Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Karl Einarsson) : Hv. Nd. hefir enn breytt frv. þessu frá því, sem það var, þegar það fór hjeðan úr deild. Í framhaldsnefndarálitinu er þess getið, hverjar þessar breytingar sjeu. Þessar breytingar hv. Nd. eru í sjálfu sjer ekki stórvægilegar, en hún heldur þó fast við þær, og kemur það til af því, að þeir, sem þykjast hafa vit á, segja, að þeir hlutir, sem hjer voru feld nöfn á burt úr frv., standi aldrei á farmskrám með sínu sjerstaka nafni, og því sje ekki nauðsynlegt að telja þá upp. Þetta gildir þó ekki um alla þá hluti, sem hjer um ræðir. Það mun rjett vera, að steðjar, sleggjur, járnkarlar og ljáblöð, standi ekki með sínum sjerstöku nöfnum á farmskrám; aftur á móti er strigi og segldúkur oft tilfært þar með sinu rjetta nafni, og væri þá í sjálfu sjer sanngjarnast að færa þetta undir 2. lið 1. gr., En ekki undir 3. lið 1. gr.; undir 6. lið 1. gr. mundi það ekki verða talið. En nú hefi jeg fengið upplýsingar um, að undir nafninu segldúkur og í umbúðum með segldúk, sje oft flutt ýmislegt, sem að rjettu lagi megi teljast álnavara, svo sem boldang. Þegar svo er, verður minni ástæða til að skipa segldúk í flokk með vörum undir 2. lið 1. gr. Þá er að minnast á striganr. Það er sjálfsagt, að með honum verða taldar umbúðir um fisk, er þær koma hingað nýjar og óbrúkaðar í fyrsta sinn; en þá eru þær ljettar og tollurinn af þeim ekki mjög tilfinnanlegur, enda hefi jeg aldrei heyrt kaupmenn kvarta yfir því að borga toll af þessum fiskumbúðum, er þær koma í fyrsta sinn, eins og af öðrum striga. Alt öðru máli er að gegna upp það, þegar þær eru endursendar; þá eru þær orðnar alt að fjórfalt þyngri af salti og óhreinindum en þær voru nýjar, og væri þá ósanngjarnt að þurfa að borga af þeim sama toll sem af striga; en það kemur ekki til, því að þá teljast umbúðir þessar undir lausar umbúðir, og verður greiddur sami tollur af þeim og öðrum lausum umbúðum. Þá er þess að gæta, að ekki er allur strigi hafður í fiskumbúðir; sumt af honum er haft í fatafóður og til fleiri hluta. Þegar þetta alt er athugað, þá virðist ekki ástæða til að etja kappi við hv. Nd. um þetta atriði. Það getur verið, að spengur, gaddar og rær sje stundum talið með járnbrautarteinum á farmskrá; stundum er það þó talið sjer með sínum nöfnum á þeim, og langeðlilegast er það, að þetta væri talið með járnbrautarteinum, þegar það á annað borð er ætlað til járnbrautargjörðar. En af því að hjer mun varla um stórvægilegt að ræða í bráð, þá getur meiri hluti nefndarinnar felt sig við breytingu hv. Nd.; vill ekki gjöra hana að ágreiningi, og stofna málinu með því í tvísýnu. Niðurstaða mín verður sú, að jeg vil leyfa mjer að ráða hv. d. til að samþykkja frv. eins og það er nú. Breytingar hv. Nd. eru ekki svo verulegar, en hinsvegar talsverð rjettsbót að frv. frá vörutollslögunum 22. okt. 1912 og lögum nr. 22, 20. okt. 1913, t. d. að eftir því þarf ekki að borga toll af pappír, sem var óviðfeldið og sama sem að leggja toll á bókagjörð. Sömuleiðis eru tilbúin áburðarefni undanþegin vörutolli; enn fremur hey, og má það heita sjálfsagt, því að hey er flutt til mjög fárra staða á landinu frá útlöndum, nema í harðindum og heyskorti, og má þá síst íþyngja mönnum með tollum, þegar þeir eru að reyna að bjarga bústofni sínum. Líkt er að segja um beitusíldina, sem líka er undanþegin vörutolli í frv.; hún er ekki flutt nema til einstakra staða í landinu, helst til Austfjarða og Suðurlands, sjerstaklega til Vestmannaeyja; og það er ekki gjört nema því að eins, að ekki sje kostur á að ná í innlenda síld til beitu. Er það bæði ósanngjarnt og tilfinnanlegt að verða að borga þann háa toll, sem á hana legst. Hver kassi með síldinni í er að þyngd kringum 116 kg., en síldin sjálf í kassanum ekki nema 60 kg.; hitt er ís og trje. Það er harla ósanngjarnt að verða að borga 2 kr. 34 a. í toll af þessu, og það því fremur, sem það kemur niður á örfáum mönnum, og það einmitt mönnum í þeirri stjett, sem þyngst landssjóðsgjöld hvíla á, sjómönnunum. Steinlímspipur, leirpipur og sandur eru svo ódýrar vörur í samanburði við þunga þeirra, að vörutollurinn varð ærið hátt hundraðsgjald á þeim, og tilfinnanleg verðhækkun fyrir þá, sem þær þurftu að kaupa, og trúi jeg ekki öðru en að flestir muni telja það til bóta, að frv. ætlast til að þetta sje undanþegið vörutolli. Jeg gleymdi að taka það fram áðan, að jeg hefi fengið þær upplýsingar, að þótt segldúkur sje keyptur til seglagjörðar, þá er vörutollurinn á honum ekki nema um 2% af verði hans, og getur það engan veginn heitið mjög tilfinnanlegt, nje bakað sjávarútveginum verulegan hnekki. Jeg tek það upp aftur, að jeg ræð hv. d. til að samþykkja frv. eins og það liggur fyrir.



Jeg hefi ekki getað orðið samferða meðnefndarmönnum mínum í þessu máli. Jeg gjörði grein fyrir því við 2. umr. málsins, að jeg teldi það allvarhugavert að vera að breyta vörutollslögunum svona hvað eftir annað fram og aftur, þannig að gjaldið yrði eitt árið þetta, annað árið hitt á sömu vörutegundinni. Af striga var ákveðið 1912 að borga skyldi 3 kr. í vörutoll af hverjum 50 kg.; 1913 var gjaldið fært niður í 25 aura af 50 kg. og nú 1914 á aftur að hækka það upp í 3 krónur. Þegar frv. fór hjeðan úr deildinni til hv. Nd., þá var ekki þetta ósamræmi í frv. við það, sem áður hafði verið gjört; það höfðu einar tvær vörutegundir verið undanþegnar vörutolli, sem ekki voru það áður, en ekki nema harla lítið haggað flokkaskiftingunni eins og hún var gjörð í fyrra, og var það til að fullnægja rjettmætum rjettlætiskröfum. Það var ekki á móti því, þótt þetta væri gjört, því að með því var ekki haggað grundvelli laganna. Þessu hefir hv. Nd. að vísu haldið, en hún hefir tekið aftur niðurfærslur, sem veittar voru í fyrra ; þannig hefir hún feit burt úr 2. lið 1. gr. steðja, sleggjur, járnkarla, ljáblöð, striga, mottur, fiskinet, segl dúka, fastan vjelaáburð, spengur, rær og gadda til járnbrautargjörðar. Þetta hafði í fyrra verið fært úr 6. og 3, flokki í 2. flokk, en nú ætlast hv. Nd. til að því sje aftur kipt til baka. Það er altaf varúðarvert að veita undanþágur, en hálfu varúðarverðara er þó að kippa þeim að raunalausu til baka, þegar þær hafa einu sinni verið veittar. Auk þess gjörir þetta geysirugling í innheimtunni. Jeg hefi í ár innheimt lægri vörutollinn á þessum vörutegundum, en á nú á næsta ári að fara að innheimta aftur hærri tollinn. Í fyrra kom lækkunin mönnum á óvart; þá voru það gleðitíðindi, og gleðin drepur engan ; en nú verður þeim hækkun aftur, ef hún kemst á, óvænt óánægjutíðindi. Brtt. hv. Nd. eru þannig vagnar, að jeg tel ekki rjett að ganga að þeim, og jeg get ekki greitt atkv. með frv., ef þær fá framgang; rjettarbæturnar eru fremur litlar, en ósanngirnin mikil. Jeg skal að vísu játa, að það er sanngjarnt, að vörutollur sje ekki lagður á innflutt hey, því að það er varla flutt hingað til lands, svo nokkru nemi, nema í heyskorti í landinu sjálfu; sömuleiðis er það sjálfsagt og sanngjarnt, að þiggja beitusíld undan vörutolli; en hvorugt þetta er þó svo mikilvægt, að þess vegna sje ástæða til að fara að hringla í lögunum enn á ný og spilla þeim í öðrum greinum. Hv. frsm. (K. E.) hjelt að ekki mundi verða óánægja hjá kaupmönnum út af hækkun vörutolls á striganum. Jeg man þó svo langt, að megn ágreiningur varð um þetta og stórdeilur í fyrra í hv. Nd. og hætt við að svo geti farið enn. Þá var það drifið gegn, þrátt fyrir mikla mótspyrnu hv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), að hann var settur í 2. lið 1. gr. Og satt að segja er jeg mjög hræddur um að kaupmenn muni verða sáróánægðir með þá breytingu, sem nú á að gjöra aftur, ef hún kemst á og eigi kæmi mjer á óvart, þótt nýjar deilur verði um strigann á þingi 1915.



Það er ekki rjett, að barist væri um strigann sjálfan í fyrra; baráttan stóð þá um lausar umbúðir, og það verð jeg að segja, að það er misrjetti, að eiga að greiða sama vörutoll af þurrum striga og strigaumbúðum, votum af salti og fullum af óhreinindum. Um segldúkinn er það að segja, að það getur áreiðanlega verið ein góð aðferð til að svíkja toll á vefnaðarvörum, að hafa þær með honum í umbúðum, ef hann er látinn heyra undir 1 lið 1. gr. Enda er svo, að hann er stundum hafður í. pakka með öðrum vefnaðarvörum, án þess að í nokkrum sviksamlegum tilgangi sje gjört. Um þetta hefi jeg fengið upplýsingar síðan frv. var hjer síðast. Þegar svo er, þá er nauðsyn að fella hann burt úr öðrum flokki. Annar liður er nú orðinn miklu skýrari en hann var í lögunum 1913. Þá var t. d. að eins nefnt allskonar skepnufóður, og mátti þar í raun rjettri telja með rúg og annan kornmat, þegar það er ætlað skepnum; en nú er þetta sundurliðað svo vel, að ekki getur valdið misskilningi. Jeg álít að lög eins og þessi eigi að vera sem allra ótvíræðust, og eflaust má telja, að þau sjeu nú orðin skýrari en þau voru í fyrra. Það er annars ekkert tiltökumál, og ekki annað en við mátti búast, þó ekki í sje hægt að koma á fullskýrri og fullsanngjarnri flokkaskipun á einu eða tveimur árum; lögin eru altof margbrotin til þess. Það er fyrst, reynslan, sem fæst við notkun laganna, er kemur oss til fullnustu, hver sje heppilegust flokkaskifting á vörutegundunum.

Björn Þorláksson : Jeg stend upp vegna brtt. á þgskj 468. Hún fer í þá átt, að fjárveitingin til hælisins verði færð úr 20 þús. niður í 10 þús. krónur, og vil jeg nú skýra með fáeinum orðum, hvað vakti fyrir okkur flutnm. hennar. Jeg hefi kynt mjer skilríki þau, er hjer liggja fyrir þinginu, um fjárhag hælisins. Læknir hælisins skýrir svo frá, að hælið muni geta komist af með 10 þús. kr. fjárveitingu í ár og næsta ár. En nefndin í Nd. hefir komist að þeirri niðurstöðu, að ekki mundi minna nægja en 20 þús. kr., og mun óhætt að fullyrða, að nefndin hefir bygt þessa skoðun sína á upplýsingum, sem hún hefir fengið frá stjórn heilsuhælisins hjer í Reykjavík. Jeg get nú ekki skilið annað en að læknirinn hljóti að vita best um hag hælisins, og um það vona jeg að allir sjeu samdóma, að fjárveitingin eigi ekki að vera hærri, en ítrasta nauðsyn krefur. Þess mun tæpast langt að bíða, að landssjóður taki að sjer hælið, og ætti Alþingi að fara varlega í fjárveitingu til þess, þangað til þar að kemur. Jeg vil líka geta þess, að jeg hefi orðið þess var, að margir eru óánægðir með stjórn hælisins, og hefi jeg heyrt menn láta þá skoðun í ljós, að vel mætti stjórna hælinu svo, að það þarfnaðist ekki svo hárra styrkveitinga sem hingað til. Jeg ætla mjer ekki hjer að fara að setja út á stjórn hælisins, en vil þó nefna eitt dæmi þess, að því er ekki svo vel stjórnað sem skyldi. Mjer er sagt að töðufall sje nokkuð á Vífilsstöðum, en þó eru þar . engar kýr. Taðan er seld, en öll mjólk er keypt að. Þetta er fjártap; hælinu ætti að vera arður að því að halda kýr. Og í öðru lagi get jeg ekki annað skilið en að það sje notalegra, að minsta kosti er til sjúklinga kemur, að hafa mjólk á staðnum, heldur en að fá hana að, ef til vill misjafnlega góða. Jeg hefi heyrt menn minnast á fleira, sem ekki væri sem heppilegast í stjórn hælisins, en skal ekki fara frekar út í þá sálma hjer. - En það hygg jeg óhætt að fullyrða, að 10 þús. kr. fjárveiting mundi nægja. Jeg byggi það á orðum læknisins. En jeg vil líka benda á annað, sem gæti aukið tekjur hælisins. Meðgjöfin með sjúklingunum er óhæfilega lág. Að vísu eru margir þeirra styrks maklegir, en það er óhæfilegt, hvað efnamenn þurfa lítið að borga með sjer. Matvörur hljóta nú að stíga í verði um land alt, og því væri ástæða til þess að hækka meðgjöfina einmitt nú. Þó að vörur hækkuðu ekki í verði, væri samt ástæða til að hækka meðgjöfina, t. d. um 10%, og væri það þó ef til vill of stutt farið. Meðgjöfin með sjúklingum kemur nú 40 þús. krónum; 10% af þeirri upphæð eru 4 þús. krónur. Þetta ætti að geta hjálpað nokkuð. Að lokum vil jeg taka það fram, að jeg mun greiða atkv. á móti frv., ef brtt. mín verður feld.



Jeg get fallist á brtt. hv. 5. kgk. (B. Þ.), ef byggja má á þeirri upplýsingu hans, að hælið geti komist af með þá fjárhæð, sem þar er farið fram á. En hinu vil jeg mæla á móti, að það geti komið til nokkura mála, að hækka meðgjöfina, því að allur þorri sjúklinganna eru fátæklingar. Jeg þekki marga, sem hafa komist á sveitina, af því að þeir þurftu að fara á hælið. Jeg vildi að eins gjöra þessa athugasemd.



Jeg vil geta þess, að þegar jeg heyrði fyrst getið um þessa 20 þúsund króna fjárveitingu, þótti mjer hún of há, og bygðist sú skoðun mín á sömu rökum, sem háttv.5. kgk. (B. Þ.) hefir tilfært. En síðan hefi jeg athugað málið nánara og komist að þeirri niðurstöðu, að hjer tjái ekki að klípa af. Tilgangur þessa frumvarps er auðvitað sá; að unt verði að reka hælið framvegis. En einmitt ræða háttv. 5. kgk. (B. Þ.) sannfærði mig um, að 10 þús. kr., fjárveiting mundi verða of lág. Öll matvæli eru að hækka í verði, ,og þó að meðgjöfin yrði hækkuð, mundi hún aldrei aukast að sama skapi, sem vöruverðið hækkar. Jeg hygg því, að læknir heilsuhælisins mundi ekki nú telja 10 þúsund krónu fjárveitingu nægilega. - Jeg vil enn fremur leyfa mjer að benda háttv. 5. kgk. (B. Þ.) á, að heilsuhælisstjórnin hefir ekki haft ráð yfir Vífilsstaðatúni. fyr en í vor. - Jeg get ekki sjeð að það skifti miklu, hvort stjórninni er heimilað að veita hælinu meiri eða minni fjárstyrk, því að fyr eða síðar hlýtur að reka að því, að landssjóður taki við hælinu, og þá auðvitað um leið við. kaupstaðarskuldum þess. Í frumvarpinu er heimiluð alt að 20 þús. kr. fjárveiting, en auðvitað hvergi sagt að svo mikið skuli nota. - Ef nú hælinu verður ekki veitt nægilegt fje, þá verður annaðhvort, að því verður að loka og mun öllum þykja það illa farið, eða þá, að þeir menn, sem eru í stjórn hælisins, verða á ný að taka ásig stórábyrgðir fyrir hælið. Þeir munu þó enn þá standa í 9 þús. kr. ábyrgð fyrir það, og væri hróplegt ranglæti, ef nú ætti að hlaða meira á þá, enda veit jeg ekki, hvort þeir tækju það í mál.

Steingrímur Jónsson : Jeg er með brtt, á þskj. 468, ekki af því að jeg haldi, að heilsuhælið sje ekki fjárþurfa, heldur vegna hins, að jeg vil sýna stjórn hælisins, að það tjáir ekki að kasta allri sinni áhyggju upp á landssjóð. Hælið er orðið hrein og bein líknarstofnun, ekki einungis fyrir fátæklinga, heldur einnig fyrir efnamenn. Engin sjúkrahúshola úti um landið er eins ódýr og Vífilsstaðahælið. Ráðið er auðvitað ekki að ofþyngja fátæklingum, en hitt er með öllu óhæfilegt, að láta efnamenn liggja á hælinu sem þurfalinga landssjóðs. Við þá þarf að hækka meðgjöfina, og svo þarf að mynda sjóði um land alt, til þess að útvega fátæklingum frípláss, hálft frípláss o. s. frv. Stjórn hælisins hefði fyrir löngu átt að beina starfsemi sinni í þá átt. Það væri hart, ef landssjóður ætti að taka að sér hælið með þeirri kvöð, að það ætti að vera líknarstofnun fyrir efnamenn. Mjer dettur ekki í hug, að sjúklingurinn eigi að öllu leyti að borga leguna en mjer fyndist sanngjarnt, að þeir efnaminni borguðu kr. 1,75 kr. 2,00 á dag og efnamenn talsvert meira. En að landssjóður ausi alt af fje í hælið, getur, að jeg hygg, beinlínis hindrað þá þörfu framför, að sjúkrasjóðir myndist hjer á landi.



Jeg þarf ekki mörgu að svara hv. 3. kgk. (Stgr. J.). Hann sagði, að stjórn hælisins ætti ekki að kasta allri sinni áhyggju á landssjóð. En það er víst engin hætta á því; stjórnin stendur sjálf í stórum ábyrgðum fyrir hælið, og þegar svo er í pottinn búið, er óþarfi að sveigja því að mönnum, að þeir varpi af sjer áhyggjunum á aðra. Heilsuhælisstjórnin hefir áreiðanlega nógar áhyggjur eftir, þó styrkurinn til hælisins væri alt að 20 þús. Þá sagði hv. þm. að engin sjúkrahúshola á landinu væri eins ódýr eins og heilsuhælið. Þetta er alveg rangt; á sjúkrahúsinu í Hólmavík þurfa sjúklingarnir í. d. ekki að borga meira en kr. 1,15 á dag. Það verða menn og að gjöra sjer ljóst, að ef hækka á meðlagið með efnamönnum, þá verður líka að útvega þeim aukin hlunnindi. En mergurinn málsins er, að sem flestir sjúklingar sæki hælið, og þessvegna má ekki íþyngja fátæklingum. Það væri auðvitað ágætt, ef hægt væri að koma upp sjúkrasjóðum, en tilraunir í þá átt, hafa gengið heldur örðugt.

Steingr. Jónsson : Það getur verið rjett, að ekki sje tekin nema 1 kr. og 15 aur. á dag fyrir sjálfa leguna á sjúkrahúsinu í Hólmavík, en þar á ofan bætist svo borgun fyrir læknishjálp, 50 aur. á dag, og ennfremur þóknun fyrir vökunætur o. s. frv. Það bætist við borgunina til sjálfs sjúkrahússins, og hygg jeg að það sje oft nær 1 kr. en 50 aur. á dag.



Jeg get ekki viðurkent, að það sje rjett, að læknishjálp sje ætið borguð með 50 aurum á dag; venjulega er ekki tekið nema 2 kr. fyrir vikuna, ef ekki er um sjerstakar aðgjörðir eða skiftingar að ræða. Það er hv. 6 kgk. (G. B.) kunnugt, því hann hefir samið við flesta lækna um þá borgun, þegar í hlut eiga þurfalingar. Á Vífilsstöðum er vist líka aukaborgun, ef sjerstakar vökukonur eru hafðar, svo sá samanburður hv. 3. kgk. (Stgr. J.) er alveg rangur.

Björn Þorláksson Hv. þm. Strand. (M. P.) leiðrjetti það, sem jeg sagði um að engar kýr hefðu verið hafðar á hælinu. Jeg sagði að eins, að jeg hefði heyrt þetta, en fullyrti það ekki. Hann sagði að hælið hefði ekki umráð yfir neinu túni. Það getur vel verið rjett, en þá sýnist mjer að stjórn hælisins hefði upphaflega átt að reyna að ná yfirráðum yfir einhverju túni. Þetta virðist bera vott um að hælinu muni ekki hafa verið stjórnað sem best eða með sjerlegri fyrirhyggju. Sami hv. þm, skildi tillögu mína um að meðgjöf með sjúklingum yrði hækkuð um l0%, á þann hátt, að hún væri að eins gjörð með tilliti til þess, sem fæðið er nú dýrara vegna ófriðarins, en jeg átti við, að það yrði hækkað til frambúðar, án tillits til þess kostnaðar, sem leiðir af þeirri verðhækkun, sem nú er á nauðsynjavörum, en með tilliti til þeirrar verðhækkunar þyrfti aukahækkun á meðgjöfinni um stund. Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) vakti athygli manna á því, að ef meðgjöf með sjúklingum yrði hærri, þá yrði það til þess að sjúklingarnir færu á sveitina. Jeg get ekki sjeð neitt hættulegt við það; mjer finst það sönnu nær að sveitirnar kosti sjúklingana heldur en landssjóður. Jeg kann illa við þá stefnu hjer í þinginu, að láta allan kostnað við hvaða fyrirtæki sem er, bitna á landssjóði. Það verður ekki með sönnu sagt, að landssjóður hafi verið nískur á fjárframlögum sínum til hælisins. Síðasta þing veitti hælinu 28. þús. kr. styrk fyrra árið og 25 þús. kr. styrk seinna árið, og ef þær 10 þús. kr. verða samþyktar, sem hjer er gjört ráð fyrir, þá verða það samtals 63 þús. kr. á fjárhagstímabilinu, og það sýnist mjer vera vel sæmilegt. Jeg vil minna á, að það er ekki sala sem fram fer á Vífilsstöðum ; það er gjöf, þegar miðað er við það, hvað kostar að vera á samskonar hælum ytra; og það er landssjóður sem gefur. En maður getur ekki ætlast til að landssjóður einn gefi; það verða fleiri að gefa en hann. Á undanfarandi árum hafa einstakir menn gefið talsvert til heilsuhælisins, en þetta hefir mjög minkað og jeg er hræddur um og geng jafnvel að því vísu, að gjafir einstakra manna til hælisins hætti alveg, ef 20 þús. kr. eru nú veittar úr landssjóði.



Mjer er þetta mál svo skylt, að mjer þykir það leitt að verða að blanda mjer í talið, en get þó ekki orða bundist. Það er verið að stinga upp á því að hækka meðgjöfina, og menn eru að segja, að það sjeu svo margir efnamenn hjer á landi. Þar til er því að svara, að flestir, sem á hælið koma, eru efnalausir menn. Þeir efnuðu eru svo fáir, að hækkunin á meðgjöfinni yrði aðallega að lenda á þeim efnalitlu, ef það ætti að geta orðið til nokkurs verulegs tekjuauka fyrir hælið. Þar að auki er ekki hægt að skylda neinn til að taka einbýlisstofu fyrir háu meðgjöfina. En það þykir hvergi rjettlátt, að láta sjúklinga í sambýlisstofum borga misjafnt, suma 1/3 eða helmingi meira en aðra fyrir alveg sama viðurgjörning. Og það geta menn vafalaust skilið, að það er líka bæði erfitt verk og óvinsælt, að meta efnahag manna. og eiga að jafna meðgjöfinni niður á sjúklingana eins og útsvari. Jeg heyri menn segja, að meðgjöfin sje yfirleitt of lág; hún sje lægri en á öðrum sjúkrahúsum hjer á landinu. Þetta errjett, ef allur kostnaður er talinn, þá er hann sumstaðar miklu meiri en á hælinu,. einkum af því að í öllum almennum sjúkrahúsum verða sjúklingarnir að borgalækni sjer í lagi. Jeg þekki þetta manna best. Jeg hefi sjálfur komið skipulagi á. reikninga sjúkrahúsanna og þar á meðal læknisreikningana, og jeg get sagt það með fullri vissu, að þeirra reikningar eru ekki ósanngjarnir. En líti maður á meðallegutímann á hælinu og öðrum sjúkrahúsum, þá kemur það í ljós að meðallengd legutímans á hælinu er miklu lengri en annarsstaðar; ekki skemri en missiri, svo að sjúklingar verða oft að borga 5–600 kr. í alt, og þó það sje ekki meira en 300 eða 400 kr., þá vil jeg leyfa mjer að spyrja: Er alþýða manna hjer á landi svo efnuð, að það sje ekki þungur skattur fyrir hvern almúgamann, að verða að greiða, þó ekki sje meira en 200 kr., hvað þá 4–500 kr. á einu ári sjer til heilsubótar og missa jafnframt af atvinnu sinni, ef nokkur er? Og er þá ekki athugavert að hækka meðlagið frá því, sem það er nú? Háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) færði það máli sínu til stuðnings, að þetta, að hafa meðgjöfina svona lága, væri til þess að draga úr áhuga manna til þess að stofna sjúkrasamlög. Þegar jeg heyri annan eins sleggjudóm og þenna, þá dettur mjer í hug málshátturinn, „að þeir inna mest af Ólafi kóngi, sem aldrei fengu hann sjeð nje heyrt“. En vilji hv. 3. kgk. (Stgr. J.) standa fyrir sleggjunni, þá er hún til reiðu; hún er í reikningum Sjúkrasamlags Reykjavíkur, og hún er svo þung, að verði hv. 3. kgk. (Stgr. J.) fyrir högginu, þá stendur hann ekki upp aftur. Því að það, sem einmitt hindrar mest stofnun sjúkrasamlaga, er nú þetta, að það er svo dýrt fyrir þau að kosta sjúklinga á sjúkrahúsum. Við sjáum mjög illa fyrir okkar sjúku meðbræðrum. Annarsstaðar leggur ríkissjóður svo mikið til sjúkrasamlaga, að þeim er ekki ofviða að láta sjúklinga sína á sjúkrahús. Í Danmörku þurfa sjúkrasamlögin ekki að borga nema 80 aura á dag með sjúklingum sínum á sjúkrahúsum. Hv. 5. kgk. (B. Þ.) sagði, að það gjörði ekki til, þó menn færu á sveitina um leið og menn færu á sjúkrahúsin. En ef það er ekki brjóstumkennanlegt, að menn fari á sveitina, þá er mjer öllum lokið. Þá geta menn hækkað meðgjöfina á Vífilsstöðum, svo að landssjóður þurfi ekkert að borga. En mundi það ekki fara svo í fyrstu, að margur sjúklingur kysi fremur gröfina en sveitina. En kann ske mönnum standi það líka á sama. Jeg skal ekki tala um stjórn heilsuhælisfjelagsins; en þar sem hv. 5. kgk. (B. Þ.) ljet það í ljós, að læknirinn á Vífilsstöðum mundi vita það best, hve mikla peninga hælið þyrfti, þá lítur helst út fyrir að þm. viti ekki einu sinni það, að læknirinn er ekki gjaldkeri hælisins. Gjaldkeri Heilsuhælisfjelagsins er Sighvatur Bjarnason bankastjóri, og hann og 2 menn aðrir vita, að ef sú fjárhæð, sem farið er fram á, er færð niður í 10. þús. kr., þá verða þeir að borga það sem á vantar. En menn líta ef til vill svo á, að það gjöri heldur ekki neitt til.

Björn Þorláksson Háttv.6 kgk. (G.B.) furðaði sig mikið á að jeg hefði sagt, að það gjörði ekki til, þótt sjúklingarnir færu á sveitina. En það, sem jeg meinti, var það, að sveitin, en ekki landssjóður, ætti að borga fyrir sjúklingana. Landsjóður á ekki að vera fátækrasjóður, eins og hann er að verða, ef sú stefna fær að ráða, sem nú er farið að brydda á. En slík stefna er óhafandi. Jeg kannast við, að það er satt, sem sagt var, að mönnum væri ógeðfelt, að fara á sveitina. Það er rjett. Jeg hefi vitað það eins vel sem hver annar. Og jeg bar einu sinni fram hjer á þingi tillögu um það, að sá styrkur, sem mönnum væri veittur til að leita sjer læknishjálpar á sjúkrahælum, skyldi ekki talinn fátækrastyrkur. En þessi tillaga mín fjekk ekki framgang. Jeg held að jeg hafi því ekki verið ónærgætnari við tilfinningar manna í þessu efni heldur en aðrir. Háttv. 6. kgk. (G. B.) sagði að afleiðingarnar af því, að þingið veitti hælinu að eins 10 þús. kr. styrk, væru þær, að stjórn hælisins yrði að borga það, sem á vantaði, úr sínum eigin vasa. En ef svo er, ætli það sje þá ekki af því að stjórninni hafi ekki farið starf sitt sem heppilegast og hyggilegast úr hendi? Jeg vil benda á, að í frumvarpinu er ekki talað um annað en reksturskostnað. Eftir frumvarpinu væri engin heimild til að verja landssjóðsstyrknum til að borga gamlar skuldir þær verður að geyma til næsta þings. Það þarf meira en lítinn tíma til þess að bæta úr þeim göllum, sem kunna að vera á rekstri og stjórn hælisins. Og verður ráðstefna um það að bíða næsta reglulegs þings.



Það er þegar búið að bera það til baka, að meðgjöfin með sjúklingunum á Vífilsstöðum sje lægri en á öðrum sjúkrahúsum á landinu. Jeg vil benda á, að meðgjöfin í Landakoti er eins og á Vífilsstöðum. Og eins og sagt hefir verið, er læknishjálpin á öðrum sjúkrahúsum venjulega aðeins um stuttan tíma, í samanburði við þann tíma, sem sjúklingar verða að dvelja á Vífilsstöðum. Það var sagt, að hjer væri verið að gjöra landssjóð að fátækrasjóði, en það ætti hann ekki að vera. En að mínu áliti, á landssjóður að halda hendi sinni yfir líknarstofnunum landsins og reyna að fyrirbyggja þá þjóðarhættu, sem stafar af þessum hættulega sjúkdómi, sem hjer er um að ræða, berklaveikinni. Það hefir verið upplýst, að flestir, sem koma á hælið, eru fátækir. Jeg held, að það sje betra, að þeir fáu ríku njóti þeirra mörgu fátæku, heldur en að þeir fátæku gjaldi hinna ríku. Fjöldi þeirra, sem fara að Vífilsstöðum, eru ekki svo fátækir, að það að öðrum kosti gæti komið til mála, að þeir færu á sveitina. En þeir geta samt ekki farið á Vífilsstaði án þess. Og jeg veit að þeir eru margir, sem mundu heldur deyja drottni sínum en fara á sveitina. Samskot hrökkva ekki til, þó ekki standi á því hjá íslenskri alþýðu, að skjóta saman handa þeim, sem fátækir eru og hjálpar þurfa.

Eiríkur Briem : Jeg skal játa, að það er vandi að greiða atkvæði um þessar tillögur. Jeg álít að það geti ekki dregist nema til næsta þings, að endanlegar ákvarðanir verði teknar um hælið og að landssjóður taki það að sjer. En til þess tíma er nauðsynlegt að fá viðbót við þann styrk, sem síðasta þing veitti, samkv. þeim upplýsingum sem fram hafa komið. Flutningsmenn brtt. á þskij 468 ljetu í ljósi, að þeir mundu greiða atkvæði á móti frumvarpinu, ef breytingartillagan yrði ekki samþykt. Það er illa farið, ef frumvarpið yrði felt, en það er ekki eins hættulegt, þó breytingartillagan verði samþykt, því ef hælið fær 10 þús. kr., þá held jeg að það hljóti að geta haldið áfram til næsta þings. Það hafa að eins tveir háttv. þingm., hv. þingm. Strandamanna og hv. 6 kgk. lýst yfir því, að þeir muni verða með málinu, hvernig sem fer. Jeg þori því ekki annað en greiða atkvæði með breytingartillögunni, enda álít jeg, að þetta standi ekki á miklu. Jeg sje ekki annað en að á næsta þingi hljóti landssjóður hvort sem. er að taka hælið að sjer.



Jeg skal ekki vera langorður. En þetta mál horfir svo við, að jeg er í vanda staddur, hvernig jeg á að snúa mjer í því, hvort jeg á að fylgja frumvarpinu eða vera með breytingatill. á þingskj. 468. En hvað viðvíkur heilsuhælinu, segi jeg fyrir mitt leyti, að mjer er ekki kunnugt um „status“ þess, en hefi aðeins umsögn annara að. byggja á. En sje það, að miklar skuldir hvíli á stjórninni, er óefnilegt, og jeg álít tæplega sanngjarnt, að hlaupa ekki enn einu sinni undir bagga, þótt jeg og fleiri þingmenn byggjumst við að það, sem þingið í fyrra gjörði, mundi hlíta betur en nú er komið á daginn. Hjer hefir verið deilt um það, hvort dýrara sje að vera á Vífilsstaðahælinu eða öðrum sjúkrahúsum hjer á landi, og vil jeg halda því fram, að töluvert ódýrara sje að vera þar, en á sjúkrahúsum úti um land. Út af ummælum hv. 6. kgk. (G. B ) um það, að hann sje búinn að koma skipulagi á reikninga lækna úti um land og gjöra þá sanngjarnari, vil jeg geta þess, að mjer sýnist það undarlega horfa við, að sami maður, er fyrir skömmu barðist fyrir hækkun á læknataxta yfirleitt, geti ætlast til þess, að hjeraðslæknar úti um land geti sint sjúklingum fyrir minni borgun en læknar í bæjum, eða þar sem fjölmenni er meira. Af því jeg er ekki með öllu ókunnugur reikningum frá læknum í slíkum tilfellum, þá verð jeg að geta þess, að reikningar frá læknum úti um land eru alls engu sanngjarnari en lækna hjer í Rvík.  (Guðm. Björnsson: Er læknaskipunin til umræðu?)  . Að vísu er læknaskipunin ekki til umræðu, en jeg vona að hv. 6. kgk. verði að viðurkenna, að jeg fer hjer ekki lengra út fyrir efnið en hann hefir leyft sjer að fara í ýmsum málum hjer í deildinni. Jeg sje mjer ekki annað fært en að vera með því, að þessi fjárhæð verði veitt til heilsuhælisins; þetta er mannúðar- og líknarstofnun og menn verða að hugsa sig mjög vel um, áður en þeir hindra framgang þessa máls. Viðvíkjandi ráðsmensku á Heilsuhælinu hefi jeg á engu að byggja, nema umsögn annara, og skal því ekki farið mikið út í það. Eins skal jeg þó geta, sem háttv. stjórn heilsuhælisins hefir kann ske ekki gætt eins og vera skyldi, en það er að afla sjer haganlegra verslunarsambanda. En þetta er ekki sagt til þess að ásaka stjórnina, sem jeg álít að hafi barist fyrir og fylgt fram þörfu verki.

Karl Einarsson : Það er ekki langt mál, sem jeg hefi að segja. Það hefir komið fram í deildinni, að málið er ekki nægilega upplýst. Þess vegna vil jeg leyfa mjer að leggja til, að málinu sje frestað, svo að menn fái tíma til að átta sig betur á því. Við höldum nægilega marga fundi í deildinni enn þá til þess, að málið geti samt gengið fram. En jeg álít að þetta skifti talsvert miklu máli.

Karl Finnbogason : Þessu máli fer eins og fleirum, að það verður því flóknara, sem meir er um það rætt. En mjer finst málið mjög einfalt. Annaðhvort er þörf á fjárveitingunni eða ekki þörf á henni. Ef hámarkið er sett alt að 20 þús. kr., eins og gjört er ráð fyrir í tillögu fjáraukalaganefndarinnar, þá er þar með trygt, að fjárveitingin verði að notum. Því um meira hefir ekki verið beðið, og þetta talið nóg af aðstandendum hælisins. En ef hámarkið er sett eins og hjer er gjört, gæti farið svo, að fjárveitingin yrði of lítil og verði að loka hælinu eftir sem áður, samkvæmt þeim skýrslum, sem fyrir liggja. Og þá er ver farið en heima setið, fjenu fleygt út, en tilganginum ekki náð. Jeg vil því ráða til þess, að hámarkið verði annaðhvort óákveðið, eða 20 þús. kr., eins og ráðgjört var í fyrstu, og frv. hljóðar um. Jeg hafði búist við að greiða brtt. atkvæði mitt. En af umræðunum er jeg orðinn veiktrúa á, að rjett sje að samþykkja hana. Og mun því til miðlunar koma með breytingartillögu við hana við næstu umræðu málsins.

Steingr. Jónsson: Það, sem jeg hefi að segja, er aðeins örstutt athugasemd. Tveir þingmenn hafa borið á mig, að jeg hafi farið með rangt mál, þar sem jeg sagði, að vist á heilsuhælinu væri ódýrari en á öðrum sjúkrahúsum í landinu. Það gjörði þó ekki 6 kgk. (G. B.), sem var á sama máli og jeg. Jeg hefi sjeð þetta bæði í „privat“- reikningum og sjerstaklega fátækrareikningum, sem gengið hafa gegn um mínar hendur, og verður þetta ekki hrakið.

Guðmundur Björnsson : Jeg er samþykkur seinni tillögu hv. þingm. Vestm. (K. E.), að umræðum um málið verði frestað í því skyni, að menn fái tíma til að hugsa betur um og kynna sjer málið.



Það er undarlegt, að menn eru ekki ákveðnir í þessu máli. Jeg sje enga ástæðu til að fresta því. Jeg er ákveðinn í því, hvernig jeg greiði atkvæði, og hvort sem það er rjett eða rangt, verður það að vera svo. Annars er það slæmt, þar sem þingið hefir svo mikið fjallað um þetta mál, þá skuli ekki hafa legið fyrir neinir reikningar um rekstur hælisins. Jeg að minsta kosti hefi ekki átt kost á að sjá þá. Forseti tók málið út af dagskrá, og var þessari umræðu frestað til næsta fundar.



Það vildi svo vel til, að Einar Jónsson kom hingað í gær, og átti jeg tal við hann í gærkvöldi um þetta mál, en hann gaf mjer engar verulegar upplýsingar, aðrar en jeg gaf hjer í gær. Um verkin sagði hann það sama, nema að hin stærri væru eitthvað fleiri en jeg hjelt, 8–9. Skilyrðin eru þau sömu, verkin eru gefin landinu gegn því, að þau verði flutt heim og annast um geymslu þeirra. Jeg get ekkert fullyrt um það, hvað mikill kostnaðurinn við flutninginn heim og geymslu í vetur muni verða, en sennilega er nægilegt að áætla hann 4000 kr. Annars vil jeg taka það fram, að jeg gjörði þessa brtt. (469) nauðugur og að eins til þess að gjöra þeim til geðs, er endilega vildu hafa ákveðið hámark, og koma í veg fyrir að málið yrði drepið ; og ekki mun jeg deila á stjórnina, þótt hún kosti meira til, ef þess gjörist þörf. Um geymsluna er það að segja, að ef ætlast er til að verkin væru höfð til sýnis, myndi þurfa 20x20 álna stofu og 8 álna háa, en ef til vill mætti hún þó vera nokkru minni, 12X15 álnir eða svo. Ef þau væru geymd í kössum, þyrfti herbergið ekki stærra en 8X8 álnir. Jeg vil geta þess, að Björn Kristjánsson bankastj. bjóst við því, að geta lánað húsrúm fyrir kassana í vetur, þurran og góðan kjallara, þar sem þau væru geymd undir umsjón Einars Jónssonar, því að jeg býst við því, að hann dvelji hjer í vetur. Annars geng jeg þess ekki dulinn, að það kostar mikið að byggja listaverkunum hús, er þeim hæfi. En menn eru engu bættari, þótt þau verði flutt hingað heim, ef þau verða látin molna hjer niður, og sannarlega betra, að einhver útlendingur nyti þeirra, sem betur kynni að meta þau og með að fara. Ef við með rjettu eigum að teljast menningarþjóð hjer eftir sem hingað til, hlýtur að koma að því áður en langt líður, að hjer verði reist hús fyrir listaverk, enda er nóg efni fyrir hendi frá þeim listamönnum, sem komnir eru og koma munu. Og listaverk Einars eru verðug byrjun; sæmir það ekki að gera listaverkin bókstaflega „útilegumenn“ eins og hjer hefir verið gjört - með útilegumann Einars, og listamennina og skáldin sömuleiðis, eins og nú er títt. Það er eftirtektavert, að yngri skáldin okkar og listamennirnir verða að „leggjast út“, fara utan og hafast þar við til að geta lifað og starfað eins og þeim er eðlilegt og nauðsynlegt. Þetta er raunar auðskilið og eðlilegt, en engu síður sorglegt. Þó er hryggilegast ef Íslendingar vilja ekki þiggja verk þessara olnbogabarna sinna, sem þau hafa unnið í útlegðinni, og vilja gefa föðurlandinu, sem flæmdi þau burt. Jeg gat þess, að jeg vildi ekki setja 4000 kr. hámark fyrir flutningi þeirra heim, því að jeg lít svo á, að stjórnin muni ekki leika sjer að, að flytja þau heim með meiri tilkostnaði en þörfin krefur, en jeg vil á engan hátt fyrirbyggja, að hægt verði að flytja öll verkin heim. Jeg skal svo ekki fjölyrða þetta frekar, en vona að málið fái fram að ganga, því það er þjóðarnauðsyn og þjóðarsómi.



Jeg tel brtt. (469) harla óþarfa. Hvort hjer er um 1–200 kr. meira eða minna að ræða, tel jeg ekki máli skifta, og skil ekki í því vantrausti til stjórnarinnar, að æfinlega þurfi að skamta henni úr hnefa. Jeg fyrir mitt leyti trúi stjórninni vel fyrir því, að verja ekki meira til þessa en full þörf er á. Þess vegna tel jeg brtt. algjörlega óþarfa og nærri hlægilegt, að hún skuli hafa komið fram.

Jósef Björnsson; Jeg skal ekki lengja umræðurnar um þetta, en vildi segja örfá orð út af ummælum hv. þm. Strandam. (M. P.) Jeg get ekki tekið undir með honum, að brtt. lýsi nokkru minsta vantrausti til stjórnarinnar, heldur er hitt, að okkur, sem flytjum þessa brtt., var ljóst, að þetta mundi kosta nokkuð mikið og töldum heppilegra að taka til einhverja upphæð, þá upphæð, sem þeir, er kunnugastir eru þessu, töldu alveg fullkomlega nægilega. Breytingartill. er komin fram til þess að styðja að framgangi málsins, en að hún feli í sjer nokkurt vantraust til stjórnarinnar, því vil jeg harðlega mótmæla fyrir flutningsmannanna hönd.

Framsögum. (Steingrímur Jónsson) : Eins og hið stutta nefndarálit á þgskj. 456 ber með sjer, þá hefir nefndinni komið saman um að vísa málinu til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá. Ástæður fyrir þessu eru þessar: Nefndinni er það fullljóst, hve þýðingarmikið mál þetta er; hins vegar er það og kunnugt, hve misskiftar hafa verið skoðanir bæði á þinginu í fyrra og eins nú í ár, hvernig málinu yrði heppilegast ráðið til lykta. Frumvarp það, sem stjórnin lagði fyrir þingið í ár, var líkt frumvarpi því, sem efri deild samþykti í fyrra, en sem þó var ágreiningur um. Í hv. Nd. hefir stjórnarfrumvarpið tekið stórkostlegri breytingu, og er lítið annað eftir af því en að fyrirskipuð er skoðun á sparisjóðum landsins. En auk þess, sem fyrirkomulaginu á eftirlitinu með sparisjóðum er gjörbreytt frá því, sem ætlast var til í stj.frv., þá eru ýmsar fleiri breytingar gjörðar, og eru sumar þeirra síst til bóta. Þegar svona er komið málinu, sá nefndin sjer ekki fært að samþykkja frv. óbreytt; en hins vegar ósennilegt að menn mundu geta orðið sammála um breytingar. Þá er þess og að geta að málið tafðist hjer í deild við það, að einn nefndarmaðurinn var sjúkur um tíma, og það einmitt sá maðurinn, sem einna síst mátti missast, hv. 2. kgk. (E. B.). Þrátt fyrir þetta alt hefði ef til vill verið hægt að fá fram breytingu á frv. hjer í deild nú á síðustu stundu; en þó svo hefði farið, þá var það bersýnilegt, að málið mundi daga uppi í hv. Nd. Nefndin vildi þó ekki skilja svo við málið, að ekki væri nokkuð að gjört; henni er það ljóst, að með ári hverju vex þörfin á tryggilegu eftirliti með sparisjóðunum, því að þeir fjölga og vaxa hröðum fetum eftir því sem viðskifti og velmegun þjóðarinnar eykst. Hættan fyrir sparisjóðina verður alt of mikil, ef haldið er áfram að lifa undir því lagaleysi, sem nú er, og ekkert er að gjört; en af því að engin líkindi eru til, að hægt verði að koma gegnum þingið í ár lögum um: eftirlit með sparisjóðum, leyfir nefndin. sjer að koma með svohljóðandi rökstudda dagskrá, sem jeg bið hæstv. forseta að bera undir atkvæði að lokinni umræðu. Í trausti þess að stjórnin leggi fyrir næsta reglulegt Alþingi frumvarp til laga um sparisjóði, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá