Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eiríkur Briem Mér þykir það fara ólaglega í frumv., þar sem stendur fyrst: »peningaforði landsjóðs 340068,29 kr.« og síðan stendur: »þar af«, og svo koma tvær upphæðir, sem samtals eru stærri en hin fyrsta. Þetta þykir mér óviðkunnanlegt, en hefi þó ekki álitið það svo mikilsvert að gera breyt.till. við það.

Framsögum. (St. Stefánsson) Eg hefi eiginlega engu við það að bæta, sem stendur í nefndarálitinu. Nefndin leit svo á, að hér væri um gott mál að ræða. Hún áleit að þessi sjóður, sem ætlast er til að verði stofnaður, gæti orðið að mjög miklum notum í framtíðinni. Meðal annars er enginn vafi að hann muni gera kennarastöðuna miklu aðgengilegri og fýsilegri, því að nú sem stendur er sú staða bæði erfið og illa launuð. Það ýtir undir menn að gjörast kennarar, ef þeir geta vænzt einhvers styrks þegar þeir eru orðnir gamlir eða bilaðir að heilsu. Til þess að sjóðurinn gæti vaxið nokkru örar, leizt nefndinni rétt, að þeir kennarar, sem hefðu nokkru hærri laun, yrðu að gjalda hærra tillag til sjóðsins. Nefndin hefir lagt til að sú hækkun yrði í %, eins og tekið er til í breyt.till. nefndarálitsins. Að öðru leyti leggur nefndin til að frumv. verði samþykt óbreytt. Eg skal geta þess, að umsjónarmaður fræðslumálanna hefir tjáð sig hlyntan breytingunni, og ekkert haft við það að athuga. Eg vona að þessu máli verði vel tekið meðal kennarastéttarinnar á landinu, enda er frumvarpið komið frá kennarafélaginu í fyrstu.

Sigurður Hjörleifsson Það er sennilega of lítið sagt, að segja um þetta mál, að það hafi fengið einna beztan undirbúning þeirra mála, sem komið hafa fram fyrir alþingi; því að eg er sannfærður um, að aldrei hefir mál legið betur undirbúið fyrir þinginu. Þetta mál hefir verið á dagskrá þjóðarinnar í marga áratugi, - ekki eingöngu á dagskrá hjá kjósendum, heldur hjá allri þjóðinni. Ætti að telja upp allar þær ástæður, sem bornar hafa verið fram með og móti þessu máli, þá er eg viss um að sá tími, sem eftir er þingsins, mundi ekki endast til þess. Eins og kunnugt er, er þetta eina málið, sem hefir verið borið undir atkvæði þjóðarinnar - lagt undir dóm hennar. Og allir vita hvernig fór. Þjóðin hefir kveðið upp sinn dóm, og nú er það hlutverk löggjafarvaldsins að fullnægja dóminum. Eg skal ekki fara að rekja það nú við þessa umr., hvílíkt stórkostlegt fjármál hér sé um að ræða, enda er þjóðin orðin sannfærð um það atriði; en þjóðin er líka orðin sannfærð um hitt, að hér sé að ræða um stærsta heilbrigðis- og siðferðismál sitt, sem ekki er að eins rétt að taka tillit til, heldur líka skylda. Eg skal svo ekki fara neitt út í sérstakar greinar frumvarpsins, en að eins leyfa mér að benda á, að eg álít óþarft að skipa nefnd í þetta mál. Eg lít svo á, að réttast sé að taka málið eins og það liggur fyrir. Auðvitað má gera á því smábreytingar, því sé farið að breyta því til muna, er mjög óvíst að það komist frá þessu þingi. Eg vona því að háttv. deild láti málið fara til 2. umr. án nefndarkosningar, og sýni frv. að öðru leyti velvild sína.

Júlíus Havsteen Mig furðaði satt að segja stórlega á orðum háttv.þm. Ak. þegar hann talaði um góðan undirbúning á þessu máli. Það reis upp í Nd. á þingi 1905 áskorun til stjórnarinnar um að láta fara fram almenna atkvæðagreiðslu um þetta mál, en Ed. hafði ekkert með það að gera. Eg get álasað stjórninni fyrir það, að hún skyldi hlaupa beint til og láta atkvæðagreiðsluna fara fram, án þess að Ed. væri spurð, og það hefði mátt gera á þingi 1907. Þar að auki hafa Good-Templarar ekki fengið þann atkvæðafjölda, sem ætlast var til (2/3), og sum héruð hafa beinlínis verið á móti henni. Annars er þetta frv. alveg fult af göllum. Eg skal að eins benda á ákvæðið um altarissakramentið. Þar er beinlínis verið að breyta trúarbrögðunum, því að »saft« verður aldrei vín, hvað sem biskup segir. En aftur á móti er kaþólskum prestum leyft að nota vín í sínum embættisverkum. Eftir þessu frv. eru menn líka settir beint undir lögreglueftirlit, og kalla eg það lítið frelsi. Ef ekki er ástæða að setja nefnd í þetta mál, þá er aldrei ástæða til þess. Eg skal þess vegna leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd að lokinni umræðu.

Sigurður Hjörleifsson Það gleður mig, að háttv. 1. kgk. þm. hafði ekki fleira að athuga við frv. Vitanlega er ekki hægt að gera lög svo úr garði að öllum líki, en vér vonum þó, að þau verði öllum til blessunar. Hvað snertir ákvæðið um altarissakramentið, þá skal eg skýra háttv. deild frá, að þessi orð eru sett inn í frv. og orðuð í samkomulagi við biskup landsins. Eg vil auðvitað taka tillit til orða háttv. 1. kgk. þm. um þetta mál, en eg vil þó enn þá fremur taka tillit til æðsta manns kirkjunnar. Því hann hefir þó sennilega athugað þetta atriði betur en háttv. 1. kgk. þm., enda þykir mér það fullmikið sagt af honum, að verið sé að breyta trúarbrögðunum með þessu. Á hinn bóginn er líka farið eftir tillögum kaþólskra presta í frv., sem telja sér nauðsyn á víni til sakramentis síns.

Steingrímur Jónsson Að mínu áliti er þetta mál eitt hið allra merkilegasta mál, sem nokkurn tíma hefir komið fyrir alþingi. Það má jafna því við stjórnarskrármálið og önnur stærstu mál þjóðarinnar. Því varð eg alveg forviða, þegar eg heyrði að það var ætlast til að það gengi gegnum deildina án þess að það væri sett í nefnd. En eg vona, að háttv. deild láti það ekki við gangast. Það hefir alt af verið álitið eitt hið þýðingarmesta atriði í framþróunarsögu hverrar þjóðar, hvar takmörkin hafa verið sett á milli löggjafarinnar annars vegar og persónulegs frelsis einstaklingsins hins vegar. Hafi löggjöfin gengið of nærri frelsi einstaklinganna, hefir það alt af haft í för með sér afturför og bölvun fyrir þjóðfélagið. Hvað sem annars verður sagt um þetta frumvarp, þá er það víst, að þar ræðir einmitt um þessi takmörk, sem eg gat um. Og eg get bætt því við, að þetta frumvarp gengur nær frelsi einstaklinganna en nokkurt annað frv., sem fram hefir komið á löggjafarþingi þjóðarinnar. Eg tek það afdráttarlaust fram, að eg óttast það, að þetta frumvarp verði til stórtjóns og bölvunar fyrir þjóðina, ef það verður að lögum óbreytt. Því vil eg styðja tillögu háttv. 1. kgk. þm., að setja nefnd í málið.

Lárus H. Bjarnason Það er satt, að þetta mál hefir fengið töluvert góðan undirbúning. En það er svo með þetta mál sem önnur, að það má líta á það frá tveim hliðum, en undirbúningurinn hefir óneitanlega verið nokkuð einhliða. Auðvitað er það eins mikið að kenna andstæðingum málsins, eins og þeim, sem barist hafa fyrir því. Þeir hafa haft tíma og tækifæri til að láta heyra til sín, en hafa ekki gert það neitt sviplíkt. Málið snýst ekki að eins um það, hvort áfengi skuli leyft í landinu eða ekki. Það snýst líka um hitt, á hvern hátt eigi að koma fram þeirri hugsjón, að forða mönnum frá skaðsemi áfengisins. Eg er hlyntur hugsun frumvarpsins. En eg er ekki við því búinn, að greiða atkvæði með frumvarpinu eða móti því, eins og það nú er. Þar kemur margt til athugunar. Það snertir bæði persónulegt frelsi manna og atvinnufrelsi. Og það snertir líka fjárhag landsjóðs bæði beint og óbeint. Beint að því leyti, sem það tekur stærsta spóninn úr aski landsjóðs, og óbeint að því leyti sem þeir menn, er vínsöluleyfi hafa, mundu ef til vill hafa skaðabótakröfu á hendur landsjóði fyrir atvinnumissi. Þegar litið er á alt þetta, sýnist full ástæða til að athuga málið í nefnd áður en því verður ráðið til lykta. Meðferð málsins í neðri deild gefur og enn frekari ástæðu til þess. Þar kom fram fjöldi af breytingartillögum og voru mjög skiftar skoðanir manna á málinu. Sem vinur málsins vil eg leggja það til, að það verði sett í nefnd. Enda sé eg ekkert því til fyrirstöðu. Hæstv. ráðherra gat þess að vísu, að hann óskaði að þinginu yrði flýtt. En hann gat þess jafnframt, að ekkert væri því til fyrirstöðu, að þingtíminn yrði lengdur til mánaðamóta. Og hann gat þess ennfremur, að hann hefði vald til að framlengja hann enn meir upp á sitt eindæmi, ef þurfa þætti. Eg skal líka geta þess, að þó ekki væri þetta mál, þyrfti sjálfsagt að lengja þingið talsvert alt að einu, vegna annara mála. Það er t. d. nýbúið að útbýta tveimur stórum frumvörpum, sem hljóta að taka langan tíma. Eg fer ekki fleiri orðum um þetta, en lýsi því yfir, að eg, sem hlyntur málinu, mæli með 5 manna nefnd.

Kristinn Daníelsson Eg ætla að eins að víkja nokkrum orðum að því atriði, hvort skipa skuli nefnd í málið. Það atriði þarf að útkljá fyrst. Háttv. 4. kgk. þm. talaði um að þetta væri merkilegt mál. Það tek eg fyllilega undir. Það er sannarlega eitt hið allra merkilegasta mál, sem komið hefir nokkurn tíma fyrir alþingi. Og eg get bætt því við, að það er of merkilegt mál til þess, að nokkuð megi gera, sem heft gæti framgang þess á þessu þingi, því það er krafa þjóðarinnar að það gangi fram. Því get eg ekki annað en verið á móti því að skipa nefnd í málið, því það gæti vel stofnað því í þann háska, að það dagaði uppi á þinginu. Enda er undirbúningur málsins á þinginu sannarlega svo mikill og góður, að það ætti ekki að vera nein þörf nefndar í málið hér. Það hefir engu máli á þessu þingi verið fylgt með jafnmikilli eftirtekt bæði af þingmönnum og öðrum. Eg þori því að fullyrða, að háttv. þingmenn þessarar deildar hljóti að vera svo vel kunnugir málinu, að þeim er innan handar að koma með breytingartillögur, ef þeir óska þess. Mér er líka kunnugt um það, að málið hefir verið borið undir einn þeirra deildarmanna, er mundu verða kosnir í þessa nefnd, meðan málið var til meðferðar í neðri deild, svo að hann getur ekki verið málinu ókunnugur. Af þessum ástæðum sýnist mér engin þörf að setja málið í nefnd, og þar sem það á hina hliðina getur verið málinu hættulegt, þá verð eg að leggja eindregið á móti nefndarskipun.

Júlíus Havsteen Eg ætla að eins að gera athugasemd við ræðu háttv.þm. Ak., að því er snertir altarisgöngur. Hann lagði áherzlu á, að biskup landsins hlyti að vita miklu betur en eg um það atriði. Það getur vel verið, að hann ætti að vita betur. En því meiri furða er, að hann skuli ekki vita það sem hvert fermt barn á landinu veit, að vín heyrir altarissakraraentinu til. »Síðan tók hann vínið«, stendur þar. Háttv. þm. V.-Ísf. kvað óþarfa að setja málið í nefnd, af því að það hafi verið rætt vel í neðri deild. Þetta þykir mér harla merkileg ástæða. Eg veit ekki betur en við höfum nóg að gera hér í deildinni, og höfum ekki tíma til að hanga inni í neðri deild, til þess að fylgjast með umræðum þar. Það er vanalegt að stórmál séu rædd í nefnd, og það er ekkert sem gæti réttlætt, að bregða út af þeim vana um þetta mál. Því verð eg að halda fast fram.

Framsögumaður (Jósef Björnsson) Eins og sést á nefndarálitinu, ræður nefndin deildinni til að samþykkja frumvarpið, en þó leggur hún raunar til, að á því séu gjörðar nokkrar breytingar, sem þó eru mestpart orðabreytingar, sem ekki raska efni frumvarpsins; en aðeins á tveim stöðum má þó segja, að þær snerti efni málsins, nfl. breytingar þær, sem lagt er til að gjörðar séu við 8. gr., í fyrsta lagi, að á eftir orðunum »öllum girðingum« bætist inn í orðin »yfir vegi«, og í öðru lagi, að á undan orðinu »vísvitandi« bætist inn í »Brot móti þessu og«, og aftan við 8. gr. bætist: »og skaðabótum«. Ef orðalagið í 8. gr. er látið halda sér, mætti líta svo á, að lögð væri á sú almenna skylda, að á öllum girðingum, jafnvel þótt prívatmenn eigi, yrðu að vera hin lögboðnu nauðsynlegu hlið. En eg lít svo á, að Nd. hafi meint að svo skyldi aðeins vera, þar sem um vegi er að ræða, þar sem veruleg umferð er um, en alls ekki allar girðingar undantekningarlaust. Vitanlega þurfa hlið að vera á girðingum, sem liggja yfir alfaravegi, en þó er það þar við að athuga, að eftir núgildandi lögum er ekki leyfilegt að leggja girðingar yfir alfaravegi, nema til þess fáist sérstakt leyfi. Þessi tillaga nefndarinnar miðar því til þess, að koma þessum ákvæðum í fult samræmi við 44. gr. vegalaganna, og kveða á um, hvernig að skuli farið, þegar leyfi er veitt til að girða yfir alfaravegi. Hin br.tillagan, sem kveður skýrar á um efni greinarinnar, lýtur að því, að bætt sé inn í orðum, sem gerir það ákveðnara, sem um er að ræða, nefnilega að síðasti partur greinarinnar orðist svo: »Brot móti þessu og vísvitandi skemdir á girðingum og hliðum varða sektum og skaðabótum«. Þetta er í fullu samræmi við lögin um girðingar frá 1903, því í 12. gr. þeirra er gjört ráð fyrir skaðabótum fyrir vísvitandi skemdir á girðingum. En br.tillögurnar eru hér teknar upp bæði af því, að þær eru í samræmi við gildandi lög, og eins til þess að það komi skýrt fram, sem Nd. hefir meint með þessum ákvæðum. Að öðru leyti er um orðabreytingar að ræða, svo óþarft er að fara fleiri orðum um þetta mál, og skal eg ljúka máli mínu með tilmælum um það, að hin háttv. deild aðhyllist br.tillögur nefndarinnar, og vona eg að frumv. nái fram að ganga með þeim breytingum.

Eiríkur Briem Eg er samdóma nefndinni í því, að eg álít að frumvarp þetta sé réttarbót, og eg er einnig samþykkur br.tillögum nefndarinnar, sem eg álít að séu til bóta. En samt sem áður sýnist mér frumv. alls ekki gallalaust, og eg óska skýringar á nokkrum atriðum, sem mér finnast vera óljós. Frumvarpið er í 3 köflum og fyrsta kaflanum er skift í 6 greinar. Eg skil nú svo, sem í þeim greinum öllum sé átt við þær girðingar einar, sem njóta styrks af almanna fé. En eftir orðalagi 2. gr. gæti það ef til vill komið til greina, að hér væri átt við allar girðingar, án tillits til þess, hvort þær njóta styrks af almanna fé eða ekki. Það er engin fjarstæða að líta svo á, að ákvæði 2. gr. ættu við allar girðingar, og ekki þær einar, sem njóta styrks af almanna fé, því það getur valdið skemdum á skepnum óviðkomandi manna, ef þess er eigi gætt, að hafa þræðina nógu marga og þétta, og það er eigi öðru að kenna en ólagi á girðingunum, þegar slíkt kemur fyrir. En mér sýnist það ekki koma glögt fram, eins og eg sagði, hvort allar 6 greinar 1. kaflans eiga við þær girðingar, sem njóta styrks af almanna fé, eða ekki. Aftur á móti er skýlaust og ótvírætt orðalag 7. og 8. greinar annars kaflans og auðséð, að þar er átt við allar girðingar. Eg leyfi mér að óska eftir að fá að heyra álit nefndarinnar um þetta atriði, því ef til vil getur það verið, að hún hafi lagt annan skilning í þetta en eg. Um leið vildi eg skjóta því til nefndarinnar, að eg er ekki með öllu samdóma henni um ákvæðin í 11. gr., þar sem sagt er, að ? hlutar allra þeirra atkv., sem samþyktin nær til, verði að fallast á frumv. það til samþyktar, sem um er að ræða. Það er mitt álit, að þetta á kvæði sé of strangt, og að því er héraðssamþyktir snertir, gæti orðið ómögulegt að fá lögmætan fund; eg hefði fremur kosið, að ekki hefði þurft nema ? hluta fundarmanna til samþyktar á þessu.

Framsögumaður (Jósef Björnsson); Eg skal taka það fram út af orðum háttv. 2. kgk. þm., að nefndin er á sama máli og hann um, að frumv. megi skifta í 3 kafla eftir efni. 1.-6. gr. frv. eiga við þau tilfelli, þegar girðingar eru styrktar af almanna fé. En eg veit ekki, hvernig nefndin lítur á það, að ákvæðin í 1. gr. sé látin taka til allra girðinga. Sömuleiðis áleit nefndin, að 7. og 8. gr. frumv. væru almenns eðlis, eins og eg benti á áður með skírskotun til eldri laga. Að því er snertir samþyktarákvæðin, þá má vera, eins og háttv. 2. kgk. tók fram, að þau sé nokkuð hörð, og vill nefndin gjarnan taka þetta til athugunar til 3. umræðu, og vita hvort ástæða muni vera til að koma með breytingartillögu í þá átt, sem háttv.þm. benti til.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) Eg ætla ekki að tala frekar um þetta mál, en eg hefi gert áður, en stend aðeins upp til þess að mæla með því, að hin háttv. deild samþykki þessa breytingu, svo málið nái fram að ganga.

Ari Jónsson Eg ætla að eins að geta þess, að breyt.till. á þgskj. 502 eru að innihaldi hinar sömu sem breyt.till. þær, er fram komu við 2. umræðu. Þær komust ekki að þá vegna þess, að þær voru ekki í því formi, sem þær áttu að vera. Annars vona eg, að hin háttv. deild samþykki tillögurnar.

Lárus H. Bjarnason Eg bjóst við að einhver af háttv. meirihlutamönnum mundi stinga upp á nefnd í þetta mál. En fyrst svo er ekki, leyfi eg mér að stinga upp á 3 manna nefnd að umræðunni lokinni.

Lárus H. Bjarnason Eg leyfi mér að stinga upp á 3 manna nefnd í málið að umræðunni lokinni.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Háttv. efri deild hefir gert nokkrar breytingar við frumv. þetta; og skal eg stuttlega minnast hinna helztu. Hún hefir felt 42,000 kr. til brúargerðar á Ytri-Rangá, og 4000 kr. fjárv. til Lagarfljótsbrúarvegar, 1000 kr. til brúar á Gríshólsá, og 400 kr. til Þykkvabæjar- og Langholtskirkna. Lækkanir þessar nema samtals 47,400 kr. Þá hefir deildin aftur á móti sett inn ýmsar nýjar fjárveitingar, svo sem 4000 kr. handa Garðari Gíslasyni, til mótorvagnakaupa, 1200 kr. til lagaskólans, 52,700 kr. til þess að kaupa ráðherra bústað. Að því er nefndar breytingar efri deildar á frumv. snertir, hefir fjárlaganefndin ekki fundið ástæðu til að taka upp að nýju þær fjárveitingar, er efri deild feldi, en getur á hinn bóginn ekki ráðið til þess, að 4 þús. kr. fjárveiting til Garðars Gíslasonar, til mótorvagnskaupa, verði samþykt, þar sem tillagan er mjög óljóst orðuð, og ber það eigi með sér, hvaða ferðir mótorvagninum er ætlað að fara, enda mörgum enn í minni, hversu fór um svipaða fjárveitingu til Thomsens kaupmanns fyrir fáum árum. Viðvíkjandi breyt.till. háttvirtra þm. Rangv., um brúargerð á Ytri-Rangá, þá hefir nefndin ekki athugað það mál á ný, en eg býst við, að meiri hluti nefndarinnar verði henni mótfallin; vilji eigi halda því máli til streitu við efri deild. Breyt.till. háttv.þm. Dal. (B. J.) og hæstv. ráðherra (B. J.) er nefndin meðmælt. Þá er till. frá háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), um að veittar verði 10,000 kr. til viðskiftaráðunauta erlendis. Nefndinni þótti till. heldur óljós, vildi hún yrði betur stíluð, t. d. tekið fram, hvar þeim mönnum væri ætlað að sitja erlendis, og væri því æskilegt, að skýringar fengjust um það atriði, t. d. frá hæstv. ráðherra (B. J.) hafi hann íhugað mál þetta.

Björn Kristjánsson Eins og háttv. framsm. fjárlaganefndarinnar (Sk. Th.) tók fram, var engin ákvörðun um fjárv. til viðskiftaráðunauta tekin. Það hefir nú all-lengi verið á dagskrá þjóðarinnar, að þessu máli yrði komið í framkvæmd, og nú þótti oss kominn tími til þess, þar sem árferðið í peningalegu tilliti er ilt og lánstraust landsins ekki í sem beztu lagi. Eg hefi oft séð það á ferðalögum mínum erlendis, hve ilt það er fyrir innlenda kaupmenn að eiga hvergi slíka menn, bæði vegna vankunnáttu í tungumálum og ýmsra annara orsaka. Það er enginn efi á því, að jafnskjótt og slíkir menn væru orðnir starfinu vanir, mundi árangurinn margborga þau tiltölulega litlu laun, sem þeir eiga að fá. Þessara manna er að minni hyggju enn meiri þörf, þar sem nú er alkunnugt, að gerðar hafa verið hinar frekustu tilraunir til að spilla lánstrausti íslenzkra kaupmanna erlendis, og jafnvel meira að segja als landsins. Það er þess vegna að eg kom með þessa litlu breyt.till. Og eg er sannfærður um, að séu þessir menn heppilega valdir, muni þeir geta gert ómetanlegt gagn fyrir land og lýð. Vona eg því, að háttv. deild taki till. þessari vel.

Einar Jónsson Það er enn vegna Rangárbrúarinnar, að eg stend upp. Mig furðaði stórum, hvernig háttv.frsm. fjárlaganefndarinnar (Sk. Th.) tók nú í málið, þar sem hann þó ekki als fyrir löngu hér í deildinni var kominn inn á þá sanngirnisbraut, að fylgja málinu, er sýslan legði fram þennan skerf til fyrirtækisins. Háttv. framsm. (Sk. Th.) virtist leggja nokkuð mikið upp úr ástæðum háttv.Ed., og kvaðst eigi vilja standa í trássi við hana. En eg vil minna á það, að í Ed. var brúin feld með 7 atkv. móti 6, og hvernig getur háttv. framsm. óttast svo mjög að standa í trássi við 7 menn, en leggja ekkert upp úr því hinu sama við 6. Eg skoða þennan mun svo lítinn, að engin ástæða geti skapast úr honum. Mér fyrir mitt leyti finnast ástæður Ed. í nefndarálitinu harla litlar, og þar að auki hvergi nærri réttar. Það er t. d. hvergi nærri rétt, að segja annað eins og það, að áin sé ekki farartálmi; allir sem nokkra vitund þekkja til, vita að hún er það í meira lagi, eins og fyr hefir verið greinilega og rétt skýrt frá hér í þinginu. Þá nær það heldur engri átt, að segja, að yfir ána þurfi ekki að fara, meira en 12-1500 manns. Það er að minnsta kosti 3-4000 manna, þó eigi sé miðað við annað en fermda menn í Rangárvallasýslu. Vitanlega hafa þeir, er fyrir utan ána búa, brúarinnar minni not, en þó eru það ekki færri en 800 menn, sem þurfa að sækja lækni yfir Ytri-Rangá, sækja fé í réttir auk ýmsra annara ferðalaga, sem oft eiga sér stað, eins og gerist og gengur hreppa á milli. Það eru líka margir fleiri en Rangæingar, sem hafa stór not af brúnni. Skaftfellingar hafa mjög mikið gagn af henni, og auk þess líka Reykvíkingar, og eins fjölmargir útlendir ferðamenn. Eg skil því ekki eftir hverju er reiknað, þegar útkoman verður að eins 12-1500. Það er ein hin mesta fjarstæða, að brúarinnar sé ekki þörf. Eg er í stórum vafa um, hvort meiri þörf er á nokkrum vegi eða samgöngubót hér á landi, nú um þessar mundir.

Þorleifur Jónsson Eg hefi ásamt öðrum háttv.þm. komið með br.till. á þgskj. 522, um það, að aths. þeirri er Ed. hefir sett inn viðvíkjandi ferðum Austfjarðabátsins verði breytt þannig að báturinn fari eina ferð til Reykjavíkur og eina ferð til Vestmannaeyja. Útgerðarmönnum bátsins þótti það rugla of mikið ferðum hans um Austfirði, ef hann færi 3 ferðir suður um land, og eg gat ekki gert mig ánægðan með það, að hann færi að eins til Vestmannaeyja, en ekki til Reykjavíkur. Það ríður mest á því fyrir sýslubúa mína, að fá ferð til Reykjavíkur, og því hefi eg komið með þá tillögu, að báturinn fari þó eina ferð þangað. Að þessu geta útgerðarmenn bátsins gengið, við höfum fengið vilyrði þeirra fyrir því. Og eg veit til, að þm. V.-Sk. (G. Ó.), sem kom með aths. í Ed. um bátaferðir til Vestmannaeyja, sættir sig við, að báturinn fari að eins 2 ferðir suður um land; vænti eg því að hin háttv. deild taki máli þessu vel og samþykki tillöguna.

Ráðherrann (B J.): Eg skal aðeins minnast á Rangárbrúna, það er ekki af því, að mér væri ekki kært að sú samgöngubót kæmist á, að eg hefi talað á móti því máli hér í deildinni áður, og legg enn á móti því, heldur af hinu að eg álít að hún geti beðið betri tíma. Það má gera mjög mikið með 50 þús. kr., að því að bæta ýmsar torfærur, sem enn þá meiri nauðsyn er að lagfæra en þetta. En auðvitað dettur mér ekki í hug, að lá héraðsbúum, þótt þeir reyni alt hvað hægt er, að bæta samgöngur hjá sér. Samúð hefi eg fullkomna með þeim og væri mjög svo kært, ef hægt væri að veita fé til brúarinnar að þessu sinni, en álít ekki rétt, að taka fé frá öðrum nauðsynlegri fyrirtækjum til þessa; það bráðliggur ekki það á því.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eftir upplýsingar þær, sem hæstv. ráðherra (B. J.) hefir gefið um verzlunarerindrekana,11 þá get eg lýst því yfir fyrir hönd meiri hluti fjárlaganefndarinnar, að hún er þessari fjárveitingu hlynt. - Fjárlaganefndinni í Nd. barst frá fjárlaganefnd Ed. erindi frá spítalalækninum á Kleppi um það, að veitt væri fé til þess að byggja fjós og hlöðu þar á jörðinni, og víkur því svo við, að á Kleppi er tún, er gefur af sér töðu fyrir 4 kýr, en hvorki er til fjós eða nokkurt skýli fyrir heyið. Spítalalæknirinn hefir og skýrt frá því, að nú sé keypt mjólk fyrir 170 kr. mánaðarlega, og telur hann líklegt, að það sparist, ef fjósinu og hlöðunni yrði komið upp. Fjárlaganefnd Nd. vill því mæla með þessari fjárveiting. Fimm hundruð króna fjárveiting til séra Einars Þórðarsonar þarf ekki að mæla með. Sá maður er svo kunnur, og sömuleiðis, hvernig ástæður hans nú eru, að eg tel nægja að geta þess, að fjárlaganefndin er

Pétur Jónsson Mér skildist á ræðu hæstv. ráðherra (B. J.), að það mundi vera fáanlegur maður nú þegar til þess, að takast á hendur að vera verzlunarerindreki. Með því að all-mjög veltur á því, hver maðurinn er, þá vildi eg mælast til þess, að hæstv. ráðherra (B. J.) vildi skýra deildinni frá því, ef hann hefði vísan mann í huga, og þá hver þessi maður væri, því það mundi frekar afla málinu fylgis. -

Jón Ólafsson Út af ummælum hæstv. ráðherra um þá fyrirhuguðu verzlunarumboðsmenn, þá vil eg leyfa mér að spyrja, hvort það er meiningin, að þeir megi heldur ekki vera umboðsmenn íslenzkra kaupmanna.

Ráðherrann (B. J.) Eg vil lýsa því aftur yfir út af fyrirspurn háttv. 2. þm. S.-Múl (J. ÓI.), að eg ætlast til þess, að enginn sé til þessa starfa valinn (viðskiftaráðunauts), sem reki nokkra verzlun eða aðra atvinnu fyrir sjálfan sig eða aðra. Hann má ekki vera nokkurs manns umboðsmaður annars en stjórnarinnar. Hann á að vera öllum óháður og eingöngu starfsmaður landsins. Viðskiftaerindrekarnir mega alls ekki hafa umboðsmennsku starfa á hendi, því að eg tel það verzlun eða atvinnu fyrir sjálfa þá. Það er því afar-áríðandi, að þeir séu sem allra óháðastir. - Hins vegar get eg ekki orðið við tilmælum háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) um það, að nafngreina þann mann, er staða þessi sé ætluð, og er það bæði af því, að eg hefi ekki enn fast ráðið neitt um það, og af því, að eg ætlast til, að þingmenn láti sig það litlu skifta, hver maðurinn er, hvað hann heiti, ef hann er að eins vel til kjörinn, að annast þetta starf. Meira að segja, þótt eg hefði haft einhvern tiltekinn mann í huga, hann og engan annan, þá mundi eg telja mjög óheppilegt, að fara að nefna hann hér. Eg er mjög hræddur um, að það eitt kynni að valda háskalegri sundrungu í þessu máli.

Framsögumaður (Ólafur Briem) Við þessa umr. hafa ekki komið fram neinar breyt.till. við frumv. þetta. En í Ed. hafa verið gerðar nokkrar breyt. á frumv., fyrst sú, að aukakjörskrá skuli samin í maímánuði og á hana settir ekki að eins þeir, er ekki hafa kosningarrétt, þá er kjörskrá gengur í gildi (1. júlí) en vitanlegt þykir að fullnægja muni skilyrðum þeim, sem til kosningarréttar þurfa einhverntíma á árinu, er kjörskrá gildir fyrir, heldur einnig þeir kjósendur, er fallið hafa burt af aðalkjörskrá, þótt ekki hafi kært. Önnur breyt. Ed. er sú, að frestir allir við kærur og aðfinningar við aukakjörskrá séu þriðjungi styttri en við aðalkjörskrá, sem er bein afleiðing af því, að aukakjörskrá er samin 4 mánuðum síðar, (í maí í staðinn fyrir janúar) en á að vera komin til yfirkjörstjórna á sama tíma (fyrir 1. júlí). Þriðja breyt. Ed. er sú, að ef frambjóðandi deyr, áður en kosning fer fram, en eftir að framboðsfrestur er liðinn eða á næstu 3 sólarhringum fyrir það tímamark, megi annar maður bjóða sig fram til þingmensku, ef fullur helmingur af meðmælendum hins látna eru meðal meðmælenda hans. Þetta ákvæði miðar til þess, að stjórnmálaflokki þeim, er veitti hinum látna kjörfylgi, sé ekki fyrirmunað að neyta kosningarréttar síns, þegar svo stendur á, að að eins einn maður býður sig fram fyrir hvern stjórnmálaflokk, og er þetta gert í því skyni að koma í veg fyrir misrétti, sem annars ætti sér stað að óþörfu eða ástæðulausu. Fjórða breyt. Ed. er sú, að ef kosning ferst fyrir í einhverjum hreppi á hinum ákveðna kjördegi sökum óveðurs eða af öðrum óviðráðanlegum ástæðum, skuli kvatt til kjörfundar að nýju á þann hátt, sem mælt er fyrir um í 51. gr. kosningarlaganna. Þetta ákvæði er nauðsynlegt með tilliti til þess, að kjördagurinn er færður lengra fram á haustið (frá 10. sept. til fyrsta vetrardags), er getur valdið því að kosning farist fyrir fremur en nú, einkum í strjálbygðum illviðrasveitum. Allar þessar breyt. eru til bóta og væntist þess, að frumv. verði samþ. til fullnaðar.

Magnús Blöndahl Eg þykist ekki þurfa að mæla með breyt.till. á þskj. 491, því hún er í fullu samræmi við gerðir deildarinnar áður í þessu máli. Eg vil geta þess, að við prentunina féll úr einn stafur o, en það gerir nú hvorki til né frá. Eg ætla að láta mér nægja í bráð, að vísa til ræðu minnar við 1. umr. Annars lít eg svo á þetta, að réttast hefði verið að vísa því frá af þeirri ástæðu, að það sé ólöglega framkomið hér í deildinni. Þetta sama frumv. var áður hér fyrir þessari deild og var þá felt. Annars ætla eg ekki að vera að þrátta lengi um, hver rétturinn í þessu máli er, því sumir álíta það rétt og aðrir órétt. Ástæðurnar fyrir því að br.till. sé í alla staði réttmæt voru fluttar bæði af mér og öðrum áður fyr hér í deildinni og því engin þörf að taka þær upp aftur. Eg læt mér því að sinni nægja að mæla hið bezta með br.till., og treysti því, að hún verði samþ.

Hannes Hafstein Eg ætla mér ekki að blanda mér frekar í deiluna um það, hvort rétt hefir verið í formlegu tilliti, að koma með þessa tillögu aftur. Það verður að álítast afgert mál, að tillagan komi til atkvæða, og vona eg að hún verði samþykt. Eg get ekki séð, að hægt sé að segja með neinum rétti, að þingdeildin sé búin að ákveða svo afstöðu sína til spurningarinnar um löggildingu Viðeyjar, að hún hafi ekki alveg óbundnar hendur, nú er tillögunni víkur öðru vísi við, og hún kemur fram í öðru sambandi. Þó að deildin vildi ekki samþykkja löggilding á Viðey út af fyrir sig, þá getur verið góð meining í því, að samþykkja tillöguna, þegar það er orðið víst, að margar löggildingar aðrar, sem miklu minni ástæða er til, gangi fram á þinginu. Viðey er sjálfsagt bezta höfnin, sem farið hefir verið fram á að löggilda, og segja skipstjórar, að það sé bezta höfnin við Faxaflóa. Bæði er hún af náttúrunni góð höfn, varin fyrir öllum áttum, með nægu aðdýpi, en auk þess er búið að gera þar mjög mikil hafnarmannvirki, sem gera afnot hennar enn hægari og flýta mjög fyrir skipunum. Eg hef fyrir satt, að til þessara hafnarmannvirkja sé búið að verja um 300 þúsundum króna. Viti hefir verið settur á Geldinganesi, sem vísar sjófarendum leið inn á höfnina. Hann er þegar komin á sjókortin. Þar að auki eru 2 vitar við hafskipabryggjurnar, sem eru tvær. Við aðra er 28 feta dýpi, en hina 25 feta. 4 stórar »böjer« til að leggjast við. Járnbraut til að greiða fyrir við uppskipun og framskipun. Þar hefir verið grafið eftir vatni handa skipum, er þangað koma. Er múraður upp stór vatnsgeymir, er tekur 150 tonn af vatni, og er pumpað upp í hann úr brunnunum, en úr honum er vatnið leitt fram á bryggju, þar sem skipin geta lagst að og tekið vatnið. Á Reykjavíkurhöfn er afar-erfitt að fá vatn. Hér eru engar hafskipabryggjur, og þó að því vatnsleiðsla kæmi um allan bæinn, þá er útdráttarsamt að þurfa að sækja vatnið í land eða flytja það um borð í bátum, eins og verzlunarvarning. Það væri því mjög mikill hagnaður fyrir skip, sem þurfa að leita lands að eins eða aðallega til þess, að fá sér kol og vatn, að geta tekið þetta í Viðey, án þess að þurfa að koma fyrst til Reykjavíkur og borga hér hafnargjöld fyrir höfn, sem þeim er svo miklu óþægilegri. Það er afarmikill tíma-sparnaður, enda er þar þegar, þrátt fyrir þau vandkvæði, sem á eru, vegna þess, að Viðey er ekki löggilt höfn, all-mikil vinna fyrir skip. Þar eru daglega 60-120 manns í vinnu og mun það aðallega vera fólk frá Reykjavík, sem þeirrar atvinnu nýtur; en þetta mundi alt verða miklu meira, ef þessi höfn fengi að njóta jafnréttis við Kúðaós, Skaftárós og alla þessa ósa, sem verið er að löggilda. Það er hálf-skringilegt að heyra andstæðinga frumvarpsins alt af vera að slá um sig með því, að mér sé þetta kappsmál, eg hafi komið fyrst fram með frumvarpið o. s. frv. Hvað skyldi þetta mál geta snert mig persónulega? Eg ímynda mér, að allir háttv. þingdeildarmenn viti, að þetta mál var ekki borið fram af mér á þinginu 1907, og ástæðan fyrir því, að það var nú tekið upp sem stjórnarfrv., var eingöngu sú, að hlutaðeigendur, sem sendu beiðni um þetta til stjórnarráðsins, færðu svo yfirgnæfandi ástæður fyrir beiðni sinni, að stjórnarráðið þóttist ekki geta komist hjá að sinna henni, nema á þann hátt, að taka frumvarp upp, vegna þeirrar reglu, sem þingið hingað til hefir fylgt um löggildingu kauptúna og vegna samanburðar við aðrar löggiltar hafnir; eg þykist viss um, að ef þingmenn kyntu sér málið, eins og stjórnarráðið gerði, þá mundu þeir sjá, að ekkert annað er þessu til mótspyrnu en reykvísk hreppapólitík og blint flokksfylgi við þingmenn Reykjavíkur, sem hafa alveg yfirdrifnar hugmyndir um það, hversu miklu hafnarsjóðurinn hér mundi tapa eða réttara hve mikið af tekjum hann mundi fara á mis við, ef þessari jafnréttiskröfu væri framgengt.

Magnús Blöndahl Eg hefði vel getað búist við, að háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) mundi hafa betri gögn til að verja málstað sinn, en raun varð á. Hins vegar get eg ósköp vel skilið, að honum sé þetta kappsmál, þrátt fyrir yfirlýsingar hans í því efni, enda mun honum þykja vænt um frumv. og frá honum er það runnið. Alt er hann taldi upp því til kosta hafði als enga þýðingu, og kom naumast málinu við. Er nokkuð það til, er banni hlutaðeigendum að reka þar atvinnu sína, sem þeir þegar eru byrjaðir á? Öll vottorð hans eru handónýtt léttmeti, því ekkert er auðveldara en koma með vottorð um það gagnstæða. T. d. sagði skipstjóri nokkur við mig, að hann hefði einu sinni lagst við þessa makalausu bryggju, en það mundi hann ekki gera í annað sinn, því svo mikið hrófatildur væri þessi bryggja. Þá talaði sami þm. um margskonar hlunnindi þar í Viðey og sagði að mikið mætti losa þar á stuttum tíma, og getur það vel verið rétt, en hefir þó þann litla galla, að það kemur ekki því máli við, sem hér liggur fyrir. Hann viðhafði þau ummæli, að hér væri um hreppapólitík að ræða. Slíkt er fjarstæða og lokleysa, enda órökstudd og óréttmæt árás, alveg að ástæðulausu. Þegar hann er að bera Viðey saman við aðra staði, sér hann þá ekki muninn? Þessi staður, sem hér er um að ræða, er rétt við bæjarvegg Reykjavíkur, ef svo mætti segja, en þó í öðru lögsagnarumdæmi, og þó hefir háttv. flutnm. þessa sæla frv. ekki komið til hugar að stíga neitt spor í þá átt að leggja Viðey undir lögsagnarumdæmi höfuðstaðarins. Hann talaði um óverðugleik ósanna, en það er gerólíkt og hin mesta fjarstæða, eða liggur nokkur af hinum stærri bæjum þessa lands við hliðina á þeim? Hann vildi neita því, að það gæti orðið nokkur hætta fyrir bæinn hér. Ef hinn háttv. þingm. vill athuga þetta rækilega og hlutdrægnislaust, þá hlýtur hann að komast að þeirri niðurstöðu, að þetta hefir ómetanleg skaðandi áhrif á þennan bæ, að slíkt tjón er óútreiknanlegt og verður með engum tölum talið. Það er að vísu satt, að allmargir verkamenn héðan úr Reykjavík hafa fengið atvinnu í Viðey, en það mælir als ekkert með löggildingu hennar, enda reyndi þm. ekki til að rökstyðja þau ummæli sín á nokkurn hátt. En svo er annað. Hvernig stendur á því að Mosfellssveitarmenn og Kjalnesingar hafa ekki látið neinar óskir í ljósi um að þetta kæmist til framkvæmda? Það hefir ekki heyrst nein rödd frá þeim í þá átt. Þá langar víst als ekki til, að Viðey verði löggilt. Og þó gæti þeim verið hægra ef til vill að sækja þangað nauðsynjar sínar, en til Reykjavíkur, eins og skiljanlegt er. Eg vil því endurtaka það, að engin rödd hefir borist oss til eyrna um það, að þessi löggilding væri sniðin eftir vilja þeirra, né nokkurs manns annars en þessa eina hlutafélags, er hér á hlut að máli, og virðist mér þó að það hefði máske getað ráðið nokkru um úrslit þessa máls. Eg get vísað háttv.þm. á það, að ræður þm. Rvk. á síðasta þingi eru í ágætu samræmi við skoðun mína á þessu máli, og sömuleiðis samkvæmt þeim skoðunum, er komu greinilega í ljós á þingmálafundinum hér. Hér liggur auðsjáanlega á bak við mikið kapp, og það er heldur ekkert óeðlilegt. því háttv.þm. er frumv. einkar kært, enda er það von, þar sem hann hefir borið það fyrir brjóstinu, og svo að segja fóstrað það og nært og flutt það á þinginu. En að hinu leytinu ætti hann þó að finna hvöt hjá sér og ástæðu til að athuga, að þetta alræmda frv. hefir í sér fólgna stórkostlega hættu fyrir Reykjavíkurbæ, og engum ætti að blandast hugur um það, að meira ber þó að meta hag um 11,000 manna, er í Reykjavík búa, en persónulegan hagnað þess félags, sem nú er eigandi Viðeyjar.

Jón Þorkelsson Hinum háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) er enn ekki kapplaust í kotrunni með að halda í löggilding Viðeyjar, sem nú kemur hér ólöglega fram svo sem ljós í rófunni á öðru frumv. Þm. veit það vel, að búið var að fella hér í deildinni á þessu þingi frv. um þetta efni, og að efni þessa felda frumv. er nú komið hér inn sem viðbót í frumv. það, sem hér liggur fyrir á alveg löglausan hátt, og að þessu verður ekki nein bót mælt. En þó nú þessu sé svo varið, gæti þó verið umtalsmál, hvort ekki kynni að vera út af fyrir sig nauðsyn á þessari löggildingu. En ekki tekur þá betra við. Á síðasta þingi var líka felt frumv. um löggilding þessa staðar, sem alveg ástæðu- og nauðsynjalausa. Og í sambandi við það vil eg minna háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) á orð manns, sem hann sjálfsagt metur mikils, en það er Tryggva bankastjóra Gunnarssonar. Taldi hann þá, að það væri ekki verið að löggilda þennan stað í þágu eða þarfir landsmanna, heldur útlendinga, og þótti þinginu þá engin ástæða til að verða við því. Þetta hefir ekki breytst síðan, og nauðsynin er ekki meiri nú en þá. Hinn háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gat þess, að útlend skip og skip yfir höfuð kæmust hjá því að gjalda hafnartoll, ef Viðey yrði ekki löggilt, og taldi hann það löggildingunni til meðmæla. Að vísu er það svo, að þau skip, sem til þeirrar hafnar færu losuðust við hafnartoll í Reykjavík. En getur þm. ábyrgst, að ekki verði einmitt lagður á hafnartollur í Viðey, þegar búið er að löggilda hana? Enn sagði þm., ef neitað væri um löggildingu, þá mundi það hefta allar framkvæmdir félags þess, er nú hefir þar bækistöð sína. En má eg spyrja: hefir það ekki getað athafnað sig þar hingað til löggildingarlaust, og sett þar upp ýms hafnarmannvirki, sem þm. lofaði svo mjög? Reyndar hefi eg nú heyrt sagt, að þau væri ekki mjög traust, og haft er það eftir skipstjóra einum, sem lagði þar að hafskipi, að ekki mundi hann leggja oftar að hrófatildri því, svo að mannvirki þessi eru heldur ekki meðmæli með löggildingunni. Sama þm. þótti nær að löggilda þennan stað heldur en Kúðaós og Skaftárós. En þetta hefir hann án efa talað af ókunnugleika. Þar er þörf á löggildingu, en hér er löggilding óþarfi. Þar er langt til kaupstaða, en hér er hver kaupstaðurinn við annan. Eins og hér hefir nú verið að farið, og eg hefi í upphafi orða minna bent til, þá er hér verið að fara með löglausan leikaraskap. Eigi þm. að haldast uppi að læða föllnum frumv. aftur inn í þingið innan í nýjum frv., þvert ofan í þingsköpin, þá væri ómögulegt að fella neitt mál til hlítar hér á þingi. Þá mætti búa til eitt frv. nýtt úr föllnum frumv. og tillögum, og gæti úr því orðið laglegur bálkur á þessu þingi. Þetta sýnishorn mætti kanske duga til bráðabirgða: »Frumv. til laga um ýmislegt snertandi atvinnu, embætti, vísindi og verklegar framkvæmdir hér á landi«. Gæti þá komið í 1. gr. fallið frumv. um byggingasjóðinn; 2. gr. fallið frumv. um fornmenjasafnið; 3. gr. fallin fjárveiting til brúar á Ytri-Rangá; 4. gr. fallin fjárveiting til síma út í Vestmanneyjar; 5. gr. fallið frumv. um laun handa Þórði lækni Sveinssyni á Kleppi, og því næst hvað annað fleira, sem minnugum mönnum kann að hugkvæmast, og menn þykjast þurfa að rétta hluta sinn um. Afleiðingin af þessu atferli yrði sú, að þesskonar endurtekningar gætu orðið óendanlegar; það yrði flækja, sem alsendis ómögulegt yrði að ráða fram úr; á þinginu yrðu háð nokkurskonar »hjaðningavíg«, þar sem alt gengi aftur jafnharðan og það væri drepið. Eg þykist svo ekki þurfa að tala öllu frekar um þetta mál, því að eg vona, að háttv. þingdeild sé það nokkuru veginn ljóst, að frumv. það, sem eitt út af fyrir sig og í ólöglegu formi þótti óhæft, eigi ekki meiri rétt á sér fyrir það, þótt reynt sé að smeygja því ólöglega inn í annað frumv.

Hannes Hafstein Hinir háttv.þm. Rvk. hafa að eins haft þessa einu mótbáru fram að bera gegn löggilding verzlunarstaðar í Viðey, sem eg hefi áður drepið á, og það er sama mótbáran, sem þm. Rvk. hafa haldið fram áður á þingi. Þeir líta svo á, að slík löggilding mundi skaða einn sjóð í þeirra kjördæmi, og mér er ómögulegt að sjá, að það sé annað en eg sagði áðan, »reykvísk sérpólitík«, sem ekki ætti að leiða menn til þess að fara hér eftir öðrum reglum en þeim, sem þingið alt af er vant að fylgja, þegar um aðrar hafnir er að ræða, það því síður, sem hér er að ræða um mikla hagsmuni fyrir siglingar hér um slóðir, að minsta kosti meðan Reykjavík hefir enga brúkandi höfn að bjóða. Þetta mál féll hér í deildinni á síðasta þingi með 1 atkv. mun, eða með jöfnum atkv. Og þótt 1. þm. Rvk. sem þá var, bankastjóri Tryggvi Gunnarsson, hafi verið þessari löggilding mótfallinn, þá er það ekki svo undarlegt, því að hann hefir jafnan á þingi verið mótfallinn öllum nýjum löggildingum, sem ekki hefir verið brýnasta þörf á, og á síðari árum öllum löggildingum undantekningarlaust. Eg þykist þess fullviss, að honum mundi ekki þykja neitt minni ástæða til að samþykkja þessa löggildingu en ýmsar aðrar, er nú er farið fram á og samþyktar hafa verið. Háttv. 2. þm. Rvk. sagði, að löggilding Viðeyjar »hefði ómetanleg skaðandi áhrif á þennan bæ, svo að slíkt tjón væri óútreiknanlegt og yrði engum tölum talið«.  (Magnús Blöndahl: Eg stend við það)  . En þó sagði háttv.þm. jafnframt, að hafnartækin þar væru svo vond og höfnin yfir höfuð svo ómerkileg, að enginn mundi vilja mundi vilja nota hana, þó að hún væri löggilt.  (Magnús Blöndahl: Það sagði eg ekki)  . Jú, háttv.þm. sagði einmitt þetta, og býst eg við, að fleirum en mér hafi þótt þessar tvær röksemdir einkennilegar svona hvor með annari, í sömu andránni. Að enginn noti höfnina, eftir að hún verði löggilt, en samt verði löggildingin óútreiknanlegt tjón fyrir Reykjavík, vegna þess hvað Viðey dragi frá henni, það er leyndardómur, sem víst öllum er hulinn, nema háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.), ef málinu er ekki þannig varið, að hann hafi gleymt því, sem hann sagði fyrst, og ekki rámað neitt í það, þegar hann kom fram með síðari spekina. Honum hefir verið það svo mikið kappsmál, að fylgja fram vilja kjósenda sinna, er hann hyggur að muni vera, að hugsunin hefir farið út í veður og vind. Þá lagði sami háttv.þm. (M. Bl.) mikla áherzlu á það, að úr nærsveitunum hefðu ekki komið fram neinar óskir um þessa löggilding. En af því verður engin ályktun dregin. Bændum í nærsveitunum, Mosfellssveit og Seltjarnarnesi, hlýtur eftir hlutarins eðli að liggja það í fremur léttu rúmi, hvort löggiltur verzlunarstaður verður í Viðey eða ekki; þeir mundu eftir sem áður hafa viðskifti sín í Reykjavík og sækja þangað, heldur en bæta sjóferð út í Viðey við landferðir sínar. Það eru siglingarnar og fiskiveiðarnar, sem þessi löggilding kæmi aðallega að haldi, að minsta kosti beinlínis. Nærsveitirnar hefðu svo auðvitað einnig óbeinlínis hagnað af því, er verzlunin með kol og steinolíu hefði af því, að fá afnot af góðri og fljótlegri höfn. Skipum, sem þurfa að ná vatni eða öðru í flýti, þykir þetta svo mikið hagræði, að mér finst als ekki rétt að hafna því. Og þótt nú sé það ekki nema eitt félag, er hlut á að máli, geta síðar komið fleiri félög eða fleiri menn, er vildu hafa not af höfninni. Löggildingin opnar einmitt veg til þess, að fleiri en þetta félag fái notið hafnarinnar. Nú meðan höfnin er ekki löggilt, getur félagið útilokað aðra eftir vild frá slíku hagræði að reka þar atvinnu; en ef löggilt höfn kæmi þar, þá verða eigendur eyjarinnar að hlíta fyrirmælum laganna frá 13. marz 1891, um rétt manna til að fá útmældar lóðir í kaupstöðum og í löggiltum kauptúnum, og hleypa öðrum að til að reka þar verzlun. Löggilding eyjarinnar er því eina ráðið til þess að útiloka þar allan einkarétt eins félags. Þess vegna er það undarlegt, að þingið skuli ekki - bæði 1907 og nú 1909 - vilja löggilda þessa höfn. Það virðist miklu nær sanni, að það hefði tekið upp hjá sjálfu sér að löggilda hana, án beiðni frá eigendum, einmitt til þess að opna öllum aðgang að því, að hafa gagn af gæðum hafnarinnar, án þess að vera komnir upp á geðþótta eyjareigenda. Háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) gaf í skyn, að um hinar löggildingarnar, sem frumv. hljóðar um, gegndi nokkuð öðru máli, þeir staðir gætu ekki notið sín án löggiltrar hafnar o. s. frv. En eg verð að álíta, að þær hafnir gætu einmitt notið sín alveg jafnt fyrir því, þar getur verið sveitaverzlun, og öðruvísi verða þær varla notaðar. Það er mjög ólíklegt, að nokkur þeirra verði eiginleg verzlunar- eða siglingahöfn, sem skip komi til eingöngu frá útlöndum. Þangað mundu í hæsta lagi koma við og við skip, sem hvort sem er greiða gjöld sín annars staðar. Þá gerir löggildingin lítið til eða frá, annað en möguleikann til vínsölu. Sami háttv.þm. sagði enn fremur, að skipstjórar hefðu látið mjög illa af Viðeyjarhöfn, hann kvaðst hafa vottorð um það. Þá vildi eg biðja hinn háttv.þm. að sýna mér það vottorð, það gæti verið nógu fróðlegt að fá að sjá það. Eg veit ekki betur, en að allir skipstjórar hafi einmitt látið hið gagnstæða í ljósi, þeir hafa sagt, sem er, að höfnin væri örugg og góð, og um það hefi eg séð ýms vottorð áreiðanlegra manna. Að því er bryggjuna í Viðey snertir, þá hefi eg skýrslu frá einum skipstjóra um það, að hann hefði eitt sinn í vetur í hvassviðri orðið að liggja 3-4 daga (25.-28. febr.) aðgerðalaus á höfninni hér í Reykjavík, en hefði í sama veðri getað athafnað sig í Viðey.  (Magnús Blöndahl: Hvers vegna fór hann þá ekki þangað)  . Það gerði hann líka, og lauk því þar á einum degi, er hann gat hér ekki á mörgum dögum. Eg sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál; eg vil enn á ný algerlega vísa því á bug, að mér sé þetta »kappsmál« enda þótt það hafi komið fram sem stjórnarfrumv. í þetta skifti, af því mér virtist beiðni um það réttmæt og rökstudd. Eg hefi talað lítillega fyrir málinu af þeirri ástæðu, að mér fanst það skylda mín að gefa réttar upplýsingar, er málinu gætu orðið til skýringar og eg hefi til skams tíma ekki getað gert mér í hugarlund að fara ætti að slá pólitískt númer út úr öðru eins máli og þessu, blanda inn í það þjóðarríg og útúrborings-stjórnspeki með glósum og getsökum.

Jón Þorkelsson Eg nenni nú varla að vera að þjarka lengur um þetta mál. Eg skal að eins taka það fram, að eg hefi ekki eins á móti löggilding Viðeyjar, ef það mætti verða með þeim hætti, að eyjan yrði þá lögð undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, ef Kjósarsýsla lætur það eftir. Gætu þá þeir sem hafa áhuga á löggildingunni komið með þingsályktunartill. um það að landstjórnin búi málið undir næsta þing. Að öðru leyti verð eg að skora á háttv.þd. að vera nú svo samkvæm sjálfri sér að samþ. breyt.till. á þgskj. 491.

Björn Kristjánsson Eg stend upp til þess að andmæla þeirri kenningu, sem komið hefir fram í umræðunum í dag, að eins sé háttað um þessa lög-gildingu verzlunarstaðar í Viðey og um aðrar löggildingar. Eg veit ekki betur en að allar löggildingar hafi farið fram eftir óskum hlutaðeigandi héraða. Að þessu leyti á ekki hin umrædda löggilding sammerkt við aðrar. Hér á löggildingin að eins að fara fram eftir ósk útlends félags, sem engin viðskifti eða lítil hefir við landsmenn. Ekki veldur það kappinu, að félagið fái ekki að verzla. Félagið er óhindrað að því að reka atvinnu sína, hvort sem staðurinn er löggiltur eða ekki, þegar það hefir sveitaverzlunarleyfi. Eini rétturinn, sem félagið vill ná í, er að komast hjá því að gjalda lögboðið hafnargjald hér í Reykjavík, og um það stendur slagurinn, hvort meta eigi meira hag þessa útlenda félags eða hag Reykjavíkur. Orð háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sýndu það, að löggildingin hefir enga þýðingu fyrir Mosfellssveit, af henni stafar enginn hagur til handa Íslendingum. Kappið alt miðar að því að losna við hafnargjöldin, því að engin bönd eða hömlur eru lagðar á það, að félagið fái rekið atvinnu sína.  (H. Hafstein: Útmælingu lóða mundu þó Íslendingar hafa gagn af)  . Nei, af útmælingunni hafa Íslendingar ekki gagn, úr því að þeir hafa ekki gagn af löggildingunni yfir höfuð og mundu alls ekki fara að setja sig niður út í Viðey til að verzla. Það, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) var að tala um, að skip hefðu legið hér marga daga, en losað sig á einum degi í Viðey, þá kemur það ekki þessu máli við. Það er engin hindrun fyrir skipin að afferma sig í Viðey, þótt þau séu afgreidd hér. Af framantöldum ástæðum virðist mér ekki við eiga að samþykkja þetta frumv.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Viðvíkjandi þessari þingsályktunartill., skal eg geta þess, að eg get verið stuttorður. Hún er komin fram samkvæmt ályktun þingmálafundar N.-Ísafjarðarsýslu. Það mun óhætt að fullyrða, að Bolungarvík muni vera stærsta verstöð landsins. Þangað sækja ekki einungis menn úr Norður- og Vestur-Ísafjarðarsýslum til sjóróðra, heldur og úr Barðastrandar-, Dala-, Húnavatns- og jafnvel Skagafjarðarsýslu; en það er til stór baga fyrir verstöðina, hve vond lendingin er, því svo hagar til, þar sem lenda verður, að fjaran er mjög stórgrýtt, og brimasamt í Víkinni, einkum á haustum og framan af vetri. Það liggur því í augum uppi, hvaða hagur það væri fyrir héraðið og landið í heild sinni, sakir hins mikla sjávarútvegs, sem rekinn er í Bolungarvík, ef hægt væri að bæta lendinguna. Á seinasta þingi voru samþykt lög þess efnis, að mönnum væri heimilt að gera samþyktir, þar sem ákveðið væri að greiða skyldi í lendingarsjóð ákveðið gjald af hverjum hlut frá sjó, til að bæta lendingar, og þessa heimild hafa Bolvíkingar hagnýtt sér, og gert öllum, er þaðan sækja sjó að skyldu að borga í lendingarsjóð 1 kr. af hverjum hlut, og nemur þessi upphæð yfir vetrar- og vorvertíð líklega um 1000 kr. Það er nú ósk héraðsbúa, að verkfræðingur verði látinn skoða lendinguna, og gefa upplýsingar um, á hvern hátt líklegast væri að bæta hana, og gera áætlun um kostnaðinn; og þessi nauðsyn er orðin enn brýnni, sakir hins mikla fjölda mótorbáta, sem nú gengur úr Víkinni, þar sem mjög örðugt er að setja þá á land, sakir þyngslanna. Verkfræðingur hefir að vísu einu sinni verið látinn skoða og gera áætlun um, hvar og hvernig gera mætti brimbrjót í Víkinni, og mun sú upphæð, sem til þess þyrfti, að hans áætlun, yfir 200 þús. kr., en þetta er svo há upphæð, jafnvel þótt sjálfsagt væri, að landssjóður legði til talsverðan hluta af kostnaðinum, að héraðsbúum er það algerlega ókleyft að koma verkinu í framkvæmd; en nú hefir mönnum hugkvæmst að gera mætti umbætur á lendingunni á kostnaðarminni hátt, og um það þyrfti verkfræðingurinn að segja álit sitt. Eg vona af þessum ástæðum, að háttv. þingdeild taki tillögunni vel, og samþykki hana.

Björn Sigfússon Eg vil leyfa mér að skjóta því til háttv. flutningsm. þessarar till. (Sk. Th.), hvort honum sýnist ekki rétt, að hún sé afgreidd hér í deild eins og aðrar samskonar till., sem afgreiddar voru hér fyrir skömmu. Þá var haft á móti því að koma fram með óskir í þingsályktunarformi um skoðanir verkfræðinga á ýmsum mannvirkjum. Það var þá talið óþarft og óviðeigandi aðferð, vegna þess, að landsstjórnin gerði það hvort sem væri, og það lægi næst því að vera móðgun við verkfræðingana. Tillögurnar voru því afgreiddar með rökstuddri dagskrá. Eg vil t. d. benda á eina af þessum till., sem stóð mjög líkt á með, og þetta mál. Hún var um það, að verkfræðingurinn skoðaði höfnina á Sauðárkrók. Mér virðist meira samræmi í því, að þessi tillaga sé afgreidd á sama hátt.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Eg get ekki séð neina þörf á því, að samþykt sé rökstudd dagskrá um þetta mál. Ef háttv. þingdeild samþykkir rökstudda dagskrá, þá er tilgangurinn að vísu samur, sem ef þingsályktunin er samþykt, að skora á stjórnina, að láta framkvæma verkið, en mér virðist samþyktar þingsályktunartillögur þó vera enn áhrifameiri, og hvað þau mál snertir, sem hinn háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) mintist á, þá stóð nokkuð sérstaklega á, að því er sum þeirra snerti, þar sem sumt af því, sem skoða átti, hafði þegar verið skoðað. Þar sem Bolvíkingum er áhugamál, að skoðunin fari sem fyrst fram, þá vil eg, að stjórnin líti svo á, ef þingsál. er samþykt, sem það sé sérstök ósk frá þinginu í þá átt, að skoðunin sé framkvæmd sem bráðlegast, enda margt, sem mælir með því, að verk þetta sé framkvæmt, sem fyrst, því hér á í hlut stærsta veiðistöð landsins, og umbót á lendingu þessari hefir þýðingu eigi að eins fyrir hlutaðeigandi hérað, heldur og fyrir landið í heild sinni, eins og eg drap lauslega á í fyrri ræðu minni.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Eins og háttv. þingdeild mun kunnugt þá hagar svo til í sýslum þeim, er liggja norðan Gilsfjarðar, að landið er víða mjög hrjóstrugt, borið saman við það, sem gerist í öðrum landshlutum t. d. á Suðurlandi, nema þá á stöku jörðum. Í nefndum héruðum er því mun kostnaðarsamara og erfiðara að gera jarðabætur en alment gerist í flestum, ef eigi öllum öðrum héruðum landsins. Á Vestfjörðum eru túnin eigi óvíða utan í og neðst í meira eða minna bröttum fjallshlíðum, þýfð, brött og mjög grýtt. Þess vegna er erfitt að bæta þau, einkum þegar tekið er tillit til þess, hve jarðvegurinn er harður og grýttur, og allar jarðabætur verða því mjög seinunnar og kostnaðarsamar. Það er því auðsjáanlega mikill munur í að vinna þessa jörð eða brattalausa valllendismóa, sem má plægja og vinna með öðrum verkfærum. Enn ber þess að gæta, að tíminn, sem hægt er að vinna að jarðabótum á Vestfjörðum, er mikið styttri en á Suðurlandi. Fyrir vestan verður vanalega ekki byrjað á jarðabótum fyr en í öndverðum júní og ekki alment unnið lengur en til septemberloka, og stundum eigi svo lengi, þar sem á Suðurlandi má á hinn bóginn alloft byrja í apríl og vinna til nóvemberloka. Af þessum örðugleikum, sem eg hefi bent á, að eru almennari á Vestfjörðum en í nokkurum öðrum landshluta, leiðir það, að þeir, sem vilja ná í styrk þann, er landssjóður veitir búnaðarfélögum, eiga örðugra aðstöðu og fá hlutfallslega mikið minni styrk, miðað við þá vinnu, sem þeir þurfa að leggja fram, en búnaðarfél. í öðrum hlutum landsins. Í sambandi við hið fyrgreinda má benda á það, að Ræktunarsjóðurinn er því nær lokaður, að því er bændur á Vestfjörðum snertir, þar sem þeir vegna staðháttanna eigi geta kept við bændur í öðrum héruðum, að því er til jarðabóta kemur, með því að dagsverkatalan hlýtur að verða miklum mun minni, þótt jöfnu sé til kostað. Af þessum ástæðum, sem eg hefi nefnt, er það sprottið, að menn í mínu kjördæmi hafa óskað þess, að sett væru þau ákvæði, að af jarðabótum verði minna lagt í dagsverk á Vestfjörðum, en í öðrum héruðum landsins. Nú eru í þessu tilliti látnar gilda sömu reglur yfir land alt, án þess nokkurt tillit sé tekið til staðhátta. - Eg vona, að hinir háttv.þm. sjái, að hér er um sanngirniskröfu að ræða, og eg veit, að það er ósk þingsins, og það er líka skylda þess að sjá um, að sumir landsbúar séu eigi að því er til jarðabóta kemur, mun ver settir en aðrir, eins og nú á sér stað. Af því nauðsynlegt er að athuga þetta mál og skeð getur, að heppilegt væri, að sýslunefndir hefðu t. d. einhver afskifti af því, hversu sanngjarnt sé, að lagt sé í dagsverk í hverju einstöku héraði, eftir staðháttum o. fl., þá vil eg leyfa mér að leggja það til, að umræðunum um málið sé frestað í bráð og því vísað til landbúnaðarnefndarinnar

Bjarni Jónsson Eg ætla að eins að minnast á fjárveitinguna til Gilsfjarðarmælingarinnar. Ed. hefir talið þessa fjárveiting óráðlega af því hversu fáir hafi hennar not. Eg gerði grein fyrir því um daginn, að bæði Reykhólasveit, Bæjarhreppur, Garpdalshreppur, Saurbæjarhreppur, og nokkuð af Skarðsströnd hefði gagn af því, ef góð innsigling fengist inn á Salthólmavík og Króksfjörð, sem hvorttveggja eru löggiltir verzlunarstaðir. Auk þessara sveita, sem eg hefi nefnt mundi að sjálfsögðu alt byggðarlagið frá Þorskafirði til Kollafjarðar hafa mikil not af því, ef góðar samgöngur fengjust við þessar hafnir. Innsiglingin þangað er bæði óhrein af skerjum og víða straumar, svo erfitt er eins og nú er, að fá skip til að sigla þangað inn, og þess vegna þarf að mæla leiðina. Kaupfélögin, sem þar verzta, eru nú í vandræðum með alla flutninga - og þó að þessir menn fengju 10 þús. kr. í eitt skifti, þá mundi landið græða við það. Þarna er ekki hægt að bæta samgöngur nema á sjó. Eg vona þess vegna, að þótt sláturfélag Ed. hafi slátrað þessu, að það mæti sömu velvild í þessari háttv. deild, eins og við fyrri umr. fjárlaganna.