Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn R. Stefánsson) Jeg tel ekki þörf að eyða mörgum orðum að frv. þessu. Vestmannaeyjar og útvegurinn þar er svo víðkunnugt, að ekki er þörf að fjölyrða um hann. Breytingin, sem nefndin hefir gert á lögunum frá 1913, er fólgin í hækkun á fjárframlagi ríkissjóðs. En þessi hækkun stafar aftur af því, að vinna og efni er nú miklu dýrara en þá. Enn fremur skal jeg geta þess, að það hefir komið í ljós, sem kunnugt er, að hafnarvirkið þarf að vera traustara en gert hafði verið ráð fyrir. Þetta hvorttveggja hefir aukið kostnaðinn, eins og sjá má á frv. Í nál. er þess getið, að það sje skylda ríkissjóðs að styðja sjávarútveginn eftir efnum og ástæðum, þar sem hann er einn af aðaltekjulindum landssjóðs, en af því fátt eitt af því, sem gera þarf, verður gert í einu, þá sje þó rjett að láta þau fyrirtæki ganga fyrir, sem mest er von um að auki og tryggi veiðiskapinn að verulegum mun, og að Vestmannaeyjar sjeu einn þeirra staða, er nefndin sammála um. Enn fremur hefir nefndin gert þá breytingu á lögunum frá 1913, að eftirlitið með verkinu skuli skerpt af hálfu ríkisins, til þess að það verði sem tryggilegast af hendi leyst. Stjórninni er heimilaður íhlutunar- og eftirlitsrjettur, til þess að síður þurfi að óttast, að verkið verði ekki að þeim notum, sem til er ætlast. Þar sem ríkið leggur jafnmikið fje til, sem hjer um ræðir, sem hreinan styrk, og ábyrgist þrefalt hærri upphæð, þá verður að teljast eðlilegt, að stjórnin hafi það eftirlit með verkinu, sem hún telur með þurfa. Þá skal jeg geta þess, að sú prentvilla hefir slæðst inn í brtt., að þar stendur „reikningshald“, en á að vera reikningshaldi, og vona jeg, að þetta megi leiðrjetta fyrir 3. umr. sem prentvillu, án þess un það þurfi að flytja sjerstaka brtt.

Stefán Stefánsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 800, sem fer fram á það að hafa ekki fastbundið ákvæði um það, hve nær ríkið hætti einkasölu á kolum. Ástæðurnar til þessarar brtt eru þær, að svo getur farið, að þegar að þessum tíma kemur, verði allmikið eftir fyrirliggjandi af kolum, og verði landsstjórnin þá að hætta sölunni hvernig sem á stendur, og getur þá svo farið, að ríkissjóður verði fyrir stórtapi. Eins og nú standa sakir, eru miklar kolabirgðir fyrirliggjandi úti um land, og á því er mikil tvísýna, að þær verði til þurðar gengnar, þegar að þessum tíma kemur, sjerstaklega þegar þess er gætt, að togarar taka naumast meira en einn tíunda af kolum þeim, sem þeir nota, hjer á landi. Þetta tímatakmark getur því orðið mjög varhugavert. Hitt væri rjettara að mínu áliti, að hæstv. stjórn hefði óbundnar hendur um það, hve nær hætt væri einkasölunni. Þegar hún sæi það fært eða hyggilegt, auglýsti hún það með þeim fyrirvara, sem hún sæi hagkvæmast bæði fyrir ríkið og þá, er kolin aðallega kaupa og nota Þá er líka annað hugsanlegt, sem mjer þykir þó ósennilegra, að kolabirgðirnar þrytu fyrir 1. júlí á næsta ári. En þá ræki líka í vandræði. Útvegur sá, sem kolanna þyrfti með, yrði þá að stöðvast, og auk þess mistu aðrir landsmenn af notkun kolanna. Þetta gæti orðið mjög svo bagalegt. Hins vegar geri jeg ekki ráð fyrir, að svona muni fara, þótt það sje hugsanlegur möguleiki. Annars get jeg ekki sjeð, hvers vegna verið er að ákveða þennan tíma, þar sem það getur ekki orðið til neins hagnaðar. nema ef vera skyldi 4–5 kolakaupmönnum. Þeir mundu þá geta náð sjer í 20 kr. beinan gróða á tonni, með öðrum orðum, þeir mundu selja kolin þessum mun dýrara en ríkissjóður. En það er ekki að eins þetta út af fyrir sig, sem mjer gerir, heldur hitt að jeg álít að í þessu geti falist meira en lítið tap fyrir landssjóð, og verulegt óhagræði fyrir fjölda landsbúa. Jeg vildi að eins leiða athygli hv. þingd.-manna að þessu, og gefa þeim kost á að greiða atkv. um þetta atriði; þess vegna hefi jeg komið fram með brtt. Nú má búast við, að þing komi saman tímanlega á næsta ári, og ætti þá að vera hægara að áætla, hve nær kolabirgðirnar þrjóta, enda mundi þá nógur tími til að setja þetta tímatakmark, sýndist þinginu það nauðsynlegt.

Sigurður Stefánsson Jeg á hjer brtt. á þgskj. 820, um það, að þessi tollur verði lækkaður um 5 kr. Sú brtt. er þó ekki flutt af því, að jeg sje alls kostar ánægður með 15 kr. tollinn. Mjer er sem sagt farið að ofbjóða, ekki reyndar svo mjög fjöldi þessara tollaukafrv., heldur hitt, að mestur hluti þessara tollabyrða er lagður á sjávarútveginn. Jeg skal játa það, að hann hefir breiðara bak til að bera þær en landbúnaðurinn, en hjer eru hlutföllin orðin alveg röng og það hlýtur að teljast í alla staði ósanngjarnt. Um þetta mál hefði jeg helst kosið, að engin lög hefðu verið sett, heldur hefði stjórninni verið heimilað að halda áfram einkasölunni, eins og hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) heldur fram í brtt. sinni. Það væri heldur engin hætta á, að stjórnin mundi misbeita því valdi sínu, þar sem Alþingi gæti árlega tekið í taumana, ef á þyrfti að halda. Jeg skal ekki dæma um það, hvort heppilegra muni í framtíðinni að hafa einkasölu á sjerstökum vörutegundum eða ekki, en jeg skal játa það, að jeg ann meira frjálsri sölu en einkasölu á nauðsynjavörum, þó aldrei nema hún sje í höndum ríkisins. Kolabirgðir þær, sem ríkissjóður á nú fyrirliggjandi, eru mjög miklar; eftir upplýsingum, sem jeg fæ nú, eru þær ekki minna en 14 þús. tonn. Jeg verð því að halda, að með einkasölu á þeim birgðum ætti stjórnin að geta nokkuð unnið upp hallann. Það er því ekki brýn nauðsyn á að leggja þennan nýja toll á kolin. Þetta kann nú að vera misskilningur hjá mjer, en mjer sýnist nú svo í fljótu bili. Og þar sem þessi nýi tollur legst nú ofan á alt annað, sem þingið hefir lagt á sjávarútveginn, þá er það víst, að þetta verður æði tilfinnanlegt, þar sem þessi 20 kr. kolatollur mundi kosta hverja meðaltogaraútgerð um 20–30 þús. kr. á ári. Þess má líka geta, að öðruvísi hagar til um hann en salt- og síldartollinn. Sá tollur verður því minni, sem minna fiskast, en kolatollurinn er samur og jafn hvernig sem gengur. Hann verður að greiða alveg eins fyrir því, þó útgerðin bregðist með öllu, að eins ef skipunum er haldið úti. Jeg tel því alveg í rjetta átt farið með þessari brtt. minni, en hún hefði helst átt að ganga lengra og fara fram á meiri lækkun. En eins og jeg tók fram áðan hefði jeg helst viljað, að þessum tolli væri slept með öllu, en stjórninni leyft að vinna upp hallann með einkasölu á kolunum.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það var aðallega um brtt. á þgskj. 806, sem jeg vildi segja nokkur orð. Jeg tók það fram við 1. umr., að þetta ákvæði, að miða tímann við 1 júlí 1920, er komið frá nefndinni, en ekki frá hæstv. stjórn. Jeg tók það líka fram þá að jeg byggist við því, að það gæti orðið samningsatriði, hvort sá tími eða annar yrði tiltekinn. En nú er komin fram till. um að hafa þetta óákveðið fyrst um sinn, og sje jeg ekkert á móti því, að svo verði þar sem altaf er hægt að taka í taumana ef þörf gerist. Jeg hygg líka, að till. þessi sje fram komin að tilhlutun landsverslunarforstjóranna, því að jeg hefi átt tal við einn þeirra um þetta mál, og var hann sömu skoðunar og háttv.flm.brtt. (St. St). En jeg get ekki verið samþykkur því, sem hv.þm. (St. St.) sagði í sambandi við það, ef eftir yrði af birgðunum 1. júlí 1920. Það getur auðvitað altaf orðið eitthvað eftir þegar hætt er einkasölunni. Eins var um hitt, að svo gæti farið, að skortur yrði áður en hætt er einkasölunni. Það er fjarstæða, þar sem stjórninni er að eins heimilað að halda áfram einkasölunni til 1. júlí. Hún er ekki skyldug til þess, og getur því hætt þegar hún vill. Jeg skildi ekki heldur þau ummæli, að einstakir menn gætu grætt 20 kr. á tonni, og allra síst að afleiðingin geti orðið sú, að landsverslunin tapi á sínum kolum, eins og hv.þm. (St. St.) virtist halda fram. En með þessu er jeg alls ekki að fjandskapast gegn till. Hún hefir að vísu ekki verið borin undir nefndina, en jeg fyrir mitt leyti mun greiða henni atkv. Þá er brtt. á þgskj. 820, um niðurfærslu á tollinum. Það getur vel verið, að hann hafi verið settur of hár í frv., en það vil jeg biðja hv.flm. (S. St.) að athuga, að í því atriði er frv. sniðið eftir því, sem stjórnin vildi vera láta. Jeg hefi þar því ekki fyrir neinu máli að standa. En jeg skal geta þess, að í hlutfalli við salttollinn ætti tollur þessi ekki að vera nema nálægt 14 kr. á tonn. Það er því rjett, að hann er ætlaður talsvert hærri hlutfallslega en salttollurinn. En hjer er um það eitt að ræða, að vinna upp aftur halla þann, sem orðið hefir á kolasölunni, og er nú talinn 1 milj. króna. En jeg get nú ekki sjeð, að þeir, sem hafa orðið þess valdandi, að slíkur halli varð á, geti nú skorast undan að greiða toll þennan til að jafna hann upp aftur. Hjer stendur eins á og með saltið, að því leyti, og ef salttollsfrv., sem nú er orðið að lögum, var sanngjarnt, þá er þetta frv. líka sanngjarnt. Viðvíkjandi því, að hægt sje að vinna upp tapið með einkasölu áfram, þá er það rjett, en það mundi taka langan tíma, svo framarlega sem selja á kolin með mjög litlum hagnaði. Annars er að sjálfsögðu um tvent að velja, einkasölu ríkisins eða frjálsa verslun með allháum tolli. Hvor leiðin er valin geri jeg ekki að kappsmáli, en hitt dylst mjer eigi, að ríkið verður að fá hallann bættan með öðrum hvorum þessum hætti. En kolin ættu að geta orðið ódýrari með einkasölu, ef gengið er út frá jafnmiklum rekstrarkostnaði hjá ríkinu og einstaklingnum, og jafngóðum innkaupum, því að auk tollsins þurfa kaupmenn að hafa eitthvað í aðra hönd, en ríkissjóður getur látið sjer nægja upphæð, sem svarar tollinum og kostnaði. Það er eins með þessa till. og hina, að hún hefir ekki legið fyrir nefndinni, en jeg segi fyrir mig, að ef till.hv. 1. þm Eyf. (St. St.) verður samþ., þá sje jeg enga ástæðu til að verða á móti þessari.

Einar Arnórsson Háttv. frsm. (M. G.) hefir nú upplýst um það atriði, sem jeg vildi spyrja um, það, hve hallinn væri mikill. En um hitt hefir ekkert heyrst enn, hvernig á honum standi.  (M. G.: Kolin voru seld undir verði)  . Það veit jeg, að nokkuð hefir verið selt undir verði, t. d. dýrtíðarkolin til almennings haustið 1917. En það tap á náttúrlega ekki að vinna upp með þessum tolli.  (M. P.: Landsverslunin græddi á þeirri sölu)  . Það hefir líka lengstum kveðið við þann tón, að kol landsverslunarinnar væru dýr og mundu ekki vera seld undir verði. Svo mun líka hafa verið alt árið 1917 og fram á haust 1918, meðan verðið var 325 kr. hver smálest. En þá var kolaverðið hækkað niður í 300 kr., og þar næst í 250 kr., og loks niður í 200 kr. Hallinn stafar ef til vill af því, að landsverslunin hefir átt fyrirliggjandi birgðir, þegar hún lækkaði verðið, af kolum, sem hún hafði keypt hærra verði. Það vildi líka svo óheppilega til, að landsverslunin keypti inn talsvert mikið af breskri kolaösku haustið 1918.  (M. P.: Voru kolin brend?)  . Nei, það voru þau ekki, en maður nefnir allan salla með orðinu aska. Þetta hefir verið mjög óheppilegt, en ef til vill ekki hægt við því að gera, þó að landsverslunin fengi þessa skemdu vöru. Hún hafði víst erindreka fyrir sig í Bretlandi, son eins forstjórans, sem gerði þessi innkaup fyrir hana. En látum það nú vera með tapið. En þar af leiðir ekki, að frv. sje að öllu leyti rjettmætt. Vitanlega er það ekki nema annar aðalatvinnuvegur landsins, sjávarútvegurinn, sem hjer kemur til greina. Sjávarútvegurinn fær að greiða gjaldið, og þá sjerstaklega botnvörpungaútgerðin. En það er nú mjög hæpið, að sjávarútvegurinn sje fær um þetta. Væri skatturinn ekki svona afskaplega hár, væri kann ske öðru máli að gegna. Og jeg vil heldur ekki segja, að það verði ekki að vinna upp hallann, en það má vera á lengri tíma. Gerum ráð fyrir, að tollurinn væri 5–8 krónur af smálest. Það gæti komið til mála. Þess vegna vildi jeg stinga upp á því, hvort ekki mætti hafa tímann lengri og tollinn lægri. Jeg hefi heyrt það á forstjóra eins stærsta botnvörpungafjelagsins hjer, að það muni ekki sjá sjer fært að halda úti öllum botnvörpungum sínum næsta vetur, því að menn og alt, sem til útvegsins þarf, sje orðið svo dýrt, að til vandræða horfi. Það horfir því ekki vel fyrir þessari grein útvegsins, sem mestar tekjur hefir af sjer gefið til hins opinbera undanfarið. Með því að leggja nú 20 kr. toll á hverja smálest af kolum gæti það orðið til þess, að útvegurinn legðist að einhverju leyti niður. Í sambandi við þetta væri gott að athuga, hvort lengi mundi ástæða til að halda áfram einkasölu í kolunum. Öll ráðsmenska landsins á fyrirtækjum er venjulega dýrari en einstaklinganna. Einstaklingurinn verður altaf að hugsa um sinn hag, og reynir að hafa allan tilkostnað sem minstan. En fyrirtæki landsins fara aftur á móti flest í molum. T. d. hefir margt verið fundið að landsversluninni til skammstíma, og rekstur bæjarfjelags Reykjavíkur á ýmsum fyrirtækjum þekkja allir, t. d. kartöfluræktina í Brautarholti. Það stoðar ekki að neita því, að rekstrarkostnaður og ráðsmenska hins opinbera er altaf dýrari en einstakra manna.

Fjármálaráðherra (S. E.) Stjórnarskrármálið hefir verið til umr. í Ed., og jeg orðið að vera þar; þess vegna hefi jeg ekki getað hlustað á umræður hjer nema að litlu leyti. Um brtt. á þgskj. 806 er það að segja, að stjórnin ætti að geta orðið með henni, því hún æskti aldrei eftir því, að beint tímatakmark yrði sett fyrir því, hve nær einkasalan á kolum skyldi hætta. En hins vegar hefir það altaf verið ætlun hennar að láta hætta svo fljótt, sem framast er unt. Það er alls ekki meiningin að vinna upp með þessu gjaldi neinn halla af fyrstu kolakaupunum. En kol landsverslunarinnar voru um áramót ca. 14000 tonn, og mest af þeim keypt dýru verði. En svo þótti sjálfsagt að setja verðið niður, en á því varð tapið, sem hjer hefir verið rætt um. Og þar sem þessi niðurfærsla á kolunum var eingöngu gerð fyrir þá, sem notuðu kolin, þá virðist ekki ósanngjarnt, að þeir sömu borgi þennan halla. Hv. 2. þm. Árn. (E A.) talaði um, að þetta gjald kæmi hart niður á botnvörpungunum. En það kemur ekki harðara niður en þótt einkasölunni væri haldið áfram, því nú er með henni gert ráð fyrir, að lagður sje á 20 kr. skattur. Jeg skyldi ekki leggja á móti því, þótt tollurinn yrði færður niður í 15 kr., ef það gæti orðið til þess, að alment samkomulag kæmist á. Skal jeg því fyrir mitt leyti ekki setja mig á móti því, þó að brtt, hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) nái fram að ganga.

Einar Arnórsson Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hefir nú upplýst, að nú með þeirri einkasölu, sem er á kolunum, hafi þau þegar verið hækkuð um 20 krónur, eða sem svarar skattinum, svo hann gerði enga breytingu á verðhækkuninni. Þetta getur vel verið, og það er alls ekki það, sem jeg átti við, heldur hitt, að 20 kr. verðhækkun á hverju kolatonni er alt of mikil verðhækkun. Mjer er alveg sama, hvernig gjaldið er lagt á, en mjer er ekki sama hvað það er hátt, því það eru takmörk fyrir því, hvað atvinnuvegirnir geta borið. Það þótti t. d. afskaplegt í Bretlandi, þegar kolatonnið hækkaði um 6 sh. En við virðumst ekki bera neinn kvíðboga fyrir, að atvinnuvegir okkar geti borið 20 króna toll af kolunum, sem er þó rúmlega þrefalt hærri en sá tollur, sem breska heimsveldið stynur undir. Jeg held, að ríkissjóður megi illa við því, að verulegur afturkippur komi í aðalatvinnuvegi landsins, eins og fullkomlega má búast við, ef þessi tollur verður að lögum. Og hvers vegna má líka ekki lækka tollinn niður í 5–10 kr. og dreifa honum á lengri tíma? Þessi uppvinsla á kolatapinu er alveg eins og þegar maður er að borga skuld. Það er ólíku ljettara fyrir þann, sem borga á, að mega gera það á mörgum árum með litlum afborgunum árlega, en að lúka skuldinni á stuttum tíma. Alveg eins er hjer ástatt. Og þetta er öllum auðskilið mál. Mjer finst till.hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) ganga alt of skamt, og jeg kem með brtt. við 3. umr. um að lækka tollinn meira.

Pjetur Jónsson Jeg hefi nýlega talað við forstjóra landsverslunarinnar um hver ársumsetningin verði á kolunum, miðað við hið háa verð, sem nú er á þeim. Og hann gerði ráð fyrir, að varla væri hægt að búast við meiru en 20–30 þús. tonnum af kolum á ári. Botnvörpungar fá mikið af sínum kolum utan landsverslunarinnar, og það munar afarmikið um það, sem þannig dregst frá. Þetta vildi jeg taka fram til bendingar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vildi leiðrjetta dálítinn misskilning, sem kom fram hjá hv.þm.N.-Ísf (S. St.), og að nokkru leyti líka hjá hv. 2. þm. Árn. (E. A.). viðvíkjandi gróðanum á landsverslunarkolunum. Það var alveg rangt hjá hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að það græðist á þeim kolum, sem nú eru seld í landinu. Hitt getur átt sjer stað, að eitthvað græðist á því, sem flyst inn hjer eftir. En kolin eru nú komin upp í 70–80 shillings í Englandi, og við það bætist ýms kostnaður, og svo fragtin, og allir vita, hvernig hún er. Svo ekki verður hægt að selja kolin hjer með ábata, þó tonnið kosti 200 krónur. Eins var það missögn hjá hv. 2. þm. Árn. (E. A.), að sonur eins af landsverslunarforstjórunum hafi keypt mikið af kolum fyrir landið í Englandi. Það er alls ekki svo, og vona jeg að geta fært áþreifanlegar sannanir fyrir því við 3. umr., ef það þykir nokkru varða. En þessi skattur á kolunum, sem hjer er verið að ræða um, er ógn eðlilegur. Því eins og allir vita, var mikið af kolum í landinu um áramót, sem kostuðu hjer 300 kr. tonnið. Það mun hafa verið 12–14 þús. tonn alls. En svo voru kolin sett niður í 200 kr. tonnið, og varð tapið þannig, þegar til kom, um 1,200.000 krónur. En svo græddist aftur um 200.000 krónur á öðrum kolum, svo tapið er nú ca. 1 miljón, eins og menn vita. Þetta upplýstist strax við 1. umræðu málsins, og jeg sje ekki aðra leið heppilegri en reyna að vinna þetta tap upp sem fyrst. Því jeg er hræddur við að draga það á langinn, vegna þess að miklar líkur eru til verðfalls, bæði á þessari vöru og ýmsum öðrum, eftir nokkur ár. Og þá verður slíkur skattur sem þessi er miklu hættulegri en nú. Það er best að ná upp sem mestu, meðan kolin eru sjálf í háu verði. Það kann að verða heppilegt að hætta sölu fyrir 1. júlí, en þó gæti verið ástæða til að hætta sölunni ekki þá. Ef þau kol, sem landsverslunin á nú, gengju upp, og útlitið væri líkt og nú um kolaverð í Englandi, þá gæti svo farið, að stjórnin fengi kolafarm frá Ameríku. Og ef kaupmenn vildu ekki ráðast í að kaupa kol, gæti það orðið til þess, að ekki yrði búið að selja kolabirgðirnar fyrir 1. júlí. Annars er það tilætlunin, að stjórnin hætti kolasölunni svo fljótt sem hægt er. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði um kolaöskuna. Það er satt, að það var mjög erfitt að velja kol, meðan á stríðinu stóð Það kom fyrir, að kolin voru tekin aftur úr skipunum, eftir að búið var að ferma þau. Jeg held, að jeg geti ekki litið öðruvísi á en að landsstjórnin eigi enga sök á því, þó að skaði hafi orðið á kolasölunni Það mátti altaf gera ráð fyrir þessu. Og það var heimtað, að landið væri byrgt upp að kolum. Það var ekki gert ráð fyrir, að skip væri eitt ár á leiðinni frá Englandi. Jeg tel betra að sleppa tollinum alveg heldur en að færa hann niður í 5 kr.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg vænti þess, að háttv. deildarmenn hafi lesið nál á þgskj. 801 og þar sjeð, hvernig allsherjarnefnd lítur á þetta mál. Það er þó ekki þannig að skilja, að allsherjarnefnd álíti, að frv. sem þetta eigi ekki að ganga fram á sínum tíma. En hún lítur svo á, að sem stendur sje málið eigi nægilega undirbúið. Á meðan sýslumannsembættið í Eyjafjarðarsýslu er ekki laust, og ekki er víst, hvort núverandi sýslumaður tekur laun sín eftir nýju launalögunum, telur nefndin ekki rjett, að hjer sje breytt til. En jafnskjótt sem sýslumannsembættið losnar eða sýslumaður lýsir yfir því, að hann muni taka laun sín eftir nýju lögunum, myndu nefndarmenn, sem um mál þetta hafa fjallað, leggja til, að sú breyting komist á, er frv. fer fram á. Enn fremur, þótt sýslumaðurinn vildi ekki taka laun sín eftir nýju launalögunum, gæti vel verið, að landsstjórninni tækist að komast að samningum við þennan embættismann um uppbót á embættistekjum þeim, er hann missir við breytinguna, samningum, sem væru aðgengilegir. Tel jeg vel hægt að vera búið að því þá er næsta þing kemur saman, sem væntanlega verður ekki fyr en einhvern tíma á árinu 1920. Virðist mjer sem háttv. flutningsmenn muni vel geta felt sig við niðurstöðu nefndarinnar, er hún er rökstudd á þann hátt, sem jeg hefi nú greint. Það þarf ekki að líða langur tími, þar til þessum skilyrðum er fullnægt. En á meðan sjer nefndin sjer ekki fært að leggja til, að frv. verði samþykt.

Stefán Stefánsson Það verður ekki annað sjeð af nál.háttv. allsherjarnefndar en að nú standi það eitt í vegi fyrir framgangi þessa máls, að uppfylt sje skilyrðið, sem sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu setti fyrir því, að Siglufjörður yrði skilinn frá sýslunni, sem sje það, að sýslumaður Eyjafjarðarsýslu misti einskis í af tekjum sínum. Og nú stendur í nál.: „Sá allsherjarnefnd sjer þá (1918) ekki fært að mæla með því frv., eins og það lá fyrir af hendi flutningsmanna, með því að skilyrðum þeim, sem sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu setti um það, að núverandi sýslumaður misti einskis í af tekjum sínum sakir skiftingar sýslunnar.“  (E. A.: En „sýsla“ merkir þar „lögsagnarumdæmi“)  . Já, vel að merkja, sýslumaður Eyfirðinga er þar enn dómari í saka- og einkamálun, og eiginlega innheimtumaður, þótt lögreglustjórinn á Siglufirði annist þau störf á hans ábyrgð. Þessa sömu ástæðu setur nefndin ennfyrir sig. Af því verður að álykta, að allsherjarnefnd álíti, að sýslunefnd hafi haft fult vald til að setja þetta skilyrði fyrir skiftingunni. En það verður að teljast í það minsta mikið efamál, hvort löggjafarvaldinu sje skylt að fara eftir þessum skilyrðum sýslunefndar. Jeg verð að líta svo á, að það hafi aldrei verið skyldugt til þess og geti aldrei orðið það. Þar af leiðandi virðist mjer, að hvorki sýslumaðurinn sem slíkur eða sýslunefnd hafi nokkra heimild til að setja slíkt skilyrði sem gildandi kröfu til hins opinbera. En á þessu hefir hv. allsherjarnefnd bygt, og get jeg ekki betur sjeð en að sá grundvöllur sje næsta óábyggilegur og því eiginlega tylliástæða ein. En hitt er annað mál, hvort ekki er sanngjarnt, að sýslumanninum sje bætt upp að nokkru rýrnun á aukatekjunum, sem kann að leiða af breytingunni eða samþykt frv. En nú hagar svo sjerstaklega til, hvað þetta snertir, að sýslumaður getur valið um, hvort hann vill halda sínum föstu, núverandi launum, ásamt öllum þeim aukatekjum, sem sýslan gefur af sjer, að Siglufirði fráskildum, eða ganga inn í þau verulega hækkuðu laun, sem ákveðin eru í launalögum þeim, sem tvímælalaust verða nú samþ. af þinginu, eða með öðrum orðum - eins og nú lítur út fyrir, og sennilega má ganga út frá - fá 9500 kr. laun árlega, auk skrifstofukostnaðar Sýnist mjer löggjafarvaldið sýna honum fullan sóma, þótt það bjóði honum eitt af þessu tvennu, sýslutekjurnar, ásamt þeim launakjörum, er hann hefir nú, eða þau hækkuðu laun, er nú bjóðast. Og þau launalög, sem við ætlum embættismönnunum eftirleiðis að búa við, verð jeg að segja að sjeu fullsæmileg og boðleg. Þannig horfir málið við fyrir mjer. Þá vil jeg og segja, að ætli löggjafarvaldið sjer að útfæra það í „praxis“, sem hv. allsherjarnefnd leggur til, að embættismönnum skuli veitt uppbót, ef umdæmum þeirra væri breytt, eða af þeim sniðinn sá hluti, sem óeðlilegt og óviðeigandi mætti telja að fylgdi, þá er það ný braut, sem ekki hefir verið farin hingað til. Eða hvað mætti ekki færa mörg dæmi þess, að umdæmum, t. d. læknishjeruðum, hafi verið skift án þess að viðkomandi embættismaður hafi verið að spurður, eða hafi gert eða getað gert nokkra kröfu til uppbótar fyrir rýrnun laukatekna, enda mundi slíkt afaróheppilegt og jafnvel ógerlegt. Þessi deild var t. d. fyrir skömmu að skifta Hróarstungulæknishjeraði, og var þá ekki minst á, að læknirinn fengi sjerstaka uppbót, þótt stór hluti hjeraðs hans væri af honum tekinn. Hefði þó mátt vænta þess, að allsherjarnefndin, sem einnig hafði það mál til meðferðar, hefði lagt til, að lækninum væri bættur tekjumissirinn, ef hún hefði viljað vera sjálfri sjer samkvæm. En það gerði hún ekki. Fyrir nokkrum árum var og skift öðru læknishjeraði á Austurlandi; það var þegar Norðfjörður var gerður að sjerstöku hjeraði. Var þá þessari stefnu fylgt? Nei, það hefir sennilega engum þá dottið í hug. Það kom heldur engin krafa, enda mundi henni ekki hafa verið sint. Þannig lítur þá þessi grundvöllur út, sem nefndin byggir á. Jeg get heldur ekki sjeð, að frv., eins og nú hagar, sje að neinu leyti órjettmætt eða ósanngjarnt gagnvart sýslumanni Eyfirðinga, þar sem hann getur valið um stórum aukin laun samkvæmt nýju launalögunum, eða halda sínum núverandi launum ásamt öllum þeim aukatekjum, sem Eyjafjarðarsýsla veitir, að undanskildum Siglufirði. Enda ekki óhugsandi, að honum yrði greiddur mestur hluti þess fjár, er telja mætti að hann annars mundi hafa fengið sjer að kostnaðarlausu af tollheimtu þar. Og viðvíkjandi hinu opinbera gæti þetta fyrirkomulag verið hreinn tekjuauki. Eftir þeim tolli, sem nú hvílir á síldinni, og eftir því, sem aflast hefir á góðum aflaárum, þá yrði gróði að þessu, þótt dálítið væru bætt upp laun lögreglustjórans og hann gerður að bæjarfógeta. Þá er því lýst yfir í nefndarálitinu, að Siglfirðingar hafi látið sjer þetta lynda fyrst um sinn. En hvað er nú eiginlega sagt með þessu, að þeir „ljetu sjer þetta lynda fyrst um sinn“. Það gefur svo sem ekki til kynna neina ánægju, það er öðru nær því að í þessu felst gremja yfir því, að þeir verði að láta sjer þessi úrslit lynda. En hvað kemur nú til, að þessu var lýst yfir? Jeg hygg, að til þess hafi legið sú ástæða, að þá var aldarafmæli Siglufjarðarkauptúns, og þess vegna þótti þó betra en ekkert að fá viðurkenningu bæjarrjettindanna að afmælisgjöf. Og það er þá líka eins og þeim hafi fundist það benda fremur í þá átt, að annað meira fengist á næstu árum. Þannig er nú þessari yfirlýsingu varið. - Annars mætti líta svo á, að ætti nú að eyða þessu máli fyrir Siglufirði, þá hafi þingið fyrirfram ákveðið að fella öll mál, er miða til hagsbóta eða framfara fyrir Siglufjörð, og hafa hann þannig að hálfgerðu olnbogabarni. Nýlega er búið að vísa frá máli, sem Siglfirðingum hlaut að vera mikið áhugamál, og annað er á leiðinni frá sjávarútvegsnefnd, sem jeg býst við - eftir skoðun nefndarmanna í samtali við mig að dæma, að hún leggi til að verði moldað á eitthvað sviplíkan máta, og svo er þá þetta mál, og er sjáanlegt, ef nefndin má ráða, að þess bíða lík forlög. Hverjum er nú gerður þessi órjettur? Það er bæjarfjelag, sem borgar líklega mest í landssjóð af öllum bæjarfjelögum, að undantekinni Reykjavík einni. Nei, mjer finst ekki óeðlilegt, þótt Siglfirðingar þykist illa leiknir, ef svo á að fara með hvert málið af öðru, sem nú er til stofnað.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg skal reyna að vera ekki langorður, enda ætla jeg mjer ekki að fara að kíta mikið við hv. fyrverandi frsm. og flm. þessa máls (St. St.). Eins og vant er, leggur hann mikið kapp á þau mál, er snerta kjördæmi hans, og skal jeg ekki lasta hann fyrir það, en jeg skil ekki í því mikla kappi, sem hann leggur á þetta mál, sjerstaklega þar sem Siglufjörður hefir fengið skilnað við sýslufjelagið fyrir einu ári og sjerstakan lögreglustjóra. Hvað þeir eiga við með „fyrst um sinn“, skal jeg ekki um segja, en mjer fyndist það ekki langt, þótt þeir yrðu að bíða 2 ár eftir bæjarfógetanum. - Þó að nú hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) telji það vel sæmandi að taka 2500 kr. af sýslumanni Eyfirðinga, og að hann taki laun sín eftir nýju launalögunum, þá er ekki víst, að sýslumaðurinn sjálfur telji það vel sæmilegt, og enginn getur knúð hann til þess að taka launin eftir nýju launalögunum. Hitt skal jeg ekki segja, hvort hann gerir það eða ekki, en ef hann gerir það ekki, álítur nefndin, að stjórnin verði að semja við hann um, hversu mikla uppbót hann skuli fá. - Samanburður sá, sem hv.þm. (St. St.) gerði á þessu og skiftingu læknahjeraðanna, er ekki góður. Mjer er ekki kunnugt um, að læknar hafi krafist uppbótar, þótt hjeraði þeirra hafi verið skift; miklu fremur er mjer kunnugt um, að þeir hafi tekið skiftingunni fegins hendi. En í fyrra kom fyrir allsherjarnefnd álit bæði frá sýslunefnd og sýslumanni, og þar gerði sýslumaður sig líklegan til að gera þær kröfur, er jeg nefndi. Og það er enginn efi, að það er mjög hart gagnvart þessum embættismanni, sem og öðrum, að skifta embætti þeirra gegn vilja þeirra, ef skiftingin hefir verulega tekjurýrnun í för með sjer, án þess að þeir fái uppbót. Við getum tekið t. d. annað embætti, svo sem Strandasýslu. Þar eru nú að rísa upp síldarver á sumum fjörðunum, og geta þau orðið aðaltekjulindir sýslumannsins, er fram líða stundir og ef hann sæti eftir gömlu launalögunum. Svo vilja þessi síldarver fara að verða sjálfstæð og vilja verða sjerstök lögsagnarumdæmi. Þá missir auðvitað sýslumaðurinn mikils í tekjum, og það jafnvel feitasta bitann. Býst jeg við, að honum þætti þetta ranglátt, ef engar bætur kæmu fyrir, og svo mundi fleirum þykja. - Þá virðist hv.þm. (St. St.) ekki vita það, og má það heita merkilegt, að það er alls ekki lögreglustjórinn, sem innheimtir tollana fyrir sýslumanninn, á Siglufirði, heldur er það sjerstakur maður. Sömuleiðis er það rangt hjá hv.þm. (St. St.), að þessi innheimtulaun sjeu tekin á „þurru landi“, eins og hann komst að orði. Innheimtulaunin eru bæði borgun fyrir innheimtuna og ábyrgðina, sem sýslumaðurinn ber á því, að tollarnir gjaldist. - Jeg held, að það sje ekki fleira, sem jeg þarf að svara hv.þm. (St. St.). Geri jeg ekki heldur ráð fyrir, að langar ræður skifti mjög skoðunum manna, að svo komnu máli.

Stefán Stefánsson Háttv. frsm. (E. A.) gat þess, að sýslumaður Eyfirðinga liti annan veg á þetta en jeg. Kann að vera, en jeg held, að hv.frsm. (E. A.) verði að játa það með mjer, að hann hafi ekki rjettarkröfu til þess að halda Siglufirði óskiftum frá sýslunni. Hv. frsm. (E. A.) mun vera það fullkunnugt, engu síður en mjer, að í 2. gr. laga um laun íslenskra embættismanna. frá 1875, stendur: „Embættismenn þeir eður sýslunarmenn, sem skipaðir eru með launum, sem ákveðin eru í launalögum, skulu skyldir að láta sjer lynda breytingar þær á yfirgripi og ásigkomulagi embættisstarfa þeirra, sem seinna kynni að verða mælt fyrir um, þótt eigi sje neitt ákveðið um það í veitingarbrjefi þeirra“. Þetta þekkir sýslumaður Akureyrar eins vel og jeg, og því þykist jeg vita, að hann muni ekki svo mjög furða sig á því, þótt hann fái jafnvel enga uppbót, sjerstaklega þar sem hann líka getur gengið undir nýju launalögin. Jeg hygg nú líka, að allir sjái, hvað það er fráleitt, að sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu hafi á hendi innheimtu á tekjum landssjóðs og einstök dómarastörf á Siglufirði, þegar þar er löglærður og lögskipaður embættismaður á staðnum. - Þá mintist hv.frsm. (E. A.) á, að það væri hart að taka besta blettinn af embættismönnunum skaðabótalaust. En hvað er þingið að gera núna? Það er hvorki meira nje minna en að taka alla blettina af embættismönnunum, svo að enginn verður eftir af þeim grænu blettum, engar aukatekjur fyrir þá, er ganga undir hin nýju launalög. Annars verður þetta mál að skeika að sköpuðu, en mjer dylst ekki, að fylsta sanngirni mælir með því.

Frsm. meiri hl. (Gísli Sveinsson) Forsaga þessa máls er svo kunn, að jeg þarf ekki að fara um hana mörgum orðum. Tilefnið til þess, að nefndin var skipuð, var í fyrsta lagi starf milliþinganefndar í fossamálinu, og af því verki kom nokkur hluti fyrir Alþingi. Þau mál voru ekki fram borin af stjórninni, heldur einstökum mönnum. Stjórnin hefir ekki sjáanlega tekið afstöðu til þessara mála Málin voru lögð fyrir þessa deild að eins, og var jafnframt sjálfsagt, að hún skipaði nefnd til þess að undirbúa þau. Ed. hefir líka orðið samferða um að taka þátt í undirbúningi málsins, og eins og nál. greinir frá, varð það fljótt að ráði, að nefndir beggja deilda ynnu saman. Nefndirnar urðu sammála í flestum höfuðatriðum, eins og nál. ber með sjer, en skiftust hins vegar í nokkrum einstökum atriðum. Verk milliþinganefndar var allmikið að vöxtum, og það var þegar af þeirri ástæðu mikið starf að athuga þessi mál. Nefndinni var því ljóst, að engin tök voru á að afgreiða málin öll í lagaformi, eins og þau komu frá milliþinganefndinni. Var spurning um, hvað tiltækilegt og nauðsynlegt væri að bera fram til samþ. Eins og sjá má á nál., varð það samkomulag nefndanna, að ekki mundi hlýða að afgreiða neitt af málunum í frv.formi, nema sjerleyfislagafrv., eða frv. til laga um vatnsorkusjerleyfi. En jafnframt þótti nefndinni, eða meiri hl. hennar, sýnt, að það þyrfti að vera grein fyrir því, sem valdið hefði ágreiningi í milliþinganefndinni, og búast má við, að landsmenn vilji fá eitthvað að vita um. Þessi ágreiningur var, eins og kunnugt er, um eignarrjettinn. Frá mínu sjónarmiði er þetta fremur formlegt, fræðilegt atriði, heldur en „reelt“ eða efnislegt. Að vísu er það allmikið efnsatriði, þegar út í málin kemur. En af því að milliþinganefndin skiftist um þetta atriði, þótti nefndinni sjálfsagt, að einhver úrlausn kæmi frá þinginu. Meiri hl. nefndarinnar hallaðist að þeirri aðferð, sem hann áleit rjettasta, að löggjafarvaldið gerði ekki upp á milli nefndarhluta milliþinganefndar, þar sem hjer væri um fræðilegt og rjettarfarslegt atriði að ræða. Slíkt ætti að sæta meðferð dómsvaldsins, eins og öll önnur þess háttar deilumál. Minni hl. hafði einmitt klofnað frá meiri hl. um þetta atriði. Og þó að menn hafi látið í veðri vaka, að fleiri einstök atriði hafi á milli borið, þá ber þó svo á að líta, að nefndin hafi ekki skifst um annað en þetta atriði, sem er líka mikils vert. Þessi skifting kemur fram í áliti minni hlutans. Það, sem um er að ræða í þessu máli, er, eins og jeg drap á, hvort þingið eigi að leggja dóm á þetta eða ekki. Eða með öðrum orðum, hvort dómsvaldið eða þingið eigi að skera úr eignarrjettarþrætunni. Auðvitað gæti þriðja aðferðin komið til greina, að engin gangskör skyldi gerð að því að útkljá málið, og jeg skal geta þess, að einn nefndarmanna, hv. 1. landsk.þm. (S. F.), lýsti yfir því, að hann væri ekki fylgjandi till. meiri hl., því að hann sæi ekki ástæðu til þess að útkljá málið að svo stöddu; þetta mætti vera laust og bundið fyrst um sinn, þangað til að það rækist á. Á þessa skoðun gat meiri hl. ekki fallist. Þetta er orðið þrætumál, og meiri hl. leit svo á, að nauðsyn bæri til að fá skorið úr því sem allra fyrst, að því er allan landslýð snerti. Þegar um það er að ræða, hverjar niðurstöður geti orðið af þessu, er um tvent að velja. Fyrst og fremst, að ríkið eigi vatnsorkuna, eins og meiri hl. milliþinganefndar heldur fram, eða í öðru lagi, að orkan sje einstaklingseign, eins og minni hl. nefndarinnar hefir haldið fram, Þetta tvent getur komið til greina, og það verður að álíta, að niðurstaðan fjelli á annanhvorn veginn. En nefndin hefir ekki tekið afstöðu til þessa atriðis; ekki talið það vera sitt hlutverk að útkljá það. Til þess telur hún sig ekki vera færa; skortir til þess rannsókn á málavöxtum. Í annan stað var meiri hl. þeirrar skoðunar, að málið verði ekki útkljáð svo af hálfu löggjafarvaldsins, að menn geti sætt sig við. Eins og kunnugt er, er að eins til einn aðili, sem menn verða að sætta sig við, og það er dómsvaldið. Úrskurði æðsta dómstólsins verða menn að hlíta. En alþingismenn mundu hvorki hafa hug eða löngun til að gera það að reglu, að Alþingi skæri úr slíkum málum, auk þess sem þeir hafa engin tök á að rannsaka atriði slík sem þessi. Það gæti leitt til ills eins, ef farið væri inn á þessa braut, og gæti gert mikinn skaða, því að þetta er hagsmuna-„pólitík“, sem gæti haft þau áhrif, sem við viljum útiloka. En þótt svo sje, að niðurstöðurnar verði aðallega tvær, eða annaðhvort af tvennu, að ríkið eigi vatnið eða einstaklingarnir, þá var um það rætt í nefndinni, að 3. möguleikinn kæmi til mála, sem sje sá, að bæði ríkið og einstaklingamir ættu vatnsorkuna. - Vatnsorka er ekki annað en það afl, sem myndast af sjerstökum ástæðum, sem eru fyrir hendi þar sem er sjerstakt landslag og vatn, sem hvorttveggja orsakar fallvatn. - Vatnsorka í vatni út af fyrir sig á sjer ekki stað. Það er þetta tvent, sem gefur skilyrði fyrir orkunni, vatnið og landslagið. Nú er málið svo vaxið fyrir þeim, sem um það deila, að þó vafi kunni að leika á um vatnið, þá er ekki vefengt, að landið tilheyri þó einstaklingum. Það var því ljóst fyrir nefndinni, að þannig skoðað kæmu báðir aðiljar til greina, hið almenna, sem á vatnið, og einstaklingarnir, sem eiga landið. Ef mætti orða þetta svo, að þessi þriðja niðurstaða kæmi til mála, þá er ekki sjeð, að málið hljóti endilega að falla á aðra hvora hina hliðina. Þessa er að eins getið hjer sem athugasemdar frá hálfu meiri hl. nefndarinnar. En eins og jeg gat um, vildi hún ekki fella neinn úrskurð um þetta. - Samkvæmt þessari stefnu nefndarinnar hefir nú verið útbýtt frv., og auk þess eru 2 þingsályktunartill., sem síðar koma. Önnur till. fjallar um að framfylgja því, sem öll nefndin var sammála um, rjett ríkisins á vatnsorku í almenningum og afrjettum. Hin till. fer fram á, að dómsvaldi verði falið að úrskurða það vafaatriði, sem meiri og minni hl. milliþinganefndar deilir á um. Frv. það, sem hjer er á dagskrá, er borið fram af hv. samvinnunefnd, öllum nema einum hv. nefndarmanna, sem kaus að bera það ekki fram með nefndinni, enda þótt mjer sje ekki kunnugt um, að hverju leyti hann er ósammála frv. Jeg geri hins vegar ráð fyrir, að hv.þm. hljóti að vera samþykkur þessu frv. í öllum meginatriðunum, því það er að mestu tekið úr frv., sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sjálfur hefir komið fram með. En auk þess, að hann ljeði ekki frv. fylgi sitt, hafa tveir aðrir háttv. nefndarmenn komið fram með brtt. um eitt mikilvægt atriði. Frv. þetta er, eins og greint er frá í nál., einskonar uppsuða úr ákvæðum, sem lögð voru fyrir þingið, og komu frá hv. milliþinganefnd, og enn fremur nokkrum öðrum atriðum, sem nefndin hafði hliðsjón af. Frv. heldur sjer, að því er kemur til niðurskiftingar efnisins, að þeirri niðurstöðu, sem frv. hv. meiri hl. milliþinganefndar ber með sjer. Fyrirsögnin er sú sama, og kaflaskifting er líka með sama hætti. Þetta er gleggra yfirlits og greinilegra, að skifta frv. í kafla, heldur en að hver greinin reki aðra. Efni frv. er sumpart frá hv. meiri hl. milliþinganefndar og sumpart frá hv. minni hl., og nokkuð annarsstaðar að. Ákvæði frv. fjalla um það, hverjir skuli fá notkunarrjett á vatnsaflinu í landinu og með hverjum hætti. Þar er gerð skifting á því vatnsafli, sem sjerleyfi þarf til að virkja, og því, sem ekki þarf sjerleyfi til. - Eins og hv. deildarmenn muna, hafði háttv. milliþinganefnd líka ætlað undir vafalaus umráð hlutaðeigandi landeiganda svo og svo mikið af vatnsorku, sem hann má virkja, án þess að sækja um leyfi til stjórnarinnar. Hjer er um allmikið vatnsafl að ræða; meiri hl. hafði áætlað 200 hestöfl, en minni hl. 500 hestöfl, sem landeigandi mætti notfæra. Þetta fanst samvinnunefnd helst til skamt farið, og leggur hún því til, að þessi frjálsi umráðarjettur nái til alt að 1000 hestafla. Það er að vísu mikið afl. En frá því sjónarmiði, að nokkur hætta gæti af þessu stafað, þá gat nefndin ekki sjeð, að það væri. - Um alt það vatnsafl, sem er þar fyrir ofan, gildir hið sama, að til að notfæra það þarf sjerleyfi, og á það að veitast af landsstjórninni. En sje um mikla orku að ræða, þá á þingið að koma til skjalanna. Fyrstu 1000 hestöfl eru undir yfirráðum hlutaðeigandi einstaklinga, en til að virkja þar yfir, alt að 10,000 hestöflum, þarf sjerleyfi, sem landsstjórnin veitir. - Fari orkan fram úr 10,000, alt að 50,000, hestöflum, verður að fá samþykki Alþingis til að virkja. Ef um enn meiri orku er að ræða en hjer greinir, þá þarf Alþingi að samþ. það tvisvar, og skulu fara fram kosningar milli þinga. - Þeir, sem um þetta fjalla, eru því stjórnin og Alþingi, og auk þess á stjórnin, samkvæmt till. nefndarinnar, að hafa vatnastjóra sjer að ráðunaut. - Þær undantekningar eru gerðar, að stjórninni er heimilt að samþ., að fallvötn sjeu virkjuð, ef hjeraðsstjórn gerir það, eða einstakir menn, í raforkuþarfir almennings, til ljósa, hitunar o. fl. - Þó eru sjerstök ákvæði, sem segja um, hvernig fara skuli, ef ríkið sjálft vill virkja. Þá er og því slegið föstu, að til þess að fá sjerleyfi þarf umsækjandi að hafa heimild til fallvatnsins. En það er látið ósagt, hvaðan þessi heimild skuli komin. Ef ríkið ætti eignarrjettinn, þá ætti það að sjálfsögðu að veita heimildina, annars einstaklingar, ef þeir ættu. Með öðrum orðum, þeir, sem um leyfi sækja, verða að hafa fengið notarjett hjá eigendum. Þá er loks gerður nokkur greinarmunur á útlendum og innlendum mönnum. Þó skal þess getið, að þessi munur er mest formlegs eðlis, því aðalreglurnar gilda jafnt um hvortteggja, ef vilja fá sjerleyfi. Jeg býst ekki við, að farið verði neitt út í einstök atriði málsins nú við 1. umræðu. Ef ætti að ræða málið meira af hálfu nefndarinnar, yrði ekki hjá því komist að fara inn á einstakar greinar. Það sje jeg mjer ekki fært að gera. Að eins hefi jeg getið þess, sem nefndin öll gat fallist á, hver með sínum hætti. Því þetta er í rauninni ekki annað en skýrsla um það, sem nefndin vann í málinu. Svo er og þess að geta, að nefndin ætlar sjer að taka frv. til athugunar undir gangi þess hjer í hv. deild. Og væri þá helst, ef hún vildi koma fram með brtt. til 2. umr., annaðhvort öll saman, eða einstakir nefndarmenn.

Sigurður Sigurðsson Jeg skal vera stuttorður. Enda virðist svo, sem þetta mál, vatnsorkumálið, hafi heldur lítinn áhuga hjá hv.þm. Jeg ætla mjer ekki að fara út í einstakar greinar frv. En jeg vil segja það, að rauði þráðurinn í frv. er sá, að mjer virðist, að gera sem torveldast einstökum mönnum og fjelögum að útvega sjerleyfi til vatnsorkunytja. Þetta sá jeg strax, enda þótt jeg samþ., að frv. skyldi borið fram hjer í hv. deild. Það er vitanlegt, að nauðsyn ber til að tryggja sem best rjett ríkisins og þjóðarinnar gagnvart leyfishöfum. En þetta getur farið svo langt, að engum detti í hug að leita sjerleyfis til hagnýtingar á vatnsorku. Og ákvæði þessa frv. eru mjög á takmörkum í þessu efni. Í mínum augum er ekki nema um tvent að gera. Annaðhvort er að gera sjerleyfislög svo úr garði, að vænta megi, að einhverjum detti í hug að nota sjerleyfisheimildirnar, eða þá hitt, að banna alla notkun vatnsorku til stóriðju hjer á landi. Og þess er ekki að dyljast, að það lítur út fyrir, að sumir hv.þm. mundu helst kjósa það. - Nú er það mín skoðun, að ekki beri að setja þvert bann við því, að notkun vatnsorku til stóriðju geti átt sjer stað. En jeg vil, eins og margir aðrir, fara mjög hóflega í öllum greinum og ekki veita nema takmarkað leyfi. Að mínu áliti kemur ekki til mála að veita sjerleyfi nema til að virkja að eins eina orkustöð í senn. En af því að jeg er þeirrar skoðunar, að ekki sje rjett að útiloka alla frá möguleikum til að fá sjerleyfi, þá mun jeg, eins og jeg boðaði, koma fram með nokkrar brtt. við þetta frv., sem miða í þá átt, að liðka til um leyfi til vatnsorkunytja. Jeg skal engu spá um það, hvort þær fái byr hjer í hv. deild. En hins vegar ættu þær að geta orðið til þess, að menn athugi nánar málið, og hversu langt eigi að ganga, að því er snertir sjerleyfi. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara nánar út í málið við þessa 1. umr.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg gat ekki orðið samferða nefndinni um að flytja þetta frv. á þgskj. 793. Til þess liggja ýmsar orsakir, en þó er einkum tvent, sem veldur. Fyrst er það, að jeg er þeirrar skoðunar, eins og hv. 1. þm. Árn. (S. S.) tók fram fyrir sitt leyti, að það sje mikil tvísýna, að slík lög um sjerleyfi, sem hjer á að setja, verði notuð. Jeg tel mikla tvísýnu á því, að nokkur vilji ganga að þeim sjerleyfisskilyrðum, sem sett eru með frv. Þó eru það ekki gjaldakvaðirnar sjálfar, þó harðar sjeu, sem mjer virðist að muni aftra, heldur er það hin stranga og nákvæma, jafnvel smásmuglega, eftirlit, sem sjerleyfishafinn yrði háður. Hitt, sem veldur því, að jeg gat ekki fylgst með nefndinni, er það, að frv. er litlaust. Það er litlaust að því leyti, að ekki verður vitað af því, hverjir geti fengið sjerleyfi, og heldur ekki, hver á að fá að hagnýta vatnsorkuna án sjerleyfis, þegar um smávirkjun ræðir. - Það er að vísu talað um, að leyfisumsækjandi verði að hafa fengið heimildir á vatninu, en það sjest ekki, hverskonar heimildir, og er þetta óbrúklegur tvískinnungur í orðbúningi frv. Reyndar hefir hv.frsm. (G. Sv.) lýst því yfir, að þessar heimildir verði að skoða eins og eignarrjett eða leigurjett; en því þá ekki að nota þau orð, sem ákveðna og nauðsynlega skýringu gefa? Í sjerleyfislagafrv. á þgskj. 123 eru landeiganda áskilin tiltekin orkunot án sjerleyfis, og líkt - þótt loðnara sje - var ákvæði meiri hl. fossanefndar; en hjer er landeigandi ekki nefndur, fremur en honum kæmi ekki við virkjun á landi hans. Um fyrra atriðið, að enginn muni sjá sjer fært að sækja um leyfi eftir lögunum, vegna kvaða þeirra, er þau liggja á, get jeg að vísu sagt það, að mjer væri slíkt ekki óskapfelt. Jeg hefi enga tröllatrú á stóriðju hjer á landi og vil ekki opna fyrir henni allar gáttir. Mætti jeg ráða, mundi jeg vilja halda henni utan vjebanda þessa lands nokkra áratugi enn. Jeg hygg, að sú iðja gæti skapast hjer jafnhliða þeim atvinnugreinum, er vjer stundum, sem holl er og samrýmanleg þjóðarhögum vorum. En úr því að áhugi fólksins fyrir vatnaiðju er svo mikill, að hana á að leyfa, þá er einsætt, að setja verður þau sjerleyfislög, sem viðlit er að nota; ella er lagasetningin hjegómi. Sjerleyfisskilyrðin verða að vera ítarleg um það, sem verulegt er, en ekki, eins og hjer, aðallega um form. Skorður þarf að reisa við of stórum og mörgum virkjunum, og yfirleitt að hafa hliðið þröngt að þessum fyrirtækjum, sem leyfð eru útlendingum. Þetta gæti nægt sem greinargerð frá minni hálfu fyrir þessu frv., af því að ekki má fara út í einstakar greinar. Jeg hefi margt að athuga við einstaka liði þess. Það mætti má ske segja, að jeg hefði átt að fylgja nefndinni að málum, en koma heldur fram með brtt. við það, sem jeg teldi athugavert. En þar er því til að svara, að frv.byggingin öll er svo fjarlæg því, sem jeg tel eiga að vera, að því þyrfti að umsteypa öllu til þess að jeg gæti við unað, og nú er enginn tími eða tækifæri til slíkra gerbreytinga á þeim fáu dögum, sem eftir eru til þinglausna. Það var ýmislegt af því, sem háttv.frsm. (G. Sv.) sagði, sem jeg finn ástæðu til að svara, en ætla ekki að þessu sinni að eiga mikið við. Hv. frsm. (G. Sv.) fór vel með efnið, synti kænlega milli skers og báru, og verð jeg því að segja, að það er ekki vandalaust.  (B. J.: Hver er sú bára og það sker?)  . Hann kom að þessum ágreiningi í milliþinganefndinni, sem olli því, að hún klofnaði, og líklega verður til þess, að ekkert gengur fram á þessu þingi af fossamálunum, sem þó var ætlast til að yrði, af þinginu 1917. Því að þótt margir líti svo á, og hafi enda sagt það fullum fetum, að ágreiningurinn hafi verið lítilfjörlegt atriði, formsatriði, sem nefndin klofnaði á, algerlega formfræðilegt eða „teoretiskt“ atriði, og enga „praktiska“ þýðingu haft, þá er það nú vonandi orðið þorra þingdeildarmanna ljóst, að ekkert verður að liði gert í þessu máli fyr en ákvörðun er tekin um eignarrjettarspurninguna. Einmitt þessi fáránlega kenning um, að ríkið ætti vatnið á löndum einstakra manna, hefir aftrað allri lagasetningu um þessi efni; ella væri nú alt í höfn komið, eða þá vel á veg. Um þetta deiluatriði vill háttv.frsm. leita til dómstólanna og telur það líklegustu og eðlilegustu úrlausnina. Jeg verð að segja, að ef hjer væri deilt um rjett tveggja einstaklinga, yrði auðvitað þangað leitað. Jeg neita heldur ekki, að það geti átt við, er í hlut á einstaklingur annars vegar, en þjóðfjelagið hins vegar. En þegar svo stendur á, sem hjer, að annars vegar standa allir jarðeigendur landsins, en hins vegar ríkið, þá þarf eigi dómstóla að spyrja. Allir vita, hvernig þessu hefir verið háttað að fornu og nýju. Allir vita, að vatnið er hluti fasteignarinnar, að þær hafa gengið mann frá manni með gögnum og gæðum, og að hver á allan beinan og óbeinan rjett til afnota og umráða þess vatns, sem á landi hans er, nema löglega sje frá komið. Segja má að vísu, að þetta snerti fremur till. þá, sem nefndin ber fram um Sogið, en hv.frsm. (G. Sv.) gerði sjer alltíðrætt um þetta efni í sambandi við sjerleyfislagafrv. þetta og dómstólaúrskurðinn, sem jeg tel bábylju eina, þar eð engin rjettaróvissa er til um eignarumráð vatnsins á einstakra manna löndum, nema hjá fjölvitringum meiri hl. fossanefndar og nokkrum eftirhermum þeirra. Eignarrjettarspurningin er í sjálfu sjer mjög einföld og óbrotin, en úr því glundroði hefir verið gerður í málinu, með vefenging rjettarins, þá verður ekkert „effektivt“ gert að lagasetningu um notkun vatns fyr en þingið hefir fengið einurð til að hrista af sjer álög þessarar nýju kenningar um ríkiseign á vatni. Það er rjett, að öll nefndin komst að þeirri niðurstöðu fyrst og fremst, að ekki væri tími til að koma vatnalögunum fram í þetta skifti, og enn fremur, að þótt það væri ekki hægt, væri þó nauðsyn að koma fram sjerleyfislögum nú. Jeg lít líka svo á, að sjerleyfislög þurfi að setja, vegna þess, að ýmsir þeir, er komist hafa yfir vatnsrjettindi hjer á landi, eru nú farnir að hreyfa sig til að nota vötnin. Og engin lög eru nú til í landinu, er segi fyrir um íhlutunarrjett ríkisins með athöfnum þessara manna. Tilgangur sjerleyfislaganna á, að minni skoðun, að vera sá, að kveða á um það, hvernig ríkið beitir drottinvaldi sínu gagnvart eigendum og notendum fallvatna í landinu, sjerstaklega þegar þeir ætla að virkja þeim stórvirkjum, sem leitt geta til verulegra breytinga á atvinnuháttum og því haft alvarlegar afleiðingar fyrir þjóðfjelagið. Jeg held því, eins og meiri hl. háttv. nefndar, að nauðsynlegt og heppilegt sje, að sjerleyfislög komist á, en þau verða þá að vera svo úr garði gerð, að viðlit sje að nota vötnin, en jafnframt að veita örugga vörn gegn of miklu innstreymi af útlendu fje og fólki.

Frsm. meiri hl. (Gísli Sveinsson) Orð þeirra hv.þm., sem talað hafa, og að nokkru leyti skipa minni hl. samvinnunefndarinnar, hafa ekki gefið mjer tilefni til að tala langt mál. En út af orðum hv. 1. þm. Árn. (S. S.), þar sem hann talaði um, að frá sínu sjónarmiði væri með þessu frv. of langt gengið, og þau ákvæði sett, sem gera myndu mönnum ef til vill ómögulegt að virkja vötn, eða fá sjer leyfi til virkjunar í stóriðjutilgangi, skal jeg geta þess, að meiri hl. lítur ekki svona á frv. í heild. Hitt getur verið álitamál, hvernig einstakar greinar eigi að vera, og hve mikið tillit þar eigi að taka á báða bóga. En það er full meining meiri hl., að sjerleyfislög þau, er hjer verða samþ., skuli svo úr garði gerð og þannig samþ., að full meining sje í þeim, svo að hægt sje að veita sjerleyfi. En að eins hefir hún viljað setja ákvæði til fullrar tryggingar og allrar gátar á veitingu sjerleyfa og framkvæmd virkjunar. En til skýringar því, að nefndin er sannfærð um, að þessi sjerleyfislöggjöf geti ekki hamlað virkjun vatna, ef full alvara er með, vil jeg benda á, að nefndin leyfði stjórn fossafjelagsins „Titan“ umræður og athugasemdir um málið á fundum sínum tveimur, bæði fyrst í Nd.-nefndinni og síðan í samvinnunefndinni. Og að lokum var henni veittur kostur á að koma með athugasemdir um sjerleyfislagafrv., er fyrir lágu, frá sínu sjónarmiði. Til þeirra athugasemda tók undirnefndin, sem samdi frv. það, er nú liggur fyrir, fult tillit, og ætti það að bera þess vott að nokkru leyti, að hjer sje ekki of langt farið. Jeg segi „fult tillit“, en það er auðvitað með þeirri skýringu og í þeim skilningi, að inn á allar athugasemdir „Titan“-stjórnarinnar var alls ekki gengið, en svo mikið, sem framast mátti gerlegt teljast. Það er einmitt þetta, sem snertir líka þau ummæli hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), er hann taldi, að það væri frá sínu sjónarmiði það smámunalega eftirlit með iðjurekstri, sem frv. gerði ráð fyrir, og að stjórnarráðið skyldi hafa vald á rekstrinum og sjerleyfum til virkjunar, en ekki strangleiki ákvæðanna, sem gerði það að verkum, að ekki yrði virkjað. Stjórn fossafjelagsins „Titan“ hafði að eins það eitt við þetta eftirlit að athuga, að meiri hl. milliþinganefndarinnar gerði ráð fyrir, að það væri ekki í höndum landsstjórnarinnar, er væri ábyrg allra ráðstafana, heldur í höndum svo nefndrar vatnastjórnar, sem hún, stjórn „Titan“, áleit að myndi verða ábyrgðarlaus og óþarfur milliliður. Þetta tók samvinnunefndin þegar til greina og burtskóf úr frv. sínu það, sem gerði ráð fyrir þessari vatnastjórn í landinu, og samþ. að fela landsstjórninni eftirlitið. Það var þetta, sem „Titan“ benti á. En til ráðuneytis stjórninni setti hún eigi að síður mann, sem hún hefir í frv. sínu nefnt vatnastjóra. Má bera hann saman við vegamálastjóra, fræðslumálastjóra eða aðra ráðunauta stjórnarinnar í einstökum greinum. - Þarf ekki síður ráðunaut í þessum málum, því að þau eru sjerlega fjarskyld þeim greinum, er landsstjórnin hefir með höndum daglega. Þarf því vafalaust sjerþekkingu til að skipa þessum málum svo, að vel sje. Hygg jeg því, að frá sjónarmiði háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sje, hvað eftirlitið snertir, burtu rýmt ástæðunni til að vera á móti brtt. nefndarinnar við frv. Hitt er mikið rjett, að eitthvað er að athuga við einstök atriði, og eðlilegt, að hann vilji koma með brtt.  (B. St: Það vildu fleiri)  . Það vildu fleiri. Er engin þörf að tönnlast á því hjer, sem skýrt er frá í nál.  (Sv. Ó.: Það er gert ráð fyrir því í frv., að stjórnin megi ekki veita sjerleyfi, nema vatnastjóri mæli með því)  . Já, nefndin vill ekki, að stjórnin veiti sjerleyfi, nema þessi ráðunautur hennar mæli með. En hitt er ekki útilokað, að neitað sje um sjerleyfi, þótt vatnastjóri mæli með. Hann hefir sjerfræðilegu þekkinguna, og það hefir verið talið sjálfsagt og nauðsynlegt, að landsstjórn og þing sjeu ekki að ráðskast með það, sem þau hafa ekki vit á. Ef stjórnarvöldin eiga að veita sjerleyfi, verður sjerfræðingurinn að mæla með, en Alþingi getur auðvitað neitað, ef aðrar ástæður koma en sjerfræðilegar, eins og t. d. pólitískar. Þessi ráðunautur hefir að því leyti ekki meira vald en aðrir ráðunautar. En það, sem gerði aðallega að verkum, að nefndinni þótti ekki tiltök að afnema eftirlitið, er sjerstakl. meiri hl. milliþinganefndarinnar hafði gert ráð fyrir, var, að í meiri hl. milliþinganefndar átti sæti verkfræðingur, sem verður að teljast hafa eitthvert sjerfræðilegt vit á þessu máli. Hygg jeg, að eftirlitsákvæðið sje frá honum runnið, og verði því að teljast nauðsynlegt. Við nefndarmenn álítum okkur ekki þá sjerfræðinga í verkfræðilegu eða rjettarlegu tilliti, að við vildum taka á oss að nema burtu sumt það úr till. milliþinganefndar, sem þar var talið sjálfsagt. Að sjálfsögðu er það að sumu leyti álitamál, hve ríkt þetta eftirlit á að vera. En við þetta eftirlit fann stjórn fossafjelagsins „Titan“, sem fjekk að gera ítarlegar athugasemdir, og alveg einhliða, ekkert athugavert. En henni þótti algerlega óviðeigandi, að óábyrg vatnastjórn skyldi hafa það með höndum. Annað aðalatriði, sem veldur því, að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) kveðst ekki geta fallist á frv., er, að það er alveg litlaust. Það er alveg satt, að það er með vilja haft litlaust í því efni, er ágreiningurinn var um í milliþinganefndinni. Það var auðvitað samkvæmt stefnu þeirri, er nefndin tók, að hún vildi ekki sjálf gera, og vildi ekki að Alþingi gerði, úrskurð um þrætuefnið. Þess vegna er í þessu frv. engin bending um það gefin, hver vatnið eigi, heldur um heimildir manna á vatninu. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gat þess, að ákvæðin væru óákveðin um þessar heimildir. Með þeim er ótvírætt átt við eignar-, umráða- eða leigurjettindi. Þar með er alls ekki sagt, hver eigi frá innsta grunni, heldur er innlendum mönnum veitt heimild til að virkja 1000 eðlishestorkur án sjerleyfis, veittur ótakmarkaður rjettur yfir þeim. Eru það þeir, er heimildir hafa til fallvatna, annaðhvort eiga, eða hafa fengið umráðarjett frá rjettum aðilja. Nefndin gerir ráð fyrir, að einhver eigi, en vill ekki segja, hver það sje. Nefndin vill að eins ekki gera upp, hverjum beri eignarrjetturinn, heldur slá því föstu, hverjir skuli hafa þetta ótakmarkaða leyfi til að nota 1000 hestorkur, og að þeir, sem vilja fá frekara leyfi, skuli sýna skilríkin. Ef þeir eiga, þá eru þar uppfylt skilyrðin. Og ef þeir eru leigjendur, geta þeir líka fengið leyfi o. s. frv. Hygg jeg því, að þetta reynist ekki um of óákveðið í framkvæmd. Í þriðja lagi taldi hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem rjett var, að skammur tími væri liðinn síðan undirnefndin skilaði af sjer plöggum. Til þess liggja þau rök, að verkið var mikið og tafsamt, og mikið annað að starfa í þinginu hjá flestum nefndarmanna. Annað er það, að till. undirnefndarinnar voru lengi í prentsmiðjunni, áður en þær væru útbúnar í hendur samvinnunefndar. Það er því talsvert langur tími frá því, að undirnefnd lauk störfum sínum, og til þess, er málið kemur á dagskrá í deildinni. Að svo vöxnu máli sje jeg ekki, fremur en aðrir háttv. deildarmenn, ástæðu til að orðlengja.

Flm. (Einar Arnórsson) Jeg vildi að eins beiðast þess, að mál þetta yrði tekið af dagskrá, þar sem jeg hefi ekki fengið tækifæri til að athuga þessa brtt., og hins vegar getur verið, að jeg komi sjálfur með brtt. til 3. umr.

Flm. (Pjetur Ottesen) Jeg skal ekki leiða inn umræður að frv. á þessu stigi málsins. Jeg vænti, að hv. deild leyfi málinu að ganga til nefndar, og þá að sjálfsögðu til fjárhagsnefndar. Fjárhagsnefnd hefir, eins og kunnugt er, sýnt dugnað í að greiða fyrir slíkum frv., og vænti jeg, að hún hraði málinu af fremsta megni.