Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. í fréttum sjónvarpsins í gær var greint frá því, að fréttastofan hefði það eftir góðum heimildum, að háttsettur starfsmaður í rússneska sendiráðinu hér í Rvík hefði gert sér ferð í utanrrn. og komið þar á framfæri aths. vegna umr., sem fram fóru í þættinum Heimshorn í sjónvarpinu 29. jan. s.l. Í fréttinni var sérstaklega tekið fram, að umkvörtun hins sovéska sendiráðsmanns hefði einkum átt við ummæli hæstv. menntmrh., sem var þátttakandi í umræðuþætti þessum. Tekið var fram, að frétt þessi hefði verið borin undir utanrrn., sem ekki hefði staðfest hana né heldur mótmælt henni, að því er manni skildist. Sams konar frétt flytur Morgunblaðið í morgun. Hér er um mjög alvarlegan atburð að ræða, ef sannur reynist. Engin sjálfstæð og fullvalda þjóð getur sætt sig við, að erlent ríki hlutist til um innanríkismálefni þess. Allra síst verður það þolað, ef erlent vald vill leggja hömlur á andlegt frelsi, skoðanamyndun og tjáningarfrelsi manna. Skiptir engu máli, þótt slík íhlutun sé reynd af erlendu ríki, sem hvorki viðurkennir né þolir andlegt frelsi sinna eigin þegna. Það eru ekki heldur dæmi til þess, að Sovétríkin reyni eftir venjulegum diplómatískum leiðum að hafa áhrif á fjölmiðla fullvalda ríkja, enda samrýmist slíkt ekki siðvenjum og reglum í stjórnmálasamskiptum þjóða á milli á jafnréttisgrundvelli. Hins vegar þekkjum við öll þvinganir og ofbeldi, sem þetta forusturíki kommúnismans beitir leppríki sín í Austur-Evrópu. Við þekkjum líka viðleitni Sovétríkjanna til íhlutunar um innanlandsmál Finna, þar sem þeir telja þá vera á áhrifasvæði þeirra. Hvað var það, sem sagt er, að hinn rússneski sendimaður hafi borið umkvörtun um? Það eru ummæli hæstv. menntmrh. um sovéska Nóbelsverðlaunaskáldið Alexander Solzhenitsyn. Í umræddum sjónvarpsþætti greindi hæstv. menntmrh. frá vinnubrögðum sovésku leynilögreglunnar í sambandi við útgáfu á bók Solzhenitsyns um Eyjaklasann Gulag. Allt það efni er kunnugt og hefur verið í heimsfréttunum nú um margra vikna skeið, enda var það tilefni þess, að mál þetta var tekið til umræðu í þessum sjónvarpsþætti. Hæstv. menntmrh. sagði m.a., að Solzheinitsyn vægi afskaplega hart, ekki bara að ógnarstjórninni, eins og hún var grimmust á dögum Stalíns, heldur einnig að rótum þess kerfis, þar sem ekki ríkti lögbundin stjórn, heldur geðþóttastjórn. Hann leitaðist við að sýna fram á, að þau ógnarverk, sem hann lýsti í bókinni, væru afleiðing þeirra ákvarðana, sem teknar voru á byltingarárunum um stjórnarhætti, jafnvel þótt þær hefðu ekki komið fram í sinni verstu mynd fyrr en löngu seinna. Í upphafi umræðuþáttarins var að því spurt, hvort það væri einhver sérstakur þáttur í fari eða skrifum Solzhenitsyns, sem væri orsök ofsóknanna á hendur honum. Þeirri spurningu svaraði hæstv. menntmrh. orðrétt þannig: „Mín skoðun er sú, að það sé ekki neitt einstakt atriði, sem þarna ráði mestu. Það blandast svo margt saman í þeim árásum, sem maður sér, að sovéskir fjölmiðlar og blöð gera á Solzhenitsyn. Það er sjálf tilvera þessa manns, sem er óþolandi fyrir kerfið, sem þarna ríkir. Þessi maður er búinn að sýna það, að hann ræður yfir svo feikilegum skapstyrk, sálarstyrk, að hann er ekki meðfæri þess kerfis, sem hann býður byrginn.“ Hér skal ekki frekar rakið það, sem hæstv. menntmrh. sagði í umræddum sjónvarpsþætti. Bæði það, sem hér hefur verið drepið á, og annað, sem hæstv. ráðh. sagði, bar vott um yfirsýn pg þekkingu á því máli sem um var rætt, eins og hans var von og vísa. Þessi umræðuþáttur um Solzhenitsyn þótti takast svo vel, að á síðasta fundi sínum s.l. mánudag samþykkti útvarpsráð einróma að endursýna þáttinn, og það heyrir til undantekninga um slíka umræðuþætti. Þarf ekki að taka fram, að skoðanir þær, sem hæstv. menntmrh. setti fram í þessum umræðuþætti, voru mjög í anda þess almenna viðhorfs, sem menn hafa í hinum frjálsa heimi til ofsóknanna gegn Alexander Solzhenitsyn. Aldrei hefur fordæming manna verið sterkari og almennari en einmitt nú eftir handtöku Solzhenitsyns í gær. Herra forseti. Ég vil að því gefna tilefni, sem ég nú hef greint frá, spyrja hæstv. utanrrh. þessara spurninga: Er á rökum reist frétt sú, sem sjónvarpið birti í gær og Morgunblaðið í morgun um kvörtun sovéska sendiráðsins hér við utanrrn. vegna ummæla hæstv. menntmrh. í sjónvarpsþætti um Alexander Solzhenitsyn? Ef svo er, í hverju var umkvörtunin fólgin og hverju var hinum erlenda sendimanni svarað? Þá er lokaspurning: Hefur áður komið fyrir, að sovéska sendiráðið hér hafi snúið sér til utanrrn með kvartanir varðandi dagskrárefni Ríkisútvarpsins?



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vestf. hefur beint til mín þremur spurningum, sem ég tel mér skylt að svara. Spurningarnar voru, ef ég hef náð þeim rétt, hvort á rökum væru reist þau ummæli, sem höfð voru í sjónvarpi um kvörtun sovésks sendimanns út af s,jónvarpsþætti, þar sem m.a. hæstv. menntmrh. kom fram, hverju var sendimanninum svarað, og í þriðja lagi: hefur það áður komið fyrir að sovéska sendiráðið hafi borið fram umkvartanir um efni í útvarpi eða sjónvarpi? Svar rn. er eftirfarandi: Það er rétt, að þegar fulltrúi frá sovéska sendiráðinu kom í utanrrn. hinn 5. febr. s.l., ræddi hann m.a. nefnt sjónvarpsviðtal við Pétur Thorsteinsson ráðuneytisstjóra. Sovéski sendiráðsmaðurinn tók fram, að hér væri ekki um að ræða formleg mótmæli af hálfu sendiráðsins en sagði eitthvað á þá leið, að telja yrði óviðurkvæmilegt, að háttsettir menn í ábyrgðarstöðum, eins og menntmrh. töluðu um málefni annars ríkis eins og hann hefði gert í sjónvarpsviðtalinu og að vonandi mundi slíkt ekki endurtaka sig. Ráðuneytisstjórinn kvaðst mundu koma þessari kvörtun áfram til hlutaðeigandi aðila. Sendiráðsmaðurinn benti ekki á nein sérstök ummæli menntmrh, í sjónvarpsþættinum, sem væru ámælisverð. Það hefur ekki komið fyrir áður, svo að ég viti til, að sendimaður erlends ríkis hafi komið til utanrrn. og kvartað undan fréttaflutningi útvarps eða sjónvarps. Ég vil svo aðeins að lokum láta í ljós hryggð yfir þeim atburðum, sem nú eru að gerast í því máli, sem hér hefur verið gert að umtalsefni, þ.e. baráttunni gegn tjáningarfrelsi sovéska rithöfundarins Alexanders Solzhenitsyns.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir greið svör við fsp. mínum. Hefur komið í ljós, að á rökum er reist sú frétt, sem sjónvarpið flutti í gær um umkvörtun sovéska sendiráðsins um s,jónvarpsþáttinn um Solzhenitsyn. Að vísu tók hæstv. ráðh. fram, að hér væri ekki um formleg mótmæli að ræða. Látum það gott heita. En hvað er formlegt eða óformlegt, þegar fulltrúi erlends ríkis kemur hér upp í stjórnarráð til þess að finna að tilteknum dagskrárlið í íslenska sjónvarpinu. Hæstv. ráðh. hafði eftir þessum sendimanni hins erlenda valds, að það væri óviðurkvæmilegt, að háttsettur maður hefði slík ummæli um erlent ríki sem hæstv. menntmrh, hefði haft í þessum þætti. Ég hef tilgreint nokkur helstu ummæli hæstv. menntmrh., og sjá allir, af hve mikilli hógværð hann hagaði málflutningi sínum, þó að hann hefði ákveðnar skoðanir á framferði því, sem lýsir sér í ofsóknunum gegn Nóbelsverðlaunaskáldinu Solzhenitsyn. Hinn erlendi sendimaður lét þess getið, að hann vonaðist til þess, að slíkt mundi ekki endurtaka sig, að menn lýstu skoðunum sinum á hliðstæðan hátt og hæstv. menntmrh. gerði. Ég spurði um, hverju rússneska sendimanninum hafi verið svarað. Það kom ekki fram í svari hæstv. utanrrh. Kannske honum hafi ekki verið svarað, tekið þegjandi á móti þessu? En tekið var fram, að ráðuneytisstjóri hefði sagst mundu koma þessu á framfæri. Mér finnst, og ég legg áherslu á það, að hér sé um svo alvarlegan atburð að ræða og hann sé þannig í eðli sínu, að okkur beri ekki að láta ómótmælt slíkri afskiptasemi sem upplýst er, að sovéska sendiráðið hefur haft um þessi efni. Ég legg áherslu á, að það ber að mótmæla ákveðið slíku framferði. Við eigum ekki að þola slíkt. Ég leyfi mér að halda fram, að slíkt mundi ekki þolað í neinu fullvalda, sjálfstæðu ríki. Auðvitað gæti þetta gengið í umgengisvenjum Sovétríkjanna við leppríki þeirra í Austur-Evrópu. En við getum ekki jafnað okkur við þau. Þessi sendimaður erlends valds, sem kemur í utanrrn. okkar, segir, að það sé óviðurkvæmilegt, að svo háttsettur maður sem hæstv. menntmrh. lýsi skoðun sinni á þessu máli, sem hér um ræðir. Kemur mönnum í hug, að í öðrum höfuðborgum vestrænna ríkja hefði gerst hliðstæður atburður, sem þessi? Ég held, að slíkt væri algerlega óhugsandi, því að menn skirrast ekki við, hvort sem menn eru háir eða lágir, og ekki síður þeir, sem eru hátt settir, að lýsa skoðunum sínum í þessu efni. Í fréttum, sem komu í hljóðvarpinu okkar í morgun, fyrstu fréttum dagsins, sagði, með leyfi hæstv. forseta, út af frétt um handtöku Nóbelsverðlaunaskáldsins Solzhenitsyn: „Stjórnmálamenn, rith. og fréttaskýrendur viða um heim hafa fordæmt handtöku Solzhenitsyns. Forsíður dagblaða víðast hvar í heiminum gerðu handtökunni skil í morgun. Öll viðbrögð hafa verið á einn veg til þessa. Lýst hefur verið djúpum harmi yfir því, að sovésk stjórnvöld skuli hafa gripið til þessa örþrifaráðs. Margir áhrifamenn hafa lagt til, að Sovétríkin verði sett í stjórnmálalega og menningarlega einangrun, þar til Nóbelsverðlaunahafanum verði sleppt.“ Hér lýkur tilvitnuninni. Ég gæti haldið áfram að lesa fréttina. Ég hef aðeins lesið þessar fáu setningar, ef hér væru einhverjir inni, sem gerðu sér ekki grein fyrir, hver eru viðbrögð almennings í hinum frjálsa heimi við aðförunum gegn Solzhenitsyn fyrr og síðar. Þeir fara villir vegar, sem ekki gera sér grein fyrir því. Ég tel, að það sé mjög miður farið, ef þessari afskiptasemi sovéska sendiráðsins er ekki formlega mótmælt. Mér finnst, að það sé ekki annað sæmandi fyrir okkur. Það er ekki sæmandi annað fyrir okkur sem sjálfstætt og fullvalda ríki. Það er ekki annað sæmandi gagnvart samvisku okkar hvers og eins í þessu máli. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. ráðh. fyrir svörin, en ég krefst, að hæstv. ráðh. mótmæli þessari framkomu sendiráðs Sovétríkjanna hér í Reykjavík.



Herra forseti. Það blandast engum hugur um, að í Sovétríkjunum hefur farið fram mikill harmleikur undanfarna daga, því miður er það svo, að hann er ekki einstæður í sinni röð, heldur er þar miklu fremur að ræða eitt dæmi, sem er tákn um ástandið þar austur frá. Sagan af Solzhenitsyn er harmsögu- og hetjusöguefni fyrir allra hluta sakir. En svo harmsögulegt sem dæmi hans eins er, þá er vitað mál, að dæmi margra annarra einstaklinga þar austur frá hefði átt að vekja sömu andúð og rót í hugum manna í frjálsum löndum og dæmi Solzhenitsyn sjálfs. Það er styrkur og gildi hetju eins og Solzhenitsyns að vera þess megnugur að bregða upp fyrir umheiminum dæmi af lífinu undir kommúnisma, dæmi af sjálfum sér, sem skírskotar til frjálsborinna manna. Vissulega var því tilefni til slíks stutts umræðuþáttar sem efnt var til í Heimshorni í lok janúarmánaðar s.l. og hæstv. menntmrh. tók þátt í. Ég átti þess ekki kost að hlusta eða horfa á þennan þátt, en hef aflað mér hljóðritunar af honum síðan og get tekið undir orð þau, er þátttakendur í þættinum, hæstv. menntmrh. og Gísli Ástþórsson rithöfundur og blaðamaður lét í ljós. Hér var um brýnt mál að ræða, sem auðvitað átti að kynna íslendingum og er til þess fallið, að þeir séu sér þess betur meðvitandi í nútíð og framtíð, að frelsi er ekki sjálfsagður hlutur, heldur er nauðsynlegt að gæta þess sífellt með athöfnum sínum dagsdaglega og í mörkun stefnu stjórnvalda. Með þessum orðum vildi ég undirstrika gildi þeirra fsp., sem hv. 5. þm. Vestf. bar hér fram, og taka sérstaklega undir það, að þörf er á því, að sovéska sendiráðinu eða fulltrúa þess hér á landi sé gert það alveg ljóst, að íslenskir fjölmiðlar eru frjálsir og íslenskir menn eru frjálsir að því að segja skoðun sína, hvaða stöðu sem þeir skipa í þjóðfélaginu. Það birtist nýlega grein eftir Andrés Küng í Morgunblaðinu, og þessi grein hefur birst víða í tímaritum og blöðum á Norðurlöndum, þar sem hann gerir nokkra grein fyrir því, hvernig ástandiðið er í Finnlandi vegna nábýlisins við Sovétríkin, hvaða áhrif Sovétríkin hafa á margvíslega hluti í Finnlandi, sem við vildum ekki, að erlend þjóð hefði áhrif á hér á landi. Hann segir t.d. frá því, að í júlí s.l., 1973, hafi komið til Helsingfors sendinefnd útlaga frá Eystrasaltslöndunum til að kynna fyrir þátttakendum í öryggisráðstefnunni ástandið í Eystrasaltslöndunum. Sovétmenn hafi þá krafist þess, að mennirnir yrðu handteknir, og það hafi verið gert þegar í stað. Hér er um að ræða þá öryggismálaráðstefnu, sem við bindum vonir okkar við, að marki upphaf þíðu í samskiptum stórvelda á milli. En ekki er sú von byggð á traustum grundvelli, þegar svona er staðið að. Greinarhöfundur segir enn fremur, að í sama mánuði, í júlí 1973, hafi komið enn ein viðvörun frá sovéskum ráðamönnum um, að þeir mundu ekki þola meiri gagnrýnisskrif í finnskum blöðum. Þá hafi finnski utanrrh. ekki mótmælt þessari íhlutun í finnsk innanríkismál. en sett ofan í við finnska blaðamenn fyrir skrif þeirra. Það er út af fyrir sig gott til þess að vita, að enn er íslenskur utanrrh. ekki í þeirri stöðu, eins og finnski starfsbróðir hans, að þurfa að beygja sig fyrir mótmælum Sovétríkjanna eða sovéska sendiráðsins. Og þótt við út af fyrir sig getum vel hlustað á, hvað erlendum mönnum finnst um eitt og annað, er nauðsynlegt, þegar slíkar skoðanir eru bornar fram við íslensk stjórnvöld og um íslenska ráðh., að þeim sé gert ljóst, að eftir þeim verði ekki farið umfram það, sem sannfæring hvers og eins Íslendings segir til um, að Íslendingar séu frjálsir að því að flytja skoðanir sínar. Nú hefur þessi fréttaþáttur birst í enn örlagaþyngra ljósi en jafnvel var um að ræða í lok janúar, og það er kannske ekki úr vegi að rifja upp síðustu spurninguna í þættinum, þegar spyrjandi segir: „En að lokum langar mig til að spyrja ykkur: Hvernig haldið þið, að þessum ofsóknum ljúki? Haldið þið, að Solzhenitsyn hrökklist úr landi?“ Þá segir hæstv. menntmrh.: „Það getur enginn um það sagt. En sjálfviljugur fer hann ekki úr landi. Hins vegar getur honum orðið hent úr landi, það er ljóst.“ Það er leitt, að hæstv. menntmrh. situr ekki þennan þingfund. En hann má vita það, að Íslendingar munu vera honum sammála í þeirri skoðun, sem hann lét í ljós í umræddum sjónvarpsþætti. Ég vil að lokum beina því til hæstv. utanrrh., að hann geri sendiráði Sovétríkjanna skýra grein fyrir því, að Íslendingar séu frjálsir að því að tjá skoðanir sínar og geti ekki unað sömu starfsaðferðum Sovétríkjanna hér á landi og þau telja sér sæma í Finnlandi. Við höfum samúð með fórnarlömbum ógnarstjórnar Sovétríkjanna, eins og Solzhenitsyn og þjáningarbræðrum hans. En samúð okkar nær einnig til vina okkar Finna, sem verða að beygja sig undir slíkar aðfinnslur. Við skulum gæta þess, að til þess dags komi aldrei, að Íslendingar þurfi að gera það.



Herra forseti. Þegar ég kvaddi mér hljóðs, var fyrirsjáanlegt, að hvorki hæstv. utanrrh. né hæstv. forsrh. mundu svara þeirri spurningu hv. 5. þm. Vestf., Þorvalds Garðars Kristjánssonar: Hverju var Sovétmönnunum svarað, þegar þeir höfðu með þessum hætti íhlutun í íslensk innanríkismál, íslenskan fréttaflutning út af þeim sorglegu atburðum, sem nú eru að gerast í Sovétríkjunum? Okkur er öllum ljóst, sem hér erum inni, að það, sem þarna er í veði, eru ekki einungis örlög þessa eina manns, Solzhenitsyns, hins mikla rússneska skálds, sem allur hinn frjálsi heimur hefur fylgst með á umliðnum missirum, hinni hetjulegu og einmanalegu baráttu, sem hann hefur orðið að heyja, en dæmi hans hefur sannað okkur, að mesta lögregluríki veraldarsögunnar stendur máttvana gagnvart einstaklingnum, þegar bann er nógu stór. Það er viðhorfið til einstaklingsins, sem þarna er í veði, frelsi okkar allra til þess, að við fáum að láta í ljós skoðanir okkar, til þess, að við fáum að skrifa það, sem við viljum, til þess, að við fáum að halda fundi, til þess, að við fáum að kjósa þá menn, sem stjórna landi okkar, til þess, að við fáum að ráða okkur sjálfir. Og þegar þetta mesta lögregluríki með þessum hætti gerir athugasemdir um það, sem einn af okkar ráðherrum segir í sjónvarpsþætti, þá fæst það ekki upplýst hér á Alþ. hver hafi verið viðbrögð ríkisstjórnar okkar. Og það er varla hægt að una því öllu lengur. Ég tel, að virðingu þessarar stofnunar sé misboðið, ef ekki verður þegar í stað lýst yfir af hæstv. utanrrh., að hann muni mótmæla þessum afskiptum og hann muni mótmæla þeirri meðferð, sem menntamenn og skáld og rithöfundar í Sovétríkjunum eiga við að búa. Þetta er ekki einkamál þessara manna. Hinn frjálsi heimur á í vök að verjast. Ofbeldið fer vaxandi í mörgum heimshornum. Það eru margar blikur á lofti. Við eigum að sýna það nú, Íslendingar, þó að við séum smáir, - það er oft vitnað til þess, - við skulum sýna það, að við erum óhræddir að standa þarna bak við hin rússnesku skáld. Þá væri meiri sómi Íslands, ef við stjórnvöl væru nú menn, sem mundu óhræddir segja skoðun sina hér uppi í Túngötu.



Herra forseti. Ég get tekið undir ummæli hv. ræðumanna, hv. þm., í þá átt, að við kunnum að geta dregið býsna merkilegar ályktanir af því, sem gerst hefur þar eystra í máli Solzhenitsyns. Þetta mál vekur óneitanlega hugsanir um það, hvers konar stjórnarfar það muni vera, sem ekki þolir gagnrýni þegna sinna, sem ekki hefur miðað lengra áleiðis í hálfa öld, - áleiðis til þeirra göfugu markmiða, sem einu sinni voru á oddinn sett, en það, að það þolir ekki sínum bestu rithöfundum að skrifa um hamingju þjóðar sinnar og óhamingju bennar. Á hinu vil ég vekja athygli, að það mun ekki vera einsdæmi, að risaveldi komi á framfæri við ríkisstjórnir, utanríkisráðuneyti, mótmælum vegna ummæla ráðherra um svívirðilegt framferði þessara stórvelda. Þess er skemmst að minnast, þegar gagnrýni Olof Palme forsætisráðherra Svía á svívirðilegu framferði Bandaríkjamanna í Víetnam leiddi til þess, að Bandaríkjastjórn mótmælti sannarlega af næstum öllum kröftum með því að kveðja heim sendiherra sinn frá Svíþjóð. Jafnframt heils hugar undirtektum mínum undir gagnrýni á framferði Sovétstjórnarinnar gagnvart Solzhenitsyn kemst ég ekki hjá því að láta í ljós beyg minn um það, að áhugi íslenska íhaldsins á ógæfu Solzhenitsyns sé alltengdur áhuga þessa sama íhalds á því, að annað herveldi en Sovétríkin fái að halda áfram óeðlilegri stöðu sinni á landi okkar.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um breyt. á umferðarlögum fjallar um tvö atriði. Annars vegar felur það í sér hækkun á vátryggingarfjárhæð í 70. gr. umferðarlaganna og hins vegar sérstaka fjáröflun til Umferðarráðs. Svo sem kunnugt er, leggja umferðarlög ríkisins bótaábyrgð á hendur eigenda bifreiða og annarra skráningarskyldra ökutækja vegna slysa eða tjóna, sem hljótast af notkun þeirra, og gildir það jafnvel þótt slys eða tjón verði eigi rakið til bilunar eða galla á ökutækinu eða ógætni ökumanns. Vegna hinna miklu fjárhæða, sem um getur verið að ræða í hverju einstöku tjóni, og til að tryggja hagsmuni þeirra, sem fyrir tjóni verða, hefur þótt rétt að skylda eigendur ökutækjanna til að kaupa vátryggingu fyrir þessari áhættu. Eigi hefur þó til þessa þótt fært að skylda eigendur til að kaupa fulla vátryggingu á þessari áhættu, m.a. vegna kostnaðar og vegna annmarka, sem eru á því að fá endurtryggingu á slíkri áhættu. Þess í stað hafa eigendur verið skyldaðir til þess að kaupa lágmarkstryggingu, mismunandi háa eftir því, hvort um er að ræða bifreið, bifhjól, dráttarvél eða létt bifhjól. Þessar vátryggingarfjárhæðir hafa verið endurskoðaðar með nokkurra ára millibili, enda hefur verðlagsþróunin fljótlega gert þær úreltar. Vátryggingarfjárhæðirnar voru síðast hækkaðar á árinu 1970. Með lögum nr. 55 1970 voru þær ákveðnar 1 millj. kr. fyrir létt bifhjól, 1.5 millj. kr. fyrir dráttarvélar og bifhjól, 3 millj. kr. fyrir bifreiðar, sem flytja mega 10 farþega og færri, en vátryggingarfjárhæðin hækkar síðan um 200 þús. kr. fyrir hvern farþega, sem flytja má umfram 10. Vegna verðlagsþróunar þeirrar sem orðið hefur frá árinu 1970, er nú lagt til, að vátryggingarfjárhæðir þessar verði tvöfaldaðar, enda hefur gildi þeirra rýrnað svo, að skyldutryggingin er eigi lengur fullnægjandi, hvorki fyrir eigendur ökutækjanna né þá, sem fyrir tjóni verða. Till. þær, sem koma fram í 1. gr. frv., eru gerðar með það í huga að auka fjárhagslegt öryggi þessara aðila til samræmis við þróun verðlags. Rétt er, að hér komi fram, að unnið er að samræmingu reglna um fébótaábyrgð vegna ökutækja og vátryggingu þeirra í nágrannalöndum okkar, m.a. innan Evrópuráðsins, þar sem nýlega hefur verið gengið frá samþykkt um bótaábyrgð vegna ökutækja. Þessi mál eru til athugunar hjá ráðuneytinu og í umferðarlaganefnd, og má því vænta frekari till. um breytingar á VI. kafla umferðarlaganna um fébótaábyrgð og vátryggingu, þótt eigi sé þeirra að vænta á yfirstandandi þingi. Eins og þm. er kunnugt, var í ársbyrjun 1972 ákveðið um fébótaábyrgð við umferðarslys, að ökumenn skyldu sjálfir taka þátt í greiðslu tjónabóta að nokkru leyti. Nemur sú fjárhæð 21/2% af vátryggingarfjárhæð samkv. 1. málsgr. 70. gr. umferðarlaganna. Er hér um að ræða, að þeim, sem bótaábyrgðina ber, er gert að skyldu að endurgreiða vátryggingafélagi fyrstu 7.500 kr. af hverju tjóni. Frv. gerir ráð fyrir því, að þetta ákvæði haldist í lögum, en vegna tvöföldunar vátryggingarfjárhæðanna mundi eigin áhætta jafnframt tvöfaldast og þá verða 15 þús. kr. vegna tjóns af völdum bifreiða. Ekki liggur fyrir, hver áhrif þessi hækkun á vátryggingarfjárhæðum muni hafa á iðgjöld ábyrgðartrygginganna, en miðað við frjálsa tryggingu samkvæmt gildandi iðgjaldaskrá og óbreytta eigin ábættu að krónutölu mun hækkunin vera um 6–8%. Hins vegar mundi hækkunin ekki verða eins mikil. ef um almenna hækkun vátryggingarfjárhæða væri að ræða, og trúlega engin, ef eigin áhætta tvöfaldaðist að krónutölu. Hins vegar er ljóst, að bifreiðatryggingafélögin telja þörf á hækkun íðgjalda af öðrum ástæðum, sem eigi skal rakið frekar að sinni, enda liggja ekki fyrir endanlegir útreikningar af hálfu vátryggingafélaganna um það efni. Munu þeir útreikningar væntanlega liggja fyrir á næstunni og þn. þá e.t.v. hafa aðstöðu til að kynna sér það atriði frekar. Með breytingu á umferðarlögum á árinu 1970 voru lögfest ákvæði um Umferðarráð, sem sett hafði verið á stofn í ársbyrjun 1969 í beinu framhaldi af starfsemi framkvæmdanefndar hægri umferðar, sem þá lét af störfum. Umferðarráð er skipað 16 mönnum skipuðum af dómsmrh. til þriggja ára í senn. Eiga eftirtaldir aðilar rétt samkvæmt 80. gr. umferðarlaga á að tilnefna einn fulltrúa í ráðið og annan til vara: Bandalag íslenskra leigubifreiðastjóra, Bifreiðaeftirlit ríkisins, Bindindisfélag ökumanna, dómsog kirkjumálaráðuneytið, Félag íslenskra bifreiðaeigenda, fræðslumálastjórn, það er nú menntmrn., Landssamband vörubifreiðastjóra, Landssamtök klúbbanna Öruggur akstur, Reykjavíkurborg, ríkislögregla, lögreglustjórinn í Reykjavík, Samband ísl. sveitarfélaga, Samband ísl. tryggingafélaga, Slysavarnafélag Íslands, Vegagerð ríkisins og Ökukennarafélag Íslands. Dómsmálaráðherra skipar formann Umferðarráðs án tilnefningar, en varaformann skipar hann úr hópi ráðsmanna. Hlutverk Umferðarráðs er skilgreint í 84. gr. umferðarlaganna, og skal það vera sem hér segir: 1) Að beita sér fyrir því, að haldið sé uppi umferðarfræðslu í landinu. 2) Að vera fræðsluyfirvöldum, umferðarnefndum sveitarfélaga og samtökum, er vinna að bættri umferðarmenningu, til hjálpar og ráðuneytis, eftir því sem óskað er og aðstæður leyfa. 3) Að standa fyrir útgáfu fræðslurita og bæklinga um umferðarmál og hafa milligöngu um útvegun kennslutækja og annarra gagna til nota við fræðslustarfsemi. 4) Að hafa milligöngu um umferðarfræðslu í Ríkisútvarpi, hljóðvarpi og sjónvarpi, og öðrum fjölmiðlum. 5) Að beita sér fyrir bættum umferðarháttum. 6) Að sjá um, að á hverjum tíma sé til vitneskja um fjölda, tegund og orsakir umferðarslysa í landinu. 7) Að vera stjórnvöldum og öðrum til ráðuneytis um umferðarmál. 8) Að fylgjast með þróun umferðarmála erlendis og hagnýta reynslu og þekkingu annarra þjóða á því sviði. 9) Að leitast við að sameina sem flesta aðila til samstilltra og samræmdra átaka í umferðarslysavörnum og bættri umferðarmenningu. Umferðarráði ber að hafa samvinnu við fræðsluyfirvöld, lögregluyfirvöld, umferðaryfirvöld sveitarfélaga, Slysavarnafélag Íslands, samtök bifreiðaeigenda og bifreiðastjóra, vátryggingafélög, svo og öll önnur félög og stofnanir, sem fjalla um umferðarmál í landinu og láta sig umferðaröryggi skipta. Eins og af þessari upptalningu má sjá er hlutverk Umferðarráðs æði margþætt, og er því mikið undir því komið, að það hafi viðunandi fjárræði til að geta sinnt þessari viðtæku starfsemi, sem því er ætluð. Þegar ákvæði um Umferðarráð voru lögfest, voru ekki ákvæði um fjármögnun til starfsemi ráðsins, en gert ráð fyrir því, að sá kostnaður yrði greiddur úr ríkissjóði, að því leyti sem aðrir aðilar stæðu ekki undir honum. Frá upphafi hefur fjárskortur sett mót sitt á starfsemi Umferðarráðs, og hefur það því ekki getað framkvæmt hlutverk sitt nema að takmörkuðu leyti. Hins vegar er óumdeilanlegt að það verkefni, sem Umferðarráð hefur getað sinnt fram til þessa, hefur stuðlað að bættri umferðarmenningu og átt sinn þátt í því að draga úr slysum í umferðinni og vekja vegfarendur til umhugsunar um umferðaröryggismál og þann mikla vanda, sem á þessu sviði er við að stríða. Það er ekki hægt hér að telja upp öll þau verkefni, sem Umferðarráð hefur haft með að gera á undanförnum árum, en ég skal þó drepa á fáein þeirra. Árlega hafa verið gerðas skýrslur um umferðarslys í landinu samkvæmt lögregluskýrslum, þar sem fram kemur fjöldi umferðarslysa, skipt eftir mánuðum og eftir afleiðingum, þar sem fram kemur fjöldi slysa með dauða og fjöldi slysa með meiðslum, svo og fjöldi dáinna og slasaðra, skipting slysa eftir umdæmum milli þéttbýlis og strjálbýlis og ýmsar aðrar tölulegar lýsingar um umferðarslys. Þá hefur verið gerð athugun á slysum á börnum í Reykjavík, tekið samlan heildaryfirlit yfir kærur vegna ölvunar við akstur. Sérstök skýrsla hefur og verið gerð um umferðarslys á Reykjanesbraut á árunum 1968–1970. Á sviði forskólafræðslu hefur Umferðarráð starfrækt Umferðarskólann svokallaðan, „Ungir vegfarendur“, sem er eins konar bréfaskóli, og fá nemendur, sem eru á aldrinum 3–6 ára, 6–8 verkefni á vetri hverjum. Þátttakendur í Umferðarskólanum eru rúmlega 16 þús. börn í 36 sveitarfélögum, en sveitarfélögin standa að verulegu leyti undir kostnaði við rekstur skólans. Auk þess hefur Umferðarráð skipulagt námsefni fyrir börn í 6 ára deildum barnaskóla og átt hlut að umferðarfræðslu fyrir börn í útvarpi og sjónvarpi og á barnaheimilum. Einn þáttur er umferðarfræðsla í skólum. Hefur Umferðaráð frá upphafi lagt á það ríka áherslu, að efld verði umferðarfræðsla innan skólakerfisins, en hún hefur að áliti ráðsins verið í algeru lágmarki, og er þess að vænta, að bót fáist á því með nýrri skólalöggjöf og endurskoðun námsskráa. Hefur verið reynt að vinna að því máli með ýmsum hætti. Tvívegis, árið 1970 og 1972, fór fram á vegum Umferðarráðs og í samvinnu við fræðslumáladeild menntmrn. spurningakeppni skólanna um umferðarmál með þátttöku allra 12 ára skólanemenda. Fór keppnin fram í þrennu lagi: innan skólanna, í útvarpi og í sjónvarpi, þar sem tvö lið kjördæma kepptu til úrslita. Dreift hefur verið í upphafi skólaárs bréfi, sem ber nafnið „Leiðin í skólann“ til foreldra þeirra barna, sem þá hefja skólagöngu í fyrsta sinn, þar sem vakin er athygli á hættu þeirri, sem fylgir fyrstu skólagöngunni. Dreift hefur verið á vorin viðurkenningarmiðum vegna reiðhjólaskoðunar. Umferðarráð hefur beitt sér fyrir því, að bætt yrði dreifing kennslubóka á vegum Ríkisútgáfu námsbóka og ætlar fjárframlagið að hluta til endurskoðunar kennslubóka um umferðarmál fyrir skólabörn. Á síðasta hausti stóð Umferðarráð fyrir því, að hingað til lands kom skólaráðgjafi um umferðarmál í Noregi, og hélt hann hér námskeið fyrir kennara og lögreglumenn auk opinbers fyrirlestrar. Þá hefur Umferðarráð haft milligöngu um það, að nokkrir Íslendingar, kennarar og lögreglumenn, hafa sótt námskeið um umferðarmál í Noregi. Almenn upplýsingastarfsemi á vegum Umferðarráðs hefur verið ýmiss konar. Á sumrin hefur verið haldið uppi verulegu fræðslustarfi um akstur á þjóðvegum. Hefur það að verulegu leyti beinst að hvatningu til notkunar öryggisbelta, fræðslu um hættu, sem börnum er búin í framsætum bifreiða, auk almennrar fræðslu um akstur á þjóðvegum. Um þetta efni hefur m.a. verið ágætt samstarf við útvarpið, sem flutt hefur stutta þætti í léttum dúr, samda sérstaklega á vegum ráðsins, auk þess sem útvarpið hefur haldið uppi þætti um umferðarmál í samvinnu við Umferðarráð. Um verslunarmannahelgar hefur Umferðarráðið í samvinnu við lögregluna og Ríkisútvarpið haldið uppi upplýsingamiðstöð fyrir ferðafólk. Umferðarráð hefur beitt sér fyrir dreifingu og sölu endurskinsmerkja með góðum árangri í vetur, en þá var dreift 26 þús. endurskinsmerkjum, aðallega með aðstoð Mjólkursamsölunnar og kaupfélaga. Þá hefur ráðið staðið að fræðslustarfi um umferð í myrkri og bættri og aukinni notkun ökuljósa. Samstarf við fjölmiðla befur verið mikið. Hér hefur verið vikið að fræðslustarfi í útvarpi. Á síðasta ári hófst víðtækt samstarf milli sjónvarps og Umferðarráðs um gerð stuttra þátta um umferðarmál. Voru gerðir 14 þættir, sem nú í vetur hafa verið fluttir vikulega, og er þeim nýlokið. Hér hafa í stórum dráttum verið rakin nokkur atriði úr starfsemi Umferðarráðs. Fjölmörg atriði önnur hafa að sjálfsögðu komið til kasta ráðsins, en eigi hefur verið hægt að sinna því öllu, þar sem fjárskortur hefur staðið ráðinu fyrir þrifum. Starfsemi ráðsins hefur að mestu hvílt á framkvæmdastjóranum, upplýsingafulltrúa ritara og forskólaráðgjafa í hálfu starfi. Er starfsliðið allt nema framkvæmdastjórinn lausráðið. Innan Umferðarráðs starfar sérstök þriggja manna framkvæmdanefnd, skipuð af dómsmrh. Á fjárlögum yfirstandandi árs eru veittar úr ríkissjóði 5 millj. 104 þús. kr. til starfsemi Umferðarráðs, en að auki er gert ráð fyrir tekjum að fjárhæð um 1540 þús. kr. Það eru framlög sveitarfélaga vegna Umferðarskólans „Ungir vegfarendur“, þannig að til ráðstöfunar eru 6 millj. 644 þús. kr. Fjárlagatill. Umferðarráðs námu hins vegar 10 millj. 340 þús. kr. Auk launagreiðslna til áðurnefnds starfsliðs og rekstrar skrifstofu var í till. gert ráð fyrir því, að ráðinn yrði sérstakur skólafulltrúi til starfa hjá Umferðarráði. Hefur ráðið leitað eftir heimild til ráðningar slíks starfsmanns, er fylgist með því, að lögboðin umferðarfræðsla í skólum fari fram, að sjálfsögðu í samstarfi við menntmrn., en auk þess hafi fulltrúinn með að gera dreifingu fræðsluefnis á þessu sviði og umsjón með gerð þess. Telur Umferðarráð ráðningu þessa fulltrúa forsendu þess, að verulegt átak verði gert í umferðarfræðslu í skólum. Þá er í till. gert ráð fyrir því, að auknar verði athuganir á umferðarslysum og haldið áfram með sama hætti rekstri Umferðarskólans „Ungir vegfarendur“. Á sviði umferðarfræðslu í skólum var gert ráð fyrir því, að hafin yrði útgáfa vinnubókablaða og haldið námskeið fyrir kennara, auk fleiri verkefna, eins og útgáfu foreldrabréfs og spurningakeppni. Loks var gert ráð fyrir fjárveitingu til ýmissar almennrar umferðarfræðslu, einkum árstíðabundinnar, svo sem um sumarakstur, akstur í hálku, notkun endurskinsmerkja o.fl., og gerð sérstakra þátta til flutnings í útvarpi og sjónvarpi. Auk þessa var gert ráð fyrir allverulegri fjárhæð eingöngu til kennslu og hvatningar um notkun öryggisbelta, og var það hugsað sem aðalverkefni ársins. Ljóst er, að með núverandi fjárveitingu er ekki unnt að framkvæma allt það, sem hér befur verið rakið. Til að bæta úr brýnni fjárþörf til umferðarslysavarna er með frv. þessu lagt til, að 1.5% af iðgjaldatekjum vegna hinnar lögboðnu ábyrgðartryggingar ökutækja, þ.e. brúttóiðgjöldum að frádregnum bónus, renni til Umferðarráðs í þessu skyni. Heildariðgjöld ábyrgðartryggingar á árinu 1972, en það er siðasta árið, sem reikningar liggja fyrir um, námu 268 millj. kr., og hefðu því skv. þessum reglum um 4 millj. kr. gengið til umferðarslysavarna á siðasta ári, auk fjárlagaframlags, sem var þá 3 millj. 724 þús. Ætti því með tekjustofnum þessum, að vera skapaður grundvöllur fyrir mjög aukinni starfsemi Umferðarráðs, enda er þá að sjálfsögðu gert ráð fyrir því, að framíag ríkissjóðs falli ekki niður, þótt þessi tekjustofn verði lögfestur. Það er ekki óeðlilegt, að vátryggingafélög, sem hafa fengið leyfi til rekstrar þessarar tryggingargreinar, greiði þetta framlag, enda verður að ætla, að með aukinni starfsemi Umferðarráðs á sviði umferðarslysavarna dragi úr tjóni af völdum ökutækja og umferðin í heild verði öruggari. Fjáröflun með þeim hætti, sem hér er lögð til, á sér nokkra hliðstæðu í okkar löggjöf, en með l. nr. 55 1969, um brunavarnir og brunamál er þeim vátryggingarfélögum, sem annast brunatryggingar, skylt að greiða hluta af vátryggingariðgjaldi vegna brunatrygginga sem brunavarnagjald til Brunamálastofnunar ríkisins. Þá má benda á það, að á Norðurlöndum njóta stofnanir hliðstæðrar Umferðarráði verulegs fjárhagsstuðnings frá vátryggingarfélögum, og í Finnlandi hefur umferðarmálastofnunin fastan tekjustofn frá bifreiðatryggingafélögum. Þess skal svo getið hér, að áskoranir um aukið fjármagn til Umferðarráðs hafa komið frá ýmsum aðilum, sem um umferðarmál fjalla, m.a. hafa aðalfundir Samvinnutrygginga og margir fundir á vegum klúbbanna „Öruggur akstur“ lagt til þá tekjuöflunarleið, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Það er að sjálfsögðu svo, að þótt nauðsynlegt sé að balda uppi umferðarfræðslu, má ekki einblína á þann þátt einan, þegar rætt er um bætta umferðarmenningu. Á því sviði koma ýmis önnur atriði til og má þar til nefna endurskoðun umferðarreglna, sem nú fer fram á Norðurlöndunum í kjölfar nýlegrar alþjóðasamþykktar, aukin viðurlög bæði í formi refsingar og tíðari ökuleyfissviptingar, greiðari meðferð dómsmála, endurskoðun ökukennslu og ökuprófa. Hefur af hálfu Umferðarráðs og rn. verið fylgst með þróun þessara mála. Þetta frv. er í sjálfu sér einfalt í sniðum, en ég hef talið rétt að fara nokkrum almennum orðum um þau mikilvægu mál. sem hér er um að ræða, umferðarmálin og ráðstafanir til þess að reyna að tryggja umferðaröryggi, eftir því sem hægt er. Það er sannfæring mín, að einn þátturinn í því sé að styrkja Umferðarráð til þess að geta sinnt því hlutverki á sómasamlegan hátt, sem því er ætlað í lögum. Með þessu frv., ef að lögum verður, mundi nokkuð verða bætt úr fjárþörf þess. Hitt er jafnaugljóst, að það er þörf á hækkun vátryggingarfjárhæða, eins og ég hef rökstutt. Það stendur nú þannig á, að gjalddagi á þessum tryggingum mun vera um n.k. mánaðamót, og þess vegna langar míg til að fara fram á það við þá hv. n., sem fær málið til meðferðar, og hv. þd., að reynt verði að hraða afgreiðslu þess svo sem kostur er. Ég vona, að unnt sé að verða við þeim tilmælum, af því að hér er um tiltölulega einföld atriði að ræða. Að vísu má segja, að það getur lengi verið álitamál og deilumál, hvort á að hækka fjárhæðirnar eins og hér er gert eða í einhverja aðra upphæð, og eins getur verið deilumál, hvort á að láta sjálfsábyrgðina haldast í sömu skorðum hlutfallslega og áður. En þetta er, eins og ég nefndi tiltölulega einföld atriði, sem auðvelt er í raun og veru að átta sig á og gera sér grein fyrir. Ég vil svo, herra forseti, mælast til þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég skal ekki tala langt mál um þetta frv., eins og hæstv. forsrh. sagði, er það einfalt í sniðum. Ég tel samt óhjákvæmilegt að vekja athygli á tveim atriðum í frv. strax við 1. umr., sem hljóta að valda mönnum a.m.k. nokkurri umhugsun. Það er annars vegar, eins og hæstv. forsrh. sagði, spurningin um það, hvað eðlilegt sé, að eiginábyrgðin sé há. Hér er lagt til, að hún tvöfaldist, verði 15 þús. kr. í stað 7500 kr. Ég vek athygli á því í þessu sambandi, að ef tjón verður, eins og reglurnar eru núna, þá eru þau útgjöld, sem bifreiðareigandi, sem hefur fullan bónus, verður vegna umferðarslyss í kringum 30 þús. kr. Það er alltaf álitamál, hversu hátt er hægt að fara með eiginábyrgðina að þessu leyti. Hitt tel ég miklu vafasamara, sem gert er ráð fyrir í 2. gr., að leggja nýjan skatt á bifreiðaeigendur í landinu, 11/2% af iðgjöldum. Skattarnir á umferðina eru nú orðnir býsna margir og háar fjárfúlgur af þeim renna beint í ríkissjóð, og ég fæ ekki betur séð en það hefði verið eðlilegt, að eitthvað af því fé hefði verið tekið til þess að standa undir störfum Umferðarráðs. Ég viðurkenni, og það er öllum ljóst, að nauðsynlegt er að efla starfsemi Umferðarráðs. Það sýndi sig m.a., þegar hægri handar akstur var upp tekinn, að hægt er að ná geysimiklum árangri í sambandi við bætta umferðarmenningu með aukinni fræðslu og áróðri og margvíslegri kynningu. Það er áreiðanlega hægt að fyrirbyggja slys með þeim hætti. Hins vegar hef ég verið þeirrar skoðunar, að það sé nú kominn tími til að fækka sköttunum frekar en fjölga þeim, og er þess vegna a.m.k. í fyrstu lotu andvígur nýjum sköttum, hverju nafni sem þeir nefnast. Það er nú einu sinni svo, að borgararnir greiða til ríkisins með margvíslegum hætti. Þeir greiða tekjuskatt, þeir greiða tolla og söluskatt og hvað þetta allt saman heitir. Svo á að fara að hækka bensínið. Það er óvíst, hvað það verður mikið, en það verður áreiðanlega hækkað verulega á þessum vetri, og þar fram eftir götunum. Ég tel þetta því mjög vafasamt. Er ég þó engan veginn að draga úr þörf Umferðarráðs fyrir meira fé, en álít, að það hefði verið eðlilegra, að fjvn. hefði metið þarfir þess og ætlað fé til þess af þeim 30 milljörðum, sem fjárlagafrv. nemur.



Herra forseti. Frv. það, sem hér ræðir um, kemur frá Nd., þar sem það var samþ. eins og það liggur fyrir þessari hv. d. Félmn. d. hefur fjallað um frv. Ég vil í örfáum orðum geta um efni þess. Eins og kunnugt er, fjalla skipulagslög frá 1964 um Skipulagsstjórn ríkisins og um verkefni þau, sem þessari stjórn er falið að inna af höndum. Í þessum lögum er m.a. ákveðinn sérstakur tekjustofn til að standa undir þeim kostnaði, sem leiðir af skipulagsstjórn. Það er svokallað skipulagsgjald, sem er 3% af brunabótamati nýbygginga. Árið 1972 námu þessi gjöld röskum 13 millj. kr. Skipulagsstjórn ríkisins hefur haft yfirumsjón með skipulagsmálum hvarvetna í landinu og unnið að skipulagi, eins og kostur hefur verið á hverjum stað og eins og mannafla þeirrar stofnunar hefur verið háttað hverju sinni. En einstök sveitarfélög hafa í vaxandi mæli sýnt hug sinn til þess, að skipulagsmál séu einnig unnin að einhverju leyti á vegum sveitarstjórna, og svo er um mörg sveitarfélög, að skipulagsvinna hefur verið á hendi þeirra, en undir yfirstjórn Skipulagsstjórnar ríkisins. Reykjavíkurborg sjálf hefur mjög með sitt skipulag að gera, en þó undir yfirumsjón Skipulagsstjórnar ríkisins. Það er fyrir löngu vitað, að Skipulagsstjórn ríkisins hefur engan veginn haft á að skipa þeim mannafla, sem nauðsynlegur er til þessara verka. Skipulagsskyldir staðir eru orðnir fjöldamargir víðs vegar um land, og þeim fjölgar stöðugt, svo sem eðlilegt má kalla. Þær auknu kröfur, sem eru gerðar á hendur sveitarfélögum og Skipulagsstj. ríkisins um vinnu í þessu efni, gera að sjálfsögðu ráð fyrir því og krefjast þess, að auknar séu þær tekjur, sem renna skulu til þessara mála, og er fyrir löngu vitað, að Skipulagsstjórn ríkisins hefur haft alveg sérstakan áhuga á að hafa sem mest samstarf við sveitarstjórnir að þessu leyti og vill ætla þeim mikið svigrúm að störfum í þessari grein. Það frv., sem hér er á ferðinni, gerir ráð fyrir því, að auknar verði tekjur til skipulagsmála, þannig að ríkissjóður greiði a.m.k. sem nemur helmingi skipulagsgjalda innheimtra á árinu og það renni beint til þessara mála. Í Nd. virðist enginn ágreiningur hafa ríkt um þetta mál. og eins var í félmn. þessarar hv. d. Hún hefur shlj. samþykkt að mæla með framgangi frv., þó með einni breytingu, þ.e. að í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir, að lögin öðlist gildi 1. jan. 1974, en af skiljanlegum ástæðum þarf hér breytingar við, og hana gerir n. í sínu nál., að orðalag 2. gr. verði: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“



Herra forseti. Á síðasta þingi flutti ég frv. um sama efni. Það varð ekki útrætt þá, en í meðferð sjútvn. bárust fjórar umsagnir um það frv. Þær voru frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Framkvæmdastofnun ríkisins, sjútvrn, og Útvegsbanka Íslands. Allar þessar umsagnir nema umsögn Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna voru jákvæðar. Er í þeim öllum talið eðlilegt og jafnvel nauðsynlegt að samræma byggingu vinnslustöðva á sviði sjávarútvegs, þ.e.a.s. á þeim sviðum, þar sem aflatakmarkanir eru ráðandi. Ég hef skoðað þessar umsagnir og gert á því frv., sem ég hef nú lagt fram, nokkrar breytingar í samræmi við þær. Mun ég koma að þeim hér á eftir. Ég flutti að sjálfsögðu framsögu fyrir frv. þessu eða mjög svipuðu frv. á síðasta þingi og ætla því ekki að hafa um það mörg orð. Þó vil ég aðeins draga fram örfá dæmi, sem sýna nauðsyn samræmingar, ekki síst vegna þeirra aðila, sem leggja í að reisa dýrar vinnslustöðvar á sviði sjávarútvegs, sem svo eiga e.t.v. aðeins skamman tíma rekstrargrundvöll. og sömuleiðis og ekki síður vil ég vekja athygli á þeirri nauðsyn, sem slíkt er þeim byggðarlögum, sem byggja e.t.v. að meira eða mínna leyti á þeim veiðum og þeirri vinnslu, sem um er að ræða í einstökum tilfellum. Ég hygg, að ég skýri mál mitt best með því að nefna dæmi frá Húnaflóasvæðinu. Þar er, eins og hv. þm. vita, rækjuvinnsla töluverð, hefur þróast þar á undanförnum 10 árum. Strandamenn riðu þar á vaðið, eftir að þorskveiði brást á Húnaflóasvæðinu, og má segja, að rækjuvinnsla hafi beinlínis haldið við byggð á Hólmavík og Drangsnesi og þá að sjálfsögðu á langtum stærra svæði þau 10 ár, sem síðan eru liðin. Aðrir hafa sótt í þessa rækjuvinnslu, eins og vel er skiljanlegt. Er nú komin upp vinnsluvél á Skagaströnd og önnur á Hvammstanga. Samkv. nýlegum upplýsingum er framleiðslugeta þeirra véla og vinnslustöðva nú samtals 4215 tonn á ári. Hins vegar hafa fiskifræðingar ekki talið öruggt að leyfa veiði nema á 1700 tonnum á vertíðinni 1972–1973 og sama magni á þeirri vertíð, sem nú stendur yfir. Þetta er aðeins 41.2% af framleiðslugetu þessara vinnslustöðva. Nú hefur frést, m.a. birst í fjölmiðlum, að til standi að setja upp jafnvel tvær stórvirkar vinnsluvélar á Blönduósi. Ég held, að menn geti verið sammála um, að þá muni keyra um þverbak. Framleiðslugetan verður þá orðin margfalt meiri en það rækjumagn, sem fiskifræðingar telja öruggt, að veiða megi. Því lagði ég fram fsp. til hæstv. sjútvrh. um þetta mál fyrir nokkrum dögum. Þar komu fram ýmsar athyglisverðar upplýsingar. Hæstv. ráðh. lýsti því, að hann væri sammála um., að þarna þyrfti að verða samræming á. Hann lagði hins vegar áherslu á, að ekki væri til lagaheimild, sem gerði sjútvrn. kleift að takmarka vinnslustöðvar, þótt það hefði samkv. lögum um botnvörpuveiðar heimild til að setja ýmis skilyrði með þeim undanþágum, sem rn. veitir samkv. 10. gr. þeirra laga til rækjuveiða. Ég skal viðurkenna, að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með þetta svar, og satt að segja hafði ég dregið að leggja þetta frv. fram að nýju, því að ég taldi mig hafa ástæðu til að ætla, að unnt væri að koma í veg fyrir óeðlilega fjölgun vinnslustöðva með þeim takmörkunum, sem sjútvrn. getur sett fyrir leyfum til rækjuleyfa. Mér hefur auðsýnilega skjátlast þar, og teldi ég því rétt að endurflytja frv. þetta án tafar. Í þeim umsögnum, sem ég minntist á áðan og jákvæðar eru, þ.e. þrjár af þeim fjórum, sem bárust, kemur fram, að menn eru nokkuð óákveðnir um það atriði, hvernig beri að takmarka byggingu vinnslustöðva, hvort það beri að gera með leyfum, eins og lagt er til, eða gegnum lánastofnanir. Nú er hins vegar ljóst, að lánastofnanir hafa ekki að öllu leyti vald á þessu. Sumar slíkar stöðvar eru reistar án þess, að leita þurfi eftir fjármagni til lánastofnana, og er þá ljóst, að ekki verður með því móti komið í veg fyrir, að þær verði reistar. Einnig kemur fram hjá þessum aðilum, að þarna þurfi að verða nokkur samræming á. Sömuleiðis er ljóst, að byggðasjónarmið þarf að taka til greina, og það verður að líkindum ekki vel gert í sambandi við stofnlánasjóði, sem starfa ekki samkv. þeim reglum, sem um það verða að gilda. Því er það meginbreyting, sem ég hef gert á því frv., sem ég flutti í fyrra, að ég geri nú ráð fyrir því, að þriggja manna n., sem sjútvrh. skipar, afgreiði umrædd leyfi. Ég geri ráð fyrir, að einn verði skipaður samkv. tilnefningu stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins, annar samkv. tilnefningu stjórnar Fiskveiðasjóðs Íslands, sá þriðji án tilnefningar. Mér virðist, að með þessu móti fái öll þau sjónarmíð aðgang að slíkri leyfisveitingu, sem nauðsynleg eru, þ.e.a.s. það fáist samræming milli þeirra fjármálastofnana, sem veita fjármagn til byggingar vinnslustöðva, þar komi inn byggðasjónarmið, sem fulltrúi Framkvæmdastofnunar ríkisins hlýtur að hafa mjög í huga, og þar komi loks inn sjónarmið sjútvrn., sem það hefur lagt til grundvallar leyfisveitingum til veiði á viðkomandi svæði. Þá hef ég einnig í þeim breytingum, sem ég hef gert, fylgt ábendingum sjútvrn. um heimild til þess að ákveða nánar um framkvæmd laganna með reglugerð, og er það fram tekið í 4. gr. frv. Ég vil geta þess hér, að sjútvrn. ræðir einnig í umsögn sinni um viðurlög við brotum. Að athuguðu máli þótti mér ekki nauðsynlegt að setja slíkt í frv. Rn. hefur þetta í hendi sér. T.d. getur það óumdeilanlega bundið leyfi til veiða því skilyrði, að afla verði ekki landað við vinnslustöðvar, sem starfandi eru án leyfis, þannig að mér sýnist, að slíkt þurfi ekki að óttast. Eins og ég hef sagt áður, hef ég fyrr mælt fyrir þessu frv. og vil stytta mál mitt. Ég vil taka fram, að það er aldrei eftirsóknarvert að þurfa að binda framtak manna leyfum. Því hefur þó ekki orðið komist hjá, m.a. vegna þess, að sá afli, sem fiskimiðin gefa okkur, er takmarkaður. Við höfum samþ. hér, allir hv. þm., að svo þurfi að verða um ýmsar veiðar, eins og t.d. rækju, humar eða annan skelfisk o.s.frv. Mér sýnist því, að skrefið sé þar í raun og veru stigið. Þessar veiðar eru takmarkaðar og því jafnframt eðlilegt í þessu tilfelli, að bygging vinnslustöðva sé samræmd þeim leyfum, sem veitt eru til afla. Ég vil loks leggja áherslu á, að þessar veiðar flestar eru ákaflega mikilvægar viðkomandi byggðum, eins og í því dæmi, sem ég hef hér sérstaklega nefnt, á Húnaflóasvæðinu. Má segja, að heil byggðarlög byggist að meira eða mínna leyti á þessum veiðum. Því er alls ekki þolandi, að utanaðkomandi aðilar, e.t.v. án nokkurra hagkvæmnistengsla við byggðarlögin sem slík, fari þar inn og valdi á þeim náttúruauðæfum, sem hér er um að ræða, miklu tjóni og ómetanlegu tjóni fyrir byggðarlög á þessu svæði. Mér sýnist, að allt öðru máli gegni um það, þótt byggðarlög á slíku svæði, sem eru í erfiðleikum, sæki um leyfi til að reisa vinnslustöð. Þá koma byggðasjónarmiðin þar inn í, og þá þarf að meta það, hvort réttmætt sé að skipta þeim afla, sem til skipta er, með tilliti til slíkra þarfa og byggðasjónarmiða. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Því ber ekki að neita, að þar sem aflamagn er takmarkað og fjöldi báta við veiðar kannske einnig takmarkaður, þá er ekki óeðlilegt, þó að það geti vafist fyrir mönnum, hvort eðlilegt sé, að upp rísi fleiri fiskvinnslustöðvar en þær, sem geta aðeins annað þeim afla, sem á land kemur. Hins vegar finnst mér vera algert neyðarúrræði að sjútvrn. eigi að ráða því, hvar fiskvinnslustöðvar eru settar niður á landinu. Og ég held, að þegar við lítum á rækjuna og annan skelfisk, þar sem sífellt er verið að finna ný mið og þar sem við vonum, að stutt sé í að afla rækju á djúpmiðum, þá sé varla ástæða til þess að vera að setja sérstök lög um þessi atriði. Mér finnst nú, þar sem meginuppistaðan í ræðu hv. 1. flm. var Húnaflóasvæðið, að það sé ekki aðgengileg byggðastefna að útiloka eitt byggðarlag af fimm frá að geta hagnýtt sér þennan mikilvæga atvinnuveg. Mér sýnist, að Blönduós sé eina byggðarlagið við Húnaflóa, sem eftir er, og það sé ekki eðlilegt, að það sé útilokað. Hitt sé jafneðlilegt, að höfð sé hönd í bagga með, hvaða aðilar séu þar að verki, og ég held, að það sé heimamanna að ráða þar um, en ekki rn. Ég veit, að rækjuvinnsla er mjög þýðingarmikill atvinnuvegur víða úti um landið og þá ekki síst þar, sem hv. flm. nefndi. En mér finnst það ekki vera eðlilegt að útiloka eitt byggðarlag frá því að hagnýta sér þennan aðgengilega atvinnuveg og verði að leita annarra ráða en slíkra til þess að koma í veg fyrir, að vinnslustöðvarnar geti ekki haft nægileg verkefni.



Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað verða meðflm. að frv. því, sem hér um ræðir, og hefði sennilega gerst meðflm. að því, ef svo hefði ekki staðið á, að nokkurn veginn var augljóst, að ég yrði ekki staddur á þingi við atkvgr. um frv., og gafst ekki tóm til að ræða það við hv. þan. Helga F. Seljan, sem ég kem hér í staðinn fyrir. Enda þótt kveikjan í þetta frv. sé vandamál þeirra í rækjuútgerðinni við Húnaflóa, hefur það almennt grundvallargildi í því, sem lýtur að byggðastefnu og skynsamlegri hagnýtingu fiskimiða. Ég er í sjálfu sér ekki hissa á því, þótt hv. þm. Oddur Ólafsson mælti heldur gegn þessu frv., hagsmunir umbjóðenda hans hafa um langt árabil verið þess háttar, þeim hefur, m.a. vegna offjölgunar fiskvinnslustöðva hér við Faxaflóa, verið nauðsynlegt að sækja mjög mikið hráefni á mið, sem eðlilegt væri, að nytjuð væru frá hinum næstu byggðarlögum. Ég er þeirrar skoðunar, að umfram allt beri að stefna að því, að þeir sjómenn og útvegsmenn hafi forgangsrétt til miða, þar sem hægt er að sækja að morgni og koma að á kvöldi, þar sem sjómennirnir geta haldið áfram að gegna eðlilegu félagslegu hlutverki í byggðarlögum sínum. Það er vafalítið, að ein meginástæðan fyrir því, hvílík gróska hefur hlaupið í byggðarlögin við Faxaflóa, er sú, að fólk, sem stundaði og sótti vetrarvertíð á svæðinu við Faxaflóa, settist hér að, sjómenn að austan og vestan, réðu sig síðan á stækkandi skip, sem höfðu bolmagn til þess að sækja fiskinn að sumrinu til, utan vetrarvertíðar, á miðin, sem þeir höfðu áður sótt á heiman frá sér fyrir austan og vestan. Fiskurinn var síðan fluttur á þetta svæði og verkaður hér. Ein rækjuverkunarstöð, sem ofaukið væri við Húnaflóa, kynni að leiða til þess, að bátar sæktu til bennar rækju á mið utan Húnaflóasvæðisins. Það fer ekki á milli mála, að tilvera fiskiðjuvera, stundum óhentugra og of margra fiskiðjuvera, hefur haft raunveruleg áhrif á ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til verndunar fiskstofna. Okkur er það í fersku minni, þegar opnað var fyrir dragnót hér í Faxaflóa vegna frystihúsa, - ekki vegna fólks, sem hafði atvinnu af því að verka fisk, ekki vegna sjómanna, sem veiddu fisk, heldur vegna frystihúsa sem voru illa stödd vegna skorts á bráefni. Ég tel alveg vafalaust, að nauðsynlegt sé að hafa nokkurn hemil á því, með hvaða hætti fiskiðjuverum, hvort heldur það eru rækjuverkunarstöðvar eða önnur fiskiðjuver, er komið upp, og draga með þeim hætti verulega úr hættunni á því, að þörf fiskiðjuvera, sem sett eru niður af kjánaskap, ráði því, með hvaða hætti fiskstofnarnir á hinum ýmsu miðum verða nytjaðir.



Herra forseti. Aðeins örstutt leiðrétting á misskilningi, sem mér þótti koma fram hjá hv. 3. þm. Reykn. Ég geri ekki ráð fyrir því í frv., að sjútvrn. ákveði þetta. Það er breyting frá því, sem áður var, vegna þeirra ábendinga, sem komu, einmitt þess efnis, að þarna þyrftu byggðasjónarmið og lánasjónarmið að komast að. Þetta vildi ég undirstrika. Það er þess vegna, sem ég geri ráð fyrir þriggja manna n. í þeirri von, að þarna komist þessi sjónarmið öll að. Í öðru lagi vil ég leggja ríka áherslu á, að það er alls ekki hugmynd mín að útiloka eitt byggðarlag af fimm, eins og hv. þm. tók fram. Ég lagði áherslu á, að mér sýnist, að ef önnur byggðarlög þyrftu af eigin byggðarástæðum á vinnslustöð að halda, væri að mínu viti þeirri n., sem þarna á um að fjalla, skylt að skoða slíkt. Hinu get ég alls ekki leynt, að vitanlega er þörf byggðarlaganna mjög misjöfn, og staðreyndin er sú, að sem betur fer hefur atvinnulíf á Blönduósi byggst upp á öðrum grunni. Þar hefur skapast töluverður iðnaður, og þar er landbúnaður mjög ríkur í kring, og ég hef engan hitt, sem telur þar mikla þörf slíkrar vinnslustöðvar. En út af fyrir sig er það algert aukaatriði. Ef svo skyldi reynast, að þarna þyrfti að koma upp vinnslustöð, ætti að sjálfsögðu að athuga það. Hins vegar vil ég leggja áherslu á, að það er að mínu viti ekki eðlilegt, að aðkomumenn flytji vélar á slíkan stað og kippi e.t.v. grundvellinum undan lífsafkomu hinna fjölmörgu byggða í kring, ekki aðeins á Ströndunum, heldur Skagaströnd og víðar, þannig að ég tel. að það þurfi að skoða hvert einstakt tilfelli.



Herra forseti. Á þskj. 362 flyt ég ásamt hv. þm. Stefáni Jónssyni frv. til l. um breyt. á l. nr. 93 frá 1971, um Framkvæmdastofnun ríkisins. Ég vil taka það fram í upphafi, að frv. þetta er flutt á vegum mþn. í byggðamálum. Mþn. þessi var kjörin á síðasta þingi samkv. þál., sem samþ. var 18. apríl s.l. Í n. eiga sæti auk mín og hv. þm. Stefáns Jónssonar, sem situr þar í forföllum Helga F. Seljans, hv. þingmenn Lárus Jónsson, Matthías Bjarnason, Ingvar Gíslason, Karvel Pálmason og Pétur Pétursson. Í þál. þeirri, sem til grundvallar liggur kjöri þessarar n., er gert ráð fyrir því, að n. marki almenna stefnu í byggðamálum, og eru þar settar fram allitarlegar ábendingar um það starf. En í till. er jafnframt tekið fram, að n. skuli þegar á þessu þingi leggja fram þær till. til breytinga, sem hún telur, að brýnastar séu vegna byggðamála. Fljótlega, líklega í lok næstu viku, verður lögð fram skýrsla þessarar n. hér á hv. þingi, eins og þál. gerir ráð fyrir, og skal ég ekki fjölyrða um það starf. Ég vil þó geta þess, að n. hefur unnið grundvallarverk að mótun almennrar stefnu í byggðamálum. En eftir að þetta þing hófst, hefur hún fyrst og fremst lagt áherslu á að kanna einstök mál í samræmi við anda þál. Því sendi n. hæstv. forsrh, bréf 8. nóv. s.l. og gerði honum grein fyrir þeim málum, sem hún hafði þá ákveðið að beita sér fyrir. Í þeirri upptalningu voru fremst á blaði húsnæðismál dreifbýlisins. Nm. eru allir á einu máli um það, að íbúðaskortur sé víða í dreifbýlinu versti þrándur í götu eðlilegrar byggðaþróunar. Í raun og veru er óþarft að nefna miklar tölur í þessu sambandi. Ég hygg, að allir þm., sem hafa einhver kynni af þessum málum dreifbýlisins, - og það hafa sem betur fer allflestir, - þekki þessa staðreynd. Víða er atvinnuástand mjög blómlegt og hefur eflst verulega, t.d. við komu skuttogara, byggingu og endurbætur á frystihúsum o.s.frv. Víða, þar sem svo er ástatt, og kannske víðast hefur orðið vart við vagandi fjölda yngri manna og kvenna, sem vilja setjast þar að, ekki aðeins fólk, sem á ættir sínar að rekja eða hefur búið í þessum byggðarlögum, heldur einnig ótrúlegur fjöldi aðkomufólks, sem hefur viljað freista gæfunnar á slíkum stöðum. E.t.v. kennir þar nokkurrar þreytu á þéttbýlinu og öllum þeim hraða, sem þar er. E.t.v. er þarna farið að bera á vilja fólksins til að sumu leyti einfaldara og betra lífs. En það hefur staðið mjög í vegi fyrir þessari ánægjulegu þróun, að íbúðarhúsnæði hefur ekki verið fáanlegt nema í örfáum tilfellum. Að vísu er það svo, að á þessum stöðum mörgum hefur fækkað. Þá spyrja menn: Er þá ekki íbúðarhúsnæði til? En því er til að svara, að það íbúðarhúsnæði, sem til er og aflögu er, er yfirleitt orðið ákaflega úr sér gengið og fullnægir hvergi nærri nútímakröfum um hollustuhætti og heilbrigði í íbúðarmálum eða þeim eðlilegu kröfum, lágmarkskröfum, sem ungt fólk hlýtur að setja. Í grg. með þessu frv., sem er allítarleg, eru reyndar birtar töflur, sem gefa að mínu viti ágætlega til kynna, hvernig þróun þessara mála hefur verið upp á síðkastið. Í töflu í er birtur heildarfjöldi fullgerðra íhúða í kauptúnum og kaupstöðum allt frá 1960 til 1972, og er það samkvæmt upplýsingum frá Framkvæmdastofnun ríkisins. Þarna kemur fram, að hundraðshluti íbúða, sem fullgerðar hafa verið, þegar honum er skipt á landshluta, nær hvergi hundraðshluta íbúa viðkomandi landshluta nema á Reykjanessvæðinu og í Reykjavík. Á Reykjanessvæðinu hafa á þessum 10 árum verið fullgerðar 25.5% allra íbúða í kauptúnum og kaupstöðum og á Reykjavíkursvæðinu 48.3%, en íbúafjöldi þessara svæða var á Reykjanesi í des. 1972 19.4% og í Reykjavík 39.9%. Má öllum jafnframt vera ljóst, að þetta hlutfall hefur verið enn lakara á fyrri árum þessa tímabils þegar fólksfjöldi var hér nokkru minni tiltölulega. Í öllum öðrum landshlutum eru fullgerðar langtum færri íbúðir en íbúafjöldi gefur til kynna. Í töflu II hef ég jafnframt sett fram heildarútlán Húsnæðismálastofnunar ríkisins frá árinu 1955 til 1972. Þar er sömu söguna að segja, þegar borið er saman við íbúafjölda. Í töflu III eru útlán Húsnæðismálastofnunar ríkisins á árunum 1970, 1971 og 1972 skipt á landshluta, og er niðurstaðan þar enn hin sama. Og loks í töflu IV, sem er e.t.v. einna fróðlegust í þessu sambandi, er útlán Húsnæðismálastofnunar ríkisins árið 1972 og lánsupphæð á hvern íbúa eftir landshlutum. Þar kemur í ljós, að í Reykjavík er lánsupphæð á hvern íbúa 5 618 kr., Kópavogi og Seltjarnarnesi 4447, á Reykjanessvæðinu 6914, en síðan fellur þetta niður, þ.e.a.s. á Vesturlandi 1 700, Vestfjörðum 1726 og kemst hæst í dreifbýlinu upp í 3 700 rúmlega á Norðurlandi eystra og á Suðurlandi. Þarna kemur fram ákaflega mikill mismunur. Ég hef einnig fengið yfirlit yfir lánveitingar 1973, þ.e.a.s. fyrri hluta lána til þeirra, sem höfðu gert fokhelt frá 1. jan. til 15. ágúst 1973. Því miður eru þær upplýsingar enn meir dreifbýlinu eða landsbyggðinni í óhag. Þar kemur fram, að til Reykjavíkur hafi farið 44.9% þess fjármagns, sem lánað hefur verið, í Reykjaneskjördæmi 40.89%, en fellur síðan niður, í Vesturlandskjördæmi 2.91%, Vestfjarðakjördæmi 1%, á Norðurlandi vestra 0.16%, Norðurlandi eystra 1.98%, í Austfjarðakjördæmi 2.77% og Suðurlandskjördæmi 5.39%. Ekki horfir því vænlega, ef leggja á þessar upplýsingar til grundvallar. Þetta mun þó, þegar á árið er litið í heild sinni, að öllum líkindum vera nokkru skárra. Það var því ekki undarlegt, að n., sem ber að láta byggðavandann sig skipta, kaus að leggja svo ríka áherslu á íbúðamálin í fyrstu atrennu. N, benti í bréfi sínu til hæstv. forsrh. á ýmis atriði, sem lagfæra þarf. Hún benti í fyrsta lagi á örvunarlán til almennra íbúðabygginga í dreifbýli, og mun ég fjalla um það nánar síðar, enda er frv. um þann þáttinn. Hún benti einnig á það, að lög um byggingu verkamannabústaða yrðu endurskoðuð þannig, að þau verði, ef ég má orða það svo, framkvæmanleg fyrir minni byggðir um landið. Nú er framkvæmdin þannig, að fjöldi íbúða er bundinn af framlagi viðkomandi sveitarfélags. Afleiðingin verður sú, að minni sveitarfélög eru e.t.v. 5, 6 eða 7 ár að safna sér fyrir byggingu þriggja, fjögurra eða fimm verkamannabústaða. N. telur, að framlag hins opinbera eigi að vera hærri hluti en nú er og framlag sveitarfélagsins að sama skapi mínni hluti, og n. telur jafnframt eðlilegt, að fjöldi verkamannabústaða verði ekki bundinn við framlag, heldur við þörf. Þá hefur einnig verið bent á það, að lög um byggingu íbúða til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis eru að ýmsu leyti og raunar að sama skapi og verkamannabústaðalögin erfið í framkvæmd fyrir dreifbýlið og beri að endurskoða það. Í fjórða lagi telur n. mjög mikilvægt, að byggingaáfangar verði stækkaðir á hinum smærri stöðum, t.d. með því að skipuleggja þá saman fyrir fleiri staði og reyna að koma þar við mestu hagkvæmni, sem ekki er unnt að koma við í þeim litlu áföngum, sem víða eru. Á þetta að sjálfsögðu fyrst og fremst við um byggingu verkamannabústaða og byggingu íbúða til útrýmingar heilsuspillandi húsnæði. Þá bendir n. í fimmta lagi á það, að verktaka beri að efla um landsbyggðina. Það er ljóst, að þar sem verktakar hafa eflst, t.d. á Akureyri, er ástand íhúðamála allt annað en áður var. Verktakar geta fremur komið við góðri tækni. Þeir hafa betri aðgang að lánastofnunum, sérstaklega bönkum, en einstaklingar og geta þannig fengið nokkra fjármögnun umfram það, sem einstaklingar yfirleitt ná í. Þetta má vitanlega gera í hinum ýmsu landshlutum. Það má veita verktökum sérstaka fyrirgreiðslu, styðja þá til þess að eignast góðan véla- og tækjakost og veita þeim fjármagn til rekstrar, þannig að þeir geti snúið sér að þessum málum af krafti. Þetta er einnig ákaflega mikilvægt víða, þar sem iðnaðarmenn eru bókstaflega ekki fáanlegir. Oft er það svo á smærri stöðum, að þegar byggingarmeistarinn er fenginn, þá er múrarinn farinn og svo öfugt. Þarna mætti koma við flokkum iðnaðarmanna á vegum slíkra verktaka. Að lokum benti n. á, að athuga bæri innflutning eða smíði innanlands á tilbúnum húsum í ríkara mæli en gert hefur verið. Það flýtir að sjálfsögðu mjög fyrir, bætir þannig úr þeim brýna húsnæðisskorti, sem víða er. Þessi þáttur er þegar í athugun á vegum Húsnæðismálastofnunar ríkisins og Rannsóknastofnunar byggingaiðnaðarins. Þessum till. var ágætlega tekið af hæstv. ráðh. Hæstv. félmrh., sem við ræddum ítarlega við um þessar till., tjáði sig í öllum meginatriðum hlynntan þeim, tók þeim vel, og að sjálfsögðu yrðu þær skoðaðar í sambandi við þá almennu endurskoðun á húsnæðismálalöggjöfinni, sem mun vera í undirbúningi. Aðeins um fyrstu till., þ.e.a.s. örvunarlán, gegndi nokkuð öðru máli. Að vísu hefur hún hlotið ágætan stuðning þeirra aðila, sem við befur verið rætt, en mönnum hefur þó sýnst, að ekki væri eðlilegt að fela húsnæðismálakerfinu að mismuna íbúum landsins, ef ég má kalla það svo, eftir búsetu. Í raun og veru lítum við svo á, að hér sé ekki um mismunun í þeim skilningi að ræða, heldur fremur uppbót fyrir ýmsa erfiðleika og ýmislegt, sem í vegi stendur fyrir eðlilegri íbúaþróun á viðkomandi landshlutum. Að athuguðu máli var talið rétt að fela þetta verkefni Byggðasjóði, sem að sjálfsögðu hefur það sem sitt frumhlutverk að veita íbúum dreifbýlisins viðbótarfjármagn til ýmiss konar framkvæmda. Því var ákveðið að milliþn. beitti sér sjálf fyrir flutningi þessa frv. um breyt. á I. um Framkvæmdastofnun ríkisins, þar sem gert er ráð fyrir því, að við Byggðasjóð starfi íbúðalánadeild, sem veiti lán til sérstakrar örvunar almennum íbúðabyggingum til viðbótar lánum úr byggingarsjóði Húsnæðismálastofnunar ríkisins. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að þessi lán verði afgreidd með öðrum lánum Húsnæðismálastofnunar, þau verði afgreidd í samræmi við ákvörðun stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins með tilliti til lánsupphæðar, skiptingar á landshluta o.s.frv. Þessu á ekki að fylgja neitt frekara umstang fyrir íbúðabyggjendur. Þeim yrðu boðin þessi lán með öðrum lánum Húsnæðismálastofnunar, með tilliti til þess svæðis, sem þeir byggja, og þyrfti þá ekki að leggja inn aðra umsókn, N. gerði sér vonir um, að unnt yrði að fá fjármagn til þessa þegar á fjárlögum ársins 1974, og ég get lýst vonbrigðum mínum og allra nm. með það, að slíkt tókst ekki. Eins og allir menn þekkja, eru margir um þann bita, sem þar er og reyndist svo við lok afgreiðslu, að ekki var talið fært á þessu stigi að veita fé í þessu skyni. Í þessu frv. er jafnframt gert ráð fyrir því að Framkvæmdastofnunin hafi heimild til lántöku allt að 100 millj. kr. á næstu árum hjá Framkvæmdasjóði Íslands til þessarar lánadeildar. Hitt er ljóst, að lánsfé deildarinnar verður ekki byggt upp, svo að vel sé, með því lánsfé, sem fáanlegt er á almennum markaði. Þarna verður að koma til fjárveiting hins opinbera, til þess að þessi lán geti orðið sambærileg við þau lán, sem húsnæðismálastjórnarkerfið almennt veitir. Það er því skoðun flm. og trú og n., sem þetta hefur undirbúið, að svo hljóti að verða á fjárlögum ársins 1975. Hins vegar þótti rétt, að frv. þetta yrði þegar að lögum, svo að á það mætti reyna, hvort unnt yrði að útvega fjármagn þegar á þessu ári til þeirra lána, sem hér um ræðir. Grg. með þessu frv. er allítarleg og ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um málið. Ég hygg, að öllum mönnum sé það ljóst, eins og ég sagði áðan, að þarna verður að gera sérstakt átak. Það er satt að segja í mörgum tilfellum heldur haldlítið og tilgangslítið að veita mikið fjármagn til kaupa á skuttogurum og alls konar atvinnuuppbyggingar í landshlutunum, ef ekki er sköpuð þar sú aðstaða fyrir fjölgun íbúa, sem verður að fylgja slíkri þróun. Þetta er einnig ljóst í sambandi við þær byggðaáætlanir, sem nú er unnið mjög að. Það er tilgangslítið að binda þær eingöngu við atvinnuuppbyggingu. Þær verða að um til hinna fjölmörgu þátta mannlegs lífs á viðkomandi stöðum. Hér er aðeins tekið á einum þeirra að vísu, en að mati milliþn. í byggðamálum þeim þættinum, sem einna mikilvægastur er nú. Það er von flm., að slík örvunarlán geti orðið til þess að rjúfa þann vítahring, sem hefur ríkt í íbúðamálum dreifbýlisins. Þar hefur víða ríkt viss tregða við fjárfestingu. Menn hafa talið fé sínu betur borgið á höfuðborgarsvæðinu og ekki að ástæðulausu og því haldið fremur að sér höndum við að festa það í íbúðabyggingum á hinum ýmsu smærri stöðum. Auk þess er það skoðun okkar, að venjulega fylgi meiri kostnaður íbúðabyggingum í dreifbýli. Ég gæti nefnt um það mörg dæmi, en ég læt nægja að vísa til þeirrar staðreyndar, að mjög verulegan hluta af byggingarefni þarf að flytja frá höfuðborgarsvæðinu, af honum þarf að greiða flutningskostnað, alls konar tafir valda miklum kostnaðarauka, iðnaðarmenn verður mjög oft að fá frá fjarlægum stöðum o.s.frv. Það er því von okkar, að þetta átak megi verða til verulegra úrbóta í íbúðamálum dreifbýlisins. Hitt vil ég leggja ríka áherslu á, að eflaust þarf fleira að koma til. svo að fullnægjandi sé. Ég vil svo að lokum mælast til, að í lok þessarar umr. verði málinu vísað til 2. umr. og félmn.