Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varaþingmaður á lista Framsfl. í Reykn., Páll Magnússon, Kópavogi, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Siv Friðleifsdóttir.`` Ég býð Pál Magnússon velkominn til starfa.

Að loknum atkvæðagreiðslum fer fram umræða utan dagskrár um hækkun á leyfilegum heildarafla fiskveiðiárið 2002/2003. Málshefjandi er hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson en hæstv. sjútvrh. Árni M. Mathiesen verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Svo háttar til að umræður og blaðaskrif hafa orðið um afgreiðslu forsn. á erindi frá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni sem hann skrifaði forsn. 5. nóv. árið 2002 fyrir sína hönd og annarra þingmanna Samfylkingarinnar. Þar er þess farið á leit við forsn. Alþingis með vísan til síðari málsl. 1. mgr. 3. gr. laga um Ríkisendurskoðun, nr. 86/1997, að hún feli Ríkisendurskoðun að gefa Alþingi skýrslu um fjárhagslegt uppgjör Landssíma Íslands hf. við fyrrverandi forstjóra fyrirtækisins, Þórarin Viðar Þórarinsson, sem gert var í tengslum við starfslok hans hjá fyrirtækinu auk tengdra atriða. ,,Skýrsla um sams konar efni`` --- segir orðrétt í bréfinu --- ,,hefur þegar verið unnin af Ríkisendurskoðun fyrir Landssíma Íslands hf., að ósk fyrrv. stjórnarformanns fyrirtækisins, en stjórn Landssímans hefur hafnað því að gera skýrslu Ríkisendurskoðunar opinbera. Minnt skal á að fyrrv. stjórnarformaður Símans óskaði eftir áðurgreindri álitsgerð Ríkisendurskoðunar í framhaldi af því að fjárhagsleg samskipti Símans og fyrrv. forstjóra fyrirtækisins voru til opinberrar umræðu m.a. á Alþingi. Það er því eðlilegt að Alþingi verði greint frá niðurstöðum þeirrar athugunar sem fram fór á málinu í kjölfar þeirrar miklu umræðu sem varð um það á þinginu í febrúar og mars sl. Með hliðsjón af því að öll gögn málsins liggja þegar fyrir hjá Ríkisendurskoðun er ljóst að hægt á að vera að gefa Alþingi skýrslu um fjárhagsleg málefni fyrrv. forstjóra Símans með skjótum hætti. Virðingarfyllst, fyrir hönd þingmanna Samfylkingarinnar. Guðmundur Árni Stefánsson.`` Þetta mál var tekið fyrir í forsn. og fyrir liggur greinargerð frá skrifstofustjóra Alþingis um málið. Ætlunin var að taka þetta mál fyrir á fundi forsn. 10. des. sl. en þar sem hv. þm. Guðmundi Árni Stefánsson var þá erlendis þótti ekki rétt að gera það. Í skýrslu skrifstofustjóra sem lögð var fyrir forsn. 21. jan. er málið rakið og síðan segir í niðurstöðu, með leyfi forseta, sem er góðfúslega veitt: ,,Mál þetta snýst um það hvort gert verði opinbert efni skýrslunnar sem Ríkisendurskoðun vann fyrir stjórn Landssíma Íslands hf. á sínum tíma. Fyrir liggur að skýrslan er trúnaðarskýrsla unnin af ríkisendurskoðanda sem endurskoðanda Landssíma Íslands hf., sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 86/1997, um Ríkisendurskoðun, og ljóst er að ríkisendurskoðandi væri að bregðast trúnaðarskyldu sinni ef hann gerði uppskátt um efni skýrslunnar. Eins og málið er vaxið þykja því ekki efni til að ríkisendurskoðanda sé gert að skila umbeðinni skýrslu.`` Á næsta fundi forsn., 28. janúar sem var fullskipaður, tók ég þá ákvörðun að við þessu erindi yrði ekki orðið. Ég lagði fram svohljóðandi bókun vegna erindis Guðmundar Árna Stefánssonar: ,,Með bréfi dags. 26. mars 1997 fól forsætisráðuneytið Stefáni Má Stefánssyni prófessor við lagadeild Háskóla Íslands að gera lögfræðilega úttekt á aðgangi Alþingis að upplýsingum um hlutafélög í eigu ríkisins. Skýrsla forsætisráðherra um aðgang að upplýsingum um hlutafélög í eigu ríkisins, sem hér er vitnað til, birtist á þskj. 25 á 122. löggjafarþingi 1997--1998. Í þeirri álitsgerð, sem Stefán Már Stefánsson prófessor tók saman, segir m.a.: ,,Stjórnir hlutafélaga sem eru að öllu leyti eða að meiri hluta til í eigu ríkisins eða hluthafafundur þeirra (eftir atvikum viðkomandi ráðherra ef ríkið er einn eigandi og ákveðið er í lögum að hann fari með eignaraðild ríkissjóðs) ákveða hvaða málefni það eru sem talist geta viðskiptaleyndarmál og eiga að fara leynt. Ákvörðun um þetta ber að taka með hagsmuni félagsins að leiðarljósi, sbr. 7. tölulið. Þetta gildir þó ekki um þær upplýsingar sem fram koma í ársreikningi viðkomandi hlutafélags, sbr. 5. tölulið.`` Í bréfi Guðmundar Árna Stefánssonar, dags. 5. nóvember sl., er farið fram á að Ríkisendurskoðun vinni skýrslu ,,um sams konar efni`` og þegar hefur verið unnin af Ríkisendurskoðun fyrir Landssíma Íslands hf., en stjórn Landssímans hefur hafnað því að skýrslan verði gerð opinber með hagsmuni fyrirtækisins fyrir augum. Með vísan til álitsgerðar Stefáns Más Stefánssonar prófessors tel ég ekki efni til að verða við beiðni alþingismannsins.`` Að gefnu tilefni er rétt að taka fram að forsn. hefur ekki borist beiðni um að taka til skoðunar starfslokasamning fyrrum forstjóra Landssímans hf. eins og ranglega var sagt á Bylgjunni 29. jan. sl. og í Ríkisútvarpinu og ríkissjónvarpinu sama dag. Í bréfi hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar mun vera vísað til skýrslu sem dagsett er 4. júlí 2002 og Ríkisendurskoðun vann fyrir stjórn Landssímans hf. í samráði við þáv. stjórnarformann Landssímans.

Herra forseti. Hér á sér stað afskaplega óvenjuleg uppákoma í sögu þingsins, hygg ég vera, að forseti verji einum 11 mínútum í að gera grein fyrir hlutum sem átt hafa sér stað í forsn. þingsins. Ég kann honum svo sem þakkir fyrir það. Enda er hér um afskaplega óvenjulega afgreiðslu að ræða af hálfu forseta Alþingis, þ.e. að leggjast gegn því að áframsenda beiðni um skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 17 þingmönnum á hinu háa Alþingi. Venja hefur staðið til þess árum saman að forsn. áframsendi einfaldlega slík erindi. Þess í stað greip forseti til þess ráðs að leggjast gegn því og það liggur fyrir. Auðvitað er þetta allt í anda þess sem áður hefur gerst og er enn að gerast, þ.e. að stjórnarmeirihlutinn á hinu háa Alþingi og nú sjálfur forseti Alþingis leggst hér þvert fyrir þegar beðið er um einfaldar upplýsingar, þegar alþingismenn reyna að freista þess að uppfylla stjórnarskrárbundna skyldu sína, að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og eftirlit. Hér er einfaldlega verið að gangast eftir því að fá sömu upplýsingar og stjórn Landssímans hf. hefur fengið, nákvæmar upplýsingar um það sem rætt var og reifað í þessum sal, ekki einu sinni, ekki tvisvar heldur mörgum sinnum á síðasta ári þegar málefni Landssímans komust í hámæli. Hér hefur forseti Alþingis gengið í lið með þeim sem eru í samsæri þagnarinnar, í feluleiknum og vilja viðhalda leynimakkinu. Við ræddum utan dagskrár í síðustu viku, starfslokasamninga á hinum almenna markaði. Hér er um við að ræða starfslok forstjóra fyrirtækis sem er 95% í eigu þjóðarinnar, almennings, og hæstv. samgrh. ber ábyrgð á. Herra forseti. Er að furða þó að ég sé satt að segja því sem næst orðlaus því að þjóðin er það líka?

Það er nú ekki sami munnurinn.

Herra forseti. Það er vísað í álitsgerðir lögfræðinga. Ég skil mjög vel að menn vilji hafa leynd yfir starfslokasamningum fyrrverandi forstjóra Símans. Ég skil hins vegar ekki að það skuli vera viðskiptaleyndarmál. Í álitsgerðum lögfræðinganna er vísað í hagsmuni fyrirtækisins. En hvað um eigendurna? Verða hagsmunir fyrirtækis og eigenda, sem er íslenska þjóðin, greindir í sundur? Herra forseti. Hætt er við því að í skjóli leyndar þrífist spilling og ég spyr um handhafa hlutabréfs þjóðarinnar í þessari stofnun, hæstv. samgrh. Hvers vegna í ósköpunum hefur hann ekki beitt sér fyrir því að opnað verði á þessar upplýsingar því að sjálfsögðu verður ekki hætt fyrr en þær liggja hér á borðum?

Virðulegi forseti. Það er að verða dálítið sérstakt að í hverri einustu viku skuli fara fram umræða á hinu háa Alþingi um hvort birta megi starfslokasamninga við tiltekna einstaklinga. Í síðustu viku ræddum við hvort ekki væri mikilvægt fyrir markaðinn að fá að vita þegar fyrirtæki á markaði gera stóra og feita samninga við einstaklinga, að þeim yrði komið á framfæri. Hér er hins vegar um það að ræða að fá upplýsingar um starfslokasamning fyrirtækis í eigu ríkisins. Við höfum þurft að horfa upp á ýmislegt á undanförnum missirum og séð hvernig valdhafar hafa beitt valdi sínu í hverju málinu á fætur öðru. Það hefur hins vegar verið mjög sérstakt að verða vitni að því að forseti þingsins, sem á að gæta að hagsmunum þingmanna og tryggja að þeir geti sinnt stjórnarskrárbundnu hlutverki sínu, skuli meina að mál af þeim toga sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson bar fram nái fram að ganga. Við hljótum að spyrja: Af hverju er svona óskaplega mikill trúnaður yfir þessu? Hvað veldur þessum mikla trúnaði? Ekki er það svo, ef marka má fréttir af þessu máli, að þetta sé svo há fjárhæð miðað við stærð fyrirtækisins, þ.e. Símans. Hvað er það þá sem menn eru að fela? Menn eru greinilega í einhverju sem ekki þolir dagsljósið og það er sorglegt að vita til þess að forseti þingsins, hv. þm. Halldór Blöndal, skuli ganga í lið með þeim sem vilja koma í veg fyrir að þingið geti náð í þær upplýsingar sem því ber að sækja og sinnt því starfi sem því ber að sinna, sem hluti af ríkisvaldinu, löggjafarsamkundan sem á að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Þetta er sorglegt, virðulegi forseti, og að minni hyggju misbeiting á valdi.

Herra forseti. Spurningin sem vaknar er auðvitað þessi: Hvað er það í þessum starfslokasamningi sem ekki þolir dagsins ljós? Hvað er það sem veldur því að hæstv. samgrh. vill ekki birta það og jafnframt að hæstv. forseti þingsins tekur þátt í því að fela það sem greinilega þolir ekki að koma fram í dagsljósið? Herra forseti. Hæstv. forseti vísaði til þess áðan að prófessor við Háskóla Íslands hefði sent frá sér álitsgerð fyrr á árum þar sem leidd voru rök að því að ef um væri að ræða eitthvað í hlutafélögum í eigu ríkisins sem túlka mætti sem viðskiptaleyndarmál þá væri heimilt að gera það ekki uppskátt. En, herra forseti, hvernig er hægt að halda því fram að starfslokasamningur við forstjóra sem fór frá með þeim hætti sem þessi tiltekni forstjóri gerði sé einhvers konar viðskiptaleyndarmál? Önnur spurning vaknar líka í huga mínum sem þingmanns, herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort hann telji að hann sé hæfur til þess að úrskurða með þessum hætti þegar haft er í huga að það var hann sem réð þennan mann á sínum tíma sem samgrh. Er þetta við hæfi, herra forseti?

Að gefnu tilefni vil ég taka fram að Guðmundur Björnsson var forstjóri Landssímans þegar ég hætti sem samgrh. Ég vil í annan stað leiðrétta misskilning sem komið hefur upp. Starfslokasamningur hefur aldrei verið til umræðu í forsn. og ekkert erindi hefur borist um það til forsn. að birta starfslokasamning fyrrum forstjóra Símans né nokkurs annars fyrrverandi embættismanns, enda fellur slík beiðni ekki undir forsn.

Það hefur komið fram að ...

Það hefur ekki komið fram, hv. þm. Ef hv. þm. vill skrifa slíkt bréf til forsn. þá tel ég rétt að hann geri það.

Herra forseti. Það var afar sérstætt áðan að hlýða á upplestur hæstv. forseta þingsins þegar hann gekk í lið með ráðherrunum og framkvæmdarvaldinu í því verkefni að leggja stein í götu þingmanna við það að fá hér fram eðlilegar og réttmætar upplýsingar. Rökin halda auðvitað ekki. Hæstv. forseti vitnaði í skýrslu prófessors frá 1997 um aðgang þingmanna að upplýsingum um hlutafélög. En menn verða að skoða út frá því sem hæstv. forseti vitnaði í, það er að ráðherrann sjálfur tekur ákvörðun um það hvort hann metur það svo að upplýsingar sem verið er að kalla eftir séu viðskiptaleyndarmál eða ekki. Hæstv. ráðherra skuldar okkur hér inni skýringu á því hvaða rök séu á bak við það að geta kallað það viðskiptaleyndarmál sem hér er verið að kalla eftir. Það er verið að kalla eftir því að fá upplýsingar um starfslokasamninga og tengd kjör hjá þessum fyrrverandi forstjóra Símans. Hæstv. ráðherra verður að koma hér í ræðustól og rökstyðja það hvers vegna hann líti svo á að þetta sé viðskiptaleyndarmál. Það er ekkert í lögum sem bannar hæstv. samgrh. að upplýsa um þessi kjör. Ekkert í lögum, ekkert í hlutafélagalögunum bannar það vegna þess að hér er um að ræða fyrirtæki í meirihlutaeign ríkisins. Það er ráðherrann sem tekur ákvörðun um það að hér sé um viðskiptaleyndarmál að ræða. Það er ekki boðlegt, herra forseti, að bjóða þinginu upp á slík rök.

Herra forseti. Hérna er verið að ræða ákveðin atriði sem lúta að starfslokum forstjóra Landssímans og það að ekki megi upplýsa þau vegna þess að þau séu viðskiptaleyndarmál. Herra forseti. Ég held að hér séum við á mjög alvarlegri braut. Viðskiptaleyndarmál sem verja fyrirtæki fyrir gagnsæi geta ekki verið atvinnulífinu eða þeim atvinnurekstri til framdráttar. Að mínu mati eiga að gilda nákvæmlega sömu siðferðiskröfur til opinbers rekstrar og einkarekstrar, nákvæmlega sömu. Hér er bara eitt þjóðfélag. Við erum ein þjóð og hið sama á að gilda um alla. Ef farið er að taka kröfuna um viðskiptaleynd fram yfir eðlilegar kröfur og eðlilegar upplýsingar þá erum við á rangri braut. Það er sama hvort um er að ræða opinberan rekstur, opinbera þjónustu, einstaklingsrekstur eða einkarekstur, umgjörð þessa atvinnulífs alls, umgjörð þessa atvinnurekstrar og viðskipta allra á að vera gagnsæ því að það styrkir hina raunverulegu samkeppni. Samkeppnisstaða sem byggir á leynd, feluleik, aðdróttunum og því að málin eru ekki öll uppi á borðunum er ekki reist á heilbrigðum grunni. Ef svo er að hér þurfi að bæta úr þá þarf að breyta lögum þannig að hér verði allt viðskiptalíf og atvinnulíf gagnsætt, miklu gagnsærra og það mun reynast samkeppnisstöðu þessara fyrirtækja til heilla, virðulegi forseti.

Herra forseti. Það vekur alveg sérstaka athygli að hæstv. forseti skuli standa hér einn til varnar við þessar aðstæður. Ég hef hins vegar allan skilning á því. Stjórnarliðar reyna auðvitað ekki eðli máls samkvæmt að verja þennan gjörning, enda er engin vörn til í málinu. Herra forseti. Mér heyrist að einhver misskilningur sé hér á ferð ef hæstv. forseti skilur ekki það sem á blaði stendur og í hverju beiðni þingmanna Samfylkingarinnar er fólgin. Það segir orðrétt að við viljum, með leyfi forseta: ,,... fara þess á leit við forsætisnefnd Alþingis að hún feli Ríkisendurskoðun að gefa Alþingi skýrslu um fjárhagsleg uppgjör Landssíma Íslands hf. við fyrrv. forstjóra fyrirtækisins, Þórarin Viðar Þórarinsson, sem gert var í tengslum við starfslok hans hjá fyrirtækinu, auk tengdra atriða.`` Getur þetta skýrara verið? Það er verið að ræða um starfslokasamninginn, og tré og runnar mega fylgja. Herra forseti. Þetta er dapur dagur í sögu þingsins og því miður verður að segja það eins og það er að hæstv. forseti Alþingis hefur ekki stækkað af þessu máli, þvert á móti.

Ég vil að þessu gefna tilefni segja að mér er ekki kunnugt um hvað stendur í þessari skýrslu, en kannski hv. þm. viti það.

Virðulegi forseti. Hv. síðasta ræðumanni til hugarhægðar skal það upplýst að ég hafði beðið um orðið fyrir alllöngu síðan en komst ekki að í röðinni fyrr því að það var svo mikið kappið hjá hv. þm. Samfylkingarinnar við að raða sér á mælendaskrá. Þeir treystu greinilega ekki hver öðrum. Þeir urðu að reyna bæta um betur hver fyrir öðrum og þess vegna var ekki auðvelt að komast að á þessari mælendaskrá. En það er auðvitað verið að snúa út úr þessari umræðu algjörlega af hálfu hv. stjórnarandstæðinga. Hæstv. forseti hefur vakið athygli á því að þetta mál snýst um það hvort hann hafi vald, hafi eitthvert boðvald yfir stjórn Landssímans hf. og það er það sem hæstv. forseti hefur verið að benda á með skírskotun til álits lagaprófessors um það hver staða hæstv. forseta og Alþingis er í þessum efnum. Þannig vill til að þetta fyrirtæki, Landssími Íslands hf., er sjálfstætt fyrirtæki með sjálfstæða stjórn og það liggur alveg fyrir að við hér erum ekki í þeirri stöðu að hafa boðvald yfir hverju einasta fyrirtæki í landinu. Það er þannig og það vita allir. Við höfum þess vegna ekki það boðvald að geta kallað eftir upplýsingum sem stjórn fyrirtækisins hefur neitað að láta af hendi. Við þingmenn getum haft ýmsar skoðanir á því hvort það sé skynsamlegt eða eðlilegt eða rétt af stjórn Landssímans hf. að birta þessar upplýsingar. En það breytir ekki því að við erum ekki í þeirri stöðu, þingið er ekki í þeirri stöðu og hæstv. forseti er ekki í þeirri stöðu, að geta skipað stjórn Landssímans fyrir um það hvaða upplýsingar hún eigi að láta af hendi og hvaða upplýsingum hún hafi heimild til þess að halda hjá sér. Þess vegna er öll þessi umræða meira og minna útúrsnúningur, tilraun til þess að koma höggi á hæstv. forseta. Hv. málshefjandi í þessu máli, hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, sagði hér áðan að hæstv. forseti sé að reyna að viðhalda hér samsæri þagnarinnar, þegar fyrir liggur að hæstv. forseti er eingöngu að fara að þeim lagafyrirmælum sem hann hefur og þeim lögum sem hann verður auðvitað að hlíta og við eigum öll að hlíta.

Virðulegi forseti. Mér finnst þessi ádeila hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar lykta svona af pólitísku skítabragði.  
             Forseti hefur úrskurðað nákvæmlega eftir lögum í þessu máli. Mér finnst allt í lagi að þessi starfslokasamningur sé birtur. Ég lýsti þeirri skoðun minni hér í síðustu viku. En það er búið að birta hann nú þegar í blöðum landsmanna. Hvaða nýju vísindi og hvaða leynimakk er hér um að ræða? 

Virðulegi forseti. Þetta lyktar af skítabragði, sagði hv. þm. Gunnar Birgisson í ræðunni áðan. Af því að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson kom hér upp og sagði að þingmenn Samfylkingarinnar þyrftu að koma í ræðustól hver á fætur öðrum af því að þeir treystu ekki hver öðrum til þess að setja málið þannig fram að allir skildu, held ég að mikilvægt sé að ég komi hér upp og reyni að útskýra fyrir hv. þingmönnum um hvað þetta snýst. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson fór þess á leit við forsn. að hún kallaði eftir skýrslu hjá Ríkisendurskoðun um þetta tiltekna mál. Spurningin er því um það hvort þingmenn hafi aðgang að sinni eigin stofnun, sem er Ríkisendurskoðun, til þess að kalla þessar upplýsingar fram. Ég vil líka segja það við hv. þm. Gunnar Birgisson að hafi allar þessar upplýsingar legið fyrir um tré og runna og hvað eina sem hann nefndi áðan þá hefðum við hv. þm. ekki verið að óska eftir þessu. Við viljum hins vegar leggja grundvallaráherslu á það prinsippatriði að þingið hafi aðgang að þessum upplýsingum. Ég vil segja það líka hér að mér hefur ætíð þótt heldur lítil vörn í þeirri skýrslu sem meiri hlutinn hefur flaggað hér ár eftir ár --- skýrslu sem var lögð fyrir þingið 1997 --- og að í skjóli hennar sé hægt að fela nánast allar upplýsingar sem hægt sé að hengja undir viðskiptaleyndarmál. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég skil vel að menn vilji hafa þetta sem leyndarmál. En viðskiptaleyndarmál er þetta ekki.

Herra forseti. Ég ætla að víkja að öðru máli, vekja athygli hæstv. forseta á því að á dagskrá þingsins í dag er þingmál frá þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um að fram fari atkvæðagreiðsla, almenn atkvæðagreiðsla, þjóðaratkvæðagreiðsla, um hvort ráðist skuli í Kárahnjúkavirkjun eða ekki. Við teljum að hér sé um að ræða mál sem er svo örlagaríkt og er svo umdeilt, að það hljóti að vera eðlileg lýðræðisleg krafa að þjóðin taki um þetta mál ákvörðun beint og milliliðalaust. Í síðustu viku var afgreitt til nefndar frv. ríkisstjórnarinnar um heimild til að reisa álver í Reyðarfirði og teljum við mjög mikilvægt að þessi tvö þingmál fylgist að. Til að svo megi verða munum við fallast á að málinu verði vísað til nefndar, þá væntanlega til iðnn. og annarra hlutaðeigandi nefnda, án þess að umræða fari fram.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs utan dagskrár vegna þess að eins og þingheimi er kunnugt hefur hæstv. sjútvrh. ákveðið að auka við aflaheimildir á fiskveiðiárinu 2002. Um er að ræða verulega aukningu þar sem ufsi er hækkaður úr 37 þús. í 45 þús. tonn, sandkoli úr 4 þús. í 7 þús. tonn, kolmunni úr 282 þús. tonnum í 318 þús. tonn og úthafskarfi hækkar úr 45 þús. tonnum í 55 þús. tonn. Hér er um verulega aukningu á aflaheimildum að ræða og ráðuneytið hefur látið fara frá sér að hér sé um það að ræða að verð sjávarafurða muni hækka um liðlega 2%, þ.e. 2,5--2,8 milljarða. Hér er verið að tala um að að samanlögðu gerði spáin ráð fyrir að verðmæti sjávarfangs yrði 128 milljarðar en verði samkvæmt þessari nýju uppsetningu liðlega 130 milljarðar kr. Mér finnst mikilvært að ræða þetta á hinu háa Alþingi og að hæstv. sjútvrh. komi fram með röksemdafærslu sína fyrir þessari aukningu því að um hana eru deildar meiningar vísindamanna. Hæstv. sjútvrh. verður að upplýsa þingið um það hvort hér sé um fiskifræðilega röksemd að ræða eða ekki. Enn fremur held ég að það sé mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra skýri fyrir þinginu hvort hér sé um stefnubreytingu að ræða, hvort hann muni í framtíðinni ákveða aukningu á kvótum eða minnkun frá mánuði til mánaðar eða missiri til missiris. Síðan er mjög mikilvægt að fá upplýst, virðulegi forseti, hvort hæstv. ráðherra sé hér fyrst og fremst með efnahagslega aðgerð til að bæta stöðu útgerðarinnar nú um stundir. Eins og kunnugt er hefur krónan styrkst verulega síðasta árið, dollarinn er nú 25% ódýrari en fyrir ári og þar af leiðandi hafa bandarískar vörur lækkað í innkaupum. Styrking krónunnar hefur gríðarlega neikvæð áhrif fyrir útflutning og innlenda framleiðslu sem keppir við innflutning. Hér er um afar alvarlega stöðu að ræða og það er sama hvar farið er um landið, útgerðarmenn sérstaklega og jafnframt rekstraraðilar fiskvinnslufyrirtækja hafa gríðarlega miklar áhyggjur. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að fram komi hvort þessi kvótaaukning sé fyrst og fremst hugsuð til þess að bæta stöðu útgerðarinnar tímabundið. Krónan hefur styrkst verulega að undanförnu gagnvart helstu gjaldmiðlum. Bara það sem af er þessu ári hefur krónan styrkst um tæp 3%. Verð á dollara í krónum hefur lækkað verulega eins og áður kom fram og styrkingin gagnvart evru er talin minni. Á einu ári nemur lækkun dollara gagnvart krónunni 25% en það er ekki bara sjávarútvegurinn sem hér um ræðir, undirstöðuútflutningsgreinar okkar, beint eða óbeint, líða líka fyrir þetta ástand. Sjávarútvegurinn dregur að vísu 50% af því sem við fáum inn til landsins í gjaldeyri en hér er samtengd t.d. ferðaþjónusta sem er okkur gríðarlega mikilvæg úti um allt land og stendur fyrir 13--14% af innkomnum gjaldeyri. Þess vegna held ég, virðulegi forseti, að þetta séu mikilvægar spurningar um hvort hér sé um stefnubreytingu að ræða af hálfu hæstv. sjútvrh. eða hvort hann byggi á fiskifræðilegum rökum. Ég vil taka það fram að fiskifræði sjómannsins gefur okkur mörgum sannfærandi rök fyrir því að í vissum tilfellum sé óhætt og kannski æskilegt að auka veiðiheimildir. Eins og fregnir berast t.d. núna af stöðu ufsastofnsins og veiðum úr þeim stofni er margt sem bendir til þess að þar sé um verulegan bata að ræða. Þetta eru mál sem þarf að ræða í þaula, virðulegi forseti. Hér komu fram þessar meginspurningar þrjár og þá sérstaklega um peningalega stöðu sjávarútvegsins núna gagnvart gengi krónunnar og hvernig samhengi þessara hluta sé hvað varðar sýn ráðuneytisins á stjórn fiskveiða nú um stundir.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að hafa komið með svo skilmerkilegar spurningar um samhengi málanna. Það er mjög ánægjulegt að geta rætt málin í samhengi. Fyrsta spurningin var um það hvort fiskifræðileg rök lægju að baki þeirri aukningu á aflaheimildum sem ég tók ákvörðun um fyrir um það bil tíu dögum síðan, eða 24. janúar sl. Því er til að svara að fiskifræðileg rök liggja þar að baki. Ákvarðanir um úthafskarfann byggjast á ráðleggingum ICES og ákvörðunum NEAFC frá því í desember um úthafskarfann. Ákvörðun um kolmunnann byggist á þróun varðandi ákvarðanir samstarfsþjóða okkar sem einnig veiða kolmunna og jafnframt á þeim úttektum sem fóru fram á liðnu ári á stöðu kolmunnastofnsins, þó að því miður sé útlit fyrir að enn um sinn verði meiri veiði á kolmunnanum en fiskifræðingar ráðleggja. Aukningin í sandkolanum er í samræmi við ráðleggingar fiskifræðinga á Hafrannsóknastofnuninni. Aukningin í ufsanum hins vegar byggist á því að ufsastofninn hefur stækkað hraðar en Hafrannsóknastofnunin spáði í júní sl. og stofninn er nú í þeirri stærð sem Hafrannsóknastofnunin spáði að hann mundi verða í eftir tvö ár. Þrátt fyrir þetta lagði stofnunin ekki til að kvótinn yrði aukinn. Ég tel hins vegar, vegna þess hve mikið er um að ræða blandaða veiði karfa og ufsa, að kvóti sem er ekki í samhengi við hvað ufsinn gefur sig í veiðinni geti verið hættulegur og skapað þrýsting á brottkast. Þess vegna taldi ég rétt með tilliti til þess hversu vel stofninn virðist hafa braggast að auka kvótann nú. Þess ber þó að geta að fiskifræðingar telja að nokkur óvissa sé í stofnstærðarmatinu. En ég veg þá óvissu á móti þeirri óvissu sem myndast þegar við sjáum fyrir okkur brottkasthættu. Þó að ég fari ekki eftir ráðleggingum fiskifræðinganna þá eru fiskifræðileg rök þar á bak við, en jafnframt litið til fiskifræði sjómannsins sem hv. þm. nefndi í upphafsræðu sinni. Mér heyrðist reyndar í niðurlagi ræðunnar að hann væri mér alls ekkert ósammála um ákvörðunina hvað ufsann varðar. Síðan er því til að svara að hér er ekki um stefnubreytingu að ræða. Ég hef áður sagt það og jafnframt farið eftir því að taka tillit til fiskifræði sjómannsins og þess sem sjómennirnir skynja að sé að gerast í hafinu. Fyrir rúmlega ári síðan jók ég aflaheimildir á miðju fiskveiðiári og þá held ég að ég hafi aukið þrjár tegundir, þar á meðal ufsann, þrátt fyrir að formlegar ráðleggingar frá Hafrannsóknastofnuninni lægju ekki fyrir. En þróunin varð sú að þegar skýrslan kom sl. vor frá Hafrannsóknastofnuninni þá lagði hún til aukningu í öllum þessum stofnum sem ég hafði lagt til aukningu í hálfu ári fyrr. Því má segja að umtalsverð verðmæti hafi komið í þjóðarbúið vegna þess að ég tók þarna tillit til þess sem fiskifræði sjómannsins sagði okkur, þ.e. að ástand þessara stofna væri betra en mælst hafði hálfu til einu ári áður. En það er þannig með fiskifræðina að við erum alltaf að vinna með gamlar tölur. Þess vegna er ekkert verið að taka sérstaklega núna tillit til stöðu sjávarútvegsins umfram það sem áður hefur verið gert. Við reynum auðvitað alltaf að nýta fiskstofna okkar eins vel og skynsamlega og hægt er á hverjum tíma. Því er þó hins vegar ekki að leyna að gengið er orðið talsvert hátt. Það er núna u.þ.b. 5,5% hærra en tíu ára meðalgengi. Það telst vera u.þ.b. 128 á vísitölu gengisins. Ekki eru nema tveir mánuðir síðan gengið var nánast nákvæmlega í meðaltalinu þannig að þessi breyting hefur átt sér stað á tveimur mánuðum. Ég held því að of snemmt sé að tala um þetta sem alvarlegt ástand. Ef það verður hins vegar viðvarandi gætu skapast slíkar aðstæður að réttlætanlegt væri að ræða það á þeim grunni. En eins og menn vita þá erum við með sjálfstæðan Seðlabanka sem á að beita þeim stjórntækjum sem hægt er að beita varðandi þessi mál og væntanlega, herra forseti, verður tekið tillit til þessarar stöðu í ákvörðunum Seðlabankans á næstu vikum og mánuðum.

Hæstv. forseti. Það er nú árlegur viðburður að úthlutað sé til viðbótar verulegum aflaheimildum á miðju ári og það hlýtur að vekja upp þær spurningar hvort það ætti bara ekki að gera það í öllum fiskstofnum úr því þörf er á því í sumum. Það er líka umhugsunarefni hvers vegna ekki er þá lækkað í neinni tegund, einungis farið fram til hækkunar. Ég verð að segja að fiskifræðilegu rökin sem hafa verið færð fram fyrir þessum breytingum eru kannski ekkert sérstaklega sterk. Ég held því ekki fram að tillögurnar frá því í vor hafi endilega verið svona óskaplega góðar. En það er undarlegt að þær skuli ekki duga nema í nokkra mánuði, sex mánuði, og þá þurfi menn að breyta þó ekki séu nema sex mánuðir í næstu úthlutun. Það er líka skrýtið að sjá það að aðalrökin sem koma fram í tilkynningu ráðuneytisins virðast vera sótt í að það sem nú hafi verið úthlutað sé jafngildi þess sem skert var. Þetta gerðist nefnilega nákvæmlega svona fyrir ári síðan líka. Þá voru aðalrökin frá ráðuneytinu týnd fram um að verið væri að úthluta í staðinn fyrir skerðinguna og meira að segja rúmlega. Ég verð að viðurkenna að það læðist að mér sá grunur að menn séu líka dálítið að horfa í fjárhagslega stöðu sjávarútvegsins þegar þeir eru að velta fyrir sér líffræðilegu rökunum og fiskifræði sjómannsins. Var það kannski fiskifræði sjómannsins sem réði, hæstv. ráðherra, þegar settur var kvóti á þær tegundir sem komu inn fyrir tveimur eða þremur árum, skötusel og keilu? Hvaða sjómenn lögðu það til? Ég verð að viðurkenna að mér finnst ekki mjög trúverðugt að sjá hvernig sumar af þessum breytingum koma fram. Þær virðast ekki vera byggðar á því að lífríkið hafi breyst. Mér finnst eins og stjórnvöld séu orðin æðiráðvillt í því hvort þau ætla að fara eftir fiskifræðingum eða fiskifræði sjútvrh.

Herra forseti. Við höfum farið þá leið að ákveða einu sinni á ári hversu mikið megi veiða úr þeim fiskstofnum sem talið er nauðsynlegt að takmarka veiðar á. Ég tel með hliðsjón af ýmsum fiskifræðilegum þáttum eðlilegra að við færum okkur yfir í það að taka ákvarðanir til lengri tíma og höfum þar m.a. í huga að slíkar ákvarðanir gefa útgerðinni meiri stöðugleika og betra svigrúm til þess að skipuleggja rekstur sinn. Það er afleitt þegar teknar eru árlegar ákvarðanir þar sem hámarksafli sveiflast töluvert og því þykir mér satt að segja mjög sérkennilegt að það er að verða regla fremur en undantekning að menn taki upp þessa skammtímaákvörðun sem gildir til eins árs í senn og ákveði nýjan hámarksafla eftir sex mánuði. Ég held að það hljóti á endanum að leiða til þess að við slíkar ákvarðanir minnki menn kvótann í ýmsum tegundum því ekki getur upptaka á miðju fiskveiðiári leitt einvörðungu til þess að auka fiskveiði úr einstökum stofnum. Það er líka ótrúverðugt, herra forseti, að auka kvóta í tegund eins og ufsa svo mikið sem raun ber vitni gegn ráðleggingum Hafrannsóknastofnunar og gegn ráðleggingum ICES þannig að nú er ákvarðað að leyfa að veiða nærri því tvöfalt meira en hinir erlendu sérfræðingar lögðu til. Það er ekki langt síðan þeir lögðu til að beinni veiði á ufsa yrði hætt og aðeins ákvarðaður kvóti þannig að dygði fyrir meðafla. Hvaða fiskifræðilegu rök hafa komið fram, herra forseti, á undanförnum mánuðum sem gera mönnum kleift að taka ákvarðanir svo langt frá ráðleggingum fiskifræðinga sem raun ber vitni? Það er líka dálítið ótrúverðugt að aðeins á sex mánuðum hafi stofninn í sandkola aukist þannig að hægt sé að auka veiði nærri því tvöfalt, eða úr 4 þús. tonnum í 7 þús. tonn. Ég tel því, herra forseti, rétt að menn fari mjög varlega í þessum efnum.

Herra forseti. Hér hefur hafist að mörgu leyti nokkuð fróðleg umræða að mínu viti. Í fyrsta lagi tel ég að sjútvrh. hafi gefið nokkuð merka yfirlýsingu hér áðan þó kannski hafi ekki allir veitt því athygli. Hæstv. ráðherrann fullyrti úr þessum stól að í fiskifræði værum við ávallt að vinna með gamlar tölur. Það er út af fyrir sig nokkuð merkileg yfirlýsing af hans hálfu. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég held að ráðherranum sé að fara fram. Það er nefnilega dálítið til í þessu, sérstaklega að því er varðar botnfiskstofnana, að við séum oft að vinna með gamlar tölur. Það hafa nefnilega verið mjög skýrar vísbendingar um það í tillögum Hafrannsóknastofnunar á undanförnum árum að Hafrannsóknastofnun hefur verið á eftir í uppsveiflu og líka á eftir í niðursveiflu. Menn vita það kannski ekki eða muna það ekki að í nokkur ár var hér frjáls veiði á ufsa vegna þess að aflamarkið í ufsa var alltaf miklu hærra en menn náðu að veiða. Þegar fiskimennirnir voru að benda á að það væri greinilegur mikill samdráttur í ufsaaflanum var svona hægt og rólega farið að draga úr aflanum. Það passaði að þegar búið var að færa hann niður í 20 þús. tonn, niður í lágmarkið, þá fóru menn náttúrlega að keyra fram úr og benda á að mikil ufsagengd væri á miðunum og það tók auðvitað einhvern tíma að lagfæra það. Við stunduðum því talsvert brottkast á ufsa í nokkur ár. Það verður bara að segjast alveg eins og er, herra forseti, að mikið vantar á að Hafrannsóknastofnunin hafi rétta sýn á hvað er að gerast hér í almennri botnfiskveiði. Það segir ekki endilega það að ákvarðanir ráðherrans séu hinn rétti vegur og það er alveg rétt sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson vakti athygli á áðan að það er verið nærri að tvöfalda sandkolaveiðina og það var nærri tvöföld ýsuveiði þrátt fyrir kvótasetningu.

Herra forseti. Hér kom í pontu fyrir nokkrum dögum hæstv. forsrh. þessa lands til að svara fyrirspurnum um mótvægisaðgerðir gegn efnahagslegum afleiðingum stóriðjuframkvæmda. Hann kvað nú ekki mikla þörf á að ræða þau efni nú, hann væri hins vegar boðinn og búinn að gera það á árabilinu 2005--2007 þegar þessar afleiðingar væru farnar að koma í ljós. Þarna var hæstv. ráðherra nokkuð seinheppinn því á meðal afleiðinganna af risafjárfestingum í virkjun og þungaiðnaði eru einmitt áhrifin á gengi krónunnar. Það er ljóst að þessi áhrif vegna væntanlegra framkvæmda eru þegar farin að koma í ljós. Eins og kom fram í máli málshefjanda þá hefur krónan styrkst um 3% það sem af er þessu ári, dollarinn dalað um 25% á einu ári. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir að kaupmáttur okkar gagnvart innfluttri vöru úr Vesturheimi eykst, en að sama skapi veikjast útflutningsatvinnuvegirnir. Þetta bitnar einna helst á sjávarútveginum. Útflutningsverðmæti í sjávarútvegi eru um 128 milljarðar kr. En nú reiknast mönnum til að vegna aukinna aflaheimilda muni útflutningsverðmætin aukast um 2,5--2,8 milljarða dollara. Ég tek undir áhyggjur sem fram komu hjá hv. málshefjanda, Árna Steinari Jóhannssyni, um að þarna séu menn að grípa til ráðstafana vegna stóriðjuáforma ríkisstjórnarinnar, sem séu afskaplega vafasamar. Það er verið að heimila auknar veiðar gegn ráðleggingum fiskifræðinga til þess að styrkja sjávarútveginn. Mér finnst það slæm tilhugsun að við skulum ætla að niðurgreiða Alcoa með þessum hætti.

Herra forseti. Það er erfitt að gera svo öllum líki í þessum efnum. Ráðherra hefur tekið þann kost að fara bil beggja, þ.e. að fara eftir ráðleggingum Hafró t.d. hvað sandkolann varðar, en taka tillit til svokallaðrar fiskifræði sjómannsins þegar kemur að ufsanum, en hæstv. sjútvrh. hefur stundum legið undir ámælum fyrir að taka ekki nægilegt tillit til hennar. Sú fiskifræði gengur út á tilfinningar og byggist á mikilli reynslu og þekkingu starfandi sjómanna sem enginn skyldi vanmeta, en ekki faglegum mælingum. Stundum er reyndar erfitt að koma faglegum mælingum við og á það við um ufsann en hann er flökkufiskur og því eru göngur mismunandi milli ára. Ufsi veiðist að verulegu leyti sem meðafli við botnfiskveiðar, bæði þorskveiðar og karfaveiðar. Ef hlutföll tegunda í aflamarki við blandaðar veiðar eru fjarri öllum veruleika og mjög frábrugðin því hlutfalli sem fæst í afla skapast vandræði. Þetta hefur verið vandinn undanfarin ár hvað ufsann varðar. Þrátt fyrir að menn forðist eftir bestu getu að veiða ufsa var samt svo komið að vöntun á ufsakvóta hamlaði botnfiskveiðum, ekki hvað síst karfaveiðum. Í blandaðri veiði getur verið erfitt að eiga við það að halda veiðum á ákveðnum tegundum niðri. Við vitum að þrýstingur um auknar veiðiheimildir er mikill og því miður eru menn ekki tilbúnir til að minnka heimildir virðist stofnar í lægð. En ef meira virðist af ákveðnum fisktegundum á miðunum kemur ávallt þrýstingur á auknar veiðiheimildir. Varðandi ufsann hefur mikil óvissa ríkt í stofnmatinu á honum og í ljósi þess og vegna þess að stofninn hefur verið í lægð ráðlagði Hafrannsóknastofnun ekki aukningu á veiðum á honum. En þar sem stofnmatið hefur vaxið á síðustu missirum sem og að sjómönnum ber saman um umtalsverða aukningu á ufsa, var farið út í að auka ufsakvótann um 8 þúsund tonn. Auðvitað er það alltaf matsatriði hversu hratt á að byggja upp stofna og ekki einungis líffræðilegt mat sem liggur þar að baki. En líkt og ég hef sagt áður er sérstaða ufsans nokkur og því er réttlætanlegt að ganga gegn vilja sérfræðinga Hafrannsóknastofnunar að þessu sinni til að koma í veg fyrir brottkast og minnkandi botnfiskveiðar vegna meðafla.

Virðulegi forseti. Ég hef aldrei verið í nokkrum vafa um það að mjög erfitt er að átta sig á því hversu mikið magn af fiski er í sjónum og ég hef alltaf verið efasemdamaður um það að fiskifræðingarnir hafi nákvæmar tölur um það jafnvel þótt þeir hafi á stundum komið á haustin og sagt okkur nokkuð nákvæmlega hversu veiðistofninn væri stór í hinni og þessari greininni. Ég hef kannski sagt það áður að okkur hefur nú ekki tekist að telja þannig svo tæmandi sé hreindýrin sem þó eru uppi á fastalandi. Við erum því vissulega í miklum erfiðleikum með að telja fiskana í sjónum. Ég held að þessi ákvörðun hæstv. ráðherra muni ekki á neinn hátt skaða okkur hvað varðar fiskimiðin almennt. En hins vegar held ég að ákvörðunin dragi kannski fram með mjög skýrum hætti að þegar á þarf að halda og aðstæður eru þannig í samfélaginu, er hægt að taka stærri sneið af kökunni úr sjónum sem er sú auðlind sem við jafnan gerum út á. Hæstv. ráðherra hefur tekið þá ákvörðun nú að auka heimildir í nokkrum tilteknum tegundum sem hann nefndi hér. Það sem er kannski sérstætt við þessa ákvörðun nú er e.t.v. sú röksemdafærsla sem notuð er. Vitaskuld átta sig allir á því að þetta er fyrst og fremst vegna þess að gengi krónunnar hefur styrkst gagnvart erlendri mynt og að kosningar eru í vor og af þeim sökum er þessi ákvörðun tekin. En af því hæstv. ráðherra nefndi það áðan í umræðunni að hann byggði núorðið mikið á fiskifræði sjómannsins, sem hefur nú ekki átt mikið upp á pallborðið, þá væri kannski ágætt, virðulegi forseti, að hann upplýsti okkur um hvaða sjómaður þetta var sem hann talaði við.

Herra forseti. Ég fagna ákvörðun hæstv. sjútvrh. um að auka aflaheimildir. Ég hlýt að fagna því að með þeirri ákvörðun skuli vera færðir um 2,5 milljarðar til viðbótar í íslenskt efnahagslíf. Það hlýtur að vera sérstakt fagnaðarefni í sjávarplássum og má líta á sem mótvægisaðgerðir gegn þeirri vá sem atvinnuleysið er. Í máli hæstv. ráðherra hefur m.a. komið fram og eins hjá fulltrúum ráðuneytisins þegar þeir komu á fund hv. sjútvn. að fyrir þessari ákvörðun eru rök. Annars vegar er vísað til alþjóðasamninga þar sem við erum að tryggja hlutdeild okkar í svokölluðum flökkustofnum og hins vegar óvissuþættir. Þessi rök eru vissulega haldbær en hljóta líka að vekja upp ákveðnar spurningar. Í fyrsta lagi hljótum við að spyrja okkur hvort sambærileg rök út frá þeirri miklu óvissu sem er í þessum vísindum gildi þá ekki um aflaheimildir í þorski og hvort ekki sé ástæða til að líta vel yfir það. Hins vegar vil ég nefna það sem hér hefur oft komið til umræðu og er kannski grundvallarþáttur í öllu sem heitir fiskveiðistjórn okkar, þ.e. fiskveiðiráðgjöfin, hvort ekki sé orðið tímabært að leggja verulega vinnu í að endurskoða þá stefnu sem verið hefur ríkjandi hjá okkur varðandi fiskveiðiráðgjöf. Hér hefur verið nefnd fiskifræði sjómannsins. Einnig má nefna fiskifræði annarra vísindamanna en þeirra sem starfa hjá Hafrannsóknastofnun, nöfn sem oft hafa verið nefnd hér í umræðunni, og gagnvart þessum tveimur þáttum höfum við síðan það sem má kalla skóla Hafrannsóknastofnunar. Það hlýtur að vera eðlilegt í ljósi þeirrar miklu óvissu að hvetja hæstv. ráðherra til þess að láta fara fram öfluga vinnu í þeim tilgangi að endurskoða þessa fiskveiðiráðgjöf og þann skóla sem hefur verið ríkjandi í þeim efnum á síðustu áratugum.

Herra forseti. Fiskveiðar og fiskvinnsla eru einn af undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar. Um 50% af útflutningstekjum okkar koma frá þeim atvinnuvegi og byggðarlög vítt og breitt um landið byggja afkomu sína og öryggi á veiðum og fiskvinnslu. Þau eru allmörg byggðarlögin þar sem um helmingur vinnufærs fólks starfar að útgerð og fiskvinnslu. Því er afar mikilvægt að þannig sé haldið á málum af hálfu stjórnvalda að búin sé eins örugg og trygg umgjörð utan um þennan atvinnuveg og kostur er. Til þess höfum við veiðiráðgjöf, til þess höfum við Hafrannsóknastofnun og til þess höfum við líka stefnu af hálfu stjórnvalda í fiskveiðimálum. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð leggur áherslu á að auðlindir sjávar verði raunveruleg sameign þjóðarinnar, að einstökum byggðarlögum verði tryggður réttlátur skerfur veiðiheimilda og viðunandi öryggi, og að sjávarútvegurinn aðlagi sig markmiðum sjálfbærrar þróunar og vinni markvisst að því að bæta umgengni um náttúruna og lífríkið, þ.e. einstaka nytjastofna og vistkerfi. Sjávarútvegsstefnan verður að byggja á því að hún treysti byggð og efli atvinnu í landinu öllu ásamt því að stuðla að aukinni fullvinnslu framleiðslunnar og þar með aukinni verðmætasköpun og hámarksafrakstri auðlinda innan lands. Virðulegi forseti. Mér fannst hæstv. ráðherra skauta ansi létt yfir þá gengisþróun sem blasir við og er nú hér. Gengið er orðið allt of óhagstætt þessum meginútflutningsatvinnuvegi þjóðarinnar. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra til hvaða aðgerða hann hyggist grípa verði þessi gengisþróun áfram á næstu mánuðum og missirum eins og nú er?

Herra forseti. Ákvörðun um aflaheimildir er ávallt mikið álitamál og við höfum sannarlega þær ábendingar að vísindi hafrannsókna og fiskifræði eru ekki mjög nákvæm. Hefur oft verið bent á að nýjustu upplýsingar í þeim vísindum séu ávallt gamlar, enda starfað við sífelldar breytingar í hafinu sem gefur sífellt ný og breytileg skilyrði fyrir viðgang þeirra fiskstofna sem við nytjum. Það er örugglega réttmætt að benda á að við höfum ekki alltaf nægilega vísindaleg rök fyrir ákvörðunum af þessu tagi, ekki heldur þó við tökum þær eingöngu einu sinni á ári eins og við gerðum um nokkurt árabil. Á þeim tíma, á þeim árum voru ávallt uppi ábendingar, klárar og sæmilega rökstuddar ábendingar t.d. sjómanna og vísindamanna utan Hafrannsóknastofnunar að ástæða væri til að endurskoða ákvörðun frá upphafi fiskveiðiárs. Staðreyndin er sú, herra forseti, að innan hvers heils árs verða miklar breytingar á ástandi og vaxtarhraða nytjastofna okkar. Þess vegna getur verið ástæða til og skipt máli að endurskoða ákvarðarnir um veiðiheimildir. Sjómenn okkar öðlast gjarnan hraðar en hafrannsóknamenn vitneskju um fiskigöngur og um breytingar á lífsskilyrðum nytjastofnanna. Þó ekki væri nema þess vegna er ástæða til að hlustað sé grannt eftir reynslu þeirra. Mér þykir rétt að geta þess að hér er einmitt staddur sá sjútvrh. sem hefur mest leitað eftir því og meira en fyrirrennarar hans að draga fiskifræði sjómannsins eins og hún er kölluð inn í ákvarðanir áður en niðurstaða er fengin. Hann hefur unnið að því að reyna að skilgreina upplýsingar og vitneskju sjómanna og að hún komi fram með skipulegum hætti áður en ákvarðanir þarf að taka. Það er einfaldlega svo að hafrannsóknir okkar eru ekki svo gríðarlega umfangsmiklar að þær geti náð með tæmandi hætti yfir þá nytjastofna sem við stundum veiðar á.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. En mér fannst ansi merkilegt koma fram í ræðu hæstv. sjútvrh. þegar hann talaði um gamlar tölur og ég er sammála þeim hv. þm. sem hafa talað um það hér að ástæða sé til að velta fyrir sér verklagi, vinnureglum og vinnufyrirkomulagi Hafrannsóknastofnunar. Mjög margt bendir til þess að við komum of seint fram með aukningu á kvóta og of seint með niðurskurð á kvóta líka, þarna er því eitthvert jafnvægi sem þarf að hyggja betur að. En mesta áhyggjuefnið nú um stundir er að þrátt fyrir þessa kvótaaukningu og þar með 2% bata fyrir útveginn í heild sinni, þá eru þessar gríðarlega neikvæðu blikur á lofti hvað varðar þróun gengisins. Og samkvæmt þeim upplýsingu sem maður fær þegar maður fer vítt og breitt um landið eru sumir hlutar vinnslunnar þegar komnir í bullandi mínus og þar kvarta sárast þeir sem eru t.d. í rækjuvinnslu á aðkeyptu efni. Menn fullyrða að hér verði um mjög mikla erfiðleika að ræða á allra næstu mánuðum og missirum og þetta eru hlutir sem verður að bregðast við og reyna að lagfæra með öllum þeim ráðum sem tiltæk eru á hinu háa Alþingi og hjá ríkisstjórninni. Þvert á móti ef ekkert verður að gert miðað við nýjustu ákvarðanir um stóriðjuuppbyggingu og virkjunarframkvæmdir, þá er margt sem bendir til þess að staða útvegsins og vinnslunnar versni enn, jafnvel með hækkandi gengi og e.t.v. styrkingu krónunnar enn frekar. 

Herra forseti. Þingmenn Vinstri grænna virðast ekki hafa gert sér grein fyrir því að gerðar hafa verið breytingar á Seðlabankanum. Við erum nú með sjálfstæðan seðlabanka sem fer með gengismálin og það er markaðsgengi. Seðlabankinn hefur í afskiptum sínum af gengismálum það markmið að halda verðbólgunni innan ákveðinna marka. Seðlabankinn hefur það á valdsviði sínu að vinna að því að hafa áhrif á gengið ef það þjónar markmiðum um verðbólgu. Það er ekki ríkisstjórnarinnar sem slíkrar að gera það. Ég held að við munum sjá að ef gengið verður eins hátt áfram og það er í dag muni Seðlabankinn grípa til einhverra aðgerða. Þess vegna er algjörlega óþarfi fyrir hv. þm. Vinstri grænna, eins og hv. þm. Ögmund Jónasson, að vera hér með einhverja samsæriskenningar um gengismál og kvótahækkanir. Hins vegar er ég svolítið hissa á ummælum þeirra hv. þm. Jóhanns Ársælssonar og Kristins H. Gunnarssonar sem gagnrýna þessar kvótahækkanir. Lífríkið bíður ekki eftir einhverjum dagsetningum. Stofnarnir geta stækkað innan ársins og það svo umtalsvert að það breytir fiskgengdinni og þar með reynist nauðsynlegt að breyta aflaheimildunum. En þetta hefur líka verið gert til þess að minnka kvóta eins og rækjuákvarðanir fyrri ára eru dæmi um. Og ég velti því fyrir mér: Voru þessir hv. þm. á móti því t.d. að ýsukvótinn væri aukinn fyrir rúmu ári? Það var ekki gert vegna ráðlegginga Hafrannsóknastofnunar eða fiskifræðinga. Það var gert vegna þess að verið var að taka tillit til fiskifræði sjómannsins í því sambandi. Voru þeir á móti því? Það er einkennilegt með þessa ágætu þingmenn að þegar vel gengur virðast þeir bara alls ekki sjá til sólar en hafa síðan allt á hornum sér þegar síður gengur.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá hv. allshn. um frv. til laga um breyting á lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Ég vil benda hv. þingheimi og forseta á þskj. 867. Við fengum Rögnu Árnadóttur frá dómsmrn. á okkar fund þar sem við fórum mjög vel yfir þetta mál. Ég vil geta þess að það var mikil samstaða í nefndinni um að fara vel í gegnum málið og kom í ljós að það var líka eindregin skoðun allra nefndarmanna að afgreiða málið sem fyrst enda um gott mál að ræða, að mínu mati. Með frv. er lagt til að íslenskum ríkisborgurum verði heimilað að halda íslensku ríkisfangi þótt þeir öðlist ríkisborgararétt í öðru ríki. Hér er því lagt til að tvöfaldur ríkisborgararéttur verði heimilaður. Samkvæmt núgildandi lögum missir sá íslenskt ríkisfang sitt sem hlýtur erlent ríkisfang samkvæmt eigin umsókn eða skýlausu samþykki, eða með því að ganga í opinbera þjónustu í öðru ríki. Ákvæði laganna um missi ríkisborgararéttar eru í samræmi við þau ríkisborgararéttarlög sem í gildi hafa verið á Norðurlöndunum frá því á fyrri hluta síðustu aldar. Ekki hefur farið fram sameiginleg norræn endurskoðun á lögunum, en ný ríkisborgararéttarlög tóku gildi í Svíþjóð 1. júní 2001. Helsta breyting þeirra er sú að Svíar heimila nú tvöfaldan ríkisborgararétt. Endurskoðun á lögunum er hafin í Noregi og Finnlandi en ekki í Danmörku. Ástæður framangreindra breytinga eru þær helstar að íslensk stjórnvöld hafa orðið vör við óánægju íslenskra borgara með að missa íslenska borgararéttinn þegar þeir hafa fengið erlendan borgararétt. En það vill svo til, herra forseti, að til að njóta ákveðinna réttinda í sumum löndum, bæði í Evrópu og annars staðar, þurfa viðkomandi einstaklingar að hafa þarlendan ríkisborgararétt, ætli þeir að dvelja til lengri tíma í viðkomandi landi. Finnst því Íslendingum oft súrt í broti að missa íslenskan ríkisborgararétt sinn sem oft á tíðum er þeim mjög kær. Einnig má benda á að þegar erlendir ríkisborgarar hafa fengið íslenskan ríkisborgararétt höfum við Íslendingar ekki gengið mjög hart eftir því að þeir hinir sömu afsali sér hinum fyrri ríkisborgararétti þannig að í raun hafa margir þennan tvöfalda ríkisborgararétt. Þess ber að geta að eitt meginsjónarmiðið við að heimila ekki tvöfaldan ríkisborgararétt er að koma í veg fyrir að maður geti haft herskyldu í tveimur ríkjum. Slíkt á hins vegar ekki við hér á landi. Við í nefndinni leggjum til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um námsstyrki. Eitt af þeim markmiðum sem sett voru fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því í maí 1999 var að tryggja öllum jöfn tækifæri til náms án tillits til búsetu eða efnahags. Í samræmi við þá markmiðssetningu var í menntmrn. sett í gang vinna sl. vor við endurskoðun núgildandi laga nr. 23/1989, um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. Við endurskoðun laganna fór fram skoðun á eldri löggjöf um sama efni svo og skoðun á sambærilegum reglum í nágrannalöndunum. Markmiðið með endurskoðun laga nr. 23/1989, og um leið með frv. þessu, er að stuðla að því að tryggja öllum jöfn tækifæri til náms án tillits til búsetu eða efnahags. Önnur markmið, sem einnig voru höfð í huga við samningu frumvarpsins, voru í fyrsta lagi að gera það regluverk, sem fram kemur annars vegar í lögum nr. 23/1989 og hins vegar í gildandi reglugerð nr. 576/2002, um jöfnun námskostnaðar, sem sett hefur verið á grundvelli þeirra, sem aðgengilegast fyrir almenning, í öðru lagi að tryggja betur að þær reglur sem byggt hefur verið á í framkvæmd hafi skýra lagastoð og í þriðja lagi að reglur um úthlutun námsstyrkja leiði til þess að úthlutun styrkjanna verði allt í senn einföld, hraðvirk og ódýr. Í almennum athugasemdum þessa frv. kemur fram að núgildandi lög, nr. 23/1989, séu að grunni til byggð á eldri lögum, nr. 69/1972, um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. Af fenginni reynslu er nauðsynlegt að ganga nú lengra við endurskoðun núgildandi laga og eru margvíslegar ástæður sem valda því. Ég hef þegar nefnt að þær reglur sem byggt hefur verið á í framkvæmd þurfi skýrari lagastoð. Almennt orðalag gildandi laga hefur kallað á nánari útfærslu í reglugerðum, en slíkar reglugerðarsetningar hafa verið nokkuð tíðar á undanförnum árum. Þeim hefur verið ætlað að auðvelda námsstyrkjanefnd að meta umsóknir og jafnframt að skilgreina úthlutunarreglur nákvæmar en gert er í gildandi lögum þannig að þær yrðu aðgengilegri fyrir almenning. Þetta verk hefur verið vandasamt og jafnvel hefur komið til þess að umboðsmaður Alþingis hafi í áliti á síðasta ári talið að regla sem kvað á um misháa styrki eftir því hvar nemendur væru búsettir á landinu, ætti sér ekki stoð í gildandi lögum. Í annan stað hefur námsframboð hér á landi stóraukist á undanförnum árum og kallar það einnig á þörf á endurskoðun með hliðsjón af breyttum aðstæðum. Að síðustu hafa samgöngubætur orðið miklar hér á landi frá því núgildandi lög tóku gildi á árinu 1989, sem hefur leitt til þess að auðveldara er í einstökum landshlutum að sækja nám um langan veg. Af þeim sökum kalla breyttar aðstæður í samgöngumálum að nokkru á breyttar reglur um námsstyrki til jöfnunar á námskostnaði. Helstu efnislegu breytingarnar sem er að finna í þessu frumvarpi eru að öðru leyti eftirfarandi: Skilgreining á einstaklingum sem njóta námsstyrkja er rýmkuð og látin ná til erlendra ríkisborgara. Þannig er tekið tillit til réttar þeirra sem grundvallast á alþjóðlegum skuldbindingum. Í frumvarpinu eru einstök hugtök sem í því birtast skilgreind í IV. kafla, almennum athugasemdum. Fela skilgreiningarnar í sér rýmkun frá því sem lagt var til grundvallar við framkvæmd eldri laga. Veigamesta breytingin er á skilgreiningu hugtaksins ,,fjölskylda``. Í frumvarpinu eru teknar upp reglur sem áður var að finna í reglugerðum sem settar voru á grundvelli eldri laga. Með þeim hætti er tryggt að einstök skilyrði, sem áður var að finna í reglugerðum settum á grundvelli laganna, hafi ótvíræða lagastoð. Það ákvæði sem hér er veigamest er hin svokallaða ,,30 km regla``. Málsmeðferð samkvæmt lögunum er breytt þannig að allir tímafrestir verða styttri en verið hefur. Ástæðan fyrir þessari málsmeðferð er sú að nemendum er nauðsynlegt að fá endanlega ákvörðun varðandi umsóknir sínar á sem stystum tíma. Um einstakar greinar frv. bendi ég á að í 1. gr. er markmiðum þess lýst með almennum hætti, en ákvæðið er samhljóða 1. gr. núgildandi laga nr. 23/1989. Í 2. gr. frv. eru talin upp þau almennu skilyrði sem umsækjandi um námsstyrk þarf að fullnægja svo hann fái úthlutað námsstyrk. Ákvæðið er að mestu leyti samhljóða 2. gr. gildandi laga en þó er um tvenns konar breytingar að ræða: Annars vegar nær ákvæðið samkvæmt frumvarpinu jafnt til íslenskra sem erlendra ríkisborgara sem eiga rétt til námsstyrks samkvæmt samningi íslenska ríkisins við önnur ríki eins og ég gat um áðan. Hér er einkum litið til skuldbindinga sem byggjast á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Hins vegar er í ákvæðinu það skilyrði að nemandi verði að dveljast fjarri fjölskyldu sinni vegna námsins til að eiga rétt til námsstyrks. Þetta skilyrði er einnig í 2. gr. núgilandi laga nr. 23/1989 og hefur verið litið svo á að með ,,fjölskyldu`` í þessu sambandi sé eingöngu átt við foreldra. Þannig hefur það verið skilgreint í reglugerð. Í IV. kafla almennra athugasemda í frv. þessu er hugtakið ,,fjölskylda`` skilgreint sérstaklega og mun rýmra en áður. Ástæðan fyrir þessari breytingu er að fjölskylduaðstæður hafa á undanförnum árum breyst. Þannig búa nemendur oft fjarri foreldrum sínum og auk þess hefur sú þróun orðið að nemendur búa fjarri fjölskyldu sinni, nánar tiltekið maka sínum og börnum. Að auki hefur það leitt til vandræða í framkvæmd að setja það sem skilyrði að nemandi hafi sama lögheimili og foreldrar eftir að lögræðisaldri er náð, nú við 18 ára aldur eins og lögræðislög kveða á um. Skilgreining á ,,fjölskyldu`` í almennum athugasemdum þessa frv. tekur því mið af því að óeðlilegt sé að setja það skilyrði að einstaklingur hafi sama lögheimili og foreldrar hans eftir að lögræðisaldri er náð. Í 3. gr. frv. er lagt til að námsstyrkir verði flokkaðir með nokkuð öðrum hætti en gert er í núgildandi lögum. Meginflokkarnir eru þeir sömu og meginmarkmið hvers styrks er það sama. Breytingin felst aðallega í því að hér eru styrkirnir flokkaðir á svipaðan hátt og gert er í núgildandi reglugerð nr. 576/2002, jafnframt því sem hin sérstöku skilyrði sem umsækjendur þurfa að uppfylla eru skilgreind nákvæmar en gert hefur verið áður. Hið sama má segja um viðmið sem nota skal við útreikning hvers styrks. Í núgildandi lögum eru skilgreiningar ekki eins skýrar og þar verður að lesa saman 2. gr. og 5. gr. til að fá nákvæma mynd af styrkjakerfinu. Hér er lagt til að ákvæði þessara greina verði sameinuð. Meginmarkmiðið er að gera reglurnar aðgengilegri og veita þeim úthlutunarreglum sem að meginstefnu hefur verið fylgt lagastoð. Þá vek ég sérstaklega athygli á því að í 3. gr. er lagt til að lögfest verði svokölluð ,,30 km regla`` sem er sérstök fjarlægðarregla sem stuðst hefur verið í framkvæmd og verið hefur í reglugerð án ótvíræðrar lagastoðar. 30 km reglan felur í sér að umsækjendur þurfa að vista sig a.m.k. 30 km frá lögheimili vegna námsins til að eiga rétt á dvalarstyrk. Til að tryggja að jafnræðis sé gætt er jafnframt lagt til að námsstyrkjanefndin hafi heimild til að veita dvalarstyrk þó svo að fjarlægðin sé styttri en 30 km ef samgöngur til og frá skóla eru nemanda sérstaklega erfiðar með tilliti til veðráttu, ástands vega og almenningssamgangna. Segja má að 30 km reglan feli í sér mismunun sem telja verður réttlætanlega að teknu tilliti til þess að ákvæðinu er ætlað að jafna þann fjárhagslega aðstöðumun sem felst annars vegar í efnaleysi nemenda og hins vegar í búsetu nemenda sem rekja má til landfræðilegra þátta. Herra forseti. Ég hef hér rakið efni frv. í meginatriðum en sé ekki ástæðu til þess að fjalla frekar um einstakar greinar þess, heldur vísa ég til frumvarpsins sjálfs og eftir atvikum til umfjöllunar í athugasemdum þess. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. menntmn. og 2. umr.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er hér fyrst og fremst verið að lögfesta ýmislegt sem áður hefur verið í reglugerð. Ekki er annað að sjá við yfirlestur á frv. en að flest sé þar til bóta og einföldunar og geri starf þeirrar nefndar sem sér um úthlutanir auðveldara. Nokkur atriði eru hins vegar eðli málsins samkvæmt umdeilanleg a.m.k. og þar vísa ég náttúrlega fyrst og fremst til hinnar svokölluðu 30 km reglu. Það er auðvitað erfitt að setja slíkt viðmið inn í lagatextann en það er verið að reyna að bjarga því fyrir horn með viðbótargreinum, þannig að heimilt sé að veita dvalarstyrk þótt fjarlægð sé styttri ef aðstæður eru svo sem nánar er skilgreint í textanum. Það er auðvitað ljóst að aðstæður eru svo misjafnar að það væri ógjörningur að miða eingöngu við slíka reglu. Þess vegna fagna ég því ákvæði sem fylgir lagagreininni og vonast til að þar komi ekki upp vandræði við skilgreiningar. Auðvitað verður það nefndarinnar sem fer með úthlutunina að meta það. Það er þó annar liður í 3. gr. sem er spurning hvort þyrfti að skilgreina nánar, þ.e. skólaakstursstyrkurinn. Í frumvarpstextanum segir, með leyfi forseta: ,,Skilyrði skólaakstursstyrks er að nemandi verði að sækja skóla fjarri fjölskyldu sinni og eigi ekki rétt á dvalarstyrk.`` Málið er nokkuð skýrt með dvalarstyrkinn, með þeim fyrirvara sem ég talaði áðan um varðandi 30 km regluna. Hins vegar er engin skilgreining á því hvað felst í orðunum ,,fjarri fjölskyldu sinni``. Það er atriði sem við þurfum að fara betur yfir í menntmn., hvort ástæða sé til að gera textann skýrari eða skoða út frá ýmsum landfræðilegum dæmum hvað þarna er átt við. Það er t.d. ljóst að það er mjög misjafnlega langt í framhaldsskóla þó svo að framhaldsskóli sé í heimasveitarfélagi nemanda. Á undanförnum árum hafa sveitarfélög verið að sameinast og víða þannig ástatt um að það er býsna langt milli enda ef við getum orðað það svo. Við getum tekið Ísafjörð sem dæmi, sem er auðvitað töluvert langt frá ýmsum þéttbýliskjörnum innan sveitarfélagsins. Sama er að segja um Fjarðabyggð. Við eigum svona dæmi sem þarf auðvitað að fara yfir og kanna hvort ástæða sé til að setja nánari skilgreiningar um í textann eða setja í nefndarálit þannig að það mætti leysa með reglugerðarákvæði. Hitt er ljóst og skiptir kannski ekki síður máli en það er sú heildarfjárhæð sem er veitt í þessu markmiði, að jafna aðstæður fólks hvað þetta varðar. Eins og segir í 4. gr. er það ákveðið á fjárlögum hvers árs. Fjárveitingin hefur hækkað nokkuð undanfarin ár en betur má ef duga skal eigi að ná til fullnustu þeim markmiðum sem sett eru með þessu lagafrumvarpi. Það er hins vegar athyglisvert, og væri fróðlegt ef hæstv. ráðherra gæti upplýst okkur nánar um það síðar í umræðunni, sem segir í umsögn fjármálaráðuneytisins: ,,Að mati bæði fjármálaráðuneytis og menntamálaráðuneytis hefur frumvarpið í för með sér óverulega breytingu á útgjöldum ríkissjóðs.`` Þetta þýðir væntanlega að sú útvíkkun sem hér á sér stað, þ.e. varðandi erlenda ríkisborgara, nær aðeins til örfárra aðila. Ég skil það þannig, komi ekki við því aðrar skýringar, að önnur útvíkkun í þessu lagafrv. sé í raun sáralítil ef nokkur. Það virðist, eins og hæstv. ráðherra sagði, fyrst og fremst verið að lögfesta ákveðna þætti úr þeirri reglugerð sem menn hafa farið eftir undanfarin ár. Þetta muni því ekki sjálfkrafa þýða aukin útgjöld. Ef menn ætla hins vegar að tryggja jafnræðið sem allra best er augljóst að við gerð næstu fjárlaga verður að hækka upphæðina, ef við ætlum ná meiri jöfnuði eins og sumir telja þurfa. Herra forseti. Ég held að það sé ljóst að menntmn. þarf ekki ýkja langan tíma til að fara yfir þetta frv. Það er einstaka ákvæði sem þarf að skoða. Ég trúi því að það náist að afgreiða það fyrir þinglok þannig að þessi lög megi öðlast gildi, eins og segir í 9. gr., þann 1. júlí 2003.

Herra forseti. Ég þakka hv. síðasta ræðumanni, Einari Má Sigurðarsyni, fyrir að hafa tekið vel undir þetta mál. Ég held að athugasemdir hans kalli ekki á mikil viðbrögð af minni hálfu. Það er rétt hjá honum að 30 km reglan er staðfest með þessu frv. Það reyndist hins vegar vera talsverður ósveigjanleiki í því hvernig farið var með þá reglu og ljóst jafnvel að það verður að setja einhver mörk þó að þau séu alltaf umdeilanleg. Sú leið hefur verið farin í þessu frv. að staðfesta mörkin við 30 km en búa jafnframt til sveigjanleika til að taka tillit til aðstæðna. Aðstæður voru jú þannig að framhaldsskólanemendur sem bjuggu í sama héraði og fóru sama fjallveg til skóla fengu mismunandi fyrirgreiðslu og verður að teljast að það hafi mismunað nemendum á þann hátt sem ekki er hægt að sætta sig við. Gerð er tilraun til þess að koma til móts við þá vankanta og ég held að þeir séu sniðnir af með þessu. Það fer a.m.k. ekki á milli mála hver tilgangurinn er hér, og þar sem skýringar þær sem hér eru settar fram eru hluti af lögskýringargögnum er alveg ljóst í mínum huga að það er gert hér til þess að koma í veg fyrir slíkan ósveigjanleika. Ég ætla aðeins að geta þess einnig að það er sjálfsagt að hv. menntmn. skoði sérstaklega þetta með skólaakstursstyrkina. Ég tel að hún geti gert það með þeim hætti að færa hugsanlega til betri vegar, ef svo er. Það er einnig rétt að með þessu frv. er verið að sníða af vankanta sem hafa verið á málinu, en ekki er verið að tala um útgjaldarammann í heild.

Herra forseti. Hæstv. menntmrh. hefur fylgt hér úr hlaði nýju frv. til laga um námsstyrki eins og það heitir. Út af fyrir sig tek ég undir og fagna því að það skuli koma hér fram og er að meginhluta sammála því sem hér er sett niður. Það er rétt að ítreka að ég er mikill áhugamaður um jöfnun námskostnaðar eða jöfnun aðstöðu milli landsbyggðarbúa og höfuðborgarbúa, þ.e. þeirra sem búa við þann ágæta kost að í þeirra sveitarfélagi er starfræktur framhaldsskóli sem ríkissjóður byggir og rekur. Ég tek undir það með hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni, öðrum fulltrúa Samfylkingarinnar í menntmn. sem hér kom fram, að mér sýnist ekki mikill ágreiningur um þetta frv. Þó eru nokkur atriði sem vert er að ræða um hér á hinu háa Alþingi og athuga hvort ekki gæti skapast fullkomin sátt um frv. Þetta er kannski ekki stórkostlegur munur, en þó eilítill. Kannski vildi ég koma fyrst að því sem hér stendur í undirfyrirsögn með þessu frv. til laga. Þetta er sem sagt frv. til laga um námsstyrki. Og það er það, herra forseti, sem ég geri smáathugasemd við og vil nefna hér og vænti þess að hæstv. menntmrh. athugi það atriði og leyfi okkur kannski að heyra álit sitt á því hér á eftir. Mér finnst, herra forseti, að hér ætti frekar að standa ,,frumvarp til laga um jöfnun á aðstöðu til að sækja sér nám --- jöfnunaraðgerðir``. Mér finnst að hugleiða ætti hvort þetta styrkjanafn ætti ekki að fara með öllu út úr þessu frv. Mér finnst, herra forseti, ekki að þeir sem fá þetta peningaframlag frá ríkissjóði til að jafna aðstöðu sína gagnvart öðrum þegnum þessa lands njóti neinna styrkja. Þeir eru eingöngu að fá framlag til þess að jafna útgjaldamun á milli fjölskyldna sem senda unglinga sína til framhaldsnáms. Mér finnst þetta verulega mikið atriði. Ég stoppa við þetta orð, ,,styrki``. Hér áður fyrr var þetta orð mikið notað um framlög frá ríki eða bæjum til þess að jafna aðstöðu fólks, eða jafna aðstöðumun skulum við segja, en ég held að við eigum að hugleiða það alvarlega núna að taka þetta orð út og finna okkur betra orð sem segir í raun og veru það sama og frv. gerir, þ.e. að jafna aðstöðu fólks. Herra forseti. Aðeins um vöruverð. Hér í dag hefur svolítið verið rætt um Landssímann. Hann er sem betur fer með sama verð á þjónustu sinni um allt land, og mér vitanlega hefur ekki verið talað um það eins og styrkur væri veittur frá Símanum til þess að hafa eina gjaldskrá. Áður en henni var breytt var hún, eins og við munum, þannig að landsbyggðarbúar greiddu hærra verð fyrir að tala í símann en höfuðborgarbúar. Það er reyndar ákaflega fyndið að hugsa til þess að þetta skuli einhvern tímann hafa verið þannig, en þannig var það samt. Mjólk er höfð á jöfnunarverði vítt og breitt um landið, og aðrar vörutegundir líka, reyndar allt of fáar því miður, og þar er yfirleitt talað um að þetta sé á jafnaðarverði, verð sé jafnað út, enda getum við sagt að orðið ,,jöfnunarverð`` sé notað þegar fast verð er sett á vöru til jöfnunar á misgóðum markaðsskilyrðum, eins og segir í orðabók. Má því ekki segja sem svo að frv. til laga um jöfnun á námskostnaði sé betra orðalag til þess að jafna mun á misgóðum aðstæðum til þess að sækja sér nám? Þetta vildi ég, herra forseti, setja hér inn og vænti þess að heyra frá hæstv. menntmrh. álit hans á því hvort við ættum ekki að skoða það alvarlega að taka þetta orð út og setja nýtt orð inn í staðinn. Í öðru lagi kemur fram í 2. gr. að frv. nær líka til erlendra ríkisborgara. Það er nýtt og tengist samningum okkar um Evrópska efnahagssvæðið og öðrum alþjóðlegum skuldbindingum sem er auðvitað gott og góðra gjalda vert. Ef Íslendingar búsettir erlendis njóta slíkrar jöfnunar í námskostnaði eins og við erum hér að ræða um eigum við að sjálfsögðu að veita hana öðrum. En þetta vekur upp spurningu, herra forseti, og ég vil því spyrja hæstv. menntmrh.: Hvað er talið að þeim aðilum muni fjölga mikið sem munu njóta þessara jöfnunaraðgerða við þá breytingu sem um er að ræða? Í 3. mgr. 2. gr. er hins vegar talað um það hlutverk sem þessi sjóður hefur líka, þ.e. að veita efnalitlum nemendum framlag til þess að stunda nám. Þetta er gott og göfugt hlutverk. Mjög svo. Við teljum okkur búa í þjóðfélagi jafnréttis og að efnahagur foreldra eigi ekki að ráða því hvort viðkomandi unglingar geta sótt sér nám eða ekki. Það er göfugt markmið og þarna er talað um að veita framlag í þessum erindum. En svo segir líka, með leyfi forseta: ,,Eigi skulu þeir njóta styrks sem eiga rétt til láns úr Lánasjóði íslenskra námsmanna eða njóta hliðstæðrar fyrirgreiðslu.`` Herra forseti. Þegar nefndur er Lánasjóður íslenskra námsmanna sem lánar námsmönnum sem komnir eru upp úr framhaldsskóla peninga til þess að stunda nám --- og það er mjög gott --- á vöxtum sem eru ekki markaðsvextir, sem betur fer, heldur er lánið í raun og veru greitt niður að hluta erum við samt ekki að tala um að Lánasjóður íslenskra námsmanna styrki námsmenn. Þetta er lán veitt á lágum vöxtum til þess að fjárfesta, skulum við segja, fyrir framtíðina. Þetta er mikið atriði. Í 3. gr., herra forseti, er fjallað um þetta fjárframlag, eins og þarna segir: ,,Námsstyrkir samkvæmt lögum þessum eru:`` Og svo eru taldir upp dvalarstyrkir, ferðastyrkir, fæðisstyrkir og húsnæðisstyrkir. Ég vona að menn átti sig á að þarna er alls staðar verið að tala um þessa styrki enn þá og það er fjallað um að það sé skilyrði fyrir dvalarstyrknum að nemandi visti sig í a.m.k. 30 km fjarlægð frá lögheimili. Herra forseti. Á síðasta ári gerði ég að umræðuefni hér á Alþingi þann mismun sem var í þessu kerfi og tók dæmi sem lagt var fram í fyrirspurn sem hér var flutt. Að vísu flutti ég ekki þá fyrirspurn vegna þess að ég var þá erlendis en varamaður minn, hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir, fylgdi henni eftir. Ég veit til þess, og það er sem betur fer, að í framhaldi af því var reglugerð breytt. Herra forseti. Hérna er ég að tala um að það gat gerst að nemendur sem komu frá sveitabæjum í 31 km fjarlægð frá skóla fengu fullan ,,styrk``, fengu fulla námsjöfnun, eða 88.000 kr. Hins vegar gat það gerst að ef bær var í 27 km fjarlægð frá viðkomandi skóla eða t.d. í 21 km fjarlægð þá datt þessi ferðastyrkur niður og þar voru ekki greiddar nema 55.000 kr. Þessu hefur hins vegar verið breytt með reglugerð og auðvitað er það hárrétt ákvörðun að gera það þó svo að þarna hafi verið tekið tillit til, eins og segir einhvers staðar, að farið var um erfiðan fjallveg eða yfir heiði, og eins og hér er fjallað um, almenningssamgöngur ekki til staðar. Svo get ég tekið annað dæmi. Þetta hefur ekki verið leiðrétt meira en svo að nefndin sem fjallar um þessi atriði hefur ekki fallist á ósk frá fólki sem býr í minna en 30 km fjarlægð, 20--25 km vegna þess að þar er ekki yfir heiði að fara. Þetta er væntanlega bara beinn og breiður vegur en ekki heiði að klöngrast yfir þar sem, eins og við hæstv. menntmrh. þekkjum, veður geta oft verið válynd og oft getur verið erfitt að fara yfir og maður kemst ekki allra ferða sinna. Þarna er munur á. En það kemur fram að ekki eru almenningssamgöngur í þessari sveit. Því spyr ég hæstv. menntmrh. út í það: Mundi hann telja að námsstyrkjanefnd ætti að taka á þessu atriði og setja undanþágu í þessu tilviki sem varir kannski í fjögur ár eða á að láta það eiga sig af því að ekki er um heiði að fara? Hver á skilgreiningin og munurinn að vera þarna á milli? Herra forseti. Mér finnst að það eigi að taka á þessum þáttum og í þessum tilfellum má ekki skipta máli hvort um fjallveg er að ræða eða ekki. Við skulum líka hafa það í huga að jafnvel þó viðkomandi býli sé ekki nema í 20--25 km fjarlægð frá frá skóla þá getur það líka verið félagslegt réttlætismál að viðkomandi nemandi geti stundað nám í framhaldsskólanum og verið á heimavist á virkum dögum alveg eins og jafnaldrar og félagar úr viðkomandi sveit þó það muni 4--5 km þarna á milli. Þetta er mikið atriði og mikið réttlætismál finnst mér og þess vegna stoppa ég aðeins við það að þetta skuli vera sett svona niður þarna. Ef til vill er hægt að segja sem svo að námsstyrkjanefnd geti litið til þess sem stendur í 1. tölul. 3. gr., þ.e. vegna skorts á almenningssamgöngum. Þær eru ekki þekktar mjög mikið út um land og þess vegna ætti að vera hægt að fallast á þetta. En mér vitanlega hefur ekki verið fallist á þetta tiltekna atriði sem ég er hér að ræða um. Það segir manni kannski að ástæða væri til þess að skoða þetta frekar. Það er nú ekki alltaf þannig og það á kannski ekki alltaf að vera þannig fyrir íbúa þessa lands jafnvel þó einhverjir kílómetrar skipti máli þarna frá heimili til framhaldsskóla, þ.e. að það eigi að gera það að verkum að viðkomandi þurfi að reka mál sín fyrir nefnd þeirri sem hér er fjallað um og heitir námsstyrkjanefnd. Herra forseti. Þetta eru helstu atriðin sem ég vildi nefna í þessu annars ágæta frv. sem ég ætla að segja að sé, vegna þess að meginmarkmið þess er göfugt og gott. Síðan getum við deilt um það eða haft skiptar skoðanir á því, eins og ég gerði að umtalsefni, hvort hér er verið að veita styrk eða að ríkissjóður að veita peninga til þess að jafna aðstöðumun fólks. Það finnst mér dálítið mikið atriði. Svo getum við líka haft skoðanir á því hvað á að veita mikið fé til þess arna. Ég hef áður sagt að eitt af því fáa sem hæstv. ríkisstjórn hefur staðið við af tillögum svokallaðrar byggðanefndar forsrh. sem skipuð var á síðasta kjörtímabili, er það að auka fjárframlög til jöfnunar námskostnaðar. Það hef ég sagt áður í þessum ræðustól, herra forseti, og vil láta það koma fram aftur. En ég get líka sagt það að ég hef þá skoðun að þessi upphæð eigi samt sem áður að vera hærri vegna þess að kostnaðurinn er að vaxa og þeim sem fá úr þessum jöfnunarsjóði er að fjölga. Því kemur kannski minna í hlut hvers og eins. En þetta er mikið atriði. Síðan vil ég aðeins geta um eitt smáatriði í viðbót, herra forseti, vegna þess að hér er fjallað um það hvernig nemendur eigi að sækja um þetta fjárframlag til jöfnunar á námskostnaði, þ.e. á netinu. Ég þekki of mörg dæmi þar sem eitthvað hefur gerst í þessum málum hjá nemendum í dag og þeir hafa jafnvel staðið í þeirri meiningu að umsókn um jöfnunarframlag á síðasta ári mundi gilda meðan þeir eru áfram í skóla. En svo er ekki. Ég veit til þess að nokkrir nemendur og foreldrar eru að reka málefni sín eða erindi fyrir námsstyrkjanefnd um að fá námsstyrkjanefnd til að opna fyrir það að umsóknir sem ekki komu á réttum tíma út af alls konar misskilningi, m.a. þessum, verði teknar gildar. Ég veit ekki um niðurstöðu þeirra mála en mundi kannski vilja spyrja hæstv. menntmrh. hér í lokin af því ég hef sett fram nokkrar spurningar og efast ekki um að hann muni svara þeim, þ.e. hvort hæstv. ráðherra mundi ekki vilja beita sér fyrir því að menn horfðu aðeins í gegnum fingur sér hvað þetta varðar svona fyrstu árin meðan kerfið er að þróast og á meðan nemendur eru að átta sig á því að það kemur ekki lengur umsóknareyðublað frá kennaranum í einhvern ákveðinn tíma þar sem fyrstu fimm eða tíu mínúturnar af viðkomandi kennslustund eru teknar til þess að fylla út viðkomandi umsókn. Ég þekki þess dæmi, með öðrum orðum, herra forseti, að þetta hefur fallið niður hjá nemendum út af alls konar misskilningi og mér finnst ekki rétt meðan við erum að þróa þetta kerfi að viðkomandi nemendur fái ekki styrk vegna haustannar sem liðin er og nemendur eru væntanlega að fá þessa úthlutun núna í lokin. Herra forseti. Vegna þess að ég á eina eða tvær mínútur eftir þá ætla ég bara rétt í lokin að segja að ég hafði reyndar þá skoðun þegar ég sat í umræddri byggðanefnd forsrh. að þeir foreldrar sem senda unglinga sína í framhaldsskóla fjarri heimabyggð ættu að geta gert það um leið og þeir fylla út sína skattskýrslu. Síðan ætti að koma vottorð frá viðkomandi skóla um að viðkomandi einstaklingur hafi stundað nám og lokið námi á viðkomandi önn í sínum skóla. Þannig ætti jöfnun námskostnaðar að koma fram í gegn. Ekki var hins vegar fallist á það. Ég nefndi máli mínu til stuðnings að á þessum árum var mjög í tísku að kaupa hlutabréf í hinum og þessum fyrirtækjum landsins sem voru skráð á Verðbréfaþingi. Menn settu þetta niður á skattaskýrsluna þegar hún var fyllt út. Fyrir þessu kom svo einhver kvittun frá viðkomandi hlutafélagi um að viðkomandi hefði sannarlega keypt þetta hlutafé í þessu skráða hlutafélagi og nyti þar af leiðandi skattafsláttar frá ríkissjóði við álagningu skatta og 1. ágúst kom leiðréttingin þegar búið var að leggja á hjá öllum. Þetta er að mínu mati miklu einfaldari leið en sú sem farin er í dag. Námsjöfnunarkostnaður hefði svo verið greiddur viðkomandi skóla en ekki farið fyrst út frá foreldrum eða nemendum inn í þetta apparat sem er svo afgreitt dálítið seinna. En því miður var ekki fallist á tillögu mína. Herra forseti. Ég ítreka í lokin að ég lýsi yfir fyllsta stuðningi við meginmarkmið frv. þó um smávægilegan áherslumun sé að ræða.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni L. Möller fyrir að taka vel undir þetta mál sem ég held að sé jákvætt mál og réttlætismál. Að því er varðar fyrirspurnir hans þá lutu þær m.a. að nafngift frv. Mér er sú nafngift ekki föst í hendi. Hins vegar verð ég að taka það fram sérstaklega að ég lít ekki svo á að frv. til laga um námsstyrki sé á nokkurn hátt neikvætt hugtak. Það er engin minnkun fólgin í því, og hefur aldrei verið í mínum huga, að taka við styrkjum, síst af öllu við námsstyrkjum. Það er viðurkennt að aðstaða manna til náms er mismunandi og þá er styrkjum beitt til þess að jafna þessa aðstöðu. Ég held að það sé í besta lagi að horfast í augu við að nauðsynlegt sé að styrkja menn til þess að jafna stöðu þeirra til náms og þess vegna finnst mér það hugtak ekki fela í sér á nokkurn hátt neikvæða hugsun. Vera kann að að þetta viðhorf til hugtaksins styrkir hafi verið í gangi. En mér finnst að það hafi vikið ef eitthvað er. Hér er spurt um ákvæðið um erlenda ríkisborgara, þ.e. hversu margir þeir væru. Ég hef því miður ekki upplýsingar um það. Ég hygg að það muni ekki valda miklum breytingum á útstreymi úr þessum fjárlagalið, en eflaust getur nefndin kallað eftir nákvæmari upplýsingum um þetta en þær sem ég hef hér. Þessar breytingar leiða að hluta til til þess að fleiri gætu átt rétt á námsstyrk. En að öðru leyti er þetta til einföldunar. Þannig er t.d. svæðisskiptingin einfölduð, svo það getur leitt til einföldunar þar á móti. Annað vil ég taka fram. Hv. þm. orðaði það svo að reglugerð hefði verið breytt í framhaldi af fyrirspurn hans. Auðvitað er fyrirspurnin allra góðra gjalda verð. En svo vildi til að þegar ég kom í menntmrn. 2. mars á liðnu ári lágu fyrir nokkur vandamál sem þurfti að leysa í þessu sambandi og þá gaf ég strax fyrirmæli um að þessi reglugerð yrði endurskoðuð. Þegar þeirri endurskoðun lauk var reglugerðinni breytt og nú er verið að stíga frekara skref til að tryggja þessi mál með lagabreytingum. Að því er varðar frestina --- það var nú ein spurningin enn sem kom fram hjá hv. þm. --- þá held ég að afar brýnt sé að menn hafi skýr ákvæði um fresti og víki ekki frá þeim. Á sama hátt og sjálfsagt er að taka tillit til breyttra aðstæðna eins og í þessari 30 km reglu þá held ég líka að sjálfsagt sé að gera þær kröfur til þeirra sem geta notið þessara styrkja að þeir setji sig vel inn í málin, séu upplýstir um þau og að þeir virði fresti vegna þess að ef frestirnir eru ekki virtir þá eru fljót að koma fram álitamál um hvers konar afsakanir eigi að virða og hverjar ekki. Ég lít því svo á að það sé ekki hagsmunamál sem mér finnst að menn ættu að beita sér mikið fyrir. Þrjátíu kílómetra reglan frá heimili er þannig að við stöndum frammi fyrir því að einhvers staðar þarf að setja þessi mörk. Þau verða alltaf álitaefni eins og ég sagði í fyrri ræðu minni. Þess vegna er mikilvægt að menn taki tillit til aðstæðna, skorts á almenningssamgöngum þar á meðal. En ég tel eðlilegt að nefndin sem um þetta fjallar fari með þessa heimild og skoði þau mál sem upp koma. Það er óeðlilegt að sá sem hér stendur sem ráðherra sé að vinna þetta verk fyrir nefndina. Hins vegar er ljóst í tengslum við reynsluna sem af þessu hefur verið að framkvæmd 30 km reglunnar að því er varðar heiðarvegina var óásættanleg. Það var óhjákvæmilegt að taka á henni. Þessi nefnd mun að sjálfsögðu eflaust fara yfir málið og koma með tillögur um hvernig verður unnið úr þessu lagaákvæði frv. ef það fær þá skjótu meðferð sem ég vona að það fái og verður að lögum á þessu þingi.

Herra forseti. Fyrir það fyrsta, til þess að það valdi ekki neinum misskilningi, er ég auðvitað sammála því að frestir til umsókna eigi að vera ákaflega skýrir. Eins og mér hefur hins vegar borist þetta til eyrna er þetta svona á meðan kerfið er að festa sig í sessi frá þeirri aðferð sem notuð var áður. Og ef einhverjir námsmenn litu svo á að umsókn þeirra, t.d. frá í fyrra, stæði inni er það svoleiðis. Það var kannski of mikil matreiðsla á því áður fyrr þegar, eins og ég sagði áður, kennarar komu með umsóknareyðublöð og dreifðu í allan bekkinn og passað var upp á að allir væru búnir að sækja um --- það var gert á fimm mínútum --- kennarinn tók svo blöðin og skólinn sendi. Þetta var ákaflega gott en auðvitað eigum við að færa okkur inn í nútímann og gera þetta eins og gert er í dag. En ég óttast að það séu nokkur atriði, ég veit ekki hve mörg, sem hafa orðið út undan núna vegna þess að þarna hefur misskilningur verið á ferð. Hitt atriðið varðar hugtakið námsstyrki. Eins og hæstv. ráðherra sagði réttilega er honum það ekki fast í hendi, þ.e. honum finnst það ekki mikið mál en telur það samt ekki skipta sköpum. Ég er enn þá á þeirri skoðun að ,,jöfnun á námskostnaði`` væri miklu betra að nota í þessum efnum en það sem þarna er. Ég hef heyrt unglinga sem fá þetta framlag til jöfnunar á námskostnaði tala um að þeir hafi jafnvel orðið fyrir alls konar athugasemdum, skulum við orða það, fyrir að fá námsstyrki þegar þeir eru greiddir út, sennilega um þessar mundir, frá þeim sem ekki njóta framlags. Þetta er kannski atriði sem skiptir litlu máli. Engu að síður held ég að rétt sé fyrir hv. menntmn. að hugleiða þetta, ég tala nú ekki um þegar það kemur fram að þetta er hæstv. menntmrh. ekki mjög fast í hendi. Það er rétt sem ráðherra sagði, hér áður fyrr litu menn ekki niður á það sem heitir styrkur en ég hygg að ýmislegt sé að breytast í þjóðfélaginu hvað þetta varðar.

Herra forseti. Ég held að þarna hafi eitthvað skolast til í meðförum því að ég taldi einmitt að hugsanlega hefði mönnum áður fyrr ekki þótt í lagi að þiggja styrki. Ég held hins vegar að það sjónarmið sé að breytast núna. Ég held að menn líti ekki lengur á styrki sem einhvers konar náðarframkvæmd, tek það hins vegar fram að ég tel sjálfsagt að menntmn. skoði þessa hluti, mér er ekkert fast í hendi með það. Þau atriði sem hér hafa komið til umræðu eru raunar öll þess efnis að mér finnst sjálfsagt að nefndin taki þau til umfjöllunar, þar á meðal þetta atriði um frestina. Það er ekkert því til fyrirstöðu að það sé skoðað. Ég legg bara áherslu á að ég held að það sé öllum til góðs að festa ríki um afgreiðslu þessara mála. Það svigrúm sem verið er að skapa með þessu lagafrv. er fyrst og fremst nauðsynlegt í ljósi reynslu af fyrri reglum um þetta mál. Að þessu loknu þakka ég fyrir umræður um málið, mér sýnist á öllu að það njóti skilnings og stuðnings og fyrir það vil ég þakka.

Herra forseti. Ég mæli fyrir breytingu á lögum um úrvinnslugjald, nr. 162/2002, frá umhvn. Lög um úrvinnslugjald voru samþykkt frá Alþingi þann 13. desember sl. og tóku gildi um áramót. Eftir gildistöku laganna kom í ljós að gera þyrfti tvær breytingar á þeim af praktískum ástæðum. Hefur umhvn. fjallað um það og því er þetta frv. hér flutt í samráði við fjmrh. og umhvrh. Frv. er í tveimur greinum. Í fyrsta lagi er um að ræða að í 5. gr. laganna er mælt fyrir um að skráður eigandi ökutækis skuli á hverju gjaldtímabili greiða 520 kr. í úrvinnslugjald fyrir hvert gjaldskylt ökutæki í hans eigu samkvæmt lögum um bifreiðagjald, nr. 39/1988. Gjaldið á að innheimta með bifreiðagjaldi með sömu gjalddaga og eindaga. Með 1. málsl. 2. mgr. 5. gr. laganna er kveðið á um að eigendur bifreiða sem undanþegnir eru bifreiðagjaldi skuli greiða úrvinnslugjald. Í 1. gr. frv. er lagt til að gjaldtöku úrvinnslugjalds á þennan hóp verði frestað til 1. júlí nk. Eru ástæðurnar fyrst og fremst framkvæmdalegs eðlis þar sem ekki reyndist unnt að hefja gjaldtöku úrvinnslugjalds samkvæmt lögunum þann 1. janúar sl. og því er lagt til að fyrsti gjalddaginn verði 1. júlí. Í öðru lagi er í 2. gr. frv. lagt til að nokkur tollnúmer í viðauka II við lögin verði felld brott. Í viðaukanum er fjallað um samsettar pappaumbúðir fyrir drykkjarvörur. Orðalag við nokkur af tollskrárnúmerunum í frv. til laga um úrvinnslugjald náðu yfir fleira en slíkar pappaumbúðir. Skipta varð því hverju tollskrárnúmeri fyrir sig upp í tvö ný tollskrárnúmer, sbr. auglýsingu nr. 169/2002, þar sem fyrra númerið í hverri uppskiptingu hefur þetta orðalag, ,,samsettar pappaumbúðir fyrir drykkjarvörur``, til þess að hægt yrði að leggja á það úrvinnslugjald. Seinna númerið átti að vera án úrvinnslugjalds og er lagt til að þau númer verði felld úr lögunum. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og þar sem það er flutt af umhvn. legg ég ekki til að því verði vísað til nefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um neytendakaup. Það er á þskj. 904 og er 556. mál þingsins. Frv. miðar að því að koma til framkvæmda hér á á landi tilskipun Evrópusambandsins 99/44/EB frá 25. maí 1999, um tiltekna þætti í sölu neysluvara og ábyrgð þar að lútandi. Frv. byggist í meginatriðum á umræddri tilskipun en einnig var höfð hliðsjón af norrænum rétti við samningu þess. Ákvæði um neytendakaup voru í fyrsta sinn fest í lög hér á landi með lögum nr. 50/2000, um lausafjárkaup. Með frv. þessu er lagt til að ákvæði um neytendakaup verði tekin út úr lögum um lausafjárkaup og að sett verði heildstæð lög um neytendakaup. Frv. hefur það meginmarkmið að efla réttarstöðu neytenda. Þrátt fyrir að nauðsyn lagasetningar sé að mestu hin sama fyrir neytendakaup og önnur kaup eru sérstök lög um neytendakaup mun skýrari fyrir hinn almenna neytanda. Hinum almenna neytanda hefur oft reynst erfitt að fá yfirlit yfir gildandi reglur um kaup þar sem núgildandi lög um lausafjárkaup eru nokkuð flókin. Er setning sérstakra laga, sem ætlað er að gilda aðeins um kaup þar sem seljandinn hefur atvinnu sína af sölu og kaupandinn er leikmaður, til þess fallin að einfalda lagaákvæði um neytendakaup og gera þau auðskiljanlegri og gegnsærri fyrir hinn almenna neytanda. Með sérstökum lögum um neytendakaup er einnig auðveldara að bregðast við breytingum á markaði og aðlaga lagaumhverfi sérstökum þörfum neytenda. Þá er mikilvægt að íslensk löggjöf fylgi alþjóðlegri réttarþróun og þróun í nágrannaríkjum okkar. Í frv. er að finna heildstæðar reglur um neytendakaup. Flest ákvæðanna er nú að finna í lögum um lausafjárkaup, nr. 50/2000, en sum ákvæðanna eru nýmæli í íslenskri löggjöf. Lagt er til að frv. innihaldi tæmandi reglur um neytendakaup líkt og lög um lausafjárkaup gera í dag. Í I. kafla frv. eru ákvæði um gildissvið laganna. Þá eru hugtökin neytendakaup og neytandi skilgreind í kaflanum og kveðið er á um að lögin séu ófrávíkjanleg. Frv. gerir ráð fyrir rýmkun á gildissviði miðað við gildandi lög að því er það varðar að lögum um neytendakaup er ætlað að gilda um pöntunarkaup þar sem neytandinn útvegar sjálfur efni eða verulegan hluta þess. Þá er gert ráð fyrir að lögin nái til kaupa neytenda á kröfum og réttindum. Í II. kafla frv. er að finna ákvæði um afhendingu söluhlutar og felur frv. í sér nokkra einföldun frá ákvæðum laga um lausafjárkaup að því er það varðar. Í III. kafla er að finna reglur um áhættu á söluhlut, hvað felst í áhættu á söluhlut, hvenær áhættan af söluhlut flyst frá seljanda yfir til neytanda og hver aðaláhrif þess séu. Í IV. kafla frv. er fjallað um hvaða eiginleika söluhlutur á að hafa og hvenær söluhlutur telst gallaður. Reglur frv. eru að flestu leyti sambærilegar við gildandi lög um lausafjárkaup en þó er að finna í ákvæðinu nokkur nýmæli sem rekja má til Evróputilskipunarinnar um neytendakaup. Í V. kafla er fjallað um úrræði neytanda vegna afhendingardráttar seljanda. Í VI. kafla frv. er fjallað um úrræði neytanda vegna galla á söluhlut. Er m.a. kveðið á um rétt neytanda til að halda eftir greiðslu kaupverðs, riftunarrétt og rétt neytanda til skaðabóta. Í VII. kafla koma fram reglur um skyldur neytanda gagnvart seljanda, m.a. varðandi greiðslu kaupverðs, greiðslustað kaupverðs og atbeina neytanda að efndum kaupa. Í VIII. kafla frv. er að finna nokkrar nýjungar frá gildandi kaupalögum en þar er fjallað um afpöntun og skilarétt. Þá er í IX. kafla fjallað um úrræði seljanda þegar vanefndir hafa orðið af hálfu neytanda. Í X. kafla frv. er að finna reglur um riftun og nýja afhendingu. Í XI. kafla koma fram reglur þær sem gilda um skaðabætur samkvæmt frv. Í XII. kafla frv. er safnað saman ýmsum ákvæðum, m.a. koma þar fram reglur um hvernig fara skuli með það þegar vanefndir verða á hluta hins selda. Í XIII. kafla er loks fjallað um gildistöku frv. og breytingar á lögum nr. 50/2000, um lausafjárkaup, sem miða að því að fella út úr lögunum allar sérreglur sem nú gilda um neytendakaup. Umfang neytendaverndar hefur vaxið ört á Íslandi á undanförnum árum og má m.a. rekja það til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Neytendaréttur hefur einnig verið í örri þróun á Norðurlöndum og fengið mikla athygli innan Evrópusambandsins. Hérlendis hafa ný lagafyrirmæli verið sett og gildandi lögum breytt, m.a. til þess að fullnægja samningsskyldum Íslands á grundvelli EES-samningsins. Við setningu nýrra kaupalaga sem tóku gildi 1. júní 2001 var réttarstaða neytenda styrkt mjög og með setningu laganna var fyllt inn í þá eyðu sem myndast hafði í annars heildstæðri löggjöf á sviði neytendaverndar. Með lögfestingu sérstakra laga um neytendakaup yrði réttarstaða neytanda efld enn frekar og verður vernd neytenda samkvæmt íslenskum lögum þá sambærileg og tíðkast í nágrannaríkjum okkar. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á samkeppnislögum, nr. 8/1993, sem er á þskj. 894 og er 547. mál þingsins. Frv. þetta er fylgifrv. frv. til laga um neytendakaup sem lagt er fram samhliða. Markmið frv. er að koma til framkvæmda hér á landi tilskipun Evrópusambandsins 1999/44/EB frá 25. maí 1999, um tiltekna þætti í sölu neysluvara og ábyrgð þar að lútandi. Tilskipunin er tvíþætt. Í 2.--5. gr. hennar felast reglur um rétt neytanda gagnvart seljanda þegar vara er haldin göllum, og eru þær reglur teknar upp í frv. til laga um neytendakaup. Í 6. gr. tilskipunarinnar er að finna ákvæði sem varða efni ábyrgðaryfirlýsinga sem algengt er að seljendur vöru og þjónustu leggi fram í tengslum við kaup, og er frv. þessu ætlað að koma þeim ákvæðum til framkvæmda. Það er talið eðlilegast að ákvæðum um ábyrgðir verði skipað í VI. kafla samkeppnislaga um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum en annars staðar á Norðurlöndunum hafa ákvæði umræddrar tilskipunar verið innleidd í lögum um eftirlit með markaðssetningu og samningsskilmálum sem hafa að geyma ákvæði um óréttmæta viðskiptahætti og eftirlit með þeim. Hérlendis hafa fram til þessa ekki verið lögfestar ítarlegar reglur um ábyrgðir sem veita eiga neytendum betri rétt en þeir mundu njóta samkvæmt lögum ef engin slík ábyrgð hefði verið gefin. Nú er hins vegar nauðsynlegt, á grundvelli umræddrar tilskipunar, að lögfesta ítarlegri ákvæði um þetta efni. Lagt er til í 1. gr. frv. að nýrri málsgrein verði bætt við 24. gr. samkeppnislaga en þar er nú kveðið á um að ábyrgðaryfirlýsingu megi aðeins gefa ef hún veitir viðtakanda meiri rétt en hann hefur samkvæmt gildandi lögum. Í nýrri málsgrein er lagt til að kveðið verði á um að ábyrgðaryfirlýsing sé lagalega bindandi fyrir ábyrgðaraðila á grundvelli þeirra skilyrða sem fram koma í ábyrgðarskilmálum og auglýsingum hans. Í 2. gr. frv. er lagt til að við samkeppnislög verði bætt nýrri grein, 24. gr. a, þar sem fram koma í fyrsta lagi reglur um það hvaða upplýsingar skuli koma fram í ábyrgðarskilmálum, í öðru lagi er kveðið á um það að ábyrgðaraðili skuli afhenda skilmála ábyrgðaryfirlýsingarinnar ef neytandi óskar þess, og í þriðja lagi kemur fram í ákvæðinu að skilmálar ábyrgðaryfirlýsinga sem veittar eru skriflega skuli vera á íslensku. Í 3. gr. frv. er gildistökuákvæði og er miðað við sama gildistökudag og í frv. til laga um neytendakaup. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjalla nánar um einstök atriði þessa frv. en legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 80/1993, um aðgerðir gegn peningaþvætti, með síðari breytingum, sem er á þskj. 896 og er 549. mál þingsins. Á vettvangi ESB hefur verið samþykkt tilskipun nr. 2001/97/ESB, um breytingu á tilskipun 91/308/EBE, um ráðstafanir gegn því að fjármálakerfi sé notað til peningaþvættis. Í þessari tilskipun er að finna nokkur nýmæli á sviði aðgerða gegn peningaþvætti sem nauðsynlegt er að sett séu í íslensk lög um þetta efni. Auk þess vil ég geta þess að Ísland hefur frá upphafi tekið þátt í starfsemi FATF-ríkjahópsins (Financial Action Task Force on Money Laundering) um aðgerðir gegn peningaþvætti og innleitt hinn svonefnda FATF-tilmæli er miði að því að koma í veg fyrir að íslenskt fjármálakerfi sé misnotað í þessum tilgangi. Á grundvelli þess samstarfs eru gerðar reglulegar úttektir á því hvernig í lögum og framkvæmd er staðið að aðgerðum gegn peningaþvætti hér á landi og er frv. þetta að hluta til byggt á ábendingum sem hafa komið fram við gerð slíkra úttekta á Íslandi. Ég vil þá víkja aðeins nánar að einstökum ákvæðum frv. Í frv. er lagt til að gildissvið laga um aðgerðir gegn peningaþvætti verði rýmkað þannig að þau munu framvegis einnig taka til þeirra sem hafa milligöngu um kaup og sölu fasteigna, skipa, eðalmálma og listaverka, sbr. nánar 1. gr. frv., en það er nýmæli og jafnframt í samræmi við áðurnefnda tilskipun Evrópusambandsins á því sviði. Í 1. gr. frv. er einnig að finna nokkrar orðalagsbreytingar á hugtökum gildandi laga, sem m.a. má rekja til nýrra laga um fjármálafyrirtæki sem samþykkt voru á Alþingi í lok ársins 2002. Við undirbúning frv. hefur einnig verið höfð hliðsjón af tilmælum sem FATF-ríkjahópurinn hefur beint til aðildarríkjanna að taka tillit til í löggjöf á þessu sviði. Í 2. gr. frv. er skerpt á þvættishugtaki gildandi laga og nú er skýrt tekið fram að sú háttsemi ein að einhver taki að sér að fela eða dylja ávinning af refsiverðum verknaði sé peningaþvætti í skilningi laganna. Auk þess eru í þessari grein lagðar til framangreindar breytingar. Einnig er í þessari grein lagt til að inn í lögin komi skilgreining á hvað sé átt við með hugtakinu ,,ávinningur`` og er það þáttur í því að leiða í íslensk lög ákvæði tilskipunar ESB um þetta efni. Í 3. gr. er að finna ákvæði sem gerir ríkari kröfur til framvísunar persónuskilríkja þegar greiddir eru út vinningar í fjárhættuspili, en reynslan erlendis frá hefur sýnt að meiri aðgæslu kann að vera þörf við slíkar kringumstæður. Í 3. gr. einnig að finna ákvæði sem gerir meiri kröfur um aðgæslu þegar stofnað til viðskipta með notkun fjarskiptaaðferða sem verða sífellt algengari með aukinni útbreiðslu á fjarsölu og öðrum þess háttar söluaðferðum sem notaðar eru í vaxandi mæli við sölu á fjármálaþjónustu. Í 4. gr. frv. er kveðið á um fræðsluhlutverk lögregluyfirvalda. Í framkvæmd hefur efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra sinnt að nokkru leyti slíku fræðsluhlutverki á liðnum árum. Það hefur sýnt sig að mikil nauðsyn er á því að þeir einstaklingar sem verða við störf sín að taka tillit til ákvæða þessara laga fái viðhlítandi fræðslu og leiðbeiningar, hvernig unnt sé að greina ólögleg viðskipti af því tagi sem lögin taka til. Nú þegar gildissvið laganna er rýmkað þykir rétt og eðlilegt að árétta þetta hlutverk lögreglunnar í lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti. Í 5. gr. frv. er ákvæði þar sem lagt er til að aðilum sem lög þessi taka til verði gert skylt að gera skriflegar skýrslur um öll grunsamleg tilvik sem koma upp í viðskiptum þeirra, en ekki aðeins um þau tilvik sem eru formlega tilkynnt til lögregluyfirvalda. Að baki þessa ákvæðis búa mikilvægir rannsóknarhagsmunir, en það kann að vera rík þörf á því jafnvel nokkrum árum eftir að atvik átti sér stað að unnt sé að skoða hugsanleg tengsl slíkra mála sem ekki hafa verið tilkynnt við mál sem til rannsóknar kunna að vera á hverjum tíma. Í kjölfar aukinnar hættu á hryðjuverkaárásum hafa kröfur á alþjóðavettvangi verið hertar um aðgæslu á þessu sviði, en auk þess hefur FATF-ríkjahópurinn beint þeim tilmælum til aðildarríkja sinna að þau taki upp slíkt verklag við varnir gegn peningaþvætti. Þá er í greininni einnig lagt til að í slíkum innri starfsreglum fyrirtækja sé skilgreint hvaða kröfur þau geri til starfsfólks sem gegnir trúnaðarstörfum hjá fyrirtækjum sem lögin taka til. Loks er í 6. gr. frv. að finna ákvæði sem veitir Fjármálaeftirlitinu rétt og skyldur til að gefa út tilkynningar og leiðbeiningar ef þörf er á sérstakri varúð í viðskiptum við ríki eða ríkjasvæði sem ekki fylgja alþjóðlegum reglum um aðgerðir gegn peningaþvætti. Á undanförnum árum er að finna dæmi um slíkar aðvaranir t.d. frá FATF-ríkjahópnum. Eðlilegt er að innlend eftirlitsyfirvöld hafi heimild í lögum og jafnframt skyldu til að miðla slíkum varúðartilkynningum til innlendra fjármálafyrirtækja. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 97/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, með síðari breytingum, sem er á þskj. 895 og er 548. mál þingsins. Á síðasta ári hefur í kjölfar hryðjuverkaárásarinnar sem átti sér stað í Bandaríkjunum hinn 11. september 2001 verið mikil áhersla verið lögð á að koma í veg fyrir með öllum tiltækum ráðum að aðilar sem stunda hryðjuverkastarfsemi geti notfært sér fjármálastofnanir til varðveislu og flutnings fjármuna sem rannsóknayfirvöld telja að nota eigi til slíkrar starfsemi. Á vettvangi öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna hafa verið samþykktar ályktanir þar sem m.a. hefur verið samþykkt bann við fjármálaumsýslu fyrir ýmsa nafngreinda aðila sem taldir eru upp í ályktunum ráðsins. Einnig hafa aðrar alþjóðlegar stofnanir samþykkt og sent út tilkynningar í þessu sambandi. Nauðsynlegt er að íslensk stjórnvöld geti í framkvæmd staðið við samþykktir og skuldbindingar sem þau eiga aðild að á þessu sviði á alþjóðavettvangi. Þess má geta að frv. þetta er samið í tengslum við frv. til laga um breytingu á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti, enda miða bæði þessi frv. að því að koma í veg fyrir að unnt verði að nota íslenskt fjármálakerfi til að flytja eða geyma fjármuni sem má rekja til ólögmætrar eða refsiverðrar háttsemi. Nánar er í frv. því sem hér liggur fyrir gerð tillaga um að í lög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi bætist við ný grein sem verði ný 16. gr. a. Þetta er nauðsynlegt af því að í núgildandi lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, nr. 87/1998, er ekki að finna ákvæði sem veitir eftirlitinu almennt heimild til að birta tilkynningar sem íslenskum stjórnvöldum berast frá ýmsum alþjóðlegum stofnunum, þar sem farið er fram á birtingu tilkynninga og viðvarana gegn því að veita aðilum sem þar eru taldir upp, fjármálaþjónustu hér á landi. Eins og ég vék að hér á undan er brýnt að í framkvæmd sé unnt að verða við slíkum tilmælum og birta tilkynningar sem banna fjármálaumsýslu fyrir þá einstaklinga og lögaðila sem eru tilgreindir í slíkum fyrirmælum alþjóðastofnana. Í frv. er því lagt til að í lög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi verði felld inn ný lagagrein með skýrri heimild fyrir Fjármálaeftirlitið til að birta slíkar tilkynningar. Auk þess er kveðið á um það í greininni að Fjármálaeftirlitið skuli tilkynna skilyrðislaust um það til ríkislögreglustjóra ef við framkvæmd reglubundins eftirlits kemur í ljós að í stofnunum undir eftirliti þess sé að finna verðmæti sem eru í eigu slíkra aðila. Það er síðan á verksviði lögregluyfirvalda að hlutast til um að hald verði lagt á slíka fjármuni og koma þannig í veg fyrir að þeir verði notaðir í þágu starfsemi aðila sem grunaðir eru um að stunda hryðjuverkastarfsemi og aðra þess háttar afbrotastarfsemi. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til að rekja nánar efnisatriði frv. en legg til að málinu verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.