Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Hæstv. viðskmrh. skýrði þetta mál fyrir hönd ríkisstj., en ríkisstj. stendur óskipt um málið. Það mætti þess vegna segja, að það væri óþarfi að gefa frekari skýringar en þær, sem fram hafa komið. Þó þykir mér rétt og viðeigandi að gera það hér við þessa umr. Þessi löggjöf mun vera einhver sú merkasta og óvenjulegasta, sem fram hefir komið á hinum síðari þingum. Vildi ég láta fylgja henni nokkur orð líka frá Sjálfstfl. Ég dreg í efa, að á seinni árum hafi verið flutt inn á Alþ. jafnstórfelld og róttæk löggjöf, sem fyrirfram má gera ráð fyrir, að valdi jafnlitlum ágreiningi eins og þau l., sem hér liggja fyrir. Og er þó um mál að ræða, sem einmitt venjulega veldur ágreiningi fremur en flest önnur. Eins og viðskmrh. tók fram í upphafi máls sins, var það þegar á öndverðu þessu þingi öllum ljóst, að nauður ræki til að breyta í verulegum atriðum þeim gengisl., sem sett voru fyrri hluta þingsins, nr. 10 frá 4. apríl síðastl. En það atriðið, sem kallaði hiklaust á breytingu, var ákvörðun sú í þeim l., sem hné að því atriði, sem miðað var við 1. jan. næstkomandi. En svo var atriði í þeim l., að taka skyldi meðaltal vísitölu 6 undanfarinna mánaða og reikna vísitölu 1. jan. 1940 eftir útkomu þess meðaltals, og leggja þá vísitölu til grundvallar undir kauphækkun 1. jan. 1940. Nú næði engri átt að hafa þetta ákvæði óhreyft. Þessi ákvæði voru sett til þess að tryggja atvinnurekendum það, að þeir skyldu ekki strax missa þau fríðindi, sem gengisl. gáfu þeim í sambandi við hækkun vinnukaups í landinu. Þetta var réttlátt ákvæði þegar það var sett. En það er líka fjarstæða að ætla sér að binda hendur verkalýðsins í landinu um allar ráðstafanir sér til framdráttar í kaupgjaldsmálum við þetta ákvæði, sem eingöngu var sett sem tryggingarráðstöfun gegn þeirri dýrtíðarbreytingu, sem orsakast af gengisröskun íslenzku krónunnar um 22% vegna gengisbreyt. þann 4. apríl síðastl., og síðan hefir orðið ný gengisfelling um 11% á síðastl. hausti. Og af þessu hlýtur að leiða nýja dýrtíð í landinu. Auk þess hefir orðið verzlunarröskun hér sem annarstaðar af völdum ófriðarins. Og eins og ég sagði, náði engri átt að binda hendur verkalýðsins eins og þær voru bundnar 4. apríl síðastl., til varnar dýrtíð, þar sem þær voru settar út frá allt öðrum forsendum en nú liggja fyrir. Af þessum ástæðum þótti öllum, sem um þetta mál fjölluðu, sjálfsagt, að þessari löggjöf yrði breytt. Um þetta voru bornar fram till. á öndverðu þessu þingi, sem eru í samræmi við vilja margra hv. þm. Ég hygg, að sú till. orki minnst tvímælis, að breyta ætti á þann hátt vísitölu, sem reiknuð yrði út 1. jan. 1940. Þessi brtt. er fram borin með þeim brtt., sem fluttar eru fyrir hönd ríkisstj., og leggur sú brtt. til, að þessi dýrtíðarvísitala útreiknist af meðaltali í okt. og nóv. síðastl. Það liggur í hlutarins eðli, að einmitt þetta er réttlátt vegna þess, að það er einmitt þessi dýrtíð, sem þar kemur fram, hún kemur af orsök, sem löggjafinn gerði ekki ráð fyrir að myndi koma, þegar samþ. voru l. 4. apríl síðastl. Til þess að rekja orsakirnar til þeirrar öldu, sem risið hefir á Alþingi, sný ég máli mínu að þeirri brtt., sem flutt er fyrir hönd ríkisstj. um breyt. á gengisl. frá 4. apríl síðastl. Það liggur í hlutarins eðli, að umr. um þetta mál hafa vakið menn til umhugsunar um það, hvort ekki ætti að gera einnig aðrar breyt., og þá hverjar. Og það, sem þá fyrst liggur fyrir og drepið hefir verið á af báðum ráðh., sem hér hafa talað, var það, hve lengi þetta ætti að gilda annarsvegar, og hinsvegar í hvað ríkum mæli l. ættu að tilskilja kaupgjaldshækkun, sem fylgdi dýrtíðinni. Ég get tekið það fram, eins og báðir hæstv. ráðh., sem hér hafa talað, hvor fyrir sinn flokk, að Sjálfstfl. er í grundvallaratriðum andvígur því, að löggjafinn taki af þeim aðilum, sem hér eiga hlut að máli, bæði atvinnurekendum og verkamönnum, þann rétt, að þeir semji einir um sín mál. Sjálfstfl. telur, að það eigi ekki að víkja frá þessari meginreglu nema í alvarlegum undantekningartilfellum. En það er vegna þess, að það er skoðun Sjálfstfl., að hér sé um gersamlega einstæðar kringumstæður að ræða, að hann hefir fyrir sitt leyti aðhyllzt, að þessi l. væru látin ná út það ár, sem nú er nýbyrjað. Ástæðurnar fyrir því, að flokkurinn hefir gengið inn á þetta, eru þær, að í fyrsta lagi varð að viðurkenna það, að sjaldan hefði ríkt annað eins öryggisleysi í atvinnumálum eins og einmitt nú. Af því leiðir það, að allar vinnustöðvanir, sem oftast fylgja kaupdeilum, gætu einnig orðið það örlagaríkari en venjulega, og hafa þær þó alltaf verið þjóðartap. Það má segja, að þetta hafi verið önnur meginástæðan fyrir því, að Sjálfstfl. gekk inn á, að þessi l. væru í gildi allt árið. Þá er það og ástæða, að flokkurinn taldi, að þeir aðilar, sem hér eiga hlut að máli, myndu nú venju fremur vilja sætta sig við, að þessi ákvæði, sem að eðlilegum hætti eiga einungis að vera samningsatriði á milli viðkomandi aðila, yrðu lögfest. Það eru út af fyrir sig mjög sterk meðmæli með löggjöfinni, ef hægt er að treysta því, að aðilar muni una henni vel. En hinsvegar var óttazt, að ef ekki yrðu sett um þetta l., gæti það haft hinar örlagaríkustu afleiðingar fyrir þjóðfélagið. Það er ekki mótsögn í því að halda fram annarsvegar, að miklar líkur bendi til þess, að aðilar uni löggjöfinni, og hinsvegar, að það stafi hætta frá því að hafa þetta lögbundið. Það er nokkuð sitt hvað, hvort hægt er að vekja deilur um þetta af þeim, sem gera það að sérstöku hlutverki sínu í þjóðfélaginu að halda uppi slíkum deilum, eða hvort löggjafinn vill una við þetta fyrirkomulag eftir ástæðum. Af þessum ástæðum var það vilji Sjálfstfl., að þessi ákvæði yrðu látin gilda fyrir allt árið. Hitt ákvæðið, um það, í hve ríkum mæli mætti fylgja dýrtíðinni eftir um kaupgjaldshækkunina, var það eðlilegt, að það ylli nokkrum ágreiningi á milli flokka, sem styðja ríkisstj., og einnig innan flokkanna sjálfra. Ég geri ráð fyrir, að það megi segja, að almenn tilhneiging hafi verið innan Sjálfstfl. til að fara varlega í þessum efnum, út frá því sjónarmiði, að atvinnurekendur standi höllum fæti vegna dýrtíðarinnar. En út frá því sjónarmiði, að verkamenn stæðu ennþá hallara fæti til þess að taka á sig þann þunga, sem af dýrtíðinni leiðir, gat hann fallizt á þessar ráðstafanir. Innan Sjálfstfl. var mesta ástæða til þess, að mestur ágreiningur yrði, því að Sjálfstfl. og þm. hans telja sig umboðsmenn fyrir fleiri og mismunandi hagsmuni heldur en hinir flokkarnir telja sig umboðsmenn fyrir. Innan Sjálfstfl. komu fram nokkuð mismunandi skoðanir, þar sem annarsvegar voru þeir, sem mest vilja líta á þær örðugu kringumstæður atvinnurekenda, en hinsvegar voru þeir, sem einnig litu á hinar bágu kringumstæður verkalýðsins. En ég held, að nokkuð hafi verið farið meðalhófið í till. ríkisstj. á þskj. 673. Ég fyrir mitt leyti vil gera nokkuð nánar grein fyrir því, hvað hefir ráðið minni afstöðu í þessu efni, og eru aðrir flokksmenn óbundnir af því. Það er eðlilegt, að ég hafi skýrt frá, að aðstaðan sé nokkuð misjöfn innan flokks míns í þessu efni. Í vor, þegar ég stóð í fararbroddi fyrir lækkuðu verðgildi íslenzku kr., og þar með stóð að vissu leyti fyrir lækkun kaupgjalds verkalýðsins, því að lækkun kr. er bein kaupgjaldslækkun, þá leiddi ég rök að því, að það væri komið svo fyrir atvinnurekendum í landinu, að ekki væri um að ræða annað en að gerðar væru með beinu lagaákvæði ráðstafanir þeim til framdráttar, eða að öðrum kosti að horfa upp á það, að þeir hnigu að velli örmagna eftir margra ára örðugt stríð við margvíslegar þrengingar, sem þá þegar hefðu dregið svo úr mætti þeirra, að þeir væru almennt talað ekki færir um að standa undir þunganum að óbreyttum kringumstæðum. Ég get því með sanni sagt, að það var ekki um annað að gera en að sýna atvinnurekendum meira réttlæti, vil ég segja, heldur en áður hefir verið gert. Ég gat þá kallað á fórnfýsi fólksins í landinu og sagt: ykkur ber að gera þetta fyrir atvinnurekendur og fyrir ykkur sjálf. Og ég gat sagt ennfremur við verkalýðinn: það er ekki hægt annað betra að gera ykkur til framdráttar en að samþ. gengislækkunina, vegna þess, að án hennar eru ekki líkur til, að atvinnurekendur geti haldið áfram sem slíkir, og án atvinnurekenda hafið þið ekki lífsframfæri. Nú er nokkuð önnur afstaða í þessu efni. Nú er ekki hægt að segja, a. m. k. um suma atvinnurekendur, að þeir séu dauðadæmdir. Allt er í meiri óvissu með afkomu atvinnurekenda nú heldur en var þá. En aðstöðumunur í vor og nú er þá þann veg, að það mátti með sanni segja í vor, að atvinnurekendur gætu ekki risið undir þessum bagga, en nú er aftur á móti ekki hægt að staðhæfa það. Hitt er aftur á móti hægt að staðhæfa, að verkalýðurinn í landinu er ekki fær um að standa undir hinni vaxandi dýrtíð án þess að fá kauphækkun. Það má deila um, hvort þessi kaupgjaldsbreyting verður verkalýðnum til svo mikillar blessunar eins og ætlazt er til. Það er spurning, hvort er betra fyrir verkalýðinn að hafa hærra kaup eða stilla því í hóf í von um að fá meiri vinnu. Þetta er sjónarmið, sem aldrei verður hægt að gera upp með neinni öruggri vissu. Hitt er hægt að gera upp með öruggri vissu, að verkalýðurinn stendur ekki uppi bótalaus eftir því útliti að dæma, sem framundan er. Þess vegna hefi ég gengið svo langt sem gengið er í sambandi við kauphækkunina í samræmi við dýrtíðina. Ég geri ráð fyrir, að menn hafi veitt því athygli, að ég mælti þetta ekki fyrir hönd alls Sjálfstfl., því þar eru til varfærnari sjónarmið en mitt eigið. En ég vil aðeins segja það, svo mönnum sé það ljóst, að ég geng ekki með lokuð augun fyrir þeirri hættu, sem hvílir hér á atvinnurekendum í þessu efni, og ég vil minna á það, sem gerðist í síðasta stríði. 1914 var vísitala innfluttra vara 100, en á því ári komst verð útfluttrar vöru upp í 104. Útfluttar vörur hækkuðu þó meira 1915. Þá var vísitala innfluttra vara 141, en útfluttra 175. 1917 er svo vísitala innfluttra vara 286, en útflutta varan þá allmikið lækkuð niður úr innfluttu vörunni og komst í 217. En mestur verður munurinn 1918, því að þá er verðvísitala innfluttra vara 373, en verðvísitala útfluttra vara 247. Þetta bendir til þess, að sá, sem samþ. þessar till., sem hér liggja fyrir, megi eiga það á hættu, að hann leiði hættu yfir framleiðslu landsmanna. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir þeirri hættu. Ég samþ. samt þetta með góðri samvizku og í þeirri von, að betur takist til með hlutfallið milli innfluttra og útfluttra vara annarsvegar, en hinsvegar vegna þess, að verkalýðurinn getur ekki staðið undir þessari dýrtíð. Ég skal svo fylgja því, ef það kemur á daginn, að atvinnurekendur standa hallara fæti heldur en nú, að segja verkalýðnum, að hann geti ekki fengið fram sínar kröfur. En fyrr en það liggur fyrir vil ég ekki ganga lengra heldur en ég hefi gert. Ég skal svo að lokum aðeins segja það, að ef þessi ákvæði verða lögfest, sem þau verða, þá munu þau vekja deilur og ágreining. En ég geri mér samt von um, að hann verði frekar lítill. Og ég hefi örugga sannfæringu fyrir því, að ekkert, sem þetta þing hefir gert, verði til meiri farsældar heldur en að samþ. þessi ákvæði. Því að með því er tryggður vinnufriður í landinu, og ég er sannfærður um, að atvinnurekendur vilja hlíta þessu, og verkalýðurinn álítur ekki, að þetta sé kaldráðið í hans garð. Ég tel, að afleiðingin af þessu frv. verði sú, að ríkið verði að bæta eitthvað sínum starfsmönnum upp kaup, sem lægst eru launaðir, og geri ég ráð fyrir, að um það muni koma fram brtt. áður en málið fer úr þessari hv. d., sem flutt verði af ríkisstj.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Fjhn. hafði lagt fram nál, um þetta frv. áður en nokkrar brtt. voru komnar við það, og liggur það fyrir á þskj. 279, og bar n. þar fram eina brtt. við frv., sem er um það, að aftan við 2. gr. bætist ný gr., svo hljóðandi: „Síðasta mgr. 4. gr. l. nr. 10 4. apríl 1939 falli niður.“ Er sú gr. um aflaverðlaun sjómanna á togurum. Er þessi brtt. flutt samkv. ósk frá ríkisstj., vegna þess, að samningar voru gerðir um þetta atriði þegar togaraflotinn fór á veiðar. Þá hafa komið fram brtt. við frv., sem n. hefir ekki getað dæmt um. Eru þær á þskj. 673, og flytur fjhn. þær eftir ósk ríkisstj. Þær fjalla um það samkomulag, sem náðst hefir innan ríkisstj. um þau kaupgjaldsmál, sem í þeim felast. Ég mun ekki ræða þessar brtt. fyrir hönd n. að svo komnu. Ríkisstj. mun sjálf gera grein fyrir brtt. þeim, sem eru á þskj. 673.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Það hefir orðið að samkomulagi í ríkisstj., að ég segði nokkur orð til að skýra efni brtt. á þskj. 673. Það er ekki vegna þess, að það komi meira við mínu ráðuneyti en hinum, heldur vegna þess, að þær eru gerðar í sambandi við mál, sem flutt er af mínu ráðuneyti, þ. e. a. s. breyt. á l. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi. Um leið og ég geri í stuttu máli grein fyrir aðalbreytingunum, sem felast í þessum till. frá gildandi lagaákvæðum, mun ég segja nokkur orð um afstöðu Framsfl. til málsins. Síðar munu svo aðrir ráðh. skýra sín sjónarmið og sinna flokka. Samkv. l. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi er ákveðið, að til 1. apríl n. á. skuli kaupgjald breytast eftir ákveðnum reglum, þannig, að ef framfærslukostnaðurinn hækkar um 10%, þá hækki kaupgjald sem nemur af hækkuninni, en ef hækkunin verður meiri, þá um 2/3 af því, sem fram yfir er. Þessi ákvæði voru að sjálfsögðu miðuð við þá dýrtíðaraukningu, sem menn bjuggust við, þegar gengisl. voru samþ., og það ástand, sem líklegt þótti, að af þeim gæti leitt. Síðan gengisl. voru sett hefir svo skipazt, að ófriður brauzt út og verðhækkun mun því skella á þetta land eins og önnur. Þá heyrðust strax raddir um, að gengisl. ættu ekki lengur við um kaupgjald, þar sem dýrtíðin myndi verða miklu stórfenglegri en hægt var að búast við af völdum gengislækkunarinnar. Þessu varð ekki í móti mælt; það var komið allt annað ástand, og það var, að ég hygg, samróma álit allra, að þessi ákvæði yrðu að breytast. Það, sem fyrst kom til greina í sambandi við endurskoðunina, var það, að í gömlu gengisl. er gert ráð fyrir að taka meðaltal af vísitölu framfærslukostnaðarins eins og hann var mánuðina júlí-desember 1939 og bera saman við vísitöluna í desember árið áður. Hinsvegar er talið, að dýrtíðin af völdum styrjaldarinnar myndi fara að koma fram í nóvember og úr því. Varð því fyrsta krafan það, að í stað þess, að áður átti að miða við vísitöluna júlí-desember, yrði miðað við vísitöluna nóv.-des. Að nánar athuguðu máli held ég, að allir hafi talið þetta sanngjarnt. Lá því næst fyrir, að vegna þessa nýja ástands yrði að breyta ákvæðum gengisl. um kaupgjald að verulegu leyti, og varð ekki hjá því komizt, að þetta þing gerði það. Það hefði verið æskilegt, ef hægt hefði verið að koma á samningum milli atvinnurekenda og verkamanna svo fljótt, að Alþingi hefði ekki þurft að mynda sér um það neina skoðun. En til þess hefðu samningar þurft að komast á fyrir áramót, og ég hygg, að það hafi verið álit þeirra manna, sem kunnugastir eru þessum málum, að það væri algerlega ókleift. Það varð því ekki hjá því komizt, að Alþingi setti þarna um ný ákvæði. Þá var spurningin um það, hvort þau ákvæði ættu að gilda aðeins til 1. apríl þessa árs eða lengur. Að mjög vel athuguðu máli varð það ofan á, að fyrst Alþingi komst ekki hjá því að breyta ákvæðum gengisl., eða segja skoðun sína á því, hvernig uppbótunum skyldi háttað, sem menn hlytu að taka til hliðsjónar við samninga, þá þótti skynsamlegast að láta ákvæðin gilda til næsta árs, með það fyrir augum að tryggja mönnum hér fullan vinnufrið á þessu fyrsta styrjaldarári, sem kalla má, þótt ófriðurinn hafi nú staðið 3 mánuði af síðastl. ári. Það er skoðun Framsfl., að einmitt meðan menn eru að átta sig á ástandinu, þá sé hættast við árekstrum, en eftir því sem reynslan kennir mönnum meira um ástandið eins og það raunverulega er, þá verði meiri líkur til, að menn geti með frjálsum samningum komizt að niðurstöðu, sem er í samræmi við það ástand, sem kann að skapast. Ég vil segja það, að þótt Framsfl. hafi fallizt á að fara þessa leið, að framlengja ákvæði gengisl. til 1. janúar 1941, þá er hann mótfallinn þeirri stefnu, að kaupgjald sé sett fast með l., og hann hefði miklu fremur óskað, að samningar hefðu getað komizt á milli verkamanna og atvinnurekenda, sem tækju við af l., enda er það eðlilega áhugamál okkar að koma málinu á þann grundvöll að nýju. Þótt þetta hafi orðið ofan á að þessu sinni, af því að styrjöld hefir brotizt út og enginn veit, hver framtiðin verður, þá riður okkur á því, fremur öllu öðru, að fá ekki neinar verulegar deilur, og þess vegna höfum við fallizt á þetta. Ég ætla að taka það fram og vil að það komi skýrt fram nú þegar, að Framsfl. er þessarar skoðunar. Ég þykist vita, að einhverjir muni það verða, sem væna okkur um að þetta, sem ég nú hefi sagt, hafi ekki verið mælt af fullum heilindum, af því að það ráð var upp tekið að láta þessi ákvæði gilda fyrir allt árið, en þótt við verðum vændir um slíkt, þá getum við ekki annað en lýst vilja okkar um fyrirkomulag þessa máls. Reynslan verður svo að skera úr um það, hvort við höfum ekki sagt þar hug okkar allan. Þegar átti að meta, hvað sanngjarnt væri að bæta upp kaupgjaldið miðað við dýrtíðina, kom ýmislegt til greina, svo erfitt var að finna það fullkomna réttlæti í þeim efnum. Fljótt á litið mun sumum hverjum finnast sanngjarnt, að dýrtíðin sé undir öllum kringumstæðum bætt upp að fullu, en ég hygg, að við nánari athugun á málinu hljóti menn að sjá, að þetta er mjög einhliða sjónarmið. Ég vænti, að menn skilji, að þótt engum detti í hug, að laun verkamanna séu of há, þá verður það að viðurkennast, að það er lítt hugsanlegt, að hægt sé að tryggja eina ákveðna, allstóra stétt í þjóðfélaginu fyrir því, að hún verði ekki fyrir barðinu á þeim örðugleikum, sem dýrtíðin af völdum stríðsins hlýtur að orsaka. Það er varla hægt að halda því fram, að eðlilegt sé, að á þetta verði fallizt. Ef á þetta væri fallizt, þá væri ekkert tillit tekið til þess, hvað fært er og hvernig þeim mundi þá farnast, sem eiga afkomu sína undir framleiðslunni og sölu afurðanna. Ég vil henda á niðurstöðu þessa máls í síðasta ófriði. Þá kom í ljós, að verðlag á íslenzkum vörum, sem fluttar voru til útlanda, var snöggt um minna en verð á erlendum vörum, sem fluttar voru til landsins. Það er ekki vafi á því, að ef þá hefði t. d. gilt ákvæði um, að allt kaupgjald í landinu skyldi hækka í beinu hlutfalli við framfærslukostnaðinn, þá hefði það orðið óbærilegt fyrir framleiðsluna. Síðan ófriðurinn brauzt út hefir verðlag á þeim vörum, sem við flytjum til útlanda, hækkað meira en verðlag á þeim vörum, er við flytjum inn til landsins. Framsfl. álítur líka eðlilegt, að í kaupgreiðslu sé tekið tillit til þess, hvernig framleiðslunni vegnar með tilliti til verðlags og greiðsluskuldbindinga. Í því sambandi hefir Framsfl. tjáð fylgi sitt þessum lagabreyt. og bent á, að æskilegt væri að fá fastan mælikvarða í kaupgreiðslumálum í framtíðinni í þetta horf. Í sambandi við samningana um þetta mál var vakið máls á þessu, en þótt þetta væri æskilegt, var samt ekki hægt að taka það til greina nú; þess vegna stendur ekkert um það í till., en nokkrir flokksmenn fluttu till. í Sþ. um að gera vísitöluna að reikningslegum grundvelli kaupgjaldsins og færa kaupgreiðslumálið í það horf. Við í Framsfl. höfum getað gengið inn á að velta dýrtíðinni yfir á kaupgreiðendur með kauphækkun að því tilskildu, að vísitala verðlagsins sýndi, að atvinnuvegirnir gætu þolað það. Um efni breyt. er þetta að segja í stuttu máli: Gengislækkunin er miðuð við júlí–nóv. Bæta skal upp 80% af hækkuðum framfærslukostnaði, en þó skal heildaruppbótin aldrei nema meiru en 75% af kaupgjaldinu. Helmingsuppbót á kaupgjaldinu er látin standa sem almenn regla. og undir hana má ekki fara. Lögin afnema almennt bann gegn kauphækkun, en í stað þess eru sett ákvæði um, að ekki megi hækka kaupgjald til verkalýðs- og stéttarfélaga umfram það, sem ákveðið er í lögunum. Vegna þessarar breyt. fellur burt 5. gr. gömlu gengislaganna, um verð á ísl. framleiðsluvörum, og kaupgjaldið sett inn í gengislögin til að slá því föstu í sambandi við gengislögin, að eitt verði látið yfir báða ganga, verkamenn og bændur. Það er ástæða til að gera þetta, þar sem búast má við meiri verðbreyt. nú en áður, og í raun og veru eiga ekki að gilda sömu ákvæði um verðbreytingar á kaupgjaldi og framleiðsluvörum. En í tíð gömlu gengislaganná var ekki búizt við stórum sveiflum. En þegar búast má við sveiflum, þá eiga ekki að gilda sömu reglur um kaupgjald og afurðir. Ég efast ekki heldur um, að nefnd sú, sem stofnuð er til að verðleggja afurðirnar, muni reyna fyrir sér um það, hvað hæfilegast verði og bezt henti bæði framleiðendum og neytendum, og taki sjónarmið beggja til greina. - Ég held, að ég hafi lýst nægilega höfuðatriðum þessara breyt. og fjölyrði ekki frekar um þau. Framsfl. hefir sem aðili að þessu máll verið ljós sú áhætta, sem framleiðendum og atvinnuvegunum í landinu getur stafað af þessum kaupgjaldsbreytingum. Menn munu varla hafa búizt við, að kauphækkunin yrði svo mikil, sem raun er. á - 80% fyrir alla venjulega vinnu. Framleiðendur eiga hér allt á hættu, og enginn veit fyrirfram, hvort þeir geta risið undir henni. En Framsfl. gengur að þessu í þeirri trú, að ekki sé fært að velta dýrtíðinni allri yfir á bök hinna lægst launuðu. Þess vegna gengur flokkurinn inn á þessar kaupgjaldsbreyt., þrátt fyrir alla þá óvissu, er framtíðin ber í skauti sér. Framsfl. hefir kosið ákveðna tryggingu fyrir því, að kaupuppbótin yrði í hlutfalli við verðlag á ísl. framleiðsluafurðum og að skilyrði væri til, að atvinnuvegirnir myndu bera sig.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Þegar í upphafi þingsins var það vitað, að mál þetta myndi verða eitt af vandasömustu málum þingsins. Nú er komið að þinglausnum, og það er fyrst nú, að þingið getur tekið þetta mál fyrir. Ekki svo að skilja, að málið hafi ekki verið hugsað og rætt. Um það hafa verið haldnir fjöldamargir fundir í fjhn. Og að lokum, er málið hafði verið rætt ýtarlega innan flokka þeirra, er standa að ríkisstj., og innan miðstjórna flokkanna, tókst að ná því samkomu- lagi um þetta mál, sem nú birtist hér í brtt. fjhn. Ég vil taka það fram fyrir hönd Alþfl., og ég þarf varla að segja það, að sama mun gilda um hina flokkana, að ef hver flokkurinn um sig hefði verið einráður um lausn þessa máls, þá hefði hún verið á nokkuð aðra lund en raun ber vitni um í þessum brtt. En ég vil taka það fram um Alþfl., eins og heldur er ekkert undarlegt, að flokkurinn hefir ekki komið fram ýtrustu sjónarmiðum sínum. Ef frv. út af gengislögunum hefði eingöngu verið markað okkar sjónarmiðum, þá hefðu lögin orðið öðruvísi, náð yfir stærra svið og orðið öll á annan veg en í brtt. þeim, sem hér liggja fyrir. Ég vil leyfa mér að gera hér að umræðuefni 2 eða 3 aðalatriði: 1. Lögbinding kaupgjaldsmálsins, 2. upphæð kaupuppbótarinnar, og 3. sviðið, er bæturnar ná út yfir. Þetta eru þau 3 atriði, er ég tel þýðingarmest í brtt. þeim, er hér liggja fyrir. Ég vil þá fyrst lýsa því yfir, að það er síður en svo vilji Alþfl., að lögfest verði kaup og kjör í landinu. Það er og hefir verið yfirlýstur vilji Alþfl., að aðilar eigi sjálfir að finna úrlausn á málum sinum og deilum með samningum og samkomulagi sín á milli. Afstaða Alþfl. er óbreytt í þessu máli þrátt fyrir það, að frv. framlengi lögbindingu kaupgjaldsins um 9 mánuði, og ég hefi vitneskju um það, að þótt ráðh. Sjálfstfl. hafi ekki enn lýst afstöðu sinni til þessa máls, þá er þó innan þess flokks ríkjandi sú skoðun, að í framtíðinni eigi sem áður að vera frjálst samkomulag milli verkamanna og atvinnurekenda um kaup og kjör. Það er því gengið út frá því, að sú tilhögun, sem frv. ætlar að koma á, verði ekki til frambúðar. En þá hlýtur sú spurning að vakna hjá mörgum: Hvers vegna er vikið frá þessari reglu nú? Og því er til að svara: Alþfl. og fulltrúar hans líta svo á, að tímarnir, sem vér lifum á, séu óvenjulegir. Ég þarf varla að taka það fram, að í kjölfar hinnar miklu atvinnukreppu, sem geisað hefir, kom stríðið, og það velti úr skorðum þeim aðstæðum, er verið hafa undanfarið. Stríðið skapaði takmarkalausa óvissu um framtíð einstaklinganna og þjóðfélagsins í heild. Við liggjum að vísu langt frá vígvöllum stríðsins, en áhrif þess ganga mjög nærri okkur, og við getum fyrst og fremst ekkert um það sagt, hver muni verða afkoma ísl. þjóðarinnar af völdum stríðsins. Það verkar með sömu óvissu hér á landi sem annarstaðar. Þetta ástand og þessar óvissu horfur hafa gert Alþfl. það kleift að ganga að þessu. Þegar þjóðin lifir í þrotlausri óvissu styrjaldarinnar, verður hún að kosta kapps um að halda uppi friði innan sinna eigin vébanda. Þess vegna hefir Alþfl. heldur viljað þvingun en samkomulag til að ákveða kaup og kjör í landinu á hinu nýja ári. Þess vegna hefir Alþfl. gengið inn á lögbundið kaupgjald. En flokkurinn endurtekur það enn einu sinni, að afstaða hans er óbreytt, að í framtíðinni eigi að verða og verði frjálsir samningar um kaup og kjör, frjáls leikur milli verkamanna og atvinnurekenda. Þá kem ég í annan stað að sjálfri kaupuppbótinni. Í sambandi við gengisbreytinguna í apríl 1939 voru settar vissar reglur, sem auðvitað gátu ekki orðið til frambúðar. Alþfl. skýrði afstöðu sína til þessa máls þá. En öllum varð ljóst, að verðlags- og gengisbreyt. gerðu það að verkum, að ekki var hægt að viðhafa hin sömu sjónarmið og áður, sérstaklega eftir að styrjöldin hafði skollið á og dýrtíðin vaxið að miklum mun. Því var fyrst hreyft í Alþbl., að ekki dygði að miða uppbótina við síðari helming ársins 1939, heldur yrði að miða hana við þann tíma, er dýrtíðin hafði byrjað á. Ekki varð þó samkomulag um þetta, eins og brtt. bera ljóslega vitni um. Um sjálfa uppbótina óskaði Alþfl. þess, að fullar bætur yrðu greiddar fyrir vissa launaflokka, sérstaklega með tilliti til hinna lægst launuðu. Þetta fékkst þó ekki fram, en hinsvegar varð það að samkomulagi, að kaupuppbótin mætti aldrei nema minna en 75% af dýrtíðarhækkuninni. Þetta atriði er mjög þýðingarmikið fyrir okkur meðan dýrtíðin hefir ekki keyrt úr hófi fram. Þegar við berum okkur saman við samskonar ráðstafanir frændþjóða vorra á Norðurlöndum, þá kemur í ljós, að Danir greiða fulla uppbót fyrir vissa launaflokka, og eftir því eru bæturnar hjá okkur ekki alveg eins miklar. Hjá Svíum og Norðmönnum er kaupgjaldsuppbótin 3/4 af dýrtíðarhækkuninni og getur aldrei farið hærra en 75%. Af þessu er svo að sjá, sem tilhögun okkar fari ekki með öllu eins langt og hjá Dönum, en er áþekk, eða getur orðið litið eitt hærri en hjá Norðmönnum og Svíum. Það getur verið álitamál, hvort leggja hefði átt mikla áherzlu á meiri og fyllri uppbót. Það er líka álitamál, hvort frjálst samkomulag milli verkamanna og atvinnurekenda hefði komið á betri kaup- og kjarabótum en brtt. þessar gera ráð fyrir. Það eru allt saman spádómar, sem litið er leggjandi upp úr. En það er persónuleg skoðun mín, að samkomulagsleiðin hefði ekki fært launþegunum meira í aðra hönd en hér er gert ráð fyrir. Við verðum að minnast þess, að verkalýðsfélögin eru ekki sterkbyggð hjá okkur, og þau myndu því leggja út í töluverða tvísýnu, ef þau færu út í kaupdeilur. En það er annað atriði, sem mjög er mikilsvert í sambandi við þá tilhögun, sem hér liggur fyrir til samþykktar, og það er öryggið um þessa kaup og kjarabót. Og þetta öryggi, þessi vissa er ekki alllítils virði, þegar miðað er við þær vonir um uppbót, sem fengist fyrir frjálst samkomulag verkamanna og atvinnurekenda. Ef uppbótin er reiknuð út í tölum, þá myndi niðurstaðan verða hér í Reykjavík, að með 12% hækkun á framfærslukostnaði mán. nóv.-des. myndi hækkun kaups verða 13 aurar á klst. Kaup verkakvenna myndi hækka um 8 aura, ef taxti verkakvennafél. „Framsóknar“ er lagður til grundvallar. Þetta er alls ekki svo lítið, og ef borið er saman við Danmörku, þá nam hækkun kaupsins þar hjá almennum verkamönnum ekki eins miklu, en dýrtíðin hefir kannske ekki orðið þar eins mikil og hér á landi. En þetta eru tölur, sem tala. Og það, sem mest er um vert, menn hafa vissu fyrir því að fá þessa kauphækkun jafnskjótt og lögin ganga í gildi. Áþreifanleg vissa og tryggt öryggi verður ekki ofmetið í þessum efnum, og þótt margir hefðu kosið meiri og fyllri uppbót, þá skerðist gildi laganna ekkert við það. Ég kem þá að lokum að 3. atriðinu, því sviði, er kaupgjaldsbreyt. nær yfir. Samkv. gömlu kaupgjaldslögunum náði uppbótin aðeins til þeirra, sem tóku tímakaup, ófaglærðra verkamanna og sjómanna og til þeirra, sem vinna í fastri vinnu og höfðu 300 kr. og þar fyrir neðan um mánuðinn. Nú er þessum skorðum öllum rutt úr vegi, sem ég fyrir mitt leyti er ánægður yfir. Uppbótin nær nú til allra verkalýðsfélaga, hvort sem um er að ræða útlærða verkamenn innan sérstakra iðngreina eða ófaglærða verkamenn, félög, sem hafa frjálsan félagsskap til að bæta kaup og kjör með samningum, og er því ekki lengur sá greinarmunur, sem áður var í þessum efnum. Ekki er heldur gerður greinarmunur á fjölskyldumönnum og einhleypingum, því að búast mátti við því, þegar til kauphækkunar kæmi, að atvinnurekendur freistuðust til að hafa frekar í þjónustu sinni þá, sem höfðu lægra kaup, þ. e. a. s. einhleypinga, en fjölskyldumenn yrðu útundan. En það er öfugt við það, sem flestir vildu. Og ef þeir hafa lítið upp úr sér, þá kemur það meira og minna niður á heimilum, þar sem þeir dvelja. Ég tel því, að þetta sé til mikilla og verulegra bóta. Að vísu er það svo eins og brtt. greinir, að þar skiptist í flokka með uppbótina. Þeir menn njóta hæstu uppbótar, sem hafa kr. 1,50 á klst. eða minna. En næsthæstu uppbót hafa þeir, sem eru í 2. fl. og hafa kr. 1,51 á klst. og upp í 2,00 kr. Og í þriðja fl. eru þeir, sem hafa 2,01 kr. eða meira á klst. Ef litið er á 1. fl., sem hefir 1,50 á klst., þá nær það til allra ófaglærðra manna í landinu. Hæsta verkamannakaup til ófaglærðs manns er 1,45 kr. í Reykjavík og Hafnarfirði. En þó að það þekkist hærra annarstaðar á landinu, þá nær það ákvæði jafnt til þess kaups og sérstaks sumarkaups, sem er sumstaðar hærra kaup en aðra tíma ársins, eða kr. 1,50. En um breyt. fastakaups, þegar er að ræða um uppbætur handa mönnum á föstum launum, þá leiðir það af sjálfu sér, að eftir því sem 1. fl. nær lengra upp, þá koma fleiri menn, hvort sem þeir hafa viku-, mánaðar- eða árskaup, undir ákvæði 1. fl. Ég tel, að á þetta megi líta, þegar dæmdar eru þær brtt., sem hér liggja fyrir. Út af þeirri breyt., að tekið er út úr ákvæðum gengisl. ákvæði um það, að verð á kjöti og mjólk skuli hlíta sömu reglum eins og kaupgjald, þá verð ég að lýsa því yfir fyrir mitt leyti, að ég tel, að það geti ekki komið til nokkurra mála að hækka verð á þessum vörum meira eða jafnmikið og nemur kauphækkuninni yfirleitt. Fyrir því mætti færa frekari rök, sem ég sé ekki ástæðu til að taka fram hér. En í trausti þess, að þær vörur verði ekki hækkaðar eins og kaupgjaldið, þá hefi ég fyrir mitt leyti einnig getað gengið inn á þetta. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál eins og það horfir við. Ég hefi gert grein fyrir afstöðu Alþfl. á þeim samkomulagsgrundvelli, sem samþ. var. Það er kannske enginn fullkomlega ánægður með hann. En ég hefi nú gert grein fyrir, hvað unnizt hefir með þessu, og að vissu leyti, hvað þessi löggjöf skapar þó öryggi á þeim tímum, er allt er á hverfanda hveli um afkomu atvinnurekstrarins bæði hér á landi og annarstaðar. Upp úr þessu legg ég talsvert mikið.

*Héðinn Valdimarsson: Það fór sem vænta mátti á síðasta vori, þegar gengislögin með ákvæðum um kaupgjald voru keyrð í gegn hér á þingi með mesta offorsi, að nokkuð drægi niður í sumum þeim, sem þá voru ánægðastir. Það fór líka svo, að það þurfti að breyta þessum l. tvisvar, og nú í þriðja sinn, áður en ár er liðið frá því að þessi l. voru samþ. Hæstv. ráðh., sem hér hafa talað, hafa allir talið óhjákvæmilegt að breyta kaupgjaldsákvæðunum, og um eitt atriði, stríðsáhættuþóknun íslenzkra sjómanna, hefir þegar verið samþ. breyt. um það. Ég var á sínum tíma á móti þeirri ráðstöfun, sem gerð var með gengislækkunarlögunum, og það var vitað, að mikill hluti kjósenda var þeim mótfallinn, en ekki mátti leita til fólksins um það frekar en annað nú á þessum þjóðstjórnartímum. Það var samþ. á þingi á þann veg, að fáir menn komu sér saman um það, aðallega þeir, sem í stj. voru, og svo var hóað saman flokksfundum og samþ. þar það, sem þeir vildu vera láta. Við höfum séð það á árinu sem leið, að verkamenn hafa orðið að búa að þessu í marga mánuði, þó að verð á vörum hafa hækkað, án þess að þeir hafi fengið nokkra uppbót. Þegar stríðið skall á, þótti strax þurfa að gera sérstakar ráðstafanir til að láta sjómenn fá áhættuþóknun, vegna þess að annars þótti varla hægt við því að búast, að þeir fengjust til að sigla hinar hættulegu leiðir til Englands og víðar, en ekki þótti þurfa að gera neinar breyt. til bóta á bag verkamanna. Það var dregið eins lengi og unnt var að koma með till. í þá átt. Þó fór svo, að brtt. komu fram um það, en þó ekki fyrr en tveir þm. Sósíalistafl. fluttu till. þess efnis, sem liggur nú hér fyrir. Höfuðatriðið í þeim till., sem hér liggja nú fyrir, er að setja lagaákvæði, sem girða fyrir, að verkafólk geti gert samninga sína við atvinnurekendur og að þessi félagsskapur fái að halda frelsi sinu eins og verið hefir. Það er kunnugt, að þetta er langfjölmennasta stétt landsins, sem á undir þessu að búa, 16–17 þús. manns. Ég verð að segja, að mér finnst það ganga ósvífni næst, að svona flokkar skuli kalla sig lýðræðisflokka, sem vilja ekki hafa svo lítið við að spyrja þessa fjölmennu og félagsbundnu stétt, hvernig skyldi haga þessum málum. Þegar aftur á móti hefir verið komið fram með mál samvinnufélaganna, hefir verið bókstaflega ákveðið af einum aðalflokki þingsins, að ekki mætti ráða þeim málum til lykta, fyrr en þau hefðu fengið að segja álit sitt þar um, og er þó samvinnufélagsskapurinn miklu fámennari en verkalýðsfélagsskapurinn. Það er ekki hægt að segja, að ekki hafi verið tími til að leita álits verkalýðsins, því að þeir, sem komu þessu í gegn, höfðu lengi haft þetta í undirbúningi, og hefði því verið nægur tími til að fá um það álit alþýðunnar. Vilji þessa fólks hefir líka á margan hátt komið fram í margvíslegum till., sem gerðar hafa verið og samþ. alstaðar á landinu. Mér er ekki kunnugt um, að nokkurstaðar hafi komið till. um, að samningarétturinn yrði tekinn af verkalýðsfélögunum og fenginn ríkinu í hendur, heldur alstaðar haldið fram, að verkamenn ættu að hafa sinn fulla rétt. Það er ekki heldur ástæða til að ætla, að ekki hefðu getað tekizt samningar á venjulegan hátt milli verkalýðsins og atvinnurekenda, en það hefir ekki fengizt reynt. Nú er það meira að segja sýnt, þegar á að fara að samþ. þetta mál, að það hefir verið farið kannske til forseta eða stjórnar eins sambands í landinu, Alþýðusambandsins, sem öllum er kunnugt, að er þannig samsett, að hún hefir ekki á bak við sig nema nokkurn hluta verkalýðsins og er í minni hluta. En þar fyrir utan eru önnur sambönd, sem hefir ekki verið leitað til, svo sem Landssambands stéttarfélaga, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands eða annara. Þó hefir þetta mál verið lengi í smíðum hjá stj., eins og lýst hefir verið. Hvað er það, sem veldur því, að þetta mál hefir ekki fengizt inn í verkalýðsfélögin, en Alþingi hefir tekið að sér að samþ. einhverja hluti, hversu ógeðfellt sem verkalýðsfélagsskapnum kann að virðast það? Í þeim brtt. eða frv., sem hér liggur fyrir, er þessu svarað í aðalatriðunum, sem sé þannig, að verkamenn séu ekki frjálsir að semja við atvinnurekendur, heldur skuli þar farið eftir reglum, sem Alþingi setur og eru á þá leið, að þótt dýrtíð aukist og verð hækki á öllum vörum, þá fái verkamenn það ekki hætt upp til fulls. Allt þetta getur ekki verið gert í öðrum tilgangi en þeim, að gera lakari en áður lífskjör þessarar stærstu stéttar landsins. Mér er spurn: Hvar er hægt að benda á aðra stétt í þjóðfélaginu, sem hefir þurft að lækka sín lífskjör frá því, sem verið hefir? Útgerðarmenn og útflytjendur hafa fengið fyrir vörur sínar miklu hærra verð en áður. Það er að vísu rétt, að sumir þeirra höfðu við ill kjör að búa með verðlag á vörum sínum, en það hefir breytzt svo mikið á þessu hausti, að óhætt er að segja, að allmikill hagnaður hefir orðið af. Nokkur hluti verzlunarstéttarinnar hefir tapað allmiklu á gengisbreyt., og eins getur maður sagt, að hún beri nokkra áhættu vegna vörubirgða, þegar stríðið fer að falla aftur niður, með því verðlagi, sem nú er í landinu, en það er ekki hægt að segja, að álagning verzlunarstéttarinnar hafi lækkað neitt að ráði frá því, sem verið hefir, enda eru reglur, sem um það eru settar af stj. hálfu, á þá leið, að álagning skuli haldast óbreytt. Það verður því að gera ráð fyrir, að það séu eingöngu vinnandi stéttirnar, sérstaklega þó verkamenn, sem þetta gengur út yfir. Það væri hægt að afsaka þetta að einhverju leyti, ef hægt væri að finna vilja hjá þinginu til að bæta kjör þeirra lægst launuðu og auka atvinnu, en því er ekki að heilsa, því að það eru samþ. hver l. á fætur öðrum um að rýra kjör þessa fólks og réttindi þess, jafnvel þar sem menn sjá framundan hættu um aukið atvinnuleysi vegna þess að þingið vill ekkert gera, eða a. m. k. gerir það ekki. Ég vil benda á þá miklu hættu, sem við höfum nú framundan okkur, að litið verði gert á saltfisksvertíð, og að ekki er útlit fyrir annað en að stöðvist allar framkvæmdir við byggingar hér í Reykjavík, sem mun hafa veitt um þúsund mönnum atvinnu. Og þó að sagt sé, að hitaveitan ráði nokkra bót hér á, þá mun hún ekki gera meira en að bæta upp það, sem fyrir var. Það verður því ekki annað sagt en að útlitið sé mjög alvarlegt. Nú er ég ekki að segja, að till. stj. færi þetta allt til verri vegar, því að því er ekki að neita, að á ýmsan hátt eru þessar brtt. til bóta frá því, sem verið hefir, en þær breyta þó á engan hátt frá þeim grundvelli, sem hefir verið settur, að haldið skuli áfram þeirri stefnu, að kaup verkamanna skuli halda áfram að lækka samanborið við það, sem þeir geta keypt sér. Hæstv. félmrh. talaði sérstaklega um þá brtt., að kaupið skyldi hækka um 13 aura. En hann gat ekki um það, að á sama tíma lækkaði það um 13 aura, svo að það hefði þá orðið að vera 18 aurar til þess að menn hefðu getað keypt fyrir það það sama og áður. En það er ekki nóg með, að kaupið lækki þannig. Nú blasir við verkamönnum meira atvinnuleysi en undanfarin ár. Nú þegar þessi l. eru sett, þá fá verkamenn raunverulega ekki nema 75% af því kaupi, sem þeir hafa fengið, og eftir því sem dýrtíðin eykst, fá þeir minna og minna, og sjá þá allir, hvernig ástandið verður, ef stríðið stendur lengi og dýrtíð vex áfram og áfram, kannske um 3–400%, eins og var í síðasta stríði. Það er verið að tala um, að við eigum að bera okkur saman við það, sem gerist hjá öðrum Norðurlandaþjóðum. Þar hafa verið samþ. l. um þetta, en það hefir verið gert í samráði við verkalýðsfélögin. Þeir hafa ekki fengið fulla kaupuppbót, en þó meiri en hér, a. m. k. í Danmörku. Það er því ólíkt annað í þessum löndum. Þar eru stjórnir, sem hafa lagt sig sérstaklega fram til að bæta laun þeirra, sem lægst hafa verið launaðir, og auka atvinnu í landinu, en um það er ekki hér að ræða, eins og ég hefi lýst. Svo er annað. Í öllum þessum löndum búast menn við því, að þá og þegar skelli á þá stríð. Það er því við því að búast, að þeir séu enn varfærnari en við, sem erum fjarlægari því öllu. Það er því ekki hægt að koma með þennan samanburð hér. Verkamenn í þessum löndum hafa haft við miklu betri kjör að búa en verkamenn hér. Það er enginn minnsti vafi á því, að þótt þetta sé bót frá þeim l., sem nú gilda, sem allir voru sammála um, að ómögulegt var að halda óbreyttum, vegna þess hver kúgun þau voru á allan verkalýð, þá lætur verkalýðurinn sér það ekki lynda, en heimtar að fá aftur sitt frelsi til að semja eins og áður, og það er engin ástæða til að neita þessum fjölmenna félagsskap og stærstu stétt landsins um að fá að ráða sínum málum eins og að undanförnu. Ég mun þó ekki koma með brtt., aðrar en þær, sem ég hefi komið með, nema eina, og er hún við brtt. fjhn. Það er sem sé lagt til í till. n., að þessi ákvæði skuli gilda til 1. jan. 1941. Nú er það öllum kunnugt, að allir verkamenn eru því mjög andstæðir að hafa samningatímann 1. jan., en óska eftir öðrum tíma um það. Um þetta hefir staðið áralangt stríð. Haustið og fyrri hluti vetrar er einna helzti atvinnuleysistíminn, og hafa flestir verkamenn helzt viljað fá 1. apríl eða 1. júní. Þetta hafa atvinnurekendur ekki viljað, heldur fá þann tímann, sem er hentugastur fyrir þá. Ég er ekki mótfallinn þessu aðeins af þessum ástæðum, heldur líka af því, að ég er sannfærður um, að ef stríðið stendur lengi, þá verða þessi l. ónýtt pappírsgagn, því að þetta er allt of langur tími. Ég mun því flytja skrifl. brtt., að í staðinn fyrir „l. jan. 1941“ komi: 1. júní 1940, - því að innan þess tíma væri hægt fyrir þingið, ef það óskaði þess, að leita álits verkamannafélaganna nánar um þessi mál, eða, eins og ég tel rétt, láta þau alveg sjálfráð um þessi mál: Það er ekki hætta á öðru, eins og þjóðstjórnin er skipuð, en að hún hefði einhver ráð með að setja út bráðabirgðalög til að taka í taumana, ef henni þætti hætta á, að svo miklar deilur risu, að líklegt væri, að gengið yrði um of á hagsmuni atvinnurekenda.

Forseti (JörB) : Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 3. þm. Reykv. Þarf tvöföld afbrigði til þess að hún megi komast hér að.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Við höfum, þm. Sósíalistafl. og hv. 3. þm. Reykv., flutt brtt. á þskj. 288 við frv. þetta, og þótt þær væru nokkurn veginn sjálfstætt frv. og bornar fram snemma þings, hafa þær ekki fengizt ræddar fyrr. Aðalatriðið, sem í þeim brtt. fólst, var, að verkalýðsfélögin skyldu aftur fá þann rétt, sem af þeim var tekinn með gengislögunum frá 4. apríl í vor, réttinn til að mega semja á frjálsum grundvelli við atvinnurekendur, að svo miklu leyti sem hægt er að tala um frjálsan grundvöll, þegar annarsvegar eru ríkir atvinnurekendur, eða a. m. k. menn, sem hafa ráð yfir miklu lánsfé og ítökum á hærri stöðum, en hinsvegar fátækir verkamenn, sem ekkert hafa að lifa af nema það, sem þeir fá fyrir að selja vinnuafl sitt. Þessi frjálsi grundvöllur er því ekkert sérlega glæsilegur fyrir verkamenn. Aðeins með því að beita til hins ýtrasta samtökum sinum og samheldni, samúð og hjálpsemi innbyrðis, geta þeir knúið rétt sinn fram og bætt kjörin til muna. Þessi frjálsi grundvöllur var hinsvegar numinn úr gildi um stundarsakir með l. frá 4. apríl 1939 og verkamönnum bannað að beita samtökum sínum til að semja um kaup og kjör; ríkisvaldið gerði ákvörðun um þetta. En út frá hverju? Af því að ein sterkasta atvinnurekendastéttin í landinu, togaraeigendur, sem auk ýmissa fríðinda og umráða yfir lánsfé landsmanna hafði hlotið fullt skattfrelsi sér til handa, þurfti ofan á allt annað að fá gengið lækkað og fá sér þannig gefnar milljónir króna á kostnað alþýðunnar í landinu, til þess að tryggja sér nógan gróða. Þessar milljónir voru þó kannske ekki það mesta, sem af verkalýðnum var tekið með þeim l. og gefið skuldakóngunum, því að hann hefði getað sótt þær aftur í hendur þeirra með sama krafti sem hann hafði beitt til að sækja þær í skaut Ægis eða jarðarinnar. Frelsið til að beita krafti samtaka sinna var meira virði en milljónirnar. En það var einmitt það, sem skuldakóngarnir vildu koma í veg fyrir, og úrræði þeirra var að svipta verkalýðinn frelsinu. Við fulltrúar Sósíalistafl. vildum lofa sjómannastéttinni að nota þann grundvöll, sem hún hafði haft til þess að vernda rétt sinn, en frá nokkrum hluta atvinnurekenda kom krafan um að eyðileggja samtök hans. Því hefir ekki verið mótmælt, að sá væri tilgangurinn, enda ekki hægt. Við sýndum fram á, að ef undan væri látið í þetta sinn, mundu erindrekar atvinnurekenda aðeins færa sig upp á skaftið; þegar 1. apríl 1940 færi að nálgast, mundi yfirstéttin á Íslandi gera þær tillögur til þjóna sinna, að ákvæðin um kauphækkunarbannið yrðu framlengd. Veigamestu atriðin í brtt. fjhn. eru nú einmitt framlenging þessa ófrelsis. Hinsvegar eru aðalatriðin í brtt. okkar að afnema þetta ófrelsi og gefa verklýðsfélögunum rétt sinn á ný til þess að ákveða, hvort þau vildu berjast fyrir varðveizlu og umbótum kjara sinna með þeim kröftum, sem þau eiga á að skipa, eða ef hvorki þau né vinnuveitendur á einhverjum stað kærðu sig um baráttu, þá kæmu til framkvæmda ákvæði um, að kaupið hækkaði mánaðarlega í sama hlutfalli og vísitala framfærslukostnaðar hækkar, þannig að reiknað yrði mánaðarlega, hvað dýrtíðin hefði hækkað, og þá strax um næstu mánaðamót hækkað kaup sem því svarar. Fyrsta og mesta atriðið í brtt. okkar var að gefa verkamönnum og sjómönnum aftur réttinn, sem af þeim var tekinn. En annað meginatriði var að tryggja kauphækkun í samræmi við dýrtíðina á þeim stöðum, þar sem aðilum þætti æskilegast að leggja ekki í baráttu, heldur láta haldast það samræmi, sem verið hefir milli kaupgjalds og verðlags. Verkalýðssamtökin, sem menn vita, að sköpuð hafa verið á grundvelli frjálsrar baráttu fyrir hagsmunum sínum og staðið á honum í 20–30–40 ár hér á landi, þola ekki, að eggjar þeirra séu deyfðar á þann hátt að neyða þau til þess að hætta öllum tilraunum til að bæta kjör sín innan ramma hins íslenzka þjóðfélags. En það er fleira, sem þarf að gæta að í þessu sambandi. Við tókum fram í brtt., að slysa- og dánarbætur, ellilaun og örorkubætur yrðu að hækka að sama skapi og launagreiðslur, eða í samræmi við hækkun framfærslukostnaðar. Þetta er ákaflega nauðsynlegt löggjafaratriði, sérstaklega þar sem flestir, er slíkra bóta eða ellilauna njóta, styðjast ekki við nein samtök, sem gætu knúið á um úrlausn, og því meira mannúðarmál er hér um að ræða. Sama gildir um hækkun barnsmeðlaga (meðalmeðlög) af hálfu barnsfeðra. Því hefir ekki verið mótmælt með rökum, að allt, sem svo stendur á um, verði að hækka með framfærslukostnaðinum. Í brtt. fjhn. er ekkert um slíkt. Valdhöfunum fannst ekki ástæða til hækkunar nema hjá þeim aðilum, sem þeir óttast vegna samtakamáttarins; mannúðin kemur ekki sérstaklega fram í því sambandi. Um þær brtt. er ekki ástæða til að orðlengja. En hjá því verður ekki komizt að minna á kröfurnar, sem allur landslýður hefir gert um breytingar á gengislögunum, og athuga, að hve miklu leyti brtt. fjhn. fullnægja þeim kröfum. Ég býst við, að ekkert mál, sem fyrir þetta þing hefir komið, þótt mörg séu þau stór, láti almenningur í landinu sig eins miklu varða og kaupgjaldsmálin. Flestöll samtök launþega, bæði verkalýðs og annara stétta, hafa rætt þau og gert sínar kröfur í því sambandi. Ég vil leyfa mér að minna þingið á sumt af þessum kröfum. Þó að nokkuð af þeim hafi verið lesið hér upp áður, býst ég við, að hv. þm. þeirra flokka, sem kenna sig við lýðræði, sé kærkomið að heyra raddir almennings í málinu, standa þar í sem nánastri snertingu við hann og breyta að einhverju leyti eftir óskum hans. Um ýmis önnur mál, sem almenning varða miklu, hefir það verið haft þannig, að þau hafa verið knúin fram í skyndi, án þess að hann fengi nokkurt tækifæri til að átta sig á þeim. Mönnum er sérstaklega kunnugt, hvernig farið var að við samþykkt gengisl. frá 4. apríl síðastl.; sama dag og frv. var flutt og um nóttina er það knúið. gegnum allar 6 umr. í báðum deildum með afbrigðum frá þingsköpum, án þess að almenningur fengi að vita, hvað um var að vera. Ég býst við, þótt seint sé, að þm. lýðræðisflokkanna hafi gaman af að heyra álit almennings einmitt um lög, sem þannig voru sett, og skal nú telja upp nokkrar samþykktir og áskoranir frá samtökum ýmissa launþega í landinu, en þeir eru eins og sjá má af hagskýrslum heldur meira en 50% af þjóðinni. Stjórnir Félags ísl. símamanna, Sambands ísl. barnakennara, Póstmannafélags Íslands, Tollvarðafélags Íslands og Starfsmannafélags ríkisstofnana hafa sent Alþingi sameiginlegt álit um breytingar á gengisskráningarl., þar sem þeir fara fram á fyrir hönd allra þessara starfsmanna ríkisins, að kaupgjald sé hækkað, að þessi óviðunandi lög séu afnumin, og sérstaklega óskað eftir, að framfærslukostnaður sé reiknaður mánaðarlega og kaupuppbót ákveðin og framkvæmd mánaðarlega. Frá prentarafélaginu, sem er, eins og kunnugt er, elzta stéttarfélag í Reykjavík, hefir Alþingi borizt yfirlýsing um misrétti það, er gengislögin valda, og rökstudd mótmæli gegn þeim. Frá verkamannafélaginu Dagsbrún hefir borizt áskorun um að nema úr gildi 2. og 3. gr. gengisskráningarlaganna, en það eru þau ákvæði l., sem svipta verkamenn réttinum til að semja við atvinnurekendur. Frá prentarafélaginu barst síðan ný áskorun í sömu átt. Bakarasveinafélag Íslands skorar á Alþingi að breyta l. og veita verklýðsfélögunum sjálfsákvörðunarrétt til kaupgjaldssamninga. Sveinafélag húsgagnasmiða skorar á Alþingi að breyta ákvæðum l. svo, að kaupgjald geti hækkað í samræmi við verð nauðsynja og að verkalýðsfélögum sé gefið fullt samningafrelsi. Verkalýðs- og sjómannafélag Keflavíkur skorar ar á Alþingi að nema úr gildi bann við kauphækkunum, og við ítrekun þeirrar áskorunar mánuði síðar að hlutast m. a. til um, að sjómönnum verði greidd uppbót í samræmi við hækkað verð síldarafurða, og að samþ. brtt. Sósíalistafl. við l. um gengisskráningu. Verklýðs- og sjómannafélag Keflavíkur skorar á Alþingi að breyta l. svo, að kaupgjald hækki í samræmi við aukna dýrtíð. Verkalýðs- og sjómannafélag Keflavíkur skorar á Alþingi að fella úr gildi 2. og 3. gr. l. og ráðstafanir í því sambandi. Sjómannafélag Reykjavíkur skorar á Alþingi að breyta l. þannig, að kaupgjald hækki ársfjórðungslega miðað við dýrtíðaraukningu, og hlutast til um, að sjómenn fái uppbót á síldarverðið í réttu hlutfalli við þá verðhækkun, sem orðið hefir á síldarafurðum. Verklýðsfélag Akureyrar skorar á Alþingi að lögleiða kaupuppbót, er svari til dýrtíðarinnar, eða þá nema úr gildi þau ákvæði l., er óheimila verklýðsfélögunum að setja sér kauptaxta í samræmi við dýrtíðina. Félag bifvélavirkja í Rvík skorar á Alþingi að breyta l. á þá leið, að kaupgjald hækki í samræmi við breytingar á verði nauðsynja, og að gefa verklýðsfélögunum fullt samningafrelsi. Víða hafa almennir fundir tekið málið til umr. og sent Alþingi áskoranir. Ein slík áskorun hefir borizt frá almennum umræðufundi, er haldinn var í samkomuhúsi Akureyrar 8. nóv. s. l. að tilhlutun Sósíalistafélags Akureyrar, um að afnema þau ákvæði, er hefta samningafrelsi og réttindi verkalýðsfélaga og banna kauphækkun. Verklýðsfélag Akraness skorar á Alþingi að breyta ákvæðum l. á þá leið, að miða útreikning kaupgjalds við hækkaðan framfærslukostnað, eða veita ella verklýðsfélögunum sjálfákvörðunarrétt til kaupgjaldssamninga. Stjórn Bílstjórafélags Akureyrar skorar á Alþingi að nema úr gildi 2. og 3. gr. l. og ráðstafanir í því sambandi, en breyta að öðrum kosti ákvæðum 2. gr. þannig, að framfærslukostnaður verði reiknaður út ársfjórðungslega og kaupgjald hækki samkvæmt honum. Sjómannafélag Hafnarfjarðar skorar á Alþingi að breyta ákvæðum l. á þá leið, að kaup sjómanna og verkafólks hækki í fullu samræmi við aukna dýrtíð, og samþ. brtt. 6. landsk. (EmJ) í þessu máli. Rafvirkjafélag Reykjavíkur skorar á Alþingi að fella úr gildi 2. og 3. gr. l. eða breyta þeim á þá leið, að kaupgjald hækki í hlutfalli við dýrtíðina. Almennur fundur haldinn í Vestmannaeyjum 26. okt. síðastl. að tilhlutun verkamannafélagsins Drífanda skorar á Alþingi að nema l. úr gildi og ráðstafanir í því sambandi. Verkamannafélagið Fram á Sauðárkróki skorar á Alþingi að breyta l. á þá leið, að kaup hækki ársfjórðungslega í hlutfalli við verð lífsnauðsynja. Verklýðsfélag Norðfjarðar skorar á Alþingi að afnema bann l. við kauphækkunum og taka upp í vinnulöggjöf skýrt ákvæði um það, að einungis eitt stéttarfélag í atvinnugrein skuli viðurkennt á hverjum stað. Klæðskerasveinafélagið Skjaldborg í Reykjavík skorar á Alþingi að breyta l. þannig, að kaupgjald hækki í samræmi við hækkandi verðlag og verklýðsfélög fái fullt samningafrelsi. Stofnþing Landssambands ísl. stéttarfélaga mótmælir vinnulöggjöfinni og skorar á Alþingi að breyta henni og sömuleiðis að nema úr gildi allar hömlur á því, að verklýðsfélög geti nú þegar hækkað kaup meðlima sinna vegna dýrtíðarinnar. Verkamannafélag Hafnarfjarðar mótmælir breytingum á vinnulöggjöfinni og tekur upp áskorun Sjómannafélags Hafnarfjarðar um kauphækkun í fullu samræmi við aukna dýrtíð. Verklýðsfélag Borgarness skorar á Alþingi að breyta vinnulöggjöfinni í grundvallaratriðum og veita verklýðsfélögunum óskert frelsi til að bæta kjör meðlima sinna. Áskorun sína ítrekaði félagið mánuði síðar, rétt fyrir jólin, í sambandi við ríkislögreglufrv. Verklýðsfélagið Baldur á Ísafirði sendir Alþingi ályktun sína, þar sem það lýsir yfir því, að það muni sætta sig við lögbundnar kaupgjaldsbreytingar, meðan stríðið stendur, ef þær eru reiknaðar eftir þeirri reglu; að kaupið hækki í sama hlutfalli og dýrtíðin. - Þarna geta menn séð, hvernig eitt af þeim verklýðsfélögum, sem í lengstu lög vilja sætta sig við forsjón yfirvaldanna og Alþýðusamb., setur þó það skilyrði fyrir hlýðni sinni, að kaupið hækki ekki eins og St. Jóh. Stefánsson, hæstv. ráðh., leggur til, heldur í fullu samræmi við vaxandi dýrtíð. Verkamannafélagið Dagsbrún skorar á Alþingi að samþ. brtt. okkar sósíalista, sem ég gat áðan, breyta vinnulöggjöfinni svo, að einungis eitt stéttarfélag sé viðurkennt á hverjum stað og allir meðlimir verklýðsfélaganna hafi þar rétt til trúnaðarstarfa, og loks mótmælir félagið ríkislögreglufrv: Málarasveinafélag Reykjavíkur skorar á Alþingi að breyta l. á þá leið, að verklýðs- og iðnfélög hafi óskert frelsi til að bæta kjör meðlima sinna í samræmi við vaxandi dýrtíð. Þvottakvennafélagið Freyja í Reykjavík mótmælir frv. um ríkislögregluna og skorar á Alþingi að breyta gengisskráningarlögunum svo, að verklýðsfélögin hafi óskert frelsi til að bæta kjör meðlima sinna í hlutfalli við dýrtíðina. Sveinafélag húsgagnabólstrara mótmælir þeim ákvæðum l., sem hindra, að kaup hækki í samræmi við dýrtíðina. Alþýðusamb. Íslands sendir Alþingi áskorun frá Verkamannafélagi Raufarhafnar um að nema úr gildi þau ákvæði l., sem banna kauphækkun, og gera allt, sem unnt er, til atvinnuaukningar á næsta ári. Félag járniðnaðarmanna í Reykjavík skorar á þing , og stjórn að gera þær ráðstafanir, að daglaunamenn fái kaup í réttu hlutfalli við dýrtíð, en láta kaupgjaldsmálin frjáls ella, - auk áskorana félagsins um mörg önnur mál. Verklýðs- og sjómannafélag Ólafsfjarðar skorar á Alþingi að breyta þeim ákvæðum l., sem fjalla um lögfestingu kaupgjalds, og gefa þar verklýðsfélögum frjálsar hendur. Alþýðusamb. Ísl. sendir Alþingi ályktanir verklýðsfélagsins Brynju á Þingeyri um að skora á Alþingi að breyta l. þannig, að kaupgjald hækki ársfjórðungslega samkv. vísitölu. Sama samband sendir Alþingi ályktanir Verklýðsfélags Stykkishólms um að skora á Alþingi að breyta l. þannig, að kaup verkafólks hækki hlutfallslega við aukna dýrtíð. Sveinafélag skipasmiða í Reykjavík skorar á Alþingi að breyta l. þannig, að kaupgjald hækki í samræmi við verðlag nauðsynjavara og að stéttarfélög hafi fullt samningafrelsi. Verzlunarmannafélagið á Ísafirði skorar á Alþingi að breyta l. þannig, að stéttarfélögin njóti fulls samningafrelsis um kaupgjald. Verkamannafélag Húsavíkur skorar á Alþingi að breyta gengisskráningarl. á þá leið, að verklýðsfélögin öðlist aftur rétt til að hækka kaup meðlima sinna, og hlutast til um uppbót á síldarverð fyrir síðustu vertíð. Verkamannafélagið Hlíf í Hafnarfirði skorar á Alþingi að samþ. till. okkar sósíalista í þessu máli, en fella höggorminn o. fl. Matsveina- og veitingaþjónafélag Íslands mótmælir ákvæðum höggormsins um fækkun matsveina og þjónustufólks á íslenzkum skipum. Alþýðusamb. Ísl. sendir Alþingi fundarályktun Verklýðs- og sjómannafélags Gerðahrepps, þar sem skorað er á þingið að breyta l. á þá leið, að kaup verkafólks hækki í hlutfalli við vaxandi dýrtíð t landinu. Þannig liggur fyrir Alþ. fjöldi ályktana, ekki aðeins frá verkalýðsfélögunum, heldur og öðrum, svo sem samtökum verzlunarmanna og starfsmönnum hins opinbera. Hefi ég ekki orðið var við eina einustu áskorun frá neinum stéttasamtökum, sem fari fram á, að kaupgjaldið verði lögbundið áfram. - Nei, það er svo sem auðséð, hvernig þessar brtt. hafa orðið til. Lítil klíka manna, sem stjórnar þessu landi, hefir komið sér saman um það á bak við tjöldin, hvernig ráða skuli hag almennings. Það er ekki verið að spyrja þjóðina eða taka tillit til óska hennar, og þó liggja fyrir kröfur frá meiri hluta hennar, samtökum alþýðunnar, en stjórnin hefir ekki tekið tillit til þeirra með einu orði. - Hinsvegar hefir þess orðið vart, að framkvæmdastjóri Vinnuveitendafélags Íslands hefir verið hér tíður gestur og staðið í miklum samningum við ríkisstj., og brtt. fjhn. er útkoman af því makki, sem farið hefir fram á bak við tjöldin allan tímann. Hverjir eru það, sem hafa samið bak við tjöldin? Hefir nokkur verkamaður eða fulltrúi frá samtökum þeirra fengið að segja álit sitt? Nei, samningarnir hafa aðeins farið fram milli ráðherranna og fulltrúa atvinnurekenda. Enginn verkamaður hefir fengið að koma hér nærri, og sá ráðh., sem telur sig sjálfskipaðan talsmann verkalýðssamtakanna, hæstv. félmrh., er ekki í neinu verkalýðsfélagi og virðist enda hafa annara hagsmuna að gæta en hagsmuna verkamanna. Þessar till. hafa ekki verið bornar undir eitt einasta verkalýðsfélag, enda er þess ekki að vænta, því að þær eru í skerandi mótsögn við kröfur allra þeirra félaga, er hafa látið málið til sín taka. Í öllum þeim fjölda ályktana, sem Alþ. hafa borizt, kemur það skýrt fram, að verkalýðssamtökin telja aðalatriðið, að þau hafi frelsi til þess að ráða kaupgjaldinu sjálf, en aðalatriðið í till. fjhn. er að binda kaupgjaldið áfram. - Og þó að það sé látið í veðri vaka, að það sé aðeins út þetta ár, þá vitum við, að ákvæðið um lögbundið kaupgjald verður framlengt á næsta þingi. Þjóðstjórnarflokkarnir, sem leggja til, að verkalýðurinn verði sviptur þeim mikilsverða rétti, að ráða sjálfur kaupgjaldinu, færa það fram sem afsökun fyrir till. sínum, að nú séu svo erfiðir tímar, að þetta sé nauðsynlegt fyrir þjóðfélagið, - en auðvitað meina þeir yfirstéttina. Og hæstvirtir ráðherrar skæla framan í alþýðuna og segja, að þeir sjái enga aðra möguleika, því miður, - en þessir normaltímar, sem þessir herrar eru að tala um, koma að öllum líkindum ekki aftur fyrst um sinn, - fyrir því hafa valdhafarnir séð. Þess vegna er um að gera að samþykkja þvingunarlög, sem hneppa almenning í þrældómsfjötra og velta kreppunni yfir á herðar verkalýðsins. Það er ekki til neins fyrir valdhafa að afsaka sig með ónormölum tímum; þeir eiga sök á þeim, en ef ekki verður við þá ráðið, er það fyrsta krafa almennings, að dýrtíðin verði látin skella fyrst á þeim hæstlaunuðu, en ekki á þeim, sem hafa versta aðstöðu. Það hefir komið fram hvað eftir annað á þessu þingi, að það er ekki viðlit að fá tekið fyrir mál, sem snertir hálaunamennina. Ég skal ekki segja, hvort það stendur í sambandi við það, sem hv. þm. A.-Húnv. (JPálm) upplýsti um daginn, að 30 þm. hefðu 10 þús. kr. árslaun og þar yfir, en það liggur nærri að álykta eitthvað í þá átt. Það hefir ekki fengizt tekið fyrir, að dýrtíðin væri fyrst og fremst látin bitna á hálaunamönnunum, - það er ekki við það komandi, að þeir, sem hafa 20–30 þús. kr. í árslaun, fái laun sín lækkuð. Hinsvegar er hver einasti stuðningsmaður stj. handjárnaður eftir því sem unnt er, svo að hægt sé að kúga þá, sem verst eru settir, til þess að taka afleiðingum dýrtíðarinnar. Þessar till. fjhn., sem samdar eru á bak við tjöldin, á nú að keyra í gegnum þingið í kvöld og nótt með afbrigðum frá þingsköpum, án þess að þjóðin fái að segja eitt einasta orð um þær. En það vill svo til, að verkalýðssamtökin hafa þegar sagt sitt álit, eins og ég hefi þegar skýrt frá, og liggja þannig fyrir kröfur mikils hluta kjósenda um, hvað á að gera í máll þessu, og þær eru samhljóða kröfum okkar þm. Sósíalistafl. Þetta vita valdhafarnir. Hæstv. ráðherrar hafa játazt undir, að æskilegast væri, að sú regla væri í gildi, að verkalýðssamtökin fengju að semja um kaup meðlima sinna. Hvenær er verkalýðnum mest þörf á, að þessi regla sé í gildi? Er það ekki einmilt nú í dýrtíð og atvinnuleysi? - En hvað gerir auðvaldið? - Það þurrkar út þessi mannréttindi; verkalýðurinn má hafa þennan rétt á þeim tímum, þegar allt er tiltölulega rólegt, en þegar árásir auðvaldsins eru hvað svæsnastar og erfiðleikar alþýðu manna mestir, á að þurrka hann út. - Þetta er í samræmi við allt annað, sem þetta þing er að gera. Það er í samræmi við það, að nú á að svipta verkalýðinn þeim tökum, sem hann hafði á atvinnubótavinnu ríkissjóðs. Það er í samræmi við það, að nú á að vera hægt að flytja atvinnulausa verkamenn hvert á land sem er, láta þá vinna hvað sem er og fyrir það kaup, sem þeim er úthlutað. Þetta er í samræmi við breytingarnar á framfærslulögunum. Í stuttu máli, þetta er einn liðurinn að innleiða það þrælahald fyrir íslenzka verkamenn, sem yfirstéttin er að koma á. Það er vitanlegt, að yfirstéttin álftur þörf á að koma þessu þrælahaldi á nú, vegna þess, að óstjórn hennar hefir verið svo gífurleg, að hún treystist ekki að halda völdum að öðrum kosti. Ofsóknarherferðirnar gegn Sósíalistafl. eru líka í samræmi við þessa stefnu, því að nú er um að gera að berja niður alla mótspyrnu verkalýðsins, hindra samtök hans og svipta lagalegum rétti. Af sama toga er spunnið að hindra, að eldhúsumræðunum væri útvarpað. Skoðanir okkar máttu ekki ná út til fólksins. Þannig framkvæma hinir svokölluðu lýðræðisflokkar lýðræðið. Verkamenn mega vera frjálsir menn - mikil ósköp -, þeir mega vera í samtökum, en þeir mega bara ekki beita þeim. Mig skyldi ekki undra, þótt næsta skrefið yrði að gera ráðstafanir til þess að hindra, að blöð verkalýðsins komi út. Þá er ennfremur rétt að vekja athygli á því, að þó aðalatriðið með framlengingu þessara kaupþrælkunarlaga sé að tryggja hagsmuni togaraeigenda - skuldakónganna - og annara slíkra, þá hefir ríkisvaldið einnig mikilla hagsmuna að gæta gagnvart verkalýðnum. Það kemur til af því, að af þeim ca. 40 millj. kr., sem greiddar eru árlega í vinnulaun á Íslandi, greiðir það opinbera um ¼ hl., eða um 10 millj. króna. Nú er ríkisvaldið eins og málum er komið orðið tæki í höndum eins stjórnmálaflokks annarsvegar og helztu skuldakónganna hinsvegar. - Embættismenn Framsfl. og skuldakóngar íhaldsins nota ríkisvaldið til þess að svipta verkalýðinn sjálfsögðum rétti sínum til ágóða fyrir stóratvinnurekendur og „ríkisvald“ þeirra. Þetta er sérstaklega athyglisvert, einkum þegar þess er gætt, að launþegar eru meira en helmingur landsmanna, og það er stórhættulegt, að Alþingi sem fulltrúi þjóðarinnar skuli svo gersamlega lúta hinni fámennu yfirstéttarklíku, að það skuli leyfa sér að skerða svo rétt meiri hluta landsmanna. En það er ekki nóg, að Alþingi skerði á þennan hátt rétt verkalýðsins til þess að ráða sjálfur kaupi sínu, heldur skerðir það einnig rétt hans til þess að afla sér möguleika til að vinna fyrir þessu kaupi. Það hafa verið færð fram þau rök fyrir till. fjhn., að það sé ekki tilfinnanlegt fyrir verkamenn, þótt kaupið lækki, ef þeir hafi sæmilega atvinnu. Við vitum, að yfir vofir vaxandi atvinnuleysi. Hvað hefir Alþ. gert til þess að bæta úr því? Ég vil nefna eitt sláandi dæmi, sem ríkisstjórnin fæst aldrei til að ræða. Í bæ einum - ég á hér við Siglufjörð - stóð til að reisa síldarverksmiðju, er ynni úr 5000 málum síldar á sólarhring, og hefði þannig skapað stórfellda atvinnuaukningu. Ríkisstj. hindraði, að hægt væri að byggja verksmiðjuna. - Hér þurfti ekkert lán frá ríkinu, ekki einu sinni ríkisábyrgð á láni, aðeins leyfi til þess að flytja þau tæki til landsins, sem nauðsynlega þurfti til þess að koma upp verksmiðjunni. Þannig neitaði ríkisstj. fólkinu um aukna atvinnu. Þessi sama ríkisstjórn ber síðan fram lagaákvæði, sem skuldhinda verkalýðinn til þess að búa við lágt kaupgjald, jafnframt því sem hún stofnar til þess, að hann verði líka að búa við minnkandi atvinnu. Aðalatriði tillagna fjhn. fyrir utan að lögfesta kaupgjaldið er það, að tryggja, að kaupgjaldið hækki aldrei í samræmi við vaxandi dýrtíð. En það er ekki nóg með það, því að ef kaupgjald 1. jan. á að haldast óbreytt í 3 mánuði, þýðir það, að kaupið lækkar raunverulega, ef dýrtíðin vex á þessum tíma. Hér er því um tvöfalt ranglæti að ræða: Í fyrsta lagi hækkar kaupið aldrei í samræmi við dýrtíðina, og í öðru lagi stendur kaupið í stað í 3 mánuði, jafnvel þótt dýrtíð aukist á þeim tíma. Þá vil ég minnast með örfáum orðum á það, sem hæstv. viðskmrh. sagði í sambandi við ákvæðið um að fella burt 5. gr. gengisskráningarlaganna, en hún fjallar um það, að verð á kjöti og mjólk megi ekki hækka. Burtfelling þessarar gr. gefur tilefni til þess að spyrjast fyrir um það, hvað meiningin er að gera í þessu efni. - Sala mjólkur og kjöts heyrir undir sérstakar nefndir, sem ákveða verðlag á þessum vörum. Fyrir allan almenning er hér um hagsmunamál að ræða. Svo framarlega sem það er ætlunin að hækka verð á mjólk og kjöti fram yfir það, sem kaup hækkar, álít ég, að eigi aðeins sé farið mjög óréttlátlega að, heldur einnig óviturlega, bæði frá sjónarmiði neytenda og bænda. Hækkunin myndi fyrir bændur engan veginn þýða, að þeir bæru meira úr býtum en áður, því að neyzlan minnkaði. Skynsamlegast væri og réttast að hækka verð á mjólk og kjöti ekki eins mikið og kaup hækkar, - ég veit enda, að sumir bændur hafa látið þá skoðun í ljós, að réttast væri að halda mjólkinni í sama verði, því að það þýðir aukna neyzlu og gefur meira í aðra hönd en hækkun. Mér þætti æskilegast, að það kæmi fram við umræður, hvað mjólkurverðlagsnefnd ætlaðist fyrir í þessu máli, og finnst mér, að ekki sé hægt að fella þessa gr. burt, nema þm. viti, hvað þessar stofnanir hugsa sér. Það mundu koma fram mjög skörp mótmæli gegn því að fella þessa grein burt án nokkurs í stað hennar, - breytingar gætum við fallizt á - mótmæli, ef sá er tilgangurinn að hækka verulega mjólk og kjöt frá því, sem er. Þetta er því mál, sem þarf að upplýsa, og þó að kannske sé þrotin von um, að hér verði tekið tillit til þess, sem rétt er, má vænta þess, að málið verði ekki látið ganga fram án slíkrar yfirlýsingar. Að þessu vík ég aftur við 3. umr., ei þörf gerist. Viðvíkjandi því, sem hæstv. viðskmrh. talaði um framleiðendur og þeirra vandræði af gengisbreytingunni, vil ég minna á það, hvað hv. þm. hættir við að rugla saman hugtökum, telja þá framleiðendur, sem ekki eru það, en gleyma hinum virkilegu framleiðendum. Það gengur seint inn í kollinn á sumum, að verkamenn og sjómenn eru mestu framleiðendur þessa lands og bændur eru næststærsta framleiðendastéttin. En t. d. togaraeigendur, sem snerta ekki sjálfir á framleiðslustörfum, eru alls ekki framleiðendur í þjóðarbúinu. Þeir hafa miklu frekar verið þröskuldur í vegi framleiðslunnar í sambandi við þann barlóm, sem þeir hafa haldið uppi til þess að fá verkamenn og sjómenn til að sætta sig við ófrelsið og lækkað kaup, og halda vitanlega áfram jafnt eftir að afurðir hafa hækkað svo, að gróðinn er tvímælalaust orðinn mikill, þegar síldarverksmiðjur ríkisins hafa samkv. nýfengnum upplýsingum grætt 4.50–5.00 kr. á hverju síldarmáli, sem þær keyptu í sumar, og síldarverksmiðjur togaraeigenda græða ekki minna í skjóli þeirra. Hjá ríkisverksmiðjunum einum, sem keyptu um 300 þús. mál síldar, hlýtur gróðinn þá að hafa orðið upp undir 1½ millj. kr. Þetta er nú bara á síldinni, en vitanlegt er, að fiskur hefir einnig selzt mjög vel, einn togarafarmur fór fyrir milljónarfjórðung. Það er vitanlegt, að hér er um stórgróða að ræða. Við sósíalistar höfum lagt fram frv., þar sem farið er fram á, að sjómenn og verkamenn fái hlutdeild í þeim gróða, en það mál hefir ekki fengizt tekið fyrir. Svo er hæstv. forsrh. að vitna í vandræðin og sárbæna menn um að sætta sig við þetta atvinnuástand, sem fulltrúum skuldavaldsins kemur bezt að geta viðhaldið sem lengst. Einmitt vandræðaástandið á að færa yfirstéttinni mestan gróða, svo að sem minnst beri á. Þess vegna þarf að harðneita öllum umbótum, líka þeim, sem jafnvel gætu orðið flestum atvinnurekendum hagur beint og óbeint. Það ætlaði allt að springa hérna um daginn, þegar það leit út fyrir, að til atkv. þyrfti að koma brtt. við fjárl. um 1,50 kr. uppbót á síldarmál til útvegsmanna og sjómanna. En eftir 2 klst. hörkuátök innan stjórnarfl. á lokuðum flokksfundum fannst ráðið. Það varð að stytta brtt. aldur, hvað sem þingsköpum og rétti og samvizku einstakra þm. leið, og sleppa við atkvgr. Hún var myrt. Eigendur skuldafyrirtækjanna geta tekið stórgróða. Samtímis er alþýða svipt rétti til að ráða kaupgjaldi sínu. Þegar rætt er um, að yfirstéttin hafi orðið fyrir barðinu á dýrtíðinni, er það ekki rétt nema að litlu leyti. Þeir eru fleiri í þeirri stétt, sem græða á vandræðaástandinu, og nú búa þeir sig undir að lögbinda lækkandi kaup fyrir verkalýðinn og svipta hann öllu frelsi, sem mögulegt er. - Sem lið í hættulegustu kúgunartilraunum, sem ríkisstjórn og auðvald hefir nokkru sinni dreymt um á Íslandi, og sem óverjandi ráðstöfun í heild og flestum einstökum atriðum vil ég mótmæla þessu frv. harðlega. Þá vil ég vekja sérstaka athygli á því í sambandi við h-lið 3. gr., þar sem ákveðið er, að á árinu 1940 skuli óheimilt að hækka kaupgjald í landinu meira en svarar til þeirrar hækkunar, sem ákveðin er í 2. gr., - en samkv. 2. gr. laganna, 5. lið, eiga eftir brtt. fjhn. á þskj. 673 þeir einir að fá hærra kaup, sem „organiseraðir“ eru í stéttarfélögum verkamanna, sjómanna, verksmiðjufólks og iðnaðarmanna, - að það eru engin ákvæði sett viðvíkjandi t. d. verzlunarfólki, starfsmönnum hins opinbera o. s. frv. Líklega verður að skilja það svo, að þessar stéttir hafi óskert frelsi til að beita samtökum sinum, að svo miklu leyti sem önnur lög leyfa, til að hækka kaup sitt innan þeirra takmarka, sem bliður 3. gr. leyfir. Verzlunarfólk fær þá ekki neitt lágmark, aðeins hámark, það fær ekkert af þessum plástri Alþýðusambandsins fyrir náð St. Jóhanns, hæstv. ráðh., sem fyrirmælin um launahækkun, - að vísu „real“-launalækkun - annara launþega eru, það fær ekkert nema það geti knúið fram hækkunina, og þó aðeins að þessu takmarki. Starfsmenn hins opinbera eru aftur á móti nær réttlausir að lögum, þar sem þeim er bannað að leggja niður störf til að knýja rétt sinn fram. Hinsvegar býst ég ekki við, að það þyki fært nú að neita þeim starfsmönnum um sanngjarna hækkun, og ég vil benda hv. Alþingi á, hvort því virðist ekki rétt að taka einnig tillit til þeirra í frv. þessu. Eitt af því eftirtektarverðasta í frv. er, að þar er ekkert ákvæði um launahámark, eins og þar var þó upprunalega. Því hefir verið kippt burt. Nú mega sumir embættismenn hafa 10–20 þús. kr. árstekjur, bankastjórar aðalbankanna 20–30 þús. kr., og allir þessir menn mega nú hækka sín laun eins mikið og 6. liður 2. gr. leyfir. Það á sem sé að tryggja, að hálaunamenn geti fengið kaupuppbætur. Þetta er mjög eftirtektarvert og í samræmi við það, þegar rætt var um það hér á þingi nýlega að breyta l. um skattgreiðslu togarafélaga. Þá var í Nd. samþ., að þessi fyrirtæki, skattfrjáls sökum fátæktar, mættu ekki greiða yfir 10 þús. kr. laun nokkrum forstjóra sínum eða starfsmanni. En þá var kippt í múlbandið frá hærri stöðum og hv. þm. stjórnarflokkanna í hinni deildinni látnir nema þetta aftur burt, svo að „fátæku“ félögin mættu greiða vissum mönnum eins mikið og þau vildu. Og nú gerir þetta frv. ráð fyrir hækkun hjá hálaunastéttinni yfirleitt. Það lá að, fyrst hér sitja a. m. k. 30 hv. þm. með yfir 10 þús. kr. árslaun, að hagsmunum hennar yrði ekki alveg gleymt, - auk þess sem séð er í gegnum fingur við hálaunamenn í framkvæmd laganna, gagnstætt framkvæmd þeirra við alla alþýðu. Eitt nýjasta dæmið er það, þegar bæjarstjórn Reykjavíkur samþ. að hækka þóknun til niðurjöfnunarnefndarmanna. Því hefir verið haldið fram af mér og fleiri, að þetta væri brot á l. um gengisskráningu, og engum hefir enn tekizt að mæla móti því. En ef eitthvert verkalýðsfélag ætlaði að hækka taxta sinn og gera verkfall til þess, stæði víst ekki lengi á því, að ríkislögregla yrði send á vettvang til að hindra það. Hér var að ræða um fastlaunaða embættismenn eða menn með 6–7 þús. kr. tekjum fyrir, með bitling upp á 2 þús. kr. í viðbót, og þess vegna þurftu þeir enn í ofanálag dálitla viðbót. Og sjálft Alþingi gerir sig sekt um það að hækka laun hæstlaunaða embættismannsins úr 60 þús. í 75 þús. kr. Þannig er farið misjafnt að, eftir því hvort um hálaunaða embættismenn eða fátæklinga er að ræða. Það hefir auðvitað aldrei verið reiknað sem hækkun heldur, þó að nýir bitlingar væru stofnaðir í viðbót við full laun. - Þá vil ég enn benda á, að í brtt. fjhn. er hvorki gert ráð fyrir hækkun ellilauna, örorkubóta, slysatrygginga eða dánarbóta, eins og lagt er til í brtt. okkar á þskj. 288. Það liggur þó í augum uppi, að þegar það opinbera hefir með tvennum gengisfellingum haft önnur eins áhrif og nú á dýrtíðina í landinu, beri því siðferðileg skylda til að bæta úr því við hina tryggðu og fjölskyldur þeirra. Ég ætla að láta þetta nægja í svipinn, þótt margt sé enn órætt í sambandi við frv. og brtt. fjhn. Tilgangurinn með því er að binda hendur verkalýðsins, svo að hann geti ekki rétt hluta sinn sjálfur. Það er verið að rífa sjálfan grundvöllinn undan félagsskap hans. Það er verið að gera þau réttindi, sem mesta þýðingu hafa fyrir verkalýðinn í borgaralegu þjóðfélagi, að engu, og það um ófyrirsjáanlegan tíma, eins og nú er krafizt af þeim, sem stjórna valdhöfum Alþingis. - það er hættulegasta atriðið, það er það, sem hefir verið mótmælt í tugum þeirra mótmælaskjala, sem Alþingi hafa verið send og ég hefi talið upp, það er af þessu, sem bæði frv. og brtt. fjhn. mætir nú og ætíð mótmælum gervallrar alþýðu, sem er meiri hl. ísl. þjóðar.



Bæði er það, að hv. 5. þm. Reykv. (EOl) hefir nú tekið fram nokkuð af því, sem ég vildi segja, og hv. fjhn. hefir ekki enn greint frá brtt. sinum á þskj. 684, svo að rétt sé að gagnrýna þær að svo stöddu, og í þriðja lagi eru þeir hæstv. ráðh., sem ég vildi einkum beina máli mínu til, ekki viðstaddir. Fell ég því frá orðinu að sinni og vona, að n. geri grein fyrir brtt. sínum, áður en umr. er slitið.

Forseti (JörB): Af hálfu fjhn. hefir enginn kvatt sér hljóðs.

Ætli nefndin viti ekki af því, að hún eigi að bera þessar brtt. fram?

.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Fjhn. hefir verið bent á, að brtt. á þskj. 684 séu ekki rétt stílaðar við brtt. 673. Vil ég því biðja hæstv. forseta að stilla svo til, að umr. verði frestað um málið þar til brtt. koma leiðréttar úr prentsmiðjunni.

*Ísleifur Högnason: Gengisl. frá 4. apríl í vor voru keyrð í gegn á einni nóttu. Þannig hefir verið um afgreiðslu mála, að þingfl. hafa keyrt þau í gegn án þess að þm. gæfist tækifæri til þess að athuga þau. Þessi meðferð á málunum er óafsakanleg. Ég vil nú víkja nokkrum orðum að því, sem hæstv. viðskmrh. sagði um það, að það riði á því öllu öðru fremur að fá ekki neinar deilur landinu. Hæstv. Alþ. ætlar nú að samþ. þessa smávægilegu viðbót á kaupi til handa verkalýðnum, og það má segja, að hún sé alveg í anda vinnulöggjafarinnar. Verkalýðurinn hefir nú orðið svo fyrir barðinu á þeirri löggjöf, að segja má, að menn hafi svelt heilu hungri. Hæstv. viðskmrh. sagði, að Framsfl. vildi koma þeirri skipun á þessi mál, að kaupgjald yrði bundið frjálsum samningum; hið sama sögðu einnig hæstv. atvmrh. og hæstv. félmrh. Sem sagt, allir þessir ráðh. mæltu jafnvel gegn l. um það að verkalýðurinn gæti gert sínar ákvarðanir um kaup og kjör. Nú er það vitanlegt, að stríðið er ekki búið að standa lengi, en sú reynsla, sem fengin er, sýnir fyrst og fremst það, að dýrtíðin hefir vaxið geysilega. Í öðru lagi hitt, að einstök fyrirtæki hafa stórauðgazt á stríðinu. Eins og hv. 5. þm. Reykv. sagði, hafa síldarverksm. grætt um ½ millj. kr. á síldarlýsinu einu saman, og það má gera ráð fyrir, að einkafyrirtæki hafi svipaðan gróða. Ennfremur má geta þess, að öll útgerðarfélög, sem hafa skip í siglingum milli landa, hafa grætt mikið fyrir styrjöldina. Að síðustu má geta þess, að togarar, sem hafa veitt ísfisk, hafa grætt stórkostlega. T. d. má geta þess, að í haust munu 3 togarar hafa selt ísfisk, samkvæmt útflutningsleyfi fiskimálan., og munu þeir hafa selt fyrir allt að 770 þús. ísl. kr., gróði á hvern togara var því 250 þús. kr. Það sér hver maður, hvaða samræmi er í því, að á sama tíma, sem einstök fyrirtæki raka saman of fjár af völdum stríðsins, skuli meiri hl. þjóðarinnar stynja undan dýrtíðinni og ekki geta keypt brýnustu nauðsynjavörur. Ég hefi bent á þetta til þess að sýna fram á, að ef réttlæti væri viðhaft í þessum málum, ætti vitanlega að minnka dýrtíðina með því að lækka tollana á ýmsum vörum, gefa verkalýðnum frjálsar hendur um að hækka kaupið, og að afnema l. um skattfrelsi útgerðarfyrirtækja. En í stað þess að verða við réttlætiskröfu fólksins er Alþ. að samþ. enn þyngri byrðar. Það á að halda áfram að hlífa þeim, sem hlaða saman stórgróða af völdum stríðsins, og það er enginn vafi á því, að þjóðin fær að vita um þetta, þrátt fyrir það, þó að gerðar séu ráðstafanir til þess að fólkið fái ekki neitt um þetta að vita, vegna þess að útvarpið er í höndum ríkisstj., sem notar það óspart til áróðurs fyrir sig og sína stefnu. Hæstv. viðskmrh. sagði, að það væri erfitt að finna fullkomið réttlæti í þessum launamálum. Það er áreiðanlega erfitt að finna nokkurt réttlæti í þeim málum eins og högum er nú háttað í þjóðfélaginu. Kaupgjaldið er greitt á hverjum stað á landinu eftir því, hvað sterk verkalýðsfélögin eru. Á Siglufirði og í Reykjavík er kaupið hæst, vegna þess að þar er samtakamáttur verkalýðsins mestur. Aftur á móti í smærri kaupstöðum og kauptúnum er kaupgjaldið ekki nema 90 aur. til 1 kr. á klst. Í sambandi við þetta mál kemur dýrtíðin þyngst niður þar, sem kaupið er lægst. T. d. þar, sem kaupið er 90 aur. eða 1 kr., mundi hækkunin samkv. því, sem þjóðstj. hefir lagt til, verða 9 aur. á kr., eða 9%. Þegar reiknað er út frá verðvísitölu hagstofunnar, er miðað við Reykjavík, en þó ekki við þær nauðsynjavörur, sem eru notaðar meðal hinna lægst launuðu. Þess vegna er ýmislegt, sem veldur því, að verðvísitalan verður hærri en meðaltal um land allt. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að því, sem hæstv. félmrh. sagði í sinni ræðu. Hann sagði í fyrsta lagi, að ef hver flokkur hefði verið einráður um þessi mál, þá hefði afstaðan ef til vill orðið önnur. Þar með vildi hann gefa í skyn, að ef Alþfl. hefði verið einráður, þá hefði hann hagað sér samkv. vilja fólksins. - Það er enginn vafi á því, að hann mundi vilja verða einráður um þessi mál. Þá er það mjög athugavert, sem kom fram, þar sem hann sagði, að aðrar þjóðir ákveði um kaup og kjör með þvingun. Ég hélt nú satt að segja, að verkalýðurinn í hverju landi væri meiri hl. þjóðarinnar. Það er sami hugsunargangurinn eins og kemur fram hjá ÓTh., Hermanni og öðrum burgeisum. Nei, það eru ekki þjóðirnar, sem leggja þvingun á verkalýðinn, það eru burgeisarnir, sem stjórna. Það er enginn vafi á því, að þm. Alþfl. eru ánægðir með þessa breyt. Þeir munu sjálfir fá hækkun, engu síður en hinir lægst launuðu. En að verkamenn séu eins ánægðir með þessa breytingu, það er ég ekki viss um. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að því, sem hæstv. atvmrh. sagði. Hann fór mörgum orðum um sínar fórnir hér á þinginu. T. d. lýsti hann því sem sinni sök, hvað niðurskurður á fjárl. væri mikill. Ég hefi áður lýst því, hvað mikið tjón útvegsmenn, sérstaklega smáútvegsmenn, myndu bíða við þann niðurskurð, en að togaraeigendur muni bíða eins mikið tjón eins og hæstv. atvmrh. vill vera láta, tel ég alveg fráleitt. Ég efast t. d. um, að það sé svo mikil fórn fyrir hann að skera niður framlag til fiskimálan. og það framlag, sem verja átti til þess að auka mótorbátaflotann. En með aukningu hans fæst meiri fiskur, sem þýðir meiri samkeppni við togaraflotann. Svo vildi ég skjóta því hér inn í, að allar hans fórnir, sem hann talaði mest um, eru í raun og veru engar fórnir fyrir togaraútveginn, það eru beinlínis hagsmunamál hans gegn hagsmunum þjóðarinnar, gegn hagsmunum sjómanna og smáútvegsmanna. Þá minntist hæstv. ráðh. á ágreining innan Sjálfstfl. um þessar brtt. Því miður hefir manni ekki gefizt kostur á að heyra, í hverju sá ágreiningur væri fólginn. Ég hafði búizt við, þar sem hæstv. fjmrh. var búinn að biðja um orðið, að hann hefði komið í ljós úr því horni, en nú hefir hann fallið frá orðinu. Það er víst af því, að hann hefir ekki fundið þennan ágreining ennþá, sem kann að vera innan Sjálfstfl. Það varð að vísu vart við nokkurn ágreining um það bil að verið var að mynda þjóðstjórnina, en sá ágreiningur hefir ekki komið í ljós síðan. Þegar búið var að koma 2 mönnum úr flokknum í ríkisstj., þá virðist hafa verið fullnægt öllu réttlæti. Hæstv. atvmrh. var að fjargviðrast út af því að útgerðarmenn hefðu um mörg undanfarin ár háð erfitt strit í baráttu sinni við að halda útveginum gangandi. Ég er nú ekki svo nákunnugur því, í hverju þetta strit hefir verið fólgið, en ég hefi sannfrétt það, að ekki hefir hæstv. atvmrh. lagt á sig mikið strit til þess að borga vexti og afborganir af þeim lánum, sem hvíla á hans fyrirtæki, en það mun vera um 10 millj kr., sem þetta fyrirtæki skuldar. Ég skal ekki draga það í efa, að skuldir hans fari að minnka, ef hann og hans nótar fá að sitja áfram í ríkisstj. Það er ekki vafi á því, að þetta stærsta útgerðarfyrirtæki mokar saman fé síðan stríðið hófst, enda eru allar ráðstafanir, sem þingið gerir, gerðar með það fyrir augum, að þessi mokstur á kostnað almennings fái að halda áfram. Það liggur ef til vill á bak við, að þessar skuldir Kveldúlfs fáist borgaðar að fullu. Loks kem ég að brtt. á þskj. 684. Ég mælist til þess, að hv. frsm. fjhn. geri nokkra grein fyrir henni, en ég ætla samt, þar sem till. liggur hér fyrir, að fara um hana nokkrum orðum. Brtt. fer í þá átt, að ríkisstj. sé heimilt að ákveða í reglugerð verðlagsuppbót á laun embættismanna og annara starfsmanna ríkisins, svo og ríkisstofnana. Það væri fróðlegt að heyra, hvers vegna ekki er fylgt sömu reglu við að bæta upp þessi laun og laun verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna. Ég álít, að það sé mjög varhugavert að fela ríkisstj. að ákveða þetta. Ég er ekki í vafa um, að þetta má misnota af vissum flokkum manna við vissar stofnanir, þannig að það getur orðið allt að 100% hækkun á launum sumra, sem kannske sízt þurfa á því að halda. Það er líka hægt að láta menn hafa sama sem enga eða jafnvel enga uppbót, og þannig er hægt fyrir ríkisstj. að hreinsa til hjá ríkisstofnununum með því að bæta ekkert upp laun þeirra, sem henni er illa við. Ég vil mjög eindregið beina því til þingsins, að það íhugi þetta vel, áður en horfið er að því ráði að samþ. þessa heimild handa ríkisstj. til þess að ákveða þetta. Þá er ennfremur gert ráð fyrir því, að 6. gr. falli niður, en hún er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Útlánsvexti í bönkum og öðrum lánsstofnunum má ekki hækka til 1. jan. 1940.“ –Þessi tími er þegar liðinn, svo ég vildi fá upplýsingar um það, hvort meiningin væri sú, að leyfa bönkunum að hækka útlánsvexti til 1. jan. 1941. Það væri eðlilegt, ef slík hækkun ætti ekki að fara fram, að það kæmi brtt. við þetta á þann veg, að vextir megi ekki hækka til 1. jan. 1941. Ef einhver væri staddur hér úr fjhn., þá væri gaman að fá þetta upplýst. Um frv. sjálft mun ég ekki fjölyrða að sinni. Ég mun greiða atkv. með þeim brtt., sem þm. Sósíalistafl. hafa borið fram, en ég mun greiða atkv. á móti þeim brtt. fjhn., sem ganga á móti hagsmunum launþeganna.

*Jón Pálmason: Ég hefði að vísu kunnað betur við, að fjhn. hefði mælt fyrir þeirri brtt., sem ég geri brtt. við, en þar sem hún hefir ekki gert það, þá þykir mér rétt að segja nokkur orð um þetta mál, og þá sérstaklega þá brtt., sem ég flyt á þskj. 691. Það er víst, að þetta mál er eitt það þýðingarmesta mál, sem legið hefir fyrir þessu þingi, og því miður kemur það til afgreiðslu svo seint, að það kann að vera nokkuð fljótfærnisleg afgreiðsla á því. Það er nú svo, að þegar um það er að ræða, að þingið geri till. eða samþ. l., sem fara í þá átt að auka kjarabætur til handa einhverjum hluta þjóðarinnar, þá hefir maður mikla samúð með því, en þó því aðeins, að manni finnist þær byggðar á fullkominni sanngirni og þær stefni í rétta átt. En mér finnst mjög vafasamt, að hægt sé að segja það um ýmislegt af því, sem er í þessum brtt. Í þeirri brtt., sem liggur hér fyrir frá fjhn. á þskj. 684 og ég hefi leyft mér að gera brtt. við, er svo fyrir mælt, að ríkisstj. skuli heimilt að ákveða í reglugerð verðlagsuppbót á laun embættismanna og annara starfsmanna ríkisins, svo og ríkisstofnana. Ríkisstj. á að vera þetta heimilt, án þess að það sé nokkuð takmarkað, eftir hvaða reglum það skuli gert, og án þess að nokkurt hámark fylgi. Ég verð að segja, að þó ég sé fylgismaður ríkisstj., þá ber ég ekki til hennar svo ótakmarkað traust, að ég vilji láta samþ. till., sem ekki felur í sér neitt hámark á þessu sviði, ekki sízt eins og nú standa sakir í okkar þjóðfélagi. Ég hefi þess vegna leyft mér að bera fram till. um að takmarka þessa heimild við sömu upphæð og dýrtíðaruppbótin hefir takmarkazt við á undanförnum árum til opinberra starfsmanna. Hvort þetta sé réttlátt í alla staði eða ekki, geta auðvitað verið mjög skiptar skoðanir um. En ég hygg, að það séu naumast skiptar skoðanir um það meðal almennings í þessu landi, að þeir fastlaunuðu starfsmenn hjá ríkinu eða stofnunum þess, sem hafa 5 þús. kr. árslaun eða þar yfir, sé sá hópur manna, sem hafi betri aðstöðu til að lifa heldur en mikill meiri hluti fólks í landinu og þess vegna verði, ef á að fara að bæta þeirra kjör, fyrst að gera einhverjar ráðstafanir til þess að bæta upp þeirra kjör, sem lakast eru settir í þjóðfélaginu. Ég held þess vegna, að öll sanngirni mæli með því, að sett sé eitthvert hámark fyrir því, hvað þessi verðlagsuppbót handa opinberum starfsmönnum skuli ná langt. Á meðan ekki koma fram nei,n mótmæli gegn þessu, þá skal ég ekki fara um það fleiri orðum, en ég ætla að víkja ofurlítið að því máli, sem hér liggur fyrir, í heild, mjög lauslega þó. Það hefir verið talað um þetta mál í hv. d. fyrst og fremst frá sjónarmiði verkalýðsins í landinu, og það hefir bólað á því, að sumum mönnum þyki of skammt gengið í þessum brtt. til hagbóta fyrir verkalýðinn. Aðrir eru þó nokkuð hófsamari í skoðunum, þó lítið hafi á því borið. Ég vil vekja athygli á því, að það hefir gengið svo á undanförnum árum, og það mun fara eins að því er snertir þessar breyt., sem hér er verið að gera, að eftir því, sem kaupgjaldið er hærra í landinu, eftir því verður meiri aukning á atvinnuleysinu, eftir því er lakara hlutfallið milli framleiðslunnar og vinnunnar yfirleitt. Nú er það svo, að ég hefi fengið upplýsingar um það. að á tímabilinu frá 1914–1938, þá hefir hér í Reykjavík orðið hækkun á kaupgjaldi þannig, að ef miðað er við 100 árið 1914, þá var það 420 árið 1938. Á sama tíma hefir framfærslukostnaðurinn aukizt úr 100 árið 1914 upp í 263 árið 1938. Á sama tíma hefir arður af sauðfé, miðað við arð af 100 ám, hækkað úr 100 árið 1914 upp í 183 árið 1938. Mjólk hefir á sama tíma hækkað úr 100 árið 1914 upp í 137 árið 1938. Hækkunin á innlendum afurðum er því mörgum sinnum minni en kaupgjaldshækkunin, og framfærslukostnaðurinn hefir hækkað minna en kaupgjaldið. Það eitt út af fyrir sig er athugandi í þessu sambandi, að mér skilst, að ef á þetta er litið frá sjónarmiði verkalýðsins í landinu, þá verði hver kaupgjaldshækkun, eins og nú standa sakir, til þess að auka óréttlætið innbyrðis innan verkalýðssamtakanna. Ég tel, að verkalýð okkar lands ríði meira á öðru en hækkuðu kaupgjaldi, honum ríði meira á því að fá aukna atvinnu. Ég skal taka dæmi: Í fjárl. fyrir hið nýbyrjaða ár er ákveðin upphæð til vegamála. Þessi ákveðna greiðsla verður innt af hendi, en um leið og kaupgjald hækkar, þá skeður það, að annaðhvort verður að fækka þeim mönnum, sem þessa vinnu fá, ellegar, að þeir, sem vinnuna fá, verði jafnmargir, en vinnutíminn hjá hverjum verði styttri. Kaupgjaldshækkunin verður því til þess, að það verða fleiri, sem verða afstands og hafa ekki atvinnu, en ella myndi. Ég skal taka það fram, að ég sem einn af þeim, sem eiga sæti í fjvn., lagði á það nokkra áherzlu, að það yrði að auka vegavinnuféð til þess að skapa atvinnu, en gagnið, sem af því verður, verður minna eftir að kaupgjaldið hefir verið hækkað. Út í þetta ætla ég ekki að fara nánar, en ég vænti þess, að minn skilningur, að það hafi aldrei verið og verði aldrei neitt allsherjar bjargráð að hækka kaupgjaldið, ef ekki er jafnframt séð fyrir aukinni atvinnu, sé réttur. Ég hygg, að frá sjónarmiði okkar bændanna, sem höfum á undanförnum árum haft erfiða aðstöðu og orðið að sætta okkur við lakari lífskjör og lifnaðarhætti en almennt tíðkast meðal launafólks í landinu, verði það, að ganga lengra inn á þá braut að hækka kaupið hjá þeim, sem eru í föstum stöðum, að skoðast þannig, að með því sé verið að knýja íslenzka bændur til þess að loka sig inni meira en verið hefir og reyna að bjargast einhvern veginn á þann hátt, að taka ekkert fólk. Það verður því þannig, að það kemur niður á verkalýðnum sjálfum, ef kaupgjaldið er hækkað, og það verður til þess að auka ósamræmið milli þeirra manna, sem hafa vinnu, og hinna, sem hafa stopula eða enga vinnu. Þetta er frá mínu sjónarmiði lakasti gallinn við það að hækka kaupgjaldið til mikilla muna, eins og nú standa sakir. Að öðru leyti skal ég ekki mikið fara inn á þetta mál í heild. Ég hygg, að menn viti það, að því er snertir sölu íslenzkra afurða, þá er það mál, sem er háð sama lögmáli og kaupgjaldsmálið, að eftir því, sem hærra verð er sett á afurðirnar, þá er meiri hætta á því, að salan minnki. Það er þess vegna vandasamt að þræða hér meðalhófið. Ég hefði því gjarnan kosið, að farið hefði verið skemmra í þessu, eins og nú standa sakir, því það sýnist vera mjög í óvissu, hvernig verður um hag framleiðslunnar í landinu á komanda ári. Þær björtu vonir, sem tengdar hafa verið við örfáar sölur undir árslokin, geta eftir öllum líkum ekki orðið gildandi í framtíðinni. Við skulum vona, að það verði bjartara yfir þeim málum en líkur standa til, þó mér þyki það undarlegt, eins og nú horfir í nágrannalöndunum, að það verði gróði að stríðinu fyrir íslenzka framleiðslu. Við skulum vona, að svo verði, en ég er ekki bjartsýnn á það. Ég vil þess vegna mega vænta þess, hvað sem líður annari afgreiðslu málsins, að þá séu hv. dm. samþykkir þessari brtt. um þetta takmark að því er snertir fastlaunamenn ríkisins.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Fjhn. hefir fyrir tilmæli hæstv. ríkisstj. flutt 2 brtt. við brtt. á þskj. 673. Önnur brtt. er á þskj. 678, en þar eru skýrari ákvæði um það, hvernig kaupgjaldsuppbótin skuli ákveðin, þegar vísitalan fer lækkandi, og tiltekur hún nánar, hvenær lágmarkshækkunin er tekin til greina undir slíkum kringumstæðum. Brtt. er ekki annað en skýrari ákvæði um þetta. Hin brtt. er á þskj. 684, en hún er á þá leið, að ríkisstj. sé heimilt að ákveða í reglugerð verðlagsuppbót á laun embættismanna og annara starfsmanna ríkisins, svo og ríkisstofnana. Þetta kemur af því, að í brtt. á þskj. 673 er svo ákveðið, að kaupgjaldsákvæðin, sem þar eru í 2. gr., nái til verkamanna, sjómanna, verksmiðjufólks og iðnaðarmanna. Þau ná ekki til annara aðila en þessara, og það fasta verkafólk, sem ekki hefir fasta samninga, eins og flestir embættismenn og starfsmenn ríkisins og ríkisstofnana, fellur ekki undir þessi ákvæði um kaupgjaldsuppbót, sem felst í aðalbreyt. Nú hefir ekki þótt fært að ákveða nánar, hver þessi kaupgjaldsuppbót eða verðlagsuppbót á laun embættismanna og annara starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana yrði, þar sem ekki hefir unnizt tími til að finna fyrir þessu þann grundvöll, sem réttur væri talinn. Það er þess vegna nauðsynlegt, að ríkisstj. sé veitt heimild til að finna grundvöll fyrir því, hvernig þessi verðlagsuppbót skuli greidd. Um þetta er heimildin á þskj. 684. Viðvíkjandi brtt. hv. þm. A.-Húnv. á þskj. 691, þá er þess að gæta, að með því að samþ. hana eins og hún er, þá raskar hún mjög samræminu um kaupgreiðslur allar og lækkar suma hlutfallslega mjög á móts við aðra. Hún brýtur því í bág við ákvæði í brtt. á þskj. 673, 11. lið 1. brtt., þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Kaupgjald í hærra flokki skal þó aldrei verða lægra en það, sem greitt er í lægra flokki.“ Brtt. hv. þm. A.-Húnv. myndu því raska þessu, hvað við kemur embættismönnum og öðrum starfsmönnum ríkisins og ríkisstofnana. Í öðru lagi er það að athuga, að það er ekki rétt, sem hv. þm. A.-Húnv. sagði, að það væru engin takmörk fyrir því, hvað há verðlagsuppbótin mætti vera á laun embættismanna og annara starfsmanna ríkisins, svo og ríkisstofnana, samkv. brtt. fjhn. Ég býst við, að hann hafi ekki tekið eftir því, að í aðalbreyt. á þskj. 673 stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Á árinu 1940 er óheimilt að hækka kaupgjald í landinu meira en svarar til þeirrar hækkunar, sem ákveðin er í 2. gr. laga þessara.“ Það er m. ö. o., að hámarkið er sett þarna, ekki aðeins fyrir þær stéttir, sem fá uppbót samkv. brtt., heldur um alla, sem laun taka í landinu, þó þeir falli ekki undir ákvæði þessara till. Þar af leiðandi var ekki talin þörf á því að setja ákvæði um þetta í þessa brtt., sem felur í sér heimild til handa ríkisstj. til að bæta upp laun embættismanna og annara starfsmanna ríkisins, svo og ríkisstofnana, vegna þess, að ákvæðið er þegar fyrir í aðalbreyt. - Hv. þm. A.-Húnv. hefir ekki veitt þessu athygli, að þetta hámark felst í aðalbreyt. Ég vil benda á, að ef hans brtt. verður samþ., þar sem ákveðið er, að það megi ekki bæta upp laun, sem eru hærri en 5 þús. kr., þá er það í ósamræmi við aðaltill. Það er vitanlegt, að margir af þeim. sem þar er talað um, að fái uppbót, fara yfir 5 þús. kr. Það verður ekki séð, að neitt réttlæti sé í því, enda hygg ég, að ekki sé til þess ætlazt af hv. þm., að slíkt ósamræmi verði sett með l. Þetta yrði því að ná til allra, en þá væri raskað öllum þeim till., sem hér liggja fyrir. Að öðru leyti skal ég ekki ræða um, hversu réttlát hugsunin í þessari till. er, að setja 5 þús. kr. hámark. Það er erfitt að ákveða, hvar þetta takmark skuli sett, en það er augljóst mál, að það er ekki hægt að setja það um einstaka aðila fremur en aðra. Annars ætla ég ekkert um það að deila, hvort þarna er fundinn réttur mælikvarði til launauppbótar í þessum brtt., en það er víst, að um þetta hefir orðið samkomulag innan ríkisstj., að þannig skuli þessu haga, og ég býst við, að það hafi tekið það langan tíma og kostað það mikla erfiðleika að fá þetta samkomulag, að það sé ekki vert að raska því, eins og komið er. Þótt það sé alveg rétt hjá hv. þm., að það sé á mörgu meiri þörf en kauphækkunum, t. d. sé miklu þyngra böl að fá alls ekki vinnu, þá er þó rétt að geta þess, að það er ekki lítils virði fyrir framleiðsluna að fá tryggðan vinnufrið um heils árs skeið, eins og verður með samþykkt þessarar brtt., þegar fullt samkomulag ríkir milli allra stjórnarflokkanna um afgreiðslu málsins. Ég hygg, að allir aðilar græði á því marga peninga, að fá vinnufriðinn tryggðan. Eins og ástandið er nú orðið eftir verðfall peninganna og með aukinni dýrtíð, þá er það hreint réttlætismál, að kaupgjaldsmálin séu tekin til endurskoðunar.

*Einar Olgeirsson: Vér þætti ekki undarlegt, þótt einhverjir af þeim þm., sem samkv. upplýsingum hv. þm. A.-Húnv. hafa 10 þús. kr. árslaun, færu út á meðan ég flyt ræðu mína, því að ég ætla að reikna út, hvað þeir gera fyrir sjálfa sig í þessu máll og hvað fyrir verkamennina. Verkamenn, sem hafa 2 þús. kr. árslaun, t. d. Dagsbrúnartaxta, og hafa vinnu annanhvern dag allt árið, fá eftir þessari brtt. 9% hækkun, eða 180 kr. á ári. Ef verkamenn hafa nú vinnu 50% oftar og fá 3000 kr. laun, þá nemur árlega uppbótin 270 kr., - 3270 kr. verða þá laun þess verkamanns samtals eftir árið. Verkamaður, sem vinnur hvern einasta dag ársins og fær í kaup 4000 kr., getur fengið 360 kr. kauphækkun, eða alls 4360 kr. árslaun. Þetta eru þá þau allra beztu laun, sem komið getur til mála, að nokkur verkamaður fái, ef hann vinnur hvern einasta dag ársins. Nú skulum við athuga, hvað þeir fá, sem hafa í föst laun 10–30 þús. kr. á ári. Eftir brtt. fjhn. er heimilt fyrir stofnanir, sem þessir menn vinna hjá, að hækka einnig þeirra kaup. Áður var það bundið samkv. gengislögunum frá í vor. Ef við tökum t. d. forstjóra SÍF eða bankastjórana, þá myndu þeir koma undir 1. gr. 6. lið, 3. fl. Ef vísitalan hækkar um 12 stig, þá er hækkun sú, sem þessir menn í 3. fl. mega verða aðnjótandi, þ. e. a. s. þeir, sem hafa meira en 2 kr. á tímann, 6,l%. Menn með 10 þús. kr. árslaun og 8 stunda vinnudag, sem svarar til 4 kr. á klukkustund, fengju því 600 kr. kaupuppbót á ári. Verkamenn, sem telja sig tiltölulega heppna með vinnu og vinna annanhvern dag, fá 180 kr. Mennirnir með 10 þús. kr. fá 600 kr., eða rúmlega þrefalt á við verkamanninn. Hafi viðkomandi maður 18 þús. kr. árslaun, eða 6 kr. á klukkustund, þá mega laun hans hækka úr 18 þús. í rúmlega 19 þús. kr. Hálaunamennirnir mega fá sitt. kaup hækkað um 1000 kr., eða rúmlega það, en verkamenn með 2 þús. kr. árslaun geta látið sér nægja 180 kr. ársuppbót. Þetta er þá réttlætið. - Nú kunna sumir að álykta sem svo, að það sé afarólíklegt, að menn með 10 þús. kr. laun og þar yfir fari fram á að fá þau hækkuð. Já, menn kynnu nú að halda þetta eftir því, hvernig daglega er prédikað í blöðunum, og eftir þeirri reglu, sem sett var fram í haust, að eitt skyldi yfir alla ganga. En þegar við rifjum upp staðreyndir í þessum málum, þá minnumst við þess, að þegar skipaðir voru bankastjórar við Útvegsbankann fyrir nokkru, þá var álitið bráðnauðsynlegt að hækka laun þessara veslings manna um 4–5 þús. kr. á ári. Það eru ekki heldur nema 1–2 dagar síðan það var fellt í Ed. að banna togaraútgerðarfélögum að greiða starfsmönnum sinum hærri árslaun en 10 þús. kr. Og fjárlögin voru nýlega afgreidd á þann hátt, að maður, sem hefir 60 þús. kr. árslaun, var hækkaður upp í 75 þús. kr. Menn, sem hafa hér í Reykjavík um 6–7 þús. kr. föst laun, eins og þeir, sem settir eru í niðurjöfnunarnefnd, fá 2 þús. kr. aukabitling fyrir það. Þessi bitlingur var hækkaður nálega tvöfalt núna. Mennirnir, sem hafa hæst laun, eru frekastir í að láta hækka þau enn meira. Það dettur engum í hug, að mennirnir með 10 þús. kr. launin færu af tillitssemi til sinnar ástkæru þjóðar að neita sér um launahækkun. Hvað þýðir þetta? Það þýðir það, að launamennirnir á Alþ. hafa afnumið skorðurnar, sem þeim voru settar við hækkun launa. Þeir stilla svo til, að þeir fái sjálfir þetta 3- og 5-faldar uppbætur á við verkamennina. Það er vitanlegt eftir upplýsingum hv. þm. A.-Húnv., að 30 alþm. hafa 10 þús. kr. árslaun og þar yfir. Það er því skiljanlegt, að þeir standi fast með sínum stéttarbræðrum. Það hefði því verið heppilegra að öllu leyti fyrir verkalýðinn, að gengislögin frá í vor, jafnbölvuð og þau voru, hefðu fengið að haldast óbreytt, heldur en að láta nú allt verða skorið við neglur, sem verkamenn eiga að fá, en hálaunamenn gleypa sífellt hærri laun. Til þess að geta framfleytt 5 manna fjölskyldu í Reykjavík þarf 4–5 þús. kr. Það er vitanlegt, að meiri hluti verkamanna í Reykjavík lifir á hinu svokallaða hungurstigi, þ. e. hefir laun undir því lágmarki, sem þarf til að skorta ekki nauðsynjar. Þessum mönnum á til viðbótar við 2 þús. kr. árslaun að skammta 180 kr., meðan þeir, sem hafa tíu til tuttugu verkamannslaun, fá í ársuppbætur sem svarar hálfum eða heilum verkamannslaunum í Reykjavík. Þetta er það, sem þjóðstjórnin kallar að láta eitt yfir alla ganga. Þetta er framkvæmdin á hinum hjartnæmu skrifum þjóðstjórnarblaðanna, Morgunblaðsins, Alþýðublaðsins, Tímans og Vísis síðastl. haust. - Ég býst ekki við, að neinn af 10 þúsund króna mönnunum hér á þingi fari að róta við sér fyrir þessu. Þeir eru ekki vanir að hrökkva við, þótt þeim sé ljóst, að verið sé að fremja óréttlæti, og það er rétt, að verkalýðurinn og allur almenningur í landinu fái að vita, þótt ekki sé nema í gegnum þingtíðindin, hvaða afstöðu 10 þús. kr. mennirnir taka til þeirrar skömmtunar annarsvegar, sem framkvæma á gagnvart verkalýðnum, og hinsvegar hvernig þeir skammta sjálfum sér launin. Ég leyfi mér ásamt hv. 4. landsk. að bera fram brtt. við brtt. á þskj. 673, svo hljóðandi: Við 3. b. bætist á eftir 1. málsgr. svo hljóðandi málsl.: Þó má eigi hækka kaup þeirra manna, sem þegar hafa 10000 kr. eða meira í árslaun. Hv. þm., sem flestir hafa þetta há laun, fá með þessu ágætt tækifæri til þess að sýna, hverskonar réttlæti það er, sem þeir berjast fyrir. Ég geri nú ráð fyrir, að flestir 10 þús. kr. mennirnir séu nú farnir út, og sný mér þess vegna að öðru. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að verkamönnum riði á öðru meira en hækkuðu kaupi, þeir þyrftu fyrst og fremst aukna atvinnu. Það er alveg rétt, að verkalýðnum riður mikið á því að fá aukna atvinnu, en til þess að tryggja það, að atvinnan aukist hér á landi fyrir verkamenn, þarf fyrst og fremst að tryggja það, að valdaklíkan, sem nú stjórnar landinu, fari ekki með völd framvegis. Bankastjóraklíkan hefir hingað til staðið í vegi fyrir aukningu atvinnunnar. Má nefna, hvernig framkoma þessara manna og skuldakónganna er gagnvart verkalýðnum, - hve oft t. d. Kveldúlfur hefir stöðvað rekstur togara sinna til þess að hafa áhrif á pólitískar aðgerðir í landinu. Það er vitanlegt, að aukning atvinnunnar fæst fyrst og fremst þegar þessum mönnum er steypt af stóli. Það hefir einnig sýnt sig í sambandi við síldarbræðslurnar, hvernig einn einasti hringur er búinn að læsa þar klónum um alla hluti. Það hefir einnig sýnt sig - í sambandi við togaraútgerðina -, hve ófærir þeir menn eru til síns starfs, sem veitt hafa þeim málum forstöðu. Þjóðin hefir lagt stórfé í hendur þessara manna, en á sama tíma, sem skrautbyggingar forstjóranna hafa rísið upp, ganga togararnir úr sér og fúna niður. Það hefir ekki verið um það hirt að auka atvinnuna í landinu. Það stendur ekki á verkamönnunum að vinna, og það stendur ekki á þeim bæjarfélögum, sem þeir ráða yfir eða hafa áhrif á. En það stendur á ríkisvaldinu, sem heldur öllu í þeim heljargreipum, sem Kveldúlfur hefir spennt um alla hluti á sviði framleiðslunnar. Hv. þm. A.-Húnv. hefir flutt brtt. við 2. brtt. fjhn., þar sem farið er fram á, að þeir starfsmenn ríkisins, sem hafa 5 þús. kr. árslaun og þar yfir, skuli enga dýrtíðaruppbót fá. Ég verð að segja það, að meðan ekki eru settar neinar skorður við því, að þeir, sem hafa 10 þús. kr. laun og meira, hækki sitt kaup, þá nær ekki nokkurri átt að setja slík ákvæði gagnvart starfsmönnum ríkisins. Meinið í ríkisrekstrinum liggur ekki í því, að menn hafi í laun 5–6 þús. kr. á ári. Ég vil taka það fram, að margir starfsmenn hins opinbera, t. d. barnakennarar, ná alls ekki þessari launahæð, nema þá einstaka. Spillingin í launagreiðslum hins opinbera er ekki á þessu sviði, heldur í greiðslu hálaunanna og hinu, að gjalda stórfelldar aukagreiðslur ofan á há laun. Á því kýli þarf að stinga. Ég er því eins og sakir standa á móti þessari till., á meðan ekki er komið í veg fyrir gífurlegar uppbætur til þeirra, sem taka miklu hærri laun, t. d. forstjóra fiskhringsins, bankastjóra o. s. frv. Hinsvegar get ég verið með þessari till. hv. þm. A.-Húnv., ef eitthvert launahámark væri sett í l. Viðvíkjandi brtt. 684, þar sem farið er fram á að gefa ríkisstj. heimild til að ákveða í reglugerð kaupuppbót embættismanna ríkisins, vil ég benda á það, að Alþ. hefir í sínum höndum fjárveitingavaldið, og það vald hefir frá upphafi verið talinn veigamesti þátturinn í valdi þess. Fjárlögin okkar eru komin upp undir 20 millj. kr. Af þeim eru beinar launagreiðslur milli 5–6 millj., en auk þess eru aðrar 5 millj., sem óbeint eru greiddar í laun við ýmiskonar starfrækslu ríkisins. Þannig er í höndum Alþ. vald yfir 10 millj. kr. launagreiðslum, eða sem nemur helmingi fjárlagaupphæðarinnar. Ef ríkisstj. er gefin heimild til að ákveða uppbót á laun embættis- og starfsmanna hins opinbera, þá nær sú heimild a. m. k. til ¼ hluta af upphæð fjárlaganna. Það er ekki ljóst af orðalaginu, hve mikið fer til verkamanna, sem vinna í þjónustu ríkisins, en að öllum líkindum myndu þeir þó koma undir sjálf almennu ákvæðin í brtt. frá fjhn., þannig að ríkisstj. myndi ekki geta ráðið við þeirra laun. En setjum svo, að allir venjulegir starfsmenn ríkisins féllu undir þetta reglugerðarákvæði, þá væri allt of mikið vald lagt í hendur ríkisstj. Það má þó gera ráð fyrir, að Alþ. taki nokkurt tillit til vilja þessara manna sjálfra, en ríkisstj. myndi hinsvegar ekki gera það. Hún er beinlínis þeirra yfirboðari og getur fyrirskipað það, sem henni þóknast, gagnvart þessu fólki. Það stendur meira að segja fyrir dyrum, að við ýmsar stofnanir verði nú um áramótin ráðið starfsfólk að nýju, og er allt of mikið vald lagt í hendur ríkisstj. með því að fela henni að ákveða kjör allra þessara starfsmanna. Hitt skal játað, að þessi till. er í samræmi við þær einræðistilhneigingar, sem fram hafa komið í blöðum ríkisstj. Morgunblaðið lét í ljós þá skoðun áður en þing kom saman, að það ætti aðeins að starfa nokkra daga, en fela ríkisstj. víðtækt vald til athafna, og þá auðvitað til að gefa út l. um hvað eina eftir geðþótta. Það átti því að fela ríkisstj. einskonar einræðisvald og afsala valdinu úr höndum Alþ. Slíkt er alveg sérstaklega hættulegt, þegar eins er ástatt um ríkisvaldið og nú er. Ég hefi áður rakið það, að íslenzka ríkisvaldið hefir meiri áhrif á launagreiðslur en nokkurt annað ríkisvald, sem mér er kunnugt um í nágrannalöndunum. Það ræður meiru um afkomu launþeganna en nokkurt ríkisvald á Norðurlöndum og Englandi. Hættan á því, að ríkisstj. misnoti þetta vald sitt, er því sérstaklega mikil, þar sem það hefir sýnt sig, að ríkisstj. leggur alveg sérstaklega mikið kapp á að ofsækja menn í ákveðnum pólitískum flokki og útiloka þá frá störfum eftir föngum. Það er því ekki ólíklegt, að ríkisstj., sem þannig beitir pólitískri kúgun, myndi notfæra sér á sama hátt réttinn til að ákveða starfsmönnum launauppbætur. Ég er alveg á móti þessari till. fjhn. og tel Alþ. á engan hátt ofvaxið að ganga svo sjálft frá launamálunum, að ekki þurfi þar nein reglugerðarákvæði um. En hv. þm. virðast vera alveg sérstaklega hræddir við að minnast á launamál. Síðan hæstv. forseti þessarar d. (JörB) sat í launamálanefnd árið 1933, að mig minnir, og lagði þar fram góðar till., hafa þm. verið svo hræddir við, að hægt væri að spara 700 þús. kr. í launagreiðslum, að ekki hefir verið á málið minnzt. Það er eins og hver einasta till. um þetta mál setji allt í uppnám hér á þingi, og liggur við, að stjórnir falli unnvörpum, ef þessu máli er hreyft. Það hefði því verið afarnauðsynlegt fyrir Alþ. að taka rögg á sig og horfast nú í augu við þennan draug. En það virðist nú eftir þessari till., að enn einu sinni eigi að stýra þeim málum sem lengst út úr þinginu og láta ríkisstj. eina um þau fjalla. Þá vil ég að síðustu aðeins draga saman þá afstöðu valdastéttarinnar hér á Íslandi, sem kemur fram hér í þessum breyt., sem fyrir liggja. Hún er sú, að hér er sérstaklega um að ræða hækkun á launum hjá hátt launuðum mönnum; er hækkunin á þeirra launum margföld á við það, sem verkamenn geta fengið, og meiri gróði af útflutningnum heldur en fengizt hefir um langan tíma. Þessi sama valdastétt, sem skapar sér hækkuð hálaun og gróða, ætlar að skapa verkalýðnum í landinu raunverulega lækkuð láglaun, þ. e. a. s. sjá til þess, að þessi láglaun fái hvergi að hækka í hlutfalli við aukna dýrtíð í landinu, og skapa verkalýðnum áframhaldandi hungurstilveru, - kjör, þar sem skortir ýmislegt það nauðsynlegasta til þess að draga fram lífið. Og það er ekkert undarlegt, að valdastétt, sem lætur svona eitt yfir alla ganga, heimti vinnufrið í þjóðfélaginu. Það er sannarlega ekki að undra um menn, sem hafa yfir 10 þús. kr. í laun, en vilja ekki, að sjómenn fái sanngjarna uppbót á síldarverðið, en stilla svo til, að sjómenn og verkamenn fái aldrei hækkun, sem nemur dýrtíðinni, - það er sannarlega ekki undarlegt, þó slíkir menn, sem lifa örugglega við góð kjör í þjóðfélaginu á kostnað ríkis og þjóðar, heimti frið með sitt, svo að þeir geti lifað áfram í vellystingum praktuglega. En verkalýðinn á að svipta möguleikum til þess að halda a. m. k. þannig í, að ekki fari raunverulega versnandi hans afkoma. En þegar þannig l. eru sett, þar sem valdastéttin gengur svona bert fram frá sínu eigin hagsmunasjónarmiði, þá er það fullkomin hræsni, að menn tala um, að eitt eigi yfir alla að ganga, og þegar talað er um, að það þurfi að skapa réttlæti í þjóðfélaginu. En því réttlæti lofaði þjóðstjórnin, þegar hún var sett.

Forseti (JörB) : Mér hafa borizt tvær skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 673. Önnur er frá hæstv. viðskmrh. (EystJ) við 3. tölul. b, og er þess efnis, að í stað orðsins „kaupgjald“ komi: launagreiðslur, - og er það aðeins orðabreyt. Hin skrifl. brtt. er frá hv. 5. þm. Reykv. (EOl), sem nú hefir verið lýst, og er um það, að á eftir 1. málslið í staflið b í 3. tölul. brtt. komi svo hljóðandi málsliður: Þó má ekki hækka kaup þeirra manna, sem hafa 10 þúsund krónur eða meira í árslaun.

*Jón Pálmason: Það er í tilefni af ræðu hv. frsm., 1. þm. Rang., að ég vildi segja nokkur orð um þau atr. ræðu hans, sem sneru að minni brtt. Hv. þm. vildi vefengja það, að það væri rétt, sem ég hélt fram í ræðu minni áðan, að það væru engin takmörk fyrir þeirri heimild, sem farið er fram á í brtt. á þskj. 684 að því er snertir launahæð. Það kann að vera, að ég hafi ekki orðað það nógu skilmerkilega, og skal ég því gera nánari grein fyrir því, að ég lít svo á, að samkv. þeirri brtt. séu engin takmörk fyrir því, hve háar þessar uppbætur á launum geta verið. Hitt var mér ljóst, og tek fullkomlega til greina, að samkv. brtt. sjálfum á þskj. 673 eru allsherjar takmörk fyrir því, hvað launahækkun í þessum og þessum flokki getur gengið langt. En það er allt annað en ég átti við með því, sem ég var að tala um áðan. Hv. frsm. var að tala um, að það væri ósamræmi milli þessarar brtt. og aðalbrtt. hvað snertir 5 þús. kr. launatakmarkið. En mér skilst, að það, sem fram er tekið í aðalbrtt., nái aðallega til verkamanna og þeirra manna annara, sem ekki eru í föstum stöðum. Og það er þó nokkur mismunur á því, hvort hlutaðeigandi menn eru í lausavinnu og hafa það ekki nema a. n. l. tryggt, hvað há árslaun þeir hafa, þó að t. d. mánaðarkaup eða dagkaup sé hátt, eða hinsvegar þegar um menn er að ræða, sem eru í föstum stöðum. Þetta gerir það að verkum, að samræmið þarna á milli er miklu minna en út mætti líta eftir skýringum þeim, sem hv. frsm. gaf um þetta atriði. Að öðru leyti veit ég, að hann skilur vel, að ég kýs miklu heldur að gera brtt. við þessa síðustu brtt., sem ekki hefir verið neitt rædd í framsögu. Ég er hv. frsm. sammála um það, að það er mikil nauðsyn og hagur fyrir framleiðsluna í landinu að tryggja vinnufriðinn í landinu, og það ekki aðeins vegna vinnuveitenda, heldur einnig verkalýðsins og landsfólksins í heild. En það raskar engu um það ósamræmi, sem getur verið milli árslauna þeirra manna annarsvegar, sem í verkalýðsstétt hafa vinnu árið um kring, og þeirra hinsvegar, sem ekki hafa atvinnu nema stuttan tíma og komast ekki að þeim atvinnustörfum, sem arðvænlegust eru. Ég vænti, að hv. þm. geti skilið, að mín brtt. takmarkar upphæðina, sem heimildin í brtt. 684 er tengd við.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Vegna þess, sem hv. þm. A.-Húnv. sagði síðast, vil ég benda á, að í brtt. á þskj. 673 eru ákvæði, sem vitanlega ná til margra, sem eru á föstum launum og falla því undir ákvæði aðaltill. Stýrimenn t. d. og vélstjórar og aðrir slíkir eru menn, sem hafa fastar, hálaunaðar stöður, og þannig er þar um að ræða fjölda manna, sem hafa 10 þús. kr. laun. Það eru margir menn, sem aðaltill. nær til, sem eru í föstum stöðum, en koma samt undir þessa hækkun. Það er því ekki í aðalbrtt. skorið á milli þeirra, sem vinna lausavinnu og ekki hafa örugga atvinnu, og hinna hinsvegar, sem hafa föst laun. Þess vegna er þetta ekki rétt skilgreining hjá hv. þm. A.-Húnv., eins og hann mælti fyrir sinni brtt., sem ég veit líka, að hann sér sjálfur.