Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í þriðja sinn framlengjum við nú ábyrgð ríkissjóðs á flugvélaflota landsmanna. Þó að ábyrgðin hafi lækkað úr því að vera 2.700 milljarðar kr., þ.e. tvöfaldar eignir allra landsmanna með orkuverum og öllu saman, niður í 220 milljarða, sem eru svona nokkurn veginn fjárlög ríkisins, finnst mér að ég geti ekki greitt þessu atkvæði vegna þess að ábyrgð Íslendinga á þessu er 20 sinnum meiri en t.d. Norðmanna vegna þess að Íslendingar eru svo fáir. Ég hef margoft lagt til við hæstv. fjmrh. að hann taki upp gagnkvæman tryggingasamning við eitthvert eitt ríki til að minnka áhættu Íslands í þessu máli en það hefur ekki verið gert. Ég get þess vegna ekki tekið á mig þá óskaplegu ábyrgð sem hér er lagt til þannig að ég sit hjá.

Herra forseti. Það eru örfá efnisatriði sem ég ætla að koma inn á til viðbótar í umræðum um þetta mál sem er sennilega að komast á lokasprettinn til afgreiðslu. Við höfum áður rætt ýmislegt sem lýtur að vinnubrögðum við mál og um tilgangsleysi þess og rúmlega það, að eyða dýrmætum starfstíma Alþingis hér á síðustu dögum í að afgreiða virkjunarheimild til handa Landsvirkjun, að Landsvirkjun fái inn í lög heimildir til að reisa Kárahnjúkavirkjun þó að enginn kaupandi sé í sjónmáli að raforkunni og fyrir liggi að a.m.k. einhverra ára bið sé fram undan í þeim efnum ef að líkum lætur. Ég vísa til þess sem ég hef áður sagt um það mál og ætla ekki að orðlengja um það. Það sem ég vil gera sérstaklega að umræðuefni í lokin, herra forseti, er svæðið sem þarna var ætlunin að bera niður með stórfelldri mannvirkjagerð. Ég leyfi mér að halda því fram að það yrði ein stærsta ákvörðun sem nokkurn tíma hefði verið tekin á Íslandi um breyttar landnytjar ef menn tækju ákvörðun um að fara inn á þetta stóra, ósnortna eða tiltölulega lítt snortna svæði sem miðhálendi landsins og hálendið norðan og norðaustan Vatnajökuls er. Sú ákvörðun yrði auðvitað ekki aftur tekin. Öllum er ljóst að ef ráðist yrði í jafnstórfellda breytingu á náttúrufari og jafnstórfellda mannvirkjagerð og bygging Kárahnjúkavirkjunar yrði, með tilheyrandi stíflum, miðlunarlónum, vegalögnum, raflínulögnum og annarri mannvirkjagerð, að ógleymdum hinum risavöxnu vatnaflutningum, þá væri um að ræða meiri röskun á náttúrufari í landinu en nokkrar aðrar framkvæmdir hafa nokkurn tíma valdið og yrði sjálfsagt bið á öðru eins, skyldi maður þá vona. Hvað er hér í húfi, herra forseti? Jú, að mínu mati er það í húfi að Ísland á í þessu svæði, miðhálendi landsins og svæðinu norðan og norðaustan Vatnajökuls, einstaka perlu sem á sér fáa líka í veröldinni. Ég leyfi mér að halda því fram að annað eins samspil elds og ísa, gróðurvinja og eyðimarka og þarna er að finna, á að vísu nokkuð stóru svæði, nokkurra tuga þúsunda ferkílómetra svæði, sé hvergi annars staðar að finna í heiminum. Engin önnur lönd sem skarta stórfelldum jöklum geta teflt fram sambærilegum auðnum, gróðurvinjum og jarðfræðimyndunum, eldfjöllum, jarðhita, háhita og öðru slíku og þarna er hægt að finna á tiltölulega afmörkuðu svæði á hnettinum. Enda er það út af fyrir sig þekkt og vitað og viðurkennt að jarðfræðilegar og náttúrufarslegar aðstæður á Íslandi eru um margt einstakar í heiminum. Ísland er einn öflugasti heiti reitur hnattarins, ungt land með mikla jarðmyndun og mikla landmótun í gangi. Í raun er hvergi sambærilegar aðstæður að finna og þó að finna megi flesta hluti sem finnanlegir eru á Íslandi einhvers staðar annars staðar í heiminum eru þeir yfirleitt ekki í sama umhverfi og tengdir sömu aðstæðum og hér eru. Hugmyndir, herra forseti, hafa verið uppi um að stofna þarna þjóðgarð, einn af stærstu þjóðgörðum heimsins og þjóðgarð sem enginn vafi er á að yrði á heimsvísu, ekki bara evrópska vísu heldur á heimsvísu, einstæður að mörgu leyti. Ég held að það sé enginn vafi á að með kynningu slíks þjóðgarðs og þess sem hann hefði upp á að bjóða mætti bæta nýrri perlu við það sem Ísland hefur upp á að bjóða sem útivistarland, sem land fyrir ferðamenn og til þess að styrkja ímynd sína og kynna sig á vettvangi þjóðasamfélagsins. Vatnajökull er stærsti jökull utan Suðurskautslandsins og Grænlands og heimskautajöklanna. Hann er um margt einstæður. Hann er þíðjökull þannig að í jökuljöðrunum er mikil virkni og stórár falla undan jöklinum. Það sem meira er, undir jöklinum eða í honum eru virk eldfjöll og virk háhitasvæði og þeirra sér sums staðar stað á yfirborði eins og í Kverkfjöllum. Þau hafa mikil áhrif á vötn sem falla frá jöklinum, samanber Grímsvatnahlaup og fleira sem nefna mætti í þessu sambandi. Bara Vatnajökull einn og sér, jaðrar hans og það sem honum tengist, gerir svæðið einstakt í sinni röð. Í heiminum er leitun að annarri eins perlu og Skaftafell er. Samspil sands, gróðurs og jökuls er einstakt og hrífandi og margir ferðamenn sem þangað koma falla í stafi og eiga vart orð til að lýsa þeim dásemdum sem þar ber fyrir augu. Ég ætlaði, herra forseti, að færa mig norður yfir jökulinn og fara kannski í smáhringferð um svæðið norðan, norðvestan og norðaustan jökulsins, þ.e. það sem í húfi er og menn fjalla gjarnan um sem stærsta ósnortna svæði Evrópu en ræða minna hvað þar er að finna. Ósköp væri nú gaman, herra forseti, ef t.d. hæstv. iðn.- og viðskrh. og umhvrh. hefðu heiðrað okkur með viðveru sinni núna við lok þessarar umræðu. Eigum við að hefja ferðalagið, herra forseti, við Tungnafellsjökul? Ég tel einboðið að í stækkuðum Vatnajökulsþjóðgarði, sem tæki ekki bara til jökulsins heldur jökuljaðranna og svæðisins, hálendisins, einkum norðan, norðvestan og norðaustan jökulsins, væri Tungnafellsjökull tekinn með. Austan Tungnafellsjökuls er Vonarskarð sem er sögufrægur staður eins og nafnið ber með sér og stórskáldin hafa ort um. Vestan Tungnafellsjökuls er sjálfur Sprengisandur og Fjórðungsalda og að sjálfsögðu ætti miðhálendisþjóðgarður eða Vatnajökulsþjóðgarður að taka til Sprengisands þó ekki væri nema af sögulegum ástæðum. En Sprengisandur er líka eyðimörk, merk eyðimörk á hánorrænum slóðum en hefur á sér öll einkenni eyðimarka. Það má reyndar segja að gildi um stærri hluta svæðisins í úrkomuskugganum norðan Vatnajökuls að það er ekki bara hitastig og loftslag sem veldur því að þar er snautt um gróður heldur líka sú staðreynd að þar er úrkoma afar lítil, merkilega lítil miðað við úthafsloftslag sem á Íslandi ríkir að öðru leyti. Sé haldið norður Sprengisand og komið norður fyrir Háöldur er þar að finna þann blett landsins sem að mörgu leyti kemst næst því að vera miðja Íslands. Þar, á tiltölulega litlu svæði nálgast og nánast mætast upptök ekki minna en fjögurra stórvatna sem falla til þriggja hérðaða a.m.k. og tveggja landshluta. Þar falla vötn til Skagafjarðar, þar eru efstu drög Fnjóskár við Bleiksmýrardalsdrög og þar skammt norðaustur undan er Skjálfandafljót en sunnan við sandinn, sunnan til á sandinum eru upptakakvíslar Þjórsár, bergvatnskvísl Þjórsár. Þannig má á tiltölulega litlum bletti finna efstu drög allra þessara stóru fallvatna sem, eins og áður sagði, falla til a.m.k. þriggja héraða og tveggja landshluta. Eigi maður að reyna að staðsetja landfræðilega miðju Íslands held ég að menn komist býsna nálægt því með því að bera niður á sandauðnunum norður af Háöldum eða norðan til á Sprengisandi. Þjóðgarðurinn ætti að mínu mati að taka til þessa svæðis og hann ætti að taka til efstu draga Fnjóskár og mörkin ættu síðan að sveigja til austurs og taka til Kiðagils, þótt ekki væri nema fyrir hið ágæta kvæði ,,Á Sprengisandi`` þar sem reiðmennirnir lýsa því að þeir vilji gefa vænsta klárinn sinn til að komast ofan í Kiðagil. Kiðagilsdrögin eru að sönnu ekki merkilegt gróðurlendi en ég held að við getum vel gert okkur í hugarlund feginleik reiðmanna sem koma ofan af Sprengisandi að fyrstu gróðurtorfunum og fá það sannreynt að þeir séu komnir að vötnum sem falla norður af. Ef við höldum í norðaustur frá Tungnafellsjökli er þar sjálf Trölladyngja, einhver risavaxnasta smíð á landi hér, og að sjálfsögðu á hún að vera sem lengst innan þjóðgarðsmarkanna. Þar norðaustur af er Askja með Öskjuvatni og Víti, og Ódáðahraunið norður undan og þá er stutt til Herðubreiðar og Herðubreiðarlinda. Ef haldið er áfram norður með Jökulsá er komið í Grafarlönd og síðan áfram niður með ánni í þjóðgarðinn Jökulsárgljúfur þar sem er hann Dettifoss þar sem ,,aldrei á grjóti gráu / gullin mót sólu hlæja blóm`` eins og skáldið kvað. Í stefnu suðaustur af Tungnafellsjökli er Bárðarbunga, sú volduga smíð í Vatnajökli, og aðeins lengra til norðausturs er svo Dyngjujökull sjálfur með hinum miklu aurum Jökulsár fram undan. Þar til austurs og suðausturs liggja Kverkfjöll sem eru ein magnaðasta náttúrusmíð á landi hér. Þar er gríðarlegur jarðhiti og þar má finna ótrúlega hluti, háhitasvæði í hartnær 2.000 m hæð yfir sjó, Hveradali, og sjóðandi vatn sem bræðir ís af jöklinum. Norður undan Kverkfjöllum liggur Krepputunga sem lengi var einskismannsland, heimsótt eingöngu af útilegumönnum, stöku sauðkindum og svo hreindýrum eftir að þau komu til sögunnar. Þar liggja Hvannalindir og þar höfðu útilegumennirnirr Halla og Eyvindur bólsetu, a.m.k. Eyvindur, og hefur sennilega verið einna auðnarlegastur staður af öllum þeim sem hann dvaldi á, Hvannalindirnar. Þar skammt undan er gróðurvinin Fagridalur, vestast á Brúaröræfum geri ég ráð fyrir að megi kalla það, og norðvestur undan við Jökulsá, þar sem nú hefur verið brúað, liggja fjöllin Upptyppingar sem einhverjir kannast við að hafa séð á málverkum eftir Stefán Jónsson frá Möðrudal en hann málaði gjarnan á Herðubreiðarmyndir sínar einhverja hluta Upptyppinganna, benti á og sagði: ,,Þarna er hún Herðubreið og þarna eru Upptyppingarnir.`` Þeir sem vilja fá sér málverk eftir þann mikla listamann skyldu hyggja að því hvort ekki mætti á því greina til viðbótar við fjalladrottninguna sjálfa einhvern hluta af Upptyppingunum, en þessi kennileiti setja mjög svip sinn á útsýni af þeim slóðum úr Möðrudal og nágrenni þar sem Stefán ólst upp. Norðaustur af Upptyppingunum liggur Arnardalur sem er ein af mögnuðustu hálendisgróðurvinjum þessa lands. Samkvæmt sögnum flutti þangað bóndinn af Jökuldal og bjargaði fjölskyldu sinni undan plágu mikilli fyrr á árum. Ef við höldum svo þaðan til austurs eða suðausturs erum við stödd á hinum eiginlegu Brúaröræfum sem eru magnað hálendissvæði, tekur í raun við til suðurs af Jökuldalsheiðinni, geymir margar perlur og nær að Jökulsá á Brú og hinum rómuðu Dimmugljúfrum. Erum við þá heldur betur farin að nálgast svæði það sem þetta mál varðar, áform um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal með svonefndri Kárahnjúkavirkjun. Syðst á Brúaröræfunum eða suður af þeim er friðlandið í Kringilsárrana sem var að sumu leyti eins ástatt um og Krepputunguna lengi vel. Þangað voru litlar samgöngur eins og gildir einnig um Kverkárnes sem er undir norðvesturjaðri Brúarjökuls. Þetta eru sérstakir og merkilegir staðir. Kringilsárraninn hefur kannski það fram yfir annað á þessum slóðum að hann geymir einstakar og einstæðar náttúruminjar þar sem eru Hraukarnir og hið merkilega samspil gróðurlands og jökuls sem þeir eru til marks um. Ef við förum svo yfir Jöklu, segjum að við leggjum lykkju á leið okkar og göngum fyrir hana uppi á Brúarjökli, ber okkur yfir á Vestur-Öræfi. Þar gnæfir fjalladrottningin, ef svo má kalla Snæfellið einnig eins og Herðubreið, yfir öllu. Austan hennar eru Eyjabakkar og norður af Fljótsdalsheiðin. Austan Eyjabakkanna komum við á Hraun og síðan eru til austurs og suðausturs hin ægifögru og sérstæðu Lónsöræfi og svo áfram, herra forseti, eftir því sem tíminn leyfði okkur eða við vildum rekja okkur hringinn um jökulinn. Ég læt hér staðar numið og geymi e.t.v. til betri tíma að fylgja jöklinum með austur- og suðurjaðrinum en þar er ekki síður margar og einstæðar perlur að finna. Það sem ég hef verið að reyna að gera, herra forseti, er að draga upp eftir minni þetta einstaka svæði, þetta stóra, lítt- eða ósnortna svæði sem skartar fjölmörgum einstæðum náttúruperlum og myndar auðvitað allt eina heild. Hálendið umhverfis Vatnajökul norðan, norðvestan og norðaustan allt að byggð er auðvitað ein stór samstæð og einstæð heild og verður að skoðast sem slík. Mér er til efs, eins og ég sagði áður, herra forseti, að nokkurs staðar á byggðu bóli eða öllu heldur óbyggðu sé að finna sambærilega hluti. Þó að víðar séu eldfjöll, víðar hverir, víðar jöklar, hálendisgróðurvinjar og eyðimerkur held ég að það samspil sem þarna er að finna milli þessara þátta sé svo algjörlega einstætt að á herðum okkar Íslendinga hvíli mikil ábyrgð að vera vörslumenn þessa svæðis. En þetta svæði býður líka upp á, herra forseti, gríðarlega möguleika. Ég held að þeir séu í hópi þess stærsta sem framtíðin kann að bera í skauti sér fyrir Íslendinga þannig að fáar ef nokkrar gersemar okkar gætu átt eftir að reynast magnaðri og verðmætari en einmitt þetta stóra, ósnortna hálendissvæði með öllum sínum perlum ef við berum gæfu til að gæta þess og nýta það skynsamlega. Um það snýst auðvitað þetta mál, herra forseti, hvort sú ráðstöfun sem hér hefur verið á dagskrá, að ráðast í þessar framkvæmdir, sé skynsamleg eða hvort við eigum að leggja þarna aðrar áherslur og huga að annars konar nýtingu og varðveislu þessa svæðis. Ég held, herra forseti, að við getum t.d. velt fyrir okkur hvers konar aðdráttarafl, segull og gersemi Mývatnssvæðið hefur verið okkur Íslendingum við uppbyggingu ferðaþjónustu okkar. Það er ekki ýkja langt síðan gerð var skoðanakönnun og erlendir ferðamenn spurðir að því hvað það væri sem drægi þá til Íslands. Yfir 90% sögðu að þeir kæmu til Íslands vegna náttúrunnar og meira en helmingur af þessum ferðamönnum, ef ég man rétt, nefndi ekki bara Mývatn heldur fór þangað líka. Það segir sína sögu, og ég held að ekki sé um það deilt að Mývatn og Mývatnssvæðið hafa haft vinninginn sem einstakar perlur og aðdráttarafl fyrir ferðamenn. Hvað mundi þá ekki mega segja, ef vel væri að verki staðið, um þjóðgarð á heimsvísu sem væri algerlega einstakur í sinni röð? Að mínu mati væri létt verk að kynna hann þannig umheiminum að frekar þyrfti að hafa áhyggjur af ágangi sem þar gæti skapast en hinu að hann drægi ekki að nóg af ferðamönnum, og þá alveg mögulega jafnt vetur sem sumar þó að því séu auðvitað ákveðin takmörk sett, m.a. af öryggisástæðum, hversu hyggilegt væri að draga fjölda ferðamanna inn á þetta svæði um hávetur. Vissir möguleikar gætu tengst líka jökuljöðrunum að sunnan og austan en líka þjóðgarðsmiðstöðvum sem sjálfgefið væri að reisa í útjaðri byggðar og við mörk þjóðgarðsins fyrir norðan og austan. Ferðaþjónustan, herra forseti, var næststærsta atvinnugreinin, mælt í gjaldeyristekjum, á árinu 2000 ef ég man rétt frekar en á árinu 1999, fór þá fram úr stóriðjunni og færði íslenska þjóðarbúinu meiri gjaldeyristekjur, næstar á eftir sjávarútveginum. En það er fleira en hagsmunir þeirrar atvinnugreinar sem við eigum að hyggja að. Útivist landsmanna sjálfra gefur því gildi að búa í landinu, og það að varðveita landið og leyfa því að halda aðdráttarafli sínu skiptir miklu máli í því sambandi. Margir nefna sambúðina við landið sem ástæðu þess að þeir velja að búsetja sig hér frekar en að nýta menntun sína og starfskrafta annars staðar, möguleikarnir sem hér eru til einstæðrar útivistar ríði þar baggamuninn. Ég nefni í þriðja lagi það sem við þurfum að hyggja að, orðstír Íslands og ímynd sem menn viðurkenna í æ ríkari mæli í nútímanum að er verðmæti í sjálfu sér. Í jákvæðri og vel kynntri mynd af landinu er fólgin verðmæt fjárfesting sem við þurfum að huga að og megum ekki spilla. Ýmsar þjóðir leggja mikla fjármuni í það eitt að reyna að kynna sig með jákvæðum formerkjum gagnvart umheiminum, ekki bara vegna ferðamennsku heldur einnig og ekki síður vegna annarrar atvinnustarfsemi, vegna sinna almennu útflutnings- og viðskiptahagsmuna eða jafnvel vegna þess að mönnum er ekki sama um orðstír sinn í heiminum. Menn vilja að þeir séu vel kynntir, sem eðlilegt er, og menn geta jafnvel séð ákveðna hagsmuni í að af þeim fari gott orð með tilliti til pólitískra áhrifa og möguleika á að gæta hagsmuna sinna í alþjóðasamstarfi. Fyrir skömmu, herra forseti, rakst ég í tveimur tímaritum á viðtöl við unga, þekkta Íslendinga sem bæði hafa tengst spurningum um ímynd eða orðstír Íslands og álit með ýmsum hætti. Ég er hér að vitna í tímaritið ,,Ský`` sem við sem mikið erum á ferðalögum sjáum stundum í sætisbökum flugvélastóla. Þar hafa með skömmu millibili birst viðtöl við einstaklingana Lilju Pálmadóttur og Ólaf Jóhann Ólafsson. Báðum þessu mætu einstaklingum hefur orðið tíðrætt um ímynd Íslands, orðstír Íslands og þau verðmæti sem fólgin séu í því að landið sé kynnt með jákvæðum hætti, þar á meðal og ekki síst hvað varðar umhverfi og náttúru. Í reynd er ég sannfærður um að tilfinning manna, sem á annað borð vita að Ísland er til og vita eitthvað um það, sé mjög samofin vitneskjunni um að hér sé sérstæð og einstök náttúra, fegurð, víðáttur og annað í þeim dúr sem eftirsóknarvert geti verið að njóta. Þessi ímynd smitar yfir í útflutningshagsmuni okkar þegar kemur að matvælum og öðrum vörum. Þessa ímynd nefna báðir þessir ágætu einstaklingar sem hluta af þeim framtíðarverðmætum sem við þurfum að hlúa að, í öðru tilvikinu vegna mögulegra ávinninga okkar á sviði vatnsútflutnings og í hinu tilvikinu út af skyldum hlutum. Auðvitað má nefna aðra nýtingarmöguleika og -kosti sem tengjast sérstökum aðstæðum þessa svæðis. Þarna er að finna sérstæðan hálendisgróður og -grös sem eiga varla sína líka annars staðar í heiminum, t.d. fléttugróður og slíkar fremur sjaldgæfar tegundir með einstaka efnasamsetningu, ómengaða vegna þess að hér er lítil mengun af iðnaðarlofti, enn sem komið er a.m.k., og sem betur fer. Þessu fengu Íslendingar að kynnast, t.d. eftir Tsjérnóbíl-slysið þegar eftirspurn eftir m.a. fjallagrösum á Íslandi rauk allt í einu upp af því að þau voru geislamenguð á hálendissvæðum Skandinavíu þar sem þau höfðu áður verið tínd, og voru verðmætt hráefni til lyfjagerðar og fleiri hluta. Nefni ég hér fjallagrös, sem stundum hefur borið á góma í þessari umræðu, en það er auðvitað fleira verðmætt sem við getum sótt í gróðurríkið og augu manna eru sem betur fer að opnast fyrir því. Fjöldi lítilla fyrirtækja hefur sprottið upp á sviði lyfja-, heilsuvöru- og snyrtivöruframleiðslu og er þessi geiri ein mesta vaxtargreinin í íslensku atvinnulífi. Það er gaman fyrir hæstv. iðn.- og viðskrh., ráðherra nýsköpunarmála í atvinnulífinu, að það sé nefnt hér að eitt af því ánægjulega við vöxt þessara greina er að hann er mikið drifinn áfram af hugviti og dugnaði kvenna. Allnokkur smá en vaxandi fyrirtæki sem konur hafa stofnað eru í mikilli sókn á útflutningsmarkaði með lyfja-, heilsuvöru- og snyrtivöruframleiðslu.

Ég veit þetta.

Hæstv. ráðherra veit þetta og þá veit væntanlega hæstv. ráðherra einnig að hráefnin eru m.a. sótt í hið sérstæða gróðurríki landsins, og það er líka og aftur ímyndin um hreina og ósnortna náttúru sem þarna er verið að selja. Að síðustu, herra forseti. Við þurfum ekki bara af hagsmunatengdum ástæðum að ganga hægt um gleðinnar dyr og gæta vel að náttúru landsins og umhverfi. Náttúran hefur líka gildi í sjálfri sér og okkur ber að viðurkenna rétt hennar. Lífið hefur rétt og gildi, og öll náttúran. Í sjálfu sér er ekki mikið tjón eða líklegt að það sé mikið tjón í efnahagslegum skilningi að geirfuglinn er útdauður. Ég reikna ekki með að af honum væru stórfelldar nytjar þó að hann væri enn til. Væntanlega væri hann þá friðaður honum til varðveislu. En samt er eitthvað sem gerir það að verkum að við skynjum í brjóstinu að það var skaði að geirfuglinum var útrýmt. Það er vegna þess að við finnum að náttúran á sinn rétt, lífríkið á sinn rétt og við eigum að hlúa að því og varðveita það og leyfa því að njóta sín. Maðurinn er ekki herra náttúrunnar heldur hluti af henni. Þess vegna, herra forseti, tel ég að við eigum núna að leggja þessi áform á hilluna og snúa okkur m.a. að því að móta framtíðaráherslur um friðlýsingu og verndun þessa stóra svæðis. Þar ber að taka stefnuna á heimsþjóðgarð. Ég teldi mjög athugandi að sá þjóðgarður yrði bæði evrópskur í þeim skilningi að leitað yrði samstarfs við evrópska aðila um uppbyggingu hans og varðveislu en hann yrði líka heimsþjóðgarður. Þetta svæði ætti að mínu mati að tilnefnast til Sameinuðu þjóðanna sem sameiginlegar gersemar mannkynsins sem beri að hlúa að til viðbótar Þingvöllum og fleiri svæðum sem ýmist hefur þegar verið ákveðið að tilnefna þangað eða er til skoðunar. Eitt enn, að lokum, sem þarf að setja á dagskrá og vinna að er friðlýsing vatnasvæða. Það vantar hér að menn taki vatnasvæði með sambærilegum hætti til skoðunar og menn hafa áður unnið með landfræðilega afmörkuð svæði og einstakar náttúruperlur. En vatnasvæði, t.d. stórfljóta eins og Jökulsár á Fjöllum og Kreppu, eru náttúrufarsleg heild. Þess vegna á að skoða slík svæði frá upptökum til ósa, og tvímælalaust ber að friðlýsa nokkur verðmætustu og sérstæðustu vatnasvæðin á næstu árum. Þar nefni ég, fyrir utan Jökulsá á Fjöllum og Kreppu og auðvitað allt það vatnasvæði, Hvítá með Gullfossi. Ég vildi gjarnan sjá fleiri sérstæð fallvötn koma þar a.m.k. til skoðunar eins og Skjálfandafljót, og mætti mörg fleiri til taka. Herra forseti. Þetta held ég að væri þarfari iðja en að nudda áfram með þetta frv. í tilgangsleysi þar sem ljóst er að öll þessi áform eru komin í allt annað samhengi en áður var, þar af leiðandi tilgangslaust. Og auðvitað er það ekki bara tilgangslaust heldur beinlínis efnislega rangt að vera að afgreiða þessa lagaheimild nú. Ég vona, og reyndar spái því að sú von mín rætist og ég reynist hafa rétt fyrir mér í því, að nú skapist tóm til að taka þessi mál nýjum tökum svo að stórfelld nýtingaráform af þeim toga sem hér hafa verið á dagskrá verði ekki uppi á borðum á allra næstu missirum og árum. Þá eiga menn tvímælalaust að nota þann tíma til að fara yfir hlutina á þann hátt sem ég hef verið að reifa.

Hæstv. forseti. Ég biðst afsökunar ef ég er að taka tíma frá hv. þingmönnum vinstri grænna með því að segja hérna nokkur orð. Ég stóðst það eiginlega ekki að koma hingað vegna þess að að mörgu leyti er ég mjög sammála hv. þm., það er nú ekkert annað en það, því að ég er nefnilega náttúruunnandi líka. Ég held að þegar allt komi til alls skilji ekkert svo óskaplega mikið okkur að í skoðunum um þetta mikilvæga mál. Ég er að komast að því nú í lok umræðunnar. Kannski er heldur ekki óeðlilegt að við höfum ekkert ólíka sýn á landið og lífið þar sem við erum alin upp í sveit bæði tvö, þótt ekki sé í sömu sveit, á Norðurlandi eystra. Það sem skilur okkur að er að þrátt fyrir að ég unni þessu fagra landi vil ég nýta orkuna til að búa í haginn og til að við getum búið við lífsskilyrði sem eru vel sambærileg við lífsskilyrði annarra þjóða. Þess vegna legg ég svo mikla áherslu á að við virkjum við Kárahnjúka og sköpum þannig aðstæður á Austurlandi að þar vilji fólk búa, og fleira fólk en er í dag. Ég met mikils hinn náttúrulega fjölbreytileika en ég met líka mjög mikils hinn mannlega fjölbreytileika. Það sem ég hef áhyggjur af er að ef fólkið heldur áfram að flytjast í svo ríkum mæli frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins verði þetta ekki sama Ísland því að t.d. sveitamenningin er okkur svo mikilvæg. Eins og ég segi, Ísland verður ekki sama Ísland nema sveitirnar séu blómlegar, og allir landshlutar. Þetta er það sem ég vil leggja áherslu á og er mér mikilvægt. Þess vegna vil ég nota orkuna til atvinnuuppbyggingar.

Herra forseti. Ég hef aldrei í þessari umræðu né held ég nokkurs staðar annars staðar haldið neinu öðru fram en því að öllum þyki okkur vænt um þetta land og eigum það sameiginlegt. Hins vegar deili ég ekki þeirri bjartsýni með hæstv. ráðherra að við séum á góðri leið með að verða öll sammála að lokum. Ég held þvert á móti að í umræðum og deilum um þetta mál kristallist að mörgu leyti býsna djúpstæður ágreiningur um það hvaða grundvallarstefnu eigi að taka í þessum efnum. Það lýsir sér ekki bara í því hvort einhver tiltekin náttúruspjöll í þágu framkvæmda séu réttlætanleg því að um það er svo sem eðlilegt að menn geti deilt, sérstaklega ef þar eru svona mikil álitamál uppi. Þetta lýsir sér líka í því að sumir hafa tilhneigingu til að stilla þessu upp sem óumflýjanlegum andstæðum, annars vegar náttúruverndinni, umhverfisverndinni, og hins vegar hagvextinum og blómlegri byggð og búsæld. Það kom meira að segja á vissan hátt fram í stuttu andsvari hæstv. ráðherra. Því neita ég. Það er hvorki þannig né má vera þannig að við stöndum frammi fyrir einhverjum slíkum óumflýjanlegum árekstrum eða andstæðum. Það er ekki svo að mínu mati því að náttúruvernd á einmitt þvert á móti að geta orðið fullt eins góð stefna hvað varðar atvinnuuppbyggingu og þróun okkar samfélags, en á sjálfbærum forsendum. Þess vegna held ég að þetta snúist dálítið mikið um það hvort menn horfa á þetta þröngt og með skammtímaefnahagsávinninga að leiðarljósi eða hvort menn líta til lengri tíma, horfa yfir sviðið í heild sinni og meta með réttum hætti gildi náttúrunnar og láta hana njóta sannmælis. Það er ekki gert í þessu máli, eins og menn vita, því að fórnarkostnaður hvað varðar náttúru og umhverfi er reiknaður inn í dæmin sem núll krónur.

Hæstv. forseti. Hv. þm. talaði í ræðu sinni nokkuð um orðstír Íslands og ímynd. Það vill svo vel til að ímynd Íslands er mjög hrein og fögur. Það verðum við mjög mikið vör við í iðnrn. vegna þess að við erum þó nokkuð í samskiptum við erlenda aðila. Það er mikið leitað til okkar vegna þess hvað við nýtum mikið af okkar endurnýjanlegu auðlindum. Orka okkar er sem sagt 70% hrein orka sem við notum á Íslandi. Svo er það eitt sem hefur bæst við núna á síðustu árum, vetnið, sem hefur vakið gríðarlega athygli víða um heim. Til okkar koma stöðugt fyrirspurnir varðandi það. Hv. þm. nefndi hér tvo þekkta Íslendinga, Lilju Pálmadóttur og Ólaf Jóhann Ólafsson. Viðtöl við þessa einstaklinga hafa vakið athygli. Mér fannst að viðtalið við Ólaf Jóhann væri meira vangaveltur. Hann vildi ekki taka af skarið en hann var vissulega dálítið ,,svag`` fyrir því að við ættum ekki að standa í stórframkvæmdum í óbyggðum vegna náttúrufegurðar og annars slíks. Hins vegar vil ég geta þess í sambandi við Lilju Pálmadóttur og viðtalið við hana að það kom svo við mig að ég sá ástæðu til að svara henni með opnu bréfi sem birtist á heimasíðu minni sem hefur verið til umfjöllunar. Ég hugsaði með mér að þetta væri sett fram af einlægni, og það var full ástæða til að svara því. Ég vandaði mig þó nokkuð mikið við það. Það er ekki annaðhvort eða. Við eigum bæði að nýta orkuna og njóta landsins.

Herra forseti. Það getum við prýðilega gert en það þarf ekki að kosta eins miklar fórnir og hér hefur verið ætlunin að leggja í. Stundum stöndum við frammi fyrir því að við getum ekki gert hvort tveggja. Við getum ekki virkjað og varðveitt einstakar náttúrugersemar eins og Kringilsárrana, Lindir og gróðurlendin út með Jökulsá á Brú niður að Kárahnjúkum og Dimmugljúfur. Við getum heldur ekki bæði varðveitt Lagarfljót og sullað Jökulsá á Brú yfir í og gegnum það. Þó að við leitum að sjálfsögðu bestu samræmingar þessara sjónarmiða stöndum við stundum frammi fyrir einföldum ákvörðunum: Ætlum við að varðveita viðkomandi náttúruverðmæti eða ekki? Taka má ýmis fræg og þekkt dæmi úr sögunni þar um. Ég hef nefnt hér Rauðhólana við Reykjavík sem menn voru langt komnir með að moka upp einu sinni, sáu svo að sér og hættu þegar tjónið var auðvitað orðið mikið en því var þó bjargað sem eftir var. Slík dæmi eru augljós og gagnsæ um að við getum ekki alltaf gert hvort tveggja. Þar koma kannski ákveðnar markalínur í ljós í umræðum um þessi mál, þegar menn standa frammi fyrir tiltölulega klárri ákvörðun um að fórna beinlínis einhverjum tilteknum náttúruverðmætum á altari meintrar velsældar, starfa o.s.frv. Þar geta menn eðlilega orðið ósammála, það hafa menn verið í þessu máli og ég held að menn séu það enn.

Herra forseti. Þetta frv. til laga um að veita heimild fyrir virkjun á Jökulsá á Brú, Jökulsá í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar er komið til 3. og síðustu umræðu á Alþingi. Ítarlega hefur verið rakið í máli þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að allar forsendur væru nú til að þessu máli hefði verið frestað, ekki tekið á dagskrá nema þá með breyttum og nýjum forsendum ef þær kæmu upp. Af umhverfislegum, hagkvæmnis- og arðsemisástæðum er þetta ekki framkvæmd sem verjandi er að ráðast í. Nú síðast hefur komið upp að þær tímaáætlanir og þeir samningar sem íslensk stjórnvöld og íslenskir aðilar höfðu gert við Norsk Hydro í þessu máli hafa líka runnið út í sandinn. Tímarammi og framkvæmdamarkmið sem hafa mótað og stýrt þessu ferli á undanförnum vikum og mánuðum eru fallin um sjálf sig. Tímaferlið er núna í uppnámi þannig að þau meginrök sem stjórnvöld settu fyrir því að keyra málið áfram, að sækja þessar virkjunarheimildir, eru fallin. Þá átti, og á, að sjálfsögðu að viðurkenna orðinn hlut og axla ábyrgð, þá ábyrgð að fresta þessu máli og takast á við önnur og brýnni verkefni, bæði hvað varðar þjóðarheill og líka almenna hagsmuni Austfirðinga sem hér hefur verið bent mjög sterklega á í þessu sambandi. Því miður, herra forseti, virðist ríkisstjórnin, hæstv. ráðherrar Framsfl. og hæstv. ráðherrar Sjálfstfl., svo heillum horfin og ganga svo á svig við skynsemina að ráðherrar vilja lemja höfðinu áfram við steininn og keyra málið áfram í gegnum þing í algjöru tilgangsleysi og beinum hroka við þá stöðu sem málið er í, beinum hroka við Alþingi í þessum efnum. Herra forseti. Ég vitna í ágætt og mjög ítarlegt nál. hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar, fulltrúa Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í iðnn. Í hans ítarlega nál. segir, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að stórvægileg óafturkræf náttúruspjöll munu eiga sér stað verði af áformum um Kárahnjúkavirkjun. Um yrði að ræða meiri umhverfisspjöll, vatnaflutninga, jarðrask og breytingar á landslagi og náttúru en áður hefur þekkst hér á landi. Þessar gríðarlegu framkvæmdir hefðu í för með sér eyðingu friðlands, röskun beitar- og burðarsvæða hreindýra og skerðingu búsvæða plantna og dýra. Með Hálslóni færu undir vatn einstæðir sethjallar, bæði að jarðgerð og fyrir jarðsögu, svo og sérstök gróðurvistkerfi, í sumarveðursælum háfjalladal fjarri sjó, sem eru hluti af órofa gróðurlendi frá sjó og upp að jökli. Hætta á áfoki frá Hálslóni og aurum þeim sem myndast við og út í lónið er af mörgum fræðimönnum talin veruleg, og stafar jarðvegi og gróðurfari á Vestur-Öræfum mikil hætta af þessu áfoki.`` Og áfram segir í þessu ítarlega og ágæta nál. hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar: ,,Með Hálslóni færi sérstætt landslag undir vatn og yrði veruleg breyting á ásýnd og hrifum Jökuldals og Fljótsdals og þar með Lagarfljóti við vatnabreytingarnar. Stórkostlegar breytingar yrðu á vatnafari jökulánna beggja, þegar annarri væri breytt í mun vatnsminni bergvatnsá löngum stundum að sumarlagi, en framhald hinnar í Lagarfljóti yrði að aurskolugu vatni með öllum þeim breytingum á farvegi þeirra sem því fylgja. Þá hefðu slíkar framkvæmdir þau áhrif að fjölmargir fossar skertust verulega og sumir hreinlega hyrfu.`` Enn fremur segir, með leyfi forseta: ,,Kárahnjúkavirkjun fullnægir ekki nauðsynlegum skilyrðum til þess að hún geti talist sjálfbær og að hægt sé að tala um virkjun í sátt við umhverfið. Með tímanum fyllist Hálslón af aur og gert er ráð fyrir að eftir 100 ár verði afkastageta virkjunarinnar orðin verulega skert. Á endanum hættir lónið að geta tekið við vatnsforða vegna aursöfnunar.`` Virðulegi forseti. Við stöndum ekki frammi fyrir slíkri fátækt eða eymd að við þurfum með fantaskap að ganga á náttúru Íslands, náttúru- og orkuauðlindir okkar, eins og hér er lagt til til þess að við verðum bjargálna. Fjarri því. Við hörmum það að á undanförnum öldum hafi þjóðin þurft að ganga á orkuauðlindir sínar í skógi, viði og kjarri. Við hörmum það og við keppumst nú við að bæta úr því sem forfeður okkar urðu að gera þessum auðlindum þjóðarinnar til að viðhalda lífi í landinu. Þá rak neyðin. En nú er ekki sú neyð fyrir hendi. Þess vegna er á engan hátt verjandi að ganga með þeim hætti eins og hér er lagt til á þá óendurnýjanlegu orkuauðlind sem þarna er um að tefla. Virðulegi forseti. Því hefur verið haldið fram á undanförnum árum að þetta væri mikilvæg aðgerð til að efla og styrkja byggð á Austurlandi, og þess vegna yrði að færa svo miklar náttúrufórnir. Ég tek alveg heils hugar undir að mikilvægt er bæði að styrkja atvinnulíf og byggð á Austurlandi, og víðar um land. Vissulega hafa stjórnvöld haft forgöngu um að ala með Austfirðingum gríðarlegar væntingar til þessa eina verkefnis sem hefur byggst á hugmyndinni um Kárahnjúkavirkjun og álverksmiðju á Reyðarfirði. Henni hefur verið haldið svo stíft að Austfirðingum --- eins og ekkert annað kæmi til greina fyrir þá í sama mæli og þessi virkjun --- að það hefur nálgast hinn harðasta sértrúarboðskap. Þá hefði viðkomandi stjórnvöldum verið jafnskylt þegar þau sáu að þær áætlanir sem Austfirðingum hafa verið kynntar, eða lagðar á borð og þar með kynt undir væntingum, standast engan veginn að koma þegar með aðrar víðtækar stuðningsaðgerðir til atvinnumála og byggðastyrkingar í þessum fjórðungi. Því miður, virðulegur forseti, virðist þar verulega á skorta. Manni blöskrar að þegar hæstv. ráðherra og formaður Framsfl., 1. þm. Austurl., fer á fjölmennan fund með Austfirðingum skuli höfðinu áfram vera lamið við steininn og slagorðið ,,við berjumst áfram fyrir álveri`` áfram hrópað af kappi. Af nógu er að taka til að styrkja byggð og verkefni á Austurlandi. Hér hefur verið talað um að styrkja háskólann, stofna háskólasetur á Austurlandi sem gæti einmitt haft að sérsviði náttúrufar, þjóðgarða og þær miklu náttúruauðlindir sem þetta landsvæði hefur yfir að búa. Þekking og þekkingarauður styrkir, efling menntunar styrkir einmitt viðkomandi byggðir og leiðir ungt fólk með góða menntun aftur heim í byggðirnar. Það hefur sannast þar sem það hefur verið reynt. Ég hefði viljað heyra nú frá þeim sem hér hafa harðast varist og barið sér á brjóst yfir atvinnumálum Austfirðinga að þetta væri málið sem þeir mundu nú leggja þunga áherslu á og berjast fyrir. Ég hefði viljað heyra að þar yrði tekið á með myndarlegum hætti. Ég hefði viljað heyra líka að tekið yrði á í eflingu skógræktar, rannsókna, fræðslu, menningartengdrar skógræktar og skógræktarstarfa. Skógrækt ríkisins og höfuðstöðvar hennar voru fluttar austur á land í þeim tilgangi að styrkja og efla það hérað sem hefur um áratuga bil haft forgöngu um þróun í skógræktarmálum. Aftur á móti heyrum við þar þær raddir að til standi að flytja þau verkefni sem þar væru betur komin í annan landshluta. Ég hefði viljað heyra hæstv. byggðamálaráðherra segja okkur hvernig hún tekur undir þær hugmyndir sem hæstv. landbrh. hefur viðrað um eflingu skógræktar og skógræktarmiðstöðva í landinu þar sem ráðgert er, samkvæmt hugmyndum sem hann hefur kynnt opinberlega á fundum, að skógrækt skuli ekki lengur byggð upp með sama hætti á Austurlandi heldur sú uppbygging færð í aðra landshluta. Ég hefði viljað heyra hvað hæstv. byggðamálaráðherra hefði um þetta að segja. Ég hefði líka, herra forseti, viljað heyra afdráttarlausa yfirlýsingu frá hv. þingmönnum Austurlands um að þeir mundu nú berjast fyrir fyrirhuguðum jarðgöngum á Austurlandi sem eru fyrir löngu tilbúin til framkvæmda. Það er rangt sem haft er eftir hæstv. utanrrh. að þau séu enn í hönnun. Þau eru nú í útboði, og hægt hefði verið að flýta vinnu og útboði á jarðgöngum milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar ef vilji hefði verið fyrir hendi. Enn heykjast menn við göngin og segja að framkvæmd þeirra hafi verið háð sölu Landssímans og þess vegna sé ekki hægt að fara í þau. Það er alveg fáránleg staðhæfing, og lýsir miklu ábyrgðarleysi gagnvart hagsmunum þessa landsfjórðungs. Menn tala annars vegar um hundraða milljarða króna verkefni með ríkisábyrgðum og hins vegar veigra menn sér við að standa með myndarlegum hætti að þessari jarðgangagerð sem er þó tilbúin til framkvæmda og kostar aðeins örfáa milljarða króna. Það er dapurlegt, herra forseti, að heyra hve heillum horfnir þingmenn Framsfl. virðast vera og hvernig þeir lyppast niður þegar íbúar þessa svæðis virkilega óska eftir því að þeir taki á honum stóra sínum. Horfum á þessar tölur og horfum á stærðir. Þessi fjórðungur á mikla möguleika á að efla atvinnu sína í ferðaþjónustu. Ríkið ver nú í þróunar- og markaðsstarf og í ferðamál í landinu einungis um 700 millj. kr. Þeir hafa verið að monta sig af því að sú upphæð hafi verið aukin um 150 millj. kr. á yfirstandandi ári. Þessi atvinnuvegur skilaði okkur á síðasta ári 37 milljörðum króna í gjaldeyristekjur og er sá atvinnuvegur sem vex hraðast og skapar mestu möguleikana vítt og breitt um landið. En landsbyggðin gagnrýnir einmitt að uppbygging og þróunarstarf í ferðaþjónustu virðist enn þá miðast við að suðvesturhornið sé fullkominn miðdepill og þar skuli uppbyggingin fara fram. Þróunarstarf einstaklinga og framsæknin meðal fólks og heimamanna vítt og breitt um landið býr við algjört fjársvelti og við lifum það æ ofan í æ að þróunarstarf sem byggt hefur verið upp með miklum fórnum þessa fólks verður síðan fyrirtækjum og samsteypum á höfuðborgarsvæðinu að bráð sem kaupa það upp þegar þrýtur. Þessu hefði þurft að snúa við. Hvert ársstarf í fyrirhuguðu álveri og virkjun við Kárahnjúka er talið kosta um 400 millj. kr. í stofnkostnaði. Meðalkostnaður við ársstarf í landinu er annars talinn um 10 millj. kr. Tvö ársstörf í stórverkefninu sem þarna er talað um að eigi að vera atvinnuspursmál fyrir Austfirðinga eru dýrari, þ.e. stofnkostnaðurinn nemur meira en ríkið ver til þróunar- og frumkvöðulsstarfs í ferðaþjónustu í landinu. Telja menn að hér sé skynsemi á ferðinni? Það er dapurt, herra forseti, að stjórnvöld skuli ganga hér til verks með bundið fyrir augun. Að lokum, herra forseti, vil ég gera framhaldið að umtalsefni. Í stað þess að viðurkenna orðinn hlut og horfa til nýrra lausna, framtíðarlausna í uppbyggingu atvinnulífs í landinu, þar sem auðlindir landsins yrðu nýttar með sjálfbærum hætti til frambúðar skal höfðinu lamið við vegginn, við hinn gráa, kalda vegg raunveruleikans í þessu máli og skipuð ný nefnd til að fara knékrjúpandi að leita að álrisum til að bjarga því sem þessi ríkisstjórn telur sig hafa sett að veði. Það var skipuð ný nefnd undir forustu ágæts manns, Finns Ingólfssonar, núverandi seðlabankastjóra og fyrrv. hæstv. iðnrh. Ég dreg í efa, herra forseti, að rétt sé að fá til einn af æðstu embættismönnum þjóðarinnar, bankastjóra í Seðlabankanum. Seðlabankinn hefur nýlega fengið yfir sig lög sem fela honum aukið sjálfstæði og aukna ábyrgð í íslensku efnahagslífi. Höfum við ekki fengið nóg af því á undanförnum mánuðum hvernig fléttað hefur verið saman háttsettum embættum og þeim einnig verið falið að framfylgja misvitrum dekurmálum einstakra ráðherra eða ríkisstjórnar? Höfum við ekki fengið nóg af því hve illa það fer saman? Þó ég beri fulla virðingu fyrir og mikið traust til Finns Ingólfssonar og þeirra sem þarna skal skipa í stjórn tel ég að með þessum hætti sé gengið á trúnað og traust sem við eigum að geta borið til stjórnar og vinnu þeirra sem bera ábyrgð á stjórn Seðlabankans. Ég tel misráðið að gera þetta eins og ríkisstjórnin áformar auk þess sem ég tel að þessi nefnd sé algjörlega óþörf. Það á að snúa sér að öðrum verkefnum, byggja landið og atvinnulíf þess upp út frá öðru sjónarhorni en gegnum risastórar virkjanir og risastór álver sem passa engan veginn inn í atvinnulíf okkar. Virðulegi forseti. Verði þessi virkjunarheimild samþykkt á Alþingi mun ég harma það. Ég mun harma það ef Alþingi gengur fram með þeim hætti að samþykkja virkjunarheimild á lager gagnvart verkefni sem alls ekki er í hendi. Fari svo óska ég þess að það komi aldrei til með að þurfa að nýta hana. Það á að kanna aðrar leiðir við að nýta orku vatnasvæða og náttúru á Austurlandi. Kanna mætti hvort ekki megi nýta þá orku sem þar er í minni virkjanir, í meiri sátt við náttúruna og umhverfið en þessi stórkostlegu óafturkræfu náttúruspjöll sem hér eru til umræðu. Virðulegi forseti. Ég vona að það verði aldrei ráðist í þessa virkjun.

Herra forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason hefur lokið enn einni af sínum undarlegu ræðum, einkum í þessu máli. Í raun var aðeins síðasti kaflinn í ræðu hans skýr og sannleikanum samkvæmur, að hann er mótfallinn þeim virkjunaráformum sem hér eru til umræðu. En meginhlutann af ræðu sinni notaði hann til þess að kalla eftir aðgerðum og hugmyndum um aðgerðir til að styrkja atvinnulíf á Austurlandi.

Er það undarlegt?

Þar sagðist hann vilja sjá frá stjórnvöldum aðgerðir til að efla menntun, ekki síst á Austfjörðum. Hann sagðist vilja sjá aðgerðir til þess að efla rannsóknir og efla skógrækt. Hann sagðist vilja sjá aðgerðir til að efla ferðamál og sagðist vilja sjá að menn hættu ekki við jarðgöng á Austfjörðum. Ef þingmaðurinn væri ekki svona blindaður af ofstæki í þessu máli og ef hann læsi þau gögn sem hér eru til vinnslu í þinginu, þar á meðal byggðaáætlun, fengi hann svör við þeirri stefnumörkun sem er til umfjöllunar í þinginu um að efla menntun á landsbyggðinni, efla þar rannsóknir, skógrækt, ferðamál og þar fram eftir götunum, með öðrum orðum svör við þeim spurningum sem hann er að velta upp en fullyrðir að menn séu ekkert að gera í. Hvað jarðgöng varðar á hv. þm. að vita --- hann veit það --- að menn eru að undirbúa jarðgöng á Austfjörðum, hvort sem af virkjun verður eða ekki. Síðan fullyrti hv. þm. í upphafskafla ræðu sinnar að Alþingi sýndi hroka, mundi sýna hroka með því að samþykkja þetta. Ég spyr hv. þm.: Er það hroki, er það lýðræðislegur hroki ef yfirgnæfandi meiri hluti hv. alþm. vill samþykkja frumvarpið en örfáir einstaklingar vilja hafna því? Hvar er hrokinn samkvæmt hugmyndum hv. þm. um lýðræðið?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjálmar Árnason og formaður iðnn. hefur til umfjöllunnar í nefndinni hjá sér byggðaáætlunina. Hún hefur að vísu verið mjög umdeild og illa unnin. Ég mundi telja mun nær fyrir byggðir á Austfjörðum og Vestfjörðum, reyndar byggð um allt land, að hv. þm. og formaður iðnn. mundi beita kröftum sínum og vinnu í að koma þessari byggðaáætlun fram. En byggðaáætlunin er bara áætlun. Hingað til hefur skort fjármagn. Ég á eftir að sjá að hv. þm. sjái til þess að henni fylgi nægilegt fjármagn. Má ég minna á að á Vestfjörðum, á Ísafirði, var fyrir einu og hálfu ári sett upp útibú eða deild frá Matra til þess að vinna að þróun í fiskvinnslu og fiskiðnaði. Það kostaði í kringum 2 millj. kr. að reka það áfram. En á síðasta hausti og í vetur fannst ekki fjármagn til að halda þessu úti. Það voru raunverulegar aðgerðir í byggðamálum. Það er ekki nóg að gaspra um áætlun ef því fylgir ekki hugur. Það eru einmitt hin litlu verkefni sem skipta máli og á að stuðla að, en ekki segja bara: Þetta er svo lítið og hefur engin áhrif, tölum frekar í hundruðum milljarða króna. Ég er sannfærður um að það væri nær fyrir hv. þm., í staðinn fyrir að eyða tímanum í frv. um að veita virkjunarleyfi til álverksmiðju sem er búið að blása af, að vinna að því að koma byggðaáætluninni áfram.

Herra forseti. Hér kom dæmigert svar hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni sem snýst í hringi. Hann kallaði eftir stefnumörkun hæstv. ríkisstjórnar í byggðamálum og hafði uppi stór orð um að slík stefnumörkun væri ekki til staðar. Hann taldi hana eiga koma í staðinn fyrir virkjanir fyrir austan. Þegar honum er svarað því að sú stefnumörkun liggi fyrir og sé til vinnslu í Alþingi hleypur hann eitthvert allt annað. Þá fer hann að tala um að hugur þurfi að fylgja máli og að menn ættu frekar að einbeita sér að því að vinna að þessari áætlun, sem þó er til vinnslu eins og hv. þm. veit. Byggðaáætlun er til vinnslu á Alþingi og í þeirri byggðaáætlun sem er til umfjöllunar í hv. iðnn. eru beinar tillögur um fjármagn og stefnumörkun. Hv. þm. ætti ekki að tala í hálfkveðnum vísum. Hann á að halda sig við að segja einfaldlega að hann sé á móti virkjuninni en ekki fara í þennan blekkingarleik sem hann er gjarn á að grípa til þegar hann verður rökþrota. Ég skal virða það sjónarmið hv. þm. að vera á móti virkjun, það virði ég fullkomlega þó ég sé ósammála. En ég virði það ekki þegar hann fer með ósannindi, hrein og klár ósannindi. Þegar honum er bent á þau ósannindi hleypur hv. þm. hins vegar út og suður eins og mátti heyra í svari hans. Ég bið hv. þm. um að halda sig við efnislegar staðreyndir. Byggðaáætlun er til staðar. Auðvitað mun menn greina á um áherslur þar en þar er stefnumörkun um þau atriði sem hv. þm. kallaði eftir. Þetta er stefnumörkun með beinum tillögum og það er ánægjulegt að vinna að henni í iðnn. En hv. þm. ber það ekki hér á borð að ekkert sé að gerast í þeim efnum. Það er einfaldlega, í því tilviki eins og mörgum öðrum, rangt hjá hv. þm.

Herra forseti. Ég heyri að þetta kemur við viðkvæman blett hjá hv. þm. því sú byggðaáætlun sem hefur komið fram hefur reynst þannig  Þegar rætt er um það núna, hvernig eigi að bregðast við og sýna Austfirðingum að komið verði til móts við þörfina fyrir verkefni þar --- hæstv. iðnrh. kom inn á einmitt að það þyrfti að bregðast við til þess að draga úr hættu á fólksflótta úr héraðinu --- hefur ríkisstjórnin, ráðherrar Framsfl., þingmenn Framsfl., þingmenn Norðurl. e. úr Framsfl., ekkert fram að færa. Þeir hafa ekkert fram að færa og segja: Áfram verður barist fyrir því að fá þetta álver. Sú framkoma finnst mér ábyrgðarlaus. Mér finnst hún ábyrgðarlaus og ósanngjörn. Þess vegna er ég hér. Við erum ekki í meiri hluta hér á Alþingi, því miður. En við getum hvatt meiri hlutann og hæstv. ráðherra Framsfl. til að horfast í augu við veruleikann og sýna raunverulegan dug gagnvart Austfirðingum svo og í byggðamálum landsmanna almennt. Ég vona, þjóðarinnar vegna, að þeir láti af þessari álnauðhyggju sinni, vakni af þessum bráðræðislegu stórvirkjunardraumum og snúi sér að íslenskum raunveruleika.

Herra forseti. Ég óska sérstaklega eftir því að hv. þm. Hjálmar Árnason, formaður iðnn., verði viðstaddur umræðuna og hæstv. iðn.- og viðskrh., Valgerður Sverrisdóttir.

Forseti vill láta þess getið að bæði eru hér í húsi og ég mun sjá til þess að þau komi áður en um langt um líður.

Ég mun gera hlé á máli mínu þangað til þau eru komin í salinn.

Nú ganga þau í salinn, hæstv. iðnrh. og formaður iðnn.

Herra forseti. Mjög fróðlegt var að fylgjast með andsvörum hv. þm. Hjálmars Árnasonar sem hefur verið mjög gefinn fyrir það í umræðum þessa máls að gefa okkur einkunnir fyrir málflutning okkar, án þess þó að taka efnislega á rökum með spurningum sem við höfum beint til hans. Nú ætla ég að gefa honum færi á því að svara nokkrum spurningum sem er ósvarað í málinu. Við erum að fjalla um frv. sem veitir heimild til stærstu virkjunar sem reist hefur verið á Íslandi og þeirrar dýrustu. Það sem við höfum fengið að heyra frá stjórnarmeirihlutanum, frá hæstv. ráðherra, frá hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur og gott ef ekki hv. þm. Hjálmari Árnasyni, þó ég skuli ekki fullyrða um það, er að hér sé um mjög arðsama framkvæmd að ræða. Hv. þm. hefur talað um mjög arðsama framkvæmd og hæstv. ráðherra hefur talað um bullandi arðsemi. Ég hef tekið undir þetta með bullið, en efast stórlega um arðsemina. Arðsemin ræðst væntanlega af verðinu á rafmagninu sem framleitt yrði við virkjunina. Hvernig má það vera þegar engir samningar eru í hendi, ekki einu sinni samningsaðili, ekki hefur verið samið um sölu á neinu rafmagni, að hægt sé að fullyrða um að framkvæmdin verði bullandi arðsöm? Á hverju er það byggt? Það er viðurkennt og hefur komið fram, bæði hjá hæstv. ráðherra, hjá öðrum talsmönnum ríkisstjórnarinnar og nýbökuðum sendiherra í álmálum, Finni Ingólfssyni seðlabankastjóra, að við séum á núllpunkti. Farið er að tala um nýja samningsaðila. En eftir sem áður leyfa menn sér að koma í ræðustól á Alþingi eða hafa uppi yfirlýsingar um það í fjölmiðlum að við séum að samþykkja framkvæmd sem sé bullandi arðsöm. Hvernig má þetta vera? Þetta er fyrsta spurningin sem mig langar til að beina til hv. þm. Hjálmars Árnasonar. Þetta verkefni er eitt og hið sama, virkjunin og álverið. Þetta er í fyrsta skipti í sögu þjóðarinnar sem stendur til að reisa eða stóð til öllu heldur að reisa virkjun sem á að framleiða orku fyrir einn kúnna. Og það er álver sem menn hugðust reisa á Reyðarfirði. Nú kann vel að vera að einhver þeirra sem ég hef vitnað til, og þá sennilega Finnur Ingólfsson seðlabankastjóri, sé að tala um bullandi arðsama fjárfestingu fyrir álfyrirtæki. Það má reyndar ráða af viðtali við hann, í DV mun það vera, í gær þar sem seðlabankastjórinn segir að hann hafi trú á því að aðilar í áliðnaði muni velta fyrir sér þessari fjárfestingu af áhuga. Og í framhaldinu segir hann, með leyfi forseta: ,,Það er enginn vafi á að þarna er um mjög arðbært verkefni að ræða. Hvers vegna skyldu slík fyrirtæki ekki hafa áhuga á að taka þátt í arðbæru verkefni?`` spyr Finnur Ingólfsson, nýbakaður samningamaður íslensku þjóðarinnar. Hann á að semja fyrir okkar hönd. Hvað er það sem gæti gert verkefnið arðbært fyrir viðsemjandann, fyrir álrisana úti í heimi sem nú skal kropið frammi fyrir og þeir beðnir um að koma hingað til lands? Það er væntanlega lágt raforkuverð. Er það ekki það sem mundi gera þetta fyrirtæki arðsamt fyrir þá? Ég hefði haldið það. Eru þetta mennirnir sem eiga að standa vaktina og stunda hagsmunagæsluna fyrir hönd íslensku þjóðarinnar? Þeir tala eins og búið sé að virkja. Þeir ganga ekki á fund væntanlegra viðsemjenda og segja: Ja, það gæti svo farið að við virkjuðum ef ásættanlegir samningar nást. En að sjálfsögðu munum við gæta fullra hagsmuna íslensku þjóðarinnar og tryggja henni hagstætt verð fyrir raforkuna. Nei, svona er dæminu ekki stillt upp. Þetta eru menn sem koma á hnjánum. Ég spyr: Hvers konar hagsmunagæslumenn eru þetta fyrir Íslendinga? Ekki hefur verið upplýst hvernig raforkuverðið yrði eða hvað það var sem menn þóttust hafa náð samkomulagi um við Norsk Hydro eða kunnu að hafa náð, ég ætla ekki draga það í efa. En menn hafa gert því skóna að það sé einhvers staðar á bilinu 15--20 mill. Hins vegar sýna útreikningar fram á, útreikningar manna sem ég treysti, að til þess að virkjunin yrði arðbær miðað við þær forsendur sem upp hafa verið gefnar, þyrftum við að fá 25--30 mill fyrir orkuna. Ég vil fá nánari upplýsingar um þessi efni. Og ég hefði nú haldið að fleiri þingmenn en við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði hefðu óskað eftir því að fá fyllri upplýsingar áður en samþykktur er þessi óútfyllti víxill. Þetta er fyrsta atriðið sem ég vildi koma inn á. Það er um hina bullandi arðsemi og frá báðum hliðum, frá sjónarhjóli íslensku þjóðarinnar og frá álframleiðenda, þyrfti að skýra nánar hvað hér hangir á spýtunni. Mörgum öðrum spurningum er ósvarað. Það vakti athygli þegar Geir A. Gunnlaugsson upplýsti í viðtali í Kastljósi 26. mars að eitt ágreiningsmálið sem uppi hefði verið lyti að 800 milljón dollara ábyrgðartryggingu, það eru 80 milljarðar kr. Ég óskaði eftir upplýsingum um þetta í efh.- og viðskn. Það hafði ekki nokkur maður áhuga á að grafast fyrir um það. 80 milljarðar! Hver er það sem hefði átt að gangast í ábyrgð? Var það ríkissjóður? Voru það innlendir fjárfestar, lífeyrissjóðirnir? Eða, sem ég held nú fremur, sneri þetta að álfyrirtækinu? Var þetta hugsanlega tilboð Norsk Hydro um að gangast í slíka ábyrgð til þess að fá því framgengt sem vitað er að þeir helst vilja, 15--20% eignaraðild, en ráða engu að síður öllu um gang fyrirtækisins, hafa þar tögl og hagldir og fá samning um raforku til 15--20 ára? Var það þetta? Hvers vegna fáum við ekki upplýsingar um þessi efni? Hvers vegna í ósköpunum er þetta ekki upplýst? Er eðlilegt að frá þessu verði gengið án þess að slíkar upplýsingar liggi fyrir? Ég óska eftir skýringum á þessu og svörum. Ég frábið mér alla einkunnargjöf. Nú vil ég bara svör. Ég er að beina spurningum mínum til hæstv. ráðherra og hv. formanns iðnn. Þá vil ég einnig fá upplýsingar um tilkostnað Landsvirkjunar. Hver er hann orðinn? Hver er hönnunarkostnaðurinn? Búið er að gera samninga við fyrirtæki upp á milljarða um hönnunarkostnað því eins og menn vita er þegar byrjað að bjóða verkefni út og það er ekki gert nema áður liggi fyrir hönnun. Á grundvelli slíkrar hönnunar er boðið út. Við hvaða fyrirtæki hefur verið samið? Hvað er um háar upphæðir þarna að tefla? Hve marga milljarða? Og hver er tilkostnaður Landsvirkjunar orðinn til þessa? Þetta síðasta ævintýri hófst fyrir sex árum eða þar um bil. Einhver sagði í fjölmiðlum, hvort það var ekki Geir A. Gunnlaugsson, stjórnarformaður Reyðaráls, að Norsk Hydro væri búið að setja 400 eða 500 milljónir í þetta og það væri til marks um hver alvara væri þar að baki. Hann vísaði þar til fyrirtækis sem er með 2.000 milljarða veltu á ári. Þetta mundi samsvara því að Landsvirkjun léti 3 milljónir --- þar er ársveltan um 13 milljarðar --- í athugun á verkefnum. Þetta eru ekki háar upphæðir. Þegar samningar voru gerðir á sínum tíma um járnblendið við Union Carbide voru gerðir skaðleysissamningar. Það voru gerðir skaðleysissamningar. Þeir samningar voru upp á 8 millj. dollara sem á núverandi gengi væru 800 milljónir. Dollarinn var þá verðmætari. Við erum að tala þar um 1 milljarð. Hafa einhverjir slíkir skaðleysissamningar verið gerðir hér? Hver er tilkostnaður Landsvirkjunar þegar orðinn? Eru það 8 milljarðar? Þá er ég að tala um hönnunarkostnaðinn. Hver er hann? Og hver er kostnaðurinn við þær framkvæmdir sem ráðist hefur verið í undir lok 9. áratugarins og síðar? Hver er sá tilkostnaður orðinn? Getum við fengið upplýsingar um þetta? Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál að sinni. Við höfum komist að þeirri niðurstöðu að þessi þingfundur verði ekki ýkja langur. Við höfum komið á framfæri meginsjónarmiðum okkar. Ég vil hins vegar minna á að ég hef varað við þessu verkefni á þeim forsendum að um geysilega áhættu sé að ræða og þetta sé mjög varasöm framkvæmd fyrir íslensku þjóðina. Ég hef nefnt þar þrjá stóra áhættuþætti. Ég hef í fyrsta lagi vikið að áhættunni fyrir innlenda fjárfesta. Íslenskir fjárfestar hafa verið hvattir til að koma að þessu, íslenskir lífeyrissjóðir á meðal annarra. Ég hef sagt: Við skulum læra af reynslunni. Við skulum horfa til járnblendireynslunnar þar sem samningar voru gerðir við Elkem Spigerverket eftir að Union Carbide gekk úr skaftinu og greiddi þá skaðleysisupphæðina. Við gerðum hins vegar samkomulag við Elkem Spigerverket 1976 um að hér yrði reist verksmiðja. Elkem átti þá 45% eignarhlut og íslenska ríkið 55%. Eftir sem áður hafði Elkem Spigerverket tögl og hagldir í fyrirtækinu. Hvernig skyldi það hafa gerst? Jú, það var vegna þess að Íslendingar sátu uppi með ónýtta orku, þó í minna mæli en þetta fyrirtæki býður upp á, og þurftu að koma henni í notkun og létu það yfir sig ganga að gerðir voru samningar þar sem Elkem hafði tögl og hagldir auk þess sem þeir fengu 3%, eins konar umboðslaun, umsýslugjöld. Þeir höfðu þannig milljarða út úr þessari starfsemi en Íslendingar blæddu. Þegar upp er staðið og komið fram á þennan tíma þá hefur það gerst að Elkem er komið með tæplega 73% eignarhlut og hlutur íslenska ríkisins kominn niður í u.þ.b. 10%. Íslenskir fjárfestar eru þar einnig á spýtunni, en hlutur þeirra brann upp. Hvernig gerðist það? Jú, vegna þess að þetta fyrirtæki hefur tvívegis farið á hausinn og í síðasta skiptið, sem var í haust, var hlutaféð niðurskrifað um 75%. Síðan var komið inn með aukna fjárhæð, 600 milljónir af hálfu Elkem, 50 af hálfu íslenska ríkisins. Hvers vegna? Til þess að halda fyrirtækinu inni á Verðbréfaþingi og til að vernda það fé sem Íslendingar höfðu sett í það. En þetta olli því að þeir fjármunir sem Íslendingar höfðu sett í þetta fyrirtæki brunnu upp og við höfum enga samningsstöðu sem lýsir sér í því orkuverði sem þetta fyrirtæki borgar, innan við 10 mill. Það er svona sem hlutirnir gerast og í þessu felst sú áhætta sem innlendir fjárfestar kunna að standa frammi fyrir. Í öðru lagi hef ég varað við þeirri áhættu sem ríki og sveitarfélög, eigendur Landsvirkjunar, standa frammi fyrir. Í hverju er áhættan fólgin þar? Hún er fólgin í því að orkuverðið sem einblínt er á og sem er allt of lágt samkvæmt fréttum kann heldur ekki að standa. Vera kann að það stæðist ekki heldur. Hvers vegna? Vegna þess að orkuverðið er samtengt verði á áli og gengið var út frá því að álverðið haldist um næstu framtíð 1.550 dollarar á tonnið. Núna er þetta álverð um 1.400 dollarar og ætla má að það fari lækkandi. Ég get að sjálfsögðu ekkert fullyrt um það. Það getur enginn fullyrt um það. Menn byggja hins vegar í senn á líkindareikningi sem horfir aftur í tímann, byggir á þróun aftur í tímann og síðan eru framsýnir menn að velta því fyrir sér hvað framtíðin beri í skauti sér. Það sem blasir við er að álframleiðslan, frumframleiðslan, er að færast til Afríku og Asíu, Suður-Afríku, Mósambík, Víetnam, Kína.

Kanada, Noregur.

Já, þar eru aðrir hlutir að gerast.

Þar eru álver líka.

Þar eru aðrir hlutir að gerast. Í þeim heimshluta er að eiga sér stað aukin endurvinnsla,  Það er í þessu sem áhætta íslenska ríkisins og Landsvirkjunar felst. Það þýðir ekkert að vísa í einhverjar Monte Carlo-formúlur eða hvað hann nú heitir líkindareikningurinn sem menn hafa byggt á og hvílir á fortíðinni. Í þriðja lagi hef ég vísað í þá áhættu sem við erum að taka fyrir efnahagslífið, þ.e. að þessi framkvæmd sé svo risavaxin að hún rúmist ekki í íslensku efnahagslífi. Ég ætla ekki að fara nánar út í þá sálma núna. Ég ætla að ljúka máli mínu einfaldlega vegna þess að við höfum gert um það samkomulag að ljúka þingfundi von bráðar. En ég get alveg fullvissað hæstv. forseta um að ég hef nóg enn til málanna að leggja. En að lokum þetta: Ég tel að þessi framkvæmd sé algerlega óaðgengileg, hún sé mjög óráðleg og varasöm á efnahagslegum forsendum. En síðan er hitt að sjálfsögðu, eins og ég hef margoft bent á, að ég er andvígur þessari virkjun vegna þeirra óafturkræfu spjalla á náttúru Íslands sem hún hefði í för með sér.

Herra forseti. Hv. þm. beindi til mín fyrirspurnum og bað um að ekki yrðu gefnar einkunnir. Tilefni hans var andsvar mitt við hv. þm. Jón Bjarnason. Andsvar mitt við hv. þm. Jón Bjarnason byggði á þeirri fullyrðingu hans að stjórnvöld hefðu enga byggðastefnu og væru ekki með neinar aðgerðir fyrir atvinnulíf á landsbyggðinni. Ég hrakti það einfaldlega. Andsvar mitt við hv. þm. byggðist líka á því þegar hann talaði um að það væri verið að sýna Alþingi hroka. Lái mér hver sem vill þó ég dragi þá fullyrðingu mjög í efa þegar yfirgnæfandi meiri hluti Alþingis vill taka þessa pólitísku ákvörðun. Það er lýðræðisleg niðurstaða, en ekki hroki. Hvað varðar arðsemina og verðið þá segir hv. þm. að engir samningar hafi legið fyrir. Það er ekki alveg rétt. Fyrir lágu samningsdrög sem menn höfðu meira að segja sett stafi sína á, byggð á ákveðnum forsendum. Til bæði efh.- og viðskn. og iðnn. komu ýmsir sérfræðingar. Það var a.m.k. mat átta nefndarmanna af níu í hv. iðnn. að treysta þeirri ráðgjöf sem þeir sérfræðingar kynntu þarna, m.a. á grundvelli þessa samnings. Ég geri hins vegar ekki ráð fyrir því og reikna ekki með því að skoðun hv. þm. muni breytast. Þetta var niðurstaða okkar og okkar mat. Ég vek líka athygli á því að hér er verið að fjalla um leyfi Alþingis til hæstv. iðnrh. sem mun ekki gefa út virkjunarleyfi fyrr en að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Ég vek líka athygli á því að Landsvirkjun mun ekki leggja út í framkvæmd nema viðunandi samningar náist, viðunandi fyrir Landsvirkjun og sem skila henni arði. Fyrr verður virkjunarleyfið ekki gefið út af framkvæmdarvaldinu. Hv. Alþingi er einungis að vinna sína heimavinnu sem er eðlilegt, hinn almenna ramma. Síðan koma hin almennu skilyrði sem framkvæmdarvaldið sér um.

Herra forseti. Ef við ætluðum nú að sýna þessari þjóð virðingu þá væri farið með þetta mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við höfum rætt það. Varðandi Landsvirkjun og þá staðhæfingu að Landsvirkjun muni ekki fara út í neina framkvæmd nema samningar liggi fyrir. Það er alveg rétt að það var fullyrt að það ætti ekki að gera það. En annaðhvort vorum við slegin blindu eða leggjum einhvern annan skilning í framkvæmdir þegar við vorum á ferð á þessum slóðum sl. haust og fylgdumst með framkvæmdum á vegum Landsvirkjunar á þessu svæði. Síðan er hitt. Það hafa verið gerðir samningar upp á milljarða og það hefur verið framkvæmt fyrir milljarða. Ég hef spurt: Hve marga? En að leyfa sér að koma hingað upp og segja að Landsvirkjun muni ekkert gera fyrr en samningar liggi fyrir er harla undarlegt svo ekki sé tekið djúpt í árinni þegar þessir samningar hafa verið gerðir og þessi fjáraustur hefur þegar verið hafinn fyrir mörgum árum. Ég spyr aftur hv. formann iðnn.: Upp á hve háar upphæðir eru þessir samningar og hver er þessi tilkostnaður Landsvirkjunar þegar orðinn? Eru það 8 milljarðar? Og hvað af því, ef svo væri --- ég tel að það sé þar um bil --- hvað af því er hönnunarkostnaðurinn? Hafa einhverjir skaðleysissamningar verið gerðir? Ég óska eftir upplýsingum um þetta.

Herra forseti. Hv. þm. beindi einnig spurningu til mín um arðsemi álversins og fjallaði nokkuð um að álverð mundi haldast óbreytt í heiminum að öllum líkindum. Í þeim samningsdrögum sem fyrir lágu er gert ráð fyrir því að álverð muni lækka í heiminum og það er byggt á spá helstu sérfræðinga í álheiminum á því. Það er nú einu sinni svo að báðir samningsaðilar hagnast og allir sem að málinu koma. Því er spáð á grundvelli þeirra samningsdraga sem lágu fyrir að Landsvirkjun mundi hagnast verulega af þessu máli og virkjunin afskrifuð á 25--30 árum. Hún væri þá skuldlaus. Því er spáð að þjóðfélagið muni hagnast á því með aukinni þjóðarframleiðslu um 1%, byggðir landsins muni styrkjast, ekki síst á Austfjörðum, útflutningsverðmæti aukast um 14%. Það er auðvitað allt saman mjög jákvætt ef það gengur eftir. Að sjálfsögðu er líka hagstætt ef álverið og eigendur álversins hagnast á þessu líka. Það er, herra forseti, hið besta mál ef allir aðilar sem að því koma munu hagnast. Út á það ganga viðskipti yfirleitt. Þingmaðurinn spyr um kostnað. Það er alveg ljóst að Landsvirkjun hefur lagt í verulegan kostnað við þetta. Ég hygg að þær tölur séu á milli 2 og 3 milljarðar. Það er engin hönnun. Það er rangt hjá hv. þm. að búið sé að bjóða út hönnunina. Því hefur verið slegið á frest vegna óvissunnar. Hins vegar byggir megnið af þeim kostnaði sem til er fallinn á kostnaði vegna undirbúningsrannsókna. Og hvers vegna er lagt í þær undirbúningsrannsóknir? Það er á grundvelli laga sem m.a. hv. þm. sjálfur stóð að að samþykkja, því þegar framkvæmdaaðili vill láta rannsaka hugsanlegt virkjunarstæði þarf hann sjálfur að bera kostnaðinn af því. Það er það sem Landsvirkjun hefur gert, en fær þann kostnað aftur ef af framkvæmd verður.

Já, herra forseti. Hér gætum við þess vegna verið að hefja umræðuna að nýju um þjóðhagslega arðsemi af þessu verkefni sem ég hef fært rök fyrir að er ekki fyrir hendi að mínum dómi. Við skulum ekki fara nánar út í þá sálma. En ég beindi einmitt spurningu til hv. þm. um tilkostnað Landsvirkjunar og hann staðhæfir að hann sé 2--3 milljarðar kr. Og hann staðhæfir að engir hönnunarsamningar hafi verið gerðir. Nú er að ljúka umræðu um þetta mál. En ég mun grafast fyrir um sannleiksgildi þessa. Getur verið að boðin hafi verið út verk, þar á meðal jarðgöng, án þess að þau hafi verið hönnuð, án þess að verkkaupandinn viti hvað hann er að bjóða í? Getur það verið? Ég mun grafast fyrir um þetta. Hér hefur það verið staðhæft af hálfu formanns iðnn. að engir hönnunarsamningar hafi verið gerðir. Þetta verður kannað. 

Herra forseti. Nú er 3. umr. um virkjun Jökulsár á Brú, Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar að niðurlotum komin þó að hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs láti engan bilbug á sér finna og gætu staðið lengur í ræðustóli og flutt áfram efnismiklar ræður í málinu eins og þeir hafa gert hingað til. En þar sem þessi þingfundur er kominn fram á síðustu mínúturnar ætla ég að láta nægja í lokaræðu minni að geta um nýjar upplýsingar í málinu. Ég er viss um að hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur gaman af að heyra þær upplýsingar og sömuleiðis hv. formaður iðnn., Hjálmar Árnason, en ég er einmitt að koma af samráðsfundi Landsvirkjunar sem nú stendur yfir. Þar flutti forstjóri fyrirtækisins, Friðrik Sophusson, ræðu. Hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans hafa klifað á því að um arðbæra framkvæmd sé að ræða, það hefur verið ítrekað í hverri ræðunni á fætur annarri, og því tel ég þessum hv. þingmönnum hollt að heyra eftirfarandi boðskap forstjóra Landsvirkjunar úr ræðu sem hann flutti rétt áðan á Grand Hóteli hér í Reykjavík. Með leyfi forseta, sagði forstjóri Landsvirkjunar: ,,Það er álit allra undirbúningsaðila að verkefninu hafi miðað vel`` --- þ.e. Noral-verkefninu --- ,,og ljóst að það sé að öllum líkindum arðsamt`` --- að öllum líkindum arðsamt --- ,,fyrir alla hlutaðeigandi aðila.`` Já, herra forseti. Forstjóri Landsvirkjunar viðurkennir veikleikana í málinu. Hann lætur svo um mælt á þeim fundi sem stendur nú yfir á Grand Hóteli að verkefnið sé að öllum líkindum arðbært en hann fullyrðir ekki á sömu nótum og hæstv. ráðherra og hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans hafa gert hver á fætur öðrum um arðsemi verkefnisins. Ég vil vekja athygli Alþingis á öðru, herra forseti. Forstjóri Landsvirkjunar predikar, eða boðar, heiðarlega og opna umræðu um þessi mál gerist sekur um að segja ósatt um tölur, segja ósatt um stækkunaráform álvera í landinu. Það er til skammar þegar stórt opinbert fyrirtæki á borð við Landsvirkjun leyfir sér að láta frá sér fara efni í prentuðu máli þar sem rangt er farið með tölur um stækkunaráform sem uppi eru hjá stóriðjufyrirtækjunum á Íslandi. Þau eru stórlega færð niður. Þau eru meira að segja færð langt niður fyrir það sem getið er um í greinargerð Orkustofnunar sem fylgir frv. hæstv. iðnrh. sem fylgiskjal. Það er gífurlegt misræmi milli þess sem Landsvirkjun gefur út á yfirstandandi samráðsfundi og þess sem getið er um í greinargerð Orkustofnunar. Orkuþörfin sem Landsvirkjun segir vera í farvatninu fyrir stóriðju á næstu árum er talin samkvæmt því sem þar er gefið upp 12.000 gígavattstundir meðan frv. iðnrh. og greinargerð Orkustofnunar gerir ráð fyrir 22.200 gígavattstundum í stóriðju sem stóriðjufyrirtækin hafa, formlega eða óformlega, óskað eftir. Nú spyr ég hæstv. iðnrh.: Hvað ætlar hæstv. iðnrh. að beita sér fyrir mikilli stækkun stóriðjufyrirtækja á Íslandi? Ætlar hæstv. iðnrh. að ganga þá píslargöngu sem hún nú hefur gengið fyrir Reyðarál hf. og Norsk Hydro sem gengið er úr skaftinu fyrir Ísal og Norðurál þegar barið verður af hörku og alvöru á dyrnar varðandi stækkun þar? Og ætlar þá hæstv. iðnrh. að ganga fremst manna og berjast fyrir því að 22.000 gígavattstundum af vatnsafli íslenskra jökulvatna og bergvatnsáa verði eytt á altari stóriðjunnar? Ég segi við hæstv. iðnrh.: Það væri feigðarflan og ég get ekki óskað hæstv. ráðherra góðrar ferðar í slíka för. En vísbendingarnar eru nægar, þær getur að líta í greinargerð Orkustofnunar sem hæstv. ráðherra gerir svo hátt undir höfði að hún lætur fylgja sem fylgiskjal með frv. Herra forseti. Ekki er hægt að ljúka þessari umræðu án þess að gagnrýna enn eina ferðina þá herför gegn landinu sem á að fara í eingöngu til þess að Landsvirkjun geti eignast á lager fleiri virkjunarleyfi. Við skulum ekki gleyma því, herra forseti, að enn lifir og vakir virkjunarleyfið um gömlu Fljótsdalsvirkjun einhvers staðar í fórum Landsvirkjunar, gefið út 1991 af þáv. hæstv. iðnrh.

Hjörleifi Guttormssyni.

Nú ætlar hæstv. iðnrh. Valgerður Sverrisdóttir að fá í sinn vasa heimild til að gefa Landsvirkjun leyfi til að virkja við Kárahnjúka stærstu virkjun sem möguleiki er á að framkvæma hér Íslandi. Ég gagnrýni harðlega að Landsvirkjun skuli vera gert heimilt að safna á lager virkjunarleyfum fyrir stóriðjufyrirtæki sem guð einn veit hvort nokkru sinni verða látin rísa á Íslandi. Og guð forði íslenskri þjóð frá því að nokkur af þeim áformum um stóriðjuuppbyggingu líti dagsins ljós. Það er sannarlega hægt að láta í ljósi þá ósk að stjórnvöld snúi af villu síns vegar og heyi atvinnuuppbyggingu á öðrum nótum en þeim sem hæstv. iðnrh. hefur boðað og lagt sig fram um að hér verði. Lokaorðin í máli mínu, herra forseti, koma úr sama ljóði og ég vitnaði til í ræðustóli í umræðunni í gær. Það er ljóð Friðriks Hansens sem hann orti líklega veturinn 1911/1912 þar sem hann var staddur á Sleðbrjóti í Jökulsárhlíð og mun hafa verið þar kennari. Þar orti hann mikið og fagurt ljóð til Jöklu. Eitt erindi þessa mikla ljóðabálks á vel við sem lokaorð í þessari umræðu, og það er svohljóðandi, með leyfi herra forseta: Þig getur ekkert afl í heimi bundið og enginn brýtur gígjustrenginn þinn. Og hvenær verður meira og fegra fundið en finna að ekkert bugar kraftinn sinn? Þú hlærð svo frjáls að hlekkjum þúsund ára því hjá þér vaggar frjáls hin minnsta bára. Herra forseti. Mín ósk er sú að bára Jöklu fái að renna frjáls um gljúfrin miklu næstu þúsund ár.

Hæstv. forseti. Í sjálfu sér gæti ég líka farið með ljóð. Það er alltaf gaman að því og hin íslenska þjóð á mörg fögur ljóð. Orðin afl og kraftur komu bæði fyrir í því ljóði sem hv. þm. las hér. Þetta mál gengur einmitt mjög út á afl og kraft og orku. Ég ætla ekki að gera mér vonir um að við getum verið sammála í lok umræðunnar en örfá atriði ætla ég að nefna. Örlítið hefur verið talað um rammaáætlun. Kárahnjúkavirkjun er hluti af vinnu rammaáætlunar. Vinna vegna Kárahnjúkavirkjunar er hins vegar lengra komin en hvað varðar flestar aðrar virkjanir, og rannsóknir ítarlegri. En sannleikurinn er sá að í sambandi við þetta verkefni kemur engin önnur virkjun til greina en Kárahnjúkavirkjun og þess vegna er málið þannig vaxið sem raun ber vitni. Auk þess vil ég geta þess að rammaáætlun er ekki svo nákvæm vinna að hægt sé að byggja ákvörðun nákvæmlega á þeirri vinnu. Hins vegar er hún mikils virði, ekki síst í sambandi við áætlanagerð til framtíðar. Hv. þm. spurði í lokin hve miklu meiri áform ég hefði uppi um að stækka stóriðjuver. Í sjálfu sér liggur ekki fyrir nákvæm stefna í þeim efnum á þessari stundu enda byggist þetta ákaflega mikið á því hvað fjárfestar vilja gera og hversu mikill áhugi er fyrir stækkun þessara iðjuvera. Hins vegar er ljóst að við höfum þó nokkur viðbótartækifæri til að virkja fallvötnin. Einhvers staðar liggja samt mörkin, það held ég að sé nokkuð ljóst. Þegar talað er um að 15--20% séu nýtt er vissulega tekið tillit til þess að ekki allt verði virkjað en ég geri mér alveg grein fyrir því að það er pólitískt umfjöllunarefni hvar línan liggur. Hv. þm. nefndi Fljótsdalsvirkjun og það er rétt hjá henni að um þá virkjun liggur fyrir heimild. Hún var afgreidd frá Alþingi Íslendinga með öllum atkvæðum í tíð Hjörleifs Guttormssonar sem iðnrh. Saga hans í sambandi við virkjanamál er athyglisverð og kannski verður hún einhvern tíma rifjuð upp. Ég held að mörgum muni þykja barátta hans athyglisverð.

Kannski ástæða til að lengja svolítið umræðuna.

Ég vona að mér leyfist að nefna þetta. Þetta getur ekki verið svo viðkvæmt mál. En ég er ekki að vekja upp umræðuna. Ég held að hann hafi ekki þurft að skammast sín fyrir það. Hann gegndi starfi iðnrh. um tíma.

Og á að njóta sannmælis.

Og nýtur eflaust sannmælis. Það sem ég vildi segja um verðmæti lands er að það að meta land er mjög flókið viðfangsefni. Engar viðurkenndar aðferðir eru til hvað það varðar en þær eru í þróun og í tengslum við rammaáætlun hafa verið gerðar tilraunir til að meta land til verðmæta. Í skýrslu Þjóðhagsstofnunar um efnahagslegt umfang þjóðgarðs norðan Vatnajökuls, sem kom út í ágúst 2001, er ákveðin niðurstaða. Hún er sú að verði svæðið gert að þjóðgarði, og virkjun verði að auki við Kárahnjúka, minnki verðmæti landsins um 240 milljónir á ári miðað við að ekkert verði gert. Hins vegar skulum við hafa í huga að með því að virkja og auk þess stofna til þjóðgarðs er verðmætið um 10 milljarðar á ári. Það er nokkuð ljóst að ef við horfum bara á efnahagslegan þátt málsins er hagkvæmt að fara út í þessa framkvæmd. Svo geta menn alltaf velt fyrir sér og haft á því skoðanir, sem eru þó meira og minna byggðar á áætlunum og ekki mjög nákvæmar, hversu mikið ferðaþjónustan gefur. Hún gefur vissulega mikla fjármuni en að mínu mati er virkjun arðbærari kostur. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir talaði um svæðisskipulagið og í andsvari við framsöguræðu í 1. umr. hélt hv. 17. þm. Reykv. því fram að Kárahnjúkavirkjun væri í hróplegri andstöðu við svæðisskipulag miðhálendisins og spurði hvort ég hygðist beita pólitískum þrýstingi og valdi til þess að breyta svæðisskipulaginu. Í svari mínu vísaði ég til þeirra orða í greinargerð svæðisskipulagsins að gert sé ráð fyrir að skoðaðir verði til hlítar möguleikar á að virkja saman Jökulsá á Brú, sem sagt Kárahnjúkavirkjun, og Jökulsá í Fljótsdal með þeim hætti að Kárahnjúkalón geti nýst sem miðlun fyrir bæði vatnasviðin og þar með talið Hálslón. Ég tel að vinna við breytingar á svæðisskipulagi sé í réttum farvegi og í samræmi við þau sjónarmið sem um það hafa ríkt. Að síðustu vegna orða hv. þm. Ögmundar Jónassonar um að Finnur Ingólfsson seðlabankastjóri eigi að semja fyrir hönd Íslendinga, þá er það ekki alveg nákvæmt. Málið er að sú nefnd sem skipuð hefur verið hefur fyrst og fremst það verkefni að þreifa á þeim möguleikum sem til staðar kunna að vera hjá erlendum álfyrirtækjum, en ekki, a.m.k. hefur ekki verið tekin um það ákvörðun á þessari stundu, að sú nefnd eigi að ganga svo langt að ef til samningaviðræðna komi verði það þeir aðilar sem taki þátt í því. Hv. þm. Ögmundur Jónasson talar mikið um verðið, það verð sem Landsvirkjun telur sig þurfa til þess að framkvæmdin sé arðbær og telur að þurfi 25--30 mill. Það held ég sé ekki rétt hjá honum. Þetta er málefni sem efnahagssérfræðingar okkar hafa ekki verið alveg sammála um. Það er náttúrlega mismunandi hvaða forsendur menn gefa sér þegar þeir reikna þetta, hvort þeir reikna álverðið bókstaflega alveg niður í heiminum eða hvort þeir reikna það þannig að á einhverju stigi fari álverð ekki lengra niður vegna þess að markaðurinn sjái til þess að halda ákveðnu verði. Auðvitað byggist þetta á líkindareikningi að einhverju leyti, en miðað við það sem hefur gerst fram að þessu held ég að sé hægt að halda því fram að Landsvirkjun hafi ekki gert slæma samninga. Hv. þm. Hjálmar Árnason hefur svarað ýmsum spurningum sem komið hafa fram og tíminn er naumur, en ég ætla samt að segja í lokin að mér finnst hv. þingmenn gera of mikið úr því að Alþingi eigi nánast að vera samningsaðili í þessum efnum. Auðvitað er Alþingi það ekki. Það finnst mér mikilvægt að komi hér fram og þess vegna verður framkvæmdin að vera á þann veg að Alþingi sé á grundvelli upplýsinga sem liggja fyrir hverju sinni að taka ákvörðun um hvort það vilji heimila viðkomandi virkjun eða ekki. Eins og ég lét koma fram einhvern daginn í vikunni er það svo að samkvæmt því frv. sem hér liggur fyrir um ný raforkulög, þá verður það ekki lengur verkefni Alþingis að taka slíka ákvörðun vegna þess að ekki er litið svo á að þetta sé pólitísk ákvörðun í raun heldur þurfi að byggja á ákveðnum upplýsingum og að sjálfsögðu er mikilvægt í þeim efnum að við höfum lög um umhverfismat og það skiptir máli. Eins er ég sannfærð um að sú vinna sem nú fer fram í sambandi við rammaáætlun mun verða mikið gagn til aðstoðar okkur í framtíðinni hvað það varðar að velja virkjunarkosti. Ég þakka fyrir umræðuna og vonast til þess að sú framkvæmd sem hér er til umfjöllunar verði landi og þjóð til framdráttar.

Virðulegur forseti. Ég tel algjörlega nauðsynlegt að hv. fyrrv. þm. og hæstv. fyrrv. iðnrh., Hjörleifur Guttormsson, fái að njóta sannmælis héðan úr ræðustóli. Ég gagnrýni hæstv. iðnrh. fyrir að hún skuli láta að því liggja að það megi hengja Fljótsdalsvirkjun um háls Hjörleifi Guttormssyni. Það er ekki svo. Hæstv. ráðherra veit vel að Hjörleifur Guttormsson hefur verið fullkomlega einlægur í baráttu sinni fyrir annars konar atvinnuuppbyggingu en þeirri sem byggir á stóriðju. Ég bið hæstv. ráðherra um að láta hæstv. fyrrv. iðnrh. njóta sannmælis héðan úr þessum ræðustóli. Herra forseti. Ég mótmæli einnig þeim ummælum hæstv. iðnrh. að ekki séu til viðurkenndar aðferðir til að meta land. Ég hef vikið að því í löngu máli í ræðum mínum í umræðunni hvernig hagfræðingar telja að þær aðferðir sem ætlaðar eru til að meta land séu orðnar svo vel reyndar að þær séu orðnar viðurkenndar. Bandaríkin eru nefnd sérstaklega til sögunnar og ég hef vitnað í máli mínu til virtra hagfræðinga á Íslandi sem telja að þeim aðferðum hafi fleygt fram á seinni árum og hafa ekki talið neitt því til fyrirstöðu að þær verði notaðar við mat á verðgildi lands norðan Vatnajökuls. Og þessir íslensku hagfræðingar hafa gengið lengra. Þeir hafa margir hverjir sagt að það sé í hæsta máta óeðlilegt að þeim aðferðum sé ekki beitt hér. Þess vegna segi ég við hæstv. iðnrh.: Það er óeðlilegt þegar við eigum viðurkenndar aðferðir að stjórnvöld skuli ekki beita sér fyrir því að þeirri mælistiku sem þar er í hendi sé beitt á verkefnið. Herra forseti. Varðandi svæðisskipulag miðhálendisins þykir mér vænt um að hæstv. ráðherra skuli vera búin að átta sig á því að hún var að fara með rangt mál þegar hún vændi mig um að segja ekki rétt frá varðandi svæðisskipulag miðhálendisins. Ég veit í hvaða farvegi málin eru þar. Þau eru í samræmi við sjónarmið þeirra sem vilja stóriðju allt í íslensku atvinnulífi.

Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir að Finnur Ingólfsson er fyrrv. hæstv. iðnrh. Ég geri mér líka grein fyrir að hann er framsóknarmaður, sem er náttúrlega lykilatriði. En hann er seðlabankastjóri Íslands. Finnst hæstv. ráðherra það heppilegt og eðlilegt, ekki síst í ljósi nýrra seðlabankalaga, að hann sé gerður að sérstökum erindreka í þessu efni? Hlutverk Seðlabankans er fyrst og fremst að sjá til þess að verðbólgumarkmið verði í heiðri höfð. Það sem efnahagssérfræðingar hafa margir helst gagnrýnt við þessa framkvæmd er að þetta muni örva þenslu og verðbólgu í landinu og ekki rúmast í efnahagslífi okkar. En hæstv. ráðherra segir að hann eigi að fara að þreifa á álfyrirtækjum. Hvar liggur línan á milli þreifinga og samninga? Hvert er umboð Finns Ingólfssonar í þessu efni? Varðandi forsendur sem menn gefa sér, þá bendir hæstv. ráðherra réttilega á að sérfræðingar hennar hafi horft aftur í tímann um þróun álverðs. Þeir sérfræðingar sem við höfum verið að leggja við hlustir gagnvart horfa fram í tímann og vísa á þær kerfisbreytingar og miklu breytingar sem eru að eiga sér stað í heiminum á þessu sviði. Finnst hæstv. ráðherra ekki varasamt að taka ekki þau varnaðarorð alvarlega sem koma frá þeim aðilum? En varðandi forsendurnar sem byggt er á þegar ég staðhæfi að við þyrftum að fá 25--30 mill fyrir raforkuna, þá er það byggt á forsendum sem þegar liggja fyrir af hálfu Landsvirkjunar og annarra aðila.