Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg get að mestu vísað til nál.fjhn. á þskj. 348 um meðferð nefndarinnar á þessu máli. Eins og sjá má þar, er á frv. gerð ein breyting, sem nokkru skiptir, eins og það kom frá háttv. stjórn. Þessi breyting er talsvert rómann, og má vera að sumum sýnist hún athugaverð, þó að nefndinni virðist það ekki. En þessi breyting byggist á sterkum mótmælum frá síldveiðamönnum gegn þessum feiknaskatti, sem tekinn er án tillits til söluverðsins. Þetta útflutningsgjald er óvenjulega hátt, og hefir aldrei verið jafnhátt sem nú, að síðastliðnu ári undanskildu. En eins og kunnugt er, þá er veiði þessi mikið stunduð af útlendingum, og því gekk þingið 1919 svo langt í að hækka þennan skatt sem það gerði, eða í 3 kr. af tunnu hverri. Fyrir þennan tíma var þessi skattur mjög miklu lægri. Frá 1907–1912 var hann 50 aurar á tunnu, og frá 1912–1919 var hann 25 aurar aðeins. En það er fleira, sem hvetur til þess að hafa gjaldið hátt en veiði útlendinganna. Margir eru það, sem telja tvísýnt, hvort þessi atvinnuvogur sje hollur þjóðfjelaginu. Veiði þessi fer fram þegar annir eru mestar við önnur störf, og dregur hún fjölda fólks frá öðrum atvinnuvegum, en auk þess vill oft fara svo, að veiðin bregst og fólkið kemur tómhent heim. Endurgreiðslan á skattinum, ef skaði verður á sölu síldar, sem nefndin leggur til, er ekki eins mikil og útgerðarmenn fóru fram á. Töldu þeir rjett að endurborga hann að fullu, þegar skaði yrði á sölunni. Má þetta að vísu teljast sanngjarnt, en svo langt taldi nefndin sjer þó ekki fært að ganga, enda mundi það valda altof miklu misrjetti milli erlendra og innlendra manna og valda ágreiningi. Mjer hefir verið bent á, að þessi brtt. nefndarinnar mundi valda óánægju hjá búsettum útlendingum hjer, sem ekki hafa ríkisborgararjett. Má vera, að þetta sje rjett, en eins og nú er komið, þá er ekki jafnrík ástæða til fullkomins jafnaðar sem 1919, því að þá vorum við meira upp á grannþjóðirnar komnir. Önnur brtt. er við 10. gr. og lýtur að því að láta þessar ívilnanir ná til þeirra manna, er veiða síld á þessu sumri. Má rjettlæta hana með því að benda á, að litlar líkur eru fyrir því, að veitt verði mikið á þessu sumri, einkum ef lögin frá 1919 verða látin gilda til næsta árs.

Magnús Jónsson Þessar breytingar háttvirtrar fjárhagsnefndar á stjórnarfrv. eru sjálfsagt breytingar í rjetta átt. Hún viðurkennir, að gróðavegurinn sje nokkuð stopull af síldarsölunni, og því sje full ástæða til að draga nokkuð úr tollinum, þó að ákveðinn sje, ef illa tekst, en hins vegar sýnist mjer, að nefndin hafi eigi gengið nógu langt. Sýnist mjer sem hjer sje verðtollur það eina sanngjarna. Þætti mjer vænt um að fá skýrslu um það frá háttv.fjhn., hvort hún hefði athugað þessa leið, og ef svo væri, hvort hún hefði þá sjeð mikla örðugleika á henni. Ef útflutningsgjaldið er miðað við verð síldarinnar, þá getur það orðið feiknahátt, en þá kemur það rjettlátlega niður, því að það er fyllilega sanngjarnt, að ríkissjóður fái sinn skerf, þegar uppgrip eru mikil hjá útgerðarmönnum. Aðalerfiðleikarnir við verðtollinn eru því að ákveða takmarkið, þar sem ætti að byrja að taka hann. En hægt væri að láta Hagstofuna safna skýrslum um framleiðslukostnaðinn, og miða svo við það. Gæti jeg felt mig við, að greiða mætti lágmarkstoll af síldinni, jafnvel þó að skaði yrði af sölunni, t. d. þó að framleiðslukostnaður á tunnu væri 60 kr., því að þá mætti þó ákveða toll af því, sem færi yfir 50 kr., en hitt verður að fyrirbyggja, að tollur sje greiddur, jafnvel þó stórskaði verði, því að þá er skattur greiddur af mestu útgjöldunum, í stað þess að greiða hann af tekjunum, sem auðvitað er það rjetta. Vil jeg svo að síðustu ítreka þá ósk mína, að nefndin geri grein þess, hvort hún hefir athugað verðtollsleiðina, og ef svo var, hvað það var þá, sem aftraði henni frá að fara þá leið.

Jón Auðunn Jónsson Jeg gat þess við 1. umr. þessa máls, að jeg mundi koma með í fjhn. frv. til laga um verðskatt, sem kæmi í stað stjórnarfrv. Þetta gerði jeg, og hefir nefndin athugað það nokkuð, en jeg hefi þó aðhylst stjórnarfrv. með þeim breytingum, sem nefndin hefir gert á því. Jeg er sammála háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) í því, að hið eina rjetta í skatti á útfluttri vöru sje verðskattur, sem lagður er á ágóða. Þá gengur ríkissjóður of langt, er hann skattleggur tap manna, og útfluttar vörur má eigi skatta svo, sem hjer er gert. Og þó að jeg hafi nú orðið samferða meðnefndarmönnum mínum, þá er langt frá því, að jeg sje ánægður, en sýndist rjettast að snúast ekki á móti þessu til bráðabirgða, en jeg vænti þess fastlega, að útflutningsgjaldi af allri vöru verði bráðlega svo fyrirkomið, að ekki verði annað skattlagt en ágóðinn. Viðvíkjandi útlendingunum, sem hjer stunda veiðar, er það að segja, að allir munu kannast við, að við stöndum mun ver að vígi en þeir. Því er t. d. nú slegið föstu, að Svíar skuli fá styrk úr ríkissjóði, til þess að stunda veiðar hjer, og einnig að öðru leyti hafa þeir betri aðstöðu. Aðflutningur á tunnum og salti er miklu ódýrari hjá þeim en okkur. Þeir hafa skip, er koma með þetta til þeirra og taka svo síldina frá þeim og flytja hana út, en við þurfum að leigja dýr skip til þessa. Auk þessa sleppa þeir útlendingar, sem eigi búa hjer, ljettara við skattabyrðina en við.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg verð að taka það fram, að jeg álít, að brtt.háttv. nefndar sjeu ekki til bóta. Það lítur að sönnu vel út að ætla að endurgreiða, ef síldin selst undir framleiðslukostnaði, en þetta er nú samt sem áður eigi svo mikil sanngirni, sem það sýnist í fljótu bragði. Það mun oft vera svo, að duglegi og hygni maðurinn selur vel, en sá fyrirhyggjulausi illa. Færi þá svo, að hygni maðurinn fengi ekkert endurgoldið, en hinn, sem illa fer að ráði sínu, fær það. Sýnist mjer þetta allvarhugavert. Auk þessa er það mikill vandi að afgera um kostnaðarverðið, og hygg jeg, að það verði mjög erfitt að fá ábyggilegar sannanir um það. Býst jeg við, að hjer sje gengið út frá kostnaðarverði hvers einstaks manns, og verða þá verðlögin jafnmörg og síldveiðamennirnir eru. Getur þá enn leitt af þessu, að óhagsýnustu og duglausustu mennirnir hafi mestan hagnaðinn af þessu. Þeir hleypa útgerðarkostnaðinum upp úr öllu valdi, og fá svo tollinn endurgreiddan. Lítur því þetta óbeinlínis svo út, að hjer sje verið að verðlauna ódugnaðinn og óhagsýnina. Ef brtt. þessar hafa fylgi hjer í háttv. deild, þá þarf nauðsynlega að athuga þetta vel fyrir 3. umr. og koma með ákvæði, sem fyrirbyggir þetta. Ef það er meining nefndarinnar, að sama kostnaðarverð eigi að vera hjá öllum, þá þarf að taka þetta fram. En þótt ráðin yrði bót á þessu, mun jeg ekki geta fylgt brtt. nefndarinnar, einmitt fyrir þá sök, að jeg er samdóma nefndinni um, að síldveiðar sjeu, eins og nú stendur, miður hollur atvinnuvegur. Jeg er nefndinni samdóma um, að þessar veiðar gefa stundum mikinn arð og stundum mikinn skaða, og verða því að teljast töluvert hættuspil. Nú vil jeg ekki hvetja neinn til að leggja fjármuni sína í hættu í þessum atvinnuvegi, en verði brtt. nefndarinnar samþ., er það sterk hvöt til að stunda þessar veiðar, og meira að segja yfirlýstur vilji Alþingis um, að ríkissjóður skuli taka þátt í þessari áhættu að ekki óverulegum hluta. Það mundi verða talinn mikill stuðningur við aðra atvinnuvegi, ef slíkar ívilnanir væru settar, og jeg neita því ákveðið, að síldveiðarnar eigi þetta skilið öðrum atvinnuvegum fremur. Það verður að minnast þess, að síldveiðarnar eru versti keppinautur bænda um vinnukraft um sláttinn, og hver getur reiknað út það böl, sem af því getur leitt og hefir leitt. Það er nú reyndar gott og blessað og ekkert við því að segja, þegar síldin kemur og vel veiðist, en þegar hún kemur ekki eða kemur seint og fólkið verður að bíða vikum saman og aðhefst ekkert, þá fer allur sá vinnukraftur til einskis, eða er ónotaður á þeim tíma, er hans er allra mest þörf í sveitum. Þetta er mikið böl, og úr því vil jeg draga, en ekki auka það. Annars get jeg í þessu efni vísað til aths. við frv. mitt, og þarf því ekki að fara frekar út í þetta efni. Það er kunnugt, að eins og stendur er markaður íslenskrar síldar mjög takmarkaður, og er því nauðsynlegt, vegna verðsins, að framleiða ekki meira en markaður er fyrir, til þess að geta haldið verðinu uppi. En brtt. nefndarinnar fara í gagnstæða átt, þar sem þær hvetja til veiða, nema ef sett væru almenn lög um takmörkun síldveiða, sem trygðu það, að menn gætu verið hjer um bil vissir um bærilegan markað. Það er líka hætt við, ef brtt. nefndarinnar verða samþ., að djúpt skarð verði höggvið í tekjur yfirstandandi árs, og hjelt jeg, að við mættum síst við því, eins og sakir standa nú. Jeg sje því ekki, að brtt. sjeu til bóta, og óska, að þær verði feldar og frv. samþ. óbreytt. Um það, sem háttv.frsm. (Sv. Ó.) hjelt fram, að varhugavert væri um þennan toll, að því leyti, að hætt væri við óánægju útlendinga þeirra, er búsettir eru hjer á landi, þá gæti það vel komið fyrir, en það er ekki vert að ræða um það hjer í heyranda hljóði, heldur mun betra að athuga þetta milli umræðanna. Jeg vil taka það fram, að jeg skil brtt. nefndarinnar þannig, að hinn lögskipaði miðlari við sölu síldarinnar erlendis gefi aðeins vottorð um söluverðið, en hann getur ekki sagt um, hvort hún hefir selst undir kostnaðarverði.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) hefir tekið það fram að mestu leyti, sem jeg þurfti að taka fram um endurborgunina og fyrirkomulagið á henni, og þarf jeg engu að bæta við um það. Eins og hann gat um og gert er ráð fyrir í aths. nefndarinnar, þá taldi nefndin ekki heppilegt að láta þetta fyrirkomulag gilda um aðrar tegundir af útflutningsvörum. En út af því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði um erfiðleikana, sem mundu leiða af því, að þetta ákvæði væri sett, að ákveða hvenær rjett væri eða ekki að greiða útflutningsgjald af síldinni, þá vil jeg benda á það, að eftir till. nefndarinnar er það tiltölulega fljótt, að krefjast verður endurgreiðslu, því að innan árs verður að liggja fyrir vottorð um söluna. Þeim, sem því lengi drægju söluna, í von um meiri gróða, og yrðu þar af leiðandi of seinir að tryggja sjer endurgreiðslu á tollinum, ef illa færi, væri engin vorkunn. Mjer finst líka, að ekki sje hægt að skoða þetta sem verðlaun fyrir að neita góðum markaði, þó að einhver hafi tapað, af því að hann hafi ekki selt jafnsnemma og aðrir, eða af öðrum orsökum farið á mis við hagkvæma sölu. Og þótt það kæmi fyrir, að einstöku maður tapi, af því að hann ekki hefir selt nógu snemma, þá þarf það ekki að vera sjálfsögð regla. Hæstv. fjrh. (M. G.) tók það fram, að ekki væri ástæða til að hvetja menn til að stunda þennan atvinnuveg. En hvötin verður ekki mikil, þó að þeir fái þessa ívilnun; miklu fremur er hætta á, að þessi lög verði til að aftra mönnum frá að leggja í þessa veiði. Það er að þessu leyti dálítið varhugavert að fella niður gjaldið, ef illa tekst til um söluna, eins og hitt að halda því svo háu, að menn skirrist við að veiða. Það hefir líka altaf verið meira bent á skuggahliðar þessa atvinnuvegar en kosti hans, og skal jeg líka játa, að kostirnir hafa oft reynst rýrir.

Magnús Kristjánsson Jeg get ekki hjá því komist að andmæla ræðu hæstv. fjrh. (M. G.). Það lítur út fyrir, að þessi fáránlegi skilningur á þessu máli ætli að verða arfgengur hjá fjármálaráðherrunum mann fram af manni. Það var stefna fyrverandi fjármálaráðherra að hafa ósanngjarnan toll á síldveiðinni, til þess að fá hann nógu háan að krónutölu á pappírnum, þótt fyrirsjáanlegt væri, að hann gæti aldrei komið inn, svo ósanngjarn sem hann hefir verið nú síðustu árin. En jeg lít öðruvísi á þetta mál. Jeg álít, að menn sjeu að svíkja sjálfa sig, með því að gera sjer óheilbrigðar vonir um tekjur fyrir ríkið af þessu; jeg vildi reyna að komast hjá því, að þessi vonbrigði þyrftu að eiga sjer stað. Þegar litið er á, hvaða breyting er á orðin síðan 1907 - þá var tollurinn 20 aurar, en nú er hann orðinn 3 krónur - þá sjer maður, hvað afskapleg ósanngirni hefir verið frammi höfð í garð þeirra, er þennan atvinnurekstur stunda. Á þinginu 1907, þegar sú breyting kom fram að hækka tollinn úr 20 aurum upp í 50 aura, mætti hún talsverðum mótblæstri. Og þá var löggjafarvaldið svo sanngjarnt að sjá það, að of freklega var að farið, og var því jafnframt ákveðið að endurgreiða innlendum mönnum talsverðan hluta af tollinum. Þá var nú litið svo á málið, og finst mjer sá skilningur vera talsvert heilbrigðari. En til allrar óhamingju hafa nú komið nýir menn, og með þeim ný stefna, sem gerir það að verkum, að ekki er talið rjettmætt að endurgreiða, og því síður að afnema þessa hækkun, sem orðið hefir á tollinum, sem aldrei skyldi verið hafa. Stefna þessara manna er sú að íþyngja þessum atvinnurekstri, með því að bæta við sköttum og hækka þá, uns fullvíst er, að útvegurinn fær ekki undir risið. Þetta hygg jeg, að geti líka valdið miklum erfiðleikum fyrir aðra atvinnuvegi, því að sje síldveiðin rekin í stórum stíl, þá eru það oft margvíslegir hagsmunir, ekki einungis fyrir atvinnurekendur sjálfa, heldur og fyrir alþjóð. Í sambandi við þetta vil jeg benda á það, að þótt því sje haldið fram, að síldveiðin hafi sjerstaklega orðið til að hækka kaupgjaldið, og með því gert öðrum atvinnuvegum erfitt fyrir, þá er að líta á það, að á stríðsárunum, þegar dýrtíðin óx svo afskaplega og verð lífsnauðsynja margfaldaðist, þá var það aðalhjálpin, að hægt var að stunda þann atvinnuveg, sem einn var fær um að greiða það kaupgjald, að almenningur var fær um að framfleyta lífinu af því. Það verður líka að líta á þessa hlið sem hina, að síldveiðin hefir valdið því, að kaupgjald hækkaði; það varð að hækka, til þess að fólk gæti lifað. Þegar frv. kom fram um, að landið seldi lífsnauðsynjar undir verði, þá hefði orðið að samþykkja það, ef þessi atvinnuvegur hefði ekki verið. Og hvernig hefði þá farið? Jeg er sannfærður um, að þessi fjárhagsvandræði, sem nú standa yfir, hefðu þá riðið landinu að fullu, ef gjaldþrotið hefði ekki áður verið skollið yfir. Hæstv. fjrh. (M. G.) taldi brtt. ekki heppilegar. En mjer er óhætt að segja, að það eitt út af fyrir sig er ekki nægilegt til að sannfæra nefndina um, að þær sjeu óviðeigandi. Jeg varð ekki var við röksemdir. Þótt hann reyndi að benda á það, hvað erfitt mundi verða með sanni að ákveða kostnaðinn, þá hafði nefndin athugað það atriði nokkuð, áður en hún ljet málið frá sjer fara, og var henni það fullljóst, að hægt var að fá fastan grundvöll, er ákveða mætti kostnaðinn eftir, ekki í hverju einstöku tilfelli, heldur fyrir heildina, svo ekki þyrfti að muna neinu verulegu. Á hverju ári er nokkurnveginn fastákveðið verðlag á tunnum og salti og ákveðið verð á vörunni ósaltaðri. Verkalaunin eru ekki svo misjöfn, að komið geti til mála að eltast við það hjá hverjum einstaklingi. Þess vegna ætti ekki að vera mjög erfitt að ákveða verðið eða kostnaðinn. Fyrir þessu er einnig sett næg trygging í brtt., að lögreglustjórar rannsaki málið og að útborgun eigi sjer ekki stað, nema með samþykki stjórnarráðsins, og ætti þá að vera nógu tryggilega um búið. Hitt, sem hæstv. fjrh. (M. G.) mintist á, að það mundi fara svo, að þeir einir, sem fyrir slóðaskap yrðu illa úti um söluna, mundu fá tollinn endurgreiddan. Á hinn bóginn mun það ekki þykja mannúðlegt að heimta mest af þeim mönnum, sem eru sjerstaklega óheppnir, því að það mun ekki lengi mikið af þeim að hafa, sem ár frá ári stunda síldveiðar með tapi, og býst jeg við, að það mundi fljótlega gera þá öreiga, svo þeir yrðu ekki færir um að greiða tollinn. Ein ástæðan, sem hæstv. fjrh. (M. G.) færði fram á móti brtt., var sú, að varhugavert væri að færa niður tollinn, því að það mundi hvetja menn til að stunda þennan atvinnuveg. Jeg held, að við sjeum ekki alveg sammála um gildi þeirrar ástæðu, vegna þess, að jeg álít, að það væri bæði skömm og skaði, að innlendir menn yrðu að hætta við þennan útveg alveg, og þar með gefa útlendingum gott tækifæri til að ásælast þau gæði, er ættu að falla þjóðinni sjálfri í skaut. Það lítur út fyrir, að menn reyni að stuðla að því, að landið verði meir og meir að fjeþúfu útlendinga, að því leyti, er þennan atvinnuveg snertir. Við vitum, að Svíar og Norðmenn telja það mikilsvert að eiga ítök í þessum atvinnuvegi hjer við land, og ef eitthvað er gert í þá átt að hindra yfirgang þeirra, þá telja þeir það stóra hættu sínum atvinnurekstri, og gera alt sitt til að aftra því, jafnvel leggja stórfje úr ríkissjóði sínum til að efla síldveiðar sinna manna hjer við land. En hjer ríkir sú stefna, að gera mönnum illkleift eða ómögulegt að halda honum áfram, með því að leggja á þennan háa toll, sem bersýnilega og óhjákvæmilega verður til að ríða þessum atvinnuvegi að fullu. Þótt það sje ekki sjerlega skemtilegt, þá verð jeg þó að lýsa því yfir, að svo framarlega sem tillögur nefndarinnar ná ekki fram að ganga, þá verð jeg að greiða atkvæði á móti frv. Nefndin hefir gert sínar brtt. til að reyna að bæta úr afleiðingum þeim, sem frv. hlyti að hafa, ef það yrði samþ. óbreytt. Jeg skal lýsa því yfir, að eftir minni skoðun er of skamt gengið í till. nefndarinnar. Jeg álít, að endurgreiða ætti allan tollinn innlendum mönnum. En þetta ráð var tekið til samkomulags, því að það þótti ekki líklegt, að sú tillaga næði fram að ganga, að endurgreiða allan tollinn, ef skaði yrði á útgerðinni, þar sem þeirrar stefnu er nú farið að verða vart hjer í þinginu, að ekki sje fráleitt að leggja þungan skatt á atvinnurekstur, jafnvel þótt ekki geti verið um annað að ræða en beint tap. Maður verður oft að sætta sig við það, að koma ekki sínu máli fyllilega fram, ef maður með samkomulagi og tilhliðrun kemst nærri því. Þess má raunar geta, að svo getur farið með síldveiðina, að ekkert þurfi að endurgreiða af tollinum, og það þótt enginn hagnaður verði af útgerðinni. Jeg býst við því, að sumum þyki nú mál mitt orðið sæmilega langt, og skal því ekki fjölyrða mjög um það frekar. Jeg er ekki í vafa um, að þessi háttv. deild athugar málið svo rækilega sem með þarf, og er þar af leiðandi heldur ekki í efa um hitt, að háttv. deildarmenn hafi sjeð, að tillögur nefndarinnar eru sjálfsagðar, og að varla getur komið til mála að hafna þeim. Þetta sjest ekki síst með því að kynna sjer meðferð málsins 1916–17. Það var ólán, að stefna sú, sem jeg og nokkrir aðrir þm. hjeldum þá fram, hafði ekki nægan stuðning í þinginu. En menn lifðu í þeirri sælu von, að undangengin uppgripaár hjeldust áfram. En jeg þóttist sjá það þá, og talaði um það, þótt árangurslaust væri, að hætta væri á afturkasti. En þessi sama hugsun, sem þá lá til grundvallar fyrir gerðum þingsins, hefir einnig orðið til þess, að hæstv. fjrh. (M. G.) hefir haldið, að enn væri þessi veiðiskapur mjög mikil auðsuppspretta, sem óhætt væri að ausa úr í ríkissjóðinn endalaust. En jeg vona, að hann fari nú að sjá, að þetta hefir ekki verið rjett álitið. Það verður að fara að takmarka eitthvað þessa hlífðarlausu ágengni við þennan atvinnuveg. Bæði áleitni ríkissjóðs og sú skoðun, sem oft er reynt að koma inn í fólkið, að hann sje skaðlegur þjóðinni, þarf að breytast þegar í stað, ef það er ekki ætlun löggjafarvaldsins að ganga af honum dauðum.

Magnús Jónsson Jeg hafði hugsað mjer að svara hæstv. fjrh. (M. G.) nokkrum orðum, en get nú að mestu sparað mjer það, þar sem háttv.þm. Ak. (M. K.) hefir gert það svo rækilega. Það er annars einkennilegt um þennan atvinnuveg - síldveiðarnar -, að hann virðist hafa eignast óvini, undarlega marga og illvíga. Þeir þreytast aldrei á því, að tönlast á spillingu hans og illum áhrifum. Sannleikurinn er samt sá, að hann hefir veitt út frá sjer afskaplegu fje til fólks; heilir bæir hafa lifað á honum, og þetta hefir komið tiltölulega jafnt og vel niður á fólkinu. Sumir hafa kent síldveiðunum um kauphækkunaröldu þá, sem alment hefir gengið yfir og haft áhrif á miklu fleiri sviðum. En bæði jeg og aðrir hafa áður sýnt fram á það, hver fjarstæða slíkt er. Að vísu getur það oft komið fyrir, að atvinnuvegirnir rekist að einhverju leyti á í þessu efni, en þá er það rangt af ríkinu að láta það bitna frekar á einum en öðrum af þeim atvinnuvegum. Svo er það eitt atriði í þessu sambandi, sem hæstv. fjrh. (M. G.) talaði órjettlátlega um, og það var þegar hann talaði um dugnaðar- og útsjónarmennina, sem þátt taka í þessum atvinnuvegi. Það er sem sje kunnugra en frá þurfi að segja, að þar fer ekki alt ávalt eftir dugnaðinum og útsjónarseminni einni saman, og það er vandi að skera úr því, hvar á að setja takmörkin. Stundum geta menn beinlínis tapað á varfærni og fyrirhyggju á móts við hina, sem tefla, jeg vil segja óleyfilega, á tvær hættur, og iðulega stoðar dugnaðurinn ekkert, þegar í öngþveiti er komið af óviðráðanlegum atvikum. Þessi atvinnugrein er svo sjerstök í þessu, som sumu öðru. Þetta getur alt brugðist til beggja vona. En í rauninni, jafnvel þó svo væri, að þessi skattur lenti aðallega á þeim duglegustu og útsjónarsömustu, þá er það ekkert einsdæmi um þetta skattgjald, því svo er það jafnan. Skattalöggjöfin byggist á þessu, að taka af dugnaðarmönnunum og þeim, sem einhvers hafa aflað. Það, sem hæstv. fjrh. (M. G.) talaði um mismun verðlagsins hjá mismunandi útgerðarmönnum, var einnig bygt á misskilningi. Fyrst og fremst getur verðmunurinn í rauninni aldrei verið ýkjamikill, og má sjá slíkt í hendi sjer, ef maður er kunnugur þessu máli. Flest það, sem hjer að lýtur, er fast og óbifanlegt. Síldin er seld fyrir nálega sama verð úr skipi, hver sem í hlut á. Verð á tunnum, salti, verkun o. fl. er sama hjá hverjum sem er það og það sumarið, svo að segja má, að á hverjum síldveiðatíma myndist fast framleiðsluverð, sem ekki skakkar nema í örsmáum stíl hjá einstaklingunum. Þar að auki gleymdi hæstv. ráðh. (M. G.) alveg ákvæðinu um staðfest vottorð lögskipaðs miðlara, og ætti það þó að vera einhvers virði, til tryggingar í þessu tilfelli. Að vísu gæti komið fram einhver smávegis munur, en enginn ætti þó að geta dregið undan svo neinu næmi. Það mundi þegar standa bert og nakið fyrir hverjum manni. Jeg vil svo að endingu taka það fram, að jeg hefi ekki af þessum umræðum getað sannfærst um það, að fyrri skoðun mín í þessu máli væri röng, og mun því að sjálfsögðu halda fast við hana. Enda liggur það í augum uppi, að rangt er að láta þörf ríkisins eina ráða því, að ætla að taka af því, sem ekki er til. Og eins og ástatt hefir verið um þennan atvinnuveg upp á síðkastið, þar sem menn hafa orðið að kasta afurðum hans í sjóinn, og peningum svo að segja með, er það bersýnilegt, hve gífurlega órjettmætt er, að ætla að fullnægja þörfum ríkissjóðs á því, að leggja, þó ekki sje nema 1 krónu, á hverja tunnu, sem menn eru áður búnir að tapa stórfje á. Hinsvegar mundi verðtollur, þó hann væri þrisvar sinnum hærri, koma rjettlátar niður, þar sem menn geta stundum grætt á litlu síldar-„partíi“ með góðri sölu meira en menn græða annars á heils árs útgerð í illu meðalári. Og á slíkan uppgripagróða á og má leggja.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það er ekki nýtt, sem nú hefir heyrst hjer, að síldveiðarnar verði að leggjast niður, ef þessar „álögur“ verði samþyktar. Þetta hefir heyrst hjer sí og æ, þegar um það hefir verið rætt, að ríkið fengi einhverjar tekjur af síldveiðunum. En jeg held, að hjer sje litið alt of svart á, ef alvara er það, sem mælt er. Jeg hefi ekki orðið þess var, að menn hafi orðið sjerlega ragir við útgerðina síðastliðið sumar, þó horfurnar væru þá ekki neitt sjerlega góðar. Annars skal jeg ekki fara út í það að rekja í einstökum atriðum það, sem fram hefir komið hjer í umræðunum. Jeg vil þó leiðrjetta það, sem háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) sagði, að jeg hefði sagt um verkakaupið og vinnukraftinn í sveitum og við síldveiðarnar. Jeg sagði aðeins - og segi enn - að þessar síldveiðar tækju vinnukraft frá öðrum hollari atvinnuvegi. Hitt skal jeg ekkert um segja, hvort það eitt út af fyrir sig hefir orðið til þess, að kaupið alment hækkaði, en jeg býst við, að þar hafi fleiri orsakir tvinnast saman. Háttv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að það væru hinir ópraktiskari, sem ekki gætu borgað. Það er nú einmitt ólukkan, að þeir eiga alls ekkert að borga; þeir fá alt eftirgefið. Og það er ekki rjett, að sje útflutningsgjaldið ekki borgað strax, þá verði að taka lögtaki gjaldið hjá útflytjendum. Það er vel hægt að veita umlíðun á gjaldinu, þangað til hægt er að selja erlendis.  (M. K.: En ef nú alls ekkert selst?)  . Ja, slíkt hefir aldrei komið fyrir. Háttv. þm. (M. K.) sagði, að jeg hefði áður viljað afnema útflutningsgjald á landbúnaðarafurðum. Það er satt. Jeg vildi afnema útflutningsgjald af ull 1917, því að, ef það hefði ekki verið gert, þá hefði þessi skattur verið borgaður oftar af þessari vöru en af öðrum afurðum landsins, og það fanst mjer ekki sanngjarnt. Því hefir annars alls ekki verið mótmælt, sem var höfuðatriðið í mótbárum mínum, í fyrsta lagi, að það væri óhægt að ákveða kostnaðarverðið, og í öðru lagi, að kostnaðarverðið færi eftir dugnaði og elju mannsins, en söluverðið eftir hagsýni hans og fyrirhygggju. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) talaði og alllangt mál, en eins og hann sagði sjálfur, þá var það ekkert annað en það, sem háttv. þm Ak. (M. K.) hafði sagt rjett á undan, og því þarf jeg ekki að svara honum miklu. Háttv. þm: (M. J.) sagði, að margir væru óvinir síldveiðanna. Það má vel vera. En af hverju? Menn sjá, að það er ekki hollur atvinnuvegur fyrir þetta land. Hann sagði, að síldveiðin veitti mikla atvinnu, en sú atvinna er veitt á þeim tíma, þegar nóga atvinnu aðra er hægt að fá, og meiri eftirspurn er eftir vinnufólki en hægt er að fullnægja. - Jeg þekki ekki neitt dæmi þess í tollalöggjöf vorri, að hinir ópraktískari sjeu verðlaunaðir, en svo er einmitt hjer. Þá fæ jeg heldur ekki skilið það, að kostnaðurinn við síldarframleiðslu sje hinn sami hjá öllum. Háttv. þm. (M. J.) hlýtur að miða við, að síld sje keypt, sem búið er að veiða.  (M. J.: Nei, jeg veiddi hana sjálfur)  . Þá getur háttv.þm. (M. J.) heldur ekki haldið slíku fram, það þarf enginn að segja mjer, að allir komist að jafngóðum kaupum á lóðum og lendum, skipakosti, salti o. fl., sem til útgerðarinnar þarf. Háttv. þm. (M. J.) sagði ennfremur, að það væri hart að taka toll af síld, sem kastað væri burtu sem verðlausri. En af hverju er henni kastað burtu, ef ekki af því, að þegar hentugur tími var til að selja, þá vildu eigendur ekki selja. Það er þá heldur ekki nema rjett, að þessir menn fái að borga, sem svo fara að ráði sínu. Ræðu sína endaði svo þessi háttv.þm. (M. J.) með því að sanna mál mitt um það, að hjer væri full sanngirni á ferðinni. Hann sagði, að stundum væri geysigróði af síldveiðinni, en stundum geysitap. Já, þetta er alveg rjett, og til þess að menn leggi ekki út í slíka áhættu að óþörfu og vanhugsuðu ráði, þá verður að leggja háa skatta á þessa atvinnugrein. Og jeg er þess fullviss, að þessi atvinnuvegur mun ekkert síður verða stundaður hjer eftir en hingað til.

Jón Auðunn Jónsson Það er út af því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) hefir fundið brtt.fjhn. til foráttu, að jeg stend upp. Hann sagði, að ekki væri neitt til að miða við, þegar endurgreiða ætti. En fjhn. var einhuga um það, að hæstv. stjórn væri í lófa lagið að finna út meðalverð síldar. Hún gengur út frá því, að stjórnin láti Hagstofuna reikna út meðalverð á síldartunnu, áður en síldveiði byrjar. Þetta er mjög hægt, þar sem sama verð er á tunnum og salti, og það, sem gefið er fyrir verkunina, og verkunin er eins um alt land. Og það er altaf búið að selja eitthvað af nýrri síld og semja um verðið fyrirfram. En hækki verðið eftir á, þá bara borga menn því hærri toll. Annars þótti mjer leitt að heyra ummæli hæstv. fjrh. (M. G.); mjer virtist hann vera á þeirri skoðun, að mistök á síldarsölu hafi stafað af peningahraki þeirra, er seldu. Þetta er alls ekki rjett. Mjer er vel kunnugt um það, að á Ísafirði var alt það selt, er tilboð fjekst í. Að ekki seldist meira, kom til af því, að markaður var alls enginn. Ef menn hefðu vitað það fyrirfram, þá hefði verið reynt að selja hana fyrir lægra verð, en allir þóttust vissir um það, að markaður mundi opnast í Þýskalandi og víðar. En svo kom markaður í Svíþjóð, og hann gat aðeins tekið á móti 120–130 þús. tunnum. Þess vegna sátu þeir uppi með sína síld, sem ekki voru þegar búnir að selja. Líka er þetta augljóst af því, að þegar síldin var komin út og boðin fyrir 50–60 aura, þá var hún ekki keypt, og sýnir það, að enginu markaður var þar. En það er ekki til neins að bjóða vörur fyrir lítið verð, þegar engin þörf er fyrir vörurnar. Þjóðverjar og Rússar þurftu að vísu að kaupa, en öll aðstaða þeirra varnaði þeim kaupanna. Þær ásakanir, að það sje mönnunum sjálfum að kenna, að síldin seldist ekki, eru af ókunnugleika gerðar. Jeg veit ekki hvernig hæstv. fjrh. (M. G.) dettur í hug, að í skattafrv. megi setja ákvæði um takmarkanir síldveiða innlendra manna. Jeg vænti þess, að hjer sjeu á ferðinni lög um síldveiðar, og þar eiga slíkar takmarkanir heima. Margir hafa á það minst, að síldveiðin hafi dregið vinnukraft frá öðrum atvinnugreinum. Það er rjett, að á árunum 1914 –1917 dró hún fleiri að sjer en heilbrigt var. En það er hægra að sjá eftir á en fyrirfram. Ef mönnum hefði dottið slíkur skaði í hug, þá hefði því verið varnað í tíma. En mjer er kunnugt um það, að á Ísafirði hefir útgerðin ekki dregið vininukraft frá öðrum atvinnugreinum, því að þar er verkunin unnin af þeim konum, sem ekki hafa að öðru að hverfa þennan stutta tíma ársins, sem síldveiði er stunduð. Og jeg veit, að það eru ekki nema örfáir tugir, nái það þá einum tug, sem stunda þessa atvinnugrein á Ísafirði, sem ella hefðu stundað annað. Svo er líka á Akureyri, eftir því, sem sagt er, og það má líka á það líta, að það er ekki lítil vinna, sem hjer er borguð, og sem ekki fengist, ef þessi atvinnugrein væri ekki stunduð. Útlitið er nú svo, að lítið muni seljast á þessu ári, og svo var einnig í fyrra. Þá var lítið lagt í kostnað, Vestfjarðaveiðin mjög takmörkuð, og þó var stórtap á öllu saman. En eigi að leggja þennan atvinuuveg niður, þá vil jeg biðja menn að íhuga vandlega orð háttv.þm. Ak. (M. K.). Jeg get ekki fært betri ástæður, fyrir því, hvernig þá fer, en hann, og fjölyrði því ekki frekar um það. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að hann sæi ekki eftir þeim mönnum að borga toll, sem lægju með síldina, er þeim bærust góð tilboð. Hjer er hlaupið eftir sögusögn annara. Jeg veit engin dæmi til þess, að menn hafi ekki viljað selja síld fyrir gott verð. En 60 aurar gátu þó ekki talist gott verð, síst þegar menn þá væntu þess, að markaður mundi opnast í Þýskalandi. Og það er mjög misráðið, ef stofnað væri til þess, að þessum atvinnuvegi væri hætt, því fremur sem nú er svo komið, að þorskveiðar borga sig svo illa á Vesturlandi, að menn eru margir alveg hættir að stunda þær og teknir að stunda síldveiðar, og sá atvinnuvegur mun verða okkur til blessunar í framtíðinni, jafnskjótt og betra skipulagi verður á hann komið.

Magnús Kristjánsson Þetta verður aðeins örstutt athugasemd, því að jeg er svo heppinn, að ekki hefir fram komið neitt það, er geti knúð mig til að svara, þar sem ekkert af því, sem jeg sagði, hefir enn verið hrakið. Þó gerði hæstv. fjrh. (M. G.) einhverja tilraun til þess að snúa í villu sumu því, er jeg sagði, en tókst ekki. Hann hjelt því fram, að þessi atvinna hefði ekki getað haft nein áhrif á það að bjarga mönnum frá því að vanmegnast undir dýrtíðinni, því að þeir væru svo fáir, sem þessa atvinnu stunduðu. Þetta þykir mjer nú heldur vera í mótsögn við annað, sem hann hjelt fram, sem sje það, að sá fjöldi manna, sem stundaði þessa atvinnu, drægist frá landbúnaðinum. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að það væri ekki skylda lögreglustjóra að kynna sjer það, hvort skýrslurnar væru rjettar. Það mun þó vera skylda hvers embættismanns að kynna sjer til hlítar þau skjöl, er hann á að dæma eftir, og verð jeg því að skoða þetta sem ástæðulausa viðbáru. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að verið væri að losa menn við áhættuna. Þetta nær ekki nokkurri átt. Loks vildi jeg biðja hæstv. fjrh. (M. G.) og aðra hv.þm., að þeir athugi það, áður en þeir leggjast á móti brtt. nefndarinnar, hvort ekki sje varhugavert að gefa tilefni til þess, að allar eignir, er í þessum atvinnurekstri standa, sem skifta tugum miljóna, verði með öllu verðlausar, ef þessi lagaákvæði ná fram að ganga óbreytt. En það verður, ef atvinnuvegurinn hættir. En ef tilhliðrun verður, þá má búast við því, þótt illa gangi um stutt árabil, að eignirnar hækki aftur í verði. Jeg get ekki fallist á röksemdafærslu hæstv. fjrh. (M. G.) þar sem hann segir, að það verði þeir óverðugu, sem hann svo nefnir, sem fái hlunnindin eftir tillögum nefndarinnar. Jeg verð að játa, að jeg skil ekki þennan hugsanagang, og verð því að óska frekari skýringa hvað þetta snertir.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) sannaði orð mín um það, hve takmarkaður síldarmarkaðurinn væri, með því að segja, að ekki hefði verið hægt að selja nema nokkurn hluta síldarinnar, sem veiddist hjer 1919. Sami hv.þm. (J. A. J.) hjelt því fram, að síldarútvegurinn dragi ekki til sín margt fólk frá öðrum atvinnuvegum.  (J. A. J.: Jeg sagði svo vera á Ísafirði)  . Það sannar ekkert, þótt slíkt megi ef til vill segja um einn stað á landinu. Því er ekki hægt að neita, að margt fólk frá öðrum atvinnuvegum stundar þessa atvinnugrein. Aftur á móti hjelt hv.þm. Ak. (M. K.) því fram, að þröngt mundi verða fyrir dyrum hjá bændum, ef alt síldarfólkið hyrfi til þeirra. Það verður því ekki hægt að neita því, að rökin, sem þessir háttv.þm. nota til að sanna ágæti síldarútvegarins, sjeu harla gagnstæð. Þá leit háttv.þm. Ak. (M. K.) svo á, að eignir síldveiðamanna yrðu ónýtar, ef síldarútgerðin hætti. Þetta er ekki annað en að gera úlfalda úr mýflugu, og því óþarft að svara því. Um endurgreiðslu á stimpilgjaldi fjölyrði jeg ekki nú. Það mál liggur ekki hjer fyrir. En slíkt dæmi, sem háttv.þm. (M. K.) nefndi, mun ekki koma fyrir framvegis, ef nýju stimpillögin verða nú samþykt hjer á þinginu. Annars er ekki til neins fyrir þennan háttv.þm. (M. K.) að láta það í veðri vaka, að hann geti ekki svarað, af því að hann skilji ekki hugsanagang minn. Jeg veit, að hann skilur hann vel, en svarar ekki, af því að hann vantar rök til að hrekja mál mitt með.

Þorsteinn Jónsson Mál þetta er óvenjulega vel undirbúið í þingsins hendur, og auk þess vel athugað í háttv. Ed„ og samþykt þar með öllum atkvæðum. Þar sem liðið er nú langt á þingtíma, hygg jeg heppilegast, að málið fari ekki í nefnd. Ef einhverjir eru á móti málinu, geti þeir, jafnt fyrir það, greitt atkvæði móti því, og vilji einhverjir koma með brtt., er þeim það jafnauðvelt, hvort sem málið gengur til nefndar eða eigi.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Þarf engu við að bæta það, sem jeg tók fram við 1. umr. um tilgang frv. og ástæður fyrir því. Vil þó geta þess, til þess að fyrirbyggja misskilning, sem jeg hefi orðið var við, að þó að svo líti út fyrir, að sýslunefnd geti ekki bygt á ákvæðum þessara laga, þar sem skattaskýrslurnar eiga ekki að koma inn fyr en í maí samkvæmt frv., sem nú er á ferðinni gegn um þingið, en sýslufundir þá afstaðnir víðast hvar, eða alstaðar, þá hefir það enginn áhrif. Sýslunefndin ákveður aðalupphæð hins niðurjafnaða gjalds, sem svo sýslumaður reiknar út eins og önnur manntalsþinggjöld.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg tala fyrir tveim frv. í einu, þessu og hinu næsta. Ástæðan til, að frv. þessi eru fram borin, stendur skráð neðan á þskj. og er sú, að eins og lögum er nú háttað, geta kjósendur ekki notið kosningarrjettar síns. Vil jeg að frv. verði vísað til háttv.allshn., því hana þekki jeg að góðu einu af undanfarinni reynslu.

Flm. (Bjarni Jónsson) Hefi þegar talað fyrir frv. þessu og óska að það fari einnig til hv.allshn.

Flm. (Jakob Möller) Það eru nú liðnir 2 mánuðir síðan peningamálanefndin var skipuð og er þetta fyrsta hljóðið, sem heyrist frá nefndinni. Finst mjer rjett að gera með örfáum orðum grein fyrir starfi nefndarinnar. Í nefndina voru skipaðir 5 menn úr hvorri deild og gengu þessir menn saman að störfum og unnu í samvinnunefnd. Það er nú kunnugt, að flestir þm. eru svo hlaðnir störfum í föstu nefndunum, að mjög lítill tími er afgangs til þess að starfa í lausu nefndunum. Var alalstarfstími nefndar þessarar milli kl. 4–5, og er öllum auðsætt, að sá tími er ekki hentugur, því að þá eru menn þreyttir eftir fundarsetuna og hafa þörf á því að hressa sig upp. Starfinu var líka svo varið, að ýmsar uppástungur þurfti að fá víðsvegar að og tók það mikinn tíma; einnig kom verkefni handa nefndinni annarsstaðar að en frá þinginu, og var það togaramálið. Er það enn til athugunar hjá undirnefnd, og mun bráðum koma til þingsins kasta. Tók mál þetta mjög upp tíma nefndarinnar. Aðalverkefni nefndarinnar var að rannsaka orsakir fjárkreppunnar og hvernig mætti greiða úr henni. Um þetta liggja engar beinar till. frá nefndinni enn. En ef nál. meiri hl. samvinnunefndar geta menn þó sjeð, að nefndin hefir komist að ákveðinni niðurstöðu, því að enda þótt nokkur ágreiningur sje um skipulagið á seðlaútgáfunni, þá eru allir sammála um, að nauðsyn reki til að taka lán og að ekki sje hægt að greiða úr fjárkreppunni með öðru móti. Má sannfærast um þetta með því að bera öll framkomin skjöl nefndarinnar saman. Að vísu eru reyndar 2 af nefndarmönnunum að minsta kosti ekki opinberlega riðnir við skjöl þessi, en þeir munu þó vera sammála um þetta. Stjórnin hafði engar till. fram að bera í þingbyrjun, til þess að greiða úr fjárkreppunni, nema þær, sem földust í frv. því, sem nú er tekið út af dagskrá, um seðlaútgáfurjett o. fl., og líklega er óhætt að segja um, að sje sofnað til sinna feðra. Stjórnin ljet fylgja frv. þau ummæli, að ef sú skipun, sem þar er farið fram á, yrði upptekin, þá mundi það nægja til að bæta úr fjárkreppunni. En nefndin sannfærðist fljótt um það, eins og tekið er fram í nál., að þessar vonir stjórnarinnar voru tálvonir. En nefndin varð auðvitað að rannsaka það, á hverju þessar vonir stjórnarinnar væru bygðar, áður en hún gæti gert nokkrar tillögur um, hvernig mætti sem fljótast og best greiða úr fjárkreppunni, og mjer er óhætt að fullyrða, að slíkar tillögur hefðu komið fyr fram frá nefndinni, ef ekki hefði verið um þessar tálvonir stjórnarinnar að ræða. Jeg vil ekki segja, að þær hafi ekki haft við eitthvað að styðjast, þegar þær voru látnar í ljós upphaflega, en þegar kom fram á starfstíma nefndarinnar, kom það skýrt og greinilega í ljós, að þetta var ekki annað en tálvonir. Þetta yfirlit yfir störf nefndarinnar verð jeg að láta nægja að sinni, enda ætlaði jeg mjer ekki að stofna til langra umræðna um peningamálin yfirleitt, og vildi sem mest forðast deilur um þau mál að svo stöddu. Það liggur ekki heldur beint fyrir að svo stöddu, hvað eigi að gera til að greiða úr fjárkreppunni. heldur er það, sem nú er hjer til umr., mjer liggur við að segja smávægilegt aukaatriði, það, hvernig skipa eigi seðlaútgáfunni, en það er þó þannig vaxið, að því verður að hraða. Það verður einhvern veginn að skipa seðlaútgáfunni eftir 1. maí, því að þá er útrunninn leyfistími Íslandsbanka til að gefa út seðla umfram 2% miljón króna. Til þess að fullnægja viðskiftaþörfinni þarf sjálfsagt einar 9–10 milj., að minsta kosti um hábjargræðistíman, ef ekki fer því ver. Svo mikið af seðlum verður að því að gefa út, og heimildina til þess verður að gefa formlega fyrir þann tíma. Um þetta mál eru nú fram komin 3 frv. hjer á þinginu. Eru 2 þeirra hjer á dagskrá, en það þriðja er borið fram í háttv.Ed. og nokkrir nefndarmenn úr peningamálanefndinni riðnir við það. Það mun að vísu óvenjulegt, að frv. um sama mál sjeu borin fram samtímis í báðum deildum. Hefði verið miklu hentugra, að öll frv. hefðu komið fyrir þessa hv. deild samtímis, og satt að segja skil jeg ekki hvers vegna svona hefir verið farið að, þar sem málið upphaflega var lagt fyrir þessa deildina, og hv.flm.Ed.frv., að minsta kosti sumum þeirra, hlaut að vera það kunnugt, að málið hlyti að koma hjer til umr. þessa dagana. - Það er líkast því, að þeir hafi hugsað sjer einhvern kappleik milli deildanna í þessu máli, því að frv. þeirra átti að taka á dagskrá þegar í gær, eitthvað klukkustund eftir að því var útbýtt, og vafalaust áður en allir háttv. þingdeildarmenn höfðu haft tækifæri til að lesa það yfir. Jeg veit ekki, hvort þessi kappleikur er að nokkru leyti háður í þágu hæstv. stjórnar, en það getur hún vafalaust upplýst. En tilorðning þessa frv. bendir á, að hjer er leikur með í tafli, og að minsta kosti er heimildin vafasöm. ef það er borið fram á bak við höfundinn og algerlega í óleyfi hans. En þó að þetta frv. liggi þannig ekki fyrir til umræðu í þessari hv. deild, þá held jeg þó, að ekki verði hjá því komist að ræða það hjer jafnframt hinum frv., því að það er ljóst, að hjer er um tvær leiðir að ræða, og verður ekki komist hjá því að bera þær saman, ef úr því á að skera, hvora velja skuli. Og það vill nú svo vel til, að það eru svo greinileg ættarmót með þessu frv., er framkomið er í Ed., og hæstv. stjórnar, að um þau bæði er hægt að tala svo að segja í sama andartaki. Það er sameiginlegt með báðum þessum frv., að til þess að þau geti í raun og veru fengið lagagildi, þarf meira en samþykt Alþingis og staðfestingu konungs - til þess þarf líka samþykt aðalfundar Íslandsbanka. Það liggur í augum uppi, að það samþykki ætti heldur að fá áður en lögin eru sett, til að tryggja það, að þau yrðu ekki gagnslaus. - Það skal þó játað, að eins og stj.frv. lá fyrir, hefði vel átt að geta komið til mála að samþykkja það, þó að í þessari óvissu væri, í þeim tilgangi að tryggja Landsbankanum útgáfurjettinn að 3 milj. kr. í seðlum þegar í stað og með það fyrir augum að ná allri seðlaútgáfunni síðar úr höndum Íslandsbanka smátt og smátt. Það frv. er jafnframt að nokkru leyti frv. til samnings við bankann, sem koma átti til framkvæmda þegar í stað, og bankinn orðið að ganga að eða frá straks. En eins og tekið er fram í áliti meiri hl. samvinnunefndarinnar, þá var undir eins sá hængur við 1. gr. frv., að nefndin gat ekki sjeð neinar líkur til þess, að það ákvæði hennar, að Landsbankinn skuli taka við þriggja miljóna seðlaútgáfu, gæti komið til framkvæmda. En að því ákvæði sleptu virtist samningsgildi frv. vera fallið úr sögunni, eða að minsta kosti óvíst, og eftir verður aðeins heimild til handa Íslandsbanka að gefa út seðla eftir þörfum - fyrst um sinn til 31. mars 1923, en síðan kæmi til kasta Íslandsbanka að segja af eða á um afhending seðlaútgáfunnar. Sama er að segja um frv. á þskj. 379, sem fram er borið í hv.Ed. Það er í raun og veru ekkert annað en stj.-frv. afhausað. Höfuðið - þessar 3 milj. Landsbankans - sniðið af, en ákvæði þess auðvitað aðeins bindandi fyrir löggjafarvaldið, en ekki fyrir Íslandsb. að öðru leyti en því, sem „honum gott þykir.“ Hann getur hafnað því, sem honum er ógeðfelt, en þó notað þann rjett, sem honum er gefinn til ótakmarkaðrar seðlaútgáfu til ársloka 1924. Mjer skilst nú, að óþarft sje að ræða stj.frv. frekar. Hæstv. stjórn mun ætla að taka að sjer þetta nýja frv. - Það er þá líka óþarft að ræða frekar en gert er í nál. um þann ágreining, sem var milli bankanna um stj.frv. En, eins og þar er sagt, þá var sá ágreiningur þannig vaxinn, að þegar af þeirri ástæðu gat meiri hl. nefndarinnar ekki mælt með frv. Og jeg hefi meira að segja ástæðu til að ætla, að einhver ágreiningur hafi verið milli hæstv. ráðherra um frv. eða mismunandi skilningur á einstökum ákvæðum þess - og það í aðalatriðum. Um afstöðu Íslandsbanka verður ekkert fullyrt. Jafnvel þó að einn bankastjóri bankans hefði nú getað fallist á frv. í öllum atriðum og það sá bankastjórinn, sem farið hefir með umboð meginþorra hluthafanna á aðalfundum bankans, þá gat nú hugsast, að einhver annar fengi umboðið nú. Hluthafarnir hafa alveg óbundnar hendur um það, og þess vegna er það ekki mikið til að byggja á, þó að fult samkomulag hefði nú náðst um frv. við þennan bankastjóra. Auk þess var frv. ekki eins skýrt og þurft hefði að vera. En nú, þegar athuga á hitt frv., sem borið er fram í Ed., þá verður að líta á það, hver aðaltilgangur hvers frv. um sig er. Fyrir hæstv. stjórn vakti það tvent, að greiða úr fjárkreppunni með því að skipa endanlega seðlaútgáfu Íslandsbanka, og að ná seðlaútgáfunni sem fyrst úr höndum þessarar erlendu stofnunar, sem nú að vísu er undir yfirstjórn hæstv. stjórnar sjálfrar. - Það sje fjarri mjer að lasta þennan tilgang. En nú hefir öll peningamálanefndin og allir þessir 8 hv. þingm. í Ed., og líklega öll hæstv. stjórn, komist að þeirri niðurstöðu, að með þessu verði ekki greitt úr fjárkreppunni, og til þess að það verði gert verði ríkissjóður að leggja bankanum til fje, og hv.flm.Ed. frumvarpsins vilja fyrst og fremst koma bankanum undir innlend yfirráð. En þá er líka tilgangur stjórnarfrv. kominn „út í veður og vind“. Ef ríkissjóður verður að hlaupa undir bagga með bankanum til þess að losa hann úr kreppunni, þá þarf ekki til þess neina endanlega skipun seðlaútgáfunnar, og ef það verður gert á þann hátt, að ríkissjóður verði aðaleigandi bankans, með því að auka hlutafje hans, þá þarf ekki að gera neina sjerstaka samninga um afhending seðlaútgáfurjettarins í hendur ríkisins, þar sem Alþingi hefir þá eftirleiðis vald yfir bankanum. Hvað er þá unnið með þessari endanlegu skipun seðlaútgáfurjettarins samkvæmt frv. á þskj. 379? - Ekkert. - Hún er þá alveg tilgangslaus. Nema sem framlenging á aukaseðlaútgáfurjetti Íslandsbanka. Í 1. gr. frv. er ákveðið, að Íslandsbanki skuli fara með alla seðlaútgáfu í ríkinu til 31. des. 1924. Það er gert með öllu skilyrðislaust að öðru leyti en því, að bankanum er gert að skyldu að málmtryggja seðlana samkvæmt lögum nr. 66,10. nóv. 1905, og greiða vexti í ríkissjóð, eins og sagt er í 4. gr. frv. Engin önnur skilyrði eru sett fyrir veiting seðlaútgáfurjettarins. Sá rjettur er ekki bundinn því skilyrði, að bankinn dragi inn alla seðla sína á tímabilinu frá 1. jan. 1925 til enda leyfistímans, eins og í 2. gr. segir, eða því, að bankinn selji ríkissjóði gullforða sinn samkv. 3. gr., eða auki hlutafje sitt samkv. 5. gr. Jú, að eins eitt skilyrði er sett, það er „kritiska revisionin“. Það er beinlínis tekið fram í 6. gr., að bankinn skuli háður þeirri revision meðan hann hefir „auka“-seðlaútgáfuna á hendi. Jeg hygg, að bankinn mundi verða bundinn við að leyfa hana, en um árangurinn af henni, eða um skyldu bankans til að hlíta henni, er ekkert ákveðið og fer eftir bendingum „revisoranna“. Það lítur út fyrir það, að hv.flm. hafi ekki gert sjer það nægilega ljóst, að með slíkri lagasetningu er ekki hægt að skylda bankann til að gera hvað sem er. Með lögum er hægt að auka rjettindi bankans, eins og gert er í 1. gr., en það er ekki hægt að svifta hann neinum rjettindum og heldur ekki að leggja á hann neinar kvaðir, nema með samþykki hans. - það er auðvitað, að bankinn fær ekki þann rjett, sem í 1. gr. segir, nema hann uppfylli þau skilyrði, sem fyrir þeim eru sett, en það eru að eins seðlatryggingarskilyrðin, sem eru miklu vægari en nú eru þau, vaxta skilyrðin og endurskoðunin. Hlutafjáraukningin er ekki sett sem skilyrði. - Jeg er nú hræddur um, að þetta sje ekki öllum hv.flm. ljóst, þó að hinum ágæta lögfræðingi, sem er einn meðal þeirra, sje það auðvitað fullljóst. Með öðrum orðum: með þessu frv. er seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka framlengdur til ársloka 1924, og það þó alls ekki trygt, að hann færi þá að afhenda rjettinn í hendur ríkisins, þó að svo færi, að ekkert yrði úr hlutakaupum ríkissjóðs, þá er og rjett að benda á það, að þetta frv. fer að því leyti lengra en stjórnarfrv., sem aðeins vildi framlengja rjettinn til 31. mars 1923, en þetta til ársloka 1924. Jeg skal ekkert um það segja, hvort meiri hluti peningamálanefndarinnar hefði getað fallist á þetta, ef það hefði unnist við það, að bankinn hefði getað komist úr kreppunni hjálparlaust. En nú er ekki um það að ræða. Þess vegna hefir þessi hluti nefndarinnar ekki getað fallist á það, að nein þörf sje á því, að skipa seðlaútgáfunni endanlega eða til svo langs tíma að svo stöddu. Og því er ekki að leyna, að það er mjög fjarri skapi sumra nefndarmanna að sleppa þannig tökunum á seðlaútgáfunni á næstu árum, eins og til er stofnað með þessari endanlegu lausn málsins, meðan ekki er full vissa fengin fyrir því, að bankanum verði komið undir innlend yfirráð. Það er óhætt að fullyrða, að það sje eindreginn vilji nefndarmanna, að bankanum verði komið undir innlend yfirráð. Þess vegna fara allar tillögur í þá átt, að ríkissjóður hlaupi undir bagga með bankanum með því að auka hlutafjeð, þannig að heimila ríkissjóði að kaupa hlutabrjef í bankanum. Og jeg skal taka það fram, að þessi tillaga er einmitt komin frá þeim hluta nefndarinnar, sem að frv. á þskj. 385 stendur, þó að hv. flutningsmenn frv. á þskj. 379 hafi tekið hana að sjer og sett ákvæði þar um í frv. En það stoðar lítið að setja í lög, að það skuli gert, eins og gert er í því frv., meðan það er ósamþykt af bankanum. Og það virðist líka vera óráðlegt að setja það sem skilyrði fyrir seðlaútgáfuframlengingunni, t. d. með því að orða 1. gr. eitthvað á þessa leið: Ef samningar takast um hlutakaup ríkissjóðs o. s. frv., því að þá gæti farið svo, ef bankinn ekki gengi að því, að seðlaútgáfan stöðvaðist, eða þá að stjórnin yrði að gefa út bráðabirgðalög og heimila bankanum áframhaldandi seðlaútgáfu, þó að hann aftæki með öllu samningana. En það, sem hv.þm. verða að athuga, er það, hvort þeir vilja þá ganga að frv. á þskj. 379, líka með það fyrir augum, að ekkert verði úr hlutakaupunum. - Jeg býst að vísu við því, að ekki þurfi að óttast, að til þess komi, að hlutafjáraukn. verði neitað. En það er engin vissa fyrir því, að það verði ekki gert. Þess vegna hefir meiri hluti nefndarinnar ekki getað fallist á að leggja það til, að framlengingin yrði veitt um lengri tíma en eitt ár að svo stöddu, en meðfram þó með það fyrir augum, að óþarft yrði að skipa afhending seðlaútgáfurjettarins eins og frv. gerir ráð fyrir, ef úr hlutakaupunum yrði, og að þá bæri að athuga miklu vandlegar en enn hefir verið gert, hvernig haga skuli seðlaútgáfu í ríkinu framvegis. En þar gæti þá þrent komið til mála: að láta Íslandsbanka fara með seðlaútgáfuna áfram, að afhenda Landsbankanum seðlaútgáfurjettinn, eða að stofna alveg sjerstakan seðlabanka, Ef borin eru saman frv. á þskj. 379 og 385, sem við hv.þm. Mýra. flytjum fyrir hönd nokkurs hluta peningamálanefndar, þá sjá menn það, að munurinn á framlengingar skilyrðunum er ekki mikill. Það má sem sje heita, að nefndin öll sje sammála um þau. Aðalmunurinn er þessi, að eftir frv. á þskj. 379 er rjetturinn framlengdur til ársloka 1924, en eftir hinu að eins til árs. Þá hefir skipun stjórnarfrv. um afhendinguna verið tekin upp í frv. á þskj. 379, en við, sem að hinu frv. stöndum, teljum það óþarft að svo stöddu og ótímabært. - Þá er svo skipað fyrir í frv. á þskj. 379, að hlutafje bankans skuli aukið sem þar segir, og er það þó ekki sett sem skilyrði fyrir seðlaútgáfurjettinum að neinu leyti. Við, sem að hinu stöndum, álítum slíkt ákvæði, þannig orðað, á misskilningi bygt, vegna þess, að það er ekki á valdi löggjafarinnar að ákveða neitt um þetta. En við höfum ákveðið að bera fram frv. um heimild fyrir stjórnina til að taka lán í þessu skyni og til að gera ráðstafanir til að koma því í framkvæmd. Það er því í fáum orðum tillaga meiri hluta nefndarinnar, að horfið verði frá grundvelli stjórnarfrv. að sinni, af því fyrst og fremst að gera beri gangskör að því að ná yfirráðunum yfir Íslandsbanka í hendur ríkisins, og því sje ótímabært að taka ákvarðanir um skipun seðlaútg. í framtíðinni. Hins vegar beri að framlengja seðlaútgáfurjett bankans til eins árs, en innan þess tíma verður væntanlega sjeð fyrir endann á samningunum um hlutakaupin. Ef þeir samningar takast ekki, verður aftur að taka til yfirvegunar skipun seðlaútgáfunnar framvegis, og þá að undirbúa það mál betur en hæstv. stjórn hefir tekist að þessu sinni, svo að þingið, þegar þar að kemur, geti vitað, hvað að samning- um geti orðið. T. d. væri hugsanlegt, að hluthafafundur fæli einhverjum manni eða mönnum umboð til að semja um það við þingið. - En þó að þessu máli sje frestað nú, þá verður ekki sjeð, að neinu sje spilt.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg skal ekki vera sjerlega langorður. Í nál. minni hluta samvinnunefndar peningamálanna eru dálitlar aðfinningar í garð stjórnarinnar fyrir undirbúning hennar undir mál þetta. Í sjálfu sjer furða jeg mig ekki á þessu. Það mundi seint verða gert í þessu máli, sem ekkert yrði að fundið, eða öllum líkaði. Þar að auki hefir margt komið í ljós síðan, sem haft hefir þær afleiðingar, að æskilegt hefði verið, að viðbúnaður hefði verið meiri. Þó eru aðfinningar þessar ósanngjarnar og ekki rjettar, þar á meðal það, að samkomulag hafi eigi fengist við stjórnir bankanna. Því undirbúningur þessa máls, og þar með samningaumleitanir við og milli bankanna, byrjuðu í haust í Kaupmannahöfn í utanför fjármálaráðherrans. Var þar þá einnig honum til aðstoðar íslenski sendiherrann og Krabbe skrifstofustjóri. par var Kaaber bankastjóri Landsbankans þá staddur ytra, og sömuleiðis einn af bankastjórum Íslandsbanka, Tofte. Þarna var því gott tækifæri til að ræða málin yfirleitt, og hefir áður verið skýrt frá því öllu hjer í þinginu, enda hygg jeg, að málin hafi verið nokkru ljósari eftir þetta en áður. Og í samræmi við þetta varð það niðurstaðan hjá stjórninni að snúast einkum að því að koma skipulagi seðlaútgáfunnar í viðunandi frambúðarhorf. Annars hefir það orðið máli þessu í heild sinni nokkur þröskuldur, að ekki hefir tekist að fá dönsku bankaráðsfulltrúana heim hingað, þó reynt hafi verið. Þeim var ekki úr að aka. Hins vegar liggur fyrir nýfengin yfirlýsing um það, að framkvæmdastjórar Íslandsbanka hjer hafi fult umboð. En svo hefir það dregið úr þessu þar á ofan, að einn bankastjórinn hefir verið hættulega veikur og annar mikið lasinn. Annar þeirra hefir því haft frí frá bankanum síðan 1. ágúst, en hinn verið nokkuð frá verkum og einkum rjett fyrir þingið í vetur. Þetta gerði stjórninni mikla örðugleika. Eigi að síður var það svo, að stjórnin gat náð samkomulagi við hann um helstu atriðin og í raun og veru var ekki ágreiningur nema um lítilfjörlegt atriði viðvíkjandi gjaldi því, sem á Íslandsbanka skyldi hvíla til ríkisins, eftir að fyrirkomulag það, er stjórnarfrv. inniheldur, væri komið á. - Þá kemur aftur samkomulagið við Landsbankann. Stjórnin lagði fyrir Landsbankastjórnina, til umsagnar og álita, uppástungu, sem til orða hafði komið í Kaupm.h., um að ríkið gæfi út alls 3 milj. seðla handa Landsbankanum, og þetta var fyrir miðjan desember í vetur. Stóð nú lengi á því, að stjórn Lanksbankans treysti sjer til að segja álit sitt um þetta, og það var komið fram yfir miðjan janúar, þegar stjórnin gat átt tal við Landsbankastjórnina um þetta. Þá fyrst komst rekspölur á málið. Þá urðu samræðufundir með landsstjórn og bankastjórn, og uppkast af frv. samið, og eins og sjest á brjefi frá bankastjórninni, frá 26. jan., hafði bankastjórnin athugað uppkastið og gert athugasemdir við það. Er þar eiginlega einungis eitt atriði, sem maður getur sagt að orðið hafi að ágreiningsatriði milli landsstjórnar og bankastjórnarinnar. Og jeg ætla að leyfa mjer, með samþykki forseta, að lesa upp kafla úr brjefi þessu. Það er rjett áður búið að tala um fyrirkomulagið á yfirfærslunni. Þar stendur svo: „Skyldi, mót von, þurfa að gefa út meiri seðla á afhendingartímabilinu, er hefst þegar fyrnefnd lög ganga í gildi, en úti eru samkvæmt ofangreindum fyrirmælum, þá skal landið gefa þá út.“ Með öðrum orðum, að það sem seðlaþörf væri fram yfir lágmark, sem þarf af seðlum í vor, skyldi gefast út af landinu eða ríkisstjórninni. Þetta atriði gat stjórnin ekki aðhylst, en að öðru leyti lagaði hún frv. sitt í þá átt, sem athugasemdir Landsbankastjórnarinnar fóru. Stjórninni var það ljóst, að áskildi hún sjer seðlaútgáfuna á þann hátt sem bankastjórn Landsbankans ákveður þarna þessi 2 fyrstu ár, þá hefði stjórn Íslandsbanka talið bankann óstarfhæfan. Síst af öllu þegar bankinn var í „krisis“, gat hann með nokkru móti mist það þanþol, sem nauðsynlegt var til þess að halda viðskiftum bankans uppi og halda sínum viðskiftavinum. Þess vegna gat stjórnin ekki fylgt með öllu Landsbankanum. Jeg hef þá skýrt frá undirbúningi málsins, og jeg vona, að allir geti sjeð, að úr því að stjórnin varð að leggja eitthvað fyrir þingið í þessu efni, þá var ekki hægt að leggja það fyrir, sem stjórnir beggja bankanna væru fyllilega samþykkar, síst þegar þess er gætt, að samkomulagið milli þessara tveggja stofnana er ekki ávalt upp á það besta. Og mörg atriði í þessu máli eru svo löguð, að stjórninni er ekki leyfilegt að tala um þau opinberlega. En það er satt, að stjórnin lagði ekki annað í þessu Íslandsbankamáli fyrir þingið en þetta frv. Stjórninni var, eins og frsm. (Jak. M.) rjettilega gaf í skyn, full vorkunn í þessu. En þegar hann segir, að stjórnin hafi látið svo um mælt, að úrlausn seðlaútgáfunnar mundi nægja til þess að koma bankanum úr kreppunni, þá er það ekki rjett með farið. Það nægir þar að benda á það, sem stendur í athugas. stjórnarinnar við frv., sem jeg vil með leyfi forseta lesa upp: „Eins og nú stendur er Íslandsbanki bundinn svo miklum og margvíslegum viðskiftum við allan þorra landsmanna, að það verður að telja hina brýnustu nauðsyn, að hann geti starfað áfram og haft það lánstraust, sem unt er, og eftir því sem næst verður komist í þessu efni verður ekki fyrirkomulag frv. því til fyrirstöðu, að hann hafi sama lánstraust og áður en hann komst í kreppu þá, sem hann hefir verið í um hríð.“ Þetta er nú alt, sem Landsbankastjórnin ljet um mælt, og jeg hefi ekki í framsögu minni tekið sterkara til orða. Stjórninni var ljóst, að þetta væri undirstaðan til þess, að hann gæti gert eitthvað af eigin rammleik, t. d. að fá lánstraust hjá viðskiftabanka sínum, en þá var það yfirlýst skilyrði, 1) að varanlegt skipulag yrði að koma á seðlaútgáfurjettinn, og 2) að nema yrði úr gildi þá takmarkalausu skyldu að yfirfæra fyrir Landsbankann, hvort sem bankinn gæti það eða ekki. því var þetta skilyrðið fyrir því, að bankinn kæmist að einhverju leyti á flot. Þá hefði kann ske mátt segja, að stjórnin hefði átt að undirbúa það, að meira hefði mátt gera en þetta. En eins og frsm. (Jak. M.) gaf í skyn, þá var ástandið skárra, þegar stj.frv. var í smíðum, og svo horfurnar á því, hvað bankinn gæti gert af eigin rammleik, betri. Og stjórnin vonaði, að Íslandsbanka tækist, með þeim breytingum, sem stjórnarfrv. innihjeldi, að rjetta hann allmjög við. En ástandið versnaði á ýmsan hátt, og þær vonir urðu einatt minni, og stjórnin komst að þeirri niðurstöðu, eins og aðrir, að þetta eitt mundi ekki vera nægilegt. En úr því að komið var fram á þing, þá þótti rjett að láta það íhuga málið og hafa frumkvæði í því. Stjórnin hafði hvorki heimild til þess að ábyrgjast lán fyrir bankann eða skjóta inn í hann fje, hvort sem var. Jeg skal þá geta þess, að í jan. fór Kaaber bankastjóri utan til þess að þukla fyrir sjer um peningamál, og hann kom ekki aftur fyr en eftir að stjórnin hafði búið málið til fulls undir þingið. En það var eðlilegt, að hann mundi verða sá ráðunautur, er stjórnin helst hefði, um fjárlán í útlöndum. Og þó að stjórnin hafi ekki gert neinar till. lengra en um seðlaútgáfurjettinn, þá er það fráleitt, að hún sje því fráhverf, að reynt sje að rjetta bankanum hjálparhönd með öðru móti. Þess vegna er það gleðilegt, sem hv.frsm. (Jak. M.) lýsti yfir, að þótt ágreiningur hefði orðið í nefndinni um ýmislegt, þá hefðu menn allir verið einhuga um það að bjarga Íslandsbanka úr fjárkreppunni. Og jeg er viss um það, að nefndin hefði vel getað átt samvinnu við stjórnina í þessu máli, ef hún hefði óskað og viljað. En um það skal jeg ekki fjölyrða nú. Hv. frsm. (Jak. M.) talaði talsvert um þetta frv., sem liggur fyrir í Ed., og sagði, að í rauninni væri það uppsuða úr frv. stjórnarinnar, en að sumu leyti hefði það annan tilgang. Já, að því leyti, að frv. leggur áherslu á það, að við náum yfirráðum yfir hlutafje bankans, jafnframt því að ráðstafa seðlaútgáfurjettinum á svipaðan hátt eins og gert er í frv. stjórnarinnar. Ætlunarverkið verður því tvöfalt, auk þess að bjarga bankanum úr kreppunni. Stjórnin rannsakaði í haust ráð til þess að ná yfirráðum yfir bankanum á þann hátt að fá kaup á meiri hluta hlutabrjefanna. En þá var ekki hægt að ná þeim með neinum við unandi kjörum. Hitt kom ekki til orða í stjórninni að fá lánsfje og skjóta því inn í bankann. Og það má vel segja, að með því að ráðstafa seðlaútgáfurjettinum eins og gert er í stj.frv. er þó ekki náð yfirráðum yfir bankanum, heldur einungis seðlaútgáfurjettinum. Það hafa komið fram mismunandi skoðanir hjá hv.þm. á þessu máli, og virðist mjer gerð tilraun til þess að sameina þær í frv. hv.Ed. Og það væri undarlegt, ef smávægileg fyrirkomulagsatriði ættu að verða því til fyrirstöðu, að þeim tilgangi, sem allir hafa, 1) að hjálpa bankanum, og 2) að ná seðlaútgáfurjettinum, yrði náð í fullu samkomulagi við bankann. Og þess vegna er það, að stjórnin getur ekki felt sig við þetta bráðabirgðafrv., sem hjer liggur fyrir. Þessum tvenna tilgangi, sem jeg hefi nú minst á, verður náð með því einu móti, að bankinn geti nú haldið áfram störfum sínum. En með bráðabirgðafrv. er engin trygging fengin fyrir því, jafnvel miklu meiri líkur til þess, að hann þyrfti að loka innan skamms. *) Vantar niðurlag, sem ekki verður úr bætt. Jak. M.

Eiríkur Einarsson Þótt frumvarp það, sem hjer er sjerstaklega til umræðu, ræði einkum um bráðabirgðaskipulag á seðlaútgáfurjettinum og hvernig því skuli komið fyrir, þá er það eigi ætlun mín að taka ákvæði þess frv. til sjerstakrar athugunar að þessu sinni, og það því síður, er jeg mun flytja breytingartillögu við frumvarpið og jafnframt því láta í ljós, hvað mjer þykir athugavert við það, er til annarar umræðu kemur. - En þar sem nú eru einnig borin fram á þingi 2 önnur frumv., er bæði hafa það að markmiði að koma frambúðarskipun á seðlamálið, annað þeirra stjórnarfrumvarpið, er peningamálanefndin hefir haft til athugunar, og meiri hluti hennar sagt álit sitt um, hitt frv. borið fram í efri deild af háttv. 8. þingm. þar, þá var það einkum aðstaða mín og skoðun um þessar 2 stefnur, bráðabirgða- og frambúðarskipun seðlamálsins, er jeg vildi gera grein fyrir. Þegar litið er til hins mikla vanda, sem nú er komið í með alla fjárhagsafstöðu þjóðarinnar, ekki síst hvað snertir gjaldeyrisvandræði gagnvart öðrum ríkjum og álitshnekki, er viðskiftalíf vort hefir beðið erlendis nú hin síðustu misseri, liggur það í augum uppi, að á bak við þau ákvæði, er liggja beinlínis í orðum seðlaútgáfufrv. stjórnarinnar, hljóti landsstjórnin einnig að hafa hugsað sjer einhvers konar lausn - að meira eða minna leyti - á fjárkreppumálum landsmanna, og það því fremur sem lítt verður sjeð, að hafist sje handa að öðru leyti til að leita nauðsynlegra úrræða í þeim efnum. Og þetta verður að teljast aðalatriðið. Þótt það væri í sjálfu sjer gott og hagkvæmt að fá það fyr en síðar hreinlega ákveðið, hvernig Íslandsbanki lætur seðlaútgáfurjettinn af höndum, verður það þó í meðferð málsins og við úrslit þess, þegar það er tekið með í reikninginn hvernig ástatt er, nærri aukaatriði hjá hinu, hvaða gjaldmiðilsmöguleika, hvaða „kredit“ þjóðinni til handa úrlausn seðlamálsins á grundvelli frumvarps sem þess, er stjórnin hefir lagt fyrir þingið, mundi hafa í för með sjer. Vildi jeg athuga þetta frá ýmsum hliðum, og þótt hæstv. stjórn komi því að líkindum svo fyrir, að þetta frv. hennar verði ekki meir á vegi þingsins, er þó óhjákvæmilegt að minnast nokkuð á það, því að íhlutun og aðgerðir stjórnarinnar um peningamálin eru að miklu leyti tvinnuð saman við það. Þar sem stjórnarfrumvarpið í flestum greinum verður að skoðast sem heimildarákvæði handa Íslandsbanka, hvaða seðlaútgáfu hann skuli njóta og hvernig sá rjettur takmarkist, hlýtur öllum að vera það ljóst, að undirbúningur þess máls og tillögur til ákvörðunar verða að byggjast á samningi, þar sem gengið sje úr skugga um, svo vel sem unt er, hverra fjárhagsumbóta og hvers öryggis í peningamálum landsmenn geti vænt frá bankans hálfu gegn slíkum rjettindum, ef lögin ganga fram í þessum sniðum, og þá jafnframt hvort bankinn sje nokkurn veginn samþykkur frv. eins og það er borið fram. En hvað þetta snertir er málinu mjög ábótavant. Í undirbúningnum verður eigi sjeð, að stjórninni hafi tekist að fá samþykki og þá síst samræmissamþykki rjettra samningsaðilja um það, er máli skiftir. Því er alls ekki að heilsa um sjálf ákvæði frv., og því síður um það, sem er mergur málsins, hin fjárhagslegu úrræði, sem samþykt frv. ætti að hafa í för með sjer. Undirbúningur frv. mun ekki hafinn fyr en eftir síðasta aðalfund Íslandsbanka, og það er kunnugt, að síðan hefir bankaráðið eigi heldur haft fund með sjer. Er því eigi fyrir hendi neitt samstætt álit þeirra, er fyrst og fremst eru rjettir samningsaðiljar af bankans hálfu um frumvarpið, enda hefir stjórnin látið þess getið í aths. við frv., að málið komi til endanlegs samþykkis eftir á, þegar aðalfundur bankans verður, en Alþingi búið að hafa það til meðferðar. En það hefði verið nauðsynlegt, að þeir sem ráða bankanum, hefðu einnig og sem ótvíræðast látið í ljós álit sitt og tillögur um málið, áður en til þingsins kasta kom. Í athugasemdum stjórnarinnar við frv. segir, að það fyrirkomulag, er frv. ráðgerir, hafi náð samþykki beggja bankanna í flestum aðalatriðum. Eftir því sem fram er komið við athugun og rannsókn málsins í nefndinni, verður þetta eigi sagt. Af þeim tveim framkvæmdastjórum Íslandsbanka, er nefndin hefir átt kost á að leita álits hjá um málið, hefir annar þeirra, og það sá sem er Íslendingur, beinlínis ráðið frá að samþykkja frv., og var því þannig algerlega ósamþykkur. Hinn bankastjórinn var hins vegar eigi ósamþykkur frumvarpinu nema í nokkrum atriðum (aðallega um greiðslu bankans til landssjóðs); en jafnframt kom það berlega fram í samtali nefndarinnar við bankastjórann, að einnig hann lagði þá merkingu í mikilvæg ákvæði frv., er hvorki samrýmast skoðun Landsbankans nje margra annara, er láta málið til sín taka, sem sje það, hver skuli gefa út þá seðla, er viðskiftaþörfin krefur á innlausnarárabilinu umfram hina fastákveðnu upphæð seðla, er Íslandsbanki afhendir með jöfnum hlutum árlega. Þar sem frv. sjálft sker alls ekki ótvírætt úr um þetta, er þar fyrirsjáanlegt deilumál um mjög verulegt atriði. - En þótt gert sje ráð fyrir, að frumvarpið væri lagað svo, að Íslandsbanki og þeir sem honum ráða, yrðu því samþykkir, það sniðið eftir þeirra höfði, hefir bankastjórnin gefið nefndinni þau svör, að ómögulegt sje, samt sem áður, um það að segja, hvort eða hvers lánstrausts bankinn geti væst erlendis. Lánardrottinn og aðalviðskiftabanki Íslandsbanka erlendis, Privatbankinn í Kaupmannahöfn, hefir eigi heldur gefið neitt það í skyn, að þar sje trausts að vænta, að því er nefndin best veit, og er það í samræmi við svör bankastjóranna. þegar nú þessu til viðbótar er litið á það, að stjórn Landsbankans, þeirrar stofnunar, er smámsaman er ætlað samkv. stjórnarfrv. að takast á hendur seðlaútgáfu í landinu með þeim rjetti og ábyrgðarhluta er því fylgir, telur slíka lagasetningu, sem hjer er um að ræða því að eins ráðlega, eða þessa leið til lausnar seðlamálinu farandi, að Íslandsbanki fái, meðal annars, framvegis hjá aðalviðskiftasambandi sínu erlendis, hæfilega „kredit“, eins mikla og undanfarið. En hver er til frásagnar um það á þessu stigi málsins? Það er líka auðsætt, hve miklu það varðar fyrir Landsbankann, eins og landsmenn sjálfa, að Íslandsbanki geti int af höndum skyldur sínar í viðskiftum við þjóðbanka vorn viðvíkjandi seðlaútgáfunni og öðru, er þá kemur til greina. Jeg vildi einnig minnast á það, hvað ákvæði stjórnarfrv. um heimild handa Íslandsbanka til hlutafjáraukningar er laust í sjer og lítils nýtt. Bankinn hefir látið það í ljós, að hann hafi engin tök á slíku. Og fyrst alt ráð þessarar stofnunar er svona á reiki og mjer liggur við að segja tortryggilegt, þá finst mjer mjög varhugavert að ákvarða sig í fljótræði til þess, sem stungið hefir verið upp á, að ríkissjóður eða landsmenn sjálfir veittu bankanum þennan hlutafjárauka. Þótt útvegur tækist til þeirra hluta, er óvist, hvort því væri vel varið eða forsvaranlega með því að kasta því inn í stofnun, sem ekki er í meira áliti eða stendur fastari fótum en Íslandsbanki gerir nú. Hefi jeg minst á þetta hjer til þess að sýna, hve mikillar athugunar þarf við, áður en þingið bindur þjóðina með frambúðarákvörðunum í þessu máli. Ef nú þeir, sem eru bjartsýnir á lánstraust og útvegu Íslandsbanka erlendis, vildu gera sjer vonir um, að hagur hans batnaði, næði frv. stjórnarinnar fram að ganga, þá er á það að líta, að bankinn er hlaðinn eigi svo litlum skuldum, alt að tug miljóna, og sumu vitanlega aðkallandi. Yrði hann fyrst að færa þetta í lag, ef hagur hans batnaði. Þyrfti bankinn því mikla .,kredit“ til þess, að hjálpar væri þaðan að vænta úr fjárkreppuörðugleikum landsmanna að öðru leyti, sem mest gætir í gjaldeyrisskorti þeirra til útlanda. Jeg játa það fúslega, að frumvarp stjórnarinnar hefir sitthvað til síns ágætis, og þá fyrst og fremst það, að þar er stigið spor í rjetta átt, að auka gengi Landsbankans með því að koma seðlaútgáfurjettinum í hans hendur. Tel jeg því það frv. miklu skárra en frumvarp um seðlaútgáfuna, er borið hefir verið fram í háttv. efri deild. Í því frumvarpi er satt að segja fátt um fína drætti. Algert handahófsverk, lítilsiglt og með afsláttarkeim. En þótt stjórnarfrv. sje ekki nærri svo fráleitt, tel jeg alls ekki gerlegt að samþykja það á þessu þingi; er það af þeim ástæðum, er jeg hefi drepið á hjer að framan, undirbúningsleysi og lausatökum af hálfu stjórnarinnar; en handahófsúrlausn á því, er gilda skal til frambúðar, um seðlaútgáfurjettinn og önnur peningamál landsmanna, er óverjandi. Þar verður maður að eiga sem minst eftirkaup. Og eins og jeg hefi áður tekið fram, er lausn seðlaútgáfumálsins alls ekki lausn á peningavandræðunum; um seðlaútgáfu til innlendra nota væri tiltölulega auðvelt að leita úrræða, ef einungis væri um það að ræða, en þegar önnur hlið þess máls er ofin saman við lánstraust og viðskiftalíf þjóðarinnar gagnvart öðrum ríkjum, þá vandast það. Því stærra og ábyrgðarmeira sem málið er, því vandlátari verður sá, sem þar á hluta að, að vera um allan undirbúning. Því er mjög á lofti haldið og það alveg rjettilega, að þjóðin eigi svo mikilla hagsmuna að gæta þar sem Íslandsbanki er, að varlega og vægilega verði að taka í málið. Einmitt af því, hve viðskiftalíf þjóðarinnar er háð bankanum, ríður svo mjög á að fara gætilega að öllu, er um þessa frambúðarskipun er að ræða. Og þótt þjóðin eigi mjög mikið undir því, að vel skipist um mál bankans, á hann þó enn þá meira undir þjóðinni, er hann rekur verslun sína við, og það einkum nú, er hagur hans stendur erfiðlega. Það er því mjög sanngjörn krafa, að rannsakað sje, hve mikils trausts sje að vænta þar sem bankinn er, áður en við byggjum framtíðarvonir okkar sjerstaklega á úrræðum og framkvæmdum hans. Þeir sem vilja nú, að lánstraust þjóðarinnar verði notað til þess að „hjálpa“ bankanum, og jafnvel að órannsökuðu máli, minna mig á þessa húsabyggingarmenn, sem reisa alls konar yfirbyggingar, og þær stundum rismiklar, ofan á gamla hjalla, sem þeir vita ekki nema sjeu grautfúnir. Þess konar byggingar þykja venjulega bæði ljótar og tortryggilegar. Þingið þarf að ganga úr skugga um, að sú stofnun sem hjer ræðir um, sje hvorki fúin nje feyskin, áður en það er lagt til málanna, að landið kosti þar yfirbyggingu. Það er því samróma álit okkar meiri hluta nefndarmanna, að hjer eigi að fara varlega og skipa seðlaútgáfunni einungis til bráðabirgða, meðan betri undirbúnings verði leitað, þótt við hins vegar sjeum ekki á sama máli um fyrirkomulag þessa bráðabirgðaskipulags, eins og skýrt er frá í áliti okkar. En eins og jeg gat um í byrjun þessa máls, geri jeg síðar nánari grein fyrir afstöðu minni þar. Allir eru á eitt sáttir um það, að nauðsynin sje mikil að bæta úr fjárkreppunni; en frumvörpin, sem liggja fyrir þinginu og miða við frambúðarskipun á seðlamálinu, bæta þar úr engu, ekki einu sinni bráðustu nauðsyn. Með slíkum frumvörpum er því alveg rent blint í sjóinn, og þeir sem kasta þannig færinu, eiga eins á hættu að slíta það, eins og að fá happadrátt á öngulinn. Það er og eigi annað sýnna en að stjórnin sje komin að rjettri niðurstöðu um þetta, og muni láta frumvarp sitt hverfa úr sögunni, og sannast þá á því málshátturinn: „Það er ekki ætilegur kálfur, sem aldrei hefir getað staðið.“ Verður ekki sagt um frumvarp stjórnarinnar, sje það svæft nú þegar, að það hafi nokkum tíma komist svo langt að geta staðið.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil fyrst svara fáeinum atriðum í ræðu hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), þeim, sem hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) hefir ekki svarað. Um varnarræðu hans fyrir nefndina skal jeg ekki vera fjölorður. Aðeins benda á það, að sá sem afsakar sig, hann ásakar sig og hefir ekki góða samvisku. Hv. þm. tók það rjettilega fram, að þetta frv. væri eina hljóðið, sem hefði komið frá nefndinni allan þann tíma, sem þing hefir setið, og er vert að taka eftir því, því að með því er mikið sagt. Annars var bæði hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) og hv. 1. þm. Árn. (E. E.) miklu spakari en jeg bjóst við, og sjá nú jafnvel ýmsa kosti á stjórnarfrv. Mun það stafa af því, að nú sjá þeir annað fóstur í hv.Ed., sem þeim er enn ver við. Og svo ramt kveður að um þetta Ed.frv., að það hefir verið þrautrætt hjer í þessari hv. deild grein fyrir grein, enda þótt alt annað mál sje hjer á dagskrá, og það meira að segja við 1. umr., og mun slíkt alveg eins dæmi í þingsögunni. Skal jeg ekki fara út í það mál nú, því að það liggur hjer alls ekki fyrir. En það gleður mig, að hv.þm. skuli nú sjá kosti á stj.frv., sem þeir áður voru algerlega blindir fyrir. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) viðurkendi, að þær vonir sem stjórnin hefði gert sjer um árangurinn af stj.frv., hefðu ekki verið tálvonir, þegar stjórnin samdi frv., þótt ástandið sje breytt í þessu efni nú. Hann er þá kominn á mína skoðun, sem hann ekki gat aðhylst áður. Mig furðar ekki á því, að hv.þm. (Jak. M.) sjer ættarmót með 8-manna frv. í Ed. og stj.frv. Það er engin stór uppgötvun, því það eru margar greinar orðrjett teknar upp úr stj.frv. En það er alveg rjett hjá hv.þm., að stj.frv. er stórum mun betra heldur en þetta nýja frv. Báðir hv.þm. (Jak. M. og E. E.) töluðu mikið um það, hvort aðalfundur Íslandsbanka myndi ganga að ákvæðum stj.frv., ef það væri samþykt hjer, og álösuðu stjórninni mikið fyrir að hafa ekki fengið samþykki fundarins fyrirfram. En hv.þm. áttu að vita, að það var ómögulegt að hafa frv. til svo snemma, en stjórnin útvegaði þær fullkomnustu líkur sem hægt var að fá, sem sje yfirlýsingu þess manns, sem fer með umboð meiri hluta hluthafanna. Hann lýsti því yfir, að hann væri frv. meðmæltur í flestum aðatriðum, og þó það sje ekki fullkomin lagasönnun fyrir samþykki aðalfundar, því slíka sönnun er ekki hægt að færa fyrir óorðnum hlut um, þá eru það svo sterkar líkur, að þær stappa næst sönnun. Það var farið eins að í þessu máli 1919 og var þá ekki átalið af neinum, vegna þess að allir vissu, að öðruvísi var ekki unt að fara að. Þá spurðu báðir þessir hv.þm., hvaða þýðingu það hefði að koma endanlegu skipulagi á seðlaútgáfuna. Þetta hefir þá þýðingu, að með því er hægt að forðast endalaust þjark og rifrildi og þó fyrst og fremst: Það er nauðsynlegt til að bankinn geti notið lánstrausts erlendis. Fyrir því hefi jeg orð bankastjórans sjálfs. Það er hjálp til handa bankanum til þess að hann geti hjálpað sjer sjálfur. Úr því jeg fór að tala um þetta 8-manna frv. úr Ed., þá vil jeg leiðrjetta eina af mörgum rangfærslum hv.þm. (Jak. M.). Hann sagði, að í frv. væri ekkert ákvæði, sem trygði það, að Íslandsbanki hjeldi ekki öllum rjettindum eftirfrv., án þess að ganga að kvöðum þess. En í síðustu gr. frv. er sagt með skýrum orðum, að heimild bankans falli burtu, ef hluthafafundur samþykki ekki að gangast undir frv. Jeg þori að hafa það eftir þeim af bankastjórum Íslandsbanka, sem mestu hafa ráðið síðustu ár, að ef ekki fáist endanleg lausn á þetta mál nú, þá geti bankinn ekki búist við að fá það lán erlendis, sem hann ekki má án vera. það er nú komið á daginn, að hv. peningamálanefnd er klofin, að minsta kosti í þrent. Sumir vilja óbreytt ástandið sem er, að því er virðist, eins og hv. 1. þm. Arn. (E. E.), svo eru átta þm. í Ed., sem flytja frv. saman og í þriðja lagi eru hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) og einhverjir með honum. Mjer þykir það hálfundarlegt um hv. 1. þm. Árn. (E. E.), að hann vill ómögulega láta yfirfærsluskyldu Íslandsbanka fyrir Landsbankann falla niður, þó honum megi vera það kunnugt, að stjórn Landsbankans hefir gengið inn á það. Hv. sami þm. sagði, að það vantaði „samræmissamþykki“ í stj.frv. Jeg skildi það svo, að hann ætti við samþykki bankastjóranna.  (E. E.: Ekki þannig)  . Þá er það óskiljanlegt, hvað hann meinar.  (E. E.: Jeg sagði, að það vantaði samþykki rjettra hlutaðeigenda)  . Það skýrist lítið við það, ef bankastjórarnir eru ekki þeir rjettu hlutaðeigendur. Einn af bankastjórum Íslandsbanka vill hafa alt eins áfram og nú er. En hann er sá aleinasti sem það vill. Jeg veit, að sá bankastjórinn, sem núna er nýkominn heim, er meðmæltur stj.frv. Annars er rjett að fara ekki langt út í hans skoðun, því að hann hefir engin áhrif á úrslit málsins á hluthafafundi. Hv. þm. (E. E.) sagði, að það væri óvíst, hvort bankinn fengi lán erlendis, þó stj.frv. væri samþykt. Jeg hefi þó tekið það fram áður, að bankastjóri Privatbankans sagði við mig í haust í áheyrn fleiri manna, að hann vildi veita Ísl.banka eins mikið lánstraust og fært væri eftir venjulegum bankareglum. Vitanlega fær enginn banki í víðri veröld ótakmarkað lán, og þá getum vjer ekki heldur búist við því. Hv. þm. (E. E.) sagði, að margt væri gott í stj.frv. Þó vill hann ekki láta það ná fram að ganga, og hefir ekkert annað í staðinn. Jeg hefi áður tekið það fram, að ef aðalfundur samþ. ekki frv., þá fellur það burt, en gildir alls ekki áfram, eins og hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) gaf í skyn. Þá sagði hv.þm. (Jak. M.), að bankinn ætti meira undir okkur heldur en við undir honum. Jeg hjelt, að bankamir væru til fyrir þjóðina, en ekki hún fyrir þá. Jeg hefi altaf heyrt, að bankar væru svo mikilsverðar stofnanir, að það riði á miklu fyrir þjóðina, að þeir standi sem best. Hann vill endilega framlengja það vandræðaástand, sem nú er, um heilt ár. En það er vegna okkar sjálfra, en ekki Íslandsbanka, að verið er að koma skipulagi á. Þessu hefir oft verið blandað saman, til mikils baga. Hv. þm. vildi láta rannsaka alt ástand bankans áður en nokkuð væri gert. En ef má dæma eftir því, hvað störf peningamálanefndarinnar hafa gengið seint og borið lítinn árangur, þá er hætt við, að farið væri að dragast í tímann áður en rannsókninni væri lokið. Hv. þm. (Ja.k M.) sagði, að stjórnin hefði átt að fella niður bankalögin frá 1920, samkv. heimild í 3. gr. þeirra. Jeg vil benda á það, að þegar lögin voru sett, - en jeg átti sæti í nefnd þeirri, sem hafði þau til meðferðar, - þá kom nefndinni saman um það, að ekki gerði til, þó þau væru feld niður, því sömu ákvæði eru í bankalögum frá 1919, sem stjórnin ekki getur felt úr gildi. Hv. þm. Árn. (E. E.) skammaði ýmist eða lofaði stj.frv. Hann sagði, að það væri kálfur, sem ekki gæti staðið á löppunum.  (E. E.: Jeg vildi unna því sannmælis.)  . Já, það er nú svo, líkingin um kálfinn sýnir best heilindin í því, en þar sem þessi hv.þm. er, höfum vjer fyrir oss kálf, sem getur staðið.