Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. þessarar d. hefur haft til meðferðar frv. til l. um innheimtu ýmissa gjalda með viðauka, á þskj. 2, sem er stjórnarfrv. og kveður svo á. að innheimta skuli ýmis gjöld með þar til greindum viðaukum á árinu 1965. Hér er um að ræða framlengingu á gildandi l., sem gilda fyrir árið 1964, með þeirri breytingu þó, að burt eru felld ákvæði um bifreiðaskatt og innflutningsgjald af hjólbörðum, en það var fellt niður með vegal., sem samþ. voru á Alþingi á árinu 1963. Á þskj. 61 er álit n., þar sem hún eða þeir 6 nm., sem þar eru tilgreindir, mæla með frv. óbreyttu, en einn nm., hv. 5. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson hefur óbundnar hendur um afstöðu til málsins. Ég legg því til, að frv. verði samþ. og vísað til 3. umr.



Herra forseti. Þau lög, sem nú gilda um verndun fornminja á Íslandi, eru frá 1907 og hefur, eftir því sem ég bezt veit, lítið eða ekki verið breytt síðan. Á þeim tíma, sem síðan er liðinn, hafa gengið yfir þjóðfélag vort þær stórkostlegustu breytingar, sem orðið hafa í öllu okkar þjóðlífi og allri okkar sögu. Og það má segja, að sú kynslóð, sem ég enn þá tilheyri, hafi í raun og veru ræturnar í anda aftur í því, sem við venjulega köllum fornöld eða aftur í söguöld, en sú kynslóð, sem nú sé að vaxa upp, standi raunverulega í þeirri hættu að verða rótlaus í okkar landi. Breytingarnar eru svo miklar, að það þarf að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess, frekari en gert var með l. um verndun fornminja 1907, að reyna, að svo miklu leyti sem slík verndun getur orðið til þess að tryggja eitthvert samhengi í sögu þjóðarinnar eða þjóðarerfðinni, að tryggja þessar fornminjar betur, en þar er gert, taka meira undir þær, en þar er. 1907 hugsa menn fyrst og fremst um okkar söguöld eða þjóðveldistíma, skulum við segja og raunverulega liggur nokkurn veginn í orðunum, að það séu menjarnar frá þeim tíma, sem er verið að varðveita. Íslenzka þjóðfélagið hins vegar, þrátt fyrir ýmsar breytingar á því, þá á raunverulega það þjóðfélag, sem hér er á fyrstu 1.000 árum Íslandsbyggðar, meira skylt innbyrðis á þessum 10 öldum heldur, en það þjóðfélag, sem nú er að rísa hér upp. Þjóðfélagslega séð getum við þess vegna vel sagt, að það, sem til væri af fornminjum frá fyrstu 1.000 árum Íslandsbyggðar, ætti að öllu leyti að heyra undir sömu vernd og gengið var út frá að veita fornminjum, svo sem fyrstu greinarnar í l. um verndun fornminja frá 1907 gera. Þó er það aðeins eitt atriði, sem ég hér tek út úr. Ég veit, að í sambandi við verndun ýmissa lausra forngripa hefur það orðið svo, að það hefur verið safnað alveg jafnt þeim forngripum, sem eru frá miðöldunum, þannig að þar er tiltölulega vel um hugsað. Þó er það svo, að ýmislegt, sérstaklega af tækjum og slíku, er að glatast frá þessum tíma. En það er sérstaklega eitt atriði, sem ég vildi gera till. um að bæta nú inn í l. um verndun fornminja og það er að reyna að varðveita þau hús, sem enn þá standa og byggð hafa verið fyrir 1874 eða byggð á fyrstu 1.000 árum Íslandsbyggðar og hafa annaðhvort frá almennu byggingarlistar- eða sögulegu sjónarmiði eða að öðru leyti það gildi, að það væri rétt að varðveita þau. Sannleikurinn er, að við höfum nú á síðustu 90 árum eyðilagt ákaflega mikið af slíkum fornminjum. Mikið af slíkum húsum hefur verið rifið og mörg af slíkum húsum liggja nú undir skemmdum. Það er vitanlegt, að með þeim stórvirku tækjum, sem við nú höfum, er miklu fljótar verið að eyðileggja þessa hluti heldur en áður fyrr og það er enn fremur vitað, að sparneytni manna hefur stundum komið í ljós í því, að menn hafa rifið gömul, sögulega fræg hús, byggð úr sterkum innviðum fyrir 100–200 árum og notað sömu innviðina til þess að byggja ný hús úr þeim, þannig að okkar hirðuleysi um slíkar gamlar, sögulegar menjar er því miður mjög mikið. Það, sem felst í þessu frv., er raunverulega að taka inn undir 2. gr., þar sem talið er, hvað séu staðbundnar fornminjar eða fornleifar, eins og það þar er kallað, í viðbót við þingbúðarústir eða öll gömul mannvirki og annað slíkt, fornar grafir og hellnaáletranir og annað þess háttar, - að taka þar inn undir líka, í viðbót við fornar kirkjur eða bæjarhús og slíkt, öll hús, sem byggð eru fyrir 1874. Það, að ég tek 1874, er náttúrlega að nokkru leyti tilviljun. Það er eins rétt að binda það við fyrstu 1.000 ár Íslandsbyggðar. Ég álít hins vegar, að það liggi nógu langt frá okkar eigin tíma til þess, að menn verði að viðurkenna, að það beri a.m.k. að athuga öll þau hús, sem byggð eru á þessum tíma, áður en þau séu rifin. Ég hef áður sagt það hér í sambandi við baráttu fyrir að reyna að vernda þannig ýmislegt, sem tilheyrir okkar þjóðarerfð, að hvað svo sem þær kynslóðir, sem eiga eftir að taka við í þessu landi, seinna meir geta gert, þá er það eitt, sem þær geta ekki og það er að byggja aftur gömul hús. Það, sem einu sinni er búið að eyðileggja, geta þær aldrei skapað að nýju. Þær geta gert tilraunir til þess að hlaða upp kot, til þess að reyna að eiga þá einhver kot, þegar búið væri að rífa öll þau gömlu, en það verður ekki það sama og kot, sem menn höfðu einhvern tíma búið í og unnið í og starfað hér fyrr á tímum. Þegar ég legg til, að þessi hús, sem byggð eru fyrir 1874, séu varðveitt með þeim skilmálum, sem í 2. gr. frv. greinir, þá eru það hús ýmissa tegunda, sem ég er að hugsa um. Það eru t.d. hús, sem við gætum raunverulega kallað höll, í Viðey. Ég hef á undanförnum áratug a.m.k. þrisvar eða fjórum sinnum flutt till. um það í sambandi við fjárl., að eitthvað verði gert til þess að hindra þá eyðileggingu, sem er að grafa um sig í því húsi. Þær till. mínar hafa aldrei fundið náð fyrir augum meiri hl. hér á Alþingi. Hins vegar sé ég mér til mikillar ánægju, að það er farið að skrifa allmikið um þetta mál nú, þannig að það má vera, að mönnum fari smám saman að renna blóðið til skyldunnar, þegar menn sjá, hvílík vítaverð vanræksla á sér stað þar, svo að ég nú ekki tali um, - það mundi heyra meira undir handrit, - að verzlunarskjöl frá undanförnum öldum liggja þar í hrönnum uppi á loftinu í Viðey, án þess að nokkur maður taki þau til handargagns og eru þau þó öll mikils virði fyrir rannsókn á okkar verzlunarsögu. Mér hefur verið bent á, þegar ég hef flutt þessar till. viðvíkjandi Viðey, - ég held, að ég hafi byrjað á því fyrir 10 árum, - að það vantaði raunverulega allar heimildir til þess, að ríkið gæti nokkuð gripið þarna inn í. Með þessu frv. skapast sú heimild hvað það hús snertir og önnur slík. Það stendur, með leyfi hæstv. forseta, í 2. gr.: „Þegar um er að ræða hús, sem byggð eru fyrir 1874 og notuð eru enn, skal sú skylda hvíla á eiganda að halda þeim við. Séu slík hús eigi notuð eða sé viðhald þeirra vanrækt, er það réttur og skylda ríkisins að halda þeim við á sinn kostnað og gera á þeim þær endurbætur, er í engu spilli gildi þeirra sem söguminjum, en nauðsynlegar eru til viðhalds: ` Og enn fremur segir þar: „Óski ríkisstj. eftir að kaupa slík hús, sem um ræðir í f–lið 2. gr., til varðveizlu eða óski eigandi eftir að selja þau ríkinu, skal fara um mat á þeim eftir 6. gr. laga þessara,“ eins og t.d. um fornminjarnar, þegar eigendur þeirra geta leitað til ríkisstj. viðvíkjandi þeim málum og þá skal meta þau af lögkvöddum mönnum, eins og þar stendur. En það er ekki aðeins Viðey, það eru mörg önnur hús, sem ég er þarna að hugsa um. Við höfum varðveitt til allrar hamingju nokkra gamla, góða höfðingjabæi og þeir eru til fyrirmyndar og við erum stoltir af því að sýna þá, hvort sem það er Glaumbær, Burstafell eða önnur slík, Grenjaðarstaður eða aðrir. En af gömlu kotunum aftur á móti er ég hræddur um að sé að verða lítið eftir. Og var þó þorrinn allur af okkar forfeðrum, sem bjó þar, en ekki í þeim fögru híbýlum, sem enn þá hafa varðveitzt og voru höfðingjasetur meira eða minna. Ég álít þess vegna alveg nauðsynlegt, að það sé gerð ráðstöfun til þess, að einhver af þessum kotum, sem enn kunna að vera, séu varðveitt í þeirri mynd, sem þau voru og á þeim stað, sem þau voru. Það getur að vísu verið jafnrétt að byggja upp hér í Reykjavík og láta hlaða litið kot til þess að sýna það á lóð þjóðminjasafnsins, bara til þess að æskan í Reykjavik, börnin, geti fengið að sjá, hvernig þetta var, en eitthvað af þessum gömlu kotum þarf að varðveita. Ég veit, að það er dýrt, það er hlutur, sem ríkið verður að taka að sér. Mörg af þeim kotum hafa það sorglegar minjar að geyma fyrir eigendurna, fátæktina, þrautirnar, sem minning þeirra er tengd við, að flestir þeirra hafa verið fljótir til að rífa þau, þegar þeir hafa byggt myndarlega upp sína bæi. En fyrir þjóðminjafræði okkar er stórkostlegt tap að slíku. Þá er enn fremur vitanlegt, að í mörgum gömlum kaupstöðum á Íslandi er enn þá þó nokkuð af húsum frá þessum tíma, sem eru í bráðri hættu. Í fyrsta lagi eru hér í Reykjavík slík hús, sem eru í hættu bara út af lóðaverðinu og öðru slíku. Það er að verða svo hátt, lóðaverðið víðast hvar á þessum gömlu eignarlóðum í miðbæ Reykjavíkur, að freistingin til þess að láta rífa gömlu húsin, sem eru þar eða flytja þarf burt, sem eyðileggur þau líka, er svo rík, að það þarf sérstakar ráðstafanir að gera, ef menn vilja viðhalda bæði einhverjum gömlum steinbæjum, svo að ég tali nú ekki um torfbæjunum á þeim stöðum, þar sem þeir eru nú í Reykjavík. Og það álít ég nauðsynlegt. Ég álít ekki, að það eigi að vera meginreglan að flytja allt slíkt upp að Árbæ. En það getur þýtt, að það verði að bæta þeim eigendum mjög vel upp, til þess að Reykjavík fái innan sinna gömlu vébanda að hafa slíkar gamlar minjar. Við vitum líka, að á Vopnafirði, Djúpavogi, Eyrarbakka, ótal stöðum á landinu, eru gömul hús enn þá. En ég er hræddur um, að þeim fækki með hverju árinu sem líður, og öðru hverju sér maður jafnvel hér í blöðunum, þegar nýbúið er að rífa slík hús. Ég held þess vegna, að það sé ekki seinna vænna, að frv. um þetta mál sé samþykkt og ég held, að það sé að einu leyti alveg sérstaklega tímabært, að við gerum það nú og það þegar á þessu þingi. Við erum að reyna að heimta handritin heim og erum að vonast til þess, að við fáum þau heim. Og við þurfum að sýna það í verki, að við séum ekki bara að gera kröfu til þess, sem Íslendingar og Danir í Kaupmannahöfn hafa varðveitt, heldur að við höfum líka fullan hug á að varðveita það, sem raunverulega tilheyrir fornminjum hérna heima. Og ég held, að það mundi frekar bæta okkar aðstöðu hvað snertir okkar siðferðilegu kröfur, ef við sýndum það, að við værum mjög ákveðnir í því að vilja stíga stór spor til þess að varðveita það, sem gamalt er hjá okkur og sjá um, að það verði ekki eyðilagt. Þess vegna held ég líka út frá okkar réttlátu baráttu fyrir því að fá handritin heim, þá sé rétt fyrir okkur að gera meira að því að reyna að varðveita það, sem er enn þá eftir t.d. af húsum frá fyrstu 1.000 árum Íslandsbyggðar og fleira mættum við gera og er gert og þess vegna hef ég flutt þetta mál. Ríkinu eru bundnar nokkrar skyldur með þessu. Þær eru ekki sérstaklega stórar og verða því ekki ofjarl, en það tryggir sér hins vegar með þessu að þurfa ekki að horfa upp á það aðgerðalaust, að slík hús, sem öll þjóðin er sammála um að varðveita, en eru í einstaklingseigu, þau meira eða minna drabbist niður, ekki sízt þegar um hús er að ræða, sem bæði frá sögulegu og listrænu sjónarmiði eiga skilið að varðveitast og það vel. Hins vegar er mér ljóst, að það mun vafalaust vera um nokkuð að ræða af húsum, við skulum segja ýmsar skemmur eða skot eða útihús eða slíkt frá þessum tíma, sem koma undir þessi lög, en mönnum mundi kannske ekki þykja rétt endilega að varðveita. Og þá legg ég það með síðustu mgr. 2. gr. í hendur þjóðminjavarðar að taka ákvarðanir um slíkt. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þó er þjóðminjaverði heimilt, ef sérstaklega stendur á að hans álíti, að leyfa, að slík hús séu flutt, ef þess er sérstaklega óskað eða jafnvel rífa þau, ef þjóðminjavörður álitur einskisvirði að halda þeim við.“ Ég treysti þjóðminjaverði, hver svo sem hann er á hverjum tíma, fyllilega til þess að sjá um þetta og vil leggja þetta vald í hans hendur, því að mér er ljóst, að það getur náttúrlega verið um nokkuð af húsum að ræða, sem enginn sérstakur fengur sé að því að varðveita. En l. þurfa hins vegar að gilda um allt saman, um öll hús, sem byggð eru fyrir 1874, þannig að það sé ekkert af þeim rifið eða flutt, nema því aðeins að áður hafi þjóðminjavörður haft aðstöðu til þess að segja sitt álit þarna um og beita sínu valdi. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að óska þess, að þessu frv. verði nú að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn. og vil ég leyfa mér að vonast til þess, að það fái afgreiðslu á þessu þingi og þm. geti orðið sammála um í fyrsta lagi að gera þar á þær breytingar, sem þeir álitu heppilegar, sem ég er fyllilega ásáttur um að gera og í öðru lagi að samþykkja það og gera það að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Um efni þessa frv. þarf ég ekki að vera fjölorður, sökum þess að nákvæm grein hefur verið gerð fyrir efni þess átta sinnum hér á hv. Alþingi og ættu því hv. alþm. að vera farnir að kannast við efni þess. Í fáum orðum má þó segja, að efni þessa frv. er mjög sniðið eftir efni þeirra l., sem í gildi eru um hinn almenna menntaskóla í Reykjavík. Í frv. eru gerðar mjög svipaðar kröfur til náms og kennslu í skólanum, deildaskipting í honum fyrirhuguð á sama hátt og sömu prófkröfur og gerðar eru til nemenda menntaskóla, sem ganga skulu undir stúdentspróf í hinum almenna menntaskóla og Menntaskólanum á Akureyri og öðrum þeim skólum, sem rétt hafa til að brautskrá stúdenta. Meginefnið er sem sé alveg hliðstætt við ákvæði l. um hinn almenna menntaskóla. Um efni þess tel ég ekki ástæðu að fara fleiri orðum af þeirri ástæðu, sem ég í upphafi máls míns gat um. Um flutning málsins fram að þessu vil ég aðeins rekja nokkrar helztu staðreyndir, en þær eru á þá leið, að í fyrstu er frv. flutt í hv. Ed. af mér og þáv. hv. þm. Norðmýlinga, Páli Zóphóníassyni. Það mun hafa verið á þinginu 1946. Málið fékk ekki afgreiðslu. Og árið eftir, 1947 var það flutt á ný af sömu flm. og var það í bæði þessi skipti breyting við menntaskólalögin á þann veg, að í landinu skyldu vera fjórir menntaskólar, þ.e. í Reykjavík, á Akureyri, á Ísafirði og að Eiðum. Einnig fluttum við þetta frv. í þriðja sinn, sömu flm., á þinginu 1948. Svo liggur málið niðri um skeið, en á þinginu 1959 er málið flutt í fyrsta sinn í því formi, sem það liggur nú fyrir hv. Alþingi, þ.e. sjálfstætt frv. um Menntaskóla Vestfirðinga á Ísafirði. Flm. voru þá Hannibal Valdimarsson, Birgir Finnsson og Sigurður Bjarnason eða m.ö.o. þeir þm. Vestfjarðakjördæmis, sem þá áttu sæti í Nd. Alþingis. Síðan hefur málið verið endurflutt og flm. ávallt verið þeir Vestfjarðaþm., sem sæti eiga í Nd. Alþingis, nú síðast þeir Sigurvin Einarsson og Matthías Bjarnason í viðbót við fyrri flm. En ávallt hefur flutningi frv., síðan það var flutt fyrst í þessu formi, verið hagað þannig, að því hefur verið yfirlýst að, að málinu stæðu einnig þm. Vestfjarða í hv. Ed. og þar með stæðu allir Vestfjarðaþm. að baki þessu máli. Þetta er saga málsins, og má af því sjá, að svo hefur hér til tekizt, að eikin hefur ekki fallið við fyrsta högg. En ég er þeirrar skoðunar, að þetta mál sé þannig vaxið, að hverjir sem sæti eiga á Alþingi í umboði Vestfirðinga, þá eigi málið svo mikil ítök í vilja kjósendanna á Vestfjörðum, að það verði ekkert undanfæri fyrir Vestfjarðaþm. að flytja þetta mál á Alþingi, þangað til það verður afgreitt héðan sem lög. Vestfirðingar telja sig ekki aðeins vera að fylgja hér fram sér mjög þýðingarmiklu og nauðsynlegu máli, heldur telja þeir sig eiga jafnréttiskröfu við aðra landsmenn um það, að efnilegir námsmenn á Vestfjörðum eigi þess kost að njóta stúdentsmenntunar og fá þannig undirbúningsnám undir háskólanám heima á Vestfjörðum. Þegar málið var fyrst flutt, var aðeins einn menntaskóli í Reykjavík. Það var hinn almenni menntaskóli, fyrrum nefndur hinn lærði skóli eða latínuskólinn. Það virtist lengi vera skoðun hv. alþm., að þjóðin hefði ekki neina þörf fyrir fleiri menntaskóla, almenni menntaskólinn í Reykjavík fullnægði þörfinni. A.m.k. var þetta upp á teningnum fyrir 1920, þegar þm. Norðlendinga hófu að berjast fyrir menntaskóla Norðlendinga á Akureyri. Það mál var margflutt, fyrir því var þvælzt og vafizt af alþm. lengi, en málið var flutt hvað eftir annað, þangað til það loks náði fram að ganga. Helztu rökin, sem fram voru borin gegn menntaskólamáli Norðlendinga, voru þau, að það væri ekki þörf nema fyrir einn menntaskóla og það færi langbezt á því, að þeir væru allir brautskráðir í Reykjavík. Sumir héldu því fram, að það væri ekki hægt að fá kennarakost til Akureyrar, norður í land, til þess að halda þar uppi stúdentafræðslu. En öll þessi rök, sem flest voru sýndarrök og önnur á misskilningi byggð, ultu þó um koll og menntaskóli Norðlendinga sigraði, það varð til annar menntaskóli í landinu. Og það sýndi sig brátt, að það var full þörf á því, að menntaskólarnir væru tveir. Þegar menntaskólarnir voru orðnir tveir og nokkur ár liðin þar frá, leið ekki á löngu, áður en það varð skoðun manna, að það væri þörf á því að stofna til hins þriðja menntaskóla í landinu, og það var gert með nokkuð sérstökum hætti, sem virðist benda til þess, að þörfin hafi verið talin ákaflega aðkallandi og brýn. Það gerðist nefnilega á þann hátt, að þáv. menntmrh. gaf út ráðherrabréf, er heimilaði einum skóla í Reykjavík, Verzlunarskóla Íslands, að mega brautskrá stúdenta. Þannig varð þriðji menntaskólinn í landinu til, alveg óefað og tvímælalaust fyrir mjög brýna og aðkallandi nauðsyn, því að ef málinu hefði ekkert legið á, hefðu aðstandendur málsins vafalaust gefið sér tóm til þess að láta málið fara gegnum Alþingi Íslendinga og stofna hann að lögum, eins og áður hafði verið gert um hina tvo menntaskólana. En þarna var þá kominn annar menntaskóli í Reykjavík, og hann starfar enn og hefur brautskráð marga stúdenta og er mér ekki kunnugt um annað en stúdentar frá honum hafi þótt jafnhlutgengir í þjónustu þjóðarinnar sem menntamenn og stúdentar frá hinum tveimur menntaskólunum, sem starfa samkv. settum lögum. Með þessu var að fullu viðurkennd nauðsyn þess að fjölga menntaskólum. Og enn verður engum stoðum undir það rennt, að offramleiðsla stúdenta sé hjá íslenzku þjóðinni, námskröfur hafa vaxið svo, kröfur til menntunar hafa vaxið svo, að ekki verður um það deilt, að stúdentsmenntun er nokkuð almenn undirbúningsmenntun undir hvers konar framhaldsnám og að mörgu leyti alveg bundið því, að menn fái leyfi til að stunda háskólanám, að þeir hafi áður stúdentspróf. En hér var ekki látið staðar numið. Nú komu upp kröfur um það, að það væri ekki rétt og þjóðhollt, að allir menntaskólar landsins væru í Reykjavík og í kaupstöðum landsins, heldur mundi það vera réttara, að næsti menntaskóli, sem komið yrði á fót, yrði í sveit. Og um þá kröfu fylktu sér margir alþm. og þá ekki sízt sunnlenzkir þm. og höfðu það fram, að stofnaður var menntaskóli í sveit og hann staðsettur á Suðurlandi. Þar með höfðu þá Norðlendingar og Sunnlendingar fengið menntaskóla og Reykvíkingar tvo. Nú líður nokkur tími og áfram er haldið að flytja það mál, að Vestfirðingar og Austfirðingar eigi báðir nokkurn rétt á því, að þar verði reistur menntaskóli og málið flutt á Alþingi, eins og ég hef gert grein fyrir. En á meðan þetta mál er margflutt og túlkað í sölum Alþingis, er á það fallizt, að enn þá sé þörf fyrir nýjan menntaskóla og hann í Reykjavík. Og það er ekki langt siðan Kennaraskóla Íslands var með l. heimilað að brautskrá stúdenta og þar með honum veitt að nokkru leyti, auk síns upprunalega hlutverks að brautskrá kennara, einnig það hlutverk að brautskrá stúdenta. Þannig er það þá staðreynd, sem öllum Reykvíkingum hlýtur að vera kunn og landslýðnum ætti að vera kunn, ef blekkingum væri þar ekki beitt, að það er ekki aðeins einn menntaskóli í Reykjavík, heldur eru þeir þrír. Þeir eru þrír, sem brautskrá stúdenta og þegar nú er hreyft því máli að bæta við menntaskóla í Reykjavík, þá væri það sá fjórði í Reykjavík, en ekki annar, eins og birt er í blöðum fyrir fólkið úti á landsbyggðinni. Í dag er í einu af dagblöðum borgarinnar með feitu letri sagt, að menntaskólar í Reykjavík skuli verða tveir. En þeir eru fyrir, hinn almenni menntaskóli, Verzlunarskóli Íslands, sem hefur heimild til að brautskrá stúdenta og Kennaraskóli Íslands, sem einnig hefur heimild til að brautskrá stúdenta. Samkv. íslenzkri málvenju er sá skólí, skóli með menntaskólaréttindi, lærður skóli, sem undirbýr menn til háskólanáms og útskrifar nemendur sína með stúdentsprófi, það er menntaskóli að íslenzkum skilningi. Ég felli mig því fremur illa við það, að slíkar blekkingar séu í frammi hafðar, að það sé nú verið að breyta l. um hina almennu menntaskóla á þann veg, að það megi verða tveir menntaskólar í Reykjavik, af því að sannleikurinn er sá, að það er verið að breyta menntaskólal. á þann veg, að hér bætist við fjórði menntaskólinn í Reykjavík, áður en Austfirðingar og Vestfirðingar fái sína menntaskóla. Ég hygg, að flestum alþm. sé ljóst, að það fer varla gegnum Alþingi á einu þingi að stofna þrjá menntaskóla, þann fjórða í Reykjavík og svo vestfirzkan og austfirzkan menntaskóla og ég leyfi mér því að halda því fram, að það sé veila í heilindunum við málstað Austfirðinga og Vestfirðinga að hamra jafnframt á því á sama þingi að bæta við fjórða menntaskólanum í Reykjavík, enda er fólkinu úti á landsbyggðinni ekki kunngert, að það standi til að bæta við fjórða menntaskólanum í Reykjavík, heldur að menntaskólarnir í Reykjavík verði tveir. Nú gæti það verið, að það væri skoðun manna, að það, sem væri mest aðkallandi í landinu, væri að bæta við fjórða menntaskólanum í Reykjavík, og þá eiga menn að segja það og láta það berast út um landsbyggðina líka, að það væri afstaða manna. En hins vegar fer ég ekki dult með þá skoðun mína og hygg, að ég tali fyrir munn allra okkar flm., að við teljum þörf á auknu skólarými á menntaskólastiginu og við teljum, að þar sem Reykjavík er með þrjá skóla af þessari tegund, Sunnlendingar hafa sinn stúdentaskóla og Norðlendingar sinn, en Vestfirðingar og Austfirðingar ekki, þá sé það, sem eigi að sitja fyrir í þessu máli, að koma upp litlum menntaskóla á Vestfjörðum og öðrum í framhaldi af því á Austfjörðum. Þetta þyrftu vafalaust ekki að vera stórar stofnanir. Ég geri ráð fyrir, að fyrstu árin yrði þarna farið af stað með fjögurra deilda skóla,fjögurra bekkja skóla með 20–25 nemendum í ársdeild og þannig yrðu þessir skólar til að byrja með hvor um sig ekki nema með 100 nemendur eða svo, ekkert bákn og algerlega óþarft að láta þá kosta hvorn um sig marga milljónatugi. En ef svona væri tekið á málinu og litið á þetta mál sem nauðsynjamál, og réttlætismál og jafnréttismál landsbyggðarinnar móts við þéttbýlið, ætti að taka þannig á málinu að gefa út lög frá Alþingi um þessa skóla austanlands og vestan. Sú úrlausn mundi líka létta á þessum þremur menntaskólum hér í Reykjavík í bili a.m.k. En þegar það sýndi sig, að sá menntaskólakostur, sem þá væri fyrir hendi, dygði ekki, þá mundi ég a.m.k. ekki beita mér gegn því, að fjórða menntaskólanum í Reykjavik væri bætt við. Það er almennt á orði haft í umr. um jafnvægi í byggð landsins eða í umr. um þá þjóðfélagsnauðsyn að byggja upp þéttbýliskjarna til þess að veita fólki sem jafnasta aðstöðu til að byggja þetta land, að til þess þurfi ekki aðeins uppbyggingu atvinnulífs, sem sé hið fyrsta skilyrði, heldur einnig uppbyggingu samgöngumála á sjó og landi og í lofti, þannig að aðstaða manna á þessum sviðum verði sem jöfnust í landinu. Í þriðja lagi, að það sé nauðsynlegt út frá þessum sjónarmiðum að veita fólkinu nokkurn veginn fullnægjandi aðstöðu til félagslegrar og menningarlegrar starfsemi og aðstöðu til menntunar, og það er kannske ekki veigaminnsti þátturinn. Þetta segja menn a.m.k., þegar þeir tala um jafnvægi í byggð landsins. En er það samt svo, að jafnvel þm. dreifbýlisins telji það réttmætt að bæta samt við fjórða menntaskólanum í Reykjavík, áður en Austfirðir og Vestfirðir fái hvor litla menntastofnun, sem brautskrái stúdenta? Ég fæ ekki séð, að það samrýmist a.m.k. Ef það gæti leyst málið, að menntaskóli á Vestfjörðum mætti ekki heita menntaskóli, en hafa samt að lögum rétt til þess að brautskrá stúdenta, þá fullnægði það mér nokkurn veginn. Ef gagnfræðaskólinn á Ísafirði fengi frá Alþingi lagaheimild til að reka fjórar ársdeildir menntaskóla og heimild til að brautskrá stúdenta, þá væri það lausn á málinu. Ef það leiðir til þess, að það sé aðeins einn menntaskóli í Reykjavík, að einn þeirra heitir Verzlunarskóli Íslands, annar heitir Kennaraskóli Íslands, en hafa báðir rétt til þess að brautskrá stúdenta og hægt sé þá að segja: Það er bara einn menntaskóli í Reykjavík, - gætu menn glatt sig við að segja, að það væri enginn menntaskóli á Vestfjörðum, þó að gagnfræðaskólinn á Ísafirði hefði fengið lagaheimild til þess að brautskrá stúdenta, en í sama stað kæmi, að það væri kominn þar menntaskóli. Ég geri nú ekki ráð fyrir því, að þetta skipti máli, heldur sé það staðreynd, að við verðum að gera það upp við okkur, alþm., hvort við teljum rétt að byggja áfram út menntaskólakerfi í Reykjavík, þannig að sá fjórði bætist við, áður en Vestfirðingar fái sinn menntaskóla, áður en Austfirðingar fái sinn menntaskóla. En þá tel ég réttmætt, að fólkið í landinu fái að vita það, að Alþingi hafi bætt við fjórða menntaskólanum í Reykjavík, en ekki öðrum. Ég held, að það mundi eiga þátt í að aftra fólksflótta úr Vestfjarðakjördæmi og af Austfjörðum, en aðstaða er mjög svipuð á margan hátt í báðum þessum landshlutum, ef unga fólkið þar, sem hefur hæfileika og löngun til að þreyta nám til stúdentsprófs, fengi aðstöðu til að gera það í sínum heimabyggðum, því að mér er kunnugt um, að það eru ekkert fáar fjölskyldur, sem flutzt hafa af Vestfjörðum, höfðu þar sæmilega lifsaðstöðu á flestan hátt, en fluttu sig úr sínum heimabyggðum, þegar að því kom, að fyrsta barnið þurfti að fara að þreyta menntaskólanámið í Reykjavík eða á Akureyri. Og ef börnin voru fleiri, sem höfðu hæfileika og getu og löngun til þess að stunda slíkt nám, þá átti fátækt fólk eða fólk með miðlungstekjur einskis annars úrkosta en að fylgja börnunum eftir til þess að veita þeim aðstöðu til að vera á heimilinu og stunda námið jafnframt og þá varð auðvitað að flytjast til Reykjavíkur. Þetta hefur í mörgum tilfellum verið frumorsök til þess, að mjög mannvænlegt fólk hefur tekið sig upp, þrátt fyrir það að það hefði alls enga löngun til að skipta um búsetu og flýja sinn landshluta. Það var til þess að fullnægja skyldum sínum við börnin og að búa þau til manndóms og mennta, eins og kostur væri á. Það eru því áreiðanlega ekki neinar grillur, þegar þeir halda því fram, að ef menn meina eitthvað með því, að það eigi að byggja upp jafnvægi í byggð landsins, þá verði það ekki aðeins að gerast gegnum umbætur í atvinnumálum og samgöngumálum og félagsmálum, heldur ekki hvað sízt menntamálum. Og það er á þessu sviði sem fólkið, hvar sem það er búsett á landinu, á hinn fyllsta rétt til að heimta jafnrétti við aðra. Og í þessu tilfelli er hægt að verða við þeirri kröfu. Ég vil heldur segja: Það er ekki hægt að komast undan því að fullnægja þessari réttlætiskröfu, hvort sem mönnum tekst að vefjast fyrir því 1, 2 eða 3 ár. Eru nú líkur til þess, að lítill menntaskóli á Vestfjörðum gæti orðið nokkuð nema nafnið tómt? Eru líkur til þess, að þangað fengjust kennarar? Það er einmitt það, sem sagt var um Akureyri, hann mundi aldrei fá kennara. Það hefur nú tekizt nokkurn veginn hjá skólameisturunum á Akureyri að afla sæmilegs kennaraliðs þangað eins og til menntaskólans í Reykjavík. Það má vera, að þetta sé nokkrum erfiðleikum bundið og þurfi atfylgi forstöðumanns skóla, það skal ég ekki fortaka, en þetta hefur tekizt utan Reykjavíkur og það mundi eins takast á Vestfjörðum og annars staðar. En svo mikið er víst, að menntaskóli með 100–300 nemendur væri að öðru jöfnu betri uppeldisstofnun, en menntaskóli með 900 nemendur. Það fullyrði ég af þeirri þekkingu, sem ég þó hef á skólamálum. Það er ekki leiðin til þess að byggja upp hina fullkomnustu uppeldisstofnun að hrúga þar saman þúsund nemendum, þegar sundur slitna öll tengsl að heita má milli kennara, þ.e. uppalendanna og nemenda. En í skóla upp að 300 nemendum er hægt fyrir skólastjóra og kennara að hafa persónuleg áhrif á nemendurna og vera þeim stoð og stytta að því er snertir þroska þeirra og uppeldi. En allt hvað skóli verður stærri, en þetta og hefur nemendur á hinu erfiðasta aldursskeiði, þá fer lítt að gæta uppeldisáhrifa kennara og skólastjóra og þá missir einn skóli mikið. Ég fullyrði því, að lítill menntaskóli á Austfjörðum og Vestfjörðum mætti hafa mun verra kennaraliði á að skipa, en stór menntaskóli hér í Reykjavík, ef hann ætti að verða lakari fræðslu- og uppeldisstofnun, en sé þó enga ástæðu til að ætla annað en ötulum skólastjóra mætti takast að fá þangað jafnhæfa menn og hingað. Þá kemur að hinu: Er nokkur þörf fyrir Vestfirðinga að fá menntaskóla? Eru til svo margir unglingar í þessum litla og fámenna landshluta, sem ljúka miðskólaprófi og eiga þar með rétt á því að hefja menntaskólanám, að það svari til ársbekkjar í menntaskóla? Og þessu er til að svara, reynslan sýnir það, að það er ekki undir 20 nemendum, sem á ári hverju fara af Vestfjörðum í menntaskólana í Reykjavík og annars staðar á landinu til þess að hefja stúdentsnámið. Héraðsskólar og gagnfræðaskólar á Vestfjörðum hafa á undanförnum árum útskrifað svo marga nemendur með landsprófi, að það er fyllilega efni í eina ársdeild menntaskóla, t.d. með 20–25 nemendum. Auk þess er það nú mín reynsla, að skóli fær, ef hann hefur ekki á sér bókstaflega óorð, alltaf á ári hverju aðsókn af nemendum úr öðrum landshlutum einnig og ég álít það hollt, að nemendur skiptist þannig á og jafnvel unglingur úr Reykjavík setjist á skólabekk við menntastofnun utan Reykjavikur á einhverju skeiði ævi sinnar. Auk þess er það mín sannfæring, að það muni ekki líða mörg ár, þangað til við bætist héraðsskóli á Vestfjörðum, þ.e.a.s. héraðsskóli á Reykhólum í Barðastrandarsýslu. Ég er alveg sannfærður um, að það er eitt af málunum, sem að kallar að leysa og er réttlátt og hagstætt fyrir þjóðina að leysa, að koma upp héraðsskóla á Reykhólum, svo að þeir yrðu tveir á Vesturlandinu, Reykholtsskóli og héraðsskóli á Reykhólum. Þeir eiga því áreiðanlega fyrir sér frekar að fjölga, héraðs- og gagnfræðaskólarnir á Vestfjörðum, en frá slíkum skólum komast nemendurnir í menntaskólana. Ég skal nú ekki þreyta miklu lengra mál um þetta, aðeins geta þess enn einu sinni, að gagnfræðaskólinn á Ísafirði fékk fyrir mörgum árum heimild til þess að kenna sínum nemendum námsefni 1. bekkjar menntaskóla og það varð til þess, það er mér fullkunnugt um, að nokkuð margir unglingar, sem annars höfðu ekki efnahagslega aðstöðu til þess að fara út í langskólanámið, hófu þá nám í þessari byrjunardeild og reyndu síðan að klifa þrítugan hamarinn til að geta haldið þessu námi áfram til stúdentsprófs og hafa síðan orðið nýtir og góðir embættismenn, sem þjóðin hefði ekki fengið sem starfsmenn sína á því sviði, ef þessi litla byrjun hefði ekki verið gerð. Að því kom svo eftir nokkur ár, þó að menntaskólinn á Akureyri og síðar menntaskólinn í Reykjavík viðurkenndu prófið frá þessari deild, að hún fékk ekki ráðherraleyfi til að starfa lengur. Sá menntmrh., sem þá kom, felldi heimildina niður. Og svo liðu nokkur ár. En fyrir þrábeiðni og margendurteknar, ákveðnar, þungar kröfur Vestfirðinga um, að deildin fengi aftur að taka til starfa, þá veitti núv. hæstv. menntmrh. gagnfræðaskólanum á Ísafirði heimild til að hefja þessa 1. bekkjar kennslu menntaskóla að nýju, og hefur sú deild starfað fram á þennan dag. En þetta er Vestfirðingum ekki nóg. Þeir vilja fá menntaskóla, sem hafi að lögum heimild til að brautskrá stúdenta, svo að efnilegir unglingar í landsfjórðungnum geti lokið sínu stúdentsprófi þar heima og þurfi ekki að fara burt úr sínu byggðarlagi, fyrr en háskólanámið tekur við. Ég hef hér rætt um þörf Vestfirðinga fyrir að fá þessu máli framgengt. Ég hef rætt um rétt þeirra til þess, og ég hef rætt um það, hvaða grundvöllur sé fyrir nemendamateríali í slíkan lítinn menntaskóla og ég held, að ekkert af þessu verði véfengt, allt þetta sé fyrir hendi. Ég vil ekki ljúka máli mínu án þess að hafa enn þá uppi einu sinni ummæli Sigurðar heitins Guðmundssonar skólameistara á Akureyri, sem hann lét falla við skólaslit 1928, þegar hann var að útskrifa sína fyrstu nemendur sem stúdenta. Hann sagði: „Menntaskólarnir mega ekki allir vera á einum stað. Menningarblóðið þarf að streyma um allar æðar þjóðlíkama vors.“ Það var hans skoðun. Og það er skoðun flestra nú, að það hafi verið óréttmætt að berjast eins og barizt var gegn menntaskóla Norðlendinga. Eða hver er sá, sem telur, að það hafi verið óheillaspor, er nokkur nú, sem vill halda því fram, að það hafi verið meira gæfuspor fyrir þjóðina að kasa öllum menntaskólum saman í Reykjavík? Ég hygg ekki. Ég held, að menn séu sammála um, að það var gæfuspor, að Norðlendingar fengu sigur í sínu skólamáli. Er nokkur, sem telji það ógæfuspor að hafa stofnað til menntaskóla í sveit og vilji enn halda því fram, að þeir hefðu allir átt að vera í Reykjavík? Nei, ég held ekki. Ég held, að það sé alveg auðsætt mál, að það er affarasælast fyrir þjóðina, að menntunaraðstaðan fyrir ungt fólk sé gerð sem jöfnust og það sé rétt stefna, að það eigi að vera menntaskóli til í öllum landsfjórðungum. Nú hefur þetta mál verið flutt alveg í upphafi þings og ég vil treysta því, að hv. n., sem fær málið til meðferðar, afgreiði þetta mál á eðlilegum tíma, grandskoði það að vísu, en leggist ekki á það til þingloka, heldur láti málið koma hér til umr. á Alþingi, svo að hv. alþm. gefist kostur á að sýna afstöðu sína til þess, fella það þá einu sinni enn, ef það er þeirra sannfæring, að þeir geri rétt með því, heldur en láta það nú enn þá einu sinni veslast upp í n., en það er meðferðin, sem þetta mál hefur sætt í átta skipti og er nóg. Ég treysti því, að hv. menntmn. láti málið ekki liggja hjá sér óafgreitt til þingloka og það fái þinglega meðferð, sem það hefur ekki fengið til þessa. Herra forseti. Ég legg til, að málinu verði vísað til 2. umr., þegar þessari umr. lýkur, og til hv. menntmn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð vildi ég leyfa mér að láta fylgja þessu frv., sem ég er meðflm. að, við þessa 1. umr. þess í hv. þingdeild. Um það verður ekki deilt, að í nútíma þjóðfélagi er góð menntun eitt af frumskilyrðum farsældar og lífshamingju. Þess vegna er þýðingarmikið, að aðstaða þegnanna til að afla sér hennar sé sem bezt og jöfnust, hvar sem þeir búa í landi sínu. Sú staðreynd verður ekki sniðgengin, að enn þá er aðstaða Íslendinga í þessum efnum mjög misjöfn. Hér í höfuðborginni eru t.d. þrír skólar, sem hafa rétt til þess að brautskrá stúdenta, en hvorki á Vestfjörðum né Austurlandi, hafa enn veríð stofnaðir slíkir skólar. Enn fremur eru stúdentaskólar á Laugarvatni og Akureyri. Nú er það almennt talið, að of þröngt sé orðið í þeim menntaskólum, sem fyrir eru í landinu og nauðsyn beri til þess, að fleiri stúdentar útskrifist árlega. Leyfi ég mér um þetta atriði að vísa til merkrar ræðu, er Þórarinn Björnsson skólameistari á Akureyri flutti við setningu menntaskólans þar á s.l. hausti. Tilfinnanlegur skortur er á ýmsum háskólamenntuðum mönnum hér á landi, svo sem læknum og verkfræðingum. Auk þess gengur þróunin í þá átt, að stúdentsmenntun er í vaxandi mæli að verða sú almenna menntun, sem unglingum er talin æskileg og gagnleg. Stúdentar þurfa ekki endilega að ganga langskólaveginn, eins og það hefur verið kallað. Þeir geta orðið nýtir og dugandi bændur, skipstjórnarmenn eða iðnaðarmenn og verzlunarmenn. Þegar á þetta er litið og nauðsyn þess að stækka og fjölga menntaskólunum er viðurkennd, hlýtur það að verða talið skynsamlegt og sanngjarnt að dreifa þessum menntastofnunum milli hinna ýmsu landshluta. Það getur ekki verið heppilegt að safna flestum eða öllum æðri menntastofnunum þjóðarinnar saman í höfuðborginni, auk þess sem það er fjarri því að vera réttlátt. Stofnun Menntaskólans á Akureyri fyrir 37 árum var merkilegt spor í menningarmálum landsmanna. Stofnun menntaskóla í sveit var einnig merkur atburður, þótt ég hafi að vísu alltaf talið, að hann hefði átt að rísa í Skálholti, en ekki á Laugarvatni. Um nytsemi þessara tveggja menntaskóla utan höfuðborgarinnar eru menn nú almennt sammála. Flestir munu einnig sammála um það, að aðstöðu til stúdentsmenntunar þurfi að bæta með fjölgun og stækkun menntaskólanna. Þegar þessa er gætt, þykir mér auðsýnt, að frv. það, sem hér liggur fyrir um menntaskóla Vestfirðinga á Ísafirði, eigi fullan rétt á sér og sé raunar hið mesta nauðsynja- og sanngirnismál. Til viðbótar þeim rökum, sem flutt hafa verið fyrir þessu máli, vil ég leggja áherzlu á þetta : Nýr menntaskóli á Vestfjörðum er ekki aðeins í þágu þeirra tæplega 11 þús. íbúa, sem byggja þennan landshluta. Hann er í þágu þjóðarinnar í heild. Á sama hátt og mikill meiri hl. þeirra unglinga, sem nú sækja héraðsskólana á Vestfjörðum, er úr öðrum landshlutum, eins mundi fjöldi æskufólks víðs vegar að af landinu sækja menntaskóla á Ísafirði. Vestfirzkur menntaskóli greiddi ekki aðeins göngu margra vestfirzkra ungmenna til mennta og héldi þeim um leið heima í átthögum sínum, heldur yrði hann mikilsverð menningarmiðstöð á sama hátt og Menntaskólinn á Akureyri hefur verið höfuðstað Norðurlands og nálægum héruðum. Eins og hér hefur komið fram, er vísir að menntaskóla þegar orðinn til á Ísafirði. Próf frá framhaldsdeild þeirri, sem þar hefur starfað um árabil, eru nú viðurkennd af menntaskólunum í Reykjavík, á Akureyri og á Laugarvatni. Þessi vísir þarf hið fyrsta að verða að fullkomnum menntaskóla. Þess vegna er þetta frv. flutt. Allir þm. Vestfjarða standa að flutningi þess, einnig þeir, sem sæti eiga í hv. Ed. Það er því von mín, að þessu frv. verði vel tekið og það hljóti lagagildi á þessu þingi.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið hjá þeim flm. þessa frv., sem hafa talað hér á undan mér, hefur þetta frv. verið flutt í átta skipti hér á hv. Alþingi, fyrst 1946 og síðan 1947 og 1948 í því formi að breyta lögum um menntaskóla, að menntaskólar á landinu skyldu þá verða fjórir: í Reykjavík, á Akureyri, Ísafirði og að Eiðum, og svo aftur síðar, þegar málið var flutt næst á Alþingi, 1959, þá var frv. flutt sérstaklega og í líku formi og nú um menntaskóla á Vestfjörðum, staðsettan á Ísafirði. Það er mikið talað um nauðsyn þess, að fólkið, sem landið byggir, þjappist ekki allt saman hér í Reykjavík og í næsta nágrenni hennar og það þurfi að gera margvíslegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir það með því að jafna sem mest aðstöðumuninn. Þessum aðgerðum hefur því miður miðaið hægt áfram og þá ekki sízt á sviði menntunar, eftir að barnaprófi lýkur í sveitum úti um landið og gagnfræðaskólaprófi í kaupstöðum úti á landi, að Akureyri undanskilinni. Á Alþingi í fyrravetur urðu miklar umr. um þessi frv., sem þá voru flutt um menntaskóla, bæði frv. um menntaskóla í Reykjavík, frv. um menntaskóla á Ísafirði og frv. um menntaskóla Austfirðinga að Eiðum. Við 2. umr. þess máls komu fram raddir gegn menntaskóla bæði á Austfjörðum og Vestfjörðum, en 2. umr. lauk ekki, málið var tekið af dagskrá og við vorum þá nokkrir á mælendaskrá, sem ekki höfðum tækifæri til að láta í okkur heyra þá. En það er sami háttur og hafður hefur verið á frá upphafi, að þetta mál hefur ekki fengið þinglega afgreiðslu og við það verður ekki hægt að sætta sig lengur, að mál, sem búið er að flytja í átta skipti, fái ekki þinglega afgreiðslu á Alþingi Íslendinga. Þessar raddir, sem þá komu fram gegn menntaskóla á Vestfjörðum og Austfjörðum, töldu, að fólk flytti ekki búferlum vegna þess, að menntaskóli væri ekki á þessum stöðum. Ég skal segja þeim mönnum það, sem þessu halda fram, bæði hér á Alþingi og utan þess, að í mínum heimabæ, þar sem ég er fæddur og uppalinn og hef átt heima alla tíð, þekki ég þessi mál jafnvel og betur, en aðrir utan þess staðar og ég veit til þess, að það eru ekki einn eða tveir tugir af fjölskyldum, sem hafa á þessum áratugum yfirgefið bæinn af þessum ástæðum, heldur tugir fjölskyldna. Við vitum, að þegar verkamannafjölskylda, sjómanna- eða iðnaðarmannafjölskylda er að senda 2–3 börn sín til framhaldsnáms í menntaskóla, þá er uppihaldskostnaður barna eða nemenda það mikill, að þessar fjölskyldur geta ekki styrkt nemendur, eins og lengi vel var, þegar var litið um atvinnu og litlar tekjur hjá þessu fólki og sömuleiðis enn í dag. Þess vegna var það nauðsyn, að foreldrarnir flyttu einmitt hingað til Reykjavíkur, til þess að börn þeirra gætu stundað þetta nám, gætu verið heima á heimilinu, fengið þar bæði að borða og vera, til þess að spara útgjöld fyrir fjölskylduna. Þess vegna má segja, að þetta mál hefur orðið til þess að gera það að verkum, að fleira fólk hefur flutzt í burtu, en ella hefði orðið. Það getur verið, að þið, sem búið í Reykjavík, og þið, sem hafið þessa aðstöðu, skiljið kannske síður tilfinningar þessa fólks. En ég hef séð það, að þegar nemendurnir heima úr mínu byggðarlagi eru að hverfa að haustinu til framhaldsnáms í menntaskólum landsins, verzlunarskólum og í margs konar tækninám, þá er tómlegt heima á eftir. Við 1. umr. þessa máls ætla ég ekki að tala miklu lengra mál. En ég vil aðeins minna í örstuttu máli á þær staðreyndir, að fólkinu í landinu fjölgar og þeim, sem vilja stunda langskólanám, fjölgar hlutfallslega enn meira, en fólkinu í landinu, því að alltaf eru það fleiri og fleiri, sem eru að fara út í langskólanám, því að kröfur til náms eru alltaf að verða háværari og háværari. Fram undan er því mjög aðkallandi annaðhvort að stækka menntaskóla eða byggja nýja eða hvort tveggja. Það er því kominn tími til þess, að landsfjórðungur, sem borið hefur fram sínar óskir um menntaskóla hér á hv. Alþingi í tæplega tvo áratugi, fái nú afgreiðslu á þessu máli. Á Vestfjörðum ríkir almennur áhugi og samhugur meðal allra manna, hvar í stjórnmálaflokki sem þeir eru, fyrir þessu máli og mér er kunnugt um það, að í öllum hreppum Vestfjarða fara nú fram undirskriftasafnanir um áskorun til Alþingis að samþykkja þetta frv. um menntaskóla á Vestfjörðum. Mér finnst rétt að segja frá því hér strax við 1. umr., þó að þessar undirskriftir séu ekki komnar, en þær eru almennar og það er almennur vilji hvar sem er á Vestfjörðum fyrir þessu máli. Nú kunna einhverjir að segja: Er það lausn á námi þeirra Vestfirðinga, sem eru lengst frá Ísafirði, þótt menntaskóli sé þar stofnaður? Geta þeir ekki alveg eins haldið áfram að fara norður til Akureyrar þangað sem flestir Vestfirðingar hafa farið? Ég vil við það bæta, að í menntaskólanum á Akureyri eru nú í vetur um 440 nemendur, þar af eru 176 nemendur í heimavist og 280 nemendur í mötuneyti menntaskólans. Allt þetta er fullsetið og það er ekki hægt að taka við fleiri nemendum og hefur orðið að neita fjölmörgum nemendum um pláss í heimavistinni nú í vetur. Sá mikli skólamaður, skólameistari menntaskólans á Akureyri, er þeirrar skoðunar, að það sé ekki æskilegt að stækka menntaskólann á Akureyri frá því, sem nú er. Liggur því ekki næst að stofna til menntaskóla í þeim landsfjórðungum, sem engan menntaskóla hafa? Á s.l. vetri voru á milli 40 og 50 nemendur frá Vestfjörðum í menntaskólanum á Akureyri og auk þess nokkuð af nemendum í öðrum menntaskólum landsins. Það þarf því ekki að vera að byggja á öðrum stöðum fyrir þá. En við þurfum einnig að byggja heimavist á Ísafirði fyrir þá nemendur, sem koma að, það skulum við gera okkur ljóst í upphafi og engan blekkja á því sviði. Ég vil segja sem Ísfirðingur, að Ísfirðingar mundu við stofnun menntaskóla greiða ákveðið skólagjald, sem yrði varið til að greiða niður kostnað fyrir aðra Vestfirðinga, sem þurfa að kosta börn sín í menntaskólanum á Ísafirði. En það er atriði, sem við höfum ekki heyrt frá öðrum stöðum, þar sem menntaskólar hafa starfað í marga áratugi. Ég treysti því, að hv. menntmn., sem væntanlega fær þetta mál til afgreiðslu, sýni þessu máli skilning og geri sér það ljóst, að biðlund Vestfirðinga er að þrotum komin. Það er skylda okkar, sem förum með umboð þeirra hér á Alþingi, að fylgja þessu máli fast eftir og með öllu því afli, sem við eigum yfir að ráða. Ég vænti þess, að aðrir hv. alþm. kynni sér þetta mál vel og sýni því skilning og afgreiði nú þetta gamla baráttumál þessa landshluta á þessu þingi, sem nú stendur yfir.



Herra forseti. Það virðist svo, að það séu allir sammála um, hversu mikla þýðingu menntun hefur, ekki bara fyrir einstaklingana, heldur fyrir þjóðfélagið í heild. Menn eru víst sammála um það, að sú þörf fer sívaxandi, að sem flestir njóti menntunar og allir eru sammála um, að þjóðinni sé það fyrir beztu. Ég er meira að segja svo bjartsýnn að trúa því, að það verði ekki margir áratugir þangað til það þykir sjálfsagt mál, að öll ungmenni landsins stundi menntaskólanám. En ef menn eru nú svona sammála um þýðingu menntunar, geta menn þá ekki líka orðið sammála um, að það verði að skapa mönnum sem jafnasta aðstöðu í landinu til þessarar menntunar? Á að halda áfram að segja við ungmenni á Vestfjörðum og Austurlandi: Farið þið til Reykjavíkur, farið þið til Akureyrar, farið þið til Laugarvatns? Er þetta jafnrétti? Er réttmætt að segja þetta við íbúa þeirra landshluta, sem enn hafa ekki fengið menntaskóla? Ef þetta væri réttlæti, mætti alveg eins segja við Reykvíkinga; Akureyringa, Sunnlendinga: Farið þið í menntaskóla austur á Eiðar eða vestur á Ísafjörð. En auðvitað segir það enginn og það á ekki að segja það heldur. Þéttbýlið á að fá að hafa sína menntaskóla, tvímælalaust. En heilum landshlutum, sem enga menntaskóla hafa, verður ekki með neinu réttlæti neitað um þá lengur. Allir vilja, að ungmennin menntist. Menn segja við þau: Farið í skóla. - En skólarnir eru yfirfullir og að segja þeim að fara í yfirfulla skóla er ekki til neins. Það er hægt að segja við ungmennin: Stundið þið menntaskólanám, - en að segja jafnframt: Þið fáið engan menntaskóla í ykkar landshluta, - það er ekki réttmætt. Þeir, sem vilja í raun og veru jafnrétti, þeir, sem vilja réttlæti í þessum málum, hljóta að samþykkja þetta frv. um menntaskóla á Ísafirði, og ég hef ekki heyrt í þeim umr., sem fram hafa farið á undanförnum þingum, nokkur rök fyrir því, að það eigi ekki að reisa þennan skóla. Það er þegjandi þumbazt við og málin svæfð í nefnd þing eftir þing. En eins og hér var réttilega sagt áðan, biðlund Vestfirðinga er á þrotum og ég held, að hv. alþm. ættu að gera sér grein fyrir því nú, að hún er á þrotum. Það reynir á það enn einu sinni, hvaða vilji er fyrir því hér á hv. Alþingi að sýna í verki jafnréttishugsjónina í menningarmálum. Það er nefnilega ekki nóg að hafa um þetta falleg orð, það verður að koma fram í verki og eftir því bíðum við. Það eru liðin 18 ár, síðan hreyft var þessu máli á Alþingi. Á ég að trúa því, að 19. árið eigi að bætast við, að Vestfirðingum sé neitað um þetta réttlætismál? Ætlar Alþingi í 9. sinn að svæfa málið? Væri það ekki rétt til minningar um Jón Sigurðsson að nota 20 ára afmæli lýðveldisins á Íslandi, endurreisnar lýðveldisins, til að stofna menntaskóla á Vestfjörðum? Ég held, að það væri í anda hans og mætti ekki seinna vera. Ég vil strax við þessa 1. umr. leyfa mér að spyrja hæstv. menntmrh., hver er afstaða hans til þessa máls. Vill hann gera svo vel að láta í ljós við þessa umr., hvort hann vill styðja að því, að málið nái fram að ganga á Alþingi? Hann hefur sýnt áhuga til umbóta í menntamálum, það skal ég ekki af honum draga. En ég vil spyrja hann: Sér hann sér ekki fært að veita málinu nú stuðning, svo að það sé tryggt, að málið nái nú fram að ganga? Telur hann það jafnrétti eða réttlæti að neita Vestfirðingum einu sinni enn um þennan skóla? Og þar sem ég veit, að hann vill yfirleitt vel í þessum málum, þá vil ég spyrja hann, hvort hann finni nú ekkert til með fjölskyldunum á Vestfjörðum, sem ár eftir ár og áratug eftír áratug hafa orðið að gera annað af tvennu, að flytjast burt með börnunum til þess að geta komið þeim í menntaskóla eða neita þeim um þetta nám. Ég skal ekkí hafa þessi orð fleiri, en ég trúi á það meir nú en áður, að þetta mál nái fram að ganga.



Herra forseti. Það var út af ræðu hv. 5. þm. Vestf., sem mig langar til að segja hér aðeins örfá orð. En ég tek það fram, að það verður mjög lítið, sem ég segi hér að þessu sinni, vegna þess að á dagskrá fundarins í dag er annað frv. um menntaskóla, sem ég er 1. flm. að,og vonast ég til þess, að mér gefist þar tækifæri til að tala meira um þessi mál. Ég get vel skilið áhuga hv. 5. þm. Vestf. á því, að Vestfirðingar fái menntaskóla og ég get metið hans rökfasta og harða málflutning því til stuðnings og ég get tekið undir flest þau rök, sem hann hafði þar fram að færa, svo og aðrir þeir, sem hér hafa talað. En mér hefði fundizt viðkunnanlegra, að hann hefði treyst sér til þess að fylgja þessu réttlætismáli sinu úr hlaði án þess að láta uppi dylgjur til annarra og brigzlyrði og það þá helzt til þeirra, sem málinu eru hlynntir. Hann sagði, hv. 5. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, að þeir menn, sem flyttu nú frv. til l. um byggingu menntaskóla í Reykjavík, sýndu vafasaman stuðning við þetta dreif býlismál. En ég vil fullvissa hann um það, að ég er hlynntur því, að Vestfirðingar fái menntaskóla og í því frv., sem ég hef flutt hér, er einmitt sérstaklega tekið fram af okkur flm., að það sé það, sem við viljum. Hann sagði, að við reyndum að blekkja landslýðinn með því að segja í frv., að menntaskólar skuli vera fjórir, tveir í Reykjavík, einn á Akureyri og einn á Laugarvatni. Þessi uppsetning er ekki gerð til þess að blekkja einn eða neinn. Hún er aðeins gerð til þess, að því er varðar Menntaskólann í Reykjavik, að fá því máli framgengt með l. frá Alþingi, að menntaskólar í Reykjavík skuli verða tveir,og ég get ekki séð, að við hefðum getað komið þessari ósk á framfæri með öðru móti. Verzlunarskólinn og Kennaraskólinn starfa samkv. sérstökum lögum og heimildum og hafa leyfi til þess að brautskrá stúdenta og gera það, brautskrá nokkra stúdenta á ári. Þeir hafa náttúrlega fyrst og fremst annað aðalhlutverk, sem er að mennta fólk í verzlunarfræðum og undirbúa það undir kennarastarf. Við þurftum ekki, sem stöndum að þessu frv. hér, að flytja frv. til lagabreytinga, til þess að þessir skólar fái heimild til að brautskrá stúdenta, þeir hafa hana þegar. Við þurftum að flytja frv. til að fá að fjölga menntaskólunum í Reykjavík upp í tvo, vegna þess að í menntaskólalögunum segir, að hér skuli vera einn menntaskóli. Og ég kannast ekki við það, að þessi málflutningur sé til þess gerður að blekkja landslýðinn á því, að hér sé ekki nema einn skóli, sem hafi heimild til að brautskrá stúdenta. Ef einhver fær það út úr þessum málflutningi, þá er það misskilningur, það var aldrei tilætlunin. Það er almennt viðurkennt, að Menntaskólinn í Reykjavik býr við ófullnægjandi húsakost og hann heldur áfram að gera það, enda þótt sú viðbygging, sem nú er verið að gera á menntaskólalóðinni, komist í notkun. Og það er enn fremur viðurkennt, að menntaskólinn í Reykjavik er of stór. Það er almenn skoðun skólamanna, að betri nýting verði að náminu í minni skólum heldur en svona stórum. Menntaskólinn í Reykjavik telur nú á 10. hundrað nemendur og ég gæti flutt fram mjög sterk rök fyrir því frá skólamönnum landsins, að þessi skóli sé of stór. En ég þarf þess ekki hér, vegna þess að það var rétt áðan gert af hv. 5. þm. Vestf. og það svo vel, að ég treysti mér ekki til að bæta um það. Hann sagði það alveg réttilega, þegar hann talaði fyrir sínu málí um menntaskóla á Vestfjörðum, að það væri einmitt spor til þess að fá betri menntaskólamenntun, en nú er að mynda þar skóla, sem ekki yrði mjög stór og taldi það fram máli sínu til stuðnings, að þar mundu verða 100–300 nemendur, sem væri miklu betri skóli en þegar nemendur væru 900–1000. Og ég er honum alveg hjartanlega sammála og þetta eru aðalrökin fyrir því, að það frv., sem ég stend hér að, er flutt. Ég tel, að það hafi ekki verið hægt að fara fram á lagaheimild fyrir því að byggja annan menntaskóla í Reykjavík, sem nauðsynlegt er, bæði til þess að taka við einhverri fjölgun og eins til þess að minnka þann menntaskóla, sem fyrir hendi er, með öðrum hætti en að orða greinina eins og hér er gert. Ef við værum, flm. frv., eingöngu að hugsa um það, að fleiri nemendur kæmust að, þá hefðum við náttúrlega alveg eins getað flutt frv. um það, að menntaskólanum yrði fenginn meiri húsakostur, en hann hefur nú, ef við værum ánægðir með það fyrirkomulag, að hann héldi áfram að stækka. Það er auðvitað hægt að byggja við Menntaskólann í Reykjavík þannig, að hann geti tekið 1500–2000 nemendur. En við, sem stöndum að þessu frv., sem ég hér tala fyrir, erum ekki þeirrar skoðunar, að það sé heppilega leiðin, heldur hitt, að byggja annan menntaskóla, þannig að þeir verði í hæfilegri stærð og geti veitt þá beztu kennslu, sem hv. 5. þm. Vestf. lýsti réttilega hér áðan. Hitt er svo annað mál, sem ég skal koma að síðar, þegar að mínu frv. kemur, að það er mjög mikil nauðsyn á því að fjölga menntaskólum í landinu og ég tel sjálfsagt, að þeim sé dreift. Það er staðreynd, að við verðum að byggja framtíðar þjóðarheill okkar í vaxandi mæli á langskólamenntun, til þess að við getum tekið vísindi og tækni í þjónustu okkar á þann hátt, sem okkur er nauðsynlegt til þess að geta verið sjálfstæð þjóð. Hér fara of fáir í langskólanám eða í menntaskólanám og færri, en gerist með nágrannaþjóðum okkar og þessu þurfum við að breyta, ef við ætlum að halda til jafns við aðrar þjóðir í þeirri samkeppni, sem nú á sér stað í heiminum og ef við eigum að geta tryggt þegnum okkar sambærileg lífskjör við það, sem aðrir njóta. Og ég tek alveg undir það, sem hv. 5. þm. Vestf. sagði og margir aðrir hér, að ég tel sjálfsagt, að inn á þá braut sé farið að dreifa menntaskólunum, til þess að ná því æskilega jafnvægi í byggð landsins, sem allir nú virðast vera sammála um að nauðsynlegt sé. Það breytir ekki hinu, að Reykvíkingar eiga að mínum dómi rétt á því að njóta einnig þeirra beztu kjara í menntamálum, sem hægt er og til þess að svo geti orðið, hef ég leyft mér að flytja hér frv. um það, að menntaskólarnir hér í Reykjavík verði tveir, en ekki til þess að koma í veg fyrir, að Vestfirðingar fái menntaskóla eða til þess að blekkja landslýð í því efni, að Verzlunarskólinn og Kennaraskólinn hafi ekki heimild til að brautskrá stúdenta.



Herra forseti. Í tilefni af þeim umr., sem hér hafa farið fram, tel ég rétt að segja þetta: Ríkisstj. hefur þegar ákveðið að byggja nýjan menntaskóla hér í Reykjavík og verður bygging hans hafin þegar næsta vor. Ég er mjög eindregið þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt sé að byggja fleiri menntaskóla í landinu, en væntanlegan menntaskóla hér í Reykjavík og gera það sem fyrst. Og ég tel þrjár framkvæmdir í þeim efnum vera nauðsynlegar: Í fyrsta lagi að byggja við heimavist Menntaskólans á Laugarvatni til þess að geta fullnýtt þá kennslukrafta, sem við Menntaskólann á Laugarvatni starfa, en þeir eru ekki fullnýttir nú, þ.e.a.s. bekkjardeildir eru ekki fullskipaðar vegna skorts á heimavistarhúsnæði við Menntaskólann á Laugarvatni. Auk þess tel ég eðlilegt og sjálfsagt, að menntaskólar verði reistir á Vestfjörðum og á Austurlandi, þannig að menntaskólar séu starfræktir í öllum fjórðungum landsins. Menntaskólalöggjöfin er nú í mjög ýtarlegri endurskoðun. Sú endurskoðun beinist að vísu fyrst og fremst að námsefni menntaskólanna. En ég tel einnig sjálfsagt, að n. fjalli um staðsetningu væntanlegra menntaskóla í landinu. Auk þess hefur nú um nokkurt skeið undanfarið verið unnið að mjög ýtarlegri áætlun, eins konar framkvæmdaáætlun um skólabyggingar fyrir næstu ár. Því verki er ekki enn lokið, en bygging nýrra menntaskóla og staðsetning þeirra hlýtur að sjálfsögðu að verða tekin til mjög rækilegrar athugunar af þeim trúnaðarmönnum og sérfræðingum, sem að framkvæmdaáætluninni í skólamálum vinna.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi koma hér á framfæri vegna ræðu hv. 5. þm. Vestf. Hann var, að mér fannst, í sinum skelegga og glögga málflutningi fyrir áhugamáli Vestfirðinga um menntaskóla með óþarfan tón, er var á þá leið, að það sæti illa á dreifbýlismönnum að styðja að því eða vera meðflm. að frv. um menntaskóla í Reykjavík. Ég vil ekki í frumflutningi máls hér á hv. Alþingi, að menn byrji á því að hafa slíkan tón í málflutningi, einkanlega þegar vitað er, að við, þeir sömu menn, sem þarna er aðeins ýtt við, þó að það skaði ekki, erum hjartanlega sammála þeim málflutningi og þeim till., sem þessi hv. þm. var að flytja hér, sem sannast bezt á því, að á síðasta þingi, þegar ég átti hér stutta viðdvöl, var ég eindreginn meðmælandi einmitt með menntaskóla á Vestfjörðum og einnig á Austfjörðum, þó að það mál dagaði uppi á því þingi. Ég lít líka þannig á, að hv. 1. flm., 5. þm. Vestf., hafi sannað í sínum málflutningi nauðsyn þess, eins og hv. 11. þm. Reykv. sagði hér áðan, að það sé brýn nauðsyn, að hér komi upp annar menntaskóli í Reykjavík. Ég lít þannig á, að það sé einmitt ágætt, að þm., hvar sem þeir eru búsettir á landinu, jafnvel þó að þeir séu búsettir í dreifbýlinu, fylgi og styðji þörf mál Reykvíkinga, alveg eins og ég tel eðlilegt, að Reykvíkingar styðji góð og þörf mál dreifbýlisins. Og ég get alveg eins verið meðmæltur nauðsynlegum skóla hér í Reykjavík, eins og ég vænti, að hv. þm. Reykv. fylki sér og verði meðmæltir góðu akvegasambandi um Suðurland. Þetta er gagnkvæmt og á svo að vera, ef við ætlum að vinna saman í þjóðfélaginu og gera það bezta gagn, sem við getum. Að lokum vil ég aðeins lýsa yfir því, að ég álít ágætt og sjálfsagt, að það verði unnið að því af fremsta megni, að það verði komið upp menntaskólum á Vesturlandi og Austurlandi. Og ég er líka þakklátur fyrir þá yfirlýsingu, sem hæstv. menntmrh. gaf hér áðan um það mál, sem ég er hér meðflm. að og kemur bráðum til umr., að það skuli þegar sjást fyrir endann á því, að úr því verði leyst.



Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykv. taldi, að ég hefði í framsöguræðu minni fyrir menntaskólafrv. Vestfirðinga haft í frammi dylgjur og brigzlyrði í sambandi við það frv., sem hann flytur um menntaskóla í Reykjavík. Ég held, að þetta sé ofsagt hjá honum. Ég talaði að vísu enga tæpitungu, en ég brigzlaði engum. Ég mótmæli því, að ég hafi brigzlað nokkrum og ég mótmæli einnig, að ég hafi haft í frammi nokkrar dylgjur í sambandi við það mál. Ég sagði hins vegar, að ég kynni illa við það, að því væri slegið stórt upp fyrir fólki úti á landsbyggðinni, að það væri verið að fara fram á, að menntaskólar í Reykjavík yrðu tveir, þetta væri ekki sannleikanum samkvæmt, þeir væru þrír og það væri verið að hreyfa því að byggja þann fjórða og þetta er sannleikur. Er þetta bara frá blaðinu, að segja, að það sé farið fram á, að menntaskólar í Reykjavík verði tveir? Það gæti verið og þá væri hv. flm. alveg saklaus af því að hafa sett málið þannig upp. En svo er ekki. Í grg. hans segir, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna þessara ástæðna,“ sem hann hefur áður talið, „þarf að fjölga menntaskólum í Reykjavík í tvo: Hann segir, að það sé bara einn hérna, þurfi að fjölga þeim í tvo, það sé ætlunin með frv. Það er ekki rétt, að það sé bara einn hér í Reykjavík. Þeir eru þrír, sem hafa rétt til að brautskrá stúdenta og það er verið að flytja frv. á þessu þingi um þann fjórða. Hér hef ég ekki farið með dylgjur. Þetta stendur svart á hvítu í grg. frv. og er villandi að mínu álíti fyrir hvern þann, sem les. Hins vegar er í hans grg. ákaflega vel rökstutt, hversu mikil þörf sé fyrir aukinn fjölda ungs fólks með stúdentsmenntun, því að hann segir þar, með leyfi hæstv. forseta: „Breyttir þjóðfélagshættir auka þörfina á sérmenntuðu fólki til starfa í margvíslegum greinum. Batnandi þjóðarhagur byggist í paxandi mæli á því, að vísindi og tækni verði tekin í þjónustu atvinnuveganna. Þess vegna er nauðsynlegt að greiða fyrir því, að sem allra flestir eigi kost á að afla sér þeirrar menntunar, sem nauðsynleg er til að geta orðið virkur þátttakandi þessarar framtíðaruppbyggingar.“ Um þetta er ég honum algerlega sammála og tel því, að það skjóti rökum undir fjölgun menntaskólanna um landið og affarasælast sé, að þeir séu reistir í öllum landshlutum. En það, sem ég vildi sérstaklega að fram kæmi í minni framsöguræðu, var engin barátta á móti nauðsynlegum menntaskóla í Reykjavík. Ég vil bara, að það sé sagt satt frá því, að þeir eru þrír fyrir og verið að biðja um þann fjórða, meðan enginn er kominn á Austfjörðum og Vestfjörðum. Og ég taldi, að það væru litlar líkur til þess, en það getur verið, að það sé annað mat hv. þm., - ég taldi, að það væru litlar líkur til þess, að það yrði ráðizt í byggingu menntaskóla í Reykjavík, menntaskóla á Vestfjörðum og menntaskóla á Austfjörðum í einu og sagði: þá kemur til þess að meta, hvað eigi að sitja í fyrirrúmi. Og ég taldi, að réttlætiskrafa Vestfirðinga væri sú og Austfirðinga, að þar væri byrjað, áður, en bætt væri við þeim fjórða í Reykjavík. Þetta er mín málstúlkun og ég held, að hv. þm. hafi eins og aðrir þm. skilið þetta. Ég var ekki að berjast á móti því, að það yrði bætt við þeim fjórða í Reykjavík, en taldi rangt að gera það, áður en Vestfirðingar og Austfirðingar fengju sína litlu menntaskóla. Ég hef sem sé ekki trú á því, að það verði ráðizt í þetta þrennt í einu. Spurningin væri, hvað væri nr. 1, hvað nr. 2, hvað nr. 3. Og þó að hann sé, hv. 11. þm. Reykv., málsvari fyrir Reykvíkinga, sem hafa þessa aðstöðu, sem ég hef hér gert grein fyrir og allir vita, þá hygg ég, að hann finni á sér, verði að játa það, að það er rangt að ætlast til þess af Austfirðingum og Vestfirðingum að bíða, þangað til búið er að bæta fjórða menntaskólanum við hér í Reykjavík, og má þá hver kalla það fjandskap við Reykvíkinga af minni hendi. Þessu sjónarmiði held ég fram og held, að það hafi nokkuð til síns máls. Svo kom hæstv. menntmrh. og gerði grein fyrir því, hvaða aðgerða væri von í menntaskólamálum. Og það var ekki aldeilis nr. 1 hjá honum menntaskóli fyrir Vestfirðinga og Austfirðinga. Nei, það var bara tilkynning um það, að hæstv. ríkisstj. væri búin að ákveða, að það yrði byggður nýr menntaskóli í Reykjavík, sá fjórði og bygging yrði hafin næsta vor. Ég vil nú vona, að það fari ekki eins og með gatið gegnum Strákafjallið um þetta ráðherraloforð. En sem sé, það er ákveðið, það skal byggjast nýr menntaskóli í Reykjavík, nr. 2 að stækka menntaskólahúsið á Laugarvatni, nr. 3 er að játa nauðsyn þess, að menntaskóli rísi á Vestfjörðum og Austfjörðum, - játa nauðsyn þess, það var engin tilkynning um, að það yrði gert eða ég skildi það ekki þannig, því miður. Þetta er ætlun hæstv. menntmrh., ef hann mætti ráða þróun málsins. En það er Alþingi, sem á að marka hér stefnuna, og ef Alþingi telur fært að ráðast í menntaskólabyggingu í Reykjavik og á Austfjörðum og Vestfjörðum í einu, þá skal ég ekki amast við því, enda tjóar það lítið. Þegar ríkisstj. er búin að taka ákvörðun um það og ætlar sér að byrja að byggja næsta vor, þá verður hitt að gerast, ef okkar mál á ekki að verða sett til hliðar. Og það er það, sem ég sem málsvari fyrir menntaskólamáli Vestfirðinga vil ekkí una við og tel ekki byggt á réttlæti. Svo kom hér hv. 4. þm. Sunnl. og kvartaði undan því, að það hafi verið óþarfur tónn í minni ræðu. Já, það má vel vera, að menn skilji það ekki. Það eru 18 ár síðan ég í fyrsta sinn flutti frv. um menntaskóla Vestfirðinga, það eru 18 ár og ég játa það, mér er margt skár gefið, en þolinmæði. En það má hver lá mér það sem vill, að þolinmæði mín í þessu máli skuli vera þrotin eftir 18 ár, engin von kannske til, að hv. þm. skilji það. En svo mikið er víst, að ég vék ekkert að því, að það hefði verið illa ráðið, að Sunnlendingar hefðu fengið sinn menntaskóla. Ekki gerði ég neina tilraun til þess að draga skóinn ofan af þeim eða þeirra rétti og ekki skal ég heldur hamla gegn því, að stækkaður verði menntaskólinn á Laugarvatni, bætt aðstaða hans, það hefði mátt gera fyrr. Ég held, að ef menn vilja líta raunhæft á þessi mál, þá verði hv. alþm. á þessu þingi að skera úr um það, hvað þeir telji sanngjarnt og réttlátt og mest aðkallandi að gera í menntaskólamálum á þessu þingi. Og það er á þeirra valdi að ákveða, hvort sú röð, sem hæstv. menntmrh. hefur tilkynnt hér, verður á þessum framkvæmdum eða hvort henni verður snúið við og það, sem hann impraði á sem þriðju leið, þ.e.a.s. menntaskóli á Vestfjörðum og Austfjörðum, yrði kannske nr. 1. Ég held, að allmörg réttlætisrök hnigi undir, að þingheimurinn geri það. Ég skal aðeins í tilefni af orðum hæstv. ráðh. segja það, að mér hitnaði í hamsi á síðasta þingi, þegar það var hans till., að í viðbót við 3 menntaskóla í Reykjavik yrðu byggðar hér heimavistir handa æskufólkinu af Vestfjörðum og Austfjörðum. Það fannst honum við hæfi þá. En nú segir hann að vísu, að það sé eðlilegt, að það verði byggðir menntaskólar á Vestfjörðum og Austfjörðum og tel ég það tiI bóta. En mér fullnægði það ekki í fyrra að heyra þessa till. hans um heimavistarbyggingar í Reykjavík fyrir unga fólkið af Vestfjörðum og Austfjörðum. Það fullnægir þeim ekki að fá hér byggðar verbúðir fyrir sig.



Herra forseti. Mér þykir miður, að hæstv. menntmrh. er nú ekki viðstaddur. Ég hafði hugsað mér að taka svari hans hér og ég verð þá að gera það, án þess að hann sé við. Ég held nefnilega, að það hafi gætt misskilnings hjá hv. 5. þm. Vestf. hér áðan, að það hafi falizt í ummælum hæstv. ráðh., að hann ætli að fara að hindra þetta frv. Ég spurði hæstv. ráðh. beint: Hvaða stuðning vill hann veita þessu frv.? Vill hann styðja það, að það nái fram að ganga? Og svar hæstv. ráðh. er það, að hann telji rétt, að það komi menntaskóli á Vestfjörðum og Austurlandi. Er þetta ekki jákvætt svar? Ég tek þetta sem yfirlýsingu hæstv. ráðh. um það, að hann ætli að styðja þetta frv., og ég vil þakka honum fyrir. Ég held, að þetta sé þess vegna á misskilningi byggt hjá hv. 5. þm. Vestf. Hæstv. ráðh. ætlar að styðja frv. okkar.