Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Útvarpsumræðan skiptist í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver flokkur 10 mínútur til umráða og einnig stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar í Sjálfstæðisflokknum. Röðin verður þessi í báðum umferðum: Forsrh., Sjálfstfl., Framsóknarflokkur, Alþýðuflokkur og Alþýðubandalag. Af hálfu Sjálfstfl. talar Geir Hallgrímsson, 1. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Lárus Jónsson, 3. þm. Norðurl. e., í þeirri síðari. Af hálfu Framsfl. talar Steingrímur Hermannsson sjútvrh. í fyrri umferð, en Halldór Ásgrímsson, 3. þm. Austurl., í þeirri síðari. Af hálfu Alþýðuflokksins tala Magnús H. Magnússon, 5. þm. Suðurl., og Eiður Guðnason, 5. þm. Vesturl., í fyrri umferð, en Vilmundur Gylfason, 4. þm. Reykv., í þeirri síðari. Af hálfu Alþýðubandalagsins talar Helgi Seljan, 2. þm. Austurl., í fyrri umferð, en Svavar Gestsson félmrh. í þeirri síðari. Af hálfu stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar í Sjálfstfl. talar Pálmi Jónsson landbrh. í síðari umferð.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Snögg umskipti til hins verra hafa orðið í þjóðarbúskap Íslendinga á þessu ári. Heimskreppan, sem þjakað hefur efnahagslíf allra nálægra þjóða mörg undanfarin misseri, hefur gert vart við sig hérlendis með fullum þunga og meiri erfiðleikum en nokkurn mann óraði fyrir við upphaf ársins. Um leið og kreppan í efnahagsmálum umheimsins hefur leitt til verðfalls og sölutregðu á framleiðslu landsmanna hefur orðið tilfinnanlegur brestur í fiskveiðum, undirstöðu efnahagslífs Íslendinga. Á síðustu árum varð veruleg aukning á sjávarafla. Á sama tíma versnuðu viðskiptakjör þjóðarinnar stórlega. Kaupmáttur útflutningsframleiðslunnar hefur þannig rýrnað um 13% frá árunum 1977 og 1978, þegar þjóðin naut sem bestra kjara á erlendum mörkuðum. Þetta er tilfinnanlegt tjón, en þrátt fyrir þessar erfiðu aðstæður hefur okkur tekist fram á þetta ár að bæta lífskjörin með mikilli framleiðsluaukningu. Þegar framleiðslan dregst skyndilega saman verður skellurinn stór og áfallið þungt. Á þessu ári hefur hvert áfallið öðru þyngra dunið yfir atvinnulíf landsmanna með þeim afleiðingum að allar forsendur í efnahagsmálum hafa gerbreyst á ótrúlega skömmum tíma. Þegar ég flutti stefnuræðu fyrir réttu ári virtist um marga hluti bjart fram undan. Erfiðleikar voru vissulega fyrir hendi, en þeir voru gamalkunnir og úrræði lágu fyrir um hvernig við þeim skyldi bregðast. Mikilsverður árangur hafði náðst í efnahagsmálum á því ári, 1981, og fyrir lágu spár sérfræðinga sem á voru reistar áætlanir um áframhaldandi árangur. Allar þær spár og öll sú þekking, sem fyrir lá um þetta leyti í fyrra, benti til þess að með þeirri stefnu, sem mörkuð hafði verið, mundi landsmönnum auðnast að sigla áfram stóráfallalaust í gegnum þann ólgusjó alþjóðaefnahagsmála sem leitt hefur til óhugnanlegs ástands í atvinnumálum í löndunum allt í kring. Því var spáð af hlutlausum sérfræðingum, að útflutningur Íslendinga mundi aukast að verðmæti um 3 til 4% í ár. Í þess stað mun hann líklega dragast saman um 12–13%. Einnig töldu sérfræðingar, að jöfnuður mundi nást í viðskiptum landsmanna við útlönd á þessu ári. Þess í stað hefur myndast halli á viðskiptum okkar, sem rekja má beint til samdráttar í útflutningsframleiðslu og sölutregðu á erlendum mörkuðum. Talið var fyrir ári að þjóðarframleiðsla Íslendinga mundi aukast um 1% á þessu ári, en þess í stað mun hún að öllum líkindum dragast saman um 3.5% . Á öllum þessum spám, sem enginn maður var í aðstöðu til að rengja, voru reistar áætlanir um áframhaldandi hjöðnun verðbólgu. Þær áætlanir hafa ekki staðist vegna brostinna forsendna um fiskafla og útflutningsverðmæti. Á þessum spám voru einnig reistar þær vonir að unnt yrði að halda kaupmætti óbreyttum eða jafnvel að bæta hann nokkuð annað árið í röð. Nú eru hins vegar horfur á að kaupmáttur ráðstöfunartekna muni dragast saman í ár, en þó miklu minna en búast mætti við vegna þeirra áfalla sem yfir hafa dunið. Þannig er talið að kaupmáttur ráðstöfunartekna muni minnka um 1% á yfirstandandi ári. Á næsta ári mun kaupmátturinn óhjákvæmilega minnka enn vegna minnkandi tekna þjóðarinnar. Á síðasta ári var hér á landi hæsti kaupmáttur ráðstófunartekna sem nokkru sinni hefur þekkst. Í ár býr þjóðin þannig við kaupmátt sem er aðeins einu prósentustigi minni en það besta sem hér hefur orðið. Það er nú eins og áður, að í rauninni byggjast spár, útreikningar og áætlanir sérfræðinga og stjórnvalda á hverjum tíma á því í meginatriðum hve mikinn fisk landsmönnum tekst að draga úr sjónum og við hvaða verði útlendingar eru tilbúnir að kaupa þann fisk. Hvorttveggja gerðist í senn, að brestur varð á fiskafla og hitt, að vegna ömurlegra efnahagsaðstæðna víða um heim hafa viðskiptavinir vorir erlendis einfaldlega ekki bolmagn til þess að kaupa framleiðslu okkar því verði sem hún hefur kostað okkur. Hversu mikið sem við deilum um ástæðurnar fyrir efnahagserfiðleikum okkar, þá verða það allt smáatriði hjá þessum einföldu staðreyndum. Þrátt fyrir þessi tvíþættu áföll, sem ég hef hér rakið, hefur okkur Íslendingum þó auðnast eitt, sem aðrar þjóðir í okkar heimshluta hafa ekki borið gæfu til. Hér á landi hefur verið full atvinna allt þetta ár. Í þeirri svartsýni, sem gerir vart við sig þegar illa árar, megum við Íslendingar ekki gleyma því, að tekist hefur að sneiða hjá þeim hörmungum sem yfir nágranna okkar hafa gengið, þar sem tíundi hver maður eða meira gengur atvinnulaus mánuðum og árum saman án þess að nokkuð virðist ætla að rofa til. Þetta er það sem alla alþýðu þessa lands skiptir mestu. Prósentubrot til eða frá í kaupmætti skipta litlu í samanburði við þá þjóðarógæfu sem slíkt fjöldaatvinnuleysi er. Í þeirri umræðu, sem fram fer um markmið og leiðir í efnahagsmálum, megum við aldrei gleyma því, að þó að við búum í gjöfulu landi er það ekki neitt náttúrulögmál sem segir að hér á Íslandi verði ekki atvinnuleysi. Það sýnir reynsla grannþjóðanna og raunar okkar eigin reynsla svo ekki verður um villst. Á miklu ríður fyrir framtíð okkar að við berum áfram gæfu til að standa saman og skipta byrðunum jafnt í stað þess að láta undan og dæma þúsundir landa okkar úr leik í atvinnulífinu. Þannig veltur á miklu hvernig við bregðumst við þeim áföllum sem svo snögglega hafa dunið yfir. Stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum má setja fram í fjórum meginþáttum: Í fyrsta lagi að draga verulega úr viðskiptahalla, þannig að á næstu tveimur árum megi í áföngum ná hallalausum viðskiptum við önnur lönd. Í öðru lagi að treysta undirstöður atvinnulífsins með aðgerðum til að auka framleiðni og framleiðslugetu þjóðarbúsins og tryggja þannig öllum landsmönnum næga atvinnu. Í þriðja lagi að verja lægstu laun eins og unnt er fyrir þeim samdrætti sem orðið hefur í þjóðartekjum. Í fjórða lagi að veita viðnám gegn verðbólgu. Til þess að ná þessum fjórum meginmarkmiðum setti ríkisstj. í s.l. ágústmánuði brbl. sem innihalda þessi meginatriði: Dregið er úr víxlgangi kaupgjalds og verðlags með helmingslækkun verðbóta á laun 1. desember n.k. og samræmdri lækkun búvöru- og fiskverðs. Aflað er tekna á þann hátt að dregið mun úr viðskiptahalla. Tekjunum verður ráðstafað til jöfnunar lífskjara. Um leið og gengi krónunnar var breytt til að styrkja stöðu atvinnuveganna og draga úr viðskiptahalla var helmingi gengismunar varið til sérstakra ráðstafana í þágu sjávarútvegs, einkum vegna erfiðleika í togaraútgerð. Auk þessara meginatriða í brbl. ákvað ríkisstjórnin að standa að ýmsum aðgerðum til þess að stuðla að meginmarkmiðum sinum í efnahagsmálum. Nokkur helstu atriði þessara aðgerða eru eftirfarandi: Að taka upp nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun að undangengnum frekari viðræðum við aðila vinnumarkaðarins; að stöðva innflutning fiskiskipa í tvö ár, gera auknar kröfur til eigin fjárframlags við nýsmíði innanlands og beina verkefnum við breytingar og viðhald flotans til innlendra skipasmíðastöðva í auknum mæli; að setja hertar matsreglur og viðurlög til þess að tryggja betri meðferð á afla og auka framleiðslugæði; að efna til stóraukinnar fræðslu um gæði og vöruvöndun í íslenskri framleiðslu; að örva útflutning með nýjum útflutningstryggingum og efldu útflutningslánakerfi; að draga úr þörf fyrir útflutningsuppbætur með því að stuðla að samdrætti í kjötframleiðslu með aðstoð hins opinbera, þannig að framleiðsla haldist framvegis í hendur við innanlandsneyslu og nýtanlega erlenda markaði; að efla loðdýrarækt og aðrar nýjar búgreinar með útflutning í huga; að undirbúa sérstakt árak í markaðsmálum íslenskra afurða erlendis; að gefa frjálsa verðlagningu á innlendum iðnaðarvörum sem eiga í óheftri erlendri samkeppni; að samræma útlánareglur, lánstíma og vaxtakjör fjárfestingalánasjóða atvinnuveganna; að undirbúa löggjöf um að stjórnendur ríkisstofnana, ráðuneyta og ríkisbanka verði framvegis ráðnir til fimm ára í senn; að leggja aukna áherslu á sparnað í opinberum rekstri og sporna við útþenslu í ríkiskerfinu; að takmarka erlendar lántökur til samræmis við markmið um viðskiptajöfnuð; að draga úr heildarfjárfestingu og beita ýmsum aðgerðum til þess að draga úr innflutningi; að endurskoða skipulag og útgjöld til heilbrigðismála; að endurskoða tekjuöflun í kerfi hins opinbera með það fyrir augum að jafna starfsskilyrði atvinnuveganna; að vinna að því að samræma aðstöðugjöld á atvinnurekstri með lækkun gjaldsins á iðnað og landbúnað; að verja 175 millj. kr. á þessu og næsta ári til láglaunabóta og skattendurgreiðslna til þess að tryggja jöfnun lífskjara; að veita 85 millj. viðbótarframlag til Byggingarsjóðs ríkisins til þess að auðvelda fólki að koma sér upp eigin húsnæði; að efna til viðræðna við viðskiptabanka og sparisjóði um lengingu lána til atvinnuvega og til húsbyggjenda; að stefna að aukinni hlutdeild starfsmanna og meðábyrgð þeirra í stjórnun fyrirtækja og stofnana; að beita sér fyrir frestun á umfangsmiklum byggingaframkvæmdum opinberra stofnana og fyrirtækja þar sem ástæða þykir til; að jafna húshitunarkostnað með sérstöku átaki og kom fyrsti áfangi þess til framkvæmda 1. október s.l. að leita samráðs við aðila vinnumarkaðarins um þá breytingu á orlofslögum að laugardögum og frídegi verslunarmanna verði sleppt í talningu orlofsdaga. - Þannig hefur ríkisstj. sett sér fjögur meginmarkmið í efnahagsmálum og markað stefnu í samræmi við þessi markmið. Þau áföll, sem yfir þjóðarbúið hafa dunið og hér að framan hafa verið rakin, hafa leitt til mikils halla á viðskiptum Íslendinga við útlönd. Miðað við þann árangur, sem náðist í efnahagsmálum á s.l. ári, og þær spár um framvindu efnahagsmála, sem fyrir lágu í fyrrahaust, var talið að ná mætti hallalausum utanríkisviðskiptum á árinu 1982 þrátt fyrir að spáð væri nokkurri rýrnun viðskiptakjara. Í stað aukins útflutnings eru nú hins vegar horfur á að hann minnki um 12–13% á þessu ári. Um leið og tekjur þjóðarinnar minnkuðu jókst innflutningur hröðum skrefum framan af þessu ári og varð 8–10% meiri að magni til á fyrra helmingi ársins en hann hafði verið árið á undan. Það er nú eitt allra brýnasta verkefnið í íslenskum efnahagsmálum að draga svo skjótt sem auðið er úr hinum mikla halla á utanríkisviðskiptum þjóðarbúsins og eyða honum alveg á næstu tveimur árum. Þetta var einn megintilgangur efnahagsráðstafana ríkisstjórnarinnar í ágúst og þeirra brbl. sem sett voru þá um leið. Til þess að tryggja árangur af gengislækkun krónunnar í ágúst var nauðsynlegt að hemja víxláhrif verðlags og kaupgjalds af hennar völdum með því að takmarka verðbætur á laun. Að öðrum kosti hefðu efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar skilað litlum árangri, en magnað verðbólgu. Sá viðskiptahalli sem við er að glíma mun nema um 10% af þjóðarframleiðslu þessa árs. Með þeim aðgerðum sem ríkisstj. hefur ákveðið er mjög dregið úr viðskiptahallanum og er að því stefnt með áframhaldandi gát á þessu mikilvæga atriði að helminga hallann þegar á næsta ári og eyða honum alveg á árinu 1984. Annað meginverkefni íslenskra efnahagsmála er að treysta undirstöður atvinnulífsins með aðgerðum - til aukningar framleiðni og framleiðslugetu þjóðarbúsins. Aðeins með mikilli atvinnuuppbyggingu á sem flestum sviðum atvinnulífsins verður unnt að tryggja öllum landsmönnum næga atvinnu í framtíðinni. Atvinnuöryggi verður áfram eitt meginmarkmið efnahagsstefnu ríkisstj. Frá því markmiði verður ekki hvikað. Þetta er slíkt meginatriði fyrir þjóðfélagslegan frið og velferð alls almennings að hafa verður markmiðið um fulla atvinnu að leiðarljósi við mótun stefnu á öllum sviðum efnahagsmála. Ríkisstj. mun ekki fórna þessu markmiði fyrir eitthvað skjótteknari árangur í baráttunni við verðbólguna. Forsenda fullrar atvinnu og bættra lífskjara í framtíðinni er fjárfesting í auðlindum og atvinnuvegum þjóðarinnar. Þó nú sé þörf nokkurs samdráttar í neyslu og fjárfestingu megum við ekki draga svo saman seglin að fjárfesting okkar í framtíðarmöguleikum þjóðarinnar minnki verulega. Þess í stað eigum við að leggja áherslu á að beina framkvæmdafé þjóðarinnar inn á þær brautir sem líklegastar eru til að auka þjóðarframleiðslu og atvinnu á komandi árum. Hér þarf að fara saman stórhugur og aðgát. Ríkisstj. mun áfram vinna að stórfelldri uppbyggingu orkuframleiðslu. Þá hefur ríkisstj. ákveðið að gera átak í vöruvöndun og gæðaeftirliti með íslenskri framleiðstu til að auka verðmæti þeirra afurða sem við framleiðum. Þá má nefna, að því mikla átaki sem staðið hefur yfir í vegamálum verður fram haldið á næsta ári og áfram samkvæmt vegáætlun sem samþykkt var á þessu ári. Þegar illa árar er það mikilvægara en nokkurn annan tíma að hafa gát á skiptingu þjóðarteknanna. Það er eitt af meginmarkmiðum efnahagsstefnu stjórnarinnar að jafna lífskjör og bæta hag hinna lakast settu. Á síðustu árum hafa lífskjör Íslendinga batnað verulega, þrátt fyrir margháttaða erfiðleika í efnahagsmálum. Þannig jókst kaupmáttur ráðstöfunartekna um milli 4 og 5% á síðasta ári. Í ár mun kaupmáttur dragast örlítið saman, en þó er því spáð að kaupmáttur ráðstöfunartekna verði aðeins um 1% minni en það besta sem þjóðin hefur áður þekkt, en það var kaupmáttur ársins í fyrra. Á næstu mánuðum og misserum þurfum við Íslendingar að búa okkur undir nokkurn samdrátt lífskjara. Á miklu veltur fyrir þjóðfélagsfrið og samstöðu þegnanna að unnt reynist að deila þessum byrðum sem jafnast niður þannig að þeir sem við lökustu kjörin búa þurfi ekki að taka á sig umtalsverðar byrðar af áföllum þjóðarinnar. Í þessu skyni verða viðræður við samtök launafólks um hvernig verja skuli 175 millj. kr. á þessu og næsta ári til láglaunabóta og til skattendurgreiðslna. Að auki hefur ríkisstj. ákveðið, eins og fram var tekið, að tvöfalda framlag til Byggingarsjóðs ríkisins, en stærsta kjarabót almennings í landinu er auðveldun á öflun húsnæðis til eigin nota. Í undirbúningi er sérstakt átak í þessum efnum og er stefnt að því að hækka að raungildi lán úr Byggingarsjóði ríkisins til þeirra sem byggja eða kaupa í fyrsta sinn. Þá má nefna áfanga í jöfnun húshitunarkostnaðar, sem kom til framkvæmda 1. okt. s.l. Á s.l. ári náðist mikill árangur í baráttu við verðbólguna. Hún lækkaði þá á einu ári úr 60% í um 40%. Ríkisstj. stefndi að því í upphafi þessa árs að ná enn verulegum áfanga í verðbólguhjöðnun, miðað við þær forsendur sem kunnar voru um s.l. áramót, en þá var gott útlit fyrir að nokkuð tækist að þoka verðbólgunni niður á árinu. Þau áföll sem útflutningsframleiðsla landsmanna hefur orðið fyrir á þessu ári gerðu þessar óskir að engu. Við þær aðstæður sem skapast höfðu um mitt þetta ár var öllu öðru mikilvægara að halda útflutningsatvinnuvegunum gangandi og draga úr viðskiptahalla. Gengislækkun krónunnar var óhjákvæmileg leið í þessum efnum. Um leið og gengislækkunin og þær hliðarráðstafanir sem gerðar voru henni samfara munu ná þeim árangri sem að var stefnt, þ.e. að draga úr viðskiptahalla og tryggja áframhaldandi rekstur útflutningsatvinnuveganna, fól þetta í sér að slaka varð á markmiðum í verðlagsmálum. Við þessar aðstæður gæti of aðhaldssöm stefna í efnahagsmálum leitt til atvinnuleysis, eins og gerst hefur í nágrannalöndunum og valdið mjög umtalsverðum samdrætti kaupmáttar. Ríkisstj. telur að ekki eigi að leysa aðsteðjandi efnahagsvanda með því að stofna til atvinnuleysis. Hins vegar leggur ríkisstj. höfuðáherslu á að verðbólgunni verði haldið í skefjum og í því skyni komi til framkvæmda þær aðgerðir sem ríkisstj. hefur þegar ákveðið. Skjóttekinn árangur í verðlagsmálum með stórfelldum lífskjarasamdrætti getur reynst skammvinnur. Reynslan erlendis sýnir að tilraunir til að leysa verðbólguvandann með atvinnuleysi eru sársaukafullar og geta leitt menn út í fen sem þeir komast ekki út úr. Þó að verðbólgan sé ein höfuðmeinsemd hins íslenska efnahagslífs verða menn að gæta þess að efna ekki til enn stórfelldari vandamála með vanhugsuðum tilraunum til lausnar á þessum þráláta vanda íslensks efnahagslífs. Á s.l. árum hefur tekist að ná þeim mikilsverða árangri sem er hallalaus rekstur í ríkisbúskapnum. Á árunum 1975–1978 komust skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann upp í 4–5% af þjóðarframleiðslu, en við síðustu áramót var þetta hlutfall komið niður í rúmlega 1 %. Þannig hefur ekki einungis tekist að reka ríkissjóð án skuldasöfnunar s.I. þrjú ár, heldur hefur reynst unnt að greiða til baka mikinn meiri hluta þeirra skulda sem ríkissjóður hafði safnað vegna hallareksturs um og eftir miðjan síðasta áratug. Allar horfur eru á að á þessu ári verði einnig mjög viðunandi útkoma á fjármálum ríkisins. Þessi mikilsverði árangur í ríkisfjármálum hefur náðst með því að beita aðhaldi í rekstri stofnana og fyrirtækja ríkisins. Á þessu ári hefur þetta aðhald enn verið hert með ýmsu móti. Fjárlagafrv. fyrir árið 1983 mótast enn af því meginmarkmiði sem einkennt hefur stjórn ríkisfjármála í tíð núverandi ríkisstjórnar, en það er hallalaus rekstur ríkissjóðs. Samdráttur þjóðartekna mun gera leiðina að þessu markmiði torsóttari en fyrr. Því mótast stefnan í ríkisfjármálum fyrir næsta ár mjög af þeirri eindregnu viðleitni að draga svo úr ríkisútgjöldum sem frekast er unnt. Traust fjármálastjórn ríkisins á undanförnum árum gerir okkur kleift að forðast að bæta niðurskurði á félagslegri þjónustu við lífskjarasamdrátt, eins og gerst hefur viða í kringum okkur. Þrátt fyrir að samdráttur efnahagslífsins dragi úr tekjum ríkissjóðs er áformað að afborganir ríkissjóðs af lánum verði hærri en þau lán sem tekin verða þannig að skuldir ríkissjóðs minnki enn á næsta ári, fjórða árið í röð. Þetta skiptir verulegu máli fyrir framvindu peningamála, en ríkissjóður hefur á undanförnum misserum haft áhrif í átt til jafnvægis í peningamálum gagnstætt því sem verið hafði um langt skeið. Í þróun peningamála hefur á þessu ári gætt skorts á jafnvægi. Dregið hefur hlutfallslega úr aukningu sparifjár, en útlán hafa vaxið meira en verðlagsbreytingum nemur. Ráðstafanir verður að gera til að koma hér betra jafnvægi á. Á síðasta ári varð hins vegar mikil aukning á sparifé landsmanna. Þetta var gleðileg og mikilvæg þróun, sem framhald þarf að verða á. Það er ekki síst mikilvægt í því skyni að auka innienda fjármögnun atvinnuveganna og opinberra framkvæmda og draga þannig úr þörf á erlendum lántökum og er ein forsenda þess að árangur náist við að eyða viðskiptahallanum. Um s.I. áramót féllu verðstöðvunarákvæði laga úr gildi.- Þar með var meira en áratugar löng verðstöðvun afnumin. Í janúarmánuði var lögð fram á Alþingi skýrsla ríkisstj. um aðgerðir í efnahagsmálum. Þar sagði m.a. um verðlagsmál: „Í verðlagsmálum verði við það miðað að draga úr opinberum afskiptum af verðmyndun og auka sveigjanleika í verðmyndunarkerfinu. Tekið verði upp nýtt fyrirkomulag, sem miðar að því að verðgæsla komi í vaxandi mæli í stað beinna verðlagsákvæða“. Í framhaldi af þessari yfirlýsingu voru síðan samþykktar á Alþingi breytingar á verðlagslöggjöfinni, sem miðuðu að því að auka sveigjanleika í verðmyndunarkerfinu. Verðlagsyfirvöld hafa síðan unnið að undirbúningi verðgæslukerfis og í því sambandi átt viðræður við ýmis hagsmunasamtök atvinnuveganna. Stefnt er að því, að í vetur verði unnt að fella undan beinum verðlagsákvæðum ýmsar greinar innlendrar vöruframleiðslu sem eiga í óheftri samkeppni við innfluttar iðnaðarvörur. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar vegna aðgerða í efnahagsmálum í lok ágúst s.l. var undirstrikað að gefa ætti verðlagningu á þessum vörum frjálsa. Jafnframt því að stefna að afnámi beinna verðlagsákvæða þar sem því verður við komið verður með markvissum hætti unnið að kynningarstarfsemi til að styrkja verðskyn kaupenda og seljenda. Stefna ríkisstj. í fjárfestingarmálum á þessu ári og því næsta tekur mið af þeim erfiðleikum sem þjóðarbúið á við að glíma. Megináhersla er lögð á að draga verulega úr opinberum framkvæmdum á næsta ári. Opinberar framkvæmdir hafa talsvert dregist saman á þessu ári, enda var beinlínis að því stefnt með aðgerðum ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum í upphafi ársins. Á s.l. árum hefur náðst verulegur árangur í því að styrkja eiginfjárstöðu fjárfestingarlánasjóða með bættri ávöxtun á fé sjóðanna. Jafnframt hefur verið unnt að draga úr beinum framlögum ríkisins til lánasjóða atvinnuveganna. Enn vantar þó nokkuð á að útlánareglur og vaxtakjör þessara sjóða séu sambærileg. Verður unnið að því á næstunni að samræma þetta. Það er stór liður í viðleitni ríkisstj. til að jafna starfsskilyrði atvinnuveganna. Auk þess hefur það áhrif í þá átt að draga úr óarðbærum framkvæmdum, sem ráðist hafa af vildarkjörum á fjármagni. Allt frá því að ríkisstj. tók við í ársbyrjun 1980 hefur jafnt og þétt verið unnið að því að lagfæra stöðu fiskvinnslunnar, en hún hafði versnað mjög verulega mánuðina á undan. Með aðlögun gengis að innlendum kostnaði, ýmsum aðgerðum til sparnaðar, endurgreiðslu á fjármagnskostnaði og breytingu á vaxtakjörum afurðalána tókst undir lok síðasta árs að tryggja jákvæða afkomu fiskvinnslunnar. Afkoma útgerðar var einnig betri á síðasta ári en oft áður. Áður en aflabrestur og önnur áföll tóku að dynja yfir s.l. vetur var staða fiskvinnslu og útgerðar með betra móti. Á þessu ári hefur sjávarútvegur lent í miklum erfiðleikum vegna aflabrests og sölutregðu. Loðnan, sem á undanförnum árum hefur staðið undir um tíunda hluta af útflutningstekjum landsmanna, hefur á þessu ári að mestu leyti horfið úr okkar þjóðarbúskap. Þá hafa þorskveiðar dregist stórlega saman á þessu ári. Vegna þessara áfalla versnaði staða útgerðarinnar mjög verulega. Í ágúst var gripið til umfangsmikilla aðgerða til að lagfæra rekstrargrundvöll útgerðarinnar. Eftir þessar aðgerðir er rekstrarstaða útgerðar botnfiskveiða talin vera neikvæð um 2–5%, sem er betri staða en mjög oft áður, en um miðjan síðasta áratug var togaraútgerð landsmanna árum saman rekin með miklu meiri rekstrarhalla en þessar tölur gefa til kynna. Þeir miklu erfiðleikar, sem gengið hafa yfir útgerð og fiskvinnslu á þessu ári, hafa haft víðtæk áhrif á allt efnahagslíf landsmanna. Áður en þessir erfiðleikar dundu yfir var staða þessara undirstöðugreina sterkari en oft áður og getum við því vonandi litið á þessa erfiðleika sem tímabundna. Við þeim hefur verið brugðist og að þessum málum er stöðugt unnið. Þó að hér sé að mestu leyti um að ræða erfiðleika sem rekja má beint til árferðis og efnahagsörðugleika erlendis, þá er ýmislegt, bæði í útgerð og fiskvinnslu, sem endurskoðunar þarfnast. Fiskveiðifloti landsmanna hefur náð þeirri stærð að ekki er lengur hagkvæmt að auka þar við. Af þessum sökum ákvað ríkisstj. í ágúst að leggja bann við innflutningi fiskiskipa. Á liðnu vori samþykkti Alþingi samhljóða þál. um stefnu í iðnaðarmálum, þar sem áhersla er lögð á nauðsyn öflugrar iðnþróunar á næstu árum og bent á leiðir að því marki. Að framkvæmd þessarar stefnu er nú unnið m.a. með ákvörðun sem ríkisstj. tók í ágúst um endurskoðun á tekjuöflunarkerfi hins opinbera til þess að jafna starfsskilyrði atvinnuveganna, lækkun aðstöðugjalds á iðnað og frjálsa verðlagningu á innlendum iðnaðarvörum sem eiga í óheftri samkeppni. Ríkisstjórnin hefur markað stefnu um opinber innkaup ríkisfyrirtækja og ríkisstofnana á vörum og þjónustu og leitast verður við að gera hlut innlends framleiðslu- og þjónustuiðnaðar í uppbyggingu orku- og iðjuvera sem mestan. Sérstaki átak er að hefjast til að örva stofnun smáiðnaðarfyrirtækja. Starfsemi iðnráðgjafa í landshlutunum hefur þegar gefið góða raun og víða er á döfinni stofnun svæðisbundinna iðnþróunarfélaga og sjóða til eflingar iðnaði. Hafnar eru framkvæmdir við sjóefnavinnslu á Reykjanesi og í undirbúningi er bygging steinullarverksmiðju og stálbræðslu. Fyrirtæki hefur verið stofnað um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði og er gert ráð fyrir að hún rísi á næstu árum. Unnið er að hagkvæmnisathugun vegna ýmissa greina í orkufrekum iðnaði, m.a. trjákvoðuverksmiðju og áliðju. Í orkumálum hefur mikið áunnist við að auka hlut innlendra orkugjafa í húshitun og draga úr olíunotkun. Mikilvægir áfangar hafa náðst í verðjöfnun á orku, fyrst með jöfnun á verði raforku til almennra heimilisnota, og skref hefur verið stigið í lækkun á raforkuverði til húshitunar. Með viðtækum samningum milli ríkisins og Landsvirkjunar í ágúst s.l. um virkjanir og yfirtóku byggðalína er tryggt að sama gjaldskrá gildi um afhendingu rafmagns í heildsölu frá Landsvirkjun í öllum landshlutum. Alþingi samþykkti samhljóða 6. maí þáltill. um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu. Með henni er dreginn rammi um meginverkefni í raforkuframkvæmdum til næstu 10 til 15 ára og ákveðin stærri skref í virkjun fallvatna en áður hafa verið tekin. Framkvæmdum við Hrauneyjafossvirkjun lýkur að mestu í ár. Hafnar eru framkvæmdir við Blönduvirkjun og verður virkjunin tekin í notkun eigi síðar en á árinu 1987. Unnið er að undirbúningi Fljótsdalsvirkjunar með það fyrir augum að hún geti hafið rekstur árið 1990. Samhliða byggingu þessara virkjana á Norður- og Austurlandi verður unnið að því að treysta stöðu virkjana á Suðurlandi og síðan að því að ljúka við Sultartangavirkjun, en nú er unnið að stíflugerð sem mun nýtast henni. Hafin er könnun vegna hugsanlegra olíulinda innan íslenskrar lögsögu, m.a. með borunum við Flatey á Skjálfanda. Samkomulag hefur orðið við Norðmenn um skiptingu hafsbotns milli Íslands og Jan Mayen og gert ráð fyrir samvinnu um rannsóknir á þessu sviði. Ríkisstj. hefur kynnt stefnu sína í landbúnaðarmálum með þáltill. á Alþingi. Meginatriði þeirrar stefnu eru að framleiða landbúnaðarafurðir með þeirri fjölbreytni sem landkostir, veðurfar og markaðsskilyrði leyfa, að tryggja efnahagslegt sjálfstæði og félagslegt jafnrétti bændafólks og eignar og umráðarétt þess á bújörðum, að leggja áherslu á að varðveita náttúruauðæfi landsins, landkosti og hlunnindi bújarða og eðlilega byggð í landinu. Í samræmi við þessa stefnu mun ríkisstj. áfram vinna að því að framleiðsla landbúnaðarins verði í samræmi við innlendan markað og erlenda markaði sem teljast viðunandi. Í þessu skyni verður m.a. haldið áfram að auka fjölbreytni framleiðslunnar með eflingu nýrra búgreina, en jafnframt með nýjungum í markaðsmálum og vinnslu búvara fyrir innlendan og erlendan markað. Unnið verður að athugun á nýjum leiðum til að hafa áhrif á framleiðslumagn í þeim tilgangi að móta meginlínur eftir héruðum eða framleiðslusvæðum sem draga úr afskiptum af umsvifum einstaklinga. Jafnframt verður gerð sérstök athugun á fjárhagsstöðu bænda. Þegar ríkisstj. tók við völdum í byrjun 1980 var bundið slitlag á vegum um 270 km alls. Á þremur sumrum, 1980 og 1981 og nú í sumar, hefur verið bætt við um 380 km og hefur þannig miklu meira verið bætt við á þremur árum en framkvæmt hafði verið samanlagt öll árin á undan. Síðustu tvö árin hefur verið lagt á yfir 140 km hvort ár. Stefnt er að því að halda áfram á sömu braut. Stærri hluta þjóðarframleiðslunnar er nú varið til vegamála en áður eða um 2.2 %. Ríkisstj. hefur nýlega tekið ákvörðun um tvöföldun á framlagi ríkisins til hins almenna húsnæðiskerfis. Nú er unnið að mikilsverðum breytingum á fjármögnun húsnæðismála með það fyrir augum að auðvelda róðurinn þeim sem byggja eða kaupa húsnæði í fyrsta sinn. Stefnt er að auknu samstarfi bankakerfisins, lífeyrissjóða og Byggingarsjóðs ríkisins til hagsbóta fyrir húsbyggjendur. Það er tvímælalaust ein mikilvægasta kjarabót sem nokkur launþegi getur fengið að auðvelda honum að koma sér upp húsnæði. Með því átaki sem gert hefur verið í byggingu verkamannabústaða og þeim áföngum sem nú eru í undirbúningi í almenna húsnæðislánakerfinu eru stigin stór skref í þá átt að allur almenningur ráði við þennan stóra þátt í útgjöldum sínum. Unnið er að endurskoðun jafnréttislaga og sömuleiðis að frv. um stjórn umhverfismála. Með stofnun Framkvæmdasjóðs aldraðra og þeirri vinnu sem lögð hefur verið í þessi mál á síðustu misserum ætti senn að ljúka því neyðarástandi sem skapast hafði í hjúkrunarmálum aldraðra á höfuðborgarsvæðinu. Nú hefur verið lögð áhersla á að hækka tekjutryggingu aldraðra og er nú samanlagður ellilífeyrir og tekjutrygging hærra hlutfall af kauptöxtum en nokkru sinni fyrr. Þá hefur verið unnið að víðtækri stefnumótun í málefnum aldraðra og liggur fyrir frv. sem er þungamiðja þeirrar stefnumótunar. Reksturskostnaður sjúkrastofnana hefur vaxið hröðum skrefum hér á landi, eins og raunar víða annars staðar. Nú hefur verið hrundið af stað víðtækri könnun á því máli. Á næsta ári mun heilbrmrn. undirbúa áætlun til fimm ára um forvarnarstarf í ýmsum þáttum heilbrigðismála. Einkum er að því stefnt að auka upplýsingamiðlun til heilsuverndar. Þá hefur sérstaki átak verið undirbúið í áfengismálum og ávana- og fíkniefnamálum. Þannig er unnið að fjölmörgum málum á sviði félagsog heilbrigðismála, en hér er um að ræða snaran þátt í lífskjörum almennings. Á síðasta þingi voru samþykkt ýmis merk lög á sviði menntamála, svo sem lög um Sinfóníuhljómsveit Íslands, lög um Listskreytingasjóð ríkisins, lög um námslán og námsstyrki o.fl. Í ráði er að flytja einnig á yfirstandandi þingi ýmis frv, sem snerta skólamál og almenn menningarmál. Lögð hefur verið áhersla á röskleg átök við byggingu þjóðarbókhlöðu. Utanríkisstefna Íslands byggist á góðum samskiptum við öll ríki, þátttöku í Sameinuðu þjóðunum, Atlantshafsbandalaginu og alhliða samstarfi Norðurlanda. Áfram verður unnið að því að styrkja hlut Íslands í alþjóðlegu samstarfi og áhersla lögð á að styrkja hverjar þær aðgerðir sem geta dregið úr spennu í samskiptum ríkja, stöðvað vígbúnaðarkapphlaupið og stuðlað að raunhæfum samningum um afvopnun. Fulltrúar Íslands munu leggja þeim öflum lið sem vilja vinna gegn aukinni tilhneigingu til verndunaraðgerða í milliríkjaviðskiptum og stuðla þannig að því að ríkjandi efnahagskreppu linni sem fyrst. Í dómsmálum verður áfram unnið að umbótum á löggjöf sem stuðlar að hraða og öryggi í meðferð dómsmála. Lögð er áhersla á að veita upplýsingar, aðstoð og leiðbeiningar þeim sem þurfa að ná rétti sínum. Herra forseti. Það ár sem nú er að líða hefur orðið okkur erfitt um marga hluti. Heimskreppan hefur sótt okkur heim með óvæntum þunga og um leið hefur sjávarafli minnkað. Við þurfum nú að framleiða miklu meira en fyrir fáum árum til þess eins að halda í horfinu því að framleiðsla okkar hefur ekki hækkað í verði neitt nálægt því sem allir aðdrættir okkar hafa hækkað. Um leið hefur það gerst á þessu ári að sjávarafli hefur stórlega minnkað frá því sem var í fyrra og misserin á undan. Fram á þetta ár stóðum við af okkur heimskreppuna með því að framleiða stöðugt meira og gerðum þannig betur en að vinna upp það raunverulega verðfall sem orðið hefur á framleiðslu okkar. Þetta brást í ár og nú finnum við fyrir köldum vindum þeirrar kreppu sem svipt hefur tugi mill j. manna í nálægum löndum atvinnu og lífsafkomu. Um leið og við hörmum þessi áföll megum við ekki tapa áttum í þeirri svartsýnisþoku sem jafnan leggst yfir þegar erfiðlega gengur. Við skulum meta stöðu okkar og framtíðarmöguleika raunsæjum augum. Í fyrsta lagi getum við fagnað því, að á Íslandi einu landa í okkar heimshluta hefur ekki komið til atvinnuleysis. Slíkt ástand er sem fjarlæg draumsýn öllum nágrönnum okkar, þar sem milljónir fullveðja manna eru ekki lengur þátttakendur í atvinnulífinu. Slíkum hörmungum hefur verið afstýrt á Íslandi og við verðum að leggja á það alla áherslu að standa af okkur vinda kreppunnar á þann hátt að landsmenn allir skipti á sig byrðunum í stað þess að deila þeim ójafnt niður svo sem gerst hefur sums staðar í kringum okkur. Í öðru lagi skulum við minnast þess, að kaupmáttur ráðstöfunartekna almennings hefur aldrei orðið hér jafn mikill og hann varð í fyrra. Að vísu mun hann á þessu ári lítillega dragast saman og á næsta ári eitthvað meira, en það er samdráttur frá því sem við höfum þekkt best. Í þriðja lagi skulum við minnast þess, að við búum í landi með mikla möguleika og suma þeirra erum við nú fyrst að byrja að nýta. Við verðum að halda áfram að fjárfesta í framtíð okkar, þó að hér eins og annars staðar verðum við að sýna meiri aðgát en áður. Þar þarf að fara saman gát og stórhugur. Um leið og við sýnum fulla og aukna aðgát skulum við minnast þess, að það er bjartsýni og stórhug að þakka að við búum hér við ysta haf við góð lífskjör. Fram undan eru margar hættur í okkar þjóðarbúskap. Handan þeirra skerja er hins vegar mikil framtíð fyrir okkar litlu þjóð. Á öllu veltur að við stöndum saman, tökumst á við erfiðleikana, en verðum ekki sundrungaröflum að bráð. Aðeins með því að fylgja stefnu sem tryggir þjóðfélagsfrið og samstöðu alls almennings getum við klakklaust komist í gegnum skerjagarðinn og sigrast á erfiðleikunum.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Síðasti ræðumaður er kunnur að því að mála glansmyndir. Ræða hans í kvöld stingur nokkuð í stúf við það sem venja er og hlustendur þekkja. Hingað til hefur allt verið í lagi og stjórnarathafnir gengið eftir áætlun. En nú hefur syrt í álinn að áliti síðasta ræðumanns. En auðvitað fer fjarri að ríkisstj. beri ábyrgð á ástandinu og hinu dökka útliti að hans mati. Tvennt bar síðasti ræðumaður fyrir sig. Spár sérfræðinga höfðu brugðist. Vitnaði hann til þjóðhagsáætlunar er fylgdi stefnuræðunni í fyrra. En þjóðhagsáætlun, sem fylgir stefnuræðu forsrh., er útbúin og birt á ábyrgð ráðherra og þar er byggt á forsendum sem ráðherra gefur sérfræðingum. Um þetta eru dæmi í þeirri þjóðhagsáætlun sem fylgir stefnuræðu að þessu sinni. Þar er byggt á því að frekari efnahagsaðgerðir, sem enn hafa ekki séð dagsins í jós, muni komast í framkvæmd og að þeim gerðum muni verðbólgan á næsta ári geta komist niður undir 40%. En sé byggt á þeim aðgerðum sem komnar eru fram, þ. á m. brbl., er ljóst að verðbólgan verður yfir 60%. Hér skeikar miklu. Skýringin er sú, að byggt er á óljósum orðum um væntanlegar efnahagsaðgerðir, sem ekkert samkomulag er um innan ríkisstj., hvorki í fyrra né nú. Að þessu leyti er því ekki sérfræðingum um að kenna heldur forsrh. og röngum forsendum, sem hann lætur sérfræðingum í té, að spár hafa brugðist. Í öðru lagi ber forsrh. fyrir sig að ytri kringumstæður hafi breyst svo mjög að þær séu orsök þess hvernig komið er. Það þykir alltaf lágkúrulegt að þakka sjálfum sér allt þegar vel árar en kenna öðrum um þegar miður fer. Stjórnarliðar geta rifjað upp að við stjórnarandstæðingar sögðum fyrir um þróun mála í gagnrýni okkar í umræðum um stefnuræðu forsrh. í fyrra og þegar frá upphafi þessa stjórnarsamstarfs. Þótt Íslendingar hafi orðið fyrir áföllum, sem ber að mæta af fullri einurð, þá er verðmæti sjávarafurða sambærilegt við árin 1978 og 1979. Og eftir met í aflaverðmæti síðustu tvö árin ættum við að vera vel undir það búnir að mæta erfiðleikum. En vegna rangrar stjórnarstefnu fer víðs fjarri að svo sé. Þegar fokið er í flest skjól og öll markmið ríkisstj. og fyrirheit eru aðeins orðin tóm er þó eitt sem hatturinn er hengdur á. Það er að hér sé ekki atvinnuleysi, gagnstætt því sem er með öðrum þjóðum. En það er rétt að við gerum okkur grein fyrir því, Íslendingar, hvort hér sé full atvinna í þess orðs réttu merkingu, hvort vinnuafl landsmanna sé allt bundið við arðbær störf. Og er það ríkisstj. að þakka að hér eru skráðir atvinnuleysingjar innan við 1%? Því fer fjarri. Þessari sýndarmennsku er komið í kring með geigvænlegri erlendri og innlendri skuldasöfnun, sem auðvitað er ekkert annað en gálgafrestur. Og inntakið í ræðu síðasta ræðumanns var í raun og veru að landsmönnum var hótað atvinnuleysi ef þeir sættu sig ekki við lakari lífskjör. Því miður er sú hótun ekki tilefnislaus. Það sýnir reynslan á þessu ári þegar fiskveiðiflotinn hefur stöðvast bæði í ársbyrjun og nú síðast í september og mörg fyrirtæki riða á barmi uppgjafar og gjaldþrots vegna þess að þeim eru ekki sköpuð skilyrði til starfa. Forsrh. taldi að valið stæði á milli verðbólgu og atvinnuleysis. Við sjálfstæðismenn erum þeirrar skoðunar að unnt sé að ráðast gegn verðbólgunni án þess að atvinnuleysi haldi innreið sína. En forsrh. og ríkisstj. hafa gefist upp í baráttunni gegn verðbólgunni og hengja hatt sinn nú á atvinnuleysisvofuna til þess að treina líftóruna í ríkisstj. Við eigum hvorki að þola verðbólgu né atvinnuleysi. Það var ljóst við stjórnarmyndun haustið 1978, þegar þáverandi vinstri stjórn var mynduð, og við stjórnarmyndunina eftir kosningarnar 1979, þegar núverandi stjórn var mynduð, að stjórnvöld þurftu að snúast gegn verðbólgu annars vegar og tryggja atvinnuöryggi hins vegar. Menn höfðu búið að auknum fiskafla eftir útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 200 mílur undir forustu okkar sjálfstæðismanna 1975. En sá aukni fiskafli og verðmætaaukning, sem honum fylgdi, dugði ekki eyðsluseggjum núverandi stjórnar heldur þurfti og til að koma erlend skuldasöfnun í stærri stíl en nokkru sinni áður til viðbótar aukinni seðlaprentun. Stjórnvöld gáfust ekki eingöngu upp í baráttunni gegn verðbólgunni heldur vanræktu að skapa nýjum atvinnugreinum skilyrði. Fiskifræðingar höfðu löngu varað við því að fiskstofnar væru ofnýttir og því ætti loðnubrestur og minnkandi þorskafli ekki að koma stjórnvöldum á óvart. En í stað þess að láta sér þá aðvörun að kenningu verða og hefja sókn til að nýta orkulindir landsins og byggja upp stóriðju og almennan iðnað hafa núverandi stjórnvöld í raun og veru stöðvað fyrri þróun í þeim efnum. Við hvoruga þessa stjórnarmyndun, 1978 eða 1980, horfðust stjórnaraðilar í augu við nauðsyn þess að berjast gegn verðbólgunni annars vegar og tryggja áframhaldandi hagvöxt hins vegar. Það vakti fyrst og fremst fyrir þeim að næla sér í ráðherrastóla og halda völdum. Framsóknarmenn féllu fyrir þessari freistingu þegar eftir skemmdarverk og galdra A-flokkanna 1978, og síðan féllu fleiri fyrir hinu sama við stjórnarmyndun 1980. Það er á allra vitorði og ekkert fær dulið lengur þá staðreynd að stjórnarmyndunin 1980, sem átti að leysa stjórnarkreppuna og bjarga virðingu Alþingis, var byggð á fyrirætlunum Alþb. og Framsfl. um að kljúfa Sjálfstfl. Reynslan hefur orðið sú að Alþb. og Framsfl. hafa orðið fyrir vonbrigðum. Þeim hefur ekki tekist að kljúfa sjálfstfl. Það sýndi sigurganga hans í sveitarstjórnarkosningunum á liðnu sumri. Sannast hefur að sér grefur gröf þótt grafi því að óánægja og klofningur hafa myndast í þessum flokkum. Í stað þess að núverandi ríkisstj. leysti tveggja mánaða stjórnarkreppu og bjargaði sóma Alþingis, eins og hún átti að gera, hefur ríkisstj. framlengt stjórnarkreppuna um nærfellt þrjú ár með upphlaupum á þriggja mánaða fresti og misboðið þingræði og virðingu Alþingis jafnvel freklegar en dæmi eru til frá dögum danskra einvaldskonunga. Nú er ekki heldur hægt að leyna staðreyndum og hinum alvarlegu viðhorfum sem við blasa eftir tvö bestu aflaár og mestu verðmætaöflun, sem við Íslendingar höfum notið. Ríkisstj. lofaði að verðbólgan skyldi á þessu ári verða 7–10%. Hún verður a.m.k. 60% og ekkert útlit fyrir að hún hjaðni. Ríkisstj. lofaði að tryggja gengi íslensku krónunnar. En gengisfellingar hafa verið fleiri og örari ásamt stöðugu gengissigi þannig að dollarinn hefur fjórfaldast í verði á tæplega þriggja ára ferli ríkisstj. Núverandi ríkisstj. á Íslandsmet í gengisfellingu og er þá langt til jafnað. Ríkisstj. lofaði að myntbreytingu skyldi nýta í baráttu gegn verðbólgu og til að tryggja gengi íslensku krónunnar en myntbreytingin hefur orðið skálkaskjól fyrir verðhækkunum og hruni íslensku krónunnar. Tvær síðustu ríkisstjórnir lofuðu að tryggja kaupmátt launa, setja samninga frá 1977 í gildi, en hafa staðið að meiri launa- og verðbótaskerðingum en dæmi eru til um, eða samtals um 40% á síðustu fjórum árum meðan grunnlaun hafa hækkað um 25%. Kaupmáttur kauptaxta er nú minni en 1978 þótt þjóðartekjur séu svipaðar og verðbólgan æðir áfram þrátt fyrir launaskerðingar. Ríkisstjórnir hafa s.l. fjögur ár hækkað skatta um 6% af þjóðarframleiðslu eða um allt að 1 800 millj. kr. Ríkisstj. hefur hagað svo málum að viðskiptahalli var 5% af þjóðarframleiðslu á síðasta ári og spáð er 10–11% halla á yfirstandandi ári. Erlendar skuldir hafa stórhækkað. Þær námu um 30% af þjóðarframleiðslu fyrir fjórum árum en eru nú orðnar 45% af þjóðarframleiðslu. Seðlabankinn spáir að innan skamms fari þær yfir 50%. Greiðslubyrði afborgana og lána, sem áður var 12–13% af gjaldeyristekjum, er á yfirstandandi ári 23% og Seðlabankinn spáir að innan skamms muni þriðja hver króna af gjaldeyristekjum okkar fara í afborganir og vexti af erlendum lánum. Svavar Gestsson líkir okkur við Pólverja í þessum efnum, en þeir þurftu að biðja vestræn ríki um sérstök skuldaskil. Ragnar Arnalds segir okkur vera sokkin á kaf í gífurlegt skuldafen. Slíkur er vitnisburður þeirra er á þessu bera ábyrgð. Ríkisstj. hefur hagað peningamálum þannig að viðskiptabankarnir skulda nálægt 1 000 millj. kr. í Seðlabanka og boða nú meiri lánsfjárskömmtun en dæmi eru til. Ríkisstj. lofaði vaxtalækkun, en vextir hafa hækkað um nær helming á síðustu fjórum árum, og eru þó lægri en verðbólgan segir til um. Fyrir liggur hjá ríkisstj. till. um 8% vaxtahækkun og verðtrygging hefur farið vaxandi í heildarútlánum með vaxandi verðbólgu og aukið fjármagnskostnað enn meira. Ríkisstj. hefur í raun gengið á bak allra sinna orða, svikið öll sín loforð og ætti þegar af þeirri ástæðu að fara frá. Við sjálfstæðismenn lýstum andstöðu okkar við brbl., sem eru nú helsta bjargráð ríkisstj., vegna þess að við krefjumst breyttrar stjórnarstefnu. Í brbl. felst kjaraskerðing, án þess að hún komi að teljandi gagni í baráttunni gegn verðbólgu, og til lengdar getur hún orðið til skaða vegna þess að launþegar munu ekki sætta sig við sífelldar kjaraskerðingar, eins og vinstri stjórna er vandi, sem Alþb. ber höfuðábyrgð á. Verðhótaskerðing um 8% 1. des. styðst við þá nauðsyn að tilkostnaður atvinnuveganna aukist ekki. En á sama tíma hefur lenging orlofs meira en 4% tilkostnaðaraukningu í för með sér. Væri þá ekki skynsamlegra að draga úr verðbótaskerðingu og fresta því að taka sér lengra frí meðan svo árar sem nú er? Samhliða þessum brbl. voru boðaðar ýmsar aðrar ráðstafanir. Ekkert af því sem boðað hefur verið hefur séð dagsins ljós, en alþm. hljóta að gera kröfu til þess að málin séu lögð fram í einni heild svo að yfirsýn fáist yfir áhrif þessara aðgerða. En ágreiningur milli stjórnarliða veldur því að djúpt er á þessum málum öllum. Samkvæmt þessum brbl. er svo enn um aukna skattheimtu að ræða sem sjálfstæðismenn geta undir engum kringumstæðum sætt sig við. Allur almenningur verður nú ekki eingöngu að horfast í augu við rýrnandi kaupmátt heldur er jafnvægisleysið í efnahagsmálum orðið slíkt að okurlánamarkaður er talinn þrífast með ólíkindum. Menn flýja í neðanjarðarhagkerfi vegna skattaáþjánar og húsnæðiskreppan er slík að húsaleiga stórhækkar. Gripið er til styrkja- og uppbótakerfis eins og dæmin sýna þegar fiskiskipaflotanum var komið aftur á flot með bráðabirgðaráðstöfunum, slætti til áramóta, en óleyst vandamál skilin eftir fyrir og eftir þann tíma. Menn eru óðum að hverfa marga áratugi aftur í tímann þegar vinstrimennskan blómgaðist á sjötta áratugnum áður en viðreisnin hélt innreið sína. Hvarvetna eru menn í vörn gagnvart óstjórn og ofræðisvaldi ríkisstj. Þróunin stefnir óðfluga í þá átt sem er undanfari efnahagsskipulags austantjaldsríkjanna undir forustu sósíalista. Atvinnufyrirtæki standa höllum fæti, fólki er fækkað eða uppsagnir liggja við. Lánsfjárskömmtunin og verðbólguþróunin segja til sín með vaxandi þunga. Fyrstu atvinnufyrirtækin, sem fórnað verður, eru einkafyrirtæki og fyrirtæki hlutafélaga. Samvinnufélögin haldast nokkru lengur uppi. Þau hafa borist á og keypt upp einkafyrirtækin í skjóli forréttinda sinna og aðgangs að lánastofnunum meðan framsóknarmenn verma valdastólana. En að þeim kemur einnig þegar kommúnistar ná því takmarki sínu að hremma alla atvinnustarfsemi undir hið opinbera svo að valdhafar hafi ráð einstaklinga og fyrirtækja í höndum sér og geti tryggt sér áframhaldandi völd með sama hætti og gerist í austantjaldslöndunum. En hver vill una þeim lífskjörum og frelsissviptingu sem þar tíðkast? Við skulum ekki gera of lítið úr þessari hættu og stöðva þá þróun sem nú á sér stað í tíma. Það er full þörf að spyrna við fótum, gerbreyta stjórnarstefnunni og hefja nýja endurreisn. Þegar ljóst var í ágústmánuði s.l. eftir að brbl. voru gefin út, að ríkisstj. hafði misst starfhæfan meiri hluta í þinginu samþykkti þingflokkur Sjálfstfl. ályktun þess efnis að kalla bæri þing saman hið fyrsta, þingið sinnti brýnustu úrlausnarefnum, svo sem kjördæmamálinu, síðan yrði þing rofið, og kosningar færu fram svo að nýr þingmeirihluti væri þess umkominn að snúa sér að lausn þess mikla vanda sem við blasti. Ríkisstj. sinnti þessari kröfu í engu. Það er því ekki á ábyrgð Sjálfstfl. að eigi vinnst tími til að snúa sér að lausn vandamálanna. Það er alfarið á ábyrgð núverandi ríkisstj. Bæði Svavar Gestsson og Steingrímur Hermannsson hafa sagt að ríkisstj. hefði of veika stöðu til þess að glíma við þau alvarlegu mál sem fram undan eru. Um leið og óstarfhæf stjórn leitar eftir lengingu lífdaga hjá stjórnarandstöðu er það og viðurkenning á því að ríkisstj. hefur beðið skipbrot og ætti því um leið að fallast á nýjar kosningar hið allra fyrsta. Krafa Sjálfstfl. er að ákvörðun sé tekin um að ríkisstj. biðjist lausnar, þing verði rofið og til nýrra kosninga boðað. Sjálfstæðismenn telja að áður en til kosninga sé gengið beri að leita sem víðtækastrar samstöðu án tafar um lausn kjördæmamálsins til þess að jafna vægi atkvæða. Við getum ekki sett fyrir okkur að óæskilegra sé að kjósa á vetrarmánuðum en á öðrum tíma ársins þar sem við megum engan tíma missa til að geta snúið okkur að lausn þeirra vandamála sem bíða. Um leið verðum við að tryggja að allir kjósendur til sjávar og sveita geti neytt atkvæðisréttar síns með samgöngubótum og heimild til fleiri kjördaga. Lausnarbeiðni ríkisstj. er eðlileg þar sem hún hefur misst starfhæfan meiri hluta á þingi og hefur þess vegna ekki umboð þingsins til meiri háttar stjórnarathafna. Það er hvorki ástæða fyrir Sjálfstfl. né unnt að krefja hann um það að lengja lífdaga þeirrar stjórnar sem svo hefur haldið á málum sem ég að framan hef rakið. Við sjálfstæðismenn viljum með engum hætti taka nokkra ábyrgð á þeirri stjórnarstefnu og stjórnarathöfnum sem núv. ríkisstj. verður ein að axla og standa reikningsskil gerða sinna fyrir í næstu kosningum. Kjósendur verða sjálfir að kveða upp sinn dóm, þeirra er valdið og Sjálfstfl. mun í þeim kosningum leggja stefnu sína undir dóm kjósenda og væntir stuðnings þeirra svo að breyta megi um stjórnarstefnu. Við viljum fyrst og fremst berjast gegn verðbólgunni með því að lækka skatta og draga úr ríkisumsvifum. Með þeim hætti lækka síðan vextir, fjármagnskostnaður, útgjöld fyrirtækja og heimila. Við viljum að gengi íslenskrar krónu sé raunhæft í samræmi við afkomu atvinnuveganna og tryggi jöfnuð í viðskiptum við útlönd. Við viljum gera jöfnunarsjóði, sem núverandi ríkisstjórn hefur tæmt og stefnt í skuldir, raunhæft tæki til að jafna sveiflur í afla og verðlagi. Við viljum jafna skilyrði atvinnuveganna en ekki stefna í þveröfuga átt í vonlausa hít styrkja- og uppbótakerfis eins og núverandi ríkisstjórn: Við viljum skapa atvinnuvegunum skilyrði til þess að öðlast hagnað svo að unnt verði að endurnýja atvinnutækin, auka framleiðslu og framleiðni og greiða hærri laun og bæta kjör almennings í landinu. Við sjálfstæðismenn viljum gera atvinnurekendur með þessum hætti ábyrga fyrir rekstri sínum og efla samkeppni og samanburð þeirra á milli þannig að það verði hvatning til að reka atvinnufyrirtækin á sem hagkvæmastan hátt. Við sjálfstæðismenn hófnum ríkisforsjá og haftabúskap en viljum leysa hugvit og framtak einstaklinga úr læðingi. Einstaklingsframtakið getur gert kraftaverk sem engum skrifborðs- og gæluverkefnastjórnum er unnt að gera sér í hugarlund. Við viljum efla frjálsa samkeppni í því skyni að lækka vöruverð og vinna bug á verðbólgunni. Við viljum auka og efla sparnað með því að einstaklingar ráði sjálfir sem mest yfir aflafé sínu og hvetja þá til þess að leggja fram áhættuframlag til uppbyggingar atvinnufyrirtækja, enda njóti þeir þá sams konar skattaívilnana og annar sparnaður. Við viljum að sérhverri fjölskyldu verði gert kleift að eignast og búa í eigin húsnæði. Við sjálfstæðismenn viljum tryggja þeim sem minna mega sín í lífinu öryggi og mannsæmandi afkomu en það verður ekki gert nema undirstaðan, atvinnuvegirnir í landinu og afrakstur þeirra, sé byggð á traustum grunni. Við viljum að menn beri ábyrgð á orðum sínum og gerðum, stjórnmálamenn jafnt og atvinnurekendur og launþegasamtök eða önnur hagsmunasamtök. Þrýstihópar, þótt hlutverki hafi að gegna, mega ekki vaða uppi í þjóðfélaginu vegna veikleika stjórnmálamanna sem eru á atkvæðaveiðum og láta eftir þeim í trausti þess að allur almenningur, sem borgar brúsann, taki ekki eftir því að það er verið að hlunnfara hann. Við væntum þess að kjósendur, sem valdið hafa, geri sér grein fyrir því að við Íslendingar stöndum á örlagaríkum tímamótum. Það skiptir máli að hver og einn gangi að kjörborðinu við næstu kosningar með það eitt í huga hvers þjóðarheill krefst og leggi sig fram um það af ábyrgðartilfinningu að stuðla að því að efla þjóðarhag eftir megni. Hver og einn hefur hlutverki að gegna fremur á Íslandi en í nokkru öðru landi þar sem við erum fámenn þjóð og um hvern einstakan og framlag hans munar. Það er okkar gæfa. Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Í fréttum af umheiminum undanfarnar vikur, mánuði og jafnvel ár hefur einna hæst borið frásögn af vaxandi kreppu. Í iðnaðarríkjunum hefur kreppan einkennst af því að mörgum stærri iðnfyrirtækjum er lokað. Samfara þessu hefur atvinnuleysi stöðugt farið vaxandi og er nú víða orðið meira en 10. hver vinnufær maður. Atvinnuleysi það sem er í Bretlandi nú mundi t.d. samsvara því að 13 000 Íslendingar væru atvinnulausir. Í mörgum hinum vestrænu iðnaðarríkjum hefur verið fylgt harðri stefnu í peningamálum, peningamálastefnunni svonefndu. Vextir hafa verið háir. Undan þessu hafa fyrirtækin verið að kikna og þau sem hafa lokað geta að sjálfsögðu ekki greitt sínar skuldir, enda spáir Alþjóðatollastofnunin í Genf, GATT, því að fram undan kunni að vera hrun bankakerfisins með kreppu sambærilegri þeirri sem skall á 1931. Fæstir telja þó ástandið svo alvarlegt sem betur fer. Með slíkum aðgerðum hefur víða tekist að halda verðbólgunni nokkuð í skefjum. Segja má að það hafi verið gert með því að svelta atvinnuvegina og fólkið. Framsfl. hafnar þessari leið í baráttunni við verðbólguna. Það hefur sú ríkisstjórn sem nú situr jafnframt gert. Við teljum atvinnuleysi óviðunandi böl. Hinu verður ekki neitað, að mikil atvinna og miklar tekjur geta leitt til þenslu og viðskiptahalla, ekki síst ef útflutningur dregst saman. Við slíku er óhjákvæmilegt að bregðast. Við Íslendingar höfum sloppið ótrúlega vel við kreppuna í nágrannalöndum okkar. Hennar hefur að vísu gætt nokkuð í iðnaði, sérstaklega orkufrekum iðnaði. Einnig hafa útflytjendur sjávarafurða til sumra Evrópulanda orðið fyrir barðinu á því jafnvægisleysi sem gætt hefur í gjaldeyrismálum. Yfirleitt hefur þó útflutningur sjávarafurða, sem þjóðarbúið byggir fyrst og fremst á, gengið vel þar til á þessu ári að hin alvarlega sölustöðvun á skreið verður í Nígeríu. Efnahagserfiðleikar okkar eru því að verulegu leyti af öðrum toga spunnir en kreppan í iðnaðarríkjunum. Þeir stafa fyrst og fremst af aflabresti. Við veikleika í loðnustofninum varð vart á s.l. ári og loðnuveiðar varð að stöðva. Heildaraflinn varð um 100 þús. lestum minni en ráð var fyrir gert. Á þessu hefur ekki orðið breyting, því miður. Ólíklegt er að um nokkra loðnuveiði verði að ræða á þessu ári. Loðnuafurðir hafa numið um 7,5% gjaldeyristekna þjóðarinnar. Þessi samdráttur hefur í för með sér u.þ.b. 2% minni þjóðarframleiðslu. Að öllum líkindum verður þorskafli u.þ.b. 80 þús. lestum minni í ár en ráðgert var. Það veldur einnig um 2% minni þjóðarframleiðslu. Og það er útilokað að halda því fram, eins og kom fram í orðum Geirs Hallgrímssonar hér áðan, að ekki muni um 15% minni gjaldeyristekjur. Þetta er gífurleg blóðtaka fyrir íslenski þjóðarbú. Síðastliðinn áratug nam hagvöxtur hér á landi 3,6% að meðaltali á ári. Þessi vöxtur byggir fyrst og fremst á vaxandi sjávarafla. Á árinu 1981 verður á þessu breyting. Þá er aflinn farinn að nálgast það hámark sem ætla má að okkar góðu fiskimið geti gefið. Á s.l. ári jókst þjóðarframleiðslan þó um 1,5%. Í ár er hins vegar talið að þjóðarframleiðslan muni dragast saman um 5% af ástæðum sem að framan er getið. Ofangreinda þróun verður að hafa í huga þegar fjallað er um framvindu efnahagsmála og aðgerðir ríkisstj. á því sviði. Þegar ríkisstj. var mynduð setti hún sér sem megin markmið traust atvinnulíf, næga atvinnu og minnkandi verðbólgu. Þótt atvinnulíf hafi, vegna atvinnubrests og mikillar verðbólgu, ekki verið eins traust og æskilegt er hefur þó tekist að halda fullri atvinnu. Því markmiði hefur verið náð. Úr verðbólgu hefur einnig tekist að draga þótt ekki hafi náðst það markmið sem sett var á því sviði. Eftir að ríkisstj. var mynduð dróst of lengi á árinu 1980 að grípa til aðgerða gegn verðbólgunni. Ýmsir töldu það erfitt vegna lausra kjarasamninga. Myndarlegt átak var hins vegar gert í upphafi ársins 1981. Verðbólgan stefndi þá í yfir 70% en með niðurtalningu hinna ýmsu þátta, sem áhrif hafa á verðbólguna, tókst að koma henni á síðari hluta ársins niður undir 40%. Það er ekki lítill árangur þegar þess er jafnframt gætt að á sama tíma hélst full atvinna og fullur kaupmáttur. Þetta tókst með því að draga úr verðbótum á laun 1. mars 1981, takmarka hækkun búvöruverðs og fiskverðs í samræmi við það, fresta fullri verðtryggingu fjármagns og hamla gegn vaxtahækkunum og setja þak á verðlagshækkanir. Kaupmátturinn var hins vegar varinn með skattalækkunum. Þótt þessar aðgerðir kæmu nokkuð hart við ýmsar atvinnugreinar verður því ekki neitað að mjög athyglisverður árangur náðist. Vafalaust er jafnframt að minni verðbólga vó margfalt upp það óhagræði sem aðgerðunum fylgdi. Það voru mistök að halda ekki áfram á sömu braut á síðari hluta ársins 1981. Þegar þjóðhagsáætlun var lögð fyrir Alþingi í október í fyrra var talið að þjóðarframleiðslan ykist um 1% á þessu ári, viðskipti við önnur lönd yrðu hallalaus og úr verðbólgu drægi áfram. Við þessar aðstæður gaf ríkisstj. út í janúarmánuði s.l. áætlun sína um efnahagsmál. Þá var talið nægjanlegt að draga úr víxlverkun verðlags og kaupgjalds með því að endurskoða vísitöluviðmiðun. Jafnframt var leitast við að treysta grundvöll atvinnulífsins með því að draga úr útgjöldum, t.d. var launaskattur lækkaður. Forsendur þjóðhagsáætlunar breyttust hins vegar mjög skyndilega vegna minni sjávarafla. Þjóðhagsstofnun gaf því út nýja áætlun í upphafi þessa árs. Var þá talið að þjóðarframleiðslan drægist saman um 3% og viðskiptahalli gæti orðið 4–5%. Þá mátti þegar vera öllum ljóst að grípa varð til harðra aðgerða í efnahagsmálum. Ég lýsti mínu viðhorfi í ítarlegu viðtali í Tímanum í byrjun júní. Sumum þótti það einkennast af svartsýni. Aðeins nokkrum dögum síðar birti Þjóðhagsstofnun enn nýja áætlun. Þá var komið í ljós að þorskafli yrði einnig miklu minni en áætlað hafði verið. Nú taldi Þjóðhagsstofnun að þjóðarframleiðsla gæti dregist saman um allt að 6%. Jafnframt var viðskiptahalli orðinn 8–9%. Þessi snögga breyting boðaði alvarlegra ástand í efnahagsmálum en við Íslendingar höfum orðið að horfast í augu við allt frá því fyrir síðustu heimsstyrjöld. Þótt samdráttur þjóðarframleiðslunnar og sú kjaraskerðing, sem slíku hlýtur að fylgja, sé vissulega mjög alvarlegt mál veldur viðskiptahallinn þó enn meiri áhyggjum. Viðskiptahallinn boðar að meiru er eytt en aflað. Hann merkir að erlendar skuldir þjóðarinnar aukast gífurlega. Greiðslubyrði af erlendum lánum var innan við 20% gjaldeyristekna á s.l. ári, sem getur alls ekki talist óeðlilegt miðað við þá vexti sem greiddir voru erlendis. Nú er hún orðin 22%. Ef viðskiptahallinn héldist áfram eins og hann hefur verið verður greiðslubyrðin komin upp í hvorki meira né minna en 33% árið 1985 eða þriðjung af gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Slík greiðslubyrði er óbærileg og hlýtur að leiða til greiðsluþrots. Gegn viðskiptahallanum varð því fyrst og fremst að snúast. Fljótvirkasta leiðin væri eflaust sú að draga mjög úr fjármagni í umferð og svelta fyrirtækin og fólkið þannig að minni eftirspurn verði eftir gjaldeyri. Það er leiftursóknin. Og ég heyrði ekki betur á orðum Geirs Hallgrímssonar áðan en hann væri þar við sama heygarðshornið. Þannig fer einnig íhaldsstjórnin í Bretlandi að og uppsker 10–12% atvinnuleysingja. Þessi ríkisstj. fer ekki þá leið, jafnvel þótt lengri tíma taki að snúa við alvarlegri þróun í viðskiptamálum. Með brbl. frá 21. ágúst s.l. og yfirlýsingu um efnahagsmál er snúist gegn ofangreindum vanda, en þó þannig að ekki skapist atvinnuleysi. Gengisfellingunni í ágúst var ætlað að hækka verð á erlendum gjaldeyri og draga þannig úr eftirspurn og innflutningi og lagfæra viðskiptahallann. Ef slík gengisfelling er látin leiða til launahækkunar hefur hún að sjálfsögðu mjög lítil eða engin áhrif. Því var ekki um annað að ræða en taka áhrif gengisfellingarinnar út úr verðbótum launa. Það verður gert 1. des. n.k. Að sjálfsögðu er þar um kjaraskerðingu að ræða. Það er erfitt spor, en þó ólikt betra en atvinnuleysi eða stóraukin skuldasöfnun erlendis, sem gæti leitt til greiðsluþrots hins íslenska þjóðarbús. Í yfirlýsingu ríkisstj. er jafnframt gert ráð fyrir öðrum aðgerðum, bæði til þess að létta þá byrði sem fyrrgreind kjaraskerðing veldur launþegum og einnig til þess að draga nokkuð úr víxlverkun verðlags og launa og stuðla þannig að áframhaldandi hjöðnun verðbólgu. Undir hið fyrra falla ákvæði um láglaunabætur og lengra orlof, en undir hið síðara breyting á viðmiðunarkerfinu, m.a. með lengingu vísitölutímabilsins og fleiru sem nú er til umræðu við fulltrúa launþega og vinnuveitenda. Þetta eru ekki óljósar áætlanir eins og Geir Hallgrímsson hélt fram áðan. Þetta eru raunhæfar áætlanir til hjöðnunar á verðbólgu og kemur greinilega fram í áætlun Þjóðhagsstofnunar mat hennar á áhrifum þessara aðgerða. Þjóðhagsstofnun telur að án aðgerða hefði verðbólgan stefnt í 80–90%, en með ofangreindum aðgerðum megi ná verðbólgu á næsta ári aftur niður í um 40-45%. Það er út af fyrir sig góður árangur, en mætti þó gjarnan vera meiri. Aðgerðirnar nú eru um ýmislegt líkar efnahagsaðgerðunum í upphafi ársins 1981. Þá var einnig dregið úr verðbótum launa og hækkun búvöruverðs og fiskverðs og láglaunabætur ákveðnar. Í tveimur veigamiklum þáttum verða þær þó frábrugðnar. Með efnahagslögum frá 1979 var stefnt að fullri verðtryggingu inn- og útlána. Við aðgerðirnar 1981 var hægt á vaxtahækkuninni og því frestað að ná fullri verðtryggingu. Í lok ársins, þegar verðbólga hafði hjaðnað og spáð var enn hjaðnandi verðbólgu árið 1982, var talið rétt að koma á fullri verðtryggingu inn- og útlána. Þessu hefur Seðlabankinn síðan haldið mjög til streitu, jafnvel svo að ýmsum, m.a. mér, þykir nóg um. Ég óttast að mörgum einstaklingum, t.d. þeim sem eru að byggja, reynist skuldabagginn þungur þegar tekjur hækka ekki í samræmi við verðlag og lánskjaravísitölu. Sömuleiðis er ljóst að fjármagnskostnaður mun reynast ýmsum fyrirtækjum ofviða er tekjur dragast saman eins og gerist með minni afla. Ég minni á að þegar ákveðið var að taka upp fulla verðtryggingu var mjög um það rætt að slíkt væri vart framkvæmanlegt nema í minnkandi verðbólgu þannig að vextir og verðbólga mættust á niðurleið verðbólgunnar. Einnig var þá vakin athygli á því að með slíku fyrirkomulagi yrði að stórlengja lánstímann og auka rekstrarfé í samræmi við verðbólgu. Þetta hefur ekki tekist nema í tiltölulega litlum mæli. Nú er svo komið að jafnvel Alþfl.-þm. er farið að blöskra. Þeir flyt a frv. um að létta fjármagnskostnaði af einstaklingum. Ég er sammála þeirri hugsun sem í því felst, en slíki þarf einnig að ná til fyrirtækjanna. Með vaxtahækkun og gífurlegri takmörkun rekstrarfjár er hætt við að atvinnufyrirtæki geti stöðvast. Það gæti þessi ríkisstj. ekki horft upp á aðgerðarlaus og það mun hún ekki gera. Með þessu er ég ekki að boða að hverfa eigi frá verðtryggingu inn- og útlána. Hins vegar tel ég að í því sambandi sé óhjákvæmilegt að taka tillit til aðstæðna, t.d. almennrar greiðslugetu. Í öðru lagi var talið óhætt í lok ársins 1981 að slaka á verðlagseftirliti. Í sumum tilfellum varð verðákvörðunin í raun og veru frjáls, eins og t.d. hjá Landsvirkjun, sem á eigin spýtur hefur nú hækkað heildsöluverð raforku um 35%. Sjálfstæðismeirihlutinn í Reykjavík boðar yfir 30% hækkun á Hitaveitu Reykjavíkur nú og ársfjórðungslega næsta ár. Þetta þýðir hvorki meira né minna en hátt í þreföldun á taxta Hitaveitunnar á einu ári. Sú spurning hlýtur að vakna hvort hjá slíkum fyrirtækjum landsmanna, sem hafa nánast einokun, sé gætt nægilegrar ráðdeildar. Að mati Þjóðhagsstofnunar munu þær efnahagsaðgerðir, sem ég hef nú lýst, ná umtalsverðum árangri. Þeim árangri má alls ekki fórna í refskák stjórnmálanna. Hitt er svo annað mál, að sumum kann að virðast að lengra þurfi að ganga. Við framsóknarmenn erum til viðræðu um það, enda sé þess gætt að atvinnuvegirnir hafi viðunandi rekstrargrundvöll og atvinna sé næg. Að okkar mati þurfa niðurtalningarskrefin að vera tíðari. Sá samdráttur í afla sem fyrst og fremst veldur erfiðleikum í dag hefur að sjálfsögðu lagst þyngst á sjávarútveginn. Gengisfellingin í ágústmánuði, sem byggð var á tillögum Seðlabanka Íslands, veitti ekki svigrúm til þess að leiðrétta nægilega rekstrargrundvöll útgerðarinnar. Í tengslum við efnahagsráðstafanirnar varð því að láta nægja að bæta að stórum hluta það mikla tap sem togararnir höfðu orðið fyrir á fyrri hluta ársins. Einnig var lagt fjármagn í Stofnfjársjóð fiskiskipa til þess að vega gegn hækkun gengistryggðra lána útgerðarinnar. Þá verður 10 millj. kr. varið til orkusparandi aðgerða og átaks í gæðamálum, 15 millj. til aðstoðar við loðnuverksmiðjurnar og 5 millj. til að efla lífeyrissjóði sjómanna. Þótt þessar aðgerðir séu mikilvægar var ljóst að lagfæra varð rekstrargrundvöllinn enn. Það var gert eftir hörð átök við fulltrúa útgerðarmanna. Ég ætla ekki að rekja hér gang þeirra mála. Ég fagna því að skynsemin var látin ráða og fallist var á þær ráðstafanir sem ríkisstj. bauð. Það forðaði svo sannarlega frá miklum vanda. Meðal þessara aðgerða er mjög umfangsmikil skuldbreyting sem ég geri mér fastlega vonir um að gangi langtum hraðar en samsvarandi skuldbreyting á árunum 1975–1976. Þessi framkvæmd er eðlileg þegar þess er gætt að við fulla verðtryggingu verður að lengja lán atvinnuveganna eins og lofað var. Lækkun olíukostnaðar er mikilvæg til þess að bæta greiðslustöðu útgerðarinnar. Olíukostnaður togaranna hefur hækkað úr um 11 % aflaverðmætis 1973 í tæplega 25% nú. Með niðurgreiðslunni lækkar þessi kostnaður niður fyrir 20%. Niðurgreiðsla er ætíð umdeilanleg. M.a. af þeirri ástæðu þótti mér rétt að gera aðeins ráð fyrir niðurgreiðslu á olíu til áramóta og veita Alþingi tækifæri til þess að taka afstöðu til framhaldsaðgerða. Um þau mál verður fjallað í fullu samráði við hagsmunaaðila og stjórnarandstöðu. Ekki vinnst tími til þess að rekja hér og nú þær aðgerðir sem líklegastar eru til þess að rétta við rekstrargrundvöll útgerðarinnar. Einstakir spekingar virðast þó hafa fundið lausnarorðið. Mér skilst að of stór floti sé mesti efnahagsvandi íslensku þjóðarinnar. Þessu er ég ósammála. Hvar værum við Íslendingar staddir ef við ættum ekki öflugan fiskveiðiflota? Þá værum við ekki á meðal auðugustu þjóða. Hér væru lífskjörin bágborin. Ég viðurkenni að þorskveiðiflotinn er óþarflega stór eftir að nauðsynlegt varð að heimila loðnuskipunum þorskveiðar. Staðreyndin er þó sú, að þessi stóri floti nær ekki þeim afla sem fiskifræðingar mæla með og þjóðarbúið þarfnast. Jafnframt hef ég talið sjálfsagt að stuðla að endurnýjun flotans og eðlilegt að nýta í því sambandi ýmsa góða möguleika á ódýrum skipum erlendis. Þessi undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar á að búa við góð og fullkomin skip. Nei, vandinn er ekki of stór floti eða eðlileg endurnýjun hans. Vandinn er fyrst og fremst of dýr skip og of litið eigið fjármagn í þeim skipum. Að hluta stafar þetta af því að innlendar skipasmíðar hafa ekki notið sömu fyrirgreiðslu og keppinautar þeirra erlendis. Það er því í raun og veru iðnaðarvandamál sem hefur veríð velt yfir á útgerðina. Það veldur gífurlegum kostnaðarauka að öll lán til innlendrar skipasmíði hafa verið í dollurum. Kostnað við slík lán fær enginn borið að óbreyttu. Staða fiskvinnslunnar var erfið þegar þessi ríkisstj. tók við í upphafi ársins 1980. Þá hafði gengi ekki verið lagað að kostnaðarhækkunum innanlands eins og nauðsynlegt er. Þetta hefur smám saman verið leiðrétt, bæði með aðlögun gengis að kostnaðarhækkunum en jafnframt með ýmsum öðrum aðgerðum. Einna mikilvægast tel ég það samkomulag sem náðist við Seðlabanka Íslands um miklar endurgreiðslur á fjármagnskostnaði. Þær námu 230 millj. kr. til útflutningsatvinnuveganna samtals á s.l. ári. Þá er einnig ákaflega mikilvægt að afurðalánum var breytt úr dollaralánum í lán meðvöxtum sem nema 29%. Ekki síst með tilliti til þeirrar þróunar, sem orðið hefur á gengi dollarans, má ljóst vera hve mikilvæg þessi breyting hefur reynst. Útflutningsatvinnuvegum þjóðarinnar, ekki síst grundvallargreinum eins og útgerð og landbúnaði, verður að tryggja viðunandi rekstrarstöðu. Þessa dagana er mjög rætt um þá staðreynd að ríkisstj. hefur misst meiri hluta sinn í Nd. Mér datt þó satt að segja ekki í hug að stjórnarandstaðan legðist sem heild gegn brbl. Það væri slíkt ábyrgðarleysi að annað eins hefur varla þekkst. Vissulega kom til greina að láta þm. standa frammi fyrir ábyrgðarlausum yfirlýsingum, gefa þeim kost á að fella brbl. strax og efna til kosninga fyrir miðjan nóvember. Við framsóknarmenn leggjum á það höfuðáherslu í þessu sambandi að alls ekki má þó fórna þeim vinning sem í efnahagsráðstöfunum ríkisstj. felst. Því er ekki um annað að ræða en lita raunsætt á stöðu mála og taka á vandanum af fullkominni ábyrgð. Annað er óréttlætanlegt. Eina ábyrga leiðin í stöðunni er að ríkisstj. og stjórnarandstaða semji um framgang mikilvægustu lykilmála. Þessar viðræður eru hafnar. Stjórnarandstaðan gerði kröfu til þess að samið yrði um þingrof og kosningar. Þetta teljum við sjálfsagt að ræða í tengslum við samkomulag um meðferð nauðsynlegustu þingmála. Þannig hefur verið gengið til móts við stjórnarandstöðuna. Viðbrögð hennar hafa valdið mér vonbrigðum. Nú er þess krafist að ríkisstj. segi af sér. Það leysir engan vanda. Það breytir heldur engu í efnahagsmálum hvort kosningar verða í jan. eða febr. eða t.d. í apríl þegar færð er orðin skárri um erfiðustu kjördæmin. Það er einlæg von mín að menn átti sig á þessu og fjalli næstu daga af ábyrgð um meðferð nauðsynlegustu þingmála og efnisatriði í því sambandi og semji síðan um kjördag með tilliti til eðlilegs framgangs þingmála og tíðarfars. Góðir Íslendingar. Við lifum að ýmsu leyti á erfiðum tímum. Það stafar að hluta af mjög miklum efnahagsörðugleikum í flestum eða öllum viðskiptalöndum okkar. Líklega hefði þó tekist að sigla fram hjá þeim erfiðleikum að mestu leyti ef ekki hefði skapast vandamál af allt öðrum toga, þ.e. aflabrestur. Sá mikli samdráttur, sem þessu fylgir í þjóðarframleiðslu, leiðir óhjákvæmilega um tíma til lakari afkomu þjóðarbúsins og einstaklinga. Hjá því verður ekki komist. Með fulla atvinnu og miklar tekjur undanfarin ár erum við Íslendingar hins vegar vel undir slíkt búnir, enda er ég þess fullviss að við munum fljótlega rétta úr kútnum að nýju. Við höfum allan grundvöll til þess. Fiskimiðin eru gjöful og munu áfram standa undir stærstum hluta þjóðarframleiðslunnar. Við eigum mikla ónotaða orku og ágætt land til framleiðslu á landbúnaðarafurðum þar sem nýjar og álitlegar búgreinar hasla sér völl. Aukin framleiðsla er að sjálfsögðu lausnarorðið þegar til lengri tíma er litið. Undir það átak þurfum við að búa okkur með minnkandi verðbólgu og meiri ráðdeild á öllum sviðum. Við Íslendingar vorum fátæk þjóð. Á fátæktinni unnum við sigur. Nú ríkir hér velmegun. Ekki er síður nauðsynlegt að ná tökum á velmeguninni. Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. sagði að veita ætti á næsta ári 85 millj. kr. viðbótarframlag til Byggingarsjóðs ríkisins. Það er gott og blessað, en sú upphæð er þó ekki nema litill hluti af því sem núv. ríkisstj. hefur af sjóðnum haft. Ef fyrri markaðir tekjustofnar Byggingarsjóðs ríkisins væru óskertir fengi hann á næsta ári 380 millj. kr. framlag, en fær aðeins 156,5 millj. samkv. fjárlagafrv. að meðtöldum þeim 85 millj. sem forsrh. gat um, langt innan við helming þess sem sjóðurinn hefði fengið ef núv. ríkisstj. hefði látið markaða tekjustofna hans í friði. Á yfirstandandi ári fær húsnæðislánakerfið í heild, Byggingarsjóður ríkisins og Byggingarsjóður verkamanna, vel innan við helming þess sem það hefði fengið að óskertum tekjustofnum. Afleiðingarnar blasa líka alls staðar við. Almennum nýbyggingarlánum hefur fækkað um þriðjung, langt niður fyrir það sem svarar til eðlilegrar íbúðarþarfar, og félagslegum íbúðarbyggingum fer einnig fækkandi ef svo heldur fram sem horfir. Ungu fólki og öðrum, sem vilja byggja eða kaupa íbúð í fyrsta sinn á almennum markaði, er það orðið með öllu óviðráðanlegt. Fólkið, sem mest þarf á húsnæði að halda, er horfið af markaðinum, það er bjargarlaust. Forsjá ráðh. Alþb. í húsnæðismálum var nýlega nefnd af flokksbróður þeirra og í þeirra eigin málgagni „hægfara lífskjaraskerðing sem bitna mun á heilli kynslóð ungs fólks“. Í þessum málum verður að snúa við blaði. Það verður að hefja nýja sókn að þeim markmiðum, sem Alþfl. setur fram í frv. sínu árið 1979, sem m.a. fólu það í sér að almenn nýbyggingarlán hækkuðu á fáum árum í 80% byggingarkostnaðar og önnur lán eftir því. Ef stefnu frv. Alþfl. hefði verið fylgt væri nýbyggingarlán Byggingarsjóðs ríkisins á þessu ári minnst 40% byggingarkostnaðar, en er 16–17%, hvort tveggja miðað við staðalíbúð eins og Húsnæðisstofnun reiknar þær út. Eftir að séð varð hver stefna ríkisstj. í þessum málum er hafa þm. Alþfl. flutt hvert lagafrv. á fætur öðru, til að freista þess að bjarga því sem bjargað verður fyrir húsbyggjendur, án verulegs árangurs. Hæstv. forsrh. sagði einnig að kaupmáttur ráðstöfunartekna hafi aldrei verið meiri en á síðasta ári. Auðvitað ætti þetta að vera rétt, enda þjóðartekjur þá hærri en nokkru sinni fyrr. Ég efast þó stórlega um að kaupmáttur ráðstöfunartekna hafi verið jafnmikill og af er látið. Í öllum útreikningum á verðbólgu og kaupmætti er notast við löngu úreltan málstokk, framfærsluvísitöluna. Margar ríkisstjórnir hafa svindlað á víkinni, eins og einokunarkaupmenn forðum daga, en engin eins hrikalega og núv. ríkisstj. Hjá henni er svindlið orðið að vísindagrein. Ég tek nýlegt dæmi. Í ágúst s.l. var ákveðið að greiða stórlega niður verð á innfluttum kartöflum. Til niðurgreiðslnanna átti að verja 4 millj. kr. og var búist við að þær giltu í 2–3 vikur eða þar til innlendar kartöflur kæmu á markaðinn. Þessar skammtíma niðurgreiðslur lækkuðu framfærsluvísitöluna um 1.4% næsta ársfjórðunginn og lækkuðu því laun í landinu um 70 millj. Fjögurra millj, kr. niðurgreiðsla lækkaði laun um 70 millj. Ef við yfirfærum þetta á meðalfjölskyldu í landinu þá lítur dæmið svona út: 70 kr. af skattgjöldum fjölskyldunnar eru notaðar til að greiða niður kartöflukaup sömu fjölskyldu um sömu upphæð. En vegna þess hve verðbólgan er talin hafa lækkað mikið vegna þessa lækka laun sömu fjölskyldu næstu þrjá mánuðina um 1 230 kr. Auðvitað er þetta gróf kjaraskerðing þó að mælingar sýni ekki að svo sé. Það lækkar ekki verðbólguna þó að klippt sé af málbandinu sem hún er mæld með. Málstokkurinn er bæði úreltur og margfalsaður og því vart treystandi til að mæla kaupmátt launa. Árin 1980 og 1981 voru þjóðarbúinu um flest mjög góð. Hvert aflametið á fætur öðru var slegið, verðlag útflutningsafurða var hátt og mikil hækkun dollarans var einstakt búsílag, þegar á heildina er litið, þjóðartekjur hærri en nokkru sinni áður. En hvernig voru þessi góðu ár notuð? Voru þau notuð til að byggja upp fyrir framtíðina? Nei. Voru þau notuð til að safna í sjóði til magrari ára? Þvert á móti. Fjármagni var í stórum stíl sóað í óarðbærar fjárfestingar, sem engum arði skila í þjóðarbúið en binda okkur bagga um langa framtíð, og stórfelld erlend neyslulán voru tekin í mesta góðæri. Áfram var offjárfest í landbúnaði til að auka framleiðslu á vörum sem við getum ekki selt. Áfram var haldið að kaupa fiskiskip til landsins í stórum stíl þótt afkastageta þess flota sem fyrir var væri miklu meiri en fiskistofnar okkar þola. Og ekki má gleyma garminum henni Kröflu þótt eldri sé en allir núverandi stjórnarflokkar. Alþb., Framsfl. og Sjálfstfl. bera ábyrgð á þeirri virkjun og margir núv. ráðherrar komu þar alveg sérstaklega við sögu. Af þessum fjárfestingum og mörgum öðrum þurfum við að bera mikinn kostnað um langa framtíð án nokkurs arðs. Vegna Kröflu þarf hver meðalfjölskylda í landinu að greiða 3 800 kr. skatt á næsta ári, vegna útflutningsuppbóta þarf sama fjölskylda að greiða 5 500 kr. og vegna togarakaupa síðustu tveggja ára a.m.k. 4 000 kr. Samtals þarf hver fjölskylda í landinu að greiða vegna þessara þriggja óarðbæru fjárfestingarliða a.m.k. 13 300 kr. í aukna skatta á næsta ári án þess að fá nokkuð í staðinn. Í heild eru þær upphæðir sem hér er um að ræða liðlega 800 millj. kr. á næstu árum. Þetta er tvisvar sinnum hærri upphæð en verja á til allra nýframkvæmda í vegagerð á landinu öllu. Þetta er álíka há upphæð og nemur öllu framkvæmdafé ríkissjóðs til skólabygginga, sjúkrahúsa, hafna, flugvalla og vegaframkvæmda á landinu öllu. Sú skattlagning sem sérhver meðalfjölskylda á landinu öllu verður fyrir vegna þessara þriggja vitlausu fjárfestingarpósta, sem núv. stjórnarflokkar allir þrír bera ábyrgð á en Alþfl. einn flokka hefur ævinlega varað við, jafngildir 8% skerðingu á ráðstöfunarfé allra launþega í landinu. Það munar um minna. Herra forseti. Það er greinilegt að þjóðin er og hefur lengi verið tilbúin til að færa fórnir ef þær eru nauðsynlegar og koma réttlátlega niður og ef hægt er að sýna frá á að þær geri gagn, bæði til skamms og langs tíma. Það er því sorglegt að núv. ríkisstj. hefur ekki notfært sér þennan góða vilja þjóðarinnar til verulegra og varanlegra endurbóta á efnahagskerfinu. Þessari ríkisstj. hefur verið sýnt meira umburðarlyndi en flestum öðrum. Þrátt fyrir það hefur hún aldrei komið sér niður á aðgerðir í efnahagsmálum, sem horfa til framtíðar, aldrei komið sér saman um neins konar kerfisbreytingar þótt augljós nauðsyn blasi hvarvetna við. Það eina sem ríkisstj. hefur komið sér saman um eru bráðabirgðaaðgerðir, þegar allt er að komast í þrot, bráðabirgðaaðgerðir sem svo til eingöngu snúast um kjaraskerðingu launþega. Önnur ráð hefur ríkisstj. ekki fundið. Ég viðurkenni að stundum eru þær aðstæður í þjóðfélaginu vegna heimatilbúins eða utanaðkomandi vanda, eða hvors tveggja eins og nú er, að tímabundin kjaraskerðing er nauðsynleg, en þó aldrei nema sem liður í víðtækum aðgerðum sem horfa til framtíðar. Í slíkum tilvikum verður að tryggja að árangur aðgerðanna verði varanlegur, að fórnir séu ekki færðar til einskis, að þeim verst settu verði hlíft. Ekkert af þessu gera brbl. ríkisstj. og því er Alþfl. þeim andvígur. Alþfl. hefur og hefur haft um margra ára skeið fullmótaðar tillögur um gerbreytta efnahagsstefnu, tillögur bæði til skamms og langs tíma. Alþfl. vill ekki skjóta sér undan ábyrgð í þessum málum fremur en öðrum, og alveg fráleitur er sá áróður málgagna stjórnarliða að stjórnarandstaðan verði að samþykkja léleg brbl. um léleg efnahagsúrræði, en standa ella ábyrg fyrir afleiðingum af þriggja ára misheppnaðri efnahagsstefnu núv. ríkisstj. Þó að við eigum nú við ýmsa örðugleika að stríða, þá er síður en svo ástæða til að örvænta. Árin 1967 og 1968 átti þjóðin við margfalt meiri erfiðleika að etja en nú, en var þó fljót að vinna sig út úr þeim. Af núv. ríkisstj. er þó lítils að vænta í þessum efnum. Henni fórst sigling þjóðarskútunnar illa í blásandi byr árin 1980 og 1981 og því við litlu að búast þegar kula tekur á móti. Við getum snarlega rétt þjóðarskútuna við ef við erum samhent og stórhuga. Við getum t.d. fljótlega bætt stöðu þjóðarbúsins og almennings með því einu að hætta óarðbærum og óskynsamlegum fjárfestingum á borð við Kröflu og skuttogarakaup erlendis frá. Með því að feta okkur út úr útflutningsbótakerfinu getum við náð umtalsverðri hækkun ráðstöfunartekna. Við erum ein af fáum þjóðum heims, sem á mun meiri orku en hún þarf sjálf á að halda, orku sem ekki eyðist þótt af sé tekið og ekki veldur mengun. Stórhuga nýting þeirrar orku mun fljótlega bæta þjóðarhag, ef skynsamlega er að málum staðið, en til þess þarf styrka og samhenta ríkisstj. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í kvöld höfum við hlýtt á stefnuræðu, sem flutt er fyrir hönd ríkisstj. sem situr í stjórnskipulegri sjálfheldu, eins og forsrh. hefur sjálfur komist að orði - ríkisstj. sem er rúin trausti og trúnaði og verður að una við þá staðreynd að á Alþingi er uppi jafnteflisstaða sem veldur því að stjórnin kemur ekki málum fram án atbeina stjórnarandstöðu. Við höfum hlýtt á stefnuræðu oddvita ríkisstj. sem ætti að vera búin að segja af sér og boða til kosninga. En hvaða stefnu boðaði forsrh. í þeirri ræðu sem við í kvöld höfum heyrt? Það vefst sjálfsagt fyrir ýmsum að svara því - og þó. Stefnan virðist sú ein að sitja áfram. Það eitt skyggir nú á allt annað. Mér heyrðist formaður Framsfl., Steingrímur Hermannsson, vera að tala um niðurtalningu hér áðan. Hvaða niðurtalningu? Varla niðurtalningu verðbólgunnar, sem framsóknarmenn töluðu svo mikið um fyrir síðustu kosningar og framan af valdatíð þessarar ríkisstj. Það hefur lítið verið talað um niðurtalningu verðbólgunnar í seinni tíð. Hins vegar hefur borið öllu meira á niðurtalningu lífskjara launþega og sömuleiðis hefur rekstrargrundvöllur atvinnuveganna verið talinn niður fyrir núllið. Það er nú eina niðurtalning þeirra framsóknarmanna sem fram hefur komið í þessu þjóðfélagi. Fyrir einu ári fóru fram á Alþingi sams konar umr. og eiga sér stað nú í kvöld. Þá málaði forsrh. glansmynd af ástandi efnahagsmála og stöðu þjóðarbús. Við Alþfl.menn bentum þá rækilega á að þessi glansmynd væri falsmynd sem gæfi alranga mynd af stöðu þjóðarbús og atvinnuvega. Nú hefur glansmyndagerð Gunnars Thoroddsens hætt störfum. Ríkisstj. hefur gefist upp í baráttunni við verðbólguna - verðbólguna sem á þessu ári, samkv. stjórnarsáttmála, átti að vera á bilinu 7-10%, óðaverðbólguna sem nú er kannske nær því að vera 80% og stefnir hærra. Í ræðunni, sem við hlýddum á hér í kvöld, var dregin upp dökk mynd. Raunar var þar lítið sagt í löngu máli, en mergur þess máls sem þar var flutt var þessi: Okkur hefur mistekist, en það er ekki okkur að kenna. - Hvernig á annað að vera en þeirri ríkisstj. mistakist sem sér engin úrræði önnur en að skerða laun? Víst getur launaskerðing verið nauðsyn, ill nauðsyn, ekki skal dregið úr því. En fórnir af hálfu launafólks verða að skila árangri. Þær hafa engum árangri skilað í tíð þessarar ríkisstj. Kaupið hefur verið skert og skammgóður vermir hefur það reynst. Það er engri ríkisstj. sætt sem verður að grípa til kaupskerðingar á fárra mánaða fresti. Það er hægt að fara fram á að launafólk færi fórnir ef þær fórnir verða til þess að árangur næst. En það er ekki hægt að krefjast þess, að launafólk færi fórnir aftur og aftur sem engum árangri skila. Við þurfum kerfisbreytingu í Íslensku þjóðfélagi, ekki kauplækkun á kauplækkun ofan. Ég hjó eftir því áðan, er hæstv. forsrh. ræddi um landbúnaðarmálin, að hann greindi frá því að nú skyldi gera sérstaka athugun á fjárhagsstöðu bænda. Ekki skal úr því dregið að nauðsyn kunni að vera að athuga sérstaklega fjárhagsstöðu bændastéttarinnar. Íslenskir bændur leggja vissulega fram mikilvægan skerf til þjóðarbúsins. Erfitt er þó að sjá hvaða nauður rekur til þess að gera sérstaka könnun á fjárhagsstöðu bænda einmitt nú umfram aðrar stéttir í þessu þjóðfélagi. Vonandi leiðir þessi könnun þó í ljós að hagur íslenskra bænda stendur með blóma þrátt fyrir söluerfiðleika á erlendum mörkuðum. Þeir erfiðleikar stafa kannske fyrst og fremst af steinrunnu sölukerfi sem hneppt er í einokunarviðjar Sambandsins. Við heyrum líka um það talað um þessar mundir að gera þurfi sérstaka úttekt á rekstrarstöðu ýmissa atvinnugreina og breyta lausaskuldum í föst lán. En í þessu sambandi held ég að eitt hafi gleymst - eitt sem er afar mikilvægt. Það er rekstrargrundvöllur alþýðuheimilanna á Íslandi. Núverandi ríkisstj. hefur gleymt að huga að rekstrargrundvelli heimilanna og það talar enginn um að gera sérstaka úttekt á fjárhagsstöðu íslenskra láglaunaheimila. Rekstrargrundvöllur alþýðuheimilanna á Íslandi er löngu brostinn í óðaverðbólgu og efnahagslegri óstjórn, en það sjá hæstv. ráðherrar ekki. Þeir hafa öðrum hnöppum að hneppa. Hvernig væri nú að gera sérstaka athugun á fjárhagsstöðu láglaunaheimila á Íslandi? Við skulum kanna hvernig einstæð móðir eða einstæður faðir með tvö börn, sem búa í leiguhúsnæði, fara að því að láta 7–8 þús. kr. mánaðarlaun duga sér og börnum sínum til lífsviðurværis. Við skulum líka kanna hvernig ung hjón, sem eru að byggja og vinna myrkranna á milli, komast af, hvernig þeim vegnar undir efnahagsstefnu Gunnars Thoroddsens og húsnæðismálastetnu Alþb. Við skulum líka láta kanna kjör lífeyrisþega og öryrkja. Þetta er vissulega ástæða til að athuga. Því höfum við þm. Alþfl. ákveðið að beita okkur fyrir því hér á Alþingi að slík könnun á fjárhagsstöðu íslenskra alþýðuheimila og lágtekjufólks verði látin fara fram. Það ætti m.a. að kanna hvernig myntbreytingin margumtalaða og smávöruokrið, sem henni fylgdi, hefur leikið íslenski láglaunafólk. Góðir hlustendur. Ekki skal úr því dregið að vandi steðjar nú að í íslenskum efnahagsmálum, meiri vandi en oft áður. Þann vanda má að nokkru rekja til atvika og atburða sem við höfum engu um ráðið. En vandinn á ekki síður rætur að rekja til efnahagslegrar óstjórnar og rangrar stjórnarstefnu. Þann vanda getum við því aðeins lagfært að við tökum upp nýja háttu. En hvernig má það verða? Í fyrsta lagi er það svo að við höfum um langan tíma fylgt alrangri fjárfestingarstefnu. A.m.k. 17 togarar að verðmæti um það bil 850 millj. kr. hafa bæst við allt of stóran fiskiskipaflota fyrir tilstilli Steingríms Hermannssonar sjútvrh. Líklegt er að tapið af þessum viðbótartogaraflota ráðh. muni nema öðrum 850 millj. kr. á næstu þremur árum eða svo. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að á næsta ári þurfum við, þú og ég, að borga 220 millj. kr. aðeins í vexti og afborganir af Kröflu. Fjárfestingarmistökin í Kröflu eru eitt mesta fjármálahneyksli sem Íslandssagan kann frá að greina. Fyrir það fé sem fer í Kröfluhítina eina á næsta ári mætti sjálfsagt byggja eins og 250 íbúðir. Og hvar skyldu þeir vera, herrarnir, sem bera ábyrgð á þessu endemi? Jú, einn Kröflunefndarmaður er fjmrh., annar Kröflunefndarmaður er menntmrh. og æðsti yfirmaður allra Kröflumála er forsrh. En hvers vegna að tala um Kröflu núna? Vegna þess að á næsta ári kosta afrek þessara heiðursmanna okkur gífurlegar upphæðir í hækkuðum sköttum, eins og Magnús H. Magnússon rakti ítarlega hér áðan. Ég sagði fyrr að glansmyndagerð Gunnars Thoroddsens hefði nú hætt störfum. Nú er brýnna en nokkru sinni fyrr að taka upp breytta stjórnarhætti. Nú skulum við láta nýja og ferska vinda blása um sali stjórnarráðsins, þar sem nú leggur um ganga dauninn af Iscargo og togarakaupum þeirra framsóknarmanna. Við verðum að taka upp nýja fjárfestingarstefnu. Við verðum að hætta blekkingarleik vísitölusvindlsins sem þessi ríkisstj. hefur iðkað af meiri list en nokkur önnur. Við verðum að stórauka og efla aðstoð við þá sem eru að eignast húsnæði. Við verðum að draga úr hættulegri skuldasöfnun erlendis. Við verðum að gera kerfisbreytingu í íslensku efnahagslífi - kerfisbreytingu í stað sífelldra kauplækkana. Hversu miklu betur stæðum við ekki í dag, hversu miklu betri gætu lífskjör þjóðarinnar ekki verið ef ekki væru hin himinhrópandi dæmi allt í kringum okkur um ranga fjárfestingu: Krafla 220 millj., viðbótin við fiskiskipastól sem þegar var of stór 850 millj., á fjórða hundrað millj. í meðlag með íslenskum landbúnaðarafurðum á erlendum mörkuðum. Það mætti margt gera fyrir þessa fjármuni. Það sem nú skiptir mestu í íslenskum stjórnmálum og íslensku efnahagslífi er að taka upp nýja stefnu í fjárfestingarmálum. Um það höfum við Alþfl.-menn flutt tillögur. Að því vill Alþfl. vinna og að því mun Alþfl. vinna. Við Íslendingar eigum mikinn auð, þjóðarauð, sem eru orkulindir landsins. Þessi þjóðarauður getur á ókomnum tímum fært okkur ómældan arð ef við aðeins berum gæfu til að halda rétt á okkar málum. Þess vegna eigum við nú bjarta framtíð. En forsenda þess að sú framtíð verði ekki alltaf framtíð, heldur verði nútíð, er auðvitað sú að við kunnum fótum okkar forráð, förum að greiða upp erlendu eyðsluskuldirnar í stað þess að láta börn okkar axla þær byrðar, að við tökum aðeins erlend lán til hagkvæmra framkvæmda, ekki til þess að falsa vísitöluna eins og þessi stjórn hefur gert, og síðast en ekki síst, að við nýtum okkur þá orkusjóði sem land okkar geymir. Við höfum of lengi hjakkað í sama hjólfari. Nú þurfum við að marka nýja stefnu, fara nýjar brautir. Þar hefur Alþfl. markað stefnu - stefnu sem færir okkur nær þeirri framtíð sem við sjálf og afkomendur okkar ætlum að njóta. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á sumardögum stóðum við ljóslega andspænis meiri erfiðleikum fyrir þjóðarbúið en um árabil höfðu yfir gengið. Hér hefur það ástand og þær horfur, sem þá blöstu við, verið rakið ítarlega í stefnuræðu forsrh. Eðli og umfang þessa vanda fór ekki fram hjá neinum, nema ef vera skyldi talsmönnum stjórnarandstöðunnar, og sjaldan eða aldrei hefur þjóðin verið í heild sannfærðari um markvissar aðgerðir, að taka þyrfti til hendi. Þó stjórnarandstaðan þykist ekki skilja áhrif minnkandi þorskafla og hruns loðnustofnsins á þjóðartekjurnar, þá skilur og veit þjóðin alvöru þessa máls, ekki síst þar sem fiskurinn er hinn mikli atvinnugjafi. Þjóðin skilur vel þörf þess að taka erlend lán til arðgefandi framkvæmda, sem skila sér í framtíðinni í þjóðarbú okkar og auka velferð og öryggi til lengri tíma lítið. Hún skilur einnig þegar ljóst er að öll kjör þessara lána fara hríðversnandi og auka fjárhagsbyrðar þess sama þjóðarbús með óhæfilegum þunga. Stjórnarandstaðan lætur nægja gamla sönginn um allt of mikil erlend lán jafnhliða því sem sífellt er sífrað yfir seinagangi í stórframkvæmdum þeim sem í mestri lánsfjárþörf eru. Þjóðin skilur það að yfirgnæfandi hluta að gífurlegur viðskiptahalli hlýtur að kalla á hörð viðbrögð, harðari raunar en fram hafa fengist, því að hún veit að það er eytt umfram efni, sóað umfram það sem aflast. Þeir sem harðast hafa gengið fram í baráttunni fyrir frjálsum og óheftum innflutningi á öllu milli himins og jarðar eiga eðlilega bágt með að taka sinnaskiptum og leggjast á sveif með Alþb. um aðhald og stjórn þessara mála. Þeim er vorkunn hvað þetta áhrærir. Þetta þrennt, stórfelld rýrnun þjóðartekna, ört versnandi lánakjör erlendis og hrikalegur viðskiptahalli, að ógleymdri hinni erfiðu stöðu atvinnuveganna, skóp það óvissu- og vandaástand þar sem svo sannarlega þurfti að grípa á ýmsu. Og þjóðin spurði um lausnir, gerði sér grein fyrir þörf víðtækra aðgerða. Ríkisstj. veitti í sumar sín svör við spurningum um lausn vandamálanna, ýmist í formi brbl. eða með beinum og ákveðnum yfirlýsingum um stefnu í atvinnu-, kjara- og efnahagsmálum, þar sem markmiðin voru þau helst að halda uppi fullri atvinnu, verja lífskjör þeirra lakar settu og jafna þau lífskjör um leið með beinum félagslegum aðgerðum. Niðurstaða fékkst í engu átakalaust í ríkisstj., þar sem ólík sjónarmið og stefnumið mætast, en að henni fenginni hefur samstaða verið um framkvæmd hennar. Alþb. lagði í það mikla vinnu að gera tillögur um lausn vandamálanna á víðum grunni, þar sem bæði var snúist beint við vanda líðandi stundar og horft til framtíðar morgundagsins. Það var því að vonum að tillögur þess settu sitt skýra mark á brbl. og enn frekar ýmis stefnumarkandi atriði í viljayfirlýsingu ríkisstj. Þessar tillögur náðu að sjálfsögðu ekki allar fram að ganga í samsteypustjórn eðlilegra málamiðlana, ekki síst þar sem þær snerta róttækar kerfisbreytingar eða beinan uppskurð á ýmsum þáttum efnahagskerfisins. Þessar tillögur liggja hins vegar allar ljóst fyrir og verða áfram veganesti okkar í þjóðmálabaráttunni. Meginatriði þeirra má draga saman í því að treysta skuli undirstöðu heilbrigðs atvinnulífs til sjávar og sveita og þar með atvinnuöryggisins, að gróðaaðilar þjóðfélagsins verði að leggja fullan skerf til úrlausnar og rýrnandi þjóðartekjur dragi ekki úr þeim samfélagsþáttum sem setja mark sitt öðru fremur á aðstöðu og aðbúnað fólksins í landinu. Þær raddir hafa heyrst úr ýmsum áttum að enn lengra hefði átt að ganga í efnahagsaðgerðum, og sannarlega stóð ekki á Alþb. að gera það á alhliða grunni. En þegar sá lævísi undirtónn einn býr að baki, að með harðari aðgerðum skuli einungis gengið harðara að launafólki, þá er það rétt að í því efni stóð á Alþb. Nátengdur þessu er sá holhljómur sem greina má í öllu talinu um nýjan verðviðmiðunargrundvöll vísitölunnar hjá ýmsum. Það stendur ekki á Alþb. að gera nauðsynlegar breytingar á vísitölukerfi, sem um margt er gallað, en ef ákafi manna beinist að því einu að sú leiðrétting skili sér einungis í skertum kjörum, þá kalla ég það holhljóm og gegn ákvörðun af því tagi hlýtur Alþb. að snúast öndvert. Þjóðmálabaráttan á öllum sviðum snýst nefnilega ævinlega um það hver skuli hlutur hins vinnandi manns, ekki síst þegar hinni óheftu markaðs- og frjálshyggju vex fiskur um hrygg, þar sem örbirgð og allsleysi við hliðina á auðlegð og ríkidæmi eru sjálfsögð og réttlát lögmál. Lausnir brbl. og stefnuyfirlýsingin voru ekki keyptar við vá atvinnuleysis, svo sem margar ríkisstjórnir hafa gert. Þær skertu ekki samfélagslega þjónustu, sem er uppáhaldsbjargráð afturhaldsstjórna. Þær tryggðu lífskjör þeirra lakast settu svo sem framast mátti verða, þveröfugt við það sem íhaldið í Danmörku gerir nú óhikað. Þessar ráðstafanir voru þess eðlis, að þær voru sannarlega gerðar í trausti þess að fyrir þeim væri þingmeirihluti, enda höfðu menn síst vænst þess, þegar þannig var á málum tekið, að einn „stjórnarliða“ - að vísu innan gæsalappa -– sæi þá ástæðu til að hlaupast undan merkjum og taka undir svartagallsraus stóryrtrar stjórnarandstöðu. Í dag eru þessi mál því í mikilli óvissu, ef öll stjórnarandstaðan ætlar að fella þessi brbl. og neitar að taka öllum sönsum. Því skal að vísu ekki enn trúað til fullnustu, en miðað við allar yfirlýsingar hefðu það verið eðlileg viðbrögð, þegar svo horfði, að láta á ábyrgð stjórnarandstöðunnar reyna og ef ábyrgðarleysið yrði niðurstaðan, að láta þá þjóðina dæma um hvert framhaldið skyldi vera. Þetta var álit Alþb., því að það hljóta að vera í senn heiðarleg og réttmæt vinnubrögð að fela þá kjósendum úrskurðarvaldið. Því fer fjarri að Alþb. hafi ætlað sér í nokkru að firra sig þeirri ábyrgð, sem það hefur þegar axlað, og síst af öllu er það okkar ætlan að yfirgefa þetta stjórnarsamstarf til þess eins að auðvelda afturhaldinu eftirleikinn og leiða yfir þjóðina ríkisstj. leiftursóknar og lífskjaraskerðingar. Eins og tillögur sínar, er Alþb. vann í sumar, er það ekki síður tilbúið að leggja verk ráðherra sinna í þessari ríkisstj. undir dóm þjóðarinnar. Alþb. og fjmrh. þess hefur lagt höfuðáherslu á að fjármálastjórn væri styrk og á traustum grunni byggð, að fyllsta aðhalds væri gætt á sama tíma og framlög hafa verið stóraukin til þeirra málaflokka er mestu skipta um félagslega þjónustu, í menningarlegum efnum og til heilsugæslu og trygginga. Hallalaus ríkisbúskapur er gleðileg staðreynd, ekki síst þegar þessar félagslegu forsendur eru hafðar í huga. Eftir botnlausa skuldasöfnun í Seðlabankanum í tíð Sjálfstfl. hafa þær skuldir markvisst verið greiddar um leið og jafnvægi hefur náðst í ríkisfjármálunum. Löngum hefur Alþb. verið legið á hálsi fyrir ábyrgðarleysi í fjármálum í skjóli þess að það hefur aldrei fyrr farið með þann málaflokk. Nú hafa kenningarnar um ábyrgðarleysi fallið svo gersamlega um sjálfar sig að nú er helsta fangaráðið að kenna fjármálastjórn Alþb. við íhaldsstefnu. En íhald og aðhald eru sitt hvað og menn eru nú reynslunni ríkari. Menn kunna að æpa um skattaáþján, svo hjákátlega sem það hljómar nú, þegar einkaneysla hefur sannarlega verið í hámarki annars vegar og hins vegar blasir við sú staðreynd að aukin samneysla, sé þar rétt á haldið, skilar sér best til þeirra sem skarðastan hlut bera og veldur meira um aðstöðu- og kjarajöfnun þegnanna í þjóðfélaginu en flest annað. Fjárlagafrv. nú er vissulega háð ástandi efnahagsmála og þjóðartekna. En því ánægjulegra er það hversu þessum samneysluþáttum er þar vel til skila haldið. Það er svo annað mál, að þeir sem hæst tala um skattheimtu og hlut hins opinbera eru ævinlega frekastir til þess fjár og fá þar aldrei nóg. Í félagslegri uppbyggingu okkar á viðamikilli heilsugæsluþjónustu hafa náðst meiri áfangasigrar en menn gera sér oft grein fyrir. Hinir svokölluðu félagsmálapakkar hafa fært launafólki ótaldar réttarbætur, m.a. í löggjöf um ýmisleg baráttumál sem launþegahreyfingin hefur árum saman árangurslaust reynt að ná fram. Orlofslengingin nú er eitt þeirra mikilvægu mála. Þegar að kreppir munu ýmis félagsleg réttindamál, sem þannig hafa fengist fram, duga best og sýna ótvírætt gildi sitt. Hrópyrði nú um málefni aldraðra og öryrkja hljóma fáránlega í munni þeirra sem skiluðu þeim málum sem raun bar vitni 1971, en nýttu fyrsta tækifærið 1974 til að afnema hlut ríkisins í fjármögnun til framkvæmda í þágu aldraðra og héldu framlögum til öryrkja og þroskaheftra í algeru lágmarki á valdatíma sínum. Frá 1978 hefur hin jákvæðasta þróun átt sér stað. Nægir þar að nefna stóraukin framlög til þessara málefna á nær öllum sviðum, m.a. vegna öflugra sjóðstofnana, sem hafa leitt af sér stórfellda raungildishækkun, auk þess sem þjónustan spannar æ fleiri svið og tekur til fleiri þátta en áður þar sem framþróun í nýskipan þessara mála hefur verið tryggð. Ekki síst á þetta við um þá of vanræktu einstaklinga sem þroskaheftir eru og gleðilegust er sú þróun að hvarvetna um land er nú unnið að verkefnum í þeirra þágu, en áður var nær alger ördeyða ríkjandi úti á landsbyggðinni. Á síðasta þingi lágu fyrir veigamiklir frumvarpsbálkar um málefni aldraðra annars vegar og fatlaðra hins vegar og báðir þurfa þeir að fá afgreiðslu sem fyrst. Heildarlög, sem varða veginn í réttindamálum þessa fólks, eru nauðsyn. Þau gefa þá viðspyrnu sem á þarf að halda í sókn fram á við til aukinna framfara, betri þjónustu. Og fjármagni því sem þannig er varið er vel varið. Það skilar sér ekki aðeins í aukinni lífshamingju, aukinni velferð, heldur einnig í beinum þjóðhagslegum arði þegar fram liða stundir. Skuldagreiðsla samfélagsins er vel á vegi, en ekkert skal úr dregið að ótalmargt er enn ógert og enn þarf á brattann að sækja. Þegar á aldraða er minnst væri ekki úr vegi, þegar umhyggja íhaldsins er að yfirbuga þá, að skoða þær bláköldu staðreyndir að á þessu og næsta ári verður um að ræða nær 50% aukningu á vistrými fyrir aldraða í landinu. Einhvern tíma hefði slíkt þótt tíðindi og síst er til þess ástæða að láta þetta stórátak liggja í þagnargildi, þó að enn sé margt og mikið ógert - eða hvað segja staðreyndir um kaupmátt lífeyrisþega nú og þegar Alþfl. og Sjálfstfl. skiluðu af sér fyrir 11 árum? Láta mun nærri að þar sé um aukningu að ræða sem nálgast 100% til elli- og örorkuþega með tekjutryggingu. Er því glöggt að á óminnishegra gleymskunnar er alfarið treyst þegar þessir aðilar berja sér nú á brjóst. Hefur þó síst verið ofgert í þessum efnum, en samanburðurinn er aðeins svo hrikalega þeim í óhag er hæst láta. Ekki verður moldviðrið minna þegar að húsnæðismálunum kemur. Þar gleymist gjarnan hið mikla átak sem gert hefur verið í félagslegum íbúðabyggingum, því að vissulega skila 600 verkamannabústaðir mörgum vel á veg. Lánakerfi húsnæðismála hefur einnig í stórauknum mæli tekið þátt í ýmsum nýjum þáttum, svo sem lánum til orkusparandi aðgerða, endurbóta- og viðbyggingarlánum og sérþarfalánum öryrkja auk hinnar miklu aukningar í lánveitingum til kaupa á eldra húsnæði. Og þrátt fyrir öll lætin og fullyrðingar um svik og vanefndir hefur húsnæðisstjórn nýverið sent út tilkynningu um greiðslu lána á næstu mánuðum, sem að fullu er í samræmi við greiðsluáætlun og venjur síðustu ára. Hins vegar er ljóst að viðbótarfjármagn þarf til þeirra sem eru að eignast íbúð í fyrsta sinn. Það verður að gera þó að syrti í álinn og með efnahagsaðgerðum sumarsins var þar stigið mikilvægt skref með tvöföldun framlags til þessa þáttar, sem mun skila sér til þeirra sem nú standa í framkvæmdum. Sömuleiðis eru nú á döfinni róttækar breytingar á húsnæðislöggjöf okkar þessu unga fólki í hag og þeim verður hrint í framkvæmd, ef ríkisstj. fær til þess frið. En lífskjarajöfnun kemur víða við og nú þegar mest er um jöfnun atkvæðisréttar rætt er brýnt að jöfnunarmál landsbyggðarfólks fái enn skjótari framgang, þar sem mismunun er enn allt of ríkjandi á flestum sviðum. Þar er kyndingarkostnaðurinn þó tilfinnanlegastur og þegar hafa þar verið stigin skref til jöfnunar og miklu skiptir að áætlun iðnrh. um framhald þar nái að fullu fram að ganga. Á réttindamál landsbyggðarfólks þarf að reyna samhliða því sem atkvæðavægið margumtalað er leiðrétt. Í orku- og iðnaðarmálum hefur verið unnið grundvallarstarf, sem á eftir að valda tímahvörfum í þeim efnum, þar sem vandlegar og vel grundaðar áætlanir hafa tekið við af oft fálmkenndu handahófi. Þar eru því uppi markvissari og betur undirbúin áform í orkubúskap okkar en áður er um dæmi. Á örfáum árum hefur byggðalínukerfið verið byggt upp og hringtenging orkukerfisins er nú í sjónmáli á næsta ári. Þegar Magnús heitinn Kjartansson boðaði þessa samtengingarstefnu fussuðu margir í fyrirlitningu, en nú vildu allir þá Lilju kveðið hafa. Línulagnir til einangraðra svæða hafa verið stórfelldar og öryggi raforkukerfis okkar því með öllu ólíkt því sem áður var. Að útrýmingu erlendra orkugjafa hefur markvisst verið unnið og árangur þar ótrúlegur þegar litið er til fyrri tíma. Samningurinn við Landsvirkjun í sumar um sama heildsöluverð raforku alls staðar og yfirtöku byggðalínanna svo og uppbyggingu og rekstur nýrra virkjana á Norður- og Austurlandi hefur grundvallarþýðingu fyrir öll orkumál okkar og þess mun landsbyggðin njóta, svo sem fólk þar á fullan rétt til, þó enn komi orkusalan til stóriðjunnar inn í þá mynd, sem allt skekkir og alla jöfnun hindrar meira og minna. Virkjunaráform næstu ára eru miðuð við það að við Íslendingar nýtum þessa dýrmætu auðlind í eigin þágu til íslenskra verkefna á sviði alhliða iðnaðaruppbyggingar. Þar þarf ekki siður að huga að ýmsum þjónustu- og framleiðsluiðnaði, ekki síst úr innlendum hráefnum, framleiðsluiðnaði smærri eininga, þar sem hann getur veitt ríkulega uppbót í einhliða atvinnulífi. Í orkufrekum iðnaði mun nú í vetur reyna á hvernig menn taka á því vel undirbúna íslenska verkefni sem kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði er og lög voru sett um á síðasta þingi. Þar reynir á hvort menn hafa trú á því að við getum ráðið sjálfir við verkefni af þessu tagi eða hvort áfram á að hlíta erlendri forsjá. Auðvitað ber þá að gæta að þjóðhagslegum forsendum, svo sem gert hefur verið. Orkufrekur iðnaður er ekki eitthvað sem komið getur í stað okkar fyrri atvinnuvega, svo sem draumórar margra hafa staðið til. En mikilvæg stoð getur hann reynst ef réttilega er að staðið. Þennan iðnað þarf því að byggja upp af fullri einurð, en með fyllstu gát, þar sem við höfum óskorað vald á hraða og þróun allri, að ógleymdu algeru forræði. Við verðum að líta til reynslunnar af raunsæi. Hún hefur kennt okkur að valt er þar að treysta á um of, því ekki eru áhrif hinnar alþjóðlegu kreppu minni þar en í öðrum atvinnugreinum, sveiflurnar þar ekki síður afdrifaríkar. Nú er að íslenskum áformum unnið gagnstætt erlendum iðjuverum, sem nærast á nær ókeypis orku, sem almenningur í landinu greiðir svo með dýrum dómum, hvort sem það er til að hita híbýli sín eða til almenns atvinnurekstrar. Glíman við erlenda auðhringinn, sem ríkjum ræður í Straumsvík, mun komast í brennidepil þjóðmálanna og sú glíma verður bæði lærdómsrík og örlagarík. Þá reynir á manndóm og reisn manna til að standa við hlið iðnrh. með íslenskum hagsmunum gegn erlendum álfurstum. Þrátt fyrir fullyrðingar og furðuskrif, þar sem málstaður auðhringsins hefur verið varinn í líf og blóð af ótrúlegum undirlægjuhætti og óskiljanlegum og öll þjóðin hefur orðið vitni að, verður að treysta því að heilbrigð skynsemi og þjóðleg reisn verði þeirri lágkúru yfirsterkari þegar til kastanna kemur. Í beinu framhaldi af því efnahagslega sjálfstæðismáli sem Alusuisse-málið er hlýtur hugurinn að leita til þjóðfrelsismála okkar. Þar þykir okkur að vonum seint miða. En við sem þekkjum baráttuna frá því á kaldastríðsárunum verstu í kringum 1950 og allt til þessa dags, baráttuna fyrir hlutleysi og herleysi, höfum þó sannarlega ásfæðu til að fagna þeirri almennu og vaxandi vitund fólks um nauðsyn öflugrar friðarbaráttu gegn brjálæði gereyðingarinnar. Vígbúnaðarkapphlaupi stórveldanna ljær nú enginn lið í dag nema steintröll kaldastríðsáranna og fákænir frjálshyggjupostular. Sú er mín trú, að friðarhreyfing líkt og farið hefur eldi hugsjóna um ótal lönd eigi eftir að verða virki afl í íslenskum þjóðmálum næstu ár. slík allsherjarvakning megnar ein að losa okkur undan oki þess auma klafa sem annað stórveldanna hefur á okkur lagt. Baráttan um frekari umsvif erlendra byssubófa hér mun að sjálfsögðu halda áfram, sömuleiðis baráttan gegn betlihugmyndum flugstöðvarfarandriddaranna. En voldug hreyfing gegn vitfirringu vopnabúnaðarins, gegn stórveldastefnunni með alheimsfriði, mun þó ein megna að skila okkur verulega á veg. Þar munu æ fleiri fylkingar ganga í friðarins þágu gegn árásarbandalögum og erlendri hersetu. Við þetta hlýtur von okkar að vera bundin. Herra forseti. Undir lestri stjórnarandstöðunnar áðan flaug mér óvart í hug: Andstöðunnar elgur frægur eyrum manna glymur hér. Engin kreppa, afli nægur, af úrlausnum er mesti sægur, bara ef stjórnin burtu fer. Það er svo önnur saga, að ekki bólar enn á þessum úrlausnasæg. En við því hafa menn varla búist fremur nú en fyrri daginn. En lokaorð mín skulu þessi: Alþb. hafnar leiðum afturhaldsins í baráttu við alheimskreppu og innanlandsvanda. Það vill arðbærar og atvinnuskapandi framkvæmdir í stað fjárfestingarsukks í þágu milliliða- og gróðaaðila. Það vill skipulag á stjórn atvinnulífsins þannig að það þjóni heildinni en ekki einhverjum duttlungum einstaklinga í óheftu gróðaskyni einu saman. Það vill eflingu hinna hefðbundnu atvinnugreina okkar, sjávarútvegs og landbúnaðar, á þann hátt að þeir sem þar að starfa hljóti sem ríkulegust verkalaun, en afætur ýmiss konar hirði ekki óverðskuldaðan skerf. Og síðast en ekki síst vill Alþb. beita sér fyrir áframhaldandi sókn í félagslegum réttindamálum alþýðunnar í landinu, sem skiptir meira máli en flest annað um raunveruleg lífskjör. Úr því skal ekkert dregið, að erfiðleikar eru fram undan og siglingin kann að verða torleiðum háð. En af ábyrgð og festu verður á þeim vanda að taka sem að höndum ber, þannig að þjóðarheill verði ævinlega ofar stundarhagsmunum og hentistefnu. Og framar öðru ber að snúast gegn frjálshyggju ótakmarkaðs einkagróða þegar að sverfur, því þá fyrst yrði þröngt fyrir dyrum alþýðufólksins í þessu landi ef sú stefna réði hér ríkjum. Þegar afturhald annarra landa hefur nú sýnt alþýðufólki þar klærnar svo að um munar er öllu mikilvægara að við höldum fram innlendri atvinnuuppbyggingu gegn erlendri kreppu og félagslegri sókn þrátt fyrir áföll í þjóðarbúinu. Undir þeim leiðarljósum berst Alþb. og er reiðubúið til átaka um þau stefnumið hvenær sem er. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Í þeim umr. sem fram hafa farið hér í kvöld sem og í stjórnmálaumræðu síðustu vikna hefur tvö meginefni borið hæst. Í fyrsta lagi efnahagsmál og efnahagsráðstafanir ríkisstj., í öðru lagi hina pólitísku stöðu sem upp er komin á Alþingi og spásagnir um hvenær efnt kunni að verða til kosninga. Í yfirgripsmikilli ræðu fjallaði forsrh. ítarlega um fyrra atriðið. Ég vil því aðeins nefna örfáa þætti. Brbl. ríkisstj. frá því í ágústmánuði hafa það meginhlutverk að verja þjóðfélagið verstu afleiðingu þeirra alvarlegu áfalla sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir á þessu ári. Þessi áföll, sem hvort tveggja hafa komið fram í aflatregðu og markaðsþrengingum, eru þeim mun erfiðari viðfangs sem þau hafa komið ofan í langvarandi verðbólguþróun innanlands sem erfiðlega hefur gengið að kveða niður. Engum dylst að efnahagsráðstafana var þörf og brbl. hefur verið tekið með skilningi af þjóðinni. Spyrja má hvort ekki hafi verið þörf harðari ráðstafana og að þær væru fyrr á ferðinni en raun varð á. Slíkum spurningum má að vísu svara játandi, en á það verður að lita að það tekur tíma að ná pólitískri samstöðu um slík mál, og hverju sinni verður eigi gengið lengra en svo að fullvíst megi telja að ráðstafanir verði eigi brotnar niður af hagsmunasamtökum eða pólitískum liðsoddum. Áhrif brbl. á efnahagslífið eru enn ekki komin fram nema að hluta þannig að talið er að verðbólga verði allt að 30% minni á næsta ári þeirra vegna en ef ekki hefði verið að gert. Í yfirlýsingu ríkisstj. sem fylgdi brbl. eru veigamikil atriði sem sum hver krefjast breytinga á löggjöf. Ég tel það mjög mikilvægt að um nokkur slík meginatriði hafi verið tekin ákvörðun eða lagafrv. lögð fram áður en frv. til staðfestingar brbl. verður afgreitt á Alþingi. Svo er t.d. varðandi ákvæði um láglaunabætur, breyting á lögum um orlof og nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun. Ég hygg að ekki sé ofsagt að núverandi vísitölukerfi hafi gengið sér til húðar. Alvarlegustu gallar þess eru sjálfvirkni í launa- og verðlagsbreytingum fjórum sinnum á ári og sívaxandi launamisrétti vegna þess hve það teygir á bilinu milli hárra og lágra launa. Margfeldisáhrif verðlags og launabreytinga á þriggja mánaða fresti eru orðin slík að þau ógna öllu efnahagskerfinu og hafa ævinlega verið skaðleg. Ég hef á síðustu árum hreyft tillögum um að fækka þessum verðlags- og verðbótatímabilum niður í tvö á ári, en get sætt mig við að byrja á því að þeim verði fækkað í þrjú á ári, eins og rætt hefur verið um af hálfu viðræðunefndar um vísitölumál. Ég legg mikla áherslu á þýðingu slíkra breytinga sem ná jafnt yfir verðbætur á laun, búvöruverð og fiskverð. Þar er um að ræða breytingar sem hafa varanleg áhrif til aukins stöðugleika í efnahagskerfinu. Á því er full þörf. Það vakti furðu þegar forustumenn stjórnarandstöðunnar lýstu yfir andstöðu við brbl. þegar eftir að þau voru sett. Augljóst var að slík afstaða byggðist á skammsýni en ekki á umhyggju fyrir hagsmunum þjóðfélagsins. Við sjálfstæðismenn í ríkisstj. höfum talið og teljum það skyldu okkar að haga meðferð þess máls þannig að brbl. komi til framkvæmda í öllum greinum og að leita allra leiða til að þau hljóti jákvæða afgreiðslu Alþingis. Við töldum það ekki rétt að tefla þessu máli þannig að fyrirsjáanlegt væri að leiddi til falls frv. og síðan þingrofs og kosninga nú fyrri hluta vetrar. Þess vegna teljum við ekki ástæðu til að hraða málinu sérstaklega, auk þess sem svo kynni að fara að stjórnarandstaðan sjái að sér og átti sig á því að það yrði henni síst til álitsauka að vinna þau skemmdarverk á efnahagskerfinu sem falli brbl. væru samfara. Um þessar mundir vilja forystumenn stjórnarandstöðunnar að ríkisstj. segi af sér og að efnt verði til kosninga hið allra fyrsta, jafnvel í janúar eða febrúar. Slíkt hefur oft heyrst áður frá stjórnarandstöðu. Ef vitað væri að kosningar leystu mikinn vanda þá væri þetta sjálfsagt. Ef svo væri þá væri mikið sældarlíf hjá þeim þjóðum sem kjósa að jafnaði á eins til tveggja ára fresti. En reynslan sýnir að kosningum fylgja átök. Þeim getur fylgt stöðvun á nauðsynlegum aðgerðum og í kjölfar þeirra fylgir stundum langvarandi stjórnarkreppa. Um tal manna um kosningar nú vil ég að öðru leyti segja það að ég tel fráleitt að kjósa um miðjan vetur. Þeir sem tala nm það í alvöru miða sjóndeildarhring sinn við Elliðaár eða í hæsta lagi landnám Ingólfs. Það getur verið hugsanlegt að kjósa í apríllok, en þó geta vegir í sumum byggðarlögum verið ófærir vikurnar út á þeim árstíma. Og ef komið er fram í aprílmánuð þá er álitamál a.m.k. hvort þjóðfélagið bíði að nokkru leyti tjón af því þó að kosningar verði á eðlilegum tíma í júnímánuði. Eftir erfitt og sveiflukennt árferði síðustu árin ríkir nokkur óvissa um afkomu bændastéttarinnar. Talið er að hún sé misjöfn enda þótt þorri bænda búi við góða eða sæmilega afkomu. Þrátt fyrir undrun Eiðs Guðnasonar hér áðan hef ég ákveðið að setja nefnd til þess að athuga eftir föngum fjárhagslega stöðu bænda og skila tillögum til rn. um ráðstafanir, eftir því sem talin verður ástæða til. Verður nefndinni m.a. falið að grafast fyrir um það hvort mismunur kunni að vera á afkomu bænda eftir landshlutum eða eftir framleiðslugreinum. Ríkisstj. hefur markað þá stefnu í till. til þál. að landbúnaðarafurðir verði framleiddar með þeirri fjölbreytni sem landkostir, veðurfar og markaðsskilyrði leyfa. Ljóst er að möguleikar okkar til framleiðslu eru hvergi nærri fullnýttir. Á hinn bóginn er það markaðurinn sem í sumum greinum takmarkar framleiðslu landbúnaðarins. Þess vegna hefur verið unnið að aukinni fjölbreytni á þremur árum. Má þar einkum nefna fiskeldi og fiskrækt, fóðurframleiðslu og loðdýrarækt. Auk þess eru möguleikar okkar hvergi nærri fullnýttir í ylrækt, sem er vaxandi framleiðslugrein í landbúnaði. Í þessu sambandi má minna á að um síðustu áramót voru tæplega 30 refabú á landinu, en um næstu áramót verða þau væntanlega um 100. Unnið er að skipulagningu fóðurstöðvar fyrir loðdýraræktina og leyfi til loðdýraræktar verða síðan veitt í samræmi við það skipulag. Vegna þess hve markaðurinn takmarkar framleiðslu hefðbundinna búgreina hefur verið lögð mikil rækt við markaðsmálin. Auk þess sem unnið hefur verið af búvörudeild SÍS og markaðsnefnd hefur verið leitað til einstaklinga sem hafa þekkingu og reynslu í viðskiptum. Ég met starf þessara aðila mikils. Það tekur tíma og árangur kemur ekki í ljós á einum degi, en það hefur þó þegar sannast að hægt er að selja hálfunnið kjöt erlendis mun hærra verði en fæst fyrir það með hefðbundnum útflutningsháttum. Hér eigum við enn mikið verk að vinna, en jafnframt að auka þá starfsemi sem hafin er, m.a. af hálfu einstaklinga, að færa kjötið í aðgengilegar umbúðir fyrir markaðinn, innanlands sem erlendis. Í þessum efnum liggur vonandi veruleg framtíð fyrir sauðfjárframleiðsluna þannig að þrátt fyrir erfiðleika á erlendum mörkuðum er væntanlega enn of snemmt að afskrifa hana sem útflutningsgrein. Ljóst er að landbúnaðurinn þarf að laga sig að breyttum aðstæðum á inniendum markaði og nýtanlegum mörkuðum erlendis. Sú stefna kemur fram í þáltill. ríkisstj. í landbúnaðarmálum. Mikilvægt skref var stigið í þessa átt sumarið 1980 þegar ákveðið var með brbl. að leggja gjald á innflutt kjarnfóður til að draga úr innflutningi á fóðri, efla innienda fóðuröflun og hamla gegn óhagkvæmri umframframgreiðslu á mjólk. Þær efasemdaraddir, sem þá heyrðust um þessa stjórnunaraðgerð, eru þagnaðar samhliða því að góður árangur hennar hefur komið fram. Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur undanfarin ár unnið að mótun kvótakerfis sem setur framleiðslu einstakra bænda og framleiðslu í landinu ákveðinn ramma. Ég hef ákveðið að láta kanna í samvinnu við bændasamtökin hvort ekki sé réttara að skipta landinu í framleiðslusvæði, sem hvert hafi rétt á fullu verði fyrir ákveðið magn búvöru, séu möguleikar markaða takmarkaðir, frekar en að láta það kvótafyrirkomulag sem unnið hefur verið að stjórna framleiðslumagninu. Með því mætti draga úr afskiptum af hverjum einstaklingi og tryggja betur þá framleiðslu sem þarf að vera til staðar í einstökum byggðarlögum með hliðsjón af byggðaþróun og markaði fyrir búvörur. Ekkert liggur enn fyrir um tölu sláturfjár eða kjötmagn sem kemur á markað í haust. Þó virðist ekkert benda til að kjötið verði meira en í fyrra, fremur hið gagnstæða. Ekki er heldur vitað hve mörgu fé hefur verið slátrað samkv. samningum Framleiðsluráðs. Enn er því ekki hægt að áætla um markaðshorfur fyrir það kindakjöt sem til fellur á þessu hausti. Á hinn bóginn virðist ljóst að hægt verður að greiða sem næst fullt verð fyrir framleiðslu síðasta verðlagsárs og nota til þess m.a. fé úr kjarnfóðursjóði. Ætti það uppgjör að fara fram nú fyrri hluta vetrar. Herra forseti. Þótt við ýmsa erfiðleika sé að etja í okkar landbúnaði, sem ekki er ný bóla, hefur landbúnaðurinn á margan hátt verið varinn áföllum, sem að hafa sótt, og margt hefur þokast til betri vegar. Ég nefni aðeins til viðbótar því sem fyrr er sagt verulega hækkun rekstrarlána á þessu ári og endurreisn Hólaskóla og um leið myndarlegan rekstur allra menntastofnana landbúnaðarins. Landbúnaðurinn hefur á að skipa hæfum mönnum með mikla þekkingu og hann er byggður upp af dugmikilli bændastétt. Fram undan eru nóg viðfangsefni og bændastéttin verður að geta haldið áfram uppbyggingu og framþróun. Í því er fólginn einn traustasti hornsteinninn að framtíð okkar þjóðar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á þessu hausti, þegar Alþingi er loks kvatt saman, blasa við gífurlegir erfiðleikar í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Um þessa bjargföstu, óhagganlegu staðreynd er ekki deilt. Ráðherrar í sjálfri ríkisstj. hafa gengið fram fyrir skjöldu og dregið upp svo dökkar myndir af ástandinu að okkur óbreyttum þm. í stjórnarandstöðu þykir jafnvel nóg um að sumu leyti. Formaður Alþb., hæstv. ráðh. Svavar Gestsson, hefur t.d. sagt að við eigum nú í mestu efnahagserfiðleikum í áratugi. Minna má ekki gagn gera. Hæstv. fjmrh. orðaði þetta svo í grein í Þjóðviljanum í sumar: „Þjóðarskútan stefnir í öldudal einhverrar mestu efnahagskreppu síðustu áratuga.“ Þetta tel ég að vísu mistúlkun. Efnahagsáföllin sem dundu yfir íslensku þjóðina í lok áratugsins 1960–70 voru miklu meiri og af öðrum toga. Síldin hvarf og samtímis varð stórfellt verðfall á afurðum okkar. Þá voru þessi áföll líka óumdeilanlega öll utanaðkomandi. Svipaða sögu má segja um áföllin 1974–75. En hvað um það, hvað sem um þessi ummæli ráðh. og ríkisstj. má segja þá dylst engum að með þeim er engin fjöður dregin yfir þá staðreynd að mikil - og það sem verra er, stórhættuleg efnahagskreppa er nú skollin á. Hún kemur í kjölfar undangenginna metaflaára og tiltölulega góðs verðs á afurðum okkar. Hvernig lýsir hún sér svo, þessi mikla efnahagskreppa? Fyrsta einkennið, sem ég vil nefna, er feiknaleg eyðsluskuldasöfnun erlendis. Hæstv. fjmrh. lýsti þessu fyrirbrigði þannig orðrétt í áðurnefndri Þjóðviljagrein: „Við erum óneitanlega að sökkva á kaf í ískyggilegri skuldasöfnun.“ Þessi ummæli ráðh. eru ekki ýkjur. Nú, þegar orku- og stóriðjuframkvæmdir dragast saman um allan helming, fer halli þjóðarbúsins gagnvart útlöndum í svimandi upphæðir, rúmar 3 þús. millj. nýkr. sem er 10.5% af þjóðarframleiðslu. Nú er svo komið að áætlað er að upphæð sem svarar andvirði fjórða hvers fisks, sem dreginn er á land, fari til að borga afborganir og vexti á næsta ári af erlendum lánum: Í upphafi síðasta áratugs var þessi greiðslubyrði svo miklu léttari að aðeins tíundi hver fiskur fór til að borga afborganir og vexti af erlendum lánum. Ef við sökkvum í ískyggilega skuldasöfnun vegna viðskiptahalla og eyðslu, svo að notuð séu enn orð hæstv. fjmrh., þá sláum við auðvitað ekki þau lán til atvinnuuppbyggingar til arðbærra framkvæmda. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir ógn við atvinnuöryggi alls almennings. Annað einkenni efnahagskreppunnar er langvarandi taprekstur undirstöðuatvinnuveganna og skuldasöfnun. Það hlýtur að bjóða stórfelldu atvinnuleysi heim ef ekki er gerbreytt um stefnu og svo fer fram sem nú horfir. Verulegur niðurskurður opinberra framkvæmda, einkum úti um land, svo sem í hafnarframkvæmdum, skólabyggingum og á fleiri sviðum, sem ráðgerður er í fjárlagafrv. ríkisstj., dregur ekki úr atvinnuleysishættunni. Þriðja einkenni efnahagskreppunnar er að heildarsparnaður þjóðarinnar hefur minnkað svo undanfarið að nálgast hrun. Dr. Jóhannes Nordal upplýsti á ráðstefnu fyrir nokkrum dögum að inniendur sparnaður, sem var um það bil 25 % af þjóðarframleiðslu fyrir tveimur árum, sé nú í ár kominn niður fyrir 19%. Nú er það svo að seðlar eru í rauninni prentaðir til þess að halda bankakerfinu á floti og atvinnuvegunum gangandi um stundarsakir. Fjórða einkenni efnahagskreppunnar er að fjárfesting í atvinnuvegunum hefur dregist saman ef frá er talinn fiskiskipastóllinn. Mestur er samdrátturinn í stóriðnaði og stórvirkjunarframkvæmdum. Framleiðni í atvinnuvegunum hefur minnkað. Fimmta einkenni efnahagskreppunnar eru stórfelldar skattahækkanir, endalaus þensla eyðsluútgjalda ríkissjóðs og þar með ríkisumsvifa, en niðurskurður á fjárveitingum til framkvæmda og atvinnuvega. Ríkissjóður væri rekinn með stórfelldum halla ef eyðsluskuldasöfnun erlendis væri hætt. Sjötta einkenni ástandsins í efnahagsmálum er að þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur hafa staðnað síðustu ár þrátt fyrir metafla og stóraukna sjávarvöruframleiðslu. Kaupmáttur heimilanna hefur minnkað og í ár og næsta ár verður stórfelldur samdráttur á þjóðartekjum og lífskjörum samkv. opinberum spám. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni hér áðan að það sé mikil kjarabót að auðvelda launþegum öflun eigin húsnæðis. Veit ekki hæstv. ráðh. að stórlega hefur dregið úr húsbyggingum, einkum einstaklinga, í stjórnartíð hans? Þar er enn ein kjaraskerðing heimilanna á ferðinni. Í sjöunda lagi og síðast en ekki síst, hvað um þennan krabbameinssjúkdóm í íslensku efnahagslífi, verðbólguna? Hefur hún ekki verið talin niður eða kveðin niður? Ég undrast það satt að segja að sumir framsóknarmenn, eins og formaður Framsfl. hér áðan, skuli hafa þrek til þess að tala enn um niðurtalningarstefnu, svo hlægilegt öfugmæli sem hún er orðin. Skemmst er frá því að segja, að verðbólgan er illvígari en þegar ríkisstj. settist að völdum, þótt hún eigi samkv. ákvæðum stjórnarsáttmálans að vera a.m.k. komin niður fyrir 10%. Hún verður yfir 60% á þessu ári og sennilega svipuð á því næsta samkv. framreikningi Þjóðhagsstofnunar, ef ekki verður neitt að gert, þrátt fyrir verðbótaskerðingu brbl. Ég hef nú nefnt sjö stórhættuleg sjúkdómseinkenni efnahagskreppunnar sem flest fara snarversnandi með hverjum deginum. Tvímælalaust má t.d. segja að svo langt sé gengið í eyðsluskuldasöfnun erlendis að teflt sé í fullkomna tvísýnu atvinnuöryggi, lánstrausti og fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Það er því sannarlega ástæða til þess að taka undir með hæstv. ráðherrum sem draga upp dökkar myndir af ástandinu. Nú deila menn um orsakir fyrir einni mestu efnahagskreppu síðustu áratuga. Stjórnarsinnar kenna um aflabresti og heimskreppunni ógurlegu. Við stjórnarandstæðingar bendum á öfugsnúna stjórnarstefnu og að við höfum ár eftir ár aukið afla og sjávarvöruframleiðslu vegna þeirrar framsýni ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar og Matthíasar Bjarnasonar sem sjútvrh. að færa út fiskveiðilögsöguna í 200 mílur. Aflabresturinn er ekki meiri en svo að við búum nú við svipaða sjávarvöruframleiðslu og árið 1979. En látum deilur um orsakir þessarar miklu efnahagskreppu lönd og leið. Upp úr stendur að þrátt fyrir svonefndar efnahagsráðstafanir ríkisstj. og brbl. frá því í sumar verður enn stórfelldur halli á viðskiptum okkar við útlönd á næsta ári samkv. þjóðhagsspá forsrh. Þrátt fyrir gífurlega kjaraskerðingu verður 60% verðbólga á næsta ári. Engar ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að halda atvinnuvegunum gangandi upp úr áramótum. Sem sagt, kreppunni er ekki bægt frá og allar líkur á að stórfellt atvinnuleysi skelli á ef siglt er sama kúrs. Þegar haldleysi svonefndra ráðstafana ríkisstj. í sumar varð ljóst kröfðust allir þm. Sjálfstfl. nema ráðherrarnir að Alþingi yrði kvatt saman, það fjallaði um brýnustu mál svo sem kjördæmamálið, að ríkisstj. segði síðan af sér og efnt yrði til kosninga. Þær kosningar stæðu nú fyrir dyrum og unnt fyrir nýjan þingmeirihluta að mynda stjórn í nóv. sem hefði þingstyrk, getu og vilja til þess að ráðast með skipulegum hætti að rótum efnahagskreppunnar og umfram allt forða frá fjöldaatvinnuleysi. Fullreynt er nú að núv. hæstv. ríkisstj. er komin að þrotum, eins og einn ráðh. orðaði það, og er alls ófær um að ráða við þann djúptæka vanda sem ráðherrarnir sjálfir segja svo mikinn sem raun ber vitni. Samt virðist hún enga hugsjón hafa aðra en að lafa áfram í ráðherrastólum. Ég varpa eftirfarandi spurningu fram: Hvort sýnir meiri ábyrgð, þráseta ríkisstj., sem komin er að þrotum og hefur ekki starfhæfan meiri hluta á Alþingi, horfandi á hættuástand efnahagskreppunnar magnast geigvænlega, eða sú lýðræðislega krafa stjórnarandstöðunnar að núverandi stjórnmálakreppa verði leyst með kosningum? Auðvitað er það algerlega ábyrgðarlaus afstaða ríkisstj. að útmála hættuástand í þjóðfélaginu, en ætla samt að sitja nokkra mánuði eða misseri enn án minnstu möguleika til þess að ráðast að rótum vandans. Herra forseti. Góðir hlustendur. Tími minn er á þrotum. Nú syrtir vissulega í álinn. Engin ástæða er þó til að láta hugfallast. Ísland er gott land, við eigum miklar auðlindir. Þar á meðal eigum við duglegt og vel menntað fólk. Við eigum mikinn mannauð. Við þurfum að breyta um stefnu í brú þjóðarskútunnar, efla og treysta atvinnulífið, virkja einstaklingana og félagasamtök þeirra til nýrra dáða. Þann veg getum við unnið okkur út úr vandanum þótt mikill sé. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Sérstakar aðstæður ríkja nú á Alþingi. Ríkisstjórnin hefur ekki lengur meiri hluta í Nd. þingsins. Ríkisstjórnin, sem var eina þingræðisstjórnin sem reyndist mögulegt að mynda að loknum síðustu kosningum, hefur því ekki tengur forsendur til styrkrar stjórnar. Á seinni hluta vetrar mun því óhjákvæmilega koma til nýrra kosninga nema enn verði óvæntar breytingar á Alþingi. Er nú tekist á um hvernig hægt sé að haga málum þannig að ekki hljótist af meiri háttar vandræði fyrir efnahagslíf þjóðarinnar. Ég mun gera þau mál að umtalsefni hér sem verða höfuðviðfangsefni stjórnmálanna á næstu misserum, en þau eru efnahagsmálin og stjórnarskrármálið. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð hafði niðurtalningarstefna Framsfl. fengið mikinn hljómgrunn. Ríkisstj. var mynduð eftir langa stjórnarkreppu og setti hún sér það mark að hefta verðbólguna í áföngum, án þess þó að lögbinda aðgerðirnar í upphafi tímabilsins. Fara átti leið samninga og samkomulags og grípa inn í þegar það teldist nauðsynlegt. Því verður ekki neitað, að við framsóknarmenn erum óánægðir með að ekki hefur náðst meiri árangur en raun ber vitni. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Áhrif hagsmunahópa í þjóðfélaginu eru öflug. Hinir ýmsu hópar hafa mikinn metnað fyrir hönd umbjóðenda sinna svo að oft sjást þeir ekki fyrir. Þessi sami metnaður hefur í reynd stórlega dregið úr möguleikum ríkisstj. til virkrar hagstjórnar. Í nafni þröngra sérhagsmuna er haldið uppi baráttu undir ýmsum kjörorðum, eins og um aukin ríkisútgjöld, lægri skatta, lægri útlánsvexti og hærri innlánsvexti. Jafnvel á tímum samdráttar í þjóðartekjum krefjast menn hærri launa og minni verðbólgu, sem í raun þýðir meiri skuldir og aukna verðbólgu. Því skulum við gera okkur ljóst að lífskjör, sem haldið er uppi með taprekstri og erlendri skuldasöfnun, eru skaðleg stundarblekking sem mun leiða til enn meiri erfiðleika í framtíðinni. Það sama á við hér og á hverju einstöku heimili. Hvaða ábyrgt foreldri getur réttlætt það fyrir sjálfu sér að taka eyðslulán, sem það sér ekki fram á að geta endurgreitt af tekjum sínum, í stað þess að draga úr útgjöldum? Það veit að með slíku háttalagi verður það afkomendanna að gera upp óreiðuna. Vegna þeirrar stöðu sem nú hefur verið lýst og þeirrar ákvörðunar ríkisstj. að lögbinda ekki ákveðin þrep í niðurtalningunni reyndist nauðsynlegt að ganga til langvinnra samninga um sérhvert skref í baráttunni við verðbólguna. Þetta reyndist seinvirk leið og höfum við framsóknarmenn ekki dregið dul á óánægju okkar með framvindu mála, enda þótt segja megi að skilningur hafi farið vaxandi hjá samstarfsmönnum okkar í ríkisstj. Ef ráða á niðurlögum verðbólgu eru aðeins tvær meginleiðir. Sú fyrri byggir á niðurtalningu, sem verður að vera í markvissum og undanbragðalausum skrefum í stað tímafreks samningaþófs, sem sýnt hefur að leiðir ekki til viðunandi niðurstöðu. Ég vil taka sérstaklega fram að í ljósi reynslunnar er það mín skoðun að aðgerðir til niðurtalningar verðbólgu verði að lögbinda eigi að ná tilætluðum árangri í baráttu gegn henni. Síðari meginleiðin er leiftursókn, sem landsfræg er orðin og miðar að því að ná sem mestum árangri í einu vetfangi, án tillits til annarra áhrifa, þ. á m. atvinnu. Valið á næstunni mun því standa á milli markvissrar hjöðnunar verðbólgu með aðgerðum er hafi undanbragðalausan stuðning í lögum og leiftursóknar í nýjum búningi. Við framsóknarmenn erum sannfærðir um að innan allra flokka eru sterk ábyrg öfl sem eru sammála meginsjónarmiðum okkar í baráttunni gegn verðbólgu. Sjálfstfl. mun raunar segja að niðurtalningin hafi verið reynd og ekki skilað nægilegum árangri. Því verði að reyna nýja, bragðbætta leiftursókn. Ég vara við slíkri stefnu. Verum þess minnug, að við höfum þrátt fyrir allt fetað okkur áfram, og minnumst þess einnig að í þjóðfélagi okkar, sem var komið út á ystu nöf þjóðfélagslegra átaka árið 1978, gætir nú á ný aukins skilnings og samstarfsvilja. Áframhaldið verður að byggja á þeim grunni en með meiri festu. Leiftursókn mun kollvarpa þessum grundvelli og leiða til átaka og skilningsleysis. Ekki er að efa að bol atvinnuleysisins mun einnig eitra andrúmsloftið í þjóðfélaginu. Ég leyfi mér að fullyrða að Framsfl. er eini stjórnmúlaflokkurinn sem getur leitt ábyrg stjórnmálaöfl saman til virkrar efnahagsstjórnar, - virkrar efnahagsstjórnar, sem byggir á lögbundnum aðgerðum til niðurtalningar sem meginstefnu, auk róttækra aðgerða í fjármálum ríkisins og peningakerfi landsins sem miði að tryggingu kaupmáttar og tiltrú á innlendan sparnað. Þjóð, sem ber virðingu fyrir sjálfstæði sínu og sjálfsforræði, verður að taka á málum sínum af ábyrgð og festu eigi hún ekki að missa traust út á við. Vandinn liggur í því að ná sátt inn á við til að ná nauðsynlegum styrk út á við. Ef við hins vegar náum ekki þeirri sátt missum við tiltrú þeirra er við eigum skipti við, sem getur skaðað og rýrt okkar efnahagslega sjálfstæði. Því eigum við engan annan kost en að sameinast í því að bæta stöðu okkar og skapa skilyrði fyrir uppbyggingu atvinnuveganna sem geti staðið undir bættum lífskjörum. Minnumst þess þó að við stöndum ekki ein í slíkum sporum. Allur hinn vestræni heimur stendur frammi fyrir svipuðum vandamálum. Aðalatriðið er að vinna markvisst að lausn vandamálanna, að nauðsynlegar aðgerðir njóti skilnings þjóðarinnar og jafnframt að svigrúm sé fyrir hendi til að grípa inn í atburðarásina verði óvæntar breytingar í hagkerfinu. Framsfl. mun nú sem fyrr vinna að lausn mála á þessum grundvelli. Stjórnarskrárnefnd hefur verið alllengi að störfum og undirbúið breytingar á stjórnarskránni. Tillögur liggja enn ekki fyrir og því er óvarlegt að búast við að niðurstaða geti fengist á næstunni. Stjórnarskráin er okkar þjóðarsáttmáli. Sá sáttmáli snertir sérhvern einstakling í þjóðfélaginu. Það er því nauðsynlegt að tillögur stjórnarskrárnefndar komi til almennrar umræðu meðal fólks. Í umræðunni um nýja stjórnarskrá hefur mest verið talað um jöfnun atkvæðisréttar og fjölgun þingmanna. Það er almennt viðurkennt að nokkur leiðrétting þurfi að verða á vægi atkvæða milli kjördæma. Hafa margvísleg sjónarmið komið fram um það hvernig að breytingunni skuli staðið. Eðlilegast virðist að flytja hluta uppbótarþingmanna í mesta þéttbýlið með beinum eða óbeinum hætti, án þess að þingmönnum fjölgi. Allt bendir til þess að niðurstaðan verði önnur. Er það miður, sérstaklega ef það er sakir þröngra flokkslegra sjónarmiða og þrengstu sérhagsmuna einstakra þingmanna. Á sama tíma og við erum að berjast við að finna leiðir út úr efnahagsvanda okkar getum við ekki leyft okkur að leysa deilur um vægi atkvæða með fjölgun þingmanna. Eða er einhver þeirrar skoðunar að það hafi þýðingu fyrir framvindu mála að fjölga þeim? Það ber hins vegar vott um úrræða- og ábyrgðarleysi að leitast við að leysa vandamál með því að auka stöðugt við báknið til að komast hjá óþægindum, á sama hátt og við leysum ekki vanda verðbólgunnar ef enginn vill neitt á sig leggja til að ná henni niður. Því skulum við setja okkur það mark að leysa kjördæmamálið án fjölgunar þingmanna og ná samkomulagi um aðgerðir gegn verðbólgu sem komi sem réttlátast við alla þjóðfélagsþegnana. Með því einu komum við fram af þeirri ábyrgð sem þjóðin gerir nú kröfu til að við sýnum. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hæstv. forsrh. mun ekki rísa hátt í þingsögunni fyrir ræðu þá sem hann hefur flutt hér í kvöld. Á löngum þingferli, sem staðið hefur með hléum síðan 1934, hefur risið sjaldan verið lægra. Risið er lágt vegna þess að hæstv. forsrh. fer einasta almennum orðum um almenn stefnumál. Hann skírskotar meira til fortíðar en framtíðar. Hann minnist hins vegar ekki á hitt, sem allir þó vita, að það er stjórnarkreppa í landinu. Ríkisstj. hefur misst meiri hl. sinn í annarri þingdeildinni. Þar er jafntefli. Jafnaðarmenn, stjórnarandstaðan yfir höfuð að tala, ber ekki ábyrgð á því að hv. þm. Eggert Haukdal hefur sagt upp tryggðum við Gunnar Thoroddsen. Það hefur þm. væntanlega gert sjálfur og einn og gert upp samvisku sína. Þetta hefur gerst. Þetta eru staðreyndir. Um þær staðreyndir hefði hæstv. forsrh. átt að fjalla, hefði hann verið einlægur við hlustendur. Hann kaus að þegja. Stjórnarsinnar segja, að stjórnarandstaðan eigi nú að koma til bjargar ríkisstj. af því að hv. þm. Eggert Haukdal er hlaupinn. Þessi framsetning er einkennileg og hún er röng. Jafnaðarmenn hafa verið andvígir hæstv. ríkisstj. Við lítum svo á, eins og allir vita, að efnahagsstefna hennar sé þjóðinni hættuleg. Því fyrr sem ríkisstj. fer frá því betra. Ríkisstj. sem ekki getur lifað af sjálfri sér og styrk sínum á auðvitað að segja af sér. Og hvað á að koma í staðinn? spyrja menn. Því svaraði Kjartan Jóhannsson, formaður Alþfl., á fundi með ráðh. á föstudag. Það á að reyna myndun meirihlutastjórnar sem taki upp nýja og gerbreytta stjórnarstefnu. Gangi það ekki, þá tí að reyna myndun minnihlutastjórnar og gangi það ekki, þá á að huga að myndun utanþingsstjórnar. Þetta er einfalt og þetta er skýrt. Núv. ríkisstj. er efnislega fallin. Hún hefur gagnað lítið í gegnum tíðina, hún er nú gersamlega gagnslaus. Hún þvælist fyrir framförum og er til óþurftar. Ný ríkisstj. þarf að ákveða kosningadag, hún þarf að gera drög að gerbreyttri efnahagsstefnu og ný ríkisstj. þarf að leggja fram drög að nýrri stjórnarskrá svo fljótt en samt svo vel og vandlega sem verða má. Spurt er um brbl., lögin um kjaraskerðinguna. Því er auðsvarað. Jafnaðarmenn eru andvígir þessari lagasetningu. Þetta er ábyrgðarlaus lagasetning, röng ákvörðun á röngum tíma. Þetta eru auðvitað ekki efnahagsráðstafanir í réttum skilningi orðsins. Brbl. eru ekkert annað en 10–11% kjaraskerðing og það í upphafi jólamánaðar. Aðalatriðið er þó hitt, að það er röng aðferð að skerða laun með lögum. Þessi lög þýða, að maðurinn eða konan sem eru með 9 þús. kr. á mánuði eru svipt 1 þús. kr. í upphafi jólamánaðar og það með lögum. Ráðstafanirnar svokölluðu eru ekkert, ég endurtek, ekkert nema þetta. Þessi mál hafa að vísu verið illa skýrð af fjölmiðlum, en ég er viss um að þegar nær líður 1. des. og þessi einfalda staðreynd blasir við, þá munu menn, allir réttlátir menn, sjá hvað þessi aðferð er ranglát. Aðalatriðið er þó hitt, að einhliða og lögbundin kjaraskerðing, eins og sú sem nú er lagt til að verði gerð, er úrelt og úr sér gengin aðferð. Það verður að breyta um stefnu. Auðvitað má vel vera, að fyrirtækin segi satt þegar þau segjast ekki geta borgað þessi laun 1. des., en leiðin er ekki að grípa inn í með lögum. Nær væri að gefa samninga frjálsa, að ætlast til þess að launafólk og fyrirtæki semji upp á nýtt og semji þá skynsamlega, semji um þau verðmæti sem til staðar eru. Þetta verður að vera framtíðarsýnin. Kjarni málsins er sá, að einstaklingar og samtök þeirra verða að fara að bera sjálf ábyrgð á því sem þau eru að gera. Það er ekki hægt að semja ábyrgðarlaust um laun, um fiskverð, um hvað sem er og síðan komi annar eða báðir aðilar til ríkisvaldsins og heimti lög. Slík inngrip löggjafans eru ævinlega ranglát og bjóða auk þess heim auknu ábyrgðarleysi. Það hefur verið samið um of háar upphæðir í síðustu samningum og séu báðir aðilar sammála um það, þá eiga þeir að semja upp á nýtt. Menn eiga að bera ábyrgð. Ríkisstj. hefur auðvitað aukið enn á þennan vanda með ábyrgðarlausri sjávarútvegsstefnu, með fokdýrri landbúnaðarstefnu, með aðgerðarleysi í iðnaðarmálum, með því að bila í verðtryggingarmálum, en samt verða menn og samtök þeirra að bera ábyrgð. Það er krafa næstu framtíðar. Hæstv. forsrh. heldur því fram í upphafi máls síns hér í kvöld, að hér sé kreppa, að heimskreppan hafi komið hingað með fullum þunga. Ég vara við þessum ábyrgðarlausu orðum forsrh. Hér er vissulega kreppa í ríkisstj. og víst er kreppa á því heimili sem þarf að lifa af 10 þús. kr. á mánuði, en almennum orðum talað þyrfti ekki að vera kreppa á Íslandi. Það eru einungis orð þeirra manna sem í örvæntingu eru að reyna að verja verk sín og umfram allt völd sín. Krepputal forsrh., sem á sér rætur uppi í stjórnarráði og viljanum til að vera þar lengur, er stórhættulegt. Við eigum auð í orkulindum, við eigum auð í hafinu umhverfis landið, landið sjálft er mikill auður. Víst hefur verið stjórnað illa, en hér þarf ekki að vera kreppa og hér á ekki að vera kreppa. Verðmætum er óréttlátlega skipt, það er auðvitað rétt, og sennilega er svo mikið svikið undan sköttum á Íslandi að aðeins jafnast á við Suður-Evrópu, en það er vegna þess að hér hefur of lengi verið of mikil kreppa í stjórnkerfinu. Við stöndum á þröskuldi tölvualdar innan örfárra ára. Hvað halda menn að þeir geti þá, sem nú væla um kreppu? Þess vegna eru orð forsrh. hættuleg. Menn spyrja: Hvernig ríkisstj. á að taka við fram að kosningum og hvað á hún að gera? Ég vísa til ummæla Kjartans Jóhannssonar þar um. Hitt er rétt, að þar er nokkur vandi. Vandinn er m.a. sá, að í undanförnum kosningum hefur um þriðjungur þjóðarinnar kosið Sjálfstfl., sennilega allflestir á öðrum forsendum en þeir ætluðu sér. Sá Sjálfstfl. sem starfar á Alþingi Íslendinga er ekki klassískur frjálslyndur flokkur almennra leikreglna. Þetta er ríkisafskiptaflokkur í þágu hinna efnameiri. Felipe Gonzáles, jafnaðarmaðurinn sem er að sigra með glæsibrag í kosningum á Spáni, segir í blaðaviðtali að spánskir jafnaðarmenn séu um margt að segja það sem heilbrigð og upplýst borgarastétt ætti að segja og gera, en segir ekki og gerir ekki. Sama er á Íslandi. Jafnaðarmenn á Íslandi hafa verið talsmenn markaðar í landbúnaðarmálum, heilbrigðis í sjávarútvegsmálum. Hvar er Sjálfstfl.? Framsóknarmegin við Framsfl. Jafnaðarmenn hafa verið talsmenn verðtryggingarstefnu í peningamálum, siðaðra peningaviðskipta. Hvar er Sjálfstfl.? Hann er ónýtur í öllum slíkum málum. Sjálfstfl. er hægt og hægt að grafa undan borgaralegum verðmætum á Íslandi. Klofningurinn á milli Gunnars og Geirs er auðvitað engin tilviljun og sannleikurinn er sá, að Sverrir Hermannsson í Framkvæmdastofnun ríkisins, Egill Jónsson, Pálmi Jónsson og Steinþór Gestsson í landbúnaðarmálum og Matthías Bjarnason og Friðrik Sophusson í vaxtamálum þættu sennilega of yfirgengilegir til þess að rúmast í Framsfl. Allt eru þetta stjórnarsinnar í hjartanu. Hæstv. forsrh. kom bæði með sálina og söguna í Sjálfstfl. inn í núv. ríkisstj., að því leyti hafði hann rétt fyrir sér, og hver er málefnalegur ágreiningur stjórnarandstöðu Sjálfstfl. við núv. ríkisstj.? Þið heyrðuð Geir Hallgrímsson og Lárus Jónsson hér í kvöld. Þessi ágreiningur er enginn. Hann er deilur um vegtyllur og valdastóla, hégóma, Geir eða Gunnar. Sjálfstfl. er svona. Það vitum við hér á Alþingi, en það veit ekki nógsamlega vel sá þriðjungur þjóðarinnar sem enn veitir honum brautargengi og heldur að með því sé verið að styrkja og efla borgaraleg verðmæti á Íslandi. Á Íslandi er ekki kreppa í eiginlegum skilningi þess orðs. Hins vegar eru allt of margir allt of fátækir. Þess vegna er kreppa á of mörgum heimilum og það ríkir kreppa í stjórnkerfinu. Hæstv. forsrh. er kreppa af sjálfum sér. Þessa stjórnkerfiskreppu má rekja til úreltrar stjórnarskrár, sem verður að endurskoða. Virðingarleysi fyrir landslögum er auðvitað algjört. Í lögum frá 1979 er þess krafist að inn- og útlán séu verðtryggð. Það stendur þar skýrum stöfum. En hvað gerist? Ríkisstj. hlýðir ekki landslögum, heldur ákveður öðruvísi. Og hvað eigum við að gera, loka bankamálaráðh. inni? Það gerum við varla. En hvernig er þá hægt að ætlast til þess að aðrir menn hlýði annars konar lögum? Og stjórnkerfið er í kreppu af öðrum ástæðum. Við ætlum að breyta kjördæmaskipan til að auka jafnræði þegnanna, til að ná fram jafnvægi milli dreifbýlis og þéttbýlis, en vita menn hvernig vandinn raunverulega er? Ef menn ætla að fjölga alþm. til að ná fram jafnræði allra kjördæma án þess að fækka neins staðar, þá þarf að fara með þá í rúmlega 120 - ég endurtek: rúmlega 120. Ef menn ætla hins vegar að ná fullu jafnræði, en samt halda sér við töluna 60, þá þarf að fara með fámennustu kjördæmin niður í 2 - ég endurtek: 2. Hvorugt dettur mönnum í hug í alvöru, svo engin furða er þó að menn hiki. Sannleikurinn er sá, að fjölgun þm. um 7 eða 9, sem auk þess er vitlaus leið, leysir engan vanda. Menn verða að fara að ræða nýja stjórnarskrá og samfélagið allt verður að taka þátt í þeirri umræðu. Ný ríkisstj. á að beita sér fyrir slíkri umræðu. Við þurfum að ræða mannréttindamál, skiptingu og dreifingu valdsins, eignarréttarákvæði, og við megum ekki gleyma því að jafnvægisleysi í kjördæmismálum hefur leitt til jafnvægisleysis í efnahagsmálum og það er mikill kjarni þessa máls. Einnig þess vegna þurfum við að huga að nýjum leiðum. Við þurfum að fara varlega, fara með gát, en við þurfum að reifa nýjar hugsanir, nýjar hugmyndir. Við getum ekki borið ábyrgð á því að framlengja þá kreppu hugar og þjóðar sem hæstv. forsrh. hefur lýst og ber sjálfur verulega ábyrgð á. En hvað gæti verið nýtt, hvað gætu verið nýjar brautir? Í stað þess að huga stöðugt að annaðhvort fjölgun eða tilfærslu þm., sem augljóslega leysir hvort eð er engan vanda, má hugsa sér aðrar leiðir. Það má hugsa sér að kjósa forsrh. eða ígildi hans beinni kosningu yfir landið allt í tveimur umferðum. Sá skipi aftur með sér ríkisstjórn innan þings eða utan. Aðgreining framkvæmdavalds og löggjafarvalds verði skýr, m.ö.o. að framkvæmdavaldið sé þannig kosið að atkv. vegi jafnt í Kópavogi og á Kópaskeri, í Reykjavík og á Reykjanesi við Djúp. Framkvæmdavaldið hallaðist þó fremur til þéttbýlis, en löggjafarvaldið yrði óbreytt, - ég endurtek: óbreytt, - enda myndaði það mótvægi. Þá væri fyrst eðlilegt að hagsmunir dreifbýlis vægju þyngra, enda kæmi það minna eða ekki að sök. Reglur um samskipti framkvæmdavalds og löggjafarvalds er auðvitað hægt að hafa með mörgum hætti og þær eru ekki til hindrunar, ef menn á annað borð vilja huga til þessarar áttar. Því er þessi hugmynd nefnd, og ég ítreka að þetta er aðeins hugmynd sem rædd hefur verið meðal jafnaðarmanna, að umræðan eins og hún nú er er auðvitað stöðnuð, helfrosin, full af vonleysi eins og ríkisstj. En góðir hlustendur, við megum ekki láta það á okkur fá. Þessi ríkisstj., andlit hennar og kreppa, kjaraskerðingaráform, vonleysistónn og hugmyndaleysi er ekki lengur andlit þessarar þjóðar. Stjórnin mun fara frá innan tíðar. Og á Íslandi þarf ekki að vera kreppa, hvað sem dr. Gunnar hefur sagt í framsöguræðu sinni hér í kvöld. Kreppan í stjórnarráðinu á ekki og má ekki vera kreppa þjóðarinnar. Það eru að koma nýir tímar. Kraftmikil jafnaðarstefna, nýjar hugmyndir, sem sóttar eru til margra manna og kvenna, eiga erindi við hina nýju tíð. Við megum ekki gefast upp, uppgjöf og krepputal forsrh. og ríkisstj. má ekki vera uppgjöf og kreppa þjóðarinnar og þarf ekki að vera það. Einu tímaskeiði er um það bil að ljúka. Nýtt tímaskeið er að hefjast og það skal verða von, en ekki vonleysi. - Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.



Góðir hlustendur, herra forseti. Hin kraftmikla jafnaðarstefna, sem hv. þm. Vilmundur Gylfason lýsti hér áðan, hefur aðallega birst landsmönnum í því að undanförnu, að heyrst hafa fréttir um vígaferlin innan Alþfl., þar sem deilt er um eina örugga þingsæti Alþfl. í Reykjavík í næstu kosningum milli Jóns Baldvins og Vilmundar. Það er hin kraftmikla jafnaðarstefna sem landsmenn hafa fengið að kynnast. Hv. þm. Magnús H. Magnússon minntist á það hér fyrr í kvöld að húsnæðismálin væru mjög í ólestri undir forustu núv. ríkisstj. Hélt hann þar sömu ræðuna og hann hélt í fyrra eða hitteðfyrra. Húsnæðismálin eru af eðlilegum ástæðum mjög í brennidepli. Eins og forsrh. gat um er í undirbúningi stórátak í þessum efnum. Beinist það einkum að því að hækka sérstaklega lán handa þeim sem byggja eða kaupa íbúð í fyrsta sinn. Nú í vikunni verða kynntar tillögur í húsnæðismálum, þar sem m.a. er gert ráð fyrir annarri meðferð lánskjaravísitölu húsnæðislána en verið hefur. Vegna ummæla um vísitölumál hér fyrr í kvöld kemst ég ekki hjá því að geta þess, að frv. til laga um vísitólumál hefur ekki verið afgreitt í ríkisstj. og samningsforsendum verður ekki breytt nema með samkomulagi allra stjórnaraðila og í samráði við verkalýðshreyfinguna. Þetta er seinvirk leið, eins og nefnt var hér fyrr í kvöld, en það er lýðræðisleg leið. Hv. þm. Geir Hallgrímsson flutti hér mjög sérkennilega ræðu fyrr í kvöld. Geir Hallgrímsson lofaði að afnema verðbólguna og jafnframt að tryggja fulla atvinnu. Hann lofaði lægri sköttum, en nefndi það ekki hvernig hann ætlaði að fara að því. Hann sagði ekki frá því hvernig hann ætlaði að afnema verðbólguna heldur, en landsmenn þekkja leiftursóknina. Hann sagði ekki frá því hvernig hann ætlaði að tryggja fulla atvinnu, en landsmenn þekkja hugmyndir hans um erlenda stóriðju og stóraukin umsvif ameríska hersins. Þannig er enn ljóst hvað hann vill. Geir Hallgrímsson hefur í kvöld enn einu sinni afhjúpað stefnu og loddaraskap Sjálfstfl. Þannig hafa útvarpsumr. gert gagn. Góðir hlustendur. Þessum útvarpsumr. er að ljúka. Enn þá einu sinni hafið þið fengið tækifæri til þess að bera saman málflutning íslenskra stjórnmálamanna og líklega hafa sumir komist að niðurstöðu. Margir eru kannske ánægðir með flokkinn sinn, eins og gengur, og hneykslast á hinum flokkunum. Enn fleiri hygg ég að séu í vafa og enn aðrir telja að stjórnmálamenn á Íslandi séu hver öðrum líkir, þeir segi jafnan það sama þegar allt kemur til alls. Þrátt fyrir þetta velja menn á milli flokka í kosningum hér á landi. Þátttaka í kosningum er reyndar meiri hér en í grannlöndum okkar, sem betur fer. Þetta stafar af því, að auðvitað er munur á afstöðu flokkanna þegar grannt er skoðað, en hinu er ekki að neita, að færri eru nú sem betur fer bundnir í viðjar vanans en áður hefur verið. En það er mikilvægast að þjóðin geri kröfur til ríkisstj. og stjórnarandstöðu um ábyrgð en ekki ábyrgðarleysi. Hlustendur hafa ekki komist hjá því að heyra í kvöld kröfur stjórnarandstöðunnar um að ríkisstj. segi af sér. Þessi krafa er til marks um ábyrgðarleysi. Í framkvæmd mundi hún auka á glundroða og óvissu í efnahags- og atvinnumálum og ég hélt að flestum þætti nóg komið í þá áttina. Það leysir engan vanda að ríkisstj. segi af sér, nema ákvarðanir hafi verið teknar af nýjum þingmeirihluta um að yfirtaka landsstjórnina eða að samkomulag hafi orðið um það með öðrum hætti hversu landinu verði stjórnað fram yfir kosningar. Það er engu að síður ljóst að svo fráleit sem krafan er um afsögn ríkisstj., þá væri hitt fráleitt að ríkisstj. neitaði að viðurkenna þá staðreynd að á Alþingi er sjálfhelda sem verður að leysa. Þar ber ríkisstj. fremst skyldu, en þar ber stjórnarandstaðan líka ábyrgð. Ég skora á landsmenn að fylgjast vel með því sem gerist á næstunni í viðræðum við stjórnarandstöðuna. Athygli almennings verður vonandi til þess að flýta niðurstöðum. Þegar menn eru að ræða jafn örlagarík mál og stjórn þjóðfélagsins er ekki sæmandi að gaufa langtímum saman við að finna niðurstöðu. Slíkt á líka að vera þarflaust. Alþýðubandalagið hefur krafist uppgjörs, krafist þess að brbl. yrðu lögð strax fyrir þingið og ef þau féllu yrði þing rofið og efnt til kosninga. Þannig kom sérstaða Alþýðubandalagsins skýrt fram í því, að við vildum koma málum á hreint og það tafarlaust. Þessi krafa Alþýðubandalagsins var sett fram í byrjun þings með það í huga að unnt yrði að kjósa í nóvember svo þessi stjórn eða ný stjórn gæti gert ráðstafanir í stað brbl. fyrir 1. des. Alþýðubandalagið vildi í þessum kosningum skjóta málinu til þjóðarinnar, losa um sjálfhelduna á Alþingi Íslendinga. Þetta var ekki gert, m.a. virtist áhugi stjórnarandstöðunnar merkilega lítill á því að kosið yrði strax. Nú er komin upp ný staða í stjórnmálum. Erfitt er að ímynda sér að samstaða náist um kosningar fyrir áramót. Þess vegna hefur ríkisstj. farið fram á það við stjórnarandstöðuna að ræða um afmörkuð lykilmál og um kosningar á fyrri hluta næsta árs. Viðræðurnar við forustu stjórnarandstöðunnar hafa ekki borið árangur til þessa, því miður. Þeir hafa ekki viljað setja fram afdráttarlaust sína skoðun um afgreiðslu brbl., nema að þeir muni fella þau við fyrsta tækifæri. Þeir hafa lýst vilja sínum til að taka á kjördæmamálinu og það er vel, en þeir hafa gert kröfu til þess að ríkisstj. segi af sér. Kröfunni um afsögn ríkisstj. hefur verið hafnað. Þrátt fyrir stjórnmálalega sjálfheldu um þessar mundir er margt sem mælir á móti því að ríkisstj. segi af sér. Ífyrsta lagi er hún enn meirihlutastjórn, en hana skortir styrk til að koma málum í gegnum aðra deild þingsins. Í annan stað liggur ekkert fyrir um aðra ríkisstj. og það er nauðsynlegt að slíkt liggi fyrir áður en ríkisstj. segði af sér. Í þriðja lagi er greinilegt að ríkisstj. nýtur stuðnings meðal almennings í landinu. Í fjórða lagi er ástand hér á landi í atvinnu- og efnahagsmálum betra en í grannlöndum okkar. Ísland er eina landið í Vestur-Evrópu sem hefur haldið fullri atvinnu. Hér hefur félagsleg þjónusta verið aukin. Hér er staða ríkisbúsins góð. En hvað er það sem stjórnarandstaðan vill? Vill Alþfl. meiri eða minni kaupskerðingu en þá sem fram kemur í brbl.? Ekkert svar. Þó hafa Alþfl.-menn haft hér eins langan ræðutíma og aðrir flokkar í kvöld og tvo mánuði til að hugsa sig um. Vill Alþfl. kannske kauplækkun eins og þá, sem hann lagði til haustið 1978, að kaup hækkaði aðeins um 4% á þriggja mánaða fresti burtséð frá verðbólgunni? Kauplækkunarfrv. Alþfl. 1978 var samið af þeim Jóni Baldvin og Vilmundi Gylfasyni, en þeir bítast nú um hvor þeirra verður í efsta sætinu hjá Alþfl. í Reykjavík í næstu þingkosningum. Ekki er það ágreiningur um kauplækkun sem getur skýrt línurnar í illvígum prófkjörsslag Alþfl. Vill Sjálfstfl. meiri eða minni kaupskerðingu en felst í brbl.? Ekkert svar. Vilja stjórnarandstöðuflokkarnir ekki tvöfalda framlög ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins, eins og ráðstafanir ríkisstj. gera ráð fyrir? Ekkert svar hefur borist við því, enda þótt eitt brýnasta úrlausnarefnið nú sé húsnæðismál unga fólksins. Vill Sjálfstfl. meiri eða minni gengismun en þann sem tekinn er af fiskvinnslunni í brbl. eða vill hann draga úr stuðningi við útgerðina? Ekkert svar, aðeins ábyrgðarlaus slagorð. Vill Sjálfstfl. hærri eða lægri verslunarálagningu en gert er ráð fyrir í brbl.? Ekkert svar. En hver trúir því, að Sjálfstfl. vilji ganga að versluninni eins og þessi ríkisstj. gerir í brbl., þar sem álagning er lækkuð um 10%? Staðreyndin er sú, góðir hlustendur, að stjórnarandstaðan hefur aldrei, allt frá því að núv. ríkisstj. var mynduð, lagt fram eina einustu tillögu til úrlausnar í efnahagsmálum. Hún hefur hins vegar allan tímann hrópað: Burt með ríkisstj. Ríkisstj. hefur allan þennan tíma haft veikan þingmeirihluta, og þær hafa stundum verið raunalegar fréttirnar sem hafa verið sagðar í fjöl miðlum af því hvernig fyrrverandi stjórnarstuðningsmenn höguðu sér áður en þeir greiddu atkv. hér í þingsölunum. Sjaldan hefur virðing þessarar samkomu látið meira á sjá en einmitt í þau skiptin. Nú er þessi þm., sem þarna um ræddi einkum, hlaupinn heim til föðurhúsanna og Geir Hallgrímsson hefur fagnað hinum glataða syni. Stjórnarandstaðan hefur fullyrt að undanförnu að Alþýðubandalagið hafi viljað fara út úr ríkisstj. og þess vegna krafist kosninga. Þetta er rangt. Alþýðubandalagið vildi kjósa til að treysta stöðu ríkisstj. á Alþingi, því ég er sannfærður um að stjórnin hefði fengið aukinn meiri hl. í kosningum sem hefðu farið fram nú. Það sýna allar þær upplýsingar sem fyrir liggja. A.m.k. er það ljóst að Alþýðubandalagið er að styrkjast um þessar mundir. Flokkurinn hefur tekið á efnahagsvandanum með ábyrgum hætti og það munu kjósendur meta. Alþýðubandalagið er reiðubúið að taka á efnahagsvandanum áfram, jafnvel þó að á vegi verði óþægileg og erfið vandamál. Alþýðubandalagið er ekki flokkur sem hleypur frá vandanum. Alþýðubandalagið er flokkur sem vill takast á við vandamálin á félagslegum grunni gegn veldi fjármagnsins. Við teljum, að fram undan séu á næsta ári og jafnvel árum mikil vandamál í efnahagslífi Íslendinga. Við teljum að það sé nauðsynlegt að viðurkenna þær staðreyndir, einnig í kjörum fólksins. En við viljum einnig líta á þær hliðar sem bjartar eru, en sjást oft illa fyrir umræðu sem beinist yfirleitt eingöngu að vandamálunum. Að undanförnu hef ég orðið var við að fjöldi fólks er að velta því fyrir sér hvað eigi að kjósa í næstu kosningum. Ég tel að jarðvegur pólitískra ákvarðana sé nú opnari hér í landinu en nokkru sinni fyrr. Ég hef orðið var við að allt þetta fólk metur það sem Alþýðubandalagið hefur gert í félags- og heilbrigðismálum. Ég hef tekið eftir því, að starfsmenn heilbrigðisþjónustunnar óttast niðurskurð íhaldsstjórnar og þeir sem sinna félagslegri þjónustu eru beinlínis hræddir þegar þeir heyra fréttirnar frá Bretlandi, þar sem líf manna er reiknað út í peningum í samanburði við annan kostnað heilbrigðisþjónustunnar. Með köldu blóði sitja menn þar og reikna það út hvort það borgar sig að halda lífinu í þessum manni eða ekki. Með köldu blóði eru jafnvel styttar ævilíkur manna, sem ella gætu lifað eitthvað lengur. Svo grimm og andstyggileg er peningahyggjan, svo köld og miskunnarlaus er hún. En forsvarsmenn hennar reyna auðvitað að fela þessar staðreyndir. Þeir tala um frelsi, en það frelsi er ekkert annað en frelsi fjármagnsins gegn manninum og lífi hans. Það er táknrænt að aldrei tala hægri öflin hærra um frelsi en þegar þau ganga fram af mestu offorsi. Það er ekki að furða. Því hrikalegri sem málstaðurinn er, þeim mun háværari og ósvífnari verður blekkingariðjan. Alþýðubandalagið er sem fyrr reiðubúið að taka þátt í því að reyna að verja íslensku þjóðina fyrir peningahyggjunni, sem um þessar mundir herjar á alþýðu grannlanda okkar. Við hleypum ekki afturhaldsstefnunni að átakalaust, en sigur vinnst ekki nema við stöndum saman. Við höfum með hjálp launamanna unnið að stórfelldum framförum í félagsmálum á liðnum árum meðan félagsleg þjónusta hefur verið skorin niður í grannlöndum okkar. Við höfum með stuðningi launamanna stöðvað atvinnuleysisvofuna og Ísland er því eina landið sem hefur nú fulla atvinnu. Við munum með stuðningi launamanna áfram beita okkur fyrir því að treysta undirstöðu okkar þjóðlífs og stuðla að félagslegum og menningarlegum framförum. Við skulum gera allt sem við getum til þess að verja Ísland fyrir afturhaldsstjórnum eins og í Bretlandi, Danmörku, Bandaríkjunum, Noregi og nú síðast í Vestur-Þýskalandi. Þar gerðist það, að miðflokkur læddist með veggjum og hljóp svo í bland við tröllin, sveik grundvallaratriði í stefnu ríkisstjórnar Helmuts Schmidt og kom afturhaldinu til valda. Miðflokkum er aldrei að treysta, það sýnir reynslan, ekki aðeins frá Vestur-Þýskalandi 1982 heldur einnig frá Íslandi 1974 og 1959. Nú er staðan þannig í íslenskum stjórnmálum, að á löggjafarsamkomunni er pólitísk sjálfhelda. 1 Nd. hefur stjórnarandstaðan 20 menn, stjórnarsinnar 20. Stjórnarandstaðan hefur tekið á sig þá ábyrgð að stöðva hvaða mál sem er frá ríkisstj. Þessi afstaða hefur það í för með sér að ríkisstj. leitar viðræðna við stjórnarandstöðuna um úrlausn helstu mála fram að kosningum. Stjórnarandstaðan hefur því verið kvödd til ábyrgðar. Ég skora á landsmenn að fylgjast vandlega með þessum viðræðum, þannig að almenningsálitið hjálpi til við að leiða þær til lykta. Ég er sannfærður um að slíkt gæti hjálpað til við að knýja fram úrslit mjög fljótlega. Þau úrslit verða að snúast um afmörkuð mál sem samið yrði um auk þess sem kosningadagur yrði ákveðinn. Kröfur um afsögn ríkisstj. leysa engan vanda, þvert á móti magnar afsögn ríkisstj. ringulreið í stjórnmálum og stuðlar að vaxandi öngþveiti í efnahagsmálum. Góðir hlustendur. Ég er viss um að þið metið fremur þá sem sýna ábyrgð en ábyrgðarleysi, fremur þá sem ganga hreint og heiðarlega til verks en hina sem læðast með veggjum. Alþýðubandalagið óttast ekki um niðurstöðu ykkar, en við skulum í sameiningu gera okkur ljóst að fram undan er alvarlegur vandi í efnahagsmálum á Íslandi. Erlendar skuldir geta stofnað sjálfstæði þjóðarinnar í hættu ef við förum ekki varlega. Verðbólgan æðir áfram. Við þurfum því að leita leiða til að koma á samkomulagi um stjórnarstefnu, sem losar þing og þjóð úr pólitískri og efnahagslegri sjálfheldu. Alþýðubandalagið er sá flokkur sem almenningur getur treyst til að standa vörð um lífskjör alþýðu og heildarhagsmuni. Alþýðubandalagið býður fram krafta sína. Átökin verða sem fyrr milli afturhaldsins og Alþýðubandalagsins. - Ég þakka þeim sem hlýddu.