Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Sá háttur hefur verið á hafður síðustu daga að þingflokksformenn hafa komist að samkomulagi ásamt forseta um hvaða mál séu tekin á dagskrá. Nú er það svo að þennan morgun höfum við ekkert komið saman, það var reyndar búið að tala um að það yrði fundur klukkan hálfellefu en síðan fengum við tilkynningu um að hann yrði hálftvö. Og eftir því sem við best vissum þá átti að taka á dagskrá í upphafi fundar 12. dagskrármálið, frv. um jöfnunargjald, þannig að við könnumst ekki við að það hafi verið samkomulag um að taka þau mál á dagskrá sem koma þarna á milli. Ég fer þess vegna fram á það við hæstv. forseta hvort það sé ekki réttara að hafa þann hátt á að taka 12. dagskrármálið á dagskrá eins og um hafði verið talað í gær og síðan getum við séð til um framhaldið eftir að þingflokksformenn og hæstv. forseti hafa komið saman núna klukkan hálftvö.

Varðandi það að þingflokksformenn hafa ekki komið saman á fund með forseta svo sem hafði verið áætlað klukkan hálfellefu er skýringin einföld. Það var ekki hægt að kalla þingflokksformenn á fund vegna þess að sumir þeirra voru uppteknir á nefndafundum og því varð að ráði að boða þennan fund jafnskjótt og hægt væri eftir að þingfundur væri hafinn og ræða um mál sem kæmu á dagskrá. Þess vegna er fundurinn ekki boðaður fyrr en hálftvö. Forseti taldi að það gæti varla komið að sök þótt eitthvað af þessum málum, sem hér hafa nú verið afgreidd, og eins það að koma málum til nefnda og koma málum til 3. umr., mundi ekki koma að sök þar sem hér er einungis um samkomulagsmál að ræða. En ef gerðar eru strangar athugasemdir um að þessi háttur verði hafður á, og að forseti geti ekki ráðið því að taka þessi mál fyrir sem hér bíða afgreiðslu, þá mun forseti að sjálfsögðu endurskoða það.

Frú forseti. Það eru auðvitað eðlilegar skýringar á því af hverju ekki tókst að hafa þennan fund með þingflokksformönnum í morgun. Ég vildi einungis vekja athygli á því að á dagskrá eru 4., 5., 6., 9. og 10., mál sem eru öll með samhljóða nál. þannig að ég hefði í sjálfu sér talið eðlilegt að það væri tekið á þessum málum núna. En ég ætla ekki að gera athugasemdir við það þótt forseti verði við bón Valgerðar. Ég hefði talið eðlilegt til þess að flýta gangi mála að ljúka þessum málum.

Vegna þessara athugasemd hv. 3. þm. Norðurl. e. um gæslu þingskapa mun forseti taka fyrir 12. dagskrármálið, en fyrst verður forseti að gera hæstv. fjmrh. viðvart og biður hv. þm. að hafa biðlund á meðan. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 78/1980, um jöfnunargjald, sbr. lög nr. 108/1990. Á árinu 1978 voru samþykkt á Alþingi lög um jöfnunargjald. Lögin voru tímabundin og var ætlað að gilda til 31. des. 1980. Jöfnunargjaldið var lagt á innflutning sams konar iðnaðarvara og framleiddar voru hér á landi í þeim tilgangi að vega upp á móti þeim söluskatti sem varð hluti framleiðslukostnaðar þessara vara samkvæmt þágildandi söluskattslögum. Gert var ráð fyrir því við setningu laganna um jöfnunargjald að einungis yrði um tímabundna ráðstöfun að ræða þar sem stefnt skyldi að setningu laga um virðisaukaskatt í ársbyrjun 1981, en með upptöku virðisaukaskatts yrði eytt uppsöfnunaráhrifum þeim sem fólgin voru í söluskattskerfinu og réttlættu jöfnunargjaldið. Jöfnunargjaldinu var m.a. ætlað að jafna þá röskun sem þátttaka Íslands í fríverslun hafði óhjákvæmilega í för með sér, með minnkandi tollvernd á íslenskar iðnaðarvörur og því að virðisaukaskattur hafði verið tekinn upp í helstu viðskiptalöndum okkar. Ekki varð af upptöku virðisaukaskatts á árinu 1981. Ríkisstjórnin lagði því til við Alþingi að ný lög um jöfnunargjald yrðu sett ótímabundið. Jafnframt var gildissvið gjaldsins aukið og það nú lagt á allar vörur sem tollar höfðu verið felldir niður af. Á síðasta þingi var gildistími jöfnunargjaldsins framlengdur til ársloka 1991, en áður en það hafði verið gert hafði gjaldið verið hækkað úr 3% í 5% í tengslum við kjarasamninga enda stóð þá til eins og ætíð áður að fella gjaldið niður þegar virðisaukaskattur yrði tekinn upp. Í athugasemdum með frv. til laga um jöfnunargjald sem varð að lögum rétt fyrir síðustu áramót segir m.a. svo: ,,Uppsöfnunaráhrifa söluskatts gætir enn í rekstrarkostnaði iðnaðar af þrem orsökum, þ.e. vegna fasteigna sem komu til fyrir upptöku virðisaukaskatts, vegna viðhalds og endurbóta véla og vegna flutningatækja. Þjóðhagsstofnun hefur lagt mat á hversu mikil þessi áhrif eru. Samkvæmt niðurstöðum Þjóðhagsstofnunar er áætlað að uppsafnaður söluskattur hafi numið 5,6% af framreiknuðu stofnverði rekstrarfjármuna í iðnaði í árslok 1989. Söluskattur í afskriftum í hlutfalli við rekstrarkostnað er áætlaður rúmlega 0,2%. Að teknu tilliti til 6% raunvaxta af söluskattshluta rekstrarfjármuna verður uppsafnaður söluskattur um 0,6% af rekstrarkostnaði iðnaðar. Samkvæmt Þjóðhagsstofnun er endingartími þeirra fjármuna sem hér um ræðir allt frá örfáum árum til 25 ára. Mest munar þó um fasteignir sem hafa endingartíma á bilinu 12--25 ár, miðað við gefnar forsendur. Ekki er með nákvæmni unnt að segja til um hvenær uppsöfnunaráhrifa af söluskatti hættir að gæta og ákvörðun um lokadag jöfnunargjalds getur því ekki verið einhlít.`` Þetta kom fram í athugasemdum með frv. fyrir ári síðan en þá var samþykkt að framlengja gjaldið í eitt ár og var það ákveðið 4% til 1. sept. á þessu ári en 3% eftir það og félli síðan niður um áramótin næstu. Þetta frv. sem hér er flutt miðar við það að gjaldið verði 3% eins og það lengst af var, þ.e. heldur lægra en það hefur verið á undanförnum árum, og að það haldist óbreytt til miðs næsta árs en þá falli það niður. Á yfirstandandi ári má gera ráð fyrir að jöfnunargjaldið hafi skilað í ríkissjóð yfir 900 millj. kr. en á næsta ári er gert ráð fyrir að gjaldið skili á hálfu ári 350 millj. kr. Ég tel, virðulegi forseti, ekki ástæðu til að fjalla frekar um efni frv., það er í raun afar einfalt og auðskilið. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða eitt af þeim tekjuöflunarfrumvörpum sem snerta atvinnulífið í landinu. Þetta er út af fyrir sig kunnugt mál frá fyrri tíð og engin nýlunda að það sé framlengt. En það sem kemur á óvart nú er hvernig samráði við aðila vinnumarkaðarins um skattlagningu atvinnulífsins og skattlagningu launþega hefur verið háttað. Við sem sitjum í efh.- og viðskn. höfum setið í allan morgun við að tala við hinu ýmsu aðila í þjóðfélaginu og orðið þess áskynja að svo virðist sem ekki hafi verið talað við nokkurn einasta mann um nokkurn skapaðan hlut. Það virðist vera að Vinnuveitendasamband Íslands viti ekkert um efnisatriði frumvarpa ríkisstjórnarinnar. Það virðist vera að Alþýðusambandi Íslands og öðrum launþegasamtökum komi á óvart það sem verið er að leggja til. Og þetta gerist í þeim klíðum að umræður um kaup og kjör í landinu fara fram og ná þarf samstöðu á vinnumarkaði. Þetta frv. er gott dæmi um það sambandsleysi sem virðist ríkja því að strax 12. des. kom umsögn um málið frá Verslunarráði Íslands án þess að það væri beðið sérstaklega um hana. Og þar segir m.a. að brostnar séu lagalegar forsendur fyrir gjaldinu og meira að segja fyrir löngu, er bætt við. Og síðan segir: ,,Verslunarráð Íslands sér ekki að greiðendur jöfnunargjalds eigi önnur úrræði, verði gjaldið enn framlengt, en að leita réttar síns fyrir dómstólum og láta reyna á það hvaða réttarstöðu fríverslunarsamningar veita.`` Og síðan er bætt við: ,,Verslunarráð Íslands mun veita félögum sínum aðstoð í þessu skyni.`` Það liggur þar með alveg ljóst fyrir að ef einhver kýs að fara í málaferli út af þessu máli þá á hann vísan stuðning Verslunarráðs Íslands og veit það fyrir fram að hann mun ekki þurfa að leggja í neinn kostnað í því sambandi. Framkvæmdastjóri Verslunarráðsins, Vilhjálmur Egilsson, styður þessi áform en við, sem störfum í stjórnarandstöðu, vitum ekki betur en að hann sé einn helsti stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar. Og ef það er almennt að verða svo að hinir ýmsu stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar hugsi sér að fara annaðhvort beint í málaferli við hana eða styðja alla þá aðila sem upp á því taka með ráðum og dáð þá er ekki von að við áttum okkur almennilega á því hvað er að gerast á stjórnarheimilinu. En þetta er því miður ekki eina málið sem svo háttar til um því að þegar við fjölluðum í morgun um frv. til laga um tekjuskatt og eignarskatt komu aðilar frá Vinnuveitendasambandi Íslands og fóru yfir frv. og létu okkur hafa skjal sem er merkilegt því það ber yfirskriftina: Aðför að atvinnurekstri. Ég býst við því að það sé fremur sjaldgæft í Íslandssögunni að Vinnuveitendasamband Íslands hafi séð sig knúið til þess að koma á fund þingnefndar og leggja þar fram skjal sem ber yfirskriftina: Aðför að atvinnurekstri. Þetta skjal endar á þessum orðum: ,,Vinnuveitendasambandið varar því alvarlega við samþykkt þessarar tillögu og lítur á hana sem ógrundaða atlögu að atvinnurekstri, mistök sem ekki megi eiga sér stað.`` Það voru látin falla þau orð að þetta væri það dæmalausasta rugl sem þeir hefðu nokkurn tíma séð. Það voru jafnframt látin falla þau orð að hér væri viðhafður beinn fjandskapur við atvinnulífið og jafnframt var sagt að þetta gengi ekki tæknilega upp. Ég hélt satt best að segja að það væri núv. ríkisstjórn nauðsynlegt a.m.k. að kynna helstu samtökum atvinnulífsins þau frv. sem hér eru að koma inn. Þeir héldu að nokkru leyti nokkuð til sömu ræðurnar og við fluttum hér í umræðum um málið nema þær voru miklu kjarnyrtari og beinskeyttari og það voru notuð miklu stærri orð, þannig að ræður stjórnarandstöðunnar hér á Alþingi flokkast undir mikla hógværð miðað við það sem forsvarsmenn Vinnuveitendasambandsins sögðu. Svo var það undarlegt að þeir botnuðu eiginlega ekkert í því að þessi breyting skyldi verða í skattamálum á Íslandi við það að Sjálfstfl. kæmi inn í ríkisstjórn. Það kom þeim greinilega mjög á óvart þannig að þeir virðast líka vera illa upplýstir um stefnu Sjálfstfl. Ég tel í sjálfu sér, virðulegur forseti, ekki ástæðu til að hafa mörg orð um það frv. sem hér er til umfjöllunar. Það var margrætt í fyrri ríkisstjórn og eitt af því sem tekist var á um hvort ætti að framlengja á árinu 1990. Þáv. utanrrh. hélt því fram að hér væri um mál að ræða sem yrði að taka enda, og gerði það með ákveðnum rökum, og virtist engin leið vera að að þoka honum í þeim efnum. Ég ætla ekki að rekja þá sögu það geta aðrir gert sem þekkja þar betur til, en það kemur vissulega á óvart að þetta skuli vera tekið upp nú, a.m.k. með þeim hætti að atvinnulífið skuli sjá sig knúið til þess að hóta þar sérstaklega málaferlum. Það er alveg ljóst að fjárlagavandinn er mikill og e.t.v. meiri en hingað til hefur komið í ljós. En þessi vandi verður ekki leystur nema í bærilegu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Því að ef fjárlagavandinn verður fyrst og fremst leystur á kostnað atvinnuveganna og launþega með margvíslegum skattahækkunum þá mun það verða til þess að knúnar verða fram launahækkanir sem hleypa af stað verðbólgu sem við munum ekki geta ráðið við. Hæstv. ríkisstjórn leggur á það áherslu að við greiðum sem mest fyrir framgangi mála hér á Alþingi og störfum hér nótt og dag. Það er út af fyrir sig eðlilegt og ekkert við það að athuga og hefur oft verið gert áður. En það sem er fyrst og fremst athugavert er að hinir ýmsu aðilar sem eiga að búa við þessa löggjöf úti í þjóðfélaginu virðast koma eins og af fjöllum. Og þetta eru því miður ekki einu málin. Það sama á við um atvinnurekendagjald sem á að leggja á vegna hugsanlegra gjaldþrota í atvinnurekstri vegna missis launamanna á launum sínum. Það er jafnframt gjald sem virðist koma atvinnulífinu á óvart. Og síðast en ekki síst þá vorum við á fundi í sjútvn. þingsins til að fjalla um frv. til laga um Hagræðingarsjóð, þar sem er þó lagaskylda að hafa samráð við atvinnulífið og þá á ég fyrst og fremst við hagsmunaaðila í sjávarútvegi. Og þetta er lagaskylda sem þingmenn Sjálfstfl. knúðu fram hér á Alþingi á sínum tíma og það var sett inn ákvæði til bráðabirgða að ekki mætti endurskoða þessa löggjöf nema í samráði við hagsmunaaðila í sjávarútvegi. Það er nú ekki nóg með að það hafi ekki verið gert heldur komu þeir jafnframt af fjöllum og svo virtist sem enginn hefði kynnt þeim þá löggjöf sem þar er verið að setja.  Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta mál, hæstv. forseti. Það liggur sjálfsagt fyrir því eins og öðrum tekjuöflunarmálum að vísa því til nefndar og þá kemur í ljós, eins og í öllum öðrum málum, að þar er allt í uppnámi og enginn veit hvað er að gerast. Aðilar atvinnulífsins hafa aldrei verið eins reiðir að sjá eins og þessa dagana og var á þeim að skilja að það mundi enginn geta staðist þessa skattalöggjöf á ýmsum sviðum, eins og þeir orðuðu það, nema þá helst eiturlyfjasalar. Það er nú orðið nokkuð langt gengið þegar forsvarsmenn atvinnulífsins í landinu eru farnir að taka sér slík orð í munn. Og það er kannski ekki furða þó að við þingmenn, sem höfum þó fylgst með þessum málum undanfarna daga, séum líka undrandi á ósköpunum. Við áttum þó von á því að það hefði eitthvað verið talað við þessa menn. Við áttum ekki von á því að þeir hefðu skrifað upp á þetta og lýst yfir hrifningu sinni með þessi mál og ánægju með þau. En að þeir vissu nánast ekkert um þau kom okkur mjög á óvart því að slík vinnubrögð held ég að hafi almennt ekki verið viðhöfð þó að ég ætli nú ekki að svara fyrir að það hafi aldrei komið fyrir áður. En það blæs a.m.k. ekki byrlega fyrir málum í þjóðfélaginu í slíku andrúmslofti. Og það blæs ekki byrlega fyrir því að núv. ríkisstjórn sé fær um að ná einhverri sátt um sæmilega niðurstöðu í fjárlagafrv.

Virðulegi forseti. Ég hef óskað eftir því að hæstv. utanrrh. yrði viðstaddur þessa umræðu og vildi beina þeim tilmælum til hæstv. forseta að hann geri ráðstafanir til þess. Virðulegi forseti. Ég þarf í raun ekki að halda mjög langa ræðu um þetta mál. Það hefur verið gert margsinnis áður, bæði á þessu þingi og eins á síðasta þingi. En til að rifja upp aðeins örfá atriði málsins þá var frá upphafi ráðgert að jöfnunargjaldið félli niður um leið og virðisaukaskattur yrði tekinn upp. Ég minni á að jöfnunargjaldinu var ætlað að ganga til þess að efla iðnþróun og það hefur verið gert í gegnum tíðina með því að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt til iðnfyrirtækja. Ég minni á að þegar virðisaukaskattur var lagður á var gert ráð fyrir því að hann næði til þess tekjutaps sem yrði ef jöfnunargjaldið væri fellt niður. Ég vil einnig láta það koma fram að gerð var tilraun til þess að kalla fram bréfaskriftir sem farið hafa fram á vegum utanrrn. að því er talið er til EFTA og EB og jafnvel til breskra stjórnvalda vegna þess að þeir, sem gert hafa við okkur viðskiptasamninga, telja að jöfnunargjaldið brjóti nú í bága við viðskiptasamninga á milli Íslands og þeirra þjóða. Ástæðan er auðvitað sú að það er ekki heimilt. Það er ekki heimilt fyrir Ísland að leggja á slíkt jöfnunargjald eftir að virðisaukaskattur var tekinn upp og samkeppnisstaða íslensku fyrirtækjanna hefur breyst. Virðulegi forseti, ég gæti haldið áfram. Þetta er lítið brot úr þeim ræðum sem núv. hæstv. fjmrh. flutti hér fyrir hönd Sjálfstfl. á síðasta þingi og næstsíðasta þingi. --- Ég hef hafið ræðu mína hér með því að flytja orðrétt kjarnann úr því sem hæstv. fjmrh. og þáv. þm., Friðrik Sophusson, sagði hér á Alþingi þannig að upphaf minnar ræðu eru ekki mín orð, þau eru orð hv. þáv. þm. Friðriks Sophussonar. Kjarninn í hans málflutningi og gagnrýni var sá að það væri skylt að fella jöfnunargjaldið niður, það væri brot á viðskiptasamningum Íslands og EFTA og EB að halda því áfram og fráfarandi ríkisstjórn væri að ganga gegn þessum viðskiptasamningum og ganga gegn fyrirheitum sem hún hefði gefið með því að framlengja gjaldið árið 1990. Hv. þáv. þm. Friðrik Sophusson, núv. hæstv. fjmrh., gekk svo langt í þessari baráttu sinni að hann lagði fram sérstakt frv. hér á Alþingi til þess að afnema jöfnunargjaldið. Og það segir í grg. með þessu frv. að tilgangurinn væri að koma í veg fyrir að ríkisstjórnin gengi á bak orða sinna og haldi áfram innheimtu jöfnunargjalds í ríkissjóð. Hv. þáv. þm. Friðrik Sophusson skrifaði síðan mjög harðar greinar í Morgunblaðið, ekki bara eina heldur tvær og jafnvel fleiri, þar sem hann réðst af gífurlegri hörku á þáv. ríkisstjórn fyrir það að fella ekki jöfnunargjaldið niður í árslok 1990, fyrir rúmu ári síðan. Og Morgunblaðið hafði svo mikið við þessa baráttu að það skrifaði sérstakan leiðara með fyrirsögninni: Orð skulu standa. Þar var lagst af öllum þunga Morgunablaðsins á sveif með hv. þáv. þm. Friðriki Sophussyni og þess krafist að jöfnunargjaldið yrði afnumið í árslok 1990. Það er afrek hjá hæstv. núv. fjmrh. að koma svo hér upp og flytja, að vísu hikstandi, framsöguræðu fyrir þessu frv. og minnast ekki einu orði á þá staðreynd að það var hans helsta baráttumál þegar hann var í stjórnarandstöðu á árinu 1990 að leggja þetta gjald niður. Og hann barðist fyrir því hér í þingsölum að fá þetta frv. sitt tekið á dagskrá. Hann lagðist í víking í fjölmiðlunum til þess að halda því fram að það yrði að leggja þetta gjald niður í árslok 1990. Og hann sagði nákvæmlega það sama og hv. núv. þm. Vilhjálmur Egilsson segir nú, að það væri brot á viðskiptasamningum Íslands og EB að halda þessu áfram. Það er afrek, hæstv. fjmrh., að vera svo búinn að gleyma allri sinni fortíð, öllum sínum orðum, öllum sínum frv., öllum sínum greinum, og treysta því að þingið sé líka búið að gleyma því. Morgunblaðið sé líka búið að gleyma leiðaranum: Orð skulu standa, að enginn muni rifja það hér upp. Ég ákvað að hlífa ráðherranum og koma ekki með greinarnar úr Morgunblaðinu í ræðustólinn og lesa upp úr þeim ásakanirnar sem hann flutti í minn garð, stóryrðin sem hann færði fram í minn garð. Og Sjálfstfl. verðlaunaði hann með því að gera hann að fjmrh. Ég ákvað að hlífa honum og koma ekki með þær greinar hér upp og ég ákvað að hlífa líka Morgunblaðinu og þingfréttaritara Morgunblaðsins með því að lesa ekki hér upp úr leiðara Morgunblaðsins, Orð skulu standa.

Þú hlýtur að fá friðarverðlaunin fyrir.

--- Friðarverðlaunin? Já, það getur vel verið að ég fái einhver góðmennskuverðlaun fyrir það að sýna hæstv. núv. fjmrh. þá tillitssemi að rifja ekki upp hans eigin orð. Rifja ekki upp það sem var hans helsta merki vegna þess að á þinginu 1990 var hann í þeim sporum sem Vilhjálmur Egilsson er nú, að halda fram þeim rökum og málstað sem Vilhjálmur Egilsson flytur fram hér og nú. Hitt er svo alveg sérstakur kafli að hæstv. utanrrh., sem vill láta taka sig alvarlega, a.m.k. í samskiptum við Evrópubandalagið og EFTA, hélt því fram í heilt ár þegar við sátum með honum í ríkisstjórn að það væri brot á viðskiptasamningum Íslands við EB og EFTA-ríkin að framlengja jöfnunargjaldið. Og hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson gekk svo langt að hann skrifaði Evrópubandalaginu formlegt bréf í nafni Íslands þar sem hann tilkynnti Evrópubandalaginu þá ákvörðun að jöfnunargjaldið yrði lagt niður. Og þegar ég var að halda því fram að enn þá væru til uppsöfnunaráhrif í söluskatti sem gerði mönnum kleift að halda jöfnunargjaldinu áfram þá neitaði hæstv. núv. utanrrh. í heilt ár að samþykkja það og vísaði til bréfaskrifta sinna til Evrópubandalagsins og þeirra alþjóðlegu skuldbindinga sem Ísland hefði undirgengist. Og nú spyr ég hæstv. utanrrh.: Hvernig stendur á því að það sem var tabú og bann og brot á alþjóðlegum skuldbindingum Íslands er nú allt í einu orðið hægt? Var það þá bara allt markleysa sem hæstv. utanrrh. sagði í heilt ár?

Það er búið að breyta kerfinu.

Búið að breyta kerfinu, segir hv. þm. Egill Jónsson. Hvaða kerfi er búið að breyta, hv. þm.? Er það forritinu í hæstv. utanrrh. sem búið er að breyta? Hverju er búið að breyta? Það hefur ekkert breyst nema lengri tími hefur liðið þannig að rökin, sem hæstv. utanrrh. var með árið 1990 og fyrri hluta árs 1991, eru auðvitað enn sterkari í dag. Og það verður fróðlegt fyrir okkur, sem sátum með hæstv. utanrrh. í ríkisstjórn, að heyra hvernig hann ætlar að rökstyðja það hér og nú að það sem hann sagði að kæmi ekki til mála og væri brot á alþjóðlegum skuldbindingum Íslands er nú allt í lagi. Á einum næturfundi ríkisstjórnarinnar, næturfundinum fræga, gerist það að ríkisstjórnin kemur í morgunskímunni með það í farangrinum að jöfnunargjaldið verði framlengt. Ég hélt að það væri verið að segja mér brandara þegar ég heyrði lesið að ríkisstjórnin hefði ákveðið á næturfundinum að framlengja jöfnunargjaldið. Ég taldi í fyrstu að það hefði einhver húmoristi fundið upp að gera grín að núv. hæstv. fjmrh. og núv. hæstv. utanrrh. En að þeir félagarnir skyldu sameinast um það að leggja fram á þinginu þetta háðsmerki yfir þeim sjálfum er auðvitað alveg stórkostleg pólitísk ganga. Eða var kastþröngin orðin svona mikil, hæstv. utanrrh.? Var nauðin í hinni ábyrgu og sterku ríkisstjórn orðin svo mikil að það eina sem hún gat gert var að taka upp gamalt frv., sem þið báðir hafið mælt manna mest gegn á síðustu eina og hálfu ári, og segja við þingið: nú skal það gert? Það verður fróðlegt fyrir embættismennina í Brussel og embættismennina í Genf að lesa í þingtíðindunum það sem utanrrh. Íslands segir nú til skýringar á því hvers vegna þetta sé hægt. En ég segi alveg eins og er, af því að hæstv. utanrrh. var eitthvað að gera athugasemdir við það hér í gær að hv. þm. Guðrún Helgadóttir segði að ekkert væri að marka bréfin frá utanrrn., að það er auðvitað alveg augljóst mál að þeir sem fengu bréfið fyrir ári síðan í Brussel um skuldbindingu ríkisstjórnar Íslands muni segja í dag þegar ráðherrann stendur hér upp: Það er ekkert að marka sem þessi ráðherra segir. Það er auðvitað hægt að segja gagnvart Evrópubandalaginu: kemur vel á vondan. Það sé svo sem allt í lagi vegna þess að þeir séu búnir að svíkja annað eins hvað okkur snertir. En það verður fróðlegt að heyra rökin, sérstaklega fyrir mig. Ég veit ekki hvað þeir voru margir fundirnir sem ég átti með hæstv. utanrrh. um þetta mál. Ég veit ekki hvað þeir voru margir fundirnir sem Már Guðmundsson, efnahagsráðgjafi fjmrh. þá, átti með embættismönnum utanrrn. um þetta mál. Alltaf var sama niðurstaðan: Kemur ekki til mála, sagði utanrrn. Kemur ekki til mála. Þannig að Vilhjálmur Egilsson getur auðvitað staðið hér upp og lesið bara upp úr pappírum utanrrn. og Jóns Baldvins Hannibalssonar ef hann fengi aðgang að þeim. Og þess vegna endurtek ég það sem Friðrik Sophusson sagði hér á þingi 21. des. 1990, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þá vil ég láta það koma fram að gerð var tilraun til þess að kalla fram bréfaskriftir sem farið hafa fram á vegum utanrrn.`` Er ekki hæstv. utanrrh. reiðubúinn að leggja hér fram í þinginu þessar bréfaskriftir? Svo menn sjái nú, þingið og þjóðin, hvað er mikið að marka allt þetta Evrópubandalags- og EFTA-grín, hvað er mikið að marka það. Vegna þess að hæstv. utanrrh. er auðvitað sjálfur með verknaði sínum að lýsa því yfir að það er ekkert að marka það sem hann hefur sagt. Það á ekki að taka hann alvarlega þegar hann í heilt ár heldur því fram við fjmrn. og innan síðustu ríkisstjórnar að þetta megi ekki, þetta séu brot á alþjóðlegum skuldbindingum Íslands. Ég var á annarri skoðun. Ég var tilbúinn að framlengja þetta jöfnunargjald. En mér var sagt að ég bara kynni mig ekki í þessum fína klúbbi. Er hæstv. utanrrh. bara orðinn eins konar alþýðubandalagsframsóknarmaður í þessum málum og hættur að vera svona nýmóðins sósíaldemókrat sem telur hinar alþjóðlegu skuldbindingar EFTA og EB vera það sem öllu máli skiptir? Vegna þess að ég las það einhvers staðar eftir hæstv. utanrrh. eða einhverjum ungliða hjá honum í flokknum, sem skrifaði grein um það hvað það væri að vera jafnaðarmaður í dag. Það var að standa við skuldbindingar EFTA og EB. Sigurður Pétursson formaður Sambands ungra jafnaðarmanna skrifaði það í Alþýðublaðið og Morgunblaðið að það væri einn af prófsteinunum á því að vera nútímalegur jafnaðarmaður --- sem ég stæðist auðvitað ekki --- það væri að standa við skuldbindingar EFTA og EB. Nú er bara hæstv. utanrrh. fallinn á prófinu líka. Það er bara svona, hæstv. utanrrh. --- Velkominn í klúbbinn. Þetta er auðvitað alveg stórkostlegt að maður stendur hérna í nótt, klukkan þrjú að morgni þessa dags, og les upp það sem Sjálfstfl. sagði um skattlagningu innlánsstofnana, að það væri lögbrot, það væri vitleysa, það væri della og það væri kómedía, það kæmi ekki til mála. Hver maðurinn um annan þveran, Geir Haarde, Halldór Blöndal, Eyjólfur Konráð og Sjálfstfl. í desember 1988 neitaði að afgreiða fjárlagafrv. nema frv. væri stoppað. Kemur með það líka aftur hérna inn í þingsalinn úr skúffunum í fjmrn. og segir: Gjörið þið svo vel, samþykkið það nú. Og fyrir alla muni talið ekki orð um það sem Sjálfstfl. sagði í stjórnarandstöðu. Og aftur kemur fjmrh., 8 klst. eftir að við stóðum hérna í nótt og ræddum hitt frv., hógvær maður og minnist ekki einu orði á það hvað hann hefur sagt um framlengingu jöfnunargjalds. Er það bara þannig að við eigum að samþykkja núna frá Sjálfstfl. og ríkisstjórninni allt það sem Sjálfstfl. var á móti? Skattlagningu innlánsstofnana, jöfnunargjaldið, ekknaskattinn og hvað eina? Það er nefnilega orðið þannig að ekkert atriði er orðið eftir sem Sjálfstfl. andmælti í skattamálum fráfarandi ríkisstjórnar sem hann er ekki að biðja þingið um að samþykkja nú. Ég þakka fyrir ,,komplímentið``, hæstv. fjmrh.

Það þarf að borga óreiðuna.

Borga óreiðuna, segir hv. þm. Egill Jónsson.

Auglýsingareikningana.

Auglýsingareikningana, segir hæstv. utanrrh., maðurinn sem fór um landið og kynnti sig . . .  það umhverfisráðherra? Jæja já, og leit á hæstv. utanrrh., sem er nýbúinn að fara um landið með þjóðhetjunni til að kynna hinn mikla árangur í EES. Hvernig væri að fara aðra hringferð núna? Og nota 6 millj. sem Matthías Bjarnason og Eggert Haukdal treystu sér ekki til að greiða atkvæði með þegar greidd voru atkvæði um 2. gr. fjárlaganna? Við tókum eftir því að það voru þingmenn í Sjálfstfl. sem treystu sér ekki til að fela utanrrn. þessar 6 millj. í kynningarstarfsemi. --- Borga óreiðuna, segir hv. þm. Egill Jónsson. Hvað er þá verið að borga á næsta ári? Er þetta komið í ,,soddan ordnung`` hjá núv. hæstv. ríkisstjórn.  Ég spyr bara: Var nokkur þörf að skipta um fjmrh.? A.m.k. hefur það verið upplýst að Þórarinn V. Þórarinsson kom eins og þrumuský í efn.- og viðskn. þingsins í morgun og lýsti því yfir að Sjálfstfl. og Alþfl. væru nú búnir að hefja aðför að atvinnulífinu í skattamálum. Fyrirsögn minnisblaðs VSÍ, dómurinn um núv. ríkisstjórn. Og Þórarinn V. Þórarinsson segir að þeir einu menn í atvinnulífinu sem geti lifað af skattastefnu ríkisstjórnarinnar núverandi séu eiturlyfjaneytendur. --- Þetta er ekki brandari frá mér sem þeir sem sitja hér uppi á svölunum geta farið með á skemmtistöðunum. Þetta er óbreytt tilvitnun í framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambands Íslands, Þórarin V. Þórarinsson, gagnekta sjálfstæðismann, sem lýsti því yfir í efn.- og viðskn. Alþingis í morgun að þeir einu aðilar í atvinnulífi á íslandi sem gætu þolað skattastefnu Sjálfstfl. og Alþfl. væru eiturlyfjaneytendur. 

Fyrstu mistökin í lífinu.

Eiturlyfjasalar, auðvitað sagði framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins. Eiturlyfjasalar. Það er nefnilega svo komið að Vinnuveitendasambandið er líka farið að sakna síðustu ríkisstjórnar, það er svo komið. Það er ekki bara verkalýðshreyfingin sem lýsir yfir stuðningi við það sem við höfum sagt í skattamálum heldur er nú svo komið að Vinnuveitendasambandið biður Framsfl., Alþb. og Kvennalistann að bjarga sér frá þessari ríkisstjórn. Vinnuveitendasambandið biður fulltrúa Framsfl., Alþb. og Kvennalistans í efh. - viðskn. þingsins að taka upp baráttuna gegn þessari ríkisstjórn. Hvernig ætla menn að stjórna þessu landi? Í andstöðu við verkalýðshreyfinguna sem lýsti því yfir í morgun að ríkisstjórnin væri að skerða tekjuskatta launafólks þannig að það jafngilti lækkun skattleysismarkanna? Ekki hækkun skattleysismarkanna, eins og Alþfl. lofaði, heldur lækkun skattleysismarkanna. Vinnuveitendasambandið ræðst á allt, ekki bara tekjuskattinn heldur Hagræðingarsjóðinn, skattlagningu innlánsstofnana, gjaldið til þess að standa undir bótunum til launafólks þegar fyrirtæki lenda í gjaldþroti. Það er ekki til það skattafrumvarp sem ríkisstjórnin hefur lagt fram hér á Alþingi sem atvinnulífið er ekki á móti. Það er ekki til, hæstv. fjmrh. Ég skora á þig að koma hér upp í stólinn og nefna eitt skattafrumvarp sem ríkisstjórnin hefur flutt á þessu þingi sem forsvarsmenn atvinnulífsins eru með. Það er ekki til. Og ég skora á hæstv. fjmrh. að koma hérna upp í stólinn og nefna eitt skattafrumvarp sem ríkisstjórnin hefur flutt á þessu þingi sem samtök launafólks eru með. Það er ekki til. Hvernig ætla þessir menn að stjórna landinu? Í andstöðu við launafólk, í andstöðu við atvinnulífið?

Og án þín.

Án mín, segir hæstv. umhvrh.  að hæstv. umhvrh. skuli þó sjá eitt ljós í myrkrinu. Ég hélt nú að Alþfl. ætti nóg með sitt þegar helmingurinn af þingflokknum er kominn í uppreisn gegn ríkisstjórninni og það eina sem verður ríkisstjórninni til bjargar er að umhvrh. reki varamann sinn út af þingi svo Alþfl. geti bjargað sér í horn með því að nota atkvæði ráðherranna í atkvæðagreiðslunni um fjárlögin. Nei, virðulegi forseti, þetta er auðvitað orðið þannig að þjóðin veit ekki hvað hún á að gera við þessa ríkisstjórn. Hvaða aðilar í þessu samfélagi eru með þessari ríkisstjórn?  Hvað á gera við þessa ríkisstjórn, hæstv. utanrrh.? Ætlarðu að halda svona áfram? Heldurðu að það sé hægt að stjórna landinu í andstöðu við alla, bændur, launafólk, atvinnulífið, landsbyggðina, eigin flokka? Það er svo sem hægt að búa til þá dyggð að ef allir eru á móti manni sé maður á réttri braut, eins og aumingja Morgunblaðið sem sér það helst sér til bjargar að segja að úr því að allir séu á móti ríkisstjórninni þá hljóti hún að vera á réttri leið. En það var niðurstaða leiðara Morgunblaðsins fyrir skömmu og ríkisstjórn var hvött til að hörfa nú ekki í neinu máli. En viti menn, næsta dag var hún búin að hörfa í flestum málum. Þannig að það er meira að segja svo komið, hæstv. utanrrh., að Styrmir veit ekki einu sinni hvernig hann á að standa á bak við þessa ríkisstjórn. Hefur ekki hugmynd um það. Og sér það helst til ráða að skrifa um eitthvað annað í leiðurunum og gleyma öllu því sem hann hefur skrifað á umliðnum árum. Virðulegi forseti, við munum auðvitað halda áfram að taka þátt í þessari kómedíu sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson gaf svo réttilega nafn í þingtíðindum á sínum tíma. Að Sjálfstfl. komi hér og flytji mál gegn eigin stefnu, gegn eigin orðum, í andstöðu við allt. Og við munum svo reyna það í stjórnarandstöðunni að flytja inn í þingsalina þau skynsemdarrök --- þau skynsemdarrök, hæstv. utanrrh. --- sem forustumenn í atvinnulífi og forustumenn í samtökum launafólks hafa sett fram. Ég vil að lokum rifja það upp að um þetta leyti í fyrra stóð fráfarandi ríkisstjórn í þeim sporum að vera hér líka með skattafrumvörp inni í þinginu. Og það vill svo til að helstu stuðningsaðilar þeirra frv. voru samtök atvinnulífsins og samtök launafólks. Þegar Sjálfstfl. ætlaði að stoppa þau skattafrumvörp í þinginu í desember í fyrra þá komu þeir, forustumenn Vinnuveitendasambandsins og forustumenn launafólks, til að knýja sjálfstæðisflokksþingmenninna til að samþykkja það sem við vorum að leggja til. Nú koma þeir til að reyna að knýja á okkur til að koma í veg fyrir það sem Sjálfstfl. er að leggja til.

En hver er afstaða þingmannsins til frv.?

Já, nú spyr hæstv. fjmrh. örvæntingarfullur hvort ég ætli nú ekki að styðja þetta frv. hans. 

Húrra!

Húrra, segir hæstv. fjmrh. og sér það sjálfum sér helst til bjargar að Alþb. fari nú að styðja hann hérna í salnum. Til hvers varstu að mynda þessa ríkisstjórn, hæstv. utanrrh., þegar fjmrh. er kominn í svo þrönga stöðu að hann hefur þann eina kost að biðja okkur í stjórnarandstöðunni um að liðsinna sér? En það er aukaatriði í þessu máli, hæstv. fjmrh., vegna þess að það var nú svo að þrátt fyrir mína persónulegu skoðun þá tók ég málflutning hæstv. utanrrh. alvarlega í síðustu ríkisstjórn. Ég tók það alvarlega að hann hafði fyrir Íslands hönd skrifað formlegt bréf og tilkynnt að jöfnunargjaldið yrði lagt niður. Ég tók það alvarlega að hæstv. utanrrh. hafði í ræðum sínum á alþjóðlegum vettvangi kynnt þessa ákvörðun Íslands og ég beygði mig undir það að sú væri niðurstaðan. En áður en ég tek afstöðu til þessa frv. formlega, hvað sem líður pólitískri afstöðu minni til jöfnunargjalds, hæstv. fjmrh., þá vil ég fá skýringar hæstv. utanrrh. á því hvers vegna bréfin voru marklaus, hvers vegna ræðurnar, sem hann flutti á vettvangi EFTA og EB, voru marklausar, hvers vegna afstaða utanrrn. í tíð síðustu ríkisstjórnar var marklaus --- eða hvort hæstv. utanrrh. er kannski enn á sömu skoðun og hann var þá og sé orðinn bandamaður Vilhjálms Egilssonar hér í þingsalnum og þeir félagar í sameiningu koma í veg fyrir það að fjmrh. fremji brot á alþjóðlegum samningum.

Við stöndum þó alltaf saman?

Já.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða hér frv. til laga um breytingu á lögum nr. 78/1980, um jöfnunargjald. Ég get tekið undir það með þeim sem hér hafa talað á undan mér að þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið hérna undanfarna daga eru alveg dæmalaus og þarf kannski ekki að hafa mörg orð um það. Ég trúi því ekki að ríkisstjórnin geti verið stolt af þeim vinnubrögðum sem hún hefur viðhaft hér í þinginu. En ég ætla ekki að nota ræðutíma minn til að ræða það frekar, það dæmir sig sjálft. En ef horft er á þetta frv. um jöfnunargjald þá get ég út af fyrir sig alveg fallist á að lagt sé gjald á innfluttar vörur til þess að reyna að hafa jákvæð áhrif á innlenda framleiðslu, styðja innlenda framleiðslu. En við verðum að gera okkur grein fyrir því að við erum bundin ákveðnum samningum, alþjóðasamningum, og í þessu tilviki þá erum við í fríverslunarsamtökum. Við erum í EFTA og verðum að gangast undir þær skuldbindingar sem í því felst. Ég tel óþarfa að vera að rekja af hverju jöfnunargjaldið var sett á á sínum tíma. En það hlýtur öllum að vera ljóst að þær aðstæður sem þá voru eru ekki lengur til staðar. Í grg. með þessu frv., og reyndar las hæstv. fjmrh. það upp, segir á bls. 2, með leyfi forseta: ,,Þó eru sterk rök fyrir því að jöfnunargjald verði ekki afnumið í upphafi næsta árs.`` Ég hef ekki heyrt þau sterku rök enn þá þannig að ég vildi gjarnan fá að vita hvaða sterku rök það eru sem réttlæta það að hafa áfram jöfnunargjald, ef rétt er, sem margoft hefur komið hér fram, að við séum skuldbundin vegna samninganna við EFTA til þess að fella þetta gjald niður. Ég er búin að hlusta á margar ræður hér undanfarin ár, m.a. úr munni hæstv. fjmrh., um það að þetta sé hrein lögleysa. Það kemur einnig fram í bréfi sem undirritað er af Vilhjálmi Egilssyni, framkvæmdastjóra Verslunarráðs, og hefur verið lesið upp hér að talið er að þetta samrýmist á engan hátt fríverslunarsamningum og muni ekki standast gagnvart dómstólum. Mér þykja það mjög alvarlegar fréttir ef Verslunarráðið ætlar að veita félögum sínum aðstoð við að leita réttar síns fyrir dómstólum og við verðum þá að gera okkur grein fyrir því hvað það mundi þýða. Það er talað um að afla ríkissjóði ákveðinna tekna með þessu 3% gjaldi en væru þær tekjur ekki fljótar að fara ef lögsókn mundi gera ríkissjóð skaðabótaskyldan gagnvart þeim aðilum sem hafa orðið að greiða þetta gjald. Það er þannig alls ekkert einfalt mál að setja svona gjald á. Ég get þess vegna ómögulega fallist á að þetta gjald sé sett á án þess að þetta verði athugað mjög gaumgæfilega. Mér finnst mjög einkennilegt ef ríkisstjórnin heldur að þegar hún er búin að gangast undir alþjóðasamninga þá þurfi hún ekki að standa við það sem skrifað er undir. Það kemur mér ekki sérlega á óvart eftir að vera búin að fylgjast með samningum um Evrópskt efnahagssvæði nú um nokkurt skeið því að þar virðist sem hæstv. utanrrh., og væntanlega ríkisstjórnin öll, telji að hægt sé að gera ákveðna samninga og síðan getum við eingöngu tínt rúsínurnar úr kökunni og sagt að við þurfum ekkert að gangast undir þær kvaðir sem í samningum felast og allar þær skuldbindingar sem við tökum á okkur getum við breytt með innlendri löggjöf. Við höfum heyrt það margoft að þó að mjög skýrt og greinilega segi í samningum um Evrópskt efnahagssvæði að ekki megi mismuna eftir þjóðerni á svæðinu þá telur hæstv. utanrrh. ekkert því til fyrirstöðu að setja bara lög um hvað eina sem honum dettur í hug sem afnemi þær skyldur sem við tökum á okkur. Þetta stenst auðvitað engan veginn og það er það sama sem gildir um þetta. Ef við erum búin að taka þá ákvörðun að vera aðilar að EFTA, eins og við gerðum á sínum tíma, og gangast undir þær skyldur sem í því felst þá verðum við auðvitað að standa við þær. Ég tek mark á því sem kemur fram í áliti Verslunarráðs Íslands og tel að hv. efh.- og viðskn. þurfi að kanna mjög vel og vandlega hvað þarna er á ferðinni. Ég kalla einnig eftir viðbrögðum hæstv. utanrrh. í þessu máli. Hvað meinar hann með því að segja á einum tíma að ekki megi setja á þetta gjald og skyndilega að það sé allt í lagi að setja það á? Þetta stenst engan veginn. Og ég kalla líka eftir skýringum á því sem fram kemur í athugasemdum með frv. á bls. 2 þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Ekki er með nákvæmni unnt að segja til um hvenær uppsöfnunaráhrifa af söluskatti hættir að gæta og ákvörðun um lokadag jöfnunargjalds getur því ekki verið einhlít.`` Hvernig var þá fundið út að 1. júlí 1992 væri einmitt rétti tíminn? Var ekki alveg eins hægt að segja 31. des. 1992? Ef þetta er á annað borð löglegt því ekki þá að hafa skattinn áfram út árið vegna þess að mér skilst að ekki veiti ríkisstjórninni af að fá einhverjar tekjur því að að fyrirséð er að nokkur þeirra tekjuöflunarfrv. sem hún leggur fyrir eiga a.m.k. ekki auðvelda leið í gegnum þingið. Þetta finnst mér verða að koma fram við þessa umræðu áður en málið fer til efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég skil út af fyrir sig ákaflega vel hvers vegna hv. 8. þm. Reykn. er innan brjósts eins og auðheyrt var af ræðu hans hér áðan. Ég held að honum líði ósköp svipað og þeim skemmtikrafti sem horfir allt í einu á annan mann sem er búinn að stela rullunni hans í beinni útsendingu. Það sem hv. þm. var að segja var einfaldlega þetta: Þetta er mitt mál. Þetta er mitt jöfnunargjald, þetta er mín rulla, þetta er mitt númer. Látið þið þetta vera. Það eina sem vantaði í þessa kómedíu var að sjálfsögðu að hv. þm. lyki ræðu sinni með því að lýsa því yfir að hann styddi málið að sjálfsögðu, eindregið og afdráttarlaust, enda væri þetta hans mál. Hann getur hneykslast á því sem hann á að fagna. Hann á auðvitað að fagna því að eftirmaður hans í embætti, sem hafði athugasemdir við það í stjórnarandstöðu, skuli taka upp mál fyrirrennara síns og gera það með svo myndarlegum hætti að það má segja að þetta sé frv. hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar. Það er ekkert í þessu frv. sem er ekki nánast skrifað eigin hendi af hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni. Athugasemdirnar eru skrifaðar frá orði til orðs af hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni. Rökin fyrir þessu máli eru einfaldlega þau hin sömu og hv. þm. notaði sem fjmrh., uppsöfnunaráhrifin, þetta er skrifað frá orði til orðs af hæstv. fyrrv. fjmrh. Það vantar bara eitt, þ.e. að fagna því að sjálfsögðu einlæglega að aðrir menn, sem ekki höfðu skilning á þessum rökum ráðherrans í tíð fyrri ríkisstjórnar, eru nú snúnir á band með honum --- eða hvað? Það eru tveir hv. þm. hér inni sem enginn vafi getur leikið á að styðja þetta mál og þeir eru báðir í núv. stjórnarandstöðu. Það eru hv. 8. þm. Reykn. og hv. 1. þm. Austurl því að í tíð fyrri ríkisstjórnar var það hverju orði sannara, sem fram kom af máli hv. 8. þm. Reykn., að þeir voru einlægir, ódeigir og óhvikulir baráttumenn fyrir því að viðhalda jöfnunargjaldi. Nú er niðurstaðan sú að það er framlengt um hálft ár, með þeirra rökum, með þeirra eigin texta, með þeirra eigin orðalagi og það er ekkert sem vantar. Og hvers vegna fagna mennirnir ekki? Hvar er rökvísin, hv. 8. þm. Reykn.? Það er hins vegar einn maður í stjórnarliðinu sem alveg afdráttarlaust hefur enga ástæðu til að fagna þessum málalokum, enga ástæðu til þess að fagna þeim þótt hann verði að bíta í það súra epli að una þeim. Það er t.d. sá sem hér stendur. Og hv. 8. þm. Reykn. spurði: Hvers vegna, hvernig stendur á því að núv. utanrrh. og sá sem var utanrrh. í fyrrv. ríkisstjórn unir því, lætur þetta yfir sig ganga, úr því hann hafði verið að beita sér gegn þessum tillögum hv. 8. þm. Reykn. í ríkisstjórn? Já hvers vegna, hv. 8. þm. Reykn., hvers vegna? Kannast hv. þm. við að til sé í íslensku máli orðatiltækið að stundum brjóti nauðsyn lög? Veit hv. 8. þm. Reykn. hvað hefur gerst í íslensku þjóðfélagi frá því að stjórnarskiptin urðu? Hefur það farið fram hjá hv. þm. að við höfum nú orðið að taka á okkur afleiðingar af fimmtungs aflasamdrætti? Veit hv. þm. hvaða áhrif það hefur á afkomu ríkissjóðs? Veit hv. þm. hvaða áhrif það hefur á samdrátt íslenskra þjóðartekna og þjóðarframleiðslu? Hefur það farið fram hjá hv. 8. þm. Reykn. að við höfum orðið að fresta áformum okkar um að byggja álver? Veit hv. þm. hvað það þýðir fyrir atvinnustig í landinu á næsta ári? Veit hv. þm. hvað það þýðir þegar fram líða stundir í tekjufalli fyrir þetta þjóðfélag? Hefur það farið fram hjá hv. þm., eða er honum það kannski bara fagnaðarefni, að það er því sem næst búið að rifta samningum um EES sem var eina ljósglætan í þessu myrkri þar sem vonir okkar um ný tækifæri í undirstöðuatvinnuvegum byggðust á? Hefur það farið fram hjá hv. þm.? Veit hv. þm. að nýjasta þjóðhagsspá kynnir það í fyrsta sinn í gervallri sögu lýðveldisáranna að nú rétt fyrir 3. umr. fjárlaga gerist það að við endurmat á tekjuspá er spáin lækkandi í fyrsta sinn á lýðveldistímanum? Veit hv. þm. að þetta þjóðfélag hefur orðið fyrir slíkum áföllum á þessu tæpa hálfa ári sem liðið er frá stjórnarskiptum að það má reikna í tugum milljarða? Og svo spyr hv. þm.: Hvernig á að stjórna þessu landi í andstöðu við allt og alla? Þeir hafa uppi stóru orðin sín. Þeir vitna í atvinnurekendur sem segja að þetta sé aðför að atvinnulífinu í landinu. Var þetta sama skattafrv., sem er baráttumál hæstv. fyrrv. fjmrh., borið fram í fyrrv. ríkisstjórn, einhver aðför að atvinnulífinu, hv. þm.? --- Nei, það var það ekki.

Það var ekki þetta mál sem var aðför að Alþingi. Þú bara veist ekki hvað það er sem ég er að segja þér.

Ætli það sé svo að talsmenn atvinnulífsins, hv. 8. þm. Reykn., mundu segja þegar þessi ríkisstjórn kemur fram með frv. sitt um skattlagningu á fjármagnstekjur að það sé aðför að atvinnulífinu í landinu? Mundu samtök atvinnurekenda segja það þegar flutt er mál, að vísu ekki afturvirkt, boðað með árs fyrirvara um að við ætlum að hætta því, eina þjóðfélagið á Vesturlöndum, að arður, hvort heldur er inni í fyrirtækjum eða útgreiddum, skuli vera tvískattfrjáls? Eina þjóðfélagið á Vesturlöndum. Ætlar hv. þm., form. Alþb., að taka undir slík sjónarmið? Ætlar hann að segja að stjórnvöld á Íslandi eigi tvímælalaust að beygja sig fyrir slíkum rökum? Hvers vegna fagnar hann ekki sinnaskiptunum, ef hann telur þetta vera sinnaskipti hjá Sjálfstfl.? Hvers konar rökvísi er þetta eiginlega? Það er með öðrum orðum einfalt svar við spurningu hv. þm. um það hvers vegna sá sem hér stendur hefur fallist á það, að vísu fremur nauðugur en viljugur, að framlengja þetta gjald. Svarið er að á þessu sl. tæpu hálfa ári hefur þjóðfélagið orðið fyrir þvílíkum áföllum að okkur er nauðsynlegt að gera það. Við verðum að beygja okkur fyrir þeirri nauðsyn vegna þess að það er ein höfuðnauðsyn við afgreiðslu fjárlaga nú. Og það svarar spurningu hv. þm. um það hvernig á að stjórna þessu landi. Sú höfuðnauðsyn er að draga úr þeirri sjálfvirkni útgjalda í ríkisbúskapnum og þeirri niðurstöðu í ríkisbúskapnum sem stefnir í 10 milljarða halla á yfirstandandi ári. Það verður að skera þann halla niður. Það verður að skila fjárlagafrv. sem er innan þeirra marka að því er varðar halla að það reynist vera trúverðugt í þessu þjóðfélagi. Það verður til þess að draga úr lánsfjárþörf ríkisins og opinberra aðila. Það verður að gera þetta til þess að draga úr verðbólgu. Það verður að gera þetta til að skapa forsendur fyrir lækkun vaxta. Það verður að gera þetta vegna þess að það er eina leiðin til að skapa forsendur fyrir nýjum kjarasamningum sem taka mið af þeim áföllum sem þjóðfélagið hefur orðið fyrir. Þetta eru rökin, hv. þm.

Virðulegi forseti. Það er greinilega farið að hitna undir utanrrh. Það er nokkuð langt síðan hann hefur verið svona hérna í stólnum. Það er gott að það eru einhverjar glæður enn þá til, diplómatíið er ekki alveg búið að slökkva á þeim öllum. Ég ætla fyrst að taka punktinn ,,Veit hv. þm.?`` --- Já, það vill svo til að hv. þm. veit, hæstv. utanrrh., en ég er ekki viss um að ríkisstjórnin viti. Það vill svo til að hv. þm. veit að þjóðhagsspáin sem er að koma núna fyrir næsta ár sýnir einmitt stórkostlegt tekjufall miðað við forsendur fjárlaganna við 2. umr. Það vill svo til að ég veit, hæstv. utanrrh., að innheimtutölurnar fyrir virðisaukaskatt í nóvembermánuði sýndu einn milljarð í mínus frá upphaflegari áætlun. Einn milljarð í mínus á einum mánuði frá upphaflegri áætlun. Það vill svo til að ég veit, hæstv. ráðherra, að ríkisstjórnin verður nú að taka fjárlagafrv. upp á nýjan leik. En fjmrh. hefur ekki sagt okkur frá því, hæstv. utanrrh. Ég stóð hér í nótt kl. 3 og spurði hæstv. forsrh. einmitt um þessi atriði en hæstv. forsrh. sagði okkur ekki frá því, hæstv. utanrrh. Kannski veit hann það ekki enn, hæstv. utanrrh., þó að við vitum það. Við vitum það nefnilega að eins og fjárlagafrv. stefnir núna við 3. umr., miðað við endurskoðaða tekjuspá í ljósi nýrra upplýsinga frá Þjóðhagsstofnun og fjármálaráðuneyti og miðað við, --- ég skil ósköp vel af hverju ráðherrann fer út úr salnum 

Já, já.

Og hvenær vissi hún þetta? Hvenær vissi hún þetta, hæstv. utanrrh.?

Hún veit þetta.

Hvenær vissi hún það?

Enda hefur hv. þm. upplýsingar sínar frá henni.

Frá ríkisstjórninni! Nei, nei, það er mesti misskilningur. Þær eru frá stofnununum í stjórnkerfinu en ekki ríkisstjórninni. Við stóðum hér eftir miðnættið í nótt og spurðum hæstv. forsrh. Það var alveg greinilegt að hann vissi ekki neitt vegna þess að hæstv. forsrh. sagði í nótt milli kl. 1 og 2 á þessum sólarhring, hæstv. utanrrh., að ríkisstjórnin stefndi enn að því, að afgreiða 3. umr. fjárlaga á morgun. Það sagði forsrh. hér milli kl. 1 og 2 í nótt og það er skiljanlegt að augabrýrnar lyftist á hæstv. utanrrh. við þau tíðindi. Forsrh. sagði það árla þessa sólarhrings en hæstv. utanrrh., sem verið hefur fjmrh., veit jafn vel og ég að það verður ekki. Þetta fjárlagafrv. verður ekki afgreitt hér á morgun og ekki hinn og ekki daginn þar á eftir og ekki í þessari viku. Það er alveg ljóst vegna þess að frv. er orðið þannig á vegi statt að í því er í dag raunverulegur halli sem er aldrei undir 7 milljörðum. Þannig að ef hæstv. utanrrh. vill fylgja fram þeirri línu sem hann var að tala fyrir þá stendur hann í þeim sporum að halda aftur næturfundi í ríkisstjórninni og koma aftur með aðgerðir upp á u.þ.b. 3 milljarða út úr þeim næturfundum núna á næstu tveimur til þremur sólarhringum nema hæstv. ríkisstjórnin vilji fara að þeim ráðum, sem við fluttum forsrh. í nótt, að taka hlé á þingstörfum meðan hæstv. ríkisstjórn áttaði sig á stöðunni. Hver er staðan? Við skulum fara aðeins yfir þetta, hæstv. utanrrh., bara svona til að sýna þér að við vitum nokkuð hvernig mál eru á vegi stödd. Í fyrsta lagi er Þjóðhagsstofnun að koma með endurskoðaða tekjuspá fyrir næsta ár og sem fjmrn. verður að beygja sig undir sem þýðir minni tekjur fyrir ríkið í fjárlögum næsta árs sem nema aldrei minna en 1--2 milljörðum frá því sem fjárlagafrv. stóð eftir 2. umr. Ég ætla ekki að segja töluna nákvæmlega en hún er aldrei undir rúmum 1 milljarði og jafnvel hátt upp í annan milljarð eða jafnvel yfir 2 eftir því hvar í skekkjumörkunum menn vilja vera. Síðan sturtaði fjmrh. hér út í nótt nokkur hundruð millj. með því að ákveða að fresta frv. um skattlagningu innlánsstofnana þangað til eftir áramót, þannig að ekki er hægt að reikna með því í tekjuhlið fjárlaganna. Þá er alveg ljóst að þau önnur tekjufrv. sem hér eru inni fara auðvitað ekki í gegnum þingið alveg óbreytt miðað við það sem þau standa í dag og ég ætla nú að vera hógvær og segja að það fari kannski 100--200 millj. þar út. Það getur orðið miklu meira. Þá erum við á tekjuhliðinni lágmark komin í rúma 2 og upp í 2,5 milljarða sem eru núna að fara út af tekjuhlið fjárlaganna. Hvað er að gerast gjaldamegin? Jú, gjaldamegin er það að gerast að Össur Skarphéðinsson og félagar hrósa sigri í skólagjöldunum og ætti nú hæstv. utanrrh. að rifja það upp sem hann sagði í stefnuræðunni og stendur í þingtíðindunum, að þeir sem væru á móti skólagjöldum væru kommúnistar, orðrétt, hæstv. utanrrh. Það er Jafnaðarmannaflokkur Íslands, K-deildin, sem búin er að pína það fram að a.m.k. tæpar 200 millj. fari inn á gjaldahliðina þar. Síðan er alveg ljóst að tillögurnar í sjúkrahúsmálunum á höfuðborgarsvæðinu og í heilbrigðiskerfinu eru allar upp í loft, þannig að það verður að bæta nokkur hundruð millj. þar inn bara til að geta haldið þeim forsendum sem heilbrrh. hefur sjálfur kynnt. Í vegamálunum á eftir að knýja það fram að stjórnarliðarnir hér á Alþingi samþykki niðurskurð í vegamálum upp á 1.100 millj. á næsta ári. Það er verst að hv. þm. Egill Jónsson skuli vera farinn úr salnum og hættur að hlæja. Það má vel vera að ríkisstjórninni takist að pína stjórnarliðanna hér til að skera vegamálin niður um 1.100 millj. á næsta ári. Við skulum segja að það takist þannig að við skulum ekki bæta þar inn í á gjaldahliðinni. Háskóli Íslands tilkynnti það í dag að hann muni loka fyrir nýnemendur á næsta ári ef hann fái ekki viðbótarfjármagn inn í fjárlögin. St. Jósefsspítali er eftir. Ég sat á fundi þar sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, núv. formaður efh.- og viðskn., lýsti því yfir í Hafnarfirði fyrir nokkrum dögum síðan að það yrði séð um það. Það yrði séð um að tryggja viðbótarfjármagn í St. Jósefsspítala. Á gjaldahliðinni er því aldrei undir svona 500--1.000 millj. bara miðað við þær ákvarðanir sem nú þegar er búið að taka sem verður að setja þar inn. Þannig að við erum með 3.000--3.500 millj. sem til viðbótar er fjárlagavandi ríkisstjórnarinnar milli 2. og 3. umr. í fjárlögunum, hæstv. utanrrh., og þetta vitum við. Ég er hins vegar nokkurn veginn viss um það, hæstv. utanrrh., að ríkisstjórnin gerir sér ekki grein fyrir því og ég hafði miklar efasemdir um það að hæstv. forsrh. hefði hugmynd um þetta í nótt því ég trúi því ekki að forsrh. hefði staðið hér saklaus í ræðustólnum í nótt og lýst því yfir að 3. umr. fjárlaga færi fram á morgun eða fimmtudaginn ef hann hefði vitað þessar staðreyndir. Það má vel vera að ríkisstjórninni hafi verið tilkynnt þetta í morgun á ríkisstjórnarfundinum. Ég veit ekkert um það, en það er alveg augljóst að forsrh. hafði ekki hugmynd um hvernig fjárlögin voru á vegi stödd hér í nótt. Vörn hæstv. utanrrh. í ræðustólnum gagnvart því frv. sem hér var til umræðu var annars vegar að segja að ég ætti að fagna því að vera búinn að fá stuðningsmenn vegna þess að þetta frv. sem hér hefði verið flutt hefði verið mitt frv. Það er alveg rétt. Þetta er orðréttur sá texti sem unnið var að í fjmrn. í minni tíð en, hæstv. utanrrh., þá sagðir þú og þitt ráðuneyti að það væri brot á alþjóðasamningum Íslands við löndin í Evrópu að samþykkja slíkt frv. á Alþingi og ég tók eftir því, hæstv. utanrrh., að þú vékst ekki einu orði að því í þinni ræðu, ekki einu orði, hæstv. utanrrh. Við heyrðum engin rök af munni utanrrh. fyrir því hvers vegna nú væri hægt að brjóta alþjóðlega sáttmála og alþjóðlegar skuldbindingar en það var ekki hægt í árslok 1990 vegna þess að rökin um samdráttinn voru gild 1990. Hæstv. utanrrh. man fullvel hvað orðið hafði mikill samdráttur í hagkerfinu árið 1990, 1989 og 1988. Þannig að samdráttarrökin, ef það er það sem ráðherrann ætlar að fara með til EB, voru auðvitað í fullu gildi á árinu 1990. Nauðsyn þess að ná jöfnuði í ríkisfjármálum voru alveg jafnsterk rök árið 1990 og nú. Það eina sem kannski skiptir einhverju máli er þetta með EES. En það vill svo til að hæstv. ríkisstjórnin tók ákvörðun um að flytja þetta frv. áður en Evrópudómstóllinn kvað upp úrskurð sinn í EES-málinu þannig að ríkisstjórnin tók ákvörðun um að flytja þetta frv. þegar hæstv. utanrrh. var að boða þjóðinni það að EES-samningarnir væru nánast í höfn þannig að það dæmi gengur ekki upp. Við vorum satt að segja, hæstv. utanrrh., engu nær um það hvaða rök hæstv. utanrrh. ætlaði að fara með bréflega og í ræðum sínum til Brussel og Genfar í þessu máli nema hæstv. utanrrh. sé kominn á þá skoðun, og það eru vissulega stórtíðindi, að það sé hægt að spila með alþjóðlegar skuldbindingar fram og aftur ef ríkisstjórnin viðkomandi lands telur á því vera efnahagslega nauðsyn. Nauðsyn brýtur lög, sagði hæstv. utanrrh., nauðsyn brýtur alþjóðlegar skuldbindingar og alþjóðlega samninga. Það er merkileg lína frá utanrrn. Hún var ekki í gildi þegar við vorum saman í ríkisstjórn, að hægt væri að slíta í sundur lögin og slíta í sundur alþjóðlega samninga bara af því að hart væri í ári. Er þá hægt að gera það fyrir Sjálfstfl. að slíta í sundur alþjóðlega samninga og alþjóðleg lög þegar það kom ekki til greina þegar við vorum í ríkisstjórn? Er það Sjálfstfl. sem gerir kröfu til að alþjóðasamningar og alþjóðaskuldbindingar séu slitin í sundur? Eða er utanrrn. og þar með hæstv. utanrrh. kominn með þá afstöðu að það sé bara ,,ad hoc`` mat á hverjum tíma í ljósi efnahagsástandsins hvaða alþjóðlegu skuldbindingar haldi og hverjum sé rift? En það er alla vega ljóst að það er í engu samræmi við þá hugmyndafræði sem hæstv. utanrrh. hefur boðað íslenskri þjóð sl. þrjú ár vegna þess að kjarninn í þeirri hugmyndafræði hefur verið að Ísland ætti að gerast aðili að efnahagslegu samstarfi þar sem alþjóðlegir samningar haldi, séu grundvallaratriði hvað sem líður sveiflum í hagkerfum frá einu ári til annars. Ég satt að segja hélt að vörn hæstv. utanrrh. yrði burðugri og efnismeiri en hér kom fram. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að ég hef verið fylgjandi þeirri stefnu að setja á jöfnunargjald, það er ekkert nýtt í því. En eins og ég sagði í minni fyrri ræðu: mér urðu á þau mistök að taka hæstv. utanrrh. alvarlega, taka rökin sem utanrrn. flutti alvarlega og taka þá viðleitni ráðherrans um að vilja standa við alþjóðlegar skuldbindingar alvarlega. Ég sé að það hafa bara verið mistök.  Ég spurði hæstv. utanrrh.: Hvað um bréfið? Það voru meginrökin sem voru flutt þegar við vorum saman í ríkisstjórn að utanrrn. hefði skrifað formlegt bréf til Evrópubandalagsins. Ég óska eftir því, hæstv. utanrrh. að þú leggir það bréf fram hér á Alþingi. Þú leggir það bréf fram í efh.- og viðskn. þingsins svo það liggi alveg skjalfest fyrir hvað sagt var þá og það væri auðvitað æskilegt að hæstv. ráðherra hefði í sér manndóm í þingsalnum til þess víkja einhverjum orðum að þessu bréfi en tali bara ekki eins og allt það sem hann taldi áður höfuðatriði skipti í dag engu. Virðulegi forseti. Það hefur komið fram að forustumenn atvinnulífsins telja skattastefnu þessarar ríkisstjórnar aðför að atvinnulífinu svo notuð sé fyrirsögn á minnisblaði frá Vinnuveitendasambandi Íslands. Það hefur komið fram að Verslunarráðið skipuleggur málaferli gegn ríkisstjórninni. Það má vel vera að þeir sem stjórna í dag telji að slíkir stjórnarhættir séu til fyrirmyndar, við gerum það ekki.

Herra forseti. Það kemur æ betur í ljós með hverjum klukkutímanum sem líður og hverju málinu á fætur öðru, sem hér kemur fyrir, í hvers konar stöðu hæstv. ríkisstjórn er með sín mál, fjárlagafrv. og tekjuöflunarfrv. sem því tengjast, eitt af hverjum er hér til umræðu. Frv. til laga um að breyta og blása lífsanda í um sinn, enn á nýjan leik, ákvæðum um innheimtu jöfnunargjalds. Það sem hefur e.t.v. komið skýrar fram núna á þessum síðasta sólarhring en áður er hversu hrikaleg vinnubrögð hæstv. ríkisstjórn hefur ástundað við undirbúning þessara mála, allan sinn málatilbúnað. Ég verð að segja alveg eins og er, hæstv. forseti, að ég hefði tæplega trúað á því að ég ætti eftir að upplifa það nánast á einum og sama deginum eða einum og sama sólarhringnum að fá til viðræðna á þingi öll helstu hagsmunasamtök og stærstu hagsmunaaðila þjóðfélagsins og úr hinum ólíku áttum, þar sem eru heildarsamtök launafólks í landinu, þar sem eru samtök atvinnurekenda, verslunar, sveitarfélaga, útgerðaraðila og sjávarútvegs, og fleiri mætti þarna til telja, og allir, hver einn og einasti þessara aðila, lýstu hörðum mótmælum og andstöðu við meira og minna allan málatilbúnað hæstv. ríkisstjórnar. Það er annað sem hefur auðvitað vakið sérstaka athygli, og ég held að sé alveg óhjákvæmilegt að rifja upp og fer vel á því í tengslum við þetta mál, sem þegar hefur orðið tilefni til málshótana, og það er að menn eru ekki, mér liggur við að segja, fyrst og fremst óánægðir með innihaldið, með efnisatriðin í ráðstöfunum hæstv. ríkisstjórnar, djöfulleg sem þau nú eru upp til hópa, með leyfi að segja hæstv. forseti. Nei, það eru vinnubrögðin, það er framkoman sem hæstv. ríkisstjórn sýnir sem menn eru í raun og veru reiðastir yfir. Það eru hlutir eins og þeir að ríkisstjórnin virðir unnvörpum að vettugi gerða samninga. Það duga ekki lengur fingur annarrar handar til að telja upp þá samninga og löggerninga sem ríkisstjórnin er bara með þessum ráðstöfunum þessa dagana að brjóta eða hafa að engu. Ríkisstjórnin brýtur ákvæði um lögboðið samráð við aðila úti í þjóðfélaginu eins og við samtök sjávarútvegsins um endurskoðun laga um fiskveiðistjórnun og við Samtök sveitarfélaga varðandi framkvæmd sveitarstjórnarlaga. Það er meira að segja svo langt gengið að vilyrði, sem gefin höfðu verið fyrir samráði við aðila um tiltekin atriði, eru síðan svikin eins og kom skýrt fram í morgun þegar fulltrúar hagsmunasamtaka lýstu því að þau hefðu haft einn fund á sl. hausti með fulltrúum ríkisstjórnar. Þar hefði verið lofað samráði um þeirra mál en síðan hefðu þeir ekki frá ríkisstjórninni heyrt fyrr en viðkomandi atriði birtist í formi frv. á þinginu og var þá mjög vegið að hagsmunum þessara tilgreindu aðila. Þannig að í hverju tilvikinu á fætur öðru af þessum toga hefur ríkisstjórnin ekki bara með stefnu sinni og áformum heldur ekki síður með vinnubrögðum skapað sér þá stöðu sem er orðin að --- það liggur við að segja megi að þjóðfélagið logi stafnanna á milli af átökum og andstöðu við áform hæstv. ríkisstjórnar. Það er ekki hægt að bera á móti því að hæstv. ríkisstjórn kemst ekki hjá því að viðurkenna að hún treður nú illsakir við atvinnulífið í landinu. Ríkisstjórnin treður beinlínis illsakir við atvinnulífið í landinu í hverju málinu á fætur öðru bæði hvað samskipti, vinnubrögð og innihald snertir. Fyrir liggur mjög hörð andstaða samtaka launamanna þar sem eiga í hlut ýmis viðkvæm félagsleg réttindi sem á að rífa í burtu, nýjar álögur á þeirra umbjóðendur og beinar kjaraskerðingar sem boðaðar eru eins og til að mynda í þeirri staðreynd --- og kom skýrt fram í morgun með rökum sem ég hygg að verði ekkert hrakin --- að persónufrádráttur tekur ekki hækkunum við þessi áramót eins og hann ætti að gera til að fylgja eftir verðlagi í landinu um 3,5% eða þar um bil sem svarar til rétt rúmum 2.000 kr. á mánuði vegna verðlagshækkana sem orðnar eru. Þannig að í hverju málinu á fætur öðru koma upp nýir hlutir þessa dagana. Þess vegna er það svo að uppákoma sem einhvern tímann hefði vakið fjaðrafok svo ekki sé meira sagt og sennilega orðið mönnum talsvert undrunarefni eins og það að þessi kunningi birtist hér, framlenging jöfnunargjaldsins, og síðan hin kostulegu viðbrögð Verslunarráðsins, ég meina kostuleg í þeim skilningi sem þau ber að hér í þinginu, að einn nefndarmanna í hv. efh.- og viðskn. neyðist til að skrifa sjálfum sér og hóta sjálfum sér óbeint lögsókn, þar sem svo vill til að þessi maður styður ríkisstjórnina, nái ósvinna þessi fram að ganga. Svo langt er gengið að jafnvel þetta veldur mönnum varla neinni undrun lengur. Slík eru þau ósköp sem búin eru að ganga á og birtast mönnum áður. Herra forseti. Það er alveg ljóst að það stendur ekki steinn yfir steini í vinnunni að afgreiðslu þessara mála hér á þingi. Við stjórnarandstæðingar höfum ítrekað óskað eftir því á undanförnum sólarhringum að hæstv. ríkisstjórn reyndi að hysja upp um sig buxurnar, eins og einu sinni fyrir löngu var sagt héðan úr þessum ræðustóli, og ná hlutunum saman hjá sér. Þess vegna væri jafnvel skynsamlegt að gera hlé á fundum Alþingis í einn til tvo sólarhringa þannig að ríkisstjórnin fengi tíma, óskertan tíma, næstu einn til tvo sólarhringana til að reyna að ná saman um hlutina en væri ekki að reyna sólarhring eftir sólarhring að breyta því á nóttunni sem hún hefur siglt í strand daginn áður og bjóða svo upp á nýja hluti að morgni. Svoleiðis er þetta búið að vera, hæstv. forseti, undanfarna nokkra sólarhringa báðum megin við helgina. Það sem ríkisstjórnin strandar með á hverjum degi er tekið til meðhöndlunar að því er virðist af einhverjum næstkomandi kvöld eða næstkomandi nótt og svo er boðið upp í nýjan dans að morgni. Og auðvitað getur þetta ekki gengið svona öllu lengur. Jólaleyfi er að skella á og hæstv. ríkisstjórn hlýtur að vera það ljóst að ef hún ekki nær að gjörbreyta um vinnubrögð í þessum efnum þá er þetta búið spil. Við hljótum að þurfa innan skamms að taka til skoðunar hvort ekki er þá óhjákvæmilegt að afgreiða greiðsluheimildir með einhverjum hætti og setja upp algerlega nýja forgangsröð þar sem eingöngu er gert það sem óhjákvæmilegt er til að rekstur þjóðfélagsins geti gengið með skikkanlegum hætti næstu sólarhringana og vikurnar og menn haldi áfram við þessa vinnu þegar nýtt ár gengur í garð. Ég held, herra forseti, að ég þurfi svo sem ekki að fjölyrða meira um þessa hluti, þeir liggja fyrir og ástæðulaust er að hamra það járn meira, svo heitt sem það er þegar orðið í höndum hæstv. ráðherra. Ég beini þess í stað orðum mínum til þeirra í því skyni að þeir reyni að taka þau til alvarlegrar íhugunar og gefa okkur svo fljótt sem kostur er einhverjar upplýsingar um hvernig ætlunin er að standa að hlutunum. Á undanförnum dögum hafa öll þau mál, sem yfir höfuð hafa komið frá hæstv. ríkisstjórn og ekki hafa verið þess eðlis að logandi illdeilur hafi verið um þau í þjóðfélaginu, verið afgreidd nánast á færibandi. Við vorum hér síðast í dag að gera að lögum fyrir hæstv. sjútvrh. frv. um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins. Hvernig var staðið að afgreiðslu þess frv.? Það var mjög takmörkuð umræða um það við 1. umr. þar sem menn lýstu skilningi sínum á þessari erfiðu stöðu og út af fyrir sig jákvæðum viðhorfum til þeirrar viðleitni, svo skammt sem hún nær hjá hæstv. sjútvrh., að greiða eitthvað götu sjávarútvegsins með slíku máli. Síðan var það tekið til 2. og 3. umr. á sama sólarhringnum nánast án þess að nokkur maður segði orð. Þarna var verið að reyna að greiða fyrir máli sem var eitt af þeim fáu sem hægt var að afgreiða og var þess eðlis að ekki var um það einhver logandi ófriður í þjóðfélaginu. En það stendur á hinu að öll stærstu málin, fjárlögin sjálf, tekjuöflunarfrv. sem og þeir fylgifiskar ókræsilegir, eins og bandormur og fleira sem þessu tengjast, eru föst og strand vegna þess að hæstv. ríkisstjórn er sífellt að hringla með mikilvæg ákvæði í þessum málum. Varðandi þetta frumvarp, hæstv. forseti, um framlengingu jöfnunargjaldsins, er auðvitað mjög nauðsynlegt að hæstv. ríkisstjórn geri eitthvað betur í tilraunum sínum til að rökstyðja að það sé í lagi vegna fyrri fullyrðinga og reyndar nýrra um ólögmæti þess að halda áfram álagningu þessa gjalds --- að hæstv. ríkisstjórn reyni að rökstyðja sinn málflutning. Hvað sem líður forsögu þessa máls þá verðum við auðvitað að gera kröfu til að það sé skoðað í ljósi ríkjandi aðstæðna og þess sem fram undan er á næsta ári. Það er alveg augljóst mál miðað við alla framsetningu á umræðum um þetta undanfarin ár að það hlýtur eðli málsins samkvæmt að verða erfiðara með hverjum mánuðinum, hverju missirinu, hverju árinu sem líður að rökstyðja áframhaldandi álagningu þessa gjalds því að deilur um það hafa fyrst og fremst staðið um það á undanförnu einu til tveimur árum hvort óhjákvæmilegt væri að afnema það án tafar. Eða að hægt væri að réttlæta með rökum einhverja framlengingu þess og þá gjarnan þannig að það mundi deyja út á tilteknum tíma og hverfa með því að urin væru upp þau uppsöfnunaráhrif eldra söluskattskerfis sem því var ætlað að mæta, að halda í jöfnunargjaldið eitthvað lengur en upptöku virðisaukaskatts nam. Var hér fluttur efnislegur rökstuðningur af hálfu hæstv. fjmrh. eða af hálfu hæstv. utanrrh. í þessu skyni? Svarið er því miður nei. Hæstv. fjmrh. læddist upp í ræðustólinn, neyddist til þess í björtu af því að því varð ekki komið við í nótt eins og hann hafði þó hugsað sér, og flutti eins stutta og snautlega ræðu og nokkur kostur var og forðaðist eins og heitan eldinn að fara út í efnislega umfjöllun, efnislegan rökstuðning, svo maður tali nú ekki um réttlætingu þess að halda gjaldinu áfram. Það var ekki reynt að sýna með neinum frambærilegum talnalegum rökum fram á það sem hlýtur, miðað við fyrri málflutning, að vera hin eina efnislega röksemdafærsla manna, eins og hæstv. fjmrh., að enn væru fyrir hendi þau uppsöfnunaráhrif söluskattsins gamla, kostnaðaríþyngjandi fyrir samkeppnisgreinar í landinu, sem réttlættu að viðhalda innheimtu jöfnunargjalds eitthvað áfram. Sé svo ekki, ef slík áhrif finnast ekki í nægjanlegum mæli þá hefur það verið málflutningur manna að þar með værum við augljóslega sek um brot á fríverslunarskilmálum og berskjölduð fyrir málshöfðun af þeim sökum. Enn síður kom fram efnislegur rökstuðningur í kostulegri ræðu hæstv. utanrrh. hér áðan sem var nú bara æfing í skylmingum því hann kom hvergi nærri efni málsins og reyndi að bjarga sér með því að ræða um þátttöku eða aðild annarra manna í forsögu þessa máls.  Hvað mína afstöðu varðar er ljóst að við alþýðubandalagsmenn höfum verið tilbúnir til þess og viljað reyna standa vörð um hagsmuni íslenskra samkeppnisgreina eins og okkur var framast heimilt. Það er allt annar hlutur en sá að vera tilbúinn til að brjóta lög eða brjóta samninga. Það skal að vísu tekið fram hvað þann snertir sem hér talar að ég hef aldrei verið veikur fyrir rökum heilagleikamanna í þessum efnum, þeirra sem hafa viljað vera kaþólskari en páfinn og ævinlega lokað augunum fyrir því hvernig ýmsar aðrar þjóðir snúa málum sér í hag í þessum samskiptum og viljað vera heilagastir allra hvað þessa fríverslunarskilmála alla snertir. Ég fylli ekki þann hóp. Ég er alveg tilbúinn til að standa með þeim mönnum sem með rökum vilja reyna að sækja eins langt og hægt er innan ramma laga og samninga til að standa vörð um hagsmuni íslenskra samkeppnisgreina. En það er allt annað mál að ætla að ganga lengra. Hæstv. ríkisstjórn hefur ekki sýnt fram á fullnægjandi rökstuðning fyrir því að halda áfram þessari framlengingu jöfnunargjaldsins. Það er þó reynt í þeirri greinargerð gamla frumvarpsins sem hér var prentuð óbreytt. Þar er á ferðinni ákveðinn efnislegur rökstuðningur fyrir því að enn séu þrátt fyrir allt fyrir hendi ákveðin uppsöfnunaráhrif sem réttlæti það að halda áfram hluta af álagningu jöfnunargjaldsins á árinu 1991. Ég minni á að menn treystust ekki til þess þá að halda í það að fullu. Hér er ekki boðið upp á neitt slíkt. Hér er enginn rökstuðingur. Nú er það auðvitað svo að hv. þm. er væntanlega öllum ljóst að þetta gjald er á útleið. Það er alveg ljóst að það er eingöngu tímaspursmál hvenær menn verða að hætta að leggja á flatt og almennt gjald af þessu tagi. Reyndar boðar þetta frumvarp að það leggist niður um mitt næsta ár. Þess vegna finnst mér það mikið álitamál í svona veikri stöðu að velja þessa leið sem hæstv. ríkisstjórn gerir. Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. fjmrh.: Af hverju var ekki frekar reynt að fara í þá vinnu, sem oft hefur verið rætt um og ljóst er að við höfum fullkomlega gildar heimildir til að gera, að leggja á sértæk jöfnunargjöld? Að fara í þá vinnu, sem að mínu mati hefur lengi verið trassað af hálfu skattyfirvalda á Íslandi, að útfæra og leggja á sértæk jöfnunargjöld á þau svið innflutts varnings sem er sannanlega niðurgreiddur erlendis frá og þar með er heimilt að leggja jöfnunargjöld á samkvæmt gildandi fríverslunarsamningum þeim sem við erum aðilar að. Hvers vegna er þetta ekki frekar gert? Því að í þessu getur verið framtíð og jafnvel tekjuöflun til handa ríkissjóði um árabil ef svo ber undir. Nærtæk dæmi eru ýmiss konar innflutt unnin matvæli sem flæða hér inn í landið, stórlega niðurgreidd, og keppa við innlenda framleiðslu með mjög ósanngjörnum hætti. Þarna væri hægt að afla ríkissjóði tekna með sértækum jöfnunargjöldum. Ef til vill eru það ekki mjög stórar upphæðir en það er alveg ljóst að í öllu falli brestur okkur ekki heimildirnar þarna. Hæstv. iðnrh. er sérstakur stuðningsmaður og velgerðarmaður kökugerðar í landinu. Þegar hallaði á kökugerðina í samkeppni við innflutning þá skorti hæstv. iðnrh. ekki viljann til að beita ótæpilega heimildum til jöfnunargjalda og það eru lögð á svínhá jöfnunargjöld á innfluttar kökur til að ekki afleggist bakstur í landinu og ég er ánægður með. Það er fínt. En ég vil bara láta gera það á fleiri sviðum. Skoða það í raun og veru á öllum þeim sviðum öðrum þar sem íslenskar greinar búa við óréttláta samkeppnisaðstöðu hvað þetta snertir. Það hefur hins vegar því miður komið í ljós að hæstv. iðnrh. er t.d. ekki tilbúinn til að beita heimildum til jöfnunargjalda gagnvart innfluttum niðurgreiddum skipasmíðaiðnaði eða framleiðslu niðurgreidds erlends skipasmíðaiðnaðar. Þar er auðvitað annað svið á ferðinni svo dæmi sé tekið þar sem við höfum fullar heimildir til að leggja á jöfnunargjöld. Auðvitað getur verið umdeilt mál hvort þjóðhagslega skynsamlegt eða rétt sé gagnvart sjávarútvegi okkar að hækka eitthvað verðið á innfluttum skipum. Það er sjálfstætt mál hvort menn af pólitískum eða hagkvæmnisástæðum falla frá því að nýta sér slíkar heimildir en hún er þarna fyrir hendi. Ég nefndi ýmsar vörur tengdar unnum matvælum. Mörg fleiri slík svið mætti nefna þar sem sannanlega er um að ræða niðurgreiðslur, styrki, útflutningsuppbætur eða aðra því um líka hluti sem framleiðslan nýtur í upprunalandinu, sem gefa heimild og rétt til að mæta því með jöfnunargjöldum eða tollum í innflutningslandi. Ég tel og vil láta það koma fram sem afstöðu mína, herra forseti, að það hefði verið miklu málefnalegra og meiri reisn yfir því af hálfu hæstv. ríkisstjórnar ef birst hefði á borðum þingmanna vel unnið og vandað frv. með sértækum jöfnunargjöldum á hinum ýmsu sviðum þar sem reynt væri að jafna samkeppnisstöðu þeirra greina sem þarna búa við óréttlæti, án þess að ég sé að útiloka eða falla frá þeim möguleika --- ef menn finna fullnægjandi réttlætingu fyrir því --- að halda áfram einhverri töku þessa jöfnunargjalds. Ég er þeirrar skoðunar að það sé enginn stórkostlegur skaði þó að við látum á það reyna. Annað eins er svo sem gert úti í heiminum. Ýmsar þjóðir vinna nánast samkvæmt þeirri reglu að hörfa aldrei með slíka hluti fyrr en þær eru nánast reknar til þess. Þannig hafa t.d. Japanar og Norðmenn verið alveg ófeimnir við það á undanförnum árum að standa á svona löguðu þangað til þeir eru reknir til baka með það. Menn geta skoðað þetta ef þeir t.d. fara yfir hvernig japanski rafeindaiðnaðurinn ver hagsmuni sína. Frægt er líka dæmi Norðmanna og deilur Norðmanna og Bandaríkjamanna, svonefnt eplastríð, sem snerist um nákvæmlega sams konar hluti. Ég fylli nú ekki, virðulegur forseti, flokk þeirra heilagleikamanna en það breytir ekki hinu að menn verða auðvitað að hafa einhverjar stoðir undir málatilbúnaði sínum og vera ekki bara marflatir hvað það snertir að fá á sig ásakanir um samningsrof og lögbrot. Hæstv. utanrrh. gaf tilefni til þess að ræða dálítið við hann síðar um afrek hæstv. ríkisstjórnar í skattlagningu á fyrirtæki. Hann blandaði inn í umræður um málið væntanlegri skattlagningu arðgreiðslna fyrirtækja eða öllu heldur niðurfellingu undanþágu eða heimild til þess að draga arð frá tekjum áður en til skattgreiðslna kemur. Hann taldi þetta mikið framfaraspor þar sem Íslendingar hefðu einir þjóða haft skattfrjálsan arð báðum megin, þ.e. af hálfu greiðanda og viðtakanda. Í fyrsta lagi er þetta ekki nema hálfur sannleikur hjá hæstv. utanrrh., eins og hann ætti að vita ef hann er á annað borð að tjá sig um þessi mál því að þetta hefur verið undir tilteknum þökum. Í öðru lagi er það auðvitað svo að það skortir á samræmi þessara hluta og gerir það að verkum að aðilar vinnumarkaðarins og atvinnurekendur ráðast mjög hart gegn breytingunum. Það er m.a. sú staðreynd að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki mannað sig upp í að skattleggja þá á móti vaxtatekjur. Þá spyrja menn eðlilega: Hvers vegna á að skattleggja arð, arðgreiðslur fyrirtækja, en ekki þær tekjur sem aðrir geta haft af vöxtum? Slíkt hlýtur auðvitað að beina fjármagninu frá hlutabréfakaupum og yfir í aðra pappíra. Þar með eru komin þau rök sem vega kannski þyngst í þessu, að þetta yrði nánast samstundis banahögg á hinn vanþróaða íslenska hlutabréfamarkað. Það er auðvitað reisn yfir því að hæstv. fjmrh. og fyrrum framkvæmdastjóri Stjórnunarfélagsins, sem bar þessa hluti mjög fyrir brjósti hér á árum áður, verði sá sem greiði íslenska hlutabréfamarkaðinum banahöggið, þessum eymingja sem er í raun og veru vart búinn að slíta barnsskónum enn þá. Virðulegi forseti. Ég held að tímans vegna geymi ég mér að ræða þetta frekar við hæstv. utanrrh. enda er væntanlega betra að hann sé þá viðstaddur því það eru þó frekar líkur á því að hann heyri eða skilji eitthvað af því sem við hann er sagt en þegar hann er fjarverandi. Ég ætlaði reyndar að spyrja hæstv. utanrrh., af því mér finnst það skipta máli í sambandi við þetta atriði: Ætlar hann að verða við óskum hv. 8. þm. Reykn. um að birta okkur það bréf sem utanrrn. sendi Evrópubandalaginu um þetta efni? --- Virðulegur forseti. Er hæstv. utanrrh. mjög vant við látinn?

Forseti veit ekki betur en að hæstv. ráðherra sé í hliðarherbergi en ég skal gera honum viðvart.

Já, ég vildi gjarnan fá að ítreka eina spurningu og bera fram aðra við hæstv. utanrrh., sem flutti auðvitað mjög merkilega ræðu og byggðist allur málflutningur hans á sérstökum neyðarrétti sem ég fékk ekki betur heyrt en hann væri að skilgreina í ræðustólnum. Hann gaf lönd og leið alla tilburði til að rökstyðja málið efnislega en vék að því að þvílík áföll hefðu dunið yfir íslensku þjóðina að hún ætti ekki annan kost en að grípa til neyðarréttar sem heimilaði henni að brjóta lög og samninga og halda áfram jöfnunargjaldinu. Þannig skildi ég málflutning hæstv. utanrrh. að svo væri komið á Íslandi í dag vegna þessara miklu áfalla, og nefndi hann þó ekki það sem stærst er og yfir þjóðina hefur dunið, sem er auðvitað að sitja uppi með hæstv. ríkisstjórn, að neyðarréttur Íslendinga væri orðinn virkur til þess að brjóta alþjóðlega samninga. Gaman væri að vita hvort hæstv. forsrh. er þessum málflutningi hæstv. utanrrh. sammála í ríkisstjórn hæstv. forsrh., að einhvers konar neyðarréttarákvæði þjóða séu orðin virk, sem hægt sé að grípa til þegar jafnmikil áföll hafi dunið yfir eins og nú hafa gengið yfir íslensku þjóðina. En hæstv. utanrrh. hélt því áðan fram að þetta neyðarástand, sem hæstv. utanrrh. lýsti yfir að væri gengið í garð á Íslandi, réttlætti þess vegna samningsrof og lögbrot af Íslands hálfu, og er merkilegt að ráðherra í hæstv. ríkisstjórn skuli gefa ástandinu þessa einkunn. Ég ætlaði að spyrja hæstv. utanrrh. að því en það má alveg eins bera þá spurningu upp við hæstv. forsrh., sem hlýtur að hafa kynnt sér þetta mál og náttúrlega hæstv. fjmrh., áður en ákveðið var að leggja þetta frv. fram um framlengingu jöfnunargjaldsins --- og kemur nú hæstv. utanrrh. í salinn. Mín spurning er í fyrsta lagi ítrekuð spurning hv. 8. þm. Reykn.: Mun hæstv. utanrrh. senda þingmönnum og sjá okkur í efh.- og viðskn. Alþingis fyrir bréfi því sem hann sendi Evrópubandalaginu þar sem tilkynnt var um niðurfellingu jöfnunargjaldsins? Ég tek það svo að hæstv. utanrrh. hafi heyrt spurningu mína og ætli að svara henni. Mun bréfi þessu verða komið til skila til okkar nefndarmanna í efh.- og viðskn. og gert þess vegna opinbert í þinginu eftir atvikum? Seinni spurning mín er svo afleidd og er svona: Mun hæstv. utanrrh. ekki --- verði þetta frv. afgreitt hér --- afturkalla bréfið til Evrópubandalagsins og senda nýtt þar sem tilkynnt verður um að fallið hafi verið frá áformum um að hætta töku jöfnunargjalds og þvert á móti verði það tekið fram á mitt næsta ár með sömu prósentu og var á síðari hluta þessa árs eða jafnvel allt þetta ár? Þetta eru tvær einfaldar, tiltölulega skýrar spurningar sem ættu ekki að vefjast fyrir reyndum manni eins og hæstv. utanrrh. að svara.

Forseti vill láta þess getið að samkomulag hefur orðið um að utandagskrárumræða fari fram um úrskurð Evrópudómstólsins um EES-samninginn. Þessi umræða hefst klukkan fjögur og stendur til klukkan sex eða rúmlega það. Umræðunnar er óskað af þingflokki Alþb. Málshefjandi er hv. 4. þm. Austurl. Einnig hefur orðið samkomulag um að þessari umræðu verður frestað klukkan hálffjögur og þá verða tekin fyrir fjögur samkomulagsmál sem eru á dagskrá fundarins. Væntanlega verður umræðunni eða afgreiðslu lokið klukkan fjögur þegar utandagskrárumræðan hefst.

Virðulegur forseti. Það sem skiptir að sjálfsögðu meginmáli í sambandi við frv. til laga um breyting á lögum um jöfnunargjald er sú spurning hvort enn séu fyrir hendi uppsöfnunaráhrif í íslenskum atvinnurekstri sem réttlæta að þetta gjald verði áfram lagt á. Það eru færð fyrir því rök í greinargerð frv. að svo sé enda er ekki langt síðan að söluskattur var lagður af hér á landi og virðisaukaskattur tekinn upp í hans stað og allar fjárfestingarvörur iðnaðarins eru að meira eða minna leyti keyptar með söluskatti. Það á ekki eingöngu við um fasteignir heldur að nokkru leyti um vélar og tæki þó að það hafi verið endurgreitt í einhverjum mæli áður fyrr. En það eru fleiri uppsöfnunaráhrif en nefnd eru í greinargerðinni og má í því sambandi minna á hið margnefnda aðstöðugjald sem er sá opinberi skattur sem tíðkast ekki í samkeppnislöndum okkar og alveg ljóst að íslenskir atvinnuvegir þurfa að borga þann skatt umfram atvinnuvegi í helstu samkeppnislöndum okkar. Jafnframt eru fleiri skattar sem eru því marki brenndir að þeir eru ekki algengir í nágrannalöndum okkar. Ég hygg t.d. að sá skattur sem nú er verið að leggja á á atvinnureksturinn, sérstakur skattur til að leggja í sjóð vegna hugsanlegra gjaldþrota, 0,2%, sé ekki algengur skattur í helstu nágrannalöndum okkar þótt ég hafi ekki nákvæmar upplýsingar um það. Þannig má því færa fyrir því full rök að íslensk skattalöggjöf sé með þeim hætti og það vanti svo mikið upp á samræmingu við skattalöggjöf annarra landa, og þar að auki virðast ekki vera nein áform um það að hrinda slíkri vinnu af stað, að full rök séu með því að framlengja þetta gjald. Og e.t.v. séu enn þá meiri rök fyrir því nú en nokkru sinni fyrr, m.a. vegna þess hvað fram hefur komið frá núv. hæstv. ríkisstjórn. Þannig að það má vera að þrátt fyrir öll bréf sem send hafa verið og þrátt fyrir öll ummæli sem í málinu hafa fallið, hvort sem það er af núv. hæstv. utanrrh. eða öðrum, þá hafi ríkisstjórnin með stefnu sinni safnað í sarpinn til þess að rökstyðja málið gagnvart erlendum aðilum, samkeppnisaðilum okkar og samningsaðilum á öðrum mörkuðum. Ég hygg að svo sé og þess vegna má spyrja hvers vegna menn eru að fella gjaldið niður 1. júlí 1992. Er ekki ástæða til að halda því út allt árið 1992 og draga frekar úr annarri skattheimtu sem engin leið er að styðja af atvinnulífinu? Ég hygg að þrátt fyrir allt séu margir í íslensku atvinnulífi sem vilji þennan skatt fremur en marga aðra skatta sem núv. ríkisstjórn er með í töskum sínum og á borðum þingsins og jafnvel þótt full virðing sé borin fyrir skoðunum Verslunarráðs Íslands og væntanlegri málshöfðun þeirra undir forustu hv. þm. Vilhjálms Egilssonar. Það er að sjálfsögðu hið alvarlegasta mál en ég hygg að ríkisstjórnin geti safnað nokkrum rökum til viðbótar í þá greinargerð sem hér liggur fyrir. En ég vildi aðeins fara nokkrum orðum um það sem hæstv. utanrrh. sagði um þá umræðu sem fram fór fyrr í dag um það sem Vinnuveitendasamband Íslands kallar aðför að atvinnurekstri í landinu og það sem menn kalla sérstaka óvild í garð atvinnurekstrar í landinu. Hann kom hér upp og taldi það vera mjög til bóta að breyta frádráttarreglum að því er varðar arð, og taldi að það hefði verið mikið afrek hjá Alþfl., þessum sósíalíska flokki, að berja það í gegn í samstarfi með sjálfstæðismönnum. Það væri mikið afrek og það gerði ekki mikið til þó að vinnuveitendurnir væru eitthvað að kvarta yfir því. Um væri að ræða framkvæmd sem ekki væri algeng í öðrum löndum. Hæstv. utannrh., því miður er málið ekki svo einfalt. Þannig vill nefnilega til að tekist hefur góð pólitísk samstaða um það hér á landi að það sé mikil þörf á því í íslensku atvinnulífi að efla áhuga einstaklinga til að fjárfesta í atvinnulífinu og taka þátt í því. Núv. hæstv. ríkisstjórn hefur m.a. gengið svo langt og haldið því fram að hér eigi að einkavæða í stórum stíl. Taka verkefni frá hinu opinbera, láta þau í hendur einstaklinga og hvetja einstaklingana til að fjárfesta í hinum ýmsu verkefnum samfélagsins. Menn hafa viljað taka þau áform hæstv. ríkisstjórnar öll með fyrirvara enda ekki verið þeim öllum sammála. En svo virðist vera að ríkisstjórnin hafi gleymt þeim áformum sínum þegar fjallað var um reglurnar. Það var ákveðið í tíð síðustu ríkisstjórnar að hækka skattfrelsismörkin eða frádráttarregluna að því er varðar arð greiddan út úr atvinnurekstri úr 10% í 15% til samræmis við annan fjármagnskostnað á fjármagnsmarkaði. Vextir eru frádráttarbærir í atvinnurekstri. Ef menn meina eitthvað með því að auka eigið fé, hlutafé í íslenskum atvinnurekstri verður að líta á kostnaðinn af hlutafénu með sambærilegum hætti og vexti af öðru lánsfé eða eigin fé. Þetta er auðvitað kjarni málsins. En ef nú á að taka ákvörðun um það að ekki megi draga frá kostnað atvinnurekstrarins af hlutafé þá er verið að stefna inn á þá braut á nýjan leik að hætta við að auka slíka eiginfjármögnun íslensks atvinnurekstrar og stefna honum í meira mæli inn á lánamarkaðinn. Svo einfalt er það. Það hefur jafnframt verið skoðun flestra að nauðsynlegt sé að auka þátttöku lífeyrissjóða landsins í atvinnurekstrinum. Þær tekjur sem lífeyrissjóðirnir fá eru ekki skattskyldar. En ef arður af hlutafé er ekki lengur frádráttarbær í atvinnurekstri, aðeins vextir af lánsfé, er alveg ljóst að lífeyrissjóðirnir munu ekki lengur vera tilbúnir að setja hlutafé inn í atvinnureksturinn heldur munu eingöngu vera tilbúnir til að setja lánsfé inn í atvinnureksturinn. Þetta er ekki flóknara en þetta. Það er mjög merkilegt að hæstv. núv. ríkisstjórn skuli ekki gera sér grein fyrir þessum einföldu staðreyndum. Í reynd er enn þá merkilegra að þær skuli ekki hafa verið ræddar við forsvarsmenn atvinnulífsins í landinu. Hér er um mikla skipulagsbreytingu að ræða, mikla skattalega breytingu sem varðar allan fjármagnsmarkaðinn. Það er því ekkert undarlegt þótt íslenskir atvinnurekendur kalli þessar fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar aðför að íslensku atvinnulífi og sýni best skilningsleysi hæstv. ráðherra á því sem þeir eru sjálfir að tala um. Hvers vegna í ósköpunum eru þeir að skreyta sig með þessum orðum alla daga, að auka þurfi einkavæðingu og efla atvinnulífið, þegar þeir virðast ekki skilja nauðsyn þess að það sé samræmi í frádrætti fjármagnskostnaðar atvinnulífsins? Ég vil líka minna hæstv. utanrrh. á að það hafa lengi verið uppi fyrirætlanir um að samræma skattlagningu á vaxtatekjum, samræma skattlagningu á fjármagnstekjum við það sem gengur og gerist um launatekjur. Flestir, sem eitthvað þekkja til skattamála, eru sammála um að það sé orðið óeðlilegt í íslensku samfélagi að einstaklingar geti haft fjármagnstekjur skattfrjálsar nánast í hið óendanlega en menn þurfi að greiða skatt af hinum minnstu launatekjum. Ég hafði trúað því að hæstv. núverandi ríkisstjórn ætlaði að vinna að samræmingu þessara þátta en eftir að þessi áform eru komin fram verður því ekki lengur trúað. Hvaða vit er í því að hafa það sem fyrsta skref að arður verði í öllum tilvikum skattfrjáls hjá móttakanda? Í dag eru vaxtatekjur skattfrjálsar hjá móttakanda í langflestum tilvikum en ég hefði haldið að stefna bæri inn á þá braut að draga úr þessu skattfrelsi fjármagnsteknanna. Því er það ekki rétt skref, að mínu mati, að byrja á því að hafa skattfrelsi algjört hjá móttakanda af arði. Það er hins vegar alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. að arður er í dag skattfrjáls hjá móttakanda upp að vissum mörkum og mætti vel hugsa sér að endurskoða það. Um það hefur jafnframt verið allrík pólitísk samstaða í landinu að halda nokkru skattfrelsi af tekjum af arði til þess að auka og efla þátttöku almennings í atvinnurekstrinum. Nú á allt í einu að klippa á þetta, strika þetta út með einu pennastriki án þess að tala við atvinnulífið, án þess að tala við fjármagnsmarkaðinn. Það er svo sem ósköp eðliegt að mikið uppnám verði í atvinnulífinu, mikið uppnám á fjármagnsmarkaðnum, þegar menn henda þessu svona inn í fljótfærni án þess að vita almennilega hvað þeir eru að gera. Það virðist því miður vera svo að hæstv. núv. ríkisstjórn viti allt of lítið um það sem hún er að gera og væri þess vegna mikilvægt að fresta nú þingfundum þannig að menn fengju svefn í eins og tvo sólarhringa og athuga hvort menn verða ekki betur fyrir kallaðir þegar þeir vakna að nýju.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá efh.- og viðskn. á þskj. 247 um frv. til laga um breyting á lögum nr. 51/1968, um bókhald. Nefndin hefur fjallað um frv. og fengið um það umsagnir frá viðskipta- og hagfræðideild Háskóla Íslands, Verslunarráði Íslands, Félagi löggiltra endurskoðenda, ríkisskattstjóra og Ríkisendurskoðun. Nefndin mælir með samþykkt frv. og undir það skrifa allir fundarmenn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá efh.- og viðskn. á þskj. 248 um frv. til laga um breyting á lögum nr. 50/1984, um lífeyrissjóð bænda, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk á sinn fund til viðræðna um það Indriða Þorláksson og Snorra Olsen frá fjmrn. Nefndin mælir með samþykkt frv. og skrifa allir nefndarmenn undir nefndarálitið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá efh.- og viðskn. á þskj. 274 um frv. til laga um aukatekjur ríkissjóðs. Nefndin hefur fjallað um frv. Á fund hennar komu Indriði H. Þorláksson, Snorri Olsen og Jón Ragnar Blöndal frá fjmrn. og Ari Edwald frá dómsmrn. Nefndin leggur til að nokkrar breytingar verði gerðar á frv. Varða þær allar atriði sem áttu upphaflega að vera í frv. en höfðu fallið út á vinnslustigi þess. Veigamesta breytingin lýtur að því að við bætist ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um að ákvæði frv., sem varða sýslumenn, skuli gilda um bæjar- og borgarfógeta fram til 1. júlí 1992 er lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði ganga í gildi. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þskj. Geir H. Haarde tók þátt í afgreiðslu málsins í fjarveru Matthíasar Bjarnasonar, sbr. 3. mgr. 17. gr. þingskapa. Undir þetta nál. rita allir nefndarmenn en Halldór Ásgrímsson, Kristín Ástgeirsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Jóhannes Geir Sigurgeirsson undirrita með fyrirvara. Breytingartillögur nefndarinnar eru á þskj. 275 og eru eftirfarandi. 1. 2. málsl. 6. gr. falli brott. 2. Við 9. gr. Í stað orðsins ,,arfleiðsluskrá`` í 2. mgr. komi: erfðaskrá. 3. Við 11. gr. Við 18. tölul. bætist nýr stafliður, er verði a-liður, og orðist svo: a. til sex mánaða eða skemur kr. 20.000. 4. Við 14. gr. Á eftir 4. tölul. bætist nýr tölul. svohljóðandi: Leyfi til skilnaðar að borði og sæng kr. 2.000. 5. Við bætist ákvæði til bráðabirgða er orðist svo: Ákvæði þessara laga, er varða sýslumenn, gilda um bæjarfógeta og borgarfógeta eftir því sem við á til 1. júlí 1992. Til útskýringar á 3. lið þá mun þetta vera gjald fyrir áfengisleyfi sem veitt er til sex mánaða eða skemur. Annað skýrir sig nokkurn veginn sjálft.

Hæstv. forseti. Ég ætla að gera lítillega grein fyrir þeim fyrirvara sem er á stuðningi mínum við þetta frv. og fram kemur í nál. Hann lýtur fyrst og fremst að tvennu. Annars vegar þeirri hækkun sem hér er gerð á ýmsum liðum og er kannski ekki ýkja vandlega rökstudd í ýmsum tilvikum. Það er samkvæmt fylgigögnum með frv., sem við öfluðum frá fjmrn., og koma ekki fram með skýrum hætti í frv. sjálfu á þskj. 209. En samkvæmt fylgigögnum sem við fengum og upplýsingum frá fjmrn. er ætlunin að tekjuauki ríkissjóðs af þeim hækkunum sem á ýmsum aukatekjum eða gjöldum verður með lögfestingu þessa frv. verði um 390 millj. kr. eða tæplega 400 millj. kr. Hins vegar segir síðan að vegna hugsanlegra ofáætlana sé ekki rétt að reikna með því að allur sá tekjuauki skili sér og þess vegna mun í forsendum fjárlagafrv. vera miðað við að hækkunin á þessum liðum skili 350 millj. kr. í ríkissjóð. Það er annars vegar sú tillaga að hækkunum í einstökum tilvikum, sem frv. gerir ráð fyrir og hlýtur fyrst og fremst að verða á ábyrgð þeirra sem frv. leggja fram og hafa unnið þær tillögur, sem veldur þeim fyrirvara sem á er um stuðning minn. Að öðru leyti er ekki nema eðlilegt að þessi gjöld séu tekin til skoðunar og hækkuð til samræmis við verðlag með einhverjum hætti eins og önnur. Hitt lýtur að því að það er alveg ljóst að með þessu frv. er ekki á nokkurn hátt ráðin bót á því ástandi sem er varðandi tekjuöflun ríkissjóðs í þessum efnum þar sem eru álögur ýmiss konar og gjöld af mismunandi tagi svo sem eins og dómsmálagjöldin, gjöld fyrir aðfararaðgerðir, nauðungarsölu, þinglýsingar, skipti dánarbúa, en þó sérstaklega liðurinn Ökuskírteini, vegabréf og ýmis önnur gjöld. Hvað þá hlið mála snertir er í raun og veru fullkomin ringulreið, liggur mér við að segja, ríkjandi hvað varðar þennan hlut sem tekjuöflunarpóst fyrir ríkissjóð. Þá á ég auðvitað fyrst og fremst við að það er algjört misræmi ríkjandi milli upphæðarinnar sem greidd er í einstökum tilvikum og umfangi þeirrar þjónustu sem á móti kemur. Í sumum tilvikum er um að ræða býsna háar upphæðir, nánast fyrir það eitt að skrifa undir eitt blað þar sem er á ferðinni útgáfa leyfisbréfa af ýmsu tagi. Í öðrum tilvikum er um að ræða gjald þar sem umtalsverð þjónusta kemur á móti og ætla má að hið opinbera hafi haft allnokkurn kostnað af því að fullnægja viðkomandi skilyrðum. Þetta getur átt við þegar t.d. úttekt, ýmiss konar athugun eða umsvif af öðru tagi tengjast því, eru undanfari þess að tiltekið leyfi sé gefið út. Í öðrum tilvikum er það ekki. Þegar til að mynda um er að ræða útgáfu leyfisskírteina fyrir ýmsar starfsstéttir, sem þegar hafa lokið embættisprófi og þegar hafa fullnægt öðrum skilyrðum sem þarf til að öðlast löggildingu starfsheitis eða þau réttindi önnur sem eiga við í einstökum tilvikum, þá er oft á tíðum, að best verður séð, ekki um annað að ræða af hálfu ríkisins en að viðkomandi aðilum er gert að skila inn öllum gögnum sem þarf til þess að leggja mat á hvort þau fullnægi viðkomandi skilyrðum og ef svo er þá er gefið út skírteini á eitt blað, A 4, kannski á löggiltan skjalapappír, ef vel lætur, og skrifað undir það. Önnur er þjónusta ríkisins ekki í slíkum tilvikum. Þetta getur kostað 50--75 þúsund kr. eftir sem áður. Til samanburðar við t.d. ýmis leyfi til starfsemi þar sem á undan fer úttekt og mat á aðstæðum. Hér er auðvitað fullkomin ringulreið á ferðinni og ég tel að það verði að ganga í þá vinnu fyrr en síðar að koma einhverju samræmi á hlutina. Það er einnig ljóst að einstakar starfsstéttir og hópar fara mjög misjafnlega út úr þessari gjaldtöku ríkisins, eins og hún hefur þróast á undanförnum árum, og það ber að taka fram að það er ekki eingöngu hæstv. núv. fjmrh. sem hefur verið duglegur við að hækka þessa hluti svona af og til. Ýmsir fleiri hafa spýtt myndarlega í þetta við og við og slumpungshækkanir hafa orðið af og til með nokkru árabili og satt best að segja ekki verið mjög mikil regla á því. Auðvitað má líka velta því fyrir sér hvort menn eru kannski í sumum tilvikum komnir út í talsverða ofstjórn þar sem ýmsir hlutir eru leyfisbundnir. Það kostar jafnvel nokkrar fjárhæðir að fá skírteini eða löggildingu eða hvað það er í hverju tilviki. Þannig er t.d. spurning hvort ástæða er til þess skrifræðis og kostnaðar sem fylgir því að gefa út naglabyssuskírteini og kosta 5 þúsund krónum til í hverju tilviki. Hvort með einhverjum einfaldari hætti sé ekki hægt að tryggja það eftirlit eða öryggi eftir atvikum, sem væntanlega er mönnum efst í huga, án þess að fara þessa leið, að vera með þetta leyfisbundið og gjaldið ákvarðað í sérstökum lögum. Að lokum, hæstv. forseti, ætla ég í umfjöllun um þetta að minna á þáltill. sem liggur fyrir þinginu og tekur á þessum málum. Það er 201. mál á þskj. 224, till. til þál. um aukatekjur ríkissjóðs og gjaldtöku ríkisstofnana. Ég tel að þar sé hreyft við þessu máli með mjög athyglisverðum og málefnalegum hætti þar sem lagt er til að ríkisstjórninni verði falið að láta fara fram heildarendurskoðun á þessum aukatekjum ríkissjóðs og gjaldtöku ríkisstofnana, sem er auðvitað náskylt mál. Og markmið þeirrar úttektar verði að samræma þessa hluti, að gera skýran greinarmun á annars vegar þjónustugjöldum og hins vegar sköttum eða beinni tekjuöflun án þess að viðkomandi þjónusta sé kostuð í þeim tilvikum. Því er auðvitað fullkomlega hrært saman í þessu máli, eins og það er útbúið í dag og hefur verið undanfarin ár, vel að merkja, ég er ekki að halda því fram að það sé að versna neitt við þessar breytingar. En það verður alla vega engin bót á þar með þessari afgreiðslu. Að lokum legg ég þess vegna á áherslu það að fyrirvari minn við frv. þetta tengist einnig því að farið verði í þetta verkefni, að endurskoða þessa hluti og koma þeim í betra horf. Að mínu mati er alveg nauðsynlegt að notendur þjónustu eða þeir sem kaupa tiltekna hluti af þessu tagi, hafi á hreinu hvað þeir eru að greiða fyrir. Í hvaða mæli þar er um að ræða endurgreiðslu á útlögðum kostnaði vegna viðkomandi þjónustu og í hvaða mæli um er að ræða hreina skattlagningu í ríkissjóð. Ég bind vonir við að úttekt af því tagi sem hreyft er í þessari þáltill. á þskj. 224 gæti orðið fyrsta skrefið í því efni að koma reglu á þessa hluti.

Virðulegi forseti. Ég ætla í örfáum orðum að gera grein fyrir því hvers vegna ég skrifaði með fyrirvara undir þetta frv. um aukatekjur ríkissjóðs. Tvær ástæður liggja þar aðallega að baki. Önnur er sú að í nokkrum tilvikum er um allverulega hækkun á gjöldum að ræða. Það var einhver sem reiknaði út að það væri allt að 5.000% hækkun á einu gjaldinu sem þarna væri um að ræða og benti á að enn væru þjóðarsáttartímar. Og það er eðlilegt að ríkisstjórnin beri ábyrgð á þessum hækkunum. Í öðru lagi vil ég nefna að mér þykir skorta á innra samræmi í þessum gjöldum og þar nefni ég einkum til kaflann þar sem fjallað er um atvinnuleyfi. Ég tel að hann þurfi að endurskoða og samræma þau gjöld sem þar er kveðið á um.

Nú hefur forseti ástæðu til að ætla að allir séu á einu máli um þær atkvæðagreiðslur sem á eftir koma.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá meiri hluta efh.- og viðskn. á þskj. 240 um frv. til laga um breyting á lánsfjárlögum fyrir árið 1991. Nefndin fjallaði um frv. samhliða 30. þingmáli, frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1992. Halldór Árnason og Jón Ragnar Blöndal frá fjmrn. fjölluðu sérstaklega um þetta mál á fundi með nefndinni. Við endurskoðun lánsfjárþarfar ríkissjóðs fyrir árið 1991 hefur komið í ljós að heildarlánsfjárþörf ríkissjóðs verður allmiklu meiri en gert var ráð fyrir í lánsfjárlögum fyrir 1991. Þá bætist við sá vandi að ekki mun takast að mæta lánsfjárþörf ríkissjóðs nema að hluta til á innlendum lánamarkaði. Með frv. er því sótt um heimild fyrir ríkissjóð til erlendrar lántöku að fjárhæð 12,8 milljarðar kr. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt án breytinga , en þrír nefndarmanna rita þó undir með fyrirvara. Undir þetta rita Matthías Bjarnason, Rannveig Guðmundsdóttir, Sólveig Pétursdóttir, Ingi Björn Albertsson og Geir H. Haarde án fyrirvara, og Jón Helgason, Jóhannes Geir Sigurgeirsson og Steingrímur J. Sigfússon með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 243 sem undirritað er af mér og það er svohljóðandi: ,,Nefndin hefur haft til umfjöllunar frumvarp til laga um breytingar á lánsfjárlögum fyrir árið 1991. Frumvarpið felur í sér heimild til ríkisstjórnarinnar um erlenda lántöku upp á 12,8 milljarða kr. til viðbótar því sem heimilað var í lánsfjárlögum þeim sem samþykkt voru í mars sl. Það er ljóst að lánsfjárþörf ríkisins hefur farið mjög úr böndum og einnig kemur til að lántaka á innlendum markaði hefur ekki gengið eftir svo sem áformað var. Slík fjármálastjórn kann ekki góðri lukku að stýra og sannar enn einu sinni að ár eftir ár reynast áætlanir ríkisins byggðar á afar veikum grunni. Síðastliðinn vetur gagnrýndu þingkonur Kvennalistans áherslur í frumvarpi til lánsfjárlaga fyrir árið 1991 en í áliti 2. minni hluta fjárhags- og viðskiptanefndar efri deildar segir: ,,Annar minni hluti lítur svo á að þau lánsfjárlög, sem hér um ræðir, byggist á óraunsæi um þróun á lánamarkaðinum og augum lokað fyrir yfirvofandi áföllum eins og hruni mastra á Vatnsendahæð, en skollaeyrum skellt við hógværum beiðnum og andmælum fulltrúa hinna mjúku mála.`` Það má segja að þessi orð hafi ræst. Nefndarálit þetta var skrifað í desember 1990 en í óveðrinu mikla sem yfir gekk í febrúar hrundi langlínumastrið á Vatnsendahæð! Þá hefur ástandið á lánamarkaðinum þróast mjög til hins verra, með háum vöxtum og mikilli samkeppni um lánsfé sem ríkið á ekki hvað minnstan hlut í að skapa. Fulltrúar Kvennalistans sátu hjá við afgreiðslu lánsfjárlaga ársins 1991 og munu einnig gera það við afgreiðslu þessa viðbótarfrumvarps enda stendur Alþingi frammi fyrir gerðum hlut.``

Eins og forseti hafði áður skýrt frá þá fer nú fram utandagskrárumræða um úrskurð Evrópudómstólsins um EES-samninginn. Þessi utandagskrárumræða fer fram að beiðni þingflokks Alþb. Málshefjandi er hv. 4. þm. Austurl. Það hefur verið gert samkomulag milli þingflokka um að hver þingflokkur hafi allt að 22 mínútur til umráða en að auki hafi málshefjandi og hæstv. ráðherra 10 mínútur hvor ef á þarf að halda.

Virðulegur forseti. EES-skútan svokallaða er á strandstað og að þessu sinni er með öllu óvíst hvort hún muni losna þaðan og komast á flot á ný. Um það ber nánast öllum saman sem um málið fjalla, blöðum vítt um Evrópu, talsmönnum Evrópubandalagsins og EFTA og þó að ekki séu allir á einu máli um túlkanir, þá er óvissan um framhaldið yfirgnæfandi. Evrópudómstóllinn, EB-dómstóllinn, telur samningsdrögin ómerk og stangast á við Rómarsáttmálann. Samingsaðilar beggja megin við borðið virðast koma af fjöllum. Klögumálin ganga á víxl milli samningsaðila, engar skýrar hugmyndir liggja fyrir um framhald málsins, sumir tala um einfaldar, tæknilegar breytingar á samningnum eins og danski utanríkisráðherrann. Fyrstu viðbrögð aðaltalsmanns EFTA um þessar mundir, utanríkisviðskiptaráðherra Finna, Pertti Salolainen, voru þau að ekki komi til greina að samningaviðræður verði hafnar að nýju. Menn verði að líta á EES-samninginn, segir hann, sem eina heild og ekki verði unnt að breyta einstökum atriðum eins og skipan dómstóls án þess að endurskoða allan samninginn. Það er auðvitað óhjákvæmilegt að ræða þessa stöðu hér á Alþingi, þótt miklar annir, séu áður en hlé verður gert á störfum þingsins. Utanríkisráðherra Íslands á að taka við forustu EFTA nú um áramótin og gegna henni á fyrri hluta næsta árs og þannig er vandi Íslands sem aðila að þessu máli meiri en ella væri. Það segir sig auðvitað sjálft að þar sem ráðherranum verður ætlað ef á reynir að halda utan um hagsmuni EFTA í heild þá er hann settur í vanda sem hann er kannski ekki alveg óvanur að sjá framan í þegar hann gegndi slíkri formennsku fyrr á árum, en nú mundi reyna enn frekar á í þessum efnum. Fulltrúum þingflokka hér á Alþingi þarf auðvitað að gefast færi á að tjá sig um þetta stóra mál í þeirri stöðu sem það er nú. Ég mun hér lýsa mínum viðhorfum til málsins og okkar alþýðubandalagsmanna og bera fram nokkrar spurningar til utanrrh. um viðhorf hans til framvindu mála. Ég minni á að við alþýðubandalagsmenn höfum haft margt við þetta mál að athuga frá því að viðræður hófust um að mynda þetta efnahagssvæði í ársbyrjun 1989 og þingflokkur Alþb. hafði uppi skýra fyrirvara um málið. Ég get vísað til tveggja samþykkta landsfunda flokksins sem gagnrýndi harðlega ýmis efnisatriði þessa fyrirhugaða samnings og sló því ótvírætt föstu að Ísland ætti ekki að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Á því leikur enginn vafi hvað snertir afstöðu Alþb. Ég mun aðeins minna hér á þrjú atriði sem tengjast þessum samningi. EES-samningurinn með fjórfrelsið gerir Ísland háðara Evrópubandalaginu efnahagslega og pólitískt, háðara en samræmst getur hagsmunum okkar að mínu mati eins og í pottinn er búið. Evrópskt efnahagssvæði væri að líkindum aðeins stundarfyrirbæri og aðild að því auðveldar þeim leikinn sem geta hugsað sér aðild landsins að Evrópubandalaginu. Ísland á að hasla sér völl sem óháð og sjálfstætt ríki til frambúðar og aðild að Evrópubandalaginu á ekki að koma til álita. En nú liggur fyrir dómsniðurstaða Evrópudómstólsins sem skilaði skriflegu áliti eftir fundahöld sl. föstudag og þetta er einróma álit á 52 síðum undirritað af öllum 13 dómurum dómstólsins og eru svör við fyrirspurnum framkvæmdastjórnarinnar sem sendi dómstólnum fyrirspurnir þann 13. ágúst sl. í alllöngu máli og það eru viðbrögð við því sem fram kemur í þessu áliti dómstólsins. Það er réttarkerfið í þessum fyrirhugaða samningi sem dómstóllinn fjallar um og segir í sínu áliti að sé ósamrýmanlegt Rómarsáttmálanum. Það væri freistandi, virðulegi forseti, að fjalla um ástæðurnar sem dómurinn hefur fyrir áliti sínu. Ég nefni hér fimm atriði í því sambandi. Réttarkerfið samkvæmt samningnum brýtur að mati dómstólsins í bága við 164. gr. Rómarsamningsins þess efnis að EB-dómstóllinn eigi að tryggja að farið sé að lögum við túlkun og beitingu samnings þessa, þ.e. Rómarsáttmálans. Þetta er einhver allra stysta grein Rómarsáttmálans sem þarna er um að ræða. Hún er 1 1 / 2 lína og það má segja að ef þetta er aðalfyrirstaðan þá veltir lítil þúfa oft þungu hlassi. EES-dómstóllinn mun ekki verða bundinn af úrskurðum EB-dómstólsins að mati þeirra 13 dómaranna í Lúxemborg eftir undirskrift EES-samningsins. Samningurinn mun hafa áhrif á túlkun reglna um frjáls viðskipti innan Evrópubandalagsins í framtíðinni og því er réttarkerfi samningsins ekki í samræmi við umrædda 164. gr. Rómarsáttmálans. Í þriðja lagi er sú tilhögun að EB-dómarar eigi sæti í EES-dómstól talin auka á hættuna fyrir réttarkerfi Evrópubandalagsins. Dómarar EB lenda í þeirri aðstöðu að þurfa að túlka sömu ákvæði eftir mismunandi forsendum og markmiðum eftir því hvort þeir sitja í EB- eða EES-dómstólnum. Með þessu skerðir EES-kerfið sjálfræði EB-dómstólsins. Í fjórða lagi segir á þessum síðum að EB-dómstólnum sé ætlað að túlka hugtakið ,,samningsaðili`` samkvæmt samningnum og það fer eftir eðli máls hvort samningsaðili af hálfu Evrópubandalagsins er bandalagið í heild sinni eða einstök aðildarríki þess. Þannig mun dómstóllinn geta kveðið á um verkaskiptingu milli Evrópubandalagsins sem heildar og aðildarríkja þess. Með því er sjálfræði EB stofnað í hættu en samkvæmt Rómarsáttmála má aðildarríki ekki vísa deilumálum til annarra en EB-dómstólsins. Og í fimmta lagi, það síðasta sem ég nefni hér af málsástæðum þótt fleiri séu, að EES-samningurinn væri sem alþjóðasamningur hluti af réttarkerfi Evrópubandalagsins og úrskurðir EES-dómstóls samkvæmt honum væru bindandi fyrir Evrópubandalagið, einnig sjálfan Evrópudómstólinn. Fleiri atriði eru nefnd í þessu áliti, m.a. ákvæði um forúrskurði sem EFTA-ríki hafa heimild til að leita eftir hjá EB-dómstólnum en án þess að slíkir úrskurðir, sem EB-dómstóllinn fellir, væru bindandi fyrir EFTA-ríkin eða EFTA-dómstóla. Þá ætla ég að víkja aðeins að því sem hefur valdið mér nokkurri undran og það er hvers vegna álit dómstólsins kom mönnum í opna skjöldu. Ég hélt að það væri á allra vitorði að Evrópudómstóllinn vill vera óháður og á að vera það samkvæmt Rómarsáttmálanum. Hann tekur ekki við pólitískum fyrirmælum framkvæmdastjórnar eða ráðherraráðs EB. Hann telur sig þurfa og eiga að vernda grundvöll Evrópubandalagsins og dæma út frá markmiðum Rómarsamningsins um samruna. Hann lítur á Evrópubandalagið, svo vitnað sé til orða í umsögninni, sem tæki til þess að koma á æ meiri einingu og það var einmitt skref í þá áttina sem verið var að stíga í Maastricht á dögunum með því að þróa Evrópubandalagið enn frekar í átt að ríkisheild. Hugmyndir stjórnmálamanna jafnt innan Evrópubandalagsins og EFTA í þá veru að þeir geti pantað niðurstöðu hjá Evrópudómstólnum ber vott um að þeir hafi ekki lesið sína heimalexíu, hvað þá biblíu Evrópubandalagsins. Fyrri dómar Evrópudómstólsins, m.a. dómar í litlu máli frá 1977, gátu sagt mönnum hvað í vændum væri og auðvitað áttu samningamenn EFTA ekki síður að gera sér grein fyrir þessu en framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins. Menn verða að þekkja gagnaðila sinn í samningum. Það er EFTA en ekki Evrópubandalagið sem væntanlega telur sig eiga meira í húfi ef EES-samningurinn verður áfram á strandstað og þá á ég við þá sem bera þetta mál fyrir brjósti. Þessi niðurstaða Evrópudómstólsins ætti að vera mönnum, einnig hér á Alþingi, nokkur lexía um það hvers eðlis Evrópubandalagið er og muninn á stofnunum þess, markmiðum og vilja einstakra aðildarríkja. Raunar er vikið að þessu í grein á síðum Morgunblaðsins í dag. Í þessu samhengi vaknar spurningin um stöðu EES-samningsins gagnvart stjórnarskrá íslenska lýðveldisins, grænu bókinni okkar. Hún er þunn í samanburði við hina stjórnarskrána. Ég hef oft velt þeirri spurningu fyrir mér hvort þessi samningur standist ákvæði íslensku stjórnarskrárinnar og ég leyfði mér að benda á spurningar þar að lútandi í séráliti þegar Evrópustefnunefnd skilaði áliti til Alþingis í skýrslu vorið 1990. Ég tel raunar knýjandi að Alþingi tryggi fyrr en seinna að þessi hlið málsins verði rækilega könnuð ef framhald verður á umfjöllun um EES-samning af Íslands hálfu. Ég vil leyfa mér, þótt tími sé hér naumur, að vitna aðeins til viðtals við þjóðréttarfræðing í Ríkisútvarpinu í útvarpsþætti 2. des. sl. Þar á ég við dr. Guðmund Alfreðsson sem starfar nú á mannréttindaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna í Genf en hefur fjallað um alþjóðarétt, Evrópurétt og þjóðarrétt, m.a. í kennslu við Háskóla Íslands undanfarin ár. Hann vekur rækilega athygli á því að mörgum spurningum er ósvarað í þessu efni og nefnir dæmi til umhugsunar. Hann segir þar: ,,Í fyrsta lagi mælir stjórnarskráin um að löggjafarvaldið sé í höndum Alþingis og forseta og er það þá nóg í ljósi þessara ákvæða stjórnarskrárinnar að við förum með formlegt neitunarvald vegna nýrra reglna, viðbóta eða breytinga á þessu EES-sviði á meðan efnislega löggjafarvaldið verður að miklu í höndum annarra aðila, þar á meðal stofnana Evrópubandalagsins þar sem við erum ekki aðilar.`` Þetta er ein spurning og fyrsta spurningin. Líka í öðru lagi í tengslum við löggjafarvaldið. Það segir í þessum EES-samningsdrögum, í 6. gr. að mig minnir, að dómum eða úrskurðum Evrópudómstólsins, þ.e. dómstóls EB, sem hafi verið kveðnir upp í gegnum árin eða áður en EES-samningurinn er undirskrifaður, skuli beitt við túlkun og notkun EES-samningsins. Þá er það spurning: Getur Alþingi samþykkt slíka tilvísun án þess að viðkomandi gögn séu lögð fram? Margt af þessum gögnum snýst um grundvallaratriði. Er það hægt stjórnskipunarlega að samþykkja þetta allt saman óséð og óskoðað og þetta er ein spurning? Í þriðja lagi, og þá kannski til að ljúka upptalningunni þar, önnur spurning sem lýtur bæði að framkvæmdar- og dómsvaldinu og er kannski besta dæmið í þeirri upptalningu um hugsanlegt valdaafsal. Þessi spurning snýst um vald Eftirlitsstofnunar EFTA og EES-dómstólsins í sambandi við samkeppnisreglur samningsins. Þarna virðist útlent vald, hvort sem það er framkvæmdar- eða dómsvald hjá EFTA eða EES, fá heimild til að taka ákvarðanir sem þá gildi ekki bara að þjóðarrétti heldur líka að landsrétti. Og það eina sem kemur í hlut innlendra aðila er þá að fullnægja niðurstöðunni að utan og maður spyr: Er þetta hægt? Er þetta leyfilegt miðað við ákvæði stjórnarskrárinnar um innlent framkvæmdar- og dómsvald? Virðulegur forseti. Ég nem hér staðar í annars ítarlegra viðtali og ábendingum dr. Guðmundar Alfreðssonar sem varðar íslensku stjórnarskrána og ég minni jafnframt á að lögmaður, sem mikið hefur fjallað um þessi mál, rætt og ritað, prófessor Stefán Már Stefánsson, hefur ekkert fullyrt í þeim efnum, hann hefur ekki tekið af nein tvímæli um það að þessi samningsdrög standist ákvæði íslensku stjórnarskrárinnar. Ég taldi nauðsynlegt að vekja athygli á þessu, virðulegur forseti, og beini spurningu til hæstv. utanrrh. varðandi þetta mál. Þetta ætti líka að verða mönnum til hugsunar þegar fjallað er um samskipti okkar við Evrópubandalagið, ég tala nú ekki um fyrir þá sem gæla við þá hugsun að Ísland gæti átt heima í evrópska stórríkinu í framtíðinni. Ég er ekki í þeim hópi og sem betur fer ber ekki mikið á hugmyndum í þá átt í umræðunni þessa daga. Menn telja það væntanlega ekki skynsamlegt að viðra slíkar hugmyndir nú. Á þessu er þó undantekning sem satt að segja kom verulega á óvart. Hv. 10. þm. Reykv. Ingibjörg Gísladóttir, þingmaður Kvennalistans, hefur verið óþreytandi undanfarna daga að nefna inngöngu í Evrópubandalagið sem kost fyrir Ísland sem sé, ef ég hef skilið þingmanninn rétt, skárri en aðild að Evrópsku efnahagssvæði. Þessa speki endurtekur hv. þm. enn og aftur í viðtali við Morgunblaðið í dag og menn geta flett upp á því til þess að sjá hvernig hún orðar þessar hugmyndir. Ég hef hingað til skilið málflutning Kvennalistans þannig að þær teldu sig hvað eindregnasta andstæðinga aðildar jafnt að EES sem og EB. Því er fullt tilefni, finnst mér, til að fá það upplýst hvort Kvennalistinn hefur breytt um stefnu að því er varðar aðild að Evrópubandalaginu. Engin nauður rekur Íslendinga til þess, virðulegi forseti, að ganga í Evrópskt efnahagssvæði hvað þá að afsala sér sjálfstæði okkar og ganga í gin Evrópubandalagsins. Efnahagslega kæmi slíkt sjálfsmorði næst til lengri tíma litið, að ekki sé talað um þjóðlegt sjálfstæði og sjálfsákvörðunarrétt. Því væru það góð tíðindi ef hæstv. utanrrh. svaraði því hér afdráttarlaust að hann hefði ákveðið í ljósi síðustu atburða að leggja öll áform um aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði á hilluna. Ég held að íslenska þjóðin sé smám saman að átta sig á því hvað er hér á ferðinni. Skoðanakönnun, sem gerð var af Félagsvísindastofnun á dögunum, sýndi niðurstöðu sem ég var satt að segja undrandi á, þ.e. um helmingur þeirra, sem svöruðu og höfðu gert upp hug sinn, lýsti andstöðu við þennan ráðgerða samning og það var áður en kom til þess atburðar sem sigldi þessu máli í strand nú um síðustu helgi. Ég tel að við eigum ekki að bíða eftir því, virðulegur forseti, ekki að draga það stundinni lengur að kistuleggja áformin um það að mynda þetta Evrópska efnahagssvæði eins og málum er komið. Ég vísa til þess, sem fær nú sívaxandi undirtektir, að tvíhliða samningar milli Íslands og Evrópubandalagsins er það sem við eigum að undirbúa, greina okkar hagsmuni vandlega, taka okkur til þess tíma, leita samninga um endurbætur á annars góðum viðskiptasamningum við Evrópubandalagið nú á næstunni og taka þar upp samninga, ekki aðeins á viðskiptasviði heldur eins og er opið fyrir okkur á menningarsviði og á mörgum öðrum sviðum þar sem við höfum verið að gera tvíhliða samninga með góðum árangri á undanförnum missirum. Ég sagði, virðulegur forseti, að hæstv. utanrrh. væri mikill vandi á höndum ef hann ætlar sér að stýra EFTA og jafnhliða hugsanlega að leiða frekari samningaviðræður um Evrópskt efnahagssvæði. Ég vona sannarlega að til þess komi ekki að það reyni þannig á ráðherra. En við hljótum að leita svara frá hæstv. ráðherra hvernig hann ætlar að samræma þetta verkefni að gæta hagsmuna Íslands og jafnframt að passa upp á hagsmuni alls EFTA-hópsins, jafnsundurleitir og þeir hagsmunir eru. Þeir voru sundurleitir, þeir eru margfalt dreifðari nú en þeir hafa verið nokkru sinni áður að því er varðar hagsmuni þessara ríkja gagnvart Evrópubandalaginu. Ég leyfi mér að lokum, virðulegi forseti, að leggja fyrir hæstv. ráðherra sex spurningar sem ég hef komið á framfæri við hann skriflega fyrir þessa umræðu: 1. Er utanrrh., í ljósi síðustu atburða, reiðubúinn til að hverfa frá áformum um aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði og hefja þess í stað undirbúning að tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið um framtíðarsamskipti Íslands við bandalagið? 2. Ef ráðherrann hefur enn ekki gefið samninga um EES upp á bátinn, hvaða breytingar telur hann líklegt að gera verði á samningnum sem EFTA, og Ísland í þeim hópi, geti staðið að? 3. Hversu langan tíma telur utanrrh. að EFTA-ríkin geti tekið sér til þess að fá niðurstöðu um hugsanlegan samning? 4. Hversu langt er komið undirbúningi að tvíhliða samningi um sjávarútvegsmál milli Íslands og Evrópubandalagsins og hvenær hefur verið gert ráð fyrir að hann lægi fyrir fullbúinn? 5. Telur utanrrh. að fyrirliggjandi samningsdrög um EES samræmist ákvæðum stjórnarskrár Íslands? 6. Telur utanrrh. það samrýmanlegt að taka að sér formennsku í EFTA frá áramótum til miðs árs 1992 og eiga á sama tíma að gæta íslenskra hagsmuna í samningaviðræðum um EES ef til kemur? Ég vænti þess, virðulegur forseti, um leið og ég þakka fyrir þessa umræðu, að hér eigi margt eftir að skýrast varðandi það stóra mál sem hér er til umræðu í raun á allt of þröngum tíma fyrir Alþingi en skiljanlegt að menn leiti samkomulags í önnum þingsins.

Virðulegi forseti. Tilefni þessarar umræðu er sem kunnugt er sú staðreynd að dómstóll Evrópubandalagsins hefur kveðið upp þann úrskurð að sá kafli EES-samningsins sem fjallar um dómstóla og réttarkerfi samrýmist ekki Rómarsáttmálanum. Þetta þýðir að samningsaðili okkar, framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins, getur ekki staðið við samninginn að sínum hluta. Samningsaðilarnir hafa með öðrum orðum klúðrað þessum samningi. Þetta er að sjálfsögðu innra vandamál Evrópubandalagsins sjálfs og þeim væri sæmst að leysa það sjálfum og eiga þess út af fyrir sig kost með því að gera breytingar á þeirri grein Rómarsáttmálans, sem hv. þm. og fyrirspyrjandi vitnaði í, sem er stutt og auðvelt að breyta og fyrir því meiri rök af þeirri einföldu ástæðu að Evrópubandalagið er nú með það sem meginverkefni sitt að breyta þessum Rómarsáttmála af öðrum ástæðum. Hitt liggur nú þegar fyrir að af hálfu samningsaðila, framkvæmdastjórnar í umboði ráðherraráðsins, verður þess óskað, af hálfu EFTA-ríkjanna, að taka til endurskoðunar umræddan dómskafla EES-samningsins. Þar kemur fram að samþykkt ráðherraráðs Evrópubandalagsins frá 16. des. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ráðið áréttaði sérstaklega pólitískan vilja bandalagsins og aðildarríkja þess til þess að finna lausn sem allra fyrst sem gæti gert það kleift að skrifa undir samninginn fyrir febrúarlok 1992 svo samningurinn geti gengið í gildi, eins og fyrirhugað var, 1. janúar 1993 eftir að hann hefur verið fullgiltur. Jafnframt lagði ráðið áherslu á að allir aðrir kaflar samningsins sem þegar hefur verið samið um við EFTA-ríkin og ekki er minnst á í áliti dómstólsins teljist vera frágengnir af hálfu bandalagsins.`` Að því er varðar þá spurningu eða það álit hv. 4. þm. Austurl. að hann lýsti furðu sinni á því að báðir aðilar hefðu látið þessa dómsniðurstöðu koma sér í opna skjöldu er mitt svar þetta: Menn geta gefið sér fyrir fram hvaða skoðun sem þeim sýnist á niðurstöðu dómstóls og út af fyrir sig er það ekki rétt að þetta hafi endilega komið öllum aðilum EFTA-megin í opna skjöldu. Við gerðum okkur grein fyrir því að þetta gat auðvitað farið á hvorn veginn sem var eins og er um hverja aðra dómsniðurstöðu. Það er þó ekki aðalatriði þessa máls heldur hitt að þetta er algjörlega á ábyrgð samningsaðilans. Það var ekki okkar heldur framkvæmdastjórnar að ganga úr skugga um þetta fyrir fram ef það var á þeirra færi. Það þóttust þeir reyndar hafa gert, ekki með því að panta dómsniðurstöðu, heldur með því að leita álits hjá forustu dómstólsins og reyndar gerðu þeir það með formlegum hætti því að þeir leituðu eftir áliti dómstólsins strax í ágústmánuði og höfðu tilkynnt okkur að það álit ætti að liggja fyrir í september sem gerðist reyndar ekki þannig að þeirra hugmynd var upphaflega að álitið lægi fyrir áður en til niðurstöðu samningsins kæmi. Allt er þetta innra mál Evrópubandalagsins. Ég get sagt á einfaldasta máta að mér komi þetta ekki við að öðru leyti en því að niðurstaðan kemur okkur vissulega við en það er á ábyrgð samningsaðilans. Þá skal ég víkja að spurningum hv. spyrjanda. 1. Er utanrrh., í ljósi síðustu atburða, reiðubúinn að hverfa frá áformum um aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði og hefja þess í stað undirbúning að tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið um framtíðarsamskipti Íslands við bandalagið? Svarið við þessu er mjög einfalt. Svarið er nei. Rökin eru þekkt og þarfnast ekki endurtekningar. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er út frá íslenskum þjóðarhagsmunum einhver hagstæðasti milliríkjasamningur sem Íslendingar hafa gert. Við Íslendingar erum í þeirri sérstöðu meðal EFTA-þjóðanna að við hugsum þennan samning út frá langtímahagsmunum, einfaldlega af þeirri ástæðu að við höfum ekki uppi nein áform um að leita eftir inngöngu í Evrópubandalagið við óbreyttar aðstæður. Það er viðhorf samningsaðilans og það er viðhorf EFTA-ríkjanna að við munum nú láta á það reyna hvort þeir aðilar, samningsaðilar okkar sem klúðruðu samningnum, séu reiðubúnir til þess að bæta fyrir það. Við munum einfaldlega bíða átekta og meta það hvort þeir geti gert það með svo skjótum hætti sem þeir boða. Að því er varðar spurninguna um tvíhliða samninga hefur ævinlega legið fyrir að ef þessir samningar af einhverjum ástæðum færu forgörðum ættum við ekki annarra kosta völ en að leita eftir tvíhliða samningum. Að vísu er það svo, eins og hv. þm. er kunnugt, að við höfum staðið í tvíhliða viðræðum við þetta bandalag á ýmsum stigum og við höfum þegar gert drög að tvíhliða samningi sem er forsenda aðalsamningsins þannig að tvíhliða samskiptin eru ærin, en við förum ekki í tvíhliða viðræður um helstu mál fyrr en það liggur fyrir að bandalagið getur ekki efnt þann geysihagstæða samning sem við höfðum þegar náð niðurstöðu um. Á það verður látið reyna fyrst til þrautar. 2. Ef ráðherrann hefur enn ekki gefið samninga um EES upp á bátinn, hvaða breytingar telur hann líklegt að gera verði á samningnum sem EFTA, og Ísland í þeim hópi, geti staðið að? Það liggur fyrir af hálfu framkvæmdastjórnarinnar að sá kafli samningsins, sem þeir telja að þurfi að breyta, snertir dómstólinn. Og þá er spurningin um þetta: Í hvaða átt ættu þær breytingar að ganga? Í fljótu bragði séð gætu einhverjir ályktað sem svo að ein leiðin væri sú að stíga skrefi lengra í þá átt að fela Evrópubandalagsdómstólnum úrskurðarréttinn varðandi ágreiningsmál. Svarið við þeirri skoðun er að það kemur ekki til álita, hvorki af hálfu EFTA-ríkjanna né af hálfu Evrópubandalagsins. Það leysir ekki málin. Hin leiðin er trúlega sú að draga úr vægi dómstólsins. Hvernig? Jú, jú. Það er auðvelt að benda á leiðir til þess. Ein leiðin er til í samningnum sjálfum þar sem er EES-nefndin sem er ábyrg fyrir framkvæmd samningsins nánast frá degi til dags. Þetta gæti þýtt það að ágreiningsmálum um túlkun samningsins milli aðildarríkjanna yrði vísað til þess ráðs. Með öðrum orðum, í staðinn fyrir dómsúrskurði og samræmda túlkun kæmi nánast pólitískt kerfi til lausnar á ágreiningsmálum sem gæti síðan styrkt sig með því að semja um eldri tillögu sem áður hafði verið vísað á bug, þ.e. með gerðardómi. Á þessu stigi málsins er ekki hyggilegt af mér að tíunda þetta frekar. Reyndar er það ótímabært vegna þess að eðli málsins samkvæmt er það þess samningsaðilans sem getur ekki efnt samninginn, sem getur ekki staðið við þennan kafla samningsins, að gera grein fyrir því hvaða breytingar hann telji að þurfi að gera á þessu og leggja það fyrir okkur. Það er okkar að meta það hvort þær tillögur koma að einhverju gagni. Út frá pólitískri umræðu er það ljóst að sú leið, sem ég hér hef nefnt sem hina líklegustu, er auðvitað pólitískt útlátalítil og ekki vandasöm fyrir EFTA-ríkin. Hún gæti einnig vel verið ásættanleg eða ekki frágangssök fyrir þau EFTA-ríki sem stefna að inngöngu í Evrópubandalagið innan fárra ára vegna þess að þá er hér um að ræða tímabil sem brúar bil nokkurra ára þar til þau eru öll komin undir forræði Evrópubandalagsdómstólsins að fullu og öllu. Þetta er hins vegar að sumu leyti vandasamara fyrir okkur Íslendinga sem höfum þá sérstöðu í hópi þessara landa að við stefnum ekki að inngöngu. Við hugsum þennan samning til frambúðar og okkur er það meira hagsmunamál en flestum öðrum þjóðum vegna fámennis þjóðar og veikburða efnahagslífs að eiga lausn ágreiningsmála, sem upp koma um túlkun samningsins, bæði milli ríkja og lögaðila, undir öruggum úrskurðaraðila. Í þessu samhengi má bæta því við að þessi niðurstaða dómstólsins, sem út af fyrir sig þurfti ekki að koma neinum sérstaklega á óvart, enda var samningsaðilum EFTA að sjálfsögðu fullkunnugt um það fordæmi sem hv. þm. nefndi um umferðarflutninga á Rínarfljóti frá 1976, er auðvitað staðfesting á því sem talsmenn þessa samnings hafa haldið fram, að í honum fólst ekki neitt framsal á innlendu dómsvaldi. Það er einmitt kjarni þess máls sem dómstóllinn er að fara með. Hann segir að ,,þar sem EFTA-ríkin haldi að fullu og öllu fullveldi sínu til ákvörðunartöku`` --- og það á að sjálfsögðu bæði við um löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið en einnig á sviði dómsvaldsins --- ,,geti það ekki samrýmst réttarkerfi EB``. Hv. fyrirspyrjandi er í hópi þeirra manna sem hafa haldið öðru fram. Nú hentar það honum að gleyma því og leggja áherslu á önnur atriði, en þetta er nú kjarni málsins. 3. Hversu langan tíma telur utanrrh. að EFTA-ríkin geti tekið sér til þess að fá niðurstöðu um hugsanlegan samning? Mitt svar við því er: Skamman tíma ef upphafleg markmið eiga að standa um gildistöku samningsins og framkvæmd. 4. Hversu langt er komið undirbúningi að tvíhliða samningi um sjávarútvegsmál milli Íslands og Evrópubandalagsins og hvenær hefur verið gert ráð fyrir að hann lægi fyrir fullbúinn? Svarið við því er að hann er efnislega því sem næst tilbúinn og gæti þess vegna legið fyrir fljótlega. Ég geri hins vegar ráð fyrir að sá dráttur sem verður á málinu í framhaldi af klúðri bandalagsins muni einnig fresta því að frá þessum samningi verði gengið. 5. Telur utanrrh. fyrirliggjandi samningsdrög um EES samrýmast ákvæðum stjórnarskrár Íslands? Af þessu tilefni vitnaði hv. þm. í nokkrar spurningar og vangaveltur sem ungur íslenskur lögfræðingur hefur velt upp í útvarpsspjalli. Svarið við spurningunni er hins vegar það að hafið er yfir allan vafa, að mínu mati og annarra EFTA-þjóða og þeirra þjóðréttarfræðinga og lögfræðinga sem EFTA-ríkin öll sameiginlega hafa í sinni þjónustu, að þessi samningur stenst ákvæði stjórnarskrár. Það hef ég nú rökstutt svo oft og iðulega áður að ég ætla ekki á þessari stundu að lengja umræðuna þess vegna, en ekkert í vangaveltum lögfræðingsins fær breytt þeirri niðurstöðu. 6. Telur utanrrh. það samrýmanlegt að taka að sér formennsku í EFTA frá áramótum til miðs árs 1992 og eiga á sama tíma að gæta íslenskra hagsmuna í samningaviðræðum um EES ef til kemur? Svarið við því er stutt og laggott: Já. Það samrýmist íslenskum hgsmunum að neyta þeirrar aðstöðu, sem formennskan gefur okkur Íslendingum, til þess að tryggja það eftir fremsta megni að við samningsniðurstöðurnar frá Lúxemborg verði staðið vegna þess að það er einfaldlega mjög í þágu íslenskra þjóðarhagsmuna að það verði niðurstaðan. Að lokum, virðulegi forseti. Ég sagði áðan í svari við einni af þessum spurnigum að Íslendingar nytu þeirrar sérstöðu í hópi EFTA-ríkjanna að við eigum meira undir þessum samningi til lengri tíma litið en hin EFTA-ríkin af þeirri einföldu ástæðu að enginn hefur af hálfu ríkisstjórnarinnar lýst áformum um inngöngu í Evrópubandalagið hvað svo sem kann að líða túlkun hv. þm. á ummælum hv. þm. Kvennalistans, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, um að það sé kostur sem Kvennalistinn kunni að velta fyrir sér. Það er einmitt þess vegna sem þessi samningur er okkur svona þýðingarmikill og út frá bæjardyrum þeirra sem telja það ekki samrýmast íslenskum hagsmunum að leita eftir inngöngu í Evrópubandalagið væri það rökrétt niðurstaða að leggja mun meiri áherslu á að þessi samningur næðist vegna þess einfaldlega að með þessum samningi höfum við leyst til frambúðar öll brýnustu vandamál okkar á viðskiptasviði og í öðrum samskiptum við Evrópubandalagið. Ef þessi samningur stendur, nær framkvæmd, mun hann reynast íslensku atvinnulífi veruleg lyftistöng og hann mun þá létta af þrýstingi frá sjónarmiðum þeirra, hvort heldur eru fulltrúar atvinnulífs eða stjórnmálasamtaka, sem teldu að ella, án þessa samnings, ættum við ekki annarra kosta völ en leita eftir inngöngu.

Virðulegi forseti. Í tilfinningaríkri ræðu sem hæstv. utanrrh. flutti fyrr í dag og ég kýs að skoða sem eins konar efnahagsstefnu Alþfl., jafnaðarmannsins sjálfskipaða eða formanns þeirrar stefnu, lýsti hann ótrúlega mikilli svartsýni á þróun íslenskra atvinnu- og efnahagsmála, að mínu mati algerlega óþarfi, og lauk þeirri upptalningu á ýmsu sem á gengur og á bjátar með því að segja klökkri röddu: Og svo ætla þeir að eyðileggja fyrir okkur EES-samninginn. Ég tel að vísu, eftir mikla vinnu og langa, ótrúlegt hvernig nú er komið fyrir þessum EES-samningi. Ég er hins vegar algjörlega ósammála því að jafnvel þótt ekkert verði úr honum stefni allt hér í hið endalausa öngþveiti. Kreppan sem nú gengur yfir þjóðfélagið er alls ekkert meiri en hefur verið oft áður. Samdráttur í sjávarútveginum er ekki meiri. Ég nefni ár eins og 1967 og 1968 og gæti nefnt fleiri. Í þessari stöðu þurfum við Íslendingar fyrst og fremst að bretta upp ermarnar og hlúa að þeim vaxtarbroddum sem við eigum og þeir eru margir. Því miður ber afar lítið á því hjá hæstv. ríkisstjórn og harma ég það. Ég held að jafnvel þótt ekki verði af EES-samningi getum við Íslendingar átt hér efnahagsþróun og mannlíf í okkar landi, miklu betra en nokkurt þeirra landa sem við erum að semja við í Evrópu. Sannarlega er sú staða sem upp hefur komið hins vegar þess eðlis að nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir því hvaða kostir henta okkur best í okkar milliríkjaviðskiptum og ég ætla að nota tíma minn til þess að rekja það með nokkrum orðum. Fyrsti kosturinn er að leggja áherslu á að fá endurskoðun á EES-samningnum sem þá samræmist þeirri afstöðu sem komið hefur fram hjá Evrópudómstólnum. Afstöðu Evrópudómstólsins var ítarlega lýst hér af frummælanda í þessari utandagskrárumræðu og ætla ég ekki að endurtaka það. En í raun og veru er afstaða dómstólsins afar einföld. Í þessari stuttu grein, 164. gr., sem er eins og fram kom afar stutt, segir einfaldlega: ,,Evrópudómstóllinn skal gæta þess að að lögum sé farið.`` Stundum er það svo, eins og við höfum kynnst í Íslendingasögunum, að stundum segja stuttar setningar hvað mest. Þetta segir í raun og veru allt. Og dómstóllinn segir: Þessi samningur getur a.m.k. ef ekki örugglega komið í veg fyrir það að við getum gætt þess að að lögum sé farið innan Evrópubandalagsins. Þetta er svo einfalt. Hann telur síðan upp nokkur atriði máli sínu til stuðnings. Ég tel satt að segja í fljótu bragði afar ólíklegt að hægt sé að gera þær breytingar á EES-samkomulaginu sem fullnægi bæði kröfum dómstólsins og kröfum okkar. Ég fyrir mitt leyti og við í síðustu ríkisstjórn féllumst á það að samþykkja EES-dómstól, þótt sannarlega megi færa að því rök að sé yfirþjóðleg stofnun, vegna þess að við töldum að þar hefðum við aðgang að aðila sem gæti kveðið upp úrskurð í deilumálum okkar við EB og það væri betra fyrir smáþjóð, eins og oft hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh., að hafa aðgang að slíkum aðila en hafa aðgang að engum. Ég efa stórlega að þær hugmyndir sem hæstv. utanrrh. hefur hreyft fullnægi þessum kröfum. Ég efa stórlega að gerðardómur t.d. fullnægi niðurstöðum Evrópudómstólsins. A.m.k. held ég að það liggi alveg ljóst fyrir að sá gerðardómur má ekki hafa áhrif á neitt það sem við kemur í raun EB og framkvæmd Rómarsáttmálans. Ég sé því ekki að önnur lausn geti orðið í þessu en að við föllumst á Evrópudómstólinn í deilumálum okkar og það vona ég að komi aldrei til greina. Að breyta Rómarsáttmálanum, líklega þá þessari grein, 164. gr., lengja hana með einhverjum skýringarorðum, sýnist mér vera gersamlega út úr myndinni. Ég viðurkenni það að hér eru meira vangaveltur ólöglærðs manns. Eins og hæstv. utanrrh. benti þá er ég bara rafmagnsverkfræðingur, en samt sem áður held ég að ekki þurfi meira en bara venjulegan mann til að sjá að þarna er komin upp svo alvarleg staða gagnvart þessum sáttmála að ólíklegt er að úr því verði leyst. A.m.k. má ekki leysa þannig úr þessum deilumálum að sáttmálinn verði lakari fyrir okkur Íslendinga. Það hygg ég að allir geti verið sammála um. Þó að þetta tækist hlýt ég samt að spyrja: Hvar eru hin stóru atriðin sem hæstv. ríkisstjórn á eftir að sýna okkur áður en við getum tekið afstöðu til þessa samnings? Hvernig ætlar t.d. hæstv. ríkisstjórn að tryggja það að landakaup erlendra aðila hér verði ekki óheft? Með öðrum orðum, hvernig ætlar hún að tryggja það að við getum komið í veg fyrir að erlendir aðilar kaupi upp Ísland eða stóran hluta af Íslandi? Okkur hefur verið sagt að breyta eigi lögum til að koma í veg fyrir þetta en það hef ég ekki séð. Sömuleiðis höfum við vakið athygli á að í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að einkavæða orkufyrirtækin. Þar með væri rutt úr vegi þeirri hindrun sem við höfum talið vera á því að erlendir aðilar gætu virkjað hér orkulindirnar og vitanlega vekur þetta mann til umhugsunar um þá umræðu sem hér var í gær, hvort fengist hafi sá fyrirvari sem lagður var til og reyndar bæði utanrrh. og forsrh. lýstu samþykki sínu við, þ.e. sá fyrirvari að í okkar skilningi á forræði yfir orkulindunum felist að við höfum heimild til þess að ákveða einir hvernig þær skuli virkjaðar. Þetta er sem sagt hvorki ljóst eftir því sem ég fæ nú séð gagnvart þeim EES-samningi sem hér er til umræðu eða þeim orkusamningi eða pólitískri yfirlýsingu sem var verið að undirskrifa í gær og tengist orkusamningnum. Hver er þá annar kostur fyrir okkur Íslendinga? Ég hélt ekki að ég þyrfti að eyða orðum að því að til greina kæmi að gerast aðili að Evrópubandalaginu. Þó að gagnrýna megi þennan EES-samning um margt lít ég hins vegar svo á að regindjúp sé á milli hans og aðildar að Evrópubandalaginu. Sérstaklega hélt ég að öllum mætti vera þetta augljóst í dag þegar litið er á það sem er að gerast og hefur verið að gerast í Hollandi núna nýlega. Evrópubandalagið stefnir að langtum meiru en það er í dag. Það stefnir að pólitískri einingu. Það er yfirlýst stefna í dag. Og þó að Bretarnir blessaðir hafi mótmælt voru þeir beygðir. Þeir fá leyfi til að halda sig eitthvað fyrir utan, en stefnan er yfirlýst pólitísk eining. Aðeins til að skýra þetta mál langar mig til að hlaupa hér yfir það sem kemur fram í blaði Félags ísl. iðnrekenda ,,Evrópa á döfinni`` og nefnist ,,Stiklað á stóru``. Hér er talið upp það sem einkennir bæði EES og síðan EB og ég skal aðeins fara yfir það sem hér er talið upp og ekki felst í Evrópsku efnahagssvæði. Í fyrsta lagi er það sameiginleg viðskiptastefna eða með öðrum orðum, þeir sem gerast aðilar fara inn fyrir tollmúrana og í þessu felst náttúrlega gífurleg breyting sem mundi binda hendur okkar, t.d. í öllum þeim viðskiptasamningum sem við kysum að gera við aðrar þjóðir. Sameiginleg orkustefna. Ég leyfi mér að fullyrða að í þessu tilfelli duga engir slíkir fyrirvarar sem við höfum verið að nefna í sambandi við orkusamning Evrópu. Sameiginleg þróunaraðstoð, sameiginleg byggðastefna. Það má kannski segja að miðað við þær yfirlýsingar sem hæstv. forsrh. hefur gefið væri skárra fyrir okkur að gerast einhvers konar útjaðar Evrópu en að þola þá stefnu sem hér er boðuð í byggðamálum en ekki vil ég það þó. Sameiginleg landbúnaðarstefna, sameiginleg sjávarútvegsstefna, samræming í skattamálum. Ég er ansi hræddur um að ýmislegt af því sem menn eru að ræða nú fyki út um gluggann ef við værum orðnir aðilar að EB og veit ég að margir mundu að vísu fagna því. Sameiginleg tollskrá, sameiginleg utanríkisstefna, einn gjaldmiðill. Þetta er það sem hér er upp talið. Vitanlega vita allir að þetta er bara byrjunin á því. Þetta er það sem legið hefur fyrir þegar þetta blað er skrifað fyrir allmörgum vikum, í nóvember 1991, og þarna er stefnt enn þá lengra. Ég vona því að allt tal um inngöngu í EB verði látið niður falla. Ég tel það alls ekki koma til greina og vona að það geri engir Íslendingar. Hver er þá þriðji kosturinn? Þriðji kosturinn væri að láta þetta sigla lönd og leið og bara segja: Við erum með samning við EB sem er nokkuð góður. Við viljum að vísu bæta hann með tíð og tíma en við getum aukið hér frelsi í fjármagnsflutningum eins og við kjósum. Við getum aukið hér frelsi í þjónustuviðskiptum eins og við kjósum o.s.frv. Við getum haft þessi mál meira og minna á okkar eigin hendi. Ég vil alls ekki útiloka þennan kost. Ég segi enn að ef við brettum upp ermar og byggjum á því sem við höfum sem við þyrftum náttúrlega að ræða miklu betur, miðað við þá svartsýni sem lýsir sér í öllum ræðum hæstvirtra ráðherra, hygg ég að við eigum um mjög margt að velja, mjög mikinn vöxt í fjölmörgum iðngreinum á fjölmörgum sviðum sem við höfum ekkert notað til þessa. Ég tel ekki að við þurfum að gera orkusamning til þess að ásóknin í orkuna okkar verði mikil, t.d. þegar farið verður að takmarka langtum meira en gert er nú orkuframleiðslu með orkugjöfum sem spilla andrúmsloftinu sem er algjörlega á næsta leiti. Og ég vek athygli á ferðaþjónustunni, heilsuræktinni og þannig gæti ég lengi talið. Ég vek athygli t.d. á hugbúnaðinum. Þar eru menn núna að hasla sér völl erlendis og ná ótrúlega miklum árangri, vissulega eftir nokkurra ára reynslutíma og miklar þrautir. Ef við snúum okkur að þessu, búum við þennan samning, leitum eftir einhverjum lagfæringum á honum og bara tökum svo á honum stóra okkar og byggjum það upp sem við höfum held ég að við þurfum satt að segja lítið að óttast. Síðan er það fjórði kosturinn, að leggja meiri áherslu á sérstakan samning við Evrópubandalagið. Ég hygg reyndar að sá kostur kunni að vera eðlilegastur og það segi ég vegna þess að Evrópubandalagið er okkar langsamlega stærsti viðskiptaaðili. Þangað flytjum við hátt í 70% af okkar útflutningi og langmest af okkar sjávarafurðum. Sá markaður er góður, hann borgar vel og fyrirtæki okkar hafa byggt sig þar upp. Ég mæli því með þessum kosti þó að ég segi að þriðji kosturinn sem ég nefndi áðan sé alls ekki útilokaður og við þurfum ekkert að örvænta þótt við náum ekki sérstökum samningi. Mér er að vísu ljóst að það mun verða verulega gagnrýnt, af t.d. sjávarútveginum, ef við þurfum að búa við lakari kjör en t.d. Norðmenn með okkar innflutning inn á svæði Evrópubandalagsins. Og kannski er það meginástæðan fyrir því að við þurfum að leita eftir sérstökum samningi. Sömuleiðis er mér fullkomlega ljóst að þrátt fyrir það að við höfum núna tollfrelsi fyrir iðnvarning inn á Evrópubandalagið njótum við ekki verndar gegn tæknilegum viðskiptahindrunum eins stundum er um talað og á að felast í þessum EES-samningi. Sömuleiðis getum við ekki varið okkur eins fyrir undirboðstollum og þess háttar. Ég tel því að öllu athuguðu réttast að hefja nú þegar að athuga vandlega á hvað við munum leggja áherslu í tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið. Mér er ljóst að eflaust yrði beiðni um slíkt ekki vel tekið nú á meðan Evrópubandalagið er að sleikja sárin eftir sín mistök. Ég tek undir það með hæstv. utanrrh. að þetta eru ótrúleg afglöp hjá framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins, að það skuli ekki hafa leitað upplýsinga um afstöðu dómstólsins fyrr en þeir hafa gert. Þeir þurfa að fá nokkurn tíma til þess að átta sig á þessum málum. Ég kemst ekki að því að ræða aðeins svör hæstv. utanrrh. enda má segja að þau þurfi að skoða töluvert betur. Ég óttast að hann verði í nokkrum vandræðum sem formaður EFTA. Hins vegar skil ég það mætavel að hann á erfitt með að hafna því að taka við formennskunni. Ýmislegt var fleira í þessum svörum sem er verðugt að ræða þó að það verði þá síðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka virðulegum forseta fyrir að hafa leyft þessa umræðu og málshefjanda að eiga frumkvæði að því að hún skuli fara fram. Það er að koma æ betur í ljós hve margir þættir í samningi um Evrópskt efnahagssvæði eru langt frá því að vera með þeim hætti að Íslendingar geti sætt sig við að gerast aðilar að efnahagssvæðinu. Álit EB-dómstólsins hefur sett málið í hnút sem óvíst er að verði leystur. Það var ljóst strax 22. nóv. þegar athugasemdir komu til framkvæmdastjórnar EB frá dómstólnum um að niðurstaðan yrði líklega sú sem nú er orðin. Dómstóllinn vill ekki framselja neitt af valdi sínu né láta skerða sjálfstæði sitt. Miðað við túlkanir og niðurstöður dómstólsins fram til þessa átti þessi niðurstaða dómstólsins ekki á neinn hátt að koma á óvart, allra síst hæstv. utanrrh. sem hefur haft þetta mál sem aðalatvinnu nú í nokkur ár. Ég get ekki verið sammála hæstv. utanrrh. þegar hann segir að þetta sé bara pólitískt mál heldur er þetta spurningin um sjálfstæði EB-dómstólsins gagnvart framkvæmdastjórninni og ráðherraráðinu. Ef dómstóllinn segir að EES-samningur samræmist ekki ákvæðum Rómarsáttmálans þarf annaðhvort að breyta Rómarsáttmálanum eða EES-samningi ef halda á til streitu að hann verði að veruleika. Það er ekkert smámál sem hægt er að kippa í liðinn með smáorðalagsbreytingum. Vitnað hefur verið til 144. gr. Rómarsáttmálans, þessarar stuttu greinar, þar sem segir að dómstóllinn eigi að tryggja að farið sé að lögum við túlkun og beitingu samnings þessa þannig að greinilegt er að dómstóllinn telur ekki að þarna sé farið að lögum. Ef við gerum okkur í hugarlund hvort líklegt sé að Rómarsáttmálanum verði breytt held ég að mjög ólíklegt sé að það muni gerast. Nú er verið að gera breytingar í átt til meiri samruna og þess vegna er mjög ólíklegt að Evrópubandalagið muni samþykkja að gera breytingar á Rómarsáttmálanum sem eru í þá átt að rýra sjálfstæði Evrópudómstólsins. Það er því mjög ólíklegt, auk þess sem það mundi taka þó nokkuð marga mánuði að gera það því að samkvæmt ákvæðum Rómarsáttmálans þarf að kalla saman ríkjaráðstefnu EB og síðan þurfa þing allra ríkjanna að samþykkja hann. Þetta er ekkert sem gert er yfir eina nótt. Einnig verður að hafa það í huga að tvö EFTA-ríkin hafa þegar sótt um inngöngu í EB og e.t.v. fylgja fleiri á eftir. Það er því varla raunhæfur möguleiki að EB-ríkin breyti Rómarsáttmálanum. Ég reikna ekki með að þau telji að nokkur vegur sé að gera það. Miðað við þær athugasemdir sem EB-dómstóllinn hefur gert við stofnanaþátt EES-samnings get ég ekki séð að þær breytingar geti orðið á honum með þeim hætti að það geti orðið ásættanlegt fyrir okkur. Samningsdrögin eru ótæk eins og þau eru nú og geta aðeins versnað. Þau eru þegar komin í mótsögn við ákvæði stjórnarskrárinnar og stofna efnahagslegu og stjórnarfarslegu sjálfstæði þjóðarinnar í mikla hættu. Ég get ómögulega fundið eða séð það neins staðar að EB-dómstóllinn hafi úrskurðað það að EFTA-löndin hafi ekki afsalað sér valdi. Ég hef að vísu ekki lesið þetta allt frá orði til orðs en það væri fróðlegt að fá ábendingar um það hvar í ósköpunum það stendur í þessum gögnum að það sé úrskurður EB-dómstólsins, að hægt sé að túlka samninginn á þann veg að EFTA-löndin hafi ekki afsalað sér valdi. Það sem hæstv. utanrrh. hefur hér nefnt, að draga eigi úr vægi dómstólsins og auka vald EES-nefndarinnar, eins og hann sagði áðan, og síðan e.t.v. koma á gerðardómi get ég ekki séð að samrýmist neitt frekar því sem EB-dómstóllinn hefur sagt nú ef á að ganga út frá því að sömu lög og reglur eigi að gilda á öllu svæðinu og túlkun á þeim. En eitt af því sem þeir hafa bent á er einmitt að erfitt sé að halda sömu lögum og reglum á öllu svæðinu ef tveir mismunandi dómstólar eiga að skera þar úr. Þess vegna skil ég ekki að það sé möguleiki á, ef um er að ræða að mynda þetta Evrópska efnahagssvæði með þeim hætti sem hingað til hefur verið gengið út frá, að það muni verða samrýmanlegt niðurstöðu dómstólsins. EB-dómstóllinn vill fá að túlka lög og reglur EB án þess að taka mið af túlkunum annarra dómstóla og þeir verða ekkert ánægðir með það að einhverjir aðrir eigi að úrskurða um hvað lög og reglur eigi að gilda. Að mínu mati er eina leiðin í þessu máli að stjórnvöld viðurkenni að það er komið í óefni. Við eigum ekkert erindi í áframhaldandi samflot með EFTA-ríkjunum sem eru að keppa um inngöngu í EB. Við eigum aðeins eina leið í þessari stöðu og það er ágætis leið að mínu mati. Við eigum góðra kosta völ í samskiptum við Evrópubandalagið og við eigum nú þegar að hætta öllum viðræðum, leggja yfirvegað mat á þjóðlega hagsmuni og leita eftir tvíhliða viðræðum við EB um endurbætur á gildandi fríverslunarsamningi og gagnkvæmum samskiptum á öðrum sviðum. Sú leið er farsælust fyrir land og þjóð fyrir alla framtíð. Við verðum að muna að við erum með sæmilega góða fríverslunarsamninga við Evrópubandalagið og við eigum auðvitað að leita að endurbótum á þeim. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði var slæmur kostur en sýnu verri væri innganga í Evrópubandalagið sem tók í Maastricht viðbótarskref að stórríki með sameiginlegri mynt, óháðum seðlabanka og pólitísku samstarfi í utanríkis- og öryggismálum. Inn í það stórríki eiga Íslendingar ekkert erindi og Kvennalistinn hefur ekkert breytt stefnu sinni að því er þetta atriði varðar.

Hæstv. forseti. Ég fagna þessari umræðu. Einkum og sér í lagi fagna ég því að mér finnst minna bera á milli en menn hefðu kannski haldið í ræðum þeim sem fluttar hafa verið. Mér finnst að allir ræðumenn hafi gert sér grein fyrir að í jafnalvarlegu og mikilvægu máli og þetta er ríður á miklu að við reynum að ná sem bestri samstöðu og það virðist mér að muni geta tekist. Fyrst langar mig að víkja aðeins að orkusáttmála Evrópu sem var ræddur í utanrmn. á löngum fundi í gær og þar varð niðurstaðan sú að menn fólu hæstv. utanrrh. að ræða við viðskrh., sem er erlendis, væntanlega til að undirrita þennan samning eða setja á hann stafi sína. Gerðar voru breytingar á ræðu þeirri, sem hann hugðist flytja, í samráði við okkur og hafði hæstv. utanrrh. forustu um það að ósk nefndarinnar. Ég held að rétt sé að undirstrika hér og nú á þessum stað, í Alþingi sjálfu, að allir þingmenn í utanrmn., og væntanlega allir þingmenn, voru sammála um að það yrði að vera rækilegur fyrirvari um að við hygðumst aldrei afsala okkur fullveldisrétti yfir orkulindum okkar fremur en fiskimiðum. Og í ljósi þess vilja Alþingis eru ekki athugasemdir gerðar við að undirskrifa þennan sáttmála sem er í rauninni ekki annað en viljayfirlýsing enn þá og verður ekki annað fyrr en eftir hálft eða eitt ár eða lengri tíma þannig að það mál er þá örugglega á hreinu og enginn getur haldið því fram að við höfum ekki gert alla nauðsynlega fyrirvara um fullveldi okkar og eignarrétt. Það fer auðvitað ekki á milli mála að þetta eru mikil tíðindi þegar Evrópubandalagið hefur klúðrað málum eins og hæstv. utanrrh. réttilega segir og kollega hans í Danmörku, Uffe Elleman, kallar hneyksli. Ég held að mér ætti að vera óhætt að taka mér þau orð í munn úr því að þeir gera það. Ég hef ekki þorað að segja þetta síðasta hálfa árið eða svo. Ég hef þó margsinnis bent á að það væri enginn samningur gerður og þetta væru ekki annað en drög og þau léleg í flestu tilliti. Það kom mér þess vegna ekkert á óvart að þetta klúður yrði opinbert. En það liggur sem sagt fyrir að þarna var um klúður að ræða og við hljótum auðvitað að gæta okkar í samskiptum við þá menn sem klúðra öllum hlutum sem geta varðað okkur lífið sjálft, líf þessarar þjóðar, og einnig það gera menn nú. Og ég er mjög þakklátur hæstv. utanrrh. einmitt fyrir að þora að segja hlutina, nefna þá réttum orðum og yfirleitt það sem hann sagði hér í sinni ræðu. Ég treysti honum eins og öðrum Íslendingum að standa á verði og við getum vel gert það. Við getum tryggt hagsmuni okkar og það eru engir aðrir sem geta tekið þá af okkur. Við eigum t.d. miklu stærra svæði af yfirborði jarðar heldur en Evrópubandalagssvæðið allt saman er. Við höfum fjallað um það og við höfum undirbúið okkur vel með þessari bók, t.d. sem Evrópustefnunefnd gaf út og ég leyfi mér nú að auglýsa í jólabókaflóðinu. Hún kom út fyrir ári síðan en þetta er bók sem allir Íslendingar þyrftu helst að kynna sér. Hér er grundvöllurinn lagður af Evrópustefnunefnd sem var nefnd alþingismanna og á þessum grunni höfum við byggt. Við höfum raunar líka byggt okkar landhelgisbaráttu og þar með fullveldisbaráttu á gömlum merkum lögum frá 1922 og allt til þessa dags hefur það verið grundvöllurinn og við þurfum að gæta að okkur að hvika ekkert frá þeim grunni sem lagður hefur verið af feðrum okkar og mæðrum að sjálfsögðu. Ég er ekki svo hræddur við það þó að við þurfum að fara í tvíhliða viðræður. Ég held að það geti verið af hinu góða og ég held að ég meti það rétt. Ég hef farið í þó nokkrar ferðir ýmist sem formaður Evrópustefnunefndar eða utanrmn. í heimsóknir til þessa ágæta fólks í Brussel eða öðrum stöðvum Evrópubandalagsins og það er enginn vafi í mínum huga að þetta fólk vill að við séum Evrópumenn og við fáum að vera það. Við viljum það sjálfir. Ég hef oft þegar ég hef þurft að flytja ávarp á einhverjum smásamkomum eða á fundum byrjað á að segja: Við erum Íslendingar og viljum vera Íslendingar og ráða okkar Íslandi og því sem hafréttarsáttmálinn og alþjóðalög tryggja okkur, þ.e. allt umhverfið, ekki bara 200 mílur heldur 350 á Reykjaneshrygg og með samvinnu við Breta 600 mílur suður í höfum. Þetta er allt á borðinu. Við höfum ekki sinnt því nægilega vel að koma þessu heim en það er allt saman á borðinu og engin fiskimið hér sem neinir aðrir mega nýta en við sjálfir, hvergi í okkar nágrenni. Það þarf þess vegna ekki að vera að tala um neina möguleika á því að gera við og þjónusta einhvern flota sem er að veiða hérna fyrir utan, flota sem ekki er íslenskur. Hann er auðvitað allur íslenskur og verður það bara hvenær sem við viljum framkvæma það. Þetta er okkar eign. En að því er varðar Evrópubandalagið og Evrópskt efnahagssvæði þá langar mig að vitna hér aðeins í ummæli Hennings Christophersens, varaforseta framkvæmdastjórnar EB, sem hann viðhafði 18. sept. 1990 þegar Evrópustefnunefnd var á fundi hjá þessum heiðursmönnum. Hann sagði t.d.: ,,Vissulega hafa Íslendingar opnað markaði sína fyrir iðnvarning frá EB og án þess að fá fríverslun með fisk og fiskafurðir. Jafnvægi þarf að nást á þessu sviði.`` Þetta er af minnisblaði frá þessum fundi sem við öll úr nefndinni vorum á. Þá kvaðst Christophersen telja að spurningar um fisk og fiskveiðiréttindi yrðu ekki þær erfiðustu í EES-viðræðum. Spurt var um álit á ummælum Mitterands í Reykjavík sem hann hafði viðhaft nokkrum dögum á undan. Þetta eru ummæli sem Íslendingar allir þekkja, að það ætti að taka sérstakt tillit til hagsmuna Íslendinga, sérstaklega að því er varðar fiskveiðiréttindi, mjög vinsamleg ummæli. Christophersen kvaðst þekkja ummælin og telja að Mitterand hefði átt við að hann legði til að við Íslendingar tækjum upp tvíhliða viðræður við EB en ekki að þær komi í stað EES-samningaviðræðna, þ.e. hvort tveggja í senn eins og við höfum verið að gera og ég held að allir flokkar hafi meira og minna ályktað um, einmitt í sambandi við útgáfu þessarar bókar, að aðild að Evrópubandalaginu kæmi ekki til greina, væri ekki á dagskrá og ég vona að allir séu sammála um það, mér heyrist það. En hitt er annað mál að gjarnan má taka upp tvíhliða viðræður samhliða einhverjum viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég held að það væri mjög hyggilegt. Ég held að við höfum ekki misstigið okkur eitt eða neitt í þessu efni og munum sjálfsagt ekki fara að taka upp á því úr þessu. Og síðan leggur Christophersen mikla áherslu á það að í Evrópubandalaginu sé það eitthvað sem á að koma fyrir eitthvað, ekki fiskveiðar í staðinn fyrir markað endilega, en það sé hægt að semja um alla slíka hluti. Hann sagði t.d. líka, þegar spurt var um fríverslun með fisk og fiskafurðir gegn veiðiheimildum og um styrki í sjávarútvegi, að nauðsynlegt væri að komast út úr þeim þrönga farvegi sem þessi umræða væri komin í. Framkvæmdastjórum væri nauðsynlegt að geta gefið svör við gagnrýni heima fyrir og það væri gott að geta bent á að í staðinn fyrir fríverslun með fisk hefði náðst aðgangur að mörkuðum. Hann er sem sagt að ráðleggja okkur þarna, bæði á þessum formlega fundi og eins á eftir í fullkominni vináttu og það fór ekkert á milli mála að við eigum stuðning í þessum ríkjum og hann mjög mikinn. Það er þess vegna ánægjulegt að mér virðist að flestir eða allir hér í þessum sal séu sammála því að taka upp tvíhliða viðræður fljótlega eða undirbúa þær. Við þurfum ekkert endilega að loka fyrir að ræða áfram um Evrópskt efnahagssvæði. Það getur enginn sakað okkur um það sem hér hefur gerst. Það getur enginn haldið því fram núna að við höfum verið að reyna að splundra einhverju, jafnvel ekki ég, eða eyðileggja eitthvað fyrir samningaviðræðum, síður en svo. Við höfum haldið öllum samningum gangandi og óskað eftir að okkar rétti og okkar kröfu væri fullnægt sem ekki hefur verið gert. En það eru þeir sjálfir sem hafa klúðrað þessu að samanber orðalag utanríkisráðherra okkar og að þetta hafi verið hneyksli samanber orðalag danska utanríkisráðherrans. Ég held að við getum verið ánægð með það sem hefur gerst og við skulum auðvitað vera vel á varðbergi en við fylgjum okkar rétti til hins ýtrasta. Það erum við öll sem erum sammála um og gerum það bara með hægðinni. Við höfum allt að vinna og engu að tapa ef við höldum rétt á málunum.

Frú forseti. Ég ætlaði að nota þann takmarkaða tíma sem ég hef hér í pontunni til að ræða um það mál sem hér er til umfjöllunar, þ.e. skipbrotið í EES, við hæstv. utanrrh. en eins og þingheimur varð vitni að í upphafi umræðunnar átti sér stað svolítill pólitískur sjónleikur um afstöðu Kvennalistans í þessu máli og ég er að hugsa um að ganga frá því verki áður en ég tala við hæstv. utanrrh. Það var hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson sem var sem sagt höfundur þessa sjónleiks og aðalleikari og ég verð að segja að ég fékk ekki betur séð en þessi hv. þm. væri illa sligaður af stalínískum arfi síns flokks í því sem hann sagði hér áðan. Hv. þm. sagði: Það kom á óvart --- ég man ekki hvort hann tiltók mig sérstaklega --- að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir eða Kvennalistinn væri að gæla við þá hugmynd að Ísland eigi heima í evrópska stórríkinu. Og hann vitnaði í Morgunblaðið í dag sér til fulltingis og taldi sig hafa lesið það út úr orðum mínum þar. Þessi hv. ræðumaður sagði hér í umræðunni fyrr í dag að menn yrðu að þekkja sinn gagnaðila og beindi þeim orðum til hæstv. utanrrh. Ég verð að segja við þennan ágæta þingmann að menn verða líka að sjá skóginn fyrir trjám. Það er afskaplega mikilvægt. Ég minnist hér á hinn stalíníska arf og ég ætla að halda mig við þá samlíkingu vegna þess að það hefur löngum viljað brenna við stalínismann að hann nærist á svikurum eins og púkinn á fjósbitanum nærist á blótsyrðum. Og mér fannst nú eins og hv. þm. fyndist hann hafa sett í feitt með tilvitnun í þessi blöð í dag. En ég verð að hryggja hann með því að það er ekki mjög feitan gölt að flá þar sem ég er annars vegar. Þessi stalíníski arfur birtist gjarnan í því að menn fara að velta því fyrir sér hvern fjandann það fólk sé að læðast sem fer ekki eftir þröngri línu sem því er uppálögð. Slíkt fólk er auðvitað til alls líklegt og því miður er það svo að stalínistar þola ekkert verr en að atburðir, talsmáti og tilfinningar fái eðlilega framrás. Það var ósköp einfaldlega það sem átti sér stað í þessu viðtali Morgunblaðsins og viðtali útvarpsins við mig að mínar hugsanir fengu bara eðlilega framrás og þetta er eins og maður segir gjarnan ,,non issue`` því það er ekkert nýtt í þessu. Ég ætla að leyfa mönnum að heyra hvernig þetta hljómar og þá geta þeir lagt sjálfir mat á það hvað í orðanna hljóðan felst. Í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins í gær er ég spurð að því hvor kosturinn mér þætti betri ef við ættum aðeins tveggja kosta völ, þ.e. aðild að Evrópska efnahagssvæðinu eða að ganga í EB og þá segi ég, með leyfi forseta: ,,Mér finnst náttúrlega hvorugur þessara kosta góður en mér finnst í rauninni Evrópska efnahagssvæðið vera bara hálfgert skipulagslegt skrímsli og af tveimur vondum kostum kysi ég frekar inngöngu í EB, en þó verð ég auðvitað að gera þann fyrirvara að sjávarútvegsstefna bandalagsins er okkur mjög erfið. En eins og ég segi, ef ég stæði bara andspænis þessum tveimur vondu kostum. Ég hef alltaf viljað og við kvennalistakonur reyna að fara leið tvíhliða samninga og teljum að það væri heppilegast fyrir okkur.`` Nú í Morgunblaðinu í dag segir, með leyfi forseta: ,,Aðspurð sagði hún það sína skoðun að af tvennu illu væri skárra að vera í EB en EES ef undan væri skilin sjávarútvegsstefna bandalagsins. Það væri nánast vonlaust að koma einhverjum lýðræðislegum böndum á Evrópska efnahagssvæðið. Það tryggði mjög takmarkað áhrifavald þjóðkjörinna fulltrúa og möguleikarnar til að hafa áhrif á lagasetningu væru að auki mjög takmarkaðir. Hún vildi hins vegar taka skýrt fram að hún teldi þriðju leiðina vænlegasta fyrir Íslendinga, það væri leið tvíhliða samninga við EB.`` Þess vegna verð ég nú að segja að þessi uppákoma hv. þm. hér í pontunni áðan er afskaplega sérkennileg ef eftir orðanna hljóðan er farið og eins og ég segi, þarna finnst mér að sé afturgenginn mjög erfiður arfur. En ég ætlaði í sjálfu sér ekki að eyða öllum tíma mínum í þetta mál. Ég ætlaði að eiga orðastað við hæstv. utanrrh. og það sem hefur kannski komið mér mest á óvart í allri þessari umræðu --- því að í sjálfu sér kom niðurstaða dómstólsins mér ekki á óvart --- var að sjá hversu fimlega hæstv. utanrrh. er búinn að tileinka sér tilburði kattarins og reynir, eins og hann, ævinlega að koma niður á fótunum þó að með herkjum og erfiðismunum sé. Hann hefur útlistað þetta mál þannig og það hefur verið hans pólitíska analýsa á þessu máli að þarna sé um innra vandamál Evrópubandalagsins sjálfs að ræða og þeir í Evrópubandalaginu eigi bara að leysa það sjálfir og hann sagði meira að segja hér í dag: ,,þeir gætu í sjálfu sér gert það með einföldum hætti. Þeir eiga þess kost með því að breyta Rómarsáttmálanum.`` Auðvitað er þetta mál ekki svona einfalt. Bæði tekur það langan tíma að gera þessa breytingu og þar fyrir utan er þetta ekki bara innra vandamál Evrópubandalagsins vegna þess að þessi niðurstaða dómstólsins hefur veruleg áhrif á EFTA. Hún hefur veruleg áhrif á stöðu EFTA og á stöðu þeirra aðila sem hafa verið að semja um þessi mál innan EFTA, á pólitíska stöðu þeirra í sínum heimalöndum þannig að þetta er ekki einfalt og þetta er ekki bara innra vandamál Evrópubandalagsins sjálfs. Ég er hrædd um að þetta sé vandamál þeirra manna sem hafa verið að semja um þetta við Evrópubandalagið. Önnur söguleg eða pólitísk analýsa er á þá leið að þetta sanni það náttúrlega fyrir öllum mönnum að samningurinn hafi verið of góður fyrir EFTA og ríkin haldi fullveldi sínu. Það sé náttúrlega niðurstaða dómstólsins. En það er náttúrlega líka afskaplega einföld útskýring vegna þess að vandamálið er í hnotskurn að það átti að reyna að gefa Evrópska efnahagssvæðinu sjálfstætt líf. Og það öðlast ekki sjálfstætt líf nema það sé ákveðið líf gefið í það, bæði frá EB og frá EFTA-hlið, það sé ákveðið valdaframsal sem eigi sér stað bæði frá þessum sjö þjóðríkjum EFTA og frá Evrópubandalaginu. Það er m.a. það framsal sem dómstóllinn er í rauninni að mótmæla og hæstv. utanrrh. sagði hér, þegar hann svaraði spurningunum áðan, að það væri rétt að bíða átekta, kannski kæmi út úr þessu einhver pólitísk lausn sem væri m.a. sú að draga úr vægi dómstólsins og EES-nefndin fengi eitthvert úrskurðarvald í stað dómstólsins. Ég er hrædd um að þetta sé ekki svona einfalt vegna þess að það kom m.a. fram á fundi sem við sátum hér fjórir þingmenn á mánudaginn var með þingmönnum frá Evrópubandalaginu að menn höfðu miklar efasemdir um þingmannanefnd EES og höfðu miklar efasemdir við 106. gr. samningsins þar sem kveðið er á um þingmannanefndina og þeir höfðu líka miklar efasemdir um þessa EES-nefnd. Það hafði m.a. laganefnd Evrópubandalagsins og það var samdóma álit hennar að þar orkaði ýmislegt tvímælis. Það sem hefur aðeins stungið mig líka í þessari umræðu er þegar hæstv. utanrrh. er svona hálft í hvoru að hæðast að því sem hann kallar hið heilaga sjálfstæði Evrópubandalagsins. Ég vildi sannarlega að hæstv. utanrrh. tæki okkar sjálfstæði kannski svolítið alvarlegar heldur en hann gerir. Ég er nú ekki gömul hér á þingi og hef fylgst með því hvernig lagasetning á sér stað hér á Alþingi og finnst það svolítið sérkennilegt þegar menn eru að semja lagatexta á hlaupum. Mér finnst að hæstv. utanrrh. sé kannski orðinn dálítið merktur af --- þú fyrirgefur, forseti --- lagasukkinu á Alþingi þegar hann segir svona hluti. Því að mér finnst hann ekki taka þessa hluti mjög alvarlega, sjálfstæði, fullveldi og dómstólinn. Hæstv. utanrrh. svaraði því áðan að hann væri ekki tilbúinn til þess að undirbúa tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um framtíðarsamskipti Íslands við bandalagið. Hann er enn við það heygarðshorn að Evrópskt efnahagssvæði væri best, þetta væri langtímasamningur. Þá verð ég að segja það sem mína skoðun að ég er alveg sannfærð um það að Evrópska efnahagssvæðið getur ekki verið langtímasamningur. Það er alveg ljóst að þessi ríki sem við erum með í EFTA stefna flest inn í Evrópubandalagið. Það kom skýrt fram í máli þeirra þingmanna sem sátu fundinn sl. mánudag að þeir sögðu: Það er ýmislegt í samningnum sem við höfum við að athuga, það er ýmislegt sem við erum ekki sáttir við, en það skiptir ekki máli, við ætlum ekki að lifa við þetta. Þannig er alveg ljóst að hagsmunir eru að mörgu leyti afskaplega ólíkir milli þeirra EFTA-þjóða sem eru að semja sig inn í Evrópubandalagið og milli þeirra EFTA-þjóða sem ætla að standa utan þess. Hagsmunirnir fara ekki saman og því get ég ekki ímyndað mér annað en að leiðir skilji milli þeirra EFTA-ríkja sem stefna inn í Evrópubandalagið og hinna sem ætla að standa utan við það og ég held að það væri vænlegast eins og mál standa núna.

Frú forseti. Ég skal reyna að stytta mjög mál mitt svo ég taki nú ekki lokaorð af hv. fyrsta fyrspyrjanda í þessu máli. Ég vil þakka fyrir að hafa fengið þessa umræðu og þakka hv. 4. þm. Austurl. Hjörleifi Guttormssyni, fyrir að efna til hennar. Ég hef engu við hans orð að bæta, hvorki flokkslega né skoðanalega séð, og þess vegna mun ég ekki eyða tíma í það. Ég ætla að ræða um form og það er engin tilviljun vegna þess að ég á sæti í EFTA-nefnd þingsins og þar ræða menn bara um form, einungis um form. Þar ræða menn nefnilega aldrei um innihald samningsins. Þeir tveir fundir sem ég hef setið hafa fjallað um ósköp einfalt mál sem virðist geta orðið afar flókið, þ.e. hvernig sú nefnd eigi að vera skipuð sem á að vera tengiliður Evrópubandalagsins og EFTA-ríkjanna. Það kom mér vitaskuld mjög á óvart þegar ég fór að sitja þessa fundi hversu lítið hafði borist inn í þingið frá þessu starfi. Um langt skeið eða allt síðasta kjörtímabil starfaði Evrópustefnunefnd sem gaf út þá merku bók sem hv. 4. þm. Reykv. minntist áðan á og ég ætla aðeins að lesa einn lítinn kafla úr á eftir. Evrópustefnunefnd vann ötullega. Á sama tíma voru tveir hv. þm. í eilífum ferðalögum suður í Evrópu, án þess að nokkur vissi eiginlega hvað þeir voru að gera og allra síst að mér skilst Evrópustefnunefndin. Þannig að sambandsleysið er mjög sérkennilegt. Auðvitað er ekkert hægt að segja: Þetta er innra vandamál Evrópubandalagsins. Menn hafa einfaldlega ekki stundað heimanámið sitt. Það er ekkert nýtt að menn hafi haft efasemdir um að svona gæti farið, grun um að þetta gengi ekki upp. Hér í umræddri bók, sem hv. 4. þm. Reykv. var að sýna okkur áðan, stendur á bls. 217 --- og hún kom út á síðasta ári, minnir mig, bara nokkuð snemma.  ,,Framkvæmdastjórnin hefur gert EFTA-ríkjunum það ljóst að þessi hugmynd gerði atriði vafasöm varðandi stofnanalegt fyrirkomulag bandalagsins og sjálfstæði þess til ákvarðanatöku vafasamt og fæli í sér breytingu frá Rómarsáttmálanum. Þetta yrði þar af leiðandi óviðunandi fyrir framkvæmdastjórnina.`` Ég held að þetta geti ekki skýrara verið. Þegar suður í Evrópu er komið --- þvert ofan í það sem hér hefur margsinnis verið stagast á, að um sé að ræða einhver skipti á jöfnu --- þá dettur engum í hug að leyna því að allar ákvarðanir Evrópubandalagsins og EFTA-ríkjanna, þ.e. svokallaðrar Joint Committee --- sem nú á í framtíðinni bara að heita nefndin --- allar ákvarðanir verða á forsendum EB. Þetta reynir enginn að breiða yfir. Það er alveg ljóst að EFTA-ríkin og EFTA-nefndirnar eru svona eins konar svona ráðgefandi aðilar, geta komið með ábendingar, en þegar kemur að ákvarðanatöku skipta þær engu máli. Ég verð í þessum töluðum orðum að undrast það stórlega að hv. 5. þm. Norðurl. v. Vilhjálmur Egilsson skuli ekki vera í salnum. Hann er núna forseti EFTA-nefndarinnar, þ.e. allra ríkjanna. Ég vil taka fram að hann gerir það með miklum sóma og við höfum verið mjög hreykin af hans frammistöðu hvað sem líður skoðanaágreiningi. En að hann skuli ekki sitja undir þessari umræðu er náttúrlega alveg óskiljanlegt. Nú, ég nenni ekki að minnast enn einu sinni á þingmenn Sjálfstfl., þeir eru aldrei hér og það er ekkert við því að gera. En fyrir Vilhjálms hönd munum við Ingibjörg Sólrún reyna að halda uppi rykti nefndarinnar. Auðvitað væri hægt að segja marga hluti frá þeim fundum sem við sátum um daginn. Og af því að menn minntust á Sovétríkin og stalíníska arfinn sé ég ekki betur en þegar eitt slíkt ríki losnar í sundur sé nýtt að myndast, því að kommissararnir --- ég veit ekki hvernig þeir voru í Sovétríkjunum, ég hef aldrei komið þangað --- leggja á borðið hjá okkur drög að fundargerð fyrir fundina sem við eigum eftir að halda þá reikar nú hugurinn austur í Sovét eða fyrrverandi Sovét. Þannig að ég sé ekki annað en að vinnubrögðin séu þar dálítið kommissaraleg og skipti litlu hvaða skoðanir menn hafa á hlutunum. Nú er ég, frú forseti, orðin dauðhrædd um að ég sé að taka orðið endanlega af hv. 4. þm. Austurl. Ég get svo sem hætt hvenær sem er en ég ætlaði bara að segja að það leynir því enginn að þarna er ekki um að ræða skipti á jöfnu, það leynir því enginn að það skammast sín allir svolítið af því að menn unnu ekki heimavinnuna sína, hvorki EES né Evrópubandalagið. Við höfum sendiráð með fimm starfsmönnum suður í Genf --- ég veit ekki nema það hefði kannski mátt líta svolítið betur í pappírana --- og við höfum marga vitra menn í utanríkismálum. Auðvitað er þetta hneyksli, það er alveg rétt hjá Henning Christophersen eða hvaða hæstv. ráðherra sem sagði það. Og að lokum, frú forseti, Salolainen, utanríkisviðskiptamálaráðherra Finnlands og núverandi forseti EFTA-ráðherraráðsins, hvað þetta heitir nú, maður les þetta náttúrlega alltaf á ensku, sagði á hverjum fundinum eftir annan: Ef ekki verður undirritaður samningur nú fyrir jólin eða í byrjun janúar þá verður enginn samningur. Og ég held að við eigum að fara að snúa okkur að því að horfast í augu við að það verður enginn samningur. Menn ættu að snúa sér að því að fara að huga að tvíhliða viðræðum sem allra fyrst og ekki eyða tímanum í drauminn um EES.

Virðulegi forseti. Ég hef raunar afar litlu við það að bæta sem ég sagði í fyrri umferð. Þá var tíma mínum lokið og ég nefndi að fróðlegt hefði verið að ræða um svör hæstv. utanrrh. Reyndar er aðeins eitt svar sem ég vil lauslega nefna Hæstv. utanrrh. lýsti þeirri skoðun sinni að samningurinn stangist á engan máta á við íslensku stjórnarskrána eða fullnægi ákvæðum hennar. Ég hef satt að segja líka verið þeirrar skoðunar að mér finnst ég geti ómögulega látið orð dr. Guðmundar Alfreðsssonar sem vind um eyru þjóta. Þar talar lögfróður maður og vekur athygli á nokkrum atriðum sem mér finnst mjög athyglisvert að lesa. Ég heyrði ekki þetta viðtal en hef síðan lesið það sem eftir honum er haft og reyndar það sem hann sagði í umræðunum. Ég held að til fyllsta öryggis væri ástæða til að leita álits lögfróðustu manna. Ef úr samningnum verður viljum við ekki lenda í sömu stöðu og ráðið í Brussel, vona ég. Ég held að við getum öll verið sammála um það. Þetta vildi ég fyrst og fremst nefna. Hins vegar er mér ljóst að það kann að vera nokkuð erfitt að leita þessa álits á meðan samningurinn er í lausu lofti, getum við sagt og ekkert liggur fyrir hvernig honum verður breytt, ef honum verður á annað borð breytt. Þannig að það kann að vera að það sé ekki auðvelt á þessari stundu en ég vildi leggja til að hæstv. ríkisstjórn undirbyggi sig undir það að leita slíks álits og mætti þá gjarnan gera það í samráði við t.d. þær nefndir Alþingis sem um þetta mál fjalla.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns andmæla því sem fram kom í ræðu hv. 14. þm. Reykv. að þingmenn Sjálfstfl. væru lítið í þingsalnum eða sinntu þingstörfum með ámælisverðum hætti. Ég tel að þessi ummæli eigi ekki við rök að styðjast. Varðandi það mál sem er til umræðu vil ég þakka þær umræður sem hafa farið fram. Það var fullt tilefni til þess að taka nokkurn tíma í það að ræða um stöðuna varðandi Evrópska efnahagssvæðið miðað við það sem gerðist þegar Evrópudómstóllinn svaraði framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins og lét í ljós álit sitt á þeim atriðum sem framkvæmdastjórnin hafði beint til dómstólsins og þessir aðilar höfðu fjallað um. Það var alveg hárrétt sem kom fram í ræðu hv. þm. Steingríms Hermannssonar að um þetta mál má segja hið sama og ef upp kæmi deila innan lands um það hvort samningurinn væri í andstöðu við íslensku stjórnarskrána að það yrði spurning um gildi hans. Ef slík deila kæmi upp hér á landi, sem ég tel að sé óþörf, ég tel að það hafi þegar verið fjallað um það með þeim hætti að rök hnígi að því að samningurinn í sjálfu sér standist ekki á við íslensku stjórnarskrána, en ef um það væri deilt væri það ljóst að þar væri um innra vandamál okkar að ræða sem við yrðum að leysa úr og greiða úr með þeim hætti sem við teldum skynsamlegastan. Það er einmitt þetta sem blasir við Evrópubandalaginu eftir að þessi niðurstaða dómstólsins liggur fyrir að fyrst verður að taka ákvörðun um það innan bandalagsins hvernig úr málinu eigi að leysa. Í máli hæstv. utanrrh. kom fram að ráðherraráð Evrópubandalagsins hefur ákveðið að gefa sér tíma fram í febrúar til þess að fjalla um málið og taka þær ákvarðanir sem nauðsynlegar eru til þess að Evrópska efnahagssvæðið komi til framkvæmda og það hefur jafnframt látið orð falla um að það komi til sögunnar 1. janúar 1993. Það er alls ekki í fyrsta sinn nú sem menn standa frammi fyrir spurningunni um það hvort EES-skútan hafi strandað, eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson komst að orði, og hann velti fyrir sér að kannski hefði skútan núna strandað fyrir fullt og allt. Menn hafa oft í þessum ræðustóli fjallað um það að nú væri komið að endalokum í þessu máli og að tímabært væri fyrir Íslendinga að horfa á málið með öðrum augum og taka það öðrum tökum en gert hefur verið þar sem samningar tækjust hvort eð er ekki og málið kæmist aldrei á lokapunkt. Ég minnist þess að í sumar í lok júlí og byrjun ágúst gáfu margir hv. þm. yfirlýsingar þess efnis að þessu öllu væri lokið varðandi EES og nauðsynlegt fyrir Íslendinga að huga að nýjum leiðum og taka upp tvíhliða viðræður eins og menn segja nú. Munurinn er hins vegar sá núna að það liggur fyrir samningur sem var vísað til Evrópudómstólsins og Evrópudómstóllinn tók þessa afstöðu til þeirra þátta samningsins sem snerta dómstólakerfið og lögfræðilegu hliðina og snertir úrskurðaraðilana sem koma til sögunnar til þess að dæma um gildi athafna í samræmi við samninginn. Það sem á strandar er það, eins og fram hefur komið hér í umræðunum, að dómstóllinn leggur áherslu á það að hann eigi að fjalla um þau lög sem snerta Evrópubandalagið og þar eigi að gilda ein lög. Vandinn er nefnilega sá, eins og dómstóllinn bendir á í hinu langa svari til framkvæmdastjórnarinnar, að erfitt er fyrir dómstólinn að átta sig á EES-samningnum nema hann meti það svo að hugsanlega kunni einstök aðildarríki Evrópubandalagsins að skuldbinda sig samkvæmt samningnum til þess að lúta öðrum lögum en hinum einu evrópsku lögum sem Evrópubandalagið hefur sett sér. Um það snýst vandinn m.a. að dómstóllinn veltir því fyrir sér hvort að þessi eina heild bandalagsins hafi verið rofin með EES-samkomulaginu. Þetta er því alfarið innra vandamál bandalagsins, því getur enginn á móti mælt, sams konar vandamál og kæmi upp hér hjá okkur ef niðurstaðan væri sú að samningurinn bryti í bága við íslensku stjórnarskrána sem ég tel að vísu ekki vera. Ég tel að það vandamál komi ekki upp og ég tel raunar að í tíð fyrrv. ríkisstjórnar hafi verið um þetta mál fjallað og á það hefur verið drepið í skýrslum sem utanrrh. lagði fram þegar hann gegndi ráðherrastörfum í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Ljóst er að íslensk stjórnvöld hafa fjallað um þessa spurningu varðandi íslensku stjórnarskrána og gildi þessa samnings og tekið til hennar afstöðu. Hvað bandalagið gerir er óvíst. Það ætlar sér að koma með niðurstöðu innan ákveðins frests. Það kann að geta leyst þetta mál sjálft heima fyrir, það kann að þurfa að taka upp málið í viðræðum við EFTA-ríkin á einhverjum þröngum forsendum. Hins vegar telja þeir svartsýnustu að málið kunni að vera úr sögunni með þessu. En ég lít ekki þannig á, ég lít þannig á að það eigi að skoða þetta eins og önnur vandræði sem upp hafa komið á hinu langa samningaferli, að greiða þurfi úr því og finna á því lausn og ég tel tvímælalaust að unnt sé að finna á þessu lausn ef menn vilja gera það á annað borð. Vegna þeirra umræðna sem fram hafa farið út af ummælum hv. 10. þm. Reykv. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, um það hverju það breytti ef það yrði niðurstaðan að með þessu áliti Evrópudómstólsins yrði allur samningurinn úr sögunni og við stæðum uppi samningslaus, þá er ég henni sammála um það að takist þessi samningur ekki eða nái hann ekki fram, réttara sagt, að þá muni þrýstingur á það að við gerumst aðilar að Evrópubandalaginu aukast. Ég tel að það sé alveg hárrétt mat hjá hv. þm. að samningurinn dregur úr þrýstingi á það að við gerumst aðilar að Evrópubandalaginu. Spurningin hefur komið upp oft í umræðum í þingi og menn hafa velt henni fyrir sér og ég held að það sé samdóma niðurstaða að með því að gera samninginn um Evrópska efnahagssvæðið sé komið til móts við þau sjónarmið sem byggja á því að við þurfum að tengjast þessari þróun í Evrópu og að við gerum það náttúrlega með afdrifaríkustum hætti með aðild að Evrópubandalaginu en hér sé millistig sem víðtæk samstaða geti tekist um. Þannig að mér finnst að það sé ástæðulaust á þessu stigi málsins að líta þannig á að þetta samstarf sé úr sögunni og þess vegna ótímabært að huga að tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið. Það er mikils virði að halda þeirri góðu niðurstöðu sem fékkst efnislega í samningunum fyrir okkur Íslendinga og ég tel að við eigum ekki að hverfa frá henni eða hverfa frá vilja okkar til þess að framfylgja því sem við höfum þegar samið um fyrr en í fulla hnefana. Enn á eftir að reyna á það hvernig á þessu máli verður tekið innan Evrópubandalagsins, og eins og hæstv. utanrrh. hefur bent á er hér fyrst og fremst um innra vandamál bandalagsins að ræða.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hafa farið fram um þetta mál. Ég tel að ýmislegt hafi komið fram sem varpi ljósi á stöðu þess. Þó að ég sé langt frá því að vera sammála hæstv. utanrrh. um stöðu málsins og hvernig á því ber að halda áfram vil ég þakka honum fyrir þátttöku í umræðunni og svör við þeim spurningum sem ég bar fram við ráðherrann. Varðandi fyrstu spurninguna var svar ráðherrans afdráttarlaust nei og það fékk hér stuðning frá hv. þm. Birni Bjarnasyni rétt áðan, að tvíhliða viðræður væru ekki tímabærar, ekki undirbúningur slíkra viðræðna. Ég bendi á að þetta stangast á við það sem kom fram hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni í máli hans hér áðan, formanns utanrmn., þar sem hann einmitt lagði áherslu á tvíhliða viðræður, að þær væru æskilegar, þyrftu að vera í gangi og undirbúningi. Mér finnst að menn ræði dálítið á dreif um þessar tvíhliða viðræður og í hverju þær eigi að vera fólgnar. Menn eru ekki að tala um það að þetta sé eitthvað sem eigi sér stað samhliða. Við erum í ýmsum viðræðum sem eiga að kallast tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið og höfum verið lengi. Spurningin er hvort við ætlum að leggja hugmyndina um Evrópskt efnahagssvæði á hilluna eða ekki og taka þess í stað upp tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um hagsmuni okkar og gagnkvæm samskiptamál. Það er sú leið sem Alþb. leggur áherslu á, og við höfum lengi vísað til að væri það sem við ættum öðru fremur að beita okkur að og ég er eindregið þeirrar skoðunar að það sé nú tímabært og nauðsynlegra en áður að fara inn á þá braut. Hæstv. ráðherra sagði að látið yrði reyna á þennan samning til þrautar. Það fannst mér allt annar tónn en t.d. hefur komið fram hjá núv. formanni EFTA-ráðsins, utanríkisráðherra Finna, sem útilokaði samkvæmt blaðafréttum að samningar yrðu teknir upp á nýjan leik. Einhver smávegis lögfræðileg samræming kæmi til greina en alls ekki að taka samningana upp í heild sinni og þar með dómsþáttinn. Ég tel að mikið ósamræmi sé á málflutningi hæstv. ráðherra þegar hann er að vísa til þess að það eigi að reyna á þetta til þrautar. Hann er að vísa á lausnir --- og það varðar aðra spurningu mína til ráðherrans --- að við eigum að fara í frekari viðræður. Hann dregur upp möguleika sem hann í rauninni hefur þegar efnislega dæmt ótæka, þ.e. að veikja þennan dómsþátt samkvæmt samningnum. Hann hefur sagt það í fréttum undanfarið og sagði það í raun efnislega hér áðan, að hann teldi að það væri mjög slæmur kostur fyrir Ísland að veikja þennan dómsþátt samningsins eins og hann liggur fyrir. Það var fleira sem kom fram hjá hæstv. ráðherra sem ástæða væri til að koma að en tími minn leyfir ekki langa umræðu um það. Ég tel að það sé mikill vandi sem ráðherrann verði staddur í ef hann þarf að leiða upptöku samninga á vegum EFTA og jafnframt að gæta íslenskra hagsmuna. Og ég öfunda hann ekki af því hlutskipti sem því mundi fylgja. Hér hefur orðið umræða um stjórnarskrána og ég þakka hv. þm. Steingrími Hermannssyni fyrir þær undirtektir sem hann kom með varðandi þann þátt. Ég held að það hafi verið orð á réttum stað að við eigum að gæta þess að ganga ekki á svig við íslenska stjórnarskrá. Við eigum að vanda okkur í því efni og við eigum ekki að lenda í þeirri stöðu að standa uppi með samning sem verði dæmdur af sem ólögmætur. Því er full ástæða til þess að endurskoða, til að leggja mat á það og fá til þess sérfróða aðila, gjarnan á vegum Alþingis, til þess að leggja á þetta mat fyrir stjórnvöld og fyrir Alþingi. Ef framhald verður á þessum viðræðum mun ég vinna að því að Alþingi fjalli um tillögu þar að lútandi. Ég vil aðeins nefna það vegna þess að ég beindi hér orðum mínum að hv. 10. þm. Reykv., fáum orðum, að mér fannst þingmaðurinn taka þetta dálítið óstinnt upp og ekki málefnalega. Ástæðan fyrir því að spurt var, virðulegur forseti, var það að ekki aðeins blaðaviðtal í Morgunblaðinu heldur ítrekuð ummæli í fréttum eftir að niðurstaða dómstólsins í Lúxemborg lá fyrir, og ég vitna til fjölmiðla, bæði sjónvarps og Ríkisútvarps á sunnudaginn var, 15. des., þar sem nákvæmlega þetta kom fram efnislega. Ég held að hv. þm. hefði notað tíma sinn betur með því að skýra efnislega hvað liggur að baki þessum áherslum, að innganga í Evrópubandalagið geti verið umræðuverður kostur fyrir Íslendinga. Það er þar sem við erum ósammála. Ég tel eðlilegt að menn skiptist á skoðunum á Alþingi um pólitískar áherslur og það er ágætt ef hv. þm. hefur skýrt málið fyrir sjálfum sér í þessari umræðu, en mér fannst það ekki mjög skýrt sem frá þingmanninum kom að þessu leyti. Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég vil ekki ganga á þann tíma sem um hefur verið samið. Ég er sannfærður um það að við þurfum að taka þessi mál hér til mjög ítarlegrar umræðu ef framhald verður á samningaviðræðum um Evrópskt efnahagssvæði, ef þetta mál er ekki dautt pólitískt séð. Mér finnst þetta miklu flóknara mál en hæstv. utanrrh. hefur látið að liggja í sínu máli, miklu vandasamara og flóknara mál og það munum við þurfa að ræða síðar ef ráðherrann setur á sig hattinn á nýjan leik og tekur upp ferðalög um Evrópu, þ.e. verður sér úti um nýjan hatt. Þá er nú ekki víst reyndar að við höfum oft færi á honum hér á Alþingi og þurfum þá að leita færis til þess að ræða við hæstv. ráðherra.

Frú forseti. Ég hefði bara þurft að nýta mér rétt til andsvara en þar sem hann er ekki í þessari umræðu, ef ég veit rétt, þá kaus ég að taka svolítið af þeim tíma sem mér skilst að við eigum eftir til þess að árétta tvo hluti. Í fyrsta lagi kom hér upp hv. þm. Björn Bjarnason og sagðist vera sammála því pólitíska mati mínu að ef ekki yrði af samningi um Evrópskt efnahagssvæði þá myndi þrýstingurinn aukast á inngöngu í Evrópubandalagið. Með öðrum orðum: Samningurinn drægi úr þrýstingi á það að Íslendingar gerðust aðilar að Evrópubandalaginu. Mín skoðun er sú --- og ég hef sett hana fram og er væntanlega það sem Björn er að vitna til --- er að ég tel að Evrópska efnahagssvæðið fresti þessum þrýstingi. Það tappar svona því mesta af honum og svo verður restin tekin á tveimur, þremur árum. Það sem er að gerast er að verið er að fara bakdyraleiðina í stað þess að fara beint inn um aðaldyrnar. Það sem mér finnst eðlilegt er að taka þennan slag strax um það hvort menn stefna inn í Evrópubandalagið eða hvort þeir stefna að því að standa utan við það með gerð tvíhliða samnings. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson taldi mig hafa tekið óstinnt upp ummæli hans áðan og ég gerði það vegna þess að samkvæmt orðanna hljóðan sagði hann: Hvernig stendur á því að þingmaðurinn er að gæla við inngöngu í stórríkið Evrópu? Og hann gat ekki fundið því stað í mínum ummælum 

Virðulegi forseti. Þessi umræða gefur tilefni til að staldra stuttlega við tvennt. Annars vegar þær umvandanir hv. 10. þm. Reykv. að sá sem hér stendur taki að hennar mati fullveldi og sjálfstæði ekki nógu alvarlega. Hins vegar þær athugasemdir hv. 7. þm. Reykn., fram bornar af góðum hug, um það að menn megi ekki fyllast svartsýni heldur hafa í huga tækifæri og vaxtarmöguleika þjóðar okkar þótt eitthvað blási í móti. Fullveldishugtakið hefur oft og iðulega verið dregið inn í þessa umræðu og þar hafa verið mörg stór orð látin falla um framsal fullveldis, um framsal á löggjafarvaldi, um framsal á framkvæmdarvaldi og framsal á dómsvaldi. Gamla sagan, gamla þulan um landsölu þegar kemur að samningum á jafnréttisgrundvelli við erlenda aðila. Ef slíkt mál er rætt við lögfræðinga þá ræða þeir gjarnan form, það er þeirra fræði, form fullveldis. Þeir mundu setja á ræðu um fullveldishugtak 19. aldar, um þá staðreynd að í vaxandi mæli eru ríki háð hvert öðru, hafa aukið með sér samstarf og alþjóðlegar skuldbindingar fela í sér að hluta til einhverja takmörkun á fullveldi en þá jafnframt rýmkun þess að sumu leyti vegna aukinna réttinda í staðinn. Þetta er svona hið lögfræðilega form. Í mínum huga er fullveldishugtakið og umræðan um fullveldishugtakið takmörkuð ef hún er bara við hið lögfræðilega form, ég tala ekki um ef hún er bara svona steinn í hleðslu pólitískrar síbylju fordómafullrar umræðu um landsölu í hvert skipti sem rætt er um samskipti við útlendinga. Ég held að þetta tvennt fari nokkuð saman, spurningin um raunsætt mat á möguleikum þjóðarinnar, raunsætt mat á því hversu traust fullveldi okkar er í reynd og svo hins vegar spurningin um þessa samninga. Ef ég tæki alvarlega ábendingar hv. 7. þm. Reykn. um það að missa ekki sjónar á tækifærunum, auka ekki á svartsýnina, reyna að ýta undir bjartsýni og framfarahug að fornum og þjóðlegum sið, þá tek ég undir það að svo fremi að þetta sé á raunsæi byggt þá mundi það styrkja fullveldi okkar. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að þrátt fyrir þau áföll sem við höfum vissulega orðið fyrir --- og það er reginmunur á því að segja: þú ert fullur af svartsýni eða að segja: þú hefur vissulega tíundað staðreyndir um versnandi ytri kringumstæður. Þetta tvennt er ólíkt. Við höfum orðið fyrir áföllum. Á tiltölulega mjög skömmum tíma. Til viðbótar við fjögurra ára stöðnunartímabil og reyndar hnignunartímabil blasir það nú við fram í tímann að sjá að afrakstursgeta fiskstofna fer minnkandi að mati fræðimanna. Það er vitað að þær vonir sem við bundum við nýtingu annarrar meginauðlindar okkar, orkunnar, þeim áformum hefur verið frestað. Það er vitað að mati Þjóðhagsstofnunar að frestun þeirra áforma þýðir minni þjóðarframleiðslu, minni þjóðartekjur á mann, lægra atvinnustig. Í því felst m.a. hætta á auknu atvinnuleysi. Við vitum líka að ef þessir samningar, sem við erum hér að gera að umtalsefni, færu forgörðum hefði íslenska þjóðin einmitt núna strax misst af verulegum tækifærum sem ekkert fer á milli mála að samningurinn býður upp á. Samningurinn býður nefnilega upp á tækifæri til þess að gera meiri verðmæti úr minnkandi afla á sjávarútvegssviðinu, samningurinn býður upp á tækifæri til frekari fullvinnslu á okkar sjávarafla. Það þýðir fjölgun atvinnutækifæra, fjölgun starfa. Samningurinn býður upp á svo margvísleg tækifæri, ekki bara í sjávarútvegi heldur einnig á sviði fjármagnsmarkaðar og þjónustu, að það er ekki nokkur vafi á því að hann mundi renna sterkari stoðum undir fullveldi íslensku þjóðarinnar í reynd. En ég er einn af þeim sem í fúlustu alvöru og að mínu mati af raunsæi er farinn að hafa af því áhyggjur að fullveldið íslenska sé orðið skuggalega djúpt sokkið í skuldir og skuggalega mikið veðsett erlendum lánardrottnum. Sá maður sem lítur á það mál eingöngu út frá formsatriðum lögfræðingsins hefur ekki fjallað um það með viðhlítandi hætti. Og sá sem segir: Palli er einn í heiminum, eða: við getum nú samt sem áður bara unnið okkur út úr þessu --- hann er ekki raunsær. En ef saman fer að samningur af þessu tagi gerir hvort tveggja, að bjóða þjóðinni einmitt í tæka tíð tækifæri til þess að nýta betur auðlindir sínar, til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi, til þess að fjölga störfum, til þess að bæta lífskjör, þá er það samningur sem rennir sterkari stoðum undir hið raunverulega fullveldi íslensku þjóðarinnar. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson vék að spurningunni um hvort samningurinn samrýmdist stjórnarskránni. Og hann komst að orði eitthvað á þá leið að ekki skyldum við láta það henda okkur eins og Evrópubandalagið að vera gripnir í rúminu með túlkun samningsins um svo þýðingarmikla spurningu. Ég er honum sammála um það. En eins og fram kom í ræðu hv. þm. Björns Bjarnasonar, væri það jafnframt að sjálfsögðu, okkar eigið vandamál, og okkar eigið vandamál að leysa, ef svo væri. En þó að menn vilji lítt muna allar ræðurnar sem sumir fulltrúar stjórnarandstöðunnar settu á við fyrsta mat í þessari umræðu um það að þetta væri nú allt saman framsal, yfirleitt á öllu valdi, löggjafarvaldi, framkvæmdarvaldi og dómsvaldi --- þær umræður eru margar og auðvelt að finna þær tilvitnanir --- þá stoðar lítt að byggja það á vangaveltum ungs lögfræðings, sem varpar fram spurningum í útvarpsþætti en svarar engum.  Vegna þess að spurningar hans voru bara spurningar sem er mjög eðlilegt að lögfræðingur velti fyrir sér. Spurningar eins og þær: Hvernig er það með nýjar reglur samkvæmt þessum samningi sem kynnu að verða að frumkvæði Evrópubandalagsins og koma til athugunar síðar í framhaldi af samningnum? Þýðir þetta ekki það að efnislegt löggjafarvald sé í höndum annarra aðila? Þessu er margsvarað. Enginn lögfræðingur mundi treysta sér til þess að renna einhverjum rökum undir svona skoðun. Þetta er allt í lagi og sjálfsagt að lögfræðingur varpi fram svona spurningum til þess að velta vöngum yfir fræðilega. En það er allt og sumt, af þeirri einföldu ástæðu að það er vitað, ef maðurinn þekkir samninginn, skv. 110. gr. samningsins gerist ekkert slíkt án samráðs við stjórnvöld EFTA-ríkjanna. Þannig að þau hafa sinn áhrifarétt á undirbúningsstigi á slíkar tillögur. Í þeim skilningi hafa EFTA-ríkin neitunarvald. Eins er það gagnvart stjórnarskránni. Það er enginn vafi á því að samningurinn er í samræmi við ákvæði hennar að því er þetta varðar vegna þess að skv. 114. gr. samningsins verða slíkar nýjar reglur aðeins bindandi fyrir Ísland að þær hafi uppfyllt stjórnskipuleg skilyrði að íslenskum lögum. Ein spurningin var vegna 6. gr. samningsdraganna þar sem segir að dóma eða úrskurði Evrópudómstólsins, sem hafa verið kveðnir upp fyrr á tíð, skuli stuðst við túlkun og geti þá Alþingi samþykkt slíka tilvísun án þess að þessi gögn séu lögð fram í heild á íslensku. Ekki er þetta veigamikil athugasemd. Það liggur við að það mætti segja að það ætti ekki að leggja Alþingi til þau fræðirit sem kynnu að hafa áhrif á túlkun. Að halda því fram að þetta varði spurninguna um tengsl þessa samnings við stjórnarskrána er að sjálfsögðu ekki einu sinni alvöruspurning. Vald eftirlitsstofnunar EFTA og EES-dómstólsins í sambandi við samkeppnisreglur virðast veita þessum stofnunum vald til þess að taka ákvarðanir sem ekki fái aðeins gildi sem þjóðarréttur heldur líka að landsrétti. Er letta leyfilegt miðað við ákvæði stjórnarskrárinnar um innlent framkvæmdarvald og dómsvald? Svarið við því er það að þessi ákvæði gilda aðeins ef um er að ræða lögskipti sem hafa áhrif milli ríkja. Ef samningur fyrirtækis hefur aðeins áhrif innan lands á EES-samningurinn ekki við og það væri óeðlilegt að gera þá kröfu að aðeins dómstóll eins lands dæmdi í slíkum tilvikum. Og það er fjöldi fjöldi fordæma fyrir því að þetta sé svo. Ég nefni eitt dæmi hér. Það er norræni samningurinn um fullnustu dóma. Þannig að ég tek mönnum vara við því að hlaupa nú upp til handa og fóta jafnvel þótt í útvarpsþætti hafi verið varpað fram spurningum sem vissulega eru þess virði að spyrja að ætla að draga út frá því einhverjar meiri háttar ályktanir. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þessa umræðu miklu meira nema að einu leyti. Hv. 14. þm. Reykv. hefur í tvígang tekið þátt í þessum umræðum og í bæði skiptin valið þann kost að fara hér með aldeilis ótrúleg gífuryrði. Í umræðu í gær var því haldið fram af hennar hálfu að fréttatilkynning sem utanrrn. sendir frá sér og er fréttatilkynning EFTA um niðurstöður ráðherrafundar hafi verið lygi og falsanir. Nú eru höfð uppi stór orð um það að ýmsir aðilar hafi ekki unnið heimavinnuna sína og mér skildist af ummælum hennar að það væri sérstaklega átt við fastafulltrúa Íslands í Genf. Ræða hennar bar hins vegar öll merki þess að þótt hv. þm. sé kominn í nefnd þingmanna, þá hefur hún greinilega ekki setið þar lengi og á margt ólært. Hún þyrfti að læra af tveimur mönnum alveg sérstaklega um heimavinnuna sína. Hún gæti lært af hv. formanni nefndarinnar, Vilhjálmi Egilssyni en ekki síst af hv. 4. þm. Austurl. því hvað svo sem annars má segja um skoðanir hans, þá verður hann aldrei sakaður um það að hafa ekki unnið heimavinnuna sína.

Virðulegur forseti. Ég má til að koma aftur í stólinn eftir þessa ræðu hæstv. utanrrh. Það er eiginlega ótrúlegt hversu lítið hann gerir úr þeim lögfræðingi sem vitnað var til áðan, Guðmundi Alfreðssyni. Hann talar um ,,ungan lögfræðing`` með mikilli lítilsvirðingu. Það er eins og þetta sé eini maðurinn sem hefur efast um að þarna sé um eitthvert valdaafsal að ræða. Ég vil benda hæstv. ráðherranum á það að Norðmenn eru ekki í nokkrum vafa um að verulegt valdaafsal felist í þessum samningi þannig að hann þarf ekkert að gera lítið úr þeim lögfræðingi sem þarna talaði. Það eru líka margir fleiri lögfræðingar hér á landi sem efast stórlega um að þau ákvæði sem felast í þessum samningi standist ákvæði stjórnarskrárinnar þannig að hann þarf ekkert að gera lítið úr ummælum þessa manns. Það er eins gott fyrir hann líka að fara varlega í að fullyrða allt of mikið í þessu máli, sérstaklega í ljósi þess að framkvæmdastjórnin taldi að þessi samningur stæðist stjórnarskrá EB, en það hefur komið í ljós að svo er ekki. Það má vel vera að Hæstiréttur Íslands komist að því að samningurinn standist ekki stjórnarskrána þannig að það er alveg óþarfi að vera með einhver gífuryrði í þessu máli. Ég vil líka benda hæstv. ráðherranum á það að Íslendingar eru ekki sammála um að samningurinn sé svo góður eins og hann er að tala um. Hann segir að ef hann færi forgörðum, þá mundum við missa af miklum tækifærum og notaði tímann til að lýsa því að við mundum geta látið okkar fólk gera mikil verðmæti úr minnkandi afla og hann talar um að þetta sé ómetanlegt tækifæri. Ég vil benda honum á það að það eru margir sem efast stórlega um að svo sé. Aðilar í sjávarútvegi hafa talað um að það sé nú ekki eins mikið í þessum samningi eins og af er látið eftir sigurinn mikla 22. október. Það hefur ekki nokkur einasti maður talað um það að þó að af þessum samningi verði ekki, sem ég vona auðvitað að menn séu farnir að átta sig á að getur aldrei orðið, þá erum við ekki þar með að segja að við ætlum að einangra okkur hérna norður í Atlantshafi. Auðvitað ætlum við að hafa góð samskipti við aðrar þjóðir eins og við höfum alltaf gert. Það er ekki þar með sagt að við eigum að afsala okkur verulegu af völdum okkar í hendur yfirþjóðlegra stofnana. Við getum haft samskipti við aðrar þjóðir á allt öðrum forsendum og á allt annan hátt.

Virðulegi forseti. Það skal vera örstutt. Það er afbökun íslensks máls að segja að það sé sama sem lítilsvirðing að segja að maður sé ungur að aldri. Það er ekki lítilsvirðandi fyrir neinn, enda getur viðkomandi ekkert að því gert. Og að segja að ég hefði farið lítilsvirðingarorðum um vin minn Guðmund Alfreðsson er annaðhvort --- ég ætla að vona að það hafi verið misheyrn en það voru engin lítilsvirðingarorð látin um hann falla. 
            

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. hv. allshn. um frv. til laga um meðferð einkamála, sem er 71. mál þessa löggjafarþings, en nefndarmenn standa allir að þessu áliti. Með leyfi forseta mun ég nú gera grein fyrir þessu nefndaráliti: ,,Nefndin hefur fjallað um frumvarpið. Á fundi nefndarinnar kom Markús Sigurbjörnsson prófessor. Einnig komu Hrafn Bragason, hæstaréttardómari og formaður réttarfarsnefndar, Gestur Jónsson, formaður Lögmannafélags Íslands, Valtýr Sigurðsson, formaður Dómarafélags Íslands, Garðar Gíslason, formaður Lögfræðingafélags Íslands, og Rúnar Guðjónsson, formaður Sýslumannafélags Íslands. Frumvarpið er liður í heildarendurskoðun löggjafar um dómstólaskipan, réttarfar og meðferð framkvæmdarvalds í héraði. Því er einkum ætlað að koma í stað laga nr. 85/1936, um meðferð einkamála í héraði, en byggir að meginstefnu til á núgildandi réttarfarsreglum þeirra laga og laga um Hæstarétt Íslands, nr. 75/1973. Talsverðar breytingar hafa verið gerðar á lögum nr. 85/1936 að frátöldum þeim breytingum sem lagðar eru til í þessu frumvarpi. Með því að fella þegar komnar breytingar og breytingar, sem tillaga er gerð um í frumvarpinu, inn í nýtt heildarfrumvarp til laga um meðferð einkamála eru lögin gerð aðgengilegri. Framsetning laga um meðferð einkamála er og samræmd við lög um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, með þessu frumvarpi. Helstu breytingar, sem frumvarpið hefur í för með sér, eru þessar: Í 25. gr. frumvarpsins eru tvenn nýmæli. Annars vegar er sóknaraðila veitt heimild til að leita dóms um viðurkenningu á réttindum sínum þótt þannig standi á að hann geti gert kröfu um að skyldu gagnaðila hans verði fullnægt með aðför. Hins vegar er veitt heimild handa félögum og samtökum til þess að höfða mál í eigin nafni þegar þau ætla að leita dóms um viðurkenningu á réttindum félagsmanna sinna. Í 37. gr. frumvarpsins er gerð tillaga um svokallað neytendavarnarþing. Yrði heimildinni einkum beitt við málsókn neytanda á hendur seljanda vöru eða þjónustu. Varðandi sönnun og sönnunargögn má nefna það nýmæli í frumvarpinu að gert er ráð fyrir heimild til að afla þeirra í gegnum síma eða önnur fjarskiptatæki. Einnig er veitt heimild til að leita eftir öflun sönnunargagna fyrir dómi án þess að mál hafi verið höfðað. Lögð er til sú breyting í frumvarpinu að sóknaraðili greini einungis í stefnu sinni frá þeim atriðum sem áður var greint frá bæði í stefnu og greinargerð, en nokkuð hefur verið á reiki í framkvæmd hvaða atriði eigi að koma fram í hvoru skjali um sig. Ein veigamesta breytingin, sem lögð er til í frumvarpinu, varðar útivistarmál. Lagt er til að sömu reglur gildi um áskorunarmál skv. XX. kafla laga nr. 85/1936 og um önnur útivistarmál. Mundi þá almenna reglan vera sú að þegar stefndi mætir ekki fyrir dóm getur dómari lokið máli með áritun á stefnu að fullnægðum tilteknum skilyrðum. Enn fremur er lagt til að í stað málskots til Hæstaréttar eigi stefndi þess kost að fá endurupptöku útivistarmáls fyrir héraðsdómi eftir reglum sem greindar eru í frumvarpinu. Á slík endurupptaka útivistarmáls sér hliðstæðu í lögum um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991. Í frumvarpinu er að finna nýmæli um svokallaða flýtimeðferð einkamála að fullnægðum ákveðnum skilyrðum, en með henni er verið að opna leið til skjótari meðferðar en ella á málum sem varða athöfn eða ákvörðun stjórnvalds eða atriði í tengslum við vinnudeilur. Loks eru í þessu frumvarpi reglur um málskot til Hæstaréttar. Er verið að hverfa að mestu frá þeirri stefnu laga nr. 75/1973 að reglur um málskotsheimildir komi þar fram ásamt heildarfyrirmælum um meðferð mála fyrir æðra dómi. Nefndin mælir með því að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.`` Undir nál. rita Sólveig Pétursdóttir, Anna Ólafsdóttir Björnsson, Björn Bjarnason, Ingi Björn Albertsson, Jón Helgason, Össur Skarphéðinsson, Eyjólfur Konráð Jónsson, Kristinn H. Gunnarsson og Ólafur Þ. Þórðarson, þeir þrír síðastnefndu með fyrirvara. Hæstv. forseti. Frv. er fyrst og fremst ætlað að leysa af hólmi lög um meðferð einkamála í héraði, nr. 85/1936. Á undanförnum áratugum hafa talsverðar breytingar orðið á þeim lögum. T.d. hafa verið felldir úr þeim heilir kaflar og öðrum bætt inn í staðinn án þess þó að upphaflegum númerum annarra greina hafi verið breytt. Mikið skortir því á að þau beri heildstæðan svip auk þess sem mörg ákvæði laganna eru orðin úrelt. Breytingar á núgildandi einkamálalögum voru orðnar aðkallandi, m.a. til samræmis við löggjöf sem sett hefur verið á öllum öðrum sviðum íslensks réttarfars vegna fyrirhugaðs aðskilnaðar dómsvalds og umboðsvalds í héraði og tekur gildi 1. júlí á næsta ári. Sá kostur var talinn ákjósanlegastur að gera frv. til nýrra heildarlaga um meðferð einkamála í stað þess að breyta núgildandi lögum enn einu sinni og þá um leið að færa til betri vegar ýmis atriði sem óhægt hefði verið að koma við í breytingalögum. Frv. er einnig ætlað að leysa af hólmi ákvæði í lögum um Hæstarétt Íslands, nr. 75/1973, þar sem í því er kveðið á um málskot einkamála til Hæstaréttar og að nokkru um meðferð máls fyrir réttinum. Ákvæði um þetta var í raun áður að finna í einkamálalögum allt fram til ársins 1962 en þá voru þau færð í lög um Hæstarétt. Eins og ég lýsti áður bera núgildandi einkamálalög heitið ,,Lög um meðferð einkamála í héraði.`` Í frv. er hins vegar breytt heiti: Frv. til laga um meðferð einkamála. Þetta er m.a. lagt til í ljósi áðurgreindra breytinga um að ákvæði frv. taki ekki eingöngu til málsmeðferðar fyrir héraðsdómi heldur einnig til meðferðar kærumála í heild fyrir Hæstarétti. Að auki samrýmist heiti frv. betur heiti laganna um meðferð opinberra mála sem voru samþykkt sl. vor og taka gildi um leið og önnur ný réttarfarslög um mitt næsta ár. Þess má svo geta að efnisröð ákvæða í frv. er nokkuð breytt frá núgildandi einkamálalögum og er þá sérstaklega haft í huga samræmi við ákvæði áðurgreindra laga um meðferð opinberra mála. Samkvæmt nýjum réttarfarslögum verður leyst úr málum á báðum þessu sviðum fyrir sömu héraðsdómstólum. Hagkvæmt er að lagaákvæði beggja laganna og efnisuppbygging verði svo lík sem kostur er þótt að sjálfsögðu verði aldrei hægt að líta fram hjá umtalsverðum eðlismun sem er á einkamálum og opinberum málum. Ég mun í stuttu máli benda á helstu nýmæli og breytingar sem frv. ráðgerir frá núgildandi löggjöf en það er einkum í eftirfarandi atriðum: Þar má fyrst telja að orðalagi ákvæðis um hæfi héraðsdómara til að fara með mál hefur verið breytt til samræmis við inntak 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópuráðsins eins og henni hefur verið beitt í úrlausnum Mannréttindadómstóls Evrópu. Á það ákvæði sáttmálans reyndi einmitt mikið við meðferð íslensks máls fyrir mannréttindanefnd Evrópu en það mál varð í raun einn helsti hvati þess að lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði voru samþykkt vorið 1989. Með breyttu orðalagi sem lagt er til í frv. er tekinn af allur vafi um að íslensk löggjöf sé í fullu samræmi við ákvæði mannréttindasáttmálans hvað þetta varðar. Segja má að nú séu gerðar meiri kröfur um hæfi dómara en áður var og hin almenna vanhæfisregla í frv. í 5. gr. g-lið sé í eðlilegu framhaldi af dómi Hæstaréttar 9. janúar 1990 þegar grundvallarsjónarmiðum mannréttindasáttmálans var beitt í fyrsta sinn við mat á hæfi dómara. Rétt er að geta þess viðhorfs er fram kom í nefndinni að auknar hæfiskröfur feli það t.d. í sér að ef dómari væri í þröngum félags- eða hagsmunasamtökum þar sem sérstakt trúnaðarsamband ríkti milli félagsmana sem gæti með réttu dregið óhlutdrægni hans í efa yrði dómari talinn vanhæfur. Fram til þessa hefur nokkur óvissa ríkt um hvernig fyrirsvari í dómsmálum skuli háttað þegar ríkisvaldið á í hlut. Þetta hefur leitt til þess að ósamræmi er í því hverjum er stefnt fyrir hönd ríkisins. Oftar en ekki er fjölda aðila stefnt með þessu markmiði, t.d. forstöðumanni opinberrar stofnunar í félagi með þeim ráðherra sem stofnunin heyrir undir og að auki fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs. Þetta er kannski ekki undarlegt í ljósi þess að engin ákveðin regla er um þessi efni í núgildandi einkamálalögum. Í lögum um málflytjendur er þó að finna ákvæði um fyrirsvar sem svarar þó hvergi hvernig því skuli vera háttað fyrir ríkið og hefur það verið túlkað á misjafnan veg. Í frv. er hins vegar reynt að taka af tvímæli um hvernig fyrirsvari fyrir ríkið skuli háttað. Í frv. er að finna skýrari reglur en nú gilda um svokallaða samlagsaðild í einkamálum þegar fleiri en einn eru aðilar í einkamáli hvort heldur er sóknar- eða varnarmegin. Samkvæmt núgildandi lögum er slík samlagsaðild heimil ef dómkröfur eru af sömu rót eða samrættar en þetta orðalag hefur oft gefið tilefni til vafa um túlkun og jafnvel orðið til þess að dómkröfur tveggja aðila sem augljóslega eru sprottnar af sama atviki hefur ekki mátt sækja í einu lagi þótt augljóst hagræði sé af því vegna þess að þær hafa ekki verið byggðar á sömu lagaforsendu. Í frv. er heimild til samlagsaðildar víkkuð út og orðað sérstaklega að fleiri en einum sé heimilt að sækja sama mál ef dómkröfur þeirra má rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Með þessu orðalagi er tekinn af vafi um að það sé ekki skilyrði samrættra krafna að þær séu byggðar á sömu lagaforsendu. Þessi skilgreining á samrættum kröfum er síðan lögð til grundvallar víðar í frv., m.a. í ákvæðum um kröfu samlags þegar margar kröfur eru sóttar í einu máli og í reglum um gagnsök. Eitt nýmæla sem frv. kveður á um er heimild til handa félögum eða samtökum til að reka í eigin nafni mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna. Eftir núgildandi lögum hefur þessi leið verið talin útilokuð. Hagsmunasamtök og stéttarfélög hafa þá gjarnan brugðist við með þeim hætti að þau fá einhvern félagsmanna sinna til að höfða mál um sína eigin hagsmuni til að fá fordæmi í dómsúrlausn um réttindi annarra félagsmanna. Nærtækt dæmi er BHMR-málið svokallaða þar sem einn félagsmanna höfðaði mál til að fá dómsúrlausn um gildi bráðabirgðalaga þótt niðurstaðan hefði almennt gildi fyrir alla innan vébanda stéttarfélagsins. Sú leið sem lögð er til í frv. að félagið sjálft geti höfðað mál hlýtur að vera ólíkt einfaldari og eðlilegri og má í erlendum rétti finna ýmis afbrigði af sambærilegum heimildum. Nokkrar breytingar eru ráðgerðar í frv. á reglum um varnarþing. M.a. er þar tekinn af vafi í ýmsum atriðum sem varða heimilisvarnarþing en álitaefni hafa skapast um það í framkvæmd núgildandi laga. Neytendavarnarþing er nýmæli sem lagt er til í frv. en fyrirmyndir að því er að finna víða í erlendri löggjöf. Með neytendavarnarþingi er átt við að kaupandi geti höfðað mál vegna kaupa á vöru eða þjónustu á því varnarþingi þar sem höfða mætti mál gegn honum sjálfum sem yrði í flestum tilvikum í þeirri þinghá þar sem hann á sjálfur heimili. Ætla má að heimild þessi feli í sér sérstakt hagræði fyrir neytendur sem mundu nýta sér hana við málsókn á hendur seljanda vöru eða þjónustu. Heimildin er þó ekki bundin við neytendur heldur geta fyrirtæki og aðrir lögaðilar nýtt sér hana án tillits til þess hvort vöru var aflað til eigin nota, til neyslu eða til endursölu. Fram til þessa hefur ekki verið lögfest í íslenskri löggjöf að aðilar eigi rétt á milliliðalausri sönnunarfærslu í máli fyrir dómstólum. Með því er átt við að sönnunarfærsla eigi sér stað frammi fyrir sama dómara og þeim sem kemur til með að dæma í máli. Tilgangur reglunnar er að dómari geti með betra móti sett sig inn í og fylgst með öllum þáttum máls sem hann hefur til meðferðar, t.d. metið trúverðugleika vitna sem leidd eru fyrir dóm í máli. Þetta hefur verið talin ein af meginreglum nútímaréttarfars í öllum lýðræðisríkjum og við setningu núgildandi einkamálalaga frá árinu 1935 var vissulega gengið út frá að milliliðalaus sönnunarfærsla væri æskilegt markmið. Hins vegar var talið að ógerningur væri að leiða hana í lög vegna staðhátta hér á landi. Með gerbreyttum staðháttum og byltingu í samgöngum á þeim áratugum sem liðnir eru síðan hefur reglan um milliliðalausa sönnunarfærslu þó fest sig í sessi í framkvæmd. Um árabil hefur aðalreglan því verið sú að sönnur séu færðar frammi fyrir dómaranum sem leysir síðan úr máli. Er því eðlilegt að hún verði nú lögboðin eins og frv. þetta ráðgerir. Reglunni er þó ætlað að vera sveigjanleg að því leyti að víkja má frá henni ef hún hefur í för með sér verulegan kostnað eða óhagræði en þá má dómari í máli verða við ósk aðila um að sönnunarfærslu sé leitað fyrir öðrum dómstóli. Í frv. er að finna ýmis nýmæli og breytingar varðandi reglur um efni stefnu og stefnubirtingar. Sú tilhögun er afnumin að stefnandi leggi fram greinargerð um þingfestingu máls þar sem hann lýsir m.a. röksemdum sem hann byggir mál sitt á nánar en í stefnu. Frv. leggur hins vegar til að stefnanda sé gert skylt að skýra þessi atriði út með gagnorðum hætti strax í stefnunni sem er birt hinum stefnda. Það má ætla betri kost að stefnda sé þannig gert ljóst í upphafi um hvað málið snýst og á hverju stefnandi byggir kröfur sínar án þess að það þarfnist frekari skýringa í greinargerð stefnanda. Ný tilhögun sem frv. ráðgerir um stefnubirtingar felst einkum í því að nægilegt er að einn stefnuvottur birti stefnu í stað tveggja eins og nú er lögskylt og jafnframt er veittur valkostur um svokallaðar póstbirtingar. Það þýðir að hægt er að nýta þjónustu póstburðarmanna við stefnubirtingar fyrir stefndum með sambærilegum en þó nákvæmari hætti en notaðar eru í dag við útburð á ábyrgðarbréfum. Þetta getur verið mjög hagkvæmt, ekki síst vegna þess að slíkar stefnubirtingar yrðu væntanlega talsvert ódýrari en þær eru í dag. Jafnframt verður stefnubirtingin sem slík ólíkt einfaldari í sniðum en nú er og vera má að sú aðferð að nýta póstþjónustuna í þessu skyni í stað stefnuvotts sé óformlegri og um leið síður niðurlægjandi fyrir þann sem stefnan er birt fyrir eða beinist að. Loks er lögð til í frv. sú nýjung að það jafngildi stefnubirtingu að stefndi sjálfur eða lögmaður hans riti sjálfur undir yfirlýsingu á stefnu um að samrit hennar hafi verið afhent sér. Ætla verður að ein mikilvægasta breytingin sem lögð er til í frv. lúti að því hvernig verður farið með svokölluð útivistarmál en það eru mál þar sem stefndi mætir ekki fyrir dóm við þingfestingu máls eða síðar þegar málið er tekið fyrir og það er því dæmt að honum fjarstöddum. Meira en níu af hverjum tíu einkamálum við dómstóla á landinu í dag eru útivistarmál. Eftir núgildandi reglum getur stefndi áfrýjað útivistardómi til Hæstaréttar en í raun er þó aðeins tekin afstaða til varna hans á einu dómsstigi þar sem Hæstiréttur endurskoðar þá ekki úrlausn héraðsdómara á sömu forsendum og hann hefði gert ef stefndi hefði tekið til varna fyrir héraðsdómi. Þetta er helsta ástæðan að baki þeirri tillögu í frv. að í stað þess að útivistarmálum verði skotið til Hæstaréttar geti stefndi komið fram endurupptöku fyrir héraðsdómi þar sem leyst verður úr máli á nýjan leik en þá með vörnum stefnda. Reglurnar um endurupptöku útivistarmála fyrir héraðsdómi eru hliðstæðar reglum um sama efni í lögum um meðferð opinberra mála. Ætla má að þær feli í sér réttarbót fyrir þann sem fær á sig dóm í einkamáli án þess að hann hafi komið fram vörnum auk þess sem þær hljóta að einhverju leyti að létta álagið á Hæstarétti. Þess má geta að frestir til að krefjast endurupptöku máls eru hliðstæðar þeim sem nú gilda til áfrýjunar. Önnur veigamikil breyting sem varðar útivistarmál er að þeim verði almennt hægt að ljúka með áritun dómara á stefnu. Samkvæmt núgildandi lögum verður aðeins svokölluðum áskorunarmálum lokið með áritun á þar til gerðar áskorunarstefnur. Þessi hugtök leggjast af ef frv. verður að lögum og gert er ráð fyrir víðtækari heimild til að ljúka útivistarmálum með slíkri áritun dómara. Þessi tilhögun hefur án efa í för með sér verulegan verksparnað fyrir dómara en réttur stefnda sem dæmdur er í útivistarmálum með þessum hætti er á hinn bóginn gerður tryggari með áðurgreindum heimildum til að krefjast endurupptöku á málinu fyrir héraðsdómi. Með aðskilnaði dómsvalds og umboðsvalds í héraði verður að fullu skilið á milli handhafa dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Sýslumenn verða eftir það eingöngu handhafar framkvæmdarvaldsins og algerlega óháðir því sem fram fer fyrir dómstólum. Í frv. er að finna það nýmæli að aðilar einkamáls geta lagt mál sitt fyrir sýslumann til sáttaumleitana af hans hálfu. Þessi heimild er lögð til í því skyni að aðilar geti átt þess kost að beina máli sínu til óháðs embættismanns sem getur tjáð sig opinskátt við þá um álit sitt á ágreiningsefninu. Slíkt getur dómari ekki gert þegar hann leitar sátta með aðilum einkamáls án þess að hæfi hans til þess að leysa úr ágreiningsefninu verði teflt í tvísýnu. Þetta er því ný leið sem hefur opnast fyrir aðilum en hana er eins og vænta má ekki hægt að fara á meðan dómsvald og framkvæmdarvald sameinast í sýslumönnum eins og samkvæmt núgildandi skipan. Reglur frv. ráðgera að mál geti sætt sérstakri flýtimeðferð undir sérstökum kringumstæðum en slík heimild er ekki fyrir hendi í núgildandi lögum. Tilgangur reglna um flýtimeðferð er að opna leið til skjótrar meðferðar á málum sem varða ákvörðun eða athöfn stjórnvalds eða ef um ræðir vinnudeilur en oft er brýn þörf á skjótri úrlausn ágreinings vegna verkfalla eða verkfallsvörslu svo sem dæmi er um á síðustu árum. Það getur því verið mikið hagsmunamál að opna slíka leið en þeir málaflokkar sem eru sérstaklega tilgreindir í frv. um flýtimeðferð eru valdir með tilliti til þess að málsaðili getur almennt ekki leitað verndar á hagsmunum sínum í þessum tilvikum með lögbanni en tafir á því að fá dómsúrlausn geta hins vegar leitt til þess að þeir glatist. Ákvæði frv. um gjafsókn fela í sér breytingar frá þeim reglum sem nú gilda um gjafsókn. Eru þær að nokkru leyti studdar við fyrirmyndir í V. kafla frv. til laga um opinbera réttaraðstoð sem var lagt fram á 113. löggjafarþingi. Frv. varð ekki útrætt en með því var stefnt að flutningi lagaákvæða um gjafsókn úr einkamálalögum í sérlög um opinbera réttaraðstoð. Helstu nýmæli sem frv. ráðgerir á gjafsóknarreglum er að dómsmrh. skipi nefnd þriggja lögfræðinga, svokallaða gjafsóknarnefnd, til að fjalla um umsóknir um gjafsókn. Samkv. reglum frv. eru mál þessi þannig borin undir sérfróða menn sem meta hvort skilyrði eru til gjafsóknar í stað eldri tilhögunar að dómsmrh. hafi einn ákvörðunarvald um hvort gjafsókn væri veitt. Ráðgert er að meðmæli nefndarinnar verði skilyrði þess að dómsmrh. geti veitt gjafsókn. Á hinn bóginn er ráðherra ekki bundinn af meðmælum nefndarinnar að því leyti að hann geti synjað um gjafsókn þótt nefndin mæli með henni. Að lokum mun ég með fáum orðum reifa nokkrar breyttar reglur sem lagðar eru til í frv. um málskot til Hæstaréttar. Eins og ég rakti í upphafi ræðu minnar er gert ráð fyrir að málskotsreglur verði fluttar úr núgildandi lögum um Hæstarétt í lög um meðferð einkamála, enda samsvara þau reglum um málskot opinberra mála til Hæstaréttar í lögum um opinber mál. Tillögur frv. um málskot til réttarins ganga flestar í þá átt að þrengja heimildir til málskots. Brýn þörf er á að létta af Hæstarétti miklu álagi vegna málafjölda sem getur leitt til þess að meðferð mála fyrir réttinum taki óeðlilega langan tíma. Það stafar ekki síst af því að innan um mál, sem mikilvægt er að fá niðurstöðu Hæstaréttar um með skjótum hætti, er að finna fjölda minna mála sem vart eiga þangað nokkurt erindi, enda oft um smávægilega hagsmuni að ræða. M.a. til að ráða bót á þessu eru skilyrði til að skjóta máli til Hæstaréttar þrengd samkvæmt ákvæðum frv. Dæmi um það eru sérstakar takmarkanir sem gerðar eru á kæruheimildum eftir að aðalmeðferð einkamáls er hafin fyrir héraðsdómi en þetta leiðir að sjálfsögðu einnig til þess að tafir á málum í héraði minnka að sama skapi. Einnig er lagt til að strangari skilyrði verði sett fyrir áfrýjun mála til Hæstaréttar en gilda í dag, bæði hvað varðar fresti til áfrýjunar og þá lágmarkshagsmuni sem þurfa að vera í húfi í máli sbr. ákvæði 1. mgr. 152. gr. frv. sem setur það skilyrði að fjárkrafa í máli nemi a.m.k. 150 þús. kr. til þess að hægt sé að áfrýja því án sérstaks leyfis. Samhliða þessu er ráðgert að í stað þess að dómsmrh. veiti áfrýjunarleyfi þegar áfrýjunarfresturinn er liðinn flytjist slíkar leyfisveitingar til Hæstaréttar. Rétturinn metur þá sjálfur hvort leyfi til áfrýjunar verði veitt, hvort heldur í þeim tilvikum þar sem áfrýjunarfjárhæð er of lág eða frestir til áfrýjunar liðnir. Þessar breytingar á reglum um áfrýjun til Hæstréttar eru sambærilegar við þær sem voru lagðar til í breytingafrv. við lög um Hæstarétt sem var lagt fram undir lok 113. löggjafarþings og varð ekki útrætt. Hæstv. forseti. Ég hef lokið við að benda á helstu nýmæli og breytingar sem frv. það sem hér er mælt fyrir í áliti felur í sér miðað við núgildandi löggjöf. Ég vil nota þetta tækifæri að þakka hv. nefndarmönnum fyrir vel unnin störf í allshn. í máli þessu en það felur í sér miklar réttarbætur og er hluti af þeim miklu réttarfarsbreytingum sem taka munu gildi 1. júlí nk. Allshn. hefur nú fjallað um þau þrjú meginfrumvörp sem eftir stóðu vegna fyrirhugaðs aðskilnaðar dómsvalds og umboðsvalds í héraði, þ.e. frv. til laga um nauðungarsölu er varð að lögum hér á hinu háa Alþingi 12. des. sl. og frv. til laga um breytingar vegna aðskilnaðar dómsvalds og umboðsvalds í héraði o.fl. og loks það frv. sem hér um ræðir, þ.e. frv. til laga um meðferð einkamála sem nefndin mælir samhljóða með í áliti sínu að verði samþykkt óbreytt. Ljóst er að svo víðtæk réttarfarsbreyting sem um ræðir þarf allnokkurn undirbúningstíma og því er það von mín að frv. það sem hér er mælt fyrir fái góða og skjóta meðferð á hinu háa Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti heilbr.- og trn. um frv. til laga um breyting á lögum um eftirlaun til aldraðra. Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk á sinn fund til viðræðna um það Hallgrím Snorrason hagstofustjóra, Þorgeir Eyjólfsson frá Landssambandi lífeyrissjóða, Árna Guðmundsson frá Lífeyrissjóði sjómanna og Hrafn Magnússon frá Sambandi almennra lífeyrissjóða. Þess skal getið að haft var samband við forráðamenn lífeyrissjóða Dagsbrúnar og Framsóknar. Þeir bentu á Hrafn Magnússon sem sinn talsmann. Nefndin mælir með samþykkt frv. með breytingu sem flutt er tillaga um á þskj. 271. Tildrög breytingarinnar eru að Samband almennra lífeyrissjóða hefur samþykkt að breyta í reglugerð sinni ákvæðum um stigagrundvöll lífeyrisréttinda frá og með 1. janúar 1992 á þann hátt að í stað þess að miða stigagrundvöll við grundvallarlaun, sem breytast með kaupgjaldsbreytingum, verða lífeyrisréttindi miðað við ,,grundvallarfjárhæð`` sem breytist með lánskjaravísitölu. Þessi breyting verður tekin upp hjá langflestum lífeyrissjóðum innan Sambands almennra lífeyrissjóða auk þess sem nokkrir aðrir lífeyrissjóðir hafa gert svipaðar breytingar á stigagrundvelli lífeyrisréttinda. Með tilliti til þess að þessir lífeyrissjóðir annast greiðslur á lífeyri þeirra sem njóta lífeyris samkvæmt lögum um eftirlaun aldraðra þykir rétt að breyta stigagrundvellinum í lögum um eftirlaun aldraðra til samræmis við ákvörðun Sambands almennra lífeyrissjóða. Ef ekki kæmi til slík breyting væri verið að beita tvenns konar reiknireglum við útreikning á lífeyri og gæti slíkt valdið misskilningi. Undir þetta rita Sigbjörn Gunnarsson, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Finnur Ingólfsson, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Ingibjörg Pálmadóttir, Sigríður Anna Þórðardóttir, Svavar Gestsson, Sólveig Pétursdóttir og Guðmundur Hallvarðsson.

Virðulegur forseti. Ég tók til máls fyrr í dag um þetta sama mál og beindi þá nokkrum fyrirspurnum til hæstv. utanrrh. og hefði gjarnan viljað eiga einnig orðastað við hæstv. fjmrh. Ég bað um orðið í umræðunni til að ræða þetta mál. Maður vill gjarna láta fram koma sín eigin sjónarmið sem og svör við þeim spurningum sem maður leggur fram, ekki síst til þess að þeir sem fjalla um málin, þ.e. fulltrúar í efh.- og viðskn. taki eitthvert mark á því sem maður segir og taki mið af því sem kemur fram í umræðunni. Það var talað um það að ekki mundi fara fram umræða um mál sem féllu undir efh.- og viðskn. á meðan hún væri á fundi. Nú veit ég ekki betur en hún sé farin á fund og getur því engan veginn tekið nokkurn skapaðan hlut mið af því sem ég mun hér spyrja eða því sem ég mun segja og þess vegna tel ég alveg út í bláinn að vera að eyða orðum á það að vera að ræða þetta mál núna og mun því bara láta það ógert og ég kem þá frekar fram við 2. umr. með þær fyrirspurnir sem ég hefði gjarnan viljað koma fram þannig að það fólk sem vinnur þetta mál mun þá væntanlega geta hlustað á það sem þingmenn hafa að segja.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að það var ætlun mín að taka til máls við lok þessarar umræðu Umræðan þróaðist reyndar með þeim hætti fyrr í dag að ýmis þau sjónarmið sem komu fram í fyrri hluta umræðunnar féllu í skuggann fyrir snörpum orðaskiptum hv. 8. þm. Reykn. og hæstv. utanrrh. Hv. 15. þm. Reykv. flutti ræðu og spurðist fyrir um nokkur atriði og mér finnst ástæða til þess að nefna það þegar spurt er um rökin fyrir áframhaldandi gjaldtöku þá koma þau fyrir í greinargerðinni með frv. á bls. 2 en þar segir, með leyfi forseta: ,,Uppsöfnunaráhrifa söluskatts gætir enn í rekstrarkostnaði iðnaðar af þrem orsökum, þ.e. vegna fasteigna sem komu til fyrir upptöku virðisaukaskatts, vegna viðhalds og endurbóta véla og vegna flutningatækja. Þjóðhagsstofnun hefur lagt mat á hversu mikil þessi áhrif eru. Samkvæmt niðurstöðum Þjóðhagsstofnunar er áætlað að uppsafnaður söluskattur hafi numið 5,6% af framreiknuðu stofnverði rekstarfjármuna í iðnaði í árslok 1989. Söluskattur í afskriftum í hlutfalli við rekstrarkostnað er áætlaður rúmlega 0,2%. Að teknu tilliti til 6% raunvaxta af söluskattshluta til rekstrarfjármuna verður uppsafnaður söluskattur um 0,6% af rekstrarkostnaði iðnaðar. Samkvæmt Þjóðhagsstofnun er endingartími þeirra fjármuna sem hér um ræðir allt frá örfáum árum til 25 ára. Mest munar þó um fasteignir sem hafa endingartíma á bilinu 12--25 ár, miðað við gefnar forsendur.`` Það sem þetta þýðir --- ég ætlaði nú að fara að segja á mæltu máli, ég held að það sé ágætlega skýrt --- er það að það er álit Þjóðhagsstofnunar að í varanlegum eignum iðnfyrirtækja sé verulegur uppsafnaður söluskattur og hann sé þar til staðar í rekstrinum á meðan þessar eignir hafa ekki verið afskrifaðar að fullu í bókhaldi fyrirtækja. Þetta voru meginrök hv. þm., fyrrv. fjmrh., þegar frv. var lagt fram fyrir ári og þessi rök eiga jafnvel við enn því það tekur áreiðanlega nokkur ár að greiða fyrirtækjunum muninn með þessum hætti sem hér er minnst á. Ég skal hins vegar viðurkenna að þessi rök, jafngóð og þau eru, hafa verið umdeild og ýmsir töldu þau ekki nægja til þess að halda áfram að taka inn gjaldið. Þó hygg ég að þetta hafi verið úrslitaatriði fyrir ári þegar þáverandi ríkisstjórn ákvað að láta gjaldið lifa í eitt ár í viðbót þrátt fyrir mótmæli hæstv. utanrrh. en þau mál voru skýrð ágætlega vel í dag í viðræðum hv. 8. þm. Reykn. og hæstv. ráðherra. Að öðru leyti má vísa til þess sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson sagði um aðstöðugjaldið. Reyndar stóð aldrei til að leggja á jöfnunargjald vegna uppsöfnunaráhrifa í aðstöðugjaldinu, en það breytir hins vegar ekki því að aðstöðugjaldið hefur uppsöfnunaráhrif með svipuðum hætti og söluskatturinn hafði. Þá kem ég að málshöfðun á Íslandi. Ég hef satt að segja ekki kannað það mál ofan í kjölinn en í fljótu bragði sýnist mér að fyrirtæki hér á landi sem flytja inn vörur, sem bera jöfnunargjald, verði að greiða jöfnunargjaldið möglunarlaust enda eru þetta íslensk lög. Þeir sem geta haft uppi mótmæli eru fyrst og fremst aðilar í samkeppnislöndunum innan EFTA og í þeim ríkjum sem við höfum gert viðskiptasamninga við og þeir geta þá gripið til þess ráðs að kæra Íslendinga fyrir brot á viðskiptasamningum og þá verða viðkomandi þjóðir að beita svokölluðum gagnráðstöfunum sem nokkurn tíma tekur að koma í gang. Þessum gagnráðstöfunum hefur ekki verið beitt gegn Íslendingum og það er trú ríkisstjórnarinnar að það verði ekki gert, m.a. af þeim rökum sem fram koma í greinargerðinni, ef ljóst er að gjaldið er aðeins sett á til bráðabirgða og hverfur um mitt ár. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara frekari orðum um þetta mál. Ég vil aðeins í lokin þakka þann víðtæka stuðning sem fram hefur komið við þetta frv. Ég verð þó að hryggja áköfustu stuðningsmenn jöfnunargjaldsins með því að ekki stendur til að framlengja gjaldið nema til 1. júlí nk.

Virðulegi forseti. Ég spurði áðan einnig þeirrar spurningar ef í lagi væri að leggja þetta jöfnunargjald á til 1. júlí og það væri svo mikill skortur á fé í ríkissjóð, hvers vegna væri þá ekki í lagi að leggja þetta gjald á í heilt ár. Ég beindi þessari spurningu að vísu beinlínis til hæstv. utanrrh., en þar sem hann er ekki hér þá langar mig til þess að fá að beina henni til hæstv. fjmrh.

Fjármálaráðherra (Friðrik Sophusson) (andsvar) : Virðulegi forseti. Ég hygg að það séu sömu rök sem geta leitt til þess að þetta gjald standi við allt árið. Hins vegar hefur hæstv. ríkisstjórn ekki áhuga á því að nota þau rök til þess að framlengja gjaldið nema í þetta hálfa ár. Margir stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar eru áhugamenn um að gjaldið hverfi. Niðurstaðan hefur komið í ljós í því frv. sem hér er verið að ræða. Hún er sú að stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um að styðja gjaldið í hálft ár með þó þeirri undantekningu, sem komið hefur fram í þessari umræðu og oft verið lýst, að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson hefur sérstöðu í málinu.

Virðulegi forseti. Það var eitt atriði sem átti eftir að fá svar við í þessari umræðu, það var hvenær Sjálfstfl. skipti um skoðun í þessu máli. Það hefur verið rakið allrækilega í umræðunum hver hefur verið stefna Sjálfstfl. á síðustu tveimur árum í jöfnunargjaldsmálunum. Hún hefur verið önnur en okkar hinna. Nú er Sjálfstfl. kominn á okkar skoðun og hæstv. fjmrh. þakkar þann stuðning sem hann fær í salnum. Þá finnst mér sanngjarnt að við hinir fáum að vita hvenær Sjálfstfl. skipti um skoðun.

Sjálfstfl. hefur þá skoðun sem hann hefur haft að þetta gjald beri að leggja niður og hefur samþykkt það að það verði á miðju næsta ári.

Virðulegi forseti. Ég hef lofað hæstv. fjmrh. nokkrum bindum í jólagjöf af fyrri ræðum hans og yfirlýsingum. Þingskjölin úa og grúa af ræðum og frumvörpum frá hæstv. núv. fjmrh. þar sem hann lýsti því yfir að það væri afdráttarlaus kvöð að leggja þetta jöfnunargjald niður í árslok 1990. Morgunblaðið skrifaði sérstakan leiðara um það að þau orð skyldu standa og hér situr kannski í salnum höfundur þess leiðara.