Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv., til laga um happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna, sem hér liggur fyrir, mun ekki fá langa fylgd úr hlaði. Happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna er um þessar mundir að ljúka 19. starfsári sínu, en til happdrættisins var stofnað með lögum á árinu 1954. Fyrsta heimild til happdrættisins var til 10 ára, en á árinu 1963 var heimildin framlengd til ársloka 1974. Upphaflega var öllum ágóða af happdrættinu varið til byggingar Dvalarheimilis aldraðra sjómanna, en með lagabreytingunni 1963 var ákveðið, að ágóðinn rynni í byggingarsjóð aldraðs fólks, þó svo, að 60% ágóðans skyldi varið til byggingar Dvalarheimilis aldraðra sjómanna. Einnig var stjórn Dvalarheimilis aldraðra sjómanna heimilað að veita styrki og lán til annarra dvalarheimila aldraðs fólks. Stjórn Sjómannadagsráðs hefur óskað eftir, að heimild til happdrættis þessa verði framlengd til næstu 10 ára, og er með frv. þessu lagt til, að svo verði gert. Frv. felur ekki í sér aðrar breytingar á lögum um happdrætti dvalarheimilis aldraðra sjómanna en þessa framlengingu, en þó er það svo, að þar sem nokkrar breytingar hafa verið gerðar á upphaflegu lögunum, þótti rétt að leggja fram heildarfrv. um happdrættið, og er það lagt fram hér í því formi. Eins og áður hefur verið sagt, rennur ágóði af happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna í byggingarsjóð aldraðs fólks, þó svo, að 60% ágóðans renni til byggingar dvalarheimilis aldraðra sjómanna, og er ekki gert ráð fyrir neinni breytingu á þeirri skipan. Um byggingarsjóð aldraðs fólks er það að segja. Að hann starfar samkvæmt sérstakri löggjöf. Skal hann stuðla, bæði með lánveitingum og styrkveitingum, að því, að byggðar verði hentugar íbúðir og dvalarheimili fyrir aldrað fólk. Ég veit, að ég þarf ekki að fjölyrða hér um dvalarheimili aldraðra sjómanna. Það þekkja allir byggingarnar að Hrafnistu, og allir hv. þdm. þekkja þá merku starfsemi, sem þar fer fram. Á Hrafnistu dvelja nú alls 452 vistmenn. En stjórn Sjómannadagsráðs hefur ekki látið hér staðar numið, og er nú í undirbúningi dvalarheimili við Hafnarfjörð, sem mun ætlað fyrir 220–230 vistmenn. Þrátt fyrir að hér hafi verið gert mjög myndarlegt átak, eru þó enn mörg verkefni óleyst á sviði byggingar heimila fyrir aldraða, og með framlengingu á happdrættisleyfinu er stuðlað að úrlausn þeirra verkefna. Ég sé svo ekki, herra forseti, ástæðu til að fara um frv, þetta fleiri orðum. Ég veit, að ef þeirri n., sem fær frv. til meðferðar, þykir þörf á frekari upplýsingum, verða þær látnar í té af stjórn happdrættisins eða Sjómannadagsráði. Ég leyfi mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. Það er ekki meira en svo, að mér sé ljóst, til hvaða n. þetta mál ætti að fara, kannske til fjh: og viðskn. Ég legg þetta mál í hendur hæstv. forseta.



Herra forseti. Mig langaði aðeins til að lýsa stuðningi mínum við þetta frv. Við vitum það öll, að happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna hefur leyst af hendi mikið nauðsynjaverk, með því að stuðla að byggingu dvalarheimilisins að Hrafnistu. Það er nú svo, að aðbúð aldraðra er okkur mikið áhyggjuefni og ekki sízt nú sem stendur. Eftir því sem meðalaldur fólks í landinu hækkar, þeim mun erfiðara verður að leysa þetta vandamál, og ég held, að sjaldan hafi ríkt jafnmikið öngþveiti í málefnum langlegusjúklinga og nú er í dag. En gamla fólkið er einmitt verulegur hluti langlegusjúkra. Þetta happdrætti, sem hér stendur til að framlengja, hefur gert stærsta átakið, sem gert hefur verið til þess að sinna þessum málum. Elliheimilismál okkar eru allmikið á eftir, og ég vona, að þetta frv. hljóti góðan stuðning og Hrafnista geti haldið áfram að stækka og reisa sér útibú úti um landið, því að á fáum sviðum er okkur meiri þörf stórra og skjótvirkra aðgerða en einmitt á þessu sviði.

Frsm. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Menntmn. hefur haft til athugunar frv. til l. um hlutdeild ríkisins í byggingu og rekstri dagvistunarheimila. N. hefur fengið um það margar umsagnir og mælir nú með samþykkt frv. með tilteknum breytingum, en einstakir nm. áskilja sér allan rétt til að fylgja öðrum brtt. eða flytja þær sjálfir. Meginefni þess frv., sem hér er um að ræða, er að hvetja og styrkja sveitarfélögin og aðra aðila, sem þar geta komið til greina, til að byggja og koma upp dagvistunarheimilum af ýmsum tegundum. Við undirbúning þessa máls var gert ráð fyrir, að þar kæmu fyrst og fremst þrenns konar dagvistunarheimili til greina: 1) Dagheimili, sem væru ætluð börnum allt frá 3 mánaða aldri til skólaskyldualdurs, og að börnin væru þar a. m. k. 5 stundir á degi hverjum. 2)Leikskólar, sem væru fyrst og fremst ætlaðir börnum frá 2 ára aldri til skólaskyldualdurs og þá til nokkuð styttri dvalar á hverjum degi, eða 3–4 stundir. 3) Skóladagheimili, þar sem starfsemin væri með líku sniði og á dagheimilunum, en börnunum væri þar veitt hjálp við námið, ef ástæða þætti til, þannig að þau gætu sótt skólann frá skóladagheimilinu og dvalizt þar jafnan 5–6 klst. á degi hverjum. Aðstoð ríkisins, sem er raunverulegt nýmæli í okkar kerfi, er samkv. frv. fólgin í því, að ríkinu er ætlað að greiða 50% af áætluðum stofnkostnaði, þegar um er að ræða dagheimili og skóladagheimili, en 25% af áætluðum stofnkostnaði, þegar um er að ræða leikskóla. Rétt er að undirstrika, að það eru ekki aðeins sveitarfélög, sem hugsanlega geta fengið slíkan styrk, heldur og aðrir aðilar, ef viðkomandi sveitarfélag mælir með því. Annar megintilgangur frv. er sá, að ríkið eigi sinn þátt í því að lækka daggjöldin á heimilum af þessu tagi með því að taka þátt í rekstrarkostnaðinum. Er gert ráð fyrir því, að ríkið greiði til dagheimila og skóladagheimila allt að 30% af rekstrarkostnaði og til leikskóla allt að 20%. Jafnframt er gert ráð fyrir því, að þessu fylgi sú kvöð, að aðstandendum barna verði ekki gert að greiða meira en 30% af heildarrekstrarkostnaði dagheimilanna og skóladagheimilanna og ekki meira en 50% af rekstrarkostnaði leikskólanna. Þarna er að sjálfsögðu staðfest þátttaka ríkisins í rekstrarkostnaðinum og skylda heimilanna til að takmarka greiðslur aðstandenda barnanna við svo lágar prósentutölur. Ég leyfi mér að vísa til ágætrar grg., sem fylgir þessu frv., um efni þess að öðru leyti og sé ekki ástæðu til að fara nánar út í þá sálma. N. hefur sent ýmsum aðilum frv. til umsagnar, og skal þeirra getið hér. Fóstrufélag Íslands hefur sent n. umsögn sína og gerir þar nokkrar athugasemdir, en mælir hins vegar eindregið með samþykkt frv. N. hefur haft þær aths., sem gerðar eru af hálfu Fóstrufélags Íslands, til athugunar. Frv. var einnig sent Félagsmálaráði Reykjavíkurborgar. Þar komu fram öllu ákveðnari aths. en frá Fóstrufélaginu, en þar var bent á, að til greina kæmi, að þátttaka ríkisins í stofnkostnaði yrði verulega aukin frá því, sem frv. gerir ráð fyrir, en þátttaka ríkisins í rekstrarkostnaði félli algerlega niður. Sú till. var raunverulega byggð á því, að tekjustofnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga yrði senn breytt sveitarfélögunum meira í hag en áður var. En röksemdir fyrir þessu sjónarmiði voru þær, að þetta væri málefni sveitarfélaganna og væri óeðlilegt, að bæði ríki og sveitarfélög ættu hlut að rekstrarkostnaði. Frv. var einnig sent Sambandi ísl. sveitarfélaga, og án þess að fara að rekja hér þá ítarlegu grg. og umsögn, sem barst frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, þá er óhætt að segja, að þar komu fram svipuð sjónarmið, þ. e. a. s., að það hefði verið stefnt að nánari verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og væri því óeðlilegt, að báðir þessir aðilar yrðu aðilar að rekstri þessara heimila. Væri því að mörgu leyti eðlilegra að skera þarna á milli, þannig að ríkið tæki hugsanlega meiri þátt í stofnkostnaðinum, en engan þátt í rekstrarkostnaðinum. Aðrar umsagnir, sem bárust, voru frá Kvenfélagasambandi Íslands, Barnavinafélaginu Sumargjöf, og stjórn Kvenréttindafélags Íslands. Ég get leyft mér að segja, að allar þessar umsagnir voru eindregið jákvæðar um meginefni frv. Eins og ég hef nú getið, voru helztu ágreiningsefni, sem fram komu í umsögnum um frv., einmitt þau, að það var sjónarmið ýmissa, að ríkið ætti ekki að taka þátt í rekstrarkostnaðinum. Ég get leyft mér að fullyrða, að einmitt þetta atriði hefur verið talsvert ítarlega rætt innan n., og því miður hefur ekki náðst samkomulag um þetta efni. Ein af þeim hugmyndum, sem þar komu fram, var sú, að gerð yrðu skýrari verkaskil milli ríkis og sveitarfélaga hvað þessi dagvistunarheimili snerti með því, að ríkið tæki aðeins að sér að greiða launakostnaðinn, en sveitarfélögin bæru ábyrgð á rekstrarkostnaðinum að öðru leyti, þannig að þessu yrði þá farið með líkum hætti og er um rekstur skóla. Þessi hugmynd var ítarlega skoðuð, en að athuguðu máli var ekki talið fært að fara þessa leið, enda hefði það óhjákvæmilega leitt til þess, að hlutur ríkisins hefði orðið enn hærri en frv. gerir ráð fyrir. Það var yfirleitt ekki skoðun manna, að það væri eðlilegt, að hluti ríkisins yrði meiri en hér er gert ráð fyrir. Aðalsjónarmiðið, sem liggur til grundvallar því skipulagi, sem frv. gerir ráð fyrir, er, eins og ég rakti hér áðan, að verið er að fá ríkið til að stuðla að því, að aðstandendum barna sé ekki gerð, að greiða allt of stóran hluta af rekstrarkostnaði þessara heimila, þannig að sem allra flestir geti átt þess kost að njóta þessarar þjónustu. Þetta sjónarmið er á bak við þá afstöðu meiri hl. n. að láta þetta ákvæði standa óhreyft. Afgreiðsla n. var, eins og ég hef áður rakið, að mæla með samþykkt frv., þó með þeim fyrirvara, að einstakir nm. áskilji sér rétt til að fylgja eða flytja brtt. N. í heild flytur nokkrar brtt. á þskj. 359, sem ég skal víkja hér lítillega að. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því, að 2. mgr. 3. gr. falli niður, og það er í tengslum við 4. lið brtt. n., ákvæði til bráðabirgða, þar sem gert er ráð fyrir því, að sú hugsun, sem fólgin var í 2. mgr. 3. gr., verði orðuð á nokkuð annan veg. Það er talið óeðlilegt, að það verði einfaldlega skipt þannig á milli, að þau dagheimili, sem væru fullbyggð, fengju engan stuðning frá ríkinu, en þau, sem kannske ættu eftir að ljúka 5–10% byggingar, gætu fengið styrk að fullu, þarna væri eðlilegt að hafa nokkurn tröppugang og ekki eins skörp skil og fælust raunverulega í þessu ákvæði, eins og það er í frv. Þess vegna er gert ráð fyrir að setja ákvæði til bráðabirgða, eins og hér segir, þannig að það yrði á valdi rn. að kveða á um, að hve miklu leyti byggingar, sem þegar eru hafnar, fengju styrk. N, var einnig sammála um að breyta 17. gr. frv., þar sem minnzt er á fóstrunarstörf og fóstrunarmenntun, í samræmi við niðurstöðu þá, sem fékkst í atkvgr. hér í Ed. ekki alls fyrir löngu, þar sem d. felldi till., sem hljóðaði á þá leið, að skóli, sem á að annast menntun þeirra, sem þessum störfum gegna, yrði nefndur Fóstrunarskóli í frv. Till. kom fram um, að hann yrði annaðhvort nefndur Fóstraskóli eða Fóstrunarskóli, og báðar brtt. voru felldar. Við teljum því rétt, að Alþ. dragi þá rökréttu ályktun af þessu að samræma orðin, eins og þau birtast í þessu frv. En ég tek það fram, að þessi brtt. er af hálfu n. tekin til baka til 3. umr., þar sem okkur þykir rétt, að málið verði fullfrágengið í Nd., áður en þessi breyting er gerð. Í þriðja lagi gerir n. í heild brtt. við 2. mgr. 18. gr., þar sem bætt er við setninguna, þar sem segir, að tengja skuli sálfræði- og ráðgjafaþjónustu við slíka þjónustu skólanna, að hún geti einnig tengzt slíkri þjónustu á vegum félagsmálastofnana, eftir því sem við á í hverju sveitarfélagi. Fleiri brtt. flytur n. ekki í heild sinni. Á þskj. 361 flytjum við Steingrímur Hermannsson tvær brtt., sem mér þykir rétt að gera hér grein fyrir í leiðinni. Í fyrsta lagi er brtt. við 11. gr., þar sem segir: „Sé fallizt á umsókn“ - um styrk frá rn. eða ríkinu - „gerir rn. grein fyrir væntanlegum till. sínum um fjárframlög vegna fjárlagagerðar á fyrirhuguðu framkvæmdartímabili.“ Án þess að skýra þetta miklu nánar, skal þess einungis getið, að við yfirlestur frv. fannst nm., að þessum orðum væri hér ofaukið, þau væru aðallega til þess fallin að rugla menn í ríminu og hefðu enga efnislega þýðingu og væri því eðlilegra, að þau féllu niður. Mér er næst að halda, að n. öll hafi verið þessarar skoðunar. En vegna þess að okkur láðist að taka sameiginlega afstöðu til þessa atriðis á nefndarfundi, taldi ég ekki rétt að hafa hana með í sameiginlegum till. n. Við flytjum þetta þess vegna á sérstöku þskj., þó að ég geri að vísu ráð fyrir, að allir nm. séu sammála um þessa niðurfellingu. Í öðru lagi gerum við till. við 15. gr., að hún verði umorðuð og þá fyrst og fremst tvær síðustu mgr. gr., en þar er fjallað um, við hvað skuli miðað, þegar ríkisframlag er greitt. Í gr., eins og hún er í frv., er talað um, að ríkisframlagið skuli miðað við byggingarkostnað og verðlag á þeim tíma, sem áætlunin er gerð. Nú vita allir, að um langt skeið hefur verið í landi okkar ákaflega ör verðbólguþróun. Menn gera sér því grein fyrir því, að orðalag á þessari gr. er ekki fyllilega eðlilegt, miðað við það, að langur tími líði frá því, að áætlunin er gerð, og þar til verkið er framkvæmt. Því hefur í till. okkar verið hætt við gr., og hljóðar þá niðurlag hennar þannig: „Í áætlun þessari skal miða við byggingarkostnað og verðlag á þeim tíma, sem áætlunin er gerð, og miðast ríkisframlag við áætlaða fjárhæð“ - og við höfum þá bætt við: „að viðbættri vísitölu byggingarkostnaðar á byggingartíma.“ Síðan er þarna aðeins hagræðingaratriði, sem enga efnislega þýðingu hefur, að 6. mgr. fellur niður. Minni hl. n. hefur flutt brtt. á þskj. 364 og þskj. 370, en þessar brtt. fjalla allar um þau atriði, sem ég hef áður gert að umtalsefni, þ. e. a. s. þau miða að því að hækka hlutdeild ríkisins í stofnkostnaði, en fella niður hlutdeild ríkisins í rekstrarkostnaði, þó með nokkuð mismunandi hætti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þessar till. sem slíkar. Eins og ég gat hér um áðan, er auðvitað enginn vafi á því, að þessi tilhögun gæti vel komið til greina og er ekki í sjálfu sér neitt fráleit. Það varð samt niðurstaða meiri hl. n. að fallast ekki á þessar hugmyndir, heldur standa við frv. óbreytt, eins og það er. Ég skal fúslega viðurkenna, að bæði ég og margir aðrir getum fallizt á þá skoðun, að nú sem stendur sé brýnast að leggja höfuðáherzlu á, að sem flest dagvistunarheimili séu byggð. Að mörgu leyti væri æskilegt, að fjármagnið gæti gengið til þeirra nota. En við höfum rekið okkur á, að það er einnig mikil þörf á því að reyna að halda rekstrarkostnaðinum niðri, að sem allra flestir geti notið þessarar þjónustu. Nú síðustu dagana hef ég m. a. fengið upplýsingar um það, að ýmis starfsmannafélög og húsfélög, sem hafa á síðustu missirum sett í gang sameiginlega þjónustu af þessu tagi, hafa einmitt bundið ríkar vonir við, að frv. yrði að 1. í þeim búningi, sem það birtist hér í þinginu, og hafa miðað áætlanir sínar við það, að ríkið taki þátt í rekstri þessara nýju dagvistunarheimila, sem að sjálfsögðu eru að einhverju leyti bráðabirgðafyrirbæri, meðan svo erfitt er að koma börnum á dagvistunarheimili sem raun ber vitni hér í Reykjavík. Forsendur væru raunverulega brostnar fyrir því, að hægt væri að reka þessi heimili, ef rekstrarkostnaðarákvæðið væri fellt niður. Með hliðsjón af þessu og eins með hliðsjón af hinu, að ekki tókst að ná samkomulagi í n. um neina aðra skipan þessara mála, hefur það orðið niðurstaðan hjá okkur, sem skipum meiri hl. n., að halda þessum ákvæðum óbreyttum. Ég held, að ég hafi ekki fleiri orð um þetta frv. Ég vil aðeins að lokum undirstrika það, að hér er tvímælalaust stórmerkilegt mál á ferðinni, enda eitt merkasta stefnuskráratriði í málefnasamningi núv. ríkisstj., sem þarna er verið að koma í framkvæmd, og vil ég eindregið skora á hv. þm. að veita þessu frv. brautargengi.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð síðasta ræðumanns, hv. 4. þm. Norðurl. v. Hér er um að ræða merkilegt mál, framfaramál, sem sjálfsagt er, að komist í framkvæmd. Hann vitnaði í þessu sambandi til málefnasamnings ríkisstj. Það er gott og blessað. Ég leyfi mér í því tilefni að vitna til þess, að við nokkrir sjálfstæðismenn undir forustu hv. 2. þm. Vesturl. vorum flm. að frv. um sama efni á síðasta þingi. Þetta sýnir, að flokkur minn og flokksmenn hafa ekki síður haft áhuga á þessu máli en ríkisstj., og skal ég ekki vera að metast um það. Félmn. mælir einróma með þessu frv. Það er enginn ágreiningur um það, að þetta mál nái fram að ganga. En það er ágreiningur um viss atriði og grundvallaratriði eins og það, hvort ríkið eigi að greiða rekstrarkostnað, eins og frv. gerir ráð fyrir, eða ekki, og hv. 4. þm. Norðurl. v. vék lítillega að þessu atriði. En hér er um grundvallarmál að ræða, Þetta mál varðar beinlínis verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, og það er mjög mikilvægt að bæta það ástand, sem hefur verið í þeim efnum, en ekki að gera það lakara. Það, sem hefur verið ábótavant í verkaskiptingu milli ríkisins og sveitarfélaga, er það, að verkaskiptingin hefur verið óljós og hún hefur ekki heldur verið rökrétt. Þannig hefur þetta gengið lengi, en menn hafa séð ástæðu til þess að bæta hér um. Mig minnir, að meira að segja í sjálfum stjórnarsáttmálanum sé eitthvað vikið að þessu. Það kann að vera misminni, en það gerir ekki svo mikið til, vegna þess að við þekkjum það, að svo er um flest loforðin í stjórnarsáttmálanum, að þau hafa reynzt öfugmæli. En ég tel, að þetta frv. stefni í öfuga átt hvað varðar að bæta verkaskiptinguna á milli ríkis og sveitarfélaga. Þegar við gerum okkur grein fyrir því, hvaða verkefni á að setja undir sveitarfélögin, koma að sjálfsögðu til greina ýmis sjónarmið. En ég hygg, að tvennt sé grundvallarsjónarmið, sem eigi að líta á. Annars vegar er það, hvort verkefnið varðar öll sveitarfélög jafnt eða hliðstætt, hvar sem er á landinu, og hins vegar, hvort það er nauðsynlegt og rétt við framkvæmd mála, að það gæti staðarþekkingar. Ef á að gera þessar tvær kröfur til mála sem eiga að heyra algerlega undir sveitarfélögin, eiga dagvistunarheimilismál að heyra algerlega undir sveitarfélögin, en ríkið ekki að koma þar nálægt. Hvað varðar fyrra skilyrðið, er það vegna þess, að það er svo mismunandi, hvað þetta varðar sveitarfélögin miklu. Hér er um allt annað mál að ræða í Reykjavík og stærri kaupstöðum en í minni sveitarfélögum og hreppum í sveitum landsins. Hvað varðar síðara skilyrðið, þá er greinilegt, að hér er um slíkan rekstur að ræða, þar sem er rekstur dagvistunarheimila og bygging, að það er miklu farsælla, að þar komi til staðarþekking, en slíkum málum sé ekki stjórnað á ábyrgð ríkisstj. En hvers vegna mæli ég þá með því, að þetta frv. sé samþykkt, að vísu með breytingum? Það er vegna þess, að ég tel, að hér sé um að ræða svo mikið framfara- og hagsmunamál, að það megi ekki láta stranda á framkvæmdum, þó að ríkið þurfi að koma til. En ef hér á ekki að stranda á framkvæmdum, verður ríkið að koma til vegna þess, að það er svo illa séð fyrir tekjustofnum sveitarfélaga. Það hefur lengi verið svo, að sveitarfélögin hafa barizt í bökkum. En nú hygg ég, að flestir þeir, sem gleggst vita um þau efni, séu sammála um, að keyrt hafi um þverbak, frá því að núv. ríkisstj, tók við. Það verður að taka þessu eins og er og snúast við vandanum eins og hann liggur fyrir, og þess vegna er ég ekki andsnúinn því, að í þessu tilfelli taki ríkið að sér hlutverk við stofnun og byggingu dagvistunarheimila, þó að undir venjulegum kringumstæðum hefði verið eðlilegra, að sveitarfélögin sjálf sæju ein um þessi mál. Við hv. 2. þm. Vesturl., Jón Árnason flm. brtt. á þskj. 364, teljum, að ástandið hjá sveitarfélögunum sé alvarlegt. Um leið og við leggjum til, að ríkið greiði ekki rekstrarkostnað dagvistunarheimila, viljum við þess vegna að ríkið hækki stofnkostnaðarframlög sín frá því, sem frv. gerir ráð fyrir, til þess að sveitarfélögin séu ekki verr sett en áður þrátt fyrir brtt. okkar. Með tilliti til þess, sem ég hef nú sagt, höfum við borið fram brtt., sem fjalla um það að fella niður úr frv. öll ákvæði um rekstur, þannig að frv. fjalli einungis um hlutdeild ríkisins í byggingu dagvistunarheimila. Samkv. þessu leggjum við til, að felld verði niður úr 2. mgr. 2. gr. orðin „og rekstrar“. Við leggjum til, að við 6. gr. verði gerð sú breyting, að í stað 50% styrks úr ríkissjóði komi 60% styrkur, og einnig við 6. gr., að í stað 25% styrks úr ríkissjóði komi 50%. Í samræmi við það, sem ég hef áður sagt, leggjum við til, að bæði 8. og 9. gr. verði felldar niður. Enn fremur leggjum við til, að í 10. gr., sem verði 8. gr., falli niður úr 1. mgr. orðin „og/eða reka“, úr 2. mgr. falli niður orðin „og/eða reka“ og 4. mgr. 10. gr. falli algerlega niður. Auk þessa gera brtt. á þskj. 364 ráð fyrir breytingu á 15. gr. frv., sem verði 13. gr. Þar gerum við till. um, að 4. mgr. verði svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Nú hefur Alþ. samþ. slíka fjárveitingu, og ákveður það þá einnig, hvernig framlögum skuli háttað framvegis. En skylt er ríkissjóði þó að hafa lokið greiðslu framlaga til hverrar framkvæmdar miðað við upphaflega kostnaðaráætlun innan fjögurra ára frá því, er fyrsta framlag var innt af hendi.“ Þannig hljóðar till. okkar. Við fyrstu sýn sýnist hún e. t. v. lík 4. gr., eins og hún er í frv., en svo er ekki við nánari aðgæzlu. Þar er gert ráð fyrir, að fjögurra ára fresturinn miðist við upphaf kostnaðaráætlunar. Það er bæði mjög óljóst orðalag og óhagkvæmt. Í brtt. okkar er gert ráð fyrir, að fjögurra ára fresturinn miðist við það, hvenær fyrsta framlag er innt af hendi. Í frv. er gert ráð fyrir þeim möguleika, að það sé samið um lengri greiðslutíma. Við teljum, að það sé ekki ástæða til að gera ráð fyrir neinum slíkum möguleika og það sé óþarfi. Það geti hins vegar komið til framkvæmda, ef vilji er á báða bóga, og þurfi enga sérstaka heimild til þess, og því er lagt til, að þetta ákvæði sé fellt niður. Þá gerum við þá brtt. við 15. gr., að ný mgr. bætist við og verði 7. mgr., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Nú fer á byggingartímanum heildarbyggingarkostnaður dagvistunarheimilis fram úr upphaflegri kostnaðaráætlun, og skal þá sá ríkisstyrkur, sem umfram er, greiðast á næstu tveim árum eftir fjögurra ára tímabilið samkv. 4. mgr: Við teljum rétt og nauðsynlegt að setja skýr ákvæði um það, hvernig fara skuli að, ef byggingarkostnaður fer fram úr áætlun. Í frv. eru ekki nein ákvæði um það, hvernig á að mæta slíku tilviki. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir brtt. okkar félaga á þskj. 364. Ég vil aðeins víkja að öðrum brtt., sem fram hafa komið og gerð hefur verið grein fyrir af hv. 4. þm. Norðurl. v. Það eru brtt. á þskj. 361 í tveim tölul. Mér virðist, að það sé ekkert við að athuga fyrri brtt., í 1. tölul. á þskj., og skal ekki fjölyrða um hana frekar. En í brtt. undir 2. tölul. a er gerð till. um breytingu, sem varðar sama efni að nokkru leyti og síðasta brtt., sem við hv. 2. þm. Vesturl. flytjum. Við töldum rétt, eins og ég sagði áðan, að setja ákvæði um það, hvernig fara skyldi, ef byggingarkostnaður fer fram úr áætlun. Flm. hinnar brtt., þeir hv. 4. þm. Norðurl. v. og hv. 1. þm. Vestf., vilja einnig setja ákvæði um þetta, en binda það einungis við það tilvik, að byggingarkostnaðurinn hækki vegna hækkaðrar byggingarvísitölu. Það er góðra gjalda vert út af fyrir sig, en það er ekki nægilegt. Það kann að vera, að af öðrum ástæðum geti byggingarkostnaðurinn hækkað. Þess vegna er rétt að hafa ákvæðið viðtækara en að miða það einungis við hækkun á byggingarvísitölu, hafa það víðtækt eins og við hv. 2. þm. Vesturl. gerum, láta þetta ákvæði ná til allra tilvika, sem til kunna að falla. Ég sé ekki ástæðu að svo stöddu til að fjölyrða frekar um málið.



Herra forseti. Ég hef eins og aðrir nm. í menntmn. mælt með samþykkt þessa frv. og áskilið mér rétt til að flytja brtt., auk þeirra till., sem ég stend að ásamt öðrum nm. Ég hef svo flutt brtt. við frv. á þskj. 370, en áður en ég vík að þeim, vil ég segja hér nokkur orð almennt í sambandi við þetta mál. Ég get tekið undir það, sem hér hefur komið fram áður við umr., að rekstur og bygging dagvistunarheimila er í rauninni dæmigert sveitarstjórnarverkefni, því að við vitum, að þarfir sveitarfélaganna fyrir þessar stofnanir eru svo gerólíkar. Í strjálbýli er vart um þörf á slíkum stofnunum að ræða, en í þéttbýlinu er aftur aðra sögu að segja. Og ég get líka tekið undir það, að þegar þátttaka ríkisins er talin eðlileg, a. m. k. í byggingarkostnaði eða stofnkostnaði, þá byggist sú afstaða mín að verulegu leyti einnig á því, að það er búið að þrengja svo að tekjumöguleikum sveitarfélaganna í tíð núv. hæstv. ríkisstj., að ef þau eiga að geta sinnt þessu verkefni af einhverjum myndarskap, þá neyðast þau til, satt að segja, að sækja á önnur mið til að fá til þess fjármuni og stuðning. Dagvistunarheimili eru, eins og við öll vitum, talin ómissandi í nútímaþjóðfélagi. Sífellt aukast kröfur um, að þessar stofnanir séu fyrir hendi, og þær kröfur haldast í hendur við aukna sókn kvenna út fyrir veggi heimilisins, út í atvinnulífið, og aukið þéttbyli. Alls staðar í okkar nágrannalöndum er sáran kvartað yfir skorti á þessum stofnunum, og þykir konum, að ekki sé nóg að gert. Fallegar tölur, sem standa í lögum, segja í rauninni ekki nema hálfan sannleikann í þessum efnum. Sannleikurinn er sá, að hemillinn á þetta er sá mikli kostnaður, sem þessum stofnunum er samfara, bæði stofnkostnaður og geysimikill rekstrarkostnaður, því að þegar rekstrarkostnaður á barn á dagheimili fer kannske hátt í 100 þús. kr., þá sjáum við, að það er ekkert smáverkefni að sjá öllum börnum fyrir vistun á slíkum stofuunum, - ja, ekki segi ég þó: öllum börnum, vegna þess að ekki mundu öll heimili óska þess að setja börn sín á dagheimili, en fjöldinn er vaxandi og það þýðir ekkert annað en horfast í augu við þróunina og reyna, eftir því sem viðráðanlegt og hyggilegt er talið, að koma til móts við kröfurnar, en á því verður einmitt kostnaðurinn áreiðanlega alltaf hemill. Það eru orðin mikið breytt viðhorf til þessara stofnana frá því, sem áður var. Áður fyrr var af mörgum litið á þær með tortryggni. Nú má segja, að þær hafi almennt verið viðurkenndar, og örlar þó jafnvel á oftrú á þessar stofnanir, því að við skulum gera okkur ljóst, að þær koma aldrei í stað heimilis fyrir barnið. Í því sambandi er sjálfsagt rétt að gefa gaum að og hafa í huga þær niðurstöður, sem sálfræðingar hafa látið í ljós, einmitt varðandi tengsl barns við foreldri eða þann, sem gengur barni í móðurstað. Sú skoðun sálfræðinga, að það að rjúfa að verulegu leyti tengslin milli barns og foreldris eða þess, sem gengur barni í móður stað, fyrstu 2–3 aldursárin geti haft óbætanleg áhrif á sálarlíf og þroska barnsins um alla framtíð er margra ára gömul. Það er sjálfsagt misjafnt, hve mikið sérfræðingar leggja upp úr þessu, en almennt mun þetta vera viðurkennt. Það má draga úr hugsanlega neikvæðum áhrifum, eftir því sem tekst að gera stofnanir betur úr garði og gera þeim betur kleift að sinna uppeldis- og fóstrunarhlutverki því, sem þeim er ætlað, en það er eðlilegt, að samt setji að manni nokkurn ugg, þegar hugsað er til þess, hvað þeir vísu sérfræðingar segja. Í því sambandi kemur mér það í hug, að ég rakst nýlega á það í dönsku blaði, að sagt var frá bók eftir konu, sem er háskólalektor í því, sem Danir kalla Udviklingpsykologi, - ég veit satt að segja ekki, hvaða íslenzkt nafn væri yfir það, hvort hægt er að tala um sálarþroskafræði, - og hefur um áraraðir fengizt við rannsóknir á sálarlífi ungbarna. Ég man ekki, hvort ég nefndi nafnið, en þessi kona heitir Inge Bernth. Hún hefur nýlega gefið út bók, þar sem hún birtir niðurstöður sínar, og nefnist þessi bók Institutionsbörn og hjemmebörn, eða Stofnanabörn og heimilabörn. Þar skýrir hún frá niðurstöðum af rannsóknum sínum og samanburði á þroskaferli barna, sem hafa hlotið uppeldi á stofnunum að verulegu leyti, og hins vegar börnum, sem hafa dvalið alfarið á heimilunum. Þessi kona telur, að niðurstöður sínar bendi til þess, að barninu sé hagstæðast að alast upp á eigin heimili. Hún leggur á það áherzlu, að það sé skaðlegt að rjúfa tengsl við svona ungt barn, kannske frá morgni og þangað til seint að deginum. Það stangast á við það, sem margir foreldrar og margar konur - og reyndar ekki aðeins konur - hafa haldið fram, að það sé nóg, ef foreldrið eða foreldrar eða sá, sem gengur barni í móður stað, sé í samvistum við það í nokkrar klst. úr sólarhring. Ég nefni þetta til þess að víkja aðeins að því, sem hafa ber í huga um hugsanlega vankanta á ofnotkun slíkra dagvistunarheimila. Hitt er annað mál, að við vitum, að ekki verður umflúið, að þau séu til staðar, og þau í mörgum tilfellum alger nauðsyn. Í sambandi við rannsóknir þessarar dönsku konu kemur mér það í hug, að dönsk þingkona, fyrrv. þm. Vinstri flokksins danska, sem heitir Merete Björn-Hansen, sem hefur lagt til, að mikill hluti af fjölskyldubótunum, eða „börnebidrag“, sem Danir kalla, og getur einnig tekið til meðlags, sé greiddur fyrstu aldursár barnsins til þess að gera móðurinni fjárhagslega kleift að vera heima og annast barn sitt fyrstu aldursár þess. Ég skal nú ekki fara lengra út í þá sálma, vangaveltur um hugsanleg neikvæð áhrif á þroska barnsins og þroskaferil með stofnanauppeldi, en sný mér aftur að sjálfu frv. Hv. formaður menntmn. og frsm. drap lauslega á þær umsagnir, sem hafa borizt menntmn. um frv., sem var sent ýmsum aðilum, og fór þar fljótt yfir sögu. Ég ætla að leyfa mér að kynna hv. þdm. dálítið ítarlega það, sem í þessum umsögnum fólst. Þá vil ég fyrst nefna til umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga, þar sem minnzt er á verkefnaskiptingu sveitarfélaganna og ríkisins. Þeir segja orðrétt í umsögn sinni, með leyfi hæstv. forseta, m. a. svo: „Svo sem nánar er frá greint í téðu riti,“ - þ. e. a. s. grg. um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem áður er minnzt á í umsögninni,“ - var talið óumflýjanlegt, að nokkrir málaflokkar yrðu áfram sameiginleg verkefni ríkis og sveitarfélaganna, m. a. skólar á skyldunámsstigi og hafnamál. Talið var eðlilegt, að ríkisvaldið eitt hefði með höndum ýmis verkefni, sem varða alla landsmenn nokkurn veginn jafnt og ekki kölluðu á staðarþekkingu eða bein náin tengsl við borgarana. Með sama hætti var talið eðlilegt, að sveitarfélögin ein hefðu með höndum verkefni, sem væru mismunandi í hinum ýmsu sveitarfélögum, verkefni, sem væru staðbundin, og verkefni, þar sem bein náin tengsl við borgarana væru nauðsynleg og eðlileg. Meðal slíkra verkefna voru talin ýmiss konar félagsmál, svo sem umönnun borgaranna á öllum aldri, barnaverndarmál, dagvistunarstofnanir, æskulýðsstarfsemi, heimilishjálp og umönnun fyrir aldraða, þ. á m. bygging og rekstur elliheimila, félagsstarfsemi fyrir aldraða og heimilishjálp fyrir aldraða: Síðan segja þeir, að stjórnin sé mótfallin þeirri meginstefnu, sem fram komi í framangreindu frv., þ. e. a. s. að bygging og rekstur þessara stofnana verði sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaganna, og telur sveitarstjórnarsambandið ýmis vandkvæði á slíkri skipan og að frv., eins og það liggur fyrir muni stofna til óþarflega flókinna samskipta ríkis og sveitarfél. En meðan tekjustofnaskipting ríkis og sveitarfélaga sé ekki komin í viðeigandi horf að dómi sambandsins, telur stjórnin þó rétt, að ríkið taki verulegan þátt í stofnkostnaði þessara stofnana, - stofnkostnaði, segja þeir, - aukinn frá því, sem frv. gerir ráð fyrir, en telur, að þátttaka ríkisins í rekstrarkostnaði horfi til aukinnar skriffinnsku og með henni sé hætta á, að stofnað verði til ágreinings milli ríkis og sveitarfélaga í sambandi við uppgjör. Síðan vill sveitarstjórnasambandið láta taka frv. allt til endurskoðunar í samræmi við þau sjónarmið, sem það hefur sett fram. Þá vil ég leyfa mér að lesa úr umsögn félagsmálaráðs Reykjavíkurborgar. Undir félagmálaráð falla dagvistunarstofnanir, og eins og eðlilegt er og allir vita, er Reykjavíkurborg langöflugasti aðilinn á þessu sviði og með langsamlega mest umsvif og meiri en allt landið samanlagt utan borgarinnar. Þetta ráð hefur því mjög góða yfirsýn yfir þessi málefni, bæði rekstur og eins framkvæmdir. Í umsögn félagsmálaráðs segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðið hefur haft tækifæri til að kynna sér umsögn stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga um frv. og hefur í meginatriðum sömu skoðun um þá verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem þar er gerð grein fyrir. Þá telur félagsmálar., að ákvæði 15. gr. frv. séu til þess fallin að draga fremur úr en stuðla að byggingu þessara mjög svo nauðsynlegu stofnana, og bendir á, að ríkisframlag samkv. gr. á að miða við áætlun, sem gerð er áður en framkvæmdir hefjast, en á að greiðast á 4 árum, en slíkt verður að teljast mjög óhagstætt fyrir þá, sem dagvistunarstofnanir reisa. Að óbreyttum reglum um tekjustofnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga telur ráðið þó óhjákvæmilegt, að ríkið taki þátt í raunverulegum stofnkostnaði dagvistunarstofnana, þar sem einstök sveitarfélög hafa ekki bolmagn til að mæta síaukinni þörf fyrir dagvistunarstofnanir. Í því sambandi kæmi til greina, að þátttaka ríkisins í stofnkostnaði verði verulega aukin frá því, sem frv. gerir ráð fyrir, en þátttaka ríkisins í rekstrarkostnaði falli niður: Í framhaldi af þessu hafa komið fram brtt. við frv., sem miða mjög í rétta átt, að því er snertir að auka þátttöku ríkisins í stofnkostnaðinum. Þær ganga að vísu misjafnlega langt. Ég er flm. að einni þeirra brtt. og skal víkja að henni síðar. Það kemur fram í umsögnum, m. a. frá sveitarstjórnasambandinu, að bent er á þá leið að auka stofnkostnaðarframlagið, en fella þá niður rekstrarframlag ríkisins. Varðandi rekstrarframlagið getur verið fróðlegt að athuga, hve örar breytingar verða og hve allt færist í hækkunarátt. Ég vil þá fyrst víkja að því, að á bls. 12 í grg. með frv. er sagt og reyndar víðar í grg., að í Reykjavík séu - og er þá miðað við 1970 - 580 börn á dagheimilum, en 1175 á leikskólum. Þróunin hefur verið það ör í þessum efnum, að í grg. með fjárhagsáætlun fyrir Reykjavíkurborg fyrir 1973, þ. e. fyrir yfirstandandi ár, er reiknað með dagheimilaplássum fyrir 737 börn. Það er sem sé töluvert mikið á annað hundrað börn, sem fjölgað hefur á þessum stofnunum. Og í leikskólunum, þar sem voru 1175 börn 1970, er reiknað með 1424 börnum á árinu 1973. Að vísu er eitt dagheimili, sem tekur ekki til starfa fyrr en væntanlega í maímánuði, og leikskóli, sem tekur ekki til starfa strax, ekki í byrjun árs. En þetta sýnir, hvert þróunin stefnir, og sýnir, hve útgjöldin aukast geysilega. Í þessari grg. með frv. að fjárhagsáætlun fyrir Reykjavíkurborg er rekstraráætlun dagheimilanna í borginni, og hún er að sjálfsögðu gerð í samráði við Sumargjöf, en Barnavinafélagið Sumargjöf sér um rekstur þessara heimila. Þar er áætlað, að rekstrarkostnaður dagheimila verði 68 millj. 526 þús. kr. og leikskóla 37 millj. 150 þús. Þetta er hvorki meira né minna en nærri 106 millj. kr. Ég hef ekki neinar tæmandi upplýsingar um rekstur þessara stofnana utan Reykjavíkur. Þó eru talin upp nokkur heimili á bls. 12 í aths. við frv. Að vísu eru það allt gamlar tölur eða frá árinu 1970, en búast má við, að börnum á stofnunum í þessum sveitarfélögum hafi einnig fjölgað. Í aths. eru dagheimilin utan Reykjavíkur talin tæpur hálfdrættingur við Reykjavík, að plássafjölda. Þótt við segðum, að plássafjöldi væri ekki nema 40% á móti Reykjavík og rekstrarkostnaður sambærilegur, þá væri þetta komið upp í 150 millj. fyrir landið, þ. e. 45 millj, kr. í rekstrarframlag samkv. 6. gr. þessa frv., ef það verður samþ. óbreytt. Út af því, að hv. frsm. n. minntist á, að rætt hefði verið í n., að ríkið borgaði launakostnað á þessum heimilum, þá hefði það orðið ljóta útkoman, því, að launakostnaðurinn á dagheimilunum er 76% af öllum rekstrarkostnaðinum og yfir 80% af leikskólunum. Ég held, að það sé alveg borin von að halda, að hægt sé að þrýsta þessum kostnaði mikið niður. Launakostnaður er langstærsti pósturinn þarna, og ég á eftir að sjá, að hægt verði að þrýsta niður launum starfsfólks eða þá fjölga börnum í deildum umfram þær reglur, sem almennt eru látnar gilda og talið, að gilda þurfi um fjölda barna í umsjá hverrar fóstru. Ég skal þá ekki víkja frekar að kostnaðarmálunum, en það er eins gott að gera sér grein fyrir, að kostnaðurinn er geysilegur af þessum stofnunum og þess vegna er kannske erfitt fyrir dreifbýlisþm., sem vita, að þeirra umbjóðendur munu að ákaflega takmörkuðu leyti njóta góðs af þessu frv., ef að lögum verður, að kyngja þessum geysilega háu tölum. Þó verður að vona, að a. m. k. stofnkostnaðarframlög fái byr almennt hjá þm. Ég skal þá, enda orðin nokkuð langorð, reyna að stytta mál mitt og víkja að brtt., sem ég flyt á þskj. 370. 1. brtt. er um hækkun á styrk til byggingar leikskóla, að í stað þess, að hann er í frv. áætlaður 25%, verði hann áætlaður 50% og þá 50% áætlaðs stofnkostnaðar fullbúins húsnæðis. Í frv. er ekki talað um fullkomið húsnæði og þá líklegt átt við bygginguna uppkomna, áður en hún er búin húsgögnum. Þá flyt ég þá brtt. við 9. gr., að sú gr. falli niður. Ég er andvíg því, að það sé loku skotið fyrir það, að foreldrar greiði meira en 30% af þessum mikla kostnaði fyrir að koma börnum sínum á dagheimili. Það er nú í dag þannig áreiðanlega annars staðar á landinu eins og hér í Reykjavík, að meðan ekki er hægt að anna eftirspurninni, verða að hafa forgang þeir foreldrar, - það eru þá aðallega mæður, sem eru einar að baslast með sín börn, - sem geta ekki stundað vinnu sína nema eiga kost á því að koma barninu í gæzlu að deginum. Þetta er yfirleitt fólk, sem hefur ekki mikil fjárráð. Enda er það svo, að Reykjavíkurborg greiðir mjög mikinn hluta af rekstrarkostnaði þessara stofnana. Árið 1971 borgaði borgarsjóður 58%, foreldrar 42% af rekstrarkostnaði dagheimilanna, en af rekstrarkostnaði leikskóla borgaði borgarsjóður 31% og foreldrar 69%. Þá segir einnig í 9. gr. frv., að foreldrar eða aðstandendur greiði ekki meira en 50% af rekstrarkostnaði leikskóla. Ég get ekki heldur fellt mig við þetta. Mér finnst, að möguleiki eigi að vera á því, að fólk, sem á kost á, að barnanna sé gætt, og losnar þannig við þann kostnað, sem það ella hefði, ef það fengi t. d. ungling til að gæta barnsins, borgi meira en helminginn af rekstrarkostnaði, en börnin dvelja ekki í leikskólum nema annaðhvort fyrir hádegi eða eftir hádegi. Ég tel, að þrátt fyrir það, sem tíðkast í okkar nágrannalöndum og ég er ekkert ginnkeypt fyrir því öllu saman, eigi þessi gr. ekki að standa í lögum. Þróunin gengur í þá átt, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, að konan sæki af heimilinu út í atvinnulífið og þá kemur auðvitað upp vandamálið með börnin. Ég er ekki á því, að það eigi endilega að ýta undir þessa þróun með því að bjóða stofnanauppeldi á stórkostlega niðurgreiddu verði. Við eigum að hjálpa þeim, sem verður verulega tilfinnanlegt fyrir fjárhagslega að borga fyrir börn sín á slíkum stofnunum og eru tilneyddir að hafa þau þar, en hitt á að mínu viti ekki að gera. Það má vel vera, að þar ráði nokkru um það, sem ég áður vék að, að ég er óneitanlega dálítið uggandi út af því, sem sérfræðingarnir, sálfræðingarnir, segja um hugsanleg áhrif þessa stofnanauppeldis á börnin. Þá er næsta brtt. mín, sú 3., við 14. gr. og er nokkuð tengd brtt. minni við 15. gr. Breytingin, sem í þessari till. minni felst, er fyrst og fremst sú, að þar sem í frv. stendur í niðurlagi 14. gr., að rn. heimili, „að hafin verði tæknilegur undirbúningur“, þá legg ég til, að rn. heimili, að framkvæmdir verði hafnar. Þá er 2. mgr. í minni brtt., hún er tekin út úr 15. gr., eins og hún er í frv., því að ég legg til, að sú gr. orðist um. Brtt. mín við 15. gr. felur í sér þá breytingu frá því, sem í frv. er, að þegar rn. hefur séð um samningsgerð og heimilað, að framkvæmdir verði hafnar, þá þurfi ekki að bíða líka eftir fjárveitingu, en hins vegar sé ríkið ekki skylt til þess að greiða það, sem því ber að greiða í stofnkostnaðinum, fyrr en á 4 næstu árum eftir að fyrsta fjárveiting er samþykkt. Ég verð að segja, að þetta er líka nokkuð tengt ákvæðum frv. um reksturinn, sem ég hef tilhneigingu til, að sé dregið úr eða honum fórnað á kostnað aukins styrks í stofnkostnaði. Ef á að borga rekstrarkostnað, sem lauslega áætlað gæti orðið milli 40 og 50 millj. kr. á ári og á að koma strax, er ég hrædd um, að Alþ verði kannske ekki allt of fúst til þess að samþ. jafnframt háa styrki til byggingarframkvæmda. Ég er alveg sannfærð um það, að styrkur til byggingarframkvæmda mun gjalda rekstrarstyrks, sem bersýnilega mun verða 40–50 millj. kr. á ári. Ég hef að vísu ekki flutt brtt. um að fella alveg niður III. kaflann, kaflann um rekstrarstyrkina, nema 9. gr. En ég verð að segja samt, að ég hef mikla tilhneigingu til þess að hallast að þeirri brtt., sem fram er komin og gengur í þá átt. Um brtt. við 15, gr. að öðru leyti þarf ég ekki að fara fleiri orðum. Ég ætla, að hún skýri sig sjálf. Og eins og ég áðan sagði, eru komnar fram úr þrem áttum brtt., sem allar horfa til bóta á 15. gr., þó að ég telji, að brtt. mín, sem óneitanlega gengur lengst, muni verða til þess að greiða mest fyrir framkvæmdum. Eins og kom hér fram við fyrri umr., munu þær hömlur, sem í frv. eru settar á það, að hefja megi framkvæmdir án þess þó að brjóta af sér allan rétt til þess að fá byggingarstyrki, fyrirsjáanlega draga úr framkvæmdum, sem við öll viðurkennum sjálfsagðar og eru mjög aðkallandi í þéttbýlinu.



Herra forseti. Sjútvn. athugaði frv. þetta um skipulag á löndun loðnu til bræðslu og varð sammála um að mæla með samþykkt frv. með einni smávægilegri breytingu. Sú breyting er aðeins til að staðfesta það samkomulag, sem varð í yfirnefnd Verðlagsráðs sjávarútvegsins, en er á þá leið, að við 1. gr. verði svofelld breyting, að á eftir orðunum „landaðrar loðnu“ í 1. efnismgr. 1. gr. komi orðin: til bræðslu. - Þetta er aðeins til þess að taka af öll tvímæli um það, að þeir, sem kaupa loðnu til frystingar þurfi ekki að borga 15 aura í flutningasjóðinn. N. var sammála um að mæla með samþykkt frv.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umr. um þetta mál, en mig langaði aðeins til að drepa á eitt eða tvö atriði í sambandi við loðnuna og þá alveg sérstaklega drepa á það fyrst, hversu stór þáttur loðnan er að verða í okkar atvinnulífi og þjóðarbúskap. Ég hef látið gera smáyfirlit yfir þau verðmæti, sem ætla má, að sköpuð verði eða unnin verði til útflutnings úr því loðnumagni, sem þegar hefur borizt á lund á þessari vertíð. Það eru um 330 þús. smálestir af loðnu, sem þegar hafa veiðzt, og talið, að úr þessu magni megi vinna frysta loðnu, sem nemur 17 þús. smálestum, loðnumjöl 46 950 smálestir og loðnulýsi 9400 smálestir. Áætlað fob-verðmæti þessara sjávarafurða eru: loðnan 470 millj. kr., loðnumjölið 1560 millj. kr. og loðnulýsið 170 millj., eða samtals 2200 millj. eða 2.2 milljarðar kr. Það er ástæða til að ætla, að á þessari loðnuvertíð muni aflast, eins og horfir, a. m. k. 400 þús. smál. af loðnu, e. t. v. meira. Ef 400 þús. smál. berast á land, mundi verðmætið í útflutningi nema um 2.6 milljörðum kr. Þegar gerðar voru áætlanir um loðnuvertíðina í vetur, sem birtust í „Úr þjóðarbúskapnum“ á s. l. hausti, var gert ráð fyrir því, að um 380 þús. lestir af loðnu mundu veiðast. Í millitíðinni gerðist það svo, að langsamlega stærsta og öflugasta verstöðin, Vestmannaeyjar, hefur orðið nær því að öllu leyti úr leik, en í Vestmannaeyjum er hægt að vinna á hverjum sólarhring í tveimur fiskimjölsverksmiðjum úr 2 þús. tonnum af loðnu, og það er þróarrými í Vestmannaeyjum fyrir um 25 þús. smál. af loðnu. Ef við berum þetta saman við helztu loðnugöngusvæðin, þá eru Austfirðir frá Vopnafirði suður til Hornafjarðar með afkastagetu, sem nemur tæplega 4 þús. smál. á sólarhring og þróarrými um 53 þús. smál. Ef Vestmannaeyjar eru bornar saman við allt þetta svæði, lætur nærri, að þær séu með afköst og þróarrými, sem nemur um helmingi af öllu Austfjarðasvæðinu. Reykjanessvæðið mundi svo koma með um 2500 smál. afköst, þar af Reykjavík ca. 1000 smál., og um 35 þús. smál. þróarrými, þannig að allt Reykjanesið er litlu stærra en Vestmannaeyjar einar. Þrátt fyrir þetta hefur það gerzt, að þær áætlanir, bjartsýnar áætlanir, sem gerðar voru um loðnuvertíðina, virðast ætla að standast og fullkomlega það. Það, sem ég vildi undirstrika í þessum fáu orðum, er, hversu mikill þáttur loðnuveiðarnar eru nú í þjóðarbúskapnum. Það er áætlað, að á þessu ári muni útfluttar sjávarafurðir nema um 15500 millj., miðað við loðnuafurðir 2200 millj. kr. Ef hlutur loðnunnar verður 2.6 milljarðar, þá er hér um að ræða um 17% af heildarútflutningi sjávarafurða á öllu árinu. En þetta leiðir aftur hugann að því, hvort hægt sé með sæmilegu móti og án þess að festa mjög mikið fjármagn að auka þessi afköst frá því, sem nú er. Nú er það á almannavitorði, að þrátt fyrir meiri skipulagningu í loðnulöndun og meiri flutninga frá einu svæði til annars, þá er það samt svo, að veiðiskipin liggja sólarhringum saman án þess að geta losnað við aflann. Þess vegna hlýtur það að vekja menn til umhugsunar um nauðsyn þess að athuga möguleika á aukningu móttökuskilyrða, þróarrýmis fyrir loðnuna, og einnig afkastagetuna. Það hefur á undanförnum árum verið uppi mikil gagnrýni í sambandi við uppbyggingu síldarverksmiðjanna víðs vegar um landið, og margir hafa talið, að það hafi verið fest of mikið fjármagn í síldarverksmiðjunum. Þetta er alveg rétt, ef miðað er við árin, þegar síldin gengur ekki að landinu og loðnan ekki heldur. En í ár er augljóst mál, að hundruð millj. fara forgörðum, vegna þess, að við höfum ekki aðstöðu til þess að vinna þennan afla, sennilega meira en hundruð millj., kannske milljarður eða meira. Þetta vekur upp hugleiðingar um okkar land og okkar auðlindir, sérstaklega við sjávarsíðuna, sem eru þannig, að fiskigöngurnar ganga misjafnlega að landinu, á misjöfnum tímum og með misjöfnum hætti. Þetta eru okkar mestu auðlindir, og þess vegna er nauðsynlegt að fjárfesta í vinnslustöðvum, bæði í fiskimjölsverksmiðjum eða síldarverksmiðjum og hraðfrystihúsum, miklu meira fjármagn en nauðsynlegt er til þess að vinna allan aflann. Aflinn berst að í toppum, aflatoppum, og þá verður að grípa aflann, hráefnið, og gera úr honum sem mest verðmæti. Það er deilt um þetta, eins og kunnugt er. Sumir telja, að það sé sóun að festa of mikið fé t. d. í hraðfrystihúsum og í síldarverksmiðjum og miða þar mjög við aflatoppana. Ég er á þeirri skoðun og vil leggja áherzlu á það sjónarmið, að miða eigi fjárfestinguna að mjög verulegu leyti við það, að við getum hagnýtt það hráefni, sem að berst og gert úr því verðmæta vöru, þó að því miður hagi svo til, að á milli standi þessar vinnslustöðvar stundum auðar. En svona er okkar land, og svona eru okkar auðlindir. Ég vildi aðeins vekja máls á þessu í sambandi við þetta mál. Um þetta mætti tala langt mál, en ég vildi nota tækifærið og koma þessum hugleiðingum á framfæri í sambandi við þetta sjálfsagða mál, sem hér er til meðferðar.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, kom fram við 1. umr. þessa máls, eftir að sjútvn. hafði gengið frá frv., ósk um að útflutningsgjaldi af fob-verði saltsíldar yrði breytt úr 6% í 4%, og þess farið á leit við n., að hún athugaði þetta á milli umr. Þetta hefur verið gert, og niðurstaðan hefur orðið sú, að samkomulag hefur orðið um að flytja brtt. við frv., þannig að ákvæði til bráðabirgða breytist. Breytingar, sem þessi till. gerir ráð fyrir, eru í fyrsta lagi, að heimilt verði að fella niður útflutningsgjald af saltaðri síld, en ekki að færa það á milli töluliða í 2. gr. frv., en það gildir bara til ársloka 1973. Önnur breyting felst einnig í þessari brtt. okkar við þetta frv. og er varðandi þurrkaðan saltfisk. Þar er gert ráð fyrir, að komi inn heimild í ákvæðum til bráðabirgða fyrir sjútvrh. til að endurgreiða útflutningsgjald af þurrkuðum saltfiski framleiddum á árinu 1973. Sú ósk um endurgreiðslu stafar af því, að erfiðleikar munu vera á að láta enda ná saman varðandi þurrkaða saltfiskinn, en komið hefur fram, að það muni verða bætt á annan hátt fyrir framleiðsluna 1972, en reiknað með að fella niður útflutningsgjaldið á þurrkuðum saltfiski á árinu 1913. Um þetta er fullt samkomulag milli aðila. Leyfi ég mér að lesa upp þessa brtt., þ. e. að ákvæði til bráðabirgða orðist svo: „Heimilt er að endurgreiða útflutningsgjald samkv. lögum þessum af frystum karfaflökum, sem framleidd voru á tímabilinu 1. júní til 30. sept. 1972, svo og af frystri síld framleiddri á árinu 1972. Einnig er heimilt að endurgreiða útflutningsgjald af saltsíld framleiddri á árinu 1972 og 1973 og af þurrkuðum saltfiski framleiddum á árinu 1973. Þá skal sjútvrh. heimilt að ráðstafa útflutningsgjaldi af saltaðri síld og flökum úr saltaðri síld, sem flutt er út á árinu 1972, til síldarútvegsnefndar, m. a. vegna kostnaðar við öflun markaða fyrir saltaða síld af fjarlægum miðum: Þessi síðari mgr. er óbreytt frá fyrri ákvæðum til bráðabirgða. Ég leyfi mér að leggja fram þessa brtt. skrifl. og mælist til þess, að hún verði tekin til afgreiðslu. Að öðru leyti var n. sammála um að leggja til, að frv. þetta yrði samþ.