Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Gísli Guðmundsson) : Þetta frv. á þskj. 70 er, eins og segir í grg. þess, flutt að tilhlutun hæstv. dómsmrh. Það felur í sér löggjöf, sem ætlazt er til, að komi í staðinn fyrir núgildandi lög um varðskipin og skipverja á þeim. - Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um málið á þessu stigi. Ég skal láta mér nægja að vísa til grg. þess, þar sem á það er bent, hver aðalatriðin séu. En aðalatriði þessa frv. eru í stuttu máli að ákveða um störf þeirra manna, sem á varðskipunum vinna, og ráðning þeirra, þar sem þeir eru gerðir að föstum starfsmönnum, og um launakjör. Ég vil leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og sjútvn.

* Flm. (Þorsteinn Briem): Það er talið, að hingað til hafi jafnan l0. hvert ár verið fjárfellisár hér á landi, og ef litið er yfir sögu landsins, kemur í ljós, að helmingur af þessum árum hafa verið mannfellisár. Flest fjárfellis- og mannfellisár stafa beint eða óbeint af fóðurskorti, sem hefir verið eitthvað mesta böl vort síðan á landnámsöld. Þó er enn í gildi það, sem Hannes Finnsson ritaði fyrir 100 árum, að ég ætla, að slæm nýting heys væri háskalegri en heyleysi. Enda hefir hún verið háskalegri skaðvaldur landsbúum en sjálfur heyskorturinn. Svo var árið 1887, er jafnvel nautpeningur féll og fé féll 309ó frá því, sem verið hafði 1881 Voru þess þá mörg dæmi, að peningur félli, enda þótt menn hefðu heybirgðir, vegna slæmrar nýtingar. Svo var og í fjárfellinum 1914. Þegar við þetta er að stríða fyrir íslenzkan landbúnað, að hey nýtast ekki, er ekki annað til ráðs en að bæta upp heyin með fóðurbæti. Hrakin hey vantar lífefni þau, sölt og annað, er nauðsynlegt er, og það veldur því, að kolvetnin nýtast ekki, þar sem eggjahvítan nær ekki því lágmarki, að kolvetnin komi að notum. Oft þarf ekki að bæta við nema litlu af efnum þeim, er vantar, til þess að skepnunum verði bjargað. Þar, sem fé er fóðrað á léttum heyjum, svo sem mýrgresi, má spara 5 þyngdir með dagsgjöf af fóðurmjöli, sem fer ekki yfir 25–10 gr. Af hröktu heyi má spara 6–7 þyngdir með sömu gjöf af síldarmjöli. Ef um töðugjöf er að ræða, nemur sparnaðurinn hinsvegar ekki svo miklu. Á landinu er talið að sé um 700 þús. fjár, og ef hverri kind eru gefin 25–40 gr. af fóðurbæti yfir gjafatímann, eða samtals 25 kg., þyrfti 3500 tonn af síldarmjöli alls, en það myndi svara til 175–200 þús. kg. af hrakningsheyi. Þetta dæmi sýnir, hve gott væri að geta tryggt. að þessi fóðurbætir væri alltaf til, en hann svarar til 2000 heyhesta. Oft koma fyrir ár, þegar tryggja þyrfti bændum þetta magn, og stundum meira, eins og eftir lökustu sumur. En nú hefir það komið fyrir, að þegar bændur vilja fá síldarmjöl til uppbótar heyjum sínum, hafa síldarverksmiðjurnar verið búnar að selja mestallt síldarmjöl sitt, svo að grípa varð til bráðabirgðal. til að hefta frekari útflutning, en þá var ekki eftir annað en 3. flokks vara. Þetta frv. er fram borið til að koma í veg fyrir slíkt. Er til þess ætlazt, að treysta megi því, að alltaf séu til í landinn þær birgðir fóðurmjöls, sem nauðsynlegar eru á hverjum tíma. Frv. ætlast til, að ríkisstj. sjái svo um, að verksmiðjurnar hafi jafnan þær birgðir fyrirliggjandi, sem Búnaðarfélag Íslands telur þörf á. Og til þess er ætlazt, að það verði jafnan 1. flokks vara. En 1. flokks vara til þessarar notkunar svarar ekki æfinlega til þess, sem er 1. flokks vara til útflutnings. Búnaðarfélaginn er falið að hafa eftirlit með því, að þessu ákvæði sé framfylgt. Þetta er aðalmarkmið frv. Undanfarið hafa komið fram allmargar kvartanir frá bændum um það, að fóðurmjöl það, sem síldarverksmiðjurnar hafa selt þeim, væri ekki svo gott sem skyldi. Þessar kvartanir hafa verið lagðar fram á búnaðarþingi, og stj. Búnaðarfélagsins hefir verið falið að bæta úr þessu. En það hefir ekki tekizt, og er því full þörf á að selja l. um þetta. En jafnframt því, sem frv. vill tryggja bændum nægar fóðurmjölsbirgðir, eru í frv. ýms ákvæði, sem lúta að því, að hægt sé að selja þetta fóðurmjöl bændum og sveitarfélögum með sem lægstu verði. Þar að lýtur t. d. ákvæðið um, að ríkið taki að sér að greiða verksmiðjunum vinnulaun, sem greidd yrðu í sambandi við geymslu mjölsins. Í öðru lagi er ákveðið, að verksmiðjurnar skuli selja mjölið við kostnaðarverði. Þá er í frv. ákvæði um, að umboðsmaður Búnaðarfélagsins skuli eiga aðgang að gögnum verksmiðjanna, til þess að geta komizt að raunverulegu kostnaðarverði. Hinsvegar er ákveðið, að tryggja skuli verksmiðjurnar gegn skaða, er þær kunna að verða fyrir, ef verðbreytingar verða á mjölinu. Og til að tryggja verksmiðjurnar gegn slíkri áhættu, er svo fyrir mælt, að mjölið skuli greitt þeim við móttöku. Auk þess er ríkisstj. heimilað að greiða úr ríkissjóði kostnað við að flytja mjölið á hafnir, sem Eimskipafélagsskipin og önnur skip, sem styrkt eru af ríkinu, koma á. Má gera ráð fyrir, að mest af þeim flutningum muni fara fram með þeim skipum, og er þetta því ekki mikill ábaggi á ríkissjóð. Og þar sem Eimskipafélagið og flóabáturinn eiga hlut að máli, mætti vafalaust komast að góðum kjörum um þetta, þar sem ríkið styrkir þessi skip. Það er varla vafi á því, að einmitt á þennan hátt verður með kostnaðarminnstu móti hægt að styðja landbúnaðinn í því að afla sér fóðurbætis til þess að tryggja bústofn sinn. Þá eru í frv. tekin upp hliðstæð ákvæði við þau, sem nú eru í l. frá 1917, um það, að ríkissjóður taki að hálfu leyti þátt í vasta- og geymslukostnaði þess forða, sem fóðurkaupafélög, hreppa-, sýslu- eða bæjarfélög vilja tryggja sér með samningum við verzlanir um það, að þær hafi nægar birgðir af þessum vörum fyrirliggjandi frá 1. des. til maímánaðarloka. Þó að þessi ákvæði séu mjög svipuð þeim, sem eru í núgildandi lögum, þótti samt rétt að taka þau hér upp og koma þeim fyrir í einfaldara formi en gert er í l. um kornforðabúr frá 1917, því reynslan hefir sýnt, að þau margbrotnu ákvæði þeirra um samþykki og ýms ytri form hafa heft það, að þessi lög kæmu að notum. Þess vegna þótti flm. fara betur á því að taka upp í einfaldara formi þau ákvæði þeirra laga, sem helzt koma að notum, og feila lögin sjálf úr gildi að öllu leyti. Viðvíkjandi þeim kostnaði, sem af þessu mundi leiða, þá er fyrst að líta á það vaxtatap og geymslukostnað, sem yrði að bæta síldarverksmiðjunum upp ef þær yrðu að geyma eitthvað af síldarbirgðum sínum fram yfir áramót vegna ákvæða laganna. Það má vitanlega gera ráð fyrir því, að þegar sérstök hallærissumur koma, verði þessi kostnaður mikill, en í meðalári þarf ekki að búast við honum svo ýkjamiklum. Það má telja, að þessi geymslukostnaður myndi nema um 10 þús. kr. á hver þús. tonn. Ég geri ekki ráð fyrir, að eftir meðalsumur yrðu það mörg þús. tonn, sem síldarverksmiðjunum væri ætlað að geyma fram yfir áramót, og yrði þá kostnaðurinn ekki tilfinnanlegur. Aftur á móti yrði þessi kostnaður meiri í sérstökum hallærum, en ég hygg, að enginn sé svo skapi farinn, að hann myndi þá sjá eftir þessum kostnaði. En á það er að líta, að nú fyrir tveimur þingum voru sett lög um fóðurtryggingasjóð, sem gerði ráð fyrir útgjöldum úr ríkissjóði, sem næmu 75 þús. kr. árlega. Nú mun reynslan hafa sýnt, að þess mun ekki að vænta, að þau lög verði svo mikið notuð sem búizt var við, þegar þau voru sett. Nú er ekki kunnugt um það í atvmrn., að neinn aðili hafi gert undirbúning að því að nota sér þau lög. Má því vænta þess, að meðan svo er sparist þessar þús. algerlega. Og þó að ríflega yrði áætlað, geri ég ekki ráð fyrir því, að þessi lög myndu verða kostnaðarsamari en svo, að þau myndu í mesta lagi taka sem svarar 2/3 af þeim útgjöldum, sem nefnd lög gera ráð fyrir. A. m. k. myndi það ekki verða nema þegar um sérstök harðærissumur væri að ræða. Ég geri ekki ráð fyrir því, að menn vilji endilega haga fóðurtryggingalögunum á þá leið, að ná sparnaðinum með því að haga lögunum þannig, að enginn hafi gagn af þeim, heldur að ná sem mestum sparnaði jafnhliða því, að þau geti komið landbúnaðinum að sem mestum notum. Þá leið höfum við viljað fara með þessu frv., hvernig svo sem það hefir tekizt. Viðvíkjandi þeim kostnaði, sem af þessu kann að verða, vil ég að lokum vitna í orð Torfa heitins frá Ólafsdal, sem hann ritar árið 1914, þar sem hann segir: „Það er að spara eyrinn en fleygja krónunni að skera við neglur sér tillag landssjóðs til hallærisvarnanna. ... Það er langsamlega tilvinnandi að leggja hann fram.“ Ég ætla, að það sé tilvinnandi fyrir þjóðfélagið, að ríkissjóður leggi fram þann kostnað, sem þetta frv. hefir í för með sér. Að svo mæltu vil ég óska þess, að þetta frv. verði látið ganga til 2. umr. og landbn.

*Finnur Jónsson: Þetta frv. lýtur að því að tryggja það, að síldarmjöl verði ekki flutt úr landi, ef þörf kynni að verða á því til fóðurs handa búpeningi landsmanna. Nú eru þegar fyrir í lögunum ákvæði, sem tryggja, að slíkur útflutningur fari ekki fram, þannig, að ákvæði frv. virðast í því efni vera alveg óþörf. Ég hygg, að hv. flm. þessa frv. hljóti að vera kunnugt um, að það má ekki flytja síldarmjöl úr landinu nema með leyfi stj., og hún hagar þeim leyfisveitingum þannig, að hér liggi nægar birgðir fyrir af síldarmjöli til fóðurs. Þetta frv. gengur að vísu það skemmra, að það virðist eiga að ná aðeins til síldarverksmiðja ríkisins, en núgildandi l. ná líka til verksmiðja einstakra manna, og þar sem síldarverksmiðjurnar eru dreifðar um landið, þá sýnist vera meiri trygging í þeim ákvæðum, sem nú eru í l. um þetta, en í þeim, sem hv. flm. leggja til, að verði lögfest. Ég sé, að hv. flm. hafa tekið upp í þetta frv. ákvæði um það, að mjölið skuli jafnan selja með kostnaðarverði. Þetta ákvæði er einnig í núgildandi l. um síldarverksmiðjur ríkisins, en það er ákvæði, sem aldrei hefir verið framkvæmt og virðist óframkvæmanlegt. Ég sé ekki ástæðu til að fara nákvæmlega út í það mál, en vil benda á, að árið 1935, ef þessu ákvæði hefði verið framfylgt, hefði kostnaðarverð síldarmjölsins verið svo hátt, að enginn hefði getað keypt það til fóðurbætis. Þetta virðist að nokkru leyti hafa vakað fyrir hv. flm., því í 4. gr. frv. segir: ... „þó eigi yfir samsvarandi verði á erlendum markaði“. Ég vil skjóta því til n., sem fær með þetta mál að gera, ef hún leggur til, að það nái samþykki, að hún taki út úr þetta með kostnaðarverðið í frv., því það er ákvæði, sem hefir sýnt sig, að ekki er hægt að framkvæma. Þetta gæti e. t. v. orðið bændum til einhvers gagns viss ár, en annan tíma gæti það líka orðið til þess, að þeim væri ómögulegt að kaupa neitt síldarmjöli. Ef ríkisverksmiðjurnar fá minna verð fyrir lýsi en gert hefir verið ráð fyrir, þá verður verðið á mjölinu svo hátt, að það verður ókaupandi. Ég get vel fellt mig við það, að í l. sé tiltekið, að verðið eigi að miðast við samsvarandi verð á erlendum markaði, en ég vil eindregið beina því til hv. flm. og n., að taka burt úr l. þetta ákvæði um kostnaðarverð, af þeim ástæðum, sem ég hefi þegar tilgreint. Ég hefi þegar hent á, að núgildandi l. eru í rauninni viðtækari en þetta frv., og ég vildi sömuleiðis óska, að hv. landbn. tæki þetta til athugunar, þar sem nú má ekki flytja út síldarmjöl frá verksmiðjum einstakra manna, nema leyfi ríkisstj. komi til. Það er gert ráð fyrir því í þessu frv., að ríkisverksmiðjurnar einar verði skyldaðar til að geyma fóðurmjöl. En það virðist ástæðulaust að láta þessa skyldu ekki ná til annara verksmiðja einnig, ef svo vildi við horfa. En jafnframt verður að krefjast þess, að bæði þeim og öðrum verksmiðjum, sem lagðar eru þessar skyldur á herðar, verði tryggt fullt verð fyrir sínar afurðir. Þetta er ekki fullkomlega tryggt í þessu frv., þó gert sé ráð fyrir, að verksmiðjunum verði greiddur geymslukostnaður og vaxtatap, því slík geymsluskylda getur líka haft í för með sér verðfall á síldarmjölinu, og það er alveg ástæðulaust að leggja sjávarútvegnum slíkt tap á herðar. Annars vil ég leiða athygli að því, sem ýmsir hafa haldið fram bæði fyrr og síðar, að það getur verið varasöm ráðstöfun að banna útflutning á síldarmjöli, en leyfa ekki innflutning á erlendum fóðurbæti, því síldarmjölið er ekki gott eingöngu t. d. fyrir kýr. Og það hafa margir hændur haldið því fram, sem kunnugir eru þessum málum, að það borgi sig eins vel að flytja inn nokkuð af erlendum fóðurbæti og aftur á móti meira út af síldarmjöli. Annars skal ég ekki um þetta dæma, en ég vil leggja áherzlu á það, að Alþingi lögfesti ekki nein ákvæði, sem þegar hafa sýnt sig vera óframkvæmanleg, og leggi hvorki síldarverksmiðjum ríkisins né einstakra manna þær skyldur á herðar, sem gætu haft fjárútlát í för með sér, með því að gera þeim að skyldu að vera fóðurforðabúr fyrir landbúnaðinn, án þess að full greiðsla komi fyrir.

* Flm. (Þorsteinn Briem) : Hv. þm. Ísaf. gerði nokkrar aths. við þetta frv. og minntist í því sambandi á l. frá 1935, sem ná til allra síldarverksmiðja, og taldi hann þau næg í þessu efni. Ég geri ráð fyrir, að þau l. yrðu enn í gildi og til þeirra yrði gripið, þegar síldarverksmiðjur ríkisins gætu ekki látið nægilegt fóðurmjöl af hendi í þessu skyni, en menn sneru sér fyrst til ríkisverksmiðjanna. Vegna ýmsra ákvæða, sem eru í þessu frv., þá er miklu auðveldara að eiga þar við stofnun ríkisins sjálfs en einkafyrirtæki. T. d. eru hér ýms ákvæði um eftirlit, sem mundi verða miklu auðveldara að koma fyrir gagnvart ríkisfyrirtæki en fyrirtækjum einstakra manna. Hv. þm. Ísaf. talaði um það, að hér væri verið að þrengja kost ríkisverksmiðjanna og nefndi sérstaklega, að ríkisverksmiðjurnar gætu orðið fyrir miklum skaða af verðfalli. Ég skal minna hann á 3. málsgr. í l. gr. frv., þar sem einmitt er sett undir þann leka, að síldarverksmiðjurnar verði fyrir nokkrum skaða af verðfalli. Það á að bæta þeim það, svo að þær verði skaðlausar af. Þess á einmitt að gæta við verðlagningu næsta ár, að síldarverksmiðjurnar fái upp þann halla, sem þær kunna að hafa orðið fyrir vegna verðbreytinga á birgðum fyrra árs, svo að sá agnúi er tilefnislaus. En m. a. í sambandi við þessa uppbót, sem verksmiðjunum er ætluð, er auðveldara að binda þessi ákvæði að mestu við síldarverksmiðjur ríkisins, vegna þess, að það er hægra að eiga reikninga við ríkisfyrirtæki en einkafyrirtæki, og gæti orðið af þessu málshöfðun og annað slíkt, ef einkafyrirtæki ættu í hlut. Það er ein af ástæðunum til þess, að þetta frv. er að mestu bundið við síldarverksmiðjur ríkisins. Annars hafði, að því er mér skildist, hv. þm. Ísaf. það sérstaklega við þetta frv. að athuga, að hér væri haldið þeim ákvæðum, sem nú eru í l. um það, að verksmiðjurnar skuli selja mjölið með kostnaðarverði. Það er nú svo ákveðið í núgildandi lögum, en hér er þeim ákvæðum breytt þann veg, að verðið skuli þó ekki vera hærra en samsvarandi verð á erlendum markaði. Það má vel vera, að það kosti nokkur óþægindi fyrir verksmiðjustj. að reikna út það raunverulega kostnaðarverð. En ég hygg þó, að jafnan verði þess kostur að komast nokkuð nærri því, þó ekki náist það nákvæmt. Og til tryggingar því, að bændur verði ekki beittir órétti í þessu etni, þá er einmitt ákvæði um heimild handa Búnaðarfélagi Íslands til að hafa eftirlit með því. Hv. þm. er kunnugt, að það verðlag í sumum verksmiðjunum, sem stundum hefir verið sett á mjöl, hefir valdið óánægju og tortryggni meðal almennings, enda munu þess dæmi, að verksmiðjurnar hafi leiðrétt það verð, sem búið var að setja fyrir mjög skömmu, nokkrum vikum, og þetta sýnir, að það er full þörf, að þarna sé öðrum aðiljanum, eða fulltrúa landbúnaðarins, veittur réttur til þess að hafa þar nokkurt eftirlit. Það, sem hv. þm. talaði um nauðsynina á erlendum fóðurbæti, þá er það aldrei nema rétt hjá honum, að gagnvart sumum búpeningi verður varla komizt hjá því að hafa erlendan fóðurbæti, ef gefa á fóðurbæti svo miklu muni. En að sá fóðurbætir sé ekki útilokaður með ákvæðum frv., getur hv. þm. komizt að raun um, ef hann les 8. gr. frv., þar sem eru ákvæði, er snerta erlendan fóðurbæti og þátttöku hins opinbera í því að gera mönnum sem viðráðanlegast að afla hans og eiga nægar birgðir af honum. Annars get ég getið þess, fyrst ég stóð upp, að það hefir fallið úr í prentun í fyrstu málsgr. 8. gr. frv. orðið bæjarfélag. Það er vitanlega meiningin, að bæjarfélögin hafi sama rétt og njóti þeirra sömu hlunninda og hreppa- og sýslufélög, sem gr. gerir ráð fyrir.

*Finnur Jónsson: Það er rétt hjá hv. þm. Dal., að mér hefir skotizt yfir 3. málsgr. 4. gr. frv., þar sem talað er um verðbreytingu á fóðurmjöli. En ég vildi minnast dálítið nánar á þetta kostnaðarverð síldarmjölsins. Ég gat þess áðan, að þessu ákvæði hefði aldrei verið framfylgt vegna þess, að menn í rauninni geta ekki reiknað út, þegar farið er að selja síldarmjölið, hvað kostnaðarverðið er. Og þetta ákvæði, sem er í núgildandi l. um síldarverksmiðjur, mun hafa verið tekið upp úr eldri l., án þess að flm. hafi gert sér ljóst, hvað þetta kostnaðarverð er. Ég vil taka af þessu dæmi. Ef kostnaðarverð síldarmjölsins á að vera það verð, sem þarf að vera á mjölinu, til þess að ríkisverksmiðjurnar rétt svari kostnaði, en gefi ekki neinn ágóða, þá getur verðið, ef lýsisverðið hækkar eitthvað frá því áður, orðið ákaflega lágt. Ef hinsvegar lýsisverðið skyldi lækka mjög mikið eða verksmiðjurnar fá litla síld, þannig að reksturinn bæri sig ekki, gæti kostnaðarverðið farið upp úr öllu valdi. þess vegna er það óheppilegt, bæði fyrir verksmiðjurnar og bændurna, að þessu ákvæði sé haldið í l. Í öðru lagi vil ég benda á, að þau atvik koma fyrir á hverju ári, að ekki er hægt að reikna út kostnaðarverð mjölsins fyrr en búið er að selja það allt, ef á að fylgja þeirri reglu, að selja mjölið svo ódýrt, að sá ágóði, sem kann að vera af rekstri verksmiðjanna, gangi allur til þess að lækka mjöl erðið. Nú eiga verksmiðjurnar alls um 3800 tonn af síldarlýsi, en ekki nema um 700 tonn af síldarmjöli. Nú getur verið, að þetta síldarlýsi verði ekki selt fyrr en búið er að selja allt mjölið. Meðan svo er, er ekki hægt að reikna út neitt, sem heitir kostnaðarverð á mjölinu. Það verður að miða algerlega við verð á erlendum markaði, og það er það, sem hefir verið gert. Hv. þm. Dal. gat þess, að síldarmjölsverðið hefði verið leiðrétt í ár. Þetta er ekki rétt. Síldarmjölsverðið var fyrst ákveðið þannig, að það var miðað við verð á erlendum markaði og við það, að síldarverksmiðjurnar þyrftu að geyma mikið af mjöli fram eftir vetrinum og létu mikið af því án staðgreiðslu. Það, sem gerist, þegar mjölverðið er reiknað út, er ekki annað en það, að tekið var tillit til vaxtataps og geymslukostnaðar, sem hv. þm. með þessu frv. leggur til, að verði gert. Nú fóru fram ýms samtök bænda um það, að kaupa síldarmjölið gegn staðgreiðslu að loknum síldveiðitímanum, þannig, að það féll ekki á það neinn geymslukostnaður eða vaxtatap. Þá var sett sérstakt verð á mjölið, miðað við þesskonar afhending. Annað hefir ekki gerzt á þessu ári viðvíkjandi mjölverðinu. Það hefir komið fyrir oft áður, að síldarmjöl frá verksmiðjum ríkisins hefir verið selt innanlands hærra verði en fékkst fyrir það á erlendum markaði. Það er full ástæða til að setja ákvæði, sem hindri, að það sé gert. Hinsvegar hefir þetta ekki átt sér stað síðan núv. verksmiðjustjórn tók við völdum, heldur hefir verið farið svo nærri kostnaðarverði sem föng eru á. Ég vil ítreka þau tilmæli mín við hv. landbn., að hún feili niður þetta ákvæði um kostnaðarverð, en setji í staðinn, að mjölið verði selt innanlands tilsvarandi sama verði og erlendis, að frádregnum geymslukostnaði og útflutningsgjaldi.

* Flm. (Þorsteinn Briem): Hv. þm. Ísaf. viðurkenndi, að sér hefði skotizt yfir atriðin, sem ég benti honum á, svo að ég ætla ekki að tala meira um það. En hann berst enn á móti réttlætiskröfunni um kostnaðarverð og færir það til málsbóta, að þessum ákvæðum laganna yrði aldrei framfylgt; það sé svo langt frá því, að það hafi nokkurn tíma verið hægt, að síldarmjöl hafi oft verið selt hærra verði hér á landi en hægt hafi verið að fá fyrir það erlendis. Það er einmitt þetta, sem sýnir bezt þörfina á slíkum ákveðum, sem sett eru í frv., þar sem gert er ráð fyrir að selja mjölið, komið í skip á verksmiðjuhöfn, við kostnaðarverði, þó eigi yfir samsvarandi verði á erlendum markaði. Þarna er sleginn varnaglinn við því, sem hv. þm. Ísaf. segir, að komið hafi fyrir. Þó að hann segi, að það hafi ekki viljað til síðan hann kom þar til valda, mun það ekki þykja nægileg trygging fyrir því, að það komi aldrei fyrir í framtiðinni. Hann telur ýmis tormerki á því, að hægt sé að reikna út rétt kostnaðarverð fyrr en búið sé að selja alla framleiðslu sumarsins. Ég hygg, að það væri þó alltaf hægt að reikna út kostnaðarverðið árið á undan, og síðan mætti áætla hækkun eða lækkun frá því „prósentvís“ og eftir þeim líkum fara nærri um kostnaðarverðið. A. m. k. ættu ákvæði frv. að vera næg trygging þess, að slíkt hneyksli komi ekki oftar fyrir, að þessi vara sé seld hærra verði hér en erlendis, að menn noti sér neyð íslenzkra bænda á slíkan hátt í gróðaskyni. Ég hygg því, að þessi ákvæði séu alveg nauðsynleg.

*Finnur Jónsson: Hv. þm. Dal. hefir skotizt yfir það, að ég tók vel undir, að það væri nauðynlegt ákvæði, að síldarmjölið skyldi ekki selt hér hærra verði en fengist erlendis, að frádregnu útflutningsgjaldi og kostnaði við geymslu, flutninga o. þ. h. Hitt atriðið hefi ég bent honum á, að ómögulegt sé að framkvæma. Þá er það eina rétta að miða við erlenda verðið. Það eitt er réttlætanlegt, þegar reikna á út verðið, sem greitt er fyrir síldina til útgerðarmanna og sjómanna. Hv. þm. Dal. sýndist verða alls hugar feginn, þegar ég fræddi hann um það, að einhvern tíma hefði komið fyrir, að mjölið hefði verið selt bændum dýrar en útlendingum. Hann má það. En ég benti honum ekki á það til þess að kasta rýrð á fyrrv. verksmiðjustjórn. Orsökin var aðeins sú, að það var ekki hægt og er ekki hægt að reikna þetta út svo, að ekki verði einhverjum aðilja gert rangt til. Hverri verksmiðjustjórn verður það eðlilega fyrst fyrir að reikna þetta kostnaðarverð fyrirfram nógu hátt, til að fyrirbyggja tap. Ég álít það óviðeigandi ummæli hjá hv. þm. Dal. að láta sér um munn fara, að fyrrv. verksmiðjustjórn hafi þarna viljað nota sér neyð íslenzkra bænda. Meinið var, að verksmiðjustjórnin hafði fyrir sér loðin lagaákvæði, sem enginn getur skýrt út. Eða vill hv. þm. Dal. gefa skýring á því, hvað meint er með þeim? Og ætlast hann nú til þess, ef ágóði verður á verksmiðjurekstri ríkisins eitthvert sumar, að hann yrði notaður til þess næsta ár að setja niður verð til bænda, þannig að sjómenn borguðu þeim beinan styrk til fóðurbætiskaupa?

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Án þess að fara að ræða um þetta frv. vil ég segja frá því, að þetta mál er í undirbúningi hjá Framsfl., og var það þegar í þingbyrjun. Því það hefir sýnt sig, að ákvæðin, sem nú eru í lögum um þetta, eru óframkvæmanleg. En það eru eiginlega þau gömlu ákvæði, sem mér skilst, að þetta frv. eigi að staðfesta. - Tveir af þm. Framsfl., hv. þm. Mýr., Bjarni Ásgeirsson, og hv. 2. þm. Skagf., Steingrímur Steinþórsson, hafa samið frv. um málið og höfðu það fullbúið fyrir viku. Ég býst við, að það verði bráðlega borið fram hér í d. - Það er alveg rétt hjá hv. þm. Ísaf., að ákvæðin um kostnaðarverðið eru óframkvæmanleg. Það þurfa að vera gefnir nógu margir „faktorar“ í dæminu til þess, að hægt sé að reikna það. Auk þess ræki þetta sig á önnur ákvæði, sem alls ómögulegt yrði þá að framkvæma, sem sé, að síldarverksmiðjur ríkisins kaupi síldina líkt og samvinnufélög og borgi hana síðar í hlutfalli við það, sem fæst fyrir afurðirnar á erlendum markaði. Ef sú regla væri tekin upp samkv. lögum, yrði aldrei hægt að reikna út kostnaðarverð. Þegar vel seldist, yrði þannig þeim mun hærra verðið til sjómanna og útgerðarmanna. Ákvæði um kostnaðarverð er óleyfilegt að setja í lög af því, að þau stríða gegn þessu. En hvort sem væri, eru þau óframkvæmanleg. - Núna liggur mikið af afurðunum óselt. Þess vegna er alls ekki hægt að segja bændum, hvað mjölið ætti eiginlega að kosta. En það hefði valdið óánægju, ef ekki hefði verið ákveðið verð, þó raunar megi segja, að það hafi orðið að ákveða það út í bláinn. Annað, sem hv. þm. Ísaf. benti réttilega á, var munurinn, sem frv. gerir á síldarverksmiðjum ríkisins og öðrum. Síldarverksmiðjur ríkisins einar yrðu látnar leggja til tugi þúsunda í styrk til fóðurbætiskaupa. Það mundi geta numið a. m. k. 80 þús. kr. á ári, að því er þeir, sem kunnugastir eru, telja. Þess vegna er farið fram á það í frv. þeirra hv. þm. Mýr. og hv. 2. þm. Skagf., að sú skylda verði lögð á allar síldarverksmiðjur, sem fyrir eru í landinu. Ég álít það stórum réttara en að leggja byrðina á síldarverksmiðjur ríkisins einar, til að gera þeim erfitt að standast samkeppni.

* Flm. (Þorsteinn Briem): Hv. þm. Ísaf. talaði enn um kostnaðarverðið og segir, að ákvæðin séu ekki framkvæmanleg. Ég benti á, að það er alltaf hægt að reikna út kostnaðinn árið á undan og miða við hann. Þá mundu vera gefnir nægilega margir „faktorar“ til þess að mega reikna nokkurn veginn hækkun eða lækkun á kostnaðarverði síldarafurða. Vitanlega ætti að hafa kostnaðarverðið svo hátt, að verksmiðjurnar séu skaðlausar af. - Mér skildist, að aðallega vekti fyrir hæstv. forsrh. að setja flokksstimpil á málið, og því ætla ég ekki að fara inn á það, sem hann sagði -