Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Fjárlög ríkisins gegna lykilhlutverki við stefnumótun í ríkisfjármálum þar sem þau setja þann ramma sem umsvifum hins opinbera er markaður hverju sinni. Gerð fjárlaga felur í raun í sér gríðarlega viðamikið verkefni þegar litið er til þess að á hverju ári er verið að kveða á um tekjuöflun og útgjöld sem nema nálægt 30% af landframleiðslunni. Auk þess gegna fjárlögin mikilvægu hlutverki sem tæki hins opinbera til að hafa áhrif á efnahagslífið. Í opinberri umræðu um þau mál hefur athyglin einkum beinst að áhrifum hallareksturs ríkissjóðs á almennt vaxtastig í landinu. En áhrifin eru víðtækari. Ákvarðanir í skattamálum geta haft víðtæk áhrif á ákvarðanir fyrirtækja og heimila. Með því að stýra framlögum til samgöngumála og annarra stofnframkvæmda eru stjórnvöld í aðstöðu til þess að tempra hagsveiflur, draga úr þenslu þegar vel árar en örva efnahagslífið á samdráttartímum. Fjárlögin snerta sjálfsagt meira en flest lagaákvæði önnur líf sérhvers borgara þessa lands. Segja má að stefnumótun varðandi ríkisfjármál sé fyrst og fremst unnin í fjármálaráðuneyti og á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Tekjuhlið fjárlaga heyrir undir það ráðuneyti sem og samræming á fjárlagatillögum fagráðuneytanna. Ríkisstjórnin markar hins vegar meginlínur um útgjöld og tekjuöflun. Það starf hvílir á ráðherrum í samráði við sína þingflokka. Í auknum mæli hafa síðan fagráðuneytin komið að fjárlagagerðinni. Þeim er falið að ganga frá fjárlagatillögum vegna þeirra málaflokka sem undir þau heyra. Í seinni tíð hefur aukin áhersla verið lögð á að marka stefnuna í ríkisfjármálum til lengri tíma en eins árs í senn. Ugglaust á sá fjárlagavandi, sem birtist í stöðugum hallarekstri ríkissjóðs, stóran þátt í því. Þá hefur fjárlagavandinn gert það að verkum að umræður og tillögugerð um samdrátt í fjárveitingum er orðin mjög tímafrek við fjárlagagerðina. Af mikilvægi fjárlaganna leiðir að miklu máli skiptir að fjárlagagerðin sé sem vönduðust. Óhætt er að segja að fjárlagagerðin hefur tekið framförum. Minnkandi verðbóga á sinn þátt í því. Þá er nýlokið endurskoðun á þeim lagaramma sem fjárlagagerðin og reyndar reikningsskil ríkisins byggja á. Frumvarp til laga sem kveður á um þessi mál liggur nú fyrir Alþingi. Á meðal nýmæla sem þar er að finna er að fjárlög verða sett upp á rekstrargrunni. Með því móti vinnst tvennt. Í fyrsta lagi koma fjárlögin til með að kveða á um allar fjárskuldbindingar sem stofnað er til innan ársins, en ekki aðeins þær sem fela í sér greiðslur. Í annan stað næst mun betri samanburður á milli fjárlaganna og ríkisreiknings þegar hvort tveggja byggir á sama grunni, en á það hefur skort til þessa. Þá ríður ekki síður á að eftirlit með framkvæmd fjárlaga sé sem skilvirkast og gefi kost á að grípa til viðeigandi ráðstafana í tíma ef út af bregður. Eftirlit með framkvæmd fjárlaga er falin Ríkisendurskoðun. Með því að fela stofnun sem heyrir undir Alþingi þetta hlutverk er í raun verið að gera þingið sjálft ábyrgt fyrir að þessum málum sé sinnt. Í því sambandi kemur ekki síst til kasta fjárlaganefndar. Eins og málum er háttað í dag felst vinna nefndarinnar að stórum hluta í afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins. Frumvarpið er lagt fram þegar Alþingi kemur saman að hausti og er afgreitt áður en hlé er gert á þingstörfum fyrir áramót. Fyrir utan almenna umfjöllun um fjárlagafrumvarpið er nefndinni falið að ákveða skiptingu á ákveðnum fjárlagaliðum. Hún fer auk þess yfir þau erindi sem þinginu berast frá stofnunum, félagasamtökum, fyrirtækjum og einstaklingum um framlög til hinna ýmsu mála. Það starf þarf að inna af hendi á meðan frumvarpið liggur fyrir þinginu. Fjárlaganefndin þarf að fylgjast náið með framkvæmd fjárlaga. Hún þarf að fá tímanlega upplýsingar um stöðu ríkisfjármála með tilliti til fjárlaga og vera í stakk búin að veita framkvæmdarvaldinu nauðsynlegt aðhald þannig að ákvæði fjárlaga séu virt. Þá er ekki síður mikilvægt í þessu sambandi, og er þá horft til reynslunnar, að framkvæmdarvaldinu sé gert að skýra fyrir nefndinni með fullnægjandi hætti hvernig fyrirhugað er að ná fram þeim markmiðum sem kveðið er á um í fjárlögum. Þetta á ekki síst við þegar ætlunin er að ná fram sparnaði eða breyttu rekstrarumhverfi. Þá er ekki síður mikilvægt fyrir fjárlaganefndina að henni gefist kostur á að kynna sér einstaka málaflokka nánar en gerist við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni. Með því móti öðlast nefndin frekari þekkingu á þeim málefnum sem efst eru á baugi í ríkisfjármálum á hverjum tíma og er betur í stakk búin að fjalla um þau við afgreiðslu fjárlaga. Sá áfangi hefur nú náðst í fjárlagagerðinni fyrir árið 1997 að málið er komið til 2. umr. Í framsögu minni fyrir áliti meiri hluta fjárln. í málinu mun ég auk þess að rekja nál., brtt. og athugasemdir með þeim fjalla nokkuð um efnahagshorfurnar og samhengi þeirra við ríkisfjármálin, stefnumörkun þá sem fjárln. hefur stuðst við í sinni vinnu og hugleiða nánar vinnubrögð við fjárlagagerðina. Nokkrir óvissuþættir eru varðandi efnahagsþróunina á næsta ári. Þar ber fyrst að nefna að kjarasamningar eru lausir og niðurstaða þeirra skiptir miklu máli um þróunina í hagkerfinu. Í öðru lagi eru fjárfestingar í atvinnu- og orkugeiranum nokkurri óvissu háðar eins og nánar verður komið að síðar. Yfirstandandi ár einkenndist af uppsveiflu í efnahagslífinu. Hagvöxtur stefnir í 5,5% og miðað við forsendur Þjóðhagsstofnunar í þjóðhagsspá verður hagvöxtur 2,5% á næsta ári. Á árunum 1994--1997 stefnir því í 3,4% hagvöxt að meðaltali samanborið við 2,4% í iðnríkjunum. Sé litið til lengri tíma má búast við að hagvöxtur verði svipaður og í iðnríkjunum jafnvel þótt ekki verði ráðist í nýjar framkvæmdir á sviði orkufreks iðnaðar. Aðrir mælikvarðar í hagþróun eru einnig jákvæðir og vil ég nefna tvennt í því sambandi. Á árunum 1994 og 1995 var verðbólga innan við 2% og þótt vöxtur hennar hafi verið ívið meiri á þessu ári, sem helst í hendur við uppsveiflu í atvinnulífinu, er árangurinn vel viðunandi og við erum á bekk með þeim þjóðum sem búa við stöðugleika á þessu sviði. Þessi stöðugleiki er grundvöllur farsællar þróunar í atvinnulífi landsmanna og það er forgangsverkefni að tryggja þennan árangur í sessi. Takist það mun annað veitast okkur að auki. Atvinnuleysi hefur minnkað úr 5% af vinnuafli á fyrra ári í 4% á þessu ári. Þessi árangur er afar mikilvægur hvort sem litið er á hann frá efnahagslegu eða félagslegu sjónarmiði. Atvinnuleysi er þjóðfélagsböl. Það á að vera grundvallaratriði í okkar huga. Hin hliðin á þessari þróun er að hún dregur úr útgjöldum ríkissjóðs og losar um fé til annarra þarfa. Frá því að vinna hófst við fjárlagagerðina í haust hafa styrkst líkur á því að ráðist verði í stórframkvæmdir á sviði orkufreks iðnaðar á næsta ári með byggingu álvers á Grundartanga með tilheyrandi framkvæmdum í orkuöflun. Þriðja mikilvæga atriðið sem ber að nefna í sambandi við efnahagsþróunina er að samkvæmt mati Þjóðhagsstofnunar hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna aukist um 9% á árunum 1995 og 1996 sem er um það bil tvöfalt meiri aukning heldur en í OECD-ríkjunum að meðaltali. Hins vegar hefur einkaneysla farið vaxandi á liðnu ári og fjárfestingar hafa tekið við sér frá því að vera í lágmarki á lýðveldistímanum. Innflutningur fjárfestingarvara annarra en til stóriðju var 23% meiri fyrstu sex mánuði ársins en á sama tíma á fyrra ári. Sementssala fyrstu átta mánuði ársins var 18% meiri en á sama tíma á fyrra ári. Talið er að fjárfestingar í sjávarútvegi muni aukast um 70% að raungildi milli ára. Þjóðhagsstofnun spáir að heildaraukning fjárfestingar á árinu verði 24% miðað við landsframleiðslu. Þessi þróun leiðir til aukins viðskiptahalla sem er eitt af hættumerkjum í efnahagslífinu og leiðir til aukinnar skuldasöfnunar. Jafnframt eykst hætta á þensluáhrifum í efnahagslífinu sem gæti ef illa tekst til aukið verðbólgu. Það ber að forðast. Til þessa hefur verið talið að gengi, vaxtastig og stjórn ríkisfjármála væru tæki til að hamla við þessari þróun. Þær breytingar hafa hins vegar orðið í okkar efnahagsumhverfi að við erum tæpast orðnir einráðir lengur um ákvarðanir varðandi vexti og gengi. Íslenskt efnahagslíf er hluti af efnahagskerfi iðnríkjanna og samkeppnislandanna í ríkara mæli með ári hverju. Hins vegar er ljóst að ríkisvaldið hefur tök á því að hafa áhrif á efnahagsþróunina með stefnunni í ríkisfjármálum. Aðhaldssöm stefna nú beinist að tveimur höfuðmarkmiðum. Í fyrsta lagi að stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs og hætta að velta byrðum yfir á framtíðina og í öðru lagi að gera sitt til þess að draga úr hættu á þenslu og verðbólgu. Þessar aðgerðir eru í þágu almennings í landinu því mesta hagsmunamál launafólks er að stöðugleiki haldist og kaupmáttur geti farið vaxandi. Fyrir skulduga einstaklinga er það versta sem upp getur komið að verðbólguþróunin fari úr böndunum. Samkeppnishæfni fyrirtækjanna í landinu hvílir fyrst og fremst á því að hægt sé að halda stöðugu gengi og lágu verðbólgustigi. Þetta eru ekki ný sannindi en þau verða þó ekki of oft endurtekin. Það kann í fljótu bragði að skjóta skökku við að þráast við með framlög til hinna ágætustu verkefna þegar tekjur fara vaxandi með vaxandi umsvifum. Í ljósi þess sem á undan er sagt er það þó algjör nauðsyn. Nú undanfarið hafa staðið yfir viðræður við fyrirtækið Columbia Ventures um byggingu álvers á Grundartanga og einnig hefur verið rætt um stækkun Járnblendiverksmiðjunnar. Þótt þessum viðræðum sé ekki lokið hafa líkurnar aukist á því að af þessum framkvæmdum verði. Ef svo fer breytast þær forsendur sem fjárlög voru byggð á í haust þegar þau voru lögð fram. Þessar fjárfestingar nema 37,7 milljörðum kr., þar af 23 milljarðar vegna orkuframkvæmda, 12 milljarðar vegna álvers og 2,7 milljarðar vegna Járnblendifélagsins. Jafnframt þessu er ljóst að umtalsverður kostnaður fellur til á árinu 1997 umfram það sem áður var gert ráð fyrir vegna Skeiðarárhlaups og náttúruhamfaranna á Skeiðarársandi. Verði þetta að veruleika verður hagvöxtur á árinu 1998 um 4,4% af þjóðarframleiðslu samkvæmt mati Þjóðhagsstofnunar í nóvember. Þar sem þetta er framhald af miklum hagvexti á yfirstandandi ári er stóraukin hætta á þensluáhrifum og aukinni verðbólgu. Vegna þessarar stöðu ákvað ríkisstjórnin að láta fara fram athugun á því hvort möguleikar væru til frekari aðhaldsaðgerða heldur en ákveðnar voru við framlagningu fjárlagafrv. í haust. Ekki síst var horft til stofnkostnaðarliða í þessu sambandi því fjárfestingar af þeirri stærðargráðu sem getið hefur verið um hér mundu auka fjárfestingarhlutfallið um 7% á árunum 1996 og 1997. Vegna þessa voru tillögur um skiptingu fjárfestingarliða í frumvarpinu sem snertu sjúkrahús og heilsugæslustöðvar, framhaldsskóla, viðhald menningarbygginga og framkvæmdir í hafnamálum athugaðar nánar með tilliti til þess hvort gerlegt væri að draga úr eða fresta framkvæmdum. Niðurstaðan varð sú að ekki væri hyggilegt að ganga á gerða samninga við sveitarfélög um framkvæmdir í framhaldsskólum. Mjög litlar framkvæmdir voru í heilbrigðismálum því um mikinn niðurskurð var að ræða í þessum málaflokki fyrir ári síðan, m.a. með frestun samningsbundinna verka. Í hafnamálum er mikil þörf fyrir lagfæringar, m.a. vegna breyttrar flutningatækni og breyttra atvinnuhátta í sjávarútvegi. Þar að auki var ekki um neinar framkvæmdir að ræða í þeim málaflokki á vegum ríkisins á Suðvesturlandi, því svæði sem viðkvæmast er fyrir þenslu af völdum stóriðju- og orkuframkvænda. Niðurstaðan varð því sú að halda upphæðum í stofnkostnaðarliðum í þessum málaflokkum óbreyttum. Það gerir hins vegar það að verkum að hafna þarf fjölmörgum erindum um nýjar framkvæmdir á öllum þessum sviðum. Nokkur fleiri atriði eru til skoðunar í þessu sambandi og má þar nefna vegamál og framkvæmdir í flugmálum, en um þau efni verður nánar fjallað við 3. umr. fjárlaga. Það kann að skjóta skökku við að fréttir um meiri umsvif og veltu í þjóðfélaginu leiði til bollalegginga um niðurskurð. Að mínum dómi er það skylda stjórnmálamanna að huga að áhrifum stórframkvæmda á hagkerfið og sagan geymir mörg dæmi um það að fjárfestingar á þenslutímum hafi aukið verðbólgu. Það skiptir miklu máli að áætlun sé til um að dregið sé úr opinberum framkvæmdum og eðlilegt er að líta til næstu tveggja ára í þessu sambandi. Opinber fjárfesting nemur alls 26,2 milljörðum kr. árið 1997 samkvæmt áætlun. Hún skiptist í stórum dráttum þannig að framkvæmdir ríkissjóðs nema 9,4 milljörðum, framkvæmdir sveitarfélaga 7,1 milljarði og fjárfesting opinberra fyrirtækja 9,7 milljörðum kr. Gert er ráð fyrir að framkvæmdir vegna álvers leiði til 6 milljarða nettógjaldeyrisinnstreymis í hagkerfið vegna erlendrar fjármögnunar. Innlend fjármögnun mundi skipta máli til þess að draga úr þensluáhrifum og þarf einnig að skoða þá hlið málsins. Líta þarf á opinberar fjárfestingar í víðu samhengi þegar hugað er að frestun framkvæmda. Stefnumörkun ríkisvaldsins er mikilvæg í þessum efnum og ætti að vera fordæmi fyrir aðra aðila sem eru einnig áhrifavaldar í þróuninni, t.d. sveitarfélögin. Það er þó ljóst að ríkisvaldið hefur ekkert boðvald til þess að draga úr framkvæmdum á þeim vettvangi en góð samvinna ríkisvalds og sveitarfélaga í því augnamiði að draga úr þenslu er höfuðnauðsyn. Ég hef dvalið nokkuð við þennan þátt vegna þeirrar umræðu sem orðið hefur að undanförnu um niðurskurð og samdrátt. Ljóst er að þessi mál verða áfram til meðferðar á milli 2. og 3. umr. málsins og koma til umræðu á ný þegar niðurstaða liggur fyrir við 3. umr. og áætlanir um tekju- og gjaldahlið fjárlaganna liggja endanlega fyrir. Fjárln. hefur eins og fram kemur í nál. farið yfir þau erindi sem nefndinni hafa borist sem eru fjölmörg. Það má segja að nefndin hafi í vinnu sinni einkum beint sjónum sínum að íþróttahreyfingunni og björgunaraðilum, ásamt framhaldsskólum í tillögugerð sinni um hækkanir framlaga og reynt að laga til fyrir þessum aðilum í þröngri stöðu. Óskiptur liður til framhaldsskólanna er hækkaður um 30 millj. til þess að greiða fyrir samningum um námsframboð og endurskoðun á gildistölum þeirra skóla sem tóku á sig mestan niðurskurð samkvæmt frumvarpinu, en það eru Framhaldsskólinn á Húsavík, á Laugum, í Austur-Skaftafellssýslu og á Skógum. Einnig er séð fyrir framhaldi náms í Húsmæðraskólanum á Hallormsstað. Nokkur ný útgjaldatilefni komu frá ríkisstjórn og er stærsta upphæðin þar til Lánasjóðs íslenskra námsmanna sem fær 100 millj. kr. framlag til að standa straum af kostnaðarauka vegna væntanlegra lagabreytinga um sjóðinn. Þá er fyrirhugað átak í fíkniefnavörnum sem gert er ráð fyrir útgjöldum til í brtt. frv. Þessi stefnumörkun er afar mikilvæg og er með þessu samanlögðu litið til málefna hinnar uppvaxandi kynslóðar. Af öðrum málum má nefna kostnað vegna náttúruhamfaranna á Skeiðarársandi, en nánar verður komið að þessum málum í skýringum við brtt. nefndarinnar. Að öðru leyti mun ég vísa til skýringa við brtt. sem ég mun fara yfir síðar. Nokkur viðfangsefni bíða 3. umr. og er það umfangsmesta útfærsla 160 millj. kr. sparnaðar í sjúkrahúsunum á landsbyggðinni og yfirferð á erindum sjúkrahúsanna í Reykjavík. Unnið er að skoðun þessara mála og sú vinna hefur óhjákvæmilega tekið langan tíma. Önnur hefðbundin verkefni bíða svo sem málefni B-hluta stofnana og 6. gr. ásamt nokkrum erindum öðrum sem eru til nánari skoðunar hjá nefndinni. Ég vil fara hér nokkrum orðum um vinnu fjárln. Það er hollt að stunda sjálfsgagnrýni og hugleiða hvað betur megi fara í vinnubrögðum ríkisstjórnar og Alþingis varðandi fjárlagagerðina. Ekki síst er gagnlegt að horfa til nálægra þjóða þar sem þingræði er þróað, svo sem á Norðurlöndum, og þeirra aðferða sem þjóðþingin þar hafa í þessum efnum. Sá háttur er hafður á nú að á vettvangi ríkisstjórnarinnar eru samþykktir fjárlagarammar á vordögum og fagráðuneyti vinna síðan að því að raða verkefnum inn í þessa ramma og eiga að skila því verki fyrir ágústlok. Fjárln. tekur síðan við frv. í byrjun október, fer yfir einstaka þætti þess, tekur við erindum og veitir viðtöl, kallar starfsmenn ráðuneyta og aðra aðila til viðtals. Mér hefur fundist nokkuð skorta á það að umræða færi fram í Alþingi um forgangsröðun í ríkisútgjöldum. Umræðan um fjárlögin beinist í ríkum mæli að einstökum verkefnum, stórum eða smáum en ekki heildarsýn um það hver eigi að vera forgangurinn, hver fjárlagaramminn eigi að vera um hvert ráðuneyti og hver eigi að vera stefnan í ríkisfjármálum til lengri tíma. Í sænska þinginu hefur um nokkurt skeið verið umræða um breytt vinnubrögð við fjárlagagerð og þar eru til umræðu tillögur um að breyta þeim í grundvallaratriðum. Breytingarnar eru í því fólgnar að þingið fjalli um útgjaldaramma ríkisstjórnarinnar og ákveði heildarútgjöld fjárlaga og fjárlaganefndin beri síðan ábyrgð á þeirri ákvörðun. Útgjaldarammar í einstökum málaflokkum verði bindandi og fagnefndir fjalli síðan um þá og fjárln. hafi það hlutverk að halda utan um þá vinnu. Allar þingnefndir einbeiti sér að fjárlagavinnunni á haustþingi. Þessar hugmyndir eru mjög athyglisverðar og verður fróðlegt að fylgjast með framvindu mála þar. Mín skoðun er að brýn nauðsyn sé að Alþingi og ríkisstjórn taki til gagngerrar endurskoðunar vinnubrögð við fjárlagagerðina með það tvennt að markmiði að gera áætlanir um ríkisfjármál til lengri tíma og að umræða um forgangsröðun í ríkisútgjöldum sé markvissari. Forusta fjárln. og fjárlaganefndarmenn eru reiðubúin til að leggja sitt til þessarar vinnu. Þróun síðustu ára í ríkisútgjöldum kemur einkar vel fram í töflu á bls. 387 í fjárlagafrv. Ef litið er til þróunarinnar frá árinu 1990 hafa framlög til stofnkostnaðar lækkað úr 10,8 milljörðum kr. í 9,9 milljarða 1996 miðað við áætlað verðlag ársins 1997. Greiðslur til landbúnaðar hafa lækkað úr 10,5 milljörðum miðað við sömu forsendur í 5,3 milljarða á sama tíma. Framlög til Lánasjóðs íslenskra námsmanna hafa lækkað úr 2,7 milljörðum í um 1,5 milljarða. Greiðslur til almannatrygginga hafa hins vegar hækkað úr 30,4 milljörðum í 34 milljarða og aðrar tilfærslur úr 8,5 milljörðum í 10,4 milljarða. Þetta dæmi sýnir þróunina í ríkisútgjöldunum. Almannatryggingar og sjúkratryggingar taka stöðugt meira fé til sín, ekki vegna þess að bótaþegar séu of sælir með sitt heldur vegna fjölgunar þeirra. Þetta er sams konar þróun og er í öllum nágrannalöndunum og eitt helsta viðfangsefni stjórnmálanna er að bregðast við þessu til þess að hægt sé að tryggja velferð til frambúðar. Ég ætla að þessu sinni ekki að verða margorður um endanlega niðurstöðu fjárlaga fyrir árið 1997 þar sem tekjuáætlun liggur ekki fyrir endurskoðuð og ljóst er að einhver útgjaldatilefni verða fyrir 3. umr. málsins. Hins vegar vil ég minna á að þótt það takist að afgreiða fjárlög með jöfnuði eða afgangi á greiðslugrunni má ekki gleyma því að á rekstrargrunni munar verulega á afkomunni og er það í raun réttari mælikvarði. Munurinn á rekstrargrunni og greiðslugrunni er sá að á greiðslugrunni eru tekjur og gjöld bókuð þegar þau koma til greiðslu en á rekstrargrunni þegar til þeirra er stofnað. Mest munar í þessu sambandi um áfallnar lífeyrisskuldbindingar umfram það sem formlega er greitt til lífeyrissjóða og mismun áfallinna og greiddra vaxta. Lauslega má áætla að munurinn á rekstrargrunni og greiðslugrunni sé a.m.k. 4 milljarðar um þessar mundir þannig að jöfnuður á ríkissjóði eins og fjárlagafrv. er uppsett þýðir í raun halli upp á 4 milljarða þegar skuldbindingar eru teknar með í reikninginn. Áður en ég skýri brtt. við frv. vil ég víkja að örfáum atriðum sem þörf er á að skýra nánar. Þar er fyrst til að taka að gerðar eru tillögur um tilfærslu í rekstri skattstofa. Þessi tilfærsla á ekki að leiða til þess að segja þurfi upp fólki á skattstofum þeim sem málið varðar heldur er þetta tilfærsla á aðkeyptu vinnuafli verktaka. Hins vegar er brýn nauðsyn á að verkaskipting milli skattstofanna í landinu eins og tillagan gerir ráð fyrir verði ekki til þess að draga úr starfsemi úti um landsbyggðina heldur verði þess gætt ef um frekari skipulagsbreytingar er að ræða að skattstofum úti um land séu tryggð verkefni enda skapar tölvutæknin þá möguleika að verkefnin séu ekki síður unnin í landshlutunum. Fjárln. hafa borist nokkrar umsóknir um fjölgun stöðugilda í löggæslu á landsbyggðinni, þar á meðal frá Sauðárkróki, Blönduósi og Egilsstöðum. Meiri hluti nefndarinnar telur rétt að þar sem ný skipan lögreglumála tekur gildi um næstu áramót með því að embætti lögreglustjóra ríkisins tekur til starfa þá verði gerð úttekt á skipulagi og mannaflaþörf lögreglunnar, og niðurstaðan af þeirri vinnu verði síðan tekin til meðferðar í fjárln. Ekki er því lagt til við fjárlagaafgreiðsluna nú að viðbótarfjármagn verði veitt til þessara mála. Fjárln. ákvað að veita viðbótarfjármagn til ritakaupasjóðs Háskólabókasafns sem nemur 12 millj. kr. Verkefni safnsins hafa aukist, þar á meðal er þar innan borðs hið nýja Kvennasögusafn sem hefur kynnt fjárþörf fyrir nefndinni upp á 1,5 millj. kr. Nefndin hefur aflað sér upplýsinga um að í áætlunum félmrn. um uppbyggingu í málefnum fatlaðra eru fjármunir ætlaðir til að standa straum af samkomulagi um uppbyggingu sambýla fyrir geðfatlaða sem nemur 20 millj. kr. Þá þarfnast skýringa nokkur atriði við skiptingu stofnkostnaðar. Í fyrsta lagi viðhaldsfjárveiting til Laugaskóla. Stofnkostnaðarframlög til sundlaugar hafa þar þegar verið nýtt til brýnna viðhaldsverkefna. Í þeirri fjárveitingu sem nú er lögð til er verið að skila þeim fjármunum á ný sem færðir hafa verið af því verkefni. Í öðru lagi skal það tekið fram að fjárveitingar til hafnamála eru miðaðar við 90% kostnaðarhlutdeild ríkissjóðs í ytri hafnarmannvirkjum og dýpkunum og 60% í innri hafnarmannvirkjum. Fjárveitingar til ytri hafnarmannvirkja eru greiðsla upp í kostnaðarhlutdeild ríkissjóðs. Í samgrn. eru ríkisstyrkir til hafna til endurskoðunar og mun verða haft samráð við Hafnasamband sveitarfélaga um þá endurskoðun. Í þriðja lagi skal það tekið fram að úthlutun til stofnkostnaðarverkefna í sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum miðast við að hefja þau verkefni á ný sem unnið hefur verið að því að endursemja um frá fyrra ári. Lagt verður til að endurúthlutað verði á fjáraukalögum 20 millj. kr. til D-álmu í Keflavík og hjúkrunarheimilis á Fáskrúðsfirði og eru fjárveitingar miðaðar við það. Í fjórða lagi lagði ég það til í fjárlagaræðunni fyrir ári síðan að gerð yrði greiðsluáætlun um skuldir vegna dvalar- og hjúkrunarheimila sem myndast hafa á árunum 1990--1994. Á fjáraukalögum verður lagt til við 3. umr. að greiddar verði upp skuldir vegna dvalarheimilis á Kirkjubæjarklaustri, Lundi á Hellu og Stokkseyri og 7 millj. kr. upp í skuld vegna Hulduhlíðar á Eskifirði. Á fjárlögunum er lagt til að veitt verði 7 millj. kr. til greiðslu skuldarinnar vegna Hulduhlíðar og þá stendur eftir 1 / 3 af þeirri skuld sem lagt er til að samið verði um að greiða á árinu 1998. Þessi skuld er frá 1990. Ég tek nú til við skýringar á einstaka brtt. við frv. Æðsta stjórn ríkisins. Meiri hluti fjárln. leggur til að framlag til Alþingis hækki um rúmar 40 millj. kr. og er gerð grein fyrir skiptingu þeirrar fjárhæðar í nefndaráliti. Hækkun þessi er tilkomin af nokkrum ástæðum en þar er helst að nefna rekstrarkostnað vegna aukins húsnæðis á vegum þingsins, alþjóðasamstarf, launagjöld vegna launaskriðs og mannaráðninga fyrir fastanefndir og alþjóðanefndir, viðhald og kaup á tölvubúnaði en einnig koma fleiri smærri þættir til. Lögð er til 5,2 millj. kr. hækkun til umboðsmanns Alþingis en að mati forsætisnefndar Alþingis og umboðsmanns Alþingis er þessi hækkun nauðsynleg til að embættinu sé gert kleift að rækja hlutverk sitt samkvæmt lögum og þeim kröfum sem til þess eru gerðar. Forsætisráðuneyti. Nokkrar breytingar verða á liðnum Ýmis verkefni undir forsrn. og eru teknir inn fjórir nýjir liðir auk breytinga á þeim fimmta. Lagt er til að veita 4 millj.kr. til framhalds á ritun biskupasögu á vegum Hins íslenska bókmenntafélags en verkefni þetta fékk áður framlag af safnlið ríkisstjórnarinnar. Þetta er önnur greiðslan af þremur. Af svipuðum toga er tillaga um fjárveitingu til Hins íslenska bókmenntafélags til að ljúka ritun og útgáfu á Sögu Íslands. Eins og fram kemur í nál. meiri hluta fjárln. er fyrirhugað að gera samning við félagið um þessa útgáfu. Þriðji nýi liðurinn er framlag til hönnunarmiðstöðvar heimilis- og listiðnaðar og er þetta fyrri greiðslan af tveimur. Alls er ráðgert að veita 11,5 millj. kr. til áframhaldandi uppbyggingar miðstöðvarinnar. Verkefnið var sett af stað fyrir þremur árum með 20 millj. kr. framlagi af milljarði sem ríkisstjórnin veitti til atvinnuskapandi verkefna. Miðstöðin hefur starfað í þrjú ár og þykir hafa gefið mjög góða raun og gagnast mörgum handverksmönnum, ekki síst þeim sem starfa á landsbyggðinni. Í greinargerð með fjárlagafrv. fyrir árið 1997 er þess getið að gert væri ráð fyrir að umsjón með útboðs- og einkavæðingarverkefnum yrði færð frá fjmrn. til forsrn. Í samræmi við þessa stefnu er lagt til að flytja 15 millj. kr. fjárveitingu milli þessara tveggja ráðuneyta. Að lokum er lögð til 1,5 millj. kr. hækkun til Hrafnseyrarnefndar vegna verkloka við byggingu torfbæjar á Hrafnseyri. Bygging bæjarins er áætluð kosta 11 millj. kr. en kostnaður vegna tækja og áhalda mun verða rúmlega 3 millj. kr. Fyrirhugað er að opna bæinn til sýnis snemma á næsta ári. Í fjárlögum þessa árs eru veittar 1,5 millj. kr. til verksins og nokkrar stofnanir og fyrirtæki hafa lagt fram styrki til þessarar framkvæmdar, alls um 5,5 millj. kr. Menntamálaráðuneyti. Lagt er til að stofnaður verði sjóður sem færður verði á fjárlagalið Háskóla Íslands og fái heitið ritakaupasjóður. Framlag til hans verður 31,5 millj. kr. en á móti þeirri hækkun lækkar framlag til bókakaupaliðar Landsbókasafns -- Háskólabókasafns um 19,5 millj. kr. þannig að heildarhækkun vegna hins nýja sjóðs er 12 millj. kr. Samkvæmt lögum um Landsbókasafn -- Háskólabókasafn frá árinu 1994 skal hluti af fjárveitingu til Háskóla Íslands renna til bókasafnsins samkvæmt sérstöku samkomulagi milli bókasafnsins og háskólans. Í fjárlögum 1995 og 1996 var ekki tekið tillit til þessa ákvæðis þar sem ofangreint samkomulag hafði ekki verið gert. Á þessu ári voru lögð fram drög að samkomulagi stofnananna þar sem ákveðið var að stofna sérstakan ritakaupasjóð sem ætlað væri að standa að bókakaupum fyrir háskólabókaþátt safnsins. Fulltrúar háskólans ættu aðild að stjórn sjóðsins sem yrði í vörslu skólans. Með stofnun sjóðsins og aukningu bókakaupafjár safnsins er komið til móts við verðlagsbreytingar bóka og tímarita á heimsmarkaði og spornað við frekari niðurskurði á bókakaupum safnsins. Auk þess er gert ráð fyrir að háskólinn reyni eftir föngum að styrkja ritakaupasjóðinn með eigin framlagi. Nýlega var opnað í Kvennasögusafn sem hefur fengið aðstöðu í Landsbókasafni -- Háskólabókasafni. Telja verður nauðsynlegt að koma á skýrum ákvæðum um greiðslu kostnaðar við þá starfsemi. Gerð er tillaga um hækkun launagjalda á Tilraunastöð Háskólans að Keldum til áframhaldandi rannsókna, m.a. á riðu. Riðurannsóknirnar miða að því að útrýma riðu hérlendis og þarf vart að fjölyrða um það hvílík áhrif það gæti haft á sauðfjárrækt í landinu, á útflutning sauðfjárafurða í kjölfar umræðunnar um kúariðu. Lagt er til að framlag til Raunvísindastofnunar háskólans hækki um alls 12,3 millj. kr. Ríkisstjórnin hefur samþykkt að beita sér fyrir að veitt verði 17 millj. kr. framlag á næstu tveimur árum til sérstaks átaksverkefnis í grunnrannsóknum á aðstæðum í Vatnajökli. Eldsumbrotin í Vatnajökli hafa beint sjónum manna að mikilvægi grunnrannsókna á aðstæðum þar. Raunar telja vísindamenn, að umbrotin nú séu upphaf eldsumbrotahrinu jafnvel um nokkurt árabil. Er brýnt að skipulega verði unnið að rannsóknum til að unnt verði að bregðast markvisst við öllum frekari hræringum. Því er lagt til Raunvísindastofnun Háskólans verði veittar 10,5 millj. kr. í fjárlögum 1997 til að ráðast í þetta verkefni. Meiri hluti fjárln. tekur undir þá tillögu og leggur jafnframt til að framlag hækki um 1,8 millj. kr. til viðbótar til að standa undir öðrum almennum rannsóknum. Meiri hluti fjárln. leggur til að hækka rekstrarframlag til Árnastofnunar um 5 millj. kr. Stofnunin hefur átt við rekstrarerfiðleika að stríða, m.a. vegna útgjalda er snerta öryggismál. Ekki er viðunandi að ekki sé gætt fyllstu krafna um öryggisgæslu handritanna sem stofnunin varðveitir og telur fjárlaganefnd að með þessari fjárveitingu ætti stofnuninni að verða gert kleift að bæta úr í öryggismálum. Þess ber einnig að geta að á næsta ári er ráðgert að síðustu handritin skili sér heim og óhjákvæmilega fellur til einhver kostnaður vegna þeirra tímamóta. Árin 1993--1994 var tölvukostur Tækniskóla Íslands endurnýjaður og færður til nútímahorfs. Búnaðurinn sem þá var keyptur er nú orðinn tæknilega úreltur og kröfur um aðgengi nemenda að nútímaupplýsingatækni og tilheyrandi vélbúnaði hafa stóraukist þannig að tækjakostur nægir hvergi nærri til að uppfylla þær kröfur. Nú er svo komið að nauðsynlegt þykir að endurnýja og uppfæra tölvubúnað skólans. Skólinn óskaði eftir rúmlega 35 millj. kr. fjárveitingu en meiri hluti fjárln. treystir sér ekki að leggja til svo háa fjárhæð en gerir tillögu um 12 millj. kr. fjárveitingu til endurnýjunar tölvubúnaðar. Mikill áhugi er víða um land á fjarnámi Kennaraháskóla Íslands. Til að mynda hefur Vestmannaeyjabær farið fram á það við skólann að gera 25--30 einstaklingum kleift að stunda fjarnám í Vestmannaeyjum. Meiri hluti fjárln. leggur til að hækka fjárveitingu til fjarkennslu við Kennaraháskólann um 3 millj. kr. en leggur það í hendur skólans að ráðstafa þeim fjármunum þar sem þeir telja þörfina vera mesta. Samvinnuháskólinn fær nú heiti og númerastaðsetningu í menntmrn. sem hæfir skóla á háskólastigi en hann flokkaðist áður með framhaldsskólunum. Í gildi er samningur milli skólans og menntmrn. um fjárframlög til skólans og miðast sá samningur við ákveðinn fjölda nemenda. Fyrirhugað er að endurskoða þann samning og í honum verður m.a. litið til þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað við skólann. Námsbrautum hefur fjölgað og þar með nemendum og með kennslu á háskólastigi eru gerðar auknar kröfur á ýmsum sviðum, t.d. til bókakosts. Til að mæta útgjaldaauka vegna fyrirhugaðrar endurskoðunar á samningi leggur meiri hluti fjárlaganefndar til að hækka fjárveitingu til skólans um 5 millj. kr . Að venju eru sýnd yfirlit yfir viðhald og stofnkostnað framhaldsskóla í sérstöku yfirliti. Millifærðar er 7 millj. kr. fjárveiting af framlagi til tölvubúnaðar yfir á fjárveitingu til byggingarframkvæmda. Á óskiptum lið framhaldsskóla eru færðar tæplega 50 millj. kr. sem eru að mestu ætlaðar til mæta óvæntum útgjöldum sem stafa m.a. af fjölgun nemenda en útgjaldaáætlanir skóla í fjárlagafrumvarpinu miðast við ákveðinn nemendafjölda. Forsvarsmenn margra framhaldsskóla komu á fund fjárlaganefndarinnar og töldu þeir að nauðsynlegt væri að endurskoða gildistölur framhaldsskóla en þær eru m.a. reiknaðar á grundvelli hlutfalls milli verknáms og bóknáms. Í ljósi fjárhagsstöðu framhaldsskóla leggur meiri hluti fjárln. til að hækka fjárveitingu á óskiptum lið um 30 millj. kr. til að gera menntamálaráðuneytinu kleift að koma til móts við fjárþörf skóla að lokinni endurskoðun á gildistölum fyrir framhaldsskóla og endurmati á rekstrarfjárþörf þeirra. Í fjárlögum 1996 er 3 millj. kr. fjárveiting til tækja- og búnaðarkaupa hjá Vélskóla Íslands. Fjárveitingin hefur verið felld niður í fjárlagafrv. en lagt er til að hún verði tekin upp aftur enda Vélskólinn háður því að endurnýja tækjakost eigi hann að geta veitt hagnýta og góða fagmenntun. Sjóvinnukennsla Stýrimannaskólans í Reykjavík hefur verið flutt í kjallara Sjómannaskólans og stafar þessi breyting m.a. af flutningi Samskiptamiðstöðvar heyrnarskertra í vesturálmu Sjómannaskólans á jarðhæð. Af þessum breytingum hefur hlotist nokkur kostnaður og leggur meiri hluti fjárln. til að veittar verði 3 millj. kr. tímabundið til að standa undir þeim útgjaldaauka. Forsvarsmenn Hússtjórnarskólans á Hallormsstað komu á fund fjárln. og óskuðu eftir því að skólinn fengi að starfa með óbreyttu formi hér eftir sem hingað til en í fjárlagafrv. er ráðgert að starfsemi skólans verði hætt í núverandi mynd um mitt næsta ár og húsnæði hans afhent Menntaskólanum á Egilsstöðum. Í grg. með fjárlagafrv. segir m.a. að skólinn geti starfrækt þar nám í samráði við hagsmuna- eða áhugahópa sem greiðist af þátttakendum. Meiri hluti fjárln. tekur ekki afstöðu til þess hvort hússtjórnarkennslu verði best fyrir komið í hússtjórnarskólanum með óbreyttu fyrirkomulagi eða hvort hentugra sé að hafa skólann sem deild eða braut við Menntaskólann á Egilsstöðum. Hins vegar er það mat meiri hlutans að fjárveiting í fjárlagafrv. nægi ekki til að halda uppi námi af þessu tagi og leggur því til að fjárveiting verði aukin um 4 millj. kr. Lagt er til að fjárveiting til eignakaupa á fjárlagalið Myndlista- og handíðaskóla Íslands verði aukin um 2 millj. kr. vegna átaks í uppbyggingu á aðstöðu skólans til margmiðlunar. Skólinn er æðsta menntastofnun landsins á sviði sjónlista og nýtur almennrar viðurkenningar sem sérskóli á háskólastigi. Meiri hluti fjárln. vill með þessari tillögu styðja það uppbyggingarstarf sem hefur átt sér stað á þessu svið hjá Myndlista- og handíðaskólanum. Á vegum menntmrh. er starfandi nefnd með fulltrúum stjórnarflokkanna og námsmanna sem endurskoðar lögin um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Gert er ráð fyrir að nefndin skili niðurstöðum á næstunni. Talið er að þær breytingar sem gera þarf á lögunum um sjóðinn muni kosta ríkissjóð um 100 millj. kr. og er hér lögð til hækkun á framlag til sjóðsins sem því nemur. Lagt er til að hækka fjárveitingu til jöfnunar á námskostnaði um 10 millj. kr. Fjárveitingin hefur verið óbreytt frá árinu 1995 en brýnt er að styðja fólk í dreifbýli til að kosta unglinga til náms í framhaldsskólum. Lögð er til 5 millj. kr. hækkun til Þjóðminjasafns Íslands og er sú tillaga tvískipt. Annars vegar eru 3 millj. kr. ætlaðar til að ljúka endurnýjun á tölvubúnaði sem hófst í ár. Tölvuvæðingin er liður í að koma safninu í það horf að það geti með starfsháttum tekist á nútímalegan hátt við fyrirliggjandi verkefni í skráningu hvers konar og upplýsingagjöf til almennings og annarra stofnana og ráðuneyta. Hins vegar er lagt til að veita 2 millj. kr. til skráningar fornminja. Gerð er tillaga um að framlag til héraðsskjalasafna verði hækkað um 1 millj. kr. og eru þá 5 millj. kr. til ráðstöfunar til að styðja við bakið á héraðsskjalasöfnum um allt land. Gerð er tillaga um 7 millj. kr. hækkun fjárveitingar til Þjóðleikhússins til að standa undir greiðslu uppbóta á lífeyri fyrrum starfsmanna leikhússins en ekki er áætlað fyrir þeim útgjöldum í fjárlagafrv. Fjmrn. hefur í samráði við menntmrn. endurskoðað framlag ríkisins til Sinfóníuhljómsveitar Íslands með tilliti til útreikningsreglna um fjármögnun sveitarinnar, greiðslu uppbóta á lífeyri og umsvifa í rekstri. Í framhaldi af þeirri yfirferð er lögð til 7 millj. kr. hækkun á framlagi til hljómsveitarinnar. Meiri hluti fjárln. leggur til að hækka framlag til Kvikmyndasjóðs um 25 millj. kr. til að sjóðurinn geti aukið úthlutun sína. Hluti fjárhæðarinnar er þó ætlaður til uppgjörs á 10 millj. kr. skuld við ríkissjóð frá árinu 1986. Lagt er til að taka inn nýjan lið með fjárveitingu til bókaútgáfu Leifs Eiríkssonar. Þar er þó ekki um fyrstu fjárveitingu til þessa verkefnis að ræða því að áður hefur verið veitt til þessa verkefnis af safnlið 2,5 millj. kr. í ár og sama fjárhæð í fyrra. Þessi sérgreinda fjárveiting er lokagreiðsla til útgáfu Leifs Eiríkssonar sem gefur út Íslendingasögur og Íslendingaþætti á ensku og með henni hefur ríkið styrkt þessa útgáfu um alls 7,5 millj. kr. Ungmennafélagshreyfingin heldur uppi þróttmiklu starfi um land allt sem felst meðal annars í menningarmálum, félagsmálafræðslu, náttúruvernd, umhverfismálum, leiklist og fleiru. Meiri hluti fjárln. leggur til að hækka fjárveitingu til Ungmennafélags Íslands um 4 millj. kr. en af þeirri fjárveitingu er 1 millj. kr. ætluð til endurbóta á húsnæði samtakanna við Fellsmúla sem keypt var 1992. Lögð er til breyting á nokkrum liðum undir ýmsum íþróttamálum. Í fyrsta lagi er lögð til 4 millj. kr. hækkun til Íþróttasambands Íslands en sambandið hefur víðfemt starfssvið. Í annan stað er gerð tillaga um að framlag til Ólympíunefndar Íslands hækki um 1,5 millj. kr. en kostnaður Íslendinga við ólympíuleikana í Atlanta hefur reynst meiri en áætlað var. Að lokum er lagt til að veita 8 millj. kr. til Borgarbyggðar vegna landsmóts UMFÍ sem haldið verður þar á næsta ári. Fjárveitingin mun fara til uppbyggingar á Skallagrímsvelli í Borgarnesi. Í upphafi árs var á vegum ríkisstjórnarinnar hrundið af stað vinnu til að stemma stigu við vaxandi neyslu barna og ungmenna á fíkniefnum, áfengi og tóbaki. Ríkisstjórnin hefur nú samþykkt heildstæða áætlun í fíkniefna-, áfengis- og tóbaksvörnum. Ekki ætla ég mér að fjalla til hlítar um þessa áætlun en í kjölfar hennar eru lagðar til breytingar á fjárlögum sem ég mun gera nánar grein fyrir. Alls nema þessar hækkanir 65 millj. kr. og gert er ráð fyrir að fjármagna aukin útgjöld með verðhækkun á tóbaksvörum. Í fyrsta lagi er fyrirhugað að efla löggæslu og er lögð til 35 millj. kr. fjárveiting á fjárlagaliðnum Áfengis- og fíkniefnamál undir dómsmrn. Fyrirhugað er m.a. að bæta tækjakost fíkniefnadeildar lögreglunnar í Reykjavík og fjölga starfsmönnum deildarinnar. Einnig er lögð áhersla á að samvinna tollgæslu og löggæslu verði aukin. Í annan stað er lagt til að veittar verði 25 millj. kr. til að efla tollgæslu og er það fært á óskiptan lið á safnlið skatta- og tollamála í fjmrn. Eftirlit sem beinist að smygli á fíkniefnum verður eflt verulega og aukin áhersla verður lögð á leit að fíkniefnum í póstsendingum og í tengslum við komu skipa til Reykjavíkur. Hluti þessarar fjárveitingar er ætlaður til að efla eftirlit á Keflavíkurflugvelli en ráðgert er að framkvæmdaáætlun og tillögur um skiptingu fjárveitingarinnar liggi fyrir í lok febrúar og það sama á við um útfærslu á auknu fé til löggæslu. Að lokum er lagt til að veita 5 millj. kr. til sérstaks sérfræðingateymis til að skipuleggja forvarnastarf í skólum og er fjárveitingin færð á safnlið menntmrn. 999 Ýmislegt. Í samræmi við áhersluatriði í stefnu ríkisstjórnarinnar og tillögur nefndar um könnun á tíðni og orsökum sjálfsvíga á Íslandi mun þetta forvarnastarf einkum beinast að ungmennum í áhættuhópum gagnvart notkun fíkniefna og áfengis. Greining og viðbrögð við áhættuhegðun innan skólans verður efld og beinn stuðningur sérfræðinga við nemendur og kennara innan skólans aukinn. Þá verður stuðningur við foreldra ungmenna í áhættuhópum einnig aukinn. Áhersla verður lögð á að koma á tengslum milli starfsfólks skóla-, heilbrigðis- og félagsmálakerfis og annarra aðila eftir því sem við verður komið. Utanríkisráðuneyti. Næst vík ég að tillögum er varða utanrrn. Vegna kjörs Íslands til setu í efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna er áætlað að kostnaður ráðuneytisins vegna þátttöku í fundum og starfi ráðsins aukist um 3,5 millj. kr. Lagt er til að framlag til aðalskrifstofu hækki um þá fjárhæð. Einnig er gert ráð fyrir að kostnaður aukist um 6 millj. kr. vegna launa, ferða og bættrar starfsaðstöðu starfsmanns til að hafa með höndum samningagerð og viðræður um úthafsveiðar fyrir hönd íslenska ríkisins. Að lokum hækkar framlag til aðalskrifstofu utanrrn. vegna kostnaðar við þýðingar á reglum ESB er tengjast innflutningi og afnámi heilbrigðiseftirlits með sjávarafurðum á landamærum EFTA og ESB en einnig verður nokkur kostnaður samfara lagasetningu og þingmeðferð vegna þessa. Tekinn er inn nýr liður er varðar þátttöku fulltrúa vinnumarkaðarins í EFTA- og EES-samstarfi en heildarkostnaður við þátttöku þeirra í nefndarstarfi í tengslum við Fríverslunarsamtök Evrópu og samnings um Evrópskt efnahagssvæði er talinn nema um 4,5 millj. kr. Lögð er til 2,5 millj. kr. fjárveiting á þessum nýja lið og er hún millifærð af óskiptri fjárveitingu vinnumálaliðarins undir félmrn. Utanrrn. hefur haft um 2 millj. kr. til umráða til að styrkja þetta starf. Sú fjárhæð hefur verið færð á fjárlagalið aðalskrifstofu og meiri hluti fjárln. mun leggja til við 3. umr. að hún verði millifærð af aðalskrifstofu og til þessa nýja liðar. Landbúnaðarráðuneyti. Lagt er til að hækka framlag til Skógræktarfélags Íslands um 0,5 millj. kr. og verður þá heildarfjárveiting til þess 3,5 millj. kr. Að ósk landbrn. leggur meiri hlutinn til að nafn fjárlagaliðarins Greiðslur vegna riðuveiki verði breytt í Greiðslu vegna smitsjúkdóma og salmonellumengunar. Framlag er óbreytt en í nafnabreytingunni felst aukið svigrúm til að ráðstafa þeim fjármunum sem færðir eru á þennan fjárlagalið. Sjávarútvegsráðuneyti Í fjárlögum þessa árs er framlag til sjóvinnukennslu 6,5 millj. kr. en liður þessi fellur niður í fjárlagafrv. Fjárln. leggur til að veita 4 millj. kr. til sjóvinnukennslu og að gerður verði samningur við Fiskifélagið um að það annist sjóvinnukennslu í grunnskólum. Dóms- og kirkjumálaráðuneyti. Við 2. umr. fjárlaga fyrir ári síðan lagði meiri hluti fjárlaganefndar til að hækka fjárveitingu til lögfræðiþjónustu neyðarmóttöku vegna nauðgana og var sú hækkun til samræmis við áætlaðan árlegan kostnað í ljósi reynslunnar. Síðan hafa taxtar lögfræðinga hækkað nokkuð og er því lagt til að hækka framlag til neyðarmóttökunnar um 1 millj. kr. Áætlaður kostnaður á næsta ári er því 4,3 millj. kr. Lagt er til að framlag til byggingar hæstaréttarhúss hækki um 35 millj. kr. og verði þá 45 millj. kr. en endanlegt uppgjör lá ekki fyrir fyrr en í byrjun nóvember. Þrátt fyrir þessa hækkun er byggingarkostnaður hússins innan kostnaðaráætlunar en hann er 467 millj. kr. á verðlagi í október síðastliðnum sem er um 7 millj. kr. innan upphaflegrar áætlunar. Kostnaður við lausan búnað o.fl. er áætlaður 85 millj. kr. á sama verðlagi en það er um 15 millj. kr. umfram áætlun. Munar þar mestu um að inn á þann lið þurfti að taka kaup og uppsetningu listaverks í stóra dómsalnum að fjárhæð 7,5 millj. kr. Í heild hafa því áætlanir um heildarkostnað því sem næst staðist. Lagt er til að hækka framlag til Almannavarna ríkisins um 2,7 millj. kr. og er það einskiptisgreiðsla vegna æfingarinnar Samvörður en þar eru um að ræða sameiginlega björgunaræfingu NATO. Framlag Almannavarna til æfingarinnar mun verða starf framkvæmdastjóra stofnunarinnar, bæði það starf sem þegar hefur verið unnið og það eftirlits- og samræmingarstarf sem eftir er, ásamt starfi fastra starfsmanna til ráðgjafar og funda á undirbúningstímanum og síðan umtalsverð vinna þegar nær dregur æfingunni og á æfingardögum. Á hverju ári slasast um 3.500 einstaklingar í umferðinni og yfir 20 bíða bana. Unglingar á aldrinum 17--21 árs eru í 4--5 sinnum meiri hættu að slasast í umferðarslysum en fólk á aldrinum 25--50 ára og talið er að aðallega megi rekja þetta til reynsluleysis. Nú eru komnir á markað ökuhermar sem eru vel nýtanlegir til ökukennslu og meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að veita 3 millj. kr. til ökuherma fyrir grunnskólabörn. Gert er ráð fyrir að unglingum verði gefinn kostur á kennslu í ökuhermi sem valgrein í efstu bekkjum grunnskóla. Síðastliðið vor samþykkti ríkisstjórnin að þiggja boð um áheyrnaraðild Íslands að Schengen-samstarfinu en eins og er kunnugt er meginatriði þess afnám persónueftirlits við för um innri landamæri þátttökuríkjanna. Við gerð frumvarps til fjárlaga lá ekki fyrir hversu háa fjárhæð Íslendingar þyrftu að greiða til Schengen-skrifstofunnar á næsta ári vegna áheyrnaraðildar né lá fyrir áætlun um þýðingarkostnað á skjölum vegna samningsins. Gert var ráð fyrir fjárveitingu að fjárhæð 20 millj. kr. til þessara þátta. Nú er ljóst að áheyrnaraðildargjöldin verða um 5,5 millj. kr. á næsta ári og áætlun um þýðingarkostnað nemur 6--8 millj. kr. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur því til að til framangreindra verkefna verði veittar 14 millj. kr. og tillagan hljóðar því upp á 6 millj. kr. lækkun til Schengen-samstarfsins. Síðasta tillaga sem heyrir undir dóms- og kirkjumálaráðuneytið varðar Fangelsismálastofnun en þar er einungis um leiðréttingu á framsetningu að ræða sem gerð er að beiðni ráðuneytisins og leiðir ekki til útgjaldaauka. Félagsmálaráðuneyti. Lögð er til 3 millj. kr. hækkun til heimilis fyrir börn og unglinga. Í þessu felst engin efnisbreyting heldur er hér um að ræða verðlagshækkun á framlagi til einkarekinna heimila. Fjárhæðin er millifærð af rekstrarhagræðingarfé félagsmálaráðuneytis og hefur því ekki heildarhækkun í för með sér. Framlag til sambýla fatlaðra í Reykavík er 185,3 millj. kr. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að hækka það um 5 millj. kr. en fyrirhugað er að hefja rekstur þriggja nýrra heimila fyrir fatlaða í lok ársins, en heilsársrekstur þeirra kostar um það bil 40 millj. kr. Ekki hefur verið heimilt að hefja nýframkvæmdir eða kaup á heimilum fyrir fatlaða nema fyrir liggi heimild til reksturs í fjárlögum. Þörf fyrir þjónustu við fatlaða í Reykjavík er allnokkuð umfram þá þjónustu sem veitt er og ríkið greiðir fyrir. Nefnd sem unnið hefur að endurskoðun laga um málefni fatlaðra skilaði nýlega niðurstöðu. Meðal þess sem hún leggur til er að málefni fatlaðra í heild verði flutt frá ríki til sveitarfélaga í ársbyrjun 1999. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur tekið undir þessa skoðun og er unnið að undirbúningi þess máls undir forustu félagsmálaráðuneytis. Lögð er til 35 millj. kr. hækkun á framlagi til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga vegna sameiningar sveitarfélaga en ekki er áætlað fyrir þessum kostnaði í fjárlagafrumvarpi. Fjárhæðin er í samræmi við samkomulag ríkisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga frá árinu 1994 um árlegt framlag ríkisins og Jöfnunarsjóðsins á árunum 1995--1998 til að jafna skuldastöðu sveitarfélaga sem sameinast. Um er að ræða þriðju greiðslu af fjórum. Lagt er til að óskipt fjárveiting til félagasamtaka hækki um 3 millj. kr. en um er að ræða millifærslu af safnlið heilbrigðisráðuneytis, Heilbrigðismál, ýmis starfsemi. Þar er felldur niður liður Sjálfsbjargar í Reykjavík en fjárveiting til félagsins á betur heima undir félagsmálaráðuneyti. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti. Útgjöld til heilbrigðis- og tryggingamála eru áætluð rúmlega 52 milljarðar kr. á næsta ári eða sem svarar til 42% heildarútgjalda ríkissjóðs. Þá hefur verið tekið tillit til áforma heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis um lækkun útgjalda. Þannig er gert ráð fyrir að lækka útgjöld sjúkratrygginga um 650 millj. kr. frá því sem þau ella hefðu orðið á næsta ári. Í fyrsta lagi er áformað að lækka lyfjaútgjöld um 400 millj. kr. á næsta ári frá því sem annars hefði orðið. Útgjöld vegna lyfja stefna nú nokkuð fram úr þeirri áætlun sem fyrir lá við framlagningu fjárlagafrumvarps, eða um 300 millj. kr. umfram áætlun fjárlaga þessa árs. Til eftirfarandi aðgerða verður gripið til að ná áformum fjárlaga: Lyfjaverðsnefnd hefur ákveðið lækkun álagningar lyfja bæði í heildsölu og smásölu og tekur hún gildi um næstu áramót. Búist er við að sú lækkun spari um 250--300 millj. kr. í lyfjaútgjöldum almannatrygginga, sem skilar sér einnig að hluta til sjúklinga. Í samræmi við tillögu lyfjahóps Tryggingastofnunar ríkisins hefur verið verið ákveðið að hækka greiðsluhlutdeild sjúklinga í lyfjakostnaði um 5 prósentustig. En þar sem verð lyfja lækkar bæði í heildsölu og smásölu, hámarksgreiðsluþak sjúklinga verður óbreytt og samkeppni í lyfsölu hefur aukist mjög, má ætla að litlar breytingar verði á útgjöldum notenda. Þessi breyting kemur til framkvæmda um næstu áramót og er áætlað að hún lækki lyfjakostnað almannatrygginga um allt að 200 millj. kr. Gripið verður til ýmissa annarra aðgerða á árinu 1997 til að halda lyfjaútgjöldum ársins innan áætlunar fjárlaga, svo sem gæða- og kostnaðarstýringu lyfjaávísana, gerð lyfjalista, þjónustusamninga við heilsugæslustöðvar svo eitthvað sé nefnt. Í öðru lagi hyggst heilbrigðisráðuneytið lækka rannsóknar-, röntgen- og lækniskostnað um 170 millj. kr. m.a. með því að endurskoða gjaldskrár fyrir blóðmeina- og meinefnarannsóknir með tilliti til raunverulegs kostnaðar og þeirra tæknibreytinga sem orðið hafa á því sviði. Einnig verða samningar og fyrirkomulag á greiðslum fyrir röntgenþjónustu endurskoðuð, m.a. með strangari ákvæðum um tilvísanir á slíka þjónustu og nánari skilgreiningu á þeim verkum sem almannatryggingar taka þátt í að greiða. Tryggingastofnun ríkisins mun hætta að greiða fyrir rannsóknir, röntgen og slysastofuaðgerðir stofnana á föstum fjárlögum. Í því sambandi er hér lagt til að 970 millj. kr. framlag verði flutt af fjárlagalið sjúkratrygginganna yfir á nýjan fjárlagalið 207 Verkgreiðslur til sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Heilbrigðisráðuneytið mun í byrjun næsta árs útdeila þessu framlagi til sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva á grundvelli reynslutalna fyrir árið 1996 jafnhliða því sem gerðir verða samningar við hlutaðeigandi stofnanir um það að þær annist ekki færri rannsóknir en þær gerðu á yfirstandandi ári. Þessi tilfærsla á að leiða til allt að 70 millj. kr. sparnaðar sem að stærstum hluta mun nást með því að ekki verður viðurkennd innbyggð aukning og verðbætur milli áranna 1996 og 1997. Þá hefur samninganefnd Tryggingastofnunarinnar verið falið að ná fram 100 millj. kr. sparnaði í sérfræðingakostnaði vegna rannsókna og röntgens á næsta ári. Meðal annars er áformað að leita eftir tilboðum í rannsóknir frá einkareknum rannsóknastofum hér á landi, sem og frá erlendum rannsóknastofum í löndum þar sem daglegar beinar flugsamgöngur eru við. Jafnframt mun samninganefndin leita leiða til að lækka taxta fyrir röntgenþjónustu með því að endurskoða þá samninga sem nú eru í gildi. Enn fremur verður skoðað hvort ástæða er til að breyta fyrirkomulagi á greiðslum fyrir röntgenþjónustu, m.a. með strangari ákvæðum um tilvísanir á slíka þjónustu og nánari skilgreiningu á þeim verkum sem almannatryggingar taka þátt í að greiða. Í þriðja lagi er Tryggingastofnun ríkisins að ljúka endurskoðun á reglum um þátttöku sjúkratrygginga í kostnaði við tannlækningar sem er liður í að ná fram 80 millj. kr. sparnaði vegna tannlækninga á árinu 1997. Stærstum hluta sparnaðarins, eða um 30 millj. kr., er ætlað að ná með því að skilgreina þá þjónustu sem almannatryggingar greiða fyrir tannlækningar barna. Þá á að auka eftirlit með greiðslu reikninga en komið hefur í ljós við samanburð reikninga að tannlæknar beita taxtanum mjög mismunandi. Loks á að einfalda fyrirkomulag varðandi styrki til tannréttinga. Til viðbótar við framansagða millifærslu á 970 millj. kr. af sjúkratryggingum yfir á nýjan fjárlagalið eru gerðar tvær tillögur um breytingar á fjárveitingu til sjúkratrygginga. Annars vegar er gert ráð fyrir að millifæra 6 millj. kr. frá fjárlagalið Bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð vegna nýrra ákvæða almannatryggingalaga um styrki til kaupa á næringarefni og sérfæði sem lífsnauðsynlegt er vegna hamlaðrar líkamsstarfsemi. Að auki hækkar framlag um 13 millj. kr. vegna þessa þannig að heildarframlag verður 19 millj. kr. Í framhaldi af samþykkt lagabreytinga í júní síðastliðnum setti tryggingaráð reglur um útfærslu. Áður skiptist kostnaður milli sjúkratrygginga og bóta samkvæmt lögum um félagslega aðstoð en eftir breytinguna fellur allur kostnaður á sjúkratryggingar. Hins vegar eru millifærðar 19 millj. kr. til rannsóknastöðvar Hjartaverndar sem ég mun gera nánar grein fyrir á eftir. Um árabil hefur verið í gildi samkomulag milli Tryggingastofnunar ríkisins annars vegar og Hjartaverndar hins vegar um greiðslu fyrir rannsóknir á sjúklingum, þ.e. aðrar en hóprannsóknir. Samkomulagi þessu var sagt upp á árinu. Nú liggja fyrir drög að samningi milli Hjartaverndar annars vegar og heilbrigðisráðuneytisins hins vegar um kaup á þjónustu af rannsóknastöð Hjartaverndar. Samningurinn mun taka gildi frá og með næstu áramótum og tekur annars vegar til hóprannsókna og hins vegar til þjónusturannsókna, það er að segja á fólki utan kerfisbundinna skoðana sem áður var greitt af Tryggingastofnun ríkisins. Í samningnum er gert ráð fyrir stiglækkandi fjölda þjónusturannsókna en á móti kemur stighækkandi framlag ríkis til kerfisbundinna rannsókna til aukinnar þekkingar á hjarta- og æðasjúkdómum. Af þessum sökum eru lagt til að framlag til Hjartaverndar færist á einn undirlið í stað tveggja eins og áður og verður heildarframlag 29,5 millj. kr. Ekki er um hækkun fjárveitinga að ræða heldur er þetta millifært af öðrum liðum eins og nánar er lýst í nefndaráliti. Tvær aðrar breytingar eru lagðar til sem heyra undir safnlið ýmissa heilbrigðismála. Annars vegar fellur framlag til Sjálfsbjargar niður og flyst til félagsmálaráðuneytis eins og ég gerði grein fyrir hér að framan. Hins vegar leggur meiri hluti fjárln. til að hækka framlag til Krýsuvíkurskólans um 2 millj. kr. Stofnunin hefur sinnt vaxandi hópi mikið veikra vímuefnaneytenda undir eftirliti landlæknis og hefur m.a. náð eftirtektarverðum árangri í endurhæfingu manna með langan afbrotaferil. Á yfirstandandi ári hafa verið gerðar breytingar á rekstrarfyrirkomulagi eldhúss Sunnuhlíðar í Kópavogi. Þær felast í því að Sunnuhlíð hefur hætt matsölu út fyrir stofnunina. Breyting þessi hefur ekki áhrif á rekstrarframlag ríkisins. Að beiðni heilbrrn. leggur meiri hluti fjárln. til breytingu á framsetningu fjárlaga til samræmis við þetta. Lögð er til 3 millj. kr. hækkun til ýmissa rannsókna á alnæmi og fleira. Fram til þessa hefur sjúkrahúsið Vogur ekki þurft að greiða fyrir rannsóknir og kostnaðurinn hefur að mestu fallið á Rannsóknastofu háskólans í sýklafræði. Um áramót verður breyting hér á því þá mun rannsóknastofan senda reikninga fyrir þessar rannsóknir en að mati SÁÁ verður viðbótarkostnaður 6,5 millj. kr. á næsta ári. Meiri hluti fjárln. leggur til að komið verði til móts við þessa þörf með 3 millj. kr. fjárveitingu eins og áður segir. Næst kem ég að breytingartillögum sem varða Heilsuverndarstöðina í Reykjavík og heilsugæslustöðina við Lágmúla og eru tilkomnar vegna endurnýjunar samnings við Heimilislæknastöðina hf. Breytingin leiðir ekki til útgjaldaauka en hefur áhrif á framsetningu fjárlaga þessara tveggja stofnana. Í framlagi til heilsugæslustöðvarinnar við Lágmúla er gert ráð fyrir að greidd verði húsaleiga en þær tekjur munu renna til stjórnsýslu heilsugæslunnar í Reykjavík, þ.e. til Heilsuverndarstöðvarinnar. Leigutekjurnar fara hins vegar að stærstum hluta til að standa undir framlagi til stöðvarinnar í Lágmúla en það sem eftir stendur verður m.a. nýtt til að standa undir viðhaldi stöðvarinnar sem stjórnsýsla heilsugæslunnar í Reykjavík mun annast. Lagt er til að lækka sértekjur heilsugæslustöðvarinnar í Ólafsvík en nokkur hluti sérteknanna er vegna sjúkraflutninga sem hafa dregist verulega saman sem aftur leiðir til þess að sérstekjur þessa árs verða nokkuð undir áætlun og það sama gildir um næsta ár. Tillaga um lækkun sértekna heilsugæslustöðvarinnar í Búðardal er af sama meiði sprottin. Einnig er lagt til að lækka sértekjur hjá heilsugæslustöð Vestmannaeyja og Suðurnesja en að mati stöðvanna eru sértekjurnar ofáætlaðar í ljósi reynslutíma síðasta árs. Að auki hækkar framlag til Heilsugæslustöðvar Suðurnesja vegna nýrrar stöðu heilsugæslulæknis. Ráðherrar heilbrigðis- og fjármála annars vegar og samninganefnd um byggingu D-álmu fyrir hönd sveitarfélaganna á Suðurnesjum hins vegar gerðu með sér samkomulag í nóvember sl. um málefni Sjúkrahúss og heilsugæslustöðvar Suðurnesja. Í samkomulaginu eru m.a. ákvæði þess efnis að ráðherrarnir muni beita sér fyrir 2 millj. kr. hækkun fjárveitingar til heilsugæslustöðvar Suðurnesja vegna fjölgunar um eina stöðu heilsugæslulæknis. Lagt er til að framlag til heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri verði hækkað um 2 millj. kr. vegna lokaáfanga þróunarverkefnisins ,,Nýja barnið -- aukin fjölskylduvernd og bætt samskipti``. Framlagið verður nýtt til rannsókna, kynningar, fræðslu, hönnunar meðferðarúrræða o.fl. Fjármálaráðuneyti. Frumvarp til laga um fjárreiður ríkissjóðs mun hafa í för með sér 10 millj. kr. aukinn kostnað hjá ríkisbókhaldi vegna nýrrar framsetningar á ríkisreikningi. Ekki var gert ráð fyrir kostnaðinum við undirbúning fjárlagafrumvarps og meiri hluti fjárlaganefndar leggur hér til að hækka framlags til ríkisbókhalds um 10 millj. kr. Af sama meiði er tillaga um nýtt viðfangsefni á safnlið fjármálaráðuneytis, 999 Ýmislegt, en þar er lögð til 12 millj. kr. einskiptisgreiðsla vegna kostnaðar sem mun leiða af nýrri framsetningu á fjárlögum og ríkisreikningi. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1997 var kynnt að fjármálaráðuneytið mundi leggja til að gerðar yrðu breytingartillögur við fjárveitingar á fjárlagaliðum skattkerfisins. Ástæðan er sú að í fjármálaráðuneytinu hefur verið til athugunar hvort auka megi skilvirkni skattkerfisins með því að endurskoða skipulag starfseminnar. Áfangi í þessu starfi hefur nú náðst með því að fjmrh. hefur ákveðið að sameina skatteftirlit, sem framkvæmt hefur verið á skattstofum úti á landi, embætti ríkisskattstjóra og stofna við embættið nýtt viðfangsefni sem heitir skatteftirlit. Einnig er gert ráð fyrir nokkurri hagræðingu sem talið er að muni leiða af skönnun á skattframtölum. Tillögur meiri hluta fjárln. taka mið af þessum skipulagsbreytingum en rétt er að ítreka að eingöngu er um millifærslur að ræða og heildarfjárveiting hækkar ekki. Í þessum tillögum felst einnig hækkun til skattstofunnar á Reykjanesi en framlag til hennar hefur verið lægra en til annarra skattstofa sé tekið mið af umsvifum og íbúafjölda. Að lokum eru af sömu ástæðum gerðar nokkrar breytingar á safnlið skatta- og tollamála sem er lýst nánar í nál. Undir þeim lið er einnig tekin inn ný fjárveiting vegna átaks í tollgæslu í tengslum við fíkniefnavarnir sem ég hef þegar fjallað um. Samgönguráðuneyti. Lagðar eru til nokkrar breytingar á liðnum Ýmis verkefni hjá samgönguráðuneyti. Lögð er til hækkun framlags til Slysavarnaskóla sjómanna og Tilkynningarskyldu íslenskra skipa til samræmis við þær fjárveitingar sem eru í fjárlögum 1996 en þær voru lækkaðar í fjárlagafrv. Einnig er lögð til hækkun á framlagi til Slysavarnafélags Íslands, m.a. vegna tjóns á tækjum við björgunarstörf við Hornafjörð. Lagt er til 5 millj. kr. framlag til almannavarna- og björgunarskóla á Gufuskálum í Snæfellsbæ. Með því að lóranstöðin á Snæfellsnesi var lögð niður varð um það samkomulag milli utanrrn. og varnarliðsins að ráðuneytið tæki við staðnum. Unnið er að samkomulagi milli þessara aðila í því skyni að nýta þær eignir sem þar eru. Ríkisútvarpið hefur tekið við lóranmastrinu og þar er unnið að uppsetningu langbylgjusendis. Gert er ráð fyrir að gerður verði samningur milli utanrrn. og Snæfellsbæjar um afhendingu staðarins til bæjarins og mun meiri hluti fjárln. leita heimildar í 6. gr. við 3. umr. fjárlaga sem heimilar þessa afhendingu. Starfandi er nefnd á vegum dómsmrn. um möguleika á að nýta þessar eignir til almannavarna- og björgunarskóla. Aðrir sem eiga aðild að þeirri nefnd eru samgrn. og menntmrn., Snæfellsbær og björgunarsveitirnar í landinu. Nefndin hefur ekki lokið störfum en að mati fjárlaganefndar er nauðsynlegt að hún hraði störfum sínum svo ljóst verði hver framtíðarnýting staðarins geti orðið. Gerð er tillaga um nýjan lið er hefur fengið heitið Ferðamál og markaðsstarf. Í ljós hefur komið á undanförnum árum að mikil þörf er fyrir styrki til ferðaþjónustunnar víða á landsbyggðinni. Víða er unnið mikið brautryðjendastarf á þessu sviði en takmarkað fjármagn er fyrir hendi til að sinna þessu starfi sem skyldi. Möguleikar ferðaþjónustunnar til að sækja um styrki til markaðsaðgerða eru ekki miklir og því mikilvægt að fjármagn fáist á fjárlögum næsta árs til að renna stoðum undir áframhaldandi markaðsstarf fyrir ferðaþjónustuna. Að lokum er undir safnlið samgönguráðuneytis lagt til að framlag til Landsbjargar hækki um 5,1 millj. kr. Af þeirri fjárhæð eru 2,5 millj. kr. vegna björgunarbátsins Þórs í Vestmannaeyjum og er það lokagreiðsla. Skemmdir vegna náttúruhamfara á Skeiðarársandi eru lauslega metnar á 1 milljarð króna. Um 500 millj. kr. munu falla á Vegasjóð á næstu þremur árum, þar af um 150 millj. kr. í ár. Þessum útgjöldum verður að mestu mætt án þess að auka útgjöld ríkissjóðs. Þannig munu allar markaðar tekjur til vegamála á árinu 1997 umfram 7.470 millj. kr. fara til þessara framkvæmda. Lagt er til að framlag til Vegagerðarinnar hækki um 100 millj. kr. á næsta ári. Um er að ræða lán sem ríkissjóður veitir Vegagerðinni vegna þessara framkvæmda og sem verður endurgreitt af vegafé á árinu 1999. Lagt er til að framlag til fjölsóttra ferðamannastaða hækki um 9 millj. kr. og verði þá rúmlega 14 millj. kr. Sívaxandi umferð um náttúruperlur landsins gerir það brýnt að bæta aðstöðu fyrir ferðafólk sem sækir þá staði heim og koma í veg fyrir náttúruspjöll. Iðnaðarráðuneyti. Gerð er tillaga um 15 millj. kr. hækkun til Staðlaráðs en ríkisstjórnin hefur samþykkt að leggja til að 0,007% af tryggingagjaldsstofni renni til Staðlaráðs Íslands til að kosta þróun staðla. Tekjur af gjaldinu eru taldar 15--16 millj. kr. á ári. Staðlaráð þarf að sinna auknum verkefnum vegna aðildar Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni og er þar um að ræða kostnað vegna þátttöku í alþjóðastaðlasamtökum. Ríkið greiðir nú stærstan hluta kostnaðar við stöðlun, m.a. fyrir þátttöku í evrópsku staðlasamstarfi, einstök sérverkefni og rekstrarframlag til Staðlaráðs. Þá er innifalið framlag til stöðlunar í framlagi til EFTA en alls er talið að framlög þessi nemi um 30 millj. kr. Atvinnulífið hefur til þessa tekið lítinn þátt í kostnaði við staðla. Fyrirtækjum er hagur í að þróun staðla haldi áfram. Einstök fyrirtæki hafa bein not af stöðlum og í afmörkuðum tilfellum er hægt að selja aðgang að stöðlum. Er það nú þegar gert og nema tekjur Staðlaráðs um 6 millj. kr. af þeirri sölu. Ef verðið hækkar er hætt við að staðlar verði síður notaðir og því æskilegra að kostnaður verði greiddur af breiðum skattstofni. Eins og fram kemur í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar er framsetningu fjárlagaliðar Orkustofnunar breytt nokkuð. Í greinargerð með fjárlagafrv. var boðað að fyrir dyrum stæðu skipulagsbreytingar hjá Orkustofnun en reglugerð um þessa skipan var staðfest af iðnaðarráðherra hinn 6. des. síðastliðinn. Meginbreytingin er sú að ráðgjöf og bein þjónusta við stjórnvöld er aðskilin frá framkvæmd rannsókna og skiptist því starfsemi stofnunarinnar í tvo málaflokka, orkumál og orkurannsóknir. Í samræmi við þetta eru lagðar til breytingar á framsetningu eins og lýst er í nál. Lagt er til að styrking dreifikerfis í sveitum hækki um 10 millj. kr. og verði 110 millj. kr. Í ljós kom eftir að gengið hafði verið frá talnahluta fjárlagafrv. að fjárveitinging þyrfti að hækka um 10 millj. kr. til samræmis við samkomulag sem gert var við Rarik um ráðstöfun arðgreiðslna fyrirtækisins. Umhverfisráðuneyti. Lagt er til að hækka fjárveitingu til ýmissa umhverfisverkefna á safnlið umhvrn. um 1 millj. kr. Hækkunin er ætluð til umhverfisverkefna á Hvolsvelli. Umhvrn. óskaði eftir hækkun fjárveitingar til Veðurstofu Íslands til að mæta kostnaði við sólarhringsvakt vegna veðurathugana á Egilsstaðaflugvelli. Meiri hluti fjárln. hefur fallist á þessa ósk og leggur til 1,5 millj. kr. hækkun til Veðurstofunnar af þessum sökum. Í lokin vil ég fjalla um mál sem varðar öll ráðuneyti. Í greinargerð með frv. til fjárlaga fyrir árið 1997 kemur fram að á vegum ráðuneyta og stofnana ríkisins er unnið að margvíslegum hagræðingarverkefnum. Á fjárlagalið 950 Rekstrarhagræðing undir hverju ráðuneyti er framlag sem ætlað er að mæta kostnaði af ýmiss konar hagræðingaraðgerðum sem leiða til varanlegrar lækkunar ríkisútgjalda. Þar má nefna skipulagsbreytingar, tækjakaup, endurbætur á vinnustað og hugsanlegar biðlaunagreiðslur. Heimildin á sér stoð í lið 5.6 í 6. gr. frv. og nemur alls um 250 millj. kr. á árinu 1997. Fjmrn. hyggst gefa út reglur um úthlutun fjárins og vil ég við þetta tækifæri geta um helstu þætti þeirra. Í fyrsta lagi skulu umsóknir vera skriflegar þar sem gerð er grein fyrir þeim verkefnum sem um er að ræða og áætlaðan kostnað. Einnig skal gerð grein fyrir því hve mikið, hvenær og hvernig það leiðir til lægri rekstrarkostnaðar á næstu árum. Í annan stað er gerð krafa um að kostnaður við verkefnið skili sér til baka á nokkrum árum. Miðað er við að fjárveiting til þeirra sem fá úthlutun lækki um a.m.k. helming af styrkfjárhæð þegar á árinu 1998. Gert skal skriflegt samkomulag um frekari lækkun fjárveitinga og hvernig ávinningi af hagræðingu skuli ráðstafað. Loks skal ráðuneyti í lok hvers ársfjórðungs leggja fyrir fjárlaganefnd Alþingis og fjármálaráðherra tillögur sínar um úthlutun ásamt greinargerð. Í greinargerð komi fram mat ráðuneytis á umsókn og áform um lækkun fjárveitinga á næstu árum til þeirra sem hlut eiga að máli. Ráðuneyti er heimilt að ganga frá úthlutun og samkomulagi við rekstraraðila að fengnum athugasemdum fjárln. og fjmrh. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir þeim brtt. sem fjárln. hefur gert við 2. umr. fjárlaga. Þessar brtt. fela í sér útgjöld upp á liðlega 700 millj. kr. umfram það sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir og er til ýmissa aðkallandi verkefna að mati nefndarinnar þó fjölmörgu hafi þurft að hafna. Í starfi nefndarinnar ber okkur að gæta þess að fara vel með almannafé og reyna af bestu getu að sjá til þess að fjármunir ríkissjóðs nýtist sem best. ,,Minn herra á aungvan vin.`` Þessi orð leggur stórskáldið Halldór Laxness í munn Jóni Guðmundssyni Grindvíkingi í Íslandsklukkunni, hinu stórkostlega skáldverki. Sagt er að ríkissjóður eigi fáa vini. Það kann að vera eitthvað til í því að hann þyrfti að eiga fleiri. Staðreyndin er hins vegar sú að hans geta er aldrei meiri en í hann er greitt af skattgreiðendum landsins með beinum hætti eða með gjöldum af umsvifum þeirra í hinu daglega lífi. Ég þakka að lokum fjárln. fyrir einstaklega gott samstarf og beini þeim orðum ekki síst til fulltrúa stjórnarandstöðunnar í nefndinni sem hafa unnið sitt starf með miklum ágætum og á málefnalegan hátt. Ég þakka starfsfólki fyrir þess góðu störf og nefni þá sérstaklega Sigurð Rúnar Sigurjónsson, ritara nefndarinnar, Ragnheiði Sumarliðadóttur og Bentínu Haraldsdóttur. Án þeirra værum við fjarlaganefndarmenn umkomulausir. Ég þakka starfsfólki fjárlagaskrifstofu fyrir þeirra aðstoð og einnig starfsmönnum Ríkisendurskoðunar fyrir aðstoð við nefndina. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég tek undir hugmyndir hv. formanns fjárln., hv. þm. Jóns Kristjánssonar, um breytingu á starfi fjárln. þannig að hún leggi ramma fyrir fjárlögin. Hins vegar verð ég að segja að þessi árlega, árvissa ræða hv. formanns fjárln. minnir mig sorglega mikið á stjórnarfund í meðalstóru bandarísku fyrirtæki. Hér er rætt um alls konar framkvæmdaratriði, t.d. launakostnað við rannsóknir á riðu og Kreuzfelt Jacob sjúkdóminn, það er rætt um úrbætur í öryggismálum og móttöku handrita, endurnýjun tölvubúnaðar, útgáfu á Íslendingasögum á ensku, kostnað vegna farar á Ólympíuleika og síðast en ekki síst sem er mikilvægast, kostnað við sólarhringsvakt vegna veðurathugana á Egilsstaðaflugvelli. Á þennan hátt grípur löggjafarvaldið óviðurkvæmilega inn í starf framkvæmdarvaldsins og skerðir jafnframt ábyrgð framkvæmdarvaldsins. Hvernig geta hæstv. ráðherrar borið ábyrgð á framkvæmdum sem Alþingi --- löggjafarvaldið hefur samþykkt? Á sama hátt rignir yfir hv. Alþingi lagafrv. frá framkvæmdarvaldinu. Frumkvæði að lagasetningu er sjaldan eða aldrei hjá hv. Alþingi heldur felst starfið í því að endurskoða og leiðrétta lagafrv. sem framkvæmdarvaldið sendir okkur. Þannig grípur framkvæmdarvaldið inn í starfssvið löggjafarvaldsins og minnkar ábyrgð löggjafarvaldsins. Hversu oft höfum við ekki heyrt þá ræðu þegar upp koma mistök í lagasetningu: Ja, þetta kom nú svona frá ráðuneytinu. Ég spyr því hv. formann fjárln. hvernig hann sjái að skerpa megi skilin á milli framkvæmdar- og löggjafarvalds og auka ábyrgð beggja.

Herra forseti. Í hugleiðingum mínum um störf fjárln. í framsöguræðu minni áðan gerði ég grein fyrir því að meiri umræða þyrfti að fara fram hér á Alþingi um meginlínur fjárlagafrv. Hins vegar er það skylda okkar að gera grein fyrir þeim brtt. sem við gerum við frv. og fara um þær einhverjum orðum. Við gætum náttúrlega ósköp vel framselt til framkvæmdarvaldsins þær skiptingar og aukið safnpotta, falið framkvæmdarvaldinu að framkvæma allar skiptingar og talað bara um heildarramma hér. Ég átti nú ekki við það í framsöguræðu minni að ganga svo langt og ég reikna varla með því að löggjafarvaldið vilji afsala sér öllum rétti í þessum efnum. En ég tel að vinnubrögðin við fjárlagagerð þurfi eigi að síður að taka til endurskoðunar og auðvitað þarf einnig að skoða það í hve miklum mæli löggjafarvaldið á að afsala sér valdi á skiptingu fjármuna til ráðherra. Það er einn þátturinn í þeirri endurskoðun. Ég hef ekki setið fundi í bandarískum fyrirtækjum, hvorki litlum né stórum. Hins vegar er það skylda mín sem formanns fjárln. að gera grein fyrir þeim atriðum sem fjallað er um í nefndinni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta fjárln. vegna fjárlaga 1997. Þær breytingar sem hafa orðið í meðförum fjárln. á frv. eru upp á 710,9 millj. kr. til hækkunar sem er u.þ.b. 0,6%, breytingarnar eru sem sagt vel innan við prósent á þessum hluta fjárlagagerðarinnar og að mörgum þeim tillögum sem fyrir liggja mun minni hlutinn standa, að öðru leyti sitja hjá. Hv. formaður fjárln. endaði ræðu sína með því að segja að ríkissjóður ætti í rauninni fáa vini og vitnaði þar til samlíkingar við Jón Grindvíking Halldórs Laxness. Ég fullyrði að það séu fleiri vinir ríkissjóðs heldur en hann kannski vildi vera láta. Og ég fullyrði að þeir sem starfa í minni hluta fjárln. hafa fullan skilning á þeim aðgerðum sem þarf að gera og ég vænti þess að það muni koma fram í okkar máli. Herra forseti. Ég tel ástæðu til þess að hafa orð á því að þegar umræðan hófst í morgun þá fylltust áhorfendabekkirnir af kornungu fólki sem gekk hér um sali sérlega prúðmannlega og kurteislega og sendi okkur þingmönnum falleg bros. Ég tel ástæðu til að hafa orð á þessu og vil þakka þessum hópi fyrir heimsóknina hingað í morgun þó stutt væri. Ég vil hefja ræðu mína með því að þakka fyrir mjög gott samstarf við meiri hluta fjárln. og þó sérstaklega við minni hluta nefndarinnar. Þar hefur verið um að ræða samstarf að vinnu við nál. sem að mínu mati hefur verið alveg sérstaklega gott. Ég vil einnig þakka þeim sem hafa verið í vinnu með okkur, þeim Bentínu Haraldsdóttur, Ragnheiði Sumarliðadóttur, Sigurði Rúnari Sigurjónssyni, ritara fjárln., og starfsmönnum Ríkisendurskoðunar, sem hafa veitt aðstoð við vinnuna, fyrir sérstaklega ánægjuleg samskipti. Vinnubrögð fjárln. hafa að mínu mati verið þannig að oft og tíðum hefur verið örðugt að skilja á milli meiri hluta og minni hluta fjárln. þó svo að formlegur ágreiningur milli meiri og minni hluta sé áberandi í ákveðnum málaflokkum sem lúta að menntamálum, heilbrigðismálum og málefnum fatlaðra. Auk þess leggur hver stjórnarandstöðuflokkur áherslu á einstök mál með tillögum sem fram eru settar sérstaklega. Rammar fjárlaga eru skapaðir við ríkisstjórnarborð og þeim hlítt við framkvæmd fjárlaga og vinnuna af hálfu meiri hlutans hvort sem einstakir meirihlutamenn eru ánægðir eða ekki. Herra forseti. Ég held að ástæða sé til þess að hafa orð á því að ég óskaði eftir að hér yrðu fimm hæstv. ráðherrar við umræðuna og ég mæti af skilningi þeirri beiðni sem virðulegur forseti hefur beint til mín að reyna að haga ræðu minni þannig að beina fyrirspurn til ráðherra sem eru viðstaddir nú í húsinu. En þrátt fyrir það að ég verði við þessum tilmælum þá tel ég nánast ókurteisi af hæstv. ríkisstjórn að vera ekki viðstödd 2. umr. fjárlaga þar sem svo mjög mikilvæg mál eru á ferðinni sem hér getur um og eru raunar vinna sem komin er af borðum ríkisstjórnar og fjárln. hefur lagt nánast að segja nótt við dag undanfarna daga eftir að hæstv. ríkisstjórn skilaði inn þeim tillögum sem þegar eru komnar þó að það vanti mjög mikið á. Það er ástæða til að þakka samstarf við fleiri, við ýmsa starfsmenn ráðuneyta, sérstaklega þó fjmrn. sem af skiljanlegum ástæðum vinna náið með fjárln. Ég vil einnig þakka fyrir þá viðleitni sem fjmrn. sýnir við að ná samstöðu um fjárreiður ríkisins. Hún hefur birst í því að nefnd sem vinnur að framkvæmd svo sem uppsetningu einstakra hluta fjárreiðnanna, þ.e. frv. til fjárlaga, reikninga ríkisins og verkefnavísum, hefur leitað eftir áliti um uppbyggingu einstakra þátta. Herra forseti. Þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð spáðu ýmsir því að störf hennar mundu einkennast af því að mál yrðu sett í bið. Þetta var einkum talið gilda um stóru málin í íslenskum stjórnmálum. Það eru mál sem snerta eignarhald og nýtingu hálendis, fiskveiðistjórnun og veiðileyfagjald, Evrópumál og innflutning matvæla. Öll þessi mál eru nánast í biðstöðu og verða það sjálfsagt meðan núv. ríkisstjórn er við völd. Biðstaða merkir að þeim lögum sem snúa að þessum stóru málum verður ekki breytt í neinum aðalatriðum á kjörtímabilinu. Það eru einkenni ríkisstjórna Sjálfstfl. og Framsfl. að þær virðast hafa tilverugrundvöll með því að halda í horfinu. Láta það standa sem gert var á undan og hafa ekki frumkvæði að endurnýjun í samfélaginu hvað þá að vísa veginn fram á við, setja þjóðinni ný markmið að stefna að. Biðin þýðir jafnframt að tækifæri sem bjóðast eru látin líða hjá. Við lifum á miklum breytingatímum og miklu breytingaskeiði þegar heilar heimsálfur og samfélög eru að ganga í gegnum örar breytingar. Flest þjóðþing Evrópu, ef það breska er undanskilið, virðast gera sér grein fyrir því að þessar utanaðkomandi breytingar leiða til þess að menn verða að stokka spilin upp á nýtt og gefa aftur. Alheimsvæðing efnahagslífsins og tækninnar minna sérhverja þjóð eftirminnilega á það að afstaða hennar og afkoma þegnanna er fjarri því að vera sjálfgefinn hlutur og að velferðarþjóðirnar sérstaklega þurfa að hafa sig allar við til að halda þeirri stöðu. Við lifum ekki á tímum sem taka tillit til þeirra sem ganga of seint til verks. Tækifærin bíða ekki eins og mey í festum. Herra forseti. Tekjudreifing í þjóðfélaginu er ekki réttlát. Og það er staðreynd að hlutur fjármagnsins hefur verið að aukast. Hlutur launþega í landinu hefur verið að minnka og launamismunurinn hefur verið að vaxa. Þau jaðaráhrif sem nefnd hafa verið til sögunnar stuðla beinlínis að því að sá hluti vinnuafls sem á mesta möguleika á vinnumarkaði gagnvart vinnuveitendum sínum getur beinlínis gert kröfu um það að aukið framlag verði þeim einnig bætt. Þetta þýðir að hærri skatta sem leiða af auknu vinnuframlagi sé bætt í launum og fyrirtækin ganga að því að greiða raunverulega hærri skatta í formi hærri launa og taka á sig þann kostnað ef um er að ræða eftirsótt fólk á vinnumarkaði. Jafnvel þetta atriði stuðlar að auknum launamun á sama tíma og lífskjarasamanburðurinn hefur leitt í ljós, með allri þeirri umræðu sem varð á síðasta vetri, að almenn taxtalaun og dagvinnulaun Íslendinga eru orðin slík að þau hrökkva ekki til framfærslu fjölskyldnanna. Ef við skoðum þróun útgjalda með því að líta aftur til ársins 1984, en það ár var síðast afgangur af rekstri ríkissjóðs, þá kemur í ljós að til heilbr.- og trmrn. það ár var varið 37% af útgjöldum fjárlaga samanborið við fjárlagafrv. næsta árs þar sem gert er ráð fyrir að fjárhlutfallið verði 41,6%. Þetta er í raun ekki meiri aukning en við er að búast og það má segja að það komi e.t.v. á óvart hve lítil auking er á þessum 12 árum þegar þess er gætt að hluti aukningarinnar, og e.t.v. öll, er vegna félagslega þáttarins. Þarna munar rúmum 4 milljörðum kr. sem útgjöldin eru hærri samkvæmt frv. fyrir 1997 miðað við hlutfall í fjárlögum 1984. Það er vissulega ljóst að auknar greiðslur einstaklinga vegna ýmissa læknisverka hafa aukist og létta því ákveðnum hluta af auknum kostnaði við heilbrigðiskerfið í heild fyrir ríkissjóð en það breytir því ekki að hlutur ríkissjóðs hefur ekki aukist umtalsvert á síðustu 16 árum. Rúmlega 4 milljarða kr. hækkun er minna en ætla má miðað við þá umræðu sem hefur verið á undanförnum árum um þensluna og sjálfvirka aukningu í heilbrigðiskerfinu. Ég ætla að fara nokkrum orðum um vaxtaþróun og aðgerðaleysi. En það mun koma að því að ég beini fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. en auk hennar óskaði ég eftir því að hæstv. fjmrh. yrði við umræðuna og einnig hæstv. forsrh., hæstv. félmrh. og hæstv. sjútvrh. --- ég viðurkenni að hæstv. sjútvrh. getur ekki verið hér við umræðuna þar sem hann er veikur en ég vænti þess að hæstv. forsrh. muni þá taka við þeim spurningum sem ég legg fram. Ég get ekki krafist þess að hæstv. ráðherrar komi hér í ræðustól og svari spurningum mínum en ég hlýt að krefjast þess að hæstv. ráðherrar séu viðstaddir umræðuna. Og ég vil þakka sérstaklega þeim ráðherrum sem ég sé að eru hér í salnum fyrir að vera viðstaddir. Í fyrsta lagi hafa vaxtagreiðslur ríkissjóðs vaxið gífurlega á umræddu tímabili sem ég gat um áðan. Frá árinu 1984 fóru 4,6% af útgjöldum ríkissjóðs til vaxtagreiðslna. Nú er áætlað að þessi liður verði hvorki meira né minna en 11%. Skuldir þjóðarbúsins verður að lækka. Það að nærri 14 milljarðar fari í vaxtagreiðslur er óviðunandi staðreynd sem þjóðin verður að taka höndum saman um að lækka. Þar verður ríkisstjórnin að hafa manndóm til að sýna fordæmi með endurskipulagningu ríkisrekstrarins. Ég spyr: Hvar eru áformin um sameiningu ráðuneyta? Hvar er að finna ávinning af hagræðingu hjá ráðuneytunum? --- Spyr sá sem ekki veit. Ef menn sýna ekki fordæmi þar þá er ekki von til að breytingar verði. Helstu áform hæstv. ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar eru að taka til skoðunar á næsta ári rekstur sjúkrahúsa, framhaldsskóla, rannsóknastofnana, sýslumannsembætta og skattstofa samkvæmt fjárlagafrv. Allt er þetta góðra gjalda vert. En það kemur í ljós að þetta hafa menn einmitt verið að kjást við undanfarið. Það sem á vantar hjá ríkisstjórninni er ákveðin stefnumótun. Ríkisstjórnin verður að taka sér tak. Við verðum að stjórna Íslandi eins og stóru fyrirtæki sem verður að stefna að öruggum þjóðarhag og lífsgæðum fyrir þegnana. Það vantar almennt að leggja aukna áherslu á rannsóknir og menntun. Það er það sem mun skilum tekjum og þekkingu innan stofnananna sem ríkið rekur og þar með gefa svigrúm til hagræðis. Herra forseti. Eins og ég lofaði áðan mun ég reyna að haga orðum mínum þannig að beina fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. úr því hún er hér á staðnum og reyna þá að lengja örlítið tímann því það hefur orðið að samkomulagi að skipta ræðu minni þegar svo er komið að hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. er óskað hér í salinn. Fjárlög eru stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum og ein mikilvægasta efnahagslega ákvörðunin sem tekin er í landinu ár hvert. Vegna stærðar og umfangs fjárlaganna hafa þau víðtæk áhrif á íslenskt efnahagslíf. Þau ráða lífsafkomu fjölda fólks og afkomu byggðarlaga. Fjárlagafrumvarpið er ekki bara upptalning á einstökum útgjaldaliðum og tekjupóstum. Það segir ekki aðeins til um hvað skattar eru áætlaðir háir á fjárlagaárinu eða hvað heilbrigðisþjónusta landsmanna muni væntanlega kosta. Ég mun halda, herra forseti, áfram frá þessum hugleiðingum þegar atkvæðagreiðslu hefur verið lokið í dag en vík þá að heilbrigðismálaþættinum. Velferðarkerfi þjóðarinnar er einn mikilvægasti hlekkur samfélagsins. Það á að stuðla að jöfnuði meðal fólks og tryggja lágmarksafkomu þeirra fjölskyldna og einstaklinga sem lent hafa í sérstökum erfiðleikum. Í þessu fjárlagafrv. er á mörgum sviðum þrengt að velferðarkerfinu og getu þess til að sinna skyldum sínum. Framlög til sjóða eru skorin niður, atvinnuleysisbætur skertar og sjúkrahúsin látin búa við vaxandi rekstrarvanda. Jákvæðar, uppbyggjandi aðgerðir skortir. Útgjöld til heilbrigðismála hafa árlega verið helsti skotspónn sparnaðaraðgerða. Það er í sjálfu sér ekki óeðlilegt því að til þess málaflokks fara um 41,6% af útgjöldum íslenska ríkisins, eða 52 milljarðar kr. í fjárlagafrv. Gæta þarf aðhalds og huga af kostgæfni að því hvernig þessum fjárhæðum er varið. Ráðdeild og sparnaður í þessum mikilvæga málaflokki er stöðugt verkefni. Á hinn bóginn verður að standa vörð um rétt landsmanna til bestu fáanlegrar þjónustu. Það er gagnrýni vert að meiri hluti fjárln. hafi ekki getað afgreitt rekstur sjúkrastofnana frá nefndinni fyrir 2. umr. fjárlaga. En af hverju er það? Það er vegna þess að ekki eru komnar tillögur um rekstrartölur sjúkrahúsanna. Tillögur um niðurskurð vegna rannsókna og röntgengreininga sem nemur 100 millj. kr. hafa lauslega verið kynntar í nefndinni. Það er engin kynning á útfærslu framkvæmdarinnar. Það er helst að skilja að menn hafi gloprað þessum 100 milljónum út úr höndunum í einhverju aðgæsluleysi til þeirra sem þjónustan hefur verð keypt af. Það er helst að skilja af því sem fram er sett í fjárlagafrv. Ekki virðist vilji til sértækra aðgerða til að stytta biðlista vegna bæklunaraðgerða þar sem 1.400--1.500 manns bíða aðgerða. Alls bíða yfir 3.000 manns eftir mismunandi aðgerðum samkvæmt upplýsingum landlæknis. Halli allra sjúkrahúsanna í landinu frá fyrri árum nemur að minnsta kosti 800 millj. kr. og samkvæmt framlögðum gögnum vantar að minnsta kosti 1--1,5 milljarða kr. til að mæta þeirri þörf sem stjórnendur telja fyrir hendi. Ég vil því spyrja hæstv. heilbrrh.: Eru þessar upplýsingar og tilvitnanir sem ég hef hér getið um réttar eða eru þær rangar? Minni hlutinn telur brýna nauðsyn á nýrri stefnumörkun í heilbrigðismálum í stað handahófskennds niðurskurðar við fjárlagagerð á hverju ári. Minni hlutinn telur að ekki verði lengra gengið á þessari braut. Minni hlutinn lýsir andstöðu við aukna gjaldtöku í heilbrigðiskerfinu og telur að ekki megi víkja frá þeim meginþætti í heilbrigðislöggjöf okkar að fólki skuli ekki mismunað eftir efnahag. Herra forseti. Málum er þannig háttað að nú fer hæstv. ráðherra að verða vant, hæstv. forsrh., hæstv. fjmrh. Ef hæstv. félmrh. er í húsinu þá get ég enn reynt að haga orðum mínum þannig að hann heyri spurningarnar, en ef ekki þá held ég að komið sé að því að doka við og sjá til hvort þessum hæstv. ráðherrum gefst ekki tími til þá eftir atkvæðagreiðslurnar að vera við.

Forseti hefur glöggan skilning á vanda hv. ræðumanns og mun því fresta fundinum þar til umræddir hæstv. ráðherrar eru mættir til fundar. Fundinum verður frestað til kl. 13.30. Forseti vill einnig geta þess að þá hefst atkvæðagreiðsla og í kjölfar hennar mun fram haldið þeim umræðum sem nú eru yfirstandandi.

Virðulegi forseti. Frv. það sem hér á að fara að greiða atkvæði um er svo illa úr garði gert að það er á mörkunum að það sé tækt til þinglegrar meðferðar. Helsti fræðimaður Íslendinga á þessu sviði hefur hvatt Alþingi til að taka frv. til meðferðar að nýju og endurskoða það í heild svo samþykkt þess leiði ekki til óþarfa takmarkana á þjóðréttarlegum rétti til fiskveiða utan lögsögu Íslands og jafnvel óvissu um að ákvæði stjórnarskrárinnar séu virt. Það hafa engin rök komið fram frá ríkisstjórninni um nauðsyn þessarar lagasetningar. Því teljum við heilladrýgst fyrir þing og þjóð að málinu verði vísað að nýju til ríkisstjórnarinnar. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Með þessari lagasetningu er verið að færa hið umdeilda kerfi um stjórnun fiskveiða innan lögsögunnar út á úthöfin, kerfi sem mikil ósátt er um á meðal þjóðarinnar, kerfi sem heimilar nokkrum útvöldum að hagnýta sér sameiginlega auðlind þjóðarinnar. Þrátt fyrir álitamál um lögsögu Íslendinga á úthöfum og viðvaranir dómstóla um að Alþingi framselji of mikið vald til ráðherra er þessi lagasetning nær óútfylltur víxill til ráðherra til að stýra úthafsveiðum eins og veiðum í lögsögunni. Því er ég mótfallin þessu frv. og styð að því verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Með þessu ákvæði á að færa í lög að Íslendingum verði gert erfiðara að veiða á úthafinu en kveðið er á um í úthafsveiðisáttmálanum. Það á að ganga lengra í íslenskri lagasetningu en úthafsveiðisáttmálinn kveður á um. Enn fremur á að fara þá merkilegu leið að heimila sjútvrh. með útgáfu reglugerðar að færa í lög ákvæði þjóðréttarsamninga. Þetta er ekki líðandi og því segi ég nei.

Herra forseti. Samkvæmt 3. mgr. þessarar greinar er gert ráð fyrir því að ráðherra geti látið úthafsútgerðirnar greiða fyrir aðgang að úthafinu auk þess gjalds sem þeim bera að greiða fyrir eftirlit. Það kom fram í hv. nefnd að ráðherra hyggst nýta sér þessa heimild og innheimta gjaldið. Það þýðir að þær útgerðir sem hafa verið að vinna veiðireynslu í úthafinu verða að láta af hendi 15% af þeim aflaheimildum sem þær ættu að fá miðað við reynslu. Þetta er veiðileyfagjald, herra forseti, en það vekur furðu að þeir einu sem stjórnarliðar virðast telja að eigi að geta greitt veiðileyfagjald eru þeir sem eru á úthafinu og stunda áhættusömustu veiðarnar. Og það sem vekur enn meiri furðu er að þessum aðilum er ekki gert að greiða fyrir í krónum og aurum heldur í þorskígildum sem úthlutað verður til þeirra sem núna hafa veiðiheimildir innan lögsögunnar. Þeir sem fá veiðiheimildum úthlutað ókeypis innan lögsögu verður einnig úthlutað því sem úthafsútgerðirnar verða skertar um. Hvar er jafnræðisreglan, herra forseti? Ég segi nei. 
            

Herra forseti. Hér kemur til atkvæða 3. mgr. 5. gr. og það er vegna innihalds þessarar málsgreinar og sambærilegrar málsgreinar 6. gr. sem við þingmenn Alþb. og óháðra höfum fyrirvara á um afstöðu okkar til þessa frv. Við teljum að þau heimildarákvæði sem hér er um að ræða séu ekki nægjanlega vel skilgreind og ekki nægjanlega vel afmörkuð til þess að óyggjandi sé að verið sé að ganga rétt frá málinu. Við munum því ekki greiða þessum málsgreinum atkvæði okkar en styðja frv. að öðru leyti.

Herra forseti. Hér er sama atriði á ferðinni og í 3. mgr. 5. gr., þ.e. ráðherra mun skerða hjá úthafsútgerðunum um 7% af þeim heimildum sem þær ella fengju. Ég hef stutt veiðileyfagjald og geri enn sé það innheimt samkvæmt jafnræðisreglu og greitt þeim sem eru eigendur auðlindar. Ég get ekki stutt gjald sem er lagt sérstaklega á þá sem stunda erfiðustu veiðarnar og greitt hinum sem hafa heimildir innan lögsögu. Þess vegna hlýt ég að segja nei.

Virðulegi forseti. Í þeirri nefnd sem starfar á vegum sjútvrh. um úthafsveiðar komu fjölmargar athugasemdir fram af hálfu jafnaðarmanna og í mörgum tilfellum beinar tillögur um breytingar á greinum í drögum að frv. sem þar var fjallað um. Þær athugasemdir hafa m.a. komið fram í atkvæðaskýringum í dag. 10. gr. fjallar um að erlendum skipum sé óheimilt að landa afla og sækja þjónustu til íslenskra hafna nema við ákveðin skilyrði. Okkar tillaga í þessari nefnd var að greinin yrði eingöngu þannig að heimilt væri að landa afla erlendra fiskiskipa í íslenskum höfnum nema veiðarnar brytu í bága við samninga sem Ísland væri aðili að. Við teljum óþarfa að ganga lengra í lagasetningu af þessu tagi en úthafsveiðisáttmálinn kveður á um. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Það er megingregla í þjóðarétti að viðkomandi fánaríki hafi lögsögu yfir skipi sem statt er á úthafinu. Í allri vitleysunni sem er að finna í þessu frv. þá er nú kannski gengið hvað lengst í þessari grein því hér á að setja reglu sem er andstæð við gildandi þjóðréttarreglur um það að viðkomandi fánaríki hafi lögsögu yfir skipi á úthafinu. Hér á að heimila íslenskum stjórnvöldum að taka yfir þessi skip ef þau vilja svo vera láta. Ég segi nei.

Herra forseti. Ég vil enn og aftur ítreka það að ég tel að það sé nánast móðgun við þingið ef hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar eru ekki viðstaddir 2. umr. fjárlaga. Fjárln. er búin að leggja nótt við dag til að sinna þeirri vinnu sem lögð hefur verið á hana af hálfu ríkisstjórnarinnar og meirihlutaflokkanna. Ég tel að það sé lágmarkskurteisi að vera við umræðuna. Ég vil reyndar þakka þeim hæstv. ráðherrum sem voru hér frá því í morgun. En ástæðan fyrir því að ég gerði hlé á ræðu minni var sú að þeir sem ég þá óskaði eftir að væru viðstaddir --- sem ég vona að séu nú komnir. Er ekki svo?

Það eru sex ráðherrar mættir.

Ég vænti þess að hæstv. forsrh. sé í húsinu. Ég vænti þess að hæstv. forsrh. hlýði á mitt mál. Ég get ekki krafist þess að hæstv. forsrh. komi í stól og svari mínum spurningum en ég hlýt að geta krafist þess að hann hlýði á þær spurningar sem ég hef fram að færa.

Er hv. þm. í vinnu hjá ríkisstjórninni eða þinginu?

Hv. þm. er í vinnu hjá landsmönnum öllum. Herra forseti. Ég sagði í morgun að fjárlagafrv. væri ekki bara upptalning á einsökum útgjaldaliðum og tekjupóstum. Það segir ekki aðeins til um hvað skattar eru áætlaðir háir á fjárlagaárinu eða hvað heilbrigðisþjónusta landsmanna muni væntanlega kosta. Í framhaldi af þessu spyr ég hæstv. fjmrh., ef hann má vera að því að ræða fyrir fundarhöldum við hæstv. utanrrh., þar sem þeirra mál virðast ekki leysast á réttum stöðum: Eru framsettar tölur varðandi rekstur sjúkrahúsanna í endurskoðun? Hvers má vænta hæstv. fjmrh.? Fjárlögin eiga að vera tæki til að gera aðstæður einstaklinga og fjölskyldna bærilegar og við núverandi skilyrði ættu þau að fela í sér jákvæð skilaboð til verkalýðshreyfingarinnar í aðdraganda afdrifaríkra kjarasamninga. Launafólk hefur tekið á sig þungar byrðar á undanförnum árum sem kominn er tími til að af því og ef allt væri með felldu ætti fjárlagafrv. að gefa skýrar vísbendingar þar um. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að hækkun bóta til öryrkja, atvinnulausra og aldraðra verði 2%. Telur hæstv. fjmrh. ekki eðlilegra að bætur þessar lúti þeim breytingum sem verða á almennum vinnumarkaði? Herra forseti. Ég á eftir örfáar spurningar til hæstv. fjmrh. og ég vænti þess að hann gefi sér tíma til að hlýða á þær. Þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur hafa aukist. Við státum okkur af einhverjum mesta hagvexti innan OECD og efnahagsspár benda til framhalds þar á. En fjárlagafrv. ber ekki með sér að höfundar þess hafi fylgst með þessari þróun. Á undanförnum árum hefur skattastefnan miðast að því að leggja meiri skatta á heimilin. Sífeldar breytingar á barnabótum, barnabótaauka og vaxtabótum hafa leitt til mikillar óvissu hjá barnafólki og ungum húskaupendum. Það er sérkennileg skattastefna sem boðar upplausn fjölskyldunnar frekar en sameiningu hennar. Þar fyrir utan hafa heimilin þurft að taka á sig aukna skattbyrði til að hægt væri að lækka skattbyrði fyrirtækja. Það er kominn tími til að fjölskyldan verði aftur hornsteinn þjóðfélagsins í stað þess að vera hornsteinn skattakerfisins. -- Hvenær er að vænta niðurstöðu frá svokallaðri jaðarskattanefnd sem hæstv. fjmrh. skipaði fyrir margt löngu? Þetta er þriðja spurningin, herra forseti, til hæstv. fjmrh. Kem ég þá að kafla sem ég nefni: Þjóðhagshorfur og efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar. Í lok þessa kafla, herra forseti, er spurning sem ég beini til hæstv. forsrh. og ég vænti þess að gerðar verði ráðstafanir til að hann heyri hana.

Til mín?

Hæstv. forsrh.

Nú.

Efnahagsmál hafa að sumu leyti þróast með hagstæðum hætti á þessu ári. Samkvæmt nýjustu spá Þjóðhagsstofnunar er gert ráð fyrir að vöxtur landsframleiðslunnar á þessu ári nemi um 5,5%. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1997 er gert ráð fyrir nokkuð minni hagvexti, eða sem nemur 2,5%. Ef þetta gengur eftir verður meðalvöxtur landsframleiðslunnar hér á landi um 3,4% frá árinu 1994 eða um einu prósentustigi hærra en í ríkjum Efnahags- og framfarastofnunarinnar að meðaltali. Herra forseti. Er hæstv. forsrh. í salnum?

Nei, hæstv. forsrh. er augljóslega ekki í salnum og hann er heldur ekki í húsinu. Forseti mun gera ráðstafanir til að fá hann til fundar.

Ég doka við en það er alveg sjálfsagt að halda áfram. Ég geri þó eindregið kröfu, herra forseti, til þess að hæstv. forsrh. gefi sér tíma til að hlusta á ræður og vera til svara um spurningar eða a.m.k. hlusta á spurningarnar sem eru bornar fram við umræðu um fjárlög. Það er ekki síður lítilsvirðing við meiri hluta hv. fjárln. að vera ekki viðstaddir þá umræðu sem hefur farið fram, gagnmerka ræðu hv. formanns fjárln. í morgun.

Forseti vill geta þess að boðum hefur verið komið til forsrh. um þessa beiðni.


             Spurningin er: Hverjar eru þær ráðstafanir sem hæstv. forsrh. ætlar hæstv. ríkisstjórn að gera til að halda stöðugleikanum og jafnri þróun í vexti landsframleiðslu? Hverjar eru þær ráðstafanir sem eru fyrirhugaðar til þess? Hagþróunin að undanförnu hefur markast fremur af auknum þjóðarútgjöldum en aukinni innlendri verðmætasköpun. Þetta má glöggt sjá í þeim mikla umsnúningi sem orðið hefur í þróun viðskiptajafnaðarins á þessu ári en gert er ráð fyrir að viðskiptahallinn muni nema um 9 milljörðum króna í ár. Sama er upp á teningnum á næsta ári. Þjóðarútgjöld eru talin munu aukast um 3,5% og á sú aukning aðallega rætur í neysluútgjöldum heimilanna og fjárfestingu. Vöxtur innflutnings er verulegur eða 5,7% miðað við 2,8% áætlaða aukningu útflutningstekna. Allt þetta mun valda því að viðskiptahallinn á árinu 1997 verður langt yfir viðunandi mörkum miðað við eðlilegt fjárfestingarstig eða um 15 milljarðar kr. Nauðsynlegt er að allir átti sig á því að aukinn viðskiptahalli er bein ávísun á auknar erlendar skuldir. Og þá er komið að annarri spurningu til hæstv. forsrh. Ég sé að hæstv. fjmrh. er önnum kafinn við að skrifa niður spurningarnar og ég treysti því að þeim verði komið til skila og það er ástæða til að óska eftir skýrum svörum um þessi atriði og spurningin er svona: Er hæstv. forsrh. sammála þeirri fullyrðingu að hver milljarður í viðskiptahalla þýði 1 milljarðs lántöku erlendis fyrir ríkissjóð? Þetta er mikilvæg spurning að mínu mati og ég sé að hæstv. fjmrh. brosir en ég held að þetta sé alls ekki broslegt efni. Ef þetta er rétt þýðir það að 15 milljarðarnir sem ég var að ræða um, þýða 15 milljarða erlendar lántökur og það finnst mér ekki broslegt.

Fyrir þjóðarbúið?

Ég er að tala um það. Vart þarf að taka fram að ef af fyrirhuguðum framkvæmdum við nýtt álver á Grundartanga verður munu þjóðhagsforsendur breytast. Þannig áætlar Þjóðhagsstofnun að landsframleiðslan aukist um 4,5% í stað 2,5% ef af þessu verður og viðskiptahallinn fari yfir 20 milljarða kr. --- Og nú hlýtur hæstv. fjmrh. að átta sig á samhenginu í þeirri spurningu sem ég var með. --- Við slíkar aðstæður hefur stefnan í ríkisfjármálum veigamikið gildi ef halda á verðlagsforsendum og skuldaþróun innan eðlilegra marka. Minni hlutinn telur allt benda til meiri hagvaxtar á næsta ári en boðað er í frv. og eru tekjur þess vegna verulega vanáætlaðar. Aukin umsvif og neysla skilar tekjum í ríkissjóð sem verða mun meiri á þessu ári en gert var ráð fyrir í fjárlögum og meiri á næsta ári en áætlað er í frv. Það er rétt að nýta þann tekjuauka, hæstv. fjmrh., til að bæta skuldastöðu ríkissjóðs, en ekki er síður mikilvægt að nýta hann til að rétta af stefnuna í menntakerfinu, heilbrigðis- og tryggingakerfinu og félagslega kerfinu. Niðurskurður síðustu ára í þessum málaflokkum hefur komið harkalega niður á almenningi og veldur meiri kostnaði til lengri tíma litið, bæði hjá einstaklingum og þjóðfélaginu í heild. Gríðarleg skuldasöfnun hefur átt sér stað hjá heimilunum í landinu á undanförnum árum. Í upphafi níunda áratugarins námu skuldir heimilanna um 24,1% af ráðstöfunartekjum þeirra. Á þessu ári, herra forseti, er áætlað að samsvarandi hlutfall nemi um 131,3%. Greiðslubyrði lána hefur að sama skapi stóraukist og takmarkað svigrúm margra fjölskyldna, ekki síst tekjulágra, til að framfleyta sér á þann hátt sem við öll gerum kröfur til í nútímasamfélagi. Þegar skuldaaukning er orðin svo mikil að ráðstöfunartekjur heimilanna á heilu ári duga ekki til uppgreiðslu þeirra blasir alvarlegur vandi við. Í lok þessa árs áætlar Seðlabankinn að heildarskuldir heimilanna muni nema tæpum 350 milljörðum kr. Á milli áranna 1995 og 1996 nemur skuldavöxturinn hátt í 30 milljörðum kr. á föstu verðlagi. Þetta eru skuggalegar og óhugnanlegar tölur. Hvað skýrir svo óhagstæða þróun í fjármálum heimilanna sem raun ber vitni? Stór hluti þessarar þróunar stafar af því að einkaneysla er fyrst og fremst fjármögnuð með lánum. Undirrótin er án efa að stórum hluta fólgin í óhóflegri bjartsýni um framtíðartekjur sem stjórnvöld hafa ýtt undir með margvíslegum hætti. Hagvöxtur á þessu ári stendur því ótraustum fótum. Gert er ráð fyrir að þessi þróun haldi áfram á næsta ári. Þá veldur það frekari áhyggjum að heimilin sem halda uppi þessum hagvexti eru talin auka neysluútgjöld sín í ár sem nemur 7%. Það þýðir að annaðhvort er gengið á sparnað eða safnað skuldum. Hvorugur kosturinn getur talist góðar þar sem sparnaður heimilanna er afar lítill fyrir á alþjóðlegan mælikvarða og skuldsetning þegar mikil. Það sér því hver maður að efnahagsstefna, sem felur í sér frekari vaxtahækkanir, hefur ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir heimilin við þær aðstæður sem nú hafa verið skapaðar. Þá kemur spurning til hæstv. félmrh.: Til hvaða aðgerða hyggst hæstv. félmrh. grípa gagnvart þessari þróun í fjármálum fjölskyldunnar? Ég tel að þessar aðstæður séu stórhættulegar og vonast eftir því að hæstv. félmrh. sjái sér fært að gefa svar við spurningu minni. Ég er að koma að spurningu til hæstv. forsrh., herra forseti. Ég spyr enn um hæstv. forsrh.

Við tökum niður spurningarnar til hans.

Forseti bíður enn viðbragða eftir boðum sem til forsrh. var komið.

Herra forseti. Ég get ekki annað en hreinlega mótmælt þessum vinnubrögðum. Það gengur ekki að yfirmaðurinn, verkstjórinn yfir fjárlagagerðinni, hæstv. forsrh. Davíð Oddsson, mæti ekki til viðræðna við þingmenn hér í salinn um mikilvægasta málefnið. Þó svo hæstv. fjmrh. sé hér staddur er hann ekki 

Hann er ekki svaramaður.


             Ég vonast eftir því, herra forseti, að fljótlega komi upplýsingar. Ég mun halda áfram máli mínu nokkra stund og síðan sé ég ekki annað fært en gera hlé á ræðu minni þar til hæstv. forsrh. er ...

Forseti vill geta þess að hæstv. forsrh. er á leið til fundar.

Þakka þér fyrir, herra forseti. Skuldasöfnun hins opinbera. Hið opinbera hefur ekki verið fordæmi fyrir heimilin í fjárhagslegu tilliti undanfarin ár. Skuldasöfnun opinberra aðila er nú komin á það stig að ástæða er til að hafa af því verulegar áhyggjur. Seðlabankinn áætlar að í lok þessa árs nemi samanlagðar skuldir A-hluta ríkissjóðs og sveitarfélaga rúmum 275 milljörðum kr. Í hlutfalli við landsframleiðslu nema skuldirnar 53,3%. Í nýlegri skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 1995 koma fram sláandi tölur í þessu samhengi. Þar segir að ráðstafa þyrfti öllum skatttekjum ríkissjóðs í tvö ár ef greiða ætti niður skuldir hans. Sífellt er hamrað á því að skuldir fari lækkandi og er þá vitnað til skulda í hlutfalli við ýmsar hagstærðir. Það hlýtur samt að vera áhugamál allra, bæði stjórnmálamanna og almennings, að horfast í augu við skuldavandann í stað þess að hengja sig ætíð í hlutfallstölur sem eru síbreytilegar milli tímabila til að réttlæta tiltekna stefnu. Kjarni málsins er sá að skuldir opinberra aðila aukast á þessu ári að raungildi úr rúmum 278 milljörðum kr. á árinu 1995 í rúman 281 milljarð kr. Þetta kemur reyndar skýrt fram í töfluviðauka við frv. Þá verður ekki fram hjá því litið að ríkisfjármálastefna sem bregst ekki við eða stefna sem bregst ekki af fullum þunga við þeim gríðarlega halla sem myndast hefur í viðskiptum þjóðarinnar við útlönd er í reynd ekkert annað en skuldastefna. Við núverandi aðstæður eru ríkisfjármálin langvirkasta tækið til að bregðast við viðskiptahallanum. Þar vænti ég að við séum sammála, ég og hæstv. fjmrh. En það er ástæða til að ítreka spurninguna: Til hvaða ráðstafana ætlar hæstv. ríkisstjórn að grípa til að stöðva skuldasöfnun ríkisins? Þetta hlýtur að fylgja með um leið og spurt er til hvaða ráðstafana eigi að grípa til að stöðva skuldasöfnun heimilanna. Þá hlýtur að vera jafneðlilegt að spyrja: Til hvaða ráðstafana ætlar hæstv. ríkisstjórn að grípa til að stöðva skuldasöfnun ríkisins? Það nær reyndar ekki nokkurri átt að vera að ræða stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar við 2. umr. fjárlaga og að engin gögn hafi borist hv. fjárln. um þessi mál nema í óljósu fréttaformi frá hæstv. forsrh. Ég ætla að ræða lítillega um fjárfestingar. Í þjóðhagsáætlun til aldamóta er gert ráð fyrir að fjárfestingar aukist verulega hjá fyrirtækjum og heimilum. Einnig er gert ráð fyrir að framleiðnin í þjóðarbúskapnum aukist. Heildarútflutningur eykst um 3,5% og aukning innflutnings verður um 3%. Ef þessi spá gengur eftir mun væntanlega viðskiptahalli snúast og afgangur verða. Það verður að gerast ef takast á að lækka erlendar skuldir. Minni hlutinn telur að erlendar skuldir megi ekki vera hærri en sem nemur 35--40% af landsframleiðslu ef unnt á að vera að ráða við sveiflur sem skapast af því að okkar afkoma byggist aðallega á sjávarútvegi. Lítil fjármunamyndun er alvarleg meinsemd í efnahagsstjórn. Á árunum 1992--1994 varð um fjórðungssamdráttur á þessu sviði og þrátt fyrir lítils háttar aukningu síðan er Ísland í hópi þeirra þjóða sem hafa hvað lægst hlutfall fjármunamyndunar af landsframleiðslu eða 15,5%. Að jafnaði er náið samband á milli fjármunamyndunar og atvinnustigs. Það er hlutverk stjórnvalda á hverjum tíma að stuðla að fjárfestingu og nýsköpun í atvinnulífinu og skapa þannig störf fyrir ungt fólk sem streymir inn á vinnumarkaðinn. Skortur á slíkri stefnu er ávísun á viðvarandi atvinnuleysi. Varanlegum stoðum verður ekki skotið undir hagvöxt í framtíðinni nema hlutfall fjármunamyndunar hækki. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því að lækka viðhalds- og fjárfestingarframlög verulega til þess að sporna við þenslu. Minni hluti fjárln. varar við að láta eignir ríkisins drabbast niður vegna skorts á viðhaldi og endurbótum. Kem ég þá að kafla um launa- og atvinnumál. Meðal launafólks gætir vaxandi óþolinmæði og gremju yfir kjörum. Það er öllum ljóst að þjóðarsáttarsamningarnir byggðust á því að verkafólk axlaði að mestu byrðarnar af því að koma stöðugleikanum á. En mér er spurn: Forréttindahóparnir áttu að bera sinn skerf. Gerðu þeir það? Ég spyr og velti fyrir mér: Báru forréttindahópar í þjóðfélaginu sinn skerf? Og þá spyrja menn: ,,Hverjir eru þessir forréttindahópar?`` Ég læt mönnum eftir að velta því fyrir sér. Ákveðið var að frysta að mestu þáverandi ástand í launamálum með því óréttlæti sem í því er, enda talið mikilvægast að ná tökum á íslensku efnahagslífi. Það hefur tekist að vissu marki og er komið að því að stjórnvöld styðji nú við bakið á verkalýðshreyfingunni og mæti kröfum hennar um réttlátari skiptingu teknanna láglaunafólki til hagsbóta og jafnframt að treysta það öryggisnet sem velferðarkerfið á að vera sjúkum, öldruðum og láglaunafólki. Áform ríkisstjórnarinnar eru til þess fallin að vekja upp efasemdir um að stjórnvöld muni standa við sinn þátt þjóðarsáttasarmningana. Stjórnarstefnan hefur svipt burt þeim trúnaði sem áður ríkti milli verkalýðshreyfingarinnar og stjórnvalda og er þannig orðin sjálfstætt efnahagsvandamál. Aftenging atvinnuleysisbóta, bóta ellilífeyrisþega og öryrkja við launaþróun er eitt þeirra atriða sem verður að breyta til fyrra horfs og tryggja verður að þær fylgi almennri launaþróun í landinu. Herra forseti. Ég lýsi yfir ánægju minni með það að tveir ráðherrar skuli sjá sér fært að vera í salnum, þ.e. hæstv. félmrh. og fjmrh. og hlusta á þessar vangaveltur minni hlutans. Ég harma það hins vegar að aðrir hæstv. ráðherrar þessarar ríkisstjórnar skuli ekki gefa sér tíma til að hlusta á þann málflutning sem er afleiðing af þeirri framsetningu fjárlaga sem við sem sitjum í hv. fjárln. höfum verið að fást við. Launafólk á Íslandi er dæmt til þess í þessu launa- og skattakerfi að reyna að ná endum saman með vinnutíma sem er allt að þremur mánuðum lengri á ári en gerist meðal grannþjóða okkar. Nú er sá möguleiki að hverfa. Það býðst ekki lengur yfirvinna. Það má ekki einu sinni vinna hana þó hún bjóðist. Það er það sem er að breytast. Herra forseti. Ég býð velkominn hv. þingflokksformann Sjálfstfl. En hann hvarf úr dyrunum um leið og hann kom. Við getum þá sagt: Vertu velfarinn. Í fjárlagafrv. er ekki að finna neinar tillögur eða stefnu sem tekur á þessum málum. Minni hluti fjárln. átelur harðlega að einmitt nú, þegar við stöndum frammi fyrir allsherjarkjarasamningum við gjörbreytt skilyrði eftir samdráttarskeið og í nýju efnahagsumhverfi, reyni stjórnvöld ekki að ná árangri með því að leggja fram efnahagsstefnu sem er þess eðlis að hún sannfæri launafólk um að hugur fylgi máli. Það virðist ekki vera alvara í því af hálfu ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda að gera hvort tveggja, að breyta skattkerfinu í þá átt að það verði vinnuhvetjandi en ekki letjandi eða að stuðla að réttlátari tekjudreifingu og sýna fram á að þessi efnahagsstefna verði haldbær, eins og hún reyndist vera í hallærinu. Hún hlýtur líka að verða að þola góðærið. Varðandi Atvinnuleysistryggingasjóð, þá er verulega minna fjármagn látið til hans á næsta ári en á þessu. Að hluta til skýrist það af áætlun um heldur minna atvinnuleysi eða 0,2% sem er um 130 millj. kr. En það eru líka boðaðar hertar úthlutunarreglur sem ástæða er til að vara við. Minni hluti fjárln. telur skilnings- og afskiptaleysi ríkisstjórnar Davíðs Oddssnar gagnvart höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar óþolandi. Skilningsleysið birtist í því að láta hvers kyns óréttlæti dafna í viðskiptum með sameign þjóðarinnar. Herra forseti. Ég óska eindregið eftir því að hæstv. forsrh., ef hann er í húsinu, komi í salinn því að ég treysti því að hann hlusti á spurningar sem beinast til hæstv. sjútvrh. sem er veikur. Og ég hlýt að gera kröfu til þess að hæstv. forsrh. taki við þeim dæmum og þeim spurningum sem ég ber hér fram.

Forseti vill geta þess að einir sex hæstv. ráðherrar eru í húsinu. Þeirra á meðal er ekki hæstv. forsrh. En eins og ég gat um áðan, er hann væntanlegur á hverri stundu.

Herra forseti. Ég mun þá reyna að draga þetta enn. En ég lýsi því yfir að ég tel það vanvirðingu hjá verkstjóra ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsrh. Davíð Oddssyni, að vera ekki viðstaddur þessa umræðu.  Ég sný mér þá að öðru meðan beðið er eftir hæstv. forsrh. í nokkra stund en síðan er þolinmæði mín þrotin, herra forseti. Ég get ekki hlaupið aftur á bak og áfram í minni ræðu sem er byggð upp til sérstaks flutnings, til þess að þjónka geði hæstv. ráðherra og þessum áhugamálum þeirra að vera ekki viðstaddir hér.

Forseti hefur skilning á þessum vandamálum þingmannsins. Hv. þm. hefur um það val að ræða að gera hlé á ræðu sinni þar til forsrh. kemur ellegar að halda áfram með svipuðum hætti.

Ég mun reyna, af því að hæstv. félmrh. hefur gert mér það til geðs að sitja undir ræðu minni og taka niður þær spurningar sem ég hef beint til hans, að snúa mér þá til hans með þær tvær spurningar sem ég á eftir og þá hefur hann fengið þær. Ég sný mér þá að húsnæðismálum. Það er ástæða til að fara nokkrum orðum um Byggingarsjóð verkamanna. Minni hlutinn gagnrýnir harðlega að stefnt skuli að stórfelldum skerðingum framlaga til hans. Þessi skerðing er að okkar mati aðför að sjóðnum og samkvæmt nýlegri skýrslu Ríkisendurskoðunar stefnir í gjaldþrot sjóðsins með sama áframhaldi. Minni hluti fjárln. lýsir allri ábyrgð á stöðu sjóðsins á hendur ríkisstjórninni. Minni hlutinn vill leggja áherslu á að úrræða verði leitað til að auka möguleika ungs fólks til að fjárfesta í húsnæði. Þá er ljóst að auka þarf framboð á leiguhúsnæði og tryggja betur en nú stöðu leigjenda á fasteignamarkaðinum. Kem ég þá að Framkvæmdasjóði fatlaðra og þar kemur fram síðasta spurningin til hæstv. félmrh., svo að hann viti af því. Minni hluti fjárln. varar við aðgerðum ríkisstjórnarinnar varðandi Framkvæmdasjóð fatlaðra. Þegar sjóðurinn tók við ákveðnum hluta af rekstrarkostnaði í þessum málaflokki var það raunverulega samkvæmt samkomulagi í síðustu ríkisstjórn að sett var inn í fjárlögin þá að við það væri miðað að ef þessi sjóður ætti að einhverju leyti að fjármagna rekstur yrði tryggt að hann fengi óskertar tekjur af erfðafjárskatti sem nú er 420 millj. Nú eru einungis 165 millj. kr. settar í sjóðinn þannig að um 255 millj. renna í ríkissjóð. Minni hluti fjárln. telur að hér sé um alvarlega aðgerð og mjög vafasama að ræða vegna þess að þó að ekki sé verið að skera niður reksturinn núna --- minni hlutanum er algerlega ljóst að ekki er verið að skera niður reksturinn --- þá fer framkvæmdageta sjóðsins mjög minnkandi. Það mun koma fram í stöðnun í uppbyggingu á málefnum fatlaðra núna og á næstu árum og í lengingu biðlista. Því spyr ég: Hver eru áform hæstv. félmrh. varðandi Framkvæmdasjóð fatlaðra á árinu 1998?  Herra forseti. Ég mun ekki fjalla um menntamál í minni ræðu en vísa til álits minni hluta fjárln. og ræðu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur sem fjallar sérstaklega um þann málaflokk. Sömuleiðis mun ég ekki heldur fjalla um þann hluta álits minni hluta fjárln. sem lýtur að umhverfismálum eða forvörnum og aðgerðum vegna vímuefnavandans. Um þann málaflokk mun hv. þm. Kristín Halldórsdóttir annast sérstaklega af hálfu minni hlutans og vísa ég til ræðu hennar þar að lútandi. Mönnum finnst e.t.v. undarlegt að ekki skuli rætt um samgöngumál eða hafnamál í áliti minni hlutans. En mín skýring þar að lútandi er þessi: Það hefur ekki verið rætt um þann málaflokk, en gefið í skyn að um niðurskurð verði að ræða og því er rétt að bíða með umræðuna þar til ljóst er hverjar tillögur verða um þau mál. Þessi mál verða rædd við 3. umr. ásamt og með tekjuhluta fjárlaganna sem er í endurskoðun núna hjá Þjóðhagsstofnun og hæstv. ríkisstjórn. Herra forseti. Ég kalla eftir hæstv. forsrh. (Forseti (GÁS): Hann er ókominn enn til fundar. Forseti vill þakka hv. þm. fyrir að bregðast vel við óskum forseta um að skipa ræðu sinni eins og hann hefur gert. Forseti verður því að grípa til þess ráðs að fresta fundi um tíu mínútna skeið.

Herra forseti. Ég vil staðfesta að það varð samkomulag um að breyta fyrirspurninni og reyna að snúa henni í annað form en það sem átti að beinast til hæstv. forsrh. Ég vil koma að í ræðu minni þar sem segir að skilningsleysi birtist í að láta hvers kyns óréttlæti dafna í viðskiptum með sameign þjóðarinnar og hugmyndum um að heimila veðsetningu kvóta eins og hér er orðin staðreynd og afskiptaleysi um að lög séu brotin þegar sjómenn eru látnir taka þátt í rekstri útgerðar með þátttöku í kvótaleigu og verða að sæta brottrekstri ef þeir sætta sig ekki við það sem útgerð vill skammta þeim, eins og nýleg dæmi sanna. Ég vil þá kynna eftirfarandi dæmi fyrir hæstv. fjmrh. í stað forsrh. og spyr hann í framhaldi af þeim dæmum sem ég fer með nú. Fyrra dæmið er eitt af mörgum, mörgum dæmum sem ég hef undir höndum um misferli að mínu mati varðandi hlutaskipti til sjómanna. Ég vitna þá til þess að í Fiskifréttum 22. nóv. sl. var viðtal við skipstjóra á Hafsúlunni hf. undir fyrirsögninni ,,Veiða rígaþorsk í 9 tommu net``. Í viðtalinu kemur fram að afli skipsins sé seldur til Fiskverkunar Sæunnar Axels hf. og þeir fái þrjú tonn af kvóta á móti hverju einu tonni sem skipið leggur til. Þetta þýðir að ef skipið landar fjórum tonnum af þorski til fiskverkunarinnar sé greitt fyrir aflann með peningum annars vegar og þremur tonnum af kvóta hins vegar. Ekki vildi skipstjórinn gefa upp hvaða peningagreiðslur fengust fyrir aflann, enda verðið sennilega það lágt að hann skammaðist sín fyrir að nefna töluna. Það er ljóst af þessu dæmi að áhöfn Hafsúlunnar HF 77 er að taka þátt í að fjármagna kvótakaup útgerðarinnar sem er brot á kjarasamningi sjómanna. Það hefur ekki farið fram hjá mönnum yfirlýsing formanns Samtaka fiskvinnslustöðva um að fiskverð sé allt of hátt og það þurfi að lækka. Í framangreindu dæmi er líklega verið að greiða 70 kr. fyrir kílóið fyrir þorskaflann. Varla er það fiskverð að sliga vinnsluna fyrir rígaþorsk. Verð á veiðiheimildum er nú 70 kr. kílóið. Fyrir fjögur tonn af þorski er útgerðin að fá greiðslu fyrir afla sem hér segir: Það er greitt í peningum fyrir 4.000 kg eða 4 tonn, 70 kr. á kílóið, 280 þús. kr. Greitt er með kvóta 3.000 kg eða 3 tonn, 70 kr. á kílóið, 210 þús. kr. Það eru samtals 490 þús. kr. Meðalverð á hvert kíló af þorski sem útgerðin er að fá fyrir aflann er því um 122,5 kr. eða 490 þús. kr. deilt með fjórum tonnum, eins og ég gat um áðan, og er vinnslan að greiða það meðalverð fyrir þorskinn. Sjómennirnir fá hins vegar gert upp samkvæmt 70 kr. á kílóið og eru því, eins og dæmið sýnir, hlunnfarnir um 52,5 kr. pr. kg. Það þýðir að mínu mati að þeir fá þessum 52 kr. minna til skiptanna og það þýðir að ríkissjóður verður af skatttekjum af þessum sjómönnum sem munar þeim hlut sem þeir hefðu haft út úr þessum krónum. Þess vegna er verið að velta því fyrir sér hvort um skattsvik sé að ræða og ég tel að verið sé að brjóta lög og þurfi eitthvað að gera í þeim málum. Ég ætla að tína fram annað dæmi. Ég ætlaði að beina spurningu um hvers konar lagabreytingar menn teldu sig þurfa að gera til að koma í veg fyrir þetta en ég tíni fram annað dæmi. Til Sjómannasambandsins leitaði annar stýrimaður á fiskiskipinu Hvannabergi HF-72. Hann bað um að réttur sinn yrði kannaður. Þannig var að skipverjar höfðu tínt úr Japansrækjunni og pakkað inn í sérstakar umbúðir og fengust 218--227 kr. á kíló fyrir þá pakkningu. 5. febrúar kom skeyti frá útgerðinni þar sem skipverjar eru beðnir um að hætta þessari úrtínslu þar sem fyrir iðnaðarrækjuna fengjust 230 kr. fyrir tvö kíló, sem sagt 115 kr. á kílóið í tonni á móti tonni í viðskiptum sem væri hagstæðara fyrir útgerðina. Viðkomandi stýrimaður taldi að framangreind ráðstöfun útgerðarinnar skerti sinn hlut sem er ekki að furða. Það munar helming á hlutaskiptum til þessa aðila, helming á hlutaskiptum. Þess vegna spyr ég: Telur hæstv. fjmrh. ekki ástæðu til að kanna hlut ríkisins í þeim tekjum sem hefði átt að greiða skatt af? Ég get ekki nálgast þessa spurningu á annan hátt. Það er til þess að reyna að koma, herra forseti, á móti því samkomulagi sem gert var um að ég gæti klárað mína ræðu. Fyrirspurnin til hæstv. sjútvrh. var: Til hvaða aðgerða ætlar hæstv. ráðherra að grípa gagnvart þessum vanskapnaði sem hefur þróast með fiskveiðistjórnunarkerfinu? Að lokum þetta, herra forseti. Fjárln. hefur nánast eingöngu fjallað um útgjaldahlið frv. og tekjuhlið þess bíður því 3. umr. Allt bendir til þess að tekjuhliðin sé vanáætluð, m.a. þar sem áætlunin byggir á röngum grunni og telur minni hlutinn að þar muni a.m.k. 1,5--2 milljörðum kr. Breytingartillögur meiri hlutans nema rúmlega 710 millj. kr. og minni hlutinn styður margar þeirra. Minni hlutinn flytur nokkrar breytingartillögur við gjaldahlið frv. nú við 2. umr. sem rúmast fyllilega innan fjárlagarammans. Að lokum þetta: Fjárlög markast af efnahagsstefnu þeirrar ríkisstjórnar sem við völd er. Minni hlutinn getur ekki tekið ábyrgð á efnahagsstefnu núverandi ríkisstjórnar og mun því sitja hjá við afgreiðslu fjárlagafrv. Undir nefndarálit það sem ég hef verið að gera grein fyrir rita auk mín, hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. En ég vænti þess að eitthvert svar komi við þeim spurningum sem ég hef sett fram. Ég vil þakka þeim ráðherrum sem hafa setið undir ræðu minni frá því í morgun, hæstv. heilbrrh., hæstv. menntmrh., hæstv. félmrh. og nú frá hádegi hæstv. fjmrh.

Virðulegi forseti. Því miður sé ég ekki að ég komist yfir að svara öllum þeim spurningum sem til mín og reyndar forsrh. var beint en ég vil byrja á því síðasta sem hv. þm. nefndi í sinni ræðu, þ.e. kvótinn og hugsanlegt kvótasvindl. Ég vil undirstrika það að hér eru tvö mál. Það verður að greina þetta í tvö mál. Annars vegar er þetta brot á kjarasamningi og lögum vegna skiptingar á milli sjómanna og útgerðar og hins vegar eru þetta skattaleg brot. Það er verið að athuga skattalagabrotin og það gerist þannig að upplýsingar frá Fiskistofu eru sendar skattstofum. Skattstofur kanna bókhald fyrirtækjanna og kanna hvort það eru tekjur á móti gjöldum hjá fyrirtækjunum. En ég vil leggja sérstaka áherslu á að það verða engir skattar til nettó út úr þessu dæmi því að það sem eru tekjur hjá einum eru gjöld hjá öðrum. Þessu verða menn að átta sig á. Varðandi hitt, og það er það kannski fyrst og fremst sem hér er um að ræða, þá get ég því miður ekki sagt það hér, en það þarf að kanna það til hlítar og það eru til þess bærir aðilar í þjóðfélaginu, hvort höfð hafa verið kjör af sjómönnum í báðum þessum dæmum, annars vegar með muninum á 70 og 122 kr. sem ég get því miður ekki sagt um en þarf að kanna sérstaklega og til þess eru bærir aðilar. Ég hef hins vegar efasemdir um það --- það er bara mitt persónulega mat --- að í síðara tilvikinu sé um brot að ræða því í raun og veru er ekkert sem þvingar þá um borð til þess að setja fiskinn í hugsanlega verðmestu pakkningar. Ég get ekki svarað þessu öðruvísi en skil vel að hv. þm. skuli velta þessum málum fyrir sér, ekki síst í þeirri umræðu sem orðið hefur um kvótann. Önnur atriði vil ég ekki koma inn á á þessu augnabliki en ég fæ að koma með andsvar öðru sinni og mun þá reyna að nefna örfá atriði.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir að huga að þessum dæmum sem ég kom með. Þetta eru tvö dæmi af fjölmörgum sem eru í gangi sem ég tel að beinist að því að verið sé að hlunnfara sjómenn um hlut úr þeim afla sem þeir draga að landi. Vera má að það sé rétt fram sett hjá hæstv. fjmrh. að þetta séu ekki tapaðar skatttekjur. En einhvern veginn sé ég það fyrir mér að fyrirtækið sem gerir út skipið geti farið í skattalega meðferð með þennan hluta aflans á allt annan máta en einstaklingurinn sem ber tekjur. Ég er ekki vel að mér í skattarétti, en ég hef þó stórar áhyggjur af því hver þróunin er að verða varðandi fiskveiðistjórnunina og varðandi þetta kvótasvindl sem ég vil kalla að viðgangist. Ég bar fram nokkrar aðrar fyrirspurnir sem ég vona að tækifæri gefist til að svara úr því að hæstv. fjmrh. var við umræðuna, sem ég vil enn og aftur þakka. Ég ítreka enn að ég tel að hæstv. ríkisstjórn eigi að skipuleggja tíma sinn þannig að þegar mikilverðasta umræðan fer fram á Alþingi, þ.e. 2. umr. og 3. umr. um fjárlög, þá hreinlega beri ríkisstjórninni allri skylda til að vera hér við og gefa svör. Og ég ítreka enn þakkir til þeirra ráðherra sem hér hafa verið og þeirra sem eru nú í salnum, hæstv. heilbrrh. og hæstv. fjmrh.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að bæði varðandi tekjur og eins varðandi tölur vegna sjúkrahúsa úti á landi, þá eru það mál sem verða til umræðu við 3. umr. málsins. Þá vil ég taka fram að í frv. er gert ráð fyrir því að bótagreiðslur til almannatrygginga hækki um 2%. Það er ekkert vitað um kjarasamninga á þessari stundu. Það er að mínu viti ekki sjálfgefið að færa upp bætur eins og laun hreyfast, en það gefst að sjálfsögðu tækifæri til þess eftir áramótin að laga þetta ef ástæða er til, enda eru til þess geymdir fjármunir hjá fjmrn. samkvæmt frv. Jaðarskattanefnd er ætlað að ljúka sínum störfum fyrir áramótin. Ég get ekki lofað því að svo verði en það var í erindisbréfi nefndarinnar. En ég get sagt að ég á ekki von á því að störf þeirrar nefndar hafi áhrif á störf þingsins núna fyrir jól. Það er rétt hjá hv. þm. að það má nokkurn veginn setja samasemmerki á milli viðskiptahalla og erlendra skulda, en þá verðum við að gæta okkur á því að sumar af þeim erlendu skuldum kunna að falla á erlenda aðila sem hér starfa og þær skuldir eru öðruvísi en skuldir sem verða til og þurfa að greiðast af innlendum aðilum því að ef um erlenda fjárfestingu er að ræða má gera ráð fyrir því að hún skili í þjóðarbúið verulegum verðmætum á næstu árum. Og hvernig á að stöðva skuldasöfnunina? Í fyrsta lagi með því að hætta að reka ríkissjóð með halla. Í öðru lagi með því að lækka vexti sem er gert með skynsamlegri fjármálastjórn og í þriðja lagi með því að taka upp samtímagreiðslur í lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna. Varðandi frestun opinberra framkvæmda þá er það ekki eingöngu fjárhagslegt málefni heldur er það líka málefni sem tengist efnahagsmálunum yfir höfuð. Við áætlum að draga úr framkvæmdum við flugstöð, 400 millj. Við áætlum að lækka til vegaframkvæmda á suðvesturhorninu og greiða í staðinn niður erlendar skuldir til ferja. Við reynum að hafa áhrif á orkufyrirtækin til að draga það að fjárfesta meðan þarf og við viljum taka upp viðræður við sveitarfélögin og öllum meiri háttar áformum um framkvæmdir á næstu árum reynum við að stýra inn á árin 1999 og árið 2000.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir greinargóð svör. Ég held að það liggi þannig að við eigum allnokkra samleið varðandi þær hugrenningar sem ég var með hérna hvernig erlendar skuldir hefðu áhrif og hvernig mál þróast í fjármálum. Ég hef áhyggjur af ríkissjóði. Ég er kannski enginn sérstakur vinur hans en ég hef ekki hlunnfarið hann. Mér þótti gott að fá þessar upplýsingar sem hér komu fram, þ.e. það sem var upplýst síðast í ræðu hæstv. fjmrh. Þær hafa ekki legið fyrr á borðum. Ég þakka fyrir þau svör sem komu, þau munu væntanlega nýtast í framhaldsvinnu fjárln.

Herra forseti. Eins og frsm. minni hluta fjárln. gerði grein fyrir áðan, þá hefur góðærið ekki heimsótt alla Íslendinga þrátt fyrir að ríkisstjórnin státi sig af því sem hún kallar góðan árangur í efnahagsstjórnuninni og ríkisfjármálunum. Það eru ekki allir landsmenn sem uppskera á þessum tímum uppsveiflu og heimilin í landinu, fjármagna neyslu sína í auknum mæli með lántökum. Fjárlögin eru eitt af þeim tækjum sem stjórnvöld nota til efnahagsstjórnunar og þess vegna skiptir verulegu máli hvernig þau eru úr garði gerð. Það skiptir verulegu máli hver skilaboðin eru sem berast með fjárlagafrv. á hverju ári og fyrir marga hópa í samfélaginu skipta þau skilaboð grundvallarmáli fyrir framtíð þeirra og lífsafkomu. Þannig er það t.d. með þá sem ekki hafa annað lifibrauð en það sem þeir eiga rétt á úr samfélagslegum sjóðum. Samtryggingin, sem tiltöluleg sátt hefur verið um, hefur tryggt þeim ákveðna fjárhæð til framfærslu sem af ýmsum ástæðum geta ekki selt vinnuframlag sitt. Öryrkjar, aldraðir, fatlaðir, sjúkir eða atvinnulausir eiga rétt á ákveðnum greiðslum úr samfélagslegu sjóðunum. Verkalýðshreyfingin hefur gert baráttu þessara hópa að sinni og þrátt fyrir að greiðslurnar hafi ekki verið háar sem þessir hópar hafa haft til að framfleyta sér af, þá hafa þeir búið við nokkra vissu um afkomu sína, a.m.k. næstu árin. En þetta hefur verið að breytast og í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr er það orðið svo að þessir hópar búa við stöðugar árásir á kjör sín og ekki aðeins það heldur hefur þörfum þeirra verið mætt óvinsamlega af ráðamönnum. Þessir hópar eru nefnilega svo dýrir fyrir samfélagið og ríkisstjórninni finnst þeir kosta of mikið. Það þurfa fleiri að fá, gæti ríkisstjórnin verið að segja, eins og t.d. atvinnurekendurnir, eins og t.d. bankastjórarnir fyrrverandi 15 eða eftir atvikum makar þeirra sem fengu 25 millj. ofan á lífeyrisgreiðslur sínar á síðustu fjáraukalögum vegna þess að það var svo óréttlátt að þeir fengju minna en bankastjórar Landsbankans. Ríkisstjórnin taldi rétt að bæta þeim upp þetta óréttlæti. Það kostaði okkur skattborgarana 25 millj. kr. í ár og síðan 7 millj. kr. á ári framvegis. Nú vil ég ekki standa fyrir árásum á þessa tilteknu einstaklinga persónulega sem þarna eiga í hlut, en það sér hver heilvita maður að í þessu er ekkert réttlæti, herra forseti, nákvæmlega ekkert réttlæti á meðan hæstv. ríkisstjórn telur nauðsynlegt vegna aðhalds og sparnaðar í ríkisrekstri að afnema tengsl bótagreiðslna við almenna launaþróun til þess að ná inn nokkrum hundruðum millj. kr. af bótaþegum. Samkvæmt forsendum fjárlagafrv. ætlar ríkisstjórnin að hafa 42 millj. kr. af atvinnulausum út á afnám tekjutengingarinnar a.m.k. Þannig er gert ráð fyrir að atvinnuleysisbætur eigi að hækka um 2% á meðan launaforsenda fjárlaga er 3,5% sem ég tel reyndar að sé mjög varlega áætlað. Með því að hækka bæturnar bara um 2% í stað 3,5 eins og verið hefði ef þessar forsendur standast og ef tengingin við launaþróun hefði ekki verið afnumin, ætlar ríkisstjórnin að ná inn um það bil 42 millj. kr. af atvinnulausum. Ef við leikum okkur svolítið með þessar tölur og segjum að launin hækki að meðaltali um 4,5% en ekki 3,5% eins og frv. gerir ráð fyrir og það er í sjálfu sér ekkert óeðlileg viðmiðun, þá mun ríkisstjórnin ná 56 millj. kr. af þessum hópi eingöngu. Í þessu samhengi er kannski rétt að minna á að fullar atvinnuleysisbætur eru rétt rúmar 50 þús. kr. á mánuði, en eins og frægt er orðið ætlar ríkisstjórnin líka að sjá til þess að enginn græði á bótunum. Líklega finnst þeim þetta allt of mikið til þess að lifa af á mánuði. Auk þess að krunka svolítið í bæturnar með því að afnema tengslin við almenna launaþróun stendur einnig til að lægst launaða fólkið sem er með 49 þús. kr. á mánuði í dagvinnulaun fái aldrei hærri bætur en það hefur í dagvinnu. Þannig ætlar ríkisstjórnin líka að ná í einhverja aura af þeim atvinnulausu til viðbótar svo að hún geti borgað önnur forgangsútgjöld sem hún telur að þurfi að greiða. En það eru fleiri en atvinnulausir sem ríkisstjórnin ætlar að ná einhverjum aurum af í þessum fjárlögum. Hún gerir samkvæmt frv. ráð fyrir að geta náð í um það bil 220 millj. kr. með afnámi tekjutengingar lífeyristrygginga. Ríkisstjórnin gerði upphaflega ráð fyrir að geta náð um 80 millj. kr. af lífeyrisþegum en nú stefnir í að hún nái í a.m.k. 220 millj. þarna, þ.e. miðað við það að launin hækki um 3,5% eins og forsendur fjárlaga gera ráð fyrir. Ef við leikum okkur nú aftur með þessa tölu eins og við gerðum áðan þannig að launin mundu hækka um 4,5% að meðaltali, þá erum við að tala um að ríkisstjórnin muni ná um það bil 370 millj. af þessum hópi. Skyldi þessi þögli hópur upplifa það þannig að ríkisstjórnin hafi fært honum góðæri? Skyldi þessi hópur fyllast vellíðan þegar hæstv. ráðherrar tala um að ríkisstjórnin hafi náð traustum tökum á ríkisfjármálunum? Skyldi þetta fólk telja sér borgið í höndum núv. ríkisstjórnar? Ég leyfi mér stórlega að efast um að svo sé þótt ekki fari mótmæli þessa hóps hátt. Það má ekki gleyma þessum hópum samfélagsins þegar talað er um góðæri, hagstæða þróun efnahagsmála, vöxt landsframleiðslu o.s.frv. Það verður líka að hafa í huga þegar efnahagsþróunin er skoðuð að hagþróunin, sem átt hefur sér stað að undanförnu og rakin hefur verið hér, m.a. í ræðu hv. frsm. minni hluta fjárln., markast fremur af auknum þjóðarútgjöldum en aukinni innlendri verðmætasköpun. Bent hefur verið á að þetta megi glöggt sjá í þeim mikla umsnúningi sem orðið hefur í þróun viðskiptajafnaðarins á þessu ári en gert er ráð fyrir að viðskiptahallinn muni nema um 9 milljörðum kr. í ár. Sama er upp á teningnum á næsta ári. Þjóðarútgjöld eru talin munu aukast um 3,5% og sú aukning á aðallega rætur í neysluútgjöldum heimilanna og fjárfestingu. Vöxtur innflutnings er verulegur eða 5,7% samanborið við 2,8% áætlaða aukningu útflutningstekna. Allt þetta mun valda því að viðskiptahallinn á árinu 1997 verður langt yfir viðunandi mörkum eða við eðlilegt fjárfestingarstig. Það hefur líka verið bent á það að ef af fyrirhuguðum framkvæmdum við nýtt álver á Grundartanga verður munu þjóðhagsforsendur breytast verulega og þannig áætlar Þjóðhagsstofnun að landsframleiðslan muni aukast um 4,5% í stað 2,5% ef af þessu verður og viðskiptahallinn fari þá yfir 20 milljarða króna. Eins og fram kemur í nál. minni hlutans bendir allt til meiri hagvaxtar á næsta ári en boðað er í frv. og eru tekjur þess vegna verulega vanáætlaðar. Sú hlið frv. mun verða frekar rædd við 3. umr. Gríðarleg skuldasöfnun hefur átt sér stað hjá heimilunum í landinu á undanförnum árum. Í upphafi 9. áratugarins námu skuldir heimilanna um 24,1% af ráðstöfunartekjum þeirra en á þessu ári er áætlað að samsvarandi hluti nemi um 131%. Greiðslubyrði lána hefur að sama skapi stóraukist og takmarkað svigrúm margra fjölskyldna, ekki síst tekjulágra til að framfleyta sér með þeim hætti sem við gerum öll kröfu til í samfélaginu. Þegar skuldasöfnun er orðin svo að ráðstöfunartekjur heimilanna á heilu ári duga ekki til uppgreiðslu skuldanna blasir alvarlegur vandi við. En hvað skýrir svo óhagstæða þróun í fjármálum heimilanna sem raun ber vitni? Stór hluti þessarar þróunar stafar af því að einkaneyslan er fyrst og fremst fjármögnuð með lánum. Undirrótin er án efa að stórum hluta fólgin í óhóflegri bjartsýni um framtíðartekjur sem stjórnvöld hafa vissulega ýtt undir með margvíslegum hætti. Á meðan heimilin safna skuldum gerir ríkið það líka og hefur því vart getað talist til fyrirmyndar um ráðdeild í rekstri. Skuldasöfnun opinberra aðila er nú komin á það stig að ástæða er til að hafa af verulegar áhyggjur. Seðlabankinn áætlar að í lok þessa árs nemi samanlagðar skuldir A-hluta ríkissjóðs og sveitarfélaga rúmum 275 milljörðum kr. en í hlutfalli við landsframleiðslu nema skuldirnar 53,3%. Það er því ekki nema von að einhver spyrji sig að því hvort góðæri sé á Íslandi í dag og jafnvel þótt sumir mundu sannfærast við allar hagtölurnar sem sýna að svo sé, þá undrast eflaust margir hvert góðærið hafi farið. Um næstu áramót eru lausir kjarasamningar hjá flestum stéttarfélögum í landinu og launafólk mun nú krefjast leiðréttingar á skertum hlut sínum. Þær fórnir sem færðar voru í þjóðarsáttarsamningunum er nú tímabært að fá til baka og staðan er einfaldlega þannig að af hinum almenna launamanni er ekki neitt að hafa lengur. En það er óljóst hvernig verkalýðshreyfingunni og atvinnurekendum tekst að koma saman samningum því svo virðist sem lítið sé búið að gera til að undirbúa kjarasamningagerðina auk þess sem hæstv. ríkisstjórn hefur síst lagt eitthvað af mörkum til að auka líkur á að samningar geti tekist fljótt og örugglega. Ríkisstjórnin ætlar jú að taka til á vinnumarkaði, sjá til þess að aðilar vinnumarkaðarins skipuleggi sig betur og flutti hér á vordögum tillögur sem hún taldi til úrbóta. Verkalýðshreyfingin var höfð með í ráðum, eins og við munum, þótt sagnfræðinga muni eflaust greina á um það í framtíðinni hvað hugtakið ,,samráð`` hefur þýtt í huga hæstv. ríkisstjórnar. Stórfelldar lagabreytingar á vinnumarkaði þýða aukna réttaróvissu á því sviði en vinnumarkaðsréttur hefur jafnan þótt tiltölulega flókin fræði sem ekki lúta í einu og öllu sömu lögmálum og aðrar greinar lögfræðinnar. Þetta var allt saman rifjað upp á vordögum og ekki ástæða til að fjölyrða frekar um nú, enda skaðinn skeður og ný vinnulöggjöf orðin raunveruleiki. Það er ljóst að komandi kjarasamningar verða um margt sérstakir. Innan lægst launuðu hópanna eru eðlilega á lofti háværar kröfur um verulega hækkun lægstu launa og kröfur um aukin réttindi til handa þeim sömu hópum heyrast í æ meira mæli en áður. Ekki síst hefur fiskvinnslufólk í auknum mæli beint sjónum sínum að hróplegu óréttlæti hvarð varðar skort á starfsöryggi í þeirri grein en í kjölfar umræðu, sem margsinnis hefur átt sér stað hér í þinginu og hæstv. félmrh. á að mestu leyti heiðurinn af, má senda atvinnulaust fólk á milli landshluta. Hefur það komið æ meir til skoðunar hversu bágborin starfsöryggismál þessa fólks eru. Það nýtur ekki sömu réttinda og aðrir til uppsagnarfrests ef um hráefnisskort er að ræða en hugtakið hráefnisskortur hefur verið túlkað svo þröngt af dómstólum að það getur nánast átt við um hvaða orsök sem er. Slíkar aðstæður eru ólíðandi og Íslendingum til skammar. Reyndar er það svo að starfsöryggismál launafólks á almenna markaðinum eru almennt í lamasessi og enn bíð ég spennt eftir þeirri stundu að hæstv. félmrh. sjái til þess að samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um starfsöryggi verði fullgiltar, eins og hann lofaði úr ræðustól fyrr á árinu að hann mundi beita sér fyrir, en enn hef ég ekki séð tillögur í þá veru af hans hálfu. Ríkisstjórnin ætlar ekki að gera starfsmenntun í atvinnulífinu hátt undir höfði en nú er fyrirhugað að færa svokallaðan Starfsmenntasjóð frá því að vera sérstakur liður eins og verið hefur og verður hann færður undir Atvinnuleysistryggingasjóð. Í skýringum með fjárlögunum þar sem fjallað er um Atvinnuleysistryggingasjóð segir um þetta: ,,Þá er sjóðnum ætlað að fjármagna tvö styrkjaverkefni, atvinnumál kvenna og starfsmenntun í atvinnulífinu sem áður heyrðu undir fjárlagaliðinn 981, vinnumál.`` Þessi setning segir kannski allt sem segja þarf um skilning þeirra sem fjárlagafrv. unnu á mikilvægi starfsmenntunar í atvinnulífinu og starfsemi starfsmenntaráðs á undanförnum árum. Þessi viðhorf eru í engu samræmi við þá umræðu sem á sér stað um starfsmenntun og mikilvægi hennar um heim allan og einnig hér á landi, einmitt nú á evrópsku ári símenntunar. Þannig hefði frekar mátt reikna með auknum skilningi og stuðningi stjórnvalda við þetta starf en raun er á samkvæmt fjárlagafrv. og þá ekki síst vegna fyrirheita ríkisstjórnarinnar um að aukin áhersla yrði lögð á starfsmenntun og verkmenntun eins og talað var um í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar. Með frv. er í reynd ráðist að þeim grundvelli sem starf starfsmenntaráðs hefur byggt á með margvíslegum hætti samtímis. Það er fallið frá sjálfstæðri fjármögnun til Starfsmenntasjóðs á fjárlögum og í staðinn gert ráð fyrir að fjármagn til hans komi frá Atvinnuleysistryggingasjóði. Ekki er lengur litið á uppbyggingu og þróun starfsmenntunar í atvinnulífinu sem sérstakt mikilvægt verkefni heldur sem einhvers konar hliðarafurð við framfærslu atvinnulauss fólks. Sköpuð er veruleg hætta á að fjármögnun til Starfsmenntasjóðs verði að bitbeini í stað þess að um hana ríki samstaða. Ekki er að sjá í þessari nálgun stjórnvalda neina framtíðarsýn, hvað þá heldur einhverja metnaðarfulla framtíðarsýn hvað varðar ábyrgð og stuðning stjórnvalda og þá sérstaklega ráðuneytis félagsmála sem jafnframt fer með vinnumarkaðsmál og uppbyggingu og þróun starfsmenntunar og mikilvægis hennar fyrir vinnumarkaðinn. Ekki síður felur sú breyting sem lagt er til að verði gerð hvað varðar liðinn atvinnumál kvenna eða Jóhönnusjóðinn svokallaða. Hún lýsir ekki beinlínis heldur jákvæðum viðhorfum gagnvart þeim málaflokki. Minni hlutinn telur að með þessum breytingum sé komið á fullkomnu óvissuástandi um framtíð starfsmenntamála og þess vegna gerir minni hlutinn það að tillögu sinni að þeim málum verði komið fyrir á sama hátt og áður. Aðeins þannig er tryggt að þeim fjármunum sem um ræðir verði varið tryggilega til þeirra málaflokka sem við erum að tala um, þ.e. til starfsmenntunar og til atvinnumála kvenna en ekki til annarra verkefna. Lagt er til af minni hlutanum að framlag undir liðinn Atvinnumál kvenna aukist verulega frá því sem verið hefur og að auki gerir minni hlutinn að tillögu sinni að framlög til Félagsmálaskóla alþýðu verði aukin í því skyni að efla starfsmenntun. Minni hlutinn vekur sérstaka athygli á nauðsyn þess að auka framlög til liðarins 140 Námskeið fyrir trúnaðarmenn á vinnustöðum þar sem hlutverk trúnaðarmanna hefur stóraukist með tilkomu stórfelldra breytinga á lagaumhverfi vinnumarkaðar og auknum áhuga fyrir gerð vinnustaðarsamninga. Hvað varðar liðinn Atvinnumál kvenna sem minnst var á áðan er lagt til að hann hækki verulega og skýringin á því er sú að minni hlutinn telur að staðan á vinnumarkaði og framtíðarþróun hans sýni að mikil þörf sé fyrir sérstakar aðgerðir í þágu kvenna. Í fjölmörgum ríkjum, t.d. Bandaríkjunum, hefur verið komið á fót sérstökum sjóðum fyrir konur sem ýmist veita lán eða styrki til nýsköpunar og stofnunar nýrra fyrirtækja en á þetta er bent í áliti minni hluta félmn. til fjárln. um fjárlagafrv. Þar segir jafnframt, og vísa ég hér til álits minni hluta félmn.: ,,Sú þróun tengist ekki atvinnuleysi, enda þörf á alveg sérstökum aðgerðum til að draga úr atvinnuleysi kvenna sem er mest meðal ófaglærðra. Minni hlutinn telur það mikla afturför og misskilning á hlutverki þess sjóðs sem styrkt hefur atvinnumál kvenna ef hann verður settur undir Atvinnuleysistryggingasjóð, sem lögum samkvæmt gegnir allt öðru hlutverki og hefur ekki yfirsýn yfir nýsköpun í atvinnulífi. Hér er einfaldlega um að ræða verkefni sem krefst sérþekkingar og rannsókna á íslenskum vinnumarkaði sem verulega skortir á.`` Hvað viðvíkur Félagsmálskóla alþýðu er einnig lagt til af minni hlutanum að framlög til hans séu aukin úr 12,3 millj. í 15 millj. Hlutverk Félagsmálaskóla alþýðu og Menningar- og fræðslusambands alþýðu er að standa fyrir fræðslustarfi fyrir félagsmenn Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hvar sem þeir búa á landinu. Fræðslustarfið er fjölbreytt, t.d. má nefna félagsmálafræðslu, vinnumarkaðsfræðslu, starfsmenntun í atvinnulífi, kennslu í almennum námsgreinum, vinnumarkaðsfræðslu í grunnskólum og fræðslu fyrir atvinnulaust fólk þannig að verkefnið er stórt. Liðlega 40% landsmanna hafa ekki lokið öðru formlegu námi en grunnskóla en fylgifiskur skammrar skólagöngu er veik staða á vinnumarkaði. Það er erfiðara fyrir fólk að aðlagast breyttum atvinnuháttum og kröfum þar að lútandi. Þjálfunin í að læra er lítil, brestur er í grunnþekkingu og sjálfsmyndin er veikburða. Veik staða fólks á vinnumarkaði leiðir til veikari stöðu fyrirtækja og stofnana í innlendri og alþjóðlegri samkeppni. Í nágrannalöndum okkar hefur víða verið brugðist við sambærilegu ástandi og hér hefur verið lýst með öflugum stuðningi við menntun fullorðinna og m.a. með því að styrkja fullorðinsfræðslu, samtök og stofnanir. Í þessum löndum þykir gott úrræði að fela þessum aðilum að annast menntun fullorðinna þegar ekki er um hefðbundið skólanám að ræða. Félagsmálaskóli alþýðu og Menningar- og fræðslusamband alþýðu búa yfir umfangsmikilli reynslu og þekkingu varðandi fræðslu fullorðinna. Viðfangsefnin eru fjölbreytt, starfsvettvangur landið allt, samstarf er við stéttarfélög, fyrirtæki, stofnanir, opinbera aðila, ýmis félagasamtök og einstaklinga um fræðslustarf og um 200 manns kenna meira og minna hjá þessum fræðslustofnunum þannig að það er að okkar mati enginn augljós aðili sem getur verið betur til þess fallinn að fara með þessi mál heldur en einmitt þeir aðilar sem þarna er lagt til að fái aukin framlög. En af hverju leggur annars minni hlutinn til að fjárframlögin til Félagsmálaskóla alþýðu og MFA verði aukin? Það eru fjölmargar röksemdir fyrir því að ríkisvaldið hækki fjárveitingu sína sérstaklega til þessara aðila. Félagsmálaskólanum ber jú að veita félagsmönnum BSRB fræðslu auk ASÍ-félaga en til þessa hefur fjárveiting til skólans ekki tekið mið af því. Hún er að verðgildi svipuð og hún væri ætluð ASÍ-félögum einum og gilti fyrir lagasetningu um félagsmálaskólann. Skólinn þjónar mun stærri hópi en hefur enn samt sem áður ekki fengið aukið fjármagn. Stjórnvöld hafa veitt fé til MFA vegna sérverkefna, t.d. fræðslu vegna atvinnulausra og starfsmenntunar. Framlögin hafa verið takmörkuð við námskeiðskostnað án þess að tekið væri tillit til almenns rekstrarkostnaðar sem er óhjákvæmilegur. Þetta er í mótsögn við raunverulegar aðstæður vegna þess að möguleikarnir til að sinna þessum sérverkefnum byggjast á fastri starfsemi MFA. Þangað er reynslan sótt og sömu tækin notuð og þar eru notuð. Það hefur aldrei verið brýnna en nú að veita fræðslu um félagsmálefni þar sem samfélagsmyndin gerist stöðugt flóknari. Nægir þar að nefna efnahagsmál, vinnumarkaðsmál, atvinnumál og alþjóðasamninga sem skipta æ meira máli fyrir landsmenn. Starfsmenntunin sem slík verður stöðugt mikilvægari og fyrir atvinnulífið er það beinlínis nauðsynlegt að hafa öflug fræðslusamtök sem sinna starfsmenntun. Það er líka mikilvægt að árétta að Félagsmálaskóla alþýðu og MFA ber að starfa um land allt og það gerir hann. Það gerir það að verkum að námið er að mörgu leyti dýrt. Það að starfa í fámenni gefur heldur ekki gott færi til að þróa nám. Hins vegar er þróunarstarf og samfellt fræðslustarf auðveldara í þéttbýli. Með skóla eins og Félagsmálaskóla alþýðu er reynslan í þéttbýli flutt um land allt en skólinn flytur námskeið sín út um landið. Þannig fær fólk um allt land þróuð og vel skipulögð námskeið. Það má segja að þarna séu kostir þéttbýlis gerðir aðgengilegir fyrir fólk hvar sem er á landinu. Minni hlutinn leggur áherslu á að komið sé til móts við nauðsyn þess að efla trúnaðarmannafræðslu í kjölfar þess að laga- og réttindaumhverfi á vinnustöðum er í örri breytingu, ekki síst í kjölfar breyttrar vinnulöggjafar og gífurlega breytts umhverfis á vinnumarkaðnum sem hæstv. ríkisstjórn á heiðurinn af að hafa staðið að. Þá er ljóst að verulega aukin krafa er á að vinnustaðarsamningar verði gerðir. Við slíkar skipulagsbreytingar við kjarasamningagerð er ljóst að álagið eykst á trúnaðarmenn. Því er mjög mikilvægt að þeir eigi kost á endurmenntun og námskeiðum sem gera þeim kleift að standa undir þessum auknu kröfum. Breytingartillögur minni hlutans í tengslum við starfsmenntunina, undir liðnum vinnumál, sem fram koma á þskj. 347, miða að því að Starfsmenntasjóður verði færður aftur undir sérlið í félmrn. Þannig telur minni hlutinn tryggara að hann verði notaður til starfsmenntunar eingöngu. Gert er ráð fyrir óbreyttu framlagi til hans. Minni hlutinn leggur hins vegar til að framlög til Félagsmálaskóla alþýðu og trúnaðarmannafræðslunnar verði efld verulega eins og áður hefur verið sagt, þ.e. að framlög til Félagsmálaskóla alþýðu verði hækkuð úr 12,3 millj. í 15 millj. og til trúnaðarmannafræðslunnar verði framlög hækkuð úr 1,8 millj. í 4 millj. Hvað liðinn Atvinnumál kvenna varðar, þá er lagt til verulegrar hækkunar á honum, eða að hann verði hækkaður úr 19,6 millj. í 50 millj. Það hefur þegar verið rakið, og m.a. var vísað í nefndarálit minni hluta hv. félmn., hverjar ástæðurnar eru fyrir þessu. Það verður að segjast eins og er að því miður grunar mann að það þurfi alla vega þessa fjárhæð ef á að gera verulegt átak undir þessum lið. Minni hlutinn efast stórlega um að það verði tryggt að þessum málaflokkum verði nægilega vel sinnt ef setja á þessi mál öll í einn pott í Atvinnuleysistryggingasjóði þar sem bitist verður um hvern bita í framtíðinni. Herra forseti. Það er virkileg ástæða til að hafa áhyggjur af framtíð okkar Íslendinga. Þar á ég fyrst og fremst við að hér er að vaxa upp kynslóð sem býr við kjör sem á engan hátt standast til frambúðar og ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur ekki sýnt þessari kynslóð mikinn skilning. Þvert á móti hefur verið vegið að ungu fólki með sífelldum álögum, skattalegum vítahring í formi jaðarskatta, úrræðaleysi í húsnæðismálum og eyðileggingu félagslega húsnæðiskerfisins og ómannúðlegri greiðslubyrði námslána. Ríkisstjórnarflokkarnir lofuðu þessu unga fólki öllum sköpuðum hlutum fyrir kosningar og í fararbroddi gekk Framsfl., hinn nýi hægri flokkur okkar Íslendinga, sem síst hefur verið eftirbátur Sjálfstfl. í aðförinni að velferðarkerfinu og launafólki það sem af er kjörtímabilinu. Loforðin um lánasjóðinn og að tekið yrði á jaðarsköttunum hafa ekki verið uppfyllt þó nú hafi loksins verið ákveðið að leggja 100 millj. kr. í LÍN. Reyndar hefur ríkisstjórnin ekki lagt fram frv. í þá veru að samtímagreiðslum námslána verði komið á og greiðslubyrðinni létt. Hæstv. forsrh., sem virðist hafa tekið í taumana í ráðaleysi hæstv. menntmrh. í lánasjóðsmálinu, ber því við að ekki hafi gefist tími til að koma tillögunum í frumvarpsform. Ég leyfi mér að efast um þetta, enda er það svo að frumvarpsdrögin eru til einhvers staðar á borði nefndarinnar sem sá um endurskoðunina. Líklegri skýring á seinaganginum er sú að hæstv. menntmrh., sem hefur margoft lýst því yfir að hann sé á móti því að koma á samtímagreiðslu námslána, þurfi tíma til að formúlera umsnúninginn sem varð þegar hæstv. forsrh. greip í taumana í þessu vandræðalega máli. Ég skil það svo sem vel að hæstv. forsrh. hafi séð sig knúinn til að gera eitthvað í málinu því það var vægast sagt í algjörum hnút á milli hæstv. menntmrh. og samstarfsflokksins, sem sat uppi með kosningaloforð sem ekki var hægt að svíkja. En hæstv. menntmrh. stendur fast á sínu og vildi ekki gefa sig fyrir nokkurn mun þannig að neyðarlegt ástand hefur ríkt á stjórnarheimilinu á síðustu mánuðum. Á meðan hafa námsmenn lagt fram fjölda gagna sem sýna fram á að aðstaða námsmanna er algjörlega óviðunandi, greiðslubyrðin ómannúðleg og allt hefur þetta haft áhrif á það hverjir geta nú stundað nám í landi forréttindahópanna. Það er ekki barnafólkið eða landsbyggðarfólkið, að ekki sé talað um einstæðu foreldrana. Þessir hópar fara minnkandi. Í skýrslu sem gefin var út nýlega af samstarfsnefnd námsmannahreyfinganna gefur að líta ýmsan fróðleik um stöðu námsmanna á Íslandi og áhrif og afleiðingar breyttra laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Í þessari skýrslu segir m.a. um þessa hópa sem hér var minnst á áðan, þ.e. barnafólk og einstæða foreldra, með leyfi forseta: ,,Tala barnafólks á námslánum lækkaði úr 2.746 lánþegum árið 1991--1992 niður í 1.891 lánþega ári seinna. Á síðasta skólaári voru þessir lánþegar 1.901, aðeins 10 fleiri en fjórum árum áður. Fækkun einstæðra foreldra var hlutfallslega mest við gildistöku laganna, úr 740 í 487 lánþega. Þeim hefur haldið áfram að fækka og nú eru 433 einstæðir foreldrar á lánum. Athygli vekur jafnframt að lánþegum fækkaði mismikið eftir kjördæmum þvert á það sem haldið hefur verið fram. Skýringin á misvísandi upplýsingum um það efni felst í ónákvæmri meðferð tölulegra gagna. Samsetning námsmanna- og lánþegahópsins hefur breyst. Hlutfall barnafólks fer lækkandi ár frá ári.`` Í inngangi að sömu skýrslu er þeirri kynslóð sem nú situr við stjórnartaumana ekki gefin góð einkunn. Þar segir höfundur skýrslunnar, Dagur B. Eggertsson, með leyfi forseta: ,,Það er von mín og sannfæring að á næstu vikum, mánuðum og missirum muni umræða um það efni sem hér er til umræðu eflast, öðlast meiri dýpt og fyllingu. Veruleiki ungs fólks er aðkallandi; atvinnuleysi eða áhætta í námi, útlönd eða fátæktargildra vegna samspils námslána, húsnæðis- og skattkerfis. Hér vil ég ekki draga upp of dökka mynd. Hvernig sem málum er snúið virðist þó ljóst að kynslóðin sem nú situr að völdum virðist illa skilja þann gríðarlega aðstöðumun sem hún hefur skapað með aðgerðum sínum og ákvörðunum milli sinna uppvaxtarára og þeirra sem nú eru að reyna að koma undir sig fótunum. Verði ekkert úr aðgerðum er ekki aðeins viðbúið heldur eðlilegt að æ stærri hópur ungs fólks sæki út fyrir landsteinana í leit að tækifærum.`` En það er svo sem ekkert undarlegt að höfundur skýrslunnar sé harðorður. Niðurstöðurnar gefa nefnilega fullt tilefni til þess. Við skulum grípa aðeins niður í helstu niðurstöður skýrslunnar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Aðstöðumunur kynslóðanna sem byggja Ísland til að afla sér menntunar og koma undir sig fótunum að námi loknu sker í augu. Elsta kynslóðin ólst upp við að aðeins efnaðar fjölskyldur gátu sent afkomendur sína til mennta. Þessu vildi hún breyta og gerði það. Frá árinu 1967 má segja að veitt hafi verið veruleg námsaðstoð á Íslandi með námslánum. Þegar endurgreiðslur þessara námslánaflokka eru bornar saman blasir við að endurgreiðslubyrði námslána er nú margföld í samanburði við eldri námslánakerfi. Raunar virðast þær útiloka stóran hóp frá því að eignast nokkurn tíma eigið þak yfir höfuðið. Endurgreiðslurnar samkvæmt núgildandi lögum taka til sín um tvöfalt hærra hlutfall ráðstöfunartekna í samanburði við endurgreiðsluhlutfallið sem áður gilti. Áhrif jaðarskatta gera nær ókleift að vinna þessa tekjuskerðingu upp með aukinni vinnu. Þessar staðreyndir munu að óbreyttu hafa alvarleg áhrif á afkomu tugþúsunda heimila í nánustu framtíð, ábyrgðarmenn námslána og fjárhagsstöðu Lánasjóðs ísl. námsmanna.`` Síðar í skýrslunni er enn bent á bilið á milli kynslóðanna hvað varðar endurgreiðslur námslána, auk þess sem vakin er athygli á því að ungt fólk stendur nú frammi fyrir því að geta þurft að velja milli þess að fara í nám og koma sér þaki yfir höfuðið. Hertar endurgreiðslur námslána sem nýju lögin um LÍN fela í sér leiða til þess að íbúðarkaupandi, sem tekið hefur námslán samkvæmt lögunum frá 1992, þarf að hafa um það bil 30% hærri laun en íbúðarkaupandi, sem tók námslán samkvæmt eldri lögum frá 1982, til að geta keypt sér sambærilega íbúð. Þá er í báðum tilfellum miðað við hámarksendurgreiðslu í námslánakerfinu. Þarna er um verulegan mun að ræða sem er algjörlega óviðunandi fyrir þá kynslóð sem hefur búið við þessi lög frá 1992. Það er einnig minnst á það í þessari skýrslu að búast megi við stórauknum vanskilum í námslánakerfinu að óbreyttum endurgreiðsluákvæðunum. Þetta mun í fyrsta lagi hafa alvarlegar afleiðingar fyrir heimili þeirra sem fyrir þessu verða og í öðru lagi mun í mjög miklum mæli reyna á ábyrgðir fyrir námslánum. Á þetta hefur m.a. verið bent af Ríkisendurskoðun og fleiri aðilum. Þá er einnig fjallað um eftirágreiðslur námslána og hvernig þær hafa komið út fyrir námsfólk sem verður að segja eins og er að leiðir eingöngu til þess að fjöldi háskólastúdenta er undir óhóflegu álagi vegna hugarangurs um mögulegt fjárhagslegt tjón sem hlýst af því að standast ekki kröfur lánasjóðsins um námsframvindu. Þetta kemur m.a. fram í greinargerð Námsráðgjafar Háskóla Íslands um álag í námi. Sterk rök eru jafnframt fyrir því að núverandi fyrirkomulag útborgaðra námslána bæti ekki skilyrði til námsástundunar. Það er vissulega mjög ánægjulegt að hæstv. ríkisstjórn hyggist nú taka á málefnum lánasjóðsins eins og hún hefur lýst yfir, en ég leyfi mér að efast stórlega um að þær 100 millj. kr. sem lagt er til í frv. til fjárlaga að settar verði í þennan málaflokk, hreinlega dugi fyrir því sem þarf að laga. Mér segir svo hugur að þær 100 millj. dugi ekki nándar nærri fyrir þeim kröfum sem hafa verið uppi á borðinu af hendi námsmannahreyfinganna, enda liggja ekki fyrir af hálfu ríkisstjórnarinnar neinar tillögur um það hvernig þessum 100 millj. kr. skuli varið ef frá er talið að skýrt hefur verið frá því að það eigi að verja þeim til að koma til móts við það að endurgreiðslubyrðin verði lækkuð og komið verði á samtímagreiðslum. Við eigum eftir að sjá hvernig þessar tillögur verða útfærðar og er miður að þær skuli ekki liggja fyrir áður en fjárveitingin er ákveðin til þessa málaflokks. Það mætti tína ýmislegt fleira til í þessari ágætu samantekt samstarfsnefndar námsmannahreyfinganna sem ég vitnaði til áðan en ég læt staðar numið hér. Það er alla vega ljóst að ekki verður gengið lengur á rétt þessa hóps sem hér er rætt um eða svo skyldi maður a.m.k. ætla. En hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að ganga lengra. Hún ætlar sér að vísa ungu fólki á aldrinum 16--18 ára út af atvinnuleysisbótum með nýju frv. til laga um atvinnuleysistryggingar sem nú liggur fyrir þinginu. Hin opinbera skýring á því að þessum hópi er vísað út úr kerfinu er sú að hann eigi heima í skólunum en ekki á atvinnuleysisbótum, en hin raunverulega skýring er væntanlega sú að þarna á að spara einhverjar fjárhæðir. En er þá hæstv. ríkisstjórn að efla veg menntunar eins og hún lofaði í stefnuyfirlýsingu sinni? Er hún að tryggja öllum jafnan rétt til náms án tillits til búsetu og efnahags eins og hún lofaði líka í stefnuyfirlýsingunni? Nei, herra forseti. Ríkisstjórnin hefur lagt síauknar byrðar á nemendur. Hún hefur lagt á skólagjöld, hún ætlar nú að leggja á fallskatt þannig að þeir sem ekki geta staðist áætlun í skólakerfinu og þurfa að endurinnrita sig í próf eigi að borga toll af slugsinu. Þetta er líklega í samræmi við áhuga hæstv. menntmrh. á auknum aga í skólum landsins sem hann hefur margoft lýst áhuga á. Fjárlögin eru hin raunverulega yfirlýsing stjórnvalda um menntastefnu og menntunarmöguleika ungs fólks í heimi sem breytist óðfluga. Við Íslendingar veitum minna til menntamála en allar nágrannaþjóðir okkar og vísinda- og rannsóknastarfsemi er aftarlega í forgangsröðinni. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur í verki sýnt mikilvægi menntunar fullkomið skilningsleysi þrátt fyrir loforð um annað í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Þar voru hástemmd loforð höfð í frammi um að vegur menntunar skyldi aukinn, lög um Lánasjóð ísl. námsmanna endurskoðuð og Nýsköpunarsjóður námsmanna styrktur. Það sem af er kjörtímabili ríkisstjórnarinnar hefur menntakerfið verið í stórkostlegri afturför, enda hefur þjóðfélagið logað í illdeilum vegna menntastefnu stjórnarinnar. Í fyrra var ráðist að kennurum ásamt öðrum ríkisstarfsmönnum með breytingum á lögum um starfsmenn ríkisins þrátt fyrir mikla andstöðu þeirra og samtaka þeirra. Háskólinn hefur verið sveltur svo að ráðamenn þar á bæ hafa lýst því yfir að þeir treysti sér ekki til að halda uppi viðunandi gæðum á kennslu og þjónustu, framhaldsskólar og starfsmenntun eru fórnarlömb handahófskennds niðurskurðar í ár og þeir sem verst fara út úr niðurbrotinu eru að sjálfsögðu notendur menntakerfisins, sjálfir námsmennirnir. Framtíð þjóðarinnar, fólkið sem á að taka við þjóðarskútunni, býr við síauknar álögur í formi ýmiss konar skólagjalda og nú síðast birtist óendanlegt hugmyndaflug ríkisstjórnarinnar í endurinnritunargjaldi eða fallskatti. Lánasjóður ísl. námsmanna er enn í sama farinu og þegar ríkisstjórnin tók við þrátt fyrir loforð um annað. Menntastefna ríkisstjórnarinnar er beinlínis hættuleg landi og þjóð, hún rýrir samkeppnisstöðu Íslendinga á alþjóðavettvangi og brýtur niður alla framþróun þjóðarinnar. Og það allra versta er kannski sú staðreynd að ríkisstjórnin hefur með markvissum aðgerðum séð til þess að aðeins þeir sem eiga sér fjárhagslegan hauk í horni geta notið þeirra forréttinda áhyggjulausir að mennta sig. Sú þróun er í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar í öðrum málaflokkum þar sem sífellt er þrengt að þeim sem nota samfélagslega þjónustu, svo sem fötluðum, öryrkjum og öldruðum. Með flutningi grunnskólans til sveitarfélaganna var grundvallarbreyting gerð á skólakerfi landsmanna og enn er ekki séð fyrir endann á því hvort sú ráðstöfun hafi verið til góðs. Pólitísk sátt var um málið á Alþingi þótt fulltrúar stjórnarandstöðunnar hefðu ýmsa fyrirvara á stuðningi sínum við málið. Grundvöllur þess að sátt verði um málið í framtíðinni er að sveitarfélögunum verði tryggður fjárhagslegur grundvöllur til að standa sómasamlega að uppbyggingu skólanna, en samkomulag var gert á milli ríkisstjórnarinnar og Sambands ísl. sveitarfélaga í mars sl. um flutning grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga. Framlag til málaflokksins Grunnskólar og leikskólar er í frv. til fjárlaga áætlað um 1.618 millj. sem er lækkun um 5 milljarða frá fjárlögum þessa árs. Flutningur grunnskólans til sveitarfélaga mun leiða til lækkunar á útgjöldum menntmrn. um 6,2 milljarða kr. en á móti koma sérstakar greiðslur til sveitarfélaga á árinu 1997, samtals að fjárhæð um 1,2 milljarðar kr., vegna flutnings grunnskólans. Við afgreiðslu fjáraukalaga fyrir árið 1996 kom í ljós að greiðslur vegna þessa voru vanmetnar fyrir árið 1996 og þurfti að sækja um viðbótarheimild upp á 239 millj. kr. Þá er fyrirhugað að breyta verkaskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga hvað varðar þjónustu við fötluð börn í leikskólum, en mikilvægt er að sú breyting komi á engan hátt niður á þjónustu við börnin. Sveitarfélögin hafa mótmælt síauknum álögum af hálfu ríkisins sem koma óneitanlega niður á þeirri þjónustu sem þeim er ætlað að veita. Leggur minni hlutinn áherslu á mikilvægi samráðs við sveitarfélögin um skuldbindingar sem lagðar eru þeim á herðar þar sem þeim hafa verið falin æ stærri verkefni í seinni tíð. Rekstur grunnskólans er eitt slíkt og flutningur hans til sveitarfélaga má alls ekki verða til þess að landsmönnum verði mismunað eftir búsetu og efnahag. Stórfelldur niðurskurður til framhaldsskólanna í fjárlögum þessa árs hefur orðið tilefni mótmæla og mikillar ólgu í þjóðfélaginu. Af fyrirhuguðum niðurskurði upp á um 200 millj. kr. hefur verið ákveðið að standa við 160 millj. en 40 millj. kr. er áætlað að skila til baka. Hluti þess, eða 20 millj., fer inn á liðinn Framhaldsskólar, óskipt. Ætlunin er að þeim fjármunum verði varið til að standa straum af kostnaði við fyrirhugaða samninga, skipulagsbreytingar við framhaldsskólana og innheimtu endurinnritunargjalds. Er að nokkru leyti verið að koma til móts við hörð mótmæli gegn fyrirhuguðum niðurskurði á framlögum til nokkurra skóla á landsbyggðinni. Þá er áætlað að 20 millj. kr. umfram það sem áætlað var í fjárlagafrv. verði varið til tækjakaupa og lausnar rekstrarvanda nokkurra skóla þannig að nú þegar liggur fyrir að sparnaðaráform ríkisstjórnarinnar við framhaldsskólana eru óraunhæf. Þrátt fyrir 40 millj. kr. eftirgjöf er staða framhaldsskólanna algerlega óviðunandi og á engan hátt í takt við yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um eflingu menntunar. Þá hefur hinn umdeildi fallskattur vakið mikla reiði. Það er ótrúlega lágkúruleg fjáröflunaraðferð sem ríkisstjórnin fer hér af stað með. Átelur minni hlutinn harðlega slík vinnubrögð, enda mun minni hluti fjárln. flytja brtt. til að afnema fyrirhugaðan fallskatt. Í skýringum með frv. til fjárlaga er gjaldtakan sögð vera lögð til í þeirri von að hún leiði til markvissari innritunar og auðveldi skipulagningu á kennslu fremur en til útgjalda nemenda. Þessari skýringu vísar minni hlutinn algerlega á bug. Í fyrsta lagi má stórlega efast um þá kenningu að slík gjaldtaka leiði til markvissari innritunar en nú er, hvað þá heldur að hún auðveldi skipulagningu kennslu. Ekkert hefur komið fram sem sannar þetta. Þá er það ljóst að skatturinn leiðir til útgjaldaauka nemenda auk þess sem hann leiðir til þess að þeim sem þurfa á stuðningi að halda er markvisst ýtt út úr skólakerfinu. Á sama tíma ætlar ríkisstjórnin að vísa ungmennum á aldrinum 16--18 ára úr atvinnuleysisbótakerfinu þótt hún hafi ekki nokkur úrræði tiltæk til þess að auka atvinnumöguleika þess hóps. Minni hlutinn fordæmir þessa aðför ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar að ungmennum og varar við afleiðingum slíkrar mismununarstefnu. Í nýjum framhaldsskólalögum er lögð áhersla á aukna verkmenntun og í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er mikil áhersla einnig lögð á þennan þátt. Þessar áherslur er ekki að sjá í frv. eða í síðari tillögum sem frá menntmrn. hafa komið. Niðurskurðurinn í frv. bitnar þvert á móti verst á þeim framhaldsskólum sem bjóða upp á verkmenntun á meðan hinir klassísku bóknámsskólar fara betur út úr sparnaðaráformum. Slík stefna er úr takt við kröfur samfélagsins sem einmitt þarfnast öflugri verkmenntunar á meðan offramboð er á stúdentum úr mörgum bóknámsgreinum. Hvað háskólastigið varðar þá hækkaði fjárveiting til Háskóla Íslands samkvæmt frv. um 89 millj. kr. frá fyrra ári. Að teknu tilliti til verðlagsforsendna mun raunhækkunin hafa numið um 34 millj. kr. Í frv. er viðurkennt samhengið á milli nemendafjölda og framlaga til menntamála sem vissulega er ný stefna af hálfu ríkisstjórnarinnar og fagnaðarefni að loksins skuli þessi sjálfsögðu sannindi mæta skilningi. Háskóli Íslands gerði athugasemdir við að ekki hefði verið komið til móts við ósk um fjárveitingu til bóka- og tímaritakaupa upp á 17 millj. kr. og bent var á að erlendar verðhækkanir á bókum hafi leitt til þess að safnið hafi orðið að segja upp 30% áskrifta tímarita næsta árs sem muni hafa alvarlegar afleiðingar fyrir kennslu og rannsóknir skólans. Að hluta til var komið til móts við þessa beiðni á milli 1. og 2. umr., eða sem svarar 12 millj. kr. og er það vel. Minni hlutinn vill vara við óraunsæjum sparnaðartillögum á þessu sviði og vekur um leið athygli á nauðsyn þess að Þjóðarbókhlaðan sé opin á þeim tímum sem námsmenn þurfa á að halda þannig að safnið nýtist í sem ríkustum mæli. Þá vill minni hlutinn líka vekja athygli á framkominni beiðni Háskólans á Akureyri um stóraukin framlög til rannsóknastarfsemi sem meiri hluti fjárln. hefur ekki fallist á. Framlagið í ár er 13,8 millj. kr. miðað við 13,5 í fyrra, en skólinn telur að hækka þurfi þetta um helming eigi skólinn að geta sinnt rannsóknum af metnaði. Framlag til Nýsköpunarsjóðs námsmanna er óbreytt frá síðustu fjárlögum þannig að enn og aftur sýnir ríkisstjórnin að hún ætlar ekki að standa við loforð sín gagnvart kjósendum sínum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar var því beinlínis lofað að þessi tiltekni sjóður skyldi efldur, en það sem ríkisstjórnin hefur gert er það að við síðustu fjárlagagerð var gerð tilraun til að skerða hann, en fallið var frá þeirri skerðingu og í ár á framlag til hans að standa í stað. Minni hlutinn gerir það að tillögu sinni að framlög til sjóðsins verði aukin verulega þannig að hann verði efldur en minni hlutinn tekur undir að mikil þörf sé á því fé og að það fé nýtist mjög vel sem varið er úr þessum sjóði. En það er ekki aðeins menntakerfið sem er að fara með ungt fólk. Jaðarskattar hafa gert það að verkum að ungt fólk er í skattalegum vítahring. Ríkisstjórnin ætlaði að taka á þessu máli og lofaði því eins og svo mörgu öðru í stefnuyfirlýsingunni, ef ég man rétt. Ekkert hefur komið út úr því starfi ef starf hefur þá nokkuð verið. Ekki liggja fyrir úrræði sem geta bætt úr þessum vanda og eftir situr fjöldi fólks em býr við óleysanlegan vanda sem ekki verður leystur nema þá helst tímabundið með auknum lántökum. Ljóst er að svona verður ekki hægt að halda áfram lengi og sætir það furðu hversu lítið ríkisstjórnin skeytir um hag þeirra kynslóða sem eiga að erfa landið. Auk jaðarskattanna hefur félagslega húsnæðiskerfið verið eyðilagt þar sem stjórnvöld hafa ekki staðið við sín framlög úr Byggingarsjóði verkamanna og nú stefnir sjóðurinn í gjaldþrot. Ástand á leigumarkaði er algerlega óviðunandi og ríkisstjórnin vísar ábyrgð á húsaleigubótum til sveitarfélaga sem enn eykur á mismunun á milli manna eftir búsetu. Nauðsynlegt er að bæta stöðu leigjenda þar sem æ meiri þörf er að verða fyrir leiguhúsnæði í kjölfar þess að æ færri hafa ráð á að kaupa húsnæði. Leiguverð er óhóflega hátt og öryggi leigjenda í íbúðarhúsnæði ófullnægjandi. Minni hlutinn telur nauðsynlegt að bæta úr þessu ástandi en ekki er að sjá tillögur í þessum efnum í fjárlagafrv. Ég vil einnig minnast á þann vanda sem nú blasir við í aukinni fíkniefnaneyslu ungmenna og ber að fagna því að ríkisstjórnin virðist nú loksins hafa áttað sig á því að nauðsynlegt er að taka hraustlega á í þeim efnum. Það er hins vegar ekki fyrir séð enn að þær aðgerðir sem framkvæmdar hafa verið skili sér til þeirra sem þurfa á þeim að halda en allt að einu er það vissulega fagnaðarefni að ríkisstjórnin virðist vera að leggja töluverða vinnu í að takast á við þennan vanda. Í Vikublaðinu í dag er á forsíðu umfjöllun um þetta mál eða um það sem þeir vikublaðsmenn kalla Neyðaróp unglinga. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Á þessu ári hafa 160 unglingar leitað ásjár neyðarathvarfs Rauðakrosshúss en á árinu 1995 leituðu 106 unglingar þangað. Í 10 ára sögu hússins hafa mest verið skráðar 133 komur á heilu ári þannig að árið sem nú er að líða verður metár. Skráðar gistinætur í neyðarathvarfinu eru nú um 1.000 feiri en allt árið 1995. Eggert Sigurðsson, kynningarfulltrúi Rauðakrosshússins, telur aukninguna m.a. stafa af því að neyðarúrræðum unglinga hefur fækkað, t.d. vegna lokana á unglingaheimilunum í Efstasundi og Sólheimum. Álag á trúnaðarsíma neyðarathvarfsins hefur einnig aldrei verið meira, en í nóvemberlok var fjöldi símtala kominn í tæp 5.000. Að mati Eggerts horfir til vandræða í þessum málum. Hingað til hafi einn starfsmaður sinnt símtölunum en það sé ekki nóg lengur og nú þurfi að fá inn sjálfboðaliða. Að sinna trúnaðarsímtölum er vandasamt verk og mál eru oft erfið og flókin, aðeins á færi fólks með sérmenntun eða reynslu. Eins og áður hefur komið fram verður útideild félagsmálastofnunar lokað snemma á næsta ári. Þessi staðreynd er uggvekjandi í hugum margra sem starfa að málum unglinga. Útideildin hefur hingað til sinnt þeim unglingum sem ekki næst til annars staðar.`` Það er ljóst, herra forseti, að hér er bent á mjög alvarlegar staðreyndir sem lýsa samfélagi sem er mikið veikt og því miður verður ekki séð að fyrir liggi úrræði enn sem skili verulegum árangri í þessum efnum. Líklegt verður þó að telja að langur vinnutími og fjárhagsvandi heimilanna sé stór orsök þess vanda sem hér er lýst. Aðeins með því að bæta fjárhagsstöðu heimilanna verður hægt að ráðast af einhverjum krafti til móts við slíkan vanda. Eins og fram hefur komið hjá þeim hv. þingmönnum sem áður hafa talað hafa komið fram ýmsar beiðnir til viðbótar því sem er á fjárlögum og hefur verið tekið tillit til sumra þeirra í breytingartillögum meiri hlutans. Ég vil nefna sérstaklega breytingu sem ég tel vera mjög ánægjulega og hún tengist Kvennasögusafni Íslands. Það hefur verið ákveðið að verja auknu fé til Þjóðarbókhlöðu til þess að verða við óskum um framlag til safnsins. Hv. formaður fjárln. gat þess að ætlunin væri að koma til móts við óskir um framlag til safnsins en það fór fram á rúmar 2 millj. kr. til starfseminnar. Í greinargerð sem barst með erindi Kvennasögusafns Íslands til fjárln. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Kvennasögusafn Íslands var stofnað í upphafi kvennaárs 1975 af dr. Önnu Sigurðardóttur, Else Miu Einarsdóttur og Svanlaugu Baldursdóttur. Frá upphafi, eða í rúm 20 ár, hefur safnið verið til húsa á heimili dr. Önnu en hún lést í janúar sl. Safnið hefur nú verið flutt í Þjóðarbókhlöðu og mun það standa þar sem sjálfstæð eining samkvæmt samningi sem undirritaður var 26. mars sl.`` Í þessum samningi segir m.a., með leyfi forseta: ,,Landsbókasafn Íslands -- Háskólabókasafn mun eftir föngum sjá til þess að ofangreind markmið verði í heiðri höfð, enda fáist til þess sérstök fjárveiting.`` Í greinargerð Kvennasögusafnsins segir einnig að vinna við safnið í þessi 20 ár hafi að mestu verið sjálfboðavinna dr. Önnu og annarra ábyrgðaraðila safnsins. ,,Enn fremur lögðu ýmsar konur fram vinnu sína við gagnaöflun til safnsins. Með starfi sínu og áhuga lagði dr. Anna ómetanlegan skerf til varðveislu og rannsókna á sögu kvenna. Mjög mikilvægt er að sú vinna sem þar liggur að baki haldi áfram öllum til heilla. Til þessa þarf að hafa starfsmann í heilli stöðu við safnið og þarf til þess sérstaka fjárveitingu svo hægt verði að standa straum af rekstri safnsins.`` Þarna er enn lögð áhersla á það að þarna sé um að ræða sérstaka fjárveitingu. Það er sem sagt bent á það í greinargerðinni, og er rétt að ítreka það, að safnið fékk á sínum tíma inni í Þjóðarbókhlöðunni náðarsamlegast á þeirri forsendu að það hefði sjálfstæðan fjárhag og kæmi þannig ekki niður á fjárhag safnsins í heild. Það er mjög mikilvægt að hafa þetta í huga. Stjórn Kvennasögusasafnsins gerði samning sem byggir á þessu, sem ég tel vissulega vera mjög neikvætt að hafi gerst, en á þessum forsendum einum fengu þær að koma inn í hús Þjóðarbókhlöðunnar. Slíkir afarkostir eru ekki til fyrirmyndar og bera oft vott um það hvaða augum kvennasaga og -störf eru metin. Hin hefðbundna kvennasagnfræði hefur ekki sinnt kvennasögunni sem skyldi og þegar stórmerkilegt safn um kvennasögu er loksins orðið að veruleika, að mestu leyti fyrir tilstilli eins einstaklings, þá fær það inni í sjálfri Þjóðarbókhlöðunni á grundvelli þessara afarkosta. Ég tel með tilliti til þeirrar forsögu sem hér hefur verið rakin rétt að það komi skýrt fram hver sé vilji hv. fjárln. í málinu og vil að hv. formaður fjárln. hlýði nú sérstaklega á það sem ég er að segja. Vegna þess að ég spyr hv. formann fjárln. að því hvort hann líti ekki svo á að með því að hækka fjárveitinguna til Þjóðarbókhlöðunnar og með því að taka það sérstaklega fram að þannig sé verið að koma til móts við þarfir Kvennasögusafnsins, þá sé nefndin í raun og veru að leggja það til að orðið sé við þeirri fjárhagsbeiðni sem Kvennasögusafnið fer fram á. Ég tel mjög mikilvægt að fyrir liggi vilji fjárln. Alþingis úr því að svo er komið sem er að það er gert að skilyrði að safnið hafi sjálfstæðan fjárhag til þess að það fái að vera í sjálfri Þjóðarbókhlöðunni. Ég vil gjarnan að hv. formaður fjárln. skýri skilmerkilega frá því hver fjárveiting til Kvennasögusafnsins á að vera. Þess vegna hefði ég reyndar talið æskilegt að þetta væri sérstakur liður úr því að ætlast er til þess beinlínis að safnið hafi sjálfstæðan fjárhag, en ég tel þó mestu skipta að sjálfsögðu að safnið fái umbeðið fé þannig að hægt sé að reka það. Herra forseti. Minni hluti fjárln. átelur harðlega þá aðför sem gerð er eina ferðina enn að þeim hópum sem minnst mega sín í samfélaginu og birtist í fjárlagafrv., jólaboðskap ríkisstjórnarinnar. Þetta var reyndar rakið að hluta til í upphafi ræðu minnar og enn er eftir að sjá tillögurnar í málefnum sjúkrahúsanna þar sem stórar fjárhæðir ber á milli. Í tillögu meiri hlutans er gert ráð fyrir tilflutningi 970 millj. kr. á sjúkratryggingum og yfir á safnliðinn Sjúkrahús með fjölþætta starfsemi. Þessum tilflutningi er ætlað að spara 100 millj. kr. í rannsóknakostnað eins og áformað var í frv. Í raun virðist hér um að ræða tilfærslu verkefna frá samninganefnd Tryggingastofnunar yfir til heilbrrn. sem framvegis verður ætlað að gera þjónustusamninga við heilbrigðisstofnanir sem fá framlag til rannsókna. Samkvæmt upplýsingum ráðuneytisins mun ráðuneytið semja við þessar stofnanir um að þær skuldbindi sig til að fækka ekki rannsóknum frá því sem er á yfirstandandi ári og ekki er ætlunin að minnka framlög til þessa málaflokks hjá opinberum heilbrigðisstofnunum. Sparnaðinum, 100 millj. kr., á hins vegar að ná fram með því að semja um hagkvæmari kjör við einkareknar rannsóknastofur en Tryggingastofnun verður falið það hlutverk, ef ég skil útskýringar, reyndar munnlegar að mestu leyti, heilbr.- og trmrn. rétt. Þær skriflegu skýringar sem fengust frá heilbrrn. eru því miður ekki beinlínis til þess að auka skilning á þessari aðgerð. Þær má reyndar auðveldlega skilja sem svo að ætlunin sé sú að færa aukin verkefni til einkarekinna rannsóknastofa þar sem rannsóknaþjónusta þeirra opinberu sé óhóflega dýr. Ráðuneytið segist hafa alþjóðlegan samanburð sem sýni þetta, en þrátt fyrir að beðið hafi verið um að sjá þennan samanburð hefur ráðuneytið ekki orðið við þeim óskum fjárlaganefndarmanna. Að auki fóru nefndarmenn fram á að ráðuneytið mundi meta það hver áhrif þessi breyting mundi hafa á kostnaðarhlutdeild sjúklinga, en sú áætlun hefur ekki komið og liggur ekki fyrir. Slík vinnubrögð eru óviðunandi. Eina ferðina enn á að gera sparnaðartillögur upp á hundruð milljóna með töfralausnum sem engin tiltæk gögn eru sýnileg um að séu raunhæfar. Ríkisendurskoðun hefur ítrekað bent á mikilvægi þess að framlög til stofnana ríkisins séu ákveðin miðað við raunverulegt umfang þeirra en ekki með óraunsæjum og óskýrum hugmyndum. Minni hlutinn vakti athygli á þessari áréttingu Ríkisendurskoðunar í áliti sínu vegna fjáraukalaga fyrir árið 1996 og minnir enn og aftur á það hér. Tilflutningurinn, sem hér var lýst, lítur því miður út fyrir að vera enn ein óraunsæja sparnaðaraðgerðin sem væntanlega kemur í hausinn á hæstv. ríkisstjórn á næsta ári þegar fjáraukalög verða ákveðin eða í andlitið á sjúklingum með auknum þjónustugjöldum. Heilbrrn. hlýtur að áætla áhrif slíkra breytinga á kostnaðarhlutdeild sjúklinga áður en það tekur ákvörðun um slíka hluti og því hefur verið óskað eftir slíkri áætlun en vonandi mun hún a.m.k. liggja fyrir við 3. umr. Þá lýsti hv. formaður fjárln. því í framsögu sinni að fyrirhuguð væri 400 millj. kr. lækkun á lyfjaútgjöldum ríkisins og hvernig ætti að standa að henni. Þær aðgerðir sem á að grípa til til þess að ná fram þessum sparnaði eru ekki mjög sannfærandi að mínu mati. Það er sagt að til eftirfarandi aðgerða verði gripið til að ná áformum fjárlaga: Í fyrsta lagi hafi lyfjaverðsnefnd ákveðið lækkun álagningar lyfja bæði í heildsölu og smásölu sem tekur gildi um næstu áramót. Búist er við að sú lækkun spari um 250--300 millj. kr. í lyfjaútgjöldum almannatrygginga sem skilar sér einnig að hluta til til sjúklinga. --- Það er reyndar algerlega órökstutt hvernig þetta á að eiga sér stað. Síðan segir: ,,Í samræmi við tillögu lyfjahóps Tryggingastofnunar ríkisins hafi verið ákveðið að hækka greiðsluhlutdeild sjúklinga í lyfjakostnaði um 5%, en þar sem verð lyfja lækkar bæði í heildsölu og smásölu, hámarksgreiðsluþak sjúklinga verður óbreytt og samkeppni í lyfsölu hefur aukist mjög má ætla að litlar breytingar verði á útgjöldum notenda. Þessi breyting kemur til framkvæmda um næstu áramót og er áætlað hún lækki lyfjakostnað almannatrygginga um allt að 200 millj. kr.`` Ég verð að leyfa mér að efast um að þessar fullyrðingar. Útskýringar heilbrrn. eru fullar af órökstuddum fullyrðingum og ég efast stórlega um að þau sparnaðaráform sem þarna er verið að tala um gangi eftir með þeim hætti sem gerð er grein fyrir í skýringu ráðuneytisins, því miður. Frsm. minni hlutans hefur þegar farið ítarlega yfir efni frv. og frsm. meiri hluta hefur gert grein fyrir einstökum brtt. meiri hlutans. Sumar þeirra mun minni hlutinn styðja enda eru margar þeirra til bóta. Sérstaklega er ástæða til að lýsa ánægju með tillögur sem koma til móts við þann niðurskurð sem framhaldsskólarnir hafa orðið fyrir og lánasjóðurinn. Þá er gert ráð fyrir í brtt. að 2,5 millj. kr. verði varið til EFTA/EES-samstarfs sem ætlað er til þess að kosta þátttöku fulltrúa vinnumarkaðarins í nefndastarfi í tengslum við Fríverslunarsamtök Evrópu og samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Gert er ráð fyrir að fé þetta verði tekið af liðnum Vinnumál í félmrn. sem hefur verið skipt til sömu aðila hingað til, ef ég skil það rétt. Þessar 2,5 millj. eru sem sagt færðar af liðnum Vinnumál frá félmrn. yfir í utanrrn. og eiga að standa straum af þeim kostnaði sem um var beðið. Það verður að segja eins og er að þarna er ekki um að ræða aukna fjárveitingu í þessa starfsemi eins og farið var fram á. Ég hef a.m.k. ekki skilið það þannig að þetta sé eingöngu tilfærsla á milli ráðuneyta. Ég mundi vilja biðja hv. formann fjárln. að leiðrétta mig ef ég fer ekki með rétt mál. Slík niðurstaða er á engan hátt viðunandi með tilliti til þess að rökin fyrir þessari fjárveitingabeiðni voru þau að síaukin ábyrgð samtaka launafólks á grundvelli alþjóðlegs samstarfs krefðist aukinna fjárveitinga til þessara aðila. Stjórnvöld hafa skuldbundið þessa aðila til að sinna tilteknu starfi og því hlýtur að fylgja ákvörðun um fjárveitingar til að sinna þessu lögbundna starfi sem þeir eiga að sinna. Annað er algerlega óraunsætt og því er sú tilfærsla sem hér er lögð til ekki viðunandi. Um tekjuhlið frv. verður frekar rætt við 3. umr. og því mun ég ekki fara ofan í þá hlið hér sérstaklega. Herra forseti. Víst á ríkissjóður sér vini þótt formaður hv. fjárln. efist um það. Ríkissjóður á vini í hópi atvinnurekenda og samtaka þeirra því stjórnvöld hafa séð til þess að síauknum byrðum hefur verið velt af fyrirtækjunum og yfir á heimilin. Hann á sér líka vini í hópi þeirra sem þurfa ekki á samtryggingunni að halda, þeirra sem geta keypt sér þann aðbúnað sem þeir vilja. Hann á sér nefnilega vini í hópi þeirra sem góðærið hefur heimsótt en hinir sem hafa orðið fyrir síauknum atlögum þessarar ríkisstjórnar geta lítið aðhafst þótt jólasveinninn hafi ekki heimsótt þá.

Herra forseti. Hv. 12. þm. Reykv. beindi til mín fyrirspurnum varðandi Kvennasögusafnið og hvort það væri skilningur meiri hlutans að Landsbókasafn Íslands ætti að sjá fyrir rekstri þessa safns. Það er skilningur okkar að svo sé. Hins vegar er ég reiðubúinn að afla mér upplýsinga um túlkun forustumanna safnsins á því ákvæði sem er í samningnum sem hún nefndi og hljóðar svo: ,,Enda fáist til þess sérstök fjárveiting.`` Ég er reiðubúinn til að afla mér upplýsinga um þetta og leggja þá fram í nefndinni framhaldsvinnu. Í öðru lagi beindi hv. þm. til mín fyrirspurn um vinnumálaliðinn og tilfærslu af honum. Það er rétt að áðurnefnd upphæð vegna EFTA og EES er færð af vinnumálaliðnum en síðan hefur félmrn. úthlutað af þessum lið til aðila vinnumarkaðarins. Sú úthlutun hefur ekki farið fram enn þannig að hún er í höndum ráðuneytisins.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Kristjánssyni, formanni fjárln., fyrir svörin. Hann staðfesti grun minn um hvað sé verið að gera með það framlag sem óskað er eftir til EFTA/EES-starfs. Í raun og veru lítur út fyrir að þessir peningar verði teknir af öðrum framlögum til samtaka launafólks. Eins og hv. þm. benti á er þessum lið er skipt af félmrn. og úr því að hæstv. félmrh. situr hér inni, þá væri forvitnilegt að vita hvort hann hefði nú þegar ákveðið hvernig skipting á þessum lið ætti að vera og hvort hann liti svo á að þessar 2,5 millj. sem kæmu þarna til frádráttar mundu bitna eingöngu á framlagi til Alþýðusambandsins eða samtaka launafólks eða hvort hann liti svo á að þarna yrði um hlutfallslega skerðingu að ræða á alla sem fá útdeilt af þessum lið. Ef hann gæti veitt einhverjar upplýsingar um það, þá væri það mjög gott.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. 12. þm. Reykv. fyrir mjög málefnalega ræðu þar sem hún fór vítt um völl í umfjöllun sinni um fjárlagafrv. og þær breytingartillögur sem fyrir liggja frá meiri og minni hluta hv. fjárln. En það sem ég vildi nefna var sú harða gagnrýni sem kom fram hjá hv. þm. á málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna, og það lýtur að stuðningi við námsmenn. Ég vil í því sambandi í fyrsta lagi nefna það og vekja athygli á því að í brtt. meiri hluta fjárln. kemur fram að gert er ráð fyrir því að hækka framlög til jöfnunar námskostnaðar, svokallaðs dreifbýlisstyrks. Þar er um nokkra hækkun að ræða sem er mikilvæg fyrir þá nemendur sem stunda nám í framhaldsskólum. En að hinu leytinu vil ég vekja athygli á því að þegar þáverandi fjmrh. og menntmrh. Alþb. stigu úr stólum sínum, skildu þeir efnahag Lánasjóðs ísl. námsmanna eftir mjög illa til reika má segja. Þar stefndi í gjaldþrot. Sjóðurinn hafði verið galopinn og ég efast um að það hafi verið námsmönnum mjög til góðs að svo laust var haldið um tauma á þeim bæ. En auk þess voru ekki tryggðir fjármunir til sjóðsins. Hann var látinn taka lán og það stefndi í gjaldþrot. Strax þegar stjórnarskipti urðu árið 1991 var tekið mjög fast á því að styrkja stöðu lánasjóðsins. Það hefur tekist og nú er þessu umbótastarfi haldið áfram með þeirri tillögu um hækkun á framlögum til Lánasjóðs ísl. námsmanna sem hér um ræðir. Ég er sannfærður um að stjórnendur lánasjóðsins munu breyta þannig, og e.t.v. mun það síðar gerast með löggjöf, að staða sjóðsins styrkist enn frekar og ekki síst verður komið til móts við hagsmuni námsmanna.

Herra forseti. Jú, það er vissulega svo að að nokkru leyti hafa áform um niðurskurð í menntakerfinu verið dregin til baka og ég tók það sérstaklega fram. Þó að hv. 2. þm. Vesturl., Sturla Böðvarsson, hafi séð ástæðu til að ítreka það sérstaklega, þá taldi ég mig draga það einmitt fram og lýsti yfir ánægju minni með það í ræðu minni. Það er hins vegar ekki nema örlítill hluti af þeim niðurskurði sem fyrirhugaður er engu að síður. Varðandi það sem nefnt hefur verið goðsögnin um gjaldþrot Lánasjóðs ísl. námsmanna, þá vil ég vísa enn og aftur í þessa ágætu skýrslu sem samstarfsnefnd námsmannahreyfingarinnar tók saman þar sem þessi fullyrðing er hrakin og það hafa reyndar fleiri gert sem hafa fjallað um þessi mál, m.a. þeir sem komu beinlínis úr þessum málum úr röðum alþýðubandalagsmanna. Ég hef ekki tíma til þess í stuttu andsvari að rekja þessa sögu hér, en vil vísa hv. þm. á að fara ítarlega ofan í þessa greinargerð þannig að ég vísa því á bug að sjóðurinn hafi beinlínis stefnt í gjaldþrot á þeim tíma sem breytingin er gerð. Það hefur aldrei verið sýnt fram á það með óyggjandi rökum og m.a. er það hrakið í þessari skýrslu sem og víða annars staðar. Ég get því ekki fallist á þær skýringar fyrir þessari aðför að námsmönnum sem gerð var með lögunum frá 1992, engan veginn. Hins vegar fagna ég því ef núv. ríkisstjórn hyggst ætla að snúa við þeirri óheillaþróun sem átt hefur sér stað í málefnum námsmanna frá því á árinu 1992.

Herra forseti. Ég vil vegna orða hv. 12. þm. Reykv. vekja athygli á því að tæplega er hægt að tala um goðsögn um gjaldþrot Lánasjóðs ísl. námsmanna. Staðreyndin er sú að árið 1991 og árin þar á undan var staðan þannig að lánasjóðurinn tók dýr lán sem birtast núna með allt að 9% vöxtum og með þeim lánum var síðan lánað til námsmanna án þess að greiddir væru vextir. Lítið sem ekkert kom úr ríkissjóði inn í sjóðinn þannig að það sér hvert mannsbarn að það gat ekki stefnt annað en til gjaldþrots þegar annars vegar voru tekin lán með háum vöxtum og hins vegar veitt lán úr sjóðnum án vaxta og án þess að til þess kæmu sérstök framlög. Ég vil bara ítreka að þær breytingartillögur sem hér er verið að fjalla um frá hv. meiri hluta fjárn. snúast um að bæta kjör námsmanna. Ég tel að það skipti mjög miklu máli vegna þess að hin íslenska þjóð á mjög mikið undir því að sem flestir fari til náms og afli sér þeirrar þekkingar og reynslu sem þarf til þess að takast á við lífið í þjóðfélagi okkar.

Herra forseti. Það verður að segjast eins og er að viðbrögð hv. 2. þm. Vesturl. við ræðu minni kalla beinlínis á aðra ræðu ef ég ætti að koma að þeim útskýringum sem ég gjarnan mundi vilja um þetta mál. En til að skýra mál mitt vil ég vísa í þessa ágætu samantekt námsmannahreyfinganna, með leyfi forseta: ,,Núvirt eigið fé lánasjóðsins var í upphafi árs 1991 jákvætt um 3 milljarða miðað við 6% ávöxtunarkröfu samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 1991. Ef sjóðnum hefði þá verið lokað hefði hann getað staðið við allar skuldbindingar sínar og að auki endurgreitt ríkissjóði að nafnvirði rúma 9 milljarða kr. af eigin fé sínu en 3 milljarða á núvirði eins og áður segir. Af þessu má vera ljóst að sjóðurinn var langt frá því að vera gjaldþrota eins og ítrekað hefur þó verið haldið fram. Þvert á móti vitna þessar tölur um að hann hafi staðið miklu sterkar fjárhagslega en aðrir sambærilegir sjóðir í eigu ríkisins.`` Það hefur mikið verið tekist á um það hver staða sjóðsins hafi verið þegar gripið var til þessara óyndisúrræða sem lögin frá 1992 voru. Það sem skiptir öllu máli í dag er það hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að halda á málum námsmanna í framtíðinni. Kannski eru þessar fyrstu 100 milljónir sem setja á í breytingu á lögunum einhver vísbending um breytta stefnu og ég vona það svo sannarlega.

Herra forseti. Stundum hefur verið skopast að því á Alþingi hvað fjárlaganefndarmenn eru ósparir á þakkir hver í annars garð í ræðum sínum, einkum í 2. umr. um fjárlög hverju sinni. Ég læt það nú ekki á mig fá og hef mál mitt á því að þakka meðnefndarmönnum mínum, svo og starfsfólki nefndarinnar fyrir samstarfið, prýðilegt samstarf á þessari önn sem endranær. Starfið í hv. fjárln. er mjög sérstakt, vinnutörnin löng og hörð og mikil samskipti nánast hvern einasta dag í margar vikur og þá skiptir miklu að starfsandinn sé í lagi. Annað væri nánast óbærilegt. Samstarfið er að mínu mati með ágætum í þessari nefnd þótt skoðanir séu skiptar um einstök atriði og heildarstefnuna. Vinnan við þetta frv. hefur að þessu sinni verið nokkuð sérstök. Hún gekk mjög vel framan af og virtist lengi vel sem tiltölulega auðvelt yrði að standa við áætlanir um 2. umr. 5. desember. Undir lok nóvember brá hins vegar svo við að allt sat fast og gekk hvorki né rak í störfum nefndarinnar dögum saman. Meiri hlutinn virtist hreinlega í gíslingu hjá ráðherrunum sem skiluðu ekki áliti og tillögum sem beðið var eftir. Þetta kom sér vitanlega einnig illa fyrir okkur í minni hlutanum sem höfum haft lítið svigrúm til að vinna úr því sem fram hefur komið allra síðustu daga og vantar þó enn stóran og veigamikinn þátt inn í heildarmyndina þar sem ákvarðanir um rekstur sjúkrahúsa bíða 3. umr. Svipuð staða var raunar uppi fyrir ári þegar 2. umr. fór fram viku síðar en áformað var líkt og nú og nánast öllum heilbrigðismálakaflanum var frestað til 3. umr. þannig að staðan var reyndar enn þá verri. Það gerist sem sagt aftur nú á síðustu stundu að verið er að varpa fram tillögum eða hugmyndum úr heilbrrn. um það hvernig reyna eigi að ná fram sparnaði svo að skiptir tugum milljóna. Maður hlýtur að undrast og gagnrýna þessi vinnubrögð vegna þess að það er nánast líkast því að menn ranki við sér í byrjun desember í því ágæta ráðuneyti, heilbr.- og trn., og muni skyndilega eftir því að nú þurfi að koma fram með einhverjar tillögur. Auðvitað er þessu ekki þannig varið og í rauninni held ég að starfsfólk ráðuneytisins standi frammi fyrir óvinnandi verki og tillögurnar bera þess oft keim að vera hálfgerð örþrifaráð. Á hverju einasta ári er því uppálagt að finna leiðir til sparnaðar og niðurskurðar í kerfi sem passar engan veginn inn í þann stakk sem því er skorinn. Niðurstaðan er oftar en ekki sú að vísa vandanum til hinna ýmsu stofnana og láta þeim eftir að leysa hann. Síðan þekkjum við ótal dæmi þess að lausnirnar eru ekki vel séðar og sæta mikilli gagnrýni og hæstv. ráðherra kemur svo sem frelsandi engill til hjálpar þeim sem aðgerðirnar hefðu bitnað á. Staðreyndin er auðvitað sú að sparnaður og niðurskurður læknar ekki sjúka og læknar ekki öryrkja. Þeir þurfa sína þjónustu eftir sem áður, en hún hefur því miður verið að versna og hún hefur breyst og kostnaðurinn sem á að sparast við allar þessar aðgerðir skýtur einfaldlega upp kollinum annars staðar í kerfinu. Við erum einmitt að fjalla um afar skýrt dæmi í tengslum við aukafjárlög þessa árs þar sem heilsugæslan í Reykjavík á nú við sívaxandi halla að etja og sá halli starfar einkum af niðurskurðinum á sjúkrahúsunum. Fólk þarf að bíða lengur eftir aðgerðum og það er sent veikara heim af sjúkrahúsunum. Þetta kallar m.a. á heimahjúkrun í sífellt auknum mæli sem veldur auknum kostnaði hjá heilsugæslunni. Því miður hafnaði meiri hluti Alþingis tillögu minni hlutans um aukið framlag til heilsugæslunnar við 2. umr. um fjáraukalögin, en frekari umræða um heilbrigðismálin hlýtur að bíða 3. umr. þegar séð verður hvernig meiri hlutinn vill afgreiða fjárhagsramma sjúkrahúsanna og tryggingakerfisins og þá vitum við hugsanlega eitthvað meira um útfærslu nýjustu tillagna ráðuneytisins um 100 millj. kr. sparnað í kostnaði vegna rannsókna og röntgenmyndatöku. Um það efni vitum við lítið nema fulltrúar ráðuneytisins fullyrtu að ekki ætti að auka hlut sjúklingsins og á það verður að sjálfsögðu rækilega minnt. Herra forseti. Fulltrúar allra þingflokka í minni hlutanum standa að sameiginlegu nefndaráliti sem hv. frsm., hv. 5. þm. Vesturl., hefur nú mælt fyrir. Það varð einnig að ráði að við stæðum saman að nokkrum tillögum til breytinga sem ekki náðust fram í vinnu nefndarinnar og við kusum að skipta með okkur verkum að mæla fyrir þeim. Ein þeirra er á þskj. 348 og er flutt vegna þess að við getum engan veginn fallist á þann niðurskurð í þessu frv. til fjárlaga 1997 sem beinist að framhaldsskólum landsins. Nú vil ég sérstaklega taka það fram að við styðjum og fögnum þeim tillögum sem lesa má um og kynna sér á blaðsíðu fimm í þskj. 332, þ.e. brtt. meiri hlutans, tillögum 13--20 þar sem framlög til framhaldsskóla almennt eru allmikið aukin, til Vélskóla Íslands, Stýrimannaskólans í Reykjavík og Húsmæðraskólans á Hallormsstað sem sérstök ástæða er til að fagna þar sem þar með voru tekin til baka áform um að hætta rekstri hússtjórnarskólans í núverandi mynd og vonandi verður framtíð þeirrar starfsemi tryggð betur og áfram. Framlög eru líka hækkuð til Myndlista- og handíðaskóla Íslands og Lánasjóður ísl. námsmanna fær 100 millj. kr. hækkun og sömuleiðis jöfnun á námskostnaði. Allar þessar hækkunartillögur eru af hinu góða. En eftir sem áður er umtalsverður niðurskurður til framhaldsskólanna. Ég ræddi það talsvert við 1. umr. um frv. Þá beindust áhyggjur mínar fyrst og fremst að örlögum framhaldsskólanna á Laugum, Húsavík og í Nesjum í Austur-Skaftafellssýslu, enda bitnaði niðurskurðurinn harðast á þeim. En meiri hlutinn hefur nú fallist á að ekki verði gengið að þessum skólum á þennan hátt og er það vel. Ég ætla ekki að hafa langt mál um það nú hversu mikilvægu hlutverki þessir skólar gegna í sínum heimabyggðum og hversu misráðið er að raska grunninum að starfi þeirra. Ég vil aðeins láta í ljós von um að viðræður sem í gangi eru um framtíð þessara skóla og fjárveitingar til þeirra leiði til farsællar niðurstöðu. Meiri hlutinn leggur til að þessir skólar fái við svo búið viðbótarfjárveitingu af óskiptum lið framhaldsskólanna og að liðurinn verði m.a. í því skyni hækkaður um 30 millj. kr. Þótt með þessu verði vonandi bættur sárasti skaðinn finnst okkur í minni hlutanum ekki nóg að gert. Öllum framhaldsskólum er ætlað að búa til skert fjárframlög og það hefur að vonum vakið hörð viðbrögð og reiði, bæði meðal skólamanna og meðal alls almennings enda varða þessi mál hvert mannsbarn í landinu og framtíð okkar allra og vísa ég þar með til orða hv. 2. þm. Vesturl. sem hafði svipuð orð í andsvari sínu áðan. Það bundu margir vonir við nýsett lög um framhaldsskóla sem m.a. áttu að tryggja aukna áherslu á verkmenntun sem hefur sannarlega verið vanrækt í þessu landi til mikils skaða fyrir þjóðfélagið allt. Tillögurnar í fjárlagafrv. um 200 millj. kr. niðurskurð til framhaldsskólanna komu því mörgum á óvart eftir öll faguryrðin fyrr á árinu og verkuðu sem reiðarslag á þá sem raunverulega trúðu því að nú ætti að hefja framhaldsmenntun og sér í lagi verkmenntun til vegs og virðingar. Lágmarkið var auðvitað að ekki yrði gert verr en áður og maður hlýtur að spyrja hvenær stjórnvöld telji tímabært að styrkja og bæta grunninn ef ekki nú þegar betur árar. Hver er eiginlega framtíðarsýnin þegar stefnan birtist í stórfelldum niðurskurði í sæmilegu árferði? Tillagan um fallskattinn svokallaða vakti einnig mikla reiði og viðbrögð enda getur hann komið illa við þá sem síst skyldi. Þær raddir heyrast vissulega, m.a. frá stjórnendum í skólakerfinu, að nokkur hluti nemenda þurfi aðhald og hvatningu til að slá ekki slöku við og gjöld vegna endurtekinna prófa geti verkað á þann veginn. Vel má vera að ráðstafanir af þessu tagi mundu hitta fyrir einhver verðug fórnarlömb. En miklu meiri ástæða er til að gæta hagsmuna þeirra sem höllum fæti standa í þessu kerfi, nemenda sem af einhverjum ástæðum þurfa mikið fyrir náminu að hafa eða verða fyrir töfum af ýmsum óviðráðanlegum orsökum og þá er það vel kunnugt að miklu erfiðara er að skipuleggja námsferil í áfangakerfi fjölbrautaskólanna og þar vill brenna við að nemendur ætla sér um of og verða að slá af þegar líður á önnina eða freista þess að ná prófi þrátt fyrir takmarkaðan undirbúning. Að skattleggja nemendur og aðstandendur þeirra sérstaklega af þessum sökum er sérlega ógeðfellt og fáránlegt að vísa ábyrgðinni á fáeina svarta sauði í þeirra hópi. Minni hlutinn vill að snúið verði aftur af þessari braut. Við leggjum til að fjárveiting til liðarins Framhaldsskólar verði hækkuð um 250 millj. kr. og sú hækkun verði notuð til að skila framhaldsskólunum aftur þeim niðurskurði sem birtist í fjárlagafrv. og til að hætta við þessi heimskulegu áform um fallskattinn. Við leggjum til að þessum fjármunum verði deilt út til skólanna eftir þeim reglum og gildistölum sem verið hafa til viðmiðunar og við miðum við að þar með verði varið sama fé að raunvirði á hvern nemanda í framhaldsskólunum eins og skólarnir búa við á þessu ári. Það er hugsunin á bak við þessa tillögu og ég vona að hv. þingmenn skilji það og styðji tillöguna. Metnaður okkar stæði vissulega til þess að gera enn betur en það er okkar niðurstaða að minna sé ekki viðunandi. Menn hafa vafalaust tekið eftir að við leggjum hvorki til niðurskurð né tekjuauka á móti. Ástæðan er sú að við teljum þessa upphæð fyllilega rúmast innan fjárlagarammans og þó talsvert meira væri. Tekjuhliðin er augljóslega vanáætluð um a.m.k. 1,5--2 milljarða kr. þannig að heildarniðurstöðutölur frv. standast fyllilega þótt allar útgjaldatillögur bæði meiri hluta og minni hluta yrðu samþykktar að viðbættum væntanlegum hækkunum í heilbrigðismálakaflanum. Við sáum því ekki ástæðu til að leggja fram mótaðar tillögur um tekjuauka eða niðurskurð á móti. Ég vil um leið benda á tillögur okkar þingkvenna Kvennalistans sem eru á þskj. 345. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir mun væntanlega skýra þær nánar síðar í umræðunni, en ég vil vekja athygli á þeim tillögum hér og nú og biðja hv. þingmenn að skoða þær vandlega. Þær eru að sumu leyti kunnuglegar enda höfum við haft þær áherslur lengi. Þar er fyrst um að ræða hógværa tillögu um svolitla hækkun til Námsgagnastofnunar en Kvennalistinn hefur margsinnis reynt að vekja þingmenn til umhugsunar um nauðsyn þess að gera betur við þá stofnun sem gegnir svo mikilvægu hlutverki í menntakerfinu. Ættu menn ekki síst nú að sýna henni skilning eftir þá miklu umræðu sem verið hefur að undanförnu í tilefni af birtingu skýrslu um stöðu raungreina í skólum landsins sem að hluta til mun rakin til ófullnægjandi námsgagna. Þá er tillaga um framlag til Félags einstæðra foreldra, sem hefur sótt um styrk úr ríkissjóði til að fjármagna nauðsynlegar endurbætur og viðhald á húsnæði sínu þar sem einstæðir foreldrar frá aðstöðu gegn vægu gjaldi um takmarkaðan tíma. Félag einstæðra foreldra fær nokkurt framlag til reksturs á fjárlögum en ekki náðist samstaða í fjárln. um styrk til viðhalds og endurbóta á húsnæði félagsins sem það hefur áætlað að kosta muni um 12 millj. kr. Rökin fyrir þeirri afstöðu meiri hlutans voru m.a. þau að þetta væri fremur verkefni sveitarfélaganna. Við erum vissulega þeirrar skoðunar að þau ættu að koma þarna inn í þar sem Félag einstæðra foreldra er einmitt að stórum hluta að leysa vanda sem sveitarfélögin koma að og ber í raun og veru að leysa. En ríkið á að okkar dómi að koma þarna inn í og við leggjum til að það fjármagni helming þessa kostnaðar en sveitarfélögin komi þar á móti með framlag. Það er mjög brýnt að styrkja og styðja þessa athyglisverðu starfsemi sem hefur hjálpað svo mörgum í erfiðum aðstæðum. Ég vona að hv. þingmenn sjái sér fært að styðja þessa tillögu þrátt fyrir svolítinn meiningarmun því að ég veit að fulltrúar meiri hlutans hafa skilning á þeim aðstæðum sem þarna er um að ræða. Loks er tillaga um sérstakt framlag til aðgerða til að jafna launamun kynjanna. Hér stendur að þetta sé nýr liður og vissulega er verið að leggja til nýjan lið á fjárlögum en þetta er ekki nýr liður í brtt. Kvennalistans. Við lögðum fram sams konar tillögu á síðasta ári og hún hlaut ekki brautargengi en lengi má manninn reyna og við vonum að hv. þingmenn sýni þessari tillögu skilning. Við höfum margsinnis reynt að koma fram með tillögur og hugmyndir sem gætu gagnast til að taka á því sérsaka vandamáli, þ.e. launamisrétti kynjanna, og þarf ekki að minna á þá umræðu sem var fyrirferðarmikil í aðdraganda síðustu þingkosninga eftir útkomu skýrslu um launamisrétti kynjanna og Kvennalistinn brást við með því að leggja fram mótaðar tillögur um hvernig mætti taka á þeim vanda. Þetta er ein af þeim, þ.e. að taka frá sérstaka upphæð. Hún er ekki há og mundi vitaskuld ekki duga en þetta er viðleitni og hún er ætluð til að hækka sérstaklega fólk sem er órétti beitt að þessu leyti. En ætlunin er að hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir fjalli betur um þá tillögu síðar í umræðunni. Þessar tillögur eru nokkuð táknrænar fyrir þær áherslur sem Kvennalistinn hefur lagt í sínu starfi og bera kvennapólitískt svipmót þótt það væri vitanlega sterkara og víðtækara ef við réðum meira ferðinni. Þó hlýt ég að segja að mér finnst skilningur og velvild í garð okkar sjónarmiða hafa vaxið á hv. Alþingi og í hv. fjárln. þar sem fátt kemur lengur þeim félögum mínum á óvart og er sá munur allnokkur frá fyrstu tíð okkar á þessum vettvangi. Herra forseti. Mig langar til að vekja athygli hv. þingmanna á því sem segir í kaflanum um umhverfismál í áliti minni hlutans. Umhverfismál eru mjög vaxandi málaflokkur um allan heim og hafa víða annars staðar meira vægi en hér enda áhrif mengunar og annarra umhverfisvandamála miklu sýnilegri en hér á landi. Þó koma þeir dagar æ oftar þar sem mengun af völdum útblásturs frá bifreiðum og verksmiðjum er jafnvel tilefni myndatöku, eins og sjá má á bls. 6 í Morgunblaðinu í dag. Slíkt ástand og miklu verra kannast menn við víða erlendis, t.d. í iðnaðarlöndum Evrópu þar sem mengunin byrgir sýn stóran hluta ársins og öll könnumst við við hvernig er að koma hingað til landsins úr takmörkuðu skyggni utan lands og sjá landshornanna á milli þegar loftið er sem tærast eins og henti nýlega þá sem hér stendur. Það er notaleg tilfinning og hlýtur að vekja með manni einlæga löngun til að stuðla að því með öllum tiltækum ráðum að svo geti verið um langa framtíð. En það er einmitt þess vegna sem við Íslendingar erum of andvaralausir og skynjum ekki nógu sterkt þann mikla vanda sem steðjar að öllu lífi og framtíð á jörðinni. Flestir landsmenn telja okkur bara í góðum málum miðað við aðra og hafa litlar áhyggjur af umhverfismálum almennt. Það er helst að menn viðurkenni nauðsyn þess að taka til sýnilegt rusl og koma því fyrir á skikkanlegan hátt og bæta frárennslismálin auk þess sem vaxandi skilningur er á því að úrbóta sé þörf vegna vaxandi ferðamennsku og áhrifa hennar á umhverfið og náttúru landsins. En að við séum sek í sambandi við mengun andrúmsloftsins er mörgum ekki áhyggjuefni. En því miður, þar erum við svo sannarlega bullandi sek. Bílaeign og bílanotkun er mikil og gríðarlegu magni af koltvíoxíði er blásið út í loftið frá bílum, skipum og flugvélum, svo og frá iðnaðarframleiðslu og annarri eldsneytisnotkun. Langmesta mengunin er tengd samgöngum eða um 66% og þar eiga skipin okkar stóran og vaxandi hlut vegna æ lengri siglinga fiskiskipa og aukinnar frystingar úti á sjó. Kvennalistinn hefur ítrekað reynt að þrýsta á um ákveðið frumkvæði af hálfu íslenskra stjórnvalda í rannsóknum og tilraunum með mengunarfrírra eldsneyti sem brýn nauðsyn er að koma á markað sem allra fyrst því að ekki er raunhæft að binda vonir við minnkandi notkun samgöngutækja, hvorki hér á landi né annars staðar. Hið gagnstæða verður örugglega frekar raunin. Ríkisstjórnin hefur gefið fyrirheit um að hún vilji leggja aukna áherslu á umhverfismál þó það sé lítt sýnilegt í frv. til fjárlaga næsta árs. Um alllangt skeið hefur verið unnið að gerð framkvæmdaáætlunar í umhverfismálum með sjálfbæra þróun að leiðarljósi og er hún nú á lokastigi í umhvrn. Í byrjun nóvember var haldið fjölmennt umhverfisþing til umfjöllunar um þessa áætlun þar sem fram kom mikill áhugi og fjöldi tillagna og ábendinga en jafnframt vissar áhyggjur um að ekki yrði séð fyrir nægu fjármagni til framkvæmdanna. Áætlunin er til næstu fjögurra ára og í henni er að finna markmið og leiðir sem augljóslega munu kosta talsvert fé. Verkefnin munu dreifast á nokkur ráðuneyti, en umhvrn. þarf að hafa með höndum frumkvæði, skipulagningu, upplýsingar og eftirlit, auk beinna verkefna til að ná settu markmiði. Í fjárlagafrv. sjást þess hins vegar engin merki að gert sé ráð fyrir aukinni starfsemi ráðuneytisins vegna þessa. Það styður auðvitað þann ugg sem fram kom á umhverfisþinginu að ekki fylgi nægilegur hugur máli. Allar stofnanir umhvrn. gegna mikilvægum og vaxandi verkefnum og þyrftu auknar fjárveitingar ef vel ætti að vera. Minni hlutinn vill sérstaklega benda á aðstæður innan tveggja þessara stofnana. Er þá fyrst til að taka Hollustuvernd ríkisins. Þrátt fyrir aukafjárveitingu á þessu ári til Hollustuverndar ríkisins eru horfur á verulega auknum halla hjá stofnuninni sem henni virðist ætlað að draga áfram á eftir sér. Ástæðan fyrir erfiðum rekstri stofnunarinnar er sú að henni eru sífellt ætluð aukin verkefni án þess að fjárveitingar og stöðuheimildir fylgi. Aukin verkefni eru fyrst og fremst vegna alþjóðlegra samninga og skuldbindinga, svo sem vegna EES o.fl. Slík verkefni eru orðin svo rúmfrek að framkvæmd eftirlits og vöktunar sitja á hakanum, og sama er að segja um rannsóknir, fræðslu- og leiðbeiningarstörf. Niðurstöður úttektar á verksviði og mannaflaþörf stofnunarinnar, sem unnin var af Skipulagi og stjórnun ehf., eru þær að 20,5 stöðugildi til viðbótar þeim 40 sem fyrir eru sé ,,alger lágmarksþörf``. --- Ég er ekki með skýrsluna við höndina en ég man ekki betur en þeir teldu að það þyrfti nærri að tvöfalda mannafla til að sinna öllum þeim verkefnum sem hér væri um að ræða. Í frv. er gert ráð fyrir að aðeins verði fjölgað um eitt starf vegna framkvæmda laga um erfðabreyttar lífverur. Málefnum þessarar stofnunar er með þessu stefnt í óefni. Ég tel að það þurfi að gera áætlun um uppbyggingu og lagfæringu á málefnum þessarar stofnunar. Veðurstofan er önnur stofnun sem ég vil fara nokkrum orðum um. Hún hefur tekið á sig æ fleiri og stærri verkefni á síðustu árum, einkum við vöktun náttúru og umhverfis og er skemmst að minnast að til hennar var vísað snjóflóðavörnum á síðasta þingi. Forsvarsmenn stofnunarinnar telja launalið hennar vanáætlaðan um liðlega 11 millj. kr. miðað við óbreytt umfang almennrar starfsemi og telja samdrátt í þjónustu óhjákvæmilegan fáist hann ekki leiðréttur. Meiri hlutinn hefur ekki viljað fallast á það þótt ljóst sé að Veðurstofan þarf aukinn mannskap ef hún á að geta aukið sértekjur sínar eins og fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Verra er þó að ekki hefur fengist leiðrétting á framlagi til eignakaupa stofnunarinnar. Sá liður þyrfti 10--20 millj. kr. hækkun og má til áherslu vitna í rökstuðning Veðurstofunnar. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að vitna í gögn frá Veðurstofunni: ,,120 ársverka stofnun sem veltir 450 millj. kr. (þar með talið vegna ICAO, ofanflóðasjóðsverkefni, ESB-styrkt verkefni o.fl.), rekur 150 veðurathugunarstöðvar, 30 jarðskjálftastöðvar, veðurratsjá, tvær háloftastöðvar, 50--60 tölvur, netkerfi til tölvuvinnslu og fjarskipta og margt fleira, gerir nánast ekkert til endurnýjunar búnaðar eða bætir þjónustu með eignakaupalið upp á 10,4 millj. kr.`` Þetta er að mínu mati réttmæt ábending og hefði verið skynsamlegt að koma til móts við óskir stofnunarinnar þó ekki væri nema að hálfu. Ég vil þá víkja örfáum orðum að forvörnum og aðgerðum vegna vímuefnavandans sem er sérstakur kafli í okkar nefndaráliti. Stjórnvöld hafa nú loks tekið við sér vegna vaxandi neyslu vímuefna sem veldur ómældum vanda, ekki aðeins einstaklinga og heimila, heldur þjóðfélagsins alls. Það er mikið áhyggjuefni að ólögleg efni virðast beinlínis streyma inn í landið. Starfsemi innflytjenda, ef svo má að orði komast um þessa glæpamenn, og sölumanna teygir krumlurnar um allt samfélagið, neytendur verða sífellt yngri og ofbeldi verður æ harðara innan þessara hópa. Stjórnvöld hyggjast nú loks taka nokkuð á vandanum og þá fyrst og fremst með því að freista þess að draga úr framboði ólöglegra efna, herða löggæslu og tollgæslu. Því ber að fagna, enda brýn nauðsyn að efla gæslu á því sviði og sérstaklega að herða eftirlit í hinum ýmsu höfnum landsins. Einnig þarf stórbætta gæslu í Leifsstöð, m.a. vegna ábendinga frá Interpol um vaxandi hættu á að stöðin verði notuð sem skiptistöð til að koma ópíum og heróíni frá Suður-Ameríku til Evrópulanda. Og hvað vitum við nema sú starfsemi sé hafin. Skuggahliðin á þessu átaki stjórnvalda er sú að það er ekki nóg að draga úr framboði eiturefnanna heldur þarf með öllum tiltækum ráðum að draga úr eftirspurninni sem er mikil og ört vaxandi, því miður ekki síst meðal ungmenna. Forvarnaþátturinn er vanræktur og illa skipulagður og meðferðarþátturinn er fjársveltur þrátt fyrir augljósan og merkilegan árangur á því sviði. Þar mætti ná enn betri árangri við björgun og endurhæfingu þeirra sem lent hafa í klóm eiturefnanna. Þessi mál verðskulda og þurfa styrkari stuðning en til þessa hefur verið veittur. Það er að stórum hluta forvarnir að stuðla að endurhæfingu vímuefnaneytenda og bjóða upp á úrræði sem duga til að halda þeim frá neyslu. Meiri stuðningur stjórnvalda mundi skila sér margfalt til samfélagsins aftur. Það er ég alveg sannfærð um. Ég hefði kosið að sjá myndarlega tekið á þeim þætti þótt rétt sé að ítreka ánægju og stuðning við aukin framlög til toll- og löggæslu til þess að freista þess að draga úr framboði ólöglegra vímuefna sem eru einn af bölvöldum mannkyns og ógn við framtíð barna okkar og unglinga. Eins og segir í nefndaráliti minni hlutans, þá tókum við þátt í afgreiðslu þeirra brtt. sem meiri hlutinn flytur og styðjum margar þeirra. Það væri út af fyrir sig ástæða til að fjalla um það hér en það gæti orðið óþarflega langt mál og margir á mælendaskrá. Ég ætla að spara mér það og auðvitað er það aðeins smámunasemi af okkar hálfu að fara að flokka þessar tillögur og lýsa ánægju með sumar og óánægju með aðrar en þannig er þessu auðvitað farið að afstaða manna og áherslur eru misjafnar. Það voru nokkrir liðir sem ég lagði sérstaka áherslu á í nefndinni og er sátt við afgreiðslu sumra þeirra en síður annarra eins og gengur. Kvennasögusafnið var til umfjöllunar hjá síðasta ræðumanni, hv. 12. þm. Reykv., þannig að ég þarf ekki að hafa mörg orð þar um. Þetta merka safn var nýlega opnað með viðhöfn sem sérstök deild innan Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafnsins og er, eins og menn þekkja vonandi, stór hluti af ævistarfi merkrar konu, dr. Önnu Sigurðardóttur sem lést í janúar sl. Safnið var öll árin frá stofnun þess, þ.e. síðustu 20 ár, til húsa á heimili dr. Önnu, sem lagði ómetanlega sjálfboðavinnu af mörkum í þágu þessa málefnis og þar með ómetanlegan skerf til varðveislu og rannsókna á sögu kvenna. Er mjög mikilvægt að því starfi verði haldið áfram af fullum sóma. Annað væri vanvirðing við ómetanlegt starf þessarar merku konu. Staður þessa safns er tvímælalaust innan veggja Landsbókasafns -- Háskólabókasafns og það var stór stund þegar safnið var opnað 5. desember sl. á afmælisdegi dr. Önnu Sigurðardóttur. En eins og fram kom í máli hv. 12. þm. Reykv. fylgdi sá böggull skammrifi að stjórn Landsbókasafns -- Háskólabókasafns taldi sig ekki hafa fjármagn til þess að greiða starfsmanni Kvennasögusafnsins laun og tók við safninu með því skilyrði að stjórn Kvennasögusafnsins sæi um útvegun fjár vegna þess kostnaðar. Það er ljóst að hlutverk Kvennasögusafnsins er stórt og fer vaxandi vegna þess m.a. að nú er loks hafin kennsla í kvennafræðum í Háskóla Íslands og mikill áhugi á þeim auk vaxandi áhuga utan Háskóla Íslands. Það er ekki sjáanlegt að Kvennasögusafnið geti aflað sér sérstakra tekna og því er mjög nauðsynlegt að taka á þessu máli þannig að það sé algerlega tryggt að stjórn Kvennasögusafnsins fái það fjármagn sem þarf til þess að reka þetta safn. Ég var ekki sátt við orðalag hv. formanns fjárln. í framsöguræðu hans og fannst ekki svo ljóst til orða tekið að hægt væri að herma það upp á stjórn Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafns. Mér fannst sem sagt ekki koma nægilega skýrt fram að tryggt sé að þetta fé rati rétta leið en ég veit af samtölum við einstaka nefndarmenn í fjárln. að þeir hafa fullan vilja á því að svo verði. Ég þakka hv. formanni fjárln. fyrir þau orð sem hann viðhafði áðan og treysti því að við munum athuga þetta á milli umræðna. Ef einhver minnsti vafi leikur á því að þetta fari eins og okkar vilji hefur staðið til mun ég hafa frumkvæði að því að flutt verði brtt. við 3. umr. um sérstakan lið á fjárlögum eins og ég hef áður boðað í hv. fjárln. og ég mun leita eftir stuðningi a.m.k. allra þingkvenna og á bágt með að trúa því að þær verði ekki allar til þess búnar að koma til aðstoðar í þessu efni.  Um annan málaflokk vil ég fara hér örfáum orðum um þ.e. ferðamálin. Ég ætla ekki að halda neina langloku um mikilvægi þeirra í atvinnu- og efnahagslífi landsmanna. Það hef ég gert oftsinnis áður og á sjálfsagt eftir að gera það við önnur tækifæri. Hér vil ég aðeins undirstrika nauðsyn þess að við séum vel á verði gagnvart þeim spjöllum sem ferðaþjónustan getur valdið á náttúru landsins. Um leið og ég þakka stuðning allrar fjárln. við hækkun framlags til þess verkefnis sem merkt er Fjölsóttum ferðamannastöðum og er ætlað til úrbóta og fyrirbyggjandi aðgerða hlýt ég að minna á hversu brýnt er að vinna ötullega á þessu sviði. Í fjárlagafrv. var þessi liður lækkaður um 5 millj. kr. frá yfirstandandi ári þar sem voru 10 millj. kr. til ráðstöfunar. Það varð að samkomulagi í hv. nefnd að hækka hann aftur og bæta um betur þannig að í heild nemur hann nú 14,1 millj. kr. eftir væntanlega samþykkt Alþingis og er það mikilvægt skref í rétta átt. En um leið og ég segi það vil ég biðja menn að íhuga að þessi upphæð er í raun aðeins ígildi þriggja vænna ráðherrabíla og má nú undarlegt teljast ef þjóðin telur sig ekki hafa efni á því að gera betur við stássstofu lands okkar og þjóðar. Það er út af fyrir sig ánægjulegt í þessu sambandi að geta minnt á það að margir aðilar, bæði sveitarfélög, fyrirtæki, einstaklingar, félög og samtök af ýmsu tagi, hafa reynst fús til að bæta við þá upphæð sem frá ríkinu kemur til þessara hluta þannig að á næsta ári má búast við að unnt verði að vinna að úrbótum fyrir a.m.k. tvöfalda þessa upphæð. En þörfin er mikil og brýnt að tryggja áframhaldandi varðstöðu í þessu efni. Herra forseti. Ég hef fyrst og fremst rætt um gjaldahlið frv. og einstaka liði hennar enda er það hún sem er fyrst og fremst til umræðu. Ég ræddi um tekjuhliðina og forsendu frv. við 1.umr. og þessir þættir verða frekar til umfjöllunar við 3. umr. Ég gæti í rauninni endurtekið allt sem ég sagði við 1. umr. um fjárlagafrv. þar sem allt bendir til að það sem ég sagði þar hafi átt við rök að styðjast. Ég hélt því fram þá að tekjuhliðin væri vanáætluð um 1--2 milljarða og það mun koma á daginn og því ber að fagna. Það bendir allt til þess að markmið ríkisstjórnarinnar um að afgreiða fjárlögin með afgangi á næsta ári náist og jafnvel meiri afgangi en stefnt var að þegar frv. var lagt fram og ég er sammála því markmiði í sjálfu sér og tel skynsamlegt og nauðsynlegt að grynnka á skuldum ríkissjóðs. Það næst auðvitað ekki nema ríkissjóður skili afgangi. Hins vegar er ég ekki sátt við skiptingu fjármuna eins og ljóst má vera af máli mínu og vísa í það sem ég hef sagt fyrr. Ég vil aðeins koma inn á það sem kom fram í máli hv. formanns fjárln. þar sem hann ræddi nokkuð um störf fjárln. og hlutverk. Ég vil taka undir það sem hann sagði, ég skrifaði það ekki hjá mér en mig minnir að hann væri fyrst og fremst að tala um ágæti þess að gera fjárhagsáætlun til lengri tíma fyrir ríkissjóð og ég er sammála því. Hann talaði einnig um nauðsyn þess að gera forgangsröðun markvissari og því er ég hjartanlega sammála en því miður erum við ekki alltaf sammála um hvernig forgangsröðunin ber að vera en það er nauðsynlegt að vinna markvissar að því að forgangsraða í ríkisfjármálum. Hann drap einnig á þátt einstakra fagnefnda Alþingis og ég vil leggja áherslu á að mér finnst hafa orðið talsverð umskipti í þeim efnum þar sem ég þekki þetta starf frá fyrri tíð minni á Alþingi. Ég tel það mjög af hinu góða að fagnefndir þingsins fjalli um þá kafla sem tilheyra þeirra starfi. Það tryggir betra upplýsingaflæði milli þingmanna og gerir þá miklu virkari í umfjöllun um þetta stóra og mikilvæga dæmi sem við fáumst við. Ég er ekki að gagnrýna það sem fram kom í máli hv. formanns fjárln. heldur taka undir það og væri ástæða til að fjalla um það í betra tómi. Ég vil að lokum nefna það, sem ég hef reyndar oft rætt úr þessum ræðustóli og síðast við umfjöllum um fjáraukalög þessa árs. Það er ekki aðeins svo að ég hafi ýmislegt við forgangsröðun og skiptingu fjármuna í fjárlögum ársins að athuga heldur koma þar fram ýmsar upphæðir sem aðgerðir af ýmsu tagi standa á bak við. Þar vil ég sérstaklega til taka ráðstafanir sem framkvæmdar voru á síðasta ári og ríkisstjórnin stóð fyrir til lækkunar á útgjöldum sem hv. 12. þm. Reykv. fjallaði einmitt rækilega um. Ég ætla nú að stytta það mál sem ég ætlaði að hafa um það, enda margir sem bíða á mælendaskránni. Ég vil aðeins vísa sérstaklega til þess óhæfuverks í lok síðasta árs að aftengja elli- og örorkulífeyri við almenna launaþróun í landinu. Stjórnarandstaðan barðist hart gegn þeim gjörningi sem var bæði óréttlátur og heimskulegur og þarf ekki að endurtaka öll rökin í því máli. Ég vil aðeins vísa til ræðu hv. 12. þm. Reykv. sem var með allnákvæma útlistun á áhrifum þessarar ráðstöfunar. Í máli hennar kom einmitt fram að það er deginum ljósara að elli- og örorkulífeyrisþegar töpuðu verulega á þessum gjörningi og þar var svo sannarlega ráðist að þeim sem síst skyldi. Það er margt sem laga þarf í rekstri og efnahagsráðstöfunum ríkisstjórnarinnar og þetta síðastnefnda er að mínum dómi efst á þeim lista.

Hæstv. forseti. Við 2. umr. fjárlaga fyrir árið 1997 leggur meiri hluti hv. fjárln. fram brtt. við gjaldalið fjárlagafrv. og hefur hv. formaður fjárln. mælt fyrir þeim tillögum. Ekki hefur tekist að ljúka afgreiðslu allra þeirra erinda sem fyrir nefndinni liggja og verða þau að bíða 3. umr. Þar má einkum nefna tillögur um sjúkrastofnanir auk tillagna er varða tekjuhlið frv. eins og venja er, heimildarákvæði 6. gr. og B-hluta eins og gert er ráð fyrir. Ég vil gera hér að umtalsefni þátt fagnefnda í þeirri vinnu sem unnin hefur verið við undirbúning þess að taka fjárlagafrv. til 2. umr. Eins og fram kemur í nál. meiri hluta fjárln. hafa fagnefndirnar lagt fram sín nál. og fulltrúar þeirra nefnda gerðu grein fyrir álitunum á fundum fjárln. og ber að þakka þá ágætu vinnu sem unnin var í fagnefndunum en hún auðveldar fjárln. vissulega þá vinnu sem hún þarf að leggja í. Ég vil vekja athygli á þessu vegna þess að það hefur stundum verið gagnrýnt að fagnefndirnar komi ekki nægilega mikið að starfi og undirbúningi við setningu fjárlaganna en ég tel að sú vinna sem hefur farið fram í haust afsanni þá gagnrýni og það hafi komið í ljós hversu mikilvæg vinna fagnefndanna er og að hún er vissulega vel metin hjá hv. fjárln. Eins og fram kemur í nál. meiri hluta nefndarinnar eru tillögur til hækkunar á 4. gr. frv. samtals 710 millj. kr. Er þess að vænta að við 3. umr. verði afgreiddar tillögur til breytinga á tekjum og gjöldum á þann veg að markmiðið um hallalaus fjárlög náist og tryggt verði eftir því sem afgreiðsla fjárlaga gefur tilefni til það mikilvæga markmið að halda stöðugleika í verðlags- og peningamálum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Með myndun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hefst ný framfarasókn þjóðarinnar. Undirstöður velferðar verða treystar og sköpuð skilyrði fyrir bættri afkomu heimilanna í landinu. Áhersla verður lögð á samheldni þjóðarinnar, samvinnu vinnuveitenda og launþega, dreifbýlis og þéttbýlis. Efnahagslegur stöðugleiki og jafnvægi í ríkisfjármálum eru forsendur framfara, lágra vaxta, öflugs atvinnulífs og atvinnuöryggis.`` Svo mörg voru þau orð en þau eru mikilvæg og auðvitað mikilvægt innlegg í alla umræðu sem lýtur að stefnumörkun og störfum ríkisstjórnarinnar. Allt starf stjórnarflokkanna hlýtur að miða að því að ná þessum markmiðum sem stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar felur í sér. Allt bendir til þess að alþjóðleg hagþróun verði hagstæð á næsta ári og spáir Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn 3,8% aukningu í heimsframleiðslu á þessu ári sem er meira en var árið 1995 og 4,1% á næsta ári. Skapa þessar aðstæður sterkari stöðu á mörkuðum útflutningsafurða okkar. Verulegur hagvöxtur hefur verið hér á landi í ár, eða um 5,5%. Í þjóðhagsáætlun er gert ráð fyrir að hagvöxtur verði 2,5% á næsta ári og 4% ef álvers- og stóriðjuframkvæmdir fara af stað eins og margt bendir til að geti orðið. Það bendir því allt til þess að fjárfestingar muni aukast og draga muni úr atvinnuleysi. Það hefur því vissulega rofað verulega til í efnahagsmálum og komið hefur í ljós að árangur þeirra aðgerða sem markvisst hefur verið unnið að á síðustu árum, bæði á vegum fyrri ríkisstjórnar og þeirrar sem nú ræður ferð. Það er vissulega verk að vinna, ekki síst hjá aðilum vinnumarkaðarins sem semja um skiptingu þess ávinnings sem hefur orðið og gæti blasað við ef vel verður á spilum haldið hjá atvinnufyrirtækjum landsins og ekki síður stjórnvöldum. Það skiptir því miklu máli að haldið verði fast við þau markmið í ríkisfjármálum sem að er stefnt svo stöðugleikinn haldist um leið og kjör verði bætt. Markmið okkar í ríkisrekstrinum á að vera krafa um einföldun og ábyrgð og árangur í ríkiskerfinu. Með einföldun á ég ekki síst við eftirlitshlutverk ríkisins og það flókna eftirlitsstofnanakerfi sem sett hefur verið upp á mörgum sviðum, og stjórnsýsluna sem stýrir velferðarkerfinu. Einföldun hlýtur að geta falist í aukinni einkavæðingu og því að færa verkefni til sveitarfélaga og/eða stofnana sem næst þeim vettvangi sem sinna á með dreifðu valdi og ábyrgð en sem minnstri miðstýringu. Með ábyrgð vil ég vísa til þess að með skýrum hætti og samningum verði stofnunum gert ljóst hvert hlutverk þeirra er og stjórnendum veitt svigrúm til þess að stjórna innan ramma fjárlaga og þeirra samninga sem gerðir eru og árangur metinn á grundvelli samningsstjórnunar. Árangurinn á að felast í því að skipulag og starfsemi ríkisins sé þannig að ríkið geti sinnt skyldum sínum við borgarana á eins hagkvæman, skjótvirkan og árangursríkan hátt og kostur er. Meðal þess sem þarf að vinna að sem lið í úrbótum í ríkisrekstri er að gera þjónustusamninga við stofnanir og tryggja þannig markmið og árangur. Það er von mín að stjórnarflokkarnir leggi áherslu á og standi áfram að úrbótum í ríkiskerfinu, sem eru nauðsynlegar, í góðri sátt og í samstarfi við starfsfólkið sem þekkir til þeirrar þjónustu sem veita þarf. Ég tel það vera meðal allra mikilvægustu viðfangsefna innan ríkiskerfisins að skapa öryggi og tiltrú hjá starfsmönnum gagnvart stofnunum ríkisins. Sífelldar breytingar og óstöðugleiki eru óviðunandi og ekki í takt við kröfur og áætlanir um árangur og skýr markmið í ríkisrekstrinum. Virðulegi forseti. Ég mun ekki nota tíma minn við þessa umræðu til að gera grein fyrir einstökum brtt. sem meiri hluti fjárln. hefur lagt fram. Það hefur hv. formaður fjárln. gert í ræðu sinni. Ég mun hins vegar fara nokkrum orðum um nokkra þætti og helstu áherslur sem ég tel að felist í tillögum meiri hluta fjárln. sem hér liggja fyrir. Með færslu verkefna til sveitarfélaganna og skýrari verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga hefur sameiginlegum verkefnum, sem ríkið leggur til fjármuni, fækkað. Samningar milli ríkis og sveitarfélaga hafa verið gerðir um margs konar framkvæmdir og uppbyggingu. Við umræðuna tel ég ástæðu til að vekja athygli á því að mjög mikilvægt er að samningar milli ríkis og sveitarfélaga séu gerðir með þeim hætti að þeir séu vel undirbúnir og samræmi sé milli þeirra samninga sem eru gerðir við einstök sveitarfélög. Það er óverjandi að gera samninga við sveitarfélög sem síðan er ekki hægt að standa við og þess vegna er nauðsynlegt að undirbúa málin og þar af leiðandi samninga vandlega og byggja þá á gildandi lögum um þau verkefni sem um er að ræða. Engu að síður getur það verið til hagsbóta fyrir báða aðila og í raun nauðsynlegt að taka til endurskoðunar samninga sem gerðir hafa verið vegna breyttra aðstæðna. Ég vil gera grein fyrir nokkrum tillögum sem meiri hluti fjárln. hefur lagt til og eru til umræðu. Í fyrsta lagi vil ég nefna og víkja að annarri brtt. meiri hlutans sem lýtur að embætti umboðsmanns Alþingis. Það embætti var, svo sem kunnugt er, stofnað með lögum nr. 13/1987 og tók umboðsmaður til starfa í byrjun ársins 1988. Ég tel að á þeim níu árum sem umboðsmaðurinn hefur starfað hafi embætti hans mjög rækilega sannað gildi sitt og starf hans haft geysimikil og góð áhrif á stjórnsýsluna í landinu. Ég tel að Alþingi beri að standa vörð um starf umboðsmanns og styrkja það og veita til þess þá fjármuni sem þarf svo embættið megi reka á sómasamlegan hátt. Ég tel mig geta fullyrt að fram að þessu hefur verið haldið vel á málum hjá umboðsmanni, fjárveitingum verið stillt í hóf og sparnaðar verið gætt í rekstri. En á hitt ber að líta að sá fjöldi mála sem kemur til úrlausnar hjá umboðsmanni hefur aukist á hverju ári. Það er þó mat umboðsmanns að nokkurs stöðugleika sé farið að gæta og með þeim ráðstöfunum sem hann leggur til megi grynnka á óafgreiddum málum hjá embættinu. En það hlýtur að vera mjög bagalegt fyrir borgarana sem til umboðsmanns leita að þurfa að bíða lengi eftir niðurstöðum mála. Á því er heldur ekki góður svipur. Á þessum níu árum hafa orðið mikil umskipti í stjórnsýslunni. Sett hafa verið ný stjórnsýslulög og upplýsingalög auk þess sem sett hafa verið lög og reglugerðir samkvæmt samningum um Evrópska efnahagssvæðið, sem hafa kallað á endurskoðun og endurskipulagningu á starfsháttum stjórnvalda. Er mikilsvert að umboðsmaður geti með störfum sínum fylgst með og haft áhrif á þessar breytingar. Þá er þess að geta að í frumvarpi sem forsætisnefnd mun flytja til nýrra laga um embætti umboðsmanns Alþingis er gert ráð fyrir því að víkka út starfssvið umboðsmanns Alþingis þannig að það taki einnig til starfa sveitarfélaga. Ekki er ljóst hversu málafjöldinn muni aukast ef það frumvarp yrði að lögum, en það er ljóst að þeim málum sem kæmu fyrir umboðsmann, ef af því yrði að sveitarfélagaviðfangsefnið bættist við, mundi fjölga sem þar þyrfti að vinna að. Meiri hluti fjárln. flytur tillögu um að hækka framlag til umboðsmanns Alþingis um 5,2 millj. kr., þ.e. að fjárveitingin verði 38,9 millj. í stað 33,7 millj. kr. í frv. Hækkunin skýrist af því að gert er ráð fyrir því að heimila fjölgun starfsmanna, þ.e. lögfræðinga, þannig að betur verði hægt að vinna að málum og ekki þurfi að safnast upp sá biðlisti sem í raun hefur verið þar á síðustu missirum. Með þessari afgreiðslu fjárln. og vonandi Alþingis er að mínum dómi vel og sómasamlega séð fyrir fjárveitingu til embættis umboðsmanns Alþingis. Ætti umboðsmaður þannig að geta sinnt betur sínu mikilvæga hlutverki í nafni Alþingis. Þá vil ég nefna aðra tillögu um hækkun á framlögum en það er tillaga um hækkun á framlagi til Landsbókasafns -- Háskólabókasafns vegna ritakaupa. Það má öllum vera ljóst að mjög miklu máli skiptir fyrir Háskóla Íslands og þá sem njóta þjónustu Landsbókasafnsins að unnt sé að sinna ritakaupum svo Háskólabókasafnið geti sinnt þeim skyldum sínum sem því fylgir að veita vísindamönnum og námsmönnum þjónustu. Þess vegna var fallist á erindi um það að hækka framlag til bókasafnsins og er það gert í ljósi samkomulags sem hefur orðið á milli Háskóla Íslands og Landsbókasafns -- Háskólabókasafns um skiptingu fjármuna háskólans annars vegar og safnsins hins vegar vegna ritakaupa. Þetta vil ég sérstaklega draga fram vegna þess að vissulega hafa orðið miklar umræður um málefni háskólans og við vitum að leggja þarf áherslu á að styrkja starf háskólans og allar ytri aðstæður og ég tel að með þessu sé lögð rík áhersla og þarna komi fram forgangsröðun sem snýr að starfi á háskólasviðinu. Þá vil ég nefna hækkuð framlög til Stofnunar Árna Magnússonar í fjáraukalögum og brtt. meiri hluta fjárln. sem hér liggur fyrir. Með hækkun á framlagi til stofnunarinnar er henni gert kleift að sinna betur því mikilvæga verkefni sem henni er ætlað að sinna, ekki síst með tilliti til þess að síðustu handritin eru væntanleg til stofnunarinnar frá frændum okkar, Dönum, og er mikilvægt að fyllsta öryggis sé gætt í Árnastofnun auk þess sem leggja verður áherslu á að skapa henni möguleika til að sýna og vinna úr þeim merkilegu gögnum sem stofnunin varðveitir. Á vegum ríkisstjórnarinnar hefur verið unnið mikilvægt og merkilegt starf við stefnumótun gagnvart því sem nefnt er íslenska upplýsingasamfélagið. Í ljósi þess er mikilvægt að íslenskum menningar- og menntastofnunum séu sköpuð skilyrði til þess að nýta tölvutæknina og skapa nemendum og öðrum sem njóta þjónustu þeirra aðstæður til að nema og nýta sér þá byltingu sem fylgir margmiðlun. Meiri hluta fjárln. vill leggja áherslu á þetta og í brtt. er m.a. gert ráð fyrir því að bæta tækjabúnað og tölvueign Myndlista- og handíðaskólans og Tækniskóla Íslands. Ástæða er til að vekja einnig athygli á því að framhaldsskólarnir þurfa að sinna þessari þjónustu einnig og ekki er óeðlilegt að líta til þess að bæta aðstöðu framhaldsskólanna hvað þetta varðar og mun væntanlega verða fjallað um það nánar við 3. umr. Rekstur framhaldsskólanna hefur verið til sérstakrar skoðunar og er því ekki að leyna að meiri hluti fjárln. hefur haft nokkrar áhyggjur af þeirri lækkun sem kemur fram í fjárlagafrv. til einstakra framhaldsskóla. Eftir ítarlega skoðun varð niðurstaðan sú að gerð er tillaga um að hækka sameiginlegan safnlið framhaldsskólanna og gera ráð fyrir því að hæstv. menntmrh. láti vinna ítarlega og rækilega athugun og úttekt á fjárhag framhaldsskólanna og nýti þennan óskipta lið til þess að bæta upp þeim skólum sem nauðsynlegt er að fái meiri framlög til rekstrar, að undangenginni athugun og endurmati á gildistölum skólanna. Þá gerir meiri hluti fjárln. það að tillögu sinni að fjárveiting verði veitt til Hússtjórnarskólans á Hallormsstað þannig að rekstur hans verði á næsta ári svipaður og verið hefur en engu að síður er gert ráð fyrir því að unnið verði að endurmati þess skólastarfs svo treysta megi og tryggja þá starfsemi sem þar hefur farið fram. Þá vil ég nefna að með tillögum meiri hluta fjárln. um hækkun á framlögum til Lánasjóðs íslenskra námsmanna er mörkuð stefna um breytingar á úthlutunar- og endurgreiðslukjörum sjóðsins og er það gert til að koma til móts við óskir og hagsmuni námsmanna. Ástæða er til að vekja athygli á því hve vel hefur tekist til með fjárhagslega endurskipulagningu á vegum lánasjóðsins. Þá vil ég nefna hækkun á framlögum til jöfnunar á námskostnaði en það er ljóst að vegna mikils kostnaðar sem dreifbýlisbúar hafa af menntun framhaldsskólanema sem þurfa að sækja nám sitt langt frá heimabyggð er nauðsynlegt að hækka þennan lið og því er þessi tillaga meiri hluta fjárln. flutt. Kvikmyndasjóður hefur jafnan verið nokkuð til umræðu við afgreiðslu fjárlaga og gerir meiri hluti fjárln. tillögu um að efla sjóðinn með því að framlög til hans verði hækkuð um 25 millj. kr. Með þessu vill meiri hluti fjárln. leggja áherslu á mikilvægi íslenskrar kvikmyndagerðar og hljótum við um leið að gera kröfu til þeirra sem njóta styrkja að þeir efli menningu okkar og auðgi með vönduðu myndefni sem geti komið í staðinn fyrir óvandað efni sem er á boðstólum fyrir almenning, jafnt á myndbandaleigum sem í kvikmyndahúsum. Meiri hluti fjárln. gerir tillögu um nokkra hækkun á framlögum til íþróttahreyfingarinnar. Með því vill fjárln. leggja áherslu á það mjög svo mikilvæga starf sem íþróttahreyfingin gegnir. Það er ljóst að miklum fjármunum er kostað til þess æskulýðs- og ungmennastarfs sem fer fram á vegum íþrótta- og ungmennafélaga og er rík ástæða til að veita nokkurn stuðning, eins og hér kemur fram, þó ljóst sé að hið mikla sjálfboðastarf sem fer fram innan íþróttahreyfingarinnar og er innt af hendi þar er það sem ræður úrslitum um starf hjá íþrótta- og ungmennafélögum. Ferðaþjónusta er stöðugt vaxandi atvinnugrein á Íslandi. Framlög til ferðamála hafa verið takmörkuð úr ríkissjóði. Með tillögu um hækkun á framlögum til uppbyggingar fjölsóttra ferðamannastaða og til markaðsstarfs vill meiri hluti fjárln. undirstrika mikilvægi ferðaþjónustunnar og væntir þess að þeir fjármunir sem settir eru til þessara þátta megi verða til þess að efla ferðaþjónustuna sem atvinnugrein, ekki síst úti um hinar dreifðu byggðir en þess er að vænta að ferðaþjónustan geti skapað aukin atvinnutækifæri. Við markaðssetningu verði lögð áhersla á að lengja ferðaþjónustuvertíðina svo bæði hótel og önnur þjónustufyrirtæki nýtist sem mest og best allt árið um kring. Þróun byggðar í landinu hefur verið á þann veg að stöðugt fjölgar íbúunum á suðvesturhorninu og ekki hefur tekist að skapa þau skilyrði sem þarf til að jafnvægi verði í byggðum landsins, þó seint verði ráðið við þá þróun sem í þeim efnum er. Skýringar á þessari þróun eru vafalaust margar og ekki eru allir á eitt sáttir um þær. Hins vegar fer ekki á milli mála að samdráttur í landbúnaði og minnkandi veiðiheimildir á undanförnum árum, m.a. hvað varðar þorskveiðar hafa skipt þar mestu máli um þróun byggðarinnar, auk þess sem aukin hlutdeild hvers konar þjónustustarfa og stjórnsýsluverkefna hefur dregið fólk að byggðinni við höfuðborgina og þá oft vegna aðgerða stjórnvalda. Samt sem áður er það svo að bættar samgöngur og tölvu- og fjarskiptatækni breyta mjög miklu um möguleika á því að staðsetja þjónustustofnanir vítt og breitt um landið. Ég tel það vera eitt af mikilvægustu verkefnum ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna að styrkja byggðirnar, leitast við að skapa með almennum aðgerðum betri skilyrði fyrir atvinnufyrirtækin til að starfa í hinum minni byggðum og fámennari og koma þannig í veg fyrir að óeðlilega stór hluti af íbúum landsins safnist saman á höfuðborgarsvæðið með þeim vandkvæðum sem því fylgir. Þess vegna þurfum við að greina þessa stöðu rækilega og gera áætlanir um það með hvaða hætti brugðist verður við og leitast við að standa að breytingum á ríkiskerfinu með þeim hætti að ekki ýti undir þá þróun sem hefur verið. Má þar til dæmis nefna skipulagsbreytingar í sjúkrahúsakerfi, í skólakerfi og öðrum þjónustuþáttum ríkisins. Þar verður að leitast við að efla þá þjónustu sem getur með góðu móti verið í hinum minni byggðum og þannig stuðlað að því að skapa atvinnutækifæri í þjónustunni sem víðast á landinu. Ég tel að ríkisstjórnin eigi að hafa forustu um umræður um byggðamál, ekki með því formerki að því fylgi styrkjakerfi, heldur umræður um nýjar leiðir um eflingu atvinnulífsins á forsendum bættra samgangna og nýtingar margmiðlunar fyrir atvinnulífið svo nýta megi og efla íslenskt upplýsingasamfélag í þágu þjóðarinnar allrar. Virðulegi forseti. Forsenda þess að lífskjör batni hér á Íslandi er að okkur takist að efla atvinnulífið og þannig fjölga atvinnutækifærum í landinu. Með stöðugt auknum samskiptum milli landa færumst við inn í samkeppni meðal þjóðanna um það hver veiti bestu lífskjörin. Okkar litla samfélag á vissulega á brattann að sækja þegar bornir eru saman þeir möguleikar sem vel menntuðum Íslendingum bjóðast meðal hinna vestrænu þjóða. Það er skylda okkar á Alþingi að beita ríkisfjármálum með þeim hætti að atvinnulífið fái notið sín, þjónustustofnanir eflist með eðlilegum hætti og við getum veitt vel menntuðu fólki tækifæri til starfa. Við hljótum að setja okkur það markmið á þessu kjörtímabili, sem og í annan tíma, að nýta þá bættu stöðu sem blasir við og okkur hefur tekist að skapa í efnahagslífinu til þess að við getum með sanni sagt að við ætlum okkur og við getum staðist samkeppni meðal þjóðanna um að skapa góð lífskjör á Íslandi. Virðulegi forseti. Það bendir allt til þess að atvinnulífið og efnahagslífið sé að rísa úr öldudalnum. Við þær aðstæður eigum við og verðum að leggja allt í sölurnar og nýta þær hagsbætur til þess að skapa vinnufúsum höndum atvinnu og félagslegt öryggi, jafnt í hinum dreifðu byggðum sem hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er það verkefni sem fram undan er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Vesturl. fyrir ágæta ræðu, skýra og góða. En það var atriði sem laut að Lánasjóði íslenskra námsmanna sem mig langaði aðeins til að spyrja hann út í. Samkvæmt því sem fram hefur komið í tillögum og málflutningi stjórnarliða er gert ráð fyrir því að bætt verði við sjóðinn, ég held 100 millj. kr. á næsta ári. Það hefur ekki komið fram til hvers þeir fjármunir eiga að fara. Það er sagt að það eigi eftir að útfæra það. Það er væntanlega ljóst að ef samtímagreiðslur verða teknar upp þá þýðir það að flýta yrði greiðslum a.m.k. að einhverju leyti á árinu 1997. Nú reikna ég í sjálfu sér ekki með því að menn geri ráð fyrir að taka upp samtímagreiðslur núna frá og með næstu áramótum. Það þarf bersýnilega lagabreytingar til þess að taka þær upp en væntanlega reikna menn með því að samtímagreiðslur verði í síðasta lagi teknar upp frá og með haustinu 1997. Verði það gert þá þýðir það bersýnilega nokkur hundruð millj. kr. í viðbót við ríkissjóð á rekstrargrunni ársins 1997. Hins vegar er það bara flýting á greiðslum. Það þýðir ekki hækkun til lengri tíma litið. Þess vegna vil ég spyrja hv. 2. þm. Vesturl. hvort það sé ekki örugglega rétt skilið hjá mér að það sé ætlunin að taka upp samtímagreiðslur og að inni í tölunni 100 millj. kr. geti ekki falist þessi tilfærsla á greiðslunum sem yrði ef samtímagreiðslur verða teknar upp vegna þess að það hljóta að vera allmiklu hærri upphæðir.

Hæstv. forseti. Vegna andsvars hv. 8. þm. Reykv. vil ég vitna til þess sem hér hefur komið fram og reyndar í umræðum opinberlega að undanförnu. Stjórnarflokkarnir hafa náð samkomulagi um að hækka framlög til Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Það liggja hins vegar ekki fyrir tillögur um hvaða breytingar verði gerðar á lögum um sjóðinn, hvorki hvað varðar úthlutunarreglur né endurgreiðslur námslána. Það er því ekki hægt að gefa upplýsingar um hvað þær breytingar kunni að kosta sem ef til vill og væntanlega verða gerðar. Þess vegna get ég ekki svarað þeirri spurningu sem hv. þm. bar upp en ég geri ráð fyrir að innan tíðar liggi fyrir til hvaða aðgerða verði gripið. Þá verður það væntanlega skýrt og lagt fyrir hvernig staðið verður að fjármögnun þeirra breytinga sem þarf að gera á lánasjóðnum.

Herra forseti. Ég get út af fyrir sig skilið að það sé kannski erfitt fyrir hv. þm. að svara þessu í einstökum atriðum. En mér finnst nauðsynlegt að menn átti sig á því að ef það á að taka upp samtímagreiðslur, þó þær yrðu kannski takmarkaðar að einhverju leyti sem ég sé nú ekki hvernig ætti að gera, en segjum að það yrði gert þá mundi það þýða tilflutning á nokkur hundruð millj. kr. Þessi breyting upp á 100 millj. kr. getur ekki dugað til þess á rekstrargrunni eins almanaksárs að tryggja þessar svokölluðu samtímagreiðslur. 100 millj. kr. gætu hjálpað til í sambandi við breytingu á reglum um endurgreiðslur. Ég geri ráð fyrir að það séu ýmsar aðrar lagfæringar sem menn eru þarna með í huga. Það er hins vegar ljóst að ef endurgreiðslubyrðin verður minnkuð og lækkuð hlutfallslega frá því sem nú er þá þýðir það að það verður að endurútgefa öll skuldabréf Lánasjóðs íslenskra námsmanna frá 1992 vegna þess að það er ekki hægt að búast við að þeir sem hafa verið með háu endurgreiðslukvaðirnar í bréfum sínum frá 1992 beri þær áfram ef aðrir verða lækkaðir. Það er bersýnilega ósanngjarnt þannig að það er mikil vinna fram undan. Ég skil vel að menn eigi erfitt með að svara spurningum í einstökum atriðum. Tilefni þess að ég spurði er fyrst og fremst að vekja athygli á því að ef það á að taka upp samtímagreiðslur þá þýðir það tilflutning á fjármunum á milli almanaksára um nokkur hundruð millj. kr. og 100 millj. duga engan veginn í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé alveg rétt metið hjá hv. 8. þm. Reykv. að ef teknar yrðu upp samtímagreiðslur þá er um að ræða verulegar tilfærslur á fjármunum, þ.e. það þyrfti að greiða meira út en sem nemur 100 millj. ef allir námsmenn kæmust undir reglur um samtímagreiðslur. En ég vil bara endurtaka að um þetta liggur ekki fyrir niðurstaða. Ég tel afar mikilvægt að það skuli hafa náðst samkomulag á milli stjórnarflokkanna um að leysa þann vanda sem vissulega er uppi hjá námsmönnum almennt því þeir þurfa auðvitað að tryggja sína afkomu. Ég held hins vegar að það sé mikilvægast að leggja áherslu á að námsmenn reyni í lengstu lög að komast hjá því að taka lán, reyni að afla tekna eins og nokkur kostur er þannig að greiðslubyrðin af námslánum verði í lágmarki þegar til þess kemur að námi lýkur og námsmenn standa frammi fyrir því að þurfa að koma sér upp húsnæði og standa skil á greiðslum vegna þeirrar heimilisuppbyggingar. Mér finnst skipta miklu máli að skapa námsmönnum góðar aðstæður til náms og draga úr kostnaði þeirra eftir öllum hugsanlegum leiðum en einnig þarf auðvitað að huga að þeim þætti sem námslánin eru. Það er verið að stíga ákveðið skref hér með því að hækka framlög til lánasjóðsins um 100 millj. kr.

Herra forseti. Það var ekki ofmælt hjá hv. síðasta ræðumanni að það þýðir ekkert fyrir ríkið að vera að gera samninga við sveitarfélögin sem ríkið ætlar ekki að standa við. Ég held að við séum í þeim sporum núna að ríkið komi til með að standa við sína samninga við sveitarfélögin við þessa fjárlagagerð. Það er betur að verki staðið heldur en stundum hefur verið áður á undanförnum árum. Herra forseti. Ég verð að fara fram á það að hv. þm. Gísli S. Einarsson verði kallaður í salinn. Hv. þm. margkallaði á mig í morgun. --- Ég er mjög ánægður yfir að hv. þm. er kominn og býð hann velkominn í salinn. Það er algjörlega óforsvaranlegt að foringi stjórnarandstöðunnar í fjárln. leggi spurningar fyrir þingbræður sína og sinni svo ekki umræðunni og sitji ekki yfir umræðunni. Ég býð hann velkominn í salinn. Hv. þm. spurði mig um skuldir heimilanna. Ég er alveg sammála hv. þm. um það að skuldir heimilanna eru ógnvekjandi. Það hefur að vísu talsvert verið gert til að reyna að laga sérstaklega fyrir þeim sem eru verst settir. Húsbréfakerfinu hefur verið breytt. Nú er sveigjanlegur lánstími, lögfest hefur verið meðferð á greiðsluerfiðleikalánum o.s.frv. Það hefur verið opnuð Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna og var sannarlega ekki vanþörf á því. Starfsemi hennar hefur orðið allmörgum til verulegrar aðstoðar við að ná tökum á fjármálum sínum. Það hafa verið samþykkt lög um réttaraðstoð til einstaklinga. Einstaklingar eiga rétt á því að fá 250 þús. kr. hver úr ríkissjóði til þess að undirbúa nauðasamninga. Það hefur verið gerður niðurfellanlegur með lögum höfuðstóll meðlagsskulda og jafnframt skattaskuldir aðrar en vörsluskattar. Í áfangaskýrslu Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna sem tekin var saman í haust hefur fengist reynsla af nokkrum hópi illa skuldsettra einstaklinga. Þar kemur fram að orsakir greiðsluerfiðleika umsækjenda eru margs konar og oft samband fleiri þátta. Helstu þættir eru lántaka umfram greiðslugetu, tekjulækkun, veikindi, atvinnuleysi, óráðsía og ábyrgðarskuldbindingar. Reynslan af starfsemi Ráðgjafarstofunnar gefur ótvírætt til kynna nauðsyn á breyttu viðhorfi og verklagi í lánamálum. Lántakan er oft ekki í samræmi við tekjur og lánveitingar með ábyrgð þriðja aðila ganga langt úr hófi í okkar þjóðfélagi. Það eru fjölmörg dæmi um að umsamdar afborganir lána nemi meira en 100% af ráðstöfunartekjunum. Starfsemi Ráðgjafarstofunnar hefur leitt í ljós að það þurfi að fara varlega í skuldbreytingar og sérstaklega frestun á greiðslum þeirra sem eru í verulegum vanskilum. Reynslan hefur nefnilega kennt okkur það að lán getur verið ólán og margur hefur bara farið verr á því að fá skuldbreytingu og það hefur einungis lengt í hengingarólinni. Rétt er að rifja það upp að heildarskuldir 317 fyrstu viðskiptamanna Ráðgjafarstofunnar voru rúmlega 2,1 milljarður en meðalráðstöfunartekjurnar voru 146 þús. kr. þannig að það er ekki einungis um lágtekjufólk að ræða í þessum hópi. Raunar er það undravert hve lítið af þessu fólki er atvinnuleysingjar eða fólk með mjög lágar tekjur. Meðalfjölskyldan er ekki ýkja stór, það eru 3,1 í fjölskyldu og það er ekki fyrst og fremst barnafólk sem lendir í þessum erfiðleikum. Meðalvanskil þessa hóps er 1,5 millj. kr. Og það fannst mér líka mjög athyglisvert að mest eru vanskilin hjá umsækjendum sem fæddir eru á árunum 1940--1949. Til þess geta legið tvenns konar orsakir. Menn hafa verið að safna skuldum á löngum tíma, farið í gegnum skuldbreytingar, fengið greiðsluerfiðleikalán og fengið þau svo í hausinn aftur og eitthvað af þessu eru skuldir sem fallið hafa á fólk vegna ábyrgðarskuldbindinga fyrir þriðja aðila. Það er líka athyglisvert að nær fjórði hver umsækjandi er eigandi félagslegrar eignaríbúðar. En þessir umsækjendur hjá Ráðgjafarstofunni eru ekki einsleitur hópur heldur einstaklingar sem koma úr öllum starfsstéttum og tekjuhópum samfélagsins. Stjórn Ráðgjafarstofunnar hefur sett fram ýmsar tillögur sem mér finnst athyglisverðar og er að vinna að þeim. T.d. leggur hún til að tekin verði upp ný vinnubrögð við lánveitingar og stuðlað að nýrri hugsun hvað varðar lántökur einstaklinga bæði hjá lánastofnunum og lántakendum og að forsenda lánveitinga verði greiðslumat byggt á neysluviðmiðun. Það er nýmæli sem ég held við þurfum að koma á. Eins og greiðslumatið hefur verið framkvæmt þá er það prósent af tekjum, 18% ef menn ætla að fá húsbréf eða upp í 30% ef menn eru í félagslega kerfinu eða í greiðsluerfiðleikalánum. Ég held að miklu skynsamlegra sé að finna út einhverja neysluviðmiðun, þ.e. hvað fjölskylda af þessari stærð þurfi sér til brýnasta lífsframfæris. Og það sem er fram yfir brýnasta lífsframfæri viðkomandi fjölskyldu geti þá farið til húsnæðiskaupa eða húsnæðiskostnaðar eða annarrar eyðslu. Ég tel að það sé líka mikilvægt að koma á upplýsingamiðstöð lánastofnana þar sem einstaklingar og lánastofnanir, með samþykki viðskiptavinar, geta fengið rétt yfirlit um skuldastöðu og viðskiptasögu lánsumsækjenda. Ég hugsa mér það að reyna að koma á samstarfi lánastofnana þannig að þar liggi fyrir á einum stað hvað hver og einn skuldar, síðan geti viðkomandi farið og sótt vottorð frá þessari stofnun, sótt það sjálfur, og farið með það í lánastofnun og þá metur lánastofnunin hvort hún telur sig þurfa ábyrgðarmenn á skuldina. Þá er lánað út á greiðslugetu viðkomandi og hann getur sannað greiðslugetu sína. Og einnig ef lánastofnun telji sig þurfa ábyrgðarmenn þá er það lágmarkið að kanna fjárhag ábyrgðarmannanna og líka að ábyrgðarmönnunum sé ljós fjárhagsstaða þess sem þeir eru að skrifa upp á fyrir. Það er einnig mikilvægt að auka fræðslu um fjármál heimila í grunnskólum og framhaldsskólum og ég hef hlutast til um það og óskað eftir því að þessi fræðsla verði aukin. Ég held að líka sé mikilvægt að endurskoða reglur um útgreiðslu vaxtabóta sem er ein af tillögum Ráðgjafarstofunnar, og forsendurnar fyrir kaupum á félagslegum íbúðum. Það er líka mikilvægt, held ég, að reyna að koma á einhverjum sparnaðarhvata hjá ungu fólki. Í því sambandi vil ég minna á athyglisverða tillögu sem liggur fyrir í þinginu. Ég var því miður ekki viðstaddur 1. umr. en þetta var um að koma á húsnæðissparnaðarreikningum.  En það dugir ekki til þó að þetta allt saman kæmi til og þó að þetta gengi nú allt saman upp þá dugir það ekki til því auk eyðslu um efni fram þá hækka skuldir hjá fólki án þess að það fái við það ráðið. Það er m.a. vegna þess að vaxtastig hefur lengi verið hér of hátt. Það má minna á að vaxtahækkun Seðlabankans fyrir skemmstu var talin hafa aukið skuldir heimilanna um 260 milljónir, bara sú eina ákvörðun Seðlabankans. Ég held það þurfi líka að reyna að komast út úr þessari hringavitleysu með lánskjaravísitöluna. Ég var í mörg ár, þing eftir þing, meðflutningsmaður að tillögu sem Eggert Haukdal flutti um afnám lánskjaravísitölunnar en sú tillaga náði aldrei fram að ganga. En hæstv. viðskrh. hefur sett í gang ferli um að reyna að komast út úr verðtryggingu og það er stefnt að því að verðtrygging verði óheimil á skuldabréfum til skemmri tíma en sjö ára árið 2000. Þetta finnst mér vera of seinfarin leið og við þurfum að reyna að finna fljótvirkari leið til þess að komast út úr þessum vandræðum og Framsfl. ályktaði þar um á síðasta flokksþingi. Ég held að það þurfi líka að reyna að lækka lántökukostnaðinn, skuldbreytingarkostnaðinn þegar hann á við og síðast en ekki síst að setja þak á innheimtukostnað lögfræðinga. Hv. þm. spurði líka um húsnæðismál. Hann spurði um Byggingarsjóð verkamanna og þá stöðu sem hann er í. Nú held ég að menn geri of mikið úr því að Byggingarsjóður verkamanna sé í bráðri hættu en ég tel að heppilegasta leiðin væri sú að sameina Byggingarsjóð verkamanna og Byggingarsjóð ríkisins. Þetta eru sjóðir sem sinna hliðstæðum verkefnum. Annar þeirra er með mjög sterka eiginfjárstöðu og ég sé ekki að Byggingarsjóði ríkisins stafi nein hætta af því þó að Byggingarsjóður verkamanna verði sameinaður honum, en hann er að sjálfsögðu með talverðar skuldbindingar. Mér finnst sú leið betri en að fara að stórhækka vextina á lánum Byggingarsjóðs verkamanna. Þar sem við erum með ábyrga stjórn ríkisfjármála eða viljum vera og þarfirnar eru margar þá held ég að ekki sé við því að búast að á fjárlögum verði ausið fé í stórum stíl í Byggingarsjóð verkamanna. Raunar hefur verið unnið nokkuð að því á undanförnum árum að rétta byggingarsjóðinn af þó það hafi ekki náðst fullkomlega eins og að var stefnt. Ég held að það verði að endurskipuleggja Húsnæðisstofnun. Það verður að breyta félagslega kerfinu og ég vænti þess að geta komið með frv. þar að lútandi eftir jólahlé. Hér hefur verið minnst á Framkvæmdasjóð fatlaðra og það var nú reyndar ekki hv. þm. Gísli Einarsson sem hóf máls á honum, ef ég man rétt. Það var hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir. --- Jú, reyndar mun hv. þm. hafa minnst á Framkvæmdasjóð fatlaðra, að rekstrarverkefnum hefur verið létt af framkvæmdasjóðnum og nú fer hann til framkvæmda. Að vísu er þarna tiltölulega lítil upphæð sem fer í stjórnarkostnað og sérstaka liðveislu enn þá, en 152 millj. kr. fara beint til framkvæmda og þær verða ekki skertar til neins annars. Á þessu ári sem nú er að líða hafa risið og verið tekin í notkun fjögur sambýli fyrir fatlaða, þar af tvö vegna útskrifta af Kópavogshæli og á næsta ári er áformað að taka í notkun a.m.k. fimm sambýli og það passar innan þessa fjárlagaramma. Hugsanlega gætu þau orðið einu fleiri en það verður eitthvað meira sem við getum á næsta ári heldur en við gátum á þessu ári. Hv. þm. spurði um áformin 1998. Þau eru ekki mótuð í smáatriðum, herra forseti. Það þarf að eiga sér stað mikil uppbygging áður en sveitarfélögin yfirtaka, það er alveg ljóst. Það er verið að ljúka úttekt á málaflokknum í Reykjavík og hliðstæð úttekt á þjónustuþörfinni þarf að fara fram í öllum kjördæmum landsins. Það þarf að endurskoða lögin um málefni fatlaðra og fella þau saman við lögin um félagsþjónustu sveitarfélaga áður en sveitarfélögin taka við þessum málaflokki. Hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir flutti langa ræðu. Ég held að flestu af því sem fram kom í ræðunni hafi ég svarað við 1. umr. svoleiðis að ég ætla að spara mér það, herra forseti, aðeins að minnast á það að varðandi atvinnuleysisbæturnar er heimild til félmrh. um að hækka þær um 3%, ef ég man rétt, ef launabreytingar verða. Ég held ég verði líka að treysta því að 1. júlí nk., þegar ný lög um atvinnuleysistryggingar taka gildi, eða ætlast er til að ný lög um atvinnuleysistryggingar taki gildi, verði grunnkaup orðið hærra en atvinnuleysisbæturnar sem tilgreindar eru í frv. Varðandi starfsfræðsluna vil ég láta það koma fram að hún fær sömu krónutölu til verkefna eins og á þessu ári, þ.e. 47 milljónir. Atvinnumál kvenna fá 20 milljónir sem er sama upphæð og í fyrra. Í félmrn. er reynt að viðhafa ráðdeild og allflestir málaflokkar eru með sömu upphæð á næsta ári og þeir voru á þessu ári. Það er einungis einn málaflokkur sem hefur forgang í ráðuneytingu, þ.e. málefni fatlaðra, en til þeirra verður varið á næsta ári 190 millj. kr. hærri upphæð en var á fjárlögum þessa árs. Varðandi unga fólkið sem hv. þm. gerði líka að umtalsefni þá, eins og hér hefur komið fram, eru lögin um Lánasjóð íslenskra námsmanna í endurskoðun og ákveðin hefur verið 100 millj. kr. hækkun til lánasjóðsins. Menn hafa kvartað yfir því að við, framsóknarmenn séum ekki enn búnir að koma í verk því kosningaloforði okkar að lækka jaðarskattana. Það var aldrei meining okkar að byrja á því að lækka jaðarskattana. Fyrsta skrefið varð að vera að ná tökum á ríkisfjármálunum og afgreiða ríkissjóð hallalausan. Þegar því er lokið, þ.e. ef svo fer fram sem horfir, þá afgreiðum við hann með ofurlitlum tekjuafgangi á þessu ári og getum síðan á næsta ári farið í það verkefni að lækka jaðarskattana meira, reyndar hafa þeir lækkað nokkuð að undanförnu. En vinnumál verða í svipuðu formi á næsta ári og þau hafa verið á þessu ári. Herra forseti. Ég held að fleira hafi ekki komið til mín af beinum spurningum og ég læt máli mínu lokið.

Herra forseti. Ég virði hæstv. félmrh. fyrir að svara rækilega spurningum stjórnarandstöðunnar málefnalega og lið fyrir lið. Varðandi hans umsögn hver væri talsmaður stjórnarandstöðunnar þá erum við víst ekki alveg sammála um það, því að helsti talsmaður er sá sem talar fyrstur í hvert skipti og við munum væntanlega skipta þeim störfum á milli okkar framvegis meðan við erum a.m.k. svona þétt saman eins og raun ber vitni. Ég vil líka þakka það að hæstv. félmrh. tók eftir því að undirritaður var ekki í salnum en var þó ekki langt undan og reiðubúinn að hlusta á svör sem ég vissi að mundu koma. Það eru mörg vandamál sem þarf að taka á, t.d. hver framfærslan þarf að vera. Ég veit að hjá stúdentum sem eru á hótel mömmu er miðað við 38 þús. kr. á mánuði hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Ég er reyndar búinn að fara fram á það að hæstv. fjmrh. setji sína menn eins og einn dag í vinnu til að finna út þann raunverulega grunn sem þarf að miða við. Ég er alveg sannfærður um að sú upphæð er einhvers staðar nálægt 60--65 þús. kr. að algjöru lágmarki á einstakling til að framfleyta sér. En ég sé að andsvarstíma mínum er að verða lokið en ég endurtek þakkir fyrir svörin. Ég get tekið undir margt af því sem hæstv. félmrh. sagði, þó ekki allt. Það eru einstaka atriði sem okkur greinir á um en ég er þess fullviss að hann hefur vilja til að taka á málunum eins og hann gerði grein fyrir áðan.

Herra forseti. Það væri til of mikils mælst ef hv. þm., sem ég vil leyfa mér að kalla foringja stjórnarandstöðunnar í fjárln. við umræðuna að þessu sinni og ég gæti vel hugsað mér að yrði það oftar, væri sammála öllu sem ég segi en mér þykir þó ágætt að hann skuli vera sammála ýmsu af því. Um hvað neyslan þurfi að vera há, þá er ég ekki sammála því að unglingur sem býr á hótel mömmu þurfi endilega 38 þús. kr. í vasapeninga ef hann fær húsnæði og matinn frían. Ráðgjafarstofan hefur einmitt litið á það mál hvað sé lágmarksframfærsla. Hún fékk búreikninga 30 fjölskyldna sem hafa væntanlega ekki lifað í neinu óhófi og þar er um allt aðrar tölur að ræða.

Herra forseti. Aðeins örstutt. Ég tel að grípa þurfi til ýmissa aðgerða vegna stöðu fjölskyldnanna --- vegna skuldastöðunnar. Fjölskyldurnar í landinu skulda 350 milljarða, sem er alveg gífurlega há fjárhæð. Það er vandi sem þarf að taka á. Ég vil taka undir að vinna þurfi nýtt greiðslumat svo hæstv. félmrh. fái þá aðeins meiri mæringu heldur en verið hefur og þykir honum þó nóg um. Ég lýsi hins vegar yfir miklum áhyggjum af því hvernig fer með Framkvæmdasjóð fatlaðra. Þar var gert ráð fyrir 420 millj. kr. frá erfðafjárskatti og ég hef áhyggjur af því hvernig sú upphæð nýtist. Ég held ég endi þetta með því að hvetja hæstv. félmrh. til að vinna að því að koma upp, ásamt hæstv. fjmrh., einhverjum sparnaðarhvata sem gæti orðið til þess að fólk liti öðrum augum á fjármunina en eyddi þeim ekki alveg um leið og þeir eru komnir í hendur einstaklinganna og helst áður.

Herra forseti. 2. umr. frv. til fjárlaga fer nú fram. Á þessum árstíma er það háttur stofnana að setja sér fjárhagsmarkmið og fjárhagsramma fyrir komandi ár. Þetta á við um okkur sem störfum í fjárln. og einnig þá sem með fjármál sveitarfélaga hafa að gera. Fjárhagsáætlanir sem virkt hagstjórnartæki eru að verða æ algengari í fyrirtækjum, stofnunum og hjá einstaklingum. Verðbólgulítið samfélag og stöðugleiki í efnahagsmálum á sinn stóra þátt í því. Í yfirfærðri mynd er lítill mismunur á ríkisfjármálum og t.d. fjármálum sveitarfélaga, fyrirtækja og heimila. Þarna þurfa að vera sömu gildi til staðar þ.e. viðunandi tekjur, hagsýni, aðhald og að eyða ekki um efni fram. Mikið starf fjárln. milli umræðna er að baki. Starfið er unnið undir styrkri stjórn hv. formanns og hv. varaformanns nefndarinnar. Full ástæða er til að þakka hv. stjórnarandstæðingum í nefndinni fyrir málefnalega vinnu. Málefnaleg vinna skilar alltaf árangri og skilar meiru en núningur, karp og þras. Nú bregður svo við að í fyrsta sinn frá árinu 1985 setjum við fram fjárlög þar sem gert er ráð fyrir tekjuafgangi, þrátt fyrir óvænt útgjöld milli umræðna, m.a. vegna náttúruhamfara. Eitt aðaltakmark ríkisstjórnarinnar er að ná tökum á ríkisfjármálum. Það bendir allt til þess að það ætli að takast. Ef okkur tekst það verður allt okkar starf léttara í framtíðinni. Það er óþolandi að vaxtaútgjöld skuli vera næsthæsti einstaki útgjaldaliður þess málaflokks eða 13--14 milljarðar. Fyrir þá upphæð er ýmislegt þarflegra hægt að gera, eins og margoft hefur verið bent á. Þegar frv. til fjárlaga er lagt fram skoða menn kosti þess og galla ekki síður en það að velta fyrir sér debet- og kreditliðum fjárlaganna. Útgjaldarammi fjárlaga er í stórum dráttum þessi: Til rekstrar og útgjalda fara um 37% tekna, til fjárfestinga um 7% tekna, til rekstrartilfærslna, eins og í tryggingakerfi o.fl. um það bil 42%, til viðhaldsverkefna um 3% og vaxtagjöld vegna skulda eru um 11%. Þessi tala sker sérstaklega í augun, eins og ég benti á áðan. Þrátt fyrir að ýmilegt mætti fara betur í fjárlagagerð okkar eru kostir fjárlaganna fleiri en gallarnir. Fjárlagafrv. stuðlar að áframhaldandi stöðugleika, áframhaldandi hagvexti, áframhaldandi kaupmáttaraukningu, sem þyrfti þó að vera enn meiri fyrir þá sem lægst launin hafa. Frv. skapar meiri framtíðarmöguleika fyrir komandi kynslóð og spornar við áframhaldandi skuldaaukningu ríkissjóðs sem leiðir til meiri ráðstöfunartekna í framtíðinni. Ekki má gleyma því að gert er ráð fyrir áframhaldandi atvinnusköpun samkvæmt frv. Það skiptir miklu máli að dregið hefur verulega úr atvinnuleysi í landinu og það bendir allt til þess að liðlega 12 þúsund störf verði að veruleika fyrir næstu aldamót og reyndar gott betur. Hæstv. félmrh. orðaði þetta ágætlega á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga ekki alls fyrir löngu þegar hann benti á að nú virtist allt benda til að störfin í landinu yrðu a.m.k. 12 þúsund fyrir næstu aldamót. Hann sagði að stjórnarandstaðan væri hætt að sproksetja framsóknarmenn varðandi þetta kosningaloforð. Herra forseti. Efnahagshorfur nú eru ekki ósvipaðar og þær voru 1987. Efnahagsstjórnin okkar þá var ekki til eftirbreytni. Þá voru miklar opinberar framkvæmdir, miklar fjárfestingar í verslunar- og iðnaðarhúsnæði sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, mikil fjárfestingargleði hjá borginni og mörgum sveitarfélögum og verðbólgan fór úr böndunum. Starfsmannahald margra fyrirtækja raskaðist verulega og mikið ójafnvægi skapaðist milli höfuðborgar og landsbyggðar. Í framhaldi af þessu greip um sig mikil fjárfestingargleði. Þetta leiddi síðan allt til þess að þegar til verulegs samdráttar kom varð hrunið mikið. Kollsteypur eru ein af þjóðareinkennum okkar. Allir hlutir gerast fullhratt og við verðum að gera allt sem við getum til að reyna að breyta því. Ég er ekki reyndur stjórnmálamaður en það kom mér á óvart á dögunum þegar menn urðu mjög sorgmæddir yfir því að hjólin virtust vera farin að snúast ögn hraðar en áður hafði gerst. Við eigum auðvitað að gleðjast yfir batnandi og betri tíma í stað þess að gráta ofan í bringuna en við verðum að fara varlega og varfærni er vissulega þörf. Grundvallarmál okkar er að sporna við því að verðbólgan fari að nýju af stað. Ekkert kemur sér verr fyrir allt of skuldug heimili í landinu. Ekkert kemur sér verr fyrir fyrirtækin í landinu, sveitarfélögin og ríkisfjármálin. Þess vegna verðum við að taka höndum saman og gera allt sem í okkar valdi stendur til að sporna við verðbólgunni. Nú höfum við vanist því um árabil að vera í verðbólgulitlu landi og við kunnum því vel. Við verðum að reka ríkissjóð með þeim hætti að geta gripið inn í athafnalífið þegar samdráttarskeið á sér stað með því að auka opinberar framkvæmdir en til þess að svo sé hægt verðum við að draga úr þenslu þegar uppsveifla er. Möguleikar okkar Íslendinga eru miklir á flestum sviðum. Við erum dugmikil þjóð og höfum mikla möguleika. Við megum aldrei láta úrtöluraddir draga úr okkur þrótt og kjark. Ég gleðst sérstaklega yfir framlögum í fjárlagafrv. til íþrótta- og æskulýðsmála, Íþróttasambands Íslands, Ungmennafélags Íslands og fleiri félagasamtaka. Ég gleðst líka yfir framlögum til forvarnastarfs, fjárframlögum til ýmissa félagasamtaka eins og Landsbjargar, Slysavarnafélags Íslands og fleiri smærri framlaga til annarra félaga. Allt þetta hefur mikið gildi fyrir framtíð okkar. Herra forseti. Við erum föst í viðjum vanans. Vaninn getur orðið að sið og siðirnir getað orðið að ósiðum. Benedikt Árnason leikstjóri orðar þetta skemmtilega, með leyfi forseta: ,,Vandinn getur orðið manni að byrði. Hann er eins og vatnsfall, grefur sig dýpra og dýpra í farveg sinn og með árunum verður erfiðara að rífa sig upp úr þeim farvegi.`` 

Virðulegur forseti. Þau eru ýmis spakmælin sem hrjóta af munni manna í tilefni þessarar umræðu. Það er vissulega ágætt að menn geti gerst skáldlegir í ræðustól þegar talað er um skiptingu í tengslum við fjárlagadæmið. Síst vil ég lasta það. Má segja að hv. formaður fjárln. hafi riðið á vaðið í morgun með tilvitnun í skáld, stórskáld, eins og hann orðaði það og var út af fyrir sig vel til fundið. Hitt er annað mál að svara má því með ýmsu móti sem fram hefur komið, bæði um þann vanda sem grefur sér djúpa farvegi og meiri hluti fjárln. hefur fest í, að því er virðist í sambandi við ýmis efni og hv. síðasti ræðumaður vék að, sem og um hinn vinafáa ríkissjóð sem hv. formaður fjárln. vék að fyrr í dag. Virðulegur forseti. Auðvitað fer það eftir stuðningi og atfylgi hvernig fer um blessaðan ríkissjóðinn okkar. Ég hef oft lastað það að menn séu ekki nógu duglegir við það á Alþingi að fylkja liði um þennan sameiginlega sjóð landsmanna, safna í hann tekjum frá þeim sem eru aflögufærir í þjóðfélaginu, og þeir eru margir, og skipta þeim síðan réttlátlega. Þarna þyrfti núverandi stjórn sannarlega margt að læra. Ég ætla ekki að fara út í það frekar en að sjálfsögðu fer það eftir hug manna til tekjuöflunar í þennan sameiginlega sjóð hverju er úr að spila. Og þar eru deildar meiningar. Ég hef verið í hópi þeirra sem vilja taka talsvert á í sambandi við tekjuöflun og skattlagningu og tel ekkert eftir fólki sem hefur miðlungstekjur og þaðan af meira að leggja vel til samneyslunnar í landinu. Á það hefur hins vegar skort að menn hefðu þor til að taka á þeim efnum sem verðugt væri. Vikið var að því af formanni fjárln., hv. þm. Jóni Kristjánssyni, í dag í umræðunni að tækjum framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins raunar um leið til að hafa stjórn á efnahagsmálum færi fækkandi. Ég get tekið undir að nokkuð er til í því sem hv. þm. sagði að vegna alþjóðlegra breytinga sem við fylgjumst með, svokallaðrar alþjóðavæðingar, þá eru þjóðirnar orðnar bundnari í sambandi við aðgerðir í efnahagsmálum en áður var og óháð því að þar háttar vissulega misjafnlega til. Allverulegur hluti af þeim vanda, sem menn standa í að þessu leyti, þ.e. hver þjóð, þar á meðal Íslendingar, er vegna okkar eigin ákvarðana. Við höfum gerst glaðbeittari í sambandi við alþjóðavæðinguna svonefndu en skyldi og bundið okkur í alþjóðlega samninga og skuldbindingar og svo virðist sem hluti manna á Alþingi vilji halda enn þá lengra í þeim efnum og ekki bara í núverandi stjórnarliði heldur líka hluti af stjórnarandstöðu, sem grætur það sáran að menn skuli ekki hafa gengið dýpra út í Evrópufenið svonefnda. Það er ljóst að erfiðara er að verða að hreyfa til þýðingarmiklar hagstærðir í þjóðfélaginu vegna þess flókna gangverks sem menn eru njörvaðir í en þó huggaði hv. formaður fjárln. sig með því að enn þá væru þó eftir ríkisfjármálin. Það mætti þó nota þau sem hagstjórnartæki. Það væri í rauninni búið með það að menn gætu hreyft gengið og menn gætu hreyft vextina. Hv. þm. Jón Kristjánsson sagði þetta kannski ekki berum orðum en hann lét að því liggja. Vissulega er það svo að menn þurfa að horfa til margra átta þegar á slíkum stýritækjum er tekið vegna samtengingar okkar við alþjóðlegt hagkerfi og njörvunar okkar niður í samninga. Það skyldi nú aldrei vera að ef menn gá ekki að sér kasti þeir jafnvel frá sér þessu eina haldreipi, sem hv. þm. hafði uppi, sem væri hægt að grípa til og ríkisstjórnin væri að reyna að beita í sambandi við ríkisfjármálin, þ.e. sjálft fjárlagadæmið, skattlagningin. Ætli það sé ekki svo að menn séu einnig að nálgast það að þurfa að stilla þar saman við þá sem hafa gengið í hvað nánast bandalag í efnahagsmálum og ég tala nú ekki um ef menn fara alþýðuflokksleiðina, sem mér sýnist að Framsfl. sé á góðri leið með að byrja að feta í sambandi við að gæla við aðild að Evrópusambandinu, þar sem mál eru að þróast með þeim hætti að einnig ríkisfjármálin, einnig tekjuöflunin er að verða bundin í vaxandi mæli. Ég heyrði ekki betur en formaður Framsfl. væri að tala um það á dögunum, og fékk reyndar gott orð frá þeim sem vinna fyrir Árvakur hf., að Íslendingar þyrftu að fara að huga að þessu gengisbandalagi, mynt- og gengissamstarfi, Efnahags- og myntbandalagi Evrópuþjóða, Evrópusambandsins. Og ég heyrði ekki betur en hreyft hefði verið við því úti í Lissabon á dögunum af hæstv. forsrh., sennilega hefur Jagland haft orðið, virðulegur forseti. Það kæmi mér ekki á óvart því ég held að hann sé allt öðruvísi stemmdur í Evrópumálum, meiri kappsmaður í Evrópusamrunanum en hæstv. forsrh. Íslands og segi ég það með jákvæðum huga að því er varðar hæstv. forsrh. okkar. En þeir höfðu orð á hvernig væri með þetta Efnahags- og myntbandalag. Er hugsanlegt að þeir sem eru ekki komnir alveg inn í klúbbinn geti bankað upp á og fengið aðild? Um þetta var spurt úti í Lissabon. Og það var ekki alveg dregið fyrir. Það var ekki harðlokað. Það mætti jafnvel skoða það þannig sem áhugaefni formanns Framsfl., hæstv. utanrrh., um að skoða þetta mál nánar með tilliti til Íslands. Ég veit ekki hversu langt hæstv. utanrrh. eða formaður Framsfl. vildi ganga í þessum efnum. Hann hefur ekki skýrt það svo ég viti. En það var talin þörf á því að rýna allverulega í þetta. Á hvaða leið erum við, hæstv. forseti? Á hvaða leið erum við í sambandi við okkar ráð og okkar hag? Við sem byggjum jafnmikið á náttúruauðlindum og raun ber vitni, erum með sveiflukenndan þjóðarbúskap vegna þess hvernig okkar aðstæður eru. Við byggjum sem sagt mun meira á náttúruauðlindum, fiskinum í sjónum, orku fallvatna og framleiðslu í krafti hennar en gerist um þær þjóðir sem ráða ferðinni í Evrópusamrunanum. Og ætli það sé ekki betra fyrir slíka þjóð, smáa eins og við erum, fámenna, að reyna að halda í sem flest sín stjórntæki, a.m.k. gæta að sér áður en menn kasta þeim út í hafsauga og gefa sig aðstæðum og ákvörðunum meginlandsríkja á hönd. Ég heyrði ekki betur en hv. þm. Gísli S. Einarsson, sem flutti ágætt mál í dag og tók lungann af ríkisstjórninni á beinið, væri að finna að við breska þingið. Hann fann alveg sérstaklega að við breska þingið, hv. talsmaður Alþfl., að þar væru menn svo andsk... --- fyrirgefið, virðulegur forseti. Það var að fæðast hér orð sem ég skal draga til baka, --- að þeir væru svo staðir þarna í breska þinginu að síst mætti til þeirra horfa þegar við værum að taka ákvarðanir og móta okkar afstöðu til Evrópusamrunans.  Menn hafa verið að taka á í þessum efnum vegna þess að aðstæður hafa breyst, jafnvel frá því að fjárlagafrv. var lagt fram. Hv. formaður fjárln. fór yfir þau efni fyrir utan allt þetta sem kemur rúllandi út úr hverjum stjórnarliðanum á fætur öðrum, þ.e. stöðugleikabænin sem ég kalla svo sem menn hafa lært alveg, ég held næstum, virðulegur forseti, eins og faðirvorið. T.d. kunni síðasti hv. ræðumaður, sem sagðist ekki vera orðinn reyndur stjórnmálamaður --- ég skil nú ekkert í slíkri hógværð, hann er búinn að vera hálft kjörtímabil bráðum á þingi --- stöðugleikabænina alveg utan að og þeir eru mjög drjúgir í Framsfl. sem tala við þessar umræður að hafa stöðugleikbænina uppi. Stöðugleikanum er ógnað og sú ógn kemur utan að með ríkum mönnum sem vilja bregða á það ráð að sinna kalli hæstv. iðnrh. og taka til við að fjárfesta í orkufrekum iðanði í landinu og raska hugsanlega stöðugleikanum þannig að nú liggur mikið við og hv. formaður fjárln. verður að kippa í þetta eina stjórntæki, ríkisfjármálin, til þess að allt fari ekki á hliðina. Menn sem ráða í hv. fjárln. eða kannski þeir sem ráða meiru en hv. fjárln. hafa verið að rembast við að finna möguleika á því að rétta skútuna af þannig að ekki velti á hliðina með því að draga saman í ríkisfjármálunum til þess að skapa borð fyrir báru fyrir Kenneth Peterson og co. Það er, virðulegur forseti, hið nýja ljós sem fæðst hefur og sem á að auka hér hagvöxtinn til verulegra muna á næstunni, fyrir utan hugmyndir sem uppi eru hjá forustu Íslenska járnblendifélagsins, þar sem ríkið er meirihlutaeigandi, um að bæta þar við framleiðsluna. Og þó að þar sé ekki á vísan að róa með hagnaðinn af járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga eins og dæmin sanna, þá held ég að það sé þó ólíkt líklegra til þess að gefa af sér að draumarnir rætist, það séu meiri líkur á því að menn hafi eitthvað upp úr þeirri fjárfestingu en þeirri álbræðslu Kenneth Petersons sem hugmyndin er að draga hér upp á landið. Það held ég að sé mikill óvissupeningur sem þar er á ferðinni. Þar held ég að ríki mikil óvissa og það er ekki alveg laust við að eitthvað vanti í sannfæringuna, bæði hjá hv. formanni fjárln., og varaformanni fjárln. jafnvel, þegar kemur að spurningunni um það sem mestu veldur í breytingunum í fjárlagafrv. og hefur valdið mestum heilabrotum hjá fjárln., þ.e. það sem varðar Kenneth Peterson og fyrirtæki hans, Columbia Ventures. Það hefur reynst dálítið erfitt, virðulegur forseti, að finna hagfótinn á bak við þennan happadrátt, Kenneth Peterson. Hann virðist eitthvað haltur. Það er a.m.k. eitthvað djúpt á að sjáist í sporin frá hagfæti Kenneth Petersons og þá segja talsmenn ríkisstjórnarinnar í fjárln.: ,,Ef það fer nú svo að Kenneth Peterson svíkur okkur, þá ætlum við að færa þetta allt saman til baka.`` Hv. fjárln. má því reikna með því, ef svo fer að draumarnir rætist ekki varðandi Columbia Ventures, að það þurfi að kalla fjárln. í nýja lotu og færa allt dæmið til baka á fyrri hluta ársins náttúrlega. Það gengur ekki að láta marga mánuði líða því þá gæti á nýjan leik farið að raskast jafnvægið í hagkerfinu og stöðugleikinn, bara hinum megin frá, t.d. atvinnuleysið að vaxa sem kostar ríkissjóð geysilega mikið. Ég held því að það væri skynsamlegt að halda plöggunum a.m.k. til reiðu sem menn voru að breyta í hv. fjárln. til þess að þurfa nú ekki að vinna þetta allt saman upp á nýtt þegar Kenneth Peterson ekki birtist þegar kemur fram á útmánuði. En hann hefur lofað því að vera ekki seinna á ferðinni en á útmánuðum, kannski góunni, með sitt pund, með sína dollara þannig að þetta geti farið að snúast. Það skiptir allmiklu hvernig þetta fer, það ætla ég ekkert að draga í efa. Það skiptir allverulegu því að hv. formaður fjárln. fór yfir það hvað héngi á spýtunni. Það voru ekki núll komma eitthvað milljónirnar, það voru ekki tugir eða hundruð. Það voru tugir milljarða sem héngu á þessu dæmi, 37,7 milljarðar kr. sem hanga á þessari spýtu, meiri hlutinn vegna orkuframkvæmda, upplýsti hv. formaður fjárln. þannig að það er sannarlega allnokkuð í húfi. Það stendur víst ekki til að koma þessu öllu í lóg á næsta ári stöðugleikans vegna, en á þarnæsta og svo á að fara að taka til við hitt þegar árið 1999 rennur upp. Þá eiga menn að fara að gera aðra hluti sem nú verður að skera niður. Hefur einhver spurt sig þeirrar spurningar uppi í Stjórnarráði eða í fjárln. hvort það gæti nú verið að það gæti skilað einhverju, jafnvel langleiðinni eins og hagfræðidæmið sem tengist Kenneth Peterson, að ráðstafa þessu fjármagni, m.a. því fjármagni sem fer í virkjanaframkvæmdir og annað sem er innlendur kostnaður, til þess að skapa auð í landinu á næstu árum og áratugum? Ég hef ekki heyrt mikið rætt um það. Ég hef ekki heyrt háværar kröfur um að þarna lægi fyrir samanburður á kostum í sambandi við íslenskan þjóðarbúskap. Nei, enn skal alveg óhikað bætt í áldæmið sem tengist þeim sveiflum sem fylgja þeim iðnaði og halda áfram þeirri frumstæðu framleiðslu sem þar er á ferðinni í raun, þ.e. framleiðslu á hrááli og tengja orkuverðið við heimsmarkaðsverð á þessari afurð og þar getur sitthvað verið uppi. Virðulegur forseti. Ég hef með þessum orðum verið að reyna að bregðast við áskorun hv. formanns fjárln. um að líta á hlutina svolítið út fyrir skiptirammann. En nú skal ég ekki hafa þau orð fleiri þó að af mörgu sé að taka. Talsmenn Albþ. og stjórnarandstöðunnar hafa rætt málin og kynnt breytingartillögur sem fyrir liggja, sameiginlegar að hluta, frá stjórnarandstöðunni. Þær vísa á þau atriði þar sem við alþýðubandalagsmenn og aðrir í stjórnarandstöðu teljum að of naumt sé skammtað, of lítið sé tekið á og viljum fá breytingar. Ég ætla ekki að fara yfir það dæmi. Það er búið að kynna það ágætlega. Ég vil bara minna á að þar er rauður þráður framlög til mennta og rannsókna á ýmsum skólastigum, leiðréttingar svo skiptir hundruðum milljóna samkvæmt fyrirliggjandi tillögum og menntun sem einnig tengist starfi í atvinnulífinu, starfsþjálfun, iðjuþjálfun og annað af þeim toga. Þar er einnig horft til þess að við Íslendingar ættum að vera aflögufærir fyrir þá sem minnst mega sín í samfélaginu, þar á meðal þá sem fatlaðir eru og einnig að hugsa aðeins til hinna mörgu úti í heimi sem hafa lítið fyrir sig að leggja og við ættum að minnast svolítið oftar en gert er, í tengslum við svonefnda þróunaraðstoð og örlitla hjálparhönd sem hefur verið ansi veikburða af okkar Íslendinga hálfu allt of lengi og þar sem mikil þörf væri á leiðréttingu. Um leið og ég segi þetta vil ég ekki taka undir þau sjónarmið sem mér fannst enduróma frá einum þingmanni Sjálfstfl. í dag, virðulegur forseti, hv. 16. þm. Reykv., Pétri H. Blöndal, í andsvari við formann fjárln., að löggjafarsamkoman ætti sem minnst að skipta sér af þessu dæmi þegar kæmi til skiptanna innan þess ramma sem við erum að gera hér upp. Ég get ekki tekið undir það vegna þess að ég lít svo á að okkur á löggjafarsamkomunni sem höfum fjárlagavaldið í reynd og er ætlað að fara með það, sé það ekki of gott að reyna að komast að niðurstöðu um skiptinguna fremur en að afhenda valdið þeim sem í ráðherrastólum sitja hverju sinni. Auðvitað er hægt að hugsa sér önnur málstök í ýmsum greinum en tíðkast. En hvar væru tengslin og hvað væri orðið um samband þessarar virðulegu stofnunar, herra forseti, ef við ekki reyndum að líta til með þeim þáttum í framkvæmdum, þjónustu, menningu og öðru, þar sem svörin sem héðan koma skipta afar miklu fyrir fólkið um land allt? Ég held að þessari stofnun veiti ekki af að rækta þau tengsl og fjárlagafrv. er eitt af því sem þar skiptir miklu. Við höfum orðið vör við það, virðulegur forseti, hvernig viðbrögðin voru strax í haust þegar fjárlagafrv. kom fram og sá boðskapur sem því fylgdi þó að hann væri ekki útfærður nema að hluta til, t.d. í sambandi við skólamálin, menntamálin, framhaldsmenntunina og marga þætti sem lúta að menntamálum og það sama á við um þann stóra bálk, heilbrigðismálin. Við alþingismenn, hvar í flokki sem við erum, höfum heyrt ábendingar, óskir og aðfinnslur frá fjölmörgum sem þessi mál snerta og hér er um mál að ræða sem varða þjóðina alla. Það er mjög sérkennilegt, virðulegur forseti, að verða vitni að því að ríkisstjórn, sem leggur svo mikið undir í stóru eins og orkufrekum iðnaði nú um stundir og það í framkvæmdum sem tengjast fyrst og fremst höfuðborgarsvæðinu, skuli finna sig í því að þrengja kosti skóla, oft lítilla skóla víða um landið sem berjast í bökkum fjárhagslega til þess að sinna þeirri menntun sem nú er krafist, með því að skera niður og það oft án mikils rökstuðnings. Ég virði það við meiri hluta fjárln. að mér sýnist að þar hafi menn reynt að vinda svolítið ofan af þeirri stefnu og þeim hugmyndum sem uppi voru um skerðingar til þess að taka af sárasta broddinn í þeim efnum og ég vona að það séu merki um að menn séu hugsi, svo að ekki sé meira sagt, yfir þeim hugmyndum og tillögum sem fram hafa komið um þessi mál ofan úr menntmrn. Ég vil heldur ekki gefa upp von um það að hæstv. menntmrh. hafi lagt við hlustir. Mér fannst örla á því þegar þessi mál voru rædd nú á haustmánuðum varðandi einstaka skólatofnanir að það væri kannski ekki allt skynsamlega ráðið sem gerðar voru tillögur um í haust. Ég fagna því að þarna er að finna breytingar í vissum greinum en það er þó langt frá því að öllum spurningum sé svarað í þeim efnum og auðvitað verður það seint gert. T.d. hafa málefni þeirrar litlu stofnunar sem heitir Hússtjórnarskóli og er á Hallormsstað og var rædd hér ekki alls fyrir löngu, fengið allt aðra úrlausn en á horfðist í haust og það er vel að það hefur tekist að snúa ofan af því þar sem þar var ekki stefnt í rétta átt. Ég vona líka að málefni þeirra framhaldsskóla sem mest var sótt að með fjárlagagerðinni fái sæmilegan framgang. 30 millj. kr. viðbótarframlag til að leiðrétta stöðu þessara skóla er mikilvægt. Þetta eru ekki stórar upphæðir en skipta máli fyrir þessar stofnanir og við megum treysta því, vænti ég, að þar verði skólahald án skerðingar á vormissiri. Hitt er aftur óráðið og felst í þeim textum sem fluttir hafa verið í dag, hvernig verður með framhaldið. Þar er ekki enn þá búið að svara öllum spurningum, virðulegur forseti og ég leyfi mér að spyrja hv. formann fjárln. þeirrar spurningar hvenær hann gerir ráð fyrir að botn fáist í þessi mál. Auðvitað mundi ég spyrja hæstv. menntmrh. beint og ef hann heyrir orð mín, þá þætti mér vænt um að heyra í ráðherranum um þetta efni. Hvenær verður búið að ganga frá málefnum þessara skóla þannig að á vísan sé að róa varðandi skólaárið 1997--1998? Ég tel mjög brýnt að meiri hluti fjárln. geti svarað skýrt um þessi efni. Þetta má ekki dragast fram eftir næsta ári. Það verða að liggja fyrir svör fyrir lok fyrsta fjórðungs ársins, fyrir marslok í allra síðasta lagi vegna þess að menn þurfa að búa sig undir næsta skólaár og það verður ekki gert meðan svörin liggja ekki fyrir frá Alþingi eða ráðuneyti. Ég er auðvitað að hugsa m.a. um framhaldsskólann í Austur-Skaftafellssýslu í þessu sambandi, stofnun sem skiptir gífurlega miklu fyrir það byggðarlag sem var mikið í umræðunni í tengslum við þær náttúruhamfarir sem nýlega urðu og hittu fyrst og fremst fyrir þá sýslu, þó að ekki færi á versta veg í þeim efnum. En menntunin, möguleikar til framhaldsnáms og þróun skóla á þessu svæði, eins og auðvitað alls staðar annars staðar úti um allt landið, skiptir geysilega miklu fyrir viðspyrnuna til framtíðar litið og ég ætla sannarlega að vona að við berum gæfu til þess á þingi að ráða þessum ráðum að því er varðar framboð til menntunar úti um allt land, ekki aðeins hér á þessu þéttbýla svæði heldur úti um allt land þannig að fólk sé ekki svipt þeim möguleikum sem menntun felur í sér, möguleikum til þess að nesta sig til lífsins. En svo þurfa menn auðvitað að standa í því lífið á enda því að þannig eru tímarnir að þeim skóla lýkur aldrei og hefur kannski aldrei lokið þó að það sé kallað öðrum nöfnum nú og aðstæðurnar séu nokkuð aðrar. Ég vænti þess líka, virðulegi forseti, að áður en við höldum til jólahalds hver hjá sér, þá verðum við búin að svara --- og það veldur mestu hvernig meiri hlutinn á þingi sem ræður ferðinni, heldur á málum --- hvernig haldið verður á málum í sambandi við heilsugæslu og þau efni. Auðvitað er sá mikli niðurskurður sem boðaður var með fjárlagafrv. og enn er á borðinu í sambandi við sjúkrastofnanir, þar á meðal sjúkrahúsin á landsbyggðinni, mikið áhyggjumál. Ég ætla að vona að allir þingmenn en ekki síst þingmenn landsbyggðarinnar, hugsi sitt ráð áður en gengið verður fram með hnífinn í þeim efnum gagnvart sjúkrastofnunum, heilsugæslu og því sem varðar þá grundvallarþjónustu við fólkið, áður en haldið verður upp á jólin. Ég minni á viðbrögðin þegar fram kom gul skýrsla frá fyrrv. hæstv. heilbrrh. Ætli það sé ekki sá næstsíðasti, eða sá sem var þar á undan sem hafði látið vinna upp slíkt plagg sem fól það m.a. í sér að ekki var gert ráð fyrir bráðaþjónustu í framtíðinni á hálfu landinu, austan Húasvíkur að Selfossi. Ég sé ekki að til greina geti komið að fara að skerða möguleika á slíkri þjónustu á austanverðu landinu og hefja vegferð sem hver veit hvar endar ef menn byrja á því að veikja slíkar undirstöður. Ég hvet því mjög eindregið til þess að við reynum að leita annarra leiða ef rík nauðsyn er talin að draga saman segl í fjárveitingum. Virðulegur forseti. Mjög víða er heldur laust undir hjá okkur úti um byggðir landsins. Við erum að fylgjast með því og bíðum kannski milli vonar og ótta eftir að heyra uppgjörið um hvernig útlitið er í sambandi við fólksflutningana miðað við fyrsta þessa mánaðar. Það veldur miklu hvernig við höldum á málum á Alþingi, hvaða boð koma héðan í sambandi við undirstöðuþætti fyrir mannlífið út um allt land. Og það er því miður svo að það er ekki bara í sambandi við þessa þætti sem ég hef verið að nefna, menntamálin og heilsugæsluna, sjúkraþjónustuna, þar sem verið er að boða samdrátt sem ekki sér fyrir endann á, heldur í sambandi við marga aðra þjónustuþætti þó þeir tengist ekki fjárlagagerðinni beint. Ég nefni þá endurskipulagningu sem kemur í kjölfar þess að breyta Pósti og síma í hlutafélag, það sem þar er á ferðinni og hvaða boðskapur hefur komið fram í sambandi við þjónustu þeirrar stofnunar. Og ég nefni frumvörp sem eiga eftir að koma upp á borðið hér, en við erum farin að heyra af, sem varða ekki heilsugæslu mannfólksins heldur heilsugæslu dýranna, húsdýranna, þ.e. dýralæknanna og þjónustu þeirra. Hvað skyldi vera þar á ferðinni í sambandi við þjónustu sem veitt hefur verið á landsbyggðinni? Ég er ekki að segja með þessu, virðulegur forseti, að ekki megi hrófla við neinu. Það er langt frá því en við þurfum að gæta okkar þegar verið er að breyta og gaumgæfa hvaða áhrif það hefur og hvaða afleiðingar það getur haft fyrir mjög svo brothættar aðstæður sem víða ríkja í dreifbýli á Íslandi eða utan höfuðborgarsvæðisins. Nú kemur, virðulegur forseti, nokkur kynning af minni hálfu, yfirferð yfir fjórar breytingartillögur við frv. til fjárlaga sem ég stend að í eigin nafni fyrir utan þær tillögur sem hv. fulltrúar okkar í fjárln. hafa flutt og kynnt. Það eru fjórar tillögur sem ég vil fara aðeins yfir. Sú fyrsta er á þskj. 343 og varðar Hollustuvernd ríkisins. Þar er um að ræða stofnun sem er undirstöðustofnun varðandi mengunarvarnir í landinu af hvaða tagi sem er, varðandi matvælaeftirlit, varðandi meðferð eiturefna og fjölmarga þætti sem snerta mannlíf um allt land. Mér finnst undralítill skilningur hafa verið á málefnum þessarar ríkisstofnunar á Alþingi. Ég botna bara ekkert í þessu miðað við heitstrengingar manna í sambandi við umhverfismál, umhverfisvernd og mengunarvarnir. Þessi stofnun er allt of mikið í Reykjavík með sína starfsemi eða er lýsandi dæmi um stofnun sem mætti skipta upp. Ég er ekki að mæla með því að fara að taka hana upp í heilu líki og flytja hana eitthvað annað. Það eru ekki mín ráð. En ég tel að starfsemi þessarar stofnunar gæti átt rætur og að það væri hægt að koma henni fyrir víða úti um landið, jafnvel í hverju kjördæmi með miðstöðvar umfram þá starfsemi heilbrigðisfulltrúa sem þar er að finna. Þetta segi ég vegna þess að menn hrökkva við þegar fyrir liggur það mat að það þyrfti, hvað svartalágmark snertir eins og það er orðað á stundum þegar menn eru búnir að fara yfir óskirnar. Það liggur fyrir skýrsla, virðulegur forseti, unnin af stjórnvöldum, ekki af Alþingi heldur af ráðuneytum og í samvinnu við þessa stofnun sem dregur það fram að algert svartalágmark til að stofnunin geti rækt sín lögbundnu hlutverk sé að bæta við 21 stöðu hið fyrsta. Óskirnar voru um allt annað. Ég held milli 60 og 70 ef vel ætti að vera. Svo eru menn að reyna að þrýsta því niður. En við hverju er orðið? Ekki nokkrum sköpuðum hlut. Það er ekkert brugðist við þessu. Menn höfðu uppi loforð í fyrra, hæstv. umhvrh., sem ég þurfti að panta í þingsal til þess aðeins að sýna lit, og feta í fótspor hv. 5. þm. Vesturl. og hafa einhvern hluta af ríkisstjórninni hér sitjandi. Það er heldur fámennt á bekkjum. En ég ætla ekki að fara að kalla eftir þeim því að hér hlusta grannt bæði formaður og varaformaður fjárln. og fylgjast með umræðum. Ég treysti þeim ágætu þingmönnum, virðulegur forseti, til þess að hugsa þessi efni og bera þau áfram, jafnvel banka á dyr hjá ráðuneytunum til að fá einhverja úrlausn. Það er eitt stöðugildi sem er uppskeran af allri þessari skoðun mála um Hollustuvernd ríkisins. Það er vegna þess að ný lög voru sett um erfðabreyttar lífverur á síðasta ári og verið er að ráða einn mann til að reyna að fylgja því stóra máli eftir. Hinu er öllu saman sópað undir teppið. Það er eitthvað reynt að fylla upp í hallagötin, þ.e. stofninn frá fyrri árum og búið. Hvað voru þeir að hugsa, virðulegur forseti? Hvað voru þeir að hugsa sem samþykktu á árinu 1993 samning um hið Evrópska efnahagssvæði? Var það bara upp á punt? Var það til þess að hér kæmu streymandi milljarðarnir sem þáv. hæstv. utanrrh., --- nú fyrirlesari í Kína, hann er að mennta Kínverja, kannski í mengunarvörnum, ég veit það ekki. Og væri nú ástæða til að hv. 3. þm. Suðurl. sem leiddi sauðkindina fram í umræðu í gær eða fyrradag færi í aðra ferð þangað austur innan tíðar til að sjá hverju hv. þm., fyrrv. formaður Alþfl., hefði fengið áorkað í gestafyrirlesaraferð sinni í Kína. En sá ágæti þingmaður, fyrrv. formaður Alþfl., var í þessum ræðustól með mjög háar tölur um ávinninginn mikla af samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Gæti verið að hann hefði ekki allur skilað sér, virðulegi forseti? Er það hugsanlegt? Er tregðan við að standa að útfærslu þessa máls, þessa stóra samnings, ástæðan fyrir því að ekki er staðið með öðrum og skilmerkilegri hætti að því að standa við efni þessa samnings --- milljarðarnir, sem áttu að koma í kjölfarið, og hæstv. þáv. utanrrh., nú hv. þm. Jón Hannibalsson, lofaði? Og hv. þm. taldi sig hafa Þjóðhagsstofnun og flesta hagfræðinga landsins að baki sér. Það sést heldur lítið af þessum krónum uppi í Hollustuvernd ríkisins. Ég er að leggja hér fram tillögu, virðulegi forseti, um óverulega úrbót miðað við þarfir, 12 millj. kr. til þessarar stofnunar merkt vegna EES-samnings, reglugerða og eftirlits. Þurfum við að fá vöndinn að utan til að rækja þau verkefni sem eru að mörgu leyti skynsamleg þó að ég mæli ekki með því að neinu leyti að menn séu að selja sig undir ok að utan til að segja sér fyrir hvernig eigi að haga hlutunum? En þegar menn eru einu sinni búnir að gera það hlýtur að reyna á að menn séu samkvæmir sjálfum sér. Og þær eru ekki ófáar gerðirnar sem eru óunnar, hvað þá útfærðar sem bíða í háum stöflum uppi í Hollustuvernd ríkisins því ekki vantar að þangað er öllu mokað frá umhvrn., beina leið þangað inn á borðin þannig að fólk er að kaffærast undir þessu og fær ekkert við ráðið vegna féleysis. Og þegar á næsta ári, a.m.k. þarnæsta, munu dómarnir koma að utan sem menn voru að panta með EES-samningnum frá Eftirlitsstofnun EFTA vegna þess að Íslendingar sýna lítinn lit á því að standa við það sem þeir gengust undir. Ég ætla sannarlega að vona, virðulegur forseti, að einhver breyting verði á í þessum efnum. Annars hlýtur meiri hlutinn á Alþingi að skoða sitt ráð og koma sér út úr þessari flækju. Ekki skal sitja á mér að reyna að greiða fyrir því að menn losni úr þessari flækju sem þeir voru að binda sig í með aðild að þessu gangverki að utan. Ekki meira um það, virðulegur forseti. Þá er tillagan sem snertir menningarmál, sem er á þskj. 344, um litlar 3 millj. kr. í undirbúning Náttúruhúss í Reykjavík. Þetta verkefni, að reisa hús yfir nútímalegt náttúrufræðisafn á höfuðborgarsvæðinu sem geti orðið landi og þjóð til sóma, bíður. Það er búið að bíða lengi. Það er búið að ýta á eftir því við mörg tækifæri af þeim sem málið er skyldast, þeim sem staðið hafa með mjög veikum mætti fjárhagslega fyrir því að halda uppi þessu merki og er falið það af ríkinu, tóku þar við af Hinu íslenska náttúrufræðifélagi á sínum tíma, líklega á 7. áratugnum, því safni sem Bjarni Sæmundsson, Árni Friðriksson og fleiri góðir menn unnu við að koma hér upp og var í Safnahúsinu við Hverfisgötu lengi vel en síðan komið fyrir í húsi sem mætti nota sem getraun fyrir hv. þingmenn hvar sé að finna, hvað þá fyrir þá sem koma hingað í höfuðborgina utan af landi eða utan úr löndum. Þannig var að í tilefni af 100 ára ártíð, afmæli þess merka félagsskapar, Hins íslenska náttúrufræðifélags 1989, var efnt til þess af þáv. menntmrh. eftir hvatningu frá góðu fólki sem hafði bundist samtökum og unnið árum saman að því að hreyfa við þessu máli, að reyna að koma undir þetta fótum hugmyndalega a.m.k. Stjórnskipuð nefnd skilaði vönduðu verki, fullyrði ég, og þar hafði besta forustu í þeirri nefnd að málinu núverandi rektor Háskóla Íslands. Þó að ég væri við borðsenda í því nefndarstarfi var það núverandi rektor Háskóla Íslands, Sveinbjörn Björnsson, sem lagði mest til þessa máls. Og þannig var á máli haldið við þennan undirbúning með góðum stuðningi þáverandi borgarstjóra í Reykjavík, ágætum stuðningi frá Davíð Oddssyni, þáverandi borgarstjóra, að hugmynd varð um það að þrír aðilar legðu saman um að reka af okkur slyðruorðið og koma upp sómasamlegu náttúrufræðisafni á þessu aðalþéttbýlissvæði landsins og í höfuðstað landsins. Þetta átti að vera þríþætt verkefni Náttúrufræðistofnunar Íslands fyrir hönd ríkisins, Reykjavíkurborgar og Háskóla Íslands. Ég fullyrði að ekki er aðeins kallað eftir þessu af fjölda fólks sem hefur beðið lengi og horfir til ríkisins, ég fullyrði að hjá Reykjavíkurborg muni vera góður hugur enn til þessa máls, sem fyrrv. borgarstjóri og nú forsrh. landsins veitti ágætt brautargengi fyrir nokkrum árum og hjá Háskóla Íslands. Það er mér kunnugt af nýlegum samtölum við núverandi rektor og einn aðalhugmyndasmið að þeim tillögum sem birtust í grænu hefti um Náttúruhús í Reykjavík og auðvelt er að reiða fram fyrir þingmenn til upprifjunar. Haldið var áfram eftir þetta nefndarstarf og samstarfshópur var að verki fram til 1992 a.m.k. til þess að reyna að koma fótum undir þessa hugmynd. Skilaði hann áfangaskýrslum og mun betur framreiddri skýrslu en þeirri sem ég held á, sem var fyrsta áfangaskýrsla, um þessa hugmynd. Í þeim hópi voru m.a. af hálfu Reykjavíkurborgar Hjörleifur B. Kvaran og Þórður Þorbjarnarson, þáverandi borgarverkfræðingur, sem var mikill áhugamaður um þetta mál. Ég bið þingmenn um að gefa þessari litlu tillögu gaum því ég held að það væri mjög gott veganesti og góð gjöf til þjóðarinnar allrar að koma þessu máli af stað á nýjan leik og áleiðis og reyna að gera þetta að veruleika. Einnig af því tilefni að við ræðum mikið um að menntun á þessu fræðasviði sé aldeilis ónóg og aðstaða skólanna til að sinna þessum málum sé ekki sem skyldi. Nóg eru gögnin til að reiða fram til styrktar þessu máli. Ég held að ríkið þurfi að gæta þess þegar stuðningur kemur frá sveitarfélögunum og svo öflugu sveitarfélagi sem Reykjavíkurborg og stofnun eins og Háskóla Íslands, sem hefur verulegan hluta sinna tekna af happdrættisfé, að slá ekki hendi á móti slíku samstarfi. Ekki meira, virðulegur forseti, um þá tillögu. Aðeins um tillögu sem ég flyt á þskj. 342, sem varðar grunnkortagerð á Fljótsdalshéraði samkvæmt samningi. Þar er lagt til að veitt verði í það verkefni 5 millj. kr., verkefni sem búið var að samningsbinda milli Landmælinga Íslands, Skipulags ríkisins og heimaaðila fyrir austan sem unnu að því og hafa áfram áhuga á því mikla nauðsynjaverki að fá grunnkort í mælikvarðanum 1:25 000 af því ágæta svæði, af því góða héraði Fljótsdalshéraði, til að geta staðið þar með burðugum hætti að skipulagsgerð og ræktunarstarfi, þar á meðal skógræktarstarfi sem þar fer fram í auknum mæli en þarf auðvitað að vera vel skipulagt og þetta er undirstaðan. Auðvitað er þörfin víðar en þarna var búið að gera samning sem er í útideyfu, því miður, nú um stundir nema aðstoð komi við þau opinberu fyrirtæki sem höfðu bundist samningum með heimaaðilum sem áfram hafa áhuga á málinu og hafa minnt á það í sambandi við þessa fjárlagagerð. Einnig er á þskj. 357 tillaga sem varðar fjárlagaliðinn Húsnæði og búnað sýslumanna, þ.e. framlag til sýslumannsins á Seyðisfirði til endurbóta á húsnæði embættisins að Bjólfsgötu 7. Þetta er tillaga um 10 millj. kr. til þess að koma af stað bráðnauðsynlegu viðhaldi á því húsnæði sem hýsir þetta sýslumannsembætti. Þarna er hægt að slá tvær flugur í einu höggi og stuðla að endurreisn eða varðveislu mjög merks húss, Bjólfsgötu 7. Ég rakti við fjárlagaumræðu í fyrra sögu þess nokkuð og ætla ekki að endurtaka hana hér. Þar var opnuð ein glæsilegasta verslun á Íslandi á fyrsta áratug aldarinnar og þar var prentsmiðja. Um það vélaði m.a. þingmaður Seyðfirðinga um skeið, Lárus Jóhannesson. Ég man vel eftir þegar hann sat á þingi fyrir Austurland eða fyrir Seyðisfjörð. Margir merkir menn voru þar þingmenn, ekki alltaf út á mjög digran stafla atkvæða eins og þeir muna sem eru á mínum aldri. Það er mjög nauðsynlegt að koma þessu máli af stað þó það yrði unnið á tveimur til þremur árum. Því miður hefur ekki verið haldið á undirbúningi þess og framkvæmdum eins og vonir stóðu til fyrir einu til tveimur árum þegar jákvæð svör komu frá dómsmrn. um það að alveg á næstunni yrði þetta til lykta leitt, þ.e. spurningin um það hver yrði framtíð embættisins, hvort nýtt húsnæði yrði keypt eða ráðist yrði í endurgerð þessa gamla húss sem embættið er nú í. Ég tel það enga spurningu að menn eigi að vinda sér í það að endurgera þetta gamla hús og halda því við fyrir þetta embætti. Það fer vel um embættið þarna að öðru leyti en því að við núverandi aðstæður er það ekki boðlegt sem vinnustaður einfaldlega vegna aðstæðna, vegna kulda m.a. að vetri til þannig að ekki er hægt að ætla starfsfólki embættisins að búa við þetta stundinni lengur. Virðulegur forseti. Mörg eru málin og ef hv. 16. þm. Reykv. hefði setið undir máli mínu mundi hann kannski koma og finna að því að menn væru að leita eins smátt í safninu og raun ber vitni af þeim tillögum sem ég hef verið að flytja. Margt fleira mætti telja en ég skal láta staðar numið. Ég veit að þeir sem að þessum málum vinna fyrir hönd þingsins og þingflokka í fjárln. leggja sig fram um að gera sem best þeir geta og mér sýnist að það sé mjög margt vel um störf fjárln. Ég held að sú vinna sem fagnefndirnar eiga að geta lagt af hendi og sem ég heyrði að hv. varaformaður fjárln. hafði góð orð um, sé vafalaust góðra gjalda verð. En ég tel þó að þar mætti betur gera, a.m.k. þar sem ég þekki til, til þess að auðvelda fjárln. það vandaverk að átta sig á aðstæðum í hinum einstöku málaflokkum. Við þurfum ef nokkuð er að bæta þar um frá því sem tekist hefur, líka til þess að það rætist sem menn ætluðu sér þegar þessi jákvæða nýbreytni var upp tekin, að láta fagnefndir þingsins horfa á dæmið með fjárln. Ég er ekki með þessum orðum að lasta það sem gert hefur verið en ég held að við þurfum að gera betur í þessum efnum. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég þakka hv. 4. þm. Austurl. fyrir málefnalega ræðu og góð orð í garð fjárln. Hann beindi til mín einni spurningu varðandi samninga menntmrn. við framhaldsskólana og hvenær þeim þyrfti að vera lokið. Ég legg áherslu á, og ég hygg að þau sjónarmið séu uppi í nefndinni, að þeim þurfi að vera lokið áður en skólarnir fari að skipuleggja nám á haustönn eða í apríl til maí í síðasta lagi. Varðandi önnur atriði sem hv. þm. nefndi í ræðu sinni, eins og almenna umræðu um efnahagsmál, þá er ég ekki alveg sammála hans sýn í því efni. Hann gerir heldur lítið úr mönnum sem eru að tuldra bænir um stöðugleika og telur að það sé mögulegt að leggja á meiri skatta og að það sé ekki svo nauið með gengið. Ég held að við þurfum ekkert að líta til alþjóðlegs samhengis í þessu sambandi. Verðlagsáhrif, áhrif á skuldir landsmanna setja okkur skorður varðandi gengið. Vissulega stend ég við það sem ég sagði í framsöguræðu minni að okkar efnahagskerfi er í vaxandi mæli hluti af efnahagskerfi samkeppnislandanna.

Virðulegur forseti. Það er alveg rétt hjá hv. formanni fjárln. að það má ekki dragast úr hömlu að ákvarðanir liggi fyrir varðandi stofnanir eins og framhaldsskóla sem þurfa að líta fram á veginn í starfi, að fá úr því skorið hvaða aðstæður þeim eru ætlaðar. Ég mundi halda að menn þyrftu að ætla sér marsmánuð sem síðasta tíma til að ljúka þessari skoðun mála sem gert er ráð fyrir að haldi áfram í samvinnu skólanna og menntmrn. og ég vænti þess að meiri hluti fjárln. og forusta stuðli að því að svo geti orðið. Um hin stóru atriðin ætla ég ekki að ræða frekar en ég gerði, nema það að ég orðaði það ekki svo að það væri ekki svo nauið með gengið. Ég var fyrst og fremst að leggja áherslu á að við þurfum að gæta þess að kasta ekki frá okkur stjórntækjunum, við þurfum að hugsa svolítið fram í tímann eða hugsa um áhrif þess ef við göngum lengra en ýtrasta nauðsyn krefst í þeim efnum vegna þess að það getur orðið okkur dýrkeypt.

Herra forseti. Ég vil endurtaka það að meiri hluti fjárln. leggur áherslu á að fyrir liggi eins fljótt og unnt er niðurstaða í sambandi við framhaldsskólana. Ég vil aðeins segja í viðbót við það sem ég sagði áðan um efnahagsmál almennt að ég ræddi ekki mikið um tekjuhliðina í framsöguræðu minni í morgun enda verður það mál rætt við 3. umr. þegar tekjuáætlun liggur fyrir. Það er alveg ljóst að ég er þeirrar skoðunar að við getum ekki gengið öllu lengra í skattheimtu. Það verður að endurskoða jaðarskattadæmið sem oft hefur verið rætt í Alþingi. Hins vegar vil ég ganga lengra í því að reyna að ná öllum þeim sköttum inn sem ríkið á rétt á. Ég hef rætt um það áður í ræðum á Alþingi, m.a. við 1. umr. fjárlaga. Það finnst mér vera verkefni sem þarf að ganga í og þar megum við ganga lengra en gert hefur verið og ég legg á það mikla áherslu.

Herra forseti. Um það getum við verið sammæltir, hv. formaður fjárln., að auðvitað skiptir skattheimtan gífurlega miklu máli og þar má lengi bæta. Það er dálítið merkilegt hversu umræðan um skattskilin er sveiflukennd. Menn eru uppteknir af þessu kannski svona part úr ári en það vill síðan lenda til hliðar. En þetta eru mál sem menn þurfa að vinna að í samfellu og hafa alltaf í huga. Vegna stöðugleikans get ég ekki annað en haft uppi vísu sem beið mín á borði með fangamarkinu HJ undir og heitir: Stöðugleikabænin, svo hjóðandi, með leyfi forseta: Stjórnarliðarnir standa í hring og stynja með andann veikan. Vertu yfir og allt um kring með allan stöðugleikann.

Virðulegi forseti. Hv. 4. þm. Austurl. flutti að venju góða framsöguræðu fyrir þeim breytingartillögum sem hann hefur lagt fram. Ég vildi veita andsvar gagnvart því sem hann sagði um brtt. vegna framkvæmda og endurbóta á sýslumannshúsinu við Bjólfsgötu 7 á Seyðisfirði. Þetta er hið merkilegasta hús og tek ég undir það sem hv. þm. sagði um það. Ég tel að það eigi að vera hægt að sjá til þess að viðgerð á þessu húsi fari fram. Því hefur verið þannig komið fyrir að Fasteignir ríkisins hafa fengið þetta hús til umsjónar, þ.e. að Fasteignir ríkisins eiga að sjá um viðgerð á húsinu og kosta hana af þeim fjármunum sem til þeirrar stofnunar renna, ef stofnun má kalla. Ég tel að það sé mikill menningarauki að því að endurgera hús eins og það sem hér um ræðir, og það eigi að gera það. Annað væri ríkisvaldinu til minnkunar, ekki síst þegar litið er til þess að í gildi eru lög um húsfriðun og það er alveg skýrt og klárt hvernig á að framfylgja þeim. Þetta hús er meðal merkustu húsa þeirrar tíðar sem það var byggt á þegar litið er til byggingarlistar. Það væri því mikill skaði ef ekki yrði af því að húsið yrði endurbyggt. Að öðru leyti vil ég segja að formáli hv. þm. að framsöguræðunum var með öðrum hætti og vildi ég koma að því í seinni hluta andsvars.

Virðulegur forseti. Vænt þótti mér um að heyra viðbrögð varaformanns fjárln. varðandi þessa breytingartillögu og kom mér kannski ekki á óvart að þar væri skilnings að vænta á því sem snýr að björgun menningarverðmæta því að þar hefur hv. þm. Sturla Böðvarsson tekið mjög vel á sem formaður þjóðminjaráðs nú um stundir. Stundum er talað í neikvæðum tón um að þingmenn komi að fleiru heldur en því sem til fellur bara innan veggja Alþingis. En það munar um það ef menn hafa skilning á þeim málum sem þeim er ætlað að sinna og ég tel að þar eigum við hauk í horni sem horfum til verndunar gamalla húsa, þ.e. varaformann fjárln. Málið er að þarna verði úr framkvæmdum. Það er það sem við þurfum að tryggja. Mér þykir vænt um að heyra þann skilning á þessu máli og undirtektir við það, að auðvitað ber ríkinu að leysa málið þannig að embættinu og minjaverndinni sé borgið sameiginlega. Að þessu þarf að hyggja mjög víða eins og hv. þm. þekkir manna best, virðulegur forseti og að þegar um opinberar byggingar er að ræða geti þetta tvennt farið saman þar sem aðstæður leyfa.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það að auðvitað á ríkisvaldið að sýna gott fordæmi um verndun menningarminja. En ég vildi vegna ræðu hv. 4. þm. Austurl. segja að mér þótti heldur neikvætt hljóð í hv. þm. varðandi hugmyndir um uppbyggingu stjóriðju sem uppi eru um þessar mundir. Og það vakti nokkra undrun mína þegar hann ræddi um stöðugleikann og það að ekki væru til tæki lengur, þ.e. menn væru orðnir verkfæralausir þegar þyrfti að grípa til aðgerða gagnvart efnahagslífinu. Það á ekki að vera neitt áhyggjuefni út af fyrir sig og er fyrst og fremst fagnaðarefni ef framkvæmdir hefjast hér við orkufrekan iðnað svo framarlega sem alls hófs sé gætt í þeim efnum gagnvart náttúrunni. Það hlýtur að vera fagnaðarefni. En hann hefur vafalaust verið m.a. að líta til þess að ég hef bent á það að undanförnu að við gætum okkar á þann veg að þegar kemur að stórauknum framkvæmdum þá ætlum við okkur ekki að gera alla hluti í einu. Þá kemur að því að stýra framkvæmdastiginu eins skynsamlega og nokkur kostur er. Ég tel að verkfærin í þeim efnum séu ekki einungis við fjárlagagerðina, ekki einungis í höndum ríkisvaldsins, heldur séu þau hjá atvinnulífinu og hjá sveitarfélögunum. Ég hef verið að vekja athygli á því að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu mega ekki skerast úr leik þegar við teljum að skynsamlega þurfi að raða verkum í þjóðfélaginu þannig að sem best nýtist okkur til uppbyggingar atvinnulífsins í landinu.

Virðulegur forseti. Ég er ekki í hópi þeirra sem hafa viljað útiloka að nýta orkulindir landsins í orkufrekum iðnaði og gæti rakið nokkur dæmi um það efni. Hins vegar held ég að menn þurfi þar eins og víðar að fara með nokkurri gát. Mér finnst vera eitthvað holt undir þessum áformum í sambandi við álbræðslu á Grundartanga. Og sú hugsun að bandarískur fjáraflamaður ætlar að koma þarna upp þýskri álbræðslu, gamalli að stofni til, væntanlega verður eitthvað nýtt í henni ef endurreist verður. Það er dálítið sérstakt hvernig að þessum málum er staðið. Menn ganga ansi langt í fyrirgreiðslunni til þess að láta þetta ganga upp og get ég bara nefnt það fjármagn sem hefur verið reitt fram til þess að gera nauðsynlegar kannanir sem svona áhætturekstur á auðvitað að standa undir sjálfur en ekki ríkisvaldið að ganga þar á undan. Ég hef miklar áhyggjur af umhverfisþætti málsins. Ég hef verið að líta á tillögur að starfsleyfi og fór yfir þetta efni þegar það fór undir mat á umhverfisáhrifum lögum samkvæmt. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu fyrir utan hinn almenna þátt sem ekki verður undan komist ef úr þessum rekstri verður, þ.e. að bæta mjög verulega úr varðandi mengun af völdum koldíoxíðs eins og annarra gróðurhúsalofttegunda. Ef þetta vex upp í 180 þúsund tonna álbræðslu og verður að veruleika, þá verða það ekkert minna 360 þúsund tonn á ári sem menn bæta við sem losun af Íslands hálfu á gróðurhúsalofttegundum, já koldíoxíði einu saman, sennilega eitthvað meira ef allt er talið.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka það sem áður hefur komið fram í umræðunni um gott samstarf í fjárln. og er það mjög til fyrirmyndar og hefur orðið til þess að við höfum getað skilað tillögum eins snemma og raun ber vitni. Hv. formaður fjárln. og hv. varaformaður fjárln. hafa farið yfir áhersluatriði meiri hlutans, m.a. margnefndan stöðugleika. Það eru aðeins örfá atriði sem ég vil hlaupa á og mun ekki lengja umræðuna mikið. Við fjárlagavinnuna fór fram mikil skoðun og umræða um gildistölur við útreikning á fjárframlögum til framhaldsskólanna vegna lækkunar á gildistölum nú í haust, sérstaklega til litlu framhaldsskólanna. Það er vilji fjárln. að hagræðingarkröfur komi ekki af svo miklu afli á skólana að skaði starf þeirra. Í vetur mun fara fram gagnger umræða og skoðun á þeim þáttum sem stjórna útgjöldum skólanna og unnið verður að gerð reiknilíkans þar sem tekið verður tillit til allra rekstrarþátta. Til þess að tryggja að starfsemin haldist óbreytt í vetur þar sem búið er að skipuleggja skólastarf, þá hækkaði fjárln. liðinn Framhaldsskólar, almennt um 30 millj. kr. Er það von okkar að þetta geti orðið til að starfið haldist og unnið verði að málum framhaldsskólanna í vetur. Þessar lækkanir koma einkum fram á framhaldsskólunum á Laugum, Húsavík og Austur-Skaftafellssýslu og einnig Skógaskóla og Framhaldsskóla Vestfjarða. Einnig hafa komið fram ýmis vandkvæði vegna sameiningar Menntaskólans á Egilsstöðum og Eiðum og mun væntanlega vera hægt að leiðrétta ýmislegt þar með framlögum af þessum lið. Hæstv. menntmrh. hefur gefið yfirlýsingar um þau efni og væntanlega koma niðurstöður nægilega snemma til að skólastarf truflist ekki. Annað atriði sem ég vildi nefna er að lögð hefur verið til hækkun á framlagi til Hússtjórnarskólans á Hallormsstað, þ.e. að það hækki um 4 millj. kr. Með þessu er tryggt að ekki verði lagt niður það merkilega skólastarf sem þar fer fram. Það mátti skilja á fjárlagafrv., eins og það var sett fram, að ætlunin væri að leggja niður starfsemina á Hallormsstað. Geysilega sterk viðbrögð komu fram víða að af landinu, mikil og góð umræða um skólann átti sér stað, bæði hjá heimamönnum og í stjórnkerfinu og ég veit að sú umræða var af hinu góða og dró enn betur fram í vitund fólks styrk skólans og gildi hans í starfsmenntun í landinu. Í skólanum fer fram mjög sérstakt og menningarlegt skólastarf þar sem starfsmenntir í bland við siðmenntir eru hafðar í hávegum. Það hefur komið fram í umræðunni að nemendur í skólanum eru alls staðar að af landinu og eftirspurn er mikil eftir þessari tegund náms þannig að nú eru komnir biðlistar fyrir næstu önn. Það er mikill vilji til þess að skólinn haldi sjálfstæði sínu og við skoðun á rekstri hans bendir margt til að það geti orðið hagkvæmari kostur. Ég dreg fram þessi atriði um skólastarfið vegna þess hversu mikla þýðingu þau hafa í byggðamálum. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á þær áhyggjur sem ég hef af þróun byggðamála. Auðvitað er margt sem hefur áhrif á þá þróun en ríkisreksturinn hefur þar mjög mikil áhrif. Því miður boðar fjárlagafrv. og þær breytingar, sem við fjárlaganefndarfólk gerðum við 2. umr. ekki neina bót á þessari þróun sem við horfum upp á þessa dagana. Þvert á móti eru þær breytingar sem gerðar eru allar meira og minna á þann veg að verið er að lagfæra fyrir stofnunum og stjórnsýslu á höfuðborgarsvæðinu. Tillögur minni hlutans bera þess sama merki. Þær hækkanir sem minnihlutafólk kemur með eru einnig framlög til að styrkja stjórnsýsluna á höfuðborgarsvæðinu. En þar sem tillögur koma til lækkunar, þá eru það tillögur sem bitna á starfseminni á landsbyggðinni. Ég er mjög uggandi yfir þessu en það er nú einu sinni svo að mjög einfalt er að flytja rök fyrir hagkvæmni stærðarinnar í einstökum þáttum ríkisrekstrarins. Ég óttast hins vegar að það gleymist að líta yfir allt sviðið og meta hvaða áhrif einn og einn kubbur sem týnist úr púsluspilinu hafi á heildarmyndina. Á endanum eru svo mörg púsl týnd og horfin úr þeirri byggðarmynd sem við viljum sjá að myndin hrynur. Öll höfum við áhyggjur af þessari þróun og við vitum að nauðsynlegt er að landið sé allt byggt til að íslenska þjóðin geti lifað af auðlindum þess. Þrátt fyrir það eigum við alltaf erfitt með að sjá heildarmunstrið af því að við erum alltaf að glíma við einstakar litlar einingar. Ég vil nefna dæmi sem ég tel að sýni þessa þróun. Í fjárlagafrv. eins og það kom fram í haust var í grg. svofelldur texti, með leyfi forseta: ,,Í fjmrn. er nú til athugunar hvort auka megi skilvirkni skattkerfisins með því að endurskoða skipulag starfseminnar. Ýmsar forsendur hafa breyst frá því núverandi skipan skattstofa og meginverkefni þeirra voru ákveðin með lögum. Búseta í landinu hefur breyst frá því að þjónustuumdæmi skattstofa voru ákveðin upp úr 1960 og allar samgöngur innan og milli landsvæða eru orðnar mun betri en áður. Þá hefur aukin áhersla verið lögð á að samræma meðferð skattyfirvalda á málefnum og að efla skatteftirlit. Einnig má nefna að nýrri tækni hefur fleygt fram við úrvinnslu skattagagna. Fjmrh. hefur ákveðið að starfsemi stofnana skattkerfisins verði athuguð í ljósi þessarar framvindu. Því er fyrirhugað að leggja fram breytingartillögur um fjárveitingar til þessara liða við afgreiðslu frv.`` Við skulum taka eftir að í þessum texta er minnst bæði á bættar samgöngur og nýja tækni og við skulum þá reikna með að betri samgöngur og hin nýja tækni geti virkað í báðar áttir, bæði til höfuðborgarsvæðisins og frá því aftur. En við fengum tillögur í fjárln. frá fjmrn. þar sem þessar tillögur sem boðaðar voru í frv. eru með svofelldum rökstuðningi, með leyfi forseta: ,,Áfangi í þessu starfi hefur nú náðst með því að fjmrh. hefur ákveðið að sameina skatteftirlit sem framkvæmt hefur verið á skattstofum úti á landi, embætti ríkisskattstjóra og stofna við embættið nýtt viðfangsefni sem heitir Skatteftirlit. Ákveðið hefur verið að 33 millj. kr. fari á þetta viðfangsefni. Fjármögnun þess verður með þeim hætti að fjárveiting sú sem skattstofur hafa fengið til að standa straum af skatteftirliti verður færð til ríkisskattstjóra.`` Og ríkisskattstjóri er staðsettur einhvers staðar á höfuðborgarsvæðinu. Þegar fjárhagsstaðan í þessu er skoðuð sést að 9,5 millj. kr. eru færðar frá skattstofum úti á landi og það þýðir að a.m.k. fimm störf eru flutt þaðan og hingað til höfuðborgarsvæðisins. Einnig er gert ráð fyrir hagræðingu sem stafar af hinni nýju tækni og eru frá skattstofum færðar 9,7 millj. kr. til þessa sama embættis. Skattstjórinn á Egilsstöðum hefur reyndar sagt mér að sá tími sem sparast með nýrri tækni hjá starfsfólki sé notaður til samtímaskatteftirlits. Ég hefði nú haldið að væri heldur af hinu góða, að hafa þetta tiltölulega skilvirkt og að menn reyni að bregðast við sem skjótast þegar þeir sjá eitthvað óeðlilegt, þ.e. í þeim skattstofum sem staðsettar eru úti um landið þar sem menn eru nálægt vettvangi og þekkja til staðhátta. Ég veit líka að rök fjmrn. eru þau, og nokkuð er til í því, að ekki hefur tekist að manna þessar stöður. Það virðist vera jafnerfitt að fá skatteftirlitsmenn og fiskvinnslufólk til starfa á landsbyggðinni. En í samtali mínu við skattstjórann á Egilsstöðum kom fram að hann teldi að meðan ekki væri hægt að manna þessar stöður væru þær betur komnar hjá ríkisskattstjóra en lagði ríka áherslu á að um leið og tækist að manna þessar stöður yrðu þessi störf flutt aftur út til skattumdæmanna. Hann vitnaði einnig til skattrannsóknarstjóra, sem er einnig þessarar skoðunar. Ég vil leggja ríka áherslu á þau sömu rök að þegar fólk fæst til þessara starfa verði þeim dreift út til skattumdæmanna því að þegar menn eru nálægt og á starfsvettvangi sjá menn oft betur en þegar verið er eingöngu að skoða skýrslur í fjarlægð og menn vita ekki um hvað starfsemin snýst. Þau rök, rökin um hagkvæmni stærðarinnar, geta oft verið vandmeðfarin. Á bls. 334 í grg. með fjárlagafrv. er einnig línurit sem sýnir að rekstrargjöld skattstofa í krónum á íbúa eru tiltölulega jöfn nema á Reykjanesi. Þar kostar greinilega mun minna á íbúa að framkvæma þá starfsemi sem fer fram á skattstofunum. Ég sá að þarna voru náttúrlega komin afskaplega góð rök, með þessa hagkvæmni stærðarinnar í huga, því að það er einu sinni svo að skattstofan á Reykjanesi er næststærsta skattstofan. Reyndar virðist þessi hagkvæmni stærðarinnar því miður ekki koma fram í skattstofunni í Reykjavík sem er með u.þ.b. það sama og skattstofurnar á Norðurlandi eystra, Suðurlandi og Austurlandi. En í tillögum fjmrn. til fjárln. hafa þessi rök greinilega ekki gengið upp því þar er svofelldur texti, með leyfi forseta: ,,Að lokum hefur verið ákveðið að hækka framlag til skattstofunnar á Reykjanesi til að fjárveiting til hennar verði sambærileg við aðrar skattstofur miðað við íbúafjölda.`` Þarna virðast þessi rök ekki ganga upp og ég vil þá halda því fram að það að sameina allar skattstofur og hafa skatteftirlit á einum stað séu ekki rök til þess að miklir peningar sparist, fyrst þetta skiptist á þennan hátt. Ég hef nefnt þetta dæmi um embætti skattstjóranna. Ég vil nefna annað dæmi og það er þær sparnaðarkröfur sem gerðar eru til sjúkrahúsanna á landsbyggðinni. Fram hefur komið í umræðunni að tillögur eru ekki komnar fram um hvernig þessar sparnaðarkröfur verða en í mínum huga get ég ekki séð að þær komi til með að þýða nema eitt og það er skerðing á þjónustu og fækkun starfa. Ég er ekki að segja að ekki megi einhvers staðar hagræða betur og starfsemin megi fara fram á hagkvæmari hátt. Það er víða sem það á við en í heild sinni mun þetta þýða að draga á saman í þjónustunni við landsbyggðarfólkið. Ég veit ekki hvort ég á að nefna það af því að það kom fram í umræðunni áðan að lengi hefur staðið til að endurbyggja og lagfæra merkilegt hús sem hýsir skrifstofu sýslumannsins á Seyðisfirði og fór fram ágæt umræða um það áðan. Eins og þar kom fram hafa heimamenn lengi haft áhyggjur af því að ekki skuli vera þarna lagfært og eru búnir að koma með mörg erindi um þær áhyggjur til stjórnsýslunnar. Einn sjóður er til sem hefur gengið undir nafninu Endurbótasjóður menningarbygginga. Við höfum haldið því fram sum hver að þarna væri um menningarbyggingu að ræða en þær menningarbyggingar sem nefndar eru undir þessum sjóð eru flestar á höfuðborgarsvæðinu og eru alls góðs maklegar og vonandi tekst að lagfæra þær með þessum sjóði á sem stystum tíma. En það er eins og sumt gangi þar hraðar inn heldur en annað og vil ég nefna framlag til Listasafns Íslands sem á að ganga til þess að gera upp Næpuna svokölluðu, Landshöfðingjahúsið, sem á að hýsa skrifstofur Listasafnsins. Þetta er mjög gott málefni og ég vona að skrifstofur Listasafnsins megi eiga þar góða daga. En það sem velkist aðeins fyrir mér er hvers vegna gengur svona hratt að koma því á framfæri og koma inn í verkefnaröð, að gera upp þessar skrifstofur frekar en skrifstofur fyrir sýslumanninn á Seyðisfirði og starfsfólk hans en það hefur verið með slíkum harmkvælum sem raun ber vitni. Þessi dæmi nefni ég til að sýna fram á að þegar eitthvað er nefnt sem tilheyrir landsbyggðinni virðist það alltaf vera dálítið erfiðara að draga fram fullnægjandi rök til að menn geti réttlætt starfsemina eða framkvæmdirnar eða það sem við er átt en þegar um er að ræða starfsemi og framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu. Þá virðist vera einhver ákveðin sjálfvirkni í gangi. Ég ætla ekki að dvelja lengur við þetta en eingöngu að hafa uppi þessi viðvörunarorð að við hugsum þetta mál vandlega og reynum að horfa á heildarmyndina. Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að nefna það góðæri sem er að bresta á, eins og margir hafa nefnt, og vitna í orð forstjóra Þjóðhagsstofnunar sem hann viðhafði á ráðstefnu um fjármál sveitarfélaganna, en þar sagði hann, með leyfi forseta: ,,Mönnum er því nokkur vandi á höndum við áætlanagerð fyrir árið 1997, ekki síst þeim sem ber ábyrgð á að viðunandi jafnvægi ríki áfram í þjóðarbúskapnum. Ef af álversframkvæmdum verður er ljóst að hið opinbera verður að gera viðeigandi ráðstafanir til að koma í veg fyrir þenslu. Í því skyni er skynsamlegast að færa til opinberar framkvæmdir eftir því sem við verður komið, þ.e. að draga úr þeim á árunum 1997 og 1998 og auka þær í staðinn 1999 og 2000. Slík endurröðun framkvæmda getur ráðið úrslitum um hversu vel tekst að nýta aukna atvinnuvegafjárfestingu til að efla hagkerfið og treysta lífskjör til frambúðar.`` Svo virðist sem þetta hafi verið orð í tíma töluð, sem betur fer, en ég vil leggja áherslu á að komi til endurröðunar og jafnvel niðurskurðar á opinberum framkvæmdum, þá verði það gert á framkvæmdasvæði virkjunarframkvæmda og nýs álvers, þ.e. á suðvesturhorninu. Hæstv. forsrh. hefur þegar lagt þessar áherslur og vil ég ítreka þá skoðun mína að við framkvæmdaröðun verði þetta fyrsta atriði sem haft verður í huga.

Herra forseti. Ég vænti þess að hér verði einhverjir fulltrúar hæstv. ríkisstjórnar viðstaddir umræðuna. Er ekki meiningin að svo sé? Ef ekki hæstv. fjmrh., sem eðlilegt væri nú, þá einhver annar a.m.k., herra forseti.

Forseti hefur gert ráðstafanir til að hæstv. fjmrh. komi í salinn en hann er í húsinu.

Herra forseti. Ég ætla fyrst að nefna lítillega almennar efnahagsstærðir og horfur í þeim efnum. Mönnum verður tíðrætt um góðærið og vissulega er að mælast mikill hagvöxtur á þá mælikvarða sem notaðir eru um slíkt og ýmsir hafa tilhneigingu til að draga umsvifalaust samasemmerki þar á milli og þess að þá sé allt á réttri leið og allt í góðu gengi. En það getur verið ástæða til að rýna svolítið í hvað á bak við slíkan hagvöxt eða tölur liggur og fer þá kannski mesta gleðin af þegar skoðað er hvað það er í raun og veru sem heldur uppi hagvextinum eða þenur út efnahagslífið á þessu ári. Staðreyndin er, því miður, að fyrst og fremst er um eyðsluvöxt að ræða. Á þessu ári er í raun ekki að sjá nein umtalsverð merki aukinnar verðmætasköpunar. Þetta er með öðrum orðum ekki framleiðslu- eða verðmætasköpunarhagvöxtur heldur eyðsluhagvöxtur öfugt við það sem var þegar fyrst gætti batamerkja í efnahagslífinu eftir langt samdráttarskeið á árinu 1993 og 1994. Þá var fyrst og fremst um að ræða vöxt eða betri útkomu en spáð hafði verið, sem kom til vegna aukinnar verðmætasköpunar fyrst og fremst aukinnar framleiðslu í sjávarútvegi, ekki síst sprottna frá úthafsveiðum. En á síðari hluta ársins 1994 og á árinu 1995 fór þetta að snúast við og á þessu ári hefur orðið sú dapurlega breyting á að allur vöxturinn og jafnvel rúmlega það er tilkominn vegna aukinnar eyðslu. Auðvitað vega þarna fjárfestingar eitthvað inn í, fjárfestingar í atvinnulífinu, en því miður er að langmestu leyti um stóraukin eyðsluútgjöld að ræða. Það er því miður þannig að svo ófullkomnir eru mælikvarðarnir, eða þannig virkar þeir, að einmitt þetta mælist mjög snöggt sem mikill bati og sérstaklega hjá ríkissjóði sem bólgnar út af tekjum sem aldrei fyrr, einmitt við þær aðstæður að þjóðin er farin að eyða um efni fram. Auðvitað hafa menn af þessu áhyggjur og Seðlabankinn er að velta því fyrir sér þarna niður við Kalkofnsveg hvað eigi að gera í málinu. Hann hefur gripið til þess ráðs að hækka vextina verulega og raunvextir hafa farið upp á við á Íslandi sem þýðir náttúrlega að vaxtamunurinn milli Íslands og annarra landa hefur aukist til mikilla muna á síðustu missirum, einu til tveimur missirum vegna þess að raunvextir hafa almennt verið á niðurleið í helstu nágrannalöndum okkar. Þetta er, herra forseti, því miður rétt að hafa í huga þegar menn ræða góðærið og alveg sérstaklega þegar menn velta fyrir sér góðærinu inn í framtíðina. Þá vaknar strax spurningin: Hversu varanlegt verður þetta góðæri úr því að það er svona til komið og byggir ekki nema að mjög litlu leyti á aukinni verðmætasköpun í þjóðfélaginu? Við getum t.d. spurt okkur að því hversu eyðsluþolið endist lengi hjá almenningi við þær aðstæður sem eru orðnar, samanber ótrúlega skuldaaukningu heimilanna á síðustu árum og áframhaldandi á þessu ári. Ég held að það sé stórkostlega vafasamt að gefa sér að aukin eyðsla og einkaneysla muni t.d. allt næsta ár, ég tala nú ekki um lengur, halda uppi hagvexti á Íslandi á sama hátt og hún hefur gert á þessu ári og að hluta til á hinu síðasta. Ég hef ekki trú á því að það verði. Af hverju ekki? Vegna þess að við erum að tala um allt annað umhverfi heimilanna í landinu en nokkurn tíma fyrr við sambærilegar aðstæður. Heimilin á Íslandi hafa aldrei verið skuldsett neitt í líkingu við það sem þau eru nú þegar áður hafa komið tímabil þenslu og eyðslu. Og einhvers staðar eru endamörk þess hvað menn geta slegið lengi lán. Ég held að þess muni sérstaklega sjá stað í því að draga fari úr kaupum á dýrari neysluvarningi strax á næsta ári. Hinu mega menn ekki gleyma að mjög mikil uppsöfnuð þörf var orðin í þjóðfélaginu eftir fimm til sex ára samdráttar- og stöðunarskeið þar sem t.d. bílafloti landsmanna eldist um hátt í hálft ár að meðaltali á hverju ári. Þá gaf auga leið að orðin var mikil uppsöfnuð eyðsluþörf, endurnýjunar- og fjárfestingarþörf á heimilunum, í atvinnulífinu og annars staðar þar sem menn höfðu haldið að sér höndum um langt skeið. Og þess vegna átti það ekki að koma neinum á óvart þegar boðaðir voru betri tímar, þegar hæstv. forsrh. hafi sett upp sólgleraugun og sagði við þjóðina: Nú er þetta allt í góðu lagi. Nú er bjart við sjóndeildarhring. Hæstv. forsrh. leit á klukkuna eða dagatalið og sá að hálft ár var til kosninga og tilkynnti þjóðinni að nú væri allt komið í lag, það væri bjart við sjóndeildarhring. Síðan hefur góðærisplatan verið spiluð og ýtt undir það m.a. af ráðamönnum að nú sé bjart fram undan. Það eru helstu úrræði Framsfl. þegar þeir eru spurðir um efndir á kosningaloforðum að þetta sé allt í lagi og auðvitað hafa menn vissa tilhneigingu til að trúa því og það er kunnara en frá þurfi að segja að efnahagsástandið er ekki síst spurning um sálarástand, tilfinningu og væntingar manna um það sem fram undan er. Slíkt ræður mjög miklu um það hvort fólk leggur út í eyðslu og fjárfestingar í þeirri góðu trú að nú muni það ráða við hlutina og kljúfa slíkt. Ég tel, herra forseti, að þessa hluti þurfi að hafa í huga þegar menn eru að gera hagvaxtarspár og framreikna slíka hluti inn í framtíðina, án þess að taka afstöðu til þess hvort þetta sé heppileg þróun að öllu leyti sem við erum að horfast í augu við, tala um það hvort það sé raunhæft að reikna með að hún haldi áfram. Svo kemur að hinu: Er þetta mjög farsæl sigling sem við erum að lenda hér í? Það efast ég mjög mikið um. Ég held að þvert á móti, því miður, sé ástæða til þess að hafa verulegar áhyggjur af þróuninni, m.a. vegna þess hvernig peningapólitík og efnahagsstefna er rekin í landinu um þessar mundir. Hún byggir á því að númer eitt þurfi að halda genginu föstu og látum það nú vera. Ekki ætla ég að fara að gerast talsmaður þess að lækka gengið þó að við horfumst í augu við aðstæður sem að mörgu leyti hefðu á árum áður verið taldar alveg raktar forsendur þess að gengið væri orðið of hátt, þ.e. bullandi taprekstur, t.d. í fiskvinnslunni og viðskiptahalli. Þá hefðu menn einhvern tíma sagt: Þetta er greinilega mjög slæmt mál. Það er ekki rekstrargrundvöllur fyrir einni mikilvægustu útflutningsatvinnugrein þjóðarinnar og það er bullandi viðskiptahalli. Ergó: Við erum að reyna að bremsa þetta niður, skapa aftur rekstrargrundvöll og draga úr eyðslunni. En það eru fleiri tæki sem eðlilegt er að menn staldri við í þessum efnum og Seðlabankinn, væntanlega með stuðningi ríkisstjórnarinnar og þá ekki síst hæstv. fjmrh., hefur greinilega ákveðið að beita aðeins einu þeirra, þ.e. vöxtunum. Það er augljóst mál að Seðlabankinn ætlar að reka þá peningapólitík og efnahagsstefnu við þessar aðstæður að nota eingöngu vextina til að verja gengið fyrir þrýstingi og reyna að halda aftur af þenslunni. Hann hefur fírað upp vöxtunum og gerir það væntanlega áfram eftir því sem þörf krefur. Og hver eru líkleg viðbrögð Seðlabankans við því að nú er verið að spá 15 milljarða, jafnvel 20 milljarða viðskiptahalla á næsta ári? Ef reikna má út frá því sem hingað til hefur verið gert þá er að enn frekari vaxtahækkun og það held ég að sé býsna alvarlegt mál vegna þess að vextina borga þeir sem skulda. Þarna er verið að flytja til fé í stórum stíl, í enn ríkari mæli en fyrr, frá þeim sem skulda í þjóðfélaginu yfir til hinna sem eiga peningana og þannig eru að færast til alveg gífurlegir fjármunir. Vonandi leiðir það út af fyrir sig til einhvers aukins sparnaðar því að það er hugsunin. En mér er til efs að þetta hafi þau áhrif sem tilætluð eru og oft hefur maður efast um að þessi hagstjórnartæki væru jafnnæm og hefðu sömu verkan hér og þau gera víða annars staðar. Ég er t.d. ekkert viss um að mörg skuldsett heimili geti dregið úr lántökum sínum á næsta ári þó að vextir hækki. Ég er ekki viss um að menn sitji þar á bæjum við að lesa vaxtatöflurnar í blöðunum og velta svo fyrir sér hvort þeir eigi að eyða þessu eða hinu. Staðreyndin er sú að þúsundir og tugir þúsunda heimila á Íslandi ná ekki endum saman og brúa bilið með lántökum. Það er svo einfalt, því miður. Það skýrir auðvitað stærsta hluta skuldasöfnunar heimilanna að endar ná ekki saman og það fólk hefur ósköp einfaldlega ekki efni á því og getur ekki pælt í vaxtatöflunum því að það er að taka lán til að framfleyta sér og lifa. Þetta held ég, herra forseti, að geti átt eftir að reynast býsna ótraustar forsendur fyrir þessu hagvaxtatali inn í framtíðina nema að það gerist að atvinnulífið og framleiðsustarfsemin nái að skila verulega auknum verðmætum inn í þjóðarbúið á næstu árum. Og þá er ég að tala um í raunverulegum verðmætum, ekki tímabundna hluti sem koma til e.t.v. vegna fjárfestinga, sem eru kannski ekki ávísun á raunverulegan arð fyrr en áratugum seinna eins og þær fjárfestingar sem menn eru mest að tala um núna í stóriðju. Herra forseti. Skuldir heimilanna eru hlutur sem við hljótum að staldra dálítið við þegar við erum að ræða um þessi mál og í stærra samhengi, fjárlögin, skattamálin og kjarasamningana sem fram undan eru og lífskjörin almennt í landinu. Þá verða menn að horfast í augu við að einn rauður þráður gengur í gegnum öll síðustu ár og sker sig alveg úr öllu öðru og það er skuldaaukning heimilanna. Hún er svo gífurleg að menn verða að staðnæmast aðeins við og spyrja sig: Ætlum við að láta þetta halda svona áfram? Menn höfðu tilhneigingu til þess að afsaka skuldaaukningu heimilanna á fyrstu árunum eftir að lán voru verðtryggð með því að segja að þetta væri eðlilegt vegna þess að í verðbólgunni hefðu t.d. húsnæðislánin brunnið upp og þar af leiðandi hefði skuldsetning heimila á Íslandi verið langtum minni en alls staðar annars staðar og það var nokkuð til í því. En hver er munurinn núna ár eftir ár á annars vegar öllum veittum húsnæðislánum og síðan skuldaaukningu heimilanna hins vegar. Hann er nálægt því að vera þrefaldur. Skuldaaukning heimilanna er nálægt þreföld veitt húsnæðislán á hverju ári og stefnir í að verða langleiðina það á þessu ári þannig að jafnvel öll húsbréfin sem búið er að dæla út undanfarin ár duga skammt til að skýra skuldaaukningu heimilanna. Það er annað eins og jafnvel tvisvar sinnum það sem liggur annars staðar. Og hvar liggur það? Væntanlega almennt ekki í löngum lánum því að þau löngu lán sem almenningur er fyrst og fremst að taka eru vegna húsnæðisskuldbindinga. Það liggur í skammtímaskuldum. Það liggur í raðgreiðslum og boðgreiðslum. Það liggur í yfirdráttum, það liggur í víxlum og það liggur í vanskilum og öðru slíku. Þannig er það. Þetta geta menn skoðað ef þeir fara í tölur frá bönkunum og slíkum aðilum. Það eru skuldir sem eru fyrst og fremst að myndast á heimilum þar sem endar ná ekki saman. En ætla menn þá að keyra sama efnahagsprógramm ár eftir ár inn í framtíðina eins og þeir taki ekki eftir þessum staðreyndum? Ég spyr. Ætla menn að láta það halda áfram að fyrirtækin séu að borga niður skuldir sínar sem er út af fyrir sig gott --- en fyrirtækin hafa samfellt borgað niður skuldir í líklega ein sex til átta ár, hagnast líka um hundruð milljóna og alveg upp undir milljarð, þau best settu --- á sama tíma og mikilvægasta undirstaða samfélagsins, heimilin og fjölskyldurnar eru reknar með þessum bullandi halla? Þetta eru alvöruhlutir, herra forseti. Þetta eru staðreyndir sem ekki þýðir að horfa fram hjá. Og það er dálítið merkilegt að menn skuli svo koma hver um annan þveran og tala um góðæri. Af hverju? Jú, væntanlega af því að það er hagnaður hjá fyrirtækjunum og af því að það mælist hagvöxtur. En er það góðæri í reynd? Er slíkt góðæri í reynd að það mælist hagvöxtur vegna þess að við erum að eyða um efni fram, vegna þess að hlutaskiptin í þjóðfélaginu eru þannig að heimilin verða að slá lán í stórum stíl fyrir eyðslu sinni og það er gefið upp sem hagvöxtur? Ég held ekki, herra forseti. Ég set mikið spurningarmerki við slíkt. Skattamálin koma eðlilega næst upp í hugann þegar um samhengi þessara hluta er rætt því það eru nefnilega fleiri tæki til heldur en vextirnir einir, að vísu kannski ekki sem þeir í Seðlabankanum ráða yfir. En ef á Íslandi væri rekin samræmd efnahagsstjórn þar sem ríkisstjórn og Seðlabanki legðu hendur saman, væri að sjálfsögðu hægt að beita þessum tækjum öllum samsíða. Og þá komum við að sköttunum. Það er hægt að taka peninga úr umferð, það er hægt að slá á þenslu, líka með sköttum. Og það er hægt að slá á þá með sparnaði, með því að örva sparnað, t.d. skyldusparnað eða hvetja til sparnaðar á annan hátt. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich er flutningsmaður að ágætu frv. um að hætta við að leggja niður húsnæðissparnaðarreikninga. Ég tek undir það sem hann sagði þegar hann mælti fyrir því máli. Það væri að mörgu leyti mjög skynsamleg aðgerð við þessar aðstæður þó ekki kæmi annað til, fyrir utan að ég held að það sé skynsamlegt gagnvart húsnæðispólitík að auðvelda fólki að leggja eitthvað til hliðar til að undirbúa þessa stærstu fjárfestingu lífs síns sem hún yfirleitt er hjá hverri venjulegri fjölskyldu, þ.e. húsnæðið. En þetta er ekki stjfrv. Nei, það eru óbreyttir þingmenn að baksa með þetta af því að það er meira og minna búið að slá af og henda út úr skattkerfinu skynsamlegum, hvetjandi aðgerðum af þessu tagi. Nú er enginn skyldusparnaður ungmenna lengur í gangi, enginn húsnæðisskyldusparnaður og enginn hátekjusparnaður eða annað því um líkt sem allt ætti að koma til skoðunar við aðstæður af þessu tagi. Ég veit að hæstv. fjmrh. hefur oft sagt: ,,Já, en við erum að taka á þessu með því að komast fyrir hallarekstur ríkissjóðs. Það er mikilvæg aðgerð til þess að slá á þensluna.`` En hvernig er það gert? Það er aðallega gert með niðurskurði, með því að beinskera t.d. velferðarkerfið. En það er ekki gert með því að nota góðærið og tekjuaukann í þjóðfélaginu til þess að taka auknar tekjur inn í ríkissjóð og standa sæmilega að samneyslunni og borga svo niður skuldir fyrir afganginn ef einhver yrði. Eitt er t.d. mjög athyglisvert: Er sá aðili, sem besta afkomu hefur haft í íslenska þjóðfélaginu við þessar aðstæður undanfarin ár og hefur enn á þessu ári, að leggja eitthvað af mörkum í þessu samhengi, gróðafyrirtækin í landinu? Svarið er nei. Á sama tíma og skattálögur almennings aukast um marga milljarða, eru fyrirtækin að borga svipað ef ekki minna í tekjuskatt. Er það skynsamleg ráðstöfun? Er það réttlætanleg dreifing á byrðunum? Er það skynsamlegt út frá þessum prinsippum um efnahagsstjórn sem ég hef verið að fara aðeins yfir? Ég held ekki. Mér finnst að við þessar aðstæður ættu menn að leita eftir því að t.d. afkomutengdir skattar fyrirtækjanna verði látnir skila meiru í ríkissjóð og þeim fjármunum varið til þeirra hluta sem ég hef nefnt. Það er nú loksins að verða viðurkennt eftir margra ára baráttu að eitt mesta óréttlætið sem við stöndum frammi fyrir í dag í íslenska skattkerfinu séu jaðaráhrifin gagnvart barnafjölskyldunum og þeim sem hafa verið að reyna að koma sér upp húsnæði. Er verið að nota góðærið að einhverju leyti til að jafna lífskjörin gagnvart þessu fólki? Eru einhverjar aðgerðir í gangi, herra forseti, nákvæmlega núna í frv. um tekju- og eignarskatt eða því sem tengist fjárlagafrv. um að taka eitthvað á í þessum efnum? Svarið er nei. Það var nánast sýndarmennskuaðgerð í fyrra, sýndarmennskuaðgerð þar sem lítillega var hreyft við tekjutengdri skerðingu barnabótaaukans. Skerðingin vegna fyrsta, annars og þriðja barns var færð niður um eitt prósentustig. Búið. Það er allt og sumt sem þessi ríkisstjórn ætlar sér á tveimur árum, fyrri helmingi kjörtímabilsins, að gera í þessu illræmda máli sem allir hafa talað um, en ekkert fæst svo að gert. Það er að mínu mati, herra forseti, í öllu þessu góðæristali alveg hneykslanlegt að ekki skuli a.m.k. sýndur einhver litur í þessum efnum. Það er ekki eins og vantað hafi fögur fyrirheit og hástemmd loforð og ég hef haft fyrir því, reyndar einu sinni sem oftar, herra forseti, að koma hingað með bæklinginn góða, Fólk í fyrirrúmi. Ég sé að hv. formaður fjárln. færir gleraugun neðar á nefið til þess að hann sjái þetta betur úr fjarlægð. Fólk í fyrirrúmi, herra forseti. Það er ágætt að rifja þetta aðeins upp þegar maður er að ræða skuldir heimilanna og fjárlagaafgreiðsluna.

Hvað er þetta?

Þetta er kosningastefnuskrá Framsfl., hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir. 

Í fyrra?

Já, í fyrra. Og það var nú hyggilegt hjá þeim framsóknarmönnum því ekki var ástandið gott þegar þeir voru að lýsa þessu rétt fyrir kosningar eins og ég efa ekki að hv. þm. Alþfl. muna því að þeir hafa örugglega tekið eftir þessu.  Í kosningaloforðunum var myndarlegur kafli um endurreisn heimilanna, hvorki meira né minna og það var sitt af hverju sem átti að gera. Það átti að fara út í víðtækar skuldbreytingar. Það átti að taka á í sambandi við skattamálin sem höfðu stórhækkað á almenningi, sögðu þeir. Það átti að ráðast á þessar auknu álögur í heilbrigðis- og menntamálum og það átti að taka á lækkun barna- og vaxtabóta o.s.frv. Svo var náttúrlega húsbréfakerfið meingallað, allt of stuttur lánstími, vextirnir of háir og allt þar fram eftir götunum. Þetta var um endurreisn heimilanna. Svo var annar og ekki síðri kafli þar sem þeir framsóknarmenn höfðu fengið ágætis fyrirsögn að láni frá ónefndum flokki um lífskjarajöfnun. Þar er m.a. fjallað sérstaklega um skuldir heimilanna. Hvað er sagt, með leyfi forseta: ,,Á næsta kjörtímabili þarf ríkisvaldið og aðilar vinnumarkaðarins að vinna að lífskjarajöfnun.`` --- Þeir framsóknarmenn höfðu áttað sig á því á síðasta kjörtímabili að lífskjaramunur hafði aukist í þjóðfélaginu. --- ,,Það eru sameiginlegir hagsmunir atvinnulífsins, launþeganna og ríkisvaldsins að öflugt atvinnulíf blómstri svo að heimilin og fyrirtækin geti greitt niður skuldir sínar.`` Heimilin geti greitt niður skuldir sínar. Það hlýtur þá að hafa verið alveg sérstaklega á stefnuskrá Framsfl. --- er það ekki, herra forseti? --- að heimilin ættu að greiða niður skuldir sínar. Nú standa þeir framsóknarmenn frammi fyrir því, hafandi verið í ríkisstjórn hátt á annað ár, að í lok fyrsta heila ársins sem þeir eru í ríkisstjórn eru skuldir heimilanna að aukast um 30 milljarða kr. Þau eru því aldeilis ekki að greiða niður skuldir sínar, því miður. Og það bólar ósköp lítið á því að maður sjái þess stað í ráðstöfununum, í skattamálum, í ríkisfjármálum eða annars staðar að það verði yfir höfuð að veruleika á næstunni að heimilin greiði niður skuldir sínar. Ég held því að það sé a.m.k. alveg ljóst að þetta kosningaloforð Framsfl., eitt af mjög mörgum, er úti í kuldanum. Það er sérkennilegt, herra forseti, að þeir skuli vera jafnborubrattir, framsóknarmenn, og raun ber vitni núna t.d. á þessum dögum þegar verið er að afgreiða skattafrumvörpin og fjárlögin því að í raun og veru er ríkisstjórnin með allt niður um sig hvað þetta varðar. Það er ekki einu sinni verið að sýna lit gagnvart þó þeim ranglætismálum þar sem tiltölulega er óumdeilt hvað brýnast sé að ráðast á eins og jaðarskattagildruna sem unga barnafólkið er fast í o.s.frv. Þannig að þetta er nú heldur dapurlegt, herra forseti, heldur dapurlegt. Ég ætla að hverfa frá kosningaloforðum Framsfl. í bili, sérstaklega í von um að hugsanlega komi hæstv. utanrrh. til fundar. Það getur vel verið að hann hafi verið að halda eitthvert hanastélsboðið núna á milli sjö og níu. Þau eru oft á milli sjö og níu eða sex og átta og þá ætti því að vera lokið núna og hugsanlegt að hæstv. ráðherra geti komið til fundar. Við síðustu fjárlagaafgreiðslu, herra forseti, hóf hæstv. ríkisstjórn að framkvæma stefnu sína í ýmsum grundvallarmálum. Sennilega var stærstu pólitísku sveðjunni brugðið á loft hér í fyrra þegar ríkisstjórnin afnam viðmiðun milli launaþróunar og bóta til atvinnulausra og lífeyrisþega. Það fór mjög lítið fyrir því máli, allt of. Hvers vegna var það? Það tókst ekki að ná upp almennilegri pólitískri umræðu í þjóðfélaginu af því að ríkisstjórnin notaði að sjálfsögðu það lævísa bragð að læða kerfisbreytingunni í gegn á fyrsta árinu án þess að skerða bæturnar í leiðinni. En hún bjó sér til forsendur til að skerða þær í framtíðinni og það er hún nú byrjuð að gera nákvæmlega eins og við sögðum í fyrra. Þá vantaði ekki, herra forseti, að þessir sannorðu heiðursmenn komu í ræðustól hver á fætur öðrum og sögðu: ,,Nei, nei, nei. Það stendur ekki til. Þetta er bara tæknileg breyting. Þetta er fagurfræðileg kerfisbreyting. En það stendur ekki til að skerða atvinnuleysisbæturnar eða lífeyristryggingarnar. Það er ekki það sem hér er á ferðinni. Nei, þetta er tæknileg kerfisbreyting og það geta allir verið vissir um að við meinum það frá dýpstu hjartans rótum að þetta verður ekki notað til að skerða atvinnuleysisbætur eða ellilífeyri eða örorkulífeyri eða annað slíkt.`` En hvað er nú að gerast? Nú er ríkisstjórnin að nota nákvæmlega þetta tæki sitt sem hún bjó sér til í fyrra og sór og sárt við lagði að ekki yrði gert, til að skerða þessa hluti þannig að nemur á milli tvö og þrjú hundruð millj. kr. en sennilega miklu meiru. Sennilega gæti það orðið um hálfur milljarður kr. ef það tekst að semja um einhverjar, þó ekki verði nema minni háttar, kjarabætur í komandi kjarasamningum og launahækkanir verða t.d. 5% á næsta ári, þá yrði skerðing á ferðinni gagnvart þessum hópi sem nemur einhverju af þessari stærðargráðu. Ég segi, herra forseti: Þetta var löðurmannlegt. Það var aumingjalegt hvernig hæstv. ríkisstjórn stóð að þessu. Að vera ekki menn til að koma hreint fram og segja: ,,Við teljum þessar bætur of háar. Ríkissjóður þolir ekki þessi útgjöld. 50 þús. kr. atvinnuleysisbætur eru of mikið, ellilífeyririnn er of hár og við ætlum að skerða þetta sisvona um 5--10%.`` Og gera það þá og taka pólitískum afleiðingum af því. Nei. Það þorðu hetjurnar ekki. Það passaði illa inn í kosningaloforðin þannig að sú leið var valin að smíða sér þarna tæki, setja upp svikamyllu sem síðan yrði hægt að láta ganga væntanlega út kjörtímabilið. Og ef svo heldur sem horfir að á hverju ári sem eftir er kjörtímabilsins verði 1,5--3% munur á milli þess hvernig þessar tölur verða færðar upp í fjárlögunum og launaþróunarinnar, þá sjá menn alveg hvað er að gerast. Mér finnst, herra forseti, satt best að segja dálítil ósvífni að ríkisstjórnin skuli í ljósi svardaganna í fyrra setja hlutina þannig fram að spáð sé 3,5% launaþróun en ekki nema 2% uppfærslu á þessum bótum. Það er ekkert annað en ósvífni. Og þetta er gert af þeim mönnum sem sóru og sárt við lögðu í fyrra að slíkt væri ekki á dagskrá. Hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir hefur farið prýðilega yfir það í sinni framsöguræðu hvaða fjárhæðum þetta geti skipt, herra forseti, miðað við mismunandi forsendur, annars vegar þær sem gefnar eru upp í fjárlagafrv. og hins vegar launaþróun eins og hún gæti mjög vel orðið. Ég vísa til þess og þarf ekki að endurtaka það. Þá, herra forseti, langar mig til að staldra við fáein efnisatriði fjárlaganna og/eða breytingartillagna og nefna aðeins fáeina þætti sem ég vil sérstaklega gera að umtalsefni. Í fyrsta lagi er það útreiðin á framhaldsskólunum. Í raun og veru mætti segja á skólamálunum og menntamálunum almennt. Einhver hefði haldið að hæstv. ríkisstjórn hefði séð sóma sinn í því að endurskoða þá hluti eitthvað, m.a. í ljósi nýjustu upplýsinga og umræðna um stöðu okkar í þeim málum. En svo er ekki. Þvert á móti er að mínu mati staðfestur í brtt. meiri hlutans alveg fáheyrður fjandskapur liggur mér við að segja, t.d. við allt skólahald og menntun á framhaldsskólastigi á landsbyggðinni. Ríkisstjórnin er í raun að lýsa því yfir að framhaldsmenntun í afskekktari byggðarlögum landsins eigi ekki rétt á sér. Það virðist mæta afgangi hvort það tekst að halda uppi einhverju skólahaldi eða ekki við þær aðstæður, t.d. í Austur-Skaftafellssýslu, Þingeyjarsýslum eða víðar. Hverjar eru kveðjurnar sem skólahald á þessum svæðum fær frá hæstv. ríkisstjórn? Jú, það er alveg sérstakur niðurskurður. Það er sérstaklega níðst á þessum litlu og veiku einingum í menntakerfinu þar sem verið er að reyna að halda uppi skólahaldi við erfiðustu aðstæður í landinu, þar sem eru fámennir og litlir framhaldsskólar í strjálbýli. Það er alveg sérstaklega níðst á eina hreina heimavistarframhaldsskóla landsins, skólanum að Laugum í Reykjadal. Alveg sérstaklega. Ég verð að segja að mér finnst það ótrúlegt geðleysi, t.d. þingmanna stjórnarflokkanna af landsbyggðinni, að láta bjóða sér þetta. Þvílíkar lyddur, herra forseti, með leyfi að segja, ef það leyfist. Ég sé að forseti er efins um að það leyfist. En gungur hlýtur þó að mega nota. Þeir eru gungur að láta þetta ganga yfir sig og reyna ekki t.d. að nota stöðuna í fjárln. til að lagfæra þetta. En hver er niðurstaðan? Jú, hinn vélræni hugsunarháttur hæstv. menntmrh. á að ráða, róbótahugsunarhátturinn sem gengur út á það að í menntmrn. séu til einhverjar heilagar vísitölur þar sem mældur er kostnaður á nemanda og að þær eigi að gilda jafnt í stærstu framhaldsskólum í þéttbýlinu sem í minnstu framhaldsskólum landsins, t.d. í heimavistarframhaldsskólum í afskekktustu byggðarlögum. Normin eiga að ráða. Þau skipta meira máli þrátt fyrir allt heldur en starfið sem þarna er, heldur en staða fólksins í þessum byggðarlögum. Og Framsókn skrifar upp á þetta. Hún skrifar upp á þetta. Svo er settur upp einhver aumingjalegur óskiptur pottur sem ráðherrann á að ráðskast með. Mér liggur við að kalla það einhvers konar mútufé sem ráðherrann hefur í sínum höndum til að fara með í viðræður við þessa aðila sem hafa enga samningsstöðu gagnvart sínum yfirmanni, yfirmanni menntamála, og ef þeir verða þægir og eru ekki með röfl þá fá þeir kannski eitthvað úr pottinum. Þetta eru ömurlegir stjórnunarhættir, herra forseti. Við höfum séð þessa hluti áður, m.a. í heilbrigðiskerfinu þegar menn eru skornir niður við trog, menn eru settir niður á hnén og svo kemur valdið með dúsu í annarri hendinni og hamarinn í hinni og býður þeim til viðræðna. Og auðvitað verða menn að sæta þeim afarkostum sem þar er boðið upp á, hverjir sem þeir eru. Svona á ekki að koma fram við menn. Það er miklu heiðarlegra að taka þá hreinlega af heldur en að knésetja menn svona. Mér finnst leggjast lítið fyrir menn að láta þetta ganga yfir sig. Sömu sögu mætti því miður segja af ýmsu fleiru. Það er mikið umhugsunarefni, herra forseti, að stofnanir landsbyggðarinnar skuli alveg sérstaklega núna fá að finna til tevatnsins. Það er alveg með ólíkindum hvernig þeim málum er komið nú í tíð þessarar ríkisstjórnar sem aldrei fyrr því að á sama tíma og menn sofa ekki vegna þess að þeir hafa svo miklar áhyggjur af þenslu út af öllum stórframkvæmdunum og það verður að draga úr framkvæmdum, hver eru þá skilaboðin úti um land í hinum afskekktu byggðum? Þau eru sérstakur niðurskurður gagnvart framhaldsnámi á landsbyggðinni. Það er sérstakur niðurskurður gagnvart sjúkrastofnunum á landsbyggðinni o.s.frv. Þetta er mjög merkilegt, herra forseti, og í raun og veru alveg stórbrotið að menn skuli leggja upp með þessa hluti. Það getur vel verið að Framsókn sé hætt að halda leiðarþing sem svo voru víst kölluð í gamla daga. Þannig var það að minnsta kosti á Austurlandi í gamla daga þegar Eysteinn Jónsson var upp á sitt besta í kjördæmi að hann fór jafnan heim á vorin. Það er gott að rifja þetta upp fyrir hv. þm. Jóni Kristjánssyni ef hann skyldi ekki vita það að forveri hans fór heim á vorin og fór í hvern einasta hrepp og hélt þar það sem kallað var leiðarþing eða fund með heimamönnum þar sem hann skýrði frá afrakstri vetrarins og helstu ákvörðunum. Tímarnir voru aðrir og fjölmiðlunin öðruvísi en nú og þá voru það vel þegnar heimsóknir þegar þingmenn kjördæmanna komu heim af þingi og fluttu fréttir og ræddu við menn. Það væri gaman að vita hvernig viðtökurnar yrðu hjá hv. þm. Jóni Kristjánssyni ef hann færi nú heim og héldi leiðarþing og ræddi við menn þar, t.d. framgönguna gagnvart framhaldsnámi á landsbyggðinni og sjúkrahúsunum á landsbyggðinni. Ég vildi gjarnan vera fluga á vegg þegar hv. þm. fer t.d. að útskýra fyrir þeim í Nesjaskóla og í Austur-Skaftafellssýslu hvaða sérstaka réttlæti sé í því að þjarma svona að þeim. Auðvitað er útkoma skólanna og sérstaklega framhaldsskólanna, herra forseti, almennt mikið áhyggjuefni. Ég geri ekki heldur lítið úr niðurskurðinum sem beinist almennt að þessu skólastigi í heild sinni, svo að ég tali nú ekki um rökstuðninginn sem er einhver sá dásamlegasti sem lengi hefur heyrst. Þegar hæstv. forsrh., og að sumu leyti hæstv. menntmrh., komu með þau rök að það yrði að skera niður hjá framhaldsskólunum núna vegna þess að ekkert væri lengur að hafa af háskólanum. ,,Það er ekkert lengur af honum að hafa``, sagði hæstv. forsrh. ,,og þess vegna verðum við að bera niður í menntaskólunum og framhaldsskólunum.`` Það er stórbrotið. En í heildina er þetta þannig að það er verið að fara aftur á bak, það er verið að draga úr framlögum til menntunar og gera starfsskilyrði skólanna til muna lakari. Fyrst er búið að þjarma að háskólunum undanfarin ár og nú er framhaldsskólinn tekinn fyrir. Þetta virðist vera kerfisbundið hjá hæstv. ríkisstjórn. Hún tekur vissa aðila fyrir og þjarmar sérstaklega að þeim og sker af þar til ekkert er lengur af þeim að hafa eins og hæstv. forsrh. segir og þá er farið í næsta aðila og skorið af honum inn að beini þar til ekkert er eftir. Almennt í samhengi við byggðamálin, herra forseti, eru þessir hlutir sannast að segja alveg ótrúlegir. Ég verð að segja að ég hugsa talsvert mikið um hvernig það sé að verða í almennri umræðu á Íslandi að orðið byggðamál, byggðastefna, byggðapólitík, er orðið skammaryrði. Það er orðið samasemmerki við spillingu, sóun, óráðsíu í fjármálum o.s.frv. Þannig er málum komið. Það er eins og að nefna snöru í hengds manns húsi að taka sér í munn að byggðaþróun í landinu sé óheppileg eða byggðamálin séu í ljótu horfi o.s.frv. Ég held að hér sé að mörgu að hyggja. Enginn vafi er á því að ýmsar mislukkaðar aðgerðir í byggðamálum, töpuð útlán og ýmislegt annað hefur átt sinn þátt í þessu. Menn á landsbyggðinni verða að sjálfsögðu að líta í eigin barm og spyrja sig: Að hvaða leyti höfum við gert mistök? Hvers vegna er meiri hluti þjóðarinnar sem býr á suðvesturhorninu að verða þessarar skoðunar? Ég dreg ekki úr því hollt er að stunda ákveðna sjálfsgagnrýni í þeim efnum. Málið er grafalvarlegt vegna þess að ef þetta heldur svona áfram, þá mun það hraða enn frekar þeim snjóboltaáhrifum sem eru í gangi. Ég held líka að landsbyggðin gjaldi alveg sérstaklega fyrir að hún byggir á tveimur undirstöðuatvinnuvegum í þjóðfélaginu sem menn hafa þrátt fyrir allt orðið pólitískt sammála um að verði að ganga. Það hefur ævinlega reynst svo að stjórnmálamenn hafa orðið sammála um að það verði þrátt fyrir allt að halda sjávarútveginum á floti og landbúnaðinum líka að einhverju leyti. Það hefur alla vega enn sem komið er verið meirihlutaskoðun. Hvað hefur það þýtt? Jú, það hefur þýtt að menn hafa gripið til aðgerða og menn hafa rekið pólitík til að ná þessum markmiðum, sem hefur verið umdeild og landsbyggðin líður fyrir það. Það er enginn vafi á því t.d. að landbúnaðurinn hefur goldið þess alveg stórkostlega að í gegnum hann hafa menn að hluta til verið að reyna að reka byggðapólitík og öfugt og sjávarútvegurinn hefur líka goldið þess. Herra forseti. Ég held í þriðja lagi að ekki nokkur vafi sé á því að landslagið í fjölmiðlum hefur þarna stórkostleg áhrif. Fjölmiðlum þjóðarinnar er stýrt úr höfuðborginni. Allir öflugustu og voldugustu fjölmiðlar landsins starfa þar. Þeir senda sínar fréttir úr höfuðborginni. Og það er líka svo komið að menn leggja það nokkuð að jöfnu, hvort heldur er í fréttatímum eða auglýsingum, ef menn fara í ferðalög hvort þeir fara út á land eða til útlanda samanber auglýsinguna frægu. Það var alveg ljóst hvar sá maður bjó þegar verið var að gylla fyrir honum einhver tæki eða tól í sambandi við ferðalög, þá var spurt: Þarftu í ferðalag út á land eða til útlanda? Þjóðin býr sem sagt eðlilega hér, meiri hlutinn gerir það og fjölmiðlunin kemur héðan, hún leggur mat á hlutina í gegnum gleraugun sem sett eru upp hér. Það er ekki nokkur vafi að landsbyggðinni er það mjög mótdrægt. Það er hluti af því t.d. hvernig búið er að stimpla allt sem heitir byggðamál eða byggðastefna, svo ekki sé minnst á svona skelfileg ósköp eins og Byggðasjóð eða Byggðastofnun, menn krossa sig þegar það er nefnt. Svona er staðan. Við þessar aðstæður blasa við okkur tölur, eins og við höfum í höndunum um t.d. beina fólksfækkun í nánast öllum kjördæmum landsbyggðarinnar. Mikla á Vestfjörðum og Vesturlandi og einhverja á Austfjörðum og öflugasta þéttbýlissvæði landsbyggðarinnar, Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið, heldur rétt í horfinu hvað fólksfjölda snertir. Það missir sem sagt algerlega af þeim vexti í íbúatölu sem er í landinu. Við nákvæmlega þessar aðstæður kemur fjárlagafrv. með boðskap af þessu tagi. Lánsfjárlagafrv. er á borðum þingmanna og nál. meiri hlutans. Hvað er lagt til þar? Hækka lánveitingar til Landsvirkjunar úr 4,8 milljörðum í 9 vegna stórframkvæmda sem eigi að fara í á suðvesturhorninu. Það munar um minna. Og hverjar eru jafnvægisaðgerðirnar á móti til að þetta sporðreisist ekki endanlega, t.d. hvað þrýsting á vinnumarkaði snertir? Jú, þær eru sérstakur niðurskurður á framhaldsskólana og sjúkrastofnanir á landsbyggðinni. Það er jafnvægið sem á að hafa í þessu. Ég, herra forseti, hefði gjarnan viljað að hæstv. heilbrrh. léti sjá sig því ég trúi ekki að óreyndu, að menn ætli að láta málin ganga þannig fyrir sig að hlutunum verði skáskotið í gegnum þingið með 160 millj. kr. niðurskurði, sérstaklega eyrnamerktum niðurskurði á sjúkrastofnanir á landsbyggðinni án þess að nokkrar einustu skýringar verði gefnar á því hvernig eigi að framkvæma það, hvar eigi að skera niður, hverju eigi að loka og hverja eigi að slá af. Mér finnst það vera svo fyrir neðan allar hellur að ég trúi því ekki að menn ætli að láta niðurlægja sig þannig. Hvers konar löggjafarvald er þetta orðið ef menn afgreiða hlutina þannig? Kemur það þá Alþingi ekki lengur við, a.m.k. ekki meiri hlutanum hvernig staðið er að þessum hlutum? Eru hv. þm. stjórnarliðsins alveg sáttir við að fá tilkynningar í pósti í febrúar um það hvort sjúkrahúsið í þeirra kjördæmi eða heimabyggð verður slegið af eða ekki? Eða vita þeir kannski eitthvað um þetta á bak við tjöldin þó ekki sé sagt frá því hér? Ekki gerir það málið betra. Svona pokagangur, herra forseti, á ekki að líðast. Það er langt fyrir neðan virðingu okkar allra. Og af því að hæstv. forseti er jafnframt hv. varaformaður fjárln. þá skora ég á hann að taka á sig rögg og leggja sitt af mörkum til að þetta verði ekki látið ganga svona fyrir sig. Því frágangurinn á málinu öllu í heild sinni er náttúrlega slíkur að engu tali tekur. Að loka fjárlögunum með óútskýrðum niðurskurði af þessu tagi og taka svo inn í bandorm einræðisvald til handa hæstv. heilbrrh. til að gera það sem hæstv. ráðherra sýnist á grundvelli þessarar heimildar. Þetta eru engin vinnubrögð heldur niðurlæging fyrir alla sem í hlut eiga. Það er einnig svo, herra forseti, að það undrar mann líka af því það er ofan á allt annað, að mínu mati, algjör skortur á pólitískri skynsemi. Það liggur við að kalla verði það pólitíska heimsku að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki einu sinni rænu á að merkja sér einhver jákvæð atriði sem hún gæti bent á, þar sem væri þó í einhverjum tilvikum sýnt að menn hefðu einhverja meðvitund í þessum efnum og væru t.d. að þoka fram einhverjum framfaramálum á landsbyggðinni sem tengdust þessari umræðu um byggðaþróun og atvinnumál, en svo er ekki. Eitt helsta flaggið sem við höfum bundið vonir við um norðanvert landið í byggðamálum á síðustu árum er Háskólinn á Akureyri. Okkur hefur fundist það vera virkilega metnaðarfull tilraun til að reyna að sýna að það væri þrátt fyrir allt hægt að gera slíka hluti, sem væru ekki bara einhver styrkja- og aumingjapólitík heldur vísuðu til framtíðar og þess að menn vildu sækja fram og tryðu á að í menntuninni og þróuninni lægju möguleikarnir. Og til að landsbyggðin væri ekki algjörlega afskrifuð í slíkum efnum væri þó a.m.k. hægt að vísa til þess að slíkur fáni væri við hún þar sem væri nám á háskólastigi og það að miklu leyti hagnýtt nám, starfstengt nám á Akureyri, stærsta þéttbýlisstaðnum á landsbyggðinni. Þar hefur t.d. átt að vera alveg sérstakt forgangsmál, uppbygging hvað varðar rannsóknir og fræðslu á sviði sjávarútvegs. Hvaða ákvarðanir er svo hæstv. ríkisstjórn að taka í þeim efnum? Jú, að staðsetja sjávarútvegsháskóla Sameinuðu þjóðanna, sem kemur til Íslands, í Reykjavík. Ekki nóg með það heldur er Háskólinn á Akureyri sveltur í fjárveitingum við þessar aðstæður. Eitt af því sem hvað brýnast er að byggja upp þar er raunveruleg akademísk stofnun hvað varðar getu til að sinna rannsóknum og slíkum þáttum, sem auðvitað verða að vera við þá háskólastofnun ef hún á að verða einhver háskóli. Því háskóli er ekki akademía nema hægt sé að stunda rannsóknir jafnframt kennslu. Háskólinn á Akureyri fór fram á að framlög til rannsókna tvöfölduðust en þeirri beiðni er hafnað af meiri hluta fárln. Það er hægt að segja kannski með góðum vilja að háskólinn fái lágmarksfjárveitingar til að mæta aukningu sem er sjálfvirk vegna þess að þar hefur nám verið tekið upp á nýjum brautum og eru að bætast við árgangar og út af fyrir sig er hægt að þakka fyrir það. En að öðru leyti er algjörlega daufheyrst við óskum Háskólans á Akureyri hvað varðar fé til raunverulegrar uppbyggingar á sviðum, sem auðvitað þarf að byggja þar upp, eins og í sambandi við rannsóknir og auðvitað þyrfti háskólinn líka á verulegu fé að halda á næstu árum einfaldlega vegna þess að þar er verið að byggja upp bæði í efnislegum og andlegum skilningi stofnun. Þarna hefði hæstv. ríkisstjórn haft tækifæri, þó ekki væri nema eitt einasta dæmi um að einhvers staðar væri þróun í rétta átt líka hvað þetta snertir en það er ekki notað. Ekki enn sem komið er, herra forseti. Herra forseti. Ég vil að lokum mæla fyrir tveimur brtt. sem ég hef flutt, ekki kannski með heitri sannfæringu fyrir því að þær verði afgreiddar þó hógværar séu og skynsamlegar báðar, heldur vegna þess að mig langar til að vekja athygli á þeim málum. Ég er auðvitað orðinn svo gamall í hettunni hér að ég veit að þau örlög bíða sárasjaldan brtt. frá minni hlutanum að þær fáist samþykktar. Það er nú einu sinni gangur lífsins í þessu. En ég leyfi mér nú samt að mæla fyrir tveimur brtt. á þskj. 341. Sú fyrri er við 4. gr. lið 03-390, Þróunarsamvinnustofnun Íslands. Og það er hvorki meira né minna, herra forseti, en að þessi liður hækki um heilar 10 millj. kr., úr 172 millj. kr. í 182 millj. kr. Og af hverju er ég að þessu? Nú veit ég að þessar 10 millj. draga ekki langt til að hækka skammarlega, smánarlega lág framlög okkar Íslendinga til þróunarsamvinnu sem hefur verið rakinn smánarblettur á okkar ríku þjóð um langt árabil. Nei, ég er að þessu í samhengi við það að við höfum lagt fram tillögu, ég og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, um að tekið verði á í þessum málum og það verði gert að langmestu leyti á grundvelli sjálfstæðrar tekjuöflunar til að standa undir auknum útgjöldum til þróunarsamvinnu af hálfu okkar Íslendinga. Ég er satt best að segja orðinn ákaflega vondaufur um að það náist nokkurn tíma stuðningur við að hækka beinar fjárveitingar úr ríkissjóði til þessa verkefnis. Við hjökkum þar í sama farinu, oftast í kringum 0,1% af landsframleiðslu þar sem viðurkennd og samþykkt markmið, m.a. af okkar hálfu, eru 0,7%. Við þyrftum að sjöfalda þessi framlög til að ná því markmiði sem velmegandi þjóðir heimsins hafa samningsbundið sig til að gera. En ég tel að ef menn vildu skoða það í einhverri alvöru að leggja í sjálfstæða tekjuöflun sem samkvæmt okkar tillögu er þannig að álag yrði lagt á bæði hátekjuskatt einstaklinga og tekjuskatt lögaðila eða fyrirtækja, þá mætti ná umtalsverðum árangri og kannski tvöfalda eða þrefalda þetta framlag á tveimur til þremur árum og ná því þannig a.m.k. í eitthvert horf, sem miklu skárra væri að kynna meðal þjóða heimsins um aldamótin. Ég segi alveg eins og er, herra forseti, að það er einn póstur sem ég vildi hvað síst vera á sem fulltrúi Íslands --- ég veit ekki hvar ég vildi ekki frekar vera --- og það er að vera fulltrúi Íslands hjá OECD og standa frammi fyrir þeim ömurleika að þurfa að sýna framlög Íslands til þróunarsamvinnu í töflum OECD, en af tillitssemi við okkur var því að vísu lengi sleppt að hafa okkur með. Ég vildi ég ekki þurfa að vera talsmaður eða málsvari Íslands þar þegar miklu fátækari ríki en við eru farin að leggja mun meira af mörkum í upphæðum og einnig í prósentum en við gerum. Svo ekki sé nú talað um nágrannalöndin sem við viljum auðvitað bera okkur saman við að öllu leyti eins og Danmörku, Noreg, Svíþjóð og önnur slík ríki. Norðmenn hafa um árabil lagt talsvert meira af mörkum en hin alþjóðlegu samningsbundnu viðmið gera ráð fyrir. Í Noregi hafa talsvert á annað prósent af vergri landsframleiðslu farið í þróunarsamvinnuframlög. Þeir eru að vísu ríkir vel og eiga mikla olíu en þeir voru ekki svo ríkir þegar þeir voru byrjaðir á þessu og komnir langt fram úr flestum öðrum þjóðum. Þeir voru með lægri þjóðartekjur á mann en við Íslendingar þegar þeir náðu 0,7% markinu og þjóðir sem standa okkur langt að baki hvað varðar þjóðartekjur á mann ná að mestu leyti sínum skuldbindingum að þessu leyti. Þetta er hreinn smánarblettur á okkur, herra forseti, ekkert annað en smánarblettur. Og ef ekki er pólitískur vilji til þess að taka fjármuni í þetta af óskiptum tekjum ríkissjóðs þá skora ég á menn að skoða það í alvöru að fara í sjálfstæða tekjuöflun til að standa straum af þessum útgjöldum. Ég er sannfærður um að þjóðin mun styðja það --- mér liggur við að segja næstum því hvernig sem það væri gert. Jafnvel þó það væri einn af hinum illræmdu nefsköttum, þá held ég að menn mundu borga hann tiltölulega glaðir enda greiðir fjöldi fólks af frjálsum og fúsum vilja ýmiss konar framlög til hjálparstofnana eða til ýmiss konar þróunarfélaga, tekur að sér að fóstra börn í útlöndum eða standa straum af rekstri einstakra stofnana o.s.frv. Það er gott og þannig á það að vera vegna þess að Sameinuðu þjóðirnar gera ráð fyrir því að til viðbótar hinum opinberu framlögum upp á 0,7% af landsframleiðslu komi umtalsverð frjáls framlög einstaklinga og framlög hjálparstofnana. Viðmiðunin var 1%, þar af kæmu a.m.k. 0,7% frá hinu opinbera eða að hið opinbera ábyrgðist 0,7% og ekki yrði krafist reikningsskila á því þótt hin 0,3 skiluðu sér ekki. En frammistaða Íslands hefur sem sagt verið sú að þegar best lét, eftir að þessi framlög höfðu verið hækkuð þrjú ár í röð í tíð ríkisstjórnarinnar sem sat að völdum 1988--1991, og voru þó hennar aðstæður ekkert sérstakar eins og kunnugt er, þá komust þessi framlög 0,13% af landsframleiðslu og eru núna á bilinu 0,1--0,12%. Ég vísa, herra forseti, í þessa tillögu. Hún er fyrst og fremst hugsuð sem undirbúningsfjárveiting í tengslum við það að hér á Alþingi yrði unnin sú vinna að lögfesta markaðan tekjustofn til að standa undir hækkuðum fjárframlögum okkar Íslendinga til þróunarsamvinnu. Seinni liðurinn á brtt. mínum, herra forseti, er líka mjög hógvær tillaga. Ég legg til að þarna komi bein fjárveiting upp á 20 millj. kr. til þess að hefja undirbúning að og eftir atvikum framkvæmdir við Barnaspítala Hringsins. Mér er kunnugt um það að til skoðunar hefur verið í fjárln., og kannski er það þegar komið í brtt., að heimildarákvæði verði sett í 6. gr. fjárlaga um að selja hluta af eignum Vífilsstaða, þ.e. af landinu sem þar er, og að þeim fjármunum skuli varið til að undirbúa framkvæmdir við byggingu barnaspítala. Ég styð þær hugmyndir af heilum hug. Ég tel það góða ráðstöfun og sé ekki eftir annars fallegu landi í kringum Vífilsstaði til þessa göfuga verkefnis en ég tel það náttúrlega smánarlegt að þá sé ekki jafnframt einhver fjárveiting í hendi til að hefja undirbúning þessara framkvæmda. Og blessuð veri nú framsýni Hrafnkels bónda á Vífilsstöðum sem varði túnið í kringum Vífilsstaði með því snjallræði að stinga því að mönnum í Garðabæ eða Hafnarfirði eða hvar það nú er að það væri skynsamlegt að stofna golfklúbb, sem var gert. Þegar menn sáu byggðina æða í átt að staðnum og óttuðust að þeir mundu lenda undir malbikinu fyrr en varði þá datt bóndanum, þeim höfðingja, þetta snjallræði í hug og fyrir vikið hafa menn nú þarna eitthvað að selja. Og því er svo sannarlega vel varið í þetta verkefni. Ég held, herra forseti, að það sé ekki mikil deila um það, satt best að segja, að eitt allra brýnasta málið hvað varðar sérhæfða heilbrigðisþjónustu í landinu um þessar mundir, og þó fyrr hefði verið, sé það að byggja fyrsta almennilega barnaspítalann á Íslandi, sérhæfða stofnun í takt við kröfur tímans hvað aðstöðu snertir. Að vísu er að koma góð barnadeild við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri í nýju húsnæði og það er rétt að geta þess sem vel er gert. Þar höfðu menn haft barnadeild í stigahúsi, í stigauppgangi. Og vissulega er breytingin mikil. Ég sé að þeir vita af því hér ýmsir sem brosa út í annað að það verður vel búið að hinni nýju deild þarna, en ég sé heldur ekki eftir því. En það væri fróðlegt að vita hve margir hv. alþm. hafa hugsanlega lent í því að fara með barn sitt á barnadeild Landspítalans. Það rétta hér nokkrir upp hendur og ræðumaðurinn er einn í þessum hópi. Það er lífsreynsla út af fyrir sig. Að lenda með barn inn á fulla barnadeildina og búa þar með hinum foreldrunum á göngunum, svo maður segi nú ekki í tröppunum eða að reyna að sofna á stól. Aðstaðan er slík að það er með hreinum ólíkindum hvernig tekst þó þrátt fyrir allt að halda uppi því metnaðarfulla starfi sem þar er gert. Það er með hreinum ólíkindum. Og ef ætti að vera að veita verðlaun eða orður þá dettur manni stundum í hug blessað ófaglærða starfsfólkið og ýmsir aðrir sem þar vinna undir miklu álagi og við alveg ótrúlega erfiðar aðstæður. Staðreyndin er líka sú, herra forseti, að þróunin í þessum efnum kallar mjög á úrbætur að þessu leyti. Það hefur orðið heilmikil þróun í þá átt að sérhæfing og aðgreining í sérhæfðri heilbrigðisþjónustu er alltaf að aukast og kallar að sjálfsögðu á það að fyrir hendi sé aðstaða til þess að taka við slíku. Framfarirnar í læknavísindum byggja ekki síst á því að menn eru að sérhæfa og aðgreina þjónustuna og ná meiri og meiri árangri út á slíka hluti. Það er hægt að gera ótrúlega hluti sem menn létu sig ekki dreyma um fyrir fimm eða tíu árum og eitt ágætt dæmi sem ég veit að allir hv. þm. þekkja er t.d. þeir fyrirburar sem nú tekst að bjarga sem menn létu sér ekki til hugar koma fyrir ekkert löngu síðan að væri hægt. Þannig velta menn nú meira fyrir sér því siðferðilega vandamáli hversu neðarlega á að fara í þeim efnum. En þetta kallar á ýmislegt. Við getum ekki bæði sleppt og haldið. Við getum ekki bæði ætlast til þess að íslensk heilbrigðisþjónusta sé áfram í fremstu röð, innbyrði allar þær nýjungar og þá möguleika sem eru að skapast með tækni, með lyfjum og með sérhæfingu en búi áfram við aðstöðu sem heyrir til liðnum áratugum. Það gengur ekki upp, það er ekki samrýmanlegt. Og ég held að það sé ekki mikil deila um það, herra forseti, að eitt það allra brýnasta í þeim efnum nú um stundir sé bygging á barnaspítala. Ég hef í allri hógværð, herra forseti, leyft mér að leggja fram þá brtt. að til byggingar Barnaspítala Hringsins verði settar 20 millj. kr. á fjárlögum auk þeirrar heimildar sem komi í 6. gr. að ráðstafa tekjum af sölu eigna á Vífilsstöðum í sama skyni. Ég hef enga trú á því að fjárhagur íslenska ríkisins fari mjög á skjön út af 20 milljónum eða einhverju slíku. Mér fyndist það miklu myndarlegri frágangur á málinu að það væri þó a.m.k. einhver föst fjárveiting í þessu skyni þannig að tekin væri pólitísk ákvörðun við afgreiðslu fjárlaga um að þarna skuli hefjast framkvæmdir. Ég skora á menn að íhuga það mjög vel að samþykkja einhverja slíka tillögu eða leysa úr málinu með einhverjum slíkum hætti. Ég er meira en fús til að kalla brtt. aftur til 3. umr. ef menn vilja fá einhvern tíma til að skoða málið.  Herra forseti. Mér til mikillar hryggðar hefur hæstv. utanrrh. ekki látið sjá sig og tilgáta mín um að hann hafi hugsanlega verið upptekinn í hanastélsboði sem yrði kannski búið um níuleytið hefur reynst röng. Ég verð því að geyma mér það til betri tíma að eiga orðastað við þann góða mann. En ég kem því í framhjáhlaupi til þeirra framsóknarmanna sem eru hér tvist og bast úti í salnum að þeir ættu að láta formanninn sinn vita af því, hæstv. utanrrh., að það sé svo komið, og hefði það einhvern tímann þótt langt til jafnað, að menn séu jafnvel farnir að sakna hans hér.

Herra forseti. Ég get komið þeim orðum til hæstv. utanrrh. um söknuð hv. 4. þm. Norðurl. e. En ég vil líka nefna það af því að hann nefndi leiðarþing Eysteins Jónssonar að mér er vel kunnugt um þau. Ég er vanur að fara í kjördæmið mitt í janúar og mun gera það núna og ég kvíði ekkert að fara þangað. Það er langt frá því. Mér fannst ræða hv. þm. vera óþarflega svartsýn og einkennilegast þótti mér að hann skyldi nota mest púður á það sem er nú verið að laga í meðförum fjárln. eins og framhaldsskólana í hinum dreifðu byggðum af því að þeir voru í ræðu minni í dag nefndir sérstaklega þegar rætt var um þá fjármuni sem meiri hluti fjárln. leggur til að verði settir til þeirra. Ég hygg að hv. 4. þm. Norðurl. e. sé óþarflega svartsýnn og ég er ekki sammála honum um horfurnar almennt. Ég ætla ekki í andsvari að fara að ræða hér einstök málefni. Það gefst ekki tími til þess en ég vil þó segja um Háskólann á Akureyri að þó að ekki sé orðið við beiðnum hans um hækkuð framlög frá fjárlagafrv. nú þá hefur hann verið byggður myndarlega upp á síðustu árum. Ég tek undir það að mikilvægi hans er mikið bæði fyrir landsbyggðina og byggðarlögin í Eyjafirði og auðvitað er þörf á því að standa vörð um hann þó að ekki væri svigrúm til að hækka við hann núna.

Herra forseti. Það er gaman að vita af því að hv. þm. þekkir þessa hefð með leiðarþingin og ég mun láta fylgjast með því, gera ráðstafanir til að láta fylgjast með því hvaða viðtökur hv. þm. fær þegar hann fer á leiðarþing --- ég segi nú ekki að ég vilji koma með hv. þm., það gæti nú orðið svona og svona. Það getur vel verið að hv. þm. hafi fundist ég svartsýnn eða staldra mikið við það sem ég tel að fari aflaga hér í þessu frv. Ég dreg ekkert úr því og það er að breyttu breytanda frekar mitt hlutverk. Ætli það sé ekki þannig að stjórnarsinnarnir séu heldur að gylla hlutina og mæra sjálfa sig og aðra í leiðinni en við séum þá frekar að veita aðhald og gagnrýna. Þannig liggja hlutirnir. Enda er af ósköp fáu að taka til að hrósa hér mikið. Það er bara því miður þannig. Og svo segir hv. þm. að ég hafi einkum eytt púðri mínu í hluti sem verið sé að laga eins og framhaldsskólana á landsbyggðinni. Ég ræddi einmitt lagfæringuna, lækninguna. Og hver er hún? Hún er sú að skólarnir fá samkvæmt merktum fjárveitingum niðurskurðinn óbættan. En svo er settur upp einhver pottur, eitthvert bix, sem hæstv. menntmrh. hefur í annarri hendinni og hamarinn í hinni til þess að fara svo og ræða við þessa menn og koma þeim á sinn stað. Ef menn verða góðir þá fá þeir kannski dúsu.

Hamar í annarri og sigð í hinni.

Nei, hann er með seðla í annarri hendinni og sveðju í hinni.  
             Hvað varðar Háskólann á Akureyri þá mundi ég gjarnan vilja ræða hann í seinna andsvari mínu ef hv. þm. vildi vera svo góður að svara mér millitíðinni.

Herra forseti. Ég er kannski ekki að krefjast þess að hv. 4. þm. Norðurl. e. hafi traust á menntmrh. Mér þykir a.m.k. ólíklegt að hann kunni á sigð. Hins vegar hefur það komið í ljós og meiri hluti fjárln. hefur kynnt sér það að það er vilji hjá menntmrn. til að semja við viðkomandi skóla um gildistölur og þeirra rekstur. Og eins og kom fram bæði í ræðu minni og andsvari hér áðan er áríðandi að gengið verði frá þeim málum áður en skólarnir skipuleggja sitt nám að hausti. Þetta liggur fyrir. Það er eitt mál enn sem ég kom ekki að í andsvari mínu áðan en það stendur ekki annað til en að hér verði rædd málefni sjúkrahúsanna, bæði á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu við 3. umr. Mér heyrðist hv. þm. láta að því liggja að það ætti að læða þessum málum hér í gegnum þingið á bak við þingmenn. Ég sagði í framsöguræðu minni að þeim málum væri frestað til 3. umr. þar sem það hefði tekið lengri tíma en ætlað var að fara yfir þau. Því að hér er ekkert um einfalt mál að ræða. Ég leyni því ekkert.

Herra forseti. Ég þakka sérstaklega fyrir svarið. Gott og vel, við skulum þá geyma þetta með sjúkrahúsin til 3. umr. og í trausti þess að það standi að það liggi þá skýrt fyrir hvað eigi að gera þá bíðum við með umræðuna til þess. Í öðru lagi varðandi framhaldsskóla þá er það út af fyrir sig ljóst að þessi pottur er staðfesting á því að stjórnarliðið hefur vonda samvisku út af þessari framkomu við framhaldsskólana á landsbyggðinni. Það er alveg ljóst. En aðferðafræðin er leiðinleg, hún er hundleiðinleg, herra forseti, að skera menn niður við trog, búa svo til einhvern pott, einhverja dúsu og mæta svo til samninga við menn um hlutina þegar búið er setja þá í þessar stellingar að þeir eru komnir niður á hnén. Það er hundleiðinleg aðferð. Þetta var prófað dálítið í heilbrigðismálunum á síðasta kjörtímabili. Menn voru með alls konar potta og þetta var svona sambland af þvingunar- og mútuaðferðum. Mönnum var hótað og þeim gerð gylliboð á víxl --- ef þið verðið góðir og gerið þetta og hitt og sameinist eða sundrist, þá fáið þið kannski eitthvað. Þetta er leiðinda aðferðafræði. Auðvitað á að taka einhverjar hreinar heiðarlegar pólitískar ákvarðanir um þessa hluti og menn eiga að vera menn til þess að standa fyrir þeim. Og því nefndi ég Háskólann á Akureyri, herra forseti, að ég tók hann sem dæmi um að hæstv. ríkisstjórn hefði þar haft alveg tilvalið tækifæri til þess að hafa þó ekki væri nema einn fána á lofti gagnvart því að það væri einhvers staðar verið að gera eitthvað sem vísaði til framtíðar og upp á við fyrir landsbyggðina. Á sama tíma og verið er að byggja risastóran skóla, Borgarholtsskóla eða hvað hann nú heitir og allt gott og blessað með það, það er full þörf fyrir hann í nýju hverfi, þá finnst manni dálítið skrýtið að ekki skuli vera hægt að standa a.m.k. jafnmyndarlega að breyttu breytanda hlutfallslega að uppbyggingunni á Akureyri. En eitt það brýnasta sem Háskólinn á Akureyri hefur farið fram á er að fá lagfæringu á sinni stöðu hvað varðar möguleika til að sinna rannsóknum og verða þannig að raunverulegri akademíu. Á það er ekki hlustað og það gagnrýni ég.

Virðulegi forseti. Ég ætla að hefja ræðu mína þar sem hv. síðasti ræðumaður endaði sína, þ.e. að ræða hér örlítið um málefni barnaspítala. Ástæðan fyrir því að ég hyggst fara þá leiðina að þessum málum er sú að ég átti orðastað við hæstv. fjmrh. fyrr í dag og óskaði ekki eftir nærveru hans við þessa umræðu því að mitt mat er það að á þessum tímapunkti við umfjöllun fjárlaganna sé þetta fyrst og síðast málefni þingsins. Nú erum við að fjalla um tillögur meiri hluta fjárln. og hæstv. ráðherrar eru svo sem ágætir með en þeir gegna ekki því lykilhlutverki sem þeir eru vanalega í að þessu sinni. Ég ætla að gera langt mál stutt í þessu sambandi. Ástæðan fyrir því að ég nefni barnaspítalann er sú að ég vil gjarnan gera undantekningu á þessari beiðni minni og biðja hæstv. fjmrh. að leggja nú við hlustir.  Sannleikurinn er auðvitað sá að nú á nýjan leik hefur birst á vettvangi stjórnmálanna heilbrrh. sem vill byggja barnaspítala. Sá sem hér stendur kom að því máli árið 1994 og hef ég greint frá því hér í þessum ræðustól og opinberlega annars staðar að það gekk á ýmsu við undirbúning og umræður um þau mál í þeirri ríkisstjórn sem þá sat að völdum. Það var þá einkanlega hæstv. fjmrh. sem þvældist þar fyrir. Ég held að það sé óhætt að orða það þannig. Þess vegna hlýt ég að kalla eftir því núna eftir mjög afdráttarlausar yfirlýsingar hæstv. heilbrrh., nú síðast á aðalfundi Ríkisspítalanna þar sem hún gaf loforð um það, hrein og bein loforð um það að hafist yrði handa við þessa byggingu á næsta ári, hvort hún njóti atbeina hæstv. fjmrh. í þeim efnum eða hvort hann sé enn fastur í gamla farinu og ætli að þvælast fyrir þessu máli og koma í veg fyrir að af stað verði farið. Þetta segi ég vegna þess að ég hef reynslu af þessu máli og náði um það samkomulagi í fyrri ríkisstjórn Davíðs Oddssonar þar sem samþykkt var að ganga til þessara verka. Síðan þá, eftir að síðari ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, helmingaskiptaríkisstjórnin, tók við, hefur hæstv. fjmrh. haft hér á orði í þessum ræðustóli að það sé rangt, engar slíkar samþykktir hafi verið gerðar í fráfarandi ríkisstjórn. Það er hins vegar rangt af hans hálfu eins og staðreyndir sýna. Það liggur fyrir að umtalsverðir fjármunir eru nú þegar til í sjóði til þessa verkefnis. Kvenfélagið Hringurinn hefur yfir að ráða fjármunum sem nema eitthvað á annað hundrað milljónum króna. Ríkisspítalarnir sjálfir hafa safnað í sjóði, sérstaka byggingarsjóði til byggingar barnaspítala sem ég kann ekki skil á upp á síðkastið en ég tel að í séu 30--50 millj. kr. Þannig er umtalsvert fé til í þetta starf. Það liggja einnig fyrir þau áform Hringskvenna að fara í sérstaka söfnun meðal landsmanna til þessa sérstaka verkefnis þannig að ljóst er að það er almennur vilji og það eru líka fjárhagslegar forsendur til þessa verks. Nú hefur að því er virðist hæstv. heilbrrh. gripið guð í fótinn með því að finna fjármuni þegar kemur að sölu lands við Vífilsstaðaspítala og það er út af fyrir sig allt gott og blessað og í 6. greinar heimildum í fjárlagafrv. því sem hér er til umræðu er gert ráð fyrir því að fjmrh. sé heimilt að selja þetta land. Nú bið ég hæstv. heilbrrh. að hlusta. Hvers vegna í veröldinni er ekki bætt við þessa heimild þeirri einföldu setningu að andvirði þeirrar fjárhæðar sem fæst fyrir þetta land verði jafnframt varið til byggingar barnaspítala? Um það er ekki eitt einasta aukatekið orð, ekkert nema einfaldar yfirlýsingar hennar og vilyrði. Því höfum við í þingflokki jafnaðarmanna viljað taka af öll tvímæli í þeim efnum og gert hér viðaukatillögu við þessa umræddu 6. greinar heimild sem er að finna í fjárlagafrv. þar sem það liggur alveg ljóst fyrir að þeir fjármunir sem fást fyrir sölu á þessu landi renni beinustu leið til byggingar nýs barnaspítala. Ég spyr beint á nýjan leik --- og ég gef mér það í fyrsta lagi að það hlýtur að vera hæstv. heilbrrh. þóknanlegt að tekin séu af öll tvímæli þannig að vilyrði hennar og loforð séu grundvöllur og byggi á einhverju öðru en lausum loforðum --- ég spyr hins vegar hæstv. fjmrh. beint hvort hann leggist gegn slíku, hvort það sé eitthvert samkomulag um það í ríkisstjórninni að andvirði þessarar sölu renni til byggingar barnaspítala. Ég gæti tekið það gott og gilt, virðulegi forseti, mín vegna mætti hæstv. ráðherra nikka eða hrista höfuðið eftir efnum og ástæðum því að spurningin er svo einföld. En hann gerir það ekki því að hann ætlar að svara í flóknu máli. Það er augljóst mál. En þetta er nauðsynlegt að fá fram. Ég tek heils hugar undir með hv. síðasta ræðumanni, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, að á þessu stigi málsins er ekki það eitt nægilegt að hér séu almenn orð höfð upp um það að nauðsynlegt og æskilegt sé að byggja nýjan barnaspítala. Við þurfum að festa inn í þessa bók hér með skýlausum hætti þann vilja Alþingis að þetta verkefni sé komið inn í fjárlög. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur lýst tillögu upp á 20 millj. kr. stofnframlag. Þingflokkur jafnaðarmanna var með töluna 10 millj. Það skiptir engu höfuðmáli. Þessi tala gæti verið 5.000 kr. þess vegna. En meginatriðið er það að hæstv. fjmrh., þó einkanlega og hæstv. ríkisstjórn átti sig á þeim vilja þingsins að í þetta verkefni á að ráðast hvað sem tautar og raular því að ég hef af því verulegar áhyggjur, virðulegi forseti, að þegar allt kemur til alls, þá ætli menn að láta allt næsta ár --- og leggi nú hæstv. heilbrrh. við hlustir --- að láta allt næsta ár líða án þess að nokkuð gerist. Og af hverju spái ég þessu, virðulegi forseti? Vegna þess að ég hjó eftir því í einhverri orðræðu hæstv. heilbrrh. að nú ætlaði hún að fara að láta teikna og menn ætluðu að verja næstu missirum, sennilega einu eða tveimur í það að fara að undirbúa og fara að teikna þetta mannvirki. Það fannst mér vera fyrsta undanhaldið og klár og kvitt vísbending um að það ætti ekki að hefja neinar framkvæmdir á næsta ári heldur ætluðu menn að setja á enn eina undirbúningsnefndina, enn eina byggingarnefndina til þess að gaumgæfa þessi mál og kanna. Það er fullkomlega ástæðulaust, virðulegi forseti, því að þetta gerði ég, sá sem hér stendur, fyrir tveimur árum síðan og þessu verki er lokið. Það er búið að þarfagreina þetta sjúkrahús, þennan barnaspítala. Það er búið að fara í gegnum hvern einasta þátt í væntanlegri starfsemi og gaumgæfa það hvaða rými þarf til. Það er búið að skoða það í krók og kima hvernig þessi nýja þjónusta mun passa við aðra þjónustu Ríkisspítalanna þannig að menn hafa allar þessar forsendur á hendi og geta eins og upp var lagt með þess vegna strax á morgun, eftir hádegi á morgun auglýst útboð, alútboð um byggingu nýs barnaspítala. Útboðsskilmálar í þessu alútboði eru klárir þannig að það er ekki eftir nokkrum hrærandi hlut að bíða. Og með kvitta og klára heimild hér í fjárlögum komandi árs, bæði 6. í gr. með einhverri nómínal tölu í fjárlagafrv. sjálfu með þeim fjármunum sem koma sannarlega fyrir Vífilsstaðalandið, frá Hringskonum, frá byggingarsjóði Ríkisspítalanna. Það mætti auglýsa þetta útboð núna. Það mætti hefjast handa í mars nk. Málið er ekki flóknara en það. Og ég kalla mjög ákveðið eftir svörum við þessu. Ég vil engin undanbrögð og það fólk sem hefur barist fyrir þessu mikilvæga máli þolir ekki nein undanbrögð lengur. Ég krefst skýrra svara. Í fyrsta lagi frá hæstv. fjmrh., um hans afstöðu í málinu. Er hann að þvælast fyrir eða hefur hann fyrir sitt leyti gefið grænt ljós? Og ekki síður vildi ég heyra frá hæstv. heilbrrh. í þá veruna, hvort hún sé ekki ánægð með í fyrsta lagi þetta tal okkar hér, þennan áhuga okkar hér og þá aðferðafræði sem ég hef hér lýst. Að svo komnu máli, herra forseti, er mér nákvæmlega sama hvort hæstv. fjmrh. situr hér lengur undir minni ræðu eða ekki. 
             Virðulegi forseti. Menn hafa haldið því fram að það sé rólegra yfir pólitíkinni nú um stundir en oft áður og margir hafa haldið því fram að stjórnarandstaðan hafi sig minna í frammi en áður eða að allt sé á svo góðri vegferð og allt horfi svo vel í okkar ágæta þjóðarbúi. Vissulega er það þannig að peningarnir streyma inn í ríkissjóð og ég sé að fjármálaspekúlant stjórnarmeirihlutans hér á þingi, Pétur H. Blöndal, nikkar. Hann er búinn að reikna það út í krók og kring. Ríkissjóður græðir á tá og fingri og það gerir vitaskuld verkefni fjárln. og meiri hluta hennar miklum mun léttara en nokkru sinni hefur verið um langt árabil og þessar brtt. og fjárlagafrv. bera þess auðvitað merki að þetta er býsna létt verk sýnist mér í fljótu bragði sem þeir eru að vinna hér. Ég mun koma að því nánar á eftir hvernig þeir skauta svo létt yfir þetta svið sem raun ber vitni. Menn halda því fram að það sé góðæri í landinu og vissulega má að sumu leyti taka undir það. Hins vegar verð ég dálítið var við annan tón hjá ýmsum öðrum, hjá fólki úti í bæ sem maður á orðastað við. Það verður ekkert vart við þetta góðæri. Það spyr: Hvar er góðærið? Er það þarna inni á Alþingi við Austurvöllinn eða í Stjórnarráðinu, uppi í Arnarhvoli? Hvar er þetta góðæri? Ekki er það heima hjá mér. Og svona til undirstrikunar á því að ég er kannski ekki einn um að skynja þetta með þessum hætti, þá barst mér í hendur, virðulegi forseti, blað sem gefið er út í Kópavogi. Það er svo sem misjafnt að gæðum, heitir Vogar og er blað sjálfstæðismanna í Kópavogi, 4. tölublað, 46. árgangur og þetta er jólablað, desember 1996. Í þessu blaði sem er býsna pólitískt er svona gegnumheilt verið að tala um þetta góðæri en svo allt í einu verður stílbrot því að þá er viðtal við mann sem þekkir til. Hann heitir Aðalsteinn Sigfússon og er félagsmálastjóri í Kópavogi, í þessu bæjarfélagi sem íhald og Framsókn fara með völd, þessir tveir hinir sömu flokkar og ráða nú ríkjum í landsstjórninni. Aðalsteinn Sigfússon félagsmálastjóri segir í fyrirsögn, með leyfi forseta: ,,Tvær þjóðir í þessu landi --- og önnur veit ekki af hinni.`` Einhvern veginn minnir þetta mig á stjórnarmeirihlutann annað slagið. ,,Tvær þjóðir í þessu landi og önnur veit ekki af hinni.`` Og þessi ágæti maður, sem auðvitað er með puttann á púlsinum, er að fást við það í vinnunni sinni dag frá degi að leysa úr vanda fólks í þessu næststærsta sveitarfélagi landsins á eftir Reykjavík. Ég held að það sé full ástæða til þess, virðulegi forseti, að þeir stjórnarliðar sem hér eru heyri það hvernig þessi maður, félagsmálastjórinn í Kópavogi, í bæjarfélagi sem stjórnað er af Sjálfstfl. og Framsfl., lýsir ástandinu í sinni vinnu frá degi til dags, á þessum tímum góðæris og efnahagsbata á Íslandi, í blaði sjálfstæðismanna í þessum bæ. Hann segir m.a., með leyfi forseta: ,,Efnahagsbatinn undanfarin missiri hefur ekki skilað sér til stóru bæjanna í landinu. Ekki samkvæmt niðurstöðum félagsmálastofnana í Kópavogi, Reykjavík, Hafnarfirði og á Akureyri svo dæmi séu tekin. ,,Þessi svokallaði efnahagsbati sem allir eru að tala um hefur ekki skilað sér til þeirra lægst launuðu, til þeirra sem mest þurfa á honum að halda. Það sýna tölur frá okkur,`` sagði Aðalsteinn.`` Og hann heldur áfram: ,,Það er vert að hafa í huga að þeir sem verst eru settir í þjóðfélaginu núna eru í raun búnir að éta sig inn að beini. Efnahagsbatinn, ef hann verður, þarf að verða mjög mikill fyrir þetta fólk til þess að það komist aftur á viðunandi framfærslustig. Sjálfsagt eru mjög margir í þjóðfélaginu sem hafa farið út í að taka bankalán, enda hafa skuldir heimilanna aukist óskaplega, skuldir sem efnt var til vegna framfærslu. Það er óeðlilegt að bankarnir séu þannig notaðir sem launastofnanir.`` Aðalsteinn Sigfússon, félagsmálastjóri í Kópavogi, þessum bæ sem íhaldið og Framsókn stjórnar ---  Áfram segir í þessu blaði, með leyfi forseta, og hlusti nú hv. þm. Jón Kristjánsson með athygli og kannski e.t.v. hæstv. heilbrrh. líka: ,,Aðalsteinn segist verða var við það að fólk í vanda sé með skuldir þar sem innheimtukostnaður og dráttarvextir séu jafnháir eða hærri en skuldin. Hópur fólks lifi bókstaflega á lítilmagnanum og maki krókinn. Slík skuldabyrði eyðileggi fólk.`` Orðrétt segir hann síðan, með leyfi forseta: ,,Við kynnumst mörgum dæmum þess að fólk er hreint og beint í öngum sínum. Það eru andlegir og líkamlegir erfiðleikar sem hrjá þetta fólk. Það hefur í rauninni aldrei getað um frjálst höfuð strokið vegna fjárhagsáhyggna,`` segir Aðalsteinn. Ég minnist þess fyrir hálfu öðru ári síðan að tilteknir stjórnmálamenn höfðu áhyggjur af þessu fólki. Ég horfi á tvo þeirra. Höfðu stór orð um nauðsyn þess að hjálpa þessu fólki sem er hreint og beint að drepast vegna skuldanna og sögðu: Léttum skuldabyrði heimilanna. Hvar finnum við og sjáum við úrræði til handa þessu fólki í þessu fjárlagafrv. eða í öðrum störfum núv. ríkisstjórnar? Ég spyr hv. þingmenn stjórnarflokkanna og ekki síst hæstv. heilbrrh. og aðra ráðherra ríkisstjórnarinnar. Ég bið um eitt lítið dæmi um það. Hvar eru bjargráðin gagnvart því fólki sem þessi maður, sem þekkir jafn vel til og raun ber vitni, lýsir? Þetta er ekki flóknara en svo, og það veit ég að þessir hv. þm. stjórnarinnar vita, að á sama tíma og bregður til betri tíðar í ríkisbúskapnum, þá erum við að tala um að fjölskyldurnar í landinu auka skuldir sínar um 25 milljarða kr. Verður þá satt að segja býsna léttur í vasa jákvæður rekstur ríkissjóðs upp á 1 milljarð eða þar um bil, þegar þjóðarbúið, heimilin í landinu eru að auka skuldir sínar upp á 25 milljarða kr. Hver ætlar að borga þessar skuldir? Auðvitað verðum við öll að taka á í þeim efnum. Þetta fólk sem félagsmálastjórinn í Kópavogi er að lýsa er ekki borgunarmenn fyrir þessum stóru skuldum. Hér þarf að koma til úrræðna af hálfu hins opinbera. Svo einfalt er það. Ég kalla mjög eindregið eftir svörum við þessum staðreyndum sem við okkur blasa. Ég ætla ekki að fara að setja á neinar ræður um svik framsóknarmanna. Ég segi þetta bara í fyllstu einlægni og bið stjórnarliða að gefa einhver svör til handa því fólki sem hér er lýst, einhver svör til handa því fólki sem er að safna skuldum upp á 25 milljarða kr. í bullandi góðæri. Hvert á þetta fólk að leita? Hvert á það að snúa sér? Og er að undra þó það skilji ekki upp né niður í því að Friðrik græði á tá og fingri en það sjálft tapi dag frá degi, horfi á þann veruleika að gluggabréfin eru kannski tvöfalt á við þær tölur sem launaumslagið sýnir. Vonleysið algjört. Og ég hlýt að spyrja enn og aftur: Hver eru úrræðin gagnvart þessu fólki? Þessi hópur er því miður sívaxandi og sístækkandi og það á tímum góðæris. Svarar þetta frv. til fjárlaga 1997 ákalli þessa fólks? Getur til að mynda hv. formaður fjárln. gefið mér nikk upp á að svo sé?

Já.

Hann segir já. Hann gerir þá væntanlega betur grein fyrir því hér á eftir því að í hans inngangsræðu varð ég ekki sérstaklega var við það að sá hópur, sem er að auka skuldir sínar upp á 25 milljarða á þessu ári hefði fengið sérstaklega vísbendingar um að það ætti að taka á vanda hans. Það er þá vandlega grafið í þessari þykku bók sem ég hef ekki fundið né nokkur annar. Þetta er umtalsvert áhyggjuefni og er kjarni þessa máls, þessarar efnahagsmálaumræðu sem hér á sér stað því að við erum ekki einasta að ræða um stöðu ríkissjóðs sem slíks, þröngt skoðað, heldur erum við að ræða um lífskjör í landinu og það er vitaskuld dálítið merkilegt til þess að hugsa og er sannarlega ekki nýtt af nálinni. Ég held að hæstv. fjmrh. hafi fundið upp á sinni tíð að byrja á því að ákvarða útgjöldin og síðan taka tekjurnar í restina. Ég minnist þess þegar ég sat í ríkisstjórn með hæstv. fjmrh. að mér fannst þessi vinnubrögð dálítið kúnstug stundum, að menn stemmdu af með því að ákvarða tekjurnar þegar útgjöldin voru fyrir fram og niður njörvuð eftir 2. umr. fjárlaga. En meginatriðið er það að þær vísbendingar til fólks í landinu um betri tíð með blóm í haga eru ekki finnanlegar. Það eru engin svör til þessa fólks sem er að leita að góðærinu sem maður síðan les um og heyrir af í fjölmiðlum en ekki finnur. Þá víkur talinu eðlilega að þeim kjarasamningum sem fram undan eru og miklar vonir eru bundnar við hjá tugþúsundum launamanna í landinu. Og það var merkileg yfirlýsing sem ég heyrði einmitt hjá hæstv. fjmrh. þegar hann kynnti þessa bók í byrjun október. Hér er að finna fixeraðar tölur eða ákveðnar framreiknitölur á laun í landinu og þar á meðal á opinbera starfsmenn. Ég man ekki töluna lengur, gott ef hún er ekki 3%. Hæstv. fjmrh. var spurður af fréttamanni sjónvarps um það hvort þetta væri ekki naumt skammtað og hann svaraði því til efnislega að það skipti svo sem ekki miklu máli því að ef laun opinberra starfsmanna hækkuðu eitthvað meira, jafnvel 10 eða 15%, þá næði hann því strax til baka í gegnum skattana þannig að afkoma ríkissjóðs breyttist í sjálfu sér ekki svo mikið. Þetta fékk mig til þess að hugsa um þessa nýju hagfræði hæstv. ráðherra, að þegar kemur að opinberum starfsmönnum þá skiptir það engu máli hvað varðar afkomu ríkissjóðs því hann nær því öllu til baka aftur í gegnum skattana þannig að þetta er svona inn og út kerfi hjá honum. Ég hef aldrei heyrt þessa hagfræði svona afdráttarlausa. Vissulega gefur það auga leið að einhverju verður skilað til baka, en ef þetta er svona í huga hæstv. ráðherra, þá vekur það upp þessa spurningu: Eru skattarnir orðnir slíkir að það þjóni engum tilgangi að hækka laun? Er þetta allt tekið til baka með jaðarsköttum og óbeinum sköttum og öðru slíku? Erum við komin algjörlega út á endimörk skattheimtunnar og eru menn eitthvað að reyna að vinna í því að vinda ofan af því eða eiga eitthvað við skattkerfi í þessu frv. til fjárlaga?  Þessi kona á Akranesi t.d. sem hafði sig mjög í frammi á þingi Framsfl. um daginn, ég man ekki nafnið hennar lengur, ætli hún sé hýr og kát með þetta frv. og þessar breytingartillögur ríkisstjórnarinnar? Ætli það sé komið sérstaklega til móts við hana, hæstv. heilbrrh.?

Hún heitir Guðný Rún.

Guðný Rún ku hún heita. Ætli hún sé kát og hress með þessa afgreiðslu sem hæstv. ríkisstjórn ætlar að fara fram með núna á síðustu dögum fyrir jól, á aðventunni? Ætli hún sé hæstánægð og sé alveg staðráðin í því að kjósa Framsfl. um aldur og ævi? Ég er hræddur um ekki. Ég er hræddur um að hæstv. heilbrrh. yrði nú að setjast yfir hana og gefa henni einhverjar vonir sem ekki er að finna í þessu frv. því að þar er ekki punktur eða prik um það hvernig menn ætla að fara að því að vinda ofan af þessum jaðarsköttum sem ég hygg að allir stjórnmálaflokkar séu núna orðnir sammála um að þurfi að vinda ofan af og að menn hafi gengið þar allt of langt. En hvar er sú vinna stödd? Jú, hún er í nefnd stjórnarflokkanna með aðilum vinnumarkaðarins. Auðvitað spyr maður sig líka: Er það hugmynd stjórnarflokkanna að þessi nefnd klári nú og ljúki einhverjum tillögum til betrumbóta í þessum efnum í upphafi næsta árs og enn og aftur eigi að leika þennan sama, gamla leik og nota eigi breytingar á skattalögum sem einhvers konar skiptimynt í kjarasamningum? Mér finnst það ljótur leikur og mér finnst það ekki skynsamlegt. Ég átti satt að segja von á því miðað við hástemmdar yfirlýsingar ríkisstjórnarflokkanna að við fengjum einhverja vísbendingu um það núna þegar nálgast mitt þetta kjörtímabil hvað þeir ætli að gera í þessum efnum. Það er ekki orð um það. Og það, virðulegi forseti, veldur mér hvað mestum áhyggjum, þ.e. hvað þetta frv. til fjárlaga og þessar breytingartillögur meiri hluta fjárln. eru rýrar í roðinu, hvað þær svara í raun litlu til um það hvernig menn sjá fyrir sér þjónustu ríkisins til lengri framtíðar á ýmsum vettvangi, hvort heldur það er í heilbrigðismálunum eða hinni félagslegu þjónustu. Það eru engin svör. Það eru bara kyrr kjör. Þetta er bara framlengt lauslega og við skulum bara hafa þetta eins og í fyrra í grófum dráttum. Nú getum við það af því að það eru komnir nýir peningar í ríkissjóð og við skulum bara stemma af og hreyfa eitthvað á milli liða en að öðru leyti skulum við ekkert vera að eiga við þetta. En auðvitað er þetta engin stjórnsýsla af því að við verðum að nýta góðærið, ekki síður en þegar vindar blása á móti, til þess að fara ofan í þjónustu ríkisins. Ég hef verið talsmaður þess að halda úti öflugri samneyslu og verið talsmaður hinna félagslegu lausna. Á hinn bóginn hef ég líka verið þeirrar skoðunar að við þurfum ævinlega og aftur að skoða það og meta mjög kalt og ákveðið hvernig þeirri þjónustu er best fyrir komið, hvar og hvernig og í hve miklum mæli. Það er ekki verið að gera hér, því er nú verr og miður. Og mér finnst það sjást best í þeim vandkvæðum sem þó hafa birst í starfi stjórnarmeirihlutans og þá á ég við þessar margumtöluðu 160 millj. kr., það að stjórnarmeirihlutinn skuli vera að velkjast með það núna mánuðum saman hvernig eigi að koma fyrir kerfisbreytingu eða einhvers konar breytingu á starfsemi sjúkrahúsa úti um land upp á 160 millj. kr. Er það sparnaðarhugmynd sem þar er að baki, því að þetta eru auðvitað algjörir smáaurar í þeirri stóru tölu sem er að finna í frv., eða er hér í gangi einhver ný hugsun hvað varðar þjónustu þessara sjúkrahúsa úti um landið? Eða verður þetta bara afgreitt með þeim einfalda hætti að búið er að fækka þeim sjúkrahúsum sem eiga að lenda í þessum niðurskurði? Hv. þm. Árni Mathiesen upplýsti það, mér til nokkurrar ánægju, að sjúkrahús á landsbyggðinni væru ekki sjúkrahús í Hafnarfirði og ekki í Keflavík. Ég var farinn að bíða eftir því að Akranes væri varla á landsbyggðinni heldur þannig að þeim fækkaði bara. Það væri kannski helst Austurlandið sem sannanlega væri á landsbyggðinni, á Egilsstöðum og í Neskaupstað og sannanlega eru Ísafjörður og Patreksfjörður á landsbyggðinni. Væntanlega er Stykkishólmur enn þá landsbyggðinni, að ógleymdum þremur sjúkrahúsum í kjördæmi hæstv. félmrh., á Blönduósi, Siglufirði og Sauðárkróki og eitthvað er af sjúkrahúsum í kjördæmi hæstv. forseta, á Suðurlandi. En samt sem áður eru þetta ekki svo mörg sjúkrahús. Ég hlýt að spyrja eftir því ef þetta er orðið lykilatriði til þess að hægt sé að reka ríkissjóð hallalausan, 160 millj. kr. niðurskurður á sjúkrahúsaþjónustu úti á landi, hvort þetta sé spurning um krónur og aura, hvort þetta sé virkilega spurning um það að rammi heilbrrn. fari á annan endann ef ekki komi til þessa 160 millj. kr. niðurskurðar eða hvort hér sé alveg ný stefnumörkun, alveg ný sýn hvað varðar þjónustu sjúkrahúsa úti á landi. Birtist hún hugsanlega í því að loka einhverjum sjúkrastofnunum? Það er fræðilega alveg mögulegt og ekkert útilokað 

Gunnarsholt.

Gunnarsholt? Virðulegi forseti. Hæstv. heilbrrh. nefndi Gunnarsholt til sögunnar. Þá kveður nú alveg nýtt við. Á bls. 327 í fjárlagafrv. segir, með leyfi forseta: ,,Út frá úttekt á rekstri nokkurra sjúkrahúsa á landsbyggðinni hefur verið gerð áætlun um hagkvæmustu nýtingu sjúkrastofnana miðað við þarfir á hverjum stað og er áætlað að sameining stofnana og breytt verkaskipting skili 160 millj. kr. sparnaði á næsta ári.`` Er Gunnarsholt í þessum hópi? Heyrði ég ekki rétt að heilbrrh. væri að nefna Gunnarsholt til sögunnar? Eru það ýmsar stofnanir aðrar sem þarna koma til álita?  Sitthvað gerði ég í heilbrrn. og ég sé að eitthvað hefur hæstv. ráðherra lært.

Af þér.

Eitthvað hefur hæstv. ráðherra lært af mér því að ég sé ekki betur en hún feti mjög ákveðið í mín fótspor hvað varðar sparnað og hlutdeild ríkisins í rekstri leikskóla spítalanna. Það kvað nú við eilítið annan tón hjá hæstv. ráðherra 1993 þegar hún á svipuðum tíma ársins, í október, nóvember og desember, rak hér upp ramakvein hvað eftir annað þar sem henni fannst það ekki taka nokkru tali og fyrir neðan allar hellur að láta sér detta í hug að gera breytingar á starfsemi leikskóla sjúkrahúsanna. En svo lengi lærir sem lifir. Virðulegi forseti. Ég hlýt að kalla mjög eftir því engu að síður í almennri umræðu um þessi mál, því að ég vil gjarnan koma að því á þessu stigi máls hvernig hv. fjárln. ætlar sér að fara í þessi mál, og ég kalla eftir almennri umræðu um það hvernig á að ganga til þessara verka. Hæstv. heilbrrh. hlýtur að leggja línur í því sambandi. Það getur ekki gengið þannig fram að ágætir hv. þm. á borð við Jón Kristjánsson eða Sturlu Böðvarsson takist á um það sín á milli hvort eigi að skera Egilsstaði minna eða meira eða Stykkishólm minna eða meira. Þetta eigi að vera einhvers konar kapp landshorna á milli án þess að hæstv. heilbrrh. komi með einhverja klára og kvitta stefnumörkun í þessa veru. Og hún hlýtur að koma núna. Hún hlýtur að vera klár núna því að öðruvísi er hv. fjárln. fullkomlega ómögulegt að ganga til þessa verks. Það er ekki flóknara. Nema það eigi að gerast með þeim hætti sem ég var að lýsa að menn bara tutla hér, tutla þar, 10 millj. hérna, 15 millj. þarna og síðan sé þetta sé togað og teygt. Er það verklagið sem hæstv. heilbrrh. leggur til að verði á þessum 160 millj. sparnaði? Þetta verðum við að fá að heyra núna við 2. umr. Ég geri kröfu til þess, virðulegi forseti, að það verði upplýst með hvaða hætti verði farið í þessa vinnu núna við 2. umr. fjárlaga, ekki þegar þessu verki verður lokið og menn fá hér tölur á blaði fyrir 3. umr. Þetta eru eins og ég sagði sáralitlar tölur í hinum stóru tölum fjárlagafrv. en mjög stórar tölur fyrir þær tiltölulega smáu sjúkrastofnanir sem hlut eiga að máli jafnvel þó að þessu væri deilt út á allar sjúkrastofnanir jafnt eða hlutfallslega þannig að í þessu hlýtur að búa eitthvað meira, einhvers konar hugsun, einhvers konar kerfisbreyting á starfsemi einstakra sjukrahúsa úti um landið. Það gefur auga leið. Annað væri hrein og klár fíflska. Ég vil með örfáum orðum, í litlu þó, drepa á allt annað mál. Það lýtur að menntamálum þjóðarinnar. Ekki hefur farið fram hjá nokkrum manni að sönnu sú umræða sem átt hefur sér stað meðal lærðra og leikra um þá niðurstöðu sem kom út úr samanburðarfræðum í alþjóðlegri rannsókn á stöðu Íslands hvað varðar grunnskólaþekkingu og menntun og ýmsar skýringar vafalaust til á því. Ég vil þó við þessa umræðu nefna eina sem er út af fyrir sig ákaflega einföld og skýr og snertir þráðbeint það viðfangsefni sem við erum að fást við á þessum klukkustundum og það eru fjárveitingar til Námsgagnastofnunar ríkisins. Margir þingmenn, eða einhverjir þeirra, hafa vafalaust fengist við kennslu á árum áður og þekkja hvernig þau mál ganga til. Ég á hins vegar börn á grunnskólaaldri og ætla með örfáum orðum ef mér leyfist að lýsa þeirri mynd sem við mér blasir hvað varðar raungreinakennslu. Ég hef upplýsingar um það frá til að mynda kennurum þeirra barna sem nú koma í fyrsta sinn í skólann, sex ára barna og eru að stauta sig áfram í að læra að reikna. Ég heyrði eina góða sögu frá ágætum forfallakennara sem var gripinn inn í einn sex ára bekkinn og honum sagt að kenna börnunum að reikna. Þetta var, nota bene, forfallakennari. Hann sagði börnunum, þau voru með einhver fjölrit í höndum, að reikna nú eins og hver gæti betur gert. Það gerðu þau samviskusamlega eins og barna er háttur og skiluðu síðan afrakstrinum í tímalok en þá var það sem eitt barnið segir: ,,Já en kennari, þú gleymdir að setja stoppmerki í bókina.`` Þá áttaði forfallakennarinn sig á því að sennilega hafði hann gert það að verkum að hinn venjubundni kennari þyrfti að eyða allri næstu helgi í það að vinna upp nýtt námsefni fyrir næstu viku því að hann hafði við þessa einu kennslustund notað út alla vikuna. Það gleymdist nefnilega að setja stoppmerki. Og það þýddi í raun að þeir nemendur sem gátu mest og best kláruðu sín verkefni á 10 mínútum, aðrir á kannski 20 en þarna fengu þau bara að reikna hömlulaust. Þessi sami forfallakennari sagði mér það að hann hefði fengið litlar þakkir fyrir frá umsjónarkennaranum, frá þessum stærðfræðikennara. Hann hefði þurft að fara í blöð og bæklinga og búa til nýtt kennsluefni fyrir næstu viku því að vikuskammtur hefði gengið þarna út. Það eru svona dæmi, virðulegi forseti, sem segja manni það að hér eru hlutir ekkert í lagi. Og þeir eru ekki í lagi m.a. vegna þess að Námsgagnastofnun er svelt. Hún er hreinlega svelt. Annað praktískt dæmi af þessum toga sem birtist mér um daginn þegar ég ætlaði fara að reyna að aðstoða 10 ára gamlan son minn við heimanám og hlýða honum yfir landnám Íslands. Hann hafði lesið sjálfur, en ég komst fljótlega að því að hann botnaði hvorki uppi né niður í þeim texta sem honum var skaffaður. Þar voru m.a. setningar á borð við þessa, og drengurinn er í 5. bekk, 10 ára: ,,Frá öndverðu hefur sjávarafli verið drjúgt búsílag hérlendis. Fuglaveiði er einnig til búdrýginda. Sumir bændurnir hafa leigt frjálsum mönnum sem skorti jarðnæði.`` Svona var textinn meira og minna allur. Bókin er frá 1982. Kannski hafa börnin verið svona miklu greindari þá og betur að sér í íslensku máli. En dettur nokkrum manni það í hug að 10 ára gömul börn skilji upp né niður í texta á borð við þennan? Ekki nokkrum. En hann er frá 1982. Ég spurði umsjónarkennarann dálítið um þetta og hann sagði mér það einfaldlega að ástandið í þessum málum væri fyrir neðan allar hellur. Virðulegi forseti. Þó að sú ákvörðun hafi verið tekin, sem ég var og er fullkomlega sammála, að færa grunnskólann til sveitarfélaganna, þá er sú skylda eftir sem áður á ríkissjóði að útvega grunnskólabörnum nauðsynleg kennslugögn. Og það er ekki boðlegt þegar nú bregður svo við að fjárveitingar á nemanda eru þær lægstu sem þær hafa verið sl. tíu ár, eru núna 5.847 kr. á hvern nemanda, voru fyrir tíu árum 7.570 og þetta er á tímum góðærisins. Meira að segja á tímum þrenginganna þegar erfiðleikarnir voru hvað mestir í þjóðarbúinu þá skaffaði ríkissjóður mun betur. Og ég segi enn og aftur að ég man ekki betur en einhver ónefndur stjórnmálaflokkur hafi ekkert síður talað um menntamálin heldur en það að hjálpa skuldugum heimilum. Er þetta myndin sem þeir vilja draga upp í þeim efnum? Nei. Virðulegi forseti. Ég segi enn og aftur: Ég er ekkert að skamma einn né neinn í þessu. Ég bið menn bara að hugsa sinn gang. Margir hv. þm. í þessum sal runnu inn á Alþingi í krafti slíkra loforða. Þeir hljóta að fá hiksta annað slagið. Ég trúi ekki öðru. Því þeir eru ekkert að skila þeim loforðum hér í handföstu sem þeir gáfu tilefni til. Virðulegi forseti. Ég vil í bláendann lýsa tveimur pínulitlum tillögum sem ég flýt hér ásamt hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur og Ágústi Einarssyni og snúa að hæstv. heilbrrh. Ég ætla enn og aftur að reyna að koma henni til hjálpar og aðstoðar í erfiðu starfi. Önnur lýtur að heilsugæslunni í Hafnarfirði. Þannig er mál með vexti, virðulegi forseti, að í 6. greinar heimild er fjallað um stækkun á húsnæði heilsugæslunnar í Hafnarfirði. Það húsnæði er nú þegar til staðar og hefur staðið ríkissjóði til boða um nokkurt árabil. Ég held að það séu ein tvö ár síðan byggingarframkvæmdum lauk. Hæstv. heilbrrh. hefur haft vitneskju um þetta og sýnt því áhuga á stundum að festa kaup á þessu húsnæði sem liggur mjög vel að húsnæði heilsugæslunnar að öðru leyti. Hér er að finna heimild sem var einnig að finna í 6. gr. yfirstandandi fjárlaga þar sem fjmrh. er heimilað að taka nauðsynleg lán til kaupa á þessari húseign. Og ég spyr beint eftir því, virðulegi forseti: Af hverju var þessi heimild ekki notuð á yfirstandandi ári, hæstv. heilbrrh.? Og hvaða gagn er í því fyrir hæstv. heilbrrh. að hafa svona heimildir ár eftir ár eftir ár eftir ár og svo er það bara hæstv. fjmrh. eða einhverjar aðrar ástæður sem gera það að verkum að ekkert verður úr verki? Og til þess að taka nú af öll tvímæli í stíl við að sem ég sagði um barnaspítalann áðan, þá styðjum við vitaskuld þessa heimild. En til þess að festa þessa stefnumörkun í sessi hér á hinu háa Alþingi, þá legg ég til að 10 millj. kr. verði látnar renna til þessa verkefnis. Ég hygg að þessi húseign sé einhvers staðar á bilinu 40--45 millj. kr. þegar allt er talið. Hitt snýr að annarri fyrirmyndarstofnun í Hafnarfirði, Sólvangi í Hafnarfirði, sem einnig hefur uppi áform um að byggja þar hjúkrunarheimili. Þar er þröngbýli hvað mest þegar miðað er við velflest önnur hjúkrunarheimili vítt og breitt um landið. Þar hefur rekstur verið til mikillar fyrirmyndar um mjög langt árabil og skoðun á nýtingu þessa spítala hefur leitt í ljós, og það var einmitt starfsmaður heilbrrn. sem hafði frumkvæði að slíkri athugun, að það er full þörf á þessari stækkun. Allar teikningar eru kvittar og klárar. Til þess bærir aðilar hafa farið yfir málið þannig að ekkert er í veginum annað en hinn pólitíski vilji. Nú veit ég það vitaskuld að beiðnir af þessum toga er að finna víðar, en ég held að þegar skoðuð er sagan aftur í tímann, sem er býsna löng í þessum efnum, þá sjái menn það fljótt að hér er um hagkvæma aðgerð að ræða. Það liggur ljóst fyrir að á þessu svæði þarf að fjölga hjúkrunarrýmum. Það er jafnvel meiri þörf á því hér heldur en Fáskrúðsfirði þó að ég fagni því mjög eindregið að Fáskrúðsfjörður skuli nú vera kominn inn. Til hamingju, hv. þm. Jón Kristjánsson. Það hafðist, þó það væri svikið í fyrra. Til að taka af öll tvímæli í þessu vil ég festa þetta í sessi með 10 millj. kr. framlagi og flyt brtt. ásamt áður greindum hv. þm. þar að lútandi. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Þau gætu verið langtum fleiri en af tillitssemi við hann læt ég þessu lokið.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni fyrir hans einlæga áhuga á heilbrigðismálum almennt og hans ágætu ræðu. Hann talaði um málefni langsjúkra barna og mikilvægi þess að bæta hag þeirra. Ég vil geta þess í þessari umræðu að um áramótin 1997/1998 munum við opna nýja barnadeild á Akureyri sem verið er að vinna að uppbyggingu að. Varðandi Barnaspítala Hringsins vil ég segja það að í 6. grein er heimild, eins og hér hefur komið fram, til að selja land og nú sjáum við fram á það að við getum selt þetta land og þar sem við sjáum það, þá munum við bæta við 6. greinar heimildina nýtingu þess fjár sem fyrir það land kemur og það mun renna óskert til Barnaspítala Hringsins þannig að við getum hafið framkvæmdir þar. Það er samhugur innan ríkisstjórnarinnar um að byggja barnaspítala og það er gott að heyra að það sé samhugur innan þingsins um þá framkvæmd þannig að um það þyrfti ekki að ræða mikið meira heldur hefjast handa um þá framkvæmd. Hv. þm. sagði áðan að það væri ekkert annað en að taka skóflustunguna. Ég held að hann hafi að vísu tekið hana nokkrum sinnum, en þegar ég tók við embætti heilbrrh. þá hélt ég satt að segja að það væri til samningur um framkvæmdina og það væri til framkvæmdaráætlun og það væru fjármunir til framkvæmdarinnar, en svo var ekki innan ríkisgeirans þannig að það sem við erum núna að vinna að er áætlun um þessa framkvæmd. Í fyrra, þegar við vorum að ræða almennar framkvæmdir sem samningur var um og hv. þm. lagði sjálfur fram þáltill. um framkvæmdir, þá kom í ljós að þessi framkvæmd var ekki með. En ég efast ekki um einlægan áhuga hv. þm. varðandi þessa framkvæmd og við munum þá standa samhuga með ríkisstjórninni um hana.

Virðulegi forseti. Hefði hæstv. heilbrrh. leitað dyrum og dyngjum og í skúffum í heilbrrn. hefði hún fljótlega fundið yfirlýsingu heilbrrh., kvenfélagsins Hringsins og Ríkisspítalanna einmitt um þetta tiltekna verkefni þar sem raunar er kveðið á um grófar upphæðir og um framgang verksins. Í kjölfarið var sett á byggingarnefnd sem hefur fyrir allnokkru síðan lokið sínu verki, þ.e. komið í það horf að hægt er að auglýsa alútboð, búið að þarfagreina alla þjónustu. Hvað varðar peningamálin lá það fyrir með þessari yfirlýsingu að þeir fjármunir sem til voru hjá ríkisstjórninni voru notaðir í þennan undirbúning. Yfirlýsing ríkisstjórnarinnar um mitt ár 1994 var þess efnis að á fjárlögum næsta árs, 1995, bæri að veita fé til þessa verkefnis. Því miður reyndist mér ekki unnt að fylgja því eftir því að ég fór úr heilbrrn. í júní þetta sama ár. Þannig voru málin í þeim farvegi sem best verður á kosið þegar ég fór úr heilbrrn. Við skulum ekki deila um þetta. Ég held að við séum öll sammála um þetta mál. Ég fagna því mjög ef það kemur brtt. frá meiri hluta nefndarinnar um að við skilyrði fyrir heimild til að selja verði bætt heimild til þess að nota. Það er hið besta mál. Heilbr.- og trn. tekur þá með öðrum orðum upp þá tillögu sem hér liggur fyrir af hálfu þingflokks jafnaðarmanna. Það er hið allra besta mál. Og væntanlega styður þá hæstv. ráðherra það líka að til þess að niðurnjörva þetta nú alveg, þá verði einhver nómínal tala sett inn í fjárlög þannig að verkefnið, Barnaspítala Hringsins, sé að finna í skrifuðu skjali fjárlaga en svo er því miður ekki eins og sakir standa og því þurfum við að breyta og taka höndum saman um það.

Herra forseti. Hv. 9. þm. Reykn. beindi þeirri spurningu til mín hvernig þetta fjárlagafrv. mætti þörfum þeirra sem minna mega sín í samfélaginu eða þeirra sem lægst hafa launin. Þetta fjárlagafrv. gerir ráð fyrir því að ríkissjóður sé rekinn hallalaus eða jafnvel með nokkrum hagnaði. Það hefur þrennt í för með sér: Það skapar skilyrði fyrir lága verðbólgu. Það hamlar gegn hækkun vaxta. Það skapar skilyrði fyrir atvinnufyrirtækin í landinu til að þau geti greitt hærri laun. Og ég veit ekki hvað er í þágu þeirra lægst launuðu ef það eru ekki þessi markmið sem fjárlagafrv. hefur. Hér hefur verið minnst á jaðarskatta og hneykslast dálítið á því að ekki sé búið að kippa því máli í lag. Ég minni á að eftir fjögurra ára valdatíma Alþfl. og setu í Stjórnarráðinu þá stöndum við uppi með það að barnafólkið í landinu er að sligast undan jaðarsköttum. Það er verið að vinna í því máli og því verður kippt í lag þó að ekki sé búið að því. En menn skyldu þó minnast hvernig þessir jaðarskattar eru til komnir, hverjir komu þeim á.

Virðulegi forseti. Þetta var dapurlegt. Það að hv. þm. Jón Kristjánsson skuli koma hér og svara með gamalkunnu skítkasti spurningu sem ég lagði einlæglega fram: Þið voruð ekkert skárri. Ég var einfaldlega að spyrja um það, virðulegi forseti, hvar bjargráðin væru hjá Framsfl. gagnvart skuldugu fólki í landinu. Þá þýðir ekkert að halda ræðu um það að hagvöxturinn sé að aukast, atvinnumálin séu að skána, það sé bættur hagur fyrirtækjanna. Ég er að spyrja um hluti eins og af hverju eru ekki hækkaðar vaxtabætur. Af hverju er ekki lækkaður þessi beini útlagði kostnaður fólks af heilbrigðisþjónustu? Af hverju eru ekki hækkaðar tryggingabætur? Af hverju eru ekki hækkaðar barnabætur? Ég er að tala um sértæk úrræði gagnvart því fólki sem félagsmálastjórinn í Kópavogi var að tala um og ég las rétt áðan. Ég er bara að tala um atriði af þeim toga. Það dugir ekki nokkurn skapaðan hlut og skilur ekki nokkur maður að þegar Framsfl. talar um það að lækka skuldir heimilanna, þá sé bara nóg að tala um að verðbólgan sé enn þá lág og það sé hagvöxtur í landinu. En hann fer ekki í vasa þessa fólks. Og það er okkar verkefni að stýra efnahagsþróun og tekjuskiptingunni í landinu þannig að vit sé í. Ég trúði því satt að segja að Framsfl. væri full alvara þegar þeir báru þetta á borð fyrir fólk síðustu kosningum og raunar vil ég trúa því enn. En það bólar býsna lítið á verkum í þessu sambandi. Ég er alveg sammála hv. þm. um það að við alþýðuflokksmenn gengum allt of langt í þessa veruna og misstum tökin á þróun jaðarskattanna. Þetta var tilraun af okkar hálfu á miklum erfiðleikatímum og umdeilt að sönnu. En nú eigum við að taka höndum saman um það þegar allir eru sammála og til þess er ráðrúm að vinda ofan af þessu í grænum hvelli. En umfram allt: Hvar eru sértæku ráðin fyrir fólkið, 

Herra forseti. Mér finnst hv. 9. þm. Reykn. gera lítið úr þeim markmiðum að halda niðri verðbólgu. Hann telur það ekki vera úrræði fyrir láglaunafólkið í landinu, heldur er hans úrræði það að ríkissjóður skaffi eins og hann orðaði það í fyrri ræðu sinni. Það hefur nefnilega verið dálítið um það á undanförnum árum að ríkissjóður hefur skaffað ekki láglaunafólkinu í landinu heldur öðrum. Ég er sammála hv. 9. þm. Reykn. að það er enginn dans á rósum hjá því. Hins vegar er nauðsynlegt að hafa þau grundvallaratriði í huga að það verður að skapa skilyrði fyrir láglaunafólkið í landinu með almennri góðri efnahagsstjórn sem getur bætt lífskjörin. Það er eina ráðið þegar til lengdar lætur og eina ráðið að reka ríkissjóð með afgangi til þess að losa fé, til þess að lækka skuldir, til þess að lækka vaxtabyrði ríkissjóðs, til þess að losa fé m.a. til þeirra ágætu verkefna sem hv. 9. þm. Reykn. nefndi. Ég held að það beri ekkert á milli okkar í sjálfu sér annað en mér finnst hann gera lítið úr almennum markmiðum í efnahagsstjórn í þágu hinna lægst launuðu í þjóðfélaginu.

Virðulegi forseti. Það er alrangt að ég geri lítið úr almennum markmiðum í efnahagsstjórninni, markmiðum á borð við þau að halda niðri verðbólgu. Ég man eins og það hefði gerst í gær þegar flokkur hv. þm. og minn flokkur voru saman í ríkisstjórn og tókst sameiginlega að berja niður verðbólguna. Það var sú mesta búbót fyrir allt launafólk sem nokkru sinni fékkst og ekki síst fyrir skuldugar fjölskyldur í landinu. En þessi almennu úrræði, svo góð sem þau eru, og stöðugleiki og allt það, þau duga ekki ein og sér fyrir þennan stækkandi hóp fólks sem ég var að fjalla um og það veit ég að samvinnumaðurinn, hv. þm. Jón Kristjánsson, hlýtur að skilja. Það er nauðsyn á ákveðnum, sértækum úrræðum, félagslegum úrræðum sem við komumst ekki hjá að fara í. Það er nú bara þannig. Það er ekkert áhlaupaverk í einni svipan að vinda ofan af þróun sem telur 25 milljarða kr. skuldaaukning á ári hverju hjá heimilunum í landinu. Það er meira en segja það. Ég geri mér fullkomlega grein fyrr því. En það að halda ríkissjóði einum og sér, sem veltir ekki nema 125 milljörðum á ári, fimm sinnum meira en skuldaaukning heimilanna í landinu, innan ramma og í góðu lagi, það eitt og sér er bara ekki nægilegt. Það er veruleiki málsins. Og menn geta ekki barið höfðinu við steininn og sagt sem svo, eins og því miður margir hv. stjórnarþingmenn gera, að það sé allt í góðu lagi vegna þess að ríkissjóður sé nú rekinn hallalaus í fyrsta skipti til margra ára. Það leysir ekki vanda stórs og stækkandi hóps launafólks í landinu. Ég vil ekki segja þess fólks sem gengur á milli bæja, eins og hv. þm. Guðni Ágústsson nefndi hér eitt sinn, og nagar girðingarstaura af einberri fátækt. 

Virðulegi forseti. Ég get tekið heils hugar undir margt af því sem félagi minn, Guðmundur Árni Stefánsson, sagði í ræðu sinni næst á undan mér og það er svolítið gaman að henda á lofti setningu sem hann rifjaði upp eða ræðu sem hann rifjaði hér upp við framsóknarmenn þegar hann var að minnast flokksþings þeirra og tilþrifamikillar ræðu ungrar framsóknarkonu þar þegar hún var að brýna sína menn til dáða, en þá sagði hún einmitt eitthvað á þá lund að menn veðji ekki tvisvar á vitlausan hest. Menn veðji ekki á vitlausan hest í tvennum kosningum. Og það er dálítið skemmtilegt til þess að hugsa hvað fólst í þessum orðum og það er dálítið merkilegt hversu lítið þau voru hent á lofti vegna þess að að sjálfsögu var hún að gera sér grein fyrir því að staðan var sú að þeir sem höfðu veðjað á framsóknarhestinn höfðu veðjað á vitlausan hest í ljósi þess sem fylgdi í kjölfarið. Virðulegi forseti. Fyrsta mál þingsins á hverju hausti er frv. til fjárlaga. Það er 1. mál og það er þá búið að vinna að því frá sumri. Það er lagt fram og í fyllingu tímans tökum við 2. umr. fjárlaga. Það hefur verið að koma í ljós hin síðari ár að það verður minna og minna að marka þetta fyrsta plagg sem lagt er fram að hausti. Það er nokkurs konar yfirlitsrit, vinnuplagg fyrir þá sem ætla að vinna með þessi mál. Staðan í málaflokkunum og framreikningur nokkurn veginn. Að nokkru leyti birtist þar niðurskurður en langflestu er vísað til 2. umr. af því sem máli skiptir, langflestu en þó alls ekki öllu, og þegar 2. umr fjárlaga rennur upp, þá hefur það verið þannig að langflest af því sem óljóst hefur verið fram að því hefur þá verið sett á blað, þá eru að hnýtast þeir endar sem lausir hafa verið og við sjáum eiginlega nokkurn veginn til enda hvernig sitjandi ríkisstjórn ætlar að fara með fjárlög sín og hvernig hennar framtíðarsýn er til næsta árs. En þetta er að breytast. Það hefur verið að gerast hin allra síðustu missiri að skrefið er bara stigið til hálfs við 2. umr. fjárlaga. Mörgu af því sem máli skiptir er vísað til 3. umr. og þetta er slæmt. Þetta er slæmt vegna þess að það eru of margir hlutir óljósir þegar við tökum þessa löngu og þýðingarmiklu umræðu og það er ósanngjarnt gagnvart þeim sem fjalla um málin, bæði gagnvart okkur sem erum í þessum sal að takast á um fjárlögin og gagnvart þeim sem reyna að varpa ljósi á stefnu ríkisstjórnarinnar vegna þess að myndin skýrist ekki fyrr en alveg er komið að jólum með 3. umr. og lokarispunni hér. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnir koma og fara og það sem er sérstakt hjá okkur hér á Íslandi er að það er oftast mismunandi hvernig þær eru samsettar. En það sem er staðreyndin hjá okkur er að þær eru samsettar. Það viðgengst ekki hjá okkur nokkur hefð um minnihlutastjórnir og það hefur ekki verið þannig fram að þessu að flokkur fái þann meiri hluta sem þarf til þess að geta setið við stjórnvölinn aleinn. En það sem er alveg eins ljóst og þetta, að ríkisstjórnirnar eru samsteypuríkisstjórnir, er að verkefni sem tekist er á við hverju sinni eru ólík. Þannig voru t.d. verkefni síðustu ríkisstjórnar í umhverfi mikils efnahagssamdráttar og öll hennar verkefni einkenndust af því á meðan sú ríkisstjórn sem hér situr og hefur setið 20 mánuði er ríkisstjórn sem býr við vaxandi hagvöxt og við gjörólík skilyrði hvað varðar bæði afla og stöðu á mörkuðum okkar þannig að það er dálítið gaman að hugsa til þess hversu ólík viðfagnsefni þessir tveir hópar hafa fengið sem hafa verið að takast á við ríkisfjármálin að undanförnu. Á síðasta kjörtímabili var tekist á um pólitík. Það var svo sannarlega tekist á um pólitík og það var tekist á um grundvallaratriði og pólitísk viðfangsefni og það var horft til framtíðar. Það var litið á atvinnu- og efnahagsstöðu í landinu og til þeirrar þróunar sem var að eiga sér stað í nágrannalöndunum. Menn spurðu sjálfa sig: Hvað þarf að gerast hér og hvernig getum við nýtt þá nýju markaði sem eru að opnast í þeirri stöðu sem við erum í? Og menn spurðu sig: Hvernig getum við tryggt hagvöxt í landi við þessar erfiðu aðstæður? Hvernig getum við eflt atvinnulífið og hvernig getum við fjölgað störfum? Það var ekki bara talað og það var ekki bara spurt vegna þess að maður fylgdi orðum með athöfnum. Það var ekki sá samstarfsflokkur Sjálfstfl. sem nú situr sem barðist í gegnum erfiðar efnahagstillögur og náði ákveðnum hagvexti í þessum efnahagsþrengingum. Nei, það var minn flokkur. En það var ekki minn flokkur eftir að búið var að ná upp undir og um það bil 2% hagvexti, sem fór fram í kosningum með auglýsingaskrum þar sem spurt var um hvernig ætti að efla atvinnustig í landinu og talað um og sýnd öll börnin sem ætluðu að verða hjúkrunarfræðingar, læknar, skipstjórar, flugstjórar o.s.frv. Og það er heldur ekki minn flokkur sem núna býr við þá smán að eiga engin svör við þeim sömu spurningum önnur en sífellt að vísa til þess að hagvöxturinn eigi að framkalla framkvæmd þeirra tillagna sem boðið var upp á þá. Á síðasta kjörtímabili var svo sannarlega leitað möguleika á því að fá erlenda fjárfestingu hingað til landsins og kannaður var áhugi á uppbyggingu stóriðju sem nú er vonandi að skila sér. Þannig er margra ára aðdragandi og vinna við það að vekja áhuga á fjárfestingu í landinu að skila sér núna og það er þess vegna sem ég nefni það að ríkisstjórnir koma og fara, að þrátt fyrir að það sé mismunandi hvernig þær eru samsettar, þá er líka mismunandi hvernig verkefni er tekist á við. Og það er einu sinni þannig að sumar ríkisstjórnir eru óheppnar og sumar ríkisstjórnir eru heppnar. Hvað þýðir þetta? Jú, þetta þýðir að þær ríkisstjórnir sem taka við við verulegar efnahagsþrengingar og fara í gegnum alla erfiðleika sem þarf við slíkar aðstæður uppskera ekki endilega af verkum sínum. En það getur önnur ríkisstjórn komið að málinu þegar búið er að hreinsa til og skapa grundvöllinn fyrir betri framtíð, sest niður eins og ekkert hafi í skorist og sagt: Ég þarf ekki að gera neitt. Ég meinti þetta ekkert. Hagvöxturinn sem búið var að leggja upp með mun skila þessu. Þess vegna komu baráttumálin á síðasta kjörtímabili mínum flokki ekki endilega til góða, en þannig er það og við það verða menn að sætta sig. Menn verða að ganga til verka með opnum huga, gera það sem er ásættanlegt af því sem bíður, standa við það sem maður gerir og trúa því að horft sé á það raunsætt. Ég held að á síðasta kjörtímabili hafi engum blandast neitt hugur um það hvernig ríkisstjórn sat í landinu. Það var líka ákveðin tilfinningasemi í þeirri ríkisstjórn. Það var tekist á í ríkisstjórninni. En síðan kom ný ríkisstjórn og það er oft verið að tala um hvernig hún birtist fólki. Fyrir mér er það alveg ljóst hvernig ríkisstjórn þetta er. Þetta er nefnilega ríkisstjórn doðans. Þetta er gjörsamlega tilþrifalaus ríkisstjórn sem rúllar einhvern veginn áfram í verkum sínum, algjörlega tilþrifalaus. Og það er eiginlega besta lýsingarorðið á ríkisstjórnina sem er með svo mikil deyfðarmerki yfir sér, tilþrifaleysi. Hvað er það t.d. í hinum beinu samskiptum ríkisstjórnar og Alþingis sem á að vera til þess fallið að fanga athygli þjóðarinnar, sem á að vera til þess fallið að sýna þjóðinni hvaða framtíðarsýn viðkomandi ríkisstjórn ber fram? Ja, það er t.d. boðskapurinn sem settur er fram við stefnuræðu forsrh. og það er boðskapurinn sem birtist í fjárlögum hverju sinni. Þarna kemur boðskapur þeirrar ríkisstjórnar sem situr við völd og frá þeim skilaboðum sem koma við þessar aðstæður á þjóðin að geta áttað sig á hvert stefnir og á hverju hún á von. En er það þá svo að þjóðin skynji framtíðarsýn hjá þessari ríkisstjórn í stefnuræðu forsrh., í fjárlögunum sem borin eru fram? Við getum tekið fjárlögin í fyrra og fjárlögin núna. Mitt svar er nei. Nei, það er nákvæmlega engin framtíðarsýn t.d. í fjárlögunum í ár og hefur ekki verið á þeim 20 mánuðum sem ríkisstjórnin hefur setið. Engin tilþrif, engin framtíðarsýn, engar tilfinningar. Bara doði. Og það er það sem er svo merkilegt þegar maður er að ræða við fólk úti í þjóðfélaginu um pólitík að þegar maður ræðir um pólitískar áherslur, pólitísk viðhorf hjá því fólki sem maður spjallar við, þá skortir ekki á þau. En þegar maður spyr: Já, en hvers vegna? Af hverju líður þér svona eins og þér líður, þá er svarið: Það þýðir ekkert. Það þýðir ekkert að hafa áhyggjur af þessu. Það gerist ekkert. Ég skil þetta ekki. Það er ekkert að marka hvað stjórnmálamennirnir segja. --- Þetta er það sem við höfum uppskorið með þeirri ríkisstjórn sem var stofnuð fyrir 20 mánuðum. Það er ekkert að marka það sem stjórnmálamenn segja vegna þess að það er engin tenging frá orðum til athafna. Er t.d. einhver boðskapur um áherslur í menntunarmálum að finna í tillögunum í þessu frv. til fjárlaga? Eru einhverjar nýjar áherslur? Er eitthvað sem rennir stoðum undir þau orð sem eru notuð svo fallega í hátíðarræðum ráðherranna um nýsköpun í atvinnulífinu? Um nýsköpun í menntun unga fólksins? Um fjárfestingu í mannauðnum, unga fólkinu í landinu --- upprennandi kynslóð sem sé að vaxa upp í þjóðfélagi sem er gjörbreytt, sem þurfi að búa sig undir að taka við verkefnum í gjörbreyttu þjóðlífi, sem þurfi að búa sig undir meiri tæknivæðingu, meiri verkmenntun o.s.frv.? Þetta eru allt bútar og setningar úr ræðum menntmrh. og forsrh., sem hafa verið fluttar úr þessum ræðustól, úr öllum hátíðarræðum í skólum landsins og við hin ýmsu tækifæri. Það er nákvæmlega enginn boðskapur af þessu tagi í frv. til fjárlaga 1997. Hann birtist ekki heldur í fjárlagatillögunum núna nema síður sé vegna þess að á viðkvæmum stöðum er dregið úr framlögum til menntamálanna á enn annan hátt en áður hefur þekkst. Þetta er það sem blasir við. Þá getum við spurt: Er einhver boðskapur í þessum fjárlögum um sértæk úrræði til almennrar atvinnuuppbyggingar? Einhver sértæk úrræði? Nei, það er ekkert slíkt að finna hér. Það voru bara tillögur Framsfl. fyrir kosningar þegar verið var að búa til þessa fallegu sjónvarpsauglýsingu um að öll börn mundu verða eitthvað þegar þau yrðu stór. En núna 20 mánuðum seinna eiga börnin sem eru að vaxa upp ekki að verða neitt sérstakt þegar þau verða stór nema ef svo vel tekst til að hagvöxturinn skili einhverju í menntakerfið og atvinnulífið og skapi fjölbreytni í störfum og fjölgi þeim. Er verið að verja eitthvað sérstakt í þessu frv. til fjárlaga? Eru stjórnarflokkarnir að takast á á einhvern hátt af tilfinningu um verkefni sem eru að lenda undir niðurskurðarhnífnum og, við skulum segja að annar flokkurinn, sá sem heldur um útgjaldaráðuneytið, segir: nei þarna staldra ég við --- þennan málaflokk á að verja, þarna verður ekki skorið. Nei, það er heldur ekki svoleiðis. Það er ekki verið að verja málaflokk fatlaðra t.d., sem búið er að standa vörð um á átta ára samdráttarskeiði --- það er ekki verið að verja hann. Nú er ekki einu sinni staðið við löggjöf sem sett var og þýðingarmikil hefur verið um að erfðafjárskatturinn renni í framkvæmdasjóðinn. Það er öllu hent fyrir róða sem máli skiptir og snertir viðkvæma málaflokka. Það eru ekki nokkrar tilfinningar í pólitíkinni í þessari samsteypustjórn. Það lætur allt undan og það er ekkert sem er heilagra en annað. Er þá verið að gera átak í uppbyggingu t.d. félagslegs húsnæðis eins og var á síðasta kjörtímabili og skipti verulegu máli á þeim tímum þjóðarsáttar þegar launin voru fryst og svo mikill fjöldi láglaunafólks bjó við mjög skertar tekjur og tók á sig miklar skerðingar í sameiginlegu átaki ríkis og stéttarfélaga til þess að ná niður verðbólgu? Nei, það er ekkert svoleiðis. Það þarf ekki að mati þessarar ríkisstjórnar. Að mati þessarar ríkisstjórnar er meira að segja búið að ákveða að nóg hafi verið gert. Svo mikið að það þurfi meira að segja að breyta þessu. Spurning sé hvort eigi ekki bara að afnema félagslega kerfið og skoða það að einkavæða þetta. Alla vega er boðskapurinn sá að það hafi streymt svo mikið út af félagslegum íbúðum að sveitarfélögin hafi ekki einu sinni vitað hvað þau voru að gera þegar þau pöntuðu þær þannig að það liggi eiginlega fyrir að of mikið sé af félagslegu húsnæði. Það er ekki svoleiðis átak í gangi. Er eitthvað annað sem er þá hægt að líta á þar sem ekki er um það að ræða að verið sé að verja málaflokk fatlaðra? Það er ekki verið að byggja upp félagslegt húsnæði, það er verið að gera það tortryggilegt. Er eitthvað annað sem verið er að verja í þessum málaflokki? Fatlaða? Sjúka? Nei, það er heldur ekki verið að verja sjúka. Það er ekkert í þessu fjárlagafrv. sem sýnir að verið sé að standa vörð um sjúklinga eða taka á þeim málum --- ekki á biðlistunum. Þá komum við aftur að því sem ég nefndi áðan, að hefðin hefur verið að stóra umræðan verði við 2. umr. fjárlaga. Þá er búið að hnýta hnútana, þá liggur fyrir hvað á að gera í þeim málum sem ekki voru tilbúin 1. september þegar fjárlagafrv. var lagt fram en ekki núna. Við erum búin að heyra og fá sendar á faxi endalausar upplýsingar. Fara í heimsókn til sjúkrahúsanna, fá að vita hvernig staðan er og við vitum að það er búið endurskipuleggja og endurskipuleggja og hagræða og hagræða og enn þá vantar fjármagn. Og enn þá er ríkisstjórnin ekki búin að koma sér saman um hvernig hún ætlar að taka á málum varðandi sjúkrahúsin. Hvort á að veita fjármagni þangað inn og ef svo hve mikið. Það er enn óljóst og það er föstudagurinn 13. desember. Er þá boðskapur í fjárlagafrv. eða í farvatninu frá þessari ríkisstjórn um bættan hag launafólks eða t.d. bættan hag þeirra sem hafa lent í erfiðleikum eða ógæfu eða fæðst með annað veganesti en sumir aðrir? Þeir eru þess vegna bundnir því að búa í landi þar sem er gott velferðarkerfi og gott tryggingakerfi. Af því að sumum er nauðugur sá kostur að lifa af tryggingabótum og eiga ekki kost á því að vera á vinnumarkaði og sækja sér laun eða sýna með kraft og dug að þegar 8 stunda vinnudagur dugir ekki lengur þá sé hægt að fara í 10 stundir eða 12 stundir ef vinnu er að hafa. Er boðskapur í þessu fjárlagafrv. um að það eigi bæta hag þessa fólks, t.d. að tengja tryggingabætur við launin eða t.d. að hækka þær sérstaklega --- að verja þar einhvern hóp? Nei, ekkert svoleiðis hjá þessari ríkisstjórn. Það er ekki verið að taka á því. Eða lagði þessi ríkisstjórn áherslu á það í einhverju af þeim skattalagafrv. sem komu fram á þessu hausti, og sem menn hafa verið að hamast við að afgreiða núna í desember, að breyta skattamálum einstaklinga og launafólks, breyta jaðarsköttunum sem allir voru sammála um að hefðu ekki þróast á réttan hátt fyrir kosningar, núverandi stjórnarflokkar, fyrrverandi stjórnarflokkar, núverandi stjórnarandstaða? Nei. Eftir 20 mánaða stjórnarsetu hefur ekki gefist tími til þess að skipa nefnd nægilega tímanlega til þess að fyrir þessi jól væri hægt að leggja fram frv. um breytingar á jaðarsköttunum. Það verður að bíða. Sú nefnd mun skila af sér, kannski einhvern tímann á útmánuðum. Það þýðir að frv. verður kannski lagt fram fyrir vorið --- kannski. Það þýðir að jafnvel þó það verði að lögum fyrir vorið þá mun það ekki koma til framkvæmda fyrr en um næstu áramót. Og þá á þessi ríkisstjórn bara eftir u.þ.b. 16 mánuði af kjörtímabilinu. Þetta eru framkvæmdirnar hjá ríkisstjórninni varðandi fólkið í landinu. Þannig setur þessi ríkisstjórn fólk í fyrirrúm eins og svo oft er búið að endurtaka hér. En það sem er merkilegt þegar maður horfir á ríkisstjórnina og umhugsunarefni að það eru engin átök um nokkurn skapaðan hlut því í raun reynist það sem hljómaði eins og ágreiningur á stundum vera eins og stormur í vatnsglasi. Hún er tilþrifalaus og tilfinningalítil og sumum finnst það e.t.v. gott en við eigum að setja spurningarmerki við það. Það er samstaða um niðurskurð, ekki bara sums staðar heldur alls staðar vegna þess að það er ekkert sérstakt sem á að verja og það er ekkert sérstakt sem er sett í forgang. Þess vegna er samstaða um niðurskurð alls staðar af því ekkert er heilagt. Þegar t.d. er blásið í lúðra yfir stórmáli á milli stjórnarflokkanna eins og veðsetning á kvótanum, þá er sett upp smáleikrit. Það eru átök um hvort eigi að veðsetja kvótann. Hvort eigi að veðsetja auðlindina --- óveidda fiskinn í hafinu. Og það eru miklar yfirlýsingar manna í stjórnarflokkunum og svo allt í einu er tjaldið dregið frá og tilkynnt að kvótinn verði ekki veðsettur, bara skipið með kvótann innan borðs. Auðlindin er komin inn í skipið, verður veðsett með skipinu. Auðlindin verður ekki framseld nema með leyfi veðhafans og þinglýstu leyfi veðhafans og allir hrópa hallelúja. Mjög góð lausn, málið leyst. En auðlindin verður veðsett með skipinu. Og heimildin til þess að framselja eða leigja, alveg óháð því hvað manni finnst um framsal og leigu, er háð bankastjórunum. Svo einfalt er það. Ef þetta heitir ekki Nýju fötin keisarans þá hef ég ekki skilið boðskapinn í þeirri sögu rétt sem barn og sem fullorðin manneskja lesandi hana fyrir mín börn. Það er Sjálfstfl. sem ræður fullkomlega ferðinni í þessari ríkisstjórn. Framsfl. sinnir hlýðinn verkunum sem honum eru falin. Tilfinningaræður síðasta kjörtímabils eru alveg gleymdar. Þau eru alveg gleymd stóru málin sem var farið fram með hérna. Ég get nefnt eitt, greiðsluaðlögun. Það var eitt leikritið að leggja fram frv. í vor sem áttu að koma í staðinn fyrir greiðsluaðlögun. Ég held að sum úrræðin, m.a. þau sem sneru að hugsanlegri niðurfellingu skatta hafi hvergi verið kynnt enn sem komið er. Núna er allt svo gott sem gjört er og það er búið að fara rækilega í gegnum það í ræðum hér í dag hver kosningaloforð Framsfl. voru og hversu brosleg þau eru í dag vegna þess að þau eru algjört ómark. Það hvarflar ekki að mér að fara að tína þau upp. Mér fyndist það fullkomin tímaeyðsla. En það er Sjálfstfl. sem ræður ferðinni. Og Sjálfstfl., hver er hann? Já, ég sé að presturinn lyftir höndum, kunnuglegt handtak. Hann er stundum sagður flokkur verkamannsins. Ég minnist þess að hafa heyrt slíkar hátíðarræður að enginn flokkur njóti stuðnings eins stórs hlutfalls verkafólks og Sjálfstfl. Hann er flokkur allra stétta. Jafnvel hafa þingmenn Sjálfstfl. í gegnum tíðina sagt að hann sé eiginlega eins konar jafnaðarmannaflokkur, ef hann bæri sig saman við jafnaðarmannaflokka Norðurlanda. Hvað boðar þessi flokkur og hvað vill hann? Það er umhugsunarefni vegna þess að allir flokkar hafa verið að halda flokksþing eða landsfundi núna í haust nema Alþb. sem hélt slíkan fund í fyrra. Og það sem er flestum eftirminnilegast frá landsfundi Sjálfstfl. er hvað mátti og hvað mátti ekki. Það má tala um þetta, það má ekki tala um þetta. Það má flytja tillögu, það má ekki flytja tillögu. Ef forsetarnir héldu að það væri einhver vafi á að flokksþingið hefði fylgst vel með, þá var þess getið þegar tillögur voru bornar fram að forsrh. styddi þessa tillögu til að tryggja það að menn skildu að þessi mátti fara í gegn. Það er Sjálfstfl. sem ræður fullkomlega ferðinni í þessari ríkisstjórn upp á gott og vont. En það er Framsfl. sem fékk bágt fyrir lögin sem voru sett á stéttarfélögin í fyrra, lögin um stéttarfélög og vinnudeilur. Það var Framsfl. sem fékk bágt fyrir það af því að Framsfl. er með félmrn. Þess vegna er það nú svo að meðan ég er að draga það fram að stefna þessarar ríkisstjórnar og sérstaklega Sjálfstfl. er stefnan hægt og hljótt, ýta varlega fram máli eftir máli sem vindur ofan af velferðarkerfinu hægt og hljótt, þá er það samt þannig að það er ekki Sjálfstfl. sem situr uppi með gagnrýnina hverju sinni um hvert skref sem er stigið. Það er samstarfsflokkurinn sem er ráðist heiftarlega á fyrir það að standa ekki vörð um málaflokk fatlaðra eins og gert var á átta ára þrengingartímabili. Það er ekki verið að tala við Sjálfstfl. um það. Það er Framsfl. sem fékk fyrst og fremst bágt fyrir að hafa sett lögin um stéttarfélög og vinnudeilur, sett lög á liðið, eins og sagt var í vor. Sjálfstfl. var til hlés. Sjálfstfl. var svona ósýnilegur til hliðar og horfði annað, oft afskaplega fallega fram á veg eins og honum kæmi þetta ekkert við eða eins og sá sem varpað hefur syndum sínum bak við sig af því að það er annar sem er með þær og honum kemur þetta eiginlega ekkert við. Af hverju er þetta? Þetta er vegna þess að það er samstarfsflokkurinn sem er með útgjaldaráðuneytin. Það er samstarfsflokkurinn sem er með félagslegu ráðuneytin þar sem útgjöldin eru og það er niðurskurðurinn þar sem er of erfiður og átakasamur. Það veit heilög hamingjan að það gekk oft mikið á í mínum flokki í vinnunni við fjárlög og það var ekki átakalaust að taka á í útgjaldaráðuneytunum sem við vorum með. Mér finnst eiginlega engin minnkun að því að það hafi verið tekist á og það hafi oft verið tilfinningaátök um það sem þurfti að gera. En Sjálfstfl. bæði þá og nú sat hjá og beið átekta eins og flokkur sem er mjúkur, hjalar og breiðir yfir og segir bara: Svona gerum við ekki, elskurnar mínar. Hvernig má það vera að flokkurinn sem er með fjmrn. skuli sleppa svona auðveldlega frá fjárlagagerðinni og niðurskurði? Hér áður fyrr stóð fjmrh. í ströngu. Hann var eiginlega í myndrænni samlíkingu blóðugur upp fyrir axlir. Hann þurfti að verja stefnu og hann þurfti að verja aðgerðir vegna þess að hann var ábyrgur fyrir fjárlögunum og fjárlagaaðgerðunum en ekki nú vegna þess að það eru nýrri tíma vinnubrögð að búa til ramma fyrir öll ráðuneytin. Það er engin sérstök forgangsröð ríkisstjórnar eins og við sem höfum starfað í sveitarstjórn þekkjum úr sveitarstjórnarvinnunni þegar við sameinumst um það að ákveðnir málaflokkar verði annaðhvort sérstaklega varðir eða tekið sérstaklega á í málaflokkum af því að saman ætla menn að setja slík mál í forgang. Slíkt þekkist ekki í samsteypustjórnum eins og þeim sem Sjálfstfl. hefur stýrt undanfarin ár vegna þess að þar eiga allir að búa við sama rammann og þar er ekkert merkilegra en annað. Allir fagráðherrar skulu skera í sínum fjárlögum og þar er lagt að jöfnu hvort skera þarf sjúkrahús eða eitthvað annað. Þar er engu meiri áhersla lögð á byggingu sjúkrahúss eða barnaspítala en t.d. dómshúss nema síður sé og má þá vísa til þess hversu glæsilegt dómshús hefur risið hér á sama tíma og hefur verið erfiður niðurskurður á sjúkrahúsum í landinu. Þannig verður forgangsröðunin þegar sami rammi er yfirfærður á öll ráðuneyti óháð því að ríkisstjórnin sem hópur setji sér markmið og ákveði að einhver mál bíði síðari tíma af því að önnur eigi að hafa forgang. Þetta er hagstjórn hins síðari tíma og þetta gerir það að verkum að þegar félagi minn Guðmundur Árni lýsir því yfir að hann þurfi ekkert á fjmrh. að halda í þessari umræðu vegna þess að þetta sé umræða Alþingis, 2. umr., þá skiptir það litlu máli fyrir fjmrh. vegna þess að hann situr yfir þessari umræðu þolinmóður, svolítið þreyttur á þrasinu í okkur. Hann svarar okkur svona eftir því sem verkast vill og verður eiginlega að gera það vegna þess að fagráðherrarnir eru yfirleitt ekki hér þótt þeir hafi setið hér á tímabili í kvöld. Þeir eru yfirleitt ekki hér og láta sig litlu varða hvað hér er sagt, enda eiga þeir eingöngu að vera hér til að svara spurningum. Þannig hafa þessi mál þróast á liðnum áru og breyst úr því að vera stefnumál fjmrh. sem ber ábyrgð á fjárlögum, svarar fyrir þau og tekur við gagnrýninni yfir í að verða þannig að fjmrh. situr hér sem þreyttur eftirlitsaðili tilbúinn að svara fyrirspurnum nokkuð tilþrifalítið vegna þess að þetta voru mál fagráðherranna. Það hefur verið farið vel í gegnum viðhorf minni hlutans sem hann hefur sett fram í góðu nefndaráliti og hefði verið mikil ástæða til að staldra við mörg atriði, en ég ætla einungis að staldra við fá þeirra. Í kaflanum um fjárhagsstöðu heimilanna er vikið að gríðarlegri skuldasöfnun heimilanna og greiðslubyrði lánanna. Það er lögð mikil áhersla á að ráðstöfunartekjur heimilanna á heilu ári duga ekki til uppgreiðslu þegar alvarlegur vandi blasir við. Menn reyna að skýra þessa óhagstæðu þróun í fjármálum heimilanna og nefnt að stór hluti hennar stafi af því að einkaneysla sé fyrst og fremst fjármögnuð með lánum og undirrótin að einhverjum hluta óhófleg bjartsýni um framtíðartekjur. Þetta er hárrétt, en það sem er full ástæða til að staldra við jafnframt eru lágu launin. Lágu dagvinnulaunin eiga svo ríkan þátt í stöðu heimilanna en þjóðin er orðin svo slævð, það er orðin svo mikil slæving með þjóðinni út af launamálum að hún birtist í ótta við það að hér verða sett lög um styttri vinnutíma sem er sennilega mikilvægasta atriðið fyrir launamyndunina hjá okkur vegna þess að með því einu gæti það gerst að vinnutíminn styttist án þess að drægi úr launun vegna þess að launin eru svo lág að það eru eiginlega allir sem gera sér grein fyrir því að ef lögbundin verður styttri vinnuvika, þá verður að dreifa tekjunum á færri vinnustundir. Það blasir við. En ótti fólks er við lögin og við styttri vinnutíma vegna þess að eina leiðin til þess að hafa einhverja afkomu er að reyna að fá eins mikla vinnu og unnt er á hverjum vinnustað. Meðan við erum við aðrar aðstæður að ræða um vinnutíma í öðrum löndum, vinnutíma á bak við afkomu fjölskyldnanna eins og í samanburðinum við Danmörk sem við höfum rætt hér, um lífskjaraskýrsluna svokölluðu, þá verða viðbrögðin hér ótti við að lög verði sett á sem stytti vinnutímann. Þetta segir okkur allt um hversu þjóðin er orðin slævð í viðhorfum sínum til launamála og til vinnu. Við erum með svo ógagnsætt launakerfi og það er alveg óbærilegt hvað hægt gengur að breyta. Þess vegna er hægt að bæta við spurningar mínar hér áðan. Eru einhver merki um það í þessum fjárlögum að það eigi að taka á þessum málum með einhverjum hætti eða kjaramálunum, einhver boðskapur sem væri hægt að lesa út úr þessum fjárlögum um komandi kjarasamninga? Enn er svarið nei. Í nefndaráliti minni hlutans er bent á góða spá þar sem er þjóðhagsáætlun til aldamóta. Þar sé gert ráð fyrir að fjárfestingar aukist verulega hjá fyrirtækjum og heimilum, að framleiðni í þjóðarbúskapnum aukist, heildarútflutningur aukist um 3,5% og aukning innflutnings um 3% og ef þessi spá gangi eftir muni viðskiptahallinn snúast og afgangur verða. Þetta er auðvitað mjög jákvæð og góð spá, en strax í kjölfarið er bent á litla fjármunamyndun sem alvarlega meinsemd í efnahagsstjórn okkar. Það er auðvitað umhugsunarefni um leið og bent er á hve lítil fjármunamyndun er og í raun og veru hvað það er alvarlegt mál varðandi fjárfestingar og nýsköpun í atvinnulífinu þannig að það verði unnt að fjölga störfum í gegnum fyrirtækin, að fyrir utan það hversu lítil fjármunamyndun er, þá er það umhugsunarefni að mörg einkahlutafélög virðast skila svo litlum hagnaði að rekstraraðilar þeirra bera varla nokkra skatta, leggja varla nokkurn hlut til hins opinbera. Þar sem um er að ræða einyrkja og lítil einkahlutafélög, þá virðist svo að hvorki fyrirtækin né eigendur þeirra leggi nokkurn hlut til samneyslunnar, ekki einu sinni þar sem um er að ræða verulega mikil umsvif, bæði í glæsihúsum, bílum, bátum og lífsstíl. Það er verulegt umhugsunarefni fyrir okkur. Ég vil benda þingmönnum á það sem segir í nefndaráliti minni hlutans um laun og atvinnumál og vaxandi óþolinmæði og gremju launafólks varðandi kjör sín. Það er mjög mikilvægt að þingmenn haldi því til haga að þjóðarsáttarsamningarnir byggðust á því að verkafólk axlaði byrðarnar af því að koma stöðugleikanum á. Það voru allir sem trúðu því að ef það næðist að festa stöðugleikann í sessi, ná niður verðbólgunni og ná niður vöxtunum, þegar þessu átaki linnti mundi koma batnandi hagur til launafólks og verkafólks, þeirra sem minnst bera úr býtum. Það hefur ekki gerst og það er mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því að við erum komin í skuld við þetta fólk. Það verður ekki nokkur leið að reyna að sannfæra þessa hópa um að þeir eigi enn að bíða átekta núna þegar er búið að hafa svona mörg orð um hagvöxtinn sem öllu á að bjarga, sem á að skapa störfin og sem á að framkvæma öll kosningaloforð Framsfl. Það verður ekki hlustað á það í þessum kjarasamningum þannig að það verður gengið hart eftir viðbrögðum stjórnarliða að þessu sinni. Ég sagðist ekki ætla að fara inn á marga þætti í þessu nefndaráliti en ég ætla að víkja örlítið að heilbrigðismálunum og félagsmálunum. Það hefur hangið yfir umræðunni um fjárlög að ríkisstjórnin ætli bæði að selja ríkiseignir og að skera niður framkvæmdir svo sem í vegamálum og það flaug fyrir að þannig ætti að ná niður eins og þremur milljörðum af því að menn óttuðust þensluna sem yrði ef álver risi hér á næsta ári, jafnvel þótt það yrði ekki fyrr en margir mánuðir væru liðnir af því ári. Það lá svo mikið í loftinu að það gekk treglega að nýta tímann hjá fjárln. síðustu tvær helgar og við áttum von á því að þegar yrði loks tekið til við þessa fjárlagaumræðu, þá hefðu þau mál skýrst. Það hefur ekki heldur gerst. Það hefur ekki gerst að það liggi fyrir tillögur um sjúkrahúsin þrátt fyrir að dregist hafi að fara í 2. umr. Og það er óviðunandi þegar við tökum þessa svokölluðu stóru umræðu um fjárlög ríkisins að vera með óafgreidda slíka stóra þætti og vita hvorki hvað á að gera í sjúkrahúsmálunum, alveg eins og Guðmundur Árni Stefánsson benti á, vita ekki hvað á að gera í sjúkrahúsum úti á landi, vita ekki hvaða framlög verða til sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu, né hafa nokkrar hugmyndir um það hvort skera eigi niður í vegaframkvæmdum. En það sem blasir við, virðulegi forseti, er að á þessari stundu hafa þau mál ekki verið upplýst. Það hafa aðrir farið í gegnum menntakerfið og þá upplausn sem það er í og ég ætla ekkert að staldra við það. Ég hef þegar nefnt að í þessu fjárlagafrv. finnist ekki boðskapur um þau fallegu orð sem viðhöfð eru um að það sé fjárfesting í menntuninni. Ég vil hins vegar nefna það varðandi menntunarmálin að miklar vonir eru bundnar við tilfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna og við skulum aldrei gleyma því, af því að það er svo oft talað um framhaldsskólana og háskólann í þessum sal, að menntamálin byrja í grunnskólanum og jafnvel enn þá fyrr. Við náum aldrei árangri í menntamálum nema grunnskólinn sé sterkur og þar sé lögð rétt áhersla. Ég er ein þeirra sem trúa að grunnskólinn hjá sveitarfélögunum sé það sem þurfi til þess að grunnskólinn eflist. En þá þarf jafnframt að hlúa að sveitarfélögunum og gera þeim kleift að axla þessa ábyrgð. Ég geri mér fullkomlega ljóst að það voru fluttir tekjustofnar til sveitarfélaganna með grunnskólanum, nákvæmlega það sem þurfti miðað við útreikning á því sem þeir þættir kostuðu sem nú fóru til sveitarfélaganna. En það eru aðrir hlutir að gerast. Það er verið að setja ný og ný lög sem gera kröfur á sveitarfélögin. Hægt og sígandi hafa verkefni verið að þokast til sveitarfélaganna, verkefni sem hafa virst saklaus á einhverjum tíma. Síðan eru sett lög og reglugerðir sem gera miklar kröfur til sveitarfélaganna. Hægt er að nefna síaukin útgjöld sveitarfélaganna varðandi umhverfismál og umhverfisreglugerðir sem að sjálfsögðu verða að vera og varðandi holræsaframkvæmdir og annað slíkt. En þetta eru verkefni sveitarfélaganna þar sem þau fá enga sérstaka tekjustofna til að framkvæma. Mörg þeirra eru að fást við gífurlega þung verkefni sem hafa orðið til vegna laga sem við höfum sett og bara ávísað og ýtt yfir á sveitarfélögin án þess að huga af því hvort þau yfirleitt ráði við þessi verkefni. Það er afar hætt við því að ef menn gæta sín ekki að skoða hvað er hjá sveitarfélögunum af slíkum verkefnum, þá höfum við hagað verkum þannig að sveitarfélögin hafi þurft að taka yfir miklu stærri viðfangsefni en þau eiga auðvelt með að sinna með þeim takmörkuðu tekjustofnum sem þau hafa. Ég hef heyrt í mörgum sveitarstjórnarmönnum sem hafa áhyggjur af þessu. Það á eftir að byggja mjög mikið upp í grunnskólanum til að hann geti orðið heildstæður. Það er mikill vilji til þess og ég er fylgjandi því að málefni fatlaðra fari til sveitarfélaganna. Nú er verið að skera niður í þeim málaflokki og ef hann fer skertur til sveitarfélaganna þannig að það er búið að draga niður í málaflokknum þegar hann er fluttur, þá er hætt við að tekjurnar sem fara til sveitarfélaganna verði af skornum skammti. Að þessu verðum við að gæta og vera stöðugt á varðbergi vegna þess að sveitarfélögin eru með þýðingarmestu verkefnin, þau sem snúa að fjölskyldunni og nánustu verkefnunum sem snúa að einstaklingunum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa öllu fleiri orð um fjárlögin nema að geta um tvennt. Annað er álit minni hluta félmn. varðandi ráðstafanir í ríkisfjármálum og um fjárlögin sem lýtur að starfsmenntun í atvinnulífinu, Framkvæmdasjóði fatlaðra og niðurskurðinum þar. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um Framkvæmdasjóð fatlaðra né minna á það sem allir vita hér að erfðafjárskattur á samkvæmt lögum að renna óskiptur til sjóðsins. Framkvæmdasjóðurinn hefur ákveðin verkefni og hefur reyndar tekið á sig nokkur rekstrarverkefni sem eru fyrst og fremst ný og komu í lögum um málefni fatlaðra fyrir fjórum árum og miðuðu við að draga úr þörfinni fyrir byggingu stofnana og stuðluðu að sjálfstæðri búsetu fatlaðra og möguleikum þeirra til að vera úti á vinnumarkaði. Þess vegna var það samþykkt að slík liðveislu- og stuðningsverkefni væru hjá framkvæmdasjóðnum. Nú er búið að skera sjóðinn niður. Að vísu er búið að flytja þessi rekstrarverkefni út á svæðisskrifstofurnar, en það er líka búið að skera framkvæmdasjóðinn niður um 255 millj. Þetta er gjörningur sem ekki er ásættanlegur. Þessu hefur minni hluti félmn. harðlega mótmælt, bæði til efh.- og viðskn. og fjárln. Ég vil líka rifja upp enn á ný sem ég er margoft búin að tala um í þessum stól og það er hversu mikilvæg starfsmenntun í atvinnulífinu er. Hún er mikilvægt úrræði fyrir fólk á vinnumarkaði og Starfsmenntasjóður hefur veitt þúsundum á vinnumarkaði stuðning við endurmenntun og símenntun. Hann gefið fólki tækifæri til þess að umskóla sig til að fara í önnur og öðruvísi verkefni en það áður var í. Alls staðar hjá þjóðum sem hafa verið að þróa sig hefur þetta verið einn þýðingarmesti þáttur menntakerfisins. Hann er öðruvísi og til hliðar við hefðbundið menntakerfi en gífurlega þýðingarmikill. Nú er búið að ákveða að setja þennan starfsmenntasjóð inn í Atvinnuleysistryggingasjóðinn ásamt framlögum til atvinnumála kvenna. Það verður að segjast eins og er að upphæðin er á þessu hausti ekki skorin niður. Hún er 47 millj. í starfsmenntasjóðinn og hún er 20 millj. í atvinnumál kvenna. En það er búið að fella þetta undir Atvinnuleysistryggingasjóð og af því að sá sem stjórnaði því verki að smíða nýtt frv. um Atvinnuleysistryggingasjóð hefur látið í ljós þær skoðanir að ríkið eigi ekki að vera með námskeiðahald eða starfsmenntaverkefni önnur en hefðbundna skóla og námskeið fyrir atvinnulaust fólk, þá er ég sannfærð um að sá gjörningur að flytja starfsmennun í atvinnulífinu undir Atvinnuleysistryggingasjóð er fyrsta skrefið, e.t.v. af tveimur, e.t.v. af þremur, í að á næstu fjárlögum hverfi þessi úrræði. Það er stórmál að okkur takist að afstýra því að þessi mikilvægi sjóður verði felldur undir Atvinnuleysistryggingasjóð og hverfi þar með hægt og hljótt eins og svo margt gerist, hægt og hljótt, hjá þessari ríkisstjórn. Þess vegna eigum við að halda því vakandi að þessu verði breytt og ekki gefa okkur fyrr en í fulla hnefana. Virðulegi forseti. Ég ætla í lok máls míns að mæla fyrir breytingartillögum á þskj. 339. Það eru breytingartillögur sem þingflokkur jafnaðarmanna flytur við frv. til fjárlaga, 2. umr. og þær eru í átta liðum. Fyrsti liður er um Byggðastofnun þar sem þingflokkurinn leggur til að framlag til Byggðastofnunar lækki. Sá boðskapur er í þessari tillögu okkar að við viljum stokka þessi mál upp. Við lítum á að tilraunin með að Byggðastofnun sé sú stofnun sem efli dreifbýlið og sé skapandi fyrir byggðastefnu í þessu landi, hafi runnið sitt skeið. Það hefur komið fram í umræðum um skýrslu Byggðastofnunar á liðnum árum þar sem yfirleitt er bara farið yfir verkefnið og sagt til hvers hefur verið veitt en hvorki gerð tilraun til þess að leggja mat á hvort úrræðin leiddu til þess sem vonast var til í upphafi né reynt að skilgreina hvort það hafi verið rétt mat að veita styrkina eða framlögin þangað sem þau fóru. Eins höfum fengið skýrslu Ríkisendurskoðunar um Byggðastofnun sem hlýtur að vera alvarleg ábending til okkar þingmanna. En fyrst og fremst er í þessari tillögu okkar boðskapur um að Byggðastofnun og Framleiðnisjóður landbúnaðarins, sem er þriðja tillagan okkar, séu verkefni fortíðar sem er ástæða til að stokka upp. Við erum með tillögur um að auka framlög til Kvikmyndasjóðs. Við erum með tillögu um að auka framlög í Lánasjóð ísl. námsmanna. Við erum með tillögu um að auka framlög til þróunarmála og alþjóðlegrar hjálparstarfsemi um 70 millj. kr. Íslendingar hafa aldrei staðið við sinn hlut varðandi þróunaraðstoð. Við erum alltaf að heyra að nú séu betri tímar, nú sé hagvöxtur og bjart fram undan og því hljótum við að leggja meira af mörkum í þróunarmál og sýna að við séum meðal þjóða hvað þetta varðar. Við leggjum til nýjan lið, 20 millj., undir heilbrigðismál. Hann heitir vímuefnavarnir og ég ætla að fara örfáum orðum um þann lið. Mikil áhersla hefur verið lögð á það á undanförnum vikum að ríkisstjórnin sé með nýja stefnu í vímuefnamálum. Sú stefna hefur ekki komið inn á borð okkar þingmanna. Þó vitum við að forvarnasjóði er ætlað að gera mikil kraftaverk. Það hefur verið gagnrýnt mjög mikið hvernig forvarnasjóðurinn hefur verið nýttur þetta ár sem hann hefur starfað. Ég ætla ekki að vera með hrakspár eða rýra gildi hans. Það er alveg ljóst að meira þarf að koma til í vímuvarnamálunum. Í frv. sem jafnaðarmenn lögðu fram fyrir þremur árum og ekki náðist fram á Alþingi þó stjfrv. væri, var lögð mikil áhersla á að fara með fræðslu um áfengi og vímuefni inn í skólana og að veita bæði kennurum og nemendum í Fósturskóla Íslands, Lögregluskólanum og víðar ítarlega og skipulagða undirstöðumenntun í áfengis- og vímuefnafræðum. Það skortir mjög á í þessu enn þann dag í dag. Í skólunum er það fyrst og fremst Lions Quest verkefnið sem kennt er og það er að tilstuðlan annarra en menntakerfis okkar, þó það sé stutt af því. En í tillögum okkar sem eru um að undir heilbrigðismálunum komi nýr liður, 20 millj., vímuefnavarnir, leggjum við áherslu á að heilbrrn. t.d. í samvinnu við landlækni og heilsugæslustöðvar standi fyrir almennu forvarna- og upplýsingastarfi og að slík fræðsla taki sérstaklega mið af þörfum ýmissa hópa í samfélaginu svo sem ungmenna sem horfið hafa frá skyldunámi, foreldra og forráðamanna barna og unglinga, barnshafandi kvenna, stjórnenda farartækja, stjórnenda fyrirtækja og fjölskyldna ofneytenda. Og að það eigi að vera sameiginlegt hlutverk að samræma störf félagasamtaka jafnframt á þessu sviði. Lögð er áhersla á að þetta verk fari fram á vettvangi heilsugæslustöðva og að heilsugæslustöðvar leitist við að finna börn og ungmenni sem eiga við vandamál að stríða vegna neyslu áfengis og annarra vímuefna og koma þeim til aðstoðar í samvinnu við aðra sem starfa á þessum vettvangi. Jafnaðarmenn hafa lagt fram tillögu að samræmdri heilbrigðisstefnu, þar sem mikil áhersla er lögð á heilsugæslustöðvarnar og þátt þeirra. Þess vegna er mjög mikilvægt að heilsugæslustöðvunum sé gefið tækifæri til að rækja þennan þátt. Ég legg áherslu á að verði þessi tillaga okkar samþykkt verði fjármagni veitt til heilsugæslustöðvanna til að sinna þessu verki. Við erum með tillögu, eins og áður hefur komið fram hjá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni, um að inn á fjárlagalið fari nýr liður til byggingar barnaspítala. Við teljum ekki ásættanlegt að þetta sé eingöngu að finna í 6. gr. fjárlaga, en mér skilst að þegar sé komin fram einhver yfirlýsing um að koma eigi heimild til að nýta fjármagnið sem fæst með sölu Vífilsstaðalands og er það gott. En við leggjum mikla áherslu á að barnaspítali verði festur sem sérliður í fjárlögunum og að þar komi jafnframt inn að selja land í eigu Vífilsstaða og verja andvirði sölunnar til byggingar barnaspítala. Við setjum þarna fram yfirlit sem sýnir tillögurnar og áhersluatriði okkar. Lækkun framlaga eru til Byggðastofnunar og Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Við erum að hafna þessari fortíð og við viljum aukin framlög til Lánasjóðs ísl. námsmanna, Kvikmyndasjóðs, þróunaraðstoðar erlendis, til vímuefnavarna og til byggingar barnaspítala og viljum á þann hátt líta til framtíðar með verkefni sem brýn eru. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.