Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mér er það mikið ánægjuefni að geta skýrt hv. alþm. frá því, að seint í gærkvöld átti Hans G. Anderson, sendiherra Íslands í Bandaríkjunum, símtal við mig frá New York, en þá var nýlokið atkvgr. um brtt. á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Hann sagði að öll mál á Hafréttarráðstefnunni hefðu þróast okkur Íslendingum í vil, allar brtt., sem gátu haft neikvæð áhrif á okkar stöðu í hafréttarmálum, hefðu ýmist verið felldar eða dregnar til baka. Þetta eru mikil og ánægjuleg tíðindi fyrir okkur Íslendinga. Það er því óhætt að fullyrða að 200 sjómílna efnahagslögsaga sé orðin viðurkenndur alþjóðaréttur. Þó er enn ekki endanlegt hversu margar þjóðir kunna að verða aðilar að hafréttarsáttmálanum vegna þess að þær sætti sig ekki við úrslit einstakra mála. Stefnt er að því að endanleg atkvgr. verði n.k. föstudag á Hafréttarráðstefnunni og ef allt fer vel verði hafréttarsáttmáli þá tilbúinn til undirritunar og staðfestingar. Ég sé ekki ástæðu til þess að gera ítarlega og ágæta skýrslu og framsöguræðu hæstv. utanrrh. almennt að umræðuefni. Í skýrslunni er sérstakur kafli frá viðskrn. um utanríkisviðskipti. Ekki er ástæða til að endurtaka það, sem þar segir, né ræða um einstök atriði í sambandi við þróun utanríkisviðskiptanna og hvernig horfir í þeim málum í dag. Ég vil þó leyfa mér að ræða nokkuð um utanríkisviðskiptin og fyrirkomulag utanríkisviðskiptamála. Nú eru liðin rúm tvö ár síðan ég tók við starfi viðskrh. Ég tel mig geta fullyrt að á þessum tíma hafi utanríkisviðskipti okkar yfirleitt verið hagstæð þrátt fyrir mikla efnahagsörðugleika í viðskiptalöndum okkar og hækkun á olíuverði. Útflutningsframleiðslan hefur verið mikil og sala á helstu afurðum okkar hefur yfirleitt gengið vel. Þó voru erfiðleikar á sölu grásleppuhrogna í fyrra og einnig nýttist ekki til fullnustu sá síldarafli sem hefði mátt veiða, vegna ónógra sölumöguleika á því verði sem þurfti að fá fyrir síldina. Erfiðleikar á sölu grásleppuhrogna stafa bæði af óvanalega mikilli framleiðslu tvö síðustu árin og einnig að lágmarksverð var ákveðið í dollurum, en gengi dollarans hækkaði miðað við gjaldmiðil markaðslandanna, Danmerkur og Þýskalands. Það er vissulega til alvarlegrar íhugunar þegar ekki tekst að selja saltsíld til hefðbundinna markaðslanda vegna tilkostnaðar við að framleiða síldina hér heima. Það er mikil síld í sjónum, en verðbólgan veldur því að við getum ekki framleitt hana á því markaðsverði sem hægt er að fá fyrir hana. Verðbólgan er því mikill skaðvaldur fyrir efnahagslífið og framvindu efnahagsmála og þar af leiðandi fyrir lífskjörin í landinu. Í fyrra gætti einnig sölutregðu og verðlækkunar á áli og járnblendi vegna efnahagserfiðleika viðskiptalandanna. Hækkun Bandaríkjadollars á síðasta ári samanborið við Evrópugjaldmiðla hefur haft talsverð áhrif á utanríkisviðskiptin. Þjóðhagslega er hagstætt fyrir okkur Íslendinga að Bandaríkjadollarinn styrkist því að mikill hluti útflutningsins er reiknaður í dollurum. Hins vegar mun þessi gengisþróun hafa dregið nokkuð úr sölu á íslenskum afurðum til Vestur-Evrópu, en jafnframt hafði hún í för með sér örvandi áhrif á innflutning þaðan. Við þessar aðstæður, þegar tek jur landsmanna hækkuðu miklu meira en erlent verðlag, var ekki við öðru að búast en innflutningur mundi aukast mikið, eins og átti sér stað á síðasta ársfjórðungi síðasta árs. Þessi röskun á gengi helstu gjaldmiðla kom nokkru róti á viðskiptin og er ekki enn séð fyrir afleiðingar þess. Þessi þróun mála hefur t.d. haft býsna alvarlegar afleiðingar á samkeppnis- og útflutningsiðnað okkar og valdið miklum erfiðleikum á því sviði. Fyrir þjóð, sem er eins háð utanríkisviðskiptum og við Íslendingar, eru frjáls alþjóðaviðskipti mikið hagsmunamál. Mér er ekki kunnugt um að viðskiptahömlur í markaðslöndunum hafi að neinu marki torveldað sölu á framleiðsluvörum okkar. Innflutningur á skreið til Nígeríu var frjáls allt árið, en hafði áður verið háður miklum takmörkunum. Nú nýlega hafa yfirvöld lagt hömlur á skreiðarviðskiptin og veldur það mikilli óvissu um sölu á skreið á þessu ári. Fyrir utanríkisviðskipti okkar skiptir fríverslunarsamstaða Evrópulanda mjög miklu máli. Með aðild Íslands að EFTA og fríverslunarsamningi við Efnahagsbandalagið er tryggður opinn markaður fyrir flestar útflutningsvörur okkar í 16 Evrópulöndum. Tollar hafa verið felldir niður á flestum útflutningsafurðum okkar í þessum löndum.Hefur það í reynd þýtt verulega hækkun á skilaverði til útflytjenda. Þau tollfríðindi, sem við höfum þannig orðið aðnjótandi í aðildarríkjum EFTA og Efnahagsbandalagsins, hafa, miðað við útflutninginn í fyrra, verið metin á 184 millj. kr. eða nærri því 20 milljarða gkr. Það vill stundum gleymast, hversu mikinn hag við höfum af þessu samstarfi, því að það þykir miklu síður fréttnæmt, sem vel er gert og ber árangur, heldur en umkvartanir þeirra sem telja sig verða fyrir óhagræði af þeim viðskiptasamningum sem gerðir eru. Okkar hagur af þessu samstarfi er samt ótvíræður, og við verðum að reyna að komast hjá að gera ráðstafanir sem geta veikt þetta samstarf. Við erum ekki einir í heiminum og þótt litlir séum er fylgst með því, að staðið sé við gerða samninga. Við ætlumst auðvitað til þess, að aðrir geri slíkt hið sama. Ég sagði í upphafi að utanríkisviðskiptin hefðu yfirleitt verið okkur hagstæð. Samt er ekki hægt að loka augunum fyrir þeirri staðreynd, að vöruskiptajöfnuðurinn á síðasta ári var talsvert óhagstæðari en árið áður og heldur en spáð hafði verið seinni hluta síðasta árs. Ein skýringin er sú, að útflutningur á loðnuafurðum minnkaði mikið frá því sem áður var. Í fyrra voru loðnuafurðir samtals 8.5% af heildarútflutningi, en árið áður, árið 1980, voru þær 16.1%. Nú eru allar horfur á því, að útflutningur loðnuafurða verði mjög lítill á þessu ári. Hér er því um að ræða mikið áfall fyrir efnahagslíf okkar, og ekki verður séð hvaða útflutningur gæti bætt upp þetta tjón. Ekki er enn hægt að spá neinni verðhækkun á áli og járnblendi, en þó er reiknað með að útflutningsmagn þessara málma verði meira í ár en var í fyrra. Hvað viðskiptin í heild snertir er þó á einu sviði hægt að minnast á jákvæða þróun. Það er hin mikla lækkun á verði olíuvara sem vonast er til að haldist a.m.k. út þetta ár. Þetta er vissulega nokkur bót, en hrekkur samt skammt til að jafna þá miklu byrði sem á okkur var lögð með hækkun olíuvaranna árið 1979. Þegar á heildina er litið er ég nokkuð ánægður með olíuviðskiptin síðan ég fór að hafa afskipti af þeim málum. Það hefur reynst skynsamlegt að halda áfram að gera samninga við Sovétríkin um olíuviðskipti, þótt ég hafi talið rétt að draga nokkuð úr þeim frá því sem áður var. Nú eru um 60% af okkar olíuviðskiptum við Sovétríkin. Þá hafa olíubirgðir í landinu aukist á þessum tíma. Í viðskrn. hefur verið lögð mikil vinna í þennan málaflokk. Starfandi er samstarfsnefnd rn. og olíufélaganna sem fylgist náið með þessum málum. Við höfum dreift nokkru meira olíuviðskiptunum en áður var, höfum keypt af Bretum, Portúgölum og ýmsum vestrænum olíufélögum. Möguleikum á framtíðarviðskiptum við Breta og Norðmenn er haldið opnum, en reynt að kaupa þar sem verðið er hagstæðast. Í dag samþykkti ríkisstj. að lagt yrði fram stjfrv. um heimild til að Ísland gerðist aðili að Alþjóðaorkustofnuninni. Ég er þeirrar skoðunar, að slík aðild mundi auka öryggi okkar í olíumálum, gæti stuðlað að hagstæðum olíuviðskiptum og væri okkur einnig til gagns á öðrum sviðum orkumála. En frv. fjallar fyrst og fremst um neyðarbirgðir olíu og aðra þætti olíumála. Öðru hverju birtast skrif um verðlag á olíuvörum sem eru bæði villandi og ónákvæm. Menn undrast t.d. að þegar verðlag lækkar á erlendum mörkuðum skuli það ekki þegar lækka hér innanlands. Í fyrsta lagi eigum við 2–4 mánaða birgðir af olíuvörum hér á landi og það tekur tíma að selja þær. Í öðru lagi eru allar olíuvörur seldar í dollurum. Ef bensín væri t.d. selt í dollurum hér innanlands kæmi lækkun fram þegar birgðir hafa verið seldar. En bensínið er ekki selt í dollurum, heldur í íslenskum krónum, og dollarinn hefur hækkað ört þannig að bensínið kostar fleiri krónur jafnvel þótt það hafi kostað færri dollara. Í þriðja lagi eru lögð ýmis gjöld á bensínið, t.d. 32% gjöld sem renna beint í ríkissjóð, 22% sem renna til vegamála og 1.1% til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Á árinu 1981 námu sjávarafurðir 78% af heildarútflutningi Íslendinga, og voru freðfiskflök eins og áður drýgsta útflutningsvaran. Samtals var selt úr landi fyrir 6536 millj. kr. Það er ástæða til þess að spyrja, af því að það er oft rætt um fiskiskipaflotann og um sjávarútveginn, hvers vegna sjávarútvegurinn sé í reynd svo sterkur sem hann er, þar sem 78% af 6536 millj. kr. voru útfluttar sjávarafurðir á síðasta ári. Það er auðvitað vegna þess að við eigum öflugan, nýtískulegan fiskiskipastól og hrein bylting hefur átt sér stað í fiskvinnslunni. Fiskiðjuver hafa ristið allt í kringum landið, yfirleitt búin nýjasta tæknibúnaði og hagræðingu. Þótt enn þurfi að gera betur og það miklu betur hefur ákaflega mikið færst í rétta átt á undanförnum árum. Fiskiðjuverin eru yfirleitt rekin í tengslum við fiskiskip sem afla hráefnisins. Til viðbótar við þetta hafa svo komið til hagstæð viðskipti með saltfisk og skreið. Það er ástæða til að undirstrika það, hversu gífurlega sterkur atvinnuvegur sjávarútvegurinn er og hversu mikið ríður á fyrir íslensku þjóðina að hann sé það þegar hann stendur undir 78% af heildarútflutningi landsmanna. Stærstu og þýðingarmestu markaðslönd okkar voru á síðasta ári þessi: 1. Bandaríkin, en þangað fluttum við út fyrir 1 361 073 000 kr. 2. Bretland, þangað var útflutningurinn rúmlega 933 millj. 3. Nígería með rúmlega 858 millj. 4. Portúgal með rúmlega 702 millj. 5. Vestur-Þýskaland með tæplega 421 millj. 6. Sovétríkin með 403 millj. Þegar þetta er haft í huga er auðvitað ljóst að Bandaríkin eru okkar langsamlega þýðingarmesta markaðsland. Í fyrsta lagi er útflutningur þangað langmestur. Síðan koma til viðskipti við varnarliðið þannig að heildarviðskipti við Bandaríkin eru gífurlega mikil. Viðskrh. Noregs, Arne Skauge, bauð mér í opinbera heimsókn til Noregs í vikunni eftir páska. Víð ræddum ítarlega viðskipti milli landanna og viðskipti á alþjóðlegum vettvangi. Sé ég ástæðu til að fara örfáum orðum um þær viðræður. Kindakjöt hefur verið okkar aðalútflutningsvara til Noregs. Á árunum 1977–1980 fluttum við um 2500 tonn af kjöti til Noregs á ári hverju. Árið 1981 féll þetta niður í 1076 tonn, og fyrir nokkru var frá því sagt, að þeir mundu vegna offramleiðslu á kjöti í Noregi ekkert kaupa af okkur í ár. Þess vegna ræddi ég þetta ítarlega við kollega minn sem viðskiptamál milli þjóðanna. Hann lofaði að taka málið upp og athuga vandlega um kaup á 600 tonnum af kjöti á þessu ári. Er mér kunnugt um að hann hefur þegar tekið það mál upp við landbrh., en lyktir málsins eru óráðnar enn þá. Þá voru rædd sameiginleg hagsmunamál Íslands og Noregs um frjáls viðskipti sjávarafurða innan EFTA og Efnahagsbandalags Evrópu og til Nígeríu. Þótt Íslendingar og Norðmenn séu stundum keppinautar á alþjóðlegum mörkuðum hafa þeir þó sameiginlegra hagsmuna að gæta til að tryggja frjáls alþjóðleg viðskipti þar sem bæði löndin eru mjög háð utanríkisviðskiptum. Þá var rætt um dagskrármál í EFTA vegna inngöngu Portúgals og Spánar í Efnahagsbandalag Evrópu, sérstaklega með tilliti til að tryggja áfram fríverslun við Portúgal og jafnframt fríverslun við Spán. Þá var rætt um hugsanleg olíuviðskipti í framtíðinni, en við höfum næga olíu annars staðar frá á þessu ári á hagkvæmu verði og að teknu tilliti til almennra viðskiptahagsmuna. Öllum dyrum er haldið opnum til lengri framtíðar ef hagkvæmt þykir. Þá urðu langar umræður um ríkisstyrki Norðmanna til iðnaðar og sjávarútvegs og skattlagningu þeirra greina. Vegna húsgagnaiðnaðar létu Norðmenn í té skýrslu að minni beiðni. Í þeirri skýrslu kemur fram að útflutningur Norðmanna á húsgögnum til Íslands hefur vaxið úr 6.5 millj. norskra kr. 1978 í 12.6 millj. norskra kr. á síðasta ári. Íslenskur útflutningur til Noregs á þessu sviði hefur aðeins vaxið úr 0.1 millj. kr. í 0.2 á sama tíma. Í sem stystu máli nýtur húsgagnaiðnaðurinn í Noregi lánafyrirgreiðslu frá Byggðasjóði í afskekktum héruðum. Á tímabilinu 1978–1982 hefur verið veitt fé af opinberri hálfu, 5–8 millj. norskra kr. á ári, til endurskipulagningar, hagræðingar, markaðsleitar erlendis og iðnþjálfunar. Er þetta fimm ára áætlun. Að dómi Norðmanna er um óverulega aðstoð að ræða þar sem iðnaðurinn verður að greiða háan launaskatt, allt að 16.8%, mismunandi eftir svæðum. Þá var ítarlega rætt um stuðning Norðmanna við sjávarútveginn. Hann hefur verið mjög mikill og veldur okkur miklum áhyggjum. Nýja ríkisstjórnin í Noregi stefnir að því, að hver atvinnugrein beri sig án stuðnings. Hefur því verið dregið úr stuðningi við sjávarútveginn. Í fyrra var fjárveiting til stuðnings sjávarútvegi 1400 millj. norskra kr., en á þessu ári hefur hann lækkað í 962 millj. norskra kr. Þannig hefur verið dregið úr stuðningi um nærri því 1/3. Að lokum vil ég segja nokkur orð vegna niðurlags skýrslu utanrrh., þar sem starfsmenn utanríkisþjónustunnar eru sagðir þeirrar skoðunar að taka þurfi stjórn utanríkisviðskiptamála úr höndum viðskrn. og fela utanrrn. hana. Þetta er gamalkunnugt mál. Ég er í sjálfu sér ekkert að lá starfsmönnum utanrrn. þótt þeir hafi hug á því að færa út kvíarnar. Um breytingu á starfssviði sendiráða er hins vegar ekki að ræða því að þau hafa í áratugi unnið í góðri samvinnu við viðskrn. að þessum málum. Í þessum þýðingarmiklu málum má ekki persónulegur metnaður einstakra starfsmanna ráða ferðinni, heldur einungis það sjónarmið, hvernig verði.,best unnið að utanríkisviðskiptamálum með hag landsins fyrir augum. Í mínum huga er enginn vafi á því að yfirstjórn utanríkisviðskiptanna á að vera í einu rn. eins og hún hefur verið hér á landi. Einn þýðingarmesti þáttur utanríkisviðskipta er stjórn innflutnings- og gjaldeyrismála og þar með framkvæmd á gildandi viðskiptasamningum og þátttaka í fríverslunarsamstarfi innan EFTA og við Efnahagsbandalagið. Þessi mál eru mjög nátengd starfssviði Seðlabankans og gjaldeyrisviðskiptabankanna og hafa því af eðlilegum ástæðum verið í höndum viðskrn. síðan það var stofnað árið 1939. Varla ber að skilja ósk starfsmanna utanrrn. þannig, að þeir vilji einnig leggja þessi mál undir utanrrn., en án þess verður ekki um að ræða neina heilsteypta stjórn viðskiptamála. Ég vil eindregið vara við því, að farið verði inn á þá braut að skipta utanríkisviðskiptamálum á milli tveggja ráðuneyta sem mundu verja miklum tíma og kröftum í að skiptast á bréfum og metast á um starfssvið. Við höfum verið blessunarlega lausir við slíka tvískiptingu sem hefur verið verulegt stjórnarfarslegt vandamál hjá nágrannaþjóðum okkar. Eftir mjög miklar umræður og athuganir ákváðu bæði Norðmenn og Svíar fyrir nokkrum árum að fela einu rn. öll utanríkisviðskiptamálin. Í Noregi er það viðskrn. og í Svíþjóð samsteypa sem kölluð er viðskipta- og utanríkisráðuneyti. Í báðum þessum löndum er það viðskrh. sem fer með yfirstjórn þessara mála, eins og reyndar á sér stað í langflestum viðskiptalöndum okkar. Því hefur hvergi verið haldið fram, að núverandi fyrirkomulag, sem byggist á nánu samstarfi viðskrn. og sendiráðanna, hafi ekki skilað eðlilegum árangri miðað við það fámenna starfslið sem að þessum málum hefur unnið. Utanrrn. hefur fylgst vel með öllu, sem farið hefur á milli viðskrn. og sendiráðanna, og hefur viðskrn. haft ánægjulegt samstarf við utanrrn. Í okkar fámenna stjórnkerfi er mjög auðvelt að vinna saman þótt um starfsmenn tveggja ráðuneyta sé að ræða. Ég get einnig talað af eigin reynslu þegar ég dreg í efa að samstarf innan utanrrn., milli varnarmáladeildar rn. og aðalskrifstofunnar, sé nokkru nánara en samstarf utanrrn. og viðskrn. Hins vegar álit ég að sá galli sé á núverandi skipan, að starfsmenn utanrrn. fái margir hverjir ekki nægilega reynslu af því að vinna sjálfir að viðskiptamálum meðan þeir starfa hér heima. Á þessu má þó ráða bót með því að láta starfsmenn utanrrn. vinna um tíma, t.d. 1–2 ár, í viðskrn. Þessi hugmynd hefur oft verið rædd, en af hálfu utanrrn. hefur því verið borið við, að ekki væri hægt að sjá af neinum starfsmönnum til viðskrn. vegna anna. Nú nýlega hefur utanrrn. verið boðið að lána starfsmann í viðskrn. í stað þess starfsmanns viðskrn. sem innan skamms tekur við störfum viðskiptafulltrúa við sendiráðið í London. Um þriggja ára skeið var einn af starfsmönnum viðskrn. staðsettur í sendiráði Íslands í París. Þessi ráðstöfun gafst vel og hefur greitt fyrir viðskiptum á meginlandinu. Sá starfsmaður er nú tekinn við starfi í viðskrn. reynslunni ríkari, og nú fer annar starfsmaður viðskrn. til London. Ég og utanrrh. erum sammála um að þessa starfsemi ætti að auka. Ég vil að lokum endurtaka þá eindregnu skoðun mína, að stjórn utanríkisviðskiptamála verði að vera á einum stað, í einu og sama rn. Ef sá vilji er fyrir hendi hjá ríkisstjórn og Alþingi að endurskipuleggja Stjórnarráð Íslands með því t.d. að fækka ráðuneytunum um helming tel ég að vel gæti komið til greina að sameina utanrrn. og viðskrn. Annars held ég að viðskiptahagsmunum okkar verði best þjónað með óbreyttri skipan.



Herra forseti. Það er nokkuð langt um liðið síðan skýrsla hæstv. utanrrh. um utanríkismál var hér á dagskrá. Er þetta framhald þeirrar umr. Ég sakna þess reyndar, að hæstv. utanrrh. skuli ekki sjálfur vera við til að fjalla frekar um mál þetta, en hæstv. viðskrh. er hér í hans stað. Ég sakna þess líka, að hv. 11. þm. Reykv., Ólafur Ragnar Grímsson, skuli ekki vera við þessa umr., þar sem hann flutti mjög ítarlega ræðu hér þegar fyrri hluti þessarar umr. fór fram og drap þá á ýmisleg atriði sem nauðsynlegt er að fjalla frekar um í þessari umr. Að venju kemur hæstv. utanrrh. víða við í skýrslu sinni og ástæða er til þess að fjalla um fjölmörg atriði sem hann hefur gert að umtalsefni. Það er þó ekki mögulegt nú frekar en venjulega þegar þessi skýrsla er á dagskrá hér á hv. Alþingi. Mun ég því takmarka mig við nokkur atriði. Ég vil örlítið víkja að VI. kafla í skýrslu hans, þar sem hann ræðir um þróunarsamvinnu. Ég rifja upp af því tilefni að sumarið 1980 átti ég þess kost að ferðast um Austurlönd og koma m.a. til Indlands og heimsótti þar borgina Kalkútta. Íbúar í þeirri borg munu vera skráðir um 6 millj., en í raun búa þar rúmlega 11 millj. manns. Munurinn liggur í óskráðu fólki, ekki síst flóttamönnum frá Bangla Desh. Þetta fólk býr á götum borgarinnar, það eldar þar og sefur og lifir öllu sínu lífi þar. Ekki þarf að fjölyrða um að heilbrigðisástand er slæmt og barnadauði mikill og reyndar með ólíkindum að ganga þar um götur og sjá það eymdarlíf sem þar er lifað. Það hlýtur að hafa veruleg áhrif á hvern þann sem heimsækir lönd sem þannig er ástatt fyrir. Síðar þetta sama ár sat ég Allsherjarþing Sameinuðu þ jóðanna í þrjár vikur eins og þm. gera. Þar var ég í nefnd sem fjallaði sérstaklega um aðstoð við þróunarríkin. Á dagskrá þeirrar nefndar var fjöldi tillagna. Þær skiptust aðallega í tvo flokka. Í fyrsta lagi voru það tillögur um neyðaraðstoð, bráða aðstoð vegna ýmissa náttúruhamfara, t.d. þurrka eða flóða, en í öðru lagi tillögur um þróunaraðstoð til lengri tíma til uppbyggingar atvinnulífs og efnahags hinna ýmsu þróunarlanda. Flestar þær tillögur, sem þarna voru á dagskrá, voru samþykktar. Þær fólu í sér veruleg fjárframlög af hálfu Sameinuðu þjóðanna til þessara þjóða. En það var athyglisvert, að Sovétríkin samþykktu allar þessar tillögur, en í hvert skipti sem til atkvgr. kom stóð upp fulltrúi Sovétríkjanna og gerði þann fyrirvara að Sovétríkin mundu ekki taka þátt í aðstoðinni, mundu ekki láta neina fjármuni af hendi rakna til aðstoðar við þróunarríkin. Þetta vakti nokkra athygli, en skýringin, sem gefin var, var sú, að hér væri fyrst og fremst um að ræða aðstoð til gamalla nýlenduríkja og vesturveldin eða Vesturlönd bæru fyrst og fremst ábyrgð á því, hvernig ástatt væri í þessum heimshlutum, og því teldu Sovétríkin enga ástæðu til að þau legðu neitt af mörkum til þess að bæta ástandið þar. Ég er sammála því sem fram kemur í þessari skýrslu hæstv. utanrrh. um nauðsyn þróunarsamvinnu. Ég vil sérstaklega vitna í ályktun síðasta landsfundar Sjálfstfl. um þessi mál, en þar segir, með leyfi forseta: „Vegna hinna almennu frjálslyndu mannúðarviðhorfa, sem setja svip sinn á stefnu Sjálfstfl., hefur flokkurinn sérstökum skyldum að gegna við mótun skynsamlegrar stefnu gagnvart þróunarríkjunum. Aðstoð Íslands við þessi ríki hefur verið hlutfallslega lítil. Undanfarin ár hefur árlegt framlag til þessara mála numið 0.05–0.06% af þjóðartekjum. Íslendingar hafa þó skuldbundið sig, m.a. með lögum frá Alþingi, að stefna að því að 1% af þjóðartekjum verði varið til að sinna aðstoð við þróunarlöndin. Af siðferðilegum ástæðum ber Íslendingum skylda til að gera það sem í þeirra valdi er til að koma í veg fyrir að meðbræður þeirra í öðrum löndum og álfum svelti eða líði skort á annan hátt. Jafnframt skal til þess litið, að hagsmunir Íslendinga og þróunarþjóða falla saman með margvíslegu móti. Áhrifum sínum á alþjóðavettvangi eiga Íslendingar að beita til að efla stuðning við þróunarlöndin og standa þar með einnig vörð um grundvallaratriði viðskipta og athafnafrelsis. Meta á hverju sinni hvaða leið er heppilegust og skilar mestum árangri við þróunarríkin og nýtir best fjármagn og mannafla af Íslands hálfu. Í því efni mun reynslan af aðstoð Íslands við Grænhöfðaeyjar vafalaust verða stefnumarkandi. Samhliða því, sem ríkisvaldið hefur þá forgöngu sem hæfileg og eðlileg er miðað við skipan þróunaraðstoðar á alþjóðavettvangi skal með ráðum og dáð hlúð að starfi þeirra aðila og félagasamtaka sem starfa að þróunaraðstoð.“ Svo segir í ályktun landsfundar Sjálfstfl. um þetta mál. Ég minni enn fremur á að ýmsir þm. Sjálfstfl. hafa haft verulegt frumkvæði hér á Alþingi um aðstoð við þróunarlöndin og þróunarsamvinnu. Nefni ég þar sérstaklega það frumkvæði sem fyrrv. hv. þm., prófessor Ólafur Björnsson, hafði hér á Alþingi um þetta efni. Á bls. 8–9 í skýrslu utanrrh. er fjallað um afvopnunarmálin. Þar rekur hann m.a. ýmsar viðræður sem fram hafa farið um afvopnunarmál, m.a. viðræðurnar í Genf milli Sovétmanna og Bandaríkjamanna um meðaldræg kjarnavopn í Evrópu. Ég vil aðeins vitna í kafla í skýrslu hæstv. ráðh. þar sem segir, með leyfi forseta: „Það er ekki síst hinar langdrægu og nákvæmu SS-20 eldflaugar Sovétríkjanna sem orðið hafa hvatinn af INF-viðræðunum í Genf. Ríki Vestur-Evrópu vöknuðu upp við vondan draum eftir að uppsetning þessara vopna var hafin á árinu 1977. Hófust þá fljótlega umræður innan Atlantshafsbandalagsins um viðbrögð við þessari nýju ógnun. Komu þau fram í tvíþættri ákvörðun ráðherrafundar NATO í des. 1979, annars vegar ákvörðun um að komið skyldi fyrir á nokkrum stöðum í Vestur-Evrópu 108 Pershing-II eldflaugum og 464 stýriflaugum, öllum búnum kjarnaoddi, en samtímis yrðu jafnmörg eldri kjarnavopn fjarlægð og 1000 kjarnaoddar til viðbótar. Hins vegar var ákvörðun um að Bandaríkjamenn byðu Sovétmönnum til viðræðna um takmörkun á kjarnaflaugum í Evrópu. Tilgangur þessarar tvíþættu ákvörðunar var að knýja fram samningaviðræður, enda lá fyrir að Atlantshafsbandalagið mundi ekki hefja uppsetningu hinna fyrstu af þessum vopnum fyrr en undir lok ársins 1983 og því nokkuð rúmur tími til viðræðna. Í þessu sambandi má geta þess, að nú munu Sovétríkin hafa um það bil 280 SS-eldflaugar með þrem kjarnaoddum hverja. Flestum er þeim bent að Vestur-Evrópu og ein ný bætist að meðaltali við í viku hverri. Hin þekkta rannsóknastofnun í hernaðarfræði í London (the International Institute for Strategic Studies) telur að kjarnavopnastyrkurinn í Evrópu í dag sé 3.27:1 sovétríkjunum í hag. Það, sem er enn alvarlegra, er þó sú staðreynd, að í meðaldrægum kjarnaflaugum á landi eru Sovétríkin nær einráð og þessir yfirburðir bætast við þá verulegu yfirburði sem Sovétríkin hafa alla tíð frá stríðslokum haft í öllum öðrum tegundum vopnabúnaðar. Ekki þarf að taka það fram, að við Íslendingar styðjum heils hugar allar raunhæfar tilraunir til afvopnunar, en til þess að unnt sé að ræða þessi mál af hreinskilni verða menn að gera sér ljósa grein fyrir grundvallarstaðreyndum. Ófriðarhættu verður ekki bægt frá með einhliða afvopnun vestrænna ríkja. Þvert á móti kynni hún að aukast til muna ef út á þær brautir væri farið. Haldi vígbúnaðarkapphlaupið óheft áfram er voði vís. Evrópuríkin þurfa því að beita sér fyrir gagnkvæmri takmörkun vígbúnaðar. Markmiðið verður að vera að tryggja að ekki komi til nýrrar styrjaldar í Evrópu. Heimsstyrjöldin síðari kostaði tugi milljóna mannslífa og gífurlega eyðileggingu í Evrópu. Ný styrjöld, jafnvel þótt hún yrði háð án nokkurra kjarnavopna, gæti haft enn skelfilegri afleiðingar.“ Hér lýkur tilvitnun í skýrslu hæstv. ráðh. Ég er mjög sammála þeim skilningi sem hæstv. utanrrh. hefur þarna á þróun mála í Evrópu. Hæstv. ráðh. tekur alveg af skarið í skýrslu sinni um að ófriðarhættu verði ekki bægt frá með einhliða afvopnun vestrænna ríkja. Að mörgu leyti er þetta kjarni þeirrar umræðu sem nú fer víða fram um afvopnunarmál. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson gagnrýndi mjög harðlega þennan kafla í skýrslu utanrrh., ekki síst þann þáttinn sem greindi frá kjarnorkuvopnastyrk í Evrópu, þar sem fram kemur að hlutfallið sé 3.27:1 Sovétríkjunum í hag. Allt væri þetta flóknara mál en svo að slíkum mælikvarða yrði beitt. Það er vissulega flókið mál að meta vopnastyrk og vopnabúnað stórveldanna. En hv. þm. fór þó í ræðu sinni af vettvangi Evrópu yfir í heimssamanburð í vopnastyrk samkv. upplýsingum sem um það hafa birst í blöðum. Hvað sem segja má um styrk stórveldanna á heimsmælikvarða í hinum einstöku greinum vopnabúnaðar held ég að það sé þó staðreynd, sem flestum ber saman um, að Sovétríkin hafa yfirburðastyrk í Evrópu. Þetta kemur t.d. mjög glögglega fram nú þessa dagana í þeim miklu umræðum sem fram fara í Bandaríkjunum um frystingu eða „freezing“ kjarnorkuvopna, eins og það heitir, og skal ég nánar víkja að því hér á eftir. En þessir miklu yfirburðir voru grundvöllur ákvörðunar Atlantshafsbandalagsins í des. 1979 um að setja upp Pershing-II eldflaugarnar. Og það má líka hafa í huga, eins og hæstv. ráðh. bendir réttilega á í skýrslu sinni, að í Evrópu hafa Sovétríkin einnig gífurlega yfirburði í öðrum tegundum vopnabúnaðar en kjarnorkuvopnum. Inn í þessa umræðu hefur blandast nokkuð starf friðarhreyfinganna sem reyndar hafa komið hér til umræðu á Alþingi áður í vetur. Það er enginn vafi á því, að innan þeirra hreyfinga starfar mjög margt góðra manna með einlægan friðaráhuga. Aðrir í þeim hreyfingum hafa þó vafasamari fortíð í þeim efnum, svo að ekki sé meira sagt. Það hlýtur að vekja nokkra tortryggni hve Sovétríkin hafa geysilegan áhuga á þessu starfi, hafa mikinn áhuga á að efla friðarhreyfingarnar í Vestur-Evrópu, og upplýst er í fleiri en einu landi að þau geri tilraunir til - og heppnist í sumum tilvikum a.m.k. - að fjármagna þessa starfsemi. Nú er það svo, að í orði kveðnu eins og hér hefur verið bent á m.a. af hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni - er gagnkvæm afvopnun beggja risaveldanna á stefnuskrá friðarhreyfinganna í Evrópu. Hins vegar er það svo í raun, eins og margsinnis hefur verið lýst, að eins og friðarhreyfingarnar starfa, með þrýstingi á vestræn stjórnvöld fyrst og fremst, þá er krafa þeirra fyrst og fremst krafa um einhliða afvopnun vesturveldanna, sem að sjálfsögðu getur stofnað friði í hættu, eins og hæstv. utanrrh. drepur réttilega á í skýrslu sinni. Reyndar eru sumir forustumenn friðarhreyfinganna í Evrópu heldur ekkert feimnir við að viðurkenna það, að þeirra hugur standi til einhliða afvopnunar, a.m.k. til að byrja með, ef annað reynist ekki fært. Hér var t.d. á ferð ekki alls fyrir löngu einn helsti hugmyndasmiður friðarhreyfinganna í Evrópu, sagnfræðingurinn Edward Thompson. Hann mun reyndar hafa verið nú um helgina með hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, eftir því sem Þjóðviljinn segir, á sérstökum fundi í Glasgow, þar sem þeir tveir voru fyrirlesarar og fulltrúar friðarsamtaka. Þessi maður, Thompson, fór ekki dult með hugmyndir sínar um einhliða afvopnun, þegar hann var hér á dögunum, en hann kom hingað til að stappa stálinu í hernámsandstæðinga, eins og sagt var á einum stað þegar getið var um komu hans hingað. Ég held reyndar að það hafi verið í tímariti Máls og menningar. Hann héli blaðamannfund og skrifuðu ýmis blöð um þann fund. Þjóðviljinn hefur t.d. eftir honum í helgarblaði sínu 27.–28. mars, með leyfi hæstv. forseta: „Og þegar sagt er við okkur að einhliða afvopnun sé hættuleg hernaðarjafnvæginu, þá vísum við til þess, að tvíhliða samningar stórveldanna um þessi mál hafa staðið yfir 30 ár og ekki borið neinn árangur.“ Síðar í þessari frásögn er Thompson spurður að því, hvernig friðarhreyfingin standi að vígi í breska Verkamannaflokknum. Þá segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Allar friðartillögur fengu góðan meiri hluta á síðasta þingi flokksins og minnstu munaði að 2/3 atkvæða fengjust með einhliða kjarnorkuafvopnun og niðurrifi bandarískra herstöðva.“ Þarna er það alveg ljóst, að þessi ágæti maður - og reyndar fleiri honum samsinna - hafa barist fyrir því innan Verkamannaflokksins að einhliða afvopnun ætti sér stað, enda er það svo, að Verkamannaflokkurinn breski virðist vera að ganga af sjálfum sér dauðum. Í Alþýðublaðinu er skýrt frá þessum blaðamannafundi og þar eru höfð eftir þessum manni 23. mars. s.l. svohljóðandi ummæli með leyfi forseta: „Allt tal um hættu, sem stórveldunum hvoru um sig kann að stafa af einhliða ákvörðun um samdrátt í framleiðslu gereyðingarvopna eða jafnvel fækkun þeirra, er gersamlega út í hött.“ Það fer því ekkert á milli mála að hér talar eindreginn postuli einhliða afvopnunar. Þessum manni var tekið með kostum og kynjum af Alþb. þegar hann var hér á ferð um daginn. Samtök hernámsandstæðinga héldu sérstakan fund með honum og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur sérstaklega vitnað til þessa manns og hefur nú verið á ferðalagi með honum til þess að prédika sín sannindi. En það er fróðlegt að huga að fleiri atriðum í skoðunum þessa aðalpersónugervings friðarhreyfinganna og Samtaka hernámsandstæðinga. Í tímariti Máls og menningar, 1. hefti 1982, eru ákaflega fróðleg bréfaskipti birt undir fyrirsögninni: Frelsið og sprengjan. Þar er um það að ræða, að Thompson hafði verið á ferðalagi í Tékkóslóvakíu og komið víða að lokuðum dyrum, eins og segir í Tímariti Máls og menningar, en eftir að hann fór þaðan ritaði tékkneskur maður honum bréf undir dulnefni þar sem hann mótmælir ýmsum þeim skoðunum sem Thompson hefur sett fram varðandi afvopnun og friðarmál, og segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Það er ekki unnt að fallast á að þér skuluð ekki gera neinn mun á þætti blokkanna í „útrýmingu.“ Slíkt gefur til kynna hættulega einfeldni sem ekki er einstæð í vestri. Friðarhreyfing yðar (Baráttuhreyfing fyrir kjarnorkuafvopnun), sem byggir á þessari fræðilegu einfeldni, virðist því vera ómeðvituð hliðstæða við tilslakanir við fasismann á fjórða áratugnum. Yður kann að virðast þetta óréttmætt, en sem sagnfræðingur vitið þér væntanlega að ekki er allt sem sýnist.“ Síðar segir þessi tékkneski maður í þessu bréfi, með leyfi hæstv. forseta: „Mér skilst að vaxandi fjöldi borgara í vestrænum lýðræðisríkjum fylgist kvíðafullur með auknum vígbúnaði, sem hefði bein áhrif á lönd þeirra, ef til átaka kæmi. Þó verður afvopnunarhreyfingin, ef hún hefst handa og starfar samkv. þeim forsendum sem fram koma í pólitískum skrifum yðar, mjög áhrifaríkt afl, sem vinna mun óafvitandi í þágu alræðiskerfis sem stefnir að heimsyfirráðum, byggðum á afnámi allra mannréttinda. Eftir fundinn í München hrópaði Chamberlain: „Ég hef verið svikinn.“ Þar komu í ljós vonbrigði manns er leitaði friðar, en átti með einfeldni sinni þátt í að stríð braust út. Marx ritaði í „Átjánda brumaire Lúðvígs Bonaparte“ að sagan endurtæki sig aldrei nema sem skrípaleikur. Ef litið er til þess, sem gerðist í München, sem samkv. skilgreiningu var skrípaleikur, yrði þetta augljóslega slíkur skrípaleikur í öðru veldi.“ Thompson svarar þessu í mjög löngu bréfi, þar sem hann beitir mjög flókinni og oft langsóttri röksemdafærslu, og mótmælir þeim hugmyndum eða þeim fullyrðingum sem þarna koma fram hjá hinum tékkneska manni. En það fer þó ekki á milli mála, að samúð Thompsons liggur mjög hjá Sovétríkjunum í þeirri baráttu sem hér fer fram. Ég vil leyfa mér að vitna í það sem hann segir í sinni grein, en þá vitnar hann reyndar til bókar, sem hann hafði ritað, og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef gengið er eftir skoðun minni, leyfi ég mér að telja háska og ögrun sovéska ríkisvaldsins fremur beinast að eigin þjóð og þeim þjóðum sem byggja fylgiríki Sovétríkjanna. Stjórnendur Sovétríkjanna hafa lögreglu- og öryggissjónarmið að leiðarljósi, eru fangar eigin hugmyndafræði, vanastir því að mæta andstæðum sjónarmiðum með kúgun og skriðdrekum. En þó virðist mér sem Sovétríkjunum sé tamast að beita umsátri og ágengri vörn. Jafnvel hin ruddalega og klúðurslega íhlutun í Afganistan virðist stjórnast af ótta við hernaðaráætlanir Bandaríkjamanna og Kínverja. Bandaríkin virðast mér vera sá aðilinn sem er háskalegri og meira ögrandi, og ríkjandi hernaðar- og utanríkisstefna þeirra þrengir að Sovétríkjunum með ógnandi herstöðvum. Það er miklu fremur í Washington en Moskvu sem menn velta fyrir sér ólíkum sviðsmyndum í „leikfangastyrjöldum,“ og það er í Ameríku sem gullgerðarmenn ofurdrápsins, hinir slyngu tæknifræðingar „yfirburða“ og úrslitavopna, knýja fram stjórnastefnu morgundagsins. En við þurfum ekki að byggja athafnir okkar á því að taka aðra blokkina „fram yfir“ hina. Það er óraunsætt og gæti sundrað okkur. Það, sem mestu ræður, er sú orsakakeðja sem er sameiginleg og magnar ljótustu drættina í báðum samfélögum, og hrekur þau á hnignunarbraut í kjarnorkufaðmlögum.“ Hér lýkur tilvitnun. Ég held að það sé alveg ljóst af þessu m.a., hvar samúð Thompsons liggur. Hann telur að háski og ögrun sovéska ríkisvaldsins beinist frekar að eigin þjóð og þeim þjóðum sem byggja fylgiríki Sovétríkjanna. Hann notar orðið „fylgiríki Sovétríkjanna“ um öll þau ríki sem Sovétríkin hafa gegnum árin og áratugina tekið undir sig með valdi. Hann nefnir Ungverjaland, Pólland, Tékkóslóvakíu, Eistland, Lettland og Litháen fylgiríki Sovétríkjanna. Þess verður ekki langt að bíða, eftir þessari skilgreiningu, að Afganistan verði fylgiríki Sovétríkjanna. Og hver veit hvaða lönd næst komast í þann hóp, ef Vesturlönd slaka á þeim sameiginlegu vörnum sem þau hafa haft og hafa komið í veg fyrir frekari útþenslu Sovétríkjanna í Evrópu. Ég sagði áðan að þrýstingur friðarhreyfinganna kæmi fyrst og fremst á stjórnvöld í Vestur-Evrópu. Það er að vísu látið að því liggja og um það birtast oft fréttir, m.a. í Þjóðviljanum í morgun, að hafður sé uppi þrýstingur á stjórnvöld í Austur-Evrópu í þessu sambandi, og minnst er á undirskriftasafnanir t.d. í Austur-Þýskalandi í Þjóðviljanum í morgun. Þeir, sem þekkja til í stjórnkerfi þessara ríkja, t.d. tékkneski bréfritarinn, sem ég vitnaði til áðan, og reyndar ýmsir aðrir vafalaust, m.a. ýmsir þm. hér á hv. Alþingi, vita að allt tal um slíkan þrýsting á stjórnvöld þar er hrein vitleysa. Slíkar hreyfingar fá að starfa og mega starfa meðan þær gera ekki of mikinn skaða, en hervaldi er miskunnarlaust beitt gegn þeim, ef þörf krefur, eins og dæmin sýna m.a. um Samstöðu í Póllandi. Þessari staðreynd breyta engar fjöldagöngur eða útifundir í vestrænum borgum. Þrýstingurinn getur haft áhrif á Vesturlöndum, honum er ætlað að hafa áhrif þar, getur hugsanlega leitt til einhliða afvopnunar vesturveldanna, sem er afar háskaleg fyrir öryggi Vestur-Evrópu. Og reyndar telja ýmsir stjórnmálafræðingar að þessi starfsemi hafi þegar tafið fyrir afvopnunarviðræðum, þar sem Sovétríkin telji að það sé rétt að bíða, halda að sér höndum og sjá hvað setur, hvort vesturveldin muni ekki hreinlega sjálf afvopnast vegna þrýstings innan frá. Það þarf ekki mörgum orðum að því að eyða, að einhliða afvopnun vesturveldanna gerir að sjálfsögðu annan aðilann sterkari, þann aðilann sem um árabil hefur stundað grímulausa útþenslustefnu hér í Evrópu og mundi væntanlega ekki hika við að grípa inn í hvar sem tómarúm myndaðist á þessum slóðum, eins og gerist annars staðar í heiminum. Að undanförnu hafa átt sér stað miklar umræður í Bandaríkjunum sem líkt hefur verið við þær friðarhreyfingar sem hafa verið starfandi í Evrópu og voru mjög áberandi s.l. sumar. Enginn vafi er á því, að grundvöllur þessarar hreyfingar í Bandaríkjunum er sá sami og hreyfinganna í Evrópu - og reyndar sá sami sem býr í hugum okkar allra, þ.e. hugsjónin um frið og að mannkyni verði forðað frá hildarleik styrjaldar. Hins vegar er verulegur munur á þessari hreyfingu í Bandaríkjunum og í Evrópu. Um það get ég sérstaklega hér að gefnu tilefni frá hv. 11. þm. Reykv. í umr. hér fyrir nokkrum vikum. Þessi hreyfing hefur allt annað yfirbragð í Bandaríkjunum. Baráttan þar hefur verið með miklu hæglátara yfirbragði. Þar hefur fyrst og fremst verið lögð áhersla á umræðufundi, kvikmyndasýningar, fræðslu- og bænastundir í kirkjum. Að vísu er nú fyrirhuguð allmikil ganga og mikill útifundur sem haldinn verður í New York 12. júní n.k. í tengslum við afvopnunarþing Sameinuðu þjóðanna, sem hefst fyrri hluta júní. En þessi hreyfing hefur þó haft á sér allt annað yfirbragð. M.a. hafa þeir í Bandaríkjunum losnað við það yfirbragð sem ýmsir kommúnistaflokkar í Evrópu hafa sett á hreyfinguna þar. Það er annar mjög mikilvægur munur einnig sem rétt er að hafa í huga. Í öllum umræðum um frystingu eða „freezing“, eins og það heitir þar, og í öllum tillögum um það hefur höfuðáhersla verið lögð á tvíhliða samninga. Hugmyndirnar um einhliða afvopnun, sem er ákaflega grunnt á hjá ýmsum forsvarsmönnum friðarhreyfinganna í Evrópu, eins og ég gat um áðan og vitnaði til ummæla Thompsons, þær umræður hafa ekki átt sér stað í Bandaríkjunum. Tillögurnar þar eru fyrst og fremst tillögur um gagnkvæma stöðvun á framleiðslu og niðursetningu kjarnorkuvopna. Vitnað var til þess, að tveir þm. í öldungadeildinni bandarísku, þeir Edward Kennedy og Mark Hatfield, sem eru hvor úr sínum flokki, hafi flutt tillögu um þetta efni inn í bandaríska þingið. En það er eitt atriði mjög athyglisvert í þessum tillöguflutningi, sem m.a. hefur komið fram í yfirlýsingum sem hafðar hafa verið eftir Kennedy um þetta efni. Hann hefur lýst því yfir, að framkvæmd þessarar tillögu kalli á gagnkvæmt eftirlit. En þar yrði um að ræða algerlega nýtt spor í afvopnunaraðgerðum því að Sovétríkin hafa aldrei fallist á slíkt eftirlit hingað til. Tillaga þeirra er reyndar mjög umdeild í Bandaríkjunum. Og það er mjög athyglisvert fyrir okkur Evrópubúa, að helstu mótrök gegn tillögunni um frystingu á framleiðslu og niðursetningu kjarnorkuvopna eru þau, að Sovétmenn hafi slíka yfirburði í Evrópu að frysting nú mundi gera það að verkum, að þessir yfirburðir yrðu festir í sessi til óákveðins tíma. Þess vegna hafa ýmsir í Bandaríkjunum snúist gegn þessari tillögu, en jafnframt flutt aðrar tillögur um svipað efni, sem byggja á sömu hugmyndum, þ.e. afvopnun og fækkun kjarnorkuvopna, en hafa viljað fara öðruvísi að. Mér þótti rétt að gera þetta nokkuð að umtalsefni af sérstaklega gefnu tilefni frá hv. þm. Ólafl Ragnari Grímssyni. Hv. þm. ræddi allmikið um kjarnorkuvopn í hafinu og hefur reyndar bæði hér á Alþingi og annars staðar svo og Alþb. og Þjóðviljinn tekið upp mjög mikinn áróður um það, að nú sé fyrirhuguð stórfelld aukning á kjarnorkuvopnum í hafinu umhverfis Ísland eða hér á Norður-Atlantshafi. Ég vil í þessu sambandi í fyrsta lagi rifja upp að áður en ákvörðunin var tekin í des. 1979 um að setja niður Pershing-II eldflaugarnar hjá Atlantshafsbandalaginu og að það verk skyldi hafið 1983, þá áttu sér stað miklar umræður um hvort setja skyldi niður þessar eldflaugar á landi eða í sjó, þ.e. hvort færa skyldi þær út í hafið. Þær umræður leiddu til þess, að ákvörðun var tekin um að þær skyldu settar niður á landi. Því réðu bæði tæknilegar og fjárhagslegar ástæður sem ég skal ekki fara nánar út í hér. Því var sem sagt hafnað að setja þessar eldflaugar niður í hafið. Hins vegar er vafalaust eitthvað til í því, að starfsemi friðarhreyfinganna og mótmæli gegn því að setja þær niður á landi geri það að verkum að einhverjum a.m.k. dettur í hug að hægt sé að taka upp gömlu hugmyndirnar aftur og setja þessar eldflaugar niður í hafið, en þá er að sjálfsögðu fyrst og fremst fyrir að þakka þeim aðilum sem vilja ýta þeim frá sér, þ.e. þeim sem berjast innan friðarhreyfinganna í Evrópu. En því er ekki að leyna og við skulum horfast í augu við það, að það hafa átt sér stað umræður um aukinn vígbúnað á hafinu. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson vitnaði í skrif Tímans í þessu sambandi og vitnaði sérstaklega í viðtöl sem blaðamenn Tímans hafa átt við stofnun sem heitir „Center for Defence Information“ í Bandaríkjunum. Þessi stofnun hefur ekki hingað til reynst áreiðanleg heimild um vopnabúnað á Íslandi. Það var þessi stofnun sem hélt því fram á sínum tíma, að líklegast væru kjarnorkuvopn staðsett á Íslandi. Það var þessi stofnun sem olli miklu umróti hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, hjá Alþb. og fréttastofu Ríkisútvarpsins, sem tók þessa frétt upp fyrir rúmu ári, þó að hún væri reyndar orðin gömul þá, og gerði mikið veður út af henni. Nú hefur þessi sama stofnun kveðið upp úr með það, að kjarnorkuvopn séu ekki geymd á Íslandi. Það eru engin ný sannindi fyrir okkur Íslendinga. En það hefði mátt búast við að þetta yrði alla vega tilefni til þess, að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson eða einhver annar þm. Alþb. viðurkenndi nú, eftir þessari sömu heimild, að bæði hann, Þjóðviljinn og aðrir hefðu haft rangt fyrir sér á sínum tíma. En ekkert hefur heyrst í þá áttina. Hins vegar er nú að nýju byrjað að vitna til þessarar ágætu stofnunar í Bandaríkjunum um vígbúnað í hafinu og vitnað til viðtala sem Tíminn átti við forsvarsmenn stofnunarinnar þar sem segir, eins og Tíminn orðar það, að ráðamenn í Bandaríkjunum og hjá NATO hafi „íhugað þann möguleika vandlega“ að koma eldflaugum fyrir í skipum og kafbátum vegna andstöðu friðarhreyfinganna í Evrópu við kjarnorkueldflaugum í landi. Þessu má ekki rugla saman, eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur gert, við hugmyndir og áætlanir um aukningu bandaríska flotans. Þar eru vissulega uppi hugmyndir um að búa flotann eldflaugum eða stýriflaugum. En eldflaugar þurfa alls ekki að vera búnar kjarnorkuvopnum. Og það liggur fyrir að a.m.k. ekki nema í mjög litlum mæli er fyrirhugað að búa þessar eldflaugar, sem ætlunin er að setja í kalbáta og skip, kjarnorkuvopnum. Þetta á við flotann almennt, en ekki sérstaklega þann flota sem staðsettur er á Norður-Atlantshafi. Þetta á við um Kyrrahafsflotann, þetta á við um flotann í Indlandshafi og víðar, þannig að það eru ýkjur þegar því er haldið fram, að þessar áætlanir beinist sérstaklega að því að auka kjarnorkuvopnabúnað í skipum hér á hafinu kringum Ísland eða í Norður-Atlantshafinu. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson gerði mikið úr því, að hæstv. utanrrh. skyldi ekki hafa minnst á þennan aukna vopnabúnað flotans í sinni skýrslu. Honum verður gjarnan tíðrætt um það, sem menn minnast ekki á í ræðum sínum eða skrifum, og leggur út af því. En ég tók sérstaklega eftir því, að hv. þm. minntist ekki í sinni ræðu á kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, sem var mjög mikið í umræðum t.d. fyrir ári þegar við ræddum um skýrslu hæstv. utanrrh. Ástæðan er augljós. Talið um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, þ.e. um einhliða yfirlýsingu Norðurlanda um kjarnorkuvopnalaust svæði par, hefur mjög fallið niður á Norðurlöndum eftir þá atburði sem þar hafa gerst. Þar má m.a. minna á kafbátinn sem strandaði í Karlskrona, sovéska kafbátinn sem var búinn kjarnorkuvopnum. Og í Danmörku og Noregi hefur hver atburðurinn rekið annan sem benda til þess, að Sovétríkin leggi verulegt fjármagn til starfsemi friðarhreyfinganna í þessum löndum, og skal ég ekki fara nánar út í það. En allt þetta hefur gert það að verkum, að almenningur á Norðurlöndum er auðsjáanlega búinn að sjá tengslin þarna á milli og því hefur sá mikli áhugi, sem virtist vera á tímabili fyrir einhliða yfirlýsingum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, mjög dofnað. Það er athyglisvert í sambandi við umræður um utanríkismál hér, að allar ræður, t.d. Alþb., um vopnabúnað á Íslandi eða í kringum Ísland eða sem tengist Íslandi á einhvern hátt, eru mjög ýktar. Það kom m.a. fram í ræðu hv. 11. þm. Reykv. Ég átta mig ekki alveg á hver er tilgangurinn með þessu, nema ef vera skyldi sá sem Alþb. hefur boðað, að hafa uppi einhvers konar hræðsluáróður, að reyna að hræða Íslendinga frá þátttöku í varnarsamstarfi vestrænna þjóða. Það kann vel að vera að þetta sé liður í þeirri áróðursherferð. Ég er í engum vafa um það hins vegar, að þessi áróður, sem Alþb. heldur uppi hér, er gripinn á lofti í Sovétríkjunum og Sovétríkin telja sig a.m.k. í orði kveðnu draga af honum mjög miklar ályktanir. Þetta sjáum við hvað eftir annað í fréttum, sem berast hingað um fréttaflutning sovéskra blaða, hvort sem það er blaðið Rauða stjarnan eða Pravda. T.d. birtist í Morgunblaðinu fréttaskeyti frá Associated Press í Moskvu 8. apríl s.l. haft eftir málgagni sovéska kommúnistaflokksins, að Bandaríkjamenn væru að breyta Íslandi í sóknarstöð. Þeir rekja í þessari frétt sinni, að það hafi komið til alvarlegs ágreinings innan íslensku ríkisstj. vegna bandarísku herstöðvarinnar, og fullyrða „að samkv. því, sem segir í íslenskum blöðum, eru áætlanir bandaríska varnarmálaráðuneytisins þær, að við flugherstöðina í Keflavík skuli bætast herskipahöfn þar sem bandarísk herskip geta athafnað sig í framtíðinni. Með þessum hætti eru ráðamenn í Washington að reyna að auka hernaðarstyrk sinn á Íslandi undir margvíslegu yfirskini og þar með breyta eyjunni í marghliða sóknarstöð til að hrinda árásaráformum í framkvæmd.“ Þetta segir Pravda. Og hvaðan skyldi Pravda hafa þessar hugmyndir um að verið sé að breyta Íslandi í slíka árásarstöð? Þær heimildir, sem Pravda, málgagn sovéska kommúnistaflokksins, hefur, eru fyrst og fremst Þjóðviljinn og fyrst og fremst hv. 11. þm. Reykv., Ólafur Ragnar Grímsson. Slíkar fullyrðingar, sem eru algerlega staðlausir stafir, eins og margoft hefur verið talað um bæði hér á hv. Alþingi og annars staðar, eru að sjálfsögðu til þess eins fallnar að leitast við að koma því inn hjá Rússum, að hér séu að eiga sér stað gífurleg hernaðarumsvif, sem er fjarri lagi. Það eitt út af fyrir sig er að sjálfsögðu ekki gert með íslenska hagsmuni fyrir augum. Herra forseti. Ég læt nú senn máli mínu lokið. Við erum vafalaust öll á þeirri skoðun, að sú mesta hætta, sem steðji að mannkyni í dag, sé hættan á styrjöld og að heimurinn fari sér að voða í kjarnorkustríði. Og ég held að við séum öll sammála um að slíkt beri að forðast, því að afleiðingarnar yrðu slíkar að enginn getur séð þær fyrir. Menn kann að greina á um það, hvernig komið verði í veg fyrir slíka styrjöld. Við, sem aðhyllumst samstarf við vestrænar þjóðir, höfum verið þeirrar skoðunar, að tilvist Atlantshafsbandalagsins og samstarf við það hafi orðið til þess að varðveita frið í þessum heimshluta í þau rúmu 30 ár sem Atlantshafsbandalagið hefur starfað. Við vitum líka að hér er um að ræða vissa hugsjónabaráttu. Þetta er spurningin um stríðandi öfl í heiminum. Þetta er spurningin um það, hvort við viljum skipa okkur á bekk með vestrænum lýðræðisþjóðum og vernda það þjóðskipulag, sem við höfum kosið, eða hvort við viljum kalla yfir okkur það þjóðskipulag sem kommúnistaríkin viðhafa hjá sér, þjóðskipulag einræðis, ofbeldis og kúgunar, sem alltaf kemur fram fyrr en varir og við sjáum síðasta dæmið um í Póllandi nú á þessum vetri.



Herra forseti. Ég sé mig knúinn til þess að kveðja mér hljóðs um þingsköp, þar sem forseti ætlar að fresta enn á ný umr. um skýrslu utanrrh. Ég tel það óviðunandi að slíta umr. um mál svo í sundur sem nú horfir. Þar sem langt hefur liðið á milli þess, að umr. um skýrslu utanrrh. hófust og nú þangað til framhald þeirra er, þá finnst mér alveg útilokað annað en þessari umr. verði lokið. Það er ekki hægt að sýna svo mikilvægum málaflokki sem utanríkismálum - og skýrslu utanrrh. þar með - þá óvirðingu að slíta umr. um málið svo í sundur sem ætlun sýnist vera. Ég mótmæli því eindregið.



Um hádegið óskaði formaður þingflokks Sjálfstfl. eftir því, að gefið yrði hlé til þingflokksfunda í dag. Samkomulag varð milli okkar um að það yrði kl. 5. Fundi yrði þá frestað til kl. hálfníu. Þar sem næsti maður á mælendaskrá um utanríkismál, hv. 5. þm. Vesturl., tjáði mér að hann mundi ekki verða búinn að ljúka sinni ræðu kl. 5, taldi ég að það væri æskilegra að fresta umr., áður en hann byrjaði, heldur en fara að slíta í sundur ræðu. Þess vegna tel ég þetta óeðlileg mótmæli. Hins vegar ætlaði ég að nota tímann nú til þess að renna í gegn umræðulitlum málum fram til kl. 5.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því, að það er engin trygging fyrir því, að till. til þál. um viðauka við vegáætlun fyrir árin 1981–1984 verði umræðulaus. Það er engin trygging fyrir því, að vegamálin beri á góma hér á Alþingi með öðrum hætti. Ég held því að það sé óhjákvæmilegt að gefa alþm. svigrúm til þess að ræða um það, hvernig staðið hefur verið að vegáætlun og samgöngumálunum í heild og þeim nýju viðhorfum sem komið hafa fram í þeim málum. Ég vil óska þess, að umr. um vegáætlun verði hagað með þeim hætti, að hún geti orðið heilleg og að alþm. gefist kostur á að ræða málið í beinu framhaldi af ræðum ráðh. um þau efni.



Herra forseti. Mér var vel kunnugt um það að formaður þingflokks sjálfstæðismanna óskaði eftir því, að hlé væri gefið á fundum í dag til þess að halda þingflokksfundi. Sú ósk er eðlileg og sjálfsögð, þar sem krafist er af þm. að afstaða sé tekin til margra þingmála á þingnefndarfundum, og að sjálfsögðu er eðlilegt að nm. hafi samráð við flokkssystkini sín hér á þingi. Þess vegna er það liður í störfum Alþingis og þáttur í því, að þau geti gengið eðlilega fram, að hlé sé gefið til þingflokksfunda. Ég tel að frestun umr., til þess að þingflokksfundir séu haldnir sé sama eðlis og frestun umr., sem gerð er þegar kaffihlé er eða matarhlé veitt, og því allt annars eðlis en þegar á að skjóta inn málum og slíta umr. þannig í sundur. Og með því að það hafi verið of mikil brögð að því á þessum vetri, að þessi háttur fundarstjórnar hafi verið hafður á af hálfu forseta, þá tel ég ástæðu til nú að finna mjög að því ef uppteknum hætti á að halda.



Herra forseti. Hér er um það að ræða að fresta umr. núna þegar klukkuna vantar korter í 5 eða kl. 5, og það liggur fyrir að sá þm., sem næstur ætlar að taka til máls, hefur látið í ljós þá skoðun, að hann muni ekki geta lokið sinni ræðu. Mér finnst varla efni til þess af þessari ástæðu fyrir hv. 1. þm. Reykv. að gera úr þessu eitthvert „drama“ hér á Alþingi. Mér finnst þetta eðlileg vinnubrögð af hálfu forseta, eins og málavextir eru, og vil láta það í ljós. 
            



Ég tjáði hv. 5. þm. Vesturl. að hann mundi hefja sína ræðu kl. 8.30 í kvöld.



Herra forseti. Meginatriðið í þessu máli er að sjálfsögðu að Alþingi gefist kostur á því að fjalla með eðlilegum hætti um þau mál sem afgreiða þarf hér, bæði þau mál, sem hæstv. ríkisstj. leggur til að afgreidd verði, og eins þau mál, sem lögum samkvæmt ber að leggja fyrir og ræða hér á hinu háa Alþingi. Nú þegar er ljóst orðið, að því er ég tel, að ekki verður unnt að standa við þá stefnu hæstv, forseta að þinglausnir geti farið fram í þessari viku. Mér er kunnugt um að á morgun á að ræða framhald málanna sérstaklega við okkur þingflokkaformenn. Ég vil aðeins ítreka þá ósk mína við hæstv. forseta, að í þeim umr. sjái menn til þess, að hægt verði að taka þau mál, sem hæstv. ríkisstj. óskar eftir að afgreidd verði hér, þau mál sem ber lögum samkv. að afgreiða og ræða, eins og skýrslu utanrrh. og þau mál sem nefndir ætla að afgreiða til þingsins og flutt eru af hálfu þm., að umr. um þessi mál öll geti farið fram með eðlilegum hætti.



Herra forseti. Ég vil aðeins staðfesta það sem hér hefur þegar raunar komið fram, að ég tjáði forseta er hann spurði mig, að ég mundi ekki verða búinn að ljúka máli mínu þegar fundi yrði frestað. Hann bauð mér þá að byrja mína ræðu kl. 8.30 í kvöld, þegar fundi verður fram haldið, og ég kaus það eðlilega miklu heldur en slita hana sundur í parta. Ég verð að segja eins og er, að mér finnst þetta fullkomlega eðlileg og góð fundarstjórn raunar.



Herra forseti. Það eru ýmis mál, sem bíða umr. hér á Alþingi, sem gefa ekki tilefni til langra umræðna og ég er ekki á móti því ef hæstv. forseti vill taka þau til umr. til kl. 5. En ég vek athygli á því að það er ýmislegt ósagt um vegáætlun fyrir árin 1981–1984. Ég vil enn fremur vekja athygli á því, að síðustu upplýsingar hafa leitt í ljós að sá framkvæmdahraði, sem maður bjóst við að yrði á þeim vegum sem er sérstaklega rætt um í þessari þáltill., getur ekki orðið eins og fyrirheit hafði verið gefið um og reiknað hafði verið með. Það er því töluvert ósagt í sambandi við það mál sem var talað um að hespa af á litlu korteri. Ég vil óska eftir því, að umr. um till. til þál. um viðauka við vegaáætlun fyrir árin 1981–1984 verði heilleg og þar geti orðið skoðanaskipti, en sú umr. verði ekki að ástæðulausu klippt í sundur.



Þar sem klukkan er nú senn að verða 5 og tíminn hefur farið í annað en dagskrármálin verður fundi frestað til kl. 8.30 í kvöld. - Fundarhlé.



Herra forseti. Ég vildi fyrst láta í ljós þá von, að það. hversu fáir þm. eru hér viðstaddir, endurspegli ekki áhuga alþm. á því máli sem hér er til umr. Raunar vildi ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann gerði ráðstafanir til þess, að hæstv. viðskrh., sem nú gegnir embætti utanrrh. að því er ég best veit, verði viðstaddur þessa umr.

Ég skal gera það.

Ég mun þá gera hlé á máli mínu um stund því að það er satt best að segja ekki til mikils að halda þessari umr. áfram meðan enginn ráðh. sér ástæðu til að vera viðstaddur. Herra forseti. Í þeirri von að ráðh. komi hér fljótlega mun ég halda áfram máli mínu. Raunar hefur það einkennt þessa umr. um utanríkismál það sem af er, hversu litinn áhuga ráðherrar virðast hafa haft á að vera þar viðstaddir. Lengst af hefur t.d. enginn ráðh. Alþb. verið viðstaddur umr. um þessa skýrslu og lengst af raunar aðeins einn þm. þess flokks, sem kennir sig þó töluvert til áhuga á þessum málum, en sá áhugi endurspeglast vissulega ekki í setu þeirra hér í þingsölum. Ýmsir af þeim, sem hér hafa tekið til máls, hafa gert að umræðuefni þann kafla í skýrslu um utanríkismál sem fjallar um þróunarsamvinnu. Sem betur fer er það svo, að framlög okkar til þeirra mála hafa nokkuð aukist á undanförnum árum, einkanlega undanförnum tveimur árum, og þá einkum til þeirra mála þar sem við getum lagt mest af mörkum að minni hyggju, þar sem er aðstoð á sviði fiskveiðimála. En engu að síður er það svo, að mikið vantar á að hér sé nógu vel að verki staðið. Það vantar mikið á að náð sé því, að 1% af þjóðarframleiðslu renni til aðstoðar við þróunarríkin. Satt best að segja er það nálægt því að vera skammarvert hversu illa okkur hefur tiltekist í þessum efnum. Við höfum vissulega skyldur að rækja í heimi þar sem í fyrra dóu 46 þúsund börn á dag úr hungri, vannæringu og sjúkdómum. Sem sagt: Fimmta hvern dag höfðu dáið jafnmörg börn og nemur allri íbúatölu Íslands. Vegna þess, hve skammt og litið hefur miðað í þessum efnum, höfum við þm. Alþfl. lagt fram á Alþingi þáltill. um langtímaáætlun um þróunarsamvinnu, um aukinn stuðning Íslendinga við þau ríki sem skemmst eru komin. Fjárhagslegar forsendur þeirrar áætlunar, sem við höfum gert og lagt hér fram, miða við að framlög hins opinbera nemi 0.7% þjóðarframleiðslunnar í lok áætlunartímabilsins, en frjáls framlög almennings og fyrirtækja verði 0.3% þannig að náð verði 1% af markinu. Til þess að ná þessu marki og uns því verði náð er við það miðað að tvöfalda opinbert framlag til þessara mála á hverju ári næstu árin. Ýmsir af þeim hv, þm., sem tekið hafa þátt í þessum umr., hafa gert að umræðuefni ferðir sínar til ýmissa þeirra landa sem eiga við mest vandamál á þessu sviði að etja. Ég er ekki hissa á því, vegna þess að það eitt að heimsækja flóttamannabúðir, t.d. í Tansaníu eða Úganda, segir meira en mikill lestur um þessi mál, að ekki sé talað um fátækrahverfi milljónaborganna, eins og Kalkútta og Bombay. Í dag hafa hér orðið umr. um ferðalög, m.a. alþm., og fyrirspurnir og svör og ekki svör við þeim fsp. Mér finnst stundum gæta þeirrar skoðunar, að allar ferðir í opinber um erindum til útlanda séu einhvers konar lystireisur og skemmtireisur. Ég held að það væri kannske hollt fyrir suma hv. alþm. að fara í námsferðir til þeirra landa sem við erum hér að fjalla um, til þróunarlandanna. Ég held að það gæti orðið býsna hollt. En það er sem sagt von okkar að þessi till. um langtímaáætlun um þróunarsamvinnu, þar sem er stefnt að sömu markmiðum og nefnd eru í skýrslu hæstv. utanrrh., nái fram að ganga þótt ekki verði það e.t.v. á þessu þingi, en að því er manni skilst lifir nú skammt þessa þings. Í skýrslu utanrrh. er að venju vikið að öllum meiri háttar þáttum utanríkismála. Þar er fjallað um afvopnunarmál. Þau hafa mjög sett svip sinn á þessar umr. það sem af er. Einkanlega vil ég þar nefna ræðu hv. 11. þm. Reykv., Ólafs Ragnars Grímssonar, sem flutti hér eina af sínum endemis langlokum. Hann er því miður staddur erlendis um þessar mundir, aldrei þessu vant, og hlýt ég því að beina orðum mínum til flokksbræðra hans, ef einhverjir þeirra skyldu af tilviljun vera staddir hér á þessum þingfundi. Ég sá hæstv. iðnrh. hér áðan og vona að hann heyri mál mitt. Í fjarveru hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar verð ég þá að beina orðum mínum til hans sem talsmanns síns flokks. Ég held að það sé ekki hægt að segja að ræða sú, sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson flutti hér þriðjudag fyrir páska, hafi verið sérstaklega athyglisverð. Í þessum þingsal höfum við oftlega heyrt þessa ræðu áður. Í henni var fátt eitt nýtt, mestmegnis endurtekningar á því sem hann hefur hér áður flutt. Það getur svo sem verið nægilega fróðlegt að hlusta á upplestur úr heimspressunni, en heldur verður það þó leiðigjarnt til lengdar þegar sífellt er tönnlast á því sama. - Og enn vek ég athygli á því, að þegar umr. fer hér fram um utanríkismál hverfa ráðh. Alþb. allajafna úr salnum og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson fær aleinn og óstuddur að standa fyrir sínu máli. - En það, sem mér fannst einkum einkenna þessa ræðu, var það, að hún var samfelld og harkaleg árás á hæstv. utanrrh. og rn. hans og þá ekki síst þá skýrslu sem hér er til umr. Það var gefið í skyn, og það var raunar meira en gefið í skyn, það var sagt fullum fetum, að starfsmenn rn. fylgdust ekki með því sem væri að gerast á sviði varnar- og öryggismála. Þetta var hvað eftir annað fullyrt. Ég held hins vegar að þessi ásökun eigi ekki við rök að styðjast. Raunar er það ævinlega svo um þennan hv. þm., er hann kemur hér í ræðustól og talar af því litillæti sem honum er einkar lagið, að þá kveður oftlega við þann tón í ræðum hans, að eiginlega fylgist enginn maður á Íslandi með því, sem er að gerast í varnar- og öryggismálum, nema hann sjálfur. Þetta er auðvitað órafjarri öllum sanni. Þegar það er íhugað, hversu harkaleg þessi árás á hæstv. utanrrh. var, er það íhugunarefni, að þessir aðilar skuli vera saman í stjórnarsamstarfi. Það er eðlilegt að spyrja sem svo: Hvað er Alþb. að gera í ríkisstj. þar sem það er ósammála einu helsta grundvallaratriði og hyrningarsteini stjórnarstefnunnar, sem öryggis-, utanríkisog varnarmál hljóta að vera? Hvers konar leikaraskapur er það, að þykjast heils hugar taka þátt í stjórnarsamstarfi, en rífa svo jafnframt niður, ráðast á og rangtúlka einn af hyrningarsteinum þessa samstarfs? En þetta er náttúrlega ekki nýtt. Þessi stjórnmálaflokkur hefur tekið þátt í fjórum ríkisstjórnum, sem fylgt hafa óbreyttri stefnu í öryggis- og varnarmálum í raun. Það, sem upp úr stendur og við blasir, er auðvitað að Alþb. metur þessi mál, öryggis- og varnarmál, svo lítils að þeim er ævinlega fórnað fyrir einhverja aðra hagsmunum sem taldir eru meiri. Svo koma hér einstakir talsmenn flokksins og tala þá væntanlega fyrir herstöðvaandstæðinga innan sinna vébanda öðru hverju, en ég hygg að öllum þingheimi og þjóðinni raunar líka sé ljóst að þar á bak við er lítil alvara og enginn þungi. Ef svo væri, þá væri þessi flokkur að sjálfsögðu ekki í ríkisstjórn sem fylgir óbreyttri stefnu í öryggis- og varnarmálum íslenska lýðveldisins. Eins og ég sagði áðan eru við alþm. orðnir vanir þeim málflutningi sem aðaltalsmaður Alþb. í utanríkismálum viðhefur jafnan úr þessum ræðustól. Við erum orðnir vanir þeim löngu ræðum sem hann setur hér á. Við erum orðnir vanir þeim hroka og því yfirlæti sem jafnan einkennir þennan málflutning. Við erum líka orðnir vanir þeim röksemdafærslum sem hann flytur okkur hér, en í því efni er sá háttur fyrst og fremst hafður á, að sett er fram fullyrðing um að þetta eða hitt sé svona. Í ræðu sinni fullyrti þessi þm. hvað eftir annað að búið væri að ákveða að stórfjölga kjarnorkuvopnum í hafinu umhverfis Ísland. Þessi fullyrðing var margsinnis sett fram og - með leyfi hæstv. forseta - talaði þm. um stöðu okkar í heiminum og sagði síðan: Þá væri vikið a.m.k. einhverjum orðum að þeim nýju áætlunum, sem þegar hafa verið samþykktar, um gífurlega aukningu vígbúnaðar á hafinu í kringum okkur. Það er ekki stafur í þessari skýrslu um það.“ Þeir, sem fylgjast með þessum málum, vita auðvitað mætavel að engin slík ákvörðun hefur verið tekin. Því er þessi fullyrðing þm. alröng. Það hefur engin slík ákvörðun verið tekin. Þó að uppi séu hugmyndir þýðir það ekki að búið sé að samþykkja áætlanir. En hér var fullyrt að búið væri að taka þessar ákvarðanir. Þetta er auðvitað alrangt. En þetta er ekki ný bóla. Þótt óskylt mál sé langar mig til að víkja að öðru sem dæmi um þessa sömu röksemdafærslu. Þegar frv. til l. um Hæstarétt Íslands var til umr. í Ed. kom þessi sami hv. þm. hvað eftir annað í ræðustól og fullyrti að eitt ákvæði frv. væri stjórnarskrárbrot. Þetta var líka rangt. Enginn af þeim aðilum, sem hann vitnaði til í þessu tilviki, hafði leyft sér að fullyrða neitt í þá veru. En hv. þm. fullyrti og fullyrti, og sama málflutning höfum við heyrt hér, - ekki aðeins þetta eina atriði, um þessa stórfelldu hernaðaruppbyggingu sem á að vera búið að samþykkja í hafinu hér umhverfis Ísland, en sem betur fer er rangt, við höfum heyrt þennan málflutning um margt annað. Þetta er auðvitað vel þekkt, að svo lengi er hægt að endurtaka ósannar fullyrðingar glepjist einhverjir til að trúa þeim. Sá er auðvitað tilgangurinn með slíkum aðferðum. Annað, sem var eftirtektarvert í þessum röksemdarfærslum öllum, var það, að finni hv. þm. einhvers staðar hjá pólitískum andstæðing, sem hann túlkar svo, við sinn málstað með einhverjum hætti, þá verða þeir, sem þann málstað styðja, um leið virtir, mikilsmetnir, reyndustu, færustu, skýrustu, traustustu o.s.frv. Það þyngist í þeim pundið ef þeir leggja málstað Alþb. lið með einhverjum hætti, ef túlka má orð þeirra þannig. Þetta þekkjum við allt saman og þetta þekkjum við ekki hvað síst úr þeirri umr. sem haldið hefur verið uppi af hálfu Alþb. og herstöðvaandstæðinga um að kjarnorkuvopn séu staðsett á Íslandi. Það er að vísu tiltölulega hljótt um þann þátt málsins núna, - og hvers vegna skyldi það vera? Jú, það er vegna þess að þessi fullyrðing herstöðvaandstæðinga, sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur manna mest haldið á loft, hefur reynst röng. Hér var vitnað títt til Tímans sem allt í einu virtist vera orðinn eftirlætislesning þeirra Alþb.-manna um utanríkismál. Ég sakna þess hins vegar, að það skyldi ekki vera vitnað í dagblaðið Tímann þriðjudaginn 2. mars, þar sem var fjögurra dálka fyrirsögn á forsíðu: „Enginn kjarnorkuvopn á Íslandi, segir Eugene Carroll, forstjóri Center for Defenee Information í Washington.“ Það var ekki vitnað í Tímann þennan mánaðardag. Þar er haft orðrétt eftir forstöðumanni þessarar stofnunar, með leyfi forseta: „Ég er fullviss um að það eru engin kjarnorkuvopn staðsett í herstöðinni í Keflavík, hvorki á jörðu niðri né í þeim orrustuflugvélum sem þar eru til staðar. Það er engin þörf fyrir þessi vopn á Íslandi og yfirstjórnendur hermála í Bandaríkjunum og hjá NATO eru ekki það vitlausir að þeir reyni að koma slíkum vopnum þar fyrir. Það yrði aðeins til að stofna hinu góða sambandi Íslands og Bandaríkjanna í bráða hættu.“ Þetta segir Eugene Carroll, fym. varaflotaforingi í bandaríska hernum og nú annar forstjóri fyrir hinni umdeildu, en jafnframt virtu rannsóknastofnun Center for Defence Information, eins og Tíminn komst að orði. Ég saknaði þess mjög, að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson skyldi ekki vitna í þessa grein. Ég man ekki betur en sá ágæti maður hafi einmitt kallað þessa stofnun, Center for Defence Information, eina hina virtustu, þekktustu í Bandaríkjunum, hlutlausa stofnun er miðlaði upplýsingum um varnarmál, og í íslenskum fjölmiðlum, m.a. í Ríkisútvarpinu, eins og frægt varð að endemum hér um árið, var hermt eftir þessari stofnun að á Íslandi væru kjarnorkuvopn. Þessum yfirlýsingum var sannarlega mjög flíkað og um þetta mál spunnust m.a. umr. hér á hv. Alþingi hinn 22. maí 1980, fyrir tæpum tveimur árum. En það hentar ekki nú þessa dagana að hafa hátt um þessar yfirlýsingar þrátt fyrir að hver íslenskur utanrrh. á fætur öðrum um langt árabil hafi lýst því yfir að hér væru engin kjarnorkuvopn. Það hentar ekki að hafa hátt um að allar yfirlýsingar þessarar eftirlætisstofnunar Samtaka herstöðvaandstæðinga, Þjóðviljans o.fl. hafa reynst alrangar. En þetta kennir okkur lexíu. Þetta kennir okkur þá lexíu, að þegar rangar fullyrðingar eru endurteknar nógu oft hafa þær tilhneigingu til að festast í sessi, menn taka þær trúanlegar og þær komast inn í prentaðar heimildir. Um þetta skal ég nú rekja nánara dæmi. Þessi stofnun, Center for Defence Information í Washington, sem nú hefur komið í ljós að hafði rangt fyrir sér um þessi mál, hefur fullyrt að á Íslandi væru kjarnorkuvopn, og þessi ranga fullyrðing hefur farið ótrúlega víða. Til er í Washington stofnun sem heitir World Priorities. Hún gefur út árlega skýrslu um útgjöld í veröldinni til félagsmála og til hermála. Í fyrra gaf þessi stofnun út svona skýrslu, sem er mjög fróðleg og vægast sagt óhugnanleg lesning. Ritstjóri þessa rits er bandarísk kona sem mjög hefur unnið að þessum málum og nýtur álits. Í þessari skýrslu er kort þar sem merkt eru þau lönd þaðan sem talið er að kjarnorkuvopnum sé beitt eða, eins og það er orðað á ensku, „deployed“. Það þarf ekki að þýða að kjarnorkuvopn séu þar staðsett, heldur getur þýtt að skip og/eða flugvélar með þessi vopn innanborðs hafi viðkomu eða bækistöðvar á viðkomandi stað. Í þessari skýrslu, sem mér barst í hendur snemma í vetur, er Ísland merkt sem eitt þeirra svæða þaðan sem kjarnorkuvopnum kunni að vera beitt. Það er litað á sama hátt og lönd þar sem kjarnorkuvopn eru. Auðvitað kom þetta óhugnanlega á óvart. Ég hafði samband við forstöðumann þessarar stofnunar og spurði hvaðan stofnun hennar kæmu upplýsingar um þessi efni. Hún skrifaði mér nokkrum dögum síðar svohljóðandi bréf, sem ég leyfi mér að lesa í íslenskri þýðingu: „Í framhaldi af símtali yðar á miðvikudaginn könnuðum við heimildir okkar fyrir gerð kjarnorkukortsins í bókinni „Útgjöld heimsins til hermála og félagsmála.“ Ég er sannfærð um, að okkur hafa orðið á mistök að því er varðar Ísland, og á því biðst ég afsökunar.“ - Á ensku hljóðar þetta svo: „We did make an error in the case of Iceland and I apologize.“ „Með því að telja Ísland með þeim löndum þar sem kjarnorkuvopn eru,“ segir hún í bréfinu, „þá studdumst við við tvennar heimildir. Í fyrsta lagi Center for Defence Information“ - þá frægu, áreiðanlegu, virtu, traustu og hlutlausu stofnun, - öðru lagi ritað Current Issue in Defence Policy - eða „Efst á baugi í varnarstefnu Bandaríkjanna, útgefið 1976, bls. 197, í þriðja lagi rit Alþjóðlegu friðarrannsóknarstofnunarinnar í Stokkhólmi, SIPRI: Vígbúnaður og afvopnun á k jarnorkuöld, Armament and Disarmament, gefið út af bókaútgáfu MIT 1971.“ Síðan segir forstöðumaður þessarar stofnunar áfram í bréfi sínu: „Þar sem stofnunin Center for Defence Information er einnig staðsett hér í borg, þá hringdi ég þangað og ræddi við yfirmann rannsóknardeildar. Hann sagði: Stofnunin flokkar Ísland ekki lengur með þeim löndum þar sem skipum eða flugvélum með kjarnorkusprengjum væri heimilt að athafna sig. Hann sagði þessu til viðbótar, að upplýsingarnar í bók sænsku friðarstofnunarinnar væru sennilega frá þeirra stofnun komnar.“ Og síðan segir áfram í bréfinu: „Við gerð kortsins reyndum við að styðjast við a.m.k. tvennar sjálfstæðar heimildir að því er hvert atriði varðaði. Okkur var ekki ljóst að þetta tvennt væri af sömu rót runnið. Ég harma þessi mistök og vil fullvissa yður um að þetta verður leiðrétt í næstu útgáfu.“ Þetta er sem sagt dæmi um ávöxtinn af iðju Alþb. og herstöðvaandstæðinga. Þetta er dæmið um hvernig rangar fullyrðingar, hvernig upplognar staðhæfingar, ná fótfestu í erlendum ritum. Það er þokkaleg iðja, sem þetta lið stundar, sem að öðru jöfnu telur sig meiri og betri Íslendinga en flest annað fólk sem býr í þessu landi. Sem sagt: Ef lygin er endurtekin nógu oft kann það að bera þann árangur að hún komist á prent. Allt of margir halda að allt, sem á prenti stendur, sé sannleikur, andstætt því sem Halldór Laxness sagði í Alþýðubókinni, að mesta lygi í heiminum væri á prenti. Auðvitað veldur þessi iðja þessara ágætismanna okkur ómældu tjóni. Um þessi atriði þótti ekki hæfa að tala í þeirri ræðu sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson flutti hér þriðjudagskvöldið fyrir páska, en nóg um það. Ég saknaði líka annars í þessari ræðu. Ég saknaði þess, að hv. þm. skyldi ekki vitna til breska sagnfræðingsins E. P. Thompsons sem hér var á ferð nýlega og við áttum í sameiningu ágætan fund með. Þangað var boðið fulltrúum allra þingflokka, en mættu að vísu ekki nema fulltrúar tveggja til þessa fundar, fulltrúar Alþb. og Alþfl. Þessi breski sagnfræðingur og gamli marxisti er einn þeirra sem fremst standa í baráttunni gegn kjarnorkuvígbúnaði. Tvennt þótti mér merkilegt og ástæða til að geta hér sérstaklega, sem fram kom í viðræðunum við hann. Hann sagði: „Ég berst fyrir afvopnun og gegn kjarnorkuvopnum. Ég er ekki pacifisti. Ég er fylgjandi vörnum í hefðbundnum skilningi.“ Þessum ummælum Thompsons hafa Samtök herstöðvaandstæðinga ekki heldur séð neina ástæðu til að flíka. Þarna skilur á milli þessa manns, Alþb. og Samtaka herstöðvaandstæðinga. Í þessum umræðum hefur friðarhreyfingarnar í Evrópu auðvitað borið á góma sem eðlilegt er. Þessar hreyfingar eru af mörgum toga spunnar og kveikjan að þeim er auðvitað eðlilegur ótti almennings, bæði í Evrópu og Bandaríkjunum, við kjarnorkustyrjöld og þann ógnareyðingarmátt, sem býr í þeim vopnum sem stórveldin búa nú yfir, og vígbúnaðarkapphlaupið, sem ekkert lát er á. Þessar hreyfingar eru auðvitað eðlilegt andsvar við þessu æðisgengna og brjálæðislega vígbúnaðarkapphlaupi. Lesa má um það nú í erlendum blöðum, að tvær tillögur eru á ferðinni í Bandaríkjaþingi um aðgerðir í þessum efnum. Önnur miðar að því að stöðva á þeim punkti, þar sem við stöndum nú, og er kennd m.a. við Kennedy, og hin tillagan miðar að því að draga verulega úr vígbúnaði frá því sem nú er og frysta síðan, eins og það hefur verið orðað. Kunnugt er það auðvitað öllum, sem fylgjast með erlendum fréttum, hversu mjög þessum hreyfingum hefur vaxið ásmegin bara á undanförnum vikum í Bandaríkjunum. Nú er það svo, að í kosningum, sem verða þar í nóvember í haust, verður mjög víða kosið jafnframt um tillögurnar um frystingu á kjarnorkuvopnavígbúnaði, ef nota má svo slæm orð. Það verður t.d. í fjölmennasta ríki Bandaríkjanna, Kaliforníu. Þegar er búið að safna þar nægilega mörgum undirskriftum almennra kjósenda til að koma þessu máli á kjörseðilinn þar. En varðandi alla umræðu um þessar friðarhreyfingar skulum við gæta okkar á einu. Við skulum ekki setja allar þessar hreyfingar undir einn og sama hatt. Þær eru jafnólíkar og þær eru margar. Sumar þeirra berjast fyrir einhliða afvopnun, fyrir uppgjöf gagnvart útþenslustefnu Sovétríkjanna. Aðrar berjast fyrir gagnkvæmri afvopnun á raunhæfum grundvelli og þar hefur kirkjan einkum látið til sin taka. Sú stefna, sem kirkjunnar menn hafa mótað í þessu máli, er ekki stefna „pacifista“, alls ekki. En innan þessara hreyfinga eru vissulega líka „pacifistar“, svo að ég noti enn það erlenda orð, eða þeir sem eru á móti öllum vörnum og öllum vopnaburði. Þarna eru líka hreyfingar sem berjast aðeins gegn kjarnorkuvopnum, vilja að þeim verði eytt. Þarna eru sem sagt hreyfingar á ferðinni sem ekki er rétt og ekki er hægt að setja undir einn hatt. Íslenskir herstöðvaandstæðingar beita nú fjöldafylgi þessara hreyfinga mjög fyrir sinn vagn. Þeir berjast gegn aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, þeir berjast gegn dvöl varnarliðsins hér á landi, þeir berjast gegn því að hér séu uppi hafðar varnir. Það er ekki nema, og það fullyrði ég, örlítill hluti friðarhreyfinganna í Evrópu sem á samleið með þessum málstað Alþb. og herstöðvaandstæðinga. Það er auðvitað eitt af meginatriðum þessa máts. Öll viljum við auðvitað draga úr vígbúnaði, eyða þeirri hættu sem kjarnorkustyrjöld hefði í för með sér. Um þetta er ekki ágreiningur. Ágreiningurinn er hvernig haga skuli vörnum. Það er ekkert land til í veröldinni sem hefur ekki annaðhvort eigin her sér til varnar eða hefur samið við annað ríki eða ríkjabandalag um sínar varnir. Varnarlaust land í þessari veröld er ekki til og það er líka ein af meginstaðreyndum þessara mála. Stundum freistast menn til að nefna Costa Rica þegar þetta ber á góma, en þá skyldu menn hafa í huga að það land hefur lögreglu sem er búin skriðdrekum, vélbyssum og öllum þeim vopnum, sem venjulegur her er búinn. Í skýrslu utanrrh. er vitnað til samanburðar á vígbúnaði stórveldanna. Þar er vitnað til heimilda frá stofnun, sem heitir The International Institute for Statistic Studies, sem telur að kjarnorkuvopnastyrkurinn í Evrópu í dag sé 3.27 á móti 1 Sovétríkjunum í hag. Nú er það auðvitað svo, að um þetta eru margar heimildir og ber ekki öllum saman. Það er hægt að vitna til rita um þetta efni sem bandarísk varnarmálayfirvöld hafa gefið út, það er hægt að vitna til rita sem Sovétmenn hafa látið frá sér fara, það er hægt að vitna í tímaritin Time, Economist o.fl. Meginniðurstaða alls þess samanburðar, sem ég hef séð og lesið um þessi efni, er að Sovétríkin hafi nokkra yfirburði á velflestum sviðum. En auðvitað er það alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, að samanburður af þessu tagi er afar flókið mál og - eins og hann komst að orði - samflétta gagnkvæmra yfirburða. Það hefur verið talað um óljóst jafnvægi í þessum efnum. En hitt kom mér á óvart, að þegar þessi hv. þm. fór hér með tölur um þessi mál vitnaði hann til bandaríska tímaritsins US News and World Report, nefndi samanburðartölur sem hann sagði nýlega hafa birst þar. Þrátt fyrir nokkra leit í þessu tímariti hef ég ekki fundið þessar samanburðartölur. Þær kunna þó þar að leynast, ekki skal ég fortaka það. En hitt kom mér meira á óvart, þegar hann fór með tölur um þessi efni, að þá var ýmsu sleppt sem víðast er þó talið. Nýkomin er út í Noregi, fyrir fáeinum vikum, bók þar sem eru ritgerðir 27 stjórnmálamanna, vísindamanna og sérfræðinga um varnar- og afvopnunarmál. Grein er í þessari bók, sem ég veit að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur undir höndum og hefur lesið, eftir mann að nafni Frank Barnaby, sem þessi hv. þm. býsna oft hefur vitnað til og það meira að segja úr þessum ræðustól. Hann gerir þar samanburð á hernaðarstyrk stórveldanna. Þar kemur m.a. fram, og því sleppti hv. þm., að Sovétríkin eru talin eiga 693 meðaldrægar sprengjuþotur, Bandaríkin 66. Þarna er tífaldur munur. En annað kom mér á óvart í máli þessa hv. þm. Þegar hann bar saman fjölda kjarnorkukafbáta Bandaríkjanna og Sovétríkjanna fullyrti hann - og vitnaði í tímaritið US News and World Report, að Bandaríkin ættu 84 kjarnorkukafbáta, Sovétríkin 36. Í samanburði Frank Barnabys eru Bandaríkin talin eiga 43, en Sovétríkin 86, þannig að hér er tölunum gersamlega snúið við. Töluna, sem í flestum samanburðarskýrslum er nefnd fyrir Bandaríkin, eignar hv. þm. Sovétríkjunum. Hvort þetta er óviljaverk eða ekki skal ég ekki fullyrða um. Nú á sá þm., sem í hlut á, að vera glöggur fræðimaður og er prófessor við Háskóla Íslands og verður að treysta honum til að fara með jafneinfaldar tölur og hér eru. Ég hef séð margar samanburðartöflur um þennan hernaðarstyrk, en ég hef hvergi séð þær tölur sem nefndar voru úr þessum ræðustól af hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni. Tölunum var sem sé snúið við. Annars er það svo sem að deila um keisarans skegg að ræða þessar samanburðartölur því að það er hægt að reikna þennan samanburð á svo ótrúlega marga vegu og næstum því fá þá útkomu sem menn óska sér fyrir fram. Það var varið löngum tíma í að sannfæra okkur um yfirburði Bandaríkjanna á sviði kjarnorkuvopna. Nú er það svo auðvitað, að forseti Bandaríkjanna lét þau orð falla fyrir skemmstu, að Sovétríkin hefðu yfirburði á þessu sviði. Nú hafa embættismenn hans raunar orðið að draga í land með það og má kannske segja að hafi nánast verið gert gys að þessari fullyrðingu hans í fjölmiðlum. Auðvitað er staðreynd málsins sú, þegar fjallað er um kjarnorkuvopnavígbúnaðinn í Evrópu, að kjarnorkuvopn eru flutt til Evrópu fyrst vegna þess að Sovétríkin og Austur-Evrópuríkin hafa gífurlega yfirburði á sviði hefðbundins herafla, margfalt á við Atlantshafsbandalagsríkin. Þar var ekki pólitískur vilji til að jafna metin með hefðbundnum hætti, og þá voru metin jöfnuð með kjarnorkuvopnum, því miður. Við getum svo endalaust deilt um á hvorn halli. Þar getum við, eins og ég áðan sagði, fengið þá útkomu sem við kjósum helst hverju sinni. Þetta skiptir auðvitað ekki meginmáli, heldur það, að hvor aðilinn um sig telur ævinlega á sig hallað og telur sig ævinlega þurfa að jafna metin, telur sig ævinlega þurfa að vígbúast betur, uns svo er komið að þessi gereyðingarmáttur nægir til að útrýma öllu mannlífi á jörðinni, ekki aðeins einu sinni, heldur miklu oftar. Auðvitað skiptir það í raun engu máli, hvort hægt er að eyða öllu mannlífi einu sinni eða fimm sinnum. Þess vegna er þessi umræða kannske meira og minna út í hött. Það er athyglisvert, þegar rætt er um þessi mál, að ég satt að segja efast um að menn geri sér næga grein fyrir því oft um hvað er verið að tala. Það er talið að í veröldinni séu núna 50 þúsund kjarnavopnahleðslur. Það er jafnmikið og milljón sprengjur eins og varpað var á Hiroshima. Það eru þrjú tonn af venjulegu sprengiefni, þrjú tonn, á hvert einasta mannsbarn á jörðinni. Og það, sem stórveldin eru að gera núna, og það, sem Sovétríkin eru að gera núna, er að gera sínar eldflaugar hittnari, marksæknari, eins og það kannske heitir, eða markvissari. Það er á því sviði sem framfarirnar eru hvað örastar. Ef tekst að gera eina eldflaug þannig úr garði að hún hitti ekki 200 metra frá markinu, heldur 20 metra, þýðir það þúsundfalt aukinn sprengikraft. Í grein í þeirri bók sem ég vitnaði til áðan, sem er safn ritgerða 27 vísindamanna, kemur fram í grein eftir Norðmanninn Björn Kirkerud, að þótt Sovétríkjunum tækist að eyðileggja 90–95% af langdrægum eldflaugum Bandaríkjamanna í neðanjarðarbyrgjunum, þar sem þessar eldflaugar eru geymdar, væru eftir samt hjá Bandaríkjamönnum 50–100 eldflaugar og aðeins með þeim gætu Bandaríkjamenn lagt í rústir 150–300 stærstu borgir Sovétríkjanna. Hver einstakur kjarnorkukafbátur Bandaríkjamanna hefur næg vopn um borð - þá er átt við þá hin nýjustu og fullkomnustu - til að leggja í rústir allar borgir í Sovétríkjunum þar sem íbúar eru fleiri en 100 þús. Þetta eru þær staðreyndir sem blasa við okkur. Bandaríkin eiga um 40 eldflaugakafbáta, en Sovétríkin eiga 70–80 eða milli 80 og 90. Ég hef nefnt þessar tölur hér varðandi Bandaríkin eingöngu vegna þess, að þær voru tiltækar, og raunar eru það svo, að í öllum ritum um þessi mál eru nefndar tölur fyrir Vesturlönd vegna þess að það liggja engar upplýsingar á lausu um það sem gerist hinum megin við strikið. Það var rangt, sem hér var haldið fram, að ég hefði talað gegn þessum friðarhreyfingum. En ég hef hins vegar varað við því og vara mjög við því að setja þær allar á sama bás. Við getum nefnt eina friðarhreyfingu sem hér starfar í öruggu skjóli Alþb. og er útibú Heimsfriðarráðsins svonefnda. Eitt af meginhlutverkum Heimsfriðarráðsins, sem Alþb. vill væntanlega telja part af þessari friðarhreyfingu, er að túlka og fegra utanríkisstefnu Sovétríkjanna. Liðsmenn Alþb. hafa svo sem ekki heldur legið á liði sínu í því verki. Heimsfriðarráðið er fjármagnað frá Sovétríkjunum. Talið er að Sovétríkin verji a.m.k. 49 millj. dollara á ári hverju til starfsemi Heimsfriðarráðsins, til þess að dreifa fölskum upplýsingum og fegra utanríkisstefnu Sovétríkjanna. Þessi dreifing á röngum upplýsingum, eins og Alþb. og Samtök herstöðvaandstæðinga hafa stundað um Ísland, er auðvitað sérgrein þeirra sovétmanna, eins og við höfum séð, m.a. hér í sjónvarpi. En fé til Heimsfriðarráðsins kemur ekki eingöngu frá Sovétríkjunum, heldur líka frá öðrum Austur-Evrópuríkjum, og væri fróðlegt að fræðast um hvernig starfsemi þessarar stofnunar hér á Íslandi er fjármögnuð. Forseti þess Heimsfriðarráðs, sem þessi hreyfing er útibú frá, er indverskur kommúnisti sem dyggilega hefur stutt utanríkisstefnu Sovétríkjanna í 30 ár, og hann hefur engan bilbug látið á sér finna þrátt fyrir innrás Sovétríkjanna í Ungverjalandi 1956, Tékkóslóvakíu 1968 og Afganistan 1979. Hann lét raunar svo um mælt, að þau friðarsamtök, sem beittu sér gegn Sovétríkjunum, væru ekki raunveruleg friðarsamtök. Hann sagði í grein sem hann skrifaði árið 1981, með leyfi forseta: „Í höndum sósíalista, kommúnista hefur hernaðarvaldið í fyrsta skipti í sögu mannkyns orðið tæki til að vernda frið og félagslegar framfarir.“ Þetta Heimsfriðarráð, sem hefur útibú á Íslandi, starfaði upphaflega í París. Árið 1951 rak franska ríkisstjórnin þetta Heimsfriðarráð og starfsemi þess úr landi fyrir fimmtu herdeildar starfsemi. Þá flutti það til Prag, og 1954 setti það upp bækistöðvar í Vínarborg. Í Vínarborg var starfsemi þess bönnuð þremur árum síðar vegna athæfis sem beindist gegn hagsmunum austurríska ríkisins. Heimsfriðarráðið hélt að vísu áfram að starfa í Vín undir öðru nafni og kallaði sig þá Alþjóðlegu friðarstofnunina. Það er engin nýjung að kommúnistar skipti um nafn á starfsemi sinni. Það þekkjum við Íslendingar mætavel. 1968 flutti þetta ráð starfsemi sína til Helsinki og þar starfar það nú að dyggum stuðningi við utanríkisstefnu Sovétríkjanna. En nú vildi ég gjarnan vitna til breska sagnfræðingsins Thompsons sem hér var á ferð. Hvað sagði hann um þetta Heimsfriðarráð? Í breska blaðinu Guardian í febr. í fyrra sagði hann orðrétt: „Ef vestrænu friðarhreyfingarnar lenda í slagtogi með Heimsfriðarráðinu, þá verða þær í raun aðeins hreyfing gegn Atlantshafsbandalaginu og gegn hernaðarstefnu Atlantshafsbandalagsins, og það mun hafa illt eitt í för með sér. Það mundi einnig mæta andstöðu í Austur-Evrópu, þar sem almenningsálit er orðið langþreytt á opinberum friðaráróðri og þar sem ríkisreknar friðarnefndir hafa aldrei í sinni 30 ára sögu deplað auga til að mótmæla hernaðarstefnu Sovétríkjanna.“ Þetta hafði sá ágæti maður að segja um Heimsfriðarráðið. Höfum við heyrt einhverja viðlíka dóma frá þeim Alþb.-mönnum um þetta útibú Moskvustjórnarinnar? Síður en svo. Það starfar hér með þeirra blessun og vel það. Þess vegna ítreka ég að friðarhreyfing er ekki sama og friðarhreyfing. Þar er langur vegur frá. Afstaða jafnaðarmanna í Evrópu til vígbúnaðarins, kjarnorkuvopna og kjarnorkuvopnalausra svæða, hefur alla tíða verið sú, að það, sem þar yrði gert, skapaði þjóðum á þessu svæði aukið öryggi. Afstaða jafnaðarmanna til kjarnorkuvopnalauss svæðis á Norðurlöndum hefur auðvitað verið háð því, sem er það eina skynsamlega, að það væri liður í aðgerðum sem næðu til stærra svæðis. Það er hægt að vitna hér til margra ályktana Alþjóðasambands jafnaðarmanna, norrænna jafnaðarmanna, einstakra flokka um þessi efni. Ég ætla ekki að gera það nú. Til þess gefst tími síðar. Áður en ég lýk máli mínu voru eitt eða tvö atriði úr þessari endemisræðu, sem hér var haldin þriðjudag fyrir páska, sem mig langaði að víkja aðeins að. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson gerði Helguvíkurmálið að umtalsefni og átti ég ekki von á að þeir Alþb.menn brytu upp á því. Hann sagði orðrétt: „Helguvík er ein besta stórskipahöfn á Íslandi.“ Þetta segir okkur þrennt: Hv. þm. veit ekkert um hafnir, skip eða sjómennsku ef Helguvík er ein besta stórskipahöfn á Íslandi. Ef önnur þekking hans á þessum málum er eftir þessu er það lítið að marka. Ég held hins vegar, eins og fram hefur komið raunar, að hafnaraðstaða í Helguvík sé, ekkert sérstaklega góð. Þar þarf að gera margvíslegar ráðstafanir til þess að þar verði sæmileg hafnaraðstaða. Það eru hins vegar áreiðanlega hundrað staðir hér á landi þar sem er helmingi betri hafnaraðstaða en í Helguvík. En nú á sem sagt að framkvæma þá till., sem þessi hv. þm. og flokksbræður hans, þeir Alþb.-menn, samþykktu með handauppréttingu hér á Alþingi í fyrravor, um að flytja olíugeymana ofan af vatnsbólum Suðurnesjamanna, og þá heitir það að nú eigi í fyrsta skipti að útvega Bandaríkjamönnum aðstöðu fyrir stór skip á Íslandi. Aldrei er minna úr málunum gert en efni standa til. Rangtúlkanir og hálfsannleikur af þessu tagi einkenna málflutning þessara ágætu manna. Það er logið og logið til þess að skelfa og blekkja. Mér er það í barnsminni þegar verið var að reisa áburðarverksmiðjuna hér uppi í Gufunesi. Þá var ég að byrja að lesa pólitíkina í blöðunum. Þá las ég það í Þjóðviljanum dag eftir dag, að áburðarverksmiðjan í Gufunesi væri í rauninni sprengiefnaverksmiðja fyrir NATO - þetta var þjóðinni sagt dag eftir dag - því að á einum sólarhring mætti breyta áburðarverksmiðjunni í sprengiefnaverksmiðju fyrir NATO. Það var sem sagt íslenska auðvaldið sem var að koma upp hergagnaverksmiðju í Gufunesi, en ekki verið að bæta aðstöðu íslensks landbúnaðar. Þegar byggðir voru nokkrir olíutankar og litil bryggja uppi í Hvalfirði hét það kafbátahöfn fyrir NATO. Undanfarm fjögur ár hef ég keyrt fram hjá þessum mannvirkjum tvisvar, þrisvar og stundum miklu oftar í hverjum mánuði og ég hef aldrei séð skip við þessa bryggju enn þá, hvað þá að þangað hafi komið kafbátar. Þetta eru bara dæmi um þennan venjulega málflutning, þessar venjulegu blekkingar, og nú að undanförnu hefur alveg það sama verið uppi á teningnum með svokallað Helguvíkurmál. Herra forseti. Ég tel að á sviði utanríkismála eigum við Íslendingar að láta meira til okkar taka en við höfum gert og þá kannske ekki hvað síst á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna - og þá umfram allt á því aukaþingi Allsherjarþingsins sem hefst 7. júní í sumar, þar sem á að fjalla um afvopnunarmál. Það er kaldhæðni örlaganna, að það skuli vera fulltrúi Íraks, formaður sendinefndar Íraks, sem á í stríði við Íran, sem á að setja þennan fund Allsherjarþingsins. Það segir kannske meira um ástandið í þessum efnum í veröldinni en mörg orð önnur. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hafa verið unnar fjölmargar skýrslur um þessi mál sem lagðar verða fram á þessu þingi. Við eigum í auknum mæli, að minni hyggju, að efla samstarf við þær þjóðir sem við höfum mest saman að sælda við og nánast samstarf við á sviði utanríkismála, og þar á ég við Norðurlandaþjóðirnar. Ég er ekki sérlega bjartsýnn á að við getum komið neinu stóru til leiðar. En við eigum að hafa uppi viðleitni, miklu meiri viðleitni en við höfum haft til þessa. Hins vegar neyðumst við auðvitað til að bíta í það súra epli, að raunverulegum árangri í þessum afvopnunarmálum, sem varða allt mannkyn mjög miklu, verður ekki náð fyrr en hjá stórveldunum báðum er vilji og áhugi á að ná árangri og til koma aðferðir, sem þau treysta, til eftirlits og aðhalds í þessum efnum. Það er hreinn barnaskapur að ætla sér að vinna stórvirki í þessum efnum öðruvísi en þessi ríki séu þar með. Það eru þau sem ráða þessum vopnum og það eru þau sem verða að gera ráðstafanirnar, en það erum við sem eigum að hafa áhrif á þau í þá átt að þetta gerist.



Herra forseti. Í stórræðu hv. 11. þm. Reykv. þriðjudag fyrir páska mátti „kansellí“ hæstv. utanrrh. þola nokkrar snuprur. Hv. Þm. þótti sem sitthvað væri í meira lagi bogið við heimsmynd þeirra kansellímanna, áherslur ýmsar væru á skökkum stað og eyður stórar í allri heimsmyndinni. Annað, sem ekki vakti síður athygli mína, var það, að þm. kvaðst hafa gert heimssögulega uppgötvun í þessum umr. Hann komst að þeirri niðurstöðu, eftir að hafa hlýtt á ræðu formanns Alþfl., Kjartans Jóhannssonar, að þeim bæri eiginlega ekkert orðið í milli, nema nokkur smáatriði í miðkafla, og tíundaði með þungum áherslum að því væri ekki saman að jafna, hversu miklu meir hv. þm. væri sammála formanni Alþfl. og málflutningi jafnaðarmanna í utanríkis- og alþjóðamálum en utanrrh. eigin stjórnar, og nefndi til þess mörg dæmi. Þetta er að sönnu stórmerkileg uppgötvun, þó að þessum umr. sé að vísu ekki enn lokið og þess vegna eftir að ganga úr skugga um hvenær af sameiningu þessara tveggja fornu fjenda verður á grundvelli þessarar heimssögulegu uppgötvunar um einingarband í alþjóðamálum. Að vísu skal það tekið fram, að hv. 11. þm. Reykv. undanskildi í þessu efni einn mann, þ.e. þann sem hér stendur, ritstjóra Alþýðublaðsins, og kvað ósannað með öllu, að þeir tveir væru á einu máli, gaf jafnvel í skyn, að svo væri ekki. Að þessu mun ég víkja svolítið síðar, af því að þetta er svo heimssögulegt að það verður að kryfja svolítið betur. Að því er varðar ásökun um hina „broguðu“ heimsmynd og stóru eyður í skýrslu utanrrh. ber náttúrlega að játa að þeir kansellímenn eru ekki óskeikulir, og vera kann að sitt hvað sé til í því. Að vísu geri ég ekki kröfu til þeirra kansellímanna, að þeir birti í skýrslu utanrrh. samantekna lofgjörð um andlega yfirburði reyndasta stjórnvitrings framsóknarmanna í utanríkismálum, hv. fyrrv. þm. Þórarins Þórarinssonar, sem ég tel hann þó að öllu maklegan. Spurningin væri, hvort þessi lofgjörð ætti heima í skýrslu utanrrh. Sömuleiðis geri ég ekki þá kröfu til þeirra, að þeir taki að sér að túlka flóknar og fínlega orðaðar ályktanir Framsfl. um utanríkismál, tel að það verkefni sé mun betur komið í höndum hv. þm. sjálfs, sem eins og kunnugt er er mjög vel heimakunnugur á þeim slóðum. Ekki geri ég heldur þá kröfu til þeirra kansellímanna, að þeir birti niðursoðinn útdrátt úr heimspressunni frá New York Times til Tímans í Síðumúla um hvaða umræður fari fram um utanríkis- og varnarmál. Ég efast um að þeir kansellímenn leiki það eftir hv. 11. þm. að gera þann útdrátt jafnglæsilega og hann gerði. Hann ræddi í ræðu sinni á mörgum stöðum um að NATO hefði íhugað ýmsa möguleika vandlega, að augljóst væri að meðal áhrifamikilla manna væru ýmis hugðarefni augljóslega ofarlega á dagskrá um aukinn vígbúnað, að fyrir lægi skýrsla sérstakrar nefndar, að rætt væri alvarlega um eitt og annað, að fyrirætlanir væru komnar í áætlunarfarveg. En þegar líða tók á ræðuna voru allar þessar umræður í heimspressunni orðnar að samþykktum, ákveðnum áætlunum á vegum hernaðaryfirvalda vesturveldanna. Þetta efast ég um að kansellíið léki eftir þm. Nú er það engu að síður svo, að ég verð að taka undir með þm. um nokkur atriði. Vissulega léki mér nokkur forvitni á að vita hver væri afstaða hæstv. utanrrh. til fram kominnar þáltill. þm. Framsfl. um að efnt skuli til alþjóðlegrar ráðstefnu um takmörkun vígbúnaðar á norðanverðu Atlantshafi. Þetta er mál af því tagi sem ég teldi eðlilegt að utanrrh. ríkisstj. fjallaði nokkuð um. Meðan svo er ekki legg ég náttúrlega ekki hlustir við orðspor um hvað haft er eftir hæstv. utanrrh. um þá till. Sömuleiðis teldi ég eðlilegt, að í skýrslu utanrrh. eða í umr. hér á eftir yrði utanrrh. við svo sjálfsagðri ósk sem þeirri, sem er fram borin í stórræðu hv. 11. þm. Reykv., að þingheimur yrði nú upplýstur um hvernig Atlantshafsbandalagið gerir ráð fyrir því að verja Ísland ef til átaka kemur. Þetta er spurning sem oft hefur verið reifuð í opinberum umr., ekki hvað síst af núv. formanni kommúnistasamtaka Íslands í ritdeilum hans við varnarmálasérfræðing Morgunblaðsins, og meira en tímabært að úr því verði skorið og þessar upplýsingar lagðar fram fyrir alþjóð. En áður en ég vík að hinum heimssögulegu sáttum hv. þm. og okkar jafnaðarmanna vil ég vekja athygli á einum parti í ræðu hans, sem ég hygg að einhverra hluta vegna hafi farið fram hjá mönnum. Þannig er mál með vexti, að í margívilnaðri stórræðu hafði ræðumaður ummæli þess efnis, að hann hefði vitneskju um, og gæti jafnvel því til sönnunar lagt fram gögn ef óskað yrði eftir, að mjög náin samvinna væri milli íslenskra stjórnmálamanna og bandaríska sendiráðsins um viðkvæm íslensk innanlandsmál. Þetta sagði hv. ræðumaður af því tilefni að hæstv. utanrrh. hafði tekið mjög óstinnt upp ásakanir um íhlutun varnarliðsins um íslensk innanlandsmál og kveðið mjög sterklega að orði um viðbrögð sín við því, ef hann vissi þess nokkur dæmi. Ummæli hv. þm. um þetta efni eru þess eðlis, að þau geta ekki legið í þagnargildi. Þess vegna vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að rifja þau upp. Hv. þm. sagði orðrétt. „Hér starfar bandaríska sendiráðið, hér starfar Menningarstofnun Bandaríkjanna og það er alveg augljóst að þessar tvær stofnanir, bandaríska sendiráðið og hin svokallaða Menningarstofnun Bandaríkjanna, hafa margvísleg afskipti af málefnum hersins hér á landi. Bandaríski sendiherrann er æðsti viðræðuaðili utanrrh. um herinn hér á landi, og starfsmenn Menningarstofnunar Bandaríkjanna hafa, eins og gögn hafa sýnt og fjölmörg dæmi sannað, margvísleg afskipti af afstöðu Íslendinga til herstöðvarinnar og varnarsamningsins. Ber að skilja þetta svo, að yfirlýsing hæstv. utanrrh. taki einnig til þessara aðila, líka til bandaríska sendiráðsins og Menningarstofnunar Bandaríkjanna, vegna þess að þessar tvær stofnanir eru á mjög náinn hátt tengdar starfsemi hersins hér á landi og ábyrgðar fyrir ákveðnum hluta þeirrar starfsemi í samræmi við bandaríska stjórnkerfið? Ég gæti nefnt ýmis dæmi um það, að náin samvinna hefur verið með íslenskum stjórnmálamönnum og bandaríska sendiráðinu í deilum um innanlandsmál á Íslandi, þar sem náið samráð, ráðgjöf og upplýsingaþjónusta hefur komið fram af hálfu bandaríska sendiráðsins gagnvart þessum íslensku stjórnmálamönnum. Kannske gefst tækifæri til þess einhvern tíma síðar að leggja fram gögn, sem sýna þetta svart á hvítu, til viðbótar við þau gögn sem ég hef nú þegar kynnt Alþingi. Það er alveg ljóst af þeim gögnum, sem ég hef séð og skoðað, að þeir eru nokkuð margir stjórnmálamenn og stjórnmálaskýrendur á Íslandi sem hafa mjög náið samband við bandaríska sendiráðið um gang mála hér innanlands, og ef yfirlýsing hæstv. ráðh., sem hann gaf hér áðan, tekur einnig til þessarar starfsemi væri vissulega tilefni til að athuga það nánar á grundvelli þeirra gagna sem hægt verður að leggja fram um þessi efni.“ Þessi orð hv. þm., meðlims utanrmn., eru þess efnis, að það er ástæða til þess ósköp einfaldlega að skora á hann eða samstarfsmann hans, sem hafa einhver slík gögn undir höndum, að leggja þau fram þegar í stað. Ef hér er verið að dylgja um hluti af því tagi sem fram komu í umr., sem mig minnir að hafi orðið hér á Alþingi í framhaldi af strandi sovésks kjarnorkukafbáts í kálgörðum hins hlutlausa sænska ríkis, þar sem veifað var kostnaðaráætlun upplýsingaþjónustu Bandaríkjanna, telst málið kannske ekki ýkja - alvarlegt. En hér er vissulega verið að gefa í skyn allt annað og þýðingarmeira, og það er lágmarksskylda að sá maður, sem þessi orð viðhefur, leggi gögnin á borðið. Nú er það alkunna, að hér eru starfandi áróðursstofnanir stórvelda. Ég get t.d. upplýst það af reynslu minni sem ritstjóri við eitt dagblaðanna, að inn á ritstjórnarskrifstofur blaðanna berast haugar af áróðursefni frá áróðurs- og upplýsingastofnunum stórvelda. Stundum er rætt í þessu sambandi um styrkleikahlutföll, og samkv. minni reynslu mun láta nærri að þau styrkleikahlutföll séu svona 10:1, hvað sá áróður, sem inn á ritstjórnarskrifstofur berst frá sovéska sendiráðinu, frá fréttastofnun Sovétmanna á Íslandi, er þar miklu mestur að magni til. Reyndar er með ólíkindum hvílík ókjör af ræðum og áróðri þeirra Sovétmanna, Kremlverja, er þýddur á íslensku. Alkunna er að fréttastofnun Sovétmanna hér á landi gefur út heilt blað, og þess eru ýmis dæmi að þeir ætli sér það hlutverk fullum fetum að taka þátt í íslenskum umræðum um íslensk innanlandsmál og íslensk utanríkismál, eins og dæmi sanna. Auðvitað verða menn líka varir við það,að fulltrúar Bandaríkjanna hér á landi hafi komið á framfæri sínum áróðurssjónarmiðum. Undirritaður hefur t.d. orðið var við það í sambandi við málflutning Alþýðublaðsins vegna málefna Mið- og Suður-Ameríkuríkja og þá ekki síst deilurnar um EI Salvador. Það er sitthvað að koma á framfæri upplýsingum, enda auðvelt að færa sönnur á það af málflutningi blaða hvað af því hefur áhrif, eða að gefa í skyn og lofa gögnum því til sönnunar, að einhverjir íslenskir stjórnmálamenn séu handgengnir erindrekar erlendra sendiráða. Við höfum heyrt slík brigsl áður, en það á enginn að þola þau. Þess vegna er sú krafa lögð fram til staðgengla hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, að þessi gögn verði lögð á borðið og að sjálfsögðu í þessum umr. Ég vék að því áðan, að í stórræðu sinni hefði hv. 11. þm. Reykv. vikið að hinni bjöguðu heimsmynd, sem fram kæmi í skýrslu hæstv. utanrrh., og hann lagði sig fram um að leiðrétta þessa heimsmynd og fylla í eyðurnar. En það, sem helst hann varast vann, varð þó að koma yfir hann. Meginathugasemdin, sem gera ber við ræðu hv. þm., er einmitt sú, að ræðan var öllu merkari fyrir það, sem sleppt var, en það, sem í henni mátti finna. Svo var að skilja í öllu tali hans um vígbúnaðarmál í heiminum og ófriðvænlegar horfur, að annað risaveldanna, Bandaríkin, ætlaði sér eitt út í styrjöld, og það mátti eiginlega ekki greina af hans heimsmynd við hverja. Við skulum nefna aðeins örfá atriði um það sem æskilegt hefði verið að hv. þm. hefði ekki sleppt í þessari heimsmynd sinni. Ég nefni nokkur dæmi. Hver hefur reynslan verið af öryggiskerfi Bandaríkjanna og Vestur-Evrópumanna frá stríðslokum s.l. 35 ár í okkar heimshluta? Veigamikil rök hlýtur að verða að færa fyrir því að varpa því fyrir róða, og þau rök komu ekki fram í umræddri ræðu. Annað atriðið: Hver hefur verið reynslan af einhliða samdrætti vígbúnaðar vesturveldanna á undaförnum áratug slökunarstefnu í Evrópu? Við að meta þá reynslu komumst við kannske eitthvað nær því að svara spurningunni: Er trúlegt að við með góðu fordæmi einhliða samdráttar vígbúnaðar eða afvopnunar munum fá risaveldið Sovétríkin til þess að fylgja því góða fordæmi? Stundum er nær að lita á verkin en orðin. Í þriðja lagi: Hv. þm. vildi leiðrétta þær upplýsingar sem fram komu í skýrslu utanrrh. um styrkleikasamanburð risaveldanna og hernaðarbandalaganna. Þó er þess að geta, að í þeim samanburði, sem fram kemur í skýrslu utanrrh., er stuðst við þau gögn sem einna flestir vísa til þegar þau mál ber á góma, þ.e. skýrslu sem árlega er út gefin á vegum International Institute for Strategic Studies í London í ársriti þeirra. En látum það vera. Það, sem hv. þm. sleppti hins vegar fyrst og fremst úr öllum þeim samanburðarfræðum og í frásögnum sínum af öllum þeim umræðum sem átt hafa sér stað í fjölmiðlum bæði austan hafs og vestan, er hver séu öryggisvandamál Vestur-Evrópu sem slíkrar. Menn deila ekki um að í stórum dráttum ríki hernaðarjafnvægi milli risaveldanna sjálfra, en umræðan í Evrópu snýst fyrst og fremst um varnaraðstöðuna í Evrópu sjálfri og afleiðingar af gerbreyttum valdahlutföllum í þeim heimshluta. Ég fann ekki eitt einasta orð í ræðu hv. þm. um þau efni. Ég saknaði þess líka, að í ræðu hv. þm., svo löng sem hún var, var eiginlega ekki vikið einu einasta orði að Ráðstjórnarríkjunum. Það var nánast eins og þau væru ekki til eða m.ö.o., eins og komist var að orði í fréttabréfi Samtaka herstöðvaandstæðinga af svipuðu tilefni: Ráðstjórnarríkin koma okkur ekkert við. Hvers vegna var þar enga greiningu að finna á eðli þessa risaveldis, á vígbúnaðaruppbyggingu þess, á utanríkispólitískum markmiðum þess eða þeim vanda sem Vestur-Evrópuríkin og vesturveldin standa frammi fyrir, vígbúnaði þess og útþenslustefnu? Hvers vegna var hvergi vikið að því, hverjar skýringar væru á hinni svokölluðu tvíþættu ákvörðun NATO-ríkja frá því í des. 1979 um endurnýjun meðaldrægra eldflaugakerfa í Evrópu? Á því var engin skýring, gersamlega óskiljanlegt. Þar af leiðandi var að sjálfsögðu ekkert minnst á hverjar yrðu afleiðingarnar, hernaðarlegar og pólitískar, ef einhliða væri fallið frá þessari ákvörðun. Það, sem er kannske fyrst og fremst aðfinnsluefni í málflutningi af þessu tagi, er að stundum finnst manni að þeir menn, sem tala líkt og hv. þm., telji sig hafa nánast einkarétt á hugarfari friðar, einkarétt á siðferðilegum dómum, þegar talinu víkur að friði eða stríði. Mér finnst málflutningur af þessu tagi, svo bjöguð heimsmynd, jafnstórar eyður og jafnrangar áherslur og einkenndu ræðu hans, ekki vera samboðinn manni sem telur sig vera í þjónustu svo göfugs málstaðar sem barátta fyrir heimsfriði óneitanlega er. Þess vegna er óhjákvæmilegt að fylla upp í þessar eyður og árétta drætti í heimsmyndinni, sem eru dálítið aðrir en þarna koma fram. Við skulum víkja að nokkrum atriðum. Hver er reynsla vesturveldanna frá s.l. 10–15 árum og þó sérstaklega frá s.l. áratug af sannanlegri viðleitni þeirra til að draga úr vígbúnaði og koma á eðlilegum friðsamlegum samskiptum við Sovétríkin? Þetta er afar þýðingarmikil spurning, ekki síst vegna þess að Evrópuríki, og þá ekki síst Vestur-þýska sambandslýðveldið, hafa haft forustu um að móta, eftir að kalda stríðinu tók að linna, eðlilegri, friðsamlegri og vinsamlegri samskipti við Sovétríkin. Við skulum stikla á örfáum atriðum. Vesturveldin hafa mörg hver afnumið herskyldu og fækkað stórlega í herafla sínum. Þau hafa sannanlega dregið úr framlögum sínum til hermála sem hlutfalli af þjóðarframleiðslu. Athygli vekur að milli Bandaríkjanna annars vegar og Vestur-Evrópuríkjanna er stöðug deila um að ýmis ríki Vestur-Evrópu hafa ekki getað uppfyllt kröfur eða samþykktir NATO um að verja 3% þjóðarframleiðslu á ári til varnarmála. Það er athyglisverð staðreynd, að meðaldræg kjarnavopnakerfi á meginlandi Evrópu hafa ekki verið endurnýjuð í 17 ár og nú er svo komið, að ekkert kerfi, sem staðsett er á meginlandi Evrópu, nær skotmörkum í Sovétríkjunum sjálfum. Það má nefna fleiri dæmi um þann stórkostlega samdrátt sem orðið hefur í herflota vesturveldanna, í tonnum talið um 40% á um það bil 13 árum, og það misvægi sem orðið er í uppbyggingu kafbátaflota. Það er ekki úr vegi að nefna í þessu viðfangi hvað hefur verið að gerast að því er varðar upplausn hinna gömlu evrópsku nýlenduvelda. Það væri ekki úr vegi að gera nokkurn samanburð á framlagi þessara ríkjaheilda til hinna vanþróuðu þjóða. Þar kemur m.a. fram að Vestur-Þýskaland eitt veitir meiri efnahagsaðstoð - þá er ekki verið að tala um stuðning til vopnakaupa - en sovétblokkin öll í heild. Það væri ástæða til að rekja hver reynslan er af framkvæmd Helsinki-sáttmálans, sem er stór þáttur í viðleitni manna til að koma á eðlilegum samskiptum milli þessara stríðandi heimshluta. Það væri ástæða til að staldra við Afganistan. Það væri líka ástæða til að nefna að fjölmennar hreyfingar rísa upp í lýðræðisríkjum Vestur-Evrópu og nú í Bandaríkjunum, magnaðar upp af ótta, eðlilegum, skiljanlegum ótta, við örlög mannkyns ef vígbúnaðarkapphlaupið heldur áfram, en hugleiða um leið hver yrðu örlög slíkra hreyfinga bak við járntjaldið, í alræðisríkjum kommúnismans. Á sama tíma og þessi þróun hefur einkennt gang mála að því er varðar slökunarstefnuna af hálfu vesturveldanna, hvað hefur verið að gerast í Sovétríkjunum? Á sama tíma hafa Sovétríkin aukið mannafla sinn undir vopnum um þriðjung og hafa nú tvöfaldan mannafla undir vopnum á við Atlantshafsbandalagsríkin. Þau hafa aukið framlög sín til hermála um 50% á þessum síðasta áratug. Þau verja þannig að staðaldri um 13% af þjóðarframleiðslu sinni, sem er á milli 2–3 sinnum hærri hundraðshluti en í Bandaríkjunum. Þau hafa lagt kapp á að tryggja sér og auka algera yfirburði sína á sviði venjulegs vopnabúnaðar. Það er viðurkennd herfræðileg staðreynd, að sovéski herinn starfar samkv. áætlunum, er þjálfaður samkv. áætlunum og er búinn venjulegum vopnum sem miðast við sóknarhernað, enda svo komið að ef til styrjaldarátaka kæmi, og tala menn þar í römmustu alvöru, væri ekki nema vikuverk, ef ekki væri beitt öðrum vopnum, fyrir Sovétríkin að leggja undir sig Vestur-Evrópu í „hitlerskri“ leiftursókn. Yfirburðir Sovétríkjanna á öllum sviðum venjulegs vopnabúnaðar eru löngu staðfestir. Sama þróun hefur verið að gerast á sviði uppbyggingar heimsflota, kafbátaflota og þá síðast en ekki síst á sviði meðaldrægra kjarnorkukerfa, þar sem eru hinar margnefndu SS-20 eldflaugar sem nú er beint að 750 skotmörkum í Evrópu. Á sama tíma og vesturveldin eru sökuð um nýlendustefnu þrátt fyrir að þau hafa á áratugunum eftir 1957 sérstaklega leyst upp nýlenduveldi sín, hefur hið sovéska nýlenduveldi þanist út. Um það má nefna mörg dæmi og verða kannske nefnd hér á eftir. Þar beinist sóknarþungi þessa vígvædda alræðisríkis fyrst og fremst að hernaðarlega mikilvægum stöðum á heimsbyggðinni og um leið að veikum áhrifasvæðum. Það er alkunna, að efnahagsaðstoð sovétblokkarinnar við vanþróaðar þjóðir er nær eingöngu á sviði vígbúnaðar og vopna. Það er ekki úr vegi að nefna þá staðreynd, að á annan tug milljóna flóttamanna frá þessu heimskerfi kommúnismans hefur nú rekið á fjörur vesturveldanna og þeim er ætlað að sjá þeim farborða. Það er staðreynd, að vonir, sem bundnar voru við framkvæmd Helsinkisáttmálans af hálfu sovétmanna, hafa orðið að engu og sáttmálinn ekki virði þess pappírs sem hann er skrifaður á. Þar sæta allir andstöðuhópar, mannréttindabaráttuhópar, áfram og í vaxandi mæli ofsóknum og fangelsunum fyrir utan að skoðanakúgunarkerfið er algert. Vissulega styðja Sovétríkin friðarhreyfingar, en alls staðar annars staðar en heima fyrir. Þessi þróun, þessi stutti samanburður, gefur okkur kannske tilefni til að svara þessari spurningu: Er trúlegt að með því að draga einhliða úr vígbúnaði vesturveldanna, ég tala nú ekki um ef orðið yrði við kröfunni um einhliða afvopnun, - er líklegt í ljósi reynslunnar að Sovétríkin mundu fylgja því góða fordæmi? Það er spurt: Hverra kosta eigum við völ? Og öfgakenndasta svarið er að sjálfsögðu þetta: Það vofir yfir okkur allsherjartortíming og svarið við því er aðeins eitt og það er einhliða og alger afvopnun. - Þessi heimssýn styðst að mínu mati varla við raunverulegar staðreyndir um reynsluna. Er ekki annarra kosta völ? Vissulega er til sá kostur, að vesturveldin gangi lengra í því að afsala sér kjarnavopnum, sem varnir Vestur-Evrópu hafa þó hingað til byggst á vegna algerra yfirburða Sovétríkjanna á sviði venjulegs vopnabúnaðar. En það kostar ákveðnar fórnir. Það kostar það, að Vestur-Evrópuríkin leggi á sig þær fórnir að halda uppi herskyldu, að halda uppi vel þjálfuðum herjum og að leggja fram þá fjármuni sem þarf til að byggja upp varnarkerfi í Vestur-Evrópu sem væru mun dýrari og gerðu mun meiri kröfur til fórnfýsi og vilja fólksins í þessum löndum til að kosta einhverju til í staðinn fyrir að vilja þiggja öryggi sitt að gjöf frá Bandaríkjunum. Þeir menn, sem vekja athygli á háskanum sem stafar af kjarnorkuvopnavígbúnaðarkapphlaupinu, hafa talsvert til síns máls, og það hefur enginn einkarétt á því að vara við þeim háska. En ég fyrir mitt leyti mundi taka meira mark á þeim mönnum, sem um leið og þeir vara við hugsanlegum afleiðingum, þó ekki væri nema fyrir tæknileg mistök og slys, fylgdu því eftir með því að setja fram kröfuna um að Vestur-Evrópuríkin tækju á sig þá ábyrgð og legðu á sig þær fórnir sem þarf til að byggja upp venjulegan varnarviðbúnað í staðinn. Hinn kosturinn, að binda endi á það varnarsamstarf sem verið hefur á tímabilinu frá stríðslokum milli Vestur-Evrópuríkjanna og Bandaríkjanna, er að sjálfsögðu meginmarkmið sovéskrar utanríkisstefnu í okkar heimshluta og mundi náttúrlega þýða stórkostlegasta sigur sovéskrar utanríkisstefnu sem um getur frá upphafi byltingar. Þar með væri Vestur-Evrópa komin í pólitíska gíslingu Sovétríkjanna með nákvæmlega sama hætti og Austur-Evrópa. Það er spurt: Vilja menn heldur vera dauðir en rauðir? Vilja menn heldur vera rauðir en dauðir? Og spurningin er út í hött. Menn vilja lifa í fyrsta lagi og menn vilja lifa sem frjálsbornir menn í þjóðfélagi frjálsborinna manna. Það er of mikill skortur á æðruleysi að gangast heimsendaspánni á hönd og segja: Við eigum aðeins tveggja kosta völ; skilyrðislausrar uppgjafar eða tortímast ella. Ég sagði, að það væri sitthvað að athuga við samanburðarfræði hv. þm. að því er varðaði vopnastyrkleika hinna tveggja hernaðarbandalaga, og ég saknaði þess, að þar hefði ekki verið vikið einu orði að því sem í þessum umræðum er gjarnan kallað „hin evrópska martröð“. Yfirburðir Bandaríkjamanna á sviði langdrægra kjarnavopna heyra fortíðinni til. Það er svo komið að hvorki evrópskar ríkisstjórnir né sovéskir herfræðingar leggja lengur trúnað á að kjörinn Bandaríkjaforseti muni fást til þess í alvöru að ýta á hnapp til að setja af stað allsherjartortímingar- og gereyðingarstyrjöld, sem m.a. fæli það í sér að leggja Bandaríkin í rúst, til að verja Evrópu, jafnvel þótt svo væri komið að hún væri að tapa venjulegri styrjöld sem Sovétríkin hefðu hafið með venjulegum vopnum. Sá mikilhæfi og gagnmerki stjórnmálaleiðtogi de Gaulle Frakklandsforseti var á sínum tíma, mörgum árum áður en þessi umræða varð almenn, ekki trúaður á raunverulegt gildi þessarar kenningar um hið ameríska ógnarjafnvægi. Hann brást við með þeim hætti að hann ákvað fyrir hönd Frakka að byggja upp eigin kjarnavopnakerfi. Þarf ekki að hafa mörg orð um það, að kjarnavopnakerfi hinna minni háttar Evrópuríkja, Bretlands og Frakklands, eru ekki af því taginu að þau aftri Sovétríkjunum eða skapi þeim þá áhættu sem dugi til að aftra þeim frá innrás ef til kemur. En það breytir ekki því, að hugsunin er sú hin sama. Hin margfræga kjarnavopnaregnhlíf Evrópu, sem Evrópumenn trúðu á á árunum eftir stríð, er endanlega úr sögunni frá og með þeim tíma að risaveldin urðu jafnvíg á því sviði. Þá standa Vestur-Evrópubúar frammi fyrir því, að þeir horfast í augu við margfalda yfirburði Sovétríkjanna í venjulegum vopnabúnaði. Þeir geta ekki treyst á einhverja vernd undir bandarískri kjarnavopnaregnhlíf. Og þeir eiga þriggja kosta völ. Annar er sú ákvörðun, sem tekin var af NATO í des. 1979, að endurnýja meðaldræg kjarnavopnakerfi í Evrópu, sem á að tryggja að varnarsamstarf Evrópu og Bandaríkjamanna rofni ekki, tryggja bandaríska þátttöku í vörnum Evrópu. Hinn kosturinn er að hafna þessari leið, en byggja þá í staðinn upp nothæfan varnarviðbúnað á sviði venjulegra vopna. Og þriðji kosturinn, sem sumir boða, er pólitísk og hernaðarleg uppgjöf. Í stórræðu sinni á þriðjudaginn fyrir páska gaf hv. 11. þm. Reykv. okkur svolítinn útdrátt af umræðum um þessi mál í heimspressunni og Tímanum. Það væri ekki úr vegi að leiðrétta svolítið þá heimsmynd með því að vitna í eitt rit, gefið út á vegum International Institute for Strategic Studies, sem áður hefur verið vitnað til, og ber heitið „Kjarnavopn í Evrópu.“ Þar segir á bls. 9: „Reynsla síðustu tveggja áratuga sýnir greinilega að Sovétstjórnin leggur mun meiri áherslu á örugg skotmörk fyrir eldflaugaárásir á Vestur-Evrópu en menn hugðu. SS-20 eldflaugarnar sanna að ef til átaka kemur er tilgangurinn sá að koma í veg fyrir að NATO beiti takmörkuðum kjarnavopnum, jafnvel þótt styrjöld með venjulegum vopnum væri að takast. Á friðartímum beinist þessi mikli kjarnorkuvopnavígbúnaður Sovétríkjanna að Vestur-Evrópu, að því að minna evrópskar ríkisstjórnir á vald Sovétríkjanna og sem tæki til að rjúfa samvinnu Evrópuríkjanna.“ Á bls. 6–7 í sama riti segir: „Upp úr miðjum sjöunda áratugnum varð sú breyting, að sovétstjórnin lagði vaxandi áherslu á kjarnavopn sem beinast eingöngu að meginlandi Vestur-Evrópu. Hér er ekki eingöngu átt við SS-20 eldflaugakerfið eða Backfire sprengjuflugvélar. Þessi vopn styrkja hernaðarlega og pólitíska stöðu Sovétríkjanna gagnvart Vestur-Evrópu. Sérhver SS-20 eldflaug er búin þremur kjarnaoddum. Þær eru hreyfanlegar og þar af leiðandi auðverjanlegri en fyrri kerfi. Þær eru miklu nákvæmari en forverar þeirra, SS-4 og SS-5: nákvæmni innan marka 440 fet á 2000 mílna færi eða vegalengd. Vegalengdin er nægjanleg til að ná öllum vestur-evrópsku skotmörkum sem til greina koma þótt skotpallar þessara flauga yrðu færðir austur fyrir Úralfjöll.“ 220 slíkar eldflaugar, 660 kjarnaoddar, voru í skotstöðu, beint á skotmörk í Vestur-Evrópu, um mitt ár 1981. Síðan hefur einni slíkri verið bætt við á viku hverri þar til náð var því marki sem dugði til þess að ná öllum hugsanlegum skotmörkum í Evrópu. Þá hélt félagi Brésnev merka ræðu og sagði: Nú ætla ég ekki að gera meira, ef ykkur væri sama, gegn því að vesturveldin aðhafist ekkert og falli frá fyrri ákvörðun um varnarviðbúnað, - sem reyndar á að koma til framkvæmda á árunum 1983–1988. Önnur meginbreyting, lítið rædd, er endurnýjun mun skammdrægari svokallaðra „taktískra kjarnavopnakerfa“ af hálfu Sovétmanna. Þeir hafa komið upp 1300 eldflaugaskotpöllum í herafla sínum á landssvæðum Austur-Evrópuríkjanna, þ.e. leppríkja sinna í Austur-Evrópu, fyrir mun skammdrægari eldflaugar. Þessi kerfi hafa nú verið endurnýjuð. Þau heita SS-21, SS-22 og SS-23. Öll þessi nýju skammdrægu eldflaugakerfi Sovétmanna eru nákvæmari og hreyfanlegri og er beint að fjölbreytilegri skotmörkum en forverum þeirra. Sprengikrafturinn er minni og tilgangurinn er notkun í takmörkuðu Evrópustríði. Herfræðingar ræða um að þessi nýju skammdrægu eldflaugakerfi geti nægt til að fæla Atlantshafsbandalagsríkin frá því að beita kjarnorkuvopnum yfirleitt, jafnvel við skilyrði tapaðrar styrjaldar með venjulegum hætti, auk þess að þau tryggja Sovétmönnum margumrædda fyrsta höggs getu. Á móti þessu er það staðreynd, að Atlantshafsbandalagið hefur ekki endurnýjað meðaldrægt eldflaugakerfi sitt í 17 ár, að engin af núverandi eldflaugakerfum á vegum Atlantshafsbandalagsins, sem komið er fyrir á meginlandi Evrópu, ná út fyrir Austur-Evrópu á sovéskt landssvæði. Menn segja hins vegar: Vesturveldin eiga yfir að ráða flugvélum sem búnar eru kjarnorkusprengjum. Svarið við því er að þar er ekki um gildan samanburð að ræða, m.a. vegna þess, hversu loftvarnartækni hefur fleygt fram, þannig að líkurnar á því að slíkar flugvélar næðu í gegnum loftvarnarmúr fara síminnkandi. Ein niðurstaðan af þessum umræðum er að sjálfsögðu sú, að við erum að nálgast vígbúnaðarkapphlaup á sviði kjarnorkuvopna sem er að leiða til þeirrar rökréttu niðurstöðu, að ógnin, sem af þeim stafar, veldur því, að þeim er ekki hægt að beita, og sá þáttur andmælanna gegn kjarnorkuvígbúnaði hefur við gild rök að styðjast. Ef menn fallast hins vegar á annað borð á þau rök verða menn að taka til gaumgæfilegrar athugunar hvort eina svarið sé ekki að efla venjulegan vígbúnað með svokölluðum venjulegum hefðbundnum vopnum í staðinn. Ég spurði áðan hvernig stæði á því, að í umræðum um þessi mál, í umr. um samanburð á styrkleika og vígbúnaði þessara tveggja hernaðarbandalaga, hefði hvergi verið vikið að neinni skýringu á því, hvers vegna evrópskar ríkisstjórnir tóku ákvörðun um það í des. 1979 að endurnýja meðaldræg kjarnavopnakerfi sín. Var það frumkvæði að nýju vígbúnaðarkapphlaupi? Er ekki nóg sagt til að sýna fram á að það eru viðbrögð við því hvernig Sovétmenn hafa einbeitt sér að því að vígbúast með kjarnavopnakerfum og beina þeim einvörðungu að Vestur-Evrópu? Af hverjum var sú ákvörðun tekin? Er það rétt, sem fullyrt er, að þessari ákvörðun um endurnýjun kjarnavopnakerfa hafi verið þröngvað upp á evrópskar ríkisstjórnir? Það er alrangt. Þessi ákvörðun var tekin að frumkvæði ríkisstjórna í Evrópu. Tilgangurinn var að endurreisa svokallað „deterrence power“, þ.e. öftrunargetu Vestur-Evrópu, með því m.a. að tryggja bandaríska nærveru og þátttöku í vörnum Evrópu, svo sem verið hefur frá stríðslokum og þetta varnarsamstarf hefur byggst á. M.ö.o.: það, sem á bak við þessa ákvörðun bjó, var óttinn við takmarkað Evrópustríð sem gæti hlotist af jafnvægi vígbúnaðar milli risaveldanna, vegna þess að eftir að það jafnvægi náðist býr Evrópa ekki yfir neinum þeim búnaði sem þarf til að aftra Sovétríkjunum eða skapa þeim áhættu sem dugir til þess. Það má spyrja og er nauðsynlegt að spyrja: Hverjar væru afleiðingarnar pólitískt og hernaðarlega ef vesturveldin féllu einhliða frá fyrri ákvörðun sinni um þetta efni? Sovétríkin hafa nú þegar í skotstöðu fleiri SS-20 eldflaugar með kjarnabroddum en Atlantshafsbandalagsríkin í heild mundu hafa árið 1988, eftir að búið væri að framkvæma umrædda ákvörðun. Nú þegar er það svo. Ef þau falla frá þessari ákvörðun er ein mjög áhrifamikil spurning: Um hvað eiga Sovétríkin að semja á samningafundunum í Genf þegar þau hafa þegar náð tilgangi sínum og fyrir liggur að vesturveldin hafa einhliða ákveðið að láta gott heita? Hvaða hvatningu hafa Kremlverjar til að ná samningum um gagnkvæma afvopnun að því er varðar meðaldræg kjarnavopnakerfi í Evrópu? Má spyrja þeirrar spurningar, hvort líkurnar á styrjöld og átökum muni aukast eða minnka þegar svo er komið að ljóst er að varnargeta Evrópuríkjanna er lítil sem engin? Er ekki niðurstaðan sú, að þá væri svo komið að Vestur-Evrópa væri að endurlifa nýjan Münchensamning, m.ö.o.: hún væri í reynd komin í pólitíska gíslingu Kremlverja? Ég held að það sé ekki hægt að ræða þessi mál án þess að víkja einu einasta orði að utanríkispólitískum markmiðum Sovétríkjanna. Og það væri náttúrlega hægt hér að fara mörgum orðum um skilgreiningu t.d. franskra jafnaðarmanna, skilgreiningu ráðherra í ríkisstjórn Mitterands, sem þeir Alþb.-menn hafa stundum verið að gæla við um stuðning við, hvernig þeir skilgreina þann háska sem Evrópuríkjunum stafar af gífurlegri hernaðaruppbyggingu Sovétmanna sem beint er að Evrópu. Það er alveg ljóst, að meginmarkmið sovéskrar utanríkispólitíkur í heimshluta okkar er að rjúfa Atlantshafssamstarfið, að reka fleyg milli Evrópu og Bandaríkjanna, að binda endi á það öryggiskerfi sem dugað hefur Evrópu í svo óvenjulega langan tíma sem hinn hálfi fjórði áratugur óneitanlega er, að hnekkja „deterrentkenningunni“ í reynd, að skapa sér þá aðstöðu, að Sovétríkjunum verði ekki aftrað með neinni áhættu frá því að hóta að beita valdi og ná þannig fram því sem þau vilja í pólitískum áhrifum. Slík pólitík væri lamandi á friðartímum, hún væri banvæn á ófriðartímum, og sögulega séð er óhjákvæmilegt að rifja upp að hún minnir um of á reynslu Evrópuþjóðanna af svokallaðri „appeacement“ eða Münchenarstefnu Chamberlains og fylgifiska hans á sínum tíma. Þess vegna kemur mér það a.m.k. ekki á óvart þótt tékkneskir andófsmenn loki dyrum sínum þegar þeir eru sóttir heim af fulltrúum vestur-evrópskra hreyfinga sem vilja boða þeim það fagnaðarerindi, að Vestur-Evrópa afvopnist einhliða frammi fyrir hernaðarmætti hins vígvædda lögregluríkis í austri. Þá er ég kominn að hinum heimssögulegu tímamótum. Þau eiga að vera í því fólgin að eftir að hugmyndafræðilegar deilur, sem líkja má við 100 ára stríð, hafa staðið með litlum hléum milli kommúnista og sósíaldemókrata, þá var svo komið að í stórræðu sinni fyrir páska sagði hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson að hann væri því sem næst í öllum meginatriðum sammála málflutning jafnaðarmanna í alþjóðamálum og bæri þar mun minna á milli en milli hans annars vegar og hæstv. utanrrh. í þeirri ríkisstjórn, sem hann styður, hins vegar. Hann taldi upp mörg dæmi þessu til sönnunar, en tók að vísu fram að það hefði verið miðkafli í ræðu formanns Alþfl., Kjartans Jóhannssonar, sem hann mundi, ef tími gæfist til, gera nokkrar aths. við. Við erum hér að ræða skýrslu utanrrh. og við erum hér auðvitað fyrst og fremst að ræða íslensk utanríkis- og öryggismál, sem að sjálfsögðu þýðir um leið að við tökum afstöðu til alþjóðamála. En í tilefni af þessum heimssögulegu fyrirhuguðu sáttum má ég til með að koma að nokkrum spurningum, - að vísu get ég ekki beint þeim til hv. þm. þar sem hann er fjarstaddur, en treysti því, að flokksbræður hans hér í húsinu verði til þess við þessar umr. að svara þeim spurningum. Spurningarnar eru mjög einfaldar. Þær eru: Er svo komið að Alþb. sé sammála eftirfarandi atriðum sem fram komu sem meginkjarni í ræðu formanns Alþfl., Kjartans Jóhannssonar? Kjartan Jóhannsson sagði: „Sívaxandi vígbúnaður Sovétríkjanna á undanförnum árum, innrás þeirra í Afganistan og nú síðast frelsiskúgunin í Póllandi, sem gerðist undir sovéskum þrýstingi, er vissulega rót þeirrar aukningar í hernaðarútgjöldum sem nú á sér stað.“ Þetta er önnur heimsmynd en fram kom í ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar. Ég spyr: Eru þeir Alþb.menn sammála Kjartani Jóhannssyni um þetta? Kjartan sagði: „Nú er hins vegar vaxandi spenna milli austurs og vesturs. Aðgerðir Sovétríkjanna hafa lagt eldiviðinn í þann tortryggnisloga.“ Ég spyr enn: Eru Alþb.-menn sammála þessari yfirlýsingu formanns Alþfl.? Eitthvað er þetta önnur heimsmynd en fram kom í ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar þar sem Sovétríkin komu eiginlega ekkert við sögu. Kjartan Jóhannsson sagði um friðarhreyfingar: „Þetta eru sundurleitar hreyfingar að því leytinu, að áhersluatriði ýmissa hópa innan hreyfinganna eru misjöfn. Helsta ágreiningsefnið er um kröfuna um einhliða afvopnun.“ Um það sagði Kjartan Jóhannsson: „Hinn einfaldi sannleikur er nefnilega sá, að einhliða takmörkun vígbúnaðar mun ekki endast. Hér getur hvorki gilt: Fyrst þú, svo ég, né heldur: Fyrst ég, svo þú. Skrefin verður að stíga jafnt.“ Ég spyr enn: Eru þeir Alþb.-menn sammála þessari afstöðu til friðarhreyfinganna? Það kom ekki fram í ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar. Kjartan Jóhannsson sagði um kjarnavopnalaus svæði á Norðurlöndum: „Einhliða yfirlýsing án tilslakana af hálfu grannans í austri eða án samhengis við aðra þætti hefur hins vegar aldrei komið til greina, enda leysir hún engan vanda, sem sást berlega af því þegar sovéskan kafbát rak á sænskar fjörur, og mun það vera eina skiptið sem Norðurlönd hafa ekki verið kjarnorkuvopnalaust svæði.“ Ég spyr enn: Eru þeir Alþb.-menn sammála því, að tilslakanir komi ekki til greina nema því aðeins að það risaveldi, sem á Kólaskaga og höfnum Eystrasalts beinir 16 eldflaugum að skotmörkum á Norðurlöndum, verði dregið inn í það og dragi ógnarvopn sín til baka? Kjartan Jóhannsson sagði um Afganistan: „Sovétríkin gengu þar á land vegna þess að í Afganistan var valdalegt tómarúm sem þau töldu sig geta fyllt upp í afskiptalaust.“ Ég spyr þá Alþb.-menn: Aðhyllast þeir kenninguna um tómarúmið, um að líkindi séu á því, að Sovétríkin muni, þegar tómarúm er skapað, fylla það með hervaldi eins og þeim þóknast? Ekki kom það fram í ræðu hv. þm. Kjartan Jóhannsson sagði í ræðu sinni um Falklandseyjar: „Innrás Argentínu í Falklandseyjar nú á dögunum sýnir hvernig óprúttnir einræðisherrar hagnýta sér varnarleysi eða viðbúnaðarleysi til að hernema lönd.“ Og enn fremur: „Í þessum þremur dæmum af Afganistan, Póllandi og Falklandseyjum getum við séð að viðbúnaðarleysi býður freistingu heim, að útþenslustefna Sovétríkjanna nýtir sér sérhvert tómarúm, sem ógnun um íhlutun leiðir til herlaga og kúgunar mannréttinda á áhrifasvæðum Sovétkommúnismans og hver sá, sem lent hefur undir járnhæl þessa kommúnisma, er sífelldlega brotinn til hlýðni.“ Ég spyr enn: Eru Alþb.-menn sammála því sem hér er sagt? Það kom ekki fram í margvitnaðri stórræðu. Formaður Alþfl. sagði um Atlantshafsbandalagið: „Atlantshafsbandalagið var stofnað sem vörn gegn útþenslu kommúnismans. Hlutverk þess var að tryggja lýðfrjálsum þjóðum á norðurhveli frið og öryggi og standa þannig vörð um lýðræðisskipulagið. Það hefur tekist.“ Í ræðu Ólafs Ragnars Grímssonar kom það fram, að Kjartan hefði hvergi minnst á það, góðu heilli, að Atlantshafsbandalagið hefði neinu hlutverki að gegna til varnar lýðræðisskipulaginu og væri það honum til hróss. Þarna skaust honum. En ég spyr enn: Eru þeir Alþb.menn sammála þessari afstöðu til Atlantshafsbandalagsins? Það væru sannarlega söguleg tíðindi. Kjartan Jóhannsson sagði enn fremur: „Hlutleysi er engin trygging. Þvert á móti skapast tómarúm við ríkjandi aðstæður, sem útþensluþjóð leitast við að fylla sem dæmin sanna.“ Og hann sagði enn fremur: „Það varnar- og öryggisfyrirkomulag, sem við höfum búið við, hefur látið okkur njóta friðar. Það vitum við og við kunnum engin betri ráð til að treysta öryggi okkar. Það hefur ríkt jafnvægi á okkar slóðum. Röskun þess jafnvægis af okkar hálfu væri mjög óviturleg.“ Ég segi enn: Ef þeir Alþb.-menn vilji lýsa yfir í umr. hér á eftir, að þeir styðji þessi grundvallarsjónarmið jafnaðarmanna í utanríkismálum, kalla ég það nokkur tíðindi. Kjartan Jóhannsson, formaður Alþfl., sagði um stefnu Alþb. um hlutleysið eftirfarandi: „Varnarleysi Íslands, eins og Alþb. boðar, byði heim hættu á hernámi og ógnunum af því tagi sem ég rakti dæmi um áðan.“ Ég spyr: Hafa Alþb.-menn fallið frá hlutleysiskenningum sínum? Kjartan Jóhannsson fjallaði í ræðu sinni um skotmarkskenningu Alþb. og sagði: „Ég segi: Varnarleysi við núverandi aðstæður mundi gera okkur að tálbeitu og skotmarki beggja. Tómarum á Íslandi í þessum skilningi, eins og Alþb. berst fyrir, mundi auka umsvif beggja á hafinu umhverfis okkur og við gerðum frelsi okkar, öryggi og sjálfstæði að leiksoppi.“ Eru þeir Alþb.-menn sammála því, að sú utanríkispólitík Íslendinga, sem þeir hafa rekið á fjórða áratug, sé tóm vitleysa, eins og hér er lýst? Það væri ómaksins vert að fá að heyra það af þeirra vörum. Um eðlisbreytingu herstöðvarinnar í Keflavík sagði Kjartan Jóhannsson, en það er ein kenning þeirra Alþb.manna: „Kjarninn í þessum áróðri hefur verið sá, að Keflavíkurstöðin hafi tekið eðlisbreytingu og sé árásarstöð. Þessar fullyrðingar fá ekki staðist. Í 20 ár hefur engin eðlisbreyting átt sér stað.“ Er þessi kenning líka fallin um koll? Kannske þeir Alþb.-menn svari því hér á eftir. Um eðlisbreytingu sovéska flotans sagði Kjartan Jóhannsson hins vegar eftirfarandi: „Á hinn bóginn hafa orðið verulegar eðlisbreytingar á sovéska flotanum á norðurhöfum. Uppbygging hans er gífurleg.“ Hann rakti frekari dæmi um það. Eru Alþb.-menn reiðubúnir að lýsa því yfir hér á eftir, að eðlisbreytingarkenning þeirra nái líka til sovéska flotans og þeirrar ógnunar sem hann veldur okkur sem eyþjóð á norðurhöfum, á einhverju vígvæddasta svæði jarðarinnar? Um upphlaup Alþb. varðandi samskipti við varnarliðið sagði formaður Alþfl.: „Öll hafa þau runnið út í sandinn. seinast hafði það, Alþb., í hótunum í svonefndu Helguvíkurmáli, er við lá að iðnrh. tækist að koma í veg fyrir að íslenskar hendur fengju að vinna verk við rannsóknir á svæðinu. Þessi málatilbúnaður var ráðh. til háðungar.“ Vilja þeir Alþb.-menn taka undir þetta? Um flugstöðvarbyggingu sagði Kjartan Jóhannsson, formaður Alþfl.: “Ég vil nota tækifærið til að skora á hæstv. utanrrh. að beita sér með öllum tiltækum ráðum og alkunnri festu og klókindum fyrir framgangi flugstöðvarmálsins.“ Það mundu þykja nokkur tíðindi fyrir þinglok ef þeir Alþb.-menn, og þá sér í lagi hv. 11. þm. Reykv., tækju nú undir þetta sjónarmið jafnaðarmanna. Að lokum komst formaður Alþfl. að orði á þessa leið, um sjálfan hornstein Íslenskrar utanríkisstefnu: “Ég hef gert grein fyrir viðhorfum okkar Alþfl.-manna til ýmissa þátta í utanríkismálum. Við teljum bæði rétt og sjálfsagt að gildandi fyrirkomulag í vörnum landsins verði einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu hér eftir sem hingað til.“ Þetta var ekki í miðkaflanum. Þetta voru niðurlagsorðin til áréttingar á kjarna þess máls sem hann hafði flutt. Og nú spyr ég mjög einfaldlega og sakleysislega: Hv. 11. þm. Reykv., helsti talsmaður Alþb. í utanríkis-, öryggis- og alþjóðamálum, lýsti því yfir, að hann hefði orðið fyrir'heimssögulegri vitrun þegar hann hlýddi á þessa ræðu. Hann sagði að í öllum grundvallaratriðum, öllu því sem mestu máli skipti, væri hann sammála formanni Alþfl. í þeim málflutningi sem hann hefði flutt hér, að undanskildum nokkrum minni háttar atriðum í miðkafla sem hann mundi gera aths. við. Ef rétt reynist kolla ég það sannarlega - ef ekki heimssöguleg þá a.m.k. mjög söguleg tíðindi í íslenskum stjórnmálum, og nú bíð ég eftir svörum þeirra hv. Alþb.-manna. Ég vildi mjög gjarnan heyra svör formanns Alþb., Svavars Gestssonar, við þessum spurningum, hvort hann hefur orðið fyrir sömu vitruninni og hvort hann telur að hin sömu sögulegu tímamót séu upprunnin. Ég bíð eftir þeim svörum til þess að við getum þá gengið úr skugga um og haft nokkurn undirbúningstíma að því að kalla saman nýtt sameiningarflokksþing og ganga frá endanlegum samruna þessa nýja jafnaðarmannaflokks á grundvelli þeirrar utanríkisstefnu sem hér hefur verið mótuð. Ég minnist þess að vísu að háfa heyrt þá talsmenn Alþb. fyrr lýsa því yfir, að héðan í frá sé fortíð þeirra í ösku og þeir séu nú afturbatasósíaldemókratar. Einkum og sér í lagi er þeim gjarnt að lýsa þessu yfir þegar það hendir, sem ber ósjaldan við, að sósíaldemókratar vinni kosningasigra í útlöndum. Þá koma skeytasendingar og yfirlýsingar um að Alþb. íslenska sé nú eiginlega alveg eins og franski sósíalistaflokkurinn eða alveg eins og gríski sólsíalistaflokkurinn eða alveg eins og spænski sósíalistaflokkurinn. Og það er í samræmi við yfirlýsingu hv. 11. þm. Reykv. Hann er eiginlega í stórum dráttum alveg sammála jafnaðarmönnum um utanríkis- og öryggismál, en með fáeinum undantekningum. Undantekningin var í hans tilviki ritstjóri Alþýðublaðsins. En skyldu þeir Alþb.-menn vera mikið sammála málflutningi franskra jafnaðarmanna í utanríkismálum. Hver er stefna franskra jafnaðarmanna í helstu dráttum alþjóðarnála sem við höfum verið að ræða hér í kvöld? Hver er stefna franskra jafnaðarmanna í málefnum Evrópu? Hver er afstaða þeirra til Atlantshafsbandalagsins? Við skulum gefa utanrrh. í ríkisstjórn Mitterands orðið. Hann sagði í viðtali við bandarískt vikurit orðrétt: “Atlantshafsbandalagið er forsenda utanríkisstefnu okkar.“ Hingað til hefur þetta heitið á máli Þjóðviljans að vera Bandaríkjaleppur og heimsvaldasinni. Utanrrh. franski sagði: “Atlantshafsbandalagið er aðferð til andófs gegn útþenslu alræðisafla.“ Hingað til hefur þetta verið kallaður kaldastríðsáróður í Þjóðviljanum. - Utanrrh. franskra jafnaðarmanna sagði tíka: “Við munum halda áfram að byggja upp og endurnýja hervarnir okkar og þó alveg sérstaklega einhliða vald okkar yfir kjarnavopnum. “Er ekki þetta syndsamlegt tal? Hvernig stendur á því, að utanrrh. franskra jafnaðarmanna, sem Alþb. hefur margítrekað sent skeyti og áréttað samstöðu sína við - allt annað mál en með Íslenska jafnaðarmenn - getur slíkar yfirlýsingar? Utanrrh. franskra jafnaðarmanna segir orðrétt í umræddu viðtali: “Frá okkar bæjardyrum séð raska SS-20 eldflaugar Sovétmanna, sem beint er að 660 skotmörkum í Vestur-Evrópu, valdajafnvæginu í Evrópu. Við getum ekki sætt okkur við það og við munum ekki sætta okkur við það.“ Í fréttabréfi íslenskra herstöðvaandstæðinga er sjaldan fjallað um Sovétríkin, en þó minnist ég þessarar tilvitnunar: “Sovétríkin koma okkur ekkert við.“ Ætli þetta dugi ekki sem svolítið sýnishorn um það, að yfirlýsingarnar um hina nýuppgötvuðu samstöðu með sjónarmiðum jafnaðarmanna í alþjóðamálum eigi nokkuð langt í land áður en hægt er að mæla með inntökubeiðni þeirra í Alþjóðasamband jafnaðarmanna. Hins vegar er ástæða til að spyrja. Sögulega séð er auðvitað alþekkt staðreynd, að hinn íslenski kommúnistaflokkur og sósíalistaflokkurinn íslenski gerðu það að eins konar prófsteini á hollustu manna við sósíalisma að menn styddu málflutning Sovétríkjanna, utanríkisstefnu Sovétríkjanna yfirleitt á alþjóðavettvangi skilyrðislaust. Þetta var grundvallarkenning, grundvallartrúarsetning, sem var svo mikils virði að hún skipti sköpum um flokkaskipun á Íslandi, skipti sköpum um hverjir gætu starfað saman á vinstra væng íslenskra stjórnmála. Nú kunna menn að segja: Þetta var í fortíðinni og a.m.k: eftir innrásina í Tékkóslóvakíu hefur kveðið nokkuð við annan tón. - Og það er rétt. Það hefur ítrekað gerst að þegar mönnum þykir upp úr sjóða í Gúlaginu, þá hafa forustumenn hins endurreista Alþb. sent samúðarkveðjur sínar til fórnarlamba alræðiskerfisins. En spurningin er: Eru samúðarkveðjur nóg? Er ekki ástæða til að spyrja? Ef það er svo, að þeir hafi nú hafnað þeirri þjóðfélagsfyrirmynd sem þeir börðust fyrir áratugum saman og var reyndar sjálfur pólitískur tilverugrundvöllur þeirra og Sovétríkin komu þeim ekki lengur neitt við í þeim skilningi, er þá ókurteisi að spyrja: Hvað hefur komið í staðinn? Hafa þeir endurskoðað þennan hugmyndaarf? Hafa þeir endurmetið sovétríkin? Viðurkenna þeir nú að Sovétríkin séu hervætt alræðisríki sem lýðræðisríkjunum stafi ógn af Hafa þeir þá ekki endurmetið afstöðu sína til þátttöku í varnarsamstarfi lýðræðisríkja? Er ekki kominn tími til að játa það, eins og ítalski kommúnistaflokkurinn t.d. gerir, að vörnum Ítalíu sé þrátt fyrir allt best komið í varnar- og öryggiskerfi Evrópuríkjanna? Hvað er langt í land að þeir dragi rökréttar niðurstöður af pólitísku gjaldþroti sínu í hugmyndafræðilegum efnum? Það væri óskandi að hv. 11. þm. Reykv., Ólafur Ragnar Grímsson, færi með rétt mál þegar hann sagði að hann hefði orðið fyrir þeirri vitrun að honum og jafnaðarmönnum, íslenskum jafnt sem erlendum, bæri orðið lítið í milli. Í þessum umr. hefur nokkuð verið fjallað um friðarhreyfingarnar. Matið á þeim er nokkuð mismunandi. Sú sögulega breyting hefur átt sér stað á seinustu árum, að Evrópa getur ekki lengur lifað í ímynduðu öryggi undir bandarískri kjarnavopnaregnhlíf. Og þá ber svo við að Evrópumenn, sem létu sér ógn kjarnavopna í léttu rúmi liggja meðan afleiðingarnar af hugsanlegu kjarnorkustríði hefðu sneitt h já garði þeirra, lita þau mál nú öðrum augum. Það er eðlilegt og það er mannlegt og það er skiljanlegt. Þessi umræða fer fram í ljósi þeirra staðreynda, að ef Vestur-Evrópuríkin hafna, sem rök má færa fyrir, þeirri kenningu, að endurnýjun kjarnavopna í Evrópu færi þeim nokkra raunverulega vörn, þá verða menn að gera það upp við sig hvort heldur skuli gera; gefast upp, afvopnast eða byggja upp varnarstyrk með venjulegum vopnum. Það eru margar ástæður fyrir því, að það er eðlilegt að Evrópubúar beri ekki lengur skefjalaust traust til bandarískrar stjórnmálaforustu. Því veldur margt. Hin pólitíska forusta Bandaríkjamanna fyrir málstað vestrænna lýðræðisríkja beið nánast ómælanlegan hnekki í Víetnamstríðinu og afleiðingum þess. Watergate bætti ekki úr skák. Reikul og ráðvillt og sveiflukennd utanríkispólitík Carters fyrrv. Bandaríkjaforseta var ekki traustvekjandi. Það var ekki mjög traustvekjandi að horfa upp á hið forðum nær almáttuga bandaríska risaveldi horfa hjálparlaust og hjálparvana upp á að svokallaðir stúdentar tóku bandaríska sendiráðið í Íran herskildi og héldu því í gíslingu. Menn standa jafnvel frammi fyrir því, að tilraun sendiráðsmönnum til bjargar mistókst. Það er ákaflega lítil ástæða til að lýsa yfir miklum stuðningi við pólitíska forustu Bandaríkjanna fyrir bandalagi lýðræðisríkjanna, eins og hún hefur birst víðs vegar í Asíu, Afríku, hvað þá Suður- og Mið-Ameríku. Það er líka athyglisvert að staldra við þá staðreynd, eins og breska blaðið The Guardian vék að í ritstjórnargrein fyrir einum 2–3 mánuðum, að það verður að teljast makalaust með ríki eins og Sovétríkin, alræðisríki af því tagi sem hangir uppi á valdbeitingunni einni saman og útilokar allar þjóðfélagsbreytingar, viðurkennir engin mannréttindi, sem kappsamlega hefur á sama tíma og vesturveldin drógu úr varnarviðbúnaði sínum byggt upp gífurlegan hernaðarmátt, bæði með venjulegum vopnum og kjarnavopnum, að á sama tíma og þetta gerist, á sama tíma og þau hernema hlutlaust grannríki,sitt Afganistan, á sama tíma og þau kveða niður mannréttindahreyfinguna í Póllandi er það útbreidd skoðun í Vestur-Evrópu, að þetta alræðisríki, þetta hervædda alræðisríki, sé boðberi friðarins, sé aldeilis sérlegur boðberi friðarins, og það er borið saman við Bandaríkin t.d. með þeim hætti að Evrópubúum stafi miklu meiri ógn af Bandaríkjunum en af þessum grönnum sínum í austri. Breska blaðið Guardian gaf áróðursmeisturum Kremlverja fyrstu verðlaun fyrir snilld í vel heppnaðri áróðursherferð, að menn skyldu kaupa þessa söluvöru svo auðveldlega. Allir vita að það bætir ekki úr skák og það vekur ekki traust á Bandaríkjamönnum með hverjum hætti Reagan Bandaríkjaforseti hefur hugsað upphátt um hluti sem hann virðist ekki hafa vit á. Það er auðskilið mál, að fjölmiðlaumræða í sjónvarpi og blöðum, sem upphófst eftir að NATO tók ákvörðun sína 1979 um endurnýjun meðaldrægra kjarnavopnakerfa, vakti athygli almennings og í kjölfar hennar komu meiri upplýsingar um hinar ógnvænlegu afleiðingar þess sem gerist ef til raunverulegs kjarnorkustríðs kemur. Það er mjög eðlilegt að það er sjálf kveikjan að því að hreyfingar rísa upp í Vestur-Evrópu, sem fela það kannske fyrst og fremst í sér að þessi mál eru ekki lengur rædd bara af sérfræðingum, heldur eru pólitíkusar og sérfræðingar krafðir ábyrgðar og skýringa á gerðum sínum, og það er jákvætt. Það er skiljanlegt í þröngbýli Vestur-Evrópu, að menn fyllist ótta og beyg þegar slökunarstefnan skilar ekki meiri árangri en raun ber vitni. Það er eðlilegt að félagi Helmut Schmidt, kanslari Þýskalands, kalli þessa hreyfingu Angstbewegung, en hún er ekkert ómerkilegri fyrir það. Evrópubúar hafa reynslu og hana mikla á þessari öld af því hvað styrjöld þýðir. Þeir eiga að geta skilið það, jafnvel sú kynslóð sem ekki man þær píslir, að ef til slíkra átaka kemur eru allar frásagnir fyrri tíða af plágum, skotgrafahernaði og jafnvel hinni viðbjóðslegu helför, sem nasisminn þýski bauð heilum þjóðum fyrir nokkrum áratugum, barnaleikur í samanburði við þau ósköp sem þá kynnu að vofa yfir. Það er auðvitað hverju orðinu sannara og getur hver maður farið með langar tölur um hver fórnarkostnaður varnanna er, hvað við getum byggt marga skóla, hvað við getum byggt mörg sjúkrahús, hvað við getum virkjað starfskrafta margra hæfra vísindamanna í þágu félagslegra umbóta, í þágu aukinnar hagsældar almennings, hvað við getum lagt mikið af mörkum, velferðarþjóðfélög vestursins, til að rétta þurfandi meðbræðrum okkar í þriðja heiminum hjálparhönd ef við gætum lagt allar varnir á hilluna. En við skulum einmitt út af því atriði forðast eitt. Við skulum forðast að leggja þessi tvö þjóðfélagskerfi að jöfnu, sem svo allt of margir gera. Við skulum t.d. minnast þess, að á sama tíma og lýðræðisríki Vestur-Evrópu, sem í eðli sínu og að allri þjóðfélagsgerð eru að sjálfsögðu friðsamleg þjóðfélög, eru treg til þess vegna almenningsálits og mannúðarsjónarmiða kjósenda að verja nema mjög takmörkuðum hluta af fjármunum sínum til vígbúnaðar hafa þau sjónarmið engin áhrif austan járntjalds. Lýðræðisríkin verja minna en 3% af þjóðarframleiðslu sinni til vígbúnaðar á sama tíma og risaveldið Sovétríkin ver þannig 13% og það fer vaxandi ár frá ári. Við skulum ekki leggja þessi þjóðfélagskerfi að jöfnu vegna þess að það er rangt, það er siðferðilega rangt. En í sambandi við málflutning ýmissa friðarhreyfingarmanna skulum við líka minnast þess, að það hefur enginn einn maður, hvaða skoðun sem hann hefur, neinn einkarétt á því að boða mönnum hið ósvikna hugarfar friðarins. Við skulum játa þeirri staðreynd, að það er eðlilegt að uppi sé ágreiningur um leiðirnar. Ég get vel skilið menn sem hugsa á þá leið, að nú sé svo komið vegna þeirrar ógnar, sem af kjarnavopnum stafi, að einhliða afvopnun og pólitísk uppgjöf sé þrátt fyrir allt betra, ef það að lifa af er háð því skilyrði. Ég er hins vegar ósammála því mati, og ágreiningurinn er þess vegna um það, hvort kostirnir séu aðeins tveir, einhliða afvopnun og tortíming, eða hvort þeir eru fleiri, hvort við getum ekki fundið aðrar leiðir, sem gefa okkur bæði kost á að lifa af og lifa í þjóðfélagi frjálsra manna. Og ég vil að lokum gera nokkrar aths. við málflutning sem hafður er í frammi í nafni slíkrar friðarhreyfingar og ég tel henni ekki samboðinn. Það er ekki nóg að segja að nú þegar sé búið að hlaða upp í heiminum kjarnavopnabúnaði sem dugi til að sprengja heiminn í loft upp sjö sinnum og Evrópu fjórum sinnum. Það er staðreynd. En ég hef eytt talsverðum kafla í mínu máli til að sýna fram á að jafnvægi ógnarinnar milli risaveldanna leysir eitt ekki þann vanda sem Evrópa stendur frammi fyrir. Og við eigum annarra kosta völ en þeirra einna að fórna höndum og gefast upp. Mér þykir miður þegar því er haldið fram í þessum málflutningi, að spurningin um ákvörðun NATOs, sem ég er búinn að nefna oftar en einu sinni, sé til komin vegna þess að fyrir bandarískum hernaðarsinnum vaki að fórna Evrópu og gera hana að kirkjugarði. Eru menn búnir að gleyma því, að tvisvar á þessari öld hafa bandarískir hermenn verið kvaddir til Evrópu af Evrópubúum til þess m.a. að aðstoða þá við að varpa af sér alræðisoki fasismans? Eru menn búnir að gleyma því, að það eru Evrópumenn sjálfir sem nauðbáðu Bandaríkjamenn um að yfirgefa Evrópu ekki í stríðslokin og biðja um það enn hástöfum að þeir haldi lágmarki hersveita í Evrópu til tryggingar því að þetta varnarbandalag sé gagnkvæmt? Ameríka getur verið vígi og þarf ekki að hafa áhyggjur af Evrópu. Vandamálið, sem við erum að ræða um, er varnir Evrópu. Það er röng fullyrðing, að Bandaríkjastjórn hafi þröngvað kjarnavopnum upp á Evrópu. Staðreyndin er sú, að fyrsti stjórnmálamaðurinn, sem lýsti því yfir í nafni ríkisstjórnar, var félagi Helmut Schmidt á ráðstefnu í London í okt. 1977, að þörf væri á endurnýjun slíkra meðaldrægra kjarnavopna vegna evrópskra hagsmuna. Því er haldið fram, að vesturveldin hafi hafnað viðræðum. Það er kjarni þess máls, sem hm tvíþætta ákvörðun NATOs var um 1979, að þessi kerfi skyldu ekki sett upp fyrr en 1983, fjórum árum síðar, og það skilyrt því, að ef í millitíðinni næðist árangur í viðræðum við Sovétríkin um að þau drægju úr og drægju til baka og fjarlægðu SS-20 eldflaugar sínar væri þetta „prógram“ til endurskoðunar. Ég skil ekki kröfur eða málflutning þeirra manna sem tala um það sem algert forgangsverkefni og stórpólitískt mál að þau lönd, sem fyrir fram eru kjarnavopnalaus, og þá á ég t.d. við Norðurlönd, lýsi því yfir, að þau verði kjarnavopnalaus, á sama tíma og öryggi þeirra er ógnað af kjarnavopnaveldum allt í kring. Mér finnst það undarleg kröfugerð þegar því tali er hins vegar eytt, að þetta beri að tengja víðara pólitísku samhengi um að sá aðilinn, sem ógnar öryggi Norðurlanda, fjarlægi sin morðtól. Mér finnst það undarlegur málflutningur að lesa í tímaritinu Rétti, sem verið hefur tímarit rétttrúnaðarmarxista svokallaðra á Íslandi í meira en hálfa öld, í grein eftir einn stjórnmálaritstjóra Þjóðviljans, í 2. hefti 1981, eftirfarandi orð, með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefur Noregur verið að breytast í risastórt flugmóðurskip fyrir bandarískar sprengjuflugvélar sem borið geta kjarnavopn, auk þess sem neti hlustunar-, miðunar- og njósnastöðva hefur verið komið á fót í Noregi til þess að þjóna kafbáta- og flotahernaði Bandaríkjanna og NATO með svipuðum hætti og á Íslandi.“ Málflutningur af þessu tagi minnir mig á það sem hét á máli íslenskra sósíalista Finnagaldur, þegar þeir fundu upp hvað flóknastar röksemdir til að sanna að í vetrarstríðinu 1939 hefðu mál þróast á þann veg, að Finnland hefði ógnað öryggi Sovétríkjanna, og tóku afstöðu, íslenskir menn, með sovéskum hernaðaraðgerðum gegn einu Norðurlanda. Málflutningurinn, sem er af þessu tagi, minnir mig satt að segja á þá forneskju. Það hefur enginn maður neina einokun á málstað friðar og það eru engir menn sjálfkjörnir til að fara einir með þann málstað. Það væri eðlilegra að menn létu verkin tala fremur en yfirlýsingarnar einar saman. Ég hef vikið að afstöðu franskra jafnaðarmanna til utanríkis- og alþjóðamála og tel að Alþb.-menn á Íslandi gætu mikið af þeim lært. Ég hef ekki farið mörgum orðum um svokallaða „Ostpolitik“ vestur-þýskra jafnaðarmanna, sem áttu meginþátt í því að reyna að koma á eðlilegum friðsamlegum samskiptum milli austurs og vesturs, en því miður með mjög takmörkuðum árangri vegna þess að góðu fordæmi var ekki fylgt eftir. Að því hefur oft verið vikið, að sagan og reynslan staðfesta að jafnaðarmannahreyfingarnar eru í raun og veru, eins og Benedikt Gröndal hefur orðað það, friðarhreyfingar. Kjarni þeirrar hugmyndafræði er að vísa á bug hugmyndinni um valdatöku með vopnavaldi. Þess eru ekki dæmi, að jafnaðarmenn hafi tekið völd eða reynt að halda völdum með vopnavaldi. Hins vegar má nefna þess mörg dæmi, að ríkisstjórnir undir forustu jafnaðarmanna hafi hvarvetna á hverjum tíma reynt að beita sér fyrir utanríkisstefnu og stefnu í alþjóðamálum sem sannanlega í verki hefur stuðlað að friði og þjóðfélagsumbótum. Það er alveg augljóst mál, að þessi afstaða, svo að ég nefni aftur dæmið af frönskum jafnaðarmönnum, þýðir að í samskiptum austurs og vesturs er sú skoðun ríkjandi að þar hljóti Vestur-Evrópa að leggja á það megináherslu að viðhalda því öryggisbandalagi og því öryggiskerfi sem hvað bestum árangri hefur skilað frá stríðslokum og felur í sér að viðhalda samstarfinu við Bandaríkin. Á hinn bóginn er jafnljóst að þetta samstarf útilokar ekki og breiðir ekki yfir, að milli jafnaðarmanna og ýmissa annarra stjórnmálaflokka í Evrópu, og þ. á m. núverandi valdhafa í Bandaríkjunum, er alger ágreiningur í matinu á málefnum þriðja heimsins og stefnunni sem lýðræðisríkin eiga að fylgja í málefnum þriðja heimsins. Þær umræður hafa nú borist inn á Alþingi Íslendinga, t.d. í umræðunum um El Salvador. Þær umræður hafa líka borist inn á Alþingi Íslendinga í umræðunum um Tyrkland. Í þeim umræðum hefur komið rækilega í ljós hver ágreiningur er milli stjórnmálaflokka á Íslandi, jafnvel þrátt fyrir að þeir kunni að vera sammála um meginatriði íslenskrar öryggispólitíkur í okkar heimshluta. Það er hægt að hafa mörg orð um þennan ágreining. Hann kom svo rækilega fram í ræðu Kjartans Jóhannssonar, formanns Alþfl., að ég ætla ekki að fjölyrða um það. Herra forseti. Lokaorð mín skulu vera þau, að mér sýnist að loknu þessu yfirliti að allmikið skorti enn á hlutlægni í þeirri heimsmynd sem birtist í málflutningi talsmanns Alþb. í þessum umr. Mér þykja enn fremur eyðurnar í málflutningi hans vera nokkuð stórar. Og samanlagt bendir þetta til þess, að þeir Alþb.-menn eigi því miður enn æðimikið ólært áður en við getum tekið að okkur, við jafnaðarmenn, að mæla með inngöngu þeirra í Alþjóðasamband jafnaðarmanna.



Herra forseti. Það er fyrst eitt mál sem ég vildi minnast á áður en ég fer að ræða um meginefni það sem ég ætla að tala um í kvöld. Mér virðist sem þessi háttur á umr. um utanríkismál sé með öllu óhæfur. Það er fráleitt að slíta umr. sundur á þann hátt sem ger er, að margar vikur líði á milli framsögu utanrrh. um hina mjög svo mikilvægu skýrslu sem árlega á að vera grundvöllur þessarar umr., og umr. um hana nú sýnist mér að geri alla umfjöllunina harla marklitla. Við höfum t.d. í dag og í kvöld orðið vitni að því, að máli er einkum beint til fjarstaddra manna m.a. utanrrh. Þetta er eins og að hrópa upp í vindinn. Maður hefur einhvern veginn á tilfinningunni að þetta sé ekki ætlað neinum viðstöddum, heldur einhverjum sem eru í órafjarlægð. Ég held að í framtíðinni sé full ástæða til þess að endurskoða þennan hátt á umr. Ég tel að hér sé um svo mikilvægan málaflokk að ræða, að 2–3 daga umræða sé hið minnsta sem ætla mætti til þess arna. Það er ákaflega merkileg að hlust á það sem hér kemur fram. Ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með ræðu hv. 4. þm. Reykv. Mér virtist að í upphafskaflanum boðaði hann að hann mundi nú gera betur en „kansellífólk“ og jafnvel sumir hinna fjarstöddu hefðu gert í að leiðrétta heimsmyndina og þær skekkjur sem í skýrslu utanrrh. hefðu komið fram. En eftir hálfs annars tíma ræðu sátum við uppi með harla kunnuglegt efni. Og þó að hann færi bæði út fyrir New York Times og Tímann, m.a. í Adelphi-papers, þá virtist mér ekki harla margt þar þess eðlis, að ástæða væri til að hrósa því sérstaklega fyrir að veita manni nýja sýn á málin. Að öðru leyti ágæt ræða. En það sem ég held að sé eiginlega og hljóti að vera okkar meginviðfangsefni í umr. um utanríkismál, eru utanríkismál Íslands. Og nú vil ég alls ekki draga neina dul á það, að ég tel að þau verði ekki rædd án tengsla við alþjóðamál yfirleitt og einkum þó það sem er að gerast í okkar heimshluta. Það er augljóst mál, að það, sem er að gerast núna í Ameríku og Evrópu í samskiptum austurs og vesturs, hlýtur að snerta okkur mjög. Við komumst ekki hjá því að taka mið af því sem risaveldin aðhafast, og við hljótum einkum og sér í lagi að veita athygli öllum þeim hræringum sem eru í þeim löndum sem okkur standa næst, þ.e. Norðurlöndunum og Vestur Evrópuríkjunum. Það eru eiginlega tvö atriði, sem ég hef einkum saknað að. ekki hefur verið fjallað um nógu rækilega, hvorki í þeim ræðum, sem ég hef hlýtt hér á, né í skýrslu utanrrh. Það eru annars vegar þær hugmyndir, sem uppi eru um friðunarráðstafanir hér á Norður-Atlantshafi, utan hvað vikið var að tillögum framsóknarmanna um það efni nokkuð gálauslega, fannst mér, og hins vegar var ekki minnst einu orði á þær hræringar sem nú eru að gerast í Vestur-Evrópu, þar sem allt virðist benda til þess-að Efnahagsbandalagsríkin séu að færast allmiklu nær hvert öðru en verið hefur og hina stjórnmálalega og þar með trúlega hernaðarlega samvinna þeirra að stóraukast. Ég held að þetta sé mál sem við verðum að fylgjast mjög rækilega með, og mér býður í grun að það sem er að gerast í Brüssel þessa mánuðina og næstu árin, geti sett Íslendinga í nokkurn vanda, ef ekki er rækilega fylgst með. Sömuleiðis hlýtur okkur að varða miklu hvað gerist á Norðurlöndum, því að það eru þó þau ríki sem eðlilegast er að við höfum mikla samvinnu við, höfum nú þegar, en að við fylgjumst með þeim, og ég held að við verðum að beina athyglinni mjög að því sviði á næstunni. Ef ég tek fyrir meginefni þess sem ég ætla að segja hér, þá snertir það tillögu okkar nokkurra framsóknarmanna um að efnt verði til ráðstefnu um vígbúnað og hernaðarumsvif á Norður-Atlantshafi. Er þá haft í huga að slíkur fundur eða slík ráðstefna geti orðið upphaf að aðgerðum til að draga úr spennu á þessu svæði. Þó að manni detti í hug sú dálítið kostulega hugmynd, að sumum standi meiri uggur af friðarhreyfingum en herjum, þá er því öfugt, farið með mig. Ég viðurkenni fúslega að friðarhreyfingar eru af mörgu tagi, en allmiklu þægilegri og þokkalegri félagsskap held ég að maður finni þar yfirleitt en þar sem vígbúnaður og hernaður er: allsráðandi.: Varnir Íslands eru kannske fyrst og fremst fólgnar í því að friður haldist, Það hlýtur að vera eitt okkar meginviðfangsefni, okkar meginverkefni að, gera það sem við megum til að stuðla að friði. Við vitum ákaflega vel að í ófriði er staða okkar harla veik, að hún er nær - ég vil ekki segja vonlaus, en alla vega vonlítil., Í raunverulegum ófriði er Ísland harla illa statt.  En svo að ég komi að þessari hugmynd um ráðstefnu um afvopnun, þá tel ég að hún eigi fyrst og fremst að vera til upplýsinga um það, hvað er að gerast í kringum okkur, hún eigi að vera til upplýsinga um þá „strategíu“, um þann herbúnað sem hér er. Ég held að slík ráðstefna mundi ekki í einu vetfangi breyta mjög miklu, en hún mundi beini athygli heimsins að þessum svæðum og gera okkur og öðrum þjóðum ljóst hvað hér er í húfi. Og það gæti einnig orðið til þess að ýta undir samhliða samdrátt í vígbúnaði á Atlantshafi og í Evrópu. Margir segja að þetta sé út í bláinn, þetta sé hugsjón ein, það séu raunverulega risaveldin sem öllu ráði, og ekkert verði gert í þessum málum nema í samningum þeirra á milli. En gæti ekki verið hugsanlegt að einmitt slíkar fundur, slíkt upplýsingastreymi gæti orðið til þess að þetta svæði yrði tekið með þegar risaveldin eru að semja sín á milli um samdrætti herafla? Ég held að það væri nær fyrir fulltrúa flokkanna að sameinast, að koma til móts við okkur um þessa tillögu, að vinna að henni saman, heldur en að gera veikburða tilraunir til að gera þessa hugmynd hlægilega. Og ég held líka að við megum vara okkur á því að vera of uppteknir af því sem stórveldin eða sérfræðingar þeirra skrifa. Ég held nefnilega að smáþjóðirnar geti haft og hafi miklu hlutverki að gegna þegar rætt er um afvopnun og samdrátt herafla. Við vitum þegar hve t.d. hið raunverulega kjarnorkuvopnalausa svæði á Norðurlöndum stuðlar að jafnvægi hér í norðurálfu heims. Og við gleymum því líka, að einmitt á þessum slóðum er eitt af þeim svæðum jarðarinnar þar sem hernaður er með öllu bannaður, hvers kynd hernaður sem er og hvers kyns hertæki sem eru. Ég á hér við Svalbarða og Svalbarðasamninginn. Svalbarðasamningurinn bannar allan herbúnað á Svalbarða og er að því leiti sambærilegur við samninginn um Suðurskautslandið frá 1959. Ég held að það væri mjög auðvelt að útvíkka þetta smám saman - þetta gerist ekki í einu, þetta gerist á löngum tíma, - að útvíkka smám saman Svalbarðasamninginn eða hafa Svalbarða sem nokkurs konar upphaf að frekari friðun hér í Norðaustur- Atlantshafi. Þær þjóðir, sem kæmu til með að koma til slíkrar ráðstefnu, væru að sjálfsögðu þær þjóðir sem eiga land að Norðaustur-Atlantshafi, auk þeirra þjóða sem hafa þar einhvern herbúnað nú þegar, t.d. Bretar, Frakkar, hugsanlega Þjóðverjar og svo náttúrulega Bandaríkjamenn og Sovétríkin og Norðurlandaþjóðirnar. Ég held að það væri auðvelt að afmarka þau lönd sem ættu að taka þátt í slíkri ráðstefnu eða bjóða til slíkrar ráðstefnu. Í framhaldi af þessu skulum við minnast þess, að Ísland er eitt af sex ríkjum, sem liggja að innhafinu sem fellur hér að norðurströnd landsins, þ.e. Norður-Íshafinu. Þetta svæði er að mörgu leyti mjög mikilvægt hernaðarlega og sennilega á mörgum sviðum. Löndin, sem liggja að Norður-Íshafinu, eru Sovétríkin, Kanada, Bandaríkin, Grænland, Ísland og Noregur. Ég vil benda á grein um þetta svæði, um Norður-Íshafið, sem birtist í Foreign Affaires, haustheftinu í fyrra, grein eftir Lincoln Blumfield, þar sem hann hreyfir þeirri hugmynd að Norður-Íshafið verð gert að því sem hann kallar „conflict free zone“, þ.e. að þetta verði friðað svæði. Og hann rifjar upp - ef ég má fylgja fordæmi hv. 4. þm. Reykv. og vitna til fínna manna, þá ætla ég nú að bitna til hvorki meira né minna en Mackinder, sem sagði að nöf heimsins, sem öxull veraldarinnar snérist í, væri þar sem stórfljót Evrasíu rynnu í Norður-Íshafið. Vísindamenn og herfræðingar nútímans mundu vissulega taka undir þetta með Mackinder. Það eru að vísu rúm 70 ár síðan ann sagði þetta, og þá fannst mönnum þetta hlægilegt, en núna hlær enginn lengur að þessu með þeim vígbúnaði sem þar er og að þarna yfir liggja skemmstu leiðirnar milli risaveldanna. Sovétríkjanna og Bandaríkjanna. Það er yfir þetta svæði sem eldflaugarnar munu fara ef svo hörmulega vill til að einhvern tíma verð ýtt á hnappinn. Og minnast má kenninga Vilhjálms Stefánssonar um mikilvægi norðurhjarans. Þessi hugmynd Blumfields er mjög skemmtileg vegna þess að hún snertir þá hugmynd sem við hreyfum í okkar þáltill., að það gæti verið upphaf að mjög fróðlegum og alvarlegum viðræðum um norðursvæðin úr frá hernaðarlegu sjónarmiði og út frá því sjónarmiði að nýta þau sameiginlega og koma í veg fyrir með samningi og víðtæku samkomulagi að þar verð spillt náttúru. Það er nú þegar allmikil olíuborun í Norður-Íshafinu, í Prudhoe í Alaska og Beufort-hafinu við Kanada, en taliðn er að um 50% af þeirri olíu, sem Sovétríkin eiga eftir, séu á landgrunni þeirra, og þetta landgrunn er að mestu leyti landgrunnið út í Norður-Íshafið. Það er öllum kunnugt að slys í sambandi við olíuborun í köldum sjó geta verið gífurlega afdrifarík. Olían flýtur þar geysilengi og hún getur valdið gífurlegu tjóni, gífurlegum skaða. Það er því næsta brýnt að unnið verði að því að við olíuborum, hvort sem hún fer fram á landgrunni Sovétríkjanna eða Kanada og Ameríku, sé gengið tryggilega frá öllum umbúnaði svo að hið mikilvæga dýralíf, sem er í Norður-Íshafinu, bíði ekki tjón af hugsanlegum slysum á því sviði. Í framhaldi af þessu vildi ég aðeins minnast á það fólk sem býr á þessu svæði. Það er augljóst mál og ég held að allir séu sammála um það hér, að Íslendingar eigi að hafa náið og gott samstarf við Grænlendinga. En það eru fleiri þjóðir á þessum slóðum sem við þurfum að hafa samband við og ég tel að við eigum að ræða við norðursvæðin. Það eru Samarnir, frumbyggjar Skandínavíu, búsettir í Norður-Noregi flestir, og það eru Indíánar og Inúítar í Kanada og Alaska. Þessar þjóðir hafa nú þegar stofnað með sér samtök sem hugsanlega eiga eftir að verða mikilvægt pólitískt afl og eiga að vera þátttakendur í umræðum um allt sem snertir norðursvæðin. Ég ætla ekki að lengja þetta. Ég vil aðeins undirstrika mikilvægi þess, að við ræðum af alvöru um þá hugmynd að taka hér upp viðræður við þær þjóðir, sem málið snertir, um vígbúnað í Norður- og Norðaustur-Atlantshafi. Ég held að það sé okkur næsta mikilvægt að draga hér úr spennu eftir því sem unnt er, en jafnframt verðum við að gæta þess, að það gerist ekki á þann hátt að við fjúkum út í aðgerðir vanhugsað, heldur einmitt gerum ekkert það sem geti raskað jafnvæginu og að breytingar hér gerist í samræmi við breytingar annars staðar í Evrópu og á norðurslóðum. Ég vil í því sambandi líka benda á að fram undan er aukaþing Sameinuðu Þjóðanna um afvopnun. Það hefur oft verið talað um að Sameinuðu Þjóðirnar hafi litlu komið áleiðis. Frá því að fyrsta samþykkt allsherjarþingsins var gerð, og sú fyrsta samþykkt var reyndar um að kjarnorku skyldi einungis nota í friðsamlegum tilgangi, hafa legið fyrir hundruð tillagna og verið gerðar samþykktir svo tugum og hundruðum skiptir um afvopnun og friðun. Ég held að engum geti dulist að þessar umræður eru jákvæðar þótt árangurinn hafi oft verið sorglega lítill. Einmitt á sviði afvopnunarviðræðna hafa smáþjóðirnar mjög gott tækifæri til þess að láta að sér kveða, að koma með hugmyndir til þess að ýta á ákveðnar aðgerðir. Og meðal þeirra hugmynda sem hvað efstar eru á baugi núna í afvopnunar- og friðarviðræðum hinna ýmsu stofnana Sameinuðu Þjóðanna og eins meðal frjálsara friðarsamtaka eða samtaka hálfopinberra aðila, sem vinna að afvopnunarmálum, eru einmitt hugmyndir um friðuð svæði, það eru hugmyndir um kjarnorkuvopnalaus svæði og það eru hugmyndir um svæði þar sem allur herbúnaður er mjög takmarkaður. Það eru t.d. núna uppi hugmyndir um að Afríka verði gerð að kjarnorkuvopnalausu svæði og unnið er að því að allar þjóðir Ameríku undirriti samninginn um kjarnorkulausa Suður-Ameríku, sem reyndar flest ríkin þar hafa undirritað, en nú er talið að líði að því að þau undirriti það öll. Og í gildi er samþykkt um friðun Indlandshafs. Ég held að við getum lagt okkar lóð á vogarskálinu með því að þrýsta á hugmyndina um samdrátt á vopnabúnaði á Norðaustur- Atlandshafi með það fyrir augum, að þetta svæði verði smám saman friðað, að allt Norður-Íshafið verði vopnlaust svæði.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann flutti hér á hv. Alþingi fyrir páska. Um skýrsluna sjálfa ætla ég ekki að ræða mikið, reyna að sneiða hjá henni, en ég styð stefnu ríkisstj. í utanríkismálum og tel að þau mál séu í traustum höndum. Við höfum notið trausts og virðingar þar sem Ísland er í samstarfi við aðrar þjóðir, og engin þjóð telur tilveru sinni ógnað af okkar völdum. Vinabönd liggja í allar áttir og þannig mun áfram verða. Ég vil undirstrika að gefnu tilefni, að ég tel að utanríkisþjónusta okkar hafi unnið störf sín þannig að til virðingarauka sé fyrir okkar litlu þjóð. Það var gott að heyra í ræðu starfandi utanrrh. að utanríkisviðskipti okkar hafa gengið eðlilega og frá því að hæstv. núv. viðskrh. tók við því embætti hafa þau aukist. En þó gat hann þess, að endurskipulagningar væri þörf. Ég vil taka undir það og hvet hæstv. ríkisstj. til að láta hendur standa fram úr ermum og endurskipuleggja utanríkisverslunina hið fyrsta og sameina þá verslun, líklega undir utanrrn., því að ég hef áður sagt það í utanrmn. og endurtekið nokkrum sinnum, að á margan hátt er okkar utanríkisverslunarþjónusta í sendiráðunum úrelt, ef hún er þá til eða hefur nokkurn tíma verið til. Þegar skýrsla utanrrh. var lögð fram og rædd kom hæstv. utanrrh. víða við í samskiptum Íslands við umheiminn, og ég ætla ekki að gera hana að umræðuefni. Þm. hafa nú farið vítt og breitt um skýrsluna og langt út fyrir skýrsluna, og ég tek undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði í upphafsorðum sínum áðan. En þá dagana, sem skýrslan var rædd, voru blikur á lofti. Argentína hertók Falklandseyjar. Stóra-Bretland og Argentína höfðu í hótunum hvort við annað. Bretar sendu fjölmennt herlið áleiðis til eyjanna. Bæði löndin vígbúast. Stór floti breskra herskipa er nú í viðbragðsstöðu við eyjarnar. Átök hafa orðið við eyjuna San George. Bandaríkin hafa reynt að miðla málum án árangurs. Sendiherra Breta í Reykjavík hefur gengið á fund starfandi utanrrh. og upplýst hann um hernaðaraðgerðir og hið alvarlega ástand. Ríkisstjórn Íslands og utanrmn. hv. Alþingis hafa rætt þetta mál - ég vil segja þetta alvarlega mál - lítillega, mál sem e.t.v. er kveikja að stórátökum með víðtækum afleiðingum fyrir okkur alla. Ég vil beina því til hæstv. starfandi utanrrh., að hann ræði þetta alvarlega mál undir þessum dagskrárlið, sem er skýrsla um utanríkismál og upplýsi hv. Alþingi um afstöðu Íslands til þess ástands eins og það nú er, þess ástands sem ég hef getið hér um að skapast hefur á alþjóðavettvangi og er þeim mun alvarlegra að í kvöld kom það fram í fréttum frá breska forsrh., að innan 24 tíma yrði eitthvað það að gerast sem væri skref í friðarátt, því lengur treysti breska heimsveldið sér ekki til að bíða með aðgerðir. Ég tel ekki rétt að sneiða fram hjá heimshluta sem þessum, enda þótt hið nýja vandamál sé yngra en sú skýrsla sem hér er til umr., og vil því endurtaka ósk mína til hæstv. utanrrh., að hann gefi þessu máli eilítinn tíma við þessar umr. um utanríkismál nú í kvöld.



Herra forseti. Ég vil segja það fyrst vegna þeirrar ræðu sem hv. 12. þm. Reykv. hélt áðan, að það var út af fyrir sig skiljanlegt að hann skyldi hafa orð á því, að menn mættu ekki brosa að sínum málflutningi né að sínum tillöguflutningi og ekki þykja hann hlægilegur, því að satt best að segja hélt ég að menn hefðu sannfærst um það, a.m.k. eftir að hafa hlýtt á viðtöl við Halldór Laxness nóbelsskáld um friðarhreyfingar og annað því um líkt, litla friðarklúbba, að það væri kannske nóg talað í slíkum klúbbum og skipti ekki miklu máli þótt einn klúbburinn bættist við. En á það vil ég minna, að nú í júnímánuði á að efna til auka allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna, þar sem friðarmálin verða rædd, og ég get satt að segja ekki séð hvað sé því til fyrirstöðu, að Íslendingar kynni sín mál þar og komi því á framfæri sem hv. þm. hafði miklar áhyggjur af að umheimurinn vissi ekki um. Nú getur það auðvitað verið rétt, að það sé skemmtilegt að fá fræga gesti til Íslands. En ef menn vilja efna til alþjóðlegrar friðarráðstefnu hér á Íslandi um afvopnun á Norður-Atlantshafi verða menn náttúrlega í þessari þáltill. að tala um evrópskar friðarhreyfingar. Sumar þeirra a.m.k. hafa þegið sovéskt fé, án þess að ég ætli að fara út í það hér. Þá verða menn að gera sér grein fyrir því, um hvað eigi að tala, hverju menn ætli að ná fram, hver sé tilgangurinn. Að öðrum kosti getur slíkur fundur ekkert orðið annað en rabbfundur, einskisnýtur og gagnslaus, og breytir í rauninni engu um þá þróun sem orðið hefur. Það er auðvitað alveg augljóst mál, að tíðari ferðir kjarnorkubáta um Norður-Atlantshaf frá Sovétríkjunum eru staðreynd sem við Íslendingar getum engin áhrif haft á. Ekki er við því að búast að þeir hrökkvi mikið í kút austur þar þótt við reynum að brýna róminn hér heima. En hitt er rétt, að það er alltaf gaman að heyra í þessum hugsjónamanni og með ræðu sinni sannaði hann náttúrlega það, hvílíkan siðferðilegan styrk þarf í rauninni til þess hjá hinum frjálsu þjóðum að standa á verði og leggja nægilegt fjármagn fram til þess að tryggja öryggi sitt og varnir. En erindi mitt hingað í ræðustólinn var ekki að ræða þau mál, heldur hitt, að mjög alvarlegir atburðir hafa verið að gerast hér varðandi okkur íslendinga upp á síðkastið, ekki síst í Nígeríu. Nú er svo komið að Seðlabankinn hefur stöðvað lánsfyrirgreiðslu, afurðalán út á skreið, og þótt sendinefnd sé þar suður frá til viðræðna við nígerísk yfirvöld liggur ekkert fyrir um það á þessari stundu, að markaðurinn í Nígeríu opnist í þeim mæli sem okkur er nauðsyn á. Í viðtali við sendiherra Nígeríu, sem hér var fyrir skömmu, kemur m.a. fram að töluverðar birgðir af skreið eru nú í Nígeríu, en á hinn bóginn hefur efnahag landsins hrakað mjög, sem á rætur sínar að rekja til þess, að olíuframleiðslan þar hefur minnkað um helming, auk þess sem verðið hefur lækkað verulega eða um þriðjung, að ég ætla. Sendiherra Nígeríu fór ekki dult með það, að honum væri mjög í mun og þeim Nígeríumönnum að umræður hæfust um það, hvort ekki væri hægt að koma á gagnkvæmum viðskiptum milli landanna. Ræddi hann sérstaklega um nígeríska olíu í því sambandi, en minntist einnig á aðrar vörutegundir, eins og kakaó, grænmeti og ávexti. Hann taldi einnig eðlilegt að menningarleg og viðskiptaleg tengsl Nígeríu og Íslands yrðu nánari en nú er og reynt yrði að auka samskipti landanna með margvíslegum hætti, en eins og við vitum hafa þessi viðskipti ekki aðeins verið á sviði skreiðarsölu, heldur hefur einnig verið um töluverð viðskipti í flugmálum að ræða milli þessara tveggja landa og allt okkur til góðs og tekna. Ef litið er yfir það, hvernig viðskiptum þessara landa hefur verið háttað á undanförnum árum, kemur í ljós að Nígería varð á síðasta ári þriðja stærsta útflutningsland okkar næst á eftir Bandaríkjunum og Bretlandi. Á árinu 1980 var hún í fjórða sæti, en hins vegar á árinu 1979, þegar stöðvunin var, datt Nígería niður í 19. sæti úr 6. sæti sem það land hafði verið í áður. Við munum að þetta hafði mjög örlagarík áhrif á afkomu skreiðarvinnslunnar á sínum tíma og verulegt tap varð á þeirri vinnslu. Þótt svo hafi hins vegar brugðið við nú á síðustu 2–3 árum að dæmið hafi algerlega snúist við og þarna hafi orðið mjög verulegur hagnaður. Til þess að gera myndina ljósari hef ég tekið það saman hvernig viðskiptum okkar við Nígeríu hefur verið háttað á undanförnum þrem árum. Þá kemur í ljós - í nýkr. allt saman - að útflutningur okkar til Nígeríu á árinu 1979 var 25 millj. kr., en innflutningurinn aðeins 7 millj. Á árinu 1980 var útflutningurinn 317–318 millj. kr., en innflutningurinn 41 þús. kr. Og á s.I. ári fór útflutningurinn upp í 858 millj. kr., en við keyptum þaðan í staðinn fyrir 188 þús. kr. Ég held að þessi litli innflutningur skýrist af því, að það getur naumast verið um annað að ræða en að kosta skip þangað og eitthvað þvílíkt. Í rauninni er ekki um gagnkvæm viðskipti að ræða, en á hinn bóginn eru þessi viðskipti það ótrygg að nauðsynlegt er að huga mjög að þeim. Ég vil minna á að meðal þeirra manna, sem gerst þekkja til, eins og forustumanna í samtökum skreiðarframleiðenda, hefur það mál verið tekið upp og rætt æ ofan í æ, að sérstakt sendiráð verði opnað í Nígeríu. Hinn 4. mars s.l. samþykkti aðalfundur Samlags skreiðarframleiðenda svohljóðandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur Samlags skreiðarframleiðenda, haldinn í Reykjavík 4. mars 1982, skorar á ríkisstj. að koma sem fyrst á nánara stjórnmálasambandi við Nígeríu með því að skipa sérstakan sendiherra Íslands gagnvart Afríkuríkjum með aðsetri í Nígeríu. Á þessu ári má áætla að um fjórðungur þorskafla Íslendinga fari í skreiðarverkun, þar sem hún er ein mikilvægasta verkunargreinin. Nígería verður því áfram eitt almikilvægasta viðskiptaland okkar.“ Því er svo við að bæta, að Afríka sem heild er að verða æ þýðingarmeiri í viðskiptum heimsins og full nauðsyn á því að íhuga viðskiptahagsmuni okkar þar og treysta stöðu okkar þar. Eins og fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh. hefur sérstakur viðskiptafulltrúi nú verið staðsettur í London til þess að huga sérstaklega að Nígeríuviðskiptunum. Það er einnig rétt, að skreiðarframleiðendur hafa verið mjög ánægðir með þau afskipti sem núv. sendiherra okkar í London, Sigurður Bjarnason, hefur haft af þessum málum. Samt sem áður held ég að nauðsynlegt sé að athugað verði mjög gaumgæfilega hvort ekki sé rétt að slíkt sendiráð verði opnað í Nígeríu og bráður bugur undinn að því að reyna að auka viðskiptin og athuga sérstaklega í því sambandi olíuna. Eins og ég sagði áðan stafa efnahagsörðugleikar Nígeríu fyrst og fremst af því, að olíuviðskipti hafa dottið niður. Það mundi áreiðanlega þykja mikill fengur að því þar í landi ef þeir yrðu varir við áhuga Íslendinga á olíukaupum. Þá er það einnig áhyggjuefni skreiðarframleiðenda, að okkar sölumál þar séu ekki í nógu föstum skorðum. Ég hygg að óhætt sé að segja að nauðsynlegt sé að taka þau öll til endurskoðunar, og ekki aðeins sölumálin, heldur einnig verkun skreiðarinnar hér heima og hvernig að henni er staðið. Á ég þá kannske ekki síst við þorskhausana, en við höfum heyrt - eflaust allir - mjög ævintýralegar sögur af því, hvernig sú verkun hefur gengið og að henni hefur verið staðið. Í nánum tengslum við þetta mál er náttúrlega sá mikli munur sem er á inn- og útflutningi í viðskiptum okkar við Portúgal. Það er í raun og veru sömu sögu af því að segja. Portúgal var á s.I. ári fjórða stærsta viðskiptaland okkar og hefur verið í röð sjö stærsta útflutningslanda okkar í kannske 10–20 ár, en á hinn bóginn hefur verið mjög mikil krafa um það frá portúgölskum stjórnvöldum, að við legðum meiri áherslu á innflutning þaðan en verið hefur. Ég þykist vita að á því séu ýmsir annmarkar, en ég held samt sem áður að nauðsynlegt sé að huga að þeim málum og kosta kapps um að jafna þann mun sem verið hefur á viðskiptunum við Portúgala. Ef við skyggnumst þrjú ár aftur í tímann kemur í ljós að á árinu 1979 munaði ekki ýkjamiklu, vegna togarakaupa m.a. Þá fluttum við til Portúgals saltfisk fyrir 98 millj., en keyptum þaðan fyrir 75 millj. Á næsta ári varð munurinn miklu meiri. Við fluttum þangað saltfisk fyrir 212 millj., en keyptum þaðan vörur fyrir 119 millj., og á s.l. ári varð munurinn gífurlegur. Útflutningur okkar á saltfiski til Portúgals nam 702 millj., en innflutningurinn aðeins 135 millj. kr. Ég held að það þurfi mjög að huga að þessum málum báðum. Ég minni á ummæli Tómasar Þorvaldssonar, formanns samtaka saltfiskframleiðenda í „Ægi“ á árinu 1979. Þar sagði hann m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Þeir efnahagserfiðleikar, sem Portúgalir hafa átt við að stríða, jukust enn á árinu 1978, og þar kom á miðju ári 1978, að þeir treystu sér ekki til að standa við þá samninga sem þeir höfðu gert við Sölusambandið fyrr á árinu, nema því aðeins að til kæmu aukin kaup Íslendinga frá Portúgal. Reyndi mjög á Sölusambandið og íslensk stjórnvöld við að leysa það mál.“ Ég rifja þetta upp til að hvetja til þess, að Íslendingar eigi frumkvæði að því að viðræður hefjist um með hvaða hætti sé hægt að auka viðskipti landanna og efla tengsl þeirra með einum eða öðrum hætti. Ég vil svo almennt segja það, að ástandið á okkar fiskmörkuðum erlendis er auðvitað mjög alvarlegt. Í Noregi standa sakir þannig að skreiðarframleiðslan hefur aukist um 100%. Og eftir því sem ég veit best standa sakir þannig hér á landi á þessu ári, að bæði saltfisksverkun og skreiðarverkun hefur aukist um 30% frá því sem var á s.l. ári. Hins vegar hefur dregið mjög úr frystingunni. Í ársskýrslu Seðlabankans segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Árið 1981 einkenndist af mjög miklu misræmi á milli afkomu einstakra fiskvinnslugreina. Sama var einnig uppi á teningnum árið 1980. Er nú svo komið, að þessi misþróun er farin að segja nokkuð til sín í breyttri samsetningu sjávarafurðaframleiðslunnar. Frystingin stóð höllum fæti árið 1980 og á árinu 1981 hallaði fremur á.“ Síðan, ef könnuð er hver hlutfallsleg skipting útflutnings sjávarafurða hefur verið á undanförnum árum, kemur í ljós að frystar botnfiskafurðir hafa minnkað úr 44.6% niður í 33.6% á árunum 1977–1981 og aðeins frá árinu 1980 hafa þær dregist saman úr 38.2% í 33.6%. Á sama tíma hefur saltfiskurinn mjög aukið hlutdeild sína og sömuleiðis skreiðin, sem hefur aukist úr 2.5% 1979 í 15.9% á þessu ári. Það hefur ekki farið leynt, að ýmsir af forustumönnum hraðfrystiiðnaðarins hafa látið í ljós áhyggjur yfir því, að svo kunni að fara að þessi óheillaþróun valdi því, að við stöndum höllum fæti á Bandaríkjamarkaði, vegna þess að við eigum ekki nægilegar afurðir til að mæta eftirspurninni, svo að Kanadamenn kunni að koma inn í það tómarúm sem þar myndast. Skýringin á þessu er að sjálfsögðu sú, að þannig hefur verið staðið að atvinnumálum hér heima og gengisskráning hefur verið með þeim hætti, að fiskframleiðendur hafa hlaupið í það skjólið að minnka frystinguna, en auka á hinn bóginn skreiðina og saltfiskverkunina til þess að styrkja rekstrargrundvöll fyrirtækja sinna og koma í veg fyrir stöðvun þeirra. Þau frystihús, sem eingöngu hafa verið með frystingu, hafa tapað allverulegu fé, en á hinn bóginn hefur mjög mikill gróði myndast í saltfiskinum - og skreiðinni líka ef sölumálin leysast núna, en það verður auðvitað fljótt að vindast ofan af því ef skreiðarmarkaðirnir opnast ekki að nýju. Þessi þróun er auðvitað afleiðing af því, á s.l. ári sérstaklega, að ríkisstj. notaði ekki þann hvalreka, sem hækkun dollarans var, til þess að styrkja stöðu íslenskra atvinnuvega til þess að safna í sjói og til þess að treysta sérstaklega stöðu frystiiðnaðarins. Þetta mikla happ ætlar að snúast okkur til ógæfu af því að illa var að málum staðið. í staðinn fyrir að miða rekstrargrundvöll fiskvinnslunnar við það, að hraðfrystiiðnaðurinn gæti gengið með eðlilegum hætti, og taka þá heldur kúfinn af í skreiðarframleiðslunni og saltfiskframleiðslunni, var þeirri stefnu haldið til streitu í blekkingarskyni, til þess að koma verðbólgunni niður í einhverja ímyndaða tölu, að eyða hinum mikla gróða þegar í stað. Þó fór svo á s.l. ári að erlend lán til neyslu jukust mjög verulega. Við sjáum nú hvernig sakir standa í dag. Það er nokkur kvíði fyrir því, hvort okkur takist að losa okkur við þann saltfisk, sem verkaður hefur verið, á viðunandi verð, ég tala nú ekki um skreiðina, á sama tíma og hallar undan fæti í hraðfrystiiðnaðinum og á Bandaríkjamarkaði. Alþb. alveg sér í lagi ætti að þykja þetta slæm þróun vegna þess að talsmann þess hafa a.m.k. í orði kveðnu viljað halda því fram, að þeir vilji sem mesta fullvinnslu sjávarafla hér heima. En þróunin hefur orðið öfug. Eftir því sem fleiri hendur hafa þurft að snerta á framleiðslunni hefur tapið orðið meira. Allt bendir nú til þess að við séum að snúast upp í enn frumstæðara veiðimannaþjófélag en við áður vorum. Skýringin á því er einfaldlega sú að ríkisstj. sveikst um að sýna fyrirhyggju og miða stefnu sína í efnahagsmálum við það að markaðir okkar gætu haldist of staðið með eðlilegum hætti. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. En ég ítreka þau tilmæli mín til hæstv. utanrrh. að kannað verði mjög rækilega hvort ekkí sé ásæða til í fyrsta lagi að auka viðskipti, að leita allra ráða til að auka gagnkvæm viðskipti við helstu útflutningslönd okkar Ég tala ég þá sérstaklega,um Nígeríu og Portúgal, og í öðru lagi hvort ekki sé tími til þess kominn að sérstakt sendiráð verði opnáð í Nígeríu til þess að tryggja viðskiptahagsmuni okkar Þar og auka tengsl landanna með það að markmiði að útflutningsverslun okkar standi traustari fótum Ég verði rekin með hagkvæmari hætti.



Herra forseti. Það er orðið mjög framorðið og ég mun þess vegna hafa mín orð fá og ræðu stutta. Það eru örfá átriði sem ég vil gera að umtalsefni. Það fyrsta, sem blasir við þegar þessum umr. fer senn að ljúka, er að sjálfsögðu sú staðreynd, að enginn Alþb. maður hefur tekið til máls í þeim.

Þeim verður frestað, hv. þm.

Enginn Alþb.-maður hefur þorað að taka til máls í þessum umr„ og hæstv. félmrh. kallar hér fram í að þeim verði frestað, af þeirri augljósu ástæðu að eini maðurinn sem hefur leyfi til að tala um utanríkis- og alþjóðamál í liði þeirra Alþb.-manna, þurfti að skreppa út fyrir landsteinana, Þar sem hann er ekki við eru hinir allir mállausir. Þetta hlýtur að vera það sem hefur sett mark sitt á þessar umr. í dag og sýnir að enginn má taka til máls um utanríkis- og alþjóðamál nema hv: þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Annað atriði sem ég vil minnast á og þakka fyrir, er það sem kom fram í ræðu hæstv. viðskrh., sem nú fer með utanríkismálin, og birtist á þskj. í dag. Það er sú staðreynd að fram er komið frv.um Alþjóðaorkumálastofnunina, sem, heitir reyndar um neyðarbirgðir olíu, ef ég man rétt en er að sjálfsögðu frv. þess efnis að Ísland geti gerst aðili að Alþjóðaorkumálastofnuninni. Hér er um mikið öryggisatriði að tefla sem Alþingi hefur fjallað um á fundum sínum. Ég vil óska hæstv ráðh. til hamingju með að hafa tekist í ríkisstj. þrátt fyrir afstöðu Alþb., að ná þessu máli fram, þótt það sé fullseint á þessu þingi og litlar vonir til að frv. verði að lögum. Þá langar mig að minnast á eitt mál sem kemur fram í þessari skýrslu, á bls. 25, þar sem, er skrá yfir framlög Íslands vegna þróunaraðstoðar,árin 1971–1982 í þús. kr, par er sagt að til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands renni rúmar 10 millj., sem er rétt. Þetta et það sem kom fram í fjárlagafrv, En það er athyglisvert og hefur ekki komið fram í umr., að þegar fjmrn: var spurt um niðurskurð var þessi upphæð skorin niður um 10%, sem var langt umfram þau 6% sem hinn almenni niðurskurður náði til. Þessa tölu þarf þess vegna að leiðrétta. Mér er þó sagt og skal frá því segja, að þetta skipti í sjálfu sér ekki, miklu máli þar sem lán komi á móti þessari upphæð. En það sýnir betur en margt annað hvernig hæstv. ríkisstj. hagar sínum málum í þeim efnum að koma með gerviniðurskurð sem síðan er brúaður með lánum. Á þetta vildi ég minnast, því að þessar upplýsingar hafa ekki komið,opinberlega fram áður svo ég viti. Þá langaði mig til að minnast á þann mikla tillöguflutning sem hefur verið hafður í frammi á hv. Alþingi í vetur um einstakar þjóðir og lönd og ástand víðs vegar í heiminum, svo sem Tyrkland, El Salvador og Suður Afríku. Tillögur um ástand í þessum heimshlutum, þessum löndum, hafa verið bornar upp á Alþingi verið ræddar og sendar til nefndar. Þetta er í sjálfu sér ekki einsdæmi að sé gert, hér í sölum hv. Alþingis. Þó er talsvert nýnæmi hve margar tillögur berast um þetta efni, og hlýtur að vera umhugsunarefni, ef þeim fjölgar á næstunni, hvort ekki sé ástæða til að taka þá fyrir ástand í öllum þeim aragrúa ríkja þar segir við getum ekki sætt okkur við ríkjandi ástand. Ég hef dálítið velt því fyrir mér, hvaða tilgangi slíkur tillöguflutningur þjónar og skil mætavél að auðvitað er þetta gert í auglýsingarskyni. Það er einn þáttur þessara mála og síst lítilvægari en aðrir. En þegar maður reynir að átta sig á því, hvaða gagn þetta geri, þá hugsa ég að það sé heldur takmarkað. Það er hins vegar ástæða fyrir okkur að gera okkur ljóst sem smáþjóð hvernig við getum bætt ástandið í heiminum. Mín skoðun er sú, að það getum við fyrst og fremst gert með því að leggjast á sveif með þeim þjóðum sem harðast berjast fyrir auknum grundvallarmannréttindum, Það er sama hvaða þjóð á í hlut. Við eigum að gera þær kröfur og fylgja þeirri stefnu og berjast við hlið þeirra sem vilja að grundvallarmannréttindi séu viðurkennd alls staðar. Við höfum skrifað undir slíka sáttmála, bæði á vegum Sameinuðu þjóðanna og eins á vegum Evrópuráðsins, og við eigum að vinna að þessu alveg burt séð frá því, hvað löndin heita þar sem mannréttindi eru fótumtroðin. Ég vil lýsa sérstakri ánægju minni með þann texta sem kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. varðandi málefni Mið-Ameríku um þetta atriði, þar sem því er lýst, að það eru einmitt mannréttindin sem eru kjarni vandamálanna þar. Þar þarf að vinna að almennri menntun og efnahagslegri uppbyggingu. Og kannske er mesta hættan, sem á fyrir þessum þjóðum að liggja sem búa í Mið-Ameríku, að lenda undir járnhæl kommúnismans, eins og rækilega er skýrt frá í skýrslu hæstv. utanrrh, á bls 5. Þar er réttilega bent á að þegar svo er komið, að þessi ríki lúta alræðisvaldi kommúnismans, þá verður ekki tóm til að skoða hug sinn að nýju. Og bent er á að næg dæmi sanni það. Á bls: 7 í skýrslunni er fjallað um Madrid-ráðstefnuna. Ég ætla ekki að vitna til þess kafla, en vil þó undirstrika það sem kemur fram um ágreiningsmálin á Madrid-ráðstefnunni, sérstaklega þá þætti sem um er getið í töluliðum 2, 3 og 4,, en það eru einmitt þeir þættir í Helsinkisáttmálanum sem fjalla um mannréttindi: Við getum rætt um afvopnun og vissulega er vígbúnaðarkapphlaupið stærsta mál sem við fylgjumst með og okkur stendur stuggur af. En þegar grannt er skoðað má vera að einmitt skortur á umburðarlyndi, lítill skilningur á grundvallarmannréttindum sé undirstöðuvandamálið og það sé einmitt á því sviði sem nauðsynlegast sé fyrir okkur að berjast, vegna þess að ef okkur tekst ekki að vinna mannréttindum fylgi meðal allra þjóða, þá er ávallt sú hætta fyrir hendi, að einræðisherrar verði sinni þjóð og öðrum hættulegir. Ég bendi á það sem þarna kemur fram vegna þess að það er augljóst að austantjaldsmenn hafa ekki sinni í neinu lokasamþykkt Helsinki-sáttmálans: Það skortir mikið á að svo sé. Ég vil þess vegna skora á hæstv. viðskrh., sem kemur því væntanlega til skila til hæstv. utanrrh. og til ríkisstj. allrar, að hún verði á varðbergi hvað þetta atriði snertir sérstaklega, því að það er algerlega gagnslaust að efna til. friðarhreyfinga og friðargangna í hinum vestræna heimi, þar sem skoðanafrelsi ríkir, á meðan við vitum að fólk austan járntjalds hefur ekki rétt til að láta skoðanir sínar í ljós og friðargöngum, sem hefur verið stefnt austur fyrir járntjald, hefur verið snúið aftur. Slíkur einhliða málflutningur eykur aðeins á spennuna og hættuna. Til þess að byrja á byrjuninni eigum við sem smáþjóð, sem á allt sitt undir friðvænlegum horfum og heimi þar sem friður ríkir, að leggja okkar lóð á vogarskálarnar í þessum efnum: Þarna er undirstaðan, þarna er byrjunin. Og ég er viss um að þarna getum við allir, í hvaða pólitískum flokki sem við erum, verið sammála. Í þessu sambandi vil ég Sérstaklega nefna einn þátt: Það er þáttur sem kemur fram á bls. 186 í skýrslu þeirri; sem gefin er út af utanrrn, um þátttöku; Íslands í 36. Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, um mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna, Á bls: 186 og 187 er sagt frá tillögu sem Costa Rica og Norðurlandaþjóðir ásamt 16 öðrum löndum hafa flutt og gerir ráð fyrir að sett verði á stofn embætti. mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna. Þessari tillögu hefur verið vel tekið af flestum þjóðum, en þó hefur það gerst, að ýmsar þjóðir, sem eitthvað hafa að fela; þjóðir á borð við Kúbu; Alsír, jafnvel Júgóslavíu, hafa ekki viljað taka skrefið til fulls. En það er einmitt á slíkum sviðum sem ég held að víð Íslendingar eigum að leggja hart. að okkur að fylgja eftir tillöguflutningi á borð: við þennan. Á þetta vil ég minnast vegna þess að allt of oft í þessum umræðum hjökkum við í sama farinu í afvopnunarmálunum. Skal ég þó fúslega viðurkenna að það eru mál sem eru mikilvægust. En okkur hættir stundum til að gleyma því, að forsendan fyrir friði er að allar þjóðir virði mannréttindi, skoðanafrelsi og skapi það aðhald að ríkisstjórnum að hægt sé að treysta því, að ef vitfirrtir ráðamenn ætla,að leiða heiminn í glötun þá sé von til þess, að innan ríkisins í landinu sjálfu séu aðilar sem geti risið upp og mótmælt; eins og við þekkjum að gerist þar sem lýðræði ríkir að vestrænni fyrirmynd. Herra forseti. Þessi ræða er ekki löng og kannske ekki mjög efnismikil. En mér þótti eftir atvikum rétt að sjónarmið á borð við þetta yrði rætt sérstaklega í þessum umr. Ég tel að einmitt á þessu sviði getum við Íslendingar lagt mikið af mörkum og kannske meira er ef við setjum okkur á háan hest og teljum okkur vera færa til að segja öðrum þjóðum beinlínis fyrir verkum í flóknum deilumálum, eins og okkur hættir oft til.

Viðskrh.(Tómas Árnason): Herra forseti. Það væri vissulega nokkuð freistandi að gera að umræðuefni ýmislegt af því sem komið hefur fram í þessum umr. sem eru orðnar þó nokkuð langar. Ég held að ég stilli mig þó um það að þessu sinni, en vil að gefnu tilefni aðeins ræða nokkur atriði: Í fyrsta lagi vék hv. 3. þm. Reykv. að Falklandseyjadeilunni og spurðist fyrir um hana og taldi eðlilegt að það mál yrði rætt í þessari umr. Því miður hefur það enn á ný gerst, að skyndileg deila hefur valdið þó nokkuð vaxandi spennu í alþjóðamálum. Vopnaviðskipti milli Argentínu og Bretlands vegna Falklandseyja eru í raun og veru mjög alvarleg tíðindi og erfitt að sjá fyrir um afleiðingarnar. Það getur reynst vandasamt að hafa stjórn á framvindu mála eins og manni sýnist horfa. Og þó að þessi átök séu langt í burtu frá okkur munu þau geta haft veruleg áhrif í okkar heimshluta eftir því hvernig þau þróast. Ríkisstj: hefur ekki gert neina samþykkt í þessu máli. Það, hefur ekki verið talin ástæða til þess. Hins vegar fylgist utanrrn. með þróun mála og menn bíða átekta. Breski sendiherrann hefur hitt mig að máli, eins og skýrt hefur verið frá í fjölmiðlum, til þess að koma á framfæri upplýsingum bresku ríkisstj. um framvindu mála. Er Í raun og veru ekkert nýtt í þeim orðsendingum umfram það sem birst hefur í fréttum. Ég hef ekki hugsað mér að leggja í sjálfu sér neitt lögfræðilegt mat á þau deilumál sem þarna eru á ferðinni. Það er auðvitað alveg augljóst mál, að hernám Argentínu á Falklandseyjum er skýlaust brot á alþjóðalögum. Það er auðvitað alveg ljóst. Þarna erum að ræða valdbeitingu og yfirgang gagnvart íbúum eyjanna sem eru breskir. Þar er breskt samfélag, þar eru bresk lög og þarna kemur framandi stjórn og setur á nýja skipan mála, þannig að um það þarf ekki að mínu mati að deila. Og því miður standa menn enn einu sinni gagnvart dæmi um að ríki vill leysa pólitískt vandamál með valdbeitingu. Það hefur verið fjallað um þetta mál, eins og kunnugt er, í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Þar hefur verið gerð ályktun um að Argentínumenn eigi að draga herlið sitt þegar í stað til baka frá eyjunum og að leitað verði eftir að leysa málið með samningum. Það er auðvitað ljóst og hefur verið margtekið fram raunar af mörgum aðilum auk Sameinuðu þjóðanna, að í þessu máli ber að sjálfsögðu að leita friðsamlegrar lausnar ef þess er nokkur kostur. Utanrrh. Bandaríkjanna hefur unnið að sáttum í málinu eins og kunnugt er, en tími til sátta virðist vera stuttur eins og nú er komið málum. Varðandi framtíðarlausn málsins og framtíðarstöðu eyjanna koma auðvitað til mörg atriði og margir þættir. En einn er sá þáttur sem hlýtur að verða talsvert afgerandi í þessu, og það er hvað íbúarnir vilja sjálfir að gerist. Það kann svo að fara, að það dragi til alvarlegri tíðinda í þessu máli innan skamms. Við skulum vona að á síðustu stundu takist að ná sáttum þannig að ekki komi til verulega alvarlegra átaka. Um það veit í raun og veru enginn á þessu stigi málsins, en eins og ég sagði áður bíða menn átekta. Ég hef að sjálfsögðu, jafnóðum og sendiherra Breta hefur haft samband við mig, rætt málið við forsrh. og svo í ríkisstj. Það, sem ég er að segja hér, er í raun og veru ekkert annað en endurtekning á því. Hv. þm. Halldór Blöndal gerði nokkuð að umræðuefni viðskipti við Nígeríu og Portúgal. Ég get tekið undir margt af því sem kom fram í máli hans varðandi viðskipti við þessi lönd og fyrirkomulag mála, þ. á m. að það er að mínu mati tímabært að athuga um að Ísland stofni sendiráð í Afríku. Mér finnst vera tímabært að athuga það, og þá kemur til greina staðsetning í Nígeríu. Norðmenn hafa nú sendiráð í Nígeríu. Þeir eru miklir keppinautar okkar, t.d. á sviði skreiðarinnar. Þeir hafa náttúrlega miklu sterkari aðstöðu en við þar sem þeir hafa sendiráð á staðnum til að vinna að þessum málum og skapa sambönd sem eru þýðingarmikil í sambandi við aukin viðskipti. Til viðbótar er rétt að geta þess, að viðskiptin eru með nokkuð öðrum hætti en við erum vanir og menn þurfa þess vegna að kynnast sem best ástandi, siðum og venjum þessara þjóða í viðskiptum til þess að ná miklum árangri. Ég get því tekið undir margt af því sem kom fram í ræðu hv. þm. um þetta efni. Það er mikið rætt um verðmæt viðskipti okkar við Portúgal. Þar er um býsna mikla einstefnu að ræða. Við flytjum út gífurlega mikið magn af sjávarafurðum til Portúgals, eins og kunnugt er, en flytjum tiltölulega mjög lítið inn af vörum þaðan. Viðskiptin á milli þessara ríkja eru frjáls viðskipti. Það eru ekki vöruskipti, það eru frjáls viðskipti og málin hafa þróast á þessa lund. Þó höfum við flutt inn nokkuð frá Portúgal. Við höfum t.d. aukið innkaup á olíuvörum frá Portúgal. Í einn tíma keyptum við frá þeim skip. Þeir orða það öðru hverju að þeir vilji selja okkur skip. Það er nokkrum vandkvæðum bundið vegna þess að við erum að vernda fiskstofna okkar og getum ekki stækkað fiskiflotann nema takmarkað. Raunar eru flestir þeirrar skoðunar, að hann sé nógu stór. Sumir eru þeirrar skoðunar, að hann sé allt of stór. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að hann sé allt of stór. Ég held að hann sé nokkuð hæfilega stór þegar tekið er tillit til þess, að það þarf að nýta fiskimiðin í kringum landið á öltum árstímum, við alts konar skilyrði. Það þarf að dreifa hráefninu til fiskvinnslustöðvanna um allt land o.s.frv. Ég viðurkenni að fiskiflotinn er of stór í fiskihrotunum. Ég viðurkenni það. En þegar á heildina er litið held ég að hann sé ekki mikið of stór. Það er mín skoðun. En um þetta eru mjög skiptar skoðanir og ég skal ekki efna til sérstakra umræðna um fiskiskipaflotann í þessum umr. Hv. þm. Friðrik Sophusson vék að þróunarsamvinnumálum. Það er ástæða til þess að minna á það í sambandi við okkar framlag til þróunarlanda, að það er verið að samþykkja að Ísland auki mjög framlag sitt til Alþjóðabankans, sem er beint framlag og beinn styrkur til vanþróaðra þjóða að sjálfsögðu, vegna þess að Alþjóðabankinn lánar eingöngu til vanþróaðra þjóða. Það er ástæða til að minna á það í sambandi við umræður um þróunarsamvinnu. Þó að við séum nokkuð á eftir Norðurlöndum í þessum efnum tvöfölduðust framlög til þróunarmála í krónum talið frá árinu 1980 til 1981, og þau eru hærri nú en þau hafa verið nokkru sinni áður. Það verður að segja það eins og er, þegar rætt er um alþjóðamál, að það er vægast sagt ótryggt ástand í alþjóðamálum. Samskipti austurs og vesturs hafa stirðnað um sinn og það hefur aukið á spennu. Ástandið í Póllandi er mjög alvarlegt. Síðan kemur til Afganistan. Það kemur til ástand í löndum eins og í Tyrklandi, EI Salvador, Guatemala. Það er styrjöld á milli Íraka og Írana. Það eru átök vegna Falklandseyja sem geta magnast. Að sjálfsögðu er mikil ókyrrð í Austurlöndum nær, Palestínudeilan og flóttamannavandamálin. Þá er einnig alvarlegt ástand í Suður-Afríku, „apartheid“ stefna og yfirgangur Suður-Afríku við nágrannaríkin. Allt þetta og raunar fleira segir okkur þá sögu, að ástand alþjóðamála er ótryggt, því miður, ótryggara nú en það hefur verið um nokkra hríð og víða uppi ófriður. Varðandi stöðu okkar í þessum málum, hefur utanrrh. gert Alþingi grein fyrir henni. Um hana er rætt í skýrslu hans á bls. 9, þar sem koma fram kjarnaatriði í sambandi við afvopnunarmálin sem eru, þegar allt kemur til alls, sennilega þýðingarmesti þátturinn í þessu öllu saman. Spurningin er: Hvernig á að standa að afvopnun? Um það deila menn. Afvopnun er auðvitað þýðingarlaus og hættuleg nema hún sé gagnkvæm. Ég vil taka undir það sem kom fram í ræðu hv. þm. Haralds Ólafssonar, að einmitt röskun og breyting er hættuleg því að hún býður heim vissum hættum. Það skapast tómarúm sem leitað er inn á. En það kemur fram í skýrslu utanrrh., ég ætla að lesa nokkrar línur. Þar segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Ekki þarf að taka það fram, að við Íslendingar styðjum heilshugar allar raunhæfar tilraunir til afvopnunar, en til þess að unnt sé að ræða þessi mál af hreinskilni verða menn að gera sér ljósa grein fyrir grundvallarstaðreyndum. Ófriðarhættu verður ekki bægt frá með einhliða afvopnun vestrænna ríkja. Þvert á móti kynni hún að aukast til muna ef út á þær brautir væri farið. Haldi vígbúnaðarkapphlaupið óheft áfram er voði vís. Evrópuríkin þurfa því að beita sér fyrir gagnkvæmri takmörkun vígbúnaðar. Markmiðið verður að vera að tryggja að ekki komi til nýrrar styrjaldar í Evrópu. Heimsstyrjöldin síðari kostaði tugi milljóna mannslífa og gífurlega eyðileggingu í Evrópu. Ný styrjöld, jafnvel þótt hún yrði háð án nokkurra kjarnavopna, gæti haft enn skelfilegri afleiðingar.“ Við, sem erum fylgjandi aðild Íslands að Norður-Atlantshafsbandalaginu, teljum það vera grundvallaratriði fyrir viðhald friðar í okkar heimshluta að þjóðirnar við Norður-Atlantshaf standi saman. Við teljum það vera grundvallaratriði og það er kjarnaatriði í íslenskri utanríkisstefnu, eins og kunnugt er. Ég vil ljúka þessum orðum með því að taka undir það sem kom fram í ræðu hv. þm. Friðriks Sophussonar um mannréttindamál. Það er náttúrlega hryggileg staðreynd, sorgleg staðreynd, að menn skuli standa frammi fyrir því á seinni hluta 20. aldar, að frumstæðustu mannréttindi séu ekki virt í stórum heimshlutum, og það í sjálfri Evrópu, stórum hluta sjálfrar Evrópu, menn skuli ekki njóta þeirra frumstæðu mannréttinda að geta sagt sína skoðun án þess að eiga yfir höfði sér strangar refsingar. Það er að mínu mati hryggileg staðreynd sem magnar auðvitað hættu í alþjóðamálum og samskiptum manna, vegna þess að menn fella sig ekki við þetta og menn vilja ekki fá þetta yfir sig. Ég get þess vegna tekið undir það sem hv. þm. sagði um mannréttindamálin. Ég held að þau séu ein hin þýðingarmestu á sviði alþjóðamála. Þeim mun meiri mannréttindi þeim mun víðar í heiminum, þeim mun meiri líkur á friði milli manna. Eins og ég sagði í upphafi er auðvitað á margt að líta í sambandi við utanríkismál og utanríkismálaumræður almennt, en ég skal ekki nefna fleiri atriði að sinni.