Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Blöndal Herra forseti. Mér þykir vænt um að sjá að hv. 3. þm. Vestf. ætlar að vera við þessar umræður fyrir hönd Alþfl. og ég kann að meta þann mikla áhuga sem hann hefur sýnt málinu gagnstætt öðrum þm. Alþfl. og ráðherrum. Á hinn bóginn sakna ég þess að hæstv. menntmrh. skuli ekki vera hér í deildinni. Hann hefur tekið þátt í þessum umræðum og ég geri ráð fyrir að hann sé við því búinn að til hans sé beint fyrirspurnum. Jafnframt er nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. svari hér fyrirspurnum vegna þess hversu frjálslega hann hefur fjallað um ýmis efnisatriði frv. í sjónvarpi og ég geri ráð fyrir því hann sé einnig við því búinn að stjórnarandstaðan biðji um frekari skýringar á því sem hann hefur þar sagt, einkum vegna þess að sumt af því stangast mjög á við það sem hæstv. forsrh. hefur sagt hér í þessari deild. Ég geri því ráð fyrir að hann sem vanur er góðri verkstjórn í ríkisstjórninni skilji að verkstjórinn vilji gjarnan hafa svona eftirlit með honum og þess vegna held ég að nauðsynlegt sé að þessir tveir hæstv. ráðherrar gefi sér tíma til að líta hér inn, en ég ítreka enn sem fyrr að mér dugir hv. 3. þm. Vestf. fyrir Alþfl.  Ég vil fyrst, herra forseti, rifja upp að þegar ég talaði fyrir hálfum mánuði um frv. í kjölfar ræðu hæstv. forsrh. varpaði ég til hans fyrirspurnum sem hann lofaði í ræðu sinni fyrir tæpri viku að svara öllum. Ég held að hann hafi komist svo að orði í ræðu sinni að hann teldi sig hafa svarað öllum þeim fyrirspurnum sem fram hefðu komið frá mér. Þess vegna er nauðsynlegt að ég rifji aðeins upp nokkur atriði. Þetta sýnir auðvitað hversu óhentugt er að láta rúma viku líða á milli þess sem menn taka til máls því að eðlilega gleyma menn ýmsum efnisatriðum á þeim tíma þó þeir séu minnisgóðir. Ég spurði hæstv. forsrh.: Fullvissaði hæstv. forsrh. forseta lýðveldisins um að bráðabirgðalögin hefðu nægan stuðning í báðum deildum Alþingis? Hæstv. forsrh. svaraði þessu svo: ,,Hv. þm. hafa fleiri en einn spurt að því hvort forseta hafi verið gerð grein fyrir því fylgi sem þetta mál hefur öruggt á þingi. Að sjálfsögðu var forseta gerð grein fyrir því. Þetta frv. var þegar undirbúið þegar stjórnin var mynduð og þá var forseta gerð grein fyrir því að þessi ríkisstjórn hefði meiri hluta í Sþ. og Ed. en jöfn atkvæði í Nd.`` Ég leyfi mér að skilja þessi ummæli svo, hæstv. forsrh., að forseta lýðveldisins hafi verið gerð grein fyrir því að þetta frv. hafði ekki þinglegan meiri hluta í Nd. Ég get ekki skilið þessi orð öðruvísi. Er það rétt skilið?

Eins og ég sagði.

Mér finnst að þingið eigi alveg rétt á því að fá skýr svör um þetta atriði. Ég tek, herra forseti, ekki gilt ef við getum ekki fengið skýr svör frá hæstv. forsrh. um grundvallaratriði eins og það hvort hann hafi gert forseta lýðveldisins grein fyrir því hvort frv. hafði meirihlutastuðning í báðum deildum þingsins eða ekki. Það er nauðsynlegt fyrir þingið að vita í hvaða trú forseti lýðveldisins var þegar hann skrifaði undir bráðabirgðalögin.

Hef ég leyfi til að svara úr sæti mínu? Ég hélt ekki, samkvæmt þingsköpum. Ég skal svara þessu á eftir.

Ég er mjög þakklátur hæstv. forsrh. fyrir að hann mun svara þessu afdráttarlaust. Það er líka vegna þess að við vitum að samkvæmt stjórnarskránni ganga bráðabirgðalögin ekki í gildi nema undirskrift forseta lýðveldisins komi til og þess vegna er nauðsynlegt að við fáum að vita það undanbragðalaust hvaða upplýsingar forsetinn hafði í höndum þegar hann undirritaði bráðabirgðalögin. Eins og ég skil svar hæstv. forsrh. ber að skilja það svo að forseta hafi verið gerð grein fyrir því að málið hefði meiri hluta í báðum deildum Alþingis. Ég þekki hv. þm. Stefán Valgeirsson af gamalli og góðri reynslu, herra forseti, og þykir þess vegna leiðinlegt, þegar ég vitna nú til hans, að hafa ekki hér við púltið handhægar upplýsingar um það hvernig á að ávarpa hv. þm., hvernig á að skírskota til hv. þm. Hv. 6. þm. Norðurl. e. hefur hvað eftir annað lýst því yfir að í Nd. sé huldumaður sem muni hjálpa ríkisstjórninni til að koma þessum bráðabirgðalögum í gegn og ég efast ekki um að þessi hv. þm. segi það satt. Hann er að vísu skapríkur maður en á hinn bóginn held ég að hann sé alveg falslaus og hafi sínar ástæður til þess að segja frá því eins og er ef huldumaður er á ferðinni á annað borð. Þetta er nóg um þetta atriði. Þá er í öðru lagi --- ég sá að hæstv. menntmrh. var kominn í salinn. Það væri út af fyrir sig ágætt að geta flutt ræðuna nokkurn veginn eins og ég hef hripað hana hjá mér af því að það líður svona langt á milli. Annars er verst að vera ekki með rauðan penna svo að ég geti merkt við að þetta verði að bíða þangað til hæstv. ráðherrar Alþb. hafa tíma til að koma hingað í salinn.  Ég spurði hæstv. forsrh. um það hvort hæstv. fjmrh. hefði ráðið orðalagi IV. kafla laganna eða hvort hann hefði verið sáttur við orðalagið. Við höfum ekki fengið nein svör við því, en það væri fróðlegt vegna þeirra ummæla sem þessi hæstv. ráðherra hefur haft um IV. kaflann. Ég sá að hæstv. fjmrh. rétt rak inn nefið hér áðan og frískaði upp á deildina með glæsilegu útliti sínu, en ég sé að hann hefur skotist út aftur. ( Forseti: Hæstv. fjmrh. bað mig að segja ræðumanni að hann væri að kynna fjárlagafrv. með hefðbundnum hætti, en mundi koma svo fljótt sem því er lokið.) Ég vissi ekki að fjárlagaumræðan væri hafin í Sþ., en venjulega kynnir hæstv. fjmrh. fjárlagafrv. með hefðbundnum hætti fyrir Sþ. og væri kannski rétt að gera hlé á fundinum svo að maður geti setið þennan fund í Sþ. En það gengur heldur ekki að koma að þessu máli. Það kemur enn í ljós hversu óheppilegt það var að við gátum ekki haldið umræðunni áfram sl. miðvikudag þegar ráðherrarnir voru hér í salnum. Mér líst ekki á þinghaldið ef jafnvel í hinum þýðingarmestu málum er ekki hægt að komast neitt áleiðis vegna þess að maður fær ekki nauðsynlegar upplýsingar. Ég bað um ákveðnar upplýsingar þegar í minni frumræðu sem ég hef ekki fengið og það auðvitað tefur fyrir flutningi málsins nú. Ég spurði hæstv. forsrh. um það í minni frumræðu hvort samningur hefði verið gerður milli stjórnarflokkanna um það að þing yrði ekki rofið nema samþykki allra stjórnarflokkanna kæmi til.  Ég verð að segja varðandi þau ummæli sem féllu hér, bæði hjá hv. 3. þm. Vestf. og eins hjá hv. 4. þm. Vesturl., um það sem ég sagði í sambandi við það hvort þessi ríkisstjórn stæðist ákvæði stjórnarskrárinnar, að ég hef ekki haldið því fram að neitt það hafi enn komið fram sem staðfestir það að um stjórnarskrárbrot sé að ræða og var það rétt hermt hjá hæstv. forsrh. þegar hann vék að því í sinni ræðu. Á hinn bóginn ítrekaði ég og lagði ríka áherslu á að sú venja hefur skapast að bráðabirgðalög séu ekki gefin út nema áður hafi verið tryggt að þinglegur meiri hluti sé fyrir þeim eins og þingið er saman sett þegar þau eru gefin út. Ég held að um þetta sé ekki ágreiningur. Hæstv. menntmrh., mig langar til að víkja fyrirspurn til þín. Nú hefur hæstv. forsrh. upplýst að gildistöku virðisaukaskatts verði sennilega frestað um eitt ár, til 1. júní á árinu 1990. Nú hefði ég að vísu talið heppilegra að löggilding hans hefði getað farið fram 1. jan. 1990, en mitt atkvæði vegur ekki þungt í því, atkvæði þm. í stjórnarandstöðu. Ég hlýt þó að leggja áherslu á að samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef nú gengið eftir og eftir því sem mér hefur verið sagt bæði af ríkisskattstjóra og endurskoðendum er heppilegra að skattalagabreyting af þessu tagi taki gildi um áramót en um mitt ár. Það er tæknilegt atriði og annað mál og auðvitað hægt að koma því í kring á miðju ári. Mig langar hins vegar til að spyrja hæstv. menntmrh. hvort Alþb. sé í fyrsta lagi sammála hæstv. forsrh. um það að virðisaukaskattur verði lagður á, sennilega á miðju ári 1990, ef þessi ríkisstjórn lifir svo lengi, gagnstætt vonum hv. 6. þm. Norðurl. e. Stefáns Valgeirssonar, og þá langar mig einnig til að spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann geri ráð fyrir að virðisaukaskatturinn verði þá í tveim þrepum þannig að virðisaukaskattur á matvæli verði annar og lægri en á aðrar vörur. Og ef það skyldi nú vera tilfellið að hugmyndin sé sú að virðisaukaskatturinn á matvæli verði lægri en á aðrar vörur langar mig að spyrja hæstv. menntmrh. hvernig hæstv. utanrrh. hafi tekið slíkum hugmyndum, hvort hann sé búinn að jafna sig í bakinu eða hvernig hann líti á það mál ef tvö þrep verða í virðisaukaskatti hér á landi eins og víðast hvar í löndum Efnahagsbandalagsins. Við þessu fékk ég ekki nógu glögg svör í minni frumræðu. Ég hlýt, herra forseti, að vekja athygli á því að í mjög þýðingarmiklum málaflokkum hefur ríkisstjórnin ekki meiri hluta hér í þessari deild nema stjórnarandstaðan hlaupi undir bagga. Það upplýstist við þessar umræður af hv. 3. þm. Vestf. og af hv. 4. þm. Vesturl. Skúla Alexanderssyni að þeir séu enn sömu skoðunar og á síðasta Alþingi varðandi ýmis grundvallaratriði, hv. 3. þm. Vestf. varðandi afstöðuna til söluskattsins, sem er auðvitað mjög mikill liður í fjármálapólitík hæstv. ríkisstjórnar, og báðir þm. töluðu með þeim hætti að ekki verður skilið öðruvísi en svo að þeir séu fullkomlega andvígir þeirri fiskveiðistefnu sem hæstv. sjútvrh. fylgir. Ég held að það sé öldungis ljóst, eins og meiri hlutinn í deildinni er nú saman settur, að gjörsamlega væri útilokað fyrir hæstv. sjútvrh. að fá stuðningsyfirlýsingu frá meiri hluta þessarar deildar, nema ef vera kynni að hann fengi einhverja hjálp frá stjórnarandstöðunni. Þetta er sá trausti grundvöllur sem þessi ríkisstjórn stendur á og vekur auðvitað athygli á því hvernig á því standi að fyrstu aðgerðir hennar voru jafnmáttlausar og blautlegar eins og raun ber vitni. Sannast sagna þannig að enginn þeirra manna, sem reka sjávarútvegsfyrirtæki eða útflutningsfyrirtæki hér á landi og hæstv. forsrh. þykist vera að bjarga, hefur áttað sig á því að neinar ráðstafanir hafi verið gerðar, þetta er nú sannleikurinn í málinu. Og kannski er ástæða til, í þessu samhengi, að spyrja hæstv. menntmrh. að því hvort hann hafi virkilega meint það sem hann sagði í ræðu sinni, að ýmis fyrirtæki hér á landi hefðu verið komin á vonarvöl eða eitthvað þvílíkt þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar lét af störfum og hann sjálfur hafi nú staðið að einhverju því sem ætla mætti að geti reist fyrirtækin við. Hæstv. menntmrh. sagði með miklu yfirlæti --- ég vil nú ekki segja að hann hafi minnt á frelsarann en biblíulegur var hann í framan þegar hann sagði um okkur sjálfstæðismenn: Voru þeir með lykilinn að Paradís í höndunum, af hverju notuðu þeir hann ekki? --- eins og þessi hv. þm. þóttist vera að gera. Hann þóttist hafa fundið lykilinn að Paradís og það Ísland sem við nú búum í --- og ég tek undir með honum að auðvitað svipar ástandinu hjá atvinnuvegunum nú að mörgu leyti til Paradísar Alþb., því að ekki aðeins af þessum ummælum hæstv. menntmrh. er ljóst og einnig af því sem Ólafur Ragnar Grímsson, hæstv. fjmrh., hefur sagt í fjölmiðlum að Alþb. stefnir markvisst að því að brjóta niður atvinnuvegina, þau fyrirtæki sem enn halda velli, og vilja með opinberum íhlutunum, opinberum millifærslum knýja fram gjaldþrot og eigendaskipti hjá fyrirtækjunum. Um þetta sagði hæstv. fjmrh. í sjónvarpinu, er hann talaði um hlutverk Atvinnutryggingarsjóðs, þegar hann var að útskýra fyrir þjóðinni hvers vegna þingleg stjórn ætti ekki að stýra þeim sjóði og hvers vegna það væri nauðsynlegt að einstakir ráðherrar ættu þar sína fulltrúa, sína mattadora sem myndu spila eins og ríkisstjórninni sýndist, þegar hann var að útskýra fyrir þjóðinni af hverju þurfi að fara þannig að, af hverju þurfi að brjóta aldagamla hefð hér í þinginu, að stjórnir af þessu tagi væru þinglega kjörnar þannig að minni hlutinn gæti haft eftirlit með ríkisstjórninni, sagði hæstv. ráðherra: Það þarf að knýja fram eigendaskipti og uppstokkun á þessum fyrirtækjum. Það þarf að knýja fram eigendaskipti og uppstokkun á þessum fyrirtækjum og stjórnarandstöðunni var ekki treystandi til að taka þátt í því. Þetta er skýringin sem hæstv. forsrh. gefur á því að þessi leið var valin að skipa stjórn Atvinnutryggingarsjóðs með þeim hætti sem í bráðabirgðalögunum segir og það er eftirtektarvert  Hv. 3. þm. Vestf. sagði hér fyrir viku og vitnaði mjög til sinnar greindarvísitölu að hann væri maður fyrir sínum orðum, hann þyrði að segja á einum stað það sem hann talaði um á öðrum og ef menn hefðu á annað borð heyrt skoðanir hans þyrfti enginn að vera í vafa um það hvaða afstöðu hann tæki. Nú verður auðvitað fróðlegt að fylgjast með því þegar frv. kemur til 2. umr. hvort þessi hv. þm. hefur þrek til þess að fylgja eftir þeim skoðunum sínum að nauðsynlegt sé að breyta þeirri skipan sem hér er gert ráð fyrir að verði á stjórn Atvinnutryggingarsjóðsins eða hvort það verði tilfellið, eins og mig grunar reyndar, að hann sé svona að slá úr og í, gefa í skyn að hann gæti kannski og ef til vill verið reiðubúinn til þess að hugsa sér að annar háttur yrði á stjórn þessa sjóðs en hafi síðan ekki þrek til þess að fylgja eftir sínum eigin skoðunum. Á þetta mun reyna og eftir því mun verða tekið sérstaklega vegna þess að í ræðu sinni þar sem þetta kom fram brýndi hv. þm. ýmsa aðra þm. á því að þeir hefðu ekki þorað að fylgja eftir sínum skoðunum þegar mikið lægi við. Það má vel vera. Stundum var sagt um einn þm. sem hér var í stjórnarliðinu í gamla daga og hafði gaman af því að tala út og suður og þykjast vera með málum eða móti gagnstætt samherjum sínum í ríkisstjórninni að hann hefði þó alltaf þrek til þess að greiða atkvæði út og suður þegar hann vissi að málið hafði meiri hluta í þingdeildinni hvort sem var. Nú verður fróðlegt að fylgjast með því hvort þessi hv. þm. sé sömu gerðar, að hann muni tala um það hér í þinginu að skipan stjórnar Atvinnutryggingarsjóðs sé óeðlileg og hvort hann muni þora að greiða þannig atkvæði að skipan sjóðsstjórnarinnar verði breytt. Það er ekki aðeins í þessu eina máli. Það er líka í ýmsum öðrum málum sem koma fyrir á þinginu í vetur þar sem í ljós mun koma hvort þessi hv. þm. hefur sama þrekið til þess að veifa sjálfstæðum skoðunum eins og á síðasta þingi þegar hann gat verið í skjóli annarra stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar sem þá sat. Á því veltur hver karlmennskan er. Hv. 3. þm. Vestf. og hæstv. forsrh. töluðu báðir um niðurfærsluna og var ekki annað að heyra en þeir væru báðir þeirrar skoðunar að sú leið hefði verið farsæl til lausnar á vandamálunum og ekki dreg ég það í efa að þeir segi það satt. En ég held, hæstv. forsrh., að enginn muni trúa þeim orðum nema fram komi hvaða hugmyndir hæstv. forsrh. hafði um hvernig farið yrði með niðurfærsluna í sjávarútveginum. Það er auðvitað gott að geta leyst málið með því að segja eitt orð. Það er auðvitað afskaplega auðvelt að segja bara núna: Ég vildi fara niðurfærsluleiðina. Niðurfærsluleiðin hefði verið miklu betri. Niðurfærsluleiðin hefði gert þetta og niðurfærsluleiðin hefði gert hitt, en hafa síðan ekki þrek til þess að útskýra hana í einstökum atriðum. Það var auðvitað mjög eftirtektarvert sem fram kom hjá hv. 3. þm. Vestf. þegar hann sagði að hann hefði verið til viðtals um það og það hefði verið álitamál í sínum huga og komið til skoðunar hvort mætti breyta skiptakjörum sjómanna. Ég efast um að þessi hv. þm. hefði talað svo á þingi sjómanna fyrir vestan. En hann sagði það berum orðum hér í deildinni fyrir viku að það mætti koma til skoðunar hvort rétt væri að breyta skiptakjörunum.

Nú hefur hv. þm. ekki heyrt rétt.

Ja, 

Það var ekki búið að skoða málið.

Hv. þm. ítrekar enn með sínu svari að það hafi ekki verið búið að skoða málið, ekki búið að skoða hvort kæmi til greina að breyta skiptakjörunum. Það þýðir á mæltu máli að það hafi komið til greina. Hv. þm. segir að það hafi ekki verið búið að skoða hvort skiptakjörum yrði breytt. Þetta þýðir annaðhvort það að þessi fulltrúi vestfirskra sjómanna hér í þinginu hafi verið reiðubúinn til þess að breyta skiptakjörum sjómanna eða ekki. Var þessi hv. þm. reiðubúinn til þess að gera það? Hann var reiðubúinn til þess að skoða það. Vildi fulltrúi vestfirskra sjómanna fallast á að þær kringumstæður gætu verið fyrir hendi að heimilt væri að breyta skiptakjörum sjómanna? Skoða það, sagði hv. þm. 

Það var ekki skoðað.

Hann sagði skoða það sem þýðir auðvitað að hann er annaðhvort að gefa í skyn eða gefa undir fótinn að hann væri reiðubúinn að breyta skiptakjörum. Hann er a.m.k. ekki viss í sinni sök.

Vill ekki hv. þm. lesa ræðuna?

En hæstv. forsrh.? Var hæstv. forsrh. reiðubúinn til þess að breyta skiptakjörum sjómanna? Það væri mjög upplýsandi að fá hugmyndir um það.  Nú sé ég að sjútvrh. er kominn í salinn. Það er kannski rétt að spyrja hann: Er það rétt, hæstv. sjútvrh., að sú hafi verið skoðun hæstv. ráðherra í síðustu ríkisstjórn að fiskverð ætti að lækka um 5% ef til niðurfærslu kæmi. Já, svo fjölorðir sem þessir hæstv. ráðherrar báðir eru, sérstaklega forsrh., um niðurfærsluleiðina þegar enginn er til að spyrja, þegar þeir þykjast geta sloppið án þess að svara, eru þeir fáorðari þegar þeir eru spurðir út úr. Það er auðvitað laukrétt sem hv. 14. þm. Reykv. sagði hér um þessi mál að það þýðir ekkert að ætlast til þess að það fólk hér á landi sem hefur lægstu launin í landinu, fátækasta fólkið í landinu, eigi að sætta sig við 9% kjaraskerðingu á sama tíma og þeir sem hafa hæstu launin fái kannski enga. Og halda svo áfram, ekki aðeins í þinginu heldur í öllum fjölmiðlum landsins, á fundum út um allt land, að tala um þessa niðurfærsluleið eins og hæstv. forsrh. hafi einhvern tíma viljað fara hana. Hann hefur ekki einu sinni kjark til að skýra út í grófum dráttum hver voru aðalatriði niðurfærsluleiðarinnar í hans huga. Hann segir: Niðurfærsluleiðin átti að bjarga sjávarútveginum. En hann hefur ekki kjark til þess að segja, hvorki hér í deildinni né annars staðar, hvernig niðurfærsluleiðin átti að koma við sjávarútveginn, hvernig niðurfærsluleiðin átti að koma við sjómennina og hvernig hún átti að koma við fólkið í frystihúsunum. Hann þorir ekki að segja hvernig það átti að koma við þá sjómenn sem lögðu aflann upp í frystihúsunum úti á landi, hvernig það átti að koma við þá sjómenn á frystitogurunum sem lögðu upp á mörkuðunum hér á landi og þar fram eftir götunum. Ekkert þetta hefur komið fram þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir. Það ber auðvitað málstaðnum vitni. Það er auðvitað afskaplega þægilegt þegar menn eru að verja rangan málstað að geta alltaf vísað til einhvers sem menn sjá í þoku og geta ekki virt greinilega fyrir sér, en sjá aðeins útlínurnar, það er afskaplega auðvelt að segja við mann sem hvorki hefur sjónauka eða hefur lesið stjörnufræði að það gangi fólk um á tunglinu, ef viðkomandi hefur aldrei lesið neina bók og aldrei heyrt neitt um tunglið. Það er enginn vandi að segja að þar sé kannski annar Framsfl., ekki nokkur vandi ef viðkomandi veit ekki neitt um tunglið áður. Eins er það með niðurfærsluleiðina. Það er afskaplega einfalt, hæstv. forsrh., að halda því fram eins og kom fram í ræðunni fyrir viku að niðurfærsluleiðin, lækkun launa um 9%, hefði fært einhverjar kjarabætur til einhverra, en það er auðvitað algerlega úr lausu lofti gripið, í hvaða samhengi sem það er talað, að lækkun verðlags hefði fært launþegum kjarabót. Auðvitað hefði einhver lækkun verðlags í kjölfar 9% lækkunar á launum ekki fært einum einasta manni kjarabót. Ef vörur lækkuðu í kjölfarið hefði það dregið úr kjararýrnuninni. Það er bara allt annað mál. Ég skal ekki á þessu stigi fara mikið lengra út í þessa sálma nema aðeins vekja athygli á því að hæstv. forsrh. sagði í sinni ræðu að eftir að niðurfærsluleiðin var úr sögunni hefði verið séð fyrir endann á ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar og taldi hann það orsök stjórnarslitanna. Hæstv. forsrh. sagði: Upp úr því stjórnarsamstarfi slitnaði vegna þess einfaldlega að við náðum ekki samkomulagi um þessa leið. Hér er að mati forsrh. alveg um skýran tímapunkt að ræða í ferli síðustu ríkisstjórnar. Í hans huga kom frekara stjórnarsamstarf við Sjálfstfl. ekki til greina eftir að slitnaði upp úr viðræðunum um niðurfærsluleiðina. Á öðrum stað kvartar hann undan því að við sjálfstæðismenn hefðum ekki viljað verja ríkisstjórn Framsfl. og Alþfl. vantrausti, að við hefðum ekki viljað styðja slíka ríkisstjórn án þess að eiga hlutdeild í henni. Ég skil ekki alveg hvað hæstv. forsrh. er að fara með því þegar hann spyr og segir hér í þinginu: Við vorum þrír flokkar saman í ríkisstjórn. Nú þykir mér eðlilegt að einn flokkurinn fari út úr ríkisstjórninni og haldi áfram að styðja þau mál á Alþingi sem ríkisstjórn þá tveggja flokka í stað þriggja leggur fram. Eitthvað er nú þetta grautarlegur hugsunarháttur að halda að stjórnmál gangi þannig fyrir sig, að einhver einn flokkur sé reiðubúinn til þess að ganga úr ríkisstjórninni, missa þannig áhrif og völd, en láta einhverjum öðrum eftir að stjórna og sýna ábyrgð. Auðvitað er þetta ekkert annað en útúrsnúningur, að slá svona úr og í, og dæmigert fyrir málflutning hæstv. forsrh. þegar hann vill ekki tala skýrt eins og hann hefur ekki fengist til að gera í sambandi við niðurfærsluleiðina svo sem ég hef hér gert skýra grein fyrir. Málsvari Alþfl., hv. 3. þm. Vestf., sagði í sinni ræðu, þegar hann fjallaði um það hvort skynsamlegt hefði verið af Sjálfstfl. að bera niðurfærsluleiðina undir samtök launafólks, undir stjórn Alþýðusambands Íslands, að það hafi verið gert til þess að loka þessari leið og verið beinlínis sett fram til þess. Ber að skilja ummæli hv. 3. þm. Vestf. þannig að undir vissum kringumstæðum geti aðstæður í þjóðfélaginu verið svo alvarlegar að það sé beinlínis óráðlegt fyrir forsrh. að bera það traust til stjórnar Alþýðusambandsins að ræða við hana um ýmsa þá möguleika sem uppi eru um það hvernig eigi að taka á erfiðleikum í atvinnulífinu? Mér kom auðvitað mjög mikið á óvart að þessi hv. þm. skyldi tala með þeim hætti sem hann gerði. Hann hefur jafnan fram undir þetta verið einn þeirra manna hér í þingsölum sem harðast hafa talað fyrir hagsmunum launafólks og hvarvetna viljað tryggja að áhrif þess væru eðlileg og að samtökum launafólks væri sýnd ekki aðeins virðing heldur sá trúnaður að við þau mætti tala og bera undir þau hvers konar málefni, ekki síst þegar mikið er í húfi, að ég tali nú ekki um, eins og hæstv. sjútvrh. óttast svo mjög, þegar mikið atvinnuleysi blasir við. Ég hélt að einmitt undir slíkum kringumstæðum þætti hv. 3. þm. Vestf. mikilsvert að forsrh. væri þeirrar gerðar að hann vildi tala við stjórn Alþýðusambandsins og reyna að efla trúnað milli sín og forustumanna launþega. Það er af þessum ástæðum sem mér þykir mjög undarlegt að þessi hv. þm. skuli komast svo að orði að áhersla hæstv. fyrrv. forsrh., Þorsteins Pálssonar, á að styrkja trúnaðarsambandið við verkalýðshreyfinguna hafi einungis verið til þess að útiloka leið sem að öðrum kosti hefði kannski verið farin til góðs fyrir launþega. Ég veit ekki hvort það á að skilja hv. þm. svo að hann telji að fyrrv. ríkisstjórn hefði betur ekki talað við Alþýðusambandið því að þá stæðu okkar mál betur. Var það það sem hv. þm. meinti? Kom stjórn Alþýðusambandsins illa fram í þessu máli og talaði gegn hagsmunum launþega? Voru það m.ö.o. hagsmunir launþega að niðurfærsluleiðin væri farin eins og hún var lögð til af ráðherrum Alþfl. og Framsfl.? Var það sú stefna sem þessi hv. þm. vildi fara? Og ber þá að skilja hann þannig að stjórn Alþýðusambandsins í heild hafi með afstöðu sinni unnið gegn hagsmunum launþega? Ef hv. þm. er þeirrar skoðunar að stjórn Alþýðusambands Íslands hafi í þessu tilviki haft hagsmuni launþega í huga og haft rétt fyrir sér hlýtur þessi hv. þm. líka að vera þakklátur formanni Sjálfstfl. fyrir það að hann skyldi hafa borið það traust til launþegahreyfingarinnar að hann vildi bera þessi mál undir hana áður en lengra yrði haldið. Ég held að það sé ekki bæði hægt að segja, hv. þm., að niðurfærsluleiðin sé góð og að hún sé á móti hagsmunum launþega. Það er ekki bæði hægt að segja að Þorsteinn hafi gert illt af sér með því að niðurfærsluleiðin var ekki farin og segja þá um leið að niðurfærsluleiðin hafi falið í sér óréttlæti, kannski mesta óréttlæti frá lýðveldisstofnun gagnvart einstökum þjóðfélagshópum. Það er ekki bæði hægt að segja að hún sé góð og vond eftir því um hvað talað er. Ég held því, herra forseti, að hv. þm. verði ekki skilinn öðruvísi, ef höfð eru í huga afskipti hans af launamálum áður og þau orð sem hann hefur áður sagt hér á Alþingi um launþegasamtökin, um þá lægst launuðu, um launamismuninn í landinu, um það hvernig hann vilji einmitt koma til móts við þá sem helst þurfa þess með, með hliðsjón af öllum þeim orðum er ekki hægt að skilja hv. þm. öðruvísi en svo að hann hafi að vísu með klaufalegum hætti verið að þakka formanni Sjálfstfl. fyrir það að hann skyldi hafa borið niðurfærsluleiðina undir stjórn Alþýðusambands Íslands og að stjórn Alþýðusambands Íslands hafi hafnað þeirri leið vegna þess að stjórn Alþýðusambandsins vissi að sú leið var á móti hagsmunum þess fólks sem minnst má sín í landinu. Hitt er svo auðvitað eftirtektarvert að samningsréttarmálin eru ekki lengur neitt grundvallaratriði hjá Alþb. um leið og það er komið í stjórnaraðstöðu. Og það er eitt mál annað, þetta þó að launin séu lækkuð. Hæstv. menntmrh. er svo vanur því að grípa inn í kjaramálin með bráðabirgðalögum eða lögum frá Alþingi eða bara hvernig sem hægt er að koma því við að lækka launin hjá fólkinu. Hvort það er 13, 14 eða 20 sinnum skiptir ekki máli. Í biblíunni stendur einhvers staðar: ekki 7 sinnum heldur 70x7 sinnum. Við skulum vona að hæstv. menntmrh. verði ekki svo langlífur í þessu sæti að hann hafi tækifæri til þess að grípa inn í og skerða kjarasamninga 70x7 sinnum. En ég vil spyrja hæstv. menntmrh. um annað. Ég held að það sé nauðsynlegt, herra forseti, að koma nokkuð víða við vegna þess að það frv. sem hér liggur fyrir er flutt í tilefni af yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, hinni fyrstu. Er hæstv. menntmrh. líka sammála þeim ummælum, sem hæstv. iðnrh. hefur látið sér um munn fara, að rétt sé að róa öllum árum að því að ný stóriðja rísi sem fyrst hér á landi og helst í Straumsvík? Hvað segir hæstv. menntmrh. um það mál? Er kannski Alþb. ekki aðeins búið að kyngja samningsréttarmálunum? Er Alþb. líka orðið mesti stóriðjuflokkurinn hér á landi ef það hentar Alþb. þegar það kemur inn í ríkisstjórn? Ég sá að vísu að hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson var eitthvað að reyna að móast við fyrst í stað. En ég held að það sé búið að koma --- heitir það ekki félagsleg hnapphelda núna sem sett er á þm.? Það er ekki frjálshyggja. Svo mikið er víst. Það er ekki frelsi sem er á einstökum þm. Hnappheldan er félagsleg. Ekki vinstri hnapphelda, heldur er hún félagsleg hnapphelda. Það er nýyrðið núna, félagslega hnappheldan. Ég man eftir því að hæstv. ráðherra talaði fyrr um ,,gengisaðlögun``. Það mátti ekki lengur tala um að fella gengið og þá mátti gengið ekki síga. Þá fann hann upp í sinni ræðu einu sinni gengisaðlögun.

Það var Þorsteinn sem fann hana upp.

En núna þora þeir ekki lengur að mynda vinstri stjórn því að þeir vita að það er óbragð af vinstri stjórn hjá þjóðinni og nú á þetta að heita félagshyggjustjórn. Ég veit nú ekki hvort það er nokkurt ólöglegt litarefni og ólöglegt bragðefni á þessum nýju einkunnum sem þessi ríkisstjórn gefur sér. Því ef þetta yrði allt saman efnagreint þá sjáum við að það er bara ný vinstri stjórn komin í landið. En mér er svo sem alveg sama þó við köllum hana félagshyggjustjórn. Það skiptir ekki máli. En er þetta svona, að Alþb. sé í þessari nýju félagshyggjustjórn sinni, félagshyggjustjórninni sem lét það verða sitt fyrsta verk að framlengja kaupránslög frá íhaldinu, banna verkalýðshreyfingunni að semja? Félagshyggjustjórnin sem bannar launþegunum að fá umsamdar kauphækkanir, er það ekki? Félagshyggjustjórnin sem ætlar að fara að þyngja skattana? Félagshyggjustjórnin sem segir að aðgerðir sínar í efnahagsmálum séu þannig að það megi búast við meira atvinnuleysi en kannski nokkru sinni í sögu lýðveldisins? Það er nú félagshyggjustjórnin. Er það líka verkefni félagshyggjustjórnarinnar, hæstv. menntmrh., að reisa álver í Straumsvík? Hvernig er það? Er erfitt að segja já eða nei við því?  Hvað segir hæstv. menntmrh. um hervöllinn fyrir norðan eða austan? Heldur hæstv. menntmrh. að hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson kunni vel við hann? Ekki orð um það heldur. NATO-völl fyrir austan eða norðan, það má ekki segja orð um það. Ég veit ekki hvort hæstv. forsrh. vilji þá svara þessu hér á eftir af því að við erum nú á annað borð að fjalla um efnahagsaðgerðirnar og vegna þess að hæstv. sjútvrh. lýsti því yfir í gær að efnahagsaðstæður í þjóðfélaginu væru þannig að hann hefði ekki þrek til þess að fara að tillögum fiskifræðinga um að gera nauðsynlegar friðunaraðgerðir varðandi t.d. þorskstofninn. Rækjustofninn kannski líka? Grálúðuna? Karfann? Hann sagði að af efnahagslegum ástæðum treysti ríkisstjórnin sér ekki til þess að fara að tillögum fiskifræðinga um nauðsynlega friðun á þorskinum, karfanum, grálúðunni, rækjunni. Eða hvað? Og um leið og þetta liggur fyrir, er þá ríkisstjórnin kannski líka að hugsa um að spilla fyrir í sambandi við stóriðjumálin við Straumsvík? Eða hefur ríkisstjórnin tekið ákvörðun um það að ráðherrarnir leggist nú allir á eitt um það að skjóta nýjum stoðum undir gjaldeyrisöflun okkar einmitt núna þegar samdrátturinn er og reisa nýtt álver við Straumsvík eða stækka álverið? Ég veit að hæstv. forsrh. er góður verkstjóri. Ég veit ekki hvort hann er hins vegar trúnaðarmaður einstakra ráðherra í sínu ráðuneyti. Hafa þeir ráðherrar Alþb. trúað hæstv. verkstjóra sínum og forsrh. fyrir því hvort þeir geti hugsað sér að stækka álverið? Ég man þegar ég hlustaði á hæstv. samgrh. í fyrsta skipti, Steingrím J. Sigfússon, þá fór hann hamförum um allt Norðausturland og það var auðheyrt á hans ræðum þá að það var bara tvennt sem hann ekki vildi. Hann vildi ekki stóriðju og hann vildi ekki varaflugvöll sem gæti gagnast NATO. Hvorugt á þeim tíma. Nú hafa ráðherrar Alþfl. sagt að þeir stefni að hvoru tveggja. Þeir vilja NATO-flugvöllinn. Þeir vilja stóriðjuna. Ekki orð frá hæstv. forsrh. Vonandi kemur það á eftir. Ekki orð frá hæstv. menntmrh. Hæstv. menntmrh. var nú þannig samt í stjórnarandstöðunni að hann átti til að spyrja menn og ætlaðist stundum til þess að þeir svöruðu já eða nei. En ég sé að hann er orðvarari núna, enda fann maður það á ræðu hans fyrir viku að honum var ekki jafnglatt í geði eins og maður gæti haldið eftir að hann hafði komist í stólinn. Flugið var ekki jafnmikið núna eins og á vordögum. Það var eins og hann væri vængstýfður, ein af gæsunum hans Snorra á Skipalóni, heimaalin gæs eða eitthvað svoleiðis. Ég sé nú að formaður fjh.- og viðskn. er kominn hingað. 

Er hann ekki sameiningartákn Sjálfstfl.?

En á sama tíma og sjútvrh. er að spá atvinnuleysinu segist hæstv. menntmrh. vera með lykilinn í höndunum að paradís verkafólks í landinu. Er það ekki? Það er lykillinn. Hann er með lykilinn í höndunum. Það þarf ekki að spyrja að því. Þannig er það. Ég veit ekki hvað maður á að fara langt í þetta. Hv. 3. þm. Vestf. efaðist um að ráðstafanirnar nægðu til að reisa atvinnulífið við, nánast úr rústum. Ég held að hann hafi sagt eitthvað í þá áttina. Er það ekki rétt með farið? Já. Það er verst að hv. 4. þm. Vesturl. skuli ekki vera hér. En það er svona, herra forseti, þegar langt er á milli umræðna þurfa menn kannski að fara bæjarleið og komast ekki til baka í tæka tíð, gleyma kannski að umræðan heldur áfram. Ég hef heyrt ýmsa aðra stjórnarsinna tala um það að síðasta ríkisstjórn hafi skilið illa við og er nauðsynlegt að fara nokkrum orðum um það. Eins og fram kom í ræðu hæstv. forsrh. lagði formaður Sjálfstfl. mjög ríka áherslu á það í júlímánuði að ekki síðar en í ágústmánuði yrði gripið til ráðstafana sem dygðu til þess að útflutningsatvinnuvegirnir fengju eðlileg vinnuskilyrði. Það var auðvitað rétt að við sjálfstæðismenn skyldum leggja meiri áherslu á þetta en bæði framsóknarmenn og alþýðuflokksmenn. Ef við skoðum söguna þá hefur það jafnan verið svo að Sjálfstfl. hefur verið óhvikull í þeirri skoðun og stefnu sinni að hið íslenska þjóðfélag verði ekki rekið með öðrum hætti en þeim að útflutningsframleiðslan geti staðið undir sér. Þetta hefur verið forsendan fyrir málefnalegri baráttu, þjóðmálabaráttu okkar sjálfstæðismanna og frá þessu höfum við ekki hvikað. Og einmitt á grundvelli þessarar stefnu hefur okkur tekist að gæða aðra þætti atvinnulífsins lífi og á grundvelli þessarar stefnu hefur okkur tekist að færa bætt lífskjör til fólksins, jafnvel þótt Sjálfstfl. hafi komist til valda við erfið skilyrði. Nú gerðist það í ágústmánuði sl. að samkomulag tókst ekki milli stjórnarflokkanna þriggja um til hvaða ráðstafana yrði gripið vegna sjávarútvegsins, vegna útflutningsatvinnuveganna, og eins og við heyrðum og eins og ég hef áður sagt og ,,síterað`` hefur hæstv. forsrh. upplýst að af hálfu Framsfl. hafi frekara stjórnarsamstarf við Sjálfstfl. ekki komið til greina eftir að niðurfærsluleiðin var úr sögunni. Þessi ummæli hæstv. forsrh. skýra auðvitað betur en mörg orð ástæðurnar fyrir því að ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar varð að láta við það sitja 1. sept. sl. að setja bráðabirgðalög sem gerðu hvort tveggja í senn: komu í veg fyrir verðhækkanir og frystu kaupgjald í landinu. Þetta hvort tveggja olli því að vextir í landinu lækkuðu meira í septembermánuði en þeir hafa gert í annan tíma og það er athyglisvert að framfærsluvísitalan var á ársgrundvelli 29,1% í ágústmánuði og gætti þar áhrifa gengisfellingarinnar í maímánuði, í september var hún komin niður í 0,7% eða 9,1 á ársgrundvelli og í kjölfarið fer hún í 0,4% nú í októbermánuði eða 4,2% á ársgrundvelli. Allan þennan mikla árangur einmitt í verðbólgumálum er óhjákvæmilegt annað en rekja til þeirra aðgerða sem ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar beitti sér fyrir og er að þakka bráðabirgðalögunum frá 1. sept. og í framhaldi af þeim var kaupfrystingu haldið áfram og samsvararandi og sams konar verðlagsaðhaldi beitt og við sjálfstæðismenn lögðum til í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar. Verðstöðvunin, sem ýmsir töluðu þá um sem nú eiga sæti í ríkisstjórninni, hefur ekki orðið. Auðvitað halda vörur áfram að hækka sem keyptar eru erlendis frá eins og við sögðum fyrir fram og eins og við vissum allan tímann. Hins vegar í þessum mánuði, sem nú er nýbyrjaður, nóvembermánuði, mun verðbólgan hækka, hún mun fara upp í 1% eða 12--13% á ársgrundvelli, úr 4,2% í októbermánuði í 12--13% í nóvembermánuði, og öll áhrifin af þessari hækkun verðbólgunnar munu fara beina leið inn í lánskjaravísitöluna, hæstv. forsrh., og hækka öll lán í landinu. Áhrifin af gengisfellingunni fara beina leið inn í vísitöluna og þyngja byrðarnar bæði hjá launafólki og hjá atvinnurekendum í landinu og það er ekki að sjá að af hálfu ríkisstjórnarinnar sé að vænta neinna viðbragða til að reyna að koma í veg fyrir það, engra viðbragða, þó að lánskjaravísitalan fari aftur á leik vegna þess að ríkisstjórnin hafði ekki hugmyndaflug, þrek eða kjark til að gera neinar neyðarráðstafanir til þess að áhrif gengisfellingarinnar kæmu ekki inn í verðlagið. Svo einfalt er það mál. Við sjálfstæðismenn sögðum í ágústmánuði að þeim mun lengur sem aðgerðir fyrir útflutningsatvinnuvegina drægjust, þeim mun verr yrðu fyrirtækin sett og við settum okkur af þeim sökum þessi tímamörk. Það má auðvitað segja að við hefðum á síðustu dögum ágústmánaðar átt að leggja til að efnt yrði til kosninga. Eftir sem áður var nauðsynlegt að stöðva frekari víxlgang kaupgjalds og verðlags. Við urðum að setja stöðvunarlögin 1. sept. úr því að framsóknarmenn og alþýðuflokksmenn voru ekki til viðtals um neitt það sem mætti koma útflutningsatvinnuvegunum til góða, ekki neitt, alls ekkert. Af þeim sökum er auðvitað nauðsynlegt að setja þessi bráðabirgðalög 1. september. Síðan heldur auðvitað tíminn áfram að líða. Og nú er komið í ljós að það sem stóð í Alþýðublaðinu er rétt, að formaður Framsfl. var í baktjaldamakki þessa síðustu daga ágústmánaðar og í septembermánuði. Hann er sjálfur búinn að segja að ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar hafi verið úr sögunni, stjórnarsamstarfið hafi verið úr sögunni eftir að niðurfærsluleiðinni var hafnað og enginn þarf að segja mér að hæstv. forsrh. hafi þá setið auðum höndum. Þannig er nú komið í ljós að baktjaldamakkið átti sér stað. Ég skal ekki gera mikið úr því, hæstv. forsrh., þó svo sé. Mér finnst bara gott og nauðsynlegt að atriði eins og þessi komi fram í dagsljósið þannig að maður átti sig á því hvernig þróun stjórnmálanna er og hvernig málin ganga fyrir sig í einstökum atriðum. Síðan kemur fram í septembermánuð og þá segja þeir hver á fætur öðrum að ráðstafanirnar í september hafi nánast reist atvinnulífið úr rústum. Og hverjar voru nú ráðstafanirnar? 3% gengisfelling. Það væri gaman að spyrja frystihúsin 17, sem hæstv. forsrh. vísaði til og talaði um að væru að stöðvast, hvort framkvæmdastjórarnir í þeim frystihúsum telji að þessi 3% muni miklu. Að vísu er rætt um að greiða 5% úr Verðjöfnunarsjóði vegna frystiiðnaðarins, það er rétt, og það kemur auðvitað til góða. En ekki mundi það duga til að reisa neitt úr rústum. Það hefur áður komið fyrir að sjávarútvegurinn hér hefur verið í rústum og þá hefur þurft meira en 3% gengisfellingu og 5% greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði. Verðbólgan var komin niður þegar stjórnarskiptin urðu þannig að ekki hafa þessir tveir ráðherrar gert neitt í þeim efnum. Hún er hækkandi í þessum mánuði. Ekki var neitt gert þar sem þessi ríkisstjórn getur sérstaklega hrósað sér af. Nei. En hæstv. forsrh. segir líka fleira. Hann segir að gengi krónunnar sé rangt skráð. Nú er óhjákvæmilegt að lesa úr ræðu hans um það atriði. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Að mati Þjóðhagsstofnunar var raungengi um síðustu áramót á mælikvarða launa 30% yfir meðalraungengi undanfarinna 4--5 ára. Einnig að mati Þjóðhagsstofnunar var raungengi á mælikvarða verðlags um 20% yfir meðalraungengi þessara ára. Þjóðhagsstofnun telur að þetta hvort tveggja muni lækka fram í febrúar um um það bil helming, þ.e. á mælikvarða launa niður í um það bil 15% og mælikvarða verðlags niður í um það bil 10%. Þetta er út af fyrir sig afar mikil lækkun. Það getur einnig ýmislegt fleira gerst sem lagfærir þetta raungengi. T.d. hafa ýmsir spáð því að það muni verða hækkun á okkar afurðum á erlendum mörkuðum snemma á næsta ári vegna þess að það hefur orðið uppskerubrestur m.a. í Bandaríkjunum og víðar sem muni leiða til hækkunar á matvælaverði. Sömuleiðis held ég því a.m.k mjög ákveðið fram að sú lækkun í fjármagnskostnaði sem verður framkvæmd muni leiða til þess að atvinnuvegirnir þola betur það gengi sem er og vitanlega leiðir lækkun á slíku til lækkunar raungengis á grundvelli verðlags.`` Ég hef þessa tilvitnun ekki lengri, herra forseti, en hún vekur margar spurningar. Í fyrsta lagi væri nauðsynlegt að fá að vita hvort hæstv. forsrh. telur að raungengi krónunnar hafi verið viðunandi eða rétt um síðustu áramót. Í öðru lagi væri fróðlegt að fá upplýsingar um hversu mikil kjararýrnun felst í þessum spádómum. Um áramót var raungengi á mælikvarða launa 30% yfir meðalraungengi undanfarinna 4--5 ára, en dettur niður í 15%. Hversu mikil kjaraskerðing er þetta? Hefur hæstv. menntmrh. gert sér grein fyrir hver kjaraskerðingin verður fram í febrúarmánuð? Eftir þessum upplýsingum hæstv. forsrh. virðist þetta eiga að halda svona áfram, rúlla áfram eins og snjóbolti, bætir við sig kjaraskerðingin á hverjum mánuði, stækkar smátt og smátt. Hvað ætli kjaraskerðingin sé orðin mikil núna, hæstv. forsrh., ef það dettur niður í 15% í febrúar? Það er m.ö.o. í gegnum kjaraskerðinguna sem á að reyna að ná genginu réttu, en þó þannig að það á ekki að gera neitt til þess að örva atvinnureksturinn til dáða. Það eru að vísu framlög úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins sem ég held að talað sé um að eigi að veita 5% bætur vegna framleiðslu frá 1. júlí sl. En hversu lengi á það að vera? Á það að vera fram í febrúarmánuð eða til maíloka? Er hægt að fá svar við því? Það er ekki í bráðabirgðalögunum. Hversu lengi hugsar ríkisstjórnin sér að þessar greiðslur úr frystideildinni verði í Verðjöfnunarsjóði frystiiðnaðarins? Á framleiðslunni í maí, framleiðslunni í febrúar? Hvenær er lokadagurinn í þeim efnum? Það væri mjög nauðsynlegt að fá um það að vita, líka til þess að fá upplýsingar um hvort sú fjárhæð sé nægileg sem í bráðabirgðalögunum er talað um. Ég tók eftir því í fréttum í gær og það er náttúrlega ekki í fyrsta skipti þegar talað er um það að gengi bandaríkjadals fari lækkandi. Þær eðlilegu röksemdir sem menn telja að séu fyrir því eru í fyrsta lagi að ríkissjóður sé rekinn með halla, í öðru lagi að viðskiptajöfnuðurinn við útlönd sé rekinn með halla og í þriðja lagi vegna þess að bandarísk fyrirtæki standi ekki nægilega vel á erlendum mörkuðum. Það eru þessi þrjú atriði sem valda því að bandaríkjadalur fellur í verði. Nú erum við með ríkisstjórn sem er á öndverðum meiði í þessu. Það er líka þannig hjá okkur að ríkissjóður er rekinn með halla. Það er líka þannig hjá okkur að það er bullandi halli á viðskiptajöfnuði og það er líka þannig hjá okkur að útflutningsiðnaðurinn stendur höllum fæti. Og þá erum við með ríkisstjórn sem segir: Þegar þetta þrennt fer saman skulum við styrkja stöðu íslensku krónunnar gagnvart dollar. Er nokkur maður hér á landi sem heldur að íslenska krónan sé sterkari en dollar? Er ástandið þannig í landinu núna að við getum hrósað okkur af því? Ég held ekki. Sumir segja og vilja halda því fram að það að tala um að strjálbýlið megi standa undir sér sé mikil þröngsýni. En ég verð að segja það að sem þingmaður þess kjördæmis sem kannski framleiðir mest af þorskafurðum á hverju ári, sem þingmaður Norðurlandskjördæmis eystra, ber ég mikinn kvíðboga fyrir þeirri byggðarfjandsamlegu stefnu sem þessi svokallaða félagshyggjustjórn fylgir. Félagshyggja! Og hvað var hitt aftur?  mynduð. Það er að verða hálfgert óbragð að nafninu, félagshyggjustjórn.  Þessi stjórn er að beita sér fyrir þeirri byggðafjandsamlegu stefnu að fyrirtækin vítt og breitt um landið, í öllum sjávarplássunum hringinn í kringum landið verði ekki rekin öðruvísi en þannig að þau þurfi að fara á einhverja biðstofu hér í Reykjavík til að fá lán frá Atvinnutryggingarsjóði. Og svo segir hæstv. forsrh. að það skipti engu máli hvort fyrirtækin eigi veð sem fái lánin úr Atvinnutryggingarsjóði, engu máli, heldur á að meta lánshæfni fyrirtækjanna eftir einhverju allt, allt, allt öðru, kannski eftir brunabótamati eða guð veit hvað. En matsverð fyrirtækjanna skiptir ekki máli. Hingað eiga þeir að koma í hungurgöngum. Þetta er ekki í fyrsta skiptið sem sá hugsunarháttur gægist upp hjá Framsfl. að þeir hafa gaman af því að gera mönnum og byggðarlögum greiða. Það má ekki leyfa fólkinu að bjarga sér sjálft. Það má ekki leyfa mönnunum úti í atvinnulífinu út um allt land að bjarga sér sjálfir. Það má ekki gefa þeim kost á heilbrigðum rekstrargrundvelli. Það má ekki leyfa okkur Íslendingum að búa við það gengi að atvinnureksturinn standi undir sér og það sé þokkalegur jöfnuður í viðskiptunum við útlönd heldur á þetta að ákveðast við kontórborðið hér uppi í Stjórnarráði og það heitir félagshyggja. Það þarf ekki neinn maður að efast um að það er a.m.k. einn maður í ríkisstjórninni sem skilur þetta. Það er hæstv. sjútvrh. Hann reyndi að þumbast við í síðstu ríkisstjórn. Ég þori ekki að segja, en mig grunar að hann hafi mest reynt að þumbast við þegar hæstv. þáv. utanrrh. var fjarverandi. Hann reyndi að þumbast við þá og hann reynir enn að þumbast við. Hann vekur athygli á því utan ríkisstjórnarfundanna að það standi ekki vel í sjávarútveginum. Hann bendir á að svo er komið að ríkisstjórnin hefur ekki þrek til að reyna að beita sér fyrir þeim aðgerðum að nauðsynlegum friðunarráðstöfunum hjá fiskstofnunum verði komið við og sennilegast af öllu er það að á næsta ári verði atvinnustefna þessarar ríkisstjórnar sú að halda áfram að ganga á fiskstofnana en hafna möguleikum á nýrri atvinnuuppbyggingu eins og væri t.d. með orkufrekum iðnaði við Straumsvík eða annars staðar á landinu, hafna nýjum gjaldeyrisskapandi atvinnurekstri, atvinnutækifærum í dældinni og þora svo ekki að horfast í augu við ástand fiskistofna. Þetta er félagshyggjustjórn!

Það er rétt.

Það var þá --- og persónugervingur félagshyggjunnar gengur í salinn. Ég skil mjög vel að einmitt við þessar aðstæður, þegar við sjáum kjarkleysi hæstv. forsrh. í atvinnumálunum og í efnahagsmálunum, skuli þeir hv. þm. þessarar deildar sem enn fylgja stjórninni að máli og eru kunnugastir einmitt í sjávarplássunum, hv. 3. þm. Vestf. og hv. 4. þm. Vesturl., bera kvíðboga fyrir framhaldinu og báðir létu svo um mælt að þeir efuðust um að þessar ráðstafanir, sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir í septembermánuði, væru svo sem nokkurs virði. Ég er ekki hissa á því þótt hv. 6. þm. Norðurl. e. segi að ríkisstjórnin sé ekki á sumar setjandi og telji það mikinn fagnaðarboðskap á Norðurlandi að láta menn vita af því að þó hann hafi slysast til þess að gefa ríkisstjórninni og setja hana á þennan vetur skuli það ekki vera nema fram á vorið. Þá hefur hann lofað því að losa sig við stjórnina, lofað Norðlendingum því að þeir fái kosningar og geti hrundið þeirri árás á lífskjörin og atvinnumöguleikana í landinu sem þessi ríkisstjórn er. Ég skildi ekki hæstv. forsrh., hvernig það var hugsað ef nú yrði gert ráð fyrir því í lögunum að Atvinnutryggingarsjóður fái heimild til að ábyrgjast 5 milljarða. En í ræðunni fyrir viku ýjaði hæstv. forsrh. að því að bankastofnanir mundu jafnvel veita bakábyrgðir fyrir ábyrgðunum sem sjóðsstjórnin veitti þeim sem skulduðu viðkomandi fyrirtæki. Ég veit ekki hvort þessi bandormur er allur rétt skilinn hjá mér. Í öllu falli var alveg ljóst af ummælum hæstv. forsrh. að þessi 5 milljarða bakábyrgð, sem sjóðurinn á að veita útgerðarfyrirtækjum í kröggum, er ekki með ríkisábyrgð, ekki einu sinni einfaldri ríkisábyrgð. Það er einungis sjóðurinn sjálfur sem á að standa undir þessari bakábyrgð. Og eins og hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni er hugmyndin alls ekki sú að sjóðurinn taki örugg veð fyrir sínum lánum heldur eigi hann að horfa á eitt og annað hér og þar, sem er nú erfitt að greina, um leið, eins og hæstv. forsrh. sagði, sjóðurinn á að knýja fram eignaskipti og uppstokkun á útflutningsfyrirtækjunum. Ég held að það þurfi að útskýra þetta nánar. Er þetta mórölsk ábyrgð, hæstv. forsrh.? Ekki er þetta peningaleg ábyrgð. Eignir sjóðsins verða svo sem einskis virði ef hlutverk sjóðsins er að lána þeim fyrirtækjum sem ekki geta greitt skuldir sínar og setja ekkert að veði nema hagnaðarvonina. Þá ganga eignirnar skjótt til þurrðar. Hvers virði er þá bakábyrgð slíks sjóðs? Mórölsk ábyrgð? Hefur hæstv. forsrh. trú á því að lánardrottnarnir telji þennan pappír einhvers virði ef sjóður sem ekkert hefur á bak við sig á að ábyrgjast fyrir þá það sem þeir ekki fá með öðrum hætti? Mundi hæstv. forsrh. taka við slíkum pappírum sem tryggingu ef hann bæri ábyrgð á fyrirtæki? Hverjum er ætlað að taka við pappírum sem enginn vill ábyrgjast? Með bráðabirgðalögum er settur upp sjóður sem á að ábyrgjast 5 milljarða fyrir útflutningsfyrirtækin, með bráðabirgðalögum er settur upp sjóður sem á að ábyrgjast 5 milljarða fyrir útflutningsatvinnuvegina. Af hverju er verið að því ef ríkisstjórnin vill svo ekki kannast við ábyrgðina, ef ríkisstjórnin vill svo ekki bera ábyrgð á ábyrgðum sjóðsins? Af hverju er þá verið að þessu? Hvern er verið að blekkja? Hvaðan koma þessar tölur? Mórölsk ábyrgð, félagshyggjuleg mórölsk ábyrgð. Drottinn minn dýri! Það var þá. Ég veit ekki hvernig skiptaráðendum litist á það. Ég held, herra forseti, að líka í þessu efni sé hæstv. ríkisstjórn að vekja falsvonir hjá þeim mönnum sem standa fyrir rekstri, hjá fólkinu úti um landið sem á atvinnu sína undir því að rekstur þessara fyrirtækja stöðvist ekki. Því miður vitum við að þeir dagar sem fara í hönd nú og þær vikur verða erfiðar í þessum fyrirtækjum og við vitum líka að á næsta ári verður að draga saman í sjávarútveginum þó svo að ríkisstjórnin þori ekki að ganga nógu langt til friðunar á fiskstofnunum. Þess vegna held ég að uppgjör sé alveg óhjákvæmilegt. Og þeim mun lengur sem hæstv. ríkisstjórn dregur lappirnar í þessu máli, þeim mun erfiðara verður að taka á því síðar meir og þeim mun meiri hlýtur skellurinn að verða, ekki aðeins fyrir byggðarlögin úti á landi, ekki aðeins fyrir fólkið sem þar vinnur heldur fyrir alla launþega þessa lands, hvert einasta mannsbarn sem horfir upp á þessa óstjórn, þetta aðgerðaleysi, þetta þrekleysi, þá hræðslu sem einkennir núverandi hæstv. ríkisstjórn og alla þá lygi sem er í kringum það sem þeir þykjast vera að gera, það sem þeir þykjast hafa reist úr rústum. Hvar stendur þeirra höll? Hvar er þeirra höll? Hvar er þeirra paradís? Hvar er þetta allt saman? Hæstv. menntmrh. lýsir kannski paradísinni fyrir okkur á eftir. Það er a.m.k. ekki paradís að vera ritstjóri Þjóðviljans þessa dagana, svo mikið veit ég. Ég spurði hæstv. forsrh. einnig að því í minni ræðu fyrir hálfum mánuði hvort það væri stefna ríkisstjórnarinnar að fella gengið smátt og smátt eins og hann sagði á fundi með fréttamönnum sama daginn og ríkisstjórnin var mynduð, á fyrsta fréttamannafundinum, eða smám saman. Ekki er nú efnismunur á því hvort það er smátt og smátt eða smám saman. Hæstv. forsrh. svaraði mér engu um þetta atriði. Ég held að ég verði að ítreka þessa spurningu um leið og ég ítreka þá spurningu sem ég bar fram hér áðan: Hvað reiknar hæstv. forsrh. með að lífskjörin versni mikið frá 1. jan. 1988 fram í febrúarmánuð 1989, en það er sá tímapunktur sem hann talaði sjálfur um í sambandi við gengið? Og í öðru lagi: Hefur hæstv. forsrh. í huga að fella gengið smátt og smátt? Hefur hann í huga að búa áfram við rangt skráð gengi, sem hæstv. sjútvrh. hefur talað um að sé 15% of hátt en sjálfur forsrh. segir að sé of hátt, eða ætlar hæstv. forsrh. að reyna að reka útflutningsatvinnuvegina með of háu gengi? Það verður að koma skýrt svar við þessu. Herra forseti. Þótt hæstv. forsrh. hafi ekki viljað svara mér fyrir viku, þá spurði ég hann að því hvor hefði sagt satt um halla ríkissjóðs á þessu ári, fyrrv. hæstv. fjmrh. eða núv. hæstv. fjmrh. Hæstv. forsrh. vafðist tunga um tönn í sínum svörum. Eins og ég sagði hafði ég vænst þess að hann ætlaðist til þess af sínum ráðherrum að þeir bæru sannleikanum vitni. Nú hefur komið í ljós eftir að hæstv. núv. fjmrh. lagði skýrslu sína fram á Alþingi utan dagskrár fyrir skömmu að báðir sögðu ósatt, bæði núv. og fyrrv. hæstv. fjmrh., um stöðu ríkissjóðs á árinu og skal ég ekki gera það að frekari orðum nú. Ég skal svo ekki hafa þessa ræðu mína lengri. Ég vænti þess, herra forseti, að umræðunni verði fram haldið þannig að málið komist til nefndar þó svo margir kynnu að vera á mælendaskrá. Ég held að það sé nauðsynlegt að málið fái sem fyrst þinglega meðferð. Ástandið er þannig í þjóðfélaginu að óhjákvæmilegt er að þingið veiti þessari ríkisstjórn það aðhald sem það getur. Einstakir ráðherrar hafa talað um það í fjölmiðlum út um hvippinn og hvappinn og hér og þar að verulegt atvinnuleysi blasi við. Jafnframt hefur það komið fram hjá einstökum ráðherrum að þeir þykist hafa gert eitthvað óskaplega mikið í atvinnu- og efnahagsmálum hér á landi sem er alger misskilningur. Það hefur enginn maður í rekstri orðið var við að þeir hafi gert nokkurn skapan hlut og það sem verra er, að það er ekki að sjá á þessum ráðherrum að þeir séu að hugsa um að gera neitt á næstunni annað en að hækka skatta. Það er það eina sem kemst að hjá þessari hæstv. ríkisstjórn núna þegar þrengist að hjá atvinnurekstrinum, þegar hallar undan fæti hjá sjávarútveginum, þegar jafnvel skinnaiðnaðurinn lækkar um 15--20% á erlendum mörkuðum, þegar hallinn á viðskiptajöfnuði fer vaxandi vegna þess að þjóðargjaldeyristekjurnar dragast saman. Það er það eina sem ríkisstjórnin hugsar um núna: Hvernig getum við fundið einhverja nýja skattstofna sem við getum þröngvað í gegnum þingið? Það fer allur tíminn í að auka álögurnar á þjóðinni og voru þær þó ærnar fyrir. Ég ítreka það, herra forseti, að ríkisstjórn sem hagar sér eins og þessi, þegar harðnar á dalnum, ríkisstjórn eins og þessi sem þorir ekki að takast á við vanda atvinnuveganna, ríkisstjórn sem hækkar skatta, ríkisstjórn sem ber enga virðingu fyrir samningum launafólks, svívirðir samningsréttinn í landinu, ríkisstjórn eins og þessi sem hefur sýnt sig í skoðanakönnun að hefur minna traust á bak við sig en nokkur önnur ríkisstjórn skömmu eftir að hún var mynduð, ríkisstjórn eins og þessi þarf aðhald. Ef nokkur ríkisstjórn hefur nokkurn tíma þurft aðhald í þessu landi er það þessi ríkisstjórn. Og það er ekki aðeins að gagnrýnin á hana, vantrúin á hana berist hingað inn í þingsalina utan að frá mönnunum sem við hittum úti á götunni í gegnum skoðanakannanir, í gegnum lesendadálka í blöðunum, heldur skín vantraustið og vantrúin á ríkisstjórnina út úr ræðum þeirra hv. þm. sem þó þykjast styðja ríkisstjórnina hér í deildinni, þingmanna sem hafa lýst því opinberlega yfir að þeir séu á móti stjórninni en hafa verið knúðir til þess með flokksaga að greiða atkvæði með hverju einasta stjfrv. sem hérna verður lagt fram, hversu svo sem þeim líst á það, eins og hv. 4. þm. Vesturl. Maður bíður bara eftir því að sjá það, herra forseti, að helsti talsmaður matarskattsins í deildinni verði hv. 3. þm. Vestf.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Hv. 2. þm. Norðurl. e. beindi til mín spurningum áðan í þeirri glöggu og yfirgripsmiklu ræðu sem hann flutti og afskaplega fróðlegu, nýstárlegu, sérstaklega frá hv. þm., og hefði verið gaman ef hann hefði lesið þennan lestur yfir síðustu stjórn. Það gerði hann einhverra hluta vegna ekki, en hann spurði mig um virðisaukaskattinn sérstaklega. Að því er hann varðar, þá hefur verið ákveðið í ríkisstjórninni að virðisaukaskatturinn komi ekki til framkvæmda á miðju næsta ári. Að öðru leyti hefur þetta mál ekki verið rætt í núverandi ríkisstjórn.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Það fer að líða að því að við ljúkum 1. umr. um bráðabirgðalögin og þau komist til nefndar þannig að umfjöllun um þau í nefnd geti hafist. Þó er margt eftir ósagt og ég spái því að við eigum eftir að eiga um þetta mál langar umræður við 2. og 3. umr. Mér finnst, eftir að hafa hlustað á mjög fróðlegt erindi hv. 2. þm. Norðurl. e.,  Hvað hefur í rauninni gerst? Jú, það hefur verið mynduð ný ríkisstjórn fyrir nokkrum vikum og eina breytingin er sú að nokkrum ráðherrum Sjálfstfl. hefur verið skipt út fyrir nokkra í hópi alþýðubandalagsmanna. Það er nú öll breytingin. Ég held að ástandið í íslenskum þjóðmálum sé að verða þannig að ef við förum ekki að losna við gömlu flokkana úr valdastólunum endar þessi þjóð eins og nýfundnalendingar. Hún verður gjaldþrota. Hún missir hreinlega efnalegt og fjárhagslegt sjálfstæði sitt. Gömlu flokkarnir eru fast niðurnjörvaðir í hagsmunagæslu fyrir ýmsa hagsmunahópa sem þeir standa vörð um og hagsmunir þjóðarinnar í heild sinni koma þar langt á eftir. Gamli fjórflokkurinn er aldeilis orðinn óhæfur um að stjórna þessu landi og ég held að því fyrr sem kjósendur átta sig á þessu því betra. Það er orðið nauðsynlegt og það fyrir löngu að koma nýjum mönnum og nýjum flokkum að til að taka við stjórnartaumunum. Það er alltaf gripið til sömu úrræðanna og ég held að hæstv. forsrh. hafi komist þannig að orði að flestar ríkisstjórnir undanfarinna ára og jafnvel áratuga hafi ávallt verið myndaðar með þeim hætti að grípa hefur orðið til bráðra aðgerða í efnahagsmálum, þá jafnan með bráðabirgðalögum því að bráðræðið hefur verið svo mikið. Allt hefur verið í kaldakoli og það hefur þurft að grípa til einhverra úrræða strax til að atvinnulífið nánast gufi ekki hreinlega upp. Þessir sömu aðilar hafa hagað efnahagsmálum þjóðarinnar á þann veg að erlendar skuldir þjóðarinnar eru nú orðnar um það bil 130 milljarðar kr. eða nærri tvöföld fjárlög hins íslenska ríkis. Þetta er álíka og að fjölskylda skuldi tvöföld árslaun sín. Skyldi henni líða vel? Ég spyr. Ef fer sem horfir að gömlu fjórflokkarnir halda áfram að fara með stjórn landsins, þá stefnir hér í algera ringulreið og það er þá skammt undan að sjálfstæði þjóðarinnar sé komið í hættu. Allar þær ráðstafanir sem hér er verið að grípa til eru bráðabirgðalausnir. Það er um að ræða að bjarga í horn því sem er brýnast í dag, en í raun og veru er ekkert gert til að reyna að koma með einhverjar varanlegar lausnir sem gætu gert það að verkum að hefja íslenskt atvinnulíf upp, reyna að hlúa að þeim vaxtarbroddi sem er í íslensku atvinnulífi, reyna að búa atvinnuvegunum hagstæð ytri skilyrði og umfram allt reyna að stuðla að meiri útflutningi. Þessi þjóð hefur hagað sér undir stjórn þeirra valdhafa, sem ég hef hér verið að lýsa, á þann veg undanfarin mörg, mörg ár að það er engu líkara en þjóðin hafi engan áhuga á því að flytja út vörur. Þjóðin vill bara flytja inn. Það er allt leyfilegt í sambandi við innflutningsverslunina. Útflutningsverslunin er hins vegar háð alls kyns höftum og leyfum. Maður talar nú ekki um þegar um er að ræða einhverja menn sem vilja brydda upp á nýjungum t.d. í iðnaði, flytja út hugvit og þekkingu, flytja út iðnaðarvörur. Þetta eru einhverjir vandræðamenn úti í bæ sem eru alltaf nöldrandi. Rekstrargrundvöllurinn er svo erfiður, fjármagnskostnaður allt of mikill og vextirnir of háir. Því geta þessir menn ekki hætt þessu nöldri, þeir eru svo óþægilegir, gerst venjulegir launþegar, lagt launin sín inn á banka og fengið vexti og spilað á fjármagnsmarkaðnum? Það er engu líkara en ráðamenn í þessu þjóðfélagi haldi að þjóðin geti lifað á því að við seljum hvert öðru alls kyns verðbréf, flytjum að vísu einhvern fisk út meðan við nennum að veiða hann. Ég veit ekki hve lengi við nennum því því að það liggur alveg ljóst fyrir að við getum alveg eins selt Efnahagsbandalaginu fiskinn í sjónum og fengið síðan atvinnuleysistékkann sendan þar sem við viljum búa. Það getur t.d. verið á Spáni. Síðan gætum við komið heim á sumrin til að veiða lax endrum og eins. Nei, ég held að það þurfi að fara fram alger uppstokkun í íslensku þjóðfélagi, algerlega frá grunni. Sú uppstokkun þarf fyrst og fremst að verða í hinu pólitíska mynstri sem er við lýði á Íslandi. Það þurfa að koma nýir menn og nýir flokkar til. Það þarf að hreinsa algerlega út úr fjósinu ef á að vera hægt að koma einhverju lagi á hlutina. Svo ég fjalli örlítið um sjálf bráðabirgðalögin, sem hér eru til umræðu, þá hefur mikið verið talað um færslurnar fjórar, hinar svokölluðu fjórar færslur. Þ.e. millifærslan sem reyndar er sú leið sem var valin í bráðabirgðalögunum og í stjórnarsáttmálanum. Það er mikið búið að tala um niðurfærsluna eða niðurgangsleiðina sem stóð til að fara í lok ágúst í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Síðan hefur verið talað um uppfærsluleiðina þegar um er að ræða gengisfellingu. Og svo er að sjálfsögðu undanfærsluleiðin þegar menn færast undan því að gera nokkurn skapaðan hlut. Mér sýnist að stefna núv. ríkisstjórnar sé nánast blanda af millifærsluleið og undanfærsluleið. Millifærsluleiðin er mjög andsnúin þeim vaxtarbroddi í íslensku atvinnulífi sem ég var að víkja að áðan. Það er einungis hugsað um að reyna að rétta við hag nokkurra fyrirtækja í sjávarútvegi sem eru komin á heljarþröm vegna rangrar stjórnarstefnu og þeirrar óáranar sem hefur verið við lýði í íslensku þjóðlífi undir stjórn gömlu fjórflokkanna undanfarin ár. Hins vegar er varla um stafkrók að ræða í stjórnarsáttmálanum eða í fyrstu aðgerðum ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum sem lýtur að því að reyna að styðja við einhverjar nýjungar í atvinnulífinu, hjálpa þeim sem hafa nýjar hugmyndir, vilja efla framleiðsluiðnað, vilja auka útflutning og vilja reyna að markaðssetja íslenska þekkingu og hugvit þar sem það er hægt. Slíkir menn, eins og ég gat um áðan, eru yfirleitt taldir til óþurftar af ráðamönnum. Þeir eru óþægilegir, eru alltaf að kvarta og kveina og biðja um aðstoð. En það er spurning: Hvað skyldi þetta ganga lengi ef við ætlum virkilega að hugsa dæmið þannig að héðan verði ekkert flutt út nema fiskur því að mér sýnist stefna mjög hratt í það? Hvað iðnaðinn varðar getur það varla verið mögulegt öllu lengur fyrir nokkurn mann að sinna slíku, a.m.k. ekki framleiðsluiðnaði sem byggir á útflutningi. Það má vera að við getum um sinn verið hér með iðnaðarframleiðslu sem byggir á neyslu innan lands. Í því felst að sjálfsögðu blekking, því það er nákvæmlega sama og ég sagði áðan: Iðnaður sem einungis byggir á neyslu innan lands er sama atvinnustarfsemi og stundum er kölluð því nafni að menn lifi á því að klippa hvern annan. Við aukum a.m.k. ekki gjaldeyristekjur þjóðarinnar með þeim hætti. Ég held að það hafi verið hæstv. menntmrh. sem í fyrstu ræðu sinni undir þessum umræðum kvartaði yfir því að það hefði verið lítið um tillögur af hálfu núv. stjórnarandstöðuflokka í sambandi við hvernig skyldi leysa þessi vandamál þjóðfélagsins og eins vék hann að nokkru að lánskjaravísitölunni. Ef ég tek fyrra atriðið fyrst langar mig, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp úr fréttatilkynningu sem Borgfl. sendi frá sér um mánaðamótin ágúst/september sl. en þar lögðum við til eftirfarandi ráðstafanir sem þyrfti að gera nú þegar: 1. Matarskattur verði felldur niður. 2. Lánskjaravísitala verði afnumin og vextir aðlagaðir að því sem gerist í helstu viðskiptalöndum okkar. 3. Sjálfvirk tenging verðlags við vísitölu verði ekki heimil. 4. Gripið verði til tafarlausra aðgerða til að treysta rekstrargrundvöll undirstöðuatvinnuveganna í landinu svo komið verði í veg fyrir atvinnubrest. Í því sambandi verði peningastofnunum gert kleift að beita víðtækum skuldbreytingum vegna þess neyðarástands sem nú ríkir sökum óstjórnar í efnahagsmálum og stóraukinnar skattheimtu hins opinbera. 5. Stórátak verði gert til þess að efla íslenskan samkeppnisiðnað og útflutning á íslensku hugviti og tækniþekkingu m.a. með því að tryggja þessum aðilum eðlilega samkeppnisstöðu. 6. Fólki verði gefinn kostur á víðtækum skuldbreytingalánum til þess að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot fjölskyldna og einstaklinga. 7. Dregið verði úr ríkisútgjöldum með samræmdum aðgerðum í samstarfi við forsvarsmenn og annað starfsfólk ríkisstofnana. 8. Skattlagningu á fyrirtæki og einstaklinga verði stillt í hóf þannig að þeir hafi sem mest sjálfsaflafé til ráðstöfunar. 9. Samskipti hins opinbera við einstaklinga og fyrirtæki verði einfölduð með það í huga að draga úr óþarfa afskiptum ríkisvaldsins. Traust undirstaða þjóðfélagsins byggist á sjálfstæði einstaklinga og félaga þeirra. 10. Dregið verði úr miðstýringunni og völd og verkefni færð til landshlutanna. Þetta voru í stuttu máli tíu atriði sem við lögðum til að yrðu kjarni þeirra ráðstafana sem grípa þurfti til við þau tímamót sem voru undanfari þess að ný stjórn var mynduð hér síðustu dagana í september sl. Vissulega hljóma sumar þessar tillögur mjög álíka þeim sem verið er að ræða hér, m.a. að það þurfi að grípa til tafarlausra aðgerða til að treysta rekstrargrundvöll undirstöðuatvinnuveganna. Því verður ekki móti mælt. En hins vegar er þar um að ræða ýmislegt sem mætti huga betur að, en núv. ríkisstjórn hefur lítið velt fyrir sér að því er best verður séð í stjórnarsáttmálanum. Dregið verði úr miðstýringunni og völd og verkefni færð til landshlutanna. Ég held að þarna sé um lykilatriði að ræða sem gæti hamlað gegn þeirri óráðsíu og þeirri hít sem ríkisútgjöldin eru að verða, þ.e. hin botnlausa hít ríkissjóðs, vegna síaukinna útgjalda. Með því að gera landshlutana ábyrgari fyrir sínum eigin málum er ekki nokkur vafi á því að miklu betri nýting fengist á þeim takmörkuðu fjármunum sem við höfum til þess m.a. að reka heilbrigðiskerfi þjóðarinnar, menntakerfi og samgöngukerfi. Ég er ekki í nokkrum vafa um að virk yfirstjórn landshluta mundi fara miklu betur með þá fjármuni sem henni væru ætlaðir til að kosta heilbrigðiskerfi sitt og menntakerfi og samgöngukerfi þó svo að Alþingi þurfi að sjálfsögðu að leggja þar meginlínurnar, þ.e. ákveða hvað sé til skiptanna í hverjum málaflokki fyrir sig og skipta því síðan milli hinna ýmsu landshluta. En þar með gæti hlutverki Alþingis verið lokið. Samfara þessari ráðstöfun væri afar auðvelt að hugsa sér að fækka alþm. og gera allt landið að einu kjördæmi. Með sjálfstjórnarvaldi landshlutanna með þeim auknu völdum og verkefnum sem því fylgdi þyrfti ekki lengur á því að halda að þingmenn hinna ýmsu kjördæma tækju að sér að reka málefni kjördæmanna eins og hingað til hefur verið. Svo að ég víki lítillega að fyrstu tillögum okkar, sem voru þær að matarskatturinn skyldi felldur niður, munum við halda áfram að berjast fyrir afnámi matarskattsins. Við munum ekki breyta skyndilega afstöðu okkar eins og hv. þm. Alþb. bara við það að komast hinum megin við borðið, að komast í valdaaðstöðuna og geta sest í hina margþráðu stóla. Þar með sé hægt að fleygja burtu öllum sínum fyrri hugsjónum og skoðunum, nú er allt í einu í lagi að hafa matarskatt hér á öllum helstu lífsnauðsynjum almennings. Matvælaframleiðsla á Íslandi hlýtur eðli síns vegna að vera mjög dýr. Við búum á norðurhjara veraldar og það segir sig sjálft að landbúnaðarafurðir á Íslandi hljóta alltaf að verða dýrar og mun dýrari en gerist t.d. í helstu nágrannalöndum okkar, helstu samkeppnislöndum okkar. Þar af leiðandi er það náttúrlega algert glapræði að ætla sér að leggja mikinn söluskatt á matvæli og það hjá þjóð sem hefur enn þá ekki, þrátt fyrir 70 ára baráttu verkalýðshreyfingarinnar í landinu, megnað að skaffa þegnum sínum mannsæmandi laun fyrir átta stunda vinnudag. Að gera helstu lífsnauðsynjar eins dýrar og þær eru orðnar hér á Íslandi er hreint glapræði í mínum huga. Við munum því halda áfram að berjast gegn matarskattinum, enda töldum við það einu réttlætinguna fyrir því að hægt væri að fótumtroða samningsrétt launþegahreyfingarinnar í landinu að hún fengi þá a.m.k. það í staðinn að matarskatturinn yrði afnuminn. Við það að menn gátu ekki fallist á að hreyfa við matarskattinum finnst mér persónulega algerlega fráleitt að fallast á að hægt sé að taka samningsréttinn af launþegum eins langan tíma og ríkisstjórnin hefur ákveðið, þ.e. til 15. febr. nk. Það var því aðeins hægt ef matarskatturinn hefði verið að mestu leyti eða öllu felldur niður. Þá fengu launþegar a.m.k. það í staðinn. En þeir hafa nánast ekki fengið neitt í staðinn fyrir að mega hlíta því að samningsrétturinn er tekinn af þeim þetta langa tímabil. Það er enn sem fyrr launafólkið í landinu sem á að draga vagninn, þ.e. launafólkið í landinu, lágtekjufólkið sem á að bjarga öllum efnahagsvandanum þegar allt er komið í kaldakol vegna óstjórnar gömlu fjórflokkanna. Og ég geri engan greinarmun á því hvort þeir eru allir í ríkisstjórn eða einhver þeirra er í stjórnarandstöðu hverju sinni. Svo virtist vera sem hæstv. menntmrh. hafi gluggað eilítið í grein sem ég skrifaði í Dagblaðið einhvern tíma í sumar þar sem ég fjallaði um afnám lánskjaravísitölunnar. Ég komst nefnilega þar svo að orði að lánskjaravísitalan og reyndar allar vísitölur væru eins og hitamælir. Þeim er einungis ætlað að sýna ástand viðkomandi þáttar í efnahagslífinu en ekki að lækna þetta ástand. Þetta er alveg á sama hátt og það dytti engum lækni í hug að ætlast til þess að hitamælirinn lækni sjúklinginn. En stjórnvöld, a.m.k. undanfarið, virðast halda að lánskjaravísitalan, sem er ekkert annað en hitamælir, geti læknað efnahagsástandið. Þetta er svo fráleitt að það geta allir sem reyna að hugsa um þetta mál séð hvað þetta er vitlaust. Lánskjaravísitalan gerir ekkert annað en að hún viðheldur verðbólgunni, sennilega að lágmarki 15--20%. Meðan lánskjaravísitalan er sjálfkrafa tengd við fjárskuldbindingar eins og hér hefur verið er ómögulegt að koma verðbólgu niður. Það má vel vera að það sé hægt að falsa niður verðbólguna eins og núv. ríkisstjórn leggur til með því að breyta grundvelli lánskjaravísitölunnar þannig að launin vega nú, eða það er hugmynd hæstv. ráðherra að launin muni vega allt að 70% í lánskjaravísitölunni. Með því að frysta síðan launin til 15. febr. eins og bráðabirgðalögin gera ráð fyrir er ósköp eðlilega hægt að kýla niður lánskjaravísitöluna. En þá gerist ekkert annað en það að þegar verðstöðvunartímabilinu lýkur verður hér alger sprenging og lánskjaravísitalan fer nánast lóðrétt upp á við á nýjan leik. Það þarf enginn að segja mér að launþegar ætli sér ekki að sækja eitthvað af þeirri kaupmáttarskerðingu sem þeir hafa orðið að þola á undanförnum mánuðum. Ég held að það verði ómögulegt að koma nokkrum skikk á íslenskt efnahagslíf fyrr en við afnemum allar sjálfvirkar vísitölutengingar. Annaðhvort verður að vísitölutengja allt, laun, lánskjör og hvað eina, eða vísitölutengja ekki neitt. Hins vegar er sjálfsagt, og ég skal mæla með því og ekki hafa neitt við það að athuga, að lánskjaravísitölu eins og hún hefur verið skilgreind má reikna og birta daglega að mínu viti fram á næstu öld eða endalaust mín vegna, aðeins þó ef hún er ekki á sjálfvirkan hátt látin stýra því að fjárskuldbindingar og innistæður manna hreyfist sjálfkrafa við það að t.d. kaffi hækkar í Brasilíu. Þá hækkar nefnilega framfærsluvísitalan og þá hækka allar skuldir íbúðaeigenda og þeirra sem hafa tekið húsnæðislán og sömuleiðis allar innistæður á sparifjárreikningum. Það sjá allir hvað þetta er vitlaust. Það er enginn vandi að stýra fjárskuldbindingum og koma við einhvers konar verðtryggingu á sparifjárreikningum með öðrum hætti. Ef ekki vill betur mundi ég a.m.k. frekar kjósa að nota gengisviðmiðun en lánskjaravísitölu. Ég spurði hæstv. forsrh. að því hvað gengi að lækka vextina. Ég bað hæstv. forsrh. um að gera okkur í stuttu máli grein fyrir tilraunum ríkisstjórnarinnar til að fá vexti lækkaða, en svo er að heyra á viðbrögðum bæði viðskiptabankanna og Seðlabankans að það sé ekkert allt of auðvelt verk. Ég ítreka þessa fyrirspurn um að fá stutta greinargerð um hvernig þetta gangi. Hér var aðeins komið inn á fiskveiðistefnuna. Ég vil taka undir það sem hv. 2. þm. Norðurl. e. hafði um þau mál að segja. Ég stórefast um að það sé þingmeirihluti fyrir núverandi fiskveiðistefnu í deildinni eins og hún er skipuð núna. Að vísu er þar við að bæta að þeir hv. þm. Sjálfstfl. sem áður neyddust til að greiða atkvæði með fiskveiðistefnunni, með undantekningum þó, geta nú væntanlega séð sér leik á borði og verið henni andvígir þar sem þeir eru nú ekki rígnegldir niður í stjórnarsamstarf með hæstv. núv. sjútvrh. Annars er það annað atriði sem við þurfum að fara að taka upp til grandgerðrar endurskoðunar, þ.e. fiskveiðistefnan. Mér sýnist stefna í að við klárum einfaldlega fiskstofnana, helstu nytjastofna okkar, sem við ætlum að lifa á því ekki viljum við lifa á neinu öðru, a.m.k. er það greinilega ákvörðun valdhafa og núverandi stjórnvalda að iðnaðarbrölt er ekkert vel séð og við höfum engan áhuga á að skapa okkur auknar útflutningstekjur á slíkan hátt. Því er það alvarlegt mál að það virðist stefna í að fiskstofnarnir séu hreinlega að hruni komnir. Það er kannski stutt í að fiskafli við Ísland verði ekki svo mikill að hann geti haldið uppi því sukki sem hefur viðgengist í þjóðfélaginu undanfarin ár. Það kom fram mjög athyglisverð tillaga á þingi smábátaeigenda í síðustu viku sem fjallar um frekari friðun uppeldis- og hrygningarstöðva fiskistofnanna við strendur landsins. Þar var hreyft hugmynd um að taka upp svokallaða togveiðilandhelgi. Þ.e. að meina öllum skipum togveiðar innan við skulum segja 3 mílna landhelgi milli grunnlínupunkta. Þetta er afar athyglisverð tillaga sem ég held að við ættum að kanna betur og mér þykir það orðið löngu tímabært að fjalla miklu meira og betur um aðgerðir til að vernda fiskistofnana. Það var nefnilega mjög athyglisvert í þeirri miklu umræðu sem fór fram á síðasta þingi um fiskveiðistefnuna hve lítið heyrðist úr stjórnarherbúðunum um nauðsyn þess að vernda fiskistofnana. Það voru einna helst fulltrúar stjórnarandstöðunnar þáverandi sem bentu á þau vandamál sem því eru samfara að ástand fiskistofnanna við landið er orðið slæmt. Borgfl. hefur boðað nýjungar í atvinnuháttum og margháttaðar hugmyndir sem við höfum komið fram með um hvernig við getum nýtt okkur legu landsins og smæð landsins til að skapa okkur ný tækifæri í atvinnulífinu og skapa okkur ný útflutningstækifæri. Lítið af þessu hefur heyrst úr herbúðum gömlu flokkanna. Við höfum t.d. bent á að lega landsins gerir Ísland að kjörinni miðstöð fyrir alþjóðleg verslunarviðskipti. Hér væri mjög rakið að vera með t.d. heimsverslunarmiðstöð sem hefði bein tölvufjarskipti við allar kauphallir heimsins og gefa mönnum kost á að reka alþjóðleg viðskipti að vild og hafa til þess fullt frelsi. Það er nefnilega löngu orðið tímabært að afnema hér ýmiss konar höft og hömlur sem fylgja því að stunda eðlileg viðskipti landa í milli. Það er enn þá þannig að það er einna helst að innflutningsverslunin fái að hafa nokkurt frjálsræði í þeim efnum. Þó er það furðulegt, og það bentum við reyndar á þá stundina sem við drógumst inn í stjórnarmyndunarviðræðurnar hér fyrir mánuði síðan eða svo að það væri aldeilis með ólíkindum að innflutningsverslunin fær ekki enn þá að notfæra sér erlendar greiðsluheimildir og erlend vörukaupalán. Þetta eru leifar af þeirri gömlu haftastefnu sem gömlu fjórflokkarnir og embættismenn þeirra ríghalda í. Þá viljum við, eins og ég gat um áðan, stórauka útflutning á hugviti og þekkingu því að Íslendingar hafa upp á margt að bjóða sem við getum gert að söluvöru meðal erlendra þjóða ef við bara hjálpumst að og leggjumst öll á eitt við að notfæra okkur þessa möguleika. En því miður hefur yfirleitt verið fussað og sveiað við öllum hugmyndum af þessu tagi og þeir aðilar sem koma með slíkar hugmyndir og bera þær fyrir valdhafana fá yfirleitt kaldar móttökur, svo ekki sé meira sagt. Ég legg höfuðáherslu á það að það þarf að gjörbreyta hugarfari bæði valdhafa og embættismanna hér, og kannski þjóðarinnar allrar, gagnvart útflutningsmálum. Við þurfum að opna miklu meira fyrir viðskipti okkar til nágrannalandanna þannig að við getum átt fjölskrúðugt samstarf við nágrannalöndin bæði á sviði iðnaðar og með algjörlega frjálsum fjármagnsflutningum til þess að geta staðið undir slíku samstarfi. Ég veit ekki hvort ástæða er til þess, virðulegi forseti, að ég flytji hér öllu lengra mál um bráðabirgðalögin að svo stöddu. Þau eiga eftir að fá ítarlega meðhöndlun í nefnd og ég geri ráð fyrir því að stjórnarandstaðan muni þar koma fram með ýmsar brtt. Við höfum áður vikið að því að Atvinnutryggingarsjóðurinn virkar dálítið einkennilega á okkur og við skiljum satt að segja ekki hvers vegna var ekki hægt að fela Byggðastofnun þetta verkefni, gera Atvinnutryggingarsjóðinn einfaldlega að deild í Byggðastofnun eða hreinlega veita fjármagni til Byggðastofnunar til þess að leysa það sem henni ber að leysa, þ.e. að styðja við atvinnulíf úti á landsbyggðinni. En þessum peningum er fyrst og fremst ætlað að treysta stöðu atvinnufyrirtækja í sjávarútvegi úti um land. Það er margt annað sem væri hægt að vekja athygli á í bráðabirgðalögunum. Af því að hér var rætt áðan lítillega um veðhæfni fyrirtækja, þá er í 11. gr. bráðabirgðalaganna komið inn á mjög nýstárlegar hugmyndir í sambandi við veð. Ég hef reynt að lesa þessa lagagrein í gegn án þess að skilja hana vel. Ég hika ekkert við að játa fávísi mína í þeim efnum að ég er ekki viss um að ég hafi skilið hvað felst í þeirri grein. Mér sýnist samt að það sé farið ansi frjálslega með hugtakið veðhæfni og veðréttindi. Ef ég skil greinina rétt þá sýnist mér að það sé opin leið fyrir fiskeldisfyrirtæki að framreikna t.d. hvað seiði eigi eftir að verða stór, við skulum segja eftir 2--3 ár, og reikna sér það sem öruggt veð. Þ.e. að bjóða bankastofnun upp á veð í kannski ársgömlum seiðum en láta veðið samsvara því hvað þessi seiði verða orðin að stærð og verðmæti kannski að þremur árum liðnum. Ef þetta er rétt skilið hjá mér þá þykir mér vera gengið ansi langt hér í því efni að breyta þeim grundvallarhugmyndum sem hafa ríkt bæði hér í þessu þjóðfélagi og reyndar víðast annars staðar í sambandi við veðhæfni, bæði fastamuna og lausamuna. Herra forseti. Ég held að ég láti þetta nægja í bili og hef þessi orð ekki fleiri.

Þorv. Garðar Kristjánsson Herra forseti. Hv. 4. þm. Vesturl. talaði hér í máli þessu og sagði að til þess hefði komið með því að ég hefði kveikt í honum með fyrri tölu minni hér í þessum umræðum. Þó ekki væri nema af þessu tilefni hefði ég nú kvatt mér hljóðs til þess að þakka fyrir mig. En nú er illt í efni. Hv. 4. þm. Vesturl. hefur fjarvistarleyfi í dag. Ég hefði heldur viljað að hann væri hér viðstaddur. En með því að ég ætla nú frekar að bera lof en last á hv. þm. þá ætla ég með fáum orðum að víkja að ræðu hans. Raunar er það ærin ástæða þar sem ég heyrði ekki betur en að við værum sammála í meginatriðum þess máls sem við ræðum hér nú. Var hv. 4. þm. Vesturl. því síður fær að rekja refilstigu Alþb. í þessu máli. Hv. þm. vitnaði orðrétt í svofelld ummæli í minni ræðu: ,,En oftar en ekki hafa svokallaðar efnahagsaðgerðir haft takmarkað gildi, verið ómarkvissar, fálmkenndar og árangurslausar ef þær hafa ekki gert illt verra.`` Ég skildi hv. þm. svo að hann væri hjartanlega sammála mér um þetta og um ástæðurnar fyrir þessu. En ég lagði megináherslu á það í máli mínu að ástæðurnar fyrir þessu væru þær að menn réðust ekki gegn sjálfum orsökunum sem valda þeim vanda sem efnahagsráðstöfunum er ætlað að ráða bót á. Í ræðu minni vék ég svo að hverjar væru meginorsakir vandans. Þetta voru stór orð af minni hálfu og þess vegna þótti hv. 4. þm. Vesturl. sjálfsagt bitastætt í að vitna til þeirra. En hann gerði meira. Hann lagði út af orðum mínum og finnur út að sökina á mistökum í efnahagsaðgerðum beri fyrri ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar. En ég var ekki með hinum tilvitnuðu orðum mínum að bera sakir á einn fremur en annan svo að útleggingar hv. þm. eru nokkuð langsóttar. Þvert á móti undirstrikaði ég það gagnstæða. Í beinu framhaldi af orðum þeim sem hv. þm. vitnaði til sagði ég orðrétt: ,,Þetta á ekki sérstaklega við atburði síðustu mánaða, þetta á sér því miður miklu lengri sögu.`` Þessi orð fellir hv. þm. niður þegar hann vitnaði í ummæli mín. Hvers vegna gerir hv. þm. þetta? Það skyldi þó ekki vera að hann falli í freistni, hann vilji geta komið höggi fyrir mína hönd á tilteknar ríkisstjórnir og flokka og jafnframt fríkennt þær ríkisstjórnir sem flokkur hans, Alþb., átti aðild að á árunum 1978--1983? Mér þykir leitt að þetta skuli hafa hent jafngóðan mann og hv. 4. þm. Vesturl. er, mann sem svo talar sem hann sé mér sammála um meginatriði þess máls sem við nú ræðum hér. Og mér rennur líka til rifja þegar þessi sami hv. þm., útgerðarmaður og fulltrúi einkaframtaksins, lætur sig henda þá hrösun að kenna sérstaklega frjálshyggjunni um það við hvern vanda nú er að glíma.

Eins og Matthías.

Já svipað.

Hvort man nú ekki hv. þm. og raunar fleiri fiskveiðistefnuna og kvótakerfið, þessa mestu miðstýringu og sósíalisma sem innleiddur hefur verið á Íslandi fyrr og síðar? Er það ekki nokkuð langsótt að heimfæra þetta undir frjálshyggju? Ég læt svo hv. þm. eftir við gott tækifæri að gamna sér við að finna út hvað má ættfæra til frjálshyggju og hvað til alræðishyggju af þeirri skipan sem viðgengst í landi okkar að setja hömlur á og skömmtun á öflun gjaldeyris en leyfa frjálsa sölu hans á lögboðnu undirverði. Það þjónar litlum tilgangi fyrir okkur að metast á um atburði fortíðarinnar. Allt veltur á því hvað við gerum í nútíðinni og varðar þá mest að taka til ráða sem duga við íslenskar aðstæður án tillits til erlendra kennisetninga. Ég sagði í upphafi þessara orða minna að ég ætlaði að bera lof á hv. 4. þm. Vesturl. og það sem mér fannst lofsverðast var það að mér heyrðist ekki betur en hann talaði sem stjórnarandstæðingur. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að síðari ræðu hæstv. forsrh. í þessum umræðum Hann fór vítt og breitt svo sem við mátti búast. Fram kom í ræðu hans að hann er sammála ýmsu sem ég hef áður sagt í umræðu þessari. Þannig erum við sammála um að þjóðin lifi um efni fram og af því stafi vandi okkar í efnahagsmálunum. Enn fremur erum við sammála um þá óheillaþróun að hlutur rekstrarútgjalda af fjárlögum skuli sífellt fara vaxandi en fjármagn sem ráðstafað er til framkvæmda fari að sama skapi minnkandi. Og þá hörmum við báðir að niðurfærsluleiðin skyldi ekki hafa verið reynd. Allt þetta varðar hin þýðingarmestu grundvallaratriði. En samt er ég hugsi út af ýmsu sem hæstv. ráðherra sagði. Hann sagði að mistekist hefði að hafa stjórn á efnahagslífinu gegnum peningamálin eins og hann komst að orði. Frjálshyggjustefnan hefði ekki hæft íslensku efnahagslífi, peningamálin, gengið úr skorðum, vextir hrjáð atvinnulífið, þenslan magnast á höfuðborgarsvæðinu með sínum afleiðingum, svo sem fjárfestingu í verslunarhúsnæði fram úr öllu hófi. Svo langt nær það sem hæstv. forsrh. sagði. Ég tel þessari skýringu mikið ábótavant, svo ekki sé meira sagt. Frjálshyggjustefnan, hvað sem hún nú annars þýðir í þessu sambandi, er hér borin fyrir hlutunum. Hér eru höfð að mínu viti endaskipti á orsökum og afleiðingum. En eitt er víst að sinn hlut í mistökunum ber fyrri ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og ógæfa ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar var sú að halda áfram stefnu ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Ég vil orða skýringar á mistökunum á allt annan veg en hæstv. forsrh. gerði í sinni ræðu. Mistökin eru að sjálfsögðu margslungin en samt í höfuðatriðum skýr. Atburðaráðsin hefur fundið sér farveg gegnum gengismálin. Þau hafa lengi verið í umræðunni svo sem að líkum lætur. Við munum þá tíð þegar gengislækkanir voru í algleymingi. Þá þótti ekki tiltökumál að gera stjórnvaldsráðstafanir og samninga um kaup og kjör sem ekki voru raunhæfir og ekki gátu því staðist. Það þótti býsna hagkvæmt ráð að gera ráðstafanir, þó óraunhæfar væru, því að á eftir mætti gera þær raunhæfar að forminu til með því að lækka gengið. Þannig var farin kjörin leið til þess að kynda undir elda verðbólgubálsins. Að lokum sáu menn þó að ekki mátti lengur við svo búið standa. Það var þá sem töfraorðið kom til skjalanna: Fastgengisstefna. Kom þá fram sú þjóðarárátta að vaða ýmist í ökkla eða eyra. Nú skyldi genginu haldið föstu hvað sem tautaði án tillits til markaðsástands erlendis og verðlags innan lands. Með slíkum stjórnvaldsráðstöfunum hefur hlutur þeirra sem afla gjaldeyris verið rýrður og færður þeim sem ráðstafa gjaldeyrinum og þar með kippt stoðum undan heilbrigðum rekstrargrundvelli fiskiðnaðarins hvarvetna í landinu, sjávarútveginum, undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Og ekki nóg með það. Þetta varðar ekki einungis frystihúsin í landinu heldur líka iðnaðinn og útflutninginn allan, efnahagslífið í heild. Afleiðingarnar blasa við í geigvænlegum greiðsluhalla við útlönd og erlendri skuldasöfnun, verðbólguhvetjandi þenslu í þjónustu og verslun á höfuðborgarsvæðinu og umturnun í byggðajafnvægi. Efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar og staða þjóðarbúsins er í húfi. Ég efast ekki um að hæstv. forsrh. geri sér grein fyrir alvöru málsins. Hann sagði í ræðu sinni að athugun hefði fari fram á 27 frystihúsum og 18 þeirra mundu þurfa að þola rekstrarstöðvun ef ekkert kæmi til. Og hann sagði að raungengið væri um 15% of hátt. Auðvitað er það svo að staðreyndirnar blasa við hverjum sem sjá vilja en vandinn er að bregðast rétt við. Og hvernig ætlar þá hæstv. forsrh. að tryggja frystihúsunum rekstrargrundvöll? Hann sagði í ræðu sinni að hann reiknaði með kostnaðarlækkunum samhliða minnkandi þenslu, lækkun vaxta og hækkun afurðaverðs. Ég óttast að hér gæti helst til mikillar bjartsýni eða óskhyggju. Ekki þarf að taka það fram að við ráðum harla litlu um verðlag á erlendum mörkuðum. Og til þess að lækkun reksturskostnaðar verði að veruleika þarf miklu gagngerðari aðgerðir en enn bólar á. Og hæstv. ráðherra minntist ekki í ræðu sinni á það sem er forsenda þess að mínu viti að nokkur lækkun að ráði geti átt sér stað í rekstrarkostnaði frystihúsanna. Hæstv. forsrh. minntist ekki á niðurfærslu á ríkisútgjöldum. Ég vék að þeim þætti í fyrri ræðu minni og lagði megináherslu á það. Og aðalatriðið í tillögum ráðgjafarnefndarinnar um niðurfærsluleiðina var einmitt niðurskurður ríkisútgjalda. Eins og ég hef áður komið að erum við forsrh. sammála um að niðurfærsluleiðina hafi átt að reyna. Það er borin von að hjá mikilli gengislækkun verði komist ef ekki verður lát á því að þjóðin eyði um efni fram, ef ekki verður niðurskurður á rekstrarútgjöldum ríkissjóðs. Raunar er gengislækkun ekki annað en stundarfróun nema jafnhliða séu gerðar efnahagsráðstafanir til að skapa skilyrði fyrir stöðugleika í gengismálum. Það ber allt að sama brunni, niðurfærsluleið þarf að fara í einu eða öðru formi. Víst vekur það furðu mína að hæstv. forsrh. talar ekki í þessum umræðum um niðurskurð ríkisútgjalda. En það er ekki undankomu auðið. Án niðurskurðar ríkisútgjalda hafa efnahagsaðgerðir þær, sem við nú ræðum, takmarkað gildi, verða fálmkenndar og árangurslausar ef þær gera ekki illt verra, svo ég noti tilvitnun hv. 4. þm. Vesturl.í mín eigin orð. Hæstv. forsrh. sagði í upphafi ræðu sinnar að vandinn sem nú væri við að glíma væri miklu meiri en haldið hafi verið fram til þessa. Ég er sammála hæstv. forsrh. um þetta. Það er vissulega mikilvægt að vel sé nú á málum haldið. Þar við liggur heill lands og þjóðar. En ætlar hæstv. forsrh. eða ætlar hann ekki að grípa til svo gagngerðra efnahagsráðstafana sem nauðsyn krefur? Það er spurningin. Annaðhvort gerir hann það sem gera þarf eða lætur það ógert. Þar skilur á milli feigs og ófeigs.

Egill Jónsson Herra forseti. Það sem vekur í rauninni sérstaka eftirtekt við þessa umræðu er sú ræða sem hæstv. forsrh. flutti á miðvikudaginn var, síðari ræða hans í þessari umræðu. Ég hygg að það hafi fleirum farið sem mér að þá hafi undrað hvað ræðan var veik og raunar á margan hátt ónákvæm. Ég held að það sé kannski skýrasta dæmið um það hvað aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru markvissar þegar fyrirsvarsmaður ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsrh., talar ekki með skýrari og nákvæmari hætti en ræða hans gaf tilefni til. Það hefur blandast inn í þessa umræðu hverjar séu ástæðurnar fyrir því hvernig komið er í sjávarútvegi og í efnahagsmálum íslensku þjóðarinnar. Það hefur verið imprað á því í umræðunum að þar sé um að kenna hinni svokölluðu frjálshyggju, sem mönnum sumum hverjum liggur býsna létt á tungu. Nú var það svo að í þeim efnum hefur ekki orðið nein sérstök breyting á síðustu árum. Í efnahagsmálum hefur í meginatriðum verið fylgt sömu stefnu frá árinu 1983 og þar til núv. ríkisstjórn tók við. Orsakirnar verða þess vegna ekki raktar til neinna slíkra skýringa sem menn eru að reyna að fela í orðinu frjálshyggja. Árið 1987 var annað árið í röð sem íslenskur sjávarútvegur hefur búið við hagstæðan rekstur og bætt afkomu sína. Lengra er ekki síðan. Íslenskur sjávarútvegur hefur aldrei búið við eins gott verðlag á sjávarafla á erlendum mörkuðum eins og var í upphafi þessa árs. Þetta eru allt staðreyndir. Það sem hins vegar gerist, aðallega á fyrri hluta þessa árs, er að verðlag á sjávarafla, helstu framleiðslugrein okkar, lækkar um 9--10%, reyndar lækkaði verð meira á saltfiski. Þetta gerist einkum á þremur mánuðum, mars, apríl og maí. Síðan hefur reyndar átt sér stað verðlækkun, en einkum þó á saltfiski nú í september. Þetta eru að sjálfsögðu ástæðurnar fyrir því hvernig komið er. Og þegar menn eru hér að tala um að þessu hafi ekki verið mætt af fyrrv. ríkisstjórn verða menn að athuga að ákvarðanirnar sem voru teknar í mars og í maí hækkuðu verð á erlendum gjaldeyri um 18% eða hér um bil helmingi meira heldur en nam erlendu verðlækkuninni. Þetta eru allt saman óyggjandi staðreyndir. Og menn mega heldur ekki gleyma því að fyrrv. ríkisstjórn tók ákvörðun um kaupbindingu sem var svo aftur framlengd í bráðabirgðalögunum í september og núna í bráðabirgðalögum ríkisstjórnarinnar fram í miðjan febrúar. Það sem skiptir svo máli í þessari umræðu er að gengisfelling er ekki eins markviss aðgerð og hún áður var og sérstaklega vegna þess að nú verður ekki um gengishagnað að ræða með sama hætti og var áður vegna þess að 2 / 3 af rekstrinum eru bundnir í erlendum lánum og taka því hækkun um leið og gengisfelling á sér stað. Gengishagnaður verður þannig ekki með sama hætti og áður var en áhrif slíkra aðgerða þegar til lengri tíma er litið eru að sjálfsögðu þau sömu og áður gerðist. Það væri náttúrlega fróðlegt að velta því fyrir sér, út frá ummælum hæstv. forsrh. þar sem hann sagði að fyrri aðgerðin hefði runnið út í sandinn, hvernig væri komið fyrir sjávarútveginum ef gengið væri hækkað til móts við þær gengisfellingar um 15%. Þetta eru allt saman óyggjandi staðreyndir. Það vekur líka eftirtekt og skýrist enn betur í framhaldi af þessu hversu þær aðgerðir, sem núv. ríkisstjórn greip til, eru aftur á móti veikar og samt talar hæstv. forsrh. um það að þar með eigi hjól atvinnulífsins að fara að snúast. Þetta var hans fyrsti boðskapur. Í þessari frægu miðvikudagsræðu segir hann að með bráðabirgðalögunum og þeim aðgerðum hafi verið komið í veg fyrir þjóðarvoða, eins og ráðherrann orðar það. Og hverjar eru svo þessar aðgerðir sem eiga með þessum hætti að koma í veg fyrir þjóðarvoða? Ég er áður búinn að lýsa því hér að kaupbindingin var framlengd, það var ákvörðun sem búið var að taka og hún var framlengd fram í miðjan febrúar. En rekstrarskilyrðin eru bætt með 3% gengisfellingu. Það liggur ljóst fyrir að það er ekki annað sem kemur til með að bæta rekstrarskilyrðin heldur en 3% gengisfelling sem að sjálfsögðu, með tilvísan til þess sem ég sagði hér áðan um áhrif gengisfellingar, verkar ekki nema að hluta til fyrr en nýjar veðsetningar koma til. Það er sem sagt 1% álag erlends gjaldeyris sem bætir rekstrarstöðuna og kemur hjólunum í gang, eftir því sem hæstv. forsrh. segir. Þetta var þá allur vandinn. Til viðbótar við þetta er eiginfjárstaða fyrirtækja í sjávarútvegi löguð um 800 millj., það er sú innspýting sem kemur úr Verðjöfnunarsjóði, sem hefur farið að langstærstum hluta til þess að greiða upp viðbótarlán, umfram afurðalánin í bankakerfinu. Eiginfjárstaðan er þannig bætt en fjármagnið kemur ekki til ráðstöfunar í rekstri nema þá hjá þeim fyrirtækjum sem voru það vel sett í viðskiptum við bankana að ekki þurfti að skuldajafna með þessum hætti. Lausafjárstaðan verður svo að sjálfsögðu bætt með almennri skuldbreytingu að upphæð sem nemur 7 milljörðum króna. Þetta er það sem um er að ræða í þessu dæmi. Fyrstur manna til að kveða upp úr um það að þessar aðgerðir væru ófullnægjandi var sjálfur hæstv. forsrh. Eins og ég rifjaði hér upp í ræðu minni þá komst hann þannig að orði á miðvikudaginn var, í fyrsta boðskap ríkisstjórnarinnar, að fella þyrfti gengið í áföngum. Og nú hefur hann lýst því yfir að raungengi íslensku krónunnar væri 15% of hátt og það þyrfti að lækka með því að draga úr innlendum kostnaði. Og nú skyldu menn aðeins líta á það að miðað við þjóðartekjur nema laun 73% innlends kostnaðar. Í veiðum, fiskvinnslu og aðkeyptri þjónustu til sjávarútvegsins er ætlað að laun muni nema hátt í 60% af tekjum, þ.e. að af þessum kostnaði eru um 2 / 3 hlutar laun og þá virðist nú fara að verða auðvelt um uppgjör af þessu tagi. Hæstv. forsrh. telur nauðsynlegt að lækka raungildi íslensku krónunnar um 15% með því að draga úr kostnaði innan lands. 2 / 3 hlutar af þeim kostnaði eru laun og það er að sjálfsögðu alveg augljóst mál að jafnviðamikil gengistilfærsla eins og þessi yrði að taka mið af öllum kostnaðarliðunum og þá ekki síst launakostnaðinum þannig að ef launin eiga að bera sinn hlut af þessari gengisaðlögun þurfa þau að lækka um 10%. Nú hefur hæstv. forsrh. lýst því yfir að það komi ekki til mála að framlengja lögbindingu launa eða taka ákvarðanir um frekari kjaraskerðingu. Laun eiga samkvæmt bráðabirgðalögunum að hækka um miðjan febrúar um 1,25%. Hvernig ætlar forsrh. að færa niður verðlagið innan lands, m.a. launin, þegar teknar eru ákvarðanir um það að í lok þessa tímabils yrði að hækka en ekki lækka? Það er satt að segja ómögulegt að fá nokkra meiningu út úr öllum þessum yfirlýsingum hjá hæstv. forsrh. Það vekur þess vegna mikla eftirtekt þegar hann margendurtekur það hér, í umræðunni á miðvikudaginn var, að það hefði verið ágreiningur um efnahagsmál og um aðgerðir í efnahagsmálum sem gerði það að verkum að fyrrv. ríkisstjórn gat ekki setið lengur. Það sjá allir sem vita vilja að einmitt þessi málflutningur hæstv. forsrh. afsannar það náttúrlega betur en nokkuð annað að svo hefur ekki verið. Þetta vildi ég láta koma fram við þessa umræðu. Það er alveg útilokað annað en að sú nefnd sem tekur við þessu máli, fjh.- og viðskn. Ed., kryfji þessi mál til mergjar, kryfji til mergjar orð og yfirlýsingar hæstv. forsrh. sem eru skýringar og túlkun við þessi bráðabirgðalög og ættu að öðru óreyndu að vera bærilega marktæk. Ég ætla að bíða þess að fá þá úttekt sem hlýtur að koma fram í þeirri afgreiðslu, en mér þótti jafnnauðsynlegt að vekja athygli á því hvernig hæstv. forsrh. hefur skýrt þessi mál og hversu ákaflega ónákvæmur og yfirborðskenndur málflutningur hans er.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Ég vil byrja með því að þakka fyrir margar langar og ítarlegar og merkilegar ræður sem hér hafa verið fluttar. Sérstaklega hefur hv. alþm. Halldór Blöndal glatt okkur með mjög góðum og löngum málflutningi sem geymist að sjálfsögðu fyrir komandi kynslóðir í þingtíðindum. Ég skal reyna að svara því sem sérstaklega hefur verið beint til mín. Ég taldi mig hafa svarað því að forseta Íslands var fullkunnugt um að ríkisstjórnin hefur eins atkvæðis meiri hluta í Ed. en jöfn atkvæði í Nd. Hún samþykkti engu að síður að gefa út bráðabirgðalögin, enda er ekkert í stjórnarskrá lýðveldisins sem bannar að stjórn með það þingfylgi gefi út bráðabirgðalög. Hæstv. fjmrh. er sáttur við IV. kafla. Hæstv. fjmrh. samþykkti bráðabirgðalögin í heild sinni og þar með IV. kaflann. Samkomulag um þingrof, það hefur ekkert skriflegt samkomulag verið gert um þingrof. Ég hef hins vegar lýst því yfir að ég mun ekki beita því valdi sem stjórnarskráin veitir mér sem forsrh. nema í samkomulagi við mína samstarfsmenn. Ég vil hins vegar taka það fram að þetta hef ég ekki rætt við hv. þm. Stefán Valgeirsson. Ég er sammála hv. þm. að að mörgu leyti væri skynsamlegra að virðisaukaskattur kæmi til framkvæmda 1. janúar 1989 en um mitt ár. Hins vegar er það rétt sem hæstv. menntmrh. sagði að ríkisstjórnin hefur ekki tekið afstöðu til þess máls. Hv. þm. ræddi töluvert niðurfærsluna og taldi mig hafa brostið kjark til að ræða hana. Ég hélt satt að segja að ég hefði fyrr, á öðrum vettvangi, verið búinn að ræða hana það ítarlega að ekki væri ástæða til að lengja umræður hér um það mál. Ég taldi mig hafa lýst því, ég hef ekki farið yfir svarræðu mína það vandlega, að að sjálfsögðu hlytu laun sjómanna að lækka að sama skapi og laun verkafólks í landi. Ef ég hef ekki sagt það vil ég undirstrika það hér. Hins vegar fannst mér koma til greina, og þyrfti það að athugast betur hvort það gerðist í gegnum skiptin eða í gegnum verð á fiski og gæti komið til greina blanda af því. Og ég verð að endurtaka það sem ég sagði, að það sem fyrir lá um það mál hafði ekki verið afgreitt í fyrri ríkisstjórn, og er það rétt sem hv. þm. Karvel Pálmason hefur sagt um það. Ég er sammála hv. þm. um að það nær ekki nokkurri átt að framkvæma niðurfærsluleiðina þannig --- ég held að ég hafi tekið rétt eftir --- að í kjölfar lækkunar launa fylgdi einhver lækkun á verðlagi. Það var einmitt sú framsetning niðurfærsluleiðarinnar sem olli verulegum vandræðum í viðræðum við t.d. ASÍ. Vitanlega var nauðsynlegt að ákveða í upphafi hver lækkun yrði á gjaldskrá opinberra fyrirtækja, á verðlagi o.s.frv. og hefði gjarnan mátt þrengja eitthvað að slíkum aðilum ekkert síður en launþegum í landinu. Hv. þm. gerði að umræðuefni að við, formaður Alþfl. og ég, hefðum spurt hæstv. fyrrv. forsrh. að því hvort minnihlutastjórn okkar fengi hlutleysi Sjálfstfl. til að framkvæma niðurfærsluleiðina. Eins og hv. þm. eflaust veit og var opinberað nefndi hæstv. fyrrv. forsrh. hvort við í minnihlutastjórn vildum framkvæma niðurfærsluleiðina og það var í framhaldi af því sem ég spurði um hlutleysið. Hv. þm. taldi mig hafa lýst því yfir að eftir að niðurfærsluleiðinni var ýtt út af borðinu hefði frekara samstarf af hálfu Framsfl. ekki komið til greina. Þetta er einhver misskilningur eða mistúlkun á mínum orðum, eflaust óviljandi. Þetta sagði ég reyndar ekki. Hins vegar met ég það svo að eftir að sú ítarlega vinna, sem þá hafði verið unnin, m.a. af ráðgjafarnefnd sem hæstv. fyrrv. forsrh. skipaði --- og ég taldi að ýmsu leyti mjög athyglisvert að fara þá leið, ég held að ég hafi getið þess --- eftir að sú nefnd hafði unnið sitt mikla starf og eftir að tveir flokkar í ríkisstjórninni höfðu með mikilli vinnu náð samstöðu um megintillögur nefndarinnar en henni síðan verið ýtt út af borðinu af Sjálfst.fl., eins og alkunna er og alþjóð veit, af ástæðum sem ég ætla ekkert að fara ræða hér --- þær hafa verið skýrðar, það var talið að yrði að fá samstöðu við verkalýðshreyfinguna til þess að sú leið yrði farin --- þá tel ég að tilraunir ríkisstjórnarinnar hafi verið komnar á eindaga og þá hafi stjórnarsamstarfið í raun verið búið. Ég tek hins vegar fram að við óskuðum sjálfir eftir því að nýjar tillögur kæmu fram frá forsrh. Við skoðuðum þær vandlega aftur og töldum þær ekki nægilegan grundvöll til áframhaldandi samstarfs. Hv. þm. sagði, nokkurn veginn, held ég, orðrétt, að verðhækkanir fari beina leið inn í lánskjaravísitölu og hækki höfuðstólinn. Ég er honum 100% sammála og ég reikna með því að þar hafi ég bandamann í þeirri yfirlýstu skoðun minni að það eigi að afnema lánskjaravísitöluna. Þetta er einmitt einn megingallinn við þessa vísitölutengingu og það taldi ég hvað mikilvægast í samkomulaginu frá 20. maí sl. að í upphafsmálsgrein þess samkomulags segir að ríkisstjórnin ætli sér að afnema sjálfvirka víxlverkun verðlags-, launa-, gengis- og fjármagnskostnaðar. Því miður auðnaðist þeirri ríkisstjórn ekki að framkvæma það. Núv. ríkisstjórn hefur það á stefnuskrá sinni og það verður að takast því að án þess að það takist erum við með þessa víxlverkun stöðugt í sambandi. Þetta skeði nákvæmlega þegar gengið var fellt í febrúar og þegar gengið var fellt í maí og af því að skilja mátti á öðrum ræðum að það hefði verið skynsamlegri leið vek ég athygli á því að verðbólga rauk á þriggja mánaða mælikvarða eftir gengisfellinguna í febrúar upp í 40% og kom það vissulega, eins og hv. þm. sagði svo réttilega af sinni skarpskyggni, inn í lánskjaravísitölu og hækkaði höfuðstólinn. Þegar gengið var fellt aftur í maí rauk verðbólga upp í 40%, kom beint inn í lánskjaravísitöluna og hækkaði höfuðstólinn hjá fólkinu sem skuldaði og að sjálfsögðu atvinnuvegunum. Þetta vil ég sérstaklega undirstrika og taka undir með hv. þm. Út úr þessari víxlverkun verðum við að komast og erum að reyna að vinna okkur út úr henni með blandaðri leið sem ég hef aldrei hikað við að viðurkenna að nær ekki nógu langt, er langt frá því að vera fullkomin, en við höfum þessa stórkostlegu annmarka í okkar efnahagskerfi sem við verðum að vinna okkur út úr. Það er rétt að ég lýsti því að raungengi væri of hátt og hv. þm. spurði mig að því hvort ég hefði talið raungengi um síðustu áramót of hátt. Ég tel að það hafi verið of hátt. Ég vek athygli á því sem fram kemur í þjóðhagsáætlun, sem hér hefur verið dreift, þar sem talað er um nokkra lækkun á raungengi. Jú, það verður kjaraskerðing. Það þýðir ekkert annað en horfast í augu við það. Hins vegar er spurningin hvernig sú kjaraskerðing verður. Þjóðhagsstofnun telur að kaupmáttur ráðstöfunartekna lækki um 5--6% fram á næsta ár. Það kemur einnig fram í þjóðhagsáætlun sem hér liggur fyrir. Hins vegar kemur þar einnig fram að kaupmáttur dagvinnulauna lækki um 0,7% og gert er ráð fyrir því í þjóðhagsáætluninni að viðhalda þeim kaupmætti dagvinnulauna eða tímakaupsins sem verður á fyrsta ársfjórðungi næsta árs. Þetta er mjög mikilvægt markmið en ég skal ekki fullyrða um hvort það tekst ef samdráttur verður svona mikill. Hins vegar, ekki síst út af stórmerkri ræðu hv. þm. Egils Jónssonar, er rétt að vekja athygli á því að gífurleg yfirborgun hefur verið í þjóðfélaginu, mjög mikil. Almennt er talið að t.d. í mjög mörgum frystihúsum hafi verið yfirborgað um 20% umfram kauptaxta og menn vita það að fiskurinn hefur verið yfirborgaður til að fá hann í mörgum tilfellum. Ég held að allir séu sammála um að það sem valdið hefur þessum yfirborgunum er sú mikla þensla sem hér hefur verið. Úr henni dregur nú mjög. Þess vegna er ekki sama hvernig dregur úr kaupmætti. Ég vek athygli á því enn að í þjóðhagsáætlun er línurit sem sýnir að mjög hefur dregið úr vinnutímafjölda nú og yfirvinna er tiltölulega lítil og yfirborganir að sjálfsögðu þar með einnig. Raungengið lækkar því mjög á grundvelli launa eða greiðslu fyrir vinnu. Hv. þm. spurði hve lengi greitt yrði úr Verðjöfnunarsjóði. Talið var að þær 750 millj. sem eru til ráðstöfunar endist fram í apríl- eða maímánuð eða svo. Hins vegar fer það að sjálfsögðu eftir framleiðslunni hve hún verður mikil. Hv. þm. fór allmörgum orðum um og taldi sig ekki skilja hvernig Atvinnutryggingarsjóður ætti að ábyrgjast 5 milljarða o.s.frv. Ég verð að viðurkenna að ég skildi ekki hv. þm. heldur svo að það er jafnt á komið með okkur. Ég skal hins vegar reyna að skýra þetta nokkru nánar. Að baki sjóðnum er ríkisábyrgð fyrir tveimur milljörðum, þ.e. ríkið lætur hann fá 2 milljarða og ábyrgist lán upp á einn milljarð. Talið er af þeim mönnum sem við var rætt um þessi mál að það sé eðlilegt að sjóðurinn geti veitt ábyrgð sjóðsins fyrir töluvert meiru en nemur þessu reiðufé, svona 2 1 / 2 --3 milljörðum kr. Það er hárrétt hjá hv. þm. að það hefur teygst afar langt í því að heimila sjóðnum að taka léleg veð og ég hef talið það vera kost frekar en galla því að ef sjóðurinn á að binda veð sín eingöngu við fasteignir og fasteignamat mun hann getað fengið sáralítil veð. Hins vegar er það staðreynd að mikið af tækjum og vélum og búnaði í frystihúsum er með litlum veðum. Bankar hafa t.d. ekki tekið veð í slíkum tækjum, slíkum hlutum, og að sumu leyti er það, hefði ég haldið, ekki síður veðhæft. Það er þá a.m.k. hægt að flytja úr stað ef menn vilja skoða það sem einhvern kost. Það er einnig rætt um það að leita til banka með bankaábyrgðir fyrir einhverjum hluta af þeim lánum eða þeim skuldabréfum sem sjóðurinn gefur út. Þetta er að sjálfsögðu rætt við bankana og ekki talið útilokað að þetta geti orðið að einhverjum hluta. Hins vegar má vekja athygli á því að afar mikið af því sem sjóðurinn kemur til með að skuldbreyta er ekki með neinum veðum. Ég tek t.d. skuldir við rafveitur sem eru mjög miklar. Þar eru engin veð fyrir hendi og má ætla að rafveitur væru þó heldur betur settar með þá tryggingu sem sjóðurinn getur veitt. Ég hef hins vegar ætíð viðurkennt það sem ég tel vera vissan annmarka á þessu máli. Ég tel að það hefði verið tryggara og öruggara að hafa ríkisábyrgð á bak við alla starfsemi sjóðsins, en það töldu menn ekki rétt. Það var ekki samkomulag um það og menn vildu a.m.k. og töldu eftir töluverða athugun að þessi leið væri fær. Menn töluðu um að ég hafi boðað að fella þyrfti gengið smátt og smátt. Ég talaði um að það þyrfti að lækka raungengið. Ég veit að hv. þm. sem þannig töluðu vita mætavel að raungengið byggir líka á því hvað kostnaður er mikill innan lands. Ég hef þegar rætt um yfirborganir á vinnu og yfirborganir á fiski sem væntanlega dregur úr og ég held að enginn geti satt að segja haft á móti. Það verður að gerast. Það lækkar vitanlega um leið raungengið. Ég vek athygli á því að fiskvinnslumenn telja að fjármagnskostnaður þeirra sé í mörgum tilfellum svipaður og beini launakostnaðurinn sem er 20%, ekki 2 / 3 eins og hv. þm. Egill Jónsson sagði í sinni merku ræðu. Hann er um 20% og þeir telja að fjármagnskostnaður sé eitthvað álíka.

Ég sagði það um fiskveiðar í heild, veiðar og vinnslu.

Þá bið ég afsökunar. Hv. þm. talaði mikið um það að launakostnaður í fiskvinnslunni væri 2 / 3 af útgjöldum fiskvinnslunnar.

Tæp 60%, sagði ég.

Tveir þriðju, ég skrifaði það nákvæmlega upp, 2 / 3 hlutar eru laun. Að sjálfsögðu dregur úr slíkum yfirborgunum og það mun vitanlega lækka nokkuð raungengið. Ég viðurkenni fúslega að ef ekki verða hækkanir á verði erlendis, eins og sumir telja, stöndum við frammi fyrir vissum erfiðleikum þegar dregur að vormánuðum og við þurfum að skoða það og gerum það væntanlega saman að skoða til hvaða bragðs verður þá tekið. Ég bendi á að í athyglisverðum umræðum á fiskiþingi er þetta enn dregið fram af einum ræðumanni þar, hve fjármagnskostnaðurinn er gífurlega mikill og sú hagsbót sem í því felst ef unnt er að draga mjög úr þessum fjármagnskostnaði. Það tel ég vera verðugt verkefni, mjög nauðsynlegt verkefni. Atvinnutryggingarsjóðurinn mun draga úr fjármagnskostnaði mjög verulega. Lækkun vaxta, sem ég kem að hér síðar, og breyting á lánskjaravísitölu mun gera það einnig. Hv. þm. Júlíus Sólnes taldi --- og ég vil taka það fram strax í upphafi að ég var sammála flestum þeim atriðum sem hv. þm. fjallaði um. Ég verð eiginlega enn að vísa til þess spakmælis sem hv. þm. Salome Þorkelsdóttir sagði hér. Það er hægara um að tala en í að komast. Þetta er hárrétt. Ég vildi svo gjarnan að við gætum gert allt það sem hv. þm. sagði. Ég vil t.d. alls ekki vera í þeim flokki sem telur hugvitsmenn óþurftarmenn eða hvernig það var orðað. Ég held einmitt að við höfum gert allt of lítið til að hlúa að slíku. Að vísu hef ég tekið þátt í því að koma á fót bæði Rannsóknasjóði sem hefur gert margt gott og sömuleiðis Þróunarfélagi Íslands o.s.frv. sem því miður hefur ekki náð þeim árangri sem að var stefnt og hefur kannski verið svelt um of með fjármagn, hefur ekki fengið annað en lánsfé og getur því ekki tekið verulegar eða neinar áhættur o.s.frv. Ég held hins vegar að það sé alveg hárrétt sem hv. þm. sagði: Við þurfum svo sannarlega að huga að fleiri leiðum, eða eins og stundum hefur verið sagt, fleiri stoðum undir okkar þjóðfélag. Og það er sorglegt að lesa það í blöðum þegar hugvitsmenn hér verða að flýja land og framkvæma sínar hugmyndir t.d. í Danmörku eins og nýlega mátti lesa um menn sem framleiða nýjar tegundir af ljósaskiltum. Hv. þm. ræddi um að afnema alla vísitölubindingu. Ég tek heils hugar undir það með honum. Síðan kom hv. þm. að því hvernig gengur að lækka vextina. Eins og hv. þm. að sjálfsögðu vita þá hefur tekist allsæmilega að fá fram lækkun á nafnvöxtum og nokkra lækkun á raunvöxtum, en það gengur allt of seint og það er tregðan í bankakerfinu, ekki síst í Seðlabankanum og öllu því bákni, sem stendur í veginum. Við getum talað um það tæpitungulaust. Það er ekki enn komið svar frá Seðlabanka Íslands eftir einn mánuð en lögbundið er að leita álits Seðlabankans á breytingu á lánskjaravísitölugrundvellinum. Svarið er ekki enn þá komið að því er ég best veit. Það var a.m.k. ekki komið í gær. Slíkt gengur að sjálfsögðu ekki. Ég skal ekki fara fleiri orðum um það nema það að ríkisstjórnin er ákveðin í því að knýja fram bæði lækkun raunvaxta og breytingu á lánskjaravísitölu sem ég tel vera spor í þá átt að afnema hana með öllu. Það er vitanlega ýmislegt sem kemur til greina. Ég leyfði mér einu sinni í síðustu ríkisstjórn að spyrja seðlabankastjóra að því hvort ekki kæmi til greina að borga vexti af bundnu fé sem yrði notað til þess að lækka útlánsvexti. Ég hélt að blessaðir mennirnir ætluðu niður úr gólfinu. En þetta kemur sannarlega til greina og er í skoðun. Ég vil líka leyfa mér að halda því fram að vaxtamunur hér sé allt of mikill. Hann er sagður hér um 10% en er víða erlendis talinn 3, 4 eða 5%. Mér er sagt að færeyski landsbankinn, Föröjabank eða hvað hann heitir, sé með svipaða veltu og Landsbankinn hér en með helmingi minna starfslið, ef ekki einn þriðja af starfsliðinu sem hér er. Þannig held ég að megi nefna fjölmörg dæmi um óheyrilega sóun í bankakerfinu sem e.t.v. verður best læknuð með því að takmarka vaxtamuninn og knýja bankana til að leita leiða til hagræðingar eins og aðra í þjóðfélaginu. Þar er mikið verk óunnið. Ég vil aðeins leiðrétta eitt sem kom fram hjá hv. þm.: Atvinnutryggingarsjóðurinn er ekki sjóður landsbyggðarinnar fyrst og fremst, heldur allra útflutningsgreina um land allt, hvar sem þær eru sem þurfa á skuldbreytingu að halda. Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson ræddi nokkuð um grundvöll vandans og kom sérstaklega inn á gengið. Ég vil vekja athygli á því að sá ágæti vinur okkar beggja, Einar Oddur Kristjánsson, fjallaði ítarlega um þetta mál sem formaður nefndarinnar. Hann vildi ekki leggja til breytingar á gengi, að fenginni reynslu að sjálfstögðu. Fram kom hjá honum m.a. að lítil verðbólga væri einhver besta lagfæringin sem útflutningsatvinnuvegirnir gætu fengið. M.a. lagði hann og nefndin mikla áherslu á það að fá 3 milljarða erlenda lántöku til að koma vanskilum í skil og lækka þannig fjármagnskostnað. Hins vegar náðist ekki samkomulag um aðalatriði þeirrar tillögu, þ.e. niðurfærsluna og við erum sammála um það --- 

Ég var að mæla með stöðugleika í gengi með því að ráðast að orsökum hans.

Það er nefnilega rétt. Það er það sem við erum að reyna að gera. Það er hárrétt. Þá erum við sammála um þetta líka. Ég held því hins vegar fram að sú stefna í peningamálum sem lögð var til grundvallar stjórn efnahagsmála, og alveg réttilega kom fram hjá hv. þm. að byrjað var á í þeirri fyrri ríkisstjórn sem ég leiddi, ég held að hún hafi brugðist. Ég sagði áður að hún virtist takast nokkuð vel 1986. Þá voru vextir hóflegir, þá voru innlán meiri en útlán og þá var sæmilegt jafnvægi. Þá var ,,grái markaðurinn`` ekki kominn, eða a.m.k. afar lítill. Hins vegar fór að bera á því að þetta fór allt úr jafnvægi í lok ársins og augljóst var að viðleitni til þess að binda fjármagn í Seðlabankanum og gera strangar kröfur um lausafjárstöðu dugði alls ekki til að ná jafnvægi eftir þessum leiðum. Ég var nýlega að lesa álit erlendra sérfræðinga og þeir segja að nægilegt jafnvægi hafi ekki náðst og mér skilst að talið sé að við höfum ekki bundið nógu mikið fjármagn í bönkunum. Ég veit að sessunautur hv. þm. er ekki sammála því áliti. Ég hef sagt hér áður að að mörgu leyti tel ég að hann hafi talað skynsamlega um það mál. En þetta náði ekki til ,,gráa markaðarins`` sem rauk upp við hliðina eins og sápukúla, lánaði fjármagn eftir ýmsum leiðum með 14--18% vöxtum og við sjáum gjaldþrotin hér allt í kringum okkur sem afleiðingar. Við vitum jafnvel dæmi um fiskvinnslufyrirtæki sem gerðu sér lítið fyrir í erfiðleikum, af því að þau fengu ekki peninga frá sínum banka, og seldu fiskvinnsluvélarnar og keyptu þær aftur af kaupleigufyrirtækjum og greiddu 18% vexti. Ég veit um eitt slíkt sem nýlega var sett á uppboð. Því miður þá held ég samt sem áður að þessi stefna í peningamálum hafi brugðist hvað sem menn vilja kalla þetta. Um ríkisútgjöldin og niðurskurð þeirra. Ég óttast miklu fremur hitt að margir þm. muni finna að því sem skorið er niður í fjárlagafrv. sem lagt er fram á Alþingi í dag. Þar er mikill niðurskurður og ég held satt að segja að ef menn ætla að skera niður meira þá verði menn að stokka upp velferðarkerfið. Þá verði menn að gera það upp við sig hvort menn vilja fara af þessari braut velferðar sem við höfum fylgt hér. Ég er ekki tilbúinn í það. Ég er tilbúinn að sjálfsögðu að endurskoða tryggingakerfið þannig að það nái sama tilgangi eftir öðrum leiðum eða ódýrari leiðum. En það er miklu meira mál en svo að yrði gert fyrir þessi fjárlög sem nú eru lögð fram. Þá kem ég að hinni merku ræðu hv. þm. Egils Jónssonar. Ég hef að vísu ekki lagt í vana minn að gefa mönnum einkunn fyrir ræðumennsku eins og hann gerir. En ég gat nú ekki annað þó að mér skiljist á öðrum þm. hér inni að þeir séu þessu svo vanir að þeir fáist ekki við slíkt. Ég heyrði reyndar ekkert þar sem ég þarf að svara. Hv. þm. spurði hvernig væri komið ef gengið hefði ekki verið fellt í febrúar og maí. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að þá væru eflaust þessar greinar stopp í dag því að gengisfelling bjargar um örfárra vikna skeið, kannski tveggja, þriggja mánaða skeið. Ég nefndi áðan að verðbólga fór í bæði skiptin yfir 40% á þriggja mánaða mælikvarða og eins og hv. þm. Halldór Blöndal svo réttilega benti á, þá hækkaði það höfuðstólinn hjá öllum lántakendum, m.a. húsbyggjendum og öllum lántakendum. Ég veit ekki hvort menn vilja það. Mér finnst það ekki koma fram. Ég skal ekki lengja þetta. Ég veit að hv. þm. er kappsmál að fá málið til meðferðar í nefnd og vil ekki verða til þess að það frestist og vil taka það skýrt fram að það er ekki vilji ríkisstjórnarinnar að þetta mál verði tafið á nokkurn máta.

Halldór Blöndal Herra forseti. Það vekur athygli varðandi fsp. mína varðandi virðisaukaskattinn að hæstv. menntmrh. Svavar Gestsson sagði að virðisaukaskattur kæmi ekki til framkvæmda 1. júlí, en að öðru leyti hefði málið ekki verið rætt í ríkisstjórninni, en hæstv. forsrh. tók undir hans mál. Hins vegar stendur í því fjárlagafrv. sem lagt var fram í dag að miðað væri við að gildistöku laganna yrði frestað til 1. jan. 1990. Það vekur margar spurningar að hæstv. fjmrh. skuli setja þessa setningu inn án þess að bera undir forsrh. eða menntmrh. Er af þeim sökum bagalegt að hann skuli ekki vera hér í þingsalnum til þess að svara spurningum sem vakna af þessu tilefni. Ég vil samt sem áður ítreka og nú spyr ég hæstv. forsrh. í trausti þess að hæstv. fjmrh. hafi ekki skrifað þessi orð í fjárlagafrv. á bak við hæstv. forsrh.: Er það ætlunin að virðisaukaskatturinn 1. jan. 1990 verði eins þreps skattur eða tveggja þrepa skattur? Mér finnst ekki óeðlilegt þó að þessi spurning komi fram og því fremur sem hvorugur ráðherranna fékkst til þess að svara spurningunni hér fyrr í dag. Í öðru lagi minni ég á að fsp. mínar til hæstv. menntmrh. um afstöðu Alþb. til varaflugvallar og álverksmiðju hafa komið þannig við hann að hann kýs að þegja. Kannski að það sé merki um það að hann ætli að gleypa hvort tveggja og er hann þá kokvíðari en ég hélt satt að segja að hann væri. Mér þykir merkilegt og þakka hæstv. forsrh. fyrir þær upplýsingar að Framsfl. hafi viljað breyta skiptakjörum sjómanna. Það var mjög nauðsynlegt að fá þetta innlegg í umræðurnar því auðvitað er ekki hægt að lækka kjör sjómanna almennt með niðurfærsluleið án þess að hreyfa við skiptakjörum bæði varðandi frystitogarana, þá sem selja á innlendum markaði, íslenskum fiskmarkaði og víðar. Ég ítreka því enn fsp. mína til hv. 3. þm. Vestf., og enn fremur til hv. 9. þm. Reykn. Karls Steinars Guðnasonar, hvort Alþfl. hafi verið sammála því að breyta skiptakjörum sjómanna. Formenn beggja þessara stjórnmálaflokka, bæði Jón Baldvin Hannibalsson og Steingrímur Hermannsson, hafa í sjónvarpsþáttum og víðar látið það flakka að þeir hafi verið reiðubúnir til þess að standa sameiginlega að niðurfærsluleiðinni og ég vil vænta þess að formaður Alþfl. hafi vitað hvaða hug formaður Framsfl. bar til sjómannastéttarinnar. Þess vegna er nauðsynlegt að báðir þessir þm. upplýsi hvort þeir hafi gengið inn á það með Framsfl. að skiptakjörum sjómanna yrði breytt. Ég held að fyrir alla umræðu í landinu sé nauðsynlegt að þetta komi fram til þess að menn viti hvort þessir tveir flokkar stóðu saman að því að vilja fara niðurfærsluleið. Hæstv. forsrh. sagði að það væri misskilningur sem ég sagði um það, að það að Sjálfstfl. féllst ekki á niðurfærsluleiðina hefði valdið stjórnarslitunum að hans mati. Í ræðu hans segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, um þetta.  við náðum ekki samkomulagi um þessa leið.`` Þetta eru orðrétt ummæli hæstv. forsrh. Ég vek athygli á því að hæstv. forsrh. er fallinn frá þeirri gengisstefnu sem hann hafði á fyrsta blaðamannafundi eftir að ríkisstjórnin var mynduð. Það er mjög eftirtektarvert. Ég vil líka vekja athygli á því, sem hæstv. forsrh. staðfesti, að Atvinnutryggingarsjóðurinn hefur ekki ríkisábyrgð umfram þá 2 milljarða kr. sem ég var reyndar búinn að tala um áður. Það sýnir auðvitað að baktryggingin sem lofað er í lögunum, 5 milljarðar kr., er einungis mórölsk ábyrgð en ekki fjármálaleg ábyrgð. Að síðustu vil ég, herra forseti, þakka fyrir umburðarlyndi í minn garð. En hlýt að lokum að spyrja hæstv. forsrh., vegna hans ummæla, hvernig hann hugsi sér að snúast við tregðu Seðlabankans sem mér skilst að komi í veg fyrir það að vaxtastefna ríkisstjórnarinnar nái fram að ganga. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt að Seðlabankinn skuli með því sem hæstv. ráðherra kallar tregða koma í veg fyrir að vaxtastefna ríkisstjórnarinnar gangi fram. Að síðustu lýsi ég mig gjörsamlega ósammála þeim ummælum hæstv. forsrh. sem hann gaf hér áðan í skyn að gengisfellingar í gegnum sögu okkar hefðu aðeins dugað um nokkurra mánaða skeið eða tvær til þrjár vikur eða eitthvað þvílíkt. Það hefur ekki verið svo að menn hafi þurft að leiðrétta gengi svo ört í gegnum tíðina. En á hinn bóginn hefur löngum verið skilningur á því í Stjórnarráðinu að við gætum ekki haldið uppi sjávarútvegi hér á landi né grynnkað á erlendum skuldum öðruvísi en þannig að gengi krónunnar væri í samræmi við getu útflutningsatvinnuveganna. Ég bið forláts verð ég víst að segja vegna þess hversu ég hef níðst á þolinmæði hæstv. forseta. Ég vil að síðustu aðeins segja að ég sakna þess að hv. 4. þm. Vesturl. hafði ekki tækifæri til að hlusta á hin lofsamlegu orð sem hv. 4. þm. Vestf. hafði um hann hér áðan.

Hann les þau.

Karl Steinar Guðnason Hæstv. forseti. Ég var spurður hér áðan um niðurfærslu og vil ég geta þess að niðurfærslu má framkvæma á ýmsan hátt. Umræður um niðurfærslu voru ekki langt komnar, ekki þroskaðar, þegar menn gáfust upp. Ég lýsti því yfir í mínum þingflokki að fyrr mundu menn ganga yfir mig dauðan en að skiptakjörum sjómanna yrði breytt. Það er mitt svar og læt ég máli mínu lokið.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Í raun hafa öll þau mál önnur sem hér eru á dagskrá verið rædd í tengslum við fyrsta málið. Þetta eru staðfestingar á bráðabirgðalögum fyrri ríkisstjórnar. Ég skal ekki hafa um þetta langt mál, en legg til að að lokinni umræðu verði 1. máli, þ.e. aðgerðir í efnahagsmálum, stjfrv., 20. mál deildarinnar, vísað til fjh.- og viðskn.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Um þetta mál gildir hið sama og ég sagði áðan. Þetta er staðfesting á bráðabirgðalögum sem fyrri ríkisstjórn gaf út eftir samkomulag sem varð í ríkisstjórninni 20. maí sl. Það hefur þegar blandast inn í fyrri umræðu og ég læt nægja að leggja til að málinu verði vísað til hv. fjh.- og viðskn. að lokinni umræðu í deildinni.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Enn get ég vísað til þess sem ég hef sagt hér um önnur mál. Að vísu gildir það um þetta mál að hér er um að ræða frestun í einn mánuð og sá mánuður er liðinn, en að sjálfsögðu þarf málið að fá þinglega meðferð og legg ég til að að lokinni umræðu í deildinni verði málinu vísað til hv. fjh.- og viðskn.