Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar á fyrirspurn á þskj. 258, um aukinn útflutning á óunnum fiski, frá Sigurði Páli Jónssyni.

Virðulegur forseti. Samherjamálið hefur heldur betur dregið dilk á eftir sér. Sjávarútvegsráðherra og dómsmálaráðherra hafa sagt af sér, sérstök löggæslustofnun um varnir gegn spillingu hefur hafið rannsókn og handtekið sjávarútvegsráðherra og gefið það út að öll rannsóknargögn beri það með sér að stórfelldar mútur, peningaþvætti, skattsvik og spilling hafi átt sér stað. Þeir njóta liðsinnis uppljóstrara sem verndaðir eru með sérstökum lögum um uppljóstraravernd til þess að auðvelda mönnum sem vita af og hafa jafnvel tekið þátt í glæpsamlegu athæfi að stíga fram og aðstoða yfirvöld við að upplýsa glæpastarfsemi og spillingu. Þetta mál er raunar álitið stærsta spillingarmálið sem upp hefur komið í sögu spillingarlögreglunnar og það er litið mjög alvarlegum augum. Hér er ég ekki að tala um Ísland, virðulegur forseti, heldur Namibíu sem sumir vilja afgreiða sem vanþróað og bláfátækt þróunarríki. Namibía er þó ljósárum á undan okkur Íslendingum í lagalegum og stofnanalegum vörnum gegn pólitískri spillingu eins og frásögn mín hér ber með sér. Öfugt við okkur hefur Namibía fyrir löngu lögfest vernd uppljóstrara og komið á fót stofnun sem sérhæfir sig í að rannsaka spillingarbrot. Hér heima höfum við horft upp á það ár eftir ár að uppljóstraraverndinni er ýtt út af borðinu á þinginu af óljósum ástæðum. Nú eða kannski ekki svo óljósum ef marka má umsögn Samtaka atvinnulífsins sem finnst fyrirliggjandi frumvarp hæstv. forsætisráðherra ganga allt of langt og auka líkur á misnotkun starfsmanna sem vilja að hefna sín á fyrrum vinnuveitendum. Sömu samtaka og sögðu okkur fyrir ekki svo löngu í umsögn við frumvarp sama ráðherra um skráningu hagsmunavarða eða lobbíista að hér á landi tíðkist ekki spilling, eða með leyfi forseta: „Hér á landi tíðkast það ekki að spilling birtist í því að sterkir sérhagsmunaaðilar nái tangarhaldi á stjórnvöldum og hafi áhrif á þau með viðbrögðum sínum við einstökum ákvörðunum …“ Alla vega. Hér er líka engin þörf talin á því að stofna sérstaka deild um varnir gegn spillingu, öfugt við fyrirmyndir okkar í Namibíu og ríkisstjórnin okkar fæst ekki einu sinni til að fjármagna eftirlitsstofnanirnar  Forseti. Ég vildi bara koma hingað upp til að segja að mér finnst að við ættum að taka okkur Namibíu til fyrirmyndar í spillingarvörnum í stað þess að tala landið niður 

Virðulegi forseti. Í morgun varð uppi fótur og fit í umhverfis- og samgöngunefnd út af meintum leka úr nefndinni á skýrslu sem nefndin fékk kynningu á í síðustu viku. Fram kom í nefndinni að fjölmiðill hefði fjallað nákvæmlega um efni skýrslunnar þrátt fyrir að ekki væri búið að skila henni til ráðherra. Ásakanir flugu fram og til baka og meintur lekandi beðinn um að stíga fram og viðurkenna ábyrgð sína. Þannig er að þegar skýrslan var kynnt fyrir nefndinni var beðið um trúnað, sem er svo sem gott og blessað, þar til búið væri að klára og afhenda skýrsluna. En þegar betur er að gáð og spurt út í það hverjir hafi fengið skýrsluna virðast drög að skýrslunni hafa farið ansi víða undanfarinn mánuð eða svo. Það sem vakti athygli mína í þessu máli er hins vegar annað, þ.e. hvaða væntingar fólk hefur um trúnað í störfum þingsins, hvaða væntingar einstakir fulltrúar almennings hafa um trúnað annarra fulltrúa almennings um störf sín og þeirra. Trúnaður á vissulega rétt á sér í ýmsum tilfellum og reglurnar um nefndarfundi eru skýrar, að ekki sé vitnað beint í hver sagði hvað. Fátt ef ekkert á hins vegar að vera bundið trúnaði í störfum þingsins vegna þess fyrir hverja við vinnum, fólk sem við vinnum fyrir, fólk sem við skoðum gögn og rök fyrir, fólk sem við tökum ákvarðanir fyrir. Fólkið hérna fyrir utan Alþingi á að fá að sjá þau gögn sem við byggjum ákvarðanir okkar á nema þau varði þjóðaröryggi, friðhelgi einstaklinga eða álíka. Við höldum minnisblöðum sem við fáum frá ráðuneytum um þingmál allt of lokuðum, það á að birta þau opinberlega. Allt of mikið af vitnisburði er bundið við munnlegan flutning og getu nefndarmanna til að vitna efnislega rétt í hann. Við þurfum meira gagnsæi og minni trúnað því að trúnaður býr til umhverfi leyndarhyggju og spillingar. Við þurfum að jafnaði að hafa nefndarfundi Alþingis opna. Rökin á móti því eru að þá þori fólk ekki að segja hreinskilnislega frá. Það eru rök sem komu fram á fundi nefndarinnar í morgun. En skilur fólk ekki hvaðan sá ótti kemur? Við þurfum nefnilega að tækla orsökina að því, ekki að setja trúnaðarplástur á til að vernda ofbeldið. Fólk á ekki að þurfa að hika við að segja satt og rétt frá fyrir nefndum Alþingis. 
            

Virðulegi forseti. Ég ætla að nota þennan stutta tíma til að tala um fólkið sem leitar til mín, fólkið sem grætur og biður mig um hjálp. Mig langar að nota þessa stuttu stund til að tala um konuna sem býr í Breiðholti, hneig niður veik og var að koma heim eftir fimm daga legu á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Hún er ein, hún á enga fjölskyldu, hún á enga ættingja og enga vini. Hún átti engan mat og á engan ísskáp. Það er þyngra en tárum taki að við skulum tala um allsnægtasamfélagið Ísland. Á sunnudaginn kemur er fyrsti sunnudagur í aðventu - enn ein jólin og alltaf jafn kvíðvænleg fyrir svo allt of marga. Mér finnst dapurlegt, virðulegi forseti, hvernig ríkisstjórninni tekst að mála samfélagið þannig að hér drjúpi smjör af hverju strái miðað við það sem blasir við mér dagsdaglega í kringum fátækt fólk, fólk sem er að biðja um hjálp. Það er með hreinum ólíkindum að á eftir skulum við ganga til 3. umr. fjárlaga án þess að nokkurt tillit sé tekið til breytingartillagna og þess góða vilja sem við í minni hlutanum höfum lagt til til að koma til móts við okkar minnstu bræður og systur. En það er eins og hefur verið síðan ég steig í þetta háa ræðupúlt, æðsta ræðupúlt þjóðarinnar, ekkert hefur breyst til batnaðar fyrir þá sem er haldið undir hungurmörkum, kvíðnum og grátandi. Þau eiga um sárt að binda. Ríkisstjórnin sem er engan veginn sjáanleg gerir akkúrat ekkert til að hjálpa þessu fólki.

Virðulegur forseti. Fyrir tveimur vikum var Kveiksþátturinn sýndur sem sagði ótrúlega og ógeðslega sögu spillingar, múta og peningaþvættis. Okkur er öllum brugðið. Við urðum reið og sorgmædd, það eru allt eðlileg viðbrögð, og auðvitað gerum við öll þá kröfu að málið sé rannsakað ofan í kjölinn af þar til bærum yfirvöldum og eftir atvikum ákært og dæmt. Ég tel mikilvægt að við virðum þrískiptingu ríkisvaldsins og látum þar til bærum aðilum eftir að rannsaka og dæma í málinu. Það er mikilvæg lexía sem við eigum að hafa lært, að gera þennan sal ekki að dómsal. Það er ekki langt síðan við fjölluðum um mútubrot og hækkuðum hámarksrefsingu fyrir það brot að bera fé á innlenda eða erlenda starfsmenn en þá var refsingin þyngd úr fjórum árum í fimm. Þetta var gert í tíð hv. þm. Sigríðar Á. Andersen í dómsmálaráðuneytinu og ég verð að viðurkenna að mér fannst sú umræða þá fjarstæðukennd en því miður er hún það alls ekki. Við skulum samt ekki missa okkur í umræðu um að hér sé allt vaðandi í spillingu. Svo er auðvitað ekki en við eigum að bregðast við þessum fréttum. Við þurfum að tryggja, eins og við höfum gert, að þar til bærir aðilar hafi þau aðföng sem þeir þurfa til að rannsaka málið. Ríkisstjórnin hefur gripið til aðgerða til að auka traust á íslensku atvinnulífi. Leitað verður til Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna en hún verður látin vinna úttekt á viðskiptaháttum útgerða sem stunda veiðar og eiga í viðskiptum með aflaheimildir, þar á meðal í þróunarlöndunum. Þá verður að vinna að því að auka gegnsæi í rekstri óskráðra fyrirtækja og stórra sjávarútvegsfyrirtækja. Mútur og spilling eru alþjóðlegt vandamál sem verður að uppræta. Ísland á að taka þátt í því verkefni af fullum þunga og það er algjörlega óboðlegt, reyndar líka ólöglegt, að íslensk fyrirtæki taki þátt í slíku. Ábendingar um slíkt þarf að rannsaka ofan í kjölinn, ákæra og dæma í samræmi við lög. Það er einfaldlega og verður ekki liðið að íslensk fyrirtæki brjóti lög og reglur.

Herra forseti. Í gær var alþjóðlegur baráttudagur Sameinuðu þjóðanna gegn kynbundnu ofbeldi. Dagurinn markar upphaf 16 daga átaks gegn kynbundnu ofbeldi sem UN Women standa að um allan heim. Ég dreif mig í ljósagöngu UN Women í tilefni dagsins sem var eins og alltaf afar fallegur viðburður. Þar kom fólk saman í kuldanum og myrkrinu til að sýna samstöðu með þolendum ofbeldis. Það er nefnilega svo, því miður, að þriðjungur allra kvenna og stúlkna í heiminum verður fyrir líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi á ævinni. Það er tölfræði sem maður venst ekki að heyra og er alltaf jafn sláandi. Samkvæmt upplýsingum frá Sameinuðu þjóðunum er stór hluti brota ekki tilkynntur, bæði vegna þess að í mörgum samfélögum eru brotin ekki refsiverð og eins vegna þess að þau fela í sér skömm sem ekki allir eru tilbúnir að opinbera. Ofbeldi á sér líka ýmsar birtingarmyndir, en hvort sem um er að ræða kynferðisofbeldi, valdaójafnvægi á vinnustöðum eða að ofbeldismenn misnoti kerfi til að festa konur í ofbeldissamböndum, eru allar birtingarmyndir ólíðandi. Á Íslandi hafa hinar ýmsu vitundarvakningar orðið til þess að við hér á landi tölum opinskátt um skömmina. Umræðan í samfélaginu síðustu ár hefur m.a. orðið til þess að fólk sem hefur burðast með skömm í marga áratugi hefur getað skilað skömminni til föðurhúsanna. Þær framfarir eru ómetanlegar ef uppræta á samfélagsmein líkt og kynbundið ofbeldi, enda er þögnin eitt sterkasta vopn ofbeldismannsins. En þrátt fyrir allar þessar framfarir hér heima megum við aldrei gleyma þeim systrum okkar og bræðrum sem mega þola ofbeldi, sumir daglega. Við megum ekki sofna á verðinum.

Herra forseti. Það hefur stundum borið á því hér í þessum þingsal og víðar, þegar rætt er um landbúnaðarframleiðslu á Íslandi, að menn vitna sífellt til þess hve vel hafi tekist til með grænmetið. Allt í lagi með grænmetið, tollar voru bara felldir niður og allt gengur vel. En svo hefur komið í ljós upp á síðkastið að hlutdeild íslensks grænmetis hefur hríðlækkað. Það er rúmlega 7.000 tonna samdráttur í framleiðslu á níu árum. Og hvers vegna skyldi það vera? Ég hef þá trú að þetta sé vegna þess að grænmetisbændum var skákað upp á hillu þar sem þeir áttu bara að framleiða þrjár tegundir. Þar með læstust þeir inni í gúrkum, tómötum og paprikum, með mikilli virðingu fyrir því grænmeti, í staðinn fyrir að hvatt væri til aukinnar framleiðslu, sem sagt fjölbreyttari framleiðslu. Að sjálfsögðu hefur ekkert verið gert til að laga rafmagnsverð fyrir þessa framleiðslu. Eftir því sem ég best veit er kílóvattstund af rafmagni fyrir grænmetisframleiðslu enn þá ódýrari í Hollandi en hér á landi, hvernig sem það má vera. Mig langaði til að koma hingað upp til að hvetja grænmetisbændur til dáða. Ég held að nú þurfi dirfsku. Ég held t.d. að það væri athugandi fyrir þá að tékka á því hvort þeir geti ekki komið sér upp vindmyllum við gróðurhúsin til þess að vera ekki háðir ofurvaldi Landsvirkjunar og þeirra félaga. Síðan verða menn líka að vera opnir fyrir nýjungum. Mig langar til að beina orðum að fulltrúum í grænmetisbændastétt og benda þeim á tækifæri. Þannig er mál með vexti að skortur er á vanillu í heiminum um þessar mundir og grammið af vanillu kostar 50–60 amerísk sent á plöntunni, þ.e. 5.000–6.000 dollara kílóið. Þarna er möguleiki sem menn ættu að grípa og þeir eru fleiri til. Menn þurfa að hafa augun opin og þróa framleiðsluna.

Herra forseti. Störf þingsins koma við sögu starfsemi Norðurskautsráðsins og annarra sem fjalla um norðurslóðamálefni. Formenn þingmannanefndar um norðurslóðir hittast a.m.k. þrisvar á árinu sem er á milli hverrar þingmannaráðstefnu um norðurslóðir. Á þessum fundum er sjálf ráðstefnan, sem haldin er annað hvert ár, og yfirlýsing hennar undirbúin. Yfirlýsingin er svo send til Norðurskautsráðsins og ríkisstjórn ríkjanna átta, auk Evrópuþingsins. Þingnefnd hvers hinna átta ríkja gerir svo grein fyrir yfirlýsingunni í sinni árlegu skýrslu til þinganna. Þriðji formannafundur ráðsins var haldinn í bútum nú í nóvember og þar bar helst til tíðinda að Rússar hafa tekið upp mun opnari afstöðu til loftslagsbreytinganna og leggja æ meira á sig í umhverfismálum inni á heimskautasvæðum sínum. Það vantaði reyndar fulltrúa Bandaríkjanna og Kanada en hafin er vinna við að tryggja viðveru bandarísku þingmannanna á öllum fundum sem eru tengdir þingmannastarfsemi um norðurslóðir. Samhliða þessum fundi var svo haldin tveggja daga ráðstefnu Norrænu víddarinnar, eða „Northern Dimension“. Þetta er samstarfsvettvangur og verkfæri Evrópusambandsins, þ.e. Dana, Grænlendinga, Svía, Finna og svo Rússa, Íslendinga og Norðmanna. Verulegur þungi er á Barentshafs- og Eystrasaltssvæðunum og því er þátttaka landa sunnan til við Eystrasalt einnig með í myndinni. Barentssvæðið er áhugavert því þar eru býsna opin landamæri og óvenjulega opin samskipti þjóðanna, þ.e. Norðmanna og Rússa. Svo er samstarf ESB og Rússa merkilegt, t.d. hefur ESB aðstoðað undanfarið við að byggja upp fullkomið fráveitukerfi í Sankti Pétursborg og ganga frá geislavirkum úrgangi úr kjarnorkuknúnu skipi sem var með lekan ofn. Einnig er unnið vel milli Norðurlanda og Rússa að því að verjast hættu við ásókn baktería sem eru þolnar gegn sýklalyfjum. Í yfirlýsingu NV kom í fyrsta sinn fyrir skýr tenging loftslagsmála við starfsemi fyrirtækja á norðurslóðum og tekið var undir töluleg markmið Parísarsamkomulagsins með fullu samþykki allra við borðið. Það eru verulega góð tíðindi.

Virðulegur forseti. Að þurfa að horfa upp á fátækt fólk berjast á hverjum einasta degi gegn þeim ómannúðlegu hindrunum og skerðingum á tekjum fólks, sem verður fyrir því á hverjum degi, vikum, mánuðum og ár eftir ár, er okkur til háborinnar skammar. Hversu fast ríkisstjórnir eftir ríkisstjórnir eru tilbúnar að sparka fjárhagslega í veikt og slasað fólk er fáránlegt. Áhrif fátæktar á ævilíkur sýna að þeir sem lifa við fátækt lifa mun skemur en þeir efnameiri og er munurinn fimm til sjö ár og bilið eykst. Veikt fólk fer ekki til læknis af því að það hefur ekki efni á því. Það leysir ekki öll lyf sín út vegna þess að það hefur ekki efni á því og allt of stór hópur þess á ekki fyrir húsnæði eða klæðum, hvað þá fyrir mat. Hversu margir eru í röðum þeirra fátæku sem leita sér læknishjálpar af því að viðkomandi hefur ekki efni á að fara í dýrar rannsóknir? Hversu margir hafa ekki efni á að borga fyrir lyf í upphafi nýs greiðslutímabils lyfjakostnaðar? Það er þjóðfélagi okkar til háborinnar skammar að fólk sé svo fátækt í boði ríkisins að það geti ekki leitað sér læknishjálpar vegna fjárskorts, hvað þá ef banamein þeirra fátæku verður vegna veikinda, sjúkdóma sem auðvelt er að koma í veg fyrir. Eru einhverjir sem hafa dáið úr sjúkdómum sem hefði verið auðvelt að lækna, og það vegna fátæktar? Ég segi fyrir mitt leyti að það er grafalvarlegt mál ef einhverjir geta ekki leitað sér læknishjálpar vegna fátæktar. Ég hef því miður orðið var við það vegna þess að veikir eldri borgarar og öryrkjar hafa nýlega sagt mér að þeir hafi ekki efni á læknisþjónustu, t.d. vegna rannsókna eða lyfja, vegna kostnaðar. Það fólk hefur ekki áhyggjur af fátækt vegna jólanna, ekki áhyggjur af efnalegum gæðum, nei, heldur því hvort það geti bjargað lífi sínu vegna þess að það hefur ekki efni á læknisþjónustu eða lyfjum á Íslandi í dag. Ég vísa þeirri skömm sem af þessu er yfir til núverandi ríkisstjórnar. Þeirra er ábyrgðin.

Virðulegi forseti. Fjórða iðnbyltingin, rafræn stjórnsýsla, fjarvinna og fjarnám gefa okkur frábær verkfæri og tækifæri til að endurskipuleggja margt í samfélaginu. Notum þau tæki rétt svo þau snúist ekki upp í andhverfu sína og snúi hlutunum á hvolf. Við þurfum oft að spyrja okkur hvernig hægt sé að nýta tækifærin sem felast í fjarvinnu til að styrkja starfsemi þar sem ekki er þörf á fjölda fólks í nærþjónustu en nærþjónustan er samt mikilvægt. Þetta verðum við að gera meðvitað. Með meðvitaðri stýringu er hægt að nota rafræna stjórnsýslu og fjarvinnslu til að dreifa störfum um landið, efla starfsstöðvar, efla heilu stofnanirnar og kerfið. Nokkur dæmi: Á Borgarfirði eystra er ekki þörf fyrir heilt starf hjúkrunarfræðings og starfshlutfall var smátt og smátt skorið niður þar til enginn fékkst til að sinna starfinu. Nú hefur nálguninni verið snúið við. Fullt starf er í boði og hjúkrunarfræðingur sinnir ákveðnum störfum, með aðstoð tækninnar, sem áður var sinnt annars staðar. Um leið og þetta var gert fékkst hæfur einstaklingur til starfa. Innleiðing rafrænnar stjórnsýslu hjá sýslumönnum verður einnig að efla þjónustu um land allt, líka í Reykjavík. Miðla þarf verkefnum sem ekki krefjast nálægðar við borgarana milli starfsstöðva. Starfseiningar með sérþekkingu á ákveðnum málefnum geta létt á verkefnum á starfsstöðvum þar sem er mikil þörf fyrir þjónustu og afgreiðslu. Rafræna stjórnsýslu þarf að efla. Fjarnám þarf að styrkja minni skóla, bæði til að sækja fagþekkingu en ekki síður til að tryggja öflugum kennurum minni skóla tækifæri til að vera í fullu starfi og skólakerfinu aðgang að þekkingu. Reiknilíkan menntamálaráðuneytisins þarf að taka tillit til þessa. Það er ekki eðlilegt að það séu fyrst og fremst stærstu framhaldsskólarnir eða símenntunarmiðstöðvarnar sem hafi afl til að þróa fjarnám, þvert á móti. Við verðum að nýta tæknina til að styrkja veiku punktana og efla þannig heildina.

Hæstv. forseti. Þann 16. október lagði undirritaður fyrirspurn, er varðar ellilífeyri sjómanna, fyrir félags- og barnamálaráðherra, sem ráðherra svaraði í gær. Meðal annars var spurt um það hversu margir sjómenn nýttu sér rétt til töku ellilífeyris á aldrinum 60–67 ára. Í svari ráðherra kom fram að skilyrði fyrir töku ellilífeyris við sextugt væri að viðkomandi hefði stundað sjómennsku í 25 ár eða meira. Það er rétt að taka fram að réttindi í lífeyrissjóðum geta verið með ýmsum hætti. Margir sjómenn eiga því miður ekki alltaf mikil réttindi í lífeyrissjóðum. Ég átti von á því að þessi hópur væri nokkuð stór en í svari ráðherra kom fram að einungis 29 manns fengju lífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnun. Til þess að geta sótt um lífeyri þarf viðkomandi að leggja fram afrit af skattframtali, tekjuáætlun og yfirlit yfir lögskráða daga á sjó. Samgöngustofa heldur utan um þau gögn en einhver dæmi eru um að kalla þurfi eftir upplýsingum um lögskráningar til þeirra embætta er sáu um lögskráningar fyrir dagar Samgöngustofu. Hæstv. forseti. Hér er um gríðarlegt hagsmunamál að ræða. Sjómannsstarfið er erfitt líkamlega og slítandi. Mikill skilningur er á því að starfsævi sjómanna geti verið styttri en flestra annarra. Miklir hagsmunir liggja í því fyrir sjómenn að þeir nýti sér rétt sinn og hagsmunasamtök og hið opinbera eiga að sjálfsögðu að veita slíkar upplýsingar. Það getur verið erfitt fyrir menn að afla sér gagna og leiðbeininga og þá þurfa þær að vera aðgengilegar. Sjómenn eiga það svo sannarlega skilið.

Virðulegur forseti. Í gær fór fram umræða um nýskógrækt og kolefnisbindingu í þessum sal. Það var viðeigandi að fylgjast með þeirri umræðu á mínum fyrsta þingfundi þar sem ég hóf upphaflega afskipti af stjórnmálum til að styðja ömmu mína og nöfnu í baráttunni fyrir íslenskri náttúru. Barátta hennar hófst fyrir meira en hálfri öld og enn sést varla til lands. Gróðurhula landsins er mjög illa farin og af gervihnattamyndum má sjá að hún hefur lítið breyst frá aldamótum. Þegar við metum kolefnisbindingu vegna nýræktunar skóga er áhugavert að skoða hverju landið sjálft andar frá sér. Það er nefnilega eitt að binda og annað að stöðva losun en okkar stærsti losandi koltvíoxíðs er landið sjálft. Í skýrslu frá 2016 eftir Jón Guðmundsson kemur fram að nettólosun frá íslensku mólendi gæti numið allt að 38 milljónum tonna koldíoxíðs á ári en til samanburðar losaði allt íslenska hagkerfið 4,7 milljónir tonna árið 2017. Eina leiðin til að land hætti að losa og fari að binda er að landið grói upp og til þess þarf það frið. Við ráðum ekki við eldvirkni og veðurfarssveiflur en við getum stýrt beit. Við þurfum að gefa landinu tækifæri til að gróa þar sem það er illa farið, en sá viðsnúningur og sjálfsáning skóga verður aldrei raunhæfur veruleiki á meðan lausaganga er meginstef í landnýtingu okkar. Virðulegur forseti. Við erum leiðandi meðal þjóða heims í ábyrgri nýtingu auðlinda hafsins en þegar kemur að nýtingu gróðurlendis erum við ekki til fyrirmyndar. Við vöktum fiskstofna og stýrum nýtingu þeirra vel en þegar kemur að vöktun lands og beitarstýringu skortir okkur yfirsýn og úrræði. Í skýrslu OECD frá 2014 erum við gagnrýnd harðlega fyrir skort á rannsóknum og vöktun á gróðurfari landsins. Jarðvegseyðing er sögð meiri háttar vandamál á Íslandi, m.a. vegna ofbeitar, og að styrkjakerfi landbúnaðarins ýti undir vandann. Við erum föst í viðjum vanans og hrædd við breytingar en ég vitna í hvatningarstef sem amma heillin hafði ávallt að leiðarljósi: Við berum þá skyldu gagnvart afkomendum okkar og náttúrunni að skila gróðurþekju landsins í betra ásigkomulagi en við tókum við henni. 
            

Virðulegi forseti. Í dag verður lagt fram frumvarp frá félags- og barnamálaráðherra um fæðingar- og foreldraorlof og er það í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og lífskjarasamninga á almennum vinnumarkaði frá því í vor. Hér er verið að stíga mikilvægt skref í átt að 12 mánaða fæðingarorlofi sem verður að fullu komið á árið 2021.  Í sameiginlegri umsögn prófessors í félagsráðgjöf og dósents í félagsfræði við Háskóla Íslands um frumvarpið kemur m.a. fram að lenging á rétti foreldra til fæðingarorlofs sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu sé tímamótaáfangi til hagsbóta fyrir fjölskyldur í þágu hagsmuna barna og foreldrajafnréttis. Jafnframt kemur fram að ítrekaðar kannanir meðal foreldra sýni að sjálfstæður réttur foreldra til fæðingarorlofs sé sérstaklega mikilvægur þegar fjölskyldur deila ekki lögheimili en stór hluti feðra sem deilir ekki lögheimili með börnum sínum nýtir sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs. Virðulegi forseti. Lenging fæðingarorlofsins fyllir líka að miklu leyti upp í það bil sem hefur verið milli þess þegar foreldrar ljúka fæðingarorlofi sínu og þangað til þeir geta komið börnunum á leikskóla því að víða um land eru sveitarfélögin farin að bjóða upp á leikskólapláss allt niður í 12 mánaða aldur.

Herra forseti. Ég vil ræða einn þátt í störfum þingsins sem eru ýmis samskipti við stjórnsýsluna, ekki síst um farveg fyrirspurna og skýrslubeiðna til ráðherra. Svo háttar til að ég var 1. flutningsmaður ásamt 12 öðrum þingmönnum upphaflega að beiðni til utanríkisráðherra um skýrslu um kosti og galla aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og þau áhrif sem samningurinn hefur haft hér á landi. Var beiðnin samþykkt á Alþingi í þrígang, fyrst vorið 2018 og tvisvar síðan. Ráðherra setti á laggirnar þriggja manna starfshóp sem skilað hefur skýrslu sem margt gott má segja um en ég fjallaði allítarlega um hana í umræðum 14. október sl. Athygli vekur að í erindisbréfi sem ráðherra setti starfshópnum er vikið frá skýrslubeiðninni og lagt fyrir hópinn að taka saman yfirlit yfir og leggja mat á þann ávinning sem Ísland hefur haft af þátttökunni í EES-samstarfinu og þau helstu úrlausnarefni sem stjórnvöld hafa tekist á við í framkvæmd EES-samningsins. Ekkert um kosti og galla, herra forseti, sem er lykilþáttur í skýrslubeiðninni. Skýrslan ber að sjálfsögðu með sér að hún er samin samkvæmt forskrift ráðherra í erindisbréfi. Þetta vekur vitaskuld upp þá spurningu hvort ráðherra hafi í reynd svarað skýrslubeiðninni. Einnig má spyrja hvort vanalegt sé að ráðherra lagi erindisbréf að hentugleikum. Af því tilefni leyfi ég mér að fara fram á það við hv. forsætisnefnd að hún láti gera úttekt á því hversu algengt er að ráðherrar víki með þeim hætti sem hér er raunin frá efni skýrslubeiðna. Niðurstaðan gæti orðið athyglisverð hver sem hún kann að verða.

Herra forseti. Ríkisstjórnin ákvað í síðustu viku að grípa til tiltekinna aðgerða til að auka traust á íslensku atvinnulífi, eins og það var kallað. Þar var m.a. nefnt að hugað yrði sérstaklega að fjármögnun rannsóknar héraðssaksóknara í tengslum við Samherjamálið og að skattyfirvöldum yrði gert kleift að auka mannafla tímabundið til að sinna fyrirliggjandi verkefnum á skjótan og farsælan hátt. Ég efast ekki um að starfsfólk ákæruvaldsins er sjálfstætt í störfum sínum. Það þarf hins vegar að tryggja að staðan sé ekki sú að þegar upp koma stór mál sem krefjast sérstaks átaks þurfi sérstakan velvilja ríkisstjórnarinnar til að peningar fáist. Réttarkerfi okkar, rannsakendur og dómstólar, verða að vera fjármögnuð til að bregðast við hverju sem á dynur án þess að vera háð aðkomu stjórnvalda, velvilja og eftir atvikum öðrum skoðunum stjórnmálamanna. Í leiðara Morgunblaðsins í dag, þar sem fyrrverandi forsætisráðherra er ritstjóri, er t.d. vísað í Samherjamálið annars vegar sem fjarlægs máls sem tengist „þorskum eða þilförum“ - „eins og uppistand neðan úr Namibíu“ - og hins vegar sem „nokkurra daga gamla uppsetningu á RÚV-fjölunum“. Hver veit nema fyrrverandi forsætisráðherra og fyrrverandi formaður Sjálfstæðisflokksins eigi sér skoðanasystkini hér á þingi, a.m.k. varðandi þetta mál? Það er einfaldlega afleitt upplegg að stjórnvöld ræði og taki ákvarðanir um fjárveitingar í tengslum við rannsóknir á einstaka málum. Sjálfstæði ákæruvaldsins líður verulega fyrir slíka nálgun. Það hlýtur að vera markmiðið að stofnanir hafi almennt séð burði til að sinna þessum málum vel. Á Alþingi í gær lét Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra þau orð falla að það ætti ekki að nálgast þennan málaflokk þannig að einstök mál væru háð pólitískum velvilja eða skoðunum stjórnmálamanna yfir höfuð. Ég tek fyllilega undir þau orð. Því er miður að orðum fjármálaráðherra fylgja síðan allt aðrar aðgerðir stjórnvalda 

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða störf þingsins og einmitt þess vegna langar mig að ræða störf þingsins. Síðar í dag, ef samningar leyfa, mun hæstv. félags- og barnamálaráðherra mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, frumvarpi sem beðið hefur verið eftir frá því að lífskjarasamningar voru undirritaðir í vor. Ættum við kannski að tala um frumvarp sem beðið hefur verið eftir allt frá því að ríkisstjórnin skrifaði í stjórnarsáttmála sinn að hún ætlaði að lengja fæðingarorlofið? Við fögnum því að ríkisstjórnin ætli að standa við þau orð sín að lengja fæðingarorlofið en hins vegar verð ég að segja að mér finnst hryggilegt að þessu frumvarpi, þessu mikilvæga máli, sé skutlað inn rétt undir mánaðamót nóvember/desember þegar líður að jólahléi þingsins. Eins og allir vita fara þingmál, hvort sem þau eru hér í sátt allra eða ekki, til umsagnar til almennings og hagaðila og er vaninn að þau fari í þriggja vikna umsagnarferli. Ef þetta frumvarp á að fá þinglega meðferð eins og nauðsyn ber kemur það úr umsagnarferli þegar þingið hefur hafið jólahlé sitt. Þetta eru vinnubrögð sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, ríkisstjórn Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna, býður Alþingi Íslendinga upp á. Þetta frumvarp varðar alla verðandi foreldra og öll væntanleg börn Íslands og við eigum að afgreiða það með handarbökunum í hendingskasti á  Mér finnst þetta fullkomlega óboðlegt, herra forseti, og vænti þess að forseti ræði við ríkisstjórnina um að fara að stunda faglegri vinnubrögð. 
            

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar fyrir 3. umr. um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2020. Nefndin hefur fjallað um málið að nýju eftir 2. umr. og fengið fulltrúa fjármála- og efnahagsráðuneytisins á sinn fund. Breytingartillögur meiri hlutans eru að langmestu leyti tæknilegs eðlis, þ.e. leiðréttingar á hagrænni skiptingu gjalda og verðlagsmálum, breytingar á markaðsleigu stofnana og leiðréttingar á milli einstakra málaflokka og málefnasviða. Aðeins eru gerðar tvær breytingartillögur sem hafa áhrif á afkomuna samkvæmt 1. gr. fjárlaga, samtals að fjárhæð 102,6 millj. kr. sem leiða til lakari afkomu en miðað var við eftir 2. umr. frumvarpsins. Annars vegar eru framlög aukin um 82,6 millj. kr. vegna verðlagsbóta á viðbótarsamning milli ríkis og kirkju og hins vegar er veitt tímabundið 20 millj. kr. framlag til að styrkja rekstrargrundvöll Vigdísarstofnunar, alþjóðlegrar miðstöðvar tungumála og menningar, sem starfar innan vébanda Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum. Samningsbundið framlag ríkisins var tímabundið til þriggja ára og fellur niður á næsta ári. Meiri hlutinn væntir þess að samningurinn verði endurnýjaður og framvegis verði gert ráð fyrir árlegu framlagi innan fjárhagsramma Háskóla Íslands. Auk samningsbundins ríkisframlags hefur stofnunin hlotið fjölmarga erlenda og innlenda styrki. Breytingartillögur á tekjuhlið er að finna á þskj. 539. Samtals lækka rekstrartekjur um 145,6 millj. kr. á móti samsvarandi lækkun fjárheimildar á útgjaldahlið vegna breyttrar framsetningar á framlögum til þjóðkirkjunnar. Sú breyting hefur því engin áhrif á afkomu ríkissjóðs. Að auki er ein millifærsla á tekjuhlið þar sem áætlun um 165,1 millj. kr. flokkun veiðileyfa hreindýraráðs er breytt, fært af lið neyslu- og leyfisskatts á lið neyslu- og leyfisgjalda. Þarna er um að ræða, virðulegi forseti, breytta flokkun. Breytingar á gjaldahlið leiða til þess að útgjaldarammar málefnasviða hækka um 623,7 millj. kr. Þyngst vegur hækkun í tengslum við greiðslur stofnana á markaðsleigu, 521,1 millj. kr. Þessi útgjöld eru flokkuð sem innri viðskipti samkvæmt hagskýrslustaðli og hafa því ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Önnur tilefni eru verðlagsbætur sem vega 82,6 millj. kr. til hækkunar þar sem við 2. umræðu lá ekki fyrir útreikningur á verðlagsbótum vegna viðbótarsamnings milli ríkis og kirkju og 20 millj. kr. framlags til Vigdísarstofnunar. Á móti vegur lækkun heimildar um 145,6 millj. kr. í tengslum við breytta framsetningu á framlagi til þjóðkirkjunnar. Samsvarandi breyting er gerð á tekjuhlið og hefur því engin áhrif á afkomu ríkissjóðs. Að teknu tilliti til leiðréttingar á innbyrðis viðskiptum vegna markaðsleigu stofnana lækka útgjöldin um 43 millj. kr. Lækkun rekstrartekna nemur 145,6 millj. kr. Afkoma ríkissjóðs versnar því samtals um 102,6 millj. kr., eins og ég greindi frá, frá því sem gert var ráð fyrir við 2. umr. um frumvarpið. Auk þess er eru lagðar til tvær breytingar við 6. gr. frumvarpsins og vísa ég þá til þskj. 540, liðs 7.26, sem er heimild til að færa innra leiguverð fasteigna sem færðar verða í umsjón Ríkiseigna nær leiguverði sambærilegra eigna á sama markaðssvæði og eftir atvikum að undirbúa breytingar á fjárheimildum vegna þessa. Hins vegar er það liður 7.27, heimild til að ganga til samninga við eigendur Auðkennis um tilfærslu eignarhalds á félaginu til ríkisins. Markaðsleiga fyrir fasteignir í eigu ríkisins var innleidd í fjárlögum þessa árs og í samræmi við 52. gr. laga um opinber fjármál. Gjaldaheimildir hækka samtals um 521,1 millj. kr. þar sem fasteignir Háskólans á Akureyri og hluti af fasteignum Stjórnarráðsins greiða nú húsaleigu miðað við markaðsleigu og jafnframt er veitt heimild til að Ríkiseignir geti skilað þeim tekjum sínum til ríkissjóðs. Samkvæmt breyttum reikningsskilum ber nú að eignfæra og afskrifa fasteignir á endingartíma þeirra. Með því að taka upp innri leigu í starfsemi ríkisins sem endurspeglar verðmæti viðkomandi eignar er verið að auka fjárhagslegt gagnsæi við húsnæðisrekstur hins opinbera. Með þessum breytingum er verið að draga fram raunverulegan kostnað af opinberri þjónustu. Samræming á leigugreiðslum hjá ríkisstofnunum, óháð því hvort starfsemin er rekin í ríkishúsnæði eða húsnæði í eigu einkaaðila, er liður í þeirri viðleitni. Ríkisaðilum verður bættur mismunur á núverandi og fyrirhuguðum leigugreiðslum án þess að það hafi áhrif á afkomu ríkissjóðs eða breyti umfangi starfsemi Ríkiseigna. Í þessum áfanga er umsýsla fasteigna Háskólans á Akureyri auk fasteigna á Stjórnarráðsreitnum færð til Ríkiseigna. Flestar þær breytingar sem lagðar eru til eru millifærslur af hagrænum toga, þ.e. hagræn skipting gjalda eða breytt flokkun tekna. Ríkisútgjöld eru flokkuð í rekstrarframlög, rekstrartilfærslur, fjármagnstilfærslur og fjárfestingarframlög samkvæmt alþjóðlegum hagskýrslustaðli. Gerðar eru tillögur um breytingar á þeirri flokkun sem leiða ekki til breytinga á heildarútgjöldum. Dæmi um þetta er 2.382,9 millj. kr. framlag til Fjármálaeftirlitsins sem breytt er í tilfærslu í samræmi við sameiningu stofnunarinnar við Seðlabanka Íslands og sama gildir um 2.782,9 millj. kr. framlag til þjóðkirkjunnar sem nú er lagt til að færist sem rekstrartilfærsla. Með rekstrartilfærslum er átt við framlög ríkissjóðs til einstaklinga eða samtaka utan ríkisins án þess að um kaup á þjónustu sé að ræða. Hjá utanríkisþjónustunni er ætlunin að nýta 200 millj. kr. til kaupa á búnaði fyrir aðalskrifstofu ráðuneytisins og fyrir sendiskrifstofur erlendis og er gerð tillaga um að færa samtals 200 millj. kr. af rekstri yfir á fjárfestingarheimild af þeim sökum. Gerð er tillaga um að millifæra tímabundið 150 millj. kr. framlag til eflingar Hafrannsóknastofnun. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir 280 millj. kr. framlagi til að efla grunnrannsóknir á sviði hafrannsókna og matvælarannsókna og er þessi tillaga hluti af nánari útfærslu á þeirri ráðstöfun. Á móti eru framlög á liðnum Ýmis framlög í sjávarútvegi lækkuð um sömu fjárhæð. Samtals eru gerðar 14 aðrar tillögur sem flokkast undir breytingu á hagrænni skiptingu gjalda og breyta þær ekki heildargjaldaheimild fjárlaga samkvæmt 1. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn vekur athygli á því að hann telur ekki þörf á að leggja til frekari hækkun á framlögum til þeirra aðila sem vinna við að tryggja virkt skatteftirlit að sinni. Í frumvarpinu er nú þegar gert ráð fyrir 200 millj. kr. hækkun til embættis ríkisskattstjóra vegna aukins skatteftirlits sem útfært verður með því að styrkja bæði eftirlitssvið, greiningarteymi og tekjuskráningareftirlit hjá embættinu. Auk þess vísast til aðgerða stjórnvalda sem kynntar voru 15. nóvember sl. sem m.a. snúa að hertri löggjöf um skattundanskot og fjölgun upplýsingaskiptasamninga við önnur ríki. Frá árinu 2017 hafa framlög til ríkisskattstjóra verið aukin að raungildi um 450 millj. kr. sem eru tæp 14%. Að auki er vakin athygli á því að varasjóður málaflokksins hljóðar upp á 77,4 millj. kr. á næsta ári og er hægt að nota hann til þess að efla skatteftirlit enn meira ef þörf krefur. Þá skal þess getið að almennur varasjóður þessa árs hefur ekki verið fullnýttur enn sem komið er og því svigrúm til að bregðast við útgjaldatilefnum innan ársins í ár. Samkvæmt 28. gr. laga um opinber fjármál skal innan tveggja vikna frá því að fjárlög hafa verið samþykkt á Alþingi uppfæra fylgirit með frumvarpi til fjárlaga í samræmi við breytingar Alþingis á frumvarpinu. Ráðherra skal kynna uppfært fylgirit fyrir fjárlaganefnd. Meiri hlutinn leggur til að 10 millj. kr. verði millifærðar á lið vegna styrkja til uppbyggingar landsmótsstaða af almennum styrkjalið íþróttamála þannig að tekið sé tillit til þess að þrjú landsmót verða á næsta ári og styrkir til uppbyggingar landsmótsstaða ættu að taka mið af því. Auk þess leggur meiri hlutinn til að 50 millj. kr. verði millifærðar af fjárheimild nýbyggingarinnar Alþingis yfir á framkvæmdir á Alþingisreit innan sama fjárlagaliðar fylgiritsins til að mæta kostnaði við uppsetningu á lyftu í Þórshamri. Umboðsmaður Alþingis er til húsa í Þórshamri og þar hefur ekki verið aðgengi fyrir fatlaða þar sem engin lyfta er í húsinu. Unnið er að breytingum á húsinu og uppsetningu á lyftu og hefur Framkvæmdasýsla ríkisins umsjón með verkinu fyrir Alþingi. Fyrir utan breytingarnar vegna hagrænnar flokkunar og markaðsleigu eru hér lagðar til nokkrar millifærslur þar sem í ljós hefur komið að breytingar sem lagðar voru til fyrir 2. umr. um frumvarpið eiga betur heima á öðrum liðum og gerð er frekari grein fyrir því í lokakafla nefndarálitsins. Ég vísa, virðulegi forseti, í nefndarálitið til frekari skýringa. Að þessu sögðu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef gert grein fyrir og eru skýrðar nánar í nefndaráliti meiri hlutans og gerð er tillaga um á sérstökum þingskjölum. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Páll Magnússon, Njáll Trausti Friðbertsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Virðulegi forseti. Mér liggur eitt á hjarta sem kom upp aðeins fyrir lok 2. umr. og það eru fundir meiri hluta fjárlaganefndar með umsagnaraðilum fjárlaga, þ.e. með ráðherra. Meiri hluti boðaði ráðherra á fund til sín sem var haldinn á nefndasviði án þess að minni hlutinn fengi að taka þátt í þeim fundum og fá upplýsingar frá ráðherra og spyrja ráðherra um einstök atriði á málefnasviði hans. Mig langar að vita, virðulegi forseti, hvort formaður telji það ekki dálítið óheppilegt og hvernig það passi eiginlega við aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds að hægt sé að hafa sína hentisemi með fundi milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds hvað varðar einstök atriði fjárlaga. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna sem var eitthvað á þá leið hvort farið hefðu fram sérstakir fundir. Það voru engir formlegir fundir haldnir. Fyrst vil ég segja að öll erindi, fjárbeiðnir og erindi, sem koma inn til fjárlaganefndar eru öll skráð á vegum nefndarinnar og send áfram á þá ráðherra hvar ábyrgðin liggur. Svo köllum við eftir sérstökum svörum við þessum erindum frá ráðuneytum. Við vorum fyrst og fremst að kalla eftir því hvar það lægi í ráðuneytinu, hvernig væri með þau, því að við fengum ekki formleg svör við öllum þeim erindum. En það voru engir formlegir fundir. Ég get komið inn á það aftur í síðara andsvari.

Virðulegi forseti. Það koma formleg erindi inn til þingsins um fjárheimildir hingað og þangað sem eiga ekki að fara þá leið núna samkvæmt lögum um opinber fjármál heldur aðra leið. Fjárlaganefnd sendir réttilega ábendingar þar um til þess sem sendir inn beiðnina og til viðkomandi ráðuneytis. Það er á mjög formlegum nótum. Hérna liggur fyrir frumvarp til fjárlaga, það er allt mjög formlegt. Eftir því sem ég heyrði á svari hæstv. formanns fjárlaganefndar er það síðan allt í einu ekki formlegt þegar meiri hluti fjárlaganefndar fær ráðherra á fund til sín á nefndasviði Alþingis til að útskýra hvað varð um þessar fjárbeiðnir og minni hlutinn fær ekki að koma þar að eða spyrja nánar um þær skeytasendingar sem fara þarna á milli framkvæmdarvalds og löggjafans. Í lögum um Stjórnarráð Íslands eru skilgreind formleg og óformleg samskipti sem ráðherra á að skrá. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir spurninguna. Ég ítreka að það voru engir formlegir fundir. Það er fullkomlega eðlilegt að við eigum samtöl við okkar ráðherra, en það voru engir formlegir fundir haldnir. Ef fundirnir hefðu verið formlegir hefðu þeir verið með allri nefndinni, það er bara þannig. Ég veit ekki alveg hvað hv. þingmaður er að fara í þessu efni og get ekkert svarað öðruvísi.

Herra forseti. Við áttum nokkur orðaskipti í þingsal í gær um viðbótarfjárheimildir vegna hins svokallaða Samherjamáls, sér í lagi til skattrannsóknarstjóra og héraðssaksóknara. Þar var fullyrt, án þess að farið væri nánar út í með hvaða hætti það væri afgreitt, að fyrir þessu væri nægjanlegt svigrúm í fjárheimildum og mætti beita jafnvel varasjóði. Mér fundust svör ráðherra nokkuð óljós en í dag sjáum við þær fréttir að héraðssaksóknari hefur óskað eftir heimild til að ráða sex starfsmenn frá byrjun næsta árs og jafnvel tvo til viðbótar sem gæti þýtt að heildarútgjöld embættisins ykjust um 10–15% á ársgrundvelli. Það er allnokkuð og ég geri ráð fyrir að það sé talsvert umfram það svigrúm sem sérstakur varasjóður þar dekkar. Ég spyr því hv. formann fjárlaganefndar: Hefur hann fengið fullnægjandi skýringar á því 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir spurninguna. Fyrst er að segja um það sem snýr að embætti héraðssaksóknara að þar erum við með heildarfjárheimild upp á rúmlega 1 milljarð. Það er mjög öflug stofnun með 51 starfsmann og ýmis mál sem koma þar inn á borð. Ég get alveg svarað því hratt að ekki hefur borist formlegt erindi eða beiðni til fjárlaganefndar vegna einhverra tiltekinna mála. Við erum með mjög burðuga stofnun sem tekst á við mörg ólík og misflókin mál. Þess utan erum við með embætti í skattrannsóknum sem eru með miklar fjárheimildir. Hv. þingmaður kom líka inn á varasjóði en það er ekki varasjóður 

Herra forseti. Það er einmitt þess vegna sem ég spyr. Í gær var fullyrt í þingsal að nægjanlegt svigrúm væri til að mæta þessu, en hér er einmitt enginn varasjóður til að mæta beiðni sem þegar er komin frá þessu embætti, að starfsmönnum verði fjölgað án þess að það sé tilgreint sérstaklega vegna hvaða verkefna. Það má lesa á milli línanna að það tengist ekki hvað síst Samherjamálinu sem ríkisstjórnin hefur lýst yfir að nægjanlegu fjármagni verði varið til. Hún hefur hins vegar ekki gert neinar ráðstafanir vegna þess í tengslum við fjárlagaumræðuna núna. Ég verð að viðurkenna að mér þykir ekki sérlega góður bragur á því að það sé einfaldlega ekki klárað að auka fjárheimildir þessa embættis. Það er talað um sex til átta starfsmenn til viðbótar við þá rúmlega 50 starfsmenn sem þar eru. Það er umtalsverð aukning á umsvifum embættisins og væri mjög eðlilegt að það væri klárað í þingsal, en því var hafnað af meiri hlutanum. Þess vegna spyr ég enn og aftur: Hefur formaður fjárlaganefndar fengið fullnægjandi svör við því 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við skulum hafa í huga að þær stofnanir sem takast á við svona ólík mál eru mjög burðugar og með miklar fjárheimildir. Ef við tökum þrjú embætti, embætti héraðssaksóknara, ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra, erum við að tala um meira en 5 milljarða heimildir inn á næsta ár  Hv. þingmaður kom inn á tiltekið mál og það er á frumstigi.

En beiðnin …

Þá er bara ráðherrans að vinna úr því með sinni stofnun, það er þannig.

Herra forseti. Ég er á svipuðum slóðum því að þetta skiptir miklu máli. Í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar er beinlínis vísað í notkun á almennum varasjóði til að mæta fjárþörf eftirlitsstofnana vegna Samherjamálsins en samkvæmt lögum er nýtingin á þeim sjóði háð ströngum skilyrðum og ákvæðin ber að túlka þröngt. Þetta stendur í greinargerð. Þar segir m.a. að útgjöldin þurfi að vera ófyrirséð og það eru þau ekki fyrir árið 2020. Það er ekkert ófyrirséð að það þurfi að rannsaka Samherjamálið á næsta ári. Til viðbótar verða útgjöldin samkvæmt lögum að vera þannig að ókleift sé að mæta þeim með öðrum hætti, eins og segir í lögunum. Þetta er ekki heldur uppfyllt því að við erum enn með opin fjárlög sem við erum að ræða hér í dag. Sé ætlunin að nota varasjóði málaflokka þurfa þau útgjöld líka að vera óvænt, samkvæmt lögum, sem þau eru ekki í þessu tilviki þegar litið er til næsta árs. Mig langar sömuleiðis að minna formann fjárlaganefndar á að varasjóður 

Hv. þingmenn eru beðnir um að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og andsvarið. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir lög um opinber fjármál og þá grein sem fjallar um almenna varasjóðinn. Það er rétt. Hér er vísað í nefndaráliti meiri hlutans í almenna varasjóðinn og hvað er inni á almenna varasjóðnum á þessu ári og það er mikill munur þar á og það veit hv. þingmaður, þó að hann lesi lögin margoft er munur á þessu ári. Á þessu ári er þetta ófyrirséð, óhjákvæmilegt og tímabundið. Það er bara þannig. Við erum ekki að tala um 2020. Það stendur ekki í nefndarálitinu. Það þarf að fara rétt með. Það er mikill munur á þessu þó að við lesum lögin upp margoft. Það er ekki rétt að varasjóður málaflokksins sé tómur. Það er enginn varasjóður, það er bara val ráðherra.

Herra forseti. Ef það er enginn varasjóður er varasjóðurinn tómur.  Ég skil ekki af hverju formaður fjárlaganefndar og Framsóknarmaðurinn vill sætta sig við að einn maður, formaður Sjálfstæðisflokksins, muni ákveða hversu mikið rannsóknaraðilar Samherjamálsins fá. Af hverju getum við ekki tekið þessa ákvörðun hér? Við erum að samþykkja breytingartillögu milli umræða um að setja pening til Vigdísarstofnunar, í snjómokstur, í Vínlandssetrið, í Flugsafn Íslands. Af hverju getum við ekki tryggt að eitthvað fari til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra? Ég bara skil ekki þessa 

Hæstv. forseti. Það er mjög mikilvægt að það liggi fyrir að við erum með öflugar og burðugar stofnanir. Af því að hv. þingmaður kom inn á skattrannsóknarstjóra: Ef við tökum þau embætti, ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra og héraðssaksóknara, öll saman erum við með heimildir upp á yfir 5 milljarða til að takast á við ólík mál. Hér kemur upp eitthvert mál í fjölmiðlum sem hv. þingmaður vill vísa til og ætlast til þess - talandi um lög um opinber fjármál - að við förum að ýta útgjaldaheimildum af stofnunum út af einhverjum tilteknum málum í fjölmiðlum. Það væri fyrst þá sem við værum farin að dansa á mjög skrýtinni línu í lögum um opinber fjármál, talandi um þau. Við erum með mjög öflugar stofnanir, miðað við 5 milljarða, sem munu takast á við þau mál eins og þau koma fyrir. Fjárlaganefnd hefur ekki fengið neina sérstaka beiðni um að setja á 

Virðulegur forseti. Það kemur skýrt fram í nefndaráliti meiri hlutans að sérstaklega þurfi að framlengja frítekjumark öryrkja sem er 109.600 kr. Það kemur skýrt fram að þetta er óbreytt frá 2009. Þeir segjast ætla að skoða það 2020. Mig langaði bara að spyrja: Hvers vegna í ósköpunum hefur þetta ekki verið uppfært? Ef þetta væri uppfært í dag væri frítekjumarkið vel yfir 200.000 kr. Það er eiginlega óskiljanlegt að það skuli hafa verið látið óbreytt frá 2009, og svo velt yfir á næsta ár.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir andsvarið. Ég skal bara viðurkenna að ég náði ekki spurningunni, um hvað þetta fjallar nákvæmlega í þeim breytingum sem ég fór yfir hér áðan. Ég ætla að biðja hv. þingmann um að skýra málið frekar í seinna andsvari þannig að ég geti mögulega svarað.

Virðulegur forseti. Þetta er bara úr nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga 2020 frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Það stendur skýrum stöfum að framlengja eigi frítekjumarkið óbreytt, 109.600 kr. Það hafi ekki verið uppfært frá 2009 og það verði hugsanlega skoðað 2020. Þetta er eiginlega stórfurðulegt vegna þess að þarna erum við að tala um frítekjumark öryrkja af atvinnutekjum, sem ætti að vera tvöfalt meira ef rétt hefði verið gefið, ef þetta hefði bara verið uppfært. Þetta er eiginlega óskiljanlegt að því leyti til að þetta heftir vinnugetu öryrkja. Þetta kemur líka í veg fyrir að ríkið fái skatttekjur af vinnu því að þetta er hagkvæmt fyrir ríkið en ekki óhagkvæmt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég veit að hann er að vísa til frítekjumarks, að það hafi ekki hækkað. Ég myndi halda að það ætti þá að gerast í tengslum við einhverjar heildarbreytingar sem við höfum talað um í þessum málaflokki þó að þær séu ekki lagðar til hér. Ég myndi reikna með því að það kæmi í heildarsamhengi við aðrar breytingar í málaflokknum.

Herra forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum í 3. umr. um þetta blessaða fjárlagafrumvarp og ætla ekki að taka mikinn tíma í það, það er borin von að ná fram einhverri breytingu á því hjá þessum meiri hluta. Ég vil samt vekja sérstaka athygli á því hvað það eru sérkennileg vinnubrögð hjá meiri hluta Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins að treysta sér ekki til að samþykkja eina einustu breytingartillögu frá stjórnarandstöðunni þótt sumar þeirra séu efnislega nákvæmlega eins og fyrri tillögur þessa sama fólks. Þetta er ótrúlegt, herra forseti. Það er einnig sérstaklega áhugavert að sitja í þessari blessuðu fjárlaganefnd þar sem heilmikil vinna á sér stað, þar er tekið á móti fjölmörgum gestum og umsagnaraðilum og farið yfir vel gerðar umsagnir, en nánast ekkert af því skilar sér í breytingartillögum nefndarinnar. Þær breytingar sem eru gerðar á fjárlagafrumvarpinu eru nánast allar frá ráðherranum. Nefndin fær skjal frá hæstv. fjármálaráðherra og það er einfaldlega stimplað. Stundum velti ég fyrir mér til hvers við erum með þessa nefnd þegar hún gerir ekki neitt með þær umsagnir sem hún fær. Mér finnst þetta vera lítillækkandi fyrir alla sem sitja í nefndinni og þá sem sitja þetta blessaða þing. Löggjafarvaldið er hjá Alþingi en við förum ekkert með það. Við treystum okkur ekki til að gera eina einustu efnislega breytingu, nánast enga, á frumvarpinu. Við gerum tæknilegar breytingar eins og einhverjir embættismenn, með fullri virðingu fyrir þeim. Þetta er afskaplega sérkennilegt. Ég veit alveg að kollegar mínir í fjárlaganefnd, þó að þeir styðji þessa ríkisstjórn í dag, eru mér sammála og ég veit að þetta er ekki nýr vandi. Þetta var líka svona hjá fyrri ríkisstjórnum en ég bara bið hv. þingmenn, við hljótum að geta komist upp úr þessum hjólförum. Við erum kosin hingað vegna þess að við höfum einhverjar pólitískar hugsjónir, við erum ekki embættismenn, við sækjum umboð okkar til kjósenda og við hljótum að geta endurspeglað okkar pólitík í fjárlaganefnd og náð einhverju í gegn þar. Þetta er ótrúlega dapurleg staða í fjárlagavinnunni. Ég velti því fyrir mér til hvers maður er að mæta fyrst þetta er alltaf svona. Þetta er þriðja árið í röð. Nú er bara eitt fjárlagaár eftir, eftir að við afgreiðum þetta frumvarp. Þá er þessi ríkisstjórn sem betur fer farin frá völdum og kemur vonandi aldrei aftur.

Vertu ekki of viss.

Ég vona að ég sé sannspár um þetta því ég held að þjóðin eigi betra skilið. Við erum kosin til að standa við okkar loforð og það er alveg augljóst að hér eru stór og þung loforð svikin. Það þarf ekkert að hlusta á stjórnarandstöðuþingmanninn Ágúst Ólaf frá Samfylkingunni, hlustið bara á Öryrkjabandalagið, hlustið á Alþýðusamband Íslands, verkalýðshreyfinguna, stúdenta, hjúkrunarheimilin úti á landi, heilbrigðisstofnanir úti á landi, Landspítalann, framhaldsskólana, kvikmyndageirann. Af hverju hlustið þið ekki á þessa aðila? Enginn þeirra er ánægður með þetta fjárlagafrumvarp og þið hafið samt úr 1.000 milljörðum að spila. Það er nú algert afrek að afgreiða fjárlagafrumvarp upp á 1.000 milljarða með jafn mikilli óánægju og raun ber vitni. Það er alveg ótrúlegt, herra forseti. Það er kannski eins og rispuð plata í hugum sumra, en engu að síður nauðsynleg plata að mínu mati, að fara aðeins yfir hvað er í þessu frumvarpi. Ég ætla að hlaupa yfir það helsta og ég veit að mínir félagar hafa heyrt þetta áður en þetta er bara satt og ekkert af þessu hefur verið hrakið, ekki neitt. Lítum bara á háskólastigið. Hér næst ekki að uppfylla það loforð sem er í stjórnarsáttmálanum um að fjármögnun háskólastigsins nái fjármögnun OECD-ríkjanna á næsta ári. Það stendur í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar. Ef ég skoða fjármálaáætlunina, sem nær til fimm ára, á að ná fjármögnunarstigi Norðurlandanna. Við náum því ekki heldur. Númer tvö. Framhaldsskólarnir fá lækkun milli ára. Það er óumdeilanlegt Hvenær var því lofað í kosningabaráttunni fyrir tveimur árum? Ég man ekki eftir einum einasta fundi hjá Framsóknarmönnum þar sem þeir sögðust ætla að lækka fjármuni til framhaldsskólanna. Ég man hins vegar eftir loforðum hér þar sem var sagt að styttingarpeningarnir svokölluðu ættu að haldast auk þess sem lofað var stórsókn. Ég veit mætavel að þegar framhaldsskólinn styttist um eitt ár þá fækkar framhaldsskólanemum og þá er hægt að reikna sig upp í að að peningur per haus hækki en það var ekkert loforð um það. Því var lofað að þeir peningar myndu haldast og síðan átti að bæta í. Í nefndarálitinu við 2. umr. kom skýrt fram hvaða framhaldsskólar fá niðurskurð á milli ára. Eina stórsóknin sem ég sé í þessu er stórsókn í yfirlýsingum ráðherra um að hér sé verið að spýta í, í allar áttir, á meðan raunin er allt önnur. Kvikmyndageirinn. Hvenær var honum lofað að hann fengi 30% niðurskurð þegar litið er til endurgreiðslu kostnaðar vegna kvikmyndagerðar? Ég man ekki eftir því kosningaloforði en það er í frumvarpinu. Hvenær var því eiginlega lofað, herra forseti, að lækka ætti fjármuni til Tækniþróunarsjóðs, Innviðasjóðs, lýðheilsusjóðs, sprotasjóðs, Jafnréttissjóðs? Ég man ekki eftir því kosningaloforði. Og hvenær, herra forseti, var því lofað fyrir tveimur árum að ríkisstjórnarflokkarnir, Vinstri græn og Framsóknarflokkurinn, látum Sjálfstæðismenn aðeins hvíla í bili, ætluðu að standa fyrir frumvarpi þar sem lækkaðir yrðu fjármunir til hjálpartækja, til endurhæfingarþjónustu, til verndaðra vinnustaða öryrkja, til vinnusamninga öryrkja? Svona mætti lengi telja. Fjármunir eru lækkaðir til almennrar löggæslu, til Persónuverndar og til skattrannsóknarstjóra og héraðssaksóknara milli ára, þeir halda ekki einu sinni í við verðbólgu. Þetta kemur bara skýrt fram og þessir flokkar treysta sér ekki til að samþykkja breytingartillögur - þið þurfið ekkert að samþykkja breytingartillögur okkar í Samfylkingunni, látum það vera fyrst ykkur líður svo svakalega illa með að samþykkja eitthvað frá einhverjum sem er í andstöðuflokki. Leggið bara fram eigin breytingartillögu þar sem þið tryggið fjármuni til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra. Ég skal glaður samþykkja það. En það virðist vera of erfitt. Það má bara alls ekki setja krónu til viðbótar til héraðssaksóknara eða skattrannsóknarstjóra vegna Samherjamálsins. Ég frábið mér allan málflutning um að ég sé að hlutast til um einstakar rannsóknir. Ég sé bara lykileftirlitsaðila sem ná ekki einu sinni að sinna málabunkanum í dag út af Panama-skjölunum sem ónefndir þingmenn eru nú sjálfir í og ráðherrar. Þeir ná ekki einu sinni að sinna þeim málabunka og hvað þá þegar Samherjamálið bætist við. Það er öllum í hag, meira að segja Samherja, að rannsóknin sé unnin hratt og vel. Það græðir enginn á því að þessi rannsókn dragist í einhver tíu ár eins og sum bankamálin gerðu. Af hverju getum við ekki bara sameinast um að gera þetta almennilega? Af hverju þurfum við að líta til Namibíu til að sjá hvaða aðgerðir er hægt að fara í? Það er ótrúlega áhugavert að sjá það að nú þegar Samherjamálið er orðið tveggja vikna gamalt hefur ríkisstjórnin nánast ekkert gert. Ef maður bakkar aðeins og spyr: Hvað hefur ríkisstjórnin gert í Samherjamálinu? Jú, hún hefur fellt tillögu um að setja aukna fjármuni til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra vegna málsins. Viti menn, þessi ríkisstjórn og ríkisstjórnarflokkarnir munu fella þetta tvisvar því við erum aftur með tillögu um að setja peninga til þessara aðila. Þingmenn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins munu ekki fella þessa tillögu einu sinni, þeir munu fella hana tvisvar. Þau vísa í varasjóðinn eins og ég gat um í andsvari mínu. Í fyrsta lagi: Það er enginn varasjóður fyrir héraðssaksóknara. Það uppgötvaðist í morgun, held ég. Og númer tvö: Það er ekki leyfilegt að nota hinn almenna varasjóð í þessum tilgangi. Hinn almenni varasjóðurinn á að fara í eitthvað ófyrirséð. Er Samherjarannsóknin ófyrirséð á næsta ári? Í hvaða heimi er það? Heldur fólk virkilega að rannsókn Samherjamálsins ljúki á þessu ári? Það er mánuður eftir af árinu, að sjálfsögðu ekki. Númer þrjú: Það er sagt í lögum að ekki eigi að nota almenna varasjóðinn ef hægt er að bæta í með öðrum hætti. Hvað erum við að gera í dag? Við erum með fjárlagafrumvarpið, við getum bætt í við þessa aðila í dag. Það er svo lítið mál og yrði þverpólitísk samstaða um það og allir myndu stækka við það og það yrði málinu til hagsbóta. Hér voru menn að stæra sig af því að eftirlitsaðilarnir væru stórir og sterkir. Þessir eftirlitsaðilar eru ekki stórir og sterkir. Héraðssaksóknari, skattrannsóknarstjóri og aðrir eftirlitsaðilar ná ekki að sinna þeim málum sem þeir hafa í dag. Þetta er gömul og ný saga. Það er ekki hægt að segja að við þurfum ekkert að bæta í þó að eitthvert mál bætist við. Eitthvert mál? Samherjamálið verður risavaxið mál sem teygir anga sína yfir mörg lönd. Alþjóðastofnanir munu fylgjast með þessu. Önnur ríki munu fylgjast með þessu. Orðspor Íslands er undir. Í alvörunni. Af hverju getum við ekki gert þetta almennilega? Þetta er öllum í hag, líka þeim sem eru ásakaðir um eitthvað brotlegt. Það er ekki verið að reyna að klekkja á einum eða neinum, við erum bara að reyna að tryggja að eftirlitsstofnanir sem nú þegar ná ekki að sinna sínum málaflokkum fái þá fjármuni sem við höfum úr að spila til að mæta þessari þörf. Nei, það á að nota varasjóði ráðherrans, setja þetta í hendur á formanni Sjálfstæðisflokksins af öllum mönnum því hann ákveður, hann ræður útdeilingu varasjóðsins ef hann telur það vera í lagi. Ég tel að sú nýting á varasjóði væri algjörlega á gráu svæði, bæði almenna varasjóðsins og varasjóði málaflokksins, því þetta eru ekki óvænt útgjöld. En segjum að hann ætli að nýta sér þá leið. Þá er það hans ákvörðun um að skammta pening í þessa rannsókn. Er það virkilega það skref sem við viljum stíga? Auk þess hefur hann engan varasjóð fyrir héraðssaksóknara. Hann hefur það ekki. Sá varasjóður er ekki til. Þá þarf hann að grípa í almenna varasjóðinn sem er augljóslega ekki í lagi að nota. Herra forseti. Mig langar að nefna nokkur önnur atriði sem skipta máli. Við í Samfylkingunni, Flokki fólksins og Pírötum höfum sameinast um eina stóra breytingartillögu. Hún þarfnast svo sannarlega talsverðrar athygli því að þetta er breytingartillaga sem nær til aldraðra og öryrkja. Ég vil vekja sérstaka athygli á henni. Hugmyndafræðin hér er að enginn verði skilinn eftir undir lágmarkslaunum. Við erum tíunda ríkasta land í heimi. Hvernig stendur á því að við þurfum alltaf að vera að rífast um það hversu mikið öryrkjar og aldraðir eiga að fá? Af hverju þarf örorka á Íslandi í allt of mörgum tilvikum að þýða fátækt? Af hverju þarf það að eldast í okkar ágæta landi að þýða óvissu og fátækt í allt of mörgum tilvikum? Það er svo merkilegt að við í þessum sal ákveðum í raun og veru laun þessara tveggja hópa, 20.000 öryrkja og 40.000 eldri borgara. Þess vegna er það hápólitískt hvernig við skömmtum til þessara hópa og það er ótrúlegt að við getum ekki skammtað þeim, ef þannig má orða það, eða tryggt þeim a.m.k. þau lífskjör sem samið var um í svokölluðum lífskjarasamningum. En þetta eru þeir hópar sem eru enn þá skildir eftir. Það er svo sannarlega hægt að gera betur. Ég veit mætavel að hér er ekki hægt að gera allt fyrir alla en byrjum a.m.k. á öryrkjum og eldri borgurum. Útgerðarmenn eiga að vera aðeins lengra frá en við byrjum alltaf á þeim. Hér tala verkin svo sannarlega því að veiðileyfagjöld hafa lækkað um helming síðan þessi ríkisstjórn tók við. Staðreynd. Þau hafa lækkað um helming. Eitt það fyrsta sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur gerði var að breyta lögunum þannig að veiðileyfagjöld myndu lækka. Pólitísk ákvörðun. Lög eru mannanna verk og það er ótrúlegt að ég man ekki eftir því kosningaloforði 2017 að hér stæði til að lækka veiðileyfagjöld um helming en það hefur gerst. Nú eru veiðileyfagjöldin orðin það lág að þau ná ekki að dekka þann kostnað sem stjórnvöld verða fyrir við að sinna greininni, í stjórnun og eftirliti og öðru slíku. Sú tala sem ég fæ frá sjávarútvegsráðherra sjálfum er hærri. Hinn opinberi kostnaður sem skattgreiðendur verða fyrir vegna greinarinnar er hærri en fyrirhugað veiðileyfagjald. Nú er veiðileyfagjaldið orðið það lágt að það er lægra en tóbaksgjaldið og laxveiðimenn munu greiða meira fyrir sín veiðileyfi en stórútgerðarmenn á næsta ári. Stundum átta ég mig ekki á í hvaða heimi sumir stjórnmálamenn starfa vegna þess að samkvæmt lögum er það þjóðin sem á þessa auðlind. Ég undirstrika að ég vil svo sannarlega að íslenskum sjávarútvegi vegni vel og ég gleðst þegar honum gengur vel. Það skiptir okkur miklu máli. En við megum ekki gleyma því að sjávarútvegsfyrirtækin hagnast á nýtingu sameiginlegrar auðlindar sem samkvæmt lögum er í eigu þjóðarinnar og þjóðin er hlunnfarin þegar kemur að veiðileyfagjaldinu. Það er svo augljóst. Veiðileyfagjald er ekki eins og hver annar skattur, við skulum ekki blanda þessu saman. Veiðileyfagjaldið er aðgöngumiði að einum bestu fiskimiðum jarðar. Það er staðreynd. Ég er sannfærður um að sjávarútvegurinn geti greitt meira í hina sameiginlegu sjóði í gegnum veiðileyfagjöld en hann gerir núna. Arðgreiðslurnar frá 2010 hafa verið um 100 milljarðar kr. í sjávarútvegi, arðgreiðslur sem fara bara í vasa einstakra útgerðarmanna. Fyrir tveimur árum gekk einn útgerðarmaður út með 22.000 milljónir í vasanum, munið þið eftir því? Með 22.000 milljónir gekk einn maður út úr einu útgerðarfyrirtæki þegar hann seldi.  Það er alveg borin von að það gerist eitthvað í þessum efnum hjá ríkisstjórninni því það er svo augljóst hvaða hagsmunir ráða hér alltaf. Mér fannst það svo táknrænt, þó að það sé ekkert heimsins stærsta mál, þegar formaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármálaráðherra, mælti fyrir frumvarpi fyrir tveimur vikum um að afnema bæri stimpilgjöld þegar keypt eru stór skip. Þetta segir sína sögu. Er það forgangsatriði að afnema stimpilgjöld hjá þeim sem eru að kaupa stór skip? Voru Vinstri græn og Framsókn kosin til að setja þetta í forgang á meðan almenningur þarf að greiða sín stimpilgjöld? Af hverju má ekki nefna t.d. hækkun fjármagnstekjuskatts sem tiltölulega fáir greiða út af frítekjumarkinu? Af hverju þurfum við að hafa lægsta fjármagnstekjuskatt af öllum Norðurlöndunum? Af hverju má ekki skoða og ræða auðlegðarskatt, stóreignaskatt, á sama tíma og 1% ríkustu landsmanna sem öll kjósa Sjálfstæðisflokkinn á meiri hreinar eignir en 80%? 1% á meira en 80% og það er ekki tilviljun að öll þau sem tilheyra ríkasta prósenti Íslands kjósi Sjálfstæðisflokkinn því að þau vita að það er sá flokkur sem gætir þeirra hagsmuna. Við eigum að líta á heildina. Við eigum ekki alltaf að fókusera á 1% eða 5% eða 10%, fókuserum á stóra mengið, almannahagsmunina. Þetta mun hver einasti þingmaður segja eftir 18 mánuði þegar þetta blessaða fólk sækist eftir endurkjöri en verkin tala og þau tala skýrt. Önnur staðreynd: 40% af nýjum auði sem myndast hefur frá 2010 hafa farið til ríkustu 10% Íslendinga. Þannig að eignaójöfnuðurinn er ekki bara mikill á Íslandi, hann er að aukast. 40% fer til ríkustu 10%. Skattkerfi er eitthvað sem við stjórnum hér í þessum sal. Af hverju getum við ekki beitt því með sanngjörnum hætti og stuðlað að meiri jöfnuði? Jöfnuður er ekki bara einhver falleg hugmyndafræði, alla vega ekki frá mínum sjónarhóli séð, jöfnuður er góð hagfræði, jöfnuður er góð pólitík og góð hagfræði. Samfélög þar sem jöfnuður ríkir eru rík samfélög. Þetta er svo rakið í litlu samfélagi eins og Íslandi. Við erum pínulítið land, 360.000 manns. Við erum svo lítil að það fæðast jafn margir í dag í heiminum og búa á Íslandi, hugsið ykkur. Við búum í ríku landi þegar litið er til auðlinda. Af hverju getur skiptingin ekki verið jafnari? Af hverju þurfa 70% öryrkja að lifa á 300.000 kalli eða minna, 70%? Af hverju þurfa 6.000 börn í tíunda ríkasta land í heimi að þola efnahagslegan skort? Þetta þarf ekki að vera svona. Það sem við ákveðum í þessum sal eru mannanna verk. Við ákváðum skattapólitíkina, við ákváðum það hvernig við útdeilum okkar sameiginlegu gæðum. Um það snýst pólitík, hvers konar kerfi við búum við. Við erum hér með ofurríkt fólk, alveg ofurríkt á evrópskan mælikvarða, sem getur svo sannarlega lagt meira af mörkum. Ég er ekki að tala um að allir verði jafnir. Auðvitað verður fólk alltaf mismunandi þegar kemur að efnahag. Fyrr má nú vera. En við getum svo sannarlega gengið lengra í að auka hér jöfnuð. Þegar litið er til Norðurlandanna erum við sú þjóð sem er langneðst á lista Oxfam, og Svíar langefstir, þegar kemur að aðgerðum til að auka jöfnuð. Ekki getur það verið arfleifð sem Vinstri grænir geta verið stoltir af. Ég heyri það iðulega þegar ég fer krítískt yfir þessi blessuðu fjárlög, sérstaklega þegar ég er að gagnrýna Vinstri græna, að stefnt sé að því að bæta stöðuna, að það sé markmið að bæta stöðu öryrkja, aldraðra o.s.frv., en nú er tíminn á þrotum. Þolinmæðin er líka á þrotum. Eins og ég gat um í upphafi þá er bara eitt fjárlagafrumvarp eftir hjá þessari ríkisstjórn. Tími hennar er bara búinn og það er sorglegt hvernig tækifærin voru ekki nýtt strax í upphafi kjörtímabilsins þegar efnahagurinn var sterkari en nú er, þegar hér var mikill hagvöxtur, góðæri. Þetta er ríkisstjórn hinna glötuðu tækifæra. Nú er farið að harðna á dalnum og hagvöxtur er kominn í samdrátt. Þá er auðvitað minna úr að spila, ég veit það, en það er samt nóg í pottinum. Landsframleiðsla Íslands er há. Hér eru sköpuð mikil verðmæti, sem betur fer, en aðgenginu og gæðunum er svo sannarlega misskipt. Herra forseti. Við getum ekki einu sinni haft ríkisstjórn sem er leidd af sósíalista, að eigin mati, sem treystir sér að lyfta kjörum öryrkja upp í lágmarkslaun. Það virðist vera of stór biti. Enn þá þurfa öryrkjar að vera með lægri laun en lágmarkslaun. Ég sé engan sósíalisma í þessu, enga vinstri stefnu í þessu. Ég sé bara ekki góða pólitík í því að skilja þessa hópa eftir af öllum hópum. Því sem ég er að básúna hér má finna stoð hjá öðrum aðilum en Samfylkingunni. Aðrir flokkar hafa bent á þetta og ekki þarf annað en að líta á umsögn Alþýðusambands Íslands þar sem það gagnrýnir fjárlagafrumvarpið mjög krítískt, að það tryggi hvorki félagslegan né efnahagslegan stöðugleika. Það stendur í umsögninni. BSRB, stærstu samtök opinberra starfsmanna þar sem tveir þriðju eru konur, eru sömuleiðis með mjög harðorða umsögn. Þessir stóru aðilar sem tala fyrir munn ansi margra eru á svipuðum slóðum og ég í dag. Hér sé misskiptingin sannarlega óbærileg og óréttlát. Að lokum, herra forseti, finnst mér því miður stórir hópar - barnafólk, millitekju- og lágtekjufólk, sjúklingar, skólafólk, aldraðir og öryrkjar og í raun þorri almennings - vera illa sviknir af þessu fjárlagafrumvarpi, sem er stærsta mál ríkisstjórnarinnar, löðrandi í pólitík. Við höfum bent á að tekjumöguleikar hins opinbera eru illa nýttir og það bitnar á nauðsynlegri uppbyggingu innviða í samfélaginu. Þetta frumvarp svarar engan veginn kalli landsmanna um frekari fjárfestingu í meginstoðum samfélagsins og er órafjarri því sem þessir stjórnarflokkar lofuðu í kosningum og er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni ræðuna. Mér fannst margt mjög gott í henni og skárra væri það ef hv. þingmaður í stjórnarandstöðu deildi ekki á einhverja þætti í fjárlagafrumvarpinu. Ég deili ekki við hv. þingmann um það að meiri jöfnuður og jöfnuður í þjóðfélagi sé æskilegur og ætla hvorki út í þá umræðu né um fleiri þætti sem snúa að fjárlagafrumvarpinu. Mér fannst við taka umræðu um skólakerfið og fleira ágætlega í 2. umr. Mig langar aðeins að snúa spurningu minni að fjárlagaferlinu. Hv. þingmaður hefur ágætisþingreynslu og sat á þingi áður en við tókum upp lög um opinber fjármál. Væntanlega er ýmislegt sem breyttist í því verklagi sem rammi laganna er og fjárlagaferlið sjálft. Kannski er mesta breytingin í því að veigamiklar breytingar eiga sér stað í viðamikilli vinnu við fjármálaáætlun sem maður sér síðan varpast yfir í fjárlagafrumvarp að hausti og þá eru frávikin ekkert mjög mikil. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í meginbreytinguna, þá kosti sem hann sér við þetta nýja verklag í fjárlagaferlinu og meginbreytinguna frá því verklagi sem hann þekkti áður en við tókum upp lög um opinber fjármál.

Herra forseti. Ég held að lög um meðferð opinberra fjármála hafi verið góð hugmynd. Mér finnst gott að við erum ekki í gömlu hjólförunum hvað það varðar. Nú gerum við fjármálaáætlun og fjármálastefnu og setjum svo fjárlög. Mér finnst það jákvætt. Ég vil gjarnan að við förum eftir þessum lögum, m.a. um varasjóð og annað slíkt, en ég veit að menn þurfa kannski tíma til að fóta sig þar. Það sem ég var hins vegar fyrst og fremst að gagnrýna var hvað við gerum með þessar upplýsingar. Ég man þegar við ræddum um fjármálaáætlun í vor, þá breyttum við þar sama sem engu. Það var allt ósköp svipað og það kom frá ráðherranum. Það er það sem ég er svolítið ósáttur við, að við getum ekki nýtt okkur það fjárveitingavald sem við höfum. Ég átta mig samt alveg á því að það skiptir máli að hafa hér strúktúr og fimm ára áætlun er mjög jákvæð. Fyrirsjáanleikinn skiptir miklu máli en ef eitthvað er þarf að auka gagnsæið meira. Ég hef miklar mætur á hv. þingmanni og vil hrósa honum sem formanni nefndarinnar en ég hvet hann samt til betri verka. Þegar kemur að því að ná fram einhverri pólitík í okkar vinnu vitum við að margir umsagnaraðilar hafa einmitt gagnrýnt hversu ógagnsætt ferlið er. Ég get svarað spurningunni svona: Já, ég styð heils hugar þann lagabálk sem við störfum eftir. Ég vil fara að sjá meiri pólitík í okkar vinnu því að annars skil ég ekki hvað við erum að gera hérna. Annars getur þetta alveg eins verið uppi í ráðuneyti. Ég stend alveg við það að ég tel mjög mikilvægt að það sé fyrirsjáanleiki og ég held að fimm ára áætlunin hafi svo sannarlega verið skref í rétta átt. Ef það er spurningin svara ég því játandi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er sammála hv. þingmanni um að ég held að það séu miklir kostir við langtímaáætlunina á margan hátt. Auðvitað var markmiðið að ná fram auknum aga og ég held að það hafi náðst. Ég held að maður sjái það klárlega í gegnum þetta ferli og hvernig frumvarpið birtist frá fjármálaáætlun. Frávikin eru ekki mikil þannig að fyrirsjáanleikinn verður meiri. Ég held reyndar líka að við þurfum á einhverjum tímapunkti að taka upp umræðu um hvað það er í þessu ferli sem við gætum bætt. Ég er pínu hugsi yfir vangaveltum um að við gerum ekki nóg eða breytum ekki nægilega miklu. Mér finnst í það minnsta það samtal sem við eigum við umsagnaraðila og hagaðila bráðnauðsynlegt fyrir þingið. Ég held að ráðuneytin taki mið af 

Herra forseti. Já, ég held að agi skiptir máli en ef við fáum fjárlagafrumvarp frá ríkisstjórn sem er ekki gott fjárlagafrumvarp - við erum að kalla eftir umsögnum frá umsagnaraðilum sem gagnrýna frumvarpið - finnst mér við allt of treg til að mæta þeim áhyggjum. Af hverju bætum við ekki úr ef við fáum fjárlagafrumvarp eins og við fengum þar sem sést að framhaldsskólar fá lækkun? Við eigum ekki að sitja uppi með vont fjárlagafrumvarp. Ég átta mig á að við gerum ekki allt fyrir alla. Af hverju getum við ekki sniðið af annmarkana þegar við vitum að Landspítalinn kemur til okkar og segir að hann stefni í halla ár eftir ár? Af hverju er fjárlaganefnd svona upptekin af smáverkefnum hingað og þangað sem eiga ekki heima hjá okkur? Ég held að við séum öll sammála um það. Af hverju erum við ekki frekar í stóru málunum, í pólitíkinni? Kannski ætti nefndin að koma fyrr að gerð frumvarpsins 

Herra forseti. Af hverju ræðum við ekki meira stóru málin? Þannig lauk hv. þingmaður máli sínu. Þessi umræða hefur síðustu daga fyrst og fremst snúist um skattrannsóknir, lágar upphæðir í sjálfu sér, sem eru fjármagnaðar með öðrum hætti og er orðið fullljóst hverjar eru. Af hverju ræðum við ekki hér það sem raunverulega gerðist með loðnubresti, falli WOW, vandræðunum með Max-vélar, Boeing 737, Icelandair - stóra samhengið? Er hv. þingmaður sammála mér um það sem hefur verið gert? Er hann sammála Seðlabankanum, Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, Moody's um hversu vel hafi verið tekið á þeim efnahagsáföllum sem urðu hér fyrri part árs? Það eru stóru málin. Hér er stór breytingartillaga sem mig langaði kannski að spyrja hv. þingmann út í. Það er verið að boða breytingartillögu upp á 38.000 milljónir, sem er sirka 4% af útgjöldum ríkisins. Það er svipað og lagt hefur verið fram í því plaggi sem er til umræðu, þar sem við leggjum til um 4%, öðrum hvorum megin við 4%, útgjaldaaukningu milli ára. Með þessu kemur annað eins. Þá hlýtur stóra spurningin að vakna: Er rétt að fara í slíka útgjaldaþenslu á vegum ríkisins þegar við eigum við ákveðinn efnahagssamdrátt, mjúka lendingu eða hvað við viljum kalla það? Er hagfræðilega rétt að fara út í slíkt? Síðan er það kannski stærsta spurningin: 38.000 milljónir - hvert ætlar hv. þingmaður að sækja þær? Hvernig á að fjármagna það?

Herra forseti. Hv. þingmaður spyr: Er rétt að fara í þessa útgjaldaþenslu? Já, þegar kemur að því að skilja engan hóp eftir undir lágmarkslaunum finnst mér það rétt. Finnst hv. þingmanni rétt að öryrkjar hafi lægri tekjur en lágmarkslaun? Það virðist vera, verkin sýna það. Finnst hv. þingmanni rétt að skilja hóp eldri borgara eftir undir lágmarkslaunum? Verkin hans sýna það. Mér finnst það ekki vera rétt. Auðvitað átta ég mig á því að 38 milljarðar eru há upphæð. Ég set það í samhengi: Einn maður gekk út með 22 milljarða þegar hann seldi sig úr útgerðarfyrirtæki fyrir tveimur árum. Þegar við erum með 1.000 milljarða kr. ríkisreikning tel ég að við höfum mætavel efni á því að skilja engan eftir undir lágmarkslaunum. Þannig að: Já, og hér eru tekjuleiðirnar alveg fyrir hendi. Við höfum oft tekist á um þetta, ég og hv. þingmaður. Við eigum að hækka auðlindagjöld, að mínu mati, nú tala ég bara fyrir mig. Við getum hækkað fjármagnstekjuskatt, við getum hækkað kolefnisskatt. Við getum haft tekjutengdan auðlegðarskatt, við getum afnumið samnýtingu skattþrepa, við getum hert skatteftirlit. Skattsvik á Íslandi eru metin á 100 milljarða kr. Það er hægt að skilja engan eftir og undir lágmarkslaunum. Það er pólitísk ákvörðun sem tekin yrði hér. Þegar spurt er á hvern ég hlusti segi ég: Jú, jú, ég get hlustað á OECD og Seðlabankann o.s.frv., og ég geri það, en ég hlusta líka á Öryrkjabandalagið. Ég hlusta líka á BSRB. Ég hlusta líka á BHM. Ég hlusta líka á ASÍ. Þetta eru allt stórir aðilar sem ég tek mark á og þeir aðilar eru allir sammála mér um að það er fullkominn óþarfi að skilja veikustu hópana eftir undir lágmarkslaunum.

Herra forseti. Það er ágætt þegar breytingartillögur koma fram, hvað þá upp á slíkar upphæðir sem hér er rætt um, að það liggi þá fyrir hvert sækja eigi það fé sem vantar upp á til að uppfylla þá breytingartillögu. Við erum að tala um 38.000 milljónir, það eru 4% af rekstri ríkisins á einu ári. Þetta eru gríðarlega háar tölur í öllu sögulegu samhengi. Myndi þetta passa inn í óvissusvigrúmið sem við lögðum til í fjármálaáætlun og í stærra samhengi hlutanna? Ég held að við séum bara ekki í raunveruleikanum þegar menn koma fram með svona hugmyndir. Menn verða þá að vera með tillögurnar fullfjármagnaðar og vita hvernig standa eigi að hlutunum. Hér á ekki að vera að rugla fólk í ríminu hvað varðar þessar upphæðir. Frá sirka 2013–2014, frá því að við fórum að auka mjög útgjöld ríkisins, og eftir að við náðum bata, hafa 65–70% af öllum útgjöldum ríkisins, allri aukningunni, einmitt farið í þessi tvö málefnasvið sem við erum að ræða - 65–70% af öllum útgjöldum síðustu ára.

Herra forseti. Ég hef heyrt þetta ansi oft, hversu dugleg þessi ríkisstjórn sé við að leggja fram fé til öryrkja og eldri borgara. Eins og ég hef sagt þarf ekki annað en að lesa umsagnir Félags eldri borgara eða Öryrkjabandalagsins til að sjá að það er ekki þeirra tilfinning. Þeim finnst ekki nóg vera gert, langt í frá. Í umsögn Öryrkjabandalagsins stendur orðrétt, að mig minnir, að allir flokkar í almannatryggingum séu fjársveltir, allir. Það var nokkurn veginn svona. Ég sé ekki að öryrkjar ættu að vera blússandi ánægðir með þessa ríkisstjórn. Ég veit að hv. þingmaður finnur ekki fyrir ánægju öryrkja með það hversu dugleg ríkisstjórnin hafi verð við að leggja fram fé til öryrkja, ekki á meðan 70% öryrkja eru undir 300.000 kr. Tekjuleiðirnar eru fyrir hendi, hvort sem það eru auknar arðgreiðslur úr Landsvirkjun eða öðrum ríkisfyrirtækjum. Er virkilega ástæða til að setja það í forgang að lækka bankaskatt um 8 milljarða? 

Herra forseti. Hv. þingmaður kom eðlilega víða við í ræðu sinni en í stuttu andsvari þarf að velja úr. Af því að hv. þingmaður talaði um að fókusera á stóru myndina langar mig einmitt að gera það og kannski að byrja bara almennt á allra stærstu myndinni sem er það efnahagsástand sem við erum í núna. Það er samdráttur í hagkerfinu en hér er engu að síður farin sú leið með fjárlögum að leyfa hagsveiflunni að virka þannig að við förum með fjárlög ríkissjóðs í halla tímabundið og innan þeirra marka sem hafa verið sett í fjármálastefnu. Þetta er risastórt mál sem skiptir máli því að það hefði auðvitað verið hægt að taka þá hagstjórnarlegu ákvörðun að fara ekki í halla og jafnvel í frekari niðurskurð. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns á þessu og hvort hann sé sammála mér um að þetta sé rétt aðgerð hvað sem mönnum kann að finnast um útgjöld í einstaka málaflokka. Hins vegar langar mig að spyrja í þessu fyrra andsvari hv. þingmann um skattkerfið sem hann hefur talað um. Nú er verið að fjölga skattþrepunum í þrjú í samræmi við það sem var ákveðið í lífskjarasamningunum og akkúrat verið að fara í skattkerfisbreytingar sem gagnast best þeim sem hafa lægstu tekjurnar. Er sú stóra mynd ekki hv. þingmanni að skapi?

Herra forseti. Jú, ég styð fjölgun skattþrepa og Samfylkingin hefur gert það þannig að það er fagnaðarefni. Við skulum samt rifja upp að frumkvæði hvers það var gert. Það var ekki að frumkvæði þessarar ríkisstjórnar, um það var samið af aðilum vinnumarkaðarins. Menn skulu gæta sín þegar þeir fara að skreyta sig með stolnum fjöðrum. Það framfaraskref var ákveðið úti í bæ en ekki í þessum sal. Auðvitað fagna ég því samt og mér er alveg sama hvaðan gott kemur, kannski ólíkt mörgum í þessum sal sem geta ekki hugsað sér fyrir sitt litla líf að samþykkja eitthvað frá stjórnarandstöðunni. Mér er alveg sama um það. Okkar tími í þessum sal er takmarkaður og við höfum bara ekki efni á því að vera í svoleiðis sandkassaleik. Mig langar sömuleiðis að svara hinu. Mér finnst hv. þingmaður vera svolítið fastur í hægri hugmyndafræðinni, þegar hv. þingmaður nálgast aðgerðir til að mæta samdrættinum, að eina leiðin sé að skera niður.

Nei, það voru ekki mín orð.

Ókei, þá misskildi ég. Ég vildi nefnilega botna þá setningu. Ég veit að hv. þingmaður er ekki hægri maður, en ég vildi bara draga fram aðra leið í að ná fram aðhaldi og hún er sú að afla tekna. Það er ekki eina leiðin að skera niður, við getum líka aflað tekna. Við getum hækkað ákveðna skatta á þá sem hafa efni á því. Það eru hin glötuðu tækifæri sem ég hef verið að æpa mig hásan yfir síðan ég var aftur kosinn hingað inn. Það eru hin breiðu bök sem við eigum að reyna að finna, og við getum gert það með mjög skilvirkum hætti, til að fjármagna þau loforð sem við vorum kosin til að fjármagna. Þess vegna hef ég leyft mér að segja að þessi ríkisstjórn sé ríkisstjórn hinna glötuðu tækifæra. Hér hafa tækifæri til að afla tekna verið vannýtt og hv. þingmaður hefði frekar átt að styðja hækkun veiðileyfagjalda, ekki lækkun þeirra. Hv. þingmaður ætti frekar að styðja frekari hækkun á fjármagnstekjuskatti. Hv. þingmaður á ekki að berjast fyrir lækkun bankaskatts af öllum sköttum eins og staðan er í dag en hv. þingmaður gerir það með þeim verkum sínum að styðja þetta frumvarp.

Herra forseti. Ég var einmitt að reyna að draga fram í andsvari mínu að þegar kemur að hinni stóru mynd er einmitt ekki verið að framkvæma hægri stefnu þegar kemur að ríkisfjármálum. Það er ekki verið að fara í niðurskurð, heldur leyfum við okkur að fara í halla með ríkissjóð vegna þess að það er mikilvægt að skera ekki niður í þessu efnahagsástandi. Ég var að spyrja hv. þingmann hvort hann væri mér ekki sammála um að það væri mikilvægt. Vegna þess að hv. þingmaður minntist á veiðigjöldin er mikilvægt að muna að hefði lögunum ekki verið breytt hefðum við með gamla kerfinu fengið 2 milljörðum minna á fiskveiðiárinu 2019–2020 en við fáum. Hins vegar sveiflast gjöldin í takt við afkomu í greininni. Þess vegna er ekki hægt að halda því fram að þessi ríkisstjórn hafi lækkað veiðigjöld. Þau sveiflast og þau munu sveiflast upp á einhverjum öðrum tímapunkti. 
            

Herra forseti. Veiðileyfagjöldin voru rúmir 11 milljarðar þegar við tókum við. Þau stefna í 5 milljarða. Það er lækkun, m.a. vegna þeirra lagabreytinga sem þið gerðuð þegar þið tókuð við völdum. Á það var bent, ASÍ og fleiri sögðu að lagabreytingin 2018 myndi orsaka lækkun veiðileyfagjalda. Það að laga gallað kerfi með öðrum galla er ekkert sérstaklega góð pólitík. Veiðileyfagjöld hafa sjaldan verið eins lág og einmitt núna og afkoman 2018 er ekki eins slæm og þið segið. Númer tvö: Hér er ekki verið að skera niður, segir hv. þingmaður. Hvað kallar hv. þingmaður þegar framhaldsskólar fá minna á næsta ári en núna? Hvað kallast það þegar fjárframlög lækka til hjálpartækja, til endurhæfingarþjónustu, til verndaðra vinnustaða, til skattrannsóknarstjóra, til héraðssaksóknara, til Persónuverndar, til almennrar löggæslu, til kvikmyndagerðar, til lýðheilsusjóðs, til Innviðasjóðs? Þetta eru allt þættir sem ég taldi sérstaklega upp áðan sem sýnir að það er víst verið að skera niður. Það er aðhaldskrafa á skóla, sjúkrahús og öldrunarstofnanir. Það er ekki rétt að segja að hér sé bætt í alla málaflokka. 

Herra forseti. Miðflokkurinn lagði fram við 2. umr. fjárlaga vel ígrundaðar og fullfjármagnaðar breytingartillögur. Tillögurnar juku ekki á halla ríkissjóðs en voru því miður allar felldar af meiri hluta, þingmönnum Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna, en Miðflokkurinn leggur þær fram að nýju í breyttri mynd, að sjálfsögðu í þeirri von að stjórnarmeirihlutinn styðji góðar tillögur sem auka ekki á halla ríkissjóðs. Má þar nefna framlag upp á 790 millj. kr. til hjúkrunarheimila á landsvísu. Með því að styrkja hjúkrunarheimilin geta þau losað um erfiða biðlista á Landspítalanum, svo dæmi sé tekið. Eldra fólk og langveikt sem leggst inn á spítalann og á ekki afturkvæmt til síns heima á þá engan stað að fara á því að öldrunarheimili og aðrar stofnanir geta ekki tekið við því. Því festast sjúklingar, ef svo má að orði komast, á legudeild spítalans og taka þar rúm sem annars væru nýtt undir sjúklinga sem þurfa að leggjast inn í styttri tíma. Auk þess myndu þá skurðstofur og önnur þjónusta spítalans nýtast öðrum og draga mjög úr svokölluðum fráflæðisvanda. Það er alveg ljóst, herra forseti, að stjórnvöld skortir heildarsýn í þessum málaflokki. Þrátt fyrir að fjárlaganefnd hafi við síðustu fjárlagagerð samþykkt fjármuni í þessu skyni hefur heilbrigðisráðherra ekki nýtt þá í þágu heimilismanna á hjúkrunarheimilum heldur geymir féð þess í stað á biðreikningi þar sem það nýtist engum. Þar með hefur skýr vilji fjárlaganefndar til að draga úr vandanum ekki náð fram að ganga. 276 milljónum var bætt við rekstrarfé hjúkrunarheimila að frumkvæði fjárlaganefndar við 2. umr. fjárlaga fyrir árið 2019. Ári síðar verður ekki betur séð en að ráðherra telji fjármunanna betur geymda ónotaða á biðreikningi þrátt fyrir skýran vilja fjárlaganefndar. Í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu kemur fram að við fjárveitingar til hjúkrunarheimila sé miðað við gjaldskrá 2019 og miðað við eldri svokallaða RUG-staðla vegna þjónustu sem veitt var á árunum 2016–2017 og gilt höfðu fyrir árið 2018. Með hliðsjón af því benda samtökin á að ekki sé ætlunin að uppfæra greiðslu til heimilanna með hliðsjón af nýjustu RUG-stöðlunum eins og gert var ráð fyrir í þjónustusamningi aðila frá 2016. Þetta gerir það að verkum að hjúkrunarheimilin geta ekki veitt þjónustu í samræmi við þá hjúkrunarþyngd sem nú er til staðar hjá þeim. Einnig má nefna að meiri hlutinn felldi tillögur Miðflokksins um að styrkja geðheilbrigðismál á Landspítalanum og fyrir liggur að vandinn á þessu sviði hefur farið vaxandi ár frá ári. Á sama tíma halda fjárveitingar ekki í við þörfina. Fram hefur komið opinberlega að fé sem veitt er til málaflokksins skilar sér margfalt til baka í bættri líðan þegnanna og minna álagi á heilbrigðisstofnanir. Þess vegna telur Miðflokkurinn sig knúinn til að fylgja þessari tillögu eftir öðru sinni við sömu fjárlagaafgreiðslu. Að lokum mætti nefna tvær tillögur um að bæta hag öryrkja með því að skapa þeim störf með stuðningi og hækka svokallað frítekjumark. Öryrkjar hafa lagt mjög mikla áherslu á þessi mál, annars vegar að atvinnulífið komi til móts við öryrkja með því að skapa þeim störf við hæfi og hins vegar að þau laun sem þeir þiggja fyrir þau störf sæti ekki ósanngjörnum skerðingum. Verður ekki annað ætlað en að stjórnvöld hafi ekki áhuga á að bæta stöðu öryrkja hvað þetta varðar sem er þó öllum til hagsbóta. Herra forseti. Á bls. 2 í nefndaráliti 2. meiri hluta er tafla sem sýnir breytingartillögur Miðflokksins við 3. umr. Fyrri tillögur eru lagðar fram í breyttri mynd, eins og áður segir. Að auki eru þrjár nýjar breytingartillögur. Sú fyrsta lýtur að sérstöku framlagi upp á 200 millj. kr. til að semja við einkaaðila í heilbrigðisþjónustu um liðskiptaaðgerðir svo stytta megi biðlista eftir slíkum aðgerðum. Önnur tillagan hljóðar upp á sérstaka fjárveitingu upp á 50 millj. kr. til SÁÁ svo stytta megi biðlista eftir innlögn en hátt í 700 manns bíða eftir því að komast í meðferð vegna áfengis- og vímuefnavanda. Þriðja tillagan felur í sér fjárveitingu upp á 10 millj. kr. til Samtaka frumkvöðla og hugvitsmanna, SFH eins og félagið er skammstafað, og systursamtakanna KVENN, Félags kvenna í nýsköpun. Nánari grein verður gerð fyrir þessum tillögum á eftir. Ég ætla núna að víkja að tillögu okkar um að sérstaklega verði samið við einkaaðila í heilbrigðisþjónustu um að þeir taki að sér svokallaðar liðskiptaaðgerðir svo stytta megi þann langa biðlista sem er eftir aðgerðunum. Mikið hefur verið fjallað um liðskiptaaðgerðir undanfarin ár en vegna langra biðlista hafa sjúklingar leitað utan landsteinanna í slíkar aðgerðir hafi þeir verið í bið hér heima í meira en þrjá mánuði. Aðgerðir erlendis hafa í för með sér meiri kostnað fyrir ríkissjóð, eins og þekkt er, en ef slíkar aðgerðir væru gerðar hér á landi, auk þess sem það er ávallt óhagræði fyrir sjúklinga að leita sér lækninga erlendis. Svokallað biðlistaátak sem ráðist var í á árunum 2016–2018 hefur ekki skilað sér í meiri styttingu biðtíma eftir liðskiptaaðgerðum en raun ber vitni. Hluti af vandanum er sá að á Landspítalanum ríkir skortur á legurými vegna svokallaðs fráflæðisvanda sem ég nefndi áðan. Niðurstaða nýrrar greiningar landlæknisembættisins á biðlista vegna liðskiptaaðgerða sýnir að þó að biðtími hafi styst á átakstímabilinu sé hann enn langt umfram viðmið. Helsta ástæða þess er að eftirspurn eftir slíkum aðgerðum hefur vaxið hraðar en reiknað var með. Mörg dæmi eru þess að biðtími sjúklings eftir því að vera settur á biðlista eftir aðgerð geti verið allt að eitt ár. Þegar á biðlistann er komið tekur svo við önnur bið sem getur verið frá þremur og upp í sex og jafnvel átta mánuði eða upp í eitt ár. Sá tími sem sjúklingur þarf að bíða frá því að hann fór í mat til bæklunarskurðlæknis þar til hann fer í aðgerð getur því numið allt að tveimur árum. Í minnisblaði frá embætti landlæknis frá því í maí á þessu ári um liðskiptaaðgerðir kemur fram það álit landlæknis að auka þurfi afköst í liðskiptaaðgerðum enn frekar og eins að stytta þurfi bið eftir mati bæklunarskurðlæknis. Embættið telur brýnt að bæta þjónustuna við þennan sjúklingahóp og skal tekið heils hugar undir það hér. Greining landlæknis á vandanum hefur leitt ótvírætt í ljós að það er legurýmaskortur á Landspítalanum sem stendur fjölgun liðskiptaaðgerða fyrir þrifum, eins og nefnt er. Enn fremur er ákveðinn mönnunarvandi til staðar hjá svæfingarlæknum og hjúkrunarfræðingum. Ekki er því svigrúm til að fjölga liðskiptaaðgerðum á Landspítala eins og sakir standa. Liðskiptaaðgerðir eru mikilvægar, bæði fyrir einstaklingana sem í þær fara sem og samfélagið í heild sinni. Langur biðtími dregur úr hagkvæmni aðgerðanna og hefur áhrif á lífsgæði sjúklinga. Breytingartillaga Miðflokksins gengur út á að Sjúkratryggingar Íslands fái 200 millj. kr. aukalega gagngert til að semja við einkaaðila í heilbrigðisþjónustu um liðskiptaaðgerðir. Með því er hægt að stytta áðurnefndan biðtíma. Í febrúar á þessu ári var heildarfjöldi á biðlista eftir gerviliðaaðgerðum á mjöðm 331 og heildarfjöldi á biðlista eftir gerviliðaaðgerðum á hné 695. Kostir þess að útvista heilbrigðisþjónustu til einkaaðila eru augljóslega þeir að afköst aukast og aðgengi batnar. Það léttir álagi af opinberum stofnunum og eykur valfrelsi sjúklinga sem og starfsfólks. Hér er því um mjög mikilvæga tillögu að ræða og ég vona svo sannarlega að stjórnarmeirihlutinn styðji hana. Hún er fullfjármögnuð og skiptir þá sem hér eiga hlut að máli, sem er stór hópur fólks, verulega miklu máli. Næst ætla ég að víkja sérstaklega að breytingartillögu sem lýtur að því að veitt verði sérstakt aukaframlag til SÁÁ upp á 50 millj. kr. SÁÁ sinnir sérhæfðri heilbrigðisþjónustu, eins og við þekkjum, fyrir áfengis- og vímuefnasjúklinga með afeitrunarmeðferð og meðferð sem miðar að því að stöðva eða draga úr áfengis- og vímuefnaneyslu. Starfsemi SÁÁ er samfélaginu öllu mjög mikilvæg. Síðustu tvö til þrjú árin hefur biðlistinn eftir innlögn á stofnanir SÁÁ lengst mjög og nú bíða vel á sjöunda hundrað einstaklinga eftir því að komast þar í meðferð. Sumir þurfa að bíða í meira en hálft ár eftir að komast í meðferð sem getur haft erfiðar afleiðingar fyrir þann sem bíður og fjölskyldu hans. SÁÁ léttir álagi af heilbrigðiskerfinu með því að sinna þeim sem eru veikir vegna fíknisjúkdóma og fækkar með því innlögnum og álagi á aðrar stofnanir. Hér er um að ræða einstaklinga sem koma mikið inn á bráðaþjónustu, valda þar álagi og eru með alls konar fylgikvilla sem valda álagi á heilbrigðisþjónustuna. Það er augljóst að þessi málaflokkur er mjög margþættur og kemur á margan ólíkan hátt að heilbrigðiskerfinu. Miðflokkurinn telur að líta beri á Vog sem hluta af vistunarkeðju sem er í senn hluti af þeirri bráðaþjónustu, meðferðarþjónustu og eftirmeðferð sem íslenska heilbrigðiskerfið veitir. Fáar fjölskyldur eiga ekki einhvern ættingja eða vin sem hefur glímt við áfengis- eða fíkniefnavandamál. Það er afar brýnt að þessi ágæta stofnun geti sinnt hlutverki sínu sem skyldi og að hægt sé að sinna þeim sem óska eftir því að fá þar aðstoð. Þess vegna leggjum við fram þessa tillögu upp á 50 millj. kr. sem er eins og aðrar breytingartillögur Miðflokksins fullfjármögnuð. Ég lagði í málflutningi mínum við 2. umr. þessa máls, herra forseti, áherslu á að það væri brýnt að hagræða í ríkisrekstrinum. Miðflokkurinn leggur ríka áherslu á það í málflutningi sínum og að dregið verði úr ríkisbákninu sem hefur vaxið mjög hratt í tíð þessarar ríkisstjórnar. Flokkurinn flytur aftur breytingartillögu um hagræðingu í öllum ráðuneytum. Tillagan hefur verið lækkuð um 100 millj. kr. frá fyrri tillögu og hljóðar nú upp á 1 milljarð kr. Ég vænti þess að þeir sem hafa talað fyrir því að minnka ríkisbáknið, eins og þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa margoft talað fyrir, sérstaklega í aðdraganda kosninga, styðji þessa ágætu tillögu okkar sem felur í sér að það eigi að spara meðal ráðuneytanna um u.þ.b. 1 milljarð kr. Þá hagræðingu sem þar fæst er hægt að nýta til mikilvægra málefna eins og t.d. að bæta í rekstrarfé hjúkrunarheimila á landsvísu. Töflu um þessa hagræðingarkröfu á hvert ráðuneyti er að finna í nefndarálitinu á bls. 4. Herra forseti. Ég ætla að víkja næst að þriðju breytingartillögunni sem við höfum bætt við okkar breytingartillögur frá fyrri umræðu. Hún lýtur að Samtökum frumkvöðla og hugvitsmanna og Félagi kvenna í nýsköpun. Tillagan hljóðar upp á 10 millj. kr. fjárveitingu til þessa ágæta félagsskapar sem hefur því miður fengið allt of litla athygli og því miður verður að segja að stjórnvöld hafa ekki séð ástæðu til að styrkja þessi góðu samtök. Á sama tíma og heilt ráðuneyti fjallar um nýsköpunarmál í landinu og á tyllidögum er ávallt rætt um mikilvægi þess að auka nýsköpun hafa þessi félagasamtök ekki fengið neinn stuðning frá hinu opinbera um nokkurt skeið. Samtök frumkvöðla og hugvitsmanna, sem er skammstafað SFH, eru ásamt systursamtökunum, KVENN, Félagi kvenna í nýsköpun, einu almennu hagsmunafélög frumkvöðla og hugvitsfólks hér á landi. Félögin starfa náið saman og á félagaskrá þeirra eru núna 316 einstaklingar. Félagsaðild er opin og eru ekki innheimt félagsgjöld. Ástæða þess er m.a. sú að félögin álíta það frumskyldu sína að ná til sem flestra í viðleitni sinni til að efla áhuga á nýsköpun. Þrátt fyrir fögur fyrirheit ríkisstjórnarinnar um nýsköpun er, eins og áður segir, stuðningur við þessi mikilvægu félög enginn. Félögin sóttu um framlag til fjárlaganefndar á fjárlögum ársins 2020, þ.e. fyrir næsta fjárlagaár, með það fyrir augum að framlög fáist einnig á síðari árum og þannig verði stutt við starfsemi hagsmunasamtaka hugvitsmanna og frumkvöðla í samræmi við yfirlýsta stefnu stjórnvalda. Meiri hluti fjárlaganefndar hafnaði því miður þessu erindi. SFH fengu á þessu ári skriflega staðfestingu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins þess efnis að þar séu ekki í boði neinir styrkir til starfsemi hagsmunasamtaka frumkvöðla og hugvitsfólks. Verður það að teljast með ólíkindum í ljósi þess að heilt ráðuneyti fer með þennan málaflokk, eins og ég nefndi áðan, og sífellt er rætt um að efla nýsköpun. Með þessu er ljóst að ráðuneytið úthýsir einu hagsmunasamtökum frumkvöðla og hugvitsfólks þrátt fyrir hina miklu áherslu sem stjórnvöld leggja nú á aukna nýsköpun og nýtingu hugvits. Sáttmáli núverandi ríkisstjórnar veitir samt ótvíræða leiðsögn um vilja stjórnvalda en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Nýsköpun og hvers konar hagnýting hugvits er mikilvæg forsenda fjölbreytts atvinnulífs, sterkrar samkeppnisstöðu, hagvaxtar og velferðar þjóða … Ríkisstjórnin mun vinna að því að skilyrði hér á landi fyrir frumkvöðla og sprotafyrirtæki verði framúrskarandi. … Frjáls félagasamtök gegna lykilhlutverki á fjölbreyttum málasviðum sem mikilvægt er að styðja við.“ Þið sjáið hvers lags þversögn það er af hálfu þessarar ríkisstjórnar að veita ekki eina einustu krónu til frjálsra félagasamtaka á þessu sviði þrátt fyrir fögur fyrirheit og fagrar yfirlýsingar í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Þar sem SFH eru, ásamt systursamtökunum, KVENN, Félagi kvenna í nýsköpun, einu almennu hagsmunafélög frumkvöðla og hugvitsfólks má ljóst vera af þessu að orðum fylgja ekki athafnir hjá þessari ríkisstjórn. Félag kvenna í nýsköpun hefur verið starfrækt síðan 2007. Félagið er í nánu norrænu og alþjóðlegu samstarfi með það að markmiði að vekja athygli á nýsköpun kvenna og búa til jákvæðar kvenkyns fyrirmyndir fyrir komandi kynslóðir. Félagið hefur tilnefnt 61 íslenska konu til alþjóðlegrar viðurkenningar sem kallast GWIIN. Tvær íslenskar konur hafa hlotið aðalverðlaunin. Árið 2017 var það dr. Sara Mjöll Jónsdóttir verðlaun fyrir að nota blóðvökva sem fellur til í Blóðbankanum til að rækta stofnfrumur í. Í ár hlaut Margrét V. Bjarnadóttir aðalverðlaun GWIIN, en nýsköpun Margrétar er hugbúnaðarlausn sem framkvæmir launagreiningar. Hugbúnaðarlausnin felst í að skoða áhrif launaákvarðana og ráðast á launabil kynjanna með aðgerðaáætlun og kostnaðargreiningu. Hátíð kvenna í nýsköpun er haldin annað hvert ár og stefnir félagið að því að halda hana hér á landi árið 2021. Miðflokkurinn leggur hér fram breytingartillögu við frumvarpið upp á að sérstakt framlag til þessara ágætu samtaka og félaga upp á 10 millj. kr., til Samtaka frumkvöðla og hugvitsmanna og Félags kvenna í nýsköpun. Lagt er til að upphæðin verði nýtt í eftirtalda liði: rekstur skrifstofu, ráðgjafarstarf og frumkvöðlafræðslu, fyrirlestra og ráðstefnur innan lands, aðild að IFIA og sýningar erlendis. Auk þess myndi fjárveitingin gera þessum tveimur félögum kleift að veita viðurkenningar til þess að vinna megi áfram með áhugaverðar hugmyndir á sviði uppfinningasemi. Með því að veita viðurkenningar og gera fólk sem er uppfinningasamt sýnilegt verður eftirsóknarverðara að virkja hugvitið. Uppfinning byrjar með hugmynd um að leysa tiltekið vandamál eða að gera hlutina öðruvísi, að hugsa út fyrir rammann. Uppfinningasemi fer ekki eftir menntun, aldri, kyni eða útliti. Framtakssemi eða áræðni ræður því hvort eitthvað verður úr hugmynd og með því að veita viðurkenningar er fólk hvatt áfram. Hvatning og hrós er nauðsynlegt, eins og við þekkjum, enda krefjast nýjungar mikillar þolinmæðisvinnu. Eðlilegast er að þessi félög séu styrkt með árvissu framlagi á fjárlögum, líkt og verið hefur um ýmis landssamtök sem starfa með opinni aðild og í þjóðarþágu að ýmiss konar uppbyggingarstarfi. Gera ætti sérstakan samstarfssamning milli félaganna og ríkisins. Félögin gegna mikilvægu hlutverki fyrir hönd þeirra sem eru að hefja nýsköpun og standa höllustum fæti í stuðningskerfinu. Stjórnvöldum hættir iðulega til að gleyma þessum stóra og mikilvæga hópi þegar kemur að reglusetningu og stefnumótun á sviði nýsköpunar. Um það eru fjölmörg dæmi, gömul og ný. Ráðherra nýsköpunarmála skipaði t.d. nýlega starfshóp um mótun nýsköpunarstefnu og sniðgekk einu hagsmunasamtök frumkvöðla og hugvitsfólks. Eitt helsta baráttumál þessara félaga er að þessum mikilvæga þjóðfélagshópi verði fenginn réttur til að hafa áhrif á stefnumótun á þeim sviðum sem varða þeirra eigin hagsmuni. Fögur fyrirheit stjórnvalda, eins og vitnað var til í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, verða að vera annað og meira en orðin tóm. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að við 3. umr. verði markaðsleiga innleidd hjá nokkrum stofnunum til viðbótar þeim sem getið var um við 2. umr. Að mati 2. minni hluta hefði farið betur á því að innleiðingaráætlun hefði legið fyrir við framlagningu frumvarpsins þannig að tæknibreyting sem þessi hefði ekki þurft að koma til í breytingartillögu við 3. umr. Í kynningu fjármálaráðuneytisins fyrir fjárlaganefnd kom fram að ráðuneytið leggur mikla áherslu á að ríkissjóður tryggi sér yfirráð yfir fyrirtækinu Auðkenni þar sem það sé mikilvægt í innviðum ríkisins. 2. minni hluti telur í ljósi þessa viðhorfs ráðuneytisins að þessi tillaga hefði því átt að liggja fyrir í fjárlagafrumvarpinu, í allra síðasta lagi við 2. umr., því að ekki varð þetta fyrirtæki mikilvægt á einni viku. Herra forseti. Ég ætla að víkja aðeins að málefnum öryrkja sem ég náði ekki að fjalla um í 2. umr. og breytingartillögu Miðflokksins í þeim efnum. Við í Miðflokknum erum með sérstaka breytingartillögu um að fjölga svokölluðum stuðningsstörfum meðal öryrkja. Það þarf að vinna markvisst að því að styrkja möguleika fatlaðs fólks og öryrkja á almennum vinnumarkaði. Atvinnuþátttaka öryrkja hér á landi er minni en í löndunum sem við berum okkur helst saman við og umfang starfsendurhæfingar er mun minna og það er áhyggjuefni. Útgjöld hins opinbera vegna örorkulífeyris eru veruleg í flestum löndum OECD. Hátt hlutfall örorkulífeyrisþega og þau miklu útgjöld sem því fylgja hindra vöxt efnahagslífsins og draga úr framboði vinnuafls á vinnumarkaði. Mörg lönd innan OECD endurskoða kerfi örorkulífeyris og stuðnings með það að markmiði að auka virkni og þátttöku einstaklinga með skerta starfsgetu á vinnumarkaði. Þessi lönd mátu stöðuna þannig að ef ekkert yrði að gert hefði samfélagið ekki efni á þeirri velferðarþjónustu sem menn vilja byggja upp, bæði innan heilbrigðisþjónustu og menntakerfisins, auk þess að geta ekki veitt þeim þjóðfélagsþegnum framfærslustuðning sem enga möguleika hafa á þátttöku á vinnumarkaði. Hér á landi hefur hlutfall einstaklinga á örorkulífeyri hækkað stöðugt í áratugi og nú er svo komið að það er með því allra hæsta borið saman við önnur lönd innan OECD og að sjálfsögðu er það áhyggjuefni. Það er því gríðarlega mikilvægt að snúa þessari þróun við. Flækjustig verkefnisins er hins vegar mikið og það er viðkvæmt því að um er að ræða fólk sem glímir við skerta heilsu og oft bágar aðstæður sem enginn vafi leikur á að þarf oft og tíðum mikla aðstoð og stuðning. Öryrkjar búa almennt við mun lakari lífskjör en gengur og gerist meðal þjóðarinnar eins og við þekkjum og því miður er fátækt hlutskipti margra öryrkja. Á því verður að gera bragarbót. Mjög fáir fara af örorkulífeyri aftur til starfa. Gegn þessu þarf að vinna markvisst og bæta úr. Þannig má segja að einstaklingar sem fara á örorkulífeyri festist auðveldlega í gildru fátæktar og verri lífsgæða til framtíðar. Það er því ákaflega mikilvægt að vinna markvisst gegn því að æ fleiri fari á örorku hér á landi og auka þátttöku einstaklinga með skerta starfsgetu á vinnumarkaði. Efla þarf samstarf hins opinbera við atvinnurekendur hvað þetta varðar og auka ábyrgð þeirra. Nokkur lönd innan OECD hafa byggt upp sérstakt hvatningarkerfi fyrir atvinnurekendur á þessu sviði. Eitt af því er niðurgreiðsla launa hjá starfsmönnum með skerta starfsgetu. Því er þannig háttað að þá fá atvinnurekendur greidda tiltekna fjárhæð á mánuði með hverjum starfsmanni sem síðan fær greidd hefðbundin laun frá sínum atvinnurekanda. Þetta fyrirkomulag er í boði hér á landi í gegnum Vinnumálastofnun en er sniðinn mjög þröngur stakkur hvað fjárveitingar varðar. Íslenskur vinnumarkaður tekur mjög lítið við fólki með skerta starfsgetu. Þingheimur ætti að sammælast um að á þessu verður að gera bragarbót því að eins og við þekkjum er það þannig að vinnan göfgar manninn og veitir einstaklingnum meiri lífsánægju. Það er mikilvægt að þeir sem hafa getu til fái tækifæri í þessum efnum. Virk þátttaka aðila vinnumarkaðarins er nauðsynleg til að skapa öryrkjum raunveruleg tækifæri til atvinnuþátttöku. Innleiða ætti skattafslætti til atvinnurekenda sem uppfylla tiltekinn kvóta varðandi hlutfall starfsmanna með skerta atvinnugetu. Í gegnum atvinnu með stuðningi fá þeir sem hafa skerta vinnugetu vegna andlegrar eða líkamlegrar fötlunar aðstoð við að finna starf á almennum vinnumarkaði. Þetta er árangursrík leið sem felur í sér víðtækan stuðning til að geta sinnt starfi á nýjum vinnustað. Vinnusamningar öryrkja eru endurgreiðslusamningar við atvinnurekendur sem hafa ráðið fólk með skerta starfsgetu til starfa og vinnusamningar öryrkja eru ætlaðir til að auka möguleika atvinnuleitenda með skerta starfsgetu til að ráða sig í vinnu á almennum vinnumarkaði. Hér er því mikilvægt úrræði að ræða fyrir þá sem hafa skerta starfsgetu. Vinnusamningur öryrkja er samningur ætlaður til að gera einstaklingum kleift að ráða sig til vinnu eða þjálfunar til starfa. Í gegnum umsjónaraðila er gerður samningur milli Vinnumálastofnunar og atvinnurekanda á almennum vinnumarkaði. Vinnumálastofnun endurgreiðir síðan atvinnurekanda hlutfall af launakostnaði og launatengdum gjöldum. Hlutfallið sem Vinnumálastofnun greiðir fyrstu tvö árin er 75% en greiðslan lækkar svo um 10% með 12 mánaða millibili þar til lágmarksendurgreiðsluhlutfalli yrði náð en það er 25%. Endurgreiðslan fer aldrei undir 25%. Vinnusamning sem þennan má gera bæði fyrir fullt starf og hlutastarf og við í Miðflokknum teljum þessa breytingartillögu afar mikilvæga og leggjum til að Vinnumálastofnun fái aukafjárveitingu upp á 190 millj. kr. svo efla megi þetta mikilvæga úrræði og fjölga vinnusamningum öryrkja. Ég minni á að þessi tillaga er fullfjármögnuð og vænti þess að hún fái víðtækan stuðning í þinginu. Þetta er eitt af þeim málefnum sem samtök öryrkja hafa lagt mjög mikla áherslu á. Auk þess erum við með breytingartillögu sem lýtur að því að hækka frítekjumark öryrkja sem hefur verið rætt í þessari umræðu í dag. Óhætt er að fullyrða að mikill meiri hluti öryrkja vill vinna innan marka og þeirrar starfsgetu sem er til staðar hjá hverjum einstaklingi. Tryggingakerfið er hins vegar byggt þannig upp að það hvetur ekki til atvinnuþátttöku, því miður. Þannig er frítekjumark atvinnutekna til að mynda tæpar 110.000 kr. og hefur verið óbreytt í áratug. Ef það hefði fylgt verðlagshækkunum væri frítekjumarkið orðið rúmlega 151.000 kr. Kerfið verður að vera þannig uppbyggt að það sé raunverulega ágóði af því að vinna. Það verður að draga úr keðjuverkandi skerðingum. Miðflokkurinn leggur því til aukafjárveitingu upp á um 240 millj. kr. til að hækka megi frítekjumark atvinnutekna öryrkja. Við hjá Miðflokknum erum með fleiri breytingartillögur og má þar nefna málaflokkana geðheilbrigðismál, almenna löggæslu og skógrækt. Þetta eru mikilvægir málaflokkar sem hver lýtur að sínu sviði og þeir eru nánar tilgreindir í nefndaráliti. Ég vænti þess að þessar tillögur Miðflokksins sem eru, eins og ég segi, allar 

Virðulegi forseti. Aðskilnaður löggjafarvalds og framkvæmdarvalds er dálítið sem ég hef áhuga á og var nefnt í störfum þingsins fyrr í dag. Litla Ísland gerir meðhöndlun hagsmunatengsla eilítið flóknari en mögulega gengur og gerist í öðrum löndum. Margt bendir hins vegar til þess að það sé ekki einu sinni verið að reyna, vandamálið sé það flókið, allir eru hvort eð er svo tengdir að það sé aldrei hægt að losa um öll tengsl. Dæmi um hagsmunatengsl sem eru mjög erfið viðureignar eru tengsl löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, nánar tiltekið tengsl framkvæmdarvalds og þeirra sem eiga að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Á Íslandi tíðkast að meiri hluti flokka rotti sig saman til þess að ráða öllu, störfum þingsins jafnt sem rekstri ríkisins. Einnig eru dæmi um afskipti framkvæmdar- og löggjafarvaldsins af öllum stigum dómsvaldsins. Þessi hefð, að meiri hluti þings taki sér framkvæmdarvaldið, brýtur gagngert niður eftirlitshlutverk þingsins vegna þess að það getur aldrei verið meiri hlutanum í hag að gagnrýna eigin verk. Því situr minni hlutinn uppi með eftirlitshlutverkið án þess að hafa það ótakmarkaða svigrúm sem þarf til þess að sinna því hlutverki vegna þess að meiri hlutinn hefur dagskrárvaldið á þingi. Á þessu eru einungis tvær lausnir, að hefð skapist um minnihlutastjórnir eða að framkvæmdarvaldið fái sjálfstætt umboð í kosningum. Hér er minnst á aðskilnað eftirlitsvalds og framkvæmdarvalds í samhengi fjárlaga vegna þess að fjárlög eru stjórnarskrárbundin heimild þingsins til framkvæmdarvaldsins um meðhöndlun á almannafé. Fjárlög eru grunnurinn að starfsemi framkvæmdarvaldsins með tilliti til framkvæmda, skattstefnu, rekstrar og uppbyggingar heilbrigðiskerfisins, menntakerfisins, samgöngukerfisins og velferðarkerfisins. Samkvæmt lögum um opinber fjármál birtist stefna stjórnvalda í fjármálaáætlun og framkvæmd þeirrar stefnu í fjárlögum, stefna sem er forgangsröðuð og kostnaðar- og ábatametin í sviðsmyndagreiningum ýmissa mögulegra valkosta sem þar liggja á bak við. Dæmi um slíkt er sú greining sem fór fram vegna þróunar samgangna á höfuðborgarsvæðinu. Þar voru framtíðarhorfur skoðaðar og hvernig mismunandi lausnir kæmu til móts við þær horfur. Niðurstaðan samkvæmt þeim greiningum var samhliða uppbygging á stofnvegum og borgarlínu. Allar aðrar sviðsmyndir komu verr út og voru dýrari. Í því samhengi var mjög kaldhæðnislegt að sjá ýmsa stjórnmálaflokka taka sér stöðu gegn uppbyggingu borgarlínu fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar. Þeir stjórnmálaflokkar börðust beinlínis fyrir verri nýtingu á almannafé, börðust fyrir verri lausnum með lélegri pólaríseringarpólitík. Staða fjárlaga er hins vegar önnur og ef eitthvað er verri, það vantar allar greiningar. Það þýðir í raun að stjórnvöld vilja láta Alþingi giska á hver sé skynsamleg notkun almannafjár. Afleiðingin af því er líka sú að ómögulegt er að fylgja eftir framkvæmd fjárlaga með nokkurs konar eftirliti með því hvort áætlanir standist eða ekki, sem er nákvæmlega það sem framkvæmdarvald vill almennt séð, að ekkert eftirlit sé með störfum þess eða a.m.k. bara sýndareftirlit þar sem stjórnvöld geta montað sig af hverju sem er án þess að eiga nokkra innstæðu fyrir því. Það tekst af því að eftirlitið hefur heldur ekkert haldfast til þess að miða við, aðeins stórar tölur í samhengi fjárlaga sem eru ekkert sundurgreindar eða kostnaðargreindar eða ábatagreindar eða neitt. Hérna er stór tala sem ég ætla að fara í ýmis verkefni fyrir en ég ætla ekki að segja ykkur hvað neitt kostar þar inni á milli. Ég ætla hins vegar að segja ykkur að ég þarf 5 milljarða til þess. Og þegar við spyrjum af hverju er svarið: Bara. Mér finnst það. En samt þegar á reynir ætla ég að færa 2 milljarða yfir á næsta ár af því að við gátum ekki alveg notað allan peninginn. Þetta er sturluð framkvæmd. Dæmi um það vandamál sem myndast á milli þeirrar óljósu skiptingar sem er á eftirliti og framkvæmdarvaldi eru samskipti meiri hluta fjárlaganefndar og ráðherra en rétt áður en 2. umr. fór fram fékk meiri hluti fjárlaganefndar að funda með einstökum ráðherrum og spyrja ráðherra um ýmislegt tengt þeirra málefnasviðum. Minni hlutinn fékk ekki fundarboð á þá fundi og fékk því ekki sama tækifæri og meiri hlutinn til þess að kynnast þeim smáatriðum sem, samkvæmt afspurn, var spurt út í á þeim fundum. Afsökun meiri hlutans var á þá leið að hann hefði bara verið að tala við ráðherrana sína, eins og kom fram í andsvörum áðan, og fyndist svona fundir fullkomlega eðlilegir. Það væri jú hægt að hitta ráðherra hérna á göngum eða í heimahúsi eða á kaffihúsi eða hvar sem er til að spjalla um þessi atriði. Þetta er sama stjarnfræðilega sturlaða afstaða og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Kristján Þór Júlíusson, sýndi með því að hringja í vin sinn vegna þess sem getur verið stærsta mútumál Íslandssögunnar til þess að spyrja hvernig honum liði og hver veit hvað annað. Þarna eru hagsmunatengslin látin ráða á kostnað eftirlitshlutverks þingsins og þeirrar ábyrgðar sem ráðherra hefur gagnvart þingi og þjóð. Í 11. gr. laga um Stjórnarráð Íslands segir, með leyfi forseta: „Færa skal skrá um formleg samskipti og fundi, sem og óformleg samskipti ef þau teljast mikilvæg, milli ráðuneyta Stjórnarráðsins sem og við aðila utan þess.“ Meðhöndlun þingsins á fjárlögum er tvímælalaust mikilvægt mál og þegar þingið er að fjalla um það getur það aldrei talist neitt annað en formleg samskipti þegar ráðherrar eiga samskipti við fjárlaganefnd, hvort sem það er við hluta fjárlaganefndar eða alla fjárlaganefnd. Um þessa lagagrein eru settar reglur, samanber reglur um skráningu samskipta í Stjórnarráði Íslands, nr. 320/2016, þar sem m.a. kemur fram um formleg samskipti: „Fundi sem formlega er boðað til um tiltekin mál sem til meðferðar eru í ráðuneyti. Að lágmarki skal skrá upplýsingar um að fundur hafi átt sér stað, hvenær fundurinn var haldinn og hverjir sátu fundinn. Komi fram upplýsingar á fundi sem hafa þýðingu við meðferð og afgreiðslu máls, eða teljast almennt mikilvægar vegna málefna sem heyra undir ráðuneytið og ekki koma fram í öðrum skráðum gögnum, skal jafnframt skrá minnispunkta um það í málaskrá.“ Fundur meiri hluta fjárlaganefndar með ráðherra um frumvarp til fjárlaga getur ekki talist annað en formlegur fundur og jafnvel þótt reynt væri að túlka þann fund sem óformlegan þá eru reglurnar um slíka fundi mjög svipaðar: „Skrá skal í málaskrá ráðuneytis óformleg samskipti milli ráðuneyta sem og við aðila utan þess ef þar koma fram mikilvægar upplýsingar um málefni sem heyra undir ráðuneyti. Með óformlegum samskiptum er átt við munnleg samskipti, þar á meðal símtöl og fundi, þar sem lýst er afstöðu eða veittar upplýsingar sem teljast hafa þýðingu fyrir mál sem er til meðferðar í ráðuneyti eða teljast mikilvægar vegna málefna sem heyra undir ráðuneytið, enda komi afstaðan eða upplýsingarnar ekki fram í öðrum skráðum gögnum. Skrá skal hvenær samskipti fóru fram, milli hverra og efni upplýsinga sem um ræðir.“ Þetta er mjög skýrt, virðulegi forseti, og þetta er atriði sem við þurfum að taka alvarlega. Sporin hræða hvað það varðar. Það sem gerist er að í staðinn fyrir að meiri hluti fjárlaganefndar sendi frá sér formlegt erindi um minnisblað frá ráðherrum, til þess að fá nákvæm svör við einstökum spurningum, þá boðar meiri hluti nefndarinnar ráðherra á fund sinn í fundarherbergjum þingsins án fulltrúa minni hlutans. Á þeim lokaða fundi fær hluti þingmanna, sem eru hluti af stjórnarflokkunum, sérstakan aðgang að ráðherra umfram þingmenn minni hluta til þess að spyrja um einstök málefni frumvarps til fjárlaga. Þetta finnst þeim vera fullkomlega eðlilegt, enda bara að spjalla við ráðherrana sína sem hægt væri að tala við á ýmsum óformlegum vettvangi. Þetta lýsir hins vegar vandamálinu í hnotskurn, ástæðu þess að það á að vera aðskilnaður á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Mismunandi aðgangur að upplýsingum eykur valdaójafnvægið sem nóg er af milli meiri hluta og minni hluta og þegar þingmenn stjórnarflokkanna fá sérstakan aðgang að ráðherra til þess að spyrja um einstök atriði frumvarps til fjárlaga, sem allir þingmenn á Alþingi þurfa að ræða og greiða atkvæði um, þá getur umræðan aldrei orðið á jafnræðisgrundvelli. Sumir, sem samkvæmt hefðinni um meirihlutavald sinna ekki eftirlitshlutverki, hafa aðgang að upplýsingum sem minni hlutinn á þingi getur ekki notað og ekki upplýst almenning um í nefndarálitum sínum. Þrátt fyrir að til séu lög um skráningu formlegra og óformlegra funda ráðherra eru upplýsingarnar langt frá því að vera rétt skráðar eða nægilega aðgengilegar til þess að hægt sé að skoða samskipti ráðherra við hagsmunaaðila eða aðra. Sem dæmi er ég með í nefndarálitinu nýjustu færsluna úr dagbók félags- og barnamálaráðherra sem ég sótti 24. nóvember 2019. Færslan er um vikuna 2.–6. september og svo er ein dagbókarfærsla fyrir 7. ágúst þar líka einhverra hluta vegna, mjög spes. Miðað við þessa dagskrá er ekki mjög mikið að gera sem ráðherra, voðalega létt starf. Tökum dæmi hérna, þriðjudaginn 3. september. Þá er ríkisstjórnarfundur kl. 9.30 og svo er dagskráin búin. Augljóslega gerir ráðherra meira, alveg augljóslega, formlegir fundir eða óformlegir en það er ekki skráð. Nei. Hvað þá efni fundarins, upplýsingar. Nei. Ríkisstjórn Íslands verður að fara að taka hagsmunatengsl alvarlega. Það á líka við um samskipti ráðherra við þingmenn stjórnarflokkanna. Ráðherra hefur önnur völd og skyldur í hlutverki sínu. Óformleg samskipti við þingmenn stjórnarflokka eða þingmenn eigin flokks geta flokkast sem skráningarskyld. Ráðherrar verða að horfa þar til samskipta milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Þar getur ráðherra ekki sleppt því að fara að lögum um Stjórnarráð Íslands. Hlutverk ráðherra er gagnvart þingi og þjóð, ekki einstökum þingmönnum. Skiptum aðeins um gír, skellum okkur í nýja Landspítalann. Þar er önnur hringavitleysa í gangi sem ég botna enn ekki í þrátt fyrir að við höfum fengið gesti til þess að reyna að útskýra það mál fyrir okkur. Hinn 7. nóvember sl. voru fjárlaganefnd kynntar breytingartillögur ríkisstjórnarinnar við frumvarp til fjárlaga fyrir 2. umr. Þar fékk fjárlaganefnd fyrst að vita af 3,5 milljarða kr. niðurskurði til framkvæmdar nýs Landspítala. Meiri hluti nefndarinnar sagðist einnig vera að frétta af þeim tillögum í fyrsta skipti þá á fundi nefndarinnar. Sama dag barst fjárlaganefnd minnisblað frá heilbrigðisráðuneytinu vegna fyrirspurnar nefndarinnar um framkvæmdir við nýjan Landspítala. Þar var spurningin: „Telur ráðuneytið ástæðu til að ætla að byggingaráætlanir meðferðarkjarna og fleiri bygginga verði umfram þær áætlanir sem kynntar hafa verið fjárlaganefnd til þessa?“ Því var svarað með orðunum: „Heilbrigðisráðuneytið hefur ekki ástæðu til að ætla annað en að byggingaráætlanir NLSH verði í samræmi við þær áætlanir sem kynntar hafa verið til þessa.“ Þetta er 7. nóvember, sama dag og við fáum að vita um 3,5 milljarða kr. niðurskurð. 13. nóvember berst fjárlaganefnd svo annað með minnisblað frá framkvæmdastjóra nýs Landspítala um að, með leyfi forseta, „uppsteypa meðferðarkjarnans og önnur jarðvinnuverkefni hliðrist til á árinu 2020 til ársins 2021 sem nemur allt að 3 milljörðum“. Fram kom í nefndarvinnunni að um eftiráskýringar hefði verið að ræða, þ.e. að beiðni um útskýringu hefði ekki borist fyrr en eftir að niðurskurður var tilkynntur til fjárlaganefndar. Enn eitt minnisblað berst síðan frá heilbrigðisráðuneytinu 21. nóvember þar sem sagt er að í svari ráðuneytisins gæti misskilnings „en þar er átt við áætlun um kostnað, ekki tímaáætlun“ og er þar vísað í orðin „byggingaráætlanir NLSH“ úr fyrra svari. Ég skil ekki hvernig er hægt að sundurliða byggingaráætlun í annars vegar kostnaðaráætlun og hins vegar tímaáætlun þegar það er bara talað um byggingaráætlun. Þetta er sami hluturinn, þetta er sett saman í eitt. Þegar verið er að biðja um breytingar á byggingaráætlun er að sjálfsögðu verið að biðja um breytingar á tímaáætlun og kostnaðaráætlun. Það er ekkert hægt útskýra það eftir á: Nei, ég meinti bara kostnaðaráætlun. Það er algjört bull. Þau gögn sem lágu fyrir fjárlaganefnd eftir 7. nóvember gáfu til kynna að hægri höndin vissi ekki hvað vinstri höndin var að gera, það var einfaldlega svo. Heilbrigðisráðuneytið, sem ber heildarábyrgð á verkefninu, samanber minnisblað sem við fengum með þessum svörum, gerði ekki ráð fyrir neinum breytingum á byggingaráætlun á meðan fjármála- og efnahagsráðuneytið, sem lagði fram niðurskurðartillögur, hafði greinilega aðrar hugmyndir um byggingaráætlunina. Framkvæmdastjóri útskýrir síðan um viku seinna að það séu hliðranir í áætluninni þar sem kostnaður á árinu 2020 færist yfir á árið 2021. Í kjölfarið á því útskýrir heilbrigðisráðuneytið svo að kostnaðaráætlun verði í samræmi við þær áætlanir sem kynntar hafa verið fram til þessa, ekki tímaáætlanir. Allt í lagi. Hver sem er sér auðvitað að tilfærsla á 3,5 milljörðum kr. á milli ára er breyting á kostnaðaráætlun, augljóslega, og þar af leiðandi byggingaráætlun. Það er nefnilega búið að gera fjármálaáætlun, sem við samþykktum á þingi, þar sem tekið er tillit til þátta eins og framleiðsluspennu og forgangsröðunar verkefna, sem er að vísu ekki nægilega vel skilgreint. En þetta er það sem maður vonar alla vega alltaf að liggi undir þegar verið er að taka svona ákvarðanir. Þegar maður sér í raun breytinguna gerast á þessum hraða og á þeim tíma sem um getur minnir maður aftur á að það þarf kostnaðar- og ábatagreiningu og það þarf forgangsröðun verkefna þannig að við getum séð hvernig þetta var fyrir og eftir og það komi okkur ekki á óvart. Auðvitað er það breyting á kostnaðaráætlun þegar 3,5 milljarðar eru færðir á milli ára í verkefninu. Þar af leiðandi standast þau rök heilbrigðisráðuneytisins ekki að þau hafi meint kostnaðaráætlun en ekki tímaáætlun. Í kynningu ráðuneytis á þessari hringavitleysu kom fram að þessi tilfærsla hefði verið fyrirsjáanleg í langan tíma. Miðað við allt sem hér hefur verið rakið er það aðeins enn eitt atriðið sem þarf að gera athugasemd við, því að ekki er nóg með að þessi tilfærsla á verkefnum sé gerð á árinu 2020 til 2021 heldur koma 1,5 milljarðar í tafir, þ.e. lægri útgjöld, á árinu 2019 í frumvarpi til fjáraukalaga 2019. Það þýðir tilfærslu á verkefnum nýs Landspítala um 5 milljarða kr. á árunum 2019 og 2020 sem á að bæta upp á seinni árum framkvæmdaáætlunar. Það er dálítið streð að bæta við 5 milljörðum, myndi maður halda, á seinni tíma framkvæmdaáætlunarinnar. Þetta er ekki lítið hlutfall af heildarupphæðinni sem er verið að færa þarna á milli ára. Allt þetta kemur ekki fram fyrr en frumvarp til fjáraukalaga er lagt fram eða breytingartillögur ríkisstjórnarinnar við frumvarp til fjárlaga 2020, þrátt fyrir að þetta hafi verið þekkt vandamál í langan tíma, eins og kom fram í kynningu ráðuneytis. Í lögum um opinber fjármál kemur fram að það skuli, með leyfi forseta: „… upplýsa hlutaðeigandi ráðherra án tafar um frávik frá rekstraráætlun, ástæður þeirra og hvernig fyrirhugað er að bregðast við þeim. Hlutaðeigandi ráðherra skal upplýsa forstöðumann innan 15 daga um afstöðu sína til fyrirhugaðra viðbragða.“ Til viðbótar skal hver ráðherra tilkynna fjármála- og efnahagsráðherra „um hugsanlega áhættuþætti og gera tillögur um hvernig brugðist verði við þeim. Ráðherra gerir ríkisstjórn og fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir slíkum áhættuþáttum og tillögum um viðbrögð við þeim“. Ef það er vitað með löngum fyrirvara að kostnaðaráætlunin standist ekki um 1,5 milljarða fyrir þetta ár og 3,5 milljarða fyrir næsta ár hefði maður haldið að maður ætti að fá að vita það fyrir 7. nóvember. Annaðhvort vissu ráðuneytin því af þessum breytingum á byggingaráætlun í langan tíma og létu fjárlaganefnd ekki vita af því eða þá að þetta var ákveðið með stuttum fyrirvara til þess að láta afkomu áranna 2019 og 2020 líta betur út. Hvort tveggja er ámælisvert. Ef þessu er svo bætt við það sérstaka samband sem þingmenn stjórnarflokkanna hafa við ráðherrana sína verður að spyrja þeirrar spurningar hvort þetta séu upplýsingar sem bárust einhverjum þingmönnum en ekki öðrum, það liggur í augum uppi. Nú hefur verið fjallað þó nokkuð um málefni Íslandspósts að undanförnu og ýmislegt sem þarf að skoða varðandi hann. Það eru ákvarðanir um fjárfestingar, gjaldskrá, aðhaldsaðgerðir og eftirlit. Sá fortíðarvandi sem fyrirtækið glímir við ásamt breytingum á póstmarkaði gerir það að verkum að það er ákveðin skekkja fyrir næsta ár sem ekki er tekið tillit til í frumvarpi til fjárlaga. Þetta vitum við en samt samþykkjum við frumvarp til fjárlaga án þess. Á næsta ári hverfur einkaréttur Íslandspósts og við tekur alþjónustukvöð sem ekki er enn búið að kostnaðarmeta og því ekki búið að gera ráð fyrir vegna fjárlaga 2020. Fram kom á fundum nefndarinnar að vegna breytingar sem var gerð rétt áður en ný lög um póstinn voru samþykkt muni kostnaður vegna alþjónustu aukast um a.m.k. 100 millj. kr. Ýmislegt bendir til þess að alþjónustubyrðin hafi verið offjármögnuð á undanförnum árum sem birtist í þeim aðhaldsaðgerðum sem Íslandspóstur hefur nýlega gripið til, án þess að komið hafi til þjónustuskerðingar. Það þýðir einfaldlega að Íslandspóstur hefur verið í mjög slæmum rekstri og rukkað fyrir það í gegnum gjaldskrána, sem sagt rukkað notendur þjónustunnar of mikið til þess að standa undir óhagkvæmum rekstri sínum. Hvernig það mál verður leyst, hvað fjárheimildir varðar, verður áhugavert að sjá. Hv. þm. Birgir Þórarinsson minnti mig á Auðkenni. Mig langar að hafa örfá orð um þá tilhögun sem er að koma hérna fram. Það hefur lengi verið gagnrýnt að Auðkenni hafi verið skóflað í hendur einkaaðila en núna þegar kemur í ljós að það er tap á rekstrinum eða eitthvað svoleiðis þarf ríkið að taka við. Þetta er dæmigert, að ríkisvæða tapið o.s.frv. Ég ætla ekki að mótmæla því að auðkennisþjónusta eigi að vera hjá ríkinu en það sem er að gerast er aftur á móti mjög spes, bæði hvernig fyrirtækið varð til og svo hvernig núna er ekki hægt að reka það lengur þegar ekki er gróðamöguleiki þar. Þá er það síðasta spurningin, það sem gerðist síðast í umfjöllun nefndarinnar. Síðasta spurningin sem fulltrúar fjármála- og efnahagsráðuneytisins fengu í þessari umferð fjárlaganefndar um frumvarp til fjárlaga 2020 var hvernig væri hægt að haga eftirliti með framkvæmd fjárlaga og ársskýrslu ráðherra miðað við ástand frumvarpsins með tilliti til laga um opinber fjármál. Við vorum eiginlega búin á fundinum og ég skellti inn einni spurningu í lokin, bara svona: Bíðið aðeins. Miðað við hvernig frumvarpið er statt, hversu ógagnsætt það er, miðað við lög um opinber fjármál, hvernig ekki er farið eftir þeim, eins og ég hef sagt ítrekað á undanförnum árum, hvernig getur þingið sinnt eftirlitshlutverki sínu við framkvæmd fjárlaga? Hvernig getur þingið fengið ársskýrslur ráðherra og séð eitthvað gáfulegt í þeim? Í ársskýrslum ráðherra á að meta þann ávinning sem fékkst af útdeilingu fjárheimilda til stefnu stjórnvalda til hinna ýmissa verkefna og þegar við fáum ekki að sjá hver kostnaðurinn er, hver áætlunin er, hvers vænst er að ábatinn verði, þá getum við ekki borið það saman við niðurstöðuna til að vita hvort vel tókst til eða ekki. Þegar við getum það ekki getum við heldur ekki orðið betri í því í kjölfarið. Við getum ekki lært af þeim mistökum sem voru gerð. Þetta vantar algerlega því að án þessara greininga er ekki hægt að fylgjast með framvindu mála í eftirliti og framkvæmd fjárlaga og ráðherra getur ekki lagt mat á þann ábata sem hlaust af stefnu stjórnvalda í ársskýrslu sinni. Svörin við spurningunni voru ekki mörg, þau voru einfaldlega þögn á meðan fulltrúar fjármála- og efnahagsráðuneytisins íhuguðu spurninguna. Þau vissu að þau áttu ekkert svar við henni svo að svarið var bara þögn. Mér fannst þetta vera eins og Þögnin í Doctor Who, fyrir þá sem hafa séð þá þætti, „The Silence“, eins og reglan kallast í þáttunum. Á meðan þú horfir á meðlimi Þagnarinnar veistu hvað er að gerast en um leið og þú lítur frá þeim ertu búinn að gleyma því, gleyma að þú sást þá, en þögnin lifir. Ég veit ekki hversu oft ég búinn að minnast á þetta vandamál en það er eins og málið gleymist í hvert einasta skipti sem það kemur fram ný fjármálaáætlun eða nýtt fjárlagafrumvarp. Ráðuneytin gleyma þessu ár eftir ár. Alþingi gleymir þessu ár eftir ár. Við ýtum bara á takka, meiri hlutinn segir að þetta sé fínt og þeim sé alveg sama af því að meiri hlutinn stundar ekki eftirlit með framkvæmd fjárlaga, hann gerir það bara ekki. Öllum virðist vera slétt sama þó að ráðherrar fái risastóra upphæð fyrir málaflokkana sína án kostnaðaráætlunar, án forgangsröðunar, án nokkurs konar tilraunar til þess að upplýsa Alþingi um það til hvers hver ráðherra þarf allan þennan pening sem er verið að biðja um. Til hvers er verið að rukka fólkið í landinu um skatta? Ráðherrar skulda þingi og þjóð svar við þeirri spurningu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir langa ræðu. Ég veit eiginlega ekki alveg hvar skal byrja á að spyrja hv. þingmann. En í grunninn fannst mér ég lesa út úr ræðu hans að honum fyndist allt ómögulegt og ömurlegt og hér gengi ekkert upp, sem er náttúrlega í hróplegu ósamræmi við allar tölur og allt sem blasir við okkur. Hv. þingmaður kom inn á það snemma í ræðu sinni og vísað í samgöngumálin og ef ég skildi hv. þingmann rétt var hann að reyna að vísa í einhverja ferla sem hefðu virkað vel. Vegna þess að ég þekki vel vinnuna á bak við samgöngusáttmálann og þá vinnu sem á sér stað hjá sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu þá held ég að sé mikilvægt að taka fram að þar erum við með mjög afmarkað verkefni, ef svo má segja, mun afmarkaðra en fjárlög ríkisins. Það var engu að síður niðurstaða sérfræðinganna, ef við erum svolítið, afsakið, virðulegur forseti, teknókratísk, að það væri hagkvæmast að gera ekkert annað en að efla almenningssamgöngur með borgarlínu. Niðurstaða pólitíkurinnar aftur á móti, þegar hún fór yfir málið og horfði á alls konar þætti, var að fara blandaða leið eins og lagt er til núna. Þess vegna velti ég upp þeirri spurningu til hv. þingmanns: Hvernig vill hann sjá hlutina betur gerða í fjárlögum? Því miður erum við ekki með eitthvert excel-forrit, eitthvert skjal þar sem við getum bara tekið inn upplýsingar og vitað nákvæmlega hvaða áhrif það hefur. Það er alltaf einhver pólitík sem hefur áhrif, einhver pólitísk sýn. Svo verð ég að ítreka að það segir okkur allt hvernig myndin lítur út, að sú pólitíska sýn sem hefur verið við stjórnvölinn á síðustu árum virðist hafa fært okkur þangað sem við erum í dag.

Virðulegur forseti. Langa ræðu, ég nýtti ekki einu sinni allan ræðutímann. Samgöngusáttmálinn - mér fannst innihaldið mjög gott en sáttmálinn mjög lélegur. Það var alger óþarfi að troða einhverju þar inn um veggjöld o.s.frv., alger óþarfi. Það var mjög ógagnsætt ferli þar sem bara borgarstjóri og einhverjir fengu aðgang í gegnum Samband sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, mjög slæm lýðræðisleg vinna sem þar fór fram, þó að við eigum eftir eftirvinnsluna úr því. Það var dálítil kúgunarpólitík í því að koma sáttmálanum á sinn stað, sem ég er ekki alveg sáttur við. Samgöngusáttmálinn fjallaði vissulega um afmarkað verkefni og það hafa einmitt verið gerðar sviðsmyndagreiningar um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Þar voru settar upp leiðir A, B, C og D eða eitthvað því um líkt, þar sem var borið saman að byggja bara upp samgöngumannvirki fyrir einkabílinn o.s.frv., eða að byggja bara upp fyrir almenningssamgöngur og svo blönduð leið með tveimur mismunandi útfærslum o.s.frv. Niðurstaðan þar var að blandaða leiðin væri best. Hún var líka dýrust, en hún minnkaði alla vega umferðartafir eða jók umferðartafir minnst, það má orða það þannig. Þrátt fyrir allar þessar framkvæmdir munu umferðartafir samt aukast miðað við þær forsendur sem voru gefnar þar. Sú sviðsmyndagreining sem þar fór fram og þeir valmöguleikar sem liggja fyrir benda augljóslega á þá leið sem var valin og þau sérstöku verkefni sem voru valin inn í samgöngusáttmálann. Leiðin er ekki hárnákvæmlega sú sama en maður skilur vel að hún hafi verið valin út frá sviðsmyndagreiningum og kostnaðar- og ábatamati sem þar lá á bak við. Ég vil meira svoleiðis. Þegar stjórnvöld setja sér stefnu um að komast eitthvað, þá liggi fyrir að við 

Virðulegur forseti. Ég get alveg verið sammála hv. þingmanni í því að það er mikilvægt að nota sviðsmyndagreiningar og við eigum að gera það þegar við getum. En ég held að hv. þingmaður einfaldi málið um of ef hann telur að það sé hægt að setja þetta allt saman í einhvers konar excel-skjal, greina út úr því einhverjar sviðsmyndir og velja eina. Við erum auðvitað að tala um sambland af mjög mörgum þáttum og það er eðlilegt og það er væntanlega þess vegna sem við erum hér og einhverjir munu þurfa að skipa þennan sal til endalausrar framtíðar til að fara í þetta út frá pólitískum forsendum. Hv. þingmanni er tamt að gagnrýna framkvæmd okkar á lögum um opinber fjármál. Nú ætla ég ekki að segja að ekki megi gagnrýna það. Það má stöðugt rýna til gagns og gera enn betur. Ég er algjörlega á því. En þegar við horfum á gamla tímann sem við höfðum hérna fyrir lögin um opinber fjármál, og ég nefni það sem dæmi þegar ég kom inn sem varaþingmaður á árunum 2004, 2005 eða um það leyti, einmitt á þessum árstíma, jafnvel seinna þegar 2. og 3. umr. fjárlaga fór fram, þá voru niðurstöðurnar: 100.000 kr. til Hvalasafnsins á Húsavík - ég er auðvitað að taka einhver dæmi - eða jafnvel til einhverra kóra eða álíka. Þetta voru pínulitlar upphæðir til mjög afmarkaðra verkefna. Þá er ég svo ánægð með þann stað sem við erum komin á í dag með lögunum og með fjármálaáætlun þar sem er skilgreint verkefnasvið undir hverju ráðuneyti og undir hverjum lykli. Þar erum við með áætlanir og þar erum við með markmið og það er tæki okkar á þinginu til að hafa eftirlit með því að ráðherrar séu að nota það fjármagn sem þeir fá í þau verkefni sem tilgreind eru í fjármálaáætlun. Þar erum við líka með markmið sem á að nást. Ég veit að þessi tafla er ekki fullkomin og sum ráðuneyti þurfa að standa sig betur og það er mismunandi erfitt eða auðvelt að vinna með þetta út frá málaflokkum. En ég held að það gleymist oft í umræðunni sem við erum að gagnrýna hvað við erum þó komin langt í faglegheitunum þegar kemur að áætlunum því við erum ljósár frá því sem var gert hérna áður en við höfðum þessi lög.

Virðulegi forseti. Þetta er einmitt mjög mikilvægt atriði, samanburður við gamla tímann. Þar vil ég vera dálítið ósammála hv. þingmanni því hvað gagnsæi um fjárheimildir varðar þá erum við ekki ljósárum framar. Þá vitum við þingmenn hérna inni minna.

En við höfum stóru myndina.

Við höfum vissulega stóru myndina en við erum ekki að framkvæma hana á þann hátt sem á að gera til að ná því gagnsæi sem þarf til þess að við náum ljósárum betri árangri en að hugsa um einhverja hundraðþúsundkalla til eða frá, mjög gott að vera laus við það. En á þeim stað sem við erum núna þar sem við förum ekki eftir lögunum þá gagnrýni ég frumvarp til fjárlaga núna, og hef gert á undanförnum árum, af því að ég vil sjá það eins og það er sett upp í lögum um opinber fjármál. Ég sé hversu fallegt þetta gæti verið í rauninni, fjármálaáætlun og frumvarp til fjárlaga, ef við færum eftir þeim skilyrðum sem eru sett fram í lögunum. Þess vegna finnst mér svo sárt að það sé ekki einu sinni reynt. Afleiðingin af því er einmitt verra ástand en var hér áður en við settum lög um opinber fjármál varðandi gagnsæið um einstakar fjárheimildir. Þess vegna sjáum við ekki hvernig álag eða heimildir einstök stofnun fær eða einstök verkefni fá sem spanna t.d. nokkrar stofnanir. Mér finnst þetta gríðarlega mikilvægt. Ég er mjög hlynntur uppsetningunni sem er í lögum um opinber fjármál og þess vegna gagnrýni ég svo hart að við séum ekki komin þangað. Mér finnst að öll ráðuneytin ættu algjörlega að hætta því sem þau eru að gera núna því að þau eru í raun að vinna samkvæmt gamla skipuritinu um uppbyggingu á fjárlagafrumvarpinu, finnst mér, alla vega er afurðin þannig. 

Forseti biður hv. þingmenn um að virða ræðutíma.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var löng þó að hann hafi ekki nýtt tímann. Það er mjög gaman að heyra ræðu, sem ég er að vísu búinn að heyra nokkrum sinnum hér, aftur og aftur, um form og tæknileg atriði, og auðvitað um lögleysu og lögbrot allra annarra. Ég þekki þær orðið. Ég er bara með eina spurningu. Fjárlög og þær tillögur sem menn koma með endurspegla pólitíska sýn og sjónarmið þingmanna. Hefur hv. þingmaður og flokkur hans yfir höfuð einhverja pólitíska sýn? Er engin skoðun á efnisatriðum þessa frumvarps að ráði? Vilja Píratar hækka skatta, lækka skatta, breyta skattkerfinu, deila peningum öðruvísi út eða snýst þetta bara um eitthvert form, einhver tæknileg atriði sem þingmaðurinn talar um og auðvitað enginn skilur? Þeir sem skilja eru náttúrlega ekki sammála því. En spurningin er: Hafa Píratar einhverja skoðun, einhverja pólitíska sýn, aðra en þá að aðrir séu spilltir og geti ekki farið að lögum?

Virðulegi forseti. Svarið er einfalt: Já. Það er ekki flóknara. Hv. þingmaður hefur greinilega ekki skoðað breytingartillögur Pírata í 2. umr. þar sem við lögðum m.a. til að lækka skatta með hækkun og útgreiðslu persónuafsláttar. Stefnan er t.d. þar, almennt séð, og þetta er sama spurning og ég svaraði einmitt í andsvari í 2. umr. Við leggjum áherslu á fagleg vinnubrögð þar sem kjarninn hjá okkur er borgararéttindi, tjáningarfrelsi, gagnsæi, beint lýðræði. Það eru okkar ær og kýr þegar allt kemur til alls, í þessum einföldu málum en þó grundvallarmálum. Þau endurspeglast kannski ekkert rosalega mikið í fjárlögunum á hverju ári en þau gera það í þessum fjárlögum, í breytingartillögunum í 2. umr. þar sem var lögð til skattalækkun sem passar við þá hagsveiflu sem er í gangi og þar sem réttindi öryrkja voru t.d. tryggð, þar sem er verið að taka af þeim aura núna fyrir hverja krónu sem þeir vinna sér inn. Þar er réttindabarátta. Það endurspeglast í fjárlögum okkar og fjárheimildum. Þess vegna gagnrýni ég gagnsæisskort í þessum fjárlögum, því að án gagnsæisins getur ráðherra gert hvað sem er og við erum á móti því að ráðherra geti gert hvað sem er.

Hæstv. forseti. Það var gott að það kom þó einhver pólitísk sýn, það er skattalækkun. Við erum að fjalla hér um fjárlög. Ég get alveg tekið undir með mönnum um gagnsæi, mannréttindi og allt það, þar er enginn ágreiningur og það er eiginlega ekki til umræðu núna. Ég velti því mikið fyrir mér að allan þann tíma sem ég hef setið á þingi með Pírötum hefur verið afskaplega erfitt að átta sig á pólitískri hugmyndafræði þingmanna flokksins og kannski flokksmanna almennt. Kannski er hún mjög misjöfn. Ég velti fyrir mér: Hvert er hið pólitíska erindi flokksins og þingmanna hans? Eru þeir bara hér til að benda á allt siðleysi og spillinguna eða eru þeir hér til þess að vera í stjórnmálum? Gott og vel, lækka skatta, ég er mjög ánægður með það og ég tek undir það 

Virðulegur forseti. Mannréttindi birtast í fjárlagafrumvarpinu. Það kom augljóslega fram í umræðunni á undanförnum dögum þar sem ákveðið spillingarmál var grafið upp hjá íslensku fyrirtæki sem hefur sýnt fram á ákveðna möguleika á mútum og fleiru skemmtilegu og birtist í þeirri einsýnu stefnu, að því er virðist, að hunsa það álag sem það mál getur valdið á fjárlög ríkisins og fjárheimildir hvað þau varðar. Þá verður ekki annað séð á undanförnum árum en að það hafi markvisst verið grafið undan eftirliti og eftirlitsstofnunum, þeim stofnunum sem vernda réttindi okkar, einmitt með lægri fjárframlögum. Það sést á þeim lista sem þær stofnanir hafa og geta ekki klárað, á þeim fjölda frumkvæðisrannsókna sem umboðsmaður Alþingis er með en getur ekki lagt í. 

Virðulegi forseti. Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2020, 3. umr. Það verður víst ekki aftur snúið þegar meiri hlutinn hefur rammað inn vilja sinn og um frumvarpið hafa verið greidd atkvæði. Við vitum nú hvernig það fer, enginn velkist í vafa um það. Þetta frumvarp endurspeglar nákvæmlega það sama og þau fyrri tvö sem þessi ríkisstjórn hefur lagt fram, þ.e. hún ætlar ekki að bæta kjör þeirra sem lakast standa. Það er alveg á hreinu. Það eru enn þá þúsundir Íslendinga sem fá útborgað langt undir 300.000 kr. í peningum. Er það sanngjarnt? Nei. Er það réttlátt? Nei. Er einhver manngæska sem felst í því að koma svona fram sína minnstu bræður og systur? Nei, það er það ekki. Það er sem sagt ekki fyrirhugað að bæta kjör þeirra lægst launuðu um nokkurn skapaðan hræranlegan hlut umfram þá lögbundnu vísitöluleiðréttingu sem á að verða á framfærslu þeirra 1. janúar 2020 um 3,5%. Lífeyrisþegum Tryggingastofnunar verður áfram haldið úti í kuldanum. Fjármálaráðherra hefur boðað víðtækar skattalækkanir, breytingar á skattkerfinu, þriðja skattþrepið. Eigum við að líta á það? Það kostar ríkissjóð yfir 20 milljarða þegar það er komið til framkvæmda að fullu. Framkvæmdinni hefur verið flýtt um eitt ár. Nú á að framkvæma þessa skattalækkun að fullu á tveimur árum, árið 2021 verður hún komin að fullu til framkvæmda. Sem dæmi get ég nefnt það að einstaklingur sem er með 300.000 kr. á mánuði í laun mun fá rétt um 2.450 kr. á mánuði árið 2020 vegna þessara víðtæku skattbreytinga, þessa þriðja viðbótarskattþreps. Er þetta rétt forgangsröðun fjármuna, virðulegi forseti? Flokkur fólksins segir nei. Þó að það sé afskaplega gott og góðra gjalda vert að lækka skatta þá nýtist skattalækkun þriðja skattþrepsins upp allan stigann. Ég, öryrki á ofurlaunum, fæ líka þessa skattalækkun hvort sem ég hef með hana að gera eða ekki. Það er nú ekki flóknara en það. Auðvitað er sagt að hún nýtist best þeim lægst launuðu. Auðvitað. Frábært. Af hverju ekki? Það er náttúrlega vegna þess að það hlýtur að muna þann sem er með fæstu krónurnar mestu að fá eitthvað frekar en ekki neitt. Það er svo margt við það að athuga hvernig við stöndum að forgangsröðun fjármuna. Ég stóð hér ekki alls fyrir löngu í klukkutíma ræðu í 2. umr. um fjárlögin þar sem ég sagði í rauninni flest af því sem ég sagt vildi hafa, en ég ætla samt sem áður að nefna nokkra punkta, t.d. er eitt í sambandi við breytingartillögur sem gleður mig mjög. Það skiptir reyndar engu máli hvaða breytingartillögur við komum með. Það skiptir ekki einu einasta máli hvaða breytingartillögur stjórnarandstaðan kemur með, það er fellt. Það er ekki einu sinni spáð í það hvort breytingartillagan er góð eða vond, hvort hún kostar peninga eða ekki. Það skiptir engu máli. Það er bara stjórnarandstaðan sem leggur hana fram og því ber að hafna henni, því skal hún felld. Þannig gerast nú kaupin á eyrinni hér á hinu háa Alþingi. Hins vegar get ég verið stolt af því að þrátt fyrir þessa meðferð á stjórnarandstöðunni hefur stjórnarandstaðan þó margsinnis greitt atkvæði með góðum tillögum og góðum verkum sem ríkisstjórnin hefur verið að vinna. Ef okkur þykir það vera sanngjarnt, eðlilegt og skipta máli þá höfum við veitt þeim brautargengi. Það skiptir svo sem ekki máli hvort við gerum það eða ekki, það mun hvort sem er fara í gegn. Það skiptir engu máli en við sýnum þó alla vega viljann í verki. Það er eitt sem mig langar að benda á sem hefur komið verulega á óvart, en það er vandi hjúkrunarheimilanna. Við höfum fengið að sjá að hjúkrunarheimili hafa verið rekin með tapi úti um allt. Fjárveitingavaldið í aukafjárlögum ársins í fyrra, fyrir jólin í fyrra, veitti 276 millj. kr. til SFV, Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, til að styðja við þann halla sem hafði verið á rekstri hjúkrunarheimila. Það er skemmst frá því að segja að nú erum við að fara að loka þessum fjárlögum og þeir fjármunir hafa enn ekki verið greiddir út, ekki ein einasta króna með gati, ekki ein. Hverjar skyldu vera skýringarnar á því? Jú, hæstv. heilbrigðisráðherra segir að það hafi ekki verið samið við þau. Þau séu bara með lausa samninga og það hafi ekki verið samið við þau á meðan fulltrúar Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu segja að það sé illmögulegt og ómögulegt að komast að nokkru einasta samkomulagi við Sjúkratryggingar Íslands. Það þykir bara algerlega eðlilegt og sjálfsagt eins og hæstv. heilbrigðisráðherra sagði, miðað við alla þá samninga sem þegar hafa verið gerðir í velferðarþjónustu, þó að 10% þeirra séu ekki komnir til framkvæmda. Það er bara allt í lagi þó að út af standi, þó að það séu 20–30 samningar sem ekkert hefur verið gert í að semja, jafnvel þó að núna liggi fyrir 276 milljónir, sem ég hef ekki hugmynd um hvað verður um eftir að við erum búin að loka fjárlögum og fjárauka og öllu saman nema þær skolast náttúrlega út um gluggann. Það er greinilega það sem hefur átt að gerast því að annars væri búið að semja og veita fjármagnið þangað sem því var ætlað að fara og þangað sem þess er þörf. Það er í rauninni fátt, virðulegi forseti, sem er farið að koma mér á óvart hér. Ég er stolt af því að við höfum tekið okkur saman, þrír flokkar í stjórnarandstöðu, Píratar, Samfylking og Flokkur fólksins, og lagt fram breytingartillögu sem kostar fullt af peningum sem sýnir hvernig við viljum forgangsraða peningum. Flokkur fólksins hefur ávallt sagt: Við setjum fólkið í fyrsta sæti. Áður en við reisum loftnetin og malbikum götuna þá viljum við koma fólki úr fátækt. Við viljum koma yfir það þaki, við viljum að það hafi húsnæði, við viljum að það hafi fæði og klæði og við viljum að það geti leitað sér lækninga. Það hljóta að vera grundvallarreglurnar sem við ættum að setja okkur. Við, ein af tíu ríkustu þjóðum veraldar, horfum enn upp á ótrúlega fátækt. Ég ætla ekki að hafa þetta mjög mikið langt. Mig langar að minnast líka á furðulegheit. Við vorum mjög glöð þegar við innleiddum NPA-þjónustu, notendastýrða persónulega aðstoð, mjög glöð. En hugsið ykkur, hún er kvótastýrð, notendastýrða persónulega aðstoðin er kvótastýrð. Það fá ekki allir sem þurfa, bara þeir sem eru valdir, 90 af 130 eða 140 einstaklingum sem þurfa, fá aðstoð, hinir 40–50 fá hana ekki. Hvers vegna ekki? Það er ekki til fjármagn. Svona forgangsröðum við fjármunum hér. Svona er forgangsröðunin. Á hverjum bitnar hún? Fólkinu í landinu, þeim sem þurfa mest á því að halda að stjórnvöld sem eru valin til verksins, venjulega fjórða hvert ár, standi við það sem þau segja þegar þau lofa öllu fögru í kosningabaráttu, standi við það algerlega án þess að blikna. En allt í lagi, við skulum bíða og sjá, það fer að renna í áttina að nýrri kosningabaráttu. Það verður gaman að sjá þá hvernig loforðalistinn lítur út. En að mismuna fötluðu fólki með NPA-þjónustu er nánast síðasta sort. Við hljótum öll að geta verið sammála um það. Þegar stjórnvöld leggja það á sveitarfélögin að taka að sér þjónustu við íbúa sína og þau hafa hugsanlega ekki bolmagn til að standa við þá þjónustu sem til er ætlast af þeim eiga stjórnvöld náttúrlega að koma til móts við það, koma í veg fyrir mismunun, koma til móts við sveitarfélögin með því að styrkja þau fjárhagslega svo að allir sem þurfa þjónustu fái. Það hljóta að vera lágmarksréttindi. Ég segi að lokum, ég ætla ekki að halda áfram, þetta er orðið gott, að við vitum hvernig það er, það skiptir engu máli hvernig við blásum hér og hvásum eins og maðurinn sagði, skiptir engu máli. Allt sem við segjum í stjórnarandstöðunni verður sópað undir teppi. Flest af þeim málum sem fara frá okkur til nefnda fáum við venjulega ekki í atkvæðagreiðslu. Núna líður að jólum. Þá byrja hrossakaupin á eyrinni, að semja um eitt og eitt mál sem við fáum hugsanlega að koma með, mæla fyrir og sem verður fellt. Frábært. Svona eru störf þingsins. Ég ætti kannski að segja þetta undir störfum þingsins, geri það kannski á morgun eða hinn. Að lokum segi ég þetta: Stjórnvöld ætla áfram að hanga á handónýtu mannvonskukerfi sem fáir eða enginn skilur. Veikt, gamalt fólk fær ekki aðgang að hjúkrunarheimilum. Stjórnvöld skattleggja fátækt grimmt og skerða kinnroðalaust þá sem veikast standa, 12–15% barna líða hér mismikinn skort. Grunnþörfum borgaranna er ekki mætt, fólk skortir fæði, klæði og húsnæði. Viljaleysi ríkisstjórnarinnar er algjört þrátt fyrir þunga undiröldu og kröfur um aukið réttlæti til handa þeim sem eru með tekjur langt, langt undir fátæktarmörkum. Það er kaldhæðnislegt að ríkisstjórnin státar af fordæmalausa góðæri á sama tíma og hún neitar fátæku fólki um réttlæti.

Herra forseti. Við tökum hérna fyrir fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar í 3. umr. Það væri mjög skemmtilegt að eiga samtöl við fulltrúa meiri hlutans um pólitíkina í þessu fjárlagafrumvarpi þegar við erum að sauma það saman en það er allnokkur skortur á þeim í salnum. Þau eru tvö en ég auglýsi eftir fleirum. Það sem mér þykir standa upp úr í umræðunni um þetta fjárlagafrumvarp og efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar eru andstæðurnar sem felast í annars vegar sjálfsánægju ríkisstjórnarinnar, getum við sagt, með það hvað hún sé að gera frábæra hluti í hagstjórninni af því að loksins hafi útgjaldaþensla hennar hitt á réttan tímapunkt í hagsveiflunni þar sem hennar er mögulega þörf og hins vegar þeirri gagnrýni sem gætir svo gjarnan í umsögnum aðila á nákvæmlega þessa sömu stefnu, sem minna er minnst á af hálfu ríkisstjórnarinnar, sem er að það eru ekki endilega réttu útgjöldin sem áhersla er lögð á. Það er alveg rétt sem hér hefur verið haldið fram, það getur verið mjög jákvætt í hagstjórninni að ríkisfjármálunum sé beitt með sveiflujafnandi hætti. En það er ekki sama í hvað fjármununum er varið. Það að halda áfram í stjórnlausri útþenslu á ríkisbákninu, sem hefur verið stefna þessarar ríkisstjórnar frá því að hún var sett saman, en halda áfram að vanrækja nauðsynlegar innviðafjárfestingar er einfaldlega ekki skynsamleg efnahagsstefna og allra síst á tímum niðursveiflu í hagkerfinu. Það er miklum mun verðmætara fyrir hagkerfi í kólnun að fá nauðsynlega örvun í gegnum aukna fjárfestingu hins opinbera og ekki síður mikilvægar skattalækkanir hins opinbera en að samneyslan sé einfaldlega áfram aukin stjórnlaust eins og verið hefur í tíð þessarar ríkisstjórnar. Á það skortir verulega í þessu fjárlagafrumvarpi. Við erum enn þá undir langtímameðaltali í opinberum fjárfestingum. Bent hefur verið á fjöldann allan af verkefnum sem enn líða fyrir þennan skort. Hér hefur nýlega verið undirritaður sérstakur samgöngusáttmáli við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu þar sem rétt er að taka fram að hlutur ríkisins er enn ófjármagnaður og horft til aukinnar skattlagningar á almenning til að fjármagna þann hluta og mögulega eignasölu. Af hálfu ríkisstjórnarinnar er enn mjög óskýrt hvernig þeim fjárfestingum verður mætt. Það sannast sem ríkisstjórnin var gagnrýnd fyrir strax í upphafi að lagt var af stað með allt of bjartsýnar forsendur um efnahagsþróun. Boginn var spenntur til hins ýtrasta á grundvelli þeirra hagspáa og núna situr ríkisstjórnin uppi með vanda sem mun reynast henni ærið þungur, ætla ég að spá, á næsta ári og inn á kosningaárið. Það er búið að spenna boga samneyslunnar svo hátt að það er ekkert svigrúm til nauðsynlegra fjárfestinga. Það er ekkert svigrúm til þeirra skattalækkana sem ríkisstjórnin lofar inn á kosningaárið 2021. Ég spái að á þeim grundvelli muni það reynast henni mjög þungur baggi að koma fjárlögum saman fyrir árið 2021. Enn er bent á að þrátt fyrir að hagspár hafi verið endurskoðaðar og fjárlagafrumvarpið lagað að því að einhverju leyti, fyrst og fremst með því að skapa svigrúm fyrir hallarekstur, eru enn blikur á lofti í íslensku hagkerfi. Enn er töluverð óvissa og alls ekki á vísan að róa með að hagþróunin verði okkur jafn hagfelld á næsta ári og gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu og fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Það sem er þó alveg sérstaklega gagnrýnivert, og þar ætla ég ekki bara að gagnrýna þessa ríkisstjórn heldur almennt stjórn ríkisfjármála, er hversu markmiðalaus útgjaldaþenslan er. Þegar fjallað er um útgjaldatillögur einstakra ráðuneyta í fjárlaganefnd liggja yfirleitt engin skýr eða skilgreind markmið fyrir um hverju útgjaldaaukningin eigi að skila eða, sem er öllu mikilvægara, hverju heildarframlög til málaflokksins eigi að skila. Árangur þessarar ríkisstjórnar hefur fyrst og fremst verið mældur í því hversu mikið henni hefur tekist að auka ríkisútgjöldin, ekki hversu mikið henni hefur tekist að bæta þjónustu við íbúa landsins, hversu miklu skilvirkari ríkisreksturinn er orðinn eða hversu mikið svigrúm hefur tekist að skapa fyrir skattalækkanir í landinu sem eru löngu tímabærar og nauðsynlegar. Það sem stendur upp úr er að nú, við lok einnar lengstu efnahagsuppsveiflu íslenskrar hagsögu, stöndum við með ríkisútgjöld í botni og skattlagningu á almenning og fyrirtæki í botni. Ef þessi kólnun eða efnahagsniðursveifla sem við stöndum frammi fyrir núna verður eitthvað alvarlegri en núna er gert ráð fyrir í hagspám mun ríkisstjórnin þurfa að grípa til kunnuglegri aðgerða, þeirra að hækka skatta á fyrirtæki og almenning á sama tíma og efnahagslífið þarf á örvun að halda, ekki auknu aðhaldi eða enn þrengri spennitreyju í formi hærri skatta til að fjármagna óábyrga fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Fjármálaráðherra hefur orðið tíðrætt um þann merka árangur sem náðst hafi, að heildarútgjöld ríkissjóðs séu núna 1.000 milljarðar kr. Þar á bak við virðist vera nokkurt stolt þrátt fyrir áralanga orðræðu Sjálfstæðisflokksins um nauðsyn aðhaldssemi í ríkisrekstri. Sjaldan ef nokkru sinni hafa ríkisútgjöld verið aukin jafn mikið á jafn skömmum tíma. Þegar horft er til þess hverju þetta hefur skilað sjáum við ekki betur en að biðlistar í heilbrigðiskerfinu séu ámóta langir og þeir voru áður en þessi ríkisstjórn tók við. Þar er enginn merkjanlegur árangur. Það hefur enginn merkjanlegur árangur orðið í að taka á fráflæðisvanda Landspítalans. Enginn merkjanlegur árangur hefur orðið í uppbyggingu hjúkrunarrýma sem svo lengi hefur verið talað fyrir. Þvert á móti hefur nauðsynlegum fjárfestingum í heilbrigðiskerfinu ítrekað verið slegið á frest, að því er virðist til að brúa bilið í aukinni samneyslu, stjórnlausri útgjaldaþenslu ríkisstjórnarinnar. Það er auðvitað gagnrýnivert að engir raunverulegir árangursmælikvarðar séu á ríkisrekstri, engir mælikvarðar um skilvirkni í ríkisrekstri, engir mælikvarðar sem við getum séð í fjárlaganefnd um það hverju þessir 1.000 milljarðar skila landsmönnum á hverju ári í bættri þjónustu eða hvaða tækifæri eru til að gera enn betur fyrir sama fé eða jafnvel minna fé, en ekki bara að halda áfram að belgja báknið út. Þegar kemur að heilbrigðiskerfinu ber einna helst að nefna gegndarlausa andúð ríkisstjórnarinnar á einkaframtaki í heilbrigðiskerfinu. Ekki er hægt að sjá annað en að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi skorið upp herör gegn einkaframtakinu í heilbrigðisgeiranum þrátt fyrir óteljandi dæmi þess að þar sé skilvirkni í þjónustu mun meiri en hjá hinu opinbera. Maður hlýtur að spyrja með alla þessa áherslu á að færa fleiri og fleiri þjónustuliði inn á Landspítala, að því er sagt er í hagkvæmnisskyni, hvort það sé skýringin á stjórnlausum hallarekstri spítalans á sama tíma. Þrátt fyrir stóraukin fjárframlög til spítalans virðist það engan veginn duga til að mæta þeim verkefnum sem spítalanum hafa verið falin í tíð þessarar ríkisstjórnar. Á sama tíma hefur ítrekað verið bent á að með því að nýta sérhæfða einkaaðila í heilbrigðiskerfinu hér heima fyrir sé hægt að ná mun betri árangri, t.d. í liðskiptaaðgerðum og augnsteinaaðgerðum. Áfram mætti telja og áfram skal sú stefna rekin að ríkisvæða heilbrigðiskerfið, sama hvað tautar og raular og sama hvað það kostar. Þegar spurt hefur verið um kostnaðargreiningar liggja þær aldrei fyrir og engin skýr markmið um það hverju breytingin eigi að skila, hvaða ábata breytingin eigi að skila, ýmist í formi minni kostnaður eða betri þjónustu. Sú greining fer aldrei fram. Þetta er ekki boðlegur rekstur á hinu opinbera. Þetta er nokkuð sem fjárlaganefnd hlýtur að þurfa að taka til mun betri skoðunar. Hvaða árangursmælikvarða leggjum við til grundvallar ríkisrekstrinum? Hvernig getum við lagt mat á það hvort vel sé farið með fé skattborgaranna í rekstri ríkisins? Jafnframt er rétt að taka fram enn og aftur að á tímum niðursveiflu í efnahagslífinu er ekki sama hvernig ríkisfjármálunum er beitt. Það skilar mun meiri árangri að auka fjárfestingar en að auka samneyslu. Það hefur margfeldisáhrif út í hagkerfið, eflir einkaframtakið og eflir fyrirtækin í landinu sem glíma við kólnun hagkerfisins. Ríkisstjórnin hefur ítrekað valið hina leiðina, að belgja samneysluna út enn frekar. Í umsögnum fjölmargra aðila eins og Samtaka iðnaðarins, Samtaka atvinnulífsins og Viðskiptaráðs er bent á þá nöpru staðreynd að eftir allan þennan tíma erum við enn undir langtímameðaltali í opinberri fjárfestingu. Við höfum aldrei náð langtímameðaltalinu á þeim tíma sem liðinn er frá hruni. Það er alvarlegt umhugsunarefni og hlýtur að vera það fyrir ríkisstjórnina núna þegar þrengir að svigrúminu í ríkisfjármálunum fram á veginn með kólnandi hagkerfi. Það hefur einfaldlega verið gengið allt of langt í útgjaldaaukningu og allt of skammt í nauðsynlegri innviðafjárfestingu sem hefði verið mun heppilegra ef eitthvert svigrúm hefði verið til slíkra aðgerða núna. Við hefðum þurft að sjá 30–50 milljarða aukningu í opinberum fjárfestingum á næstu þremur árum til að takast á við þá kólnun sem er í hagkerfinu en því miður er ekkert svigrúm til þess. Við hefðum líka þurft verulegt svigrúm til skattalækkana á þessum tímapunkti í hagkerfinu. Það er ágætt að minna enn og aftur á þá staðreynd að á þessu ári greiðum við um 100–120 milljörðum meira í skatta til hins opinbera en ef skattstig hefði verið hið sama og það var fyrir hrun. Nú skal því ekki haldið fram að það sé hið eina rétta skattstig en þetta endurspeglar þær miklu skattahækkanir sem voru á árunum eftir hrun til að mæta tekjuþörf ríkissjóðs. Þegar staða ríkissjóðs batnaði síðan með fordæmalausum hagvexti var sá afkomubati nýttur meira og minna til útgjaldaaukningar en ekki til að slaka á þeim miklu skattahækkunum sem urðu. Staðreyndin er, eins og ég kom að fyrr í máli mínu í dag, að við erum eitt skatthæsta ríki OECD. Við erum með ein mestu opinberu útgjöld sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þó erum við herlaust land, sem fæst OECD-ríkjanna eru, sem ætti að skila okkur einhverjum ávinningi í þeim samanburði. Þetta bendir eindregið til þess að hér hafi verið með eindæmum illa haldið á opinberum fjármálum um langt árabil. Enn og aftur má spyrja: Hvar eru markmiðin um skilvirkni í opinberum rekstri? Hvar eru markmiðin um hagræðingu? Hvernig sjáum við árangur af því fjármagni sem við veitum í ríkisreksturinn? Það fjármagn er ærið og eins og ítrekað hefur komið fram í þessari umræðu er það 1.000 milljarðar kr. á næsta ári. Ég hef ítrekað gagnrýnt sérstaklega þann þátt að með útgjaldaþenslu sinni hefur ríkisstjórnin fest í sessi skattahækkanir vinstri stjórnarinnar á árunum 2009–2013. Þær eru til frambúðar og það verður mjög erfitt að vinda ofan af þeirri stöðu. Ég óttast líka að svigrúm ríkisstjórnarinnar til skattalækkana sem ýtt hefur verið til ársins 2021 verði mjög takmarkað. Þar er vert að hafa þrennt í huga. Þrátt fyrir áform um lækkun tekjuskatts er skattlagning á tekjur einstaklinga hér enn mjög há og mun hærri en gengur og gerist á hinum Norðurlöndunum. Þrátt fyrir mjög veikluleg, gæti ég sagt, áform um lækkun á bankaskatti sem á að hefjast árið 2021 erum við með margfalda skattlagningu á bankakerfið okkar á við það sem gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Þetta er ekki bara skattur á einhverja vonda banka. Hið augljósa í stöðunni er að við borgum þessa skatta, almenningur og fyrirtækin í landinu. Við sjáum afleiðingarnar af bankaskattinum nú þegar. Á sama tíma og Seðlabankinn lækkar vexti, ekki út af frábærri ríkisstjórn heldur út af kólnuninni sem er að verða í hagkerfinu, eru bankarnir að hækka álögur á fyrirtækin í landinu af því að þeir ráða ekki lengur við þær miklu opinberu álögur sem eru á bankakerfinu. 15 milljarðar eru lagðir sérstaklega á bankakerfið af ríkinu, skattar sem ekki tíðkast almennt í löndunum í kringum okkur. Það verður að segjast eins og er að áform ríkisstjórnarinnar um lækkun bankaskatts eru afskapleg léttvæg í því samhengi. Ég óttast að lækkuninni verði enn skotið á frest þegar svigrúmið í ríkisfjármálum þrengist enn frekar. Síðast en ekki síst kemur tryggingagjaldið upp aftur og aftur í umræðu um nauðsynlegar skattalækkanir. Tryggingagjald er í lok þessarar uppsveiflu enn heilu prósentustigi hærra en það var á árinu 2008. Þrátt fyrir þetta gríðarlega langa hagvaxtarskeið sem við erum búin að fara í gegnum hefur ekki tekist að ná tryggingagjaldinu niður sem skyldi. Í samfélagi þar sem tækniþróun veldur því að störf eru í sívaxandi hættu vegna tækniframfara er mjög sérkennileg stefna að ætla að skattleggja störf í drep. Horfum bara aftur á þessar tvær staðreyndir: Við erum enn með mjög hátt tryggingagjald í sögulegu samhengi og við erum með mjög mikla skattlagningu á tekjur einstaklinga. Allt veldur þetta á endanum mjög miklum launakostnaði sem ýtir enn frekar undir fækkun starfa í hagkerfinu, meiri fækkun en nauðsynleg væri vegna þeirra tæknibreytinga sem við stöndum frammi fyrir. Það er raunar það sem við sjáum gerast núna, í hagkerfinu á sér stað stöðug hagræðing þessi misserin og fréttir af uppsögnum fyrirtækja á undanförnum vikum og mánuðum hafa verið stanslausar. Í þessu felst engin pólitísk stefna. Þetta er enn og aftur einfaldlega sú hættulega málamiðlun sem felst í samstarfi þessara þriggja flokka, að límið í því samstarfi er útgjaldaaukning sem knúið er á um í fjármálaáætlun og núna fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar. Þar má ekkert gefa eftir, hvað þá að gæta aukins hagræðis eða lækka skatta. Það eru nokkrir þættir sem mér þætti áhugavert að velta upp í lok þessarar umræðu. Alþingi hlýtur að þurfa að taka til endurskoðunar hvernig við ræðum fjármál ríkissjóðs með þeim breytingum sem orðið hafa með lögum um opinber fjármál. Við erum í endurtekinni umræðu að vori og hausti meira og minna um sömu hluti, annars vegar undir formerkjum fjármálaáætlunar og hins vegar formerkjum fjárlaga. Ég myndi vilja sjá miklu sterkari aðkomu þingsins að umræðunni um fjármálaáætlun ríkisstjórnar en mögulega þá með þeim formerkjum að veita einfaldlega ríkisstjórn, framkvæmdarvaldinu, aukið frelsi við útfærsluna á fjárlögum hvers árs. Stefnan er vissulega mörkuð í fjármálaáætlun. Rammi hvers málaflokks er markaður í fjármálaáætlun hverju sinni. Það er rétt að þingið setji töluverðan þunga í þá umræðu en hafi líka svigrúm og það sé kannski opið samtal í þessum sal um þá forgangsröðun sem þar á sér stað en ekki bara eins og við sjáum bæði í dag í fjármálaáætlun og fjárlögum að fyrirmæli frá framkvæmdarvaldinu rúlli einfaldlega í gegnum fjárlaganefnd til að uppfylla formið. Það er engin raunveruleg umræða um hina pólitísku forgangsröðun, ekkert svigrúm fyrir þingið til að bregðast við. Þetta eru einfaldlega breytingartillögur sem koma frá fjármálaráðuneytinu undir lok umræðunnar, bæði þegar kemur að fjármálaáætlun og fjárlögum. Kannski væri rétt að reyna að finna betra jafnvægi þannig að þingið hefði meiri aðkomu, vonandi aðeins þverpólitískari aðkomu, að mótun stefnunnar í fjármálaáætlun, enda er rétt að hafa í huga að þegar við tökum t.d. til umræðu fjármálaáætlun eftir áramót er það áætlun sem nær langt inn á næsta kjörtímabil og algjörlega óljóst hvaða pólitíski meiri hluti verður þá við völd. Það er kannski eðlileg krafa af hálfu minni hlutans að hafa einhverja aðkomu að forgangsröðuninni sem þar er mörkuð. Á móti mætti kannski stytta umræðuna um fjárlög að hausti enda séu þau innan ramma fjármálaáætlunar á hverjum tíma. Það er annað líka sem ég er mjög hugsi yfir eftir alla þessa umræðu, eftir breytingu á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar í vor, eftir umræðuna sem var í þingsal bæði í gær og í dag um - þótt það sé smámál í heildarsamhenginu - fjármögnun skattrannsóknarstjóra og héraðssaksóknara, og það er skorturinn á grundvallarfestu í opinberum fjármálum, að við virðum þau prinsipp sem eru sett í lögum um opinber fjármál og högum okkur eftir þeim. Þar horfi ég í fyrsta lagi til þess að við endurnýjuðum fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar í vor vegna þess að blikur voru á lofti í efnahagslífinu á þeim tímapunkti. Það var gefið óvissusvigrúm upp á 0,8% af vergri landsframleiðslu. Hvað sjáum við gerast? Við sjáum að þetta óvissusvigrúm virðist ekki duga til varðandi afkomu ríkissjóðs á árinu 2019 og ég ætla að fullyrða hér og nú að það eru yfirgnæfandi líkur á að halli hins opinbera á árinu 2019 rjúfi óvissusvigrúmið upp á 0,8%. Staðreyndin er sú að fjármálaráðuneytið og fjármálaráðherra hafa ekki hugmynd um mögulega afkomu sveitarfélaganna á árinu 2019 sem á að rúmast innan þessa sama óvissusvigrúms. Engu að síður er með fjáraukalögum búið að keyra afkomu ríkissjóðs niður í 0,5% halla. Ekki eru öll kurl komin til grafar enn varðandi ríkið sjálft en við vitum að sveitarfélögin voru rekin með 0,3% halla á síðasta ári og að afkomuhorfur þeirra hljóta að hafa versnað líkt og ríkisins á þessu ári. Þetta finnst mér mjög ámælisvert og það gengur þvert gegn einu af grunngildum laga um opinber fjármál sem er varfærni. Við eigum að sýna varfærni. Við eigum að skilja eftir svigrúm til að tryggja að afkoma ríkissjóðs sé örugglega innan þeirra marka sem henni eru sett í fjármálastefnu. Þetta á ekki bara að vera eitthvert viðmið sem við getum síðan rofið eins og ekkert sé. Þá er einfaldlega aðhaldið í lögunum um opinber fjármál ekki það sem stefnt var að þegar lögin voru sett á sínum tíma. Hið sama á við um hvernig við beitum t.d. varasjóðum sem hafa verið mjög til umræðu út af framlögum til héraðssaksóknara. Ítrekað hefur verið bent á þetta, m.a. af hálfu Ríkisendurskoðunar í umsögn um fjáraukalög, reyndar það sama varðandi t.d. framlög til þjóðkirkjunnar meðan kirkjujarðasamkomulagið var óklárað. Það voru algjörlega fyrirsjáanleg útgjöld sem ítrekað hafa verið sett fram í fjáraukalögum. Það var fyllilega hægt að bregðast við þeim með öðrum hætti, þ.e. gera ráð fyrir þeim í fjárlögum, en það var val framkvæmdarvaldsins að gera það ekki og það gengur þvert gegn lögum um opinber fjármál. Hæstv. fjármálaráðherra, sem er ekki hér við 3. umr. um fjárlög, verður bara að fá að vera hörundsár vegna þeirra ásakana. Það er bara staðreynd málsins. Þetta er ekki í takt við lög um opinber mál. Það vantar enn í fjármálastjórn hins opinbera að það sé einhver prinsippfesta, að við virðum þau mörk sem við höfum ákveðið að setja okkur í títtnefndum lögum. Það er ekki eitthvert pólitískt hark, þetta snýst um að það sé hald í lögunum þegar á reynir og að þau séu ekki brotin þegar það hentar hverju sinni. Það er mjög umhugsunarvert, samanber umræðuna fyrr í dag, hvernig eigi að fjármagna nauðsynleg útgjöld til héraðssaksóknara á næsta ári. Eins og fram hefur komið í fréttum hefur hann óskað eftir umtalsverðri aukningu á fjárframlögum og ég spyr: Af hverju í ósköpunum var ekki gert ráð fyrir því í fjárlögum? Þetta hefur legið fyrir. Ríkisstjórnin var búin að gefa út sérstaka yfirlýsingu um að hún ætlaði að bregðast við þessu, en hún kaus að gera það ekki nema með einhverjum svona fúskvinnubrögðum og ætlar að sópa einhverjum fjármunum til. Þá verður að hafa í huga, eins og kom fram í máli hv. þingmanns og formanns fjárlaganefndar, Willums Þórs Þórssonar, að þarna er ekki hægt að blanda saman málaflokkum. Það er ekki hægt að færa fjármagn frá ríkisskattstjóra yfir til héraðssaksóknara, þetta er hvort sitt málefnasviðið. Við eigum ekki við þau frá þeirri hlið. Það kom líka fram að það er enginn varasjóður í málaflokknum sem snýr að rekstri héraðssaksóknara. Mér er því spurn: Hvernig á að tryggja embættinu nauðsynlega fjárveitingu án þess að það brjóti gegn lögum um opinber fjármál? Mér finnst mjög eðlilegt viðfangsefni fjárlaganefndar að hún kalli eftir upplýsingum frá ríkisstjórninni. Öll hljótum við að vera sammála um að við ætlum að tryggja að embættið hafi það fjármagn sem til þarf til að sinna mikilvægum rannsóknum, ekki bara Samherjamálinu sem hér hefur verið nefnt heldur fjölda annarra mála sem eru gríðarlega mikilvæg, m.a. margháttuð efnahagsbrot sem gætu skilað ríkissjóði auknum tekjum þegar fram í sækir. Það verður að tryggja að þetta sé gert og það með réttum hætti. Í stuttu máli: Efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar er ekki til neinnar sérstakrar fyrirmyndar. Útgjaldaaukningin er algjörlega fordæmalaus og við erum skilin eftir í upphafi efnahagslegar niðursveiflu með útgjöld í sögulegu hámarki, skattstofna og skattprósentur í sögulegu hámarki. Spurningin hlýtur að vera: Hvernig ætlum við að bregðast við þeirri kólnun sem er að verða ef hún verður eitthvað meiri en ráð er fyrir gert? Það er rétt að hafa í huga að í opinberum hagspám er enn gert ráð fyrir alveg silkimjúkri lendingu, lendingu sem við höfum sjaldnast séð í íslensku efnahagslífi, og enn eru alvarlegar blikur á lofti. Þó að það sé ekki ástæða til neinnar örvæntingar er full ástæða til að ætla að næsta ár gæti orðið erfitt fyrir margra hluta sakir, að það muni einkennast af áframhaldandi hagræðingu í atvinnulífinu almennt, af tiltölulega slakri afkomu fyrirtækja almennt og því að heimilin haldi frekar að sér höndum þegar kemur að einkaneyslu. Allt eru þetta þættir sem hafa gríðarleg áhrif á tekjur ríkissjóðs og þar af leiðandi er full ástæða til að óttast að við ofmetum enn afkomuhorfur ríkissjóðs inn á næsta ár og að það óvissusvigrúm sem nú þegar er gengið töluvert inn á með þessum fjárlögum muni einfaldlega ekki duga til. Ég veit ekki hvað hæstv. ríkisstjórn ætlar þá að gera, hvort hún ætlar að endurskoða fjármálastefnu sína öðru sinni af því að hún hafi ekki náð að halda sér innan nýsamþykktrar, nýbreyttrar fjármálastefnu sem er vart orðin sex mánaða gömul.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni ræðuna. Það er tvennt sem ég ætla að koma inn á í andsvörum, annars vegar hagstjórnarhlutverk ríkisfjármálanna sem hv. þingmaður fór nokkuð ágætlega yfir og hins vegar skilvirkni og hagræði í ríkisfjármálum. Ég vík fyrst að hagstjórnarhlutverkinu. Hv. þingmaður segir að við höfum hitt óvart á réttan tímapunkt hagsveiflunni. Það er auðvitað ekki svo, virðulegi forseti, og það er ekki af neinni sjálfumgleði sem við erum að benda á þessa hluti. Fjárlaganefnd beitti sér fyrir því að taka inn fleiri hagspáraðila en bara Hagstofuna sem í lögunum er gert ráð fyrir að helst sé miðað við og þótti nauðsynlegt að endurskoða stefnuna. Ég ætla bara að orða það þannig að henni hafi þótt ástæða til að losa um þá spennitreyju sem fjármálaráð hafði ítrekað bent okkur á. Við þær erfiðu kringumstæður sem við erum í er ég sammála hv. þingmanni að það séu blikur á lofti. Við eigum að horfa mjög alvarlega á hagstjórnarhlutverkið þegar kemur að þessum þætti. Ég kalla það að bregðast rétt við að losa um þessa spennitreyju. Svo getum við deilt um hvernig hefði átt að fara með óvissusvigrúmið sem var byggt inn í stefnuna. Fjárlaganefnd beitti sér fyrir því að það væri tvöfaldað frá því sem upphaflega var ætlað, í 0,8% af vergri landsframleiðslu. Við sjáum þó að ríkissjóður gefur eftir af afkomu sinni og tryggir að áætlanir haldi svo ekki verði hjaðnandi hagvöxtur sem bitni á þjónustu og fjárfestingum meira en orðið hefði. Þannig geta tekjur og gjöld virkað með sjálfvirkum hætti 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það sem ég sagði og stend við er að þetta hefði ekkert með markvissa efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar að gera. Það sem ríkisstjórnin gerði einfaldlega þegar í ógöngur var komið, þegar búið var að spenna bogann svo hátt í ríkisútgjöldunum að afkomumarkmið fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar héldu engan veginn lengur, var að skapa svigrúm með því að breyta afkomumarkmiðum. Hún breytti engu í útgjaldaáformum sínum í raun. Það voru áfram þau áform sem þegar höfðu verið sett fram í fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar, fjármálaáætlun sem var sett fram undir þeirri gagnrýni að hún væri byggð á allt of bjartsýnum forsendum og væri mjög þensluhvetjandi á viðkvæmum tímapunkti á fyrstu árunum. Það er ágætt að hafa í huga, því að ríkisstjórnin hefur verið mjög dugleg að hæla sér núna fyrir jákvæðar umsagnir, að umsagnirnar voru ekki svona jákvæðar á árinu 2018 og vegna fjárlagavinnunnar fyrir árið 2019. Það var einmitt verið að gagnrýna ríkisstjórnina fyrir óvarfærni í þessum efnum. Það hefði verið æskilegt að fara varlegar í útgjaldaaukningu á fyrstu tveimur árum þessarar ríkisstjórnar til að eitthvert svigrúm hefði verið skilið eftir til raunverulegrar innspýtingar í opinberri fjárfestingu þegar þessi kólnun varð, sú niðursveifla sem við erum að fara í gegnum núna. Hún var algjörlega fyrirsjáanleg og fjölmargir umsagnaraðilar hafa ítrekað varað við henni í gegnum alla fjármálaáætlunar- og fjárlagavinnu þessarar ríkisstjórnar það sem af er þessu kjörtímabili. Þetta svigrúm er ekki til staðar sem leiðir hugann að því hvernig við eigum síðan að meðhöndla opinbera fjárfestingu almennt í uppgjöri ríkissjóðs sem er nokkuð sem við höfum rætt áður í þessum sal og ég vona að við tökum áfram inn í fjárlaganefnd. En það breytir því ekki að þetta svigrúm sem hefði verið svo mikilvægt að hafa til þess að spýta myndarlega í við opinberar fjárfestingar á þessum tíma 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég held að við séum alveg sammála um hagstjórnarhlutverkið en okkur greinir klárlega á um aðkomu að stefnunni. Við getum þó verið sammála um eitt, að það sé mikilvægt að byggja upp innviði, ekki síst á þessum tímum, að reyna að setja í arðbærar innviðafjárfestingar við þessar aðstæður. Mig langaði að koma í seinna andsvari að ríkisrekstrinum, hagræði og mælikvörðum sem hv. þingmaður talaði um í ræðu sinni. Ég veit að við deilum þeirri skoðun að það sé mikilvægt að byggja inn í fjárlagavinnu, ríkisfjármálaáætlun og fjárlögin mælikvarða til að mæla skilvirkni og ábata af fjárfestingum og til að mæla gæði þjónustunnar. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það um hvers konar kennitölur og lykiltölur við erum að ræða. Erum við að tala um hefðbundna hagvísa og svo hagsældarmælikvarða um velsæld, menntun, heilsu, þess háttar mælikvarða sem hv. þingmaður vísar til þegar hann talar um aukna mælikvarða? Ég held að það sé einmitt sú umræða sem við þurfum að taka hér, ekki bara í fjárlaganefnd heldur í þinginu. Hún snýr að verklagi sem er í kringum opinber fjármál og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni. Ég held að þetta sé svolítið verkefnið fram á við. Við munum svo alltaf deila í pólitík um stefnu og leiðir þegar kemur að útfærslu ríkisfjármála og um gjöld og tekjur. Þetta er spurningin sem snýr að mælikvörðum á þessari vinnu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa spurningu. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess að við breikkum sýnina þegar kemur að mælikvörðum á velsæld samfélagsins, ekki bara einblína á verga landsframleiðslu eða dæmigerðar efnahagslegar stærðir heldur einmitt velsældarmælikvarða. Ég fagna því framtaki ríkisstjórnarinnar á því sviði að vera að útvíkka þá mælikvarða. Við þurfum að fylgjast með heilbrigði þjóðarinnar, hamingju þjóðarinnar, jöfnuði í tekju- og eignasamsetningu og hvernig fólki almennt reiðir af í daglegu lífi. Þar er gríðarlega mikilvægt að fylgjast vel með. Það sem ég sakna hins vegar mjög úr ríkisfjármálunum sjálfum eru auðvitað hvers kyns skilvirknimælikvarðar. Þar getum við komið inn á hvernig okkur gangi t.d. að sinna þeirri þjónustu sem kallað er eftir, hvort sem það eru biðlistar í heilbrigðiskerfinu eða menntakröfur samfélagsins á hverjum tíma. Náum við að veita rétt framboð af menntun á hverjum tíma miðað við eftirspurnina? Við höfum talað fjálglega árum saman um mikilvægi iðn- og tæknimenntunar en þurfum svo jafnvel að vísa fólki frá af því að við getum ekki veitt því skólavist þegar ásóknin svarar loksins kallinu. Það er mjög alvarlegt. En við höfum heldur enga eiginlega mælikvarða um skilvirkni í hinum opinbera rekstri. Ég get nefnt dæmi. Sé horft á rekstur Landspítalans á undanförnum árum er framleiðni spítalans samkvæmt hefðbundnum mælikvörðum úr fyrirtækjarekstri að hrynja. Starfsfólki fjölgar verulega og kostnaður eykst sömuleiðis en út frá þeim gögnum sem spítalinn birtir sjálfur virðist sem heimsóknum fjölgi hvorki svo mikið né verkum sem unnin eru á spítölunum. Á slíkan einfaldan mælikvarða er framleiðni spítalans einfaldlega að hrynja. Þetta eru mælikvarðar sem við þurfum að fylgjast með 

Herra forseti. Við erum að ræða næstsíðustu fjárlög þessarar ríkisstjórnar og myndin er orðin býsna skýr. Það er einkum tvennt sem blasir við. Í fyrsta lagi að sú tilraun að tefla saman tveimur eðlisólíkum flokkum er ávísun á kyrrstöðu sem stafar annaðhvort af tómum málamiðlunum eða fullkomnu hugmyndaleysi, nema hvort tveggja sé. Ríkisstjórnin, sú sama og hefur gert sig talsvert breiða með því að tala um aðkomu sína að lífskjarasamningunum, ætlar því fólki sem hún greiðir laun talsvert minna en samið var um í almennum kjarasamningum í vor. Þannig fá aldraðir og öryrkjar aðeins 3,5% hækkun og enn þá breikkar bilið milli lægstu launataxta og þessa fólks. Það mun verða 78.000 kr. þann 1. apríl 2020, ef ég skil þetta rétt. Þá eru kjör þeirra meira að segja undir atvinnuleysisbótum sem eru hugsaðar sem tímabundið úrræði fólks. Þá gerir frumvarpið aðeins ráð fyrir að hækkun opinberra starfsmanna verði um 3% sem er talsvert undir því sem samið var um á almenna markaðnum og óvíst að hækkunin haldi í við verðbólgu og gæti því leitt til launalækkunar. Verði hins vegar samið um hærri laun skal því mætt með aðhaldi innan málaflokksins og það kemur þá niður á þjónustu við almenning. Það gildir raunar um skattalækkunina líka samkvæmt umsögn BSRB, með leyfi forseta: „Helstu áherslur frumvarpsins varða lækkun tekjuskatts á einstaklinga sem mæta á með auknu aðhaldi og niðurskurði í útgjöldum ríkisins auk kaupmáttarrýrnunar launa ríkisstarfsmanna.“ Þessari stöðu höfum við í Samfylkingunni og fjölmargir umsagnaraðilar varað við að gæti gerst á síðustu þingum, að fyrst þeirri stefnu var fylgt að gefa eftir tekjustofna á fordæmalausum uppgangstímum síðustu ára og liggja í stað þess á meltunni og éta bara af forðanum gæti velferðarkerfið þurft að bera þungann af niðursveiflunni sem var óhjákvæmilegt að kæmi fyrr eða síðar. Við erum stödd nákvæmlega þar í dag. Mig minnir reyndar að Vinstri græn hafi verið fullkomlega samhljóða okkur í þeirri gagnrýni. Vissulega er róðurinn þyngri núna þegar hagkerfið er tekið að kólna. Á því fordæmalitla hagvaxtarskeiði sem ég talaði um áðan var nefnilega heldur ekkert hirt um að jafna leikinn í samfélaginu, sem gerir stöðuna miklu viðkvæmari en ella, sérstaklega fyrir þau sem skilin voru eftir. En það væri þó enn þá hægt að rétta þessa stöðu með réttum stjórnvöldum og auðvitað nauðsynlegt að gera það. Við erum þrátt fyrir allt 11. ríkasta land í heimi og við eigum hvert Evrópumetið og hvert heimsmetið á fætur öðru í góðu meðaltali. En nú er kannski kominn tími til að hætta að horfa á þau og fara að horfa lengra og á stöðu einstakra hópa, hvernig gæðin skiptast milli einstaklinga, aldurshópa, fyrirtækja, og jafnvel landshluta, ef út í það er farið. Við eigum vannýtta tekjustofna sem geta rétt þetta við án þess að við göngum nærri nokkrum einasta manni í samfélaginu. Við getum ráðist í kerfisumbætur til að koma í veg fyrir að auður safnist á færri og færri hendur. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson talaði áðan um að verið væri að viðhalda skattstefnu vinstri stjórnarinnar 2009–2013. Þetta er í grundvallaratriðum rangt. Stjórnin 2013–2016 kollvarpaði því kerfi. Hún tók milliþrepið úr þriggja þrepa kerfinu. Hún lagði af auðlegðarskatt. Hún hefur lækkað auðlindagjöld markvisst og það hefur þessi ríkisstjórn haldið áfram með. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um að það má gjarnan lækka tryggingagjaldið og Samfylkingin hefur beinlínis lagt til að það lækki mest á lítil og meðalstór fyrirtæki til að skapa fjölbreytni. Kannski segir saga síðustu daga okkur að það er fallvalt að treysta um of á risafyrirtæki sem hafa í rauninni taumhald á öllu í samfélaginu. Við getum búið okkur til kerfi þar sem 90% landsmanna þurfa ekki að borga neinn fjármagnstekjuskatt. 90% þjóðarinnar munu aldrei þurfa að borga neinn stóreignaskatt. En hvers vegna ríkisstjórninni finnst eðlilegt að þau 10% sem fá langstærstan skerf af öllum fjármagnstekjum borgi lægra hlutfall en meðaltekjufólk er mér algjör og fullkomin ráðgáta, sér í lagi þegar við horfum til þess að við erum með lægsta fjármagnstekjuskatt á Norðurlöndunum. Að útgerðarfyrirtæki sem hafa greitt sér 100 milljarða arð á síðustu tíu árum, sem er helmingi meira en þau hafa greitt fyrir aðgang að auðlindinni, geti ekki lagt meira til í þágu samfélagsins er líka ofar mínum skilningi. Fjármálaráðherra sagði í viðtalsþætti um síðustu helgi að það truflaði hann ekki neitt persónulega þótt einhverjir græddu á kvótakerfinu. En það ætti öllum að vera ljóst að það kerfi sem býður upp á að nokkrir einstaklingar safni til sín meginþorra af öllum gróða auðlindarinnar er ekki aðeins meingallað heldur beinlínis hættulegt. Í skjóli þess geta örfáir einstaklingar, og hafa jafnvel, haslað sér völl á hinum ýmsu sviðum atvinnulífsins. Þá ættu einhverjar viðvörunarbjöllur að klingja í litlu samfélagi. Þetta er ekki bara svartsýn spá mín, í dag sjáum við dæmi um slík fyrirtæki í eigu örfárra einstaklinga sem eru með beinan og óbeinan eignarhlut í sjávarútvegi, orkufyrirtækjum, flutningsfyrirtækjum, eldsneytissölu, dagvörumarkaði, jafnvel útgáfu dagblaða. Þessi sjávarútvegsfyrirtæki hafa hagnast um 400 milljarða á þessum árum, sem er tæplega helmingurinn af þeim fjárlögum sem við erum að ræða í dag. Það væri kannski að æra óstöðugan að minna enn eina ferðina á að afnot af þessari verðmætustu auðlind okkar verður á næsta ári lægra en það gjald sem tóbaksneytendur borga í tóbaksgjöld. Í öðru lagi furðar maður sig á hversu veigalítil fingraför fjárlaganefndar eru bæði á fjármálaáætlun og ekki síður fjárlögum. Einhverjir hljóta að spyrja sig: Til hvers er verið að halda úti batteríi, sem fundar reyndar mjög oft í kringum fjárlagagerð, ef það setur nánast ekki neitt mark á plaggið? Hlutverk hennar virðist fyrst og fremst vera að koma hingað upp sem tindátar ríkisstjórnarinnar og verja tillögur ráðherra. Út af fyrir sig er það kannski ekkert skrýtið að í meginatriðum fari stefna stjórnarliða og ríkisstjórnarinnar saman, en fyrr má nú vera. Ég efast um að það hafi verið jafn frumkvæðislaus meiri hluti fjárlaganefndar í mörg ár. Það er ekki einu sinni tekið undir nauðsynlega hækkun til héraðssaksóknara og ríkisskattstjóra í fjárlögum, bæði vegna álags á embættinu á þessu ári en einnig ætti öllum að vera ljóst í ljósi síðustu daga að embættin þurfa að ráðast í mjög langa og dýra og viðamikla rannsókn. Svo er það varið að hæstv. fjármálaráðherra ætli að ákveða hvort, hvenær og hversu mikið fé verði sett í þessa hluti úr varasjóðum. Mér finnst þetta hámark undirlægjuháttarins. Þarna á fjárlaganefnd að segja til - og reyndar hefur héraðssaksóknari sagt hvað hann þarf. Meiri hluti fjárlaganefndar á að taka undir tillögu okkar. Annars er langbest að meiri hluti fjárlaganefndar hlífi okkur við því að mæta í viðtöl á næstunni og tala um að þingið fari með fjárveitingavaldið. Mér finnst það reyndar stappa nærri dónaskap að vera að kalla trekk í trekk til umsagnaraðila sem leggja fram mjög ítarleg og vönduð gögn og gera síðan ekkert úr orðum þeirra. Raunar væri meiri hluta fjárlaganefndar hollt að lesa þær umsagnir sem hafa verið birtar af þessum aðilum síðustu tvö, þrjú ár vegna þess að þar er beinlínis varað við öllum þeim mistökum sem er verið að gera. Herra forseti. Við Íslendingar erum fámennir og höfum ekki efni á öðru en að allir sem vettlingi geta valdið mæti á dekk og við þurfum auðvitað líka að gera fólki það kleift. Við horfum fram á lýðfræðilegar breytingar sem gera að verkum að færri og færri munu standa undir jafn mikilli eða meiri verðmætasköpun á næstu árum eigi okkur að auðnast að halda uppi jafn góðum lífskjörum og nú eða betri. Við höfum vissulega notið þess með EES-samningnum að hingað hefur flutt til langdvalar eða tímabundið fólk sem hefur unnið með okkur, á stóran þátt í hagvexti síðustu ára og hefur gert okkur kleift að manna greinar sem Íslendingar virðast ekki vilja starfa við. Mér finnst rétt um leið og ég þakka því fólki fyrir framlagið að benda á að það er umhugsunarvert að fjárlögin vilja ekki gera það að sama skapi með því að setja meiri peninga í rannsóknir á brotum sem hér fara fram eða launaþjófnaði eins og ASÍ kallar það. Sá algjöri skortur á framsýni og dirfsku sem afhjúpast í þessum fjárlögum er raunar sérstaklega slæmur á tímum þegar eru að verða grundvallarbreytingar á allri tilveru okkar með nýrri tækni. Við erum að horfa á að stöðugt vaxandi hluti framleiðslu heimsins er stafrænn og eðlisólíkur þeirri framleiðslu sem við hingað til höfum stundað. Það er svo margt sem segir okkur að það sé ótrúlega mikilvægt að byggja undir þá framleiðslu og þær greinar sem byggja á hugviti og nýsköpun, ásamt auðvitað hinum hefðbundnu fyrirtækjum sem eru að búa til gríðarlega mikil verðmæti úr litlu, eins og lyfjafyrirtækin og fleiri. Þess vegna eru það náttúrlega stórkostleg vonbrigði að sú stórsókn sem var boðuð í menntamálum hafi aðallega reynst vera yfirlýsingar menntamálaráðherra sjálfs. Háskólar, sem nú þegar skortir fé, fá ekki raunaukningu og margir framhaldsskólar sjá fram á að framlögin beinlínis lækkuðu. Þá má benda á að afnám þaks á endurgreiðslur vegna rannsókna og nýsköpunar er auðvitað annað mikilvægt skref sem ríkisstjórnin ætti að stíga vegna þess að það er algjörlega nauðsynlegt í þeim efnum. Þá þurfa nýsköpunar-, rannsókna- og tæknisjóðir að vera miklu betur búnir en þeir eru í dag. Með öðrum orðum: Á tímum þar sem við þurfum á því að halda að hér vaxi úr grasi ungt fólk sem býr yfir frumleika, hugvitssemi, áræðni en vissulega líka ábyrgð er ekkert sem bendir til þess að ríkisstjórnin sé að hugsa til slíkra hluta. Við þurfum einfaldlega að byggja atvinnulíf okkar upp með fjölbreyttari miðlum, byggja minna á frumframleiðslu og í miklu meira mæli á nýsköpun. Það má vel vera að einstakir flokkar í ríkisstjórninni hafi háleitari markmið á einstökum sviðum en birtast í fjárlögunum en þeir geta ekki vikið sér undan því að þeir eru þátttakendur. Þessir flokkar eru þátttakendur í þeim málamiðlunum sem er verið að gera. Ég held reyndar að Sjálfstæðisflokkurinn megi best við una vegna þess að hann stýrir efnahagsmálunum og hann þvingar fram hægri stefnu sína. Hér var talað um að það væri ekki verið að skera niður. Það er ekki rétt. Það er velferðarþjónustan sem á að bera þungann og hitann ef hér verður kólnandi hagkerfi. Ég bendi á að aðhaldssemi er ekki einungis hægt að stunda með þeim hætti sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson nefndi áðan, með því að draga saman og spara. Það er líka hægt að afla tekna. Að lokum getum við vel aflað tekna án þess að nokkur einstaklingur á Íslandi muni nokkurn tímann finna fyrir því. Þeir geta keyrt sína dýru bíla og búið í sínum stóru húsum áfram. Það er enginn að tala um annað. En við eigum hins vegar mikið undir því ef við ætlum að búa til kraftmikið, friðsamt og framsækið samfélag að hér verði enginn skilinn eftir undir einhverju sem við sjálf höfum talað um í ræðum að væru lágmarkslaun. Frú forseti. Hér þarf nýja ríkisstjórn sem hefur framsýni en jöfnuð að leiðarljósi. Ég vona að hún verði til innan tveggja ára. 
            

Frú forseti.  Ég er búinn að eiga orðræður við hæstv. fjármálaráðherra núna að undanförnu sem tengjast fjárlögunum. Mér þykir leitt að fjármálaráðherra er ekki hérna, ég veit að hann er við skyldustörf erlendis, en ég vona að eyru hans og augu sem eru vonandi hér á svæðinu færi honum þessi skilaboð sem ég ætlaði að segja við hann sjálfan. Við ræddum um daginn, ég og hæstv. fjármálaráðherra, um innheimtu ríkissjóðs og það var í tilefni af því að samkvæmt svari frá fjármálaráðuneytinu við fyrirspurn minni eru u.þ.b. 80 milljarðar kr. á sveimi í hagkerfinu sem ekki eru greiddir skattar af. Ég mæltist til þess í umræðum við hæstv. ráðherra um daginn að það yrði settur kraftur í þetta mál. Miðflokkurinn lagði reyndar fram ákveðnar tillögur í þessu efni í fyrra sem voru að sjálfsögðu felldar.  Málið er hins vegar að í tillögum Miðflokksins er gert ráð fyrir hagræðingarkröfu á ráðuneyti upp á 1 milljarð kr. Svo vill til að stjórnunarlegur rekstur ráðuneytanna í heild er í kringum 30 milljarðar þannig að þetta er ekki 0,1%, nema við hæstv. fjármálaráðherra höfum lært reikning hvor í sínum skólanum og á ólíkum forsendum. Það vildi reyndar þannig til að hæstv. fjármálaráðherra var svo pirraður í gær, kannski hefur hann verið með flugviskubit af því að hann var að fara til fundar erlendis, ég veit það ekki, en hann var bara svo pirraður í gær að það var mjög erfitt að eiga við hann orðastað. En það er líka vert að geta þess að það hafa verið hallalaus fjárlög á Íslandi síðan árið 2013 þangað til núna. Hvers vegna? Ég held að það sé m.a. vegna þess að þingið hefur ekki nógu mikla aðkomu. - Ég verð að biðja forseta um að draga úr þessu skvaldri í hliðarsalnum. Ég held að það sé m.a. vegna þess hve fjárlagagerðin er komin það langt héðan frá Alþingi að menn eru seinir í svifum að bregðast við. Ég hef algjöra sannfæringu fyrir því. Ég vildi óska þess að þingið hefði öflugri aðkomu að fjárlagagerðinni í stað þess að eina aðkoman núna er þessi hefðbundna. Að vísu, og ég hef hrósað því áður og ætla að gera það aftur, er umræðan á þessum vetri með allt öðrum brag og miklu dýpri og betri en hún hefur verið í tvö ár. En það breytir ekki því að þetta er mjög hefðbundið. Eins og áður hefur komið fram leggur Miðflokkurinn til breytingartillögur við 3. umr. sem eru svipaðar og við 2. umr., upp á um 4,5 milljarða kr., fullfjármagnaðar tillögur, allar skynsamlegar. Það mun koma mér mjög á óvart ef ekki verður farin sú hefðbundna leið að meiri hlutinn á Alþingi felli allar tillögur, líka þær skynsamlegu sem Miðflokkurinn hefur lagt fram. Auðvitað vona ég að skynsemin látið á sér kræla í meiri hlutanum en ég er ekki bjartsýnn á það. Það er t.d. eitt núna sem við settum inn á milli 2. og 3. umr. og það er tillaga um að 200 millj. kr. yrði varið til þess að gera samninga við einkaaðila um átak í að ráðast á biðlista vegna mjaðma- og liðskiptaaðgerða. Fyrir þessar 200 milljónir má væntanlega kaupa um 150–170 aðgerðir, trúi ég, hugsanlega meira ef menn fá magnafslátt, ég veit það ekki. En þetta mun skera þann kúf sem er í biðlistanum eftir þessum aðgerðum vegna þess að það er enn þá óbreytt ástand og það eru í kringum 1.000 manns sem bíða, ef við leggjum saman biðlista eftir bæði mjaðmaaðgerðum og hnéaðgerðum. Þetta hefur ekkert breyst. Öfgavinstrið reynir núna að draga alla heilbrigðisþjónustu inn á Landspítalann sem er þegar yfirkeyrður. Landspítalinn og starfsfólkið þar vinnur kraftaverk á hverjum degi, en það er yfirkeyrt. Það eru sífellt dregin inn ný verkefni, núna síðast krabbameinsskoðanir kvenna; brjóstaskoðanir eiga að fara fram á Landspítalanum. Ég las reyndar í blaði um daginn og ég á eftir að lesa það aftur því að ég trúði því ekki, að konur eigi sjálfar að sjá um að taka leghálssýni, bara heima eða á heilsugæslustöð. Ég bara trúi því ekki fyrr en ég sé það aftur. Það er verið að færa þessa þjónustu nokkra áratugi aftur í tímann. Við erum síst í betri málum eða með færri tilfelli, frú forseti, á nýgengi krabbameins en hefur verið þannig að þetta er furðuleg ráðstöfun. En þetta lætur Sjálfstæðisflokkurinn yfir sig ganga í ríkisstjórnarsamstarfinu. Þetta er alveg skelfilegt. En þetta er kannski dæmi um það sem ég var að segja áðan, að þetta stjórnarsamstarf laðar það versta fram í þeim flokkum sem eru ráðandi aðilar í ríkisstjórninni, því miður. Þess vegna er ekki von á góðu. Það hefur verið bent á það að við séum illa stödd vegna þess að við séum í niðursveiflu og ríkissjóður og ríkisfjármálaáætlun geri ekki ráð fyrir því og séu ekki á pari við það sem gæti gerst ef niðursveiflan verður erfiðari en menn búast við. Nú er ég ekki í þeim hópi sem trúir því að niðursveiflan sem við erum að horfa á núna verði langvarandi. Mér sýnist ekki að það þurfi að vera vegna þess að ég held að það gæti margt gerst á næsta misseri til að laga það. En ég efa ekki að sérstaklega næstu sex mánuðir, þ.e. fyrstu sex mánuðir næsta árs, a.m.k., verði örugglega nokkuð erfiðir. Einmitt þess vegna lögðum við fram og leggjum fram núna við 3. umr. aftur tillögu um lækkun tryggingagjalds til þess að hjálpa meðalstórum og litlum fyrirtækjum í gegnum þennan samdrátt, efla þau til að ráða fólk vegna þess að þar er drifkrafturinn. Ég vona satt að segja að menn sjái skynsemina í þessu og samþykki þetta. Hvernig ætlum við að fjármagna þetta? Jú, með því að selja holuna hérna út við höfn sem Landsbankinn lét grafa í tómu tilgangsleysi. Landsbanki Íslands hefur ekkert að gera við það að byggja hús, sem er reyndar of stórt fyrir hann, á dýrustu lóð á Íslandi, ekki neitt. Þetta er kannski lýsandi dæmi. Þó að þetta sé ekki hefðbundið ríkisfyrirtæki er þetta kannski hefðbundið dæmi - af því að ég vil ekki segja „týpískt“, frú forseti - um það hvernig báknið fer sínu fram. Þegar svo er þurfa stjórnmálamenn að stíga fram og stjórna og hafa alvörustefnu en ekki bara taka einhver excel-skjöl ofan úr fjármálaráðuneyti og leggja fram sem fjárlagafrumvarp á Alþingi, eins og meiri hlutinn er að gera núna, gagnrýnislaust og umyrðalaust. Í raun og veru ættu kannski bara fjármálaráðuneytismenn að vera hér til andsvara. Þeir eru jú höfundar að þessu plaggi og aðaláhrifavaldarnir í því. Svo erum við eins og hænur á priki að kvaka um einhver atriði í þessu fjárlagafrumvarpi sem við höfum ekkert með að gera og getum ekki breytt þótt við vildum og getum náttúrlega alls ekki breytt ef við erum í stjórnarandstöðu því að það er alveg sama hvað hefur komið fram og er skynsamlegt og gott, það er allt fellt. Hefðbundið. Ríkisstjórnin ætlaði að efla þingið - það stendur í stjórnarsáttmálanum á forsíðunni, stjórnarsáttmáli um ríkisstjórn og eflingu Alþingis. Það er nú aldeilis verið að efla Alþingi með þessu. Við fáum að tala út í eitt, aðeins lengur en í fyrra. En það er ekkert gert með það sem við komum fram með, ekki neitt. Þó að það sé gott að geta talað fyrir góðum málum og skýrt þau svo að þjóðin viti að verið sé að leggja fram skynsamlegar tillögur, þá hef ég þá trú á morgun við nafnakall muni flestar þessar tillögur verða felldar, ef ekki allar. Ég hlakka náttúrlega til morgundagsins, frú forseti. Ég vil sjá hvort það blundar einhver skynsemi í stjórnarmeirihlutanum. Þar er margt mætra manna og ég vona að formaður fjárlaganefndar, sem er gagnheill maður og skynsamur, hafi vit fyrir sínu fólki og hvetji það til þess að styðja þær góðu tillögur sem 

Virðulegur forseti. Við erum í 3. umr. fjárlaga. Í fjárlagafrumvarpi er gert ráð fyrir milljarðalækkun á veiðigjöldum og það á sama tíma og við erum að tala um arðrán íslensks fyrirtækis á bláfátækri afrískri þjóð, þjóð sem er svo fátæk að þar er fæðuskortur vegna þurrka. Í Kjarnanum er frétt þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „Alls bíða um 100 mál rannsóknar hjá embætti héraðssaksóknara. Þar af eru um 60 skattamál. Núverandi starfsmannafjöldi dugar ekki til að sinna þeim rannsóknarverkefnum. Hann vantar fleiri starfsmenn til að geta sinnt fleiri stórum rannsóknarverkefnum.“ Og áfram: „Um 100 mál eru til rannsóknar hjá embætti héraðssaksóknara, sem er umtalsvert meira en er að jafnaði, þegar þau eru á bilinu 50 til 70. Af þeim 100 málum sem bíða rannsóknar eru um 60 skattamál. Núverandi starfsmannafjöldi embættisins dugar ekki til að sinna öllum þeim rannsóknarverkefnum sem það þarf að takast á við. Vegna þessa hefur Ólafur Þór Hauksson héraðssaksóknari lagt til að starfsmönnum á rannsóknarsviði embættis hans verði fjölgað um sex í byrjun árs 2020. Hann leggur auk þess til að starfsmönnum verði mögulega fjölgað um tvo til viðbótar síðar á árinu ef verkefnastaða embættisins gefur tilefni til. Þetta kemur fram í minnisblaði sem Ólafur hefur sent dómsmálaráðuneytinu og RÚV greinir frá í dag. Meðalkostnaður fyrir hvert starf sem við bætist er áætlaður 15 millj. kr. og því myndi fyrsta aukningin kosta um 90 millj. kr.“ Hinn gígantíski gróði þess fyrirtækis sem þarna er um að ræða, Samherja, á síðustu tíu árum er yfir 100 milljarðar og það hlýtur að segja sig sjálft að ef fyrirtækið notar eitthvað af þeim peningum í mútur og skattundanskot verður fljótt að borga sig að bæta vel og vendilega í hjá saksóknara til að ná í þessa peninga. Ég held að það sé það eina rétta sem við getum gert og þá í þeim tilgangi líka að bæta hag þeirra sem á þurfa að halda. Við skulum athuga að á sama tíma og þetta er í gangi er Rauði krossinn með heimasíðu sem heitir Sárafátækt. Ekki veitir af því, enda fá flestir sem eru á örorkubótum 214.519 kr. á mánuði eftir skatt. Stór hluti eldri borgara þessa lands fær 212.902 kr. útborgaðar til að lifa af. Á sama tíma og þetta lítur svona út eru skerðingar gígantískar í þessu kerfi. Lífeyrissjóðstekjur eru skertar um 80% hjá öryrkjum og rúm 60% hjá atvinnulausum. Munurinn liggur eingöngu í því að ellilífeyrisþegar hafa fengið 25.000 kr. frítekjumark á lífeyristekjur. Það alvarlega í þessu máli er að á sama tíma og við erum að setja þessa litlu peninga inn er verið að skerða öryrkjana um 80% af lífeyrissjóðstekjum þeirra. 50.000 kr. lífeyrissjóðstekjur skila 10.000 kr. Þetta er samt ekki nóg. Það furðulegasta við þetta kerfi er að þessar lífeyrissjóðsgreiðslur, 50.000 kr. sem skila bara 10.000 kr., eru einnig notaðar til að skerða jólabónus og orlofsuppbót á sama tíma og við þingmenn og aðrir fáum meira en helmingi hærri jólabónusa og margfalda á við öryrkja og ellilífeyrisþega án nokkurra skerðinga. Allir málaflokkar sem varða fatlað fólk og örorkulífeyrisþega eru sveltir. Örorka og málefni fatlaðs fólks hafa því miður setið eftir og einnig stór hluti ellilífeyrisþega sem lifir við fátæktarmörk. Afar brýnt er því að litið verði sérstaklega til mannréttinda þessa hóps og okkur ber að tryggja samfélag án mismununar, samfélag þar sem fatlað og langveikt fólk á rétt til lífs til jafns við aðra. Til að svo megi verða þarf að gera ráð fyrir verulegri aukningu fjármagns inn í alla málaflokka er varða fatlað fólk. Í frumvarpi til fjárlaga hefur að litlu leyti verið tekið tillit til öryrkja og eldri borgara. Það er einungis hækkun á lífeyri um 3,5% þeirra og ekki er farið eftir launaþróun eins og ber að gera samkvæmt 69. gr. almannatryggingalaga. Í þeirri grein stendur skýrt um bætur almannatrygginga, með leyfi forseta: „Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Hvers vegna förum við ekki eftir hinni einföldu 69. gr. laga sem við höfum samþykkt á þingi? Það skal tekið mið af launaþróun, þó þannig að bætur hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Það stendur skýrt í lögunum. Ef farið væri eftir þessu væri staðan mun betri hjá öryrkjum í dag. Þá væru þeir ekki alltaf skildir eftir, en það á að skilja þá eftir enn eina ferðina. Við erum að tala um mjög litlar hækkanir fram undan. Við erum að tala um 8.651 kr. á óskertan lífeyri, þ.e. úr 247.000 kr. á mánuði í 255.834 kr. fyrir skatt. Við verðum að átta okkur á því að frá 2009 til 2018 hefur óskertur örorkulífeyrir hækkað um 85.000 kr., lágmarkslaun um 143.000 kr. og heildarlaun fullvinnandi fólks um 256.000 en heildartekjur öryrkja aðeins um 106.000 kr. Sífellt dregur í sundur og alltaf er það á kostnað öryrkja. Skattbreytingar ríkisstjórnarinnar og ráðstöfunartekjur vegna þeirra munu því einungis aukast um 582 kr. á mánuði, þ.e. 6.984 kr. á ári. Í fjárlagafrumvarpinu segir enn fremur að nýtt skattkerfi sé í þágu þeirra tekjulægri og muni létta til muna skattbyrði lágtekju- og millitekjuhópa. Áhrif skattbreytinganna fyrir örorkulífeyrisþega og aðra með mjög lágar tekjur eru hverfandi. Þetta eru sláandi tölur og það er skelfilegt til þess að hugsa að það skuli vera mært og talið alveg frábært að lífeyrisþegar skuli fá hækkun á persónuafslætti upp á 582 kr. á mánuði. Ef frítekjumark vegna atvinnutekna hefði hækkað í samræmi við hækkun launavísitölu frá árinu 2009 væri frítekjumark komið í 207.000 kr. á mánuði í stað 109.600. Þessu á ekki að breyta - jú, kannski 2020. Á sama tíma hefur hins vegar hægt mjög á fjölgun öryrkja sem hlutfalli af mannfjölda og lækkun hlutfalls öryrkja er úr 9,9% í 9,8% í janúar á þessu ári. Ríkisstjórnin hefur boðað tugmilljarðakostnað vegna fjölgunar öryrkja. Eru þá ekki nægir fjármunir til að bæta vel kjör lífeyrisþega með þeim peningum? Nei. Ég get ekki annað en velt fyrir mér hvað sé að í sál ríkisstjórnar eftir ríkisstjórn sem hefur verið við völd og getur fundið hjá sér hvata til að skerða jólabónus, skerða orlofsuppbót með lífeyrissjóðsgreiðslum sem er þegar búið að skerða. Mér er brugðið og mér er gjörsamlega misboðið að þetta skuli vera svona. Á sama tíma horfum við upp á hvað er verið að borga í jólabónus. Lífeyrisþegar fengu 43.000 kr. 2018 en ríkisstarfsmenn 89.000, atvinnuleitendur 81.000 og meira að segja atvinnulausir fá nær helmingi meira en öryrkjar. Við þingmenn fáum 181.000 kr. - nærri 200.000. Mikilvægt er að hafa í huga að einungis hluti lífeyrisþega fær desember- og orlofsuppbót óskerta þar sem þær eru reiknaðar sem hlutfall af tekjutryggingu og heimilisuppbót en einungis um 29% örorkulífeyrisþega fá greidda heimilisuppbót. Lífeyrissjóðir greiða ekki orlofs- og desemberuppbót. Hluti lífeyrissjóðsþega fær því enga eða mjög skerta desember- eða orlofsuppbót. Það er ekki nóg að lífeyrisþegar þurfi að reikna út skerðingar sem verða innan Tryggingastofnunar, þeir þurfa líka að reikna skerðingar sem verða úti í sveitarfélögunum. Við búum í stórfurðulegu kerfi sem er með keðjuverkandi skerðingum í, að því er virðist, þeim eina tilgangi að skerða bætur öryrkja og lífeyrisþega. Þá höfum við líka stórfurðulegt kerfi sem hefur komið mér á óvart og er eiginlega okkur til háborinnar skammar og það eru búsetuskerðingar. Á árinu 2017 voru 92 lífeyrisþegar með heildartekjur undir 80.000 kr. á mánuði. Hvernig í ósköpunum getum við gert þetta? Hvernig getum við sagt: Heyrðu, nú átt þú að lifa á 80.000 kr. á mánuði? Það er sorglegt til þess að vita að fjárlög séu komin í 1.000 milljarða og að það hafi alltaf verið sagt að þegar góðærið kæmi fengju eldri borgarar, öryrkjar og láglaunafólk bætur sínar og hækkanir. Hæstv. fjármálaráðherra talaði í ræðu sinni um að kaupmáttur launa hefði aldrei verið meiri. Fólk sem er á lægstu launum og bótum og á lífeyri kaupir ekki inn með kaupmætti. Það veit ekki af kaupmættinum. Það fær ekki kaupmátt. Þess vegna er með ólíkindum að tala um að kaupmáttur skili sér til allra. Hann gerir það ekki og það er grafalvarlegt mál þegar þeim sem verst hafa það hér á landi er gefin fölsk von. Þá á að lækka persónuafsláttinn um 5.000 kr. Við lækkum persónuafsláttinn með annarri hendinni en tökum hann til baka með hinni hendinni. Við gefum lægri skattprósentu með annarri hendinni en við tökum hana af með hinni hendinni og það með því að lækka persónuafsláttinn. Látum a.m.k. persónuafsláttinn vera. Það hefði verið frábært skref að láta hann bara vera eða hækka hann samkvæmt neysluvísitölu eins og á að gera. Nei, það er allt of mikið fyrir þessa ríkisstjórn. Það varð að sjá til þess að þeir sem minnst hefðu fengju ekki þá hungurlús sem átti að skammta þeim. Hver gerir svona? Þessi ríkisstjórn. Því miður er í flestum tilfellum ekkert að marka heildarútborgun launa til öryrkja vegna skerðingar eftir á. Það tel ég vera mannréttindabrot því að þeirra réttu greiðslur leiðréttast ári seinna. Það kemur hins vegar hvergi fram. Það er alveg með ólíkindum að það skuli vera leyft að hafa kerfið svona, að það skuli vera hægt að setja á blað að einhver sé með 350.000 kr. heildarlaun á mánuði yfir árið en lendi svo í skerðingum ári seinna og að það komi ekki fram í skattskýrslu. Kom það fram einhvers staðar? Nei, svona fela þeir gjörningana, sem er ömurlegt vegna þess að það er engin þörf á öðru en að hægt sé að sýna tölurnar á rauntíma, það á að reikna út bætur á rauntíma. Og öllum til furðu er meira að segja fjármálaráðherra orðinn sammála því. Sjúkrakerfið okkar er í algjörum lamasessi og við ætlum ekki einu sinni í þessu fjárlagafrumvarpi að sjá til þess að sjúkrahús og bráðadeildir geti starfað eðlilega. Álagið eykst og við verðum að finna peninga. Það er orðið lífshættulegt að fara á bráðadeild. Síðan er annað komið upp í háaloft og það er sjúkraþjálfun. Það er grafalvarlegt mál að það skuli vera búið að rústa því kerfi sjúkraþjálfara sem var komið á mjög góðan skrið. Ég tel nýgengi örorku komið til að miklu leyti vegna þess að þeir öryrkjar sem áður höfðu ekki efni á sjúkrakerfinu gátu leitað til sjúkraþjálfara. Svo er fólk þarna úti sem hefur ekki efni á að leita til læknis, hefur hvorki efni á að fara í læknisrannsókn né að leysa út lyf. Versta tilfellið sem ég hef séð er að hjón sem bæði þurfa á miklum lyfjum að halda lenda á sama tíma í því að greiðslutími lyfja er runninn út. Þá þurfa þau að leggja út fyrir lyfjakostnaði upp á tugþúsundir sem þau eiga ekki til. Hvað á þetta fólk að gera? Það er stórfurðulegt að á sama tíma og þetta er í gangi skuli vera látið viðgangast ár eftir ár, eins og kemur fram í meirihlutaálitinu að því er mér skilst, að lögð sé til t.d. 82 millj. kr. viðbót vegna þjóðkirkjunnar, framlag vegna launa- og verðbreytinga. Hvernig væri að vera með svona framlag fyrir öryrkja? Hvernig væri að fram kæmi framlag vegna launa- og verðbreytinga örorku- og ellilífeyrisþega eða framlag vegna launa- og verðtryggingabreytinga vegna Landspítala – háskólasjúkrahúss? Þar eru hlutirnir komnir í mínus vegna þess að ekki eru lagðir fram nógir fjármunir til að standa undir launakostnaði. Síðan vil ég benda á breytingartillögu við frumvarp frá 2018 sem Flokkur fólksins, Samfylkingin og Píratar standa að. Þar er farið fram á að hækka bætur eldri borgara og öryrkja til samræmis við lífskjarasamninginn eða lægstu laun. Það er eiginlega stórfurðulegt, ef maður hugsar út í það, að það skuli þurfa að leggja þetta fram og það sem er enn furðulegra við þetta er að þetta verður fellt, að það skuli vera fellt og að það skuli vera hægt að reikna út og standa á því fastara en fótunum að ákveðinn hópur eigi bara að gjöra svo vel að tóra og lifa á miklu minni framfærslu en eðlilegt getur talist. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum er hægt að leggja svona fram?

Frú forseti. Fyrir tveimur árum var í fréttaþættinum Kveik á dagskrá RÚV þáttur um fiskveiðiauðlindina, umgengni um hana og eftirlit. Þar kom ýmislegt fram og m.a. var þar viðtal við fiskistofustjóra sem sagði að Fiskistofa gæti ekki vegna fjárskorts sinnt sínu lögbundna hlutverki og lét það fylgja að margoft væri búið að láta ráðuneytið vita um það. Í kjölfarið á þessum þætti samdi ég skýrslubeiðni, og fékk með mér nægilega marga þingmenn til að hún yrði samþykkt, um að kanna eftirlit með vigtun, á sjó o.s.frv. og biðja Ríkisendurskoðun að taka það allt saman út. Það gerði Ríkisendurskoðun ágætlega og skilaði skýrslu í janúar á þessu ári. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa helstu niðurstöðu þessarar skýrslu: „Á grundvelli þeirra gagna sem Ríkisendurskoðun aflaði við gerð úttektarinnar er ljóst að eftirlit Fiskistofu með vigtun sjávarafla er takmarkað og efast má um að það skili tilætluðum árangri. Ríkisendurskoðandi leggur til að gerðar verði skýrar kröfur um aðstöðu til vigtunar og eftirlit hafnaryfirvalda. Kanna þarf hvort færa eigi vigtun á hafnarvog undir forræði Fiskistofu og fjölga yfirstöðum eftirlitsmanna hjá vigtunarleyfishöfum. Eftirlit með brottkasti er veikburða og ómarkvisst. Hvorki liggja fyrir skýr árangursmarkmið né árangursmælingar. Ríkisendurskoðandi mælist til að kannað verði hvort auka megi samstarf Fiskistofu og Landhelgisgæslu við eftirlit með brottkasti. Þá þurfi að auka viðveru eftirlitsmanna um borð í fiskiskipum og horfa til tækninýjunga við eftirlit. Ekki verður séð að Fiskistofa kanni hvort yfirráð tengdra aðila í sjávarútvegi yfir aflahlutdeildum sé í samræmi við það hámark sem er skilgreint í lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða. Ráðast þarf í endurskoðun á 13. og 14. gr. laganna hvað snýr að ákvæðum um bæði yfirráð og tengsl aðila svo tryggja megi markvisst eftirlit með samþjöppun aflaheimilda. Ríkisendurskoðandi vekur athygli á mikilvægi þess að Fiskistofa hafi nauðsynleg úrræði og aðföng til að sinna eftirliti með skilvirkum og árangursríkum hætti með tilætluðum fælingar- og varnaðaráhrifum. Skilgreina þarf skýr árangursmarkmið um eftirlitshlutverk Fiskistofu og grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að þeim verði náð.“ Það er ekki hægt að misskilja þessa niðurstöðu hjá ríkisendurskoðanda. Skýrslan öll var mjög svört og greinilegt að eftirlit með fiskveiðiauðlindinni okkar er afar veikburða og Fiskistofa fjársvelt. En hvað gerir ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur? Hún leggur til raunlækkun á framlögum til Fiskistofu milli áranna 2019 og 2020, hækkun upp á 1,7% sem heldur ekki einu sinni í við verðbólgu. Ef við skoðum áfram í fjármálaáætluninni er hreinlega lækkun milli áranna 2020 og 2021. Þetta vekur sannarlega furðu og maður skilur bara ekki hvað er eiginlega þarna á ferðinni. Það á að veikja fiskveiðieftirlitið þó að það sé augljóst mál, það er búið að sýna fram á það með vönduðum skýrslum, að það er í molum og þarfnast aukins fjármagns. Vissulega er stýrihópur að störfum við að fara yfir þau atriði sem nefnd eru í skýrslunni en hann hefur ekki skilað niðurstöðum. Ég sit sjálf í þeim stýrihópi. Hins vegar kemur í sama stað hver niðurstaða þessa stýrihóps verður, niðurstöður Ríkisendurskoðunar eru klárar. Það þarf fleiri starfsmenn, það þarf fleiri hendur á dekk til að sinna eftirliti með fiskveiðiauðlindinni okkar. Þess vegna leggjum við í Samfylkingunni til að þingheimur samþykki aukin fjárframlög til Fiskistofu við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2020. Það er augljóst hagsmunamál, ekki síst í ljósi síðustu frétta sem reyndar komu líka í gegnum fréttaþáttinn Kveik. Hér hefur einnig verið rætt um hvernig eigi að taka á því stóra máli sem upp er komið með Samherjaskjölunum. Það er augljóst að mjög flókin rannsókn þarf að fara í gang sem mun teygja sig til margra landa. Hún mun teygja sig yfir í bankastarfsemi, í rannsókn á mútum, jafnvel á peningaþvætti, skattsvikum og skattaskjólum. Þarna eru flóknar millifærslur á ferðinni. Það er vitað að þetta verður flókin rannsókn og tryggja þarf embættum okkar fjármagn til að sinna henni. Við í Samfylkingunni leggjum það aftur til af því að meiri hlutinn felldi tillöguna við 2. umr. þótt augljóst sé og dagljóst að embættin þurfa aukið fjármagn. Reyndar hefur Ólafur Þór Hauksson héraðssaksóknari sagt frá því hvað hann þarf mikið. Ég vil fá að vitna í frétt á vef RÚV frá því fyrr í dag, frú forseti. Þar stendur: „Ólafur Þór Hauksson, héraðssaksóknari, leggur til að starfsmönnum á rannsóknarsviði embættisins verði fjölgað um sex í byrjun næsta árs. Þetta sé þó lágmarksfjölgun en Ólafur leggur til að starfsmönnum verði mögulega fjölgað um tvo til viðbótar á síðari stigum ef „verkefnastaða gefi tilefni til“. Þetta kemur fram í minnisblaði Ólafs Þórs til dómsmálaráðuneytisins sem fréttastofa fékk afhent. Tilefni minnisblaðsins er umræðan um mál Samherja og áhrif þess á verkefnisstöðu embættisins. Ríkisstjórnin samþykkti á fundi sínum þann 19. nóvember að huga „sérstaklega að fjármögnun rannsóknar héraðssaksóknara í tengslum við rannsókn embættisins á Samherjamálinu“. Tveimur dögum eftir þann fund sendi Ólafur Þór Hauksson, héraðssaksóknari, minnisblað til dómsmálaráðuneytisins. Nokkrum dögum seinna var minnisblaðið komið til fjármálaráðherra sem ræddi tilvist þess á þingfundi í gær. Samherjamálið er ekki nefnt sérstaklega í minnisblaðinu en Ólafur Þór segir að núverandi starfsmannafjöldi dugi ekki til að sinna öllum þeim rannsóknarverkefnum sem embættið hafi á hendi. Ólafur segir að áætlaður meðalkostnaður fyrir hvert starf sé um 15 milljónir og heildarkostnaðurinn því um 90 milljónir. Hann segir að mörg stór og þung efnahagsbrotamál séu til rannsóknar eða bíði eftir því að komast í rannsókn. Um 100 mál séu til rannsóknar en að jafnaði séu þau 50 til 70. „Af þeim 100 málum sem bíða rannsóknar eru um 60 skattamál.““ Frú forseti. Embættið er enn að rannsaka Panama-skjölin sem komu fram fyrir þremur árum eða svo. Í fréttinni segir áfram: „Ólafur bendir jafnframt á að fjölgun starfsmanna og efling skrifstofu fjármálagreininga lögreglu leiði til fleiri greininga þaðan til rannsóknarsviðs embættisins sem þurfi að rannsaka. Hart var að sótt að Bjarna Benediktssyni, fjármálaráðherra, á Alþingi í gær vegna fjármögnunar á embætti héraðssaksóknara í tengslum við Samherjamálið. Þingmenn stjórnarandstöðunnar sökuðu Bjarna um að brjóta lög um opinber fjármál þar sem hann ætlaði að sækja í varasjóði til að styrkja embættið ef á þyrfti að halda.“ Frú forseti. Ég held að öllum sé ljóst að ef ekki verður samþykkt við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2020 að veita embættunum aukin fjárframlög í fyrirsjáanlegar rannsóknir á árinu 2020 heldur vísað í einhverja varasjóði er bara verið að drepa málum á dreif. Mér finnst leiðinlegt að sú ásýnd sem teiknast upp af dugleysi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur þegar kemur að þessum málum er að það er ekki einu sinni hægt að sjá til þess að héraðssaksóknari og skattrannsóknarstjóri hafi nægilegt fjármagn til að rannsaka málin. Það er vísað í varasjóði en ef það á að gerast er það brot á lögum um opinber fjármál og það vita þeir sem sitja í hv. fjárlaganefnd. Það minnsta sem fjárlaganefnd, sem á að veita ráðherrum aðhald, getur gert er að gera þá kröfu að ráðherrann geri áætlun og leggi fram tillögu sem samþykkt verður í fjárlögum. Hitt er fúsk og það er á ábyrgð stjórnarmeirihlutans. Vonandi skiptir stjórnarmeirihlutinn um skoðun og leggur fram tillögu á morgun við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2020 eða samþykkir tillögu Samfylkingarinnar. Frú forseti. Tíminn líður hratt og núna vil ég nefna stóru tillöguna frá Samfylkingunni, Pírötum og Flokki fólksins sem mætir þeirri kröfu að hér verði enginn undir lágmarkslaunum. Fólkið sem þarf að treysta á lífeyrisgreiðslur hefur ekki valið sér hlutskipti sitt og það erum við, löggjafinn og stjórnvöld, sem eigum að standa vörð um þann hóp. Vinstri græn voru þeirrar skoðunar 2015 að það ætti að vera metnaðarmál stjórnvalda að bæta kjör öryrkja og eldri borgara. Við umræðu um fjáraukann 2015 tók t.d. hæstv. forsætisráðherra, þá í stjórnarandstöðu, undir breytingartillögu minni hluta fjárlaganefndar um hækkanir í samræmi við nýgerða kjarasamninga og sagði, með leyfi forseta: „… þess vegna tek ég undir með minni hlutanum sem leggur bara þá breytingu til að öryrkjar og eldri borgarar fái kjör sem eru a.m.k. sambærileg við þau kjör sem þeir búa við sem hafa í raun lægstu kjörin í samfélaginu og þær kjarabætur verði afturvirkar eins og gert er ráð fyrir á almennum markaði. Þessir hópar hafa ekki valið sér hlutskipti sitt og það á að vera sómi okkar að búa sæmilega að þeim.“ Frú forseti. Ég tek undir þau orð sem hæstv. forsætisráðherra sagði úr þessum ræðustóli árið 2015. Við kjarasamningana 2011 ákvað ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur að öryrkjar og eldri borgarar fengju hliðstæðar kjarabætur og þá var samið um á milli ASÍ og SA, en ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur mærir lífskjarasamningana en skilur öryrkja og eldri borgara eftir. Vinstri græn hafa skipt um skoðun og eru orðin sammála Sjálfstæðismönnum og Framsóknarmönnum þegar kemur að kjörum öryrkja og eldri borgara og jafnri stöðu fólks á Íslandi. Meðal öryrkja og eldri borgara eru of margir sem þurfa að framfleyta sér á 248.000 kr. á mánuði og það er langt undir lágmarkslaunum. Skattbreytingar sem eiga að taka gildi 2020 í tengslum við lífskjarasamningana færa þessum hópi aðeins 1.777 kr. í hækkun á mánuði. Hækkunin sem lífeyrisþegar fá 1. janúar samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er 3,5%. Ríkisstjórnin vill að þeir sem treysta einvörðungu á greiðslur frá Tryggingastofnun hækki upp í tæpar 256.000 kr. á mánuði á næsta ári. Til samanburðar eru lífskjarasamningarnir með lægstu launataxtana frá 1. apríl 2019 317.000 kr. á mánuði og frá 1. apríl 2020 341.000 kr. á mánuði og, ef miðað er við launatryggingu, um 335.000 kr. á mánuði. Munurinn á þeim sem eru á lágmarkslaunum og þeim sem þurfa að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar frá 1. apríl á næsta ári verður 80.000 kr. á mánuði. Svona förum við að, tíunda ríkasta þjóð heims, með ríkisstjórn VG, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Frú forseti. Ég skammast mín satt að segja fyrir þá stefnu ríkisstjórnarinnar að halda þeim sem eru allra fátækastir á Íslandi, fólki sem hefur ekki valið sér þá stöðu, fólki sem treystir á okkur hér til að fá sæmileg kjör, fátækustum af öllum. Bilið breikkar milli þeirra og fólksins sem er á lágmarkslaunum. Ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir ættu að skammast sín, að klappa upp lífskjarasamningana en skilja eftir fátækasta fólkið, fólkið sem við í þessum sal eigum að sjá fyrir almennilegum kjörum. Það er skömm að þessu.

Frú forseti. Eftir hreint ótrúlegan vöxt í ferðaþjónustu undanfarin ár er farið að hægja á vextinum og reiknað er með 15–17% fækkun ferðamanna í ár frá síðasta ári. Ferðaþjónustan hefur gert mjög mikið fyrir efnahag landsins síðustu ár og í raun staðið undir hagvexti áranna eftir hrun. Landið á því mikið undir ferðaþjónustunni og er mikilvægt að styðja við greinina eins og mögulegt er. Hætt er við að þessi fækkun ferðamanna bitni sérstaklega illa á þeim er síst skyldi og svæðin utan höfuðborgarinnar gætu svo sannarlega tekið við fleiri gestum. Það er því augljóst að gera ætti þeim svæðum mun hærra undir höfði í markaðsstarfi sem fjármagnað er með opinberu fé að hluta eða að öllu leyti. Það er mikilvægt við þær aðstæður sem blasa við að erlendu markaðsstarfi og þróun markaðsvæða verði sinnt áfram með öruggum hætti. Því miður sjáum við framlög til málefnasviðs ferðaþjónustunnar lækka um 270 millj. kr. eða 12,8% frá fjárlögum 2019 og ekkert málefnasvið lækkar jafn mikið. Lækkunin skýrist að vísu að stórum hluta af lækkun framlaga til Flugþróunarsjóðs en heppilegra hefði verið að fjármagnið hefði samt sem áður verið nýtt í málaflokkinn en ekki tekið út úr honum eins og hér hefur verið lagt til. Þá er ekki síður mikilvægt að staðinn sé vörður um Flugþróunarsjóð í fjárlögum til næstu ára. Reynsla í öðrum löndum sýnir að það verkefni að opna nýjar gáttir er langhlaup sem þarf verkfæri, líkt og Flugþróunarsjóður er. Einnig er mikilvægt að svæðin í kringum alþjóðaflugvellina á Egilsstöðum og Akureyri fái áfram sérstakt fjármagn til markaðssetningar og þróunarvinnu beintengt eflingu millilandaflugs á svæðinu. Frá flugþróun yfir í áfangastaðaþróun. Ekki er hægt að sjá að gert sé ráð fyrir auknu fjármagni til Ferðamálastofu í fjárlagafrumvarpinu. Síðastliðin tvö ár hafa svæðin í samstarfi við Ferðamálastofu unnið að gerð áfangastaðaáætlana og horft var til þess að stofnaðar yrðu áfangastaðastofur í kjölfarið sem myndu hafa það hlutverk að framfylgja áfangastaðaáætlun. Umfangsmikil skýrsla var gerð fyrir Ferðamálastofu um mismunandi sviðsmyndir áfangastaðastofa um allan heim. Síðan sú skýrsla kom út fyrr á árinu hefur lítið gerst. Það sem maður óttast er að enn einni skýrslunni sem leggur til úrbætur verði smokrað ofan í skúffu. Sömuleiðis er áhyggjuefni að stórar ákvarðanir verði teknar án raunverulegs samráðs við landshlutana sem væri mjög óheppilegt fyrir framtíð verkefnisins. Vonandi verður það þó ekki raunin. Frú forseti. Í því samhengi má nefna að samningar markaðsstofa landshlutanna við Ferðamálastofu renna út í árslok 2020 og ekki liggur enn fyrir hvað tekur við. Það sama má segja um upplýsingaveitu til ferðamanna en fjármagn mun ekki berast til upplýsingamiðstöðva árið 2020 og enn er óljóst hvað eigi að taka við og hver muni sjá um upplýsingaveitu til ferðamanna. Slík óvissa er ekki góð og setur þá aðila sem starfa við uppbyggingu innviða ferðamála í mjög erfiða stöðu. Nú liggur fyrir umfangsmikil vinna varðandi skilgreiningar á sjálfbærnivísum er nefnast jafnvægisás ferðamála, sem setur framtíðarsýn og leiðarljós fyrir ferðaþjónustu til 2030. Unnið er að mótun aðgerða og er gríðarlega mikilvægt að fyrir liggi hvernig fjármagna eigi þær nauðsynlegu aðgerðir sem ráðast þarf í. Við höfum einstakt tækifæri til að byggja upp ferðaþjónustu um allt land í öllum samfélögum, stórum sem smáum, sem eflir byggðafestu og lífsgæði. Það er mjög mikilvægt að því einstaka tækifæri verði ekki glutrað niður vegna óvissu um fjármögnun þeirra úrbótaverkefna sem þar þarf að ráðast í. Að lokum langar mig að ræða aðeins um nýsköpunarmál og stöðu þeirra á Íslandi. Nýverið voru birtar niðurstöður dr. Daða Más Kristóferssonar á framlögum til rannsókna og nýsköpunar eftir landshlutum sem hann vann fyrir Vísinda- og tækniráð. Þar kemur skýrt fram að mikið hallar á landshlutana utan höfuðborgarsvæðisins þótt sannarlega sé munur á milli landshluta. 90% af framlögum til rannsókna og nýsköpunar renna til höfuðborgarsvæðisins. Viðbrögð forsætisráðherra í kjölfarið voru á þann veginn að það væri skylda stjórnvalda að byggja upp vísinda- og nýsköpunarstarf um land allt. Stjórnvöld verða því að tryggja jafnræði hvað varðar tækifærin til að sækja í stuðningsumhverfið allt og að stofnanir í öllum landsvæðum séu í stakk búnar með starfsfólki sem getur aðstoðað við umsóknir í rannsókna- og nýsköpunarsjóði. Þrátt fyrir 2% aukna fjárveitingu til Nýsköpunarmiðstöðvar frá árinu 2018 er staðan sú að miðstöðin er t.d. ekki með starfsmann á Austurlandi til að sinna frumkvöðlum í landshlutanum. Raunar hefur starfsmönnum Nýsköpunarmiðstöðvar fækkað á síðustu árum utan höfuðborgarsvæðisins á meðan þeim hefur fjölgað á höfuðborgarsvæðinu. Frú forseti. Það er allt sem bendir til þess að mikilvægt sé að fara í gagngerar breytingar á umhverfi frumkvöðla og sprotafyrirtækja á landsbyggðinni með tilliti til aðgengis að þróunarstyrkjum og stuðningsumhverfi sem fjármagnað er af opinberum aðilum. Ljóst er af fjármunir sem eyrnamerktir eru í þetta á fjárlögum skila sér í mjög litlum mæli til ýmissa samfélaga, m.a. Austurlands, og er það algjörlega óásættanlegt. Þá er sömuleiðis algerlega óásættanlegt að ríkið hamli hreint og beint uppbyggingu fyrirtækja í dreifbýli með því að bjóða þeim ekki að sitja við sama borð þegar kemur að annars vegar dreifikostnaði raforku og hins vegar flutningskostnaði. Frú forseti. Þessu þarf að breyta og því miður eru ekki vísbendingar um að það eigi að gera í fjárlagafrumvarpinu sem eru gífurleg vonbrigði.

Frú forseti. Hingað til hefur sú sem hér stendur almennt ekki verið virkur þátttakandi í umræðum um fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Fyrir því eru tvær einfaldar ástæður. Í fyrsta lagi sé ég að tillögur okkar Pírata, sem og annarra minnihlutaflokka, njóta svo gott sem aldrei stuðnings meiri hluta þingsins og því helst til tilgangslaust að mæta hér með tillögur sem vitað er að enginn áhugi er fyrir að hlusta á, hvað þá samþykkja. Meira að segja þegar meiri hlutanum finnst ákveðin tillaga þörf og góð fellir hann tillöguna og kemur svo fram með eigin tillögu sem hljómar svo gott sem nákvæmlega eins, allt svo minni hlutinn fái ekkert í sinn hlut. Í öðru lagi er það svo að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er fjárlagaséní okkar Pírata og við, eins og raunar margir þingflokkar, tileinkum okkur verkaskiptingu eftir styrkleika hvers og eins. Ég má þó til með að koma upp í 3. umr. fjárlaga fyrir árið 2020 til að vekja máls á fjármögnun mikilvægra stofnana sem vissulega heyra bæði undir áhugasvið mitt sem og verksvið. Það eru hinar ýmsu eftirlitsstofnanir sem við reiðum okkur á til að tryggja að farið sé eftir lögum og reglum og þeim samfélagssáttmála sem við sem hér búum teljum okkur búa við. Ég er að tala um stofnanir sem sjá til þess að allir greiði sinn hlut til samfélagsins í formi skatta, eins og t.d. ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri, og stofnanir sem hafa eftirlit með því að fyrirtæki og einstaklingar á fjármálamarkaði fari eftir regluverkinu sem um þau gilda, eins og Fjármálaeftirlitið. Þetta eru stofnanir sem eiga að rannsaka og fylgjast með hvers kyns efnahagsbrotum eins og embætti héraðssaksóknara og embætti sérstaks saksóknara forðum. Hér er ég að tala um stofnanir sem gegna hlutverki trúnaðarmanna þingsins eins og umboðsmaður Alþingis, sem á að sjá til þess fyrir hönd þingsins að framkvæmdarvaldið virði réttindi borgaranna, nú eða Ríkisendurskoðun sem á að tryggja að farið sé vel með fjármuni ríkisins. Svo ber mér auðvitað að nefna lögregluna sem almennt skal halda uppi lögum og reglum ásamt saksóknurum og dómstólum þessa lands. Síðan eru ýmsar sérhæfðar eftirlitsstofnanir sem gegna mikilvægu hlutverki eins og Persónuvernd, sem á að gæta þess að réttur okkar til friðhelgi einkalífs sé virtur, eða allt annars konar stofnanir eins og Fiskistofa, sem á að gæta hagsmuna þjóðarinnar við ábyrga nýtingu auðlinda hafs og vatna, og Hafrannsóknastofnun sem á að tryggja, t.d. með rannsóknum á stærð fiskstofna, á að við göngum ekki um of á þessar sömu auðlindir . Virðulegur forseti. Ég kem hérna upp vegna þess að allar þær mikilvægu stofnanir sem ég hef talið upp og tryggja eiga að allir sitji við sama borð, að við greiðum sanngjarnan skerf til samfélagsins sem ól okkur upp, að við förum að þeim lögum sem Alþingi setur, að réttindi borgaranna séu virt, hafa í rauninni aldrei fengið það fjármagn og þann stuðning sem þær þurfa til að geta sinnt mikilvægu hlutverki sínu. Það er svo sem ekkert öðruvísi við þetta frumvarp en hin ýmsu fjárlagafrumvörp síðastliðinna ára. Ekki stendur til að bæta í og fyrir liggur að mörgum þessara stofnana er gert mjög erfitt fyrir að sinna störfum sínum vegna skorts á fjármagni og mannafla. Með öðrum orðum er þeim sífellt sniðinn mjög þröngur stakkur. Mér sýnist að gróflega áætlað hafi fjárframlög til helstu eftirlitsstofnana ríkisins staðið í stað allt frá árinu 2013. Framlögin, þ.e. þegar þau eru uppreiknuð eftir verðlagi hvers árs, standa í stað. Þau eru ekki aukin og aldrei virðist mér sem tryggt sé að þau geti starfað með sem bestum hætti. Spurningin er náttúrlega: Hversu vel viljum við gera við þessar stofnanir? Það liggur við að okkur sé farið að finnast eðlilegt að t.d. lögreglan sé alltaf undirmönnuð og geti ekki sinnt öllum þeim verkefnum sem á borð hennar rata, því að það hefur hreinlega staðið yfir svo lengi. Í því samhengi vil ég sérstaklega ræða getu þessara stofnana til að standa í frumkvæðisathugunum. Með frumkvæðisathugun meina ég getu þeirra til að taka upp mál að eigin frumkvæði og hafa virkt eftirlit með þeim þáttum sem þeim ber að hafa eftirlit með. Tökum nokkur dæmi. Umboðsmaður Alþingis hefur ítrekað sagt okkur á þinginu að hann skorti aukið fjármagn til að sinna frumkvæðisathugunum, hann hafi ekki starfsfólkið til þess. Þrátt fyrir þetta sá meiri hlutinn sér ekki fært að styðja tillögur okkar Pírata um auknar fjárheimildir til handa umboðsmanni Alþingis svo að hann gæti ráðið tvo starfsmenn í frumkvæðisathuganir. Samt er þetta trúnaðarmaður þingsins sem við eigum að nafninu til að treysta til þess að verja réttindi borgaranna fyrir ágangi framkvæmdarvaldsins. Hlutverk Persónuverndar er orðið margfalt mikilvægara í þjóðfélaginu eftir samþykkt persónuverndarlöggjafar hér á síðasta ári en engu að síður var klinki bætt við rekstrarfé stofnunarinnar, þrátt fyrir að hún beri ábyrgð á eftirliti með öllum brotum gegn persónuvernd á landinu. Þarna er nauðsynlegt að bæta verulega í. Persónuvernd bjó við langvarandi fjársvelti í fjölda ára, svo miklu að Eftirlitsstofnun EFTA sá ástæðu til að hóta íslenska ríkinu dómsmáli vegna þess að stofnunin gat með engu móti gert frumkvæðisathuganir. Þegar kemur að vörnum gegn peningaþvætti er orðið mjög augljóst, í kjölfar þess að Ísland var sett á lista FATF yfir ósamvinnuþýð ríki, að á Íslandi voru svo gott sem engar varnir gegn peningaþvætti að finna. Fjármagni var einfaldlega ekki varið í það að viðhalda virku eftirliti með mögulegu peningaþvætti. Í nýlegri umfjöllun Kjarnans má lesa að sumarið 2015 starfaði einn maður á skrifstofu fjármálagreiningar lögreglu sem kölluð var peningaþvættisskrifstofa áður en hún var færð á borð héraðssaksóknara það ár. Í Kjarnanum er þetta útskýrt, með leyfi forseta: „Í kjölfar þess að alþjóðlegu samtökin Financial Action Task Force (FATF) gáfu peningaþvættisvörnum Íslands falleinkunn í úttekt sem var birt í apríl 2018 var ráðist í miklar umbætur á starfsemi hennar og starfsfólki fjölgað til muna. Fjármunir hafa verið settir í að kaupa upplýsingakerfi til að taka á móti og halda utan um tilkynningar um peningaþvætti og eftirlit með starfsemi innan bankanna sjálfra hefur verið eflt. Innleiðing þess kerfis er þó ekki að fullu tilbúin og ekki er búist við því að hún klárist fyrr en á næsta ári.“ Hugsið ykkur að enn þann dag í dag hafa eftirlitsstofnanir okkar ekki þau kerfi sem þær þurfa til að taka við tilkynningum um mögulegt peningaþvætti. Það mætti halda að við byggjum hérna á árinu 1995. Það kom enda ekki í veg fyrir grálistunina að allt of seint var í rassinn gripið til að tryggja að nægilegt eftirlit væri með peningaþvætti á Íslandi, og það er náttúrlega ekki enn þá komið. Sömu sögu má reyndar segja um embætti héraðssaksóknara sem horfði upp á tæplega 750 millj. kr. niðurskurð árið 2013 og óskar nú eftir viðbótarframlagi fyrir sex starfsmenn fyrir árið 2020 og þarf að vona að ríkisstjórnin verði við því vegna þess að ekki fær stofnunin það staðfest í fjárlögum 2020. Kannski þarf héraðssaksóknari að bíða í níu mánuði eftir fjárframlagi frá hæstv. fjármálaráðherra, rétt eins og skattrannsóknarstjóri þegar hún fór fram á fjárframlag til að kaupa gögn um eignir Íslendinga í skattaskjólum um árið. Ég vona auðvitað að þau þurfi ekki að bíða jafn lengi á þeim bænum, virðulegi forseti. Á meðan ég man er héraðssaksóknari tæknilega séð eina embættið á Íslandi sem hefur með höndum einhvers konar lögsögu yfir pólitískri spillingu á Íslandi. Við höfum enga stofnun, enga deild, enga sérhæfða aðila í stjórnsýslunni sem hafa eftirlit hafa með pólitískri spillingu á meðan hún lýsir sér ekki nánast beinlínis í því að lobbíisti og ráðamaður skiptist á peningum í brúnu umslagi í einhverju húsasundi, sem virðist vera eina skilgreiningin sem vekur upp einhvers konar vilja til að rannsaka mögulegar spillingu á Íslandi. Gleymum svo ekki Fiskistofu, virðulegi forseti, fyrst ég minntist á hana í tilefni dagsins. Það sem við vitum, með leyfi forseta: „Á meðan gerðar eru alvarlegar athugasemdir við frammistöðu og burði Fiskistofu til að takast á við verkefni sín og framfylgja lögum um stjórn fiskveiða má einnig lesa um það í skýrslunni“ - skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ég vitna í hér á eftir - „hvernig starfsmönnum stofnunarinnar hefur fækkað um 29 prósent frá árinu 2008, eftirlitsmönnum fækkað um 24 prósent frá 2008 og voru þeir í árslok 2017 aðeins 22.“ Í fyrrnefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar um stöðu Fiskistofu, sem kom út eftir undarlegan og óútskýrðan flutning stofnunarinnar til Akureyrar hér um árið, kemur fram, með leyfi forseta: „Eftirlit Fiskistofu með vigtun, brottkasti og samþjöppun aflaheimilda styður ekki með viðunandi hætti við markmið laga um stjórn fiskveiða og laga um umgengni um nytjastofna sjávar. Eftirlitið er í eðli sínu erfitt í framkvæmd og snýr að starfsemi þar sem miklir hagsmunir eru í húfi. Benda verður á að stjórnendur Fiskistofu telja að stofnunin sé og hafi verið undirmönnuð miðað við fjölda og umfang eftirlitsverkefna.“ Starfsmenn Hafrannsóknastofnunar voru sömuleiðis nýlega að lýsa því yfir að yfirstandandi niðurskurður og uppsagnir myndu gera stofnuninni töluvert erfiðara fyrir að sinna mikilvægu starfi sínu. Virðulegur forseti. Ég spyr mig reglulega hvers vegna ríkisstjórnir þessa lands vilji ekki að þessar stofnanir virki sem skyldi. Ég spyr mig hvers vegna varnir gegn peningaþvætti voru ekki í lagi í fleiri ár. Ég spyr mig hvers vegna við höfum enga stofnun sem hefur það hlutverk að rannsaka spillingu. Ég spyr mig hvers vegna við viljum ekki að héraðssaksóknari hafi öruggt fjármagn til frambúðar til að fyrirbyggja að brotastarfsemi eins og sú sem birtist okkur í Samherjaskjölunum eða Panama-skjölunum endurtaki sig ekki, eins og við sjáum hér aftur og aftur. Ég spyr mig að því öllu og velti fyrir mér hvort svarið sé að það sé til þess að sumir megi halda áfram að græða á daginn og grilla á kvöldin.

Frú forseti. Nú líður senn að lokum 3. umr. um fjárlög ársins 2021 og margir hv. þingmenn hafa komið inn á það að hér liggur að baki töluvert mikil vinna og búið að leggja heilmikið í þetta. Það hefur margt verið rætt í dag og greinilegt að ekki eru allir á sama máli eða sömu skoðun um hvert við erum að stefna í ríkisfjármálunum. Ég nefndi við 2. umr. ýmis mál sem mér fannst sérstaklega ástæða til að hafa í huga, mál sem ég hefði a.m.k. gjarnan viljað velta fyrir mér hvort hefðu átt að vera með öðrum hætti en þeim sem við enduðum með. Ég nefndi líka þætti sem ég tel vera til verulegra bóta. Í þessu fjárlagafrumvarpi höldum við í rauninni áfram á þeirri braut sem ríkisstjórnin hefur verið á undanfarin tvö ár og þetta eru þriðju fjárlögin. Það er haldið áfram að bæta í innviðauppbyggingu. Það er haldið áfram að bæta í ýmsa þætti félagsmála sem skipta verulega miklu máli fyrir samfélagið. Öfugt við það sem kannski hefur heyrst mikið í umræðunni þá hefur þrátt fyrir allt í stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar verið aukið verulega í ýmsa þætti, svo sem eins og heilbrigðismál og félagsmál. Við gerum ráð fyrir á næsta ári að hefja lengingu fæðingarorlofsins sem er kannski ein stærsta félagslega bótin sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir. Við veltum fyrir okkur hvort sú leið sem við förum í lengingu fæðingarorlofsins, eins og þingmenn kannast við, með því að skipta því upp með þessum hætti sé sú rétta, þ.e. að byrja á að bæta við það með aðferð sem hefur verið kölluð fjórir, fjórir, tveir. Menn hafa velt ýmsum öðrum útfærslum fyrir sér en þetta er sennilega sú sem við getum helst sammælst um. Það hefur farið nokkuð fyrir því í umræðunni að við séum að draga úr framlögum til Landspítala – háskólasjúkrahúss. Menn hafa m.a. velt því upp að verið sé að hægja á framkvæmdum þar og 3,5 milljarðar sem færðir eru á milli ára verði til þess að draga úr framkvæmdum og þær verði ekki kláraðar á sama tíma og áætlað var. Þær upplýsingar sem við höfum hins vegar frá nýjum Landspítala eru að þessar breytingar séu fyrst og fremst vegna þess að framkvæmdir hafi tafist af því sem kalla megi eðlilegar ástæður og ekki standi til að draga úr því að klára verkið á réttum tíma. Þetta skiptir verulega miklu máli fyrir allt heilbrigðiskerfið. Þegar búið verður að byggja Landspítalann í þeirri mynd sem við stefnum að má gera ráð fyrir að það verði verulegur sparnaður af því að vera með alla bráðamóttöku og alla bráðaþjónustu á einum stað og þannig náist verulegt hagræði. Það má til gamans geta þess að þegar verið var að velta fyrir sér upprunalegu byggingunni á Hringbraut þá komust menn að þeirri niðurstöðu að bara með því að vera með Landspítalann að stærstum hluta til á einum stað myndi framkvæmdakostnaðurinn sparast á u.þ.b. 15–20 árum, sem er verulega góð fjárfesting fyrir alla landsmenn og svo maður tali nú ekki um fyrir þá sem nota þjónustuna eða þá sem vinna á Landspítalanum. Heilbrigðisþjónusta er auðvitað meira en bara sjúkrahúsþjónusta. Við höfum talað um það alveg frá því að þessi ríkisstjórn tók við því að verulegu máli skipti að við reynum að beina þjónustunni á það þjónustustig sem eðlilegast er að fólk leiti til. Í því augnamiði hefur framlögum verið beint til heilsugæslunnar og við höfum verið að efla hana á kjörtímabilinu, m.a. með því byggja upp Þróunarmiðstöð heilsugæslunnar sem sinnir ýmiss konar þróunarverkefnum fyrir þá ágætu þjónustu. Það hefur verið bætt verulega í sálfræðiþjónustu og þannig mætti lengi telja. Þetta skiptir allt máli þegar horft er til þess að við erum líka búin að setja okkur heilbrigðisstefnu sem mun þá, saman með þeim áherslum sem við erum með í fjárlögum, tryggja að smátt og smátt beinist heilbrigðisþjónustan í þann farveg og þær áttir þar sem hagkvæmnin er mest. Það er engum vafa undirorpið að heilbrigðiskerfi með öfluga og sterka heilsugæslu er miklu skynsamlegri og betri nýting á fjármunum en að beina fólki inn á dýrari þjónustuúrræði á fyrri stigum. Við erum sem sé í þessum fjárlögum að stíga mikilvæg skref áfram á þeirri vegferð sem þessi ríkisstjórn hefur verið. Auðvitað eru ekki allir endar hnýttir og það er ekki búið að snúa öllum þáttum til þess vegar sem heppilegast væri. En það er verið að stíga skref í þá veru og ég held að það sé skynsamlegt fyrir okkur að halda áfram að bæta í þessa málaflokka sem við höfum verið að gera, sérstaklega heilbrigðisþjónustuna, félagslega kerfið og svo núna í uppbyggingu innviða eins og stendur til. Ég hlakka til atkvæðagreiðslunnar hér á morgun og mun með mikilli gleði þegar þar að kemur greiða atkvæði með þessu fjárlagafrumvarpi.

Herra forseti. Þetta var mjög athyglisverð ræða í 3. umr. frá stjórnarþingmanni en ágæt fyrir sinn hatt. Ég vil spyrja hv. þingmann hvernig honum lítist á þennan vandræðagang, sem ég vil kalla svo, þegar kemur að fjárveitingum til héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra og hvernig fjárlaganefnd er einhvern veginn úrræðalaus þegar hæstv. fjármálaráðherra segir að hann ætli bara að nýta einhverja varasjóði til þessa og skammta svona eftir hentisemi þegar kemur að rannsókn embættanna á stóru og flóknu máli. Héraðssaksóknari hefur m.a. sagt að hann geti ekki sinnt því nema fá fleiri starfsmenn og það bíði 100 mál á hans borði og 60 af þeim eru skattalegs eðlis og mér er sagt að sum þeirra séu úr Panama-skjölunum, sem er lýsandi fyrir stöðuna hjá embættinu. Ef embættið fær ekki aukið fjármagn þarf að vísa einhverjum öðrum málum frá sem lenda þá í fyrningu. Það getur verið mjög hentugt og gott fyrir suma en þannig viljum við ekki að kerfin okkar virki. Er hv. þingmaður ekki sammála mér um það að rétta leiðin væri sú að áætla fyrir ákveðnum fjármunum fyrir embættin til að sinna viðbótarálaginu á árinu 2020, leggja þá tillögu fram fyrir þingið og fá hana samþykkta?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur andsvarið. Ég er ekki sammála þingmanninum um að það sé einhver sérstakur vandræðagangur í gangi. Ég er hins vegar sammála þingmanninum í því að það mál sem hún nefndi, Samherjamálið, er algerlega fordæmalaust og er mikið áfall fyrir íslenskt samfélag að mál eins og það komi upp. Nú liggur fyrir að rannsókn er hafin hjá sérstökum saksóknara og að því er mér skilst hjá skattrannsóknarstjóra og auðvitað er líklegt, við getum alla vega sagt það á þessari stundu, að það muni hljótast af því einhver vinna. Ég vil hins vegar taka undir það sem hefur m.a. komið áður fram í umræðunni um þetta að það er afar mikilvægt að þingið segi ekki beinlínis, skulum við segja, til um að við sem fjárveitingavald ætlumst til að dómsvaldið rannsaki tiltekin mál. Sú beiðni verður alltaf að koma frá dómsvaldinu: Við erum að drukkna í verkefnum eða við erum með mikið af verkefnum og þess vegna þurfum við að biðja um meira fjármagn. Á það hefur hins vegar líka verið bent í umræðunni að þessar stofnanir sem við nefndum eru með umtalsverðar fjárveitingar. Nú er ég ekki í fjárlaganefnd sjálfur en mér skilst að þetta sé á bilinu 5 milljarðar allt í allt sem þessi þrjú embætti hafa af fjármunum og ríflega 300 starfsmenn. 

Herra forseti. Mér heyrist á hv. þingmanni að hann viti ekki um minnisblaðið sem héraðssaksóknari hefur lagt fram til dómsmálaráðuneytisins og fór þaðan til fjármálaráðuneytisins og vitað er um beiðni hans og mat á stöðu embættisins. En látum það liggja á milli hluta. Herra forseti. Mér þætti skemmtilegt ef hv. þingmaður hlakkaði jafn mikið til að greiða atkvæði með tillögu Samfylkingarinnar um aukið fjármagn til þessara embætta eins og staðan er nú og vitað er um beiðnina o.s.frv., og hann segist hlakka til að greiða fjárlagafrumvarpinu atkvæði sitt, sem hann gerir ráð fyrir að verði á morgun og hann verði mjög glaður og stoltur. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé stoltur yfir því hvernig hæstv. ríkisstjórn og stjórnarliðar skilja öryrkja og aldraða eftir í þessu frumvarpi. Við hér, löggjafinn, sjáum um að samþykkja kjör þess fólks sem hefur ekki beðið um að vera í þeirri stöðu sem það er í. Það er of margt af okkar fátækasta fólki sem þarf að reiða sig á Tryggingastofnun og greiðslur þaðan og þarf að lifa á 248.000 kr. á mánuði. Lífskjarasamningurinn gerir ráð fyrir því að lægstu launataxtar séu í 317.000 kr. á árinu 2019 og lægstu launataxtar muni hækka upp í 341.000 frá 1. apríl á næsta ári og launatryggingin í 335.000 kr. Munurinn þarna eru tugir þúsunda og bilið á milli þeirra sem þurfa að treysta 

Herra forseti. Auðvitað er mér kunnugt um þær vangaveltur og þau erindi sem bárust frá héraðssaksóknara til ráðuneyta, að því er mér skilst kom það í fjölmiðlum í dag, en eftir því sem ég best veit hefur slíkt erindi ekki borist til nefndarinnar. Þingmaðurinn veit kannski betur um það en ég. Varðandi það sem þingmaðurinn fór yfir, hvort við værum að gera nægilega vel við aldraða og öryrkja, þá fór ég yfir það, bæði í ræðu minni við 2. umr. og eins núna, að við erum ekki komin alla leið. Við erum ekki búin að gera allt en hins vegar hefur margt verið gert. Það eru stigin skref á þessu ári í þá veru að draga úr skerðingum hjá öryrkjum, það hafa verið stigin skref í þá átt að minnka greiðsluþátttöku aldraðra og öryrkja vegna heilbrigðisþjónustu og auðvitað munu aldraðir og öryrkjar eins og aðrir, a.m.k. þeir sem eru með einhver laun eða bætur, njóta góðs af skattkerfisbreytingunum. Breytingin verður mest í lægstu launaþrepunum, skattafslátturinn verður mestur þar. Þetta mun vafalítið skipta einhverju máli. En ég tek undir með hv. þingmanni, auðvitað þurfum við að gera betur og við þurfum að stíga fleiri skref á næstu árum og þessi ríkisstjórn hefur lýst því yfir að hún muni halda áfram á sömu leið. Ég tel hins vegar að það sé eilífðarverkefni, og þingmaðurinn er áreiðanlega sammála mér um það, að halda áfram að bæta velferðarsamfélagið og bæta kjör þeirra sem minnst hafa í samfélaginu. Ég vil meina að við höfum verið að taka markviss skref í þá átt og því ætlum við að halda áfram.

Virðulegur forseti. Fjárheimildarbeiðnir koma til fjárlaganefndar, þær eru sendar beint til ráðuneyta með þeim skilaboðum til þeirra sem senda inn beiðnina að hún eigi að fara í gegnum ráðuneytin. Þess vegna er þetta minnisblað sem er rætt hérna um hjá dómsmálaráðherra, í ráðuneytinu, í réttum farvegi. En það hefur ekki borist frá ráðuneytunum eða ríkisstjórninni inn til fjárlaganefndar þannig að sú beiðni hefur stoppað í ríkisstjórn, að það vanti fjárheimildir til að sinna þeim verkefnum sem héraðssaksóknari og fleiri hafa gert athugasemd við. Það er ekki þeirra að senda beiðni um peninga inn til fjárlaganefndar. Þeir eru að gera þetta hárrétt, senda til ráðuneytanna sem greina - því að þeir eru með alla sundurliðunina á fjárlögum sem við fáum ekki - hvernig þetta eigi við og síðan er okkur sagt í ræðum á þingi að það sé nægur peningur fyrir þessu en við sjáum hann hvergi. Við reynum að spyrja: Bíddu, hvernig passar það saman miðað við allt annað sem við sjáum hérna og er verið að segja við okkur með varasjóði og því um líkt? Það passar ekki. Þannig að þegar það kemur fjárheimildarbeiðni til ráðuneytanna sem senda hana ekki áfram til fjárlaganefndar, þá eru þar greinilega einhver vandamál sem við stöndum frammi fyrir og væri áhugavert að fá útskýringu á. Af hverju stoppar þetta hjá ríkisstjórninni?

Herra forseti. Nú veit ég ekki frekar en hv. þingmaður hvaða ástæður kunna að liggja að baki því að beiðni, sem ég veit í rauninni ekki á hvaða degi barst til ráðuneytisins, er ekki komin til fjárlaganefndar eða hvort hún muni berast þangað. Það sem ég hins vegar veit og hef heyrt í umræðunni, alveg eins og hv. þingmaður, er að vegna þeirra fjárbeiðna sem kunna að berast á þessu ári eru enn þá fjármunir til í varasjóði til að bregðast við á þessu ári. Varðandi næsta ár get ég a.m.k. ekki fullyrt á þessu stigi málsins hversu mikil fjárþörfin verður þá. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þingmanni að hún verður vafalítið einhver en nákvæmlega hver hún verður veit ég ekki. Ég þori ekki að segja til um það hvort ráðuneytið muni meta það svo þegar líður á árið og þegar frekari upplýsingar liggja fyrir um hversu mikil fjárþörfin verður eða hvort varasjóður muni duga eða hvað. Ég þori hreinlega ekki að fara með það. En ég hins vegar trúi því alveg sem hefur verið sagt hérna að bæði muni þessar stofnanir hafa nægilegt svigrúm innan sinna heimilda til að geta ráðstafað fjármunum í tilteknar rannsóknir og ítreka það sem ég sagði áðan, að það á ekki að vera hlutverk þingsins að ákveða það fyrir fram áður en komin er einhver beiðni til þess. Við viljum að einhver tiltekin stofnun rannsaki hver tiltekin mál.

Virðulegi forseti. Þetta snýst ekki um tiltekið mál. Þetta snýst um það að innihald minnisblaðsins segir að það vanti sex til átta starfsmenn til að glíma við málaálag í heildina og óháð einstökum málum. Það er mjög lýsandi að þingmaður segist ekki hafa hugmynd og ekki geta svarað þessu því að almennt séð á það einmitt við um fjárlagafrumvarpið, það er bara gjörsamlega ógagnsætt hvað þetta varðar. Vitum við í rauninni að það vanti fé eða sé svigrúm í hverju máli og hverjum málaflokki fyrir sig? Nefnilega ekki. Annað sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um, af því að hann talaði um nýja Landspítalann og framkvæmdina þar: Nú erum við að horfa fram á 5 milljarða hliðranir á fjármagni til þeirrar uppbyggingar. Ekki hefur komið neitt fram um að þetta verði ódýrara eða dýrara eða neitt svoleiðis í framkvæmd, líklegra er að þetta verði dýrara af því að endurbyggingar eru ekki inni í þessu, sem sagt uppfærsla á eldri byggingum, þannig að þá á eftir að taka þann kostnað með eftir á. En nú er búið að færa 5 milljarða - 1,5 milljarða 2019 og 3,5 milljarða á næsta ári - og okkur er sagt á sama tíma að þetta eigi ekki að fresta verkefninu neitt. Það eina sem það segir mér er að það svigrúm sem er verið að hliðra til, bæði á þessu ári og 2020, inniheldur framkvæmdasvigrúm. Ef maður skoðar lóðina er hægt að vinna áfram stóran hluta hennar þó að það sé verið að klára uppsteypunina á meðferðarkjarnanum. Það myndi segja okkur að ef við færum í þær hliðstæðu framkvæmdir væri hægt að klára verkefnið fyrr og ná þeim ábata sem hv. þingmaður talaði um í ræðu sinni að væri hægt að ná í þessari nýframkvæmd. Það hefur verið játað fyrir okkur að það væri hægt að klára þetta fyrr en það er ekki gert. Það er verið að hliðra til meira álaginu á seinni árin og við vitum alveg að meira álag og fleiri verkefni geta valdið meiri kostnaði eða seinkun.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er rétt hjá þingmanninum að hvað sem við köllum það hefur orðið hliðrun á framkvæmdum vegna Landspítalans. Ég hef sagt það bæði nú áðan og líka í ræðu minni við 2. umr. að ég tel það ekki heppilegt. Það er hins vegar ekki af ástæðum sem við í sjálfu sér ráðum við að öðru leyti en því að framkvæmdir hafa tafist. Alla vega eru það þær upplýsingar sem við fáum frá forsvarsmönnum nýs Landspítala. En það er rétt að með því að ýta framkvæmdunum á undan okkur má kannski segja eins og um flest sem maður frestar að því meira sem maður ýtir verkefnum á undan sér, því meiri líkur eru á að á endanum muni það tefja lok framkvæmdanna. Það er alveg hárrétt. En alla vega á þessu stigi, á meðan við höfum ekki aðrar upplýsingar en þær sem við fáum frá nýjum Landspítala, sé ég ekki ástæðu til að rengja það. Það má líka alveg velta því fyrir sér hvort í þjóðhagslegu tilliti sé jafnvel heppilegt að reyna að dreifa svona stórri framkvæmd yfir lengri tíma. En það er aftur allt önnur saga.

Herra forseti. Það er farið að hilla undir lok þessarar 3. umr. um fjárlög fyrir árið 2020 og ég verð að segja að þrátt fyrir að vera þingmaður með ágætisþingreynslu hefur verið áhugavert að fylgja frumvarpi til fjárlaga allt frá því að það er lagt fram og þar til það kemur til 3. umr. í gegnum vinnu í fjárlaganefnd, hvar ég sit nú í fyrsta skipti. Mig langar að byrja á því að segja að heilt yfir er ég ánægð með þessi fjárlög. Í þeim er tekið á málum sem skipta máli. Það er verið að auka í á stöðum sem skipta gríðarlega miklu máli fyrir samfélag okkar og þegar öllu er á botninn hvolft er það jú í rauninni það sem fjárlög snúast um, þau eru uppskrift að því hvernig við ætlum að reka samfélag okkar næsta árið. Skattkerfisbreytingarnar sem verið er að leggja til sem ganga út á það að koma á fót þriggja þrepa skattkerfi tel ég að skipti gríðarlega miklu máli því að þetta skattþrep mun nýtast best þeim sem hafa lægstu tekjurnar. Það er ekkert hægt að skauta yfir það, að ég tel, og segja að þetta sé eingöngu verkalýðshreyfingunni að þakka. Þetta er vissulega verkalýðshreyfingunni að þakka en er líka partur af því að það voru tveir aðilar sem skrifuðu undir lífskjarasamning sem sameinuðust þar um þá sýn að það þyrfti að styrkja stöðu þeirra sem hafa lægstu tekjurnar. Að mínu mati er það bæði góð pólitík sem stunduð er hér á Alþingi en líka góð verkalýðspólitík. Ég held að þetta skipti gríðarlega miklu máli og trúi því og treysti að hér með séum við að festa skattkerfi með fleiri skattþrepum í sessi því að í mínum huga er það gríðarlega mikið réttlætismál. Hér á eftir mun hæstv. félagsmálaráðherra mæla fyrir frumvarpi um lengingu fæðingarorlofs og það er annað mál sem skiptir gríðarlega miklu máli til þess að jafna kjörin. Fjármagn vegna þessa frumvarps er tryggt í fjárlagafrumvarpinu. Með því verður fæðingarorlofið lengt, fyrst í tíu mánuði og svo er stefnan að lengja það í tólf mánuði. Þetta skiptir máli til að jafna kjörin, enda hefur margoft verið bent á það að lenging fæðingarorlofsins og að brúa þannig umönnunarbilið sé eitt af því sem er mikilvægt að gera til þess að bæta kjör barnafjölskyldna. Og það kom nú fram þegar frumvarp til fjáraukalaga var lagt fram að þar þarf að bregðast við því að fleiri hafa nýtt sér að taka fæðingarorlof þannig að útgjöldin voru meiri en gert hafði verið ráð fyrir á þessu ári. Það segir okkur að það eru fleiri að nýta sér kerfið og fleiri börn að fæðast og ég myndi líta á það þannig að það sem er að gerast í samfélaginu og það sem er að gerast í fjárlagafrumvarpinu sé í takt. Það hefur líka verið farið í gegnum það hvernig verið er að auka framlög til heilbrigðismálanna og var enn aukið í á milli 2. og 3. umr. í ákveðna liði heilbrigðiskerfisins til að styrkja það og áfram er unnið að því markmiði að gera heilsugæsluna að fyrsta viðkomustað í heilbrigðisþjónustunni, það er önnur áhersla í fjárlagafrumvarpinu sem ég tel skipta mjög miklu máli. Þá er einnig verið að auka framlög til umhverfismála, ekki síst til mála sem snerta loftslagsmálin sem er auðvitað risastórt samtímamál sem er svo mikilvægt að sé verið að bregðast við í fjárlagafrumvarpinu. Ég hef bara stiklað á stóru í nokkrum málaflokkum sem ég tel að skipti máli fyrir okkur sem samfélag inn í næsta árið. Það er samt mikilvægt að tala líka um það sem má segja að sé allra stærsta myndin þegar kemur að fjárlögum næsta árs. Hér er spáð stuttu samdráttarskeiði og það er hægt að bregðast við því á margvíslegan hátt. Það hefði t.d. verið hægt að bregðast við því með beinum niðurskurði í fjárlögum eða almennum niðurskurði á milli umræðna í fjárlögum. Það er hins vegar ekki verið að gera heldur er stefnumótunin sú að leyfa ríkisfjármálunum að fara í halla meðan niðursveiflan gengur yfir. Það er gríðarlega mikilvægt pólitískt atriði til að halda til haga að þannig sé brugðist við þegar við sjáum fram á niðursveiflu eða samdrátt. Það gerist ekki bara af sjálfu sér heldur gerist það vegna þess að tekin er ákvörðun um að gera það þannig. Mér finnst jákvætt að í gegnum þessar þrjár umræður um fjárlagafrumvarpið hef ég ekki orðið vör við að neinn sé að fetta fingur út í þetta. Á sama tíma er það þó þannig að eðlilega sjáum við breytingartillögur í ýmsar áttir við fjárlagafrumvarpið. Það tel ég að sé eðlilegt. Það eru margir ólíkir flokkar sem ekki bara mynda þessa ríkisstjórn heldur sem mynda líka stjórnarandstöðuna og þess vegna er ekkert skrýtið við það að tillögurnar sem lagðar eru fram til breytinga séu úr ýmsum áttum. Við höfum heyrt ræður hér í dag, annars vegar um að verið sé að setja of mikið í suma málaflokka en aðrir segja hins vegar að bæta þurfi við í öðrum málaflokkum. Gott og vel. Það er allt í lagi. Út á þetta gengur pólitík, að draga fram og tala fyrir mismunandi sýn. Ég verð þó að viðurkenna að sumar breytingartillögur koma mér meira á óvart, getum við sagt, en aðrar. Þá á ég sérstaklega við tillögur sem hafa komið fram um þau mál sem snúa að því hvernig við ætlum að bregðast við loftslagsvánni. Mér finnast þær ekki alveg vera í takti við þann stað sem við erum á, hvorki sem samfélag né á heimsvísu. Ég verð að viðurkenna að ég verð fyrir vonbrigðum með það. Það eru einnig ýmsar tillögur um það hvar megi auka enn frekar í og það er í sjálfu sér heldur ekkert skrýtið. Það er aldrei búið að reka samfélag, það er eilífðarverkefni. En ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við séum með nokkuð góðan ballans í fjárlagafrumvarpinu. Það verður haldið áfram í vinnslu fjármálaáætlunar í því hvernig við ætlum að auka jöfnuð og gera samfélagið okkar enn betra. Þannig er það alltaf. Mig langar að segja við lok 3. umr. að ég hlakka bara nokkuð til að greiða lokaatkvæði um þessi fjárlög. Stóru breytingarnar voru vitaskuld gerðar við 2. umr. en við í meiri hluta fjárlaganefndar leggjum engu að síður til nokkrar breytingar hér við 3. umr. og þær mun ég styðja á morgun.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof þar sem lagt er til að samanlagður réttur foreldra til fæðingarorlofs annars vegar og fæðingarstyrks hins vegar lengist úr níu mánuðum í tólf mánuði. Tilefni frumvarpsins er að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og í fjármálaáætlun stjórnvalda fyrir árin 2020–2024 er m.a. gert ráð fyrir lengingu á rétti foreldra til fæðingarorlofs. Í tengslum við lífskjarasamninga á almennum vinnumarkaði sl. vor skuldbundu stjórnvöld sig enn fremur til að efla fæðingarorlofskerfið með því að lengja samanlagðan rétt foreldra til fæðingarorlofs. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að lenging á rétti foreldra til fæðingarorlofs komi til framkvæmda í tveimur áföngum. Er þannig gert ráð fyrir að í fyrri áfanga lengist samanlagður réttur foreldra til fæðingarorlofs eða greiðslu fæðingarstyrks um einn mánuð vegna barna sem fæðast, eru ættleidd eða tekin í varanlegt fóstur á árinu 2020. Þannig bætist einn mánuður við sjálfstæðan rétt hvors foreldris um sig sem verður þá fjórir mánuðir í stað þriggja mánaða eins og nú er. Þá verður sameiginlegur réttur foreldra til fæðingarorlofs tveir mánuðir sem foreldrar geta skipt með sér að vild í stað þriggja mánaða líkt og nú er. Í síðari áfanga lengist samanlagður réttur foreldra til fæðingarorlofs eða greiðslu fæðingarstyrks um tvo mánuði vegna barna sem fæðast, eru ættleidd eða tekin í varanlegt fóstur 1. janúar 2021 eða síðar. Þannig bætist einn mánuður við sjálfstæðan rétt hvors foreldris um sig sem verður þá fimm mánuðir í stað fjögurra mánaða. Þá verður sameiginlegur réttur foreldra til fæðingarorlofs áfram tveir mánuðir sem foreldrar geta skipt með sér að vild. Í frumvarpinu er því gert ráð fyrir að lenging á rétti foreldra til fæðingarorlofs annars vegar og fæðingarstyrks hins vegar verði að fullu komin til framkvæmda fyrir foreldra barna sem fæðast, eru ættleidd eða tekin í varanlegt fóstur 1. janúar 2021 eða síðar. Virðulegi forseti. Að mínu mati er sú tilhögun á skiptingu fæðingarorlofsréttar milli foreldra sem fram kemur í frumvarpinu vel til þess fallin að ná markmiðum laga um fæðingar- og foreldraorlof þess efnis að tryggja réttindi barna til samvista við báða foreldra og að gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Í því sambandi má nefna að niðurstöður rannsókna á íslenska fæðingarorlofskerfinu benda til þess að ábyrgð vegna umönnunar barna sé nú jafnari milli foreldra en áður var og því ber að fagna. Niðurstöður rannsókna sýna enn fremur að sú tilhögun að binda það í lög að foreldrar eigi sjálfstæðan fæðingarorlofsrétt hvort um sig hafi reynst árangursrík leið til breytinga hvað varðar jafnrétti kvenna og karla. Virðulegur forseti. Í mínum huga er engum blöðum um það að fletta að það kerfi sem við höfum komið okkur upp til að auðvelda foreldrum að taka sér leyfi frá störfum í tengslum við barneignir er gríðarlega mikilvægt fyrir foreldra en ekki síður fyrir börnin. Ég er einnig þeirrar skoðunar að fæðingarorlofskerfið sé þannig kerfi að við sem samfélag eigum að leggja áherslu á að þeir sem eiga rétt innan kerfisins nýti réttinn og nýti hann til fulls en þannig náum við þeim árangri sem stefnt er að með þessum réttindum. Áður en ég legg til að þetta frumvarp fari til nefndar vil ég líka segja að það eru ýmsar aðrar breytingar sem þörf er á að gera á fæðingarorlofskerfinu og þess vegna er í gangi sérstök vinna núna við heildarendurskoðun laganna sem verða 20 ára á næsta ári. Markmiðið er að koma með frumvarp það ár varðandi ýmsar þær breytingar, athugasemdir umboðsmanns og fleira sem borist hafa á undanförnum árum. Að þessu loknu legg ég einnig áherslu á að frumvarpið verði samþykkt á Alþingi sem allra fyrst þannig að foreldrar framtíðarinnar geti gengið að því vísu hvernig rétti þeirra til fæðingarorlofs verði háttað á komandi árum og legg því til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra kærlega fyrir kynninguna á frumvarpi um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof. Ég fagna auðvitað þessu frumvarpi sem er í takt við það sem ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur lagði til 2012 og var samþykkt af Alþingi 2012 en fellt niður af ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks í desembermánuði 2013. Mér finnst mjög ánægjulegt að sjá á þessu frumvarpi að Framsóknarflokkurinn ætlar að koma með okkur jafnaðarmönnum til nútímans. En ég spyr kannski fyrst: Megum við treysta því að þetta frumvarp fái að lifa, jafnvel út þann tíma sem því er ætlað að auka réttindi barna til samveru með foreldrum sínum, þ.e. út næstu tvö ár sem ríkisstjórnin hefur ætlað sér að taka í að lengja fæðingarorlofið upp í 12 mánuði? Svo vil ég spyrja að auki hæstv. ráðherra hvernig hann sjái fyrir sér að Alþingi Íslendinga, sem er jú löggjafinn, eigi að vinna þetta frumvarp með sómasamlegum hætti þegar það berst hingað inn á Alþingi á síðustu tveimur vikum haustþings.

Virðulegi forseti. Það er gríðarlega mikilvægt að þessi ríkisstjórn var með það á stefnuskrá sinni að endurreisa fæðingarorlofskerfið vegna þess að það hafði gefið mjög mikið eftir. Framsóknarflokkurinn kom á fæðingarorlofi á sínum tíma. Það var þáverandi félagsmálaráðherra Páll Pétursson sem var ráðherra þegar það komst á og var það með framsæknasta fæðingarorlofskerfi sem þá var nokkurs staðar í heiminum. Ríkisstjórnin lagði upp með það á kjörtímabilinu að hækka greiðslur í fæðingarorlofi og lengja fæðingarorlofið. Það erum við að gera í þessu frumvarpi. Það er ekki nein ætlun um annað. Við værum ekki að mæla fyrir frumvarpi um lengingu í 12 mánuði og hækkun öðruvísi en að það væri ætlunin að standa við slíkt, enda styðja bæði fjárlög næsta árs og fjármálaáætlun við þessa fyrirætlan. Má til gamans geta þess að í lok kjörtímabilsins munu greiðslur sem tengjast fæðingarorlofi fara úr 10 milljörðum í 20 milljarða. Það er tvöföldun á tímabilinu sem rennur beint til fjölskyldna þessa lands. Þannig að svarið er mjög einfalt: Já, við ætlum okkur að lengja fæðingarorlofið og erum búin að hækka greiðslur. Við værum ekki að koma með þetta frumvarp fram ella. Varðandi það hvort mögulegt sé að afgreiða þetta mál á svo skömmum tíma: Ég bind vonir við það. Það er auðvitað í höndum velferðarnefndar hvort hún er tilbúin til þess en ég bind vonir við að það verði mögulegt. Þetta frumvarp er búið að fara í gegnum samráðsgátt, var þar í tvær vikur. Síðan vil ég bara benda á að við ákváðum meðvitað að ráðast ekki í neinar breytingar núna aðrar en þessa lengingu vegna þess að í gangi er heildarendurskoðun laganna þar sem við ætlum að taka fyrir þau fjölmörgu álitamál sem hafa komið upp á undanförnum árum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Ég spyr þá aftur: Má þá ætla að allir stjórnarliðar séu með á þessu þannig að ekki þurfi að treysta á atkvæði stjórnarandstöðuflokka í þessu máli eins og fjölmörgum öðrum sem ríkisstjórnin er að koma í gegn? Þá vil ég einnig spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi litið yfir þær umsagnir sem bárust á þessum tveimur vikum, sem er afskaplega skammur tími í samráðsgátt, en það voru 27 umsagnir sem bárust og a.m.k. 22 þeirra - ég var nú hætt að telja - voru á einn veg. Vil ég spyrja hæstv. ráðherra, fyrst það var hvorki tekið neitt tillit til þeirra umsagna né tillit tekið til umsagna BSRB og BHM sem einnig sendu inn umsagnir, hvenær hann telji þá að eigi að taka tillit til þeirra sem hafa eitthvað um málið að segja. Það virðist ekki gert ráð fyrir því að málið komist í eðlilegt umsagnarferli hér á þinginu, eigi að afgreiða það fyrir áramót, nema þá að það verði ekki af jólafríi starfsmanna og þingmanna þetta árið. Ef við teljum bara þá daga sem eru fram að jólum er um að ræða mögulega fjóra nefndafundardaga í heildina og þá ekkert umsagnarferli. Ég vil bara spyrja hvort hæstv. ráðherra telji að þetta séu boðleg vinnubrögð, að leggja fram frumvarp tveimur vikum fyrir jólahlé þingsins og ætlast til þess að þingið veiti fullnægjandi málsmeðferð á eins mikilvægu frumvarpi og hér er um að ræða.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi vil ég segja varðandi það hvort stjórnarliðar muni allir samþykkja málið að í atkvæðagreiðslu um þetta mál líkt og öll önnur getur enginn sagt fyrir um það hvernig aðrir þingmenn greiða atkvæði nema þeir einstaklingar sjálfir. Hins vegar ber á það að líta að þetta mál er í stjórnarsáttmála. Framlagning þess var samþykkt í ríkisstjórn, það var samþykkt í þingflokkum, það er í lífskjarasamningi og ég hef ekki orðið var við neina þingmenn stjórnarliðsins sem hafa haft uppi efasemdir um samþykkt málsins. Það barst fjöldinn allur af umsögnum um þetta mál og þær lutu einkum að því hvernig lengingunni yrði skipt og voru í rauninni á báða bóga hvað það snertir. Annars vegar varðandi það að auka þyrfti þann fjölda mánaða sem væri sameiginlegur og hins vegar að það væri hyggilegra að skipta orlofinu algerlega í tvennt, sex mánuði og sex, en ekki fimm, fimm, tveir. Síðan ítreka ég það sem ég sagði í mínu fyrra andsvari. Málið er hér fram komið. Það er búið að fara í samráðsgátt þannig að mikið af þessum umsögnum liggja fyrir og nefndin mun væntanlega kalla þessa aðila beint til sín. En það er auðvitað undir nefndinni komið og undir Alþingi Íslendinga komið hvort það er tilbúið til að samþykkja þetta mál. Ég hef sagt það í öllum þeim málum sem ég hef lagt fram að ráðherrann leggur málið fram, það er hér komið til þingsins, þetta er hluti af lífskjarasamningi. Við ákváðum að fara í samráðsferli til að fá sjónarmið fram. Það er alltaf undir þinginu komið hvort það vill samþykkja mál frá ríkisstjórn eða ekki. Það er ekki í höndum ráðherrans nema bara með sínu atkvæði í þingsal. Sá sem hér stendur mun vera á græna takkanum og ég get upplýst formann velferðarnefndar um það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Það eru tvö atriði sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um og ætla ég að koma að því fyrra í þessu fyrra andsvari mínu. Mér sýnist frumvarpið að öllu leyti í samræmi við eða falla innan tillagna starfshóps sem skilaði af sér í mars 2016 um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum, væntanlega til fyrri félagsmálaráðherra, velferðarráðherra í þessu tilviki. Nú sér maður í greinargerð með frumvarpinu þar sem er farið í gegnum þær athugasemdir sem bárust að af 26 umsögnum er 21 frá einstaklingum og eins og segir í greinargerð, með leyfi forseta: „Þær athugasemdir sem komu frá einstaklingum lutu einkum að því að lengja sameiginlegan rétt foreldra til fæðingarorlofs fremur en lengja rétt hvors foreldris fyrir sig líkt og frumvarpið kveður á um. Voru færð ýmis rök fyrir þeirri tilhögun, þar á meðal að aðstæður fjölskyldna væru mismunandi, svo sem fjárhagslega, að tillaga frumvarpsins um skiptingu fæðingarorlofs milli foreldra fæli í sér of mikla forræðishyggju ríkisins og að taka yrði tillit til líffræðilegra þátta sem tengjast mæðrum.“ Þetta voru þau sjónarmið sem komu fram í 21 umsögn einstaklinga sem bárust í samráðsgáttina. Mér heyrðist hæstv. ráðherra svara því til hér í fyrra andsvari að valkostirnir hefðu frekar verið að skipta mánuðunum í sex og sex, njörva þetta alveg niður á kyn. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða valkostir komu til greina aðrir en tillaga stýrihópsins um að skipta fimm, fimm, tveir? Var eini valkosturinn sem kom til skoðunar skipting mánaða í sex og sex að fullu á milli móður og föður, eða kom til greina 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Þarna takast á ólík sjónarmið. Annars vegar hvort skipta eigi þeim 12 mánuðum sem við ætlum í fæðingarorlofi alveg sex og sex á hvort foreldrið eða að hafa aukinn sameiginlegan rétt eins og þingmaðurinn vitnar til. Það sem ég var að benda á áðan er að farin var sú leið að hafa þetta fimm, fimm, tveir en umsagnirnar sem bárust voru í rauninni annars vegar þær sem mér heyrist þingmaðurinn vitna til, að það eigi að hafa meira val, fara jafnvel niður í fjórir, fjórir og fjórir eða eitthvað slíkt, og hins vegar að það eigi að vera bara sex mánuðir og sex sem mátti heyra t.d. hjá formanni velferðarnefndar hér áðan sem var að vitna til umsagnar frá BSRB og fleiri. Mér sýnist að þessi tillaga um fimm, fimm og tvo mánuði sem var fundin út í nefndinni á sínum tíma, árið 2016, sé nokkuð góð málamiðlun á milli ólíkra sjónarmiða. Gagnrýnin á málið inni í samráðsgáttinni snýst ekki um það hvort við séum að lengja fæðingarorlof. Hún kemur úr báðum áttum hvað þetta snertir. Þess vegna töldum við, m.a. í ljósi þessa, að skynsamlegt væri að leggja málið fram með þessum hætti, að halda okkur við það sem lagt var fram í frumvarpsdrögunum sem var fimm, fimm, tveir. Ég bendi jafnframt á að það stendur fyrir dyrum og er í gangi endurskoðun á fæðingarorlofskerfinu í heild sinni, bæði fæðingarorlofinu og fæðingarstyrknum, í nefnd sem nú er starfandi. Meiningin er að hún skili af sér á vordögum svo hægt verði að koma með frumvarp á næsta þingi, sem lýtur að því að skoða hin ýmsu álitamál, bæði hvað þetta snertir og eins samspilið við dagvistun, leikskóla og annað. Að sjálfsögðu eru þessi mál þar undir. Niðurstaðan varð sú að gera þetta með þessum hætti og ég held að það sé bara jákvæð niðurstaða og málamiðlun. 

Herra forseti. Sá sem hér stendur væri nú í þessum efnum fylgjandi leik kerfinu núll, núll, tólf en til vara þrír, þrír, sex þannig að öll viðbótin sem hér um ræðir færi í þann hluta sem foreldrar geta skipt á milli sín. Það eru auðvitað margur samfélagsverkfræðingurinn sem vill stýra því hvernig mál þróast en ég kem inn á það í ræðu minni hér á eftir og ætla að færa rök fyrir því að þetta sé skynsamlegt fyrir samfélagið í heild sinni. Hæstv. ráðherra kom inn á það áðan að það væru viðræður fram undan sem sneru að því með hvaða hætti dagvistun barna gæti tekið við við 12 mánaða aldur. Það kemur einmitt fram í tillögu starfshóps um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum annars vegar og síðan í greinargerðinni hins vegar að það sé mikilvægt í þessu samhengi að dagvistun barna taki við í eðlilegu flæði í kjölfar fæðingarorlofs. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji hina miklu bindingu niður á hvort foreldri fyrir sig - fimm, fimm, tveir eins og við köllum það hér, að fimm mánuðir fylgi móður, fimm fylgi föður og tveir séu til skiptanna eins og frumvarpið gerir ráð fyrir - vænlega til árangurs hvað það varðar að hafa sem minnst bil að brúa frá því að töku fæðingarorlofs lýkur þar til dagvistunarúrræði geta tekið við. Þá eru auðvitað uppi mismunandi sjónarmið landið um kring hvað þær lausnir varðar sem bíða.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði er þetta undir í þeirri vinnu sem nú er í gangi og lýtur að endurskoðun fæðingarorlofslaganna í heild sinni. Þar er staðan mjög ólík eftir sveitarfélögum allt í kringum landið. Það sem komið hefur fram í samtölum okkar við Samband íslenskra sveitarfélaga er að meiri hluti sveitarfélaga á landinu er að vinna í því eða hyggst á næstunni lækka inntökualdur á leikskóla en því miður býr minni hluti barnanna í þessum sveitarfélögum. Það eru smærri sveitarfélögin sem eru komin lengra hvað þetta snertir. Það er áskorun sem við þurfum að taka sem samfélag í heild og í samtali við sveitarfélögin vegna þess að það er auðvitað þeirra að tryggja þá þjónustu. Þar kann vel að vera að gerðar verði einhverjar breytingar eða tekin upp önnur nálgun. Þar hafa menn líka verið að tala um að hugsanlega sé skynsamlegt að miða þetta við haustið, að tekið sé inn á haustin en ekki eftir nákvæmum fæðingardegi barns. Öll þessi vinna er undir í þessari heildarendurskoðun og það er ekkert hægt að segja hvaða niðurstaða kemur út úr henni. Ég hlakka til að hlýða á ræðu hv. þingmanns hér á eftir þar sem hann mun færa rök fyrir sínu máli. Þó vil ég segja að það góða við þessar deilur er að við erum að færa rök fyrir því hvort þetta eigi að vera fimm, fimm, tveir eða sex mánuðir og sex eða þrír, þrír, sex eða hvernig sem það er. Ástæðan fyrir því að við getum deilt um þetta er sú að við erum með svo góða ríkisstjórn í þessu landi að hún er að lengja fæðingarorlofið. 

Herra forseti. Ég fagna heils hugar þessu frumvarpi sem hefur loksins litið dagsins ljós en frumvarpið var boðað í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur í desember 2017, fyrir tæpum tveimur árum, og var samið um það í lífskjarasamningum sem gerðir voru í apríl sl. Nokkuð hefur því dregist að bera þetta ágæta frumvarp inn í Alþingishúsið. Hefur sú sem hér stendur, sem gegnir tímabundið formennsku í hv. velferðarnefnd, kallað mjög eftir því á fundum með forseta Alþingis, enda var fyrirséð að um væri að ræða svokallað dagsetningarfrumvarp sem á að taka gildi um áramótin. Það vekur furðu að það hafi tekið frumvarpið sem er ekki sérstaklega flókið í sniðum allan þennan tíma, þ.e. frá desember 2017 til nóvemberloka 2019, að berast hingað. Þegar fulltrúar félagsmálaráðuneytis sem mættu fyrir hv. velferðarnefnd voru spurðir út í vinnuálag þar innan húss á fundi nefndarinnar í gær áttaði ég mig á því að álag á starfsfólki félagsmálaráðuneytisins er umtalsvert og ekki til fyrirmyndar. Það kann að skýra að þetta frumvarp kemur inn í samráðsgátt um miðjan októbermánuð, rétt fyrir áramót, fær að hvíla þar í tvær vikur og er skutlað inn á þing þar sem augljóslega er ekki gert ráð fyrir vandaðri vinnu við setningu laganna. Ég verð að segja enn einu sinni úr þessum ræðustól að mér þykir þetta ekki merki um fagleg vinnubrögð ríkisstjórnarinnar vegna þess að ég aðhyllist vandaða lagasetningu og til þess að hún geti verið vönduð þarf hún að fá almennilega umfjöllun í nefndum. Þetta er þriðja frumvarpið sem kemur frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra á örfáum vikum sem á að afgreiða fyrir áramót. Í hverri viku eru tveir nefndarfundir og venjulega er gefinn þriggja vikna umsagnarfrestur í svona málum. Ég verð því að segja að mér finnast þetta fullkomlega óboðleg vinnubrögð. Að því sögðu fagna ég frumvarpinu. Ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur samþykkti algjörlega sambærilegt frumvarp árið 2012. Þar var talað um fyrsta áfanga sem átti að vera tíu mánuðir, annan áfanga sem átti að vera 11 mánuðir og þriðja áfanga sem átti að vera 12 mánuðir. Þetta átti að vera fyrir löngu komið í gagnið, enda hafði ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur þá tekið til eftir hrunið. Fyrsta verk ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þá í Framsóknarflokknum, og Sjálfstæðisflokks var að breyta þessu, afturkalla þessa lengingu, og var það í desember 2013. Var það lagt fram af núverandi hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssyni, í ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Auðvitað fögnum við þingmenn Samfylkingarinnar þessari löngu tímabæru lengingu. Aftur ætla ég samt að segja að það hryggir mig að hv. velferðarnefnd eigi núna að horfa fram hjá þeirri nauðsyn að vanda til verka, ekki síst þegar ég horfi á þær 27 umsagnir sem hvíla í samráðsgáttinni, og þó var samráðið í mýflugumynd af því að umsagnarfresturinn þar var bara tvær vikur. Þá verð ég líka að segja að mér finnst eiginlega algjörlega óboðlegt af hæstv. félags- og barnamálaráðherra að segja að hv. velferðarnefnd geti bara leitað umsagna í samráðsgátt stjórnvalda. Alþingi er löggjafarvaldið. Alþingi á að vinna þessa vinnu, kalla eftir umsögnum frá umsagnaraðilum o.s.frv. Það er fyrir neðan allar hellur að virða ekki þetta hlutverk Alþingis. Hvað er hér undir? Þau börn sem fæðast á árinu 2020 eru öll hér undir og allir þeir foreldrar sem eignast börn á næsta ári eru hér undir. Þess vegna verður að vanda til verka. Um hvað erum við að tala hérna? Í umsögn BSRB er einmitt bent á þetta, með leyfi forseta: „Stutt er til 1. janúar 2020 og líklegt er að einhverjir verðandi foreldrar hafi þegar skipulagt orlofstöku sína miðað við núgildandi reglur um þrjá mánuði á hvort foreldri og þrjá mánuði til skiptanna.“ Vissulega fagna því allir að það eigi að lengja fæðingarorlofið en við skulum gera ráð fyrir því að þeir sem eru að fara að taka þetta fæðingarorlof eftir áramót séu búnir að skipuleggja sig. Við erum að tala um eftir rétt rúman mánuð. Þetta er fólk á vinnumarkaði, þetta er fólk í námi og þetta er líka fólk sem á sáralítinn rétt. Það er líka þess vegna, herra forseti, sem þessi framkoma gagnvart öllu þessu fólki er algjörlega óboðleg. Maður þarf að tilkynna vinnuveitanda sínum hvernig maður ætlar að ráðstafa fæðingarorlofi sem hefst mögulega eftir rúman mánuð. Hvers lags framkoma er þetta? BSRB hefur áhyggjur af þessu og ég verð að taka undir þær áhyggjur. Það er mjög gott að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði en það er ekki hægt að horfa fram hjá því að skýrslu um fæðingarorlof var skilað inn 2016 og upp úr henni átti að vinna einhvers konar áætlun um hvernig ætti að lengja fæðingarorlofið. Sitt sýnist hverjum um fyrirkomulagið og er meginþorri þeirra umsagna sem komu inn í samráðsgáttina um það, einmitt þetta með skiptinguna, hvort það eigi að hafa drjúgan hluta sameiginlegan eða ekki. Það er alveg ljóst af umsögnunum að um það eru mjög skiptar skoðanir. Sumir eru á því að foreldrar eigi algjörlega að fá að ráða því sjálfir. Hins vegar benda þeir sem hafa kynnt sér hvernig best hefur tekist varðandi fæðingarorlofið og foreldraorlofið, þeir sem eru best að sér í fjölskyldustefnu til hagsbóta fyrir fjölskyldur og í þágu barna, m.a. í umsögnum í samráðsgátt, á að ekki eigi að skipta þessu á milli, að ekki eigi að hafa þetta sameiginlegt þannig að það sé eitthvert val. Ég sé umsögn í samráðsgátt frá Ingólfi V. Gíslasyni, dósent í félagsfræði við Háskóla Íslands, og Guðnýju Björk Eydal, prófessor í félagsráðgjöf við Háskóla Íslands, sem eru eldri en tvævetur í þessum fræðum. Þau eru bæði mjög reynd og þau benda á að reynslan sýni að í langflestum tilvikum þar sem er sameiginlegur réttur sé hann nýttur af mæðrum eingöngu. Ég held að við getum alveg verið sammála því að með því að merkja ákveðinn hluta fæðingarorlofs hinu foreldrinu er verið að tryggja barninu umgengni og samvistir með báðum foreldrum. Tilhneiging virðist vera til þess út frá fjárhag og félagslegum aðstæðum að móðirin taki allt fæðingarorlofið. Þá tækjum við mörg skref aftur á bak. Rannsóknir á reynslu á Norðurlöndunum af fæðingarorlofi sýna þetta, allt frá því að Svíar innleiddu slíkt orlof árið 1974, eins og kemur fram í þessari umsögn. Feður nota hins vegar í miklum meiri hluta tilvika óframseljanlegan rétt sinn til fæðingarorlofs og er það mjög gott af því að þetta hefur breytt hlutverki feðra og þá einnig foreldra. Ég hef hins vegar áhyggjur af því, og það kom svo sem fram í máli hæstv. félagsmálaráðherra áðan, að ekki er hugað nógu vel að barninu sjálfu. Ég er fullviss um að við verðum að mæta þeim börnum sem ekki eiga möguleika á samvistum við báða foreldra sína. Þar er m.a. um að ræða börn sem eiga bara eitt foreldri. Þau eru til. Vegna tæknifrjóvgunar eiga börn lagalega séð bara eitt foreldri. Svo getur líka verið ákveðinn ómöguleiki til staðar, t.d. sá ómöguleiki að hitt kynforeldrið sé horfið, að það finnist ekki, en jafnframt getur einfaldlega verið til staðar sá ómöguleiki að íslensk stjórnvöld meini kynforeldri að dvelja á Íslandi. Þá hafa íslensk stjórnvöld með löggjöf eins og þessari - þar sem er algjörlega bundið hvort foreldrið má nota hvaða hluta fæðingarorlofs - komið í veg fyrir að barn í slíkum aðstæðum, þar sem ekki er um að ræða báða foreldra, njóti jafn mikillar samveru með foreldri sínu og þau börn sem eiga þess kost að njóta samveru með báðum foreldrum sínum. Þetta er algjörlega ómögulegt, það er ekki boðlegt að stjórnvöld gangi á rétt barna til að njóta samvista við foreldra sína. Einmitt út af þessu, herra forseti, er algjörlega óboðlegt að fá þetta frumvarp inn eins og það er núna. Hvers vegna er ekki hægt að gera þetta fullnægjandi? Hvers vegna er ekki hægt að koma með frumvarp sem tryggir rétt allra barna? Mér finnst þetta alveg ömurlegt. Um leið og maður fagnar því að verið sé að lengja kemur hæstv. ráðherra og segir að það sé undir þinginu komið ef það ætli ekki að samþykkja þetta. Hann er með ákveðnar hótanir. Auðvitað samþykkjum við lengingu á fæðingarorlofi en þingmálið sem hæstv. ráðherra mælir fyrir tveimur vikum fyrir þinghlé er fullkomlega óboðlegt. Mér finnst ótrúlega sorglegt að ekki sé hægt að standa betur að þessu, enda mikilvægt mál.

Herra forseti. Loksins, loksins er í mörgum skilningi komið fram þetta ágæta þingmál. Segja má að við séum hér í töku tvö í því að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði. Það er gaman að segja frá því að Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur staðið að báðum þeim ríkisstjórnum sem hafa tekið ákvarðanir um þessi skref. Það er sérstakt fagnaðarefni að ríkisstjórnin skuli með þessu móti standa við ákvæði stjórnarsáttmálans um lengingu fæðingarorlofsins og í rauninni er bara betra að þetta skuli líka vera hluti af lífskjarasamningunum. Það styrkir þann grunn sem er undir þessari ákvörðun stjórnvalda. Hins vegar er ekki hægt annað en að gagnrýna, eins og raunar fleiri þingmenn hafa gert hér, hversu seint málið kemur til þingsins. Það er afar óþægilegt að vera í þeirri stöðu að bíða eftir því að frumvarpið komi fram, m.a. fyrir foreldra sem vænta þess að börnum þeirra og þeim sjálfum muni bjóðast tíu mánaða fæðingarorlof á næsta ári en vera samt ekki alveg viss fyrr en að málið verður klárað í þinginu. Ég veit ekki hvaða ástæður liggja að baki því, hvort þar sé um að kenna álagi í ráðuneytinu eða hvort það er eitthvað annað, en það er ekki hægt annað en að nefna þetta. Það breytir hins vegar ekki því að ég held að sá einlægi vilji minn og væntanlega mjög margra þingmanna að klára málið fyrir áramót muni ná fram að ganga og ég held að það sé afar mikilvægt. Sem betur fer er góð samstaða um þetta mál í samfélaginu, þ.e. um lenginguna sjálfa. Það kunna að vera einhvers konar blæbrigði á því með hvaða hætti menn vilja standa að þeirri lengingu. Það er að mörgu leyti áhugavert að sjá mismunandi sjónarmið í því. Þau þrjú meginsjónarmið sem helst hafa heyrst eru hið svokallaða fjórir, fjórir, fjórir sjónarmið, þ.e. að fjórir mánuðir séu ætlaðir hvoru foreldri og síðan hafi þau val um hvernig fjórum sé skipt á milli. Svo er það fimm, fimm, tveir, þ.e. að hvoru foreldri séu ætlaðir fimm mánuðir en tveir mánuðir séu valkvæðir eða þau geta ákveðið sín á milli með hvaða hætti þau skipta þeim. Í þriðja lagi er leiðin sem til að mynda BSRB og Bandalag háskólamanna nefndu, að fara svokallaða sex, sex, núll leið, sem myndi þá væntanlega þýða fimm, fimm, núll um þessi áramót ef menn ætluðu að fara þá leið. Ég er hins vegar á því að a.m.k. í bili sé sú ákvörðun sem er tekin, þ.e. að fara fimm, fimm, tveir leiðina, góð millilending á milli þessara tveggja ýtrustu sjónarmiða - ég ætla ekki að segja öfga - og að hún muni duga vel. Hins vegar er áframhaldandi verkefni í því sem heitir stuðningur samfélagsins við verðandi foreldra, unga foreldra eða nýja foreldra. Það er ekki lengur þannig að öll foreldri þurfi endilega að vera ung. Þær áhyggjur koma kannski gleggst fram í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, þ.e. að við sem samfélag þurfum að fara að ákveða með hvaða hætti við ætlum að brúa þetta svokallaða umönnunarbil sem oft hefur verið talað um, bilið frá því að lögbundnu fæðingarorlofi lýkur og þangað til barn getur fengið leikskólapláss. Eins og hv. þingmenn þekkja hafa foreldrar brúað þetta bil með alls konar ráðum, stundum með dagforeldrum, stundum með því að draga úr vinnu tímabundið, annað hvort eða bæði, eða þá í einhverjum tilfellum að ættingjar, oft afar og ömmur, hafa getað hlaupið í skarðið. Þetta hefur átt við stöðu allra síðustu misseri, ég tala nú ekki um lengra aftur í tímann, en samfélagið er að breytast. Við erum ekki lengur í þeirri stöðu að við getum treyst á að kynslóðirnar komi saman og bjargi þessum málum. Það er í rauninni samfélagslegt verkefni að takast á við þetta. Sem betur fer eru sveitarfélögin byrjuð að taka við sér og a.m.k. sum sveitarfélögin hafa sett sér metnaðarfull markmið í því að lækka þann aldur þegar börnum standa til reiðu leikskólapláss. Því miður er það þannig í sumum sveitarfélögum að börn geta í stöku tilfellum þurft að bíða allt upp í tveggja ára aldur eftir að fá pláss á leikskóla. Það þarf engan vísindamann til að sjá að þá er bil á milli lögbundna fæðingarorlofsins og tveggja ára aldursins sem getur verið mjög óheppilegt fyrir fólk. Í máli þingmanna hefur komið fram að tíminn sem við höfum sé of skammur. Hann er það vissulega, það er ekki hægt að deila um það. Á hinn bóginn hafa væntanlega allir haghafar sem kynnu að hafa skoðun á málinu gert sér grein fyrir því að þetta mál væri á leiðinni í þingið. Einhverjir þeirra hafa sent umsagnir inn í samráðsgátt stjórnvalda. Það er talið upp í greinargerðinni, fimm samtök eða sveitarfélög og síðan hópur einstaklinga. Ég geri ráð fyrir að flestir aðilar vinnumarkaðarins séu búnir að móta sér skoðun á því hvernig þeir vilja hafa þetta mál því að eins og hefur komið fram er þetta hluti af lífskjarasamningunum, það er nánast búið að klappa það í stein að þetta verði samþykkt og er hluti af þeim kjarabótum sem var samið um í vor. Þess vegna tel ég að þrátt fyrir tímapressuna eigi þingið að geta unnið þetta hratt og vel. Ég mun a.m.k. leggja mig fram um að gera allt sem ég get til að við getum klárað þetta mál á þeim tíma sem við höfum fram að þingfrestun. Eins og hefur komið fram í máli fleiri þingmanna er málið í sjálfu sér ekki flókið en þarna hafa þegar verið nefnd nokkur atriði sem þingnefndin þarf að velta fyrir sér og taka tillit til. Jafnvel þótt við tækjum ákvörðun sem þingnefnd eða sem þing um að gera minni háttar breytingar á þeim þáttum frumvarpsins sem snúa að þessum jöðrum sem ég nefndi er það ekki flókin aðgerð þannig séð og yrði aldrei sérlega flókin með tilliti til þeirrar stöðu sem er uppi í dag. Sú breyting, ef af yrði, hefði væntanlega meiri áhrif á árinu 2021 og þeir aðilar sem fjallað er um í frumvarpinu hefðu þá þann tíma til að undirbúa sig. Það er a.m.k. ekki búið að ákveða með öll þau börn sem kunna að fæðast á árinu 2021. Við getum nokkurn veginn gefið okkur að þegar þær ákvarðanir verða teknar muni endanleg lög liggja fyrir.

Herra forseti. Þegar þetta frumvarp og þær breytingar sem hér eru lagðar til hafa komið til fullrar innleiðingar verður á núvirði varið rétt um 20 milljörðum kr. á ári til greiðslu fæðingarorlofs. Ég held að við þingmenn verðum að nálgast málið með þeim hætti að ákvörðun eins og þessi, að verja 20 milljörðum til þessa mikilvæga málaflokks, hljóti að vera tekin fyrst og fremst með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Ég gef mér að hæstv. ráðherra, sem fékk þingið til að skeyta viðbótartitli við starfsheiti sitt með því að vera félags- og barnamálaráðherra, hljóti að nálgast málið í heild sinni út frá hagsmunum barna en ekki vinnumarkaðslegum forsendum eða neinu slíku. Þess vegna held ég að sú viðbót sem hér um ræðir eigi öll að vera óskipt milli foreldra þannig að foreldrar geti stýrt því með hvaða hætti viðbótin er nýtt. Og ég held að við eigum að ganga lengra en það og gera millifæranlega að fullu alla 12 mánuðina sem verða til ráðstöfunar í fæðingarorlofi að frumvarpinu innleiddu að fullu. Það sem vinnst m.a. með því er í fyrsta lagi það augljósa, að hver og ein fjölskylda er auðvitað í miklu betri færum til að skipuleggja hvað henti sér og sínu barni best en við sem sitjum á þingi. Annað sem leysist í leiðinni með því að gera, þegar þar að kemur, 12 mánuðina millifæranlega að fullu eru mál sem er erfitt að eiga við. Börn falla, ef svo má segja, algjörlega milli skips og bryggju hvað varðar þá viðbótarmánuði sem eru bundnir öðru foreldri þegar það er ekki til staðar, hver sem ástæðan kann að vera fyrir því. Þær geta verið margþættar eins og við þekkjum sem hér erum. Með því að gera fæðingarorlofið millifæranlegt að fullu leysum við þau sáru og erfiðu mál öll í einu. Þau hverfa öll. Það er ekki langt síðan við áttum snarpar umræður um þungunarrof í þessum sal. Þá velktust menn ekkert í vafa um að foreldrar, mæður í flestum tilfellum, tækju ákvarðanir sem væru skynsamlegar fyrir barnið. Ég treysti foreldrum landsins, mæðrum og feðrum, fyllilega til þess að taka skynsamlegar ákvarðanir um það hvernig fæðingarorlofi skuli skipt. Þess vegna tel ég algjörlega nauðsynlegt að velferðarnefnd taki ígrundaða umræðu um hvort eigi að víkja frá þeirri reglu sem viðhöfð hefur verið, og lagt er til að herða á núna, að tilteknir mánuðir séu bundnir föður og móður. Ég held að þegar vikið verður frá þeirri reglu verði mönnum fljótt ljóst að það er ekki bara að fjölskyldum landsins sé treystandi fyrir því að skipuleggja sín mál eins og þeim verður best fyrir komið heldur leysast vandamál sem eru algjörlega óleyst og ekki er tekist á við í þessu frumvarpi, eins og þau dæmi þar sem faðir er ekki til staðar. Við verðum að gera ráð fyrir að móðir sé til staðar hjá nýfæddu barni. Ég legg mikla áherslu á að velferðarnefnd taki ígrundaða umræðu um málið. Annað atriði sem ég held að væri skynsamlegt að nefndin tæki til ígrundaðrar skoðunar er hvort það sé skynsamlegt að vera með tengingu við laun þeirra sem eru í fæðingarorlofi hverju sinni. Það hefur verið grautað, svo vægt sé til orða tekið, í þessum reglum þannig að á köflum var reglunum breytt tvisvar á ári. Það ætti að vera öllum ljóst að enginn náði raunverulega að fylgjast með því hvernig greiðslurnar voru hverju sinni og það var alveg örugglega ekki hægt að skipuleggja barneignir út frá því. Þann 1. janúar 2009 voru hámarksgreiðslur lækkaðar í 400.000, 1. júlí sama ár voru þær lækkaðar aftur í 350.000 og bætt við prósentutengingum. Ég ætla ekki að þreyta ykkur með hliðarreglunum sem voru settar inn 1. janúar 2010 en þær voru ansi margar. Ég held að það sé til mikils vinnandi að einfalda þetta kerfi, skoða það að innleiða fasta tölu sem myndi hjálpa raunverulega til hjá þeim tekjulægri. Ég held að þeir foreldrar sem hafa rýmri fjárráð eigi auðveldara með að sjá um sig en þeir sem minna hafa á milli handanna. Ég held að það ætti að skoða það af alvöru að gera greiðslurnar að fastri tölu fyrir hvern mánuð en ekki hlutfall af launum. Ég legg það inn í umræðuna. Í skýrslunni sem samkvæmt greinargerðinni liggur til grundvallar þessu frumvarpi, Framtíðarstefna í fæðingarorlofsmálum: Tillögur starfshóps, sem var skilað til þáverandi velferðarráðherra í mars 2016 er reynt að greina ýmsa þætti sem snúa að fæðingarorlofi. Lögð er áhersla á það sem er aftur nefnt í greinargerð frumvarpsins, að fæðingartíðni, þ.e. lifandi fædd börn á ævi hverrar konu, sé viðmið sem sé mikilvægt að reyna að styðja við, að frjósemi og fólksfjölgunarhlutfall sé sem hæst. Af þeim gögnum sem maður sér annars vegar í þessari skýrslu og hins vegar í frumvarpinu er ekkert sem bendir til þess að hið svokallaða þak á greiðslunum hafi nein merkjanleg áhrif á fæðingartíðni. Tíðnin hefur verið rétt undir tveimur börnum frá árunum 2013 og 2014 en var það sömuleiðis 2001, 2002 og 2003. Síðan er hún á mjög þröngu bili í rétt rúmum tveimur lifandi börnum fæddum á ævi hverrar konu, öll árin þarna á milli. Eins virðist hringlandinn hvað þakið varðar sem ég nefndi áðan ekki hafa nein teljandi áhrif, í raun engin að mér sýnist. Ég held að margra hluta vegna eigi að vera markmið í sjálfu sér að styðja við til þess að gera hátt fæðingarhlutfall. Ég tel að það að nálgast málið með þeim hætti að um verði að ræða fasta tölu í fæðingarorlofi en ekki hlutfall af launum verði til þess að fæðingarhlutfall verði líklegra til að hækka en með núverandi fyrirkomulagi. Það kom fram í ræðu fyrr í þessari umræðu að afgerandi meiri hluti feðra nýtti heimild sína til töku fæðingarorlofs. Hlutfall þeirra sem það gera hopar hraðar en jöklarnir okkar, það er ljóst. Ef við horfum til ársins 2009 nýttu um 19% feðra ekki sína þrjá mánuði að fullu. Árið 2011 var þetta hlutfall komið upp í 31% og talað um að hlutfallið verði um 40% vegna barna sem voru fædd, ættleidd eða tekin í varanlegt fóstur árið 2014. Í skýrslu starfshóps velferðarráðuneytisins kemur fram, með leyfi forseta: „Þannig benda tölur Vinnumálastofnunar til þess að umrætt hlutfall feðra komi til með að hækka enn frekar frá því sem var árið 2011.“ Um er að ræða þá feður sem nýta ekki sína þrjá mánuði að fullu. Ekkert bendir til þess að það sé að hægja á þessari þróun eða hún að breytast og ég held að hlutfallstenging tekna sé tilraun sem er ekki víst að nái þeim markmiðum sem ætlunin er að ná. Ég vil aðeins koma inn á sjónarmið sem sett eru fram í greinargerðinni. Þar er fjallað um samráð í samráðsgátt stjórnvalda. Örstutt vil ég fyrst leyfa mér að skammast aðeins í hæstv. ráðherra. Ég vil halda því til haga að mér finnst ekki boðlegt að samráðsgátt stjórnvalda verði álitin fullnægjandi samráðsvettvangur en ekki það samráð sem á sér stað í nefndum þingsins, í þessu tilfelli velferðarnefnd. Það er ekki boðlegt og ekki hægt annað en að gera athugasemdir við hversu seint þetta mál er komið fram. Ég veit svo sem að ef ætlunin er að klára það verður það gert og örugglega með bærilegum sóma. Það er samt algjör óþarfi að setja málið í þennan þrönga tímaramma. Í 5. kafla greinargerðar er fjallað um samráð og ég vil sérstaklega nefna að þarna eru ein fimm hagsmunasamtök af ýmsum gerðum og síðan eru athugasemdir frá 21 einstaklingi. Í greinargerðinni segir um athugasemdir einstaklinganna, með leyfi forseta: „Þær athugasemdir sem komu frá einstaklingum lutu einkum að því að lengja sameiginlegan rétt foreldra til fæðingarorlofs fremur en að lengja rétt hvors foreldris fyrir sig líkt og frumvarpið kveður á um. Voru færð ýmis rök fyrir þeirri tilhögun, þar á meðal að aðstæður fjölskyldna væru mismunandi, svo sem fjárhagslega, að tillaga frumvarpsins um skiptingu fæðingarorlofs milli foreldra fæli í sér of mikla forræðishyggju ríkisins og að taka yrði tillit til líffræðilegra þátta sem tengjast mæðrum.“ Þetta er það sem ráðherrann sjálfur setur fram sem samantekt á þeim athugasemdum sem 21 einstaklingur gerði í samráðsgátt. Þetta bendir til þess að þeir sem nýta kerfið á forsendum nýfæddra barna, foreldrar barnanna, kalli eftir auknu frelsi. Þeir nálgast málið út frá forsendum barnanna en ekki vinnumarkaðslegum forsendum sem hagsmunasamtökin sem skila inn umsögnum virðast leggja til grundvallar. Þá er bara ágætt ef það kemur fram að ríkisstjórnin ákveði að verja 20 milljörðum til þessa verkefnis á þeim grundvelli að styðja við vinnumarkaðsleg sjónarmið. Þetta hlýtur að snúast um barnið og hagsmuni þess. Annað getur ekki verið. Ef eitthvað annað er uppi er eins gott að þetta frumvarp taki lengri tíma í afgreiðslu, það er bara þannig. - Ég gef mér að bros hæstv. ráðherra þýði að hann sé sammála mér. Samband íslenskra sveitarfélaga gerir eðlilega athugasemdir við að menn sjái ekki til lands í því að leikskóladvöl barna standi til boða eftir að rétti foreldra til fæðingarorlofs lýkur. Töluvert vantar upp á og sjónarmið komu fram, m.a. áðan hjá einum þeirra hv. þingmanna sem hér hafa talað, um að t.d. væri til skoðunar að taka börn ekki inn á landsvísu nema að hausti þannig að það yrði einu sinni á ári. Þá blasir við að slík aðgerð verður ekki aðlöguð því að börn komist inn við 12 mánaða aldur. Þau fæðast heilt yfir tiltölulega jafnt árið um kring og þá væri fullkomlega óraunhæft það markmið að við lok fæðingarorlofstöku, þ.e. við 12 mánaða aldur, kæmust börnin á leikskóla. Ég vil enda þessa ræðu mína á að segja að öll markmið og allar ákvarðanir í þessu máli þar sem á að ráðstafa 20 milljörðum til fæðingarorlofsútgreiðslu að frumvarpinu innleiddu að fullu verða að taka mið af hagsmunum barnsins, ekki einhverjum öðrum. Þess vegna legg ég til 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem farið hefur hér fram. Ég fagna því mjög að við séum að mæla fyrir þessu máli núna og að það sé á leiðinni til nefndar. Ég fagna því að ríkisstjórnin komi hér fram frumvarpi sem á að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði eftir að hafa hækkað greiðslur til fæðingarorlofs. Skiptar skoðanir eru um með hvaða hætti það skuli gert eins og hefur komið fram í umræðunni. Ég vænti þess að þegar nefndin fær málið til skoðunar muni hún líka ræða það. Umsagnir sem bárust um málið sneru annars vegar að því hvort það ætti að ganga enn lengra í að binda fæðingarorlofið við hvort foreldri um sig eða hvort það ætti að ganga skemmra. Ég held að við höfum í þessu frumvarpi náð góðri lendingu hvað það snertir með því að fara í fimm, fimm, tvo mánuði. Við skulum líka hafa hugfast að þegar ákveðnum þingmönnum, sem reyndar eru núna farnir úr salnum, verður tíðrætt um hagsmuni barna fagna ég því að þeir skuli hafa áhuga á þeim og ég vænti þess að þeir hafi það í fleiri málum. Það eru hagsmunir barna að geta á fyrstu vikum og mánuðum lífs síns og á fyrsta árinu haft tækifæri til að vera í nálægð og nánd við bæði föður og móður. Það er mikilvægt að tryggja það. Það er alltaf talað um, og í vaxandi mæli, að fyrstu mánuðirnir og fyrsta árið í lífi barns sé hvað mikilvægast. Þau sjónarmið að það sé ekki jákvætt halda ekki á lofti hagsmunum barna. Ég vil bara segja það hér í þessum sal til að það sé skjalfest vegna þess að rannsóknir sýna einmitt að með þeim breytingum sem gerðar voru þegar fæðingarorlofskerfið var sett á vorum við karlmennirnir skikkaðir til að taka fæðingarorlof sem við höfðum ekki gert. Er það ekki jákvætt fyrir börnin að geta myndað tengsl við feður sína eins og mæður sínar? Þeir sem halda öðru fram tala ekki fyrir hagsmunum barna í þessum sal. Vissulega þarf þó að vera ákveðinn sveigjanleiki og honum teljum við okkur ná fram með því að fara í fimm, fimm, tvo mánuði og gefa sveigjanleika um tvo mánuði, en við erum líka að segja að það sé mikilvægt fyrir börn að geta á fyrstu mánuðum lífs síns byggt upp náin tengsl við föður sinn eins og móður sína. Það sáum við þegar fæðingarorlofskerfið var sett á. Þetta var fyrir þann tíma sem sá sem hér stendur átti börn vegna þess að ég var bara hálfgerður unglingur á þessum árum. En það hefur verið vitnað til þess að þegar feður ætluðu að taka fæðingarorlof á þessum tíma hafi verið hlegið að þeim á kaffistofum og sagt: Hvað ert þú að taka fæðingarorlof? Ertu ekki með konu á heimilinu sem getur séð um börnin? Á sama tíma sýna rannsóknir hversu mikilvægt það er fyrir barnið að geta á fyrstu mánuðum lífs síns átt í samvistum og samskiptum við bæði föður og móður. Mig langaði til að koma hingað og segja þetta vegna þess að við erum einmitt að gæta að hagsmunum barna með því að skikka karlmenn eins og mig og okkur sem erum hér í salnum til að taka fæðingarorlof og eyða tíma með börnum okkar á fyrstu mánuðum ævinnar. Að þessu loknu vil ég segja um framlagningu frumvarpsins og hversu seint það er komið fram að það er ekki til eftirbreytni. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa sagt það. Það er nokkuð sem við bara tökum til okkar en ég vil líka segja að það eru mjög mörg frumvörp núna í vinnslu í félagsmálaráðuneytinu, einkum sem lúta að lífskjarasamningunum, t.d. frumvörp um leigumarkaðinn og um fyrstu íbúðarkaup, fæðingarorlofið er hérna, miklar breytingar er varða eftirlit á vinnumarkaði, auk viðamikillar vinnu sem lýtur að samþættingu velferðarþjónustu í þágu barna. Þetta eru mjög stór mál og við höfum reynt að leggja okkur fram við að vinna þau eins hratt og mögulegt er en sum þeirra hafa tekið lengri tíma en við ætluðum. Við höfum ekki farið fram á neinar sérstakar aukafjárveitingar sem tengjast lífskjarasamningunum, starfsfólk ráðuneytisins hefur einfaldlega bætt verkefnunum á sig. Við munum hins vegar reyna eftir bestu getu að koma fyrr fram með frumvörpin. Stóra málið er samt að við erum að stíga stórt skref varðandi lengingu fæðingarorlofsins. Við erum að stíga stórt skref til að bæta réttindi barna og barnafjölskyldna. Ég er ótrúlega stoltur af því og ánægður með að í tíð þessarar ríkisstjórnar muni greiðslur til foreldra í fæðingarorlofi og þar af leiðandi til barnafjölskyldna þessa lands hækka úr 10 milljörðum í 20 milljarða. Það eru allt fjármunir sem renna beint til barnafjölskyldna þessa lands. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Mér fannst hún að mörgu leyti góð og vonast til þess að velferðarnefnd gangi vel við úrvinnslu málsins og ég hlakka til að fá það aftur inn í þingið til 2. umr.