Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til breytinga á vegal. hefur verið samþ. í hv. Nd. með nokkrum breytingum, en þó ekki veigamiklum. Hv. Ed.-menn munu hafa kynnt sér þetta frv. og talsvert um það rætt og skrifað, en stjórnarandstaðan hefur ekki getað fallizt á að samþykkja það. Hv. framsóknarmenn í Nd. lögðu til, að málinu yrði vísað frá með þeim rökum, að ekki áraði svo vel nú, að unnt væri að hækka umferðarskatta að svo stöddu. Hv. stjórnarandstæðingar lögðu einnig til, að tekin yrðu lán til að mæta auknum útgjöldum á þessu ári og Vegasjóður fengi frá 1. janúar 1969 þær tekjur, sem ríkissjóður hefur nú af innflutningsgjaldi á bifreiðum. Hvort hv. stjórnarandstæðingar í þessari d. líta jafnraunhæfum augum á málið og stjórnarandstæðingar í Nd., skal ekkert um sagt að svo stöddu. Það kemur vitanlega í ljós undir meðferð málsins í þessari hv. d. Það, sem lagt er til með þessu frv., er það að hækka innflutningsgjald af benzíni um 1 kr., og verður þá innflutningsgjaldið 4,67 kr. Það er gert ráð fyrir, að útsöluverð á benzíni hækki þá um 1,13–1,14 kr. Tekjur vegna þessarar hækkunar, er áætlað, að verði á þessu ári 43 millj. kr., en á árinu 1969 79 millj. kr. Samkv. 3. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir að hækka innflutningsgjald á hjólbörðum úr 9 kr. í 36 kr. af hverju kg. Gert er ráð fyrir, að tekjur af þessum skatti verði á árinu 1968 26 millj. kr., en 38 millj. kr. á heilu ári 1969. Það er gert ráð fyrir því, að útsöluverð á bifreiðagúmmíi hækki, ef þetta verður að lögum, frá 20–22% - stóru hjólbarðarnir nokkru meira en hinir minni. Samkv. 4. gr. er gert ráð fyrir því, að þungaskattur á benzínbifreiðum verði óbreyttur, þ.e. 72 kr. af hverjum 100 kg. Af bifreiðum, sem nota annað eldsneyti en benzín: Fyrir bifreiðar allt að 2000 kg að eigin þunga greiðast 14.500 kr., þ.e. jeppabifreiðar og aðrar minni bifreiðar, og er hækkun þungaskatts á þeim 31%. Þá er gert ráð fyrir, að þungaskattur af dísilbifreiðum, sem eru yfir 2000 kg, sé að auki 500 kr. fyrir hver 100 kg umfram 2000 kg. Verður hækkunin þá frá 31% og upp í 108% af ýmsum bifreiðategundum. Ég geri ráð fyrir því, að þetta þyki nokkuð mikil hækkun og stórt skref stigið í einu, en þetta kemur af því, að það er augljóst, að dísilbifreiðunum hefur til þessa verið ívilnað mjög í samanburði við þær bifreiðar, sem nota benzín. Þá er samkv. 4. gr. gert ráð fyrir því að heimila, að settir verði ökumælar á kostnað eiganda í þær bifreiðar, sem nota annað eldsneyti en benzín og eru 5 tonn eða meira að eigin þyngd, og að greiða skuli fyrir slíkar bifreiðar í stað árlegs þungaskatts sérstakt gjald fyrir hvern ekinn km samkv. ökumæli. Norðmenn hafa í nokkur ár haft þessa aðferð til innheimtu á skattinum og hefur gefizt vel þar. Svíar eru einnig að athuga það, hvort þeim þyki henta að taka þetta upp, og það má segja, að þótt þetta sé tekið hér inn í frv., hefur engin ákvörðun verið tekin um að nota þessa heimild, þótt hún verði gefin. Það þarf að athuga það allt saman nánar. Það er nokkur kostnaður við ísetningu mælanna og við aukið eftirlit vegna mælanna, og það þarf sem sé að athuga betur, áður en tekin er ákvörðun um að nota þessa heimild, ef það þykir henta, að fá heimildina m.a. vegna þess, að þetta mál er í athugun. Þá er gert ráð fyrir því að hafa tvo gjalddaga árlega af þungaskatti fyrir þær bifreiðar, sem þungaskatturinn hækkar á, og það er gert ráð fyrir að heimila allt að fjóra gjalddaga fyrir þær bifreiðar, sem borga eftir kílómetragjaldi. Það er enginn vafi á því, að það kemur sér vel, að gjalddagarnir eru fleiri en einn, og hafa bifreiðaeigendur einmitt lagt það til og lagt mikið upp úr því, að að því ráði verði horfið. Þá er gert ráð fyrir því að gera mönnum hægara með að leggja inn skrásetningarmerkin hjá lögreglustjórum, þannig að þau þurfi ekki að liggja lengur en 30 daga samfellt, til þess að unnt verði að draga frá skattinum í stað þriggja mánaða áður. Upp úr þessu atriði leggja vörubílstjórar mikið og þeir, sem eiga þunga bíla einnig, og þeim finnst, að það sé komið til móts við þeirra kröfur bæði með því að stytta tímann, sem skrásetningarmerkin þurfa að liggja inni, og eins með því að hafa gjalddagana fleiri en einn. Þá er gert ráð fyrir, að greiddar verði af bifhjólum 200 kr., en það er óbreytt frá því, sem verið hefur. Þá er samkv. 1. gr. þessa frv. gert ráð fyrir að greiða til kauptúna og kaupstaða 121/2%, eins og er í gildandi vegal., að undanteknu því, sem varið er til hraðbrauta. Þessari gr. var breytt í hv. Nd. Í stað þess að ákveða, að það skuli dregið frá því fjármagni, sem fer til hraðbrauta, þá er það lagt í vald ráðh. og haft í heimildarformi. En það hefur við athugun verið talið eðlilegt, þegar farið er að leggja hraðbrautir og verja miklu fé til þeirra, að undanskilja það fjármagn frá þessu gjaldi til kaupstaða og kauptúna. En með því að þetta er komið í heimildarform, er tími til þess að athuga það nánar. Þá eru bráðabirgðaákvæði, þar sem kveðið er á um innheimtuna á þungaskattinum, og þungaskattur skal greiddur fyrir allt árið samkv. b-lið 4. gr. þessara l. Skal hækkun sú, sem af þessu leiðir, falla í gjalddaga 1. júlí 1968. Þá var kveðið á um það, hvernig verja skuli þeim tekjum, sem fást með lögfestingu þessa frv. Það er gert ráð fyrir að verja 21 millj. kr. til undirbúnings hraðbrauta. Þar af hafa verið notaðar 7 millj. kr. á s.l. ári, en gert ráð fyrir að nota 14 millj. kr. á þessu ári. Það er gert ráð fyrir, að lokið verði til fulls á þessu ári undirbúningi hraðbrautaframkvæmda - þeirra hraðbrauta, sem fyrirhugað er að leggja nú á næstu árum. Þannig er gert ráð fyrir því, að á árinu 1969 muni þurfa að leggja fram allt að 7 millj. kr. til viðbótar eða 28 millj. kr. alls. Þetta þykir ugglaust mikið fé og er það á okkar mælikvarða, en þetta er forsenda fyrir því, að mögulegt sé að bjóða verkin út og gera sér fyllilega grein fyrir því, á hvern hátt þau yrðu eðlilega og bezt unnin, og einnig forsenda þess að fá erlent lán til framkvæmdanna, eins og fyrirhugað er. Þá er gert ráð fyrir að greiða kostnað, sem er umfram vegáætlun 1967. Halli var á vegaviðhaldi, en til þess er talinn einnig snjómokstur, sem fór 4 millj. kr. fram úr áætlun. Það voru náttúruhamfarir, vatnavextir og óvæntar skemmdir á vegum, sem þurfti að kosta mörgum millj. kr. til, og annað nauðsynlegt viðhald, sem fór 21 millj. kr. fram úr áætlun. En þetta verður vitanlega að greiða á þessu ári og afla til þess fjár. Þá er halli á brúargerðum, 2 millj. kr. Brúargerðir á s.l. ári fóru ? millj. kr. fram úr áætlun, vegna þess að verðhækkun hafði nokkur orðið á efni og vinnu frá því, að áætlunin var gerð, og einnig bættist það við, að áætlanir eru ekki svo nákvæmar, að það sé alltaf hægt að ákveða þetta nákvæmlega. Þetta verða þá 23 millj. kr. Þá eru til aukningar ráðstöfunarfjár 1968 til viðhalds þjóðvega 17.3 millj. kr. Það er m.a. til þess að mæta þeirri hækkun, sem hlýtur að verða á kaupgjaldi og bifreiðatöxtum. Þessar 17.3 millj. kr. munu gera lítið meira en koma í veg fyrir það, að viðhaldsféð nýtist ekki verr en áður vegna þessara hækkana. Þá eru ætlaðar til brúargerða 10 millj. kr. Það er til þess að mæta hækkun á efni og vinnulaunum. Það er til þess, að hægt verði að gera allar þær brýr á þessu sumri, sem eru á vegáætlun. Og 4 millj. kr. eru ætlaðar til endurbóta á hættulegum stöðum, þ.e. á blindbeygjum, blindhæðum o.s.frv. Þetta eru 31.3 millj. kr., sem þarf til þess, að hægt sé að standa við gildandi vegáætlun. Þá eru ætlaðar til kaupstaða og kauptúna svo og rannsókna og tilrauna 9.4 millj. kr., sem eru 121/2% af þeirri hækkun, sem hér er ráðgerð, að undanskildu því, sem fer til hraðbrauta. Til þess að ljúka Strákavegi eru ætlaðar 16.8 millj. kr. Það er m.a. til þess að fóðra göngin, ljúka við veginn frá göngunum niður í kaupstaðinn og fleira við þennan veg til þess að fullgera hann. Til Ólafsfjarðarvegar á að verja 1 millj. kr. og til Suðurfjarðavegar 6.5 millj. kr., þ.e. til þess að ljúka við þann veg, þriðja og síðasta áfanga vegarins. Þessir liðir eru 24.3 millj. kr. Samtals nema allir þessir liðir 109 millj. kr., en það er sú upphæð, sem gert er ráð fyrir, að þessar auknu tekjur gefi á árinu 1968, en sömu tekjustofnar gefa á heilu ári 1969 157 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir því, að tekjur Vegasjóðs vaxi á árinu 1969, miðað við árið 1968, um á að gizka 30 millj. kr. vegna aukinnar umferðar og bifreiðafjölgunar. Má því áætla, að tekjur Vegasjóðs verði allt að 190 millj. kr. hærri á árinu 1969 en þær eru nú í gildandi vegáætlun. Ég geri ráð fyrir því, að hv. Ed.-þm. finnist, að hér sé nokkuð langt gengið í skattaálagningu, og má vel vera, að það sé. En þetta er óhjákvæmilegt að gera, og þetta er gert að vel athuguðu máli. En þess ber þó að geta, að þrátt fyrir þessa hækkun á benzíni, sem hér er lagt til, að verði gerð, verður benzínið hér ódýrara en það er í nágrannalöndum okkar. Eftir hækkunina verður benzínlítrinn hér á 9.33 eða 9.34 kr. með oktantölu 93, en í Danmörku 9.47 kr. með oktantölu 90. Í Noregi er benzínlítrinn seldur á 9.67–9.99 kr., hann er hærra á hinum afskekktari stöðum, og þar er oktantalan á benzíni 90. Í Svíþjóð er benzínlítrinn seldur á 9.82–10.04 kr.; þar er oktantalan 94. Í Hollandi kostar lítrinn 9.51–9.99 kr. og í Vestur-Þýzkalandi 8.90–9.14 kr., þannig að benzínið verður þrátt fyrir þetta ódýrara hér en í nágrannalöndunum. Þungaskattur á Íslandi hefur verið, eins og ég minntist á áðan, tiltölulega lágur, og dísilbifreiðum hefur verið ívilnað samanborið við þær bifreiðar, sem nota benzín. Og ef við segjum, að þungaskattur á Íslandi sé nú samkv. gildandi lögum 30, verður hann eftir hækkunina 60 á stærri bílum, en 39–40 á hinum minni. En í Svíþjóð er hann 90. M.ö.o., þungaskatturinn er 200% hærri í Svíþjóð nú en hjá okkur og verður 50% hærri eftir gildistöku þessa frv., ef það verður samþ. Og í Danmörku er þungaskatturinn 85 og í Noregi 65, en ekki er leyfður meiri þungi bifreiða en 14 tonn á vegunum í Noregi, og eru vegirnir þar þó miklu betri en okkar vegir. Og miðað við þetta sýnist vera, að við hér höfum ekki gengið of langt með þessu frv. Það má vel vera, að sumum sýnist ástæðulaust að vera að bera þetta saman við það, sem er annars staðar; okkur komi það ekki við. En þetta gerum við í flestum tilfellum. Erum við ekki alltaf að bera saman lífskjörin hjá okkur og í nágrannalöndunum? Er ekki verið að bera saman kaupgjaldið hér og í nágrannalöndunum? Og erum við ekki alltaf að keppa að því að hafa lífskjörin ekki lakari en þau gerast annars staðar í menningarlöndum? Þessar þjóðir, sem við berum okkur saman við, hafa betri vegi en við, og það má segja, að það sé eðlilegt. Í okkar strjálbýla landi eru aðeins tveir menn á hvern ferkm, en í Danmörku 100, í Noregi nærri 20 og Svíþjóð milli 20–30, þannig að það er náttúrlega miklu léttara fyrir þessi lönd að gera góða vegi en fyrir okkur. Og ég held því, að við höfum ekki efni á því að selja benzínið lægra en þeir eða taka minni gjöld af umferðinni en þar er gert. Og við höfum þá ekki heldur efni á því að vera öllu lengur með svo miklu verri vegi en nágrannar okkar og þær þjóðir sem telja sig til menningarþjóða. Við höfum ekki annan möguleika til þess að laga okkar vegi en þann, að þjóðin leggi sjálf meira fram til þessara mála en gert hefur verið. Samkv. þessum tekjustofnum, sem hér er gert ráð fyrir, ættu tekjur Vegasjóðs á árinu 1969 að verða um 530 millj. kr. á móti 342 millj. kr. sem eru í gildandi vegáætlun. Og þetta kemur sér vitanlega mjög vel, því að í haust ber að semja nýja fjögurra ára vegáætlun, og þá eiga að vera til ráðstöfunar hátt á 2. hundrað millj. kr. umfram það, sem er í vegáætlun nú. Það er vitanlega hv. Alþ., sem sker úr um það og ákvarðar um það, hvernig þessu fé verði varið. Þó að hér sé talað mikið um hraðbrautir, er augljóst, að það verða ekki þær einar, sem fjallað verður um í næstu vegáætlun. Vitanlega er víðs vegar um landið kallað eftir framkvæmdum og beðið eftir framkvæmdum. Það verður þó að játa að á undanförnum árum hafa framkvæmdir verið stórstígar og þeim hefur verið lokið núna allra síðustu árin - framkvæmdum, sem hefur verið beðið eftir undanfarna áratugi. Má þar nefna Ennisveginn á Snæfellsnesi. Það má nefna Vestfjarðaáætlunina, sem unnið hefur verið eftir og hefur miðað vel áfram. Það má nefna Strákaveginn, Siglufjarðarveginn, Múlaveginn og Kísilveginn, þó að hann sé ekki enn viðkomandi Vegasjóði, og síðast en ekki sízt Reykjanesbrautina. Þetta allt hefur kostað stórfé og hefur verið byggt að talsverðu leyti upp fyrir lánsfé, og það hefur stundum verið talað um, að lánin væru baggi á Vegasjóði og drægju úr framkvæmdum, en þó hef ég engan heyrt tala um það, að ekki hefði verið rétt og eðlilegt að ljúka þessum framkvæmdum, þótt til þeirra hafi þurft að taka lán. En vegirnir í þéttbýlinu - þeir fjölförnustu - hafa beðið, og nú er að því komið að það verður að gera stórt átak þar, um leið og munað er eftir öðrum landshlutum. Ég sagði áðan, að það væri vitanlega undir Alþ. komið, hversu mikið fjármagn væri sett í hraðbrautirnar. Það er talað um 300 km vegalengd. Það er vegurinn upp í Borgarfjörð, austur í Rangárvallasýslu og vegur út frá Akureyri. Þetta eru allt saman mjög fjölfarnir vegir - þúsund bifreiðar á dag og miklu meira sums staðar, og þessir vegir eru vitanlega mjög erfiðir og dýrir í viðhaldi. Og það hefur verið reiknað út, að það borgaði sig vel þjóðhagslega séð að ráðast í þessa fjárfestingu. Það mundi spara geysimikið vegaviðhald árlega, þegar þessir vegir eru komnir, og það mundi spara mikið slit á bifreiðum og eyðslu á brennsluefni og hafa mikla þjóðhagslega þýðingu. Og það er þess vegna, sem við höfum ekki efni á því að draga öllu lengur að ráðast í þessar framkvæmdir. Og kannske vegna þess að það árar ekki vel nú, ættum við heldur að ráðast í framkvæmdir núna en bíða með þær. Og bifreiðaeigendur, sem nú taka á sig aukin gjöld vegna þessara framkvæmda, fá þetta endurgreitt með því að fá betri vegi og minna slit á bifreiðunum og minni eyðslu á brennsluefni. Ég hef sett hér upp dæmi, sem er aðeins tilbúið dæmi, vegna þess að undirbúningi hraðbrautaframkvæmdanna er ekki lokið, og það er ekki hægt að segja um, hvað hver km kostar í þessum vegum, fyrr en framkvæmdaáætlun liggur fyrir. Það er vitað mál, að þetta verður mjög misjafnlega dýrt eftir því, hvernig landið er, sem farið er yfir, og eftir því, hve margar brýr eru á þeirri leið, sem á að leggja, en ég hef nefnt hér sem ekki ólíklega tölu 5 millj. kr. á hvern km, og þá eru þessir 300 km 1500 millj. kr. Og það hefur verið talað um að fá erlent lán til þessara framkvæmda í Alþjóðabankanum. Það er vitað, að Alþjóðabankinn hefur lánað til vegaframkvæmda víðs vegar um heim, og það dæmi, sem er okkur nærtækast, eru lán til Finna. Þeir hafa a.m.k. fengið tvisvar stórlán í Alþjóðabankanum til vegaframkvæmda, og ég held, að þeir hafi fengið þau þrisvar. Þau hafa verið til langs tíma - til 40 ára og að því er mig minnir til 20 ára - með tiltölulega lágum vöxtum. Vextir í Alþjóðabankanum voru í fyrra 61/2%, en munu vera núna 7%. En forsendan fyrir því að fá þessi lán er sú, að heimalandið leggi fram fjármagn á móti 60%. Mér hefur þá dottið í hug í þessu dæmi, að erlenda lánið væri 40% eða 600 millj. kr. af 1500 millj. kr. og innlent lán væri 10% eða 150 millj. kr. - eða helmingur af þessum kostnaði öllum. Og ef þetta væri sett fram á 5 ára framkvæmdaáætlun sem ég get ekkert ábyrgzt, að geti staðizt, ég nefni þetta aðeins hér, en það gæti alveg eins tekið 8 eða 10 ár - og við reiknum með 5 millj. kr. á hvern km, - þessi upphæð er nefnd með fyrirvara, vegna þess að það liggur ekki fyrir nákvæm tala - þá mætti hugsa sér dæmið eitthvað á þessa leið, að fyrsta árið legði Vegasjóður fram 110 millj. kr. til framkvæmdanna, annað árið 125, þriðja árið 145, fjórða árið 175 og fimmta árið 195. Þetta er um 750 millj. kr. eða helmingurinn af þessum 1500 millj. kr. sem við nefnum hér sem áætlaða tölu í heildarkostnaðinum. Og þá mætti með þessu a.m.k. sjá, að þessu miðar nokkuð vel áfram. En eins og ég segi, þetta gæti alveg eins tekið lengri tíma, t.d. 8 ár, tvö vegáætlunartímabil, en allt hlýtur það að fara eftir því, hversu mikið fjármagn það er, sem hægt er að afla í þessu skyni, og þá náttúrlega hefur það líka mikið að segja, hvort km kostar 4.5 millj. kr. eða kannske 6 millj. kr., en það vitum við ekki nú. Það er gert ráð fyrir því að bjóða framkvæmdirnar út á alþjóðavettvangi, þegar undirbúningnum er lokið, og það er gert ráð fyrir því, að það megi takast á árinu 1969 að bjóða einhverja áfanga út, þannig að hefjast megi á því ári byrjunarframkvæmdir á hraðbrautum. Það hefur verið talað um, að Vegasjóður ætti að fá tekjurnar af umferðinni, og nú síðast í hv. Nd. var vísað á það fjármagn, að Vegasjóður fengi innflutningsgjöldin af innfluttum bifreiðum. Ég er ósköp hræddur um, að þetta sé ekki raunhæf till. og sízt af öllu nú, þegar árferðið er ekki gott, þegar aflabrögð eru lítil og þegar tekjur alls almennings fara stórlækkandi, þá er ósköp hætt við, að það gangi út yfir ríkissjóð og að á þeim tíma sé sízt möguleiki á því að taka af honum þær tekjur og þá tekjustofna, sem hann hefur áður haft. Ég held, að þetta sé mjög óraunhæf till., en hins vegar tel ég, að það beri svo fljótt sem mögulegt er að lækka tolla á varahlutum og bifreiðagúmmíum og innflutningsgjöld af bifreiðum. Og innflutningsgjöld af bifreiðum voru lækkuð úr 125% í 90% um síðustu áramót, og það hefur haft það í för með sér, að ýmsar bifreiðar hafa ekki vegna þessarar tollalækkunar hækkað í verði þrátt fyrir gengisbreytinguna. Ég er í miklum vafa um það, að Vegasjóður ætti að fá þessar tekjur beint. Ég hygg, að það væri eðlilegra að lækka beinlínis tollana af varahlutunum og hjólbörðum og innflutningsgjöldin af bifreiðunum til þess að gera öllum almenningi mögulegt að endurnýja sínar bifreiðar, áður en þær eru orðnar allt of gamlar og dýrar í rekstrinum. Og þjóðhagslega séð er það mjög slæmt, ef þarf að gera út 15–20 ára gamlar bifreiðar og endurnýja þær stöðugt með nýjum og rándýrum varahlutum, það er aðeins lítill hluti bifreiðarinnar, sem verður keyptur í varahlutum fyrir þá fjárhæð, sem nýr bíll kostar, og það hefur oft verið sagt, að menn hefðu ekki efni á því að eiga gamla bíla og gera þá út. Og það er þess vegna, sem ber að stefna að því að gera varahlutina ódýrari og bifreiðarnar sjálfar ódýrari, til þess að unnt sé að endurnýja bifreiðarnar, áður en þær eru orðnar of gamlar. Ég held, að þetta verði stefnan miklu frekar en að halda þessum tollum öllum óbreyttum og yfirfæra það til Vegasjóðs. Hitt er svo annað mál, að það eru takmörk fyrir því, hvað hægt er að hækka benzínið mikið. Það eru einnig takmörk fyrir því, hvað hægt er að hækka þungaskattinn mikið, þó að við séum enn þá lægri en okkar nágrannar. En það getur fleira komið til sem tekjustofnar fyrir Vegasjóð en þetta. Ég nefndi hér 110 millj. kr. til hraðbrauta á fyrsta ári næstu vegáætlunar og svo smáhækkandi á hverju ári, vegna þess að tekjur Vegasjóðs hækka árlega af sjálfu sér vegna aukinnar umferðar og bifreiðafjölgunar. Og vegamálastjóri hefur nú sett hér upp fyrir mig ágizkunaráætlun: Ef við tökum vegáætlunina eins og hún er núna, þá er stjórn og undirbúningur 17.7 millj. kr. á árinu 1968, en gæti orðið á árinu 1969 20 millj. kr. Viðhaldskostnaður er á þessu ári 145.2 millj. kr. en gæti orðið á árinu 1969 180 millj. kr. Nýjar framkvæmdir samkv. vegáætlun 1968 eru 106.3 millj. kr., en gætu orðið 262 millj. kr. 1969. Sýsluvegasjóðir eru árið 1968 13.3 millj. kr., en gætu orðið 1969 15 millj. kr. Vegir í kaupstöðum og kauptúnum eru 1968 42.8 millj. kr., en gætu orðið 1969 51 millj. kr. Véla- og áhaldakaup eru 15 millj. kr. 1968, en gætu orðið 20 millj. kr. árið 1969. Tilraunir 1968 eru 1.7 millj. kr., en gætu orðið 2 millj. kr. 1969. Þetta eru 530 millj. kr. 1969 á móti 342 millj. kr. 1968. Það er augljóst mál, að með þessu er talsvert til ráðstöfunar og hægara að gera nýja vegáætlun í haust, ef þetta frv. verður lögfest en ef það verður látið ógert. Og vitanlega kemur til kasta Alþ. á hausti komanda að ákveða, hvort það vill leggja í að auka tekjur Vegasjóðs meira en hér er lagt til. Út í það ætla ég ekki að fara að þessu sinni. En vitanlega munu menn brjóta heilann um það, hvort unnt sé að gera það og hvort tekjustofnar verði fyrir hendi til þess að leggja hér inn meira fjármagn, því að þörfin er mikil. Það er einnig nauðsynlegt að ráðast í þessar framkvæmdir til þess að auka atvinnu í landinu, sérstaklega þegar virkjunin hættir við Búrfell, því að þótt enn sé unnið að undirbúningi nýrra virkjunarframkvæmda, þá er a.m.k. með öllu óvíst, að næsta virkjun geti komið strax árið eftir, að þessari er lokið. Vinnunni við höfnina í Straumsvík lýkur sennilega á árunum 1969 eða 1970, og áreiðanlega er þörf á því að auka atvinnuna í landinu bæði á þessum sviðum og öðrum. Mér finnst það þess vegna raunalegt, þegar hv. stjórnarandstæðingar vísa bara á það, eins og þeir gerðu í Nd., að taka 109 millj. kr. lán til þess að borga þau útgjöld, sem borga þurfti á þessu ári, og vísa svo á það, sem ríkissjóður hefur nú í hendi og búið er að ráðstafa. Það er algerlega óraunhæft og verkar alveg eins og þessir hv. þm. séu á móti því að ráðast í þessar framkvæmdir, enda kom það fram í þeirri rökstuddu dagskrá, sem ég lýsti áðan, að það væri ekki tímabært að auka skatta á farartækin, vegna þess að árferðið væri ekki nógu gott, en það bæri að gera 10 ára áætlun um uppbyggingu vega - m.ö.o., það á að fresta framkvæmdum nú, eins og við höfum svo oft gert áður. En mér finnst þetta raunalegt, og það var reyndar einn stjórnarandstæðingur í hv. Nd., sem benti á það, að þetta væri ekki raunhæft og eðlilegt að vísa þannig á tekjur, sem ríkissjóður hefur áreiðanlega not fyrir, eða stofna til nýrra lána fyrir því, sem búið er að eyða. Það mundi vitanlega verða til þess að grafa undan þeim möguleikum, sem við erum að skapa með þessu frv., að fara nú enn að auka lánin og éta þannig út á framtíðina. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að svo stöddu að segja öllu meira um þetta mál, en vil leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Ég mun ekki ræða þetta mál verulega hér við 1. umr. Hæstv. samgmrh. sagði, að sér hefði þótt afstaða framsóknarmanna og stjórnarandstæðinga í Nd. raunaleg, og ég verð því miður að auka enn á raunir hæstv. ráðh. Mér þykir það að vísu ekki skemmtilegt, því að ég veit, að þær munu vera nægar fyrir. En ég kemst ekki hjá því að lýsa því yfir hér strax, að ég tel ekki fært að leggja á þessa nýju skatta, sem þetta frv. ráðgerir, og ég skal færa nokkur rök að þeirri skoðun. Eins og hæstv. ráðh. gat um, er hér um að ræða hækkun á sköttum á bifreiðir, þ.e. benzínskatturinn á að hækka um 1 kr., sem gerir 1.13 kr. í útsölu þegar það er komið til kaupandans, gúmmígjaldið á að hækka og þungaskatturinn til samræmis við benzínhækkunina. Samkv. útreikningi, sem ég sé, að gerður hefur verið í hv. Nd., eru samanlagðar hækkanir á þessum sköttum frá 1958 þær, að benzínlítrinn hækkar um 313%, þ.e. skatturinn á benzíni gúmmígjaldið hækkar um 500% og þungaskatturinn þetta frá 312–437% á þessu 10 ára tíma bili. Þegar var verið að semja um það við stjórnarandstöðuna árið 1963 að koma hér á nýrri skipan vegamála með nýjum vegal., var talið sjálfsagt, að hluti af tekjum Vegasjóðs kæmi úr ríkissjóði eins og verið hafði. Mig minnir, að þarna væri um að tefla 47 millj. kr. fjárhæð. En þetta var ekki gert nema einu sinni, að ég held, síðan var þetta ríkisframlag fellt niður, en í staðinn lögð ný gjöld á umræddar vörutegundir, benzínið óg gúmmíið, og svo þungaskatturinn hækkaður til samræmis við það, og nú er sem sé lögð fram till. um hækkun á þessum liðum enn. Þessar hækkanir eiga að gera samkv. útreikningi þeim, sem er í aths., um 109 millj. kr. á þessu ári miðað við gildistöku nú, þegar þingi lýkur, en um 150 millj. kr. á heilu ári. Hér er því ekki um neina smáræðis hækkun að ræða. Auk þess hefur mér verið sagt, án þess að ég þori neitt að fullyrða um það, að þessar tekjur muni vera nokkuð vantaldar, a.m.k. að því er benzínið snertir. Ég get ekkert fullyrt um það, en þær upplýsingar hef ég frá olíufélögunum. Náttúrlega má segja, að um það geti enginn sagt; það fer að sjálfsögðu eftir notkuninni. En mér skilst, að miðað við notkun s.l. árs mundi þessi benzínhækkun verða nokkuð hærri en hér er reiknað út, en það skiptir auðvitað ekki miklu máli. Það er vissulega hægt að taka undir allt, sem hv. samgmrh. sagði um ástand vega. Það er mjög slæmt, og það er auðvitað mikil nauðsyn á að gera stórátak í vegamálunum. Það er auðvitað mál allra landsmanna ekki síður Reykvíkinga en annarra. Þar að auki er ástand veganna mjög augljóst Reykvíkingum, því að það þarf ekki annað en reyna að komast út úr borginni til þess að sjá, í hvaða ástandi aðalumferðaræðar landsins eru. Það má heita, að það sé næstum því ófært til Reykjavíkur hér austan úr sveitum vegna þess, hvernig brúin á Elliðaánum og vegakaflinn þar í kring er, og þegar ílóðin komu, sem skemmst er að minnast, þá mátti sannarlega ekki tæpara standa, að brúin færi ekki og borgin yrði vegasambandslaus. Þetta getur vitanlega ekki gengið. Það er alveg rétt. En jafnframt vil ég segja það, að mér finnst heldur ekki hægt að hækka verð á benzíni og gúmmíi og hækka þungaskatt eins og nú standa sakir, enda viðurkenndi hv. ráðh. það, að hér væri langt gengið í skattlagningu, og það er vissulega rétt. Og ég minnist þess, að þegar verið var að fjalla um sparnaðarfrv. svokallaða hér fyrir nokkru - og raunar miklu fyrr, eiginlega þegar fyrst var farið að fjalla um efnahagsmálaráðstafanir hv. ríkisstj. á þessu hausti, þá var því - og jafnan síðan - lýst yfir a.m.k. af hálfu hv. fjmrh., að nýjar skattaálögur kæmu ekki til greina. En hér virðist það vera svo, að vinstri höndin viti ekki, hvað sú hægri gerir, vegna þess að þegar hv. fjmrh. rökstyður sparnaðarfrv. sitt, þá er það fyrst og fremst á þeim forsendum, að ekki sé fært að leggja á þjóðina nýja skatta. Þegar svo er búið með harmkvælum að samþykkja svokallaðan sparnað, sem raunverulega var ekki sparnaður nema að litlu leyti, eins og áður hefur verið rakið, upp á nokkra tugi millj. kr., þá kemur hv. samgmrh. með þetta frv. - 150 millj. kr. nýjar álögur á þjóðina, þar af 109 millj. kr. á þessu ári, sem verða svo 150 millj. kr. miðað við heilt ár. Mér finnst lítið samræmi í þessu, ég verð að segja það. Hv. ráðh. talaði um það, að þrátt fyrir þessar hækkanir yrði benzínverðið hér á landi ekki hærra en það er í nágrannalöndunum. Ég ætla mér ekki að rengja þær tölur, sem hv. ráðh. nefndi þessu til staðfestingar. Ég geri ráð fyrir, að þær séu réttar, og þá verður benzínverðið hér svipað og það er í næstu nágrannalöndum. En það er margt fleira, sem kemur til greina, þegar verið er að gera út bifreið en það eitt, hvað eldsneytið kostar. Þá er það fyrst og fremst kaupverðið. Og hvað skyldi kaupverð á bifreiðum hér vera miklu hærra en gerist í þessum löndum, sem hv. ráðh. nefndi og gat um benzínverðið í? Ég hef ekki útreikninga um það, en ég veit, að það er miklu hærra vegna þeirra háu leyfisgjalda, sem við höfum af bifreiðum og renna beint í ríkissjóð. Á borði mínu lá hér áðan eitt eintak af blaðinu Degi á Akureyri frá 6. apríl s.l. Þar er þessi klausa, en ég ábyrgist ekki, að hún sé rétt. Það verður þá hægt að vefengja það, ef svo er ekki, en hún er svona: Toyota Corona fob. í Danmörku kostar 60.608.00 ísl. kr. Kominn á götu í Reykjavík kostar hann 219.117.00 kr. Af þeirri upphæð fær ríkið 127.373.00 kr. Þetta er dæmi af þeirri skattheimtu, sem ísl. bílakaupendur þurfa að greiða, og sumum þykir álagningin mikil. Eins og ég sagði, þá les ég þetta hér - upp úr blaði. Ég hef ekki haft neinar ástæður til þess að kanna réttmæti þessarar fullyrðingar, en allir vita, að leyfisgjöldin eru há. Hv. ráðh. upplýsti það hér áðan, að leyfisgjöldin væru 100%, og þóttist anzi góður að hafa þó getað lækkað þau, en 100% eru þau. Þetta kaupverð hefur vissulega sitt að segja í bílaútgerð hér, svo að það er ekki benzínið eitt, sem bílrekandinn þarf að reikna. Þar að auki vil ég segja, að bifreiðar séu hér enn nauðsynlegri en jafnvél í þeim löndum, sem hv. ráðh. nefndi. Fjarlægðir eru hér miklar milli staða og lítið um önnur samgöngutæki, járnbrautir t.d. engar, þannig að í öðrum löndum verður þá jafnframt að taka tillit til þess, að útgerð bifreiða verði ekki svo dýr, að hún verði óhagstæð í samanburði við önnur samgöngutæki, sem menn eiga völ á. Slíks þarf ekki að gæta hér. Við eigum engra annarra kosta völ en nota þessar bifreiðar, og mér finnst, að þrátt fyrir ástandið á vegunum, eins og það er, þá sé ekki fært að leggja þessa skatta á umferðina, meðan ríkissjóður hefur jafnmiklar tekjur af bifreiðaeigendum og umferðarmálum og raun ber vitni. Ég hygg, að það hafi verið Félag ísl. bifreiðaeigenda, sem lét fyrir nokkru reikna það út, hverjar ríkistekjurnar væru af leyfisgjöldum af bifreiðum o.þ.h. sem renna beint í ríkissjóð; þær væru 590 millj. kr., og er þá söluskatturinn óreiknaður. Þess vegna má búast við því, að þegar áhrif þessarar síðustu gengislækkunar eru komin fram, þá verði þessi tala miklu hærri - menn hafa látið sér detta í hug 800–900 millj. kr. í þessu sambandi. Ég skal ekki fullyrða, hvernig þeir útreikningar eru undirbyggðir, en vafalaust verður talan miklu hærri en þessi tala, sem FÍB nefndi. Hv. ráðh. sagði, að það væri ekki raunhæft að taka það fjármagn af ríkissjóði, sem þyrfti að fara til annarra nota, en ég segi, og það er mín bjargföst skoðun, að það er ekki raunhæft að leggja nýja skatta á almenning í því árferði, sem hv. ráðh. var að lýsa. Það er nýbúið að framkvæma hér gengisfellingu og hækka erlendan gjaldeyri um 33% í verði, en á sama tíma hafa kjör verið skert þannig, að aðeins þeir, sem hafa 10 þús. kr. mánaðarlaun eða lægri, fá verðhækkun vísitölunnar uppi borna í kaupi, og mér finnst, að það sé ekki hægt að setja þessar nýju álögur á, hversu mikil þörf, sem vegunum er á nýju fjármagni, og þar vil ég vissulega ekki draga úr því, sem hv. ráðh. sagði. En það er mín skoðun, að það verði að sjá til þess, að meiri hluti af álögum á umræddar vörutegundir, þ.e. bifreiðar, benzín og annað slíkt, gangi til Vegasjóðs en verið hefur samkv. gildandi reglum. Mér er ljóst, að það verða nokkurð mikil vandkvæði á því að gera það á þessu ári, vegna þess að það er búið að ganga eitthvað þrisvar sinnum frá fjárl. fyrir þetta ár, og ég ætla ekki að fara að gerast sérstakur talsmaður þess, að þau verði endurskoðuð einu sinn enn, þótt sjálfsagt mætti þar ýmsu breyta og lækka ýmsa pósta enn þrátt fyrir það, sem gert hefur verið í því efni. Þess vegna finnst mér, að það sé ekki óskynsamlegt þrátt fyrir það, sem hv. ráðh. hafði um þá till. að segja, að hugsa sér að gera þá breytingu á fjárl. næsta árs og næstu ára, að meiri hluti þessara tekna renni til Vegasjóðs en nú er ráðgert. Það má segja, að þessi tilhögun yrði til þess að tefja aðgerðir sem við megum illa við, að verði frestað, og ég hygg að það sé einmitt þess vegna, sem stjórnarandstæðingar í hv. Nd. hafi hugsað sér að leysa málið á þessu ári með lántökum. Mér finnst það ekki óskynsamlegt, og mér finnst það ekkert óraunhæft að hugsa sér að gera þessa breytingu. Ég er ekki á sömu skoðun og hv. ráðh. um það. Hv. ráðh. var hér með hugleiðingar um t.d. 5 ára framkvæmdaáætlun um gerð hraðbrauta. Það er vissulega tímabært og þarf að gera þessa áætlun, en ég sé ekki að þessi áætlun sé í frv. Þetta voru hugleiðingar hv. ráðh. um framtíðarskipan þessara mála. Í frv. er aðeins gert ráð fyrir að ráðstafa með tilteknum hætti þeim tekjum, sem Vegasjóður fær nú á þessu ári, en mér finnst, að það hefði gjarnan mátt setja í frv. eitthvað svipað því, sem hv. ráðh. var hér að bollaleggja, því að vitnalega eiga alþm. rétt á því og ber raunar skýlda til þess líka að ákveða ráðstöfun þess fjármagns, sem þeir eru að leggja á þjóðina í formi skatta. Ég skal svo, herra forseti, ekki vera að lengja þennan lestur að sinni. Þetta mál verður athugað í hv. samgmn. og það gefst tækifæri síðar til þess að gera aths. við það og brtt. um það, en ég vildi aðeins láta það koma fram nú strax, hver afstaða mín a.m.k. er til þessa frv.



Herra forseti. Þetta frv. til breytinga á vegal., sem hér liggur fyrir og mikið hefur verið rætt og nú afgr. í Nd., er þess eðlis, að það gefur alþm. tilefni til þess að rifja dálítið upp, hvar á vegi við stöndum í fyrsta lagi í vegamálum og í öðru lagi í almennum málum, hvað varðar lífskjör og fjárhag almennings í landinu. Það er auðvitað deginum ljósara, að þjóðvegakerfi okkar Íslendinga er býsna þungt og erfitt fjárhagslega sökum fámennis þjóðarinnar og lengdar vegakerfisins og þeirra erfiðu leiða, sem nauðsynlegar eru og óhjákvæmilegar. Það er ekki að ástæðulausu, að æðsta stjórn samgöngumálanna í landinu, vegamálastjóri og samgmrh., hafa fengið þungar áhyggjur af ástandi vegakerfisins. Einkum er það ljóst, að sá hluti vegakerfisins, sem liggur undir mestri og þyngstri umferð og ætti að vera byggður upp sem hraðbrautakerfi eins og fyrirhugað er, er í mjög slæmu ásigkomulagi, og miðað við þarfirnar er það reyndar alveg óviðunandi, eins og rifjað hefur verið upp m.a. í þessum umr., að vegasambandið hið næsta höfuðborginni sé svo illa farið - svo óhæft til að sinna þeirri umferð, sem á það hlýtur að leggjast, að þar á verður að ráða bót fyrr en síðar. Og þetta frv., sem kemur frá samgmrn., miðar að sjálfsögðu að því að efla fjárhag vegakerfisins og þá auðvitað um leið að því að halda því í skaplegra horfi, þ.e. að byggja það upp. Þetta hlýtur hver maður að viðurkenna, að er hin mesta nauðsyn. Og þó að hæstv. samgmrh. hafi hér farið nokkrum orðum um það, að hann telji stjórnarandstöðuna hér á þ. hafa litið vegamálin óraunhæfu auga, þarf það ekki að felast í því, að stjórnarandstaðan viðurkenni ekki, að þörf sé á meira fjármagni til vegakerfisins og betri uppbyggingu þess, enda hefur það einnig komið fram í umr., að svo er ekki. Ég fyrir mitt leyti skal taka sérstaklega fram, að ég tel, að það þurfi að betrumbæta vegakerfið, og mér finnst að ýmsu leyti þær hugleiðingar, sem hér komu fram í ræðu samgmrh. vera á viti byggðar, og hann er auðvitað í þeirri aðstöðu, að á fáum mönnum ef nokkrum í landinu hlýtur að hvína öllu grimmilegar en honum það, sem upp á kann að vanta, að vegakerfið sé starfshæft. Allt er þetta rétt, en þá er á hitt að líta, hvernig þar muni vera búið um hnúta, hvernig möguleikar muni vera á því að láta peningana, sem ráðgert er að fá í vegagerðarfrv. þessu, af hendi hjá þeim aðilum, sem eiga að borga það. Þeirri hlið málsins verður heldur ekki gleymt, svo að vit sé í. Því hefur mjög verið haldið á lofti af hálfu stjórnarvalda réttilega, að hagur þjóðarinnar hafi farið versnandi á síðustu árum og það hafi orðið mikið verðfall á útfluttum vörum, enda framleiðsla þeirra einnig minnkað, og nú bætist það nýjasta ofan á, að það hefur einnig orðið kaupskerðing miðað við verðlag í landinu hjá öllum launþegum landsins - mismunandi mikil, en hjá verulegum þorra þeirra mjög mikil. Allt þetta ber einnig að hafa í huga, þegar ákveðið er að taka í l. ákvæði, sem skipa svo fyrir, að flytja skuli fjármagn frá einum aðila til annars - ekki aðeins þarf að hafa í huga þörfina hjá þeim, sem á að fá fjármagnið, heldur einnig getuna hjá hinum, sem á að borga það. Þetta er alveg óhjákvæmilegt og hlýtur að koma til álita hverju sinni. Það hefur verið vitnað hér í það, að verð á benzíni sé eða verði, eftir að frv., sem hér liggur fyrir er orðið að l., því að það efa menn ekki, að muni verða, þrátt fyrir þetta ekki öllu hærra hér á Íslandi en í nágrannalöndum okkar mörgum. Þetta mun rétt vera, en fleira er vert að taka með í þann samanburð, sem hæstv. ráðh. gerði hér á þessum hlutum. Hann sagði réttilega, að við bærum saman lífskjör okkar við lífskjör nágrannaþjóða okkar. Það gerum við. En þó að benzíngjaldið sé álíka hátt hjá okkur og hjá þeim eða verði það eftir lögtöku þessa lagafrv., liggur það augljóslega fyrir, að kostnaður manna við hvern ekinn km verður miklum mun hærri hér en erlendis vegna þess, að vegakerfi okkar er með þeim hætti, sem lýst hefur verið; það er miklu lakara en hjá nágrannaþjóðum okkar. Einnig liggur það fyrir, að verð ökutækja á Íslandi er hærra en hjá nágrannaþjóðum okkar, og reyndar mun það vera eitthvað það hæsta, sem tíðkast í víðri veröld. Hversu miklu hærra það er í prósentutölu miðað við það, sem er hjá nágrannaþjóðunum, get ég ekki fullyrt um, en hér hafa verið nefndar tölur í því sambandi, og þær eru hrollvekjandi, ef réttar væru. Þess vegna er það augljóst, að stofnkostnaður vegna bifreiða á Íslandi er miklu hærri en í nágrannalöndunum og kostnaður við ekinn km er einnig miklu hærri en í nágrannalöndunum, jafnvel þótt benzínverðið sé bara ámóta og ekkert miklu hærra. Engu að síður kemur vel til álita að leggja aukið fé til bættra vega einkum til hraðbrauta á Íslandi, en þá er vert að athuga það, hvort þetta frv. tryggir það. Ef farið er yfir ákvæði til bráðabirgða í frv., liggja þar fyrir allmargar tölur samtals upp á 109 millj. kr., sem er áætlunartalan um það, hvaða fjármagn muni verða flutt til veganna á yfirstandandi ári, ef frv. verður að l. næstu daga. Þar eru taldar út millj. á millj. ofan. En ef við lítum á það, hvað felst í einstökum liðum þess, kemur í ljós, að engin tala þar bætir úr hraðbrautaþörfinni á þessu ári og gengur ekki einu sinni til þess að undirbúa það, að 14 millj. kr. undanteknum, sem eru í 1. lið bráðabirgðaákvæðisins til undirbúnings hraðbrautaframkvæmda. Þar er talin 21 millj. kr., en við nánari athugun kemur í ljós, að þessi 21 millj. kr. á ekki að fara til undirbúnings nýrra hraðbrauta, heldur á þriðjungur þeirrar upphæðar að fara til þess að borga skuld, sem áður hefur verið stofnað til í sambandi við þær. Skuldir sínar verða menn auðvitað að borga, ekki neita ég því. En af því að hæstv. samgmrh. leggur á það geysimikla áherzlu, að allar þær till., sem fara í bága við frv., séu þar með taldar óraunhæfar, þá vil ég aðeins minna á það, að einhverjir fleiri hafa verið dálítið óraunsæir, en stjórnarandstæðingar, þegar þeir gerðu sínar áætlanir um, hvað þyrfti að renna í Vegasjóð, því að allar upphæðirnar í þessu frv., 109 millj. kr. talsins, eru til komnar vegna þess, að fyrri áætlanir hafa ekki verið raunhæfar og það hjá ráðh. sjálfum, að 14 millj. kr. undanskildum, sem frv. gerir ráð fyrir, að renni til nýrra hraðbrauta. Þegar haldið er áfram hugleiðingum um frv. og hversu raunhæft það sé til þess að hæta vegakerfið með lagningu nýrra hraðbrauta, eins og öll grg. þess miðar þó að, að sé tilgangur frv., kemur í ljós, að á næsta ári gerir ráðh. ráð fyrir, að þau gjöld, sem lögð eru á samkv. frv., muni nema 190 millj. kr., en hann talar hér um, að kannske geti Vegasjóður lagt til hraðbrautanna á því ári 110 millj. kr. Þá liggur það fyrir, að það er aðeins svo sem rösklega helmingurinn af þeim gjöldum, sem frv. gerir ráð fyrir, sem í framtíðinni gæti komið til með að renna til hraðbrautanna, ef þessi álitsgerð ráðh. væri eitthvað raunhæfari en fyrri áætlanir, sem við höfum hér dæmi um deginum ljósari einmitt í ákvæðum frv. sjálfs, þar sem allur meginþungi gjaldanna, sem á að leggja á samkv. þessu frv. fer til þess að greiða gamlar skuldir, þ.e. til þess að bæta það upp, hversu óraunhæfar áætlanir um fé til Vegasjóðs hafa verið á undanförnu ári. Það hefur borizt hér í tal, að lagt hafi verið til, að lán yrði tekið til þess að standa undir því, sem eytt hefur verið um of í vegakerfið miðað við fyrri áætlanir. Hvort það er óraunhæft eða ekki, skal ég ekki um segja einkanlega vegna þess, að hér virðist ríkisstj. sem slík leggja dálítið aðra meiningu í orðið óraunhæfur en það, sem ég og mínir líka gera. Við fáum að heyra það við hverja afgreiðslu við hvert frv. á fætur öðru, sem afgr. er í þ., að okkar hugmyndir, sem við gjarnan berum fram í tillöguformi, séu ævinlega óraunhæfar, okkar till. til breytinga á vegal. eru óraunhæfar o.s.frv. En af stjórnarinnar hálfu er aldrei á það minnzt, að það sé neitt óraunhæft við það, þó að svo sem eins eða tveggja mánaða gömul fjárl. séu tekin og þeim umturnað, vegna þess að þau standast ekki. Mér skilst, að ríkisstj. sé búin að löggilda með sjálfri sér þá merkingu í orðinu óraunhæft, að það þýðir á móti stjórninni. Óraunhæf till. þýðir till., sem stjórnin vill ekki samþykkja, en að það eigi eitthvað skylt við þá gömlu merkingu, sem ég og aðrir slíkir höfum lært í okkar heimasveitum um merkingu þessa orðs, virðist vera týnt, gleymt og glatað. Þó að ráðh. finnist það dálítið óraunhæft að leggja til, að sá aðili, sem vantar fé, af því að hann hefur eytt meira en hann hafði möguleika á að ná til sín með auknum tekjum, taki lán til þess að bjarga við málunum, sem komin eru þannig í óefni hjá honum. þetta er reyndar það, sem margur - og reyndar flestir - verða að bjargast við og haga þannig sínum útgjöldum á næsta ári, að þeir geti komizt yfir þá örðugleika, sem þeir hafa skapað sér, en þetta virðist ekki gilda um ríkisstj. Hún telur það óraunhæft, ef við viljum ekki leggja á landsmenn gjald til að vega upp þessa ofeyðslu, hversu sem á stendur um gjaldþol þeirra, sem eiga að borga. Ég hef áður rifjað það hér upp, að það hefur hallað undan fæti ekki aðeins hjá þjóðarbúinu sem slíku, ekki aðeins hjá ríkisstj., ekki aðeins hjá Vegasjóði, heldur fyrst og fremst hjá einstaklingunum í landinu. Þeir hafa orðið fyrir öllum hinum sömu skakkaföllum, sem hinir opinberu sjóðir hafa orðið fyrir, en að auki hafa þeir orðið fyrir rýrnandi atvinnu og lækkandi kaupgreiðslum miðað við efni. Það er þess vegna að mínu viti rétt, sem ríkisstj. hefur að undanförnu haldið fram allt fram að þessu, að það verði að fara eins vægt í það og mögulegt er að leggja á nýja skatta, enda gömlu skattarnir býsna drjúgir útgjaldaliðir. En hér kemur sem sé samgmrh. og sýnir fram á það með fullgildum rökum, að það sé nokkur nauðsyn á því að verja meira fé til þjóðveganna í landinu, og telur síðan alveg óraunhæft að hafa nokkuð á móti því að slíkt gjald sé lagt á hinn almenna skattborgara. Samgmrh. hefur greinilega mikið til síns máls, en hann lítur aðeins á aðra hlið málsins, en þær eru tvær hliðarnar - önnur hliðir snýr að þeim, sem taka móti gjaldinu, en hin að þeim, sem eiga að borga það. Síðan rifjaði hæstv. samgmrh. upp hluti, sem ráðgerðir hafa verið, þ.e. að byggja 300 eða 350 km af hraðbrautum á ýmsum stöðum á landinu, þar sem þeirra er mest þörf, en fyrir liggja nú þegar mælingar á því, hvar umferðin er mest, og það fer ekkert á milli mála, hvar nauðsynlegt er að leggja þessar hraðbrautir og að það verður að gerast. Það er að vísu alveg rétt. En á það að gerast nú, einmitt þegar vitað er, að skattborgararnir eiga erfiðara með það en nokkru sinni fyrr að borga þetta? Ef á að leggja þetta gjald á, hlýtur það að vera gert með það í huga, að fram undan séu batnandi tímar, og það vonum við auðvitað öll, að sé raunverulegt. En ef við eigum að treysta því, að svo verði, er einnig hægt að hugsa sér það, að hægt sé að taka lán til þess að losa sig við þær skuldir, sem þegar hafa myndazt vegna þess, að á batnandi tímum muni gefast færi á því að borga þetta. Höfum við hins vegar ekki trú á því, að batnandi tímar séu fram undan, virðist álíka fjarlægt að láta sér detta það í hug, að hægt sé að leggja gjöldin á skattborgarana eins og hitt, að ríkissjóður geti tekið lán fyrir þessu og borgað það síðar. Ef ekki eru batnandi tímar fram undan hjá okkur, verðum við að búa áfram við miklu verra vegakerfi en æskilegt væri; því er nú verr og miður. En málin horfa svona við. Þá verða ýmsir að spara við sig á næstunni. Þá verður ríkissjóður - og hinir opinberu sjóðir - að halda áfram á þeirri braut, sem nú er reyndar viðurkennt af hálfu stjórnarvalda, að nauðsyn beri til að gera, þ.e. að draga saman eyðsluna, komast af með minna fjármagn en gert hefur verið hingað til. Það var á sínum tíma talið algjörlega óraunhæft, þegar við - ýmsir stjórnarandstæðingar - lögðum til, að sparað væri á fjárl. ýmislegt það, sem ríkisstj. hefur nú lagt sjálf til, að sparað verði að meira eða minna leyti svo sem lögreglukostnaður og fleira þvíumlíkt. Við skulum ekki venja okkur á það að rugla svo hugtökum að telja allt það óraunhæft, sem ekki er hugsað í stjórnarráðinu, og það eitt raunhæft, sem þar er hugsað eða á þeim skrifstofum, sem segja stjórnarráðinu fyrir verkum, því að þær skrifstofur eru ýmsar og senda frá sér margháttaða speki, sem reynist þó ekki nema takmörkuð, þegar hún hlýtur sína eldskírn í reynd hins lifanda lífs. Ég vil ekki taka neina afstöðu til þess á þessu stigi málsins, hvort vert sé að samþykkja einhvern hluta þessa frv. eða máske frv. allt. Ég viðurkenni það, að þörf er vissulega fyrir fé til þjóðveganna, einkum hraðbrautanna á næstunni, en það verður á hverjum tíma að meta það og reyna að meta það raunhæft, hvort grundvöllur er fyrir því, að þau gjöld séu lögð á, sem ýmsir, sem um málin fjalla, telja, að gott væri að hafa og jafnvel nauðsynlegt. Ég tel, að það væri vert að athuga það gaumgæfilega, hvort við getum ekki enn þá gert ýmsa liði í vegagerð landsins og vegaviðhaldi lægri en nú er. Ég er ekki að halda því fram, að þetta sé sukk eða bruðl eða óhóf, en engu að síður gefa þeir tímar, sem við lifum á, stöðugt ástæðu til þess, að við endurskoðum okkar vinnubrögð - endurskoðum það, hvernig við stöndum að hinum ýmsu framkvæmdaliðum með það fyrir augum, hvort ekki sé hægt að vinna að þeim á hagkvæmari og betri hátt. Ég veit, að sumt í vegakerfinu þolir enga bið; það verður að lagfæra það. En það er ekki heldur svo, að við séum tekjulaus með öllu. Það eru geysistórir liðir - fjárhagslegir, sem renna til vegakerfisins nú þegar, þó að engu væri þar við bætt. Það er ekkert ýkjalangt síðan þau vegalög sem við búum við núna voru lögtekin, og þá gert ráð fyrir, að þjóðvegir landsins hefðu eðlilega tekjustofna. Ég er ekki alveg sannfærður um það, að þetta hljóti allt að vera úrelt nú og engin önnur leið hugsanleg en sú að leggja á ný gjöld, sem nema á 2. hundrað millj. kr. á þessu ári og fara vaxandi á næstu árum, ef samþykkt yrðu og lögtekin. Ég efast ekkert um það, að bæði hæstv. samgmrh. og aðrir stjórnendur vegamála á Íslandi eru auðvitað búnir að leiða hugann að ýmsum þessum liðum og atriðum en þeir hafa að sjálfsögðu eins og liggur í hlutarins eðli, fyrst og fremst hugsað málið út frá því, sem þeim var þægilegast. Því að ég veit, að þeim er þægilegast að fá bara stórar fjárfúlgur í sína sjóði, þá geta þeir gert bæði eitt og annað, sem þá langar til að gera og sem til heilla og hagsbóta horfir; það efast ég ekkert um. En það verður einnig að athuga svona hluti út frá sjónarmiði þeirra, sem eiga að borga og það verður að stilla því í hóf, að ekki sé ofgert gjaldþoli þegnanna. Við þessa 1. umr. málsins sé ég ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð og þessar hugleiðingar öllu lengri, en málið á að sjálfsögðu eftir að koma fyrir væntanlega í samgmn., og þar verður enn fjallað um það og þá tekin afstaða til málsins í einstökum liðum.



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Nd. og var samþ. þar með shlj. atkv., eftir að menntmn. d. hafði einróma mælt með samþykkt þess. Á vegum stúdenta við Háskóla Íslands eru nú reknar ýmsar stofnanir, stúdentagarðar tveir, bóksala stúdenta, kaffistofa, og ferðaskrifstofa auk þess sem á görðunum er rekið sumarhótel, sem stúdentaráð hefur annazt rekstur á nokkur undanfarin ár. Höfuðefni þessa frv. er það að sameina allar þessar stofnanir stúdenta í eina stofnun, Félagsstofnun stúdenta, sem stúdentar, háskólaráð og menntamálaráð skulu eiga aðild að. Langstærsta fyrirtæki stúdenta, sem eru stúdentagarðarnir, er nú stjórnað þannig, að í fimm manna stjórn eru tveir fulltúar frá háskólaráði, tveir frá stúdentaráði og formaður skipaður af menntmrh. Stjórn Félagsstofnunarinnar á samkv. þessu frv. að vera þannig, að hún skuli skipuð fimm mönnum til tveggja ára í senn og meiri hl. skuli tilnefndur af stúdentum, þrír af fimm, einn frá menntmrn. og einn frá háskólaráði. Að vísu er gert ráð fyrir því, að einn af hinum þremur fulltrúum stúdenta sé kandídat. Hefur þótt eðlilegt að vandlega athuguðu máli að sýna stúdentum það traust að fela þeim að meiri hl. stjórn sinna eigin stofnana. Tekjur Félagsstofnunarinnar eiga að vera hluti af árlegum skrásetningargjöldum við Háskóla Íslands, en í ráði er að taka upp árlega skrásetningu þar í stað þess, að nú eru stúdentar aðeins skráðir við upphaf námsins. Enn fremur er gert ráð fyrir framlögum úr ríkissjóði eftir því, sem Alþingi ákveður hverju sinni, en nú er á fjárlögum fjárveiting til Félagsstofnunar stúdenta eða til byggingar félagsheimilis stúdenta, sem mundi verða eitt af fyrirtækjum Félagsstofnunarinnar, og var sú fjárveiting ekki felld niður í sparnaðarfrv. ríkisstj. Með því vildi ríkisstj. undirstrika, að hún telji hér um mikilvægt mál að ræða, sem eigi að fá sem skjótastan framgang. Þá er gert ráð fyrir gjöfum og öðrum úrræðum til fjáröflunar. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að rekja efni frv. Hér er um einfalt mál að ræða, og ég vona, að hv. Ed. verði sömu skoðunar og hv. Nd., að hér sé um mál að ræða, er sem fyrst eigi að ná fram að ganga, og er það eindregin ósk mín til hv. menntmn., sem væntanlega fær málið til meðferðar, að hún afgreiði málið svo tímanlega, að þessu þingi megi auðnast að taka endanlega afstöðu til málsins og afgreiða það. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Þetta mál er komið frá hv. Nd. og var þar samþ. með shlj. atkv. eftir að hv. menntmn. d. hafði einróma mælt með samþykkt þess. Hér er um mjög einfalt mál að ræða. Á s.l. ári breytti borgarstjórn Reykjavíkur skipulagi félagsmála hér í höfuðstaðnum og kom á fót félagsmálaráði, sem hefur með höndum yfirstjórn allra félagsmála á vegum borgarinnar. Í gildandi barnaverndarlögum er auðvitað ekki gert ráð fyrir þessari stofnun, sem komið var á fót eftir að barnaverndarlög voru sett, en í l. er gert ráð fyrir vissum samskiptum ríkisvaldsins og barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Það, sem felst í þessu frv., ef að lögum verður, er það, að menntmrh. er heimilað að fela félagsmálaráði Reykjavíkur störf barnaverndarnefndar í Reykjavík að nokkru eða öllu leyti, og er gert ráð fyrir nánari ákvæðum í reglugerð. Þetta frv. er flutt samkv. ósk Reykjavíkurborgar, og taldi ríkisstj. sjálfsagt að verða við óskum höfuðborgarinnar í þessu efni, eðlilegt að hún ráði sjálf, hvaða skipun hún hefur á félagsmálum innan sinna vébanda og sjálfsagt, að löggjafinn taki tillit til þeirrar skipunar, sem höfuðborgin óskar eftir að hafa á málum eins og þessum. Þess vegna vona ég, að hv. Ed. líti eins á málið og hv. Nd., að samhugur skapist um málið og það nái fram að ganga þegar á þessu þingi. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Í fjarveru hæstv. dómsmrh. vildi ég með örfáum orðum gera grein fyrir þessu frv. Ákvæðin um verzlunaratvinnu eru nú orðin allgömul og miða að nokkru leyti við annað þjóðfélagsástand heldur en við búum nú við. Aðalfyrirmælin eru frá 1925, sum frá 1907 og árunum þar á milli. Þess vegna var það, að á árinu 1964 skipaði atvmrn. n. til þess að endurskoða þessa löggjöf, og áttu í henni sæti fulltrúar Félags íslenzkra stórkaupmanna, Sambands ísl. samvinnufélaga, Neytendasamtakanna og Kaupmannasamtaka Íslands og svo deildarstjóri í atvmrn. Þessir aðilar hafa orðið sammála um það frv., sem hér liggur fyrir. Vegna gamallar verkaskiptingar, sem. hefur tíðkazt alllengi, er það svo, að þó að málið formlega heyri undir atvmrn., hefur þessi grein í starfi atvmrn. verið lögð undir dómsmrh., bæði í núv. ríkisstj. og nokkrum fyrri ríkisstj. Um þetta varð, eins og ég segi, samkomulag í n. og ekki verulegur ágreiningur um það í hv. Nd., og vildi ég mælast til þess, að frv. fengi vinsamlega athugun einnig hér í þessari hv. d. Ég hygg, að það hafi verið hjá allshn. í Nd., ekki þori ég að ábyrgjast það, vegna þess að málið hefur ekki heyrt undir mig, þó að ég geri hér grein fyrir því í fjarveru dómsmrh. En ég vil samt mælast til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og þá hv. allshn.



Herra forseti. Svo sem fram kemur í aths. við frv. þetta, þá er það flutt til fullnægingar á loforði ríkisstj., er hún gaf í sambandi við nýafstaðna kjarasamninga, um lækkun vísitölugreiðslna á húsnæðismálastjórnarlán um helming þess álags, sem vísitalan hefur á íbúðarlánin lagt. Önnur breyting er og gerð á lögunum með þessu frv. Frá því að Öryrkjabandalagi Íslands var veitt aðild að húsnæðismálastjórnarlánum til byggingar leiguhúsnæðis, hefur mjög verið eftir því sótt, bæði af hálfu forstöðumanna Elliheimilisins Grundar í Reykjavík og Sólvangs í Hafnarfirði, að fá hliðstæða aðild, og er ráð fyrir því gert í 2. gr. frv. Frv. er að öðru leyti tæknilegs eðlis, sem ég tel óþarft að rekja hér, sér í lagi 3. og 4. gr. þess, sem fjalla um framkvæmd þessa loforðs ríkisstj. um helmings lækkun á vísitölugreiðslum þeim, sem lántakendur hafa greitt samkv. ákvæðum l., sem sett voru 1964. Ég tel að öðru leyti óþarft, nema tilefni gefist til, að fara nánar út í efni frv. Þetta eru tvö meginatriði frv., sem ég hef þegar minnzt á, og voru af verkalýðsfélögunum metin við samningagerðina og frv., eins og ég sagði áðan, flutt til fullnægingar því loforði sem ríkisstj. þá gaf. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn. Ég vil auk þess geta þess, að samtök byggingariðnaðarmanna og byggingameistara hér í Rvík hafa komið að máli við mig og óskað eftir því, að samtökum þeirra, - ekki einstaklingum, heldur samtökum þeirra, - verði veitt svipuð fyrirgreiðsla og gert er ráð fyrir varðandi framkvæmd þeirra reglugerðarákvæða, sem gilda um framkvæmdaáætlun íbúðabygginga, sem byrjað hefur verið á hér í Rvík. Ég tel eðlilegt, að sú n., sem málið fær til meðferðar, athugi beiðni þessara aðila og mun láta henni í té þær till., sem þessir aðilar hafa um þessi mál gert. Ég ítreka það, herra forseti, að ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Hér er um að ræða frv. til breytinga á lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Það eru aðallega tvær breytingar, sem ráðgert er að gera. Í fyrsta lagi, að elliheimili komi til greina í sambandi við útlán úr byggingasjóði, ég tel sjálfsagt að styðja það, og svo í öðru lagi, að í staðinn fyrir að byggingarsjóður hefur greitt fulla vísitölu og tekið fulla vísitölu af húsnæðislánum, þá verði nú í samningum, sem gerðir eru hér eftirleiðis, aðeins miðað við hálfa vísitölu, sem reiknuð er á þann hátt, sem í l. gr. frv. segir. Eins og allir hv. þm. muna, gerðist það í sambandi við lausn vinnudeilunnar í júlí 1964, að samningar voru þá gerðir um að greiða skyldi vísitöluálag á húsnæðislán. Eins og við munum, þá var ein mesta breytingin, sem gerð var í samkomulaginu 1964 sú, að vísitala, sem um skeið hafði verið rofin úr sambandi við kaupgjaldið, var á ný sett í samband, og ég hygg, að þeir, sem samkomulagið gerðu fyrir hönd verkalýðsfélaganna hafi treyst því, að hæstv. ríkisstj. mundi reyna að hafa hemil á verðbólguvextinum, þegar það var hvort tveggja sett í samkomulag, að laun skyldu eftirleiðis greiðast samkv. vísitölu og að lán Húsnæðismálastofnunarinnar ættu einnig að miðast við vísitölu. Það má kannske segja, að þessir samningar hafi lýst talsverðu trúnaðartrausti af hendi verkalýðsfélaganna. Ég hygg, að þeir hafi verið á þessum grunni byggðir, en eins og allir vita, þá tókst ekki nema að mjög litlu leyti að hafa hemil á verðbólguvextinum. Verðbólgan hélt áfram. Hún var að vísu risavöxnust 1963, þá hækkaði vísitalan um 16,2% á einu ári og hefur náttúrlega ekki tekið slíkt heljarstökk síðan, en engu að síður hefur orðið verulegur verðbólguvöxtur, t.d. var vöxturinn 12,6% árið 1964, 1965 9,4%, 1966 8,5% en 1967, á tímabili verðstöðvunar, var vöxturinn 5,9%. Nú hefur verið breytt um vísitölugrundvöll og ný vísitala tekin upp, þannig að samanburður við það sem af er þessa árs er mjög erfiður, og ég hef a.m.k. ekki gert hann, en enginn vafi er á því, að allt verðlag hlýtur að hafa stórhækkað nú eftir gengisfellinguna. Nú hefur sem sagt verið knúið fram nokkurt samband milli kaupgjalds og verðlags í síðustu kjarasamningum, að vísu mjög takmarkað, aðeins miðað við 10 þús. kr. hámarkslaun og vísitölugreiðslur í áföngum, þannig að nú fá aðeins þeir lægst launuðu vísitölu, en aðrir verða að bera að fullu alla verðlagshækkun, sem m.a. leiðir af þessari miklu gengislækkun, sem ég áðan minntist á. Afleiðingin af þessu er m.a. sú, að allur byggingarkostnaður stórhækkar og vísitala sú, sem húsnæðislánin eru miðuð við, hefði vitanlega stórhækkað. Það er þess vegna til mjög mikilla bóta, að nú skuli þó vera slakað þannig til, að eftirleiðis skuli aðeins vera miðað við hálfa vísitölu í stað fullrar áður. Eftir því sem mér er sagt, er þetta frv. í fullu samræmi við það, sem hæstv. ríkisstj. lofaði í sambandi við lausn verkfallsins, og ekkert að því að finna, þannig að ég tel einsýnt, að allir hv. alþm. hljóti að vera samþykkir þessu frv. og veita því greiðan gang í gegnum deildir þingsins. Nógar eru kvaðir húsbyggjenda fyrir því, þó að þessi lagfæring sé gerð. Því miður hefur okkur ekki tekizt hér að útvega þeim, sem byggja, lán með viðráðanlegum kjörum. Vextir af þessum lánum eru að vísu lágir á okkar mælikvarða, 4%, en eftir sem áður verða menn að greiða vísitölu, að vísu nú hálfa. Ég ætla ekki að gerast spámaður um það, hver vísitöluhækkunin verði á þessu ári, en miðað við reynslu undanfarinna ára væri ekki ósennilegt, að hún gæti orðið um 8%. Ef hún yrði það, yrðu vextir af þessum lánum 8% og það eru vitanlega allt of háir vextir af slíkum lánum og miklu hærri en af lánum, sem aðrar þjóðir, sem við erum alltaf að bera okkur saman við og hæstv. samgmrh. var að bera sig saman við áðan, hafa getað látið húsbyggjendum í té. Þetta er vandamál, sem vissulega þyrfti að ráða við á einhvern hátt, vegna þess að það er ekki einangrað, heldur hefur þær afleiðingar eins og margsinnis hefur verið rakið, að allt kaupgjald verði t.d. að miðast við möguleika manna til að standa undir þessum lánum, því að minna er ekki hægt að bjóða en svo, að menn geti staðið við skuldbindingar sínar. Þó ég láti þessa getið, að okkur þyrfti að takast að ganga lengra í lagfæringarátt að þessu leyti, þá ætla ég ekki að halda uppi, á þessu stigi, neinni gagnrýni á hæstv. ríkisstj, af því tilefni, heldur aðeins lýsa því, að ég mun fylgja þessu frv.



Herra forseti. Ég mæli fyrir þessu máli einnig í umboði hæstv. dómsmrh. sökum fjarveru hans. Hér á landi gilda lög um vörumerki, sem voru sett 1903, en voru þá sniðin eftir eldri vörumerkjalögum frá Norðurlöndum. Það gefur auga leið, að síðan hefur ákaflega margt breytzt, ekki sízt í þeim viðskiptum, þar sem vörumerki einkum hafa þýðingu. Þess vegna var það að á árinu 1958 voru þeir Sigurgeir Sigurjónsson hrl., Páll Pálmason ráðuneytisstjóri og Theódór Líndal skipaðir í n. til þess að endurskoða lögin frá 1903. Páll Pálmason hefur marga áratugi farið með þessi mál í rn. og er þeim allra manna kunnugastur. Það er af sömu ástæðum, eins og ég gat um áðan, að þó að málið hafi heyrt undir annað rn., hefur það lengi svo til viljað, að þessi tegund mála hefur verið lögð undir þann mann, sem hefur gegnt starfi dómsmrh., að dómsmrh. ber formlega ábyrgð á meðferð málsins. Í þessari löggjöf er tekið tillit til þeirra breytinga, sem hafa orðið á Norðurlöndum í meðferð þessara mála, og alþjóðasamþykkta, sem síðan hafa verið gerðar. Þetta er hreint tæknilegt mál, sem ég geri ráð fyrir, að þm. hvorki hafi ákaflega mikla þekkingu á né geti vel dæmt um. Eins og ég segi, það er tæknilegt annars vegar, hvernig þessu verði bezt komið fyrir innanlands og hins vegar sniðið eftir alþjóðasamningum og framkvæmd hjá okkar nágrönnum eða helztu viðskiptaþjóðum. Ég vil leyfa mér að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn., sem ég hygg, að hafi farið með málið í Nd.