Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að mæla fyrir till. til þál. á þskj. 11, sem við flytjum allir þm. Vesturl. Till. fjallar um samgöngur um Hvalfjörð og er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að gerð verði athugun á hagkvæmustu samgönguleiðum um Hvalfjörð.“ Grg., sem fylgir þessari till., er örstutt, en hún skýrir þó að mínum dómi í aðalatriðum eðli og tilgang þeirrar þáltill. sem hér er fjallað um. Engu að síður vil ég leyfa mér að fara örfáum orðum um þetta efni. Því er ekki að neita, að oft hefur þetta mál, þ.e. samgöngur um Hvalfjörð, borið á góma í umr. allt frá því að lagning Vesturlandsvegar hófst árið 1905, en árið 1934 var lokið við að ryðja veg alla leið upp í Borgarfjörð. Síðan þá hefur vegurinn fyrir Hvalfjörð tekið miklum stakkaskiptum, eins og kunnugt er. Þrátt fyrir þá staðreynd tel ég að flestir vegfarendur liti svo á, að þeir leggi óþægilega lykkju á leið sína þegar ekið er inn fyrir Hvalfjarðarbotn, þótt ekki sé fastar að orði kveðið. Eins og öllum er kunnugt er þessi umr. hér og nú aldeilis ekki sú fyrsta á opinberum vettvangi sem fjallar um samgöngur um fjörðinn. Árið 1944 tók bæjarstjórn Akraness til við áætlanagerð um ferju yfir Hvalfjörð. Byrjað var á hafnarframkvæmdum við Katanes norðan fjarðar, lagður var vegur að hafnarstæðinu og keyptir voru tveir prammar. Úr meiri framkvæmdum varð ekki í það skiptið og lítið sem ekkert aðhafst í málinu allar götur til 1963, en þá var samþ. hér á hinu háa Alþingi þál. um rannsókn á ferjuhaldi yfir Hvalfjörð. Sú till. leiddi til þess, að gerð var áætlun um rekstur ferju. Það verk var unnið af vitamálastjóra. Niðurstöður voru birtar árið 1966 og samkv. þeim var talið að rekstur ferju yrði hagkvæmur að 5 árum liðnum. Að sinni var þó ekki farið ítarlegar í málið, en 1967 var skipuð nefnd þriggja ágætra manna samkv. ályktun Alþ. frá 18. apríl sama ár. - Ég vil geta þess í því sambandi, hverjir voru flm. þeirrar till., en það voru þáv. þm. Vesturl. Jón Árnason, Sigurður Ágústsson, Benedikt Gröndal, sem hér er meðal vor, Ásgeir Bjarnason og Halldór E. Sigurðsson. Í nefndinni voru þeir Sigurður Jóhannsson, Gústaf E. Pálsson og Björgvin Sæmundsson. Í skipunarbréfi nefndarinnar var þess óskað, að hún skilaði áliti sem fyrst og eigi síðar en í árslok 1968. Úr því varð þó ekki, enda var hér um umfangsmikið og tímafrekt verk að ræða, en verksvið nefndarinnar var að annast alhliða rannsókn á því hvernig hagkvæmast væri að leysa samgönguþörfina milli þéttbýlis í og við Reykjavík annars vegar, Akraness, Borgarfjarðar og til Vestur-og Norðurlands hins vegar. Nefndinni var heimilað að ráða sérfræðilega aðstoð á hinum ýmsu sviðum með það að markmiði að komast að raunsannri niðurstöðu í þessu efni. Álit nefndarinnar kom út í sept. 1972. Nál. þetta er allmikið að vöxtum og ber að mörgu leyti vitni um ítarleg og nákvæm vinnubrögð. Er ekki ætlunin hér að gera þeirri álitsgerð tæmandi skil, enda yrði það allt of langt mál. Ég tel þó skylt að geta um helstu niðurstöður í því nál. sem vitnað hefur verið til, en þar segir, með leyfi forseta: „Niðurstöður þeirra athugana, sem nefndin hefur gert, eru í stuttu máli þær, að leggja skuli fullkominn veg fyrir Hvalfjörð. Með þeim styttingum á núverandi vegi, sem hagkvæmar eru, fást þannig 14–15% afkastavextir, og er það álit nefndarinnar, að þessi kostur sé þjóðhagslega hagkvæmastur þeirra sem völ er á. Nefndin álítur jafnframt, að æskilegt sé að einhvers konar farkostur sé í förum milli Reykjavíkur og Akraness. Nefndin telur, að það gæti verið arðsöm fjárfesting, og gerir það að tillögu sinni, að rekstraröryggi og rekstrarafkoma slíks farkosts verði könnuð til hlítar.“ Sú stefna, sem fylgt hefur verið í samgöngumálum um Hvalfjörð hin síðari ár, ber órækt vitni þess, að það hefur verið tekið mið af niðurstöðum þeirrar nefndar sem ég hef vitnað til, enda þótt framkvæmdir hafi kannske gengið hægar en menn hafa óskað. En nú kann einhver að spyrja: Til hvers er raunverulega að hreyfa þessu máli með tilliti til þeirrar stefnu sem tekin var á sinni tíð? Hafa forsendur breyst svo mikið að ástæða sé til að ætla að niðurstöður yrðu breyttar frá því sem áður var, miðað við hina ýmsu möguleika? Við flm. gerum okkur að sjálfsögðu ljóst að þær endurbætur, sem gerðar hafa verið á veginum um Hvalfjörð á undanförnum árum, gætu vegið allnokkuð í því endurmati sem sú till., sem hét er til umr., gerir ráð fyrir. Eins og áður er getið eru forsendur þess nál., sem vitnað hefur verð til, orðnar um áratugsgamlar, enda þótt í sumum tilvikum hafi verið reynt að beita framreikningi eða leitast við að spá fram í tímann. Sú leið, sem næsthæsta afkastavexti gaf á sinni tíð, eða 10–12%, var ferja yfir Hvalfjörð milli Galtarvíkur og Kiðafells ásamt endurbótum á veginum fyrir fjörðinn. Þar hefur því augljóslega verið mjög mjótt á munum miðað við þann valkost sem tekinn var. Jarðgöng undir fjörðinn frá Kjalarnesi yfir á móts við Innra-Hólm eða brú miklu innar í firðinum gáfu mun lægri afkastavexti. Ég vil taka það fram í sambandi við jarðgöng, að vegna jarðfræðilegra aðstæðna var talið óhugsandi að leggja göngin með öðrum hætti en í pípu undir fjörðinn, sem steypt hefði þá verið í hlutum og skeytt saman á hafsbotni. Það er út af fyrir sig erfitt að ráða í það og ekki aðstæður hér að ráða í þau verktæknilegu atriði sem þarna koma til í sambandi við smíði ferja, brúa eða jarðganga, en mér þykir ástæða til að ætla að framfarir hafi orðið í smíði slíkra mannvirkja s.l. 10 ár. Í sambandi við ferju vil ég minna á þá hagkvæmni sem hún skilaði í útreikningum á sinni tíð. Nýjar forsendur eru að sjálfsögðu þau hafnarmannvirki sem þegar eru risin við Grundartanga og mætti hugsanlega nýta vegna ferjusambands yfir fjörðinn. Fyrir utan þau atriði, sem ég hef nú minnst á og gefa til kynna breyttar forsendur, vil ég auðvitað enn fremur geta um stórhækkað eldsneytisverð sem leiðir af sér að gífurlegur kostnaður fylgir löngum ferðalögum og löngum flutningum og gerir það e.t.v. aldrei brýnna en einmitt nú að stytta vegaleiðir. Að mínum dómi, eins og ég tók raunar fram í upphafi, er ekki þörf mikilla málalenginga um þessa till. sem ég hef nú mælt fyrir. Ég lít svo á, að í sumum tilvikum megi styðjast við það nál. sem ég hef vitnað til í framsögu minni, en allar hugsanlegar nýjar forsendur þarf að endurmeta til þess að komast að raunsannri niðurstöðu. Eins og segir í grg. með till. er okkur flm. ljóst, að athugun þessi mun hafa einhvern kostnað í för með sér, en í það megi ekki horfa af þeirri einföldu ástæðu að hagkvæmustu valkostir í samgöngumálum þurfa að liggja fyrir á hverri tíð. Herra forseti. Ég vona, að þessi till. fái jákvæðar undirtektir þingheims, og leyfi mér að leggja til að að loknum þessum hluta umr. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Hér er til umr. svohljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að gerð verði athugun á hagkvæmustu samgönguleiðum um Hvalfjörð.“ Svo sem fram kemur í grg. með till. var starfandi nefnd fyrir um áratug til að athuga þetta mál, og ítarlegt álit þeirrar nefndar birtist í allmikilli bók í sept. 1972. Niðurstaða nefndarinnar varð nánast sú, að samgöngum fyrir Hvalfjörð til og frá Akranesi skyldi haga á þann hátt, sem gert hefur verið á undanförnum árum og nú er gert, og framkvæmdum í vegamálum hagað samkv. því með uppbyggingu góðs vegar í kringum Hvalfjörð. Því er ekki að neita, að þó að horfið hafi verið að því ráði að halda uppi ferðum með fullkomnari skipakosti en áður milli Akraness og Reykjavíkur og fyrirheit þá gefið um endurbyggingu vegarins fyrir Hvalfjörð voru þó uppi raddir um að leysa hefði átt málið á annan hátt og þá nefnd til brú yfir fjörðinn eða ferjur á annarri leið en á milti Akraness og Reykjavíkur. Forsendur mála geta breyst og hafa sjálfsagt breyst í þessu máli. Vegna hækkunar orkuverðs hefur arðsemi allra framkvæmda til að stytta leiðina aukist mjög á þessu tímabili. Athugun á þeim þætti einum mundi sjálfsagt kalla á athugun annarra þátta. Við erum með endurskoðun vegáætlunar á tveggja ára fresti, og það verður því varla kölluð nein ofrausn þótt sérstök athugun á leiðinni fyrir Hvalfjörð sé gerð á 10–15 ára fresti. Einum mikilsverðum þætti samgangna virðast áætlunarmeistarar vegagerðar næstum gleyma, en það er tenging milli byggða innbyrðis í hverjum landshluta. Hjá okkur á Vesturlandi hefur þessi þáttur gleymst svo algerlega í sambandi við samgöngur á milli byggðarlaganna á norðanverðu Snæfellsnesi að í vegamálum hefur bókstaflega ekkert verið gert til nýbygginga frá Fossá við Ólafsvík um Grundarfjörð að vegamótum Stykkishólmsvegar við Skjöld í áraraðir, jafnvel áratugi.  Mér finnst að í áðurnefndu nál. um samgöngur um Hvalfjörð sé þeim þætti gleymt, að Akranes sé hluti af Vesturlandi og samgöngur um Hvalfjörð eigi að taka mið af því. Mér finnst að grundvallarsjónarmiðið við athugun á þessum samgöngum þurfi fyrst og fremst að vera bættar samgöngur Vesturlands við Akranes með styttri leið en nú er og samtengingu við samgönguleið Akurnesinga við Reykjavík, sem þá tengdist lausn á bættum samgöngum milli Akraness og Reykjavíkur. Það má fara mörgum orðum um nauðsyn þess fyrir byggðir Vesturlands að tengjast Akranesi betur en nú er, ekki aðeins nágrannabyggðir Akraness, heldur allt kjördæmið, en Vestfirðir og Strandir einnig og Norðurland vestra. Haustið 1971 flutti ég till. hér á hv. Alþ. um endurskipulagningu sérleyfisferða. Í því sambandi ræddi ég um samgöngur við Akranes og sagði þá m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Næststærsti kaupstaður landsins utan Reykjanessvæðisins og Vestmannaeyja, Akranes, er skilinn eftir eins og eyja í úthafi án nokkurra samgangna við það svæði, sem kaupstaðurinn ætti og þyrfti að vera í samgöngutengslum við. Á Akranesi er fullkomið sjúkrahús og mjög góð heilbrigðisþjónusta. Þar er margs konar iðnaður. Akranes býður upp á fjölbreytta verslun, fjölbreyttari en á nokkrum öðrum stað á Vesturlandi. Með bættum samgöngum og þar með stækkuðu viðskiptasvæði gæti verslun, orðið fjölbreyttari og söluumsetningin aukist. Sama er að segja um iðnað o.fl. Slík þróun er mjög æskileg og hagstæð fyrir íbúa Akraness og alla Vestlendinga.“ Þetta, sem ég sagði þá, fyrir um áratug, er allt eins enn, en auk þeirra atriða, sem ég taldi upp þá, er nú kominn fjölbrautaskóli sem þjóna á öllu Vesturlandi, en samgöngur frá Vesturlandi til Akraness hafa heldur versnað á þessu tímabili en þar hafi einhver framþróun orðið. Ég tel að fyrri nefnd í þessu máli hafi gefið leiðinni yfir eða undir Hvalfjörð frá Innra-Hólmi að Saurbæ innan við Hnausasker eða þar nálægt allt of lítinn gaum. Ég tel að um þá leið eða í nágrenni hennar þurfi framtíðarvegur um Hvalfjörð að vera ef einhverjar breytingar eiga að eiga sér stað frá núverandi samgöngukerfi. Þá um leið yrði Vesturlandsvegur lagður yfir Leirvog hjá Súlunesi, fyrir framan Akrafjall, um Akranes að ferju- eða brúarstað eða gangastað í aðeins 8 km fjarlægð frá Akranesi. Ferjustaður eða leið yfir Hvalfjörð innar með firðinum breytir litlu í þá átt að tengja byggðir Vesturlands saman, mundi jafnvel gera Akranes enn einangraðra miðað við samgöngur við Vesturland en það nú er. Þessari skoðun minni breytir engu það að einhver hafnarmannvirki séu komin að Grundartanga. Ég tel að staðsetning ferju á því svæði sé til lítilla bóta fyrir okkur Vestlendinga og til enn þá minni bóta fyrir samgöngutengingu við Akranes og Reykjavík. Leið yfir Hvalfjörð á öðrum stað en ég hef hér lagt áherslu á kæmi til með að koma okkur á Vesturlandi til góða að einhverju leyti, og sjálfsagt er hægt að reikna þar á ýmsum stöðum þetta og þetta mikla arðsemi umfram það sem hægt væri að reikna þá teið sem færi yfir Hvalfjörð það utarlega sem tæknilegar og veðurfarslegar aðstæður frekast leyfðu. Því utar við fjörðinn, því hagstæðari yrði þó leiðin jafnan fyrir meginhluta Vesturlands og alla umferð norður og vestur. Það er reyndar ekki um mikinn mun að ræða, en nokkurn þó. Ég tel að þótt horfið verði að því ráði að byggja upp samgönguleið yfir Hvalfjörð með ferjum verði eftir sem áður að byggja góðan veg inn fyrir fjörðinn. Mætti sá vegur vera lengra á veg kominn en nú er, en það er annar kapítuli í umræðum um samgöngumál. Ég taldi rétt að þessi skoðun mín kæmi fram á hv. Alþ. við þessa umr. um þá till. sem hér er til umr. Sjálfsagt eru skoðanir skiptar milli okkar þm. Vesturl., sem flytjum þessa till., um hvaða leiðir skuli velja, og jafnvel getur sú skoðun verið uppi, að í óbreytta stefnu skuli halda. Við erum þó sammála um að óska þess, að enn verði gerð athugun á þessu máli. Ég vil taka fram, að þar sem sagt er í tillgr. að gerð verði athugun á hagkvæmustu samgönguleiðum um Hvalfjörð, lít ég svo á, að orðið „hagkvæmustu“ sé breiðrar merkingar og taki til félagslegrar hagkvæmni eigi síður og jafnvel frekar en fjármálalegrar hagkvæmni eða arðsemi.



Herra forseti. Það er að vísu ástæðulítið að gera að umræðuefni á Alþ. hversu bættar samgöngur á landi, lofti og legi eru mikilvægir þættir í lífi þessarar þjóðar þar sem fáir búa í tiltölulega stóru landi og erfiðu yfirferðar. Landið er, eins og við vitum, mjög vogskorið og fjöllótt og margar ár yfir að fara og firðir margir og veðráttan og eiginleikar landsins ekki með þeim hætti að það sé auðvelt eða létt verk að gera þar þau samgöngumannvirki sem nauðsynleg eru svo sæmilegt megi kallast. Það er því eðli málsins samkv. að umr. hefjist um samgöngumál hér á Alþ. og reynt sé hverju sinni að leita að heppilegustu og skynsamlegustu lausn hvers vanda á þessu sviði og hinar ýmsu úrlausnir og valkostir, sem til greina koma, séu metin og þá að sjálfsögðu með tilliti til arðsemi í bráð og lengd. Í till. til þál., sem hér er til umr., er gert ráð fyrir að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að hlutast til um að gerð verði athugun á hagkvæmustu samgönguleiðum um Hvalfjörð. Fyrst og fremst kvaddi ég mér hljóðs við þessa umr. til að lýsa yfir samþykki mínu við tillöguna. Í grg. með till. er vitnað til álits nefndar, sem birt var árið 1972, um alhliða rannsókn á því, hvernig hagkvæmast muni að leysa samgönguvanda milli þéttbýlisins í og við Reykjavik annars vegar og Akraness, Borgarfjarðar og til Vestur- og Norðurlands hins vegar. Síðan er í grg. getið um fjóra aðalmöguleika og þar segir: 1) Ferju yfir fjörðinn, 2) brú yfir fjörðinn, 3) göng undir fjörðinn, 4) veg fyrir fjörðinn. Ein þessara þriggja nýju lausna verður eflaust og vonandi að veruleika eftir nokkurn tíma, hvað sem „nokkur tími“ í þessu tilliti gæti merkt. En það er það sem ég óttast, að hv. flm. till. séu að gæla við hugmynd um að farin verði einhver þessara þriggja nýju leiða í allra næstu framtíð, og þar sem mér þykir líklegt að flestir þessara þriggja kosta verði mjög dýrir mundi það verða til að tefja mjög svo aðrar vegaframkvæmdir, ekki einungis á þessari leið, til byggðarlaganna sem þarna eru nefnd, heldur kannske mjög víða annars staðar. Við ákvörðun um eina lausn vandamáls má ekki gleyma hagsmunum eða vandamálum annarra þegna í þjóðfélaginu. Arðsemissjónarmið eiga fullan rétt á sér, en þau eru ekki allt og mega ekki verða allt. Í þessu sambandi leyfi ég mér að benda á Borgarfjarðarbrúna nýbyggðu. Enginn efast um ágæti hennar sem samgöngumannvirkis, en margir efuðust og efast um hvort skynsamlegt hafi verið að ráðast í þá framkvæmd á sínum tíma og stangast sjálfsagt fullyrðingar á um það efni. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að þrátt fyrir ágæti sitt hefur Borgarfjarðarbrúin að öðru jöfnu tafið fyrir öðrum vega- og brúaframkvæmdum á landinu. Ég á von á að ýmsir, svo sem Þingeyingar, Eyfirðingar, Siglfirðingar og ótalmargir aðrir á Norður- og Austurlandi, muni álíta að verkröðun hefði átt að vera með öðrum hætti. Hverjir hv. alþm. muna veginn um Norðurárdal í Mýrasýslu og þar með talda brúna yfir Sanddalsá? Hverjir muna brúna yfir Giljá í Austur-Húnavatnssýslu og veginn um Mánárskriður á Siglufjarðarleið, svo að eitthvað sé talið? - Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða um Borgarfjarðarbrúna, en hver arðsemi hennar er treysti ég mér ekki til að dæma um, enda er arðsemi einnar framkvæmdar, ef hún tengist á beinan eða óbeinan hátt annarri arðsemi e.t.v. á öðrum sviðum í þessu þjóðfélagi, mjög flókið dæmi og ég efast um að þó að allir okkar reiknimeistarar leggi saman komist þeir að einni og sömu niðurstöðu. Herra forseti. Ég tel sjálfsagt að möguleikar þeir, sem till. getur um, verði athugaðir og metnir, en ítreka jafnframt áhyggjur mínar varðandi seinkun annarra vegaframkvæmda ef till. þessi yrði hvati til einhverra þeirra framkvæmda sem kalla mætti risavaxnar eða ævintýramennsku á þessu sviði. Ég lýsi því aftur yfir, að ég styð að þessi till. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég þakka þegar þær undirtektir við þetta mál sem komið hafa fram, og þó að ég gæti margt sagt í sambandi við ræðu hv. síðasta þm. ætla ég að sleppa því hér. En ég vil vekja athygli á því, að hér er um talsvert stærra mál að ræða en menn gera sér almennt grein fyrir að því er varðar framtíðarstefnu í samgöngumálum hér á landi. Ég tel að nál. frá 1972 hafi verið mjög merkileg heimild um, hvernig á raunar að vinna að undirbúningi á þessu sviði, og margt, sem þar kemur fram, hafi orðið að vissu marki leiðarvísir í sambandi við vegagerð hér í landinu, en það eru breyttar forsendur þannig að núna er margt, sem þá var óljóst, orðið sjálfsagt hjá þeim þjóðum sem lengst eru komnar og best standa í sambandi við stórvirki í vegagerð. Við þurfum raunar ekki annað en fara til Færeyja eða Noregs. Þá sjáum við hvernig frændur okkar leysa sín mál, jafnvel við erfiðari skilyrði en hér er um talað. Ég hef kynnt mér og skoðað með mikilli athygli hvernig Norðmenn leysa umferðarmál þar sem komast þarf yfir firði. Þó að e.t.v. séu að sumu leyti aðrar forsendur þar en þær sem við eigum við að stríða á því svæði sem hér er um talað, t.d. miklu meira ójafnvægi í náttúrunni hér, þ.e. sviptivindar og annað slíkt, eru ferjur í Noregi með þeim hætti að vel mætti hugsa sér að þær gætu hentað okkur á þessu sviði. Ég vil í þessu sambandi benda á að það getur von bráðar komið á borðið til okkar mál eins og ferja milli Reykjavíkur og Akraness, sem er innan tíðar orðin úrelt og raunar of lítil eins og nú er. Þá má geta um ferju á milli Vestmannaeyja og lands, sem er mikið vandamál. Hefur þegar komið í ljós að sú ferja er ekki rétt hönnuð. Hún hentar ekki nægjanlega miðað við þær samgöngur sem þar þurfa að vera. En það, sem kom mér til að standa upp, en ég er einn af flm. að þessari till., er fyrst og fremst að minna á það í leiðinni að gefnu tilefni, að við megum náttúrlega ekki vanmeta þær miklu samgöngubætur sem hafa verið gerðar þegar á Vesturlandi. Ég minni á stærsta átak sem hefur verið gert í samgöngumálum hér á landi, þ.e. brúna eða veginn yfir Borgarfjörð. Ég geri ráð fyrir að allir Íslendingar viðurkenni að þarna er vissulega um verðugt stórvirki að ræða sem á eftir að verða stolt okkar í samgöngumálum á komandi árum. Með því varanlega slitlagi sem þegar er komið, er þarna um stórkostlegan áfanga að ræða sem allir hljóta að gleðjast yfir. Hann er ekki aðeins gífurleg samgöngubót fyrir Vesturland, heldur einnig fyrir Vestfirði og Norðurland og raunar landið í heild. Þessi samgöngubót, sem þarna er að ljúka, mun tengja saman byggðir Vesturlands og gera margt auðveldara í framtíðinni en við höfum til þessa staðið frammi fyrir. Ég tel, og tek undir það með hv. síðasta ræðumanni, að svona mál eigi að verða okkur hvati til áframhaldandi átaks og til að taka bjartsýnar ákvarðanir í samgöngumátum þjóðarinnar. Ég tel að eitt brýnasta verkefnið, og hef raunar sagt það áður í þessum ræðustól, sé núna að hefja markvissa sókn að því að gera stórvirki í vegamálum í landinu. Þetta er örugglega hægt. Sem betur fer veit ég að næstu daga kemur fram á hv. Alþ. stefnumörkun í sambandi við lagningu vega eða vegagerð næstu ára sem byggð er á nákvæmri úttekt með nýrri vinnuaðferð sem Vegagerðin hefur verið að vinna eftir. Ég er ekki í neinum vafa um að hv. alþm. verða sammála um og sameinast um að marka slíka stefnu og vinna eftir henni. Þetta er mál nútímans og mál framtíðarinnar. Ég tel að þetta sé eitt af stærri málum sem við alþm. þurfum að sameinast um og raunar þjóðin öll að koma til skila. Árangur þess, hvort sem við köllum það arðsemi eða annað slíkt, lætur ekki á sér standa. Í því sambandi tel ég eðlilegt að svona till. á rétt á sér, þó að mönnum finnist kannske of mikið í lagt. Þessi mál þurfum við að skoða, og við eigum ekki að vera feimnir við að láta fara fram athugun og úttekt á stórvirki á þessu sviði, jafnvel þó að við teljum að í dag sé takmarkið eitthvað fjarlægt. Þess vegna vonast ég til að þessi till. fái að fara gegnum þingið með nokkrum hraða og það verði verk næstu ára að láta gera nýja athugun á því, hvernig við gætum fundið bestu úrlausn þess að stytta leiðina um Hvalfjörð. En ég endurtek að við hljótum allir að vera samtaka um að hrinda fram stórátaki í varanlegri vegagerð á Íslandi næstu árin.



Herra forseti. Ég vil taka undir þá till. sem hér er flutt á þskj. 11, till. til þál. um samgöngur um Hvalfjörð. Ég tek undir þann stórhug sem kemur fram í grg. En það, sem kemur mér til að standa upp hér og nú, er nokkuð af því sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, 1. þm. Vesturl., um vegagerð almennt. Ég hef á tilfinningunni að áætlunargerðir, sem gætu hugsanlega komið frá Vegagerðinni núna, væru að verulegum hluta bundnar við þá hefð í vegagerð sem skapast hefur hjá þeirri stofnun. En vegna þess að ég er sammála síðasta ræðumanni um að vegagerð sé, eitt af stærri málum þjóðarinnar og þurfi að hrinda af stað stórhuga framkvæmdum á því sviði vil ég láta koma hér fram það, sem ég hef að vísu áður sagt úr þessum ágæta ræðustól, að ég held að sá stórhugur, sem lýsir sér í tali þm., komi ekki fram í framkvæmdum fyrr en að vegagerð verður staðið á sama hátt og að rafvæðingu landsins, að við vegvæðum landið og stöndum eins að vegvæðingunni og rafvæðingunni. Þá á ég við að gerð verði verklýsing á landinu öllu á þann myndarlega hátt, að almennt útboð á heimsmarkaði gæti farið fram um framkvæmdir og íslenskir verktakar yrðu þá undirverktakar og verkið boðið út eftir að fjármagn hefði verið tryggt með stórláni erlendis til langs tíma. Á þann eina hátt miðar okkur verulega áfram. Ég er ekki að segja að hægt sé að ráða það stóran verktaka að hann geti tekið allt landið undir í einu. En ef eins er staðið að vegvæðingu landsins og rafvæðingu, undirbúningur og öll hönnun verði unnin af Vegagerðinni og síðan fari fram útboð á alþjóðlegum vinnumarkaði, þannig að 4, 5, 6 stórir verktakar gætu unnið samtímis í öllum kjördæmum landsins, þá held ég að við kæmumst eitthvað áfram í þessum málum og hættum að sóa fé í uppbyggingu á sömu vegunum ár eftir ár um land allt. - Ég vildi láta þetta koma fram. Það getur verið að margur hugsi sem svo: Þetta er of stórt átak. En ég held ekki. Ég held að erlend lántaka til að gera verulegt átak á þennan hátt í vegvæðingu landsins yrði að miðast við að þær tekjur, sem við höfum nú af innflutningi bifreiða, og aðrar tekjur sem nú renna í Vegasjóð, nægi til að standa undir því erlenda láni sem við tækjum til þessa verkefnis, og við yrðum þá að miða lánstímann við þá tekjuliði sem við höfum. Ég held að það ætti ekki að vera íþyngjandi því að allt viðhald og allt það, sem nú fer má segja til einskis í uppbyggingu ár eftir ár eða holufyllingar, kæmi til með að standa undir hinni erlendu lántöku. En það skemmtilega við vegagerð á Íslandi er að ef Alþingi Íslendinga tekur ekki einhverja ákvörðun í átt við það sem ég hef verið að lýsa hér, þá er ég hræddur um að þegar Alþ. vaknar einn daginn vakni það við þá staðreynd, að Vegagerðin verður búin að leggja varanlega slitfleti langleiðina hringinn í kringum landið undir því yfirskini að hún sé að vinna að tilraunaköflum. Þeir eru orðnir svo margir tilraunakaflarnir að það fer hvað líður að vera nóg að tengja þá saman án þess að Alþingi Íslendinga hafi nokkurn tíma tekið ákvörðun um að ljúka þessum köflum. Þannig fara þeir á skemmtilegan hátt á bak við okkur, embættismennirnir. Þeir eru að ljúka verki fyrir okkur - verki sem við eigum að vinna. Ég vil taka undir þessa till. Ef fjármagn finnst til að gera verulegt átak í vegagerð á Íslandi og að henni verður staðið á sama hátt, - ég endurtek það, - á sama hátt og við erum að rafvæða landið, þá er sá stórhugur, sem kemur fram í þessari till. og þá sérstaklega grg., sem liggur frammi á þskj. 11, engir draumórar. Ég verð að segja alveg eins og er, að eftir að hafa ferðast meira um landið á s.l. sumri en ég geri yfirleitt á sumrum er mér betur ljóst en nokkurn tíma áður að vegagerð er eitt af því sem þarfast er í verklegum framkvæmdum á Íslandi. Það þarf einmitt að búa þannig að fólki úti á landi að það geti komist skammlaust á góðum farartækjum á milli bæja.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa um till. langt mál. Ég þakka góðar undirtektir við hana og kannske sérstaklega hv. síðasta ræðumanni. Ég þakka hv. þm. Ingólfi Guðnasyni jafnframt fyrir stuðning við till. En ég vil taka fram að gefnu tilefni, að sú þáltill., sem ég mælti fyrir og hér er til umr., bendir ekki til þess að farið verði í neina ævintýramennsku í vegagerð. Eins og ég reyndi að gera grein fyrir og aðrir komu inn á er engin ævintýramennska fólgin í því að leita allra hagkvæmustu leiða, bæði út frá félagslegum sjónarmiðum og jafnframt hagrænum. Það eru þær götur sem við eigum að ganga til að finna út hagkvæmni þeirra mannvirkja sem við ætlum að reisa. Ég vil taka undir það, að við hefðum fyrr átt að tjá okkur á þann veg að við vildum gera stórátak í vegagerð og samgöngumálum almennt og framkvæma samkvæmt því. Í þessu sambandi vil ég og minna á það, að flestar stórframkvæmdir, sem við höfum farið í, og sérstaklega þær sem ráðist var í á árum áður, þóttu fífldirfska á þeirri tíð. Nú er svo komið að flestar þessara framkvæmda, jafnvel allar, þykja sjálfsagðar - einnig Borgarfjarðarbrú. Þar vilja allir Lilju kveðið hafa.



Herra forseti. Mér finnst ástæða til að taka undir við hv. 3. þm. Reykv. í sambandi við það sem hann sagði um samgöngumálin almennt. Ég er honum fyllilega sammála um að ég tel að við eigum ekki að vera feimnir við að taka erlend stórlán til að ná verulegum áfanga í varanlegri vegagerð í landinu. Ég vil benda á það sem ég sagði áðan, að þær upplýsingar, sem væntanlegar eru á borð þm. frá Vegagerð ríkisins og samgrn., sýna einmitt fram á að stórátak er mögulegt. Ný aðferð hefur verið tekin upp í sambandi við skýrslugerð um stofnbrautakerfi landsins, tölvuunnin, sem gerir einmitt mögulegt að taka fyrir stóráfanga á þessu sviði. Það vantar okkur, því það hefur verið þannig á undanförnum árum að jafnvel þó að Alþ. vildi leggja 1 eða 2 milljarða í ákveðinn veg, t.d. eins og að tengja Vestfirði við landsvegakerfið, eins og stundum er sagt, þá hefur það ekki verið hægt vegna þess að nákvæm úttekt á landssvæðinu, sem vegurinn á að liggja um, hefur ekki farið fram. Það er einmitt þetta sem nú er að sjá dagsins ljós, og það verður til þess að Alþ. getur tekið stærri ákvarðanir á sviði samgöngumála en hingað til hefur verið fært. Í sambandi við tilraunir Vegagerðarinnar vil ég segja það, að ég tel að þær séu góðra gjalda verðar. Vegagerðin hefur verið með ákveðnar tilraunir í gangi í sambandi við það sem frændur okkar í Noregi, Norðmenn, hafa framkvæmt hjá sér í mörg ár á þeim vegum þar sem minnst hefur verið umferðin, svokallað Ottadekk, og þetta hefur reynst betur hjá okkur miðað við 200 bíla umferð á dag en menn þorðu að vona. Það þarf ekki annað en líta á veginn undir Hafnarfjalli því til sönnunar. Við getum því einnig notað þessa reynslu í stórframkvæmdum á þessu sviði. Það hafa verið fluttar á undanförnum árum þáltill. um 10 ára áætlun, 15 ára áætlun o.s.frv. Þessar till. hafa venjulega lent í ruslakörfu Alþingis. En ég vænti þess og vil endurtaka það sem ég sagði áðan, að nú sé tími til kominn að taka saman höndum og gera eitthvað stórt í þessum málum. Frumkvæði samgrn., sem væntanlega verður lagt fyrir þingið af núv. samgrh., ætti að geta orðið til þess að við getum sameinast um skynsamlegar aðgerðir næstu ára í þessu veigamikla máli.



Herra forseti. Á þskj. 65 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um hvernig best verði hagað endurbótum á veginum undir Ólafsvíkurenni, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna hvernig best verði hagað endurbótum á veginum undir Ólafsvíkurenni, þannig að komið verði í veg fyrir hættu af grjóthruni og snjóflóðum.“ Á árunum 1963 og 1964 var lagður vegur fyrir ólafsvikurenni er tengir saman Neshrepp utan Ennis og Ólafsvík. Með honum opnaðist hringleið um Snæfellsnes sem tengir saman alla þéttbýlisstaði þar svo og sveitahéruð. Vegurinn er mikil samgöngubót fyrir íbúa á norðanverðu Snæfellsnesi, auk þess sem hann er nauðsynlegur vegna heilsugæslu, atvinnurekstrar og annarra samskipta þéttbýlissvæða á nesinu. Það er viðurkennt vandamál, að þessi vegur er hættulegur vegna grjóthruns og snjóflóða, en hann hefur þá sérstöðu umfram aðra vegi lagða við svipaðar aðstæður, að hann er að hluta lagður í snarbrattri skriðu þar sem engir einstakir steinar hanga utan í, heldur er öll skriðan úr lausum steinum þar sem losun á einum getur valdið losun á öðrum og þar með allri skriðunni. Vestast í Enninu er vegurinn sprengdur inn í Þursaberg, en ofan við það er laus snarbrött skriða. Vandamálið er því þríþætt: Í fyrsta lagi hrun á bæði smáu og stóru grjóti úr skriðu og hátt ofan úr Enni, í öðru lagi hætta á falli stórra stykkja úr þursaberginu ofan á veg og í þriðja lagi er einnig fyrir hendi hætta á snjóflóðum sem falla ekki ósjaldan. Nokkrar umræður hafa farið fram um möguleika á að koma í veg fyrir þessar hættur, bæði meðal vegagerðarmanna og heimamanna, og hefur helst verið hallast að því, að um tvær lausnir væri að ræða: Að byggja yfir veginn og láta þannig hrun og snjóflóð fara yfir hann og fram í sjó. Er talið að byggja þurfi yfir um 1000 m af honum til að koma í veg fyrir þessa hættu. Önnur lausn gæti hugsanlega verið að byggja veginn frammi í sjó, en sá vegur gæti líklega orðið laus við hrun. Hins vegar mætti búast við að snjóflóð gætu náð fram á hann. Vegurinn yrði að vera mjög hár til að verja hann fyrir sjávaröldum, því sjávarsveifla á þessum slóðum er um 5 metrar. Talið er að lengd vegar, ef byggður yrði fram í sjó, þyrfti að vera um 1500 metrar. Um fleiri leiðir gæti verið að ræða til að draga úr hættu á þessum vegi, þó talið sé að þessar tvær séu líklegastar til bóta. Ályktun þessi miðar að því að ríkisstj. láti kanna hvernig gera megi þennan veg hættulausan og þannig tryggja öruggari samgöngur milli þéttbýlisstaða á Snæfellsnesi. Með flutningi á þessari till. vil ég vekja athygli á mikilvægi góðra samgangna um Snæfellsnes, ekki aðeins milli þeirra staða, sem Ennisvegur tengir saman beint, Neshrepps utan Ennis og Ólafsvíkur, heldur einnig milli allra þéttbýlisstaða þar svo og sveitahéraða. Segja verður eins og er að vegakerfið á norðanverðu Snæfellsnesi, sem og reyndar í Vesturlandskjördæmi nær öllu, sé heldur bágborið, enda ljóst að sú tilhögun, er á var höfð allt fram undir síðasta ár, að jafnstór framkvæmd og bygging Borgarfjarðarbrúar var talin með almennum vegaframkvæmdum í kjördæminu og fjármögnuð af vegafé þess, hafi valdið því, að dregið hafi úr uppbyggingu og viðhaldi vega annars staðar í kjördæminu. Enginn má þó taka þessi orð mín svo, að ég sé óánægður með þá gífurlegu samgöngubót sem tilkoma Borgarfjarðarbrúar er. Þvert á móti lýsi ég yfir ánægju minni með þá framkvæmd. Hins vegar tel ég að hana hefði átt að fjármagna sérstaklega frá upphafi. Það er reyndar skoðun mín að allar vegaframkvæmdir á þjóðvegi nr. 1, hringveginum, eigi að fjármagna sérstaklega og hann ekki teljast til kjördæmisvega. Ýmis rök mæla að mínu mati með því, að sá háttur sé á hafður. Eins og ég sagði áðan er fjármagn til framkvæmda við Borgarfjarðarbrú nú ekki inni í almennu vegafé kjördæmisins, enda brá svo við, eftir að sá háttur var upp tekinn, að sjaldan seinni ár hefur verið unnið eins mikið við uppbyggingu og viðhald vega í kjördæminu. En betur má ef duga skal. Ég tel að Vesturlandskjördæmi, og þá helst Snæfellsnes, hafi dregist það langt aftur úr miðað við önnur kjördæmi, ef undan er skilin Borgarfjarðarbrúin varðandi uppbyggingu og viðhald vega að sérstakt tillit verði að taka til þess við endurskoðun vegáætlunar og gerð fjárlaga nú. Sú þáltill., sem hér er til umr., beinist að því að kanna hvernig einstakt vandamál verði best leyst, en það er, eins og áður er sagt, hvernig best verði komið í veg fyrir þær hættur er að vegfarendum um ólafsvíkurenni steðja. Allir, sem til þekkja, vita að þetta er mikið verkefni og brýnt og full ástæða til að fé verði varið sérstaklega til könnunar og tilrauna á hvernig leysa megi þetta vandamál. Ég vil benda á að fé til könnunar og tilrauna hefur verið varið til svipaðs vandamáls í Ólafsfjarðarmúla, og ekki er síður ástæða til að svo verði gert vegna vegarins undir Ólafsvíkurenni. Óhætt er að fullyrða að þær hættur, sem steðja að vegfarendum undir Ólafsvíkurenni, hái öllum eðlilegum samgöngum milli þéttbýlisstaða á nesinu, sem þó eru nauðsynlegar vegna fleiri þátta er fram koma í grg. Til dæmis má nefna að á Rifi er flugvöllur sem ekki aðeins gegnir því hlutverki að vera áætlunarvöllur fyrir báða staði, Ólafsvík og byggðirnar fyrir austan Enni, heldur ekki síður að vera sjúkraflugvöllur fyrir þessi byggðarlög. Að Rifi og í Ólafsvík eru nokkuð stórar verstöðvar. Þessi flugvöllur er einnig mikilvægur vegna þjónustu við bátaflotann á báðum stöðum. Betri og öruggari samgöngur milli staðanna munu verða hvati til meiri samskipta íbúa þessara byggðarlaga á þessum sviðum og fleiri. Þá má nefna að löggæsla fyrir þessi byggðarlög er staðsett í Ólafsvík, og að auki hefur samvinna milli þessara staða á sviði atvinnurekstrar og menningarmála, eins og áður er sagt, farið vaxandi undanfarin ár og telja verður að slík samvinna geti farið enn vaxandi á komandi árum. Einnig má benda á að ástæða er til að ætla að í framtíðinni muni stjórnvöld leggja ríkari áherslu á meiri samvinnu byggðarlaga, sem stutt er á milli, í ýmsum málaflokkum. Ég tel að á milli byggðakjarnanna í Neshreppi og ólafsvík og einnig annarra þéttbýlisstaða á Snæfellsnesi geti verið meiri samvinna á ýmsum sviðum til heilla fyrir þá og þjóðina í heild. Grundvöllur þess er að greiðar samgöngur séu á milli þeirra. Herra forseti. Það er ekki háttur minn að flytja langar ræður og það hef ég ekki heldur gert nú. í þeim fáu orðum, sem ég hef sagt, hef ég að nokkru gert grein fyrir því vandamáli sem við á utanverðu Snæfellsnesi eigum við að etja vegna þessa vegar. Auðvitað er það ekki tæmandi. Það er von mín að þessari till. verði vel tekið og hún fái afgreiðslu á þessu þingi, svo brýnt er málið. Að lokum óska ég eftir að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja örfá orð um þessa þáltill., sem ég að sjálfsögðu styð að öllu leyti. Ég vil láta það koma fram að á s.l. hausti sendum við allir þm. Vesturl. sameiginlega erindi til Vegagerðarinnar eða samgrn. um að hafin yrði rannsókn á því, með hvaða hætti koma mætti í veg fyrir það mikla og hættulega grjóthrun sem hefur verið daglegur viðburður á þessum vegi allt frá því að hann var byggður. Eins höfum við óskað eftir að Vegagerðin setti upp að rannsókn þessari lokinni valkosti um lagfæringar í sambandi við veginn. Það var einnig á s.l. hausti eða sumri sem fjvn. fór í ferðalag um Vesturland til að athuga ýmsa þætti í sambandi við fjárveitingar til Vesturlands, og m.a. var þá með okkur verkfræðingur Vegagerðarinnar. Var sérstaklega rætt við hann um þetta mál í þeirri ferð, og þessi vegur var skoðaður sérstaklega. Eftir viðtölum nýlega við vegamálastjóra er rannsókn þegar hafin og Vegagerðin mun leggja til við endurskoðun vegáætlunar árið 1981 að lagt verði fram sérstakt fjármagn einmitt í þessu skyni. Er það vel og í fullu samræmi við það sem hv. flm. hefur komið inn á og þm. Vesturl. óskuðu eftir. Þetta er sem sagt mjög brýnt mál. Þessi vegur var mikið stórvirki á sínum tíma, en hins vegar hefur komið í ljós, að bergið þarna er með sérstökum hætti. Það er erfitt að koma í veg fyrir hrunið. En hvað sem öllu því líður verður það að gerast, og við hljótum að vera samstíga um að fundin verði leið til að gera þennan veg öruggan.



Herra forseti. Ég fagna þeirri till. sem hér er til umr. Það má kannske segja að ekki sé vonum fyrr, að þetta mál komi í till. hingað inn á hv. Alþ., því að svo mikið vandamál er þetta a.m.k. fyrir okkur sem búum fyrir utan Enni og fyrir alla byggðina á Snæfellsnesi, sá þröskuldur sem þarna er. Mig langar til að hoppa svolítið aftur í tímann áður en ég fjalla frekar um efni tillögunnar. Ég kom á Hellissand 1952 og hafði kynnst ýmsum vandamálum í vegagerð annars staðar á landinu. En mér varð svo svolítið bilt við að koma á Hellissand, sem var algjörlega einangraður staður frá samgöngukerfi landsins. Það var ekki aðeins að ekki væri hægt að komast þangað á venjulegum bílum, heldur var ekki hægt að komast þar að landi á skipum, ekki einu sinni 20 tonna fiskibátum. Það var ekki nem hafnaraðstaða eða neitt þess háttar til í hreppnum. Reyndar bjuggu Neshreppingar þá við það merkilega ástand, sem hefur stundum skapast hér í flugmálum, að þarna var flugvöllur og þangað komu flugvélar bæði frá Loftleiðum og Flugfélagi Íslands á þeim tíma sem ég kom þangað. En sleppum því. Til 1956 er Hellissandur á þessu stigi. Þar er ekki nein aðstaða til að hafa samskipti við umhverfi sitt öðruvísi en að fara á jeppum undir Enni eða komast á flugvélum. Á árinu 1956 er Útnesvegur tengdur, en það er vegurinn fyrir Jökul, og á sama ári hefjast róðrar að nýju úr Rifshöfn með því að stærri fiskibátar geta hafið útgerð þaðan. Það voru uppi miklar umræður um hvernig ætti að leysa samgönguerfiðleika milli Ólafsvíkur og Hellissands. Það voru uppi tillögur um að fara á bak við Enni og síðan að reyna að komast þá leið, sem seinna var valin, að fara utan í Enninu. Allar götur síðan 1954, að ég fór að taka þátt í sveitarstjórnarmálum í Neshreppi, var það eitt af aðalmálum okkar að flytja tillögur um það eða berja á því að vegur yrði gerður á milli staðanna. Við nutum dyggilegs stuðnings hreppsnefndarinnar í næstu byggð, Ólafsvík, að þessu máli. Svo er á árinu 1963 tekin sú ákvörðun að leggja veginn um Ólafsvíkurenni. Ég held að það sé full ástæða til að gleyma ekki nú, þegar við erum að ræða um þetta mál, ég hef a.m.k. litið svo á, að sá maður, sem réð þar úrslitum, var Gunnar Thoroddsen sem nú er forsrh. okkar. Hann var þá fjmrh. í svokallaðri viðreisnarstjórn. Ég hef a.m.k. metið það svo, að fyrst og fremst að hans forgöngu hafi verið ráðist í Ennisframkvæmdina. Þó seint sé tel ég rétt að koma þessu áleiðis inn á hv. Alþ. og ég þakka fyrir stuðning hans við það mál. En þó að á árinu 1964 væri unninn þessi stóri áfangi, að vegurinn undir Enni var lagður, var það svo, að þessi vegur var langt frá því að vera öruggur og við vorum langt frá því að vera í öruggu samgöngukerfi. Eins og flm. benti á áðan er stöðugt - og þó sérstaklega á síðari árum í auknum mæti - hrun úr Enninu sem lokar allt að því veginum eða gerir veginn stórhættulegan. Það má segja að það sé sérstök mildi að þarna hafi ekki átt sér stað slys á fólki til þessa tíma, en þarna hafa átt sér stað þó nokkuð mörg slys á bílum. Það hefur verið velt vöngum yfir því, til hvaða ráða skyldi grípa til þess að minnka eða útiloka þessa hættu, en út úr því hefur ekkert komið, og það hefur verið byrjað á því að leika sama leikinn og leikinn var árin fyrir 1963–1964 að senda samþykktir og senda ályktanir um að kanna þetta og laga þetta. Því miður - það verður að koma fram - hefur verið óskaplega lítið undir slíkt tekið. Jafnvel þó að við höfum bent á ákveðna vankanta undir Ólafsvíkurenni hefur þannig æxlast að ekki hefur verið gengið í að bæta úr þeim fyrr en þá allt að því eftir dúk og disk. Sem betur fer er mildin yfir Enninu þannig að af þessu hafa ekki hlotist sérstök slys. Það er rétt að blanda því í þetta mál, að ástand hjá okkur fyrir utan Enni er þannig, að á þeim tímum, sem verst eru veður og hættulegast er að fara undir Enni, getur oft og tíðum Útnesvegur - önnur aðalsamgönguleið okkar - verið lokaður. Tímum saman yfir veturinn er ekkert hugsað um að halda Útnesvegi opnum og þar af leiðandi er ekki sú öryggiskennd fyrir hendi að komast megi þá leið eða komast að byggð okkar eftir þeirri leið og er það oft og tíðum mjög hvimleitt. Fólk er að koma að sunnan og fréttir að Ennið sé slæmt, og þá er ekki um það að velja að komast Útnesveg. Ég leyfi mér að leggja á það áherslu einmitt í sambandi við umræður um Ennisveg, að menn láti ekki deigan síga, en berjist fyrir bættri og aukinni vegagerð um Útnesveg einmitt með það sjónarmið í huga að hafa hann sem öryggisleið þegar Ennið er lokað, þ.e. fram að þeim tíma að búið er að tryggja Ennið. Væntanlega tíður ekki langur tími þangað til, en búast má þó við að það taki nokkurn tíma. Flm. tók það fram, að á Rifi eða í Neshreppi væri flugvöllur okkar Sandara og Ólsara eða Neshreppinga og Ólsara. Vitaskuld er hann eins og aðrir flugvellir jafnt farþegaflugvöllur sem öryggisflugvöllur, sjúkraflugvöllur. Þess vegna er nauðsynlegt að hægt sé að komast að honum við flestar aðstæður. Einnig er læknir okkar Neshreppinga búsettur í ólafsvík og bæjarfélögin standa saman að heilsugæslustöð sem á að byggja í Ólafsvík. En eins og nú er í Ólafsvík vísir að heilsugæslustöð og þar búa læknar okkar. Það er náttúrlega ekki gott til þess að hugsa og vita til þess, að fyrir 600 manna byggð eins og okkar sé við hættulegustu aðstæður, í vondum veðrum og slíku, ekki um það að ræða að komast á milli staða nema með því að leggja sig í mikla hættu. Ég vona að þessi till. verði samþykkt og þá verði hafist handa strax um að rannsaka samkv. henni og gera tillögur. Mér detta í hug vissir möguleikar á, hvað gera skuli, og nefni hér leiðir sem við höfum verið að velta vöngum yfir: Það, sem ég tel að verði að vera fyrst og fremst, þar til frekari aðgerðir eru gerðar við Enni, er að aukið verði öryggi með því að Útnesvegi verði haldið opnum þannig að sú leið sé jafnan fær fyrir þá 600 manna byggð sem er fyrir utan Enni. Það eru fjórar leiðir sem rétt er að nefna í sambandi við það að leysa samgönguvandamál milli Neshrepps og Ólafsvíkur: Það eru í fyrsta lagi göng, sem ég tel við þær aðstæður, sem nú eru, fjarlægan möguleika sem ekki er líklegt að verði horfið að. Það er í öðru lagi vegur bak við Enni, en frá þeirri hugmynd var horfið þegar löngu áður en ákveðið var að leggja veginn utan í Enni, vegna þess að það er miklu lengri leið og auk þess snjóþung. Í þriðja lagi er vegur undir Enni, sem bent er á í grg., en að mínu mati er frekar verið að nefna sem leið en að það sé raunhæfur möguleiki að það verði byggður vegur frammi í sjó undir Ólafsvíkurenni. Það er harla erfitt að lýsa því, en við þekkjum það, sem fórum oft undir Ólafsvíkurenni áður, að öldurótið þar og sjávarhæðin þar er svo mikil að það er ekkert smávegis mannvirki sem þyrfti að gera ef ætti að leggja veg undir Enni, og þá held ég að það væri komið að því sem hv. þm. Ingólfur Guðnason sagði í umr. áðan, að það væri farið að byggja ævintýravegi. En í fjórða lagi nefni ég yfirbyggingu yfir veginn, og það er sá annar valkostur sem nefndur er í grg. Ég tel að það sé einmitt sú leið sem sé æskilegust og auðveldast að framkvæma. Ég tek ekki undir það, sem sagt er í grg., að það þurfi að leggja þarna 1000 m yfirbyggðan veg til að afstýra meginhluta af snjóflóðahættu. Ég held að það sé miklu styttri leið. Vitaskuld verður erfitt að gera alla vegi á Íslandi hættulausa. En til þess að gera Ennisveginn að tiltölulega lítið hættulegum vegi þarf miklu styttri leið en þetta. Fyrir utan það væri hægt í tiltölulega litlum áföngum, ef horfið verður að því að bygg ja yfir veg undir Enni, að byrja að byggja yfir veginn og gera það smátt og smátt og tak verstu kaflana fyrst. Ég legg mikla áherslu á að gengið verði í það nú og gengið í það sem fyrst. Ég vænti þess, að hv. Alþ. samþykki þessa till. um að kanna þær leiðir, sem þarna eru líklegar, og í framhaldi af því verði á næstu vegáætlun eða á fjárlögum ákveðin fjárhæð til þessarar rannsóknar. Svo vona ég að í beinu framhaldi af því verði tekið til við ákveðna framkvæmd og það ástand, sem er hjá okkur, sem búum utanvert við Enni, og hjá þeim, sem þurfa að ferðast undir Enni, verði bætt og við komumst í sæmilega góðar samgöngur og öruggar við önnur byggðarlög.



Herra forseti. Ég verð stuttorður. Ég þakka þessum tveimur hv. þm.,1. þm. Vesturl. og hv. 4. þm. Vesturl., fyrir þær undirtektir sem tillöguflutningur minn hefur fengið hjá þeim báðum. Mig langar vegna orða hv. 1. þm. Vesturl. að segja að mér var ljóst það sem hann skýrði hér frá, að þm. Vesturl. hefðu sent erindi til Vegagerðarinnar og óskað þar eftir ákveðnum endurbótum. Það var ætlun mín að þessi tillöguflutningur yrði til styrktar þeirri ósk, og ég tala nú ekki um ef hún verður samþykkt, sem ég vona og óska eftir, en þá held ég að svo verði. Að öðru leyti vil ég taka undir þau orð sem fram komu hjá hv. 4. þm. Vesturl. vegna Útnesvegar. Ég held einmitt að það sé mjög gott og æskilegt fyrir okkur á utanverðu Snæfellsnesi, ekki aðeins fyrir okkur sem eigum heima í þeim þéttbýliskjarna sem í Neshreppi er, heldur einnig líka fyrir sveitirnar í Breiðuvík, að þeim vegi verði sýndur meiri sómi en verið hefur síðustu árin.



Herra forseti. Oft kemur góður þá getið er, því að fjmrh. gengur í salinn. Þessi till. er flutt til að vara við sterkum tilhneigingum sem hafa komið fram hjá yfirvöldum til að skera landhelgisgæslu niður frá því sem hún var á þorskastríðsárunum. Við höfum náð á vald okkar landhelgi sem er 7 sinnum stærri en landið sjálft og það hvílir sú skylda á herðum okkar að halda uppi fullnægjandi eftirliti, rannsóknum og eðlilegri hagnýtingu á öllu þessu svæði. Ég óttast að þar eð þetta er dýrt sé freistingin of sterk að reyna að spara þarna, en að sá sparnaður sé hættulegur fyrir stöðu okkar og sjálfstæði. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa langt mál um þessa tillögu en legg til að henni verði vísað til utanrmn.



Herra forseti. Á þskj. 27 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Stefáni Jónssyni og hv, þm. Skúla Alexanderssyni að flytja svohljóðandi till. til þál.: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram könnun á þeim möguleika að nýta ríkisjarðir í nánd þéttbýlisstaða með góða heilsugæsluaðstöðu sem dvalarheimili fyrir aldraða eða festa kaup á jörðum í þessu skyni. Dvalarheimilin yrðu byggð upp sem smáar einingar, þar sem búandfólk, sem flytja þarf af bújörðum sínum vegna aldurs eða heilsubrests, gæti haft smábúskap, sameiginlega eða út af fyrir sig undir ákveðinni yfirstjórn og með vissri aðstoð. Reynt yrði að tengja slík heimili svo sem kostur væri við smáiðnað í sveitum einnig.“ Þessi till. hefur tvívegis áður verið flutt og flutt fyrir henni þá ítarleg framsaga og vísast til þess í meginatriðum. Í fyrsta lagi er ástæða til að leggja áherslu á að hér er um könnun að ræða, en hún er hins vegar fyllilega ómaksins verð. Það skal fram tekið, eins og sagt er í l. málsgr., að þetta er ekki alfarið bundið ríkisjörðum, heldur sé einnig að því vikið að festa kaup á jörðum í þessu skyni. Hugmyndin að þessu er, eins og segir í grg., m.a. komin frá þeim sem hér ættu gerst að vita, þ.e. frá sveitafólki sem orðið hefur að fara á dvalarheimili í þéttbýli þvert gegn innsta vilja sínum, aðeins af því að um annað var ekki að ræða, - sveitafólki sem ekki gat rekið sjálfstæðan erfiðan búskap, - búandfólki sem hafði alla orku og krafta til að hafa smábúskap með höndum, - fólki sem situr nú að mestu auðum höndum, en vildi gjarnan leggja hönd á plóginn að einhverri verðmætasköpun í þjóðfélaginu og þá eðlilega helst þeirri sem tengist lífsstarfi þess um langan aldur. Þessi sjónarmið eru hér sett fram í tillöguformi eins og þau komu frá þeim aðilum sem vöktu fyrst máls á þessu. Hér er vikið að nokkrum spurningum sem við þurfum að láta athuga varðandi könnun af þessu lagi: Það er fyrst spurningin um form. Það er orðið það form sem nú er algengast, sem betur fer, að hér sé um að ræða dvalarheimili með vinnuaðstöðu, með endurhæfingu, með tómstundaiðju. Þessi stefna er orðin allsráðandi: smáar einingar í stað hæla. Tengsl við heilsugæsluaðstöðu eru sjálfsögð og þess gætt að þarna sé ekki um of miklar fjarlægðir að ræða þegar um er að ræða það sem í þessari till, felst: að nýta bújarðir til uppbyggingar slíkra lítilla dvalarheimila. Við komum að spurningunni um umhverfi, það umhverfi sem fólk vill vera í, þær lífsvenjur sem fólk hefur vanið sig á, og þá auðvitað nátengt því lífshamingjunni, hvernig samræma megi og aðlaga allt þetta sem best. Við komum að spurningunni um fyrirkomulag sem þessi könnun tæki til, að reyna að nýta þá aðstöðu sem fyrir hendi kann að vera. Aðstaða á ýmsum ríkisjörðum og öðrum jörðum, sem vel kynnu að vera þess virði að festa kaup á, kann að vera slík að það þurfi lítið fyrir þær að gera hvað varðar húsakost til að unnt væri að koma þessu í framkvæmd. Hér er um það að ræða að þarna eru starfskraftar sem annars nýttust ekki, og kemur þá um leið inn á lífsfyllingu þess fólks sem þarna ræðir um. Í grg. er nokkur vísbending um hugsanlegt fyrirkomulag þar sem segir að könnun þessa eigi að gera sem besta því hér gæti hið aldraða fólk búið við svipaðar aðstæður og lífsstarf þess hefur við miðast, með þeirri aðstoð að sjálfsögðu sem nauðsynleg kann að reynast, bæði varðandi vissa yfirstjórn, ráðsmann eða forstöðumann, nauðsynlega aðstoð varðandi vélanotkun og ef með þarf einhverja heimilishjálp. Síðan segir að smáar einingar væru hér eðlilegastar, en þó yrði stærð þeirra að fara eftir hagkvæmni varðandi nýtingu jarðar og ekki síður fjárhagslegri hagkvæmni. Um leið skal minnt á að erlendis eru til dæmi í svipuðu formi sem hafa þótt gefast vel. Könnunin ætti að taka mið af því. Ég held að aðalatriðið í þessu máli sé að reyna að leysa ákveðið vandamál varðandi lífsvenjubreytingu og hina snöggu röskun sem verður á högum öllum. Ég bendi á það alveg sérstaklega, að nú er ég fullviss þess að bændur búa tengur en vera skyldi á jörðum sínum vegna þess að þeir treysta sér ekki til þess að hverfa frá lífsstarfi sínu og vegna þess að þeir hafa ekki aðstöðu til að halda því áfram þó í smærra mæli væri, eins og hér er gert ráð fyrir. Hér er gert ráð fyrir að það yrði í mjög litlum mæli, en engu að síður alveg nægilega miklum til þess að þeir hlytu af því bæði lífsfyllingu varðandi starf og eins möguleika varðandi einhverjar smátekjur. Í grg. er bent á atvinnumál aldraðra í heild. Sú athugun mun að vísu í fullum gangi og það er þá von að aðgerðir fylgi í kjölfarið, annaðhvort með ákveðinni löggjöf um atvinnumál aldraðra eða þá þætti í löggjöf með að sjálfsögðu skipulagðri framkvæmd sem afleiðingu þess. Það er einnig bent á aðra þál., sem samþ. hefur verið hér á Alþ. og könnun hefur farið fram á hjá Framkvæmdastofnun ríkisins, um smáiðnað í sveitum, þjónustu - sem framleiðsluiðnað. Sú könnun leiddi í ljós að ótrúlega margir vildu hagnýta sér þessa iðnaðarmöguleika ef þeir væru fyrir hendi og tryggt væri að þeir stæðust sæmilega fjárhagslega. Þetta mun sem sagt vera að komast af athugunarstigi og yfir á framkvæmdastig. Tenging við þessa könnun hlýtur að vera sjálfsögð. Ég held að ekki sé ástæða til að vera að fara ítarlega út í þessa till. núna. Hún hefur áður verið flutt. Fyrir henni hefur áður verið flutt ítarleg framsaga og vitnað m.a. í erlendar fyrirmyndir og einnig þær hugmyndir sem það fólk hafði sem til mín leitaði um flutning þessarar till. Það má einskis láta ófreistað í þá átt að samfélagið ræki skyldur sínar við aldraða þjóðfélagsþegna sína. Hér er um lið að ræða í þeirri viðleitni. Hann gæti reynst farsæll sá þáttur, ef grunur okkar flm. reynist réttur, að hér geti verið um hagfellda, mannlega og þjóðhagslega lausn að ræða. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Sama till. og hér um ræðir var flutt á þingi í fyrra og tekin til umr. skömmu fyrir þinglausnir, ef ég man rétt. Ég tók þá einnig til máls í umr. til að lýsa fylgi við þessa þáltill. eins og hún var þá flutt, og það fylgi stendur enn. Hins vegar vek ég athygli á því, að það er ekki endilega víst að heils árs dvalarheimilisrekstur, eins og rætt er um í tillögugreininni, sé það sem best hentar í þessu sambandi, og ég tel að athugun sú, sem fram eigi að fara á nýtingu ríkisjarða í þágu aldraðra, eigi alls ekki að takmarkast við það eitt. Það hefur verið gerð tilraun með slíkt dvalarheimili í Dölum vestur. Sú tilraun hefur ekki, að mér er sagt, gefið góða raun, hvorki gagnvart rekstri vistunarheimilisins né gagnvart þeim sem þar dveljast. Það kemur miklu fleira til álita í þessu sambandi en aðeins ríkisjarðir. Svo dæmi sé nefnt háttar þannig til í mínu kjördæmi, í Ísafjarðardjúpi, að þar er jörð sem bæjarfélagið á, en ríkið hefur fengið hluta jarðarinnar undir rekstur héraðsskóla. Þar hafa verið byggðar mjög glæsilegar og vandaðar byggingar og þarna er mikill jarðhiti. Vegna breytinga á atvinnuháttum og búsetu fólks og breytinga á lögum um grunnskóla og breytinga á skólagöngu almennt í landinu hefur hins vegar nemendum þessa skóla fækkað þannig að þarna er nú í námi aðeins um það bil þriðjungur þeirra nemenda sem byggingarnar eru hannaðar fyrir. Þeir, sem málum ráða þar vestra, hafa mikinn áhuga á að sú stofnun, sem þarna er fyrir hendi, verði nýtt að hluta til a.m.k. hluta úr ári með þarfir aldraðra fyrir augum. Þeir benda sérstaklega á í því sambandi að þarna sé nægur jarðhiti, sem auðvitað er mikill kostur í slíkum tilvikum, hvort heldur slík starfsemi yrði rekin sem heilsuhæli eða orlofsdvalarstaður. Í Nd. Alþ. er frv. sem við stöndum að, hv. þm. Magnús H. Magnússon og ég, um tiltekna framkvæmd á félagslegri aðstoð við aldraða í orlofsmálum, þar sem gert er ráð fyrir að stofnaður verði og starfræktur á vegum félmrn. sérstakur sjóður, er við nefnum Orlofssjóð aldraðra, sem hafi því hlutverki að gegna að auðvelda öldruðu fólki að njóta sambærilegra réttinda við aðra aldurshópa í þjóðfélaginu til töku orlofs. Í frv. er einnig gert ráð fyrir að ef mönnum þyki það ráð geti slíkur sjóður rekið orlofsdvalarheimili um skamman eða lengri tíma á ári hverju fyrir aldrað fólk. Eru þá sérstaklega hafðir í huga þeir heimavistar- og héraðsskólar sem búnir eru mjög fullkomnum tækjum, bæði húsbúnaði og öðrum tækjum, en eru lítið eða ekkert nýttir yfir sumartímann. Ég vil aðeins vekja athygli í þessu sambandi á því, að það geta komið til álita við athugun eins og till. gerir ráð fyrir fjölmörg önnur atriði en endilega ríkisjarðir. Það geta líka komið til álita t.d. þessir fjölmörgu heimavistarskólar sem sumir hverjir eru nú lítt eða ekki nýttir, miður en skyldi, og t.d. þær voldugu og miklu skólabyggingar sem voru reistar yfir húsmæðraskóla á sinni tíð, en eru nú lítið eða ekkert notaðar. Í öðru lagi held ég að það væri rétt við þessa athugun líka að skoða aðra nýtingarmöguleika en dvalarheimili eða hugmyndir um dvalarheimili í þeim skilningi þess orðs sem við leggjum í heils árs dvalarstaði fyrir aldrað fólk. Ég held að það væri miklu betra að nýta þessar eignir til tímabundinnar vistunar, orlofsdvalar og annars slíks, en með þá heils ársvistun í huga sem menn eiga yfirleitt við þegar þeir ræða um dvalarheimili fyrir gamalt fólk.



Herra forseti. Á þskj. 53 hef ég ásamt hv. þm. Árna Gunnarssyni, Stefáni Valgeirssyni, Sverri Hermannssyni og Stefáni Jónssyni leyft mér að flytja svo hljóðandi till. til þál.: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að hún beiti sér fyrir að sett verði hið fyrsta, og eigi síðar en á árinu 1981, heildarlöggjöf um skipulag varna gegn tjóni af völdum snjóflóða og skriðufalla. Við samningu löggjafarinnar verði m.a. höfð í huga eftirfarandi atriði: a) Staðið verði skipulega að gagnasöfnun um snjóflóð og skriður, sem fallið hafa, og rannsóknum á staðháttum og veðurfarsþáttum á þeim stöðum þar sem búast má við hættu af völdum snjóflóða eða skriðufalla. Á grundvelli slíkra athugana verði landinu skipt í svæði með tilliti til þessara þátta og settar verði reglur um nýtingu einstakra svæða. b) Við skipulag byggðar gildi sú meginregla að byggja ekki hús til íbúðar eða atvinnurekstrar á svæðum, sem talið er af sérfróðum aðilum að snjóflóð eða skriðuföll geti náð til. Ekki verði hafin vinna við skipulag vegna byggðar á nýjum svæðum fyrr en fyrir liggur úttekt og afstaða réttra aðila með tilliti til ofangreindra þátta. Sé talið óhjákvæmilegt að byggja á slíkum svæðum liggi fyrir mótaðar tillögur um kröfur til bygginga, um varnarvirki, tilkostnað og fjármögnun við gerð þeirra, áður en afstaða er tekin til skipulagstillagna af yfirvöldum. c) Gerðar verði tillögur um varanleg varnarmannvirki fyrir byggð á hættusvæðum svo og fyrir mikilvægar samgönguleiðir, orkulinur, hitaveitur og önnur mikilvæg mannvirki. d) Rannsóknum á þessu sviði og fyrirbyggjandi varnaraðgerðum verði markaður ákveðinn sess í stjórnkerfi landsins og lagður fjárhagslegur grundvöllur að slíku starfi og mótaðar reglur um kostnaðarhlutdeild opinberra aðila í því sambandi. e) Tryggt verði að ekki sé haldið áfram mannvirkjagerð á líklegum hættusvæðum nema að vandlega athuguðu máli eða uns viðunandi varnaraðgerðum hefur verið komið í framkvæmd. f) Á stöðum, þar sem byggð er risin og hætta er talin á snjóflóðum, verði komið upp eftirlits- og viðvörunarkerfi er tengist áætlun um rýmingu svæðanna þegar hætta er talin yfirvofandi. Á þeim stöðum á landinu, þar sem snjóflóðahætta er mest, verði stefnt að því að koma á fót svæðisstöðvum þar sem fylgst verði með veðurfari og öðrum þáttum, sem áhrif hafa á snjóflóða- og skriðuhættu, og safnað og miðlað upplýsingum til réttra aðila. g) Lögð verði áhersla á fræðslu og upplýsingar til almennings um þessi mál, bæði að því er varðar byggð ból og ferðalög og útivist utan byggðar, um hættu vegna snjóflóða og skriðufalla. Björgunaraðilum í landinu verði kynnt undirstöðuatriði varðandi björgun úr snjóflóðum og almenningi hversu bregðast skuli við í slíkum tilfellum og forðast hættur.“ Þessi till. hefur tvívegis áður verið flutt, en ekki hlotið afgreiðslu. Skal nú aðeins vitnað í ítarlega grg. um nauðsyn skipulegs átaks. Sú grg. er byggð á riti hins færasta manns í þessum efnum, ritinu Snjór og snjóflóð sem tekið er saman af Þórarni Magnússyni verkfræðingi, sem starfaði sérstaklega varðandi vandamálið í Neskaupstað eftir að samþ. hafði verið hér á Alþ. þáltill. frá Tómasi Árnasyni um rannsóknir á snjóflóðum og skriðuföllum, sem Rannsóknaráð ríkisins skipaði síðan nefnd til að gera tillögur um frekara fyrirkomulag á. Sú nefnd skilaði áliti, en síðan hefur ekkert í málinu gerst sem hefur þokað því neitt áleiðis. Til þessa rits Þórarins um snjóflóð og reyndar einnig varðandi skriðuföllin er vitnað rækilega í þessari grg. og ég tel óþarft að endurtaka efnisleg rök, eins vel og það hefur verið gert áður, og e.t.v. öðru fremur sakir þess hve þessi efnislegu rök liggja í augum uppi. Hér er um að ræða mikil verðmæti sem í húfi eru, að ekki sé minnst á mannslífin, þannig að allir hljóta að vilja leggjast á eitt um þær fyrirbyggjandi aðgerðir, þá skipulegu vinnu sem að dómi hæfustu manna hlýtur til að koma. Hvort í tillöguþáttunum er nákvæmlega að því eina rétta vikið eða hversu tæmandi upptalning þar er skal ósagt látið, en a.m.k. er það traustur grunnur á að byggja, en í alla löggjöf okkar skortir þann grunn nú. Grg. minnir á einstakar athuganir, einstök átök sem hafa verið gerð hér og því miður átök sem eingöngu hafa verið gerð í kjötfar hörmulegra atburða. En án heildarskipulags allra þessara mála næst aldrei árangur sem skyldi, - árangur sem vissulega er full þörf á. Í grg. er einnig rakið ítarlega hvernig málum er háttað í þeim löndum þar sem aðstæður og staðhættir eru viðlíka og hér á landi. Það er ljóst af því sem þar kemur fram, að þar leggja menn mikla áherslu á skipulagðar aðgerðir til varnar gegn vá sem við höfum svo sannarlega fengið að kynnast á hörmulegan hátt og enginn veit í raun hvar og hvernig getur gerst ef við fljótum sofandi að feigðarósi. Það má ekki verða að við aðhöfumst ekkert í þessu, og ég trúi því vart að þessi till., flutt af þm. allra flokka, eins vel undirbyggð og ég tel hana vera af þeim sem grg. samdi, hún nái ekki fram að ganga nú á þessu þingi þegar nægur tími er til að athuga hana. Við flm. leggjum að sjálfsögðu enga áherslu á að orðréttu innihaldi hennar verði haldið, en að þeim meginþáttum, sem að er vikið i till., verði sinnt og þeim komið hér fram sem ályktun Alþ., þó vissulega hefði verið æskilegt að við flm. hefðum lagt í það meiri vinnu á þann máta að við hefðum getað komið með fullbúið frv. En þar er um mikið samræmingaratriði að ræða varðandi önnur lög og ýmsar reglugerðir sem þetta þyrfti að snerta. Ég vitna svo að lokum til þess sem segir í grg. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Hér á landi munu vera 15–20 þéttbýlisstaðir þar sem hætta getur verið á tjóni af völdum snjóflóða, skriðufalla eða grjóthruns, og mörg svæði og mannvirki hafa orðið fyrir verulegum skakkaföllum af þessum sökum. Því miður eru þess víða dæmi, að mannvirki eru enn reist á svæðum, þar sem vitað er að skriður eða snjóflóð hafa fallið. Hér getur orðið um dýrkeypt mistök að ræða og leggja verður allt kapp á að koma í veg fyrir að slíkt haldi áfram. Fyrirbyggjandi aðgerðir hljóta, þegar til lengdar lætur, að vera sú fjárfesting sem skilar bestum arði. Það getur varla talist eðlilegt, að á sama tíma og þjóðfélagið er reiðubúið að taka á sig stóráföll af völdum náttúruhamfara (sbr. lög um Viðlagasjóð og Viðlagatryggingu Íslands) skuli jafnlítil áhersla vera lögð á fyrirbyggjandi aðgerðir og raun ber vitni.“ Ég vil svo, herra forseti, leggja til að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Við þrír þm., ég, hv. 4. landsk. þm., Salome Þorkelsdóttir, og hv. 3. þm. Reykv., Albert Guðmundsson, flytjum hér till. til þál. sem er svohljóðandi: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að endurskoða lagareglur um aldurshámark starfsmanna ríkisins. Skal sú endurskoðun unnin í samráði við samtök ríkisstarfsmanna og markmið hennar vera það að kanna, hvort ekki sé rétt að hækka aldursmörk þau, sem nú er miðað við, gera reglurnar sveigjanlegri svo og að setja fastari reglur um möguleika eldri starfsmanna til að gegna hlutastörfum, ýmist á sínum gamla starfsvettvangi eða í öðrum stofnunum.“ Samhljóða till. var flutt á síðasta þingi, en hlaut ekki afgreiðslu. Fyrir henni var þá flutt ítarleg framsaga hér í Sþ., þannig að ég sé ekki ástæðu til að hafa um till. langt mál á þessu stigi. Till. miðar að því að koma til móts við það félagslega vandamál sem það óneitanlega er fyrir margt fólk að þurfa nauðugt viljugt að hætta störfum við 70 ára aldur, jafnvel þótt kraftar og heilsa leyfi að áfram sé unnið. Það er mat margra, sem þekkja vel til félagslegra og heilsufarslegra vandamála aldraðs fólks, að fátt sé mönnum þungbærara en að þurfa að hætta störfum við ofangreint aldursmark óháð heilsu og starfsgetu. Mörg einkafyrirtæki hafa fyrir löngu reynt að laga sig að þessu vandamáli og veita starfsmönnum sínum möguleika á að starfa á meðan heilsa og kraftar leyfa. Hjá hinu opinbera eru hins vegar mjög fastar og ákveðnar reglur um þetta, - reglur sem styðjast við ákveðin rök, en engu að síður ætti að vera unnt að gera reglurnar sveigjanlegri og mannlegri þannig að komið sé til móts við þarfir og óskir starfsmanna að þessu leyti. Frá því að þessi till. var flutt á hinu háa Alþingi í fyrravetur hefur Reykjavíkurborg samþ. nýjar reglur um aldurshámark starfsmanna borgarinnar þar sem hámarksaldurinn er hækkaður nokkuð frá því sem var. Nú er hann samkv. hinum nýju reglum 71 ár í staðinn fyrir 70 og auk þess er allmikil sveigja í því, hvernig starfsmenn geta fengið að vinna eftir að þeim aldri lýkur, opnaður möguleiki fyrir því, að menn geti fengið hlutastarf allt til 74 ára aldurs og heils dags starf einnig, en fresta þá töku lífeyris úr lífeyrissjóði á meðan þeir vinna fullt starf. Þessar tillögur, sem voru samþykktar í borgarráði Reykjavíkur 20. maí 1980, fylgja með þessari þáltill. sem sérstakt fylgiskjal. Þegar till. var flutt hér á Alþ. á s.l. vetri var henni vísað til allshn. S.Þ. Nefndin leitaði umsagnar hjá allmörgum aðilum. Þeir, sem leitað var til, skiluðu allir jákvæðri umsögn sem liggur fyrir, en það voru Starfsmannafélag ríkisstofnana, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna, Alþýðusamband Íslands og fjmrn. Því ætti að vera tiltölulega auðvelt að fengnum þessum umsögnum að Alþ. samþ. till. eins og hún liggur hér fyrir nú. Ég legg til, herra forseti, að að þessari umr. lokinni verði till. vísað til allshn. Sþ.



Herra forseti. Ég tel rétt að segja nokkur orð um þessa till. og vil þá í fyrsta lagi lýsa yfir stuðningi við hana. Ég tel að þarna sé hreyft ákaflega mikilvægu máli, en jafnframt viðkvæmu máli. Það er ekki sama hvernig á þessu er haldið og nauðsyn á mikilli og góðri undirbúningsvinnu áður en lagareglum er breytt frá núgildandi horfi. Ég vil segja það sem mína skoðun, að ég efast stórlega um að það ætti að hækka formleg aldursmörk. Þau eru nú um 70 ár og það er einfaldlega staðreynd, sem horfast verður í augu við, að við einhver tímamörk og þá alveg eins við 70 ára aldur og eitthvað þar í grennd þarf hvort eð er að meta stöðuna, ef svo má segja. Það þarf að meta hvort eða að hve miklu leyti starfsmaður er fær um að gegna fullu starfi áfram. Það er sennilega nokkuð rík regla í störfum á vegum ríkisins, að því umfangsmeira sem starf er, þeim mun minni líkur eru á því að menn geti gegnt því áfram eftir 70 ára aldur. Þetta þarf á einhverju stigi að gera upp, og ég held að það fari best á því, að um það sé ákveðin regla hvenær slíkt eigi sér stað, og þá getur alveg eins verið um að ræða þau mörk, sem nú eru, og einhver önnur. Það breytir þó engu um að mikil þörf er á að rýmka þær reglur sem gilda. Nú er það svo, að menn geta látið af störfum við 65 ára aldur með rétti til lífeyris og reyndar fyrr stundum því nú er hin svonefnda 95 ára regla í rauninni að koma fram á sjónarsviðið aftur og gerir það að verkum að menn geta hætt störfum með fullum lífeyrisrétti enn þá fyrr, jafnvel 61–62 ára gamlir. Menn eiga því þarna ýmissa kosta völ. Þó er á þessu tímabili, frá 60–70 ára aldurs, einn annmarki. Hann er sá, að menn verða að líkindum að hætta alveg störfum til þess að tryggja fullan lífeyri í þeim launaflokki sem þeir hafa verið í. Það er sem sé þörf á því, eins og kemur fram í grg. með þessari till., að rýmka þarna til svo að menn geti að hluta hætt störfum fyrir 70 ára aldur án þess að lífeyrisréttindin sem slík skerðist. Síðan kemur aðalvandinn, sem er hvað gera skal eftir 70 ára aldur. Þá á að mínu mati að taka við tímabil hlutastarfa eða léttra starfa sem meta verður eftir heilsufari hverju sinni í hversu ríkum mæli maðurinn getur tekið að sér. Það þarf mjög nauðsynlega að rýmka getu ríkisstofnana til að veita starfsliði vinnu eftir 70 ára aldur. Það er ómögulegt að snögg verklok séu til góðs fyrir nokkurn mann sem hefur fulla heilsu. Ég er viss um að það er vafasamt að hvetja menn til að hætta störfum, jafnvel þó þeir eigi rétt til þess, fyrir 70 ára aldur. En því verður ekki neitað, að það er mikið verk fram undan, ef lagareglum verður breytt, að skipuleggja vinnu fyrir fólk sem náð hefur 70 ára aldri. Eins og nú er er því áreiðanlega svo varið í ýmsum ríkisstofnunum að þær hafa engin tök á því, þær hafa hvorki fjármuni til þess né aðstöðu, svo sem húsnæði, þó ekki væri annað. Þetta kostar því allt mikla undirbúningsvinnu. En ég vildi aðeins láta í ljós ánægju mína með þessa till. Ég tel að hún sé til mikils gagns, en þarna þurfi að vinna undirbúningsstarf áður en lagareglum verði breytt. Mér sýnist að þarna sé stuðst við það grundvallaratriði, að vinnuorka er verðmæti sem vitaskuld á að nýta eins lengi og unnt er, bæði þjóðfélaginu til gagns og ekki síður starfsmönnunum sjálfum.



Herra forseti. Þetta mál er ekki flutt af mér, heldur af hv. varaþm. Þorbjörgu Arnórsdóttur, sem kom hér inn í þingsali á dögunum og flutti þetta mál þá, en fékk það ekki á dagskrá vegna þýðingarmikillar og alvöruþrunginnar fjárlagaumræðu s.l. fimmtudag. Þessi till. hljóðar svo: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um að sett verði í löggjöf fyllri ákvæði um félagsbú, hvað varðar hagstæða lánafyrirgreiðslu og aðra tiltæka aðstoð, sem gæti orðið hvati þess að þetta búskaparform yrði tekið upp í ríkari mæli.“ Ég vil leyfa mér að lesa grg. með þessari till., en geta þess um leið, að sjálf hafði Þorbjörg ætlað að flytja um þetta nokkuð ítarlega framsögu ef að því hefði komið, enda er hún þessu máli býsna kunnug sem bóndakona og hafandi þennan rekstur sérstaklega með hendi. Markmiðið með flutningi þessarar þáltill. er að í löggjöf verði sett ákvæði er stuðlað gætu að eflingu félagsbúskapar hér á landi í framtíðinni. Kostir þess búskaparforms eru ótvíræðir frá rekstrarlegu, þjóðhagslegu og almennu félagslegu sjónarmiði. Einyrkjabúskapur, sem er algengur víða um land, hefur óneitanlega í för með sér vissa ókosti, sem beint eða óbeint rýra kjör bændastéttarinnar ef tekið er mið af kjörum annarra starfsstétta í landinu. Á það einkum við takmarkaða möguleika sveitafólks á frídögum svo og takmarkaða möguleika á orlofi, mikið vinnuálag, einkum tímabundið, og einnig tímabundna erfiðleika sem geta steðjað að sökum veikinda. Hvers konar samvinna og samþætting í landbúnaði gæti stuðlað að hagkvæmari rekstri, meiri möguleikum á verkaskiptingu, fjölbreyttari framleiðslu og mun ægilegri aðstöðu þess fólks er við landbúnað starfar. það má einnig benda, að rekstur félagsbúa hefur beint þjóðhagslegt gildi, þar sem um verulegan sparnað getur verið að ræða í innkaupum á innfluttum tæknibúnaði sem nauðsynlegur er við landbúnaðarframleiðsluna. Fram til þessa hefur nær enginn hvati verið frá hinu opinbera til stofnunar félagsbúa, en jafnvel frekar verið hvatt til tvíbýlis- eða fjölbýlisbúa, sem eftir sem áður eru sjálfstæðar rekstrareiningar. Nú munu aðeins um 20 löggilt félagsbú í landinu, en u.þ.b. 700 tvíbýlis- eða fjölbýlisbú. Áhrif kvótakerfisins ættu að vera hvati til stofnunar félagsbúa, og má segja að þar væri um eðlilega hagræðingu að ræða í tengslum við framkvæmd þess. En með tillit til þeirrar hagkvæmni, sem rekstur félagsbúa gæti haft í för með sér, væri eðlilegt að þau nytu einhverra fleiri ívilnana, sem mundu þá jafnframt verka sem stefnumarkandi ákvæði af hálfu hins opinbera. Greiðasta leiðin til stefnumörkunar á því sviði er að stuðla að hagkvæmari stofnlánum eða viðbótarlánum til félagsbúa, og gæti það átt við um lán til byggingarframkvæmda, vélvæðingar, ræktunarframkvæmda o.fl. Einnig gæti slík fyrirgreiðsla verið í formi hærri styrkja eða viðbótarstyrkja til félagsbúa. Ýmsar aðrar aðgerðir gætu komið til greina, ekki hvað síst í nánum tengslum við stefnumarkandi ákvæði sem sett væru af hinu opinbera og við ættu hverju sinni. Erfið staða íslensks landbúnaðar nú í dag og minnkandi tekjumöguleikar þess fólks, sem við hann starfar, kallar á að fundnar séu nýjar leiðir sem stuðlað gætu að aukinni hagkvæmni og fjölbreytni í landbúnaðarframleiðslu. Til þess að svo geti orðið þurfa samtök bænda og ríkisvaldið að taka höndum saman um að finna réttláta lausn á miklum vanda. Þar þarf að taka mið af því meginsjónarmiði, að jafnframt því sem miða þarf landbúnaðarframleiðsluna við þarfir neytenda og markaðsaðstæður hverju sinni þarf að tryggja að það fólk, er við landbúnað starfar, hafi sambærileg laun og njóti sambærilegra félagslegra réttinda og aðrar starfsstéttir í landinu. Með stefnumarkandi ákvæðum af hálfu ríkisvaldsins um eflingu félagsbúskapar og fjölgun félagsbúa væri því ótvírætt stigið stórt skref í átt til aukinnar hagræðingar og hagkvæmni og bættrar starfsaðstöðu í íslenskum landbúnaði á komandi árum. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að þessu máli verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að fara nokkrum orðum um þá ágætu till. sem hér er til umr. Ég hefði satt að segja talið eðlilegt að hv. þm. Framsfl. tækju til máls um þennan dagskrárlið í Sþ., en það fer lítið fyrir þeim í þingsölum þessa stundina. Hér er á ferðinni ein af þeim till. sem gætu að mörgu leyti auðveldað og gert minna úr þeim vanda sem nú er við að stríða í íslenskum landbúnaði. Það kemur fram í grg. þessarar till. að félagsbúum fylgja margir kostir. Við það má bæta að kostirnir eru t.d. aukin og betri nýting vélakosts, en það er einhver alvarlegasti þátturinn í rekstri í landbúnaði núna hversu laklega vélakostur er nýttur, einfaldlega vegna þess að það þarf að leggja mikla áherslu á t.d. heyöflun stuttan tíma á ári, þegar vélakostur er notaður skamman tíma, og fleira af því lagi. Þarna kemur einnig fram bætt nýting á húsrými, m.a. ef um félagsbú er að ræða. Ég vil líka nefna annað atriði, sem er ekki hvað síst mikilvægt, og það er auðveldari stjórnun á framleiðslu. Félagsbú af því tagi, sem hér eru til umræðu, eru stjórnunarlega miklu hagkvæmari einingar í búrekstri. Sannleikurinn er sá, að ef þetta form kæmist á í ríkara mæli en nú er hér á landi er það mín eindregna skoðun að þarna væri m.a. fundin leið til að draga í fyrsta lagi úr miklum kostnaði við búrekstur og til að auðvelda stjórnun á framleiðslu. Ég skal rökstyðja þetta m.a. með því að benda á það, sem fulltrúar bænda hafa sjálfir sagt og haldið fram, að stórbýlin væru að mörgu leyti þau hagkvæmustu og það ætti að stuðla að því að stækka búin. Á þennan hátt er það gert, að vísu á öðrum grundvelli en búskapur er almennt rekinn á. Herra forseti. Ég vildi ekki láta hjá líða að taka undir þessa till., sem mér finnst vera af hinu góða. Ég sakna þess mjög, að fulltrúar Framsfl. skuli ekki vera hér í sal til að ræða þetta mál. Þetta er býsna veigamikið mál og ef menn hugleiða það örlítið nánar er þetta mjög merkilegt mál og er vert allrar umr. og umþenkingar af hálfu þessarar háu stofnunar.



Herra forseti. Ég get tekið undir það, að ánægjulegt væri ef menn tækju til máls um þetta efni og lýstu skoðun sinni, en ég sé ekki neina sérstaka ástæðu til að harma þótt framsóknarmenn ræði till. ekki, því að ég tel að fleiri geti talað um landbúnaðarmál en þeir. Hins vegar vil ég taka undir efni þessarar till. og ég tel mikilvægt að sett séu einhver skýrari ákvæði í lög einmitt um félagsbú. Ég tel að reynslan af félagsbúum hafi verið slík í íslenskum landbúnaði að það sé til hagræðis í búskapnum og það sé til vinnuléttis fyrir þá aðila sem að félagsbúum standa. Mér er ljóst að vegna þess, að vantað hefur í lög ákvæði sem eru greinileg um félagsbúin, hafa menn, sem annars hefðu kannske snúið sér að því að mynda félagsbú, farið fram á skiptingu jarða og tvíbýlisaðstöðu, sem ég tel í flestum atriðum vera óþægilegra rekstrarform en félagsbúið. Auk þess tel ég rétt að benda á að einmitt ef búið væri að forma greinilega ákvæði og reglurum félagsbú væri það sennilega auðveldasta leiðin til þess að með auðveldum hætti geti orðið kynslóðaskipti á jörðunum. Ég ætla ekki að tala lengra mál um þetta efni, þó e.t.v. væri ástæða til, en ég vil lýsa því aftur að mér er efni þessarar þáltill. mjög hugstætt og ég vil að Alþ. sinni því að afgreiða þetta mál.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Norðurl. e. var að fara úrsalnum. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að hann telur að landbúnaðarmál verði varla rædd nema framsóknarmenn séu þar fjölmennir og taki þátt í. Vil ég þakka honum fyrir það álit. En jafnframt vildi ég benda honum á að það voru, held ég, ekki fleiri þm. úr örðum flokkum hér inni en þó Framsfl. þegar hann mælti þessi orð. En við efni þessarar till. vil ég, eins og aðrir sem hér hafa tekið til máls, lýsa stuðningi mínum. Það hefur vitanlega verið víða samvinna í búskap enda þótt hún hafi ekki verið í föstu formi. Algengasta formið er fjölskyldubúskapurinn og í þeim búskap taka þátt allir sem vinnufærir eru í fjölskyldunni. Algengustu kynslóðaskipti á jörðum eru þau, að það sé sonur eða dóttir sem tekur við eftir að vera búin að vinna að búskapnum lengri eða skemmri tíma með foreldrum sínum. En það er vissulega rétt að athuga nákvæmlega hvernig hægt er að greiða fyrir þessu formi með ákvæðum í löggjöf, þó að vitanlega megi líka vara sig á því að binda ákvæði um það of stíft í lögum. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vil lýsa stuðningi mínum við að þetta mál sé athugað.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að þakka þær góðu undirtektir sem þessi till. hefur fenið. Ég er þess einnig sannfærður, að þær undirtektir eru mjög verðskuldaðar. Þetta er atriði sem vissulega er þess vert að hugað sé að því. Ég get verið sammála því sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að hér þurfi að fara varlega í að binda ákveðin atriði í löggjöf um of. Hér þurfa engu að síður að koma til lagaákvæði sem eru verulega hvetjandi til þess að þetta búskaparform verði tekið upp af þeim ástæðum, sem raktar eru í grg., og af þeim ástæðum, sem þeir hv. þm., sem hér hafa talað, hafa einnig bent réttilega á, m.a. varðandi kynslóðaskiptin, sem ekki eru hvað sísta vandamál sveitanna eins og nú horfir.



Herra forseti. Á þskj. 82 hef ég leyft mér að flytja svohljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta sérfróða menn gera úttekt á notagildi björgunarnets Markúsar B. Þorgeirssonar með það fyrir augum, að séu þetta talin nauðsynleg öryggistæki, þá skuli um það sett ákvæði í reglugerð um öryggismál, að skip skuli búin þessum netum svo og að þau séu tiltæk á hafnarsvæðum.“ Í grg. er að því vikið, að björgunarnet Markúsar B. Þorgeirssonar, sem reyndar hefur nú fengið nafnið björgunarnetið Markús, hafi vakið verðskuldaða athygli og hlotið hina lofsamlegustu dóma. Telja margir, sem gerst þekkja til í björgunarmálum okkar, að hér sé um að ræða ótvíræða framför og gildi þessara neta sé mikið og ótvírætt. Á það er bent í grg., að öryggi á vinnustöðum sé nú mjög til umræðu. Við höfum nýlega sett um það viðamikla löggjöf hvernig að skuli staðið með öryggi á vinnustöðum. Sjómannsvinnustaðurinn er á hafi úti við misjafnar aðstæður og óblíðar á stundum og þar má einskis láta ófreistað að öryggi og björgunartæki séu sem allra best. Hversu oft heyrist ekki hörmuleg frétt um að skipverji hafi fallið útbyrðis og þrátt fyrir ýtrustu viðleitni hafi allar björgunartilraunir reynst árangurslausar. Það er einmitt skoðun margra, sem í hvívetna má treysta, að einmitt við þessar aðstæður komi björgunarnet Markúsar sannarlega að notum. Úr því þarf hins vegar að fást skorið óyggjandi, svo gera megi viðeigandi ráðstafanir varðandi reglugerðarsetningu um að björgunarnetin skuli vera um borð í bátum og skipum, ef niðurstöður úttektar verða ótvíræðar í þá átt. Hið sama gildir um öryggi á hafnarsvæðum. Þar þarf einnig að hyggja vel að hvert notagildi björgunarnetanna gæti verið til að ná mönnum úr sjó. Dómbærir aðilar telja að vísu á því engan vafa. Hér er of mikið í húfi til að unnt sé að skella við skollaeyrum, og álit flm. er það, að svo sterk rök hnígi að því að taka beri upp björgunarnet Markúsar að sjálfsagt sé að hreyfa málinu á þann veg sem þáltill. segir til um. Þar hlýtur að þurfa að koma til tafarlaus úttekt þar sem svo margir viðurkenndir aðilar telja löggildinu sjálfsagða. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, vitna í bréf frá siglingamálastjóra þar sem segir að Siglingamálastofnun ríkisins hafi skoðað og tekið nokkurn þátt í prófun á björgunarneti því sem Markús B. Þorgeirsson, Hafnarfirði, hefur hannað. Hér er lýsing á netinu, en síðan segir: „Þessa nets er ekki krafist í skipum samkvæmt gildandi reglum. Hins vegar er Siglingamálastofnun ríkisins sannfærð um að slíkt björgunarnet geti verið til aukins öryggis um borð í skipum og megi þess vegna skoða sem björgunartæki sem mæla má með að sé til um borð í íslenskum skipum til viðbótar þeim björgunartækjum sem krafist er samkvæmt gildandi reglum, en það kemur ekki í stað þeirra.“ Þetta segir Hjálmar R. Bárðarson siglingamálastjóri í umsögn sinni og segir það sína sögu einnig, að í þessari grg. hnykkir hann sérstaklega á því, að þetta björgunarnet Markúsar sé mjög til þess fallið að auðvelda að ná mönnum, er fallið hafa útbyrðis, um borð í skip aftur. Ég hef, frá því að þessi till. var flutt, fengið skeyti frá áhöfnum farskipa sem óska mjög eindregið eftir því, að Alþ. taki þá afstöðu að úttektin verði gerð. Ég hef fengið yfirlýsingar frá skipverjum á ms. Herjólfi alveg sérstaklega. Það er ástæða til þess, því að rétt áðan var ég að fá mynd af fyrsta skipverjanum sem bjargaðist í björgunarnet Markúsar, en hann var einmitt á ms. Herjólfi. Markús lætur ekki deigan síga frekar í þessu máli en öðrum. Menn þekkja dugnað hans í þessu máli. Hann kynnir nú þetta net sitt víða meðal skipstjórnarmanna, hefur farið m.a. til Vestmannaeyja til kynningar á því, og síðast í gær var hann uppi í Sjómannaskóla undir stjórn skólastjórans þar, þar sem hátíðarsalur skólans var þétt setinn og hann fékk hinar bestu undirtektir við tilraun sína og áskorun frá öllum þeim fjölda kennara og nemenda skólans, sem þar voru, um að halda áfram baráttu sinni fyrir lögleiðingu á neti þessu. Ég legg ekki út af fyrir sig neinn dóm á það, hvort um skilyrðislausa lögleiðingu eigi að vera að ræða. Ég vil láta framkvæma á því hlutlausa úttekt, þannig að af séu tekin öll tvímæli um þetta, en till. er einnig ákveðin í þá átt. Það má kannske segja að það hefði verið réttara að skora á viðkomandi ráðh. að láta sérfróða menn gera úttekt á þessu notagildi og því verður þá breytt í nefnd. En að lokinni þessari umr. vil ég leyfa mér, herra forseti, að leggja til að till. verði vísað til hv. allshn.