Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klukkan 13.30 fer fram umræða utan dagskrár um aðlögunarsamning við fangaverði. Málshefjandi er hv. 2. þm. Suðurl., Guðni Ágústsson, og hæstv. dómsmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í allt að hálfa klukkustund. Klukkan tvö fer fram önnur umræða utan dagskrár um íbúaþróun á landsbyggðinni. Málshefjandi er hv. 4. þm. Norðurl. e., Árni Steinar Jóhannsson. Hæstv. forsrh. verður til andsvara. Umræðan fer einnig fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í allt að hálfa klukkustund.

Herra forseti. Sjútvn. tók til meðferðar á fundi sínum fyrr í vikunni frv. á þskj. 77 breytingu á lögum nr. 55/1998, um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða. Nefndin hefur sent frá sér svohljóðandi nefndarálit, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Kristínu Haraldsdóttur frá sjávarútvegsráðuneyti. Ekki þótti tilefni til að senda frumvarpið til umsagnar. Fulltrúi sjávarútvegsráðuneytis lagði áherslu á að gildistöku IV. og V. kafla laga nr. 55/1998 verði frestað í ljósi þess að samningur sérfræðinga EFTA-ríkjanna og framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins frá nóvember 1996 um að fella inn í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið samræmdar heilbrigðisreglur um dýr og dýraafurðir var samþykktur í EES-nefndinni 17. júlí sl. með gildistöku 1. janúar 1999. Í IV. og V. kafla laganna er að finna ákvæði til lögfestingar á þeim samningi og er nauðsynlegt að fresta gildistöku þeirra ákvæða til samræmis við gildistökutíma samningsins. Nefndin tekur undir röksemdir fulltrúa sjávarútvegsráðuneytis og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Vilhjálmur Egilsson, Guðmundur Hallvarðsson, Lúðvík Bergvinsson og Stefán Guðmundsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.`` Undir nefndarálitið rita auk formanns Árni Ragnar Árnason, Hjálmar Árnason, Svanfríður Jónasdóttir og Einar K. Guðfinnsson. Herra forseti. Nefndin leggur til að málið verði samþykkt og mælist til ef unnt er að það verði gert að lögum fyrir 1. nóv. nk.

Herra forseti. Með þessu frv. er lagt til að breytt verði ákvæðum björgunarkafla siglingalaga. Frv. er samið af nefnd sem ég skipaði 11. apríl 1997 og í áttu sæti Guðmundur Sigurðsson lögfræðingur, sem jafnframt er formaður nefndarinnar, Bjarni Þórðarson tryggingastærðfræðingur, Guðný Björnsdóttir lögfræðingur, Benedikt Bogason lögfræðingur og Jón Finnbjörnsson lögfræðingur, en starfsmaður nefndarinnar var Gustav Magnús Siemsen skipstjóri. Breytingar þær sem frv. felur í sér byggja á alþjóðasamningi um björgun frá 1989 sem leysti af hólmi eldri samninga um sama efni frá 1910. Ástæður alþjóðasamningsins frá 1989 má fyrst og fremst rekja til þess er olíuskipið Amoco Cadiz fórst við Frakklandsstrendur í mars 1978 sem hafði í för með sér mikið umhverfistjón. Með frv. er verið að leiða í lög hér á landi alþjóðlega björgunarsamninginn frá 1989. Ísland undirritaði hvorki samninginn frá 1910 né fullgilti hann en tekið hefur verið mið af honum í núgildandi siglingalögum. Ísland var heldur ekki eitt þeirra landa sem undirritaði samninginn frá 1989 en miðað er við að gerð verði tillaga um fullgildingu hans ef frv. þetta verður að lögum. Alþjóðlegi björgunarsamningurinn frá 1989 öðlaðist gildi 14. apríl 1996 þegar eitt ár var liðið frá því að 15 ríki höfðu samþykkt hann. Meginatriði frv. er eftirfarandi: Samkvæmt gildandi siglingalögum eiga björgunarreglurnar fyrst og fremst við um björgun á skipi eða farmi um borð í skipinu eða sem verið hefur um borð. Björgun mannslífa sem slík veitir ekki rétt til björgunarlauna en getur þó haft áhrif við ákvörðun björgunarlauna. Með samningnum frá 1989 sem frv. þetta byggir á gilda nýjar björgunarreglur, einnig um lausafé sem er ekki í neinum tengslum við skip. Það er jafnframt nýmæli að nú er lagt til að björgunarreglur siglingalaga taki ekki aðeins til björgunar á sjó, heldur á jafnt við um björgun á ám eða vötnum. Í 9. gr. björgunarsamningsins er miðað við að strandríki hafi rétt til að gera ráðstafanir í samræmi við reglur þjóðaréttar til að vernda strandlengju sína. Í því efni hefur verið litið svo á að því nær ströndum viðkomandi ríkis sem mengunarhætta kemur upp, því meiri líkur eru á að réttur til að grípa inn í sé fyrir hendi. Meginreglan í björgunarrétti er reglan um ,,no-cure, no-pay`` sem útleggst --- engin björgun, engin björgunarlaun. Með samningnum frá 1989 og frv. þessu er það nýmæli að gerð er undantekning frá þessari meginreglu sem felst í því að björgunarmaður, sem unnið hefur að björgun skips sem eitt og sér eða ásamt farmi hefur falið í sér hættu á umhverfistjóni, á rétt á að fá sérstaka þóknun sem svarar kostnaði hans við björgunarvinnuna þó svo að honum hafi ekki tekist að koma í veg fyrir eða draga úr umhverfistjóni. Samningurinn frá 1989 kveður á um að hverju ríki sé í sjálfsvald sett hvort björgunarreglurnar verði látnar gilda um skip í eigu ríkisins. Almenna reglan á Norðurlöndunum er sú að björgunarreglur siglingalaga taka einnig til skipa í eigu ríkisins. Hér er lagt til að þessi meginregla verði áfram í gildi hér á landi. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um efni þessa frv. Ég vísa til ítarlegrar greinargerðar sem fylgir frv. og minni á að frv. var lagt fram á síðasta þingi en varð ekki útrætt svo þingmönnum og nefndarmönnum samgn. er frv. kunnugt. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Frv. þetta var flutt á síðasta þingi en er nú endurflutt. Nokkrar umræður fóru fram um málið á síðasta þingi og þess vegna er óþarfi fyrir mig að hafa langa framsöguræðu að þessu sinni en þó vil ég geta þess að breytingar hafa verið gerðar á frv. sem að mínu mati taka mið af þeirri gagnrýni sem kom fram á frv. þegar það var flutt á síðasta þingi. Í 6. gr. hefur orðalagi verið breytt þannig varðandi þjóðleikhússtjórann að mælt er fyrir um það í fyrri mgr. greinarinnar að ætíð skuli auglýsa embætti þjóðleikhússtjóra laust til umsóknar í lok hvers skipunartímabils, þ.e. á fimm ára fresti skuli embætti þjóðleikhússtjóra auglýst laust til umsóknar. Í umræðum um frv. hefur komið fram að æskilegt væri að hafa áfram í lögum ákvæði sem mælti fyrir um það að sami maður mætti ekki í senn gegna embætti þjóðleikhússtjóra nema í takmarkaðan árafjölda. Ég hef lagst gegn slíkum hugmyndum og geri ekki tillögu um það í þessu frv. Rökin sem ég tel að hafa beri í huga þegar um þessi mál er rætt eru þau að óeðlilegt sé að mæla fyrir um það í lögum að ekki megi ráða mann nema til takmarkaðs tíma í starf sem þetta. Þar með væru menn að binda hendur framkvæmdarvaldsins um of og koma í veg fyrir það nema lögum sé breytt að hæfir menn ráðist til starfa við slíkar stofnanir af lagaástæðum þegar þeir hafa sýnt það í starfi að þeir eru vel til þess fallnir að sinna slíkum störfum. Hér er hins vegar gengið lengra en almennt gerist í lögum um embætti starfsmanna ríkisins, þ.e. á þann veg að auglýsa beri stöðuna lausa alltaf á fimm ára fresti og þess vegna verður sá sem gegnir embættinu að una því að starf hans sé auglýst laust til umsóknar á fimm ára fresti. Aðrir geta að sjálfsögðu sótt um starfið en mat er lagt á starf þess sem embættinu gegnir og tekin afstaða til þess hvort beri að ráða hann áfram í fimm ár eða ekki. Regla þessi gengur lengra en almennt er mælt fyrir um í lögum um réttindi opinberra starfsmanna. Ég tel að með því að breyta 6. gr. á þennan veg í frv. sé komið til móts við þá gagnrýni sem fram kom og þá sé á fimm ára fresti unnt að taka afstöðu til þess hvort ástæða sé til að endurráða viðkomandi embættismann eða ekki. Að öðru leyti er ekki sett þak á starfstíma embættismannsins og það er ekki verið að binda hendur framkvæmdarvaldsins og ráðningarvaldsins þannig að það megi ekki endurráða mann sem getið hefur sér gott orð og sinnt sínu starfi óaðfinnanlega. Þar með er ekkert sem segir að ekki megi endurráða hann að loknum ákveðnum árafjölda. Ég efndi til fundar í menntmrn. 15. október sl. að ósk forseta Bandalags ísl. listamanna og formanns Félags ísl. leikara. Á þeim fundi voru forustumenn ýmissa samtaka og stofnana á sviði leiklistar sem hafa látið að sér kveða í umræðum um leiklistarlagafrv. frá því það kom fram á Alþingi í fyrravetur. Þar var ítarlega rætt um frv. og farið yfir málefni sem því tengjast. Menn stöldruðu sérstaklega við þetta ákvæði í 6. gr., þ.e. að hún afnemur skylduna til þess að hafna manni sem starfað hefur við Þjóðleikhúsið sem þjóðleikhússtjóri ákveðið árabil. Í máli þeirra sem töluðu á þessum ágæta fundi komu fram skiptar skoðanir um þetta eins og hvað eina annað. Sumir vilja hafa þak, aðrir telja það ónauðsynlegt og enn aðrir töldu að með breytingunni á frv. væri farin eðlileg leið málamiðlunar og vinna bæri að slíkri niðurstöðu. Sjónarmið þeirra sem sérstaklega bera hag Þjóðleikhússins fyrir brjósti er að brýnt sé að breyta lögunum um Þjóðleikhúsið og hvetja eigi til þess. Ég hef verið hvattur til þess m.a. af þjóleikhúsráði að þetta frv. fái greiða leið í gegnum þingið og tekið verði tillit til þeirra miklu hagsmuna sem eru í húfi fyrir Þjóðleikhúsið með að lög um það séu endurskoðuð. Ég kem því sjónarmiði hér á framfæri. Fyrir Þjóðleikhúsið er frv. mjög mikilvægt og þjóðleikhúsráð kom á fund minn fyrir nokkrum vikum til þess að árétta hve brýnt væri að það næði fram að ganga í þeirri mynd sem það er núna. Nokkrar umræður hafa einnig orðið um 7. gr. þar sem fjallað er um þjóðleikhúsráð. Á fundi þeim sem ég efndi til í ráðuneytinu 15. október var yfirgnæfandi meiri hluti fundarmanna hlynntur þeirri skipan sem lagt er til að tekin verði upp varðandi þjóðleikhúsráðið í 7. gr. Þeir fögnuðu einnig þeirri breytingu sem gerð hefur verið á greininni frá því að frv. var flutt á síðasta þingi, þ.e. að í stað þess að Leiklistarsamband Íslands tilnefni tvo fulltrúa í þjóðleikhúsráðið verði sú skipan tekin upp að Félag ísl. leikara tilnefni einn fulltrúa og Félag leikstjóra á Íslandi annan af þeim tveimur fulltrúum sem ráðherra ekki skipar af fimm stjórnarmönnum í þjóðleikhúsráði. Síðan hefur verið gerð breyting að því er varðar 16. gr. frv. Þegar frv. var lagt fram á síðasta þingi kom fram að menn töldu að í frv. bæri að tilgreina nöfn mikilvægra stofnana á leiklistarsviði eins og Leikfélags Reykjavíkur, Leikfélags Akureyrar og ýmsir aðrir voru nefndir til sögunnar. Ég færði þá rök fyrir því að í lögum sem þessum, sem mæltu fyrir um heimildir til þess að semja við aðila sem stunda leiklist og danslist og sviðslistir almennt, væri mjög erfitt að setja í lög nafn á einum en sleppa öðrum, að fara út í slíkar nafnarunur í lagatexta. Í sjálfu sér breytti það engu um efni málsins því aðalatriðið væri að ýta undir og hlúa að leiklistarstarfsemi og sviðslistum almennt. Það er betur tryggt eins og lagt er til í frv. en nú er. Í raun skortir mjög lagaforsendur fyrir menntmrh. til að veita þann öfluga stuðning, sem nauðsynlegur er í mörgum tilvikum, við leiklistar- eða sviðslistir, óperu og listdans, eins og málum er háttað í þjóðfélagi okkar. Núgildandi lög taka ekki mið af þeirri þróun sem verið hefur á þessu sviði á undanförnum árum. Í 16. gr. var bætt inn annarri málsgrein. Fyrri hluti greinarinnar hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Heimilt er menntamálaráðherra og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs að gera tímabundinn samning við rekstraraðila atvinnuleikhúss og hlutaðeigandi sveitarfélag eða sveitarfélög um fjárstuðning við leikhúsið, með fyrirvara um fjárveitingar í fjárlögum á samningstímanum. Heimilt er einnig að gera slíka samninga við lögaðila, félög eða stofnanir á sviði listdans, óperu og annarra sviðslista.`` Þetta er hin almenna heimild sem veitt er í fyrri hluta 16. gr. Síðan er eftirfarandi ákvæði bætt inn í frv.: ,,Í þessum efnum skal taka sérstakt tillit til leiklistarstofnana og félaga sem lengi hafa notið fjárhagslegs stuðnings úr ríkissjóði.`` Þarna er með almennum orðum vísað til þeirra sem menn gerðu sérstaklega að umtalsefni hér við umræðurnar á síðasta þingi án þess þó að loka sig inni í nafnarunu. Lagt er til að þetta verði orðað svo almennt enda sé það best til þess fallið að skapa það jafnræði sem vera þarf á milli aðila á þessu sviði. Þó er þarna viðurkennt að sumir sem hafa aflað sér trausts á undanförnum árum vegna starfsemi sinnar njóti sérstakts tillits í þessu sambandi. Herra forseti. Síðan er í 17. gr. lögð til sú breyting að í leiklistarráði sitji ekki fimm manns heldur þrír fulltrúar. Með því er mið tekið af hugmyndum sem fram komu við meðferð málsins á síðasta þingi. Ég held, herra forseti, að ég hafi gert grein fyrir þeim helstu breytingum sem orðið hafa á frv. frá því að það var síðast flutt. Ég vil í lokin ítreka að það eru mjög eindregin tilmæli frá þeim sem hafa forustu fyrir Þjóðleikhúsinu að ákvæði frv. um Þjóðleikhúsið fái skjóta meðferð í þinginu. Það var leitað eftir umsögnum á síðasta þingi og þær liggja fyrir. Ég hef haldið fund með fulltrúum þeirra sem ég nefndi áður í ræðu minni og er sjálfsagt að menntmn. þingsins fái afrit af fundargerð þess fundar. Þannig gætu menn kynnt sér þær umræður sem fram hafa farið milli ráðuneytisins og forustumanna í sviðslistum frá því að þingið fjallaði um málið á sl. vori. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til hæstv. menntmn. eftir þessa umræðu.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. menntmrh. var frv. sama efnis lagt fram á síðasta þingi en ekki afgreitt. Hins vegar var ljóst, strax eftir að það frv. kom fram og var kynnt, að efni þess var mikið gagnrýnt. Hvert félagið og samtökin á fætur öðru gengu fram fyrir skjöldu og gagnrýndu frv. Sumir gengu svo langt að lýsa það nánast ónýtt. Það var aðallega þrennt sem gagnrýnt var á þeim tíma. Í fyrsta lagi ákvæðið um ráðningartíma þjóðleikhússtjóra, í öðru lagi skipan þjóðleikhúsráðs og í þriðja lagi var harkalega gagnrýnt að það yrði ekki framar skylda hins opinbera að styrkja ýmsar af mikilvægum og grónum stofnunum í listalífinu, svo sem Leikfélag Reykjavíkur, Leikfélag Akureyrar, Bandalag ísl. leikfélaga og fleiri slíka aðila. Ég ætla að fara, herra forseti, yfir þessa gagnrýni vegna þess að ég tel mikilvægt að rifja hana upp nú strax þegar málið kemur til 1. umr. á þessu þingi. Það er rétt sem hæstv. menntmrh. gat um áðan, það hafa verið gerðar breytingar á einstaka greinum en ég fæ ekki séð að neinar þeirra séu þess eðlis að þær hreki í nokkru þá gagnrýni sem sett var fram á síðasta þingi. Það er þá fyrst, herra forseti, skipan þjóðleikhússtjóra. Samkvæmt gildandi lögum er þjóðleikhússtjóri ráðinn til fimm ára en ráðningu hans má endurnýja til annarra fimm ára ef meiri hluti þjóðleikhúsráðs mælir með því. Það að haga málum með þessum hætti er því ekki hugmynd sem hann kaus að gerast ekki málsvari fyrir, eins og ráða mátti af máli hæstv. ráðherra áðan, heldur er hér um að ræða gildandi lög um Þjóðleikhúsið. Þessum lögum var breytt líklega fyrir tveimur árum. Í stað þess að ráðningartími þjóðleikhússtjóra væri fjögur ár og mætti síðan framlengja um önnur fjögur, var því breytt í fimm ár til samræmis við önnur lög um opinbera starfsmenn. Þetta frv., eins og það sem lagt var fyrir á síðasta þingi, gerir ráð fyrir allt annarri skipan, þ.e. að þjóðleikhússtjóri geti verið æviráðinn embættismaður.

Það er ekki rétt.

Frv. gerir ráð fyrir því að þjóðleikhússtjóri geti verið æviráðinn embættismaður.

Það er ekki rétt.

Ég heyri að hæstv. ráðherra er órólegur vegna staðhæfingar minnar og kallar fram í að það sé ekki rétt. Við skulum líta á þann lagatexta sem fyrir liggur til að glöggva okkur á formi þeirrar ráðningar sem hér er um að ræða. Samkvæmt textanum sem við fjölluðum um á síðasta þingi átti ráðning að vera samkvæmt lögum um opinbera starfsmenn og það átti að fjalla um ráðningu þjóðleikhússtjóra í samvinnu við þjóðleikhúsráð. Nú hefur textanum verið breytt þannig að þjóðleikhússtjóri er ráðinn, staðan verður auglýst eftir hvert fimm ára tímabil, en ekkert segir að ekki megi ráða hann aftur. Nú á ekki að leita til þjóðleikhúsráðs heldur er það eingöngu viðkomandi ráðherra sem metur það á fimm ára fresti hvort ástæða sé til að ráða viðkomandi áfram. Þetta er svipað og var áður en núgildandi lög fengu það snið sem þau hafa og gafst í raun þannig að um æviráðningu var að ræða. Það verður fróðlegt að heyra álit þeirra sem gagnrýndu þessa skipan eins og hún var lögð til í því frv. sem við fjölluðum um á síðasta þingi. Mitt mat er að hér sé ekki um þá breytingu að ræða að sú gagnrýni hafi misst gildi sitt. Svo við rifjum aðeins upp þá gagnrýni þá sögðu menn að það væri ekki í samræmi við heildarhagsmuni leikhúsfólks að hafa þann möguleika að sami einstaklingur gæti gegnt embætti þjóðleikhússtjóra um aldur og ævi. Menn fóru vandlega yfir það að listræn stjórnun leikhúss fælist að stórum hluta í að velja listamenn til samstarfs. Þar réði stefna, vilji og smekkur hins listræna stjórnanda og sitji hann lengur í embætti en 10 ár, sem er hámark samkvæmt núgildandi lögum, sitji hann t.d. í 15 ár eða 20 ár, þá hefur stefna hans, vilji og smekkur afgerandi áhrif á persónulegan feril mjög margra leikhúslistamanna. Af þessu hafa menn eðlilega áhyggjur og þær komu svo sannarlega fram. Það er ekkert í þessu frv. sem segir að búið sé að loka á þennan möguleika, þvert á móti. Hann er galopinn enn þá, þ.e. að sami aðili geti verið þjóðleikhússtjóri í 15--20 ár, jafnvel lengur. En það er líka þannig, herra forseti, að í okkar litla samfélagi, í fámenninu, hefur umræðan um þetta mál verið hálffeimnisleg. Það hefur jafnvel verið látið líta svo út að þeir sem töluðu fyrir takmörkuðum tíma í ráðningu þjóðleikhússtjóra væru að vinna að því sérstaklega að sitjandi þjóðleikhússtjóri fengi ekki að sitja áfram. Þetta er auðvitað mjög ómerkilegur málflutningur vegna þess að við horfum bara til gildandi laga og við horfum líka til þess hvers vegna þau lög tóku á sig þann svip sem þau hafa núna. Það var af gildum ástæðum sem rétt er að menn rifji upp. Það er líka rétt í því sambandi að menn hugi að því hvernig þjóðleikhús eða mikilsvirt leikhús í nágrannalöndunum hafa þessa hluti. En ég geri ráð fyrir að þessi gagnrýni verði skoðuð nánar þegar frv. kemur til meðferðar í hv. menntmn. og ég geri ráð fyrir að menn láti sér ekki nægja að kalla eftir einstökum fundargerðum þar, heldur hljóti þeir einnig að vilja eiga viðtöl við ýmsa af þeim aðilum sem gengu hvað harðast fram í gagnrýni sinni á síðasta þingi til að fá viðhorf þeirra gagnvart þeim breytingum sem orðið hafa. Það kom líka fram mikil gagnrýni eins og ég gat um áðan á skipan þjóðleikhúsráðs. Frá upphafi hefur þjóðleikhúsráð verið samsett af fjórum fulltrúum sem skipaðir hafa verið af þeim fjórum þingflokkum sem stærstir hafa verið á Alþingi og ásamt þeim hefur setið þar einn fulltrúi Félags ísl. leikara. Þetta fyrirkomulag hefur ekki þótt vera til neinnar sérstakrar fyrirmyndar, að löggjafinn væri með beinum hætti með fulltrúa í nefndum og ráðum af þessu tagi, enda hefur það verið á undanhaldi að alþingismenn væru skipaðir í nefndir og ráð á vegum framkvæmdarvaldsins og flestir alþingismenn eru hættir að sækjast eftir slíku þó að þess séu reyndar enn þá dæmi. Leikhúsfólki fannst þetta heldur ekki björgulegt í upphafi þegar þessari skipan var komið á af Alþingi sjálfu, en hins vegar er ljóst að sú undirbúningsnefnd sem starfaði fyrir stofnun Þjóðleikhússins og skilaði tillögum sínum til menntmrh. árið 1947 gerði hvergi ráð fyrir þjóðleikhúsráði og allra síst pólitísku þjóðleikhúsráði. Sú hugmynd varð til á Alþingi. Nú er ný hugmynd að verða til á Alþingi eða a.m.k. hefur hún orðið til í menntmrn., þ.e. hugmyndin um að ekki sé lengur við hæfi að löggjafinn skipi fulltrúa heldur sé réttara að menntmrh. skipi meiri hluta í þjóðleikhúsráði. Það á sem sé enn að halda þjóðleikhúsráði við þó að störfum þess verði eitthvað breytt, samanber hvað varðar aðkomu þess að ráðningu þjóðleikhússtjóra, og nú á að tryggja að menntmrh. á hverjum tíma sé sá aðili sem hafi kláran meiri hluta innan ráðsins. Pólitískum tökum á stjórnun Þjóðleikhússins verður því ekki aflétt með þessum lögum og er dálítið merkilegt að ekki skuli standa til að aflétta hinum pólitísku tökum heldur einungis að breyta þeim á þann hátt sem hér er lagt til. Ég ætla þá að gera að umtalsefni það sem hæstv. ráðherra vék að og varðar 16. gr. Samkvæmt frv. kemur ekki fram í lagatextanum hvaða aðilar utan Þjóðleikhússins eigi rétt á stuðningi hins opinbera, þ.e. stuðningi sem fram kemur á fjárlögum sem Alþingi afgreiðir. Það er óbreytt frá frv. sem við fjölluðum um á síðasta þingi. Í nýrri mgr. 16. gr. er reyndar texti sem vekur athygli, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í þessum efnum skal taka sérstakt tillit til leiklistarstofnana og félaga sem lengi hafa notið fjárhagslegs stuðnings úr ríkissjóði.`` Maður veltir því fyrir sér af hverju er verið að hnýta þessu aftan í. Af hverju er því hnýtt aftan í greinina, sem fjallar um að ráðherra geti gert tímabundna samninga við rekstraraðila atvinnuleikhúsa og hlutaðeigandi sveitarfélög um fjárstuðning við leikhúsið og það sé líka hægt að gera slíka samninga við lögaðila, félög eða stofnanir á sviði listdans, óperu og annarra sviðslista? Af hverju er verið að hnýta því þarna aftan í að taka skuli sérstakt tillit til þeirra leiklistarstofnana sem lengi hafa notið fjárhagslegs stuðnings úr ríkissjóði? Svo kemur fram í greinargerðinni hvaða stofnanir þetta eru. Af hverju, herra forseti, er ekki hægt að nefna það í greininni sjálfri? Af hverju þetta kauðslega orðalag? Af hverju þessi veiking? Af hverju má ekki segja það? Það kemur reyndar fram í athugasemd við 16. gr. að ekki þyki rétt að binda hendur ráðherra í lögum þannig að gert sé skylt að ganga til samninga við tiltekna aðila. Það er nefnilega það. Það má ekki skylda ráðherra til að ganga til samninga við einn eða neinn. Þetta loðna orðalag sem er í greininni og það sem kemur síðan fram í athugasemd við 16. gr. skyldar ráðherra ekki til eins eða neins en er kannski sett þarna inn til að róa einhverja. En róa hverja? Þetta orðalag sem þarna kemur inn breytir nefnilega engu, því það má ekki binda hendur ráðherra. Af hverju má ekki binda hendur ráðherra? Mér er spurn. Af hverju má ekki segja í lögunum hvað menn ætla að gera eða hvað menn ætla ekki að gera? Ég lít svo á að það sé gert í þessu frv., og ef það fer óbreytt fram þá verði það gert í lögunum, að gert verði ljóst hvað menn vilja gera. Ráðherrann verður ekki með bundnar hendur. Ég velti því auðvitað fyrir mér og spyr aftur: Af hverju má ekki binda hendur ráðherra? Af hverju má ekki t.d. sú stefna koma fram í þessu frv. að ráðherra menntamála og menningarmála á Íslandi sé umhugað um að leiklist þrífist víðar en á höfuðborgarsvæðinu? Af hveru má það ekki koma fram? Af hverju má ekki binda hendur ráðherra í þá veru? Ég hef ekki fengið svör við því enn þá og sú aumlega tilraun sem gerð er með loðnu orðalagi í 16. gr. sannfærir engan og styrkir engan og hjálpar engum sem vill trúa því að vilji sé fyrir því að leiklistarstarfsemin þrífist víðar en á höfuðborgarsvæðinu. Ég velti því fyrir mér þegar ég les frv. og þegar ég sé hve sárlega litlar breytingar hafa orðið á því hvort ríkisstjórninni sé sérlega umhugað um að reka flóttann af landsbyggðinni. Eða sjá menn ekki að allt sem veikir stöðu þeirra leikfélaga sem starfa utan höfuðborgarsvæðisins, veikir líka stöðu landsbyggðarinnar? Þetta er stefna. Þetta er ekkert óvart, þetta er stefna. Þetta er stefna frv. Það veikir stöðu þessara leikfélaga, það veikir stöðu Leikfélags Akureyrar að það skuli ekki vera nefnt í frv. og það veikir stöðu Bandalags ísl. leikfélaga að það skuli ekki vera nefnt í tillögunum. Þykir mönnum aðgerðaleysi og hirðuleysi undanfarinna ára ekki hafa skilað nægri byggðaröskun og er kostnaður ekki orðinn nægur fyrir einstaklinga, fjölskyldur og fyrir þjóðfélagið í heild? Menn hafa reynt að svara þessum spurningum með útúrsnúningum. Menn hafa spurt: Er ekki betra að fá peninga en að hafa nafnið sitt endilega í lögunum? En málið er það, herra forseti, að ef nafnið er ekki í lögunum þá eru heldur engar skyldur, hvorki fyrir framlögum né samkomulagi eða samningum um aðra ráðstöfun hlutanna. Það er það sem skiptir máli. Ef nafnið er ekki í lögunum er allt í óvissu og það er óvissan sem skapar óöryggi um frekari starfsemi. Það er þetta óöryggi sem er svo fullkomlega óþolandi. Hvernig halda menn að hægt sé að reka listastofnanir úti á landi við það óöryggi sem hér er boðið upp á þegar menn vita að það er ekki hægt í Reykjavík? Segir þróun undanfarinna ára mönnum það að staða landsbyggðarinnar sé svo sterk að ekki þurfi að hafa áhyggjur af henni, þar megi bara láta reka á reiðanum og þar sé allt í lagi að hafa óvissu? Herra forseti. Ég heyrði áðan á máli hæstv. menntmrh. að hann taldi að með frv., ef það yrði að lögum, yrði betur tryggt að hægt væri að styðja og styrkja leiklistarstarfsemina í landinu. Það var auðvitað almenn heimild fyrir því að gera mætti samninga. Það er ágætt að ítreka það frekar í þessum lögum. En umfram það er ekki margt í frv. sem sýnir manni fram á að verið sé að tryggja þetta. Það er verið að auka vald ráðherra til þess að taka ákvarðanir. Það er alveg rétt. En það er engin trygging í þessu frv., ekki nokkur einasta. Herra forseti. Ég vil endurtaka að mér finnst þetta orðalag í 16. gr. veikt. Það hefur ekkert að segja. Ef menn eiga að njóta einhvers tillits á að segja það í lögunum. Ég er að biðja um ákveðna pólitík. Hún er ekki í þessu frv. en ég vil segja það strax, herra forseti, að ef frv. tekur ekki ákveðnum breytingum í meðförum hv. menntmn., þá mun ég í samráði við aðra leggja fram ákveðnar brtt. til að freista þess að ná fram breytingum á frv. sem eru meira í samræmi við þá hagsmuni sem ég held að menn þurfi virkilega að huga betur að en gert hefur verið.

Herra forseti. Það er alrangt að í frv. felist einhver byggðafjandsamleg stefna og að leggja þannig út af frv. og túlka 16. gr. á þann hátt sem hv. þm. gerði er með ólíkindum ef hv. þm. ber í raun fyrir brjósti frjálsa leiklistarstarfsemi í landinu, hvar sem er á landinu. Í þessari grein er alls ekki verið að mismuna aðilum eftir því hvar þeir eru staðsettir á landinu, þvert á móti. Varðandi það sem hv. þm. sagði um 6. gr. frv. og þann rangsnúning og grundvallarmisskilning sem kom fram á greininni, þá er eins og hv. þm. hafi alls ekki lesið greinina því þar stendur, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra skipar þjóðleikhússtjóra til fimm ára í senn, að fenginni umsögn þjóðleikhúsráðs.`` Það er alrangt hjá hv. þm. að búið sé að breyta þessu ákvæði eitthvað frá því sem var í frv. eins og það var lagt fram á síðasta þingi. Og síðan hitt að líta þannig á að þetta ákvæði í lögunum mæli fyrir um æviráðningu þjóðleikhússtjóra er líka hrein rangtúlkun á frv. og alger grundvallarmisskilningur á því í hverju æviráðning felst.

Herra forseti. Í þessu frv. er ekkert sem kemur í veg fyrir æviráðningu. Það var það sem ég sagði og það verður ekki hrakið. Í núgildandi lögum eru ákvæði sem koma í veg fyrir það. Svo er ekki í þessu frv. Já, ég trúi því að ráðherra finnist með ólíkindum að ég skuli líta svo á að þetta frv. sé byggðafjandsamlegt. Hann segir: Hér er ekki verið að mismuna. Nei, það voru ekki mín orð að verið væri að mismuna. Ég sagði að ekki væri tekið tillit til. Í frv. er ekki sú stefna sem segir okkur að sérstakur vilji sé fyrir því að leiklistarstarfsemi þrífist víðar en á höfuðborgarsvæðinu. Það kemur ekki fram. Mér finnst, herra forseti, að í orðum hæstv. menntmrh. felist ótrúlegt skilningsleysi á aðstöðumuninum milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðarinnar. Skilningsleysi hans endurspeglast í þessu frv. og í því hvernig hann styður mál sitt.

Herra forseti. Hér hefur verið lögð fram þáltill. um byggðaáætlun og þar er sérstaklega fjallað um mennta- og menningarmál. Rannsóknir hafa leitt í ljós, þegar menn ræða um búseturöskun í landinu, að íbúar hinna dreifðu byggða setja sérstaklega fyrir sig mennta- og menningarmál þegar spurt er hvort þeir hyggist áfram halda búsetu sinni eða ekki. Þetta er mál sem ég er reiðubúinn að fjalla um hvar og hvenær sem er og tel mig í störfum menntmrh. hvað eftir annað hafa sýnt það í verki að mér er annt um að efla menntun og menningu um landið allt. Ég tel alrangt að bregða fæti fyrir leiklistarlagafrv. á þeim forsendum sem hv. þm. er að gera. Hún verður að ræða málin á þeim vettvangi, þegar byggðamál eru til umræðu. Þá skulum við fara yfir það sem gert hefur verið þar og fjalla um það á þeim forsendum. En að ætla að bregða fæti fyrir almenna löggjöf um leiklistarstarfsemi í landinu með þeim rökum sem hv. þm. hefur flutt finnst mér, ef ég má orða það svo, herra forseti, út í hött.

Herra forseti. Nákvæmlega þarna liggur þetta: Það á að tala um þessi mál þegar fjallað er um þáltill. um byggðamál. En hvað eru byggðamál? Er það eitthvað sem við tölum um í sérstöku hólfi? Á að tala um leiklistarmálin þá? Er það rétti vettvangurinn til að tala um fyrirkomulag listamála í landinu? Auðvitað ekki, herra forseti. Auðvitað á að ræða um þessi mál þegar einstök málefni eru á dagskrá. Þegar leikhúslög eða frv. til nýrra leikhúslaga er á dagskrá eigum við að ræða hvernig við getum sem best tryggt að leikhúslistir og sviðslistir nái sem best til allra landsmanna og öllum landsmönnum sé tryggður aðgangur og þátttaka. Með sama hætti ræðum við um byggðamál þegar við fjöllum um íbúðarmál, um félagsmál og öll önnur mál, hvernig þeim sé best fyrir komið þannig að jafnræðis sé gætt. Við viljum gefa sem flestum kost að njóta gæðanna og ef við þurfum að gera sérstakar ráðstafanir til þess að allir fái notið þeirra þá á að taka það fram í viðkomandi lögum. Þess vegna vil ég að það sé tekið fram í þessum lögum en ekki að búinn sé til einhver bás sem heitir byggðamál og þar eigi að tala um þessa hluti. Það er algerlega fráleitt. Hins vegar er löngu tímabært að ræða um þáltill. til byggðamála sem átti að gilda fyrir árið í ár. Það sýnir kannski best viðhorfin gagnvart því sem þar er flokkað undir, að ekki skuli hafa verið hirt um að taka þá tillögu á dagskrá á liðnum þingvetri. Það er gagnslítið að vísa til þáltill. sem er ekki einu sinni komin fram á þessu þingi.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu frv. til leiklistarlaga sem lagt er fram öðru sinni. Ég tók ekki þátt í umræðunni í fyrra og fylgdist ekki nógu grannt með málinu. Hins vegar er ég mikil áhugamanneskja um leikhús og leiklist og vil í upphafi nefna að við búum við ótrúlega blómlegt leikhúslíf á Íslandi, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Ég minnist þess að snemma hausts eða síðla sumars, eftir því hvernig maður lítur á það, birtist heilsíðuauglýsing í Morgunblaðinu frá sjálfstæðum leikhópum á höfuðborgarsvæðinu. Ég man ekki tölu þeirra en þeir voru ótrúlega margir. Allir þeir hópar og hin blómlega starfsemi í Þjóðleikhúsinu, Borgarleikhúsinu og víðar um landið sýnir að hér er gríðarlegur áhugi á leiklist, enda leikhúsin ótrúlega vel sótt. Það gengur hins vegar upp og ofan eftir því hvernig sýningarnar eru og ýmis leikhús hafa lent í erfiðleikum eins og Borgarleikhúsið fyrir skömmu. Eins hafa borist fréttir af því að leikhúsið á Akureyri sé nú rekið með halla. Þá kemur að grundvallarspurningu: Hvernig á ríkisvaldið að styðja við bak leiklistarinnar í landinu? Ég tel það gríðarlega nauðsynlegt og get tekið undir það með hv. síðasta ræðumanni að leiklistarlíf úti á landi er eitt af því sem gerir lífið þar fjölbreyttara og gæti frekar orðið til þess að halda í fólk. Hin mikla umræða um byggðaþróunina er mál sem tengist fjöldamörgum þáttum þjóðlífs okkar, ekki bara atvinnulífinu heldur einnig menningu, menntun, félagslegum aðbúnaði og öðru. Þar sem ég tók ekki þátt í þessari umræðu í fyrra þá langar mig að velta vöngum yfir einstökum greinum og breytingum á þeim frá því í fyrra. Ég lít þannig á að hér sé um rammalöggjöf á sviði leiklistar að ræða. Síðan er fléttað inn í þennan lagabálk lögum um Þjóðleikhúsið sérstaklega en það er ríkisstofnun sem alfarið er kostuð af ríkinu auk þeirra tekna sem leikhúsið sjálft aflar sér. Ef ég vík fyrst að Þjóðleikhúsinu þá vakna ýmsar spurningar, t.d. varðandi það sem snýr að 5. gr. frv. þar sem hlutverk Þjóðleikhússins er skilgreint. Í greinargerðinni kemur fram að greininni hefur verið breytt og dregið úr skyldum Þjóðleikhússins. Ég spyr því: Er rétt, í lagabálki af þessu tagi, að skylda leikhúsið til flutnings ákveðinna tegunda verkefna? Í gömlu lögunum var m.a. tekið fram að Þjóðleikhúsið skyldi standa árlega að ýmiss konar sýningum. Hér er þetta ,,árlega`` að mestu tekið út úr greininni en þó ekki alveg. Þó að ég geri mér fulla grein fyrir því að t.d. lagaákvæði um að Þjóðleikhúsið skyldi setja upp óperu hafði ómetanlega þýðingu fyrir óperuflutning hér á landi spyr ég mig samt hvort þetta er nauðsynlegt í lagagreininni í ljósi þeirra miklu breytinga sem orðið hafa. Ég tek þó undir það að samstarf Þjóðleikhússins við ýmsa aðra leikhópa eins og Íslensku óperuna og fleiri er sjálfsagt. Ég set hins vegar spurningarmerki við það hvort nauðsynlegt sé að tíunda þannig hlutverk leikhússins. Tekið er fram að flytja skuli verk sérstaklega ætluð börnum. Þetta ætti að vera svo sjálfsagt mál að það þyrfti ekki að taka það fram í lögum. En það er alltaf spurning hvort það sé rétt að hafa skyldur af þessu tagi. Þess er og getið að á vegum Þjóðleikhússins skuli árlega farnar leikferðir sem víðast um landið. Þetta hefur reynst óframkvæmanlegt fyrir Þjóðleikhúsið, ekki síst vegna mikils kostnaðar þó að það hafi vissulega reynt að leggja sitt af mörkum, m.a. er ein sýning á þeirra vegum norður á Akureyri um þessar mundir. Þetta eru býsna þungar skyldur sem þarna eru lagðar á leikhúsið en það er rökstutt með því að þetta sé þjóðleikhús og allir landsmenn eigi að njóta þess sem þar er boðið upp á. En í þessu felst ansi mikil skylda. Þá kem ég að skipun þjóðleikhússtjóra til fimm ára í senn, að fenginni umsögn þjóðleikhúsráðs. Ég lít þannig á að hér sé verið að aðlaga ráðningu þjóðleikhússtjóra þeim reglum sem almennt gilda um opinbera starfsmenn, þ.e. um embættismenn, og þjóðleikhússtjóri þarf að búa við að staða hans verði auglýst á fimm ára fresti. Þó að það sé rétt sem fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns, hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur, að þetta gæti leitt til þess að þjóðleikhússtjóri yrði skipaður aftur og aftur, þá er þetta sú regla sem gildir um opinbera embættismenn og reyndar stundum strangari. En þetta er ekki mikið öryggi fyrir embættismenn. Þeir voru ekki aldeilis sáttir við þessa breytingu þegar hún var gerð á sínum tíma. Þetta er alltaf mikið álitamál. Eiga aðrar reglur að gilda um listastofnanir en aðrir stofnanir? Almennt hefur verið litið þannig á að það væri bæði hollt og nauðsynlegt fyrir listastofnanir að þar væri skipt um stjórnendur. Ég held að menn hljóti að verða að hafa í huga í framtíðinni að skipta með reglulegu millibili til þess að hleypa að nýjum stefnum og straumum. Varðandi skipan þjóðleikhúsráðs komum við enn einu sinni að því að taka á út pólitískt skipaða fulltrúa án þess að fram hafi farið umræða um það, meðal stjórnmálaflokka og annarra sem koma að málum, hvaða skipan er æskileg í þessum efnum. Nú má segja sem svo að frá upphafi hefði það verið óeðlilegt að skipa pólitíska fulltrúa í listastofnun af þessu tagi. Sú skipan á rætur að rekja til þess tíma er mikil pólitísk átök áttu sér stað og menn börðust um nánast hvert einasta sæti sem til ráðstöfunar var. Ég ítreka efasemdir mínar um þetta. Mér finnst að almennt þurfi að ræða hvort framkvæmdarvaldið eigi að skipa í allar stjórnir og ráð á vegum framkvæmdarvaldsins. Hvar eiga pólitískt kjörnir fulltrúar að koma að? Hvar eiga faglegir fulltrúar að koma að? Í því samhengi vil ég minna á að á sínum tíma þegar gerðar voru breytingar á skipan þjóðminjaráðs og undirhópa þar sem eingöngu faglegir aðilar komu að, þá þróuðust mál mjög til verri vegar. Fagaðilar hafa oft mjög sterkar skoðanir á því hvernig málum skuli háttað og lenda í miklum fræðilegum deilum. Það er því oft mjög gott að utanaðkomandi aðilar komi að málum. Eftir reynsluna í Þjóðminjasafninu hef ég haft miklar efasemdir um að alltaf sé hollt að einungis faglegir aðilar komi að og tel mjög nauðsynlegt að stjórnir stofnana séu opnar fyrir öðrum sjónarmiðum. En það sem mig langaði aðallega til að ræða í sambandi við 7. gr. og beina spurningum til hæstv. menntmrh. er varðandi hlutverk þjóðleikhúsráðs. Eins og lagatextinn hljóðar finnst mér að hlutverk þjóðleikhúsráðs og verkaskiptingin milli þjóðleikhússtjóra og þjóðleikhúsráðs sé býsna óljós. Ætla menn fyrst og fremst að byggja þarna á reynslunni? Í 6. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Þjóðleikhússtjóri er stjórnandi leikhússins og markar listræna stefnu þess í samráði við þjóðleikhúsráð.`` Hver er ræður í raun og veru ef ágreiningur kemur upp? Hvers er valdið í Þjóðleikhúsinu? Eins og þetta hljómar í 6. og 7. gr. finnst mér að þjóðleikhúsráð sé meira eins og ráðgefandi í málefnum leikhússins. Í 7. gr. segir með, leyfi forseta: ,,Þjóðleikhúsráð er stjórnarnefnd Þjóðleikhússins og skulu allar meiri háttar ákvarðanir um leikhúsreksturinn bornar undir ráðið.`` Til samþykktar eða synjunar eða bara svona til þess að hafa borið málið upp? Mér finnst þetta mjög óljóst. Ýmsir fræðingar á sviði stjórnunar mundu segja að skipuritið væri óljóst í Þjóðleikhúsinu hvað þetta varðar. Hér fá fulltrúar starfsmanna leikhússins fulltrúa í ráðið og það er að mínum dómi sjálfsagt og eðlilegt. Þá vík ég að 16. gr. sem gerð var að umræðuefni fyrr á þessum fundi. Ég er ekki alveg sammála hv. síðasta ræðumanni hvað það varðar að ég held það hljóti að vera ákaflega erfitt að tíunda í svona rammalöggjöf hverjir eigi ótvírætt að njóta fjárstuðnings og hverjir ekki. Eiga menn þar að binda sig við atvinnustarfsemina, nefna Íslensku óperuna, Leikfélag Reykjavíkur og Leikfélag Akureyrar? Alþýðuleikhúsið er atvinnuleikhús sem hefur ekki starfað um nokkurra ára bil en var lengi með fastar fjárveitingar. Ég veit ekki hvort og kannast ekki við að það hafi verið lagt niður. Hvað um rótgróin og stórkostleg leikfélög eins og Leikfélag Húsavíkur sem hefur haldið uppi aldeilis frábærri starfsemi áratugum saman? Hverjir eiga að hafa forgang og hverjir ekki? Hvað um ný leikhús? Í Reykjavík hefur t.d. leikhúsið Loftkastalinn starfað um nokkurra ára bil og fleiri leikhús. Er eðlilegt að tíunda í rammalöggjöf hverjir eigi ótvírætt að njóta fjárstuðnings? Ég skil þau sjónarmið viðkomandi aðila að þeim finnist þetta ekki skapa mikið öryggi eins og þetta er hér fram sett. En ég set stórt spurningarmerki við þetta þó að ég skilji sjónarmið hv. þm. Þá vil ég aðeins víkja að 17. gr. varðandi leiklistarráðið. Þar er verið að fækka fulltrúum og ég spyr hæstv. menntmrh. um rökin fyrir þessari fækkun í leiklistarráði. Hlutverk þessa ráðs er reyndar að gera tillögu um úthlutun fjár og síðan að vera til umsagnar um ýmis leiklistarerindi sem berast menntmrn. Væntanlega á umræða um leiklistarmál að fara fram á vettvangi þessa ráðs. En í rauninni finnst mér hlutverk þess ekki mjög skýrt í frv. eða til hvers það á eiginlega að vera. Er nauðsynlegt að skipa þetta ráð til þess að úthluta þessum peningum? Er þetta eitthvert samkomulag við fulltrúa listamanna eða hvað er á ferðinni? Fleira ætlaði ég ekki að nefna í sambandi við þetta frv. Eins og ég nefndi í upphafi fylgdist ég ekki grannt með umræðunni í fyrra enda hafði ég nóg að sýsla í öðrum stórmálum á þinginu. En nú á ég sæti í menntmn. og fæ þar með kost á því að heyra sjónarmið þeirra sem málið varðar sérstaklega, leikhúsanna og leikfélaganna úti um allt land og það verður fróðlegt að heyra hvaða sjónarmið eru þar uppi. Ég sé að hér hefur að nokkru leyti verið komið til móts við sjónarmið eða þá gagnrýni sem þeir aðilar komu fram með. En síðan eru ákveðin álitamál eins og um ráðningartíma þjóðleikhússtjórans, um skipan þjóðleikhúsráðs, um leikhúsráðið og þetta atriði sem felst í 16. gr. En eins og ég segi gefst mér færi á að fara nánar ofan í málið þannig að ég læt máli mínu lokið, hæstv. forseti.

Herra forseti. Aðeins vegna orða hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur um þær áherslur sem ég er að reyna að leggja í þessum málum þá finnst mér dálítill munur á því hvort við erum að tala um eina atvinnuleikhúsið sem er starfrækt utan höfuðborgarsvæðisins og svo aðra hugsanlega atvinnu- eða áhugaleikhópa. Ég geri skýran greinarmun þarna á og ég hefði gjarnan viljað sjá þetta eina atvinnuleikhús landsbyggðarinnar þróast yfir í það sem annars staðar á Norðurlöndunum eru kölluð landshlutaleikhús vegna þess að sú gróska í leikhúsmálum sem hv. þm. gat réttilega um að er víða um landið og ekki síst á Norðurlandi, er ekki hvað síst fyrir það að leikhús þar á þennan bakhjarl í atvinnuleikhúsi. Ef við höfum ekki traust atvinnuleikhús þá veikjum við í leiðinni grundvöll áhugaleikfélaganna. Þannig er veruleikinn og það er hann sem ég held að við verðum að horfa til í þessu efni og reyna að stuðla að því að við veikjum ekki þetta hlutverk Leikfélags Akureyrar heldur styrkjum. Sömuleiðis skiptir verulegu máli fyrir Bandalag ísl. leikfélaga, sem er fulltrúi þess nets sem leikfélögin hafa myndað úti um allt land, að því sé veittur sá sess sem það verðskuldar. Þessi atriði eru í rauninni spurning um ákveðna menningarpólitíska stefnu sem ég óska eftir að komi betur fram í lögum um leiklistarlíf en verður ef þetta frv. verður að lögum.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. að atvinnuleikhúsið eina sem starfar utan Reykjavíkur hefur haft gífurlega þýðingu fyrir leiklistarstarfsemi á Norðurlandi. En spurningin snýst um hvort eðlilegt sé í rammalöggjöf að tíunda einstaka aðila. Við fjöllum hér sérstaklega um Þjóðleikhúsið vegna þess að það er ríkisstofnun. Aðrir aðilar eru reknir með stuðningi sveitarfélaganna, með ákveðnum stuðningi ríkisins og með sjálfsaflafé. Spurningin er sem sagt: Ef við förum að tíunda einn eða tvo aðila, hvað þá um hina þó að þeir starfi á höfuðborgarsvæðinu eða eins og Alþýðuleikhúsið gerði á sínum tíma? Það starfaði og fór vítt og breitt um landið. Mér finnst þetta fyrst og fremst vera lagalega tæknilegt spursmál en ég skil þann vilja þingmannanna að reyna að tryggja stöðu þessa ágæta og merkilega leikhúss norður í landi. Ég bendi hv. þm. á að í 14. gr. er Bandalags ísl. leikfélaga getið. Það á leita tillagna þess til úthlutunar styrkja til áhugaleikfélaganna. Leiklistarráðið annast atvinnuleikhópana. Í í lögunum er því verið að tryggja stöðu bandalagsins. En enn stendur eftir spurningin um 16. gr.: Hvað á að tíunda þar?

Herra forseti. Það er rétt að Bandalags ísl. leikfélaga er getið í 14. gr. af því að þeir eiga að setja fram ákveðnar tillögur um úthlutun. Í gildandi lögum fær bandalagið hins vegar beinan styrk frá hinu opinbera og dálítill munur er þar á. Hvað á að vera í rammalöggjöf? Mér finnst allt í lagi og miklu meira en það, mér finnst sjálfsagt að í rammalöggjöf komi fram tilteknar áherslur, tiltekin pólitík. Mér finnst sjálfsagt að í rammalöggjöf komi það fram að ríkið hafi áhuga á því að leiklistarstarfsemi sé um allt land og ætli þess vegna að vera með tilteknar ráðstafanir og tilteknar áherslur í þeim efnum. Mér finnst það sjálfsagt þó það sé rammalöggjöf. Vegna þess opna orðalags sem er í 16. gr., að taka eigi sérstakt tillit til leikstofnana og félaga sem lengi hafa notið fjárhagslegs stuðnings úr ríkissjóði, þá tek ég undir með hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur: Á að taka sérstakt tillit til t.d. Alþýðuleikhússins? Eftir hverju ætla menn að fara? Þetta er galopið, hefur enga sérstaka merkingu og svarar engan veginn væntingum þeirra sem héldu að með nýjum leikhúslögum yrði það t.d. tryggt að hér yrði til vísir að því sem kallað er landshlutaleikhús annars staðar á Norðurlöndunum og hefur, að svo miklu leyti sem við getum litið á leikhúsið á Akureyri sem slíkt landshlutaleikhús, gefið afskaplega góða raun.

Hæstv. forseti. Ég get í sjálfu sér tekið undir það með hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur, sem talaði á undan mér, að ég er mikill leikhúsunnandi og er ákaflega stolt af íslensku leikhúsi. Ég held að íslenskt leikhús sé meðal þess sem við getum verið hvað stoltust af í menningarlífi okkar. Ég hef margsinnis heyrt útlendinga tjá sig um þetta sem hér hafa verið og eru listunnendur og hafa kynnt sér mjög vel það sem er á boðstólum í listum, bæði í Evrópu og vestan hafs. Bæði á þetta við um leikhús og óperur, og þetta fólk hefur lokið miklu lofsorði á íslenskar uppfærslur á verkum sem það hefur áður séð. Ég held að þetta sé eitt af því sem við eigum að taka eftir og muna að þarna er vel gert. Þarna er vel unnið. Þarna er eitthvað sem við getum virkilega verið ásátt með. Þess vegna gat maður ímyndað sér að þegar farið væri að leggja fram nýtt frv. til leiklistarlaga í stað þeirra sem hafa verið í gildi frá 1977, ef ég man rétt, mundi markið vera sett hærra, það yrði ákveðið að nú mundi ríkið beita sér fyrir því að styðja enn frekar við þessa menningarstarfsemi en verið hefur. Þar á ég bæði við atvinnuleikhús svokölluð og þó ekki síður áhugaleikhús. En áhugaleikhúsin á Íslandi hafa borið keim af því kannski hve að atvinnuleikhúsin hafa verið ákaflega góð og af jafnháum gæðastaðli og við þekkjum. Það er alveg ótrúlegt hvað lítil leikfélög, eins og ég t.d. þekki á því svæði sem ég bý, í Keflavík --- ég tala nú ekki um Litla leikfélagið í Garði á sínum tíma --- gátu sett upp margar áhugaverðar sýningar. Þetta var fátt fólk. Það hafði mjög litla peninga umleikis, en áhuginn var ódrepandi og gæðin voru ótrúleg í mörgum þessara sýninga. En mér finnst að þetta frv. sem við fórum mjög vel í gegnum á liðnu ári í menntmn. þó það yrði ekki afgreitt þá, sé kannski ekki alveg nógu metnaðarfullt fyrir hönd íslenskrar leiklistar. Ég vil tiltaka nokkur atriði, en að mörgum þeirra var einmitt gerð sérstök atlaga, má segja, í viðtölum gesta við menntmn. í fyrra vetur. Það kom glögglega fram að leikhúsfólki var mörgu ákaflega órótt vegna margra atriða þessa frv. sem ýmis hafa verið hér til umræðu í dag og við fundum glögglega að þetta mundi ekki bæta móralinn, ef svo má segja, meðal leikhúsfólks frá því sem verið hefur. Að vísu hafa verið gerðar ákveðnar breytingar á frv. í sumar en mér finnst það satt að segja engan veginn vera nægjanlegt miðað við þær athugasemdir og vægi þeirra athugasemda sem komu fram við meðferð málsins í menntmn. á liðnu ári. Ég ætla hér fyrst að gera að umtalsefni 5. gr. frv. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Á vegum Þjóðleikhússins skulu árlega farnar leikferðir sem víðast um landið.`` Ég vil ítreka mikilvægi þessarar greinar og minna á að það hefur reynst þessari menningarstofnun ákafleg erfitt hingað til að uppfylla þetta ákvæði. Þetta hefur reynst dýrt og fjárhag leikhússins ofviða. Ég tala nú ekki um leikferðir til annarra landa. Það hefur verið reynt að fara í slíkar ferðir en það hefur líka verið mjög dýrt og þungur baggi á leikhúsinu þau ár sem það hefur verið gert. Ég hefði óskað að inn í þessa grein hefði bæst að gerð yrði sjónvarpsuppfærsla af a.m.k. einni leiksýningu Þjóðleikhússins á ári hverju og sýnd í íslenska ríkissjónvarpinu. Þetta hefur líka verið reynt og einstaka sinnum verið gert, þó að það hafi ekki verið sérstaklega bundið við Þjóðleikhúsið, og hefur tekist ákaflega vel til að mínum dómi. Mér finnst að það eigi virkilega núna, þegar við höfum reynsluna, að setja í lög að slíkt verði gert á vegum Þjóðleikhússins a.m.k. árlega og þar að auki svo vonandi hjá öðrum leikhúsum líka. Ég get ekki verið sammála hv. 6. þm. Norðurl. e., sem ég er þó að flestu leyti sammála, um 6. gr. þar sem tiltekið er að þjóðleikhússtjóri sé skipaður til fimm ára í senn og að embættið skuli ætíð laust til umsóknar í lok hvers skipunartímabils, en að ekki sé í lagatextanum tekið fyrir að hægt sé að endurnýja skipun. Ef allir eru um það sammála að þessi maður hafi unnið ákaflega gott starf og almennur áhugi er á að hafa hann áfram þá fyndist mér mjög slæmt að með lagatexta væri komið í veg fyrir að slíkt væri hægt. En mér finnst að með því að taka það fram að embættið skuli ætíð auglýst þá sé tryggt að þarna verði skipt út ef á því er áhugi og fyrir því er grundvöllur og ég sætti mig fyllilega við það. Varðandi 7. gr. um að menntmrh. skipi fimm manna þjóðleikhúsráð, þá finnst mér þar ganga aftur sú tilhneiging sem hefur verið ákaflega rík í þeim lagasetningum sem hæstv. núv. menntmrh. hefur beitt sér fyrir, þ.e. að miðstýra þessum hlutum sem mest úr ráðuneytinu. Ég varð vör við það þegar fólk kom til hv. menntmn. að gefa umsagnir á sl. ári að þótt undarlegt megi virðast þá voru flestir ánægðir með þá skipun sem nú er á þessum málum, þ.e. að þarna væru skipaðir menn á vegum stjórnmálaflokkanna á Alþingi. Flestum þótti það hafa reynst vel og flestum leist verr á að menntmrn. hefði algjört vald á því hverjir sætu í þjóðleikhúsráði, ef það ætti á annað borð að hafa það. Í 15. gr. stendur merkileg setning, með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórnir veita fé til leiklistarstarfsemi í sveitarfélögum eftir því sem ákveðið er í árlegri fjárhagsáætlun þeirra.`` Svo mörg voru þau orð. Áður var kveðið á um það í lögum að sveitarfélög mættu ekki veita minna fé til starfandi leiklistar í bænum en ákveðið hefði verið að veita frá ríkinu eftir tillögum Bandalags ísl. leikfélaga. Nú er þessu breytt og sveitarfélögunum í rauninni algjörlega í sjálfsvald sett hvort þau styrkja leiklistarstarfsemi í bænum eða ekki. Ég verð að segja að mér finnst þetta vera afturför frá gildandi lögum. Var það ekki í hittiðfyrra sem sett voru ný lög um bókasöfn? Þá var hliðstætt ákvæði sett inn um að sveitarfélögum væri algjörlega í sjálfsvald sett hversu mikið þau styrktu bókasöfn og var rökstutt með því af hálfu menntmrh. að þetta gæfi þeim svigrúm til að veita meiri stuðning en áður hefði þekkst. Það væri fróðlegt að heyra hvernig þar hefur til tekist þó að reynslan sé kannski ekki alveg orðin nógu löng. Ég verð að segja að ég sé ekki að neitt standi í vegi fyrir því að sveitarfélög megi styrkja leiklistarstarfsemi meira en ríkið gerir samkvæmt tillögum Bandalags ísl. leikfélaga í núgildandi lögum. Eina svigrúmið sem þetta veitir er til að afnema styrkina þegar að dómi sveitarstjórnarmanna stendur illa á við gerð fjárhagsáætlunar. Mér finnst þetta ekki vera ákvæði sem til framfara horfir um íslenska leiklist, sérstaklega úti um land. Það fór ekkert á milli mála, eins og hér hefur komið fram hjá hv. 6. þm. Norðurl. e., að ýmsir höfðu miklar áhyggjur af því að úr lögum var tekin upptalning á þeim atvinnuleikhúsum sem ríkinu bæri að styrkja. Að vísu hefur verið sett þarna inn breyting í 16. gr., með leyfi forseta: ,, Í þessum efnum skal taka sérstakt tillit til leiklistarstofnana og félaga sem lengi hafa notið fjárhagslegs stuðnings úr ríkissjóði.`` En ég verð að segja að mér hefði fundist sterkara fyrir þessi félög sem eru að berjast í bökkum ef nafn þeirra stæði í lögum og öllum væri ljóst að menntmrn. bæri að styrkja þau. Ég held að þá mundi þessu fólki líða betur. Við skulum bara nefna þau: Leikfélag Akureyrar og Leikfélag Reykjavíkur og líka má nefna Íslensku óperuna. Þau lentu á erfiðu árunum svokölluðu í miklum hallarekstri sem þau eru að berjast við. Þetta eru leikfélög sem hafa starfað af miklum metnaði. Leikfélag Reykjavíkur er t.d. með 100 manns á launaskrá og er fullkomið atvinnuleikhús sem hefur verið með mjög góðar sýningar, t.d. á liðnum vetri. Ég er ekki sammála því sem hv. 14. þm. Reykv. sagði þegar hún bar þetta saman við Alþýðuleikhúsið sem hefði einu sinni verið starfandi sem atvinnuleikhús, Loftkastalann eða leikfélag Húsavíkur. Þessi félög eru rekin á allt öðrum grunni. Þau voru aldrei með fastlaunað fólk, fastlaunasamninga við leikara. Þau gerðu hins vegar mjög marga góða hluti. Ef við tökum sérstaklega Loftkastalann þá hafa þar náttúrlega verið mjög góðar sýningar. En flestir þeir leikarar sem taka þar þátt í sýningum eru annaðhvort fastlaunafólk hjá Þjóðleikhúsinu eða eftirlaunafólk. Það er ekki um það að ræða að Loftkastalinn, þó hann sé gott leikhús, sé með fastlaunasamninga við leikara. Þess vegna finnst mér ekki hægt að tala um það leikhús í sama orðinu og t.d. Leikfélag Reykjavíkur. Mér fyndist sterkara að telja a.m.k. þessi þrjú leikhús upp í lagatextanum og ég vona að hv. menntmn. gefist tækifæri til þess í meðförum milli umræðna að koma með breytingartillögur við lagatextann þessa efnis.

Herra forseti. Hér ræðum við að nýju frv. til leiklistarlaga. Eins og fram hefur komið í umræðunni var frv. lagt fram á síðasta þingi en hlaut þá eigi afgreiðslu enda gagnrýnt mjög harkalega og þá ekki síst ákvæði sem koma fram í 6. gr. um skipan þjóðleikhússtjóra, í 7. gr. um skipan þjóðleikhúsráðs og 16. gr. þar sem tekið er á stuðningi ríkisins við önnur leikfélög en Þjóðleikhúsið. Í frv. sem nú er lagt fram er þessum atriðum breytt lítillega. Samt finnst mér eins og herslumuninn vanti. Það er jafnvel gefið til kynna að það eigi að breyta í þá átt sem gagnrýnin tók til en hins vegar er mjög lítið um tryggingar. Vil ég í því sambandi gera þessi þrjú atriði sérstaklega að umtalsefni. Fyrst er það 6. gr. um ráðningu þjóðleikhússtjóra. Þar segir nú að auglýsa eigi starfið á fimm ára fresti. En ég tel að með því orðalagi sem er í greininni sé verið að opna á þann möguleika að þjóðleikhússtjóri sitji mjög lengi. Ekki kannski æviráðinn, en að hann geti setið mjög lengi. En þó eru í greininni skýr ákvæði um auglýsingu á fimm ára fresti sem eru ekki eins skýr í almennum starfsmannalögum. Mér finnst þetta því svolítil sérstaða miðað við aðra starfsmenn ríkisins en þó er þetta að mínu mati ekki nógu skýrt. Ég tel að það fyrirkomulag sem er í núgildandi lögum sé betra, þ.e. að þak hafi verið sett á þá tímalengd sem þjóðleikhússtjóri getur starfað. Ég tel að í þessu tilviki, ef við miðum við fimm ára ráðningartíma, þá sé æskilegt að setja hámark tíu ár og vil ég í því sambandi benda á fordæmi við ýmis erlend stöndug leiklistarfélög, t.d. National Theatre í London og Shakespeare Theatre þar sem tíu ár er hámarksráðningartími. Ég tel að slík regla muni virka mjög hvetjandi bæði fyrir starfandi þjóðleikhússtjóra og einnig fyrir aðra listamenn á sviðinu, að eygja möguleika á að keppa. Ég fagna því að auglýsa á embættið á fimm ára fresti en ég tel að setja eigi þarna inn hámarksákvæði um tíu ár. Varðandi 7. gr. um skipun þjóðleikhúsráðs má vissulega segja að ekki sé verið að slaka á pólitísku klónni í frv. en sú breyting er gerð að menntmrh. á að skipa pólitísku fulltrúana en ekki þingflokkar Alþingis. Þó að það sé vissulega álitamál hvort fjölga eigi fagmönnum í þessu fimm manna þjóðleikhúsráði, þá tel ég eðlilegt þar sem um mjög mikilvæga ríkisstofnun er að ræða að menntamálayfirvöld hafi þar örugga stjórn. Ég geri ekki athugasemd við það í þessu tilviki fremur en almennt að framkvæmdarvaldið skipi þá fulltrúa og því finnst mér þessi grein í raun ásættanleg eins og hún er núna. Þriðja stóra álitamálið varðar 16. gr. og stuðning við aðra leiklistarstarfsemi en Þjóðleikhúsið. Í stað þess að telja upp þá aðila, eins og gert er í núgildandi lögum sem fá stuðning, þá er valdið fært til framkvæmdarvaldsins, þ.e. menntmrh., til að ákveða hverja skuli styrkja hverju sinni. Í gildandi lögum eru leikfélög sérstaklega nefnd t.d. Leikfélag Reykjavíkur og Leikfélag Akureyrar, Íslenska óperan og svo Bandalag íslenskra leikfélaga, en í þessu frv. er engin slík upptalning en þó er bætt við í lok 16. gr. ákvæði sem styrkir aðeins stöðu þessara félaga, þ.e. orðalagið er þetta, með leyfi forseta: ,,Í þessum efnum skal taka sérstakt tillit til leiklistarstofnana og félaga sem lengi hafa notið fjárhagslegs stuðnings úr ríkissjóði.`` Í athugasemd með 16. gr. eru sérstaklega tilnefnd Leikfélag Akureyrar, Leikfélag Reykjavíkur og Íslenska óperan, og tel ég það til bóta miðað við orðalag greinanna að þessi félög skuli a.m.k. vera nefnd í athugasemdum, en Bandalag ísl. leikfélaga er ekki nefnt sem ég tel tvímælalaust að ætti að vera. Herra forseti. Ég tel það vissulega álitaefni í landslagi eins og núna þegar næstum því mánaðarlega koma upp mjög gróskumiklir leikhópar, að binda eigi með lögum stuðning við ákveðna aðila en ekki aðra. Ég tel þó að þau félög sem nefnd eru í athugasemdum, Leikfélag Reykjavíkur, Leikfélag Akureyrar og Íslenska óperan, hafi svo mikla sérstöðu að ekki sé nægjanlegt að nefna þau í athugasemdum, betra væri að nefna þau í sjálfri lagagreininni. Og þar vildi ég einnig sjá Bandalag íslenskra leikfélaga nefnt með sömu rökum því að þetta félag hefur algjöra sérstöðu þegar störf áhugaleikhópa í landinu eru annars vegar. Að mínu mati er því stigið of stutt skref þó að lokasetning lagagreinarinnar sé til bóta. Ég tek undir með hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur að í frv. kemur ekki fram afdráttarlaus stefnumörkun gagnvart leiklist á landsbyggðinni. Auðvitað á að fjalla um byggðamál þegar fjallað er um einstaka málaflokka því að byggðastefna sem byggir bara á einhverjum sérlögum eða sérstakri stofnun, eins og Byggðastofnun, getur ekki orðið lífvænleg. Það þarf að samþætta byggðamál inn í öll mál ef hún á raunverulega að hafa áhrif. Ég tel að í frv. komi skýrt fram að byggðastefna Sjálfstfl. í menningarmálum ristir ekki mjög djúpt og er ég þá sérstaklega að tala um leiklistarmálin. Hún ristir ekki það djúpt að tryggja beri með lögum að lífvænlegt leiklistarlíf blómgist á landsbyggðinni. Nei, það á að vera á valdi menntmrh. hverju sinni að ákveða slíkt. Ég tel að þetta sé ekki nægilega skýrt og vildi gjarnan sjá kveðið skýrar að orði, ekki síst frá Sjálfstfl. sem telur sig nú vera mjög vinsamlegan byggð í landinu úti um allt land. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta mál að sinni en mun beita mér fyrir ofannefndum breytingum í hv. menntmn. Það er auðvitað ekkert skrýtið að mál af þessu tagi sé mjög umdeilt. Margir eru um hituna og mjög blómlegt leiklistarlíf er í landinu, sem betur fer, og mér finnst sjálfsagt að hv. nefnd hlusti á sem flest sjónarmið. En löggjafinn hlýtur að þurfa að hafa skýra meginstefnu sem hlýtur að hafa það markmið að efla leiklistina í landinu og að því opinbera fjármagni sem er veitt til þessa málaflokks sé varið sem best þannig að sem flestir geti nýtt þetta fjármagn og að leiklistin verði á sem hæsta stigi.

Herra forseti. Ég get á vissan hátt tekið undir orð hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur, og deilt með henni áhyggjum af því að við gætum hugsanlega með þessum lögum setið uppi með þjóðleikhússtjóra í mjög langan tíma. Eitt af því sem skiptir mjög miklu máli í Þjóðleikhúsinu er að það sé sprelllifandi stofnun og það koma alltaf nýir siðir með nýjum mönnum. Ég minnist þess að þegar þjóðleikhússtjóri sem nú situr var ráðinn talaði hann einmitt um hvað það skipti miklu máli að Þjóðleikhúsið væri sprelllifandi stofnun og að þar færu fram ákveðnar útskiptingar. Miðað við 6. gr. frv. kemur í ljós að möguleiki er á því að endurráða þjóðleikhússtjóra --- hvert tímabil er fimm ár. Þrátt fyrir að staðan sé auglýst getur það gerst að þjóðleikhússtjóri sitji í mjög langan tíma vegna endurráðningar. Mér fyndist mun nær að setja í lög ákveðinn kvóta, annaðhvort bara fimm ár eða hámark tíu ár. Ef við settum fimm ár sem kvóta mætti ráða þjóðleikhússtjóra á nýjan leik að fimm árum liðnum, þ.e. hann fengi þá fimm ára frí, mundi vinna eitthvað annað innan stofnunarinnar eða annars staðar og gæti þá komið aftur. Mér finnst full ástæða til að vekja athygli á þessu og ég get í rauninni deilt áhyggjum mínum af þessu atriði með hv. þm.

Herra forseti. Í sambandi við frv. sem liggur frammi um leiklistarlög, svo og um frv. sem lagt var fram á síðasta þingi, þá hafa spunnist mjög miklar umræður um það hvað felist í raun í því að fella niður upptalningu á leikfélögum sem fram kemur í 2. gr. gildandi leiklistarlaga. Því er haldið fram að í þessari upptalningu séu fólgnar einhvers konar tryggingar gagnvart þeim aðilum sem taldir eru upp. Nú er það ekki svo þegar um fjárveitingar er að ræða að tryggingar séu fólgnar í því að slík upptalning fari fram, og á það raunar ekki eingöngu við um leiklistarlög heldur almennt. Fjárlagagerðin ræður því að sjálfsögðu hversu ríflega veitt er til einstakra stofnana, fyrir utan það að þar sem samningar eru í gildi um þessi mál eru stjórnvöld samningsbundin af framlögum sínum og eru í raun þær einu tryggingar sem hægt er að tala um í þessu sambandi. Ef við lítum á upptalninguna í gildandi lögum þá er Leikfélag Reykjavíkur m.a. talið þar upp og þar er minnst á óperustarfsemi. Nú hefur reyndin hins vegar orðið sú að Leikfélag Reykjavíkur hefur ekki fengið framlög úr ríkissjóði og er það afleiðing þess að samningar voru gerðir um að hlutverkaskipti yrðu milli ríkisins og Reykjavíkurborgar með þeim hætti að ríkið styrkti óperu sem hér starfar, Íslensku óperuna, en Leikfélag Reykjavíkur kæmi í hlut borgarinnar. Það er að sjálfsögðu erfitt að leita jafnvægis í því hvernig ríkið á að styrkja menningarstarfsemi sem fram fer í sveitarfélögum. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að reyna að leita einhvers konar jafnvægis að því er varðar höfuðborgarsvæðið annars vegar og landsbyggðina hins vegar. Mjög mikil tilhneiging er til þess að ríkið hafi meiri umsvif á höfuðborgarsvæðinu í menningarmálum en annars staðar á landinu og þar af leiðandi ekkert óeðlilegt, t.d. út frá byggðasjónarmiði séð, að þegar sú staða kemur upp að starfsemi, eins og Íslenska óperan, er sett á kostnað ríkisins þá sé dregið úr stuðningi ríkisins við Leikfélag Reykjavíkur til að skapa einhvers konar jafnvægi í þeim styrkveitingum. Þetta er nú það fyrsta. Í öðru lagi kemur í ljós í sambandi við 2. gr. gildandi laga að engar tryggingar eru fólgnar í því að aðilar séu taldir upp í þessum lögum. Besta dæmið um það er Leikfélag Reykjavíkur sem hefur ekki fengið framlög úr ríkissjóði þó að það sé talið upp. Í raun er þessi upptalning hluti af liðnum tíma og ber hans merki. Í frv. hefur komið fram sá vilji að fella niður upptalningarnar en með þeirri tæknilegu aðgerð er ekki ætlunin að draga úr framlögum til þeirra sem stunda leiklistarstarfsemi úti á landi. Það var sérkennilegur málflutningur sem fram kom áðan, að líta svo á að niðurfelling upptalningar á stofnunum í 2. gr. núgildandi laga væri sérstök árás á landsbyggðina. Í þessari upptalningu eru fyrst og fremst stofnanir í Reykjavík og fyrst og fremst verið að fella niður upptalningu á þeim. Því er mjög sérkennilegt að túlka þetta atriði sem sérstaka árás á landsbyggðina. Ef eingöngu væru felldar úr upptalningunni stofnanir á landsbyggðinni, þá væri kannski hægt að líta á það sem árás á landsbyggðina en svo er ekki og þessi umræða öll frekar óeðlileg. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir taldi að valdið væri fært til framkvæmdarvaldsins en í framkvæmdinni hafa verið gerðir samningar milli ríkisins og aðila þó í lögum hafi ekki beinlínis verið kveðið á um að það væri heimilt fyrr en nú í þessu frv. Hverjir hafa gert þessa samninga? Að sjálfsögðu hefur framkvæmdarvaldið gert þessa samninga. Hafi þessir samningar styrkt leiklistarstarfsemi um skeið eins og það hefur gert á Akureyri, þá er það að sjálfsögðu verk framkvæmdarvaldsins. Ég endurtek það að í samningunum er fólgin hin eina raunverulega trygging. Samstarf ríkisins, Akureyrarbæjar og Leikfélags Akureyrar sem nú er bundið með þríhliða samningi þessara aðila hefur styrkt starfsemi Leikfélags Akureyrar og menningarstarfsemi á Akureyri yfirleitt. Aðdróttanir um að á bak við þetta frv. sé dulin árás á Leikfélag Akureyrar eða landsbyggðina fá ekki stuðst við neinar staðreyndir. Það liggur t.d. fyrir í fjárlagafrv. að þar er aukinn stuðningur við menningarmál á Akureyri og verður áfram unnið að framhaldi á þessu samstarfi milli ríkisins, Leikfélags Akureyrar og bæjarstjórnar, þ.e. nýrrar bæjarstjórnar. Ég held því að hér búi eitthvað allt annað á bak við en staðreyndir málsins. Staðreyndin er að núv. menntmrh. og sá sem sat í því sæti á undan honum hafa ekki dregið úr framlögum til menningarmála, t.d. á Akureyri. Þvert á móti hafa þeir styrkt þau með ýmsum hætti og þá er átt við menningarmálin í víðasta samhengi. Það á t.d. við um myndlistarkennslu og leiklistarstarfsemi. Því er sérkennilegt hversu umhugað hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur er að vekja tortryggni í þessu sambandi. Það vekur upp spurningar um það hvort ekki sé kominn inn í þingsalinn, eins og var í fyrra, einhvers konar kosningaskjálfti og menn vilji byggja sér upp einhverja stöðu með því að vekja tortryggni. Byggðastefna Sjálfstfl. ristir ekki djúpt, sagði hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir. Sjálfstfl. þarf ekki að fyrirverða sig fyrir stefnu sína í menningarmálum og síst af öllu gagnvart landsbyggðinni. Hann hefur tekið á því máli og þar er meira í vændum.

Herra forseti. Hv. þm. Tómasi Inga Olrich er nokkuð í mun að gera málflutning minn tortryggilegan. Ég vil hins vegar benda honum á að ræða mín er ekki mikið breytt frá ræðu minni fyrir um það bil ári þegar frv. kom fram, einfaldlega vegna þess að málið er svo ótrúlega líkt og nánast hið sama. Hv. þm. virðist ekki koma auga á þann mun sem er á milli menningarstarfseminnar úti á landi og þeirrar sem er á höfuðborgarsvæðinu. Hann virðist ekki átta sig á því að sú starfsemi er í öllu tilliti viðkvæmari. Þegar fjallað var um málið kom fram hjá mörgum viðmælenda hv. menntmn., og hann hlýtur að hafa heyrt það rétt eins og ég, að þeir höfðu ákveðnar áhyggjur vegna þess að staðan væri viðkvæmari. Menn höfðu áhyggjur af því að þeirra yrði ekki lengur getið í lögum vegna þess að í því felst ákveðin trygging. Tryggingin felst í því að það þarf a.m.k. að rökstyðja af hverju ekki er um fjárframlög að ræða. Ef svo er ekki, eins og hjá Leikfélagi Reykjavíkur, þá eru ákveðnar skýringar á því, þ.e. að gerður hafi verið samningur. Af hverju ætli ríkið hafi fundið sig knúið til að gera þennan samning? Jú, það hafði ákveðnar skyldur samkvæmt lögum. Um þetta snýst málið, að mörkuð sé pólitíska stefna um það gagnvart hverju ríkið á að hafa skyldur.

Herra forseti. Ríkið hafði skyldur gagnvart Leikfélagi Reykjavíkur af því að það stóð í greininni og þess vegna gat það fellt niður framlög til Leikfélags Reykjavíkur. Þetta er nú orðinn frekar sérkennilegur hringlandaháttur. Dæmið sýnir fram á að ekki sé fólgin trygging í því að hafa nafnið inni í 2. gr. núgildandi laga fyrst í ljós hefur komið að Leikfélag Reykjavíkur fær ekki stuðning og kvartar undan því. Það hefur komið skýrt fram á fundum menntmn. að Leikfélag Reykjavíkur kvartar sáran undan því að fá ekki framlög. Í hverju er þá þessi trygging fólgin sem hv. þm. var að tala um hér áðan? Tryggingin er að sjálfsögðu fólgin í samningunum sem gerðir eru. Það hafa verið gerðir samningar við Leikfélag Akureyrar og stendur ekki til að gera breytingu á því. Um það hefur engin yfirlýsing komið. Þvert á móti er fullur vilji fyrir því að styrkja áframhaldandi menningaruppbyggingu á Akureyri. Vilja menn ekki horfast í augu við þá einföldu staðreynd að ríkið hefur stóraukið umsvif sín á öllum sviðum úti á landi í náttúruvísindum, menningarstarfsemi og háskólakennslu? Ef menn vilja ekki horfast í augu við þetta þá hafa þeir ekki mikinn skilning á byggðastefnu.

Herra forseti. Ég endurtek það sem ég sagði áðan. Það hefur komið fram að ef ríkið hefði ekki talið sig hafa skyldur við Leikfélag Rekjavíkur, af því að það stendur í lögum, þá hefði það ekki farið út í þessa samningsgerð. Ef fullur vilji er fyrir hlutunum þá er eðlilegast að það komi fram í lögum. Ef fullur vilji er fyrir því að styrkja Leikfélag Akureyrar, að um áframhaldandi samningsgerð verði að ræða og skilningur er á mikilvægi þess, af hverju kemur það þá ekki fram í textanum? Af hverju má þá ekki segja það? Það veldur tortryggni og það er eðlilegt. Það er nefnilega ekki nóg að segja hlutina þannig að gefið sé í skyn að einhver meini vel. Það þarf að koma fram í lögum til þess að menn trúi því. Ég stend við það sem ég sagði, herra forseti: Það skiptir máli fyrir mjög marga aðila að þeirra sé getið í lögum. Annars væri löggjöf á Íslandi allt öðruvísi en hún er. Í hvert sinn sem hér eru sett lög, þá er auðvitað matsatriði hvort og þá hvernig geta eigi þeirra aðila sem mestra hagsmuna hafa að gæta. Það er iðulega gert og með því er mörkuð ákveðin stefna og ég auglýsi eftir þeirri stefnu hér. Orðin tóm nægja ekki. Ef menn vilja að orðunum sé treyst, þá þurfa þau að standa í lögunum.

Herra forseti. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir lendir í miklum vandræðum með að sannfæra þingheim um að sú staðreynd að Leikfélag Reykjavíkur var nefnt í 2. gr. hafi verið aðalástæðan fyrir því að hægt var að semja við Óperuna. Samningagerðin leiddi til þess að styrkur til LR féll niður og Leikfélag Reykjavíkur kvartar sáran undan því. Í hverju er þá fólginn sá hagur sem Leikfélag Reykjavíkur hefur af þessu? Hvaða trygging er fólgin í þessu fyrir Leikfélag Reykjavíkur? Um það snerist spurningin sem ég varpaði hér fram áðan, þvert á móti því sem hv. þm. hélt fram hér að Leikfélagi Reykjavíkur væri einhver trygging í 2. gr. Að sjálfsögðu skipta hér máli gjörðir manna og í þessari umræðu hefur það sýnt sig að fullur vilji er fyrir því að standa við bakið á menningarstarfsemi úti á landi og þar á meðal Leikfélagi Akureyrar. Til Leikfélags Akureyrar eru gerðar miklar kröfur sem eðlilegt er og það er fullur vilji til standa við bakið á Leikfélagi Akureyrar. Það sem staðfestir þessi orð eru gerðirnar. Það eru framlögin og það eru samningarnir sem skipta mestu máli. Í samningunum finna félögin og Leikfélag Akureyrar þar á meðal þá tryggingu sem hægt er að ætlast til.

Hæstv. forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. e. Tómas Ingi Olrich taldi að stefna menntmrn. væri sú að færa sem mest af menningu og þar á meðal leiklist út á land. Ef þetta er meiningin, hvers vegna er frv. þá hannað svo sérkennilega sem hér er? Þar vil ég sérstaklega nefna 15. gr. Þar stóð áður að sveitarfélögum bæri skylda til að styrkja leiklistarstarfsemi a.m.k. jafnmikið og ríkið gerði samkvæmt tillögum Bandalags ísl. leikfélaga. Samkvæmt frv. er það nú orðað svo, með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórnir veita fé til leiklistarstarfsemi í sveitarfélögum eftir því sem ákveðið er í árlegri fjárhagsáætlun þeirra.`` Þetta finnst mér gefa sveitarfélögum færi á að víkjast undan því að styrkja leiklistarstarfsemi ef þannig stendur í bólið hjá þeim. Mér finnst þetta ekki vera til framfara fyrir leiklistarstarfsemi á landinu og ég skil ekki hvers vegna þetta skref er tekið. Ég vil biðja hv. þm. að útskýra það fyrir mér. Að lokum vil ég taka fram að það skiptir máli að þeirra atvinnuleikhúsa sem hér hafa verið talin upp sé getið í lögum. Ef hv. þm. og hæstv. ráðherra eru þeirrar skoðunar að það skipti engu máli, hvers vegna eru þeir þá svo harðir á því að textanum verði ekki breytt?

Herra forseti. Hv. þm. nefndi sérstaklega 15. gr. og velti því fyrir sér hvernig stæði á því að sú skuldbinding sem þar hvíldi á sveitarstjórnunum væri numin brott. Það er náttúrlega eðlilegt að hv. þm. sé óróleg yfir þessu. Með þessu er dregið nokkuð úr miðstjórn og það er mjög eðlilegt að þingmaður með jafnsterka miðstjórnaráráttu og hv. þm. finni að því. Að sjálfsögðu er verið að fylgja því eftir sem hér hefur verið í gangi og allir verið sammála um, að auka ábyrgð og sjálfstæði sveitarfélaganna. Hvers vegna er það gert, hv. þm.? Vegna þess að þeir sem ganga fram í því trúa að sveitarfélögin hafi metnað til að sinna þeim störfum þó hv. þm. trúi því kannski ekki. Auðvitað er gert ráð fyrir því að frumkvæði heimamanna muni leiða þessi mál í góðan farveg. Hverju er hægt að treysta ef ekki má treysta frumkvæði heimamanna?

Hæstv. forseti. Ég er að sönnu manneskja miðstýringar hvað það snertir að ég tel að ríkið eigi að veita ákveðna forustu, að ríkið eigi að reka ákveðna menningarpólitík og að ríkið eigi að beina því til sveitarfélaganna að þeim beri ákveðin skylda til að standa við bakið á ákveðinni menningarstarfsemi. Þannig hefur þetta verið varðandi leiklistarstarfsemi og auðvitað hefur stundum verið vel staðið við bakið á litlum leikfélögum úti um land af sveitarstjórnum og verður vonandi í framtíðinni. En það hefur líka verið misbrestur á því og ég veit dæmi þess að sveitarfélög hafa kvartað yfir þeirri skuldbindingu sem sett hefur verið á þau í lögum um að þau verði að leggja fram a.m.k. jafnháa fjárhæð og ríkið. En nú er því létt af þeim og auðvitað er sagt eins og hér hefur áður verið gert við afgreiðslu annarra frumvarpa: ,,Það er gert til þess að veita ákveðið svigrúm og styrkja stöðu sveitarfélaganna.`` En ég er fyrst og fremst að hugsa um stöðu leikfélaganna þegar ég kvarta.

Herra forseti. Hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir hefur réttilega bent á að þarna er um tvær leiðir að ræða í menningarmálum, mismunandi stefnu. Annars vegar er þessi miðstýringarárátta sem hv. þm. hefur viðurkennt að hún sé fulltrúi fyrir og hins vegar er menningarpólitík sem byggist á frumkvæði heimamanna. Með öðrum orðum snýst málið um það hvort við ætlum að byggja upp menningarpólitík sem byggist á frumkvæði heimamanna eða á fyrirsögn að sunnan. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, hv. þm., að ég kýs frekar að byggja menningarstefnu á frumkvæði heimamanna. Ég vil bara geta þess að það er einmitt þetta frumkvæði heimamanna sem nú á síðari árum hefur fengið ýmsa viðurkenningu. Fyrir utan leikfélögin sem gjarnan mætti minnast á í þessu sambandi þá nefni ég t.d. að frumkvæði heimamanna í náttúruvísindum hefur nú verið viðurkennt. Ríkisstjórnin hefur viðurkennt það á mjög rausnarlegan hátt. Það er einnig hægt að nefna að frumkvæði heimamanna á sviði íþróttamála hefur líka verið viðurkennt af ríkinu með ríflegum styrkjum þannig að þarna er verið að svara þessu frumkvæði með sérstakri stefnu í menningarmálum.

Herra forseti. Í þessu frv. er margt til bóta. Hér er verið að hverfa frá ýmsum hlutum sem hafa verið menningu til baga. Þegar maður les frv. þá eru samt einstök atriði dálítið undarleg eins og t.d. 14. gr. þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Auk framlaga til Þjóðleikhússins veitir Alþingi árlega fé í fjárlögum til stuðnings annarri leiklistarstarfsemi, bæði atvinnumanna og áhugaleikfélaga.`` Þarna er verið að setja kvöð á Alþingi framtíðarinnar, því að þessi lög gilda væntanlega áfram, um að veita fjármagn á fjárlögum. Ég get ekki séð að þetta hafi nokkuð að segja, ekki nokkurn skapaðan hlut því að Alþingi framtíðarinnar hefur að sjálfsögðu fjárveitingavald og ræður því algjörlega sjálft hvort það setur peninga í þessa starfsemi eða ekki. Það sama á við 12. gr. þar sem talað er um að kostnaður af rekstri Þjóðleikhússins greiðist úr ríkissjóði. Þetta er að sjálfsögðu ákvörðunarvald Alþingis í framtíðinni þannig að þessi ákvæði bæði eru tóm. Svo hefur hér verið rætt nokkuð um það að sveitarfélög skuli veita fé til leiklistarstarfsemi. Þar gildir það sama því að sveitarfélögin hafa forræði á sínu fé og þau ráða því alveg sjálf hvort þau setja peninga í leiklistarstarfsemi eða ekki þannig að hér er dálítið mikið af óskaákvæðum. Í 3. gr. og í 13. gr. kemur fram ákveðin steinsteypudýrkun. Þjóðleikhúsið er eign íslensku þjóðarinnar. Þetta er eitthvað eldgamalt ákvæði þegar menn héldu að steinsteypa væri eitthvað mikilvægt. Í fyrsta lagi eru þarna spurningar um hugtök eins og: Hvað er eign og hvað er íslenska þjóðin? Þetta eru hugtök sem eru notuð dálítið oft en menn gera ekki grein fyrir. Íslenska þjóðin, eru það menn sem hafa íslenskan ríkisborgararétt, fólk sem er úti um allan heim og hefur jafnvel aldrei á ævinni komið til Íslands eða er átt við fólk sem býr á Íslandi, þ.e. líka útlendinga? Hvað er íslenska þjóðin? Og Þjóðleikhúsið er eign. Hvað þýðir eign? Ef ég á eitthvað þá má ég nota það. En ég get ekki labbað inn í Þjóðleikhúsið, tel ég mig þó vera hluta af íslensku þjóðinni, því að Þjóðleikhúsinu er væntanlega læst á nóttunni. Ég get því ekki notað Þjóðleikhúsið að eigin vilja eins og aðrar eignir mínar þannig að þetta er dálítið skrýtið ákvæði. Þessu tengt er 13. gr. þar sem stendur, með leyfi forseta: ,,Þjóðleikhúsbyggingin stendur ekki til tryggingar skuldbindingum Þjóðleikhússins.`` Það er sem sagt verið að segja að steinsteypan þarna á ákveðnum stað í bænum sé eitthvað sérstök. Leikhús er að sjálfsögðu ekki steinsteypa þar sem leikstarfsemi fer fram í, alls ekki. Það er til mikil og blómleg starfsemi sem fram fer í tjöldum. Ég nefni sirkusa og annað slíkt. Það er líka til starfsemi sem fer fram undir berum himni. Ég nefni þjóðhátíðir og annað. Þjóðhátíðin í Vestmannaeyjum er mjög merkileg menningarstarfsemi og þar er engin bygging, þar eru bara tjöld og meira að segja fer mest fram undir berum himni í roki og rigningu oft og tíðum.

Alþingi fór reyndar lengi fram undir berum himni.

Já, það er líka ágætisinnlegg í umræðuna. Herra forseti. Ég kom aðallega í pontu til að ræða um stjórnskipunina og skipulagið. Í 6. gr. stendur, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra skipar þjóðleikhússtjóra til fimm ára í senn, að fenginni umsögn þjóðleikhúsráðs. Þjóðleikhússtjóri er stjórnandi leikhússins og markar listræna stefnu ...`` o.s.frv. Þá kann væntanlega sá maður sem ráðinn er þjóðleikhússtjóri að halda með vísan í 6. gr. að hann eigi að stjórna. Það mundi maður halda. En svo kemur í 7. gr., með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra skipar fimm manna þjóðleikhúsráð.`` Gott og vel. Það er eitthvert ráð sem á að ráðleggja einhverjum væntanlega, en svo stendur í 2. mgr. 7. gr., með leyfi forseta: ,,Þjóðleikhúsráð er stjórnarnefnd Þjóðleikhússins ...`` Og hvað skyldi það nú þýða? Ef ég yrði kjörinn í þjóðleikhúsráð, sem ég reikna alls ekki með, þá mundi ég lesa út úr þessari setningu að ég ætti að stjórna sem stjórnarnefndarmaður. En þá lendi ég í vandræðum. Hver á að ráða, þjóðleikhússtjóri eða þjóðleikhúsráð? Hver á að ráða? Þetta leiðir til vandræðagangs, stjórnunarlegra mistaka og þess að mál frestast, fást ekki í gegn, átök myndast, persónuleg átök og enginn ber ábyrgð vegna þess að þjóðleikhússtjóri getur ekki borið ábyrgð gagnvart ráðherra því að hann segir: ,,Þjóðleikhúsráð tók af mér völdin.`` Þjóðleikhúsráð ber heldur ekki ábyrgð gagnvart ráðherra vegna þess að það mun segja: ,,Þjóðleikhússtjóri fór bara ekki eftir því sem við sögðum.`` Með þessum hætti er því vald og ábyrgð beggja aðila minnkuð, ábyrgðin líka. Ég legg til að menntmn. sem fær frv. til umsagnar skoði þann möguleika að menntmrh. skipi fimm manna þjóðleikhúsráð og það ráði og reki þjóðleikhússtjóra þannig að það beri ábyrgð á honum og hann beri ábyrgð gagnvart því. Síðan ráði þjóðleikhússtjóri annað starfsfólk og reki það. Og því þarf að bæta inn í 6. gr.: ,,Hann ræður og rekur aðra starfsmenn leikhússins``. Þetta var um stjórnskipunina og það er mjög víða í opinberri stjórnsýslu að skipuritið er ekki hreint sem leiðir til vandræðagangs í stjórnun þannig að ákvarðanir fást ekki teknar og enginn ber ábyrgð. Herra forseti. Það er svo merkilegt að við hér á landi búum við ákaflega blómlegt leikhúslíf og menningarlíf yfirleitt og það merkilega er að mest af því er ekki í þessum opinbera geira. Mörg leikhús hafa sprottið upp, myndlistarsýningar og annað slíkt sem njóta lítilla eða engra styrkja og veita um leið hinum opinbera leiklistarhluta ákveðna samkeppni. Maður spyr sig: Hvers vegna í ósköpunum þarf að taka peninga af skattgreiðendum, taka peninga úr öðrum vasa borgarans og borga honum til baka með niðurgreiðslu á miðaverði? Af hverju í ósköpunum þarf að gera þetta? Af hverju borgar maðurinn bara ekki sjálfur sína leikhúsferð? Það skyldi þó ekki vera að einhver vilji stýra fólki inn í ákveðna menningu? Það skyldi ekki vera að menn vilji hafa vit fyrir borgaranum, hafa forsjá fyrir honum, sjá til þess að hann sæki ákveðnar sýningar en aðrar ekki? Það skyldi nú ekki vera? Ef við tökum dæmi um frægt leikhús eins og Vínaróperuna þá nýtur hún gífurlegra styrkja frá austurríska ríkinu. Ég man ekki tölurnar en þær eru óskaplega háar. Þessir styrkir eru að sjálfsögðu borgaðir af öllum Austurríkismönnum, líka lágtekjufólkinu, í formi virðisaukaskatts, söluskatts og annars slíks. En hverjir sækja þessar sýningar? Miðaverðið í óperunni er svo hátt í Austurríki að það geta raunar ekki aðrir en meðaltekju- eða hátekjumenn sótt sýningarnar. Þetta kemur því út þannig að lágtekjufólkið er að niðurgreiða menningu fyrir hátekjufólkið. Þetta kemur þannig út og oft og tíðum gerist þetta svona, líka á Íslandi, að fólk sem borgar t.d. virðisaukaskatt, borgar hærra vöruverð, hefur ekki efni á því eða ekki tíma til að sækja leiksýningar vegna þess að það er svo önnum kafið við að vinna fyrir þessum leiksýningum sem aðrir njóta. Svo er til mjög mikið af menningu sem almenningur stundar en engum dettur í hug að styrkja. Þar á ég t.d. við menningarstarfsemi sem fram fer á ölkrám eða þjóðhátíðum eða einhverjum hátíðum úti á landi sem er lítt eða ekkert styrkt. Og spurningin er: Af hverju í ósköpunum erum við að taka peninga úr öðrum vasa skattgreiðenda og láta hann fá þá ef hann sækir ákveðna sýningu? Hvers vegna þarf þetta? Af hverju sækir fólkið ekki menninguna sjálft? Hér var áðan rætt um hlut sveitarfélaga. Í 15. gr. stendur, með leyfi herra forseta: ,,Sveitarstjórnir veita fé til leiklistarstarfsemi í sveitarfélögum eftir því sem ákveðið er í árlegri fjárhagsáætlun þeirra.`` Sumir hv. þm. töldu að þetta leiddi til þess að ekki yrði um styrk að ræða. Látum okkur nú sjá, af hverju? Getur verið að sveitarstjórnir vilji kannski frekar leggja meiri áherslu á menntun barna sinna í grunnskólunum, veita þeim betri kennslu? Getur verið að þeir vilji kannski opna barnaheimili árinu fyrr en seinna? Getur verið að menn hafi kannski aðrar áherslur en akkúrat þær að hafa einhverja hámenningarlega leiklistarstarfsemi sem fólkið hefur kannski engan áhuga á? Hvernig væri að spyrja fólkið sjálft hvað það hefur áhuga á að sjá og hætta að taka peninga úr öðrum vasa þess til láta það sjá eitthvað sem einhverju hámenntuðu fólki er þóknanlegt? Það er verið að búa til ákveðna menningu með þessum hætti sem ekki er endilega menning fólksins. Ég bendi á að orðið ,,menning`` er dregið af ,,maður`` eða ,,menn`` og það sem menn gera er menning. Menning er ákaflega vítt hugtak og alls ekki bara það að hafa sinfóníuhljómsveitir eða þjóðleikhús.

Herra forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal flutti hér athyglisverða ræðu og spurði nokkurra grundvallarspurninga. Ég ætla mér ekki þá dul að svara þeim grundvallarspurningum hér en vil hins vegar, herra forseti, benda á að fólkið sýnir mjög vel hvað það vill. Það gerir það með því að mæta. Það er þannig að flestir sem hafa tekið til máls í dag hafa mært hina miklu grósku sem er í íslensku leiklistarlífi. Þessi mikla gróska er ekki vegna ríkisstyrkja. Hún er vegna áhuga fólksins, einfaldlega vegna þess að ef fólk ekki mætti í leikhúsið til að njóta þess sem borið er fram þá væri ekkert leikhús á Íslandi. Hér er afskaplega mikill leikhúsáhugi. Það er bæði áhugi fyrir þátttöku og þess að fá að njóta. Hann er um allt land og við eigum að svara honum alls staðar. Komið hefur í ljós að þegar sjónvarpið hefur tekið sig til og verið með leiksýningar, sunnudagsleikhús, að áhorf hefur verið með allra mesta móti. Og menn segja að þátttaka almennings í menningarviðburðum ýmiss konar, þ.e. mæting á tónleika, í leikhús og á ýmsa fleiri svokallaða menningarviðburði, sé mun meiri en mæting fólks á íþróttaviðburði, sem eru --- og taki menn eftir --- líka ríkulega styrktir af hinu opinbera. Ég held því að fyrsta einfalda svarið við spurningum hv. þm. sé þetta: Menn greiða atkvæði með fótunum um það hvort þeir vilja láta styrkja einhverja starfsemi vegna þess að sú starfsemi sem sýnt er að fólk hefur áhuga á er styrkt, og leiklistarstarfsemin er slík starfsemi. Ég held líka að gætt hafi ákveðins misskilnings hjá hv. þm. áðan þegar hann gat sér þess til eða sagði að til væri einhver leiklistarstarfsemi sem væri ekki styrkt. Ég held að hún sé ekki til. Ég held að öll leiklistarstarfsemi í landinu sé styrkt. Hún er styrkt af sveitarfélögunum, hún er styrkt af ríkinu með ýmsu móti og langflestir áhugaleikhópar eða atvinnuleikhópar eru með styrki fyrir leikara sína sem þeir fá í gegnum starfslaun listamanna, sem er í lögum frá 1991 en voru endurnýjuð fyrir líklega tveimur árum, þar sem fram koma starfslaun og hversu margir geta fengið starfslaun í hverri grein á hverju ári. Ég held að þessi lög skipti sköpum fyrir ýmsa listastarfsemi í landinu, séu mjög mikilvæg og séu hluti af þeirri grósku sem er. En ég endurtek að ég er alveg handviss um það, herra forseti, að ef viðtökur almennings væru ekki svo jákvæðar sem raun ber vitni væri vilji Alþingis ekki jafnríkur og hann er til að setja peninga í þessa starfsemi. En það þekkir hv. þm. væntanlega jafn vel og sú sem hér stendur að fullt er út úr dyrum á flestar leiksýningar og tónleika sem boðið er upp á, hvort sem það er á höfuðborgarsvæðinu eða á landsbyggðinni. Það er þessi mikla gróska sem okkur er svo annt um að geti verið áfram af því að --- svo maður grípi til gamallar klisju --- að maðurinn lifir ekki á brauði einu saman. Það sem gerði það að verkum, herra forseti, að ég ákvað að biðja um orðið aftur var ákveðinn misskilningur sem mér fannst koma fram þegar verið var að tala um miðstjórnaráráttu einstakra þingmanna. Það er nefnilega svo skemmtilegt að menn hafa viljað setja miðstjórnarstimpilinn á suma fremur en aðra og einatt staðið þá í miðju glerhúsinu og grýtt sem óðast. Ég held að minni miðstýringarárátta sé falin í þeirri afstöðu hv. þm. Sigríðar Jóhannesdóttur að þingið, sem er skipað fulltrúum fólksins í landinu, marki stefnuna en að stefnumörkuninni sé varpað yfir til ráðherra. Ég held að það sé nær lýðræðinu að fulltrúar fólksins sem sitja á löggjafarsamkomunni marki stefnuna. Þá er ég ekki að tala um hvað lýtur að sveitarfélögunum því að sveitarfélögin eru annað stjórnstig sem hlýtur að marka sína eigin menningarstefnu og úthluta fjármunum í samræmi við það. En almennt talað er það að mínu mati mun lýðræðislegri aðferð að þingið marki stefnuna en að svo og svo mikið af stefnumörkuninni sé skilið eftir í höndum ráðherra sem setur reglugerðir, skipar stjórnir --- jafnvel meiri hluta stjórna án tilnefninga --- og hefur heimildir í lögum til að gera samninga og veitir fjármuni út til hinna ýmsu aðila. Ég met það sem sé þannig, herra forseti, og mér fannst ástæða til að það kæmi hér fram vegna þess hvernig hv. þm. Tómas Ingi Olrich brást við spurningu hv. þm. Sigríðar Jóhannesdóttur, að miðstjórnaráráttan kemur víða fram í löggjöf á þinginu og hún kemur miklu frekar fram í því að hv. núverandi ríkisstjórn, ekki síður hæstv. menntmrh. en aðrir, hefur tilhneigingu til að raka til sín valdi sem að öllu eðlilegu ætti frekar að vera hjá þinginu og þá er ég að tala um vald til að marka stefnu. Mér fannst ástæða til að þetta kæmi fram, herra forseti. Hvað varðar þá umræðu sem hefur orðið í dag sýnist mér að flest sitji við það sama. Stjórnarliðar munu því miður reyna að verja stefnu ráðherra síns og ráðuneytis hans sem fram kemur í frv. án tillits til þess hversu mikil skynsemi eða hvaða pólitík er í henni. En ég endurtek að að sjálfsögðu munu verða gerðar tilraunir til að breyta frv., bæði í hv. nefnd og sömuleiðis þegar frv. kemur hér til 2. umr. og atkvgr. ef það nær þá svo langt að þessu sinni.

Herra forseti. Styrkir til leiklistarstarfsemi hafa verið ákaflega mismunandi. Styrkir á hvern miða eru ákaflega mismunandi. Ég er reyndar ekki með upplýsingar um það en mér skilst að Loftkastalinn fái verulega miklu minni styrk á hvern aðgöngumiða en t.d. Borgarleikhúsið eða Þjóðleikhúsið. Það er því ekki jafnræði á. Menn greiða ekki bara atkvæði með fótunum heldur hjálpar ríkið líka pínulítið til hvert menn fara. Varðandi það að öll leiklist sé styrkt vil ég leyfa mér að efast um það. Það er mikið af leiklist sem fer fram án opinberra afskipta, t.d. á veitingastöðum o.s.frv. Ég vil nefna stað eins og Vegas og slíka sem örugglega fá ekki styrki til leiklistarstarfsemi sinnar. Það er því alls konar menning í gangi og hún er ýmist styrkt eða ekki styrkt og það sem er vissu fólki þóknanlegt er styrkt sérstaklega mikið til að stýra öðru fólki inn í það. Ég spyr: Af hverju er ekki nóg að fólkið velji sjálft? Af hverju þarf að taka úr öðrum vasanum í formi skattgreiðslna og setja í hinn vasann fyrir þá sem njóta?

Herra forseti. Hv. þm. kvartar undan því að ekki sé jafnræði með Loftkastalanum og Þjóðleikhúsinu og það komi fram í því að styrkir á hvern miða séu mismunandi. Þetta er ósköp eðlilegt. Við gerum heldur ekki sömu kröfur til Loftkastalans og Þjóðleikhússins. Við gerum mismunandi kröfur til hinna ýmsu leikhópa og það er fullkomlega eðlilegt að það sé gert. Við gerum mismunandi kröfur til hinna ýmsu stofnana samfélagsins. Væntanlega er þá stuðningur Alþingis, ef um hann er að ræða, í einhverju samhengi við þær kröfur sem gerðar eru. Þau leiklistarlög sem við erum að fjalla um taka sérstaklega til Þjóðleikhússins og þeirra skyldna sem Þjóðleikhúsið hefur. Af því að Þjóðleikhúsið hefur ákveðnar skyldur þá er eðlilegt að ekki sé jafnræði á milli Þjóðleikhússins og leikhúss sem fyrst og fremst tekur að sér að hýsa ýmsa leikhópa eins og Loftkastalinn gerir. Loftkastalinn tekur að sér að hýsa ýmsa leikhópa sem eru með ýmsa styrki frá hinu opinbera. Fyrir utan það að Loftkastalinn hefur fengið styrki þá eru margir leikhópar líka með ýmsa styrki. Þeir leikhópar sem standa undir nafni og troða upp á veitingastöðum borgarinnar eru líka með styrki. Vegna þess að allt þetta fólk vill fá laun fyrir vinnuna sína og hluti af þeim launum er alla jafna í formi styrkja.

Herra forseti. Hv. þm. segir að gerðar séu mismunandi kröfur til ýmissa sýninga. Ég spyr: Í hvaða formi eru þær kröfur? Er hann virkilega að segja að þegar maður fer á sýningu hjá Loftkastalanum þá geti maður vænst þess að fá lakari leiksýningu, lakara listrænt gildi leiksýningarinnar? Eða hvað felst í því að gera aðrar kröfur? Er það þannig að menningin sem þeir eru að framreiða sé lakari eða verri en sú sem Þjóðleikhúsið framreiðir? Ég vil leyfa mér að mótmæla þessu. Og það að Loftkastalinn sé að hýsa ýmsa leikhópa --- hvað felst í þessu orði að hýsa? Er þetta fólk ekki að koma þarna fram með leiksýningar sínar, og eru þær ekki fullkomlega jafngildar öðrum leiksýningum sem t.d. Þjóðleikhúsið kemur fram með? Ég skil ekki svona hugsun. Ég skil ekki hvernig hægt er að leggja mat á að eitthvað eitt sé mikilvægara eða merkilegra en eitthvað annað.

Herra forseti. Ég vil byrja á að vekja athygli hv. þm. á því að það var ekki ég sem var að leggja á mat. Það er kannski hann sem er fyrst og fremst að leggja á mat. Við erum hins vegar að fjalla um frv. til laga þar sem tíundaðar eru ýmsar skyldur Þjóðleikhússins. Þær liggja fyrir í textanum og þar getur hv. þm. kynnt sér þær. Þessar skyldur eru ekki lagðar á herðar annarra leikhúsa a.m.k. ekki Loftkastalans sem er hús. Ég tók eftir því áðan að hv. þm. fjallaði sérstaklega um hús þegar hann var að tala um Þjóðleikhúsið. Ég les þetta ekki þannig að Þjóðleikhúsið þurfi endilega að vera hús. Þjóðleikhúsið er bara það leikhús sem framið er og er að vilja og með vitund og stuðningi allrar þjóðarinnar. Það getur verið í hvaða húsi sem er. Hins vegar er Loftkastalinn fyrst og fremst hús. Ég var ekki að taka afstöðu til þess hvaða listræn starfsemi fer þar fram innan dyra, svo langt í frá. Þar eru nefnilega ýmsar ágætar sýningar en það er dálítill munur á kröfunum sem gerðar eru. Það er dálítill munur á kröfunum sem gerðar eru annars vegar til Þjóðleikhúss, sem hefur ákveðnar skyldur, og hins vegar húss, sem hefur þá ákveðnu starfsemi að taka til sín og hafa á fjölunum hjá sér marga leikhópa, ýmsa mjög góða. Mér finnst hv. þm. hafa lent í dálitlum ógöngum í málflutningi sínum. Mér finnst hann hafa verið að bera saman, eins og menn segja stundum, epli og appelsínur. Og það getur vel verið að honum finnist það eðlilegur samanburður. Mér finnst það ekki. Mér finnst sá samanburður ekki einu sinni sanngjarn. Mér finnst hann ósanngjarn og mér finnst ósanngjarnt að bera saman annars vegar gróið Þjóðleikhús og leikhópa sem búa við allt aðrar ytri aðstæður, þó að framlag þeirra til menningar okkar sé jafnmikilvægt og oft hefur komið fram í umræðunum.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Ég ætla ekki að blanda mér í síðasta þátt þeirra um það sem fer fram innan dyra í leikhúsunum og hvernig eigi að styrkja það í sjálfu sér, það er matsatriði hverju sinni. En það er alveg ljóst að allir aðilar eiga sama rétt til þess að sækja um styrk í ríkissjóð. Um það hefur þetta mál snúist að verulegu leyti, hvort stilla beri þessu frv. upp með þeim hætti að réttur einstakra aðila sé skilgreindur öðruvísi en annarra. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir hefur verið málsvari fyrir því að í frv. verði tekið af skarið um að sumir yrðu betur settir en aðrir. Ég held hins vegar að það leiði okkur í ógöngur og þótt að hv. þm. bregði fyrir sig að byggðasjónarmið eigi að ráða í þessu tilliti þá held ég að það dugi ekki til þess að þeirrar sanngirni sé gætt í þessari lagasetningu sem nauðsynleg er til að ekki verði um óeðlilega mismunun að ræða. Það standa allir aðilar jafnir fyrir í frv. en í 2. mgr. 16. gr. er hins vegar sagt að taka beri sérstakt tillit til þeirra sem hafa unnið sér ákveðinn sess á undanförnum árum. Herra forseti. Ekki er hægt að segja að í þessum umræðum hafi það komið fram að stjórnarandstaðan sem slík sé einróma í gagnrýni sinni á frv. Það eru nokkur atriði sem eru lykilatriði í frv. og menn hafa rætt þau, eins og 6. gr. hvort setja beri tímamörk á ráðningartíma þjóðleikhússtjóra, hvernig þjóðleikhúsráð eigi að vera skipað og atriði varðandi 16. gr. hvort þar beri að tíunda einstaka aðila eða ekki. Þegar ég hlusta á ræður stjórnarandstæðinga kemur fram að þeir eru alls ekki samstiga í gagnrýni sinni á frv. þegar litið er til þessara einstöku greina. Sumir telja að eðlilegt sé að hafa þetta eins og mælt er fyrir um í 6. gr., þ.e. að embætti þjóðleikhússtjóra skuli auglýst á fimm ára fresti en ekki sett þak á ráðningartímann að öðru leyti. Aðrir telja að setja beri þak o.s.frv. Það er því ómögulegt að draga þá ályktun af þessum umræðum að hér séu skýr skil á milli annars vegar þeirra sem styðja ríkisstjórnina og hins vegar þeirra sem eru á móti ríkisstjórninni. Menn hafa komið hér og lýst skoðun sinni á frv. og einstökum greinum og það er ljóst að margir sem hér hafa talað telja, eins og kom fram á fundi mínum með forustumönnum úr leiklistarlífinu, að þær breytingar sem lagðar eru til í frv. séu til þess fallnar að skapa meiri sátt um það en var á síðasta þingi. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir spurði, og einnig vék hv. þm. Pétur Blöndal að því hvort vera kynni að stjórnskipanin samkvæmt frv. væri næsta óljós og lesa mætti úr 6. og 7. gr. frv. að við blasti að ágreiningur yrði á milli þjóðleikhúsráðsins annars vegar og þjóðleikhússtjórans hins vegar. Kannski er aldrei hægt að orða svona hluti nægilega skýrt í lögum, og lagatexti þarf að hafa ákveðna sveigju þegar að atriðum eins og þessum kemur, en ég tel að í grg. sé tekið af skarið þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta, um 6. gr.: ,,Í meginatriðum er ekki um að ræða mikla breytingu frá gildandi lögum, en ætlast er til að orðalag greinarinnar gefi skýrt til kynna að þjóðleikhússtjóri er ótvíræður stjórnandi stofnunarinnar og ber ábyrgð á starfi hennar í samræmi við það.`` Og síðan segir líka í athugasemdum um 7. gr.: ,,Rétt er að ítreka það sem segir í athugasemd um 6. gr. hér að framan, þar sem áhersla er lögð á forustuhlutverk og ábyrgð þjóðleikhússtjóra. Hlýtur samstarf þjóðleikhúsráðs og þjóðleikhússtjóra að taka mið af því.`` Í 9. gr. er tekið af skarið um að þjóðleikhússtjóri ræður alla starfsmenn Þjóðleikhússins. Það er því ljóst þegar menn lesa þetta, án þess að líta á það með sérstökum tortryggnisgleraugum, að endanlega ábyrgðin er hjá þjóðleikhússtjóranum og hann ber meginábyrgðina á starfsemi Þjóðleikhússins. Hvað varðar leiklistarráð sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir gerði að umtalsefni, þá er lagt til að það verði þriggja manna ráð, umsagnaraðili fyrir menntmrn., en ekki fjölskipuð nefnd sem komi saman einu sinni eða tvisvar á ári, og þá sem umræðuvettvangur. Leiklistarsamband Íslands gegnir því hlutverki núna að mati ráðuneytisins en hins vegar telur ráðuneytið að nauðsynlegt sé að hafa formlegan umsagnaraðila um ýmis málefni sem varða leiklist í landinu og þess vegna er lagt til að leiklistarráð sé starfandi. Það er eðlilegt að mælt sé fyrir um það í lögum, að mínu mati, að það sé samráðsaðili fyrir menntmrn. og ríkisvaldið gagnvart leiklistinni í heild og að þessi samráðsaðili sé leiklistarráð. Ég tek undir með hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur þegar hún segir um 16. gr. að ekki sé unnt að gera upp á milli félaga með því að tíunda einstök félög í greininni. Það verði að hafa þetta opið með þessum hætti til þess að jafnræðis sé gætt og mér finnst, eins og ég gat um áður, að þau rök sem hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir hefur haldið fram til að hnekkja þessari skoðun vegi ekki nægilega þungt til þess að ég telji skynsamlegt að breyta greininni frá því sem nú er. Það hefur einnig komið mjög glöggt fram hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich að núverandi löggjöf, leiklistarlöggjöf frá 1977, tryggir að sjálfsögðu ekki að Leikfélag Reykjavíkur fái styrk úr ríkissjóði. Hins vegar hefur verið samið við Íslensku óperuna, sem ekki er nefnd í þessum lögum, og hún er með fimm ára samning við ríkissjóð fyrir tilstilli menntmrn. og með samþykki Alþingis þar sem skapaður er grundvöllur fyrir starfsemi Íslensku óperunnar. Sömu sögu er að segja um samning sem menntmrn. hefur gert við Akureyrarbæ um menningar- og listastarfsemi þar, að hann er gerður og gildir til ákveðins tíma þótt ekki sé getið um það í lögum að gera beri slíkan samning. Það er því alfarið rangt að halda því fram að með því að hafa þetta eins og við leggjum til sé verið að sníða af einhverjum aðilum eða svipta þá réttindum. Ekki er lengur getið um það í leiklistarlögum að rekinn skuli Leiklistarskóli Íslands en það hefur enginn vakið máls á því hér að ætlunin væri að leggja þann skóla niður þótt hans sé ekki sérstaklega getið í leiklistarlögum. Auðvitað er það ekki ætlunin. Skólinn starfar á grundvelli almennra laga og nú er, eins og vitað er, verið að flytja hann á háskólastig og hans er ekki lengur getið í leiklistarlögunum. En að túlka það sem svo að ríkisvaldið hafi í hyggju að leggja niður leiklistarnám í landinu er út í hött. Það er jafnmikið út í hött og að segja að það að hverfa frá því að hafa einstök félög nefnd í lögunum þýði að menn ætli að setja þau út á guð og gaddinn. Varðandi það sem hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir nefndi um sjónvarpsútsendingar, að geta ætti þess sérstaklega í lögunum að árlega skyldi færa eina sýningu Þjóðleikhússins upp í sjónvarpi, þá held ég að það sé ekki lagasetningarákvæði. Ríkissjónvarpið hefur hins vegar sent út sýningar eins og þær hafa verið færðar upp í Þjóðleikhúsinu og ég held að það mælist mjög vel fyrir. Meðal svokallaðra fagmanna er reyndar ágreiningur um mál af þessu tagi og telja þeir að taka verði upp hverja leiksýningu og breyta henni fyrir sjónvarpssendingar. En ég er þeirrar skoðunar að þessar sýningar sem verið hafa úr Þjóðleikhúsinu hafi gefið mjög góða raun og það beri að halda áfram á sömu braut og það eigi að takast gott samstarf milli Þjóðleikhússins og sjónvarpsstöðvanna um það efni. Hér hefur verið rætt um sveitarstjórnir og hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir nefndi þær einnig. Með breytingum á stjórnarskránni frá 1995 segir í 78. gr.: ,,Sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða.`` Og síðan: ,,Tekjustofnar sveitarfélaga skulu ákveðnir með lögum, svo og réttur þeirra til að ákveða hvort og hvernig þeir eru nýttir.`` Þetta er nýmæli í stjórnarskránni og ég lít þannig á að menn eigi, m.a. í lögum af þessu tagi, að taka mið af þessu ákvæði stjórnarskrárinnar og mæla ekki fyrir um það hvernig eða hve háar fjárhæðir sveitarstjórnir leggi til einstakra málefna, heldur orða það á þann hátt sem gert í 15. gr. Annað væri ofstjórn af hálfu löggjafarvaldsins miðað við það sem löggjafarvaldið sjálft hefur samþykkt með nýrri stjórnarskrá. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðurnar frekar. Ég held að allt það hafi komið fram sem máli skiptir og ég var sérstaklega spurður um. Ég vil þakka málefnalegar umræður og ég tek undir með hv. þingmönnum um að gróskumikið leiklistarlíf er í landinu og það mun halda áfram að þróast. Og það er ekki á Alþingi sem við ákveðum hve gróskan er mikil, það er úti í leikhúsunum sjálfum, meðal leikaranna og síðast en ekki síst meðal áhorfendanna, meðal almennings sem sækir leiksýningar mjög mikið, hvort sem þær eru styrktar af hálfu ríkisins eða ekki, og vonandi verður svo áfram. En ég tel hins vegar að þetta frv. skapi leiklistarstarfseminni nútímalegri starfsramma og þess vegna muni það enn bæta leiklistarlífið og stuðla að enn frekari grósku í leiklistarstarfsemi hér á landi.

Herra forseti. Ég vil í lok umræðunnar og vegna orða menntmrh. árétta að ég var ekki bara að tala um suma, ég var fyrst og fremst að tala um Leikfélag Akureyrar og Bandalag íslenskra leikfélaga vegna þess að ég hef verið að biðja um ákveðna pólitík inn í frv. Og það er hægur vandi vegna þess sem hæstv. ráðherra sagði um jafnræðið, að ganga þannig frá málum að fulls jafnræðis sé gætt þó að menn gæti byggðasjónarmiða einnig. Það þarf ekki að vera neitt annað en jafnræði í því. Ég talaði mikið um landshlutaleikhús í fyrra en hef ekki haft jafnmikinn tíma til þess af ýmsum ástæðum við þessa umræðu, ég vék reyndar að þeim áðan, landshlutaleikhús sem hefðu skilgreindu hlutverki að gegna og yrðu að uppfylla tilteknar kröfur. Þetta gera önnur Norðurlönd til að styrkja leiklistarstarfsemina úti um landið. Þetta er hlutur sem ég vil sjá að við gerum einnig. Leikfélag Akureyrar hefur verið vísir að slíku landshlutaleikhúsi. Það hefur verið eina atvinnuleikhúsið úti á landi og hefur skapað þann bakhjarl fyrir leiklistarlífið á Norðurlandi sem nauðsynlegur hefur verið. Þetta þyrftum við að sjá víðar og það er með þessu móti, herra forseti, sem ég vil sjá aðkomuna að þessu máli og í því felst ekkert annað en jafnræði. Ekki bara jafnræði á milli leikhúsa heldur líka jafnræði á milli þegnanna sem allir ættu þá kost á góðu leikhúsi hvar svo sem þeir búa á landinu.

Herra forseti. Ég held við komumst í sjálfu sér ekki lengra í þessum umræðum í dag. Varðandi hugtakið landshlutaleikhús þá hafa menn aðallega, ef ég hef spurt um hvað í því felist, bent á aðgerðir sem Norðmenn hafa gripið til í sínu landi. Það getur vel verið að það gagnist vel þar en það á nú eftir að ræða það betur og útfæra hér ef menn ætla að koma með nýtt hugtak inn í þessar umræður og leggja áherslu á það. Leikfélag Akureyrar er merk stofnun en eins og ég hef svo margítrekað hér í þessum umræðum er ekki með neinu móti verið að vega að Leikfélagi Akureyrar með þessu frv. Þvert á móti byggist stuðningur ríkisins við Leikfélag Akureyrar á þeim samningi sem er í gildi milli ríkisvaldsins og Akureyrarbæjar um menningarstarfsemi á Akureyri. Og í frv. til fjárlaga núna er gert ráð fyrir því að auknu fé verði varið til þess að efla þetta samstarf og stuðla þannig að auknu menningarlífi á Akureyri og er það alveg án tillits til þess hvað stendur í leiklistarlögum, enda fjalla lögin ekki um slíka hluti.

Herra forseti. Ég nefndi landshlutaleikhús vegna þess að ráðherrann sýndi af sér nokkurn ótta ef hlutskipti hans yrði að setja fram leiklistarlög þar sem boðið væri upp á eitthvað sem ekki væri jafnræði. Ég benti honum á þessa leið, hún er greiðfarin ef hann óttast að ekki verði um jafnræði að ræða ef byggðasjónarmiðum er sinnt. Ég mun auðvitað tala fyrir þessari leið áfram í hv. nefnd. Ég vænti þess að þegar hæstv. menntmrh. hefur íhugað málið nánar sjái hann að jafnræði getur falist í öðru en því að allir séu eins. Stundum felst jafnræðið einmitt í því að fá að vera svolítið öðruvísi.

Hæstv. forseti. Mikill vandi blasir við í málefnum fangelsanna ef 80% fangavarða hafa þegar skrifað uppsögn sína og ætla að hverfa til annarra starfa. Þetta segja forustumenn stéttarfélags fangavarða. Enn hafa fangaverðir ekki náð svokölluðum aðlögunarnefndarsamningum og telja sig standa á byrjunarreit eftir langt þref. Ummæli fangelsismálastjóra í Morgunblaðinu 14. október sl. eru kaldhæðnisleg. Hann gerir lítið úr áformum um uppsagnir og telur auðvelt að manna stöðurnar á ný, ,,alltaf hægt að bjarga slíkum hlutum,`` segir hann. Síðan bætir hann við og segir, með leyfi forseta: ,,Eins og staðan er núna hef ég litla trú á því að málið leysist.`` Sem sé pattstaða, fangaverðir munu hverfa til annarra starfa og finnst ábyrgð sín og reynsla í starfi að engu höfð. Óumdeilt er að störf fangavarða hafa breyst á undanförnum árum. Kröfur til starfsins hafa vaxið verulega en launakjör fangavarða farið versnandi miðað við samanburðarstéttir. Samkvæmt úttekt kjararannsóknarnefndar kemur fram að t.d. laun lögreglumanna voru 15% hærri en fangavarða árið 1990 og í apríl 1998 eru þau orðin 34% hærri og eru lögreglumenn alls ekki ofsælir af kjörum sínum. Mér skilst að eitt aðalatriðið í aðlögunarsamningum sé að meta hvers eðlis starfið sé, þar séu laun felld undir fjóra ramma: A, B, C og D. Í ramma A eru almenn störf sem jafnan eru unnin undir stjórn annarra. Starfið krefst ekki sérhæfingar. Undir þennan lið vill fulltrúi ríkisins fella störf fangavarða. Í mörgum samningum sem náðst hafa fram við aðra starfshópa eru 17 ára unglingar í þessum flokki. Fangaverðir gera kröfu um að heyra undir ramma B, sérhæfð störf sem fela í sér umsjón og ábyrgð á sérstökum verkefnum og/eða umsjón skilgreindra verksviða. Störfin krefjast sjálfstæðis í starfi en eru undir ábyrgð eða umsjón næsta yfirmanns. Hæstv. forseti. Í mínum huga leikur ekki vafi á því að störf fangavarða eru sérhæfð. Þeir ganga í gegnum sérhæft nám. Krafist er tveggja ára framhaldsnáms og fangavarðaskólinn er sértækur skóli. Í starfinu felst mikil ábyrgð og hófstillingar er krafist við erfiðar aðstæður. Oft þarf að fást við sjúka menn sem ekki gera greinarmun á réttu og röngu. Því spyr ég: Hvert er viðhorf hæstv. dómsmrh. til þessa deiluatriðis? Telur hann störf fangavarða sérhæfð og að í þeim felist mikil ábyrgð? Ég vil enn fremur, hæstv. forseti, spyrja hæstv. dómsmrh. hvort hann óttist ekki þá stöðu að fangaverðir segi upp störfum og hvort hann telji auðvelt að manna stöður fangavarða eins og fangelsismálafulltrúi fullyrti í fyrrgreindu viðtali. Undir löggæslustörf falla störf lögreglu, tollvarða og fangavarða. Er ekki eðlilegt að þessi vandasömu störf fylgist að hvað hæfniskröfur og launakjör varðar? Í nágrannalöndum okkar hefur verið mótuð opinber stefnumótun í fengelsismálum. Er slíkt ekki tímabært hér, hæstv. dómsmrh.? Hæstv. forseti. Ég vil til viðbótar minnast á tvö mál sem snúa að öryggis- og tryggingamálum fangavarða. Mér skilst að eftir að skaðabótalöggjöfinni var breytt séu tryggingamál fangavarða í upplausn. Verði þeir fyrir slysi og varanlegum skaða eftir átök við fanga verða þeir að sækja málið sjálfir á hendur fanganum sem slysinu olli og dómar sem fallið hafa eru í þá átt. Þetta er óöryggi fyrir þá sem vinna þessi störf. Vinnuveitandinn, þ.e. ríkið, telur vinnuslysið sér óviðkomandi. Þarna hafa orðið mistök í löggjöf sem ófært er fyrir fangaverði og fjölskyldur þeirra að una við. Hefur hæstv. dómsmrh. kynnt sér þetta mál og hver er skoðun hans á því? Hæstv. forseti. Eitt brýnasta verkefni dagsins er að koma í veg fyrir að fíkniefni berist með gestkomandi fólki inn í fangelsin. Þetta er vandamál í dag en tæknin og hertar öryggisregur eru mikilvægar svo slíkt eigi sér ekki stað.

Herra forseti. Það mun hafa verið í apríl 1997 að gerður var kjarasamningur milli fjmrh. og Starfsmannafélags ríkisstofnana. Í þeim samningi var kveðið á um gerð svokallaðra aðlögunarsamninga sem hv. 2. þm. Suðurl. minntist á. Þar var gert ráð fyrir því að störf opinberra starfsmanna yrðu skilgreind í fjóra flokka frá A til D samkvæmt nánari skilgreiningu í samningunum. Hlutverk einstakra ríkisstofnana hefur síðan verið að gera samninga við starfsmenn á sínu sviði, svokallaða aðlögunarsamninga, til að fella störf að þessum skilgreiningum. Hins vegar lá fyrir að svigrúm einstakra stofnana væri mjög takmarkað og byði aðeins upp á breytingar í samræmi við tilfærslu eða upp á 2%. Fjárlög fyrir þetta ár marka einstökum stofnunum og þar á meðal Fangelsismálastofnun ákveðinn fjárlagaramma. Forstöðumaður stofnunarinnar hefur ekki umboð til samninga umfram það sem fjárlög kveða á um. Segja má að þetta sé sá grundvallarvandi sem fyrir liggur. Það er rétt sem hér hefur komið fram að fangaverðir hafa lagt áherslu á að störf þeirra yrðu flokkuð í svokallaðan B-ramma. Fangelsismálastofnun metur það svo að það hefði í för með sér launahækkun sem nemur 25--30%. Eins og kunnugt er og hv. málshefjandi vék hér að hafa fangaverðir gjarnan miðað laun sín við laun lögreglumanna og telja að breytingu af þessu tagi þurfi til að fylgt sé hefðbundnum viðmiðunum. Ég ætla ekki að leggja dóm á það á þessu stigi en legg á það áherslu að hér er ekki um að ræða hefðbundinn kjarasamning heldur aðlögunarsamning sem settar voru mjög þröngar skorður þar sem forstöðumaður hefur ekki aðrar heimildir en þær sem fjárlög kveða á um. Nokkrar viðræður hafa farið fram frá því að þær hófust en ekki leitt til niðurstöðu. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um að vísa málinu til úrskurðarnefndar. Hvorugur aðilinn hefur gert það enn sem komið er. Ég hef það á tilfinningunni að ef menn sæju þess kost að mætast á miðri leið, þá væri unnt að ljúka þessari deilu tiltölulega fljótt. Ég get ekki lagt mat á það hvort grundvöllur er fyrir því að svo komnu máli. Við hljótum hins vegar að vona að samningsaðilar leiði málið til lykta og finni á því viðunandi lausn. Ég tek undir það með hv. þm. að hér er um mikilvæg störf að ræða sem kalla á ábyrgð og hæfni þeirra sem þeim gegna. Varðandi fyrirspurn hv. þm. um bótakröfur eða skaðabótarétt fangavarða hef ég ekki upplýsingar um það mál en að gefnu þessu tilefni mun ég kynna mér það og koma upplýsingum um það til hv. þm.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að taka þetta mál upp og vekja athygli þingsins á þeirri stöðu sem er uppi í tryggingamálum fangavarða og þeim hnúti sem kjaramál þeirra eru komin í. Fangavarðafélagið á aðild að SFR, Starfsmannafélagi ríkisstofnana, sem samdi um nýtt launakerfi í síðustu kjarasamningum. Þetta launakerfi byggir á því að gerðir séu svokallaðir aðlögunarsamningar inni á hverri stofnun fyrir sig. Á sínum tíma stóð mjög í stappi um aðkomu stéttarfélaganna að slíkum samningum enda vildu menn ekki lúta alhliða forstjóravaldi. Menn vissu sem var að forstjórar eru misjafnir. Sumir sýna mjög mikla óbilgirni í samskiptum við starfsfólk sitt og þess vegna vildu stéttarfélögin tryggja félagslega aðkomu svo þessir forstjórar hefðu félagslegt aðhald við samningaborðið. Framkvæmd þessara aðlögunarsamninga hefur gengið tiltölulega vel. 90% félagsmanna í SFR hafa gengið frá aðlögunarsamningum og á vegum félaganna er unnið að því að ljúka þessum málum. En það þarf tvo til og þar á meðal fangelsisstjóra ríkisins. Hann hefur sýnt slíka óbilgirni í þessu máli að ástæða er til að hafa verulegar áhyggjur af því. Hann er að semja við öryggisstétt sem býr við lakari kjör en aðrar öryggisstéttir. Hann er að semja við starfsstétt sem sinnir mjög erfiðu starfi sem gerir miklar kröfur og hefur verið látin sæta skerðingu á starfsréttindum og tryggingum. Nú, þegar fangaverðir missa þolinmæðina og hyggjast hverfa til annarra starfa leyfir fangelsismálastjóri sér að segja í blaðaviðtali að þetta geti komið sér illa en hægt sé að bjarga slíkum málum. Hvað á að gera? Á að flytja inn fangaverði frá Kasakstan eða Úkraínu? Hvernig ætlar hæstv. dómsmrh. að bjarga málum?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að taka þetta mál upp á þingi. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem athygli okkar er vakin á því hversu léleg launakjör fangaverðir hafa búið við á undanförnum árum. Í vor var haldin ráðstefna þar sem fjallað var um heilbrigðismál innan fangelsanna og þá fór fulltrúi fangavarða m.a. yfir það hversu mikill munur væri á kjörum fangavarða hér á landi og hjá þeim þjóðum sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Þegar farið var að vinna að þessum aðlögunarsamningum held ég að flestir hafi gert sér vonir um að ákveðin leiðrétting fengist í gegnum þá. Það er alveg hárrétt sem hæstv. ráðherra segir að forstöðumönnum er óheimilt að fara út fyrir fjárlagaheimildir. En ef vilji er fyrir hendi til þess að breyta þessu þá eigum eftir að afgreiða fjáraukalög fyrir þetta ár og fjárlög fyrir næsta ár og því hægt að taka á þessum málum ef viljinn er til staðar. Vilji er allt sem til þarf. Við gerum mjög miklar kröfur til þessarar stéttar, langt umfram það sem þekkist annars staðar. Fangaverðir þurfa ekki aðeins að sinna störfum sem gæslumenn. Þeir þurfa líka að sinna sálgæslu og hluta heilbrigðisþjónustunnar. Þeir þurfa í dag að inna af hendi mörg verkefni sem tíðkast hvergi annars staðar, a.m.k. ekki hjá þeim þjóðum sem við berum okkur saman við. Það er með ólíkindum og sem betur fer sjaldgæft að sjá aðra eins lítilsvirðingu yfirmanns á störfum undirmanna sinna og var í ummælum fangelsismálastjóra í Morgunblaðinu 14. október. Það er sem betur fer sjaldgæft en mér fyndist það í raun næg ástæða til þess að veita þeim yfirmanni áminningu til að slíkt gerist ekki aftur og að hann komi fram við undirmenn sína af virðingu og sanngirni.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 2. þm. Suðurl., Guðna Ágústssyni, fyrir að vekja máls á því alvarlega máli sem hér er komið upp. Það er vissulega alvarlegt að um 80% fangavarða hafa sent uppsagnarbréf til yfirmanna sinna. Í raun og veru er mjög erfitt að ímynda sér hvað gerist ef fangaverðirnir ganga út. Í sumar vildi svo til að ég fór í skoðunarferð ásamt allshn. í fangelsið á Litla Hrauni. Það er einstök lífsreynsla að ganga þar um sali og hitta bæði fangaverði og fanga og kannski hafði ég ekki gert mér fyllilega grein fyrir því, fyrr en þarna inn var komið, í hverju störf fangavarða eru fólgin. Þetta eru greinilega gríðarlega sérhæfð störf þar sem reynir afskaplega mikið á hvern einn einstakling og vissulega er nauðsynlegt að taka á tryggingamálum fangavarða eins og kom réttilega fram í ræðu hv. þm. Guðna Ágústssonar. Við hljótum að geta borið saman störf fangavarða annars vegar og störf löggæslumanna hins vegar. Bæði störfin eru mjög krefjandi og reyna mjög mikið á hvern einn einstakling. Ég held að við getum verið nokkuð sammála um að líkja megi þessum störfum saman. Eins og fram hefur komið í ræðum manna eru ummæli fangelsismálastjóra ekki til þess fallin að ná sáttum í þessum aðlögunarsamningsdeilum. Við þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að ná sáttum við þessa stétt.

Hæstv. forseti. Það má nefna fjölmargar brotalamir í starfskjörum fangavarða. Alvarlegust er sú staðreynd að þeir búa ekki við nægilegt öryggi á vinnustað og ekki nægar tryggingar ef þeir verða fyrir slysum eða árásum af hendi fanga, nokkuð sem því miður gerist tíðar á fíkniefnaöld. Þeir njóta ekki varnar síns atvinnurekanda. Á ýmsum sviðum mætti nefna dæmi um hve óásættanleg kjör fangavarða eru en hitt er með ólíkindum hve langt er seilst til að skerða þessi kjör. Eitt einfalt dæmi er að til skamms tíma höfðu fangaverðir frímiða í sund. Smámál kann einhver að segja enda 200 þús. kr. á ári eða þar um bil. Nú er líka búið að hirða þetta af þeim. Ákvörðun um það var tekin af mönnum sem ég man ekki betur en reistu sjálfum sér ágæta líkamsræktarstöð í Stjórnarráði Íslands. Gott ef þar er ekki gufubað og ekkert nema gott um það að segja. En hitt hljótum við að spyrja hæstv. dómsmrh. um: Hverju sætir þessi mismunun? Þetta fer að minna á ofsóknir af hálfu þeirra sem stýra málum hjá þessari stofnun. Eða er þetta gert samkvæmt skipun ráðuneytisins og hæstv. dómsmrh.? Það er óskað eftir svörum.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu og hæstv. dómsmrh. fyrir málefnaleg svör. Hann segir að það standi á fjárlögum í þessu efni, stakkurinn sé það þröngt skorinn. Þá sjáum við að málið hlýtur að vera auðleyst á næstu dögum. Þegar búið er að semja við yfir 90% fólks í fyrirtækjum ríkisins þá getur það ekki gerst í þessu efni að ein stétt, fangaverðir, sæti slíkum afarkostum. Þeir hljóta að fá það upp borið í fjárlögum að laun þeirra verði hækkuð sem nemur menntun þeirra og reynslu og að þeir verði ekki settir á bekk með 17 ára ungling sem er að hefja sinn starfsferil. Ég trúi því að þetta mál sé auðleysanlegt. Ég ætla ekkert að ásaka hæstv. dómsmrh. Ég trúi því að hann muni leysa þetta. Fangelsismálastjóri mun sannarlega vilja að lögum fara og þola þann ramma og pína aðra undir honum. Þeim pyndingum verður auðvitað að linna í þessu efni. Ég vil enn fremur þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að minnast á þetta með skaðabótalöggjöfina, sem kom mér á óvart. Ég er með í höndunum bréf frá lögfræðingi. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Fangavörður sem verður fyrir líkamstjóni af völdum árásar fanga þarf að sækja bætur úr hendi fangans. Litið er svo á að ábyrgð ríkisins sé til vara og byggist sú túlkun á dómum Hæstaréttar í málum sem varða bótarétt lögreglumanna.`` Hér kom líka á fund minn undir umræðunni hv. formaður allshn., Sólveig Pétursdóttir, og sagði mér að þessi endurskoðun heildarlöggjafarinnar væri fram undan á þessu þingi. Þetta kom hv. þm. einnig á óvart þannig að ég trúi því að þetta þing muni einnig leysa það mál. Hæstv. forseti. Ég læt þá máli mínu lokið.

Herra forseti. Það er mikilvægt í þessari umræðu að menn geri glöggan greinarmun á almennum kjarasamningum og hins vegar þeim aðlögunarsamningum sem forstöðumenn einstakra stofnana og stéttarfélögin fengu umboð til að gera. Í því liggur sá vandi sem menn standa hér frammi fyrir að menn eru að tala um leiðréttingu á launum sem fellur utan við þann fjárlagaramma sem sú stofnun hefur sem hér á í hlut. Ég þykist vita að alþingismenn gera þær kröfur til þessa forstöðumanns eins og annarra að þeir í störfum sínum freisti þess að halda sig innan við ramma fjárlaganna. Auðvitað verður lagt á það kapp að finna lausn á þessu máli eins og öðrum. En hér er um samninga að ræða og þess vegna getur annar aðilinn ekki gefið út einhliða yfirlýsingu um það á hvern veg sú lausn verður fengin. Ég vona að sá tími sem menn hafa nýtist mönnum til að komast að skynsamlegri niðurstöðu fyrir alla aðila í málinu. Ég þakka svo fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram.

Herra forseti. Ég hef beðið um þessa utandagskrárumræðu vegna þess að stöðugt berast fréttir utan af landsbyggðinni um fækkun íbúa. Nú er svo komið að ekki er lengur hægt að tala um fækkun íbúa heldur ætti að tala um fólksflótta. Mér sem nýliða hér blöskrar andvaraleysið gagnvart þessum málum. Þetta eru sennilega stærstu mál sem við stöndum frammi fyrir í dag. Hér er dag eftir dag og viku eftir viku rætt um hluti sem að mínu mati mættu bíða miðað við stöðuna í þessum málum. Ég hef líka farið fram á þessa umræðu vegna þess að nú liggur fyrir tillaga um kjördæmabreytingu. Þegar ég sá hana fannst mér fyrst kasta tólfunum. Ætlum við eina ferðina enn að fara út í breytingar, undir því yfirskini að þær séu til hagsbóta fyrir landsbyggðina, sem byggja einvörðungu á vægi flokkanna innbyrðis gagnvart kjósendum úti á landi? Ekkert í þessum tillögum tekur á þeim grunnvanda sem við erum að kljást við. Grunnvandi landsbyggðarinnar er ekki að senda þurfi peninga út á land, hann er stjórnsýslulegs eðlis. Við búum við miðstýrt efnhagslegt og pólitískt kerfi sem hefur haft þær afleiðingar að við úti á landsbyggðinni getum ekki lengur notið ábata vinnu okkar. Alveg frá 1980 hef ég starfað í samtökum sem farið hafa í grunnvinnu til að skilgreina á hverju þurfi að halda til þess að landsbyggðin geti blómstrað á eðlilegum forsendum. Það eru kerfisbreytingar, frá miðstýringu til valddreifingar og beinni tengsl milli tekjuöflunar og ráðstöfunar á sameiginlegum tekjum landsmanna. Því miður er það svo í samfélagi okkar að við erum líklega með hæstu prósentu þess sem við eyðum í samfélagslega þjónustu, um 70% síðast þegar ég vissi. Ég hef lagt fram eftirfarandi spurningar til forsrh.: 1. Hver hefur íbúaþróun varðandi íbúafjölda á landsbyggðinni verið síðustu sjö ár? 2. Hver er þróun íbúafjölda á þessu tímabili miðað við þær áætlanir sem menn höfðu? 3. Hyggst ríkisstjórnin grípa til sérstakra aðgerða til þess að stemma stigu við fólksflótta af landsbyggðinni? 4. Hver er áætlaður grunnkostnaður samfélagsins vegna flutnings inn á höfuðborgarsvæðið sl. tvö ár? Að skipta um búsetu á 2.000--2.500, ég tala nú ekki um 3.000 manns, það kostar tugi milljarða. Ætli það sé ekki á þriðja tug milljarða, aðeins í götur, holræsi, lagnir og því um líkt, svo ekki sé talað um tap þeirra sem lenda í þeim hremmingum að þurfa að flytjast búferlum. Þessu þarf að svara, þetta er landsmál. Þetta er ekki landsbyggðarmál. Við verðum að leggjast í þá vinnu í þinginu að setja niður fyrir okkur hvernig við ætlum að lifa í þessu landi. Þetta er leikregluspursmál. Ég spyr forsrh. líka: Er ekki þörf á nýrri stefnu varðandi stöðu landsbyggðarinnar? Hæstv. forsrh. Ég minntist á vinnu sem ég hef verið viðriðinn mörg undanfarin ár. Ég var félagi í Samtökum um jafnrétti milli landshluta alveg frá árinu 1980. Þau komu fram með greinargóð plögg til þess að leggja grunn að því sem við teljum að þörf sé á að framkvæma. Árið 1987 tók Ólafur Þ. Þórðarson, hv. þm. Vestf., nú látinn, frv. til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sem Samtök um jafnrétti milli landshluta höfðu unnið, og lagði hér fyrir þingið. Það var tilraun til að setja fram nýja stefnu frá grunni. Þetta frv. fékk sáralitlar eða engar undirtektir að því er ég best veit og dagaði uppi eins og svo margt. Í framhaldi af því flutti hv. þm. Hjörleifur Guttormsson till. til þál. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga, sama ár og Ólafur lagði fram frv. Samtaka um jafnrétti milli landshluta, um stjórnskipunarlög. Þessa grunnþætti þarf að fara í og ég hvet hv. þingmenn til þess að kynna sér þessi plögg og hefja alvöru umræðu um hvernig við ætlum að búa í þessu landi. Það er mál málanna í þessu samfélagi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að hefja máls á þessu viðfangsefni. Hann sendi mér þær spurningar sem hann vitnaði til, mér bárust þær í morgun. Ég verð strax í upphafi að geta þess að svörin verða fyrir þær sakir kannski ekki jafngóð og hann hefði kosið, þ.e. vegna þess stutta tíma sem til ráðstöfunar var, a.m.k. fyrir þá spurninguna sem er viðamest. Hv. þm. spyr hver hafi verið þróun varðandi íbúafjölda á landsbyggðinni sl. sjö ár. Frá 1990--1997 hefur íbúum á landsbyggðinni fækkað úr 109.700 manns í 107.700 eða um 2,1%. Í annarri spurningu er spurt: Hvernig er þróun íbúafjölda á landsbyggðinni miðað við áætlanir? Út af fyrir sig hafa ekki verið gerðar neinar spár og hvað þá áætlanir um íbúaþróun einstakra landsvæða. Í stefnumótun um byggðaáætlun fyrir árin 1994--1997, en hún var ályktun Alþingis frá 1994, var eitt af markmiðunum að draga úr, eins og þar var orðað, fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins. Það hefur ekki tekist til fulls eins og sést af þeim tölum sem við sjáum á þessu augnabliki. Þegar þau sjónarmið voru sett fram og voru í vinnslu töldum við flest, hvar sem við bjuggum í landinu, að atvinnuástandið sem þá var erfitt og atvinnuleysi sem var mikið, til að mynda í kjördæmi hv. þm., hefði mest að segja um byggðaþróun. Nú hefur þetta gengið í þá átt að atvinnuleysi í landinu er aðeins 2%. Þá gerist það að frá sumum kjördæmum liggur engu síður mikill straumur fólks til þéttbýlisins. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni. Hv. þm. spyr hvort ríkisstjórnin hyggist grípa til sérstakra aðgerða til að stemma stigu við fólksflótta af landsbyggðinni. Ég hygg að þrátt fyrir það sem þingmaðurinn sagði um umræður í þessum sal hafi allir þingmenn, hvar í flokki sem þeir standa og hvar sem þeir búa, áhyggjur af þessari þróun. Þó held ég að kannski sé fullmikið sagt að tala hér um hreinan fólksflótta. Ég held að við eigum heldur ekki að ýkja ástandið. Eins og fram kom í stefnuræðu sem flutt var hér fyrir ekki löngu síðan á þinginu þá stendur til að endurflytja þáltill. um stefnu í byggðamálum og afgreiða þá stefnuáætlun. Ég tel að sú áætlun sé afar vel unnin af hálfu stjórnar Byggðastofnunar og geti gefið okkur góða viðspyrnu ef við fylgjum henni eftir af manndómi, sem ég vona að sé stuðningur við í þinginu. Við skulum þó ekki ætla að sú áætlun, jafnvel þó henni verði fylgt fast eftir, leysi allan vanda. En hún getur gefið okkur góða viðspyrnu og vonandi, ef vel tekst til, snúið vörn í sókn. Jafnframt hefur ríkisstjórnin auðvitað reynt að stuðla að sambærilegum og svipuðum markmiðum með stefnu sinni í öðrum málum, t.d. varðandi stóriðjustefnu, sem á nú kannski undir högg að sækja í augnablikinu eins og menn vita. Þar er deilt um markmið, leiðir og fórnarkostnað. Einnig hefur ríkisstjórnin með eflingu menntastofnana á landsbyggðinni stuðlað að því að draga úr þeirri þróun sem við höfum verið að horfa upp á og fleira mætti nefna í þeim efnum. Þá spyr hv. þm.: Hver er áætlaður grunnkostnaður samfélagsins vegna flutnings inn á höfuðborgarsvæðið sl. tvö ár? Þetta er kannski erfiðasta spurningin og þarf lengstan aðdraganda til að svara. Við eigum í rauninni ekki einfalt svar við þessari spurningu. En vegna þess að félagsleg þjónusta og ýmis þess háttar grunngerð hefur verið byggð upp um allt land þá er ljóst að við aðflutning á höfuðborgarsvæðið þarf að byggja þar upp þjónustu og grunngerð að nýju, eins og hv. þm. nefndi áðan í ræðu sinni. Aðflutningur af landsbyggðinni myndar u.þ.b. helming af fjölgun íbúa á höfuðborgarsvæðinu. Þó er ekki hægt að reikna með, samkvæmt viturra manna ráði, að helmingur af kostnaði við uppbyggingu opinberrar þjónustu og grunngerðar sé viðbótarkostnaður vegna flutninganna. Hluti aukningarinnar er frá stöðum þar sem ekki á sér stað fækkun. Þar er því ekki um tvöfaldan kostnað að ræða. Hins vegar er ósvarað spurningunni um það hver grunnkostnaður samfélagsins er og hvaða kostnaðarþætti eigi þá að telja með. Mjög gróf athugun, með fullum fyrirvörum á fjárfestingu Reykjavíkurborgar á undanförnum árum, bendir til að slík fjárfesting sé u.þ.b. 3--5 millj. kr. á hvern nýjan íbúa. Þá eru fjárfestingar veitustofnana ekki meðtaldar. Ekki er mögulegt að gefa ítarlegra svar þessari spurningu nema að undangenginni mikilli rannsókn og athugun. Varðandi fimmtu spurninguna þá vísa ég til þess sem ég sagði um þriðju spurninguna.

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu um byggðamál og þá sérstaklega málshefjanda, hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni. Þingflokkur jafnaðarmanna óskaði sérstaklega eftir því á liðnu vori að þáltill. sú sem rætt var um í máli hæstv. forsrh. kæmi þá þegar til umræðu. Það segir nokkuð um að við álítum þessi mál mikilsverð en miður þá vannst ekki tími til að ræða hana. Við erum sammála um að mikilla aðgerða sé þörf en spurningin er hvaða aðgerða eigi að grípa til. Við teljum og höfum sett fram í stefnumálum okkar að jöfnun húshitunarkostnaðar, jafnt aðgengi að læknisþjónustu, skólum og ekki síst jafnt aðgengi til atvinnu, séu grundvallaratriði sem taka þurfi á ef stöðva eigi þennan flótta af landsbyggðinni. Flóttinn er slíkur að í byggðarlagi hér í nágrenninu, í Kópavogi, rís byggð sem nemur einni Grindavík á hverju ári, nú á undanförnum árum. Hvers vegna er það? Jú, það er vegna þess að fólkið sækist eftir sama aðgengi og ég nefndi hér áðan. Þetta eru lykilatriðin. Það má líka velta því fyrir sér hvort Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hafi ekki fengið öfugt hlutverk á við það sem hann hafði áður. Hann átti að hjálpa dreifðari byggðum. Það liggur við að það þurfi orðið að hjálpa þéttbýlinu til að taka við fólkinu utan af landi. Þess vegna segi ég: Það er mikil ástæða til að spyrna við fótum og við eigum að taka sameiginlega á því. Við ættum hvorki að kenna hver öðrum né ríkisstjórninni um hvernig komið er. Við eigum að snúa til baka þróun undanfarinna ára.

Herra forseti. Stundum heyrist í umræðum um byggðamál að aðgerðir í byggðamálum séu tilgangslitlar vegna þess að flutningar séu mjög miklir til höfuðborgarsvæðisins þrátt fyrir þær aðgerðir sem farið hefur verið út í á liðnum áratugum. Menn gæta ekki að því að ástandið í þjóðfélaginu væri hálfu verra ef ekkert hefði verið að gert. Því miður hefur stuðningur við landsbyggðina farið ört minnkandi, aðgerðir í byggðamálum hafa farið dvínandi og ástandið farið versnandi. Á Íslandi er meiri þörf á aðgerðum í byggðamálum en í flestum öðrum Evrópulöndum. Þó er líklega hvergi minni stuðningur í formi aðgerða í byggðamálum en einmitt hér. Ef við berum okkur saman við nálæg lönd, t.d. löndin í Evrópusambandinu, þá er miklu meiri stuðningur og styrkir til byggðamála þar en hér, margfalt meiri satt best að segja og hefur oft verið á það bent. En hvað skal gera? Auðvitað kemur margt til greina en það kostar allt aukið fjármagn. Ég hef oft á Alþingi bent á að það þarf að stuðla að jöfnun verðlags. Raforkuverðið er t.d. miklu hærra víða úti um landsbyggðina. Það þarf líka stjórnkerfisbreytingar eins og frummælandi benti alveg réttilega á. En síst af öllu þurfum við á því að halda að sundra þeim stjórnsýslueiningum sem þó eru nú til staðar í formi núverandi kjördæma. Það væri að fara úr öskunni í eldinn.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að fagna þessari umræðu. Það er kannski vert að benda aðeins á það, til þess að undirstrika þann vanda sem hér er á ferð, að flutningur af landsbyggðinni það sem af er þessu ári er jafnmikill og sem nemur íbúum Egilsstaða. Og það sem Egilsstaðamenn hafa verið að gera á 50 ára ferli er nokkuð líkt því sem þarf að aðhafast hér til þess að byggja yfir þá íbúa sem færa sig af landsbyggðinni hingað suður eftir. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að í þeirri till. til þál. sem hæstv. forsrh. hefur lýst yfir að flutt yrði á Alþingi, er út frá því gengið að stöðva þennan fólksflótta. Markmið þeirrar tillögu er að landsbyggðin haldi sinni hlutdeild í íbúafjölguninni á næstu árum. Þetta er auðvitað grundvallaratriði og tillagan er unnin og fram sett með tilliti til þessara grundvallarmarkmiða. Ástæðurnar fyrir þessum breytingum í búsetu á Íslandi var ákveðið að rannsaka og tillagan byggir einmitt á þeim niðurstöðum. Það sem þarf því að gerast er að fá þessa tillögu fram, eins og reyndar hæstv. forsrh. hefur lýst skilmerkilega, og að fylgja henni eftir með trúverðugum hætti. Það þarf að gera og þá breytast þessar aðstæður í þjóðfélaginu.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu sem að sjálfsögðu fæst ekki niðurstaða í á svo stuttum tíma sem hér er til umráða. En ég vil segja í upphafi að auðvitað er enginn ánægður með þá þróun sem hefur orðið, hvorki á landsbyggðinni né í Reykjavík. Spurningin er þessi: Er hægt að vinna gegn þessari þróun og hvernig yrði það helst gert? Ég vil halda því fram að núverandi ríkisstjórn hafi svo sannarlega sýnt viðleitni í þá átt. En betur má ef duga skal. Hér er, eins og kom fram hjá hv. þm. Ragnari Arnalds, varið hlutfallslega minni fjármunum til byggðamála en hjá ýmsum nágrannaþjóðum. Því hefur verið haldið fram að það sé helmingi minna en hjá Finnum og aðeins um 40% af því sem Svíar verja til þessa málaflokks. Mörg rök eru fyrir því að reka byggðastefnu. Það má nefna menningarleg rök, efnahagsleg rök og sumir nefna einnig öryggissjónarmið, þ.e. að ekki sé rétt að setja öll eggin í sömu körfuna. Ég held því fram að það megi breyta þessu og bæta úr með fjármunum. Ástandið var þannig, eins og allir vita, í upphafi þess kjörtímabils sem nú er að ljúka að svigrúm var ekki mikið. Það varð að fara í það fyrst og fremst að reyna að ná tökum á efnahagslífinu og ríkisfjármálunum. Engu að síður eru t.d. í fjárlagafrv. fyrir næsta ár um 800 millj. kr. að auki í vegamál. Það er verið að efla skógrækt og fram undan eru aðgerðir í sambandi við landbúnaðinn í tengslum við þá skýrslu sem nú hefur verið gerð opinber. Dreifbýlisstyrkurinn hefur verið hækkaður um tæp 50%. En betur má ef duga skal. Það má nefna stóriðju á Austurlandi sem verið er að vinna að og að síðustu nefni ég Háskólann á Akureyri, en á morgun verður tekin þar fyrsta skóflustungan að nýjum áfanga.

Herra forseti. Áratugum saman hefur verið reynt að sporna gegn flutningi fólks úr dreifbýli í þéttbýli, af landsbyggð á höfuðborgarsvæðið. Menn hafa verið nokkuð sammála um að fólk eigi rétt á þjónustu hvar sem það býr á landinu. Byggðir hafa verið vegir, skólar, heilbrigðisstofnanir og starfsfólki í opinberri þjónustu greitt sérstaklega fyrir að starfa og búa víða úti á landi, sem reyndar dugir ekki alltaf til þótt sums staðar séu há laun og fríðindi í boði. Atvinnulíf hefur verið styrkt og á ýmsan hátt reynt að skapa skilyrði til eflingar atvinnu og búsetu utan höfuðborgarsvæðisins og til þessa hafa farið gríðarlegir fjármunir. En í öllu þessu hafa menn nánast algjörlega horft fram hjá þeirri staðreynd að aðstæður eru gjörbreyttar. Fjölskylduhagir eru gjörbreyttir. Sá tími er liðinn að mestu skipti að hafa næga atvinnu fyrir karla, t.d. stóriðju eins og stjórnvöld virðast trúa á. Konur og börn fylgi einfaldlega með í farangrinum hvert á land sem er. Staðreyndin er hins vegar sú að langflestar konur eru á vinnumarkaði og atvinnulífið getur ekki án þeirra verið þótt menn eigi nú í basli með að viðurkenna það. Konur eru nú óvart sjálfstæðir einstaklingar sem láta ekki skikka sig fram og til baka og þess vegna er það lykilatriði að á hinum ýmsu stöðum þar sem búseta þrífst í landinu séu úrræði og kostir við hæfi beggja kynja. Herra forseti. Fjölbreytni er krafa nútímans, í atvinnulífi, í allri þjónustu og í menningarlífi og stóra spurningin er hve langt menn treysta sér til að ganga á öllum þessum sviðum. Það er auðvitað sameiginlegt verkefni landsmanna allra.

Herra forseti. Menn hafa mikið velt vöngum yfir því hvernig hægt væri að treysta búsetu í landinu öllu. Menn hafa fært rök fyrir því að svo þyrfti að vera vegna þess að við viljum tryggja bæði menningarlegan og atvinnulegan fjölbreytileika sem við teljum að geri lífið í landinu innihaldsríkara og skemmtilegra. Menn hafa líka bent á hin efnahagslegu rök, að það þurfi að minnka þann kostnað einstaklinga, fjölskyldna og þjóðarbúsins alls sem hlýst af svo miklum búferlaflutningum, þegar eignir fólks verða verðlausar og fjárfesta þarf tvisvar í grunnþjónustu fyrir sama fólk. Spurningin um það hvernig eigi að stemma stigu við fólksflótta er að mínu mati hins vegar ekki rétt. Ég held við eigum frekar að spyrja eftirfarandi spurningar: Hvernig getum við skapað það umhverfi atvinnu, mennta og menningar sem hlúir vel að fólki og skapar þær aðstæður sem fólk vill búa við? Svör við því hafa verið að koma fram á undanförnum árum. Það hafa verið gerðar kannanir en gallinn er sá að lítið hefur verið gert með svör úr þeim enn. Í þáltill. um stefnu í byggðamálum sem ekki er enn komin fram, þó hún sé hér til umfjöllunar að vissu leyti, eru ágætar greinargerðir frá Háskólanum á Akureyri þar sem fjallað er um þessa hluti. En það er ekki nóg að fjalla um byggðamál í einni tiltekinni þáltill. Við verðum og það verður að láta þá hugsun og þann vilja, að fólk geti búið og þrifist um land allt, koma fram í allri löggjöf og í allri stefnumótun vegna þess að í því kemur hinn raunverulegi vilji fram, ekki í því að vísa í þáltill. um stefnu í byggðamálum.

Herra forseti. Í umræðu um byggðamál á undanförnum áratugum hefur verið rætt um málið á þeim forsendum að landinu væri skipt í tvennt, annars vegar höfuðborgarsvæðið og hins vegar landsbyggðina, og annar hlutinn væri að tapa og hinn að vinna. Ég held að það sé að renna upp fyrir mönnum að þróunin, sem er enn á sama veg og verið hefur og fer heldur vaxandi en hitt, leiðir það af sér að hvorugur vinnur, hvorki fólk á höfuðborgarsvæðinu né fólk á landsbyggðinni. Allir þekkja hvernig áhrif þessir flutningar hafa á stöðu fólks á landsbyggðinni og þarf ekki að rekja það frekar, bæði efnahagslega, félagslega og að öðru leyti. En hitt er mönnum nýtt, sem er þó að renna upp fyrir þeim, að kostnaðurinn er mjög mikill og leggst mjög þungt á íbúa höfuðborgarsvæðisins. Fjárlaganefnd heimsótti sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu fyrr í þessum mánuði. Þá kom í ljós að fjárhagur stóru sveitarfélaganna hér, Reykjavíkur, Kópavogs, Hafnarfjarðar og Mosfellsbæjar, er mjög þungur og skuldir þeirra hafa verið að aukast vegna þess mikla kostnaðar sem sveitarfélögin verða að ráðast í til að byggja upp þjónustu fyrir íbúana sem eru að flytja utan af landi. Þegar að er gáð eru nefnilega báðir aðilar að tapa, báðir verða fyrir útgjöldum umfram tekjur. Það er því hagur beggja aðila að ráðast í að stöðva þetta ójafnvægi sem verið hefur á undanförnum áratugum. Ég legg áherslu á það að fá höfuðborgarbúana í lið með okkur landsbyggðarmönnum til þess að snúa þessari þróun við. Öðruvísi mun það ekki takast nema að menn geri almenna uppreisn í þjóðfélaginu sem ég vænti að menn séu ekki að leggja til, a.m.k. á þessari stundu.

Virðulegi forseti. Það mál sem við ræðum er eitthvert alvarlegasta vandamálið sem við er að glíma í okkar þjóðfélagi um þessar mundir. Það er ljóst að sú búsetuþróun sem orðið hefur á undanförnum árum, allt of mörgum árum, hefur leitt yfir þjóðfélagið margs konar kostnað, ekki síst fyrir sveitarfélögin í þéttbýlinu. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. að kostnaðurinn við það að búa nýjum einstaklingi búsetu í sveitarfélögum gæti legið á bilinu 3--5 millj. kr. Og ef við gefum okkur að búseturöskunin nemi um 2.000 manns á ári þá sýnist mér að talan sem við erum hér að ræða geti legið eitthvað á bilinu 6--10 milljarðar á ári. Jafnvel þó við gæfum okkur, eins og hæstv. forsrh. benti á, að þetta sé ekki alveg svona, að þessi tala sé eitthvað lægri, þá blasir það samt sem áður við að kostnaður þjóðfélagsins, fólks sem er að yfirgefa heimahaga sína og skilur eftir fjárfestingar úti á landsbyggðinni sem eru lítt metnar auk þess kostnaðar sem jafnframt leggst á sveitarfélögin sem eftir standa með færri gjaldendur til að standa undir þessari fjárfestingu, er alveg stjarnfræðilegur. Það er enginn vafi á því að þessi búsetuþróun hefur auðvitað þau áhrif til lengri tíma litið að lífskjörin verða lakari. Þetta hefur með öðrum orðum þær afleiðingar í för með sér að lífskjörin versna í þjóðfélaginu ef okkur tekst ekki að snúa þessari byggðaþróun við. Okkur er auðvitað ljóst að þessi mál eru miklu flóknari núna en þau voru áður. Við höfum engu að síður að undanförnu verið að reyna að átta okkur betur á ástæðu búseturöskunarinnar og ég tel að við séum í betri færum nú en nokkru sinni áður vegna þeirrar undirbúningsvinnu sem stjórn Byggðastofnunar beitti sér fyrir og kemur fram í till. til þál. sem hæstv. forsrh. lagði fram á liðnu þingi og verður vonandi lögð fram innan tíðar og afgreidd sem fyrst héðan frá Alþingi. Það liggur fyrir að við höfum betri möguleika núna til að bregðast við vegna þess að við þekkjum forsendurnar betur. Og ég tek undir það sem hér hefur verið sagt að nú ríður mjög á að afgreiða þessa þáltill.

Herra forseti. Ég vil undirstrika það sem hefur komið fram í þessari umræðu að byggðaþróunin er landsmál. Hún er þjóðfélagsvandamál. Hún er efnahagsvandamál. Það urðum við fjárlaganefndarmenn mjög varir við þegar við fórum í heimsókn í nágrannabyggðir Reykjavíkur. Þar kemur í ljós að mjög hefur fjölgað í þeim byggðum og fólkið sem kemur utan af landi mætir biðröðum þegar það kemur. Það mætir biðröðum til þess að fá opinbera þjónustu og það mætir biðröðum til að komast í vinnuna og ef svo heldur áfram sem horfir þá þarf að leggja mikið fjármagn í það á næstu árum að ráða við þessar biðraðir. Ég tek því undir það sem fram hefur komið. Þetta er mál þjóðarinnar allrar og það á ekki að sundra þjóðinni í því efni að leita úrbóta. Ég er sannfærður um að ein aðalástæðan fyrir því hvernig komið er er sú að fjölbreytni skortir í vinnu á landsbyggðinni. Ungt fólk krefst meiri fjölbreytni í atvinnutækifærum en áður var og það er ein ástæðan fyrir því hvernig komið er. Þess vegna finnst mér dálítið sérkennilegt að verða var við þá miklu andstöðu sem er t.d. við að byggja upp virkjanir og nýta orku, t.d. á Austurlandi, og skjóta þar fleiri stoðum undir atvinnulífið. Það segja margir í mín eyru að það geri bara ekkert til þó að byggðaröskunin verði. Það sé eðlilegt og engu fórnandi til þess að koma í veg fyrir hana. Það kemur maður eftir mann og segir þetta. Ég er ekkert tiltakanlega bjartsýnn þegar nýjar hreyfingar í stjórnmálum koma upp með að leggja veiðileyfagjald á sjávarútveginn og skjóta orkunýtingu út af borðinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka frummælanda fyrir að vekja máls á þessu efni. Til þess að bregðast við þeim vanda sem við horfum fram á er auðvitað mikil hjálp í þeim rannsóknum sem Byggðastofnun hefur staðið fyrir og þar koma fram ákveðin atriði sem þarf að bæta úr að áliti þess fólks sem býr á landsbyggðinni og þess fólks sem hefur flutt hingað á suðvesturhornið. Það eru atriði eins og orkuverð, samgöngumál, menntamál, menningarmál auk fjölbreytni í atvinnulífinu. Margir af þessum þáttum eru atriði sem stjórnvöld og ríkisvaldið getur tekið á. Það er hægt að bregðast við háu orkuverði, stjórnvöld geta gert eitthvað í þeim málum, það er hægt að gera átak á því sviði. Orkuverð á landsbyggðinni er allt of hátt, húshitunarkostnaður er of hár. Eitt af því sem menn hafa miklar áhyggjur af eru samgöngumál og liggur í augum uppi að er verkefni stjórnvalda. Menntamál er mikilsvert atriði þegar horft er til búsetu og ég vil nefna að Háskólinn á Akureyri er trúlega besta einstaka aðgerð sem gerð hefur verið í byggðamálum. Rannsóknir sýna að það fólk, sem menntast þar, sest að úti á landi að mjög miklum hluta. Það verður auðvitað að leggja áherslu á uppbyggingu, á endur- og símenntun ásamt háskólamenntun og nýta til þess þá nýju tækni sem við höfum yfir að ráða nú til dags. Við vitum að allir þeir fjármunir sem fara til menningarmála fara á suðvesturhornið. Þeir fara ekki út á land og það er bara þannig. Þetta eru hlutir sem hægt er að breyta. En málið er alvarlegt og við verðum að taka á því.

Herra forseti. Íbúaþróunin á landsbyggðinni er mikið áhyggjuefni. Stöðugur straumur fólks hefur verið af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins allt frá árinu 1980. Á þessu 18 ára tímabili hafa brottfluttir umfram aðflutta af landsbyggðinni verið frá 500 og upp í 1.800 manns á ári. Í mjög ítarlegri könnun um orsakir búferlaflutninga, sem Stefán Ólafsson gerði fyrir Byggðastofnun á síðasta ári, kemur fram að einhæfni atvinnulífsins vegur mjög þungt. Enda er það svo að fólki fækkar ekkert síður á þeim stöðum þar sem mikil uppbygging hefur verið í atvinnulífinu, atvinna næg og tekjur þokkalegar. Fólkið fer ef atvinnutækifærin eru of einhæf. Byggðastofnun hefur brugðist við þessu með því að stórauka atvinnuþróunarstarfsemi í öllum kjördæmum landsins. Þar sem sú starfsemi fór fyrst af stað, á Suðurlandi, hefur tekist mjög vel til þar sem um 30 ný fyrirtæki urðu til á tæpum tveimur árum með talsvert á annað hundrað störf og fjárfestingu upp á hálfan milljarð króna. Annað sem vegur þungt í könnun Stefáns Ólafssonar er t.d. húshitunarkostnaður, verslunaraðstæður og samgöngumál. Í þeirri þáltill. sem hæstv. forsrh. lagði fram í vor um stefnu í byggðamálum fyrir næstu fjögur ár, og nefnd hefur verið í þessum umræðum, er það markmið sett að fólksfjölgun á landsbyggðinni verði ekki undir landsmeðaltali næstu fjögur árin. Þar eru settar fram mjög afgerandi tillögur til úrbóta á mörgum sviðum, m.a. í sambandi við atvinnuþróun, samgöngur, menntamál og lækkun húshitunarkostnaðar, þar sem stefnt er að því að verð á orku til hitunar íbúðarhúsnæðis verði á næstu þremur árum fært til samræmis við meðaldýrar hitaveitur með aukinni þátttöku Landsvirkjunar og ríkissjóðs. Þetta er auðvitað stórmál því að sums staðar á landsbyggðinni munar um heilum mánaðarlaunum hvað það er dýrara að kynda hús en þar sem það er ódýrast. Ég tel að þessi þáltill. sé mjög ákveðin tilraun til að snúa þróuninni við og mikilvægt að hún verði afgreidd sem fyrst á Alþingi og farið verði að vinna eftir þeirri stefnu sem þar er mótuð.

Herra forseti. Ætlum við að horfa upp á stórar byggðir, víðlendar byggðir eyðast? Við erum að reyna að svara þeirri spurningu á þá leið að við viljum ekki horfa upp á það aðgerðarlaus. Nú um stundir eru efnahagslegar forsendur fyrir því að við getum tekið á byggðamálum og byggðavandamálum. Við getum sem ein þjóð í einu landi tekið upp umræðuna um hvernig við viljum byggja landið. Við eigum val og höfum reyndar ekki efni á því að láta tímann líða án þess að bregðast við. Víða um landið er byggð mjög hætt og búast má við að miklu meiri breyting verði í framtíðinni ef ekki verður nú brugðist við. Byggðin getur víðast hvar ekki grisjast mikið úr þessu án þess að hún einfaldlega hrynji. Félagslegar og ýmsar aðrar forsendur vantar til þess að halda henni gangandi ef enn fækkar fólki á vissum svæðum. Það er lag að bregðast við, herra forseti, í góðæri. Það er lag líka þar sem tillögur hæstv. forsrh. í byggðamálum eru yfirgripsmiklar og raunhæfar. Við hljótum að gera byggðamálin að höfuðviðfangsefni okkar á næstu mánuðum, taka raunhæfar og ábyrgar ákvarðanir í framhaldi af tillögum hæstv. forsrh. sem skili sér öllum landsmönnum til hagsbóta því eins og margoft hefur komið fram í umræðunni er þetta málefni allrar þjóðarinnar, mikið hagsmunamálefni allra. Ég hvet því til þess að við látum hvergi slaka verða á í umræðunni.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa umræðu þó að ljóst sé að við getum ekki komist til botns í henni á svo stuttum tíma sem hér er gefinn til hennar. Það er ljóst að margir og ólíkir þættir valda þeirri byggðaröskun sem við fjöllum um. Hægt er að ráða við suma af þeim en aðra alls ekki. Það liggur fyrir að búsetuskilyrðin skipta mjög miklu máli í þessu sambandi og að þeim málum koma stjórnvöld, heimaaðilar og aðrir. Stjórnvöld geta haft veruleg áhrif og það hefur komið fram í umræðunni. Þar ber að nefna samgöngur, heilbrigðisþjónustu, menntamál, sem eru mjög ríkur þáttur, og ýmiss konar búsetukostnað. En það sem mér finnst hins vegar geta vakið okkur bjartsýni um að eitthvað fari að gerast í aðgerðum í byggðamálum er einmitt sú staðreynd að nú eru menn almennt farnir að viðurkenna að ákveðið misvægi ríki í þjóðfélaginu milli landsbyggðar og þéttbýlis. Þar á ég við kosningalöggjöfina. Ef menn komast að þeirri niðurstöðu að mikilvægt sé að leiðrétta misvægi hlýtur það að fylgja í þessum málum vegna þess að mér heyrist menn vera almennt sammála um að verulegt misvægi sé ríkjandi varðandi búsetuskilyrði í þéttbýli og dreifbýli. Íslendingar hljóta að vera moldrík þjóð ef núverandi ástand getur gengið mikið lengur. Við höfum rætt um margfalda uppbyggingu íbúðarhúsnæðis og þjónustu og við vitum að með þessari þróun verður eftir sóun og vannýting fjárfestinga víða úti um landið. Herra forseti. Stjórnvöld verða að beita þeim aðgerðum sem þau geta og hafa vald á að framkvæma. Við höfum rætt þetta mál margoft og það liggur fyrir að ýmislegt er hægt að gera. Ég tel að mjög margt gott sé í þeirri þáltill. um stefnu í byggðamálum sem hér hefur verið rædd en það er ekki nóg að samþykkja hana. Aðgerðir verða að fylgja og ég skora á menn að beita þeim.

Virðulegur forseti. Mjög skortir á að fólk í landinu hafi tiltrú á stjórnvöldum, treysti stjórnvöldum landsins til að grípa til aðgerða þegar illa horfir eins og um er að ræða í byggðamálum í landinu. Það er ekki nóg að bera fram ályktanir ef aðgerðir fylgja ekki eftir. Eftir hverju er að bíða varðandi augljósar aðgerðir til að leiðrétta mismunun? Hér koma stjórnarliðar og kalla eftir jöfnun húshitunarkostnaðar. Hvað skyldum við vera oft búin að ræða það mál í þinginu á undanförnum þingum án þess að nokkuð gerist til breytinga? Ég hef í pússi mínu reikning á mínu nafni fyrir íbúð í heimabæ mínum upp á tæpar 30 þús. kr. fyrir tvo mánuði, 15 þús. á mánuði til greiðslu á upphitun. Þetta er það sem menn búa við. Þarf að álykta um það eða liggja yfir ályktunum til þess að grípa inn í svona misræmi og óréttlæti og það af ríkisstjórn sem telur sig hafa efni á að ráðstafa stórum fúlgum af orku á undirverði til stóriðjufyrirtækja? Stóriðjuuppbygging er ekki lausn á byggðavanda, það er mjög langt frá því. Auk þess hafa stjórnvöld ekkert haft í hendi í þeim efnum, vita ekkert hvort þau geta staðið við fyrirheit um slíka uppbyggingu. Það eru markvissar aðgerðir hér og nú sem þarf til að leiðrétta misræmið og kerfisbreytingar, eins og frummælandi vakti athygli á. Opinber störf gætu verið í allt öðrum og miklu meiri mæli úti um land ef menn hefðu staðið eðlilega að uppbyggingu stjórnsýslu í landinu. Ekki með því að glíma við að rífa einstakar ríkisstofnanir upp með rótum frá Reykjavík, heldur með því að færa stjórnsýsluna kerfisbundið út í byggðir landsins, út í fylki í landinu.

Herra forseti. Miðstýringin er vandamál landsbyggðarinnar og landsins alls. Ég vil nefna sem dæmi að þeir í Rússlandi lentu í þvílíkum vandræðum með að það var orðinn sex ára biðlisti að komast inn í Moskvu þrátt fyrir uppbyggingu á öllum mögulegum iðnaði um allt svæðið, í öllum lýðveldum, t.d. í stóriðju, stíflun fallvatna o.s.frv. Fólkið ruddist inn að kjötkötlum hins miðstýrða kerfis efnahagslega og pólitískt. Það er þessi grunnvandi sem þarf að ráðast á. En ég er ekkert voðalega bjartsýnn þannig lagað séð. Hér yfir vötnunum vofir miðstýringarglýja. Menn eru ofboðslega mikið í þeim farvegi að halda að þeir þurfi að hugsa og gera fyrir þá úti á landi. Ég er að lýsa eftir grunnvinnu, grunnreglum til að leiðrétta þennan klafa miðstýringar sem við vinnum eftir. Það er það sem ég er að biðja um. Nú eru sveitarfélögin að búa til fjárhagsáætlanir fyrir næsta ár sem verða samþykktar innan mánaðar. Góðærið gefur ekki nokkurt útslag hjá sveitarstjórnunum vegna þess að þeir fá skammtinn sinn héðan. Það eru því engin bein tengsl milli tekjuöflunar og ráðstöfunar tekna. Enginn hvati, engin birta þótt góðæri sé. Farið á línuna og heyrið í þeim mönnum sem eru að vinna núna. Það er grunnvinna, nýjar grunnreglur sem byggja á valddreifingu, minnkun á ríkisumsvifum og beinni tengsl milli tekjuöflunar heima fyrir og ráðstöfun teknanna þar, sem á skortir.

Herra forseti. Þessar umræður gefa tilefni til að ætla að umræður um byggðamál geti verið góðar og farsælar á næstu vikum. En við þurfum einnig að hafa í huga það sem hér hefur verið nefnt að byggðamál eru ekkert afmarkað verkefni, það tengist nánast öllu því sem við erum að fást við frá degi til dags í þinginu þó að það hafi ekki þá forskrift að heita byggðamál. Eins og hv. málshefjandi nefndi nú síðast, þ.e. að stjórnvöld hefðu ekki treyst hinum dreifðu byggðum og vildu einmitt gefa þeim forskrift á sem flestum sviðum, þá er það nú ekki alveg nákvæmt miðað við þá þróun sem verið hefur á undanförnum árum. Stjórnvöld hafa til að mynda verið að reyna að ýta undir að sveitarfélög sameinuðust og stækkuðu. Það mun skila sér til langframa sem sterkari stjórnsýslueining sem ræður við fleiri verkefni. Í framhaldi af því hefur ríkisvaldið beitt sér fyrir því að verkefni á borð við skólana, sem eru auðvitað stór og mikil verkefni, flytjist til sveitarfélaganna, forræðið og ábyrgðin verði þar í auknum mæli. Miðstýring er þannig minnkuð. Auðvitað falla fleiri svið sem við erum að ræða hér og deila um undir hatt byggðastefnu eða byggðasjónarmiða eins og nefnt hefur verið af hv. 2. þm. Austurl. Þegar rætt er um veiðileyfagjald á þá sem starfa við sjávarútveg, þá er beinlínis verið að ráðast á byggðir landsins. Það gefur auga leið og það veit fólk í hjarta sínu. Sama er auðvitað með stóriðjumálin. Ef koma á í veg fyrir að stóriðja geti gengið og haldið áfram í einhverjum mæli, þá er líka ráðist gegn sjónarmiðum í byggðamálum. Stundum eru menn dálítið gamaldags í þessum efnum, t.d. hv. talsmaður Kvennalistans í umræðunum talar um að störf í stóriðju séu karlastörf. Hvers vegna? Af hverju geta þau ekki jafnt verið kvennastörf eins og karlastörf? Við höfum nú síðast séð það í álverinu í Straumsvík hvernig kona vinnur sig upp í gegnum þau störf og er forstjóri þess fyrirtækis. Slík störf geta auðvitað með nýrri hugsun verið jafnt kvennastörf sem karlastörf. Það gefur auga leið að við eigum að ræða þessi mál með opnum huga og það munum við gera á næstu vikum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, nr. 99/1993, með síðari breytingum, á þskj. 110, 110. mál. Frv. felur í sér breytingu á ákvæðum búvörulaga um verðmiðlunargjöld og verðskerðingargjöld. Tillögur um þær breytingar sem hér um ræðir hafa borist frá búgreinafélögum þeim sem hlut eiga að máli. Landssamtök sauðfjárbænda hafa þannig gert tillögu um afnám verðskerðingargjalda og lækkun á verðjöfnunargjaldi af kindakjöti og Landssamband kúabænda hefur gert tillögu um lækkun á verðskerðingargjöldum af nautakjöti. Bændasamtök Íslands hafa síðan fylgt þessum óskum eftir með erindrekstri við landbrn. Tillögur þessara aðila eru því teknar upp í þessu frv. Samkvæmt frv. verður verðjöfnunargjald af kindakjöti, skv. 19. gr. laganna, lækkað úr 7 kr. í 5 kr. á kg. Verðskerðingargjöld af kindakjöti, skv. 20. gr. sömu laga, eru afnumin og verðskerðingargjöld af nautakjöti lækkuð úr 600 kr. í 400 kr. á alla slátraða gripi sem flokkast í ákveðnum gæðaflokkum. Gert er ráð fyrir að breytingar þessar taki gildi 1. september 1998 skv. ákvæði til bráðabirgða í frv. Verðmiðlunar- og verðskerðingargjöld sem innheimt hafa verið eftir 1. september og fram að gildistöku laganna verða því endurgreidd framleiðendum og sláturleyfishöfum í samræmi við ákvæði frv. Í umsögn fjmrn. um kostnaðaráhrif kemur fram að tekjur af verðmiðlunargjaldi og verðskerðingargjöldum fyrir árið 1999 séu áætlaðar alls 110 millj. kr. í fjárlögum. Þar sem þessum gjöldum er ætlað að jafna flutningskostnað frá framleiðendum til afurðastöðva og til markaðsaðgerða vegna nautgripa- og sauðfjárafurða mun breyting á tekjum af gjöldunum ekki hafa nein áhrif á afkomu ríkissjóðs, hvorki til né frá. Hæstv. forseti. Ég hef lýst þeim áhrifum sem frv. þetta hefur á verðmyndun búvara, verði það að lögum. Að öðru leyti vísa ég til grg. með frv. Ég leyfi mér í framhaldi af því, hæstv. forseti, að leggja til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. landbn.