Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það væri náttúrlega eðlilegt að ræða um skýrslu eins og þessa, en ég ætla þó ekki að gera það í neinu verulegu atriði. Það er eðlilegt að skýrsla um þennan drátt, sem orðið hefur á því, að gerðar hafi verið nokkrar ráðstafanir í dýrtíðarmálunum, sé rædd í sambandi við þær ráðstafanir, sem bornar eru fram. Og dómurinn um það, hve miklar ástæður hafa verið til þess, að slíkur dráttur varð, hlýtur að fara eftir því að verulegu leyti, hve stórvægilegar ráðstafanir eru bornar fram og hvað langan tíma hefur þurft til að undirbúa þær. Það liggur ekki fyrir á þessu stigi málsins að ræða um það, en þó er ástæða til að vekja athygli á því, að þær ráðstafanir, sem hér eru bornar fram sem bráðabirgðaráðstafanir og hæstv. forsrh. minntist nokkuð á, þær eru í senn bráðabirgðaráðstafanir og geta líka orðið, ef ríkisstj. þóknast og fær ekki samþ. sínar ráðstafanir, allvaranlegar ráðstafanir, því að, eins og tekið er fram í þessu frv., sem hér liggur fyrir, þá geta þessar ráðstafanir gilt vertíðina út, og að því er virðist, þá gilda aðrar ráðstafanir í samræmi við þann kostnað, sem þarf til að halda útgerðinni gangandi allt árið, og eru þær upphæðir ekki smávægilegar, þar sem er um að ræða 30% söluskatt á alla aðflutta vöru, sem á að gilda fyrir allt árið. Ríkisstj. hefur það þannig í hendi sér samkv. þessum bráðabirgðaráðstöfunum, hvort hún lætur þessar ráðstafanir gilda áfram eða ekki. Eins og ég sagði í upphafi, þá er eðlilegast, þó að hæstv. forsrh. hafi lítils háttar minnzt á þetta frv.. sem hér hefur verið lagt fram að umr. um það sé frestað, þangað til málið liggur hér fyrir til meðferðar, því að þær umr. verða sjálfsagt mjög víðtækar. Ég vildi aðeins taka það fram hér, að þögnin er engan veginn sama og samþykki. Dómurinn um þann frest, sem orðið hefur á því, að ráðstafanir yrðu gerðar til að bjarga framleiðslunni, hlýtur að verða eftir því, hvernig ráðstafanirnar sjálfar dæmast, en í fljótu bragði virðist hér vera um að ræða uppprentun á gömlu frv., með breyttum tölum, og lítið annað.



Herra forseti. Síðasta dag, sem fundur var haldinn í Alþingi, áður en jólafrí hófst, gerði ég hérna grein fyrir viðhorfi ríkisstj. til þess vanda, sem nú blasir við og þjóðin væntir, að Alþingi ráði bót á svo fljótt sem auðið er. Ég gerði það þá sérstaklega að umræðuefni, hvernig komið væri fyrir bátaútveginum, og skýrði í því sambandi frá því, að ríkisstj. hefðu borizt skýrslur frá Landssambandi ísl. útvegsmanna þann 15. des. og þann 18. des. frá hraðfrystihúsunum, þar sem bornar eru fram óskir og kröfur frá þessum aðilum, til þess að þeir gætu hafið starfsemi sína sem fyrst. Ég lýsti því yfir þá, að ríkisstj. hefði ekki gefizt ráðrúm til þess að athuga það, hvort auðið væri að tryggja þessa aðila með bráðabirgðaráðstöfunum, til þess að útgerðin stöðvaðist ekki núna um áramótin, eða hvort grípa ætti til róttækari ráðstafana í samræmi við yfirlýsta stefnu Sjálfstfl., ef hann hefði náð meirihlutaaðstöðu hér á þingi. En endanlega gaf ég það heit fyrir hönd ríkisstj., að hún mundi leggja fram tillögur í málinu fyrir Alþingi svo fljótt sem auðið yrði, hvort heldur sem þær mundu hníga að bráðabirgðalausn sem undanfara róttækari tillagna, eða þá að hinar síðarnefndu yrðu lagðar fram svo fljótt sem auðið yrði án slíks undanfara. Að sjálfsögðu hefur ríkisstj. gert allt, sem í hennar valdi stóð, til þess að vinna að framgangi þessa máls, og um áramótin var undirbúningur málsins það langt á veg kominn, að ég taldi mér fært að lýsa því þá yfir í áramótaboðskap mínum í Morgunblaðinu, að ríkisstjórnin mundi: „1) Leggja fyrir Alþingi þegar í stað, er það kemur saman til funda að nýju, tillögur, er miða að því að hindra stöðvun útvegsins og ætlaðar eru eingöngu til bráðabirgða. 2) Leggja fyrir Alþingi svo skjótt sem auðið er, að loknum nauðsynlegum undirbúningi málsins, tillögur um lausn á vandamálum atvinnu- og viðskiptalífsins, sem byggjast á afnámi uppbótaleiðarinnar og stefna að hallalausum rekstri framleiðslustarfsemi landsmanna í meðalárferði, afnámi hafta og banna og verzlunarfrelsi.“ Ég skýrði þá einnig frá því, að ríkisstjórnin hefði unnið sleitulaust með sérfræðingum sínum að undirbúningi skýrslna og tillagna í þessum málum, og að þessum tillögum miðaði vel áfram, en að sjálfsögðu þarfnast þær mikillar athugunar og vinnu, en leitazt mun verða við að hraða þeim sem mest. Ég taldi mér sem forsætisráðherra skylt að skýra Alþingi frá því nú, er það kemur til fundar á ný, að í samræmi við þessi fyrirheit sín hefur ríkisstj. nú lagt fyrir Alþingi frv. til bráðabirgðaúrlausnar á þessum vandamálum. Ég tek það fram, að ríkisstj. þótti ekki kleift að bíða eftir endanlegri lausn þessara mála, því að mörg atriðin krefjast mjög ýtarlegrar athugunar, svo að ekki verður hægt með neinni sanngirni að ætlast til þess, að Alþingi geti á einum eða tveim dögum látið uppi álit sitt um það og samþ. Að þessu athuguðu telur ríkisstj. rétt og flutti þess vegna þetta frv., sem miðar að bráðabirgðalausn þessara mála. Ég skal svo ekki að svo stöddu fara að ræða um þessa bráðabirgðalausn, því að hún kemur til umr. hér í þinginu á morgun, og mun þá viðkomandi ráðherra gera grein fyrir henni, en ég vil aðeins undirstrika það meginatriði, að ákvæði þessa frv. er eingöngu bráðabirgðalausn, og ætlazt er til, að þau gildi aðeins þangað til í marz. Það er miðað við, að þau gildi til 1. marz, ef ekki verður búið að setja heildarlöggjöf áður, en þau falla úr gildi strax og heildarlöggjöf er sett. Skyldi svo fara, gegn von ríkisstj., að Alþ. verði ekki búið að setja heildarlöggjöf um þetta 1. marz, þá gildir þó þessi bráðabirgðalausn áfram, í breyttu formi varðandi tekjuöflun, til vertíðarloka, þar sem útgerðarmenn töldu sig ekki geta hafið vertíð, ef ekki fengist vilyrði fyrir því, að sú vertíð, sem nú er að hefjast, fengi annaðhvort að njóta ábyrgðar eins og verið hefur eða þeirra grundvallarbreytinga, sem um er að ræða og hníga í þá átt að koma fótum undir framleiðslustarfsemi landsmanna almennt. Þó er svo ætlazt til, að þessi bráðabirgðalausn, ef hún heldur áfram lengur en til 1. marz, falli niður, hvenær sem endanleg skipun málanna verður gerð á Alþ., og gildi aldrei lengur en til vertíðarloka, 15. maí. Ég get um þetta aðeins af því, að ég vil, að hæstv. Alþ. sé það ljóst, að ríkisstj. ber fram bráðabirgðalausn í viðurkenningu þess, að það er ekki hægt að láta útveginn stöðvast, meðan stendur á varanlegri lausn málsins, en hún slær því jafnframt föstu, að hún vill ekki una þessari bráðabirgðalausn sem varanlegri lausn í málinu. Og hún telur eftir sem áður skyldu sína að bera fram till. um aðrar leiðir í þessu máli og mun leggja þær fyrir Alþ. svo skjótt sem auðið er. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar. Ríkisstj. mun. þegar þessar aðrar leiðir liggja fyrir, gera Alþ. ýtarlega grein fyrir þeim. Ég tel ekki, að ríkisstj. sé skylt að gera grein fyrir þeim fyrr en þær liggja fyrir. Þetta vildi ég herra forseti, láta koma fram á þessum fyrsta fundi Alþ.

forseti (StgrSt) : Mér hefur borist svo hljóðandi bréf frá hæstv. forseta Nd., dags. í dag: „Lúðvík Jósefsson, 2. landsk. þm., hefur í dag sent forseta neðri deildar svo látandi símskeyti: „Get ekki sátt þingfundi næstu vikur vegna óvenjulegra anna. Óska, með skírskotun til 144. gr. kosningalaganna, að varamaður, Magnús Kjartansson, taki sæti mitt á þingi meðan ég verð fjarverandi. Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að rannsakað verði á fundi sameinaðs þings í dag og borið upp til samþykktar kjörbréf varamanns þess, er í skeytinu greinir. Finnur Jónsson.“ Varaþingmaðurinn, sem í skeytinu getur, er hér viðstaddur, og enn fremur er til fundar kominn hv. 2. þm. Árn., Eiríkur Einarsson, sem ekki hefur setið á þessu þingi hingað til, svo sem kunnugt er, vegna veikinda. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf beggja þessara hv. þm., og tekur nú hv. frsm. nefndarinnar til máls.

Frsm. (Rannveig Þorsteinsdóttir) : Kjörbréfanefnd hefur á fundi sínum í dag athugað kjörbréf Eiríks Einarssonar, 2. þm. Árn., og Magnúsar Kjartanssonar ritstjóra, sem er 1. varamaður Sameiningarflokks alþýðu, sósíalistaflokksins, og hefur samþ. það einróma, að kjörbréf þeirra verði tekin gild.

Forseti (StgrSt): Ég vil nú leyfa mér að bjóða báða þessa hv. þm. velkomna til starfa, en sérstaklega er gleðilegt að sjá hér aftur hv. 2. þm. Árn., sem er nýstaðinn upp úr þungri legu. Þá þarf sá hv. þm., sem er 2. landsk. varaþm. og ekki hefur áður átt sæti á Alþingi, að undirrita drengskaparheit, og fer það nú fram. - Magnús Kjartansson undirritar drengskaparheit um að halda stjórnarskrána. Þá hefur hv. 2. landsk. varaþm. undirritað drengskaparheit sitt.

forseti (StgrSt): Ég vil leyfa mér að bjóða háttv. alþingismenn velkomna til starfa á ný eftir jólahlé, og einnig vil ég geta þess, að margir utanbæjarþingmenn hafa tjáð mér, að þeir væru nú á leið til þings, og munu þeir flestir geta mætt hér næstu daga.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Fjvn. hefur haft þetta mál til athugunar og aflað sér upplýsinga varðandi það. Árið 1947 var hafin almenn fjársöfnun í Flatey á Breiðafirði til þess að koma þar upp hraðfrystihúsi og fiskiðjuveri, og söfnuðust þá þegar 350 þús. kr. sem hlutafé, en þar af voru 150 þús. kr. frá Flateyjarhreppi. Hreppurinn þurfti þá að taka 150 þús. kr. lán, sem ríkissjóður ábyrgðist, til þess að geta gert þetta og gerzt hluthafi í fyrirtækinu. Á síðastliðnu ári kom svo í ljós, að allur kostnaður við að koma þessu fyrirtæki upp var miklu meiri og dýrari, heldur en upphaflega hafði verið áætlað, eða 1,4 millj. kr. í staðinn fyrir tæpa milljón. Það var því gerð um það krafa frá lánsstofnununum, að hlutaféð yrði aukið, og var þeirri ósk mætt með því að auka það upp í 525 þús. kr. Flateyjarhreppur tók þá að láni 175 þús. kr., eða alla hlutafjáraukninguna, svo að nú er hann eigandi 325 þús. kr. af hlutafé. Nú fer hreppurinn fram á, að ríkissjóður ábyrgist allt að 75 þús. kr. viðbótarlán, til þess að geta fullgert þetta fyrirtæki. Nefndin hefur átt þess kost að kynna sér öll gögn í málinu og leggur til, að þáltill. verði samþ. og orðið þannig við beiðninni. Í tilefni af fyrirspurn hv. 1. þm. S-M. um hag frystihúsa almennt og hvort ekki væri rétt að afgreiða þetta mál í sambandi við þá athugun, vil ég taka þetta fram: Nefndin sneri sér til stjórnar fiskimálasjóðs og fékk það svar, að það væri ekki hægt að gefa skýrslu um hag frystihúsa almennt á skömmum tíma, og sömuleiðis hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, en þessir aðilar lofuðu því að veita upplýsingar um þetta mál svo skjótt sem unnt væri. Nefndin getur því ekki gert nákvæma grein fyrir þessu núna, en mun gera það síðar. En það má engan veginn rugla þessu tvennu saman, því að þetta er hvort öðru óskylt. Það, sem hér er um að ræða, er ábyrgð á hluta af framlögðu hlutafé Flateyjarhrepps, og þess vegna getur þetta mál ekki heyrt undir 22. gr. VI. í fjárlagafrv., þótt sú aðstoð yrði á sínum tíma samþykkt óbreytt, og enda er hreppnum nauðsynlegt að fá þessa umræddu aðstoð nú þegar, og kom nefndinni saman um það, að ekki kæmi til mála að bíða eftir því með þetta mál. Nefndin leggur það því einróma til, að þessi till. verði samþ. eins og hún liggur fyrir á þskj. 8.



Herra forseti. Ég vil ekki mæla gegn því, að þessi till. verði samþ., þar sem ég geri ráð fyrir, að hennar sé full þörf og þeirrar ábyrgðar, er hún felur í sér. En ég vildi aðeins segja, um leið og till. kemur til atkvæða, að ég geri ráð fyrir því, að á ýmsum stöðum, þar sem líkt stendur á og hraðfrystihús eru í byggingu, en fé skortir til þess að fullgera þau, þá verði farin svipuð leið og hér hefur verið gert, og vænti ég þess þá, að þeim umleitunum, sem kunna að berast, verði tekið með sams konar velvilja og þessu máli hefur nú verið tekið hér.

Flm. (Steingrímur Aðalsteinsson) : Herra forseti. Fyrir rúmum þremur árum var það, að stjórn tunnuverksmiðja ríkisins, f. h. ríkisstj., keypti tunnuverksmiðjuna á Akureyri, sem þá var komin í eigu bæjarins þar og hafði nokkur undanfarin ár verið rekin af bæjarfélaginu og þá ekki hvað minnst með það fyrir augum að bæta að einhverju leyti úr því atvinnuleysi, sem á þeim árum var venjulega þar að vetrinum til. Það hafa að vísu verið ýmsir erfiðleikar á því fyrir bæjarfélagið að reka þessa tunnuverksmiðju, og þess vegna var það, að þegar stj. tunnuverksmiðja ríkisins leitaði eftir að fá hana keypta, þá taldi bæjarstj., að það mundi vera meiri trygging fyrir því, að hægt væri að hafa stöðugan rekstur á þessu fyrirtæki, ef það kæmist í eigu ríkisins, sem hefði þá sterkari aðstöðu en bæjarstj. til þess að útvega bæði efni og fjármagn, sem til þess þyrfti að reka þetta fyrirtæki. Vegna þessa var bæjarstj. fús til þess að selja ríkinu tunnuverksmiðjuna og vann það til að veita ýmsar mjög mikilsvarðandi ívilnanir í hönd ríkisins, gegn loforði um, að tunnuverksmiðjan yrði rekin að staðaldri, svo að um „verulegan árlegan rekstur skyldi vera að ræða“, eins og þetta er orðað í samningnum. Þessar ívilnanir fólust í því, að í fyrsta lagi lofaði bæjarstj. því að undanþiggja verksmiðjuna útsvarsgreiðslu til bæjarsjóðs um 10 ára skeið. Enn fremur að á sama tíma skyldi fyrirtækið ekki þurfa að greiða venjulegt vörugjald til hafnarinnar, bæði af efni, sem flutt væri að til verksmiðjunnar og sömuleiðis af tunnum, sem fluttar væru frá verksmiðjunni. Enn fremur var veittur afsláttur á raforku til verksmiðjunnar og veittar stórar lóðir, sem fyrirtækið þurfti til starfsemi sinnar, með mjög vægri leigu. Allar þessar ívilnanir voru að sjálfsögðu veittar með það fyrir augum að gera fyrirtækinu auðveldara að starfa og til að tryggja, að ríkið ætti tiltölulega auðvelt með að standa við það loforð, sem gefið hafði verið um að halda þessum rekstri gangandi nokkurn veginn reglulega. Nú hefur þetta því miður farið svo, að það hefur orðið miklu minna úr þessum rekstri á þessum þremur árum, sem síðan eru liðin, en vonir stóðu til og loforð var gefið um. Það munu hafa verið smíðaðar í verksmiðjunni þetta tímabil um 60 þús. tunnur, og verulegur meiri hluti af þessu magni var smíðaður fyrsta árið og það ekki að vetrinum, þegar helzt er þörf á aukinni atvinnu á Akureyri, vegna þess að útivinna er þá minni, heldur var það sumarið 1947, sem meginhlutinn af þessum tunnum var smíðaður. Það tókst ekki að ná í tunnuefnið haustið 1946, svo að það dróst fram á sumar 1947, að hægt væri að byrja á þessu smíði. Var þá byrjað með miklum krafti, unnið í vöktum og smíðað fram á sumar, þar til séð var, að síldarvertíðin brást og því ekki þörf að smíða meira af tunnum vegna þeirrar vertíðar. Sem sagt, á þessum tíma, þegar annars var nóg vinna við annað, þá var meginhlutinn af þessum tunnum smíðaður og síðasta vetur lítið eitt, en það var þó ekki annað en það, að nokkrir menn unnu að smíði úr afgöngum, sem voru frá fyrri starfsemi verksmiðjunnar, sem sagt efni, sem var gallað og hafði verið fleygt til hliðar við smíðið, og það var talsvert. Nú í vetur hefur heldur ekkert verið unnið að tunnusmíði, og mér er ekki kunnugt um, að gerðar hafi verið ráðstafanir til að smíða neitt á þeim vetri, sem nú stendur yfir. Eins og sést á þessu, hafa orðið verulegar vanefndir af hálfu ríkisins hvað rekstur þessa fyrirtækis snertir. Eins og gefur að skilja, kemur það sér bagalega, jafnt fyrir þá verkamenn á Akureyri, sem annars mundu hafa nokkra vetraratvinnu af þessari starfsemi, og þá líka fyrir bæjarfélagið í heild, sem seldi ríkinu þetta fyrirtæki beinlínis með það fyrir augum að tryggja starfrækslu þess betur en áður hafði verið. Niðurstaðan hefur orðið sú, að þann tíma, sem síðan er liðinn, hefur starfrækslan ekki orðið tryggari, heldur þvert á móti minni. Nú er það að sjálfsögðu skylda ríkisins ekki síður en annarra aðila að standa við gefin loforð og gerða samninga um þetta sem annað. Ég tel þess vegna víst, að þegar vakin er hér athygli á þessu, þá muni ríkisstj. vera fús til að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að úr þessu verði bætt svo sem kostur er á. Sú till., sem hér liggur fyrir, fer ekki fram á annað en að úr þessu verði bætt og staðið við gefin loforð eða gerða samninga við bæjarstjórn Akureyrar í þessu efni. Ég sé ekki ástæðu til að leiða fleiri rök að þeirri till., sem hér er um að ræða. En þar sem ég sé, að ákveðnar hafa verið tvær umr. um till., þá geri ég ráð fyrir, að það þyki réttara, að till. sé vísað til n. milli umr., og legg ég til, að till. verði að þessari umr. lokinni vísað til allshn.



Það er aðeins út af till. flm. um það, til hvaða n. þessi till. eigi að fara. Það er svo, eins og kunnugt er, að fjvn. athugar yfirleitt rekstur allra ríkisfyrirtækja í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. Ég tel sjálfsagt eftir eðli málsins, að þessi till. fari til fjvn., en ekki allshn. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hv. flm., hvort hann geti ekki á það fallizt.



Herra forseti. Mér virðist eins og þeim hv. þm., er síðast talaði, að þessi till. þurfi að athugast af fjvn., en ekki fyrst og fremst af allshn. Þeir Akureyringar, sem hann ber fyrir brjósti, sem von er, verkamenn á Akureyri, sem höfðu atvinnu af þessari smíði síldartunna, bera sig vitaskuld illa, að þessi iðngrein hefur ekki getað haldið áfram. En það eru ríkar ástæður fyrir því, að stj. Tunnuverksmiðja ríkisins og sjávarútvegsmálaráðuneytið hafa ekki getað ráðizt í að halda tunnusmíði uppi á Akureyri og Siglufirði nú upp á síðkastið. Þetta mál byrjar í tíð þeirrar ríkisstj., þegar flokksbróðir hv. flm. þessarar till. var atvmrh. Nokkur ár á undan, jafnvel allmörg ár, hafði starfað tunnuverksmiðja á Siglufirði, og líka, þó líklega ekki eins langan tíma, höfðu Akureyringar ráðizt í tunnusmíði á vetrum, sérstaklega með það fyrir augum að nota þessa starfrækslu sem atvinnubót fyrir þá menn, sem við það gætu unnið, og var það eðlilegt, þar sem í þann tíð var auðvitað þörf fyrir talsverðan tunnuforða á sumrin. Um það leyti, sem stríðið var á enda, kom í ljós, að talsverð tregða var á því að fá nægilegar síldartunnur, og það reyndist náttúrlega líka erfitt í ófriðnum. Þetta mál var tekið upp í síldarútvegsn. árið 1945, og átti ég þá sæti í n. Þar var málið mikið rætt bæði út frá þeim forsendum að styðja þennan innlenda iðnað, sem hafinn var á báðum þessum stöðum, Siglufirði og Akureyri, og líka með það fyrir augum að tryggja nokkurn innlendan tunnuforða, þannig að við værum ekki að öllu leyti komnir upp á tunnukaup hjá keppinautum okkar í síldarsölumálum, t. d. Norðmönnum og Svíum, enda var, eins og ég lýsti áðan, allmikil tregða á að tryggja nægar tunnur til landsins eða það, sem maður taldi nægilegt í þann tíð. Ef ég man rétt, varð niðurstaða þeirra athugana og bollalegginga, sem síldarútvegsn. á þessum tíma hafði með höndum, að rétta skrefið í þessu máli mundi vera að styðja þann vísi til sjálfstæðs iðnaðar, sem í þessu efni var kominn á fót bæði á Siglufirði og Akureyri. Og þetta hafði síldarútvegsn. hugsað hér að gera með því að gera samninga við þessar tunnuverksmiðjur hvora fyrir sig, samninga, sem stæðu til nokkurra ára, um ákveðin tunnukaup. Þetta, að hafa það til nokkurra ára, var sérstaklega við það miðað, að við það fengju verksmiðjurnar nokkurt öryggi í starfsemi sinni. Að sjálfsögðu varð að hafa það í huga, enda var það haft í huga, að tunnur, sem keyptar væru handa síldaratvinnuveginum fyrir milligöngu síldarútvegsn., eins og hugsað var og gert var, af íslenzkum verkstæðum, að þær væru sem næst því að vera samkeppnisfærar bæði hvað gæði og verð snerti. Nú var síldarútvegsn. ljóst, að hún gat ekki ráðizt í að skuldbinda sig í þessu efni án samþykkis ráðuneytisins. Þar af leiðandi var næsta sporið það, eftir að þessi samþykkt hafði verið gerð í n. um hennar stefnu í málinu, sem sé þá stefnu að styðja þessa atvinnugrein og styðja framleiðslu á síldartunnum á þann hátt, sem ég lýsti, að sjávarútvegsmálaráðh. eða atvmrh., sem þá var, núverandi hv. þm. Siglf., var ritað um þetta mál frá síldarútvegsn. og farið fram á, að hann veitti n. heimild, því að atvmrh. er yfirmaður síldarútvegsn., - að hann veitti henni heimild til þess að viðhafa þessa aðferð hvað tunnukaup áhrærði, sem ég nú nefndi. Ég held ég megi fullyrða, að svar við málaleitun síldarútvegsn. barst henni aldrei, a. m. k. ekki meðan ég var þar. Aftur á móti var lagt fram á árinu 1945 fyrir atbeina sama hæstv. ráðh. frv. um tunnusmíði, sem fram skyldi fara af hálfu ríkisstj. Í 1. gr. þessa frv. er tekið fram, að ríkinu skuli vera heimilt að starfrækja tunnuverksmiðjur á Akureyri og Siglufirði, þegar leitt hafi verið í ljós, að Íslendingar séu samkeppnisfærir við erlenda aðila bæði hvað verð og gæði snertir. M. ö. o., þar sem síldarútvegsn. lagði til að fara þá leið að hlynna að því framtaki, sem fyrir var á hverjum stað, hvarf stj. á þá braut, að ríkið tæki að sér að starfrækja síldartunnuverksmiðju á hvorum stað, en fyrir henni sýnist hafa vakað sama grundvallarreglan, að því er samkeppnishæfni snerti, eins og fyrir síldarútvegsn. hafði vakað, enda er það tekið fram í 1. gr. frv., að þetta skuli gert, þegar rannsókn hafi leitt í 1jós, að tunnurnar séu samkeppnisfærar hvað verð og gæði snertir. Þetta var samþ. á Alþingi og stj. sett til að starfrækja þessar verksmiðjur og reisa þær. Hún mun strax hafa tekið til starfa við framleiðslu þeirra, en það er saga, sem of langt væri að rekja hér, en ég efast samt um, að ákvæðum l. hafi verið fullnægt að því er snerti rannsókn á samkeppnishæfni, áður en í þetta var ráðizt. En stj. tunnuverksmiðjanna efndi til stórfelldra efniskaupa til tunnusmíðis, og auk þess voru pöntuð hús í útlöndum, svo kölluð tilbúin stálhús voru pöntuð í Englandi. Aðalgallinn, sem við þessar ráðstafanir var, fyrir utan prinsipið að breyta þessu í ríkisrekstur úr bæjar- eða einstaklingsrekstri, sem áður hafði verið, var sá, að það var engan veginn séð fyrir neinu fé í þessu efni. Og þegar ég kom í sæti ráðh., þá var búið að gera margs konar ráðstafanir, fjárfrekar, skuldbinda ríkið við kaup á efni og kaup á stálhúsum o. s. frv., en peningana vantaði til þess að standa straum af þessum framkvæmdum. Til þess að gera langa sögu stutta skal ég geta þess, að ég hef staðið í miklu stappi við lánsstofnanir þann tíma, sem ég hef verið í rn., sérstaklega Landsbankann, að leggja þessari starfsemi til fé, því að bæði vantaði allt stofnfé, og einnig þurfti hún rekstrarfé. Það varð að samkomulagi, að hún fengi nokkurt lán til að eignast annað þetta hús, sem pantað hafði verið frá útlöndum, en við sluppum við að kaupa hitt húsið, án þess að skaðabætur þyrftu til að koma. Um efnið er það að segja, að það var lagt fram af ríkissjóði stórfé til að kaupa það, eins og eðlilegt var, þar sem ekkert lánsfé fékkst, en við bundnir við kaup á þessu efni. Ég skal á engan hátt fordæma þá ráðstöfun út af fyrir sig að festa kaup á tunnuefni, en gallinn var sá, að það var ekki séð fyrir neinu fé í upphafi til að standa straum af þessu. En svo þegar farið er að athuga útkomuna á þessari tunnugerð, þar sem hún hefur aðallega farið fram, sem sé á Siglufirði, þá hefur komið í ljós, því miður, að þessar fyrrnefndu tunnur eru svo geysilega dýrar, og þeir, sem þær þurfa að nota hér á landi, kvarta - og ekki að ástæðulausu, - þegar það er sýnt og sannað, að í mörgum tilfellum hafa hinar innlendu tunnur kostað 4–5 sinnum meira en sams konar útlendar tunnur. Ég er ekki að segja, að þeir, sem smíðuðu þessar tunnur, hafi verið of sælir af að vinna verkið, en ég dreg aðeins fram þær bláköldu staðreyndir um þessa starfsemi. Um galla á smíðinu skal ég ekki fella neinn úrskurð, en margvíslegar kvartanir hafa komið fram, ekki sízt s. l. haust frá Suðurlandi, vegna þess að þær tunnur, sem flyttust frá Norðurlandi og suður, hefðu ekki verið af heppilegri gerð, en ég vil ekki fullyrða, að allar þær kvartanir séu á rökum reistar, en býst þó við, að þær séu ekki með öllu ástæðulausar. Hér við bætist agnúi, sem er óviðráðanlegur og enginn hefur getað séð fyrir, að þörfin fyrir tunnur hefur sökum aflaleysis fyrir norðan engan veginn reynzt sú, sem bæði sennilega ríkisstj. á sínum tíma og aðrir, þar á meðal ég, gerðum okkur vonir um, að yrði fyrir hendi. Þessi samningur, sem hv. þm. vitnar í, að gerður hafi verið á Akureyri við eigendur tunnuverksmiðjunnar þar, hefur sennilega verið gerður af þeirri stj., sem í fyrstu var sett yfir tunnusmíðið. Ég skal játa það, að samningsrétt þeirra, sem að þessu standa, eigi vitaskuld að halda í heiðri. En til þess að hægt sé að halda þessari starfsemi við, verður samt sem áður að sjá fyrir fé í þessu efni. Og fyrir þeirra hluta sakir tel ég, að till. eigi heima í fjvn., því að það er nauðsynlegt, að þetta mál sé gaumgæfilega athugað, ekki aðeins það, sem ég hef drepið lauslega á um forsögu málsins í stórum dráttum og gang þess í stórum dráttum, heldur líka að hve miklu leyti það er æskilegt fyrir þá, sem eiga að nota þessar tunnur, að lagt sé kapp á að hafa tvær verksmiðjur starfandi, sína á hvorum stað á Norðurlandi, til að framleiða þær. Ég skal samt sem áður taka það fram, að ég álít, að það sé nauðsynlegt, að nokkur tunnusmíði eigi sér stað hér á landi, og þá helzt fyrir norðan, til þess að vera sem öruggastur gegn því, sem sýndi síg, að gat verið erfitt við að eiga einmitt á þessu ári, sem tunnusmíðarnar voru fyrirhugaðar, að útlendingar settu okkur stólinn fyrir dyrnar hvað kaup á þessari vöru snerti. En hér verður hins vegar að líta nokkuð til beggja hliða, á rétt þeirra, sem hv. þm. hefur hér bent á, og aðstöðu hinna, sem eiga að taka við framleiðslunni, og vil ég í því sambandi benda á það, að mér þykir ótrúlegt, að sú tunnuverksmiðjustj., sem samdi á sínum tíma við Akureyri að sögn hv. þm., málflytjandans hér, hafi í samningnum getað gengið fram hjá því grundvallaratriði, sem er í 1. gr. l. um tunnusmíðarnar, þar sem gert er að skilyrði, að þessar tunnur eigi að vera hvað verð og gæði snertir samkeppnisfærar. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um þetta mál. Ég hef bent á, hvers vegna ég álít, að það eigi heima í fjvn. En ég get ekki stillt mig um að láta í ljós þá skoðun mína, að ég hygg, að það hafi verið rétt braut, sem síldarútvegsn. á sínum tíma vildi fara út á í þessu efni, sem sé að aðstoða að nokkru tunnuframleiðendur á hverjum stað á skynsamlegan hátt, og það hefði reynzt farsælla, en sá ríkisrekstur, sem hefur verið stofnað til, þó að ég efist engan veginn um, að góður tilgangur hafi verið fyrir hendi hjá hæstv. ráðh. á sinni tíð, eins og hann var líka hjá síldarútvegsn.



Síldarútvegsn. hafði á sínum tíma gert till. um samning við Siglufjörð og Akureyri til þriggja ára. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að ýmsir þeirra, sem hafa keypt tunnur, hafa kvartað yfir ásigkomulagi þeirra, ekki af því að þær hafi ekki verið góð vara, heldur stafar það af því, að aðstaðan hjá tunnuverksmiðjunni á Siglufirði er þannig, að hún hefur oft orðið að geyma tunnur úti í tugatali, en við það hljóta tunnurnar að verða ljótar og ekki eins útgengilegar, og hefur þetta orðið til þess, að eftir eins til tveggja ára geymslu úti hefur orðið að endurbæta meira og minna hverja einustu tunnu, sem er fljótt að koma í peningum. Þessu hefur verið kvartað yfir og er ein ástæðan til þess, að íslenzku tunnurnar eru ekki samkeppnisfærar. - Það er misskilningur, að íslenzku tunnurnar séu fjór- til fimmfalt dýrari, en erlendar tunnur, þó að þær séu til muna dýrari, og eru það ýmis atriði, sem eru þess valdandi. Má þar t. d. nefna hina erfiðu aðstöðu hjá verksmiðjunum í sambandi við hina eilífu flutninga á efni úr einu lagerhúsinu í annað og eilífa tilflutninga úr einu húsinu í annað jafnóðum og það er flutt. Á Siglufirði verða þessir flutningar að fara fram á bílum, og ef ófærð er, þá á sleðum, og er þessu komið fyrir í lagerhúsum á síldarvertíðinni. Þar eru borguð lagerhús fyrir geymslur, en þessir flutningar eru alldýrir, og þar að auki eru vextir bankanna mjög háir, því að þetta er allt keypt upp á lán, og eru vextirnir 6–6½%. Og þar sem við höfum svo fengið þessi síldarleysisár undanfarið, hefur stundum farið svo, að þegar tunnurnar eru loksins seldar, eru liðin 2–3 ár síðan þær voru fluttar inn, og með þeim háu vöxtum, sem bankarnir hafa tekið, eru vextirnir orðnir margar krónur á hverja einustu tunnu. Auk þess er fyrirkomulagið á vélunum í tunnuverksmiðjunum bæði á Siglufirði og Akureyri þannig, að þær eru mannfrekari en þær þyrftu að vera, ef þeim væri haganlegar fyrir komið. Ég tel, að í þessu liggi höfuðástæðan til þess, að íslenzk tunnuframleiðsla er dýrari en sú útlenda, og þess vegna hygg ég, að leggja beri áherzlu á að koma upp fullkominni verksmiðju. Ég held, að yfirleitt hafi mjög vel til tekizt með smíði tunna og afköst í verksmiðjunni á Siglufirði, og að mínu áliti hafa verið framleiddar þar tunnur, sem fyllilega eru samkeppnisfærar við erlenda tunnusmíði, þannig að við þurfum ekki að óttast, að íslenzkur vinnukraftur geti ekki með jafnódýru móti framleitt þessar tunnur, ef aðstaðan er þannig, að þarna eru heppileg vinnuskilyrði og ekki óeðlilega miklir vextir dregnir úr þessari framleiðslu af hendi bankanna. Ég hef sem sagt enn þá óbreytta skoðun á því, að íslenzk tunnusmíði geti verið samkeppnisfær við þá erlendu. Hún er þegar orðin samkeppnisfær hvað gæði snertir og einnig hvað verð snertir, ef þannig er búið um hnútana, að hún geti starfað við sömu skilyrði og tunnuverksmiðjur erlendis, sem keppa við okkur. Það, sem hefur háð þessum tunnuiðnaði okkar mest, er síldarleysið. Það er náttúrlega mesta áfallið, sem þessi iðnaður hefur fengið. Það gefur að skilja, að eftir því sem tunnuframleiðslan verður minni, eftir því hefur íslenzki tunnuiðnaðurinn minni skilyrði til þess að verða samkeppnisfær við erlendan tunnuiðnað, þegar þar við bætist, að hann hefur verri aðstöðu að því er það snertir, hvað verksmiðjurnar eru ófullkomnar. En ég hygg, að það megi gera frekari ráðstafanir til þess að auka söltunina í þessu mikla síldarleysi, sem verið hefur undanfarin 5 ár, og er okkur mjög nauðsynlegt, að sú litla síld, sem veiðist, verði hagnýtt á þann hátt, sem veitir mesta atvinnu og mestan gjaldeyri til þjóðarinnar. Við ættum að geta aukið stórkostlega framleiðslu okkar á saltsíld, en saltsíldin íslenzka er mjög eftirsótt vara hvarvetna í Evrópu. Það hafa ýmsar þjóðir aukið síldveiðar hér við land, og ein ástæðan til þess er sú, hve lítið framboð hefur verið á síld hér, svo lítið, að þegar hún hefur komið á erlendan markað, hefur hún verið margseld í smáslöttum um Evrópu á geipiverði. Það hefur verið svo lítið af henni á markaðinum, og er það ein ástæðan fyrir því, að erlendar þjóðir hafa sótt meira í það að framleiða saltsíld sjálfar og fara á veiðar hér en ef við hefðum getað boðið fram meira af saltsíld okkar, þannig að ég tel, að það væri stórt atriði til verndar fiskimiðum okkar, að við gætum framleitt meira sjálfir og komið meiru á markaðinn af saltsíld okkar. Að því er snertir Akureyri, þá var beinlínis ráð fyrir gert, að þar yrði komið upp nýrri tunnuverksmiðju á þessari sömu lóð og gamla tunnuverksmiðjan var á, með geymslum fyrir tómar tunnur, og miðað við það, að á Akureyri yrði framleitt það magn, sem þyrfti á söltunarstöðvunum við Eyjafjörð. Niðurstaða þeirra rannsókna, sem fram fóru á því að flytja með bílum tunnur frá Akureyri, var á þá leið, að með því fengjust mjög ódýrir flutningar með vörur til söltunarstöðva við Eyjafjörð, og þess vegna varð ég mjög hissa á því, þegar tunnuverksmiðjur ríkisins hættu við að endurbyggja tunnuverksmiðjuna á Akureyri. Það var beinlínis ráð fyrir því gert, þegar tunnuverksmiðjan var keypt, með hagstæðum kjörum, að þarna færi tunnuframleiðsla fram. Og ég held, að þetta sé mjög óhyggilegt, því að það er ekki reynslan erlendis, að heppilegt sé að reka tunnuverksmiðjur í mjög stórum stíl. Með 20–30 þúsunda tunnuverksmiðju sé hægt að hafa alla þá hagkvæmni í rekstrinum, sem hægt er að koma við, þó að hún sé stærri. Verksmiðjan þarf ekki að vera stór til þess að reksturinn geti verið hagkvæmur. - Ég ætla svo ekki að hafa um þetta fleiri orð. Eins og fram kemur í grg., hníga öll rök að því, að þessi till. hv. 4. landsk. verði samþ.

Flm. (Steingrímur Aðalsteinsson) : Herra forseti. Mér þykir leitt að heyra, að undirtektir hæstv. atvmrh. undir þetta mál eru nú daufari, en ég bjóst við. Að vísu viðurkennir hann - og enda engin leið annað -, að Akureyri, sem selji þessa tunnuverksmiðju ríkinu, eigi kröfu á því, að staðið sé við gerða samninga um það að starfrækja hana. En að hinu leytinu telur hann á því margs konar annmarka, að hægt sé að gera það. Ég skal ekki fara að tína upp allt, sem hann sagði í því efni, heldur standa við það, sem ég lofaði forseta, að vera fáorður, en vil þó drepa lauslega á þau tvö meginatriði, sem hann taldi sérstaklega því til fyrirstöðu, að hægt væri að reka tunnuverksmiðjuna á Akureyri, eins og til er ætlazt með þessari till. Önnur ástæðan var sú, að þessi innlenda framleiðsla okkar mundi ekki verða samkeppnisfær við erlenda tunnusmíði, hvorki að því er verð né gæði snertir. Hv. þm. Siglf. (ÁkJ) hefur að vísu rætt þetta nokkuð og komið fram með ýmsar röksemdir, sem afsanna þetta að verulegu leyti, en ég vil þó enn nefna nokkur atriði í sambandi við þetta. - Ég vil þá í fyrsta lagi geta þess, að þær tunnur, sem á þessu tímabili hafa verið smíðaðar í tunnuverksmiðjunni á Akureyri, eftir að ríkið keypti hana og hafði fengið til hennar nokkrar vélar, sem raunar voru ekki nýjar, heldur notaðar, en betri en sumar af þeim, sem voru fyrir í verksmiðjunni, - þær tunnur, sem smíðaðar hafa verið á þessu tímabili, hafa nú allar verið notaðar til síldarsöltunar í verstöðvum við Eyjafjörð, á Húsavík og Raufarhöfn, og get ég fullyrt, að á öllum þessum stöðum hefur saltendum líkað þessar tunnur vel og betur en erlendar tunnur, sem þeir höfðu áður notað, og einkum vegna þess, að þessar tunnur eru miklu jafnari að stærð en erlendu tunnurnar, sem fluttar hafa verið hingað og hafa verið af mjög mismunandi gerðum og stærðum, sem hefur orðið til þess, að saltendur hafa orðið fyrir stórtjóni af því, að það síldarmagn, sem þeir hafa selt, hefur orðið miklu meira en þeir voru skuldbundnir til, þannig að þeir hafa af þeim sökum orðið fyrir miklu tjóni af síldarsölu sinni. Þessar tunnur hafa aftur á móti verið smíðaðar hér af sömu mönnum í sömu verksmiðju og þess vegna nokkurn veginn af sömu stærð. Frágangurinn hefur verið svo vandaður sem kostur er á, og ekki hefur verið kvartað yfir því, að þær væru verri en þær tunnur, sem við höfum fengið erlendis frá. Þær hafa sem sagt líkað vel og betur en erlendar. Ég get nefnt það sem dæmi, að ekki óreyndara fyrirtæki en S. Í. S. átti fyrir nokkru kost á erlendum tunnum til þess að láta salta í kjöt. Kjötið átti að salta hér og dreifa því út um land, og eins og ég sagði, átti S. Í. S. kost á að fá erlendar tunnur, sem voru til hér á staðnum, en það kaus heldur hinar innlendu, enda þótt það þyrfti að kosta miklu til að flytja tunnurnar hingað suður. Þetta eina dæmi ætti að sanna fullvel, að íslenzku tunnurnar þykja betri, en erlendar. Viðvíkjandi verðinu, þá er það rétt hjá hæstv. atvmrh., að þessar tunnur eru eitthvað dýrari en tunnur, sem hægt er að fá erlendis frá, en þá er á það að líta, að endurbæta þarf verksmiðjuna, t. d. þarf að byggja almennilegt geymsluhús, svo að tunnurnar liggi ekki undir skemmdum. Þá verður framleiðslan mun ódýrari og vel samkeppnisfær við erlenda framleiðslu hvað verð snertir. En þrátt fyrir það, að íslenzku tunnurnar séu eitthvað dýrari, þá held ég, að hæstv. ráðh. hafi gert allt of mikið úr verðmismuninum, þegar hann sagði, að íslenzku tunnurnar væru 4–5 sinnum dýrari, en útlendar tunnur. Ég held, að þetta hljóti að vera orðum aukið, og fæ ég vart trúað þessu, m. a. vegna þess, að smíðakostnaðurinn, sem er aðalliðurinn í verðinu, er engan veginn svo miklu meiri hér, en annars staðar, að hann geti valdið slíkum verðmismun. Smíðakostnaðurinn er frá 6–7 kr. á tunnu og komst upp í 8 kr., þegar unnið var af mestum krafti, m. a. eftirvinnu og með óvönum mönnum, eins og var fyrst eftir að verksmiðjan tók til starfa. Sjá allir, að munurinn á þessum kostnaði og tilsvarandi kostnaði erlendis getur engan veginn valdið því, að íslenzku tunnurnar verði 4–5 sinnum dýrari, eins og hæstv. ráðh. hélt fram, og ef þetta er rétt, hlýtur eitthvað að liggja hér til grundvallar, sem enn hefur ekki verið upplýst. Ég get því ekki viðurkennt rök hæstv. ráðh. gegn tunnuframleiðslu hér á landi. Ég álít þvert á móti, að við eigum að framleiða sjálfir tunnur eftir okkar þörfum, en ekki bara eitthvað smávegis, eins og hæstv. ráðh. talaði um, og ég held, að það sé hægt að framleiða þær hér litlu dýrari en erlendar tunnur, og þótt þær kunni að verða dýrari, þá er það samt þjóðhagslega rétt að framleiða þær hér innanlands, því að verulegur hluti af kostnaðarverði þeirra er tekjur til innlendra manna. - Skal ég svo ekki þreyta hæstv. forseta með frekari umr., en vona, að hv. n., sem þetta mál fær til meðferðar, athugi það alvarlega og komist að þeirri niðurstöðu, að verksmiðjan eigi fullan rétt á sér og að Akureyri eigi fullan rétt á, að verksmiðjan sé rekin þar.



Herra forseti. Mér virðist sem hv. flm. þessarar till. leggi allt kapp á að fá mig til þess að vera á móti till., en ekkert af því, sem ég hef sagt um málið, er hægt að leggja þannig út. Hins vegar hef ég nefnt þá örðugleika, sem eru á framkvæmd málsins, og ég rakti forsögu þess, og sjálfur á ég nokkra forsögu í þessu máli, því að á sínum tíma var það ég, sem í síldarútvegsnefnd hafði forgöngu í því, að sem mest yrði smíðað hér af tunnum, og það var áður en þessi hv. þm. var farinn að hreyfa sig í þessu máli, og ég tek því ekki þegjandi, þegar því er slegið fram, að ég sé á móti málinu. Viðvíkjandi verðinu, þá er alveg rétt það dæmi, sem ég tók, því að í haust áttu Vestmannaeyingar kost á að fá frá Þýzkalandi tunnur, sem voru 4–5 sinnum ódýrari en hinar íslenzku. Þetta stendur því óhrakið. En það eru býsna margir, sem hafa orðið að súpa seyðið af því að kaupa þessar dýru tunnur og flytja þær hingað suður, og ríkisstj. beitti sér fyrir því í haust, óbeðin af þessum hv. þm., að þrýsta niður flutningskostnaði á tunnum með skipum Eimskipafélags Íslands. Í þessu máli - sem svo mörgum öðrum tjáir ekki að ræða eingöngu það, sem er æskilegt, heldur það sem er, og það, sem er hægt að gera, og það mun koma í ljós, hvað sem hv. þm. segir, að kvartað hefur verið yfir bæði verði og gæðum þessara íslenzku tunna. Það er vissulega æskilegt, að við gætum búið til sjálfir allar þær tunnur, sem við þurfum að nota, en eins og nú er háttað markaðsmálum okkar, þá þolir atvinnuvegurinn ekki að kaupa miklu dýrari tunnur hér en hægt er að fá erlendis. En við skulum vona, að það markmið náist, sem síldarútvegsnefnd vildi veita sinn stuðning til, það markmið, sem fyrrv. atvmrh. einnig vildi ná, að hægt sé að búa til hér þær tunnur, sem við þurfum, þannig að allir geti vel við unað. En til þess, að svo megi verða, þarf margt og mikið að breytast frá því, sem nú er.



Herra forseti. Þetta mál er þannig til komið, að snemma á stríðstímanum var það ákveðið, að nokkur hluti af því bátafé, sem átti að greiða foreldrum og ekkjum manna, er létust af stríðsvöldum, skyldi notaður til að kaupa fyrir það fastan lífeyri, er mun í flestum tilfellum hafa verið 10 þús. kr. fyrir hvern Íslending. Þetta var í sjálfu sér ekki óeðlilegt fyrirkomulag, en skilyrðið til þess, að þetta kæmi að gagni, var, að ekki yrði veruleg breyting á gildi peninga, en sú varð raunin á, þegar á stríðið leið. Enda fór þetta þannig, að aðstandendur sjómanna, sem fórust af völdum stríðsins, hafa liðið mjög fyrir það, að þessir peningar, sem á þennan hátt eru bundnir, hafa lækkað mjög í verðgildi og komið því fólki, sem hér er rætt um, að minna gagni heldur, en ef það hefði t. d. getað keypt hús yfir höfuð sér eða ráðstafað þeim á annan hátt, svo að þeir hefðu haldið verðmæti sínu. Þegar l. um innlenda endurtryggingu voru sett, var eitt af ákvæðum þeirra að heimila félaginu að innleysa þessar lífeyristryggingar. Þær voru keyptar hjá ýmsum vátryggingarfélögum, Sjóvátryggingafélagi Íslands o. fl. En þessi félög, sem tóku að sér þessa lífeyristryggingu, höfðu ráðstafað þeim peningum, sem þau tóku fyrir þær, í skuldabréf, ríkisskuldabréf og skuldabréf Reykjavíkurbæjar. Þegar átti svo að fara að endurgreiða þetta, þá stóð ekki á því að láta þessa tryggingu falla niður, að öðru leyti en því, að peningarnir voru bundnir. Þetta fólk hefur svo orðið að taka við þessum skuldabréfum, og segir sig sjálft, að þetta fólk er mjög litlu betur sett með þessi skuldabréf, en líftrygginguna og fær almennt ekki annað en vexti af þeim. En tilgangur þeirra l., sem sett voru um þetta 1947, var sá, að þetta fólk fengi út peninga sína, þó að enn þá hafi ekki orðið úr framkvæmd þess. Sumir hafa ef til vill getað komið þessum skuldabréfum í peninga, annaðhvort með því að greiða með þeim skuldir eða þeir hafa selt þau, en flest af þessu fólki situr með þau enn þá og getur ekki selt þau. Það mun vera búið að innleysa um 800 þús. kr., og það má búast við, að allir þeir, sem ætla sér að hagnýta sér heimild þessara l., til þess að fá innleysta líftryggingu sína, séu búnir að því. Það mun aðallega vera yngra fólk, sem óskar eftir að fá innleystan lífeyrinn, en ekki eldra fólk, og eru eðlilegar ástæður til þess. Ég hef áætlað, að um ¼ þessa fólks sé búíð að fá greiðslu með skuldabréfum og sé búið að koma þeim fyrir, annaðhvort með því að greiða með þeim skuldir eða því hefur tekizt að selja þau. Þetta er þó aðeins áætlun. Þá ættu það að vera um 600 þús. kr., sem þyrfti að innleysa, til þess að þetta fólk geti fengið í peningum endurgjald þessara lífeyristrygginga, sem því voru keyptar á sínum tíma. Ég held, að það muni vera hámarkstala. Það skal tekið fram, að þegar skuldabréfin voru afgreidd, þá var það nákvæmlega skráð, hvaða skuldabréf voru afhent hverjum einstökum. Skuldabréfin voru merkt, þannig að það er alveg útilokað, að hægt sé að framvísa öðrum skuldabréfum en þeim, sem raunverulega hafa verið afhent frá tryggingastofnunum í þessu skyni. Þetta er mjög aðkallandi mál fyrir margar ekkjur og aðstandendur þeirra manna, sem fórust af völdum stríðsins, og mér er kunnugt um, að margt af þessu fólki er í mestu vandræðum með þessi skuldabréf, það getur ekki notað þau, en þarf nauðsynlega á fé að halda, vegna þess að það er að berjast við að eignast húsnæði yfir höfuð sér. Ég legg til, að till. verði vísað til hv. fjvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég hygg, að á sínum tíma hafi verið gerð lagabreyt. á l. um íslenzka endurtryggingu, sem sérstaklega miðaði í þá átt að lagfæra þetta, sem hér um ræðir, hvernig sem á því stendur, að það hefur ekki verið framkvæmt. Í sambandi við þetta mál tel ég rétt að minnast á það, að auk þeirra, sem drukknuðu á stríðsárunum og tryggðir voru hjá Tryggingastofnun ríkisins, fórst nokkuð af fólki, sem, eftir því sem ég bezt veit, var hvergi tryggt, en talið var, að það hefði farizt af völdum Þjóðverja. Nú lét ég, þegar ég var dómsmrh., fara fram nokkra athugun á því tjóni, sem talið var, að Íslendingar hefðu orðið fyrir í stríðinu af völdum Þjóðverja, og munu þessar skýrslur hafa verið til í dómsmrn. eða utanrrn. Nú hef ég séð það í blöðum nýlega, að fallizt hafi verið á að afhenda íslenzku ríkisstj. innstæður Þjóðverja hér á landi og þar með bankainnstæður, sem nema um 2½ millj. kr., húseign Þjóðverja við Túngötu og eignir ýmissa þýzkra ríkisborgara. Nú leikur það ekki á tveim tungum, að sá skaði, sem Þjóðverjar ollu Íslendingum, hefur að minnstu leyti komið niður á íslenzka ríkinu, heldur hafa það verið einstök félög og einstaklingar, sem hafa orðið fyrir tjóninu, og ég vil í því sambandi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forsrh. eða hæstv. fjmrh., eftir því hvor hefur með þessi mál að gera í ríkisstj., hvort þeir gætu gefið upplýsingar um, hvað þessar skaðabætur, sem Þjóðverjar greiða til íslenzka ríkisins, nema miklu, og þá líka, hvernig ríkisstj. hefur hugsað sér að verja þeim. Mér hefði fundizt ekki ósanngjarnt, að aðstandendur þeirra, sem ekki voru tryggðir sérstakri skyldutryggingu, eins og flestir þeirra sjómanna, sem fórust, voru tryggðir, fengju a. m. k. skaðabætur, sem þessu nemur, af því fé, sem ég hef nú rætt um. Ef til vil] er hæstv. ríkisstj. ekki undir það búin á þessu augnabliki að svara þessum fyrirspurnum, en ég mundi þá beina þeim til hennar aftur í fyrirspurnatíma og væntanlega koma þá með þáltill. um þetta efni, þegar svörin liggja fyrir um þetta. Mér þykir nokkuð mikils virði að fá þetta upplýst, ef unnt væri, í sambandi við þetta mál, því að mér er kunnugt um a. m. k. nokkur dæmi þess, að menn, sem voru fyrirvinna fátækra fjölskyldna, fórust af völdum Þjóðverja, án þess að þeir væru stríðstryggðir.

Flm. (Áki Jakobsson) : Aðeins örfá orð vegna ræðu hv. þm. Ísaf. Eftir heimildinni, sem íslenzk endurtrygging hefur til þess að innleysa með peningagreiðslu lífeyri til þessa fólks, hefur ekki verið talið mögulegt að gera annað en að afhenda skuldabréf, vegna þess að þeir, sem tóku að sér þessar tryggingar, voru búnir að ráðstafa þessu fé í skuldabréfum. Vegna þess, að sú heimild nær ekki því marki, er hér lagt til, að ríkisstj. hlutist til um, að þetta verði borgað út í peningum til ekkna og foreldra þessara manna, sem hér er um að ræða. Það er ef til vill eðlilegast, að Tryggingastofnun ríkisins borgi þetta fé út, en það er að sjálfsögðu lagt í vald ríkisstj. að ákveða um framkvæmd þessa máls, ef hæstv. Alþ. samþ. þessa till., sem ég vona að það geri.