Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Um leið og lagt er fram frv. til l. um breyt. á vegal., nr. 71 30. des. 1963, um hækkun á aðflutningsgjöldum á benzíni og til samræmis við það hækkun á þungaskatti af þeim bifreiðum, sem hafa dísilvélar, þykir mér rétt að fara nokkrum orðum um ýmis atriði, sem snerta vegamálin almennt, um leið og það frv., sem hér hefur verið lagt fram, verður rætt. Með vegal. 1963 var stigið stórt spor til betri vinnubragða í vegamálum, um leið og framlög til þeirra mála voru aukin um rúmlega 100 millj. kr. árlega með þeim ráðstöfunum, sem vegal. fela í sér. Með vegal. var ákveðið að skipuleggja vegagerðina og gera áætlanir, sem framkvæmdir eru byggðar á. Með því verður það fé, sem til vegamálanna er veitt, drýgra en áður. Áætlun til framkvæmda í vegamálum er gerð til fjögurra ára. Heimilt er að endurskoða áætlunina á tveggja ára fresti. Vegáætlun fyrir árin 1965–1968 er því heimilt að endurskoða haustið 1966. Samkv. vegáætlun eru í fjárl. fyrir árið 1965 veittar 47.1 millj. kr. til viðbótar þeim tekjum, sem vegasjóður fær samkv. vegal. Á árinu 1965 var 20% dregið af þessari upphæð vegna frestunar á verklegum framkvæmdum, sem ríkisstj. ákvað að skyldi snerta fjárfestingarliði fjárl. Í frv. til fjárl. fyrir árið 1966 eru áður nefndar 47.1 millj. kr. ekki teknar með í frv. Hefur hæstv. fjmrh. lýst því í fjárlagaræðu, hver ástæðan er fyrir því, að upphæðin var tekin út. Er því ekki ástæða til að fjölyrða um það atriði nánar að sinni. Það munu allir vera sammála um, að nauðsyn beri til að afla vegasjóði tekna, sem nemur a.m.k. þessari upphæð, til þess að unnt verði að standa við vegáætlun þá, sem samþ. var á síðasta þingi. Til þess að svo megi verða, hefur ríkisstj. verið sammála um að leggja fram það frv., sem hér er um að ræða, þ. e. að hækka innflutningsgjald af benzíni um 90 aura á lítrann og þungaskatt af bifreiðum, sem nota annað eldsneyti en benzín, um 30–35%. Innflutningsgjald af benzíni verður því, ef frv. þetta verður lögfest, 3.67 kr. pr. lítra, sem rennur allt í ríkissjóð. Flestir þm. munu hafa reiknað með því, að benzínverð yrði hækkað hér á landi til samræmis við það, sem er í nágrannalöndum. Sjálfsagt er, að þungaskattur verði hækkaður til samræmis við benzínhækkunina. Margir munu hafa talið, að benzínhækkunin biði til haustsins 1966 og væri látin fram fara í sambandi við endurskoðun vegáætlunarinnar. Að athuguðu máli munu menn verða sammála um, að það sé út af fyrir sig ekki mikið atriði, hvort hækkunin fer fram haustið 1965 eða tæplega ári seinna. Það, sem máli skiptir, er vitanlega það, að staðið verði við að framkvæma vegáætlunina, eins og hún er úr garði gerð á hverjum tíma. Verði þetta frv. að l., mun útsöluverð á benzíni verða um 6.90 kr. pr. lítra. Lætur þá nærri, að það sé hið sama og hjá mörgum nágrannaþjóðum okkar, en þó lægra en hjá nokkrum þeirra. Er vart við því að búast, að Íslendingar, jafnfáir sem við erum og í stóru og illa veguðu landi, höfum efni á að selja benzínið á lægra verði en þær þjóðir, sem búa í þéttbyggðum löndum. Á Íslandi er 1.9 manns á hvern ferkm lands, en til samanburðar eru um 80 manns á hvern ferkm í Danmörku. Ef við viljum hafa góða vegi, eins og vitanlega ber að stefna að, er augljóst, að hver einstaklingur í strjálbýlu landi verður að leggja meira fram til vegamálanna heldur en þar sem þéttbýlið er. Í Danmörku er útsöluverð á benzíni kr. 6.66 og hefur komið til umræðu þar að hækka benzíntollinn verulega. Í Írlandi er benzínverðið 7.28 kr., í Finnlandi 6.83 kr., í Frakklandi 8.26 kr., í Belgíu 6.49 kr., í Noregi 6.26 kr., í Svíþjóð 6.28, í Bretlandi 7.77 kr. og í Ítalíu 7.59 kr., svo að nokkur lönd séu nefnd. En vitað er, að benzínverð er oft til endurskoðunar í áðurnefndum löndum og þá ávallt í hækkunarátt. Þær tekjur, sem gera má ráð fyrir, að fáist samkv. þessu frv., eru sem hér segir: Ef gert er ráð fyrir 65 millj. lítra benzínsölu á næsta ári, verður tekjuaukningin af benzínsölunni 58.5 millj. kr., tekjuaukning af þungaskatti dísilbifreiða 12.2 millj. kr., eða samtals 70.7 millj. kr. á árinu 1966. En frá þessu dragast endurgreiðslur, sem byggðar eru á undanþágum á sama hátt og nú eru í gildi. Tekjuaukning af benzíni kemur ekki til nota á næsta ári nema fyrir 10 mánuði, þar sem innheimtan er alltaf ca. tvo mánuði eftir á. Nettótekjur af hækkuninni á árinu 1966 eru áætlaðar 56.5 millj. kr. Nettótekjur vegasjóðs verða því áætlaðar fyrir næsta ár 282.9 millj. kr. Tekjuöflun til vegamála samkv. vegáætlun mun hins vegar, ef frv. þetta verður að l., verða allmiklu meiri síðari tvö ár þess tímabils, sem vegáætlun nær yfir, þ. e. árin 1967 og 1968, vegna aukinnar benzínsölu og fjölgunar bifreiða, svo og koma 12 mánuðir ársins alveg fram. Þessar umframtekjur ásamt öðrum fjáröflunum til aukningar framkvæmdafjár vegamála verða til ráðstöfunar við endurskoðun vegáætlunar, sem heimilt er að framkvæma fyrir árslok 1966, og athugað verður gaumgæfilega, hvort sú heimild verður notuð. Gerðar hafa verið ráðstafanir til þess, að rækileg athugun fari fram á því, hvernig auka megi fé vegasjóðs verulega og hvernig afla megi fjár til þess að ýta undir framkvæmdir í hraðbrautum og öðrum vegum, sem mest nauðsyn er að hraða, svo og til aukins viðhalds. Ríkisstj. mun skipa nefnd til að vinna að því, á hvern hátt hagkvæmast er að fá tekjur til vegamálanna. Það hefur verið að því fundið, að áður nefndar 47 millj. kr. hafi verið teknar út úr fjárlagafrv. Hefur því jafnvel verið haldið fram, að með því væri stefnt að því að draga úr vegaframkvæmdum og minnka það fé, sem til vegamála verður aflað. Þetta er vitanlega fjarstæða. Ríkisstj. hefur gert sér grein fyrir því, að mikil þörf er á auknu fjármagni til vegaframkvæmda í landinu. Það er einnig ljóst, að tekjur vegasjóðs verða ekki auknar á næsta ári með því að hækka gjald af benzíni eða hækkun á þungaskatti. Telja verður, að sú hækkun, sem er fyrirhuguð á þessum liðum, sé það, sem eðlilegt má telja, og því ekki hæfilegt að ganga lengra að svo stöddu í þá átt. Tekna til vegamálanna verður því að afla með öðrum hætti, og því verður skipuð n. til að vinna að því máli. Væntanlega verður sú n. búin að ljúka störfum svo fljótt á næsta ári, að fyrir liggi, hvort um raunhæfa fjáröflun verður að ræða miðað við hennar till. Það er augljóst, að þótt fyrrnefndar 47 millj. kr. verði ekki á fjárl. næsta árs, hefur enginn skaði orðið þess vegna. Fjár til vegáætlunar verður aflað með öðrum hætti, og framkvæmd vegamálanna mun því ekki bíða neinn hnekki af því, ef þetta frv. verður að lögum. Ég mun innan fárra daga leggja fram skýrslu um vegaframkvæmdir á því ári, sem nú er að liða, eins og vegalög gera ráð fyrir. Mun ég því ekki að þessu sinni rekja þær framkvæmdir, sem unnið hefur verið að á þessu ári. En í tilefni af því, að oft heyrist talað um, að framkvæmdir gangi hægt og litlu fé sé varið til vegamála, má geta þess, að á þessu ári mun verða unnið að vegamálum fyrir 393 millj. kr. auk þess fjár, sem notað er vegna Búrfellsvirkjunar til endurbyggingar á Skeiðavegi og Hreppavegi. Gert er ráð fyrir, að sú vegaframkvæmd muni kosta um 20 millj. kr., en hversu mikið af þeirri upphæð verður notað á þessu ári, liggur ekki enn fyrir. Það verður því ekki sagt, að litlum fjárhæðum hafi verið varið á yfirstandandi ári til vegamála, þótt flestir geti verið sammála um, að æskilegt væri að hafa meira fjármagn til umráða vegna hinna mörgu verkefna, sem fram undan eru. Menn geta deilt um, með hverjum hætti eðlilegast sé að afla fjárins. Ýmsir halda því fram, að til vegamálanna eigi að verja öllu því fé, sem inn kemur af aðflutningsgjöldum af bifreiðum, varahlutum, og öðrum tekjum, sem kallaðar eru tekjur af umferðinni, eins og oft er sagt. Ríkissjóður þarf á sínu að halda nú eins og áður, þar sem allir gera kröfur á hendur honum. Þannig hefur það alltaf verið, þar sem ríkissjóður hefur lengst af tekið í sinn hlut talsverðan hluta af benzínskattinum. Það er skoðun mín, að á þessum vanda finnist lausn. Það er almennur skilningur fyrir því að leggja aukið fjármagn til vegamálanna. Reykjanesbraut hin nýja mun þrýsta á, að hraðbrautir verði gerðar með varanlegu slitlagi, enda er svo komið, að malarvegir, þar sem umferðin er mest, verða ófærir vegna þess, að þeir þola ekki umferðina. Vera má, að ýmsum finnist, að benzínverðið verði nú í hærra lagi og þungaskatturinn verði tilfinnanlegur af dísilbifreiðum. Eins og áður er að víkið, mun útsöluverð á benzíni ekki verða hærra hér en almennt gerist annars staðar. Þungaskatturinn er af ýmsum talinn vera í lægra lagi miðað við benzínverðið. Það þykir þó ekki fært eða réttmætt að hafa þungaskattinn hærri, þar sem þeir, sem nota bílana litið, verða að greiða jafnmikinn þungaskatt og hinir, sem aka flesta daga og slíta vegunum mest. Norðmenn hafa í nokkur ár haft það fyrirkomulag að setja mæla í bifreiðarnar og reikna þungaskattinn eftir því, hversu mikið er ekið. Miðast greiðslan þá við það, hversu vegunum er mikið slitið af hverju ökutæki. Segja má, að þetta sé réttlátt, að þeir borgi hæstu upphæðina, sem nota vegina mest. Hætt er við, að okkur hér þætti þetta fyrirkomulag þungt í vöfum og erfitt í framkvæmd. Norðmenn segja, að framkvæmdin sé auðveld og þeim komi ekki til hugar að hætta að taka gjaldið samkv. mæli. Vegagerð ríkisins mun kynna sér nánar þetta fyrirkomulag, og verður síðan tekið til athugunar, hvort tiltækilegt þykir að taka það upp hér. Verkefnin eru mörg fram undan. Allir eru sammála um það. Menn eru einnig sammála um það, að framkvæmdirnar eru miklar, það miklar, að oft skortir vinnuafl til þess að vinna að hinum miklu framkvæmdum. Félag ísl. bifreiðaeigenda hefur stundum látið til sín heyra og gert till. í vegamálunum. Segja þeir, að það sé það minnsta að verja 100 millj. kr. árlega til hraðbrauta. Þeir segja enn fremur, að það sé eðlilegt, að til vegamálanna komi allt það fé, sem nú rennur í ríkissjóð og eru tollar af bifreiðum og varahlutum. Þeir hafa hins vegar ekki, sem kannske er ekki von, komið með till. um, hvað eigi að koma í staðinn í ríkissjóð og hvernig eigi að afla þeirra tekna, sem ríkissjóður mundi missa. E. t. v. mundi einhver segja: Það þarf ekki að afla tekna í ríkissjóð, sem þessu nemur. Það er ekkert annað en að draga úr útgjöldum. En þegar menn hafa verið spurðir um það, hvar þeir vildu spara, hefur flestum orðið svarafátt og ekki verið um stórar upphæðir að ræða, sem nefnt hefur verið. Hvað sem þessu líður, er enginn vafi á því, að ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa hug á því að auka framlag til vegamálanna, eftir því sem mögulegt er. Og verði vegáætlunin endurskoðuð haustið 1966, eins og stefnt er að, þarf í leiðinni að útvega aukið fé, til þess að endurskoðunin komi að nokkru gagni. Með því nú að skipa n. til þess að gera till. í þessum málum, er stigið fyrsta sporið í þá átt að afla fjár, sem nota má við væntanlega endurskoðun. Það er von mín, að það megi takast með eðlilegum hætti og án þess að íþyngja ríkissjóði eða skattþegnunum um of að afla aukins fjár til vegaframkvæmdanna og það þyki fært að endurskoða vegáætlunina fyrir árslok 1966, þannig að þá verði meira fé til ráðstöfunar á seinni tveimur árum áætlunartímabilsins heldur en tveimur hinum fyrri. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. þetta að svo stöddu, en legg til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. á þskj. 92 flytur hæstv. ríkisstj. frv. til l. um breytingar á vegal., sem hæstv. samgmrh. var að gera grein fyrir rétt áðan. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir því að hækka skattinn á benzínlítra um 90 aura og hækka þungaskatt af bifreiðum um 30–35%. Hæstv. ráðh. gerði grein fyrir því, að með þessari breytingu færi benzínverðið hér á landi að verða svipað og í nágrannalöndunum, þó að eitthvað væri af löndum, þar sem það væri hærra. Hins vegar gat ekki hæstv. ráðh. um það eða láðist að gera samanburð á vegakerfi annarra landa og vegakerfi því, sem við Íslendingar búum við. Ég held, að þeim, sem hafa kynnzt hvoru tveggja, finnist þar æðimikill munur á vera. Hæstv. núv. stjórnarflokkar hafa þá hækkað benzínskattinn um 225% á því tímabili, sem þeir hafa setið að völdum. Um þessa hækkun er það að segja, að það hefur verið stefna okkar hér á hv. Alþ., að það yrði að leggja nokkuð hart að sér um hækkun á benzínskatti og álögur á umferðina í landinu til þess að bæta úr ástandi vegakerfisins, sem svo mjög er ábótavant í okkar landi. Það var því hér á hv. Alþ. fyrir tveimur árum samstaða um að leggja 100 millj. kr. í nýjum álögum á umferðina í landinu til þess eins að bæta úr vegamálunum, en ekki til annars. Um það var samstaðan. Nú er rétt að víkja nokkuð að því, hvernig viðskipti ríkissjóðs annars vegar og umferðarinnar hins vegar hafa verið hin síðustu ár, og það er orðin allmikil breyting á því einmitt á síðustu árunum, og í skýrslu, sem Félag ísl. bifreiðaeigenda lét frá sér fara á s.l. hausti, kemur fram, að gert er ráð fyrir, að á árinu 1964 hafi tekjur ríkissjóðs umfram það, sem fór til umferðarinnar, verið 395 millj. kr. Á árinu 1963 voru þetta 325 millj. kr. Og eftir upplýsingum, sem ég hef síðast fengið, munu þessar tölur þó heldur vera of lágar en hið gagnstæða. Vitanlegt er, að á árinu 1965 er þetta hærri upphæð en fyrr, m. a. vegna þess, að á fjárl. yfirstandandi árs voru tekjur af leyfisgjöldum hækkaðar. Ég hef áður lýst því hér á hv. Alþ. og minn flokkur, að það, sem stefna bæri að í vegamálunum, væri það, að allir sérskattarnir, sem á umferðina væru lagðir, gengju beint til vegamálanna, og við höfum einnig lýst því yfir, að við værum til viðtals um það, Framsfl. menn, að hækka gjöldin á umferðinni, ef þau gengju beint til vegaframkvæmda í landinu. Það er til þess að undirstrika þá skoðun okkar, hvað við eigum mikið vangert í vegamálunum, að við höfum lýst þessu yfir. Hins vegar höfum við ekki lýst yfir þeirri stefnu okkar, að við vildum fylgja þeirri þróun, sem er að eiga sér stað í ríkum mæli, að ríkissjóður taki æ meira og meira af umferðinni til sinna þarfa án tillits til vegagerðar í landinu. Nú hefur, jafnhliða því sem álögurnar á umferðina hafa verið svo hækkaðar sem raun ber vitni um og ríkissjóður tekið æ meira og meira í sinn hlut, á s.l. hausti verið lagður sérstakur skattur á þá, sem aka til Keflavíkur, sérstakur skattur er nú boðaður á alla bifreiðaeigendur í sambandi við fyrirhugaða breytingu í hægri handar akstur, og nú lýsti hæstv. ráðh. yfir í ræðu sinni hér áðan, að hann væri að skipa n. til þess að finna einn skattinn enn þá, því að hún átti að finna tekjur handa vegagerðinni, án þess að þær kæmu við ríkissjóð. Þess vegna held ég, að henni muni reynast það erfitt nema búa til einn skattinn enn þá. Og þá er ráðh. hæstv. sjálfur þrotinn að hugkvæmni og leitar nú til n. til þess að leysa þetta verkefni fyrir sig. En hver er ástæðan til þess, að frv. það, sem hér er flutt og nú er verið að ræða hér í hv. d., er flutt? Er það til þess að auka fé til vegagerðar í landinu? Í upphafi athugasemdanna við lagafrumvarp þetta segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með frv. þessu er að því stefnt að afla fjár til vegaframkvæmda í þeim mæli, sem gildandi vegáætlun gerir ráð fyrir árin 1965 og 1966.“ Hvaða ástæða er til þess að fara að afla sérstaks fjár til þess að standa við vegáætlunina ? Við skulum líta á vegáætlunina sjálfa. Þar sjáum við, að það er fyrir þessu séð. Vegáætlunin er byggð upp með þeirri fjárþörf, sem útgjöldin eru miðuð við. En hvernig hefur orðið framkvæmdin á vegáætluninni? Að því ætla ég nú nokkuð að víkja, en vil þó, áður en ég geri það, minna á það, sem ég kom hér að áðan, að þegar frv. að vegal. var hér til meðferðar í des. 1963, var alger samstaða um að afgreiða það mál á mjög stuttum tíma, óvenjustuttum tíma og raunverulega allt of stuttum tíma til þess að afgreiða svo veigamikið mál sem þar var á ferðinni. En samstaðan var um það að leggja á þjóðina 100 millj. kr. í nýjum sköttum vegna þess ástands, sem var í vegunum. En þá varð líka nokkur umr. um það, hvort það væri ekki tryggt, að á þessu tímabili mundi ríkissjóður aldrei leggja fram minna fé en þær 47 millj. kr., sem í vegal. var greint að hann mundi gera. Og í sambandi við það þótti það ekki nógu tryggt, svo að einn af hv. þm. hér, hv. 5. þm. Austf., flutti till. á þskj. 145, sem var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Við greinina bætist (þ. e. 89. gr.): og sé það eigi lægra en 1/4 hluti þess fjár, sem fæst samkv. 85. og 87. gr. frv.“ Þær tekjur, sem eru samkv. 85. og 87. gr. vegal., eru tekjurnar af benzínskattinum, þungaskattinum og gúmmígjaldinu. En aftur í 89. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til greiðslu kostnaðar samkv. l. þessum skal auk þeirra gjalda, sem um getur í 85. og 87. gr., veita árlega sérstakt framlag á fjárl.“ Þessi tillaga átti að tryggja það, að sama hlutfall væri í fjárveitingu ríkissjóðs samkv. fjárl. og gert var ráð fyrir á hinni fyrstu vegáætlun, sem afgr. var samhliða eða í kjölfar vegal. Um þetta urðu nokkrar umr., og í því sambandi langar mig að leiða fram vitni til þess að sýna viðhorf hv. Alþ. til þessa atriðis í vegalagafrv. og í vegal. Það er, að fjárveiting samkv. fjárl. til vegamálanna verði ekki minni en þar er greint. Hæstv. vegamálaráðh. sagði hér áðan, að hann sæi ekki ástæðu til þess að fjölyrða um það, þó að felld hefði verið niður greiðsla af fjárl. Það er kannske ástæða til, að hæstv. vegamálaráðh. hafi ekki viljað fjölyrða um það, þegar það er haft í huga, sem fram kom í þessum umr. fyrir tveimur árum hér á hv. Alþ., en þar segir svo í ræðu, sem flutt var 14. des. 1963, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hygg, að úr því að þessu sinni er ákveðið, að framlag ríkissjóðs skuli vera 47 millj., þurfi varla að óttast það, að sú upphæð verði lækkuð. Ef miða á við reynslu undanfarinna ára, er miklu líklegra, að sú upphæð verði hækkuð.“ Hver haldið þið, að hafi sagt þetta? Haldið þið, að það hafi verið einn úr stjórnarandstöðunni, sem þannig talaði? Þetta er tekið upp úr ræðu hæstv. samgmrh., Ingólfs Jónssonar, þegar hann var að tala um þessa till. En það eru ekki öll kurl komin til grafar, því að hæstv. ráðh. sagði meira um þetta mál á Alþ. fyrir tveim árum. Í ræðu, sem hann flutti hér í hv. d. 17. des. 1963, sagði hann m. a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Og ég held, að reynslan kenni hv. þm. þarfa lexíu um þetta allt saman, því að þótt allir hafi kvartað undan of litlu framlagi til vegamála á undanförnum árum, hafa framlög þó alltaf stöðugt farið hækkandi, stöðugt hækkandi á öllum fjárl., og þess vegna er ég sannfærður um það, að það verður ekki barátta um það, hvort þessi útgjaldaliður fjárl. eigi að lækka í framtíðinni, heldur snýst baráttan um það, hversu mikið hann eigi að hækka.“ Ég vil benda á, að samkomulag það, sem gert var hér á Alþ. fyrir tveimur árum, var m. a. gert út frá þessum yfirlýsingum hæstv. vegamálaráðh. En hvernig hefur svo framkvæmdin orðið á vegáætluninni þennan stutta tíma, sem hún hefur gilt? Á árinu 1964 má segja, að hún væri áfallalaus hvað fjármálunum viðvíkur. En strax á árinu 1965 eða á fyrsta ári fjögurra ára vegáætlunarinnar er gerbreyting á þessu. Hæstv. ríkisstj. taldi sig hafa heimild í fjárl. til þess að fresta verklegum framkvæmdum um allt að 20%, fjárveitingum til þeirra. Og hún notaði þessa heimild til þess m. a. að skera niður framlagið, sem ríkissjóði var ætlað að greiða á vegáætlun. Nú leyfist mér að spyrja: Hvaðan hefur hæstv. ráðh. eða þeir, sem því hafa ráðið, heimild til þess að fella algerlega niður framkvæmd verka, sem ákveðin voru samkv. vegáætlun? Hvaðan er sú heimild? Ég vil í því sambandi nefna brú eins og brú á Norðurá í Mýrasýslu. Það var ákveðið á vegáætluninni, að hún skyldi byggð á árinu 1965, og það var lögð sérstök áherzla á það við okkur þm. Vesturlandskjördæmis að gera ekki breytingu á þeirri till., þegar málið var hér til meðferðar, vegna þess, hvað þessi brú er orðin gömul. En það hefur verið frestað framkvæmdinni. Hvaðan er heimildin? Ég treysti hæstv. ráðh. til þess að gefa okkur skýringu á því. Heimildina er ekki að finna í vegáætlun. Og hvað gerist svo eða á að gera á næsta ári, þetta fyrsta áætlunartímabil vegáætlunarinnar? Það á að fella algerlega niður þessar 47 millj. kr., sem hæstv. samgmrh. sagði okkur hér í desember, að slagurinn yrði um að hækka, hitt yrði öruggt, að þær yrðu ekki felldar niður eða lækkaðar. Og hæstv. ráðh. benti á það þá, að þörfin fyrir aukið vegafé mundi fara vaxandi, enda er svo, því að þótt ekki sé á annað litið en kostnaðinn við að gera framkvæmd í vegagerð nú og þá, þegar við vorum að afgreiða vegalagafrv. fyrir tveim árum, hefur hann í nýbyggingu vaxið um 20%, í vegaviðhaldi um 27% og í brúargerðinni um 34%. Það er því ekki ástæða til, þegar á það er lítið, annað en að í heiðri sé höfð sú skoðun, sem kom fram hjá hæstv. ráðh. þá, og ég vil til viðbótar því, sem ég hef áður greint, segja það máli mínu til stuðnings og vitna hér enn í ræðu hans frá 17. des. 1963, en þá sagði hann um þetta m. a.: „Fjárþörfin verður þess vegna vaxandi, og þessi gjöld, sem nú er verið að lögfesta, eru undirstaða undir því, sem við ætlum að gera. En ég er sannfærður um, að við höldum uppi kröfu um það, að ríkissjóður auki framlög sín úr 47 millj. kr. til mikilla muna.“ Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Er hann kröfugerðarmaðurinn um að auka þessar fjárveitingar samkv. fjárl. til mikilla muna? Hér á hv. Alþ. er ekki hæstv. ráðh. að leggja til að auka fé til vegamála. Hann er að leggja til, að umferðin sé látin greiða það, sem ríkissjóður átti að greiða og var lýst yfir af honum að hann mundi greiða til vegamálanna og gert var ráð fyrir í vegáætlun að hann gerði 1965 og 1966. Hér er á ferðinni miklu stærra mál en raunverulega þetta frv., sem er þó nokkurt mál, því að það eru ekki orðnar litlar álögurnar á umferðina í landinu og fara árvaxandi og boðað enn þá meira, en stærsti hluturinn í þessu er þó það, að það var samkomulag um að leysa þetta mál hér á hv. Alþ. fyrir tveim árum. Samkomulagið byggðist m. a. á því og margyfirlýst í ræðum hæstv. ráðh., að fjárveiting samkv. fjárl. yrði aldrei minni en 47 millj. kr. Það er þetta samkomulag, sem nú er vikið frá. Hér er stærsta atriðið í málinu, að hæstv. ráðh., sem stóð hér fyrir tveimur árum og lýsti því yfir oft og mörgum sinnum, að það yrði ekki minna varið af fjárveitingum samkv. fjárl. til vegamála en 47 millj. kr., hann talar nú fyrir frv. um að leggja á umferðina í landinu þessar 47 millj. kr., til þess að hægt verði að halda uppi framkvæmdunum, af því að ríkissjóður á að sleppa við sitt. Hér er því meira en fjárhagsmál á ferðinni. Hér er um það að ræða. hvort á að halda samkomulag, sem gert er hér á Alþ. af öllum hv. þm. Og ef menn vilja draga það í efa, að þetta hafi verið nægjanlega undirstrikað af hæstv. ráðh. í des. 1963, vil ég bæta við einu enn þá úr ræðu hans 17. des. það ár, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir hæstv. ráðh. enn fremur: „Engin hætta er á því og alveg útilokað, að ríkissjóðsframlag til veganna verði lækkað. Það er alveg útilokað. Þörfin fyrir aukið vegafé frá ríkissjóði verður fyrir hendi, þótt vegamálunum hafi verið tryggt fé með benzíngjaldi, þungaskatti og gúmmígjaldi.“ Það er rétt hjá hæstv. ráðh., þörfin fyrir fé til vegaframkvæmda er mikil og óumdeilanleg, þótt þessir skattar hafi verið upp teknir og þeir gerðir verulega háir. En það, sem var útilokað 1963, alveg útilokað, segir hæstv. ráðh., er að ríkisstj. eða ríkisvaldið felli nokkurn tíma niður þessa fjárveitingu á fjárl. Það er þetta, sem hæstv. ráðh. verður að standa við, því að um þetta varð samkomulag 1963 og það er brostið, ef ríkissjóður stendur ekki við sitt framlag samkv. fjárlögum.



Herra forseti. Mér þykir rétt að segja nokkur orð um þetta mál. sem fjallar um það að hækka benzínskatt eða innflutningsgjald af benzíni og þungaskatt til þess fyrst og fremst að mæta þeirri niðurfellingu á 47 millj. kr. fjárveitingu til vegaframkvæmda, sem var í fjárl. þessa árs, af þeirri ástæðu, að í fjárlagafrv. fyrir 1966 er gert ráð fyrir, að þetta framlag sé fellt niður. Þó að ég efist ekkert um það, að kollegi minn, hæstv. samgmrh., þurfi ekki neinnar aðstoðar við til að útskýra það, sem hér er verið að gera, þykir mér sjálfsagt, að það komi hér fram, að þetta er að sjálfsögðu ein af till. mínum til þess að jafna hallann á fjárl., og vitanlega hefur ekki samgmrh. verið neinn baráttumaður fyrir því, að þetta verði gert, enda þótt hann hafi á það fallizt til þess að mæta þeim mikla vanda, sem hér var við að glíma. Ég gerði grein fyrir því við 1. umr. fjárl., hversu horfði með ríkisbúskapinn, hver hefði orðið staða hans á s.l. ári, þar sem um var að ræða stórkostlegan halla, sýnilegan halla á þessu ári og útilokað með öllu að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög á árinu 1966 nema með alveg sérstökum ráðstöfunum. Efast ég ekki um, að hv. 3. þm. Vesturl., sem á sæti í fjvn. Alþ. og er með fróðari mönnum hér um fjárreiður ríkisins, sé þetta fullkomlega ljóst, að ráðstafanir hafi þurft að gera í þessa átt. Við getum auðvitað haft mismunandi skoðanir á því, hvernig þetta hafi átt að gerast, og það getur vel verið, að hann eða einhverjir aðrir hv. þm. hafi um það aðrar hugmyndir. Og eins og ég sagði í framsöguræðu minni við fjárl., er það að sjálfsögðu ekkert sáluhjálparatriði, hvaða leiðir eru farnar í þessu efni. En það er höfuðatriði, sem ekki er hægt að una við annað en verði framfylgt í reynd, að afgreiða greiðsluhallalaus fjárl., þannig að ef það er skoðun manna, að þá ráðstöfun, sem hér er lagt til að gera í þessu sambandi m, a., þá ráðstöfun, sem felst í þessu frv., - ef menn eru þeirrar skoðunar, að þá leið eigi ekki að fara, hvílir á þeim tvímælalaust sú skylda að benda á það, hvaða önnur úrræði eigi að velja. Það er ekki nóg að mótmæla því, sem lagt er til að gert verði, heldur verða þá ábyrgir þm. um leið að svara því til, hvað eigi að gera í staðinn. Og sannast sagna þótti mér það nokkuð einkennilegt í ræðu þessa hv. þm., sem er glöggur og gætinn maður, að í ofanálag að mótmæla með þeirri hörku, sem hann gerði, þeim till., sem hér liggja fyrir, skildist mér helzt, að hann teldi, að það væri tímabært að gera nú, sérstakar ráðstafanir í þá átt, eins og hann orðaði það, að tekjur af umferðinni rynnu yfirleitt allar til vegamála, þ. á m. eins og hann nefndi leyfisgjald bifreiða, sem er mjög stór tekjuliður og er að sjálfsögðu engar sérstakar tekjur af umferð. Það er sérstakt leyfisgjald, sem lagt er á innflutning tiltekinna vara, aðskilið við umferðina. Það mætti alveg eins velja einhvern annan vöruflokk í þessu sambandi. Og almennir tollar auðvitað á þessum vörum sem öðrum, það má endalaust auðvitað útfæra það og segja t.d., að tollar af byggingarefni eigi að falla niður og renna til húsnæðismálastjórnar eða eitthvað slíkt. Þannig má flokka niður flesta tekjustofna ríkisins, þannig að auðvitað gefur auga leið, að við lendum í algerum ógöngum, ef við ætlum að fylgja út í yztu æsar slíkum kenningum. En ef í ofanálag við það að vera á móti þessu frv. bættist svo, að það ætti að taka hundruð millj. af ríkissjóði, af öðrum tekjum hans, miðað við ástandið, sem nú er, skil ég ekki, hvernig þeir menn, sem slíkri kenningu halda fram, ætlast til þess, að þeir séu teknir alvarlega. Hér er talað um það, að séu mikil brigð á ferð, vegna þess að það er lagt til að fella niður þetta 47 millj. kr. gjald, og hér sé beitt einhverri sérstakri hörku gegn vegagerð umfram aðrar þjóðfélagsþarfir. Ég vil algerlega mótmæla þessari kenningu. Talað er um það, að með því að fara þessa leið, að hækka benzíngjald, í stað þess að ríkissjóður leggi það fram, þá sé verið að létta kvöðum af ríkissjóði. Jú, það má til sanns vegar færa. En hvernig fær ríkissjóður sínar tekjur nema með því að afla þeirra með sköttum eða tollum? Ef hann vantar 47 millj. kr. til þess að greiða í þessar þarfir eða aðrar, þá verður hann að sjálfsögðu að gera ráðstafanir til að afla þeirra með sköttum á landsmenn í einhverju formi og ég er ekki kominn til með að segja, að það sé réttlátara form í því heldur en sú leið, sem hér er valin. Það hefði auðvitað mátt hugsa sér þá leið, að benzínskattur hefði verið hækkaður og látinn renna í ríkissjóð til þess að mæta þessum 47 millj. kr., en þá hefði ríkið vissulega lagt það fram. Ég álit hins vegar, að það væri hreinn orðaleikur. Hv. þm. vita væntanlega, að því hefur oft verið haldið fram af ýmsum okkar efnahagsráðunautum, bæði fyrr og síðar, að það væri rétt að nota benzínið sem tekjustofn fyrir ríkissjóð. Á það hefur ekki verið fallizt, og ég tel ekki rétt að fallast á það. Ég tel það hins vegar vera veruleg hlunnindi og geysimikið hagsmunamál fyrir vegagerð í landinu að fá afhentan tekjustofn sem þennan, og þegar við litum á það, hversu ástatt er um ýmsar aðrar opinberar framkvæmdir, sem hafa orðið að búa við það að njóta eingöngu framlaga úr ríkissjóði í gegnum áranna rás, svo sem t.d. hafnargerðir og flugvelli, sem hafa enga tekjustofna, þá sjáum við þann reginmun, sem á því er eða hefur orðið á vegagerðunum við það, að þeim hefur verið afhentur tekjustofn, sem til skamms tíma rann að vissu leyti í ríkissjóð. Það má vafalaust deila um það og auðvitað hv. stjórnarandstæðingar halda því fram, að það hafi verið óhæfa að skera niður verklegar framkvæmdir í ár og það eigi að hækka þær mikið frá því, sem nú er. Þessu er auðvitað hægt að halda fram í orði. En ekki tjóar að segja ríkinu skylt að greiða þetta eða hitt, ef ríkissjóður hefur ekki fé. Þá verður að gera einhverjar ráðstafanir. Það verður ekki borgað meira úr kassa en í honum er, og það verður þá að leggja á nýja skatta til þess að mæta þessum þörfum. Þannig standa sakir í ár um verklegar framkvæmdir, þ. á m. hafnir og flugvelli og fleiri þarfir slíkar ásamt vegunum, að framlag ríkissjóðs til þeirra var lækkað um 20% samkvæmt heimild fjárl., og ég held, að það efist enginn um, að sú heimild sé lögleg. Og það hefur jafnframt komið í ljós við samningu fjárl. fyrir árið 1966, að það yrði óumflýjanlegt að halda þeirri skerðingu áfram, vegna þess að ella yrði að afla stórfelldra nýrra skatta til þess að mæta þessum útgjöldum. Með þessum aðferðum hafa almennir fjárfestingarliðir orðið fyrir því áfalli, að þeir hafa verið skornir niður um 20%, vegamálin að vísu líka í ár, sem veldur því, að framlög til þeirra lækka um nærri 9 millj., hefðu lækkað um annað eins á næsta ári, ef engar ráðstafanir hefðu verið gerðar. Með þeirri ráðstöfun, sem hér er gerð af hálfu ríkisstj. með hækkun á benzínskatti, er þetta ríflega jafnað, þannig að vegaframkvæmdir geti, eins og hæstv. samgmrh. sagði, haldið áfram með fullum hraða, þannig að hér er ekki um skerðingu að ræða, enda þótt aðrar verklegar framkvæmdir verði við slíka skerðingu að búa. Mér er það fullkomlega ljóst, þekkjandi vel til úti um land, að vegamál eru auðvitað eitt af okkar stærstu vandamálum. Um það er engum blöðum að fletta, og það er þess vegna nauðsynlegt að halda þeim áfram með fullum krafti og það er ástæðan til þess, að það hefur verið gerð ráðstöfun til þess að afla fjár með skattlagningu á benzín. Það getur vel verið, að hv. þm. segi: Það á að afla þess með skattlagningu á eitthvað annað. - Það er sjónarmið út af fyrir sig, sem er vert að íhuga. En það hefur verið gerð ráðstöfun til að afla þessa fjár með þessum skatti, eins og gerðar hafa verið ráðstafanir til þess að mæta ýmsum öðrum þörfum með nýjum skatti, og framkvæmdir eða útgjöld ríkissjóðs geta auðvitað aldrei orðið leyst með öðrum hætti, ef fé vantar. Og hér hafa vegirnir verið settir í sérflokk. Það eru skertar áfram aðrar opinberar framkvæmdir, en hins vegar gerðar ráðstafanir til að afla tekna til þessara sérstöku þarfa. Ég get ekki séð, að við það sé neitt að athuga, að þjónustustarfsemi á einu eða öðru sviði sé haldið uppi að verulegu leyti með gjöldum á þá, sem fyrst og fremst nota þessa þjónustu. Það er í ótal greinum og jafnvel þær stofnanir algerlega látnar standa undir öllum sínum tilkostnaði, bæði stofn- og rekstrarkostnaði. Við skulum taka til dæmis póst og síma, sem innir af hendi mjög mikilvæga þjónustu fyrir þjóðfélagsborgarana. Það er ætlunin, að þeir, sem nota þá starfsemi, beri hana uppi. Sama er um ríkisútvarp og margar aðrar greinar í þjóðfélaginu. Og ég sé ekki, að það sé með neinum hætti hægt að segja, að það sé forkastanlegt, að fjár til vegagerða sé aflað með þeim hætti að skattleggja vissar nauðsynjar, sem eru í þágu þeirra, sem fyrst og fremst nota vegina og þurfa á þeim að halda. Þjóðin öll hefur auðvitað sitt gagn af því, því er ekki að leyna, en engu að síður og með hliðsjón af, eins og ég sagði, mörgum öðrum hliðstæðum dæmum í því efni, þá held ég ekki, að það sé með neinum rökum hægt að halda því fram, að það sé eðlilegra að afla slíks fjár með almennum sköttum á alla þjóðfélagsborgara heldur en að afla þess með sköttum á sérstakar þarfir, sem eiga við í því sambandi. Ég geri alls ekki ráð fyrir því, að hv. 3. þm. Vesturl. eða raunar neinn hv. þm., sem hefur haft aðstöðu til þess að kynna sér, hversu ástatt er um fjárhag ríkissjóðs, muni í alvöru leyfa sér að neita því, að það hafi þurft að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að auðið væri að afgreiða greiðsluhallalaus fjárl. Og ég geri ekki heldur ráð fyrir því, að neinn hv. þm. haldi því í alvöru fram, að það sé frambærilegt að afgreiða fjárlög með greiðsluhalla. Við getum, eins og ég áðan sagði, haft mismunandi meiningar um það, hvort það eigi að afla þessa fjár, sem til þarf, með þeim hætti, sem lagt er til í sambandi við fjárlfrv., eða með einhverjum öðrum hætti. En ég álít, að það verði að krefjast þess og sé með fullri sanngirni hægt að krefjast þess af hv. þm., sem deila með hörku á þær tillögur, sem fram koma í þessu efni, a.m.k. gera með fullum rétti kröfu til þeirra, sem hafa með höndum að annast um endanlega afgreiðslu fjárl. af þingsins hendi, að þeir bendi þá á á móti, hvaða úrræði önnur á að hafa til þess að jafna fjárl. Á annan hátt er ekki hægt að taka orð þeirra háalvarlega. Og eins og ég áðan sagði, ef menn endilega vilja fara út í þann orðaleik, að það sé verið að svíkja eitthvað í sambandi við vegamálin með því að útvega fullkomlega það fé til þeirra, sem lofað var, með þessum hætti, sem hér er hafður, að hækka benzínskattinn og láta hann renna beint í vegasjóð, þá, eins og ég sagði áðan, ef menn vilja forðast slíkan orðaleik, þá mátti auðvitað hafa þá aðferð, sem enginn gat hindrað, að Alþingi hækkaði benzínskattinn og léti það renna í ríkissjóð til tekjuöflunar og borgaði síðan þær 47 millj. aftur til veganna. Ég held því, að það þjóni ekki ákaflega miklum tilgangi brigzlyrði til og frá um það, að einn eða annar hafi svikið eitthvað í því efni. Það, sem höfuðmáli skiptir, er, að fjárins sé aflað til þess að koma vegagerðunum áfram, og það álít ég að sé fullkomlega gert með þessum hætti og því ástæðulaust að halda uppi neinum brigzlyrðum um, að þar séu einhver svik á ferð.



Herra forseti. Það er nú ekki að ástæðulausu, að hæstv. fjmrh. talar strax fyrir því frv., sem hér hefur verið lagt fram, enda sýnist mér, að það hefði verið í rauninni miklu réttara, að hann hefði lagt fram þetta frv. og talað fyrir því frá upphafi, en ekki hæstv. samgmrh., því að eins og hér hefur þegar komið fram í þessum umr., getur það ekki farið fram hjá neinum hv. þm., að hér er um tekjuöflunarfrv. fyrir ríkissjóð að ræða fyrst og fremst, en ekki neina sérstaka tekjuöflun fyrir vegagerðina í landinu. Hins vegar hefur hæstv. ríkisstj. talið það hentugra, ekki aðeins í þessu tilfelli, heldur einnig í ýmsum fleiri, að fara þá leiðina nú, þegar hún þykist þurfa að afla ríkissjóði nýrra tekna upp á nokkur hundruð milljónir króna, að leggja ekki á nýjar álögur fyrir ríkissjóð á þennan beina og almenna hátt, sem gert hefur verið, heldur er hin leiðin valin, að ríkissjóður hættir að borga ýmsar greiðslur, sem á ríkissjóði hafa hvílt og ríkissjóður hefur fengið áður sínar tekjur til þess að standa undir, - ríkissjóður hættir að greiða þessar greiðslur, og svo þarf að leggja á nýjar álögur til þess að standa undir þessum sérstöku útgjöldum, sem heita í sumum tilfellum framlög til vegamála, í öðrum tilfellum heitir þetta að standa undir rekstri rafveitna ríkisins og í enn öðrum tilfellum heitir þetta eitthvað annað, og skal ég kannske víkja nokkru nánar að því síðar, hvernig er ætlað á öllum sviðum hjá hæstv. ríkisstj. að fara þessa leið. Ég veit, að hæstv. fjmrh. heldur því fram, eins og greinilega kom fram í ræðu hans nú, að það sé orðið svo ástatt hjá ríkissjóði, að það verði að afla nýrra tekna. Ríkissjóður hafi ekki lengur handbært fé til þess að standa undir þeim útgjöldum, sem lögð hafa verið á ríkissjóð. Þetta er málefni út af fyrir sig, sem hv. þm. verða að gera sér fulla grein fyrir: Hvernig stendur á því, að þeir tekjustofnar, sem ríkið hefur fengið og áttu að duga og dugðu allvel fyrir nokkrum árum, duga ekki nú? Hvað hefur gerzt? Hver er ástæðan til þess arna? Það tel ég vera fyrsta atriðið, sem hv. þm. verða að glöggva sig á, hvað hefur raunverulega verið að gerast, sem því hefur valdið, að ríkissjóður hefur ekki nægilegar tekjur og getur ekki staðið undir þeim útgjöldum, sem honum hefur verið ætlað að standa undir og hann hefur staðið undir á undanförnum árum. Það þarf ekki lengi að leita. Það er ekkert um það að villast, að tekjustofnar ríkisins á undanförnum árum hafa ekki farið minnkandi, þeir hafa miklu frekar farið hækkandi, tekjurnar hafa verið að vaxa. En útgjöldin hafa vaxið enn þá meir, er sagt. Það er rétt. Og þeir útgjaldaliðirnir, sem vaxa greinilega mest, standa í nánu sambandi við dýrtíðina í landinu, við verðbólguna. Greiðslur ríkisins í formi útflutningsuppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir, greiðslur ríkisins til þess að lækka vöruverð innanlands, þessar greiðslur hafa vaxið. M. ö. o.: það vita allir menn, að þetta stendur í beinu sambandi við dýrtíðarvöxtinn í landinu. Auðvitað kemur þarna fleira til um hækkandi útgjöld ríkisins, án þess að ég fari frekar út í það að sinni. En ég hygg líka, að allir þm. séu sammála um, að allar horfur séu á því, að þetta haldi svona áfram, dýrtíðin muni halda áfram að vaxa, verðbólgan aukist almennt, og það er þá alveg rakin leið, að við eigum von á því, að það komi fram nýtt frv. á eftir nýju frv. um það að leggja niður skylduna á ríkissjóð að standa undir þessum útgjöldum og hinum. Næst á maður eflaust von á því, að hér komi fram frv. um það, að af ríkissjóði verði létt þeim mikla bagga að þurfa að standa undir fræðslumálum í landinu og það eigi að leggja á sérstakan skatt til þess að standa undir kostnaðinum af fræðslumálum. Þar á eftir kemur auðvitað frv. um, að það eigi að létta af ríkissjóði útgjöldum af heilbrigðismálum, og svo á að leggja á sérstakan skatt til þess að standa undir þeim útgjöldum. Og þetta verður vitanlega að gerast, eftir því sem dýrtíðin heldur áfram að vaxa og útgjöld ríkissjóðs í sambandi við dýrtíðarvöxtinn aukast. Það er sýnilegt, í hvaða átt þetta stefnir. Þetta álít ég, að hæstv. ríkisstj. hefði átt að segja alveg hreinlega og umbúðalaust, að svona væri þessu háttað, að það væri sem sagt dýrtíðarstefnan, sem hér væri að ríða öllu á slig. En hæstv. ríkisstj. hefur ekki viljað horfast í augu við þennan vanda á þennan hátt og reyna síðan að finna brúkleg ráð til þess að hamla gegn vexti dýrtíðarinnar, því að ég álít, að hún styðji enn þá stefnu í framkvæmd, sem hlýtur raunverulega að leiða af sér vaxandi dýrtíð frá mánuði til mánaðar, alveg óhjákvæmilega. Það er enginn vafi á því, að á meðan sá háttur er á hafður, að allir þeir aðilar í landinu, sem hafa með höndum einhver viðskipti, eru frjálsir að því að verðleggja það, sem þeir selja, svo að segja, þá hækkar dýrtíðin í landinu, a.m.k. á meðan almennt árferði er eitthvað svipað því, sem nú er, og framkvæmdir eru miklar í landinu. Á meðan ríkisstj. vill ekki taka að einhverju leyti undir eftirlit fjárfestingu fyrirtækja og einstaklinga í landinu og strangt eftirlit á verðlagningu í landinu, þá hlýtur dýrtíðin að halda áfram að vaxa, eins og framkvæmdum er háttað í okkar landi, og er ekki auðvelt að stöðva, því að eins og ég hef bent hér á nokkrum sinnum áður í umr., þá er ég fyrir mitt leyti ekki í neinum vafa um það, að sem betur fer er ástandið þannig í okkar þjóðlífi, að það eru öll skilyrði til þess, að framleiðsla þjóðarinnar geti farið ört vaxandi, og það eru einnig skilyrði á erlendum mörkuðum til þess, að þjóðartekjurnar hljóti að vaxa. En þetta tvennt mun leiða það af sér, að það er engin leið, eins og nú standa sakir, að koma í veg fyrir það, að ýmsir notfæri sér þetta ástand. Sé þeim boðið upp á það að verðleggja sína þjónustu eins og þeir vilja, hækka, þegar þeim dettur í hug að hækka, og braska, eftir því sem þeim býður hugur til, þá mun verðlagið halda áfram að hækka í landinu eins og það hefur gert. Þessi stjórnleysisstefna ríkisstj. í þessum efnum hlýtur að leiða af sér þetta á þann hátt, sem við höfum staðið frammi fyrir. Svo segir hæstv. fjmrh., þegar hann gerir grein fyrir þessum vanda og er að afsaka þennan frumvarpsflutning hér, að allir ábyrgir þm. verði að horfast í augu við vanda ríkissjóðs og leggja fram tillögur um nýja tekjustofna ríkissjóði til handa. En væri nú ekki nær að snúast gegn aðalvandamálinu sjálfu, því vandamáli, sem skapar þessa erfiðleika í greiðslum ríkissjóðs? En til þess þarf ríkisstj. að fallast á að endurskoða stefnu sína í efnahagsmálum. Hún kemst ekki út úr þessum vanda öðruvísi. Auk þess vil ég svo segja það, að ríkisstj. hefur ekki leyfi til þess að mínum dómi að leggja fram fjárlfrv. upp á um 4000 millj. eða 4 milljarða kr., þar sem hún er búin að ákveða, að þetta skuli útgjöldin vera í hverri einstakri grein, því að það er vitanlega ríkisstj. eða meiri hlutinn, sem hefur ákveðið þessi útgjöld, og þegar búið er að ráðstafa allri þeirri upphæð af ríkisstj. og hennar þingmeirihluta, þá kemur ríkisstj. og segir við minni hlutann hér á Alþingi: Ef á að eyða einhverju umfram þetta, þá verðið þið að útvega peninga upp í það. - Við teljum í minni hlutanum, að við eigum nokkurn rétt til þess að ráðstafa þessum 4000 milljónum ekki síður en meiri hlutinn á Alþingi, við megum a.m.k. gera okkar tillögur um það. Við erum sannarlega ekki sammála um öll þau útgjöld, sem þarna eru tilfærð, og það höfum við oft bent á áður. Þegar bent er á ýmis útgjöld á fjárlfrv., sem auðvelt væri að lækka, þá er það venjulega viðkvæði ríkisstj.: Þetta dregur svo skammt, þetta dregur svo skammt, það tekur því ekki að tala um það. Þó að tilgreindar séu útgjaldatillögur, sem sveiflast upp á nokkra tugi milljóna, þá er viðkvæðið þetta, að þetta dregur svo skammt. En ríkisstj. hefur sjálf nú farið inn á þá leið að afla sér tekna á þann hátt, að hún reynir að dreifa upphæðunum. Hún ætlar að taka 22 millj. kr. í auknum tekjum á því að hækka aukatekjur ríkissjóðs. Hún ætlar að taka 14 eða 16 millj. kr. á sérstökum vegatolli á Reykjanesbraut. Hún ætlar að leggja á sérstakan farmiðaskatt upp á 25 millj. kr. Hún ætlar að leggja á sérstakan benzínskatt upp á 50–60 millj. kr. Hún ætlar að leggja á sérstakan skatt á raforkusölu upp á 40 millj. kr. Og hún ætlar að hækka eignarskattinn um 20 millj. kr. til þess að hafa þar upp í 40 millj. kr. sérstök útgjöld, sem samþ. höfðu verið hér á Alþingi. Þannig hefur ríkisstj. hugsað sér að ná þessu í mörgum mismunandi smáskömmtum til þess að fylla upp í upphæðina. Ætli þessu sé ekki nokkuð svipað varið með útgjöldin, að þar dragi hver milljónatugurinn fyrir sig? En hæstv. ríkisstj. hefur samt ekki verið til viðtals um það að létta af ýmsum útgjöldum, sem algerlega verða að teljast óþörf. Ég fyrir mitt leyti tel t.d. algera óhæfu, að ríkissjóður sé að borga 6.8 millj. kr. á hverju ári til lögregluhalds innan girðingarinnar á Keflavíkurflugvelli, því að ég held, að þeir, sem þar eru, geti passað sig sjálfir, og við eigum ekki að vera að leggja á arma ríkissjóðs þessi útgjöld. Þetta hef ég bent hér á ár eftir ár, en svörin frá hæstv. ráðherrum eru alltaf þessi: Þessi upphæð dregur ekkert, það skiptir engu máli. Sama er um það að segja, að hér er, ætla ég, meiri hl. þm. búinn að viðurkenna það í yfirlýsingum um afstöðu sína til þriggja sendiráða á Norðurlöndum, að það sé raunverulega hér þingmeirihluti á móti því að vera að eyða í dýr sendiráð á öllum Norðurlöndum, og það ætti að vinna að því að sameina þetta í eitt sendiráð og spara þannig nokkrar milljónir króna á hverju ári, og ég hef a.m.k. tillögu um, að það megi að mestu leyti spara þær 5.5 millj., sem varið er á ári hverju til hins sérstaka NATO-sendiráðs suður í París. Ég álít líka, að það eigi stórkostlega að draga úr upphæð eins og þeirri, sem er á núv. fjárlfrv. um það að eyða 4 millj. kr. í sérstakan fyrningarsjóð ríkisbifreiða. Ég álít, að þarna séu orðin útgjöld langt umfram það, sem þörf er á. Ég skal ekki, af því að ég hef gert það áður, að fara að telja hér upp miklu fleiri liði. Það er auðvitað auðvelt að telja upp marga liði, sem ættu að takast til endurskoðunar í sambandi við útgjöld ríkissjóðs. En svo kemur hitt, sem ekki skiptir þó minna máli, að það leikur auðvitað enginn vafi á því, eins og sumir hæstv. ráðh. hafa viðurkennt hér í umr. á Alþingi, að því fer víðs fjarri, að þeir tekjustofnar, sem Alþingi hefur þó samþykkt, skili sér að fullu og öllu í ríkiskassann. Trúir því nokkur maður, að tekju- og eignarskatturinn komi í þeim mæli inn í ríkissjóð, sem hann ætti að koma, ef vel væri á framkvæmd þeirra mála haldið? Ég er ekki í neinum vafa um, að það er skoðun meiri hluta alþm., að eins og framkvæmdinni er nú háttað, þá sleppi þar undan mörg hundruð milljónir króna á ári, sem raunverulega ættu að koma inn í auknum tekjuskatti til ríkissjóðs. Þarna er fyrir hendi tekjustofn, sem ekki er séð um að skili öllum þeim tekjum í ríkissjóð, sem hann ætti að skila. Ég tel að það væri nær að taka til endurskoðunar framkvæmdina á þessum lögum heldur en að fara að leggja á nýjan skatt, eða trúir hæstv. ríkisstj. því, að sá söluskattur, sem almenningur í landinu er látinn borga í gegnum sín viðskipti, komi allur í ríkiskassann? Trúir hæstv. ríkisstj. því? Ég held hún trúi því ekki, ég er alveg viss um það, að hún er þar á svipaðri skoðun og almenningur í landinu, að þar sé miklum fjárhæðum skotið fram hjá og það væri hægt að drýgja tekjur ríkisins mikið með því að taka þar á málum fastari höndum en gert hefur verið. Það er því hægt að bæta hag ríkissjóðs nú á þann hátt að nýta betur þá tekjustofna, sem fyrir hendi eru, og það er einnig hægt að draga úr útgjöldum ríkissjóðs á ýmsum sviðum, ef vilji er fyrir hendi. En sannleikur málsins er sá, að hæstv. ríkisstj. hefur litið þannig á málið nú eins og oft áður, að hún víkur frá sér öllum þessum vanda og fer hægu leiðina undan brattanum og segir: Við verðum bara að leggja ný gjöld á þjóðina, við verðum bara að finna út nýjar álögur. Það er leiðin. - Og þegar sérfræðingar ríkisstj. í efnahagsmálum höfðu lýst því yfir opinberlega, að það mundi ekki vera ráðlegt að hækka söluskattinn öllu meir en búið er að gera og það væri einnig erfitt um vik að hækka aðflutningsgjöldin eða þessa megintekjustofna, þá hverfur ríkisstj. að því ráði að reyna að finna út nýja skattstofna, finna út nýjar aðferðir til skattheimtu, og ein leiðin, sem þarna hefur verið fundin, er þessi, sem kemur fram í flutningi þessa frv., að ríkisstj. ákveður: Við skulum spara ríkissjóði þau útgjöld, sem nú hafa gengið til vegamálanna í landinu, 47 millj. kr. á ári, við skulum hætta að greiða þessa upphæð til vegagerðarmála, en til þess þó að minnka ekki framkvæmdirnar í vegamálum, skulum við bara leggja á sérstakan benzínskatt í staðinn. - Þetta vitanlega jafngildir því, sem hæstv. fjmrh. var að viðurkenna í sinni ræðu. að ríkissjóður hefði sjálfur tekið þennan tekjustofn. Hér er því um það að ræða að afla ríkissjóði nýrra tekna á þennan hátt. Nú hafði verið mikið talað um það hér á Alþingi, að ástandið væri þannig í vegagerðarmálum okkar, að þar þyrfti á miklu meiri fjármunum að halda en við höfum haft þar til framkvæmda. Alls staðar var kallað á framkvæmdir, og uppi voru miklar kröfur um það, að raunverulega ætti umferðin í landinu að fá talsvert af þeim tekjum til vegagerðarmálanna, sem nú eru teknar af umferðinni í þágu ríkissjóðs. En það er nú ekki svo, að ríkisstj. hafi viljað fallast á að láta umferðina fá þessar tekjur, sem hún greiðir nú í ríkissjóð til þess að leysa þessi miklu og aðkallandi mál. heldur lítur ríkisstj. svo á, að ástandið í vegamálum okkar sé þannig, að það sé ástæða til þess að afla ríkissjóði, eins og nú standa sakir, sérstakra tekna á kostnað umferðarinnar í landinu. Ég verð að segja það, að ég lýsi undrun minni á þessari niðurstöðu hjá ríkisstj., ég lýsi undrun minni á því. Og ég skal aldrei trúa því, að hæstv. samgmrh. hafi í rauninni fallizt á þessa leið ógrátandi í ríkisstj. Miðað við það, sem hann þekkir til í þessum efnum, og miðað við það sem hann hefur sagt í umr. um þetta mál, trúi ég því varla, að hann hafi fallizt á það ógrátandi í ríkisstj., að ríkissjóður eigi nú að fara að afla sér tekna til þess að standa undir sínum almennu útgjöldum með því að skattleggja enn meira en orðið er umferðina í landinu. Ég veit, að hæstv. samgmrh. hefur auðvitað gert sér grein fyrir því, að þetta var alveg öfugt við það, sem þarfirnar kölluðu á, og auk þess vissi hann, að hér var verið að ákveða það, sem jafngilti því að ómerkja hans orð hér á Alþingi, því að hæstv. samgmrh. hafði gert samkomulag við minnihlutaflokkana á Alþingi í árslok 1963 um þessi mál og gefið, eins og fram hefur komið í þessum umr., hinar sterkustu yfirlýsingar um það, að til þess gæti aldrei komið, að ríkisframlagið, 47 millj. kr., yrði minnkað frá því, sem það var þá. Ég hafði þá verið með þær kröfur uppi hér, að það yrði ekki aðeins látið sitja við það, að ríkissjóður greiddi áfram árlega þessar 47 millj. króna til vegasjóðs og til vegaframkvæmdanna í landinu, heldur yrði vitanlega að tryggja það, að ríkissjóður hækkaði þessar 47 millj. kr. á hverju ári nokkuð eins og útgjöld hans til annarra málefna í landinu hækkuðu um, og af því flutti ég þá till., sem hér hefur verið gerð grein fyrir af öðrum, um það, að þetta yrði tryggt. Hæstv. samgmrh. treysti sér þá ekki til þess að láta samþ. slíka till., sem tryggði beinlínis hækkun árlega á þessu framlagi, en hann gaf hins vegar yfirlýsingar um, að til þess gæti aldrei komið, að þetta fasta framlag ríkissjóðs yrði minnkað. En nú er hann, ég vil segja: látinn tala hér fyrir frv. um að fella þetta tillag að öllu leyti niður og að í staðinn skuli lagður á sérstakur nýr benzínskattur. Ég hefði vel skilið það, að hæstv. samgmrh. hefði talað fyrir frv. svipuðu og þessu, ef það hefði verið tryggt, að þær fjárhæðir, sem kæmu inn í gegnum hækkaðan benzínskatt, ættu að fara til vegagerðarmálanna í landinu umfram þær fjárveitingar, sem fyrir voru, til aukningar á vegaframkvæmdum, en því er ekki að heilsa. Það er ekkert um það að villast, að það samkomulag, sem hér var gert við stjórnarandstöðuflokkana, þegar vegalögin voru sett 1963, hefur alveg tvímælalaust verið rofið með þeim till., sem nú koma hér fram um þetta mál frá ríkisstj. Fram hjá því verður ekki gengið á neinn hátt, að jafnvel þó að sú leið hefði verið farin, sem hæstv. fjmrh. var hér að minnast á, að það hefði verið hægt að leggja þennan nýja benzínskatt þannig á, að hann hefði verið látinn renna í ríkissjóð og ríkissjóður hefði síðan staðið við sitt fyrra fyrirheit um að greiða 47 millj. á ári til vegasjóðsins, þá hefði samkomulagið einnig verið rofið, vegna þess að það kom hér mjög greinilega fram, þegar verið var að afgreiða vegalögin 1963, að til þess var ætlast, að vegagerðarmálin í landinu fengju þær tekjur, sem inn yrðu heimtar í sambandi við hækkun á benzínskatti. Það var beinlínis gert ráð fyrir því, að allur benzínskatturinn ætti að renna í vegasjóð, og einnig var gert ráð fyrir því, að hugsanlegar hækkanir rynnu þangað líka. Það gat því aldrei verið um það að ræða, að sá möguleiki væri fyrir hendi hjá ríkisstj. að hlaupa inn á þessa skattlagningarbraut til þess að bjarga ríkissjóði almennt, án þess þá að bregða út af þeim samkomulagsgrundvelli, sem lagður var með samþykkt vegalaganna 1963. Ég hef minnzt hér aðeins á það, að þetta frv. er að mínum dómi raunverulega eitt af mörgum, sem ríkisstj. hefur verið að boða hér til sérstakrar tekjuöflunar fyrir ríkissjóð. Ætlunin er, að ríkissjóður hafi a.m.k. tekjur samkvæmt þessari leið, sem nemur 47 millj. kr., með því að fella niður framlag ríkissjóðs til vegamála. Og það er á sama hátt ætlunin, að ríkissjóður skjóti sér nú undan þeim vanda að borga hallann, sem allir hv. þm. hafa vitað um í mörg ár að mundi verða af rekstri ríkisrafveitnanna. Nú er það boðað, að ríkissjóður ætlar sér að hætta að borga þarna um 40 millj. kr. halla á rekstri ríkisrafveitnanna á hverju ári, og í staðinn á svo að leggja sérstakan rafmagnsskatt á alla landsmenn, því að ekki dettur mér í hug að trúa því, að ætlunin sé að láta þá landsmenn, sem nú búa við langhæst raforkuverð í landinu, þá, sem skipta við rafveitur ríkisins, standa eina undir allri þessari upphæð. Ég reikna alveg með því, að ætlunin sé að dreifa þessum nýja skatti á alla rafmagnsnotendur í landinu. En þá er líka gefið mál, að ríkisstj. verður að leggja á sérstakan raforkusöluskatt, því að hún þarf að ná þessum greiðslum frá sjálfstæðum fyrirtækjum eins og Laxárvirkjuninni og Skeiðsfossvirkjuninni og Landsvirkjuninni og öðrum þeim sjálfstæðum fyrirtækjum, sem ríkið á ekki eitt eða rekur. Á þennan hátt, að hækka allt rafmagnsverð í landinu, sem nemur 40 millj. kr., er ætlunin að drýgja tekjur ríkissjóðs frá því, sem verið hefur, á þennan hátt um þessar 40 millj. Á sama hátt er það svo, að þegar íbúðalánakerfið í landinu þarf á nokkru meira fjármagni að halda en ríkissjóður treystir sér til að greiða skv. loforðum, sem gefin hafa verið, og lögum, sem þar gilda um, þá koma fram till. um að hækka með alveg sérstökum hætti eignarskatt í landinu, sem nemur þessari fjárhæð, og á þann hátt á að drýgja tekjur ríkissjóðs sem nemur 20 millj. kr. á ári. Það sama er að gerast í sambandi við þann stuðning, sem hefur verið veittur árlega til útflutningsframleiðslunnar, til vissra greina sjávarútvegsins. Ríkissjóður hefur fengið nokkra sérstaka tekjustofna til að standa undir vissum greiðslum til fiskframleiðslunnar í landinu. En nú er hugsunin sú, að ríkissjóður hirði þessa tekjustofna fyrir sig, en hætti að greiða þær bætur til þessara greina sjávarútvegsins, sem ríkið átti að greiða. Að vísu hefur verið á það minnzt, að ef það komi í ljós, að það þurfi að halda þessum greiðslum áfram til þessara greina sjávarútvegsins, þá muni verða að leggja á nýja skatta í því skyni. Á þennan hátt á raunverulega að breyta fjárhag ríkissjóðs með því að finna upp nýja tekjustofna, sem kenndir eru við hina einstöku framkvæmdaþætti í landinu, og mér sýnist, að þeir ætli á þessu þingi að verða býsna margir. Ég vil fyrir mitt leyti vara við þessari leið. Ég tel, að þarna sé ríkisstj. á alrangri leið. Ég held, að þó að ríkisstj. reyni að bjarga sér út úr þessum vanda, sem hún er alltaf að lenda meira og meira í vegna verðbólguþróunarinnar í landinu, eitt árið á þann hátt að losa ríkissjóð við að greiða ýmis útgjöld, sem ríkissjóður hefur staðið undir og var ætlað að standa undir, og annað árið með þeim hætti, að ákveðið er að skera niður allar fjárveitingar til verklegra framkvæmda um 20%, stoði þetta ekkert. Ég er alveg sannfærður um, að hæstv. fjmrh., sem nú er nýr í því embætti, mun standa frammi fyrir þeim vanda að koma hér aftur á næsta þingi og skera aftur niður verklegar framkvæmdir um 20% og þar næsta árið á eftir enn um 20%, og hann verður að flytja nýtt og nýtt frv. um að ryðja að ríkissjóði ýmsum útgjöldum og leggja á nýjar álögur, ef hann ætlar yfirleitt að fara eftir þessari götu. Ég held því, að hann ætti að hugsa sig um strax í upphafi, hvort ekki væri hyggilegra að taka á þessum málum með öðrum hætti og reyna að finna hér samkomulagsleiðir um það, hvernig hömlur verði reistar gegn vaxandi verðbólgu í landinu. Ég skal alveg játa, að það er ekkert höfuðatriði í þeim málum, þó að við í stjórnarandstöðunni drögum ríkisstj. til ábyrgðar fyrir vaxandi dýrtíð, og þeir vitanlega kenna okkur um það, að dýrtíðin hafi vaxið. Aðalatriði málsins er það, að snúizt sé gegn vandanum og reynt sé að finna samkomulagsleiðir um það, hvernig á að komast fram hjá þessu vandamáli. En þessar leiðir, sem ríkisstj. hefur valið, eru í rauninni jafngildi þess, sem kallað hefur verið að pissa í skó sinn. Það vermir tiltölulega stuttan tíma og getur aldrei bjargað ríkisstj. í þessu vandamáli. Ég mundi fyrir mitt leyti hafa fallizt á frv. eins og þetta um það að hækka benzínskattinn og þungaskattinn á bifreiðum, ef það hefði verið tryggt, að það fé, sem fengizt hefði inn með þessum hætti, hefði gengið til aukinna vegaframkvæmda í landinu. En þegar ætlunin er að fella niður tilskilið framlag ríkissjóðs til vegaframkvæmda þar á móti og þegar ég sé það, að hér er aðeins um lið að ræða í ákveðnum tiltektum ríkisstj. í fjárhagsþrautum ríkissjóðs, og það er staðið að þeim málum á þann hátt, sem ég tel alveg rangt, er ég á móti slíku frv. sem þessu, tel, að það eigi ekki rétt á sér. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar, en beini því aðeins til hæstv. ráðh., að þeir hlutist nú til um það, að ríkisstj. endurskoði afstöðu sína til þessara mála allra.



Herra forseti. Máske einkum vegna þess, að ég átti nokkurn hlut að því að ná samkomulagi um afgreiðslu vegal., þykir mér ástæða til þess að segja nú fáein orð. Ég verð að segja, að mér hnykkti við, þegar ég sá fjárlagafrv. að þessu sinni og uppgötvaði, að þær 47 millj., sem þar áttu að vera til vegaframkvæmda, voru þurrkaðar út. En það var einn liður í þeim samningum, sem gerðir voru um afgreiðslu vegal. á vegum allra flokka í þinginu, að framlag ríkissjóðs sjálfs til vegagerðanna skyldi ekki lækka niður úr 47 millj. kr. Það skyldi haldast a.m.k. þessi fjárhæð til veganna. Ég ætlaði ekki að trúa mínum eigin augum, þegar ég sá, að þetta hafði fullum fetum verið strikað út af fjárlagafrv. og því var lýst yfir, að þetta skyldi niður falla. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, hvað gerðist, þegar samið var um vegal., því að það komu fram alveg skýrar yfirlýsingar frá hæstv. samgmrh. hér í þinginu, sem áðan voru lesnar mjög skilmerkilega, og það var ekkert smáræði, sem við var lagt af ráðh. hendi, enda á bak við þetta samkomulag, sem ég var að lýsa og aðrir hv. þm. hafa einnig upplýst. Hæstv. ráðh. tók líka þannig til orða, að það væri alveg útilokað, að ríkissjóðsframlag til veganna yrði lækkað, - alveg útilokað, endurtók hæstv. samgmrh. En nú á þessi sami hæstv. samgmrh., sem samdi um þetta fyrir hönd ríkisstj. við stjórnarandstöðuna og gerði þetta að lið í samningunum, hlut að því að svíkja þetta samkomulag alveg kalt og ákveðið og taka þessar 47 millj. út af fjárl. Það er engin afsökun, að hæstv. ráðh. hafi skort siðferðisþrek til þess að standa við það, sem hann samdi um, og neita félaga sínum í ríkisstj., fjármálaráðherranum, um að láta hann hafa þessar 47 millj. Það er engin afsökun fyrir hæstv. samgmrh., og ég fullyrði, að í nálega öllum öðrum lýðræðislöndum hefði ráðh., sem væri orðinn uppvís að öðru eins og þessu. hreinlega orðið að segja af sér. Og það ber hæstv. samgmrh. að gera. Honum ber hreinlega að segja af sér eftir að hafa komið þannig fram. Hér er nefnilega ekki um neitt hégómamál að ræða, því að þótt það sé stórmál að taka 47 millj. af vegafénu og stinga því í eyðsluhít ríkissjóðs, er þó hitt enn þá meira mál, að það skuli ekki vera hægt að treysta samningum, sem gerðir eru við hæstv. samgmrh., eins og nú er upplýst orðið, og hann skuli heldur beygja sig fyrir óskum í þessa átt en standa við þá samninga, sem gerðir hafa verið, og þær yfirlýsingar, sem hann hefur sjálfur gert í heyranda hljóði á hv. Alþ. Það er ekki hægt að slá þessu upp í grín, hér er ekki neinn hégómi á ferðinni. Hæstv. fjmrh. segir í þessum umr., að hann þurfi að fá þessa peninga til að jafna hallann á fjárl. Maður hefur heyrt þetta núna undanfarið, að ef þeir fái skattana sína eins og vant er, muni þeir geta haldið áfram með ríkisbúskapinn í þessu horfi. Ef þeir fái t.d. allt vegaféð, ferðaskattinn og vegaskattinn og hækkaðar aukatekjurnar og hækkað raforkuverð og sitt hvað fleira, geti þeir haldið áfram með ríkisbúskapinn. En ég held, að það væri mjög þýðingarmikið fyrir hæstv. fjmrh. að gera sér grein fyrir því strax, af því að hann er nýlega tekinn við þessum málum, að þessi verðbólgubúskapur ríkissjóðs er vonlaus, og ekki aðeins, að það sé vonlaust að halda áfram svona með ríkisbúskapinn, heldur eru fjöldamörg fyrirtæki í landinu og stofnanir að lenda í sömu fordæmingunni og ríkissjóðurinn vegna þess, hvernig almennt horfir í fjárhagsmálum landsins. Það er verðbólgudraugurinn, sem étur jafnótt það, sem hæstv. fjmrh. skrapar saman, og það, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að skrapa saman á undanförnum árum og er nú komið upp í 4000 millj. En þrátt fyrir þessar 4000 millj. tekjur og þó að hæstv. fjmrh. fái hæstv. samgmrh. til þess að ganga á bak orða sinna til að láta sig fá 47 millj. af vegafénu, kemur þetta allt fyrir ekki. Þetta fer allt sömu leiðina að óbreyttum vinnuaðferðum. Reynslan í þessu tilliti er ólygnust, þannig að um þetta þarf ekki að deila, því að nú er orðin svo hörmuleg myndin af þessum málum, eins og hér var skilmerkilega sýnt fram á við 1. umr. fjárl. og hæstv. fjmrh, gat vitaskuld ekki í neinu hnekkt og á eftir að koma fram í enn skýrari mynd við afgreiðslu fjárl., sem stendur fyrir dyrum á næstu dögum. Það fer sífellt lækkandi tiltölulega, sem hægt er að verja af þessu mikla fjármagni til verklegra framkvæmda í landinu. Og með þessu áframhaldi er hæstv. ríkisstj. með aðstoð verðbólgunnar vel á vegi með að þurrka verklegar framkvæmdir út af fjárl. Nú á allt vegaféð að fara út af fjárl. Og hver er þróunin í hafnarmálunum, þar sem ráðgert er að veita 700 þús. kr. sem hæsta framlag í eina hafnargerð, þó að þar séu framkvæmdir upp á 10–20 og allt upp í 30 millj. kr. og þannig komið, að ríkissjóður dregur þannig á eftir sér halann af óborguðum hafnargerðarframlögum? Það tekur kannske 10–15 ár með sama áframhaldi að standa við að borga upp það, sem búið er að gera, hvað þá heldur hitt, sem fram undan er að framkvæma. Og svo er farið að ráðgera, eins og hæstv. fjmrh. gerði í fjárlagaumr. hér í byrjun þings, að taka lán til þess að halda áfram með framlög t.d. til skólabygginga. M. ö. o.: það fer óðfluga í þá átt, að bróðurparturinn af ríkissjóðstekjunum fer í verðbólguhítina, en verklegar framkvæmdir þurrkast út af fjárl. Á meðan almennt gengur í landinu um vöxt verðbólgunnar, eins og verið hefur á undanförnum missirum og undanförnum árum, er þessi búskapur vonlaus, og það hefur enga þýðingu að afhenda hæstv. fjmrh. vegaféð eða fara að samþykkja fyrir hann þessar nýju álögur. Það kemur allt í einn stað niður, því að það er ekki hægt að halda áfram á þennan hátt. Hér þarf að ráðast að rótum meinsins og leggja sig fram um að ná tökum á verðbólguvandamálinu, stöðva verðbólguna. Hitt er álíka viturlegt og það, ef hæstv. ríkisstj. ætlaði að fara að stöðva Þjórsá eða annað meiri háttar vatnsfall með því að standa fyrir henni eða með álíka þýðingarmiklum ráðstöfunum. Og rætur meinsins eru vitaskuld þær, að í landinu er í raun og veru engin stjórn á efnahagsmálum. Það veður allt áfram stjórnlaust og botnlaust, sem dæmin sýna, svo að segja hvert sem litið er. Afleiðingin verður svo magnað vantraust á stefnu ríkisstj. og henni sjálfri, sem leiðir til þess, að menn reyna að bjarga sér sem bezt þeir geta undan verðbólgunni með aðferðum, sem auka sjálfa verðbólguna sífellt meir og meir. Menn eru þannig á ofsafengnum flótta undan verðbólguholskeflunni, en hún magnast sífellt, því að flóttinn hefur í för með sér sífellt meiri og meiri þenslu. Ríkisstj. er að reyna að lækna þetta með því að auka álögurnar og með því að skora á fólk að hækka ekki kaupið og með því að láta bankana takmarka útlánin. En það verkar aftur á móti á þá lund, að mörg fyrirtæki, sem eru þýðingarmest í landinu, skortir rekstrarfé og lenda í vaxandi vandræðum eins og fjmrh. með sinn búskap. Þessi vandi verður ekki leystur með þeim aðferðum, sem viðhafðar hafa verið. Það verður að finna aðrar leiðir, það verður að taka upp nýja stefnu, það verður að fara aðra leið, við getum kallað það „hina leiðina“, eins og ég gerði hér um daginn, af því að það virðist vera vinsælt og hafa fengið góðan hljómgrunn að kalla þetta einmitt „hina leiðina“. Það er ágætt nafn til aðgreiningar frá þeim slóðum, sem hæstv. ríkisstj. er á og hafa leitt hana út í þessa ófæru. En nýja stefnan verður vitaskuld fyrst og fremst að vera fólgin í því að snúa sér að kjarna málanna, gera sér grein fyrir, að það eru takmörk fyrir því, sem þjóðin getur tekið fyrir í einu. Það er ekki hægt að gera allt í einu, og ekki má reka stjórnlaust. Það verður að reyna að gera sér heilbrigða og skynsamlega grein fyrir því, hvað miklu framkvæmdaafli þjóðin ræður yfir, vinnuafli og vélaafli, framkvæmdaafli í heild, og hvernig það kemur heim við þau verkefni, sem fyrst og fremst þarf að vinna, síðan að reyna að raða verkefnunum niður og láta þau sitja fyrir, sem hafa mesta þýðingu, en hin sitja á hakanum, sem frekar mega bíða frá almennu sjónarmiði, til þess að þetta gangi ekki eins og nú, að þær framkvæmdir hafa framgang mestan og skapa ofþensluna, sem í raun og veru mættu helzt bíða, en öðrum er skákað til hliðar, sem fyrst og fremst þurfa að eiga sér stað, eins og t.d. þeim opinberu framkvæmdum, sem hæstv. ríkisstj. er að skjóta til hliðar, eins og skólaframkvæmdum, framlögum til vegamála og öðru slíku, sem hæstv. ríkisstj sker niður og þykist með því vera að vinna gegn verðbólgunni. Ég get sagt ykkur dálítið dæmi um, hvernig þessi stefna, sem nú hefur verið haldið, verkar, sem sé að reyna að stjórna með þeim ráðstöfunum, sem ég var að lýsa, með skattaálögum og takmörkunum á útlánum. Það var verið að vinna að mjög nauðsynlegri vegagerð með stórri ýtu, og voru fáir menn við þá framkvæmd, mjög fáir, en þarna var á ferðinni þýðingarmikil vegagerð, og fólkið í byggðarlaginu var búið að afla sér lánsfjár til þess að standa undir þessum framkvæmdum, svo að þær gætu gengið með meiri hraða. En þá er það ákveðið einhvers staðar í „apparatinu“ á vegum hæstv. ríkisstj., að nú megi ekki eftir einhverja vissa dagsetningu vinna meira í vegagerðum fyrir lánsfé, - til þess að draga úr verðbólgunni! Og í landi frelsisins er þessi boðskapur látinn út ganga. Þá verða þeir, sem eru að vinna með þessa stóru og dýru ýtu, að hætta á stundinni, - til þess að draga úr verðbólgunni, - og það verður að hætta við vegagerðina, þar sem menn eru staddir, í stað þess að halda áfram fyrir það fé, sem hægt er að fá. Þeir verða að hætta til þess að draga úr verðbólgunni! Stóru ýtunni er lagt, og þar liggur hún. Þetta er í landi frelsisins, og þetta er aðeins lítið sýnishorn af því, hvernig þessar hagstjórnaraðferðir verka, sem nú eru kallaðar frelsi og hafðar eru við til þess að draga úr verðbólgunni, að sagt er, en ná ekki því marki á nokkurn hátt að draga úr verðbólgunni, en verða til þess sífellt og í æ ríkara mæli, að þau verkefni, sem þurfa að ganga fram, verða útundan, en annað hefur sinn gang. Á sama hátt verkar þetta fyrir framleiðsluna. Það minnkar rekstrarfé framleiðslufyrirtækjanna. Þau lenda í stórkostlegum erfiðleikum, þau fá ekki vinnuafl, en vinnuaflið er á vegum þeirra, sem eru á flótta undan ríkisstj. til þess að koma peningum sínum í fast. Vinnuaflið er á vegum þeirra, sem hafa peningana, og þeir verða að vera frjálsir, en hitt verður að víkja. Ég segi ykkur satt, að það er algerlega vonlaust að halda áfram með þessu móti, og þó að hæstv. fjmrh. fái vegaféð og þó að samþykktur verði farmiðaskatturinn og aðrar álíka viturlegar skattöflunaraðferðir ofan á hér í hv. Alþ., er þetta gersamlega vonlaust. Það er sagt, að með því að benda á þetta og með því að halda því fram, að það þurfi að fara aðra leið, sem ég hef kallað hina leiðina, sé verið að prédika höft. En ég segi: það verða ekki meiri höft við framkvæmd þeirrar leiðar en þau höft, sem við búum við nú, og þó miklu minni, því að það er hægt með margvíslegu móti, ef framkvæmdunum er skynsamlega raðað, að koma því til leiðar, að þau verkefni séu tekin fyrir, sem mest nauðsyn er á að verði unnin. Það er hægt að gera það með ótalmörgum öðrum aðferðum en höftum eða bönnum. Það er t.d. sjálfsagður liður í slíkri stefnu, að ríkisvaldið hafi samvinnu við einkaframtakið í landinu og félagsframtakið um, að tekið sé fyrir á vegum þeirra sem allra mest af þeim verkefnum, sem þýðingarmest er að verði unnin. Það er þetta, sem verið er að gera í öðrum löndum, þar sem skynsamlegri stefna er framkvæmd en sú, sem hér hefur verið fylgt. Ríkisvaldið hafi þannig raunverulega forustu í þessum efnum og hafi raunverulega samvinnu við einkaframtakið og við félagsframtakið um, að það sé unnið, sem mest á ríður, - taki upp samstarf og samvinnu innan skynsamlegrar áætlunar, ekki pappírsáætlunar, sem gerð er í blekkingarskyni og síðan fleygt út í horn, eins og framkvæmdaáætluninni, sem ríkisstj. gerði hér um árið og aldrei hefur verið farið eftir, en þess í stað látið verða það öngþveiti, sem við nú búum við, - gerðar séu skynsamlegar áætlanir, menn setji sér markmið og verkefnunum verði raðað og síðan sett efst á blað að hafa forustu um, að þau verkefni séu tekin fyrir, sem mest á ríður. Þá kemur auðvitað sá liður að nota skynsamlega fjármagn bankanna og lánsstofnana í landinu til þess að greiða fyrir þeim fyrirtækjum, sem þýðingarmestu þjónustuna annast, t.d. framleiðsluna, í stað þess að nota bankana til að skera niður rekstrarfé framleiðslufyrirtækjanna og hefta þau í samkeppninni við hina, sem eru að flýja undan verðbólgu ríkisstj. með peninga sína í fast, eins og nú er gert, - nota bankana og þau ráð, sem ríkisvaldið hefur í bönkunum, hyggilega til þess að ýta undir, að það verði framkvæmt, sem nauðsynlegast er, og þau fyrirtæki geti notið sín, sem þýðingarmestu starfsþættina annast í þjóðfélaginu. Sama er að segja um samvinnu við bæjarfélög og sveitarfélög um þeirra verkefni, og þá kemur inn í þetta sjálfur ríkisbúskapurinn og fjárveitingar á vegum ríkisins til þess að greiða fyrir því, sem ríkið þarf að taka að sér. Það er náttúrlega fjöldamargt fleira, sem kemur til greina í þessu sambandi, eins og t.d. heilsteypt og skynsamleg áætlun um aukna tækni í öllum greinum, auknar rannsóknir og um skólamál, þar sem m. a. væri gerð áætlun um, hversu mikið af tæknimenntuðu fólki þjóðin mundi þurfa á að halda á næstu árum, og reynt að haga undirbúningi æskunnar undir verkefnin í nokkru samræmi við það. Marga fleiri þætti mætti nefna, sem yrðu að koma inn í þessi mál, en ég skal ekki fara að tefja hér tímann með því að nefna fleiri þætti. En ég mundi vilja setja aftast á þann lista ráðstafanir til þess að fresta framkvæmdum, ef það sýndi sig, að þau verkefni, sem menn vilja vinna að, eru meiri en hægt er að ráða við. Þá má kalla slíkt höft, ef menn vilja, en slíkar ráðstafanir væru ólíkt viturlegri en þær ráðstafanir, sem nú eru frammi hafðar til þess að draga úr framkvæmdahraðanum og koma niður þar, sem sízt skyldi, eins og margbúið er að sanna í umr. síðustu missirin. Þessi fáu orð vildi ég segja í sambandi við þetta, vegna þess að hér er um að ræða tekjuöflunarfrv. fyrir ríkissjóð. Hér er um það að ræða að láta ríkissjóð hafa vegaféð í venjuleg útgjöld, en hér er ekki um það að ræða að afla nýrra fjármuna til vegagerðarinnar í landinu. En það er alveg víst, að það er ekki til neins að halda áfram þessum leik, að samþykkja nýjar álögur eða taka framkvæmdaféð til þess að kasta í verðbólguhítina. Það leiðir ekki til neinnar niðurstöðu. Ég endurtek loks, að þýðingarmesti eða alvarlegasti þátturinn í sambandi við þetta mál er þó sá, að það er verið að svíkja samkomulagið, sem gert var um vegal. Ég held, að það sé ekki giftusamleg leið fyrir hæstv. fjmrh. að vera að reyna að jafna hallann á fjárl. með svikum ríkisstj. Ég held, að það muni ekki reynast heppileg leið fyrir hæstv. fjmrh. að knýja slíkt fram. Ég vil svo skora á hæstv. samgmrh. að gera annaðhvort, ganga fram í því, að 47 millj. kr. framlagið til veganna sé sett aftur inn á fjárl., eða segja af sér að öðrum kosti.

Flm. (Jón Skaftason) [frh.] : Herra forseti. Ég vil til viðbótar þeim ummælum mínum, sem ég viðhafði hér í fyrrakvöld í lok umr. um þetta mál þann dag, þar sem ég vék nokkrum orðum að þeirri staðhæfingu hæstv. forsrh., Bjarna Benediktssonar, að Hermann Jónasson væri sá íslenzkur ráðh., sem hefði látið annan mann sitja lengst í stöðu fyrir sig, bæta því við, sem mér var ekki kunnugt um þá, af því að ég þekkti ekki sögu málsins svo vel, að ég treysti mér með hana að fara. En á þeim tíma, sem gefizt hefur, frá því að þeim umr. lauk, hef ég aflað mér upplýsinga um þessi atriði, sem sýna það, að staðhæfing sú, sem forsrh. viðhafði í umr. í fyrradag, er röng. Hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, sagði, að Hermann Jónasson hefði geymt sér embætti í 12 ár. Sannleikur málsins er þessi: Þegar Hermann Jónasson varð forsrh. 1934, var hann lögreglustjóri í Reykjavík. Var þá Gústaf A. Jónasson settur lögreglustjóri frá 30. júlí 1934 til 1. sept. 1936, að hann var skipaður skrifstofustjóri í dómsmrn. Þá var Jónatan Hallvarðsson settur frá 1. sept. 1936 til áramóta 1939. En þá var lögreglustjóraembættinu skipt í tvö embætti: lögreglustjóraembættið og sakadómaraembættið. Var þá Jónatan Hallvarðsson, sem lengst hafði verið settur lögreglustjóri, skipaður sakadómari, og Agnar Kofoed-Hansen skipaður lögreglustjóri. Þegar Hermann Jónasson fór frá 1942, hafði hann ekki að neinu embætti að hverfa. Gerðist hann þá málfærslumaður og jafnframt lögfræðingur Búnaðarbankans. Þegar hann varð ráðh. að nýju, í annað skiptið um 3 ár og hitt skiptið um tæp 2 1/2 ár, var lögfræðingur ráðinn til að gegna starfl Hermanns, meðan hann gegndi ráðherrastörfum, og er sá maður nú annar af tveim lögfræðingum bankans. Árin 12 fær hæstv. forsrh. út með því að leggja saman, að vísu skakkt, árafjölda þriggja tímabila, sem ýmsir menn hafa verið ráðnir í stöðu eða störf Hermanns Jónassonar, meðan hann var ráðh. í þrjú skipti. Þó að ég telji, að umr. um mál þetta gefi ekkj mikið tilefni til umr. um fortíðina, tel ég þó rétt vegna þessa gefna tilefnis hæstv. forsrh. að upplýsa þessar staðreyndir málsins. Þær sýna í fyrsta lagi, að hæstv. ráðh. fer með rangt mál, þegar hann staðhæfir, að Hermann Jónasson hafi látið aðra menn sitja fyrir sig í embættum í 12 ár. Þetta eru milli 10 og 11 ár. Í öðru lagi er það ljóst, að a.m.k. tveir af þremur, sem sátu í störfum þessum, meðan Hermann Jónasson gegndi ráðherrastörfum, voru, eftir að hann sleppti þeim, skipaðir i þessar stöður, sem er í algerri mótsögn við það, sem gerðist í Hafnarfirði. Þar var settur embættismaður, sem gegnt hafði embættinu í heilan áratug, rekinn í burtu, um leið og hinum nýja manni var veitt embættið, og á því er líka mikill munur. Ég var þar kominn ræðu minni s.l. þriðjudag, að mig langaði til að víkja örfáum orðum að nokkrum atriðum, sem komu fram í ræðu hæstv dómsmrh. á Alþ. 22. nóv. s.l., þó að ég telji, að yfirleitt hafi ekki mikið nýtt komið fram í þeirri ræðu umfram það, sem hæstv. ráðh. hafði tjáð sig um í Morgunblaðsviðtali 12. nóv. s.l. Þó eru í þeirri ræðu nokkur ný atriði, sem ég tel ástæðu til að fara nokkrum orðum um. Ég vil þó, áður en ég kem að þessum atriðum, benda hv. þingheimi sérstaklega á, að þeir hæstv. ráðh. Sjálfstfl., sem hér hafa talað, hafa reynt að leggja málið fyrir til umr. í þinginu á þeim grundvelli, að umr. snerust ekki um það, sem þær raunverulega þurfa að snúast um. Við, sem höfum gagnrýnt Hafnarfjarðarveitinguna sérstaklega, höfum fyrst og fremst beint gagnrýni okkar að því vali, sem ráðh. gerði á þeim 3 umsækjendum, sem sóttu um embættið. Við höfum spurt hæstv. ráðh. um rökstuðninginn fyrir því, að hann taldi hv. 4. þm. Norðurl. v. þann hæfasta. Það hefur mjög fátt komið fram um rökstuðning á því vali. Og ég vil enn þá nota tækifærið til að auglýsa eftir því, að hæstv. ráðh., - því að ég geri ráð fyrir, að hann muni tala hér á eftir, - haldi sig við efnið og rökstyðji sérstaklega, hvað það var, sem gerði hv. 4. þm. Norðurl. v: sjálfsagðari umfram aðra umsækjendur til þess að fá embættið. Það er aðalatriði málsins. Í ræðu sinni í fyrradag sagði hæstv. dómsmrh. m.a. þetta: „Ég hef m.ö.o. ekki sagt, að setning veiti að sínu leyti ekki rétt, þegar meta á, hvort veita skuli einum eða öðrum embættið. En ég álít, að hún veiti ekki neinn fortakslausan rétt og það sé ekki einsætt, að þeim, sem hefur verið settur einhvern tíma, tilheyri þar með embættið, og það má segja, að hér séum við í raun og veru að fjalla um þungamiðju málsins.“ Þetta er álit hæstv. ráðh. Þetta er það, sem hann telur þungamiðju málsins. Vil ég því fara örfáum orðum um þessa veitingu á grundvelli þessara skoðana hæstv. ráðh. Ég vil þá í fyrsta lagi taka fram, sem ég hélt að ég hefði a.m.k. fyrir mína parta sagt í þessum umr. skýrt og ótvírætt, að ég hef aldrei haldið því fram, að setning í embætti skapi ótvíræðan rétt til þess. Ég hef ekki heldur heyrt aðra þá, sem í umr. þessum hafa tekið þátt, eða séð þá, sem hafa skrifað um þetta, halda slíku fram. Hins vegar hef ég haldið því fram og margir aðrir fleiri, að setningartími, sem er það langur og ósundurslitinn, að hann varir í allt að áratug, hafi áhrif til þess að skapa rétt. Og ég held, að sá réttur, sem þessi langi tími skapar, hljóti eftir öllum venjulegum, almennum lagareglum að vera ein af ákvörðunarástæðum fyrir veitingu, hefði átt að verka til þess að gefa þeim, sem hafði þessa löngu setningu í embættið, verulegt forskot umfram a.m.k. þann manninn, sem veitinguna fékk. En að öðru leyti vildi ég víkja örfáum orðum að þeim öðrum ástæðum, sem talið er að ráða eigi ákvörðun veitingarvaldsins við skipun í embætti, og gera örlítinn samanburð á því, hvernig þær horfa við í hinum einstöku tilfellum, að því er tekur til umsóknanna þriggja. Ef við litum fyrst á starfsaldurinn, er ljóst, að Jóhann Gunnar Ólafsson sker sig þar algerlega úr. Hann hefur langtum lengri embættisaldur en nokkur hinna umsækjendanna. Um þá Björn Sveinbjörnsson og Einar Ingimundarson er það hins vegar að segja, að ef litið er á starfsaldur þeirra, held ég, að flestir, sem kryfja það mál til mergjar, hljóti að komast að þeirri niðurstöðu, að starfsaldur þeirra við bæjarfógeta- eða sýslumannsembætti sé mjög svipaður. Ég segi svipaður, því að það er vitað, að hv. 4. þm. Norðurl. v., Einar Ingimundarson, hefur orðið, siðan hann var kosinn á Alþingi, að dvelja langdvölum frá embætti sínu á hverju einasta ári vegna þingsetu hér syðra og látið þá annan mann gegna embættinu, þannig að ég tel, að um embættisaldur séu Björn og Einar með svipaðan tíma. Önnur ákvörðunarástæðan, sem hæstv. ráðh. segist hafa tekið tillit til, er aldur umsækjendanna. Hæstv. ráðh. hefur upplýst það, að hann hafi ekki viljað veita Jóhanni Gunnari Ólafssyni embættið i Hafnarfirði vegna þess, að hann hafi talið hann helzt til fullorðinn, eins og hann orðar það. Um Björn og Einar gegnir hins vegar mjög svipuðu máli, að því er tekur til aldursins. Þeir munu vera á líkum aldri. Og gæti þetta, ef réttum reglum hefði verið fylgt um veitinguna, ekki skorið úr um það út af fyrir sig, hvor embættið hefði átt að fá. Í þriðja lagi er það viðurkennt við allar meiri háttar embættisveitingar til bæjarfógeta- og sýslumannsembætta, að staðarþekking sé verulegt atriði um ákvörðun veitingarvaldsins fyrir veitingu embættisins, og það því fremur ef er um mjög stórt og fjölmennt embætti að ræða. Um þetta á ekki að þurfa að ræða í löngu máli, því að öllum er það kunnugt, að Björn Sveinbjörnsson hefur langmesta staðarþekkingu til embættisins og þekkingu á fólkinu, kunnugleika við fólkið, sem í lögsagnarumdæmi hans býr. Og Jóhann Gunnar Ólafsson hefur vegna um 4 ára starfs í þessu embætti einnig meiri staðarþekkingu en Einar Ingimundarson. Um þetta atriði er því alveg ljóst, að sá, sem fær veitinguna, er síztur um staðarþekkingu af öllum umsækjendunum. Ef litið er til siðferðilega réttarins, sem hefur mikið verið deilt um, en mér skilst þó að allir viðurkenni og þ. á m. hæstv. dómsmrh., að rétt hafi verið að líta til hans í þessu tilfelli að vissu marki, held ég, að flestum alþm. hljóti að bera saman um, að sá langi setningartími, sem Björn er búinn að inna af hendi í þjónustu við þetta embætti, hafi óumdeilanlega gefið honum siðferðilegan rétt, sterkan siðferðilegan rétt umfram aðra umsækjendur, og að sízta rétt í þessu tilliti hafi a.m.k. sá maðurinn átt, sem veitinguna fékk. Ein ákvörðunarástæða veitingarvaldsins ætti að sjálfsögðu að vera hagsmunir hins opinbera. Ég held, að hið opinbera hafi hagsmuni bundna við að viðhalda ástandi, sem búið er að vara í heilan áratug og hefur gefizt vel. Það hefur hvergi komið fram, að fundið hafi verið að embættisfærslu Björns Sveinbjörnssonar þau 10 ár, sem hann var settur bæjarfógeti, eða þau rúm 20 ár, sem hann starfaði við embættið. Ég held því, að þegar loksins var ákveðið að skipa í þetta embætti, hafi verið eðlilegt af þeim, sem með veitingarvaldið fór, að taka tillit til þessa atriðis og rjúfa ekki það ástand, sem hafði gefizt vel í langan tíma og hentaði tvímælalaust að héldist áfram skoðað út frá hagsmunum ríkisvaldsins. Ég hef nú í örfáum orðum vikið að þeim helztu ákvörðunarástæðum, sem eiga að liggja til grundvallar, þegar embætti er ráðstafað af veitingarvaldinu. Ég þykist í öllum þessum fimm atriðum hafa sýnt fram á, að einmitt sá maðurinn, Einar Ingimundarson, sem ég þekki að góðu einu og mér þykir leitt að þurfa að draga svo mjög inn í þessar umr., sem er þó alveg óhjákvæmilegt og ekki okkur að kenna, sem stöndum í því að deila á þessa skipun, - ég þykist hafa sýnt fram á, að i öllum þessum 5 atriðum hafi honum borið sízt réttur af þremur umsækjendum til þess að fá embættið. Og það getur hver sem er láð mér og öðrum það, að við áteljum slíka veitingu. En nú kynnu hv. alþm. að spyrja: En hvað var það þá, sem réð endanlega ákvörðun ráðh.? Um það hefur verið spurt ítrekað af mörgum mönnum, en ákaflega óljós svör fengizt. Þó kom fram í ræðu hæstv. ráðh. hér á þriðjudaginn var atriði, sem ég tel ákaflega mikilsvert og til upplýsingar um það, hvernig þessi veiting var ákveðin, en í umr. á þriðjudaginn sagði hæstv. ráðh. m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Og mér dettur ekki heldur í hug að halda, að það hafi engin áhrif haft á veitinguna hjá mér kynni mín af Einari Ingimundarsyni og það, hvernig ég hef vitað hann rækja sitt embætti, og það, hvernig ég hef vitað hann rækja sína þingmennsku. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það hafi ekki haft sín áhrif, enda tei ég réttmætt, að slíkt hafi áhrif. Ef maður er sjálfur sannfærður um mannkosti manns, á maður ekki að láta hann gjalda þess, þó að hann sé í sama flokki og maður sjálfur.“ Ja, enginn hefur nú farið fram á það, að nokkur flokksmaður hæstv. ráðh. gyldi þess í sambandi við mat hans á umsækjendum til þessarar stöðu. Hins vegar hefur verið talað um, að eðlilegt væri, að menn nytu jafnréttis, þó að þeir væru ekki í sama stjórnmálaflokki og sá, sem með veitingarvaldið fer. En af þessum upplestri úr ræðu hæstv. ráðh. er ljóst, að hæstv. ráðh. segir berum orðum, að það hafi verið kunningsskapur hans við umsækjandann Einar Ingimundarson, hv. 4. þm. Norðurl. v., sem endanlega réð ákvörðun hans. Ef menn telja, að kunningsskaparástæða eigi að ráða um val manna í embætti, þá má segja, að það sé ekki alveg nýtt. En ég held, - og vitna ég þar til þeirra ummæla, sem hv. þm. Ingi R. Helgason viðhafði hér í umr. á þriðjudaginn, er hann las upp úr riti prófessors Ólafs Jóhannessonar um ógildingarástæður stjórnvaldsráðstafana, og taldi þar m.a., að kunningsskapur gæti valdið ógildingu stjórnvaldsráðstöfunar, - að ljóst sé, að með þessari játningu hæstv. ráðh. um, að það hafi verið kunningsskapur hans við Einar Ingimundarson sem réð skipun hans í embættið, þá tel ég að jaðri við, að skv. lögum geti skipun þessi talizt ógild. Ég vil ekki fullyrða neitt um það, en ég vil halda því fram, að hún geti a.m.k. orkað tvímælis um, hvort hún hafi gildi að lögum. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. mótmæli því, ef ég hef skilið þessi orð hans rangt. 
             Ég vil þá að endingu víkja örfáum orðum að nokkrum atriðum, sem komið hafa fram hjá hæstv. ráðh. sem varnarástæður fyrir þessari veitingu, auk þeirra, sem ég hef áður vikið að. Hæstv. ráðh. hefur haldið því fram, að ekki megi ganga fram hjá rétti hinna mörgu, sem lögum samkv. eigi rétt til að sækja um embættið og láta meta hæfileika sína og aðstöðu til móts við þann, sem settur er. Og hann hefur enn fremur sagt, að réttur hinna mörgu sé ekki minni en réttur hins eina. Út af fyrir sig má þetta vel vera. Og ég skil ekki, hvernig hæstv. ráðh. vill koma þessum hug. leiðingum að um það gefna tilefni, sem við erum hér að ræða, þ.e.a.s. veitinguna í Hafnarfirði. Ég sagði hér áðan og endurtek, að það er ekki nokkur maður, sem hefur mótmælt því, að eðlilegt hafi verið að auglýsa stöðuna til umsóknar, eins og gert var, og fá þannig fram umsóknir frá þeim mönnum, sem hefðu hug á að sækja um stöðuna. Þessu hefur enginn mótmælt. Það var eðlilegt að auglýsa stöðuna lausa og fá fram umsóknir, þannig að öllum gafst tækifæri, sem uppfylltu lögmæt skilyrði, til að fá veitingu fyrir embættinu. En það, sem við erum að mótmæla og vefengja, er sjálft valið milli hinna þriggja umsækjenda. Og ég vil enn á ný auglýsa eftir þeim rökum öðrum, umfram kunningsskapinn, sem réðu því, að embættið var veitt þessum hv. þm. Þá hefur hæstv. ráðh. viljað láta í það skína, að hann hafi ekki vikið Birni Sveinbjörnssyni úr embætti með veitingunni á því. Að vísu má segja, að formlega hefur hann ekki vikið Birni Sveinbjörnssyni úr embætti. Það er rétt. En ég geri ekki ráð fyrir því, að hæstv. ráðh. vilji halda því fram, að það sé mögulegt fyrir Björn Sveinbjörnsson að sitja áfram í Hafnarfjarðarembættinu, sem hann hefur gegnt í 10 ár og unnið við í 20 ár, sem fulltrúi skipaðs bæjarfógeta og sýslumanns, manns, sem ekki hefur komið nálægt embættinu áður. Ég held, að hæstv, ráðh. skilji þau mannlegu rök, sem leiða til slíkrar niðurstöðu. Og ég held, að hæstv. ráðh. viti það vel, að þrátt fyrir að hann hafi boðið Birni Sveinbjörnssyni borgarfógetastarf í Reykjavík, var þar ekki um neitt sambærilegt starf að ræða og hann gegndi suður í Hafnarfirði, og gat þegar af þeirri ástæðu varla komið til álita, að hann tæki því. Ekki tel ég það heldur veigamiklar sárabætur fyrir Björn Sveinbjörnsson, þó að hæstv. ráðh. lýsi því nú yfir, að hann geti sótt um þau embætti, sem kunni að verða laus og auglýst laus til umsóknar. Að sjálfsögðu á bann þann rétt, og út af fyrir sig eru þetta engar fréttir né bætur fyrir þá brottvikningu í reynd, sem hæstv. dómsmrh. framkvæmdi með veitingu embættisins. Ég vil svo að endingu aðeins draga fram þau meginatriði, sem mér sýnast vera í þessu máli. Í hugum allflestra og ég vil segja langflestra, sem um þetta mál hafa hugsað, er það aðallega tvennt, sem ber hæst. Í fyrsta lagi, að mönnum finnst almennt, hvar í flokki sem þeir standa, að með því að ganga fram hjá Birni Sveinbjörnssyni og Jóhanni Gunnari Ólafssyni við veitinguna á Hafnarfjarðarembættinu sé óumdeilanlega brotinn réttur á ágætum starfsmönnum, það sé tekinn umfram þá maður, sem eftir öllum eðlilegum reglum hefði átt að koma siður til greina til þess að fá veitingu fyrir embættinu. Menn eru svo almennt sammála um þetta, hvar sem þeir annars kunna að standa í flokki, að enn þá hefur mér vitanlega, fyrir utan ráðherrana tvo, hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh., og tvo aðra nafnkennda sjálfstæðismenn, enginn orðið til þess að verja veitinguna út af fyrir sig. Hitt atriðið, sem fólki finnst óréttlátt, er, að Birni Sveinbjörnssyni skuli vikið úr starfi. Ég nota þau orð: „vikið úr starfi“, af því að í reyndinni er það það, sem gerist. Ég þekki hæstv. dómsmrh. ekki að öðru en því bezta, og eftir því sem ég bezt veit, er þessi margumtalaða Hafnarfjarðarveiting eina undantekningin frá því. Ég hlýt því að álíta, að veiting hans á þessu embætti flokkist undir gáleysisverknað ellegar að einhverjir honum verri menn hafi ráðið þar miklu um. Nú, þegar hæstv. dómsmrh. veit, að almenningur fordæmir almennt þessa veitingu og telur hana merki um misbeitingu ráðherravalds, og nú, þegar hæstv. ráðh. stendur frammi fyrir því, að upplýst er í umr. á Alþ., að það er meiri hl. á Alþ. fyrir veitingu embættisins til annars manns, vil ég skora á hæstv. dómsmrh. að taka þessa veitingu alla til endurskoðunar. Ég trúi vart öðru, ef af slíkri endurskoðun verður, en hæstv. dómsmrh. geti með fullu samþykki þess embættismanns, sem veitingu hefur fengið fyrir embættinu, afturkallað hana og tekið umsóknirnar til yfirvegunar og endurskoðunar á ný. Þess vegna vil ég láta það verða mín síðustu orð hér og endurtek, að það er upplýst, að þrír þingflokkanna eru andvígir þessari veitingu og telja, að öðrum manni hefði átt að veita embættið, ef rétt sjónarmið hefðu ráðið. Af því tilefni vil ég spyrja hæstv. dómsmrh.: Ætlar hann að taka nokkurt tillit til þessa yfirlýsta vilja þingmeirihl. eða ætlar hann að virða vilja þingmeirihl. að vettugi? Ég óska þess alveg sérstaklega, að hæstv. ráðh. svari þessum spurningum skýrt og afdráttarlaust.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. að neinu ráði og ekki að endurtaka það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu, enda stendur það allt óhaggað þrátt fyrir það, sem síðar hefur komið fram í umr. Hæstv. forsrh. ræddi mjög óverulega þá embættisveitingu, sem hér hefur orðið að aðaldeilumáli og er samkv. grg. þess frv., sem hér er til umr., tilefni þess, að það er komið fram. Þess í stað varði hann nálega öllum ræðutíma sínum til þess að rifja upp eldri embættisveitingar annarra dómsmrh. Þar með hefur hann tekið upp þá vörn, sem Morgunblaðið hóf með skrifum sínum um bæjarfógetafulltrúa Jón Finnsson og föður hans og mæltist þannig fyrir, að Morgunblaðið sá að sér og hætti. Við þessu er náttúrlega ekkert að segja. Þrátt fyrir þann langa lista, sem hæstv. ráðh. hafa birt hér í þessum umr. um embættisveitingar annarra dómsmrh. fyrr á tímum, hafa þeir þó ekki getað bent á hliðstæð tilvik við það, sem gerðist í sambandi við stöðuveitinguna í Hafnarfirði. Það stendur því enn í fullu gildi, sem ég sagði um daginn, að embættisveitingin er einsdæmi. Ég vitnaði um daginn til ummæla Alþýðublaðsins um þetta og skal gera það aftur nú, ef vera mætti, að hæstv. ráðh. skildu betur það, sem þar stendur, heldur en hitt, sem við framsóknarmenn höfum að segja, en í Alþýðublaðinu þann 12. þ. m. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Jón Finnsson sagði, að embættisveitingin væri einsdæmi. Þau ummæli standa óhögguð, þar til Morgunblaðið nefnir annað dæmi þess, að manni hafi verið vikið úr starfi, sem hann hefur gegnt í hálft tíunda ár, eins og Birni Sveinbjörnssyni hefur nú verið vikið frá í Hafnarfirði. Þetta er kjarni málsins, sem alþýða manna sér og skilur.“ Þarna hefur Alþýðublaðið hitt naglann á höfuðið. Fram hjá þessari staðreynd komast hæstv. ráðh. ekki, hvernig sem þeir brjótast um. Ég mun ekki tala oftar í þessu máli og ætla að segja þetta að lokum: Íslenzk alþýða hefur löngum haft skemmtun af hressilegum og sjálfumglöðum persónum, þeim sem þekktar ern úr bókmenntum þjóðarinnar. Þannig hafa hin frægu orð Jóns sterka í Skuggasveini: „Sáuð þið, hvernig ég tók hann, piltar“ - laðað margt brosið fram og frásögnin af Bjarna sterka í Manni og konu lifir enn í vitund fólksins. Það er því vel, að Morgunblaðið vill gera sitt til þess að viðhalda þessari þjóðlegu íþrótt. Ég hygg, að framlag þess til slíkra bókmennta eigi tvímælalaust heima meðal þess, sem bezt hefur tekizt í þessari bókmenntagrein, og til þess að sýna það ætla ég að láta nægja að minna á nýjustu leiðaraskrif blaðsins. Þau byrjuðu í gær. Í gær segir í einum leiðaranum, með leyfi forseta: „Þetta haust hefur verið með eindæmum milt. Það er fyrst eftir miðjan nóvember, sem fyrstu snjóar falla um land allt. Hinn hvíti hjúpur hylur nú Ísland frá fjalli til fjöru. En fyrir austan og sunnan heldur síldin áfram að veiðast. Verður ekki annað sagt en mikil árgæzka ríki í atvinnumálum landsins, þótt einstaka atvinnugreinar eigi við erfiðleika að etja. Útflutningsframleiðsla Íslendinga mun á þessu ári verða meiri en nokkru sinni fyrr. Gjaldeyrisstaða þjóðarinnar er góð, og Íslendingar eiga nú stærri gjaldeyrisvarasjóði en nokkru sinni fyrr. Allt er þetta ávöxtur byggilegrar stjórnarstefnu.“ Þetta var fyrri tilvitnunin í þessa sögu. Þá siðari ætla ég að leyfa mér að taka úr leiðara Morgunblaðsins í dag. Hún er stutt. Hún er svona, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar forsrh. hafði lokið ræðu sinni á Alþ. í fyrradag, var umr. um málið raunverulega lokið með algerum sigri stjórnarinnar. Það, sem stjórnarandstæðingar höfðu fram að færa eftir það, voru máttlaus stóryrði og sífelldar endurtekningar þess, sem þeir áður höfðu sagt.“ Ég vil eindregið leyfa mér að hvetja þann, sem þetta hefur skrifað, til þess að leggja rækt við þessa hæfileika sína. Með sama áframhaldi ætti honum á skömmum tíma að takast að skapa enn þá eina af þessum ógleymanlegu persónum á borð við þá Jón sterka og Bjarna.



Herra forseti. Ég óska siðasta ræðumanni til hamingju. Hann stendur sig bara vel. Puntudrengirnir geta ósköp vel skrifað heimastílana, ef þeir hafa nógu langan tíma til þess, það er alveg ljóst. Hitt er greinilegt, að það er satt, að það eru ekkert nema endurtekningar aftur og aftur, sem þessir hv. ræðumenn segja, og skiptir þá ekki ýkjamiklu máll, þó að rekist mjög hvert á annars horn. Látum það eiga sig, þeir um það, blessaðir piltarnir. Það var gaman að heyra hv. flm., 4. þm. Reykn., hneykslast á því, að það aðalatriði væri rangt hjá mér, að ég hefði rangtalið, hversu lengi hæstv. fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, hefði haft menn í stöðum fyrir sig. Hann sagði, að það væri komið í ljós, að það væru ekki nema 10-11 ár. Eftir því sem þeir hafa talað hér, hann og hans félagar, væri það ærið langur tími út af fyrir sig. Ég held hins vegar, að þetta nálgist meir 11 1/2 ár, og getur hann reiknað það betur, ef hann vill. En um tölunákvæmnina hjá honum er það að segja, að hann hefur talað um það æ ofan í æ hér í þinginu, að Björn Sveinbjörnsson hafi gegnt sínu starfi í 10 ár. Ég held, að það séu nú ekki nema 9 1/4 úr ári eða eitthvað þess háttar, ef nákvæmlega er talið. Þetta skiptir út af fyrir sig sáralitlu máli, en það er betra fyrir þann, sem er í glerhúsi, að kasta varlega steinum. Hv. þm. stytti raunar þennan tíma, sem hann sagði að Björn Sveinbjörnsson hefði verið í góðri trú í stöðunni um, að hann mundi verða skipaður, töluvert í ræðu sinni hér í fyrradag, því að þá sagði hann: Það var í raun og veru engin von til þess, að Björn Sveinbjörnsson færi að tala um embættisveitinguna við Bjarna Benediktsson, vegna þess að hann hefði sjálfsagt ekki fengið stöðuna, eftir að Bjarni var orðinn dómsmrh. - Nú eru þetta hugsanir Jóns Skaftasonar, en ekki Björns Sveinbjörnssonar. En hafi Björn Sveinbjörnsson hugsað þannig, voru ekki liðin nema eitthvað 3 ár, frá því að hann tók við stöðunni, þangað til sá vondi maður, Bjarni Benediktsson, sem svipti hann allri von, var tekinn við embætti dómsmrh. En svona fer, þegar röksemdir eru bornar fram í misjafnlega góðri trú og reynt er að klóra í bakkann í staðinn fyrir að taka málin eins og þau eru í raun og veru. Nú held ég raunar, ef við lítum á þetta alveg eins og það er, að Björn Sveinbjörnsson hafi ekki verið settur í embættið fyrr en eitthvað 20. okt. 1956, svo að það séu ekki nema í raun og veru rétt 9 ár, sem hann var þarna formlega settur, áður en embættinu var ráðstafað, vegna þess að fyrst kom hann inn í embættið óformlega sem hreinn staðgengill þáv. hæstv. utanrrh., settur og með fullkominni óvissu um það, að hann gæti haldið embættinu, því að eftir þeim reglum, sem hér hefur mjög verið talað um, gat sá góði maður ekki búizt við að fá fram haldið starfinu, vegna þess að það var annar eldri fulltrúi og miklu reyndari við embættið, Kristinn Ólafsson, sem eftir þeim reglum, sem hér hafa verið svo mjög túlkaðar, hefði átt að ganga fyrir. Svo þegar hv. þm. tala um, hvaða úrræði eigi við að hafa, tala sumir þeirra um, að það sé hægt að hnekkja þessari ráðstöfun með dómi, og þeir lesa upp eftir lærðum lögfræðingi tilvitnun, sem á að sanna, að það sé hægt að hnekkja þessu með dómi, og hv. 4. þm. Reykn. herti á því áðan með því að segja, að dómsmrh. hefði játað, að það væri kunningsskapur, sem hefði valdið embættisveitingunni. Nú sannaði hv. þm. sjálfur í þeirri tilvitnun, sem hann las upp, að þessi skýring á orðum hæstv. dómsmrh. er alger fölsun. Hæstv. dómsmrh, talaði alls ekki um kunningsskap, heldur kynni sín af manninum. Ég hef kynni af hv. 4. þm. Reykn. hér á þingi. Ég vil frábiðja mig, að ég sé í nokkrum kunningsskap við hann. Þetta hefur gerólíka merkingu. Auðvitað er það ætíð forsenda veitingar, að sá, sem veitingarvaldið hefur, verður að kynna sér umsækjendur. Hann verður að afla sér kynna af þeim, annaðhvort með eigin raun eða af annarra sögn. Svo er verið að leggja út af þessu. Það er lagt út af þessu í ræðu eftir ræðu á Alþ. Það er talað um þetta í Tímanum sem eitthvert stórkostlegt hneyksli, að ráðh. hafi játað kunningsskap sinn, svo að þetta á að verða til þess, að það sé hægt að ógilda ráðstöfunina með dómi. En ég bið hv. þm. þá um: Láti þeir verða úr því að höfða mál til þess að fá ráðstöfuninni hnekkt.

Er það hægt?

Ja, ef þeir trúa sjálfir á það, sem þeir eru að segja. Af hverju er hv. þm. að lesa upp, af hverju er hann að vitna í Árna Gunnlaugsson, sem hélt þessu fram í einu af sínum skrifum? Nú spyr hann: Er þetta hægt?  Nei, nú er þagað þunnu hljóði. En hvort það fæst ein nótt til til þess að semja nýjan stíl, einhverjir hjálpi honum til þess að skrapa eitthvað saman, það skal ég ekki segja. En það verður aum lesning, þegar við heyrum hana. Svo er fróðlegt að heyra, hvað Framsfl. hefur áður sagt í slíkum tilfellum. Það er ekkert nýtt, að því sé haldið fram, að embættisveitingar séu gagnrýnanlegar. Ég varð fyrir því á sínum tíma, þegar ég var menntmrh., að hv. þm. Gils Guðmundsson bar fram á mig vantraust til þess að setja Framsókn í vanda, vegna þess að Tíminn hafði þá að undanförnu látlaust árum saman haldið uppi á mig mjög harðri gagnrýni fyrir embættisveitingar sem menntmrh. Þá sagði Steingrímur Steinþórsson, sem var síðasti ræðumaður af hálfu Framsóknar við vantraustsumr., með leyfi hæstv. forseta, m.a. þetta: „En hitt er svo aftur á móti allt annað mál og er óskylt þessu, að þegar fleiri flokkar mynda stjórn saman og hver ráðh. fer með sitt rn. og þau mál, er undir það heyra, þá hlýtur alltaf svo að fara, að ýmsar ráðstafanir og ákvarðanir einstakra ráðh. falli samráðh. hans, a.m.k. sumum þeirra, ekki í geð. Mörg slík atvik hljóta að koma fyrir í hverri ríkisstj., sérstaklega auðvitað þar sem er um samstjórn fleiri flokka að ræða. Ef slíkt ætti í hvert sinn að valda stjórnarslitum, mundi aldrei fást vinnufriður til þess að vinna að meginverkefnum þeim, sem hver ríkisstj. verður að fást við. Margur slíkur ágreiningur hefur að sjálfsögðu komið fyrir hjá núv. ríkisstj. og það á báða bóga, og ég get vel lýst því hér yfir, að ég er ekki ánægður eða samþykkur öllum ákvörðunum hæstv. menntmrh., enda væri það mjög ótrúlegt, að svo gæti verið um öll atriði. Hver ráðh. verður að sjálfsögðu að þola réttmæta gagnrýni gerða sinna, og í því er einmitt styrkur lýðræðis fólginn, styrkur þess lýðræðis, sem byggir á félagafrelsi, prentfrelsi og almennu skoðanafrelsi. En einræðisflokkar, hverrar tegundar sem eru, geta að sjálfsögðu ekki skilið þetta eða vilja a.m.k. ekki skilja það, og það mega þjóðvarnarmenn vita, að það er ofmat á því, hverju þeir geti komið til leiðar, ef þeim dettur í hug, að þeir geti sagt Framsfl. fyrir verkum, ef þeir telja, að þeir geti haft nokkur áhrif á það, hve lengi Framsfl. skipar stjórn með Sjálfstfl. Þá ákvörðun munum við framsóknarmenn sjálfir taka og þá út frá allt öðrum hvötum en vakir fyrir þjóðvarnarmönnum. En þeirra megináhugamál er, eins og allir vita, að sundra og skapa sem mestan glundroða og hindra á þann hátt, að starfhæf ríkisstj. sé við stýrið.“ Þetta sagði aðaltalsmaður Framsóknar við svipaðar umr. á árinu 1954. Beri menn nú þetta saman, þegar Framsókn var í stjórn, við afstöðu hennar nú og frýjunarorð í garð ríkisstj. og samstarfsflokka hennar beggja. Svona mætti endalaust halda áfram að rekja ósamræmið í málflutningi hv. stjórnarandstæðinga. Ég skal ekki þreyta þingheim á því, og ég hefði ekki staðið upp einungis til þess, vegna þess að þetta ósamræmi lýsir sér svo vel sjálft. Ég stóð upp vegna þess, að í ræðu minni í fyrradag skoraði ég á hv. andstæðinga mína og gagnrýnendur að nefna dæmi þess, að ég hefði veitt einhverjum venzlamönnum mínum embætti, eins og Tíminn hefur í þessum umr. hvað eftir annað borið mér á brýn eða gefið með orðum sínum tilefni til þess að ætla, að ég hlyti að hafa gert mig freklega sekan um, og eins og ég verð að segja, því miður, fólst í hinni fyrstu grein Jóns Finnssonar um þetta mál og sýndi, að hann fór þar út fyrir takmörk velsæmis. Ég segi, að hann hafi farið út fyrir takmörk velsæmis eins og Tíminn í sínum ásökunum, sem bezt kemur fram í því, að þrátt fyrir áskorun mína, þrátt fyrir þann tíma, sem hv. stjórnarandstæðingar hafa haft til þess að kanna þetta mál, hafa þeir ekki getað nefnt eitt einasta dæmi um þetta. Ég skora enn á þá að gera það. Látum það vera. En hér kom fleira fram. Þeir sögðu: Við vitum ekki dæmi þessa, en við skulum atbuga, hvernig hefur verið um embættisveitingar Bjarna Benediktssonar og ráðstöfun hans á dómaraembættum og bæjarfógeta- og sýslumannsembættum. Ég skoraði á þá á dögunum að taka hverja einustu þeirra til athugunar og ganga hér í gegnum umsækjendur um stöðuna og meta síðan frammi fyrir þingheimi og færa sönnur á, að ég hafi rangfarið með mitt vald. Þetta hafa þeir ekki gert. Í stað þess segja þeir: Það eru margir af þeim bæjarfógetum og sýslumönnum, sem Bjarni Benediktsson hefur skipað, sem hafa verið í framboði fyrir Sjálfstfl., ýmist til þings eða til bæjarstjórnar. Og þá er ásökunin orðin sú, að ég hafi skipað í embætti ýmsa menn, sem hafa hlotið það traust í sínum umdæmum, að almenningur þar hefur óskað eftir því að sýna þeim sérstakan trúnað. Er sennilegt, ef skoðað hefði verið, að ég hefði misbeitt mínu valdi, að ég hefði þrengt mönnum upp á kjósendur í þessum héruðum, að þeir mundu sækjast eftir því að fá þessa menn í framboð fyrir sig? Og er það þá orðin dauðasök á embættismenn, ef kjósendur sýna þeim sérstakan trúnað, sérstaka hylli? Það er gott að heyra það í lýðræðislandi, að þessu er fram haldið, ef þeir þora á annað borð að standa við það. Nú hef ég litið þannig á, að það væri sízt til ámælis Birni Fr. Björnssyni né Páli Hallgrímssyni, sem báðir voru skipaðir með hæpnum hætti, - að það væri hvorugum sízt til ámælis, þó að alþingiskjósendur í þeirra sýslum hafi sýnt þeim þann trúnað að kjósa þá til þings. Ég vil þvert á móti líta þannig á, að kjósendur hafi með því fallizt á það, að þrátt fyrir þá formlegu vankanta, sem voru á skipun þessara manna, hafi eftir atvikum vel verið valið eða a.m.k. viðunanlega, enda hef ég ekki heyrt að embættisfærslu þessara manna fundið út af fyrir sig, þó að það sé óumdeilanlegt, að þeir komust inn í embættið báðir með mjög hæpnum hætti. Þá skulum við einnig líta á það, sem sagt hefur verið, við skulum bera saman embættismenn, sem Bjarni Benediktsson hefur skipað og Hermann Jónasson. Við skulum bera það saman, ef menn vilja fara út í þann samanburð. En við skulum þá einnig játa, að það hefur bæði komið fyrir embættismenn, sem Bjarni Benediktsson hefur skipað og Hermann Jónasson hefur skipað, að þeir hafa látið af störfum með öðrum hætti en við hefðum óskað eftir, þegar við skipuðum þá. Og það verður aldrei séð fyrir, því miður, hversu vandlega sem að er hugað um embættaskipan, að embættismenn síðar brjóti ekki af sér eða eitthvað komi fyrir, þannig að þeir verði að hverfa úr embætti. Ég segi það hins vegar, og það er allt annað mál, að bæði ég og Hermann Jónasson værum ásökunarverðir fyrir það, - og ég vil ekki dæma um Hermann, þið getið nefnt dæmi um mig, - ef við hefðum hlíft mönnum við að láta þá hverfa úr embætti, ef við vissum þeirra brot. En það er allt annað mál en veitingin sjálf. Ég sagði, að ekkert dæmi hefði verið nefnt þess, að ég hefði misfarið með veitingu embættis bæjarfógeta og sýslumanns. Hins vegar var hér sérstaklega tilnefndur hæstiréttur og sagt: Berum saman skipun Lárusar Jóhannessonar annars vegar og þeirra Gizurar Bergsteinssonar og Þórðar Eyjólfssonar hins vegar. - Já, berum þetta saman. Og það var sagt: Sjáum, hvernig fór. Lárus hvarf úr embætti, - mér skildist, að það væri þó viðurkennt, að hann væri góður og gegn maður, - en hinir væru í embættinu enn þá. - Nú er það, eins og ég segi, allt annað umræðuefni, sem ekki skal standa á mér að taka upp, ef hv. framsóknarmenn óska eftir því að ræða um, af hverju Lárus Jóhannesson hvarf úr embætti. Ég sé ekki eftir því að hafa skipað Lárus Jóhannesson, og það hefur ekkert komið fram, sem gerði hann óhæfan til þess að vera í embætti. Lárus Jóhannesson taldi sjálfur, að vegna þeirra árása, sem hann hefði orðið fyrir, væri það virðingu hæstaréttar bezt og vegna þess friðar, sem þyrfti að vera um þessa æðstu dómstofnun þjóðarinnar, heppilegast, að hann segði af sér. Og hann sýndi þar þann drengskap, þann manndóm, þann stórleik, sem ég vissi að með honum bjó, þegar hann sagði af sér til þess að forða réttinum frá þeim ásökunum, sem hann varð fyrir, meðan Lárus var þar. En ef menn vilja ræða það mál, skal ekki heldur á mér standa að ræða það í einstökum atriðum. En þá verða menn að þora að segja til, en sleppa dylgjum og óákveðnum orðum, brigzlum um, að menn séu að sleppa sér, og annað slíkt. En - og ég segi en - ef menn teldu, sem ég tel ekki og vil ekki fallast á, því að ég hef um það örugga vissu, að Lárus Jóhannesson var mjög góður hæstaréttardómari, þó að hann af þeim sökum, sem ég sagði, óskaði sjálfur að segja af sér, - ef menn teldu, að þar hefði mér missézt við skipun í það embætti, vil ég segja, að það sannar það eitt, að þó að eftir öllum reglum sé farið, er það ekki öryggi fyrir, að vel takist, og þó að hæpin aðferð sé höfð, getur betur rætzt úr en til er stofnað, það sannast á skipuninni á Gizuri Bergsteinssyni og Þórði Eyjólfssyni. Ég segi: í þessu felst ekki, og ég tek það skýrt fram, til þess að enginn útúrsnúningur geti átt sér stað í því efni, að ég er ekki að viðurkenna, að illa hafi tekizt til um skipun Lárusar Jóhannessonar, heldur held ég hinu þvert á móti stöðuglega fram. En hvernig bar skipan Lárusar Jóhannessonar að? Jón Ásbjörnsson var orðinn sjötugur. Það þurfti að skipa mann í hans stað. Embættið var auglýst, eins og lög stóðu til. Um það sóttu tveir menn. Annar var Lárus Jóhannesson, hinn var Theódór B. Líndal prófessor. Þetta var sent til umsagnar hæstaréttar, eins og lög gera ráð fyrir. Og hæstiréttur sendi bréf aftur, dags. 25. apríl 1960. Þar segir: „Endurrit úr gerðabók hæstaréttar: Árið 1960, mánudaginn 25. apríl, héldu dómendur hæstaréttar fund í skrifstofu dómsins. Fram var lagt bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dags. 19. þ. m., ásamt tveimur umsóknum um dómaraembætti í hæstarétti. Eru umsóknir þessar sendar hæstarétti til umsagnar skv. 6. gr. l. nr. 112 frá 1935. Umsækjendur eru þessir: Lárus Jóhannesson hrl., Theódór B. Líndal prófessor. Dómendur eru á einu máli um, að báðir umsækjendur séu hæfir til að gegna dómaraembætti í hæstarétti. Þórður Eyjólfsson, Jónatan Hallvarðsson, Árni Tryggvason, Gizur Bergsteinsson og Magnús Torfason. Þetta tilkynnist ráðuneytinu hér með. Umsóknirnar endursendast hér með.“ Þetta var skoðun hæstaréttar. Hvernig lá málið að öðru leyti fyrir? Báðir höfðu verið verulegan hluta sinnar starfsævi málflutningsmenn, báðir hinir mætustu menn. Þannig vildi til, að ég hafði á árinu 1954 skipað Theódór B. Lindal prófessor, og ætti það að sýna, að ég mat manninn mikils. Á móti honum sótti Lárus Jóhannesson, sem var eldri, að mati hæstaréttar hæfur eins og hinn. Og hvert var álit málflutningsmanna á þessum mönnum? Í Lögfræðingatalinu segir um Lárus: „Formaður í Lögmannafélagi Íslands 27. júní 1947-1960 og kjörinn heiðursfélagi þess 1961.“ Þetta stendur í Lögfræðingatali. Þegar Lárus Jóhannesson er skipaður hæstaréttardómari, er hann sem sagt búinn að vera full 13 ár formaður Lögmannafélagsins. Og eftir að hann lætur af starfi, sýnir Lögmannafélagið honum þann einstaka trúnað og traust, að það kýs hann fyrir sinn heiðursfélaga. Hver getur haldið fram, og hver vill leyfa sér að halda því fram, að þessi embættisveiting hafi eftir öllum þeim gögnum, sem fyrir lágu, verið aðfinningarverð? Komi sá fram, sem það vill gera. Ef menn vilja ekki gera það, eiga þeir ekki heldur að vera með dylgjur og óákveðin brigzlyrði í þessu sambandi. En hvernig var svo varið skipun þeirra ágætu manna, Gizurar Bergsteinssonar og Þórðar Eyjólfssonar, í sín embætti? Við skulum athuga það. Það voru að vísu sett lög um aldurshámark embættismanna og þá ráðgert, að menn mættu ekki vera almennt meira en 65 ára. Var þó undanþáguheimild til sjötugs, að því er ég hygg. Um hæstaréttardómara voru frá fyrri tíð ákvæði í stjórnarskránni. Engu að síður skeði það á sumrinu 1935, að þáv, hæstv. forsrh. og dómsmrh., Hermann Jónasson, sneri sér til tveggja dómara hæstaréttar, sem voru þá meiri hl. réttarins, því að rétturinn var þá einungis skipaður þremur mönnum, og óskaði eftir því, að þeir létu af starfi þegar í stað. Báðir voru þeir búnir að vera í hæstarétti frá upphafi, háðir einstakir heiðursmenn, í meiri metum meðal lögfræðinga a.m.k., ég hygg hjá þjóðinni í heild, heldur en flestir aðrir embættismenn. Annar þeirra var 67 ára og hinn 68 ára. Það liggur fyrir í dómsmrn. bréf frá öðrum, það er dags. í Reykjavík 31. júlí 1935: „Með bréfi, dags. 29. þ.m., hefur dómsmrh. með tilvísun til gildandi lagaákvæða um aldur hæstaréttardómara og annarra embættismanna mælzt til þess, að ég sendi rn. beiðni til konungs um lausn frá embætti mínu sem dómari f hæstarétti. Sem svar við þessum tilmælum leyfi ég mér að tjá dómsmrn., að mig vantar enn 3 ár til að verða sjötugur, og þar sem ég er heill heilsu og heilbrigður enn þá, finn ég ekki neina ástæðu, er réttlætt geti, að ég nú beiðist lausnar frá embætti mínu. Sé það hins vegar vilji ríkisstj. að fá mig nú leystan frá embætti, heimilar 57. gr. stjórnarskrárinnar, að það sé gert án lausnarbeiðni frá minni hálfu, ef fullnægt er skilyrði því, sem þar er sett. Virðingarfyllst. Páll Einarsson. Til dómsmálaráðuneytisins.“ Nú tala menn um það hér af miklum fjálgleik sem fáheyrt hneyksli, að maður, sem einungis er settur í embætti og veit þess vegna ósköp vel, að hverju hann gengur, fái ekki skipun í embættið, þegar staðan er löglega auglýst og henni er ráðstafað, þegar það hefur komið fyrir helzta mann þessa sama flokks að reka úr sjálfum hæstarétti þjóðarinnar tvo af valinkunnustu embættismönnum og dómurum, sem á Íslandi hafa lifað. Ég hygg sannast að segja, að ef þessir menn, - og ég geri ekkert lítið úr þeirra góðvild, en ég geri ákaflega lítið úr þeirra þekkingu, - ef þeir vissu, hvað þeir væru að tala um, ef þeir vissu, hvernig saga þeirra eigin flokks er í þessum efnum, mundu þeir hafa farið sér dálítið hægara í þessu en þeir hafa gert. Hvernig fór svo um skipunina í embættin? Um embættin sóttu fjórir menn. Ég skal sleppa einum alveg úr. Það vildi þannig til og sýndi ástandið, að ég lenti í því kornungur maður sem þáv. kennari í lagadeild, - ég var 27 ára gamall, - að vera kvaddur til þess sem aukadómari ásamt öðrum kennara í lagadeildinni, mér miklu eldri, Ólafi Lárussyni, og reyndari manni, að fjalla um málið, þegar það var sent til réttarins, vegna þess að það var bara einn hæstaréttardómari eftir í landinu. Það var búið að setja meiri hl. réttarins frá. Og hinn 17. sept. 1935 komum við saman í hæstarétti, og segir í útskrift : „Ár 1935, þriðjudaginn 17. september, komu dómarar hæstaréttar saman. Eggert Briem og Páll Einarsson hæstaréttardómarar höfðu fengið lausn 13. þ. m., en í þeirra stað eru settir til bráðabirgða með bréfi, dags. í gær, frá dómsmrn. prófessorarnir Ólafur Lárusson og Bjarni Benediktsson. Fyrir var tekið: Lagðar fram umsóknir um tvö laus dómaraembætti í hæstarétti, hingað sendar til umsagnar með bréfi dómsmrn., dags. í gær. Umsækjendur eru í fyrsta lagi Gizur Bergsteinsson settur skrifstofustjóri í dómsmrn. 2. Magnús Guðmundsson hæstaréttarmálflutningsmaður. 3. (Ég sleppi honum). 4. Þórður Eyjólfsson dr. juris, prófessor.“  „Það var sameiginlegt álit, að próf. Þórður Eyjólfsson yrði að teljast hæfur til embættisins. Þeir Einar Arnórsson og próf. Bjarni Benediktsson telja einnig, að hvor þeirra skrifstofustjóra Gizurar Bergsteinssonar og hrm. Magnúsar Guðmundssonar muni vera hæfur til dómarastarfsins, en próf. Ólafur Lárusson telur eigi fyrir liggja nægilegt til þess að láta uppi álit um þá að þessu leyti.“ Þetta er um þessa 3 menn. Nú vil ég segja það alveg tvímælalaust, að ég tel, að það hafi tekizt mjög vel um valið, bæði á Gizuri Bergsteinssyni og Þórði Eyjólfssyni, og ég var eindreginn andstæðingur Hermanns Jónassonar, þegar þetta var undir mig borið. En ég er ánægður með það, að ég hafði þroska til þess og skilning að telja báða þessa menn hæfa. Hins vegar segi ég það alveg hiklaust, að ég taldi þá og ég tel enn, að það hefði betra verið fyrir þessa menn sjálfa, betra fyrir hæstarétt, betra fyrir sæmd Íslands, ef Þórður Eyjólfsson og Magnús Guðmundsson hefðu verið skipaðir í þetta embætti og Gizur Bergsteinsson hefði fengið að verða dálítið eldri en 33 ára gamall, þegar hann var skipaður í hæstarétt. Það er engum manni til góðs að eiga að sitja í hæstarétti innilokaður alla sína starfsævi, ef svo má segja, og þar kemur margt fleira til heldur en ég get hér í fljótu bragði talið. En menn geta aðeins hugleitt það, af hverju sá fágæti hlutur gerist, að embættismaður biður um það nú að vera leystur frá starfi, áður en starfsaldur hans er liðinn, eins og hæstaréttardómari Þórður Eyjólfsson einmitt gerði nú í sumar. Það er vegna þess auðvitað, að hann finnur til þeirrar einangrunar, sem er því fylgjandi að vera í þessari háu og vandasömu en mjög innilokuðu stöðu til langframa. Ég bið menn að hafa það í huga. Ég segi ekki orð á móti þessum tveimur mönnum. Þeir hafa staðið sig með prýði, og er mjög gott, að svo vel tókst til, alveg eins og það hefði getað tekizt miður til, eins og tókst til um ýmsar embættisveitingar Hermanns Jónassonar á sýslumannsstörfum og sumar mínar embættisveitingar á sýslumannsstörfum einnig. Það gat enginn sagt til um það, hvort þessir menn, sem voru á milli þrítugs og fertugs 1935, yrðu jafngóðir og öruggir dómarar og þeir hafa reynzt. En hefði nú verið mikill skaði skeður, eins og ég segi, þó að pólitíkin hefði þarna verið látin lúta í lægra haldi? Magnús Guðmundsson, sem af öllum var viðurkenndur ekki aðeins einn fremsti lögfræðingur sinnar samtíðar, heldur einnig ágætur embættismaður, hafði verið sýslumaður úti á landi, hafði verið skrifstofustjóri í stjórnarráðinu, hafði verið ráðh., hafði verið málflutningsmaður, hafði verið alþm., var viðurkenndur grandvar og gegn maður, - hefði það nú verið íslenzku réttarfari til ills, að maður með slíka reynslu hefði verið skipaður í embættið? Það gat enginn séð það þá fyrir, að hann átti eftir einungis tvö ár ólifuð. Hann dó 1937. En ég segi: Það hefði ólíkt verið ánægjulegra fyrir Hermann Jónasson að skipa Magnús Guðmundsson heldur en láta það vera. Það höfðu að vísu orðið greinar með þeim, og Hermann hafði kveðið upp dóm, sem var mjög hæpinn og var hnekkt, en Hermann hefði vissulega vaxið af því að skipa þennan sinn gamla andstæðing í þessa stöðu. Hann gerði það ekki. Hann um það. En víst hefði rétturinn grætt á því, ef Magnús Guðmundsson með sinni alhliða reynslu hefði þangað komið, alveg eins og ég segi, hæstiréttur mundi hafa grætt á því, ef maður eins og Hermann Jónasson hefði dregið sig út úr stjórnmálum og gefið kost á sér til hæstaréttarstarfa nokkur síðustu ár sinnar ævi. Ég deili hart á margar stjórnmálaathafnir Hermanns Jónassonar, en ég tel hann engu að síður margreyndan, hygginn mann, sem ef hann tæki að sér hæstaréttardómarastarf, mundi vitanlega gegna því eftir sinni beztu samvizku. Ég tel, og það var ein af ástæðunum til þess, að ég valdi einmitt Lárus Jóhannesson fram yfir Theódór Líndal, að ég tel, að hæstiréttur þurfi að vera skipaður fleirum en eingöngu stofulærðum lögfræðingum, þótt þeir séu góðir og gegnir. Og það hlýtur auðvitað einnig að vakna sú spurning: Var það nú endilega nauðsynlegt að reka þá báða frá í einu, Pál Einarsson og Eggert Briem? Páll lifði að vísu lengi og hélt góðri heilsu fram á níræðisaldur, en Eggert Briem dó 7. júlí 1936, tæpu ári eftir að hann hafði verið sviptur stöðunni. Hermann Jónasson hefði getað ráðið skipun meiri hluta í hæstarétti, þó að hann hefði látið undir höfuð leggjast að gera það með þeim fruntalega hætti, sem hann gerði, að setja þessa tvo mætu embættismenn frá, og þó að hann hefði valið Magnús Guðmundsson á sínum tíma til stöðunnar. Það yrði kannske sagt: Ef Magnús Guðmundsson var svo sjálfkjörinn, af hverju var þá sá mæti maður Ólafur Lárusson hikandi við að gefa honum sína umsögn? Hann lét það undir höfuð leggjast um þá báða, Gizur og Magnús. Allir, sem þekktu Ólaf Lárusson, vissu, að pólitík var eitur í hans beinum, og það var auðvitað það, sem þarna kom til greina. Honum var jafnlítið um hana gefið, hvort sem það var hjá sjálfstæðismönnum, framsóknarmönnum, kommúnistum eða hverjum sem er, og það réð þessari hans ákvörðun, sem var að vísu mjög gagnrýnd af lögfræðingum á sínum tíma. Ég rek þetta vegna þess, að það var skorað á mig að bera saman þessar tvær veitingar, og ég segi enn og aftur, ef menn vilja halda sér í það að segja, að það sé öruggt að fylgja einhverjum ákveðnum reglum fyrir því, að vel fari, hafa þeir þarna dæmin og geta skoðað þau. Þetta er að vísu hart deilumál, en þetta er einnig miklu alvarlegra mál en svo, að menn eigi að sleppa með þær hálfkveðnu vísur, þann róg og brigzlyrði, sem hv. stjórnarandstæðingar hafa haft í frammi um þessi efni. Hv. flm. vill nú hlaupa frá ýmsu, sem hann hefur sagt. Nú orðið á það í raun og veru að vera allt í lagi með Hermann Jónasson, þó að hann hafi haldið embætti fyrir sig, vegna þess að það séu ekki 12 ár, heldur bara í 10 1/2 ár, milli 10 og 11 ár, og það hafi liðið nokkur ár á milli stundum. En það er nú ekki lengra síðan heldur en á þriðjudaginn var, þá birti Tíminn með sinni allra stærstu fyrirsögn og með fallegri mynd af fallegum manni á fremstu síðu aðalkjarnann úr hans framsöguræðu, og hann var tekinn saman í orðunum: „Burt með baktryggingarnar í embættiskerfi landsins“. Hver hefur notið meiri baktryggingar í því efni heldur en einmitt Hermann Jónasson? Enginn.  Svo er sagt: Það er fyrirgefanlegt og skiljanlegt, það er allt annað mál, þó að almenningssamtök leyfi mönnum frí í 5-6 ár, eins og samvinnufélögin og Búnaðarfélagið. Það er vegna þess, að þar var Jónasi Jónssyni og Steingrími Steinþórssyni leyft að balda störfum, öðrum í 5 ár, en hinum í 6 ár. En ég spyr: Ef almenningur telur það hneyksli að halda embættum svona lengi, hvernig stendur þá á því, að þau almenningssamtök, sem þessir herrar hafa mest ráðin í, skuli einmitt leyfa þetta? Og ef það er eðlilegt, að almenningssamtökin leyfi það, er þá ekki ríkinu þeim mun skyldara að gera vel við sina eigin embættismenn? Það er þó verið að fá fremstu menn þjóðarinnar í sjálf ráðherraembættin, og þeir hverfa frá sínum venjulegu störfum. Og hverjum er þá skyldara en ríkinu að búa þannig um, að menn séu fúsir til þess að taka þetta vandasama starf að sér, starf, sem vissulega er að sumu leyti freistandi, og þess vegna fást menn til þess að gegna því? Ég vitna aftur til þessa: Hverjum dettur í hug, ef maður eins og Magnús Guðmundsson, sem á sinum efstu dögum óskar eftir því að komast í hæstarétt, - hverjum dettur í hug, að hann hefði ekki orðið hæstaréttardómari og allir talið sjálfsagt, að hann hefði komið þar, ef hann hefði ekki verið stjórnmálamaður? Menn verða ýmsu að fórna, ef þeir vilja taka að sér að standa í þessu þvargi, m.a. þurfa að vera að rífast við þessa piltunga hérna. Ég hef gaman af því. En ég veit ekki, hvort þjóðin hefur gaman af því að horfa upp á þá.



Herra forseti. Það mál, sem hér liggur fyrir á þskj. 70, er frv. til laga um breyt. á réttindum og skyldum starfsmanna ríkisins og fjallar um það atriði, sem miklar deilur hafa spunnizt út af, þ.e.a.s. setningu í embætti um nokkurn tíma. Ég skal ekki fjölyrða um þennan þátt, það hefur verið gert hér á Alþ. af mönnum, sem þekkja þetta af eigin reynslu og þar af leiðandi færari um að dæma um þá lagagrein, sem gert er ráð fyrir að við bætist. En hitt liggur í augum uppi hverjum sem fylgist með þessum málum, að hér er ekki um eins einfaldan hlut að ræða og fram kemur hjá hv. flm., 4. þm. Reykn., í grg. með þessu frv. Það hlýtur að liggja í augum uppi, að til þess að hinir hæfustu menn geti valizt til ráðherrastarfa, þurfi þeir á einhvern hátt að hafa tryggingu fyrir því, að störf við þeirra hæfi séu fyrir hendi, þegar þeir njóta ekki lengur þess trausts, sem þeir þá hafa, þegar þeir taka við ráðherraembættum, þannig að þeir geti tryggt það, að að loknum störfum geti þeir farið til fyrri starfa eða á einhvern annan hátt fengið störf við sitt hæfi. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um það. Þetta hefur veríð gert, eins og ég sagði áðan, af mönnum, sem hafa um það meiri reynslu, og ég hef ekki heldur orðið var við, að hér í þessum umr. hafi menn verið svo mjög á gagnstæðri skoðun um þetta. Það hafa að vissu leyti verið mismunandi sjónarmið, en þau eru þess eðlis, að ég læt þetta nægja um sjálfa frumvarpsgreinina. Að baki flutnings þessa frv. liggur mál, sem hér hefur verið til umr. í tvo daga, þetta er þriðji dagurinn, þ.e.a.s. veiting embættis bæjarfógetans í Hafnarfirði og sýslumannsins í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Það hefur ekki farið fram hjá neinum, sem fylgzt hafa með þessum umr., hvílík geysileg réttlætiskennd og siðgæðis virðist hafa gripið um sig í röðum framsóknarmanna. Hæstv. forsrh. vakti mjög athygli á þessu í ræðu sinni og benti á þá hugarfarsbreytingu, sem virtist orðin í röðum framsóknarmanna, ef nokkuð mætti marka orð þeirra hér á Alþingi. Minntist forsrh. réttilega þeirra tíma, þegar stjórnarathafnir framsóknarmanna voru ævinlega ræddar á þeim grundvelli, hvort þær væru löglegar eða ekki. Hér hafa þessir hv. þm. komið hver á eftir öðrum og talað um veitingu embættisins í Hafnarfirði, Gullbringu- og Kjósarsýslu sem mikið óréttlæti og valdníðslu. Virðast þeir ekki taka á heilum sér og hafa framúrskarandi næmar tilfinningar fyrir siðgæði og réttlæti og oft svo mjög, að þeir hafa nánast verið klökkir hér í ræðustólnum. Þeir áttu ekki nógu sterk orð yfir siðleysi og óréttlæti í sambandi við þessa embættisveitingu og formæltu öllum þeim, sem gert höfðu sig seka um hluti á því sviði. Við erum ekki óvanir því að hlusta á menn, sem hafa orðið fyrir þeirri ógæfu að neyta of mikils áfengis, tala um áfengisbölið. Þeir tala vissulega af eigin reynslu. Og því er eins farið með framsóknarmenn í dag. Þeir tala um óréttlæti og þeir tala virkilega um óréttlæti af eigin reynslu. Þegar svo er komið og talað um veitingarvaldið og það eru fulltrúar Framsfl., sem gerast málsvarar réttlætisins, er að bera í bakkafullan lækinn. Um óréttlæti í embættisveitingum af hálfu Framsfl. eru tugir, ef ekki hundruð dæma, en ég mun síðar minnast á örfá þeirra. Þegar deilt er um þá embættisveitingu, sem hér um ræðir, koma þessir hv. þm. fram með ýmis þau sjónarmið, sem virkilega er ástæða til þess að kryfja til mergjar. Margt af því hefur verið rætt, og það hefur vissulega komið í ljós, að það er ekkert hægt að finna að þessari embættisveitingu. Hún er í alla staði lögleg og stenzt allt siðgæðispróf. Hún stenzt ekki eina kröfu framsóknarmanna, þ.e. að framsóknarmaður væri settur í embættið. Þetta er mergurinn málsins. Og út af þessu er allur sá hamagangur, sem framsóknarmenn hafa sett af stað í blöðum sínum og notið aðstoðar hins stjórnarandstöðuflokksins og kenna svo hv. þm. um, að slíkur hamagangur sé hjá almenningi. Þegar svo þessir hv. þm. rökstyðja mál sitt, þ.e.a.s. telja embættisveitinguna ranglæti og valdníðslu, rekur sig hvað á annars horn. Þeir gripa til rangsagna, þeir beinlínis lýsa því yfir, að þeir viti ekki, hvað þeir séu að tala um. Ein þeirra sterkasta röksemd fyrir því, að núv. settur bæjarfógeti hafi átt að fá þessa stöðu, er, að hann hafi unnið sér siðferðilegan rétt til embættisins vegna setu í því í 9 ár. Þeir reyna mjög að hrekja þá skoðun hæstv. dómsmrh., svo og margra annarra, að seta í embætti veiti ekki rétt fram yfir margt annað, sem hafa skal til athugunar við embættisveitingu. Það er ekkert, sem getur hrakið þessar fullyrðingar þeirra framsóknarmanna betur en einmitt umsóknir tveggja manna auk setts bæjarfógeta um þetta embætti. Við skulum halda þeim, sem deilt er um, aðeins til hliðar, en við skulum spyrja: Sækir bæjarfógetinn á Ísafirði, Jóhann Gunnar Ólafsson, um þessa stöðu vegna þess, að hann álítur eins og þeir, að settur bæjarfógeti hafi áunnið sér siðferðilegan rétt? Nei, hann gerir það vegna þess, að hann álítur, að hann hafi ekki með setu sinni í embættinu áunnið sér neinn rétt til embættisins.  Við veitinguna í þetta embætti metur dómsmrh. einnig, að maðurinn hefur starfað úti á landi, og hann er færður til. Er hér um nýtt mat varðandi embættisveitingu að ræða? Nei, við Hafnfirðingar þekkjum mjög vel til þess, að mat á því, að maður hefur starfað úti á landi, hefur gengið fyrir manni, sem þó hefur unnið fyrir sitt byggðarlag í áratugi, hann hefur fengið embættið. Árið 1941 losnaði héraðslæknisembættið í Hafnarfirði, en þá hafði Þórður Edilonsson gegnt því um nokkurra áratuga skeið. Þá var settur í embættið Bjarni Snæbjörnsson læknir, og hann gegndi því eitthvað á annað ár. Hann sótti um héraðslæknisembættið, þegar því var slegið upp. Hann hafði þá unnið fyrir sitt byggðarlag í 25 ár og verið styrk stoð þess héraðslæknis, sem hafði gegnt embættinu áður. En hver hlaut embættið? Það hlaut það héraðslæknir utan af landi. Vegna þess að hann hafði áður starfað úti á landi, taldi veitingarvaldið rétt að færa hann til og láta honum í té betra embætti. Hér var hæstv. þáv. forsrh. að verki, Hermann Jónasson, og skipaði hann þennan héraðslækni. Aftur losnaði þetta embætti 1947. Aftur gegndi Bjarni Snæbjörnsson læknir héraðslæknisembættinu um nokkurt skeið. Embættið var auglýst, og mikill þorri Hafnfirðinga skoraði á þáv. stjórnarvöld að veita lækninum embættið. En hver fékk það? Héraðslæknir utan af landi. Þá hafði Bjarni Snæbjörnsson gegnt læknisembættinu um 30 ára skeið við mikinn og góðan orðstír, eins og hann ævinlega hefur gert, og allir þeir, sem til þekkja, meta þennan lækni svo mjög sem raun ber vitni. Þessi veiting sýnir, að það, sem hér er verið að gera, er ekkert nýtt. Hér er ekkert óréttlæti. Það hefur verið viðtekin regla hjá veitingarvaldinu, að þeir aðilar, sem út á land fara, séu færðir til í embættum. Og það er ekkert nýtt, að dómsmrh. meti aldur manna varðandi embætti. Hér áðan lýsti hæstv. forsrh. dæmi, sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson, 5. þm. Reykv., gaf honum mjög kærkomið tilefni til hér á þriðjudaginn, þegar tveimur hæstaréttardómurum er vikið frá, öðrum 68 ára, hinum 67. Hvað skyldi hafa valdið því, að þáv. hæstv. dómsmrh. skyldi láta þessa menn hverfa úr störfum? Það er þrennt mögulegt: að hann hafi álitið þá orðna of gamla, hann hafi álitið þá ekki færa eða þá hér hafi verið um pólitíska ráðstöfun að ræða. Eitt dæmi enn skulum við taka og það úr Hafnarfirði. Þegar sýslumannsembættið var veitt 1935, er það veitt Bergi Jónssyni sýslumanni á Barðaströnd. Hann var ekki elztur umsækjenda. Samt sem áður metur dómsmrh. þá það svo, að hann eigi að fá embættið, og til skýringar fyrir þá hv. framsóknarmenn, sem hér hafa talað og ekki virzt allt of klárir í fortíðinni, skal það upplýst, að Bergur Jónsson var þá þm. Framsfl. Þegar á sínum tíma hæstv. dómsmrh. víkur þessum tveim mönnum úr hæstarétti, gerast hlutir, sem mjög hafa verið fordæmdir, þ.e.a.s. sjálfur hæstiréttur fékk ekki að vera í friði fyrir pólitískum aðförum Framsfl. Ég efast ekkert um, að það svar, sem ég fæ, sé, að þetta hafi allt verið löglegt. Hér hefur því verið fleygt og haldið fram og það mun vera rétt, að af 13 bæjarfógeta- og sýslumannsembættum hafi Hermann Jónasson á sínum valdatíma frá 1934-1942 aðeins auglýst 5. Og svarið við því var auðvitað: Það var löglegt. Þá er ekki verið að tala um óréttlætið og siðgæðið náttúrlega ekki til, því að mér virðist, þegar rætt er um hluti frá löngu líðnum tíma af hálfu framsóknarmanna, þá séu þeir harla glaðir, þegar þeir geti sagt, að hluturinn sé löglegur. Hv. 11. þm. Reykv. (EÁ) ræddi í sinni fyrri ræðu um mótmæli þau, sem fram hefðu komið, áskoranir sýslunefndarmanna, svo og uppsagnir starfsmanna á sýsluskrifstofunni. Hv. þm. gat ekki farið rétt með. En það er oft og tíðum, þegar menn verja illan málstað, þá verða menn að gripa til þeirra hluta, sem ekki eru réttir. Hv. þm. sagði, að báðar sýslunefndir, allir sýslunefndarmenn hefðu mælt með skipun setts bæjarfógeta. Þetta er ekki rétt.  Um uppsagnir starfsfólksins og mótmæli þaðan mætti ýmislegt segja. Suður í Hafnarfirði hafa gerzt ýmsir hlutir í sambandi við sýslumannsembættið, og hæstv. forsrh. einmitt kom inn á eitt þessara atriða áðan. 1956, þegar Guðmundur Í. Guðmundsson verður utanrrh., eru þrír fulltrúar við embættið. Sá elzti þeirra var ekki tekinn, enda þótt hér væri um að ræða fyrrv. bæjarfógeta um 8 ára skeið. Skyldi hafa verið gengið fram hjá honum og þá hvers vegna? Það skyldi þó aldrei hafa verið, að þáv. hæstv. dómsmrh. hafi ekki fallið of vel, hvar þessi maður stóð í stjórnmálaflokki, og þess vegna farið inn á þá braut að taka þann, sem var nr. 2, honum geðþekkari maður. Og við skulum athuga stöðu, sem síðar er veitt við þetta sama embætti. Það er yfirlögregluþjónsstaðan. Það gerðust nefnilega dálítið kynlegir hlutir, þegar hún var veitt. Þá sóttu um þrír menn, allt prýðilegir menn. Sá elzti þeirra hlaut ekki stöðuna, sá í miðið hlaut hana. En þegar komið var til sýslumannsins með undirskriftir fyrir hinn þriðja, vísaði hann þeim á bug og sagði: Það er ekki í ykkar valdi að ákveða, hver á að vera yfirlögregluþjónn. Það er mitt, og þið verðið menn að minni að taka þátt í slíkum undirskriftum. Það getur vel verið, að ykkur finnist, að það komi ýmsir hlutir hér fram betur nú, vegna þess að þið hafið ekki haft aðstöðu til þess að fylgjast með þessum málum. Uppsagnir þessara starfsmanna, komu þær á 1-2 dögum? Nei, það tók þá hálfa aðra viku að fá starfsmennina til þess að segja upp. Hvað segir þetta? Talar þetta um einhug í sambandi við þessa hluti, eða gæti kannske hafa verið þarna á bak við pólitískur undirróður þeirra manna, sem hann vildu viðhafa? Ég fullyrði, að svo sé, og mér er það vel kunnugt málið, að þegar verið er að safna undirskriftum á meðal lögregluþjónanna, sem eru 13 talsins, eru það aðeins 5, sem taka þátt í þeim, og sumir hverjir urðu að hafa stór orð til þess að sleppa við þá menn, sem komu til þeirra með undirskriftalista, og lýsa því yfir, að þeir óskuðu eftir því að fá að hafa skoðanir sínar í þessu máli sem og öðrum fyrir sig. Allir þessir hlutir hafa gerzt með þeim hætti, að hér er einsýnt, hvað um er að vera. Á það var minnzt af hv. 11. þm. Reykv., að einn maður á skrifstofunni hefði sagt upp starfi eftir 30 ára starfsferil. Hvað er rétt í þessu? Þessi ágæti maður hefur starfað við embættið sem tollgæzlumaður í 30 ár, það er rétt. Hann hefur ekki sagt þessu embætti lausu. Hann er enn þá tollgæzlumaður og ætlar sér að vera. Hann hefur hins vegar haft nokkur aukastörf á skrifstofunni í sambandi við einhverjar skýrslur og útreikninga, sem nánast, eins og hann skýrði frá sjálfur í viðtali, að mig minnir í Þjóðviljanum, voru aukastörf. Þessum störfum hefur hann sagt upp, en ekki því aðalstarfi, sem hann hefur haft í 30 ár. Nei, það ber allt að sama brunni í þessu máli. Hér er um að ræða pólitískar árásir á núv. hæstv. dómsmrh. Ég geri mér fullvel grein fyrir því, að þessar árásir missa allar marks. Það, sem þessir ágætu menn, sem hér hafa talað, hafa sagt, eru rökfærslur, sem hafa, eins og ég sagði áðan, stangazt hver við aðra. M.a. segir hv. 3. landsk. þm. í sinni ræðu, sem er siðan prentuð í Þjóðviljanum, með leyfi hæstv. forseta, um þessa embættisveitingu, og hann er að komast að niðurstöðu um, hver hefði átt að fá embættið samkv. siðferðilegum rétti með tilliti til aldurs og annað eftir því, - hann segir: „Ég tel, að sérstök rök þurfi að liggja fyrir því að víkja frá starfsaldursreglunni og það hafi ekki verið hér,“ þ.e.a.s. hér hafi engin rök verið lögð á borð fyrir því að víkja frá starfsaldursreglunni, og þar af leiðandi hafi Jóbanni Gunnari bæjarfógeta á Ísafirði borið embættið. Hann segir svo síðar í sinni ræðu: „Ég tel, að hin langa seta Björns í embættinu hafi fært honum siðferðilegt tilkall til þess,“ þ.e.a.s. Björn hafi átt að fá embættið í þessu tilfelli. Svona eru þessir hlutir. Þeir eru meira og minna mótsagnakenndir. Og svo kastar tólfunum, þegar hér koma upp þm. Framsfl., m.a. flm., og lýsa yfir, hvílíkt einsdæmi sú veiting sé, sem hér sé um að ræða. En hvað skeður, ef maður les grg. hv. flm.? Í henni stendur bara allt annað. Hér stendur : „Hér á landi hefur það hins vegar tíðkazt nokkuð, að menn séu settir í embætti um langan og ótiltekinn tíma og svo gengið fram hjá þeim, þegar kom að því að skipa í embættið.“ Það var vissulega orð að sönnu, þegar hv. flm. lýsti því hér yfir s.l. þriðjudag, þegar hann flutti sína aðra ræðu, að hann hefði ekkert athugað embættisveitingar aftur í tímann. Ég er alveg sannfærður um það, að ef þessir þm., sem hér hafa talað, hefðu eitthvað kynnt sér það, sem á undan er gengið, mundu þeir alls ekki hafa fellt þann áfellsdóm, sem þeir hafa nú gert. Mér er það ljóst, að þeir hafa skynsemi til að bera til þess að líta á hluti og geta svo metið þá, ef þeir á annað borð vilja kynna sér þá. Hitt er svo annað mál, að það getur vel verið, að þeir hafi á engan hátt haft löngun til þess að kynna sér þessa hluti, þeir hafi haft einhverja tilfinningu fyrir því, að saga þessara mála væri ekki sem allra skemmtilegust fyrir þeirra eigin flokk. Og það, sem vekur athygli, er, að í þessum umr. taka engir af hálfu Framsfl. til máls aðrir en þeir, sem eru tiltölulega nýkomnir á þing, ekki einn einasti af þeim mönnum, sem hér hafa setið kannske áratugum saman. Þeir eru miklu skynsamari en það, að þeir vilji standa hér upp til þess að deila á þessa embættisveitingu. Þeir vita, hvað hefur skeð. Ég sé, að það er senn komið að lokum þessa fundartíma. Ég vil aðeins segja þetta: Þær árásir, sem gerðar hafa verið á hæstv. dómsmrh. í sambandi við þetta mál, eru með þeim hætti, að allt fólk, sem lítur á þetta frá réttu sjónarmiði, skilur, hvers vegna þessar árásir eru gerðar. Hæstv. dómsmrh. er þekktur í íslenzku þjóðlífi fyrir störf sin, hvort heldur er hér á Alþ. eða annars staðar, og hann er alls staðar þekktur að þeim fyrir réttsýni og fyrir dugnað. Þessi maður hefur í dag og í gær hlotið ámæli, sem hann á alls ekki skilið, og ég er sannfærður um það, að þegar þessir menn fara nú á annað borð að athuga, hvernig þessum málum er tekið hjá fólki, munu þeir komast að raun um, að hann nýtur ekki síður, heldur meira trausts hjá almenningi eftir þessar árásir heldur en fyrir.



Herra forseti. Það hefur verið deilt svo hart á dómsmrh. í þessum umr., að mér finnst rétt að byrja þessa ræðu með því að segja um hann nokkur viðurkenningarorð, þó að þau verði að sjálfsögðu ekki sögð í sambandi við þá embættisveitingu, sem hér hefur verið mest rætt um. En ég hygg, að hæstv. dómsmrh. megi eiga það, að hann sé einn af vöskustu málsvörum Sjálfstfl., og hafi aldrei hlíft sér á þeim vettvangi, þegar hann hefur talið þörf á því að láta til sín taka. En þrátt fyrir það hefur það atvikazt þannig í þessum umr., að hann hefur mjög lítið látið til sín heyra, aðeins einu sinni, en aftur á móti hefur annar ráðh. farið þar fram fyrir skjöldu og látið þetta mál alveg sérstaklega til sín taka. Ég held, að það sé augljós skýring á þessu, að sá ráðh., sem þetta hefur gert, hæstv. forsrh., telur þetta mál vera sér sérstaklega skylt, sérstaklega persónulega náskylt, og þess vegna heyrir það fyrst og fremst undir hann að halda hér uppi vörnum. Og þetta er líka rétt, eins og hefur komið fram í grein, sem Jón Finnsson fulltrúi í Hafnarfirði hefur skrifað, og víða hefur komið fram, að þetta mál er hæstv. forsrh. alveg sérstaklega, persónulega náskylt, og menn vita, að hann á þess vegna mikinn þátt, ef ekki meginþátt í þessari embættisveitingu, og því er eðlilegt, að hann komi hér fram fyrir skjöldu dómsmrh. og taki fyrst og fremst á sínar herðar að verja þetta mál. Og ég held, að þetta nægi til þess, að hæstv. forsrh. ætti ekki að gera mikið að því að óska eftir, að bent sé á, að hann hafi haft persónuleg áhrif á embættisveitingar. Ég held, að þetta mál og framkoma hans hér í þingi í sambandi við það sanni það alveg fullnægjandi. Þetta mál er honum mjög persónulega náskylt. Hann hefur þess vegna haft megináhrif á þessa ákvörðun og telur þess vegna nauðsynlegt eða eðlilegt, að hann taki að sér aðalvörnina í málinu. Hæstv. forsrh. hefur gert mikið að því í þessum umr. að ásaka aðra fyrir það, að þeir séu með róg, dylgjur, ósannindi og þar fram eftir götunum. Ég held, að það verði samt niðurstaða þeirra, sem hafa fylgzt með þessum umr., að enginn hafi gengið lengra í þeim efnum en ráðh. sjálfur, og ég ætla aðeins að nefna eitt dæmi því til sönnunar, sem varpar glöggu ljósi yfir það, hvernig hans málflutningur er í þessum efnum. Hæstv. ráðh. fór þeim orðum hér áðan um einn af hæstaréttardómurum landsins, að það hefði verið betra fyrir sæmd Íslands, að hann hefði ekki verið skipaður í hæstarétt á þeim tíma, sem það var gert. Ég held, að það sé erfitt að komast lengra með strákslegar dylgjur heldur en segja það um einn af hæstaréttardómurum landsins, að það hafi verið betra fyrir sæmd Íslands, að hann hefði ekki verið skipaður í embættið á þeim tíma, sem það var gert. Og ég held, að það sé leitun á þeim forsrh., sem mundi leyfa sér slíkt orðalag um mann, sem skipaði eitt virðulegasta og mikilvægasta dómaraembætti landsins. Forsrh. verða að gera sér ljóst, að þeir verða að temja sér annað tungutak en götudrengir, og það er meira tekið eftir því, sem þeir segja, heldur en því, sem götudrengir kunna að láta sér um munn fara. Þetta orðalag og þessar dylgjur hæstv. forsrh. eru fyrir neðan allar hellur, og ég trúi ekki öðru en við nánari athugun taki hann aftur þann þunga áfellisdóm, sem hann hefur fellt um Gizur Bergsteinsson með þessu orðalagi sínu. Það er alveg ósæmilegt, án nokkurs rökstuðnings, sem hæstv. forsrh. hafði ekki fram að færa áðan í sambandi við þetta mál, að fella slíkan sleggjudóm um einn af hæstaréttardómurunum. Það er að sjálfsögðu ekki til þess að auka virðingu og álit þessa mikilvæga réttar, að yfirmaður ríkisstj. skuli fara slíkum orðum um einn af þeim mönnum, sem skipa sæti í hæstarétti. Það er annað dæmi um það, hvernig hæstv. ráðh. heldur á sannleikanum í sínum málflutningi, að hann hefur hvað eftir annað verið að hamra á því, að Hermann Jónasson sé sá ráðh., sem lengst hafi geymt embætti samanlagt. Ég hygg, að hæstv. forsrh. viti þó ákaflega vel, að það er annar ráðh., sem hefur geymt embætti lengur samanlagt heldur en Hermann Jónasson. Ég hygg, að hann þurfi ekki annað en líta til sessunautar síns, hæstv. utanrrh., og komist þá að raun um, að það er hann, sem á metið í þessum efnum, en ekki Hermann Jónasson, því að ég hygg, að utanrrh. hafi bæði geymt sér embættið, þegar hann var ráðh. á árunum frá 1944 -1949, og svo aftur síðan hann varð ráðh. á nýjan leik síðan 1958. En þetta er aðeins ljóst dæmi um málflutning hæstv. forsrh. Hann kemur með alls konar fullyrðingar, sem hann heldur að passi í kramið hjá sér, þó að hann viti, að hann fari ekki með rétt mál, því að þetta atriði hefur hann hlotið að kynna sér, áður en hann kom með slíkar fullyrðingar eins og þessar. Annars er þetta í sambandi við Hermann Jónasson og geymslu hans á embættum gott dæmi um það, hvernig lagnir gróusagnarsmiðir haga sínum málfluningi, því að þessi 11 ár, sem eru fengin hjá Hermanni Jónassyni, eru fengin með þeim hætti, að það er slengt saman allmörgum ráðherratímabilum, sem hann hefur gegnt ráðherrastörfum, en þess ekki gætt, að í hvert einstakt skipti er tíminn að sjálfsögðu miklu styttri, sem geymslan á embættinu hefur átt sér stað, eða m.ö.o., að Hermann Jónasson, ef svo mætti segja, hefur aldrei geymt embætti lengur samfellt en í 5 ár, og sá tími hefði þó orðið styttri, ef ekki hefði þannig staðið á á þeim tíma, að því embætti, sem hann gegndi, var verið að skipta í tvennt, og það tafðist nokkuð á Alþ., að sú skipting færi fram, en strax þegar henni var lokið, þá var sá maður, sem hafði verið settur í embættið, látinn halda því áfram og ekki aðeins sem settur, heldur sem skipaður. Það, sem hefur gerzt þess vegna í sambandi við geymslu Hermanns Jónassonar á embætti, og það er það, sem sker úr í þessu máli, er, að það hefur verið litið þannig á, að þegar viss embættismaður væri búinn að vera settur í slíkt embætti, sem ráðh. gegndi, ákveðinn tíma og ráðh. tæki það ekki sjálfur að nýju, ætti sá maður, sem hefði verið settur í embættið, að ganga fyrir og fá það. Það var þetta, sem átti sér stað, þegar Jónatan Hallvarðsson var settur í embætti sakadómara. En það, sem er vitanlega höfuðatriðið í sambandi við það mál, sem hér er til umr., er, að sá maður, sem var búinn að gegna viðkomandi embætti jafnlengi og raun bar vitni um og þegar viðkomandi ráðh. tók ekki við þessu starfi að nýju, átti sá embættismaður, sem hafði gegnt starfinu svo langan tíma, að halda því og fá fulla skipun. Það er það fordæmi, sem Hermann Jónasson hefur gefið í þessum efnum og hæstv. ríkisstj. hefði átt að taka sér til fyrirmyndar. En það, sem kom mér fyrst og fremst til að kveðja mér hljóðs að nýju, var það, að hæstv. ráðh. fór nú inn á þá braut að reyna að verja embættisveitingar sínar. Þegar þetta mál var síðast til umr. hér í d., hafði verið deilt allhart á embættisveitingar ráðh., án þess að hann gerði nokkra tilraun til að svara þessu þá, heldur þvert á móti gerði það, sem hann gat, til þess að umr. um málið yrði lokið. Ráðh. fór mörgum orðum um það, að við framsóknarmenn þyrftum langan tíma til þess að undirbúa okkar málflutning, en mér virðist, að þetta eigi þó ekki síður við ráðh. sjálfan, því að hann hefur nú þurft tvo daga til þess að hafa sig upp í það að verja þessar embættisveitingar sínar, sem hann sagði þó í fyrstu ræðu sinni að hann væri reiðubúinn til að verja hvar og hvenær sem væri. Hann treysti sér ekki til þess að verja þessar embættisveitingar, þegar málið var hér síðast til umr., ætlaði þvert á móti að koma því til vegar, að það gengi þá áfram og hann kæmist hjá því að segja nokkuð. Vegna þess að einn af ráðh. hafði farið af fundi, tókst honum ekki að gera þetta, og eftir að hafa undirbúið sig í tvo daga kemur hann loksins fram með varnarræðu í sambandi við þessar embættisveitingar sínar. Og ég skal nú gera því, sem ráðh. sagði um þessi efni, nokkru nánari skil. Ég ætla þá að víkja fyrst að því, sem hæstv. ráðh. sagði um sýslumanns- og bæjarfógetaembættisveitingar þær, sem hann hefði framkvæmt. Hann vildi einkum hafa sér það til afsökunar í því sambandi, að ef væri farið í gegnum þær umsóknir, sem hefðu komið viðkomandi þau embætti, kæmi kannske í ljós, að hann hefði ekki framið svo mikla hlutdrægni. Ég hef alls ekki lagt neina vinnu í það að kynna mér þessar umsóknir, vegna þess að ég álít, að þær hafi ákaflega litlu máli skipt af þeirri einföldu ástæðu, að svo að segja í hvert einasta skipti hefur það verið vitað fyrir fram, að það var búið að ráðstafa embættinu, og þess vegna þýðingarlaust fyrir menn að vera að sækja um það, og þess vegna hafa umsóknirnar yfirleitt verið sárafáar eða engar í flest skiptin, því að menn eru ekki að ómaka sig til þess að vera að sækja um embætti, sem þeir vita, að búið er að ráðstafa fyrir fram, og þess vegna er þýðingarlaust að vera að senda nokkrar umsóknir. En það er þetta, sem menn hafa vitað svo að segja undantekningarlaust í sambandi við allar þær embættisveitingar, sem þessi ráðh. hefur haft með höndum. Það, sem hefur skorið úr og verið sérstaklega einkennandi í sambandi við allar umræddar embættisveitingar ráðh., er það, að fyrsta og aðalkrafan, sem hann hefur gert til þeirra, sem ættu að hljóta þessi embætti, er sú, að þeir væru færir til þess eða líklegir til þess að geta orðið forustumenn Sjálfstfl. í viðkomandi umdæmi. Það hefur verið regla nr. 1, sem þessi hæstv. ráðh. hefur lagt á hæfni þeirra manna, sem um þessar stöður hafa sótt. Hæstv. ráðh. var að reyna að halda því fram, að þessir menn, sem hér ræðir um, hefðu verið valdir til þess, eftir að þeir komu í héruðin, að vera þar í forustu fyrir Sjálfstfl., þeir hefðu unnið sér slíkt traust, að þeir hefðu verið valdir til þess að hafa þessa forustu með höndum, eftir að þeir komu í héruðin. Hæstv. ráðh. veit, að þetta er algerlega rangt. Hann veit, að í langflestum tilfellum hefur verið búið að ákveða fyrir fram, að þessir menn ættu að verða frambjóðendur og forsvarsmenn Sjálfstfl. í þessum umdæmum og þeir hafa fyrst og fremst verið valdir með það fyrir augum. Hér var ekki um neitt að ræða, sem var ákveðið eftir á, heldur það, sem var ákveðið fyrir fram. Þetta veit ég, að hæstv. ráðh. kannast vel við með sjálfum sér, þó að hann vilji ekki játa það opinberlega. Og það er frá þessu sjónarmiði, sem ég og aðrir hafa deilt á embættisveitingar hæstv, ráðh. eða veitingar hans á sýslumannsembættum og bæjarfógetaembættum, að hann hefur gert það að aðalreglu, að þessir menn uppfylli ekki aðeins skilyrði fyrir prófum, ekki aðeins að það væru flokksmenn hans, heldur að þeir væru líklegir til þess að geta orðið forustumenn Sjálfstfl. í viðkomandi umdæmi. Það hefur verið regla nr. 1, og það er sú regla, sem er fordæmanleg og ekki á að viðgangast. Það er þess vegna, sem þarf að koma nýrri skipan á veitingarvaldið í sambandi við dómaraembættin, að það verði hætt að veita þessi embætti með það sem meginreglu, að þessir menn verði pólitískir forustumenn. Það á miklu frekar að taka upp þá stefnu, að þessir menn, sem gegna þýðingarmiklum dómarastörfum, hafi ekki afskipti af stjórnmálum. Það er alveg sama, hve mikið hæstv. ráðh. talar um þetta, hve mikla vafninga og útúrsnúninga hann hefur með höndum, þá getur hann aldrei varið það að hafa tekið upp þessa reglu í sambandi við umræddar embættisveitingar, að leggja á það megináherzlu, að viðkomandi menn yrðu fyrst og fremst pólitískir forustumenn, og það hefði verið lögð enn meiri áherzla á það heldur en að þessir menn sinntu fullkomlega sínum dómarastörfum, því að það gefur auga leið, að það er mjög erfitt fyrir menn, sem mikil pólitísk störf hvíla á, að sinna slíkum embættum sem skyldi. Ég hygg, að það, sem ég hef nú sagt, sýni fullkomlega, að það stendur alveg óhrakið eftir ræðu hæstv. forsrh. áðan, sem hefur verið sagt um hans embættisveitingar og vegna hvers þær hafa verið fordæmanlegar. Ég ætla þá að víkja að því, sem hæstv. ráðh. sagði um hæstarétt og þann samanburð, sem hefur verið gerður á embættisveitingum hans og Hermanns Jónassonar. Ráðh. hóf ræðu sína með því að ætla að gera mikið veður út af því, hvernig Hermann Jónasson hefði valið þá Þórð Eyjólfsson og Gizur Bergsteinsson í hæstarétt. Hann gaf það í skyn, að því er manni virtist, að til þess að koma þeim í réttinn hefði Hermann Jónasson beitt hinum fyllstu yfirtroðslum, að því er manni jafnvel skildist, þótt það kannske hefði ekki verið sagt beint hjá hæstv. forsrh., að Hermann Jónasson hefði framið lagabrot með því að koma þeim þarna í hæstarétt, og það var mikið, að hæstv. ráðh. skyldi ekki segja, að hann hefði framið stjórnarskrárbrot, þegar hann átti þátt í því, að tveir gamlir dómarar hættu þar störfum og stöður þeirra væru auglýstar. Það hefði verið í fullu samræmi við málflutning hæstv. forsrh. að segja, að Hermann Jónasson hefði framið hér stjórnarskrárbrot, af þeirri einföldu ástæðu, að þegar Hermann Jónasson tók þessa ákvörðun um að æskja þess, að þessir tveir menn hættu störfum, fór hann eftir orðalagi og fyrirmælum sjálfrar stjórnarskrárinnar, því að í stjórnarskránni hefur um langa hríð verið svo ákveðið sérstaklega um þá menn eða þá dómara, sem ekki gegna umboðsstörfum, en þar er vitanlega fyrst og fremst átt við hæstaréttardómara, að þeir megi biðjast lausnar, þegar þeir eru orðnir 65 ára, og það megi láta þá biðjast lausnar, þegar þeir eru komnir á þann aldur. Þetta sérstaka ákvæði hefur gilt um dómara í stjórnarskránni frá fyrstu tíð, og sýnir það, að menn hafa jafnan litið svo á, að það ættu að gilda alveg sérstakar reglur um dómara og það ætti að gera aðrar og meiri kröfur til þeirra í þessum efnum en annarra embættismanna. Það hafa líka ýmsir menn, sem hafa átt sæti í hæstarétti, notfært sér þetta ákvæði stjórnarskrárinnar. Forsrh. skýrði sjálfur frá því, að Þórður Eyjólfsson hefði notað sér þennan rétt og óskað eftir að láta af störfum, áður en hann væri 70 ára. Og ég heyrði ekki annað en ráðh. teldi, að það væri mjög rétt ráðið. Ég get bent honum á annan dómara, sem óskaði eftir því að láta af störfum í hæstarétti 65 ára gamall. Það var einn snjallasti lögfræðingurinn, sem þar hefur setið, Einar Arnórsson. Það hefur þess vegna verið þar ríkjandi álit í sambandi við þessi mál, að það væri ekki óeðlilegt, að menn létu af störfum í hæstarétti, áður en þeir hefðu náð hámarksaldri sem opinberir starfsmenn. Og það var í samræmi við þetta sjónarmið, sem Hermann Jónasson óskaði eftir áðurnefndri breytingu. Hvernig tókst svo þessi breyting hjá Hermanni Jónassyni? Hvernig tókst sú breyting að láta þá taka þarna við dómarastörfum, Gizur Bergsteinsson og Þórð Eyjólfsson? Það tókst með þeim hætti, að ég held, að það sé alveg óhætt að fullyrða, að hæstiréttur hefur aldrei notið meira álits og trausts en á þeim tíma, síðan þessir menn komu í réttinn og hafa átt mikinn þátt og jafnvel meginþátt í að móta starf réttarins. Ég held, að það sé erfitt að benda á embættisveitingar, sem hafa gefizt öllu betur en þessar tvær, og þess vegna kem ég enn að þeirri fjarstæðu og fordæmi þá fjarstæðu, sem kom fram hjá hæstv. forsrh. hér áðan, þegar hann var að láta sér um munn fara að það hefði verið betra fyrir sæmd Íslands, að Gizur Bergsteinsson hefði ekki verið skipaður hæstaréttardómari á þeim tíma, sem hann var skipaður í þá stöðu. Störf Gizurar Bergsteinssonar í réttinum hafa verið með þeim hætti, að þessi ummæli forsrh. eru hin fordæmanlegustu, ég vil segja: ein hin allra fordæmanlegustu, jafnvel fordæmanlegustu, sem hafa verið sögð hér á Alþ. um ágætan embættismann, sem gegnir mjög mikilvægri stöðu í þágu þjóðarinnar og verðskuldar allt annan dóm en þann, sem hæstv. ráðh. hefur hér kveðið upp. Og ég vil þess vegna líka vænta þess, að forsrh. reynist sá drengur að taka þessi ummæli sín aftur og segja, að hér hafi hann ofsagt. Hann mundi vaxa af því, ef hann gerði það. Ég kem þá að veitingu hæstv. forsrh. á embætti hæstaréttardómara, þeirri einu slíkri veitingu, sem hann hefur gert, að því er ég bezt man. En það var þegar hann skipaði Lárus Jóhannesson til þess að taka sæti í hæstarétti og tók hann fram yfir annan mann, sem um embættið sótti á sama tíma, Theódór Líndal. Fyrst hæstv. ráðh. hefur óskað eftir umr. um þessa embættisveitingu, tel ég sjálfsagt að verða við tilmælum hans um það og læt þá strax uppi það álit mitt, að ég álit, að undir þessum kringumstæðum hefði verið sjálfsagt og eðlilegt, að það hefði verið Theódór Líndal, sem hefði verið valinn í stöðuna. Og ég skal gera hæstv. ráðh. í stuttu máli grein fyrir þeirri niðurstöðu minni. Það er ekki vegna þess, að ég hafi ekki eins miklar mætur á Lárusi Jóhannessyni. Ég þekki hann nokkuð persónulega, og ég tel hann mætan mann. Ég tel einnig, að Lárus Jóhannesson hafi verið fær lögfræðingur, og ég hef einnig þá skoðun á Lárusi Jóhannessyni, að hann hefði viljað vera sannsýnn i dómarastörfum. En um þá menn, sem fást við ýmisleg fjármálastörf, vilja jafnan myndast ýmsar sögur, hvort sem þær eru réttar eða rangar, sögur, sem eru slíks eðlis, að það er ekki heppilegt, að þær fylgi mönnum, sem skipa slíka stöðu eins og hæstaréttardómarastaða er. Og ég álit, að það hafi verið vegna þessara starfa Lárusar Jóhannessonar, sem ekki var heppilegt að skipa hann dómara í hæstarétti. Og ég hygg líka, að það hafi komið í ljós svo glöggt sem verða má, að þetta reyndist ekkí heppilegt. Af þessum ástæðum var ekki rétt undir þessum kringumstæðum að taka Lárus Jóhannesson fram yfir Theódór Líndal, eins og hæstv. forsrh. gerði, eins og líka kom á daginn. Og það held ég, að öllum sé ljóst, ekki síður flokksbræðrum ráðh. en öðrum, að það, sem réð úrslitum um þetta embættisveitingu hans, það, sem réð úrslitum um það, að hann tók Lárus Jóhannesson fram yfir Theódór Lindal, var það, að hann var náinn pólitískur samherji hans, hafði verið náinn pólitískur samherji hans um langan aldur, hafði lengi verið þm. Sjálfstfl., hafði af mikilli trúmennsku unnið fyrir Sjálfstfl., og það var talið rétt af flokknum að verðlauna hann fyrir þetta starf með því að gera hann að hæstaréttardómara, sem reyndist svo síðar hreinn bjarnargreiði við hann. Og ég álít, að það sé með öllu fordæmanlegt, þegar pólitísk sjónarmið eru þannig látin ráða því, hvernig menn eru valdir í hæstarétt. Ég held, að ég geti látið það nokkurn veginn nægja um embættisveitingar hæstv. ráðh., sem ég nú hef sagt. Ég held, að það liggi líka alveg nægilega ljóst fyrir, að með veitingum sínum á sýslumanns- og bæjarfógetaembættum hefur hann brotið eðlilegar reglur með því að láta flokkssjónarmiðin jafnan vera efst og láta það ráða úrslitum um það, hvaða menn væru valdir til þessara starfa, að hann gæti komið upp pólitískum forustumönnum úti um landið. En hitt er svo annað mál, sem óþarft er að ræða hér, að í mörgum efnum hefur þetta ekki tekizt eins vel hjá hæstv. ráðh. og hann hefur stefnt að. Þessir menn hafa ekki orðið eins miklir forustumenn og hann hefur gert sér vonir um. En það er önnur saga. Tilgangur ráðh. hefur eigi að síður verið hinn sami fyrir það. Áður en ég lýk því að ræða um embættisveitingar hæstv. ráðh., vil ég einnig endurtaka það, að ég held, að það liggi nægilega ljóst fyrir af því, sem ég nú hef sagt, hversu stórum betur Hermanni Jónassyni hafa tekizt embættisveitingar heldur en honum og þó alveg sérstaklega í sambandi við veitingu á embættum hæstaréttardómara. Sá samanburður er eins glöggur og verða má og eins hagstæður Hermanni Jónassyni og verða má. En svo að ég víki nokkuð að efni þess frv., sem hér liggur fyrir, og því, sem hefur verið um það rætt, held ég að mönnum hljóti að verða það ljósara eftir þessar umr. en áður, að það er ekki heppilegt fyrirkomulag, að geymsla á embættum eigi sér stað um langan aldur. Það er sennilega ekki óeðlilegt, þegar maður tekur að sér ráðherrastöðu, að hann geti fengið geymt embætti, sem hann vikur úr, í einhvern tiltekinn tíma. En það á ekki og má ekki vera langur tími, því að það getur í mörgum tilfellum gengið út yfir það embætti, sem um er að ræða, vegna þess að settan mann brestur ýmis skilyrði til þess að fullnægja stöðunni eins vel og sá maður, sem hefur skipun, og ekki sízt á það við um dómara, og auk þess eru takmarkaðar líkur til þess, að maður, sem búinn er að gegna lengi ráðherrastöðu og á svo að fara í sitt gamla embætti aftur, verði jafnhæfur til þess að gera það og hann áður var. Það hefur skapazt þarna visst tímabil í lífi hans, sem hefur slitið hann úr sambandi við sitt gamla starf, og það er mjög vafasamt, ef langur tími líður, að honum takist að ná þessu sambandi aftur. Ég held, að það eigi þess vegna að vera föst regla í sambandi við geymslu á embættum, þegar um ráðh. er að ræða, að hún standi aldrei lengur en gert er ráð fyrir í þessu frv., eða í 4 ár, og þá mundi þetta verða þannig, að þegar ráðh. væri búinn að gegna ráðherraembætti í 4 ár, eða eitt kjörtímabil, og ef svo færi, að hann héldi ráðherradómnum áfram að afloknum kosningum, þyrfti hann að gera það upp við sig, hvort hann hyrfi aftur í sitt gamla embætti ellegar hvort hann héldi áfram ráðherrastörfum, ef hann ætti kost á því. En í lengri tíma á ekki að mega geyma embætti vegna ráðh. heldur en í mesta lagi í 4 ár, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég held, að það ætti að liggja nokkurn veginn ljóst fyrir eftir þessar umr. og þess vegna ætti að geta tekizt samkomulag um þetta frv., hvað sem líður svo ágreiningi um það mál, sem hér hefur fyrst og fremst verið rætt, og um það mál ætla ég að segja nokkur orð, áður en ég lýk máli mínu, en það er veiting bæjarfógetaembættisins í Hafnarfirði. Ég held, að það sé miklu ljósara og er tvímælalaust miklu ljósara eftir þessar umr. en það var áður, að hér hefur verið framinn hinn mesti óréttur, að hér hafi verið gengið fram hjá þeim manni, sem tvímælalaust var hæfastur og sjálfsagðastur til þess að hljóta embættið, hæfastur og sjálfsagðastur af þeirri einföldu ástæðu, að hann hafði orðið meiri reynslu í sambandi við þennan embættisrekstur heldur en nokkur hinna umsækjendanna. Hann var um langt skeið búinn að gegna langstærsta embættinu af þeim og hafði af þeim ástæðum öðlazt langsamlega mesta reynslu. Og því til viðbótar hafði ríkisstj. alveg sérstakar skyldur við þennan mann, vegna þess að hann var búinn fyrir sérstök tilmæli hennar og vegna sérstakra ástæðna hennar að gegna þessu embætti settur um jafnlanga hríð og raun bar vitni um, og það átti, þótt ekki væri um annað að ræða, að tryggja honum fullan rétt til stöðunnar, þar sem hann hafði líka rækt þetta starf með sérstökum ágætum. Og því hefur ekki verið hrundið í þessum umr. af þeim, sem hafa reynt að verja veitinguna, að hann hafi verið sá maðurinn, sem hafði mesta reynslu til að gegna stöðunni svo að vel væri, og það hefur ekki heldur verið hrakið í þessum umr., að sá maður, sem fékk stöðuna, hafi haft minnstu skilyrðin til að fá hana af þeim, sem um hana sóttu. Það hefur ekki verið hægt að benda á rök í þessum umr., að maður, sem með miklum ágætum hafi verið búinn að gegna einhverri stöðu i nærri 10 ár, hafi verið látinn víkja úr henni. Það er ekki hægt að finna neitt dæmi hliðstætt því. Þess vegna er hér um alveg einstæðan verknað að ræða, einstæðan verknað og óverjandi, og þess vegna mundi það mælast bezt fyrir og vera það skynsamlegasta, sem þeir, sem að þessu máli standa, gætu gert, að þeir hefðu hinn sama manndóm og Johnson Bandaríkjaforseti og fylgismenn hans, sem fyrir nokkru hættu við veitingu dómaraembættis, þegar þeim var ljóst, að þessi veiting mundi vekja mjög mikla andúð hjá almenningi og aðrir væru taldir hæfari til þess að hljóta þessa stöðu en sá maður, sem þeir ætluðu hana. Þess vegna vil ég láta það vera mín síðustu orð að þessu sinni að skora á þá menn, sem um þetta geta ráðið, að bregðast nú þannig við, að þetta mál leysist með svipuðum hætti, og það mundi geta gerzt með þeim hætti, að sá maður, sem nú hefur hlotið þessa stöðu, gæfi hæstv. dómsmrh. kost á að skipa í hana að nýju, og ég hygg, að það væri það eina, sem mundi mælast vel fyrir hjá almenningi og verða þau málalok, sem allir ættu vel að geta við unað. Ég vil þess vegna beina þeirri áskorun til þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli og ráða þessu máli, að þeir taki það til nýrrar íhugunar á þessum grundvelli. Það mundi auka sæmd þeirra. En að láta ósvífnina og ofurkappið ráða, eins og nú er stefnt að, það mun verða þeim til ævarandi álitshnekkis.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Reykv., hafði orð á því í byrjun ræðu sinnar áðan, að ég hefði ekki haft mig mikið í frammi í þessum umr. Þeir, sem hlustuðu á þessa síðustu ræðu hans, skilja auðvitað ósköp vel, að ég hef ekki talið mikla þörf á því að hafa mig mikið í frammi. Ég hef gert ýtarlega grein fyrir minni afstöðu í sambandi við þær ádeilur, sem bornar hafa verið á mig. Ég hef ekki, eins og þessi hv. þm., talið nauðsynlegt að koma aftur og aftur og tyggja upp það sama mörgum sinnum í mörgum ræðum. Ég ætlast til þess, að þm. hafi yfirleitt þá dómgreind, að það þurfi ekki að segja nema einu sinni við þá sama hlutinn, og ég er viss um, að þeim finnst það a.m.k. miklu skemmtilegra, ef þessi hv. þm. hefði talað svolítið minna og svolítið sjaldnar, því að efni stóðu ekki til þess að halda þessa ræðu, sem hann hefur haldið. Svo vil ég segja annað í sambandi við þessa ræðu hv. 5. þm. Reykv., að mér finnst ekki, að þm. megi lítilsvirða aðra þm. á þann hátt, sem hann gerði, með því að vitna í ræðu, sem nýlega er búið að flytja í þinginu og í áheyrn okkar allra, og segja efni hennar allt annað en það er, fara ekki aðeins með útúrsnúninga, heldur bein ósannindi. Hæstv. forsrh. lagði ríka áherzlu á, að hann vildi ekki, að sín orð skildust á neinn hátt sem áfellisdómur um Gizur Bergsteinsson og Þórð Eyjólfsson, heldur þvert á móti viðhafði mjög sterk orð til hóls og heiðurs báðum þessum mönnum. Samt sem áður kemur þessi hv. þm., þegar hann er búinn að fara heim og fá sér kvöldmat, matarbita, og fer að segja okkur hér, að hæstv. forsrh. hafi sagt allt annað en hann sagði. Það er til skammar að bjóða þm. að hlusta á slíkt. Það hefur verið talað um oft og mörgum sinnum, að embættisveitingin í Hafnarfirði, sem hér hefur mest verið rædd, sé einsdæmi og það sé ekki hægt að benda á neitt líkt. Menn hafa ruglað algerlega saman því, hvað hér er einsdæmi. Skipunin er ekkert einsdæmi í þessu sambandi. Hitt er alveg rétt, að það er einsdæmi, að einn og sami maðurinn hafi setið jafnlengi settur í embætti, umfangsmiklu embætti, eins og hér er um að ræða. Mér er alveg ljóst, að menn geta haft mismunandi skoðanir á því, hversu ríkan, meiri eða minni rétt slíkt skapi þessum manni til embættisins umfram aðra, og um það hafa menn mismunandi skoðanir. Við höfum innan ríkisstj. á þessu mismunandi skoðanir, eins og fram hefur komið. Hæstv. utanrrh. hefur gagnstæða skoðun á því við mig, og höfum við báðir gert grein fyrir okkar sjónarmiðum. En það er ekkert einsdæmi, að skipaðir séu í embætti aðrir menn en settir hafa verið í þau. Hitt er einsdæmi, sem hér er um að ræða, hversu þessi setti embættismaður hefur lengi einn setið í embættinu. Það hefur hins vegar verið talað um skipunina bæði hér af hv. þm. og eins í blöðunum sem einsdæmi í siðleysi, einsdæmi í ranglæti, og rithöfundur sunnudagspistla í Tímanum, sem sumir renna nú grun í, hver muni vera, taldi, að þetta væri slíkt einsdæmi í siðleysi, að annað eins hafi aldrei skeð, eftir að stjórnin færðist inn í landið upp úr aldamótunum. Þessu hef ég vísað á bug, og þetta fær ekki staðizt. Að mínum dómi er það, eins og ég hef sagt, ekki rétt að láta slíkt ráða eins miklu um skipun embættis og menn vilja vera láta, vegna þess að með því er gengið fram hjá aðstöðu manna til þess að sækja um embættið, annarra lögmanna, sýslumanna og bæjarfógeta til þess að koma til greina, þegar slíkt embætti losnar, eins og hér er um að ræða, og þegar í það er skipað. Ef ætti að framfylgja skilningi þeirra, sem hér hafa ávitað mig, hv. stjórnarandstæðinga margra, er auglýsingin að þeirra dómi algert formsatriði, og samkvæmt því ætti sá embættismaður, sem settur er í embætti, ekki í raun og veru af veitingarvaldinu, heldur af þeim fyrrv. bæjarfógeta og sýslumanni, allan rétt til embættisins. Það er þessi tvímælalausi siðferðilegi réttur, sem talað er um að ráða skuli, sem ég get ekki fallizt á. Þetta er það, sem menn getur að sjálfsögðu greint á um, hvort mín skoðun sé réttari en þeirra, að hafa ekki valið þennan mann. En hitt fær ekki staðizt, að með því móti sýni ég á nokkurn hátt neitt sérstakt ranglæti eða yfir höfuð nokkurt misrétti og þaðan af síður siðleysi. Hv. flm. þessa frv., sem hér liggur fyrir til umr., talaði hér á fundinum fyrr í dag. Þar segir bann, að ég hafi játað, að það hafi verið kunningsskapur minn við Einar Ingimundarson, sem hafi ráðið því, að ég veitti honum embættið. Tíminn hafði fundið þetta út, hann setti þetta á forsíðu blaðsins, þegar hann sagði frá umr., sem hér áttu sér stað á mánudaginn var, í þriðjudagsblaðinu. Nú er ekki aðeins það, að þessi hv. þm. hafi glæpzt á því að trúa Tímanum, það var auðvitað höfundurinn að þessu, hv. 5. þm. Reykv., sem talaði hér áðan.  Eins og hæstv. forsrh. sýndi fram á áður, þá er auðvitað kunningsskapur og kynni af verkum sitt hvað, og ég hef margháttuð kynni af þm. hér, alveg eins og hann vék að, án þess að á milli okkar sé nokkur kunningsskapur. Það hlýtur að vera nokkuð hæpinn málstaður þeirra, sem gera sig seka um slíkan málflutning. Maður hlýtur að hafa leyfi til þess að álykta, að þegar farið er út í þá sálma beinlínis að falsa ræður þm., verandi með þær milli bandanna og falsa þær samt, og hælast svo yfir því að hafa sett falsið á prent í þokkabót, þá sé málstaðurinn meira en lítið bágborinn. Nei, sannleikurinn er sá, að mér hefur ekki fundizt af þessum umr., sem þó hafa verið nokkuð miklar og langar, að það væri mikil þörf fyrir mig að gera frekar grein fyrir mínu máli en ég hafði gert í upphafi þessa máls, og ég er sannfærður um, að þm. hefur orðið alveg ljóst í þessum umr., að allar getsakirnar og ásakanirnar og brigzlin í minn garð fyrir siðleysi og réttleysi og ég veit ekki hvað annað illt, sem um minn verknað hefur verið sagt, það fær með engu móti staðizt. Og ég þykist vera nokkuð öruggur um það einnig, að þeim öðrum utan þingsins, sem fylgzt hafa með þessu máli og hafa áhuga á því að fylgjast með því, muni einnig eftir þessar umr. betur skiljast, hversu mjög langt hefur verið skotið yfir markið í þeim ásökunum, sem ég hef verið borinn. Ég sagði við upphaf málsins, að mér þætti vænt um, að það gæfist tækifæri til þess að ræða þessa embættisveitingu hér í sölum þingsins, og þær umr., sem fram hafa farið, staðfesta það enn betur í huga mínum, að það var mjög gott fyrir mig, að mínum dómi, að þessar umr. hafa farið fram hér.



Herra forseti. Ég hef nú talað tvisvar við þessa umr. og má ekki tala í þriðja sinn. Það er þakkarvert af forseta að leyfa mér að gera örfáar athugasemdir eða stutta aths., eins og hann orðaði það, og ég skal ekki syndga upp á náðina. Það fer ekki fram hjá hv. þdm., hvernig þessar umr. í seinni tíð hafa sveigzt frá efni þess frv., sem liggur fyrir. Hér hafa klögumálin gengið á víxl, og fulltrúar Sjálfstfl. og Framsfl. hafa varla átt nógu sterk orð til að lýsa misferli hvor annars í embættisveitingum á Íslandi undanfarna áratugi. Það eru um einstaklinga gefin út sakavottorð, ef eitthvað er misjafnt um menn. Ég held, að þessir flokkar ættu að gefa út sakavottorð hvor annars í sambandi við embættisveitingar og forða mönnum hér á Alþ. frá að hlusta á þessar umr. Hv. 1. þm. Reykn. (MÁM) sagði hér áðan, að það væri nauðsynlegt að hafa slíka baktryggingu í embættiskerfi landsins sem ráðherrarnir hefðu haft. Það er gott, að hér kemur fram opinber talsmaður þess, að menn geymi sér embætti lon og don. Það vantar þá a.m.k. ekki kokhreystina. En þessi hv. þm. var með fordæmingu út af því, hvernig staðið hefði verið að veitingu héraðslæknisembættisins í Hafnarfirði, það hefði verið mætur maður á staðnum, sem hefði gegnt þessu embætti og sótt um skipun þess, þegar það hefur fallið laust til á nokkru árabili, en hann varð alltaf að víkja fyrir manni utan af landi, sem veitingarvaldið skipaði. Eftir að skýra frá þessu gerist hann talsmaður hins, að einmitt staðarmaður í Hafnarfirði, sem hefur setið í embætti þar í 10 ár, víki fyrir manni utan af landi af hálfu veitingarvaldsins. Tilefni mitt til þessarar athugasemdar var raunar hitt, að hv. 1. þm. Reykn. vitnaði í mína fyrstu ræðu hér við umr. Hann sagði, að þar stönguðust á þau atriði í minni ræðu, að ég hefði talið vera annmarka á þessari stjórnarathöfn, þ.e.a.s. veitingu bæjarfógetaembættisins, að starfsaldursreglan hefði verið brotin, en ég hefði líka talið það annmarka á þessari embættisveitingu, að ekki hefði verið tekið nægjanlegt tillit til tilkalls Björns Sveinbjörnssonar sem setts bæjarfógeta svona langan tíma til þessa embættis. Hér stangast ekkert á, og ég vil, án þess að endurtaka hlutina um of, rétt aðeins segja hv. þm., fyrst það hefur farið fram hjá honum, að ámæli mín vegna þessarar embættisveitingar voru þrenns konar. Fyrsta og alvarlegasta ásökunin var, að hér hefði verið farið eftir pólitískum sjónarmiðum við embættisveitinguna. Hér hefði verið valinn úr hópi þriggja ágætra dómara sá, sem var starfandi pólitíkus. Það þótti mér miður farið. Það var fyrsti og alvarlegasti annmarkinn á þessari embættisveitingu. En ég gat um hina báða, sem sagt þann, og ég taldi hann fyrr, að hér hefði verið vikið frá starfsaldursreglunni gagnvart Jóhanni Gunnari, og í þriðja lagi, þriðji annmarkinn, sem ég fann að þessari embættisveitingu, var sá, að ekki hefði verið tekið tillit til þess tilkalls, sem Björn Sveinbjörnsson átti sakir þessarar löngu setu í embættinu, nærfellt heilan áratug.  Hv. 1. þm. Reykn. hældi hér hæstv. dómsmrh., og ég get tekið undir það, að hvað mig áhrærir met ég dómsmrh. mikils. Hann er duglegur og mjög hæfur maður að mínu viti. En þótt svo væri, gæti honum sem öðrum ágætum mönnum yfirsézt, og það er það, sem hefur gerzt í þetta skipti, og mér er nær að halda eftir kapp hæstv. forsrh. að verja þessa stjórnarathöfn, að þá eigi hæstv. dómsmrh. minna í henni en margir álíta. Ég er alveg að verða búinn með mína aths. og skal ekki flytja öllu lengra mál. Ég ætlaði aðeins að víkja að einu atriði í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan. Hann rakti, eins og ég sagði, mjög ljóta sögu, hvernig hæstaréttardómarar hefðu verið reknir úr embættum og hvernig sýslumenn hefðu verið skipaðir, ekki óverðugir, en á ólögmætan hátt o.s.frv. Það var ljót saga. En ég ætla bara að benda hæstv. forsrh. á, að það verður ekki sótt afsökun í þessa embættisveitingu með tilvitnun í ljóta sögu embættisveitinganna í landinu. Hæstv. dómsmrh. flutti hér sína aðra ræðu við þessa umræðu hér áðan, og þar minntist hann ekki á áskorun mína í minni fyrstu ræðu um það að beygja sig fyrir almenningsálitinu í þessu máli og svo fyrir hinu, að hér er eftir yfirlýsingum fulltrúa þriggja þingflokka meiri hl. Alþ., sem hefur andúð á þessari stjórnarathöfn og fordæmir hana. Ég vil biðja hæstv. dómsmrh. að beygja sig fyrir þessum meiri hluta og almenningsálitinu.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir, að þeim löngu umr., sem hér hafa staðið í 3 daga og tvívegis með framlengdum fundartíma, fari nú senn að ljúka. Það, sem mér hefur fundizt mest einkennandi við þessar umr., er það, hvernig hæstv. ráðh. Sjálfstfl., sem hafa einir ráðh. á hv. Alþ. tekið að sér það erfiða hlutverk að verja þá stjórnvaldsráðstöfun, sem við höfum hér verið að ræða um undanfarna 3 daga, þ.e.a.s. veitingu embættisins í Hafnarfirði, hafa á allan hátt forðazt, eins og köttur, sem hleypur í kringum heitan graut, að koma að kjarna deiluefnisins. Hér á hv. Alþ. hefur maður gengið undir manns hönd með að krefja þessa menn svara við þeirri einföldu spurningu: Hvað er það, sem gerir Einar Ingimundarson hæfari hinum 2 umsækjendunum til þess að fá embættið í Hafnarfirði? Þetta hef ég spurt um í báðum þeim ræðum, sem ég hef flutt, og tvisvar, þrisvar í hvorri ræðu. Ég hef skorað á hæstv. ráðh. að upplýsa, hvað þessu hefði ráðið, og það eina, sem hefur komið fram, er það, sem ég las upp í ræðu minni áðan og tók orðrétt úr ræðu hæstv. dómsmrh. frá þriðjudeginum síðasta, þar sem hann lætur í það skína og fullyrðir raunar, að kynni sín af Einari Ingimundarsyni hafi verið sú ástæða, sem réð úrslitum um veitinguna á embættinu. Ég ætla að koma lítillega síðar að þeim terminológiska orðaleik, sem hæstv. ráðh. hafði hér uppi áðan um muninn á kunnugleika og kynnum. Mér fannst satt að segja ræða sú, sem hæstv. forsrh. hélt, bæði í dag og eins á þriðjudaginn var, vera í hæsta máta óviðeigandi fyrir mann i hans stöðu og honum til lítils sóma. Hann lagði sig sérstaklega í framkróka með að kasta háðsglósum, sérstaklega að okkur talsmönnum Framsfl., sem tekið höfum þátt í þessum umr., og var með alls kyns nafngiftir í því sambandi, eins og puntudrengir og að sumir okkar gætu samið sæmilega stíla, ef þeir fengju nægilegan tíma til þess. Hæstv. forsrh. metur að sjálfsögðu sjálfur, hvað honum finnst viðeigandi sem æðsta valdamanni þessa lands og hvað hann vill nota í pólitískum umr. hér á hv. Alþ., þegar rök þrjóta að öðru leyti, eins og svo greinilega hefur mátt heyra í þeim umr., sem hér hafa orðið. Hann hefur, hæstv. forsrh., í skaphita sínum velt sér upp úr fyrri misgerðum manna í embættisveitingum á undanförnum áratugum, eins og það væri umræðuefnið, sem við þyrftum að tala um. Hann hefur leyft sér í blaðagrein að stimpla alla þá mörgu menn af öllum flokkum sem iðkendur siðleysis fyrir að hafa leyft sér að mótmæla þessari embættisveitingu. Hann hefur leyft sér það frammi fyrir þeirri staðreynd, að 12 menn vinnandi við Hafnarfjarðarembættið, búnir að vinna þar svo að áratugum skiptir sumir hverjir, hafa sagt upp starfi sínu, sem þeim var orðið kært og vildu gjarnan halda áfram að vinna að, ef aðstæður hefðu frekast leyft það. Hæstv. forsrh. finnst það viðeigandi að kalla allt þetta fólk iðkendur siðleysis. Hann um það. En það er fleira en starfsfólkið við Hafnarfjarðarembættið, sem á þessa nafngift frá hæstv. forsrh. Hann kallar sömuleiðis hreppstjórana í Gullbringu- og Kjósarsýslu iðkendur siðleysis, og þó er honum fullkunnugt um það, að margir af þeim eru einlægir flokksmenn hans, sem eftir áratugalanga þjónustu við hann og flokk hans ættu annað skilið af honum en að fá þetta viðurnefni. En það eru fleiri, sem hæstv. forsrh. í baráttuáhuga sinum og viðleitni til þess að ná til sem flestra gefur þetta nafn. Hann gefur samstarfsmönnum sínum í ríkisstj., hæstv. ráðh. Alþfl., sömu nafngift. Hann telur þá einnig iðkendur siðleysis, og svo lítið er geð þessara hæstv. ráðh. Alþfl., að þeir taka þessu með þegjandi þögninni. Þeir hafa vart manndóm í sér til þess að bera af sér sakir, sem bornar eru á þá sjálfa af samstarfsmönnum í ríkisstj. Ég þarf ekki að tala um þá einstaklinga, sem verða fyrir þessu fleiri. Ég vil þó nefna nöfn eins og Árna Gunnlaugsson hrl., Jón Finnsson dómarafulltrúa um margra ára skeið, menn, sem allir, er til þekkja, viðurkenna, að eru drengskaparmenn fram í fingurgóma og fjarri lagi, að hægt sé að ætla, að þeir séu að ganga einhverra pólitískra erinda stjórnarandstöðuflokkanna á þingi, þegar þeir mótmæla embættisveitingunni í Hafnarfirði. Það eru fleiri en þessir Alþfl.-menn, annar þeirra er að vísu fyrrverandi Alþýðuflokksmaður, sem verða fyrir þessari nafngift hæstv. ráðh. Séra Garðar Þorsteinsson, flokksmaður Sjálfstfl. um marga áratugi, Magnús Jochumsson, sjálfstæðismaður um marga áratugi og einn af beztu pennum þessa lands, verða einnig fyrir þessari nafngift hæstv. forsrh. Það er eðlilegt, að hann sé hreykinn af frammistöðu sinni í þessu máli, og má mikið vera, eins og ég raunar gat um hér í dag og Ingi R. Helgason kom að hér áðan, ef forsrh. er með þessum ákafa sínum í baráttunni ekki að koma upp um það, hver er aðalmaðurinn, sem stendur á bak við veitinguna í Hafnarfirði, þó að formlega heyri hún undir dómsmrh. Mér þótti dálítið undarlegt áðan, að eftir að ég og fleiri vorum búnir að spyrja hæstv. dómsmrh. ákveðinna, tiltekinna spurninga, sem við eigum þinglegan rétt á að fá svör við, þá skyldi hann ekki koma upp og svara þeim, og raunar gerði hann það ekki heldur hér áðan, en í þess stað kom upp hæstv. forsrh. og tók að sér vörn fyrir Jóhann Hafstein. Ég verð nú að segja það, úr því að hæstv. forsrh. sá ástæðu til þess hér í umr. á þriðjudaginn að stimpla okkur ræðumenn Framsfl. sem puntudrengi Eysteins Jónssonar, og sennilega átti það að vera til lítilsvirðingar okkur og kannske Eysteini líka, að þegar ég heyrði í hæstv. forsrh. hér áðan, þar sem hann var að verja efnislega óverjandi ráðstöfun hæstv. dómsmrh. á embættinu í Hafnarfirði, þá varð mér hugsað um, að það væru kannske til puntudrengir í fleiri flokkum en í Framsfl. Hæstv. forsrh. sagði áðan einnig eða skoraði á mig, hvort ég vildi fara í mál, stefna í máli til að fá skorið úr því, hvort veitingin á embættinu í Hafnarfirði væri ekki einhverjum þeim annmörkum háð lagalega, sem gætu gert hana ógilda fyrir dómstólum. Þetta hefði nú hæstv. fyrrv. prófessor í stjórnlagafræði ekki átt að segja, því að hann ætti þó öllum öðrum fremur að vita, að enga aðild að slíku máli gæti ég átt, og mér væri ómögulegt að koma slíku máli fyrir dómstólana, jafnvel þótt ég vildi. Þetta er eitt af þeim fjölmörgu dæmum, þótt kannske í litlu sé, sem sýna, í hvers konar ráðþrot hæstv. ráðh. eru komnir í vörn sinni fyrir þessari veitingu. Hæstv. forsrh. vék enn fremur að því og hældist um, að ekki hefði verið bent á ámælisverðar embættisveitingar af hans hálfu til skyldmenna og venzlamanna sinna. Hér hafa margir vikið að þessu sérstaklega, og ég gat um það, að ég hefði ekki kynnt mér embættisveitingar hæstv. ráðh. þannig á undanförnum árum, að ég gæti fullyrt um þetta af eða á. En ég benti þó á eina staðreynd, sem öllum, sem á annað borð vilja um þessi mál hugsa og athuga, hlýtur að liggja í augum uppi, og það er, hvernig Sjálfstfl. og ráðh. hans hafa seinustu 15 ár raðað sjálfstæðismönnum í embætti bæjarfógeta og sýslumanna um allt land, í þeim eina tilgangi gert að skapa pólitíska forustumenn fyrir sinn flokk. Hæstv. ráðh. hefur ekki neitað þessum áburði, enda getur hann það ekki. Ég taldi upp 12 af 22 bæjarfógetum og sýslumönnum víðs vegar um landið, og af því að undirbúningurinn var nú lítill undir þá ræðu, sem ég varð að halda í gær um þetta mál, þá gleymdi ég tveim, þannig að það er með fyllsta rétti hægt að halda því fram, að 14 af 22 starfandi sýslumönnum og bæjarfógetum í landinu utan Reykjavíkur séu í einhvers konar fyrirsvari fyrir Sjálfstfl. víðs vegar um land, og menn ættu að fylgjast með því, hvernig þeim embættum, sem koma til með að losna í þessum greinum, verður ráðstafað, ef sömu ráðherrar sitja þá í stólunum og fara með veitingarvaldið og hafa gert það undanfarandi ár. Græðgi sjálfstæðisráðherranna í þessi embætti er svo mikil, að þeir sjást ekki einu sinni fyrir að stinga undan embættum, sem samstarfsflokkur þeirra hefur átt menn í, en hann er veikur og má sannarlega ekki við því að glata miklu af því, sem hann hefur þó haft til þessa. Þannig er embættinu í Hafnarfirði, sem Alþýðuflokksmaður hefur verið skipaður í til fjölmargra ára, nú beinlínis kippt undan þeim flokki, ef svo mætti tala um þessi mál, af Sjálfstfl. Ég vil líka víkja að því, sem raunar Þórarinn Þórarinsson vék hér að áðan, að það ber ekkert vott um, að kjósendur hafi sérstaklega valið þessa sýslumenn og bæjarfógeta Sjálfstfl. til fyrirsvars fyrir sig. Þeim er skipað á þessa staði af flokksvaldinu í Reykjavík. Ég vil enn þá að gefnu tilefni endurtaka áskoranir mínar til hæstv. ráðh. Sjálfstfl., sem hér hafa talað, að ræða nú á þeim tíma, sem eftir er, sjálfa embættisveitinguna efnislega, skýra það fyrir okkur hér í þd., hvað það hafi verið, sem réð þar úrslitum. g skora á hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. að gera glögga grein fyrir því, hvaða verðleikar það voru, sem Einar Ingimundarson hafði til að bera umfram hina umsækjendurna og gerðu það sjálfsagt, að hann væri skipaður í þetta embætti. Hvað réð þar úrslitum? Af hverju er ekki hægt að svara því? Og ég vil gjarnan nota þetta tækifæri til þess að spyrja líka, eftir hvaða reglum hefur verið farið í skipun í embætti bæjarfógeta og sýslumanna á undanförnum 15 árum. Það er gott að fá það fram líka í sambandi við þessar umr. 1. þm. Reykn. (MÁM), ágætur vinur minn oftast, hélt hér ræðu, nokkuð skemmtilega ræðu. Það er ekki daglegur viðburður, að sá ágæti þm. haldi ræðu, þannig að auðsjáanlega hefur þó nokkuð legið við. Að mínum dómi hefði ég talið, að hans hagsmuna og hans kjósenda margra hverra a.m.k. suður í Hafnarfirði og Gullbringu- og Kjósarsýslu hefði betur verið gætt, ef hann hefði látið vera að flytja þessa ræðu. Hér hefur verið vikið að því, að Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn., skar sig úr ásamt með ráðherrum Alþfl., og þó ekki kannske báðum, af því að annar þeirra kom ekkert að því, hann taldi ekki nauðsynlegt að setja reglur um setningu í embætti. Gylfi Þ. Gíslason vildi af skiljanlegum ástæðum ekkert um það ræða. En Matthías Á. Mathiesen tók undir þá skoðun, sem mér virtist gæta hjá hæstv. utanrrh., að það væri eðlilegt, að engar reglur giltu um setningu í embætti. Honum finnst eðlilegt, að svipaðir hlutir og gerðust í Hafnarfirði, þar sem embættismaður var látinn geyma embætti í 10 ár fyrir starfandi stjórnmálamann og ráðherra, það geti gerzt víðar. Út af fyrir sig er þetta atriði, að hann skuli lýsa þessari skoðun sinni, og fagna ég því, að hún er komin fram. Við vitum þá, hvaða afstöðu hann hefur í þessu máli. Enn fremur sagði hann, að það, að Jóhann Gunnar Ólafsson sótti um embættið í Hafnarfirði, hafi sýnt, að hann teldi, að Björn Sveinbjörnsson ætti engan siðferðilegan rétt til embættisins. Ja, mér er nú spurn: Hvaðan hefur Matthías Á. Mathiesen þessar upplýsingar? Hefur Jóhann Gunnar Ólafsson sagt honum þetta?  Ég fullyrði, að samanburðurinn á rétti Jóhanns Gunnars Ólafssonar annars vegar og Einars Ingimundarsonar hins vegar og svo samanburðurinn á rétti Björns Sveinbjörnssonar og Einars Ingimundarsonar hins vegar er um margt ólíkur, og ég get fyllilega sagt það hér, að ég hefði talið verjanlega veitingu til Jóhanns Gunnars Ólafssonar í þetta embætti, hvað ég tel ekki um veitingu Einars Ingimundarsonar. Ingi R. Helgason vék að því áðan, sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. Reykn., þegar hann var að skýra frá því, að héraðslæknisembættið í Hafnarfirði hefði tvívegis verið auglýst laust til umsóknar og í bæði skiptin hefði verið gengið fram hjá starfandi lækni þar í bænum, Bjarna Snæbjörnssyni, mikilsmetnum frambjóðanda Sjálfstfl. og framámanni í bæjarfélaginu í málefnum flokksins, - gengið fram hjá honum til þess að sækja mann utan af landi, eins og hann orðaði það. Og þetta fannst honum eðlilegt. En nú er mér kunnugt um það, að hv. 1. þm. Reykn. hefur suður í Hafnarfirði gengið þar fyrir hvers manns dyr og sagt, að þeim vondu mönnum, sem nú væru að gagnrýna veitinguna á embættinu í Hafnarfirði, færist ekki, því að þeim hefði farnazt illa á sínum tíma, er gengið var fram hjá Bjarna Snæbjörnssyni. Þannig er nú samræmið í hans málflutningi og hans vinnubrögðum. Og það er von, að hann sjái ástæðu til þess að ásaka aðra um ósamræmi, þegar svo er að hlutunum staðið. Enn fremur sagði hann, að það væri rangt, að öll sýslunefnd Gullbringu- og Kjósarsýslu hefði mælt með því, að Birni Sveinbjörnssyni yrði veitt embættið. Það er rétt, að einn af sýslunefndarmönnum var ekki á þeim fundi, sem þessi samþykkt var gerð á, og það af ákaflega einföldum ástæðum, af því að hann var dáinn. Það eru því eðlilegar ástæður fyrir því, að hann var ekki þátttakandi í þessu. Allir aðrir sýslunefndarmenn tóku þátt í þessum mótmælum. Þá leyfði hv. þm. sér að halda fram furðulegum hlut, sem ég satt að segja hélt hann hefði ekki skap í sér til að vilja staðhæfa hér á hv. Alþingi. Hann hélt þeim blygðunarlausu ósannindum hér fram, að undirrótin að uppsögnum starfsfólksins við Hafnarfjarðarembættið væri af pólitískum toga, og sagði, að það sýndi ljóslega, að það hefði tekið fólkið 1-1 1/2 viku að segja upp. Ég skora á Matthías Á. Mathiesen að nefna einn einasta stjórnmálamann, sem hafði afskipti af uppsögnum þessa fólks. Geri hann það ekki, þá hlýt ég að telja hann ósannindamann að þessum orðum, eins og raunar allir vita, sem þekkja til embættisins suður frá og þekkja, hvernig hlutirnir þar gerðust. Þar var algerlega um forustu hjá starfsfólkinu sjálfu að ræða. Það voru engir utanaðkomandi, sem höfðu áhrif á það eða ákvarðanir þess. A.m.k. er ekki hægt að saka okkur í stjórnarandstöðunni um það, eins og ég hef áður sagt. Ég held því líka fram, að það sé hlægilegt, þegar hann og fleiri eru að reyna að halda því fram, að meiningin með þeim mótmælum, sem átt hafa sér stað, sé sú að koma pólitísku höggi á dómsmrh. Hver trúir því, að sjálfstæðismennirnir í hreppsnefndum eða hreppstjórarnir í Gullbringu og Kjósarsýslu, sem vitað er að sumir hverjir eru ákveðnir sjálfstæðismenn, séu með mótmælum sínum sérstaklega að slægjast eftir því að koma pólitísku höggi á dómsmrh.? Hver trúir því, að séra Garðar Þorsteinsson sé að mótmæla til þess að koma pólitísku höggi á dómsmrh.? Eða Magnús Jochumsson? Og hver trúir því um bæjarfulltrúa Sjálfstfl. í Hafnarfirði, sem á bæjarstjórnarfundinum, þar sem þetta mál var rætt, létu fyllilega í það skína í umr., þótt þeir flyttu frávísunartill., að þeir væru efnislega, a.m.k. sumir hverjir, mótfallnir þeirri embættisveitingu, sem þarna hefði átt sér stað, og teldu, að brotinn væri réttur á Birni Sveinbjörnssyni? Ég held, að það þurfi meira en meðalauðtrúa menn til þess að halda, að hægt sé að telja fólki trú um svona vitleysu. Eða á maður að trúa því, að sessunautar hæstv. ráðh. Sjálfstfl., þ.e.a.s. ráðherrar Alþfl., séu með mótmælum sínum gegn embættisveitingunni að koma pólitísku höggi á samráðherra sína? Hver á að trúa svona boðskap? Eða Alþýðuflokksfólkið í Hafnarfirði, sem í samtökum sínum hefur samþ. mótmæli? Þetta er allt of ótrúlegt til þess, að nokkur maður geti trúað. Sannleikurinn er sá, að öll sú mótmælaalda, sem risin er í landinu, er runnin frá fólkinu sjálfu. Það veit, að það hefur verið troðið á réttlætinu með þessari embættisveitingu, og réttarmeðvitund þess krefst þess, að það sýni mótmæli sín ýmist í uppsögnum á störfum eða skriflega í blöðum landsins. Þetta er staðreyndin, einföld, en sönn. Og þá er nú hugsunarhátturinn, sem lýsti sér hjá hv. þm., þegar hann sagði: Ef þm. Framsfl. - og átti við mig - hefðu kynnt sér embættisveitingar undanfarandi ára, þá hefði hann ekki flutt þetta mál. - Þetta er nú aldeilis hugsunarháttur. Af því að einhverjir flokksbræður mínir hafa fyrr á árum gert eitthvað, sem var e.t.v. rangt í embættisveitingum, þá á það að skuldbinda alla þá, sem eftir kunna að koma og sitja á þingi í nafni flokksins, til þess að halda því áfram. Finnst mönnum þetta ekki heilbrigður hugsunarháttur? Ég sé nú ekki ástæðu til þess að víkja fleiri orðum að ræðu hv. 1. þm. Reykn. Ég sagði áðan, að hún hefði verið kærkomið innlegg í umr., og þykist nú hafa sýnt fram á það að nokkru leyti. En ég vil þá snúa mér að þeirri ræðu, sem hæstv. dómsmrh., sá ágæti maður, hélt hérna áðan. Hann sagði m.a., að skipunin í þetta embætti væri ekkert einsdæmi, en hins vegar sagði hann, að það væri einsdæmi, hvað setningartíminn væri langur. Jú, hálf játning er betri en engin. En ef hinn langi setningartími, sem Björn Sveinbjörnsson sat suður í Hafnarfirði og gætti embættisins fyrir Guðmund Í. Guðmundsson, er einsdæmi, er þá ekki sennilegt, að skipunin, sem er bein afleiðing af þessu einstæða ástandi, sé líka einsdæmi? Ég held, að flestum hljóti að þykja svo vera. Og þá sagði hæstv. ráðh., að ég held í fjórða eða fimmta skiptið í þessum umr., auk þess sem hann hafði áður látið það í ljós á prenti, að setning mætti ekki ráða því, hver yrði skipaður í embætti, því að þá væri gengið á rétt svo margra annarra saklausra manna. Ég vék nú að þessu áðan sérstaklega, en annaðhvort hefur hæstv. ráðh. ekki viljað skilja það, sem ég sagði þá, eða kannske hafi hann ekki verið við, svo að ég vil aðeins endurtaka það í örfáum orðum, sem ég sagði um þetta atriði. Ég hef ekki, og ég veit ekki um nokkurn annan, sem gagnrýnt hefur embættisveitinguna í Hafnarfirði og haldið því fram, að óeðlilegt hafi verið að auglýsa embættið og gefa öllum þeim kost á að sækja um það, sem til þess höfðu hæfileika og þá þekkingu, sem eru skilyrði fyrir embættisveitingu. Þetta er alveg ljóst. Fyllsta réttlætis var gætt með því að auglýsa embættið. En hitt hef ég sagt, að hin langa seta Björns Sveinbjörnssonar í þessu embætti hlyti að vera ein af ákvörðunarástæðum þeim, sem réðu vali hæstv. ráðh., þegar hann veldi einn af umsækjendunum til þess að taka embættið. Og þetta hefur hæstv. ráðh. viðurkennt sjálfur, þó að hann hafi ekki breytt í samræmi við það. Ég las upp áðan orðrétt úr ræðu hæstv. ráðh. s.l. þriðjudag, þar sem hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Og mér dettur ekki heldur í hug að halda, að það hafi engin áhrif haft á veitinguna hjá mér kynni mín af Einari Ingimundarsyni og það, hvernig ég hef vitað hann rækja sitt embætti, og það, hvernig ég hef vitað hann rækja sína þingmennsku. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það hafi ekki haft sín áhrif, enda tel ég réttast, að slíkt hafi áhrif. Ef maður er sjálfur sannfærður um mannkosti manns, á maður ekki að láta hann gjalda þess, þó að hann sé í sama flokki og maður sjálfur.“ Hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. hafa báðir séð ástæðu til þess að fetta fingur út í þær ályktanir, sem ég dró af þessum orðréttu ummælum hæstv. ráðh., því að ég mun hafa notað „kunningsskapur“ í stað þess, sem ráðh. talar hér um „kynni“. Það má vel vera, að einhver munur sé þar á. En það breytir engu um það aðalatriði, að hér viðurkennir hæstv. dómsmrh., að það séu kynni hans af Einari Ingimundarsyni sem bæjarfógeta og kynni hans af Einari Ingimundarsyni sem þingmanni, sem hafi ráðið úrslitum um embættisveitinguna. Ég fæ ekki betur séð. Hvaða réttlæti er það, ef svo vill til, að einn umsækjenda er þingmaður og veitingarvaldið hefur aðstöðu til þess að kynnast honum sem slíkum, ef það á að ráða úrslitum um embættisveitinguna umfram annað? Ég veit ekki, hvert svona hugsunarháttur mundi leiða um embættisveitingar, væri hann í gildi hafður og virtur í framkvæmdinni. Þá hélt hæstv. ráðh. því fram, að ég hefði falsað ummæli sín, og hann bar mér á brýn, svipað og Bjarni Benediktsson gerði um starfsfólkið i Hafnarfirði, að ég væri enn einn af þessum iðkendum siðleysis, svo að maður noti orð hæstv. forsrh. í Reykjavikurbréfinu. Ég skal þola þá ákúru frá hæstv. ráðh., meðan hún er ekki betur rökstudd en þetta. Ég hef hér lesið upp orðrétt, hvað hann hefur sjálfur sagt um embættisveitinguna, og ég læt hv. þm. alveg eftir að dæma um það, hvort ég hef brugðið það mikið út af ummælum ráðh., sem ég var hér að lesa, að réttlæti þessi ummæli. Ég held, að það sé ekki nein ástæða til þess a.m.k. Ég vil svo aðeins að lokum þessarar umr. leggja áherzlu á örfá meginatriði þessa máls. Í fyrsta lagi er það alveg ljóst, enda ekki mótmælt af neinum, sem staðið hefur í forsvari fyrir embættisveitingunni, að það er ekkert fordæmi til fyrir því í sögu síðustu áratuga a.m.k., að vinsæll og flekklaus embættismaður sé rekinn úr starfi fyrirvaralaust til þess að rýma fyrir þm. og flokksbróður þess, sem veitingarvaldið hefur, eftir að hann hefur gegnt starfi í 10 ár. Það er ekkert annað fordæmi til. Ef það er til, þá skora ég hér með á hæstv. dómsmrh. eða hæstv. forsrh. að nefna það.  Í öðru lagi er ekkert einasta fordæmi til hér í landinu í sögu seinustu áratuga fyrir svipaðri andúðaröldu og risið befur undanfarnar tvær vikur vegna embættisveitingarinnar í Hafnarfirði. Þetta sker alveg úr um mat almennings á henni. Í þriðja lagi er það ljóst, og mér vitanlega hefur það aldrei gerzt fyrr í sögu Alþingis, að meiri hluti á Alþingi væri fyrir því að telja embættisveitingu ráðh. ranga. Það hefur komið fram í umr. hérna, að talsmenn þriggja stjórnmálaflokka telja, að embættisveitingin sé röng og að fremur hefði átt að veita öðrum manni embættið en fékk það. Þetta er líka einsdæmi. Engum af þessum meginatriðum hafa ráðherrar Sjálfstfl. svo mikið sem leitazt við að svara. Ég vil svo, herra forseti, í lok þessarar umr. endurtaka spurningar, sem ég bar fram fyrr í dag og ég hélt, að ég ætti þinglegan rétt á að fá svar við, en hæstv. ráðh. reyndi ekki að svara áðan. Það er upplýst, að þrír þingflokkanna eru andvígir þessari veitingu og telja, að öðrum manni hefði átt að veita embættið, ef rétt sjónarmið hefðu ráðið. Af því tilefni spyr ég hæstv. ráðh. dómsmála: Ætlar hann að taka nokkurt tillit til þessa yfirlýsta vilja þingmeirihlutans, eða ætlar hann að virða vilja þingmeirihlutans að vettugi? Ég tel ákaflega mikilvægt, að hæstv. ráðh. gefi svör við þessum spurningum, og ég vil endurtaka, að ég mundi telja, að hæstv. dómsmrh., Jóhann Hafstein, yxi af því í augum langsamlega stærsta hluta þjóðarinnar, ef hann tæki þessa embættisveitingu til endurskoðunar á ný. Ég trúi því ekki, ef svo yrði, að hann mundi þá ekki sannfærast um, að hún sé ekki gerð á réttum efnisrökum, og það mikið tel ég mig þekkja til Einars Ingimundarsonar, að ég tel, að hann mundi ekki mæla því mót, þegar sú niðurstaða væri fengin eftir glögga skoðun, að þessi embættisveiting yrði annúlleruð og embættið veitt á ný.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur örfá orð út af ræðu hv. 4. þm. Reykn. (JSk). Ég heyri hins vegar, að hann er kvefaður, og ég mun þar af leiðandi ekki fara út í langar umr., til þess að hann þurfi að tefja hér lengur í kvöld. En þó eru nokkur atriði úr hans ræðu svo og ræðu hv. 3. landsk. (IRH), sem ég vildi minnast hér á. Mér virtist á ræðum þeirra beggja, að þeir hefðu misskilið það, sem ég átti við, þegar ég ræddi grein þessa frv., sem hér um ræðir. Ég sagði, að hér hefðu farið fram umr. um þetta og menn virtust yfirleitt á því máli allir, að þetta þyrfti að athuga á einn eða annan hátt. Ég sagði hins vegar eða vildi sagt hafa, að það væri ekki óeðlilegt, þó að þeir menn, sem kvaddir væru til ráðherrastarfa, hefðu á einhvern hátt tryggingu í sambandi við störf, sem þeir færu úr, þegar þeir tækju við ráðherrastörfum. Hér er gert ráð fyrir 4 ára möguleika. Það, sem ég átti við með þessum orðum, var einfaldlega það, að það væri ekki endilega víst, að þessi 4 ár væru rétti tíminn, og vonast ég þá til þess, að ég hafi leiðrétt þennan misskilning. Hv. 4. þm. Reykn. minntist á það, sem ég kom að í minni ræðu áðan varðandi veitingu á héraðslæknisembættinu í Hafnarfirði 1941 og 1947. Ég minntist einmitt á þetta, þegar ég ræddi þann þátt þessarar veitingar, að embættismaður væri fluttur úr embætti úti á landi til betra embættis hér suður við Faxaflóa. Og ég benti einmitt á þessi dæmi og hélt, að ég hefði svo glögglega skýrt frá því sem dæmi, hvernig veitingarvaldið hefði talið á undanförnum áratugum eðlilegt, að þeir aðilar, þeir embættismenn, sem úti á landi störfuðu, flyttust í betri störf síðar. Ég hneykslaðist á engan hátt á þessari veitingu. Ég sagði hins vegar aðeins frá henni, og ég sagði frá því, að Hafnfirðingar hefðu með undirskriftum skorað á þáv. heilbrmrh. að veita Bjarna Snæbjörnssyni þetta embætti, en þrátt fyrir allar þær undirskriftir fór veitingarvaldið sínu fram. Ég efast ekkert um það, ef þarna hefði átt sér stað kosning, hver hefði verið kosinn héraðslæknir. Þessi maður, sem hér um ræddi, náði ætíð kosningu, meira að segja sem pólitískur maður, þegar hann bauð sig fram, hvað þá ef hann hefði nú boðið sig fram sem læknir. En það, sem ég átti við, var einfaldlega þetta: Veitingarvaldið hefur haft þetta sjónarmið, og þess vegna er það ekkert nýtt, þó að núv. dómsmrh. hafi það sjónarmið áfram að færa embættismenn til utan af landi hingað suður í þéttbýlið. Þá minntist hv. þm. á sýslunefnd Gullbringu og Kjósarsýslu. Mér virtist hann ekki gera sér fyllilega grein fyrir, hvernig fer um sýslunefndarmann, þegar hann andast, en í kosningu til sýslunefndar er ævinlega kosinn varamaður, og hann tók sæti í sýslunefnd undir þessum kringumstæðum, og hann ritaði ekki undir þessar áskoranir. Hins vegar kom það fram í einu blaði, af hálfu eins af starfsmönnum sýsluskrifstofunnar, að þessi ágæti maður gerði hinum látna upp skoðanir í sambandi við þessa embættisveitingu.  (Grípið fram í: Það er ótækt.)  Vissulega, en ég man ekki betur en Jón Finnsson fulltrúi hafi sagt í viðtali við Þjóðviljann, að hefði þessi ágæti sýslunefndarmaður lifað, þá mundi hann sjálfsagt hafa stutt núverandi settan sýslumann. En niðurstaðan er sú, að sýslunefndin öll, að einum undanskildum, mælti með því, að þessi maður, sem hefur verið settur í embættið, yrði skipaður. Þá minntist hv. þm. á mótmælin frá hreppstjórum og hinum og þessum og benti á, að hér væri hópur af sjálfstæðismönnum, sem hefðu mótmælt þessari embættisveitingu. Eftir því sem ég bezt þekki til, þá hefur undirskrifað þetta einn einasti sjálfstæðismaður, og ég vil benda bv. þm. á það, að hreppstjórarnir í Kjósarsýslu hafa einmitt undirstrikað, að þeir hafi ekki mótmælt veitingunni. Er það ekki rétt?  Hann minntist enn þá á það, sem hann drap á í fyrri ræðu sinni hvort ekki væri hægt að taka veitinguna til baka. Ég verð að segja það um lögfræðing, sem ræðir slík mál, hafandi lært stjórnlagafræði, að ég skil ekki þá hluti. Hér hefur farið fram embættisveiting og hún gerð á löglegan hátt, og eins og hæstv. forsrh. minntist á í dag, er ekki möguleiki á öðru en víkja þá viðkomandi manni úr embætti og þá fyrir einhverjar sakir. Það er allt annað mál, hvort þm. fer fram á það við þann aðila, sem hefur fengið embættið, að hann segi af sér. Ég sagði hér í dag, eftir að hv. 4. þm. Reykn. lýsti því yfir, að hann hefði ekkert athugað eða kynnt sér veitingar undanfarna áratugi, að hann hefði þá ekki flutt þetta frv. Það má vel vera, að hann hefði flutt það, en ég er alveg sannfærður um það, eins og ég sagði í dag, að hann hefði alls ekki talað eins og hann hefur talað, ef hann hefði kynnt sér þessar embættisveitingar. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín fleiri. Ég er sannfærður um, að það, sem hér hefur verið látið gerast og hefur svo síðan verið gert mikið úr, er af pólitískum toga spunnið, og það skyldi þó aldrei hafa verið, að einhverjir af þeim mönnum, sem staðið hafa fyrir þessum hlutum, hafi skotizt hér niður í þinghús til að tala við einhvern þm.? Ég endurtek, að hæstv. dómsmrh. mun vaxa af því, að þær árásir hafa verið gerðar á hann, sem gerðar hafa verið hér af framsóknarmönnum. Fólk mun sjá það, hvers vegna þær eru gerðar, og hv. 3. landsk. missti út úr sér áðan, hvers vegna hana ásakanir væru, þær væru af pólitískum toga spunnar, og allar þær ásakanir, sem hér hafa verið gerðar á veitingu, sem stenzt fyllilega lög, fyllilega siðferði, eru af pólitískum toga spunnar, og sá ráðh., sem fær slíkar árásir, stendur mun betur eftir en áður.