Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hefur verið sagt og sennilega með réttu, að við Íslendingar séum deilugjarnir í meira lagi. Við höfum deilt um flest milli himins og jarðar, og nú á síðari árum, eftir að listhneigð þjóðarinnar hefur skotið nýjum rótum, unnið ný lönd, hafa deilur um myndlist orðið fyrirferðarmiklar í íslenzku þjóðfélagi. Deilt hefur verið um listastefnur og einstaka listamenn, oft af miklum ákafa, kannske óþarflega miklum stundum. Slíkar deilur geta þó verið eðlilegar og jafnvel næsta gagnlegar, sé þeim haldið innan sæmilegra takmarka. Bera þær þá vott um andlegt líf. Athygli hlýtur það að vekja í okkar deilugjarna landi, að einhver fyrirferðarmesti og um flesta hluti sérstæðasti persónuleiki okkar á sviði myndlista hefur jafnan verið hafinn yfir þessar deilur. Hann hefur svifið þar fyrir ofan og utan, óheftur af öllum lögmálum, sem afmarka braut hversdagsmannsins. Þessi listamaður er Jóhannes Sveinsson Kjarval. Hann hefur málað myndir með hliðsjón af svo að segja öllum listastefnum síðustu 40–50 ára og þó engri þeirra að öllu háður. Hann hefur hlotið lof hinna ólíkustu manna, allt frá íhaldssömustu natúralistum til róttækustu nýjungamanna í myndlist. Í nær hálfa öld hefur hann málað þúsundir listaverka, sjálfsagt misjafnra að listgildi, en jafnan ausið af mikilli auðlegð skapandi listamannshugar og dreift gjöfum sínum á báðar hendur. Mun sá Íslendingur vandfundinn, sem hefur ekki skynjað að nokkru persónuleik listamannsins Kjarvals og átt unaðsstundir við að virða fyrir sér hin fjölbreytilegu listaverk hans. Hafa menn oft fundið til þess, að myndir Kjarvals eru dreifðar víðs Vegar og hvergi til viðhlítandi safn þeirra, sízt aðgengilegt almenningi. Fyrir 10 árum, skömmu áður en Kjarval var sextugur, var vakin nokkur hreyfing í þá átt að fá úr þessu bætt, jafnframt því sem listamanninum yrði tryggð viðunandi aðstaða til iðkunar listar sinnar og hæfilegur samastaður á efri árum. Skyldi reist Kjarvalshús, er væri hvort tveggja í senn, listasafn og bústaður listamannsins. Fjórir hv. alþm. báru þá fram þáltill. um málið, er hlaut samþykki Sþ. 2. marz 1945. Ég vil leyfa mér að lesa þessa till., með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að heimila ríkisstj. að verja allt að 300 þús. kr. af tekjuafgangi ársins 1944 til að reisa í Reykjavík sýningarsal og íbúð. Skal ríkisstj. á 60 ára afmæli Jóhannesar Kjarvals næsta haust bjóða honum að búa og starfa í þessu húsi og gera jafnframt ráðstafanir til þess, að þar verði komið upp til varðveizlu og sýnis sem fullkomnustu safni af málverkum eftir þennan listamann.“ Ekki er mér kunnugt um, að neitt hafi orðið úr þeim framkvæmdum, sem hér um ræðir. Nú í dag eru rétt 10 ár liðin, síðan fyrrgreind þál. var samþ. hér á hv. Alþ. Til þess að ýta við þessu máli og fá úr því skorið, hvar það er á vegi statt, höfum við hv. 1. landsk. þm. (GÞG) leyft okkur að flytja fyrirspurn, er svo hljóðar: 1. Er starfandi stjórnskipuð nefnd, sem hefur með höndum undirbúning að byggingu safnhúss fyrir málverk Jóhannesar Kjarvals? 2. Hefur fé það, sem Alþ. með þál. 2. marz 1945 heimilaði ríkisstj. að verja til byggingar slíks húss, verið greitt? 3. Hafi ekkert verið að máli þessu unnið, hyggst ríkisstj. þá að hafa forgöngu um framkvæmdir ? Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. svari fúslega þessari fyrirspurn.



Herra forseti. Samkvæmt þál. þeirri frá 2. marz 1945, sem nefnd er í fyrirspurninni, skipaði menntmrn. 27. marz 1945 þriggja manna nefnd til þess að undirbúa og framkvæma byggingu á sýningarsal og íbúð handa Jóhannesi Kjarval málara. Í nefndina voru skipaðir Sigurður Guðmundsson húsameistari, Kristján Jónsson kaupmaður og Valgeir Björnsson hafnarstjóri. Hinn 7. júní 1945 ritaði menntmrn. fjmrn. svo hljóðandi bréf: „ Menntmrn., Reykjavík, 7. júní 1945. Hinn 13. marz 1945 sendi Alþ. þessu ráðuneyti svofellda ályktun um listasafn, er samþ. hafði verið í þinginu 2. sama mánaðar. „Alþingi ályktar að heimila ríkisstj. að verja allt að 300 þús. kr. af tekjuafgangi ársins 1944 til að reisa í Reykjavík sýningarsal og íbúð. Skal ríkisstj. á 60 ára afmæli Jóhannesar Kjarvals næsta haust bjóða honum að búa og starfa í þessu húsi og gera jafnframt ráðstafanir til þess, að þar verði komið upp til varðveizlu og sýnis sem fullkomnustu safni af málverkum eftir þennan listamann.“ Samkvæmt þessu skipaði ráðuneytið hinn 27. marz s.l. þriggja manna nefnd til að hrinda verkinu í framkvæmd. Nú mun fjmrn. hins vegar hafa falið húsameistara ríkisins framkvæmd byggingarinnar, og hefur því nefnd sú, er þetta ráðuneyti skipaði, sagt af sér störfum. Verður að líta svo á, að fjmrn. hafi tekizt á hendur framkvæmd þál., og mun þetta ráðuneyti eigi hafa frekari afskipti af málinu.“ Þetta er það eina, sem sést um afskipti menntmrn. af þessu máli, og hefur það því farið úr þess höndum nú fyrir nærri 10 árum. Samkvæmt upplýsingum ríkisbókhaldsins hefur ekkert fé verið greitt úr ríkissjóði í þessu sambandi. Hins vegar voru lagðar til hliðar og geymdar þær 300 þús. kr., sem þál. heimilaði. Skrifstofa húsameistara ríkisins segir, að lauslegir uppdrættir hafi á sínum tíma verið gerðir af húsinu, og skilst mér, sannast sagt, - annars mun hæstv. fjmrh. gera nánari grein fyrir viðhorfi fjmrn. til þessa máls, - að málið hafi strandað á þessum ágreiningi ráðuneytanna um það, hver ætti um það að fjalla, en það er sjálfsagt, að það verði tekið upp til nýrrar athugunar, hver greiðfærasta leið sé til framkvæmda í þessum efnum. En þá er auðvitað ljóst, að þær 300 þús. kr., sem lagðar voru til hliðar fyrir meira en 10 árum, hrökkva hvergi nærri til neinna verulegra framkvæmda í þessum efnum.



Í skjölum fjmrn. finnast ekki nein bréf eða neitt skriflegt varðandi byggingu húss yfir málverkasafn Jóhannesar Kjarvals málara, annað en bréf það frá menntmrn., dags. 7. júní 1945, sem hæstv. menntmrh. hefur skýrt frá í svari sínu við fyrirspurninni. Ef eitthvað fleira hefur farið á milli þáverandi fjmrh. og þáverandi menntmrh. um þetta mál, þá virðist það hafa verið munnlegt, og í ráðuneytinu finnst ekkert annað en þetta bréf frá þáverandi menntmrh. um það, að hann telji afskipti menntmrn. lokið af málinu. Skrifstofa húsameistara, sem fjmrn. hefur snúið sér til af þessu tilefni, hefur upplýst, að þar séu geymd frumdrög að teikningu af húsi, sem þál. frá 2. marz 1945 gerði ráð fyrir að yrði reist, og hafi Guðjón heitinn Samúelsson, þáverandi húsameistari ríkisins, gert þessi frumdrög á árinu 1945. Þær 300 þús. kr., sem þál. heimilaði ríkisstj. að verja til byggingar nefnds húss, hafa verið geymdar hjá ríkissjóði til ráðstöfunar í þessu skyni á sérstökum reikningi. Eins og að líkum lætur, telur fjmrn. það ekki í sínum verkahring að annast um framkvæmdir í þessu máli fremur en öðrum málum, sem eftir eðli sínu heyra undir önnur ráðuneyti. En við munum í fjmrn. hafa samband við menntmrn. um þetta mál og eiga þar með þátt í því að koma því á sporið, en það virðist hafa farið út af sporinu 1945 eða fyrir 9 árum fyrir einhvers konar meting á milli ráðuneytanna.



Herra forseti. Fyrir hönd okkar fyrirspyrjendanna vil ég leyfa mér að þakka hæstv. ráðherrum greið svör þeirra við fyrirspurninni. Ég vil í þessu sambandi minna á, að málið mun upphaflega hafa komið á dagskrá í sambandi við 60 ára afmæli listamannsins Jóhannesar Kjarvals. Ef ég man rétt, þá var það m. a. hinn valinkunni maður, Pétur Magnússon fjmrh., sem átti mjög verulegan hlut að því, að málið var tekið upp á sinum tíma. Það fékk mikinn stuðning á Alþ., eins og það þá var skipað, svo sem hin samhljóða samþykkt á þáltill. sýndi. Í fyrstunni virðast hafa verið gerðar allar eðlilegar ráðstafanir til þess að hrinda málinu í framkvæmd, en síðar, fyrir einhvers konar meting á milli ráðuneyta eða mistök, komizt út af sporinu, eins og hæstv. fjmrh. orðaði það. Um orðinn hlut er ekki að sakast, enda ekki aðalatriðið, úr því sem komið er. Hitt er aðalatriðið, að nú verði hafizt handa, enda eru nú önnur tímamót í ævi listamannsins í vændum. Hann mun eiga sjötugsafmæli í október n. k., 15. okt., að ég hygg, og væri vissulega vel til fallið, ef hæstv. ríkisstj. vildi beita sér fyrir því, - bezt væri, að það yrðu menntmrn. og fjmrn. í sameiningu, - að málið fengi framgang þannig, að þessi hugmynd, sem virtist eiga óskipt fylgi alþm. 1945, næði nú fram að ganga. Engin ástæða er til þess að ætla, að hugur Alþ. sé ekki enn hinn sami, þó að það sé öðruvísi skipað. Ef það væri vefengt, mætti auðvitað á það reyna, en ég hygg, að það sé óþarfi. Vil ég láta það verða mín síðustu orð í þessu sambandi að vænta þess, að hv. ráðuneyti bæði tvö hafi samvinnu um að hrinda þessari hugmynd í framkvæmd í sambandi við sjötugsafmæli listamannsins.



Herra forseti. Með fyrirspurn þeirri, sem við hv. þm. V-Húnv. (SkG) berum fram undir II lið á þskj. 357, er spurzt fyrir um það, hvort lokið sé undirbúningi að byggingu þingmannabústaðar samkvæmt fyrirmælum í 2. gr. l. nr. 84 1953 og hvenær megi vænta, að bygging hans verði hafin. Ég skal játa það, að mér og sjálfsagt okkur báðum fyrirspyrjendunum er kunnugt um það, að forsetum Alþ. hefur verið falið að athuga þetta mál, og má segja, að við hefðum getað spurt þá, og það hef ég nú reyndar gert, spurt einn forsetann nokkuð um þetta. En tilgangurinn með því að bera þetta fram í sjálfu Alþingi er sá, að við teljum rétt, að Alþingi fái skýrslu um málið, en teljum ekki nægja, þó að við sjálfir fáum forvitni okkar svalað um þetta efni. Það eru fyrirmæli, eins og segir í fyrirspurninni, í tveggja ára gömlum lögum, að á árinu sem leið skyldi hefja undirbúning að byggingu þingmannabústaðar og honum verða lokið það ár. En það eru meira en tveggja ára gömul lagaákvæði, að byggja skuli þingmannabústað, því að það var fyrst sett í lög með l. um breyt. á lögum um þingfararkaup alþm. frá 13. febr. 1943, eða fyrir 12 árum rúmum, og ekki nóg með það, heldur hafði sá vilji Alþingis, að reistur yrði þingmannabústaður. tvisvar sinnum komið fram. eftir að þessi l. voru sett. Það var samþ. - ég man ekki hvaða ár og hef ekki gætt að því - þáltill. um að skora á ríkisstj. að hefjast handa í þessu máli, og síðar var einhvern tíma samþ. á fjárl. heimild til þess að reisa þingmannabústað. Þetta hafði því verið samþ. þrisvar sinnum á Alþingi, áður en l. frá í hittiðfyrra, l. nr. 84 1953, voru sett. Alþingi hefur því nú samþykkt þetta fjórum sinnum. Þar sem ég var flm. að því frv., sem varð að l. 1943, ég var einnig 1. flm. að þáltill. um sama efni, sem samþ. var síðar, og að till. um fjárlagaheimild, þá þarf engan að undra það, þó að ég fyrir mitt leyti láti mig þetta mál töluvert miklu skipta, þó að sýnt sé nú. vegna þess aldurs, sem ég er kominn á, að ég persónulega mundi hafa sáralítil not þess, a. m. k. mjög takmarkaðan tíma, þó að þingmannabústaður yrði reistur. Ég leyfi mér að vænta greiðra svara um þetta efni.



Herra forseti. Það má nú kannske segja, að hv. fyrirspyrjandi, hv. 1. þm. Eyf. (BSt). hafi í rauninni gert hvort tveggja í senn að bera hér fram fyrirspurn á þskj. 357 og einnig að svara henni sjálfur. svo að það kann að vera að bera í bakkafullan lækinn að bæta þar nokkru við. En með því að fyrir hv. fyrirspyrjanda vakir ekki fyrst og fremst, eins og hann sjálfur segir. að fá vitneskju um, hvað hefur skeð í þessu máli, heldur einnig að aðrir hv. þm. geti fengið sömu vitneskju, þá skal mér vera ánægja að staðfesta, að svo miklu leyti sem til minna kasta hefur komið, það sem hann sagði um þetta. Það er rétt. að í 2. gr. l. nr. 84 1953 segir svo: „Reisa skal þingmannabústað svo fljótt sem því verður við komið. Skal undirbúningur. svo sem staðarval, uppdráttur o. s. frv. hafinn nú þegar og honum lokið á árinu 1954. Kostnaður við bygginguna greiðist úr ríkissjóði.“ Í bréfi til forsrn., dags. 12. febr. 1954. lögðu forsetar Alþ. til. að skipuð yrði sérstök n. til þess að fara með þetta húsbyggingarmál. Að fengnu bréfi forsetanna óskaði forsrn. eftir því, að kannað væri meðal utanbæjarþingmanna, hverjir þeirra mundu kjósa að búa í slíkum væntanlegum þingmannabústað. Nítján þingmenn svöruðu þeirri fyrirspurn afdráttarlaust játandi. Einn sagði: „Já, ef boðlegt er“ - annaðhvort að segja já eða húsið, - ég veit ekki, hvort hann átti við. Einn taldi það sennilegt, einn óvíst og enn einn vafasamt. Einn þm. var veikur, og varamaður hans óskaði ekki að taka afstöðu til málsins. Með bréfi 12. okt. 1954 skipaði svo forsrn. forseta Alþ., þá Jörund Brynjólfsson, Gísla Jónsson og Sigurð Bjarnason, ásamt skrifstofustjóra Alþingis, Jóni Sigurðssyni, í byggingarnefnd þingmannabústaðar. Jafnframt var húsameistara ríkisins falið að vera n. til aðstoðar. Aðrar upplýsingar getur forsrn. ekki gefið um þetta mál að svo stöddu, enda er það nú. eins og menn mega skilja af þessu, í höndum byggingarnefndarinnar.



Herra forseti. Í framhaldi af upplýsingum frá hæstv. forsrh. í sambandi við þingmannaheimilið vil ég leyfa mér að upplýsa eftirfarandi: N. sú, er skipuð var til þess að gera till. um að hefja undirbúning að byggingu þingmannaheimilis. hefur haft nokkra fundi um málið, og hefur húsameistari ríkisins athugað ýmsa möguleika, sem til mála gætu komið, en niðurstöður eru þær enn sem hér segir: Fyrst var rætt um að byggja bústað þingmanna á lóð Alþingis, áfast við þinghúsið, og hugsanlega stækkun þess. Ýmsir annmarkar komu í ljós í sambandi við þann stað. svo sem lóðarþörf vegna nauðsynlegrar stækkunar alþingishússins sjálfs, og því ekki vitað, hversu hagkvæmt mætti byggja á lóðinni, fyrr en fyrir lægi áætlun um húsnæðisþörf og stækkun þess. Með staðsetningu þingmannabústaðar á lóð þessari mundu skapast erfiðleikar um nýtingu lóðarinnar, ef málið væri leyst án tillits til þeirra þarfa alþingishússins. sem hins vegar er mikið og vandasamt undirbúningsstarf, og tekur langan tíma að ganga frá því. Enn fremur eru uppi raddir um það, að ráðhús Reykjavíkur verði byggt við norðurenda Tjarnarinnar. Með hliðsjón af því hefur skipulagið gert ráð fyrir torgi milli núverandi alþingishúss og Vonarstrætis og milli Oddfellowhússins og Þórshamars hins vegar. N. hefur haft um þetta fund með borgarstjóra og skipulagsnefnd, þar sem þessar áætlanir voru staðfestar. Til mála kom einnig að leita möguleika á viðbyggingu við Hótel Borg, þannig að bætt yrði um 40 herbergjum við hótelið, er Alþingi hefði fullan ráðstöfunarrétt á um þingtímann, en yrðu leigð út sem hótelherbergi á sumrin og þann tíma, sem Alþingi starfar ekki. Eftir allmiklar umræður um þessa lausn var frá henni fallið og ákveðið að leysa málið með sjálfstæðri og óháðri byggingu. En þrátt fyrir það hafði þessi möguleiki komið til greina og eigandi hótelsins ekki mótfallinn till. fyrir sitt leyti, ef til mála kæmi. Hefði slík lausn haft þann kost einan, að undanskilinni nálægð við alþingishúsið, að greiðari aðgangur hefði orðið að allri þjónustu og veitingasölum, sem naumast kemur til greina að byggja og reka í sjálfstæðu íbúðarhúsi, því að þá yrði fyrirkomulag þannig, að með hverri íbúð væri látið eldhús, þar sem unnt væri að matreiða hjá hverjum um sig, og í mesta lagi einn hóflegur. sameiginlegur salur í húsinu fyrir mötuneyti og samkomur, ef á þyrfti að halda, en þó á annan hátt en tíðkast í veitingahúsum. Því næst athugaði húsameistari möguleika til þess að byggja að nýju á lóð ríkisins við Tjarnargötu 32, og í því sambandi voru gerðir uppdrættir af húsi, er rúmaði bústaði þingmanna auk sala fyrir opinberar móttökur, svo sem nú er, en með nokkru rýmra móti. Við uppdrætti kom í ljós, að ef fullnægja ætti hvoru tveggja á þessum stað, miðað við lóðarstærð og skipulagsákvæði, var ekki unnt að koma þar fyrir nema tæpum helmingi þeirra íbúða, sem þurfti. Hins vegar voru það möguleikar á lausn málsins, ef á lóðinni yrðu eingöngu byggðir þingmannabústaðir. Þá varð auðvitað að finna aðra heppilegri lausn fyrir móttökusali ríkisstj., og mundi það einnig þurfa langan aðdraganda og tefði málið í heild. N. hefur því verið ásátt um að óska þess við Reykjavíkurbæ, að Alþ. verði úthlutað heppilegri lóð, er mætt geti þörfum fyrir þingmannaheimili, þannig að byggja megi þar myndarlegt íbúðarhús, er rúmi milli 25 og 30 þingmannaíbúðir. Er nú beðið svars og tillagna bæjarins í þessum efnum, og hefur verið óskað skjótrar afgreiðslu. Húsameistari ríkisins hefur gert till. að íbúðum, sem til mála gæti komið. Gerir hann ráð fyrir stærð þeirra allt að 70 m2 hver íbúð, er hafi góða stofu, svefnherbergi, bað og lítið eldhús. Enn fremur verði í húsinu sæmilegur matsalur og samkomusalur. Gert er ráð fyrir ekki færri en 25 íbúðum eins og að framan greinir, en kostnaður við hverja íbúð áætlaður eigi minni en 170 þús., eða við 25 íbúðir með öðru nauðsynlegu húsrúmi 4 millj. 250 þús., ef sú áætlun fær staðizt og að óbreyttu verðlagi eins og það er nú í dag. Þess skal getið, að í þessari áætlun er reiknað með, að rúmmetrinn í byggingunni kosti 800 kr., en í áætluninni er allur húsbúnaður undanskilinn. Ég vil svo að síðustu geta þess, að samkvæmt l. nr.84 frá 1953 er ákveðið, að byggja skuli bústaðinn á kostnað ríkissjóðs, svo að ekki er hægt, þótt öll undirbúningsvinna sé fyrir hendi, að hefja neinar framkvæmdir, fyrr en fyrir liggja fjárframlög á fjárl. til byggingarinnar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir upplýsingarnar, það sem þær náðu, og þó einkum og sérstaklega hv. þm. Barð. (GíslJ), sem jafnframt er einn af forsetum þingsins, fyrir hans upplýsingar, sem voru allmiklu fyllri. En svör bæði hæstv. ráðh. og hv. þm. Barð. bera það með sér, að þessu máli er töluvert skemmra komið áleiðis en það þing, sem ákvað, að hefja skyldi undirbúning og honum skyldi vera lokið á árinu 1954, ætlaðist til. Það er ekki að sakast um það og ekki hægt úr því að bæta, nema með því einu móti að hefjast nú handa og hraða öllum undirbúningi málsins sem allra mest, og vildi ég mega vænta þess, að bæði hæstv. stjórn, að því er til hennar kasta kemur, og hæstv. forsetar þingsins ynnu þar að, því að ég álít, að þetta sé ekki einasta nauðsynjamál þeirra þingmanna utan af landi, sem eiga hér sæti, heldur geti það jafnframt verið nauðsynjamál hinna einstöku kjördæma og héraða úti um land, vegna þess að það getur mjög greitt fyrir því, að hæfir menn utan úr héruðum fáist til að vera þm., sem sums staðar hefur alls ekki verið neinn afgangur af hingað til. Ég er nú ekki alveg viss um, að það sé rétt stefna að gera ekkert í þessu máli, fyrr en hægt er að byggja svo að segja höll, eins og hv. þm. Barð. var að lýsa. Ég held t. d., að það sé íbúðarhús til sölu hér í nágrenni við alþingishúsið, og fyndist mér það koma mjög til álita a. m. k. að athuga, hvort það gæti ekki leyst úr þessu í bráðina, og mér finnst ekkert við það að athuga, þó að fundin sé bráðabirgðalausn, vegna þess að þó að slíkt íbúðarhús yrði keypt, þá mundi án efa vera hægt að selja það aftur og sennilega þannig, að ríkið bæri ekki af því neinn skaða. Það hús, sem ég hef heyrt um að væri til sölu, er hér mjög nærri. Ég þekki það, af því að ég hef sjálfur búið þar á einu þingi, og ég hygg, að það sé mjög gott hús og gæti fullnægt þörfum nú til bráðabirgða.  Hv. þm. Barð. minntist í þessu sambandi á það, að ekki hefði þótt fært að byggja þingmannabústað í sambandi við alþingishúsið vegna væntanlegra bygginga, sem Alþingi sjálft þyrfti á að halda síðar til sinna þarfa. Það er auðvitað ekki hægt að bera fram beina fyrirspurn um það mál, en ég vildi þó, úr því að þetta var nefnt, aðeins láta það álit mitt í ljós, þó að ég sé farinn að eldast og þar af leiðandi kannske íhaldssamari og minna gefinn fyrir breytingar en þeir, sem yngri eru, að mér finnst, að aðbúnaður Alþingis hér í þessu litla húsi, þó að það væri ágætt á sínum tíma, sé nú orðinn með þeim endemum, að ekki sé hægt lengur við að una. Sannleikurinn er sá. að alþm. hafa hér engin starfsskilyrði í húsinu, síðan þeim fjölgaði eins og nú er orðið, og ég hafði gert mér von um það, að leysa mætti bæði þessi mál í einu lagi, þingmannabústaðinn og betri aðbúð fyrir Alþingi.



Herra forseti. Eins og menn rekur minni til, flutti ég á þinginu í fyrra þáltill. um, að aukið yrði lóðarrými þinghússins, og átti ég þá við, að þinghúsinu yrðu tryggðar þær lóðir, sem hér eru í kring, lóðin, sem listamannaskálinn stendur á, lóðin, sem góðtemplarahúsið stendur á út að Vonarstræti, og að athugað yrði um kaup á húsi í Vonarstræti, sem var eign Sigurjóns Sigurðssonar. Þessi till. gekk til fjvn. og sofnaði þar. Hún kom aldrei frá n.

Það var nú stuttur svefn, því að hún kom til hennar daginn áður en þingi var slitið.

Ég býst við, að hv. þm. hafi átt góðan þátt í að stinga till. svefnþorn.

Ja, ég var nú búinn að flytja brtt. við hana.

Jæja, hv. þm. getur gert aths., ef hann telur það við eiga. En í sambandi við þetta langaði mig til þess að spyrja hv. formann byggingarnefndar, hv. þm. Barð. (GíslJ), hvort n. hafi nokkuð unnið að því að tryggja þessi lóðarréttindi til handa þinghúsinu, í því trausti að sjálfsögðu, að þinghúsið fái að standa á þeirri lóð, sem það stendur nú á, og að hv. bæjarstjórn gangi ekki svo langt í því að útvega sér lóð fyrir ráðhús, að þinghúsið verði að víkja. Ég veit ekki, hvort ég tók alveg rétt eftir því, sem hv. formaður sagði, en mér fannst það liggja í orðunum, að vel gæti það komið til mála, að þingið yrði að víkja af lóð sinni vegna skipulags, sem við mætti búast að yrði samþ. í bænum. Ég skal þó ekki fullyrða um þetta, en vona, að það sé ekki til umr. í bæjarstjórninni. Mér hefur skilizt, að það sé m. a. verkefni byggingarnefndar að athuga stækkun þinghússins. Ég vil taka undir með hv. 1. þm. Eyf. (BSt), og ég veit, að flestir þm. eru á sama máli, að þinginu er ekki sæmandi lengur að hafast ekkert að í því að bæta húsakynni Alþingis og þar með greiða fyrir öllum starfsháttum þess. En mér skildist, eins og áður er sagt, að það mundi vera verkefni nefndarinnar að athuga um stækkun þinghússins og þar með einnig um stækkun þeirrar lóðar, er þinghúsinu ætti að fylgja í framtíðinni. Mér þætti vænt um, ef hv. form. n. gæti gefið upplýsingar um þetta atriði.



Herra forseti. Út af ræðu hv. 3. þm. Reykv. (BÓ) vil ég taka það fram, að það er ekki verkefni n. að leysa þann vanda, sem hann ræddi um í sambandi við sjálft þinghúsið. Henni er aðeins falið að leysa þann vanda að undirbúa byggingu þingmannabústaðarins, en ekki neitt annað í sambandi við þessi mál. Hins vegar hefur n. athugað þetta vegna þeirrar aðkallandi þarfar, því að það er mjög aðkallandi þörf að geta stækkað þinghúsið og aukið meira húsrými en þar er fyrir hendi nú, svo að skapast mættu betri vinnuskilyrði. Hvað snertir lóðir í kringum þinghúsið, þá er enginn vandi að koma þar fyrir bæði þingmannabústað og stækkun þinghússins, ef það færi ekki í bága við ákvarðanir skipulagsnefndar bæjarins, en skipulagsnefndin, eins og ég gat um áðan, hefur ekki viljað fallast á þær till., sem við bárum fram í því sambandi. Á því hefur strandað, og er því ekki hugsanlegt að geta komið fyrir þingmannabústað á þessari lóð. Af þessum ástæðum hefur n. heldur ekkert gert í því að tryggja þessar lóðir, sem hv. þm. talaði um. Um hitt atriðið, að flýta framkvæmdum, get ég upplýst það hér, að n. mun gera allt, sem í hennar valdi stendur til þess fyrst og fremst að fá samkomulag við bæinn um nýja lóð, ef það er mögulegt, eða á einhvern annan hátt að reyna að leysa það mál, því að það er ekki hægt að byrja á teikningum fyrr en vitað er, hvar húsið á að standa. Ég geri hins vegar ráð fyrir, að þessu geti ekki orðið lokið á meðan þetta þing situr. Hins mætti vænta, að þetta lægi allt fyrir, áður en þing kemur saman næst, og að þá fái Alþ. ástæðu til þess að taka ákvörðun um það, hvort veita skuli fé til þess að byggja eftir þeim teikningum, sem þá liggja fyrir, eða hvort þm. vilja láta gera aðrar framkvæmdir en n. leggur þá til. Mér er ókunnugt um það hús, sem hv. 1. þm. Eyf. talaði um að sé til sölu. Það sölutilboð hefur ekki komið til n. Nefndin hefur aðeins fengið tilboð um kaup á einu húsi, sem er í byggingu ekki hér alllangt frá þinghúsinu, uppi í Ránargötu, og hefur athugað gaumgæfilega þá teikningu alla og hefur ekki séð sér fært að mæla með því, að gengið yrði að þeim tilboðum.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði hér, eins og hann hefur oft áður sagt á þingi, að á því er brýn þörf að koma upp sérstöku gistihúsi eða heimili fyrir alþm., sem búsettir eru utan Reykjavíkur. Æskilegt hefði verið, að slíkt hús væri til og hefði lengi verið til, og ég tek alveg undir ummæli hans og óskir í þá átt, að þessu máli verði hraðað sem allra mest. Í því sambandi vil ég nefna hér eitt atriði, þar sem mér fannst kenna misskilnings hjá hv. þm. Barð., formanni byggingarnefndar, þar sem hann segir, að þótt öllum undirbúningi væri lokið, væri ekki hægt að hefja framkvæmdir fyrr en fé hefði verið veitt í fjárl. Þetta er á misskilningi byggt, því að lögin mæla svo fyrir, að allur kostnaður skuli greiddur úr ríkissjóði, og enginn fyrirvari þar um, að ætla þurfi sérstakt fé til þess í fjárl. hvert ár, og er það eins og um ýmis lög fleiri, að það er ýmist heimilt eða skylt að greiða úr ríkissjóði án tillits til þess, hvort fjárveiting hefur verið tekin upp í fjárl. eða ekki, svo að það ætti ekki að standa í vegi fyrir framkvæmdum. Það var að ég ætla tvívegis, sem byggingarnefndin bað mig, fyrir hönd Reykjavíkurbæjar, að koma á fund til viðræðna um þetta mál, og voru þá fyrst uppi raddir um að reisa þingmannabústað hér við þinghúsið á lóð Alþingis sjálfs. Ég skýrði þá nefndinni strax frá því og vil endurtaka það hér, að ég tel, að fyrst verði að ganga úr skugga um, hvernig eigi að leysa húsnæðisþörf Alþingis sjálfs og hvar alþingishúsið eigi að verða á næstu árum eða áratugum eða öldum, áður en tekin er ákvörðun um að reisa þingmannaheimili hér á þessari lóð. Það er æskilegt að hafa þingmannaheimilið ekki langt frá þinghúsinu, en það er öllum vitanlegt, að alþingishúsið, sem við nú störfum í og Alþingi hefur verið háð í síðan 1881, þegar það mun hafa verið reist, er allsendis ónógt. Þessi salur, sem við nú stöndum og sitjum í, er of þröngur fyrir sameinað Alþingi. Það er vitanlegt einnig, að nefndaherbergi eru allsendis ónóg, það er vitað, að flokksherbergi eru ónóg, og kemur m. a. fram í því, að einn þingfl. hefur ekki getað fengið samastað fyrir sína flokksfundi; þó að hann þurfi ekki ýkja mikið pláss a. m. k. enn, þá hefur hann ekki getað fengið samastað hér í alþingishúsinu, heldur hefur þingið orðið að leigja fyrir hann húsnæði til flokksfundahalda úti í bæ. Svo skortir algerlega starfsskilyrði fyrir alþingismenn, viðtalsherbergi fyrir þá, vinnustofur, bókasafn og ýmislegt fleira, sem sjálfsagt þykir og nauðsynlegt í hverju þjóðþingi. Mér finnst, að eitt hið mest aðkallandi mál í þessu sé að leysa húsnæðisvandræði Alþingis sjálfs, um leið og ég tek undir það, að það þarf sem allra fyrst að sjá utanbæjarþingmönnum fyrir góðu húsnæði. Og þá kemur spurningin: Eru möguleikar á því að stækka alþingishúsið eða byggja við það? Eftir því sem húsameistarar hafa tjáð mér, er þetta miklum erfiðleikum bundið. Byggingarstíll hússins er með þeim hætti, að það er talið - ef ég má nota það orð - „arkitekioniskt“ mikið vandaverk að stækka alþingishúsið þannig, að sæmilega fari. Ég veit. að sú leið hefur verið orðuð að hækka húsið, byggja ofan á það, enn fremur að byggja við það, t. d. til vesturs, ef til vill að byggja einhvers konar útbyggingar, en allt skilst mér að þetta sé mjög erfitt úrlausnar. En fyrst er náttúrlega að gera sér grein fyrir því, hvort þetta er hægt? Er hægt með stækkun eða með nýbyggingum við þinghúsið eða nýrri byggingu á lóð alþingishússins sjálfs að leysa húsnæðisvandræði Alþingis? Eða telja menn, að hyggilegra sé með framtíðina fyrir augum að velja annan stað fyrir Alþingi en það er háð nú á? Sumir telja kannske, að þessu alþingishúsi fylgi svo fornar og helgar minningar, að hér eigi að halda áfram að starfa, og vissulega hefur margt merkilegt verið unnið í sölum þessa húss. Hinu er ekki að neita, að það eru fleiri hús hér í bæ, sem fornar og merkar minningar í sögu Alþingis eru bundnar við. Vil ég þar nefna menntaskólahúsið, þar sem þjóðfundurinn var haldinn og þar sem Jón Sigurðsson forseti starfaði öll sín ár, því að hann var fallinn frá áður en þetta hús var byggt. Ég er ekki að segja með þessu, að kæmi til mála að flytja Alþingi þangað, því að það er vitaskuld ókleift nema þá með stórfelldum breytingum og stækkunum þar, auk þess sem það er mikið tilfinningamál margra að halda menntaskólanum þar áfram eða starfrækja menntaskóla bar sem allra lengst. Það hafa ýmsir fleiri staðir verið nefndir fyrir Alþingi í framtíðinni. og ég vil hér með beina þeirri eindregnu áskorun til hæstvirtra forseta Albingis og hæstv. forsrh., að þeir taki það mál upp nú sem allra fyrst, hvernig eigi að leysa húsnæðismál Alþingis sjálfs„ bæta starfsskilyrði þess og hvar framtíðar staður þess á að vera. Það var minnzt á það hér, að einhverjir mundu telja. t. d. í bæjarstjórn Reykjavíkur, að þarfir Alþingis yrðu að víkja fyrir ráðhúsi bæjarins. Ég vil út af því taka fram, að till. skipulagsnefndar hafa lengi verið þær, að ráðhús Reykjavíkur verði byggt við Vonarstræti, þ. e. í krikanum milli Iðnó og Bárunnar, eða þar sem hún var, og ég vil taka skýrt fram, að það eru ekki bæjaryfirvöldin fyrst og fremst, sem hafa gert þessa tillögu, heldur skipulagsnefnd ríkisins. Skipulagsnefnd ríkisins er skipuð þrem mönnum í þjónustu ríkisins, og vil ég taka það fram til að fyrirbyggja misskilning um, að hér séu bæjaryfirvöldin eingöngu að verki. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefur enga ákvörðun tekið um það enn, hvar ráðhús Reykjavíkur eigi að verða. Það eru uppi um það margvíslegar tillögur, og fara nú fram rannsóknir og athuganir á því, hvar hentast þykir að byggja það. En ég segi það í tilefni af orðum hv. 3. þm. Reykv., að mér vitanlega hefur aldrei komið til orða frá neinum manni í bæjarstjórn Reykjavíkur. að alþingishúsið þurfi að víkja vegna ráðhúss Reykjavíkur; það hef ég ekki heyrt fyrr. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. En eins og ég tók fram á fundum með byggingarnefndinni nú fyrir áramótin, tel ég, að það sé alveg óhjákvæmilegt að gera sér grein fyrir framtíðarþörfum Alþingis og hvar alþingishúsið á að verða í framtíðinni.



Í þeim fáu orðum, sem ég mælti hér áðan, svaraði ég þeirri fyrirspurn, sem fyrir lá. Ég tel, að nú sé farið að ræða tvö óskyld mál: annars vegar hvernig hægt er að leysa þá þörf, sem aðkomuþingmenn telja vera fyrir hendi - og raunar kannske aðrir líka - um að sjá þeim farborða um sæmilegar íbúðir, meðan þeir dvelja hér í bænum; hins vegar hvernig eigi að leysa framtíðarþörf Alþingis sjálfs fyrir viðunandi vistarverur. Ég sé ekki að þessi tvö mál eigi né megi tengjast of föstum böndum. Það eina, sem er ástæða til að gera sér grein fyrir á þessu stigi málsins, er, að það er ekki rétt að hugsa sér að leysa þarfir aðkomuþingmanna með því að hnýta einhverjum kumbalda við alþingishúsið, því að það er áreiðanlega sú lausnin, sem yrði óheppilegust, enda fyrir þá, sem hafa ríkan áhuga á þessu máli, rétt að gera sér grein fyrir því, að ef ætti að halda inn á þá braut, mundi það vera tryggasta ráðið til að koma þeirra óskum og vonum fyrir kattarnef. Ég má ekki mæla gegn mínum samherjum hér á þingi eða samstarfsmönnum. Sá veit bezt, hvar skórinn kreppir, sem sjálfur ber hann, og sannarlega vita þessir menn, sem koma frá sínum heimilum hvaðanæva af landsbyggðinni, um þær óvistlegu vistarverur, sem þeir verða nú að hafast við í, og er eðlilegt, að þeir beri fram þær kröfur og óskir. sem þeir hafa gert. Að þinginu stafi hins vegar bein hætta, af því, að lausn þessa máls dragist út frá því sjónarmiði, sem hv. 1. flm. gat um, að það gætu orðið nokkur vandkvæði á að fá hingað úrval manna við jafnbág kjör sem þeir eiga hér að búa, held ég að aldrei verði sterk rök, meðan menn þurfa ekki annað en renna augunum um þennan þingsal og sjá hið virðulega og ágæta mannval. sem leggur á sig að fara heiman að til þess að setjast á þingbekkina við þetta harðræði, sem þeir eiga við að búa. Ég teldi hitt miklu hæpnara fyrir þingmenn og þingið. ef t. d. hæstv. forsetar hefðu hnigið að því ráði að bæta úr þörf þessara þingmanna með því að búa þeim vistarverur í því húsi, sem ríkisstj. hefur sínar samkomur í, eins og mér skilst að forsetinn hafi mjög tekið til athugunar, í Tjarnargötu 32. En sem sagt, ég vil ekki á nokkurn hátt gerast meinsmaður þess, að úr þessum þörfum verði bætt. Þó er rétt, að við gætum þess, að þegar málið liggur upplýst fyrir og m. a. kemur í ljós, að til þess að sjá farborða hverjum einstökum utanbæjarþingmanni þarf að leggja fram af ríkisfé 170 þús. kr., og er þó óséð fyrir húsmunum bæði í þessar íbúðir og til sameiginlegra salarkynna, mun margur hika og minnast þess, að á undanförnum árum hefur það verið eitt vandasamasta viðfangsefnið að koma upp þaki yfir fjölskyldumenn með þeirri rausn af hendi Alþingis - og þó ríkisstjórnarinnar fremur en Alþingis - að tryggja fátækum mönnum 25 þús. kr. lán til íbúðar yfir sig og sína. Það er eitt af mestu vandamálum ríkisstj. nú, sem hún hefur verið að glíma við að undanförnu, að hækka þessa upphæð allverulega. En ég býst við, að við þurfum margir að gæta að samvizkunni, áður en við tökum ákvörðun um það, hvort okkur þykir henta að skammta úr ríkissjóði sjálfum okkur fyrir vistarveru í nokkra mánuði 170 þús. og þó raunar heldur 200 þús. eða yfir það, meðan við getum ekki bætt betur úr þörfum almennings en við höfum verið menn til enn þá. Og ég vil enn fremur minna á það, að þegar við erum að tala um þessar vistarverur þingmannanna, þá eru hér þúsundir manna, sem búa í bröggum og heilsuspillandi íbúðum, og meðan þær þarfir eru ekki leystar, þá er rétt, að við athugum, að sú skylda hvílir líka á okkur að leysa þær þarfir. Má vera, að mönnum þyki þetta kaldlega mælt af manni, sem sjálfur býr í ágætum vistarverum og þarf aldrei að fara að heiman nema nokkur skref til þess að komast niður á Alþingi. Það er svo annað mál og þessu óskylt, að þegar við komum að hinu mikla máli. hvernig við eigum að leysa vandann um, að þingmenn geti fengið að vinna sína vinnu í þarfir þjóðarinnar í sjálfu alþingishúsinu, þá erum við farnir að glíma við annað og miklu stærra og líka miklu þýðingarmeira vandamál. Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Eyf. og hv. 7. þm. Reykv. og fleiri hafa hér tekið fram, að þinghúsið er ekki lengur boðlegt, vegna þess að menn geta ekki unnið skyldustörfin fyrir húsnæðisskortinum. Það er alveg rétt. Við skulum samt gera okkur grein fyrir því, að í þessu húsi verðum við lengi enn þá. þ. e. a. s. Alþingi verður hér lengi enn þá. Við höfum séð að Reykjavíkurbær, sem hefur yfir 60 þús. íbúa, hefur ekki talið sér fært enn að byggja ráðhús yfir sig. Hvers vegna? Vegna þess að hann hefur alltaf þurft að líta á brýnni þarfir fólksins, og hann hefur gert það. Stjórnarvöld Reykvíkinga hafa sætt fyrir þetta ámæli, þegar bent er á að hér vantar ráðhús, en þau hafa alltaf risið undir því ámæli, vegna þess að þau hafa bent á að þær milljónir sem áttu að fara í ráðhúsið fóru annað, þar sem þörfin var brýnni. Við komum til með að horfast í augu við það sama. Við eigum auk þess eftir að byggja yfir stjórnarráðið. Það er 20 millj. kr. hús sem þar þarf að byggja. Við erum byrjaðir að draga saman aura í sjóð, sem á að verja í þessu skyni. Á meðan sú þörf er ekki leyst, verðum við hérna kyrrir. En það er rétt, að menn eiga nú þegar eða sem fyrst að gera sér grein fyrir því, hvar alþingishús Íslendinga á að standa. Og ég trúi því mætavel, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði og virtist hafa leitað sér upplýsinga um, að það sé allmiklum vanda bundið að breyta þessu húsi, sem við nú störfum í, þannig að það komi að fullum notum. Ég veit, að þeim verður mikill vandi á höndum, sem á þeim tíma eiga að taka ákvarðanir um staðarvalið, einmitt vegna þess, sem hv. 7. þm. Reykv. einnig gat um, sem sé hversu margar helgar tilfinningar eru bundnar þessum stað. Í því sambandi gat hann sjálfur um annað hús, sem svipað mætti segja um, þó að þar hafi Alþ. skemur staðið, þ. e. a. s. um menntaskólahúsið, og það hefur þá einnig verið til álita, bæði innan núverandi og fyrrverandi ríkisstj., hvort til greina gæti komið einmitt að flytja framtíðarþinghúsið þangað. Um það skal ég nú ekki ræða á þessu stigi málsins. Ég gat ekki stillt mig um það, herra forseti, úr því að þetta mál barst út á þennan víða grundvöll, aðeins að geta um þetta, því að auðvitað hefur þetta nokkuð komið til umræðu bæði í núverandi ríkisstj., fyrrverandi og öðrum ríkisstj. í sambandi við lóðareignir ríkisins og þá þörf, sem allir koma auga á, að áður en mjög langt um líður verður að athuga, hvernig leysa eigi.



Herra forseti. Ég heyri, að á lista þeim, sem hæstv. forseti las hér upp og lagður hefur verið fram við stjórnarkjör í áburðarverksmiðjunni og merktur var A-listi, ef ég tók rétt eftir, er nafn Vilhjálms Þórs bankastjóra í Landsbankanum, ef það er rétt skilið. Nú vil ég til þess vitna, að í l. nr. 10 frá 15. apríl 1928, um Landsbanka Íslands, segir svo í 47. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Ekki mega bankastjórar hafa embættisstörf á hendi, ekki reka sjálfir atvinnu og ekki vera í stjórn atvinnufyrirtækja.“ Samkvæmt þessu sýnist mér, þar sem ekki er unnt, að því er mér virðist, að líta á Áburðarverksmiðjuna h/f öðrum augum en þar sé um atvinnufyrirtæki að ræða, að nafn Vilhjálms Þórs bankastjóra á A-lista við þær kosningar, sem hér fara í hönd, sé ólöglegt og hljóti því að strikast út af listanum, því að ég get ekki séð, að hið háa Alþingi Íslendinga geti leyft sér að brjóta jafnskýlaus lagafyrirmæli og hér um ræðir og ég hef vitnað til. Þess vegna vil ég óska eftir því og jafnframt krefjast þess, að þetta nafn verði strikað út af listanum, sem lagður hefur verið fram.

Forseti (JörB): Hv. 8. landsk. þm. hefur gert kröfu til þess, að eitt nafn, nafn Vilhjálms Þórs, verði strikað út af þeim lista, er lagður hefur verið fram til stjórnarkjörs í áburðarverksmiðjunni, sakir þess að óheimilt sé, að bankastjóri Landsbanka Íslands eigi sæti í eða stjórni atvinnufyrirtækjum. Þetta atvinnufyrirtæki er að meiri hluta til ríkisfyrirtæki, og Alþingi skipar af sinni hálfu menn í stjórn þess fyrirtækis, sem er eign ríkisins. Það skal ég reyndar játa, að mér hefur ekki gefizt tóm til að íhuga það, en mér sýnist sem ákvæði lagagreinar þeirrar, er hv. þm. las upp, muni ekki taka til slíks umboðs, þar sem hér er um opinbert fyrirtæki að ræða og Alþingi skipar í stjórn þess, og það muni standa nokkuð öðruvísi á, ef um öðruvísi fyrirtæki væri að ræða. Ég get því ekki að svo vöxnu máli orðið við óskum hv. þm. um að úrskurða, að þetta nafn skuli fellt af þessum lista við þetta stjórnarkjör.



Ég vil eindregið skjóta því til hæstv. forseta, að hann fresti þessari kosningu og athugi betur sitt mál, áður en hann kveður upp úrskurð í þessu efni. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að hann sagði hér áðan, þegar hann var, án þess að hafa getað grundað þetta mál, að reyna að rökstyðja, að nafn bankastjóra Landsbankans mætti vera á þessum lista, að hér væri um opinbert fyrirtæki að ræða. Ég vil benda hæstv. forseta á, að fyrir liggja yfirlýsingar frá ráðherrum í tveim ríkisstj., að Áburðarverksmiðjan h/f sé einkafyrirtæki, sé eign hlutafélags, sem stofnað er eftir venjulegum hlutafélagslögum. Samkvæmt yfirlýsingu þeirra ráðh. er hér ekki um opinbert fyrirtæki að ræða, heldur einkafyrirtæki. Og hverjir eiga hlutabréfin í því, skiptir ekki máli um löglega eign þess hlutafélags. Það er hægt að selja þau hlutabréf, og það hafa verið gerðar till. um að selja þau hlutabréf. Þess vegna er ekki hægt fyrir hæstv. forseta að grundvalla sinn úrskurð á því, að hér sé um opinbert fyrirtæki að ræða og að lögin að einhverju leyti ættu ekki við slíkt, auk þess sem í lögunum stendur „atvinnufyrirtæki“, án þess að það sé greint, hvort það sé eign þess opinbera eða einkafyrirtæki, þótt ég hins vegar skuli viðurkenna, að þarna sé allmikill munur á. En einmitt þessi rökstuðningur, sem hæstv. forseti nú reynir að nota við sína yfirlýsingu, stangast á við afstöðu núverandi ríkisstj. um eignarréttinn á áburðarverksmiðjunni, sem er deilumál, sem liggur fyrir Alþ. í lagabreytingu, sem hér liggur fyrir. Þess vegna vil ég eindregið skjóta því til hæstv. forseta, þar sem þetta er það vandasamt mál að úrskurða, að ég álít, að það væri rétt að taka annaðhvort fundarhlé eða þá að fresta kosningunni, þar sem forsetaúrskurðirnir hafa mikla þýðingu fyrir allar framkvæmdir í framtíðinni, til þess að hægt sé að ganga þannig frá þessu máli, að sá úrskurður sé ótvírætt réttur.

Forseti (JörB): Ég skal játa, að mér hefur ekki gefizt tóm til þess að íhuga þetta og enn síður að athuga nákvæmlega, hvernig þessu kann að vera varið, en hygg nú og lét þess reyndar getið í þeim fáu orðum, sem ég sagði áðan, að að svo vöxnu máli gæti ég ekki orðið við kröfu hv. 8. landsk. um að fella nafnið af listanum. En ég vil gjarnan taka mér ofur lítinn frest til íhugunar. Upp í huga mínum hafa nú komið, á meðan hv. þm. voru að tala, nokkur atriði, sem snerta þetta mál og mun rétt að komi fram í sambandi við þá ósk, að þetta nafn sé fellt út af listanum við þetta stjórnarkjör. Ég mun þess vegna fresta fundi um 15 mínútna skeið. - Fundarhlé. Þá hefst fundur að nýju, og verður tekið til meðferðar 2. dagskrármálið, sem frá var horfið áðan. Hv. 8. landsk. þm. telur, að á A-lista, þar sem stendur nafn Vilhjálms Þórs, sé ekki heimilt að kjósa hann til stjórnarstarfa í áburðarverksmiðju ríkisins, og vitnar þar til 47. gr. l. um Landsbanka Íslands, þar sem svo er sagt: „Ekki mega bankastjórar hafa embættisstörf á hendi, ekki reka sjálfir atvinnu og ekki vera í stjórn atvinnufyrirtækja.“ Hér er um að ræða kjör af hálfu Alþingis til stjórnarstarfa í þessu fyrirtæki, áburðarverksmiðju ríkisins, og umboð þeirra manna, er Alþ. kýs, er veitt af hálfu Alþ., þess opinbera, til þess að ráða af sinni hálfu þessari stofnun og á því ekki skylt við einkaatvinnufyrirtæki, heldur er það fyrst og fremst til að ráða þessu opinbera fyrirtæki ríkisins, sem Alþ. með kosningu veitir umboð þeim mönnum, er til þess eru kjörnir. Ég hygg, að ekki sé annað hægt en að gera mikinn greinarmun á þessu tvennu, hvort um atvinnufyrirtæki er að ræða, sem er óháð ríkinu eða er í höndum einstakra manna. Þetta umboð, sem Alþ. veitir, er fyrst og fremst að gæta fyrirtækisins af hálfu þess opinbera. Þetta viðhorf mun og hafa ráðið nokkru um það, hver störf auk bankastjórastarfanna bankastjórar hafa haft utan við bankastjórastarfið. Vil ég í því sambandi minna á, að Jón Árnason bankastjóri var um langt árabil stjórnandi Eimskipafélags Íslands, og minnist ég þess ekki, að nokkurn tíma væri að því fundið eða á það væri bent, að óheimilt væri. Þá vil ég og minna á, að Magnús heitinn Sigurðsson bankastjóri var um langt árabil í stjórn Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, og nú síðari ár hefur Jón Maríasson bankastjóri verið í stjórn Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda. Ég hygg líka, að hvað þetta atriði áhrærir hljóti það sakir eðli málsins fyrst og fremst að vera komið undir dómi og mati yfirstjórnar Landsbanka Íslands og hún skeri úr um það, hvaða starfsemi geti samrýmzt ákvæðum laganna um störf bankastjóra. Ég tel því ekki í verkahring forseta að úrskurða um það atriði og tel Alþ. í sjálfsvald sett að kjósa til þessa trúnaðarstarfs hvern þann mann, er fullnægi almennum kjörgengisskilyrðum. Kosning um þessa lista fer þess vegna fram. Ég get að vísu veitt hv. þingmönnum aðeins orðið stutta stund, en ræður um þetta efni breyta í engu þessari niðurstöðu.



Herra forseti. Það getur vel verið, að þau ummæli hæstv. forseta séu rétt, að umræður um þessi mál breyti engu um niðurstöðu, en engu að síður finnst mér sjálfsagt og skylt að mótmæla þeim úrskurði, sem hæstv. forseti hefur hér kveðið upp. Í úrskurði sínum og röksemd fyrir sínum úrskurði vitnaði hæstv. forseti aðallega til þess, að hér væri um ríkisfyrirtæki að ræða, það væri um það að ræða, að Alþ. kysi mann í stjórn ríkisfyrirtækis. Nú er það í sjálfu sér rangt, að hér sé um ríkisfyrirtæki að ræða, því að í dagskrá Alþ. fyrir þennan fund er svo að orði komizt, með leyfi hæstv. forseta, að það eigi að taka fyrir sem 2. mál kosningu þriggja manna í stjórn Áburðarverksmiðjunnar h/f, sem þýðir það, að þetta er hlutafélag og fer að lögum um hlutafélög. Hvort ríkið á þar hlutabréf eða ekki hlutabréf, skiptir engu máli um eðli fyrirtækisins né það, að hér sé um atvinnufyrirtæki að ræða. En þó að svo væri, að hér hefði verið og væri um ríkisfyrirtæki að ræða, þá væri samt sem áður óheimilt að kjósa bankastjóra Landsbankans í stjórn fyrirtækisins, vegna þess að lög nr. 10 frá 15. apríl 1928 gera engan greinarmun á því, hvort um einkafyrirtæki eða ríkisfyrirtæki, hlutafélag eða samvinnufyrirtæki er að ræða. Og það liggur í hlutarins eðli, að það sé og verði að vera óheimilt að kjósa bankastjóra í stjórn atvinnufyrirtækis. Ég hef líka flett upp núna, á meðan fundarhlé var, umræðuparti þingtíðinda frá því að þessi lög voru til umr. og voru sett á Alþ., og þar bregður svo við, að þar hafa engar umræður, sem ég get fundið, orðið um þessa grein málsins. Það hafa allir orðið sammála um, að það kæmi ekki til mála, að bankastjóri væri í stjórn atvinnufyrirtækis, og það er augljóst, af hverju allir hljóta að vera sammála um þetta atriði. Það er vegna þess, að ef bankastjóri væri í stjórn fyrirtækis og bæri hag þess sérstaklega fyrir brjósti, þá gæti hann í fyrsta lagi mismunað viðskiptavinum bankans; það væri hætta á því. Í öðru lagi væri stórhætta á því, að ef þetta fyrirtæki stæði illa, að hann héldi ekki á fjármálum bankans gagnvart þessu fyrirtæki eins og öðrum fyrirtækjum og eins og honum bæri skylda til að gera. Ég ætla ekki að misnota þessar fáu mínútur, sem mér hafa verið gefnar, heldur aðeins að minna á það að lokum, að annað atriðið í röksemdafærslum hæstv. forseta fyrir hans úrskurði hér áðan var það, að hann vitnaði til þess, að Jón Árnason bankastjóri hefði verið í stjórn Eimskipafélagsins, Magnús heitinn Sigurðsson hafi verið í stjórn Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda og Jón Maríasson bankastjóri væri í stjórn S. Í. F. einnig. Allt þetta er, miðað við þau lög, sem við höfum hér fyrir höndum, hrein lögbrot, og þó að þetta hafi átt sér stað og þó að lög hafi verið brotin og hvað mörgum sinnum sem þau hafa verið brotin áður fyrr, þá afsaka þau brot ekki nýtt lögbrot, engan veginn, og þess vegna mótmæli ég enn úrskurði hæstv. forseta og krefst þess enn, að nafn Vilhjálms Þórs verði strikað út af A-listanum.



Mér skilst, að hæstv. forseti vilji víkja þessum kaleik frá sér með því að segja, að það komi undir yfirstjórn Landsbankans að úrskurða um þetta, hvort viðkomandi bankastjóri ætti þá að leggja niður bankastjórn. Ég er hræddur um, að það sé ekki gott, ef við þorum ekki að horfast í augu við að taka ákvarðanir um veigamikið atriði eins og þetta ellegar reynum að víkja því frá á þennan hátt. Ég tók eftir því, og það sýndi mér, að undir niðri fellst hæstv. forseti á allar forsendurnar, sem settar hafa verið fram fyrir því, að bankastjóri Landsbankans megi ekki eiga þarna sæti, að hæstv. forseti tvítók, að það væri um kosningu að ræða í stjórn áburðarverksmiðju ríkisins, ekki Áburðarverksmiðjunnar h/f. Enn fremur sagði hann, að þetta fyrirtæki, sem verið væri að kjósa í, ætti ekkert skylt við einkaatvinnufyrirtæki. Og enn fremur sagði hann, þegar hann talaði um hlutafélagið: „þetta opinbera fyrirtæki ríkisins“. M. ö. o.: Hvert einasta orð, sem hæstv. forseti hefur viðhaft um áburðarverksmiðjuna, stangast algerlega á við þann skilning, sem ráðherrar Framsfl. hafa verið með yfirlýsingar um hér á Alþ. undanfarið, samrýmist hins vegar algerlega því, sem ég hef undanfarið nokkrum sinnum lagt fram frv. um, og mér þykir mjög vænt um að því leyti, að hæstv. forseti skuli rökstyðja á þennan hátt sína niðurstöðu, þó að hún sé veik. Þá tók hann enn fremur fram, að þessir þrír menn væru kosnir til að gæta fyrirtækisins af hálfu þess opinbera. Nú er viðkomandi maður að vísu líka einkahluthafi í þessu fyrirtæki. Þetta fyrirtæki er stofnað eftir þeim almennu hlutafélagslögum af ákveðnum einstaklingum, þ. á m. Vilhjálmi Þór, og eitt af því, sem hlýtur að koma til kasta Landsbankans í sambandi við lán til Áburðarverksmiðjunnar h/f, er t. d., hvort það eigi að heimta persónulegar ábyrgðir af hluthöfum eða hlutafélagsstjórnum, eins og ákaflega oft tíðkast með hlutafélög, og það er ekki góð aðstaða fyrir Alþ. þó að það hafi mætur á einum manni og treysti honum sem fjármálamanni, að setja hann í svona aðstöðu. Þess vegna held ég, að úrskurður hæstv. forseta fari hvað skilning snertir í bága við allar yfirlýsingar ríkisstj. um áburðarverksmiðjuna hér á Alþ. og hvað niðurstöðu snertir í bága við lög. Þetta vildi ég aðeins taka fram.

Forseti (JörB): Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta atriði. Ég vil benda þeim hv. tveim þm., sem hafa gert úrskurðinn að umtalsefni, á, að það varðar vitaskuld höfuðatriði, að ríkið sjálft á meiri hluta í þessu fyrirtæki og getur alveg ráðið því, og það er kjarni málsins. A-listi hlaut 35 atkv., B-listi 9 atkv., en 2 seðlar voru auðir. Samkv. því lýsti forseti yfir, að rétt væru kjörnir: Pétur Gunnarsson tilraunastjóri, Vilhjálmur Þór bankastjóri, Kjartan Ólafsson frá Hafnarfirði.