Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Herra forseti. Rétt fyrir hádegi tjáði skrifstofustjóri Alþingis mér að þm. stjórnarandstöðunnar hefðu spurst fyrir um það hvort þess væri að vænta, að ríkisstj. gæfi hér yfirlýsingu varðandi landhelgismálið, en þá mundi það gefa þeim tækifæri til þess að fjalla um þætti þess, ella óskuðu þeir eftir því að kveðja sér hljóðs utan dagskrár um málið í deildum. Af hagkvæmnisástæðum hef ég óskað eftir því, að forseti Sþ. boðaði til þessa fundar, og á þessum fundi vil ég láta koma fram og lýsa yfir á þessu stigi málsins fyrir hönd ríkisstj. eftirfarandi: Ákvörðun um stjórnmálaslit við breta verður tekin að höfðu samráði við þingflokka og utanrmn., en kunnugt er að aðalritari Atlantshafsbandalagsins og ýmsar þjóðir innan þess leggja áherslu á að vinna að lausn málsins þessa dagana. Ég þarf í sjálfu sér ekki að láta mörg orð fylgja þessari yfirlýsingu að svo stöddu, en vil aðeins rifja það upp með örfáum orðum, að ákveðið var að taka mál þetta upp á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, í fastaráðinu, og sömuleiðis var ráðuneytisstjóra utanrrn. falið að fara sem fulltrúi ríkisstj. til höfuðborga Atlantshafsbandalagsríkjanna í Evrópu til þess að leita eftir stuðningi þessara ríkja á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, krafist var fundar í fastaráði Atlantshafsbandalagsins og stofnað var til samræðna við aðalritara þess. Ég skal ekki rekja gang mála frá því að þetta gerðist. Eins og öllum er kunnugt var hér til umræðu í síðustu viku sú ákvörðun ríkisstj. að hafna viðræðum við breta á grundvelli þeirra hugmynda er fram höfðu komið af þeirra hálfu í viðræðunum í London, en um leið að tilkynna að við værum reiðubúnir til viðræðna við breta um samkomulag til skamms tíma. Þótt í upphafi væri jákvætt undir það tekið af bretum og þeir tjáð sig reiðubúna til slíkra viðræðna, þá fylgdu aðrar athafnir í kjölfar þeirrar yfirlýsingar þeirra og þeir rufu allar samkomulagstilraunir með því að senda herskip sín enn á ný inn í 200 mílna fiskveiðilögsögu okkar. Eftir það eru ekki skilyrði til viðræðna við breta. Um það hefur verið gefin afdráttarlaus yfirlýsing. Eftir þessa endurteknu flotaíhlutun breta s. l. föstudag tók fastaráð Norður-Atlantshafsbandalagsins málið upp að fyrra bragði, einkum fyrir frumkvæði vestur-þjóðverja, án þess að við færum fram á það. Þannig hafa þjóðir í Atlantshafsbandalaginu, sem við höfðum áður haft samband við og leitað eftir stuðningi hjá, haft frumkvæði um að taka málið til meðferðar og leita lausnar á því. Við teljum ekki rétt að torvelda þeim það starf sem þær sjálfar hafa tekist á hendur og munum fylgjast með frá degi til dags hvaða árangur verður af því starfi. En ríkisstj. mun vitaskuld hafa mál þetta áfram til meðferðar og gera sínar ráðstafanir þegar tími er til kominn.



Herra forseti. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að við í stjórnarandstöðunni töldum eðlilegt og sjálfsagt, að hæstv. ríkisstj. skýrði nú frá breyttum viðhorfum í landhelgismálinu, og höfum gert ráðstafanir til þess að málið yrði rætt hér utan dagskrár ef ríkisstj. sæi ekki ástæðu til þess að gefa skýrslu um stöðu málsins. Nú er öllum 1jóst að það hefur orðið mjög veruleg breyting á stöðu landhelgismálsins nú á síðustu dögum eða frá því að þingfundir voru hér síðast. Síðan er sem sagt það komið upp, að bresk herskip hafa verið send inn í íslenska fiskveiðilögsögu á nýjan leik, og með því hefur í rauninni verið svipt í sundur þeim möguleika, sem rætt var um, að halda áfram víðræðum um skammtímasamning. Nú það er greinilegt af hálfu breta að þeir sækja sitt mál af fyllstu hörku, því að þeir beina beinlínis skipum sínum inn á friðuð svæði og ganga því í rauninni enn þá harðar til verks en nokkru sinni áður. Áður hafði hæstv. ríkisstj. gefið til kynna að hún mundi grípa til þess ráðs að slíta stjórnmálasambandi við breta ef þeir héldu áfram herskipaíhlutun sinni hér á fiskimiðunum. Ég hygg að allir hafi skilið þær yfirlýsingar þannig, að þær væru efnislegs eðlis, að þetta væri efni málsins og það breytti ekki þessari ákvörðun þó að bretar tækju skip sín út fyrir 200 mílurnar um stundarsakir, en sendu þau inn aftur litlu síðar. Nú hefur sem sagt komið í ljós að hæstv. ríkisstj. hikar enn einu sinni í málinu. Hún biður enn, og nú er gefin sú skýring að það séu menn á vegum fastaráðs Atlantshafsbandalagsins að íhuga málið, þeir séu að vinna að málinu, og hæstv. ríkisstj. segist ekki vilja torvelda þeim á neinn hátt þeirra vinnubrögð. En skyldu bretar ekkert torvelda vinnubrögð þeirra með því sem þeir eru að gera, þegar þeir senda herskip sín hingað og þegar þeir ganga gegn öllum samþykktum og viðurkenndum reglum í sambandi við fiskveiðar, eins og þeir gera? Það er skoðun okkar alþb.- manna, að þegar staða eins og þessi kemur upp skipti höfuðmáli að af okkar hálfu sé haldið fast á málinu og það komi fram alveg ákveðin stefna - ekki hikandi, óljós stefna. Það er beinlínis hætta á því, að andstæðingur okkar í þessum átökum skoði þessi viðbrögð hæstv. ríkisstj. sem bein veikleikamerki af okkar hálfu. Það er álit okkar að nú ætti ríkisstj. að sjálfsögðu að standa við fyrri samþykktir og tilkynningar og slíta strax stjórnmálasambandi við Bretland til þess að undirstrika hvaða augum við lítum á málíð. Því endurtek ég það, að það er eindregin krafa okkar að þegar í stað verði staðið við fyrri samþykktir í þessum efnum og stjórnmálasambandinu verði slitið, þar á ekki að sýna neitt hik. Í öðru lagi teljum við að það sé aðeins rökrétt framhald að tilkynna Norður-Atlantshafsbandalaginu að við munum loka stöðvum þeirra hér á landi ef herskip breta verði ekki dregin út úr landhelgi innan tiltekins stutts tíma. Það er vitanlega í hrópandi mótsögn að láta Atlantshafshandalagið hafa þessa aðstöðu hér í landinu og þar með breta á meðan þeir beita hér herskipavaldi. Þetta á að tilkynna því og tilkynna strax. Þá álítum við að það eigi einnig þegar í stað að taka ákvörðun um að efla landhelgisgæslu okkar, bæta strax við nokkrum skipum sem eru tiltæk í gæsluna, af því að við vitum að fleiri skip af okkar hálfu geta truflað veiðar bretanna mun meira en fá skip, þrátt fyrir það að freigáturnar séu togurunum til verndar. Ég álít að þessa ákvörðun eigi að taka strax, ekki bíða neitt með hana. Það ætti einnig að koma tilkynning frá okkar hálfu um það, að við leitum eftir kaupum eða leigu á hraðskreiðu gæsluskip sem gengur örugglega meira en freigáturnar. Slík skip eru til. Við eigum að hefjast handa strax til þess að sýna andstæðingi okkar að við erum sannarlega ekki að hugsa um neitt undanhald í þessu máli. Viðbrögð af þessu tagi mundu ábyggilega styrkja okkar stöðu, hvað svo sem liður einhverjum viðræðufundum manna á vegum NATO. Það hefur ekkert komið fram um það, um hvað þeir herrar eru að ræða. Eru þeir kannske farnir að semja við breta um lausn á landhelgismálinu? Ég hélt að sú afstaða hefði í rauninni verið mörkuð hér af meiri hluta Alþ., með því að ég tel að Framsfl. hljóti að fylgja eftir þeim yfirlýsingum, sem formaður flokksins hefur gefið, að telja að hér sé enginn grundvöllur til samninga, það sé ekki um neitt að semja, og hafi þannig í rauninni klippt á þá möguleika sem sumir héldu vera. Ég tel því, að það hafi komið fram vilji meiri hluta Alþ. gegn samningaviðræðum og gegn samningum, og það á að fylgja því eftir. Því er í rauninni alveg óskiljanlegt að menn séu nú að bíða og geti ekkert aðhafst í málinu, vegna þess að einhverjir menn í Brüssel séu að ræða um eitthvað varðandi landhelgismálið sem við höfum ekki fengið upplýsingar um, en getur varla verið annað en það að þeir séu farnir að fást við að gera samninga um okkar landhelgismál. Ég undirstrika það, að ég tel að ríkisstj. eigi nú þegar að marka skýra afstöðu í málinu, og þessi viðbrögð, sem ég hef nefnt, væru þau sem eðlilegast væri að grípa til nú þegar. En allt hik er hættulegt í þessari stöðu. Að sjálfsögðu ættum við svo að fylgja þessu eftir með stórauknum áróðri af okkar hálfu til þess að sýna fram á það hvernig bretar ganga í einu og öllu gegn sínum samþykktum varðandi fiskveiðar og fiskvernd. Við þurfum auðvitað að fylgja því einnig eftir. Hæstv. forsrh. sagði að ríkisstj. mundi standa að því að taka ákvörðun um stjórnmálaslit í samráði við aðra flokka og utanrmn. Þetta er auðvitað ekkert annað en eins og hver annar vandræðabiðleikur. Flokkarnir hafa tekið alveg skýra afstöðu til þess máls. Það liggur alveg skýrt fyrir hver er afstaða flokkanna til málsins. Utanrmn. hefur líka fjallað um málið. Hér er aðeins um vandræðabiðleik að ræða hjá þeim sem veit ekki hvað hann ætlast fyrir í málinu. Ég vil nú enn einu sinni skora á hæstv. ríkisstj. að taka málið til athugunar og skjótrar athugunar á þeim grundvelli að mörkuð verði skýrari stefna og gerðar þær ráðstafanir af okkar hálfu sem sýna að við erum ekki í neinum hugleiðingum um að gefast upp fyrir ásóknum breta. Ég er hræddur við þetta hik, og ég er hræddur um að það verði skilið þannig af okkar andstæðingum að þeir herði aðeins sóknina gegn okkur.



Herra forseti. Það er augljóst að deilan við breta er nú komin á nýtt stig og mun hættulegra en áður var, eftir að bretar sendu herskip sín aftur inn fyrir 200 mílna línuna. Það, sem gerist, er að Callaghan utanrrh. breta, sem er harðlínumaður í breska liðinu og mun harðari en Wilson, eftir því sem best fregnir herma, hótar því að skipin fari inn fyrir ef við klippum einu sinni enn, og strax og klippt er stendur hann við þá hótun. Annað kemur ekki til mála þeim megin. Nú hafa orðið nýir árekstrar á miðunum og eru það raunar atvik sem eru ákaflega áþekk þeim sem leiddu til þess, að það var samkomulag allra fyrir nokkru, að við yrðum að slíta út af því stjórnmálasambandi. Að vísu var þá gefinn frestur - um það má alltaf ræða, hvort það er hyggilegt hverju sinni eða ekki - og meðan á þeim fresti stóð gerðust þeir viðburðir sem urðu til þess að stjórnmálaslitin komu þá ekki til framkvæmda. En ég hygg að langflestir hafi búist við því nú, þegar nálega sams konar atburðir gerast á nýjan leik, að ríkisstj. mundi taka upp þráðinn og grípa nú til þess að slíta stjórnmálasambandinu. Í þess stað er hikað. Og það er enginn vafi á því, að þetta sífellda hik við það sem er almennt talið alvarlegasta skrefið sem við stigið getum á þessu stigi málsins - þetta hik verður til þess að hætt er við að menn fái þá trú erlendis, að íslensku ríkisstj. sé ekki alvara og hún sé að reyna að forðast í allra lengstu lög að slíta stjórnmálasambandinu. Ef svo er, þá er verra en ekki að hafa verið að hóta því og hafa verið að tala um stjórnmálaslit. Þá hefði verið betra að stjórnin segði hreinlega að það væri skoðun hennar að það væri ekki rétt að gera þetta. En eins og búið er að fjalla um þetta mál áður finnst mér að stöðugt hik í þessum efnum muni frekar skaða okkur heldur en hitt. Nú vill svo til að ákvarðanir, sem utanríkisþjónustan hafði tekið fyrir allmörgum mánuðum um mikla tilflutninga á sendiherrum, eru látnar koma til framkvæmda eins og ekkert hafi í skorist hvað London snertir og Níels P. Sigurðsson er farinn þaðan til Bonn, jafnframt því sem aðrir sendiherrar flytja sig til. Þá hefur Sigurður Bjarnason, sem á að taka við í London, verið látinn koma hingað heim til Reykjavíkur, en ekki fara beint til London. Nú finnst mér að ríkisstj. ætti að segja það á einn eða annan hátt, í fréttatilkynningu, ef ekki formlegri tilkynningu, að Sigurður Bjarnason verði ekki látinn fara til Lundúna fyrst um sinn. Ég held að það væri bókstaflega hlægilegt ef við færum nú að senda nýjan sendiherra sem yrði þá mjög fljótlega að dubba sig upp í kjól og hvítt með allar sínar orður og pípuhatt og yrði sóttur frá Buckingham Palace í gömlum, gylltum vagni og dreginn fyrir drottningu til að færa henni skjöl ráðherra vors og flytja viðeigandi vináttu- og virðingarræður. Ég er hræddur um að ljósmyndararnir í London mundu hafa gaman af því sjónarspili. Það er raunar nógu hlægilegt undir venjulegum kringumstæðum þegar íslendingar ganga í gegnum þessa gömlu hirðsiði. En þetta finnst mér með öllu útilokað eins og ástandið er nú, þá sé best að segja að Sigurður Bjarnason fari ekki til Lundúna fyrst um sinn a. m. k., ekki fyrr en sambúðin við breta hefur batnað. Sú ráðstöfun mundi jafngilda fyrsta skrefinu í áttina að stjórnmálaslitum sem við höfum stigið í fyrri þorskastriðum, þegar dr. Kristinn var kallaður heim og sat hér í Reykjavík mánuðum saman, og er í sjálfu sér ekki nema eðlilegt að stiga það skref fyrst. Ég var þeirrar skoðunar þegar dráttarbátarnir réðust inn fyrir 4 mílur, að þá hefðum við átt að kalla sendiherrann heim sem fyrra skrefið af tveim í sambandi við stjórnmálaslitin. Ég vil að lokum taka undir það, að nauðsynlegt er að halda áfram eflingu landhelgisgæslunnar. Hæstv. dómsmrh. hefur skýrt opinberlega frá nokkrum fyrirætlunum í þeim efnum sem ég vona að verði framkvæmdar sem fyrst. Þetta verðum við að gera til að sýna alvöru okkar og búa okkur undir hvað sem fyrir getur komið. Ef deilan heldur áfram og ekkert lát verður á henni fram yfir 1. maí, þá renna þýsku samningarnir út líka og þá er við þýska togaraflotann að eiga fyrir utan þann breska, og er raunar hætt við því, hvort eð er, að togararnir muni með vorinu og batnandi veðri dreifast meira, þannig að skipakostur okkar mundi reynast ófullnægjandi þegar togurunum verður dreift yfir meira svæði kringum landið. Að sjálfsögðu geta þessi fáu skip okkar miklu frekar beitt sér og unnið saman þegar togararnir eru allir í einum hnapp.



Herra forseti. Nú er um það bil ein vika liðin frá því að opinberlega var skýrt hér á Alþ. frá því, að allir stjórnmálaflokkar væru um það sammála að hafna þeim afarkostum sem bresk stjórnvöld höfðu þá sett fram í sambandi við hugsanlega lausn á landhelgismálinu. Í áframhaldi af því ákvað hæstv. ríkisstj. að gefa bretum kost á því eð ræða enn frekar um lausn landhelgismálsins, þá á grundvelli þeirra sjónarmiða að hugsanlegir samningar yrðu gerðir til skamms tíma. Frá því að þessir atburðir áttu sér stað hafa vissulega átt sér stað miklar breytingar í sambandi við landhelgismálið og deiluna um það. Það liðu, að ég held, ekki nema nokkrar klukkustundir frá því að hæstv. ríkisstj. sendi þessi boð til London og utanrrh. breta hafði móttekið þau, samþ. þau, en með því skilyrði og undir því fororði að íslendingar aðhefðust ekkert um gæslu landhelginnar á þessu tímabili. Það gerðist svo stuttu síðar, að bretar frömdu það ódæði sem eitt út af fyrir sig ætti að vera nægjanlegt til þess að stjórnvöld á Íslandi gripu til alvarlegra og róttækra aðgerða gagnvart bretum, þ. e. að þeir samkv. fyrirskipunum frá stjórnvöldum hefja veiðar á friðlýstu, algjörlega friðuðu svæði á Íslandsmiðum. Þetta eitt út af fyrir sig hefði átt að nægja til þess að gripið hefði verið til róttækra mótaðgerða af hálfu íslendinga. Auk þess hafði það áður gerst, að bresk stjórnvöld höfðu tekið þá ákvörðun að senda enn á ný bresk herskip inn í landhelgina til gæslu veiðiþjófa. Hér var auðvitað um að ræða svo gjörbreytt viðhorf frá því sem málið stóð þegar það var var rætt hér síðast á Alþ., að varla hefði hvarflað að nokkrum íslendingi að ekki yrðu sýnd hastarlegri viðbrögð af hálfu íslenskra stjórnvalda en raun ber vitni. Það voru allir stjórnmálaflokkar um það sammála á sínum tíma, að ekki væri um annað að gera heldur en að slíta stjórnmálasambandi við breta. Málinu var þó slegið á frest vegna þess að bresk stjórnvöld höfðu þá kallað freigáturnar út fyrir 2.00 mílna mörkin, í trausti þess að íslendingum yrði haldið góðum a. m. k. þann tíma sem reiknað var með að samningaviðræður stæðu yfir í London - eða könnunarviðræður réttara sagt. Það hefði því ekki hvarflað að neinum, þegar þessi ósköp höfðu átt sér stað, að þá yrði enn hikað við að taka ákvörðun, hreina og beina, um stjórnmálaslit við breta. Ég skildi hæstv. utanrrh. svo í viðtali í sjónvarpinu, ef ég man rétt, sama kvöld og bretar höfðu tekið þessar ákvarðanir, að hann - að vísu sagði hann persónulega - liti svo á að þessar aðgerðir kölluðu fram skilyrðislaus stjórnmálaslit við breta. En ekki hefur orðið uppi á teningnum sú ákvörðun hjá hæstv. ríkisstj. Hæstv. forsrh. segir nú að ákvörðun um stjórnmálaslit verði tekin í samráði við þingflokkana og utanrmn. Ég skil yfirlýsingu hæstv. ríkisstj. og forsrh. á þann veg að hún taki ekki þessa ákvörðun svo til eingöngu vegna þess að munnlegar óskir hafi komið fram um það af hálfu áhrifamanna innan Atlantshafsbandalagsins að þeim gæfist kostur á að ræða við breta um hugsanlega lausn eða a. m. k. ekki meiri spennu varðandi þessa deilu. Ég held að það hljóti að liggja í hlutarins eðli, ef bretum líðst að ganga svo langt eins og þeir hafa nú gert, án nokkurra viðbragða af hálfu íslenskra stjórnvalda til þess að svara slíku ofbeldi og ódæði eins og hér er um að ræða, að þá er enginn vafi á því að litið verður á slíka ákvörðun sem - væglega til orða tekið - hik af hálfu íslenskra stjórnvalda. Í stað þessa hefði auðvitað átt að svara með róttækum aðgerðum og ákvörðunum. Ég hef sagt það hér áður: stjórnmálaslit eru óumflýjanleg, og slíka ákvörðun á að taka strax og tilkynna, og í áframhaldi af því, hafi það ekki tilætluð áhrif, á að beita þeim aðila fyrir sig, Bandaríkjunum, sem eru stór og líklega stærsti eða áhrifamesti aðilinn innan NATO og hefur tekið að sér varnir á Íslandi, og gera þeim það ljóst í eitt skipti fyrir öll, að komi þau ekki í veg fyrir að bretum líðist slíkt athæfi eins og þeir hafa nú uppi innan íslenskrar landhelgi, þá geti það haft að öllum líkindum þær afleiðingar að meiri hl. skapist fyrir því á Íslandi og á Alþingi íslendinga að Ísland segi sig úr Atlantshafsbandalaginu. Þetta er sá lykill sem við höfum fyrst og fremst að þeirri lausn á þessari deilu sem okkur er í hag. og það er þetta sem á að nota. Ég vil spyrja í áframhaldi af því. sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan, að óskir hefðu komið fram af hálfu Atlantshafsbandalagsins, áhrifamanna þess, um að frestur yrði gefinn svo að heim gæfist kostur á að kanna málin og ræða: Hvað er verið að ræða? Hvað ætla þessir menn að ræða? Ég trúi því ekki að íslensk stjórnvöld ljái máls á frestun til svara gagnvart ofbeldi breta án þess að þau viti eða það sé látið í það skína hvað sé verið að ræða á bak við tjöldin til lausnar deilunni. Ef forsvarsmenn Atlantshafsbandalagsins telja að skýlaus yfirlýsing íslenskra stjórnvalda um stjórnmálaslit við breta torveldi lausn deilunnar, hvað þá um þær aðgerðir sem bretar hafa sýnt gagnvart okkur nú síðustu daga? Skyldu þær aðgerðir og ákvarðanir ekki eiga sinn þátt í því að torvelda lausn þessarar deilu? Eða ber að skilja þetta svo, að bretum líðist að gera svo að segja hvað sem er gagnvart okkur, en síðan sé þess krafist af íslendingum að þeir sýni svo til ótakmarkaða biðlund gagnvart þessum háu herrum? Ég held að það sé enginn vafi á því, að ef ekki verður brugðið við til andsvara gegn þessu ofbeldi eins og það blasir nú við, þá verður út á við litið á það sem hik af hálfu íslendinga, - hik sem þýðir auðvitað ekkert annað en að bretar færast í aukana og halda ekki aðeins áfram þeim yfirgangi sem þeir nú þegar hafa sýnt, heldur kannske miklu meiri. Og ég vil gjarnan spyrja hæstv. forsrh. hvort nokkur hefði upplýst um það af hálfu þeirra atlantshafsbandalagsmanna, hvað þeir teldu sig þurfa langan tíma til að ganga úr skugga um það með viðræðum bak við tjöldin hvort þeir teldu líkur á því að hægt væri að slíðra vopn í þessari deilu. Eða er það meining hæstv. ríkisstj. að bíða ótiltekinn tíma með að svara þessum ofbeldisárásum breta? Ég er ekki í neinum vafa um að almenningur á Íslandi er farinn að líta á þetta þeim augum, að það verði ekki komist hjá því að taka á þessu máli af miklu meiri festu en hæstv. ríkisstj. hefur gert til þessa. Ég vil einnig spyrja hæstv. utanrrh. um það, hvort hann sé ekki enn sömu skoðunar og hann lét orð falla um í sjónvarpsviðtali fyrir nokkrum dögum, að hann teldi að sá yfirgangur, sem bretar höfðu þá sýnt, væri á þann einn hátt svara verður að um stjórnmálaslit yrði að ræða og það tafarlaust. Hæstv. dómsmrh. lét þess getið hér á þingi fyrir nokkru að hann hefði lagt fram í ríkisstj. till. sem lyti að því að efla landhelgisgæsluna, ef ég man rétt að skipakosti. Þegar það var síðast rætt hér hafði ekki verið tekin ákvörðun í því máli. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. dómsmrh.: Hefur verið tekin ákvörðun í ríkisstj. um að efla landhelgisgæsluna annaðhvort að skipakosti eða flugvélakosti? Ef svo er ekki, hvað líður þá því máli og hver er ástæðan til þess eð slík ákvörðun hefur ekki verið tekin? Það er löngu orðið ljóst mál, að það er hægt að mjög miklu leyti með eflingu landhelgisgæslunnar að koma í veg fyrir veiðar breskra togara hér á miðunum þrátt fyrir vernd herskipanna. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, herra forseti. En ég vil undirstrika það sérstaklega að áframhaldandi hik af hálfu hæstv. ríkisstj. skaðar okkar málstað og því fyrr sem hæstv. ríkisstj. mannar sig upp í það að standa upprétt og svara síendurteknum ágangi og árásum breta á okkur í þessu máli, því betra. Ég held að það sé tími til þess kominn að bretum skiljist að það er vonlaust að beygja okkur með valdi undir ginandi fallbyssukjöftum til þess að ganga að því sem bretar krefjast. Þetta á að segja þeim skýrt og skorinort, ekki bara í orði, heldur og í aðgerðum, í gagnsvörum við því sem þeir hafa haft uppi við okkur.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. sagði að það væri að áliti ríkisstj. ekki rétt að rjúfa nú stjórnmálasamband við breta og torvelda með því Atlantshafsbandalaginu störfin. Sannleikurinn í málinu er náttúrlega sá, að meginviðfangsefni okkar er að torvelda herskipum Atlantshafsbandalagsins störfin á miðunum hér í kringum land, - störfin við að vernda breska veiðiþjófa. Hvers konar hugklofi það er sem því veldur, að hæstv. ríkisstj. ímyndar sér að hún eigi vini í hópi Atlantshafsbandalagsins í þessari deild okkar, veit ég ekki. Hitt er mér minnistætt, að það var eftir að stofnað var til viðræðna við Atlantshafsbandalagið, eftir að Joseph Luns hafði komið hingað til lands, eftir að hann var byrjaður viðræður við breta á vegum Atlantshafsbandalagsins erlendis, sem íslenska ríkisstj. tók þá ákvörðun í samráði við þingflokkana, utanrmn. og landhelgisnefnd að rjúfa stjórnmálasambandið við breta ef herskipin færu ekki út fyrir. Það var eftir það að þessi ákvörðun var tekin. Nú á, að því er manni skilst vegna þess að umfjöllun þessi á vegum Atlantshafsbandalagsins um landhelgismál okkar stendur enn, - nú á á grundveili þess að hika við að slíta stjórnmálasambandinu, eftir að bresku herskipin höfðu skroppið út fyrir 200 mílurnar svolitla stund og komu síðan rakleitt inn aftur. Hæstv. utanrrh. fór ekkert dult með það, er hann var inntur eftir því hvað hann teldi að nú ætti að gera þegar herskipin kæmu inn aftur, hann fór ekki dult með þá skoðun sína að vitaskuld hlytum við að slíta stjórnmálasambandinu samkv. fyrri ákvörðun. Það var náttúrlega ekki gert. Enn þá höfum við ekki fengið svör um það, hvaða öfl það voru sem komu til leiðar þeirri grómtæku hugarfarsbreytingu hæstv. utanrrh. sem kemur fram í því að þetta var ekki gert. Líður nú og bíður, og atburðir gerðust á miðunum hérna sem gerðu það að verkum að við ímynduðum okkur að nú yrði beinlínis óhjákvæmilegt að gera eitthvað í málinu, láta a. m. k. í ljós einlægan vilja til þess að gera eitthvað annað en að hneigja sig. Þegar hæstv. utanrrh. var spurður álits á laugardagskvöld í Ríkisútvarpinu á því tiltæki breta að stefna togaraflotanum inn á friðaða smáfiskasvæðið undan Langanesi, þá sagði hann að þetta þætti sér bera vott um lítinn samkomulagsvilja af hálfu breta. Var þetta sagt í alvöru. Var þetta sagt í einhvers konar óskaplegum hálfkæringi eða var þetta kannske tilvitnun í nýfundið áður óþekkt handrit af skopleik eftir Aristofanes, skopleiknum um viðræður aumingjanna? Herskipin komu. Það var tekin um það opinber ákvörðun af hálfu bresku stjórnarinnar, að nú skyldi ekki látið við það sitja að láta þau skrapa botninn undir friðaða svæðinu við Hvalbak, undan Gerpi, nú skyldu þeir fara inn á smáfiskasvæðið til þess að sýna íslendingum það, að ef þeir mökkuðu ekki rétt í herskipavaldinu, þá skyldu þeir ekki aðeins taka þann fisk, sem við þurfum okkur til lífsframfæris og þeir gætu tekið, þeir skyldu fara og eyðileggja smáfiskaslóðina hjá okkur, uppeldisstöðvarnar, í valdi herskipa NATO, þessarar stofnunar sem fer fram á það við íslensku ríkisstj. núna að spilla ekki tilraunum hennar til þess að leiða landhelgisdeiluna til lykta á þann hátt sem þessari sömu stofnun, sem gerir út herskip á miðin okkar, þóknast. Hvað ætlar svo ríkisstj. að gera þegar Atlantshafsbandalagið sendir frá sér málamiðlunartill. sem efalaust verður nokkurn veginn mitt á milli breska tilboðsins um 110 þús. tonn og íslenska tilboðsins margáminnsta, endurtekna og afneitaða í senn, um 65 þús. tonn af þorski? Hverju ætlar ríkisstj. þá að svara, þegar stungið verður upp á því að íslendingar hætti þessum ólátum og leyfi bretum að veiða hér 75 þús. tonn á ári? Hvers konar umboð hefur ríkisstj. í fyrsta lagi til þess að leyfa NATO að fjalla um þetta mál og í öðru lagi til þess að svara þess háttar tilboði þegar þar að kemur? Við vitum það flestir, sem sitjum í þessum virðulega sal, að það er yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar sem krefst ekki aðeins þess að ekki verði samið við breta, heldur einnig að sú staða, sem við höfum nú gagnvart bretum í þessu máli, verði notuð til þess að losa okkur úr viðjum óheillasamnings sem gerður var með fláræði í vetur um heimild til handa þjóðverjum til að taka hér 60 þús. tonn af fiskstofnum sem við höfum ekki efni á því að láta af einn einasta ugga. Þennan möguleika eigum við, guði sé lof, þrátt fyrir allt. Hér hefur verið vikið enn einu sinni að þeim möguleika sem við eigum á því þrátt fyrir allt að þvinga NATO til þess að láta af þessum ránskap á miðunum okkar með því að segja eins og er: Það hefur komið í ljós í þessari deilu að við eigum ekki heima í þessu kompaníi. Það hefur runnið upp fyrir alþýðu þessa lands eftir öll þessi ár að við eflum ekki okkar eigin hag með því að styðja árásaraðilann, styðja þá aðila, sem sækja á miðin okkar og ræna frá okkur lífsbjörginni, heldur segja hreint og klárt: Við segjum okkur úr þessum félagsskap, úr NATO. Við látum ekki þetta hernaðarkompaní hafa herstöð á Íslandi. Hypjið ykkur burt. Við munum af veikum kröftum gera þær ráðstafanir sem okkur sjálfum sýnast til þess að tryggja öryggi okkar á annan hátt en þennan. Hæstv. forsrh. hefur æ ofan í æ lýst yfir því, að hann muni aldrei fallast á að það verði hótað úrsögn úr NATO, að það verði aldrei með hans vilja hótað af hálfu íslensku ríkisstj. að ameríski herinn verði rekinn úr landi vegna þessa máls. Þessi skoðun hæstv. forsrh. hefur verið áréttuð í postulabréfi sjálfs Morgunblaðsins, Reykjavíkurbréfinu, með yfirlýsingu um að íslendingar láti aldrei þorskastríð hafa áhrif á afstöðu sína í varnarmálunum, „þorskastríð“ - í háðstón - hafa áhrif á sig í varnarmálunum. Hvað er að verja á þessu landi ef ekki lífsbjörg þjóðarinnar, sem hér er. Heitir það herlið með samningi á Íslandi varnarlið með réttu sem lætur sig slíkt engu skipta? Að vísu hefur fólkið leikið sinn leik í þessu máli. Sjálfstæðismenn úr hópi útgerðarmanna og sjómanna á Suðurnesjum og framsóknarmenn höfðu forgöngu um að sýna hvað hægt væri að gera. Þeir fóru inn á Keflavíkurflugvöll, stöðvuðu þar samgöngur við smáútvirki til þess að sýna að við gætum - fólkið í þessu landi - þrátt fyrir deiga ríkisstj. lokað þessari herstöð, gætum sýnt NATO í tvo heimana þegar að okkur væri þrengt. Auðvitað fordæmdi hæstv. forsrh. þessar aðgerðir, kallaði þær ólýðræðislegar, líklega til þess að kalla yfir þessa þjóð bellibrögð af hálfu kommúnista, svo sem hann gaf í skyn. Framkoma hæstv. forsrh. í sambandi við þessar aðgerðir sjómanna og útgerðarmanna á Suðurnesjum minnti mann óneitanlega á frásögnina í Gerplu af því, hversu fór Alráði konungi þegar erlendur her sótti að landi hans, Englandi. Þá fékk hann jafnan uppsölur stórar og lagðist í rekkju til þess að sleppa við að taka ákvörðun, til þess að geta undir feldi sínum litið þessi árásarmál „alvarlegum augum“, - uppsölur stórar. En þegar fólkið reis upp án tilverknaðar hans eða ríkisstj. til þess að verja Lundúnaborg, þá stóð í honum spýjan. Ég sagði við umr. um landhelgismálið fyrir jólin í vetur að erfiðust kynni okkur að reynast sú hörmulega staðreynd, að við hefðum á ráðherrastólum eiðsvarna vini óvina okkar í þessu máli. Ef talað er um hina nauðsynlegu samstöðu þjóðarinnar á hættustund, þá er það ljóst mál að hún fæst ekki á meðan við höfum í forsrh.- stóli mann sem dregur hein um egg á hverju okkar sverði, kaðar egg á hverri okkar öxi og brýtur af sköftum öll okkar spjót í þessu máli. Við þurfum að fá nýjan mann í þann stól.



Herra forseti. Þetta verða ekki nema örfá orð og sögð í tilefni af því, að mín hefur dálítið verið getið í fyrri ræðum um þetta mál. Og ég vil segja það strax, að ég tel að ekki verði hægt að komast hjá stjórnmálaslitum nema staðan gerbreytist frá því sem nú er. Það er auðvitað gott í þessu máli eins og öðrum að hafa samráð við þingflokkana og utanrmn., og verður það gert vafalaust í dag fyrst tóm gefst til. En ástæður til þess, að stjórnmálaslit hafa enn ekki farið fram, eru þær sem hæstv. forsrh. greindi frá. Ég sá ekki ástæðu til annars en gefa þessum mönnum nokkurt tóm, til þess að vita hvort eitthvað kæmi út úr því sem þeir eru að gera. Ég vil að það komi fram, að þegar ríkisstj. fjallaði um málið á föstudag hafði ásigling freigátunnar ekki átt sér stað og samþykktin um veiðar á friðuðu svæði, sem bresku skipstjórarnir gerðu, hafði ekki heldur komið fram. En herskipin voru komin og því ástæða til stjórnmálaslita ef ekki hefði annað komið til. Því endurtek ég það sem ég sagði í upphafi, að ekki sé hægt að komast hjá stjórnmálaslitum nema staðan gerbreytist. Þeir hv. þm., sem hér hafa talað, hafa allir verið á einu máli um að stjórnmálaslitin ættu að fara fram hið fyrsta. Það er þeirra skoðun, og ég hef ekki neitt við það athuga þó að þeir lýsi henni og komi henni á framfæri. En út af því, sem hv. þm. Benedikt Gröndal sagði áðan og lýsti svo skemmtilega og skáldlega, að Sigurður Bjarnason, nýskipaður sendiherra í London, mundi fara þangað með þeim hætti sem hann tiltók, þá vil ég segja það, að það verður ekki. Og ég hef t. d. þegar lýst því í dagblaðinu Vísi, sem talaði við mig kl. um hálfníu í morgun, að Sigurður Bjarnason mundi ekki fara til London fyrst um sinn. Ég vona því, að áhyggjur hv. þm. af þessu sjónarspili, sem hann talaði um, geti fallið niður, a. m. k. um stundarsakir. Hv. þm. Karvel Pálmason sagði að við hefðum tekið við herskipunum án nokkurra viðbragða og við hefðum tekið við ásiglingu varðskipsins, að því er mér skildist, eins og þræll sem bara hneigir sig þegar hann er barinn. En Týr tók ekki svona við ásiglingunni. Hann hefur sjálfsagt brugðist við eins og frjálsborinn maður, því að hann klippti aftan úr þremur togurum rétt á eftir að siglt var á hann. Hv. 5. þm. Norðurl. e. talaði um að við ættum enga vini í Atlantshafsbandalaginu, að því er mér skildist. En ég vil minna á það sem dæmi, að á föstudag lýsti utanrrh. Noregs því yfir í fyrsta skipti að Noregur styddi Ísland heils hugar í landhelgisdeilunni við breta. Þarna eigum við þó a. m. k. einn vin, og þeir kunna að vera fleiri. Ég sagði það, það var alveg rétt eftir haft af hv. þm., að ég teldi að veiðar breta á friðaða svæðinu sýndu lítinn samkomulagsvilja. Honum fannst þetta mjög fáránleg yfirlýsing. Ja, það verður að hafa það. Þetta sagði ég, þetta finnst mér og þetta meina ég. Við erum nýbúnir að samþykkja hér, að vísu gegn nokkrum atkv., að leita samninga til þriggja mánaða og gefa bresku ríkisstj. það til kynna. Viðbrögð bretanna eru þau sem hv. þm. lýsti. Mér fannst það á laugardaginn og finnst það enn lýsa litlum samkomulagsvilja, lýsa litlum vilja til þess að gera eitthvað sem gæti slegið þessari deilu á frest og jafnvel orðið til lausnar á henni. Það er talið og ég hef um það nýjar upplýsingar, að Hafréttarráðstefnunni ljúki í júlí í sumar, það verði ekki unnt að ljúka henni á því tímabili sem ráðgert er að halda næsta fund, þ. e. a. s. mars til maí, heldur verði einn fundur enn og hann hefjist 15. júlí og standi allar vonir til þess að Hafréttarráðstefnan ljúki störfum á þeim fundi. Mér finnst sjálfsagt fyrir okkur að reyna sem mest að komast hjá illindum og ófriði þann tiltölulega skamma tíma sem eftir er þangað til Hafréttarráðstefnan lýkur störfum, vonandi á þann veg sem okkur er hagkvæmur. Það má vera að þetta lýsi lítilli bardagagleði. En fyrir mér hefur ófriðurinn aldrei verið neitt takmark, heldur ill nauðsyn sem við verðum að þola ef annað bregst. Ég er enginn maður til þess að keppa við hv. 5. þm. Norðurl. e. um stóryrði og tilvitnanir í sögur sem hann telur hæfa þessu viðfangsefni. Þess vegna ætla ég ekkert að fara út í það. En ég vil leyfa mér að benda honum á það, að bretar halda áfram að veiða smáfiskinn líka þó að við slítum stjórnmálasambandinu. Ég geri ekki ráð fyrir því að stjórnmálaslit hafi svo djúpstæð áhrif á breta að þeir gefist upp og hætti að veiða. Það hygg ég alls ekki. Ég vil líka segja það, að ef til einhverra samninga kemur við breta til skamms tíma, sem ég hef sagt áður og segi enn að mér finnst harla ósennilegt eftir þá atburði og framkomu breta sem við höfum horft upp á, þá verða þeir bornir undir rétta aðila áður en þeir verða gerðir. Þeir verða bornir undir Alþ., það er enginn vafi á því, þannig að hv. 5. þm. Norðurl. e. þarf ekki að óttast að það verði gerður samningur sem hann fær þó a. m. k. ekki tækifæri til að mótmæla. Ég skil ekki hvað hann á við þegar hann segir að samningarnir við þjóðverja í nóv. s. l. hafi verið þvingaðir upp á þjóðina með fláræði. Ég skil það ekki. Það var farið fullkomlega eðlilega með samningana við þjóðverja. Þeir voru ræddir í flokkunum, þeir voru ræddir á Alþ., það voru greidd um þá hér atkv. og þeir hlutu stuðning mikils meiri hl. þm. Ég vil því leyfa mér að mótmæla því. að um fláræði hafi verið að tefla. Hv. þm. talaði mikið um bað, að við ættum að nota varnarstöðina, Keflavík, til þess að ná fram hagstæðum kjörum í landhelgismálinu, og hann er ekki einn um þetta. Það er fjöldi manns sem hugsar á þessa leið. En þegar vinstri stjórnin var að berjast fyrir 50 mílna landhelgi var þetta tæki aldrei notað, og ég hygg að það megi finna yfirlýsingar frá æðimörgum ráðh. í þeirri stjórn um það sem útilokaðan möguleika að versla með landhelgina á einn eða annan hátt. Ég a. m. k. tel mig muna þessi ummæli og ég tel þau alveg rétt. Ef við teljum að það sé eitthvert gagn í því að hafa hér varnarstöð fyrir okkur sjálfa, þá er það mál út af fyrir sig. 200 mílna efnahagslögsöguna eða fiskveiðilögsöguna vinnum við og það fyrr en síðar án þess að þurfa að skipta á henni og einhverju öðru. Við þurfum m. ö. o. ekki að versla með þetta mál, og það hafa margir ágætir menn staðfest. Ég hygg að ég sé með þessu búinn að svara fsp. hv. 5. þm. Vestf. og hv. 5. þm. Norðurl. e. um það, að ég tel að stjórnmálaslit verði að fara fram nema - eins og ég orðaði það - staðan gerbreytist frá því sem nú er.



Herra forseti. Ég ætla, af því að ég var inntur eftir skýringum af hálfu hæstv. utanrrh. á ummælum mínum um þýsku samningana frá því í vetur, að útskýra fyrir honum og öðrum sem á þyrftu að halda, hvað það var sem ég átti við með því að þeir hefðu verið með fláræði gerðir. Við vitum það býsna margir í þessum sal og fleiri en þm. stjórnarandstöðunnar með hvaða hætti þm. stjórnarflokkanna, sumir hverjir a. m. k., voru handjárnaðir í þessu máli, enda dreifðu þeir því meðal kjósenda sinna úti um land, að því hefðu þeir fallist á þýsku samningana, sem þeir voru þó búnir á fundum um allt land að sverja að ekki yrðu gerðir. að staðhæfa og leggja við drengskap sinn að ekki yrði samið um fiskveiðar fyrir innan 50 sjómílurnar, því féllust þeir á þetta og létu það uppi hér í þingsölunum, að það væri vegna þess að ekki yrði samið við breta. Afsökunin var þessi: Með því að gera samninga við vestur-þjóðverja getum við einbeitt okkur að bretunum, vegna þess að við getum ekki leyft þeim að taka úr þorskstofnunum hjá okkur. Í sömu andránni og svarið var fyrir það, að samið yrði við breta um 65 þús. tonna afla hér innan lögsögunnar hjá okkur, í sömu andrá og því var lýst yfir að 65 þús. tonna tilboðið stæði ekki lengur, þá voru sendiherra Bretlands úti í Lundúnum og utanrrn. hér að þreifa fyrir sér um samninga við breta. Þetta hefur allt verið með slíkum ólíkindum og óheilindum að enginn heilvita maður með ærlega tilfinningu trúir lengur einu einasta orði sem hæstv. ríkisstj. lætur frá sér fara um þessi mál. Ég óttast sams konar vinnubrögð í viðræðum við breta nú með milligöngu Atlantshafsbandalagsins eins og notuð voru í þýsku samningunum. Ég óttast að bresku samningarnir muni koma fyrir hv. Alþ. í sömu mynd og þeir þýsku, það verði búið að ganga frá þeim áður og koma sams konar járnum á þinglið ríkisstj. og þá og þau verði borin hér um þingsalina af sömu reisn og með sama árangri. Ég minnist þess, að það er rétt, það er alveg dagsannað, sem hæstv. utanrrh. sagði, að það var endurtekið æ ofan í æ í sambandi við útfærsluna í 50 sjómílur að herstöðin á Keflavíkurflugvelli, herstöðin á Suðurnesjum og landhelgismálið væru sitt hvort málið. Þetta er alveg rétt. Hér er um tvö mál að ræða, en þó svo náskyld í sínum óskyldleika að í landhelgismálinu hefur það komið fram, sem ýmsir okkar hafa haldið fram í áratugi, að okkur sé ekki vörn, heldur hið gagnstæða af amerísku hersetunni hérna, að við eflum óvini okkar með því að vera í Atlantshafsbandalaginu, að við eflum það herveldi sem til þess er stofnað að beita því gegn fátækum og smáum í þágu hinna auðugu og ríku, til þess að hafa af þeim lífsbjörgina. Og ég spyr aftur eins og ég tæpti á í fyrri ræðu minni: Hvað á ameríski herinn, sem er kallaður varnarlið, með nokkurn veginn sömu heilindum í brjóstinu og hæstv. forsrh. leyfði sér að kalla bresku herskipin og dráttarbátana hérna á miðunum verndarskip, - varnarliðið sem er sams konar varnarlið fyrir íslensku þjóðina og bresku herskipin á miðunum okkar eru verndarskip fyrir íslensku þjóðina, - hvað á þetta varnarlið að verja ef það er raunverulega sannfæring æðstu valdsmanna þessarar þjóðar að aldrei skuli koma til þess að þorskastríð leiði til þess að íslendingar endurskoði afstöðu sína til varna landsins, eins og þessi ameríska herseta er kölluð hérna? Hvað á þetta herlið að verja? Ef við sjáum ekki amerísku hersetuna hér á landi og sókn NATO-herskipanna á miðin okkar núna 1 sömu andránni, í sama tilliti á þessari stundu, ef við treystum okkur til þess að ræða þessa ofbeldisárás, sem við nú sætum, án þess að ræða dvöl ameríska herliðsins á Keflavíkurflugvelli, þá hygg ég að það mál verði seint rætt.



Herra forseti. Ég vil fyrst taka það fram, að ég álít það ekki virðingu Alþingis samboðið né hv. þm., þ. á m. mér, að eiga orðastað við hv. 5. hm. Norðurl. e. Ég vil hins vegar með mikilli ánægju svara þeim fsp. og aths. sem aðrir hv. þm. hafa varpað fram. Málflutningur þeirra var eðlilegur, virðulegur og samboðinn stjórnarandstöðu og að mínu viti sjálfsagt að ræða málin á þeim grundvelli er þeir gerðu. Ég vil þá fyrst svara fsp. hv. 5. þm. Vestf. Karvel Pálmason spurði hvaða undirtektir till. hæstv. dómsmrh. um eflingu landhelgisgæslu hefðu fengið í ríkisstj. Það er óhætt að svara að þær fengu jákvæðar undirtektir. Landhelgisgæslan hefur tekið á leigu eftir atvikum og þörfum flugvél frá Flugfélagi Íslands til þess að sinna gæslustörfum, og tillögur að öðru leyti eru til úrvinnslu innan ríkisstj. og meðal embættismanna Landhelgisgæslunnar sjálfrar. Þá var það spurning frá hv. 2. þm. Austurl. og 5. þm. Vestf. um hvað þessar þjóðir væru að ræða, þ. e. a. s. þjóðir Atlantshafsbandalagsins. Svarið er: Þær eru að ræða um það, með hvaða hætti unnt er að fá breta ofan af herskipaíhlutun sinni. Það er mergur málsins. Spurt var: Hvað ætla forráðamenn Atlantshafsbandalagsins sér langan tíma? Er hér um ótakmarkaðan tíma að ræða? varpaði hv. þm. Karvel Pálmason fram fsp. um. Ríkisstj. Íslands hefur ekki skuldbundið sig til þess að bíða einn dag eða fleiri daga. Hún mun ekki skuldbinda sig að einu eða neinu leyti að þessu leyti, ekki gefa neinn ákveðinn frest, heldur fylgjast með framvindu mála eftir því sem þróunin verður og miða aðgerðir sínar við það. En þessum mönnum til upplýsingar má segja, að Atlantshafsbandalagið lagði á það áherslu að aðalritari þess léti málið til sín taka og ræddi við forráðamenn ýmissa þátttökuríkja. Það er upplýst í fréttum, að Luns hefur átt viðræður við aðstoðarutanrrh. Bandaríkjanna og á víðræður við forseta og utanrrh. Bandaríkjanna í dag, og hann mun halda til Englands á morgun og eiga viðræður við forsrh. Bretlands á miðvikudaginn. Aðalatriðið er fyrir okkur að koma því til leiðar, að herskipin og þoturnar verði dregin til baka. Það skiptir mestu máli. Og stjórnmálaslitin við Bretland eru tæki í þá átt. Stjórnmálaslit eru fyrst og fremst vopn að þessu leyti. Ef bretum finnst nokkuð verra að úr þeim verði, þá hugsa þeir sig e. t. v. tvisvar um. Spurningin í þessu sambandi er sú: Með hvaða hætti getum við beitt þessu tæki á sem áhrifamestan hátt? Nú er þrýstingur á breta, spennan er þeirra megin, og við skulum láta næstu daga leiða í ljós hvort þeir láta af aðgerðum sínum á Íslandsmiðum, hernaðaríhlutun. Við eigum þess vegna að halda taugum okkar og jafnvægi og ganga úr skugga um hvort unnt er að ná markmiði okkar og áfanga að þessu leyti eða það tekst ekki. Ég held þess vegna að það sé síður en svo og alveg fjarri lagi að tala um hik af hálfu íslensku ríkisstj. Hún hefur haldið fast á þessum málum. Hún hefur notað þá möguleika sem unnt er til þess að vinna að sigri málstaðar Íslands, og svo getur farið að enn á ný eigi sér stað vopnahlé á Íslandsmiðum. Við skulum engu spá um það. Það getur vel verið að þær tilraunir, sem nú er verið að gera til þess, fari út um þúfur. Þá er að taka því og þá er tæki eins og stjórnmálaslit ekki hlaupið frá okkur. Við höfum það í hendi okkar hvenær sem er að beita því og munum gera það þegar málstað Íslands kemur það best. Mér finnst það síður en svo veikleikamerki að halda svo á málum að andstæðingurinn verði að svara fyrir sig, og það verður andstæðingur okkar í þessari deilu að gera nú. Hér er ekki um það að ræða að gefast upp fyrir bretum eða einum eða neinum. En það skiptir miklu máli, þegar til lengdar lætur og raunar einnig til skemmri tíma, að við eflum þá samúð og þann skilning sem ríkir með málstað okkar, bæði á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og annars staðar í heiminum, með því að gefa þeim mönnum tækifæri, sem vilja leggjast á sveif með okkur, að ná árangri. Það er ekkert víst að þeim takist það sem þeir ætlast fyrir. Þá er að taka því, eins og ég sagði áðan, og þá heyjum við okkar baráttu áfram í þeirri trú að tíminn vinni með okkur. Við skulum þess vegna halda jafnvægi okkar umfram allt. Mér finnst sannast best að segja að bráðræði geti aldrei orðið okkur til gæfu og við glötum engu tækifæri með því að skoða framvindu mála frá einum degi til annars meðan þrýstingur er á andstæðinga okkar að láta af ofríki þeirra. Ég skal svo ekki endurtaka það sem ég hef sagt hér áður í umr., fyrir tæpri viku. Ég tel að greina beri á milli aðildar okkar að Atlantshafsbandalaginu og dvalar varnarliðs á Íslandi og landhelgismálsins. Það er allt annað mál þótt við nýtum þann vettvang sem Atlantshafsbandalagið er til þess að efla skilning á málstað okkar í landhelgismálinu. Aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og varnarstöðin á Íslandi eiga sér aðrar skýringar sem hæstv. utanrrh. gerði grein fyrir áðan og ég þarf út af fyrir sig ekki að ítreka. Það eru sjálfstæðir hagsmunir að varnarstöðinni og aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu sem við ætlum okkur ekki að versla með í sambandi við landhelgismálið. Og það kemur úr hörðustu átt þegar málsvarar Alþb. tala þannig, að ekki verður á þeim annað skilið en ef þessir aðilar gætu tryggt okkur 200 mílna fiskveiðilögsögu, þá væri allt gott og blessað með bæði aðild að Atlantshafsbandalaginu og þá staðreynd að varnarstöð er á Íslandi. Þetta er ekki hugsunarháttur að mínu skapi. Ég vil svo ítreka það einnig, að afstaða okkar í fyrri þorskastríðum hefur verið með öðrum blæ en nú hvað snertir sérstaklega forsvarsmenn Alþb. Má þar til nefna að í landhelgisbaráttunni 1958–1961 kom ekki til róttækari aðgerða á stjórnartíma Alþb. en að sendiherra Íslands í Bretlandi var kallaður heim. Og sömuleiðis liðu margir mánuðir án þess að til sterkari eða róttækari aðgerða kæmi í landhelgisbaráttunni 1972–1973, og alþb.-menn luku þeirri baráttu með samningum við breta, sem ég áfellist þá ekki fyrir þar sem ég greiddi atkv. með þeim samningum. Við höfum, eins og fram hefur komið í þessum umr., ástæðu til að ætla að línurnar skýrist í þessu máli, annars vegar hvað snertir næstu viðbrögð okkar gagnvart bretum á næstu dögum, allra næstu dögum, og hins vegar hvað snertir langtímamarkmið, að tryggja okkur 200 mílna fiskveiðilögsögu, þá muni viðhorfin skýrast jafnvel á næstu mánuðum og væntanlega á þessu ári. Við skulum þess vegna umfram allt halda þannig á málum að virðingu okkar sem sjálfstæðrar ábyrgrar þjóðar sé borgið og hagsmunum okkar í bráð og lengd.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Menn gerast nú stórorðir sumir hverjir hér í hita bardagans, og ekki skal ég blanda mér í þau mál sem hafa kannske fyrst og fremst orðið þess valdandi að menn höggva svo stórt sem raun ber vitni. En ég vil nú fyrst þakka bæði hæstv. utanrrh. og forsrh. fyrir að hafa gert að umræðuefni og svarað fsp. sem m. a. ég lét falla áðan. Mér skilst á hæstv. utanrrh. að hann sé enn sömu skoðunar og hann lét í ljós í sjónvarpinu fyrir nokkrum dögum. Hann segir að vísu: Ekki er hægt að komast hjá stjórnmálaslitum nema staðan gjörbreytist í málinu. - Og þá er auðvitað spurningin í áframhaldi af þessu: Hvað þarf að gerast til þess að hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. há í heild telji að gjörbreyting hafi átt sér stað í málinu? Nú á ég ekki von á því að hæstv. utanrrh. geri ráð fyrir að samningar detti af himnum ofan, sem hæstv. ríkisstj. geti undirskrifað, í sambandi við breta. Líklega meinar hann að það verði þrýst þannig á breta að herskipin verði dregin til baka, það sé það sem menn fyrst og fremst einblíni á og meini. En þetta er svolítið óljóst tal, hvað menn eiga við þegar þeir segja að staðan þurfi að gjörbreytast til þess að stjórnmálasambandinu verði ekki slitið. Það er misskilningur hjá hæstv. utanrrh. að ég hafi látið að því liggja að varðskipsmenn hefðu hneigt sig. Ég hef aldrei verið í neinum vafa um það að ef ekki er haldið aftur af varðskipsmönnum, þá eiga þeir í fullu tré við óvininn. Það hefur sýnt sig. Ef ekkert hik er á stjórnvöldum, þá er engin hætta á því að landhelgisgæslan og varðskipsmennirnir þeir standi ekki fyrir sínu í þessum átökum. Bili hlekkur, þá verður það annars staðar en í herbúðum varðskipsmanna sem það á sér stað. Hæstv. forsrh. sagði, að hugmyndir dómsmrh. um eflingu landhelgisgæslu hefðu fengið jákvæðar undirtektir í ríkisstj., og benti þar m. a. á að nú hefði verið leigð flugvél til gæslustarfa. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef heyrt, er hér um að ræða fyrst og fremst leiguflugvél á meðan flugvélin, sem gæslan á, er í skoðun, þannig að ég vil þá í áframhaldi af þessu spyrja: Er þetta til frambúðar, að tvær flugvélar verði í þjónustu gæslunnar? Er þetta ekki millíbilsástand sem hefur skapast vegna þess að flugvél gæslunnar er í skoðun og er ekki starfhæf? Ef það er svo, þá er þetta engin efling á gæslunni út af fyrir sig eða flugflota gæslunnar. Þarna kemur bara flugvél í stað annarrar sem ekki er í notkun. Ég skal ekki eyða frekari tíma í að ræða þetta. Ég fagna því að sjálfsögðu sem forsrh. upplýsti hér, að ríkisstj. hafi ekki skuldbundið sig til eins eða neins í sambandi við bið eftir úrslitum þeirra viðræðna sem nú eiga sér stað á bak við tjöldin meðal Atlantshafsbandalagsríkjanna og að hún geti því tekið sínar ákvarðanir hvenær sem er. Ég vænti þess að hún láti ekki langt líða þar til hún tekur afgerandi ákvarðanir í þessu máli. Bæði hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. komu inn á það stóra spursmál, þeir segja: Við eigum ekki að blanda saman aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og landhelgisdeilunni. Við eigum ekki að krefjast þess að Atlantshafsbandalagið vinni fyrir okkur landhelgismálið. - Ég vil fyrir mitt leyti svara þessu á þann veg: Ég er ekki að segja að Atlantshafsbandalagið eigi að vinna sigur fyrir íslendinga í landhelgismálinu. Það, sem ég á við, er þetta: Við eigum að krefjast þess af því bandalagi, í þessu tilviki Atlantshafsbandalaginu sem við erum aðilar að, - við eigum að krefjast þess, að það komi í veg fyrir að við séum beittir flotaíhlutun herskipa þessa sama bandalags sem við erum aðilar að. Það er eðlileg krafa að mínu viti. Við getum ekki setið undir því að vera beittir flotaíhlutun, herskipavaldi af herskipum þess sama bandalags þar sem við höfum haslað okkur völl innan vébanda. Og þetta er spurningin. Komi Atlantshafsbandalagið í veg fyrir að bretar séu með herskip og flotaíhlutun hér á miðunum, þá vinnum við einir landhelgisstríðið. Við þurfum ekki frekari hjálp til þess. Það er þetta sem a. m. k. ég á við. Aðrir svara fyrir sig. Hæstv. utanrrh. sagði áðan að hann minntist þess ekki að í tíð vinstri stjórnarinnar hefði verið á það minnst að það ætti að nota herstöðina eða NATO til þess að vinna sigra í landhelgismálinu. Vel má vera að þessi rök hafi ekki komið upp innan hæstv. þáv. ríkisstj. En það heyrðist þó í stuðningsliði þeirrar ríkisstj., þó að það hafi ekki komið upp hjá hæstv. ráðh. Ef ég man rétt, þá man ég ekki betur en ég læsi það einhvern tíma í viðtali við þáv. hæstv. utanrrh., hinn sama og nú, þar sem hann var um það spurður hvort leitað hefði verið eftir aðstoð varnarliðsins vegna herskipaíhlutunar breta á miðunum, og hann svaraði því, ef ég man rétt, - ég bið hæstv. utanrrh. að leiðrétta mig ef ég fer með rangt mál, - ef ég man rétt, þá man ég ekki betur en hann kvæði nei við þeirri spurningu og hann teldi að slíkt ætti ekki að gera. Ég ítreka það, að ég bið hæstv. ráðh. að leiðrétta ef þetta er rangt munað hjá mér. En það er einmitt þetta sem ég tel að eigi að gera, og nú tala ég auðvitað sem hálfgerður NATO-sinni, og menn líta upp stórum augum, sýnist mér. Ég tala hér ekki sem afgerandi málsvari þess að við séum ekki aðilar að Atlantshafsbandalaginu, þannig að þau orð, sem hæstv. forsrh. beindi til þeirra alþb.- manna eigi ekki alfarið við mig. Ég meina þetta af heilindum, að ég tel að við eigum á því kröfu, meðan við erum aðilar eð þessu bandalagi, að það sjái til þess að við séum ekki beittir flotaíhlutun, herskipavaldi í þessari deilu af þeim ríkjum sem við erum meðlimir með innan Atlantshafsbandalagsins. Þetta er ósköp einfalt. Og ég ítreka það að síðustu: Það ætti að vera skýlaus krafa íslenskra stjórnvalda og íslensku þjóðarinnar að Bandaríkin sjái svo um, að aðildarríki innan Atlantshafsbandalagsins með okkur innanborðs líðist ekki að halda uppi herskipaárásum, vopnaðri íhlutun eða hvað menn vilja kalla það, á sama tíma og við teljumst fullgildir aðilar að þessu bandalagi. Við getum ekki þolað öllu lengur að bretum í þessu tilviki sem meðlimaþjóð Atlantshafsbandalagsins líðist að halda slíkum leik uppi.



Herra forseti. Það er ekki ýkjamargt sem hefur komið hér fram efnislega til upplýsinga í þessu máli frá hæstv, forsrh. eða hæstv. utanrrh. Meginniðurstaðan er sú, að ríkisstj. ætlar enn að biða um óákveðinn tíma, enginn veit hve langan tíma, með allar sínar aðgerðir í málinu, þó að bretar hafi sent á nýjan leik herskip sín inn í okkar fiskveiðilandhelgi og þó að þeir virði að engu lýst friðunarsvæði sem þeir hafa þó margsinnis tekið fram að þeir ætluðu sér eð virða. Og skýringin af hálfu hæstv. ríkisstj. er sú, að hún ætli sér að bíða vegna þess að vinveittir aðilar, eins og hún orðar það, í Atlantshafsbandalaginu séu að ræða málið og það sé rétt að sjá til hvað þeir komist áleiðis. Það er sem sagt alveg augljóst, að ríkisstj, er aðeins að staðfesta það sem menn sáu og heyrðu. Hún bíður, hún hikar, hún stendur ekki við fyrri yfirlýsingar, hún grípur ekki til neinna nýrra ráðstafana. Þannig lítur málið út, og í rauninni veit enginn um hvað þetta ástand kann að standa lengi. Ég hef sagt það hér áður, að það er mín skoðun að hér sé ranglega á málinu haldið af okkar hálfu og að ýmsu leyti hættulega að því staðið þegar svona er að farið. Þetta hlýtur að vera skoðað af breta hálfu sem veikleikamerki hjá okkur, enda segja ráðh. þeirra nú, þegar þeir eru spurðir að hvað muni nú gerast, þá orða þeir það þannig í fréttum, sem eru lesnir yfir okkur, að tekist hafi enn þá að koma í veg fyrir að íslenska ríkisstj. slíti stjórnmálasambandi. Þeim hefur tekist, bretum, að koma í veg fyrir að við gerðum nokkurn hlut af því tagi.

Það var formaður stjórnarandstöðunnar, en ekki ráðh. sem sagði þetta.

Nú, var það? Ég geri ekki ýkjamikinn mun á þeim þarna, mér sýnist vera sami rassinn undir báðum þarna úti, stjórn og stjórnarandstöðu í Bretlandi. En þetta var erlend frétt, sem ég var að vitna í. Og þannig er það sem bretar líta á þetta, að þeim hafi nú tekist enn að koma í veg fyrir að íslendingar slitu stjórnmálasambandi eða gripu yfirleitt til neinna aðgerða af sinni hálfu. Það var einmitt það sem ég var að segja, ég teldi að það væri hættulegt þegar þessi staða hefði komið upp, að okkar andstæðingar gætu lesið út úr okkar viðbrögðum eða viðbragðaleysi það, að við værum hikandi, við vissum ekki hvað við ætluðum að gera eða ættum að gera og gerðum í rauninni ekkert sem gæti flokkast undir sókn af okkar hálfu, Þetta tel ég vera mjög háskalegt. Það voru önnur atriði sem komu fram í þessum umr., sem ég tel ástæðu til að víkja að, en það eru túlkanir, sem komu fram bæði frá hæstv. utanrrh. og sérstaklega ef hálfu forsrh., varðandi afstöðu okkar alþb.-manna í sambandi við hugsanlegar hótanir í sambandi við aðild okkar að NATO og aðgerðir í landhelgismálinu. Ég tel að þeir hafi rangtúlkað mjög það sem fram hefur komið af okkar hálfu í þessu máli, og því sé ég ástæðu til að taka þar fram aðalatriðin. Vissulega erum við sammála öðrum um það og höfum margsinnis lýst því yfir, að landhelgismálið og aðild Íslands að NATO eða varnarsamningurinn svonefndi við Bandaríkin, þetta eru aðskilin mál. Það er rétt. Það er enginn vafi á því, að þeir menn eru til í landinu sem eru stuðningsmenn þess að Ísland sé aðili að NATO og einnig stuðningsmenn þess að hér sé í gildi þessi varnarsamningur við Bandaríkin, sem geta hins vegar verið traustir menn í baráttunni fyrir stækkun landhelginnar. Það er enginn vafi á því. En þó að þessi tvö mál séu aðskilin á þennan hátt eins og við höfum margsinnis tekið fram, þá þýðir það ekki varðandi aðild okkar að NATO, sem er staðreynd, að það verði ekki að taka tillit til hennar í hverju einu tilfelli fyrir sig þegar mál koma upp í sambandi við þá aðild. Það er staðreynd, að ein af NATO-þjóðunum sendir herskip inn á íslenskt lögsögusvæði til þess að brjóta þar niður íslensk lög. Og þegar þetta gerist sem íslendingar einmitt sem aðilar að NATO hljóta að gera þá kröfu til NATO að þessi hernaðarinnrás sé stöðvuð. Allt annað væri vitanlega í mótsögn við eðli málsins. En við, sem höfum verið og erum á móti aðild Íslands að NATO almennt séð og ekki í neinum tengslum við okkar fiskveiðilandhelgismál, við gætum auðvitað bætt því við, að það væri svo sem eftir öðru frá þessum samtökum að þeim þætti það bara sjálfsagt að við værum aðilar að þessu bandalagi, þó að eitt eða fleiri af bandalagsríkjunum sendi herskip á hendur okkur, og það væri líka sjálfsagt, að við leigðum þessu bandalagi eftir sem áður aðstöðu í okkar landi. Það er vitanlega staðreynd, að herskipainnrásin er í eðli sínu brot á aðildarsamningnum að NATO. Vegna þess hljótum við að taka til okkar ráða og mótmæla þessari innrás og tilkynna þessum aðilum að við munum svipta þá allri aðstöðu sem þeir hafa haft hér samkv. þessum samningi. En ég spyr þá á móti: Eru þeir aðilar, sem barist hafa fyrir aðild Íslands að NATO, svo geðlausir og líta þeir þannig á þann samning að þeir gætu hugsað sér að mæla bót þessum aðildarsamningi þó að eitt eða fleiri NATO-lönd réðust hreinlega á Ísland? Hefði það engin áhrif á þá? Við alþb.- menn erum á móti aðild Íslands að NATO af allt öðrum ástæðum sem ná út fyrir þetta. En það er einmitt þessi staðreynd sem gerir það að verkum að við hljótum, þegar málin þróast á þennan hátt, að vitna í það að þetta er í rauninni svik á þessum samningi sem hljóta að kalla á aðgerðir af okkar hálfu til að svipta þetta bandalag þeirri aðstöðu í landinu, sem það hefur. Hæstv. utanrrh. sagði að í fyrri landhelgisdeilum, eins og t. d. árið 1973, hefði þetta ekki komið til greina. Það er ekki rétt með farið. Sannleikur málsins er sá, að þegar harðnaði í átökunum þá komu að sjálfsögðu upp þær kröfur hér í landinu að menn sögðu: Hér er augljóslega um brot að ræða af hálfu NATO, þar sem eitt af NATO-ríkjunum beitir okkur herskipaofbeldi. - Það voru einmitt framsóknarmenn sem tóku þetta inn í samþykkt sína og hafa oft verið að grobba af því í sambandi við svonefnda Hallormsstaðasamþykkt, að þeir mundu taka til endurskoðunar afstöðu sína til NATO-aðildar. Þegar þetta gerðist hrukku þeir við, eins og fyrri daginn, sem vissu upp á sig skömmina úti í Brüssel og beittu sér fyrir því að herskipin færu út fyrir mörkin og til samninga drægi. Það er vitanlega eins og hver önnur rangtúlkun að telja það, þó að við alþb.-menn tökum undir þessa almennu kröfu þjóðarinnar og þessa eðlilegu kröfu, að þess sé krafist af NATO að það sjái um að NATO-ríkið Bretland sendi ekki herskip inn á okkar lögsögusvæði, þá þýði það af okkar hálfu viðurkenningu á því, að ef þeir gerðu þetta, þá værum við orðnir samþykkir því að vera í NATO. Við erum á móti NATO-aðild af allt öðrum ástæðum, sem hæstv. ráðh. vita mætavel um og ég þarf ekki að rifja upp nú. En það breytir ekki því, að þegar samningur hefur verið gerður, þá sé hægt að margbrjóta hann og troða yfir okkur eigi að síður. Ég vil einnig segja það, að auðvitað er alveg augljóst mál, hvað sem líður afstöðu manna til herverndarsamningsins svonefnda, það leikur enginn vafi á því, að það er brot á þeim samningi þegar þetta margumtalaða varnarlið gerir ekkert í því þegar íslensk lög eru brotin og ráðist er á okkur innan óumdeilanlegrar fjögurra mílna landhelgi, eins og átt hefur sér stað. Mér er vel ljóst að ástæðan fyrir því, að NATO-ríkin hafa nú áhyggjur af átökum okkar við breta, eins og þau lýsa, er sú að NATO vill halda hér þeirri aðstöðu sem það hefur á Íslandi. Það óttast að missa þessa aðstöðu. Það óttast ekki að missa hana okkar vegna, það óttast að missa hana sín vegna, og af því stafa þessar áhyggjur af málinu. En það er ekki hægt að skilja málflutning hæstv. forsrh. á annan veg en þann, að honum sé svo mikið í mun aðild Íslands að NATO að hann vilji svo að segja fyrirgefa því hvað sem er og halda áfram aðildinni eins og ekkert hafi í skorist, hvernig svo sem einstök NATO-ríki komi fram við okkur. Ég skal ekki lengja þessar umr. frekar en orðið er. Ég get aðeins endurtekið það, sem ég sagði áður, af því að það tel ég aðalatriði málsins, að ég skora á ríkisstj. að láta af þessu hiki og ráðleysi í málinu og taka nú á sig rögg í samstarfi við alla þingflokka á Alþ. og grípa til þeirra ráðstafana sem okkar andstæðingur í þessu máli kemur til með að líta alvarlegum augum. Það er enginn vafi á því, að ef við t. d. bregðumst við á réttan hátt til þess að efla okkar landhelgisgæslu, - það hefur ekki komið fram enn í þessum umr. að það standi til að efla hana á þann hátt sem bretar telja eiginlega nokkra alvöru vera í, - ef það væri brugðið rétt við og landhelgisgæslan verulega efld, jafnhliða því sem við slitum stjórnmálasambandi við breta og tilkynntum NATO að við mundum loka fyrir aðstöðu þess hér í landinu á meðan bresk herskip væru innan okkar lögsögu, þá er þetta auðvitað algert lágmark og þá þætti mér a. m. k. að við hefðum svarað á viðeigandi hátt og hefðum þá kannske einhvern tíma til þess að hugsa okkur um næsta leik þar á eftir. En þessi biðtími, sem nú virðist eiga að verða, veikir okkar málstað að mínum dómi hættulega, og því þarf ríkisstj. að taka þetta á ný til endurskoðunar.



Herra forseti. Ég veit að hv. 2. þm. Austurl. hefur nýtt þann ræðutíma, sem honum er ætlaður, og mun þess vegna ekki segja nema aðeins örfá orð. Hann taldi, að ég hefði farið rangt með þegar ég sagði áðan í ræðu að fyrrv. ríkisstj. hefði ekki beitt því vopni, sem hér er verið að tala um, að hóta úrsögn úr NATO eða brottflutningi svokallaðs varnarliðs. Ef þetta hefur verið notað í tíð vinstri stjórnar, þá hefur það verið gert að mér fjarstöddum, því að ég minnist þess alls ekki að það hafi verið gert. Hitt má vera og það dreg ég alls ekki í efa, að ýmsir hópar, félagssamtök, hafi haft þessa leið á sinni stefnuskrá. Það var ekki meining mín að fara hér rangt með og þess vegna vildi ég nú koma þessu á framfæri, að ég minnist þess ekki - og endurtek það, að ég minnist þess ekki að fyrrv. stjórn, sem við áttum báðir sæti í, hafi tekið þá ákvörðun að nota þetta vopn í baráttunni við breta um 50 mílna útfærsluna. Ég tel mig muna það, að í sjónvarpsþætti, sem við tókum báðir þátt í, hv. 2. þm. Austurl. og ég, einhvern tíma í vetur, hafi þetta enn borið á góma og þá hafi hann enn staðfest það sem sitt álit að landhelgismálið og svokölluð varnarmál væru aðskilin mál sem ekki ættu að blanda saman. En ég vil ekki hafa þessi orð fleiri, vegna þess að ég veit að hv. 2. þm. Austurl. er, eins og ég áðan sagði, búinn með sinn ræðutíma.