Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að tvær utandagskrárumræður verða í dag. Hin fyrri hefst nú strax á eftir, áður en gengið er til dagskrár, og er um málefni Listdansskóla Íslands. Málshefjandi er hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir. Hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður K. Gunnarsdóttir verður til andsvara. Hin síðari hefst kl. 2 og er um fjölgun og stöðu öryrkja. Málshefjandi er hv. þm. Helgi Hjörvar. Hæstv. heilbrigðisráðherra Jón Kristjánsson verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor.

Frú forseti. Síðan þing kom saman hef ég beðið eftir tækifæri til að eiga orðastað við hæstv. menntamálaráðherra um þá fljótfærnislegu og illa grunduðu ákvörðun hennar að leggja Listdansskóla Íslands niður. Ég fæ ekki betur séð en að óðagot og flumbrugangur ráðherrans stefni listnámi á Íslandi í voða því að nú hafa listdansnemar bæst í hóp með tónlistarnemum svo sífellt stækkar hópur þeirra ungu listnema sem eru uggandi um sinn hag. Hæstv. ráðherra geysist yfir uppeldisstöðvar listamanna með mætti eyðileggingarinnar svo það var ekki langsótt samlíkingin sem formaður Bandalags ísl. listamanna kaus að nota í Morgunblaðsgrein á dögunum á þeim tíma sem fellibylurinn Katrín gekk yfir suðurríki Bandaríkjanna. Ég vil taka það fram að mér er vel kunnugt um nýja námsbraut í Listaháskóla Íslands í listdansi en stend engu að síður við þessi orð mín því allt sem heitir heildstæð nálgun, yfirvegun og samráð við fagaðila skortir í ákvarðanir ráðherrans í þessum efnum. Ég óska því eftir, frú forseti, að við þessa umræðu svari hæstv. ráðherra því hvað í ósköpunum vakir fyrir henni með einhliða ákvörðun um að leggja Listdansskóla Íslands niður og hvers vegna hún hafi ekki lyft litla fingri til að hafa samráð þar um. Hverjar eru svo hugmyndir hæstv. ráðherra um framtíð listdansmenntunar á Íslandi? Í fjölmiðlum hefur hún látið hafa eftir sér að Menntaskólinn við Hamrahlíð geti komið þar að málum eða bara einhverjir aðrir framhaldsskólar sem kjósi að hafa listdans á kennsluskrá sinni. Og ef þetta vefst eitthvað fyrir þeim geti þeir bara samið um listdanskennslu við einkaaðila. Hæstv. forseti. Heyr á endemi. Þvílík fáfræði um ytri umgjörð og tæknilega aðstöðu listdanskennslu á Íslandi að halda að hún geti bara farið fram í hvaða leikfimisal sem er. Menntaskólinn við Hamrahlíð hefur ekki einu sinni leikfimisal, hann er búinn að bíða eftir íþróttahúsi í yfir 30 ár. Og hvað ætlar ráðherrann svo að vera örlátur á tímafjölda í væntanlegri námskrá í þessu nýja fyrirkomulagi sínu? Ætli hún geri ráð fyrir því að hægt verði að hægt verði að dvelja í 15 kennslustundir á viku við æfingar eins og ungir listdansnemar gera í dag og fá það að fullu metið? Auðvitað ekki. Hún ætlar auðvitað að fara sömu leið og með tónlistarnemana, þ.e. að greiða einungis fyrir þær einingar sem teljast gildar til stúdentsprófs og foreldrar hinna upprennandi listamanna geta svo bara greitt það sem upp á vantar. Frú forseti. Það er ábyrgðarhluti að kenna upprennandi listamönnum og uppeldi þeirra hefst snemma á lífsleiðinni þó aldrei eins snemma og hjá dönsurum. Sérstaða þeirra í flóru listamanna er sannarlega ótvíræð. Þeir hefja iðulega nám við 5–6 ára aldur og framtíð þeirra er jafnvel ráðin við 9 eða 10 ára aldurinn. Oft eru þeir farnir að vinna fyrir sér 16–17 ára gamlir og svo er starfsævi þeirra lokið við fertugsaldur. Frú forseti. Þessir ungu listamenn eru fókuseraðir á allt annað en það hversu mikið af listdansnámi þeirra fæst metið sem einingar til stúdentsprófs. Mér sýnist augljóst að hæstv. menntamálaráðherra stjórnist af þráhyggju einni saman í þessu máli. Hún hefur í heiðri flokkslínuna um niðurskurð ríkisútgjalda og trúarsetninguna um að einkaaðilar geti gert allt betur en ríkið og hún sér álitlegt fórnarlamb í Listdansskóla Íslands. Nú stendur hún að vísu frammi fyrir þeim vanda að það brást enginn einkaaðili við útspili hennar, enda vita þeir sem nú starfa á þessum akri að mikils er þörf. Þeir trúa sennilega ekki heldur að nauðsynlegir fjármunir komi til með að fylgja verkefninu. Mér kæmi þó ekki á óvart að hæstv. ráðherra lofi þeim sem vilja taka við Listdansskólanum gulli og grænum skógum úr opinberum sjóðum, því í praxís hefur einkavæðing Sjálfstæðisflokksins farið þannig fram að einkaaðilar fá þær upphæðir sem hinar opinberu stofnanir hafa tekið til sín og arðsemiskröfuna að auki. Þannig höndla sjálfstæðismenn með niðurskurð ríkisútgjalda. Það veldur hæstv. ráðherra líka trúlega nokkrum vanda að hún hefur fengið dansara og aðra listamenn upp á móti sér og er hún úr þeirri átt sökuð um harkalegar aðgerðir, óbilgirni og skort á samráði. Frú forseti. Hljómar þetta ekki svipað og ásakanir framhaldsskólakennara sem nú eiga í stríði við hæstv. ráðherra vegna skerðingar náms til stúdentsprófs? Vilji hæstv. menntamálaráðherra að fram fari fagleg og málefnaleg endurskoðun á framkvæmdinni við undirstöðunám í listgreininni þá á hún að sjálfsögðu stuðning allra þeirra sem vinna að málefnum listdans á Íslandi. En hæstv. menntamálaráðherra kýs að fara aðra leið og á meðan fjarar undan Listdansskólanum. Nemendur og foreldrar eiga að kveljast í óvissu um framtíðina. Frú forseti. Ég skora á hæstv. menntamálaráðherra að endurskoða ákvörðun sína og styrkja stöðu Listdansskóla Íslands til framtíðar í stað þess að leggja hann niður. Hún skuldar listunum í landinu það.

Hæstv. forseti. Tilefni þessarar utandagskrárumræðu er sú ákvörðun mín sem menntamálaráðherra að vinna að breytingum á skipulagi listdanskennslu á framhaldsskólastigi og færa skipulag hennar til þess sem er við lýði um nám á framhaldsskólastigi og til þess forms sem gildir og mun gilda um annað listnám. Í kjölfar þess að sú ákvörðun var kynnt hefur komið fram nokkur gagnrýni á þessa fyrirætlan og látið í veðri vaka að hér sé um að ræða ráðstöfun sem muni veikja allan grundvöll fyrir listdansnámið í landinu. Svo er að sjálfsögðu ekki, eins og ég mun nú gera nánar grein fyrir. Það hefur verið stefna mín sem menntamálaráðherra að skipulag listnáms á framhaldsskólastigi fylgi þeirri meginreglu að nám á því skólastigi verði á forræði viðurkenndra framhaldsskóla sem bjóða upp á nám til lokaprófs á framhaldsskólastigi samkvæmt aðalnámskrá. Miðað er við að kennsla í bóklegum þáttum námsins fari fram í framhaldsskólum en verkleg kennsla eftir atvikum í viðkomandi skólum eða í samstarfi við aðila sem uppfylla kröfur samkvæmt gildandi námskrá. Með þeirri ákvörðun sem liggur fyrir mun fyrirkomulag listdanskennslu verða gert hliðstætt því sem tíðkast varðandi kennslu í öðrum listgreinum á framhaldsskólastigi. Samkvæmt þessari stefnu er miðað að því að sérskólar á listasviði geti starfað með sjálfstæðum hætti án þess að þeir lúti forræði opinberra aðila. Um leið er þeim ætlað það hlutverk að veita nemendum í listgreinum menntun hver á sínu sviði, menntun sem er viðurkenndur hluti af námi þeirra á framhaldsskólastigi, hvort heldur námið er bundið við kjörsvið á tilteknu listgreinasviði eða áfangar eru teknir sem stakir valáfangar. Með þessu vinnst það að námsframboð og valfrelsi nemenda einskorðist ekki við það nám sem sá framhaldsskóli sem þeir stunda nám í hefur í boði. Þetta nýtist ekki síst litlum skólum og skólum sem af öðrum ástæðum hafa ekki getað boðið upp á verklegt nám eða mjög sérhæft. Þessu fyrirkomulagi er ætlað að tryggja sveigjanleika í starfi framhaldsskólanna og um leið valfrelsi nemendanna. Samhliða þessu er gert ráð fyrir að til verði sérskólar sem geti sérhæft sig á einstaka sviðum. Með samstarfi við fleiri framhaldsskóla verði þannig tryggt að fámenni á þessum námsbrautum í einstaka skólum verði ekki til þess að draga úr gæðum menntunarinnar og kennslunnar. Um leið verði sjálfstæðum skólum er uppfylla kröfur um gildandi námskrá á sviði listgreina, svo sem tónlistarskólum, listdansskólum eða öðrum skólum, skapaður betri og tryggari grundvöllur fyrir starfsemi sína bæði í faglegu og fjárhagslegu tilliti. Þessir skólar geta jöfnum höndum starfað í samstarfi við framhaldsskólakerfið eða á eigin forsendum og ábyrgð og boðið upp á nám í viðkomandi greinum á almennum markaði hvort sem er í formi heildstæðs náms eða námskeiða. Ég efast ekki um, virðulegi forseti, að þessi stefna er skynsamleg og hún er í þágu nemendanna og langtímahagsmuna þeirra listgreina sem í hlut eiga. Í ráðuneytinu er verið að leggja lokahönd á námsgrein í listdansi í samráði við fagaðila í greininni. Væntingar standa til þess að kennsla hefjist samkvæmt þeirri námskrá þegar á næsta ári. Það skiptir miklu máli að námi þeirra nemenda sem nú stunda nám við Listdansskóla Íslands eða munu stunda listdansnám sé sköpuð sú umgjörð með námskrá og skipulagi sem er nauðsynleg ef tryggja á að listdans þróist hér áfram af þeim metnaði sem einkennt hefur þróun undanfarandi ára. Ég hef hlustað á þær áhyggjuraddir sem fram hafa komið á undanförnum missirum um brotthvarf Listdansskóla Íslands. Að brotthvarfið kunni að fela í sér að verið sé að skerða möguleika og getu okkar ágæta menntakerfis til að bjóða upp á frambærilegt nám í listdansi, að menntunartækifærin verði fábreyttari og takmarkaðri. Ég vil lýsa því sérstaklega yfir að ég mun gera það sem nauðsynlegt er til að tryggja að svo verði ekki. Sú breyting sem stefnt er að er ekki gerð í sparnaðarskyni. Við ætlum að tryggja að umgerð námsins verði treyst og að námið fái tryggari viðurkenningu og sess innan framhaldsskólastigsins. Ef ríkið þarf að koma tímabundið að því að tryggja viðhlítandi tækifæri og framhald á námi þeirra sem nú stunda nám við Listaháskóla Íslands þannig að þeir geti stundað námið samkvæmt komandi námskrá þá mun ég tryggja að svo verði. Ég get enn fremur upplýst það, virðulegi forseti, að skólar sem staðið hafa fyrir listdanskennslu um áraraðir hafa haft samband við ráðuneytið og lýst yfir vilja til að taka upp kennslu samkvæmt nýrri námskrá. Auk þess hafa verið í gangi samræður milli fulltrúa ráðuneytisins og nokkurra núverandi starfsmanna Listdansskóla Íslands. Þeir hyggjast setja á stofn skóla sem starfi samkvæmt námskrá og munu leita eftir samstarfi við skóla sem hyggjast bjóða upp á listnámsbraut eða listdans sem val. Slíkur skóli mundi vitanlega einnig bjóða upp á nám fyrir yngri nemendur og ég vonast til þess að sveitarfélögin veiti þessari starfsemi stuðning líkt og sum þeirra gera nú þegar.

Forseti. Það er ekki bara undarlegt heldur hryggilegt að hlusta á hæstv. menntamálaráðherra koma hér upp með öll sín mál í klúðri. Þetta hófst í sumar, sennilega um mitt sumar, með því að rætt var við stjórnendur skólans. Það var ekki rætt við starfsmenn fyrr en um miðjan ágúst og þá fyrst fengu foreldrar barna og áhugamenn um listdans og listdansarar að vita að ráðherrann hafði fengið þá hugmynd og tekið ákvörðun samkvæmt henni um að leggja skólann niður. Hvað átti að taka við? Það var óljóst. Og það er enn þá jafnóljóst hvað á að taka við. Nokkrir skólar hafa sett sig í samband við ráðherrann og ráðherrann hefur haft samband við nokkra starfsmenn Listdansskólans. Þetta er staðan núna í nóvember. Fjárveitingar á fjárlögum endast fram að áramótum og þá þarf nýtt að taka við. Hvar eru þær fjárveitingar í fjárlögum til framhaldsmenntunar? Þær eru hvergi, nema starfsmaður hæstv. menntamálaráðherra bendir á óljósan safnlið sem muni vera hægt að taka úr. Hvar á þessi listdanskennsla að fara fram? Enginn veit það. Menntaskólinn í Hamrahlíð, sagði ráðherrann í sumar. Ekkert hefur heyrst um það, af því að þar á að vera nýtt íþróttahús sem er svo vel fallið til að dansa ballett í. Verslunarskólinn hefur nú talað. Ekkert er ljóst um það og það sem hæstv. menntamálaráðherra gleymdi algerlega í ræðu sinni er að Listdansskólinn nær yfir ein 8–10 ár, 5–6 ár af þeim eru á grunnskólastigi. Það er auðvitað erfitt að skipta svona námi en þessi ár eru talin vera á grunnskólastigi. Hvað sagði menntamálaráðherrann um grunnskólastigið? Ekki nokkurn skapaðan hlut. Hvers vegna gerði hún það ekki? Vegna þess að hún hefur ekkert rætt við sveitarfélögin um listdans í grunnskólunum. Það er skrýtið að það eru ekki hagsmunir áhugamanna um listdansinn eða staða listdansins í samfélaginu sem knýja menntamálaráðherrann áfram í þessu máli. Það eru pólitískar kenjar, einkapólitískar kenjar. Það eru sjónarmið einhvers konar stjórnsýslu, hvað sé hagkvæmt og þægilegt í stjórnsýslunni og það eru sparnaðaráform, 

Hæstv. forseti. Hinn 16. ágúst birtist sveit manna úr menntamálaráðuneytinu til að kynna starfsmönnum Listdansskólans á fyrsta starfsfundi eftir sumarfrí þá pólitísku einhliða ákvörðun menntamálaráðherra að leggja skólann niður. Þetta var tilkynning um pólitíska aftöku Listdansskóla Íslands. Ekkert samráð, engin umræða um hvað kynni að henda þá nemendur sem hugsanlega flosna upp frá námi, ekkert rætt um samskipti sem þróuð hafa verið við útlönd, ekkert samráð, bara valdboð. Í máli hæstv. ráðherra kemur fram að hún telur sig hafa góðan málstað að verja. En hvers vegna þolir hann þá ekki umræðu við þá sem hafa sinnt þessum málum og hafa gert um langt árabil? Listdansskólinn, sem nú á að leggja niður, á að baki sér rúmlega hálfrar aldar sögu sem er samfléttuð sögu Þjóðleikhússins og annarra menningar- og listastofnana. Ef litið er til starfs skólans á undanförnum árum, hvernig hann hefur eflst og dafnað stóðu flestir í þeirri trú að hann ætti bjarta framtíð fyrir sér. Annað hefur komið á daginn. Okkur er sagt að til standi að efla deild í listdansi við Listaháskólann en þar er vel að merkja um að ræða nám að lokinni grunn- og framhaldsskólakennslu en þeirri kennslu hefur Listdansskólinn hins vegar sinnt og má segja að í eiginlegum skilningi hafi hann verið vagga þessarar listgreinar. Rúmlega 150 nemendur eru þar á grunn- og framhaldsskólastigi. Nemendum hefur gefist kostur á að taka 40 einingar til stúdentsprófs. Reyndar er Listdansskólinn einnig viðurkenndur sem skóli á háskólastigi og hefði verið nær að efla hann, a.m.k. að ræða þann valkost að efla hann í stað þess að dreifa kröftunum. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þá umræðu sem hér á sér stað um málefni Listdansskóla Íslands. Eins og við höfum orðið vitni að á síðustu vikum hefur ákvörðun hæstv. menntamálaráðherra um breytingar á skipulagi listdanskennslu hlotið nokkra gagnrýni bæði hér á Alþingi og annars staðar. Að mínu mati er sú gagnrýni sem haldið hefur verið á lofti gagnvart hæstv. menntamálaráðherra ekki sanngjörn. Því hefur verið haldið fram að með því að ráðast í þær breytingar sem boðaðar hafa verið og fela m.a. í sér að Listdansskóli Íslands verði lagður niður sé verið að ganga milli bols og höfuðs á slíku listnámi. Þetta er einfaldlega ekki rétt, virðulegi forseti, þó að ýmsir hv. þingmenn sem hér hafa talað kjósi að leggja málið upp á þann hátt. Fyrir mína parta fæ ég ekki betur séð en að ákvörðun hæstv. menntamálaráðherra sé skynsamleg. Með henni er ekki verið að grafa undan listdansnámi, síður en svo. Með henni er þvert á móti verið að treysta umgjörð listnáms og tryggja því þá viðurkenningu og þann sess sem það á skilið innan framhaldsskólastigsins hliðstætt því sem tíðkast um kennslu í öðrum listgreinum á framhaldsskólastigi. Við trúum því að slíkt fyrirkomulag sé til góðs fyrir þessa listgrein og jafnframt til hagsbóta fyrir þá nemendur og kennara sem hana stunda. Þegar maður hlustar á þær umræður sem hér hafa farið fram hlýtur maður að spyrja sig hvers vegna sumir hv. þingmenn eru þeirrar skoðunar að þessi eina listgrein eigi að standa utan þess fyrirkomulags sem almennt hefur verið farið eftir í menntakerfi okkar. Sjálfur hefði ég haldið að með því að láta listdansinn, einan listgreina, standa utan kerfisins leiddi það til þess að hann yrði hornreka í menntakerfinu. Að slíkri þróun ætlum við sjálfstæðismenn ekki að standa. Ég vil líka taka fram vegna þess sem hér hefur komið fram að þær hugmyndir sem hæstv. menntamálaráðherra hefur lagt fram eru ekki settar fram í sparnaðarskyni enda getur enginn hv. þingmaður  
             Virðulegi forseti. Hvort sem mönnum líkar það betur eða verr er það mín bjargfasta trú að hugmyndir hæstv. menntamálaráðherra um breytingar á skipulagi listdanskennslu muni efla þá listgrein en ekki veikja hana.

Virðulegi forseti. Ákvörðun menntamálaráðherra um að leggja niður Listdansskóla Íslands voru pólitísk afglöp. Engin rök hafa komið fram til réttlætingar á þeim afglöpum. Það voru afglöp og vond ákvörðun sem var tekin út frá þröngum hagsmunum stjórnsýslunnar á kostnað listdanskennslunnar í landinu. Þar réð för pólitískur kverúlans Sjálfstæðisflokksins en ekki fagleg sjónarmið um öflugt nám. Ákvörðunin var þess vegna tekin án samráðs við fagaðila og þá sem best til þekkja. Áður en ákvörðunin var tekin átti að sjálfsögðu að tryggja listdanskennslu til næstu ára í samvinnu við fólkið í greininni, listdanskennslu á grunn- og framhaldsskólastigi þar sem samfella námsins er tryggð og fyrsta flokks aðstaða til að stunda þetta viðkvæma og sérstaka nám. Listdansinn er nám sem krefst samfellu og samvinnu úrvalsnemenda þar sem hvatinn og hvatningin felst ekki síst í samneytinu við aðra nemendur og samkeppni þeirra í millum. Því á ekki að slíta skólann í sundur og dreifa kröftum og samfellu grunn- og framhaldsnámsins í listdansi. Það er í sjálfu sér fráleit ráðstöfun sé tekið mið af eðli námsins. Námið krefst sérhæfðrar æfingaaðstöðu og faglegrar kennslu þar sem aðstaða er sérhæfð og fyrst flokks. Það var afleit ákvörðun hjá menntamálaráðherra að taka einhliða ákvörðun um að leggja niður skólann út frá hagsmunum stjórnsýslu og pragmatisma án nokkurs samráðs við hagsmuni listnámsins og þeim sem að því standa. Til dæmis var ekkert samráð haft við grunnskólann og sveitarfélögin í landinu. Núna mánuðum eftir að ákvörðunin var tekin er enn þá ekkert samráð haft við sveitarfélögin í landinu og það er fullkomlega með ólíkindum. Þetta mál er allt ráðherranum til vansa og því ástæða til að nota þessa umræðu nú og þetta tækifæri til að skora á hæstv. menntamálaráðherra að falla frá þessari vondu ákvörðun og leiðrétta afglöpin.

Frú forseti. Í áratugi hefur svo verið að í íslenskum framhaldsskólum hefur listnám verið af skornum skammti. Má því segja að nemendur sem farið hafa í gegnum framhaldsskóla hafi misst af því tækifæri að geta valið sér listgreinar með því almenna námi sem þeir hafa stundað. Ég tel að það sé skaði fyrir þá nemendur og fyrir samfélagið í heild sinni af því að hinn listræna þátt hefur mikið vantað inn í framhaldsskólann. Ég túlka orð ráðherra og ákvörðun ráðherra svo og held að ekki sé hægt að túlka orð hæstv. ráðherra öðruvísi en að markmiðið sé að efla almennar listgreinar í hinum almenna framhaldsskóla landsins.

En Listdansskólinn?

Ég sé ekki betur en að markmiðið sé það að gera listgreinum almennt hærra undir höfði í hinum almenna framhaldsskóla, 

Með grunnskólunum.

Frú forseti, ef ég mætti halda áfram fyrir æsingi sem er hér. 

Forseti biður hv. þingmenn um að gefa ræðumanni hljóð.

Frú forseti. Það hefur gerst áður að skólar hafi verið sameinaðir og þarf ekki að fara mjög langt aftur í tímann þegar Tækniháskólinn og Háskólinn í Reykjavík voru sameinaðir. Þá heyrðust raddir, dómadagsraddir eins og hér hafa heyrst í dag um að það væri óheppileg ákvörðun. Það þarf ekki annað en að ræða við starfsfólk hins sameinaða skóla og nemendur þar til að heyra hversu ánægðir bæði nemendur og kennarar eru með þá ákvörðun.  Ég tel meginatriðið í þessu, frú forseti, vera þá yfirlýsingu hæstv. ráðherra að hér á ekki að spara. Í öðru lagi tel ég 

Vesalings Framsókn.

Forseti biður hv. þingmenn um að gefa ræðumönnum hljóð í þessari umræðu.

Frú forseti. Þetta er alveg með eindæmum. Það sem komið hefur fram í umræðunni er það að hæstv. menntamálaráðherra ætlar að leggja niður Listdansskóla Íslands af því að hann passar ekki inn í kerfið hennar, hann passar ekki inn í kerfið grunnskóli/framhaldsskóli. Hæstv. menntamálaráðherra talar af fullkominni fákunnáttu um málið. Listdansskóli Íslands er að ala upp listamenn í listdansi sem lúta öðrum lögmálum en aðrir listamenn í sjálfu sér, eins og ég rakti í máli mínu, af því að þeir þurfa að hefja nám sitt mjög ungir og þurfa gríðarlegan tíma til að stunda listgrein sína. Og auðvitað fá þeir ekki nema lítið brot af því metið til eininga til stúdentsprófs. Hæstv. ráðherra talar af fákunnáttu. Það gerir hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, formaður menntamálanefndar, líka. Sannleikurinn er þessi, svo ég fái að vitna til lesendabréfs sem birtist í Morgunblaðinu um daginn, skrifað af Ragnheiði Gestsdóttur, með leyfi forseta, en hún sagði: „Við stingum ekki upp rósarunnann sem blómstrar svo fallega við suðurvegginn og færum hann norður fyrir hús, bara til að athuga hvort hann lifi það af. Það er ekki skynsamleg garðyrkja.“ Þetta er mergurinn málsins, frú forseti. Hæstv. menntamálaráðherra er að fremja afglöp. Hún hefur ekki haft samráð þó að hún segi það. Hún segir að þetta sé ekki í sparnaðarskyni en hvar eru fjármunirnir? Ekki eru þeir í fjárlagafrumvarpinu. Hæstv. ráðherra hefur svarað hér út í hött og hún hefur sýnt og sannað að hún ber ekki hag listgreinarinnar fyrir brjósti með þessum aðgerðum sínum, heldur flokkspólitíska hagsmuni sína um einkavæðingu og einhvern ímyndaðan niðurskurð ríkisútgjalda. Ég segi við hæstv. menntamálaráðherra: Góða skemmtun á frumsýningunni í kvöld hjá Íslenska dansflokknum sem er að frumsýna frábært verk í Borgarleikhúsinu. Ég geri ráð fyrir að hún verði þar.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka enn og aftur að með þessari ákvörðun er ekki verið að vega að kennslu í listdansi heldur er verið að færa kennslu í listdansi í sama horf og annað listnám í landinu.

Hvaða …

Verið er að gera umhverfi þess þannig að hver listgrein, hver og ein fái að njóta sín eins og frekast er unnt og við verðum að byggja upp þannig kerfi að hver og ein listgrein í skjóli þeirrar sérstöðu sem hún hefur, eins og listdansinn, eins og tónlistin, og fleiri  Það er ekki verið að draga úr fjárhagslegum stuðningi við nám í listdansi eða við listdansinn almennt, þvert á móti, og ég bið menn að athuga fjárlögin. Á þessu ári er gert ráð fyrir aukningu á framlagi til okkar frábæra Íslenska dansflokks. Þýðir það að ég vilji listdansinum allt til foráttu?  Hins vegar verða stjórnmálamenn að sjálfsögðu að þora að gera breytingar á ríkjandi fyrirkomulagi ef þeir eru sannfærðir um að slíkar breytingar muni verða til farsældar fyrir viðkomandi listgrein til frambúðar þrátt fyrir tímabundin óþægindi.  
            

Forseti vill taka fram að það er algjörlega ófært að hv. þingmenn séu með frammíköll þegar fram fer umræða utan dagskrár sem þeir hafa sjálfir óskað eftir.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga á þskj. 30, um breytingu á lagaákvæðum sem varða bensíngjald og olíugjald. Flutningsmenn ásamt mér eru Kristján L Möller, Einar Már Sigurðarson, Jón Gunnarsson, Rannveig Guðmundsdóttir og Valdimar L. Friðriksson. Með þessu frumvarpi er lagt til að bensín- og olíulítrinn lækki tímabundið um 5 kr. Lögð er til 4 kr. tímabundin lækkun á almennu vörugjaldi af bensíni þannig að það lækki úr 9,28 kr. í 5,28 kr. Auk þess er lögð til sama lækkun á olíugjaldinu þannig að það lækki úr 41 kr. í 37 kr., en olíugjaldið var lækkað tímabundið 1. júlí 2005 til 31. desember 2005 úr 45 kr. í 41 kr. Með breytingunni mundi útsöluverð á bensíni og olíu lækka um tæpar 5 kr. þegar virðisaukaskattur hefur verið lagður á eða um 9–10%. Lagt er til að lækkunin verði tímabundin frá 1. nóvember næstkomandi til loka mars 2006 eða í fimm mánuði. Sú leið sem hér er lögð til er hin sama og ríkisstjórnin fór árið 2002 með þeim rökstuðningi að áhrif hækkunar á bensínverði væri umtalsverð og gæti stofnað verðlagsmarkmiðum kjarasamninga í hættu. Sömu rökum teflum við fram núna er við mælum fyrir breytingunni um tímabundna lækkun á bensíni og olíu. Við vitum að í vísitölunni hefur húsnæðisverð og eldsneytisverð vegið mjög þungt. Þetta gæti því haft veruleg áhrif á vísitöluna. Verðlagsáhrifin af því að lækka verð á bensíni og dísilolíu eru 0,2% í vísitölunni en eldsneytið vó um 5,3% af vísitölugrunninum í september. Slík breyting á vísitölunni hefði jákvæð áhrif þegar áhrifin á kjarasamninga eru metin. En það stendur einmitt yfir þessa dagana, virðulegi forseti. Verðbólgan er nú meira en 4% og er komin yfir efri vikmörk verðbólgumarkmiðs Seðlabankans. Fram hefur komið hjá ASÍ að líkur á að forsendur kjarasamninga haldi í nóvember séu hverfandi. Við undirskrift kjarasamninga á fyrri hluta ársins 2004 var verðbólgan 1,8% og var við það miðað að hún yrði sem næst 2,5% á samningstímanum. FÍB hefur áætlað að eldsneytisútgjöld almennings í landinu aukist um tvo milljarða kr. á heilu ári miðað við verðþróunina á heimsmarkaði frá síðustu áramótum. Bensínlítrinn hefur hækkað gífurlega frá því að ríkisstjórnin beitti sér fyrir tímabundinni lækkun á bensíni vegna kjarasamninga um mitt ár 2002. Frá þeim tíma eða frá júlí 2002 til september 2005 hefur útsöluverðið á bensínlítra án afsláttar hækkað úr 97 kr. í 121,50 kr. eða um 25%. En frá því að þetta var skoðað, í septembermánuði, hefur orðið nokkur lækkun á bensíni sem ég mun fara yfir á eftir, þ.e. bensínlítrinn hefur lækkað úr 115 kr. í 108 kr. Það er athyglisvert að svo virðist sem olíufélögin séu ekki að lækka álagningu á bensíni með þjónustu í samræmi við meðalálagningu á árinu. Álagningin á bensíni með þjónustu er tæplega tveimur krónum yfir meðalálagi fyrstu níu mánuði ársins. Það er eðlilegt að skoða hvaða áhrif það hefur á tekjur ríkissjóðs að lækka tímabundið álögur ríkissjóðs á bensín. Tekjutap ríkisins vegna lækkunar á bensíngjaldi, ásamt lækkun á virðisaukaskattstekjum, yrði um 378 millj. kr. og tekjutap vegna lækkunar á olíugjaldinu um 166 millj. kr. eða samtals rúmar 544 millj. kr. á gildistímanum sem frumvarpið kveður á um. Á móti má nefna að árlegar virðisaukaskattstekjur ríkissjóðs sem rekja má beint til hækkunar á heimsmarkaðsverði hafa aukist stórlega. Samanburður á heimsmarkaðsverði á bensíni í september 2005 og heimsmarkaðsverði á árunum 2003 og 2004 leiðir í ljós að virðisaukaskattstekjur ríkissjóðs aukast um yfir 600 millj. kr. á einu ári haldist þetta háa heimsmarkaðsverð. En eins og ég nefndi áðan hefur verðið aðeins lækkað þannig að þær tölur sem settar voru á blað er þetta frumvarp var samið í september síðastliðnum gætu hafa breyst. Einnig er ljóst að áætlanir um tekjur ríkissjóðs af olíugjaldinu eru vanmetnar. Tekjuforsendur hafa verið miðaðar við 81 milljónir lítra en áætla má að magn dísilolíu sé meira en tekjuforsendur fjárlaga miða við. En misvísandi upplýsingar hafa komið fram um selt magn af dísilolíu sem ber olíugjald. Því ætti tímabundin lækkun á dísilolíu ekki að hafa áhrif á fé til vegamála og lækkun á almenna bensíngjaldinu hefur ekki áhrif til skerðingar á vegafé. Ég tel mikilvægt að halda því til haga. Eins og ég nefndi áðan hefur orðið nokkur lækkun á bensínverði, sem betur fer. Ég tel ástæðu til þess að skoða þá í því samhengi og velta fyrir sér hvort ætla megi að lækkunin á undanförnum vikum haldi eitthvað áfram. Í því sambandi vil ég vitna í nýja skýrslu Seðlabankans um peningamál. Þar er komið inn á þetta, virðulegi forseti. Ég vil, með leyfi forseta, fá að vitna í þann kafla í Peningamálum Seðlabankans sem fjallar um ytri skilyrði, horfur og hagvexti í heiminum og spá þeirra varðandi hækkun á olíuverði. Þar segir, með leyfi forseta: „Hækkun hráolíuverðs á seinni hluta þessa árs gæti þó veikt útkomuna verulega. Hráolíuverð hefur aldrei verið hærra að nafnvirði en það var í kjölfar fellibylsins Katrínar og þrátt fyrir að hafa lækkað eitthvað er það um 60% hærra en það var að meðaltali árið 2004. Ótryggt ástand í Miðausturlöndum og ótti um að ekki takist að auka framleiðslu sem nemur vexti eftirspurnar olli hækkunum á olíuverði í ágúst. Sá ótti magnaðist eftir að fellibylurinn Katrín olli því að framleiðsla stöðvaðist við Mexíkóflóa. Þótt framleiðslan liggi aðeins niðri tímabundið munu áhrif þess á olíuverð væntanlega vara um nokkurt skeið. Verð hefur þó lækkað frá methæðum skömmu eftir að fellibylurinn gekk yfir þar sem ýmsar þjóðir hófu að ganga á birgðir sínar og juku þar með framboð. Eftirspurn mun líklega verða meiri á næsta ári en áður var spáð, þegar þau ríki sem nú hafa minnkað birgðir sínar fara að auka þær á ný. Því mun olíuverð líklega haldast hátt um nokkurt skeið.“ Ég ítreka þetta, virðulegi forseti, að þetta er mat Seðlabanka: „Því mun olíuverð líklega haldast hátt um nokkurt skeið.“ Áfram segir í þessu hefti Peningamála, með leyfi forseta: „Framvirkir samningar gefa til kynna að olíuverð muni hækka örlítið frá núverandi verði út árið og halda áfram að hækka í byrjun næsta árs ... Bensínverð hefur fylgt hækkun olíuverðs eftir en ekki lækkað alveg jafnmikið nú í september. Það er um þessar mundir 65% hærra en að meðaltali á árinu 2004.“ Þannig að ef menn halda að þær lækkanir sem orðið hafa muni haldast áfram, þ.e. eldsneytisverð lækka meira, þá er það ekki mat Seðlabankans. Þeir spá að olíuverð muni haldast hátt. Þeir meta það svo að olíuverð muni hækka út árið og halda áfram að hækka í byrjun næsta árs. Við gerum ráð fyrir að lækkunin sem hér um ræðir standi fimm mánuði, þ.e. tímabilið fram í mars á næsta ári. Nú erum við náttúrlega komin inn í nóvembermánuð. Áformað var að þetta frumvarp tæki gildi 1. nóvember, sem ekki verður, þannig að efnahags- og viðskiptanefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, þarf að skoða málið í því ljósi og horfa m.a. til ytri skilyrða sem Seðlabankinn hefur lagt mat á varðandi þróunina á olíuverði. Virðulegi forseti. Í frumvarpi okkar er gert ráð fyrir að þegar gildistíma lækkunarinnar ljúki, í marslok á næsta ári, þurfi að meta hvort ástæða sé til að framlengja hana með tilliti til heimsmarkaðsverðs. Einnig væri eðlilegt að athugað yrði að stytta gildistímann ef heimsmarkaðsverðið lækkaði verulega og bensínlítrinn færi t.d. í um 20 kr., sem var meðalverð á heimsmarkaði á síðasta ári. Í útreikningum sem ég hef fengið kemur fram að þrátt fyrir þá lækkun sem nú hefur orðið á innkaupsverði, úr 32,93 niður í 27,44 kr. í októbermánuði, þá hefur, samkvæmt þeim tölum sem ná aftur til ársins 1996, verið jafnhátt innkaupsverð á bensíni og ég nefndi hér. Það sem næst því kemur er í maímánuði 2001, eingöngu í þeim mánuði fór verðið í 27,30 kr. Þegar litið er á meðalverð ársins, eins og staðan er nú, með þeirri lækkun sem orðið hefur í október erum við samt enn þá í 25,50 kr. Sé litið til meðaltals síðustu sex mánaða erum við enn í 28,25 kr. í innkaupsverði. Við miðum við að ástæða sé til þess að skoða það að stytta gildistímann ef bensínlítrinn færi t.d. í um 20 kr., sem var meðalverð á heimsmarkaði á þá öllu síðasta ári. Forsendur fyrir því að halda þessu máli áfram, þrátt fyrir lækkun undanfarið, eru að fullu til staðar. Hef ég þar vitnað í þróunina eins og hún hefur verið á nokkrum umliðnum árum og í spá sem Seðlabankinn hefur sett fram varðandi bensínverðið. Það er út af fyrir sig, virðulegi forseti, ekki ástæða til að hafa mikið lengri framsögu um þetta mál. Ég vil þó nefna í lokin að heildarskatttekjur ríkisins af bílum og umferð fara yfir 40 milljarða kr. á þessu ári en voru 31 milljarður kr. á síðasta ári. Hér er um að ræða 30% aukningu á tekjum ríkissjóðs af bílum en um helmingur heildarskatttekna ríkisins af bílum er vegna notkunar og um helmingur vegna bílakaupa. Bensínreikningur einnar fjölskyldu á ári er áætlaður 400 þús. kr. og hefur hækkað verulega á þessu ári. Ástæða er til að nefna einnig að 60% af verði hvers bensínlítra fer í skatta, þ.e. almennt vörugjald, sérstakt vörugjald og virðisaukaskatt. Hækkun á bensíni kemur mjög við pyngju heimilanna og það er ekki eðlilegt, virðulegi forseti, að ríkissjóður hagnist verulega á þeim miklu sveiflum sem verða á heimsmarkaðsverði, m.a. vegna fellibylja, eins og ég nefndi áðan. Manni finnst óeðlilegt að hækka þurfi bensínreikning heimila og fyrirtækja þegar svo er. Ég vil taka fram, af því að ég hef líka látið skoða það miðað við þá lækkun sem orðið hefur á bensínverðinu, hvert eldsneytisverð er í Evrópulöndum. Þar trónir Ísland á toppnum með langhæsta verðið á bensínlítranum. Það voru 113 kr. þegar þetta var tekið út, miðað við 10. okt. 2005. Ég held að þetta séu 30 lönd en af þeim er Ísland í fyrsta sæti hvað varðar hátt eldsneytisverð. Næst kemur Holland með rúmlega 109 kr. Í þriðja sæti er Belgía með 103 kr. og Noregur með 102 kr. Allar aðrar þjóðir eru undir hundraðkallinum og hjá mörgum kostar bensínlítrinn á milli 70 og 80 kr. En við erum, eftir þessa lækkun, í um 113 kr. Þetta er umhugsunarvert, að ríkissjóður skuli taka svona mikið til sín í gjöld og álögur af bensíni. Það vegur þungt í kjörum og afkomu heimilanna, hefur mikil áhrif á vísitöluna og þar með verðbólguna. Ég vil halda því til haga í lokin að yfir 13 þúsund einstaklingar hafa skrifað undir áskorun FÍB um lækkun á eldsneytissköttum. Ég held að það hafi verið í ágústmánuði. Þar var skorað á stjórnvöld að draga úr verðáhrifum þeirrar neikvæðu þróunar sem átt hefur sér stað á heimsmarkaði á umliðnum mánuðum. FÍB hefur jafnframt bent á að á þessu ári verður einungis 13 milljörðum kr. varið til vegagerðar af 40 milljarða kr. heildartekjum ríkisins af bílasköttum. Ég læt þá máli mínu lokið, virðulegi forseti. Ég legg áherslu á að efnahags- og viðskiptanefnd fjalli skjótt um þetta mál og taki það fljótt til efnislegrar meðferðar og afgreiðslu. Ég tel að þessar aðgerðir gætu haft veruleg jákvæð áhrif í þeim viðkvæmu umræðum sem fara nú fram varðandi kjarasamninga. Verkalýðshreyfingin og aðilar vinnumarkaðarins eru að meta það hvort ástæða sé til að segja kjarasamningunum upp. Ég hef getið um verðlagsáhrifin af því að lækka þetta tímabundið þannig að mér virðast öll rök mæla með því að þessi leið verði farin nú. Ég ítreka að ríkisstjórnin valdi á árinu 2002 að lækka tímabundið almennt vörugjald með þeim rökstuðningi að áhrif hækkunar á bensínverði, sem var þá umtalsverð, gæti stofnað verðlagsmarkmiðum kjarasamninga í hættu. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til 2. umr. og efnahags- og viðskiptanefndar.

Frú forseti. Hv. þingmaður talar um að bensínverð hafi hækkað um allan heim og það þurfi að lækka gjöld ríkisins á bensín og olíu. Nú er það svo að gjöld ríkisins á bensíni og olíu eru krónutala sem með virðisaukaskatti er áfram krónutala og hefur ekkert hækkað. Hlutur ríkissjóðs í olíuverði hefur stöðugt verið að falla hlutfallslega undanfarna mánuði þegar hækkunin verður erlendis. Skattlagning ríkissjóðs vinnur þannig mjög mikið á móti þeim sveiflum sem verða á olíuverði. Svo er það annað. Sú hækkun sem er á olíuverði, líklega varanlega eins og Seðlabankinn bendir á, er vegna þess að neyslan hefur stóraukist í tveimur fjölmennustu löndum heims, Indlandi og Kína. Ég sé ekki að sá þáttur muni nokkuð stöðvast. Hv. þingmaður er að leggja það til að niðurgreiða þá takmörkuðu auðlind sem olían er af hendi ríkissjóðs, lækka verðið á Íslandi til að mæta aukinni notkun í Kína og á Indlandi. Ég tel það mjög varasamt. Svo vil ég líka spyrja hv. þingmann hvort hann horfi ekki til umhverfissjónarmiða - það má líta á skattlagningu íslenska ríkisins á olíu og bensín sem eins konar mengunarskatt - og hvort hann ætli að fara að lækka mengunarskattinn í þeirri stöðu sem er á jörðinni í dag, alla vega í hugum þeirra sem trúa á koldíoxíðmengunina og hitnun jarðar.

Virðulegi forseti. Hér hefur formaður efnahags- og viðskiptanefndar talað en sú nefnd fær málið til umsagnar. Það hlýtur að draga úr von þeirra sem hlýða á ræðu hv. þingmanns um að þetta mál nái fram að ganga. Í staðinn fyrir að hv. þingmaður reyni að tala þetta mál niður finnst mér að það eigi að fara í efnislegar rökræður um það í efnahags- og viðskiptanefnd og sjá hvort við náum ekki samkomulagi. Og þá væri fróðlegt að vita hvort hv. þingmaður, sem greinilega finnst allt í lagi að við séum með hátt bensínverð og vitnar þar til mengunar- og umhverfissjónarmiða, er stoltur af því að Ísland tróni í fyrsta sæti með hæsta eldsneytisverð í Evrópu og langt yfir aðrar þjóðir sem flestar eru undir hundraðkallinum og mjög margar á milli 70 og 80 kr. Mér finnst að hv. þingmaður eigi að skoða málið í því ljósi. Þó að vissulega eigi að horfa til umhverfis- og mengunarsjónarmiða í öllum málum sem þau snerta þá erum við bara komin allt of hátt, virðulegi forseti, í því að hala inn í ríkiskassann fjármagn af eldsneyti. Það er ekki hægt að mæla á móti því að skatttekjur ríkissjóðs hafa verið að aukast verulega vegna hækkunar á heimsmarkaðsverði. Útreikningar sýna að á heilu ári, miðað við stöðuna eins og hún var í september, þó hún hafi aðeins breyst núna, erum við að tala um að 600 millj. fari í ríkiskassann miðað við að heimsmarkaðsverði verið áfram hátt og ég heyri að hv. þingmaður er sammála mér um það að verðið á bensíni og olíu verði áfram hátt.

Frú forseti. Ég var ekki að lýsa sérstaklega afstöðu minni til þessa máls heldur var ég að spyrja hv. þingmann og benda á ýmis rök sem mæla gegn því að þetta yrði tekið upp. Það er ekkert allt í lagi að hafa háa skatta. Ég er síðasti maðurinn til að taka undir það. En skattar á olíu og bensín hafa verið notaðir til vegagerðar á Íslandi og við höfum gert stórátak í okkar dreifbýla landi í því að leggja vegi og það kostar mikið. Það skýrir hve skattarnir eru háir. En þeim var breytt árið 1999 í fasta krónutölu. Bensínverð væri núna sennilega 10–15 kr. hærra ef það hefði ekki verið gert að frumkvæði þáv. hæstv. fjármálaráðherra, þannig að ríkissjóður tekur fasta krónutölu af bensínverðinu. Það sem hækkar er eingöngu hækkunin á heimsmarkaðsverði og ég veit ekki hvort það telst skynsamlegt, frú forseti, að við Íslendingar förum að niðurgreiða þá hækkun. Ég tel það ekki skynsamlegt af því að þetta er takmörkuð auðlind, í hugum sumra alla vega, og hátt verð á að endurspegla það að hún sé takmörkuð og það á að draga úr notkuninni. Varðandi það að þetta komi inn í kjarasamninga og annað slíkt, þá er það rétt. En ég hygg að þeir aðilar sem þar sitja og véla um samninga muni að sjálfsögðu líta til þess að þessi þáttur verðlagsins er vegna þess að eftirspurn eftir olíu hefur vaxið á Indlandi og í Kína og muni ekki krefjast launahækkana eingöngu á grundvelli þess.

Virðulegi forseti. Ég man ekki eftir að hafa heyrt þessi rök frá hv. þingmanni þegar ríkisstjórnin lagði sjálf til þessa leið á árinu 2002 einmitt með sömu rökum og við teflum fram, þeim rökum að þetta getur verið verulega jákvætt innlegg inn í kjarasamninga, en nú er verið að ræða að þeir séu jafnvel að bresta og ég veit ekki betur en hv. þingmaður hafi þá stutt þá leið að fara í tímabundna niðurgreiðslu eins og þingmaðurinn orðar það.

Hvað ertu að tala um?

Hv. þingmaður hefur greinilega ekki lesið frumvarpið. Við erum að tala um að gera þetta einungis tímabundið í fimm mánuði til þess að hafa áhrif á vísitöluna og þá verði staðan metin með tilliti til heimsmarkaðsverðs. Við erum ekkert að tala um varanlega hækkun heldur er hún einungis hugsuð í sama tilgangi og ríkisstjórnin sjálf og hv. þingmaður gerði á sínum tíma á árinu 2002 að þetta væri jákvætt innlegg í kjarasamningana. Ríkisstjórnin sagði einmitt þá að þar sem bensínverðið hefði hækkað umtalsvert þá gæti það stofnað verðlagsmarkmiðum kjarasamninga í hættu. Þetta var á árinu 2002 og það eru nákvæmlega sömu rök uppi í málinu núna. Ég bið hv. þingmann að hafa það í huga að við erum einungis að leggja þetta til tímabundið í fimm mánuði. Af því að hv. þingmaður nefndi að þetta væri líka jákvætt af því að þessar tekjur rynnu til vegagerðar þá verður þingmaðurinn að átta sig á því að einungis 13 milljarðar af 40 milljarða heildartekjum ríkissjóðs fara til vegagerðar þegar um er að ræða bílaskatta. Þessir heildarskattar ríkissjóðs hafa hækkað milli ára um 10 milljarða kr. Mér finnst að hv. þingmaður, sem er talnaglöggur, ætti að skoða allar tölurnar í kringum þetta og það er ábyggilega athyglisvert fyrir þjóðina að heyra Pétur Blöndal, sem talar fyrir skattalækkunum, mæla með skattahækkunum vegna þess að þetta eru ekkert annað en skattahækkanir sem staðið er fyrir nú að því er varðar afkomu almennings.

Frú forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu lagaákvæða sem varða bensín- og olíugjald. Á mannamáli þýðir þetta að við, nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar, leggjum fram frumvarp til laga um það að tímabundið verði ráðist í aðgerðir sem komi til með að lækka verð á olíu og bensíni um 5 kr. á lítrann meðan við horfum fram á hið háa heimsmarkaðsverð á þessu eldsneyti. Ég verð að segja að það kom mér svolítið á óvart að hlusta á andsvör hv. þm. Péturs Blöndals við ræðu hv. 1. flutningsmanns, Jóhönnu Sigurðardóttur. Þar gerði hv. þm. Pétur Blöndal mikið úr því að skattur ríkisins á þetta eldsneyti væri föst krónutala og það er alveg rétt ef við horfum á þessi gjöld en ekki á virðisaukaskattinn. En mér heyrðist hv. þingmaður vera að segja að það mætti ekki bregðast við háu olíuverði á heimsmarkaði með því að lækka þessa krónutölu eða álögur ríkisins tímabundið á meðan við horfum upp á hina miklu hækkun á eldsneyti, hann talaði um að við mættum ekki falla í þá gryfju að fara að niðurgreiða hækkun á heimsmarkaðsverði á olíu og bensíni. Mér finnst þetta alveg ótrúlegur skilningur á því sem hér er verið að ræða, einfaldlega vegna þess að það er ekki verið að tala um að niðurgreiða neinar hækkanir á olíu og bensíni. Það er verið að tala um að minnka tímabundið skattheimtu ríkisins til að mæta þeim miklu hækkunum sem við horfum upp á. Eldsneytisverð hefur hækkað geysilega og því miður virðist líta út fyrir að sú hækkun verði ekki tímabundin. Hún gæti orðið varanleg. Það veit þó enginn enn þá og við, þingmenn Samfylkingarinnar, sem stöndum að þessu frumvarpi til laga, erum einfaldlega að segja: Tökum mesta sársaukann úr þessari miklu hækkun á olíuverði á heimsmarkaði og gefum okkur tíma til að komast að því hvort hér er um varanlega hækkun að ræða eða hvort hún er tímabundin. Tökum aðeins á með bíleigendum og fólkinu í landinu og léttum aðeins þá sáru nauð sem hið háa olíu- og bensínverð er fyrir hvern og einn. Við viljum sem sagt bregðast við. Við viljum ekki bara sitja og horfa á þetta og segja: Ja, ríkissjóður er þvílíkt skrímsli og þvílíkt tröll að það er ekki hægt að hnika þeim sjóði úr sporunum jafnvel þó að upp komi aðstæður sem enginn sá fyrir, jafnvel þó að upp komi aðstæður sem þýða að skattgreiðendur þessa lands borgi meira í skatta og gjöld en þeir annars hefðu gert. Það vill svo til, frú forseti, að bíleigendur og þeir sem ferðast um þjóðvegi landsins eru að verða einn skattpíndasti hópur á Íslandi. Það virðist vera sem embættismönnum eða stjórnmálamönnum sem ráða sköttum og gjöldum detti í raun afskaplega fátt í hug annað en að gráupplagt sé að hækka aðeins gjöldin á þessa aumingja sem eiga bíla og nota þá til að komast á milli staða. Þessi hópur er í rauninni enginn annar en landsmenn allir, allir fullorðnir einstaklingar á Íslandi sem greiða skatta, langflestir þeirra eru líka bíleigendur. Við sjáum það þegar við komum í fjölbrautaskóla og framhaldsskóla landsins að unga fólkið þar, 17 ára og eldra, er meira og minna allt saman komið á einkabíl og verið er að skattpína þann hóp ekki síður en þá sem eldri eru. Að okkar viti þurfum við að skoða allar færar leiðir til að hafa áhrif á vísitölu neysluverðs um þessar mundir. Hvað segja talsmenn ríkisstjórnarinnar þegar talað er um verðbólgu? Hvað segja talsmenn ríkisstjórnarinnar þegar talað er um vísitölu neysluverðs? Jú, þeir segja: Það er engin verðbólga á Íslandi ef við lítum fram hjá tvennu, hækkun húsnæðisverðs og hækkun olíuverðs. En það vill nú þannig til að fyrir alla þá sem hafa tekið lán, og ég vil minna á að heimilin á Íslandi eru með þeim skuldugustu í heimi og uppistaðan af þeim lánum eru verðtryggð, að einmitt þessi hækkun á olíuverði og húsnæðisverði hefur lyft vísitölu neysluverðs verulega hratt upp undanfarið, sem þýðir einfaldlega að lán hjá fólki hækka á sama tíma vegna hækkunar olíuverðs og íbúðaverðs. Ég tel það skyldu okkar að reyna að bregðast við á einhvern mögulegan hátt. Þarna eigum við möguleika. Ríkið er að skattpína bíleigendur. Ríkið leggur há gjöld á olíu og bensín. Við getum brugðist við tímabundið ef við viljum og lagt í aðgerðir eins og þær sem hér er verið að leggja til, að lækka þessi gjöld um 5 kr. á lítra meðan þetta gengur yfir. Mér þykir sárt að horfa upp á þetta meðvitundarleysi stjórnvalda sem yppa öxlum og segja: Ja, þetta er bara að hækka, heimsmarkaðsverð er að hækka. Við heyrðum hv. þm. Pétur Blöndal koma í pontu áðan og segja: Þetta er eitthvað sem við ráðum ekkert við. En við ráðum við verðið hér, á Íslandi, og getum haft áhrif á hvert endanlegt útsöluverð til neytenda verður. Hv. þm. Pétur Blöndal sagði líka í andsvari að bílaskattarnir gengju nú til vegamála þannig að við yrðum að hafa einhverja peninga í það. Einnig var bent á það í andsvari að heildarskattar á bíleigendur og umferð eru um 40 milljarðar kr. á ári. Í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2006 segir að í stofnkostnað og viðhald á árinu 2006 eigi að fara 10,3 milljarðar. Þetta voru 13 milljarðar á árinu 2004 en á árinu 2006 eiga samkvæmt fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar að fara í viðhald og stofnkostnað á þjóðvegakerfi landsins 10,3 milljarðar. Breyting frá ríkisreikningi árið 2004 er 21% lækkun á sama tíma og öll þessi gjöld eru að rjúka upp. Er ekki í lagi að koma til móts við þá sem nota þessi mannvirki fyrst ekki er verið að leggja meira til viðhalds og stofnkostnaðar á árinu 2006 og lækka aðeins það sem menn greiða? Það vill þannig til, eins og bent hefur verið á áður í umræðunni, að hæstv. ríkisstjórn hefur farið áður þá leið sem við erum að leggja til. Einmitt vegna þess að um var að ræða verulega hækkun á eldsneytisverði fór ríkisstjórnin þá leið að lækka krónutöluna á lítra til að ná þessu aðeins niður tímabundið. Ég held að allir hafi verið mjög sáttir við þá aðgerð og hún hafi komið öllum vel sem þurfa á því að halda að kaupa bensín eða olíu. Í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2006 er talsverður kafli um vörugjald af bensíni, olíugjald og kílómetragjald. Þar segir að í forsendum frumvarpsins sé gert ráð fyrir því að olíugjaldið á hvern dísillítra hækki úr 41 kr., sem það er í dag, í 45 kr. frá og með 1. janúar 2006. Við erum því ekki að öllu óbreyttu að tala um 41 kr. sem við viljum lækka í 37 kr. heldur ætlar ríkið 1. janúar 2006 að hækka aftur úr 41 kr. í 45 kr., burt séð frá því hvert olíuverðið verður. Það er annað sem kemur fram í skýringum með fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2006. Ég ætla að leyfa mér að lesa það, með leyfi forseta. Þar segir: „Í tengslum við lögfestingu tímabundinnar lækkunar olíugjalds var tekið fram að bensíngjald, olíugjald og kílómetragjald kynnu að verða stillt frekar af innbyrðis áður en gildistími tímabundinnar lækkunar olíugjalds rennur út um næstu áramót, þó þannig að miðað væri við að tekjur ríkissjóðs héldust þær sömu og samkvæmt eldra kerfi. Áætlaðar tekjur af bensíngjaldi, olíugjaldi og kílómetragjaldi gætu því breyst innbyrðis.“ Hvað er ríkisstjórnin að segja okkur með þessu í sínu eigin fjárlagafrumvarpi? Jú, að hægt sé að hreyfa þessa hluti til, það sé engin goðgá að hreyfa þessa hluti til. Reyndar segir hún hér: Við verðum að gera þetta innbyrðis þannig að heildartekjur ríkissjóðs vegna þessa lækki ekki. Gott og vel. Þarf þá ekki að skoða hvort líklegt sé að sú áætlun sem gerð er um tekjur ríkissjóðs af þessum liðum standist fyrir árin 2005 og 2006 eða hvort gera megi ráð fyrir að tekjurnar gætu kannski orðið meiri en gert er ráð fyrir í forsendum fjárlaga? Þegar maður skoðar slíka hluti getur maður í raun ekki gert neitt annað, frú forseti, en að fara í söguna og velta fyrir sér hvernig þessi gjöld hafa verið að þróast og hvers má vænta miðað við aðstæður eins og þær eru núna á Íslandi. Það er nefnilega þannig að í tíð núverandi ríkisstjórnar, sérstaklega síðustu þrjú, fjögur ár, virðist það vera lenska í fjárlagagerð að vanáætla tekjur verulega. Tekjur hafa alltaf aukist verulega frá fjárlögum, tekjur hafa meira að segja aukist frá lokafjárlögum þangað til komið er í ríkisreikning. Ef við horfum á skatta af vöru og þjónustu og öll þau gjöld sem við erum að tala um hér eru innan þess flokks í fjárlögunum, þá voru skattar af vöru og þjónustu fyrir árið 2005 áætlaðir í fjárlögunum 148,7 milljarðar kr. Niðurstaðan á þessu ári samkvæmt nýjustu áætlun fjármálaráðuneytisins er að þessar tekjur verði 158,1 milljarður kr. Með öðrum orðum, tekjur af sköttum af vöru og þjónustu fyrir árið 2005 verða 10 milljörðum kr. hærri en áætlun fjárlaga gerði ráð fyrir. Er þá ekki svolítið svigrúm, má ekki ætla að það sé svolítið svigrúm til að bregðast við þessum miklu hækkunum á olíuverði á heimsmarkaði? Í greinargerð með frumvarpinu segir að tekjutap ríkisins vegna lækkunar á bensíngjaldi, eins og hér er verið að leggja til, ásamt lækkun á virðisaukaskattstekjum, yrði um 378 millj. kr. og tekjutap vegna lækkunar á olíugjaldinu um 166 millj. kr. eða rétt um hálfur milljarður kr. í það heila. Þetta er það sem við flutningsmenn frumvarpsins viljum leggja til núna strax til að slá á þetta háa olíu- og bensínverð og til að leggja okkar af mörkum þó lítið sé í þessu tilliti til að lækka vísitölu neysluverðs. Það segir að verðlagsáhrifin af þessu gætu orðið í kringum 0,2% í vísitölunni en eldsneytið vó um 5,3% í vísitölugrunninum í september. Það sem hér um ræðir er einfaldlega spurning um vilja. Er vilji til þess innan stjórnarliðsins að bregðast við aðstæðum sem uppi eru og koma til móts við bíleigendur, þennan skattpíndasta hóp landsins og koma aðeins til móts við þá vegna þess hve eldsneytisverðið hefur verið að hækka mikið á heimsmarkaði? Í mínum huga er þetta svo einfalt. Er einhver vilji til þess að lækka bensínlítrann og olíulítrann um 5 kr. núna eða ekki? Ég sé ekki að þetta sé spurning um hvort ríkissjóður hafi efni á að gera þetta, vegna þess að eins og ég fór yfir hér áðan, ef við skoðum þróun þessara skatta og gjalda í ríkissjóðs þá sýnist mér ríkissjóður fullhaldinn af þeim gjöldum og þeim hækkunum sem hafa orðið á þeim umfram það sem áætlað hefur verið. Ef ríkissjóður er svona illa haldinn í þeirri þenslu og góðæri sem ríkt hefur að mati sumra, a.m.k. hefur ríkt veruleg þensla í tekjuhlið ríkisins - það er gaman að velta því fyrir sér og skoða hver breytingin hefur í raun verið á tekjum ríkisins á undanförnum árum. Hvað er það sem hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnin hefur úr að spila við það að reka þjóðfélag okkar og deila þessu út á milli þegna landsins? Skoðum þróunina eins og hún hefur verið, förum til ársins 1998 því að þar getum við borið saman á sömu forsendum tekjur ríkisins eins og þær urðu á árinu 1998 og síðan eins og þær eru áætlaðar núna á árinu 2005. Á hverjum einasta degi ársins 1998, jafnt virka daga sem helga, komu í ríkissjóð tekjur upp á 634 millj. kr. Alveg sama hvort það var helgur dagur eða virkur, 634 millj. kr. á hverjum einasta degi og þykir manni það nú talsverð upphæð. En hvað hefur gerst frá 1998 til 2005, á sjö ára tímabili - á sama verðlagi? Berum saman krónu á móti krónu. Tekjur ríkisins hafa á hverjum einasta degi hækkað úr því að vera 634 milljónir í það að verða 838 milljónir á dag. Þetta er veruleg hækkun sem skýrist að hluta til af því að skattheimta á Íslandi hefur verið að aukast. Hún hefur verið að aukast á þessum tíma sem hlutfall af landsframleiðslu og hefur aldrei verið meiri en stefnir í núna. Þetta er nú sannleikurinn um skattalækkanir ríkisstjórnarinnar eins og þær liggja fyrir vegna þess að eins og við höfum bent á í umræðum oft og iðulega að jafnvel þó að verið sé að koma með tillögur um að lækka tekjuskatt um 1% og taka hátekjuskattinn af þá hefur það einfaldlega verið tekið annars staðar og m.a. í þeim gjöldum sem hér er um að ræða. Frú forseti. Eins og ég sagði áðan lít ég á þetta frumvarp okkar sem prófraun á það hvort einhver vilji sé hjá ríkisstjórninni til að taka á með íbúum landsins til að mæta þeirri miklu hækkun sem orðið hefur á lífsnauðsynlegri vöru, sem allir þurfa á að halda til að komast á milli staða, olíu og bensín. Vilji er allt sem þarf. Og þar sem við erum ábyrg í afstöðu okkar og þar sem við viljum koma fram með tillögur sem eru ábyrgar og raunhæfar þá gerum við eingöngu tillögu um að gera þetta í mjög stuttan tíma til að byrja með. Tökum örfáa mánuði og léttum á fólki meðan við erum að skoða og sjá hvernig þetta kemur til með að þróast á heimsmarkaði. Bíðum líka til áramóta og sjáum hvað ríkissjóður fær meira í tekjur en ráð var fyrir gert í fjárlagafrumvarpinu og skoðum það með hliðsjón af því hvort ekki sé rétt að minnka skattheimtuna á bensín og olíu, því að það sem hér er verið að leggja til er ekki niðurgreiðsla á heimsmarkaðsverði á olíu. Það sem verið er að leggja til er að minnka skattheimtu á það fólk sem þarf að kaupa olíu og bensín á Íslandi.

Frú forseti. Í fyrsta lagi hefur olíuverð hækkað mikið til skammtíma út af fellibyljum og slíku og óróa í heiminum en svo hefur það líka hækkað til langtíma varanlega út af ástandinu eða efnahagsþróuninni í Kína og Indlandi. Sú hækkun gengur ekki til baka. Hækkun vegna fellibyljanna hefur nú þegar gengið til baka vegna þess að í greinargerð með frumvarpinu stendur að verðið hafi hækkað úr 97 kr. upp í 121,50 kr. Það er liðin tíð því að verðið er aftur komið niður í 108 eða 109 kr. Ég sá það í morgun þegar ég keyrði fram hjá bensínstöð. Sú sveifla er því liðin hjá, frú forseti. Það er hins vegar sveiflan sem er vegna ástandsins í Indlandi og Kína sem ég tel varasamt að niðurgreiða. Ég endurtek aftur að hlutur ríkissjóðs í olíuverði og bensínverði er krónutala, sérstakur skattur á olíuverð og bensínverð er krónutala og sú krónutala er um 55 kr. á báðum tegundum og það hefur ekkert breyst. Hlutur ríkissjóðs fer því minnkandi. Eins og kom fram í svari hæstv. fjármálaráðherra til mín á þskj. 1356 á síðasta þingi hefur hlutur ríkissjóðs farið minnkandi hlutfallslega þannig að það er ekki við ríkissjóð að sakast um þessa hækkun sem er á bensínverði. Þegar ríkisstjórnin ákvað að lækka olíuverð fyrir einu eða tveim árum tímabundið þá var það til að taka af kúf en sá kúfur er liðinn núna. Hann var mjög snöggur og gekk hratt yfir og hann er liðinn. Ég tel því að þetta frumvarp sé algjör óþarfi í dag. Svo langar mig til að spyrja hv. þingmann af því að í flokki hans eru ýmsir umhverfissinnar og ég veit að ýmsir umhverfissinnar kjósa þann flokk: Hvernig 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir að gefa sér tíma til að koma hér upp í andsvar við mig vegna þessa frumvarps því að það verður að segjast eins og er að áhugi stjórnarliða á þessu máli virðist vera afskaplega lítill. Það er enginn að kenna ríkissjóði um eitt eða neitt. Hv. þingmaður verður aðeins að velta fyrir sér í vörn sinni fyrir ríkissjóð að það er ekkert verið að ráðast á ríkissjóð með þessu frumvarpi. Við erum ekki að saka ríkissjóð um að olíuverð hafi hækkað. Við erum að leggja fram frumvarp um að ríkissjóður taki sig til í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi eru og taki þátt í því að minnka kostnað þeirra sem þurfa á þessari vöru að halda og þurfa að greiða miklu hærra verð en þeir áður gerðu vegna þess að olíuverð hefur hækkað á heimsmarkaði. Hv. þingmaður getur haft þá skoðun að ríkissjóður eigi ekki að gera það, ríkissjóði komi bara ekkert við hvernig þegnar þessa lands hafi það. Hann getur haft þá skoðun ef hann vill en það er skoðun flutningsmanna þessa frumvarps að það sé nauðsynlegt að ríkissjóður sé á tánum, að ríkisstjórnin sé vakandi fyrir breytingum sem verða á lífi fólks í landinu og taki þátt með fólki til að bregðast við aðstæðum eins og hér eru uppi. Það er gott að olíuverð á heimsmarkaði hefur lækkað aftur örlítið. Það er samt sem áður það hæsta í Evrópu hér á Íslandi. Ef hv. þingmanni þykir bara rétt og gott að þannig sé það og þannig verði það þá verður hv. þingmaður að fá að hafa þá skoðun en ég er á annarri skoðun. Ég get ekki tekið undir að frumvarpið sé óþarft. Ég tel frumvarpið vera prófraun á það, eins og ég sagði áðan, hvort vilji sé innan stjórnarliðsins til að taka aðeins þátt í því að lækka þetta verð og mér heyrist sá vilji reyndar vera afskaplega lítill ef við hlustum á hv. þm. Pétur Blöndal.

Frú forseti. Ríkisstjórnin hefur mikinn vilja til að bæta kjör landsmanna og sérstaklega skattgreiðenda. Hún er búin að lækka fjöldann allan af sköttum, tekjuskatta, erfðafjárskatta og maður kemst ekki yfir að nefna það. Henni er umhugað um hvernig þegnarnir hafa það. Hins vegar tel ég ekki rétt að minnka krónutöluskatt á bensíni í þeirri stöðu sem er í dag. Ég tel það ekki rétt af því að þá værum við að niðurgreiða varanlega hækkun á heimsmarkaðsverði á olíu og bensíni, sem ég tel nokkuð varasamt. Hv. þingmaður nefndi einnig í ræðu sinni, sem ég ætla að koma inn á líka, að lán væru verðtryggð hjá einstaklingum og þau hafi hækkað. Það er rétt, þau hafa hækkað um 4%, aðallega út af hækkun á íbúðaverði. Þessi lán standa yfirleitt alltaf á móti íbúðaverði þannig að ef við tökum dæmi um 20 millj. kr. íbúð þá hefur hún hækkað um 7 milljónir, 7–8 milljónir á síðasta ári, ósköp venjuleg íbúð á 20 milljónir, á meðan lánin hafa ekki hækkað nema um 800 þús. kr. Þetta er því ekki gott dæmi til að taka um að staða einstaklinga hafi versnað því að hún hefur snarbatnað vegna þess að aðalhækkun vísitölunnar er vegna hækkunar á íbúðaverði sem eykur eignir allra landsmanna sem eiga eigið húsnæði. Þau dæmi sem hér hafa verið nefnd eru því ekki nægilega góð. Ég tel að sú hækkun sem þetta frumvarp er sett í gang út af sé gengin yfir og verðið hefur lækkað aftur niður í 108 eða 109 kr., maður sér það á bensínstöðvunum. 

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði að skattar væru að lækka á Íslandi og það er alveg rétt að verið er að lækka ákveðna skatta í prósentutölu og slíku. En þegar maður fer yfir heildarsviðið og skoðar skattheimtu ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu þá hafa skattar á Íslandi ekki verið að lækka heldur hafa þeir verið að hækka. Ef við horfum á hvað er að marka myndina sem dregin er upp í fjárlagafrumvarpi hverju sinni, eins og t.d. fjárlagafrumvarpinu árið 2006, og skoðum hvað gerðist árið 2005 þá er talað um að verið sé að reyna að halda hækkun á tekjum ríkissjóðs að einhverju leyti niðri. En það sem gerist bara aftur og aftur, eins og ég nefndi í ræðu minni áðan, þá er ekkert að marka fjárlögin þegar þau koma fram. Ég tók dæmi um skatta á vöru og þjónustu, í fjárlögunum var gert ráð fyrir að þeir væru tæpir 149 milljarðar á þessu ári en nú segja menn að þeir verði um 158 milljarðar eða 9 milljörðum kr. hærri. Þetta er veruleg hækkun frá því sem fyrst var áætlað í fjárlagafrumvarpinu og þetta eru engar gervikrónur, þetta eru krónur sem koma til með að renna í ríkissjóð. Varðandi áhrif olíuverðsins á vísitölu neysluverðs og verðtryggingu lána þá er það rétt sem fram kom hjá hv. þingmanni að íbúðaverð hefur verið að hækka verulega, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Mikið af þessari hækkun hefur verið drifin af lánum, það hefur verið betra aðgengi að lánsfé og margir hafa tekið mun hærri lán en þeir áður hefðu tekið til þess annaðhvort að endurfjármagna íbúðir sínar eða kaupa sér nýjar. Það sem mun gerast ef íbúðaverð fer lækkandi aftur er að lánin munu standa eftir, lánin sem hækkað hafa með verðtryggingunni munu standa eftir. Þau munu ekkert lækka jafnvel þó að íbúðaverð lækki. Við skulum því spyrja að leikslokum, hv. þingmaður, í þessu efni áður en við förum að tala um gróða íslenskra fjölskyldna af því að húsnæðisverð hafi hækkað.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um lífeyrisréttindi hjóna. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Drífa Hjartardóttir, Sigurrós Þorgrímsdóttir og Sólveig Pétursdóttir. Það verður að segjast eins og er að mál þetta á sér langa sögu í sölum Alþingis vegna þess að þetta er í 13. sinn sem málið er flutt hér. Á 112., 113. og 115. löggjafarþingi var fyrrverandi þingmaður Guðmundur H. Garðarsson 1. flutningsmaður málsins. Síðan var það flutt á 116., 117., 118., 120., 121., 123., 125., 128., 130. og nú á 132. löggjafarþingi er málið flutt í 13. sinn. Það er mjög athyglisvert, virðulegi forseti, að flytja þetta mál sem fjallar fyrst og fremst um réttindi sem svo mjög hafa verið í umræðunni á umliðnum árum, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Það mál er t.d. á dagskrá hér í dag. Lögð hafa verið fram mál sem snerta sömu hagsmuni, launajafnrétti kynjanna, og enn fremur um jafnréttisfræðslu o.fl. sem lagt hefur verið fram á hinu háa Alþingi. Í allri umræðunni um jafnrétti virðist ekki alveg sama um hvað er talað, það er jafnvel tískubóla dagsins sem ræður um hvaða þætti jafnréttismála er rætt. Það er ótrúlegt hvað þetta mál hefur lítinn hljómgrunn í þjóðfélaginu og lítinn stuðning þeirra aðila sem barist hafa fyrir jafnrétti kynjanna. Fyrir nokkrum árum sendi ég út bréf til allra kvenfélaga og kvenfélagasamtaka á landinu um það sem segir í þessari ályktun, virðulegi forseti: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa nefnd er kanni hvort rétt sé að tryggja með lögum rétt hjóna til hlutdeildar í lífeyrisrétti maka við skilnað.“ Við leggjum svo til að nefndin skili skýrslu um málið sem lögð verði fyrir Alþingi fyrir 1. desember 2006. Í mörgum þeirra tilvika sem ég taldi upp þegar málið var lagt fram var lagt til að 102. gr. hjúskaparlaga yrði breytt. Það náði ekki fram að ganga. Því hefur nú enn einu sinni verið farið af stað með þetta mál með þá von í brjósti að hægt verði að skipa nefnd til að fara ofan í stöðu þessara mála. Það sem ég hef reynt að ná fram í þessu máli fram er að við slit á hjúskap myndast sú sérkennilega staða að eignarréttur sem myndast hefur við lífeyrisiðgreiðslur er á nafn einstaklings en ekki á hjón þannig að við skilnað hjóna er það útivinnandi makinn sem hefur áunnið sér allan rétt. Til dæmis segir í greinargerð, virðulegi forseti: „Telja má réttlætismál að litið sé á þessa eignamyndun sem sameiginlega eign hjóna. Auk þess hefur þetta þann kost að tekjuöflun hjóna hefur ekki áhrif á myndun lífeyrisréttinda þeirra, þ.e. að ekki skiptir máli hvernig hjón hafa valið að skipta með sér störfum og tekjuöflun heimilisins.“ Ég velti því oft fyrir mér, virðulegi forseti, hvort verið geti að staða kvenna á Alþingi sé slík og tekjur þeirra þannig að þær kæri sig ekkert um að maki þeirra eigi möguleika á að ná til áunninna lífeyrisréttinda þeirra sem skapast vegna starfa á Alþingi. En ég ætla það ekki. Ég ætla að eitthvað annað sé á ferðinni en að fólk hugsi á þá leið. Það er engu að síður mjög merkilegt að fáar þingkonur virðast hafa nokkurn áhuga á þessu. Fyrir nokkrum árum reyndi ég að fá allar þingkonur Alþingis til að vera með mér á þessu máli en þær höfðu ekki áhuga á því. Og hvar er þá öll umræðan um jafnrétti kynjanna þegar þær hafa ekki áhuga á þessu máli? Það má með ólíkindum teljast. Eins og segir hér má telja réttlætismál að litið sé á þessa eignamyndun sem sameiginlega eign hjóna, auk þess sem það hafi þann kost að tekjuöflun hjóna hafi ekki áhrif á myndun lífeyrisréttinda þeirra, þ.e. að ekki skiptir máli hvernig hjón hafa valið að skipta með sér störfum og tekjuöflun heimilisins. Þessi sjónarmið fá nokkurn hljómgrunn í 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga. Þar kemur fram - sem ég bendi sérstaklega á - að þyki það ósanngjarnt gagnvart hinum makanum að lífeyrisréttindum sé haldið utan skipta sé heimilt að bæta honum það með fjárgreiðslum sem eftir atvikum má inna af hendi með nánar greindum afborgunum. Á ákvæði þetta reyndi í dómi Hæstaréttar frá 26. apríl 2002 í máli nr. 170/2002. Í málinu krafðist sóknaraðili, sem hafði verið heimavinnandi í þau rúmlega 20 ár sem hjónaband hans stóð yfir, að honum yrði bætt það með fjárgreiðslum að lífeyrisréttindum maka hans væri haldið utan skipta við skilnaðinn að kröfu hans. Í niðurstöðu héraðsdóms sem staðfest var af Hæstarétti með vísan til forsendna sagði m.a.: „Er óumdeilt að sóknaraðili hafi borið hitann og þungann af heimilisstörfum og uppeldi barna þeirra á samvistatímanum, þótt deila megi um nauðsyn þess að hún væri heimavinnandi allan tímann, eins og varnaraðili bendir á máli sínu til stuðnings. Á hitt ber þó að líta að svo virðist sem aðilar hafi verið samhuga um þá tilhögun, á meðan allt lék í lyndi, og verður við það miðað við úrlausn málsins.“ Þegar þetta var metið, ásamt því að sóknaraðili hafði nánast engar tekjur haft og þar með ekki aflað sér lífeyrisréttinda en varnaraðili á hinn bóginn haft háar tekjur og aflað sér verulegra lífeyrisréttinda, taldi dómurinn ósanngjarnt að lífeyrisréttindum varnaraðila væri haldið utan skipta og dæmdi varnaraðila til að greiða sóknaraðila 2,5 millj. kr. Það er með ólíkindum, herra forseti, að á því herrans ári 2005 skuli 102. gr. hjúskaparlaga vera með þessum hætti. Þessi dómur Hæstaréttar mun án efa hafa fordæmisgildi en langur vegur er hins vegar frá því að hann tryggi jöfn skipti þeirra verðmæta sem í lífeyrisréttindum felast við skilnaði í framtíðinni enda málsatvik iðulega ólík og heimild dómstóla matskennd. Flutningsmenn þessarar tillögu taka undir að vert væri að skoða slíka breytingu, enda gengur hún í þá átt að tryggja rétt hjóna til hlutdeildar í lífeyrisrétti maka við skilnað. Flutningsmenn telja þó rétt að skoða hvort ekki sé ástæða til að ganga enn lengra með því að skilgreina áunnin lífeyrisréttindi hjóna á hjúskapartímanum sem hjúskapareign þeirra sem kæmi þá til helmingaskipta samkvæmt helmingaskiptareglu hjúskaparlaga við skilnað. Með því yrði komið í veg fyrir deilur um skiptingu þessara verðmæta auk þess sem ætla má að slík niðurstaða yrði almennt sanngjörn. Þessa kosti þarf að gaumgæfa vel og í þeim tilgangi er þessi tillaga lögð fram. Samkvæmt lögum eru allir landsmenn, sem starfa á almennum vinnumarkaði, skyldaðir til þess að vera aðilar að lífeyrissjóði. Slík aðild að söfnunarsjóðum lífeyriskerfisins hefur það í för með sér, með iðgjaldagreiðslum fólks í sjóðina í áratugi, að þar myndast oft mesta eign viðkomandi einstaklinga á langri starfsævi. Þessi eign er skilyrt og felur í sér verðmætan tryggingarrétt að starfsævi lokinni. Því er sjálfsagt og eðlilegt að hjón líti á lífeyrisréttindi sem sameiginlega eign eins og aðrar hjúskapareignir. Flutningsmenn gera sér grein fyrir að það getur valdið vanda fyrir lífeyrissjóðina þar sem rétturinn yrði allur sá sami hvað hjón varðar, þ.e. áunninn flýtiréttur til töku lífeyris, tímabundnar örorkubætur eða bætur fyrir langtímaörorku. Í þingsályktunartillögu þessari er hins vegar aðeins gert ráð fyrir að við slit á fjárfélagi hjóna við skilnað skuli áunninn lífeyrisréttur greiddur til fyrrverandi maka miðað við inngreiðslur í viðkomandi sjóð á meðan hjúskapur stóð yfir og þá miðað við almennan lífeyrisaldur viðkomandi lífeyrissjóðs án tillits til flýtireglna. Að sjálfsögðu yrði viðkomandi lífeyrissjóður að taka upp skráningu lífeyrisréttinda með tilliti til þess sem að framan greinir. Ætla má að slík skráning yrði starfsmönnum lífeyrissjóða ekki erfið þegar litið er til tölvuvæðingar og mikils samstarfs og upplýsingaflæðis milli lífeyrissjóða í dag. Virðulegi forseti. Mér þykir rétt að geta þess sérstaklega að B-deild Lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna hefur einmitt þetta bundið í lögum. Við fráfall sjóðfélaga í Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna skal skipt á milli þeirra, hafi viðkomandi sjóðfélagi sem látinn er verið tví- eða þrígiftur. Þá greiðir Lífeyrissjóður opinberra starfsmanna, þ.e. B-deild, til viðkomandi ekkna eða ekkla í hlutfalli við þann tíma sem hjúskapur varði. Hins vegar hefur þetta verið lagt niður í A-deild sjóðsins. Því miður, af einhverjum óskiljanlegum ástæðum, fór þessi breyting á lögum um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna fram hjá mér. Hins vegar er engin skýring gefin á því hvers vegna það var gert. Ég hef rætt við marga aðila, starfsmenn innan lífeyrissjóðanna. Þeir töldu fyrst, eins og ég gat um áðan, að vandkvæði væru á varðandi örorkuþáttinn, flýtiréttinn og fleira sem þar kemur inn í, að það væri vandmeðfarið mál. En þegar talið berst að B-hluta Lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna, reglunum þar, þá hafa menn ekki talið það vera neitt vandamál. En hvers vegna var þetta ekki tekið upp í A-hlutanum? Á því er ekki til önnur skýring en sú að svo sé ekki í hinum sjóðunum og því hafi ekki verið eðlilegt að halda þessu áfram. Virðulegi forseti. Með lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, var komið nokkuð til móts við efni tillögu þessarar, sbr. 14. gr. laganna. Þar kemur fram að sjóðfélagi geti á grundvelli samkomulags við maka tekið ákvörðun um, í fyrsta lagi, að ellilífeyrisgreiðslur sem renna eiga til hans skuli allt að hálfu renna til maka hans eða fyrrverandi maka, í öðru lagi að í síðasta lagi sjö árum áður en taka ellilífeyris getur fyrst hafist og ef sjúkdómar eða heilsufar draga ekki úr lífslíkum skuli verðmæti uppsafnaðra ellilífeyrisréttinda hans allt að hálfu renna til að mynda sjálfstæð ellilífeyrisréttindi fyrir maka hans eða fyrrverandi maka og í þriðja lagi að iðgjald vegna hans sem gengur til að mynda ellilífeyrisréttindi skuli allt að hálfu renna til þess að mynda sjálfstæð réttindi fyrir maka hans. Nær slíkt samkomulag eftir því sem við á til ellilífeyrisgreiðslna, verðmætis ellilífeyrisréttinda eða ellilífeyrisréttinda beggja aðilanna og felur í sér gagnkvæma og jafna skiptingu áunninna réttinda meðan hjúskapur, óvígð sambúð eða staðfest samvist hefur staðið eða stendur. Framangreind heimildarákvæði eru til bóta. Þó má gagnrýna ýmislegt, t.d. að hafi sjóðfélagi gert samkomulag um að skipta uppsöfnuðum ellilífeyrisréttindum og mynda sjálfstæð ellilífeyrisréttindi fyrir maka sinn eða fyrrverandi maka skerðast réttindi sjóðfélagans sem því nemur, sem hefur í för með sér að verði sjóðfélagi langlífari færast réttindin ekki aftur til hans. Sjóðfélagi tekur því nokkra áhættu með þessu. Það er mat flutningsmanna að ekki sé nægjanlegt að sá sem t.d. hefur sinnt heimili og börnum meginhluta starfsævi sinnar verði að eiga það undir góðvild maka síns við skilnað hvort hann fái hlutdeild í þeirri eignamyndun sem orðið hefur til og felst í lífeyrisréttindum makans. Það er jafnframt ófullnægjandi að mati flutningsmanna að maki sem telur á sér brotið þurfi að ráðast í kostnaðarsöm málaferli til að sækja réttindi  Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að að lokinni umræðu verði þessu máli vísað til allsherjarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni fyrir, mér liggur við að segja, að halda þessu máli til streitu. Eins og fram kom í máli hans er langt síðan það var fyrst lagt fram og hefur oft verið talað fyrir því. Án þess að ég vilji lýsa yfir fullum stuðningi við málið þá verð ég að segja að ég sáttur við og sammála þeirri grundvallarhugsun sem kemur fram í því. Það er rétt sem fram kom hjá 1. flutningsmanni, hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni, að í reynd er þessu framfylgt í B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Hann veltir því fyrir sér hvernig standi á því að það hafi ekki verið gert í A-deildinni. Ég held að ástæðan liggi í kynslóðaskiptingu, ákveðnum kynslóðaskiptum, að menn hafi verið opnari fyrir þessari hugsun, gagnvart þeim hjónum þar sem annað vann úti og hitt var meira heima, eins og tíðkaðist áður fyrr. Augljóst er að mikilvægt er að þarna verði skipti vegna þess að lífeyrisréttindin verða í reynd til vegna beggja aðila. Síðan hafa tímarnir breyst og báðir aðilar farið út á vinnumarkaðinn. Þess vegna hefur mönnum ekki þótt eins mikil nauðsyn að gera þetta. Hins vegar er ég sammála hv. þingmanni um að auðvitað er þetta sameiginlegt átak. Þetta eru réttindi sem eru áunnin með samvinnu beggja aðila. Ég vil lýsa stuðningi við þessa grunnhugsun en ég hygg að ég hafi komið með skýringuna á því að menn fóru ekki með þetta ákvæði inn í A-deild lífeyrissjóðsins. Hins vegar er þess virði að taka það mál til skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir undirtektir hans við þetta mál. Ég get vel samþykkt þá skýringu sem hann gaf varðandi þá kynslóðaskiptingu sem orðið hefur og jafnvel með breytingu á hugsunarhætti líka. Hinu er þó ekki að leyna að enn eru til þau skipti á vinnumarkaði, þar sem annar er útivinnandi, og af því hef ég mestar áhyggjur. Hins vegar er það rétt sem hv. þingmaður kom inn á að mörg dæmi eru um að bæði hjónin vinni úti og dæmi um að eiginkonan hafi allnokkuð hærri laun en karlinn. Þetta virkar auðvitað í báðar áttir og er rétt að skoða það. Þetta mál verður þó ekki unnið í neinu offorsi. Það yrði auðvitað unnið í fullri sátt við þá aðila sem stýra og stjórna því vandasama verki að halda utan um eigur og skuldbindingar lífeyrissjóðanna. Þess vegna tel ég eðlilegt að leggja fram tillögu um að skipuð verði sérstök nefnd til að fara yfir málið og skoða. Það er, eins og fram kemur í greinargerðinni, í hæsta máta óeðlilegt að enn í dag, jafnvel að nýbreyttum hjúskaparlögum, skuli enn standa að lífeyrisréttindi skuli standa utan skipta og því sé það allt upp á þann sem hefur áunnið sér lífeyrisréttindin komið, hvort hann af góðvild sinni samþykki að óunnin lífeyrisréttindi komi til skipta við slit á hjúskap.

Frú forseti. Hér er hreyft afskaplega mikilvægu máli. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni fyrir endalausa þrautseigju við að flytja þetta mál. Ég held að það sé orðið tímabært að Alþingi samþykki þessa þingsályktunartillögu vegna þess að hún hefur mikið gildi. Ég held að það hafi verið árið 1976 eða 1977 sem þáverandi hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson flutti frumvarp, sem ég vann með honum á þeim tíma, um Lífeyrissjóð Íslands. Þar gerðum við ráð fyrir því að áunnin lífeyrisréttindi hjóna og sambúðarfólks í sambúðinni kæmu til skipta við skilnað og skiptust á báða aðila, en ekki bara við skilnað heldur almennt á meðan á sambúðinni stæði. Þessi hugsun er því ekki ný og að sjálfsögðu er þetta réttlætismál. Hins vegar er þetta ákveðið vandamál. Íslenskir lífeyrissjóðir eru allir bundnir starfsstéttum og starfsgreinum, Lífeyrissjóður verslunarmanna, Lífeyrissjóður opinberra starfsmanna, Lífeyrissjóður flugmanna o.s.frv., og þar af leiðandi er erfitt fyrir þá að taka inn réttindi fólks sem ekki er í viðkomandi starfsstétt vegna þess að það getur verið annars konar áhætta. Þótt iðgjöldin til lífeyrissjóðanna séu ekki háð áhættunni, en ættu að vera það, þá er annars konar áhætta hjá sjómönnum en hjá verslunarmönnum. Segjum að konan sé sjómaður og karlmaðurinn verslunarmaður, svo að maður snúi hefðbundinni starfsskiptingu dálítið við, en svo skilji þau. Þá ætti karlmaðurinn allt í einu að eignast rétt í Lífeyrissjóði sjómanna og konan ætti þá rétt í Lífeyrissjóði verslunarmanna. En auðvitað er þetta eitthvað sem við ættum að geta ráðið við. Þar sem við erum með skylduaðild allra að lífeyrissjóðum þá ætti að vera hægt að koma þessu við eins og öðru. Ég er jafnundrandi og hv. þingmaður, 1. flutningsmaður tillögunnar, á áhugaleysi kvenna á þessu máli vegna þess að þetta er jú aðallega málefni kvenna. Það eru þær sem fara halloka í flestum tilvikum svona yfirleitt. Yfirleitt eru þær frekar heima við yfir börnum og yfirleitt hafa þær, því miður, enn þá lægri laun og þar af leiðandi lakari lífeyrisrétt. Við skilnað finnst mér að það væri sjálfsagt, eins og menn skipta hlutabréfum, fasteignum, búslóð, bíl o.s.frv., að þessum fjárhagslega ávinningi eða fjárhagslegu eign manna í lífeyrisjóðunum sé skipt. Maður spyr sig: Af hverju stafar þetta áhugaleysi? Ég trúi ekki að það sé vegna þess að hv. þingmenn sem eru kvenkyns hafi ekki áhuga á því að skipta lífeyrisréttindum sínum með maka sínum. Það held ég að geti ekki verið. Ég held að það sé frekar þannig að fólk reikni yfirleitt ekki með því, þegar það er gift eða í sambúð, að til skilnaðar komi. Annars væri það varla í sambúð. Það er kannski það sem veldur áhugaleysi þeirra á þessu máli. Áhugaleysið gæti einnig verið hluti af þeirri einstaklingshyggju sem kristallaðist í umræðum, sérstaklega vinstri manna, eiginlega allra, um öryrkjamálið. Þeir vildu líta á einstaklinginn en ekki fjölskylduna, sem er dálítið merkilegt því að vinstri menn eru yfirleitt ekki einstaklingshyggjufólk. Þeir vildu líta á einstaklinginn burt séð frá tekjum makans. Það getur vel verið að þetta sé angi af því að líta á einstaklinginn. Kannski hætta menn bráðum að skipta eignum við skilnað og hver haldi sinni eign. Kannski endar það þannig að menn fari að senda reikning fyrir morgunkaffinu til konunnar sinnar eða öfugt eftir því hvort lagði út fyrir því, að einstaklingshyggjan verði svo mikil. Þá þarf ekki að skipta neinum eignum.  Ég tel fjölskylduna merkilegri en svo. Ég held að fjölskyldan sé afskaplega merkilegt fyrirbæri. Hún er tryggingastofnun, mjög náin og mjög sterk og sennilega sú sterkasta í heimi. Ef það gengur illa hjá einum fjölskyldumeðlimi þá grípa allir undir. Það þekkja allir. En ég styð þessa tillögu eindregið og skora á nefndina sem fær það til umsagnar að vinna hratt og vel í því. Hins vegar mætti breyta textanum örlítið. Það ætti þá að segja: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa nefnd er kanni hvort rétt sé að tryggja með lögum rétt hjóna til hlutdeildar í lífeyrisréttindum maka við skilnað sem áunninn er í hjónabandinu.“ Svo mundi ég að sjálfsögðu líka leggja til að inn í tillöguna yrði tekin „sambúð“, í takt við nýja tíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður og undirtektir sem þetta mál hefur fengið hér. En mér þykir miður að aðeins ein kona er í þingsal, virðulegi forseti, og hún er jafnframt meðflutningsmaður minn að þessu merkilega máli. Athyglisvert var að heyra að hv. þingmaður Pétur H. Blöndal minnist ársins 1976 þegar þetta kom fyrst til umræðu og hv. fyrrverandi þingmaður Guðmundur H. Garðarsson var þá í samstarfi með honum við að útbúa þetta mál, enda var hann, eins og ég gat um áðan, 1. flutningsmaður þessa máls á 112. þingi. Hér erum við nú enn og þetta er í þrettánda sinn sem málið er flutt. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni Pétri Blöndal að öll umræðan um réttindi, launaréttindi milli kynja, umræðan um launamisrétti milli kynja o.s.frv. og allt þetta tal er mjög athyglisvert. Ég bendi á að hér er eitt mál á dagskrá í dag um þessi réttindamál sem er verið að ræða um. Við sjáum fundi úti í bæ, kvenfélagasamtök og aðra að ræða málin. Ég ætla að taka það aftur fram hins vegar að áhugaleysi er ekki algjört meðal kvenna. Ég minni á að við flutningsmenn fengum fyrir nokkrum árum síðan jákvæð bréf frá öllum kvenfélögum landsins og kvenfélagasamtökum enda sendum við bréf og frumvarpið með því. Þá var rætt um að breyta hjúskaparlögunum, þ.e. 102. gr., í þá veru að lífeyrisréttindi féllu ekki utan skipta eins og það stendur nú. Í viðræðum við þá sem stjórna lífeyrissjóðum þessa lands höfum við hins vegar gert okkur grein fyrir því að þetta mál er nokkuð vandmeðfarið að því tilliti sem tekur til flýtiréttar áunninna lífeyrisréttinda svo og örorku og fleiri þátta sem við teljum eðlilegt að séu utan þessa máls. Við teljum að fyrst og fremst eigi aðeins að líta til áunninna lífeyrisréttinda. Hv. þingmaður Pétur Blöndal kom inn á áhættuna og mun á milli stétta. Það er alveg rétt og það hefur alltaf blasað við og það veit hv. þingmaður Pétur Blöndal betur en ég enda stærðfræðingur og þekkir tryggingamál vel sem lúta að lífeyrismálum. En þetta þekkjum við hv. þm. Ögmundur Jónasson líka vel sem höfum starfað í verkalýðshreyfingunni og áttum okkur alveg á misjafnri stöðu lífeyrissjóðanna sem byggist m.a. á því sem hv. þingmaður Pétur Blöndal kom inn á. Það er alveg rétt. Það er miklu hættumeira starf að vera til sjós en að vera í landi. Örorkuþáttur Lífeyrissjóðs sjómanna er einn sá stærsti af öllum lífeyrissjóðunum. Hann er ákveðið tiltekið vandamál sem ég held að þá sem lögðu upp með lífeyrissjóðina hafi alls ekki órað fyrir og að þeir hafi ekki getað séð fyrir þá stöðu Lífeyrissjóðs sjómanna nú að útborgun vegna örorkuþáttarins er hærri en lífeyrisgreiðslurnar. Auðvitað hefði það því verið eðlilegt að hafa þennan þátt innan Tryggingastofnunar ríkisins þannig að það væri sameiginleg trygging vinnuveitenda og ríkisvalds en ekki sjóðfélaganna að standa undir því ef menn verða öryrkjar til sjós. Þetta er náttúrlega mjög óeðlilegt. Þá stæðu þessir lífeyrissjóðir miklu betur að vígi gagnvart skuldbindingum sínum en þeir gera í dag. Hins vegar er það mál allt á réttri leið og vona ég að ekki líði langur tími þar til lífeyrissjóðirnir standi miklu betur undir greiðslum til aldraðra en raun ber vitni í dag. Við hv. þingmaður Pétur Blöndal erum alveg sammála um að fjölskyldan er hornsteinn þessa þjóðfélags. Þess vegna er mjög sérkennilegt að það skuli vera svo í hjúskaparlögunum að eðlilegt teljist að bíllinn og steinsteypan, húsnæðið og aðrar peningalegar eignir komi til skipta en ekki sú upphæð sem hefur myndast til réttindaávinnslu í lífeyrissjóðunum. Það er undarlegt að hún skuli standa utan við hjúskaparlögin. Það er mjög sérstakt. Ég þakka svo aftur fyrir umræðuna sem hér hefur farið fram og tek ég það enn fram að þetta er í þrettánda sinn sem þetta mál er flutt á Alþingi. Ég heiti á alþingiskonur, hvar í flokki sem þær standa, að fylkja sér um þetta mál og ég heiti á kvenfélögin úti um allt land, kvenfélagasamtökin: Fylgist þið nú með þessu máli. Hvetjið þið til þess að ykkar þingmenn komi nú þessu máli í höfn. Það er réttindamál ykkar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðir til að bæta skil á fjármagnstekjuskatti. Þetta þingmál flytur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, ásamt mér hv. þingmenn Hlynur Hallsson, sem var varaþingmaður og sat á þingi þegar málið var lagt fram, Jón Bjarnason, Kolbrún Halldórsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa setningu laga sem kveði á um að bönkum og fjármálastofnunum á Íslandi verði skylt að láta skattyfirvöldum í té upplýsingar um fjármagnseign og fjármagnstekjur skattgreiðenda. Frumvarp þess efnis verði lagt fram á þessu löggjafarþingi með það að markmiði að lög þessa efnis geti tekið gildi 1. maí 2006.“ Mál þetta var fyrst flutt á síðasta þingi, 131. löggjafarþingi, en ekki tókst að ljúka afgreiðslu þess og er málið af þeim sökum nú endurflutt. Réttlát skattheimta grundvallast á því að skattgreiðendur telji tekjur sínar rétt fram og að skattyfirvöld hafi nauðsynlegar upplýsingar til að sinna virku og eðlilegu skatteftirliti. Hér á landi hafa skattyfirvöld yfirleitt greiðan aðgang að upplýsingum um launatekjur, fasteignir og fasteignaviðskipti, ökutækjaeign og ýmis lánaviðskipti alls almennings. Þegar hins vegar kemur að fjármagnstekjum er allt annað uppi á teningnum. Bankar og fjármálastofnanir á Íslandi hafa tregðast við að veita skattyfirvöldum upplýsingar um fjármagnstekjur skattgreiðenda og þrátt fyrir ítrekaðar óskir ríkisskattstjóraembættisins á síðasta ári hafa flest fyrirtækin látið það algerlega undir höfuð leggjast. Fram hefur komið að Ísland sker sig úr á Norðurlöndum að þessu leyti og er í miklum minni hluta innan OECD þar sem yfirvöld í 20 ríkjum af 30 fá umræddar upplýsingar sjálfkrafa frá bönkum og öðrum fjármálastofnunum. Skattyfirvöld nota slíkar upplýsingar bæði við skatteftirlit og við forskráningu skattframtals. Í viðtali við Indriða H. Þorláksson ríkisskattstjóra í Morgunblaðinu 6. mars síðastliðinn kom fram að slík skil hefðu aukist um 20% í Svíþjóð í kjölfar lagasetningar um upplýsingaskyldu fjármálafyrirtækja. Samkvæmt upplýsingum frá ríkisskattstjóraembættinu má ætla að skattskil vegna fjármagnstekna mundu einnig aukast um nálega fimmtung ef sama verklag væri viðhaft hér á landi. Í skýrslu starfshóps um umfang skattsvika á Íslandi kemur fram sú skoðun að tímabært sé að leiða í lög afdráttarlaus ákvæði um skyldu banka og fjármálastofnana til að láta skattyfirvöldum í té allar upplýsingar þeirra um eignir og tekjur viðskiptavina bankans og þeirra sem þeir annast einhvers konar fjársýslu fyrir. Í 1. tölublaði 19. árgangs Tíundar, fréttablaði ríkisskattstjóra, kemur fram, í grein sem ber heitið Forskráning upplýsinga og skatteftirlit eftir Jóhannes H. Karlsson, að hluti íslenskra banka og annarra fjármálastofnana, 14 talsins, hafi látið ríkisskattstjóra í té upplýsingar um heildarviðskipti sín við einstaklinga árið 2003. Þessar upplýsingar voru bornar saman við upplýsingar í gagnasöfnum ríkisskattstjóra. Samanburðurinn leiddi í ljós að fjármálastofnanirnar 14 keyptu hlutabréf fyrir 24 milljarða kr. í eigin nafni af einstaklingum. Þegar litið er til uppgefins kaupverðs hinna 14 fjármálastofnana á hlutabréfum frá einstaklingum annars vegar og framtalins söluverðs einstaklinga vegna sölu til sömu fjármálastofnana kemur í ljós að kaup fjármálastofnana námu um 24 milljörðum kr. en framtalin sala einstaklinga við þessar sömu fjármálastofnanir nemur um 19 milljörðum kr. Lítur því út fyrir að 5 milljarða kr. vanti upp á að einstaklingar telji sölutekjur af hlutabréfum rétt fram. Í greininni er einnig bent á að mun færri telji sig eiga hlutabréfaviðskipti við fjármálastofnanirnar en þær sjálfar telja, eða 11 þúsund einstaklingar á móti tæplega 17 þúsundum sem er fjöldinn sem fjármálastofnanirnar gefa upp. Er það niðurstaða greinarhöfundar að verulega vanti upp á að söluhagnaður af hlutabréfum sé talinn fram. Með hliðsjón af framangreindu og því að framtalið heildarsöluverð hlutabréfa einstaklinga var um 58 milljarðar kr. reiknast honum til að vanframtalið söluverð kunni að vera um 15 milljarðar kr. Á grundvelli þess að samkvæmt framtölum er stofnverð hlutabréfa að jafnaði um 55% söluverðs en söluhagnaður um 45% reiknast honum til að undandreginn skattstofn gæti verið nærri 7 milljörðum kr. Skatthlutfall fjármagnstekna er 10% hér á landi og því bendir allt til þess að 700 millj. kr. sé skotið undan fjármagnstekjuskatti á ári hverju. Auðveldlega má koma í veg fyrir þess háttar skattsvik með einfaldri lagasetningu eins og hér er lagt til að Alþingi feli ríkisstjórninni að undirbúa. Í fylgigögnum sem fylgja þessu þingmáli er viðtal úr frétt Morgunblaðsins frá 6. mars síðastliðnum sem vitnað er í í greinargerð og ég hef gert hér grein fyrir. Ég vísa mönnum einnig á grein Jóhannesar H. Karlssonar sem einnig var vitnað í í þessari framsögu og er að finna í 1. tölublaði 19. árgangs Tíundar. Ég tel hér vera um mjög mikilvægt þjóðþrifamál að ræða og er það okkar skoðun í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Ég legg til að þessu máli verði að lokinni umræðu vísað til efnahags- og viðskiptanefndar þingsins til frekari afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég kem í ræðustól til að halda örstutta tölu til að lýsa ánægju minni með þessa þingsályktunartillögu og jafnframt undrun yfir því að ríkisstjórnin skuli ekki fyrir löngu hafa farið út í að setja slík lög sem hér er lagt til að verði gert. Við í þingflokki Frjálslynda flokksins sátum á fundi í gærkvöldi og fórum m.a. yfir þetta mál þegar við vorum að undirbúa okkur fyrir þingfundi dagsins í dag og þar kom fram mjög eindreginn vilji til að lýsa yfir stuðningi við þessa ágætu þingsályktunartillögu. Nóg er nú óréttlætið í þjóðfélaginu þó að ekki bætist við að þeim sem að stórum hluta byggja tekjuöflun sína á því að hala inn tekjur með fjármagnstekjum sé ekki í ofanálag hugsanlega gert kleift að skjóta fjármunum undan skatti. Að sjálfsögðu á hér að vera fullt gegnsæi og það er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt að bankar og fjármálastofnanir láti skattyfirvöldum í té upplýsingar um bæði fjármagnseign og fjármagnstekjur skattgreiðenda.

Hæstv. forseti. Ég kem hér fyrst og fremst upp til að þakka undirtektir hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar, formanns þingflokks Frjálslynda flokksins, við þetta þingmál og ítreka að færum við þessa leið má fastlega gera ráð fyrir því að tekjur ríkissjóðs mundu stóraukast. Eins og fram kom í framsöguerindi mínu með þingmálinu hér áðan jukust skatttekjur ríkisins í Svíþjóð um 20% af fjármagnstekjuskattinum við sams konar lagabreytingar og hér er lagt til að Íslendingar og Alþingi samþykki. Ég þakka fyrir góðar undirtektir við þetta þingmál.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um úttekt á gerð göngubrúar yfir Ölfusá við Selfoss. Meðflutningsmenn mínir á þessari tillögu eru hv. þingmenn Drífa Hjartardóttir Guðjón Hjörleifsson. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að láta meta kosti þess að gera göngubrú yfir Ölfusá við Selfoss og meta kostnað við slíka framkvæmd. Úttekt á framkvæmdinni og kostnaðarmat liggi fyrir 1. janúar 2006.“ Þessari litlu tillögu fylgir svolítil greinargerð sem ég ætla aðeins að kynna hér, frú forseti: „Í þessari tillögu er lagt til að Alþingi feli samgönguráðherra að láta meta kosti þess að gera göngubrú yfir Ölfusá við Selfoss og meta kostnað við slíka framkvæmd. Lagt er til að úttektin og kostnaðarmat liggi fyrir 1. janúar 2006.“ Þegar Ölfusá var upphaflega brúuð við Selfoss árið 1891 - sem þá var nefnt Ölfusá og lengi fram eftir í daglegu tali var talað um að fara út að Ölfusá en nafnið Selfoss kom síðar til - myndaðist strax byggð sunnan árinnar og þar er meginíbúðabyggð nú auk þess sem aðalatvinnustarfsemin hefur verið sunnan árinnar. Þó hefur alla tíð verið nokkur íbúðabyggð norðan Ölfusár og má ætla að um 200 íbúar sem tilheyra Selfossi búi þar, auk íbúa úr Árbæjarbyggð í Ölfusi. Atvinnurekstur hefur einnig verið norðan árinnar í fjölda ára og hefur Sláturfélag Suðurlands verið fjölmennasti vinnustaðurinn. Hin síðari ár hefur atvinnurekstur norðan Ölfusár aukist og ætla má að nú séu um 250–300 störf í þeim fyrirtækjum sem á því svæði eru. Þá hefur sveitarfélagið Árborg skipulagt stærra svæði norðan Ölfusár fyrir atvinnustarfsemi. Einnig má benda á að Hellisskógur, sem er eitt aðalútivistarsvæði Selfoss, er einmitt norðan Ölfusár. Með síaukinni umferð um Ölfusárbrú, ekki hvað síst þungaflutningum, er ljóst að þrengt hefur verið að gangandi umferð á brúnni. Því miður hafa oftsinnis orðið óhöpp við handrið sem aðskilur gangandi vegfarendur og ökutæki á Ölfusárbrú en hingað til hafa ekki orðið slys á fólki en segja má að handriðið hafi meira og minna verið brotið og einnig allar festingar sem hafa haldið því frá því að brúnni var breytt með þeim hætti sem hún er í dag. Nú hefur um alllangt skeið legið fyrir í aðalskipulagi að ný brú yrði byggð yfir Ölfusá við Laugardæli og þar með yrði þungaflutningum beint norður og austur fyrir Selfoss. Þessi brú er enn ekki komin á samræmda samgönguáætlun, en vegna mikillar umferðaraukningar mun þess líklega ekki langt að bíða. Þar sem ný brú við Laugardæli er ekki væntanleg allra næstu ár má ætla að göngubrú yfir Ölfusá við Selfoss sé brýnt verkefni þar sem umferð gangandi vegfarenda hefur aukist verulega á þessu tímabili. Þó að ný brú komi verður samt sem áður þörf fyrir göngubrú yfir Ölfusá við núverandi brúarstæði, það er alveg ljóst. Þess má jafnframt geta að oftsinnis er Ölfusárbrú í raun einbreið þegar um er að ræða þungaflutninga sem fara í gegnum Selfoss. Þá þarf að loka brúnni og lögreglan kemur þar yfirleitt til, þá er brúin einbreið. Svo það er brýnt að bætt verði úr samgöngum við Selfoss. Ég legg til, frú forseti, að að lokinni umræðu verði þessari þingsályktunartillögu vísað til samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Hérna er um að ræða hið ágætasta mál og það er sjálfsagt að framkvæma slíka úttekt á kostum og göllum slíkrar göngubrúar. En málið er miklu stærra og tengist enn stærra máli sem er að sjálfsögðu ný brú yfir Ölfusá. Það er samstaða um það hvar sú brú á að vera en nokkur brúarstæði komu til greina. Eitt af brýnustu hagsmunamálum þessa svæðis er ný brú yfir Ölfusá. Samhliða breyttum, breikkuðum og bættum Suðurlandsvegi er þessi nýja brú mjög aðkallandi. Þarna myndast mjög harðir umferðarhnútar. Það hægir allt of mikið á umferð þar sem hún liggur mjög óheppilega, þungaflutningarnir fara um miðju bæjarins sem skapar óhagræði, sérstaklega í ljósi þess að íbúafjölgun á þessu svæði er ævintýraleg. Líklega er íbúafjölgunin þessa mánuði og missiri, á Selfossi og Árborgarsvæðinu öllu að verða ein sú mesta sem sögur fara af á síðari tímum þar sem á þessu eina ári stefnir í að hún verði um 7% í Árborg. Þetta er ævintýraleg fjölgun og felur í sér feikileg sóknarfæri fyrir byggðirnar. Til að byggja undir þessa þróun og til að hún haldi áfram og nái góðri fótfestu þarf að sjálfsögðu fyrst og fremst að bæta samgöngurnar. Suðurlandsvegur er löngu hættur að standa undir þessari umferð enda hefur umferð um hann aukist um 70% á síðustu tíu árum og Ölfusárbrú er löngu, löngu sprungin líka. Það sanna og sýna umferðarteppurnar sem á henni myndast. Þess vegna vildi ég spyrja hv. 1. flutningsmann að þessari ágætu tillögu, um leið og ég vil harma að hann skuli ekki hafa boðið öðrum þingmönnum kjördæmisins að flytja hana með til að ná meiri þunga á málið og sem er nú siður þegar kemur að samgöngumálaflutningi, hvort það væri ekki réttara að þrýsta á að ný brú yfir Ölfusá færi á samgönguáætlun og yrði byggð hið fyrsta eins og íbúarnir heima þrýsta mjög á og hv. þingmaður heyrði mikið um 

Frú forseti. Þessi tillaga, eins og segir skýrt og greinilega í texta, fjallar einvörðungu um göngubrú yfir Ölfusá við hlið núverandi brúar. Hins vegar kemur það líka mjög ljóst fram í greinargerðinni að nauðsynlegt sé að setja nýja brú á samræmda samgönguáætlun. Og ég kvika ekkert frá því og vil endurtaka það sem ég sagði hér áðan að þetta er mjög brýnt verkefni. Þessi tillaga fjallar hins vegar fyrst og fremst um að þarna verði bætt úr - það er mikið öryggismál að á þessu verði tekið - og að göngubrú komi á þessum stað. Allar vegabætur aðrar um Hellisheiði og Suðurlandsveg eru jafnnauðsynlegar samt sem áður. Þetta er nú ekki stór framkvæmd í sjálfu sér en hún er mikið öryggismál og hagsmunamál fyrir þá íbúa sem þurfa að fara gangandi yfir Ölfusá.

Mikið rétt, frú forseti, þetta er mikið öryggismál og hagsmunamál, um það deilum við ekki og erum örugglega sammála um að þetta er eitt af mikilvægum byggðamálum á þessu svæði, það er ekki spurning. En allt tengist þetta og hangir saman, þetta er allt ein samfelld voð, samgönguframkvæmdir á hverju svæði fyrir sig og þær ber að skoða í einhvers konar samhengi. Þess vegna vildi ég spyrja hv. 1. flutningsmann að þessari tillögu hvort hann teldi ekki að ef farið væri út í að byggja slíka göngubrú núna, að setja hana í forgang, hvort það gæti hugsanlega - bara til að skoða allar hliðar málsins - orðið til þess að fresta byggingu nýrrar Ölfusárbrúar. En eins og hann nefnir stendur það til einhvern tíma í framtíðinni, af því að rétt eins og kom fram á fundinum sem ég nefndi hérna áðan með stjórn Sambands sunnlenskra sveitarfélaga núna fyrir nokkrum dögum síðan í hinni svokölluðu kjördæmaviku þingmanna, þá leggja bæjarstjórnarmenn á þessu svæði mikinn þunga á að fyrirhugaðri brúarbyggingu verði flýtt sem kostur er. Þess vegna vil ég bara til að gæta varúðar og til að eitt þvælist ekki fyrir öðru spyrja hv. 1. flutningsmann hvort það gæti ekki þvælst fyrir brúarsmíðinni eða frestað henni um allt of langan tíma af því að þetta er mikilvægt mál, ef göngubrú yrði gerð nú. En um leið lýsi ég því yfir að það er sjálfsagt að fara í mat á kostum slíkrar brúarframkvæmdar en þetta á að skoðast í samhengi og þetta á að ræðast í samhengi af því að ef þunginn flyst af einu og yfir á annað þá getur það orðið til þess að fresta kannski því sem mikilvægara er.

Frú forseti. Til að svara hv. þm. Björgvini Sigurðssyni vil ég segja það að ég tel að þessi framkvæmd, fari hún í gang, muni á engan hátt tefja fyrir öðru. Þetta eru algerlega aðskilin verkefni, göngubrú yfir Ölfusá og ný brú við Laugardæli. Jafnvel þó svo að Laugardælabrúin kæmi fyrr en við höfum kannski haldið þá leysir hún heldur ekki af öryggisþátt og umferð gangandi fólks yfir Ölfusá. Þessi tvö verkefni eru algerlega aðskilin og eiga ekki að tefja neitt fyrir hvort öðru. Frú forseti. Ég endurtek það að þó svo að brúin yfir Ölfusá við Laugardæli komi þá hjálpar hún ekki gangandi umferð á núverandi stað.

Forseti vill að gefnu tilefni taka fram að ræðumenn sem beðið hafa um orðið eiga ekki að fara í stólinn fyrr en forseti hefur lokið því að kynna viðkomandi ræðumann.

Virðulegi forseti. Ég þakka flutningsmanni fyrir að hafa komið fram með þessa þingsályktunartillögu sem í sjálfu sér er hið ágætasta mál. Hins vegar hlýt ég líka að verða að skamma þá sem flytja þetta mál, hv. þingmenn Kjartan Ólafsson, Drífu Hjartardóttur og Guðjón Hjörleifsson, fyrir að hafa gert þetta með þessum hætti. Ég er einn af þeim tíu þingmönnum sem eru fyrir Suðurkjördæmi og reynsla mín á þeim stutta tíma sem ég hef verið á þingi, þau tvö ár, hefur kennt mér að þegar við þingmenn Suðurkjördæmis náum árangri í samgöngumálum þá er það þegar við göngum í takt. Þá höfum við náð árangri. En hér er allt í einu komin þingsályktunartillaga um samgöngubætur í kjördæminu, ágætismál sem ég styð í sjálfu sér, allt í lagi með það, en kemur eins og fjandinn úr sauðarleggnum. Ég hef ekki heyrt um að þetta mál væri í undirbúningi, ekki einu sinni þegar við vorum á fundi á Selfossi í fyrradag, í kjördæmavikunni, með fulltrúum sveitarfélaga í kjördæminu þá var ekki minnst á þetta einu einasta orði. Ég verð að segja að slík vinnubrögð valda mér vonbrigðum. En að sjálfsögðu er fólki frjálst að leggja fram þingmál, ef menn vilja hafa þennan hátt á verður bara svo að vera. Mig langar til að spyrja hv. þm. Kjartan Ólafsson hvort það sé svo að þingmenn Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi viti eitthvað sem við hin vitum ekki, því að ég hnýt um texta í greinargerð í lokin þar sem segir: „Þar sem ný brú við Laugardæli er ekki væntanleg allra næstu ár má ætla að göngubrú yfir Ölfusá við Selfoss sé brýnt verkefni …“ o.s.frv., vitnað hér til með leyfi forseta. Eru hv. þingmenn með þessu að segja að það sé alveg klárt mál að ekki standi til að byggja nýja brú yfir Ölfusá næstu árin?

Frú forseti. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson er óánægður með að hafa ekki fengið að vera með á þessari þingsályktunartillögu. Hún hefur nú legið nokkuð lengi frammi í þinginu og mig undrar svolítið að hann ekki hafi séð neitt um hana. En það er gott ef víðtækur stuðningur er við málið og það ber að þakka þótt ekkert hefði verið á móti því að aðrir þingmenn væru flutningsmenn að málinu. En ég átta mig ekki á spurningu hv. þingmanns um það hvort hér sé einhverju haldið leyndu um nýja brú yfir Ölfusá við Laugardæli. Þetta er mál sem hefur verið lengi á dagskrá í kjördæminu. Eins og fram kemur í greinargerðinni er sú brú ekki á samræmdri samgönguáætlun en það er mikið áhugamál heimaaðila að svo sé. Ég þekki kannski betur en margir aðrir hvers konar umferðarhnútur verður við Selfoss í mikilli umferð á sumardögum og í aðalskipulagi hefur lengi verið tekið frá land fyrir verkstæði og brúarstæði fyrir þessa brú. En við munum síðar ræða samræmda samgönguáætlun til lengri tíma og ég vænti þess og vona að sú brú fari inn á þá áætlun.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að heyra að þingmenn Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi lumi ekki á einhverjum upplýsingum, til að mynda frá ríkisstjórninni, varðandi hugsanlega nýja brú yfir Ölfusá. Það er að sjálfsögðu alveg rétt, eins og fram hefur komið, að það er mikil þörf á að það mannvirki verði reist og það hið fyrsta. Það er í raun og veru kraftaverk að ekki skuli hafa orðið stórslys á brúnni sem nú er í tengslum við þá miklu umferð sem fer um hana. Að sjálfsögðu ætti að setja það í forgang að hefja byggingu nýrrar brúar yfir Ölfusá. Þar fyrir utan vil ég enn og aftur ítreka að ég styð það mál sem hér liggur fyrir. Þetta er á margan hátt ágætt mál. Ég geri mér þó grein fyrir þeirri hættu sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson benti á áðan að svona göngubrú gæti hugsanlega tafið fyrir því að farið yrði í framkvæmdir við nýja brú. Þetta er spurning sem er sjálfsagt að velta upp. Ég sé að hv. þm. Kjartan Ólafsson hristir höfuðið og er þessu ekki sammála. Við skulum bara vona að það sé svo. En ég vona að þessi þingsályktunartillaga fái viðeigandi meðferð í samgöngunefnd og að hún verði afgreidd þaðan og að farið verði í gera úttekt á framkvæmdinni. Ég er a.m.k. sannfærður um að þetta litla mál mun verða til þess að hreyfa við brýnni umræðu um að farið verði út í að byggja nýtt brúarmannvirki yfir Ölfusá.

Frú forseti. Ég vil einungis hér í lok þessarar umræðu þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í henni og fagna því að þeir skuli styðja málið. Eftir þessa umræðu gefst okkur væntanlega kostur á að fylgja henni sameiginlega eftir.

Virðulegi forseti. Þetta er ágætisumræða. Það er gott þegar samgöngumálin komast á dagskrá fyrir utan hinar stærri umræður um endurskoðun lengri tíma áætlana því að í svona umræðum kemur fram hvar áherslurnar eiga og þurfa að liggja. Í fyrsta lagi vil ég nefna að eins og hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson hnýt ég um þessa setningu að brúin við Laugardæli sé ekki væntanleg á næstu árum. Ég held að það sé fráleitur útgangspunktur til að ganga út frá. Núna stendur fyrir dyrum að endurskoða lengri tíma samgönguáætlun. Það er verið að útdeila fé til samgöngu- og vegamála, m.a. hinu fræga símafé, og það er almennt verið að forgangsraða eftir því hvernig áherslurnar breytast á hverju svæði. Það er alveg ljóst að þeir verulegu fólksflutningar á Árborgarsvæðið, á vesturhluta Suðurlands á síðustu missirum og sérstaklega núna á þessu ári og síðasta, og sú mikla umferðaraukning sem því fylgir, eða um 70–80% umferðaraukning um Suðurlandsveg á fáum árum, 7% íbúafjölgun á Árborgarsvæðinu á þessu ári einu, leiðir til þess að íbúar í Árborginni einni verði komnir yfir sjö þúsund nú um áramótin. Allt þetta kallar á að menn endurskoði með mjög róttækum hætti fyrri áætlanir um samgöngumál. Hafi það verið svo að ekki hafi staðið til við endurskoðun samgönguáætlunar að flýta framkvæmdum við nýja Ölfusárbrú við Laugardæli, þá ber að endurskoða þá ákvörðun af því að ég held að það sé mjög mikilvægt að sú brú komi miklu fyrr en hér er gefið til kynna. Það er mikill þungi á þetta mál heima fyrir. Ný göngubrú er hið besta mál og sjálfsagt að láta meta kosti þess og ráðast í slíka framkvæmd í fyllingu tímans og jafnvel hið fyrsta. Það er líka ágætt að kostnaðarmat liggi fyrir 1. janúar 2006. En þetta ber að skoða í samhengi og þarna kemur fram að gengið sé út frá því að nýja brúin sé ekki væntanleg og þess vegna sé göngubrúin brýnt verkefni þar sem umferð gangandi vegfarenda hafi aukist og muni aukast verulega á næstu árum. Þetta þarf að taka upp og skoða sérstaklega. Það er mikið öryggismál fyrir allt svæðið að ný brú komi yfir Ölfusá og að hún komi miklu fyrr en hefur verið í umræðunni. Það er öryggismál t.d. út frá því ef til einhverra fólksflutninga kæmi o.s.frv. en þá er ný brú mjög mikilvæg. En göngubrú er einnig mikilvæg til að sameina bæjarkjarnann. Svæðið er rofið af þessari miklu á og það er auðvitað mikilvægt að svæðið sé sameinað og umferð um það eins greið og mögulegt er hverju sinni, þetta er eitt atvinnusvæði. Unglingar og börn þurfa að sækja skóla yfir ána og þess vegna mundi göngubrú breyta miklu til að greiða fyrir samgöngum yfir brúna þegar umferð er sem mest. Á morgnana og seinni partinn er mjög þung umferð og mikilvægt að greiða úr hið allra fyrsta. Eins og bæði ég og hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson nefndum í andsvörum við hv. 1. flutningsmann áðan, þá hefði það gefið þessu máli enn þá meiri þyngd að þingmönnum annarra flokka í kjördæminu væri boðinn meðflutningur á málinu og það væri kannað hvort ekki mætti ná samstöðu allra tíu þingmanna kjördæmisins um það eins og svo mörg önnur góð samgöngumál. Í umræðunni hefur komið til tals að flytja sameiginlegar tillögur um hin stærri samgöngumál sem skipta svæðið allt miklu máli. Ég held að hingað til hafi það verið að óskrifuð regla að í slíkum tilfellum sé leitað til þingmanna annarra flokka bæði til að ná samstöðu um málið og meiri þunga í það. Samgöngumál eru þverpólitísk mál og þess vegna ráða kannski búseta og aðrir slíkir hlutir meiru um viðhorf til þeirra en flokksaðild að einum flokki frekar en öðrum þó svo að flokkar geti haft það misframarlega í forgangsröðinni að veita fé til vegamála og samgöngumála. Auðvitað snúast stjórnmál fyrst og síðast um forgangsröðun fjármuna, flutning á fjármagni, og kjósi menn frekar að lækka skatta á hátekjufólkið í landinu en að veita fjármagn til þeirra sem minna hafa og til brýnna samgöngumála þá berjast menn að sjálfsögðu fyrir því í kosningum og bera þá stefnu fram. En hingað til hefur verið nokkur samstaða um að veita verulegt fé til vega- og samgöngumála, hið breytta samfélag sem við búum í kallar einfaldlega á það. Mikill fjöldi fólks fer t.d. á milli Reykjavíkursvæðisins eða suðvesturhornsins og Suðurlandsundirlendisins á hverjum einasta degi, fjórum, fimm sex sinnum í viku til að sækja vinnu og skóla, þetta er orðið eitt og sama svæðið. Þess vegna eru samgöngubæturnar yfir Hellisheiðina og Suðurlandsveginn miklu brýnni og miklu meira knýjandi en áður af því að það liggur framfærslu og menntun svo mikils fjölda fólks til grundvallar. Um það er að skapast mikil sátt og það er mikill þungi upp úr grasrót og annars staðar í þeim umræðum. Það tengist beint þessu máli af því að allt hangir þetta saman. Samgöngumálin á hverju svæði hljóta alltaf að vera ein samfelld voð, þar sem forgangsraðað er úr einu verkefni í annað og þau endurskoðuð reglulega, hvort veita eigi forgöngu fjármunum til uppbyggingar safnvega, eða ljúka við breikkun Suðurlandsvegar, hvenær eigi að byggja nýja brú yfir Ölfusá og svo eins og hér er rætt um, um úttekt á gerð göngubrúar yfir Ölfusá. Það er verkefni sem ég held að sé mjög gott mál og liggur að mörgu leyti til grundvallar því að sameina bæjarkjarna og svæðið og jafna stöðu fólks til þess að sækja vinnu og nám hvorum megin í bænum sem það býr. En menn hnjóta um setninguna um brúna við Laugardæli og það ber að skoða þetta allt saman. Þetta er hið besta mál og sjálfsagt að samþykkja þessa þingsályktun og það er einungis til bóta fyrir samgönguumræðuna að gera úttekt á framkvæmdinni svo að kostnaðarmat liggi fyrir. Sú rannsókn er ekki dýr eða viðamikil. Þess vegna vona ég að þessi þingsályktunartillaga um úttekt á gerð göngubrúar yfir Ölfusá við Selfoss nái fram að ganga í vetur og verði ekki svæfð í nefnd eins og þingmannamálum þingmanna bæði í stjórn og stjórnarandstöðu hættir svo mikið til. En ég er alveg viss um að það hefði styrkt þetta mál verulega að þingmenn allra flokka í kjördæminu hefðu átt kost á að flytja það og vinna það með flutningsmönnum. Það hefði kannski orðið enn þá betra mál út úr því, enn þá öflugra mál og líklegra til að ná í gegn þinginu en ella. Annars þakka ég hv. þingmönnum fyrir umræðuna og flutningsmönnum fyrir að vekja máls á þessu prýðilega máli. Öll umræða um samgöngumál er góð og hún vísar í margar áttir og vekur athygli á brýnum málum í hverju héraði.

Virðulegur forseti. Aftur og aftur gengur hæstv. heilbrigðisráðherra gegn skýrum ákvæðum meginreglna Sameinuðu þjóðanna um skyldu stjórnvalda til að hafa samráð við okkur fatlaða um aðgerðir sem beinast að okkur. Tilkynnt er að afnema eigi bensínstyrk til hreyfihamlaðra. Sett er reglugerð sem sviptir þá sem hafa leyft sér að hafa tekjur á árinu bótum nú í nóvember og desember. Tilkynnt er um sameiningu þjónustustofnana við fatlaða án þess að orða það við félögin sem í hlut eiga og þjóna á. Hæstv. ráðherra lætur jafnvel vinna heila áróðursskýrslu um hversu mikinn ágóða við öryrkjar höfum af örorkunni og hve okkur öryrkjum fjölgi óeðlilega, án þess að hafa um það nokkuð samráð við heildarsamtök fatlaðra. Virðulegur forseti. Ég mótmæli þeirri lítilsvirðingu sem okkur öryrkjum er sýnd aftur og aftur í athöfnum hæstv. heilbrigðisráðherra. Við öryrkjar erum ekki aumingjar sem hægt er að birta tilskipanir eða palladóma um, einhliða af hálfu stjórnvalda. Við erum fólk og það á að tala við okkur eins og fólk um málefni okkar og taka mark á sjónarmiðum okkar áður en ákvarðanir eru teknar, semja við okkur og standa við samninga sem gerðir eru við okkur. Við hljótum að spyrja enn einu sinni úr þessum stól hvort hæstv. heilbrigðisráðherra ætli aldrei að standa við samninginn sem hann gerði fyrir síðustu kosningar. Hann hefur sjálfur sagt úr ræðustólnum að hálfan milljarð vanti þar upp á. Á það virkilega að verða svo, síðar í þessum mánuði, að Öryrkjabandalagið þingfesti fyrir héraðsdómi enn eitt málið gegn ríkisstjórninni svo að hæstv. ráðherra standi við orð sín? Eða er hæstv. heilbrigðisráðherra tilbúinn til að lýsa því yfir að hann sé hættur við að afnema bensínstyrk til hreyfihamlaðra, þótt ekki væri nema vegna þess að eftir að ég tók það mál upp í 1. umr. fjárlaga kom strax í ljós að fyrir því er ekki þingmeirihluti? Virðulegur forseti. Hin sorglega fjölgun öryrkja er ekki afsökun fyrir því að skerða bætur eða svíkja samninga. Þvert á móti á hún að verða okkur tilefni til að huga enn betur að kjörum öryrkja eftir því sem fleiri þurfa að búa við þau kröppu kjör sem ævikjör sín. Nýgengi örorku ræðst fyrst og fremst af atvinnu- og efnahagsmálum. Alþjóðavæðing og aukin krafa um framleiðni á vinnumarkaði leiðir m.a. til þess að atvinnulífið hafnar í vaxandi mæli þeim sem minnsta starfsgetu hafa og tekur þess í stað dugmikið innflutt vinnuafl eða starfsmannaleigur í þjónustu sína. Þetta er ekki séríslenskt. Þetta gerist um öll Vesturlönd og ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann sé ekki sammála mér um að vinnumarkaðsmál séu meginorsök nýgengi í örorku og hvort hann hafni ekki þeim kenningum örorkuskýrslunnar, þeim hlægilegu kenningum, að afslættir af strætómiðum og önnur vildarkjör okkar öryrkja leiði til þess að heilbrigt fólk flykkist í stórum stíl inn í gósenland örorkubótanna, óverðskuldað. Það má líka spyrja ráðherrann hvernig á því stendur að þeir sem verða öryrkjar virðast eiga erfitt með að hasla sér aftur völl á vinnumarkaði. Er hann t.d. sammála hæstv. félagsmálaráðherra sem hefur nýverið sagt að starfsendurhæfing sé öll í skötulíki? Hví hefur ráðherrann ekki hafst að í þeim efnum árum saman? Ég spyr líka hvort það sé ekki lýsandi um áhugaleysi stjórnvalda á viðleitni öryrkja til vinnu að þeir skuli þurfa að leita til atvinnurekenda eða eftir styrkjum frá félagsmálakerfinu fyrir hjálpartækjum á vinnustað. Ég er svo heppinn að vera þjóðkjörinn fulltrúi á Alþingi. Alþingi borgar umyrðalaust fyrir mig þau hjálpartæki sem ég þarf til starfa. En þannig eru ekki allir vinnustaðir. Það er lýsandi fyrir áhugaleysi stjórnvalda á þátttöku öryrkja á vinnumarkaði hvernig tekjutengingum og stuðningi í hjálpartækjum er varið, eða öllu heldur ekki varið. Nýjasta dæmið er reglugerð frá síðasta mánuði sem varðar öryrkja sem hafa verið duglegir við að afla sér tekna á yfirstandandi ári, hafa farið út á vinnumarkaðinn og unnið sér inn peninga. Tryggingastofnun er gert að skrúfa fyrir bótagreiðslur til þeirra núna í nóvember og desember, á aðventunni. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann endurskoði ekki þá reglugerð strax.

Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Reykjavíkur norður gerði málefni öryrkja að umtalsefni og beinir til mín nokkrum spurningum. Í fyrsta lagi um fjölgun öryrkja. Þegar bornir eru saman þeir sem metnir voru til örorku og örorkustyrks fyrstu sex mánuði áranna 2003, 2004 og 2005 kemur í ljós, samkvæmt tölum frá Tryggingastofnun ríkisins, að körlum í þessum hópi fjölgar um 27,2% og konum um 31,2%. Það er verulega umfram það sem búast mætti við, að teknu tilliti til lýðfræðilegra breytinga. Séu teknir karlar á aldursbilinu 25–59 ára fjölgar þeim um 24,8% en konum á sama aldursbili fjölgar um 40%. Vísbendingar eru um að eitthvað sé að hægja á fjölguninni á þessu ári en samt sem áður hefur örorkulífeyrisþegum fjölgað úr 12.050 í 12.627, miðað við útgreiðslu TR á fyrstu níu mánuðum ársins. Fjölgunin nemur 4,8% sem svarar til þess að öryrkjum hafi fjölgað um þrjá hvern virkan dag frá áramótum til 1. október. Meðaltalsfjölgun, samkvæmt greiðslum Tryggingastofnunar, borið saman við sama tíma í fyrra er 7,1%. Ellilífeyrisþegum sem að mati sérfræðinga fjölgar hratt þessi árin fjölgar á sama tímabili um 1,8%. Virðulegi forseti. Öryrkjum er að fjölga og af hverju? Mín skoðun er að hið læknisfræðilega örorkumat þurfi endurskoðunar við, til að gera langa sögu stutta. Hvers vegna er brotið ítrekað gegn meginreglum Sameinuðu þjóðanna í málefnum fatlaðra, við gerð skýrslu um fjölgun öryrkja, ákvarðanir um breytingar á stofnunum, reglugerðum, örorkubótum o.s.frv. án samráðs við félög fatlaðra og heildarsamtök þeirra? Ég mótmæli því að um sé að ræða samráðsleysi. Ráðuneytið hefur kappkostað að hafa samráð við öll þau félagasamtök sem starfa að málefnasviðum sem heyra undir ráðuneytið. Sem dæmi má nefna samráð vegna sameiningar Heyrnar- og talmeinastöðvar og Sjónstöðvar. Þau áform hafa verið kynnt á fundi með Blindrafélaginu, Félagi heyrnarlausra, Foreldrafélagi heyrnardaufra barna, Félaginu Heyrnarhjálp, Daufblindrafélagi Íslands og Landssambandi eldri borgara. Fyrirhugaður er annar fundur með þeim félagasamtökum nú eftir helgina til að fara yfir málið. Félagasamtök hafa átt greiðan aðgang að heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og hafa margoft komið á fund hans og sérfræðinga ráðuneytisins um hin ýmsu mál. Ég viðurkenni vissulega að samstarfið við Öryrkjabandalagið hefur stundum verið skrykkjótt síðustu missirin en núverandi formaður Öryrkjabandalags Íslands var á fundi hjá mér í gær og óskaði eftir góðu samstarfi við heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Það er einlæg von mín að svo geti orðið. Síðan er spurt hvort öryrkjar séu fleiri á Íslandi en í nágrannalöndum okkar og útgjöld vegna örorkulífeyris meiri sem hlutfall af landsframleiðslu. Öryrkjar eru sem stendur færri hér en annars staðar á Norðurlöndum og útgjöldin mæld sem hlutfall af landsframleiðslu því lægri. En útgjöld hins opinbera og lífeyrissjóðanna fara hraðvaxandi. 70% útgjaldaaukningar undanfarið má rekja til fjölgunar öryrkja. Öryrkjum fjölgar hér örar en annars staðar á Norðurlöndum, einkum yngri aldurshópum eins og staðfest hefur verið. Borið saman við Noreg fjölgar öryrkjum hér mjög mikið. Hvernig skýrir ráðherra að svo fáir komast aftur út á vinnumarkaðinn? Telur hann að hinar óhóflegu tekjutengingar valdi þar nokkru og skerðingarreglugerðir eins og hann setti 4. október síðastliðinn? Telur ráðherra eðlilegt að atvinnurekandi þurfi að greiða hjálpartæki fatlaðra á vinnustað? Ástæður þess að fáir öryrkjar fara út á vinnumarkað geta verið ýmsar. Tekjutenging bóta hefur áreiðanlega þar einhver áhrif. Hvað varðar reglugerð nr. 916/2005 frá 4. október þá felur hún ekki í sér skerðingarreglur. Hún fjallar eingöngu um að þeir sem leggja fram tekjuáætlun sem reynist lægri en rauntekjur beri ekki meira úr býtum en þeir sem tekst að leggja fram raunhæfa áætlun í upphafi. Þar er aðeins um eðlilegt jafnræði milli bótaþega að ræða. Hins vegar höfum við, í samvinnu við Öryrkjabandalagið, verið að fara yfir framkvæmd þeirrar reglugerðar. Samkomulagið við öryrkja frá því í mars 2003 snerist um þrjú meginatriði: Í fyrsta lagi að fá viðurkennt og vinna því skilning að þeim sem yngstir greindust öryrkjar yrðu bætt þau örlög. Við það var staðið. Í öðru lagi átti að tvöfalda grunnlífeyri þessa hóps. Við það var staðið. Í þriðja lagi átti að verja til verkefnisins um einum milljarði kr. Við það var staðið. Til upplýsingar skal tekið fram að á næsta ári fara sennilega um 1.450 millj. kr. í aldurstengdu örorkubæturnar. Að lokum. Bílastyrkur verður ekki afnuminn, hvorki hjá þeim 4.000 ellilífeyrisþegum sem styrktir eru til að reka bíla sína né 2.650 öryrkjum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir að taka upp þessa mikilvægu umræðu. Það er staðreynd að öryrkjum hefur fjölgað á undanförnum árum. Ástæðurnar eru fjölmargar en tengjast þó helst hækkandi aldri þjóðarinnar, fjölgun öryrkja vegna geðraskana, tekjutryggingu örorkubóta og breytingum á vinnumarkaði. Þessa þætti verður að skoða í samhengi. Það er mjög brýnt að hlusta á raddir hagsmunaaðila sem finna á eigin skinni hvar skórinn kreppir og geta því bent á leiðir til úrbóta. Hæstv. forseti. Staða öryrkja er alvarleg. Allt of margir öryrkjar lifa við skert lífsgæði, ekki eingöngu vegna fötlunar eða sjúkdóma heldur vegna þess að þeim er haldið í spennitreyju fátæktar og úrræðaleysis. Láglaunastefnu atvinnulífs og örorkubóta verður að linna. Tekjutenging bóta við launagreiðslur er það mikil að óraunhæft er fyrir öryrkja, sem hafa einhverja starfsorku, að ráða sig til launaðrar vinnu. Nær öll launin hverfa í skattgreiðslur eða skertan lífeyri. Vegna þessa missir atvinnulífið dýrmæta starfskrafta sem það hefur ekki efni á að missa, hvorki í dag né til framtíðar. Viljum við þjóðfélag sem skiptir þjóðinni í fylkingar eftir efnahag eða fötlun? Hæstv. ríkisstjórn hefur á þeim árum sem hún hefur setið við völd náð að mynda hyldýpi milli forríkra og bláfátækra einstaklinga. Því miður eru öryrkjar stór hópur hinna síðarnefndu. Ég tel það þjóðarskömm að fötlun eða sjúkdómar skuli geta komið fólki í slíka stöðu. Fólk festist í hlutverki örorkulífeyrisþega þar sem starfsendurhæfing hefur verið í skötulíki, möguleikar til atvinnuþátttöku eru takmarkaðir og atvinnulífið telur það ekki sitt hlutverk að aðlaga vinnuumhverfið að þörfum hins fatlaða. Hæstv. forseti. Það verður að breyta hugsunarhætti og vinnubrögðum við þetta mikla verkefni, þ.e. að draga úr fjölgun öryrkja umfram það sem eðlilegt getur talist vegna hækkandi aldurs þjóðarinnar og skapa öryrkjum mannsæmandi kjör. Hafa ber öryrkja með í ráðum og líta til þess sem hver einstaklingur hefur fram að færa í stað þess að líta á örorkuna sem bagga á þjóðfélaginu.

Frú forseti. Örorkulífeyriskerfi landsmanna er stórgallað. Þar er engum um að kenna og ég frábið mér að menn séu alltaf í sandkassaslag um þau mál. Við eigum öll að leita að skynsamlegri lausn fyrir öryrkja og þjóðfélagið í heild sinni. Kerfið er upprunalega frá 1930 og vandi þess er aðallega sá að þar er miðað við 75% örorku. Nái menn 75% örorku þá fá þeir 100% örorkulífeyri. Nái þeir 74% þá fá þeir mjög lítið. Séu þeir undir 49% örorku þá eru þeir ekki skilgreindir sem öryrkjar þótt að sjálfsögðu sé það fólk öryrkjar sem ekki getur unnið nema t.d. 60%. Það er öryrkjar en er ekki metið sem slíkt. Þetta er einn megingallinn á kerfinu. Ef öryrkjar vinna hins vegar eitthvað þá eru bætur þeirra skertar, sem er mjög neikvætt og letjandi. Einu sinni var matið þannig að miðað var við tekjumissi. Það er náttúrlega það sem á að miða við. Síðan breyttist það hægt og rólega yfir í það að vera félagslegt þannig að menn sem áttu bágt fengu örorkulífeyri. Svo var gerð breyting á því sem átti að laga allt saman og farið yfir í læknisfræðilegt mat. Þá tók alveg úr steininn því að menn geta haldið fullum tekjum þótt læknisfræðilega teljist þeir öryrkjar. Segjum að maður í minni stöðu missti báða fætur vegna sykursýki. Ég mundi ekki tapa krónu í tekjum þótt ég væri í hjólastól en ég ætti rétt á örorkulífeyri. Hann væri reyndar skertur af .því að ég hefði háar tekjur. Ég fengi ekki neitt en ef ég hefði lágar tekjur fengi ég sömu tekjur og áður en örorkulífeyri til viðbótar. Þetta er stórgalli. En stærsti gallinn er sá að bæði öryrkjar og læknar, þegar þeir meta þetta, vita að ef maðurinn nær ekki 75% örorku þá fær hann lítið sem ekki neitt. Þetta er mikill hvati til að fara upp fyrir 75%, bæði hjá lækninum og sérstaklega öryrkjanum. Þetta veldur fjölgun öryrkja.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda, hv. þm. Helga Hjörvar, fyrir að færa þetta málefni, fjölgun og stöðu öryrkja, til utandagskrárumræðu á Alþingi. Hann fór ágætlega yfir ýmsa alvarlega meinbugi á málum öryrkja. Þannig er, virðulegi forseti, að við búum ekki lengur í stéttlausu þjóðfélagi þar sem aðstæður fólks eru svipaðar heldur er að myndast hyldjúp gjá milli þjóðfélagshópa. Fréttir berast af margra milljóna eða milljarða hagnaði sumra á meðan aðrir eiga vart til hnífs og skeiðar. Bilið milli ríkra og fátækra eykst stöðugt og raunar eru þeir sem eiga erfitt uppdráttar ekki einungis þeir sem eru háðir lífeyri til framfærslu. Margt venjulegt fólk á lágum launum lifir við að ekkert má út af bera án þess að það sligist fjárhagslega. Atvinnumál öryrkja hafa mikið verið í umræðunni frá því í vor í kjölfar skýrslu á vegum hæstv. heilbrigðisráðherra þar sem fram kom að öryrkjum hefði fjölgað mjög á Íslandi síðustu ár. Skýringarinnar á þeirri fjölgun var fyrst og fremst leitað í því að hagstætt væri fyrir öryrkja að vera á örorkubótum. Vísast endurspeglar fjölgun öryrkja á undanförnum árum að kröfur atvinnurekenda hafa orðið stífari. Há arðsemiskrafa atvinnulífsins virðist hafa ýtt fólki út af vinnumarkaðnum. Harðnandi samkeppni á atvinnumarkaði bitnar ávallt fyrst á þessum hópi. Í umræðum um skýrsluna var rætt um að það hlyti að vera næg atvinna í boði, fyrst við erum að flytja inn erlent vinnuafl í störf sem fólk hér á landi nennti ekki að sinna. Ég held að öryrkjar fari ekki að vinna í fiskvinnslu eða við Kárahnjúka af augljósum ástæðum. Hins vegar langar mig að lokum að vekja athyglina á þessu með tekjutengingu bóta. Við í Frjálslynda flokknum teljum að fólk eigi að hafa frelsi til að hjálpa sér sjálft á eigin forsendum og að lífeyrir, jafnvel örorkulífeyrir líka, eigi ekki að þurfa að skerðast svo mjög ef fólk vill sýna sjálfstæða viðleitni og leita sér tekna með því að vinna.

Virðulegi forseti. Hverjir missa fyrstir vinnuna þegar þrengir að á vinnumarkaði? Það eru þeir sem hafa skerta starfsorku, t.d. fatlaðir. Hver er staða þess sem missir starfsorku vegna heilsubrests og getur ekki unnið? Hann fær ekki atvinnuleysisbætur eftir að launum í vinnu sleppir. Velferðarkerfi okkar ýtir óvinnufærum til örorkubóta og torveldar þeim að komast út á vinnumarkaðinn að nýju. Það er gert með skerðingum og jaðarsköttum. Þetta er auðvitað engin skynsemi. Sá sem missir starfsorku í löndunum í kringum okkur fer á sjúkradagpeninga sem eru hærri en örorkubætur. Eftir ár er síðan metið hvort þeir fái örorkumat. Hér eru sjúkradagpeningar svo lágir að vonlaust er að draga fram lífið á þeim. Það eru 876 kr. á dag eða um 27 þús. kr. á mánuði 

Sem allir eiga.

Þess vegna fara margir beint á örorkugreiðslur. Öryrkjar komast ekki út úr tekjutengingu kerfisins. Tekjutengingin letur fólk til að fara í starfsendurhæfingu og út á vinnumarkaðinn því þá skerðast greiðslur frá Tryggingastofnun og rétturinn hjá lífeyrissjóðunum skerðist. Margir veigra sér við að fara í endurhæfingu og úr verður vítahringur. Á þessu vill Samfylkingin taka heildstætt og í samráði við lífeyrisþega sjálfa. Öryrkjar sem verða 67 ára fá lægri greiðslur við að verða ellilífeyrisþegar og ná ekki endum saman. Á þessum málaflokki verður að taka heildstætt og í samráði við lífeyrisþega sjálfa. Endurskoðun á læknisfræðilegu örorkumati. Ég spyr hæstv. ráðherra hvað hann meinar með því.

Frú forseti. Samkvæmt örorkuskýrslunni svokölluðu er kostnaður ríkissjóðs vegna örorku talinn nema um 18 milljörðum kr. árlega. Þá erum við að tala um beinan kostnað ríkissjóðs. Þá er ótalið tjónið vegna minni framleiðslugetu þjóðarinnar, vegna fólks sem hverfur af vinnumarkaði sem er talið nem 34 milljörðum kr., samkvæmt sömu skýrslu. Mér finnst sjálfsagt að hafa orð á þessu en við verðum að skoða dæmið í stærra samhengi því að þetta verður ekki bara mælt í krónum. Lykillinn að almennri velferð er að hver og einn geti nýtt krafta sína, unnið það starf sem hæfir getu hans og verið virkur þátttakandi í samfélaginu. Við sjáum a.m.k. að til mikils er að vinna með að við finnum leiðir til að draga úr þeirri þróun sem verið hefur undanfarin ár. Einkum er tvennt uggvænlegt við fjölgun öryrkja á Íslandi. Annars vegar að hlutfallslega fjölgar mest í hópi yngri öryrkja, en þeir eru samkvæmt sömu skýrslu 136% fleiri en á hinum Norðurlöndunum. Hitt er hve fáir eiga afturkvæmt út á vinnumarkaðinn. Við hljótum því að leggja áherslu á aðgerðir eins og virka starfsendurhæfingu sem geti stuðlað að því að aðstoða öryrkja að komast á vinnumarkaðinn. En jafnframt þarf að tryggja framboð starfa við hæfi hvers og eins. Ég tel líka brýnt að við ráðumst í að draga úr jaðaráhrifum tekna í almannatryggingakerfinu, sem eru umtalsverð. Síðast en ekki síst verður að horfast í augu við samspil örorku- og atvinnuleysisbóta og lægstu launa. Við verðum að tryggja kerfi sem er vinnuhvetjandi en ekki vinnuletjandi. Það þarf að vera arðsemi fólgin í að hverfa af bótum og fara út á vinnumarkað. Ég tel að lækkun lægstu launa séu eitt lykilatriði í því að snúa við þeirri þróun sem verið hefur undanfarin ár. Ég minni á, frú forseti, að konum hefur fjölgað meira en körlum í hópi öryrkja á síðustu árum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir þá mikilvægu pólitísku yfirlýsingu sem hann gaf áðan, um að bensínstyrkir til hreyfihamlaðra, öryrkja og aldraðra verði ekki skertir. Af þessu tilefni vil ég óska Öryrkjabandalagi Íslands til hamingju. Ég óska Landssambandi eldri borgara til hamingju. Þetta er árangurinn af baráttu þeirra. Málið hefur einnig verið tekið upp á þingi og nú hefur hæstv. ráðherra svarað þeim óskum og kröfum á jákvæðan hátt. Við eigum enn eftir að skoða önnur atriði sem lúta að kjörum öryrkja. Í fjárlagafrumvarpinu var gert ráð fyrir því sem kallað er hagræðing, sem er fínt nafn á niðurskurði. Við eigum eftir að fara nánar í saumana á því. Að öðru leyti vil ég þakka hv. málshefjanda, Helga Hjörvar, og taka undir áherslurnar í máli hans. Ég vil nefna þrennt: Í fyrsta lagi segir hann að hin sorglega fjölgun öryrkja eigi ekki að vera afsökun eða ástæða fyrir því að skerða kjör þeirra eða svíkja samninga sem við þá eru gerðir. Það er því miður rangt sem fram kom í máli hæstv. ráðherra að staðið hafi verið við samninga sem gerðir hafi verið við Öryrkjabandalag Íslands. Það hefur ekki verið staðið við samninginn sem var gerður í aðdraganda kosninganna 2003. Það er staðreynd og hefur oftar en einu sinni verið sýnt fram á það hér á þingi. Í öðru lagi vil ég taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Helga Hjörvars, um samhengi á milli nýgengi örorku annars vegar og atvinnuástandsins hins vegar. Í máli hæstv. ráðherra kom fram að nú hefði hægt á fjölgun öryrkja. Ég vek athygli á því að á sama tíma hefur dregið úr atvinnuleysi. Í þriðja lagi vil ég taka undir þær áherslur hv. þm. Helga Hjörvars að við eigum að beina sjónum okkar að starfsendurhæfingu og viðhorfi á vinnumarkaði. Það þarf að draga úr hinni grimmu samkeppnis- og gróðahyggju sem kemur í bakið á öryrkjum þessa lands.

Frú forseti. Í Morgunblaðinu á miðvikudag birtist frétt um að Lífeyrissjóður Suðurlands mundi skerða allar lífeyrisbætur frá sér um 12–16%. Ástæðan sem upp var gefin var lengri lífaldur þjóðarinnar en líka fjölgun öryrkja. Þetta er staða sem lífeyrissjóðir standa almennt frammi fyrir. Iðgjaldið er hækkað um 1% vegna fjölgunar öryrkja sem kostar þjóðina óskaplega mikið. Ég nefndi áðan að mörkin, þessi stífu 75% mörk, ættu þátt í fjölgun öryrkja en líka atvinnuleysi. Þá er talið að maður sem er atvinnulaus í sex mánuði þurfi að vera mjög sterkur andlega til að þola það og verða ekki öryrki. Þar er því mikilvægt að bregðast strax við. En fjölgun öryrkja er slæm. Hún er slæm fyrir öryrkjana. Það er ekkert gaman að vera öryrki. Hún er slæm fyrir þjóðfélagið, lífeyrissjóðina og skattgreiðendur. Við þurfum að finna lausnir og ég hef bent á lausnir. Lausnin er sú að taka upp fljótandi örorkumat. Þannig mundi t.d. 62% öryrki fá 62% af fullum örorkulífeyri en mætti hafa 38% af þeim tekjum sem hann hafði áður án skerðingar. Yrði þetta gert yrði kerfið sveigjanlegra og tæki mið af hverjum einasta manni. Það væri hægt að gera þetta mikið hraðvirkara, jafnvel einu sinni í viku fyrir þá sem eru geðfatlaðir því að staða þeirra breytist mjög hratt. Ég legg til að menn skoði þetta mjög alvarlega. Ég hef borið þetta undir Öryrkjabandalagið í tvígang og hef borið þetta undir Samtök atvinnulífsins í þrígang. Ég vil að menn skoði þetta. Svo þurfa menn endilega að aðgreina tekjutapið og hins vegar þörf fyrir hjálpartæki. Það er tvennt ólíkt. Ef ég missti báða fætur, eins og ég nefndi áðan, yrði ég ekki fyrir tekjutapi heldur þyrfti ég hjólastól. Það má ekki tengja það saman. Ég legg til að menn skoði þetta í alvöru í stað þess að vera alltaf í slagsmálum og með upphrópanir, sem mér finnast einkenna umræðuna allt of mikið. Menn þurfa að hætta ásökunum og fara að vinna sameiginlega að hagsmunum öryrkja.

Virðulegur forseti. Lýðræðið virkar. Þegar við í fjárlaganefndinni sáum tillögu í fjárlagafrumvarpinu um að svipta ætti hreyfihamlaða bensínstyrknum þá held ég að menn úr öllum flokkum hafi orðið undrandi og ekki síður félagar mínir hjá Öryrkjabandalaginu. En sú umræða sem síðan hefur farið fram í þinginu og einkum hjá þjóðinni hefur augljóslega orðið til þess að horfið hefur verið frá þeim fráleitu skerðingarhugmyndum að afnema bensínstyrk hreyfihamlaðra. Ég fagna því og þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að hafa tekið af skarið um þetta og dregið tillöguna til baka. En ég minni hann á að hefði hann gætt samráðs um þessa hugmynd þá hefði hann aldrei sett hana fram í upphafi. Við hefðum getað verið laus við þetta karp og gefið okkur að meira skapandi verkefnum í þinginu. Það er engin ástæða til að skerða bætur öryrkja. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur staðfest það í umræðunni að hér eru öryrkjar færri en í nágrannalöndum okkar og útgjöld okkar sem þjóðar til örorkubóta minni en í nágrannalöndum okkar. Það sem við höfum séð gerast er einfaldlega að þróunin á vinnumarkaði er farin að líkjast því sem var á hinum Norðurlöndunum fyrir mörgum árum síðan. Þess vegna þurfum við að huga að því að bæta kjör öryrkja og vinna að því af áhuga að skapa öryrkjum aðstæður til að hasla sér aftur völl á vinnumarkaði, með því að styðja þá með starfsendurhæfingu, með hjálpartækjum og þá einkum að hætta hinum óhóflegu tekjutengingum sem draga mjög sjálfsbjargarviðleitnina úr mönnum. Ég bið hæstv. ráðherra þess lengstra orða að endurskoða þá reglugerðarbreytingu sem gerð var í síðasta mánuði sem á að leiða til þess að öryrkjar fái ekki greiddar bætur í nóvember og desember, hafi þeir verið of duglegir við að afla sér tekna á vinnumarkaði í ár.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Upp úr stendur kannski eitt atriði sem ég er sammála og það er að efla þurfi starfsendurhæfingu. Það var akkúrat það sem ég átti við með þeim orðum að kannski þyrfti að endurskoða hið læknisfræðilega mat, þ.e. að áður en farið er í það eigi viðkomandi kost á starfsendurhæfingu. Það var það sem ég átti við með því. Við erum sammála um þetta. Ég hef aldrei haldið því fram að fólk gerist öryrkjar að gamni sínu. Hins vegar er fjölgunin hér örari en í nágrannalöndunum og við verðum að velta því fyrir okkur af hverju sú þróun stafar. Starfsendurhæfingin er að mínu mati lykilatriði í því. Ég endurtek það sem ég sagði að þrátt fyrir skrykkjótt samskipti við Öryrkjabandalagið á stundum þá hefur verið beðið um samráð og ég er allur af vilja gerður til þess. Hins vegar hefur óneitanlega stundum slest upp á vinskapinn en ég vona að svo verði ekki áfram. Ég vil undirstrika það að skýrslan margumtalaða, sem kom út í vor, er að mínu mati ekki áróðursskýrsla. Hún dregur fram skoðanir Hagfræðistofnunar Háskólans á þessu máli. Hún var ekki gerð í áróðursskyni heldur til þess að draga fram staðreyndir og ég tel að það hafi gert umræðunni gagn. En ég vísa því algerlega á bug að við séum með því að segja að fólk fari á örorkubætur að óþörfu og að gamni sínu. Að lokum þakka ég svo fyrir þessa umræðu.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar sem flutt er af fjórum þingmönnum Samfylkingarinnar og felur það í sér að Alþingi kjósi níu manna nefnd til að gera úttekt á stöðu öryggis- og varnarmála á Íslandi í ljósi þeirra miklu breytinga sem orðið hafa í heiminum frá lokum kalda stríðsins. Gert er ráð fyrir því í þessari tillögu að nefndarmenn í slíkri nefnd verði níu, eins og fyrr sagði, og tilnefndir af þingflokkum í samræmi við þingstyrk hvers flokks. Í þingsályktunartillögunni eru verkefni nefndarinnar tilgreind en þau eru í fyrsta lagi að gera úttekt á stöðu Íslands á alþjóðlegum vettvangi og skilgreina þá vá sem kann að steðja að landinu hvort sem er óbeint af völdum hernaðar annarra ríkja, af hugsanlegum árásum annarra ríkja, af völdum hryðjuverka eða af annars konar ógnum, svo sem mengunarslysum. Í öðru lagi er það verkefni nefndarinnar að kanna hvernig sams konar úttekt hefur farið fram í nágrannalöndum okkar, m.a. í Noregi og á Írlandi, með það fyrir augum að nýta það sem vel er gert. Í þriðja lagi að greina stöðu Íslands að alþjóðalögum, þ.e. gildi varnarsamningsins, hlutverk Íslands í Atlantshafsbandalaginu og hlutverk Íslands í Sameinuðu þjóðunum. Í fjórða lagi á nefndin að fjalla sérstaklega um erindi og stefnu Íslands í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Í fimmta lagi að gera tillögur um ráðstafanir innan stjórnkerfisins til að tryggja nauðsynlegan viðbúnað og öryggi landsins. Lagt er til að nefndin skili niðurstöðum sínum innan árs frá samþykkt þessarar tillögu með skýrslu til Alþingis. Þessi tillaga var fyrst flutt á 130. löggjafarþingi og hún er nú endurflutt lítið breytt. Tillagan miðar að því að skapa þverpólitíska sátt um það hvernig öryggis- og varnarmálum Íslands verði best háttað. Eins og segir í greinargerð með tillögunni þarf sjálfstæð og framsýn utanríkisstefna á sviði varnar- og öryggismála að taka mið af nýjum ógnum og hættum sem að Íslendingum kunna að steðja í breyttri veröld. Hún verður einnig að vera í samræmi við önnur meginmarkmið íslenskrar utanríkisstefnu, t.d. á sviði viðskipta, menningar og þróunarsamvinnu. Fyrir rúmum aldarfjórðungi, eða árið 1979, skipaði ríkisstjórn Íslands öryggismálanefnd með fulltrúum allra þingflokka sem starfaði hér um nokkurt árabil. Þessi nefnd starfaði líklega í ein 12 ár og gaf út ein 20 rit um öryggis- og varnarmál. Nefndin gerði m.a. ítarlega úttekt á öryggismálum þjóðarinnar og ég held að það sé brýnt að við eigum einhverja slíka nefnd sem sé þverpólitísk og geti stuðlað að sem víðtækastri sátt um þessi mál. Á undanförnum árum hafa auðvitað verið gefnar út skýrslur um ákveðin viðfangsefni Íslands í utanríkismálum. Þannig skilaði sérstök nefnd um öryggis- og varnarmál skýrslu til utanríkisráðherra árið 1993 eftir að hafa starfað í tæpt ár. Sú nefnd var hins vegar eingöngu skipuð fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna. Síðan hafa ýmsar nefndir starfað að tilteknum afmörkuðum viðfangsefnum á vegum utanríkisráðuneytisins og komið með margar ágætar tillögur en þær hafa allar verið því marki brenndar, þessar nefndir, að þær hafa einvörðungu verið skipaðar fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna eða embættismönnum úr utanríkisráðuneytinu. Ég vil í þessu sambandi reyndar geta eins starfshóps sem skilaði niðurstöðu í febrúar 1999 um öryggis- og varnarmál Íslands við aldamót. Í þeim hópi voru þrír embættismenn úr utanríkisráðuneytinu og þar var margt ágætlega gert en vandinn er kannski sá að því hefur ekki verið fylgt eftir. Sú úttekt sem unnin var af starfshópnum, þær tillögur sem voru lagðar fram - eftirfylgnina í formi stefnumótunar af hálfu hinna pólitísku aðila hefur vantað. Við leggjum til að skipuð verði níu manna pólitísk nefnd sem fylgi eftir þeim rannsóknum og skoðunum sem gerðar hafa verið á öryggis- og varnarmálum Íslands og móti stefnu í málunum. Í inngangi í skýrslu starfshópsins sem skilaði af sér 1999 segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ýmsar niðurstöður hópsins þarfnast augljóslega frekari umræðu og samráðs við hlutaðeigandi stjórnvöld, enda æskilegt að víðtæk samstaða ríki um meginþætti öryggis- og varnarmála þjóðarinnar. Einnig telur starfshópurinn að stefna beri að því að sambærilegt mat verði tekið saman reglulega, t.d. á fimm ára fresti, en örar breytingar í alþjóðlegu umhverfi Íslands valda því að erfitt er að spá fyrir um framtíðina til lengri tíma litið.“ Síðan vísar hópurinn í skýrslu sem unnin var um íslensk öryggis- og varnarmál 1993 og segir að þeirri greinargerð sem unnin var 1999 sé ekki ætlað að leysa þá skýrslu af hólmi. Með öðrum orðum: Það hefur ekki verið unnin skýrsla um þessi mál og gerð á þessu úttekt eða rannsóknir síðan 1993 þrátt fyrir að það komi fram, m.a. hjá þessum starfshópi, að slíkt ætti að gerast á fimm ára fresti. Þess vegna segi ég: Það er ýmislegt búið að vinna, það hefur ýmislegt verið gert en því hefur einfaldlega ekki verið fylgt eftir. Mig langar aðeins að drepa niður í þessa skýrslu víðar vegna þess að í henni kemur margt athyglisvert fram. Meðal annars er vakin athygli á því að varnar- og öryggishugtakið sé mjög breytt í þeim alþjóðlega heimi sem við lifum nú í eftir lok kalda stríðsins. Eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Í fjölþjóðlegu varnarsamstarfi er nú minni áhersla lögð á hefðbundnar landvarnir gegn árás yfir landamæri, en nýjum, margslungnari hættum meiri gaumur gefinn. Útbreiðsla gereyðingarvopna, hryðjuverkastarfsemi, skipulögð glæpastarfsemi, ógn gegn hugbúnaðartækni, öfgastefna, þjóðerniserjur og barátta um takmarkaðar náttúruauðlindir, eru dæmi um slíkar hættur. Aðlögun íslenskra varnar- og öryggismála felur öðru fremur í sér að gripið verði til markvissra og raunhæfra aðgerða til að bregðast við þeim.“ - Það er að segja þessum nýju váboðum sem að við lifum við. - „Einnig gerir hún kröfu til aukinnar þátttöku Íslands í alþjóðlegu öryggismálasamstarfi. Síðast en ekki síst gefur dvínandi hernaðarógn við landið Íslendingum færi á að takast á hendur stærra hlutverk í vörnum landsins en áður.“ Það er reyndar eins og rauður þráður í gegnum þessa skýrslu að það er bent á hina dvínandi hernaðarógn við landið sem kalli á allt annars konar viðbrögð en hér hafa verið byggð upp á undanförnum áratugum í varnar- og öryggismálum. Það er m.a. bent á það í þessari skýrslu, sem er svo sem kunnugt, að stórlega hefur dregið úr ógn við Ísland úr lofti. Í skýrslunni segir að árið 1991 hafi orrustuflugvélar á Keflavíkurflugvelli flogið í veg fyrir 26 sovéskar herflugvélar á 12 mánaða tímabili, þ.e. um 1990–1991. Á 12 mánaða tímabili flugu orrustuflugvélarnar í veg fyrir 26 sovéskar herflugvélar. Síðan hefur engin rússnesk herflugvél komið í námunda við landið, engin. Þetta eru orðin 14–15 ár. Samt sem áður virðist manni að í viðræðunum við Bandaríkjamenn, í varnarviðræðunum sem nú fara fram, sé megináherslan lögð á loftvarnirnar og þann viðbúnað sem þar þurfi að vera. Nú kunna að vera einhver rök fyrir því, virðulegur forseti, að leggja megináherslu á loftvarnirnar og viðbúnað af þeim sökum en það vantar bara talsvert mikið upp á að færð séu fyrir því rök að það sé aðalsamningsmarkið, að áherslan liggi þar en ekki á einhverjum öðrum þáttum sem tengjast hinum tvíhliða varnarsamningi milli Íslands og Bandaríkjanna frá 1951. Það eru auðvitað ýmsir váboðar í heiminum í dag sem er full ástæða til að gefa gaum og það er auðvitað grundvallaratriði í lífi hvers einstaklings og hverrar þjóðar að búa við öryggi og hafa tilfinningu fyrir því að búa í öruggu samfélagi og að vel sé séð fyrir öryggisþáttum. En falskt öryggi getur jafnvel verið verra en ekkert öryggi vegna þess að það tekur ekki mið af þeim raunveruleika sem við lifum í hverju sinni. Ég hef stundum tekið dæmi af almannavörnum sveitarfélaga. Ef þær nefndir stæðu þannig að málum að þær skilgreindu ekki þá vá sem væri fyrir dyrum í viðkomandi sveitarfélagi þá þættu þær ekki hafa unnið heimavinnuna sína. Það er gert ráð fyrir því að almannavarnanefndir sveitarfélaga skilgreini hver er váin. Eru það ofanflóð? Eru það sjávarflóð? Eru það jarðskjálftar? Eru það eldgos? Hvað er það sem að okkur steðjar, hverjir eru váboðarnir sem við verðum að bregðast við og byggja upp varnarkerfi gagnvart? Flest sveitarfélög fara í gegnum þessa vinnu og síðan skipuleggja þau sínar almannavarnanefndir með tilliti til þess og það gera líka almannavarnir ríkisins. Það vantar talsvert upp á það í okkar öryggis- og varnarmálum að þetta hafi verið gert, þ.e. að við skilgreinum váboðana og þann viðbúnað sem við þurfum að hafa innan lands til að takast á við þá. Tillagan gerir ekki bara ráð fyrir því að við skilgreinum þá vá sem steðjar að okkur Íslendingum og hvernig við ætlum að bregðast við heldur líka hvaða stefnu og erindi Ísland eigi að fara með inn í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna og hvert eigi að vera hlutverk okkar í því alþjóðasamstarfi sem við tökum þátt í, eins og í Atlantshafsbandalaginu og Sameinuðu þjóðunum. Ég held að þarna eigum við Íslendingar mörg sóknarfæri. Við getum verið erindrekar og boðberar nýrra hugmynda á alþjóðavettvangi, hugmynda sem reyndar hafa aðeins verið að ryðja sér til rúms í hinni alþjóðlegu umræðu en þurfa á einhverjum að halda í hinu alþjóðlega samstarfi sem eru tilbúnir að bera þær fram og berjast fyrir þeim. Þar ættum við Íslendingar að vera í fararbroddi og er ég þá sérstaklega að tala um nýtt, getum við sagt, öryggishugtak sem gengur út á mannöryggi en ekki bara þjóðaröryggi, þ.e. að berjast fyrir og sjá til þess að hið alþjóðlega samfélag standi vörð um mannöryggi en ekki bara þjóðaröryggi og virði mannhelgina ekki síður en land- eða lofthelgi hinna ýmsu ríkja. Mannöryggi og mannhelgi tekur mið af einstaklingunum hvar sem þeir búa og skyldu hins fullvalda ríkis til að vernda einstaklingana og öryggi þeirra og gert er ráð fyrir því að þegar hið fullvalda ríki bregst þeirri skyldu sinni þá hafi alþjóðasamfélagið skyldum að gegna við viðkomandi einstaklinga og beri að standa vörð um öryggi þeirra og mannhelgi. Þetta eru mál sem Íslendingar ættu að taka upp á sína arma og bera fram en hingað til hafa það öðrum fremur verið Kanadamenn og Finnar sem hafa sett þessar nýju hugmyndir um öryggi og mannhelgi á dagskrá og ég hef ekki orðið þess vör að mikið hafi verið gert með þessar hugmyndir í þeim skýrslum og ræðum sem utanríkisráðherra hefur flutt á undanförnum árum á Alþingi Íslendinga. Ég hef leitað eftir þessum hugmyndum í skýrslunum og ræðunum og ég hef leitað eftir því hvort þar sé eitthvað sagt frá þessu frumkvæði Kanadamanna og Finna en ég hef ekki fundið þess stað. Ég skal þó viðurkenna að mér kann að hafa yfirsést eitthvað í þeim efnum. Virðulegur forseti. Ég held að það sé mjög tímabært að við setjum niður nefnd af þessu tagi og reynum að skapa sem mesta sátt um stöðu Íslands í varnar- og öryggismálum og hlutverk Íslands á alþjóðavettvangi vegna þess að stefna í þeim málum verður að lifa af ríkisstjórnir, hún verður að vera yfir einstakar ríkisstjórnir hafin og geta staðist þó að ríkisstjórnir komi og fari.

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um opinbera nefnd um öryggi og varnir Íslands. Eins og fram kom hjá 1. flutningsmanni tillögunnar leggjum við til, nokkrir hv. þingmenn Samfylkingarinnar, að vandlega verði farið yfir og gerð úttekt á stöðu öryggis- og varnarmála Íslands. Það er tímabært eins og hér hefur komið fram og hefur setið á hakanum allt of lengi árum saman þrátt fyrir ýmsar góðar skýrslur sem gerðar hafa verið og gefnar út og annað starf sem unnið hefur verið og þá aðallega á vettvangi utanríkisráðuneytisins og síðan á vettvangi fræðanna í þessum efnum. Alþingi Íslendinga hefur með öllu vanrækt að móta stefnu um þessi málefni eins og rík þörf er fyrir og það vanrækta verkefni gerir það að verkum að hér sitja stjórnvöld uppi býsna úrræðalaus og svarafá þegar glíma þarf við erfið úrlausnarefni eins og mér virðist íslensk stjórnvöld glíma við núna í samningaviðræðum við Bandaríkjastjórn vegna veru hersins hér á landi. Þetta snýst, frú forseti, að stórum hluta um að við tökum frumkvæði sem fullvalda ríki í því að skilgreina þarfir okkar, að skilgreina þær ógnir sem við teljum að okkur standa og þá eins og fram hefur komið eigum við ekki einungis við hinar hefðbundnu hernaðarlegu ógnir heldur þær ógnir sem að okkur geta staðið af öðrum völdum. Eins og allir vita sem eitthvað hafa fylgst með þessari umræðu, t.d. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, á undanförnum árum þá er verið að tala um miklu víðara svið og í raun verið að setja öryggismál í miklu víðara samhengi en gert var áður og fyrr. Lok kalda stríðsins og gerbreytt heimsmynd hafa m.a. gert það að verkum. Einnig aðrar breytingar í heiminum, upplýsingabyltingin og aðrar breytingar sem við höfum orðið vitni að á undanförnum árum sem gera það að verkum að þættir eins og almenn fátækt og örbirgð, náttúruhamfarir, útbreiðsla smitsjúkdóma, hvort sem við erum að tala um alnæmi, berkla eða malaríu eða afleiðingar hnignandi umhverfis, hafa oft og tíðum miklu meiri áhrif á líf fólks og öryggi þess og ógnar öryggi þess miklu meira en stríð eða átök. Nú ætla ég ekki að gera lítið úr því að víða um heim geisa mikil átök og fólk líður hörmungar vegna stríðsátaka um allan heim, því miður, og þá sérstaklega konur og börn. En það er fleira sem þarf að gæta að og það er kominn tími til að Íslendingar og íslensk stjórnvöld nálgist þetta verkefni með þeim hætti sem hentar þeim tímum sem við lifum á og í raun og því verkefni sem hér er við að fást. Í þessari tillögu er líka gert ráð fyrir að nefndin sem við gerum tillögu um að sett verði niður, sérfræðinganefnd tilnefnd af öllum þingflokkum á þingi, skoði líka erindi okkar inn í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna. Við gerum okkur grein fyrir því að sú vinna hefur að einhverju leyti farið fram á vegum framkvæmdarvaldsins innan utanríkisráðuneytisins en það hlýtur að vera verkefni Alþingis Íslendinga eða nefndar á þess vegum að útfæra það erindi betur og skila um það skýrslu til okkar ásamt öðru sem þeirri nefnd er falið að gera. Hér hefur verið rætt um dvínandi hernaðarógn og vaxandi hlutverk okkar sjálfra, þ.e. Íslands og Íslendinga heima og heiman í þessum efnum. Því vil ég einnig tengja þessa tillögu annarri sem samfylkingarþingmenn hafa flutt sem er um stefnumótun um þróunarsamvinnu af því að það er einnig vitað mál að það er ekki síst vel heppnuð og sanngjörn þróunarsamvinna sem stuðlar að öryggi í heiminum með því að draga úr fátækt. Í raun má taka þá umræðu lengra og segja að það sé ekki síst það að stuðla að bættri þróunarsamvinnu og draga úr fátækt sem skiptir máli heldur líka það að efla réttindi kvenna um allan heim. Það eitt eykur öryggi jarðarbúa til muna, frú forseti. Við þingmenn Samfylkingarinnar höfum í gegnum tíðina gert athugasemdir við það með hvaða hætti utanríkisráðuneytið hefur valið verkefni íslensku friðargæslunnar. Eins og við vitum hefur sú starfsemi aukist mjög á undanförnum missirum og því miður hefur það verið tilhneiging ráðuneytisins og kannski meira en það, það hafa í raun og veru nærri því allir peningar sem í friðargæsluna hafa farið verið settir í verkefni sem tengjast stríðsrekstri með beinum eða óbeinum hætti, m.a. með því að þeir hafa krafist vopnaburðar af Íslendingum sem farið hafa og starfað fyrir friðargæsluna. Því geri ég þetta að umræðuefni hér að hluti af því að meta stöðu okkar, bæði öryggi okkar og annarra í þessum breytta heimi og meta vaxandi hlutverk okkar heima og heiman, er að meta hvernig við getum best háttað starfi okkar að friðaruppbyggingu í öðrum löndum. Ég er þeirrar skoðunar að það starf eigi að vera með allt öðru sniði en verið hefur á undanförnum missirum hér á landi á vegum íslenskra stjórnvalda. Við eigum að einbeita okkur að verkefnum sem stuðla að friðaruppbyggingu með því að fara inn í kvennaverkefni og félagsleg verkefni, t.d. þau verkefni sem UNIFEM vinnur að víða um lönd, og ég hygg að þeim fjármunum væri mun betur varið í slíkum verkefnum og bæri miklu betri árangur þegar upp er staðið heldur en í þeim verkefnum sem hingað til hafa verið valin af íslenskum stjórnvöldum og virðast aðallega ganga út á það að gera íslensk stjórnvöld sýnilegri innan ákveðinna samtaka eða á ákveðnu sviði alþjóðastjórnmálanna sem við tökum þátt í. Þetta er líka spurningin um hvernig við skilgreinum okkur í nýjum heimi og hvernig við skilgreinum ekki bara erindi okkar við aðrar þjóðir heldur hvernig við skilgreinum öryggi í nýjum heimi. Í raun má segja að öryggis okkar verði best gætt með því að gæta öryggis annarra annars staðar í heiminum. Það kann að hljóma langsótt en það er þó þannig að jörðina eigum við öll og við búum saman á henni. Þetta snýst ekki bara um varnir og öryggi Íslands heldur miklu stærra samhengi en það.

Frú forseti. Við ræðum hér tímabæra tillögu til þingsályktunar um að skipuð verði opinber nefnd um öryggi og varnir Íslands. Ég verð þó að segja eins og er að ég varð fyrir ákveðnum vonbrigðum þegar ég kom inn í þingsal og sá að þetta mál var komið á dagskrá að eingöngu sætu í þingsalnum þingmenn Samfylkingarinnar og engir aðrir. Ég velti því fyrir mér og brá mér því fram til að skoða hvort verið gæti að engir aðrir þingmenn væru í húsinu sem hefðu áhuga á þessu máli og komst þá að því mér til mikillar undrunar og furðu að á reglulegum þingfundi sem hér stendur eru einungis níu þingmenn í þinghúsinu og þeir eru allir frá Samfylkingunni. Ég veit ekki hvort þetta lýsir að einhverju leyti áhuga þingmanna annarra flokka á því málefni sem við erum að ræða en vona satt að segja að svo sé ekki. Eins og ég sagði í upphafi er þetta tímabær tillaga að taka fyrir og í raun hálfundarlegt að hæstv. ríkisstjórn skuli ekki vera búin að setja af stað slíka formlega vinnu miðað við þær miklu breytingar í alþjóðlegu umhverfi sem við höfum upplifað á undanförnum árum og nægir þar að nefna t.d. hryðjuverkaógnina eins og hún er. Sú heimsmynd sem við horfum á er allt önnur en við höfum átt að venjast hingað til og stöðugt eru miklar breytingar í gangi. Ég held að allir sem eitthvað fylgjast með geri sér grein fyrir að heimurinn er í raun að minnka og alþjóðavæðingin sem við höfum orðið vitni að gerir það að verkum að hver og ein sjálfstæð þjóð hlýtur að þurfa að vega og meta stöðu sína í samfélagi þjóðanna, sérstaklega með tilliti til þess hvernig öryggis er gætt. Í þessari þingsályktunartillögu er talað um að skipa níu manna nefnd og hlutverk hennar er að gera úttekt á stöðu öryggis- og varnarmála á Íslandi í ljósi þeirra miklu breytinga sem orðið hafa í heiminum frá lokum kalda stríðsins. Gert er ráð fyrir að þingflokkarnir tilnefni þessa níu aðila, a.m.k. einn fulltrúi komi frá hverjum þingflokki í nefndina, og gert er ráð fyrir eins og fram kemur í greinargerð að þingflokkarnir skipi sérfræðinga á vegum utanríkismála í þessa nefnd þannig að þetta geti orðið faglegt og gott starf. Eins og fram kemur í tillögunni eru verkefni nefndarinnar fimmþætt: Í fyrsta lagi að gera úttekt á stöðu Íslands á hinum alþjóðlega vettvangi og reyna að skilgreina með einhverjum hætti þá vá sem menn sjá fyrir sér að geti steðjað að landinu, hvort sem það er af völdum hernaðar annarra ríkja á hendur okkur, af völdum hryðjuverka eða annars konar öðrum ógnum sem þarf að skilgreina. Það geta verið mengunarslys, það geta verið faraldrar eins og verið er að tala um núna í sambandi við fuglaflensuna og hættan á heimsfaraldri, að nefnd þessi geri í raun geri úttekt á stöðunni eins og hún er og hvað það er sem helst geti ógnað öryggi okkar sem hér búum. Í öðru lagi að kanna hvernig og hvort slíkar úttektir hafi farið fram í nágrannalöndunum og reyna að nýta þá reynslu sem þeir aðilar sem að þeim úttektum hafa unnið búa að eftir skoðun eins og hér er verið að tala um. Í þriðja lagi að greina stöðu Íslands að alþjóðalögum, þ.e. gildi varnarsamningsins o.s.frv. Það fer ekki fram hjá nokkrum manni að okkur gengur hálfilla að komast að niðurstöðu varðandi varnarsamninginn við Bandaríkjamenn. Þær samningaviðræður sem átt hafa sér stað lengi - ég er nú ekki viss um að rétt sé að kalla þær viðræður sem fram fara samningaviðræður eftir síðustu fréttir, okkur hefur verið skýrt frá því af hæstv. utanríkisráðherra að það séu engar samningaviðræður í gangi heldur eingöngu einhverjar óformlegar þreifingar og maður gerir sér í sjálfu sér ekki almennilega grein fyrir á grundvelli hvaða vinnu þær þreifingar fara fram. Við hljótum að þurfa að vinna heimavinnunna okkar svolítið betur en gert hefur verið þannig að þegar við komum að því samningaborði, sem vonandi verður fljótlega að einhverjir formlegir samningar um varnarsamninginn hefjist og hvernig honum verður fylgt eftir, þá komum við undirbúin á einhvern hátt um það hvernig við viljum sjá vörnum Íslands háttað og hvernig við teljum að öryggi íbúanna hér sé best borgið í þeim heimi sem við lifum í núna. Í fjórða lagi að fjalla sérstaklega um erindi og stefnu Íslands í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna með tilliti til þess framboðs sem loksins hefur verið staðfest að við ætlum okkur í og erum í. Við hljótum að þurfa að fara í gegnum þá vinnu á vettvangi Alþingis að gera okkur grein fyrir hvert hlutverk okkar verður, hverju við ætlum okkur að ná fram með því að sækjast eftir því að gerast aðilar að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, og náum við því sæti, hvernig við ætlum að beita okkur og hvað það er sem við ætlum að leggja áherslu á. Auðvitað veit ég að það hlýtur að hafa farið fram talsverð vinna og skoðun í utanríkisráðuneytinu varðandi þetta mál en Alþingi á að koma að þessari vinnu. Í fimmta lagi að gera ráðstafanir innan stjórnkerfisins til að tryggja nauðsynlegan viðbúnað og öryggi landsins. Ég held að þegar farið hefur verið í gegnum hvaða vá það er sem að okkur getur steðjað og hvernig við viljum tryggja öryggi og varnir þá hljóti að fylgja að því sé fylgt eftir á raunverulegan hátt hvernig við ætlum að innleiða þetta í stjórnkerfið og tryggja nauðsynlegan viðbúnað og öryggi. Í þingsályktunartillögunni er talað um að nefndin skili niðurstöðum sínum innan árs frá því að tillagan er samþykkt með skýrslu til Alþingis. Þetta er ekki þingsályktunartillaga um að ráðherra skipi nefnd eða ráðherra sé falið að gera þetta eða hitt heldur tillaga til þingsályktunar um að nefnd þessi verði skipuð af Alþingi, hún vinni sína vinnu sem hluti af löggjafarvaldinu og skili síðan skýrslu til Alþingis þar sem umræður geti farið fram um hana og menn ráðið ráðum sínum á vettvangi löggjafarsamkomunnar en ekki eingöngu í ráðuneytum eða á vettvangi framkvæmdarvaldsins. Gert er ráð fyrir að nefndin ráði til sín starfsmann og sá starfsmaður verði ritari nefndarinnar. Eins og heyrist af þessari lýsingu er tillagan nokkuð viðamikil. Hún tekur á nokkuð mörgum þáttum er varða öryggi okkar og varnir og að nauðsynlegt sé að við hugum betur að því en gert hefur verið hver staða okkar er í hinni nýju heimsmynd og við reynum að setja þessa vinnu eins hratt og vel af stað og mögulegt er. Ég trúi því og vona að enda þótt þingmenn annarra flokka séu ekki í salnum eða hlusti á þessa umræðu þá taki þeir þátt í því með okkur að samþykkja þessa þingsályktunartillögu og gera hana að raunveruleika.

Virðulegur forseti. Það vekur óneitanlega nokkra athygli, eins og kom fram hjá hv. þm. Samfylkingarinnar Jóni Gunnarssyni, hversu lítinn áhuga þingmenn annarra flokka sýna þessu máli, þ.e. tillögu sem hér er flutt um að skipa nefnd til að móta stefnu um öryggi og varnir Íslands. Í sjálfu sér þarf það kannski ekki að koma manni mjög mikið á óvart vegna þess að sú stefna er einfaldlega uppi hjá ríkisstjórninni að hleypa helst engum að vinnu eða stefnumótun sem lýtur að þeim málum sem einstök ráðuneyti eru með til meðferðar. Það er ekki tilviljun að það er verið að vinna frumvarp til laga um Ríkisútvarpið uppi í menntamálaráðuneyti og án þess að þar komi nokkur að sem eigi hagsmuna að gæta í málinu, hvað þá að stjórnarandstaðan komi þar nokkurs staðar nærri. Það er ekki tilviljun að það er verið að vinna frumvarp til laga um málefni grunnskólans án þess að þar komi nokkur að, ekki einu sinni sveitarfélögin í landinu sem reka þó grunnskólann eða aðrir aðilar, hvað þá stjórnarandstaðan, að sjálfsögðu ekki. Það er engin tilviljun að verið er að setja reglugerðir um málefni fatlaðra og öryrkja án þess að Öryrkjabandalagið komi þar nokkurs staðar nærri. Svona gæti ég áfram talið. Það er einfaldlega stefna þessarar ríkisstjórnar að hafa sem minnst samráð við aðra aðila hvort sem það er stjórnarandstaðan eða hagsmunaaðilar í þessu samfélagi. Því miður er öll okkar stjórnsýsla orðin gegnsýrð af þessu viðhorfi og finnst þetta sjálfsögð og eðlileg vinnubrögð að það sé bara ráðskast um mál einhvers staðar uppi í einhverjum ráðuneytum með ágætu fólki eflaust en fólki sem hefur bara takmarkaða sýn á samfélagið vegna þess að það getur ekki endurspeglað alla þá ólíku hagsmuni og þau sjónarmið sem eru á ferðinni og hljóta að skipta máli þegar stefna er mótuð. Í þessari tillögu er einmitt minnst á það að kanna hvernig staðið hefur verið að málum í nágrannalöndum okkar og þar er vitnað til Írlands. Ég segi bara að ólíkt hafast menn að vegna þess að írska ríkisstjórnin fór í það verkefni bara fyrir nokkrum árum að móta sér stefnu í varnar- og öryggismálum írska lýðveldisins sem ekki hafði verið gert frá stríðslokum og hún gerir það í ljósi þeirra breytinga sem orðið hafa eftir lok kalda stríðsins. Hvað gerir írska ríkisstjórnin? Hún safnar saman fulltrúum ýmissa aðila, gefur út svokallaða hvítbók í málinu. Hvítbók innifelur í sér ákveðna stefnumörkun og hún setur hana í umræðu í samfélaginu og kallar eftir athugasemdum, ábendingum, hugmyndum samtaka og einstaklinga og fékk inn alveg fjölmörg slík atriði sem voru síðan tekin til umfjöllunar áður en stefnan var síðan endanlega gefin út og mótuð. Þeir litu svo á með öðrum orðum að þrátt fyrir að þarna væri um að ræða öryggis- og varnarmál sem flestir telja afskaplega viðkvæm mál, meira að segja svo viðkvæm að ekki er hægt að ræða slík mál á opinberum vettvangi á Íslandi. - Það er ekki einu sinni hægt að ræða þau, eftir því sem mér skilst, í utanríkismálanefnd Alþingis og það litla sem þó er rætt þar er allt undir trúnaði. Þannig förum við að þessu meðan írska lýðveldið og ríkisstjórnin þar hefur þetta upp á borðinu og býður almenningi að umræðu um þessi mál vegna þess að þegar allt kemur til alls er þetta spurningin um öryggi og varnir þeirra einstaklinga sem innan vébanda þjóðríkisins búa og auðvitað hlýtur þeim að koma það nokkuð við hvernig að málum er staðið. En eins og ég segi þá er engin tilviljun að stjórnarflokkarnir blandi sér ekki í þessa umræðu vegna þess að það er einfaldlega það viðhorf uppi í ríkisstjórninni að það komi engum við það sem framkvæmdarvaldið er að sýsla með uppi í ráðuneytunum og það komi einfaldlega engum við hvernig þeir standi að samningum við aðrar þjóðir eins og við Bandaríkin út af varnarmálum og það komi engum við hvernig stefnan sé mótuð inni í alþjóðastofnunum þar sem Ísland eigi sína fulltrúa. Þetta er einfaldlega það sem maður má búa við á Alþingi Íslendinga en er auðvitað orðið löngu tímabært að breytist. Ég hlýt að kalla eftir því að stjórnarflokkarnir fari að taka sér tak og fari að tileinka sér nútímaleg vinnubrögð, lýðræðisleg vinnubrögð sem fela það í sér að haft sé víðtækt samráð við sem flesta í stefnumótun sem varðar landsmenn alla. Lýðræði er ekki spurningin um það að kjósa bara á fjögurra ára fresti og láta þar við sitja. Lýðræði er að hafa samráð við fólk og eins og ég kom inn á í umræðunni í þinginu í gær, þar sem var verið að tala um rannsókn á valdi og lýðræði og hvernig þetta hefði flust til, þá haltrar ríkisvaldið og landstjórnin langt á eftir öllum öðrum í hugmyndum um lýðræði og lýðræðisleg vinnubrögð. Sveitarstjórnarstigið er komið mun lengra en nokkurn tíma landstjórnin í því að tileinka sér lýðræðisleg vinnubrögð og hafa samráð við fjölmarga aðila í stefnumótun. Það er út á það sem þessi tillaga gengur, að sem flestir komi að málinu vegna þess að stefna í öryggis- og varnarmálum er ekki einhver stefna sem breytist í grundvallaratriðum á fjögurra ára fresti við kosningar. Þetta er stefna sem þarf að standa og þarf að halda meðan forsendur eru óbreyttar í því umhverfi sem við lifum við og þarf þess vegna að standa og halda burt séð frá því hverjir veljast til forustu í landstjórninni á hverjum tíma. Þess vegna er enn ríkari ástæða en ella til þess að um þetta sé haft sem víðtækast samráð og sköpuð sem víðtækust sátt um málið í samfélaginu. Við bjuggum við það hér um áratuga skeið að þjóðin var klofin í herðar niður í afstöðu sinni til varnar- og öryggismála. Það eru forsendur núna til að breyta þessu. Það eru allar forsendur til að breyta þessu og skapa þessa sátt. En það verða auðvitað þeir sem ætla að sitja á stjórnarbekknum að hafa einhverja forgöngu í því máli og verða a.m.k. tilbúnir til þess að hlusta á sjónarmið sem uppi eru í stjórnarandstöðunni.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um mat á fasteignum og um álagningarstofn fasteignaskatts. Kannski er rétt að vekja athygli á því eins og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir gerði rétt áðan, að það vantar líka þá ráðherra sem hér ættu að vera til að hlusta á mál mitt í þessum efnum og sömuleiðis þann nefndarformann sem um ræðir þannig að áhugaleysið gengur hér þvert yfir allt. Auðvitað dregur þetta úr þingmönnum löngun og gleði við að stunda sín störf þannig að ég skal taka undir það sem hv. þingmaður sagði í ræðu rétt áðan, að þetta áhugaleysi er með eindæmum. En það þýðir ekkert fyrir okkur að linna látum hér. Við skulum reyna að halda áfram að fá stjórnarliða að borðinu þannig að hér geti farið fram málefnalegar umræður, pólitísk átök, úr þessum ræðustóli þar sem þau eiga að fara fram þannig að við fáum á tilfinninguna að það sé verið að virða okkur einhvers sem höfum hér hluti til málanna að leggja í hina pólitísku umræðu. Tillagan sem hér liggur fyrir var lögð fram á 131. löggjafarþingi. Hún komst ekki á dagskrá þá og er því flutt nú í raun í fyrsta sinn, þ.e. mælt fyrir henni í fyrsta skipti. Á síðasta þingi var 1. flutningsmaður hv. varaþingmaður minn Atli Gíslason og er hann höfundur tillögunnar. Raunar er hún flutt núna eilítið breytt því frá því að tillagan var flutt þá hefur Fasteignamat ríkisins tilkynnt um og kynnt endurmat á sumarbústöðum og sumarbústaðalóðum og þessi tillaga tekur mið af því nýja mati. Þess vegna er nokkuð aukið við bæði greinargerð og tillögutextann sjálfan. Tillögutextinn er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra sameiginlega að skipa nefnd til að gera tillögur um breytingar á reglum um ákvörðun matsverðs íbúðarhúsnæðis, sumarbústaða og sumarbústaðalóða, samkvæmt lögum nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, og á reglum um álagningarstofn og álagningu fasteignaskatts samkvæmt lögum nr. 4 1995, um tekjustofna sveitarfélaga. Nefndin leiti leiða til að finna nýjan álagningargrundvöll fasteignaskatts svo að álagning endurspegli kostnað sveitarfélaga af þjónustu við íbúðar- og sumarbústaðaeigendur og eigendur sumarbústaðalóða. Þannig verði tengsl álagningarstofns við skyndilegar breytingar á markaðsverði fasteigna rofin en í stað þessi taki álagning fasteignaskatts breytingum í takt við almennar verðlagshækkanir. Nefndin skili tillögum sínum fyrir 1. september 2006.“ Eins og sjá má af tillögutextanum hefur, vegna gríðarlegra breytinga á markaðsverði fasteigna upp á síðkastið, fasteignaskatturinn hækkað gríðarlega. Það kemur afar misjafnlega niður á fólki. Það kemur illa niður á því fólki sem ekki er að hugleiða að selja íbúðir sínar, sem býr í þeim og greiðir fasteignaskatta. Verðlagshækkunin, hið háa markaðsverð fasteignarinnar, skilar sér ekki í vasa þeirra einstaklinga. Það er alveg ljóst að taka þarf til hendinni og skoða réttlætið í þessum málum. Gerðar hafa verið umtalsverðar breytingar á lögum um skráningu og mat fasteigna. Fasteignamat ríkisins hefur staðið í endurmati á öllu íbúðarhúsnæði í landinu, nú síðast sumarbústöðum og sumarbústaðalóðum. Það má halda því fram að bæði ríkisstjórnin og sveitarstjórnir hafi gefið okkur vonir í þessum efnum, um að endurmatið mundi ekki leiða til hækkana á eignarskatti og fasteignaskatti en önnur hefur orðið raunin. Við álagningu gjaldárið 2002 greiddu framteljendur sem áttu ekki aðrar eignir en skuldlausar tveggja til fjögurra herbergja íbúðir eignarskatt í fyrsta skipti. Fasteignaskattar hafa einnig hækkað vegna endurmatsins og enn frekar á grundvelli verulegra hækkana á markaðsverði íbúðarhúsnæðis, en skv. 27. gr. laga nr. 6/2001 skal matsverð fasteignar vera gangverð hennar umreiknað til staðgreiðslu. Það er sem sagt lögbundið. Íbúðaverð hækkaði á öllu landinu, að Vestfjörðum undanskildum, milli áranna 2003 og 2004. Verð á íbúðarhúsnæði á Austurlandi hækkaði mest, um tæp 35%. Í Reykjavík nam hækkunin tæpum 14%, á Norðurlandi vestra 12,1% og á Norðurlandi eystra 10,6%. Í öðrum landshlutum nam hækkunin 9–10%, nema á Vestfjörðum, eins og áður segir, þar sem íbúðaverð lækkaði um 1,7%. Almennt má segja að hækkun matsverðs íbúðarhúsnæðis milli áranna 2003 og 2004 hafi numið að meðaltali rúmum 10% umfram almennar verðlagshækkanir samkvæmt vísitölu neysluverðs og hefur haft í för með sér sambærilega hækkun fasteignaskatta. Allt bendir til þess að matsverð fasteigna muni hækka verulega umfram almennt verðlag á þessu ári vegna mikillar eignaverðbólgu sem hófst á síðasta ári. Það sýna m.a. skýrslur Hagtíðinda Hagstofu Íslands frá 3. maí 2005 og vorskýrsla ASÍ 2005, en þar er að finna tölur um hækkun íbúðaverðs fram til apríl á þessu ári. Upplýsingar liggja fyrir um að fasteignaverð á höfuðborgarsvæðinu hafi hækkað um rúm 38% á rúmu ári miðað við maí 2005. Þar af hafi sérbýli hækkað mun meira en fjölbýli, eða um 54% á móti 34%. Í sumar lauk Fasteignamat ríkisins endurmati sumarbústaða og óbyggðra sumarbústaðalóða og tók hið nýja mat gildi 1. september sl. Breytingar á matinu eru mjög mismunandi eftir stærð og staðsetningu en meðallækkun á mati sumarhúsa samkvæmt því er 23,8%, segir hér. - Ég held að það hljóti að vera prentvilla, virðulegur forseti. Breytingarnar á matinu eru mismunandi en það mun hafa verið hækkun en ekki lækkun. Ég tel að hér sé prentvilla í greinargerðinni sem ég skal athuga og laga. Ég geri ráð fyrir að mat sumarbústaða hafi hækkað um 23,8% að meðaltali. Það eru jafnvel dæmi um 685% hækkun á lóðamati í Eyja- og Miklaholtshreppi. Um það má lesa nánar í fylgiskjali II með tillögunni, sem er grein úr Bændablaðinu frá 30. ágúst 2005. Þar er fjallað um mikla hækkun á mati sumarbústaða og óbyggðra sumarhúsalóða. Fasteignaskattar eru í eðli sínu gjöld sem er ætlað að mæta kostnaði sveitarfélaga við að þjónusta fasteignaeigendur og eru lögð á eignir óháð tekjum. Útsvar er hins vegar lagt á sem hlutfall af tekjum, tekjuskattsstofni. Veruleg hækkun á markaðsverði íbúðarhúsnæðis síðustu mánuði og fyrirsjáanleg hækkun á þessu ári umfram almennar verðlagshækkanir ætti að mati flutningsmanna ekki að hafa áhrif á stofn til álagningar fasteignaskatts. Kostnaður sveitarfélaga af þjónustu við íbúðar- og sumarbústaðaeigendur og eigendur sumarbústaðalóða eykst ekki í réttu hlutfalli við hækkun á markaðsverði þessara fasteigna. Þessi eignaverðbólga hefur bitnað og mun bitna harðast á þeim sem lægstar hafa tekjurnar, svo sem eldri borgurum og einstæðum foreldrum. Þá má halda því fram með gildum rökum að viðmiðun fasteignamats við gangverð, markaðsverð, mismuni sveitarfélögum. Er þannig ljóst að sveitarfélög á Vestfjörðum standa afar höllum fæti og er fjárhagsstaða þeirra þó nógu slæm fyrir vegna fólksfækkunar. Er brýnt að setja nýjar reglur um álagningarstofn fasteignaskatts og styrkja tekjustofna sveitarfélaga með öðrum hætti en síhækkandi fasteignasköttum sem, eins og fyrr segir, eru lagðir á óháð tekjum. Í því skyni þarf að breyta álagningargrundvelli fasteignaskatts fyrir álagningu árið 2007 svo að íbúðar- og sumarbústaðaeigendur og eigendur sumarbústaðalóða þurfi ekki að sæta álögum umfram almennar verðlagshækkanir og að sveitarfélögum sé ekki mismunað. Virðulegi forseti. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur fullan skilning á þörfum sveitarfélaganna í landinu til að skjóta styrkari stoðum undir fjárhag sinn. Það sýnir málflutningur þingmanna flokksins á undangengnum þingum. Í því sambandi má t.d. nefna frumvarp um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, sem þingflokkurinn flutti á síðasta löggjafarþingi og umræðu utan dagskrár um fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga, sem þingflokkurinn stóð fyrir 16. apríl 2004. Í málflutningi þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa komið fram raunhæfar tillögur, að okkar mati, sem eru til þess fallnar að efla fjárhagsstöðu sveitarfélaganna til langs tíma. Þær tillögur taka heildstætt á vanda sveitarfélaganna og ganga út frá því að ríkisvaldið beri þar talsverða ábyrgð. Það er því mat flutningsmanna þessarar tillögu að tillögur fjármálaráðuneytisins um skyndihækkun fasteignamats í því skyni að efla fjárhag sveitarfélaganna séu vanhugsaðar og taki ekki á rótum vandans. Með tillögu þessari, sem er á þskj. 41, höfum við birt þrjú fylgiskjöl, þrjár blaðagreinar. Í fyrsta lagi grein eftir Egil Ólafsson, blaðamann Morgunblaðsins, um fasteignamat, þ.e. um hvernig Fasteignamat ríkisins endurmat verðmæti sumarbústaða. Greinin birtist í Morgunblaðinu 30. júlí í sumar. Sömuleiðis er hér á öðru fylgiskjali grein úr Bændablaðinu sem ég gat um fyrr í máli mínu og í þriðja lagi grein eftir Hörð Bergmann sem birtist í Morgunblaðinu 7. ágúst 2005 og hún heitir „Sumarhús sem tekjustofn sveitarfélaga.“ Allar þessar greinar gera á nokkuð ljósan hátt grein fyrir þeim vanda sem af þessari hækkun matsins hefur leitt. Við teljum þær þess vegna vera innlegg í umræðuna um þessa þingsályktunartillögu. Ég tel ekki ástæðu til að hafa orð mín fleiri en tel að um mikið hagsmunamál sé að ræða fyrir alla fasteignaeigendur. Ég treysti því að þetta mál fái yfirgripsmikla umfjöllun í nefnd og umsagna verði leitað sem víðast þannig að við megum, þegar líður á þingið, afgreiða tillöguna úr þingsölum með atkvæðagreiðslu.

Virðulegur forseti. ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Jón Gunnarsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Rannveig Guðmundsdóttir, allt þingmenn Samfylkingarinnar. Frumvarpið er svo sem ekki stórt í sniðum, er einar fjórar frumvarpsgreinar, efnisgreinar. En í því er aðallega gerð tillaga um tvennt. Í fyrsta lagi er gerð tillaga um að ákvarðanir um beitingu stjórntækja Seðlabanka Íslands í peningamálum sé í höndum sérstakrar nefndar, peningastefnunefndar, en stjórn bankans að öðru leyti í höndum bankastjórnar. Þá er gerð tillaga um að stöður bankastjóra í Seðlabankanum séu auglýstar opinberlega og þeir bankastjórar sem ráðnir eru til bankans skuli hafa reynslu og víðtæka þekkingu á peningamálum og öðrum efnahagsmálum. Í 3. gr. þessa frumvarps er síðan útfærsla á því hvert eigi að vera verkefni hinnar svonefndu peningastefnunefndar. Þetta er sem sagt efnisinntak þessa frumvarps. Segja má að það sé að efni til komið úr tveimur áttum, getum við sagt. Í fyrsta lagi er með því tekið mið af breytingartillögum sem þingmenn Samfylkingarinnar gerðu þegar ný lög um Seðlabanka Íslands voru til umfjöllunar á Alþingi árið 2001. Þá lögðu þingmenn Samfylkingarinnar til að sett yrði á laggirnar sérstök peningastefnunefnd og voru þá með þá hugmynd að það yrði bara einn bankastjóri í bankanum. Árið 2003 flutti ég ásamt fleirum frumvarp í þinginu þess efnis að auglýsa bæri stöður seðlabankastjóra og gera skyldi ákveðnar hæfniskröfur til þeirra sem til bankastjórastarfa veldust. Segja má að hér sé skellt saman í eitt frumvarp tveimur mismunandi tillögum sem Samfylkingin hefur flutt og varða Seðlabanka Íslands. Markmiðið með þessu frumvarpi er að tryggja að faglega sé staðið, bæði að ráðningu seðlabankastjóra og beitingu stjórntækja Seðlabanka Íslands í peningamálum. Þannig verði stuðlað að sjálfstæði bankans bæði í reynd og ásýnd. Í greinargerðinni segir að gerð sé tillaga um að stöður seðlabankastjóra verði auglýstar og gerðar kröfur um reynslu og þekkingu á sviði peninga- og efnahagsmála. Þá er gerð tillaga um að ákvörðunarvald um beitingu stjórntækja bankans í peningamálum verði flutt til sérstakrar peningastefnunefndar sem í sitji bankastjórn og þrír af yfirmönnum bankans á sviði mótunar og framkvæmdastefnu í peningamálum. Að öðru leyti verði stjórn bankans í höndum bankastjórnar. Nefndin haldi fundi a.m.k. átta sinnum á ári og opinberlega verði gerð grein fyrir ákvörðunum nefndarinnar og forsendum þeirra. Með þessu móti verður komið til móts við þá gagnrýni, sem m.a. hefur heyrst frá greiningadeildum bankanna og ýmsum hagfræðingum, að of langur tími líði milli vaxtaákvarðana bankans og ekki sé nægilega gegnsætt hvaða forsendur búi að baki þeim ákvörðunum. Efnislega byggist frumvarpið, eins og fyrr sagði, að hluta til á breytingartillögum sem þingmenn Samfylkingarinnar fluttu við umræðu um frumvarp til laga um Seðlabanka Íslands á 126. löggjafarþingi og hins vegar á frumvarpi sem flutt var af þingmönnum Samfylkingarinnar á 130. löggjafarþingi. Mig langar, virðulegur forseti, að tala aðeins um peningastefnunefndina sem við leggjum hér til. Ég held að sú hugmynd sé fyllilega tímabær núna. Hún kom vissulega til álita og ýmsir voru þeirrar skoðunar árið 2001 að það bæri að setja á laggirnar sérstaka peningastefnunefnd við Seðlabankann, eins og er í ýmsum seðlabönkum. Ég vil nefna seðlabanka Bandaríkjanna, breska seðlabankann og ég vil nefna sænska seðlabankann. Í öllum þessum seðlabönkum eru sérstakar peningastefnunefndir, fjölskipaðar nefndir sem funda með reglulegu millibili og taka ákvarðanir um hvernig stjórntækjum bankans skuli beitt, og þá fyrst og síðast auðvitað hvaða vaxtaákvarðanir eru teknar. Vextirnir eru öðru fremur helsta stjórntæki seðlabanka sem eru með verðbólgumarkmið eins og íslenski Seðlabankinn er með. Ýmsir voru sem sagt þeirrar skoðunar þegar árið 2001 að setja ætti slíka nefnd á laggirnar en þá var engu að síður ákveðið að fara þá leið að vera með þrjá bankastjóra og það væri bankastjórnin, þessir þrír bankastjórar, sem færi með stjórntæki bankans í peningamálum og láta á það reyna, a.m.k. enn um sinn, hvort ekki væri rétt að hafa þann hátt á. Það var líka markmiðið með lögunum 2001 að auka sjálfstæði bankans. Það fól t.d. í sér að þótt ákvarðanir um það hverjir tækju sæti í stjórn bankans, hverjir yrðu bankastjórar Seðlabankans, færðust frá hinum pólitíska velli og meira yfir á hinn faglega vettvang, að þó svo að ráðherra, forsætisráðherra, skipi seðlabankastjóra yrðu það fyrst og fremst fagleg sjónarmið sem réðu því hverjir tækju sæti í bankastjórn Seðlabankans. Um þetta var talsvert rætt í þinginu 2001 þegar lögin voru sett. Fallist var á það í umræðunni þá að ekki skyldi að sinni gera kröfu til þess að staðan yrði auglýst eða til hennar gerðar sérstakar faglegar kröfur vegna þess að menn vildu láta á þetta reyna áður en stigin væru slík skref. Þar með var á það fallist af þingmönnum að ég held úr öllum flokkum að vera með þrjá seðlabankastjóra og gera ekki ráð fyrir að starfið yrði auglýst eða til þess gerðar sérstakar kröfur. Nú hafa tveir seðlabankastjórar verið ráðnir síðan þessi lög voru sett og það verður að segjast eins og er að ekki verður betur séð en að ráðningarnar hafi ekki aðeins verið pólitískar að því leytinu til að það er ráðherra sem fer með valdið til þess að velja seðlabankastjóra heldur hafi þær líka verið pólitískar að því leytinu til að önnur staðan féll í hlut Framsóknarflokksins og hin í hlut Sjálfstæðisflokksins. Þetta segi ég án þess að ég ætli að varpa nokkurri rýrð á þá einstaklinga sem fyrir valinu urðu en mér finnst augljóst þegar horft er á þessar tvær ráðningar að þannig hafi verið staðið að málum að þessir tveir flokkar hafi einfaldlega skipt með sér þessum stöðum. Það segir mér að í þau tvö skipti sem reynt hefur á þetta sjálfstæði eftir að lögin voru sett hafi forsætisráðherra ekki staðist það próf að horfa fyrst og fremst á hina faglegu hæfni heldur látið pólitíkina fremur ráða. Ég held raunar að einmitt af þeim sökum sé enn ríkari ástæða en ella til að setja sérstaka peningastefnunefnd á laggirnar sem yrði fjölskipuð og í henni sætu að sjálfsögðu bankastjórarnir þrír en jafnframt þrír af yfirmönnum bankans á sviði mótunar- og framkvæmdastefnu í peningamálum. Auðvitað má hugsa sér að í slíkri peningastefnunefnd sætu utanaðkomandi aðilar, þ.e. bankastjórarnir þrír og einhverjir utanaðkomandi aðilar. Ég held að mjög mikilvægt sé að þeir þrír utanaðkomandi aðilar sem settust inn í slíka nefnd væru óháðir öllum helstu hagsmunaaðilum á markaðnum. Það kann að reynast nokkuð snúið í okkar litla samfélagi að finna slíka hagfræðinga sem væru algjörlega óháðir þeim hagsmunahópum sem eru að takast á í íslensku samfélagi nema þeir væru sóttir inn í háskólana. Það er auðvitað eitthvað sem má skoða en er þó ekki gerð tillaga um hér að þessu sinni. Ég held að það skipti líka verulegu máli varðandi þetta frumvarp að gerð er tillaga um að peningastefnunefndin hittist a.m.k. átta sinnum á ári á fyrir fram tilkynntum dagsetningum og hún sendi frá sér rökstuðning fyrir þeim ákvörðunum sem hún tekur. Þetta eykur á gegnsæið í stjórn peningamála og er að mínu viti mjög mikilvægt. Þannig var t.d. í sumar að þá hittust bankastjórar Seðlabankans til að ræða stöðuna í efnahagsmálum og til að velta fyrir sér hvort taka ætti ákvarðanir í vaxtamálum. Af þeim fundum vissi í sjálfu sér enginn og í haust þegar tekin var ákvörðun um hækkun stýrivaxta Seðlabankans sögðu ýmsir hagsmunaaðilar í samfélaginu að það væri undarlegt að þeir sem færu með þessi mál í Seðlabankanum skyldu bara hafa farið í sumarfrí, peningastefnan hefði bara farið í sumarfrí og ekkert hefði verið aðhafst í þessum málum í Seðlabankanum mánuðum saman. Sú var ekki raunin eftir því sem ég best veit en hins vegar var gegnsæið ekki meira en svo að menn vissu ekki af því að verið væri að ráðslagast um þessi mál og taka ákvarðanir, sem voru þá einfaldlega ákvarðanir um að hækka ekki vexti á þeim tíma. Þarna er sem sagt lagt til að haldnir séu fundir a.m.k. átta sinnum á ári að lágmarki á tilteknum dögum. Niðurstaða af þeim fundum skuli rökstudd þannig að öllum megi ljóst vera hver sé ákvörðun peningastefnunefndarinnar og hvaða forsendur liggi að baki henni. Ég held að það sé tímabært að gera þessa breytingu og veit raunar að menn hafa aðeins velt því fyrir sér í Seðlabankanum hvort slíkt ætti að gerast. Í viðtali sem birtist við þáverandi aðalhagfræðing Seðlabankans, Má Guðmundsson, í Hagmálum, 42. árgangi frá 2003, er m.a. fjallað um Seðlabankann og sjálfstæði hans og þær breytingar sem gerðar voru á Seðlabankanum með lögunum árið 2001. Þar er m.a. verið að ræða um mikilvægi þess að Seðlabankinn sé sjálfstæður og að hann hafi trúverðugleika, þ.e. að menn trúi á sjálfstæði Seðlabankans og menn trúi að ákvarðanir hans muni standa og hann sé einarður í því verkefni sem honum er falið. Sjálfstæði bankans verður að vera bæði í reynd og ásýnd og er raunar mjög mikilvægt að hagsmunaaðilar í samfélaginu hafi trú á því að bankinn starfi sjálfstætt. Í þessu viðtali við Má Guðmundsson, sem þá var yfirhagfræðingur Seðlabankans en er nú kominn til Sviss, segir hér, með leyfi forseta: „Trúverðugleikinn er afar mikilvægur. Hann er hins vegar tvenns konar, annars vegar trú á því að Seðlabankinn meini það þegar hann segist ætla að ná tilteknu markmiði og hins vegar trú á því að hann hafi hæfni og getu til að ná þessu markmiði. Það er mjög mikilvægt að þessi trú sé fyrir hendi því að hún hjálpar Seðlabankanum að ná þessum markmiðum. Sé trúin á því ekki fyrir hendi getur Seðlabankinn þurft að beita harkalegri aðgerðum en ella til að ná markmiðum sínum.“ - Svo segir hann hér: „Væri t.d. ósátt í þjóðfélaginu um verðbólgumarkmið Seðlabankans eða ósamkomulag milli ríkisstjórnar og Seðlabanka um verðbólgumarkmiðið værum við komin í erfiða stöðu.“ Með öðrum orðum, hann leggur áherslu á mikilvægi þess að sátt sé um Seðlabankann og þau markmið sem hann hafi. Það sé trú á því að Seðlabankinn meini það sem segist ætla að gera og hann hafi hæfni og getu til að gera það sem hann segist ætla að gera. Þetta viðtal er að mörgu leyti mjög athyglisvert vegna þess að í því er farið yfir aðdraganda þess að lögin um sjálfstæði Seðlabankans voru sett árið 2001. Í viðtalinu segir m.a. að aðdragandann að þessum breytingum megi að hluta rekja til þeirra aðstæðna sem sköpuðust í framhaldi þess að fjármagnshreyfingar til og frá landinu voru gefnar fjrálsar en því ferli lauk árið 1995. Síðan segir í þessu viðtali, með leyfi forseta, að rekja megi þessar breytingar til þess „að innan Seðlabankans höfðu farið fram ítarlegar athuganir á því hvort myndi henta Íslandi betur til lengdar að búa við gengismarkmið eða verðbólgumarkmið.“ - Áður hafði stjórn peningamála miðast við að hafa gengismarkmið, að halda gengi krónunnar á tilteknum stað. Svo segir: „Ýmsir þekktir alþjóðlegir hagfræðingar lögðu einnig lóð á þessa vogarskál auk hagfræðinga í Háskóla Íslands, OECD og hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.“ Svo segir, með leyfi forseta, sem mér finnst sérstaklega athyglisvert: „Flestar þessar athuganir leiddu í ljós að heppilegt væri fyrir Ísland að taka annaðhvort upp fljótandi gengi og verðbólgumarkmið“ - eins og gert var - „eða fara alveg í hina áttina, leggja myntina af og taka upp annan gjaldmiðil. Sá kostur var hins vegar ekki uppi á borðinu nema með aðild að Evrópusambandinu.“ Ég hef sagt hér áður í ræðustól, virðulegur forseti, að núna þessi missirin reyni á hvort það fái staðist að vera með sjálfstæðan gjaldmiðil í svo litlu hagkerfi sem Ísland er, svona litlu, opnu alþjóðlegu hagkerfi eins og Ísland er. Það reynir á það næstu missirin hvort það fái staðist eða ekki, það reynir mjög á getu Seðlabankans til þess að beita stjórntækjum bankans og það reynir mjög á hæfni ríkisstjórnarinnar til þess að beita ríkisfjármálunum með þeim hætti að dragi úr sveiflum í hagkerfinu en auki þær ekki eins og flestar aðgerðir ríkisstjórnarinnar gera núna. Seðlabankinn er í mjög vandasamri stöðu að mörgu leyti. Það er mjög horft til þess sem hann er að gera eins og kom fram við síðustu vaxtaákvörðun bankans en þá kom fram hjá ýmsum hagsmunaaðilum í samfélaginu og greiningardeildum bankanna að að vissu leyti byggi Seðlabankinn við ákveðinn brest á trúverðugleika, ekki væri full trú á getu bankans til að takast á við verðbólgumarkmiðin með afgerandi hætti. Það mun reyna enn frekar á það á næstu mánuðum, en næsta vaxtaákvörðun bankans verður væntanlega í byrjun desember. Og það mun auðvitað skipta verulegu máli hvaða ákvörðun verður tekin þá, það mun verða mjög til þess horft vegna þess að nýr aðalbankastjóri er kominn í bankann sem óneitanlega kemur úr mjög pólitísku umhverfi og með mjög pólitísk sjónarmið inn í bankann. Þessi tillaga lýtur öðru fremur að því að tryggja að faglega sé staðið annars vegar að ráðningum í stöður í Seðlabankanum og hins vegar að beitingu stjórntækja Seðlabankans í peningamálum þannig að bankinn sé sjálfstæður bæði í ásýnd og reynd. Ég ætla í sjálfu sér ekki að hafa miklu fleiri orð um frumvarpið að svo stöddu. Þetta er einfalt frumvarp en ég held að það geti skipt máli fyrir bankann og geti kannski auðveldað honum að takast á við það verkefni sem hann hefur.

Herra forseti. Búið er að fara vel yfir hvað felst í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands, lögum sem eru frá árinu 2001. En segja má í stuttu máli að frumvarp það sem verið er að leggja fram og ræða hafi það að markmiði umfram allt að tryggja eins og hægt er að faglega sé staðið að ráðningu seðlabankastjóra og beitingu stjórntækja Seðlabankans í peningamálum. Eins og 1. flutningsmaður, hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, gerði grein fyrir eru það öðru fremur þessi tvö aðalatriði sem vert er að draga fram í frumvarpinu, þ.e. að ákvarðanir um beitingu á stjórntækjum bankans í peningamálum verði teknar af svokallaðri peningastefnunefnd. Ákvarðanir um beitingu stjórntækja í peningamálum geta verið vaxtaákvarðanir bankans, tilgreind viðskipti við lánastofnanir, ákvörðun bindiskyldunnar, viðskipti á gjaldeyrismarkaði sem hafa það að markmiði að hafa áhrif á gengi krónunnar. Allt eru þetta ákvarðanir sem skipta að sjálfsögðu miklu máli um hvernig peningastefnan í landinu er og hvernig okkur gengur að uppfylla þau markmið sem við höfum sett okkur. Og auðvitað eiga þessar ákvarðanir peningastefnunefndar að grundvallast á markmiðum bankans og eins vönduðu mati og hægt er á ástandi og horfum í efnahags- og peningamálum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að í peningastefnunefnd sitji stjórn bankans og þrír af yfirmönnum bankans á sviði mótunar og framkvæmdar stefnu í peningamálum. Gert er ráð fyrir að nefndin fundi reglulega og fyrir fram sé vitað hvenær hún fundi. Talað er um að hún fundi að lágmarki átta sinnum á ári en getur að sjálfsögðu fundað oftar ef þarf og að opinberlega sé gerð grein fyrir þeim ákvörðunum sem peningastefnunefndin tekur og hvaða forsendur það eru sem hún leggur til grundvallar þeim ákvörðunum sínum. Síðan er þó gert ráð fyrir að peningastefnunefnd geti ákveðið að skýra ekki frá ákveðnum ákvörðunum um viðskipti á gjaldeyrismarkaði skv. 18. gr. gildandi laga Í öðru lagi er í 2. gr. frumvarpsins gert ráð fyrir að auglýst skuli opinberlega eftir umsóknum um stöðu bankastjóra og ef um er að ræða stöðu formanns bankastjórnar skal taka það fram sérstaklega. Í lagatextanum er sett fram að bankastjórar skuli hafa reynslu og víðtæka þekkingu á peningamálum og öðrum efnahagsmálum. Af hverju er verið að setja fram grein eins og þessa? Þessi grein felur í sér eitthvað sem allir mundu kannski halda að væri sjálfsagt mál og þyrfti ekki sérstaklega að vera að setja fram í lagatexta, þ.e. að auglýsa skuli opinber embætti og taka skuli fram í auglýsingu nákvæmlega um hvaða embætti er að ræða og hvaða kröfur eru gerðar til umsækjenda, þannig að allir þeir sem velti fyrir sér að sækja um þær stöður viti strax í upphafi hvaða mælistika það er sem á þá verður lögð og þeir geti gert sér grein fyrir möguleikum sínum til að hljóta það opinbera embætti sem verið er að auglýsa. Segja má að þetta beri að einhverju leyti keim af öðru máli sem flutt hefur verið í sölum Alþingis um að faglega skuli staðið að ráðningu embættismanna. Rökin fyrir því að auglýsa skuli eftir og reyna að ráða þann hæfasta sem um sækir í stöðu seðlabankastjóra eru í raun þau sömu og í því máli. Segja má að ástæðan fyrir þessu sé sú að við erum náttúrlega ekkert að byrja með seðlabanka og velta fyrir okkur hvernig á að auglýsa í ný störf í einhverri nýrri stofnun. Við vitum náttúrlega hvernig þessi mál hafa gengið fyrir sig hvort sem það er í Seðlabanka Íslands eða öðrum opinberum stofnunum. Á það hefur verið lögð mikil áhersla af öllum þeim sem um hafa fjallað, af sérfræðingum á þessu sviði, að mjög mikilvægt sé að fagleg fremur en pólitísk sjónarmið ráði því hverjir verði ráðnir bankastjórar. Við ættum í sjálfu sér ekki að þurfa að standa hér og velta upp svona eðlilegum og sjálfsögðum sannindum en reynslan segir okkur að oft og tíðum virðist eins og það sé pólitíkin sem ráði því hverjir eru ráðnir frekar en að menn velti fyrir sér að reyna að finna þann hæfasta og ráða hann. Frá því að ný lög um Seðlabankann tóku gildi hafa tveir nýir bankastjórar verið skipaðir, eins og fram hefur komið. Sá fyrri í ágúst 2003 og sá seinni nú í september 2005, eins og allir vita. Þegar þessar tvær ráðningar eru skoðaðar hljóta menn að velta því upp að trúverðugleiki bankans sé að einhverju leyti í húfi, ímynd bankans og spurningar vakna um hvert sjálfstæði bankans er frá hinu pólitíska sviði. Er honum stjórnað á nægilega faglegum forsendum en ekki pólitískum? Ekki er óeðlilegt að slíkra spurninga sé spurt þegar horft er á hvernig ráðið hefur verið í Seðlabankann, ekki bara frá því að þessi nýju lög tóku gildi í sjálfu sér heldur langt aftur í tímann. Það voru margir sem bundu ákveðnar vonir við þessi nýju lög, að nú yrði breyting á ráðningum seðlabankastjóra, menn mundu fara að horfa meira á fagleg sjónarmið frekar en þau pólitísku. En það verður þó að segjast alveg eins og er að við sem horfðum á þessi nýju lög og vonuðumst til að þau mundu hafa þetta í för með sér, höfum orðið fyrir ákveðnum vonbrigðum því ekki er að sjá að nein breyting sé þar á. Við sem flytjum þetta frumvarp teljum líka að það sé í raun fullreynt hver vilji sé hjá núverandi stjórnarflokkum til að hverfa frá þessum pólitísku ráðningum. Tvær ráðningar hafa farið fram eftir að ný lög um Seðlabankann tóku gildi og ekki er að sjá að nokkur breyting hafi orðið á þeim mælistikum sem lagðar eru á þá sem fá þau störf. Ráðningar seðlabankastjóra virðast fylgja sama munstri og áður þrátt fyrir að hin nýju lög um bankann hafi gefið fyrirheit um annað. Þess vegna leggjum við til að í lagatexta verði sú kvöð lögð á að störf bankastjóra verði auglýst og að kröfur sem settar eru fyrir ráðningu liggi algjörlega á hreinu þannig að allir geti farið yfir það og borið síðan saman ef þeir vilja þegar búið er að ráða hvort ekki sé verið að ráða þann hæfasta einstakling sem um sækir. Aðeins varðandi pólitískar eða faglegar ráðningar því við þurfum ekkert endilega að horfa eingöngu á Seðlabankann í því efni. Aftur og aftur koma upp umræður um það þegar verið er að ráða í æðstu stöður á vegum ríkisins, ráða embættismenn til starfa, að fagleg sjónarmið ráði ekki heldur geti pólitísk sjónarmið ráðið þar meiru. Við þurfum að komast út úr þessu. Bæði er þetta erfitt fyrir þá einstaklinga sem ráðnir eru og ekki síður fyrir þá sem ekki eru ráðnir en hafa jafnvel sótt um, sem telja sig hafa menntun, reynslu og þekkingu umfram aðra en ekki fengið starfið. Menn hafa rætt um ráðningar í Hæstarétt, menn hafa rætt um ráðningar fréttastjóra o.s.frv. Oftar en ekki vaknar sú umræða þegar ráðinn er embættismaður í æðstu stjórnunarstörf hjá ríkinu, hvort faglega hafi verið að verki staðið eða hvort pólitískur litur hafi ráðið þar meiru. Það er mikilvægt fyrir okkur á þessum tíma eins og á öllum öðrum að engar efasemdir séu uppi um faglegt sjálfstæði og fagleg vinnubrögð í Seðlabanka Íslands. Það hvílir mikið á bankanum, sérstaklega þessi missirin þar sem hann virðist vera sá eini sem á að taka á til að halda verðbólgumarkmiðum ríkisstjórnarinnar. Ekki verður maður var við að ríkisstjórnin reyni að róa þar á sama borð og bankinn. Því er þeim mun mikilvægara að þetta sé gegnsætt ferli þegar kemur að ákvörðunum á stýrivaxtabreytingum eða öðrum ákvörðunum sem teknar eru um að beita þeim stýritækjum sem bankinn hefur í peningamálum. Mikilvægt er að reyna að koma þessu í eins fast form og hægt er. Ég held að það frumvarp sem fyrir liggur varðandi peningastefnunefndina taki á þeim helstu annmörkum sem menn hafa séð fyrir sér að geti verið á þeim ákvörðunum sem þegar er verið að taka. Ef frumvarpið verður að lögum verður þetta ferli skipulegra, það verður gegnsærra og betra held ég fyrir alla þá sem eiga mikið undir þeim ákvörðunum sem þarna eru teknar, að sjá hvernig þær eru teknar og á hvaða forsendum. Ég vona því að frumvarpið fái skjóta afgreiðslu í efnahags- og viðskiptanefnd en hljóti ekki þau ömurlegu örlög sem flest frumvörp okkar stjórnarandstæðinga hljóta, að komast til nefndar og verða send til umsagnar en síðan jörðuð með lítilli viðhöfn og við sjáum þau ekki aftur. Auðvitað eigum við að geta tekið pólitíska umræðu um svona mál eins og þetta frumvarp, ekki bara 1. umr. hér í þingsal, heldur pólitíska umræðu strax við 1. umr. eins og við erum að gera núna, fá faglega og góða umfjöllun um frumvarpið í nefndinni, umsagnir frá þeim aðilum sem hafa hagsmuna að gæta varðandi þessa lagasetningu og reyna síðan að fá málið aftur inn til 2. umr. til að taka þroskaðri umræðu en hægt er að gera við 1. umr. þegar umsagnir og slíkt liggur fyrir. En ég sem tiltölulega nýr þingmaður er auðvitað löngu búinn að átta mig á því að þannig gerist það sjaldnast með þau frumvörp sem við stjórnarandstæðingar leggjum fram á þingi. Það verður í sjálfu sér að hafa það og brynja sig gagnvart því, en mikið væri skemmtilegra ef þessi vinnubrögð gætu breyst og orðið öðruvísi hér í þingsalnum á sama hátt og vinnubrögð við að ráða seðlabankastjóra gætu breyst ef þetta frumvarp yrði að lögum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 96/2000, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Frumvarpið gengur út á það að sett verði á laggirnar tæki sem Jafnréttisstofu verði fengið í hendur til þess að vinna á hinum kynbundna launamun sem nánast hver einasti aðili í samfélaginu sem hefur tjáð sig um launamuninn hefur virst sammála um að þurfi að útrýma og til þess eigi að beita öllum tiltækum ráðum. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs teljum okkur hafa úthugsað þetta tæki á þann hátt að það eigi að virka og eigi að geta verið mjög skilvirkt í þessari baráttu. Við teljum þess vegna mjög miður hvernig stjórnarþingmenn á hinu háa Alþingi hafa horft fram hjá þessu máli, horft fram hjá því að búið er að leggja það fram tvisvar áður og búið er að senda það út til umsagna en það hefur ekki fengið neina umfjöllun í hv. félagsmálanefnd Alþingis. Ég vil nota þetta tækifæri til að svara ákveðinni gagnrýni sem ég hef orðið fyrir af hendi hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur sem hefur skammað mig fyrir að hafa ekki viljað vera meðflutningsmaður á tillögu hennar til þingsályktunar um opinbera nefnd sem eigi að vinna gegn kynbundnum launamun. Ég vil af því tilefni og í umræðu um þetta mál hér, sem ég legg fram í þriðja sinn, gera grein fyrir því hvers vegna ég vildi ekki vera einn flutningsmanna á tillögu Sivjar Friðleifsdóttur sem er að finna á þskj. 224 á þessu þingi. Ástæðan er sú að hugmynd okkar í Vinstri grænum um tæki Jafnréttisstofu til að vinna bug á hinum kynbundna launamun er mjög skilvirkt, það liggur fyrir og það skýrir algjörlega ofan í kjölinn á hvern hátt við teljum vera raunhæft að berjast gegn hinum kynbundna launamun. Við teljum okkur vera komin langt fram yfir það að fara að skipa einhverja nefnd sem eigi að vinna í fimm ár og gefi þá út áfangaskýrslu og halda síðan áfram kannski í fimm ár enn til þess að reyna að upphugsa tillögur til að vinna á hinum kynbundna mun. Ég bað því hv. þm. Siv Friðleifsdóttur að skoða vel frumvarp okkar Vinstri grænna og tryggja þá stuðning stjórnarþingmanna, a.m.k. framsóknarmanna, við þá tillögu því að auðvitað væri ég í grunninn sammála um að vinna ætti á hinum kynbundna launamun. Ég vil einnig í þessu sambandi taka fram að það er að færast í vöxt að þingmenn stjórnarliðsins séu að biðja okkur stjórnarandstöðuþingmenn að vera með sér á einhverjum tillögum sem svei mér þá manni virðast vera meira og minna sýndarmennskutillögur. Ég get í fljótu bragði nefnt þrjár tillögur sem ég er á, sem stjórnarþingmenn flytja og eru allt góðar tillögur en síðan ekki söguna meir. Enginn stuðningur virðist vera hjá ríkisstjórninni við að þær tillögur fari í gegn. Ég hvet því hv. stjórnarþingmenn sem heyra mál mitt til að koma hér og taka þátt í þessum umræðum og leggjast þá á sveif með okkur sem þetta mál flytjum, þar sem við teljum okkur vera með mjög svo áhrifaríkt tæki í höndunum til að vinna á kynbundnum launamun. Það er auðvitað ekki forsvaranlegt að búa í samfélagi sem hefur lagabálk um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla á sama tíma og atvinnutekjur kvenna eru aðeins 64,15% af atvinnutekjum karla. Ekki er heldur ásættanlegt að búa í samfélagi sem hefur slíkan lagabálk með fögrum fyrirheitum þar sem konur eru með 72% af launum karla fyrir jafnlangan vinnutíma. Þetta er ekki lengur ásættanlegt og það verður að grípa til aðgerða sem virka. Með frumvarpinu sem ég legg fram, sem samið er og lagt fyrst fram af Atla Gíslasyni varaþingmanni, er lögð til breyting sem gengur út á að Jafnréttisstofa, eins og ég sagði áðan, fái tæki í hendurnar sem geri henni kleift að afla upplýsinga í stofnunum og fyrirtækjum, hjá sveitarfélögum, atvinnurekendum og félagasamtökum um allar almennar og sértækar upplýsingar sem nauðsynlegar eru vegna þeirra verkefna sem Jafnréttisstofa hefur á hendi og vegna athugunar hennar á einstökum málum. Hún á samkvæmt hugmyndum okkar að geta krafist upplýsinga munnlega eða skriflega og þær eiga að vera veittar Jafnréttisstofu innan hæfilegs frests, þess frests sem Jafnréttisstofa setur. Hún á að geta með þessum sömu skilyrðum og 1. mgr. í 2. gr. frumvarpsins getur um fengið gögn afhent til athugunar. Þá erum við fyrst og fremst með í huga gögn sem leiða í ljós hversu há laun verið er að greiða fólki. Við gerum ráð fyrir að Jafnréttisstofa þurfi að hafa einhvers konar grun um að verið sé að brjóta á konum, verið sé í viðkomandi fyrirtæki, stofnun eða sveitarfélagi að mismuna fólki í launum á grundvelli kynja. Og bara það að Jafnréttisstofa hafi þennan rökstudda grun á að gera henni kleift að fara inn í fyrirtækin, afla þeirra upplýsinga sem þörf er á og út frá því að sjá þá til að viðkomandi fyrirtæki, sveitarfélagi, atvinnurekanda eða félagasamtökum sé gert að leiðrétta þann mun því að hann er ólöglegur. Hér teljum við vera róttæka breytingu á ferðinni. Tæki þetta er í sjálfu sér sambærilegt við það tæki sem skattyfirvöld hafa til að fara inn í fyrirtæki og skoða gögn í fyrirtækjum ef grunur vaknar um að ekki sé allt með felldu varðandi skattskil fyrirtækja og sömuleiðis er þetta sambærilegt við það tæki sem Fjármálaeftirlitið hefur til að annast sín eftirlitsstörf. Við teljum að Jafnréttisstofa eigi að vera jafnrétthá þessum þýðingarmiklu stofnunum í samfélaginu og eigi að geta sinnt starfi sínu út í hörgul á þessum nótum. Við vitum öll að það er stjórnarskrárbundið að allir skuli vera jafnir fyrir lögunum og að konur eigi að njóta jafnra mannréttinda á við karla. Það er þyngra en tárum taki að ekki skuli hafa verið komið á því jafnrétti og enn skuli vera svo langt í land sem raun ber vitni. Einnig er sorglegt að horfa til þess að reynt er að útskýra hinn kerfisbundna launamun með alls konar breytum, þ.e. þegar verið er að bera saman laun karla og kvenna eru búnar til alls konar breytur sem í sjálfu sér eiga þá að útskýra hvers vegna konur hafa lægri atvinnutekjur í heildina en karlar. Þær breytur eru allar í mínum huga mjög kynlægar og umdeilanlegt hvort þær séu allar raunsannar. Jafnvel má segja að þegar grannt er skoðað séu sumar breyturnar svo ámælisverðar að það megi leiða að því ákveðin rök að launamunurinn sé enn meiri en opinberar bækur telja hann vera. Í öllu falli er það staðreynd að atvinnutekjur kvenna eru eingöngu 64,15% af atvinnutekjum karla og konur eru með 72% af launum karla fyrir jafnlangan vinnutíma. Við teljum okkur vera með öflugt frumvarp í höndunum sem geti unnið á þessum kerfisbundna mun og hvetjum til þess að um þetta mál fari fram öflug umræða og helst að málið verði afgreitt hraustlega í félagsmálanefnd og komi til afgreiðslu á þessu þingi áður en langt um líður. Í orði kveðnu hafa stjórnvöld reynt að segjast bera hag kvenna fyrir brjósti hvað þetta varðar. Hæstv. félagsmálaráðherra talaði nú þannig í kringum kvennafrídaginn 24. október að þetta væri eitt það verkefni sem væri hvað mest áríðandi að takast á við, þ.e. að útrýma hinum kynbundna launamun. En samt verður að segja að orð nægja oft ekki í þessum efnum því að hæstv. ráðherrar hafa í hendi sér jafnréttisáætlun sem þeim er gert að vinna eftir og það hefur auðvitað komið fram hér í þingsölum að þeim hefur reynst afar örðugt að fara eftir þeirri áætlun. Ég segi: Hæstv. ráðherrar og hv. stjórnarliðar ættu því að koma hér og brýna járnið svo bíti, því að öll erum við í orði kveðnu sammála um að þessum launamun verði að útrýma.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að koma í þennan ræðustól og taka undir meginefni þess frumvarps sem hér er til umræðu, um breytingu á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Það er auðvitað nauðsynlegt að reyna nýjar leiðir til að taka á því mannréttindabroti sem tíðkast hefur lengi, að greiða konum og körlum mismunandi laun fyrir sömu eða sambærileg og jafnverðmæt störf. Mér telst svo til að sennilega á næsta ári séu 40 ár liðin síðan sett voru lög sem áttu að taka af allan vafa um að óheimilt væri að greiða konum og körlum mismunandi laun fyrir sömu og sambærileg störf. Frá þeim tíma hafa verið reyndar ýmsar leiðir til að taka á þessu máli en það verður að segjast eins og er, eins og við þekkjum, að því miður gengur þetta afar hægt þó að árangur hafi náðst. Hér er því verið að reyna nýjar leiðir sem ég tel fyllilega réttmætt að setja í lög. Mér finnst rökstuðningurinn vera réttur sem settur er fram hvað varðar réttmæti þess að Jafnréttisstofa fái heimild til að krefja opinberar stofnanir, sveitarfélög og atvinnurekendur almennt og félagasamtök um gögn og upplýsingar til að leiða það í ljós ef um er að ræða launamisrétti. Og það að bera þetta saman við þær heimildir sem skattyfirvöld, Samkeppnisstofnun og Fjármálaeftirlitið hafa finnst mér alveg rökrétt vegna þess að Jafnréttisstofa er út af fyrir sig ákveðinn eftirlitsaðili með því að lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sé fylgt. Ég vil einnig taka undir það sem hv. framsögumaður, 8. þm. Reykv. n. nefndi um það þingmál sem hér hefur verið flutt á þingi undir forustu Sivjar Friðleifsdóttur, að mér kom það mjög á óvart og ég vil draga fram ástæðuna fyrir því. Þar er um að ræða að beina því til ríkisstjórnarinnar að koma á nefnd sem á að vinna gegn kynbundnum launamun og þeirri nefnd er m.a. ætlað að vinna að áætlanagerð og aðgerðum til að minnka launamun kynjanna. Nú vill svo til að á 130. löggjafarþingi var til umræðu framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til fjögurra ára til að ná fram jafnrétti kynjanna. Þar náðist óvanalega góð þverpólitísk samstaða milli allra flokka á þingi, en það mál fór til meðferðar í félagsmálanefnd þar sem Siv Friðleifsdóttir er formaður. Þar náðist m.a. fram að tekin var efnislega inn í framkvæmdaáætlunina tillaga sem þingmenn Samfylkingarinnar höfðu flutt um að gerð væri framkvæmdaáætlun til að ná fram launajafnrétti kynjanna. Sú aðgerðaáætlun eða framkvæmdaáætlun sem næstum orðrétt var sett inn í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir tveimur árum, hafði það markmið að ná fram fullu launajafnrétti kynjanna í samræmi við ákvæði 14. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Gera átti tvær framkvæmdaáætlanir, annars vegar fyrir opinberan vinnumarkað og hins vegar fyrir almennan vinnumarkað og vinna þær í samráði við aðila vinnumarkaðarins og Samband ísl. sveitarfélaga. Þar átti að setja fram tímaáætlanir um aðgerðir og m.a. var heimilt að beita 22. gr. jafnréttislaga, en það er ákvæði sem hefur gengið undir heitinu jákvæð mismunum. Það átti að gera að undangenginni rannsókn á launamun kynjanna og öðrum þáttum launakjara þar sem átti að taka allt inn í sem kveðið er á um í 14. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, þ.e. að taka inn allar yfirborganir, duldar greiðslur og fleiri þætti. Þingið hefur því raunverulega ýtt því úr vör með samstöðu allra flokka á þingi undir forustu félagsmálanefndar sem beitti sér fyrir því að þetta mál og efnisatriði þessarar tillögu yrðu sett í áætlun ríkisstjórnarinnar, að farið er að vinna raunverulega eftir því sem hv. þingmaður, formaður félagsmálanefndar, er núna að kalla eftir að sett verði á fót og eigi að vinna í næstu fimm árin. Það kom mér mjög sérkennilega fyrir sjónir að þetta mál yrði sett fram með þessum hætti. Þess vegna tek ég undir það sem hv. þingmaður sagði áðan um það efni. Ég vil enn fremur nefna, sem er hreinlega rökstuðningur fyrir því hversu nauðsynlegt er að Jafnréttisstofa fái þær heimildir sem hér er verið að kalla eftir, að ég beitti mér fyrir nánari úttekt á sínum tíma þegar Ríkisendurskoðun setti fram skýrslu þar sem fram kom álit eða úttekt hennar á svokölluðum viðbótarlaunum hjá opinberum starfsmönnum. Þar voru vísbendingar um að viðbótarlaun sem forstöðumenn stofnana ákveða rynnu í mun meiri mæli til karla en kvenna. Ég bað um nánari úttekt á þessu hjá Ríkisendurskoðun og slík úttekt var gerð opinber. Í þeirri úttekt kom fram að af 17.000 starfsmönnum ríkisins fengu u.þ.b. 3.400 viðbótargreiðslur og konur fengu 56% af þeim viðbótargreiðslum. Leiddar voru líkur að því í úttekt Ríkisendurskoðunar að þessar viðbótargreiðslur rynnu til um 1.100 starfsmanna og fékk sá hópur greiddar 443 milljónir í viðbótarlaun, þar sem 284 milljónir runnu til karla en 159 milljónir til kvenna, þannig að af þeirri summu sem fór í þetta, sem er beinlínis ákvörðunarefni forstöðumanna einstakra stofnana, fengu konur aðeins lítinn hluta af þessum greiðslum. Mér fannst þarna vera vísbending um að það væri verið að brjóta jafnréttislög, að opinberar stofnanir brytu jafnréttislög og ekki væri gætt jafnræðis í þessum viðbótargreiðslum. Því sendi ég fyrir hönd míns þingflokks málið til Jafnréttisstofu og óskaði eftir því að hún kannaði frekar þetta mál. Jafnréttisstofa fór vissulega í vinnu við málið. Hún tók sér nokkra mánuði í það og þegar hún hafði kannað málið og byggt á þeim gögnum sem fram komu hjá Ríkisendurskoðun í þessu máli þá var niðurstaða hennar sú að vissulega væru þarna vísbendingar um að verið væri að brjóta jafnréttislög. En Jafnréttisstofa taldi sig þurfa að fá frekari upplýsingar til þess að geta tekið af allan vafa í því efni, þó að þarna væru verulegar vísbendingar á ferðinni. Jafnréttisstofa hafði heldur ekki þær heimildir sem verið er að kalla eftir með þessu frumvarpi. Hefði hún haft slíkar heimildir hefði hún getað farið alveg til botns í þessu máli. Það skiptir auðvitað verulegu máli þegar svona kemur upp að slíkt sé til staðar. Um þessar viðbótargreiðslur eru ekki til neinar samræmdar reglur og raunverulega hefur fjármálaráðuneytið og Ríkisendurskoðun greint á um það hvort yfirleitt sé heimild til slíkra viðbótarlaunagreiðslna. Fjármálaráðherra vísar ávallt til þess þegar ég hef verið að spyrja um hvort ekki þurfi að ná einhverju samkomulagi við opinbera starfsmenn um hvernig á þessu máli verði haldið og það hefur ekki náðst. Hér er staddur formaður BSRB þannig að hann ætti kannski að geta upplýst um það. Meðan ekki eru til samræmdar reglur um þetta og Ríkisendurskoðun viðurkennir að þessar greiðslur séu í gangi - þetta skiptir hundruðum milljóna og þetta gengur frekar til karla en kvenna - þá er verið að viðhalda hér launamismun að mínu viti. Ég hefði viljað að við gætum sammælst um þetta og þá ekki síst að forusta BSRB skýri af hverju ekki sé búið að ná þeirri samstöðu sem þarf að vera um hvernig að þessum viðbótarlaunagreiðslum er staðið. Meðan þetta rennur svona þá gengur launamisréttið áfram. Ég vil líka nefna annað sem rökstyður það að þetta tæki sem hér er verið að kalla eftir ætti að vera fyrir hendi. Ég leiddi í ljós með fyrirspurn hérna fyrir nokkrum árum meðan bankarnir voru í ríkiseign að verulegur launamunur viðgengist innan bankanna í formi greiðslu fyrir bílakostnað. Það voru svo sannarlega leidd rök að því að þar viðgengist launamisrétti dulbúið í formi bifreiðastyrks. Í úttekt sem var þar gerð og Jafnréttisstofa kom að var leitt í ljós að þetta voru karlar og konur sem voru í nákvæmlega sömu störfum en karlarnir höfðu bílastyrk og konurnar miklu lægri og í sumum tilvikum ekki. Þar sagði Jafnréttisstofa beinlínis, eða hvort það var Jafnréttisráð á þeim tíma, að verið væri að brjóta jafnréttislög og bönkunum var falið að gera breytingar í þessu efni. En það var aldrei hægt að fá neinn botn í hvort bankarnir hefðu brugðist við í þessu efni og reyndar neituðu þeir því þrátt fyrir að Jafnréttisráð teldi að slík brot tíðkuðust innan bankanna. Ég er hér að leiða fram að það er afar mikilvægt að Jafnréttisstofa fái þær heimildir sem hún þarf sem eftirlitsaðili með því að jafnréttislög séu ekki brotin og að hún fái þá heimildir sem eru til staðar hjá þeim eftirlitsstofnunum sem við höfum í þjóðfélagi okkar. Í tengslum við kvennafrídaginn núna hefur mikið verið rætt um að afnema þurfi þá launaleynd sem ríkir í þjóðfélaginu. Ég býst við og tel að líka þurfi að taka á þessu með víðtækari hætti en hér er lagt til til þess að afnema allt sem viðheldur launaleyndinni. Lögfræðingar hafa sagt að þetta sé raunverulega lagabrot og að tryggja þurfi þetta betur, þ.e. að ekki sé verið að gera einstaklingsbundna samninga við launþega sem viðhaldi þessari launaleynd. Málið þarf því að skoðast með víðtækari hætti en hér er lagt til þó að þetta sé vissulega mjög mikilvæg leið, eins og ég hef reynt að varpa ljósi á og sett rök fram fyrir, til þess að stuðla að launajafnrétti. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa frekari orð um þetta frumvarp. Þetta mál kemur inn í nefnd sem ég á sæti í og ég mun leggja mitt af mörkum til þess að það verði ekki svæft og hljóti afgreiðslu og komi aftur inn í þingsali þannig að hægt verði að taka efnislega afstöðu til þess.

Virðulegur forseti. Ég held að í þessu frumvarpi sé hreyft mjög mikilsverðu máli. Ég styð frumvarpið og þá tillögu sem það felur í sér um að Jafnréttisstofu verði fengin í hendur tæki sem nauðsynleg eru vegna verkefna hennar og athugunar hennar á einstökum málum þannig að hún geti krafið stofnanir, sveitarfélög, atvinnurekendur og félagasamtök um upplýsingar, hvort sem þær eru sértækar eða almennar, sem lúta að launamálum eða öðru ef grunur leikur á að verið sé að brjóta eða fara á svig við jafnréttislög. Ég held að hér sé ágætt mál á ferðinni og styð það. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þetta sé nú kannski ekki eina tækið sem dugi í þessum efnum. Þetta er eitt af mörgum og er ágætt í því safni sem þarf að vera til til þess að hægt sé að takast á við þann kynbundna launamun sem er í íslensku samfélagi eins og öðrum. Tækið sem hér er verið að leggja til tekur fyrst og fremst á hinum ólöglega launamun, þ.e. þeim launamun sem stangast beinlínis á við jafnréttislög þar sem verið er að mismuna konum og körlum í launum sem gegna sömu störfum eða sambærilegum störfum. Þetta tæki hér sem verið er að leggja til tekur hins vegar ekki á þeim launamun sem er í samfélaginu vegna þess að við erum með kynskiptan vinnumarkað þar sem störf eru einfaldlega metin misverðmæt eftir því hvort þau teljast vera hefðbundin kvennastörf eða hefðbundin karlastörf. Þetta tæki tekur ekki á þeim þætti málsins. Þetta tekur einvörðungu á þeim þætti málsins sem lýtur að lögbrotum, brotum á jafnréttislögum og að því leytinu til er þetta svipað og kannski með Samkeppnisstofnun sem getur farið inn í fyrirtæki og aflað upplýsinga og gagna og rannsakað ef ástæða er til þess að ætla að verið sé að brjóta samkeppnislög, að verið sé með einhverjum hætti að brjóta gegn þeirri samkeppni sem á að vera á markaði. En ég endurtek það að þetta tekur ekki á þeim þætti sem lýtur að hinum kynbundna launamun sem er vegna þess að vinnumarkaðurinn er kynskiptur og kvennastörf teljast einfaldlega ekki jafnverðmæt og hefðbundin karlastörf. Þess vegna fannst mér aðeins miður hvernig 1. flutningsmaður þessa máls tók til orða áðan þegar hún sagði að þau í Vinstri grænum teldu sig einfaldlega komin fram yfir það að þurfa að skipa nefnd til þess að fjalla um launamun karla og kvenna og til þess að takast á við hann og þau væru hér með tæki í höndunum sem þau teldu öflugra í þeim efnum. Ég held að við þurfum að ráðast til atlögu, ef svo má segja, við þennan launamun með mörgum og mismunandi tækjum. Við þurfum að gera það á mörgum og mismunandi vígstöðvum. Við eigum einfaldlega að nota öll þau tæki sem tiltæk eru og við eigum að styðja það frumkvæði sem fram kemur í þeim efnum hver svo sem á það frumkvæði. Ég held þess vegna að við séum ekki, því miður, komin fram yfir það að þurfa að skipa nefndir til þess að takast á við þessi mál eða beita einhverjum tækjum í stjórnsýslunni sem tiltæk eru til þess að takast á við launamuninn. Það er hægt að takast á við launamuninn. Það er hægt að saxa á hann. Það er hægt að breyta þessu. Auðvitað er þetta ekkert náttúrulögmál. Þetta er bara mannanna verk. Ég vil nefna í því sambandi að þó að hjá Reykjavíkurborg sé enn þá launamunur óútskýrður milli kvenna og karla þá tókst samt sem áður að helminga þann óútskýrða launamun á árabilinu frá 1995–2001, eða á um það bil fimm ára tímabili. Það tókst að helminga þennan óútskýrða launamun sem var á launum karla og kvenna hjá Reykjavíkurborg einfaldlega vegna þess að pólitískur vilji var til þess, ekki bara hjá kjörnum borgarfulltrúum heldur í stjórnsýslu borgarinnar, til þess að takast á við það og þeim ráðum var beitt sem tiltæk eru og m.a. sett markmið í kjaraviðræðum um að vinna gegn þessum launamun. Það er ekki bara þannig að verkalýðshreyfingin eigi að hafa og setja sér markmið í kjaraviðræðum heldur á líka viðsemjandinn, hvort sem það eru atvinnurekendur á almennum markaði, ríkið eða sveitarfélögin, að setja sér samningsmarkmið. Þau samningsmarkmið geta m.a. lotið að því að draga úr þeim kynbundna launamun sem er vegna mismunandi verðmætamats á störfum kvenna og karla. Það gerir auðvitað líka ákveðnar kröfur til verkalýðshreyfingarinnar um að hún setji þá þau störf í ákveðinn forgang í kjaraviðræðum, þ.e. ef það er líka vilji og markmið verkalýðshreyfingarinnar að takast á við þennan launamun, að hún setji þau störf þá í ákveðinn forgang í kjaraviðræðum við viðsemjendur sína. Ef menn eru sammála um þetta, sem manni heyrist a.m.k. á tyllidögum að allir séu sammála um, þá ættum við að ná einhverjum árangri og takast að saxa á launamuninn. Ég vil líka nefna í því sambandi, af því að ég nefni hér tyllidaga og yfirlýsingar og fögur orð og fyrirheit á tyllidögum eins og á kvennafrídaginn frá fjölmörgum aðilum, þá skiptir auðvitað máli að það séu ekki bara orðin tóm heldur að gengið sé eftir efndum í þessum efnum. Ég verð að játa það, hafandi tekið þátt í kvennabaráttunni eða jafnréttisbaráttunni í meira en aldarfjórðung, að mér finnst ákveðinn tvískinnungur í því fólginn þegar aðilar koma fram, lýsa yfir stuðningi við þennan málstað kvenna og þessa baráttu fyrir launajafnrétti, hvetja konur jafnvel til þess að taka þátt í þessum degi, þessum atburðum, en gera svo kannski harla lítið til þess að breyta þeirri stöðu sem uppi er. Fjölmörg fyrirtæki auglýstu heilsíður í blöðunum þennan dag og hvöttu konur til þess að taka þátt í þessu og óskuðu konum til hamingju með daginn. Ég hefði kosið að sjá upplýsingar frá þessum fyrirtækjum um hvernig launamálum er háttað í þessum fyrirtækjum, hvernig launajafnrétti er á veg komið í þessum fyrirtækjum og hvað þessi fyrirtæki hyggjast gera til þess að breyta þeirri stöðu sem uppi er. Mér finnst alveg full ástæða til þess að gengið sé eftir því, ekki bara auðvitað hjá þeim fyrirtækjum sem auglýstu heldur almennt hjá okkar stóru fyrirtækjum sem eru hér öflug á markaði, skila miklum hagnaðartölum og umbuna sínum æðstu yfirmönnum vegna þess hversu miklum árangri þeir eru að ná í sínum rekstri. Þessi stóru fyrirtæki eiga að sýna að þau hafi metnað og vilja til þess að takast á við launamisréttið og setja sér skýr markmið og mælanleg um hvaða árangri þau ætla að ná í launajafnréttinu og birta síðan í ársskýrslum sínum og ársreikningum hvernig þeim er að takast upp í þeim efnum. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þetta breytist ekki eins og hendi sé veifað. En ef fyrirtækin settu sér svona mælanleg markmið og þau birtu það í ársreikningum sínum, væru einfaldlega með lykiltölur um bæði launajafnrétti og almennt jafnrétti í sínum fyrirtækjum þá held ég að við mundum ná meiri árangri en við höfum náð hingað til. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að umbuna fyrirtækjum sem þannig standa að málum. Við eigum að umbuna þannig fyrirtækjum bæði með viðskiptum og með umfjöllun um þau ef þau sýna vilja til þess að takast markvisst á við þessi mál. Ég kem nú fyrst og fremst hér upp til þess að lýsa yfir stuðningi við málið en um leið bendi ég á að þetta er bara eitt tæki af mörgum sem við þurfum til þess að takast á við launamun kynjanna á vinnumarkaði. Reyndar vil ég bæta því hér við að ég tel, eins og þingmaðurinn sem talaði á undan mér, þingmaður Samfylkingarinnar, Jóhanna Sigurðardóttir, að taka þurfi á launaleyndinni kannski með víðtækari hætti en lagt er til hér. Ég mun beita mér fyrir því að flutt verði þingmál af hálfu Samfylkingarinnar um launaleyndina sem samið er um í fyrirtækjum við einstaklingana og felur í sér að einstaklingum er bannað að gera grein fyrir launum sínum, að segja frá launum sínum, þ.e. að flutt verði þingmál um að ekki sé heimilt að standa þannig að verki að réttur einstaklingsins sé takmarkaður til þess að segja hverjum sem hann segja vill frá launum sínum. Við þingmenn Samfylkingarinnar munum skoða það að flytja slíkt mál hér á næstunni sem getur tryggt rétt einstaklingsins til þess að segja frá launum sínum og koma í veg fyrir að hægt sé að setja slíkar hömlur á fólk. Ég held að það sé eitt tækið enn til þess að takast á við þetta launamisrétti. Ég held að ég hafi ekki fleiri orð um þetta frumvarp. En eins og ég segi þá er þetta ágætt frumvarp og ágætt tæki í það safn sem þarf að vera til til þess að hægt sé að takast á við þessi mál.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég leyfi mér að hafa allan vara á með að skrifa upp á þann árangur sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir segir hafa náðst í Reykjavíkurborg á síðari hluta tíunda áratugarins við að rétta kjaramun kynjanna. Þar vísa ég m.a. til rækilegrar úttektar sem var gerð í tímaritinu Veru ekki alls fyrir löngu. Ef horft er á kjaramuninn almennt, á milli þeirra sem hafa hin lægstu laun og þeirra sem hafa hæstu laun, þá hef ég nú trú á að sá munur hafi aukist, enda voru því miður uppi svipaðar áherslur og hugmyndir í borginni og í fjármálaráðuneytinu í tíð fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra, Friðriks Sophussonar, þegar við sem störfuðum og störfum í samtökum launafólks reyndum að fá því framgengt að borg og ríki skrifuðu upp á að um öll launakjör yrði samið á félagslegum grunni. Bæði borgin og fjármálaráðuneytið neituðu að verða við þessu. Þetta var af okkar hálfu liður í tilraun til að draga úr duttlungagreiðslum, þ.e. greiðslum sem forstöðumenn eða forstjórar stofnana ákvörðuðu á eigin vegum. Hluti af þessu voru síðan deilurnar sem geisuðu í þingsal árið 1996 um 9. gr. starfsmannalaganna, þar sem kveðið var á um heimild forstöðumanna til að greiða að eigin geðþótta. Það er reyndar núna komið inn í samninga sem ég tel mjög til hins verra. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir vék að umframgreiðslum og vitnaði í skýrslugerð í því efni. Ég held að staðreyndin sé sú að óumdeilt er að greiðslur af þessu tagi hafa verið í þágu karla fremur en kvenna. Það er sums staðar, ég held að ekki sé hægt að alhæfa um þetta, verið að reyna að draga úr þessu. Ég er alveg sannfærður um að barátta eins og við höfum orðið vitni að nú að undanförnu, þar sem þjóðin, ekki bara kvenþjóðin heldur öll þjóðin, skrifar upp á þann ásetning sinn að launamisrétti verði útrýmt, verði til að ýta á eftir slíku. En forsenda þess að þetta nái fram að ganga er að aflétta launaleyndinni. Í þessu frumvarpi er bæði vísað í almennar upplýsingar og sértækar upplýsingar. Það er talað um opinbera aðila, ríkið, sveitarfélög, félagasamtök og fyrirtæki. Að því leyti eru þær tillögur sem eru í þessu frumvarpi nýlunda, að þvinga á einkamarkaðinn til að upplýsa líka um launakjör. Það er nokkuð sem ég tel eðlilegt og mjög æskilegt, að þetta tæki verði fært Jafnréttisstofu til að stuðla að jafnri stöðu og jöfnum rétti kvenna og karla. Varðandi almennar upplýsingar um launakjör hjá hinu opinbera ætti ekki að þurfa að setja nein lög af þessu tagi. Samkvæmt upplýsingalögum og skýringum sem fylgja þeim lögum er ætlast til þess að upplýsingar um almenn kjör, þ.e. föst kjör, grunnlaun og fastar greiðslur, hvort sem það eru bílapeningar, ökutækjastyrkur eða föst yfirvinna, séu opinberar upplýsingar. Samkvæmt þessum lögum á hver og einn að geta nálgast upplýsingar um þetta. Það er aðeins breytileg vinna sem á að geta farið leynt ef menn óska eftir því. En hitt á að vera opið. Það hefur hins vegar reynst útilokað fyrir samtök launafólks að fá því framgengt að þetta verði sett upp á borðið, hafi á annað borð verið tregða handan borðsins, hjá atvinnurekandanum. Það er hin almenna regla hjá ríki og sveitarfélögum í seinni tíð, að neita að upplýsa um launakjör. Þá er vandinn sá að einstaklingur, til að fá þetta fram, þyrfti að höfða mál og það er ekki alveg hlaupið að því. Ég get upplýst að BSRB hefur reynt að ýta á eftir slíkum málum hjá tilteknum stofnunum þar sem starfsmannafélögin hafa óskað eftir upplýsingum en úrskurðarnefnd um upplýsingamál - ég man ekki alveg hvað hún heitir, þ.e. hvert tækniorðið er en ég held hún heiti það - neitaði að styðja við bakið á verkalýðsfélaginu í þeirri viðleitni, sem ég tel harla undarlegt. Það hefur verið rætt að menn fari í málsókn út af þessu og láti á þetta reyna fyrir dómstólum þótt ákvörðun hafi ekki verið tekin um það. En ég tel mjög brýnt að stuðla að því að launaleynd verði aflétt, hvort sem er hjá opinberum stofnunum, hjá stofnunum ríkis, sveitarfélögum, sjálfseignarstofnunum, eða á einkamarkaði. Þetta frumvarp, ef að lögum yrði, væri mikilvægt tæki í jafnréttisbaráttunni. Ég tel að það mundi einnig gagnast í baráttunni fyrir því að jafna kjörin almennt í landinu.

Virðulegur forseti. Ég sagði áðan að ég teldi þetta mikilvægt tæki sem eftirlitsstofnuninni Jafnréttisstofu væri fengið í hendur til að fylgjast með og rannsaka hvort um lögbrot væri að ræða þegar kemur að launajafnrétti kynjanna. Þetta tæki upphefur hins vegar ekki launaleynd. Hér er ekkert sem segir að það sé ekki hægt að viðhafa launaleynd eftir sem áður, þ.e. að einstaklingarnir, eins og er í dag, undirgangist það hugsanlega í samningum sínum við atvinnurekendur að mega ekki gefa upp þau laun sem þeir hafa. Hins vegar getur eftirlitsstofan farið og skoðað málin. En hin almenna launaleynd gæti eftir sem áður verið við lýði. Ég held að það þurfi að taka á því með sérstökum hætti. Ég vildi í fyrsta lagi segja þetta. Í öðru lagi vil ég segja að mér finnst heldur miður, af þingmanni Vinstri grænna, að vilja ekki horfast í augu við það, sem var þó sannarlega skoðað og gerð úttekt á, að sá árangur náðist frá árinu 1995–2001 að hinn óútskýrða launamun sem verið hafði milli kynjanna og var ekki hægt að útskýra með neinu öðru en kynferði hjá Reykjavíkurborg - það koma auðvitað alls konar breytur inn í myndina, eins og vinnutími, starfsaldur o.s.frv. - að þann launamun tókst að helminga á þessu árabili, þ.e. frá 1995–2001. Og það er merkilegt að geta ekki einu sinni sætt sig við það þegar einhver árangur næst, að fagna honum og byggja á honum, í stað þess að reyna að gera sem minnst úr þeim ávinningi.

Hæstv. forseti. Ég sagði og segi enn að ég hef allan vara á um að samþykkja að þetta hafi náðst. Ég ítreka að þegar horft er til þess munar sem er á milli hinna lægstu og hinna hæstu hjá Reykjavíkurborg, hvort sem það eru karlar eða konur, þá tel ég þann mun hafa aukist. Kjaramunurinn hefur aukist og hann jókst með aukinni dreifstýringu, enda eru menn núna að fara í annan farveg hvað það snertir. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur að með þessu yrði launaleynd ekki aflétt. Það er alveg hárrétt. Hins vegar yrði launaleynd aflétt gagnvart tiltekinni stofnun, sem væri Jafnréttisstofa, sem fengi aðgang að upplýsingum um launakjör. En ég tek heils hugar undir hitt, að markmið okkar hlýtur að vera að aflétta launaleyndinni.

Virðulegur forseti. Launaleyndinni er aflétt gagnvart tiltekinni stofnun sem er Jafnréttisstofa. Það er hins vegar þá og því aðeins að Jafnréttisstofa fari, annaðhvort að eigin frumkvæði að rannsaka mál eða vegna þess að henni berst kæra upp í hendurnar að hún fer af stað. Við getum ekki gert ráð fyrir því að Jafnréttisstofa velti við pappírum í öllum fyrirtækjum sem eru með fólk í störfum og hafa nú þegar sveipað launin slíkri leynd. Hið mikilvæga, sem Samfylkingin mun taka fyrir og beita sér fyrir í þinginu, er að réttur fólks til að segja frá því sem það hefur í laun sé ótvíræður og verði ekki af því tekinn. Þannig geti fólk á degi hverjum, konur og karlar, borið sig saman í launum og vitað hvað næsti maður, sem starfar við þeirra hlið, hefur í laun. Þetta tel ég að verði að vera ótvírætt. Ég mun, eins og ég sagði, beita mér fyrir því að slíkt mál verði flutt í þinginu þannig að enginn þurfi að velkjast í vafa um rétt sinn til að segja frá því hvað hann hefur í laun. Svo ítreka ég að ég vísaði til könnunar sem var gerð frá árinu 1995–2001. Það kann vel að vera að launamunurinn hjá Reykjavíkurborg hafi aukist eins og víða annars staðar í samfélaginu á undanförnum árum, það kann vel að vera. En hvernig það kemur út gagnvart kynjunum veit ég ekki hvort við getum fullyrt um í þessum ræðustól.

Hæstv. forseti. Það er einmitt það sem ég sagði. Ég tel að við getum ekki fullyrt um það efni í þessum ræðustól. Hitt ítreka ég, að það náðust ekki samningar um það milli samtaka launafólks og borgarinnar að setja alla kjarasamninga inn í félagslegan farveg. Það er nokkuð sem ég minnist frá árinu 1996 þegar verkalýðshreyfingin barðist gegn því að samningar yrðu settir inn í einstaklingsbundinn farveg. Ég tek innilega undir ábendingar hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur um að réttur einstaklingsins til að segja frá því hvaða kjör hann hefur á að vera ótvíræður. Að sjálfsögðu á atvinnurekandi ekki að hafa heimild til að meina honum slíkt. Þetta er enginn ágreiningur um það. Við lítum ekki á þetta þingmál sem einhverja allsherjarlausn á öllum vanda. Við ítrekum hins vegar að hér er á ferðinni mikilvægt tæki til að stuðla að jafnri stöðu og jöfnum rétti karla og kvenna, enda erum við, vænti ég, öll sem hér höfum tekið til máls sammála um það.

Virðulegi forseti. Vegna þeirra orðaskipta sem fram fóru áðan vil ég fyrst segja að þegar fyrir liggur mælanlegur árangur af því að minnka kynbundinn launamun þá er mikilvægt að viðurkenna þann árangur. Það er ein leið til að ná frekari árangri ef það sem gert hefur verið í þessum málum skilar árangri. En ég geri ráð fyrir því, eins og hér var nefnt, að í því umróti sem verið hefur í þjóðfélaginu hafi bilið vaxið milli láglaunafólks og þeirra sem betur eru launaðir innan borgarkerfisins eins og í þjóðfélaginu öllu. En ég kem upp, virðulegi forseti, vegna þess sem fram kom hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni en hann tekur undir með mér að þær viðbótarlaunagreiðslur sem tíðkast hafa um einhvern tíma innan ríkiskerfisins hafi gengið í mun meira mæli til karla en kvenna. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi einhverja skýringu á því af hverju ekki hafi verið settar samræmdar reglur, viðmiðunarreglur um þessar viðbótarlaunagreiðslur sem forstöðumönnum beri að fara eftir, m.a. til að stuðla að því að þær gangi í jöfnum mæli til karla og kvenna og ekki sé verið að brjóta jafnréttislög með þessum greiðslum. Í því sambandi minni ég á að ég hef spurt fjármálaráðherra um þetta og hann hefur rætt um, ef ég skildi hann rétt, að það standi á því að einhver sameiginleg niðurstaða náist milli opinberra starfsmanna og fjármálaráðuneytisins í því efni. Ég spyr því: Hvers vegna tekur þetta svona langan tíma og hefur hv. síðasti ræðumaður, sem er formaður BSRB, einhverjar skýringar á því? Mér finnst óþolandi að það sé svona mikill dráttur á því að fá þetta fram vegna þess að það er alveg ljóst að það er launamisrétti í þessum viðbótargreiðslum.

Hæstv. forseti. Þessar viðbótargreiðslur hafa verið í ýmsu formi. Þær hafa verið í fastri yfirvinnu sem hafa í ríkari mæli, að því er talið er vera víst, gengið til karla en kvenna. Síðan vildi ríkið koma á því fyrirkomulagi 1996, með lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, að forstöðumenn hefðu á hendi vald til að greiða starfsmönnum. Það var 9. gr. laganna sem kvað á um þetta. Hún var sett á ís vegna þess að samtök launafólks vildu fá því framgengt að um þetta yrði samið á félagslegum grunni. Samkvæmt lögunum og samkvæmt þessari lagagrein átti forstöðumaður að sönnu að hafa reglur um þetta, hann átti að setja einhverjar almennar reglur en það gat hann gert á eigin forsendum. Af hálfu samtaka launafólks var krafa um að samið yrði um þetta á félagslegum grunni. Það var það sem ég vísaði í áðan að ekki náðist fram að ganga, hvorki gagnvart Reykjavíkurborg né ríkinu. Þetta er staðreynd. Sams konar kröfur voru settar fram gagnvart báðum þessum aðilum. Síðan gerist það í samningunum núna, og það var BHM sem reið á vaðið að semja um framkvæmd þessarar reglu þannig að 9. gr. laga um réttindi og skyldur á að koma núna til framkvæmda. Við eigum eftir að sjá hvernig þetta mál þróast áfram en af hálfu samtaka launafólks er mjög ríkur vilji til þess að koma þessu inn í það horf að ekki sé verið að mismuna fólki, hvorki eftir kynferði né á einhverjum öðrum forsendum.

Virðulegi forseti. Staðan hefur verið sú hingað til að Ríkisendurskoðun hefur haldið fram og sagt það í sinni úttekt að þessar viðbótargreiðslur viðgengjust í ríkiskerfinu og forstöðumenn ákveði hvernig þær dreifist milli starfsmanna og milli kynja. Fjármálaráðuneytið hefur ekki viðurkennt að þessar viðbótargreiðslur séu í gangi en þær eru búnar að vera það í mörg ár og vafalaust vegna þess sem hv. þingmaður nefndi, vegna kröfu frá opinberum starfsmönnum um að um þær yrði samið. Hv. þingmaður segir að nú sé búið að semja um þær og ég spyr þá: Megum við þá vænta þess að settar verði einhverjar viðmiðunarreglur fyrir forstöðumenn til að fara eftir? Vegna þess að ég minni á að Ríkisendurskoðun hefur kallað eftir slíkum reglum og hún hefur líka bent á það í skýrslu sinni að brýnt sé að þessar viðmiðunarreglur fyrir forstöðumenn verði settar inn í jafnréttisáætlanir ráðuneyta og stofnana til þess að eftir þeim sé farið. Því er brýnt að þessar samræmdu viðmiðunarreglur séu gefnar út. Mér leikur hugur á að vita hvort hv. þingmaður veit eitthvað um þetta því að ég hef lengi velt því fyrir mér hvernig hægt sé að fá ráðuneytið til að setja þessar samræmdu reglur. Ég minni líka á að þegar Jafnréttisstofa fór yfir þessar viðbótargreiðslur þar sem hún taldi að margt benti til að þarna væri um brot á jafnréttislögum að ræða, þá kallaði hún líka eftir því að ráðuneytið setti samræmdar viðmiðunarreglur. Nú þegar hv. þingmaður upplýsir að búið sé að semja um þetta vænti ég þess að búið sé að ná niðurstöðu um það milli opinberra starfsmanna og ráðuneytisins eftir hvaða reglum verði farið við úthlutun á þessum viðbótargreiðslum og þá spyr ég: Verða útgefnar einhverjar sérstakar viðmiðunarreglur í þessu sambandi og mun hv. þingmaður beita sér fyrir að þær verði settar inn í jafnréttisáætlanir ríkisstofnana?

Hæstv. forseti. Ég tek undir að það væri mjög mikilvægt ef þetta yrði sett inn í jafnréttisáætlanir einstakra stofnana. Ég skal viðurkenna að mér finnst þeir samningar sem gerðir voru um þetta efni ekki nægilega traustir. Mér finnst þeir of mikið á forsendum forstöðumanna stofnana. Hins vegar með það í huga að gera það besta úr því sem við höfum og að það á að setja tilteknar reglur um þessar greiðslur en innan hverrar stofnunar um sig, er eðlilegt að gengið verði eftir því að ríkisstofnanir sem starfa samkvæmt þessum lögum geri einmitt þetta sem hv. þingmaður nefndi. Og ég mun fyrir mitt leyti, á þeim vettvangi þar sem ég get komið því við, beita mér fyrir að svo verði gert.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem orðið hefur um þetta frumvarp. Hún hefur verið góð og bætt við þá umræðu sem þegar hefur farið fram um þessi mál í þingsölum. Ég vil geta þess í framhaldi af þeim orðaskiptum sem orðið hafa núna á milli þeirra hv. þingmanna Ögmundar Jónassonar og Jóhönnu Sigurðardóttur úr Reykv. s. að ein grein þess frumvarps sem við ræðum hér, þ.e. 4. gr., gerir ráð fyrir að sérhvert fyrirtæki eða stofnun þar sem starfa fleiri en 25 manns kjósi sér jafnréttisfulltrúa, en ég gerði ekki sérstaka grein fyrir henni í framsöguræðu minni. Þeim jafnréttisfulltrúa verði falið að hafa eftirlit með jafnréttisáætlun viðkomandi fyrirtækis og tryggja að jafnrétti sé fylgt í starfsmannastefnu og að öllu leyti hvað varðar viðkomandi fyrirtæki. Í þessari frumvarpsgrein er reiknað með því að jafnréttisfulltrúarnir starfi í nánu samstarfi við trúnaðarmenn viðkomandi fyrirtækis og að í störfum sínum geti þeir tekið saman upplýsingar og fjallað bæði um almenn og sértæk jafnréttismál í samræmi við réttindi og skyldur III. kafla jafnréttislaganna. Hugmyndafræðin á bak við þessa grein er einmitt sú að tilgangi jafnréttislaganna verði best náð ef innra eftirlit fyrirtækja og stofnana er í lagi. Ég tel að það mál sem við ræddum hér eða hv. þingmenn áttu orðaskipti um, viðbótargreiðslurnar, sé einmitt dæmigert mál sem jafnréttisfulltrúar fyrirtækja ættu að sinna og ættu að hafa aðgang að upplýsingum til þess að tryggja að fólki sé ekki mismunað á grundvelli kynja hvað varðar þessar viðbótargreiðslur. En eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir bendir á er það staðfest í skýrslum og athugunum sem gerðar hafa verið að slík mismunun hefur viðgengist. Ég vil síðan þakka upplýsingar frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur varðandi þau ákvæði í framkvæmdaáætlun um launajafnrétti kynjanna sem fóru inn í jafnréttisáætlun ríkisstjórnarinnar, hún upplýsir hér í umræðunni á hvern hátt það ákvæði fór inn í jafnréttisáætlunina. Ég tek líka eftir því að hv. þingmaður hefur innt hæstv. félagsmálaráðherra eftir því á nýju þingskjali hvað líði þessari framkvæmdaáætlun um launajafnrétti kynjanna. Það verður spennandi að fylgjast með því hvernig hæstv. félagsmálaráðherra svarar spurningum þingmannsins. Varðandi þau orð hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur um að það frumvarp sem hér um ræðir taki ekki á launaleyndinni þá er það auðvitað alveg rétt, það gerir það ekki. Engu að síður er talsverður kafli í greinargerðinni sem fjallar um launaleyndina og áhyggjur flutningsmanna af henni. Ég verð að segja það að við deilum þarna sjónarmiðum, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og þingmenn Samfylkingarinnar, þar sem við teljum að það sé afar mikilvægt að skoða það ofan í kjölinn á hvern hátt þær kjaraákvarðanir sem núna eru í auknum mæli ákveðnar eða vélað um í einstaklingsbundnum samningum, hafa mismunandi áhrif á kynin. Það er ýmislegt sem bendir til þess að karlar beri meira úr býtum í slíkum einstaklingsbundnum samningum en konur. Ég get alveg sagt það hér fyrir hönd þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að við höfum mjög miklar áhyggjur af þessu og fullan hug á að takast á við þetta vandamál líka. Verði lagt fram þingmál frá Samfylkingunni varðandi það mál lýsi ég því yfir að ég væri sannarlega reiðubúin til að styðja það eða flytja málið með hv. þingmönnum Samfylkingarinnar ef það stæði til boða. Þetta er stórt og viðamikið mál. Það er rétt sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði að við þurfum ekki einungis að fjalla um þau lögbrot sem framin eru í þessu tilliti, þ.e. hvernig brotið er á fólki sem samkvæmt lögum á ákveðinn rétt, heldur þurfum við líka að hafa í huga að skoða þann launamun sem er innbyggður í okkar kyngreinda vinnumarkað. Hinn kyngreindi vinnumarkaður er auðvitað eitt af þeim viðfangsefnum sem alþingismenn ættu að taka hér alvarlega til skoðunar. Eitt af því sem ég greindi ekki frá í flutningsræðu minni áðan, hæstv. forseti, var að þetta mál var sent út til umsagnar á síðasta löggjafarþingi. Það voru reyndar afar fáir sem fengu málið til umsagnar og enn færri sem skiluðu inn umsögnum. Þeir sem skiluðu umsögnum voru félagsmálaráðuneytið, Samtök atvinnulífsins og Verslunarráð Íslands, sem nú heitir Viðskiptaráð Íslands. Ég veit ekki hvort það kemur nokkrum á óvart hér en bæði Verslunarráðið og Samtök atvinnulífsins leggjast harkalega gegn frumvarpinu og þeim hugmyndum sem að baki því liggja og félagsmálaráðuneytið telur með öllu ótímabært að mæla með umræddum breytingum og rökstyður það í bréfi sem sent var til félagsmálanefndar. Ég er ósammála félagsmálaráðuneytinu í þeim efnum. Ég tel okkur hafa í þeirri umræðu sem hér hefur orðið sýnt fram á það svo ekki verði um villst að fullt tilefni er til að leiða í lög þau ákvæði sem hér hafa verið til umræðu og frumvarp þetta hefur að geyma. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til áframhaldandi umfjöllunar í félagsmálanefnd og 2. umr.