Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Fjvn. hefur haft til athugunar till. til þál. á þskj. 97, um heimild fyrir ríkisstj. að ábyrgjast allt að 2700000 kr. fyrir h/f Slippfélagið í Reykjavík. N. hefur rætt þessa þáltill. og leitað nokkurra upplýsinga um málið, og skal ég fara um það nokkrum orðum. Slippfélagið var stofnað 1902 með nálægt 100 þús. kr. hlutafé, til þess þá alveg sérstaklega að byggja upp dráttarbraut fyrir þáverandi fiskiskipaflota landsins, sem var ekki mikið yfir 100–150 skip, 1903–1904 var byggð braut, sem gæti tekið 150 smálesta þung skip, og var það þá talið hæfilegt fyrir þau skip, sem þá voru í landinu. Þegar togararnir komu 1907, hafði slippurinn á þeim tíma ekki fylgzt svo með þróuninni sem nauðsynlegt hefði verið. Það var ekki fyrr en 1932, að farið er að hugsa til þess að stækka brautirnar, svo að hægt væri að inna af höndum þau verkefni, er voru í samræmi við hinn vaxandi útveg í landinu. Allt frá 1907 til 1932 var ekki hægt að taka hér upp togara til viðgerða á annan hátt en að leggja skipinu í fjöru sumpart í Reykjavíkurhöfn og sumpart í Hafnarfirði og Gufunesi og hingað og þangað. Þetta hafði í för með sér mikið erfiði og mikinn kostnað og oft margvíslegt tjón fyrir sjálf skipin, sem lögð voru þannig á fjöru vegna skemmda, þannig að t. d. gekk stundum upp í þeim hluti í botni, og hækkuðu þá vátryggingargjöldin vegna slíkra skemmda. Það var því mjög aðkallandi fyrir 1932 að koma hér upp dráttarbraut. Þá hefst annar áfangi félagsins með því, að byggðar eru tvær dráttarbrautir, sem hvor fyrir sig gat tekið upp stærri skip. Fjárhagur félagsins var þá orðinn þannig, að 60 þús. kr. voru í hlutafé af því, sem félagið var stofnað af. Við þetta var þá bætt nýjum 60 þús. kr. sem hlutafé og 90 þús. kr. sem forgangshlutafé. Það ár gekk ríkissjóður í ábyrgð fyrir 125 þús. kr. samkv. l. nr. 81 frá 1932. Mér þykir rétt að geta þess, hvaða verkefni þessar brautir hafa leyst af hendi síðan 1932, og hef ég fengið skýrslur yfir það. Á þessum tíma síðan 1932 hafa verið tekin upp nær 1700 íslenzk skip og nær 400 erlend skip, sem munu samtals vera um 550 þús. brúttósmálestir, og vegna þessara aðgerða hefur verið unnið fyrir á annað hundrað millj. kr. Þetta fé hefði farið að mestu leyti út úr landinu, ef ekki hefði verið horfið að því, og þá einnig fyrir góðan skilning hv. Alþ. á málinu, að koma í framkvæmd þessum mannvirkjum. Nú er þriðji áfanginn fram undan. Við vitum, að togaraflotinn hefur nú stækkað svo, að þær brautir, sem nú eru, geta ekki tekið upp þau nýju skip, og auk þess hafa þessar brautir verið svo ofhlaðnar, sérstaklega á styrjaldarárunum, að þær hafa alls ekki enzt eins vel og þær hefðu annars gert, ef hægt hefði verið að verja þær þeim ofþyngslum, sem varð að leggja á þessar brautir á þessum ófriðartímum. Og þess vegna er það alveg óhjákvæmilegt, að byggðar séu nýjar brautir, eins og hefur verið hafizt handa um. En skilningur á því máli virðist hafa verið ekki aðeins hjá félaginu sjálfu, sem hefur forgöngu um þetta mál, heldur og landsbankanum, sem hefur lánað til bráðabirgða fé til þessara framkvæmda. Einnig hjá nýbyggingarráði, sem lofaði og veitti alla aðstoð, á meðan það starfaði, og auk þess lofaði beinlínis, að lánað væri úr stofnlánadeildinni til þessarar mannvirkjagerðar. Nú hefur þetta brugðizt, eins og kunnugt er, og vegna þess er fram komin sú þáltill., sem hér liggur fyrir. Þá vil ég einnig í sambandi við það, sem kemur fram í þessari skýrslu um þau störf, sem unnin hafa verið á þessum brautum á þessum tíma, benda á, og það er þó kannske ekki aðalatriði þessa máls, að á öllum styrjaldartímanum hefði engan veginn verið unnt að tryggja eða skapa togaraflotanum það, sem var gert, ef þessar brautir hefðu ekki verið til hér í landinu, því að vitanlega var einmitt vegna þeirra hægt að halda uppi þessum gömlu skipum, sem oft hafa verið fyrir þann tíma kallaðir ryðkláfar. Þessi skip var hér á landi hægt að endurbyggja svo traust, að hægt var að sækja mörg hundruð millj. kr. á þeim í greipar ægis á styrjaldarárunum, beinlínis vegna þess að þessir menn, sem hér eiga hlut að máli, höfðu staðið að því að koma upp þessum brautum 1932. Nú erum við komnir í sömu aðstöðu og fyrir 1932, þannig að við getum ekki veitt hinum nýju skipum okkar þá aðstoð, sem þarf. Og þess vegna leggur fjvn. einróma til, að þessi þáltill. verði samþ., eins og hún nú liggur fyrir. Viðvíkjandi tryggingu fyrir þessu láni vil ég geta þess, að það er gert ráð fyrir, að allt mannvirkið kosti 5 millj. kr. og að 1. veðréttur verði gefinn sem trygging fyrir láninu fyrir öllu þessu mannvirki, eins og það verður fullgert, og auk þess 5 þús. m2 lóð, sem látin er fylgja með, svo að unnt sé að starfrækja þetta fyrirtæki, alveg sérstaklega ef til þess kæmi, að þyrfti að ganga að veðinu, sem ég vona, að ekki komi til. Þetta hefur verið boðið til viðkomandi stofnana, þegar rætt var um að lána úr stofnlánadeildinni og Landsbankanum, og þessi trygging hefur verið talin örugg fyrir 2700000 kr., og ég geri ráð fyrir, að þessi trygging verði færð yfir fyrir þessu láni, þegar það verður tekið á sínum tíma. Lítur n. svo á, að þessi trygging sé nægileg hér, enda ekkert raskazt frá þeim tíma, þegar gert var ráð fyrir. að lánið yrði tekið hjá stofnlánadeildinni. Ég sem form. fjvn. hef rætt þetta við hæstv. fjmrh., sem lýst hefur yfir, að hann muni nota þessa heimild, ef hún verði samþ. af Alþ., eins og gert er ráð fyrir í þáltill. Þá þykir mér rétt að geta þess hér líka, að síðan 1932, eða nýlega, hefur verið aukið hlutafé fyrirtækisins í 700–800 þús. kr., og þessi aukning er staðreynd og ekki gerð með venjulegum hlutabréfum, heldur er það fé lagt fram af hluthöfum beinlínis í peningum, þannig að það er tilbúið til rekstrarins. Þá tel ég rétt að geta þess, að frá 1932–1947 hefur þannig verið greiddur arður, að fyrstu 3 árin var hann ekki greiddur, en síðan frá 2–6% til hluthafa, og þó ekki nema til þeirra, sem hafa forgangshlutabréf, og arðgreiðslan nemur um 90 þús. kr. Það má segja, að ekki hafi verið farið óskynsamlega að af þeim, sem stjórnað hafa fyrirtækinu. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál nánar. N. er sammála um að leggja til, að þáltill. verði samþ. óbreytt, og væntir þess, að hv. Alþ. sýni þessu máli sömu samúð nú eins og Alþ. á sínum tíma sýndi 1932, sem hefur orðið til margvíslegrar hagsældar og blessunar fyrir útveginn og landslýðinn í heild síðan.



Herra forseti. Það er mjög nauðsynlegt, að hér komist á fót fyrirtæki, sem getur tekið á land hina nýju togara, því að vissulega mundi það geta haft alvarlegt tjón í för með sér, ef togararnir þyrftu að fara til útlanda til þess að fá viðgerð, ef eitthvað kemur fyrir. Ég get þess vegna eftir atvikum lýst fylgi mínu við þetta mál. Ég vil þó jafnframt benda á, að þegar nú Alþ. á þennan hátt tekur að sér að uppfylla þau loforð, sem nýbyggingarráð hafði gefið þessu fyrirtæki, þá verður sennilega varla komizt hjá því að uppfylla önnur loforð, sem nýbyggingarráð hefur gefið öðrum fyrirtækjum um lán úr stofnlánadeildinni, sem þegar er þurrausin og meira en það. Það mun vera svo ástatt, að nýbyggingarráð hefur lofað allmiklu meira en til var nokkurn tíma í stofnlánadeildinni, og annaðhvort hljóta að koma fram kröfur um það, að hv. Alþ. lagi það fyrir stofnlánadeildinni, að hún geti fullnægt þessum loforðum nýbyggingarráðs, eða að Alþ. verði að sjá fyrir því á annan hátt. Ég vildi aðeins taka þetta fram jafnhliða því, að ég lýsi því yfir, að ég fylgi þessu máli, eins og það liggur hér fyrir.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins í sambandi við aths. hv. þm. Ísaf. leyfa mér að upplýsa það, að þetta var nokkuð rætt í fjvn. undir meðferð málsins, og ég vil alveg sérstaklega, að það komi skýrt fram, að málið er ekki afgr. frá n. vegna þess, að nýbyggingarráð hafði lofað þessu, heldur vegna þeirrar miklu nauðsynjar, sem er fyrir því, að þetta mannvirki komist upp. Það kann vel að vera, eins og hv. þm. benti á, að aðrar óskir komi sambærilegar, og þá verður hv. Alþ. og fjvn. að taka í hverju einstöku tilfelli tillit til þess, hve mikla nauðsyn þar er um að ræða.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að þakka hv. fjvn. fyrir fljóta afgreiðslu á þessu máli og fyrir þann skilning, sem hún hefur sýnt því nauðsynlega vandamáli, sem þarna er um að ræða. Út af aths. í nál. vil ég taka það fram, að það hefur aldrei komið til orða annað en að taka lánið innanlands, og það er óhætt að fullyrða, að ekki mun verða gerð tilraun til þess að selja hlutabréf erlendis, fyrr en útséð er um, að ekki er hægt að fá markað fyrir þau innanlands. Út af tryggingunum vil ég aðeins geta þess, að svo vel er frá þeim gengið, þar sem gert er ráð fyrir, að ríkissjóður fái sömu tryggingu fyrir ábyrgðinni eins og landsbankinn fyrir bráðabirgðaláninu, sem hann veitti. Það er gert ráð fyrir, að það lán greiðist upp með skuldabréfum, og þá mundi sá veðréttur verða laus, sem landsbankinn hefur fengið, sem er mannvirkið nýja, sem þarna er áætlað á 5 millj. kr. Þetta vildi ég, að kæmi hér fram, en að öðru leyti hef ég engar aths. að gera í þessu máli.

Flm. (Jón Gíslason) : Herra forseti. Nú á síðustu árum hefur vaknað áhugi hjá Vestur-Skaftfellingum á því að fá úr því skorið, hvort mögulegt sé að gera höfn við Dyrhólaey. Af þeim rótum er það runnið, að ég flyt þessa þáltill. Það er ekki svo, að þetta mál sé nýtt. Það kom fyrst á dagskrá um síðustu aldamót. Þá buðust Englendingar til þess að gera þarna hafskipahöfn, gegn leyfi til að fá að fiska í landhelgi á svæðinu frá Vestmannaeyjum að Ingólfshöfða um nokkra áratugi. Þetta var af eðlilegum ástæðum ekki veitt. Svo var á Alþ. 1942 samþ. ályktun um athugun á lendingarbótum við Dyrhólaey eða Dyrhólaós. en ekkert varð úr framkvæmdum. Staðhættir við Dyrhólaey eru þeir, að eyjan stendur fram í sjó, en innan við hana er stöðuvatn, sem heitir Dyrhólaós. Leikmönnum hefur nú dottið í hug, að mögulegt væri að gera þetta stöðuvatn að skipalægi. Vatnið er grunnt, en auðvelt er að dýpka það, því að botninn er sandur og leðja. Vatnið er skilið frá sjónum með sandfjöru og er útfall stundum austan við bergið. Það, sem þyrfti að athuga, er, hvort mögulegt væri að gera innsiglingu í ósinn og halda henni opinni. Dyrhólaey sjálf skapar varnargarð að vestan, en að austan þyrfti að gera varnargarð. En allt er þetta enn órannsakað. - Hvergi er meiri þörf hafnarbóta en við suðurströndina, þar sem segja má, að algert hafnleysi sé frá Reykjanesi til Hornafjarðar, og ekki er annar staður heppilegri en við Dyrhólaey. Allt síðan þetta kom fyrst til tals, hefur það verið óskadraumur Skaftfellinga og líka margra sunnlenzkra fiskimanna. Meðfram ströndinni á þessum slóðum, frá Hornafirði til Vestmannaeyja, eru kraftmiklar fiskigöngur, sem eru lítt eða ekkert notaðar af íslenzkum skipum, nema bátar frá Vestmannaeyjum munu sækja þangað þegar gott er veður, að Kötlutanga og lengst að Kúðaós. Venjulega er það ekki hægt, vegna þess hve vegalengdin er mikil. Erlend skip moka þarna upp afla, en íslenzk skip sér maður ekki. Eins og ég gat um áður, eru þarna á vetrarvertíð kraftmiklar fiskigöngur, og fiskurinn gengur svo nærri, að þess eru hvergi dæmi. Sem dæmi um, hversu nærri landi þessar fiskigöngur fara, get ég getið þess, að algengt er, að þorskurinn syndir upp í fjöruna stundum í hundraða tali. Það er því handhægt að sækja, og ekki langt á miðin. Þess má líka geta, að síldar verður oft vart við suðurströndina á tímabilinu febrúar–ágúst. Fyrir fjórum til fimm árum hef ég sjálfur lent í því um mánaðamótin apríl–maí að tína saman á austanverðum Mýrdalssandi rétt vestan við Dyrhólaey stóra, spikfeita hafsíld, sem farið hafði þar í land. Þriðja dæmið er, að komið hefur fyrir, að síld hefur farið inn í Dyrhólaós og veiðzt þar í silunganet. Fjórða dæmið, sem ég get nefnt, er, að í ágúst 1946 var sléttur sjór í Vík í Mýrdal, og óð þá síldin í stórum torfum inn á Vík dag eftir dag. Þetta vekur menn til umhugsunar um, að á þessum slóðum muni oft vera síld. Ef þess er minnzt, að síldin er búin að vera rétt við hafnargarðinn í Rvík án þess að láta á sér bæra, þá bendir það til þess, að hennar sé ekki síður von á þessum slóðum. Ég held, að ég hafi nú sýnt fram á, að ef hægt er að gera þarna höfn, verður það mikilsverð fiskihöfn. Það er svo annað atriði, sem ekki þarf að ræða og öllum er ljóst, hve mikils virði slík höfn yrði fyrir hinar afskekktu sveitir Vestur-Skaftafellssýslu og austurhluta Rangárvallasýslu. Skaftfellingar verða að flytja alla flutninga 200–325 km langa leið, eins og nú háttar. Allar líkur benda til þess, að þarna séu miklir möguleikar til framfara, ef höfn verður byggð. Við Dyrhólaós eru ágæt skilyrði til ræktunar. Hann er í miðjum Mýrdal, sem er ein blómlegasta sveit á Suðurlandi. Þar er nóg land til ræktunar og auðvelt um ræktun. Sömuleiðis eru möguleikar til rafvirkjunar í Skógá, sem ekki er langt burtu. Ég vona, að þessi þáltill. hljóti góðar undirtektir hjá hv. þm. og geri það að till. minni, að henni verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Flm. (Hermann Guðmundsson) : Herra forseti. Eins og segir í grg. fyrir þessari þáltill., flutti ég á seinasta þingi þáltill., sem gekk í sömu átt og þessi, og var henni þá vísað til nefndar, en kom ekki þaðan aftur. Ástæðan til þess, að ég flutti þessa. þáltill., er sú, að skýrt hefur komið í ljós, að ljóskastarar eru mjög þýðingarmiklir á hverju skipi. Ég hygg, að það megi segja með sanni, að þeir hafa bjargað mörgum mannslífum, þar sem þeir voru í skipum, og með jafnmiklum sanni má segja, að þeir hefðu getað bjargað mörgum mannslífum, hefðu þeir verið þar, sem þeir voru ekki. Auk þessa má það telja víst, að mörgum skakkaföllum mætti afstýra, ef leitarljós væru almennt á skipum. Má þar t. d. nefna, að á vélbátavertíðinni á vetrum hendir það ekki sjaldan í ýmsum veðrum, að veiðarfæri týnast, línur slitna og baujur finnast ekki. Þá er það svo, að í mörgum tilfellum mundi slíkt finnast aftur, ef leitarljós væru, og mundi þannig afstýra miklu tjóni. Auk þess mundi það tvímælalaust koma í veg fyrir að miklu leyti árekstra, þegar skip koma að bryggju í myrkri og dimmviðri. Á þetta allt benti ég, er ég flutti þáltill. mína á seinasta þingi. Það hafa samt ekki orðið miklar breytingar til úrbóta í þessum efnum af hendi útvegsmanna, en þó er sá áhugi þegar vakinn, að hin nýju togskip flotans eru öll útbúin þessum ljóstækjum. Hins vegar eru ekki ljóskastarar á gömlu togurunum. Rétt er þó að geta þess, áður en málið fer lengra, að eftir að þessi breyting kom fram varðandi þessi öryggistæki, þá hófst eins konar kapphlaup að ná í þau. Það var nokkru eftir að þessi till. kom fram. Útvegsverzlun ein seldi strax tíu ljóskastara og skrifaði strax eftir fleiri tækjum og s. l. föstudag eða fimmtudag veitti viðskiptanefndin innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir 50–60 ljóskösturum, eftir að fjöldi manna hafði undirritað áskorun um þetta. Fróðlegt er í þessu sambandi að athuga l. um eftirlit með skipum, en þar vantar bein fyrirmæli um öryggi á þilfari. Í 42. gr. nefndra l. segir svo: „Ráðherra setur með reglugerð sérstök ákvæði um, hvernig útbúnaði undir þilfari og á skuli hagað til öryggis mannslífum og haffæri skipa. Reglugerðin skal samin að fengnum tillögum Alþýðusambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands.“ - Þessi gr. gerir því ráð fyrir, að sett verði reglugerð til öryggis mannslífum. Þess vegna kæmi þessi breyting, sem hér er lagt til, á samræmi við þessa gr. gildandi l. um eftirlit með skipum, og sjálfsagt er að hagnýta þær till., sem Alþýðusambandið og Farmanna- og fiskimannasamband Íslands kunna fram að leggja. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta, en legg til, að umr. um málið verði frestað og því vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég mun að sjálfsögðu samþ., að þessari till. verði vísað til n. En ég vil leyfa mér að benda hv. þm. á það í sambandi við ummæli hans um eldri togara, að mér er kunnugt um, að ljóskastarar hafa verið keyptir og settir á skipin, er þau koma í höfn. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða málið að öðru leyti, en ég er fús til að leggja gögn fyrir nefndina í sambandi við málið í heild.

Flm. (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Þetta mál er að vissu leyti á leið til framkvæmda. Hæstv. útvegsmálaráðh. er að láta gera tilraunir inn við Elliðavog, sem ganga í sömu átt, og málið er flutt í samræmi við vilja útvegsmanna. Rannsóknin mundi ganga út á það, hvort ekki hentaði að nota húsakost í Vesturbænum, nærri hitaveitunni, þar sem hægt væri að þurrka saltfisk við hveravatn. Hveravatnið, sem Reykjavík hefur yfir að ráða, er mjög mikið, að minnsta kosti að vori og sumri. Ég hef aflað mér upplýsinga hjá manni, sem fengizt hefur við saltfisksölu, og hann telur, að innan skamms muni þetta verða þýðingarmikið mál fyrir útveginn. Hann telur, að með þeirri tækni, sem við nú höfum, sé hægt að þurrka léttsaltaðan fisk fyrir hitabeltislöndin á hálfum mánuði í heppilegum húsakynnum. Ég geri ráð fyrir því, að Vesturbæingar komist að við þessa vinnu, en þeir eru einhverjir beztu saltfiskþurrkendur, sem til eru. Við Elliðavog er það fólk úr Kleppsholti, sem að þessu vinnur. Nú er allmikil viðleitni í þá átt að selja mikið magn af fiski til Þýzkalands, og standa vonir til, að það muni takast, ef þetta bregzt, getur orðið erfitt með togarafiskinn, og vaxandi erfiðleikar, eftir því sem flotinn stækkar. Mest er öryggið, ef hægt er að hafa hraðvirk fiskhús til fiskþurrkunar, sérstaklega þegar Eimskip fær sín nýju skip og hægt er að flytja fiskinn til hitabeltislandanna, t. d. Suður-Ameríku. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar. Ég tel bezt, að málinu verði vísað til allshn., en ekki fjvn., því að hér er ekki hugsað um framkvæmdir að svo stöddu.



Herra forseti. Á þingi í fyrra flutti ég sams konar till. og þá, sem hér liggur fyrir, en þá varð ekkert úr framkvæmd hennar og málið ekki afgreitt frá þinginu. Nú eru aðstæður hins vegar að ýmsu leyti breyttar, og geri ég ráð fyrir því, að þessu máli verði meira sinnt nú heldur en þá var gert. Í tíð fyrrverandi ríkisstj. var hafinn mikill undirbúningur af hálfu þáverandi menntmrh. um það að færa menntaskólann út úr bænum, og er frá því sagt í grg. þessarar till. Sá staður, sem fyrrverandi ríkisstj. hafði augastað á, fékkst ekki, þegar til kom. Að vísu munu aðrir staðir hafa verið fáanlegir, en þá var annað komið til, þ. e. fjárhagslegir erfiðleikar ríkisins á að reisa stórar byggingar, og er óhætt að segja, að ekki líti út fyrir, að þar verði undinn að bráður bugur. - Nú eru uppi um þetta mál tvær kenningar. Önnur er sú að leggja niður hin gömlu heimkynni menntaskólans hér og byggja, annan stærri og vel útbúinn að öllu leyti utanvert við bæinn, hin er sú að endurbæta gamla menntaskólann og gera ráð fyrir byggingu annars skóla utan við bæinn, þegar kringumstæður leyfa, og það álít ég einu færu leiðina, eins og sakir standa. Það er ekki hægt að mótmæla því, að við þurfum að reisa fleiri og stærri skóla heldur en þá, sem fyrir eru, þar sem bærinn er í stöðugum vexti, en hins vegar geta allir líka verið sammála um það, að engar líkur eru til, að þetta verði gert, þar sem stjórn byggingar- og fjárhagsmála hefur nú tekið fyrir allar nýjar byggingar, a. m. k. í þeim tilfellum, þegar hægt er að komast af með þær gömlu. Hygg ég mörg rök mæla með því, að gamla skólahúsið verði ekki lagt niður, heldur notað framvegis fyrir þessa skólastarfsemi. Eru við þessa byggingu bundnar margar sögulegar minningar og óneitanlega mikið hagræði að því að hafa skólann í miðjum bænum. Áður hafa og verið færð rök að því, hve mikill kostnaður væri að því bæði fyrir nemendur og kennara skólans, ef þeir þyrftu að fara með strætisvögnum til og frá skóla, sem byggður væri utanvert við bæinn. Færi ég það fram sem röksemd í þessu máli, að þótt dýrt sé að kaupa lóðir bak við menntaskólann upp að Þingholtsstræti, mundi sú upphæð vinnast fljótlega upp með þeim auknu útgjöldum kennara og nemenda í fargjöld til og frá skólanum, ef reistur yrði fjarri þeim stað, sem hann er nú á. Þá er það að ýmsu leyti óhentugt, þótt það hafi verið gert sem bráðabirgðaúrræði, að ætla rektor skólans bústað langt frá sjálfum skólanum, og er mér kunnugt um, að hann hefur óskað mjög eftir því að fá að búa í gamla landlæknishúsinu, sem stendur rétt við menntaskólann, og yrði þetta mjög hentugt fyrir forstöðumenn skólans í framtíðinni. Ég hygg því, að við verðum að hallast að því ráði að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf um eignarnám á lóðum þeim og húsum, sem næst menntaskólanum standa, og kaupa þannig smátt og smátt til þess að bæta úr þörfum skólans. Ég vil sérstaklega benda á, að leikfimihús skólans er algerlega ófullnægjandi, bæði gamalt og illa hirt, þannig að eitt af því, sem er óhjákvæmilegt, er að byggja sæmilegt leikfimihús. Þá vil ég minnast á annað atriði, sem sýnir, hversu húsnæðisástandið er erfitt varðandi starfrækslu skólans. Fyrir löngu síðan var bygging reist bak við skólann, sem kölluð var „fjósið“. Þetta var aldrei vönduð bygging, og þegar ég hafði með kennslumál að gera fyrir nokkrum árum, var hætt að kenna í „fjósinu“, en nú eru þrengslin í skólanum orðin svo mikil, að farið er að kenna þarna á ný, en þetta hús ber auðvitað alltaf þess merki, að það var aldrei ætlað fyrir mannabústaði. Ég hygg því, að eðlilegasta lausnin til úrbóta á húsnæðisvandræðum skólans eins og sakir standa sé sú að laga gamla skólann og láta framtíðina um það, hvenær verður farið að byggja á þeim lóðum, sem talað hefur verið um að fá undir nýjan skóla. Þá vildi ég fá vitneskju um það hjá hæstv. ríkisstj., hvað liði þessum byggingarmálum, hvað liði því fé, sem veitt hefur verið til skólans 2 undanfarin ár, og hvers konar heimtur eru á því, sem bundið var inn hjá Kleppi. Legg ég svo til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Varðandi fyrirspurn hv. þm. S-Þ. um það, hvernig hafi verið varið fé því, sem veitt hafi verið til byggingar menntaskóla í Reykjavík, er því til að svara, að nokkuð miklum hluta af fyrri fjárveitingunni, 300 þús. krónum, var varið til að kaupa erfðalóðarréttindi í landi Laugarness, en það fé, sem þá var eftir, hefur ekki verið lagt út, en fjmrn. gaf fyrirheit um, að það yrði greitt, þegar ráðizt yrði í framkvæmdir. Aftur á móti hefur ekkert verið notað af fjárveitingu þessa árs, og geri ég mér vonir um, að hún verði lögð til hliðar, þar sem ekki hefur orðið úr neinum framkvæmdum í þessum efnum á árinu. Eins og mönnum mun kunnugt, hefur Reykjavíkurbær og ýmsir aðrir aðilar hér í bæ viljað fá þessa lóð við Laugarnes og nota hana á annan hátt, og hefur bænum verið gefinn kostur á að fá lóðina, ef hann vildi láta af hendi stað, sem gæti verið frambúðarstaður fyrir menntaskólabyggingu, og hefur bæjarstj. fallizt á að vísa á stað í þessu skyni, sem er nálægt golfvellinum, í skiptum fyrir Laugarneslóðina. Er ráðuneytið út af fyrir sig á þeirri skoðun, að vinna beri að því að skipta á þessum lóðum. Í þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að tekin verði upp sú stefna að taka eignarnámi lóðirnar í grennd við menntaskólann með það fyrir augum, að framtíðarbygging skólans verði þar. Ég vil ekki fara út í að ræða þetta mál ýtarlega með þessa umr., þar sem það fer til n., og er þá sjálfsagt, að n. athugi öll gögn og upplýsingar í málinu. Ég vil benda á það strax, að ég tel tvennt mæla því í gegn að hafa skólann þar, sem hann er nú. Báðar eru þessar ástæður mjög þýðingarmiklar, og voru þær m. a. þess valdandi, að rektor skólans, form. n., sem athugaði þetta mál, var á þeirri skoðun að byggja skólann annars staðar. Fyrri ástæðan er sú, að það er sýnilegt, að til þess að fá nægilega miklar lóðir undir skólann og rífa hús af þeim verður að leggja út milljónir króna. Hin ástæðan er sú, að staðurinn er þannig settur, að það hljóta alltaf að verða veruleg þrengsli um skólann, jafnvel þótt þessar milljónir yrðu lagðar út til þess að ná nefndum lóðum. Þetta eru meginástæðurnar fyrir því, að talið er nauðsynlegt að flytja skólann á annan stað. Það, sem aftur á móti mælir með því að hafa skólann þarna, er aðallega tvennt. Í fyrsta lagi verður skólinn um nokkra framtíð meira í miðpunktinum, ef hann stendur þarna áfram, og í öðru lagi hefur skólinn verið þarna, og þessar ástæður verða menn að virða og meta. Það hefur verið stefnt í þá átt fram að þessu af ráðuneytinu í samráði við byggingarn. skólans, að réttara mundi vera að stefna að því að flytja skólann, og þarna hafa ráðið m. a. þær tvær ástæður, sem ég áðan nefndi. Það má sjálfsagt segja, að hér komi til greina margt bæði með og móti, en ég mun ekki fara út í það á þessu stigi. Ég álít nauðsynlegt, að hv. þm. kynni sér þau gögn og umsagnir, sem fyrir liggja um málið frá báðum aðilum, og þær skoðanir, sem fram koma, áður .en þeir taka afstöðu um málið.

Flm. (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Ég verð nú að segja, að ég hafði gert ráð fyrir því, að einhverjar nýjar athuganir hefðu verið gerðar í þessu máli síðan í tíð fyrrv. ríkisstj., en ég sé nú af ræðu hæstv. menntmrh., að því er ekki svo varið. Það er misskilningur hjá honum, að bæjarráð þurfi að fara fram á það við ríkisstj. að fá leyfi til að nota lóðina í Laugarnesi, vegna þess að það, sem fyrrv. ríkisstj. fékk, var ekki lóð, heldur erfðafesturéttindi, sem þannig er ástatt um, að bærinn er landeigandi að og hefur bærinn réttinn nú, og þess vegna gat ríkið ekki byggt á lóðinni, nema bærinn vildi sleppa henni. Mér finnst því, að ríkið eigi á hættu að tapa þessum 300 þús. eða því fé, sem það hefur lagt þarna út, ef bærinn vill ekki láta lóðina undir skólann. Geri ég þó ekki ráð fyrir, að þetta sé tapað fé, en samt situr þetta nú þarna fast. Málið liggur því einhvern veginn öðruvísi fyrir heldur en hæstv. menntmrh. vildi vera láta, og bærinn er búinn að ráðstafa Laugarneslóðinni á annan veg heldur en undir menntaskóla. Sýnir það, hversu þessir skólaflutningar eru í lausu lofti byggðir, að annað eins skuli hafa komið fyrir, að keypt hafa verið lóðarréttindi, sem strangt tekið eru einskis virði. - Þá vil ég enn fremur benda hæstv. ráðh. á það, að mér finnst ekki veita af þessari þáltill., til þess að Alþ. skeri úr um það, hvort flytja eigi skólann. Í sambandi við þessar fjárveitingar til skólans, er nema um hálfri milljón króna, var ekkert sagt um það, að þeim ætti að verja til þess að flytja hann burt af þeim stað, sem hann stendur á. Finnst mér það þvt fullkomið gerræði hjá ríkisstj. að leggja út í 15 milljón króna fyrirtæki í þessu skyni, án þess að Alþ. hafi ákveðið, hvar skólinn ætti að vera. Hygg ég, að hæstv. núverandi menntmrh. geti verið glaður yfir því að fá úr því skorið með atkvgr. á Alþ., hvort þessu fé eigi að verja til menntaskólabyggingar utan bæjarins, og liggur mér við að segja, að það sé næsta óheiðarleg meðferð á þessu fé, ef engin slík atkvgr. fer hér fram, því að engin ákvörðun liggur enn fyrir frá Alþ. um þetta mál. Ég vil enn fremur beina því til hæstv. ráðh. að líta á, hvernig ástandið er í menntaskólanum nú. Það er búið að fylla húsið svo, að rektor getur ekki búið þar lengur, og er slíkt mjög óhentugt í svo stórum skóla. Í öðru lagi er skólinn svo yfirfullur, að það er tví- eða þrísett í sumum kennslustofunum og þrengslin svo mikil, að það hefur orðið að taka þetta gamla útihús til viðbótar fyrir kennslu. Þarf því ekki að fjölyrða um það, að það hlýtur að ganga út yfir kennara og nemendur, þegar svona illa er búið að skólanum. Ég skal ekkert um það segja, hversu mikið það mundi kosta að kaupa þessar lóðir, en hitt veit ég, að það mundi vera mjög kostnaðarsamt að starfrækja skóla utanbæjar. Ég vil nefna hér eitt dæmi: Háskólinn í Winnipeg er 6 km fyrir utan bæinn. Stjórnin hafði ákveðið að hafa þarna stóran búnaðarskóla, en hann reyndist svo dýr í rekstri, að horfið var frá því að hafa þarna búnaðarskóla, en í staðinn var hafður þar háskóli. Skúli Jónsson sagði mér sjálfur, að daglega eyddi hann 3 klst. í leiðinlegar sporvagnsferðir til skólans og frá, og er það eitt af þeim mörgu óþægindum, sem af utanbæjarskóla leiðir. Svo vildi ég gjarnan fá að vita hjá hæstv. utanrrh., hv. fyrrverandi borgarstjóra, hvort hann líti svo á, að samningurinn, sem gerður var um Laugarnes, sé enn í gildi, þó að bærinn hafi tekið þessa lóð til annars en að byggja þar skóla.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég hygg, að það sé á misskilningi byggt, sem fram hefur komið hér, að ágreiningur sé milli bæjarstjórnar og ráðuneytisins út af þessu máli. Bæjarstjórnin var búin að gefa samþykki sitt til, að skólinn yrði reistur í Laugarnesi, en seinna sáu menn svo fram á, að hentugra væri að reisa þarna aðrar byggingar, og var útgerðarmönnum í bænum afhent landið undir fiskstöð, en bæjarráð vísaði þá á golfskálahæðina sem hentugan stað fyrir menntaskóla. Allt fór þetta fram án þess, að um nokkra misklíð væri að ræða. Hv. þm. S-Þ. sagði að vafasamt væri, að ráðuneytið hefði nokkurn rétt til þess að flytja skólann án þingssamþykktar. Ég hygg, að ekki sé verið að flytja skólann, þótt hann yrði settur í núverandi útjaðar bæjarins. Bærinn hefur stækkað afar mikið síðustu árin og fer ennþá ört stækkandi, svo að það, sem voru úthverfi fyrir nokkrum árum, eru nú orðin svo að segja miðbærinn. Mér virðist því ekki nema rétt að hafa það fyrir augum, þegar ráðizt er í jafnmikla byggingu sem menntaskóla. Hitt má vel vera, að Alþ. vilji velja stað fyrir skólann, og er í sjálfu sér ekkert við því að segja. Annars er ekki venja, að það ákveði neitt um slíkt, og ég hygg, að ríkisstj. hafi oft ákveðið annað eins og þótt hún ákvæði, hvar menntaskólinn yrði reistur. Eins og ég hef annars áður tekið fram, þá finnst mér ekki nema sjálfsagt, að hv. allshn. fái í hendur öll gögn í máli þessu, svo að hún geti kynnt sér það vel og borið fram till., ef hún vill, það varðandi. Ég hef þegar beðið formann byggingarnefndar skólans, sem er rektor sjálfur, að senda ráðuneytinu till. um fyrirkomulag byggingarinnar, m. a. með það fyrir augum, hvernig nýbygging gæti sem fljótast bætt úr hinni brýnu húsnæðisþörf skólans. Ég fer svo ekki lengra út í mál þetta að sinni, en vænti, að ég eigi í bili engu ósvarað.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. S-Þ. þá mun ég nú segja hér nokkur orð. - Það liggur í augum uppi, að að svo miklu leyti sem bærinn hefur bundið sig, þá veitir erfðafesturétturinn, sem keyptur var, ekki nema skilorðsbundinn rétt, þannig að bæjarstj. mundi hafa rétt til þess að taka landið hvenær sem er til sinna nota. Ég hef því miður ekki öll plöggin um þetta mál í höndunum nú, en ég veit ekki betur en að bæjarstj. væri búin að samþykkja, að skólinn skyldi reistur í Laugarnesi, og þess vegna var samkomulag um, að það land, sem bærinn keypti þarna, skyldi ekki notað til annars. Síðar gerðist það svo í málinu, að útvegsmenn í bænum bentu á, að einmitt þessi staður væri hentugur fyrir fyrirhugaða geymsluskála og aðrar byggingar varðandi sjávarútveginn, og fleiri komu með till. í þá átt, að þetta land yrði notað til þess. Ég hygg, að flestir eða allir hafi verið sammála um það, að Laugarnes væri sá bezti staður, sem til var einmitt til þessa, og ég veit ekki til þess, að neinn ágreiningur hafi orðið milli bæjarstj. og ríkisstj. út af því, að landið var afhent ttl þessara nota. Bent hefur verið á Golfskálahæðina sem hentugan stað fyrir menntaskóla, og ég held, að það hljóti að vera auðfundinn staður, sem sé jafngóður og Laugarnes, og ég fyrir mitt leyti álit, að það sé beinlínis vandfundinn verri staður fyrir skólann heldur en einmitt inni í Laugarnesi. Engu að síður samþykkti ég þó, að bæjarstj. leyfði ríkisstj. að byggja skólann þarna, ef hún vildi, því að ég áleit, að ríkið réði þessu, en bæjarstj. ætti ekki að vera að streitast við ríkisstj. út af, hvar skólinn ætti að vera, og með því ef til vill að tefja nauðsynlegan framgang málsins. Helzt vildi ég, að skólinn yrði kyrr á sínum gamla stað. Þrátt fyrir það vildi ég gjarnan greiða götu ríkisins í að finna góðan stað fyrir skólann, ef endilega á að flytja hann. Ég verð að játa það, að ég hafði ekki gert mér verulega glögga grein fyrir þessu máli fyrr en nýlega, að ég las greinar eftir þá Einar Magnússon og Sigurkarl Stefánsson, en eins og kunnugt er. þá eru þeir báðir kennarar við skólann. Þeirra till. finnast mér þær beztu, sem enn hafa komið fram í þessu máli, og virtust mér þær svo eðlileg og sjálfsögð lausn á málinu, að mér fannst næsta undarlegt, að engum skyldi fyrr hafa komið þær í hug. Þeir stinga upp á því, að skólinn verði kyrr á sínum gamla stað, en seinna verði reistur einhvers staðar á góðum stað nýr skóli, en hann verði miklu minni en sá, sem nú er í ráði að reisa. Mér virðist þetta vera hin rétta lausn. En hvað viðvíkur því að ráðast nú í að byggja þennan stóra skóla, sem mikið hefur verið talað um, þá verð ég að segja það, að mér finnst það mikið óráð, þar eð langur tími hlýtur að líða, þar til hann gætt bætt úr hinni brýnu húsnæðisþörf skólans. Annars má segja, að hin mesta kyrrstaða hafi verið á þessu máli. Skólameistara menntaskólans á Akureyri hefur tekizt með hjálp ríkisins að auka húsakynni skólans allmjög, en á sama tíma hefur allt verið í athafnaleysi hér syðra um aukin húsakynni til handa menntaskólanum hér, og ennþá er enginn skriður kominn á málið. Alltaf þegar til framkvæmda hefur átt að taka, rákust menn á það, að hugmyndin um hinn nýja skóla var svo ógeðfelld, að það varð að hverfa frá henni. Það hafa oft verið leidd rök að því, að skólann ætti að hafa á sama stað, en sá staður er af allflestum viðurkenndur bezti staðurinn, og ég fyrir mitt leyti get hvergi í bænum fundið betri stað né heppilegri, og allar þær ástæður og rök, sem komið hafa fram gegn því, virðast mér næsta léttvæg. Auk þess mæla hinar sögulegu minningar, sem tengdar eru við menntaskólahúsið gamla, á móti því, að skólinn sé fluttur. Það eru áreiðanlega fá hús, sem merkilegri eða hugljúfari minningar eru tengdar við, og í okkar þjóðfélagi, þar sem svo lítið er um erfðavenjur, virðist mér vera fjarstæða að kasta á glæ þeim mikla menningarauka, sem fólginn er í þessum minningum. Mér finnst það eins og æðri handleiðsla, að enn skuli ekki hafa tekizt að koma flutningi skólans lengra á veg, og ég hygg, að það hljóti að verða niðurstaðan, að skólinn verði áfram þar, sem hann er, og að keyptar verði nálægar lóðir undir auknar byggingar fyrir skólann. Því, sem hv. þm. S-Þ. hefur nú vakið máls á, hefur hann fyrr stungið upp á, en ekki haft dugnað né harðfylgi til þess að koma því lengra á veg, og er það ótrúlegt um jafnduglegan mann og þessi hv. þm. er í raun og veru. Hann vakti athygli á þessu árið 1930, en þá vildi hann ekki, að ríkið legði í þessar framkvæmdir. Ef hann hefði þá verið fúsari til þess, þá stæðu þessar byggingar líklega nú sem óbrothættur bautasteinn um atorku hans og framsýni. Nú vildi ég benda á það, að kaupa mætti lóðir þær, sem hér ræðir um, smám saman. Nú eru sum húsin, sem þarna standa, þannig, að vei mætti nota þau í þarfir skólans til bráðabirgða, t. d. hús K. F. U. M. Það er að vísu ekki sem fullkomnast né bezt, en vel gæti það bætt úr húsnæðisvandræðum skólans að nokkru leyti, þar til betur úr rætist. Hv. þm. S-Þ. var að spyrja um, hvað bærinn hafi gert í þessu efni. Ég vil benda hv. þm. á það. að það er ekki fyrst og fremst bærinn, sem á að fjalla um þetta mál, og ég hef alltaf haldið þeirri stefnu, að bærinn færi ekki að taka á sig neinar aukakvaðir, því að hann hefur nóg samt. Þrátt fyrir þetta þá veit ég, að vænta má fullrar samvinnu við bæinn um mál þetta. T. d. hefur bærinn sýnt áhuga á, að eignast olíulóðina bak við skólann og verið þess fýsandi, að ríkið fengi þessa lóð handa skólanum, ef það vildi. En ef kaupa á lóðir fyrir 5 millj. kr. og rífa niður hús í því augnamiði að koma upp skólanum, þá virðist mér, að þessu nauðsynlega og aðkallandi máli sé stefnt í hættu, í stað þess að kaupa lóðir smám saman og byggja við og auka húsnæði skólans sem skjótast. Að vísu yrðu þær skólabyggingar ekki jafnglæsilegar og sú bygging, sem nú er í bígerð, en það er líka langur tími, þangað til hún yrði fullgerð og nothæf. Ég lýsi ánægju minni yfir því, að hæstv. menntmrh. hefur nú hreyft þessu máli, og gæti það orðið stuðningur þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, varðandi málið í heild.



Herra forseti. Ég stend nú upp til þess að leita frétta. Fyrir nokkrum árum var skipuð mþn., til þess að athuga, hvernig hentugast mundi að byggja á svæðinu í grennd við gamla menntaskólann, og ég ætla, að flm. þessarar tillögu hafi bæði verið hvatamaður að nefndarskipuninni og sjálfur verið í henni. Ég hef enn ekki orðið var við, að þessi n. hafi gert nokkurn skapaðan hlut þetta varðandi, og vildi ég fá að vita, hvernig því er háttað. Hitt, sem ég vildi spyrja um, er viðkomandi því, að í fyrra mun hafa verið flutt hér á þinginu þáltill. um sama efni og þessi till., sem nú liggur fyrir. Um hana urðu nokkrar umr., en síðan var hún send til n. Nú vildi ég gjarnan fá að vita, hvað hv. n. meinar með því að svæfa svona till., því að hún kom aldrei frá n. aftur. Í fyrra lágu atvik þannig, að þá var að mörgu leyti hægara að kaupa lóðirnar í nánd við skólann, eftir að bruninn varð við Amtmannsstíg, en að því er ég bezt veit, var ekkert gert í því máli þá. Ég vil láta það álit mitt í ljós, að það er ósiður, sem ekki á að eiga sér stað, að mál séu þannig tekin út úr umr. á Alþ. og síðan svæfð í n. og þm. á þann hátt meinað að taka afstöðu til þeirra.



Herra forseti. Á seinasta þingi flutti ég till. til þál. um menntaskólann í Reykjavík, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að menntaskólinn í Reykjavík hafi áfram aðsetur þar, sem hann er nú, og að veitt verði nægilegt fé í fjárlögum til þess að endurbæta hið gamla skólahús, þannig að það fullnægi nútíma kröfum til skólahúsa, og til þess að byggja nýtt leikfimishús og rektorsbústað við skólann. Jafnframt skorar Alþingi á ríkisstj. að tryggja skólanum nægilegt landrými milli skólalóðar og Þingholtsstrætis.“ Þessi till. fékk ekki afgreiðslu, hún var svæfð í nefnd. Ég hef verið áhugamaður um málefni Menntaskólans í Reykjavík og því fylgzt vel með, hvað gerzt hefur í húsnæðismálum hans. Það hafa komið fram raddir um, að ástæðan fyrir núverandi húsnæðisvandræðum skólans sé sú, að hann sé orðinn allt of lítill. En þetta er ekki rétt, skólinn er að vísu orðinn of lítill, en ekki allt of lítill. Mér virðist vera um fjórar leiðir að velja til að leysa þessi húsnæðisvandræði. Þær eru ekki tvær eða þrjár, eins og komið hefur fram, heldur eru þær fjórar. Í fyrsta lagi sú, að flytja skólann allan burt og leggja hann niður á núverandi stað. Í öðru lagi er að halda gamla skólanum í notkun, en taka umræddar lóðir undir hús fyrir stærðfræðideild og önnur nauðsynleg hús. Þriðja leiðin er svo sú, sem tveir af kennurum menntaskólans hafa sett fram og er í því fólgin að halda áfram gamla skólanum þar, sem hann er, en byggja svo annan menntaskóla annars staðar. Fjórða leiðin er að halda áfram rekstri gamla skólans, en taka gagnfræðadeild neðan af og láta þá unglinga stunda nám í öðrum hvorum gagnfræðaskólanum, sem eru í bænum, og láta þannig menntaskólann vera aðeins menntadeild.

Það er þegar ákveðið að leggja niður gagnfræðadeild skólans.

Nú ef svo er, þá sýnist mér sem húsnæðisvandamál skólans muni leysast, og þá er líka tilefnið til þessara miklu umræðna fallið úr gildi. Af þessum fjórum - eða nú þrem leiðum, sem ég gat um, finnst mér sú fyrsta fráleitust og koma sízt til greina. Og mér finnst kostnaðar vegna og ýmissa annarra ástæðna ekki ráðlegt að kaupa í einu allar lóðirnar bak við skólann. Skynsamlegasta leiðin er sú þriðja, hún er tvímælalaust langbezta framtíðarlausnin á málinu. Mér finnst, að Alþ. ætti að láta í ljós ákveðinn vilja sinn í þessu. Ég hef haft í hyggju að leggja fram frv. um menntaskólann, þar sem lagt yrði til, að lögfest yrði, að gamli skólinn verði kyrr þar, sem hann nú er, en annar verði svo byggður, þegar tilefni verður til. Það er mál manna, sem vit hafa á, að kostnaður við skóla fari að langmestu leyti eftir tölu bekkjanna. Skóli, sem er helmingi stærri en annar, mun vera um helmingi dýrari í rekstri. Mér hefur skilizt, að skólafróðir menn haldi því fram, að góður skóli megi ekki vera fjölmennari en tvö til þrjú hundruð nemenda. Það er því augljóst, að betra er að hafa tvo litla menntaskóla en einn stóran. Ég vil svo að síðustu endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég mun flytja frv. um menntaskóla innan skamms, ef ekki verður fram komið annað, sem gengur í sömu átt, en ég hef nú heyrt, að svo muni e. t. v. verða gert, og mun þá vitanlega ekki vera þörf á, að ég geri það. Það er nauðsynlegt að lögbinda það, hvernig skólamálin eiga að vera í framtíðinni.

Flm. (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Ég ætla að gera aðeins athugasemd við það, sem einn af mönnunum úr gamalli og dauðri nefnd var að segja hér áðan. Það er rétt, að skipuð var nefnd til að athuga, hvernig nota ætti sem bezt lóðirnar, þar sem nú er Gimli og bakaríið. Það var nokkuð fjölmenn nefnd. En þegar hún tók til starfa, kom í ljós, að togstreita milli skipulagsnefndar ríkisins og bæjarins varð svo mikil, að nefndin gat ekkert starfað. Málið liggur því óleyst enn eins og það var þá. Út af þeim ummælum utanrrh., að ég hefði ekki gert meira en að leggja til, að þessar lóðir væru keyptar, vil ég segja þetta, að ég lagði til á sínum tíma við Akureyrarbæ og Reykjavíkurbæ, að þeir afhentu lóðir undir menntaskóla sína. Akureyrarbær gerði það strax, en Reykjavík ekki, og var það miður farið. Nú, hæstv. utanrrh. benti á, að hann hafi í fyrra gert till. um að lóðin undir olíustöðinni yrði tekin undir skólann, og er það vissulega spor í rétta átt. Það er bráðnauðsynlegt fyrir skólann í Reykjavík að fá stærri og meiri lóðir undir ýmsar byggingar, svo sem rektorshús, leikfimishús o. fl. Ef nú þessar lóðir verða teknar eignarnámi, ætti að banna að endurbyggja á þeim nema með leyfi ríkisstj. Ég vil taka það fram út af ræðu hæstv. ráðh., að það er alveg nýtízku regla hér á Alþ. og algert nýmæli, ef það á ekki að þurfa að bera það undir Alþ., þegar kasta á alveg burt gömlu húsi og flytja það, þótt það kosti ekki nema 15 millj. Ég vil bara segja, að slíkt er vítavert að gera nema með samþykki Alþingis.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil endurtaka það, að það er alger misskilningur, að ágreiningur hafi orðið milli skipulagsnefndar ríkisins og bæjarins um Laugarnes. Ég hef fengið upplýsingar um, að bærinn hafi verið búinn að samþykkja, að skólinn yrði í Laugarnesinu. Það hefur nú verið mikið minnzt á þetta mál, síðan ég talaði áðan. Ýmsir hv. þm. hafa mjög ákveðnar skoðanir, hvaða leiðir séu heppilegastar. Ég hygg því, að þetta mál þurfi rækilegrar athugunar, því að það er mikið vandamál. Það eru fleiri en ein till., sem komið hafa fram. Ég fyrir mitt leyti skal ekki segja neitt um, hvort heppilegra sé að hafa skólana tvo, en mér finnst skylt, að þó að menn vilji vera sjálfstæðir í skoðunum, þá sé hlustað á þá menn, sem vit hafa á málunum. Það er algerlega rangt hjá hæstv. utanrrh., að ég sé á móti því, að Alþ. láti í ljós skoðun sína um þetta mál, en ég vil, að það fái rækilega athugun í n. Ég skal ekki neita því, að vel má vera, að ekki hafi verið blandað nægilega saman staðarvali skólans og byggingarframkvæmdum. Í umræðunum hafa menn ekki gert sér það ljóst, að þetta tvennt á að fara saman. Það kemur nefnilega til álita, hvort byggja á allt í einu eða smám saman. Það er tæplega hægt að gera ráð fyrir því, að við á einu ári getum reist allar þær byggingar, sem þarf. Það gæti verið ástæða til að fara nánar út í einstök atriði, sem komið hafa fram í umræðunum, en ég hygg það sé betra að bíða, þangað til málið hefur fengið athugun í nefnd.



Herra forseti. Út af ummælum, sem komið hafa hér fram og í fólst ásökun á fjvn. fyrir trassaskap í afgreiðslu mála og fyrir að fara óþinglega með mál, vildi ég aðeins segja nokkur orð. Ég vísa algerlega á bug þessum ásökunum. Það er algerlega ástæðulaust að vera að ásaka fjvn. Hún hefur ábyggilega skilað mun betur af sér málum en sumar aðrar nefndir þingsins. Gangur þessa máls er sá, að í fyrra var því vísað til fjvn. þann 15. nóv., og tók nefndin það fyrir á fundi 6. des. Þar var ákveðið að senda það til umsagnar menntmrh. og fjmrh. Þar sem ekki var vitað þá, hverjir mundu taka sæti í hinni nýju ríkisstjórn, sem ekki var enn mynduð, varð einhvern veginn ekkert úr þessu, og fékk nefndin aldrei svar. Þegar svo nýja ríkisstj, kom, var málið aftur tekið fyrir á fundi í n. Þar var mér falið að tala við ráðherrana, en þeir höfðu þá engan tíma vegna þess, hversu mörg mikilvæg mál biðu afgreiðslu þeirra. Enn var svo málið tekið fyrir í n. í apríl, og var mér þá enn falið að tala við ráðherrana. Þeim viðræðum lauk með því, að samkv. beiðni ráðherra yrði málið ekki afgreitt frá n. fyrr en eftir nánari athugun. Svona hefur þá málsmeðferðin verið. Ég veit ekki, hvort hún er þingleg eða ekki. En hv. þm. geta þó séð, að n. hefur ekki legið á liði sínu og ástæðulaust er að ásaka hana fyrir trassaskap, en sá hv. þm., sem það gerði, hefði að minnsta kosti getað leitað sér upplýsinga um gang málsins í n., áður en hann kom hér inn í þingið með ásakanir sínar. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram.

Flm. (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Þetta mál er afar einfalt. Litla-Hraun er aðalfangelsi landsins, en er of lítið. Menn bíða í tugatali til að geta afplánað hegningu. Bygging nýs fangahúss í Reykjavík yrði of dýrt fyrir landssjóðinn, og þess vegna ber ég fram till. um að byggja nýja byggingu að Litla-Hrauni, sem sé byggð af vistmönnunum sjálfum. Þeir vinna að múrsteinagerð, en úr slíku efni má byggja vandað einnar hæðar hús, og þannig er hægt um vik fyrir ríkið að bæta úr vöntun þeirri, sem nú er í þessum efnum. Ég hef ástæðu til að ætla, að hæstv. dómsmrh. sé hlynntur málinu. Ef till. fer til hv. fjvn. og nær samþykki hennar, þá er ákveðin eyðsla á verðmæti, sem er til, að kostnaður sá, sem yrði vegna þessa, mundi fara nýjar brautir og ekki þyrfti að bíða eftir fjárlögum. Ég vona, að hv. fjvn. athugi þessa hlið málsins, er hún fær það í sínar hendur. Ég hef svo ekki meira um þetta að segja í bráðina.



Herra forseti. Mér dettur ekki í hug að mótmæla þeim rökum, að nauðsyn sé að stækka Litla-Hraun. Það er rétt, að þar þyrfti að vera meira pláss - því miður. Það er ekki það, sem ég vildi drepa á í þessu sambandi, heldur annað. Það er til gömul samþykkt frá Alþingi um, að ríkisstj. sé falið að athuga möguleika á því að flytja vinnuhælið í burtu frá Litla-Hrauni. Menn voru þá sammála um, að vinnuhælið skyldi ekki vera í sveit sett svo nærri Eyrarbakka, en á einhverjum öðrum afviknari stað. Þetta var nú samþykkt á Alþingi, en ég veit nú ekki til þess, hvort nokkur ríkisstj. hefur athugað þetta. En tilefni þessarar tillögu var það, að menn vissu, að það var kauptúnsbúum á móti skapi, að niðurstaðan með staðsetningu vinnuhælisins varð svo að segja mitt á meðal þeirra. Ég vona, að hv. alþm. skilji, hvað átt er hér við. Hælið varð til að hálfu sem neyðarráðstöfun, og húsakynni þess, eða það hús, sem notað er fyrir fangelsi nú, var upphaflega byggt sem spítali, og var því óhentugt til annarra hluta. Vegna þess að ekki voru tök á að fullgera þennan spítala, var hælið dæmt til að setjast á þessar stöðvar - mitt á meðal fólksins. Ég skal ekki mótmæla. till. þeirri, sem hér liggur fyrir, heldur vildi ég fyrst og fremst minna á, að Alþ. samþykkti að breyta hér til, eins og íbúar Eyrarbakka vildu, og eftir því skyldi fara, ef nokkuð mark skal taka á því, sem Alþingi ályktar. Mér finnst erfitt að þegja slíkt fram af sér. Það er ekki hægt að samþykkja þetta eða hitt og skjóta svo skollaeyrum við öllu saman. Það er ábyggilegt, að heppilegra er fyrir vistmenn á vinnuhæli að vinna afsíðis en meðal annarra manna. Og sama mun vera með staðarval í borg, að þar koma sömu gallar í ljós, og því komu þessar óskir fram, að hælið yrði flutt á afviknari stað. Gamla þáltill. miðaði í þessa átt. Skapgerð mín er þannig, að mér fannst rétt að minna á þetta. Það er óhæfilegt að samþykkja einhvern hlut, en gleyma honum svo.

Flm. (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Út af ræðu hv. 2. þm. Árn. vil ég segja þetta. Ég held, að áhyggjur hv. þm. um velferð hinna ógæfusömu manna á Litla-Hrauni séu ekki rétt grundaðar, og ég vil segja þessum hv. þm., að merkur lögfræðingur og fyrrv. þm. Árn. sagði, að í Danmörku væri keppnin á milli borganna ekki um skóla, t. d. menntaskóla, heldur fangelsi. En fjárhagsleg hlið þeirra mála færir heim sanninn um það, að þeim sé heppilegt að njóta slíkra hlunninda. Reykjavík hefur fangelsi inni í miðjum bænum. Það hús var lengi eitt hið fegursta í bænum, og sama má segja um Litla-Hraun. Það er eitt fallegasta húsið við Eyrarbakka. Ég sé ekki, að Eyrbekkingum sé vandara um en íbúum Reykjavíkur, og held, að starfsemin á Litla-Hrauni sé þeim eigi til ama. Hvað snertir staðarvalið, þá voru þær ástæður hjá landssjóðnum, að ekki var hægt að halda þeirri byggingu áfram. Það var til láns fyrir lausn þessa vandamáls. Á Litla-Hrauni eru heilnæm húsakynni. Það var byggt fyrir sjúkrastofur. Hið fagra Suðurland blasir þar við úr gluggunum. Um leið og vistmenn fengu ágæt húsakynni, gátu þeir að nokkru notið hinnar miklu náttúrufegurðar. Ég mótmæli ekki till. þeirri, sem hv. þm. minntist á, en ég vil skýra eitt atriði dálítið nánar. Ef ég hefði átt að velja stað fyrir vinnuhæli, þá held ég, að vart hefði fundizt heppilegri staður. Það er tiltölulega stutt síðan fundust miklar vikurnámur við fjörurnar hjá Eyrarbakka. Úr þessu efni hafa vistmenn unnið að því að steypa vikurplötur og steina. Slík vinna er mjög hentug fyrir þessa menn, sem þurfa að taka út sína hegningu í lengri eða skemmri tíma. Það er erfitt að finna heppileg verkefni að vinna á vetrum fyrir vistmennina., en önnur vinna hefur ekki fundizt heppilegri en sú, sem ég gat um. Það hafði verið reynt að láta fanga vinna að bílaviðgerðum, smíðum o. fl. Þá vinnu gátu ekki allir gert, en allir geta þeir steypt hellur og steina úr vikrinum, og hefur hælið haft talsverðar tekjur af þeirri iðju. Við Litla-Hraun er mjög grasgefið land, og hafa fangar verið látnir vinna á sumrin við garða og tún. Þetta hvort tveggja gefur góðan rekstur á hælinu. Enn fremur eru fangarnir þar í nokkurri snertingu við fólkið. Vistmenn hafa stundum verið látnir grafa skurði fyrir Eyrbekkinga. Ætti slík liðveizla að vera að nokkru þakkarverð. Svo vil ég benda hv. þm. á, að svo er langt síðan byggt hefur verið fangelsi, að nú mun vanta um 70 klefa í Reykjavík, en hún hefur ekki efni á að stækka fangelsi sitt, þótt hún hafi um 50 milljónir kr. í tekjur. Fangelsi Reykjavíkur mun ekki hafa verið stækkað síðan um 1880, og ætti Reykjavík að vera þakklát Eyrbekkingum fyrir hjálpina, bæði fyrir sig og landið. Landið getur ekki bætt betur úr þessum vanda en með því að láta vistmenn Litla-Hrauns stækka húsakynnin þar. Og hvar væri höfuðborgin og ríkissjóðurinn annars staddur í sínum mikla vanmætti í þessum málum? Litla-Hraun hefur leyst þetta mikla spursmál. Þar eru fangar tiltölulega frjálsir menn og vinna úti. Þar er engin mikil eða djúp gjá á milli þess frjálsa og ófrjálsa. Það er eitthvað demokratiskt við þetta, en þó er mönnum hegnt. Hér er mönnum hegnt á mjög eftirtektarverðan hátt og mjög ólíkt því, sem gerist í einræðislöndum.



Herra forseti. Eins og ég gat um í fyrri ræðu minni, þá var sú skoðun látin í ljós, að vinnuhæli skyldi ekki komið fyrir mitt á meðal annarra borgara. En hv. þm. S-Þ. vitnaði hér til merks lögfræðings og fyrrv. þm. Árn., og er ég hlessa á því, að hann skyldi ekki geta fyrr um þetta, en hann hefur nú varla getað um þetta dæmt, því að hvorki var hann búsettur á Eyrarbakka né vistmaður á Litla-Hrauni, svo að hann hefur ekki fengið reynsluna.

Þetta var ágætur Árnesingur og bjó á Eyrarbakka.

Það kann að vera, en ekki á Litla-Hrauni. Sleppum nú því, en varðandi hin mörgu verkefni, sem finna má á Litla-Hrauni, þá er það alveg rétt hjá flm. Vikurvinnslan er merk, hvort sem hún er fangin eða frjáls. En þótt það sé nú gott og blessað, þá væri þessi atvinnugrein ágæt fyrir hinn frjálsa lýð, að honum yrði gerður opinn aðgangur að vikrinum. Þá yrði þessi atvinna ekki einungis fyrir fanga, en skapaði meiri atvinnu fyrir Eyrbekkinga sjálfa. Ég vil nú ekki fara að leiða þessa hlið málanna inn í deilur hér, en tilefni mitt var það eitt að minna á þáltill., sem samþ., var hér á Alþ. Í till. þeirri, sem hér liggur fyrir, er ekkert minnzt á þetta. En mér finnst einmitt eins konar stuðningur í því, að í annarri till. til þál., sem sami hv. flm. hefur komið fram með, er því haldið fram, að svona stofnun eigi að vera á heldur afskekktum stað. Ég á við till. hans um hæli fyrir áfengissjúklinga í Ólafsdal.

Þar er húsið til.

Það er bezt fyrir þetta vesalings fólk, sem þarf að vera undir læknishendi, að það sé afsíðis, eins og gert er ráð fyrir í till. þm. um Ólafsdal, og ég álít, að þessu svipi hvoru til annars, þótt ég geri hvorugt að játa eða neita, að Ólafsdalur sé vel til þessa fallinn. Ég hef bara viljað minna á þau rök. sem ég hef vakið athygli á.

Flm. (Katrín Thoroddsen) : Herra forseti. Að till. þessari til þál. standa 5 þm., meðlimir í heilbr.- og félmn. hv. Nd., og var n. öll einhuga um að flytja þessa till. Á síðasta Alþ. kom fram, einnig frá sömu n. eða mönnum úr sömu n., mjög áþekk till., og kom hún seint fram og varð ekki afgr. En orsökin til þess, að hún kom svo seint fram, var sú, að það var ekki ástæða til þess að bera hana fram fyrr en l. um vernd barna og unglinga voru samþ., en það var snemma í apríl s. l., að mig minnir. Í þeim l. var svo ákveðið, að ríkið skuli setja á stofn tvær stofnanir, annars vegar fyrir börn, sem andlega eru miður sín, og uppeldisheimili fyrir börn og unglinga, sem eru á glapstigum siðferðislega. Í hinum nýju barnaverndarl., sem samþ. voru, er talað um, að þessar stofnanir skuli reistar, þegar fé sé veitt til þess á fjárl., og var okkur ljóst, sem flytjum þessa þáltill., að stofnun, sem taka á þessi börn, þarf mikils undirbúnings áður en hún er reist, og þarf því að hefja þann undirbúning nú þegar. Auk þess er mikil nauðsyn á, að stofnunin komist upp til þess að hægt sé að segja fyrir um, hvernig með hvert barn skuli fara. Það tekur langan tíma að koma þessari stofnun á fót, líklega ekki minna en 3–5 ár, og okkur er ljóst, að hún þarf rækilegs undirbúnings, bæði með stofnsetningu og fyrirkomulag, sömuleiðis með starfsfólk. Við teljum því mikla, nauðsyn á því, að sem fyrst sé hafinn undirbúningur að því að koma upp þessari stofnun, og því flytjum við þessa till. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta langt mál. Það var gert á síðasta þ., og það er svo skammt síðan, að ég sé ekki ástæðu til að taka það upp aftur. Aðeins vil ég geta þess, að mér þótti leitt að sjá þessa ekki getið með einum staf í fjárlfrv., en það verður athugað á sínum tíma. - Ég vænti, að sú n., sem fær þetta mál til athugunar, - allshn. þætti mér heppilegast - sýni því fullan skilning og eins að þ. sæi sér fært að samþ. till. og stj. að framkvæma hana.

Flm. (Pétur Ottesen) : Ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta, að umr. um þetta mál verði frestað. Mér þykir ekki ómaksins vert að fara að reifa málið hér, þar sem ekki eru nema örfáir hv. þm. mættir á fundi og enginn af hæstv. ráðh., sem ég vildi, að fengju tækifæri til þess að hlusta á umr. um þetta mál. Ég vildi þess vegna eindregið mælast til þess, að málið verði nú tekið af dagskrá og hæstv. forseti taki það til meðferðar á fundi, þannig að fundur gæti heitið.



Við erum hér einhverjir fleiri flm., en hæstv. fjmrh., sem er fyrsti flm., er hér ekki staddur. Það er svo um till. þessa, að þar sem ekki er tekið aðflutningsgjald af skipum, sem eru yfir 150 rúmlestir, virðist óeðlilegt að taka af bátum, sem eru minni, af því líka að þau skip eru tiltölulega dýrari í innkaupi og því ólíklegri til að gefa góðan arð en hin stærri skip. Það hefur orðið að samkomulagi, að við flyttum þessa till. til samræmis um aðflutningsgjald á skipum og til þess að létta undir með þeim, sem hafa keypt skip, sem eru miklu dýrari en þau, sem fyrir eru, og hafa því þurft að greiða hátt aðflutningsgjald. Ég vænti að þessu máli verði vísað til síðari umr. og fjvn.

Flm. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Það vill nú svo til, að ég hef í raun og veru fengið ádrátt hjá hæstv. sjútvmrh. um, að hann muni nú þegar í stað láta hefja undirbúning þeirrar rannsóknar, sem lögð er til, að gerð verði, í þessari till. til þál. Ég get þess vegna fallið frá að gera frekari grein fyrir málinu en gert er í grg. með þáltill. að öðru leyti en því, að ég vil taka fram, að ég álít, að kostnaður við þá framkvæmd, sem þáltill. gerir ráð fyrir, mundi verða um 100 þús. kr. á mánuði. Ég mun hafa samband við form. fjvn., sem væntanlega fær þessa þáltill. til athugunar, og óska ég þess, að hún komist sem fyrst til hv. fjvn.