Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Borist hafa tvö bréf. Hið fyrra er svohljóðandi: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til að sitja þing Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Sólveig Pétursdóttir lögfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Birgir Ísl. Gunnarsson, 2. þm. Reykv.`` Hið síðara bréf hljóðar svo: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til að sitja þing Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Suðurlandskjördæmi, Unnur Stefánsdóttir fóstra, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Jón Helgason, 2. þm. Suðurl.`` Unnur Stefánsdóttir og Sólveig Pétursdóttir hafa báðar tekið sæti á Alþingi fyrr á þessu kjörtímabili og kjörbréf þeirra verið rannsökuð. Þær eru boðnar velkomnar til starfa á ný.

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Málsháttur er á þessa leið: Oft veltir lítil þúfa þungu hlassi. Í þeim umræðum sem hér hafa átt sér stað um till. hv. 6. þm. Norðurl. e. hafa þm. Sjálfstfl. risið upp hver um annan þveran og mótmælt, ekki aðeins fyrir sína hönd heldur allra Reykvíkinga. Ég telst til þm. Reykvíkinga og tel að efni þessarar till. megi eins og margar aðrar tillögur koma hér til umræðu. Það særir mig ekki að rætt sé um byggingu ráðhúss hér í borginni og tala ég þar fyrir hönd margra annarra Reykvíkinga, eins og konu þeirrar sem heimsótti mig í morgun og átti ekki fyrir mat handa sér og barni sínu, Reykvíkings sem leitaði á náðir Félagsmálastofnunar en fékk ekki fyrirgreiðslu. Hana varðar ekkert um ráðhús eða hringekju á tönkunum í Öskjuhlíð. Hún gerði ekki aðrar kröfur en að eiga fyrir mat og húsaskjóli. Að vísa til þess að flm. sé af landsbyggðinni og gera tillöguna ómerka fyrir bragðið er rökleysa. Við Reykvíkingar erum ekkert yfir aðra landsmenn hafnir. Þvert á móti höfum við verið að ögra landsbyggðinni á undanförnum árum með gegndarlausri eyðslu og fjárfestingu og sogað til okkar fjármagn frá landsbyggðinni. Hins vegar get ég tekið undir það með hv. þm. Sjálfstfl. að till., eins og hún kemur fram, gengur of langt. Í henni er beint verið að vega að stjórn Reykjavíkurborgar og þeim ákvörðunum sem meiri hluti borgarinnar hefur tekið. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr er ákvörðunin um byggingu ráðhúss tekin af þar til bærum aðila. Annað mál er hvort með ákvörðuninni hafi verið brotið á rétti einhvers aðila, þar á meðal Alþingis eða annarra eigenda eigna í nágrenni ráðhússins, og hvort við undirbúning og framkvæmd hafi verið farið eftir skipulags-, byggingar- og brunavarnalögum. Félmrn. hefur úrskurðað að bygging ráðhúss skuli heimiluð og við það verður að sitja. Hvort úrskurður ráðuneytisins er réttur fæst ekki skorið úr um nema málinu sé skotið til dómstóla og þá í formi stefnu er byggi á því að ráðuneytið hafi á einhvern hátt ekki gætt réttra sjónarmiða. Í mínum huga er þetta ráðhúsmál á margan hátt athyglisvert og sýnir hve mikil nauðsyn er á að koma á fót stjórnsýsludómstóli sem geti úrskurðað í pólitískum málum en það skuli ekki vera í höndum pólitísks ráðherra að úrskurða um lögmæti ákvarðana annars pólitísks aðila. Hvort það hafi haft áhrif í þessu máli er ekki gott að fullyrða. Hins vegar býður manni í grun að teknu tilliti til laga og þeirra gagna sem liggja fyrir að það hafi ekki spillt fyrir framgangi málsins að sami flokkur leiddi síðustu ríkisstjórn og tók ákvörðun um það að byggja þetta umdeilda ráðhús.

Flm. (Stefán Valgeirsson) Virðulegi forseti. Umræðuna um þessa þáltill. mína tel ég vera einstæða, bæði innan þings sem utan. Lénsherrarnir hér í borginni urðu óttaslegnir og settu strengjabrúðurnar sínar í gang. Brúðurnar sem vita fullvel að framavon þeirra byggist á því að þær láti að stjórn eins og ég mun rökstyðja hér síðar. Eitt kom mér þó á óvart. Það var ræða hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar, fyrrv. forseta sameinaðs Alþingis. Ég átti satt að segja ekki von á því að hann mundi falla í sömu gryfju og hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson og Geir H. Haarde. Til marks um flumbruháttinn og skelfinguna sem virtist hafa gagntekið sumt af þessu fólki segir hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson í Morgunblaðinu 29. okt. sl. þar sem hann talar um tillögu mína, með leyfi forseta: ,,Tillagan felur í sér þvílíka skerðingu á lýðræðislegum réttindum Reykvíkinga til athafna í eigin málum að því verður ekki unað. Efni hennar er í stuttu máli það að Stefán Valgeirsson vill með nýrri lagasetningu stöðva framkvæmdir við byggingu ráðhúss Reykjavíkur sem efnt hefur verið til á grundvelli laga og reglna.`` Hvar í þessari till. er gert ráð fyrir nýrri lagasetningu til lausnar þessu máli? Las þessi hv. þm. ekki till. áður en hann skrifaði þessa endemis grein? Var það einhver annar sem sagði honum að skrifa svona til þess að villa um fyrir landsmönnum hvað snertir það hvað í raun og veru felst í till.? Í till. segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að kanna skuli sem ítarlegast öll lagaleg atriði sem tengjast ráðgerðri byggingu ráðhúss Reykjavíkurborgar í Reykjavíkurtjörn með tilliti til eignarréttar og grenndarréttar húseigna Alþingis við norðurenda Tjarnarinnar. Skal forsetum Alþingis falið að fá þrjá trausta lögfræðinga til að kanna lagaleg atriði málsins og gefa sérálit og einnig að fá könnun og sérálit þriggja manna sérfróðra um skipulags- og byggingarmál á málum sem tengjast ráðhúsbyggingunni.`` Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson segir í umræðunni um till. að till. sé ekki þinglega flutt og raunar ekki umræðuhæf. Þetta leyfir hv. þm. sér að segja án þess að rökstyðja slík ummæli sín á nokkurn hátt. Slíkur málflutningur hæfir ekki hv. þm. sem er fyrrv. forseti sameinaðs Alþingis. Í þessum ummælum felst raunar aðdróttun að hv. forseta sameinaðs Alþingis því ef till. var ekki þingleg átti forseti að benda flm. á það og sjá til þess að hún yrði sett í þinglegt form eða að öðrum kosti að vísa henni frá. Auðvitað eru þetta bábiljur einar. Hitt er annað mál að umræða um þetta mál er langt frá því að vera þægileg fyrir meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur. Ætli það sé ekki skýringin á þessum viðbrögðum? Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson talaði um netlög í háðstón í þessu sambandi. Þó stendur í þessari bók, sem er Álit dómnefndar um byggingu Alþingis, á 4. síðu, með leyfi forseta: ,,Þá þurfti að gæta þess við staðsetningu nýbyggingarinnar að möguleikar yrðu fyrir hendi ef rétt þætti í framtíðinni að reisa nýtt Alþingishús á lóðarspildum þeim sem Alþingi hefur yfir að ráða á svæði því sem markast af Templarasundi, Kirkjustræti, Tjarnargötu og Tjörninni.`` Í þessu felst að Alþingi eigi Tjarnarbakkann að langmestu leyti og þá er spurningin: Fylgja þá 115 metrar út í Tjörnina? Eitt er víst að úr því hefur ekki verið skorið og borgarfógetinn í Reykjavík segir í bréfi sem ég hef undir höndum að hjá því embætti sé ekkert að finna um það hver eigi Tjörnina. Er fyrrv. forseti Sþ. eitthvað hræddur við það að kannað sé til hlítar hver eigi umræddan hluta Tjarnarinnar? Var það ekki siðferðileg skylda hans að hafa frumkvæði að því að það yrði kannað til hlítar? Ef nú upp kæmi sú staða að það yrði að flytja Alþingi úr miðbænum vegna ráðhúsbyggingarinnar, eins og ýmsir telja nú, hvað þá um afskiptaleysi forseta Alþingis um það að láta rannsaka hver réttur Alþingis er á Tjarnarbakkanum og á Tjörninni? Og hvað segja fulltrúar flokkanna sem eru í minni hluta í borgarstjórn Reykjavíkur? Í Pressunni 27. okt. sl. segir Alfreð Þorsteinsson, með leyfi forseta: ,,Margir æðstu embættismenn borgarinnar lúta í einu og öllu vilja borgarstjórans.`` Bjarni P. Magnússon segir: ,,Þarna eru menn sem eiga erfitt með að draga mörkin milli hlutlausrar embættisfærslu og Sjálfstfl.`` Guðrún Ágústsdóttir segir: ,,Ég þarf að leita út í bæ til þess að fá lögfræðilegt álit í borgarmálefnum. Mér finnst ég ekki eiga aðgang að lögfræðingum borgarinnar.`` Og Össur Skarphéðinsson segir: ,,Embættismennirnir í kringum Davíð eru eins og mýs undir fjalaketti.`` Síðan segir Ingibjörg Sólrún Gísladóttir í októberblaði Veru, með leyfi forseta: ,,Ráðhúsið sýnir í hnotskurn hvað ég á við. Í því máli hefur maður mátt horfa upp á embættismennina líta á andstæðinga ráðhúsbyggingarinnar sem sína andstæðinga, sem auðvitað er fráleitt. En hvernig vinna þeir svo sem pólitískir embættismenn og margir hverjir taka m.a.s. að sér að vinna ýmis verk sem meiri hlutinn ætti með réttu að sjá sjálfur um? Þeir eru tilbúnir til þess að tefla þá refskák sem flokkurinn þarf á að halda. Ég er þá að tala um pöntuð bréf, alls konar pantaðar yfirlýsingar og sjónarmið sem meiri hlutann vantar. Þannig öðlast þessi sjónarmið faglegan stimpil.`` Og enn segir Ingibjörg Sólrún: ,,Skipulagsmálin sýna þetta best, en ég held að í þeim málaflokki sé meiri hlutinn kominn lengra í því að útrýma lýðræðislegum vinnubrögðum og það með dyggilegri aðstoð ýmissa embættismanna. Það er hrikalegt að horfa upp á hvað réttur hins almenna borgarbúa er fótum troðinn í þessum málum.`` Fleira væri hægt að vitna í sem Ingibjörg Sólrún segir í þessu viðtali. Á fundi skipulagsnefndar borgarinnar sem haldinn var 29. febr. 1988 gerir Alfreð Þorsteinsson borgarfulltrúi miklar bókanir. Ég vil vitna í hluta af þeim, með leyfi forseta: ,,Hins vegar er ljóst að staðsetning ráðhúss við norðvesturenda Tjarnarinnar er umdeilanleg og ýmsum annmörkum háð. Með tilliti til þess hversu lítil lóð er, er húsið í stærra lagi miðað við lóð. Slíkt ætti þó ekki að koma að sök ef ekki kæmi fleira til. Er þar átt við væntanlegar nýbyggingar Alþingis sem ráðgert er að rísi við Kirkjustræti, Tjarnargötu og Vonarstræti. Ef Alþingi stendur fast við þau byggingaráform er ljóst að hagsmunaárekstrar verða milli Alþingis og borgaryfirvalda, þar sem þetta svæði rúmar ekki bæði ráðhús og nýbyggingar Alþingis með allri þeirri starfsemi sem þessum stofnunum fylgja. Hefur fækkun bílastæða í kjallara ráðhússins aukið enn á þann vanda. Þetta þýðir m.ö.o. að haldi borgaryfirvöld sínu striki um ráðhúsbyggingu við norðvesturenda Tjarnarinnar verður það á kostnað Alþingis sem ekki fær nægilegt svigrúm fyrir framtíðarbyggingar sínar samkvæmt þeim hugmyndum sem nú eru uppi.`` Þetta segir Alfreð Þorsteinsson borgarfulltrúi. En síðast en ekki síst vil ég vitna hér í virðulegan forseta Sþ., Guðrúnu Helgadóttur. Hún segir í Dagblaðinu 15. okt. sl.: ,,Ráðhúsið breytir auðvitað öllu í sambandi við byggingu Alþingishúss. Það er t.d. engin leið að gera sér grein fyrir hvernig umferðin verður í kringum húsið eða næsta nágrenni. Því veit enginn hvort pláss verður fyrir stækkun Alþingishúss. Þegar hún var áformuð var ekki farið að ræða um ráðhús á þessum stað,,, segir Guðrún Helgadóttir. Og svo eru sumir þm. Sjálfstfl. undrandi yfir því að sú tillaga sem hér er til umræðu sé flutt þó að margir borgarfulltrúar séu í vafa um það hvort Alþingi geti haldið hér áfram starfsemi sinni. Það hefur ýmislegt komið fram í blöðum og í ræðum manna. Menn tala t.d. um forneskju og forsjárhyggju mína og tala í fyrirlitningartón um fyrirgreiðslu sem ég og ýmsir aðrir reynum gagnvart þeim sem hafa orðið undir í kerfinu, þar sem kúgun, okur, valdbeiting og klíkuskapur veður uppi. Hvað segir þessi málflutningur um þá sjálfa sem þannig hugsa og tala? Þeir nota upphrópanir, sleggjudóma, dylgjur og jafnvel rógburð án þess að færa nokkur málefnaleg rök fyrir máli sínu. Þeir nota vald sitt og samtryggingu til þess að vaða yfir skoðanir og rétt annarra í nafni lýðræðis, frelsis eða nútímalegra vinnubragða. Á hvað minnir þetta? Minnir þetta ekki óhugnanlega á lénsskipulag miðalda þar sem hinir eðalbornu gátu leyft sér næstum hvað sem var í skjóli auðs og valds og boðuðu öðrum hina réttu skoðun, hina réttu trú? Hver er munurinn? Þetta er mikil og hættuleg siðblinda og elur af sér kerfi þar sem misrétti og ofbeldi þrífst í ýmiss konar myndum og kemur hvað harðast niður þar sem síst skyldi, t.d. á börnum þessa lands. Við skulum minnast þess að við sem sitjum hér í umboði þjóðarinnar á Alþingi Íslendinga berum mikla ábyrgð. Og ef við glötum dómgreind okkar og siðgæðisvitund og förum ekki eftir settum reglum í hvívetna, hvernig fer þá fyrir okkar þjóð?

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Eftir að ég ræddi þetta mál hér fyrr við umræðuna sl. mánudag féllu nokkur vinsamleg orð í minn garð og þess álits sem ég túlkaði í mínu máli þetta varðandi. Það var hv. þm. Geir H. Haarde sem sá ástæðu til þess að víkja að mínu máli á mjög hlýlegan hátt sem liggur fyrir í þingtíðindum. Og síðan kom hv. fyrrv. forseti Sþ., Þorv. Garðar Kristjánsson, og vísaði til þess sem hv. 17. þm. Reykv. Geir H. Haarde hafði mælt í minn garð því hann hefði tekið af sér ómakið, eins og hv. þm. orðaði það, að svara ofstæki og köpuryrðum hv. 2. þm. Austurl. út af þessu máli. Hvað skyldi nú valda þessum ummælum hv. þm. sem við þekkjum að hógværð einni í málflutningi? Voru það köpuryrði sem ég lét falla í garð hv. þm.? Ég tel ekki svo vera. Ég tel að ég hafi rætt þetta mál hér á efnislegum forsendum og hafi þetta eitthvað komið við hv. þm., þá eru það einhverjar aðrar ástæður sem lágu þar að baki heldur en fram komu í mínu máli. Enda gerði hv. 17. þm. Reykv. ekki tilraun til að rökstyðja sitt mál, nánast minni tilraun, ef hægt er að stigbreyta, heldur en hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson sem talaði fyrr við umræðuna. Það er alveg ljóst að hv. þm. Reykv., sem hér sitja á virðulegu Alþingi, eiga eitthvað erfitt með samvisku sína í sambandi við þetta mál, virðast a.m.k. hafa ástæðu til þess að koma hér í ræðustól til að skjóta skildi fyrir ákvörðun meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur varðandi byggingu ráðhúss í norðurenda Tjarnarinnar í Reykjavík. Ég skil það ósköp vel að þessum þm. --- fyrst þeir á annað borð kjósa að reyna að skjóta skildi fyrir þennan meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur --- sé ekki beinlínis rótt. Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson kom hins vegar öllu meira á óvart í sínum málflutningi. Hann staðhæfði þar m.a. orðrétt, með leyfi virðulegs forseta: ,,Á þeim rúmum 20 árum sem síðan eru liðin [þ.e. frá staðfestingu aðalskipulags Reykjavíkur] veit ég ekki til að nokkru sinni hafi Alþingi gert athugasemd við þessa ákvörðun eða mótmælt henni. Ég veit ekki heldur um mótmæli eða athugasemdir einstakra þm.`` Ég verð að segja að mér finnst þetta nokkuð langt seilst hjá hv. þm. í málflutningi þegar hér liggja fyrir í umræðu næstliðinna ára, 1986 og 1987, ákveðnar og sumpart alvarlegar athugasemdir af hálfu einstakra þm. varðandi fyrirhugaða byggingu bæði ráðhúss og þinghúss og einkum litið á þessi mál í samhengi, þ.e. hið skerta svigrúm fyrir Alþingi með ákvörðun meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur að reisa og, ég hef orðað það svo, að troða niður ráðhúsi Reykjavíkurborgar hér í næsta nágrenni þingsins. Ég hef hér handa á milli þessar þingumræður sem fóru fram m.a. við umræðu frv. til fjárlaga fyrir árið 1987, þ.e. í desembermánuði 1986. Það fer kannski ekkert illa á því að ég vitni aðeins, virðulegur forseti, í þá umræðu og velji þá hv. sessunaut þáv. hæstv. virðulegs forseta Sþ., þ.e. ummæli hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, sem mælti svo þegar hann gerði grein fyrir atkvæði sínu: ,,Herra forseti. Samkvæmt tillögu þessari er gert ráð fyrir að hefja hönnun húss sem aldrei hefur verið samþykkt að byggja. Málið hefur aldrei verið rætt á Alþingi, aðeins kynnt í þingflokkum. Þar að auki er fásinna að byggja hér hús af þessari stærð, gerð og útliti sem engin þörf er á vegna starfa Alþingis og verður vonandi aldrei byggt. Ég segi nei.`` Þetta var fyrirvari þessa hv. þm. og þannig má rekja mann eftir mann sem steig hér í stól til þess að gera athugasemdir, en svo kemur þáv. forseti þingsins og segir að hann hafi bara í 20 ár ekki heyrt athugasemdir frá þm. Þetta er langt seilst. Ég get vel trúað því að svona eftir á að hyggja sé hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson kannski ekkert mjög hreykinn af sinni frammistöðu sem forseti þingsins eins og hún liggur fyrir í fskj. með þeirri tillögu sem hér liggur fyrir til umræðu. Í orðsendingu frá forsetum Alþingis, af því að ekki gátu þeir svarað beint erindi hv. þm. Stefáns Valgeirssonar heldur kusu að nota Morgunblaðið til þess að svara óbeint í óbeinni ræðu því erindi sem hann hafði beint til þm., segir með leyfi forseta: ,,Gert er ráð fyrir að núverandi Alþingishús verði notað til frambúðar. En til þess að svo megi verða er nauðsynlegt að byggja hús í nálægð Alþingishússins fyrir þá starfsemi sem rúmast ekki þar. Þeim húsum er ætlaður staður á landspildunni sem Alþingi hefur til umráða, annars vegar á milli Kirkjustrætis og Vonarstrætis og hins vegar milli Templarasunds og Tjarnargötu. Alþingi leggur áherslu á að tekið verði fullt tillit til þarfa þess við ráðstöfun byggingarlóða í næsta nágrenni Alþingishússins.`` Þetta segir orðrétt í orðsendingunni frá forsetum Alþingis og síðan er vísað til umsagnar. Og hverjir fengu málið til umsagnar? Það var húsameistari ríkisins og sá arkitekt sem hafði unnið 1. verðlaun í samkeppni um húsið. Í umsögn húsameistara ríkisins, sem vísað er til sem rökstuðnings af forsetum Alþingis á þessum tíma, segir m.a., virðulegur forseti: ,,Að sjálfsögðu hefði verið æskilegt fyrir Alþingi, sem á nánast allar lóðir milli Vonarstrætis og Kirkjustrætis, að engin bygging hefði risið milli lóða Alþingis og Tjarnarinnar. Þá hefðu byggingar Alþingis í reynd staðið áfram á Tjarnarbakkanum, svo sem Alþingishúsið gerði þegar það var reist. Síðan fyrrnefnt aðalskipulag var staðfest hefur mátt búast við byggingu ráðhúss á þessu svæði, þótt sú ákvörðun hafi í gegnum árin átt misjafnlega miklu fylgi að fagna. Sé horfst í augu við þá staðreynd að ráðhús gæti risið við Tjörnina, sem í reynd var gert í samkeppni Alþingis um nýbyggingu fyrir starfsemi Alþingis á árinu 1986, þá ætti Alþingi eftir atvikum að geta vel við unað fyrirliggjandi tillögu að ráðhúsi.`` Þetta eru stórmannleg viðbrögð sem þarna liggja fyrir. Alþingi á hnjánum gagnvart meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur og lætur bjóða sér það sem nú blasir við. Og í niðurstöðu húsameistara ríkisins þar sem að þessu er vikið er talað um að þessi bygging ,,hafi engin veruleg áhrif á hugmyndir Alþingis um nýtingu sinna lóða``. Ja, með mörgum hætti má orða hlutina. Því gerir húsameistari ríkisins ekki sérstaka athugasemd við byggingu nýs ráðhúss? Arkitektinn vísar bara í að þarna skapist einhver viðbótar tjarnarpollur í sambandi við nýja húsbyggingu fyrir Alþingi og ég vísa hv. þm. á að lesa sér til um það í fskj. á bls. 6 í þskj. 34. Virðulegur forseti. Það er upplýst í dagblöðum að undirbúningskostnaður vegna nýrrar byggingar fyrir Alþingi nemi nú um 32 millj. kr. Það liggur jafnframt fyrir að margir hafa ekki trú á því að þetta hús eigi eftir að rísa, virðulegur forseti, eftir þær ákvarðanir sem teknar hafa verið af meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur, það sé verið að kasta þessum fjármunum á glæ. Ég er í hópi þeirra sem líta svo til að því miður sé búið að loka á það svigrúm sem Alþingi þurfti að hafa hér fyrir sína starfsemi í Kvosinni í Reykjavík og þess vegna hljóti Alþingi að taka þetta mál til umræðu og ákvörðunar í ljósi þess offors sem gætt hefur hjá meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur í sambandi við ráðhúsið og þær ákvarðanir sem þar liggja fyrir. Ég geri ekki ráð fyrir því að menn sjái að sér og moki ofan í gryfjuna sem er hér í norðurenda Tjarnarinnar um þessar mundir. Virðulegi forseti. Það hefði kannski verið ráðlegra í ljósi þessara staðreynda sem við blasa að forsetar þingsins notuðu frekar fjármuni til þess að hressa upp á beitarhúsin okkar hérna í kringum þinghúsið, þ.e. þessi sex hús sem Alþingi hefur starfsemi sína í hér í grenndinni, í staðinn fyrir að verja því í hönnun á húsi sem trúlega á ekki eftir að rísa. Ástand þessara húsa hér á Alþingislóðinni, eigna Alþingis, er þinginu ekki til sóma og ég held að það væri verðugt fyrir virðulegan forseta að fara með þingheim í vettvangskönnun um lóðir og lendur þingsins og líta á það. Og gjarnan mætti virðulegur forseti bjóða borgarstjóranum í Reykjavík að vera leiðsögumaður nr. eitt í þeirri ferð.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í umræðunni um þessa tillögu, en finnst að það sé rétt. Ég tel að hér hafi með óréttmætum hætti verið ráðist á meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur. Því það er nú einu sinni þannig að hver sveitarstjórn, hver sem hún er og hvar sem hún er, ef hún hefur meiri hluta, þá hefur hún leyfi til að byggja hvort sem það er ráðhús, dagheimili eða einhver önnur stofnun. Það er hennar ákvörðun. Ég held að það fari ekki á milli mála að borgarstjórn Reykjavíkur hefur meiri hluta og þess vegna getur hún tekið þessa ákvörðun hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Ég tel líka að hér hafi fallið heldur hörð ummæli um meiri hluta borgarstjórnar og borgarstjóra sem hefðu verið betur geymd. Það virðist sem hér hafi öfundsýki í garð Reykjavíkur orðið til að auka á spennu milli landsbyggðarinnar og Stór-Reykjavíkursvæðisins sem er alls ekki gott. Það hafa verið byggð hús úti á landsbyggðinni. Ég minni á stjórnsýsluhúsið á Ísafirði, en ef við færum að umreikna það miðað við stærð gætum við endalaust komist að þeirri niðurstöðu að ráðhúsið hérna væri náttúrlega allt of lítið. Það hefur enginn fjallað um það hér.  Hitt er svo annað mál hvort við erum með eða móti ráðhúsi eða hvort við erum með þessari staðsetningu á ráðhúsi sem slíku. Það er allt annar hlutur og það getum við rætt um sem slíkt. Við eigum auðvitað að ræða um það hvort við teljum að Alþingi hafi hér rými í framtíðinni eins og okkur þykir réttmætt eftir byggingu þessa ráðhúss. Það er allt annar hlutur. En ákvörðun sveitarstjórnar verður ekki hnekkt að þessu leyti. Hún hlýtur að ákveða það sjálf. Hún er kosin til þess og hefur meiri hluta og það er meira en núv. ríkisstjórn hefur. Hún hefur ekki meiri hluta hér á Alþingi. Ég minni líka á ýmsar hugmyndir um að færa Alþingi, t.d. að Þingvöllum, sem hafa oft komið upp. Það er hugmynd sem menn gæla við. En hitt er annað mál að oftast eru þingin í höfuðborgum og við verðum að telja þetta höfuðborg okkar. Þannig að ef við lítum til lengri tíma, þá held ég að við hljótum að hafa Alþingi hér á þessu svæði. En ég gat ekki látið hjá líða að taka til máls við þessa umræðu því að ég tel að þessar árásir á borgarstjórn, hvort sem ég er sammála því eða ekki, séu ekki réttmætar. Ég held að menn hefðu átt að beina spjótum sínum að öðrum stjórnum sem ekki hafa meiri hluta.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Hv. 2. þm. Austurl. vék nokkrum orðum til mín í ræðu sinni og þótti ég hafa verið nokkuð óforsetalegur og stórorður þegar ég mælti til hans. Hv. þm. verður að gera sér grein fyrir því að þegar ég var forseti, þá var það mitt hlutverk að gæta þess að hann gæti talað fyrir sínu máli, hvers eðlis sem það var, hindrunarlaust. En þegar ég er ekki forseti, þá er það skylda mín að ræða efnislega um þau mál sem hann er að tala um og það gaf mér tilefni til þess sem ég sagði. Og það má hver sem er lá mér þó ég taki nokkuð upp í mig í tilefni af því að hv. þm. er að gera því skóna að Alþingi Íslendinga flytji austur á Fljótsdalshérað út af því máli sem við hér ræðum. Hv. þm. vitnaði í hv. 8. þm. Reykv. þegar hann gerði grein fyrir atkvæði sínu við atkvæðagreiðslu um fjárveitingu til nýbyggingar Alþingis. Hann las það sem hv. þm. sagði. Ég veit að hv. þm. nú hafa tekið eftir því sama og ég, að hv. 8. þm. Reykv. var ekki að tala um ráðhúsið í Reykjavík enda minntist hann ekki einu orði á það. Það er nokkuð langt seilst hjá hv. þm. að teygja sig í slíkar tilvitnanir. Það er líka nokkuð langt seilst, svo að ég noti hans eigin orð, þegar hann vitnar í umsögn húsameistara ríkisins, fer með nokkrar setningar slitnar úr samhengi en varast að fara með lokaorð í áliti húsameistara sem eru á þessa leið: ,,Undirritaður telur því ekki að Alþingi hafi sérstaka ástæðu til þess nú að gera athugasemd við byggingu nýs ráðhúss við norðurenda Tjarnarinnar í Reykjavík.`` --- Ekki meira um hv. 2. þm. Austurl. Hv. flm. þessarar till., 6. þm. Norðurl. e., kvartar líka undan því að ég hafi gerst nokkuð harðorður í þessum umræðum og vitnar til þess sem áður var þegar ég var forseti þingsins. Það er mér ekki til ama þó að vitnað sé til þess, en ég ætla ekki að fara að svara einstökum fullyrðingum hv. flm. tillögunnar í ræðu hans hér áðan. Ég ætla ekki að fara neinum orðum um það sem hann kallaði háðstón minn um netlög Alþingis í Tjörninni. Ég ætla að leiða þetta hjá mér. En ég vil koma að einu sem ég vil ekki láta ómótmælt. Hv. þm. sagði að ég hefði dróttað því, eins og hann orðaði það, að hæstv. forseta að hann hefði ekki staðið í stöðu sinni og hann hefði átt að vísa frá þeirri þáltill. sem hér er til umræðu. Ég vil taka það skýrt fram að ef ég hefði verið í forsetaembætti, þá hefði ég ekki vísað þessari þáltill. frá. Það verður nefnilega oft að gera fleira en gott þykir.

Þá er hún þinghæf.

Já, frá því sjónarmiði er hún þinghæf þó að það sé meira en réttlætanlegt að segja að hún sé það naumlega. Og það er það sem ég hef lagt áherslu á. Mér finnst þessar umræður vera að fara of mikið á dreif og við missum sjónar á aðalatriðum þessa máls. Og það er að samkvæmt aðalskipulagi Reykjavíkur hefur verið gert ráð fyrir ráðhúsi síðan 1967 við norðurenda Tjarnarinnar. Þetta er það fyrsta sem við skulum hafa í huga. Í öðru lagi skulum við hafa í huga: Engin mótmæli hefur Alþingi sjálft haft uppi gegn þessu í 20 ár. Í þriðja lagi: Í samkeppni Alþingis um nýbyggingu fyrir starfsemi Alþingis, sem fram fór 1986, var gert ráð fyrir ráðhúsinu þar sem það er nú í byggingu. Í þáltill. þeirri sem við nú ræðum leggur svo hv. 6. þm. Norðurl. e. til að Alþingi kanni öll lagaleg atriði ráðhúsmálsins, óski eftir því við borgarstjórn að framkvæmdir verði stöðvaðar án tafar. Og hér dugar ekkert múður. Ef borgarstjórn ekki hlýðir skal Alþingi láta dómstóla stöðva framkvæmdir. Þetta er ekkert að vefjast fyrir hv. þm. þó að málsmeðferð og allar ákvarðanir um byggingu ráðhússins hafi verið teknar eftir lögformlegum leiðum. Hv. 6. þm. Norðurl. e. finnst, eins og ég áður vék að, að ég hafi farið hörðum orðum um þessa tillögu hans. Ég segi: Því miður. Tillagan og málatilbúnaður gefa svo vissulega tilefni til þess og ég fæ mig ekki til þess að segja að Alþingi sé virðing að máli þessu. En hv. þm. hefur sérstaklega haldið því fram að hann vilji standa vörð um virðingu Alþingis, sérstaklega sem aldursforseti Alþingis. Hv. þm. gerir það ekki með þessum tillöguflutningi. Ég fæ mig ekki, hvort sem hv. þm. líkar betur eða verr, til að tala mér um hug um þetta atriði. Hitt er nær sanni að tillagan sé eins og ég hef orðað það: naumast þinghæf.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti.  Ein af ástæðum fyrir því að ég kem hér upp er sú að mér blöskraði svo gjörsamlega þegar Ríkissjónvarpið birti þær fréttir að þessi tillaga sé naumast þinghæf og það er haft eftir fyrrv. forseta. Sú makalausa ósvífni að láta sér detta það í hug að hann, og ekki fer það nú á milli mála, eigi að vera dómari til að dreifa þeim upplýsingum til ríkisfjölmiðla hvað sé þinghæft og hvað ekki, gengur alveg fram af mér. Fulltrúi, sem kosinn hefur verið með fullum stuðningi Sjálfstfl. svo best er vitað til að gegna fyrsta varaforsetaembætti í þinginu, hefði að sjálfsögðu verið sá eðlilegi aðili til að svara slíku, hvort ágreiningur væri uppi á meðal forseta um það hvort taka bæri tillögu fyrir eða ekki. Ég tel að þetta kalli á það að hv. 5. þm. Vestf. verði að leiðrétta það svo að það skiljist hjá alþjóð og koma því á framfæri við sjónvarpið að hafi hann verið þeirrar skoðunar að till. sé ekki þinghæf, þá beri að leiðrétta það. Því allir skildu þetta á þann veg þegar fréttin kom að ef hann hefði setið í sæti forseta, þá hefði öðruvísi verið á þessu tekið. Þetta tel ég að þurfi að koma hér fram vegna þess að það er gjörsamlega ólíðandi að búa við þann fréttaflutning að forsetar verði fyrir árásum á þennan hátt í fjölmiðlum, að það sé nánast verið að láta að því liggja að þeir séu ekki hæfir til að gegna sínu starfi. Ég ætla ekki að segja fleiri orð um þetta, en snúa mér að því sem ég vil að liggi fyrir á hreinu. Að sjálfsögðu eiga Reykvíkingar rétt á að byggja sitt ráðhús og að sjálfsögðu á löglega kjörinn meiri hluti að ráða því hvenær það er gert og hvar það stendur. Þetta fer ekkert á milli mála og þetta veit ég að hver einasti þm. á Alþingi Íslendinga telur að sé sjálfsagt mál. Hitt er svo annað atriði að allir þurfa þegnar landsins að fara að lögum. Og það sem vekur spurningar í þessu sambandi er það hvort forsetar Alþingis hafi verið sér meðvitandi um það þegar þeir fengu bréf frá hv. 6. þm. Norðurl. e. að þeir hefðu ekki gætt lagalegs réttar Alþingis --- og virðast ekki hafa hugsað sér að gera það. Þeir leita til húsameistara ríkisins, Garðars Halldórssonar, og hans umsögn er í alla staði góðra gjalda verð, en það breytir ekki því að það hefur fallið dómur í Hæstarétti um botn Mývatns og niðurstaðan er sú að Hæstiréttur dæmdi engum eignarréttinn yfir botninum. Það liggur ekkert fyrir hver á Tjarnarbotninn. Það liggur ekkert fyrir. Og hvað sem líður netalögnum og áhuga manna á silungsveiðum, þá er það hótfyndni þegar forsetar telja sig yfir það hafna að þurfa að svara bréfum á þeirri forsendu að það sé vandasamt að svara þeim. Hvers lags yfirlýsingar út í hött eru þetta? Eiga þeir að svara þeim bréfum einum sem eru svo einföld að gerð að það er enginn vandi að svara þeim? Á bara að safna hinu upp í hauga eða svara því óbeint? Eru engin takmörk fyrir því hvað menn láta frá sér fara? Auðvitað kallar það á það, þegar forsetar treysta sér ekki til að svara bréfum vafningalaust, að þeir leiti þá álits sér fróðari manna og í þessu tilfelli lögfræðinga. Ég tel að öll umræða um þetta mál hafi núna snúist á þann veg að menn hafa viljað stimpla Stefán Valgeirsson sem einhvern sérstakan fjandmann Reykjavíkur. Ég les það ekki út úr þessu sem hér stendur. Ég les það ekki út úr því. Og ég hreinlega fullyrði að svo sé ekki. Ég vil aftur á móti segja það að jafnstaðráðinn og ég er í því að hafa ekki af því afskipti hvar Reykjavík byggir sitt ráðhús, þá hlýt ég að hugleiða það með fullri virðingu fyrir því svæði sem við erum á, sem er að mörgu leyti hjarta höfuðborgarinnar, að það eru takmörk fyrir hve mikið er hægt að byggja hér, það er viðurkennt af öllum. Því að fari þéttleiki þessa svæðis mjög hátt upp, upp fyrir þær hugmyndir sem settar hafa verið fram í skipulagslögum, á þeirri forsendu að allir verði að nýta sínar lóðir miklu meira en í topp, að því er virðist, þá hlýtur það að vera mikið umhugsunarefni hvort ekki sé þá eðlilegt að Alþingi velji þann kostinn að færa sína starfsemi úr miðbænum, ekki sem hótun, ekki sem ógnun og enginn er að tala um að það sé gert af fjandskap við Reykvíkinga, heldur að við hugleiðum hvort raunhæft sé að fara í þær miklu byggingarframkvæmdir sem hér standa til með byggingu þinghússins. Ég segi fyrir mig að mér sýnist að það sé eðlilegt að menn endurskoði sína afstöðu í þeim efnum í rólegheitum, ekki í neinum æsingi. Því það blasir m.a. við að verulegt umferðaröngþveiti gæti orðið á þessu svæði í framtíðinni vegna sívaxandi bílaumferðar að miðborg Reykjavíkur, bílaumferðar sem þegar í dag gerir þar oft erfitt um vik að menn komist leiðar sinnar. Ég vænti þess að lagður verði til hliðar sá vopnaburður að vegna þess að menn taka hér fyrir á Alþingi Íslendinga umræðu um byggingarframkvæmdir í Reykjavík þá líti menn svo á að verið sé að ráðast að einhverjum helgum rétti manna til þess að hafa þar einir alla umsögn um. Er ekki Reykjavík eina sveitarfélagið sem getur eða segja má með sanni að hafi með höndum stórframkvæmdir í öðrum sveitarfélögum? Eru þeir þá með slíku að ráðast á einhvern rétt þeirra sveitarfélaga? Auðvitað þurfa þeir að gera það innan laga og að sjálfsögðu verða menn að gera sér grein fyrir því að það þrengist þá mjög það umræðuefni sem þm. Reykv. mega hafa megi þeir ekki tala um neitt annað en það sem er innan borgarmarkanna.

Sólveig Pétursdóttir Hæstv. forseti. Hér hafa farið fram umræður um þáltill. sem fjallar um athugun á lagalegu réttmæti byggingar ráðgerðs ráðhúss við Reykjavíkurtjörn o.fl. Við Reykvíkingar erum ekkert hafnir yfir aðra Íslendinga, það er alveg rétt. En ég held að landsbyggðarfólkið yrði ekki ánægt ef þm. Reykv. færu að koma með þáltill. um málefni þeirra Íslendinga sem á landsbyggðinni búa um þeirra sveitarstjórnarmálefni. Það er alveg með ólíkindum hvernig sumir hv. þm. tala um löglega kjörna fulltrúa í borgarstjórn Reykjavíkur. Það er þeim greinilega mikill þyrnir í augum að meiri hluti Reykvíkinga hugsi á annan hátt en þeir sjálfir. En þetta verða þeir bara að sætta sig við. Efnislega er þetta mál um ráðhúsið afgreitt. Og þetta verða sömu hv. þm. líka að sætta sig við. En þar sem þessi till. er hér til umræðu langar mig til þess að benda aðallega á tvö atriði. Í till. er talað um að forsetum Alþingis skuli falið að fá þrjá trausta lögfræðinga til að kanna lagaleg atriði málsins og gefa sérálit. Ég spyr: Hvernig á þetta mat að fara fram? Og hvar endar sú umræða ef þm. hafa forgöngu á því að draga íbúa þessa lands í dilka á þennan hátt? Eigum við kannski að fara að leggja mat á það hvaða þm. eru traustir? Á að skipa sérstaka matsnefnd um það t.d. hvaða þm. eru nógu traustir til þess að gerast ráðherrar? Þetta hlýtur að vera vert umhugsunar. Seinna atriðið sem ég vildi nefna er að í lok till. segir: ,,Skal forsetum Alþingis falið að láta vinna að því fyrir dómstólum að stöðva framkvæmdirnar þar til ótvírætt liggur fyrir að framkvæmdirnar séu lögmætar.`` Hér er löggjafarvaldið að seilast til dómsvaldsins. Það er að sjálfsögðu mjög alvarlegt mál því þrígreining valdsins er grundvallaratriði í hinu íslenska lýðræðisþjóðfélagi. Þetta verða hv. þm. að hafa í huga og þetta atriði hlýtur einnig að skipta máli í umræðum um það hvort þessi till. teljist þinghæf.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegur forseti. Ég skal ekki vera langorður um þessa till., ég talaði hér fyrr í umræðunni. En vegna orða hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar þá hlýt ég að undirstrika það að Reykjavíkurborg hefur farið að lögum í sambandi við byggingu ráðhússins og ég vísa m.a. til orða hæstv. félmrh. hér fyrr í þessari umræðu. Það er kannski umhugsunarefni fyrir okkur hv. þm. hvort hv. þm. Stefán Valgeirsson og Ólafur Þ. Þórðarson séu að bera brigður á gjörðir hæstv. félmrh. Ef svo er þá hljótum við að líta þannig á að í því felist ákveðið vantraust á þann ráðherra í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. En varðandi ræðu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar verð ég að segja að mig furðar að hann skuli eiginlega ráðast að þm. fyrir það að leyfa sér að hafa skoðanir á þáltill. Ég flutti hér fyrr í umræðunni mjög málefnalega ræðu um þessa þáltill., sleppti öllum stóryrðum um persónur manna en hv. þm. Stefán Valgeirsson gat ekki stillt sig um það að vera með óviðurkvæmileg orð og útúrsnúning varðandi einstaka þm. Ég mótmæli slíku orðalagi, ég mótmæli slíkri framkomu gagnvart þm. sem leyfa sér að hafa skoðanir á málum þótt hv. stjórnarþingmenn beri þau fram hér í sölum Alþingis. Enn hafa þessir hv. þm. sem styðja ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar ekki náð því stigi að þeir geti bannað stjórnarandstæðingum að flytja hér mál sitt og mótmæla þáltill. ef þeim sýnist svo. Það er tími til kominn að þessir hv. þingmenn átti sig á því. En varðandi það sem hv. þm. Stefán Valgeirsson segir í ræðu sinni: ,,ég gerði ekki till. um að byggingu ráðhússins yrði stöðvuð``, þá leyfi ég mér að vísa enn einu sinni í orðalag till. sjálfrar og í grg. Með leyfi forseta vil ég lesa hér eftirfarandi úr till. Stefáns Valgeirssonar til þál., þar sem segir: ,,Dugi tilmæli Alþingis ekki til að stöðva framkvæmdir borgarstjórnar Reykjavíkurborgar í Reykjavíkurtjörn til bráðabirgða skal forsetum Alþingis falið að láta vinna að því fyrir dómstólum að stöðva framkvæmdirnar þar til ótvírætt liggur fyrir að framkvæmdirnar séu lögmætar.`` Nú hefur hæstv. félmrh. úrskurðað að þessar framkvæmdir séu löglegar. En ég vísa til þess sem segir í grg. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þingsályktunartillagan miðar að því að könnuð verði ítarlega m.a. öll lagaleg og skipulagsleg atriði sem tengjast ráðgerðri byggingu ráðhússins. Þau gögn verði lögð fyrir Alþingi og Alþingi sjálft fái tækifæri til að móta afstöðu sína til málsins og gera ráðstafanir ef það gefur tilefni til. Einnig að framkvæmdir verði stöðvaðar til bráðabirgða á meðan kannanir fara fram.`` Er þetta ekki ótvírætt? Það skal stöðva byggingarframkvæmdir skv. orðalaginu. Þessu mótmælum við Reykvíkingar. Og ég mótmæli því einnig hér fyrir hönd okkar Reykvíkinga að það sé ráðist á borgarstjóra Reykjavíkur, Davíð Oddsson, hér úr ræðustóli á Alþingi trekk í trekk af þeim mönnum sem eru að reyna að koma í veg fyrir að við Reykvíkingar getum byggt ráðhús sem löglega er til stofnað. Borgarstjóri Reykjavíkur, Davíð Oddsson, á ekki sæti á Alþingi. Það er ódrengilegt að ráðast að borgarstjóra með þeim hætti sem hér hefur verið gert. Við mótmælum þessu. Þetta er framferði sem á ekki við á hv. Alþingi. Eitt var það sem hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði, sem kom auðvitað málinu ekki við, en menn hljóta þó að staldra við. Hann talaði um auð og völd. Ég segi fyrir mitt leyti. Hverjir hafa verið valdamestir á Íslandi síðustu tvo áratugi? Ég veit ekki betur en að flokkur Stefáns Valgeirssonar, Framsfl., hafi verið valdamesti flokkur á Íslandi síðan 1971. Og ég veit ekki betur en að eftir að hv. þm. þóttist hafa yfirgefið þann flokk, sem er náttúrlega ekkert annað en sýndarmennska, hafi hann tryggt þessum flokki áframhaldandi völd á Íslandi. Um hvaða valdamenn er hv. þm. að tala? Ég veit ekki betur en Framsfl. hafi komið sér þannig fyrir að völd hans eru afgerandi í stjórnsýslukerfi þjóðarinnar. Hans völd eru afgerandi í bönkum, í sjóðum og í opinberum stofnunum. Um hvaða valdamenn er hv. þm. að tala? Núverandi ríkisstjórn var mynduð til að styrkja þetta valdakerfi. Hún var mynduð til að styrkja, ja, þann auð sem er til ráðstöfunar í þessu valdakerfi hvernig sem það er útfært á hverjum tíma. Ég held að óbreyttir borgarar á Íslandi verði ekki sakaðir um að hafa of mikil völd eða að auður sé það mikill hjá hinum almenna manni að hv. þm. þurfi að gæla við það, þótt talað sé við þá um þáltill., að fara að tala um óskyld atriði eins og auð og völd. En þar sem þm. bauð upp á það fannst mér rétt að undirstrika það að völdin eru fyrst og fremst hjá Framsfl. og hv. þm. Stefáni Valgeirssyni. Ég skal, virðulegi forseti, ekki lengja þessa umræðu meira en orðið er en vil aðeins segja að lokum að hv. þm. Stefán Valgeirsson er kóróna þessa sköpunarverks. Valdakerfis Framsfl. á Íslandi. Að lokum, háttvirti forseti, held ég að ýmsir hv. þm. ættu að tala varlega um auð og völd því það getur hitt þá sjálfa, eins og ég hef undirstrikað hér. Við Reykvíkingar stöndum auðvitað að baki borgarstjórn Reykjavíkur í byggingu ráðhúss. Það ráðhús mun verða borginni og íslensku þjóðinni til sóma.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég hef ekki vefengt rétt Reykjavíkurborgar, meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur til að taka ákvarðanir um byggingu ráðhúss Reykjavíkur. Það hef ég ekki gert í þessari umræðu. Ég hef hins vegar leyft mér að benda á sérstöðu Reykjavíkur sem sveitarfélags. Sveitarfélags sem hefur tekið að sér þær skyldur sem fylgja því, að mínu mati, að vera höfuðstaður Íslands. Og ég tel að það hafi ekki verið hugað að því sem skyldi varðandi byggingu ráðhússins af ráðamönnum í Reykjavík. Ég efast satt að segja um að borgarfulltrúar í Reykjavík sem tekið hafa þátt í þessari ákvörðun hafi gert sér ljóst að hún gæti leitt til þess --- líkurnar eru kannski mismunandi miklar að mati manna --- að Alþingi yrði að endurskoða afstöðu sína varðandi aðsetur þingsins hér í miðborg Reykjavíkur. Það er það sem hér er til umræðu af minni hálfu. Það eru afleiðingarnar af því sem gerst hefur og ég harma að menn skuli ekki hafa haft víðsýni til þess að skoða þessi mál í því samhengi sem þeim ber.

Flm. (Stefán Valgeirsson) Virðulegi forseti. Já, ég get víst ekki rætt þetta mikið en ég vil byrja á að spyrja að því, í sambandi við það sem hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson sagði um að það hefði verið ráðgert fyrir löngu að byggja ráðhúsið á þeim stað sem hafin er bygging á: Hvers vegna þurfti þá borgarstjórinn í Reykjavík í októbermánuði sl. að skrifa skipulagsstjórn borgarinnar og biðja þá um að setja ráðhúsið inn á byggingarreit, þar sem það var ekki áður á þessu skipulagi? Hvers vegna var það? Í sambandi við hvort þarna er staðið löglega að málum eða ekki vitna ég bara aftur í það sem ég var að lesa upp, það sem minnihlutafulltrúar í borgarstjórn Reykjavíkur hafa látið frá sér fara um þessi málefni. Og ætlar meiri hlutinn eða fulltrúar hans hér að halda því fram að þeir séu ekki marktækir eða að ekkert sé athugavert við vinnubrögðin í þessu máli? Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson reyndi enn að snúa út úr því sem ég sagði. Það sem ég var að vitna í í hans máli var að hann sagði: ,,er gert með nýrri lagasetningu``. Hvar er það í minni till.? Með nýrri lagasetningu? Það stendur í hans máli frá fyrri umr. En hann vill ekki viðurkenna það. Virðulegi forseti. Ég vil aðeins segja það að lokum að sem alþm. hef ég ekki fengið nokkur gögn eða bein svör frá forsetum Alþingis um þetta mál og forseti borgarstjórnar Reykjavíkur hefur með bréfi til mín stuðlað að því að ég fái gögn um málið. Borgarstjórinn í Reykjavík hefur m.a. sagt till. óskiljanlega. Hins vegar hef ég orðið áþreifanlega var við að allur almenningur skilur fullkomlega hvernig meiri hluti borgarstjórnar Reykjavíkur vinnur. Og mér hafa borist ótal gögn sem benda til þess að ég hefði átt að leggja fyrir sameinað Alþingi till. um að sett væri á stofn rannsóknarnefnd þm. til þess að kanna málið eða í annan stað að óska eftir opinberri rannsókn á því hvernig meiri hluti borgarstjórnarinnar hefur staðið að þessari ráðhúsbyggingu. En hvers vegna? Hvernig mun hv. 4. þm. Vestf. Þorv. Garðari Kristjánssyni og öðrum forsetum Alþingis líða ef í ljós kemur að fara þarf með Alþingi héðan af þessu svæði síðar meir? Ég spyr? Ástæðan fyrir mínum flutningi er einvörðungu að ég er að hugsa um það og vil að Alþingi verði hér í framtíðinni.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Ég hef ekki leyfi til þess að gera meira en örstutta athugasemd, og athugasemdin skal vera stutt. Hv. 6. þm. Norðurl. e. spurði að því hvernig stæði á því, ef ákveðið hefði verið árið 1967 að ráðhús skyldi koma við norðurenda Tjarnarinnar, að borgarstjóri hefði svo þurft á þessu ári að skrifa til skipulagsyfirvalda til þess að fá leyfi til þess að staðsetja húsið? Þetta liggur í augum uppi. Aðalskipulagið var samþykkt 1967 en borgarstjóri þarf að sjálfsögðu að fara lögformlegar leiðir við framkvæmd málsins. Hv. 6. þm. Norðurl. e. hefur talað um áhuga sinn fyrir þessu máli og ég vil ekki gera lítið úr honum. En það er rétt að það komi hér fram að meðan síðasta þing sat hófust framkvæmdir í ráðhúsmálinu. Hv. 6. þm. Norðurl. e. gerði þá ekkert í málinu. Hann færði þetta mál aldrei í tal við þáv. forseta þingsins svo mikilvægt sem honum finnst nú að þetta mál hafi verið. Hv. 2. þm. Vestf. talaði hér áðan. Hann nýtur þess að ég hef ekki leyfi til þess að svara honum í þessum umræðum. Svo sannarlega hefði ég viljað hafa tækifæri til þess að tala við hann út af þeim dæmalausu missögnum og misskilningi sem fram komu í hans máli.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Mér er það minnisstætt úr umfjöllun um þetta mál þegar fréttamaður sjónvarps sagði sem svo: Hvað er landsbyggðarþingmaður að blanda sér í þessi mál? Þar fannst mér fáránlega spurt. Hann hefði að sjálfsögðu átt að orða sína spurningu sem svo: Hvað er þingmaður að skipta sér af því sem sveitarstjórn eða borgarstjórn Reykjavíkur er að gera? Það er ekki hægt að skipta þm. upp með þeim hætti sem fréttamaðurinn gerði, þm. hafa auðvitað allir sama rétt til þess að blanda sér í og hefja umræður um þau mál sem þeir telja skynsamleg. Ég veit t.d. ekki hvar ég sem þetta mæli mundi lenda í þessari flokkun sjónvarpsins þar sem ég er þm. fyrir landsbyggðarkjördæmi en hef alla mína ævi átt lögheimili hér í Reykjavík og á enn. Ég held að þessi till. sé ekki mjög skynsamleg, það er mín skoðun. Aðallega vegna þess að hún er allt, allt of seint fram komin ef menn vildu hafa einhver áhrif á framgang þessa máls. Það hefur komið hér fram skýrt og skilmerkilega að borgarstjórn Reykjavíkur hefur í einu og öllu farið að lögum og hefur fullan rétt til að gera það sem þarna er verið að gera. Það er ekkert hægt að draga það í efa. Það er hægt að hafa ýmsar skoðanir á því hvort það sé skynsamleg ákvörðun að byggja svona hús á þessum stað. En það er ákvörðun réttra yfirvalda í Reykjavík og hún hefur verið tekin. Og ég satt að segja á svolítið erfitt með að skilja það þegar hv. þm. koma hér og segja að ástæða sé jafnvel til að setja sérstaka rannsóknarnefnd þingsins vegna þessa máls. Mér finnst það öldungis fráleitt. Menn geta deilt endalaust um ágæti þessarar ákvörðunar en hún var tekin af réttum aðila og hún var rétt tekin. Það er það sem stendur upp úr og það verðum við þm. að virða og ber auðvitað skylda til. En sem skattgreiðanda í Reykjavík hefði mér ekkert fundist óeðlilegt að reykvískir útsvarsgreiðendur fengju að greiða atkvæði um þetta mál, eins og leyft var t.d. að greiða atkvæði um hundahald í borginni. Það hefði mér fundist mjög eðlilegt og einnig mætti greiða atkvæði um ýmsar meiri háttar framkvæmdir borgarinnar eða borgarfyrirtækja sem kosta mörg hundruð milljónir. Það er hægt að spyrja borgarana að því hvort þeir vilji hafa hunda hér eða ekki en það væri vissulega ástæða til að spyrja þá um það sem meira er, það finnst mér vera umhugsunarefni og kannski gagnrýni vert. En að fara að skipa einhverja sérstaka rannsóknarnefnd Alþingis til að fjalla um þetta mál finnst mér vera gjörsamlega út í hött. Það getur vel verið að einhverjir árekstrar verði vegna ráðhúsbyggingarinnar og fyrirhugaðrar nýbyggingar Alþingis, það getur vel verið. Ég hef ekki þau gögn í höndum til að geta myndað mér skoðun á því. Ég hygg að þessar byggingar geti báðar þarna verið og þar að auki, ef fallið verður frá því að reisa þessa nýbyggingu fyrir Alþingi, eru margar leiðir til þess að leysa húsnæðisvanda Alþingis hér á þessu svæði. Þetta er ekki eina leiðin. Það eru margar aðrar leiðir til þess og ef niðurstaðan verður sú að þessi hús útiloki hvort annað, eins og sumir halda fram, er það mín skoðun að Alþingi og alþingismenn eigi að huga að nýjum leiðum hér á þessu svæði. Mín skoðun er sú að hér í þessu gamla, virðulega og sögufræga húsi eigi Alþingi að starfa.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Ég verð að byrja á því að biðja hv. 5. þm. Vestf. afsökunar því að, eins og hér hefur komið fram, átti hann ekki skammirnar skilið heldur hv. 4. þm. Vestf., sem þegar hefur tekið þær til sín. Og auðvitað er það ekki gott þegar mönnum verður á hvað þetta snertir. Ég vil undirstrika að í minni ræðu fullyrti ég ekkert um það hvort borgarstjórn Reykjavíkur hefði farið að lögum. Ég lít svo á að það sé um þrískiptingu valdsins að ræða. Mér vitanlega hefur sá hluti valdsins, sem á að dæma um hvenær er farið að lögum og hvenær ekki, ekki kveðið upp neinn dóm. Framkvæmdarvaldið hefur úrskurðað og það er allt annað mál heldur en að dómstólar hafi kveðið upp dóm yfir einu eða öðru. Hins vegar gat ég þess í mínu máli, og vona að það skiljist án þess að menn túlki það sem einhvern dómsúrskurð, að þegar ég fór að skoða þessa þáltill. staldraði ég við það að gömul lög gilda jafnt sem ung og óneitanlega var það sérstæður dómur hjá Hæstarétti þegar hann úrskurðar engum eignarréttinn að botni Mývatns. Og það er nú grunur minn að því hafi forsetar hikað við að svara bréfinu að þeir hafi áttað sig á því að ekkert lá ljóst fyrir hver væri eigandi að Tjarnarbotninum. Hæstaréttardómurinn er um allt annan stað í allt öðru sveitarfélagi en engu að síður um vatnsbotn þar sem menn sóttu sinn rétt, m.a. út á netalagnir og að þeir væru eigendur lands í kringum vatnið, og trúðu því að þar með ættu þeir botninn en svo reyndist ekki samkvæmt dómi Hæstaréttar. Ég tel þess vegna að það sem ég sagði um að forsetarnir hefðu raunverulega látið hjá líða að gæta réttar Alþingis í þessu máli sé hlutur sem stendur eftir. Mér þykir rétt, hæstv. forseti  Ég ætlaði hér aftur á móti að víkja að ummælum hv. 14. þm. Reykv. þegar hann gaf út hina sögulegu yfirlýsingu hér rétt áðan um völd Framsfl. í tvo áratugi. Ég neita því ekki að Framsfl. hefur haft veruleg völd seinustu tvo áratugi og þó við förum lengra aftur í tímann, en mig undraði það að á einu bretti skyldi ríkisstjórn formanns Sjálfstfl., fyrrv. borgarstjóra Reykjavíkur og þingmanns Reykvíkinga, hv. núv. seðlabankastjóra Geirs Hallgrímssonar, fá þann dóm að það hefði ekki verið forsrh. sem stjórnaði á því tímabili heldur framsóknarmenn. Og mig undraði það að varaformaður Sjálfstfl., fyrrv. borgarstjóri Reykjavíkurborgar, hefði einnig fengið þann dóm sem forsrh. að þá hefðu framsóknarmenn öllu ráðið. Sami maður lætur sér sæma að húðskamma þingheim fyrir að tala illa um núv. borgarstjóra Reykjavíkurborgar en tekur sjálfur tvo fyrir í einu skoti og afvopnar þá. Svona lagað gengur náttúrlega ekki og menn þurfa að gera sér grein fyrir því hvað þeir eru að gera. Mig skal ekki undra ef sjálfstæðismenn ætla að slátra svona til heimabrúks sínum fyrrv. forustumönnum að fækki í liðinu, en tekið skal fram að það er rétt að framsóknarmenn má finna í öllum flokkum.

Geir H. Haarde Virðulegi forseti. Það má til sanns vegar færa að hv. 2. þm. Vestf. hefur teygt þessa umræðu nokkuð um víðan völl, eins og hans var reyndar von og vísa. Er jafnan á vísan að róa í því efni þegar hann er annars vegar. Ég vildi nú benda honum á í allri vinsemd, þar sem hann fór hér með nokkrar fræðilegar röksemdir um þrískiptingu valdsins, að það er rétt að um þetta ráðhús hefur ekki verið fjallað fyrir dómstólum. Valdið greinist í löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvald og þetta mál hefur ekki komið til kasta dómsvaldsins. En það er auðvitað ósköp einföld ástæða fyrir því, hv. þm., og hún er sú að enginn hefur séð ástæðu til þess að kæra eða stefna þessu máli fyrir dómstóla. Það telur enginn þannig á sér brotinn rétt að ástæða sé til þess að fara með málið fyrir dómstólana, ekki einu sinni hinn meinti eigandi að Tjörninni í Reykjavík. Hann hefur ekki gefið sig fram eða kvartað undan því við borgaryfirvöld í Reykjavík að verið sé að ganga á hlut hans eða vega að eignarréttindum viðkomandi aðila. Sá aðili hefur ósköp einfaldlega ekki gefið sig fram, ef það skyldi hafa farið fram hjá hv. 6. þm. Norðurl. e. Nei, það er rétt sem komið hefur fram í þessum umræðum, m.a. hjá hv. 14. þm. Reykv., að við Reykvíkingar frábiðjum okkur till. og málflutning af þessu tagi. Þetta mál hefur verið til rækilegri umfjöllunar en mörg mál önnur og á réttum vettvangi. Þetta mál er margúrskurðað hjá réttum aðilum, hjá yfirvöldum skipulagsmála í landinu, þ.e. hjá félmrn., og það var vissulega ánægjulegt að félmrh., sem hefur rannsakað þetta mál flestum öðrum betur ásamt sínu starfsfólki í ráðuneytinu, tók hér af öll tvímæli í þessu máli í umræðunni fyrir viku síðan. En það er ekki að heyra að hv. flm. eða aðrir stuðningsmenn þessarar till. hafi tekið eftir því. Þeir láta bara eins og sá úrskurður liggi ekkert fyrir eða að hann að minnsta kosti komi þessu máli ekkert við. Er það auðvitað í samræmi við annað í þessum málatilbúnaði.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Hæstv. herra forseti, hv. alþingismenn. Ég flyt hér þáltill. um að láta endurskoða varnarsamning milli þjóðanna Íslands og Bandaríkjanna. Það eru fimm flm. frá Borgarafl. að þessari till. og margar ástæður fyrir því að hver og einn þeirra vill láta endurskoða þennan samning. Hver mun gera grein fyrir sinni ástæðu þannig að ég tala hér algjörlega og eingöngu frá eigin brjósti en ekki í nafni flokksins í heild. Ég held að það sé kominn tími til þess að við hættum að blekkja okkur sjálf í utanríkismálum. Varnarsamningurinn við Bandaríkin er líklega einhver þýðingarmesti þáttur utanríkismála þjóðarinnar og hann á sína sögu að rekja aftur til þess tímabils þegar Ísland var hernumið í seinni heimsstyrjöldinni af annarri vinaþjóð og Bandaríkjamenn komu síðan og tóku hér við hervörnum. Allt frá því að erlent setulið kom hingað til landsins þá höfum við umgengist það með mjög sérstökum hætti. Við höfum sýnt allt of mikla undanlátssemi í samskiptum okkar við þessar tvær þjóðir. Þegar Bretar koma hingað til lands þá byggja þeir flugvöll inni í miðri Reykjavík. Flugbrautirnar liggja frá dyrum Landspítalans að dyrum Háskólans. Og þeir byggja íbúðarbragga hermannanna nánast inni í húsagörðum, hvar sem var að finna auðan blett. Þegar þeir fara síðan af landi brott með sitt setulið, þá skilja þeir eftir alls kyns mannvirki um allt landið. Og Íslendingar féllust á að kaupa þau fyrir 700 þús. kr., í staðinn fyrir að krefja um stórar fjárhæðir fyrir að fjarlægja þessar minjar af yfirborði landsins. Bandaríkin eru gömul hernaðarþjóð þó þau sé ung þjóð í fjölskyldu núverandi þjóða. Maður þarf ekki að ganga lengi um götur í Washington til að sjá hverja þegna landsins Bandaríkjamenn sjá sérstaka ástæðu til þess að heiðra. Stytturnar í borginni eru flestar af gömlum vígamönnum. Fáar, ef nokkrar, eru af skáldum eða öðrum andans mönnum. Það er hernaðurinn sem situr þarna í fyrirrúmi. Og þar gína þeir hæst sem hafa gengið harðast fram í að berja á nágrönnum sínum í þrælastríðinu. Því stærsta styttan er af sjálfum Grant hershöfðingja. Í lok seinni heimsstyrjaldar voru Bandaríkin með herstöðvar vítt og breitt um Evrópu og raunar um allan heim. Þau sóttust eftir því að fá að halda þessum stöðvum og leituðu m.a. til Íslendinga en þeirri beiðni var hafnað á þeim tíma. Þá gripu Bandaríkjamenn til þess snilldarbragðs að beita sér fyrir stofnun Atlantshafsbandalagsins. Það var síðan notað sem stærsti Trójuhestur sögunnar til þess að færa Bandaríkjamönnum lyklana að bakdyrum Evrópu. Sú bandaríska herstöð, sem var hafnað hér á landi undir bandarískum fána, var síðan reist hér undir NATO-fána. Enda er ljóst að mikill ávinningur var fólginn í því hjá Bandaríkjamönnum að kalla saman aðrar þjóðir Evrópu til þess að standa saman að NATO-sáttmálanum. Bandaríkin þurftu þá ekki að standa ein í þeirri varðstöðu sem þau höfðu stillt sér upp í í heiminum heldur kölluðu þau aðrar þjóðir Vestur-Evrópu til að standa með sér og hlutu fyrir bragðið yfirráð yfir sameiginlegum herafla þeirra í ófriði, áhrif á utanríkismálastefnuna og fleiri þætti. Færðu meðal annars víglínu sína frá ströndum Bandaríkjanna norður fyrir Ísland í Atlantshafi, norður fyrir Kanada og austur að járntjaldi í miðri Evrópu. NATO-sáttmálinn, sem Íslendingar skrifuðu undir á sínum tíma, er því miður loðið plagg. Sérstaklega er orðalagið loðið í 5. gr., sem er þýðingarmest fyrir land á borð við Ísland, þar sem kveður á um skyldur varnarliðs í svokölluðu gistilandi. Þar verður ekki í fljótu bragði séð hvort varnarliðinu beri að verja landið ef á það er ráðist. Orðalagið er á þann veg, sem segir á ensku: ,,as it deems necessary``, eða: ,,sem það telur nauðsynlegt.`` Ekki verður séð á samhenginu hvort þar er átt við gistilandið eða varnarliðið. Það vill segja að það er ekki ljóst af orðalaginu hvort grípa megi til þeirra vopna eða aðgerða sem gistilandið telur nauðsynlegar eða varnarliðið telur nauðsynlegar. Og mikill munur er á því hvað Íslendingar geta talið nauðsynlegt í stöðunni þegar ráðist er á landið og því sem Bandaríkjamenn geta talið nauðsynlegt þegar gripið er til varna. Þetta er einn mikilvægasti þátturinn sem ég vil fá á hreint með endurskoðun. Hvort það sé Íslendingum einhvers virði eða hvort við þurfum að velkjast í vafa um það hvort landið sé í rauninni varið þó að hér sé varnarlið. Hvort varnarliðið sé hér til að verja Íslendinga eða hvort það sé hér til þess að verja Bandaríkin. Hvaða heimild þurfa yfirvöld í Bandaríkjunum til þess að varnarliðið megi grípi til vopna? Er nóg að forsetinn gefi fyrirmæli eða þarf að leggja slíka ákvörðun fyrir bandaríska þingið? Það hefur löngum verið mín skoðun að varnarliðið sé hér fyrst og fremst til þess að verja vígstöðu Bandaríkjamanna í heiminum en kæri sig minna um þarfir Íslendinga á því sviði. Við höfum hingað til búið við að allar varnarframkvæmdir á landinu miði við að vernda landið fyrir árás en það er minna gert til að vernda sjálfa þjóðina. Nú skal ég ekki draga úr mikilvægi þess að sjálft landið, sjálf moldin sé vernduð. En ég vil á móti benda á það að mörgum okkar kann að þykja það harla lítil vernd sem er fólgin í því að verja eingöngu landið á meðan fólkinu er ekki séð fyrir þeirri vernd sem dugir í hernaði. Hér er hvergi á vegum varnarliðsins nokkur sú vernd, nokkurt það skjól eða nokkur aðstaða fyrir fólkið. Það hlýtur þó að vera meginkrafa okkar að sem flestir Íslendingar lifi af hugsanleg hernaðarátök í landi sínu. Bandaríska herstöðin á Íslandi hefur oft og einatt komið til tals á hinum ýmsu málþingum og meðal annars lét Joseph Luns, þáverandi framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins, þau orð falla árið 1976 að Ísland væri eins og ósökkvandi flugmóðurskip. Þá var talan 40 milljarðar bandaríkjadollara nefnd sem kostnaður við að koma upp flota af þeim styrk sem gæti haldið uppi sambærilegum vörnum hér á norðurslóðum og mundi það þó hvergi, hvergi nærri koma að sömu notum fyrir Atlantshafsbandalagið og Ísland gerir í dag. Varnir lands á borð við Ísland eru ekki bara spurning um hervarnir. Land eins og Ísland þarf líka að geta varið sig efnahagslega. Við erum núna stödd á vissum tímamótum í efnahagssögu okkar þar sem erlendar skuldir eru að ná hættumörkum svo áhöld eru um það hvort landið sé ekki á barmi gjaldþrots. Hvort við getum gripið til nokkurra ráða hér til að forða því yfirvofandi gjaldþroti eftir þeim leiðum sem við höfum starfað eftir hingað til. Það er ekki að sjá á því frv. til fjárlaga sem nú liggur fyrir þinginu að þar sé gripið til nýrra leiða, til nýrra ráða, heldur er þar verið að reka áfram flóttann. Það hefur stundum komið til tals allt frá því Bandaríkjamenn voru hér á sínum tíma að breyta og finna nýjar leiðir sem tengjast þeim samningum sem við gerðum við Bandaríkin. Það hefur verið rætt um tvíhliða samkomulag við Bandaríkin, annars vegar um varnir og hins vegar á viðskiptasviðinu. Jónas Jónsson frá Hriflu, fyrrv. alþingismaður og ráðherra, talaði fyrir þessum málum á sínum tíma. Hann vildi gera hér tvo jafnhliða samninga til 25 ára í senn. Með öðrum samningnum vildi hann tryggja varnir en með hinum samningnum vildi hann tryggja þjóðinni fjárhagslegt sjálfstæði. Ég veit ekki hvort Jónas hefur þá séð fyrir þennan dag en hann var framsýnn maður og líklega framsýnasti stjórnmálamaður þjóðarinnar. Hann hefur líklega séð fyrir sér þá stöðu sem Íslendingar eru í í dag. Fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar er u.þ.b. að líða undir lok ef ekki verður þegar gripið í taumana og tekið til nýrra ráða. Ég tel að Íslendingar séu í dag í rauninni að komast út í horn. Hér duga ekki lengur þau ráð sem gripið hefur verið til áður til þess að tryggja okkur áframhaldandi búsetu hér sem sjálfstæð þjóð, heldur þurfum við í eitt skipti fyrir öll að reyna að losa okkur við þann skuldabagga sem hvílir á þjóðinni. Þær hugmyndir hafa komið fram áður hér á landi að semja við Bandaríkjamenn, standa uppréttir og semja við þá en vera ekki stöðugt í bónbjargarstellingum. Láta duga þá mola sem hrökkva af þeirra borðum: Flugstöð hér, Helguvík þar og jafnvel notaðar bækur. Að við séum ekki stöðugt að þiggja af þeim með útrétta höndina í stað þess að semja við þá í eitt skipti fyrir öll, horfast í augu við þá augliti til auglitis og gera við þá tvíhliða samning. Vilji þeir halda áfram að hafa herstöðvar hér í landi þá sé það sjálfsagt mál enda sé í leiðinni samið um að tryggja þessari þjóð fjárhagslegt sjálfstæði. Því við erum um það bil að síast smátt og smátt inn í eitthvert þjóðabandalag fyrir vestan eða fyrir austan Atlantshaf vegna þess að við kunnum fótum okkar ekki lengur forráð. Við erum eiginlega komin að þeim tímamótum að við þurfum að skoða í fyllstu alvöru í hvora blokkina, Evrópu eða Vesturheim, við erum að renna inn í. Gjaldþrotafordæmin eru til í Atlantshafi. Það er ekki lengra en að Nýfundnalandi sem er eyja og býr á margan hátt við svipuð kjör og svipaðan kost og við. Ég vil láta endurskoða þennan varnarsamning og ég vil gera þær kröfur strax að úr því fáist skorið að Bandaríkjamenn megi og geti verndað landið þegar í stað ef á það er ráðist. Ég vil í öðru lagi að Bandaríkjamenn og Atlantshafsbandalagið búi þannig um hnútana hér heima að þjóðin sjálf sé vernduð en ekki bara moldin. Fólk en ekki bara fold. Ég vil láta sjá okkur fyrir vegum út af mesta hættusvæðinu hér við Reykjanes og við Faxaflóasvæðið sem yrði fyrsta skotmark í ófriði. Ég vil að það fólk sem hér býr eigi greiðan aðgang burtu af svæðinu og ég vil að til séu öruggir staðir uppi við hálendið eða í uppsveitum Suðurlands þar sem hægt er að taka á móti slösuðu og sjúku fólki eftir hernaðarátök hér í grennd við tvo aðalflugvellina á landinu. Almannavarnir hafa sýnt fram á að það eru geysilega miklar lífslíkur og miklir möguleikar að lifa af atómstyrjöld og vil ég í því sambandi minna á sérstaka æfingu sem var gerð á sínum tíma. Ef sprengja mundi springa út af Skagatá þá dugar það fyrir Siglfirðinga að komast inn í Strákagöng og þá gætu þeir varið sig allir fyrir geislavirku úrfelli. Á sama hátt má fara um Eyjafjörðinn. Ef nægilegt skjól er í héruðunum þar þá má draga verulega úr því að íbúar á því svæði verði fyrir miklu heilsutjóni af völdum kjarnorkusprengju sem spryngi út af Skagatá. Ég nefni þetta sem dæmi. Ég vil að þetta verði tryggt. Í þriðja stað tel ég að varnarstöðin á Íslandi og allur annar hernaðarviðbúnaður Bandaríkjanna sé hér fyrst og fremst til þess að tryggja vígbúnaðarhagsmuni Bandaríkjanna sjálfra. Við erum varðturn í þeirra fremstu víglínu. Þess vegna vil ég að þeir greiði okkur gjald fyrir þessi afnot síðustu árin sem nemur kannski 10% af þeim kostnaði sem þeir þyrftu að leggja út í ef þeir ætluðu að setja hér upp flota af flugmóðurskipum til að halda uppi svipaðri varðstöðu, og mætti þá draga frá kostnaðinn við ýmis mannvirki hér á landinu, hernaðarmannvirkin, en eftir stæði samt sú fjárhæð sem nemur öllum skuldum íslenska ríkisins. Íslendingar fluttu hingað á sínum tíma aðallega frá Skandinavíu en tóku sem betur fer með sér írska þræla sem kunnu bæði að lesa og skrifa. Við glötuðum fljótlega sjálfstæðinu og töpuðum því í ein 800 ár. Danir sáu þá um mál okkar lengst af og þeir héldu í okkur lífinu. Þó svo að við höfum hér árum saman talað um það í okkar sjálfstæðisbaráttu að þeir hafi kúgað okkur og selt okkur maðkétið mjöl, þá er það nú einu sinni danskinum að þakka að við lifðum fram á þessa öld. Það ber ekki að vanmeta það. En þessi 800 ár reyndi ekki á þá hvöt í Íslendingum að standa á eigin fótum þannig að þegar við endanlega hverfum úr nýlenduveldi Dana og gerumst í stríðinu hluti af herveldi bandamanna, þá bjuggum við ekki yfir þeim eiginleika sem þarf til að standa á eigin fótum. Þrátt fyrir það að við hefðum þá þegið 700 millj. kr. í Marshall-aðstoð og þótt við hefðum hagnast verulega á sjálfu stríðinu töpuðum við þessum peningum fljótlega. Við höfum sólundað þeim. Við höfum þegið fleiri gjafir frá Bandaríkjunum. Öll bandarísk sekkjavara, tóbak, korn og annað, var send okkur að gjöf í ein 12 ár. Þjóðin hefur ekki enn þá náð að efla í sér þá taug sem þarf til þess að standa á eigin fótum. Vonandi kemur að því í framtíðinni að við getum staðið fjárhagslega undir okkur því fólkið er fúst til að vinna og tækifærin eru hér mörg og blasa hvarvetna við. En ef við töpum fjárhagslegu sjálfstæði skiptir annað sjálfstæði þjóðarinnar harla litlu máli. Fjárhagslega ósjálfstæð þjóð er líka ósjálfstæð að öllu öðru leyti í fjölskyldu þjóðanna. Þetta vil ég taka með í reikninginn þegar við óskum eftir endurskoðun á varnarsamningnum. Margir aðrir vilja líka láta endurskoða varnarsamninginn vegna fjölmargra annarra atriða, en ég hef drepið á þau helstu sem ég vil að verði lögð til grundvallar þegar við göngum til samninga við Bandaríkin á nýjan leik.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Þegar tekin er til umræðu till. á þskj. 55 um endurskoðun á varnarsamningi milli lýðveldisins Íslands og Bandaríkjanna á grundvelli Norður-Atlantshafssamningsins fer ekki hjá því að maður leiði hugann að þeirri smán sem gekk yfir þessa þjóð á vordögum 1951 þegar þrír þingflokkar hittust utan Alþingis á leynifundi til þess að ganga frá hernámi Íslands af hálfu Bandaríkjanna og höfðu ekki þor til þess að kveðja Alþingi saman og standa Alþingi reikningsskil gjörða sinna fyrr en eftir á. Við þessa smán höfum við búið í 37 ár og haldið hefur verið við af talsmönnum þessara flokka, því að andstæðingar sem fundust meðal þeirra hafa gerst æ færri eftir því sem árin hafa liðið, þeirri blekkingu að dvöl þessa herliðs hér í landinu væri vörn fyrir Íslendinga, vörn fyrir íslenskt sjálfstæði, vörn fyrir íslenskt fólk. Alþb. hefur á þessum tíma og Sósíalistaflokkurinn á meðan hann starfaði verið einn þingflokka, ásamt Þjóðvarnarflokknum sem var hér við lýði um skeið, til þess að standa gegn ítökum Bandaríkjamanna hérlendis, að standa gegn herstöðvum þeirra hér í landinu, að vera andstæður aðild Íslands að hernaðarbandalagi, Norður-Atlantshafsbandalaginu og hverju öðru bandalagi sem til greina kæmi. Þetta hefur verið afstaða Alþb. alla þessa tíð og ég hlýt að rifja hana upp þegar mál eru tekin til umræðu um endurskoðun þessa samnings, svokallaðs varnarsamnings, undir þeim formerkjum sem mál þetta er hér flutt undir. Vissulega hefur það engum dulist á þessum 37 árum að efnahagsleg ítök Bandaríkjanna í gegnum þennan samning hafa verið mikil og hafa farið vaxandi með auknum umsvifum og aukinni hernaðaruppbyggingu hérlendis. Ég hef ekki handa á milli tölur til þess að vitna í um hversu stór hluti af tekjum íslenska þjóðarbúsins kemur í gegnum herstöðvarnar í landinu, en það eru umtalsverðar upphæðir. Einhvern tíma var nefnd talan 10% af þjóðarframleiðslu eða þar um bil, en ég vil ekki fara með hana hér svo óyggjandi sé. Auðvitað skipta þessi efnahagslegu ítök sem þarna eru á ferðinni mjög miklu máli fyrir stöðu Bandaríkjanna hérlendis, fyrir möguleika þeirra á að halda þessari aðstöðu hér, og það dylst auðvitað engum að hugmyndir herforingjanna í Pentagon og valdamanna í Washington eru að gera Ísland að viðvarandi herstöð, að viðvarandi hlekk í hernaðaruppbyggingu Bandaríkjanna á Norður-Atlantshafi. Það hefur lítið verið spurt um það af talsmönnum þessa svokallaða varnarsamstarfs hvernig búið hafi verið um hnútana að því er snertir öryggi fyrir íslenska þjóð. Þeir hafa í rauninni ekki hætt sér út á þann hála ís að spyrja: Er einhver vörn fyrir almenning á Íslandi í þessum samningi, í þessum herstöðvum, í veru Bandaríkjahers hérlendis og því kerfi sem þeir viðhalda í kringum landið? Þeir hafa vikið sér undan því að ræða þau mál og þeir vita að því er mér best er kunnugt furðulega lítið um hina raunverulegu stöðu og hernaðaráætlanir Bandaríkjanna á Norður-Atlantshafi. Í utanrmn. Alþingis hef ég ítrekað óskað eftir því að þessi mál, hernaðaruppbyggingin á Norður-Atlantshafi, yrðu tekin til umræðu og vandlegrar yfirferðar á vegum utanrmn. þingsins. Við því hafa menn ekki orðið til þessa, en ég vona að úr rætist, m.a. í krafti þess ákvæðis í stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar að fram fari óháð mat á hernaðaruppbyggingunni á Norður-Atlantshafi. Það gerist ekki nema með vandlegri umræðu og vitnaleiðslum innan utanrmn. þingsins og auðvitað víðar þar sem menn teldu rétt að taka á þessum málum. Það er sannarlega tímabært að það sé gert og það sé leitast við að svipta frá hulunni og blekkingunum sem haldið er fram af talsmönnum þessa samnings í umræðum hér innan lands, umræðum þar sem þeir í rauninni ljá ekki máls á því að fara ofan í saumana á þessum þáttum út frá þessu sjónarhorni, þ.e. öryggis fyrir Íslendinga. Ég er satt að segja undrandi á að hv. 1. flm. þessa máls, sem talaði hér áðan, skuli telja það nauðsynlegt að fara ofan í saumana á þessu máli, jafnauðsætt og það ætti að vera út frá þeim forsendum sem hann mælir út frá að það hefur aldrei verið ætlunin, það hefur aldrei staðið til með þessum samningi að tryggja öryggi íslenskra borgara í stríði, í því atómstríði sem Bandaríkjamenn og gagnaðilar þeirra eru þátttakendur í að halda á dagskrá með gagnkvæmri ógnun, með gagnkvæmri fælingu og þeirri hernaðaruppbyggingu sem þeir hafa staðið að á norðanverðu Atlantshafi og víða um heim. Hitt er svo enn óhuggulegra að heyra þm. hér á Alþingi Íslendinga flytja mál af því tagi sem hv. 1. flm. hafði uppi hér áðan, að láta ekki það eitt nægja sem að er gert í sambandi við efnahagsleg ítök Bandaríkjanna í gegnum herstöðvarnar hérlendis, heldur að krefjast endurskoðunar samningsins til þess að geta farið á uppboðsmarkaðinn með opinskárri hætti en gerist nú, með því að falbjóða Ísland í heild sinni sem vettvang fyrir þessi hernaðarumsvif sem menn hafa samningsbundð og meiri hluti á Alþingi Íslendinga hefur haldið hlífiskildi yfir. Og svo er þessi hv. talsmaður jafnhliða að ræða um sjálfstæði Íslands og efnahagslegt sjálfstæði Íslands sem hann beri fyrir brjósti. Ég veit satt að segja ekki hvernig hugmyndirnar ganga í heilabúi hv. þm., hvernig boðleiðirnar eru þar, en það væri kannski þess virði að biðja hann um að rökstyðja það eitthvað nánar hvernig hann sér efnahagslegu sjálfstæði Íslands betur borgið með því að við verðum enn meira háðir gýligjöfum frá Bandaríkjunum fyrir þá hernaðaraðstöðu sem þeir hafa tryggt sér hér og þóknast að tryggja sér hér í framtíðinni, ef ekki verða breytt viðhorf til þessara mála á Alþingi Íslendinga og hjá íslenskum stjórnvöldum í heild sinni. Ég hef í rauninni ekki geð í mér til þess að ræða mikið þessi mál undir slíkum formerkjum. Ég hef talið það illskárra þegar menn hafa leitast við að einangra herstöðvarnar, þegar menn hafa reist það merki, þó ekki reiðubúnir til þess að reka herinn eins og ætti að gera, til þess að vísa hernum úr landi, að menn hefðu þá burði í sér til þess að reyna að halda herstöðvunum frá íslensku þjóðlífi og einhverja viðleitni í þá átt að halda umsvifum hersins frá íslensku efnahagslífi. Vissulega væri það skref í rétta átt að krefjast endurskoðunar á samningnum eins og lagt er til í þessari þáltill. En í 7. gr. þess samnings, sem hefur lagagildi með lögum nr. 110 frá 19. des. 1951, einum 8 mánuðum eftir að Bandaríkjaher kom hingað öðru sinni og tryggði sér aðstöðuna á Miðnesheiði, segir, svo að ég vitni til þess --- ég tók ekki eftir að hv. frummælandi gerði það, á hverju hann reisti sinn málflutning um endurskoðun, hann vísaði almennt í Norður-Atlantshafssamninginn --- með leyfi virðulegs forseta: ,,Hvor ríkisstjórnin getur hvenær sem er að undanfarinni tilkynningu til hinnar ríkisstjórnarinnar farið þess á leit við ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins að það endurskoði hvort lengur þurfi á að halda framangreindri aðstöðu og geri tillögur til beggja ríkisstjórnanna um það hvort samningur þessi skuli gilda áfram. Ef slík málaleitan um endurskoðun leiðir ekki til þess að ríkisstjórnirnar verði ásáttar innan 6 mánaða frá því að málaleitunin var borin fram getur hvor ríkisstjórnin hvenær sem er eftir það sagt samningnum upp og skal hann þá falla úr gildi 12 mánuðum síðar.`` En í framhaldi af þessari grein er síðan vikið að 5. og 6. gr. sem fjalla um svokallaðar skyldur Bandaríkjanna gagnvart þessum samningi og um afnotin af Keflavíkurflugvelli og fleiri svæðum hérlendis. Hér er hins vegar verið að tala um að endurskoðun af hálfu Alþingis ljúki fyrir lok ársins 1991 svo að það virðist svo sem hv. flm. ætli ekki einu sinni ákvæðunum skv. 7. gr. að gilda í þessu máli, heldur skuli það dregið lengur en þar er ráð fyrir gert að afstaða liggi fyrir. Það kemur einnig fram í málflutningi talsmanna þessarar tillögu sem hér liggur fyrir að hugmynd þeirra lýtur ekki að því að losa Ísland við herstöðvarnar, heldur að framselja Ísland endanlega í hendur Bandaríkjanna, hernaðarlega og efnahagslega með því að krefjast beinnar gjaldtöku fyrir heimild til handa Bandaríkjunum til þess að hafa herstöðvar hér í landinu. Það er kannski ágætt að menn komi út úr skúmaskotunum með slíkan málflutning, það er kannski ágætt. Og það kannski sviptir hulunni af þeim dulbúnu efnahagslegu tengslum, sem ættu raunar að liggja dagljóst fyrir, sem eru til staðar og eru besta tryggingin sem Bandaríkin hafa hér til að viðhalda aðstöðu sinni. Þar þekkjum við helmingaskiptin, þar þekkjum við enn fleiri sem vilja komast þar að, eins og við höfum heyrt, til að skipta kökunni, því að það eru ekki aðeins Framsfl. og Sjálfstfl. sem bera ábyrgð á veru Bandaríkjaliðs hér, heldur einnig Alþfl. sem hefur verið síst minni talsmaður þessa máls og stundum kaþólskari í því efni en jafnvel sjálft íhaldið. Ég vænti þess, virðulegur forseti, að við getum tekið á þessum málum hér á Alþingi fyrr en seinna undir öðrum formerkjum í ljósi þeirra breyttu viðhorfa sem orðið hafa á alþjóðavettvangi á undanförnum árum, í ljósi þeirrar nauðsynjar sem er á því fyrir Ísland að breyta í grundvallaratriðum afstöðu sinni til hernaðarbandalaga og veru erlends hers í landi sínu. Sá tími er vonandi skemur undan en margan grunar.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Ég get út af fyrir sig verið sammála hv. síðasta ræðumanni um eitt atriði í öllu falli, þ.e. að almenn utanríkismálaumræða gæti naumast, held ég, farið fram undir þeim lið sem hér er á dagskrá nú, enda ef slíkt ætti að vera þyrftu auðvitað að vera mættir hér einhverjir ráðherrar, a.m.k. hæstv. utanrrh. og forsrh. Ég býst ekki við að menn ætlist til þess að hér verði almenn umræða, hvorki um utanríkismál almennt né þó sérstaklega varnar- og öryggismálin og ég ætla ekki að stofna til þeirrar umræðu. Hv. 1. flm. hefur tjáð mér að honum hafi láðst að óska eftir að tillagan yrði send til hv. utanrmn. en mun gera það eða ég fyrir hans hönd nú, enda sjálfsagt að málið fái þinglega meðferð þó að þetta sé talsvert sérstakt mál. En þess er skylt að geta að hv. 1. flm. kom algjörlega hreint til dyranna með sínar sérskoðanir, þó að þær hafi um alllangt skeið verið uppi, um gjaldtöku fyrir það að láta verja okkur. Hann tók það rækilega fram að hann væri ekki að flytja skoðanir síns flokks, Borgfl., heldur sínar prívatskoðanir. Að sjálfsögðu hefur hann fullan rétt til að hafa þær og flytja þær yfir okkur hér í þingsölunum úr því að hann er nú hv. þm. um þessar mundir og ég er ekki að biðja hann endilega að stytta sitt mál ef hann vill segja okkur meira. Ég get hins vegar varla ímyndað mér að þingheimur sé mjög inni á því að þetta tilefni verði notað til almennra umræðna um utanríkismál og varnarmál. Þess vegna ætla ég ekki að hafa mín orð fleiri. Ég á sæti í þeirri nefnd sem væntanlega fær málið til umfjöllunar og auðvitað hlýtur það að fá þinglega meðferð.

Júlíus Sólnes Virðulegur forseti. Ég er einn af meðflm. að þessari tillögu og ég vil ítreka það og taka það fram að í stefnuskrá Borgfl., sem var lögð fram í kosningunum vorið 1987, eru í kaflanum um utanríkismál skýr ákvæði þess efnis að endurskoðun varnarsamningsins fari fram reglulega, ekki aðeins núna, eins og við leggjum til í okkar till., heldur verði samningurinn í heild sinni athugaður og endurskoðaður með vissu millibili. Við vekjum fyrst og fremst athygli á því að það hefur nánast ekkert verið litið á þennan samning, sem nú er orðinn 37 ára gamall, öll þessi ár. Þetta hefur verið talið heilagt plagg og ekki mátt hreyfa þar við einum bókstaf þó að það séu gjörbreyttir tímar, allt aðrar aðstæður og allt annað þjóðfélag hér á þessu landi en var þegar varnarsamningurinn var gerður 1951. Ég persónulega hef aldrei verið áhugamaður um að hér sé erlendur her og mig hryggir það í raun að hér skuli þurfa að vera erlendur her á friðartímum, þó svo að aðstæður og það öryggisleysi sem við búum við í alþjóðamálum hafi gert það nauðsynlegt. Ég vil t.d. vekja athygli á því að nú fer að verða liðin undir lok síðasta kynslóðin á Íslandi sem man Ísland án nokkurrar hersetu. Þeim fer ört fækkandi sem lifað hafa í þessu ágæta landi án þess að hér hafi verið herseta og brátt líður að því að hér búi enginn maður sem upplifað hefur það Ísland sem var án nokkurrar hersetu. Ég vildi heils hugar geta staðið að því að þessum varnarsamningi yrði breytt í þá veru að herinn gæti farið héðan. Ég vildi svo sannarlega óska að eins fljótt og framast væri unnt skapaðist það ástand í alþjóðamálum að hér yrði ekki lengur þörf fyrir hersetu. Eitt af þeim atriðum sem að sjálfsögðu ber að skoða reglulega, og einmitt út frá ástandi í alþjóðamálum, er hvort ekki sé hægt að endurskoða samninginn með tilliti til þess m.a. að fækka megi í herliðinu, það megi draga úr umsvifum varnarliðsins. Ekkert af þessu hefur verið gert og engar tillögur þess efnis komið fram. Hv. 2. þm. Austurl. vakti lítillega athygli á því í máli sínu með hvaða hætti samningurinn barst til okkar á sínum tíma. Það er rétt að rifja það upp að samningurinn var gerður að lögum með bráðabirgðalögum --- og svona af því að við höfum töluvert fjallað um setningu bráðabirgðalaga upp á síðkastið, þá rekum við okkur enn einu sinni á það að einhverjar mikilvægustu athafnir og ráðstafanir sem gerðar eru af íslenskum stjórnvöldum eru hér sem endranær gerðar með bráðabirgðalögum, án þess þó að ég ætli að fara frekar út í það eða rekja það hvers vegna það var gert. En það er alveg augljóst þegar samningurinn er lesinn yfir að ýmis ákvæði í honum eru að verulegu leyti orðin úrelt og mjög nauðsynlegt er að endurskoða ýmis ákvæði. T.d. eru mörg atriði mjög óljós, sérstaklega þó þau sem koma fram í fylgiskjali með samningnum sem heitir ,,Viðbætir um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þeirra``. Þar eru mjög mörg óljós ákvæði, t.d. með hvaða hætti skuli fara með innflutning á vegum varnarliðsins og hvernig eigi að tollafgreiða slíkan innflutning. Þegar samningurinn er lesinn mjög nákvæmlega verður ekki betur séð en að verulegu leyti sé um tollskyldu að ræða og það vakna upp ýmsar spurningar. Hefur ekki verið um það að ræða að innflutningur til varnarliðsins hafi verið undanþeginn tollum á ólögmætan hátt, þar sem samningurinn segir skýlaust til um að hann skuli vera tollaður? Mig langar til að taka hér dæmi úr 8. gr. þessa viðbætis, nánar tiltekið í 6. tölul., með leyfi forseta, sem hljóðar svo: Nú flytja menn úr liði Bandaríkjanna eða skylduliði þeirra inn aðrar vörur en þær sem greindar eru í töluliðum 4 og 5 þessarar greinar, þar með taldar sendingar fyrir atbeina pósthúsa Bandaríkjanna, og skal þá slíkur innflutningur samkvæmt þessari grein ekki undanþeginn tolli eða öðrum skilyrðum. Það eru mörg ákvæði í þessa veru sem mér býður í grun að séu þverbrotin daglega og þetta vil ég m.a. láta athuga. Ég hef aldrei verið því fylgjandi að gjaldtaka sé fyrir þá aðstöðu sem varnarliðinu er látin í té hér á Íslandi. Að því leytinu til get ég tekið undir með hv. 2. þm. Austurl. Að sjálfsögðu er æskilegt að reyna að halda varnarliðinu aðskildu frá íslensku efnahagslífi hvað varðar efnahagsmál. Hins vegar finnst mér jafnnauðsynlegt að á meðan varnarliðið er hér í landinu séu þeir Bandaríkjamenn sem dvelja hér á vegum varnarliðsins háðir íslenskum lögum og verði að beygja sig undir öll þau tollaákvæði sem við búum við, a.m.k. að því leyti sem ekki er um að ræða hreina og klára undanþágu í samningsgreinunum. Að lokum vil ég svo taka það fram að ég vona svo sannarlega að líða fari að að því að ástand í alþjóðamálum bjóði upp á að draga megi verulega úr umsvifum varnarliðsins hér á landi og það líði að því að á Íslandi verði enginn her.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Áður en ég vík að efni þessarar till. langar mig aðeins að undrast það ávarp sem hv. 1. flm. till. hafði við forseta. Það kunna að hafa verið mistök, eins og oft verða þegar maður snýr sér ekki við í stólnum, en ég hélt nú að það væri svo vel kynnt staðreynd að hér fara þrjár konur með stjórn þingsins að mér fannst undarlegt að heyra konu ávarpaða ,,herra`` og hélt að það væri augljós mótsögn, hversu svo sem kynferði orðsins forseta er varið. Ég tel eðlilegt að endurskoðun fari fram á því, sem nefnt hefur verið varnarsamningur á milli lýðveldisins Íslands og Bandaríkjanna, og þó fyrr hefði verið, en fyrir því liggja reyndar margar orsakir. Ég vil leggja áherslu á það sem kom fram í máli hv. 2. þm. Austurl. en það eru áhyggjur vegna vaxandi vígbúnaðaruppbyggingar í Norður-Atlantshafi. Ég átti þess nýlega kost að sækja ráðstefnu í Kanada þar sem fjallað var almennt um málefni heimskautsins. Þar voru saman komnir ýmsir vísindamenn frá öllum þeim löndum sem liggja að eða á norðurheimskautinu. Í máli þeirra og rannsóknum kom glögglega í ljós hve vígbúnaður hefur aukist mikið á norðurslóðum. Það kom einnig í ljós hve lífríkið og umhverfið allt er viðkvæmt og hversu miklu það varðar fyrir jörðina alla ef slys verða, t.d. á kjarnorkukafbátum, eða ef mikil mengun verður á þessu svæði. Þetta er mál sem varðar okkur Íslendinga eins og aðrar þjóðir sem eiga land að heimskautinu og væri einmitt mjög áhugavert ef utanrmn. gæti tekið upp sérstaka umræðu um þetta áhyggjuefni á sínum vettvangi og fært hana inn á þingið. Ég get ekki séð að hér sé í raun um varnarsamning fyrir Íslendinga sérstaklega að ræða og ég veit ekki um neinn viðbúnað í herstöðinni í Keflavík sem miðar að því að verja fólkið sem býr á Íslandi. Ég bar þessa spurningu fram í heimsókn utanrmn. á sínum tíma við þann hershöfðingja sem var í forsvari á herstöðinni og hann gat engin dæmi nefnt mér um sérstakan viðbúnað sem væri beinlínis fyrir fólkið á Íslandi ef til árásar kæmi á landið. Herstöðin er í raun miklu fremur hlekkur í eftirlitskerfi Atlantshafsbandalagsins en varnarstöð til að verja þjóðina okkar. Þessu held ég að menn verði að gera sér grein fyrir hver svo sem afstaða þeirra er til herstöðvarinnar eða verunnar í Atlantshafsbandalaginu. Mér finnst einnig fráleitt að hugsa sér að hægt sé að verjast þeim vopnum sem vega þyngst í því ógnarjafnvægi sem stórveldin tefla. Ég held að flestir viti það nú orðið að það er ekki hægt að verjast kjarnorkuvopnum. Þau eru ekki eins og hefðbundin vopn og við verðum að ítreka það fyrir okkur sjálfum og öðrum hversu fráleitt það hugsun er, að færa hugsun um hefðbundin vopn yfir á kjarnorkuvopn sem eru allt, allt annars eðlis. Til þessa vígbúnaðar rennur óhemjulegt fé. Svo mikið að flestar venjulegar manneskjur geta ekki gert sér í hugarlund hversu mikið það er og hef ég iðulega úr þessum ræðustól nefnt ýmis dæmi um slíkt sem ég ætla ekki að tíunda nú. Þetta fé nýtist að sjálfsögðu ekki daglegum nauðþurftum jarðarbúa allra, en vígbúnaðarkapphlaupið bitnar ekki bara á stórveldunum. Efnahagskerfi heimsins er svo samslungið og þjóðirnar svo nátengdar hver annarri í þeirri efnahagslegu samvirkni sem ríkir að það bergmálar út um alla heimsbyggðina. Skuldir þróunarlandanna t.d. við hinar ríkari þjóðir í heiminum eru að ýmsu leyti til komnar einmitt vegna vopnakaupa og stórveldin nota þróunarlöndin í tafli sínu til þess að, við skulum segja, tappa af ákveðinni spennu sem ríkir á milli þeirra. Við erum nefnilega öll í litlu þorpi þar sem við búum á jörðunni. Varnir almennt hafa jafnan verið skilgreindar afar þröngt. Þær varnir sem mönnum eru nauðsynlegar eru ekki einungis gegn hervæðingu eða gegn grimmd og yfirráðum annarra manna. Hugtakið varnir og öryggi er í raun miklu víðtækara og nær til varna gegn sjúkdómum, hungri, fátækt, atvinnuleysi, misrétti og fáfræði. Þetta skyldum við hafa í huga þegar við tölum um öryggi þjóða, öryggi landa, öryggi einstaklinga sem ýmis bandalög eiga að tryggja. Leiðin til þessa almenna öryggis liggur ekki í gegnum hernaðarbandalög, hernaðarbandalög sem nærast á virkum óvinaímyndum, sundrungu og því sem aðskilur menn og þjóðir. Hún liggur miklu fremur í því að byggja brýr á milli manna og þjóða, efla skilning, auka jafnrétti og jöfnuð. Ég tek undir þá hugmynd að fram fari endurskoðun á þessum samningi og það virðist e.t.v. vera gott tækifæri til þess að fá slíka till. samþykkta í tíð þeirrar félagshyggjustjórnar sem nú situr. Hins vegar hlýtur sú endurskoðun að leiða ýmislegt í ljós sem orðið getur tilefni til breyttrar afstöðu þings og þjóðar og þess vegna er auðvitað ekki hægt að gefa sér niðurstöður endurskoðunarinnar fyrir fram, eins og mér fannst koma fram í málflutningi hv. 1. flm. Mér finnst fráleitt og ég legg ríka áherslu á það að ég tel að það komi ekki til greina að við Íslendingar verðum efnahagslega háðari hervæðingu en nú þegar er orðið og get því alls ekki tekið undir þann málflutning hv. 1. flm. Kvennalistakonur telja það og hafa ævinlega talið mjög alvarlegt hve efnahagslega háðir herstöðinni við Íslendingar erum nú þegar og teljum brýna nauðsyn að draga úr þessum áhrifum frekar en að auka þau.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég vil taka undir það sem síðasti ræðumaður, hv. 6. þm. Reykv., sagði, að við Íslendingar ættum að reyna að beita okkur fyrir því eftir mætti, bæði hér innan lands og á erlendum vettvangi, að friður megi haldast í heiminum, að mannréttindi geti aukist í heiminum og séu virt, að hver og einn, hversu smár sem hann er, geti búið við það öryggi sem við búum sjálf við hér á landi. Og ég held að Íslendingar geti skipt máli á alþjóðavettvangi í þeirri viðleitni. En ég held að það sé misskilningur hjá hv. þm. að við komum meiru áleiðis með því að sitja alltaf hjá, með því að vera andvaralausir og með því að taka ekki á okkur einhverja ábyrgð. Mér finnst sú umræða ekki rétt sem byggist á því að öll hernaðarbandalög séu í sjálfu sér vond, þegar hugsunin er sú að það eitt að bera vopnin sé glæpur og feli í sér fordæmingu á friði. Þetta er auðvitað alls ekki rétt. Við Íslendingar gengum ekki í Atlantshafsbandalagið í einhverju ófriðarskyni. Með því að bindast varnarsamtökum við vestrænar lýðræðisþjóðir vorum við auðvitað að reyna að tryggja okkur sjálf og ég held að engum blandist hugur um að sagan hefur sýnt fram á það og sannað að þessi varnarsamtök vestrænna lýðræðisþjóða hafi borið þann ávöxt að friður er nú meiri fyrir vestan mörkin heldur en nokkru sinni hefur verið fyrr í sögu þessara þjóða. Friðurinn er meira að segja orðinn svo mikill að öðrum þræði fer mikið af umræðu okkar Íslendinga einmitt fram um það hvernig við eigum að bregðast við markaði í Vestur-Evrópu. Þær þjóðir sem þar eru og hafa í gegnum aldirnar borist á banaspjótum eru búnar að ná miklu betur saman heldur en þær hafa áður gert með margvíslegri samvinnu. Með því að brjóta niður þá þröskulda sem eru milli landamæra eru þessar þjóðir nánast sem eitt land, einn stór markaður. Við erum að reyna að bregðast við þessari einingu þjóðanna í Vestur-Evrópu og stundum eru ræður hér í þingi einmitt um þennan mikla árangur og ávöxt sem þetta varnarbandalag hefur borið. Við þurfum ekki að fara langt aftur í sögu Vestur-Evrópu til þess að átta okkur á því að það hefði þá verið óhugsandi að Vestur-Þjóðverjar og Frakkar gætu orðið jafneindregnir vinir og þeir eru nú. Þá er spurningin: Hvað er það sem hefur gerst? Hvernig stendur á því að einmitt þessar þjóðir ná svo vel saman? Svarið við því er auðvitað það eitt að búið er að opna landamærin. Hvergi í veröldinni eru mannréttindi jafnt í heiðri höfð eins og þar. Fólkinu sem þarna býr finnst það vera ein heild. Á hinn bóginn hlustaði ég á það meðan ég var að aka frá Akureyri til Reykjavíkur í gærkvöldi þegar einn ágætur ungur blaðamaður, Illugi Jökulsson, var að fjalla um örlög þessara smáþjóða, Eistlands, Lettlands og Litháens, sem fengu fullveldi eins og við á árinu 1918 ásamt Úkraínu og Póllandi. Allar þessar litlu þjóðir fengu fullveldi og fögnuðu eins og við 1918. Hann var að ræða þarna um örlög þriggja þessara þjóða sem höfðu lent inni í öðru bandalagi, ekki inni í Efnahagsbandalaginu, heldur inni í bandalagi Sovétríkjanna, í því ríkjabandalagi. Hann var að lýsa því fyrir okkur að sá forsætisráðherra sem hafði verið lengst við völd í Eistlandi hafði lokið ævi sinni einmitt í fangelsi austur í Síberíu. Þannig endaði hann sitt líf. Og hver var ástæðan fyrir þessu? Ástæðan fyrir þessu var sú að þeir sem búa við hið austræna lýðræði --- lýðveldi, það heitir víst lýðveldi, og það hefur oft komið fram hér í þingsölum líka að engin stjórnarskrá í veröldinni er ítarlegri né fullkomnari en einmitt stjórnarskrá Sovétríkjanna sem svo oft er vitnað til. Ég þarf ekki að minna á þau fögru orð sem voru viðhöfð í Þjóðviljanum þann dag sem Jósef Stalín andaðist og ég þarf ekki að tala um frelsisvininn mikla eins og hann birtist okkur í ljóðum Jóhannesar úr Kötlum. Og ég þarf heldur ekki að tala um það hvað maður eins og ég lítur á það með mikilli fyrirlitningu ef einhver maður sækir friðarþing austur til Sovétríkjanna vegna þess að ég veit að þegar leiðtogar Sovétríkjanna tala um frið tala þeir um frið með sama hljómi eins og talað var um frið í Nasista-Þýskalandi. Ég geri engan mun á friðargöngu í Sovétríkjunum eða friðargöngu undir Hitler. Samningurinn var gerður milli Stalíns og Hitlers, friðarsamningurinn. Annar réðst inn í Pólland fyrst, hinn inn í Eystrasaltslöndin. Þeir voru svona að innlima þessi ríki og það er enginn vafi á því að sú ógnun sem okkur stafar af Sovétríkjunum í dag er ekki minni en hún var þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað vegna þess að síðustu atburðir sýna okkur að Sovétríkin eru jafnfjarri því nú og þau voru þá að þeir þegnar sem þar búa búi við nokkurt öryggi, að við getum treyst því að þeirra hervæðing sé einungis til þess að bjarga sjálfum sér frá yfirvofandi aðsteðjandi hættu annars staðar frá, heldur er hervæðingin auðvitað árásargjörn. Nú getur maður velt fyrir sér hvernig stendur á því að hervæðing er árásargjörn í löndum Varsjárbandalagsins. Hervæðingin er árásargjörn í löndum Varsjárbandalagsins vegna þess að í þeim löndum þar sem fólk er ekki frjálst og getur ekki með sama hætti og hér tekist á um það hvernig eigi að skipta kökunni sem er til skipta, heldur er gefinn út einn stóri sannleikur um það hvernig skipting þjóðartekna skuli vera, opinber tilskipun um það hvað hver og einn á að fá, þá auðvitað þýðir það ekki um leið að einstaklingarnir í þessum löndum sætti sig við þá skiptingu. Auðvitað kemur mikill þrýstingur frá fólkinu upp á við til þeirra sem deila og drottna og auðvitað þurfa þeir með einhverjum hætti að beina athyglinni frá ástandinu innsveitis, ástandinu í sinni sókn, í sínu landi. Það gera þeir auðvitað með því að búa sér til einhvern óvin utan landamæranna sem þeir geta sameinað fólkið gegn. Það hefur auðvitað alltaf verið gert. Og það er auðvitað gert enn þá í þessum löndum, alið á hatri til einhverra þjóða sem búa utan landamæranna til þess að reyna að fá einhvern styrk inn á við. Það er undarlegt hvað einmitt þessi barátta þessara manna, eins og þeirra sem eru við stjórnvölinn í Kreml, getur orkað jafnvel á mikla friðarsinna hér heima á Íslandi. Ég man eftir því að ég gekk einu sinni með einum manni sem er mjög nálægt Alþb. upp að Berlínarmúrnum og ég minnist þess að þegar við gengum niður vorum við að ræða um heimsmálin og þá kom Afganistan á dagskrá. Þá var hann að útskýra fyrir mér að Sovétríkin mundu auðvitað ekki ráðast á neitt land sem ekki væri við landamæri Sovétríkjanna. Þess vegna mundu þau ekki ráðast á Ísland en það væri ósköp eðlilegt að Sovétríkin vildu berjast í Afganistan vegna þess að Afganistan ógnaði öryggi Sovétríkjanna eða gæti gert það. Þannig er nú útþenslustefnan þar. Mér þótti þetta kaldranalega sagt þegar ég var að horfa á hundana þarna í girðingunni sem girðir af þá Berlínarbúana, sem skilur að Vestur- og Austur-Berlín. Það var svolítið óhuggulegt að tala um þetta við hann þar. Ég hef líka heyrt það í útvarpinu að fólk sem hefur dvalist langdvölum á Kúbu er að útskýra fyrir okkur Íslendingum hvað Kastró sé friðsamur, og hvað hann hafi gert mikið fyrir heimsfriðinn. Einu sinni hlustaði ég á prest sem hafði farið til Austur-Þýskalands. Hann var einmitt að dásama það hvað færi vel um biskupa í Austur-Þýskalandi og tók m.a. fram um einn þeirra að hann ætti mikið af bókum. Nú hef ég ekki farið heim til séra Péturs Sigurgeirssonar, biskupsins yfir Íslandi, og athugað hvort hann ætti mikið af bókum, en ég hygg að það þætti ekki fréttaefni hér á Íslandi a.m.k. þó hann kíkti einstaka sinnum í bók eins og virðist vera ef maður kemst austur fyrir tjaldið. Ég held þess vegna að þegar við ræðum um þessi mál hér í þinginu eigum við ekki að leyfa okkur þennan munað að segja, eins og það sé allt í lagi, að við getum ekki tryggt okkar öryggi með því að vera í varnarbandalagi. Ég held að það sé of mikil einföldun á hlutunum og ég held að það sé líka í aðra röndina siðlaust. Ég held að það sé í aðra röndina siðlaust. Ég held að það að setja öll hernaðarbandalög undir sama hatt, bara það eitt að velja þetta orð lýsir vissri fyrirlitningu á því sem við erum að segja því með því er verið að gefa í skyn að á bak við allt starf, varnarstarf, hljóti að liggja sömu hvatir. Nú vitum við að þetta er alls ekki rétt. Við vitum vel að ef t.d. Norðurlandaþjóðirnar stofnuðu varnarbandalag mundi enginn maður geta haldið því fram að það væri árásarbandalag. Ég hef að vísu heyrt mann og mann segja að Finnar hafi ráðist á Sovétríkin á sínum tíma en ekki öfugt. Menn eru svona að gera ýmsu skóna. Á bak við það sem við erum að gera í Atlantshafsbandalaginu er hins vegar ekki árásarhvöt. Á bak við það sem við erum að gera í Atlantshafsbandalaginu er einungis krafan um það að þessar litlu þjóðir hér megi áfram lifa í friði, krafan um það að við getum ekki aðeins varið okkar eigin landamæri, við getum ekki aðeins aukið öryggið hjá okkur, aukið mannréttindin hjá okkur, heldur er krafan um það líka að við reynum að beita okkur út á við, þannig að aðrir beri traust til okkar og sýni hvað á bak við stendur og skilji að við erum kannski eina vonin í veröldinni um það að það geti orðið friður um allar heimsins álfur, að það geti loksins orðið friður á þessari hrjóstugu jörð sem við búum á og fer því miður versnandi einmitt vegna þess að sá hugsunarháttur sem er í Atlantsbandalaginu er ekki víðar. Hvernig ætlum við t.d. að geta barist fyrir umhverfismálum, svo að ég taki lítið dæmi, sem krefst auðvitað þess að eftirlit sé haft með hlutunum, ein þjóð hafi eftirlit með annarri. Við megum hins vegar ekki fara yfir landamærin, við megum ekki vita hvað hinir eru að gera. Hvernig getum við treyst einhverjum manni sem ekki treystir okkur sjálfum? Hvernig getum við trúað því að einhver maður segi satt þegar hann heldur því fram um okkur lýðfrjálsu þjóðirnar, opnu löndin, að við séum að dylja eitthvað, við séum að fela eitthvað, þar sem blaðamenn geta farið bókstaflega ofan í --- ég þori nú ekki að segja hvers manns kopp, auðvitað, en geta farið mjög víða a.m.k. um hirslur manna, skoðað mjög mikið. Herra forseti. Ég hef orðið langorðari en ég ætlaði að vera en þessi klisja sem verið er að nota fór sem sagt í taugarnar á mér, að gefa í skyn að Atlantshafsbandalagið sé sömu ættar og Varsjárbandalagið. Það var þessi klisja sem fór í taugarnar á mér. Ég man eftir því að þegar þetta kom fyrst upp var ég ungur maður hér í Reykjavík. Þá kom einhver með þetta í Þjóðviljanum. Allur þorri Íslendinga var mjög undrandi á þessu smekkleysi vegna þess að menn vissu á þeim tíma, kannski betur en nú, hvaða regindjúp skilur að þær þjóðir sem eru í Atlantshafsbandalaginu og þær þjóðir sem eru í Varsjárbandalaginu, ekki vegna þess að ein þjóð sé annarri verri, heldur vegna þess hversu ólík skilyrðin eru hjá þessum þjóðum til þess að láta gott af sér leiða, hvaða mikli munur er á Póllandi og því landi sem Thatcher kemur frá þar sem hún er forsætisráðherra. Menn skildu þennan mikla mun, þann gífurlega mun sem er á virðingu þeirra manna sem ráða löndum, á fólkinu sjálfu og mannslífinu. Og ég held að við eigum, Íslendingar, ef við viljum á annað borð vekja athygli erlendis fyrir okkar friðarmálstað, að leggja einmitt áherslu á rétt hins smáa, hins litla, til þess að geta verið frjáls, ekki aðeins á pappírnum, ekki aðeins í áróðri, ekki aðeins til að láta taka myndir af sér, ekki aðeins til þess að hægt sé að bjóða einhverjum erlendum þingmönnum heim til sín og sýna þeim það sem á að sýna þeim en ekki eitthvað annað, heldur til þess að menn geti farið um hver og einn hver til annars, yfir landamæri, heimsótt, verið gistivinur hinum megin við landamærin og séð og gengið úr skugga um hvernig þeim líður. Ég var að heimsækja þýska konu sem ég þekki vel á Akureyri. Hún á ættingja bæði austan og vestan múrsins og foreldrar hennar fengu að reyna það hvernig var að búa austan og vestan múrsins. Við þurfum ekki að segja þessu fólki einhver ævintýri um það að það sé eitt og hið sama að vera í Varsjárbandalaginu og vera í Atlantshafsbandalaginu. Við þurfum það ekki. Hins vegar eigum við að vera óhrædd við það í þessu gamla og góða þingi okkar, íslenska þjóðþinginu, að segja: Við þorum að standa með þeim þjóðum sem virða mannréttindi eins og við. Við þorum að berjast fyrir því líka innan þingmannasambandsins að mannréttindi séu í heiðri höfð. Þó að við vitum að allur meiri hlutinn í þingmannasambandinu kemur frá þjóðum þar sem mannréttindi eru einskis virði og fótum troðin eigum við samt sem áður að þora að segja Alþjóðaþingmannasambandinu að við viljum frið í heiminum þó svo að þeir haldi áfram að koma með tillögur fyrir okkur þar sem krafist er ofbeldis og krafist er þess að blóð renni sums staðar en annars staðar ekki. Já, það var fallegt, herra forseti, að aka á laugardaginn til Húsavíkur í allri þeirri heiðríkju sem þá var yfir Norðurlandi, að sjá friðinn í náttúrunni, sjá landið eins og það er fegurst á haustdegi. Ég vona að sú stund eigi einhvern tíma eftir að koma að sú heiðríkja sem þá var yfir landinu geti líka orðið í samskiptum manna og menn hafi þrek til þess að tala líka um hin viðkvæmustu mál þannig að hver og einn segi opinskátt hver hans hugsjón og hver hans meining er og láti njóta sannmælis það sem verið er að gera. Ég trúi því ekki þegar talað er um hernaðarbandalög eins og þau séu bara einn og einn bolli úr sama stelli, svo að maður fari nú í eldhúsið, að hugur fylgi þar máli. Ég held að hv. síðasti ræðumaður viti það líka eins og ég að það er mikill eðlismunur á Atlantshafsbandalaginu og Varsjárbandalaginu. Það er ekki hægt að tala um hernaðarbandalög eins og bolla í stelli og . . . 

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Ég hélt að hv. 2. þm. Norðurl. e. ætlaði aldrei að stoppa. Ég greindi ekki mikið í hans máli um það mál sem hér á að vera til umræðu, um endurskoðun varnarsamningsins, sem ég taldi þó vera ástæðuna fyrir því að hann steig hér upp í pontu. Ég fékk ekki það fram í hans máli hver afstaða þingflokks Sjálfstfl. er til þessarar tillögu og harma ég það mjög. Ég er meðflm. að þessari till. til þál. um endurskoðun á varnarsamningnum. Ég er ekki sammála 1. flm. þessarar tillögu að því leyti til hvernig hann rökstuddi sitt mál. Ég er hins vegar á þeirri skoðun að brýna nauðsyn beri til að athuga þennan samning, sem er orðinn 37 ára gamall og hefur aðeins verið endurskoðaður lítillega og frekar til málamynda, og þá framkvæmd sem hefur verið á þeim samningi hingað til. Því hefur margoft verið haldið fram að regluleg endurskoðun sé nauðsynleg vegna örrar þróunar í alþjóða- og viðskiptavenjum þjóða á milli, þessi samningur hafi verið einn hinna fyrstu stærri milliríkjasamninga á lýðveldistímanum og þá hafi okkur skort reynslu og þekkingu auk þess sem íslenskt atvinnulíf hafi á margan hátt verið vanþróað á þeim tíma. Það má minna á það að þá voru engin verktakafyrirtæki til staðar hér á landi. En að hverju ætti þessi endurskoðun að beinast? Í mínum huga ætti hún að beinast að tiltölulega frjálsri verktakastarfsemi, hugvit og hönnun mannvirkja yrði í höndum Íslendinga, sölu á rekstrar- og framleiðsluvörum og íslensku vinnuafli. Það má minna á að aðgerðir hv. þm. Alberts Guðmundssonar á sínum tíma í svokölluðu kjötmáli voru undanfari þess að varnarliðið samdi um kaup á kjöti af okkur Íslendingum. Ég held að þessi eina aðgerð sem hann stóð fyrir sýni það að við getum komið ýmsum endurbótum á í þessum samningi. Á það má minna að í viðbæti nr. 8 í varnarsamningnum stendur að ekki skuli leggja á tolla og skatta, en samt sem áður segir í 6. tölul. þessarar sömu greinar að menn úr varnarliði Bandaríkjanna skuli greiða tolla og önnur gjöld samkvæmt íslenskum lögum af öðrum innflutningi en talinn er upp í 3.--5. tölul. í sömu grein, þar með taldar vörur í gegnum pósthús Bandaríkjamanna. Þessu hefur aldrei verið framfylgt, bæði vegna undirlægjuháttar íslenskra stjórnvalda og þess að ekkert eftirlit er með starfrækslu pósthúss þeirra og spurning er hvort starfræksla þess sé í trássi við varnarsamninginn. Enn fremur segir hvergi í varnarsamningnum að íslenskir skattborgarar eigi að niðurgreiða íslenskar framleiðsluvörur, svo sem mjólk, kjöt, fisk og brauð, ofan í varnarliðsmenn og skyldulið þeirra. Þetta hefur þó verið gert um margra ára skeið. Er það ekki eðlilegt að greiddir séu tollar og skattar af innflutningi varnarliðsins? Ég mundi vilja að þetta yrði athugað sérstaklega í þeirri endurskoðun sem fram mundi fara ef þessi þáltill. yrði samþykkt. Síðan vil ég spyrja: Er ekki í hæsta máta óeðlilegt og ekki í samræmi við samninginn að Íslendingar sem starfa hjá varnarliðinu gangist undir sérstakt ökupróf þar? Þetta hefur þó viðgengist átölulaust lengi og með blessun íslenskra lögregluyfirvalda á Keflavíkurflugvelli. Við getum einnig tekið að okkur fleiri störf á vegum varnarliðsins. Það má benda á að þar eru engir íslenskir veðurfræðingar. Síðan mætti koma því inn að ýmis tæknileg störf yrðu unnin á vegum Íslendinga. Það er líka eitt í þessum málum sem ég tel nokkra ástæðu til að hafa áhyggjur af. Er ekki í hæsta máta óeðlilegt að íslensk yfirvöld viti harla lítið og ekki neitt um þá starfsemi sem fram fer innan varnarliðssvæðisins? Og að sömu menn hafa setið í varnarmálanefnd um áratugaskeið af okkar hálfu? Spurningin er: Höfum við ekki sofið á verðinum frá upphafi og er ekki full ástæða til þess að taka þetta mál föstum tökum strax og byrja að brjóta niður vegginn og koma á nútímafyrirkomulagi varðandi þennan samning? Af nógu er að taka þegar þessi málaflokkur er hugleiddur. Alþingi á að hafa frumkvæði að því að taka á þessum málaflokki með nýjum hætti, ekki síst í ljósi þeirrar staðreyndar að svæðið á Keflavíkurflugvelli er orðið að dvergríki.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég verð leiðréttur fari ég með rangt mál en ég veit ekki betur en að meginforseti hafi lofað því að hv. 5. þm. Reykv., sem fer út af þingi eftir þennan dag, fái að mæla fyrir sínum málum sem hér eru á dagskrá. Það standa tvö mál enn þá út af borðinu og ég óska þess að forseti upplýsi það hvort hann fái að mæla fyrir sínum málum eða ekki.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Þar sem klukkan er nú orðin fimm og eðlilegur þingflokksfundatími að hefjast verður þessum fundi frestað. Fundurinn hefst aftur kl. 6.30.

Jón Sæmundur Sigurjónsson Virðulegi forseti. Aðeins stutt athugasemd út af þeirri staðhæfingu 2. þm. Austurl. Hjörleifs Guttormssonar að Alþfl. sé oftast nær kaþólskari en aðrir varðandi eindrægni í samstöðu vestrænna ríkja. Þetta er alveg hárrétt hjá hv. þm. Þessi afstaða hefur oft verið mjög eindregin í röðum okkar alþýðuflokksmanna og hún er tilkomin að mestu leyti af eindregnum manneskjulegum sjónarmiðum. NATO eða Atlantshafsbandalagið var stofnað upp úr seinni heimsstyrjöldinni. Allir þeir sem þekkja hörmungar þær sem menn urðu að lifa í þeirri heimsstyrjöld vita hvers virði það er að stofna bandalag um þau mannlegu gildi sem í þeirri heimsstyrjöld voru fótum troðin. Nú er það hafið yfir allan vafa að mjög margt er líkt í þjóðfélagsskipan í Þýskalandi nasismans og í þeim austrænu ríkjum þar sem kommúnisminn ríkir. Allir þekkja þá þróun sem varð eftir seinni heimsstyrjöldina þegar Sovétríkin flæddu yfir hvert smáríkið á fætur öðru fyrir vestan þeirra landamæri og sölsuðu þau undir sig. Það var full ástæða fyrir lýðræðisþjóðir að standa vörð um þá lýðræðislegu hefð, um þau mannlegu gildi sem lýðræðisríki standa fyrir og mynda með sér samstöðu til varnar því að svipuð þróun gæti átt sér stað í þeirra löndum, í þeirra ríkjum. Hv. 6. þm. Reykv. Guðrún Agnarsdóttir sagði að það yrði frekar að byggja upp varnir annars staðar í þjóðfélaginu heldur en út á við, heldur en með hernaðarlegum varnarbandalögum, og átti þá við einmitt öll hin mannlegu gildi sem ég vil halda fram að hinar lýðræðislegu þjóðir standi fyrir og einungis verða varin með því að sýna styrk út á við. Það er aðeins hægt í löndum þar sem friður ríkir að byggja upp barnaheimili, að byggja upp heilbrigðiskerfi, að byggja upp sómasamlegan ellilífeyri fyrir gamla fólkið, að byggja upp velferðarríki í frelsi, að styrkir múrar séu utan um slík menningarleg samfélög. Afleiðingin er auðvitað samstaða Íslendinga í varnarbandalagi NATO. Og enn frekari afleiðing er vera varnarliðsins hér á landi. Af hálfu Alþfl. hefur hins vegar aldrei komið til greina að Íslendingar bindi sig í efnahagslegar viðjar með gjaldtöku fyrir veru varnarliðsins hér á landi. Það er í hæsta máta óeðlilegt í frjálsum samskiptum frjálsra lýðræðisþjóða að við gerumst þar eins konar leiguliðar. Annað mál er það að leggja ber aukna áherslu á gagnkvæma afvopnun varnarbandalaganna beggja, þannig að hægt sé að draga úr spennu á alþjóðlegum vettvangi. Einungis með gagnkvæmum tilslökunum er hægt að búast við að friðvænlegar horfi í heiminum og þá má vera að það verði sameiginleg niðurstaða okkar og bandamanna okkar að ekki þurfi lengur her á Íslandi. Að öðru leyti má vel vera að ýmis tæknileg útfærsla í samskiptum þjóðanna í sambandi við veru varnarliðsins hér þurfi endurskoðunar við í tímans rás og þá er auðvitað rétt að viðræður fari fram á milli réttra aðila hvað það snertir. Að lokum vildi ég aðeins taka undir ósk hv. 2. þm. Norðurl. e. sem sagði að hann vonaði að sú heiðríkja sem fegurst getur verið á Norðurlandi skuli ríkja í framtíðinni í samskiptum þjóða og manna.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Hæstv. forseti. Ég fagna sérstaklega áhuga Alþingis á þessu umræðuefni svo sem sést hér í tómum þingsölum. Mér þykir það með eindæmum hversu margir þingmenn sýna endurskoðun á varnarsamningi þjóðanna tveggja áhuga sinn með því að mæta ekki hér. En við því verður ekki gert. Í málflutningi hv. alþingismanna hér áðan kom afskaplega lítið fram sem ég get upplýst betur héðan úr pontu núna í lok fyrri umræðu um þetta mál. Ég vil þó leyfa mér að vera sammála hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifi Guttormssyni um það að bandaríski herinn er ekki hér til þess að vernda Íslendinga. Ég fagna þeim liðsauka. Ég er líka sammála honum þegar hann skildi ekki innbúið í höfðinu á mér, ég skil það ekki oft sjálfur og hef ekkert á móti því að það sé skoðað. Þingið skilaði e.t.v. betri árangri ef þingmenn væru almennt skoðaðir að innan og endurskoðaðir ekki síður en varnarsamningurinn. Hv. 6. þm. Reykv. Guðrún Agnarsdóttir skildi ekki alveg samhengið hjá mér hvernig hægt væri að forðast efnahagsleg tengsl í eitt skipti fyrir öll með því að gera nú samning við Bandaríkin. Þjóð okkar rambar á barmi gjaldþrots. Við erum um það bil að verða gjaldþrota. Við höfum verið háð Bandaríkjum Norður-Ameríku á margan hátt og misjafnan, og hirði ég ekki um að nefna einstök dæmi því til stuðnings á þessum tíma. En mín tillaga er sú, svo ég ítreki hana hér, að við göngum til samninga við Bandaríkin í eitt skipti fyrir öll til þess að losna undan þeim skuldum sem eru að gera okkur það háð, ekki bara Bandaríkjunum heldur öðrum þjóðum, að við okkur blasir að við þurfum að segja okkur á hinn alþjóðlega hrepp, sem er Alþjóðabankinn, en það er hann sem tekur við þjóðum sem missa fótanna. Þar með lít ég svo á að við getum losnað við þessi efnahagslegu tengsl í eitt skipti fyrir öll og byrjað á nýjan leik að reyna að fóta okkur sjálf hér í samfélagi þjóðanna. Mér er alveg sama hvernig alþingismenn rökstyðja sitt mál hér, hvort þeir eru sammála mér eða ekki, svo lengi sem þeir taka undir það að varnarsamningurinn sé eins og önnur mannanna verk til þess fallinn að endurskoða í rás tímans við breyttar aðstæður og við breytt viðhorf. Það er númer eitt í þessari tillögugerð. Ég lít svo á að við séum í ákveðinni nauðvörn, við séum komin upp að vegg og þess vegna vil ég ljúka þessum málflutningi mínum með þeirri skoðun minni að þegar stjórnmálaforustan í landinu hefur brugðist við að sjá landinu farborða með sjálft Alþingi í broddi fylkingar þá hefur þjóðin sjálf bæði réttinn og skylduna til þess að bjarga sér sjálf. Og svo er nú komið fyrir okkur í dag, því miður. Að svo mæltu þakka ég fyrir tækifærið til þess að mæla fyrir þessari till. og bið þingheim vel að lifa.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Hæstv. forseti. Hv. þingheimur. Ég mæli fyrir till. um að hætta við fyrirhugaðar framkvæmdir við nýtt alþingishús fyrir Íslendinga sem hefur verið teiknað og teikningar hafa legið frammi og verið birtar opinberlega í fjölmiðlum. Ég rökstyð það á þann hátt aðallega að ég tel húsið mjög illa í sveit sett þar sem því er valinn staður við Austurvöll í Reykjavík. Húsið verði eitt af þeim skipulagsslysum sem við verðum að reyna að komast hjá og er ekki á þann hóp bætandi. Því miðborgin hér morar af slysum í skipulagi. Þarf í rauninni ekki að fjölyrða meira um það, hver og einn þekkir dæmi um slys af þessu tagi, en þó vil ég ekki láta hjá líða að nefna Morgunblaðshúsið, Seðlabankann og viðbyggingar við Landsbankahúsið og Útvegsbankahúsið. Nýja ráðhúsið er slys af þessum sama toga og um það bil að verða of seint að koma í veg fyrir að sá skaði verði allur. Í staðinn fyrir það hús sem er á teikniborðinu legg ég til að reist verði hús sem er að ytra útliti nákvæmlega eins og þinghúsið gamla virðulega með danska konungsskjöldinn sem við erum í nú og því húsi verði valinn staður á lóðinni handan við Alþingisgarðinn þar sem núna eru bílastæði þingmanna á gömlu góðtemplaralóðinni. Þetta nýja hús leysir margan vanda. Útlit þess kemur til móts við sjónarmið margra sem óttast nýja húsið við Austurvöll hvað útlit, stærð og umfang varðar og eins geri ég ráð fyrir að það geti hýst alla þá starfsemi Alþingis sem núna er á hrakhólum. Ef svo er ekki þá eru fleiri hús í grenndinni, eins og hús Oddfellowa, en ég hef heyrt því fleygt í þeirra röðum að þeir hafi fullan hug á að byggja annars staðar í borginni. Í annan stað er fjármálum þessarar þjóðar svo komið að hið opinbera á ekki að beita sér fyrir húsbyggingum. Það væri nær að hið opinbera hjálpaði því fólki sem er um það bil að missa húsin sín á uppboðum og öðrum nauðungarsölum. A.m.k. verður það ekki til þess að efla virðingu og traust borgaranna á Alþingi, ríkisstjórn og stjórnmálastarfi í landinu þegar hús af þessari stærð og þessu tagi eru reist á sama tíma og fólkið tapar sínum eignum. Ég vil stytta mitt mál svo sem hægt er vegna þess hve naumur tími er hér skammtaður til umræðu og vil að lokum benda á annan lið í þessari till. sem gerir ráð fyrir því að ríkisstjórnin í umboði Alþingis geri tilboð í ráðhúsgrunninn og forði Reykvíkingum og höfuðborg allra landsmanna þar með frá því ráðhúsi sem þar á að rísa. Því grunninn sjálfan má nota sem bílastæði án þess að hann þurfi nokkurn tímann að rísa upp fyrir yfirborð Tjarnarinnar. Ég hef áður tekið til máls um ráðhúsið hér á þessum stað. Það hafa verið umræður hér í allan dag og ég ítreka eingöngu andstöðu mína og ég hafna því að aðrir þingmenn Reykjavíkur tali fyrir mína hönd þegar þeir segja að Reykvíkingar allir séu á einu máli um að reisa þetta hús og að hvert það tal sem lýtur í aðra átt sé gegn vilja og hagsmunum Reykvíkinga. Ég vil fyrir mína parta ekki sjá þetta hús rísa af því að ég vil láta það rísa einhvers staðar annars staðar þegar og ef þess gerist þörf. En ég hef hins vegar verið að velta því fyrir mér að kannski gæti þetta verið innlegg í kosningabaráttuna fyrir næstu borgarstjórnarkosningar. Að þetta hús rísi af grunni sem minnismerki um þá borgarstjórn sem nú situr við völd og sem ábending til kjósenda um hverja á ekki að kjósa aftur. En við látum þær umræður bíða annars og betri tíma. Til þess að nota megi grunn ráðhússins undir bílastæði hef ég bent á að færa megi alla starfsemi Reykjavíkurborgar í suðurhlíð Öskjuhlíðar. Þar er klettabelti sem frekar erfitt er yfirferðar og þar eru líka gamlir húsgrunnar frá stríðsárunum og því verður þar aldrei útivistarsvæði. Þar mætti vel koma fyrir allri starfsemi Reykjavíkurborgar og ekki aðeins þeim fáu liðum sem eiga að vera í ráðhúsinu nýja. Hápunkturinn á þeirri starfsemi yrði síðan nýja húsið á geymunum sem enginn maður hefur enn þá séð sérstakan tilgang í. Þetta gæti réttlætt þau útlát að einhverju leyti ef það hús tengdist borgarstjórninni og starfi hennar, hugsanlega sem fundarstaður og ráðhús þar sem embættismenn og borgarstjórnarfulltrúar mundu snúast um einn ákveðinn punkt: borgarstjórann. Þessi tillaga mín verður ekki rökstudd hér nánar, enda liggja öll þessi rök fyrir í grg. og því öllum aðgengileg sem vilja tjá sig um þetta mál. En ég þakka fyrir að hafa fengið tækifæri til að mæla fyrir þessari till. hér í hæstv. Alþingi og legg til að að lokinni þessari umræðu verði till. vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Mig langaði aðeins að tjá mig um þessa till. með örfáum orðum. Þessi till. er allóvenjuleg. Það eru nokkur atriði sem lagt er fyrir að gera samkvæmt till. Það er í fyrsta lagi að hætta þegar í stað greiðslum til þess að undirbúa byggingu nýs húss fyrir starfsemi þingsins við Kirkjustræti og Austurvöll eins og fyrirliggjandi teikningar gera ráð fyrir. Ég vek athygli á því að þetta er nokkuð einkennileg aðferð við það að breyta ákvörðun fjárlaga en fer ekki nánar út í það. Í öðru lagi er lagt til að það skuli reisa nýtt alþingishús á lóð Alþingis við Vonarstræti. Það er og athyglisvert við það að það hús á að vera nákvæm eftirmynd af því húsi sem við stöndum hér í. Ég hef aldrei heyrt slíka hugmynd fyrr og ég leyfi mér að efast um hvað raunhæf slík hugmynd er. Þá er í till. gert ráð fyrir að Alþingi komist yfir ráðhúsgrunninn í Tjörninni og geri að bílageymslu. Það er frumleg tillaga. Það verður að færa henni það til lofs. Og það verður að segja að hv. flm. reiðir hátt til höggs. Hann segir í lok sinnar grg. með þessari till. þegar hann er búinn að reifa hvað hann ætlar að gera: ,,Þannig er hægt að slá þrjár flugur í einu höggi í Reykjavík. Setja niður deilur um þrjú opinber hús í borginni.`` Hér mun vera átt við það hús sem hefur verið teiknað fyrir Alþingi, ráðhúsið og svo húsið sem gert er ráð fyrir á hitaveitutönkunum. Ég ætla ekki að ræða frekar um þetta. En ég vil vekja athygli á því, og það vita raunar allir, að þetta er ekki í fyrsta sinn sem rædd eru húsnæðismál Alþingis hér í þessum sölum. Það hefur verið ákaflega mikið rætt um þessi mál, ekki einungis á síðustu árum og ekki sérstaklega mikið á síðustu árum, oft og tíðum mikið á síðustu áratugum. Og það vill svo til að þá deildu menn um flest sem þessum húsnæðismálum kom við. Menn deildu m.a.s. um það hvort Alþingi ætti að vera til frambúðar í Reykjavík. Menn deildu um það hvort Alþingi ætti að vera á þeim stað sem Alþingishúsið er núna eða annars staðar í Reykjavík og þannig var deilt um þessi mál. En þó að það væri deilt um þessi mál, þá töluðu menn ekki af neinu ábyrgðarleysi. Þetta voru hjartans mál þingmanna og þingmenn úr öllum flokkum sýndu mikla ábyrgðartilfinningu í raun og veru alltaf þegar þessi mál voru rædd. Þau voru rædd í mörgum samböndum, í sambandi við tillöguflutning, í sambandi við fyrirspurnir o.s.frv. En það fengust engin úrslit í þessu máli og það var mjög bagalegt og í raun og veru alvarlegt fyrir Alþingi. Þá kemur það herrans ár 1981. Á 100 ára afmæli Alþingishússins, sem við notum nú, var að tillögu forseta þingsins samþykkt, ágreiningslaust, að fram skyldi fara samkeppni um hús fyrir Alþingi til þess að rúma þá starfsemi sem ekki gæti rúmast í Alþingishúsinu sjálfu. Þetta var mjög merkileg tillaga og mjög merkileg ákvörðun því að þarna var ekki einungis um það að ræða að ákveða að gera útboð að teikningu. Það var tekin ákvörðun um það að það hús sem við notum í dag skuli vera til frambúðar, í næstu framtíð, Alþingishús og hið nýja hús Alþingis átti að vera einungis til þess að gera þetta mögulegt. Með tilliti til þessa var gert ráð fyrir að staðsetning hins nýja húss væri við Kirkjustræti og Tjarnargötu til þess að halda opnu og ónotuðu svæðinu við Vonarstræti því að þar gæti þá verið alþingishús framtíðarinnar, ef mönnum sýndist svo, þegar þar að kæmi. Hv. flm. snýr þessu við. Hann vill ekki hafa hús við Kirkjustræti til þess að gera mögulegt að nota gamla alþingishúsið. Hann vill byggja nýtt alþingishús nú þegar við Vonarstræti. Um leið bendir hv. þm. á að það þurfi að fara varlega í að eyða fjármunum ríkisins í hús, en mér sýnist að þessar hugrenningar hans standist nú ekki það sjónarmið. Það er rétt að það komi hér fram að eftir að samkeppnin, eins og menn vita, að nýju húsi fyrir Alþingi fór fram, ákváðu forsetar Alþingis að láta útfæra þá teikningu nokkuð til þess að Alþingi gæti tekið efnislega afstöðu til þess hvort það ætti að fullhanna hús samkvæmt þeirri teikningu. Nú er þessi undirbúningur kominn það langt að það er hægt að taka efnislega afstöðu til þessa. En ef það verður tekin efnisleg afstaða á þann veg að fullhanna skuli þessa byggingu, þá tekur það tvö til þrjú ár og þá þarf að taka aðra ákvörðun um það að byggja húsið og hvenær það verður gert. Ég vil aðeins vekja athygli á þessu, hvernig þetta mál stendur því að það kemur auðvitað við þessari þáltill. Það er lagt til að hætta að framfylgja ákvörðun Alþingis frá 1981 sem var samstaða um eftir allt sem á undan var gengið, það er lagt til að kasta þessu til hliðar. Og eins og ég hef lagt áherslu á, þá hefur jafnan verið leitast við hér á þinginu að ná sem víðtækastri samstöðu um það sem varðar framtíðarhúsnæði Alþingis. Hv. flm. þessarar till. hefur setið sem varaþm. hér á Alþingi í fáeina daga. Hann gerir hér tillögu um þessi viðamiklu og viðkvæmu mál. Ég geri ekki þessa skynditillögu að frekara umræðuefni. Þessi málatilbúnaður dæmir sig sjálfur.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að taka þátt í þessum umræðum með örstuttri athugasemd. Ég held að það sé orðið mjög brýnt að við alþingismenn tökum til gagngerrar umræðu húsnæðismál Alþingis og þá framtíð sem við sjáum fyrir okkur hér á þessum stað. Það er alveg ljóst að með byggingu ráðhússins í Reykjavíkurtjörn, sem ég persónulega tel nú að verði ekki stöðvuð héðan í frá og ráðhúsið muni rísa á þessum stað, þá er spurning hvort skipulagsyfirvöld Reykjavíkurborgar og hvort almenningur yfirleitt muni líða það að stórbygging Alþingis muni rísa á þeim stað sem henni hefur verið ætlaður. Ég skil vel áhyggjur hv. 4. þm. Vestf. Þorv. Garðars Kristjánssonar, sem hefur beitt sér mjög í þessu máli, að menn íhugi vandlega sinn gang og rasi ekki um ráð fram, en ég held því miður að það sé að verða alveg ljóst að það verður erfiðara og erfiðara fyrir Alþingi að fá samþykki fyrir þessu húsi sem fyrirhugað er og hefur verið unnið að undanfarið á þeim stað sem því er ætlaður. Þess vegna held ég að sé mjög brýnt að þessi mál séu tekin til gagngerrar endurskoðunar. Það má e.t.v. vekja þá umræðu upp á nýjan leik hvort Alþingi eigi endilega að vera á þessum stað áfram. E.t.v. er orðið tímabært, jafnvel að skoða á nýjan leik hugmyndir þess efnis, að Alþingi verði flutt til Þingvalla. Það er orðin greið leið þangað, það er ekki orðið nema kannski 40 mínútna akstur á Þingvöll þannig að það er kannski sú lausn sem gæti leyst húsnæðisvandamál Alþingis. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð, en bara ítreka þá skoðun mína að það þurfi að fara fram mjög ítarleg umræða um húsnæðismál Alþingis sem fyrst í þinginu.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Ég kem nú hér ekki upp til þess að mótmæla því sem hv. 7. þm. Reykn. var að segja. Við erum sammála um það að það er nauðsynlegt að aðhafast eitthvað í húsnæðismálum Alþingis. Það er nauðsynlegt. Ég held að það sé ekki tímabært núna að fara að rifja upp fyrri hugmyndir um að breyta um aðsetur Alþingis. Hv. þm. minntist á Þingvöll og það kemur nú ekki illa við mig. Ég hef sjálfur haldið því fram að það muni enda með því að Alþingi verði á Þingvöllum. Ég hef lýst þeirri skoðun minni mjög rækilega opinberlega. En ég hef ekki trú á því að það verði á næstu árum, ekki næstu áratugum. Í mínum huga gæti ég látið mér detta í hug eitt eða tvö hundruð ár. Ég held að við spillum tíma og það séu ekki rétt vinnubrögð annað heldur en að byggja á þeim grundvelli sem lagður var 1981. Það er eðlilegast að flýta framkvæmdinni því að það er ekki hægt að nota þetta hús, sem við notum nú sem Alþingishús, ef ekki er byggt nýtt hús til þess að hýsa þá starfsemi sem á að vera undir venjulegum kringumstæðum í Alþingishúsi en rúmast ekki í þessu húsi. Það er engin ástæða hvernig sem litið er á að hafa aðsetur Alþingis í sjö húsum fyrir utan Alþingishúsið sjálft. Það sjá allir. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu. Ég veit að það eru fleiri en við, sem höfum talað í þessari umræðu, sem hafa áhuga á þessum málum. Auðvitað höfum við það allir og flm. líka. Ég dreg það ekkert í efa. En það eina raunhæfa í þessu að gera núna það er að framfylgja því samkomulagi sem gert var í þessum málum og allir alþingismenn stóðu að í minningu þess að Alþingishæusið varð 100 ára fyrir nokkrum árum.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Hæstv. forseti. Ég vil að endingu kasta kveðju á þingheim þegar þessu máli verður síðan vísað áfram inn í kerfið. Ég hef því miður ekki frekari tök á að fylgjast með því, en ég veit að það verður í góðum höndum. Það er ljóst að það er ekki samstaða lengur um þær aðgerðir sem voru ákveðnar hér á Alþingi árið 1981 í minningu 100 ára afmælis Alþingishússins. Bæði hafa viðhorf breyst og annað fólk tekið sæti á þingi. Jafnframt hefur nýja ráðhúsið eða hugmyndin og framkvæmdirnar við nýtt ráðhús gjörbreytt svo allri mynd hér á þessu svæði að mörgum Reykvíkingnum mun þykja nóg komið þegar og ef það hús nær að rísa. Þannig að hæstv. Alþingi er að setja sig á móti og er að fá andstöðu frá stórum hluta Reykvíkinga ef haldið er áfram með þetta hús, og það að óþörfu. Ég lagði ekki til að nýja húsið yrði byggt strax, heldur kæmi húsið, sem ég sting upp á á góðtemplaralóðinni, í staðinn fyrir húsið á teikniborðinu þegar það á að rísa samkvæmt dagskrá. Ég vil ekki rjúka upp til handa og fóta og byggja þetta hús í dag. Málum er því miður þannig háttað í miðborg Reykjavíkur að það er nóg af leiguhúsnæði laust. Því miður. Því það er eitt af tímanna táknum að húsnæði stendur autt, stórar húseignir í miðborginni standa auðar, það fást ekki leigjendur vegna þess að þungamiðja viðskiptanna er að flytjast í annan bæjarhluta. Og er það í rauninni hörmuleg saga að gamli miðbærinn sé að grotna niður, hann sé að veslast upp sem sá miðbær sem hann þarf og verður að vera. Þetta mál snertir líka Alþingi vegna þess að ríkið er örugglega stærsti húseigandinn í Reykjavík og Alþingi fer fyrir hönd ríkisins með æðsta umboð yfir þeim húseignum sem ríkið á, þannig að í Húsfélagi Reykjavíkur er Alþingi stærsti eigandinn og því eru byggingar á næsta leiti við eignir ríkisins alls ekki óviðkomandi Alþingi. Á sama hátt er það mikið hagsmunamál fyrir Alþingi að heilu bæjarhverfin hrynji ekki niður í verði þar sem eru hlutfallslega langflestar, dýrastar og stærstar eignir ríkisins. Eignir á borð við sjálft Alþingishúsið, Dómkirkjuna, bankahúsin öll, Hæstarétt, Þjóðleikhúsið, söfnin og fleiri góð hús. Þess vegna vil ég svona í framhjáhlaupi minna á þá skyldu Alþingis að taka saman höndum við aðra húseigendur á svæðinu. Hvort sem það er borgin sjálf eða einstaklingar sem eiga hér ýmsan rekstur eða búa á svæðinu. Til þess að sporna við þeirri þróun að gamli miðbærinn hverfi, að gamli miðbærinn verði undir, því það er hættuleg þróun. Ég veit að þingheimur er ekki þess fýsandi að gamli miðbærinn glati sínu stóra hlutverki sem hjarta borgarinnar. Borgin er jú höfuðborg allra landsmanna þannig að það má segja að gamli miðbærinn sé hjarta alls landsins, enda er hann reistur á sjálfri landnámsjörð Ingólfs Arnarsonar sem eykur gildi hans fyrir þjóðina. Það eru miklu fleiri fornminjar og þjóðminjar hér í gamla miðbænum en á nokkrum öðrum stað á landinu. Núna síðast var verið að grafa upp mjög merkilegar minjar í Viðey. Bærinn hér allur í kringum okkur er þakinn slíkum gömlum minjum, miklu fleiri en á Þingvöllum. Þess vegna er það verkefni Alþingis og mig langar að koma því á framfæri við þá fáu hv. alþingismenn sem þó heiðra mig og málflutning minn með nærveru sinni að þetta er brýnt verkefni og bíður þingsins. Þó að ég hafi hér haft hratt á hæli og eigi ekki von á því að koma nokkurn tímann hér inn aftur, sé varaskeifa og hafi aðeins verið hér í nokkra daga, þá má endalaust deila um það hversu stutt menn eiga að sitja og hversu lengi menn mega sitja á þingi. Það eru báðir endarnir. Best er þó meðalhófið og glöggt er gests augað. En ég ítreka þakklæti mitt fyrir að hafa fengið tækifæri til að fylgja þessu máli úr hlaði.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Það er aðeins til þess að fyrirbyggja misskilning. Það hefur komið hér fram sú skoðun að ráðhúsið útiloki þá byggingu sem Alþingi hefur látið teikna. Þetta er algjör misskilningur. Þegar þetta hús var teiknað þá var gert ráð fyrir ráðhúsinu þar sem verið er að byggja það núna. Öll vinna við teikningu og allt sem hefur verið gert í þeim málum hefur verið gert í fullu samráði við skipulagsyfirvöld borgarinnar sem ekki hafa gert athugasemd við framkvæmd málsins.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) Hæstv. forseti. Ég vildi einungis lýsa því yfir að ég tel ekki að ráðhúsið útiloki á einn eða annan hátt að Alþingishúsið verði byggt, en svo má hlaða upp af steinsteypu að fólki fari að ofbjóða. Það er það sem ég á við, að Reykvíkingar sætta sig ekki við Alþingishús af þessari stærð á þessum stað, beint á eftir ráðhúsi af þessari stærð á þessum stað. Það er of mikið af því góða og það er verið að bera í bakkafulla Tjörnina.