Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um náttúrufræðisafn á höfuðborgarsvæðinu, en að till. þessari standa þm. úr öllum þingflokkum, tveir frá hverjum þingflokki. Ég mæli hér fyrir till. sem 1. flm. hennar. Efni till. er svofellt, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hraða. m. a. í samráði við hóp áhugamanna og Náttúrufræðistofnun Íslands, undirbúningi að byggingu yfir nútímalegt náttúrufræðisafn á höfuðborgarsvæðinu. Byggingarundirbúningur og fjárframlög til framkvæmda verði við það miðuð að unnt verði að opna safnið almenningi á árinu 1989 þegar 100 ár verða liðin frá stofnun Hins íslenska náttúrufræðifélags og náttúrugripasafns á þess vegum “ Þetta er efni till. Í grg. með till. er veitt nokkurt yfirlit um þróun þessa máls á liðinni tíð og greint frá núverandi stöðu svo og hugmyndum um úrbætur í þessu máli. Það hefur um langt skeið verið draumur áhugamanna um íslenska náttúru, jafnt lærðra og leikra, að takast mætti að koma upp myndarlegu náttúrufræðisafni í höfuðstað landsins eða í grennd við hann. Hið íslenska náttúrufræðifélag, sem vikið er að í tillgr., var stofnað árið 1889 með það að höfuðmarkmiði að koma upp sem fullkomnustu safni náttúrugripa í Reykjavík og var það hugsað sem þjóðarsafn á sínu sviði. Fyrsti vísir að slíku safni myndaðist þegar á fyrsta starfsári félagsins sem hafði veg og vanda af safninu til ársins 1947 þegar það var afhent ríkinu til eignar og umráða. Náttúrugripasafnið í Reykjavík, eins og það var lengi nefnt, var til húsa í Safnahúsinu við Hverfisgötu á árunum 1908–1960 en þá varð það að víkja vegna þarfa Landsbókasafnsins. Þarna hafði safnið yfir að ráða 140 fermetra sýningarsal en þegar sýning var opnuð á nýjum stað í húsakynnum Náttúrufræðistofnunar Íslands árið 1967 var rýmið aðeins um 100 fermetrar. Þessar tölur tala skýru máli um þann þrönga stakk sem þessu aðalnáttúrugripasafni landsins hefur verið sniðinn og hvað sýningaraðstöðu varðar hefur hann þrengst en ekki víkkað í tímans rás. Ég hygg að margir þeir, sem eru nálægt miðjum aldri eða eldri, muni eftir sýningu Náttúrugripasafnsins í sýningarsalnum við Hverfisgötu. Þar var safnið allvel sett miðað við staðsetningu hér í hjarta höfuðborgarinnar. En ég hygg að það séu ekki eins margir sem rata á núverandi sýningu Náttúrufræðistofnunar Íslands. Hún liggur ekki miðsvæðis í Reykjavík og er fyrir komið í húseign, sem Náttúrufræðistofnunin hefur yfir að ráða og er raunar eigandi að, að Hverfisgötu 118 eða Laugavegi 105, þar á 3. hæð. Sýningarsalur auglýsir sig því ekki og er ekki sérstaklega aðgengilegur. Á sama tíma og þessi hefur orðið þróun hér í Reykjavík varðandi sýningu á vegum Náttúrufræðistofnunar Íslands hafa einstök bæjarfélög utan höfuðstaðarins megnað að koma upp sæmilegum náttúrugripasöfnum, góðum á sína vísu miðað við allar aðstæður og raunar með litlum stuðningi af hálfu ríkisins. Þannig eru komin upp náttúrugripasöfn á allmörgum stöðum á landinu. Næst elst er Náttúrugripasafnið á Akureyri, en um 1970 var stofnað til náttúrugripasafna í Neskaupstað og í Vestmannaeyjum. Í Vestmannaeyjum er raunar allmyndarlegt sædýrasafn eða fiskasafn, safn lifandi fiska, sem er nánast hið eina sinnar tegundar hér í landinu og vel að því staðið af hálfu Vestmannaeyja. Nú hefur nýlega verið opnuð í Kópavogi sérstök Náttúrufræðistofa með sýningu. Er þá raunar engan veginn allt talið því að fleiri náttúrugripasöfn hafa verið opnuð á vegum bæjarfélaga út um landið. Það getur vissulega ekki talist vansalaust að nú, þegar nálgast aldarafmæli fyrsta náttúrugripasafnsins, skuli það búa við þrengri aðstöðu til sýninga hér í Reykjavík en fyrir þremur aldarfjórðungum. Náttúra Íslands er sérstök um margt og það varðar miklu að landsmenn átti sig sem best á því hverju hún býr yfir, bæði til hagnýtingar og yndisauka. Góð náttúrufræðisöfn geta opnað augu margra, ekki síst æskufólks, fyrir sérkennum hennar og samhengi. Fyrir ferðamanninn sem sækir Ísland heim er æskilegt að hefja eða geta hafið og lokið ferð um landið á slíku safni. Nútímalegt náttúrufræðisafn í höfuðstað landsins eða næsta nágrenni hans ætti að vera metnaðarmál ekki síður en gott þjóðminjasafn, listasafn og þjóðarbókhlaða. Þetta varðar að sjálfsögðu alla þætti íslenskrar náttúru en ég vil sérstaklega nefna hér jarðfræðina, sem er ekki síst það sem forvitni vekur fyrir ferðamanninn. Það er langt frá því að það sé vansalaust hvernig að þessum málum er staðið, raunar varðandi alla þætti íslenskrar náttúru, en það á ekki síst við um jarðfræðiþáttinn svo sérstakur sem hann er fyrir okkar land. Með till., sem ég mæli hér fyrir og flutt er af þm. úr öllum flokkum eins og ég gat um, er lögð áhersla á að hraðað verði undirbúningi að byggingu yfir myndarlegt náttúrufræðisafn á höfuðborgarsvæðinu og sett fram markmið um fjárframlög til framkvæmda svo að unnt verði að opna slíkt safn í nýjum húsakynnum á árinu 1989. Þannig yrði minnst á viðeigandi hátt brautryðjendanna sem hófu verkið með tvær hendur tómar fyrir tæpri öld. Reynt hefur verið af hálfu aðstandenda safnsins að halda þessu merki uppi, en það hins vegar ekki tekist með betri hætti en hér hefur verið rakið. Forstöðumenn Náttúrufræðistofnunar Íslands hafa á liðnum árum gert ítrekaðar tilraunir til að koma hreyfingu á byggingamál stofnunarinnar og sýningarsafns, m. a. með því að leita eftir samvinnu við Háskóla Íslands um málið. Það hafa farið ýmis erindi og bréf á milli aðila, nú síðast í byrjun þessa árs, og það skiptir mjög miklu máli að stefna verði mörkuð í þessu safnmáli, m. a. með tilliti til hugsanlegrar samvinnu eða tengsla við Háskólann. Háskólinn keypti á sínum tíma með framlögum af happdrættisfé húsnæði fyrir Náttúrufræðistofnunina að Laugavegi 105 þar sem hún er enn og sýningarsalur á 3. hæð. Það var á sínum tíma skilyrði fyrir einkaleyfi Háskólans til happdrættisrekstrar að koma húsi yfir safnið en Háskólinn telur sig hins vegar hafa staðið við þá kvöð með nefndum kaupum. Þegar á árinu 1942 heimilaði háskólaráð að hús yfir náttúrugripasafn risi á háskólalóðinni. Enn í dag beinast sjónir manna að nálægð og tengslum við Háskólann eins og ég gat um, m. a. hefur verið rætt um að fá lóð undir slíkt safn á svæðinu sunnan við Norræna húsið. Hér í till. er hins vegar engu slegið föstu um staðsetningu enda er það ekki meginmálið í augum flm. heldur það að styðja við þann áhuga sem lengi hefur ríkt um þetta efni og ekki síst nú að undanförnu. Það er að mati flm. sjálfsagt, vegna lagaákvæða og undirbúnings sem fram hefur farið á vegum Náttúrufræðistofnunar að byggingu safnhúss, að náið samráð sé haft við forráðamenn Náttúrufræðistofnunar um undirbúning byggingarmálsins. Á sama hátt virðist eðlilegt að kveðja til fulltrúa frá Háskólanum og Reykjavíkurborg vegna einstakra þátta og stuðnings þessara aðila við málið. Miðað við að nýrri safnbyggingu verði valinn staður í Reykjavík og vegna gildis slíkrar stofnunar fyrir skóla og almenning væri ekki óeðlilegt að borgin veitti fjármagn til byggingarinnar á móti ríkinu og gerðist e. t. v. beinn aðili að safninu. Þá er þess að geta að sérstakur hópur áhugamanna um náttúrufræðisafn hefur starfað um nokkurt skeið. Fyrst kom slíkur hópur saman snemma árs 1983. Náttúruverndarfélag Suðvesturlands vann einnig að þessu máli og vakti sérstaka athygli á því í tengslum við fræðsluferðir sem félagið gekkst fyrir sumarið 1983 undir yfirskriftinni: „Náttúrugripasafn undir beru lofti.“ Það gerðist síðan á stjórnarfundi Hins íslenska náttúrufræðifélags s. l. haust að ákveðið var að hefjast handa á ný og vinna að því að koma hinu upphaflega meginbaráttumáll félagsins áleiðis og helst í höfn á næstu árum. Hópur áhugamanna á vegum félagsins hefur síðan oft komið saman á liðnum vetri og rætt sérstaklega um hlutverk og uppbyggingu nútímalegs safns á sviði náttúrufræða og er álitsgerð þessa áhugamannahóps og ávarp frá honum varðandi málið dags. 17. apríl s. l. birt sem fylgiskjal með þessari þáltill. sérstakur náttúrufræðidagur var haldinn nú fyrir skemmstu. Var hann ekki síst helgaður þessu málefni, að vekja athygli á núverandi aðstæðum náttúrufræðisafns hér í borginni og þörfinni til úrbóta. Reyndar var þátttaka í þessum degi ekki einskorðuð við Reykjavík heldur tóku þátt í henni söfn og stofnanir utan höfuðstaðarins. Þess ber að geta að talsmenn þessa áhugahóps hafa þegar rætt byggingarmálið við núverandi hæstv. menntmrh., Ragnhildi Helgadóttur, og einnig við Davíð Oddsson borgarstjóra. Bæði hafa þau lýst áhuga á málinu og heitið stuðningi við það og eru undirbúningsviðræður hafnar milli þessara aðila. Stjórnmálaflokkar hafa raunar lýst stuðningi við byggingu fyrir náttúrufræðisafn, það gerðist síðast hjá Sjálfstfl. á landsfundi hans í apríl s. l. að þar var ályktað um málið. Ef góður hugur og stuðningur af hálfu framkvæmdavaldsins við hugmyndina um nútímalegt náttúrufræðisafn á höfuðborgarsvæðinu kemur til og Alþingi lýsir sig þar að auki fúst til að leggja fram fé til undirbúnings og framkvæmda á næstu árum er þess að vænta að draumur brautryðjendanna verði að veruleika innan fárra ára. Öflugs stuðnings ætti einnig að mega vænta hjá almenningi um þetta mál eftir að merkið hefur verið reist með myndarlegum hætti. Aftan við grg. með þessari þáltill. er að finna sérstaka grg. áhugamanna varðandi náttúrufræðisafn auk ávarps sem ég gat um áðan. Ég vek sérstaklega athygli á þeim kafla grg. sem varðar hlutverk slíks safns en þar segir, með leyfi forseta: „Hlutverk íslensks náttúrufræðisafns hlýtur fyrst og fremst að vera að fræða almenning um náttúru Íslands, næstu grannlanda og hafið umhverfis. Enn fremur að veita eftir megni yfirlit um náttúru annarra svæða, almenna náttúrufræði í víðustu merkingu og þau lögmál er ríkja í náttúrunni. Safnið leggur áherslu á vistfræði og náttúruvernd og tengsl mannsins við náttúru landsins. Einnig á nýjungar í rannsóknum, náttúrufræðifræðslu tengda atvinnuvegunum og málefni sem eru á döfinni og tengd starfsemi safnsins. Á þennan hátt er safnið þjónustumiðstöð fyrir hina almennu gesti.“ Þetta var tilvitnun í grg. frá hópi áhugamanna. Nú er það vissulega svo að ástæða væri til að taka sérstaklega á málefnum náttúrufræðisafna utan höfuðborgarsvæðisins, og á það er bent í lok grg. með þessari till. að meginsafn á sviði náttúrufræða, eins og það sem hér er um rætt, á að geta orðið til stuðnings hliðstæðum söfnum víða á landinu og nauðsynlegt er að finna samstarfi þessara safna ákveðinn farveg. Það er hins vegar mál út af fyrir sig hvernig á slíku yrði tekið. Ég get minnt á það hér að þegar á árinu 1972 var að starfi nefnd á vegum menntmrn. sem fjallaði um tengsl náttúrufræðisafna utan höfuðstaðarins við Náttúrufræðistofnun Íslands. Till. þeirrar nefndar liggja einhvers staðar fyrir og gætu verið þess virði að taka þær til skoðunar í sambandi við það sem ég nefndi hér síðast, tengsl náttúrugripa- eða náttúrufræðisafna utan höfuðborgarsvæðisins við meginsafn hér á þessu aðalþéttbýlissvæði landsins. Ég legg til, herra forseti, að eftir að umr. um till. þessa hefur verið frestað verði till. vísað til hv. allshn. Sþ.



Herra forseti. Hér liggur fyrir till. sem víðtæk samstaða er um meðal þm. úr öllum flokkum. Ég vil sérstaklega taka það fram að það er mikill áhugi á þessu máli í menntmrn. Það var nú á áliðnum vetri sem hópur manna, er áhuga hafa á þessu máli, kom til viðtals í menntmrn. um það, bæði forstöðumaður Náttúrufræðistofnunar og aðrir áhugamenn og einnig fulltrúar foreldra- og kennarafélaga úr grunnskólum. Þetta mál er nú í vinnslu í rn. undir forustu Árna Gunnarssonar skrifstofustjóra menntmrn. Það sem unnið er að er þetta: Hvernig er skynsamlegt að standa að fyrstu undirbúningsaðgerðum. Það hafa komið fram afar áhugaverðar till. eða hugmyndir um það hvernig hugsanlegt væri að koma fyrir náttúrufræðisafni á þann veg að það þjónaði þeim víðtæka tilgangi sem vikið er að hér í grg. og fylgiskjali. Ég vil skýra frá því að ég tel að fyrsti áfanginn sem vinna ætti að væri sá hluti safnsins sem fyrst og fremst þjónaði almenningi, sem yrði til þess að opna augu manna fyrir því sem sérstætt er og merkilegt í íslenskri náttúru á þann veg að það auðveldi bæði ungum og eldri að nálgast hlutina og þekkingu og fræðslu um þá. Það sem ég sé fyrir mér er safn sem auðveldar foreldrum að ræða við börn sín um ýmislegt í náttúrunnar ríki og skýra fyrir þeim það sem fyrir augu ber um leið og rifjað er upp fyrir hinum fullorðnu svo margt sem við höfum ekki fyrir augum daglega eða þá í huga en er vissulega þess vert. Hér í fskj. er það nefnt að þegar menn tali um safn eða sýningu þá sjái margir fyrir sér þögla rykfallna skápa og borð með sýningargripum í röð. Svona þöglir rykfallnir skápar geta haft alveg stórkostlega þýðingu og þeir segja svo miklu, miklu meira en fyrirferð þeirra og umhverfi á sýningarstað gefur til kynna. Góðar skýringar með innihaldi slíkra skápa, hvort sem þeir eru rykfallnir eða ekki, sýna manni það sem augað sér ekki. Þær skýra fyrir manni hvað það er sem er á bak við hvað eina sem við getum séð í slíku safni. Þegar slíkum skýringum er fylgt eftir með ferðalögum, e. t. v. bara í nánasta nágrenni, undir leiðsögn bæði þeirra sem eru sérfróðir og líka hinna sem nánust tengsl hafa við þá sem ungir eru, þá verða slík efni ungum safngestum alveg ógleymanleg. Ég geri ráð fyrir að þeir sem slíkt hafa upplifað á ungum aldri, kannske oft og einatt, muni búa að því ævinlega. Þeir sem haft hafa náttúrufræðikennara, er hafa haft vakandi hugsun á því að leiða mönnum fyrir sjónir hvað er í kringum okkur, hvert er eðli hlutanna sem við sjáum daglega og eru hlutir náttúrunnar og hvernig við þurfum að umgangast sérstæða náttúru lands okkar, eru betur settir en ella mundi vera. Við þurfum einmitt að stilla svo til með bættri aðstöðu fyrir slíkar upplýsingar. fyrir slíka fræðslu, að sem flestum gefist kostur á því. Þessi er einmitt ástæðan fyrir því að ég tel mjög skynsamlegt að tengja foreldrasamtök þessu átaki. Mér er það alveg ljóst að aðstaða til vísindarannsókna í náttúrufræðum og náttúruvísindum yfirleitt getur verið miklu stærra verkefni og kannske erfitt að takmarka það, erfitt að ákvarða hvað af því á heima í náttúrufræðisafni og hvað af því á heima í enn þá beinni tengslum við Háskólann en sumir þættir náttúrugripasafns mundu vera. Þetta er m. a. það sem undirbúningsnefnd þarf að taka afstöðu til. Því nefni ég þetta að Háskóli Íslands hefur fengið tilmæli um það að styðja byggingu slíks safns, kannske í Vatnsmýrinni, af sínu happdrættisfé. En Háskólinn taldi sér ekki skylt eða fært að svo stöddu að standa að því. Það má vel vera að svo megi þó skipta áföngum í þessari stofnun að þetta verði unnt að einhverju leyti en ég tel að það þurfi að koma miklu víðtækari fjárstuðningur við þetta verkefni. Það hefur verið rætt um samstarf ríkisins og Reykjavíkurborgar sem er mjög af hinu góða. En það má kannske undarlegt heita af mér sem Reykjavíkurþingmanni að nefna það að ég tel að skynsamlegt væri að tengja fleiri sveitarfélög inn í þetta verkefni. Þótt slík stofnun, slíkt höfuðsafn, sé á höfuðborgarsvæðinu þá er það auðvitað sjálfsagður hlutur að þar ættu önnur byggðarlög ekki síður að eiga aðild að. Ég er sammála 1. flm. þessa máls um það að það væri mjög eðlilegt að þar yrði eins konar miðstöð ýmissa annarra safna á landinu sem víða hafa risið upp fyrir einstaka elju og áhuga manna sem ekki hafa upphaflega verið sérfræðingar á þessu sviði, en orðið það smátt og smátt. Við sjáum víða söfn sem eru í raun og veru eins konar perlur í sínum byggðarlögum. Dæmi er safnið í Vestmannaeyjum. Ég geri ekki ráð fyrir að margir gestir komi til Vestmannaeyja án þess að gera sér ferð á þetta safn. Það má nefna dæmi um ýmis söfn víða annars staðar. Sums staðar eru þau e. t. v. ekki í alfaraleið eða fólk veit ekki nægilega vel um þau. Það þarf að gera ráðstafanir til þess að opna slík söfn betur fyrir almenningi og kynna fólki betur það sem þar fer fram þannig að möguleikarnir sem felast í því að skoða hluti og fræðast um eðli þeirra og sögu, séu opnir sem flestum og vitað sé um þá. Þegar farið er í ferðir um landið til að sýna ungu fólki sitthvað því til ánægju og skemmta því er fleira sem hefur gildi en ýmis skemmtitæki eða pylsusala og fleira sem ungir borgarar vilja gjarnan staðnæmast við á ferðum sínum. Ef menn hefðu augun betur opin fyrir þessum þáttum held ég að það væru fleiri aðlaðandi áfangastaðir af því tagi sem fræðslu og ánægju veita sem vert væri að staðnæmast við og þeir væru þá eins konar söfn sem sýna mætti ungum og öldnum. Nú á dögunum, þegar hinn stóri landsfundur Sjálfstfl. var haldinn inni í Laugardalshöll, var gerð ályktun um að vinda þyrfti að því bráðan bug að velja framtíðarnáttúrugripasafni landsins stað og halda áfram áætlunum á þeim grundvelli. Ég veit að það tekur tíma að undirbúa slík mál svo vel sé. Ég veit ekki hvort skynsamlegt er að ákveða í upphafi að allt eigi að verða tilbúið tiltekinn dag á tilteknu ári. Við getum vonast til að svo verði. En við verðum líka að vera raunsæ. Það er ekki mjög skynsamlegt að hefjast handa samtímis um mörg stórverkefni svo að öllu seinki. Ég tel hins vegar að þegar byggingu Þjóðarbókhlöðu lýkur á þann veg að unnt sé að taka hana í notkun, þá sé þetta verkefni forgangsverkefni. Þá held ég að skynsamlegt sé að hafa lokið ýmiss konar tímafrekum undirbúningsráðstöfunum, teikningum, söfnun hugmynda og áætlunum ýmiss konar sem þurfa að liggja fyrir þannig að við getum unnið markvisst að því að koma áfram slíkum áformum um nýtt náttúrufræðasafn til notkunar. Herra forseti. Þetta er orðið lengra mál en ég hafði hugsað mér. Ég stóð einungis upp til þess að skýra frá því að unnið væri að þessu máli og allir þeir sem að því eru að vinna bera það mjög fyrir brjósti. Því er það af hinu góða að fram hefur komið till. um það að hraðað verði því verki.



Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að leggja hér örfá orð í belg. Ég tel að hér sé hreyft hinu merkasta máli. Það er full þörf á því að hugað sé að þessu verkefni, brýn nauðsyn. Þetta mál hefur lengi beðið óleyst. En það er stórt og það er kostnaðarsamt. En það skiptir miklu máli að vilji ráðamanna sé fyrir hendi. Við ræðum um það, hugsum um það og stefnum að því að gera börn okkar læs sem allra fyrst og það er talið mjög af hinu góða að börn séu læs sem yngst að árum. En ég vil bæta því við að ég tel að eitt af því besta, sem við gætum gert fyrir börn okkar á þessum síðustu tímum, væri það að gera þau læs á „bók náttúrunnar“ sem allra fyrst. Það væri einhver besta gjöf sem við gætum gefið börnum okkar og niðjum. Helst að þau yrðu fluglæs eins og bestu náttúruunnendur, náttúruskoðarar og skáld okkar hafa verið. Ég nefni sem dæmi þann fræga mann Jónas Hallgrímsson sem eitt sinn kvað í rúmi sínu á sumardaginn fyrsta 1842, ef ég man rétt. Og ætla ég að hafa það erindi yfir og gera það að lokaorðum, með leyfi forseta: Leyfðu nú, Drottinn, enn að una eitt sumar mér við náttúruna. Kallirðu þá, ég glaður get gengið til þín hið dimma fet.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka hæstv. menntmrh. þann áhuga er hún hefur sýnt þessu máli og fram kom í orðum hennar hér af tilefni þessarar till. Ég er sammála ráðh. um það - og raunar kom að því í minni ræðu hér áðan - að eðlilegt er að reynt sé að samfylkja sveitarfélögum helst í fleirtölu um þetta mál hér á höfuðborgarsvæðinu. Það væri ekki nema í lágmarkssamræmi við þann stuðning sem sveitarfélög úti um land hafa veitt náttúrugripasöfnum á sínum svæðum. Ég held að það sé af hinu góða að látið sé á það reyna strax nú á undirbúningsstigi þessa máls hvort svo geti ekki orðið. Ég er einnig þeirrar skoðunar -- og þar erum við ráðh. sammála - ef við gerum ráð fyrir að þetta safn yrði innan ramma Náttúrufræðistofnunar Íslands, þó vissulega mætti hugsa sér einhverja breytingu á því frá gildandi lögum, þá sé skynsamlegt að andlitið, sem að almenningi snýr, sýningarsafn, verði fyrsti áfangi. Þegar gert er ráð fyrir því í till. að unnt verði að opna slíkt sýningarsafn að tæpum fimm árum liðnum þá er einmitt haft í huga að unnt verði að áfangaskipta slíkri byggingu. Ég vænti þess að samþykkt þessarar till. geti orðið verulegur stuðningur fyrir hæstv. menntmrh., þann er nú situr og þá sem á eftir koma og þurfa að sinna þessu máli. Því treysti ég því að till. fái hraða ferð í gegnum þingið og unnt reynist að samþykkja hana fyrir þinglok þar sem hér er um að ræða samkomulagsmál allra þingflokka eins og sést af þeim sem eru aðstandendur og flm. þessarar till. Ég vil þakka hv. 1. þm. Vesturl. fyrir hvatningarorð í þessu sambandi. Það voru vissulega orð í tíma töluð sem hann sagði um bók náttúrunnar sem þörf væri á að gera Íslendinga læsari á en tekist hefur til þessa. Menn leita oft langt yfir skammt að hugsvölun og dægrastyttingu sem í rauninni er að finna í umhverfinu hið næsta okkur. En til þess að fá notið þess til fullnustu þurfum við að vera læs á bók náttúrunnar eins og hv. þm. Friðjón Þórðarson orðaði það svo vel hér áðan.



Herra forseti. Á þskj. 874 flytjum við till. til þál. um málefni myndlistarmanna. Flm. auk mín eru hv. þm. Guðrún Helgadóttir, Hjörleifur Guttormsson og Ragnar Arnalds. Tillgr. er á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa í samvinnu við Samband íslenskra myndlistarmanna nefnd er vinni að till. um úrbætur í hagsmunamálum myndlistarmanna. Bendir Alþingi á eftirfarandi atriði sem rétt er að nefndin hafi til hliðsjónar: 1. Að undirbúin verði stofnun Launasjóðs myndlistarmanna með tekjum eins og bent var á í ályktun Myndlistarþings 1985. 2. Að fullgild aðild Íslands að Flórens-sáttmála varðandi flutning listaverka milli landa verði tekin til athugunar og ákveðin á næsta þingi. 3. Að samin verði drög að lagafrv. sem tryggi betur en nú er gert að myndlistarmenn fái notið réttar síns skv. höfundalögum. 4. Að ákveðið verði hvernig ríkið framvegis styður Listasafn Sigurjóns Ólafssonar. 5. Að sveitarfélög taki fullan þátt í átaki til að efla myndlistarstarfsemi. 6. Að Listskreytingasjóður fái það fjármagn sem honum er ætlað skv. lögum. 7. Að farið verði yfir tillögugerð myndlistarmanna frá síðustu árum og þær till. hagnýttar sem nefndin kemur sér saman um. Nefndin ljúki störfum svo fljótt að unnt verði að taka álit hennar til meðferðar á næsta löggjafarþingi.“ Í grg. er vitnað til ályktunar frá Myndlistarþingi 1985, en það þing bar yfirskriftina „Myndlist sem atvinna“. Þar voru samþykktar ályktanir og ábendingar og leyfi ég mér að lesa þær hér upp: „Myndlistarþing 1985 telur hag myndlistar standa höllum fæti miðað við aðrar listgreinar. Þrátt fyrir einstæðan áhuga almennings á myndlistum eru listasöfn enn í fjársvelti og geta því ekki framfylgt lögum sínum. Hráefni og tæki til myndlista hafa verið tolluð árum saman meðan aðrar listgreinar fá niðurfellingu gjalda. Höfundarréttur er enn ekki virtur sem skyldi og ekki tekið tillit til myndlista í gerðardómi vegna ljósritunar kennsluefnis í skólum. Þörfum fyrir vinnustofur hefur lítið sem ekki verið sinnt. Myndlistarþing telur þó brýnast mála að stofnaður verði Launasjóður myndlistarmanna til að jafna hag þeirra svo að fleiri geti nýtt menntun sína og kunnáttu að fullu. Nú vinnur þingskipuð nefnd að heildarendurskoðun sjóða vegna lista. Bindur þingið vonir við starf hennar og væntir leiðréttinga fyrir myndlistarmenn. Vegna kröfu um stofnun Launasjóðs myndlistarmanna vísar þingið til hliðstæðra sjóða í öðrum listgreinum og beitir sömu rökum og voru fyrir stofnun þeirra. Bendir þingið á ýmsar leiðir til fjáröflunar í slíkan sjóð, m. a. söluskatt af endursölu listaverka á uppboðum og söluskatt af efni til listiðju. Öðrum till. til tekjuöflunar í sjóðinn, svo sem ákveðnum hundraðshluta af sölu listaverka á sýningum og greiðslum fyrir höfundarrétt verka í opinberri eigu, vísar þingið til nánari umfjöllunar Sambands ísl. myndlistarmanna. Myndlistarþing lýsir ánægju sinni vegna stofnunar menningarsjóða sveitarstjórna og fyrirtækja. Jafnframt hvetur þingið þau bæjar- og sveitarfélög, sem bolmagn hafa til, að taka upp þann hátt Reykjavíkurborgar að veita árlega starfslaun listamanns. Þingið lýsir ánægju sinni yfir starfslaunum Reykjavíkurborgar til myndlistarmanns en mælist til að þeim verði fjölgað og um þau verði farið að lögum, varðandi launatengd gjöld. Þingið telur að Íslandi beri nú þegar að gerast fullgildur aðili að Flórens-sáttmálanum um tollfrjálsan flutning listaverka milli landa, en tollhömlur hafa skapað mikinn vanda í sýningum íslenskra listamanna erlendis. Myndlistarþing ítrekar ályktun frá þinginu 1981 að of hægt miði til þess að myndlistarmenn fái notið réttar síns skv. höfundalögum. Enn búa myndlistarmenn við það óréttlæti, einir listamanna, að ekkert fast umsamið endurgjald er fyrir birtingu hugverka þeirra á opinberum vegum. Við slíkt verður ekki unað öllu lengur. Myndlistarþing beinir þeim tilmælum til stjórnar Sambands ísl. myndlistarmanna að könnuð verði réttarstaða myndlistarmanna varðandi greiðslur fyrir ljósritun á hugverkum þeirra í skólum í kjölfar gerðardóms sem féll 4. maí 1984.“ Síðan er í ályktunum Myndlistarþings fjallað um söfn og gallerí. Þar er sérstaklega vikið að stofnun Listasafns Sigurjóns Ólafssonar og þar er skorað á stjórnvöld ríkis og borgar að styðja þetta merka framtak afdráttarlaust svo að hús Sigurjóns Ólafssonar fái að standa óhögguð á sínum stað á Laugarnesi með því safni listaverka sem hann skildi eftir sig. Ég vek athygli á því, herra forseti, að það má kannske segja að það liggi ekki beint við að í almennri till. um málefni myndlistarmanna séu tekin upp ákvæði um eitt safn eins og hér er gert. Ég kaus þó að taka hér upp safn Sigurjóns Ólafssonar vegna þess að þar er þegar um verulegan vanda að ræða sem erfingjar hans og ábyrgðarmenn á þessu listasafni eiga erfitt með að standa undir án þess að einhver opinber stuðningur komi til. Ég held að hérna sé um að ræða mjög merkilegt safn sem á sér þann sess í Reykjavíkurborg að full ástæða væri til að sýna því fullan sóma af hendi ríkis og borgar. Af þeim ástæðum er þetta safn tekið hér út úr, eins og í viðurkenningarskyni - sem ég vona að Alþingi fallist á - við það mikla framlag sem Sigurjón Ólafsson á til listasögu Íslendinga á þessari öld. Myndlistarþing fjallaði einnig um listskreytingar og Listskreytingasjóð og ræddi síðan um húsnæðismál myndlistarmanna þar sem vikið er að mörgum almennum og einstökum þáttum í starfsskilyrðum myndlistarmanna. Ég taldi óhjákvæmilegt, herra forseti, að gefa Alþingi kost á því að ræða og taka afstöðu til þessara mála. Ég geri mér grein fyrir því að það lifir skammur tími eftir af þinghaldinu og þess vegna ekki víst að till. af þessum toga nái afgreiðslu. Ég tel hins vegar að það sé mjög brýnt að Alþingi taki á þessu máli sem snertir myndlistarmenn. Þeir eru að mörgu leyti afskiptari en aðrir listamenn um réttarstöðu og fjármuni og því nauðsynlegt að á þeirra máli verði tekið. Mér er kunnugt um að það er starfandi á vegum opinberra aðila nefnd sem sinnir heildarendurskoðun sjóða hér á landi sem starfræktir eru vegna lista, bæði myndlistar og annarra listgreina. Myndlistarþing batt vonir við starf þessarar nefndar og væntir þess að það fáist leiðrétting að því er myndlistarmenn varðar. Mér er það ljóst að vandi þessarar nefndar er mikill. Hér verður auðvitað að tryggja fjármuni og það verður líka að tryggja að þeim sé sæmilega réttlátlega skipt og það er kannske ekki auðveldasta verk sem menn komast í að skipta fjármunum réttlátlega þannig að allir aðilar fallist á niðurstöðuna. Orkar þá oft flest tvímælis sem gert er. Ég held þó að það sé mjög nauðsynlegt að þessi nefnd ljúki störfum og leggi fram hér fyrir Alþingi till. um heildarendurskoðun á þessum sjóðamálum sem snúa að listamönnum og listastarfsemi hér í landinu. Það væri gott ef formaður nefndarinnar, hv. 2. þm. Norðurl. eystra gæti sagt okkur lítillega frá störfum þessarar nefndar ef hann hefur aðstöðu til í tilefni af þeim tillöguflutningi sem hér er uppi. Herra forseti. Ég legg til að till. verði vísað til allshn. þegar þessum hluta umr. er lokið.



Herra forseti. Það er auðvitað ekki nema ánægjulegt að fjórir þm. Alþb. hafi tekið upp efni ályktana Myndlistarþings og gert að þáltill. sinni hér í sölum Alþingis, sem gefur tilefni til þess að listamannalaun, almennir styrkir ríkissjóðs til málefna listamanna og listgreina, verði rædd hér á hinu háa Alþingi. Skal ég ekki skorast undan því að taka þátt í þeim umr. eins og tilmæli hafa komið fram um og hefði raunar gert þótt slík tilmæli hefðu ekki borist. Það er rétt að fyrir tæpu einu og hálfu ári var skipuð nefnd af hæstv. menntmrh. til þess að gera till. um það hvernig unnt yrði að verja betur því fé sem á fjárlögum er varið til styrktar list í landinu og athuga hvort unnt yrði að ná víðtækri samstöðu um það hversu slíkum málum yrði háttað. Þessi nefnd hefur skilað tveim áfangaskýrslum til hæstv. menntmrh. án þess að um beinar till. sé þar að ræða heldur miklu fremur ábendingar og hugleiðingar um þetta viðkvæma mál. Í þeim efnum er nauðsynlegt að hafa fyrst og fremst tvennt í huga, annars vegar eru því að sjálfsögðu takmörk sett hversu miklu fé unnt er að verja til þessa málefnis þótt gott sé og hins vegar stangast á hagsmunir mismunandi listgreina þegar kemur að því að ráðstafa því fé sem Alþingi er reiðubúið að verja til þessa málefnis. Ég vil fyrst vekja athygli á því að á fjárlögum á þessu ári er varið 2 976 000 kr. til listamannalauna, hinna gömlu listamannalauna, sem veitt eru lögum samkvæmt. Í þeim lögum er kveðið á um að flokkar listamanna eða upphæðir skuli vera tvær, listamönnum skuli skipað upp í tvo flokka og skuli annar flokkurinn fá tvöfaldan styrk hins. Jafnframt er kveðið á um það að þessi listamannalaun skuli veitt án umsókna. Strax eftir að þessi lög voru sett komst sú venja á að þeir listamenn sem lentu í efra flokki skyldu haldast þar uns þeir féllu frá, afþökkuðu launin eða nytu heiðurslauna. Þetta var á þeim tíma að sjálfsögðu umdeild ákvörðun, en sú ákvörðun var tekin og nú á síðustu árum hefur legið í loftinu að listamannalaunin yrðu felld niður og af þeim sökum hefur ekki þótt ástæða til að endurskoða þetta atriði. Það hefur líka komið fram í skrifum um listamannalaun að fjölmargir listamenn, einkum þeir yngri, telja að þessi skipan mála sé úrelt og vilja leggja listamannalaunin niður. Á hinn bóginn mundi slík ákvörðun vera mjög viðkvæm og skapa sárindi hjá mörgum einstaklingum. Þess vegna hafa ýmsir menn úr röðum listamanna, ýmsir menn í stjórn Bandalags ísl. listamanna, haldið því fram að rétt sé að halda þessum gömlu listamannalaunum nokkuð lengur þannig að ekki er samstaða um það í þeirra hópi að fella þessi gömlu listamannalaun niður. Þó sjá allir að meðan er eins mikil gróska og verið hefur í hinum ýmsu listgreinum á undanförnum árum er ógerningur fyrir nokkurn að fylgjast með öllu því sem gerist og það fé, sem veitt er, er ónógt til að hægt sé að gæta samræmis, sérstaklega í efri flokknum, þar sem menn haldast í honum hvað sem raular og tautar og hvort sem menn eru sammála um það eða ekki að aðrir þeim snjallari hafi komið fram á sjónarsviðið. Á síðustu árum hefur af hálfu listamanna verið lögð meiri áhersla á það að listamannalaun eigi að vera starfslaun, þau eigi að veita árlega á grundvelli umsókna og er í þessum sjóðum ákveðið að slík starfslaun séu veitt innan tiltekins árs. Ef litið er yfir nöfn þeirra manna sem notið hafa starfslauna, t. d. í Launasjóði rithöfunda, sjáum við fljótt að sömu nöfnin ganga þar aftur og aftur. Starfslaunin hafa því smátt og smátt þróast upp í það að verða að hluta til fastar, árvissar tekjur fyrir lítinn hóp listamanna. Starfslaunin koma því ekki af þeim sökum að haldi þeim ungu mönnum og konum sem eru að láta að sér kveða, stíga sín fyrstu skref, eins og upphaflega hafði þó verið ætlunin. Þessi þróun á rætur sínar í því að sú krafa og það sjónarmið er mjög ofarlega hjá flestum þeim sem um þessi mál hafa fjallað að rétt sé að miðaldra listamenn og eldri, þeir sem hafa lagt mikið fram til menningar þjóðar sinnar, eigi það inni hjá samfélaginu að fá nokkurn lífeyri árvisst sem þeir geti treyst á og þurfi ekki að sækja um starfslaun eins og hinir yngri listamenn eigi að gera. Þetta er mjög viðkvæmt mál og ef gengið er út frá því að svipað fé renni til þessara mála og verið hefur er engan veginn auðgert að skera úr því hvaða hópur eða hversu stór hópur listamanna eigi að njóta þeirra forréttinda að hafa þannig árvissar tekjur í takt við efri flokk listamannalaunanna gömlu. Hér í ályktun myndlistarmanna er sett fram ósk um það að stofnaður verði Launasjóður myndlistarmanna og bent á ákveðnar tekjur sem skuli vera þar til grundvallar. Það er einfalt mál í sjálfu sér að stofna sérstakan launasjóð myndlistarmanna, sérstakan launasjóð rithöfunda, sérstakan launasjóð tónskálda og kannske líka almennan starfslaunasjóð og hugsa sér að hver listgrein sé þannig út af fyrir sig og lúti sérlögum að þessu leyti. Eftir sem áður hlýtur sú spurning að vakna með hvaða hætti rétt sé að skipta því fé, sem ríkisvaldið er reiðubúið að láta af höndum til þessara starfslaunasjóða, á milli sjóðanna. Er t. d. rétt að hugsa sér að stjórn Bandalags ísl. listamanna fái árlega ákveðna fjárhæð í hendur frá Alþingi í einhvers konar yfirsjóð og komi sér síðan saman um það hversu því fé skuli skipt milli einstakra listgreina og varpa þannig ábyrgðinni á listamennina sjálfa, að þeir eigi að gera það upp sín á milli hvernig þessu fé skuli skipt annars vegar milli myndlistarmanna, rithöfunda, skálda, tónskálda, dansara, leikara, arkitekta o. s. frv.? Ég hef bryddað á þessari hugmynd við ýmsa menn úr röðum listamanna og þeir hafa beðið mig að taka þann kaleik frá listamönnunum sjálfum. Þessi aðferð muni ekki og geti ekki gengið upp. Þá er spurningin: Hvað er þá annað til ráða? Ég hef varpað fram þeirri spurningu hvort rétt sé að stofnaður verði sérstakur yfirsjóður allra starfslaunasjóða sem skipaður sé þingkjörinni stjórn. Síðan fái þessi stjórn í hendur yfirlit um þær umsóknir og þá fjárþörf sem hver listgrein telur sig þurfa að fullnægja þannig að þessi þingkjörna stjórn deili fénu á milli rithöfunda, myndlistarmanna, tónskálda o. s. frv. Þessari hugmynd hefur einnig verið hafnað. Þá spyr maður: Er það þá vilji listamanna að Alþingi ákveði það út í bláinn hversu mikill hlutur myndlistarmanna skuli vera og hversu mikill hlutur rithöfunda skuli vera? Eins og ég skil þetta mál virðist sú skoðun ráðandi í samtökum listamanna. Þeir vilja ekki telja að sínir kostir séu bestir, þeir að hver listgrein fyrir sig herji á Alþingi og stjórnmálamenn og reyni að ná sínum málum fram en þessi barátta sé ekki háð í heild. Þannig skil ég þessi mál. Þegar rætt er um að leggja gömlu listamannalaunin niður kemur undir eins upp í hugann að þótt þær fjárhæðir, sem þar er um að ræða, séu ekki háar liggur fyrir að í hópi aldraðra listamanna eru nokkrir, kannske þó nokkrir, sem munar um þetta fé, fólk sem ekki er í lífeyrissjóði og hefur ekki starfskrafta eins og áður til að afla sér tekna með list sinni. Það er mismunandi í einstökum listgreinum hversu listamennirnir eru staddir gagnvart eftirlaunum og lífeyrissjóðsréttindum. Ég geri t. d. ráð fyrir því að það sé mjög algengt um flesta tónlistarmenn að þeir hafi kennt um lengri eða skemmri tíma og eigi þess vegna aðild að Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna. Svipaða sögu er að segja um marga rithöfunda. Á hinn bóginn hygg ég að það sé miklu fátíðara að myndlistarmenn njóti slíkra réttinda. Skv. íslenskum lögum eiga allir menn aðild að lífeyrissjóði og hafa listamenn því fullan rétt á því að greiða til Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda og hefur það mjög verið rætt í nefndinni og af menntmrh. að sá háttur skuli upp tekinn að í þennan sjóð verði greitt af starfslaunum listamanna eftirleiðis. Hins vegar yrðu listamenn að greiða bæði hlut sinn og hlut vinnuveitandans eins og aðrir sjálfstæðir atvinnurekendur, vil ég segja, að því marki sem þeir afla tekna án þess að starfslaun komi til, sem yrðu þá um 10% af þeim áætluðu tekjum sem þeir mundu gefa upp. Það er einfalt út af fyrir sig að segja: Nú skulum við gefa listamönnum kost á því og greiða fyrir því að þeir geti greitt í Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda og við skulum beita okkur fyrir því að með starfslaunin verði farið eins og með önnur laun að þessu leyti. En vandi listamanna er ekki leystur með því vegna þess, eins og ég sagði áðan, að nokkur fjöldi listamanna er þegar kominn á þann aldur að þeir hafa enga slíka tekjutryggingu í sinni elli. Það er þess vegna mikil spurning hvort ekki sé rétt að verja hinum gömlu listamannalaunum til þess að greiða, ég vil segja, tekjuuppbót eða lífeyrisuppbót handa þeim listamönnum öldruðum sem engin slík réttindi hafa. Ég hef því miður engar upplýsingar um það um hversu stóran hóp er að ræða. Ég hef farið fram á það við stjórn Bandalags ísl. listamanna að mér yrðu látnar slíkar upplýsingar í té og mér er sagt að verið sé að vinna að því. Ég hitti í gær tvo menn úr stjórn Bandalagsins og þeir sögðu mér að verið væri að vinna að því að afla þessara upplýsinga. Inn í þetta mál varðandi myndlistarmenn kemur svo sérstaklega Listskreytingasjóður ríkisins sem stofnaður var fyrir 2–3 árum, en mjög lítil reynsla er enn komin af þeim sjóði. Málefni myndlistarmannanna hljóta að koma til skoðunar sérstaklega í tengslum við þann sjóð og ég geri ráð fyrir því að ekki sé ágreiningur um það milli mín og þeirra. Í þessari þáltill. er rætt um það að samin verði drög að lagafrv. sem tryggi betur en nú er gert að myndlistarmenn fái notið réttar síns skv. höfundalögum. Er þá haft í huga að rétt sé að myndlistarmenn fái nokkra þóknun fyrir þau listaverk sem séu til sýnis á opinberum vettvangi. Ég get vel tekið undir það að nauðsynlegt sé að athuga þessa hugmynd og vil í því sambandi einnig taka fram að ég tel að skáldum og rithöfundum sé ekki greidd nægileg þóknun vegna þeirrar notkunar sem er á bókum þeirra í almenningsbókasöfnum eða í skólum. Tökum dæmi af listamönnum sem hafa lagt mikið af mörkum til menningar þjóðar sinnar. Ég vil taka sem dæmi Hannes Pétursson skáld. Ég tel engan vafa á því að slíkur maður eigi að fá þá þóknun fyrir notkun á sínum verkum að um hana muni þegar hann gerir upp sínar árstekjur. Því fer þó víðs fjarri að svo sé ef skoðað er hvaða greiðslur renna úr Rithöfundasjóði Íslands til einstakra listamanna. Ég tel að það mál verði allt að taka til nýrrar endurskoðunar og þá í tengslum við þá hugmynd að myndlistarmenn fái nokkrar tekjur ef verk þeirra eru til sýnis í listasöfnum eða sett upp í opinberum stofnunum. Erlendis munar rithöfunda og myndlistarmenn um þetta þar sem þessi háttur hefur verið upp tekinn og þá er ég auðvitað að tala um þá sem fram úr skara. Ég vil mjög taka undir það að það er ekki nema sjálfsagt að sýna Sigurjóni Ólafssyni þann sóma sem list hans á skilið. Ég vil líka taka undir með hv. frummælanda að það er ánægjulegt að sveitarfélög skuli í meira mæli en áður verja fé til myndlistarmála, og ekki aðeins myndlistarmála heldur menningarmála yfirleitt. Er sjálfsagt að reyna að örva þá starfsemi. Ég dreg ekki úr því. Hér er talað um að Listskreytingasjóðurinn fái fjármagn sem honum er ætlað að lögum og loks er minnt hér á tillögugerðir myndlistarmanna á liðnum árum. Í því sambandi vil ég minna á það að fyrir nokkrum árum var samþykkt till., sem við fluttum nokkrir þm. Sjálfstfl., um það að athuga sérstaklega hversu bæta mætti hag myndlistarmanna. Fólst í okkar tillögugerð m. a. að felld yrðu niður aðflutningsgjöld á efni til listsköpunar. Ég man ekki betur en það hafi verið gert að vissu marki í tíð síðustu ríkisstj. en fyrir liggur að ríkisstj. hefur ákveðið - um það liggur fyrir yfirlýsing, bæði frá hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. - að inn í þá endurskoðun á tollalögum, sem nú er í undirbúningi og hugsað var að tæki gildi um næstu áramót, kæmu aðföng til myndlistar og hefur verið ákveðið að fella niður tolla af slíkum aðföngum. Ég veit ekki, herra forseti, hvort ástæða sé til að fara mörgum orðum um þetta á þessu stigi. Það kemur mjög til álita hvernig hið opinbera getur nýtt og notað margvísleg húsakynni í opinberri eigu víðs vegar úti um landið þannig að þau geti nýst myndlistarmönnum. Við getum líka sagt: öðrum listamönnum eða fræðimönnum. Ég er líka sammála því að ástæða sé til að huga að því hvernig unnt sé að auðvelda myndlistarmönnum að hafa vinnustofur-og þá þannig að þessar vinnustofur gangi frá kynslóð til kynslóðar myndlistarmanna en á það hefur nokkuð skort hér á landi að svo hafi orðið. Að síðustu vil ég svo aðeins vekja athygli á því að við getum gert meira en gert hefur verið um hríð til að kynna íslenska myndlist erlendis. Það er enginn vafi á því að ef nýtt yrðu þau persónulegu sambönd, sem ýmsir fulltrúar okkar í sendiráðum erlendis hafa, skapaðist möguleiki til þess fyrir íslenska myndlistarmenn að sýna á sýningum erlendis og mundi það geta orðið þeim mikill styrkur. Ég vil að síðustu aðeins segja það að um leið og um hægist höfum við ráðgert að hittast að nýju, sú nefnd sem hæstv. menntmrh. skipaði. Við höfum gert ráð fyrir því að hitta þá menn aftur úr stjórn Bandalags ísl. listamanna sem hafa ráðrúm til þess að koma til fundar og gera enn tilraun til þess að leggja fram ákveðnar en gert hefur verið tillögur sem lúta að því að það fé opinbert, sem fer til menningarmála, nýtist betur en verið hefur.



Herra forseti. Það má segja að ánægjulegt er að fá hér til umr. ályktun Myndlistarþings í formi þáltill. Það gefur tilefni til þess að víkja að einstökum þáttum ályktana Myndlistarþings og reyndar örfáu sem þeim tengist. Hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur nú gert ítarlega grein fyrir starfi þeirrar nefndar sem nú fjallar um laun listamanna, m. a. þeim þætti sem ég tel mjög mikilvægan einnig og varðar lífeyrisréttindi listamanna, en að baki því verki þarf að liggja ítarleg könnun. Það þarf að afla mikilla upplýsinga til að hægt sé að gera glöggar og skynsamlegar tillögur um það efni. Þó að það sé ljóst að bæði eru málin flókin og svo líka viðkvæm eins og oft er þegar meta þarf og vega að einn hljóti og annar ekki er engu að síður hér um mál að ræða sem við verðum að taka fastari tökum og taka á af meira samræmi en verið hefur. Þetta Myndlistarþing, sem við höfum rætt hér um, hafði yfirskriftina „Myndlist sem atvinna“. Það leiðir hugann að því sem ég tel vera eitt stærsta hagsmunamál myndlistarmanna nú á dögum, þ. e. hvernig á að gera myndlistina að stærri hlut í öllu atvinnulífinu, hvernig á að gera myndlistina að eðlilegum þætti í atvinnulífi þjóðfélagsins og það er einmitt það atriði sem menn hafa e. f. v. betri vitund um nú á síðustu tímum en áður var. Til að taka eitt atriði sem hefur beina þýðingu í þessu sambandi, þá vil ég nefna listhönnun sem verður æ mikilvægari í allri iðnaðarframleiðslu nútímans, hvort heldur er um smáa skrautgripi að ræða, blómavasa og kertastjaka, annars vegar ellegar þá þungavinnuvélar og skip hins vegar. Þetta atriði skiptir ótrúlega miklu máli fyrir verðmætasköpun þjóðfélaganna. Þetta er um myndlistina sem beinan þátt í atvinnulífinu. Menn hafa líka verið að vakna æ betur til vitundar um það víða um lönd hvernig umbreyting verðmætanna, til þess að menn eigi hægara með að nota þau sér til lífsframfæris, verður auðveldari þegar listinni er teflt fram. Það hljómar kannske einkennilega að það sé auðveldara að selja fisk eða kjöt ef við kynnum list, myndlist, tónlist, leiklist, danslist eða bókmenntir. En sú þjóð, sem nær miklum árangri á menningarsviðinu og listasviðinu, er líka líkleg til að ná miklum árangri almennt í þjóðlífinu og í slíkum löndum er betra að búa en þar sem menn koma ekki auga á verðmætin og lífsnautnina í listinni. Því nefni ég listhönnunina að hún verður æ mikilvægari þáttur í menntun myndlistarmanna. Gert er ráð fyrir sérstakri deild í hönnun, í listiðnaði, í hinum nýja myndlistarháskóla sem ég von að komist á Laggirnar ef Alþingi samþykkir frv. sem fyrir því liggur um myndlistarháskóla. Ég sagði þegar ég mælti fyrir því frv. í hv. Ed. nú í vetur að ég gengi út frá því að hv. alþm. þyrftu tíma til að velta því fyrir sér ef breyta ætti slíkum skóla sem Myndlista- og handíðaskólanum í skóla á háskólastigi. En einmitt þetta atriði er, að því er fjölmargir myndlistarmenn telja, mikið hagsmunamál myndlistarmanna. Það er mál sem horfir til framtíðar og horfir til þess að skapa myndlistinni enn hærri sess í öllu þjóðlífinu en verið hefur og er þó ekki að neinu leyti úr því dregið hverju máli myndlistin hefur skipt í okkar landi. Ef ég vík að einstökum atriðum beinlínis úr ályktun Myndlistarþingsins hafði hv. 2. þm. Norðurl. e. gert grein fyrir hvernig mál stæðu um fyrsta atriðið, athugun á stofnun launasjóðs og hvaða atriði þyrftu að liggja fyrir til þess að unnt yrði að taka á því máli á raunhæfan hátt. Í öðru lagi hafði hv. þm. gert grein fyrir því hvernig framkvæmd aðildar að Flórens-sáttmála yrði, en við samþykktum, eins og hv. þm. muna, bæði þál. og frv. um það efni í fyrra. Nú er að hlaupa af stokkunum ákvörðun um að stækka hlut tækja til myndlistar í þeim vöruflokkum sem verða tollfrjálsir eftir aðild að Flórens-sáttmála. Það atriði á vafalaust eftir að hafa mjög mikil bein áhrif fyrir myndlistarmenn á þann veg að það dregur úr kostnaði við gerð listaverka þeirra. Í þriðja lagi er nefnt að samin verði drög að lagafrv. sem tryggi betur en nú er gert að myndlistarmenn fái notið réttar síns skv. höfundalögum. Eins og hv. þm. er sennilega kunnugt starfar á vegum menntmrn. fastanefnd um höfundarétt sem vinnur mjög mikilvægt og vandasamt starf. Þessi nefnd hefur einmitt þetta málefni til meðferðar. Þetta er mjög vandasamt. Það segir sig sjálft þegar e. t. v. þarf að taka afstöðu til - eins og einhverjir hafa nú sagt að nokkru leyti að gamni sínu en því gamni fylgir nokkur alvara - hvernig eigi að haga greiðslum til höfunda listaverka sem standa á torgum við fjölfarin stræti í milljónaborgum. Á að haga höfundaréttargreiðslum öðruvísi en fyrir það að horfa á listaverk sem eru í úthverfum eða þá í fámennari borgum? Af þessu tagi eru þau efni sem þarf m. a. að taka afstöðu til. Dæmi sem hins vegar er e. t. v. auðveldara að afmarka er einmitt um listaverk sem prentaðar eru myndir af í bókum eða í kvikmyndum eða myndböndum. En allt þetta er þáttur í hinni flóknu þróun höfundaréttar nú á tímum sem einmitt hefur breyst með nokkrum hætti og er í umbreytingu vegna breyttrar tækni. Þetta atriði er mikilvægur þáttur sem einmitt er til athugunar og umfjöllunar í höfundaréttarnefnd. Í fjórða lagi er nefnt hér að ákveðið verði hvernig ríkið framvegis styður Listasafn Sigurjóns Ólafssonar. Ég vil skýra frá því að nú snemma í vetur var þetta mál sérstaklega rætt í menntmrn. og fyrir lágu allsnemma í vetur drög að samningi um þetta safn. Hugsunin er sú að tryggt verði að safnið verði þar sem bústaður Sigurjóns heitins var og listaverkin verði á sínum stað í Laugarnesi í námunda við þær grágrýtisklappir sem þau eru svo skyld og raunar unnin úr. Hugsunin er að þarna gæti orðið til frambúðar safn eitthvað á svipuðum grundvelli og t. d. Ásgrímssafn, en aðild ríkisins að samningi um safnið í vetur stóð að nokkru leyti á fjárframlagi ríkisins eða ákvörðunum um það. En ég vil skýra frá því að það liggur fyrir nú og er nokkuð síðan að aukafjárveiting hefur einmitt fengist til þess að unnt sé fyrir ríkið að standa að því að tryggja tilvist safns Sigurjóns Ólafssonar. Þetta er mjög mikilvægt og sameiginlegt hagsmunamál ríkis og Reykjavíkurborgar. Heyrt hef ég fleygt hugmyndum um að áhugi sé hjá sumum listamönnum á því að framtíðarstaður myndlistarháskóla kunni að verða valinn í námunda við þetta safn inni í Laugarnesi. En um það liggur engin ákvörðun fyrir. Þetta er einungis nefnt til að sýna fram á hve mikilvægt menn telja fyrir myndlistina í landinu að safninu sé tryggður frambúðargrundvöllur þar sem það nú er. Sjötta atriðið er að Listskreytingasjóður fái það fjármagn sem honum er ætlað skv. lögum. Nú er það svo að mjög hefur dregið úr nýframkvæmdum á vegum ríkisins á síðasta ári og framlagið til Listskreytingasjóðs er í hlutfalli við nýbyggingar á vegum ríkisins. Þess vegna er það að framlagið er ekki hærra í ár en raun ber vitni, en það mun ekki vera fjarri lagi að núna sé það í samræmi við það sem vera á eftir lögum og er það kannske meira en mátt hefur segja á stundum áður. Við könnumst við það þegar ákvæði um Listskreytingasjóð hefur verið breytt með t. d. lögum um efnahagsráðstafanir eða í einhverjum af þeim bandormsfrv. sem afgreidd hafa verið á seinustu vikum þings. En núna voru nýframkvæmdirnar ekki meiri en svo að til þessa kom ekki. Að sjálfsögðu er það mjög mikilvægt að þessum sjóði sé einmitt tryggt þetta fjármagn. Nú vitum við um ýmsar opinberar byggingar sem notfærðu sér lagaákvæðið um prósentustig af byggingarkostnaði til listskreytinga eftir ákvörðun þeirra sem að byggingunum stóðu. Það hefur vissulega haft mikla þýðingu og verið bæði augnayndi þeim sem um þær byggingar ganga og til uppörvunar bæði þeim sem þar starfa svo og listamönnunum. Það atriði dregur alls ekki úr því að skynsamlegt sé að láta Listskreytingasjóð starfa með þeim hætti sem hann gerir, en til þess þarf hann vissulega það fjármagn sem lögin ætlast til. Þessi atriði, herra forseti, vildi ég nefna. Ég vildi geta þess líka að það hefur verið komið á nokkuð glöggu skipulagi á fyrirkomulag myndlistarsýninga erlendis, þátttöku íslenskra listamanna í ýmsum sýningum erlendis. Vona ég að það geti verið myndlistinni lyftistöng og kynni okkar menningu á þann veg sem okkar landi verður til sóma og framdráttar. Hér er í grg. rætt um að þörfum fyrir vinnustofur hafi lítið sem ekki verið sinnt. Nú er að koma á laggirnar suður í Hafnarfirði vinnustofa sem gefin er af einstaklingi og er eitt af þeim góðu fordæmum sem einstaklingar gefa oft til eflingar listinni og uppörvunar listamönnum. Slíkar vinnustofur geta þurft opinberan styrk. Það er um norrænar gestavinnustofur að ræða líka sem við Íslendingar tökum þátt í og þátttaka í slíkum vinnustofum hefur verið aukin nú á síðasta og þessu ári en meira mætti þó af því vera. Ég hygg þó að sú viðleitni sem uppi er höfð sé af hinu góða og leiðir vonandi til frekari starfsemi af því tagi. Herra forseti. Ég vildi láta þetta duga sem nokkrar skýringar á því hvað það er af því sem nefnt er í þessari till. sem þegar er annaðhvort komið í framkvæmd eða unnið að nú á vegum ríkisstj.



Herra forseti. Ég vil aðeins kveðja. mér hljóðs til að þakka þær undirtektir sem þessi till. hefur fengið hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. og hæstv. menntmrh. og ég vil einnig þakka fyrir þær upplýsingar sem fram hafa komið í ræðum þeirra beggja um stöðu þeirra mála sem hreyft er í þessari þáltill. Mætti margt um það segja sem þau hér ræddu en ég ætla ekki að fara ítarlega út í það efnislega. Ég ætla þó að taka út úr eitt atriði sem mér fannst sérstaklega ánægjulegt, það voru upplýsingar um að í vetur hefði fengist aukafjárveiting vegna Listasafns Sigurjóns Ólafssonar. Þannig hefur ríkið í raun og veru þegar tekið ákvörðun um að reyna að hjálpa til við að varðveita þennan stað sem Sigurjón lætur okkur eftir og ég vil fagna þessari yfirlýsingu menntmrh. alveg sérstaklega. Ég bendi á að þessi till. sem hér er flutt gengur í rauninni út á það að fela ríkisstj. að skipa í samvinnu við Samband ísl. myndlistarmanna nefnd sem vinni að tillögum um úrbætur í hagsmunamálum myndlistarmanna og síðan er nefndinni bent á nokkur atriði. Í sjálfu sér held ég að það gæti vel verið hugsanlegt að Alþingi samþykkti þegar á þessu vori, þótt skammt lifi þings, þessa hugmynd um nefndarskipun í þessu skyni. Það er auðvitað ekki hægt að leysa alla hluti með því að skipa nefndir og þegar allt kemur til alls þá er þetta spurning um fjármuni. En þrátt fyrir allt þá held ég að hér sé um að ræða málaflokk sem vissulega væri réttlætanlegt að Alþingi kysi nefnd til að vinna að. Ég tel að iðulega hafi það gerst - svo ekki sé meira sagt - að Alþingi hafi kosið nefndir af minna tilefni en því sem hér hefur verið rætt. Herra forseti. Ég vil aðeins endurtaka þakkir fyrir þær góðu undirtektir sem þessi till. hér hefur fengið.

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Í hvaða tilvikum hafa rannsóknir tæknimanna leitt til gruns um að íkveikja hafi valdið bruna í atvinnuhúsnæði á undanförnum fimm árum? 2. Í hvaða tilvikum hefur með lögreglurannsókn verið úrskurðað að um íkveikju hafi verið að ræða? 3. Í hvaða tilvikum hafa ákærur verið gefnar út? Svar: Samkvæmt upplýsingum frá Rannsóknarlögreglu ríkisins og sýslumönnum og bæjarfógetum utan starfssvæðis Rannsóknarlögreglunnar, þ. e. utan Reykjavíkur, Kópavogs, Hafnarfjarðar, Garðakaupstaðar, Seltjarnarness og Mosfellssveitar, voru 135 brunar í atvinnuhúsnæði á landinu frá ársbyrjun 1980 þar til í apríl 1985. Það skal tekið fram að Rannsóknarlögregla ríkisins skilgreindi bruna í atvinnuhúsnæði sem bruna í fyrirtækjum þar sem atvinnustarfsemi fer fram, svo sem tilbúningur, vinnsla eða annars konar framleiðsla, en taldi ekki með bruna í verslunar-, þjónustu- og skrifstofuhúsnæði. Samkvæmt þessari skilgreiningu voru 39 brunar í atvinnuhúsnæði á starfssvæði Rannsóknarlögreglunnar á áðurgreindu tímabili. Aðrir notuðu mun rýmri skilgreiningu og í framangreindri tölu er t. d. í nokkrum tilfellum um hlöðubruna að ræða. Í 112 tilfellum er talið að eldsupptök séu kunn. Í 11 tilfellum er talið sannað að um íkveikju hafi verið að ræða og þar af áttu í 7 tilfellum börn eða vangefið fólk hlut að máli. Þessar niðurstöður byggjast á lögreglurannsóknum, en í sumum tilfetlum voru einnig kvaddir til sérfróðir menn vegna rannsóknar málanna. Í einu tilfelli til viðbótar var það niðurstaða tæknimanna að um íkveikju væri að ræða og var eigandi fyrirtækis ákærður. Dómstóll taldi sannað að orsök brunans væri íkveikja en sýknaði eigandann þar sem ekki var talið nægilega sannað að hann hefði kveikt í. Í 8 tilfellum, þar sem eldsupptök eru ekki sönnuð, er um grun um íkveikju að ræða. Í 3 tilfellum byggist sú niðurstaða m. a. á rannsókn sérfróðra manna. Í 4 tilfellum, þar sem um íkveikju var að ræða samkvæmt framansögðu, hafa verið gefnar út ákærur á hendur þeim sem taldir eru eiga sök á brununum.