Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sú till. til þál., sem hér er, er borin fram af mér og hv. þm. Páli Péturssyni og Svövu Jakobsdóttur og er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að endurskoða beri löggjöf um ærumeiðingar og samþykkir að kjósa til þess 5 manna nefnd. Nefndin skili niðurstöðum í frumvarpsformi á næsta þingi, fyrir áramót.“ Eins og segir í grg. hafa ýmis ákvæði núgildandi meiðyrðalöggjafar þótt orka tvímælis, svo að ekki sé fastar að orði kveðið, allt frá því að hún var rædd og afgreidd frá Alþ. innan ramma almennra hegningarlaga fyrir hartnær 40 árum Frv. til núgildandi hegningarlaga var lagt fram á Alþingi 9. mars 1939, en þá hafði refsilöggjöfinni ekki verið breytt að ráði í 70 ár eða frá því 1869. Voru því flestir sammála um að endurskoðunar hlyti að vera orðin þörf. Frv. var eðlilega langur bálkur í 29 köflum og 273 greinum og tekur með grg. yfir 90 dálka í Alþingistíðindum. Það var samið af þremur hæstaréttardómurum, þeim Þórði Eyjólfssyni, Einari Arnórssyni og Gizuri Bergsteinssyni, og aths. eða mótbárur við því urðu fáar sem engar nema við þær tiltölulega fáu greinar þess sem varða ærumeiðingar, aðdróttanir og því um líkt, þ. e. a. s. 108., 236. og 237. gr. Í þáltill. okkar eru hins vegar þrjár aðrar greinar einnig taldar þurfa endurskoðunar við, þ. e. a. s. 234., 235. og 241. gr. Ég ætla nú ekki að tefja tíma hv. þm. á því að lesa þessar greinar upp, en vitna í grg. okkar þar sem segir að í þessum greinum sé m. a. kveðið svo á, að sektum varði bregði maður manni brigslum án tilefnis þótt hann segi satt, og varðandi opinbera starfsmenn að aðdróttun, þótt sönn sé, varði sektum sé hún borin fram á ótilhlýðilegan hátt. Frv. var lagt fram af allshn. Ed. fyrir tilmæli þáv. forsrh. og dómsmrh. Hermanns Jónassonar. Var hann raunar eini þm. sem varði frv. gagnrýni, enda er svo að skilja á umr. að honum hafi verið það mikið kappsmál að koma frv. í heild sem fyrst í gegnum þingið. Frsm. allshn. Ed. og Nd., þeir Ingvar Pálmason, Magnús Gíslason og Bergur Jónsson, höfðu litlar aths. fram að færa við frv. í heild eða einstakar greinar þess. Ingvar Pálmason tók raunar fram við 1. umr. 13. mars, með leyfi forseta: „þótt ég verði að kannast við það fyrir mitt leyti, að ég geri ekki ráð fyrir að ég hafi þekkingu til að dæma um hinar einstöku greinar frv. og ég verði fyrir mína parta aðallega að byggja á þeim skýringum sem höfundurinn hefur látið fylgja frv.“ Frsm. n. við 2. umr. í Ed., 14. apríl, Magnús Gíslason, taldi hins vegar 236. gr. eina geta valdið ágreiningi í öllum lagabálkinum og sagði í því sambandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hér má kannske segja að nokkuð sé nærri gengið prentfrelsinu og málfrelsinu jafnvel líka. Þetta er það eina ákvæði sem ég hef rekist á er ég gæti trúað að mundi valda ágreiningi.“ Og síðar: „og ég hef einmitt haft þá sérstöðu í allshn., að réttast mundi að láta afgreiðslu þess bíða fyrst um sinn og láta fleiri sérfróða menn á þessum sviðum fjalla um málið, eins og t. d. prófessora lagadeildar háskólans.“ Magnús telur réttast að láta afgreiðslu bíða og fleiri sérfróða menn fjalla um málið, en þessu svarar dómsmrh. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vitanlega er það ekki tilgangur frv. að höggva á nokkurn hátt nærri málfrelsi manna eða skoðanafrelsi eða frelsi manna til að láta í ljós skoðanir sínar í riti. En ég er þó þeirrar skoðunar, að sá réttur hafi stundum hér á landi verið mjög misnotaður. Tilgangurinn með réttinum til að láta í ljós skoðanir sínar í ræðu og riti er fyrst og fremst og eingöngu bundinn við það, að menn láti í ljós skoðanir sem þeir hafi sjálfir ástæðu til að ætla að séu réttar. Það hefur aldrei verið tilgangur prentfrelsis eða valfrelsis að menn hafi leyfi til að láta í ljós skoðanir sem þeir telja sjálfir ósannar. En það getur ekki verið ástæða til að vernda með löggjöf þær athafnir að bera á aðra menn sakarefni sem menn hafa ekki einu sinni sennilega ástæðu til að álíta satt. Því er ég á þeirri skoðun, að þessi frvgr. sé í fullu samræmi við íslenska réttlætismeðvitund, en eftir henni verður alltaf að fara þegar setja skal hegningarlöggjöf. Hins vegar er því ekki að neita, að dómstólunum er gefið allmikið vald með þessu, því að þeir eiga að ákvarða hvort maður eigi að teljast hafa ástæðu til að álykta að hann fari með rétt mál eða ekki. En íslenskir dómstólar hafa alltaf síðan hegningarlögin voru sett 1869 verið varfærnir í því að dæma strangar refsingar fyrir meiðyrði, svo að telja verður jafnvel vafasamt að þeir hafi fylgt lögum er gilt hafa hér á landi. Má fullyrða að hjá dómstólunum hefur myndast venja um að fylgja tæplega lögum, vægast sagt. Ég held því að ekki sé ástæða til að óttast að dómstólarnir mundu ekki einnig hér eftir fylgja lögunum af varfærni.“ Þetta var það sem dómsmrh. hafði að segja. En frsm. allshn. hins vegar, Bergur Jónsson, sagði þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Þau ákvæði frv., sem helst mundu geta orkað tvímælis, munu vera ákvæðin um ærumeiðingar, enda er það sá kafli refsifræðinnar sem einna vandasamast er við að eiga, og er það eðlilegt þar sem um er að ræða eins teygjanleg og óákveðin hugtök eins og æru og mannorð.“ Fyrstu andmælendur þessara greina frv. voru þm. Sósíalistaflokksins, Brynjólfur Bjarnason og Einar Olgeirsson, sem fluttu nokkrar brtt. sem voru felldar eins og við var að búast á þeim tíma. Helsti andófsmaður þessara greina frv. var hins vegar Gísli Sveinsson sýslumaður og þm. Vestur-Skaftfellinga við 3. umr. í Nd. 22. apríl, og eru orðaskipti þeirra Hermanns Jónassonar einkar athyglisverð fyrir okkur í dag. Gísli lagði megináherslu á að afgreiðslu frv. yrði frestað þar til þing kæmi saman aftur að hausti, einkum þar eð hann taldi sum ákvæði þess varðandi ærumeiðingar hæpin og krefjast nánari athugunar. Nota skyldi sumarið til að gefa fleiri aðilum kost á að skoða þessi ákvæði og segja sitt álit, t. d. prófessorum við lagadeild Háskóla Íslands. Gísli sagði þá m. a., ef ég má vitna til þess, með leyfi hæstv. forseta: „Því hefur verið haldið fram, að mál þetta hafi fengið meiri og betri athugun en almennt gerist um lagafrv. Það er alveg rétt, að einn dómarinn í Hæstarétti hefur samið frv. og það svo fundið náð fyrir augum samdómara hans. En hvað sem því líður, þá er hitt þó víst, að í frv. eru atriði sem leikmenn í þessum efnum hnjóta um, hvað þá aðrir, og það er sakir þessa, að ég mælist til þess við hæstv. forsrh. að hann fresti máli þessu til næsta hausts. Sum atriðin eru þess eðlis, að þau gefa jafnvel til kynna að beita eigi hörku í praksis þeirra, og verði horfið að því í fullri alvöru, þá fer ýmislegt að líta hér öðruvísi út en æskilegt gæti talist í landi sem er lýðræðisland og hefur stjórn myndaða á þeim grundvelli. Eftir þinglegum skilningi mun ekki hætta á því, að þetta svokallaða lýðræði brotni á bak aftur fyrir þessari refsilöggjöf, en hinu, sem kalla má lýðfrelsi, má traðka svo fremi sem hún verður samþykkt. Sá kafli frv., sem mest grípur á þessum hlutum, er XXV. kaflinn. Þó að flest í þessum kafla sé í löggjöf nágrannaþjóðanna, þá eru samt 2–3 atriði sem ég tel rétt að minnast á, því að ég tel þau varhugaverð sem fylgismaður lýðfrelsisins. Þessi atriði, sem ég tel varhugaverð, eru í 236. og 237. gr. frv. Þar er beinlínis farið fram á að skerða þá hluti sem í eina og hálfa öld hafa verið uppistaða alls lýðfrelsis í ræðu og riti. Því hefur verið haldið fram, að búið sé að traðka þessum hlutum hjá mörgum þjóðum heims, en slíkt réttlætir á engan veg að við þurfum að gera það líka. En eins og kunnugt er, þá hafa allar þjóðir keppst um að taka upp í stjórnarskrár sínar ákvæði um ritfrelsi og prentfrelsi allt frá stjórnarbyltingunni miklu í Frakklandi, og svo gera og öll ríki enn þá sem lýðfrelsi unna. Að því er snertir ákvæði 236. gr. frv., þá munu ákvæði síðari mgr. óvíða komin í lög. Í frv., sem dómsmrh. danski bar fram í danska þinginu, fór hann fram á að fá leitt í lög slíkt ákvæði sem þetta í Danmörku, en enn sem komið er hefur það ekki fengist fram. Þar hefur verið deilt mjög um það og hefur ráðh. haldið því fram, að það væri hinn mesti misskilningur að slíkt lagaákvæði sem þetta gæti orðið til þess að traðka lýðfrelsinu, það væri þvert á móti til að tryggja það. En hvað segja nú menn um þetta hér? Ég býst við að flestir verði á þeirri skoðun við rólega yfirvegun þessara hluta, að hér sé of langt gengið, höggvið of nærri lýðræðinu með því að fara að lögfesta slík ákvæði sem þessi. Það á að sjálfsögðu að halda uppi allri reglu í landinu með öflugri lögreglu, og ég vona að lögreglan verði gerð svo sterk, hvort sem það er gert með stofnun svokallaðrar ríkislögreglu eða á annan veg, að hún megni að vernda borgarana og lýðræðið og gera slíkt lagaákvæði sem hér á að lögfesta með öllu óþarft. Ég hef skotið þessum aths. fram af því að ég tel að með síðari mgr. 236. gr. frv. sé stefnt að því að eyðileggja það mál sem grundvöllur alls lýðfrelsis byggist á, ég geri þetta sakir þess, að enn þá tel ég lýðræði í landinu þar sem borgararnir hafi rétt til þess að hugsa og velja og ráða athöfnum sínum, í stað þess að vera beinlínis skipað fyrir um hvað þeir megi gera, eins og gert er í einræðislöndunum. 237. gr. frv. er nýmæli hér. Þó á hún sér stað í löggjöf annarra landa, en það er langt frá því að ég telji nauðsynlegt að lögleiða hér allt sem er í erlendum lögum, ekki aðeins að því er snertir þetta atriði, heldur og miklu fleiri. Að ég hef tekið þessar tvær greinar út úr frv. og rætt þær sérstaklega stafar af því, að hér er um svo viðkvæman punkt að ræða. Þess vegna tel ég rétt að hv. Alþ. athugi, hvort það mundi koma að sök að dráttur yrði á afgreiðslu málsins nú svo að menn og flokkar gætu, ef þeir vilja, leitað eftir upplýsingum um atriði þau er ég talaði um.“ Í svari dómsmrh. kom fram, að einn af höfundum frv. hefði sagt honum að einungis XXV. kafli frv., þ. e. a. s. um ærumeiðingar og friðhelgi einkalífs, ætti að geta valdið ágreiningi. Í næstu ræðu Gísla Sveinssonar kom m. a. eftirfarandi fram, með leyfi hæstv. forseta: „En það sem ég hef talað um er að séð verði til þess, að enn gefist nokkur tími til þess að aðrir fjölluðu um málið en þm., til þess að þm., sem vitanlega að miklum meiri hl. hvorki eru inni í málinu, eins og gefur að skilja, né heldur óska að vera það, verði rólegri með það, að nú verði samþykkt lög sem þá iðrar ekki í neinu atriði að hafa verið með í að samþykkja. En ég hef bent á aðrar hliðar á þessu máli. Það eru stofnanir innan þjóðfélagsins sem fara með mál manna sem hér koma mjög til greina. Ritvöllurinn og ræðuvöllurinn eru atriði sem mér virðist að þurfi að taka til greina í þessu sambandi. Blöðin t. d. eru oftast bundin við ákveðnar stofnanir þó að utan þings sé. Og þá komum við að því í þessu frv., sem er ágreiningur nokkur um hér hjá okkur og einnig hefur verið ásteytingarsteinn annars staðar. Það er rétt, að 237. gr. þessa frv. er að ákvæðinu til í löggjöf hjá nokkrum þjóðum þó að hér sé þetta nýmæli. En það er ekki alveg sjálfsagt í fyrstu lotu að lögleiða allt sem aðrar þjóðir hafa í þessu sambandi. Það ber að íhugast og skoðast vandlega, hvort slíkt lagafyrirmæli er heppilegt hér á þessu stigi, sem menn telja, að að sumu leyti sé nauðsyn á að hafa hér hörð ákvæði um, en sem ég efast um að sé á réttu byggt, heldur get búist við að það sé varasamt að gera þá, sem brotlegir kunna að verða gegn þessari grein, að píslarvottum, það getur hefnt sín. Ef hæstv. ráðh. þykist eiga einhvern ámælanda slíkan hér innan þings, þá er sama um það að segja, að það verður að taka sálfræðilegt tillit til slíkra manna og umhverfis þeirra. Og ef maður talar um 237. gr., þá er það vitanlegt, að þar er nýmæli sem er ekki í lögum með þjóðum almennt annars staðar. En slíkt ákvæði sem þetta er í frv. sem hefur verið lengi til meðferðar í Danmörku og þar mætt mikilli mótspyrnu, sem að vísu ekki hefur gengið fjöllunum hærra, en það hefur frá réttum aðilum mætt seiglingslegri mótspyrnu. Nú heyri ég hjá hæstv. dómsmrh. - það ber kannske eðlilegan, en a.m.k. athyglisverðan vott um sálarfar sumra manna sem eru dómsmrh., að sálarfarið verður svo ósköp líkt með þeim og það er e. t. v. eðlilegt, en hæstv. dómsmrh. hefur sömu rök og Steincke dómsmrh. Dana hefur haft. Hann telur betra að brjóta frelsið til þess að vernda frelsið heldur en að láta þetta ógert. Það hefur ekki farið dult hjá þeim bræðrum okkar við Eyrarsund, að þetta sé að brjóta frelsið. En Steincke hefur varið það með þeirri forsendu, að nauður geti rekið til að brjóta frelsið til að vernda frelsið. En nú hefur það ekki komið fram, hvor hluti frelsisins er þyngri á vogarskálinni, sá sem brotinn er eða sá sem er verndaður.“ Og áfram heldur Gísli: „Þegar hæstv. ráðh. talar um að þetta mál hafi legið frammi fyrir hv. þm. til athugunar, svo að þeir hafi getað athuga málið, þá er þetta ofsagt. Hv. þm. hafa haft öðru að sinna á þinginu. Hv. þm. eru heldur ekki allir að stúdera málin til þess að gera sér sjálfstæða grein fyrir því, hvernig þau eru. Það eru fleiri ákvæði í þessu frv., sem orka tvímælis en þau, sem ég hef tekið fram, og það jafnvel í þessum kafla. Ég bendi aðeins á það, sem þó er minni ásteytingarsteinn en 237. gr., að í 236. gr. er ákvæði um að það varði varðhaldi eða fangelsi allt að tveim árum ef ærumeiðandi aðdróttun er birt eða borin út opinberlega enda þótt sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda hana rétta. Nú er þetta, „sennileg ástæða“ mjög svo varhugaverð setning, af því að um það er dæmt af dómstólunum eftir á, að ýmsu upplýstu sem ekki var upplýst á þeirri stundu þegar þessi sakaráberi bar fram sína aðdróttun. Og þá gæti vel farið svo, að dómstólarnir litu á sem svo: Maðurinn hefur ekki haft sennilega ástæðu til að bera þetta fram, hann getur hafa sagt það gegn betri vitund. En þessi ástæða gat samt verið til staðar, þó að eftir á, að fengnum einhverjum vissum upplýsingum, þyki það ólíklegt. Þarna er rúmt frelsi til að athuga það sem kallað er pólitík. Hér er ekki talað um áburð á einstakan mann, sem varðar æru hans, heldur er hér komið inn á það svið þar sem blaðamenn telja sér leyfilegt að ganga nokkru lengra í hita dagsins en dómstólar e. t. v. eftir strangasta skilningi mundu telja rétt vera. Fleiri atriði vildi ég gera aths. við sem ég tel að betur mættu fara. Ég hef af eðlilegum ástæðum vegna embættisstöðu minnar meira til brunns að bera til þess að gera slíkar aths. heldur en sumir aðrir hv.þm. og sé því sumt sem menn mundu vilja breyta í þessu frv. ef málið fengi meiri yfirskoðun. Og ég vil slá því föstu, að þó að við e. t. v. samþykktum þetta frv. nú, meira og miður fúsir, þá verður hæstv. dómsmrh. samt að búast við því, sem er þó ekki heppilegt, að það geti mjög bráðlega komið fram það sem menn kalla „opinion“ að menn fari að skoða huga sinn um hvort þetta verður þolað. Og þá vona ég að hæstv. ráðh. verði fús til að laga sig og breyta til eftir því sem sennilegar ástæður liggja til og upplýsist að rétt verður að teljast, og er skylt að hafa það sem réttara og sannara reynist.“ Í svari sínu sagði dómsmrh. um 236. gr. frv., með leyfi forseta: „Ég vil vekja athygli á því, að sönnunin í þessu tilfelli er neikvæð. Og við vitum að atriði eru oft ákveðin eða skýrð í lögum með dálítið meiri strangleika en framkvæmd laganna er. Og í þessu tilfelli má gera ráð fyrir slíkum dálítið meiri strangleika en beinlínis verður krafið til þess að sanna hvort maðurinn hafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda einhverju fram. Þarna er náttúrlega lagt mikið vald í hendur dómstólanna, og það verður hv. Alþ. að gera upp við sig, hvort það vill gera það eða ekki. Og þess ber einnig að gæta, að allt frá því að hegningarlöggjöfin var sett 1869 hafa dómstólarnir alltaf haft tilhneigingu til að skýra og dæma eftir ákvæðunum um ærumeiðingar vægar heldur en orð hegningarlaganna jafnvel standa til. Það hefur jafnvel verið gengið svo langt að mynda þá dómvenju sem heggur nærri því að vera ekki í samræmi við orð laganna. Og þess vegna er það, að þó að þetta ákvæði standi þannig í lögunum, þá eru ekki nokkrar líkur til þess, að þessu ákvæði verði beitt þannig að ástæða sé til að vera á móti því að lögfesta það, heldur eru allar líkur með því, að þessu ákvæði verði beitt með þeirri fyllstu varúð.“ Þetta var álit dómsmrh. Umr. var síðan frestað og frv. ekki afgreitt frá Nd. fyrr en 15. des. veturinn eftir. Flutti frsm. allshn., Bergur Jónsson, þá þrjár brtt., þ. e. a. s. við 108., 236. og 237. gr. Við tvær hinar fyrri var sú breyting ein gerð, að heimilað var að dæma menn í sektir fyrir brot gegn þeim, en ekki endilega í varðhald eða fangelsi. 237. gr., sem áður hljóðaði svo: „Ef aðdróttun er borin fram á ótilhlýðilegan eða móðgandi hátt, má beita refsingu samkv. 234, gr., enda þótt sönnur hafi verið á hana færðar. Þegar refsingar er krafist samkv. þessari grein eingöngu er ekki heimilt að færa sönnur á aðdróttunina nema nauðsyn þyki til bera vegna almannahags.“ Þessari grein var nú breytt í núverandi horf, þ. e. a. s.: „Ef maður bregður manni brigslum án nokkurs tilefnis, þá varðar það sektum, þótt hann segi satt.“ Tók frsm. sérstaklega fram, að hér væri um Grágásarorðalag að ræða, og virðist helst sem sæst hafi verið á það orðalag sem málamiðlun þar sem það væri gagnvart öllum aðilum nægilega úrelt, teygjanlegt og óskiljanlegt. Dómsmrh. kvaðst sætta sig við þessar brtt., þótt hann teldi þær óþarfar. En síðan lauk Gísli Sveinsson umr. með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Það má segja, að frv. hafi ekki tekið miklum stakkaskiptum eða ekki liggi fyrir á þskj. 445 stórvægilegar brtt. við þennan mikla lagabálk. En þó má segja og er sjálfsagt að viðurkenna, að þessar brtt. á þskj. 445 áhræra það sem sérstaklega þóttu agnúar á meiðyrðalöggjöfinni. Mér er að vísu ekki kunnugt um að nokkrir sérstakir aðilar, sem hafa látið sig málið miklu skipta, hafi fjallað um þetta á því tímabili sem liðið er frá því er málinu var frestað, en það vita sjálfsagt hæstv. dómsmrh. og hv. allshn. En ég ætlaðist til að með þessum fresti yrði tóm til fyrir þær lögfræðistofnanir og sérfræðinga, sem ekki hafa verið nógsamlega til kvaddir, svo og ýmsar „korporationir,“ eins og blaðamannafélög, til að gera sínar aths. og tillögur. Ég veit ekki, hvort þaðan hafa komið nokkrar slíkar aths., og sakast ég ekki þar um, en vil aðeins lýsa yfir því, að ég tel málinu betur borgið með þessum brtt. hv. allshn. sem eflaust verða samþykktar, og mun ég geta sætt mig við að málið verði afgreitt nú með þeim breytingum, þó að ég hafi að vísu nokkuð að frv. að finna. Vil ég samt gera þá tilraun með þetta, því að það stendur eflaust til bóta sem önnur stórmál, þó að fordæmi sé að þessi gömlu og viðkvæmu lög hafi enzt ótrúlega lengi og ótrúlega vel. Hefur þar farið saman fullkomin framkvæmd laganna og réttlætismeðvitund þjóðarinnar. En nú er þó tími til kominn að breyta þessum lögum og hefur það verið gert og að sumu leyti til batnaðar með frv. þessu, en að sumu leyti er breytingin að vísu lítil, því að mörg þessara gömlu ákvæða hafa staðist eldraun reynslunnar svo vel að ótrúlegt mætti þykja. Annars býst ég ekki við að ég eða aðrir muni leggja stein í götu þessa frv., og vil ég gjarnan sjá hvernig það verkar í þjóðfélaginu er það orðið að lögum eins og nú er ráð fyrir gert.“ Það er greinilegt á því, hversu fáir taka þátt í umr. varðandi þetta viðamikla mál, að flestir þm. hafa talið sig lítt dómbæra um einstök ákvæði þess vegna ónógrar lögfræðikunnáttu og því varpað sínum áhyggjum upp á sérfræðingana, ekki ólíkt því sem nú er gert. Þetta viðurkennir Ingvar Pálmason hreinskilnislega sem einn hinna ólöglærðu, og Gísli Sveinsson sýslumaður sem einn hinna löglærðu lætur þessa skoðun óspart og ótvírætt í ljós um samþm. sína. Hann felist hins vegar á það í lokin að láta megi reyna á þessi lög í framkvæmd, enda megi þá vissulega breyta þeim síðar. Þáv. dómsmrh., Hermann Jónasson, kvaðst hafa mikla trú á því, að dómstólar mundu túlka lagaákvæðin vægilega og með varúð, eins og reynslan hefði verið síðustu áratugi, þótt bókstafur laganna væri að vísu allstrangur. Það má líka sjálfsagt segja að ekki hafi mikið reynt á túlkun meiðyrðalöggjafarinnar um það bil hálfan fjórða áratug eftir að hún var sett, þótt nokkur kátleg dæmi séu til um það, svo sem þegar maður nokkur fékk uppnefni, sem rithöfundur einn hafði viðhaft um hann á prenti, dæmt dautt og ómerkt. En dómurinn varð hins vegar til þess, að viðurnefnið - það var strigakjaftur - sem áður var lítt þekkt festist við vesalings manninn og var hann naumast kallaður annað síðan. En svo bar við sumarið 1974, eins og öllum er kunnugt, að þá upphófust hin umfangsmiklu málaferli vegna meintra ærumeiðinga sem ekki eiga sinn líka í íslenskri réttarsögu og í daglegu tali eru kennd við samtökin Varið land. Sá málatilbúnaður og dómar, sem upp hafa verið kveðnir, hafa öðru fremur fært mönnum heim sanninn um að brýn þörf sé orðin á að endurskoða meiðyrðalöggjöfina eins og framsýnustu menn sáu þegar fyrir að við mundi þurfa árið 1939. Í þeim stefnum og dómum væri af mörgu að taka til dæma, en eitt þeirra atriða varðar einmitt túlkun orða og ummæla. Fram hefur komið að stuðst er við Grágásarorðalag í 237. gr. a. m. k. En í Grágás segir um túlkun orða: „Hvert orð skal vera sem mælt er, en ekki skal að skáldskaparmálið ráða.“ Þetta þýðir, segir Gunnar Thoroddsen í doktorsriti sínu: Fjölmæli, með leyfi forseta: „Í óbundnu máli skal túlka hvert orð eftir venjulegri merkingu daglegs máls, en ekki samkv. þeirri sérmerkingu sem orðið kann að hafa í skáldskaparmáli.“ Þá segir einnig í Grágás um hálfréttisorð, að hálfrétti er það orð, „er ræður til hvors tveggja góðs og ills“ eða „færa má til hvors tveggja góðs og ills“. - „Hálfrétti varðaði almennt ekki við lög samkv. Grágás,“ segir Gunnar Thoroddsen í áðurnefndu riti. „Almennt eru þau vítalaus.“ Af þeim fjölmörgu orðum og ummælum, sem stefnt var út af í fyrrnefndum VL-málaferlum, skal einungis tekið sem dæmi orðið „mannvitsbrekka“, en í máli stefnenda gegn Úlfari Þormóðssyni blaðamanni var honum m. a. stefnt fyrir eftirfarandi orð: „Þessi hópur mannvitsbrekkna.“ Í aths. lögmanns stefnenda segir svo um þessi ummæli: „Stefnendur telja þessi ummæli móðgandi og refsa beri fyrir þau samkv. 234. gr. laga nr. 19 1940.“ Nú hefur merking orðsins „mannvitsbrekka“ vafist ekki lítið fyrir málfræðingum. Það er notað sem viðurnefni um tvær konur í Íslendingasögum, frænkurnar Ástríði mannvitsbrekku og Jórunni mannvitsbrekku. Almennastur skilningur viðurnefnisins mun á þessari öld hafa verið einhvers konar „viskufjall“ eða sá klettur sem vitsmunir annarra stranda á. Er þessi skýring runnin frá þýska málfræðingnum Hugo Gering árið 1894, sem þýðir það á þýsku sem „Weisheitsklippe.“ Eldri skýring viðurnefnisins kemur hins vegar fram hjá skylt dönsku sögninni „brække“, enskunni „break“ og þýskunni „brechen“, „Männerwitzbreeherin“, þ.e. sú sem brýtur niður vit karlmanna eða töfrar og tælir horska hali: die verständige Männer bezaubernde. Er þá talið að orðið maður hafi í fornmáli þýtt karlmaður eins og skyld orð í öðrum málum gera enn í dag. Finnur Jónsson skilur viðurnefnið hins vegar meira jarðlegum skilningi: Þar sem mannvitið var á þeim tíma talið eiga heima í brjóstholinu hafði orðið mannvitsbrekka átt við konu með sérlega þrýstinn barm. Ekki er ljóst hvort stefnendur eða dómarar hafa talið einhverja af þessum skýringartilraunum móðgandi fyrir hina 12 horsku hali, en dauð og ómerk voru ummælin dæmd. Væri málfræðingum sjálfsagt þökk á að fá að vita hvaða skilningi orðsins stefnendur og dómarar höfðu komist að. En þetta er aðeins örlítið dæmi þess, hver vandkvæði hljóta að vera á túlkun þessara lagaákvæða. Úr því að á annað borð er verið að hjálpast við orðalag hinna gömlu þjóðveldislaga í 237. gr., þá hefði í rauninni farið betur á því að hafa refsinguna líka í fornum anda og láta liggja við fjörbaugsgarð eða skóggang. Það hefði verið álíka skiljanlegt og sökin sjálf. En samsvarandi grein í Grágás hljóðar svo: „Ef maður bregður manni brigslum eða mælir honum áljót, þótt hann segi satt, og varðar fjörbaugsgarð.“ Hér er engan veginn ætlunin að gera lítið úr ákvæðum hinna fornu þjóðveldislaga. Við fyrstu sýn getur manni reyndar virst sem hinir frelsisunnandi forfeður okkar hafi verið furðulega orðsjúkir og hvumpnir gagnvart ummælum annarra, einkum þó ef þau voru í bundnu máli. Um þau efni segir m. a. svo í Grágás: „Skóggang varðar, ef maður yrkir um mann hálfa vísu, þá er löstur er í eða háðung, eða lof það, er hann yrkir til háðungar.“ „Ef maður yrkir mansöng um konu, og varðar skóggang. Kona á sök, ef hún er 20 ára eða eldri. Ef hún vill eigi sækja láta, og á lögráðandi hennar sökina.“ En ekki ber að líta á þvílík ákvæði sem vott um venjulega spéhræðslu á okkar mælikvarða. Hér er um að ræða leifar af eldfornri trú á mátt orðsins, einkum kynngimátt skáldskaparins, sem orðið gæti að álögum. Þess konar trú er rótgróin meðal fólks á svokölluðu „frumstæðu“ menningarstigi sem ég vil alls ekki skilja niðrandi merkingu, en leifar þessarar trúar eða form hennar geta lifað og birst í ýmsum myndum löngu eftir að trúin sjálf er úr sögunni eða svo gott sem. Í dæminu um mansönginn felst til að mynda óttinn um það, að óæskilegur maður geti með töfrum skáldskaparins náð ástum konu. En meðan kona var nokkurs konar eign eða vara lögráðanda, sem nota varð við ábatasama hjúskaparsamninga, þá taldist nauðsyn að banna strengilega þvílíka truflun. Hið sama er að segja um andúð hins svokallaðs „frumstæðs“ fólks á því að láta gera af sér myndir, eins og allir kannast við, vegna hættu á hermigaldri. En í þjóðveldislögunum er einnig ákvæði um tréníð eða að „skera manni tréníð“, og virðist þar vera átt við að gera myndir af mönnum í tré. Sé þessi forna trú á mátt orðsins, skáldskaparins, galdursins, höfð í huga, þá verða ákvæði þjóðveldislaganna um fjölmæli og áþéttisorð mun skiljanlegri. Hitt er með meiri ólíkindum, að til skuli vera jafnorðsjúkir menn á síðari hluta 20. aldar. Og það er enn fremur sýnilegt, að þegar hálfdauður eða óljós bókstafur laga er gerður að hyrningarsteini án tillits til þeirra kringumstæðna sem ríktu þegar hann var settur, þá er hugsanlegt að beita honum næstum eins og um galdraáburð væri að ræða. Í útvarpsþætti 13. des. s.l. komst Ólafur Jóhannesson dómsmrh. svo að orði um þessa löggjöf, með leyfi forseta: „Ég tel nú að það sé þörf á endurskoðun og breytingum á meiðyrðalöggjöfinni. Ég verð hins vegar að játa að ég hef lítið leitt hugann að þessu. En þessi löggjöf er orðin gömul að stofni til og ýmsar aðstæður hafa breyst, t. d. varðandi fjölmiðlana. Ný fjölmiðlun hefur komið til o. s. frv. Hins vegar verð ég að segja, að ég hefur nú ekki orðið var við mikinn áhuga á því, að breytingar væru gerðar á þessari löggjöf. Ég held að menn taki ekki þessa löggjöf mjög alvarlega nú og hún sé að verulegu leyti dauður bókstafur. Það er sjaldgæft að menn fari í meiðyrðamál. Það er nú næstum því daglegt brauð, að stóryrði og jafnvel aðdróttanir séu í dagblöðum, fjölmiðlum, en ég held að það sé t. d. alveg óþekkt að stjórnmálamenn eða ritstjórar séu að fara í meiðyrðamál. Menn telja þetta einhvern veginn ekki réttarvörsluúrræði sem dugi. Hverjar breytingar ætti á þessu að gera? Það er nú svo, eins og ég sagði, ég hef ekki sérstaklega kannað það. Ég held þó að það væru vissar breytingar sem þörf væri á. Það þyrfti kannske að skoða þetta einmitt með tilliti til þeirra breytinga og þeirra nýju fjölmiðla sem hafa komið til, t. d. að ákvæðið um ómerkingu meiðyrða sé alveg úrelt orðið og heimskulegt því að það er ekki hægt að dæma orð dauð.“ Þetta voru ummæli hæstv. núv. dómsmrh. En hvað varðar ummæli hæstv. dómsmrh., að ekki hafi orðið vart við mikinn áhuga á breytingum, þá má vel vera að svo hafi ekki verið fyrr en á síðustu missirum. En hin umfangsmiklu VL-málaferli hafa þá einmitt vakið þann áhuga og sýnt fram á þörf breytinganna. Sá áhugi birtist hvað greinilegast á s. l. hausti þegar 78 þekktir borgarar stofnuðu „Málfrelsissjóð“ og gáfu af því tilefni út ávarp sem m. a. er undirritað af flestum skólameisturum landsins, forustumönnum listamannasamtakanna og verkalýðssamtakanna, forseta ASÍ og fyrrv. forseta lagadeildar Háskóla Íslands. Í ávarpinu segir m. a., með leyfi forseta: „Allt frá tímum frönsku stjórnarbyltingarinnar hefur skoðana- og tjáningarfrelsi verið einn af hornsteinum þess lýðræðis sem þjóðir um norðanverða Evrópu og Ameríku hafa hafa hyllt og leitast við að festa í sessi. Réttarþróun í þessum efnum hefur mjög gengið í þá átt að rýmka málfrelsi í stjórnmálaumr. Samkv. stjórnarskrá Íslands eiga þessi réttindi að vera tryggð Íslendingum, en með framkvæmd gildandi lagaákvæða um meiðyrði er hætta á að þessum réttindum verði í raun settar óæskilegar og ónauðsynlegar skorður.“ Tilefni þessa ávarps eru dómar þeir sem nýlega hafa verið kveðnir upp í Hæstarétti vegna ummæla sem fallið hafa í umr. um hersetuna, eitt heitasta deilumál þjóðarinnar síðustu þrjá áratugi. Með þeim hefur mörgum einstaklingum verið gert að greiða háar fárhæðir í málskostnað og miskabætur handa stefnendum. Í tillögu okkar er gert ráð fyrir að Alþ. kjósi nefnd til að endurskoða löggjöfina um ærumeiðingar. Ég þykist nú sjá að það sé orðið nokkuð seint sem þetta kemur á dagskrá og kannske of seint til þess að slíka nefnd sé hægt að kjósa. En ég vil þó þakka hæstv. forseta fyrir að hafa leyft mér að flytja þessa framsögu, og í stað þess að leggja til, að þessari till. verði vísað til n., þá legg ég til að henni verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Í fjarveru formanns hv. allshn. mæli ég fyrir meirihlutaáliti þessarar hv. n. sem er á þskj. 615 og undirritað af formanni n., Ellert B. Schram, Lárusi Jónssyni, Jónasi Árnasyni og Ólafi G. Einarssyni. Eins og fram kemur á þskj. varð n. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Minni hl. n. hefur skilað séráliti. Nefndinni bárust umsagnir í fyrsta lagi frá nýstofnuðum Samtökum móðurmálskennara, þau samtök lýsa sig andstæð tillögunni, og í öðru lagi fékk n. umsögn frá Íslenskri málnefnd og er hún mjög ítarleg, þessi umsögn, og er birt sem fskj. í nál. Í umsögn Íslenskrar málnefndar segir: „Íslensk málnefnd telur mestu varða að koma á festu í stafsetningu íslenskrar tungu“, eins og segir í grg. með tillögunni. Djúpstæður ágreiningur um stafsetningu er hættulegur til lengdar. Brýnast af öllu er að leita leiða til sátta. Réttritun er, hvort eð er, umfram allt samkomulagsatriði.“ Meiri hl. allshn. telur að umsögn Íslenskrar málnefndar taki af tvímæli um að málamiðlunartillaga þessi, sem felst í tillögunni, er til lausnar á illvígum deilum sem nauðsynlegt er að setja niður. Þess vegna hefur umsögn málnefndar verið prentuð með sem fskj. til þess að öllum þm. gefist kostur á að kynna sér hana, eins og ég sagði áðan. Ég vísa til þessarar umsagnar og þessa ítarlega nál. og tel óþarft að fjölyrða um þetta mál frekar að sinni. En n. flytur brtt. á þskj. 616 með tilliti til þessarar umsagnar sem ég hef hér vitnað í. Þar segir: „Á eftir 2. mgr, tillgr. komi ný mgr., svo hljóðandi: Jafnframt ályktar Alþingi að fela Íslenskri málnefnd að semja reglugerð um ritun z samkv. framangreindum ákvæðum. Þó skal n. heimilt að breyta einstökum atriðum, ef það er einróma álit hennar að betur fari og vænlegra sé til sátta. Samningu reglugerðarinnar skal lokið eigi síðar en 1. júlí n. k. og skal reglugerðin þá birt almenningi.“ Meiri hl. allshn. leggur til að þáltill. verði samþykkt með þessari breytingu.



Herra forseti. Það mál, sem nú kemur til umr. hér í Sþ., er ekki nýtt af nálinni. Þetta er gamall kunningi, bæði í Sþ. og í deildinni, og kemur nú fram í nýrri mynd og nýrri líkamningu. En eðlið er þó óbreytt frá fyrri málflutningi, sem þó verður ekki mjög vikið að hér að sinni. Eins og frsm. meiri hl. allshn. tók fram klofnaði n. um málið. Við í minni hl., ásamt mér hv. þm. Jón Helgason og Jón Skaftason, leggjum til að till. verði afgreidd með rökstuddri dagskrá á þessa leið: „Þar sem fyrir Alþingi liggur á þskj. 3 frv. menntmrh. um setningu reglna um íslenska stafsetningu, þar sem fjallað er um undirbúning stafsetningarreglna í heild og hlutdeild Alþingis í setningu þeirra, telur Sþ. ekki ástæðu til að taka eina stafsetningarreglu af mörgum út úr og láta hana sérstaklega til sín taka með þeim hætti, sem till. gerir ráð fyrir, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Eins og frsm. meiri hl. tók fram, bárust allshn. tvær umsagnir um till. á þskj. 64. Hún er, eins og ég gat um áðan, að efni til mjög skyld frv. sem flutt var á sínum tíma í Nd. Alþingis, en þó breytt að sumu leyti. Þegar það frv. var til umr. bar mjög á góma hversu lítið vit væri í því að okkar dómi margra að Alþ. settist á laggirnar við stafsetningarsmíð, gerði stafsetningarreglur í einstökum atriðum og afgreiddi þær frá sér í lagaformi. Nú hafa hv. talsmenn z hér á Alþ. gert á nokkra bragarbót. Þeir leggja ekki lengur til að sett verði lög um stafsetningaratriði, en flytja sama efni í mynd þáltill., og er það nokkur framför, því að eins og allir þm. vita hafa þingsályktanir og lög mjög ólíkt gildi. En það er enn sami bragur á málflutningnum að því leyti, að mjög hefur tekist óhöndulega við stafsetningarreglusmíðina. Þegar frv. var gert á sínum tíma, sem menn muna, þá var á það bent í meðförum þess, að þar eru alvarlegir meinbugir á og svo virtist sem mjög hefði skort á þekkingu hjá ýmsum þeim sem um fjölluðu, og skal ég ekki rifja það upp. Þar voru a. m. k. í tveim greinum leidd rök að því, að í frvgr. væru meinlokur sem ekki gætu staðist. Nú bregður svo við, þegar z-an og upprisa hennar er færð í þál.-form, þá kemur hið sama á daginn. Í fjölda atriða hafa orðið svo mikil missmíði á þeim málatilbúnaði sem uppi er hafður að umsagnaraðilinn, sem þó er í grundvallaratriðum hliðhollur málstað tillögumanna, hefur farið um till. þeirra slíkum höndum, að sé umsögnin frá Íslenskri málnefnd lesin niður í kjölinn, þá hljóta menn að komast að þeirri niðurstöðu, að í því atriði, sem er aðalatriðið og þungamiðja till. um z-una og z-reglurnar, standi ekki steinn yfir steini. Og ég ítreka það, að að þessari umsögn, að þessum dómi um stafsetningarreglusmíði tillögumanna standa engir fjandmenn z-unnar, öðru nær. Undir þetta rita þeir sem sæti eiga í íslenskri málnefnd um þessar mundir. Af þeim eru tveir, þeir Bjarni Vilhjálmsson þjóðskjalavörður og Þórhallur Vilmundarson prófessor, úr hópi hundraðmenninganna frægu sem sendu hæstv. menntmrh. á sínum tíma áskorun um að vekja z-na frá dauðum, og þriðji maðurinn í Íslenskri málnefnd, Baldur Jónsson lektor, varð einna fyrstur til þess að mótmæla setningu þeirrar stafsetningarreglu sem kvað á um brottnám z úr skyldunámi í skólum. En þessir menn úr hópi þeirra, sem verið hafa ákveðnastir talsmenn z-stafsetningar, sýna fram á það í rækilegri og ítarlegri umsögn, að tillgr. á þskj. 64 fær með engu móti staðist, jafnvel þótt menn séu samþykkir þeirri forsendu sem þar er sett fram, sem sé að það sé þýðingarmikið atriði að skrifa z í íslensku, enda þótt fyrir liggi að allt frá því að Ísland var byggt og raunar á löngum tíma áður í málssögu norrænna þjóða hefur aldrei verið til sérstakt hljóð í málinu sem þessi bókstafur getur táknað. Ég tel nauðsynlegt, vegna þess að þeir, sem hlynntir eru þáltill. í allshn. hafa reynt að varpa út bjarghring til tillögumanna með því að flytja brtt. á þá leið, að Íslensk málnefnd skuli sett til að leiðrétta vitleysurnar sem hún er búin að sýna fram á, því tel ég nauðsynlegt að sýna fram á allrækilega hversu veigamiklar op margvíslegar aths. Íslenskrar málnefndar eru við till. sem hér liggur fyrir. Þar er í fyrsta lagi strax á 1. bls. gerð mjög mikilvæg og þungvæg aths. við eina af forsendunum fyrir tillöguflutningi þeirra sem nú vilja taka upp z á ný. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í inngangsgrein 1. mgr. er ályktað, að miða skuli við auglýsingu um íslenska stafsetningu frá 1929 með þeim frávikum, sem síðan eru talin. Málnefndin telur hinsvegar heppilegra, að frávik til málamiðlunar séu miðuð við „Auglýsingu um íslenska stafsetningu“ nr. 132 frá 1974 með breytingu þeirri sem gerð var 28. júní 1977, m. ö. o. að miðað verði við gildandi stafsetningu. „Hér gengur Íslensk málnefnd þvert gegn einni aðalforsendu tillögumanna sem standa að till. á þskj. 64. Þeir leggja það til að slegið verði með öllu stríki yfir stafsetningarreglurnar frá 1974 með þeirri breytingu sem gerð var 1977. Og Íslensk málnefnd heldur áfram og leiðir rök að þessari afstöðu sinni, þó í stuttu máli sé, með leyfi hæstv. forseta: „Hafa ber í huga, að auglýsingin frá 1974 er miklu fyllri en auglýsingin frá 1929. Í hinni síðarnefndu eru t. d. engin skýr ákvæði um y, ý og ey.“ Hér er ekki mikið sagt af öllu því sem segja mætti um þetta eina atriði í till. á þskj. 64, en þó nóg til þess, að það kemur skýrt fram að Íslensk málnefnd hafnar gersamlega þeirri forsendu sem liggur að baki tillöguflutningnum á þskj. 64, að slá stríki yfir stafsetningarreglurnar frá 1974, vegna þess að þeir málfróðu menn, sem í Íslenskri málnefnd sitja, hvert álit sem þeir annars hafa á z, viðurkenna það auðvitað samkv. eðli málsins, að ekki nær nokkurri átt, þó menn vilji breyta einu atriði í þessum stafsetningarreglum, að hrinda þeim að öllu leyti, ónýta öll ákvæði þeirra, hvort sem ágreiningur er um þau eða ekki. Og það er Íslensk málnefnd sem bendir rækilega á þetta. En hún bendir að sjálfsögðu ekki á það, sem ég vil hins vegar leggja höfuðáherslu á, að þetta atriði eitt út af fyrir sig hrindir algerlega þeim látalátum tillögumanna, að till. þeirra sé einhver sáttaleið eða málamiðlunarleið í þessu máli. Þvert á móti, með því að gera það að undirstöðu og forsendu till. sinnar að stafsetningarreglurnar frá 1974 skuli ógiltar í hverju og einu atriði, jafnt í þeim tugum atriða, sem enginn ágreiningur er um, og í því eina atriði, sem tillögu mennirnir gera um ágreining, hvort z-an skuli rituð í málinu eða ekki, þá sýna þeir sjálfir fram á að þeir eru ekki að leita eftir málamiðlun, þeir eru ekki að leita eftir sáttum. Með því að leggja málið svona fyrir, með því að krefjast þess að allt, sem gert var í stafsetningarmálunum 1974, sé ónýtt, þá sýna þeir sjálfir fram á með þessum málatilbúnaði sínum að það er ekki málamiðlun sem fyrir þeim vakir. Í huga þeirra ríkir heift. Þar sem þeir vilja vinna það til að ónýta allar stafsetningarreglur frá 1974, hvort sem þeir eru þeim í sjálfu sér samþykkir eða ekki, þá sýna þeir að þeir hyggjast vinna þarna heiftarverk, svo að ég segi ekki fólskuverk, til þess að ná sér niðri á þeim sem stóðu að setningu stafsetningarreglnanna frá 1974. Til þess að sýna fram á, hvað hér er um að ræða, er nauðsynlegt að líta á þessar stafsetningarreglur nokkru nánar. Þær eru, eins og ég sagði, hinar ítarlegustu sem gerðar hafa verið frá því fyrst var farið að gefa út af opinberri hálfu stafsetningarreglur á árinu 1918. Í þessum reglum er byggt á fenginni reynslu. Þessar reglur eru í öllum meginatriðum samhljóða reglunum frá 1929, það sem þær ná, nema hvað z snertir. Stafsetningarreglurnar frá 1929 gerðu z-stafsetninguna að skyldu í skólum og ritum sem kostuð eru af opinberum aðilum. Reglurnar frá 1974 námu þetta ákvæði úr gildi. En að öllu öðru leyti er byggt á reglunum frá 1929 og þeirri reynslu sem síðan hafði fengist, einkum við skólakennslu, eins og sýnt er fram á í álitsgerð stafsetningarnefndarinnar sem þá starfaði. En stafsetningarreglurnar frá 1929 komust fyrir í einum tvöföldum dálk í Lögbirtingablaði. Þetta ljósrit sýnir, hvert umfang þeirra er, og þær eru þar í fjórum töluliðum. Af því geta menn séð, að þar er aðeins gripið á einstökum afmörkuðum atriðum, en ekki settar eða samdar allsherjar stafsetningarreglur. Ein aðalástæðan til, að stafsetningarnefndin, sem gekk frá reglunum frá 1974, var skipuð, var að það var krafa uppi um það og hafði lengi verið hjá kennurum, að það væri löngu tími til kominn að fylla út í þessar reglur að gera þær ítarlegri um ákvæði sem ekki hafði verið á tekið 1929, og sömuleiðis var það mjög útbreidd skoðun hjá kennurum og er enn að reynslan hefði sýnt -  En ég var að bera saman auglýsingarnar um íslenska stafsetningu frá 1929 og 1974 aðeins til að sýna hv. þm. fram á hversu nákvæmar er farið í sakirnar í þeim reglum sem settar voru 1974 og tillögumenn, sem standa að till. á þskj. 64, vilja kollvarpa frá upphafi til enda, aðeins í þeim tilgangi, að því er virðist, að ná sér niðri á þeim sem að því stóðu að nema z brott úr skólastafsetningunni. Það skal kosta það, að niður séu felldar stafsetningarreglur byggðar á mikilli reynslu og mikilli vinnu um fjölda annarra atriða. Þessar stafsetningarreglur eru frá 1974. Þær eru ekki aðeins í fjórum töluliðum, eins og þær frá 1929. Þær eru hvorki meira né minna en í 14 köflum og 42 greinum, svo að allt sé talið. Þar er fjallað um atriði sem ekki er vikið að í auglýsingu um íslenska stafsetningu frá 1929. Þar eru reglur um stóran staf og lítinn staf. Þetta er ekki að finna í reglunum frá 1929. Þar eru reglur um yfsilon, eins og vikið er að í umsögn íslenskrar málnefndar. Þær eru ekki í reglunum frá 1929. Þar eru sömuleiðis reglur um hvar rita skuli eitt orð eða tvö. Þær er ekki að finna í reglunum frá 1929. Síðan eru ýmis önnur stafsetningaratriði sem ekki fylla heila kafla, og er þar þó um ýmis þýðingarmikil atriði að ræða, svo sem hvenær eignarfalls-s falli brott í samsetningum. Þar er sömuleiðis fjallað um greinamerkjasetningu, og henni voru gerð skil í sérstakri auglýsingu í 21. grein, sem varð samferða auglýsingunni um íslenska stafsetningu frá 1974. Allt þetta vilja tillögumenn, sem standa að till. á þskj. 64, nema úr gildi. Öllu þessu vilja þeir kollvarpa, eingöngu vegna þess að þetta birtist í sömu auglýsingu og nam z-una úr skólastafsetningunni. Og ég læt hv. alþm. eftir að dæma um hvað þeir telja það heppilegt að lúta í stafsetningarmálum forsögn manna sem fara fram af slíku offorsi og slíkum tilefnislausum þjösnaskap gagnvart jafnvandmeðförnu málefni og þarna á sér stað, þegar þeir vilja afnema allar reglur, sem settar voru 1974, aðeins vegna þess að ein reglan af mörgum er þeim ekki að skapi. Þarna hefði verið skynsamlegra og á allan hátt málefninu samboðnara að fara með meiri gát, stillingu og hófsemi. Þá hefði kannske verið hægt að gefa þessari till. það yfirskin að hún væri sáttatill. og málamiðlunarleið. En úr því að svona er farið að hlutunum, lagt til að hvert pút og plagg, sem kom frá stafsetningarnefndinni sem starfaði 1973 og 1974, skuli ónýtt, þar með er verið að sýna að það er síður en svo sættir eða málamiðlun sem fyrir tillögumönnum vakir. Hér er um að ræða ábendingu og aðfinnslur strax í upphafi á umsögn íslenskrar málanefndar um till. á þskj. 64. En það er ýmislegt fleira sem málnefndarmenn, sem eins og ég sagði áðan eru í sjálfu sér a. m. k. tveir sama sinnis um z-stafsetningu og tillögumenn, telja sig þurfa að gera aths. við í afstöðu skoðanabræðra sinna og merkisbera z-málstaðarins hér á þingi. Þar segir svo í upphafi þeirrar ítarlegu yfirferðar sem málnefndarmenn fara yfir till. og efni hennar, með leyfi hæstv. forseta: „Þau stafsetningarákvæði þáltill., sem síðan eru talin upp í 6 tölusettum liðum, eiga ýmislegt sameiginlegt með stafsetningunni frá 1929 („gömlu stafsetningunni“) og stafsetningunni frá 1974 („ nýju stafsetningunni“), annarri hvorri eða hvorri tveggja. En hér eru ýmsir agnúar á.“ Og síðar segir í sömu umsögn, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalgalli till. er sá, að málfræðilegum meginreglum er ekki nógu dyggilega fylgt frá upphafi til enda og ekki fyllilega ljóst í öllum atriðum, hvernig stafsetja skuli.“ Nefndarmenn eru þarna mjög hófsamir í orðavali, sem auðvitað enginn skyldi lá þeim, bæði stöðu þeirra vegna og vegna þess að þeir eru að ræða um mál sem skoðanabræður þeirra í z-málinu hafa borið fram á þingi. En það, sem í þessum orðum felst, er hreinlega það, að till. á þskj. 64 stenst ekki í grundvallaratriðum, hún byggir ekki á málfræðilegum meginreglum til neinnar hlítar og hún gerir ekki ljóst í öllum atriðum hvernig stafsetja skuli. En síðan segja málnefndarmenn í viðbót: „Eigi að síður má lesa út úr þessum ákvæðum nokkrar meginreglur,“ - með leyfi hæstv. forseta vitna ég í þetta, - „sem eru vel þess virði, að þeim sé gaumur gefinn sem málamiðlunarhugmyndum.“ Síðan taka málnefndarmenn sig til og setja fram þær reglur sem þeir telja að felist í efni tillgr. á þskj. 64 víkja að þeim hverri um sig, og segja t. d. um það, sem þeir kalla fyrstu meginreglu í 1. a, sem sé þá, að í stofni á mótum rótar og afleiðsluviðskeytis (orðmyndunarviðskeytis) í hvaða orðflokki sem er skuli rita z fyrir s-hljóð, um þetta segja þeir síðan í sinni grg.: „Fyrsta meginreglan, sem fram kemur í 1. tölul. þál. till., er gamalkunn. En þó að hún eigi sér áratugahefð, eru auðvitað álitamál um ritun stöku orða.“ Ekki einu sinni þessi regla, grundvallarreglan um zuna sjálfa, er sett þannig fram í till. á þskj. 64 að einhlítt sé að dómi þeirra sem sitja í íslenskri málnefnd. Og þeir bæta við, með leyfi hæstv. forseta: „Áhöld geta verið um ýmis önnur orð að þessu leyti, og verður þá að taka af skarið með eins konar salómonsdómi, svo sem algengt er í allri stafsetningu.“ Síðan segja þeir um annað afbrigði af þessari reglu, sem þeir kalla 1. c, með leyfi hæstv. forseta: „Þessi regla - svo langt sem hún nær - er í samræmi við gömlu stafsetninguna. Svo vill til, að reglan nær ekki til sambandsins ð +s nema í einni sögn, þ. e. bregða, þar sem hið stofnlæga ð er ekki borið fram á undan -st.“ Þarna er sem sagt regla sem nær aðeins til einnar af þeim sögnum þar sem ð og s fara saman. Síðan er vikið að reglu sem íslenskir málnefndarmenn kalla 1. d, sem þeir orða svo, með leyfi hæstv. forseta: „í sagnbót miðmyndar, ef sagnstofninn endar á tannhljóði og næst á undan fer samhljóð, sem er hvorki s né t (henzt (af hendast , virzt (af virðast), birzt (af birtast)).“ Og um þetta segja þeir í nánari útlistun á þeim reglum, sem þeir hafa unnið úr tillgr., með leyfi hæstv. forseta: „Þessi regla um sagnbót miðmyndar kemur hvergi berlega fram í till., en leynist þar þó.“ Þarna hefur tillögumönnum svei mér tekist upp. Án þess að setja fram reglu hafa þeir falið hana í tillgr. en það þarf jafnsnjalla menn og skipa Íslenska málnefnd til þess að draga hana fram í dagsljósið. Og þeir segja síðan um 6. töluliðinn í till. á þskj. 64: „Í 6. tölul. er veitt heimild til að rita z í orðum, sem eru erlend að uppruna. Slík heimild er umdeilanleg og kæmi ekki síður til álita að binda hana við sérnöfn á sama hátt og gert er í „Auglýsingu um íslenska stafsetningu“ nr. 132 frá 1974.“ Þarna kemur enn fram í umsögn Íslenskrar málnefndar hvaða vansmíð hafa orðið á tillögugerð þeirra manna sem standa að till. á þskj. 64, vegna þess hverja fæð þeir leggja á stafsetningarreglurnar frá 1974 og þá menn sem að þeim stóðu. Þeir kosta alls kapps um að koma með eitthvað frábrugðið þeim, og meira að segja menn tillögunni hliðhollir, eins og þeir sem skipa Íslenska málnefnd, telja það frekar til óþurftar sem lagt er til aðeins til þess að skera sig úr frá stafsetningarreglunum frá 1974. Og íslenskir málnefndarmenn segja enn fremur, með leyfi hæstv. forseta, um þessi erlendu tökuorð: „Sumir telja ástæðulaust að rita t. d. tökuorðin bensín og nasisti með z, þótt það hafi stundum verið gert. Á ferli þessara orða í íslensku hafa þau aldrei haft tannhljóð, sem fallið hefur brott á undan s-i. Með sömu rökum mætti segja, að aldrei hafi verið tilefni til að skrifa orðin gasella, sebrahestur ellegar bókstafsheitið seta með z, þótt einhverjar aðrar þjóðir hafi þann hátt á.“ Síðan koma íslenskir málnefndarmenn að þeim atriðum í till. á þskj. 64 þar sem vikið er verulega frá efni stafsetningarreglnanna frá 1929. Þeir segja um síðustu meginregluna, sem þeir merkja með tölustafnum 3 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „að láta tannhljóðstaf sagnbótarviðskeytis (ð eða t ) falla bótalaust, nema hann sé greinilega borinn fram (náðst) eða unnt sé að bera hann fram til að taka af tvímæli, þ. e. þar sem sagnstofninn endar á s-i (læstst, hresstst).“ Um þessa reglu segja þeir síðan í umsögn sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Síðasta meginreglan lýtur að stafsetningu sagnbótar í miðmynd, sem líklega hefur reynst torveldasta og jafnframt umdeildasta atriði íslenskrar stafsetningar. Telja má, að viðskeyti sagnbótar séu -að, -ið, -ð og -t (miðað við samtímalega greiningu) en vandinn er, hvernig með þau skuli fara, þegar miðmyndarendingunni -st er skeytt við. Tannhljóð sagnbótarviðskeytisins er sjaldan borið fram á undan henni. Í stafsetningunni frá 1929 var sá kostur valinn að skrifa sagnbótartannhljóðið, þegar það var greinilega borið fram (náðst) og þegar s fór næst á undan því (kysstst), og láta það að öðrum kosti aldrei falla bótalaust, heldur skrifa z í stað þess og s-ins, sem á eftir fór (farizt, glaðzt, breytzt). „Í stafsetningunni frá 1974,“ segja íslenskir málnefndarmenn enn fremur, „var blaðinu snúið við. Þar er meginreglan sú að láta tannhljóð sagnbótar ávallt falla óbætt, nema það sé borið fram (náðst). Og gengið var enn lengra: Ef sagnstofn endar á -t, -tt eða -d og sagnbótarviðskeytið ætti samkv. sagnbeygingunni að vera -t, falla einnig stofnlægu stafirnir bótalaust í sagnbót miðmyndar. Sama gildir um ð aftast í stofni, ef r fer næst á undan.“ Síðan fara hér allmörg dæmi hjá íslenskum málnefndarmönnum og til að stytta mál mitt nokkuð sleppi ég þeim, en tek svo aftur til, með leyfi hæstv. forseta, þar sem þeir tala frá eigin brjósti og hætta að rekja dæmin: „Óhætt mun að segja, að margir hafi átt einna erfiðast með að sætta sig við þessi síðastnefndu atriði nýju stafsetningarinnar, þótt þeim væri að öðru leyti lítil eftirsjá að z.“ Og síðan segja íslenskir málnefndarmenn: „Í þáltill. er fylgt sömu meginreglu og 1974, að láta ð og t sagnbótar falla óbætt á undan -st. Hér er einnig gerð sama undantekning og 1974, að skrifa ð, þar sem það er borið fram (náðst).“ Af þessu er ljóst að í þessu atriði, sem íslenskir málnefndarmenn telja einna umdeildast af því sem gert hafði verið með stafsetningunni frá 1974, þar hafa tillögumenn þó farið í það far að fylgja fordæminu sem var gefið í stafsetningarreglunum sem þá voru settar. Með þessa vitneskju í huga, að þetta atriði, sem íslenskir málnefndarmenn segja að margir hafi átt einna erfiðast með að sætta sig við í stafsetningunni frá 1974, það skuli tekið upp í z-reglurnar í till. á þskj. 64 - með þessa vitneskju í huga verður gersamlega óskiljanlegt, hvers vegna tillögumenn leggja til að allar aðrar stafsetningarreglur í auglýsingunni frá 1974 séu ógiltar, úr því að þeir hafa ekkert út á þær að setja efnislega og hafa aldrei haft, en fara síðan í smiðju til þeirra, sem sömdu reglurnar frá 1974, og taka hluta af þeim og þann hlutann, sem íslenskir málnefndarmenn telja að mest hafi farið fyrir brjóstið á þeim sem hlynntir eru z-stafsetningu, og gera hann að sinni eigin tillögu. Ég hef fengið tilmæli frá hæstv. forseta um að stytta mál mitt. Mikið er eftir af aths. í þeirri umsögn sem íslensk málnefnd gaf um þá till. sem hér er verið að ræða. Ekki er hægt að láta það allt liggja á milli hluta, en að þessu sinni mun ég fara þar mjög fljótt yfir sögu, því að ég mun sem aðrir frsm. hafa rétt til að taka þrisvar til máls við þessa umr., svo að ég get væntanlega komið að atriðum, sem út undan verða að þessu sinni, í síðari ræðum sem ég held hér. Ég verð sem sagt við þeim tilmælum hæstv. forseta að sleppa hér löngum kafla í umsögn íslenskrar málnefndar. En hins vegar get ég með engu móti gengið með öllu fram hjá umsögn hins umsagnaraðilans, sem lét allshn. í té álit sitt, þ. e. a. s. Samtaka móðurmálskennara, enda er hægt að gera þeirri umsögn skil í mun skemmra máli heldur en þeirri sem ég var nú áður að rekja, því að Samtök móðurmálskennara setja sitt álit fram í mjög stuttu og ákveðnu máli, sem ég vil leyfa mér að vitna hér í, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo í meginmáli: „Ofannefnd þáltill.“ - þ. e. þáltill. á þskj. 64 - „er meingölluð að áliti okkar nm., bæði þeirra, sem vilja z aftur inn í ritmálið, og hinna, sem vilja ekki hverfa frá breytingunni 1973–1974. Rök okkar eru einkum þessi: Reglur þær, sem till. gerir ráð fyrir, eru flóknar og til þess fallnar að stórauka á glundroða í stafsetningu.“ Þetta er sem sagt niðurstaða Samtaka móðurmálskennara. „b. Innbyrðis misræmi er í reglunum þar sem ætlast er til að stafsett sé „ég leit, þú leizt,“ en hins vegar: „ég batt, þú battst; getur sést, getur settst; nyrzt, innst.“ Venjulegum nemendum er vart ætlandi slík aðgreining, auk þess sem stafsetning með ttst hefur aldrei fest rætur í íslensku. c. Af kennslufræðilegum ástæðum er brýn þörf að ein og sama stafsetning sé kennd á öllum skólastigum, en reyndin var sú að z var ekki kennd fyrr en á gagnfræðastigi. (Oft var hinum lakari nemendum alveg sleppt við þennan staf). Var þessari venju fylgt lengst af frá 1929 til 1973, en til þess horfs vill þáltill. nú færa stafsetninguna. d. Með afnámi reglnanna frá 1974 mundu og falla úr gildi öll fyrirmæli um að rita skuli y, ý og ey í íslensku ritmáli, greina sundur hv og kv, hvenær rita skal stóran staf og hvenær lítinn, hvenær eitt orð og hvenær tvö o. s. frv., en um mörg slík atriði voru engar reglur formlega í gildi af hálfu hins opinbera fyrr en reglugerðin frá 3. maí 1974 öðlaðist gildi. Til þess tíma var aðeins stuðst við venjur sem hætt er við að grundvellinum þætti undan kippt ef einu reglurnar um þær yrðu afnumdar. e. Af þessum sökum er ljóst að samþykkt og framkvæmd þáltill. legði móðurmálskennurum nær óframkvæmanlega og mjög óljúfa skyldu á herðar og yrði því til að valda verulegum glundroða í stafsetningarmálum. Við lítum svo á að eðlilegt sé að Alþ. ákveði hvernig staðið skuli að breytingum á löggiltri stafsetningu og hverjir skuli um slíkt fjalla, á sama hátt og það ákveður hvaða aðilar skuli ákveða gerð skólahúss eftir að það hefur ákveðið byggingu þess. Hins vegar teljum við óeðlilegt að Alþ. ákveði um einstök atriði stafsetningar, hvaða lestrarkennsluaðferð skuli notuð í barnaskólum eða hvaða málfræðistefna skuli ríkja í móðurmálskennslu, á sama hátt og það er óeðlilegt að Alþ. ákveði veggjaþykkt og burðarþol skólahúsa.“ Þetta er meginefnið í umsögn Samtaka móðurmálskennara um till. til þál. um íslenska stafsetningu á þskj. 64. Í bréfi frá formanni Samtakanna er vikið að erindi sem grunnskólakennarar í Reykjavík, 225 talsins, sendu Alþ. fyrir rétt rúmu ári, 21. apríl 1977. Þar er Alþ. send ályktun um íslenska stafsetningu. „En hana hafa“ - segir í meðfylgjandi bréfi, með leyfi hæstv. forseta - „undirritað grunnskólakennarar í Reykjavík, Kópavogi, Garðabæ, Hafnarfirði og Seltjarnarnesi. Fór söfnun undirskrifta fram dagana 13.–15. apn7 s. l. Svo sem upphafsorð ályktunarinnar bera með sér, höfðu um hana forgöngu móðurmálskennarar í 7. og 9. bekk. Hafa og nær allir kennarar, er hér um ræðir og til náðist, undirritað ályktunina eða alls 100. Reyndin varð hins vegar sú, að miklu fleiri kennarar óskuðu eindregið eftir að ljá þessu máli lið, og fór svo í sumum skólum að flestir kennarar rituðu nöfn sín undir ályktun þessa. Eru undirskriftirnar því alls 225. Virðist okkur þessar undirtektir sýna svo að ekki verður um villst að meðal grunnskólakennara er samstaða um þetta efni svo sem vænta má um allt það er til bóta horfir í móðurmálskennslu.“ Ég vek athygli á því, að þessi undirskriftasöfnun stóð aðeins í þrjá daga og er því ekki hægt að segja að þar hafi verið leitað með logandi ljósi að mönnum til að undirskrifa þessa ályktun. En ályktunin sjálf er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Við undirritaðir móðurmálskennarar í 7. og 9. bekk grunnskóla í Reykjavík og nágrenni förum þess á leit við hæstv. menntmrh. og virðulega alþm. að þeir líti af skilningi á eftirfarandi aths. okkar um íslenska stafsetningu: 1. Við styðjum frv. það sem hæstv. menntmrh. lagði fram á síðasta löggjafarþingi þar sem kveðið er á um hvernig standa skuli að breytingum á stafsetningarreglum í framtíðinni. Jafnframt hvetjum við til þess að málnefnd sé efld á allan hátt, svo að hún reynist þess umkomin að sinna því margþætta hlutverki að rækta og fága íslenska tungu. 2. Við vörum eindregið við því, að hrapað verði að breytingum á núgildandi stafsetningarreglum, sem eru að festast í sessi. Einkum teljum við fráleitt að hrófla við reglum um afnám z. Virðist okkur einsýnt að viðurkenna brottfall tannhljóðs á undan s. Sýnist markleysa ein að slíkt horfi til málskemmda. Íslensk tunga á nú í vök að verjast vegna stórfelldra breytinga á samfélaginu. Er starf móðurmálskennara í veigamiklum atriðum breytt frá því sem áður var. Hann verður í æ ríkara mæli að sinna kennslu í málinu sjálfu. Teljum við að tvímælalaust hafi orðið léttir að því að þurfa ekki að sinna þeirri formdýrkun sem hinar gömlu z-reglur útheimta. 3. Við teljum nú meginatriði að friður og eining haldist um núgildandi stafsetningu. Síðar, þegar nokkur reynsla hefur fengist, mætti e. t. v. hnika til nokkrum atriðum, t. d. í reglum um stóran staf og lítinn. 4. Margan vanda er við að glíma í stafsetningarkennslu. Eitt brýnasta verkefni á því sviði teljum við að sé orðtíðnirannsókn sem væri góður grundvöllur í kennslunni. Einnig yrði ótvíræður fengur að tilraunum sem beindust að því að kanna aðferðir við stafsetningarkennsluna og notagildi þeirra.“ Þennan boðskap sendu sem sagt 225 móðurmálskennarar í skólum í Reykjavík og nágrenni til Alþ. fyrir rúmu ári. Ég tel að tilvera þessarar ályktunar og nafnafjöldinn undir henni sýni svo að ekki verði um villst það, sem gerð var aths. við utan úr sal áðan, er ég sagði að vilji hefði verið hjá kennurum til að gera breytingar á stafsetningunni og þær breytingar, sem gerðar voru 1974, hefðu fallið í góðan jarðveg hjá móðurmálskennurum í landinu. Það eru móðurmálskennararnir sem bera hitann og þungann af því að annast málþjálfun og málmenntun þjóðarinnar, eins og nú er komið þegar uppvaxandi kynslóð er að miklu leyti á uppvaxtarárum í langtum minni tengslum við daglegt líf og starf foreldra sinna og annarra fullorðinna heldur en var fram á dag þeirrar kynslóðar sem ég tilheyri. Það er meginatriði í þessum stafsetningarmálum eins og öllu öðru sem varðar íslenska málkennslu og íslenska málrækt, að kennararnir, sem þetta þýðingarmikla starf annast, hafi sem besta þjálfun og þeim séu búin sem best skilyrði til að vinna verk sitt eins og ég veit að vilji þeirra stendur til. Það er best gert með því að búa svo úr garði stafsetningarreglur, að þær verði ekki að formdýrkun, eins og kennararnir komust að orði í sinni ályktun, að þar sé ekki verið að eltast við innantóm formsatriði, sem hvorki varða hljóðkerfi málsins né beygingarkerfi og því siður merkingarkerfið, heldur að þessir höfuðþættir málsins geti skipað þann heiðurssess og þann aðalsess í móðurmálskennslunni í skólunum sem vera þarf ef móðurmálskennslan á að bera tilætlaðan árangur.



Herra forseti. Sú skýrsla, sem hér liggur fyrir, skýrsla um Kröfluvirkjun, er svar við beiðni á þskj. 81, en þó miklu viðameiri en beiðnin gefur tilefni til. Í skýrslunni, sem er nær 230 bls., er leitast við að rekja sögu þessa máls frá upphafi og leggja fram skýrar og greinargóðar upplýsingar um öll atriði málsins. Ef átt hefði að prenta upp allar grg. og bréf um þetta mál hefði skýrslan orðið miklu lengri og viðameiri, enda þá oft orðið um óþarfar endurtekningar að ræða, en allar þessar grg. og bréf, sem um málið fjalla, liggja frammi í iðnrn., eins og bent er á í formála skýrslunnar, og geta menn snúið sér þangað og kannað öll gögn þar sem þeir óska eftir. Í formála skýrslunnar er m. a. drepið á ástæður þess að ráðist var í þessa hina fyrstu meiri háttar framkvæmd á háhitasvæði okkar. Þar segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Í svari við umræddri fsp. ætti að vera óþarft að geta ástæðu til þess að Alþ. samþykkti vorið 1974 lögin um Kröfluvirkjun, en hún var öðru fremur sú, að alvarlegur orkuskortur var yfirvofandi á Norðurlandi. Norðurlínan hefur nú bægt þessum skorti frá í bili, en kaflanum fyrir Hvalfjörð, sem var hinn veiki hlekkur línunnar, var hraðað og lokið á árinu 1977, en í fjárl. og lánsfjáráætlun hafði verið gert ráð fyrir að ljúka þessum kafla á þessu ári. Engu að síður er nauðsynlegt að Kröfluvirkjun verði tekin í notkun til frambúðar hið fyrsta. Nefna má til þess m. a. tvær ástæður. Önnur er sú, að öryggi orkuflutnings eftir svo langri línu sem Norðurlínu er auðvitað ekki það sama eins og að hafa virkjun nær markaði á sjálfu svæðinu, og það er eðlilegt að Norðlendingar æski meira öryggis heldur en fæst með svo löngum linum. Hin ástæðan er sú, að ef Krafla kemst ekki fljótlega í notkun, þá er búist við rafmagnsskorti, aflskorti, í landinu veturinn 1979–1980. Á árinu 1974 ríkti mikil bjartsýni á að hægt væri að reisa jarðgufuaflstöð, er gæfi verulega lægra orkuverð en vatnsaflsstöðvar gefa, og einnig að byggingartími slíkra stöðva væri mun styttri. f þessu sambandi er rétt að benda á töflu um orkukostnað frá jarðgufuaflsstöð (bls. 17), er Orkustofnun birti í skýrslu árið 1973. Þar kemur fram að orkuverðið lækkaði mjög með stærð stöðvar.“ - Á sama tíma áætlaði Landsvirkjun að orkuverð frá Sigölduvirkjun yrði verulega hærra en Orkustofnun áætlaði verð frá jarðgufuaflsstöð. Þótti stjórnvöldum því eftir allmiklu að slægjast hér, enda flutti fyrrv. hæstv. ríkisstj. stjfrv. á Alþ. vorið 1974 um virkjun Kröflu og Alþ. samþykkti lögin einróma. Þessari skýrslu er skipt í 5 meginkafla: I. kaflinn fjallar um rannsóknir til undirbúnings virkjunarframkvæmdum við Kröflu. Þar eru raktar þær rannsóknir, sem farið höfðu fram á Námafjalls- og Kröflusvæðinu og tillögugerð og síðan ákvarðanataka og lagasetning Alþ. var byggð á. Í II. kafla er m. a. greint frá lagasetningu, skipun framkvæmdaaðila og annarra stjórnunaraðila. Þá er getið um fyrstu störf Kröflunefndar, val ráðgjafarverkfræðinga, kaup aðalvéla og val á byggingarverktökum. III. kafli fjallar um virkjunarframkvæmdir við Kröflu. Þar er skýrt frá framkvæmdum Kröflunefndar, Orkustofnunar og Rafmagnsveitna ríkisins. Þá er þar greint frá niðurstöðum efnisútboða og verksamninga. Rakinn er gangur borana og birtar skýrslur ráðuneyta um þær. Framkvæmdir við gufuveitu og útboð er þar rakin. Í IV. kafla skýrslunnar eru rakin áhrif eldsumbrota og annarra náttúruhamfara á framkvæmdirnar við Kröflu. Í V. kafla er svo að lokum fjallað um byggingarkostnað Kröfluvirkjunar. Eins og hv. þm. mun vera ljóst er mikið verk að taka saman jafnumfangsmikla skýrslu. Ég vona að með birtingu hennar sé varpað ljósi á mörg þau atriði, er máli skipta, og m. a. ýmislegt, sem sumir hafa reynt að gera tortryggilegt í þessu máli. Sú skýrsla um Kröfluvirkjun, sem hér er á dagskrá í dag, 5. maí, var lögð fyrir Alþ. fyrir 11 dögum, mánudaginn 24. apríl. Ástæðan til þess, að skýrslan hefur ekki verið rædd fyrr, er sú, að þegar hún var á dagskrá Sþ. 25. apríl og ég ætlaði að gera grein fyrir henni, þá var fyrsti fyrirspyrjandi, Sighvatur Björgvinsson, vanbúinn þess að ræða málið. Hann heimtaði það tekið af dagskrá og var það gert. Þm. vissi þó að ég þyrfti daginn eftir að fara utan í opinberum erindum. En þótt hann hefði í fjögur ár eða heilt kjörtímabil helgað Kröfluvirkjun starfskrafta sína í ríkum mæli, þá treysti hann sér ekki til að taka þátt í umr. um málið nema eftir margra daga undirbúning og með aðstoð ýmissa Kröflusérfræðinga Alþfl., svo sem meðframbjóðanda síns á Vestfjörðum í síðustu kosningum. Nú hafði hv. þm. samt sem áður öll þessi ár rausað um málið í tíma og ótíma innan þings og utan, innan og utan dagskrár. Samt sem áður treysti hann sér ekki til þess að fara í umr. um málið þegar það var á dagskrá Sþ. 25. apríl. Þegar þessi hv. þm. svo ræðst s. l. þriðjudag utan dagskrár að mér fjarstöddum með brigslum um vanrækslu í störfum, þá vissi þessi sami hv. þm. að það var hann sem kom í veg fyrir að skýrslan yrði rædd áður en ég fór utan. Hvað finnst þingheimi um framferði eins og þetta? Að mínum dómi er þetta blygðunarlaus blekking af hálfu þm. Ég kem þá að næsta ranghermi þm. Hann segir í ræðu sinn hér í þingi s. l. þriðjudag: „Samningu skýrslunnar var lokið um mánaðamótin jan.-febr. Hún var send iðnrh. sem sat á henni vikum saman og mánuðum án þess að leggja hana fyrir Alþingi.“ Og enn fremur segir hv. þm.; „ Hæstv. iðnrh. hefur af ráðnum hug dregið vikum saman að afhenda Alþ. skýrslu sem alþm. kröfðust að fá og samin hafði verið.“ Allt eru þetta ósannindi og tilbúningur þm. Sighvats Björgvinssonar. Samkv. 31. gr. þingskapa geta þm. beðið ráðh. um skriflega skýrslu. Í þingsköpum er enginn tímafrestur settur, og vitanlega verður tíminn að ákvarðast af umfangi skýrslunnar og þeirri vinnu sem í hana þarf að leggja. Hv. 1. fyrirspyrjandi setti hins vegar í beiðni sína, að óskað væri þess, að skýrslan yrði tekin til umr. á Alþ. áður en afgreiðslu fjárl. og lánsfjáráætlunar fyrir 1978 lyki. Þessi tímasetning hv. þm. var auðvitað óraunhæf, hrein fjarstæða og út í hött en hún sýndi að þm. virtist ekki hafa hugmynd um hvað hann var að biðja um. Samning skýrslu um Kröfluvirkjun, þar sem dregin yrði fram mynd af þessu umfangsmikla máli með öllum þeim miklu skjölum og skýrslum, sem þar fjalla um, hlaut auðvitað að taka mjög langan tíma. Strax ettir að þessi beiðni kom fram var hafist handa við vinnu að draga að gögn og safna heimildum. Það var safnað gögnum frá Orkustofnun, frá Kröflunefnd, frá ráðgjafarfyrirtækjum og öðrum þeim aðilum þar sem gögn voru fyrir hendi um þetta mál. Síðan þurfti að vinna úr þessum gögnum. Eins og ég gat um áðan var fráleitt að prenta allt frá orði til orðs sem skrifað hafði verið um þetta mál. Það hefði ekki aðeins orðið þykk bók, miklu þykkari en þessi sem hér hefur verið lögð fram, heldur verið þar mikið af óþörfum endurtekningum. Auk þess þurfti, eftir að safnað hafði verið gögnum, bréfum og skýrslum frá þessum aðilum, að fylla upp í eyður þar sem vantaði upplýsingar, því að það er auðvitað með hverja framkvæmd þannig, að ekki er allt sem er að gerast, skrifað jafnóðum í bréf eða skýrslur. Þessu verki öllu var ekki lokið fyrr en um 20. apríl. Það eru alger ósannindi, að samningu skýrslunnar hafi verið lokið, eins og hv. þm. sagði á einum stað, í desember, á öðrum stað í janúarlok, og ég man ekki hvaða dagsetningar hann hefur fleiri. Þessu verki, samningu skýrslunnar, var ekki lokið fyrr en um 20. apríl og þá strax var hafin fjölritun á þessari skýrslu. Það var unnið að henni yfir helgi. Fyrstu eintökin voru tilbúin fyrir hádegi mánudaginn 24. apríl og eitt af fyrstu eintökunum var þann dag fyrir hádegi sent Sighvati Björgvinssyni sem fyrsta fyrirspyrjanda. Síðan var skýrslunni útbýtt á fundum Alþ. þennan sama dag. Á fundi Sþ. 25. apríl var málið svo tekið á dagskrá. Ég vil taka það fram til frekari skýringar, að þessi skýrsla, sem hér er lögð fram, og sú skýrsla, sem beðið er um, var ekki grg. Orkustofnunar eða grg. Kröflunefndar, heldur skýrsla iðnrh. Það þýddi að ég hef að sjálfsögðu yfirfarið alla skýrsluna og öll þessi gögn, bætt því við sem ég taldi að ekki mætti vanta. Þetta var önnur rangfærslan í máli hv. þm., uppspuni frá rótum um að skýrslan hafi verið fyrir löngu til og ég hafi dregið það vikum og mánuðum saman, eins og hv. þm. segir, að leggja hana fyrir Alþ. Skýrslan var lögð fyrir Alþ. undireins og hún var tilbúin. Hv. þm. gerði í sinni furðulegu ræðu hér utan dagskrár s. l. þriðjudag utanför mína að umræðuefni. Og hann komst svo að orði, að ráðh. væri fjarstaddur eins og landflóttamaður og þetta væri reginhneyksli, að manni skilst eitt af stærstu hneykslum sögunnar. Nú er það svo, að þessi utanför mín var ákveðin fyrir um það bil tveim mánuðum. Svo er mál með vexti, að það var ákveðið að að þessu sinni skyldi aðalfundur Járnblendifélagsins haldinn í Noregi, m. a. til þess að stjórnarmenn og aðrir hefðu tækifæri til að skoða þar verksmiðjur, m. a. verksmiðjur þar sem er nýjasta gerð af bræðsluofnum, lokaður ofn, en einnig til þess að þar gæfist kostur á að ræða við alla helstu forráðamenn og sérfræðinga félaga okkar í þessu fyrirtæki. Var sem sagt ákveðið fyrir um tveim mánuðum, að þessi fundur skyldi haldinn og þessi skoðunarferð skyldi farin í lok aprílmánaðar. Auk þessa erindis ætlaði ég að kynna mér nokkur atriði í sambandi við félagsmál, bæði í Noregi og Danmörku. Hv. þm. sagði m. a., að auk þess sem ég hefði verið landflóttamaður, flúið land til þess að forðast það að þurfa að ræða um Kröflu við hann, hefði ég farið úr landi án vitundar forseta Sþ. Auðvitað eru þetta ósannindi eins og fleira sem kom fram hjá þessum hv. þm. Hæstv. forseti Sþ. vissi að sjálfsögðu um það, alveg eins og þessi hv. þm. vissi einnig um það, að ég mundi fara þennan dag, og ég hafði sagt honum einnig, að ég mundi væntanlega ekki kominn þennan s. l. þriðjudag, þegar hann svo smekklega reis hér upp í þingi utan dagskrár með svívirðingum um mig. Þessi hv. þm. komst svo að orði, að iðnrh. sinnti ekki þingskyldum sínum, og krafðist þess, að hann kæmi heim sem fyrst til að sinna þingskyldum sínum. Það ætti náttúrlega að vera óþarft að taka það fram, en er þó rétt að gera það af þessu tilefni, að ráðh. hafa margvíslegum skyldum að sinna auk þingstarfa. Sumar þeirra skyldna eru ekki síður mikilvægar en seta á þingfundum, og þegar mismunandi skyldur ráðh. rekast á, þá verður auðvitað að gegna þeirri sem er talin mikilvægari, en hin verður að víkja. Þetta er mat, sem við allir verðum auðvitað oft að framkvæma. Og sumar skyldur ráðh. eru enn mikilvægari en sú skylda að sitja á þingfundi og hlusta á hávaðann í Sighvati Björgvinssyni. Þessi hv. þm. taldi sér það sæma að deila á mig fyrir vanrækslu í skyldustörfum. Nú vita væntanlega allir hv. þm., sem hér eru staddir, að á s. l. vori fór þessi þm. af þingi, ekki í opinberum erindum. Hann lét ekki kalla inn varamann. Hann fór til útlanda að ég ætla í boði og á kostnað erlendra aðila. Hann vanrækti þar með þingstörf sín í nokkrar vikur, en auðvitað hélt hann fullu þingfararkaupi. Kannske hann hafi verið á einhverri siðvæðingarráðstefnu, því að allt gengur nú út á það hjá Alþfl. að siðvæða hina íslensku þjóð. Ef svo hefur verið, þá væri fróðlegt að heyra eitthvað um árangurinn af þessari siðbót. Er nú þessi hv. þm. þess umkominn að deila á aðra fyrir vanrækslu í þingstörfum? Hins vegar var kannske sá munurinn, að hans var ekki saknað. Það eru margir, sem undrast það ofstæki, öfgar og vanstillingu sem svo mjög er áberandi bæði hjá þessum hv. þm. og sumum fleiri Alþfl.-mönnum. Þessi vanstilling og ofstæki hv. þm. kom m. a. fram hér fyrir skömmu. Það var einn hv. þm. sem gerði fsp. utan dagskrár út af frv. eða till. um sjónvarpssendingar á fiskimiðum. Þá kvaddi náttúrlega hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sér hljóðs og fór að tala um Kröflu. Þm. gekk illa að skilja samhengið milli Kröflu og sjónvarpssendinga á fiskimiðum, en ég leyfði mér að benda á þá áráttu hv. þm. nú undanfarin þing að þurfa innan dagskrár og utan að tala um Kröflu, þótt allt önnur mál og óskyld væru á dagskrá. Ég leyfði mér í góðlátlegu gamni að benda á hinn merka stjórnmálamann, Kató gamla, sem endaði allar sínar ræður um hvaða mál sem var á því, að Karþagó þyrfti að leggja í eyði, og það væri nú með þennan hv. þm., að hvaða mál sem væri á dagskrá, þá þyrfti hann að koma Kröflu að, því að hann hefði hana á heilanum. Svar hv. þm. við þessari góðlátlegu ábendingu vakti, held ég, undrun margra, því að svar hans var að líkja iðnrh. við geðveikan glæpamann, sem réði ríkjum í Rómaveldi um stund fyrir nærri 2000 árum. Margir spyrja: Hvernig stendur á allri þessari vanstillingu, þessu ofstæki og þessum öfgum hjá þessum siðbótamönnum? Hún kemur fram, þessi vanstilling, hér í þingsölum hjá þessum hv. þm. hvað eftir annað, alveg eins og hún kemur fram hjá sálufélaga hans í „Kastljósi“ í sjónvarpi og víðar. En í rauninni er þetta ekkert undarlegt og þetta er ekkert nýtt. Þessir félagar hafa áður hafið árásir. Öllum er í fersku minni þegar þeir hófu hinar dæmalausu árásir á sínum tíma á hæstv. dómsmrh. með brigslum um alls konar afbrot. Allt hrundi þetta auðvitað eins og spilaborg hjá þessum mönnum. Kannske það hafi einnig sín áhrif sem gerst hefur núna síðustu daga og vikur þegar vissir hlutir hafa komist upp um samherja þeirra og heimildarmenn, að eitthvað sé úr lagi gengið með jafnvægið og þurfi nú að reyna að slá sig til riddara með þessum öfgum og ofstopa. Ég taldi nauðsynlegt vegna hinnar dæmalausu framkomu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, ósanninda hans í minn garð, rangfærslna og blygðunarlausra blekkinga að rekja þetta mál hér nokkru nánar. Sannleikurinn er sá, að ef einhver snefill af sómatilfinningu væri til hjá þessum hv. þm., þá ætti hann að biðja opinberlega afsökunar.



Herra forseti. Ég hlustaði með ánægju á það er hæstv. iðnrh., maður með langa reynslu í stjórnmálum og hér á þingi, flutti sína málefnalegu grg. um skýrsluna um Kröflu. Ekki er það nú alveg rétt, að ég hafi líkt hæstv. iðnrh, við geðbilaðan óbótamann hér í sölum Alþingis. Hann var í gamni að ræða um gamlan rómverskan stjórnmálamann, sem hefði haft mikinn áhuga á því, að Karaþó væri lögð í eyði. Ég leyfði mér þá aðeins að benda mönnum á, að annar kunnur rómverskur stjórnmálamaður væri til í sögunni sem hefði orðið frægur fyrir að leika á fiðlu meðan borgin brann. Ekki dettur mér í hug að halda að hæstv. iðnrh. hafi setið úti í Kaupmannahöfn og leikið á fiðlu. Sjálfsagt hefur hæstv. ráðh. verið að hlusta á grösin spretta. En hitt er rétt ábending hjá hæstv. ráðh., að hér er um að ræða skýrslu hans til Alþingis. Það eru liðnir núna 6 mánuðir og 10 dagar frá því að um hana var beðið. Nú er síðasti fundardagur Sþ. upp runninn. Ef hæstv. iðnrh. hefði ekki verið við, þá hefði enginn verið til þess að flytja Alþ. þá skýrslu sem hann svo réttilega sagði að hann einn væri ábyrgur fyrir. Og það gekk ekki andskotalaust að fá það fram að hæstv. iðnrh., mætti hér til þess að mæla fyrir þessari skýrslu. Ég vil aðeins taka það fram, að ef athugaðar væru mætingar þm. á s.l. vori, þá held ég að mætti staðfesta að ég var við þingstörf fram á þann dag að þingi var slitið. Ég vil fara þess eindregið á leit við hæstv. iðnrh., að hann kynni sér þetta sjálfur, og ef hann skyldi koma upp hingað aftur til þess að ræða skýrsluna um Kröflu, þá tilkynni hann þingheimi hvaða niðurstaða hefur orðið af þeirri athugun, vegna þess að hún mun staðfesta að ég sat hér á þingi á s.l. vori einnig þann dag er þinglausnir fóru fram og fór ekki á s. l. vori út fyrir hússins dyr, allténd ekki út fyrir landsteinana fyrr en töluvert eftir að þingi var lokið. Ég held að það væri réttara hjá hæstv. iðnrh., þegar hann ræðir um mig, að hafa þá öllu réttari upplýsingar heldur en komnar eru í skýrslu hæstv. ráðh. um Kröflu. Við erum búnir að bíða í 6 mánuði og 10 daga eftir því að fá þessa skýrslu hæstv. ráðh. Vegna þess að um hana var beðið hefur hér í þingsölum orðið minni umr. um Kröflumálið en ella mundi verið hafa. Þó að það sé langt liðið á þingtímann nú og aðeins nóttin til stefnu, þá held ég þó að rétt væri að fara nokkuð ítarlega út í þessa sálma þó ekki væri til annars en að staðfesta í þingsögunni, hver viðhorf okkar, a. m. k. mín, eru til þess máls sem hæstv. iðnrh. hefur rakið hér. Í fyrsta lagi er þá rétt að víkja að því, hver þörfin var fyrir raforku á Norðurlandi þegar sú ákvörðun var tekin að virkja Kröflu. Þar hefur mönnum - þar undanskil ég ekki hæstv. iðnrh. - hætt til að rugla ýmsum fræðiheitum saman. Annars hafa menn bæði hér á Alþ. og í blaðaskrifum ruglað mjög saman afli og orku. Það var ljóst á árinu 1974, að ástandið í raforkumálum Norðurlandi var þannig, að eftirspurn eftir raforku á svæðinu var að sjálfsögðu mest á vetrum þegar framleiðslugetan var minnst í vatnsorkuverunum. Það tímabundna ástand hafði því skapast, að um hríð yfir hörðustu vetrarmánuðina skorti afl á Norðurlandi. Úr því var bætt með keyrslu á dísilvélum. Samanlagt afl dísilvéla á Norðurlandi 1974 var 10 mw. Seld orka á því ári nam 20 gwst. eða 25% af orkuvinnslugetu dísilvélanna. 75% af árinu voru dísilstöðvarnar sem sé ókeyrðar. Rafmagnsskorturinn á Norðurlandi var því fyrst og fremst tímabundinn aflskortur. Þetta kemur mjög rækilega fram. Ég get t. d. vitnað í umsagnir Jónasar Elíassonar prófessors, sem er að finna í 21. hefti þingtíðinda 1975–1976, dálki 3196. Einnig get ég vísað þessu til staðfestingar í skýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins um Norðurlandsvirkjun, sem unnin var fyrir samstarfsnefnd í orkumálum Norðlendinga. Á bls. 30 í þeirri skýrslu segir m. a, að á fyrirhuguðu samtengdu svæði Norðurlandsvirkjunar hafi orkuvinnslugetan árið 1975 verið 201 gwst. og af þessari vinnslu hafi 19.9 gwst. verið framleiddar í dísilvélum, en það var einmitt það sem ég var að lýsa hér áðan. Skömmu síðar - á bls. 33 - segir að samanlagður raforkumarkaður fyrir Norðurlands- og Austfjarðasvæðið sé árið 1973 230 gwst., 1980 298–320 gwst. og 1985 438–478 gwst. Það kemur einnig fram í þessari skýrslu, að orkuvinnslugeta Kröfluvirkjunar einnar var metin á 380 gwst. án varaafls, en 590 gwst. með varaafli. Niðurstaðan af þessum tilvitnunum er sú, að rafmagnsskorturinn á Norðurlandi, ef má nefna það svo, var á þessum árum tímabundið ástand, aðallega hörðustu vetrarmánuðina, aflskortur en ekki orkuskortur. Þessu tvennu hefur hins vegar verið ruglað mjög oft saman. Eitt átakanlegasta dæmið í því sambandi er grein eftir einn Kröflunefndarmanninn, Ragnar Arnalds, í Þjóðviljanum 10. febr. 1977. Þar birtir hann á bls. 9 línurit sem hann gefur yfirskriftina: „Sannleikurinn um orkumarkað Kröflu.“ Þeir, sem línuritið bjuggu til, settu hins vegar sjálfir efst á línuritið um hvað það væri: „Almenn notkun, aflþörf.“ Það er verið að bera saman annars vegar aflþörf og hins vegar aflgetu. Þessu ruglar Kröflunefndarmaðurinn saman með því að setja í fyrirsögn með þessu línuriti: „Sannleikurinn um orkumarkað Kröflu“ - og er þetta eitt dæmið af mörgum þar sem þeir Kröflunefndarmenn virðast ruglast á mjög einföldum staðreyndum og fræðiheitum. Næsta spurning í þessu máli, svo að farið sé mjög fljótt yfir sögu, er því að sjálfsögðu: Var á þessum tíma þörf fyrir grunnafl á Norðurlandi sem réttlætti 60–70 mw. virkjun við Kröflu, hvað þá heldur slíka virkjun að viðbættri byggðalínu með 50 mw. flutningsgetu? Slíkt er að sjálfsögðu fráleitt. Samanlagt dísilafl á þessu svæði var 10 mw. á þessum tíma. Hvaða þörf hafði svæðið fyrir ellefufalt afl í stað dísilvélanna sem keyrðar höfðu verið? Það hefur verið reynt að réttlæta þetta með landsþörfinni. En þá kemur í ljós, svo að enn sé farið fljótt yfir sögu, að í spá Landsvirkjunar er tekið fram að ekki sé þörf fyrir afl frá Kröflu fyrr en eftir árið 1981, og í hugum sérfræðinga hefur alltaf verið út frá því gengið, að um það leyti stæði valið raunverulega á milli Hrauneyjafoss eða Kröfluvirkjunar. Með því að Hrauneyjafoss hafi verið valinn, hefði raunar átt að slá Kröfluvirkjun á frest, sem ekki skipti neinu máli í orkumarkaði landsmanna, eins og glögglega kemur fram nú þegar Kröfluvirkjun framleiðir svo til enga raforku, en það virðist engu máli skipta fyrir raforkumarkaðinn, hvorki á Norðurlandi né á landinu í heild. Niðurstaðan er sem sé þessi: Það var rafmagnsskortur á Norðurlandi. Það var ekki um að ræða orkuskort, heldur tímabundinn aflsskort, sem bætt var úr með keyrslu dísilvéla. Að sjálfsögðu varð annað að koma til. Hugmyndin hafði verið stækkun virkjunar í Laxá. Sú hugmynd náði ekki fram að ganga, en það er algerlega fráleitt að halda því fram, að í staðinn fyrir keyrslu dísilvéla með samanlögðu 10 mw. afli hafi þurft að koma Kröfluvirkjun plús byggðalina, enda var það aldrei tilgangur þeirra sem um málið fjölluðu. Eins og ég sagði áðan var hugmyndin upprunalega sú, að Laxárvirkjun yrði stækkuð og þannig leyst orkuvandamál Norðlendinga. Allir þekkja þá sögu, hvernig til tókst með þá framkvæmd. Henni var slegið á frest. Þáv. orkuráðh., Magnús Kjartansson, hafði mikinn áhuga á því að samtengja orkuveitusvæðin í landinu. Hann lét m. a. gera sérstakar kannanir á lagningu orkuflutningslinu yfir hálendið. Hugmyndir hans voru þær, að með þeim hætti bæri að leysa orkuvandamál Norðurlandssvæðisins, þ. e. a. s. með byggingu línu er flytti raforku frá landsvirkjunarsvæðinu og norður. Athuganir þær, sem gerðar voru á línustæðum yfir miðhálendið, leiddu hins vegar fljótt í ljós að þetta væri mjög miklum erfiðleikum bundið. Og menn hljóta að muna þær gegndarlausu skammir og hæðni sem dundu á þáv. orkuráðh., Magnúsi Kjartanssyni, m. a. frá flokki hæstv. núv. orkuráðh., vegna hugmynda Magnúsar um hvernig leysa ætti úr rafmagnsskorti Norðlendinga, þ. e. a. s. með byggðalínu. Hver man ekki allt tal þeirra sjálfstæðismanna um „hundinn að sunnan“, um „sunnlenska orku fyrir norðlenska notendur“ o. s. frv., o. s. frv. Þeir erfiðleikar, sem komu í ljós við athugun á línulögn yfir miðhálendið, urðu hins vegar til þess, að frá þeirri hugmynd var horfið, a. m. k. um sinn, þó að enn sé hún ekki kistulögð með öllu. En þá kom upp sú hugmynd með svonefnda byggðalínu, þ. e. a. s. línu er fylgdi byggðum og yrði til þess að svara raforkumarkaði Norðlendinga. Þann 5. mars árið 1974 skipaði þáv. iðnrh., Magnús Kjartansson nefnd til þess að sjá um byggingu þessarar byggðalínu. Í nefndinni voru skipaðir með bréfi rn., dags. 3/5 1974, þeir Egill Skúli Ingibergsson, formaður, og aðrir nm. Guðjón Guðmundsson skrifstofustjóri, Tryggvi Sigurbjarnarson stöðvarstjóri, Kristmundur Halldórsson fulltrúi. Nefndin tók til starfa og hélt sinn fyrsta fund strax laugardaginn 9, mars. Nefndin fjallaði m. a. um val línustæðisins, og náðist samkomulag við alla hlutaðeigandi aðila um val línustæðis. Nefndin lauk einnig við að gera till. og ganga frá álitsgerðum um álagsforsendur og styrkleikakröfur til línunnar. Nefndin hafði samband við orkuframleiðendur og náði samkomulagi við þá. Nefndin lét frá 1. maí 1974 hefjast handa um byggingartæknilega hönnun á línunni. Því verkefni var einnig lokið. Nefndin lauk við gerð útboðsgagna yfir allt línuefnið, og sumarið 1974 voru keyptir 1325 staurar til verksins, þannig að hægt var að hefja framkvæmdir strax í sept. eða okt. árið 1974. Þessir 1325 staurar komu til landsins um mánaðamótin ágúst-september. Nefndin lét ljúka raftæknilegri hönnun á byggðalínunni og fjallaði einnig um samþykkt við RARIK. Staða verksins, þegar hæstv. núv. iðnrh. leysti nefnd þessa upp, var þannig: Kaflinn Andakíll-Varmahlíð 150 km. Mælingu og teiknun langhliða er lokið. Staurasetningu er lokið. Eftirhælun er lokið með eftirtöldum undantekningum: a. Ef öll línan verður byggð á tréstaurum. Eftir er 24.7 km kafli á Holtavörðuheiði með 221 staurastæði. b. Ef hluti línunnar verður byggður á stálturnum. Eftir eru 10.9 km á Holtavörðuheiði með 71 staurastæði fyrir tréstaura fyrir og 5.7 km,í Vatnsskarði með 27 staurasleðum stálturna. Endanlegir útreikningar og stauralistar eru tilbúnir fyrir Borgarfjörð að Holtavörðuheiði. Verið er að vinna við kaflann norðan Holtavörðuheiðar og er áætlað að því verki verði lokið fyrir áramót. Þannig var sem sé staðan í byggðalínumálunum þegar hæstv. núv. orkuráðh. leysti byggingarnefnd byggðalínu upp, lagði hana niður og frestaði lagningu byggðalínunnar. Hæstv. fyrrv. orkuráðh., Magnús Kjartansson, hefur tjáð mér, að um mánaðamótin ágúst-sept., þegar staurarnir komu til landsins, hafi hann verið búinn að fá vilyrði hæstv. þáv. fjmrh., Halldórs E. Sigurðssonar, um að útvega fé til þess að leysa staurana út svo að línulögnin gæti hafist þá þegar um haustið. Það var hins vegar pólitísk ákvörðun hæstv. núv. iðnrh. að gera þetta ekki. Það leynir sér ekki ef maður les Alþingistíðindin frá þessum árum þegar Krafla er fyrst tekin til umr. hér á Alþ., hver er vilji ráðh. Ég ætla ekki að lesa tilvitnanirnar í ræðu ráðh., en læt mér nægja að benda á 13, hefti Alþingistíðinda 1974–1975, bis. 2251, þar sem kemur glögglega fram hjá ráðh. hvernig hann hefur hugsað sér að leysa raforkuvandamál Norðlendinga, þ. e. a. s. í fyrsta lagi með byggðalínu, í öðru lagi með virkjun norðanlands. Er raunar furðulegt í þessu ljósi hve sumir Alþb.-menn vilja leggja sig fram um að varpa sök Kröflumistakanna á herðar Magnúsar Kjartanssonar. Það mátti saka Magnús Kjartansson um margt í orkuráðherratíð hans, vera má að rekja megi málið allt til Laxárvirkjunar, sem hann beitti sér fyrir að niður yrði lögð, en þetta verður hæstv. fyrrv. orkuráðh., Magnúsi Kjartanssyni, ekki gefið að sök, að hafa á sama tíma ætlað sér að leggja byggðalinu og reisa Kröfluvirkjun, því að það kemur mjög glöggt fram í þingtíðindum að sú var alls ekki ætlun hans. Hins vegar tekur nýr orkuráðh. við stjórnartaumum eftir stjórnarskiptin. Hann leysir upp bygginganefnd byggðalínu og lætur fresta öllum framkvæmdum við línugerðina. Hann óskar eftir till, frá stjórn Laxárvirkjunar um hvernig leysa beri orkuvandkvæði Norðlendinga. Hann fær till., sem eru þess eðlis sem hér skal lýsa. Í fyrsta lagi leggur stjórn Laxárvirkjunar til að tekið verði upp málið gamla um stækkun Laxárvirkjunar. Í annan stað leggur Laxárvirkjunarstjórnin til, að ef það væri ekki gert, þá yrði reist lítil bráðabirgðavirkjun í Bjarnarflagi eða við Kröflu. Í þriðja lagi leggur stjórn Laxárvirkjunar til að unnið verði annaðhvort að byggðalinu eða Kröfluvirkjun. Hæstv. iðnrh., sem við hafði tekið, Gunnar Thoroddsen tók við undirbúnu verki af hæstv. fyrrv. orkuráðh. Hæstv. fyrrv. orkuráðh. hafði valið byggðalínu, látið hanna þá línu og aflað til hennar efnis þannig að hægt var að hefja framkvæmdir við línuna haustið 1974. Hæstv. núv. iðnrh. gerði þann undirbúning að engu og valdi Kröfluvirkjun. Hann vildi ekki „hundinn að sunnan“. Hann vildi „norðlenska orku fyrir Norðlendinga“, eins og þeir væntanlega njóta nú í ríkum mæli. Ég vil aðeins geta þess, að í 13. hefti Alþingistíðinda 1974–1975 kemur þetta viðhorf mjög glöggt fram hjá einum af stjórnarþm. Hann mælir þar fyrir fsp., sem hann flytur um byggingu byggðalínu norður, og kemst að þeirri niðurstöðu, að furðulegur og undarlegur dráttur hafi orðið á því verki. Hv. þm. Heimir Hannesson, sem sat þá á þingi, mælti fyrir fsp. frá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni um byggðalínu og vitnar m. a. í orð hæstv. fyrrv. iðnrh., Magnúsar Kjartanssonar, á Akureyri í árslok 1973, þar sem hæstv. fyrrv. orkumálaráðh. lýsir því yfir, að unnt sé að taka byggðalínuna í gagnið fyrri hluta árs 1975. „Ég álít“ - segir hæstv. fyrrv. iðnrh. - „að það sé ekki neitt raunsæi í öðru en að Norðlendingar, iðnrn. og Orkustofnun vinni saman um það að reyna að hrinda þessari framkvæmd af stað“. Og orkumálastjóri, Jakob Björnsson, sagði á sama fundi um margumrædda byggðalínu: „Þessari línulögn sýnist okkur mega ljúka árið 1975, eins og nú horfir“. Heimir Hannesson stjórnarþm. segir síðan í lok sinnar ræðu: „Nú er þegar farið að líða töluvert á árið 1975 og menn hafa séð harla lítið af framkvæmdum og eru orðnir býsna þreyttir í þessu sérstaka máli . . . Ég vil ítreka það einnig að í þessu máli hefur orðið alveg mjög óhæfilegur seinagangur og óhæfilegur dráttur og ég vonast til þess að hraðari gangur komist á þessi mál sem önnur í þessu sérstaka, mikilvæga máli.“ Það fer ekkert á milli mála 1 þessari tilvitnun, að alþm. standa á þessum árum í þeirri trú, að hægt hefði verið að vinna það verk, sem hér um ræðir, árið 1975. Og það fer ekki heldur á milli mála, eftir að hafa lesið þessa tilvitnun og fleiri, að það var stefna þáv. orkumálaráðh., að byggðalínan skyldi verða lögð sumarið 1975. Það var ekki fyrr en í svari hæstv. iðnrh. við þessari fsp. um byggðalínuna frá hv. þm. Heimi Hannessyni sem Alþ. fékk fyrst um það að vita, að líklegt væri að bæði byggðalína og Krafla kæmust í gagnið á sama ári. Það er oft sagt að sök Kröflumistakanna sé Alþingis, Alþingi hafi afgreitt lögin um heimild fyrir ríkisstj. til að virkja Kröflu m. a. án þess að nauðsynlegum undirbúningi væri lokið. Í skýrslu hæstv. iðnrh. til Alþ. er þetta hvað eftir annað notað sem rökstuðningur fyrir því, hversu mikla áherslu Kröflunefnd hafi lagt á framkvæmdahraðann, Alþingi hafi heimtað að að framkvæmdum yrði staðið með þeim hætti vegna þess að Alþ. hefði afgreitt heimildarlög um Kröfluvirkjun áður en rannsókn væri lokið. Það er hrein firra að halda því fram, að í slíkri afgreiðslu Alþingis felist hvatning um sérstakan framkvæmdahraða. Þvert á móti er mjög algengt að Alþ. afgreiði heimildarlög um ákveðnar virkjanir áður en rannsóknum er lokið og jafnvel áður en í ljós hefur komið, hvort um fýsilegan virkjunarkost sé að ræða eða ekki. Dæmi um þetta eru heimildarlögin sem Alþ. samþykkti í sínum tíma um virkjun Suður-Fossár á Rauðasandi. Þá kom í ljós þegar ríkisstj. hafði fengið þá heimild og virkjunarmálin þar höfðu verið könnuð nokkru rækilegar að þetta var ekki fýsilegur virkjunarkostur. Þess vegna var hætt við hann. Fjölmörg önnur dæmi mætti nefna, t. d. heimildarlög um virkjun Hrauneyjafoss. Það er regla, en ekki undantekning, að Alþ. afgreiði heimildarlög til ríkisstj. um virkjun áður en endanlegum rannsóknum er lokið. Þó að það hafi verið gert varðandi Kröfluvirkjunina, þá er alls ekki hægt að nota það sem rökstuðning fyrir því, að Alþ. hafi heimtað þann framkvæmdahraða sem á varð. Þvert á móti þegar málið er lagt fram á Alþ., þá er um að ræða frv. til l. um jarðgufuvirkjun við Kröflu eða við Námafjall í Suður-Þingeyjarsýslu. Rannsóknum var ekki lengra komið á veg en það, að ekki var enn búið að skera úr um það hvort væri hagkvæmari virkjunarkostur, Krafla eða Námafjall. Í grg. með frv. er sérstaklega tekið fram, að ef af virkjuninni verði verði hún byggð í tveimur áföngum, þannig að hægt verði að haga byggingunni eftir markaðsþörf og eins sé rekstraröryggi að því, að stöðin sé rekin í tveimur rekstrareiningum o. s. frv. Í þriðja lagi lágu við þetta tækifæri fyrir áætlanir frá Orkustofnun frá árinu 1973 um 8, 12, 16 og 55 mw. virkjun við Kröflu. Í fjórða lagi gátu þeir alþm., sem áhuga höfðu á, vitnað í þessu sambandi til áætlunar um rannsókn háhitasvæða sem Orkustofnun hafði gert, að mig minnir árið 1969, og gerði ráð fyrir ákveðnu framkvæmdaskipulagi um virkjun háhitasvæða, sem gerði að verkum að algerlega útilokað var að ganga út frá því að virkjun við Kröflu gæti tekið til starfa fyrr en í fyrsta lagi 1980–1981, eins og t. d. orkuspá Landsvirkjunar gerir ráð fyrir að gert sé. Ég get enn lesið fjölmargar tilvitnanir úr Alþt. þessu til staðfestingar. Ég get lesið tilvitnanir úr ræðu hæstv. þáv. iðnrh., Magnúsar Kjartanssonar, þar sem hann leggur áherslu á þá framkvæmdaröð sem ég lýsti hér áðan. Ég get lesið tilvitnanir úr ræðu hæstv. þáv. orkumálaráðh. þar sem hann leggur áherslu á að Krafla verði byggð í tveimur áfön um þannig að tekið sé tillit til markaðssjónarmiða. Ég get lesið fjölmargar tilvitnanir, sem ég hef hér í Alþt., og mun lesa ef óskað verður eftir, t. d. í ræðu hv. þm. Steingríms Hermannssonar, sem var formaður þeirrar n. er um málið fjallaði í Ed. og lýsti því sérstaklega yfir, að fráleitt væri að búast við því að fyrri vélasamstæðan í Kröflu gæti tekið til starfa fyrr en í fyrsta lagi árið 1979 og virkjunin í heild alls ekki fyrr en 1981. Þetta margítrekaði hv. þm. Steingrímur Hermannsson í ræðu sinni. En það voru tveir hv. þm., sem ekki voru ánægðir með þessa niðurstöðu. Það vildi svo til, að þeir tveir þm. voru báðir úr flokki hæstv. núv. iðnrh. Það voru þeir hv. þm. Halldór Blöndal og hv. þm. Jón Sólnes. Þeir voru ekki sammála hæstv. orkumálaráðh. né heldur hv. þm. Steingrími Hermannssyni um að svo langan tíma tæki að byggja virkjunina. Hv. þm. Halldór Blöndal fór mörgum hæðilegum orðum um þá hugmynd þáv. hæstv. iðnrh. að leysa úr raforkuvandkvæðum Norðlendinga með byggðalínu, með „hundinum að sunnan“. Og það vill svo vel til, að þegar ég var að kynna mér umr. í Alþt. frá þessum árum, þá rakst ég á mjög skemmtilega tilvitnun í mál hv. þm. Jóns Sólness. Ég ætla að lesa þessa tilvitnun þm. til athugunar. Hún er í 21, hefti Alþt. 1973–1974, dálki 3168. Þar segir hv. þm. Jón Sólnes, sem síðar verður formaður Kröflunefndar og stjórnar framkvæmdum: „En a. m. k. vildi ég leggja áherslu á eitt, sem er aðalatriðið í þessu máli, en það er að nú þegar sé hafist handa að koma pöntun á vélum í væntanlega gufuvirkjun í svokallaða afgreiðsluröð með pöntun á nauðsynlegum vélakosti.“ Ég bið menn að athuga að þetta er á þeim tíma sem frv. um heimild til virkjunar við Kröflu eða Námafjall er til umr. á Alþ. Og þá segir þm. Jón Sólnes, sem síðan verður formaður Kröflunefndar, að það sé aðalatriðið í því máli að þá strax verði vélarnar pantaðar. Og hann bætir við: „...það er engin áhætta tekin, þó að þeirri framkvæmd verði komið á að koma okkur í svokallaða afgreiðsluröð.“ Þetta er orðrétt tilvitnun í ræðu hv. þm. Jóns Sólness á Alþ. 1973–1974 þegar heimildarlögin um virkjun annaðhvort við Kröflu eða við Námafjall voru til umr. Þá telur hv. þm. að engin áhætta sé tekin með því þó að þá þegar verði hafist handa um að panta vélar. Það er mjög athyglisvert, hvernig frá þessu er sagt í þessari hvítu bók hæstv. iðnrh. Það er mjög athyglisvert hvernig höfundur þessarar skýrslu, sem auðsjáanlega gerir ekki ráð fyrir að þm. kynni sér umr. frá þessum árum, segir frá því sem þarna gerðist. Skýrsluhöfundur segir svo á bls. 40 í skýrslunni, með leyfi forseta: „Það virðist alger samstaða um að styðja frv.,“ - hann er að segja frá umr. 1973–1974 - „en aðaláhyggjuefni þm. er greinilega það, að virkjunin taki of langan tíma. Er jafnvel vikið að því, að nauðsynlegt sé að panta aflvélar þegar haustið 1974, til þess að komast í afgreiðsluröð, svo sem fram kemur hér á eftir. T. d. má vísa til þingræðu Steingríms Hermannssonar, en þar segir m. a. svo.“ Það var og. Steingrímur Hermannson er talinn segja að nauðsynlegt sé að panta aflvélar til þess að komast í afgreiðsluröð og engin áhætta sé tekin. Það var ekki hv. þm. Steingrímur Hermannsson sem sagði þetta. Það var hv. þm. Jón Sólnes. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði hins vegar að ástæða væri til að ætla að ekki væri unnt að taka fyrri vélasamstæðu Kröfluvirkjunar í notkun fyrr en í fyrsta lagi átið 1979 og virkjunina í heild ekki í notkun fyrr en í fyrsta lagi árið 1981. En það virðist vera að þeir, sem sömdu skýrsluna um Kröfluvirkjun, hafi gengið út frá því, - ja, við skulum segja, að þm. hefðu svo mikið að gera að þeir gæfu sér ekki einu sinni tíma til þess að kynna sér þessar umr. En einni spurningu er þá enn ósvarað; hvers vegna hæstv. þáv. orkuráðh., Magnús Kjartansson, leggur til á þinginu 1973–1974 að á Norðurlandi verði reist raforkuver, sem hann veit að skapar umframframboð á raforku, hvort heldur um er að ræða þarfir Norðurlands eða landsins í heild. Auðvitað var hæstv. fyrrv. orkuráðh., Magnúsi Kjartanssyni, ljóst að við eðlilegar markaðsaðstæður væri ekki þörf fyrir Kröfluvirkjun, ekki einu sinni á árinu 1979. Hvernig stendur þá á því, að hæstv. iðnrh. leggur fram frv. þessa efnis? Ég fann einnig skýringu á því, sem er athyglisverð fyrir margra hluta sakir. Á bls. 1876 í 13. hefti Alþingistíðinda 1973–1974 er tilvitnun, sem mig langar til þess að lesa, í ræðu hæstv. þáv. orkuráðh. Ég vil biðja menn að muna eftir því, að um þessar mundir stendur hæstv. þáv. iðnrh., Magnús Kjartansson, í samningum við erlent stórfyrirtæki, Union Carbide, um stóriðju á Suðvesturlandi. Þegar gengið er á hæstv. iðnrh. út af Kröfluvirkjun segir hann, með leyfi forseta: „ Hv. þm.“ - þar á hann við hv. þm. Halldór Blöndal -„minntist á, hvort það væri stefna ríkisstj., að ekki skyldi rísa stóriðnaður á Norðurlandi, ekki orkufrekur iðnaður. Því fer mjög fjarri. Ég tel það vera ákaflega mikilvægt atriði, að meiri háttar fyrirtæki af slíku tagi rísi ekki aðeins hér á Suðvesturlandi, heldur einnig á Norðurlandi og Austfjörðum þar sem aðstæður eru hentugar til þess. Og þær aðstæður eru vissulega hentugar bæði á Norðurlandi og Austfjörðum.“ Ég held að það leyni sér ekki, ef menn athuga þessa tilvitnun, hvað býr að baki þeirrar fyrirætlunar hæstv. þáv. iðnrh. að flytja á Alþ. 1973–1974 frv. um virkjun Kröflu, sem hann vissi að ekki var þörf fyrir. Hann, eins og ýmsir aðrir, hafði áhuga á því, að stóriðnaður risi á Norðurlandi eða á Austfjörðum, eins og fram kemur í þessari tilvitnun, og hann var að sjá þeim stóriðnaði fyrir orku, enda er það eina skýringin sem sérfræðingar hafa fundið á því, hvernig á því stendur að Kröfluvirkjun var á annað borð byggð án þess að jafnframt væri tekin ákvörðun um að hefjast ekki handa við Hrauneyjafoss. Eina haldbæra skýringin er sú, að í ráði hafi verið að útvega orku til stóriðju á Norðurlandi eða Austurlandi, eins og fram kemur í þessum tilvitnuðu orðum hæstv. þáv. iðnrh., Magnúsar Kjartanssonar. Og það er athyglisvert fyrir flokksbræður hans, sem ekki hafa haldið þessari tilvitnun mjög á lofti, að hugleiða hvað hún þýðir. Ég hef reynt að sýna fram á það með þessum tilvitnunum mínum, í hvaða trú Alþ. stendur þegar það afgreiðir lögin um Kröfluvirkjun. Alþ. vissi að hafist var handa um gerð byggðalínu og að líkur bentu til að byggðalínubyggingunni yrði að verulegu leyti lokið sumarið 1975. Alþ. vissi um áætlanir Orkustofnunar um virkjun háhitasvæða frá árinu 1969 sem gengu út frá slíku vinnuskipulagi. Og ef ætti að styðjast við þær áætlanir var út af fyrir sig útilokað að ljúka Kröfluvirkjun á styttri tíma en þeim, að unnt væri að taka hana að hluta til í notkun árið 1979 og að fullu árið 1981. Alþ. var ljóst að það var jafnvel eftir að rannsaka hvort væri fýsilegur virkjunarkostur þar nyrðra, hvort ætti á annað borð að byggja þar jarðgufuvirkjun, og ef svo væri, hvort ætti þá að byggja jarðgufuvirkjunina við Kröflu eða við Námafjall. Og það er mesti misskilningur, sem haldið er fram, m. a. í blöðum, að Alþ. hafi látið þar við sitja. Ég get sýnt fram á það með tilvitnunum í Alþt. að í hvert einasta skipti sem Alþ. fær upplýsingar um hvernig að framkvæmdum er staðið, og yfirleitt fá alþm. upplýsingarnar síðastir manna, þá eru gerðar hér á Alþ. tilraunir til þess ýmist að upplýsa um vandamál, sem reynt var að þegja í hel, eða leggja fram till. um eðlilega málsmeðferð. Lengi vel standa menn í þeirri trú, að verið sé að vinna að lagningu byggðalínu. Þannig flytur hv. þm. Ingi Tryggvason þá þáltill. á Alþ. 1974, á þskj. 165, að lagningu byggðalínu verði hraðað svo að víst sé að hún verði komin í gagnið fyrir árslok 1975. Hann vissi þá ekki, þessi hv. þm. að hæstv. orkumálaráðh. hefði tekið þá ákvörðun að leysa byggingarnefnd byggðalínu upp. Ég hef vitni að því, orð Heimis Hannessonar, hv. þm., þegar hann mælti á þingi árið 1974 fyrir fsp. frá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni til hæstv. iðnrh. um hvernig gengi bygging línunnar og undraðist mjög hversu miklar seinkanir höfðu á orðið. Ég get bent á að þá fyrst kemur það fram frá hæstv. orkuráðh., að líkur séu á að byggðalinan og Krafla komi í gagnið nokkurn veginn jafnsnemma. Ég get bent á það, að í útvarpsumr. árið 1975, þá um haustið, ræddi þáv. formaður Alþfl., núv. formaður þingflokks Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, sérstaklega um Kröfluvirkjun og lýsti því þá yfir, að við þær upplýsingar, sem þá lágu fyrir, bentu allar líkur til þess, að Kröfluvirkjun yrði eitthvert mesta fjárhagsævintýri sem þjóðin hefði þurft að taka á sig. Ég get bent á það hvernig Bragi Sigurjónsson flytur á þinginu árið 1975 margar fsp. um Kröfluvirkjun og spyr m. a. um, hversu stór sú virkjun eigi að verða, og lætur í ljós mikinn ugg um hvernig að framkvæmdunum er staðið. Ég get nefnt það, hvernig hér á Alþ. var brugðið við 1. apríl 1976, eftir að Þorleifur Einarsson jarðfræðingur skrifaði grein í Þjóðviljann þar sem í fyrsta sinn var frá því sagt, að ýmislegt varðandi undirbúning og rannsóknir á Kröflusvæðinu væri með mjög óeðlilegum hætti. Þá fyrst komu fram till. frá jarðfræðingnum um að fresta frekari framkvæmdum við Kröfluvirkjun um tíma. Við þm. Alþfl. tókum þá till. upp hér. Hún fékk enga áheyrn. Hins vegar drógu Kröflunefndarmenn, t. d. hv. þm. Ragnar Arnalds, mjög í efa þekkingu Þorleifs Einarssonar á jarðfræðilegum efnum, eins og fram kemur á bls. 2941 í Alþt. 1976. Ég get vitnað til umr. sem urðu hér 7. apríl 1976 er hæstv. iðnrh. flutti Alþ. skýrslu sína um Kröflu. Hv. þm. Ragnar Arnalds réðst þá á okkur Alþfl.-menn, sem hann sagði að stunduðu æsifréttamennsku út af Kröfluumræðum og blaðamennska okkar um Kröflu væri pólitísk. Gosið væri merkileg tilviljun sem hefði komið upp, uppákoma sem aldrei mundi endurtaka sig. Það hefði að vísu komið hik á menn svona fyrst í stað, en síðan væru menn staðráðnir í að halda áfram af krafti. Hins vegar ætlaði Alþfl. að nota málið til að hefja sig upp úr pólitísku díki. Hv. þm. Ingvar Gíslason, annar Kröflunefndarmaður, sagði við það tækifæri, að hér væri um að ræða skipulagða áróðursherferð Alþfl. sem mótaðist af pólitísku ofstæki. Þm. sagði orðrétt: „Ég mótmæli öllu ráðslagi um frestun af öðrum ástæðum, eins og fjárhagsástæðum.“ Hv. þm. Stefán Jónsson talaði um eymdarvæl Alþfl.-manna og sagðist vel geta fyrirgefið hv. þm. Jóni Sólnes þó að hann hefði gert 25% skyssur. Það var nú öll alvaran á bak við umr. þá. Þá var rætt um að e. t. v. hefði Jón Sólnes gert 25% skyssur, og honum var það svo sem vel fyrirgefanlegt. Í fyrsta sinn komu þá fram upplýsingar um lánskjör vegna Kröfluvirkjunar, um greiðslubyrði Kröfluvirkjunar og um rekstrarvandamál Kröfluvirkjunar. Þær upplýsingar komu fram í ræðu sem ég flutti þá, á bls. 3197 í 21. hefti Alþt. árið 1975. Þá lagði ég einnig fram hér á Alþ. till. eða beiðni til hæstv. iðnrh. um að hann beitti sér fyrir því, að athugað yrði hvort ekki væri hægt að hægja á framkvæmdum við Kröfluvirkjun, m. a. að fresta vélakaupum og fresta frekari framkvæmdum í ljósi þess að ég hafði látið valinkunnan prófessor í lögum við Háskóla Íslands gefa mér umsögn um hvort ákvæði í samningum, almennum verksamningum og kaupsamningum, væru ekki þess eðlis að unnt væri fyrir Íslendinga að fara þess a. m. k. á leit við verksalana við Kröflu og þá, sem seldu Kröfluvirkjun vélar, að afhendingu og afgreiðslu yrði frestað vegna eldgossins sem þá átti sér stað. Ég óskaði þess eindregið, að hæstv. iðnrh. tæki þetta mál til sérstakrar athugunar og beitti sér fyrir því, að framkvæmdum við Kröfluvirkjun yrði frestað með þessum hætti. Það var ekki gert. Hins vegar hefur Jónas Elíasson prófessor lýst því með mjög glöggum hætti í blaðagrein árið 1976, að frestun framkvæmdanna hefði verið eina bjargráðið sem hefði getað komið í veg fyrir þá alvarlegu atburði, sem gerst hafa við Kröflu, og getað tryggt það eða von væri til þess, að Kröfluvirkjun væri rekin án stórra fjárhagsáfalla. Ég get einnig nefnt það, að 3. des. 1976 óskaði ég eftir því hér í þingi, að hæstv. iðnrh. gæfi Alþ. skýrslu um Kröfluvirkjun, svipaða þeirri sem hér hefur verið lögð fram. Umr. var þá frestað um málið án þess að henni væri lokið, og allan þann vetur var umr. ekki tekin á dagskrá. Ég held að ég sé búinn að fara allrækilega í forsögu þessa máls. Ég er reiðubúinn til þess að styðja það sem ég hef sagt, með tilvitnunum, ef þess verður óskað. Áður en ég vík að skýrslunni sjálfri ætla ég þó að víkja örfáum orðum að því, hvernig hún er til orðin. S. l. haust beitti ég mér fyrir því, að 10 þm. notuðu heimild 31. gr. þingskapa til að krefjast skýrslu frá ráðh. Beiðnin var lögð fram 7. nóv: 1977. M. a. var óskað eftir því, að skýrslan um Kröflu tæki til ákveðinna atriða, og einnig óskað eftir því, að umr. um skýrsluna gætu orðið áður en fjárlög og lánsfjáráætlun fyrir árið 1978 væru afgreidd, þ. e. a. s. fyrir jólaleyfi þm. Mér var kunnugt um að Júlíus Sólnes prófessor tók að sér það verk að ritstýra skýrslu þessari. Ég veit það, hvað sem hæstv. iðnrh. segir, að Júlíus Sólnes lauk því verki að mestu fyrir jól. M. a. get ég minnt hæstv. ráðh. og hv. þm. Jón Sólnes, formann Kröflunefndar, á það, að þeir sögðu mér það sjálfir áður en þing fór í jólaleyfi, að skýrslan væri eiginlega fullbúin og ég mætti eiga von á því að fá hana til aflestrar í jólaleyfi þm. Hæstv. iðnrh. sagði m. a., að ég mundi fá hana sem sérstaka jólabók frá sér. Það er því misskilningur og ekki rétt, að meginefni skýrslunnar hafi ekki legið fyrir af hálfu ritstjóra skýrslunnar þegar um s. l. áramót. Mér er líka kunnugt um að í janúarmánuði s. l. lagði höfundur skýrslunnar, Júlíus Sólnes, síðustu hönd á sitt verk, m. a. í samráði við Orkustofnun. Þá ræddi skýrsluhöfundurinn við Orkustofnun í síðasta sinn, og engar umræður milli hans og Orkustofnunar hafa síðan farið fram. Af þessu dró ég þá ályktun, að hæstv. iðnrh. væri búinn að fá þessa skýrslu í hendur fyrir allnokkru. Að vísu er það rétt, sem hann segir, að þetta er ekki skýrsla Júlíusar Sólness til Alþ., þetta er ekki skýrsla Orkustofnunar til Alþ., ekki skýrsla Kröflunefndar til Alþ., heldur skýrsla iðnrh. til Alþ., þannig að hann getur haldið því fram, að samningu skýrslunnar hafi ekki verið lokið fyrr en hann var búinn að strika út síðustu klausuna sem hann ákvað að fella niður. En hitt er rétt, að hæstv. iðnrh. fékk þessa skýrslu frá ritstjóra hennar í hendur fyrir allnokkru og er nú búinn að hafa hana til meðferðar, að ég fullyrði, vikum saman. Og ég vil minna hæstv. ráðh. á það, að hann hefur oftar en einu sinni og oftar en tvisvar sagt mér í vetur að skýrslan væri alveg að koma, prentsmiðjuvinna væri hafin o. s. frv., o. s. frv. Það var hins vegar ekki fyrr en mánudaginn 24. f. m. sem 70 eintök af þessari skýrslu voru send hingað í Alþ. Það voru eintök á hvern þm. og hvern varaþm. og ekkert þar fram yfir. Blöðin fengu ekkert eintak, Ríkisútvarpið, þ. e. a. s. sjónvarp og hljóðvarp fékk ekkert eintak. Þær stofnanir, sem fjallað er um í þessari skýrslu, fengu ekkert eintak. Klippt og skorin 70 eintök voru send hingað niður í þing og borin á borð þm. Þeim var ekki útbýtt, heldur var skýrslan borin á borð þm. Ég frétti síðan að taka ætti skýrsluna til umr. þegar daginn eftir, þriðjudaginn 2,5. þ. m., það ætti sem sé að taka skýrsluna til umr. án þess að þeim sérfræðingum, sem um er fjallað í skýrslunni, gæfist nokkurt tækifæri til þess að lesa hana eða kynna sér efni hennar og án þess að alþm., mér og fleirum, gæfist kostur á að athuga skýrsluna nema í hæsta lagi 24 klst., og var þá um að ræða tíma þegar Alþ. sat á kvöld- og næturfundum og haldnir voru fundir alla morgna í nefndum. Þegar mér var þetta ljóst kom ég að máli við hæstv. forseta Sþ. Ég vakti athygli hæstv. forseta á því, að skýrslunni væri í fyrsta lagi ranglega dreift. Hér væri um að ræða svar við beiðni um skýrslu, sem útbýtt hefði verið sem sérstöku þskj. og svarinu ætti tvímælalaust að útbýta úr forsetastól sem þskj. og gefa því þskj.-númer, en ekki að dreifa til þm. utan fundar líkt og um leyniplagg væri að ræða sem ekki væri ætlunin að gera opinbert. Ég fór einnig fram á það, að hæstv. forseti notaði fyrsta tækifæri sem gæfist til þess að útbýta skýrslunni með formlegum hætti, en það yrði gert þriðjudaginn 25. f. m. Ég benti hæstv. forseta á, að það væri ekki í samræmi við þingvenjur að taka þskj. til umr. á sama fundi og því væri dreift og ég teldi óeðlilegt, eins og að þessum málum væri staðið, að samþykkja afbrigði frá venjum um hvernig það yrði rætt. Hæstv. forseti féllst á þessa skoðun mína. Hann lét dreifa skýrslunni formlega og tilkynnti það úr forsetastól þriðjudaginn 25. f.m. Hann gaf skýrslunni þskj.-númer við það sama tækifæri. Hæstv. forseti Sþ. heimilaði ekki umr. um hana við það tækifæri. Hins vegar óskaði hæstv. iðnrh. eftir því að þó að svo færi, þá væri honum heimilað að mæla fyrir skýrslunni með nokkrum orðum vegna þess að daginn eftir hygðist hann fara til útlanda, að lokinni framsöguræðu hans væri síðan hægt að fresta umr. þar til síðar. Hæstv. forseta fannst þessi ósk einnig óeðlileg. Í ljós kom hins vegar síðar, að þegar hæstv. iðnrh. bar þessa ósk upp við hæstv. forseta Sþ., þá hafði hann ákveðið að koma ekki til landsins aftur fyrr en að þinghaldi loknu. Óskin var því um það, að hafin yrði umr. um skýrslu iðnrh. til Alþ. um Kröfluvirkjun með því að hæstv. iðnrh. yrði gefið orðið þriðjudaginn 25. f.m. til að mæla fyrir skýrslunni, að lokinni framsöguræðu hans yrði síðan umr. frestað, ráðh. héldi af landi brott og kæmi ekki aftur það sem eftir liði þingtímans. Þriðjudaginn 2. maí s. l. hafði ég síðan tal af forseta Sþ., þá um morguninn, og spurði hann hvenær dags skýrslan um Kröfluvirkjun kæmi á dagskrá. Hæstv. forseti tjáði mér þá, að hann hefði þá um morguninn haft þær spurnir af fyrirætlunum iðnrh., sem hafði verið erlendis síðan á miðvikudaginn næsta áður, að hæstv. ráðh. ætlaði ekki að koma heim fyrr en líkur væru til að þinghald væri búið. Ég fullyrði að forseta Sþ. var ekki kunnugt um þessa fyrirætlun ráðh. fyrr. Ég fullyrði að engum alþm. var um það kunnugt, þegar hæstv. iðnrh. hélt af landi brott þriðjudaginn 26. apríl, að hann hygðist ekki koma til landsins aftur fyrr en þingi væri lokið. Í því sambandi leyfi ég mér að vitna til svars hæstv. forsrh., sem hann gaf mér þriðjudaginn 2. maí, er ég spurðist fyrir um ferðir hæstv. iðnrh. utan dagskrár, en þá sagði hæstv. forsrh. að þá um morguninn, 2. maí, hefði sér borist vitneskja um að hæstv. iðnrh. hefði breytt fyrirætlunum sínum og ætlaði ekki að koma til landsins fyrr en 9. maí, nokkru eftir að Alþ. hefði lokið störfum. Allt var gert til þess að fresta því að skýrslan yrði lögð fram. Henni var ekki útbýtt með eðlilegum hætti, eins og upphaflega var ráðgert, og virtist vera að skýrslan ætti ekki að verða opinbert plagg eins og þskj. eru. Séð var svo til, að eintök væru svo fá að fjölmiðlar ættu erfitt með að kynna sér efni skýrslunnar. Í þriðja lagi átti að hespa umr. af 24 klst. eftir að þm. höfðu skýrsluna augum litið. Í fjórða lagi var sú áætlun lögð, þegar þær fyrirætlanir náðu ekki fram að ganga, að hæstv. iðnrh. fengi heimild til að fylgja skýrslunni úr hlaði 24 klst. eftir að hún var borin til þm., síðan yrði umr. strax frestað meðan ráðh. brygði sér bæjarleið, sem seinna kæmi í ljós að stæði yfir þar til þingslit hefðu farið fram. Þegar einnig sú áætlun fór út um þúfur hélt ráðh. utan, hafði svo samband heim nokkrum dögum síðar og tilkynnti að hann væri ekki væntanlegur til þings fyrr en eftir kosningar. Enginn var því til að flytja Alþ. umrædda skýrslu og ef af umr. yrði engu að síður, þá yrðu þær að ráðh. fjarstöddum. Þessi málsmeðferð er gleggsta dæmið um það, hvaða álit hæstv. iðnrh. sjálfur hefur á þessari Kröfluskýrslu sinni. Hversu erfiðlega hefur gengið að fá hæstv. ráðh. til að ræða skýrslu þessa er gleggsta dæmið um að honum skýst ekki, enda skýr maður og veit að í skýrslu þessari er illt mál að verja sem væri best fyrir hann og hans menn ef hann gæti forðast sem allra mest að þurfa að eyða orðum að. Og þá loksins - herra forseti - er ég kominn að efni skýrslunnar. Eins og fram er tekið í formála að þessari skýrslu er hún þannig samin, að Júlíus Sólnes prófessor er fenginn til þess að annast skýrslugerðina eða öllu heldur til þess að annast ritstjórn hennar. Hann mun hafa unnið það verk þannig að safna gögnum og álitsgerðum frá ýmsum aðilum og vinna síðan á grundvelli þeirrar gagnasöfnunar skýrsluna sjálfa, m. a. með þeim hætti, eins og raunar er að vikið í henni, að fella niður ýmis atriði úr álitsgerðum sérfræðinga og stofnana sem ritstjóra skýrslunnar þóttu minna virði. En það hefur verið gert meira en það, hvort sem það er verk ritstjórans eða þess manns sem skýrsluna leggur hér fram, hæstv. iðnrh. Sá, sem um hefur fjallað, hefur bókstaflega breytt skýrslu þessari í mjög veigamiklum atriðum. Þetta ber að hafa í huga þegar skýrslan er lesin. Þar sem t. d. er sagt frá áliti Orkustofnunar í þessari skýrslu, er í raun réttri verið að fjalla um niðurstöður stofnunarinnar, eins og ritstjóra skýrslunnar eða hæstv. iðnrh. hefur þótt hlýða að setja það álit fram. Í því sambandi er rétt að hafa eftirfarandi atriði í huga: Júlíus Sólnes er sjálfur beinlínis tengdur við Kröflumálið og þá sérstaklega við einn aðila af þeim sem um málið hafa fjallað. Með þeim orðum á ég alls ekki við tengsl Júlíusar Sólness við formann Kröflunefndar, heldur hitt, að Júlíus Sólnes hefur starfað á vegum nefndarinnar og m. a. gegnt starfi yfirverkfræðings Kröflunefndar í forföllum Einars Tjörva Elíassonar og væntanlega þar með ekki aðeins þegið laun frá Kröflunefnd, heldur hlýtur einnig að vera beinlínis ábyrgur fyrir sumum aðgerðum og ákvörðunum Kröflunefndar. Hann er því langt í frá að vera óhlutdrægur aðili í málinu, enda þótt ég dragi síður en svo í efa þekkingu og hæfni Júlíusar Sólness í fræðigrein sinni. Í annan stað leyfi ég mér að benda á, að fyrir u.þ.b. 11/2 ári ritaði varaformaður Kröflunefndar, hv. þm. Ingvar Gíslason, blaðagrein, þar sem hann m.a. lét í ljós þá skoðun í fyrsta sinn opinberlega, að ekki væri við Kröflunefnd að sakast hvernig farið hefði, heldur væri það Orkustofnun og sérfræðingar hennar sem bæru sökina. Orkustofnun og sérfræðingar hennar hefðu ekki reynst vandanum vaxnir, ekki gefið réttar ráðleggingar og ekki reynst þess umkomnir að ráða við verkefni af því tagi sem Kröfluvirkjun er. Þarna er um að ræða einhliða yfirlýsingu frá varaformanni Kröflunefndar um að mistökin við Kröflu séu Orkustofnun og vísindamönnunum að kenna, en að Kröflunefnd hefði allt sitt á hreinu. Og ég leyfi mér að benda á, að engum dylst, sem skýrsluna les, að þetta er einmitt niðurstaða þess sem skýrsluna samdi. Þá var Júlíus Sólnes starfsmaður Kröflunefndar, en er þrátt fyrir það falið það mikla trúnaðarstarf að semja óhlutdræga skýrslu um málið. Hann telur ótvírætt að mistökin við Kröflu beri að skrifa á reikning orkustofnunar, hún hafi reynst vanbúin því að gegna sínu ráðgjafar- og gufuöflunarhlutverki. Hins vegar er aftur og aftur í skýrslunni borið sérstakt lof á Kröflunefnd og verk hennar. Í sjálfu sér er ekkert við því að segja, að þetta sé skoðun Júlíusar Sólness. Spurningin er aðeins sú, hvort hann eða einhver sá, sem hefur um skýrsluna fjallað, e. t. v. hæstv. iðnrh. sjálfur, hafi beitt aðstöðu sinni sem höfundur skýrslunnar að einhverju leyti til að staðfesta þessa skoðun með ósanngjörnum hætti í garð Orkustofnunar og vísindamanna hennar. Og ég held að ótvírætt sé, að það sé skoðun Orkustofnunar sjálfrar að svo sé. Ég vil skýra frá því, að í gær var hæstv. orkumálaráðh. afhent bréf frá stjórn Orkustofnunar. Bréf þetta er mjög ítarlegt, mun vera um 18 bls. eða svo, og í því er að finna mjög harðorðar aths. og gagnrýni á það sem sagt er vera álit Orkustofnunar í þessari skýrslu. Ég óskaði eftir því í dag að fá þetta bréf frá orkumálastjóra. Orkumálastjóri sagði að þetta bréf hefði verið sent hæstv. iðnrh. persónulega og hann gæti ekki leyft mér að sjá afrit af þessu bréfi nema með leyfi iðnrn. Lengi dags reyndi ég að ná sambandi við ráðuneytisstjórann í iðnrn. Það gekk ekki vel. Hann var ávallt sagður ekki við á skrifstofu sinni. Hins vegar varð ég þess áþreifanlega var, að hann átti símasamtöl við aðra alþm. frá þeirri skrifstofu sem hann var ekki sagður vera á. Ég náði þó undir lokin símasambandi við ráðneytisstjórann í iðnrn. og spurði hann, hvort ég gæti fengið heimild frá honum til þess að fá að sjá þetta umrædda bréf. Ráðuneytisstjórinn sagðist aðeins hafa fengið eitt eintak, hann hefði sjálfur ekki lesið bréfið og hefði því miður ekkert ljósrit í höndunum, því að frumritið hafði hann sent hæstv. iðnrh., og því gæti hann ekki sinnt beiðni minni. Ég spurði þá ráðuneytisstjórann, hvort ég hefði leyfi hans til þess að fá ljósrit af afriti bréfsins hjá Orkustofnun. Ráðuneytisstjórinn sagðist því miður ekki geta leyft það, hann hefði ekki séð bréfið, þetta væri mál ráðh. Ég fór til hæstv. iðnrh., Gunnars Thoroddsens, og óskaði eftir því við hann, að hann veitti mér heimild til þess að sjá þetta 18 bls. bréf með aths. Orkustofnunar sem honum barst í gær. Hæstv. iðnrh. tjáði mér að hann gæti því miður ekki orðið við þeirri bón minni, því að honum hefði ekki unnist tími enn þá til að kynna sér efni bréfsins. Það liggur því fyrir, að talinn var nægur tími fyrir alþm. til þess að kynna sér efni þessarar skýrslu, sem alþm. hafa haft núna um nokkurra daga skeið, og taka hana til umr. með 24 klst. fyrirvara. Það liggur fyrir, að Orkustofnun er þeirrar skoðunar að í skýrslunni sé mjög hallað réttu máli í hennar garð. Stjórn Orkustofnunar hefur sent hæstv. iðnrh. bréf með mótmælum. Það er ekki nokkur lífsins leið fyrir alþm. að fá að sjá þessa umsögn Orkustofnunar. Hæstv. iðnrh. virðist þurfa mun meiri tíma til að kynna sér bréf stjórnar Orkustofnunar heldur en hann ætlaði okkur alþm. til að kynnast efni skýrslunnar allrar. Því ætla ég að beina þeim eindregnu tilmælum til hæstv. iðnrh., að þegar hann telur að hann hafi kynnt sér efni umsagnar Orkustofnunar nægilega vel, sem væntanlega verður við fyrsta tækifæri, þá birti hann opinberlega þær aths. sem Orkustofnun hefur gert. Ég ætla að ítreka þessi tilmæli mín til hæstv. iðnrh., svo að ekki fari á milli mála: Ég óska eftir því, að hæstv. iðnrh. birti opinberlega, með sama hætti og þessi Kröfluskýrsla hefur verið birt, aths. þær sem hann fékk frá stjórn Orkustofnunar í gær með bréfi, og ég óska eftir að það verði gert eins fljótt og við verður komið, svo að fólk geti fengið að sjá hvar það er sem stjórn Orkustofnunar telur á sig hallað í þessari skýrslu. Þar til það bréf liggur fyrir er að sjálfsögðu ekki um annað að ræða fyrir mig en gefa þm. nokkra hugmynd um hvað í þessu bréfi stendur. Það er þá best að gera það. Ég er með í höndum gögn varðandi Kröfluvirkjun sem Orkustofnun afhenti Júlíusi Sólnes þegar hann vann að samningu skýrslunnar. Þessi gögn tók Orkustofnun saman og þau eru nýlega komin í mínar hendur. Ég ætla að bera þessi gögn, sem Orkustofnun afhenti, saman við þann þátt sem sagður er álit Orkustofnunar í þessari skýrslu. Ég held að það sé ekki mikið sem kemur fram í þeim samanburði sem sé ótalið í bréfi því sem hæstv. orkuráðh. hefur fengið. Á bls. 118 í skýrslunni um Kröfluvirkjun er rætt um boranir 1975, í kafla sem sagður er vera álit Orkustofnunar. Þar segir m. a., fyrir neðan miðja bls. 118: „Nú virðist sem tiltækt fé til borana á sumri komandi verði 150 millj. kr. Eins og sjá má á ofangreindri áætlun nægir það ekki til að ljúka einni holu vegna þess, að af upphæðinni hafa þegar verið keypt fóðurrör og fleira í 5 holur.“ Segir síðan næst í skýrslu Orkustofnunar, en hefur verið fellt niður af höfundi Kröfluskýrslunnar: „Í þessu sambandi vill Orkustofnun leyfa sér að vísa til bréfs til hins háa rn., dags. 14.3.75, þar sem rædd var sú áhætta, sem því óhjákvæmilega fylgir að hefja byggingu orkuvers og annarra vinnslumannvirkja áður en reynsluborunum er lokið og nægilegt gufumagn fengið upp á yfirborðið. Eins og þar kemur fram er vinnsluborunin í raun og veru of seint á ferðinni, miðað við tímaáætlun Kröflunefndar, miðað við það sem eðlilegt og æskilegt getur talist. Því hefur Orkustofnun áhyggjur af því, ef nú verður dregið úr vinnsluborunum frá því sem ráðgert var, sem getur leitt til þess að þessi áhætta verði meiri en áður.“ Hér er um að ræða viðvaranir frá Orkustofnun sem fram koma í því handriti sem hún sendi þeim sem þessa skýrslu samdi. Þessar viðvaranir Orkustofnunar hefur skýrsluhöfundur fellt niður. Á bls. 128, á miðri síðu, er enn fremur vikið að árangri borana 1976. Þar er sagt, eftir að fjallað er um tæknilega framkvæmd borana, að hiti þess. þ. e. a. s. neðra kerfisins, sé hærri en fundist hafi áður á jarðhitasvæði hérlendis og með þeim hæsta sem fundist hafi í heiminum. Síðan segir í skýrslu Orkustofnunar: „Í því er mikið magn af óþjappanlegum gastegundum, sem fylgja gufunni inn á vélar virkjunarinnar og draga úr nýtni stöðvarinnar.“ - Þetta álit Orkustofnunar er fellt niður úr skýrslunni. Á bls. 133 er enn einn kaflinn. Þar er sagt, efst á bls. á eftir lið 3: „Um þetta leyti“ 7 þ. e. a. s. 7. febr. 1977 7 „var það ljóst orðið, að jarðhitasvæðið við Kröflu var mun flóknara að uppbyggingu en áður hafði verið reiknað með. Nánari lýsingu á því er að finna í holubréfi nr. 7. Til undirbúnings tillögum að borunum 1977 gekkst Orkustofnun fyrir fundi sem haldinn var að Nesjavöllum í Grafningi dagana 15.–16. febrúar 1977. Á þessum fundi voru fulltrúar Orkustofnunar, Kröflunefndar, verkfræðistofunnar Virkis og VST auk sérstakra ráðgjafa Orkustofnunar. Voru gufuöflunarmálin rædd þar á mjög breiðum grundvelli til að reyna að fá fram sem flest sjónarmið þar að lútandi. Að loknum Nesjavallafundi samdi Orkustofnun grg. um stöðu mála og till. um boranir á árinu 1977.“ Allt, er varðar þennan fund, er niður fellt úr þessari skýrslu, e.t.v. til að reyna að koma í veg fyrir að mönnum verði ljóst að Orkustofnun hafði á þessum tíma samráð við Kröflunefnd og verkfræðistofurnar um borunarmál. Á bls. 148 í þessari skýrslu er mjög athyglisverð breyting, sem gerð hefur verið á handriti Orkustofnunar. Hér er um það að ræða að sá, sem semur þessa skýrslu, hvort sem það er Júlíus Sólnes prófessor eða hæstv. iðnrh. sem um fjallar, fellir mjög verulega niður og jafnvel breytir handriti því, sem hann fær hjá Orkustofnun, á þann veg, að hlutur Orkustofnunar verður allur verri. En á bis. 148 er mjög athyglisverð breyting, sem sumir, er taka mundu stórt upp í sig, mundu jafnvel orða við hálfgerða fölsun. Þar segir í handriti Orkustofnunar, sem skýrsluhöfundi er látið í té, efst á bls. 148: „Rn. tók hins vegar ekki afstöðu á því stigi málsins til tillögu um borun við Námafjall.“ - Þessu orðalagi breytir höfundur skýrslunnar í þessa veru: „Rn. féllst hins vegar ekki á tillögu um borun við Námafjall.“ Breytt er orðalagi, þar sem segir að rn. hafi ekki tekið afstöðu til till., þannig, að rn. hafi ekki fallist á till. Hvers vegna skyldi nú skýrsluhöfundur hafa breytt þessu, þegar fyrir liggur bréf frá iðnrn., dags. 26. maí 1977, þar sem segir orðrétt: „Rn. tekur á þessu stigi málsins ekki afstöðu til borunar þar?“ M. ö. o.: hér er um það að ræða, að höfundur handrits Orkustofnunar tekur orðrétt upp tilvitnanir rn. er hann semur sína skýrslu. Sá, sem síðar fjallar um, breytir þessari tilvitnun, gerir þar með öllu verri hlut Orkustofnunar, en öllu betri hlut rn. Það er fjölmargt annað, sem ég ætla að benda á og gera aths. við. Á bls. 18 í skýrslu þessari um Kröfluvirkjun er t. d. gerð sú breyting, að neðst á bls. 51, svo vitnað sé í árslok 1974, er felld niður svo hljóðandi klausa úr áliti Orkustofnunar um vitneskju í árslok 1974: „Á þessum tíma höfðu engar vinnsluholur verið boraðar og lágu því ekki fyrir upplýsingar um afl vinnsluhola á Kröflusvæði. Ekki lágu heldur fyrir upplýsingar um þrýsting, streymisgerð og streymisviðnám í jarðhitakerfinu. “ Þetta segir Orkustofnun að hafi verið vitneskja í árslok 1974 þegar enn átti eftir að vinna mjög verulega við virkjunina við Kröflu. Þetta fellir höfundur skýrslunnar niður. Á bls. 21 er enn breyting gerð. Þar segir m.a. í kafla um álit Orkustofnunar, sem felldur er niður í skýrslunni, bréf dags. 22. maí 1975 til iðnrn.: „Stofnuninni virðist auðsætt, að ef skera verður niður fé til Kröfluframkvæmda frá því sem ráðgert var sé óhjákvæmilegt að endurskoða alla tímaáætlun þeirra framkvæmda, bæði varðandi gufuöflunina og aðra hluta þeirra. Í þeirri endurskoðun þarf að samræma endurskoðunina öðrum framkvæmdaþáttum út frá þeirri staðreynd, að gufan er það, sem allt mannvirkið byggist á, og þarf því öflun hennar að njóta það mikils forgangs að ekki sé verið að taka óþarfa áhættu.“ Þetta er bréf frá Orkustofnun til iðnrn., dags. 22. maí 1975, sem er í handriti Orkustofnunar með þessari skýrslu og lýsir viðvörunum Orkustofnunar til iðnrn. Það fellir höfundur skýrslunnar niður. Þá fellir hann þarna einnig niður eftirfarandi kafla: „Álit Orkustofnunar var þannig það, að niðurstöður rannsóknarborananna gæfu tilefni til að hefjast handa um borun vinnsluhola.“ Þetta er fellt niður og er fullyrt í skýrslunni, að niðurstöður Orkustofnunar hafi orðið þær, að rannsóknarboranirnar hafi gefið tilefni til að hefjast handa, ekki um borun vinnsluhola, heldur um gerð virkjunarinnar. Síðan segir einnig, sem höfundur skýrslunnar eða hæstv. iðnrh. fellir niður: „Hins vegar taldi Orkustofnun, að áhætta væri tekin með því að hefja byggingu stöðvarinnar áður en upplýsingar lágu fyrir um borun vinnsluhola.“ Þetta er talsvert mikið atriði í málinu, sem þarna er bent á að lá fyrir 22. maí 1975 í bréfi. Einnig þetta er fellt niður. Einnig er fellt niður að geta þess, að þegar umr. hófust um gerð aflvéla hafi Orkustofnun óskað að fulltrúar hennar tækju þátt í þeim umr. Hins vegar segir að vísu í skýrslu Kröflunefndar, á bls. 20, að fulltrúi Orkustofnunar hafi tekið þátt í viðræðum sem fram fóru á vegum Kröflunefndar um gerð verk- og tímaáætlunar fyrir virkjunina. Ég fullyrði það eftir samtölum sem ég hef átt við rannsóknarmenn Orkustofnunar, að þeir höfðu ekki hugmynd um að gerð verk- og tímaáætlunar stæði yfir. Verkefnastjóri rannsóknanna á Kröflusvæðinu hafði ekki hugmynd um að það stæðu yfir viðræðufundir um gerð verk- og tímaáætlunar fyrir Kröfluvirkjun, og yfirmaður rannsókna Orkustofnunar á háhitasvæðum, Stefán Arnórsson, hafði ekki heldur minnstu hugmynd um þetta. Það var ekki fyrr en á fundi í iðnrn. 3. mars árið 1975 sem þessir rannsóknarmenn fengu pata af því, að hafin væri gerð verk- og tímaáætlunar um virkjunina áður en lægi fyrir niðurstaða af gufuöfluninni. Á þeim fundi gagnrýndu þeir þær fyrirætlanir mjög harðlega og taka raunar þannig til orða, að þar hefði allt sprungið í loft upp. Í framhaldi af því skrifaði stjórn Orkustofnunar bréf það, sem dags. er 14. mars 1975 og felur í sér fyrstu viðvaranir stofnunarinnar til iðnrn. og Kröfluvirkjunar, þó að stjórn Orkustofnunar hafi í þessu bréfi mjög dregið úr viðvörunum sérfræðinganna. En Orkustofnun er ekki búin að bíta úr nálinni með þá afstöðu enn, vegna þess að þá afstöðu stjórnar Orkustofnunar virðist nú eiga að nota til þess að kenna rannsóknarmönnum stofnunarinnar mjög verulega um þau mistök sem þarna voru gerð. En það er fleira athyglisvert í sambandi við þessa skýrslu - miklu fleira. Á bls. 28 í Kröfluskýrslu er svo hljóðandi kafli birtur sem álit sérfræðinga Kröflunefndar, - með leyfi forseta vil ég lesa hann orðrétt, - þetta er birt í skýrslunni sem álit sérfræðinga Kröflunefndar: „Sú vitneskja, sem þarf til þess að finna bestu lausn á legu stöðvarhúss, inntaksþrýstingi á vélar og gerð gufuveitu byggir að talsverðu leyti á vinnslueiginleikum borhola (rennsli við mismunandi mótþrýsting, gufuhluta í rennsli við mismunandi mótþrýsting og útfellingar- og tæringarhættu). Litlar upplýsingar af þessu tagi lágu fyrir, er ákvörðun um aflvélarnar var tekin, að öðru leyti en því, að talin var viss hætta á kísilútfellingum, ef hitastig í vatnsæðum, færi yfir um 300° C.“ Þetta er sagt álit sérfræðinga Kröflunefndar. Sá sem þennan kafla samdi var hins vegar ekki sérfræðingur Kröflunefndar, heldur Stefán Arnórsson jarðfræðingur hjá Orkustofnun: Í handriti Orkustofnunar, sem afhent var þeim er skýrslu þessa samdi, er þetta á bls. 13 sem niðurstaða Stefáns Arnórssonar sérfræðings Orkustofnunar. Það, sem höfundur skýrslu þessarar hefur gert, er að hann hefur tekið það, sem Orkustofnun lætur frá sér fara, sem álit síns sérfræðings, breytt orðalagi eilítið, flutt það yfir sem álit sérfræðinga Kröflunefndar og birt það í þessari skýrslu. Til samanburðar, svo að menn átti sig á hvað hér er um að ræða, ætla ég - með leyfi forseta - að lesa orð Stefáns Arnórssonar í áliti Orkustofnunar á bls. 13, en þau hljóða svo: „Sú vitneskja, sem þarf til að finna legu stöðvarhúss, inntaksþrýsting á vélar og gerð gufuveitu, lá ekki fyrir, þegar ákvörðun var tekin um tímasetningu framkvæmda og val á vélabúnaði. Hún byggir að talsverðu leyti á staðsetningu borhola og vinnslueiginleikum þeirra, rennsli við mismunandi mótþrýsting, gufuhluta í rennsli við mismunandi mótþrýsting og útfellingar- og tæringarhættu. Engar upplýsingar af þessu tagi lágu fyrir er nefnd ákvörðun var tekin að öðru leyti en því, að talin var hætta á kísilútfellingum, ef hitastig í vatnsæðum færi yfir 300°C.“ Þetta er orðrétt álit Stefáns Arnórssonar, sérfræðings Orkustofnunar, sem höfundur þessarar skýrslu tekur, breytir eilítið orðalagi á og birtir síðan í skýrslunni sem álit sérfræðinga Kröflunefndar. Svo að ég fari fljótt yfir sögu, þá er næst á bis. 149 að mjög verulegar breytingar eru gerðar á efni þessarar skýrslu. Þar segir m. a. svo: „Það er hugsanlegt“ - segir í Kröfluskýrslu - „að aðgerðirnar í 2. lið, þ.e. á borholum frá í fyrra“ - það er verið að vísa þarna til bréfs Orkustofnunar frá 18. júlí - „hafi það jafnframt í för með sér að afköst holanna aukist, a. m. k. um tíma.“ Síðan er felldur niður kafli er hljóðar svo: „Á það ber hins vegar að leggja áherslu, að með öllu er óvíst að svo verði eða hve varanleg hugsanleg afkastaukning verður, ef hún verður einhver. En hvort heldur um slíka aukningu verður að ræða eða ekki getur niðurstaðan samt verið mikilvægar vísbendingar um orsakir hins lélega borárangurs 1976. Sú vitneskja getur komið að góðum notum síðar.“ Þetta álit sérfræðinga Orkustofnunar fellir höfundur skýrslunnar burt. Á bls. 154 í skýrslunni er mjög athyglisverð breyting hjá ritstjóra skýrslunnar frá áliti Orkustofnunar, þar sem hann snýr meiningu Orkustofnunar gersamlega við. Umrædd tilvitnun hljóðar svo, á bls. 154 í Kröfluskýrslu: „Aðgerðir sumarsins 1977 leiddu til verulegrar aukningar gufumagns og urðu til þess að hægt var að hefja prófanir og tilraunaframleiðslu.“ Í skýrslu Orkustofnunar, handritinu sem skýrsluhöfundurinn fær til umráða, stendur hins vegar þveröfugt. Þar stendur: „Þótt aðgerðir sumarsins hafi þannig ekki leitt til verulegrar aukningar gufurennslis úr borholunum, hafa þær gefið verðmætar upplýsingar um útfellingarnar í holunum“ o. s. frv. - Hér er um það að ræða, að höfundur skýrslunnar snýr áliti sérfræðinga Orkustofnunar algerlega við. Það fer að sjálfsögðu ekki á milli mála, hver tilgangur skýrsluhöfundar eða þess, sem um málið hefur fjallað, hafi það verið annar en höfundur skýrslunnar, er með þessum breytingum, niðurfellingum og öðru því um líku. Hér er um það að ræða að breyta handriti Orkustofnunar á þann veg, að mjög er hallað á hlut stofnunarinnar og allur þáttur hennar í málinu gerður mun verri en efni standa til. Í þessu sambandi er ekki hikað við að beita vinnubrögðum sem ég efa að séu sæmandi hæstv. iðnrh. eða aðilum sem hafa fengið það verk í hendur af hans hálfu að taka saman skýrslu sem þessa. Á bls. 156 í Kröfluskýrslunni segir svo, með leyfi forseta: „Þessum pistli um bormál Kröfluvirkjunar mætti ljúka með því að birta bréf sem Einar Tjörvi Elíasson yfirverkfræðingur Kröflunefndar hefur skrifað iðnrn. varðandi gufuöflun fyrir Kröfluvirkjun 1978. Bréfið, sem er dags. 21. nóv. 1977, hljóðar svo.“ Ég ætla ekki að lesa þetta bréf frá orði til orðs, þm. hafa það í Kröfluskýrslu fyrir framan sig. Ég vil aðeins geta þess, að bréf þetta er mjög hörð gagnrýni yfirverkfræðings Kröflunefndar á framkvæmdir Orkustofnunar. Þegar Orkustofnun fékk til athugunar handrit af skýrslu Júlíusar Sólness í janúarmánuði s. l. var þetta bréf, sem ég hef nú vitnað til, í handritinu. Hinn 13. 12. 1977 hafði Orkustofnun sent iðnrn. svarbréf við þessu bréfi Einars Tjörva, þar sem Orkustofnun bar, ef svo mætti segja, hönd fyrir höfuð sér. Þeir Orkustofnunarmenn spurðu þá höfund skýrslunnar, hvort ætlunin væri að birta árásarbréf Einars Tjörva á hendur Orkustofnun í skýrslunni, en ekki svarbréf Orkustofnunar. Höfundur skýrslunnar sagði þá þeim Orkustofnunarmönnum að hér væri um mistök að ræða, bréf þetta frá Einari Tjörva ætti alls ekki að vera með þessum plöggum og væri ekki ætlað til birtingar. Orkustofnunarmenn létu það gott heita, en sögðu að ef ætti að birta þetta bréf Einars Tjörva, þá óskuðu þeir eftir því að fá að birta svarbréf sitt þar við hliðina. Síðan segir ekki af þessum málum fyrr en stjórn Orkustofnunar fær hvítu skýrsluna í hendur. Í henni er birt bréf Einars Tjörva Elíassonar til iðnrn. með hörðum árásum á hendur Orkustofnun og starfsmönnum hennar og sagt að þyki hlýða að ljúka þessum pistil um bormál með þessu árásarbréfi, en ekki orð um bréf það sem Orkustofnun sendi sem svar við þessu árásarbréfi Einars Tjörva. Ég er hins vegar með þetta bréf í höndunum. Þar segir m. a. svo, með leyfi forseta: „3. Einar Tjörvi Elíasson leggur til að frekari yfirborðskannanir verði gerðar strax og mögulegt er til nákvæmari staðsetningar á uppstreymisæðum jarðhitasvæðisins. Þessi tillaga er yfirborðskennd og verður ekki séð, hvaða forsendur liggja hér að baki. Tillögur af þessu tagi heyrast oft nú til dags og virðast menn álíta að þar með sé allur vandi gufuöflunarinnar leystur. Raunhæfar tillögur um yfirborðsrannsóknir eiga að byggjast á mati á þeim aðferðum sem til greina koma. Sumar þeirra eru þrautreyndar í könnun jarðhitasvæða, aðrar eru einungis hugmyndir, sem eftir er að prófa. Mat á því, hvaða aðferðir skuli nota, á að byggjast á þekkingu og reynslu færustu manna á þessu sviði. Ekki er hægt að líta svo á að Einar Tjörvi Elíasson sé einn þeirra. 4. Einar Tjörvi Elíasson fullyrðir að úrvinnsla gagna, sem fást meðan á borun stendur, hafi til þessa aðallega verið notuð í sögulegum tilgangi. Þessi fullyrðing er ekki einungis röng, heldur felur hún í sér algerlega ómaklegar og órökstuddar aðdróttanir að starfsfólki Orkustofnunar sem hér á hlut að máli. Orkustofnun mótmælir þessum aðdróttunum harðlega. 5. Einar Tjörvi Elíasson ræðir um nauðsyn þess að koma á betri þjálfun borliðs og þess tækniliðs sem sé til ráðgjafar. Orkustofnun er vel ljós þörfin á sífelldum endurbótum í bortæknilegum efnum, enda er að þeim unnið eftir ýmsum leiðum. Hér verður þó að muna að umfang jarðborunarstarfseminnar hefur vaxið gífurlega á allra síðustu árum og að það tekur tíma að koma upp vel þjálfuðu borliði. Hins vegar er ekki með réttu unnt að kenna þessu atriði um að ekki hefur fengist meiri gufa við Kröflu en raun ber vitni. Iðnrn. hefur margsinnis lýst því yfir opinberlega, að það styðjist við ráðleggingar Orkustofnunar varðandi þann hluta Kröfluframkvæmda sem henni hefur verið falin. Stofnunin metur mikils þetta traust rn. og hefur ávallt kappkostað að vanda ráðleggingar sínar í þessu efni. Auk þess hefur stofnunin og rn. kvatt sér til ráðuneytis aðra ráðunauta með mikla þekkingu á jarðhitamálum, eins og dr. Gunnar Böðvarsson. En svo virðist sem ýmsir, jafnvel ótilkvaddir, vilji ólmir gefa rn. margvísleg „góð ráð“ varðandi gufuöflun handa Kröfluvirkjun án þess að séð verði að þeir hafi til þess neinar sérstakar forsendur. Með hliðsjón af ofangreindu hlutverki sínu telur Orkustofnun það skyldu sína að benda á að ráðleggingar gefnar án nauðsynlegrar hæfni geta haft afdrifaríkar afleiðingar sé eftir þeim farið. Allravirðingarfyllst. Jakob Björnsson. Guðmundur Pálmason.“ Hér er um það að ræða, að þættinum um borunarmál Orkustofnunar lýkur með því að skýrsluhöfundur birtir bréf yfirverkfræðings Kröflunefndar til iðnrn. með harkalegum árásum á vísindamenn Orkustofnunar. Orkustofnunarmönnum er tjáð að þetta bréf verði ekki birt í Kröfluskýrslunni nema svarbréf þeirra fái að fylgja með. Við það fyrirheit er ekki staðið, þannig að skýrsluhöfundur lýkur umfjöllun sinni um þátt Orkustofnunar í málinu með því að birta harðort árásarbréf yfirverkfræðings Kröflunefndar á starfsmenn Orkustofnunar án þess að gefa stjórn Orkustofnunar kost á að bera hönd fyrir höfuð sér.  Mér er fyllilega ljóst að Orkustofnun eða öllu heldur stjórn Orkustofnunar ber hér talsverða sök. Einhver úr þeim hópi sendi Kröflunefnd þessa skýrslu, ég veit ekki hver það var, en einhver úr þeirra hópi, úr æðstu stjórn Orkustofnunar. Ég stórefa að sá aðili hafi búið yfir þeirri vísindalegu þekkingu sem ég vil kalla rannsóknarmenn Orkustofnunar, búa yfir. Og það er athyglisvert, að þessir rannsóknarmenn, m. a. yfirmaður rannsókna háhitasvæða og yfirmaður rannsókna á Kröflusvæðinu, eru m. a. leyndir þeim mikilvægu upplýsingum, að verið sé að ganga frá tímaáætlun, verkáætlun og pöntun aflvéla, þeir hafa ekki hugmynd um að það sé verið að gera þetta þegar þeir semja skýrslur sínar. Þegar þeir vita af því rjúka þeir til við fyrsta tækifæri og mótmæla og vara iðnrn. við, en stjórn Orkustofnunar skrifar fljótlega í kjölfarið bréf til þess að draga heldur úr þeim viðvörunum. Það er sök stjórnar Orkustofnunar að hafa gert það, hafa ekki treyst sérfræðingum sínum betur en hún gerði, en sú sök ætlar að reynast stjórn Orkustofnunar dýrkeypt, vegna þess að það atriði ætla menn auðsjáanlega að nota til þess að kenna ekki aðeins stjórn stofnunarinnar, heldur stofnuninni allri og sérfræðingum hennar um hvernig komið er.

Við hverja á þm. með stjórn Orkustofnunar?

T. d. þá Orkustofnunarmenn sem hafa skrifað iðnrn. þau bréf sem notuð voru í þessari skýrslu sem rökstuðningur fyrir því, að Orkustofnun hefði aldrei talið mjög verulega áhættu tekna með framkvæmdunum í Kröflu, sem ekki sáu ástæðu til þess að vara við með sama hætti og ég veit að sérfræðingar Orkustofnunar, rannsóknarmennirnir við Kröflu, vildu að gert væri. Og það var einnig athyglisvert að sjá -  Ég ætla svo aðeins, - nú er ég búinn með þátt Orkustofnunar, að mestu leyti, - að víkja að þætti Kröflunefndar. Á bls. 44 í þessari ágætu skýrslu er birt skipunarbréf Kröflunefndar. Þar segir m. a. svo, með leyfi forseta, að Kröflunefnd skuli láta gera fullnaðaráætlun byggða á þeirri hönnun, sem um getur í fyrsta lið, um stofnkostnað, rekstrarkostnað og orkuvinnslugetu stöðvarinnar. Þetta hefur aldrei verið gert. Það hefur aldrei verið gerð áætlun af Kröflunefndar hálfu um rekstrarkostnað Kröfluvirkjunar, eins og Kröflunefnd var falið að gera í skipunarbréfi nefndarinnar. Kröflunefnd gerði aðeins þær frumkostnaðaráætlanir sem vaninn er að gera við samanburð á virkjunarkostum til að komast að raun um hvaða virkjunarkostur af tveimur eða fleiri er talinn hagkvæmastur. Þeir útreikningar hafa bókstaflega ekkert með rekstrarkostnaðaráætlanir að gera. Til frekari stuðnings þessu vil ég leyfa mér að vitna í grein sem prófessor Jónas Elíasson skrifaði, að ég held í Dagblaðið á árinu 1976. Þar segir hann, með leyfi forseta: „Ekki er nægilegt að byggja ákvarðanatöku í virkjunarmálum á frumáætlunum. Frumáætlanagerð hefur töluvert verið stunduð undanfarin ár, svo að nú liggja fyrir margir orkuöflunarvalkostir með svipaðri hagkvæmni. Þessir orkuöflunarvalkostir eru dreifðir um flest orkuveitusvæði landsins. Frumáætlanir eru fyrsti hlekkurinn í keðju athugana, sem gera þarf áður en fjárfestingar í raforkuiðnaði verða ákveðnar. Þær duga einungis til þess að ákveða, hvaða valkostir skulu teknir til nánari athugunar. Þessar nánari athuganir þurfa að innihalda atriði eins og útreikninga á afkastavöxtum, fjármögnunaráætlanir og rekstraráætlanir, en að öðru leyti er ekki við því að búast að hægt sé að fylgja ákveðinni forskrift.“ Þessar nánari athuganir, sem prófessorinn talar hér um, útreikninga á afkastavöxtum, fjármögnunaráætlanir og rekstraráætlanir, hefur Kröflunefnd aldrei gert, þó að henni sé beinlínis falið að gera það í skipunarbréfinu. Fyrsta og eina áætlunin, sem út hefur komið um rekstur Kröfluvirkjunar, er í áætlun þeirri sem ég minntist á hér áðan: „Norðurlandsvirkjun. Skýrsla um ástand og framtíðarhorfur unnin fyrir samstarfsnefnd í orkumálum Norðlendinga. Júlí 1976.“ Að vísu er þar ekki um að ræða áætlun fyrir Kröfluvirkjun, heldur áætlun fyrir Norðurlandsvirkjun í heild. Þar kemur m. a. fram, að miðað við Norðurlandsmarkaðinn og ef lánin til Kröflu eru til 14 eða 15 ára með 8–9.5% vöxtum, þá þurfa að fást fyrir hverja kwst. 6.20–.25 kr., ef á að standa undir greiðslubyrði annarra en Landsvirkjunar, ellegar þurfa að fást á bilinu frá 4–6.80 kr. fyrir hverja kwst. Á þessum tíma þurfti að fást undir 2 kr. fyrir hverja kwst. til þess að orkan væri samkeppnisfær við svartolíu þá sem notuð var til kyndingar á gufukötlum á Akureyri, sem oft var um talað.  Ég vil enn fremur vísa til þess, að í grein, sem prófessor Jónas Elíasson birti í Dagblaðinu árið 1976, reiknaði hann út þrjá möguleika á rekstrarafkomu Kröfluvirkjunar. Fyrsti möguleikinn var núverandi orkumarkaður virkjunarinnar. Hann gaf sér að rekstrarlán væru fáanleg með 12% vöxtum. Kostnaður þá var 6676 millj. kr., árlegur rekstrarkostnaður áætlaður 135 millj. kr., lán til 25 ára. Miðað við þessar forsendur var líklegt samkv. útreikningum prófessors Jónasar, að á árunum 1977–1985 miðað við orkuspá, sem á árinu 1977 var 270 gwst. upp í 490 árið 1985, yrði rekstrarafkoma Kröfluvirkjunar sem hér segir: Rekstrarlán, sem virkjunin þyrfti að taka á tímabilinu til þess að greiða kostnað, mundu verða við árslok 1985 5572 millj. kr. Vaxtagjöld þá 667 millj. Gjöld alls 1654 millj. Rekstrarárangurinn neikvæður upp á 673 millj. kr. M. ö. o.: miðað við núverandi orkumarkað og fyrirsjáanlegan orkumarkað á Norðurlandssvæðinu yrði rekstrarhalli á Kröfluvirkjun árið 1985 orðinn tæplega 700 millj. kr. á ári. Síðan sagði prófessor Jónas, að rekstrarlán, sem tekin eru til að greiða hallann, skapa skuldabyrði sem smám saman verður fyrirtækinu ofviða. Árið 1985 eru gjöldin komin nokkurn veginn upp í það sem tekjurnar geta orðið mestar. Eftir það er útilokað að greiða rekstrarlánin niður. Þetta eru einu upplýsingarnar, sem hér er að fá, sem fram hafa komið um mögulegar rekstraráætlanir Kröfluvirkjunar. Þessar upplýsingar hafa ekki verið vefengdar nema með almennum orðum. Kröflunefnd átti að gera þessa áætlun samkv. skipunarbréfi sínu. Þá áætlun hefur hún aldrei gert. Við þm. Alþfl. höfum hvað eftir annað lýst eftir því hér úr ræðustól á Alþ. undanfarin fjögur ár, hvar þessi rekstraráætlun fyrir Kröfluvirkjun væri, og óskað eftir því að fá að sjá þá rekstraráætlun sem Kröflunefnd átti samkv. skipunarbréfi sínu að gera. Þá áætlun höfum við aldrei fengið að sjá og enginn, sem ég veit til, fyrir utan þær frumáætlanir sem ég ræddi um hér áðan. Prófessor Jónas setti upp annað dæmi. Hann gerði ráð fyrir því, að reynt yrði að auka orkumarkað Kröfluvirkjunar með því að tekin yrði upp orkusala, 20 mw., til stóriðju. Gerði hann ráð fyrir að sú orkusala gæfi um 256 millj. kr. á ári í tekjuaukningu. Á árabilinu 1977–1985 gerði prófessor Jónas þannig ráð fyrir að orkumarkaðurinn á Kröflusvæðinu ykist sem þessu næmi: orkusölu til stóriðju. Tekjurnar í millj. kr. á ári yrðu við upphaf tímabilsins 556 millj., lok tímabilsins 1236 millj. kr. Rekstrarlán árið 1985 væru orðin 2423 millj. kr. samanborið við 5572 millj. kr. rekstrarlán miðað við óbreyttan orkumarkað, vextir 291 millj., gjöld alls 1275 millj. og rekstrarhalli á ári 40 millj. kr. 1985. Rekstrarhalli hafði lækkað úr 419 millj. kr. árið 1977 niður í 40 millj. kr. árið 1985. Síðan segir prófessor Jónas: „Þetta lítur miklu betur út. Rekstrarhalli er nærri búinn árið 1985, en þá er nýtingartíminn kominn yfir 8 þús. stundir á ári svo að vafasamt er hvort virkjunin getur nokkuð aukið tekjur sínar og borgað niður rekstrarlánin.“ Þó að orkumarkaður Kröfluvirkjunar sé stækkaður með tilkomu stóriðju, er þurfi 20 mw. afl frá Kröflu, er mjög óvíst að virkjunin geti staðið undir sér, að áliti prófessors Jónasar Elíassonar, vafasamt hvort virkjunin geti aukið tekjur sínar þannig að unnt verði að borga niður rekstrarlánin. Þriðji möguleikinn, sem Jónas Elíasson gefur sér í þessum rekstrarkostnaðaráætlunum sínum, sem eru einu áætlanir þessa efnis sem almenningur hefur séð, er sá sem fólst í till. minni hér á Alþ. árið 1976, einmitt þegar þessar rekstrarkostnaðaráætlanir eru gerðar, þ. e. a. s. að fresta ákveðnum virkjunarframkvæmdum, t. d. kaupum á annarri aflvélinni. Þá fær prófessor Jónas það út úr rekstraráætlunum sínum, að árið 1985 verði orkusalan orðin 1764 millj. kr. á ári, rekstrarlánin komin niður í 160 millj., vaxtagjöld 19 millj., gjöld alls 1004 millj., rekstrarafgangur, þ. e. a. s. tekjur virkjunarinnar, 260 millj. á ári. Það er fyrst og fremst seinkunin á fjárfestingunni sem gerir þetta mögulegt, segir Jónas Elíasson. Hún sparar rekstrarlántökur sem nema um 2000 millj. kr. Síðan segir hann áfram, með leyfi forseta: „Dæmið með Kröflu sýnir, hvernig virkjun safnar óviðráðanlegum rekstrarskuldum á örfáum árum, ef markaður er ekki fyrir hendi. Stóriðjumarkaður, sem nemur tvöfaldri orkuframleiðslu á fyrstu árum, nægir ekki heldur. Hækkun raforkuverðs um 20%, sem öll er látin koma hinni nýju virkjun til góða, nægir heldur ekki nema að 1/3 af fjárfestingunni sé frestað um a. m. k. 5 ár. Athygli skal vakin á að ef tekst að selja 20 mw. til stóriðju munu 1977 fást tekjur sem virðast gera að ekki þarf að fresta framkvæmdum. Ef slík stórnotkun kemur ekki, verður að álykta að seinni vélin sé rangt tímasett og tapið á því nemi allt að 2000 millj. kr.“ Þetta er álit prófessors Jónasar Elíassonar árið 1976, þegar við Alþfl.-menn vörpum fram þeirri hugmynd hér á Alþ., sérstaklega til iðnrh., að hann beiti sér fyrir því, að gosið, sem varð seint á árinu 1975, verði notað sem átylla til þess að fá viðsemjendur Kröfluvirkjunar til þess að fresta afhendingu og frekari verkum. Og prófessor Jónas leiðir í þessum útreikningum sínum rök að því, að þessi frestun sé eina aðgerðin sem geti gert mögulegt að Kröfluvirkjun standi undir sér. Þá kemur einnig fram í erindisbréfi Kröflunefndar, að henni sé ætlað að vinna að útboðum. Það má um það segja, að flest stærstu verkefnin, sem Kröflunefnd tók að sér, voru ekki unnin samkv. útboðum, eins og lög þó mæla fyrir um. Það er ósköp auðskilið af hverju. Vegna þess að formaður nefndarinnar, hv. þm. Jón Sólnes, er tvímælalaust duglegur framkvæmdamaður. Hans vandi var ekki sá að byggja virkjun, sem tæki til starfa við raforkuframleiðslu á einhverju tilteknu ári. Hann leit á sinn vanda fyrst og fremst þannig að byggja hús og kaupa vélar. Því fyrr sem hægt var að reisa húsið og því fyrr sem hægt var að fá vélarnar, þeim mun betra, þeim mun betur taldi hann að sér gengi. Hvort húsið væri á réttum stað fyrir gufuöflunina, hvort vélarnar hentuðu þeirri gufu sem unnin var, hvort bókstaflega væri einhver gufa til að snúa aflvélum Kröfluvirkjunar þegar þar að kæmi var ekki hans mál. Hann leit á það sem allsendis óviðkomandi sér og sinni nefnd. Það var, eins og hv. þm. hefur margoft tekið fram, verkefni Orkustofnunar. Hans verkefni var aðeins að byggja stöðvarhúsið og kaupa vélarnar og því fyrr sem húsið yrði byggt og því fyrr sem vélarnar kæmu, þeim mun betur gengi hans verk. Þetta var tvímælalaust skoðun hv. þm. Jón Sólness. Og það er fjarri mér að halda því fram að dugnaður og ósérplægni þessa ágæta þm. hafi ekki vissulega skilað árangri að þessu leytinu til. Nefndin leit á það sem hlutverk sitt, eins og hv. þm. Jón Sólnes tók fram á Alþ. 1974, að hraða verkinu eins og framast væri unnt og að engin áhætta væri tekin þó að vélar væru pantaðar áður en niðurstöður af vinnsluborunum lægju fyrir. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson var á annarri skoðun. Hann taldi útilokað að virkjunin gæti komist í gagnið fyrr en í fyrsta lagi 1979–1981. En hv. þm. Jón Sólnes, sem síðar varð formaður Kröflunefndar, taldi enga áhættu tekna þó að vélar væru pantaðar og hús byggð áður en nokkur gufa væri komin, og hann taldi það hlutverk sitt að sjá til þess að byggja þetta hús og kaupa þessar vélar og því fyrr sem það gæti orðið, þeim mun betur taldi hann og hans menn að þeir stæðu sig. Ef hægt var að stytta sér leið að þessu marki, t. d. með því að láta ekki útboð fara fram, þá töldu þeir Kröflunefndarmenn sjálfsagt að láta af því verða. Einasti óvinur þeirra var tíminn. Nefndin leit á það sem hlutverk sitt að vinna hratt að verkefnum sínum og það tókst henni framar vonum, ekki síst að þakka dugnaði formanns nefndarinnar, hv. þm. Jóns Sólness. Svo eiga nm. að sjálfsögðu ákaflega erfitt með að skilja, hvers vegna þeir, sem voru svo duglegir að byggja og kaupa vélar, eru svo allt í einu farnir að sæta gagnrýni fyrir þátt sinn í þessu máli. Eins og ég tók fram, þá töldu þeir sér ekkert koma við, hvort gufa væri til eða ekki, fyrr en byggingarnar voru risnar og vélar komnar niður. Slíkt var ekkert aðalatriði í þeirra augum, enda ekki þeirra viðfangsefni. Þetta var viðfangsefni Orkustofnunar og þeim fannst, hv. Kröflunefndarmönnum, að viðfangsefni annarra aðila kæmu þeim bókstaflega ekkert við. Þannig gera þeir sér t.d. lítið fyrir eftir árið 1974 og henda til hliðar þeim áætlunum, sem Orkustofnun byggði starf sitt á, áætlun um rannsókn á háhitasvæðum frá árinu 1969. Eftir árið 1974 er bókstaflega ekki höfð nokkur hliðsjón af þessari áætlun um rannsóknir á háhitasvæðum, þar sem Orkustofnun setur fram í mjög ljósu og skýru máli, m. a. í myndmáli, hvernig eigi að vinna að undirbúningi jarðgufuvirkjunar. Þá kemur einnig mjög víða fram í þessari skýrslu hvernig Kröflunefnd starfar, t. d. á bls. 55 í skýrslunni þar sem sagt er frá því hvernig tímaáætlun er gerð og hugsuð á tímabilinu frá 1. febr. 1975 til 1. mars 1978. Þar er framkvæmdum raðað í tímaröð, ákveðið hvenær skýrsla Orkustofnunar skuli liggja frammi, hvenær útboðsgögn skuli liggja frammi, hvenær nokkur tilboð skuli fara fram, hvenær pöntun aðalvéla skuli fara fram o. s. frv., o. s. frv. En í þessari tímaáætlun er engin áætlun um borframkvæmdir. Þar er ekki stafur um það, hvað menn ráðgera að taki langan tíma að bora til gufunnar, að afla gufunnar. Kröflunefnd telur að það komi henni ekkert við, það sé ekki hennar mál. Hún telur að hún eigi að setja upp áætlun um byggingu húss og kaup á vélum, eins og hún gerir, og það skipti hana engu máli hvar í veröldinni Orkustofnun er stödd í sínu viðfangsefni. Á bls. 58 kemur einnig fram hvernig Kröflunefnd styttir sér leið. Á bls. 55 gerir hún áætlun um tilboð í aðalvélar í júlí 1975, pöntun aðalvéla í sept. 1975, afhendingu véla í sept. 1977 0. s. frv. Síðan gerist það, að nokkru síðar, 15. nóv. á hún fund með fulltrúum japansks fyrirtækis Toshiba, og þá kemur allt í einu fram hjá þessu ágæta fyrirtæki að hægt er að lofa afhendingu véla og tækjabúnaðar til virkjunar seint á árinu 1976, og það er eins og Kröflunefnd hafi himin höndum tekið. Það má segja að þessar óvæntu upplýsingar hafi valdið algerum þáttaskilum í undirbúningi jarðgufuaflstöðvarinnar. Sú staðreynd blasti nú skyndilega við, að hægt var að stefna að uppsetningu véla og rafbúnaðar í jarðgufuaflstöðinni fyrir árslok 1976 og þar með að rafmagnsframleiðslu þegar á árinu 1977. Fulltrúar japansks fyrirtækis komu að máli við Kröflunefnd, sögðu henni: Við erum tilbúnir að láta ykkur hafa vélar einu ári fyrr en ella. - Kröflunefnd þykist hafa himin höndum tekið og kemst að þeirri niðurstöðu, að sjálfsagt sé að taka þessu ágæta boði Japananna því að þar með sé hægt að hefja raforkuframleiðslu í stöðinni þegar á árinu 1977. Þeir leiða ekki einu sinni hugann að því, hvort líklegt sé að gufa verði til þegar búið verði að setja vélarnar niður. Það var ekki heldur þeirra mál, það var mál Orkustofnunar. Þarna verður möguleiki á því að setja niður vélar heilu ári áður en áætlunin, sem sagt er frá hér tveimur bls. framar, gerir ráð fyrir, og er sjálfsagt að taka þann kost. Og ég er viss um að þeir Kröflunefndarmenn hafa þóst menn að meiri, þegar þeir voru búnir að flýta virkjuninni með þessum hætti um eitt ár. Og það segir einnig í skýrslunni, að mjög álitlegt virðist að taka þessu tilboði Toshiba án þess að nokkur útboð hafi farið fram þar sem byggingartími virkjunarinnar yrði mun styttri. Það skiptir meginmáli hjá Kröflunefnd að reka áfram byggingu stöðvarhússins og kaupin á vélum. Hitt er ekki þeirra handleggur, hvort nokkur gufa er til. Það hafa vaknað ýmsar spurningar um það, hvers vegna japanska stórfyrirtækið Mitsubishi, sem kemur inn í þetta mál skyndilega og óvænt skömmu eftir að fulltrúar Toshiba hafa tilkynnt Kröflunefnd að þeir séu reiðubúnir til afhendingar á vélum, - hvernig stóð á því, að það kom svo fljótt til leiks, að það var reiðubúið til afhendingar á vélum með svo stuttum fyrirvara. Ekki veit ég, hver ástæðan er. En hitt veit ég, að um svipað leyti og þetta átti sér stað var tekin sú ákvörðun á Filipseyjum að fresta stórri jarðgufuvirkjun sem undirbúningur hafði verið hafinn að. Einhver frændi Marcosar á Filipseyjum mun hafa staðið fyrir þeirri framkvæmd og hún vakið talsvert hneyksli á eyjum þar, og er þó víst ekki margt sem vekur hneyksli á Filipseyjum. En allténd varð niðurstaðan sú, að ákveðið var að slá nú þessari framkvæmd á frest. Skyndilega virtist því vera að japanska stórfyrirtækið Mitsubishi stæði uppi með vélar sem það átti dálítið erfitt með að losna við. Hvort þær vélar eru sömu vélarnar og Kröflunefnd fékk með svo góðum kjörum og stuttum afgreiðslufresti skal ég ekki um segja. Ég vil ekkert um það fullyrða. En hitt er víst, að frændi Marcosar forseta á Filipseyjum losnaði víst undan þeim samningi sem hann var búinn að gera í nafni ættlands síns við fyrirtækið Mitsubishi. Þá vil ég enn frekar vekja athygli á hversu flýtirinn á framkvæmdunum virðist vera mikill hjá Kröflunefnd og mikil áhersla á það lögð að vera fljótur að byggja og kaupa. T.d. segir á bls. 27, að Kröflunefnd hafi verið afhent uppkast að skýrslu Orkustofnunar um rannsóknarboranir 1074 í janúar 1975, strax á eftir hafi farið fram viðræður um tæknilega gerð aflvélanna við báða japönsku framleiðendurna og síðan verið gengið endanlega frá vali framleiðenda aflvélanna 7. febr. 1975. Nú er það svo, að í þessari skýrslu Orkustofnunar um rannsóknarboranir, sem afhent var Kröflunefnd, eru ýmsar teikningar sem lá svo mikið á að vinna að verkfræðingar og sérfræðingar, sem unnu við Orkustofnun, voru fengnir til þess að handteikna þessar teikningar sjálfir og síðan var tekið ljósrit af þeim, - svo mikið lá við að skilin yrðu á réttum tíma. Í þessari Kröfluskýrslu segir, að skýrsla Orkustofnunar hafi verið afhent í jan. 1975 en síðustu teikningar í febr. Varla má búast við því, að Kröflunefnd fái í jan. í hendur skýrslu sem hefur inni að fela teikningar sem dags. eru 6. febr. Þar er ég ansi hræddur um að eitthvað fari á milli mála. A. m. k. eru það undarlegar aðfarir, ef ætti að vera kleift að Kröflunefnd fengi í hendur teikningar heilli viku áður en þær eru dagsettar. Og undarlega stuttan tíma þarf Kröflunefnd til umhugsunar miðað við að hún hafði fengið skýrslu Orkustofnunar um rannsóknarboranir afbentar sama dag og síðasta teikningin í skýrslunum er dagsett, þ. e. a. s. 6. febr., undarlega stuttan tíma þarf þá Kröflunefnd til að kynna sér málið áður en hún velur framleiðanda aflvélanna 7. febr. Hún þarf þá öllu skemmri tíma til þess að kynna sér álit sérfræðinga Orkustofnunar og tillögur þeirra en hæstv. iðnrh. þarf til þess að kynna sér efni bréfs þess frá stjórn Orkustofnunar sem ég minntist á í upphafi máls míns. Og það væri athyglisvert að vita, hvar þessir japönsku framleiðendur hafi verið staddir fyrstu vikuna í febrúarmánuði árið 1975, hvort þeir hafi við það tækifæri verið staddir á Íslandi eða ekki. Og enn fremur væri athyglisvert að kanna, að svonefnt „letter of intent“ eða kauploforðsbréf er útgefið og dagsett af hálfu Kröflunefndar 7. febr. 1975, en það er hins vegar ekki fyrr en 10. apríl, held ég, ég þarf að fletta upp í skýrslunni til að gá að því, ég held að það sé 10. apríl sem ríkisstj. gefur leyfi til þess, að frá samningum um kaup sé endanlega gengið. Ríkisstj. hefur málið í sínum höndum í rúma tvo mánuði frá því að Kröflunefnd undirritar kauploforðsbréf og þangað til frá málinu er gengið. Það skyldi nú ekki vera að ýmislegt hafi gengið á í ríkisstj. áður en hún féllst á að heimila að staðið væri við það kauploforðsbréf sem undirritað var 7. febr. 1975. A. m. k. vildi ég gjarnan spyrja hæstv. fjmrh. að því, ef hann væri hér staddur, hvort hann hafi verið alls kostar ánægður með að Kröflunefnd undirritaði kauploforðsbréfið án frekara samráðs við ríkisstj. heldur en haft var 7. febr. 1975. En það líður ekki á löngu áður en afleiðingarnar koma fram af þessum óskapaflýti við vélakaupin. Á bls. 69 í Kröfluskýrslu er t. d. frá því sagt, hvernig staðið var að verkútboðum. Þar segir m. a., með leyfi forseta: „Þyrfti byggingu stöðvarhússins m. a. að verða nær lokið um mitt ár 1976, eða fyrir afhendingu aðalaflvélanna. Til þess að þetta mætti takast var ljóst að eigi gæfist tími til þess að bjóða þessi verk út á venjulegan hátt.“ Það var sem sé búið að taka ákvörðun um að kaupa aflvélar frá japanska framleiðandanum Mitsubishi sem með einhverjum undarlegum hætti gat afgreitt sínar vélar með mjög stuttum afgreiðslufresti. Síðan kemst Kröflunefnd að raun um það, að ef eigi að vera hægt að veita þessum aflvélum viðtöku á tilsettum tíma, þá sé það ekki unnt öðruvísi en þannig að brjóta öll þau fyrirmæli um útboð sem nefndin fékk í erindisbréfum sínum, og það sínum gerir hún svikalaust. Það er mjög athyglisvert í þessari skýrslu, að ýmsir þeir stærstu aðilar, sem valdir eru til framkvæmda á vegum Kröflunefndar, eru valdir án þess að fram fari útboð eins og lög gera ráð fyrir að eigi að vera um opinberar framkvæmdir og eins og fyrir Kröflunefnd var lagt í skipunarbréfi nefndarinnar sem ég vitnaði til áðan. Það mundi taka marga mánuði, segir í skýrslunni, ef verkútboð ætti að fara fram og yrði þá ekki hægt að hefja byggingarframkvæmdir fyrr en vorið 1976. Þar með var fallin burt ein af forsendunum fyrir því, að aflvélarnar gætu komið til landsins um mitt ár 1976. Þannig elur ein vitleysan aðra af sér. Nú er það orðið meginatriðið að taka formlega á móti vélunum sem koma eiga til landsins einu ári áður en ráðgert hafi verið. Það er ekki hægt að gera nema með því að slaufa öllum fyrirmælum um útboð. En engum dettur í hug að leiða hugann að því, hvort Orkustofnun sé tilbúin með gufuna fyrir sitt leyti þegar vélarnar hefja framleiðslu. Síðan gerist það að sjálfsögðu, að það fyrirtæki, sem valið er til framkvæmda, Miðfell, er komið á staðinn þegar um miðjan vetur, byrjar framkvæmdir þar. Samið hefur verið við Miðfell um að reisa byggingarskála og annast slíkt út í reikning. Miðfell er komið með vélar sínar á staðinn og sinn mannskap. Kröflunefnd kemst síðan að raun um að ekki sé verjandi að ganga til útboðs. Miklu betra væri að semja við þetta fyrirtæki, sem þegar var komið, að það annaðist verkið. Síðan er fram tekið í skýrslunni: „Óskað var eftir því að fá skriflega yfirlýsingu fulltrúa Þingeyinga um, hvaða verktaka þeir teldu líklegan til góðs samstarfs.“ - Þetta er útboðið. Útboðið er það, að Þingeyingar eru vinsamlegast beðnir um að gefa vottorð um hvaða verktaka í landinu þeir vildu helst vinna með. Og svo kastar tólfunum þegar sagt er talsvert aftar í skýrslunni um þessi útboðsmál,- ég þarf endilega að finna þá tilvitnun, því að hún er alveg stórkostleg. „Byggingarvinna er ekki boðin út. Rétt þótti að hafa þann hátt á, enda væri vinnufriður þar með tryggður.“ Það var talið eðlilegt að hafa ekki útboð eins og lög mæla fyrir um: í fyrsta lagi til þess að hægt væri að koma vélunum fyrir þegar þær kæmu einu ári undan áætlun og í öðru lagi til að tryggja vinnufrið. - Þetta er alveg stórkostleg aths. út af fyrir sig og þeim til mikils sóma sem leggur slíka skýrslu fram á Alþingi Íslendinga. Og það er mjög athyglisvert, þar sem um útboð er að ræða, hvernig að heim er staðið. Þar kemur t. d. fram að gerður er samningur við fyrirtækið Rafafl á grundvelli útboða. Rafafl býður 30.4 millj. kr. í verk og fær það vegna þess að það gerir lægsta tilboðið. Hins vegar eru Rafafli greiddar, þegar upp er staðið, ekki 30.4 millj. kr., heldur 106.6 millj. kr. og þar af 50 millj. kr. röskar fyrir aukaverk. Aukaverkin eru þannig þegar upp er staðið, allverulega meiri en tilboðsverkið. En þetta var ekki versta dæmið af öllum þessum útboðsmálum Kröflunefndar. Í skýrslunni kemur fram að Slippstöðin hf. fær ákveðið verk, sem hún býður í, fyrir 85.9 millj. kr. Hins vegar eru Slippstöðinni greiddar 234.4. millj. kr., þar af 148.8 millj. kr. fyrir aukaverk. Slippstöðin fær útboðsverk upp á 85.9 millj. og fær síðan greitt fyrir aukaverk 148.8 millj. kr. Ég er ansi hræddur um að sú ágæta Kröflunefnd hafi hér haft hausavíxl á því hvað eru aðalverk og hvað eru aukaverk. A. m. k. er það sjálfsagt ekki verra fyrir verktaka að komast í aukavinnu hjá Kröflunefnd. Þá kemur það í ljós af lestri þessarar skýrslu, að af verkum, sem unnin eru á vegum Kröflunefndar, eru 25 verk unnin án útboðs, gegn fyrirmælum laga um opinberar framkvæmdir og gegn fyrirmælum þeim sem Kröflunefnd fékk í erindisbréfi sínu. Aðeins 12 verk eru unnin samkv. útboði og 2 eftir reikningi: 25 án útboðs, 12 með útboði, 2 eftir reikningi. Þó eru í gildi í landinu lagafyrirmæli um að opinberar framkvæmdir skuli að öllu jöfnu unnar samkv. útboði. Og í erindisbréfi Kröflunefndar er sérstaklega tekið fram, að nefndin skuli annast útboð. Og það er ákaflega gaman að lesa ýmsa kafla í þessari skýrslu, þar sem þessi óskaplega hraði á verkum Kröflunefndar kemur fram. Það mætti halda að þeir Kröflunefndarmenn væru það sem Ameríkanar kalla „þotufólkið“, því að þeim liggur svo lifandi reiðinnar býsnin á og þeir eru tilbúnir til þess að taka að sér öll hugsanleg verk annarra aðila til þess að tryggja sem allra mestan flýti. T. d. er hér birt fréttatilkynning frá Kröflunefnd, dags. 26. febr. 1975. Þar segir: „Það var ljóst,“ segir Kröflunefnd 20. febr. 1975, „að öflun vélabúnaðar og þá sérstaklega aflvéla til væntanlegs orkuvers mundi taka lengstan tíma.“ Það er enn þá eitt og það sama, að byggingin, þ. e. húsið og vélarnar, tekur lengstan tíma. Hitt kemur þeim ekki við, gufan og gufuöflunin. Kröflunefnd hefur því lagt sérstaka áherslu á að flýta þessum hluta undirbúningsins, alveg eins og fram var tekið áðan. En Kröflunefnd hefur einnig bent yfirvöldum á nauðsyn þess að hraða lagningu línu frá Kröflu til Akureyrar. Er nú Kröflunefnd farin að hafa svolítil afskipti af verkefnum Rafmagnsveitna ríkisins. Svo segir í fréttatilkynningunni: „Þá hefur Kröflunefnd unnið að athugun á bráðabirgðavirkjun við Kröflu sem hugsanlega væri hægt að taka í notkun á þessu ári. Kemur helst til greina að setja upp lokaðar gufuaflvélar á svæðinu, 5–10 mw., ef slíkar vélar væru fáanlegar. Kröflunefnd barst vitneskja um tvær lokaðar 5 mw. gufuaflvélar í Kaupmannahöfn, sem Rafmagnsveita Kaupmannahafnar vildi selja. Því miður fékkst hins vegar ekki leyfi borgaryfirvalda til sölunnar.“ 20. febr. árið 1976 lýsir Kröflunefnd því yfir í fréttatilkynningu, að hún sé reiðubúin til þess að vinna að athugun á bráðabirgðavirkjun við Kröflu og hún sé þegar búin að afla sér upplýsinga um að vélar séu tiltækar í Kaupmannahöfn. Það liggur aldeilis á! Hvað skyldi nú hafa verið mikil gufa til ráðstöfunar 20. febr. 1975, þegar Kröflunefnd, auk þeirra verka sem henni voru falin, var farin að ýta mjög á eftir því að línan frá Kröflu til Akureyrar yrði lögð? Af hverju að leita þess úti í Kaupmannahöfn að fá bráðabirgðavélar? Því er haldið fram á bls. 220 í skýrslunni og mun víðar, að enginn beinn kostnaðarauki hafi orðið vegna hins mikla framkvæmdahraða, en sérstaklega var um það spurt í beiðninni um Kröfluskýrslu. Þetta er að sjálfsögðu algerlega fráleit staðhæfing. Mér er kunnugt um það, að a. m. k. sum verk, sem unnin voru samkv. reikningi, voru greidd með 50% vetrarálagi. Menn voru látnir hamast af móð miklum norður við Kröflu, m. a. við að leggja gufuleiðslur og veitu að stöðvarhúsi frá borholum sem enga gufu gáfu. Slík Bakkabræðravinnubrögð, sem helguðust af því, hve reiðinnar ósköp lá á, voru greidd m. a. með 50% vetrarálagi. Og þegar gert er tilboð í verk taka aðilar að sjálfsögðu tillit til þess vinnuhraða, sem á verkinu á að vera, og taka því mið af því við gerð tilboða sinna. Að þessi mikli framkvæmdahraði hafi ekki orðið til neins kostnaðarauka er að sjálfsögðu algerlega út í hött. Það hefur oft verið spurt um hvort þeir Kröflunefndarmenn hafi vitað um áhættuna sem þeir tóku. Já, þeir vissu um hana. Á fundinum í iðnrn. 3. mars 1975 voru þeir varaðir við. Þá höfðu þeir ekki gengið frá endanlegum kaupsamningi á vélum. Þeim var margbent á að þeir hefðu vinnuáætlun Orkustofnunar frá 1969 - áætlun um virkjun háhitasvæða - að engu í sambandi við skipulagningu á framkvæmdum sínum, og þeir tóku aldrei neitt tillit til boráætlana, eins og ég hef margsinnis bent á í ræðu minni hér að framan. Spurt hefur verið um það, hvort Kröflunefnd hafi vitað um goshættuna í Leirhnjúk eða hættu á náttúruhamförum í Mývatnssveit. Ég tel svo vera. Í ágúst árið 1975 var fjölgað jarðskjálftamælum í Mývatnssveit vegna þess að menn höfðu grun um að eitthvað væri þar í aðsigi. Um þetta leyti var hreppsnefnd gert aðvart, almannavarnanefnd sett á fót í Mývatnssveit og áætlanir gerðar um almannavarnir. Ég tel algerlega útilokað að Kröflunefnd hafi verið eini aðilinn á þessu svæði sem ekkert vissi um þetta. Ég vil aðeins benda á að mér hefur verið tjáð að svo áberandi hafi það orðið, hvað þarna var að gerast, að m. a. s. hafi klettur sprungið rétt við vinnubúðir starfsmanna Kröflunefndar. Þannig er algerlega útilokað, að Kröflunefnd hafi verið eini aðilinn sem ekkert vissi um yfirvofandi hættu á náttúruhamförum. Hinn 19. janúar 1976, skömmu eftir eldgosið í Leirhnjúk, skrifuðu 5 jarðfræðingar Orkustofnunar bréf þar sem þeir vöruðu við eldsumbrotum og lögðu til að ekki yrði að svo stöddu unnið frekar að framkvæmdum við Kröflu. Í framhaldi af því lýsti hæstv. iðnrh. því yfir, að fullt tillit yrði tekið til þessara sjónarmiða og hann hefði þegar gefið þau fyrirmæli, að aðeins yrði unnið að styrkingu mannvirkja. Daginn eftir, 20. jan. 1976, lýsti hins vegar einn Kröflunefndarmaður því yfir í viðtali við Alþýðublaðið, að enginn stans yrði á framkvæmdum við Kröflu, og þremur dögum síðar kom Kröflunefnd saman til fundar, 22. jan. 1976, og samþykkti þá og tjáði iðnrh. að hún hefði tekið þá ákvörðun að halda framkvæmdum við Kröfluvirkjun áfram af fullum krafti þar sem engin ástæða væri til að óttast frekari náttúruhamfarir á Kröflusvæðinu. Mér er ekki kunnugt um að iðnrh. hafi gert nokkrar aths. við þessa ákvörðun Kröflunefndar, sem tekin er þremur dögum eftir viðvaranir jarðfræðinga Orkustofnunar og tveimur dögum eftir að hæstv. iðnrh. lýsti því yfir í útvarpi að farið yrði að tillögum sérfræðinga þessara. Það var sem sé ekkert tillit tekið til þeirrar vitneskju sem fyrir lá. Áfram var keyrt á fullu undir því mottói, að markmiðið að byggja hús og kaupa vélar væri aðalatriði. Hvort unnt væri að taka þessi mannvirki í notkun væri aukaatriði, enda skipti það ekki máli, það væri viðfangsefni annarra aðila en Kröflunefndar. En það er ekki án gamans sem maður les á bls. III í þessari skýrslu svo hljóðandi tilvitnun: „Í Fréttabréfi Verkfræðingafélags Íslands er nýlega vikið að þessu,“ - þ. e. a. s. Kröfluframkvæmdum. Sá sem þar vék að Kröfluframkvæmdum var Júlíus Sólnes, höfundur skýrslunnar. Það er að vísu ekki tekið fram, heldur bara sagt að í Fréttabréfi Verkfræðingafélags Íslands hafi nýlega verið vikið að Kröfluframkvæmdum. - „Þar er bent á, að virkjunin við Kröflu sé öðrum þræði tilraun í marktækri stærð sem nauðsynleg sé til öflunar þeirrar þekkingar er forsenda sé fyrir nýtingu orku háhitasvæðanna. Hluta kostnaðar Kröfluvirkjunar ætti í raun og veru að afskrifa strax sem kostnað við öflun þekkingar.“ - 70 mw. virkjun, sem á verðlagi í apríl 1978 kostar 17 milljarða kr., er í Kröfluskýrslu talin öðrum þræði tilraun í marktækri stærð. Slík niðurstaða er blátt áfram borsleg. Það er hlægilegt að kalla virkjun af þessu tagi, af þessari stærð, með þessum kostnaði tilraun í marktækri stærð. Ég fer nú senn hvað líður að ljúka máli mínu, enda held ég að flestum þyki orðið harla nóg. En ég vildi aðeins í lokin vekja athygli á ýmsum kostnaðarliðum, upplýsingum og fleira af því taginu sem ég held að hvergi hafi komið fram. Fyrst vil ég þó víkja að því, hvað mér finnst hafa verið gert rangt í meginatriðum. Fyrsta ranga ákvörðunin er að sjálfsögðu sú að fela mörgum og ólíkum aðilum að hafa stjórn á mörgum, ólíkum verkþáttum, en ekki einhverjum einum aðila, t. d. þeim aðila sem ætti að taka við rekstri virkjunarinnar, að sjá um hönnun mannvirkisins og byggingu. Það lá fyrir þegar frv. um Kröfluvirkjun var samþykkt, að stjórn Laxárvirkjunar var fyrir sitt leyti reiðubúin til þess að gerast sá aðili. Þeirri ósk var hins vegar hafnað. En athyglisvert er og kemur raunar fram í þessari skýrslu, hvers konar reiðileysi er á stjórnun þessarar miklu og dýru framkvæmdar. Þar er hver silkihúfan ofan á annarri og enginn einn aðili sem hefur yfirumsjón eða yfirráð, nema ef vera skyldi hæstv. iðnrh. Þannig er verkinu, sem raunar er eitt verkefni, skipt í þrennt: byggingu húss og kaupum á vélum er ráðstafað til Kröflunefndar, rannsóknir og gufuöflun eru í höndum Orkustofnunar og bygging línunnar frá Kröflu til Akureyrar í höndum Rafmagnsveitna ríkisins. En svo bætast silkihúfur ofan á þessar. Það kemur fram á bls. 46. Þar er Þóroddur Th. Sigurðsson skipaður ráðunautur iðnrh. í orkumálum og á í umboði hans að fylgjast með framvindu mála við Kröfluvirkjun. Þar er fjórði aðilinn kominn inn í dæmið. Í lok des. 1975 skipar rn. síðan samstarfsnefnd Kröfluvirkjunar. Verkefni nefndarinnar skyldi vera að samræma allar framkvæmdir hinna. Það er fimmti stjórnunaraðilinn. Í maí 1976 fær iðnrh. síðan Guðmund Einarsson verkfræðing til að vera iðnrn. til aðstoðar varðandi fyrirhugaðar boranir 1976 og vera tengiliður iðnrn. við Orkustofnun. Þetta er sjötta silkihúfan. Síðan segir: „Störf Guðmundar leiddu til afskipta hans af framkvæmdinni í heild fyrir hönd rn.“ - Var það þá fyrir hönd rn. sem sú margfræga frú með svarta kassann kom hingað á vegum Guðmundar, sem virðist hafa verið sjöunda silkihúfan? Af þeirri silkihúfu hefur nú harla lítið frést, þó að lögð hafi verið fram fsp. hér á Alþ. um hvaða niðurstaða hafi orðið af komu hennar hingað. Síðan segir: „Guðmundur leitaðist einkum við að hafa áhrif á framgang þeirra verkþátta, sem virtust vera að dragast aftur úr, og stuðla að gerð endurskoðaðrar verkáætlunar.“ Og til þess naut Guðmundur þeirra ráðlegginga sem alþjóð er kunnugt. Þá kemur sjöunda silkihúfan. Haustið 1976 skipar iðnrn. öryggisnefnd til þess að hafa umsjón með öryggisráðstöfunum á Kröflusvæðinu vegna eldgosahættunnar og Guðmundur skipaður formaður nefndarinnar. Síðan kemur áttunda silkihúfan: skipun þriggja manna nefndar iðnrn. til þess að samræma aðgerðir og taka ákvörðun um meiri háttar framkvæmdir við Kröflu. Þarna eru komnir fyrir utan hæstv. iðnrh. sjálfan, 8 stjórnunaraðilar við þessa framkvæmd: hinir þrír upprunalegu: Orkustofnun, Kröflunefnd, Rafmagnsveitur ríkisins með iðnrh. sem oddamann væntanlega, og svo hvorki meira né minna en fimm aðrir stjórnunaraðilar fyrir utan kerlinguna með svarta kassann. Virðist vera að verkefni séu meira eða minna blandað í höndum þessara stjórnunaraðila, og ekki verður séð af skýrslunni að neinn, nema þá kannske hæstv. iðnrh. sjálfur, hafi átt að annast samræmingarstarfið. Ég vil að lokum gefa nokkrar frekari upplýsingar en gefnar eru í þessari skýrslu um kostnaðaratriði. Ég hef talsverðan áhuga á að reyna að fara rétt með tölur, sem ekki er gert í þessari Kröfluskýrslu, við hvern svo sem þar er að sakast, en ég vil gefa nokkrar upplýsingar til þess að reyna að bæta úr. Á bls. 213 er tafla 1: Heildarbyggingarkostnaður í millj. kr., án fjármagnskostnaðar. Þar eru gefnar upp tölur um byggingarkostnað við Kröfluvirkjun skipt á Kröflunefnd og Orkustofnun á árunum 1974, 1975, 1976, 1977, samtals til ársloka 1977, áætlaður viðbótarkostnaður á verðlagi 1977 og áætlaður heildarkostnaður á verðlagi 1971. Ég vil fyrst taka það fram, að þetta er í fyrsta sinn sem ég sé tölur um áætlaðan viðbótarkostnað af völdum Kröfluvirkjunar, annars vegar 780 millj. kr. frá Kröflunefnd, hins vegar 2791 millj. kr. frá Orkustofnun. Ég á þó sæti í fjvn. Alþ. og þar er okkur tjáð, að enginn kostnaður sé ógreiddur, svo að ég veit ekki fyrir hvað þessar tölur standa. En það sem rangt er gert, og er raunar furðulegt að maður með þekkingu og menntun Júlíusar Sólness skuli ganga þannig frá málum, er þegar sagt er frá áætluðum heildarkostnaði á verðlagi 1977 í aftasta dálki töflunnar. Þessi áætlaði heildarkostnaður á verðlagi 1977 er einfaldlega fenginn þannig, að greiddur kostnaður á verðlagi hvers árs um sig: 1974, 1975, 1976 og 1977, er lagður saman án þess að umreikna til sambærilegs verðlags, áætluðum viðbótarkostnaði bætt við og útkoman sögð vera áætlaður heildarkostnaður á árinu 1977. Ég vona að hér sé um mistök að ræða hjá verkfræðingnum, en ekki af ráðnum hug gert, því að hér er að sjálfsögðu um barnaleg mistök að ræða. Raunar getur verið um að ræða það sem verra er. Þannig er fengið út að áætlaður heildarkostnaður fyrir utan fjármagnskostnað verði 11 milljarðar 223.7 millj, kr. Ég hef látið reikna þetta út eins og það ætti að vera í þessari skýrslu samanborið við þær fyrirsagnir sem gefnar eru við hvern dálk. Fjármagnskostnaður, sem ekki er gefinn upp í þessari skýrslu, er árið 1975 24.1 millj., árið 1976 215.4 millj., árið 1977 469.7 millj. Samtals til ársloka 1977 709.2 millj. Það eru engar upplýsingar fengnar í þessari skýrslu um fjármagnskostnað vegna Kröflu. Um það hefur verið spurt, m. a. í leiðara eins dagblaðsins í dag, og mér er mikil ánægja að geta upplýst þetta. Á verðlagi 1977, miðað við byggingarvísitölu, sem vantar inn í þessa áætlun enda þótt sagt sé að reiknað sé þannig, eru kostnaðartölur hvers árs sem hér segir: 1974 90.4 millj. kr., 1975 1372.5 millj. kr., 1976 6107 millj. kr., 1977 2702.1 millj. kr. Samtals til ársloka 1977 10 milljarðar 272 millj. kr. Ég get ekki áætlað viðbótarkostnað, en hann er áætlaður í þessari skýrslu 3571 millj. kr. Ég geri enga breytingu á því, þar sem ég veit ekki fyrir hvað þessar tölur standa. Samtals er áætlaður heildarkostnaður á verðlagi 1977 við Kröfluvirkjun þannig 13 milljarðar 843 millj. kr. Að viðbættum gengismun á lánum upp á 1758.9 millj. kr. er kostnaður vegna Kröfluvirkjunar á verðlagi 1977 samtals 15 milljarðar 601.9 millj. kr., en ekki 11 milljarðar 223.7 millj. kr., eins og ranglega er sagt í þessari skýrslu. Á verðlagi í apríl 1978, í öllum tilvikum miðað við vísitölu byggingarkostnaðar, er kostnaður við Kröfluvirkjun 17 milljarðar og 6 millj. kr. sléttar. Ég nefndi hér tölur um fjármagnskostnað upp á 709.2 millj. kr. miðað við stöðuna 31.12.1977. Nákvæmlega er fjármagnskostnaðurinn 709 millj. 184 þús. kr. Miðað við bráðbirgðayfirlit 31.l2.1977 er gengismunur lána 1 milljarður 758 millj. 827 þús. kr. sléttar. Engar af þessum upplýsingum er að finna í skýrslunni. Þá get ég einnig getið þess, að lán til Kröfluvirkjunar hafa verið tekin sem hér segir: Eftirstöðvar 31.12.1977: Endurlán af spariskírteinafé að nafnverði 1 milljarður 27 millj. 377 þús. 167 kr. Endurlán af erlendu fé 5 milljarðar 594 millj. 160 þús. 168 kr. Bein erlend lán frá 1976: Lán frá fyrirtækinu Mitsubishi umreiknað í íslenskar krónur 1 milljarður 420 millj. 144 þús. 709 kr. Eftirstöðvar lána 31.12.1977 vegna Kröfluvirkjunar, þ. e. a. s. vegna framkvæmda Kröflunefndar einnar fyrir utan Orkustofnun, sem ég veit ekki hvað er, eru samtals 8 milljarðar 41 millj. 682 þús. 44 kr. Þetta tel ég nauðsynlegt að fram komi við þessar umr. þar sem um þetta er spurt í fsp. okkar 10 þm., en svör ekki gefin. Ég veit ekki hversu langt ég á að rekja þetta meira. Það er athyglisvert hvaðan við erum farin að taka þau erlendu lán sem við notum nú til þess að greiða fyrir bæði eyðslu og fjárfestingu á Íslandi. Og það er mjög athyglisvert að hugleiða hversu hár hluti af samanlögðum virkjunarkostnaði þessar lántökur eru. Hér á árum áður var farið eftir þeirri reglu að taka ekki erlend lán nema sem samsvaraði erlendum kostnaði, en nú, eins og af þessum tölum má sjá sem ég var að lesa áðan, er farið að taka erlend lán ekki aðeins til að standa undir erlendum kostnaði, heldur einnig til að standa undir innlendum kostnaði. Herra forseti. Fjölmennari þjóðir en við Íslendingar erum hafa vissulega efni á mistökum eins og þeim sem gerð hafa verið við Kröflu. En fyrir jafnfámenna þjóð og okkar er það mjög alvarlegt efnahagsáfall þegar slík fjármálamistök eru gerð. Óhemjumiklu fé hefur verið varið norður við Kröflu að þarflausu, eins og ég benti á í upphafi máls míns, og því miður höfum við með því móti ekki aðeins varið fé að þarflausu, nánast kastað fé út um gluggann, heldur höfum við varið fé í framkvæmd sem ekki er fyrirsjáanlegt annað mörg ár fram í tímann en við þurfum að verja mjög miklu fé úr sameiginlegum sjóðum þjóðarinnar til að standa undir rekstri á. Þessi framkvæmd er að sjálfsögðu ekki á ábyrgð Kröflunefndar, ekki á ábyrgð Orkustofnunar, ekki á ábyrgð Rafmagns veitna ríkisins. Þetta er framkvæmd sem hæstv. ríkisstj. var falin af Alþ. í ljósi ákveðinnar vitneskju, sem lá fyrir þegar ákvörðunin um virkjunina var tekin, og í ljósi ákveðinna ákvarðana, sem þá var búið að taka, en var síðan breytt. Mistökin við Kröflu eru því á ábyrgð hæstv. iðnrh. og ríkisstj. Það eru þeir pólitísku aðilar sem þarna hafa ráðið ferðinni. Og þá að lokum: Hvað er rétt að gera við þær aðstæður sem nú blasa við? Ég er enginn sérfræðingur í þessum málum, en að sjálfsögðu er augljóst að nú þegar höfum við bundið svo mikið fé í Kröfluvirkjun að við bókstaflega verðum að gera það sem skynsamlegast og eðlilegast getur talist til þess að koma þessum fjármunum í gagnið. Við verðum að gera það nú sem átti að gera í upphafi, og gera okkur grein fyrir því, að vandamál Kröflu er ekki aðeins fólgið í gufuöflun og rannsóknum, heldur er einnig um rekstrarfræðilegan vanda að ræða. Við þurfum einnig að taka til gaumgæfilegrar athugunar hvað við getum gert og hvernig við eigum að starfa til þess að létta af okkur sem mest fyrirsjáanlega miklum rekstrarhalla af þessari virkjun, án tillits til þess, hvort hún kemst í gagnið fyrr eða síðar. Við þurfum nú þegar að gera okkur ljóst, að harla litlar líkur eru á því, að Kröfluvirkjun geti tekið til starfa að nokkru ráði í náinni framtíð. Við þurfum að sætta okkur við þessa staðreynd sem er óumflýjanleg. Og við þurfum að hefjast handa núna, eins og hefði verið betra að við hefðum gert í upphafi, standa að rannsóknum á Kröflusvæðinu með tilliti til gufuleitar með eðlilegum hætti innan eðlilegra tímamarka og með trausti á þá sérfræðinga og rannsóknarmenn sem mesta reynslu hafa fengið af slíku og besta þekkingu. Við verðum síðan að gera athuganir á því, hvernig við getum stýrt þessum framkvæmdum þannig að sem minnst rekstrarkostnaðarleg byrði verði á fyrirtækinu, og í þriðja, en alls ekki síðasta lagi, verðum við að fá einhvern aðila til þess að gerast ábyrgur fyrir þessari framkvæmd, sem ekki er fyrst og fremst pólitískt handbendi eins eða neins; ekki er fyrst og fremst til þess valinn að taka á sig ákveðna, afmarkaða þætti framkvæmdarinnar, heldur er sá aðili sem vænta má að eigi að reka þessa virkjun í náinni framtíð og hafi því talsverða ábyrgð að bera sem endist lengur en þangað til hæstv. iðnrh., hver sem það svo verður, heldur formlega norður til Kröflu til þess að ýta á hnappinn.



Herra forseti. Það er með hálfum hug sem ég tek til máls. Klukkan er orðin rúmlega hálftvö og boðuð eru þingslit á morgun, reyndar fundir strax kl. 10, svo að það er kannske varla von að þm. tolli hér í húsinu til þess að hlusta á umr. um þetta mál. Ég hafði þó hugsað mér að gera nokkrar almennar aths. við málið, því að ég tel að hér sé um stórt mál að ræða, - mál sem vissulega hefði átt að taka fullan tíma til þess að ræða og það við eðlilegar aðstæður. Ég verð að finna í fyrsta lagi að þeim vinnubrögðum sem höfð eru á í sambandi við þetta mál. Það er rétt, sem hér hefur verið sagt, að það liðu um 6 mánuðir frá því að ósk kom fram um þessa skýrslu og þar til skýrslan kom fram á Alþingi. Þess hafði verið óskað sérstaklega, að umr. yrðu hér á þinginu um skýrsluna. Auðvitað sjá allir að umr. um skýrsluna geta ekki farið fram með eðlilegum hætti. Það má segja að nokkurn veginn sé útilokað að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þetta eru auðvitað vítaverð vinnubrögð og satt að segja eru þau að mínum dómi alveg óskiljanleg. Ég mun ekki fara í að rekja sérstaklega ýmislegt af því, sem þó verður að teljast athyglisvert í þessari skýrslu, um einstök framkvæmdaatriði. Það er líka búið að gera það býsna rösklega, því að það er langleiðina búið að lesa 221 bls. af þessari skýrslu. Reyndar dugði það ekki til, því að ræðumaður hafði aðra álíka þykka bók og las hana líka. Það má því ætla að komið sé talsvert mikið fram af því sem máli skiptir um ýmsa framkvæmdaþætti þessa máls. Ég vil þó segja það strax í tilefni af því sem síðasti ræðumaður ræddi um í sambandi við þessa virkjun, að nokkur atriði fóru mjög afvega hjá honum, að mér fannst, í sambandi við upphaf málsins. Þegar lögin um Kröfluvirkjun voru sett vorið 1974 voru allir alþm. sammála um þá lagasetningu, að veita heimild til þessarar virkjunar, - allir, Alþfl.-mennirnir ekki síður. Þá lágu þær upplýsingar einar fyrir, að allir þeir, sem áttu helst að vita um þessi mál, töldu að þarna væri um úrvalsvirkjun að ræða. Ráðunautar ríkisstj. í þessum málum, þeir sem réðu fyrir Orkustofnun, gáfu upplýsingar í þá átt. Að vísu höfðu þeir gert ráð fyrir því, að rannsóknum yrði haldið áfram og undirbúningurinn málsins yrði með eðlilegum hætti. Ég vek athygli á því, að þegar þessi lög voru sett datt engum manni í hug að hér væri aðeins um virkjun fyrir Norðlendinga að ræða. Það var alltaf gengið út frá því, að hér væri um allstóra virkjun að ræða eða gæti orðið um allstóra virkjun að ræða sem tengdist landskerfinu, enda kemur það skýrt fram í þessari stóru bók. Það segir t. d., svo að ég fari nú að lesa úr henni til viðbótar við það sem áður hefur verið lesið, á bls. 17, en þar er haft eftir Orkustofnun frá þessum tíma: „Gerð hefur verið rekstrareftirlíking (með rafreikni) á samrekstri jarðgufustöðvar við önnur orkuver, er sendu ráforku sína inn á sameiginlegt raforkukerfi.“ - Og síðan er gerð grein fyrir því, hversu hagstæð slík virkjun gæti verið. Þarna í skýrslunni er sagt að reikna megi með 55 mw. gufuaflsvirkjun og framleiðslukostnaður raforku frá henni gæti verið 35 aurar á kwst. Þess er getið um leið, að á sama tíma sé áætlað að orkuverðið frá Sigölduvirkjun sé 70 aurar á kwst. Þetta voru þau gögn sem lágu fyrir Alþ. og alþm. um það leyti sem heimildarlögin voru sett. Ég tel því að það sé gersamlega út í hött að setja dæmið um Kröfluvirkjun þannig upp að reikna út að hún hafi í rauninni aldrei átt rétt á sér vegna þess að Norðlendingar hafi ekki þurft á þessari orku að halda og hún hefði orðið óhagstæð í reynd vegna þess að það hafi ekki verið til orkumarkaður. Ég lít á þetta mál frá allt öðrum sjónarhól. En það var ekki ætlun mín með þessum fáu orðum mínum, því að ég ætla ekki að tala langt mál úr því sem komið er, að fara í það sem ég kalla í rauninni þras um ýmsa framkvæmdaþætti í sambandi við þetta stóra mál, - þras sem hægt væri að halda endalaust áfram með. Auðvitað er engin aðstaða til þess að ætla að gera þá reikninga upp hér á Alþ. og allra síst við þessar aðstæður, eins og spurninguna um það, hvar einhverjir tilteknir Japanir, sem voru að bjóða vélar, hafi verið staddir í febrúarmánuði 1975, eins og hér var spurt um, eða alls konar samanburð á bréfum, sem gengu á milli Orkustofnunar og annarra sérfræðinga á hinum ýmsum tímum, eða deilur um borunaraðferðir, hvort þær voru réttar eða rangar, eða verkútboð eða val á verktökum, að ég tali nú ekki um að fara að ræða um öll þau óhöpp sem hafa stafað af dugnaði Jóns Sólness. Þetta eru mál sem ekki verða gerð hér upp, og ég tel út af fyrir sig að þras um þetta fram og til baka sé heldur gagnslítið. En staðreyndir þessa máls eru þær, að komið hafa fram margvíslegar aðfinnslur í sambandi við það, hvernig staðið hefur verið að Kröfluvirkjun. Og ég skal svo sem ekki fara að telja þær allar upp. En á það hefur verið bent, að teknar hafi verið alvarlega rangar ákvarðanir varðandi framkvæmdir. Einnig hefur verið á það bent, að ekki hafi verið farið í öllum greinum að ráðleggingum sérfræðinga ríkisstj., eins og Orkustofnunar. Svo hefur verið deilt á ýmislegt í störfum Kröflunefndar, einkum þann hraða sem hún hefur haft á sínum verkum. Að sjálfsögðu hafa líka komið fram aðfinnslur varðandi margvíslegan undirbúning í sambandi við verkið. Ég skal ekki fara að leggja dóm á þessi atriði, en vil þó segja, að mér sýnist að ákvarðanir, sem teknar voru í upphafi árs 1975 um að hraða öllum framkvæmdum, þrátt fyrir að ljóst var að undirbúningur sá, sem hafði verið ráðgerður, hafði ekki getað farið fram, hafi vægast sagt verið hæpnar. Þar hafa menn hreinlega treyst á að lukkan væri með þeim og allt gengi að óskum. Mér sýnist líka að varla þurfi um það að deila, að ríkt hefur mikið skipulagsleysi í sambandi við þær stórframkvæmdir sem þarna hafa farið fram. Ljóst er að sjálft iðnrn. hefur verið framkvæmdaaðill í sambandi við Kröfluvirkjun og það hefur falið ýmsum aðilum hina ýmsu þætti málsins: Orkustofnun að sjá um gufuöflun, Kröflunefnd að sjá um byggingarframkvæmdir og Rafmagnsveitum ríkisins að sjá um ýmsar stofnlínur frá virkjuninni. Það er að mínum dómi enginn vafi á því, að þarna hefur verið ríkjandi skipulagsleysi og það hefur valdið allmiklu um hvernig til hefur tekist. En fyrst ég leiði nú hjá mér að mestu leyti að ræða um það, hvernig til hefur tekist með hina ýmsu framkvæmdaþætti þessa máls, þá ætla ég að eyða þessum fáu mínútum í að ræða nokkuð um hvernig ástandið er í dag í þessum málum. Við stöndum frammi fyrir því eftir allt sem á undan er gengið, að búið er að verja í Kröfluvirkjun, eftir því sem upplýsingar liggja fyrir um, á milli 7 og 8 milljörðum kr. Það er auðvitað lítill vandi að reikna það út, ef allt er sett á verðlag dagsins í dag. Og okkur er sagt að virkjunin fullbúin kosti a. m. k. 11.2 milljarða kr., - já, og reyndar er hægt að reikna þetta allt til verðlagsins eins og það er nú, sem gerði enn þá hærri fjárhæð. Hitt vitum við svo, að um síðustu áramót var sú ákvörðun tekin af hæstv. ríkisstj. að yfirgefa þetta allt saman eins og það stendur. Frá því var gengið við ákvörðun fjárl. um áramótin að verja ekki einni einustu krónu til viðbótar því sem orðið er við frekari gufuöflun. Tekið var fram að það fjármagn, sem til væri, skyldi ganga til þess að standa við ákveðnar skuldbindingar, greiða umsamin lán. Allálitleg upphæð átti að fara í það á fjárl. En ákvörðun var tekin um það við fjárlagaafgreiðslu, að mannvirkið með öllu tilheyrandi skyldi skilið eftir þar sem það er og í því ástandi sem það er í. M. ö. o.: um óákveðinn tíma, enginn veit hversu langan tíma, eigum við að eiga þetta þar sem það stendur og eins og það er og hafa aðeins af því útgjöldin ein. Við vitum að upp kom það sjónarmið, að um það leyti sem gos varð í Leirhnjúk, í desembermánuði 1975, hefði verið rétt að stöðva framkvæmdir með öllu. Þá var þó komið allmikið fjármagn í þetta fyrirtæki og ýmsum þótti illt að stöðva verkið þar sem komið var þrátt fyrir þau óhöpp sem dundu yfir, og það ráð var tekið að halda áfram og frekara fjármagni var eytt í þetta mannvirki. Ég skal ekkert um það segja, hvort það hefði verið rétt að stöðva framkvæmdir á þessum tíma. En ég skil þá mætavel sem völdu þá leið að halda áfram og reyna að ljúka verkinu í von um að þarna gæti orðið um raforkuframleiðslu að ræða. En hvað vakir fyrir þeim mönnum, sem taka þá ákvörðun eins og nú er komið að hverfa frá öllum framkvæmdum, stöðva allar framkvæmdir, nema þá eitthvað minni háttar fikt við einstakar holur sem menn eru að glíma við þar fyrir norðan nú? Þetta er að mínum dómi mjög alvarlegt mál og þarf að gaumgæfa sérstaklega. En með þessu er ekki sagður nema hluti af alvöru þessa máls. Það er ekki aðeins að þessi mikla framkvæmd við Kröflu er að stöðvast með þessum hætti, heldur er það, sem hefur gerst við Kröflu, nú að stöðva Orkustofnun ríkisins líka. Við alþm. fengum bréf í hendur í dag eða gær þar sem Orkustofnun gerir alþm. grein fyrir því, hvernig ástatt er orðið á því heimili. Þar er okkur skýrt frá því, að ríkisstj. hafi skyndilega tekið ákvörðun um að ráðstafa 150 millj. kr. af framkvæmdafé Orkustofnunar, sem áætlað hafði verið af Alþ. sjálfu til tiltekinna framkvæmda sem Orkustofnun hefur með að gera, en þessi fjárhæð skyldi tekin af fjárveitingu Orkustofnunar til þess að greiða óreiðuskuldir sem safnast höfðu upp vegna Kröfluvirkjunar. Auðvitað segja þeir Orkustofnunarmenn: Við verðum að vona að þetta sé aðeins til bráðbirgða af því að ríkisstj. sé að leita að peningum til þess að borga sínar skuldir, því að vitanlega eigi ekki að taka þær fjárveitingar, sem Alþ. hefur ákveðið í allt aðrar framkvæmdir, til þess að borga skuldir vegna framkvæmda við Kröflu. - Ég skal ekki lýsa því öllu frekar. Menn vita mætavel hversu alvarlegt ástandið er orðið hjá Orkustofnun. Það er ekki það einasta. Á sama tíma og þetta gengur yfir, þá er sá aðili, sem einnig tengist Kröfluframkvæmdunum, þ. e. a. s. Rafmagnsveitur ríkisins, kominn í þrot líka. Þar er allt að springa. Það er satt að segja ekki sjáanlegt að Rafmagnsveitur ríkisins geti heldur staðið við skuldbindingar sínar. Og þar er líka gripið til örþrifaráða. Í tilefni af þessu spyr ég: Hvað er að gerast í þessum málum? Ég get ekki séð annað en hæstv. ríkisstj. hafi tekið ákvarðanir um að taka af hæstv. iðnrh. öll völd í þessum málum. Það er ríkisstj., sem ákveður við fjárlagaafgreiðslu og segir við iðnrh.: Þú færð ekki eyri í meiri boranir. Þú skalt hafa Kröflu þar sem hún er. - Síðan eru þeir fjármunir, sem Orkustofnun ræður yfir, teknir til þess að borga vandræðaskuldir vegna Kröflu og iðnrh. auðvitað settur þar í hin herfilegustu vandræði í sambandi við þá stofnun sem einnig er undir hans stjórn. Og svo þekkjum við alþm. mætavel söguna af Rafmangsveitum ríkisins og því ástandi. Er það svo að hæstv. ríkisstj. hafi tekið ákvörðun um að frysta gersamlega hæstv. iðnrh. og læsa þar öllu? Mér dettur ekki í hug að halda að það sé vilji hæstv. iðnrh. að svona sé að þessu farið. Í þessum efnum hlýt ég að benda á að hvað svo sem líður mistökum sem kunna að vera frá hálfu iðnrh. í sambandi við þessi mál, þá fer ekki á milli mála að hæstv. ríkisstj. hefur sem heild tekið á sig ábyrgð af öllum þáttum þessara mála. Ríkisstj. hefur staðið að því við afgreiðslu fjári., svo lengi sem framkvæmdir við Kröflu hafa átt sér stað, að ákveða fjárveitingar í: þá framkvæmd. Hæstv. iðnrh. hefur ekki verið nema eins og hver annar framkvæmdastjóri hjá hæstv. ríkisstj. í sambandi við þennan verkþátt. Ríkisstj. getur því ekki sem slík skotið sér undan þeim vanda sem þessu öllu fylgir. Að mínum dómi er um að ræða hneyksli í sambandi við allar þessar framkvæmdir í orkumálum. Ég vildi sérstaklega vekja athygli á þessum þætti málsins, því að auðvitað er það sú alvara, sem við stöndum frammi fyrir í dag, hvað á að gera í þessari stöðu. Hvað er það sem á að gera? Ég tek eftir því, að þeir, sem tala hér mest um Kröflumálið, eru mjög ákafir í að finna einn ákveðinn sekan aðila og vilja hengja hann sem fyrst. Oftast nær er það hæstv. iðnrh. sem þeir vilja hengja og kenna honum um allt saman. Hann á kannske stóran þátt í þessu öllu. Ég get ekki dæmt um það. En fyrir mér er þetta mál miklu stærra en svo, að ég treysti mér til þess að bera þessa sök á einn aðila. Ef einhvern á að hengja, þá á að hengja ríkisstj. alla. Það er hún sem ber ábyrgð á því sem hefur verið að gerast í þessum málum. Og hafi verið rétt að freista gæfunnar og halda áfram eftir að gosið hafði dunið yfir við Leirhnjúk, þá ber í rauninni skylda til að halda áfram og reyna að afla gufu til þessa dýra mannvirkis sem komið er upp þar fyrir norðan. Það er auðvitað það vitlausasta af öllu vitlausu að hlaupa frá verkinu á því stigi sem það er. Og það er aðeins að bæta gráu ofan á svart að ætla síðan að gera starf Orkustofnunar óvirkt á öðrum sviðum og brjóta þar í rauninni í bága við það sem Alþ. hefur ákveðið um verkefni orkuráðs og Orkustofnunar. Það er enginn tími til þess að þessu sinni að ræða í ítarlegri ræðu um þessi mál í heild. En ég vildi láta þessar aths. mínar koma fram. Þær skipta fyrst og fremst þann þátt málsins sem snýr að því, hvað á að gera við þær aðstæður sem upp eru komnar. Hvað meinar hæstv. ríkisstj. með því að loka fyrir framkvæmdir sem ekki verður annað séð en séu óhjákvæmilegar eins og komið er? Auðvitað getur ríkisstj., sem veit hvað hún c;r að gera, losað sig við einn ráðh., ef hún er óánægð með ráðh. Það er enginn vandi. Mér var hótað því á sínum tíma af forsrh., sem ég var í stjórn með, að hann gengi á fund forseta og afmunstraði mig. Ég veit að núv. hæstv. forsrh. veit alveg hvernig hann á að fara að því að rétta ákveðnum ráðh. pokann sinn, ef hann vill það. En ástæðulaust er að gera það með þeim hætti, að allt landið eigi að líða fyrir það. Við eigum ekki að stöðva Orkustofnun og við eigum ekki að taka á okkur ómældar skuldir vegna þess að e. t. v. séu uppi ákvarðanir um að losa sig með þeim hætti við tiltekinn ráðh. Ég sé enga ástæðu til þess að fara þá leið.



Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem svokölluð Kröflumál eru á dagskrá á hinu háa Alþ., og hvað sem um mig verður sagt og mína auðvirðulegu persónu, þá hef ég ekki tafið tíma hins háa Alþingis með þátttöku í umr. um þetta vandræðabarn. Og satt best að segja hafði ég fyrir fram hér í kvöld ákveðið að trufla ekki endakappleik sólómannsins, hv. 8. landsk. þm., Sighvats Björgvinssonar, í þessum mikla lokaþætti sem hann var búinn að undirbúa svo vel, æfa svo vel og setja sig í svo stórkostlegt prímadonnuhlutverk til þess nú að fullkomna prófið úr þeim leikskóla sem hann hefur stundað á þessu háa Alþingi s.l. kjörtímabil. En þessum ágæta hv. þm. varð það á að fara að vitna í og slíta úr samhengi örstutta ræðu sem ég hélt hér þegar ég kom eins og hvert annað aðskotadýr - sem varaþm. - um það leyti sem verið var að afgreiða lög um Kröfluvirkjun, - lög sem voru afgreidd í því andrúmslofti innan þessa háa Alþ., að þar komst ekkert annað að, þar var einn vilji, ein ósk öllu ofar, allir voru sammála um nauðsynina. Það var aðeins eitt sem skyggði á: hversu fljótt væri hægt að byggja þessa virkjun. Og herra forseti, með tilliti til þess, hve mikið er búið að lesa, þá leyfi ég mér að vonast til þess að ég megi eyða í það örfáum mínútum úr því að svefndrunginn er farinn úr mér. Ég er oft nokkuð góður, ef ég get haldið mér vakandi fram yfir klukkan eitt, þá er mér nokkurn veginn sama. Ég átti dálítið erfitt á tímabili undir ræðu hv. þm., en nú er allt í lagi. Og nú langar mig - með leyfi hæstv. forseta - að fá að lesa svolítið úr ævintýrasögu grýlubarnsins Kröfluvirkjunar. Og hefst þá lesturinn. Ég byrja á því herrans ári 1974,18. mars. Þá er til umr. jarðgufuvirkjun við Kröflu eða Námafjall, frv. á þskj. 292, nál. 503, 468, 2. umr., frsm. Steingrímur Hermannsson. Í þessari ræðu er þessi hv. þm. að mæla fyrir nál. iðnn., sem hafði haft til meðferðar frv. til l. um jarðgufuvirkjun við Kröflu eða Námafjall í Suður-Þingeyjarsýslu. Og um leið og hann hefur mál sitt þarf hann svolítið að hnýta í Halldór Blöndal, sem þá sat á þingi og hafði verið með aðfinnslur, og nú hefst orðrétt tilvitnun - með leyfi hæstv. forseta - það er verið að lýsa umsögnum: „Ég get þessa sérstaklega, þar sem hv. þm. Halldór Blöndal gerði hér aths. við drátt á afgreiðslu þessa máls. Ég get ekki samþykkt það, og sýnist mér satt að segja, að málið hafi haft þarna eins skjóta afgreiðslu og hægt var að gera ráð fyrir.“ - Þarna er verið að minnast hvernig málið hafði farið fram í n. Hv. þm. skýrir í þessari ræðu frá því, að umsagnir hefðu borist frá ýmsum aðilum, sem leitað var til, en það voru Laxárvirkjun, Fjórðungssamband Norðurlands og sýslumaðurinn í Þingeyjarsýslu. Og orðrétt segir í umsögn stjórnar Laxárvirkjunar, sem er skrifuð 10. jan.: „Í tilefni af fram komnu stjfrv. um lagaheimild til virkjunar gufu við Kröflu til raforkuframleiðslu vill stjórn Laxárvirkjunar lýsa því yfir, að hún telur eðlilegt, að umrædd virkjun verði reist og rekin af Laxárvirkjun, þar eð Krafla er á orkusvæði Laxárvirkjunar.“ - Og Steingrímur heldur áfram: „ N. taldi sér ekki fært að fallast á þetta sjónarmið, hins vegar sjálfsagt og eðlilegt, að Laxárvirkjun geti orðið aðili að væntanlegri Norðurlandsvirkjun eða því fyrirtæki öðru, er falið yrði að reisa og reka jarðgufuvirkjun við Kröflu.“ Orðrétt heldur áfram með leyfi forseta: „Ég vil að gefnu tilefni af orðum hv. þm. Halldórs Blöndals hér í deildinni nýlega geta þess, að ég sat s. l. fimmtudag fund með orkumálastjóra, og voru þar ýmsir aðrir þm. mættir. Þar spurðist ég fyrir um það hvort nokkuð væri hæft í því, að undirbúningur að Kröfluvirkjun hefði tafist vegna meðferðar málsins hér á Alþ. Orkumálastjóri fullvissaði mig og aðra, sem þar voru, um, að það væri algerlega úr lausu lofti gripið,“ - menn taki eftir, þetta er í mars 1974, - „undirbúningurinn væri í þeim gangi, sem hann gæti frekast verið, og alls engin töf væri af þeim sökum fram komin. Satt að segja væri fróðlegt að vita, hvaðan hv. þm. hefur haft þessar upplýsingar.“ Ég held áfram - með leyfi forseta - að lesa upp úr ræðu þessa hv. þm. Þar stendur orðrétt: „Þetta sýnir okkur einnig, að það þarf að hraða virkjunum, m. a. Kröfluvirkjun að sjálfsögðu. Telja sérfræðingarnir mér aðspurðir að ekkert eigi að vera því til fyrirstöðu, að hún geti hafið starfrækslu 1979 í síðasta lagi, jafnvel fyrr. Á það er bent, að erfiðleikar, sem kynnu að koma í ljós á Kröflusvæðinu, gætu orðið til þess, að talið yrði hyggilegra að reisa slíka virkjun við Námaskarð, en sérfræðingarnir fullyrða að á því séu ákaflega litlar líkur ef meta má af þeim mælingum og upplýsingum, sem þeir hafa þegar safnað.“ Ekki var nú sá ljóti maður Jón Sólnes kominn í málið þegar þessi ummæli féllu. Enn er málið til umr. hinn 20. mars, og þá er það enn hv. þm. Steingrímur Hermannsson sem er á ferðinni. Og hann er enn að stríða við hv. þm. Halldór Blöndal. Með leyfi forseta langar mig til að lesa eftirfarandi úr umr.: „Herra forseti. Ég skal vera stuttorður enda er ekki rétt að vera að tefja tímann hér í þessari hv. d. með því að svara þeim furðulegu fullyrðingum, sem fram komu hjá hv. þm. Halldóri Blöndal, sem er nú ekki viðstaddur. Hann svaraði ekki fsp. minni þess efnis, hvar hann hefði fengið þær upplýsingar, að meðferð Alþ. á þessu máli tefði eðlilegan undirbúning, enda er það ekki von, því að það er uppspuni einn. Í staðinn kennir hann mér það nú, að ég hafi tafið Kröfluvirkjun um eitt heilt ár. Ég verð að segja, að meiri er minn máttur en ég gerði mér grein fyrir.“ Enn stendur í sömu ræðu - með leyfi hæstv. forseta - orðrétt: „Ég las upp úr orkuspá, sem verið er að vinna að, ítarlegri orkuspá, sem fljótlega verður birt, taldi það vera upplýsingar, sem hv. þm., m. a. þessi hv. þm., hefðu fróðleik af að heyra. Þar gat ég um samanlagða orkuvinnslugetu Norðurlandsvirkjana og virkjana á núv. svæði Landsvirkjunar, og ég gat þess, að árið 1978 væri umframorkugeta þeirra virkjana, sem nú eru komnar í gang, þar með talin Sigölduvirkjun, á þessu svæði samtals 82 gwst., en 1979 yrði hún 134 að meðtalinni Kröflu, sem þá yrði þar með að vera komin í gagnið. Án Kröflu yrði orkuskortur. Vitanlega segir þetta ekki nokkurn skapaðan hlut um það, að Krafla geti ekki verið komin fyrr í orkuframleiðslu. Ég sagði ekkert um það. Ég efast persónulega um að það geti orðið 1976, og met það fyrst og fremst af þeim langa afgreiðslufresti, sem er á vélum. Ég held, að 1977 sé það fyrsta, og það væri ágætt, ef hún yrði tilbúin 1977.“ Þm. heldur áfram: „Ég get fullyrt, þó að aðrir geti betur um það upplýst, að af hálfu stjórnvalda er ekki nokkur minnsta tilraun gerð til þess að tefja þetta mál, enda trúi ég því satt að segja ekki, að hv. þm. hafi mælt það af alvöru frekar en flest annað, sem hann lét sér um munn fara hér í þessari deild um þetta mál. Það er unnið að þessu af öllum þeim krafti sem hægt er. Það verður borað í sumar. Ákveðið er, hvaða bor það verður, og það er unnið að kaupum á nýjum jarðbor til landsins. Það er vitanlega orðið langtum meiri spenna í þessu heldur en áður var, það vita allir, vegna þeirrar skyndilegu olíuhækkunar, sem orðin er um heim allan. En það hafa einnig verið veittar meiri fjárveitingar til slíkra framkvæmda en áður hefur þekkst í okkar landi, og ég veit, að þeir sérfræðingar, orkumálastjóri og hans menn og aðrir, vinna að þessu máli með forgangshraði, ef ég má orða það svo, með þeirri þekkingu og þeim krafti, sem þeir geta. Þetta hefur verið upplýst í viðræðum við orkumálastjóra, svo að allar fullyrðingar um allt annað eru úr lausu lofti gripnar, eins og það, sem hann hefur látið sér fleira um munn fara, m. a. fsp. í síðustu viku utan dagskrár.“ Það var unnið að Kröfluvirkjun og undirbúningi þeirrar virkjunar með forgangshraði löngu áður en Kröflunefnd, sú auma nefnd, kom nálægt þessu máli. Enn vildi ég-með leyfi hæstv. forseta-halda áfram og vitna í þessa sömu ræðu Steingríms Hermannssonar. Þar stendur orðrétt: „Sem sagt, ég vildi fyrst og fremst leiðrétta, að í þessu felist nokkur tilraun til þess að fresta Kröfluvirkjun, alls ekki, og ég vil sömuleiðis enn ítreka það, sem fram kom í umr. við orkumálastjóra, að meðferð þingsins á þessu hefur ekki á nokkurn máta tafið þetta mál. Ég vil benda hv. þm. á að tala við flokksbróður sinn, hv. þm. Ingólf Jónsson, um þetta, sem sagði á fundi nýlega, að raunar mætti helst gagnrýna þetta frv. fyrir það að sækjast eftir heimild til virkjunar, áður en nauðsynlegum rannsóknum væri lokið, því að venjulega ættu rannsóknir að vera á undan og heimildin síðan að koma á eftir. Það var hins vegar vilji stjórnvalda að gera þetta á þennan máta, til þess að þarna þyrfti engin töf á að verða og panta mætti vélar þegar á næsta hausti, jafnvel áður en þing kemur saman að nýju.“ Þetta er hugarfarið í Alþ. 20. mars 1974. Og ekki heyrist aukatekið orð frá einum einasta þm. Alþfl. um að fara nú að með gát, ekki spurt eftir því, ekki ýjað að því að spyrja um rekstrarlán eða kostnað né minnsta aðvörun um að fara nú að með gát. Mann furðar, eftir allt sem á eftir er gengið, hvað hefur þarna verið á ferðum. Voru mennirnir svona hlaðnir af dópi - eða hvað var að? Af því, sem ég hef þegar lesið, vona ég að hv. alþm. skiljist, að það, sem fyrst og fremst réð verkunum, var almenn sannfæring þingsins um að þarna væri málefni sem þyrfti að leysa og þyrfti fyrst og fremst að leysa fljótt. Og aðaláhyggjurnar, sem menn höfðu, voru einmitt að afgreiðslufrestur á vélum gæti orðið of langur og tafið fyrir. Þá ske þau ósköp, að persónan Jón G. Sólnes lendir inni á þingi, kemur sem varamaður fyrir Lárus Jónsson, þáv. þm., sem átti sæti í Nd., og einhverra hluta vegna hefur hann áhuga á þessu máli og tekur til máls. Og nú skal ég lesa upp úr þeim orðum sem ég sagði í sambandi við þetta mál. Það er 27. mars 1974 sem þær umr. fara fram. Ég byrja á því að láta í ljós áhuga minn á því, að Laxárvirkjunarstjórn verði falið að vera framkvæmdaaðili í sambandi við þetta mál. En af því að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson var að vísa til ummæla minna í þessu, þá vildi ég gjarnan að það kæmist til skila að hann sleit þau úr samhengi. Orðrétt sagði ég, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir því sem ég tel heppilegast, þá held ég og hef nokkurn grundvöll til að byggja á um það, að slíkar stöðvar sem þessar sé hægt að fá fullhannaðar hjá erlendum aðilum. Það eru margir framleiðsluaðilar, t. a. m. á Ítalíu, sem taka að sér að hanna algerlega slík verk sem þessi frá byrjun og gera tilboð í þau. En a. m. k. vildi ég leggja áherslu á eitt, sem er aðalatriðið í þessu máli, en það er, að nú þegar sé hafist handa að koma pöntun á vélum í væntanlega gufuvirkjun í svokallaða afgreiðsluröð með pöntun á nauðsynlegum vélakosti. Það tekur óskaplega langan tíma að afgreiða vélar og öll tæki, sem þarf til virkjunar sem þessarar, og það er engin áhætta tekin, þó að þeirri framkvæmd verði komið á að koma okkur í svokallaða afgreiðsluröð. Ég er svo bjartsýnn á, að ef vel tækist til um að tilnefna framkvæmdaaðila að þessu verki, þá ætti verkið ekki að taka lengri tíma en svo, að það ætti að geta haldist í hendur, að þegar afgreiðsla liggur fyrir á vélum og tækjum, þá sé annað til frá okkar hendi hér innanlands.“ Þessi ummæli mín byggjast á því, að samkv. frv., sem er til umr., er ráðgert að fela Norðurlandsvirkjun eða einhverjum öðrum aðila framkvæmdir í þessu máli, og með þessu er ég að benda á að nauðsynlegt sé til þess að verða við þeim almenna vilja sem ríkir innan þingsins um afgreiðslu þessa máls og koma því í framkvæmd, að tilnefna einhvern framkvæmdaaðila, a. m. k. til bráðabirgða, til þess að hægt sé að hefja nauðsynlegan undirbúning í sambandi við þessa fyrirhuguðu virkjun. Og ég enda þessi fáu orð - þetta er ekki löng ræða, - með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Sem sagt, ég styð þetta frv. heils hugar, en vildi beina þeim tilmælum til þeirrar hv. n., sem fær málið til afgreiðslu, að leggja ber umfram allt áhersluna á, að byrjunarframkvæmdum verði flýtt eins og fært er, þannig að það verði ekki farið að deila um keisarans skegg, um það, hver eigi að vera framkvæmdaaðilinn, en við getum fundið einhvern þann aðila, sem hefði það til samkomulags að verða kallaður bráðabirgðaaðili, til að hefjast nú handa um nauðsynlegar byrjunarframkvæmdir hið allra fyrsta. Það skiptir höfuðmáli.“ Enn langar mig til - með leyfi hæstv. forseta - að fá að vísa til umr. Sama dag segir þáv. hæstv. heilbr.- og trmrh., Magnús Kjartansson: „Ég held, að það sé ákaflega nauðsynlegt að reyna að þoka málum þannig, að landsfjórðungurinn allur telji sig hafa hag af myndarlegri framkvæmd og landsfjórðungurinn allur eigi þá lýðræðislega aðild að slíkri framkvæmd. Um hitt er ég alveg sammála hv. þm. Jóni Sólnes, að framkvæmdatöf á þessu skipulagi má ekki verða til þess að draga úr þeim undirbúningshraða, sem hafa þarf til þess, að þessi virkjun geti sem allra fyrst komið að gagni. Og ég skal vissulega huga að því að reyna að finna leiðir til þess, að hægt sé að flýta þeim framkvæmdum, þannig að þær tefjist ekki, þó að ekki verði endanlega búið að ganga frá Norðurlandsvirkjun. Eftir að þetta er orðið að lögum hér á Alþ. og heimildin er komin, er hægt að fara að hefja ýmsan undirbúning„.ég mun fyrir mitt leyti reyna að beita mér fyrir því, að á þessu verði hafður sem mestur hraði, eins og hv. þm. Jón Sólnes lagði áherslu á.“ Þetta voru ummæli hæstv. þáv. orkumálaráðh. Þó að leitað sé með logandi ljósi í öllum umr. á hv. Alþ. vorið 1974, þegar var verið að afgreiða þetta mál, þá finnast engin ummæli hæstv. þáv. orkumálaráðh. um að þessa virkjun ætti að vinna í smáskrefum. Afskiptum mínum af þessu máli við þessa meðferð í þinginu var ekki lokið. Með leyfi hæstv. forseta verð ég að fá að vísa til umr. 4. apríl. Jarðgufuvirkjun við Kröflu eða Námafjall er til 2. umr. í Nd. Og nú kemur orðrétt: „Jón G. Sólnes: Herra forseti. Það hefur fallið í minn hlut í fjarveru frsm. n., Jónasar Jónssonar alþm., að mæla fyrir nál. frá iðnn. í sambandi við þetta frv. N. ræddi þetta á fundi og hefur verið sammála um að gefa út svo hljóðandi nál.: N. hefur athugað frv. og mælir með samþykkt þess óbreytts, eins og það er á þskj. 292 og 549. ATKVGR. 1. gr. samþ, með 23 shlj. atkv. 2.–6. gr. samþ. með 24 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 22 shlj. atkv.“ Og þá var þætti Jóns Sólness lokið á þessu þingi af þessu dekurbarni hans. Enn verð ég að reyna á þolinmæði manna og með leyfi hæstv. forseta verð ég að fá að vísa til umr.: „Neðri deild 101. fundur. Fimmtudaginn 4. apríl, að loknum 100. fundi. Jarðgufuvirkjun við Kröflu eða Námafjall, frv. (þskj. 549). - 3. umr. Of skammt var liðið frá 2. umr. - Afbrigði samþ. með 28 shlj. atkv. Enginn tók til máls. ATKVGR. Frv. samþ. með 33 shlj. atkv. og afgr. sem lög frá Alþ. (þskj. 607).“ Geta menn ekki verið sammála mér um það, að miðað við alla þá meðferð, sem þetta virkjunarmál við Kröflu fær í meðförum á þessu háa Alþ., hafi menn sannarlega verið innilega sammála? Það voru ekki úrtölurnar. Þetta flýgur í gegn með afbrigðum. Menn voru allir svo innilega sammála um að það eina, sem okkur vantar, væri tími. Það eina, sem menn voru sammála um að hafa áhyggjur af, var að tíminn væri of naumur til þess að geta leyst úr því hroðaástandi sem ríkti á orkumarkaðinum á orkusvæði Laxárvirkjunar og okkar Norðlendinga. Og ég held að það sé ekkert ofsagt af öllum þeim ábendingum og öllu því samráði sem haft var við ráðandi menn hjá Orkustofnun, alla vísindamennina, að það hafi verið samhljóða álit þeirra allra og hjá þeim ríkt fyllsta bjartsýni með að þarna væri óhætt að fara af stað. Og þegar núv. hæstv. ríkisstj. var sett á laggirnar í ágúst 1974 var það einmitt eitt ákvæðið í stjórnarsáttmálanum að fullgerð skyldi rafmagnsvirkjun á Norðurlandssvæðinu. Hún var ekki nefnd Kröfluvirkjun, en allir vissu við hvað var átt. Það stóð í stjórnarsáttmálanum að ljúka ætti við þessa virkjun. Og mig langar til að benda á að hæstv. þáv. orkumálaráðh., Magnús Kjartansson, lét ekki standa við orðin tóm. Eitt af hans síðustu embættisverkum sem orkumálaráðh. þessa lands var að skipa svokallaða Kröflunefnd, af því að hann vildi ekki skiljast svo við ráðherrastólinn að hann væri ekki búinn að ganga frá því, að kominn væri á stofn einhver ábyrgur bráðabirgðaaðili, sem ætti að sjá um nauðsynlegan undirbúning framkvæmda að Kröfluvirkjun. Og nú langar mig til að spyrja: Er einhver af hv. alþm., er einhver, sem er á áheyrendapalli, þeirrar skoðunar, að það hafi verið af kærleiksfúsri ást til Jóns G. Sólness að hæstv. þáv. orkumálaráðh. skipaði hann í þessa nefnd? Ég held að enginn sé í vafa um að slíkt hafi ekki verið. Ég held að það hafi ráðið gerðum hæstv. þáv. orkumálaráðh., að honum var mjög umhugað um að reyna að skapa sem besta og víðfeðmasta samstöðu um þann bráðabirgðaaðila sem hann ætlaði að fela undirbúning þessa mikla þarfaverks, sem hann alveg sérstaklega lagði áherslu á að kæmist fljótt í gagnið. En Kröflunefnd hafði ekki starfað lengi þegar maður varð var við að það var hlaupin einhver fýla í einn af stjórnmálaflokkum landsins. Það fer allt í einu að skjóta upp hinum og þessum títuprjónasendingum í blöðum Alþfl. Byrjuðu í blaði þeirra á Akureyri, sem í almennu talið er kallað „Amen“, hinar og þessar dylgjur, glósur og skætingur í garð okkar Kröflunefndarmanna og þá náttúrlega alveg sérstaklega í garð Jóns G. Sólness. Og hvernig svo sem á því stendur, - ég hef aldrei getað fengið neina skynsamlega skýringu á því, - þá fór þessi fýla og úlfúð síversnandi og vaxandi með hverju árinu sem leið og á seinni tímum með hverjum mánuði, viku og degi. Það var allt talið ómögulegt, allt óábyrgt, allt fjas og allt glapræði. Og það var ekki hægt að velja. Allt byggðist þetta á einhverri óráðsíu. Mönnum var brigslað um mútuþægni og kallaðir öllum illum nöfnum. Það mundi taka marga klukkutíma, og ég er ekki viðbúinn því og ég mundi ekki hafa vilja til þess, að fara að lesa upp í hinu háa Alþ. allt það skítkast, sem birst hefur á prenti í blöðum Alþfl. í sambandi við þetta mál. Kröflunefnd taldi sig vera að gera skyldu sína með því að reyna að búa að málum í sem fyllstu samræmi við það erindisbréf, sem henni hafði verið fengið, og reyndi af fremsta megni að haga svo störfum sínum, að hún gæti uppfyllt þá meginkröfu, sem til hennar var gerð, og hún var sú, að þessi virkjun gæti komist sem fyrst í gagnið. Hvert var svo fyrsta verk Kröflunefndar? Fyrsta verk Kröflunefndar var að reyna að fá sér þá hæfustu hönnuði sem völ væri á í sambandi við þessa framkvæmd. Hér var um frumframkvæmd að ræða í þjóðfélagi okkar og okkur var öllum ljóst, sem skipuðum Kröflunefnd, að ákaflega mikið riði á því, að vel tækist til um þessa fyrstu brautryðjendaframkvæmd á því sviði að virkja jarðgufu í stórum stíl. Það varð úr, að gerður var hönnunarsamningur við íslenskt fyrirtæki, sem vann í nánu sambandi við amerískt fyrirtæki, sem við vorum búnir að afla okkur upplýsinga um hjá aðilum sem við höfðum ástæðu til þess að treysta að væru þess umkomnir að segja rétt álit á málinu og taldir sérlega hæfir sem hönnunaraðilar við slíka framkvæmd sem við vorum að vinna að. Og ég vil til upplýsingar geta þess, að einn af aðalforstjórum þessa fyrirtækis, þessa erlenda fyrirtækis, sem Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens valdi sér til samstarfs, hr. Kuwada, er mjög fær og menntaður verkfræðingur einmitt á þessu sviði. Er hægt að sanna það með því, að hann var valinn í framkvæmdanefnd á alþjóðaráðstefnu sem Sameinuðu þjóðirnar stóðu að um jarðgufuvirkjanir og haldin var í San Francisco í maímánuði 1975. Var ráðstefnan sótt af mjög mörgum þjóðum heims og kannske var tiltölulega fjölmennust sendinefnd okkar Íslendinga. Við teljum því að ekki hafi verið í kot vísað þegar við vorum að velja þessa aðila okkur til ráðgjafar. Ég get í þessu sambandi upplýst að ákvarðanir um allar framkvæmdir, hverju nafni sem nefnast, hafa ekki verið teknar af Kröflunefnd nema fyrst hafi verið fjallað um þau mál af þessum ráðgefandi aðilum. En hins ber náttúrlega að geta, að vegna þess skamma tíma, sem var vissulega til stefnu, varð okkur öllum ljóst að það varð að standa að þessu að mörgu leyti með öðrum hætti en við hefðum kosið ef við hefðum ekki haft of skamman tíma til umráða. En það fullyrða þó margir sem hafa mjög góða þekkingu á þessum málum, að samningar þeir, sem Kröflunefnd gerði um kaup á vélbúnaði og tækjum til þessarar virkjunar, hafi verið mjög góðir og hagstæðir. Hugleiðingarhv. þm. Sighvats Björgvinssonar um að þetta hafi verið einhverjar vandræðavélar, sem einhver einræðisherra og fjölskylda á Filipseyjum hafi þurft að losna við, held ég að hafi við lítil rök að styðjast. Ég verð nú að segja það, að þegar sá ágæti þm. var með hugleiðingar sínar um vandræði Filipseyinganna, að þeir hefðu þurft að losna við þessi tæki sín, þá fannst mér eiginlega ekkert vanta í ræðu hv. þm. annað en að einhvers staðar hefði Sólnesfjölskyldan verið tengd forseta Filipseyja, þessari Marcos-fjölskyldu, þannig að hann hefði nú getað komið því einhvern veginn að. Og af því að hv. þm. og öðrum Alþfl.-mönnum hefur verið svo tamt að reyna að tengja Sólnesfjölskylduna við allar þessar Kröfluframkvæmdir -og þetta eru að mínu mati mjög hæfir og góðir menn sem skipa Alþfl. og mér er annt um þá, - þá held ég að ég verði að koma honum svolítið til hjálpar og bæta við allar þær upplýsingar sem þeir hafa raunar aflað sér, því að ég get bætt svolitlu við fyrir þá. Hv. þm. minntist á einn aðilann sem hefði fengið verkefni við Kröflu, og hann hefur gert því ákaflega góð skil. Það fyrirtæki heitir Rafafl, samvinnufélag rafverktaka. Það er búið að gefa í skyn að við í Kröflunefnd hefðum einhvern veginn getað komið aurum í gegnum Rafafl handa þeim til þess að kaupa fasteign hérna í bænum. En viti menn, Sólnesfjölskyldan kemur víða við. Fyrir tveimur eða þremur dögum var mér sagt, að einn er maður í stjórn Rafafls, samvinnufélags rafverktaka, sem heitir Einar Kristinsson. Nú mundi einhver segja: Hvað kemur Einar Kristinsson Sólnesfjölskyldunni við? Jú, bíðið þið svolítið rólegir. Ég held nú meira en það. Þessi Einar Kristinsson - ég vil upplýsa hv. Alþfl.-menn sem hér eru inni - er bróðir Margrétar Kristinsdóttur sem er skólastýra við Húsmæðraskólann á Akureyri, og sú ágæta kona er tengdadóttir mín. Hún er gift Gunnari Sólnes hdl. á Akureyri. Finnið þið ekki lyktina af þessu? Þarna komust þið í feitt. Segið svo að Jón G. Sólnes sé ekki vel uppalinn í kristilegu hugarfari og líferni og elski ekki óvini sína og geri þeim gott sem honum bölva. Hv. ræðumaður, Sighvatur Björgvinsson, gerði mikið úr því hvernig við í Kröflunefnd hefðum staðið að skuldbindingum í sambandi við kaupin á vélum og búnaði. Það er alveg sama hvernig það yrði skýrt og hversu menn séu sér þess vel meðvitandi, að við fylgdumst með væntanlegri skýrslu Orkustofnunar, sem hún gaf í febr. 1974, jöfnum höndum og hún var samin. Og þetta fræga „letter of intent“, sem hv. ræðumaður, Sighvatur Björgvinsson, minntist á, sem gefið. var út 7. febr., sem hann sagði að hefði verið skuldbindandi fyrir nefndina og ekki hefði hlotið samþykki ríkisstj. fyrr en 10. apríl,- ég vil upplýsa að fyrr greint kauploforð var gefið út með þeim fyrirvara, að samþykki ríkisstj. Íslands, - það var ekki samþykki eins rn., heldur samþykki ríkisstj. Íslands, - svo og seðlabanka landsins fengist fyrir þessu kauploforði. Fyrr tók það ekki gildi gagnvart seljanda vélbúnaðarins. Þannig var frá þessum málum gengið. Andstæðingar Kröfluvirkjunar fengu ágætan liðsmann sem var eldgosið 20. des. 1975. Ég verð að segja það, - og hef þá fyrir mér ummæli eins ágæts vinar míns sem býr á þessu umbrotasvæði, að í landi okkar, sem er fyrst og fremst eldfjallaland og af þeim ástæðum gefur möguleika á að afl er til ráðstöfunar þar sem jarðgufan er, - að það má kannske út af fyrir sig segja að það sé áhætta sem þjóðin tekur á hverjum tíma. Öllum er kunnugt um að allar stærstu virkjanir landsins eru á umbrotasvæðum, og jafnvel þessi staður, sem ég stend nú á, skilst mér að sé á gömlu umbrotasvæði. Hitt skal svo fúslega viðurkennt, að af því að þetta svæði hafði verið kyrrt í s.l. 250 ár hefði komið sér betur fyrir okkur, a. m. k. þessa aumingja sem eru í Kröflunefnd, að það hefði verið kyrrt næstu 10 árin. Ég veit það ekki, það getur vel verið að það sé ósanngirni, en einhvern veginn finnst mér sem leikmanni að ef ég hefði haft til umráða þá ágætu menntun sem okkar frábæru vísindamenn eiga á sviði jarðvísinda og jarðvarmaorku, þá hefði ég tilhneigingu til þess að segja að ég tæki eldgosið 20. des. 1975 sem sendingu af himnum ofan, sem verðugt verkefni fyrir mig til þess að nota menntun mína og hæfni til þess að bregðast við á sem hagkvæmastan hátt fyrir þjóðina þegar vandræði sem þessi steðjuðu að henni. Ég er ekki menntaður maður og ekki langskólagenginn, en ég hef komið inn fyrir dyr Háskóla Íslands, og vissulega þykir mér sem Íslendingi vænt um að við skulum eiga jafnágæta stofnun og Háskóli Íslands er. Þegar maður kemur þar inn fyrir dyr, standa stórum stöfum kjörorð Háskóla Íslands, sem eru, ef ég fer rétt með: „Vísindin efla alla dáð.“ En ég verð að segja, að dáðlausari ræfla heldur en suma af vísindamönnum þjóðarinnar, sem hafa verið að fást við verkefni uppi á Kröflusvæðinu, hef ég ekki hitt. Og ég held að ef við hefðum ekki átt dugmeiri einstaklinga í þjóðfélagi okkar á tímum þeirra þrenginga, sem gengið hafa yfir íslenska þjóð frá örófi alda til að bjarga okkur yfir hörmungar og erfiðleika en virðast vera margir af þessum svokölluðu vísindamönnum sem þarna hafa verið að verki, þá hefði orðið lítið úr framsóknaranda í öllu því sem við höfum brotist í gegnum. Það hefði orðið lítið um þá sigra, sem við höfum unnið á harðgerum náttúruöflum, og lítið orðið úr þeim sigrum, sem við höfum unnið undir hinum erfiðustu kringumstæðum. Nei, það virðist vera svo, að það hafi verið seiglan, þessi meðfædda seigla alþýðunnar, sem kannske háfi dugað okkur hvað best. Og ég verð að segja um allt það mikla fjaðrafok, sem hefur verið í sambandi við framkvæmdirnar við Kröflu, að ég er stoltur af því. Ég er Vestfirðingur að ætt. Ég er alinn upp á fátæku sjómannsheimili þar sem ekki var atvinna nema part úr árinu, þar sem það dugði að bjargast af litlu. En þar var alltaf ríkjandi nógu mikið dugnaðaratgervi og umfram allt trú á það, að með þolgæði og árvekni og æðruleysi væri hægt að komast áfram í lífinu. Ef við tökum með því hugarfari á þeim erfiðleikum, sem við er að etja á hverjum tíma, og ef við tökum með slíku hugarfari á þeim erfiðleikum, sem hefur verið og á eftir að stríða við í sambandi við Kröfluvirkjun, þá er ég ekki í nokkrum vafa um að vel muni til takast. Það er spá mín, þrátt fyrir það að hér eigi eftir að verða mikið raus og mikilli prentsvertu verði eytt í að skamma og svívirða þá aðila sem staðið hafa fyrir framkvæmdunum við Kröflu, að þá eigi eftir að renna upp sá tími þegar í framtíðinni verður farið að glugga í allt það moldviðri sem búið er að þeyta upp í sambandi við þetta mál, að hvað erfiðast eigi menn með að skilja hvað eiginlega hafi verið að ske, hvað hafi valdið þessu, þegar Kröfluvirkjun verður búin að veita þjóðinni orku, birtu og yl um áratugi - og það gerir hún áreiðanlega.



Herra forseti. Ég hef ekki tekið þátt í umr. á hv. Alþ. um Kröfluvirkjun undanfarið. Ég hef ekki gert það, því að mér hafa þótt þær umr. á satt að segja heldur lágu plani. Mér hafa þótt þær umr. einkennast annars vegar af því, að reynt hefur verið að finna einhvern sökudólg, einhvern til að hengja, ef ekki hv. þm. Jón Sólnes, þá hæstv. iðnrh. eða þá hæstv. ríkisstj., eins og kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl. áðan. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, Jóni Sólnes, að 1974 voru allir hér á þingi sammála um að rétt væri að ráðast í virkjun Kröflu. Það var ég. Ég fagnaði því árið 1974, að ákveðið var að ráðast í gufuvirkjun, og ég fagna því enn. Ég er enn þeirrar skoðunar sem ég var þá, og raunar veit ég að jarðgufa landsins er ein okkar mesta orkulind. Við hljótum að nýta þá orkulind, og raunar tel ég að við hefðum fyrr átt að ráðast í slíka framkvæmd. Ég verð hins vegar að segja það, að ég hef orðið fyrir nokkrum vonbrigðum með þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram. Þegar fsp. komu fram frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni um Kröfluvirkjun, þá var ég ákveðinn í því að taka til máls, en ég hvarf frá því þegar ég hafði lesið skýrsluna. Mér fannst skýrslan vera hlutdræg og ekki þannig úr garði gerð, að auðvelt væri að byggja á henni ákveðnar niðurstöður, ekki þannig að auðvelt væri að læra af rannsóknum sem orðið hafa við þessa meginframkvæmd á sviði orkuöflunar með jarðgufu. Nú hefur hins vegar orðið svo í kvöld, að töluvert er vísað til þess sem ég sagði 1974, svo að mér þykir ég varla geta setið þegjandi hjá. Það er allt saman rétt eins langt og það nær. Ég sagði þá að ég fagnaði því að ráðist væri í slíka virkjun, og ég sagði áðan og ég endurtek það, að ég geri það enn. Ég sagði hins vegar þá, að ég teldi ekki ástæðu til að hraða þessari virkjun svo mjög sem fram kom í grg. með því frv. sem þá var lagt fyrir, m. a., eins og ég hygg að ég hafi orðað það, vegna þess að ég efaðist um að afgreiðslutími gæti orðið svo stuttur og reyndar fleira. Og í ræðum, sem ég flutti svo í Ed. með nál. um þessa framkvæmd, rakti ég nokkuð, eins og hér hefur reyndar komið fram, orkuspá sem þá var í vinnslu, og ég taldi ekki þörf á Kröfluvirkjun fyrr en 1979 og þá að sjálfsögðu ekki nema annarri vélinni og seinni vélinni 1980–1981. Þetta eru staðreyndirnar um það sem ég sagði þá. Ég fagnaði því, að ráðist var í þessa virkjun, en ég varaði við þeim hraða, sem mér sýndist ráð fyrir gert, og gerði mér grein fyrir því einnig, að rannsóknir á svæðum sem þessum eru ákaflega umfangsmiklar og margt getur komið í ljós sem óljóst er eftir nánast yfirborðskönnun sem þarna hafði verið framkvæmd. En í raun og veru finnst mér allt þetta vera heldur tilgangslítið að rifja upp. Spurningin er náttúrlega sú, hvað við getum lært af - ég vil leyfa mér að segja: þeim mistökum sem þarna hafa orðið, því að þarna hafa að sjálfsögðu orðið mistök, ég held að enginn efist um það. Og þegar ég ræði um mistök er ég ekki að tala um gosið. Það er náttúrlega fásinna, eins og mér sýnist stundum vera gert, að kenna Kröflunefnd, Jóni Sólnes eða Ingvari Gíslasyni um gosið. Ég mun ekki einu sinni minnast á það meira. Ég vil ræða um Kröfluvirkjun sem framkvæmd við eðlilegar aðstæður. Ég ætla sem sagt ekki að standa hér og áfellast einn eða neinn, hvorki Jón Sólnes, Kröflunefnd, Orkustofnun, Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens né Rogers Engineering og hvað þeir heita. Mig langar aðeins til þess að fara nokkrum orðum um það, hvernig framkvæmd var háttað. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að Alþ. heimilaði þessa virkjun 1974. Alþ. er síðan oft kennt um það sem þarna hefur farið á annan veg en við allir væntum og vonuðum. Kröflunefnd var skipuð af fyrrv. hæstv. ríkisstj. og henni var sagt þá strax að hún ætti að virkja, sem sagt að byggja virkjunina eins fljótt og unnt væri. Þetta liggur skjalfest fyrir. Sama rn., þ. e. a. s. iðnrn., fól Orkustofnun að afla þeirrar orku sem nauðsynleg er til þess að snúa þeim hverflum sem þarna átti að setja upp, og það má nefna að Rafmagnsveitum ríkisins var falið að byggja línur þarna frá, sem kannske skiptir minna máli. Allt var óljóst með rekstraraðila. Talað var um væntanlega Norðurlandsvirkjun í því frv. sem hér var samþykkt. Hvað getum við í raun og veru af þessu lært? Ég held í fyrsta lagi, að það sé ákaflega vafasamt fyrir Alþ. - og það eru mín mistök engu síður en allra annarra sem hér eru inni, að veita heimild til virkjunar áður en meiri rannsóknir liggja fyrir. Ég vil ekki kenna Alþ. beinlínis um þetta þó. Við treystum því sem á eftir kæmi, að þess yrði gætt, en ég held að við eigum í fyrsta lagi að hafa ljóst, þegar við samþykkjum slíka virkjunarheimild, og skiptir engu máli hvort það er Blanda, önnur Krafla, Hengill eða hvað það er, að ítarlegar grundvallarrannsóknir liggi fyrir. Þetta er það fyrsta sem ég vil af þessu læra. Í öðru lagi held ég að það verði að liggja ljóst fyrir, hver á að reka slíka virkjun, hver á að selja orkuna frá slíkri virkjun. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég er sannfærður um að t.d. Kröflunefnd hefur unnið af mikilli samviskusemi að þessari virkjun og gert það sem hún þekkti best. En hún var ekki ábyrg fyrir sölu orkunnar frá þessari virkjun. Henni var bara falið að virkja eins fljótt og unnt væri. En er nokkuð vit í því? Það á ekki að virkja hraðar en unnt er að selja orkuna: Engar áætlanir voru fyrirliggjandi þá um að byggja orkufrekan iðnað fyrir norðan. Rætt var um norðurlínu. Búið var að ákveða að virkja Sigöldu, og eins og ég rakti í framsöguræðu með nál. lá ljóst fyrir að Sigalda átti að fullnægja orkuþörf landsins fram til 1979. Þetta er annað sem mér finnst við geta lært. Við eigum að gera okkur grein fyrir því, hver á að reka slíka virkjun, hver á að selja orkuna. Og í þriðja lagi vil ég segja, að ég held að það sé ákaflega mikilvægt í öllum slíkum stórum framkvæmdum að þær annist aðili með víðtæka reynslu. Ég er alls ekki með þessu að segja að þeir verkfræðingar, sem þarna komu við málin, Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens, Rogers Engineering o. s. frv., hafi ekki víðtæka reynslu út af fyrir sig, en ég held að heildarábyrgð á slíkri framkvæmd verði að vera í höndum aðila sem hefur víðtæka reynslu, aðila sem einnig á að reka slíkt orkuver, á að selja orkuna. Eins og ég sagði áðan, þá var aðeins um það talað að væntanleg Norðurlandsvirkjun væri eðlilegur aðili til þess að starfrækja slíka virkjun, ef á fót yrði sett. Ég tel að það hafi verið mikil mistök hjá okkur hér að ganga ekki betur frá þeim þætti áður en ákveðið var að ráðast í slíka virkjun, - virkjun sem er brautryðjendastarf og mjög mikilvægt og áríðandi að vel takist. Ég álít að slíkur aðill eigi að hafa alla ábyrgð á byggingu virkjunarinnar og rekstri á eftir. Hann á að hafa alla tauma í sinni hendi. Ég álít að það hafi verið skakkt að fjármagna annars vegar byggingu orkuversins sérstaklega, kaup vélanna á ég þar að sjálfsögðu við með byggingu orkuversins, og hins vegar borun. Ég held að þetta hefði átt að fjármagnast allt í gegnum einn ábyrgan aðila, sem annaðist framkvæmdir og sæi um rekstur. Þetta kemur átakanlega fram í því ástandi, sem nú er hjá Orkustofnun, og ég get tekið undir það sem hér hefur verið sagt um það. Orkustofnun tók við þessu sem sérstökum samningi sem átti að fjármagnast fyrir utan hennar eðlilega rekstrarfjármagn - fjármagn sem við höfum ákveðið til þeirrar stofnunar til annarra framkvæmda, til ýmiss konar rannsókna. Framkvæmdin fór langt fram úr áætlun, e. t. v. að einhverju leyti vegna mistaka hjá Orkustofnun, en áreiðanlega að verulegu leyti vegna náttúruhamfara sem þarna urðu og engum er hægt um að kenna, engan hægt að hengja fyrir, a. m. k. sem við náum til. Mér verður ljóst, að þarna hafa orðið enn ein mistök, mistök okkar og mistök þeirra sem hlutu þá heimild sem við samþykktum hér. Mér finnst þannig, að það sé í raun og veru ákaflega margt og mjög mikilvægt af þessum framkvæmdum að læra. Hvernig ætlum við að standa að slíkum málum á næstunni? Vitanlega er það einnig stórt mál út af fyrir sig, hvað á að gera nú. Þó finnst mér það næstum því vera aukaatriði hjá hinu, hvernig við eigum að haga okkur í framtíðinni, því að við hljótum að halda áfram virkjun þessarar mikilvægu orkulindar okkar, jarðgufunnar. Ég vil þó segja það, að persónulega er ég þeirrar skoðunar að við eigum að hinkra aðeins við. Nú er búið að leggja línuna norður og við höfum orku fyrir Norðurland fyrst um sinn, að vísu ekki lengi, en mér sýnist ákaflega óljóst í raun og veru hvar á að bora núna á næstunni. En ég skal taka það fram og viðurkenna, að þarna tala ég algerlega sem leikmaður og það má vel vera að þeir, sem fróðari eru um þessi atriði, hafi aðrar skoðanir. Mývatnseldar hafa staðið lengi og þeim er áreiðanlega ekki lokið, og ég held að enginn maður geti sagt fyrir nú, hvar þeir kunna að koma upp næst, og þeir gætu auðveldlega eyðilagt borholur sem við réðumst í nú. Því hygg ég að við eigum að nota þann tíma, sem skapast með byggingu norðurlínu, og fara okkur rólega. Það er raunar engu tapað. Ef við kæmum Kröflu nú í fullan gang svo umframorka yrði í landskerfinu, þá yrði að draga úr Sigölduframleiðslu eða annarri framleiðslu hér sunnanlands og flutningi norður. Ég held að við megum því fara okkur rólega En eins og ég sagði áðan er þetta nánast aukaatriði. Aðalatriðið finnst mér nú vera það, hvað eigum við að læra, hvaða lærdóm við getum dregið af því sem þarna hefur skeð. Þá vil ég nefna í fyrsta lagi, að slík framkvæmd í orkumálum á að vera á einni hendi í landi okkar alveg tvímælalaust. Öll rök benda til þess, að einn aðili eigi að annast alla meginorkuöflun í þessu landi og sá aðili eigi að selja orkuna til allra landshluta, og ég get bætt við: á jafnaðarheildsöluverði. Við eigum að tryggja að sú reynsla, sem næst í framkvæmd, nýtist bæði við allar okkar framkvæmdir og einnig í rekstri. Í raun og veru held ég að þetta sé það mál sem er langmest aðkallandi fyrir okkur hér á Alþ. nú, að skipa þessum málum betur í framtíðinni en við höfum gert til þessa. Og mér finnst að ótalmargt megi læra af því sem þarna hefur farið úrskeiðis og kannske jafnvel víðar. Ég gæti nefnt aðrar virkjanir, sem ég hef ákaflega litla trú á, sem hafa verið samþykktar og ég held að séu þjóðhagslega vafasamar. Og ég held að ef einn aðili ætti að annast framkvæmdir og sölu á orkunni og skila orkunni á lægsta verði sem hægt er til allra landshluta mundi ekki ráðist í þær. Ég er ekki þar með að segja að við eigum ekki að ráðast í gufuaflsvirkjanir, því að þær geta fallið ákaflega vel inn í nýtingu vatnsafls okkar á ýmsan máta sem ég fer ekki nánar út í hér. Ég ætla ekki að tala lengi. Mér finnst raunar varla rétt að fjalla lengi um þetta mál svo síðla nætur og undir morgun. Ég harma það, ef niðurstaða af þessari skýrslu og þessari umr. getur ekki orðið lærdómur. E. t. v. ættum við að setja á fót einhverja nefnd til þess að athuga þessi mál öll, ekki til þess að hengja hv. þm. Jón Sólnes, Ingvar Gíslason eða hæstv. ráðh. og ríkisstj., heldur fyrst og fremst til þess að læra af því, sem þarna hefur verið gert, og leggja betri áætlanir um virkjanir í framtíðinni. En ég vil segja það fyrir mitt leyti, að mér finnst að ég hafi lært það af þessu og fleiru slíku, að ég efast mjög um að ég muni standa oftar hér á Alþ. fyrir einskonar óútfylltri ávísun til virkjana fyrir hæstv. ríkisstj., hver sem hún er. Það er miklu fleira en þetta. Árið 1971 var samþykkt heimild til að virkja Sigöldu og Hrauneyjafoss. Ekki var talað við hv. Alþ. þegar Hrauneyjafossvirkjun var ákveðin. Til hvers á að nota þá orku? Veit það nokkur hér? Það er helst komið til okkar þegar vantar ríkisábyrgðir. Ég held að við hljótum að krefjast þess að einn ábyrgður aðili á landinu hafi allar slíkar framkvæmdir með höndum og þær séu fjármagnaðar í gegnum þann aðila. Ég legg ákaflega mikla áherslu á að við hér á Alþ. fáum að sjá langtímastefnu í orkumálum. Hvað ætlum við að gera með orku okkar? Við eigum töluvert mikla orku. Við höfum ekki nýtt nema svona í kringum 12% af vatnsafli nú og minna af jarðvarma, sem að vísu er óljósara, og þetta getur nýst okkur nokkuð langt fram á næstu öld. En það er út af fyrir sig ekki langur tími. Hvernig ætlum við að nýta þá orku? Ætlum við fyrst að ákveða virkjanir og síðan setjast niður og segja til hvers við eigum að nota þá orku? Þetta höfum við í raun og veru gert. Ég vil að ábyrgur aðili fyrir virkjunum ásamt t.d. Orkustofnun, sem er eðlilegur ráðgjafi ríkisstj., leggi fram till. langt fram í tímann um það, hvernig við eigum að nota þessa orku okkar þannig að þjóðarbúinu nýtist sem best. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Eins og ég sagði áðan, þá var ég satt að segja í vafa um hvort ég ætti að taka til máls um Kröflu, því mér finnst umr. hafa beinst inn á heldur vafasamar brautir. En mér fannst ég ekki geta annað, því töluvert er vitnað til orða minna frá 1974 og allt þar út af fyrir sig rétt, og ég ætti e. t. v. að fagna því, að bæði sækjendur og verjendur, ef ég má kalla þá svo, virðast nota það til sóknar og varnar. Það hljóta að hafa verið nokkuð góð orð, sem ég sagði þá. En þó fannst mér, eftir að svo mikið var til þeirra vitnað, að ég gæti ekki annað en sagt þessi fáu orð.



Herra forseti. Það er orðið býsna áliðið nætur, og raunar var það ekki endilega meining mín að taka til máls í kvöld. En hinu er ekki að leyna, að eftir þá löngu dómadagsræðu sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson flutti, þá vaknar eitt og annað upp í huga manns. En ég vil taka það fram, að það er alveg útilokað að ég fari að rekja hér alla sögu Kröflumáls. Hitt kann að vera, að ég skjóti inn svolitlum þætti í sambandi við forsöguna eða upphaf Kröflumálsins, vegna þess að það skiptir ákaflega miklu máli hvernig að því var staðið. Sannleikurinn er sá, að þetta Kröflutal er búið að vera móðursýkismál í blöðum og öðrum fjölmiðlum um nokkurra ára skeið og virðist lítið úr því draga og væri út af fyrir sig ástæða til að rekja það, hvernig þetta mál hefur sífellt verið að taka ýmsum myndbreytingum. Ég held að margir, sem hafa fylgst með þessu máli, muni, hvert var hið fyrsta stig Kröflusýkinnar, hvað skeði, við skulum segja vorið 1975, þegar byrjað var að skrifa um þetta mál í blaðsnepil Alþýðuflokksins norður á Akureyri, - blaðsnepil sem ég veit varla hvort kemur út lengur og var á þeim tíma, satt að segja, ekki lesinn nema af örfáum mönnum, og lengi vel fengu þeir kratar á Akureyri lítinn hljómgrunn fyrir það þrugl sem þeir þá skrifuðu um aðgerðir Kröflunefndar. En þá var það, að ritstjóri þessa blaðs dreif sig í útvarpið og talaði í 20 mínútur um daginn og veginn flutti þann fyrirlestur, sem nokkuð var eftir tekið. Ég minnist lengi þessarar ræðu og hef stundum verið að bera það saman, sem hann hafði þá að segja um Kröflumálið, við það sem síðar varð í því máli. Mergurinn málsins í þessum skrifum og þessari ræðu var að koma því orði á Kröflunefnd, að hún ynni hlutdrægt að útboðum og vall verktaka og að hún hundsaði þá sem henni sýndist, en tæki þá fram yfir sem henni stæðu að einhverju leyti næst. Og raunar var þá þegar farið að búa til þá sögu, að Kröfluvirkjun væri einkafyrirtæki Jóns Sólness og fjölskyldu hans. Þessi mynd Kröflumálsins, Kröflumóðursýkinnar, stóð um nokkurra vikna skeið, nokkurra mánaða skeið kannske, og stóð hátt í júlímánuði þetta sumar, 1975, þegar Alþýðuflokksmenn á Norðurlandi héldu frægt þing sitt þar nyrðra og ákváðu þar að gera Kröfluvirkjun að pólitísku máli. En síðan fór þetta mál smám saman að taka breytingum, og eftir að Leirhnúkur gaus, sællar minningar, í des. 1975, þá held ég að þetta mál hafi tekið á sig þá mynd sem hefur einna lífseigust orðið, þ. e. a. s. að Kröflunefnd, sem samkv. áróðurskenningunni hafði sjálf búið til þetta viðfangsefni og ákveðið að virkja þarna og vann, að því er virtist, á eigin ábyrgð og að eigin frumkvæði, hafi anað út í þessar framkvæmdir gegn viðvörun Orkustofnunar sem bæði átti að hafa séð fyrir að það mundi aldrei finnast gufa á þessu svæði og jafnframt að það væri nokkuð klárt, að Leirhnúkur eða nágrannafjöllin mundu gjósa fljótlega yfir öll mannvirki Kröflunefndar sem hún var að reisa þar fyrir eigin reikning og að eigin frumkvæði, að því er virtist, og sér til gamans. Þetta er sú mynd Kröflumóðursýkinnar sem hefur orðið einna lífseigust og hefur orðið helsta ánægjuefni margra fjölmiðla og eins pólitísks flokks sem á fulltrúa hér á Alþingi. Einn hv. alþm. þessa flokks hefur nú haldið sitt strik og ætlar að enda þetta kjörtímabil með því að minna enn á þá afstöðu sem þeir félagar hafa til þessa máls. En allt er nú þetta á ansi miklum misskilningi byggt, eins og glögglega kemur fram í þeirri skýrslu sem hér hefur verið lögð fram og ég tel að sé greinargóð lýsing á því, hvað gerst hefur og ég sé enga ástæðu til að rekja. Hún talar sjálf máli sínu. En vegna þess að það er mikið talað um forsögu málsins, þá langar mig til þess að bæta dálitlu við og horfa lengra aftur í tímann og minna á skjöl, sem er gott að hafa í huga þegar við erum að ræða forsögu þessa máls og sanna það, hversu fráleitt er að halda því fram, að Kröflunefnd hafi anað áfram án vilja og vitundar vísindamanna og þá sérstaklega Orkustofnunar. Ég er hérna með fyrir framan mig fundargerð sem ég hygg að sé í fárra manna höndum, en af einhverri slysni hefur fylgt mér frá því í nóvemberlok 1973. Þá var haldinn fundur á Akureyri um orkumál á Norðurlandi á vegum Fjórðungssambands Norðlendinga, og þetta var mjög langur og ítarlegur fundur. Það voru haldin mörg framsöguerindi, og framsöguerindin fluttu m. a. þáv. iðnrh., orkumálastjóri og Sveinbjörn Björnsson, sem þá er kallaður forstöðumaður jarðhitadeildar Orkustofnunar. Þetta þykja mér allmerkileg plögg sem hér liggja fyrir, og ég vil biðja menn að athuga það, að þessi plögg eru frá því í nóv. 1973, áður en frv. var lagt fram um Kröfluvirkjun eða um jarðgufuvirkjun við Námafjall eða Kröflu og áður en eiginlega nokkur maður í landinu var almennilega kunnugur þessu máli eða þeim hugmyndum sem uppi væru um möguleika á virkjun jarðgufu í svo stórum stíl sem þarna er nú gert ráð fyrir. Ég segi fyrir mig, að þetta var í fyrsta skipti sem ég heyrði þessa kunnáttumenn í þessum fræðum flytja mál sitt um þetta efni. Og fyrstur reið á vaðið þáv. iðnrh., Magnús Kjartansson, og flutti býsna langa ræðu um orkumáli og þá sérstaklega um orkumál á Norðurlandi, og einn kafli ræðu hans fjallar einmitt um þessa virkjun og virkjunarmöguleika á jarðhitasvæðinu í Mývatnssveit. Og þar segir, með leyfi hæstv. forseta, í þessari ræðu iðnrh. Magnúsar Kjartanssonar 30. nóv. 1973 á Akureyri: „Á Norðurlandi eru sem kunnugt er margir virkjunarmöguleikar. Mér virðist því vera nærtækast og álitlegast að ráðast í jarðgufuvirkjun á Kröflusvæðinu. Þar hafa sem kunnugt er farið fram rannsóknir á ýmsum valkostum. Það hefur verið könnuð hagkvæmni 8, 6, 12 og 16 mw. virkjana, og það hefur komið í ljós, að þessar virkjanir verða þeim mun hagkvæmari sem þær eru stærri, og nú nýlega hefur verið skilað áætlun um 55 mw. virkjun með einni vélasamstæðu, og samkv. þessari athugun á orkuverð þarna aðeins að vera 39 aurar á kwst. Mér finnst þetta að vísu vera ótrúlega lág tala,“ segir ráðh. „Ég geri ráð fyrir því, að hún eigi eftir að hækka nokkuð. Engu að síður bera þessar áætlanir með sér, að slík gufuaflsstöð yrði ákaflega hagkvæm, og ég held að það sé óhætt að gera ráð fyrir því, að orka frá henni eigi ekki að þurfa að vera dýrari en frá þrefalt stærri vatnsaflsstöð. Þarna er miðað við eina vélasamstæðu, eins og ég sagði áðan. Ég held það öruggara að hafa samstæðurnar tvær, m. a. af öryggisástæðum, einnig vegna þess að þarna er verið að ráðast í framkvæmdir, sem við höfum sjálfir ekki ýkjamikla reynslu af, en einnig af þeim ástæðum væri mjög mikilvægt að geta ráðist í slíka jarðgufuvirkjun. Við vitum að jarðhitinn er langstærsta orkulindin á Íslandi, og við þurfum að tryggja okkur nægilega reynslu til að geta ráðist í nýtingu þessarar orku með sem mestum hraða. Nú þarf að framkvæma frekari rannsóknir á Kröflusvæðinu áður en hægt er að taka endanlegar ákvarðanir um virkjun þar. Vitað er að það er einnig hægt að ráðast í slíka virkjun í Námaskarði, og það liggur ekki alveg ljóst fyrir, hvort botnhiti á Kröflusvæðinu er jafnhár og í Námaskarði, þannig að segja má að þessir kostir geti verið opnir enn sem komið er. Hins vegar er rétt að minna á það, að Náttúruverndarráð hallast frekar að virkjun á Kröflusvæðinu af umhverfisástæðum. Þessi niðurstaða um hagkvæmni jarðgufuvirkjunar er fyrir Íslendinga almennt séð athyglisverð. Okkar vandi er sá, að við erum með tiltölulega lítinn raforkumarkað á Íslandi og ef við verðum að ráðast í mjög stórar virkjanir hverju sinni, t. d. 150 mw. eins og Sigölduvirkjun verður, þá verðum við að auka orkuna svo mikið að markaðurinn tekur ekki við henni á eðlilegan hátt og við nýtum þessa orku varla með því að koma upp orkufrekum iðnaði í sambandi við hana. Það getur verið hagkvæmara að virkja í smærri áföngum heldur en að þurfa að taka svona stór stökk hverju sinni. Og verði reynslan góð af rekstri jarðgufuvirkjana hygg ég þá að það verði farið meira inn á þá braut. Um framkvæmdahraða í sambandi við slíka jarðgufuvirkjun er erfitt að segja. Mér skilst að afgreiðsla véla muni taka a. m. k. 3 ár,“ segir ráðh. „Eftir er að framkvæma vissar rannsóknir, eins og ég gat um, en ef hámarkshraði verður hafður á þessu, þá ætti slík stöð að geta tekið til starfa á árinu 1978 eða jafnvel fyrr, þ. e. á árinu 1977, ef lögð verður á þetta mikil áhersla. Unnið er að því í iðnrn. í samvinnu við Orkustofnun að ganga frá frv. um heimild til slíkrar virkjunar, og ég held að það sé skynsamlegt að fá slíka heimild nú þegar vegna þess að hún gerir okkur kleift að ráðast í þann undirbúning sem þarna þarf að ráðast í. Ef Alþ. lýsir yfir jákvæðum vilja, þá höfum við möguleika á að hraða öllum undirbúningsframkvæmdum eins og unnt er. Þarna kemur einnig að öðru máli, um það, hverjir skuli eiga þessar stöðvar, sem ég hef talað um, þ. e. a. s. varaaflsstöðina hér á Akureyri og jarðgufuvirkjun til að mynda á Kröflusvæðinu. Ég er þeirrar skoðunar, að þessar stöðvar eigi að vera í eigu orkuöflunarstofnunar Norðlendinga. Ég hygg að þið þekkið allir till. sem ég lagði fram á þingi á sínum tíma um skipulag raforkumála.“ Ég ætla nú ekki að lesa meira úr þessari ræðu þáv. iðnrh. sem hann flutti í nóv. 1973 áður en hann kynnti þetta mál hér á Alþ., en mér finnst að þessi kafli, sem ég las, sýni glögglega hversu mikla trú ráðh. hafði þá á þessu máli. Mig langar aðeins til þess að drepa á nokkur orð sem Jakob Björnsson orkumálastjóri flutti á sömu ráðstefnu og sama dag. Þar segir orkumálastjóri m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Ef við höldum vestur eftir er næst Námafjall og Krafla, sem mjög hefur verið rætt um upp á síðkastið, og eftir að þetta er skrifað er komin út áætlun um þessa virkjun, að vísu frumáætlun, en eins og ráðh. sagði hér áðan, þá verka þær tölur, sem þar eru birtar, býsna lágt og það er rétt, þær eru það, og það er með svona áætlunartölur, að þær eru alltaf dálítið varasamar. Þessi áætlun er t, d. ekki sambærileg að gæðum eða undirstöðubyggingu skulum við segja við áætlanir við Sigöldu eða Hrauneyjafoss þar sem hafa farið fram miklu meiri rannsóknir. Við vitum miklu meira um aðstæður þar en við vitum um Kröflu, þannig að það má t. d. ekki taka þessar tölur og bera þær saman við tölur við Sigöldu eða Hrauneyjafoss. Það eru ekki sambærilegar tölur vegna þess að þær eru ekki byggðar á sambærilegum forsendum. Þetta er hins vegar það lágt að okkur finnst allt benda til þess, að þarna sé um mjög álitlega hluti að ræða. Þessir 39 aurar munu örugglega hækka við frekari áætlanir, en þrátt fyrir það er allt sem bendir til að þarna sé um mjög álitlega virkjunarvalkosti að ræða. Einnig þar er við viss umhverfisvandamál að etja, sem hafa verið talsvert mikið rædd í þessari samstarfsnefnd á öðrum fundi eftir að þetta var samið.“ Ég sleppi svo hér úr nokkrum línum, - og þó. Ég held ég haldi nú áfram lestrinum: „Ég get skýrt frá því, að við hjá Orkustofnun erum með í gangi sérstaka athugun á þessum umhverfisvanda og sumar af þessum rannsóknum, sem þarna er lagt til í ályktun Náttúruverndarráðs, eru í gangi hjá okkur og við höfum góðar vonir um að þetta þurfi ekki að verða til árekstra. Hins vegar er það svo, að við þekkjum Kröflu miklu verr heldur en Námafjall, m. a. þekkjum við ekki botnhitann þar. Það er hugsanleg.sú útkoma út úr borun, og þessi botnhiti verður ekki kannaður nema með borun, að hann reynist til muna lægri heldur en við Námafjall. Ég vil ekki segja að það sé líklegt, en það er ekki hægt að útiloka það, og botnhitinn hefur ákaflega víðtæk áhrif á hagkvæmni svona jarðgufuvirkjunar. Tiltölulega lítil lækkun á hitastigi hefur mikil áhrif á afkomu svona virkjunar. Þá er hugsanlegur sá möguleiki, að rannsóknir mundu sýna að Námafjall væri tæknilega séð heppilegri staður og við höfum einnig rætt þann möguleika í samstarfsnefndinni. Eins og sést í þessari grg. og í samþykkt Náttúruverndarráðs, þá leggja þeir til að það verði frekar lögð áhersla á Kröflu í þessu sambandi, en við höfum rætt hinn möguleikann einnig, og að því er varðar mengunarhættu, þá held ég að menn séu sammála um að það sé nokkuð sama hvor staðurinn er valinn.“ En svo segir orkumálstjóri síðan, með leyfi hæstv. forseta: „Það er það athyglisverða við niðurstöður af þessari áætlun um jarðgufuvirkjun, eins og bent hefur verið á, að þarna virðist mega fá svipað orkuverð frá 55 mw. stöð eins og hægt er að fá frá vatnsaflsstöð sem er stærri.“ Og fleira mun nú sagt hér í þessari löngu ræðu orkumálastjóra m. a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Þó að samtenging sé gerð suður verða viðhorfin talsvert önnur miðað við sömu stærð, vegna þess að þá er jarðhitaorkuverið minni hluti af heildinni, en ef við hugsum okkur að byrja á 55 mw. stöð og halda áfram með önnur 55 mw. næst þar á eftir og síðan e. t. v. þá þriðju, þá er einnig þar um að ræða talsverðan hluta af heildinni. Svipuð sjónarmið gætu þá farið að koma inn, þannig að frá varfærnissjónarmiði má segja að eðlilegast er að hugsa sér að byrja þarna á 55 mw. stöð, næsta stöð þar á eftir væri vatnsaflsstöð og síðan gæti komið til athugunar viðbót í Kröflu.“ En það, sem ég held þó að sé hvað skemmtilegasti lesturinn í þessu öllu og hafi ekki síst orðið til þess að kveikja miklar vonir hjá þeim sem hlýddu á orkuyfirvöldin á þessari tíð, er ræða Sveinbjörns Björnssonar forstöðumanns jarðhitadeildar Orkustofnunar, sem hann flutti á þessum tiltekna fundi. Sú ræða er ekki ákaflega löng, og mig langar til þess að lesa upp úr henni nokkur orð: „Ég vildi byrja á því að fara nokkrum orðum um Kröfluvirkjun sem margir ræðumenn hafa vikið að. Reyndar gerðu ráðh. og orkumálastjóri ágæta grein fyrir stöðu þessa máls. Það voru örfá atriði sem ég vildi drepa á. Rannsóknir hófust á þessu svæði sumarið 1969 og hafa verið stundaðar síðan. Þetta voru jarðfræðirannsóknir, jarðeðlisfræðimælingar, jarðefnafræðilegar, og það má segja, að því, sem við köllum frumrannsókn hafi lokið sumarið 1971. Þá var búið að gera allt sem okkur þótti fært að gera. Næsti áfangi, sem við viljum standa fyrir, er svonefnd djúprannsókn. Þá verða boraðar rannsóknarholur. Við óskuðum eftir fjárveitingu til þess að bora árið 1972 tvær rannsóknarholur. Við óskuðum þess enn varðandi fjárlög 1974. Þetta er ekki í því fjárlagafrv. sem lagt var fyrir í þingbyrjun. Hins vegar eru vonir um að fé fáist til að bora þarna eina rannsóknarholu. Eins og ráðh. lýsti er það mjög mikilvægt að gera þarna rannsóknarholu til þess að staðfesta þær rannsóknir sem á yfirborði hafa leitt líkur til að þarna sé nægur botnhiti til þess að fara út í jarðgufuvirkjun, sem ætti helst ekki að vera lægri en 260 stig. Til samanburðar er hitinn í Námafjalli 260–290 stig. Það veltur sem sagt ákaflega mikið á því, að hann reynist þetta hár. Í þeirri áætlun, sem gefin var út í júlí 1972, var frumáætlun um virkjun Kröflu. Þar voru nefndar stærðirnar 4, 8, 12 og 16 mw. Þá var talið af þeim, sem að áætluninni unnu, að það mundi taka 43 mánuði frá því að ákvörðun yrði tekin um virkjunina þar til hún mundi geta tekið til starfa. Meginhluti þessa tíma virtist vera afhendingarfrestur á túrbínu og tíminn við að koma henni upp og prófa hana. Ef ég man rétt er talið að 22 mánuðir væru líklegur afhendingarfrestur, en síðan eitt ár að koma henni til landsins og setja hana upp. Það kann að vera að hægt sé að fá þessa túrbínu með skemmri fresti. Þetta mál þarf að kanna betur. Það gæti verið að þar kæmi beinlínis heppni til greina eftir því hvaða túrbínustærð verður valin. Ég vildi taka undir með öðrum sem hér hafa talað, að það er hæpið að menn legðu út í það þarna að virkja með einni 55 mw. vél. Það yrði stærsta vél á landinu, og með tilliti til þess, að þarna er um fyrstu alvörugufuaflsstöðina að ræða, má segja, að hæpið sé að menn leggi út í það að hafa aðeins eina vél. Hins vegar mætti hugsa sér tvær vélar eða þrjár, eftir því hver afhendingarfrestur væri og eftir því í hve mörgum þrepum menn vildu byggja þetta upp.“ Og áfram heldur Sveinbjörn Björnsson ræðu sinni þarna og talar um verðið: „Verð frá þessari rafstöð mundi hækka eitthvað frá þeirri áætlun sem hér var nefnd um 55 mw. vél, því að það er heldur dýrara ef túrbínurnar eru fleiri. Hins vegar gætu aðrir hlutar virkjunarinnar verið eins. Verðið hækkar eitthvað enn miðað við að stærðin færi aldrei upp fyrir 16 mw. stærðina sem þið hafið í þessari skýrslu.“ Í þessum ræðum er að finna þá bjartsýni sem ríkti hjá Orkustofnun alla tíð frá því að fyrst var farið að kynna þetta mál og leggja það fyrir Alþ. og kynna það alþm. Og þessi bjartsýni var mjög áberandi í þeim þskj., sem lögð voru fram, og í þeim ræðum, sem t. d. iðnrh. þá flutti fyrir sínu máli. Og það er alveg ljóst, að ef einhver er höfundur að Kröfluvirkjun og hefur lagt þar á ráðin, þá er það vitanlega Orkustofnun. Það er Orkustofnun sem gaf mönnum hugmyndina um þessa möguleika og hefur alla tíð og frá fyrstu tíð lagt á ráðin í þessu sambandi. Og þau mistök, sem síðan hafa orðið, hljótum við að skrifa að langmestu leyti á reikning Orkustofnunar. Sannleikurinn er sá, að okkur, sem fylgdumst með þessum málum eftir að kom til framkvæmdanna, fórum þá að fylgjast með þessum málum, varð fljótlega ljóst að Orkustofnun réð ekki að öllu leyti við það verkefni sem henni hafði verið falið. Það kom í ljós mjög fljótlega, því miður, að sú bjartsýni, sem var í öllum frumskýrslum er fyrir lágu þegar ráðist var í þessa framkvæmd, var að ýmsu leyti á veikum stoðum reist. Það kom í ljós, að Orkustofnun vissi minna en menn héldu að hún vissi. Og því miður verður það líka að segjast, að jafnframt því sem hún vissi kannske miklu minna um raunverulegt ástand svæðisins, þá kom líka í ljós að Orkustofnun var vankunnandi í mörgum praktískum efnum, og þá á ég fyrst og fremst við það sem varðar bortækni. Þetta eru hlutir sem smám saman voru að renna upp fyrir manni því meira sem maður fylgdist með því sem var að gerast á virkjunarsvæðinu. Og ef það er eitthvað sem ég get ásakað mig fyrir í sambandi við Kröflumálið, þá er það að hafa treyst í blindni á þær skýrslur sem lágu fyrir frá Orkustofnun í upphafi þessa máls. En það gerði ég og það gerðum við flestir. Það hefur satt að segja fallið mér mjög illa, hvernig fjölmiðlarnir hafa reynt að halda á loft því sem ég hef leyft mér að kalla „viðvörunarpólitík“ Orkustofnunar gagnvart einhvers konar flumbruhætti okkar hjá Kröflunefnd. Sannleikurinn er sá, að þessi viðvörunarpólitík Orkustofnunar er mestan part uppspuni fjölmiðla, og það hygg ég að sú skýrsla sýni sem hér liggur fyrir frá hæstv. iðnrh., og það sýna þau plögg sem fyrir liggja, bæði fyrr og síðar, bæði hinar opinberu skýrslur sem gefnar hafa verið allt frá 1969 og fram til ársins 1975, og ræður og yfirlýsingar, blaðaviðtöl, sem komið hafa fram frá Orkustofnun. Þetta þykir mér rétt að nefna, og ég ætla að segja það hér aðeins í einni setningu, að ég álit að Orkustofnun sé ekki hafin yfir gagnrýni, en eftir þeirri löngu ræðu, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson flutti hér í kvöld, virðist að svo sé, því að hann gerðist fyrst og fremst árásarmaður, eins og fyrr, að okkur Kröflunefndarmenn og á iðnrh., en reyndi að bera í bætifláka fyrir Orkustofnun á þann hátt að ósæmilegt er. Það er enginn hafinn yfir gagnrýni, engin stofnun í þessu þjóðfélagi og enginn einstaklingur sem fer með opinbert vald. Mér er það ákaflega óljúft að þurfa að standa í illindum við stofnun af því tagi sem Orkustofnun er og ég veit, að er vel mönnuð - að ýmsu leyti mjög vel mönnuð, það er mér ljóst og það veit ég. En hins vegar hefur mér sviðið það, hvernig áróðurinn hefur orðið til þess að blekkja fólk varðandi ýmsar staðreyndir í sambandi við Kröflumálið. Ég skal játa það, að þessi ræða mín er kannske nokkuð „konsentreruð“ á eitt atriði og sjálfsagt hefði verið eðlilegra að nota ræðutíma sinn til þess að tala vítt og breitt um þetta mál og nefna fleiri atriði. En þetta er mér efst í huga núna vegna þeirrar ræðu, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson flutti hér í kvöld, vegna þess að hún var slík dómadagsræða, einhliða og þó í sama anda og við höfum heyrt frá honum og sálufélögum hans í Alþfl. og hjá skandalapressunni í landinu. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, herra forseti, þó að af mörgu sé að taka. Ég get fúslega kannast við það, að við hjá Kröflunefnd höfum auðvitað gert margs konar mistök og mætti fyrr vera. En ég vil ekki að okkur sé kennt um mistök annarra.



Herra forseti. Ég er ekki vanur því að halda langar ræður á næturfundum og enn síður þegar þingslit fara að nálgast. Ég mun ekki heldur gera það í kvöld. Ég mun láta mér nægja fáein orð og til þess duga mér fáeinar mínútur. Hér er um að ræða tillögu um hvernig haga skuli stafsetningu íslensks máls, og það sem mér finnst að verði að segjast við þessa umr. er þetta: Málatilbúnaður í þessu máli af hálfu menntmrn. er blettur á rn., fyrst og fremst á fyrrv. menntmrh., en einnig á núv. menntmrh. Saga þessa máls síðan fyrrv. menntmrh. árið 1974 breytti meira en 40 ára gömlum stafsetningarreglum er enn fremur dæmi um valdníðslu af hálfu tveggja ráðh. gegnvart Alþingi. Það, sem gerst hefur, er það, að meira en 40 ára gömlum reglum var breytt, - reglum sem á sínum tíma voru settar að bestu manna yfirsýn. Meginhöfundur þeirra reglna var prófessor Sigurður Nordal, sem mér er persónulega kunnugt um að hafði frumkvæði að setningu þeirra að mjög rækilega athuguðu máli. Um þessar reglur hafði smám saman skapast fullkominn friður og þær höfðu verið viðurkenndar af öllum aðilum: blöðum, fjölmiðlum, rithöfundum, hinu opinbera, í marga áratugi, þegar skyndilega er til þess gripið að þeim er breytt 1974. Hvers vegna tek ég þannig til orða, að þessi ráðstöfun sé blettur á menntmrn.? Á því er einföld skýring. Það sem gerðist, var það, að hæstv. þáv. menntmrh. skipaði 5 manna n. til að gera tillögur um breytta skipun stafsetningar. Ekki var meira við haft en svo, að engin tilkynning var birt um skipun þessarar nefndar. Það var ekki vitað að hún væri að störfum fyrr en hún lauk störfum og skilaði tillögum til þáv. hæstv. ráðh. Áður en hann fór að tillögum hennar og breytti reglugerðinni, sem gilti um stafsetninguna, leitaði hann ekki umsagnar nokkurs aðila. Hann gerði ekki þann sjálfsagða hlut t. d. að spyrja íslenskudeild Háskóla Íslands um álit hennar á málinu. Hann gerði ekki þann sjálfsagða hlut - og ég skal nefna annað dæmi - að spyrja Íslenska málnefnd, sem starfar lögum samkv., um álit hennar á málinu. Hann spurði engan. Ég spurði í umr. á sínum tíma hæstv. ráðh. hvort hann hefði skýrt ríkisstj., sem þá sat, frá hinum nýju reglum áður en hann gaf þær út. Þeirri spurningu svaraði hann ekki. Ég taldi það þá og tel það enn vera vott þess, að hann hafi ekki gert það, heldur gefið út reglurnar upp á sitt eindæmi. Það stóð ekki á mótmælum. Ég rek þá sögu ekki nema í örfáum orðum. 60 af kunnustu menntamönnum þjóðarinnar mótmæltu þegar í stað þessari ráðstöfun. Auðvitað voru henni margir fylgjandi, einkum barnakennarar. En afleiðingarnar létu ekki á sér standa. Það skapaðist þegar í stað og ríkir enn alger glundroði í stafsetningu íslenskrar tungu. Dagblöðin nota ekki sömu stafsetningu. Stærsta dagblað landsins, sem kemur á svo að segja hvert heimili í landinu, notar enn gömlu stafsetninguna. Stjórnarráðið sjálft notar ekki eina og sömu stafsetningu. Ýmis rn. nota enn gömlu stafsetninguna þó að önnur fylgi hinum nýju reglum. Læt ég þetta nægja sem dæmi um þá ringulreið sem þessi ráðstöfun fyrir 4–5 árum skapaði. Þá kem ég að síðara atriðinu. Hvers vegna nefni ég valdníðslu í sambandi við sögu þessa máls síðan þessi reglugerð var gefin út 1974? Ég geri það af eftirfarandi ástæðum: Hinn 29. apríl 1974, sama árið og reglugerðin var gefin út, reglurnar voru gefnar út, samþykkti Alþ. ályktun um að hinum nýju reglum skuli hrundið og gamla skipanin tekin upp aftur. Alþ. samþykkti skýlausa ályktun um þetta. En ráðh. fjögurra manna þingflokks leyfði sér að hundsa þessa skoðun Alþingis, þessa ályktun Alþingis í skjóli þess, að hann hafi haft samkv. hefð og hafi samkv. hefð rétt til þess að segja fyrir um stafsetningu íslenskrar tungu. Ég hef aldrei efast um og geri ekki enn - ég hef margtekið það fram, að ráðh. hafi haft fullan rétt til þess sem hann gerði. En hina skoðunina hef ég jafneindregna, að eftir að ráðh. vissi um skoðun meiri hl. Alþingis á málinu, þá var það siðleysi að hlíta ekki þeim vilja. Sá ráðh., sem neitar að haga stjórnarathöfnum sínum í samræmi við ályktanir Alþingis, á ekki lengur að sitja í ráðherrastóli. Það er mergurinn málsins. En það gerði þessi ráðh. og það hefur núv. ráðh. einnig gert, eins og ég mun koma að rétt á eftir. Núv. hæstv. menntmrh. lýsti því yfir við umr. um þetta mál hér á hinu háa Alþ., að hann sjálfur mundi aldrei hafa sett hinar nýju reglur. Þetta er staðfest í þingtíðindum. En, sagði hann, fyrst þær hefðu verið settar vildi hann ekki breyta þeim. Þessi afstaða mun lengi í minnum höfð. Þetta er svipað því að dómari í þjófnaðarmáli segði sem svo: Auðvitað átti þjófurinn ekki að stela, en fyrst hann er búinn að stela, þá verður við það að sitja, svo að ekki er rétt að vera að dæma hann. - Það skiptir ekki máli, hvað var eða er rétt eða rangt, heldur hitt, hvað er búið og gert. Þetta var og er hugsunarháttur hæstv. núv. menntmrh. Hann fékk þegar í upphafi starfs síns, eða á árinu 1975, í hendur áskorun 33 alþm. af 60, - hann fékk í hendur á fyrsta starfsári sínu áskorun 33 alþm. af 60 um að breyta reglunum frá 1974. Þessi hæstv. ráðh. hundsaði einnig þennan þingmeirihl., og þess verður minnst í þingsögunni. 1976, það er þriðja dæmið um valdníðsluna sem ég leyfi mér að nefna, var flutt frv. um lögfestingu hinna gömlu stafsetningarreglna. Fyrrv. menntmrh. beitti ósæmilegu málþófi hér í hv. Nd., hann talaði t. d. einu sinni til kl. 6 að morgni - klukkan er þó ekki nema tæplega 4 núna. Í Nd. hlaut frv. þá afgreiðslu, að það var samþ. með 25:14 atkv., - það var samþ. í Nd. með 25:14 atkv., og allir hv. þm. vissu að það var meiri hl. fyrir frv. í hv. Ed. En með bolabrögðum tókst núv. og fyrrv. menntmrh. að koma í veg fyrir afgreiðslu málsins í Ed. á síðasta starfsdegi þeirrar deildar. Síðustu orð mín skulu vera þessi: Það er vitað að meiri hl. þm. nú er andvígur hinum nýju reglum, en hæstv. menntmrh. hefur undanfarna daga með hjálp fyrirrennara síns misbeitt þeirri aðstöðu sem hann hefur sem ráðh. til þess að koma í veg fyrir að þessi þingmeirihl. fái að njóti sín eða skoðanir hans fái komist í framkvæmd. Þá sögu rek ég ekki frekar hér nú að næturlagi. En ég kemst ekki hjá því að segja að síðustu, að öll framganga fyrrv. og núv. menntmrh. í þessu máli er þeim því miður - vægast sagt - ekki til sóma og mun verða lengi minnst í þingsögunni.