Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að gera má ráð fyrir atkvæðagreiðslum í dag þegar umræðu um 12. dagskrármálið er lokið og svo nýjum fundi. Um kl. 1.30, að loknu hádegishléi, fer fram umræða utan dagskrár um skuldavanda ungs barnafólks. Málshefjandi er hv. þm. Höskuldur Þórhallsson. Félags- og tryggingamálaráðherra Árni Páll Árnason verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Ég vil gera að umtalsefni málefni fyrirtækisins ECA sem hefur hugmyndir um að hefja starfsemi á Keflavíkurflugvelli. Fulltrúar fyrirtækisins komu fyrst til Íslands á vormánuðum 2009 í því skyni að kanna möguleika á að reka hér á landi viðhalds- og þjálfunarfyrirtæki. Um nokkurt skeið hafði þá verið leitað að góðri staðsetningu fyrir starfsemina. Í fyrstu var leitað til Kanada en þar var sambærileg starfsemi fyrir hendi og ekki grundvöllur fyrir að staðsetja annað fyrirtæki í sama rekstri þar. Heimamenn á Íslandi tóku þessari fyrirspurn vel. Það var talað við embættismenn og ráðherra í ríkisstjórninni og fóru þær viðræður vel. Hefur verið þverpólitísk samstaða heimamanna um verkefnið og unnið í góðri samvinnu við ráðuneytisfólk sem veitt hefur verkefninu brautargengi. Það hefur verið þverpólitísk samstaða meðal þingmanna og stjórnmálaflokka á Suðurnesjum um þetta mál. Markmið ECA var og er enn að reka hér á landi viðhaldsstöð fyrir flugvélar sínar og þjálfun flugmanna. Fyrirtækið hefur samið um kaup á vopnlausum þotum sem fyrirhugað er að hafi heimastöð á Íslandi og fari þjálfun flugmanna fram hér á landi. Auk þess er gert ráð fyrir að öll viðhaldsstarfsemi vélanna verði staðsett hér. Stærstur hluti starfsmanna eru almennir starfsmenn, flugvirkjar og tæknimenn auk fólks sem gegnir hefðbundnum skrifstofustörfum. Gert er ráð fyrir um 150–200 starfsmönnum auk afleiddra starfa. Þegar hefur verið haft samband við Félag flugvirkja hér á landi og er mikill áhugi hjá þeim fyrir verkefninu. Flugvélarnar eru síðan leigðar út til aðildarþjóða NATO þar sem þær eru eingöngu notaðar við þjálfun á flugherjum viðkomandi ríkja. Allar slíkar æfingar munu fara fram í lofthelgi þeirra þjóða sem um ræðir og því aldrei á Íslandi. Vélarnar verða aldrei notaðar í hernaðarlegum tilgangi á Íslandi. Verkefnið hefur verið kynnt öllum þingmönnum kjördæmisins og m.a. hafa hv. þingmenn Samfylkingarinnar, Björgvin G. Sigurðsson og Róbert Marshall, unnið mikið að þessu máli ásamt fleirum. Verkefnið er á réttri leið, fjármögnun er í eðlilegum farvegi sem og annar undirbúningur. Ég vil því spyrja hæstv. samgönguráðherra í ljósi þeirrar umræðu sem farið hefur fram á þinginu, sérstaklega hjá þingmönnum Vinstri grænna, 

Hæstv. forseti. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að fyrirtækið ECA Program Ltd., sem er skráð í Lúxemborg og stofnað var 2007, átti fund þar sem voru m.a. tveir fulltrúar Varnarmálastofnunar með Flugmálastjórn Íslands 19. mars í fyrra til að kanna mögulegt eftirlit Flugmálastjórnar með hugsanlegri flugstarfsemi fyrirtækis hér á landi. Það er nú upphafið að þessu. Eins og allir vita er það hlutverk Flugmálastjórnar Íslands að annast skráningu, heimildarveitingu og eftirlit með starfrækslu loftfara á Íslandi. Það sem þar kom fram var að hluti af áætlun ECA var að kaupa og leigja rússneskar Sukhoi SU-30 þotur. Þær þotur eru mjög flóknar með óvenjulega flugeiginleika. Þær eru framleiddar sem hljóðfráar herþotur en í þeim verður enginn vopnabúnaður hins vegar. Það kom fram þar. Það kom líka fram að þær eru búnar vestrænum flugleiðsöguútbúnaði.  Þar sem þetta heyrir undir stofnanir samgönguráðuneytisins, annars vegar Flugmálastjórn og hins vegar Keflavíkurflugvöll, fór ráðuneytið yfir það og taldi að Flugmálastjórn yrði að fara yfir þau mál sem þarna væri spurt um og þau skoðuð. Það hefur verið gert með vitneskju og samþykki ráðuneytisins enda teljum við ekki annað hægt, þetta er fyrirtæki sem er á hinu Evrópska efnahagssvæði. Þess vegna hefur Flugmálastjórn farið yfir það. Ég setti það sem kröfu að greitt yrði fyrir þá vinnu fyrir fram ef ekkert yrði af starfseminni þannig að við værum ekki að leggja út þann kostnað. Eftir því sem ég best veit er Flugmálastjórn enn þá að kanna þessa þætti og ég hef ekki fengið inn á mitt borð neinar tillögur eða annað slíkt frá Flugmálastjórn hvað þetta varðar. Því einu er hægt að svara 

Virðulegi forseti. Hér staðfestir hæstv. ráðherra að það er búin að vera vinna á vegum Flugmálastjórnar í marga mánuði að undirbúningi þessa máls á vegum ráðuneytisins. Fyrir það hefur verið greitt af þessu fyrirtæki. Þetta hefur verið unnið með vitund og vilja þessarar ríkisstjórnar og m.a. tjáði hæstv. fjármálaráðherra sig um þetta í útvarpsviðtali á síðasta ári þar sem hann gerði ekki athugasemdir við málið. Þetta er því alveg furðuleg uppákoma, sérstaklega af hálfu þingmanna Vinstri grænna, hvernig þeir bregðast við þegar þetta mál kemur hingað inn, alveg stórfurðulegt. Ég veit ekki hvað hefur gerst í þeirra herbúðum í þessu máli en ég held að þeir þurfi að fara til heimahafnar sinnar og taka þetta mál til ærlegrar endurskoðunar þar. Atvinnuuppbygging stoppar ítrekað á borði ríkisstjórnarinnar. Það er ekki hægt að koma neinum málum þar áfram vegna stefnu Vinstri grænna, það er alveg sama hvaða nafni það nefnist. Að lokum vil ég gera athugasemd við að hæstv. samgönguráðherra hafi ekki orðið við beiðni minni í þessari viku um að taka þetta mál 

Virðulegi forseti. Það er rétt að hv. þingmaður bar það upp við mig í þessari viku hvort ég geti tekið við hann utandagskrárumræðu um þetta mál í þessari viku. Ég svaraði honum því að það væri ekki hægt, m.a. vegna þess sem ég sagði áðan, að mig skortir frekari gögn og frekari upplýsingar um þá skoðun sem gerð hefur verið hjá Flugmálastjórn. Á þessum stutta tíma held ég að við ættum frekar að snúa okkur að málinu en einhverju skítkasti frá hv. þingmanni um hvort ég hefði getað svarað honum í þessari viku eða ekki. Ég er tilbúinn til þeirrar viðræðu um leið og ég hef fengið öll gögn til að fara yfir málið. Virðulegi forseti. Það sem ég ætlaði að segja áðan var spurning sem frá þessu fyrirtæki hefur komið til Keflavíkurflugvallar ohf. Þeir hafa verið að skoða þá aðstöðu sem þar er og mér skilst að þeir hafi verið orðnir frekar fráhverfir þeim byggingum sem þar eru vegna mikils viðhaldskostnaðar og uppbyggingar og hafa frekar verið að hugleiða að sækja um lóð. Ég veit ekki hvað það er komið langt en ég veit til þess, virðulegi forseti, að það kom einu sinni spurning til þeirrar stjórnar um leigu, 

Frú forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra varðandi hjúkrunarrrými. Um leið og ég fagna því að það stendur til að byggja nokkuð mörg slík á næstu tveimur árum samkvæmt áætlun félagsmálaráðuneytisins og fagna ég því að lögum um Íbúðalánasjóð var breytt þannig að Íbúðalánasjóður getur fjármagnað slíkar byggingar. En ég vil sérstaklega spyrja út í eitt bæjarfélag sem ekki er inni í áætlunum hæstv. ráðherra en hefur þó verið inni í áætlunum hingað til og það er Ísafjörður. Í nóvember 2006 var gerð áætlun á vegum þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra Sivjar Friðleifsdóttur um að byggja þar tíu hjúkrunarrými. Svo bætti þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra Jóhanna Sigurðardóttir um betur og gerði áætlun um að byggja þar 30 hjúkrunarrými en núna er Ísafjörður dottinn út í áætlunum núverandi hæstv. félagsmálaráðherra einhverra hluta vegna. Ísafjörður hefur þá sérstöðu sem stórt bæjarfélag að hafa ekki hjúkrunarrými, þar er ekkert hjúkrunarrými af neinu tagi þannig að vandi þeirra öldruðu sem þurfa hjúkrunarrými er leystur öðruvísi og með verri úrlausnum. Ég beini því þessari spurningu til hæstv. ráðherra: Hvenær stendur til að ráðast í áætlanirnar um byggingu hjúkrunarrýmis á Ísafirði? Ég sá í Staksteinum Morgunblaðsins í dag að staksteinahöfundur hefur ansi mikla trú á hæstv. ráðherra. Ég deili þeirri trú og vonast þess vegna til að hæstv. ráðherra geti gefið afdráttarlaus svör um það hvenær ráðist verður í byggingu hjúkrunarrýma á Ísafirði. Það er vonandi á allra næstu árum í samræmi við áætlanir sem gerðar voru.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni góðan stuðning við þær áætlanir sem eru í farvegi um byggingu hjúkrunarheimila, sem er mjög mikilvægt framfaraskref á þessum tímum. Það er ekki rétt að Ísafjörður sé þar hvergi á blaði. Ísafjörður er á sama stað og hann var í þeirri áætlun sem gerð var í tíð þáverandi félagsmálaráðherra, núverandi hæstv. forsætisráðherra, þ.e. það sem við gerðum með ákvörðunum nú í haust um fjármögnun uppbyggingar hjúkrunarrýma var að hleypa af stað öllum fyrri hluta þeirrar framkvæmdaáætlunar sem staðið hafði fastur í tvö ár vegna þess að aldrei hafði fundist fjármagn. Það erum við að fjármagna núna með 100% lánum úr Íbúðalánasjóði. Ísafjörður var aldrei í fyrri hluta áætlananna. Þar er ástæðan fyrst og fremst sú að Ísafjörður sótti frekar seint um inn í þennan pakka. Við viljum allt gera til að greiða götu Ísafjarðar, það er alveg ljóst. Það sem við höfum sagt er að við munum núna fara yfir stöðuna, yfir vistunarþörfina, í ljósi þeirrar uppbyggingar sem nú er að fara af stað. Við vonumst til að endurmeta framkvæmdaáætlunina í því ljósi á þessu ári. Með þessari nýju aðferð er hins vegar búið að taka tappann úr því að hægt sé að byggja hjúkrunarheimili. Nú verður hægt að byggja hjúkrunarheimili með þessari fjármögnunarleið svo fremi sem rekstrarheimildir eru til að reka rýmin. Byggingarkostnaðurinn verður því ekki sama vandamál og hann hefur verið hingað til þannig að ég bind vonir við það með fyrirvara um niðurstöðu verkefnisstjórnar sem metur þörfina. Ég held satt að segja sem leikmaður að þörfin sé nokkurn veginn eins og hv. þingmaður lýsti henni, í kringum 30 rými á Ísafirði. Ég vonast sem sagt til að Ísafjörður geti verið á næsta leiti þannig að við getum farið í framkvæmdir á næsta ári.

Frú forseti. Ég fagna þessari yfirlýsingu að því gefnu að ég hafi skilið hana rétt. Ég skildi hana þannig að ráðist yrði í uppbyggingu á hjúkrunarrýmum á Ísafirði á næsta ári. Nú hef ég þögn á eftir þessu svo hæstv. ráðherra geti íhugað hvort þetta sé ekki örugglega það sem hann sagði. Hann getur þá staðfest það í svari sínu á eftir. Það yrðu auðvitað góð tíðindi fyrir Ísafjarðarbæ. Á fundi með hæstv. ráðherra í nóvember lögðu fulltrúar frá Ísafjarðarbæ áherslu á að uppbygging hjúkrunarrýma á Ísafirði yrði alla vega í næsta áfanga uppbyggingar sem færi fram á hjúkrunarrými á Íslandi og ef ég skil orð hæstv. ráðherra rétt er það svo að ráðist verður í byggingu hjúkrunarrýma á næsta ári. Gott.

Virðulegi forseti. Með hefðbundnum fyrirvörum um að þörfin sé rétt greind og auðvitað að rekstrarheimildir séu fyrir hendi, því að ekki viljum við byggja húsnæði sem stendur síðan tómt, við viljum auðvitað tryggja að hægt sé að reka það, er ekkert því til fyrirstöðu að byggingarframkvæmdir geti farið af stað á næsta ári. Við erum að taka úr sambandi þessa eilífu tafapólitík sem verið hefur í uppbyggingu á þessu sviði. Það er engin ástæða til þess að láta standa á verklegum framkvæmdum ef menn telja sig á annað borð hafa rekstrarheimildir fyrir hjúkrunarrýmum, enda er það lykilkostnaðurinn. Satt að segja er byggingarkostnaðurinn hverfandi í samanburði við rekstrarkostnaðinn. Það er því engin ástæða til þess að láta standa á byggingarkostnaði ef þörf er á annað borð fyrir hendi og peningar til að reka þjónustuna.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég kem hér upp er til að ræða og spyrja hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra út í málefni sem enn þá brennur á e.t.v. stærstum hluta þjóðarinnar og það er skuldavandi heimilanna. Ég spurðist fyrir og sendi inn fyrirspurn um sérstaka skuldaaðlögun í febrúar, að vísu til annars hæstv. ráðherra í ríkisstjórn. Ég hef ekki fengið neitt svar en hluti svarsins kom hins vegar fram á blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar þar sem upplýst var að einungis 277 einstaklingar hafi fengið sérstaka skuldaaðlögun sem er úrræði sem á að nýtast 4.000 einstaklingum. Það segir nú eitthvað um hvernig hæstv. ríkisstjórn lítur á þingið, að vinna þetta með þessum hætti. Ég hvet hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra til að koma skilaboðum áleiðis til ríkisstjórnarinnar að svara fyrirspurnum þingmanna. Fyrirspurnin sem ég beini til hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra er einföld. Hér kom hæstv. forsætisráðherra og sagði að búið væri að ná utan um allan vanda sem sneri að skuldavanda heimilanna. Það kom held ég flestum á óvart og m.a. er efnahags- og skattanefnd núna að fara yfir þessi mál í kjölfar þessarar yfirlýsingar hæstv. forsætisráðherra. Ég vildi fá sjónarmið hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra og það skýrt: Er hann sáttur við að efnahags- og skattanefnd sé að reyna að finna svigrúm bankanna til að afskrifa hjá einstaklingum? Er hann sáttur við að hv. efnahags- og skattanefnd komi með tillögur þar að lútandi og er hann þar af leiðandi ósammála hæstv. forsætisráðherra um að 

Virðulegi forseti. Þetta var nokkuð undarleg fyrirspurn. Fyrst vegna þess að hv. þingmaður gerði að umtalsefni sérstaka skuldaaðlögun og að einungis 277 hefðu komist í gegnum hana en við hefðum bundið vonir við að það yrðu nokkur þúsund, þá er það rétt en þar er ekki við ríkisstjórnina að sakast heldur fjármálastofnanirnar sem unnið hafa of hægt í því máli. Það er auðvitað þeirra að laga það. Þess vegna leggjum við til víðtækar lagabreytingar þannig að fjármálastofnanirnar horfist þá í augu við að þær tapa af þessum kröfum ef þær drolla í meðferð skuldamála í sértækri skuldaaðlögun, það er ekki neitt upp úr því að hafa að tefja meðferð skuldamála sem brýnt er að verði tekist á við. Á blaðamannafundinum tilvitnaða var lögð áhersla á það vegna spurninga þar um að við teldum að við værum búin að ná utan um þau atriði sem við vissum um að því leyti að við værum með löggjöf og tillögur núna um að bregðast við öllum þeim tilvikum sem við hefðum séð sem eru sérstaks eðlis, og sértækum vanda. Við vissum að við værum að taka á því. Og auðvitað erum við búin að búa til fjölþætt úrræði sem tryggja það að fólk sem býr við skuldabyrði almennt sem er meiri en sem nemur greiðslugetu fólks og veðrými eigna, geti losnað undan henni. Það var til þess sem forsætisráðherra var að vísa. Ég sit ekki í efnahags- og skattanefnd og þekki ekki nákvæmlega hvað fólk hefur rætt þar. Ég tel þó fulla ástæðu til þess að ganga á eftir því við bankann hvernig þeir hyggjast taka á erfiðum skuldamálum. Það er auðvitað full ástæða til þess að þeir dragi ekkert af sér í því að nýta það svigrúm sem þeir kunna að hafa til að taka á erfiðum skuldamálum. Við sjáum dæmi um hitt, við sjáum dæmi um fyrirtæki sem horfast ekki með sama hætti í augu við staðreyndir eins og bankarnir þó gera. Þar eru 

Virðulegi forseti. Þetta var nú undarlegt svar hjá hæstv. ráðherra en vakti nokkrar áhyggjur að hann styður ekki þetta þverpólitíska starf hjá hv. efnahags- og skattanefnd.  Það eru vonbrigði að hæstv. ráðherra skuli ekki styðja hv. efnahags- og viðskiptanefnd í þessari þverpólitísku vinnu. Sömuleiðis eru það vonbrigði þegar hæstv. ráðherra segir: Þetta er allt bönkunum að kenna. Bara til upplýsingar er Landsbankinn í eigu ríkisins, við erum með heila stofnun, Bankasýslu ríkisins, fyrir ríkið til þess að hafa áhrif á bankana, 

Virðulegi forseti. Undarlegar spurningar verðskulda undarleg svör. Ekki var nú skýrara ljósið í seinni uppákomu hv. þingmanns hér. Ég sagði aldrei að þetta væri bönkunum að kenna, ég sagði að það væri mikilvægt að takast á við málin. Ég lagðist aldrei gegn því að efnahags- og skattanefnd kannaði þetta mál, þvert á móti sagði ég að það væri gott. Hv. þingmaður verður líka að hlusta á þau svör sem fram eru borin úr ræðustól. Það er mikilvægt, eins og ég sagði áðan og ítreka hér, að bankarnir nýti allt það svigrúm sem þeir hafa, en það er líka mikilvægt að öll önnur fyrirtæki geri það. Eignarleigufyrirtæki, sem ég nefndi sérstaklega, hafa ekki gert það með sama hætti, þau hafa ekki horfst í augu við raunverulega endurheimtumöguleika sinna lána með sama hætti og bankarnir hafa þó verið að gera. Það er brýnt verkefni að kalla eftir samfélagslegri ábyrgð að þessu leyti. Stærsta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir er að þeir sem eiga kröfur á hendur einstaklingum og fyrirtækjum horfist í augu við hvað er raunsætt að innheimta 

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra Árna Pál Árnason út í skatta af leiðréttingu lána. Í þessari viku erum við flest að ganga frá skattskýrslunni og því er mikilvægt að hafa þessa hluti á hreinu. Ég tók eftir því á blaðamannafundi í síðustu viku að þeir ráðherrar sem þar sátu höfðu töluvert aðrar hugmyndir um af hverju við eigum að borga skatt og af hverju ekki. Ætla ég því að biðja hæstv. ráðherra að aðstoða mig við framtalsgerðina þetta árið. Þannig er mál með vexti að í fyrra fór ég með son minn til tannlæknis. Eldri sonur minn hafði farið sjálfur til sama tannlæknis fyrr um daginn og greiddi ég fyrir báða synina þetta síðdegi með vísakortinu mínu og skrifaði undir skuldfærslubeiðnina. Þegar heim var komið kom í ljós að maðurinn minn hafði sent eldri son minn með peninga. Við höfðum því greitt tannlæknaþjónustu fyrir þrjú börn en við eigum bara tvö börn þannig að þarna var viss forsendubrestur. Næsta morgun hafði ég samband við tannlækninn og kom þá í ljós að það hafði orðið kerfishrun á tannlæknastofunni, tölvukerfið hafði hrunið og því hafði tannlæknirinn ekki séð að það var búið að greiða fyrir eldri son minn. Tannlæknirinn brást vel við og bakfærði 15 þúsund krónur á vísakortið mitt, leiðrétti sem sagt þessa færslu sem var til komin vegna forsendubrests og kerfishruns enda hafði ég aldrei fengið þessa þjónustu. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort ég eigi að telja leiðréttinguna fram á skattframtalinu og greiða af henni tekjuskatt. Ég þarf ekki langt svar, já eða nei dugar ágætlega.

Virðulegi forseti. Ég tek nú fyrst fram að skattamál heyra ekki undir mig heldur hæstv. fjármálaráðherra sem er því miður ekki hér í dag. En ég hef auðvitað mínar skoðanir á þessum málum og það er von á frumvarpi sem skýrir þetta mál. Það er afskaplega skýrt í mínum huga …  Hitt er svo aftur annað mál að það er illmögulegt að færa alla hluti aftur til baka því að þá þyrftum við eiginlega líka að færa gengi krónunnar upp og ég er ekki viss um að það sé hægt með handafli, ekki frekar en að niðurfærsla skulda sé algjörlega fær með handafli. Við getum tekist á við þetta með þessum besta hætti og ég held ekki að það eigi að skattleggja tjón fólks vegna gengishrunsins.

Frú forseti. Ég kem hér upp til að gera að umtalsefni fréttir sem birtust í dagblaði í morgun um úthlutun hjá Fjölskylduhjálp Íslands. Að því er ég best veit fékk Fjölskylduhjálp Íslands 4 millj. kr. á fjárlögum þessa árs við afgreiðslu fjárlagafrumvarps í desember sl. Þar er vissulega unnið þarft starf eins og víða annars staðar í félagasamtökum og hjálparsamtökum um allt land, ég tala nú ekki um á erfiðum tímum eins og nú eru. En ég verð að segja eins og er, frú forseti, að mig rak í rogastans við að heyra að þar hefði verið tekin upp flokkun þeirra sem þangað koma. Flokkað er, að því er mér skilst, í tvo hópa, í einni röð standa Íslendingar, væntanlega þá með íslensk vegabréf og sönnun á heimilisfesti, og í hinni röðinni standa útlendingar sem búa á Íslandi. Ég fæ ekki betur séð í fljótu bragði en að hér sé um grófa mismunun að ræða, aðskilnað sem dregur í huga mínum upp alla vega samlíkingar sem vekja með mér hroll. Ég vil spyrja hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra hvort hann hafi kynnt sér eða hvort hann muni kynna sér þetta mál og eiga þá orðastað við forsvarsmenn þessarar fjölskylduhjálpar. Ég get ekki séð að Alþingi Íslendinga, sem lagt hefur fé til þessarar starfsemi, geti við það unað að mannréttindi séu brotin á fólki sem býr hér á landi, eins gróflega og gert er samkvæmt þessum fréttaflutningi.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn og þetta er mjög mikilvægt mál. Við þurfum að kveða mjög skýrt að orði í þessu máli. Það er auðvitað ekki ásættanlegt að gera upp á milli fólks eftir uppruna. Það er ekki þannig að útlendingar séu sérstakt vandamál í þeirri kreppu sem nú gengur yfir og það er mjög mikilvægt að við kveðum skýrt að orði í því efni. Það eru ekki útlendingar sem eru hér til vandræða, það eru ekki útlendingar sem þiggja framfærslu að ófyrirsynju, þvert á móti komu þeir útlendingar sem hingað hafa flust til að vinna störf sem kallað var eftir að þeir sinntu. Þeir hafa sinnt þeim, þeir hafa greitt í Atvinnuleysistryggingasjóð af launum sínum og eru fulltryggðir, þeir eiga rétt á því að fá hér framfærslu og þjónustu í íslensku samfélagi enda hafa þeir lagt sitt af mörkum til þess. Nettóframlög útlendinga til íslensks samfélags hafa árum og áratugum saman verið miklu meiri en nettóútgjöld vegna þeirra. Það er mjög mikilvægt að hafa líka í huga að hér voru 17.000 útlendingar á íslenskum vinnumarkaði árið 2007. Og jafnvel þó að atvinnuleysið hafi komið verst niður á þeim hópum þar sem útlendingar voru hlutfallslega fjölmennastir, eins og í byggingariðnaði, er samt atvinnuleysi meðal útlendinga einungis lítið eitt hærra en meðal Íslendinga, sem sýnir betur en nokkuð annað að þetta er ekki vandamál. Þess vegna finnst mér mjög varhugavert og algjörlega óásættanlegt að byrja með einhverja flokkunarstarfsemi milli útlendinga og Íslendinga þegar um er að ræða aðstoð sem er grundvallarréttur fólks, að það fái framfærslu þegar það þarf á að halda. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýr svör og á von á því að hann komi athugasemdum sínum á framfæri við hlutaðeigandi. Það vill þannig til að sú sem hér stendur hefur starfað við hjálparstörf, bæði erlendis og innan lands. Fyrsta regla þegar aðstoða skal fólk sem lendir í einhvers konar vandræðum, hvort sem það eru peningaleg vandræði eða áföll vegna slysa, hamfara eða annars, er að menn fara ekki í manngreinarálit.

Heyr, heyr.

Annars stendur sú hjálp sem veita á ekki undir nafni. Ef menn gera það er algjörlega á hreinu frá mínum bæjardyrum séð að Alþingi Íslendinga á ekki að styrkja slíka starfsemi með framlögum af skattfé landsmanna.

Virðulegi forseti. Ég held að þetta mál undirstriki líka fyrir okkur mikilvægi þess að við horfum á það hvernig við veitum neyðaraðstoð. Reyndur maður úr þessum geira, með ámóta reynslu og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, sagði við mig nýlega að við mundum aldrei veita þróunaraðstoð landi sem hagaði aðstoð sinni við bágstadda með sama hætti og við gerum. Við þurfum aðeins að hugsa til þess. Í prinsippinu er algjör óþarfi að láta fólk standa í röðum til þess eins að niðurlægja það. Við eigum líka að reyna að hugsa þetta eftir öðrum leiðum og öðrum lausnum. Við eigum að gera þá kröfu til þeirra samtaka sem sinna þessari aðstoð að þau hafi samstarf sín á milli þannig að tryggt sé að aðstoðin nýtist sem best þeim sem á henni þurfa að halda og að lögð verði meiri vinna í að stilla saman strengi þannig að við komumst hjá því að búa til einhvern biðraðakúltúr og niðurlægja fólk að óþörfu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á heimilum og stofnunum sem heyra undir lög nr. 26/2007. Frumvarp þetta á sér nokkuð langa sögu. Aðdragandinn hefur verið lengri en ég hefði viljað og margir eru orðnir mjög langeygir eftir að niðurstaða fáist í það mál hvernig ríkisvaldið hyggist bæta þeim sem urðu fyrir illri meðferð eða ofbeldi á Breiðavíkurheimilinu eða öðrum sambærilegum stofnunum skaðann sem þeir urðu fyrir. Það er einlæg von mín að frumvarp þetta verði mikilvægur þáttur í að gera upp þennan kafla í sögu okkar og ná sátt milli samfélagsins og þeirra sem enn eiga um sárt að binda. Áður en ég vík að efni frumvarpsins vil ég fara nokkrum orðum um forsögu málsins. Í kjölfar umfjöllunar fjölmiðla um slæman aðbúnað á Breiðavíkurheimilinu ákvað þáverandi ríkisstjórn undir forustu Geirs H. Haardes að láta fara fram rannsókn á því hvernig rekstri vistheimilisins var háttað á árabilinu 1950–1980 og eftir atvikum hliðstæðra stofnana og sérskóla þar sem börn dvöldu. Jafnframt var ákveðið að veita þeim sem þess óska sérfræðilega aðstoð við að takast á við minningar um þungbæra reynslu af dvöl á slíkum heimilum. Í kjölfarið lagði þáverandi forsætisráðherra fram frumvarp á Alþingi um slíka rannsókn sem varð að lögum nr. 26/2007. Sett var á fót nefnd undir formennsku Róberts R. Spanós prófessors sem hefur unnið skipulega að því að kanna tiltekin heimili og stofnanir sem falla undir lögin. Nefndin hefur nú lokið við könnun á starfsemi vistheimilisins Breiðavíkur, Heyrnleysingjaskólans, vistheimilisins Kumbaravogs og skólaheimilisins Bjargs. Skýrslur um starfsemi þriggja stofnana við viðbótar verða afhentar forsætisráðherra hinn 30. júní 2010, þ.e. vistheimilisins Reykjahlíðar, vistheimilisins Silungapolls og heimavistarskólans Jaðars. Loks verður skilað skýrslu um Upptökuheimili ríkisins og Unglingaheimili ríkisins hinn 15. apríl 2011. Í fyrirliggjandi skýrslum er farið mjög rækilega í saumana á starfsemi viðkomandi heimilis eða stofnunar og ályktanir dregnar um hvort telja megi að börn sem þar voru vistuð hafi orðið fyrir illri meðferð eða ofbeldi af hálfu starfsmanna eða annarra vistmanna. Of langt mál væri að rekja niðurstöðurnar, en vissulega er mjög misjafnt hvernig ástandinu var háttað. Eftir að skýrsla um Breiðavíkurheimilið kom út fól þáverandi ríkisstjórn Viðari Má Matthíassyni prófessor að útfæra í frumvarpinu bótafyrirkomulag. Það frumvarp var síðan kynnt Breiðavíkursamtökunum á fundi í ágúst 2008. Undirtektir voru ekki góðar, m.a. vegna fjárhæðar bóta, en þær gátu samkvæmt því frumvarpi hæstar orðið rúmar 2 millj. kr., þ.e. 2,6 millj. kr. á núvirði. Þá var gerð alvarleg athugasemd við aðferðafræðina við mat á miska og varð ekki frekara framhald á málinu um sinn. Ég ákvað síðan vorið 2009 að taka málið upp að nýju. Í svari við fyrirspurn hv. þm. Helga Hjörvars á Alþingi 12. mars 2009 bar ég fram afsökunarbeiðni fyrir hönd íslenskra stjórnvalda og íslensku þjóðarinnar til handa fyrrverandi vistmönnum á Breiðavíkurheimilinu og fjölskyldum þeirra vegna þeirrar ómannúðlegu meðferðar sem þeir voru látnir sæta. Á þeim tíma höfðu ekki komið út skýrslur um önnur heimili en ég tók samt fram að afsökunarbeiðnin næði til allra þeirra sem hefðu sem börn verið vistaðir á stofnunum eða heimilum fyrir tilstuðlan opinberra aðila hér á landi og sætt þar illri meðferð eða ofbeldi. Nú þarf að fylgja málinu eftir með bótagreiðslum til að sættir náist að fullu. Eftir viðræður milli ráðuneytisins og fulltrúa Breiðavíkursamtakanna um bótafyrirkomulag var ákveðið að setja á fót starfshóp við að útfæra frumvarp. Vil ég nota tækifærið og þakka Breiðavíkursamtökunum og öllum þeim einstaklingum sem hafa sett sig í samband við ráðuneytið í vetur til að leggja orð í belg varðandi undirbúning frumvarpsins fyrir framlagið. Ljóst er að margir gerðu sér vonir um hærri bætur en hér er kveðið á um, en á hinn bóginn tel ég að með frumvarpinu teygjum við okkur verulega langt miðað við dómaframkvæmd í sambærilegum málum og að sæmileg sátt sé um þessa niðurstöðu. Vík ég nú nánar að efni þess frumvarps sem hér liggur fyrir. Samkvæmt því eiga fyrrverandi vistmenn á heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007 bótarétt ef tiltekin skilyrði eru uppfyllt. Liggja þarf fyrir skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 um viðkomandi heimili eða stofnun. Áður hef ég talið upp hvaða heimili eða stofnanir það eru sem búið er að rannsaka eða til stendur að rannsaka. Sýslumaður sem valinn verður til þess af dómsmálaráðherra þarf að hafa gefið út innköllun vegna krafna. Viðkomandi einstaklingur þarf að hafa beðið varanlegan skaða af illri meðferð eða ofbeldi sem hann varð fyrir. Hugtakið varanlegur skaði er skilið vítt þannig að það nái til félagslegra afleiðinga eins og missis tækifæra. Þá er hér lagt til að hámarksfjárhæð bóta verði 6 millj. kr. en greiðslur verði í áföngum fari bætur yfir 2 millj. kr. Varðandi fjárhæð er m.a. litið til dómaframkvæmda um miskabætur í sambærilegum málum, en einnig hinna sérstöku aðstæðna þar sem samfélagið brást þeim sem síst skyldi og að langan tíma hefur tekið fyrir þá að ná fram viðurkenningu og leiðréttingu mála sinna. Við ákvörðun bótafjárhæðar á samkvæmt frumvarpinu að líta til alvarleika, illrar meðferðar eða ofbeldis sem og neikvæðra afleiðinga. Bætur verða skattfrjálsar, undanþegnar fjárnámi og munu ekki koma til frádráttar öðrum greiðslum úr opinberum sjóðum. Málsmeðferð er í tveimur þrepum samkvæmt frumvarpinu. Dómsmála- og mannréttindaráðherra sem fara mun með framkvæmd laganna mun fela tilteknum sýslumanni að fara yfir lýstar kröfur og gera viðkomandi sáttaboð telji hann líkur á að bótaskilyrði séu uppfyllt. Lögð er áhersla á hraða og einfalda málsmeðferð af hálfu sýslumanns. Uni fyrrverandi vistmaður ekki sáttaboði eða hafi kröfu hans verið synjað getur hann snúið sér til sérstakrar úrskurðarnefndar sem komið verður á laggirnar. Þar mun fara fram ítarleg könnun á aðstæðum viðkomandi einstaklings og honum gefinn kostur á að gefa munnlega skýrslu. Loks munu einstaklingar geta leitað til dómstóla verði þeir ósáttir við niðurstöðu úrskurðarnefndar. Vegna þess að ljóst er að hefðbundin sönnun er torveld þegar svo langt er um liðið er slakað á sönnunarkröfum samkvæmt frumvarpinu. Sýslumanni er gert að bjóða fram sættir telji hann líkur á að bótaskilyrði séu uppfyllt. Sömuleiðis ber úrskurðarnefnd að líta til þess að nægilegt sé í því ljósi að bótaskilyrði séu uppfyllt. Þar skiptir máli hvort frásögn viðkomandi sé trúverðug og að hún samræmist því sem vitað er um aðstæður á viðkomandi stofnun eða heimili, einkum á grundvelli skýrslu nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007. Skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 mun því vega allþungt við mat á frásögnum einstaklinga sem gera bótakröfur, en svigrúm verður samt sem áður til að koma fram með nýjar upplýsingar. Sérstakur tengiliður vegna vistheimila skal koma upplýsingum um bótaúrræði með virkum hætti á framfæri við þá sem kunna að eiga bótarétt, aðstoða við kröfulýsingar og leiðbeina einstaklingum um hvernig þeir geta sem best nýtt sér ýmsa opinbera þjónustu sem er í boði, svo sem varðandi menntun og endurhæfingu. Erfitt er að áætla kostnað fyrir ríkið af bótagreiðslum, m.a. vegna þess að rannsókn á viðkomandi heimilum og stofnunum er ekki enn lokið. Í kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins er tekið það dæmi að ef 100 manns eiga rétt á bótum og hljóta meðalbætur verður kostnaður ríkisins 300 millj. kr. auk kostnaðar af starfi úrskurðarnefndar. Rétt er að árétta að talan í frumvarpinu kveður á um hámarksbætur, en búast má við að bætur sem boðnar verða fram spanni allan skalann, frá t.d. 500.000 kr. upp í 6 millj. kr. Þeir sem verst hafa orðið úti og bera mestan skaða falla þá í efsta flokk. Það verður verkefni sýslumanns og úrskurðarnefndar að raða mönnum af sanngirni niður í bótaflokka. Einnig verður heimild fyrir ráðherra til að útfæra slíkt í reglum ef þurfa þykir. Í þeim tilfellum þar sem sveitarfélag rak vistheimili er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að samið verði um skiptingu kostnaðar af bótagreiðslum ef á reynir. Er ekki við öðru að búast en að viðkomandi sveitarfélög muni taka vel í sanngjarna málaleitan ríkisins að þessu leyti. Fyrrverandi vistmenn geta hins vegar eftir sem áður og óháð slíkum samningum sótt rétt á grundvelli laganna. Haft var samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga um orðalag viðkomandi ákvæðis í frumvarpinu. Við gerð frumvarpsins var haft náið samráð við Breiðavíkursamtökin en einnig önnur samtök þar sem fyrrverandi vistmenn eru félagar, þ.e. Félag heyrnarlausra. Tekið hefur verið tillit til margra athugasemda sem bárust, m.a. að því er varðar erfðarétt eftirlifandi barna og maka, þætti sem hafa áhrif á bótafjárhæðir, félagslegar afleiðingar, atriði sem gerðu vist sérlega þungbæra, eins og tímalengd og ungur aldur. Virðulegi forseti. Eins og ég hef rakið eru viðbrögð stjórnvalda við upplýsingum um óforsvaranlega meðferð á börnum í fortíðinni margþætt. Í fyrsta lagi hefur verið unnið skipulega að því að rannsaka hvað gerðist í raun. Í öðru lagi hefur viðkomandi einstaklingum verið boðin sálfræðileg aðstoð. Í þriðja lagi hef ég sem forsætisráðherra borið fram afsökunarbeiðni fyrir hönd stjórnvalda og þjóðarinnar allrar. Í fjórða lagi er lagt til að greiddar verði sanngirnisbætur til þeirra sem um sárt eiga að binda og eftirlifandi barna þeirra. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir að settur verði á fót tengiliður vegna vistheimila sem m.a. muni aðstoða viðkomandi við að sækja sér opinbera þjónustu, t.d. á sviði endurmenntunar og endurhæfingar. Það er von mín að með samþykkt þessa frumvarps verði skapaðar forsendur til að ná sáttum milli samfélagsins og þeirra einstaklinga sem í hlut eiga. Ljóst er að fleiri hópar en þeir sem falla undir lög nr. 26/2007 telja sig eiga tilkall til þess að farið verði ofan í kjölinn á þeirra málum. Forsætisráðuneytið er nú með til athugunar erindi frá Þroskahjálp þar sem farið er fram á sambærilega rannsókn á högum barna með þroskahömlun fyrr á árum sem vistuð voru á opinberum stofnunum. Virðulegi forseti. Að svo mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég vil þakka þetta frumvarp og þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ræðuna. Það er ljóst að peningar bæta aldrei þann skaða sem hér hefur orðið í lífi einstaklinga, oft og tíðum þannig að allt heila lífið er breytt og verður ekki endurreist. Starfsemi barnaverndarmála er mjög viðkvæm og hún fjallar um mjög erfið og viðkvæm mál. Stundum er sagt að það sé of seint gripið inn í og stundum of fljótt, þannig að þetta eru mjög erfið og vandmeðfarin mál. Þess vegna er sleginn ákveðinn huliðshjálmur utan um þessi mál þannig að upplýsingar koma alls ekki út úr þessu kerfi, alls ekki. Jafnvel fyrir þingmenn og aðra sem vilja kanna eitthvað sem þeir telja vera vafasamt, þeir komast ekki inn fyrir þennan huliðshjálm. Það er ljóst af þessu máli að ríkið hefur mikið vald og það beitir því og getur beitt því hættulega ef menn ekki gæta að sér. Ég tel að það sé nokkuð sem hv. allsherjarnefnd ætti að velta fyrir sér, að lyfta þeim huliðshjálmi sem hvílir yfir barnaverndarmálum þannig að t.d. þingmenn eða aðrir megi skoða einstök mál ef viðkomandi barn eða umboðsmaður þess óskar eftir því. Mér finnst að þetta megi ekki vera í svona gjörsamlega lokuðu kerfi vegna þess að það sem við erum að fjalla um hérna í dag getur gerst aftur. Ég sé ekki að neitt hafi í grundvallaratriðum breyst sem hindrar það.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá hv. þingmanni, að peningar geta aldrei bætt þann gífurlega mikla skaða sem þessi börn urðu fyrir. Hér er einungis gerð tilraun með þessari niðurstöðu sem fengin er, að rétta sáttarhönd til fólks sem varð fyrir þessu, en ég tek sannarlega undir það að peningar bæta ekki þá sálarkvöl sem þetta fólk varð fyrir í æsku og sem fylgt hefur því inn á fullorðinsárin. Hv. þingmaður hreyfir hér mjög viðkvæmu máli. Hann orðaði það svo að losa um þann huliðshjálm sem hvílt hefur yfir barnaverndarmálum. Þá er hv. þingmaður væntanlega að tala um að opna fyrir athuganir sem fram fara hjá barnaverndaryfirvöldum um einstaka mál sem snerta barnaverndarlög og barnaverndarmál. Ég held að farið væri inn á mjög viðkvæma braut ef það yrði gert. Ég held að við sem þingmenn, sem höfum fengið kvartanir fyrir meðferð á málum hjá barnaverndarnefndum, t.d. vegna skilnaðar- og forsjárdeilna, þekkjum það að það eru þau viðkvæmustu og erfiðustu málin sem við fáum á okkar borð. Þegar við reynum að fara ofan í þau mál og hreyfa þeim sjáum við að það er raunverulega ekki fyrir neinn að skoða þessi mál nema fagaðila. Það er ekki hægt fyrir einstaka þingmenn að blanda sér í einstaka barnaverndarmál, þetta eru bara það viðkvæm mál. Ég tel að meðferð barnaverndarmála hafi breyst mjög mikið á undanförnum árum, bæði hjá barnaverndarnefndum með tilkomu Barnaverndarstofu og með hertu eftirliti að því er varðar vistheimili o.s.frv. Ég hygg því að á undanförnum árum hafi vel verið á þessu tekið en sannarlega mundi ég 

Frú forseti. Það er ein nefnd þingsins sem er bundin algjörum trúnaði, það er utanríkismálanefnd og það hefur gengið. Það hefur ekki lekið neitt þar út um eitthvað sem henni er treyst fyrir. Ég legg til að hv. allsherjarnefnd, sem þetta mál fellur undir, skoði það að hún sjálf fái svipaða heimild til að beita leynd á mál og að hægt sé að vísa málum til hennar til skoðunar þannig að hún taki að sér að skoða það sem menn telja vera brotalamir í kerfinu. Það kemur þá í ljós hvort svo er eða ekki. Ef það hefði verið til á þessum tíma er ég alveg með það á tæru að þau börn sem komu frá þessu heimili, Breiðavík, og höfðu einhverja sögu að segja og foreldrar barnanna, þeir sem trúðu þeim, hefðu getað snúið sér til viðkomandi nefndar, allsherjarnefndar. Hún hefði þá bara kannað málið og þá hefði hugsanlega tekist að komst fyrir orsök vandans.

Virðulegi forseti. Ég vil nú gjalda varhuga við því ef nefndir þingsins ætla að fara ofan í einstaka barnaverndarmál. Ég held að við verðum að treysta réttkjörnum barnaverndaryfirvöldum og fagfólki til þess að fara yfir það. Hitt er annað mál að ég tel það bara af hinu góða ef nefnd þingsins fer yfir regluverkið í kringum þetta, þann ramma sem við erum með í kringum barnaverndarmálin, og athugi hvort þar séu einhverjar brotalamir sem hægt er að styrkja í löggjöf eða með reglugerð.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp fyrst og fremst til þess að þakka forsætisráðherra fyrir mjög gott starf í þessu mjög svo alvarlega máli. Ég þakka henni kærlega fyrir að hafa leitt það til lykta í fullkominni sátt við þá sem eru hlutaðeigandi í þessu máli. Þegar ríkisvaldið tekur sér það vald að taka í sína umsjón eða hefur á sínum vegum börn eða einstaklinga sem hluta af því að stuðla að velferð þeirra er mjög hættulegt ef það vald fær að þrífast án eftirlits. Þetta frumvarp er dæmi um mjög alvarlega afleiðingu af slíku. Mig langar því að spyrja hæstv. forsætisráðherra að því hvernig gengur með vinnu sem er á vettvangi ríkisstjórnarinnar um að búa til öflugri eftirlitstæki með þeim velferðarstofnunum sem við erum með hér í samfélaginu þannig að með skýrum hætti sé greint á milli framkvæmdar þjónustunnar og eftirlits með henni. Ég held að um leið og við tölum um fortíðina og hvernig við viljum reyna að koma til móts við fólk sem á um sárt að binda, séum við öll meðvituð um að í samfélagi dagsins í dag kunna að vera börn og einstaklingar sem eru misrétti beitt á vettvangi stofnana og alls kyns úrræða sem við að setjum lög og reglur um hér á Alþingi til að vernda og gefa einstaklingum skjól, en erum kannski að setja þau í skelfilegar aðstæður. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra, frú forseti, hvort við megum vænta frumvarps um slíkt fljótlega.

Virðulegi forseti. Það mál sem hv. þingmaður hreyfir er auðvitað mjög mikilvægt. Það þurfa að vera mjög skýr skil á milli framkvæmda á þjónustunni og síðan eftirlits með stofnunum og að því hefur verið unnið með mjög markvissum hætti. Barnaverndarnefndum hefur líka verið fækkað, þær stækkaðar, fagfólki fjölgað á þessum stofnunum og barnaverndarlögin hafa verið í sífelldri endurskoðun. Ég er alveg viss um það og veit það reyndar að þetta viðkvæma, erfiða mál sem kom upp í kringum Breiðavíkurheimilið hefur orðið til þess að stjórnvöld eru betur á verði, eftirlitsaðilar allir eru betur á verði gagnvart rekstri vistheimila o.s.frv. Einnig hefur orðið nokkur stefnubreyting í því að hverfa frá stofnanavist á vistheimilum og þróunin er í þá átt að styrkja meira einstaklingsúrræði að því er varðar börn sem lenda í erfiðleikum og þurfa á aðstoð að halda. Það er einmitt von á frumvarpi inn í þingið sem fer í þessa átt, að styrkja betur þá umgjörð að hverfa frá stofnanavistun og styrkja frekar einstaklingsúrræði.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að þakka forsætisráðherra fyrir þetta frumvarp og reyndar hrósa hæstv. forsætisráðherra fyrir framlagningu þessa máls. Þetta er mikið plagg að vöxtum, 40 síður, og margt sem þar kemur fram. Vitaskuld er það svo, eins og fram hefur komið hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal, að peningar ná aldrei að bæta þann skaða sem unninn hefur verið á mörgum sem hér koma við sögu. En hér er þó kannski fyrst og síðast um táknrænan gjörning að ræða og afsökun sem loksins er komin fram og tók undarlega langan tíma að bera fram. Ég vil nota tækifærið hér og geta hlutar fjölmiðla í þessu máli sem verið hefur mikilvægur að mínu viti og vil draga hér sérstaklega fram Kastljós, Kompás og DV sem hafa unnið mikið og gott starf við að afhjúpa og upplýsa þetta mál. Sá hlutur má ekki gleymast í umræðu um þetta efni. Þegar kemur að svona viðkvæmum málaflokki er vönduð fjölmiðlun mjög mikilvæg og afhjúpun í þessum efnum kallast á við það lagaumhverfi sem við búum við hvað varðar upplýsingaskyldu stjórnvalda. Hún þarf að vera mjög virk og leyndarhyggjunni þarf að linna þegar kemur að þessum málaflokkum því að velferð barna okkar, velferð unglinga okkar og velferð fólksins sem þarf á aðstoð að halda inni á heimilum hlýtur alltaf að vera æðri einhvers konar leyndarhjúp sem embættismannakerfið leggur yfir störf sín. Þakka þér, hæstv. forsætisráðherra.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007, en þau lög kveða á um skipan nefndar til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn, svokallaða Spanó-nefnd. Frumvarp þetta á rætur að rekja til þess að hið svokallaða Breiðavíkurmál kom fram í dagsljósið í febrúar árið 2007 þegar nokkrir fyrrum vistmenn á Breiðavík stigu fram og sögðu sögu sína af dvölinni þar, sögur sem eru slíkar að mannshugurinn á erfitt með að skilja það í dag sem bjó að baki, bæði þeirri stjórnsýslu sem fór fram á heimilinu, sem var ríkisrekið, og þeirri stjórnsýslu sem átti sér stað í þeim sveitarfélögum sem sendu börn til Breiðavíkur. Virðulegur forseti. Þar sem ég er persónulega tengdur málinu sem stjórnarmaður í Breiðavíkursamtökunum tel ég rétt að gera stutta grein fyrir þeim tengslum áður en ég held áfram með mál mitt. Í kjölfar umræðunnar sem skapaðist um Breiðavíkurmálið á sínum tíma, umræðu sem fljótlega snerist um hugsanlegar bætur til vistmanna, fékk ég sem hagfræðingur áhuga á málinu út frá fræðilegri nálgun á því hvernig hugsanlega hægt væri að ákvarða bætur í svona flóknum og erfiðum málum. Ég hafði sjálfur numið og búið í Bandaríkjunum í um áratug þar sem menn fengu jafnvel milljón dollara í skaðabætur fyrir að hella sjálfir niður á sig of heitu kaffi. En hér á landi var hefðin kannski sú að hægt var að berja fólk til óbóta og misþyrma því á flestan hugsanlegan máta án þess að fórnarlambið fengi nema einhverjar tugþúsundir eða í besta falli hundruð þúsunda í bætur. Eftir nokkra yfirlegu komst ég að niðurstöðu varðandi Breiðavík sem mér fannst skynsamleg og vel rökstudd. Ég bar hugmyndir mínar undir stjórnarmenn í samtökunum sem þá voru svo til nýstofnuð og var í framhaldinu beðinn um að taka sæti í nýrri, stækkaðri stjórn samtakanna. Það hefur verið mér mikill heiður að starfa í þessari stjórn og ég met mikils það traust sem Breiðavíkurdrengir hafa sýnt mér, þá sýn sem ég hef fengið inn í þennan málaflokk, og ekki síst met ég mikils að hafa fengið að kynnast þeim mönnum sem voru í Breiðavík. Virðulegur forseti. Strax frá embættistöku sinni var ljóst að hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttur var ákveðin í að reyna að ljúka máli þessu með sanngirni og sóma og fljótlega steig hún fram og bað Breiðavíkurdrengi fyrir hönd þjóðarinnar afsökunar á því misrétti sem þeir höfðu orðið fyrir. Það var vel gert og mikils metið af þolendum í málinu. Frumvarpið sjálft tók nokkurn tíma í vinnslu enda um flókið mál að ræða og þvældist það sem vera ber milli embættismanna af mismunandi stigum og gerð. Að endingu tók þó hæstv. forsætisráðherra af skarið sjálf og leysti málið á tveimur dögum. Þess ber að geta að ávallt var haft fullt samráð við Breiðavíkursamtökin og samstarf við forsætisráðuneytið var ætíð gott þó að menn væru ekki alltaf sammála. Sérstaklega ber að þakka framlag Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns sem frá upphafi tók að sér að gæta hagsmuna Breiðavíkurdrengja í málinu án þess nokkurn tíma að minnast á greiðslu fyrir. Forsætisráðuneytið ákvað svo í lokin að taka á sig kostnað hans vegna málsins. Slík vinnubrögð af hálfu forsætisráðuneytisins og forsætisráðherra sem að ofan greinir eru virðingarverð og ber að þakka þau. Frumvarp þetta skapar umgjörð um greiðslu sanngirnisbóta til handa þolendum á þeim fjölmörgu mismunandi heimilum og stofnunum sem vistuðu börn og falla undir rannsókn svokallaðrar Spanó-nefndar. Gerir frumvarpið ráð fyrir bótum að hámarki 6 millj. kr. til vistmanna á heimilum og stofnunum sem lögin taka til. Bótaupphæðin áætlast af þeim miska sem ætlað er að menn hafi orðið fyrir og í tilfelli Breiðavíkurdrengja má því gera ráð fyrir að flestir þeirra fái hámarksbætur. Það er nýmæli í þessu frumvarpi að bætur til fyrrum vistmanna erfast til barna þeirra sem látnir eru en mjög margir fyrrum vistmanna á Breiðavík eru látnir. Hafa margir þeirra fallið fyrir eigin hendi. Breiðavíkursamtökin eru sátt við þá niðurstöðu mála sem fram kemur í þessu frumvarpi og á félagsfundi samtakanna fyrir hálfum mánuði var þessum málalokum fagnað. Málið hefur dregist og verið fyrrum vistmönnum úr Breiðavík erfitt en þeir eru ánægðir því að nú sér fyrir endann á því. Hvað bæturnar sjálfar varðar tel ég persónulega að hámarksupphæðina í frumvarpinu ætti frekar að tilgreina sem lágmarksbætur og að hámarksbætur mættu að ósekju, miðað við það misrétti sem þessir menn sættu, vera mun hærri. Ég mun hins vegar ekki gera ágreining um þetta mál heldur einfaldlega velta upp þeirri hugleiðingu minni í allsherjarnefnd og svara spurningum um hana þar enda tel ég tímabært að ákvarðanir almennt um skaða- eða miskabætur taki breytingum. Einnig eru örfá álitamál í greinargerð frumvarpsins sem allsherjarnefnd þarf að skoða vel. Virðulegur forseti. Fyrir hönd Breiðavíkursamtakanna vil ég þakka hæstv. forsætisráðherra framgöngu hennar í þessu máli. Málalokin eru farsæl, málið var unnið með sanngjörnum hætti og forsætisráðherra er sómi að. Að endingu vil ég ljúka máli mínu með þeirri ósk til þingsins og allsherjarnefndar að frumvarp þetta fái farsæla og hraða afgreiðslu á þeim vettvangi einnig.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir hér þakka hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórninni allri framlagningu þessa frumvarps og lyktir þær sem nú hillir undir hvað þetta varðar frá hendi Alþingis Íslendinga. Því er oft haldið fram að líðan barna sé bestur mælikvarði á velferð í samfélagi. Ég tel að svo sé og ég tel að það sé margt af þessu máli að læra sem við eigum að taka með okkur inn í nýja öld. Síðast en ekki síst kem ég hingað upp, frú forseti, til þess að lofa þrautseigju þeirra sem dvöldu í Breiðavík, barnanna sem þar voru, sem nú eru fullorðnir menn, og það er mitt erindi hér upp við 1. umr. Það er víst ekki við hæfi að beygja af í ræðustól Alþingis en það er kominn tími á að sannleikurinn fái það vægi sem hann á í lífi barna á Íslandi og að sættir náist í þessu máli. Ég vona að það verði Alþingi Íslendinga, ríkisstjórn og þessu samfélagi í heild til heilla og að það kenni okkur að sofna aldrei á verðinum þegar velferð barna er annars vegar.

Virðulegi forseti. Um leið og maður gleðst yfir framkomu þessa frumvarps og þakkar hæstv. forsætisráðherra fyrir framlagningu þess get ég ekki annað en harmað að leggja þurfi slíkt frumvarp fram og ég harma þá meðferð ungmenna sem viðgekkst hér á árum áður. Því miður þurfum við kannski að horfast í augu við að það gerist enn á þeim heimilum og stofnunum sem hér eru til umræðu. Mér finnst, jafnvel þó að það sé rétt að fjármagn muni aldrei koma í staðinn fyrir það sálarböl og það líkamlega böl sem þessi ungmenni urðu fyrir, að það sé ákveðin táknræn sanngirnisbót. Sú afsökunarbeiðni sem komið hefur fram frá hendi hæstv. forsætisráðherra fyrir hönd íslensku þjóðarinnar er ekki síður táknræn til þess að viðurkenna í auðmýkt að þarna gerðust atburðir sem hefðu aldrei átt að gerast. Mig langar aðeins til þess að ræða um hvernig við getum lært af þessari reynslu. Mér finnst í þeirri pólitík sem viðgekkst í meðferð ungmenna á þessum tímum felast mikið virðingarleysi fyrir þeim sem minna máttu sín. Það birtist mjög gjarnan í því að þau voru fjarlægð af vettvangi. Jafnvel þó að þetta væru saklaus börn og ekkert væri að þeim, þau hefðu fulla greind, þau bjuggu bara við erfiðar aðstæður og þá þótti best að fjarlægja þau bara af vettvangi. Þau voru svona svolítið eins og óhreinu börnin hennar Evu. Mig langar til þess að undirstrika það mjög að það að safna saman einstaklingum sem búa við fötlun eða hafa lifað erfiðar aðstæður, jafnvel bara það að hafa átt fátæka foreldra, það að safna þeim saman á einn stað, jafnvel fjarri alfaraleið, getur komið af stað lokaðri atburðarás sem er afar erfitt að stjórna og það sýna dæmin því miður á fleiri stöðum en í Breiðavík. Allar rannsóknir sýna að það er almennt best að stunda ekki aðskilnað þeirra sem búa við fötlun vegna ýmissa atriða eða vegna erfiðra aðstæðna, við eigum miklu frekar að byggja upp meðferð í eigin umhverfi. Með því sýnum við þessum einstaklingum virðingu. Þó að einhver falli ekki nákvæmlega inn í normið er ekki eðlilegt að fjarlægja hann af vettvangi, hann á að fá að búa í sínu umhverfi og fá þann stuðning sem hann þarf. Það kostar að sjálfsögðu dálitla peninga en ég leyfi mér að halda því fram að það að fá meðferð í eigin umhverfi stuðli líka að virkni í því sama umhverfi og mun þannig til langs tíma kosta samfélagið miklu minna. Ég legg mikla áherslu á þetta með virðinguna. Við eigum að sýna öllum einstaklingum í íslensku samfélagi virðingu og við sýnum þeim virðingu með því að leyfa þeim að vera áfram í sínum aðstæðum en ekki að fjarlægja þá. Auðvitað getur komið upp eitt og eitt dæmi þannig að það sé nauðsynlegt að vista einstakling á stofnun eða annað slíkt en fyrst og fremst eigum við að gera það heima fyrir. Það er líka mjög gott fyrir samfélagið í heild sinni að upplifa að það eru ekki allir eins. Þeir sem eru öðruvísi eru ekki fjarlægðir úr sínu umhverfi heldur reynum við að aðlaga það að þeim þannig að þeir sem ekki búa við fötlun og ekki búa við erfiðar heimilisaðstæður upplifi það að lífið er fjölbreytt og mannlífið er fjölbreytt. Mig langar til þess að árétta mikilvægi þess að við gleymum aldrei sögunni sem býr að baki þessu frumvarpi. Söfnum ekki ungmennum saman á einn stað þar sem til verður einhver atburðarás sem við getum ekki ráðið við, vinnum fyrst og fremst markvisst að því að aðlaga lífið að þessu fólki og höfum samfélagið sem mest án aðgreiningar.

Virðulegi forseti. Fyrir 55 árum, þegar ég var tíu ára gamall, grét ég mig oft og iðulega í svefn þar sem ég var staddur á opinberri stofnun, yfir því órétti sem ég var beittur. Stundum var ég barinn, aldrei þó mikið þegar horft er um öxl, en mér fannst barsmíðin ærin og meiri en nóg á þeim tíma. Ég man það enn að þær stundir sem ég lá milli svefns og vöku og tárfelldi hét ég sjálfum mér því að gera allt sem í mínu valdi stæði þegar ég næði að fullorðnast til þess að sjá til þess að börn væru ekki beitt ofbeldi og valdi og óréttlæti af hálfu fullorðinna. Þess vegna finnst mér skáldlegt réttlæti fólgið í því að fá að vera í hópi þingmanna sem veita því frumvarpi stuðning sem hér hefur verið borið fram. Mitt hlutskipti í æsku og mín kynni af opinberum rekstri á stofnunum fyrir börn og unglinga var með því besta, held ég, sem þá tíðkaðist. Mín reynsla var góð að því leyti að ég var ekki vistaður með opinberu valdboði heldur var ég vistaður vegna þess að sá staður sem ég dvaldi á var félagslegt úrræði handa brotinni fjölskyldu sem var í vanda. Sú meðferð sem ég fékk var eiginlega lúxusmeðferð miðað við það sem tíðkaðist á þeim árum. Engu að síður gleymi ég aldrei þessari dvöl, þetta er lengsti og kaldasti vetur æsku minnar og hefur mótað mig sem manneskju sennilega meira en sjálfan mig grunar, og finnst mér þó að ég sé farinn að kynnast sjálfum mér býsna vel. Ég fagna innilega þeirri mannúð og þeim vilja til að hnika þjóðfélaginu í framfaraátt sem kemur fram í þessu frumvarpi. Mannlegri gæsku eru engin takmörk sett. Það er ástæða þess að manneskjan hefur trú og vilja til að lifa áfram og til að lifa af. Á sama hátt eru því miður mannlegri illsku engin takmörk sett. Það er hlutverk okkar að gera það sem í okkar valdi stendur til að takmarka tækifæri illskunnar til að blómstra. Við getum aldrei bætt skaða og sárindi á annan hátt en með því að reyna að hnika samfélaginu okkar í framfaraátt. Með táknrænum aðgerðum getum við þó bætt fyrir fornar misgerðir og mér þótti innilega vænt um þegar forsætisráðherra baðst afsökunar á þeirri misbeitingu sem börn unglingar hefðu orðið fyrir á stofnunum ríkis og sveitarfélaga fyrir hönd ríkisstjórnar og þjóðarinnar allrar. Sú afsökunarbeiðni nægir mér, ekki síst þegar verkin fylgja á eftir og verkin tala, þ.e. frumvarp á borð við þetta sem sýnir einlægan vilja til að bæta fyrir fyrri misgerðir, læra af mistökum og reyna að halda áfram þannig að framtíðin verði betri og bjartari. Mér finnst það skáldlegt réttlæti að fá að greiða þessu frumvarpi atkvæði mitt og ég þakka innilega forsætisráðherra og öðrum sem að þessu stóðu. Sömuleiðis þakka ég þeim hv. þingmönnum sem munu leggja þessu frumvarpi lið.

Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að það sé mjög mörgu við þetta að bæta. Ég get ekki sett mig í spor þess fólks sem var á þessum stofnunum og ég get ekki ímyndað mér hvernig það hefur verið að dvelja þar. Mér finnst mjög fáu við umræðuna að bæta. Þetta frumvarp sem hér er er tilkomið vegna þeirra atburða sem þarna urðu. Þetta frumvarp mun fara til allsherjarnefndar þar sem ég sit og ég mun ásamt öðrum fulltrúum í allsherjarnefnd fara rækilega yfir það. Við munum finna leiðir til að loka þeim kafla sem þessi heimili opnuðu því miður og þau skildu eftir sig sár hjá fólki. Við munum fara yfir þetta mál rækilega og vanda okkur við það og vonandi tekst okkur fyrr en seinna að gera upp við þessa fortíð, loka þessari bók og halda áfram. Ég vonast til þess að ekkert okkar muni nokkurn tíma þurfa aftur hér í þessum stól eða hér í þessu þjóðfélagi og takast á við þær sorgir sem þetta frumvarp er byggt á.

Frú forseti. Takk, ágæta samstarfsfólk á Alþingi Íslendinga. Takk fyrir einstaklega málefnalega, góða og samstillta umræðu sem farið hefur fram hér um þetta ljóta, alvarlega og stóra mál sem við ræðum hér, sem er frumvarp til laga um sanngirnisbætur fyrir þá drengi sem urðu fyrir órétti af hálfu samfélagsins á sínum tíma. Ég verð að segja að oft og tíðum þegar umfjöllunin hófst í fjölmiðlum og fórnarlömb stigu fram og sögðu sögu sína varð mér hugsað til baka til þess tíma þegar ég var að alast upp. Ég var þeirrar gæfu aðnjótandi að alast upp á ástríku heimili og þurfti ekki að hafa áhyggjur af því að vera send á stofnun eða að fjölskylda mín mundi leysast upp eða að eitthvað mundi gerast í minni fjölskyldu sem yrði þess valdandi að ég yrði send á stofnun sem þessir drengir og í mörgum tilfellum stúlkur voru send á. Ég vil sérstaklega þakka tveimur hv. þingmönnum fyrir ræður þeirra hér í dag, annars vegar hv. þm. Þór Saari, sem ég vil hrósa fyrir mjög góða ræðu. Það er nefnilega ekkert sjálfgefið hér úr þessum ræðustól þegar menn eru stjórnarandstæðingar að þeir stígi hér fram og þakki stjórninni, stjórnarliðum eða hæstv. forsætisráðherra með jafnafgerandi hætti og hv. þm. Þór Saari gerði. Ég tel að það hafi verið stórmannlegt af honum. Ég vil líka þakka hv. þm. Þráni Bertelssyni fyrir þann kjark sem hann sýndi hér með því að halda þá ræðu sem hann hélt og lýsa því atlæti sem hann varð fyrir í æsku. Það er ekki oft sem ég hef setið hér í þessum sal og vöknað um augu þegar þingmenn hafa talað. Ég þakka öllu mínu samstarfsfólki fyrir þessa umræðu vegna þess að mér finnst hún líka sýna að þegar mál eins og þetta kemur til kasta Alþingis skiptir engu máli hvar í flokki við stöndum. Það skiptir engu máli hvaðan við komum eða hver við erum. Þetta er réttlætismál, þetta er mannréttindamál og framlagning þessa frumvarps hér í dag er mikill áfangi. Það eru líka mikil tíðindi hversu mikil samstaða hér er milli allra um að afgreiða þetta mál. Þetta frumvarp mun fara, eins og komið hefur fram, til allsherjarnefndar þar sem ég er formaður og munum við fjalla um málið. Mig langar, frú forseti, aðeins til þess að koma inn á eitt efnisatriði sem hv. þm. Pétur Blöndal kom inn á í andsvari við hæstv. forsætisráðherra þar sem hann velti því upp hvort opna ætti enn frekar en er í dag aðgang að skjölum barnaverndaryfirvalda. Það er kannski eðlilegt að þess konar spurningar séu settar fram þegar við erum með svona sögu, svona fortíð og svona mál í höndunum eins og t.d. Breiðavíkurmálið. Ég verð hins vegar að segja að ég er aðeins hugsi yfir þessari hugmynd hv. þingmanns og ég tel að við í allsherjarnefndinni eigum að skoða það mjög vandlega, þetta eru gríðarlega viðkvæm mál. Ég þekki það frá störfum mínum hjá Reykjavíkurborg að þau mál sem komu inn á borð til mín þá sem sneru að barnaverndarmálum voru einhver þau erfiðustu og viðkvæmustu sem ég þurfti að glíma við. Það var ekki sjálfsagt mál að kjörnir fulltrúar þar ættu aðgang að öllum skjölum. Ég velti því upp vegna þess að hv. þingmaður kom með þá hugmynd að allsherjarnefnd, sem er ein af fastanefndum þingsins, ætti að hafa sama aðgang að viðkvæmum barnaverndarupplýsingum og skjölum og utanríkismálanefnd hefur varðandi utanríkismál. Það er sjálfsagt að skoða þetta. Ég tel mig hins vegar sem starfandi formann allsherjarnefndar hafa afskaplega litlar forsendur til þess að meta mál sem koma inn á borð til mín, hvað þá að gerast einhver úrskurðaraðili eða endanlegt vald um það hvernig málum eigi að ljúka nema ég fái til þess faglega aðstoð og sérfræðinga sem geta farið yfir málin með mér og útskýrt fyrir mér á hvaða grunni ákvarðanir um afgreiðslur einstakra mála eru teknar. Við skulum skoða það sem hv. þingmaður nefnir. Það þarf að sjálfsögðu að binda þessi mál algjörum trúnaði. Ég hallast á þessu stigi frekar að því, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði, að við styrkjum frekar eftirlitsþáttinn og faglegt eftirlit með þeim aðilum sem úrskurða eða úthluta ákveðnum úrræðum. Ég er ekki viss um, hv. þm. Pétur Blöndal, að þó að níu manna þingmannanefnd allsherjarnefndar Alþingis, sem væri bundin trúnaði, eigi hún að hafa eitthvert úrskurðarvald eða geta kveðið upp úr um einstaka viðkvæm barnaverndarmál. Ég vildi, frú forseti, aðeins nefna þetta hér efnislega af því að hv. þingmaður kom inn á þetta en þakka fyrir framlagningu þessa frumvarps og þá óvenjumálefnalegu, yfirveguðu og góðu umræðu sem farið hefur fram hér á Alþingi í dag.

Frú forseti. Ég átti ekki við að hv. allsherjarnefnd hefði eitthvert úrskurðarvald heldur að hún fengi upplýsingar. Það er nefnilega á grundvelli upplýsinga sem menn geta hugsanlega breytt lögum eða sett í gang einhverja rannsókn. Það sem gerðist með Breiðavíkurheimilið var að það voru engar upplýsingar, þær komu bara ekki fram. Og jafnvel þó að einhver byggi yfir þeim upplýsingum stóð hann bara einn, t.d. foreldri, og gat ekki komið sínum upplýsingum áfram. Ég er ekki að tala um að allsherjarnefnd fari að setja sig í dómarasæti, við það fæst stjórnkerfið, en ég vil að svona mál komi fram því að ég sé í grunninn ekkert sem kemur í veg fyrir að þetta endurtaki sig, ekkert. Menn tala jú reyndar um að það sé mikið meira um fagfólk í þessum barnaverndarmálum í dag, en hefur ekki mannkynssagan sagt okkur að fagfólk og sérfræðingar eru ekkert síður siðblint fólk en annað? Það er engin trygging fyrir því að fagfólk sé einhvern veginn mannúðlegra. Til þess að hindra það að svona endurtaki sig - ég er alls ekki að gefa í skyn að það sé eitthvað í gangi - geti aðilar með rökstuddum hætti snúið sér til nefndarinnar með upplýsingar sem þeir hafa og þá getur nefndin sest niður og kannað hvort einhver ástæða sé til að breyta t.d. lögum eða eftirlitsþáttum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta og finnst sjálfsagt að skoða þetta í allsherjarnefnd og fara yfir rökin með og á móti. Af því að hv. þingmaður nefndi að það væri engin trygging fyrir því að fagfólk væri mannúðlegra en annað fólk vil ég segja það, hv. þingmaður, að það er heldur engin trygging fyrir því að níu manna þingmannanefnd allsherjarnefndar sé mannúðlegri en annað fólk. Það eru tvær hliðar á öllum málum en þetta er hugmynd sem komin er fram frá hv. þingmanni, við förum yfir málið í allsherjarnefnd og skilum frá okkur nefndaráliti.

Frú forseti. Ég þakka hv. formanni allsherjarnefndar fyrir að taka vel í þetta. Ég vil að þetta sé skoðað eins og alltaf, kostir og gallar, og farið í gegnum það hvort þetta gæti verið ákveðinn öryggisventill til að koma í veg fyrir að svona endurtaki sig. Það sem gerðist á Breiðavíkurheimilinu er miklu meira en bara einhverjar barsmíðar eða slíkt. Það sem gerðist er að þessir drengir flestir hverjir fóru ekkert í langskólanám, þeir byggðu ekki upp sinn æviferil eins og þeir sem stóðu utan við þessi heimili. Þeir voru rændir því líka þannig að þetta er miklu stærra mál og sýnir hvað við þurfum að gæta vel að því afli og þeim völdum sem ríkisvaldið hefur gagnvart einstaklingum. Við þurfum stöðugt að vera á verði til að verja einstaklinginn fyrir ofurvaldi ríkisins. Það hef ég svo sem bent á í mörgum málum, bæði gagnvart skattamálum og öðrum slíkum og það kemur meira að segja dæmi um það hér á eftir, um kyrrsetningar, sem er svipaðs eðlis þar sem ríkisvaldið beitir ofurafli sínu gagnvart einstaklingum og við þingmenn erum kjörnir til þess að standa vörð um það. Við megum ekki láta það henda okkur að eftir 10, 20, 30 eða 50 ár komi fram eitthvað sem er að gerast núna eða sem gerist á morgun.

Virðulegur forseti. Það er mjög mikilvægt mál sem við erum með hér til umfjöllunar og er við hæfi að rifja aðeins upp forsöguna. Í febrúar 2007 varð talsverð umfjöllun í fjölmiðlum um svokallað Breiðavíkurmál og í kjölfarið ákvað ríkisstjórnin að láta fara fram rannsókn á því hvernig rekstri þessa heimilis var háttað á árabilinu 1950–1980 og það var gert. Þann 13. febrúar 2007 tók ríkisstjórnin þessa ákvörðun. Það eru um það bil þrjú ár síðan, virðulegur forseti, og menn geta spurt sig: Er þetta langur tími eða er þetta stuttur tími frá því að þessi umfjöllun öll kom upp á yfirborðið og þangað til við ræðum nú frumvarp um að loka þessum erfiða kafla? Ég hallast að því að þetta sé ekki mjög langur tími í ljósi þess hversu flókið málið er og hvað verið er að stíga hér mikil skref frá því sem gengur og gerist samkvæmt lagaumhverfinu. Það er verið að fara hér umfram skyldu, það á að fara að borga út bætur umfram skyldu og er sátt um það. Það tekur auðvitað tíma að fara yfir svona mál. Ég hallast því að því að við klárum þetta mál á tiltölulega stuttum tíma þó að ég viti að aðilum málsins þyki þetta langur tími og þyki löngu vera kominn tími til að ljúka því. Eðli málsins samkvæmt hlaut þetta að taka svolítinn tíma og hér stöndum við þannig að ég hallast því að segja að okkur hafi tekist vel upp með að koma þessu máli í höfn þrátt fyrir allt. Í kjölfarið lagði þáverandi forsætisráðherra Geir H. Haarde fram frumvarp á Alþingi eftir að búið var að skoða Breiðavíkurmálið sérstaklega. Það var frumvarp um að gerð yrði rannsókn á heimilinu. Síðan var sett upp nefnd undir formennsku Róberts R. Spanós prófessors sem vann skipulega að því að kanna tiltekin heimili og stofnanir sem féllu undir lögin og við þekkjum þá sögu. Nefndin lauk störfum. Þessi rannsókn er áfangaskipt. Fyrst var vistheimilið Breiðavík skoðað, svo Heyrnleysingjaskólinn, þá vistheimilið Kumbaravogur og skólaheimilið Bjarg. Skýrslan um Breiðavík var afhent í ársbyrjun 2008 og var skýrslu skilað haustið 2009 um hin heimilin. Núna í sumar á að afhenda forsætisráðherra skýrslu um vistheimilið í Reykjahlíð, vistheimilið Silungapoll og heimavistarskólann Jaðar og 15. apríl 2011 á að skila skýrslu varðandi Upptökuheimili ríkisins og Unglingaheimili ríkisins, þannig að verið er að skoða hér fjöldann allan af heimilum. Meginreglan er sú að skaðabótakröfur fyrnast á tíu árum og Viðar Már Matthíasson prófessor hefur kannað það alveg sérstaklega. Að mati Viðars Más í greinargerðinni kemur fram að það er nánast útilokað að kröfur um skaðabætur vegna háttsemi sem viðhöfð var fyrir árslok 1979 séu ekki fyrndar, þ.e. að þær eru í reynd fyrndar. Í álitsgerð sinni nefnir Viðar Már tvær færar meginleiðir ef ríkið hyggst veita þeim skaðabætur umfram skyldu sem urðu fyrir tjóni vegna dvalar í Breiðavík. Það væri annars vegar hægt að gera það í hverju máli fyrir sig eða að setja svokallaðar almennar reglur. Það er því alveg ljóst að við höfum valið að leysa þetta mál umfram skyldu og ég tel að það sé mjög réttmætt í ljósi þess hvað átti sér stað á þessu heimili og öðrum heimilum á þessum tíma. Aðalatriðið er að setja fram gegnsæjar reglur um skilyrði til skaðabóta og hvernig fjárhæð þeirra er ákvörðuð. Ég tel að í frumvarpinu séu þessar reglur gegnsæjar og eðlilegar þannig að mér finnst það vel úr garði gert. Það er líka búið að koma inn á það hér, virðulegur forseti, að forsætisráðherra tók málið upp á þinginu og baðst afsökunar fyrir hönd íslensku þjóðarinnar og íslenskra stjórnvalda. Hún bað fyrrverandi vistmenn í Breiðavíkurheimilinu og fjölskyldur þeirra afsökunar á þeirri ómannúðlegu meðferð sem þeir voru látnir sæta og kom því þar á framfæri að ekki væri hægt að ætlast til þess að slík fyrirgefning væri veitt nema þessi kafli í sögu íslenskra barnaverndarmála væri gerður upp. Ég er algjörlega sammála því. Nú erum við að gera upp þennan kafla með því að koma þessu frumvarpi í höfn. Þá er hægt að fara að borga bætur þó að það sé auðvitað aldrei hægt að greiða fyrir skaðann í krónum og aurum, það er ekki hægt. Þetta er þó viðleitni til að loka þessum vonda kafla. Í kostnaðarumsögn með frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir neinum sérstökum útgjöldum, engin tiltekin upphæð á fara í þetta enda er mjög flókið að reikna þetta út. En ég treysti á það í ljósi þess að hér er mikil samstaða um þetta mál að stjórnvöld geti greitt út bætur án teljandi vandræða og kvíði því ekki. Á sínum tíma þegar skýrslan um Breiðavíkurmálið kom út var sú er hér stendur í allsherjarnefnd og skoðaði þá skýrslu. Það kom mér á óvart hvað hún var umfangsmikil og nákvæm. Það var engin skemmri skírn á þeirri skýrslu. Það var mjög vandað plagg og hafði verið lögð mikil vinna við að reyna að gera þetta mál upp. Það sem mér fannst sérstakt var að sjá í skýrslunni hvað sérfræðingar höfðu varað við því ítrekað inni í kerfinu að setja upp heimili svona fjarri faglegri kunnáttu. En það var ekki hlustað á það og það er svolítið sárt að lesa hvernig kerfið brást gagnvart því að hlusta á fagaðila. Sérfræðingar vöruðu við þessu og bentu á hvað gæti farið úrskeiðis og það gekk allt eftir, því miður, sem gat farið úrskeiðis. Þarna varð því til einhvers konar samfélag sem réð ekki við þetta mál, mjög miklu ofbeldi var beitt. En ég vil þó setja þann fyrirvara þegar við ræðum þessi mál að það er mjög erfitt að dæma harkalega aftur í tímann en þó erum við öll sammála um að þarna sættu börn ómannúðlegri meðferð, aðstæður voru ómannúðlegar gagnvart þeim börnum sem þarna voru vistuð. Hér hafa ýmsir þingmenn farið að lýsa því hvernig þeir hafa sjálfir lent í ofbeldi og líklega skilja þeir hv. þingmenn kannski betur tilfinningar þeirra sem þarna voru vistaðir á sínum tíma. Sú er hér stendur er að reyna að gera sér í hugarlund hvernig það hafi verið. Ég held að það sé eiginlega ekki hægt og get upplýst að ég hef aldrei orðið fyrir ofbeldi af þessu tagi, ég tuskaðist einu sinni á við einhver strák í gaggó sem kýldi mig í andlitið og ég fékk glóðarauga en þá er það líka upptalið og er ekki hægt að jafna því á nokkurn hátt við það sem vistmennirnir á þessum heimilum hafa orðið fyrir. En ég reyni að setja mig í þeirra spor og skil að þetta hefur haft alveg gríðarlega mikil og neikvæð áhrif á líf þeirra. Nú er um að gera að loka þessum vonda kafla eins og hægt er af hálfu stjórnvalda og sú er hér stendur mun reyna að greiða fyrir þessu máli. Ég get lýst því yfir að Framsóknarflokkurinn er ánægður með að við sjáum nú til lands í þessu og þrátt fyrir að þetta hafi tekið þrjú ár tel ég að þetta sé ekki langur tími. Ég vil líka halda því til haga að ég tel að stjórnvöld, bæði núverandi stjórnvöld og fyrrverandi stjórnvöld, hafi reynt að þoka þessum málum eins mikið í áttina og á eins skömmum tíma og hægt var þannig að við getum öll verið stolt af því að við klárum þetta mál vonandi eftir örfáar vikur.

Hæstv. forseti. Þetta þingmál er mikilvægt. Það er mikilvægt fyrir Alþingi að ljúka Breiðavíkurkaflanum í Íslandssögunni vegna þess að Breiðavík kemur okkur öllum við. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að hafa verkstýrt þessu máli inn í þann farveg sem það er í nú og virðist vera í bærilegri sátt við Breiðavíkurdrengi. Þetta mál er stórt vegna þess að það snýst ekki bara um fjármuni, það snýst um félagslega þætti og siðferðilega. Engir peningar fá bætt þann miska sem margir einstaklingar hafa orðið fyrir, en ég held líka að við eigum að gæta okkar í þessari umræðu og vera spör á alhæfingarnar. Þarna komu margir einstaklingar við sögu, bæði ungmennin sem dvöldu i Breiðavík og líka þeir sem þar störfuðu. Við skulum gæta okkar að gerast ekki of alhæfingargjörn í því efni. Ég sagði að engir peningar fengju bætt þann miska sem margir hafa orðið fyrir en ég tel það mikilvægt að ríkisstjórnin skuli hafa reynt að gera það sem í hennar valdi stendur til að bæta þann þáttinn og í mínum huga er það mikilvægt að forsætisráðherra þjóðarinnar skuli hafa stigið fram og beðist afsökunar fyrir hönd okkar allra.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp sem byggt er á skýrslu kenndri við Breiðavík. Við ræðum hér skýrslu um fólk, um börn og unglinga sem vistuð voru af hinu opinbera fjarri heimahögum í umhverfi ókunnugra. Það er trú mín og von að sú skýrsla verði til þess að barnaverndarlöggjöfin verði í þá veru að barni sé best borgið í faðmi fjölskyldunnar. Ég vona að það verði skylda þeirra sem fjalla um mál fjölskyldunnar að styrkja fjölskylduna í erfiðum aðstæðum í stað þess að splundra henni eins og gert hefur verið áratugum saman í íslensku samfélagi. Það hefur verið lenska að fjarlægja börn af heimilum ef aðstæður eru erfiðar hjá foreldrum. Það hefur líka verið lenska að taka barn af heimili ef það sjálft á í einhverjum vandræðum. Þetta er lenska enn þann dag í dag og því er það von mín að barnaverndarlöggjöfin verði endurskoðuð með það í huga að réttur barns til að vera í sínu nánasta umhverfi, vera innan um sitt fólk, vera í sinni fjölskyldu, í því umhverfi sem það þekkir best - að það muni ráða för þegar illa árar. Það eru bestu og mestu bætur sem við sem hér sitjum getum veitt börnum framtíðarinnar. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa talað og þakka hæstv. forsætisráðherra og öðrum þeim sem komið hafa að þessum málum fyrir þeirra framgöngu. Ég vil líka sem fyrrverandi kennari og skólastjóri og þingmaður í dag taka undir afsökunarbeiðni til allra þeirra sem hafa verið vistaðir með þessum hætti og hafa þurft að standa frammi fyrir þeirri þolraun sem það hlýtur að hafa verið. Fyrst og síðast snýst þetta um fólk. Í dægurlagatexta segir: Það þarf fólk eins og þig fyrir fólk eins og mig. Þetta þýðir einfaldlega að manneskjan í okkur eigi að ráða för umfram allt annað, manneskjan og mannúðin. Okkur verður tíðrætt um fjölskylduna sem hornstein samfélagsins á hátíðarstundum. Látum hana alltaf vera hornstein þjóðfélagsins. Virðum börnin okkar og börn annarra og virðum mannréttindi þess einstaklings sem lendir í erfiðleikum, hvort heldur er vegna sinna eigin erfiðleika eða annarra, að fá að vera í skjóli þeirra sem hann þekkir best. Skoðum barnaverndarlögin, skoðum lög sem snerta fjölskyldur, skoðum það sem að okkur snýr til þess að þingmenn framtíðarinnar þurfi aldrei að standa í þeim sporum sem þingmenn standa nú í. Sýnum kjark til að fara í gegnum lögin svo að koma megi í veg fyrir að í náinni framtíð fáum við aðra skýrslu líka þeirri sem við höfum nú í höndunum. Það þarf fólk eins og þig fyrir fólk eins og mig. Við getum aldrei staðið ein.

Frú forseti. Ég er komin í þennan stól til að taka undir þakklæti til hæstv. forsætisráðherra sem hóf strax og hún tók við því þýðingarmikla embætti að leita leiða til þess að leysa þetta erfiða og sársaukafulla mál og hefur nú lokið því með sanngirni og með sóma eins og hv. þm. Þór Saari komst að orði. Það er mikilvægt, frú forseti, að við lærum af þessu máli. Mig langar til að nefna hér þrjú atriði í því sambandi, nokkuð af því hefur áður komið fram. Hlutverk okkar þingmanna er vissulega að tryggja með löggjöf að ekkert þessu líkt geti gerst aftur á Íslandi. En við þekkjum af reynslunni að ekki er nóg að setja lög og reglur. Við þurfum að breyta stefnu varðandi alla aðstoð, umönnun og meðferð barna. Við þurfum að beina henni út af stofnunum og heim. Við þurfum að styrkja einstaklinginn í eigin umhverfi, í umhverfi fjölskyldu sinnar, síns skóla, heima í sínu héraði, það er affarasælast. Þriðja atriðið sem ég vil nefna hér, og bar á góma við upphaf þessarar umræðu, snýr að eftirliti með slíkri þjónustu, eftirliti með allri þjónustu gagnvart þeim varnarlausustu, sem eru börn, sjúklingar og aldraðir. Þetta eftirlit þurfum við að efla og fara skipulega í gegnum því að þar er pottur brotinn, við skulum bara viðurkenna það hér á þessari stundu. Við ræðum hér Breiðavík, við skulum muna eftir Byrginu. Það er mjög mikilvægt að setja á stofn að norrænni fyrirmynd eina öfluga eftirlitsstofnun með allri velferðarþjónustu. Við höfum öflugt eftirlit með gæðum heilbrigðisþjónustunnar á vegum landlæknisembættisins. Það stendur til, og er unnið að því, að efla það eftirlit enn frekar með því að sameina það embætti Lýðheilsustöð og búa til stjórnsýslustofnun lýðheilsu og velferðar. Það, frú forseti, gæti verið fyrsta skrefið í þá átt að tryggja að þjónusta, aðstoð, umönnun við einstaklinga, sem lýtur ekki að skilgreindum sjúkdómum sem menn bera utan á sér heldur einnig að því sem hrjáir einstaklinginn og mótar aðstæður hans, án þess að það sé hægt að setja á það plástur, eins og sagt er - að eftirlit með allri slíkri starfsemi sé jafnskipulegt og jafnmarkvisst og við þekkjum það í heilbrigðisþjónustunni. Þetta var erindi mitt hingað í ræðustól, frú forseti. Ég vil þakka fyrir þann áfanga sem næst með því að fá þetta mál hér inn með þessum hætti.

Frú forseti. Ég vil taka undir með öllum þeim þingmönnum sem hafa talað í dag og færa hæstv. forsætisráðherra sérstakar þakkir fyrir sköruglega framgöngu hennar í þessu máli. Ég vil þakka ríkisstjórninni og þingheimi fyrir það sem hér er að gerast í dag, fyrir þetta frumvarp. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur og benda sérstaklega á áhrifaríkar ræður hv. þingmanna Þórs Saaris og Þráins Bertelssonar en að auki benda á, eins og ýmsir hafa gert hér í dag, hvað allir eru sammála um þetta mál. Hér er þingheimur að sameinast þvert á flokka, sameinast sem manneskjur til að sýna vilja og tryggja að svona gerist ekki aftur. Eins og við vitum öll munu peningar aldrei geta bætt fyrir ólíðandi sársauka og órétt, ofbeldi og yfirgang, allra síst í æsku, en það er hægt að biðjast afsökunar í verki og sýna iðrun og sýna yfirbót. Sú yfirbót er skýrust þegar hún vill tryggja að þetta sé liðin tíð og þetta muni ekki gerast aftur í samfélagi okkar. Margir þingmenn hér í dag hafa einmitt bent á leiðir til þess, hvernig við ætlum að læra af þessu. Það er árangur í sjálfu sér og hverjum er sá árangur að þakka? Ekki stjórnvöldum, heldur þeim fórnarlömbum, þeim einstaklingum, sem með hetjulegri framgöngu sinni þorðu að stíga fram og segja sársaukafulla sögu sína, sögðu okkur hinum frá áþján sinni. Þetta er þeirra árangur hér í dag, árangur sem skilar ekki bara þeim hinum sömu einstaklingum afsökunarbeiðni og loforði um yfirbót heldur öllum hinum líka og framtíðinni. Þetta er þeirra árangur og fyrir það stöndum við og samfélagið allt í þakkarskuld. Takk fyrir að koma fram og hjálpa okkur að tryggja að svona gerist ekki aftur. Það er sérstök stund þegar þingheimur sameinast og það er mikilvægt í svona manneskjulegum málum. Ég treysti því og trúi að þetta mál fái farsæla meðferð og hraða hér í þinginu þar sem við getum sameinast um að sýna iðrun, sýna yfirbót, biðja afsökunar í verki og hjálpast að við að búa til betra samfélag þar sem hlutir af þessu tagi gerast ekki.

Virðulegi forseti. Ég vil í lokin leyfa mér að þakka fyrir þá góðu umræðu sem farið hefur fram. Hún hefur verið þinginu til sóma. Ég er sannfærð um að það er ákaflega dýrmætt fyrir fyrrverandi vistmenn á Breiðavíkurheimilinu og öðrum þeim heimilum þar sem vistmenn sættu illri meðferð að finna þann samhljóm sem ríkt hefur í þessari umræðu, finna þá fordæmingu sem heyra má í ræðum þingmanna sem hér hafa talað vegna þeirrar illu meðferðar, ómannúðlegu meðferðar, sem vistmenn þar þurftu að sæta. Það er fátítt að hjörtu þingmanna slái í takt í þeim málum sem við ræðum í þingsal en það hefur gerst á þessum degi. Hér tala þingmenn einni röddu sem einn maður og ég ítreka að það er þinginu til sóma. Ég vil ítreka þakkir mínar fyrir samstarf við alla þá aðila sem komu að þeirri lausn sem finna má í þessu þingmáli. Ég ítreka þakkir mínar til Breiðavíkursamtakanna sem sérstaklega komu að málinu og beittu sér fyrir þeirri úrlausn sem hér er fengin. Ég vil taka undir það sem síðasti ræðumaður sagði, það er ekki síst vegna þeirrar baráttu sem þessi árangur hefur náðst. Það er ekki síst vegna þeirrar baráttu sem við sjáum fyrir endann á þessu máli, sjáum lokakaflann í þessari ljótu sögu barnaverndarmála á Íslandi. Ég treysti því að málið verði afgreitt fljótt og vel í þinginu og verði kannski eitt af þeim fyrstu málum sem við sjáum afgreidd eftir páskahlé. Ég tel að það væri okkur öllum mikilvægt að afgreiða þetta mál fljótt og vel. Ég þakka þá góðu umræðu sem hér hefur farið fram.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga sem er að finna á þskj. 861, 495. mál þingsins, um breytingu á lögum nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna. Þetta mál hefur að nokkru verið rætt hér áður á þinginu í framhaldi og í tilefni af fyrirspurn hv. þm. Önnu Pálu Sverrisdóttur síðastliðið haust, fyrirspurn um rétt einhleypra kvenna til að fá gjafaegg. Í svarinu kom fram að í undirbúningi væri í heilbrigðisráðuneytinu að breyta lögum þess efnis og að fyrirhugað væri að það yrði lagt fram á vorþingi. Nú er sem sagt, frú forseti, komið að því. Með frumvarpinu er lagt til að einhleypum konum sem búa við skerta frjósemi verði heimilt að nota bæði gjafaegg og gjafasæði við glasafrjóvgun. Sama gildi um gagnkynhneigð og samkynhneigð pör, þar sem frjósemi beggja er skert. Lagt er til að viðeigandi breytingar verði gerðar á ákvæðum laganna sem fjalla um geymslu fósturvísa, þannig að þau taki til geymslu fósturvísa án tillits til þess hvort notaðar hafi verið kynfrumur parsins, konunnar eða gjafakynfrumur. Samkvæmt núgildandi lögum er eingöngu heimilt að nota gjafakynfrumur við tæknifrjóvgun ef frjósemi er skert, ef um er að ræða alvarlegan erfðasjúkdóm eða aðrar læknisfræðilegar ástæður mæla með notkun gjafafrumna. Sé um einhleypa konu að ræða, eða konu í staðfestri eða óvígðri sambúð með annarri konu, er þó ætíð heimilt að nota gjafasæði. Gjöf fósturvísa er hins vegar óheimil samkvæmt lögunum og ekki er gert ráð fyrir að því verði breytt hér og nú. Um það ákvæði segir m.a. í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum um tæknifrjóvgun, nr. 55/1996, að þetta þýði - að gjöf fósturvísa sé óheimil og heimilt sé að nota gjafasæði - að nota verði kynfrumur frá karlinum eða konunni. Að óbreyttum lögum er því eingöngu heimilt að nota gjafaeggfrumu við glasafrjóvgun ef sæði kemur frá verðandi föður (maka). Ég vil í þessu sambandi minna á að á dagskrá hér síðar í dag er frumvarp dómsmálaráðherra á þskj. 836 þar sem gerð er tillaga til lagabreytinga í því skyni að afmá þann mun sem felst í misvísandi löggjöf vegna hjúskapar karls og konu annars vegar og staðfestingar samvistar tveggja einstaklinga af sama kyni hins vegar. Er það í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem fram kemur það markmið að ein hjúskaparlög gildi fyrir alla og verði lögfest fyrir alla. Ég hvet til þess að þegar nefnd fjallar um það frumvarp sem hér er mælt fyrir verði horft til frumvarps hæstv. dómsmálaráðherra sem ég vænti að verði einnig að lögum og tillögunum til lagabreytingar hér breytt í samræmi við það sem þar kemur fram. Frú forseti. Að óbreyttum lögum, eins og ég sagði, er eingöngu heimilt að nota gjafaeggfrumu við glasafrjóvgun ef sæði kemur frá verðandi föður (maka). Þetta kemur sérlega illa við einhleypar konur og konur í sambúð með annarri konu þar sem í gildandi lögum eru gerðar kröfur um að nota verði kynfrumur frá karlinum eða konunni við tæknifrjóvgun. Gert er ráð fyrir að þær konur sem þurfa bæði á gjafaeggi og gjafasæði að halda við glasafrjóvgun séu einkum einhleypar konur sem búa við skerta frjósemi vegna aldurs eða af öðrum ástæðum, ekki síst vegna krabbameinsmeðferðar. Það er algengt, eins og menn þekkja, að konur gangist undir tæknifrjóvgunarmeðferð á seinni hluta frjósemisskeiðs og oftar en ekki bregst tæknifrjóvgun vegna þess að frjósemi er skert vegna aldurs. Hæstv. forseti. Ég hef í ræðu minni gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Hér er um að ræða mikilvæga réttarbót fyrir einstaklinga sem búa við skerta frjósemi og ég tel mikilvægt að þetta frumvarp nái fram að ganga á þessu þingi. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. heilbrigðisnefndar og til 2. umr. Eins og fram kemur í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytis verður ekki séð að samþykkt þessa frumvarps hafi í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir það með hæstv. heilbrigðisráðherra að þetta frumvarp er mikilvæg réttarbót. Ég fagna því að það sé komið fram. Ef maður les hina stuttu greinargerð sem fylgir því sér maður ágætlega þróunina sem orðið hefur í þessum málum. Ég ætla ekki að endurtaka það, hæstv. ráðherra fór yfir hana. Maður sér þróunina og þetta er eðlileg þróun að mínu mati. Þetta er eðlileg þróun, bæði með tilliti til framfara í heilbrigðistækninni og með tilliti til breyttrar samfélagsgerðar og samfélagslegra breytinga sem orðið hafa. Ég vil því fagna frumvarpinu og vona svo sannarlega að hæstv. ráðherra verði að ósk sinni og þetta nái fram að ganga á þessu þingi. Ég mun gera það sem ég get til þess að svo megi verða. Ég á hins vegar ekki sæti í hv. heilbrigðisnefnd þannig að ég get svo sem ekki orðið að liði þar. Ég vil líka nota þetta tækifæri til þess að fagna frumvarpinu út af annarri ástæðu. Það er vegna annars máls sem nefnt hefur verið staðgöngumæðrun. Hér finnst mér vera stigið ákveðið skref að því að við getum stigið það skref að leyfa staðgöngumæðrun vegna þess að það að heimila það að nota bæði gjafaegg og gjafasæði við glasafrjóvgun er ákveðið skref sem hefur kannski verið siðferðisspursmálið varðandi staðgöngumæðrun. Mér finnst við vera að klára það mál ágætlega hér. Það er því ekki mikið sem stendur út af varðandi það mál, og svo hins vegar það mál sem við ræðum hér í dag. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég vil koma hér og lýsa ánægju minni með þetta frumvarp. Ég vona svo sannarlega að það nái fram að ganga.

Virðulegur forseti. Það er svolítið gaman að lesa þetta frumvarp. Þó að það sé lítið er það svo tæknilegt, maður þarf alltaf að vera að setja sig í þau spor hver á hvaða egg og hvaða sæði o.s.frv., þannig að maður þarf virkilega að pæla í þessum knappa texta. Það er rétt, sem kom fram hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, að ef lögunum er ekki breytt, það er kannski best að hugsa þetta þannig, má bara nota gjafaeggfrumu við glasafrjóvgun ef sæðið kemur frá verðandi föður. Þetta er nú kannski kjarninn í þessu máli. Það er þá ekki heimilt að nota gjafaeggið við glasafrjóvgun einhleyprar konu, konu í sambúð með annarri konu eða konu þar sem ekki er unnt að nota sæði frá eiginmanni eða sambýlismanni. Þetta er sem sagt kjarninn í þessu máli. Í greinargerðinni kemur fram að í gildi sé samningur við Art Medica um greiðsluþátttöku ríkisins í tilteknum fjölda tæknifrjóvgana. Það er ekki gert ráð fyrir því að það þurfi að semja á ný við þetta fyrirtæki, þar sem um örfá tilvik á ári er að ræða. Það kom mér á óvart að þetta séu samt örfá tilvik á ári, ég hafði ekki gert mér grein fyrir því, ég hélt að þetta væri svo sjaldgæft. Þetta er greinilega þó það oft að það eru nokkur tilvik á ári sem þessi staða kemur upp. Ég vil í heildina lýsa mig jákvæða gagnvart frumvarpinu. Ég er bæði mjög frjálslynd og tæknisinnuð. Ég tel að nýta eigi tæknina þegar það er hægt ef ekki eru verulegir siðferðislegir annmarkar á því. Þannig að ég tel að við eigum að stíga þetta skref, að það sé jákvætt, og mun beita mér á þann hátt í hv. heilbrigðisnefnd.

Frú forseti. Ég vil, líkt og aðrir þingmenn sem hafa talað um þetta mál, fagna því að þetta frumvarp sé komið fram. Ég tel það rökrétt framhald á ákveðinni þróun sem hófst hér á Íslandi, að ég hygg, fyrir tæplega 20 árum. Það hljómar langur tími þegar maður segir það, en í raun og veru er þetta mjög stuttur tími frá því glasafrjóvganir hófust fyrst á Landspítalanum. En ég hygg að það hafi verið upp úr 2003 eða 2004 sem þeir læknar sem sinntu glasafrjóvgun á Landspítalanum stofnuðu fyrirtækið Art Medica og gerðu samning við heilbrigðisyfirvöld um þjónustu á sviði ófrjósemi. Fyrirtækið Art Medica hefur á að skipa gríðarlega reynslumiklu fólki, þeir læknar sem þar starfa hafa starfað lengi í þessum geira. Fyrirtækið getur státað af mjög góðri tölfræði varðandi vel heppnaðar glasafrjóvganir, svo góðri tölfræði að samkvæmt mínum upplýsingum koma æ fleiri útlendingar hingað til Íslands til að nýta sér þjónustu Art Medica vegna þess að sú þjónusta þykir á heimsmælikvarða. Oftar en ekki verða til börn úr þeim tæknifrjóvgunum sem gerðar eru á Art Medica. Þannig að það er ekkert nema gott um það að segja. Frumvarpið er, eins og ég segi, rökrétt framhald af því sem hefur verið að gerast hér á undanförnum árum. Það eru tvö atriði, frú forseti, sem ég hef aðeins verið að velta fyrir mér og langaði að reifa hér og fá kannski skýringar hæstv. ráðherra á. Í dag er það þannig, ef ég veit rétt, að í þeim tilfellum þar sem par eða kona þarf að fá gjafaegg er það oft fengið innan fjölskyldu eða úr kunningjahópi og það er fengið hér innan lands og engar hömlur á því. Það er enginn sæðisbanki á Íslandi þannig að þeir sem þurfa að sækja sér sæði þurfa að fara til útlanda. Það þarf að kaupa það sæði og það þarf iðulega að gangast undir þessar tæknifrjóvganir eða glasafrjóvganir erlendis. Þau rök sem hafa heyrst gegn því að koma upp sæðisbanka á Íslandi eru fyrst og fremst fámennið, að við séum allt of fá til þess að það sé siðferðislega réttlætanlegt að koma hér upp sæðisbanka. Vegna þess sem hér er nefnt um kostnaðinn fyrir ríkið varðandi samninginn við Art Medica er talað um það í greinargerð að ekki verði um aukinn kostnað að ræða vegna þess að ekki sé gert ráð fyrir því að ríkið þurfi að auka við samninginn eða greiða hærri upphæðir. Það kemur auðvitað til af þessu sem ég var að nefna, að í þessum tilfellum - þar sem viðkomandi par þarf bæði að fá gjafaegg og gjafasæði - þarf viðkomandi að fara til útlanda vegna þess að það er ekki hægt að fá gjafasæði hér á Íslandi. Mig langaði til þess að velta því upp við hæstv. ráðherra hvort þetta hefði eitthvað komið til tals því að hér er um gríðarlegan kostnað að ræða fyrir þau pör og þær einhleypu konur, svo að þær séu nú nefndar hér, sem gangast undir þetta. Ég segi eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, ég þurfti að lesa þetta stutta frumvarp nokkrum sinnum til þess að skilja það, þó það sé ekki nema ein blaðsíða, því að þetta er dálítið tyrfinn texti. Ég hnýt um það í athugasemdunum við frumvarpið að þar segir, með leyfi forseta: „Ákvæði 3. mgr. 5. gr. laganna, um að gjöf fósturvísa sé bönnuð, er hins vegar óbreytt.“ Hvað þýðir þetta á mannamáli? Það þýðir það að ef ég og maðurinn minn ættum fósturvísi í frysti hjá Art Medica, sem við hefðum ekki áhuga á að nýta okkur, eða vildum ekki nýta okkur, væri okkur óheimilt að ráðstafa þeim fósturvísum til annars pars. Ég hnýt um þetta og mig langaði til að fá álit hæstv. ráðherra varðandi þetta atriði. Ég sé í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu að menn gangi enn lengra fyrst menn eru bæði búnir að leyfa gjafasæði og gjafaegg því að þegar gjafasæði og gjafaegg koma saman verður til fósturvísir. Það er því enginn eðlismunur á þessu, þetta er bara stigsmunur. Auðvitað átta ég mig á þeim álitaefnum sem kunna að koma upp, t.d. varðandi það hvort menn færu að versla með eitthvað slíkt. Ég held að við ættum að geta sett löggjöf hér á Íslandi sem kemur í veg fyrir það. Ég þekki það frá Art Medica að það er mjög mikill fjöldi af fósturvísum sem eru geymdir þar, stundum árum saman, án þess að þeir séu notaðir. Eftir tiltekinn árafjölda er þessum fósturvísum fleygt. Þeim er fleygt eða þeim er fargað ef eigendur fósturvísanna hafa ekki viljað nýta sér þá. Ég spyr því: Af hverju eigum við ekki bara að ganga alla leið og leyfa líka ráðstöfun þessara fósturvísa með tilteknum reglum og tilteknum ramma, á sama hátt og við erum að leyfa þetta með gjafaegg og gjafasæði? Að öðru leyti er ég mjög ánægð með að þetta frumvarp skuli vera komið fram. Ég tel það vera rökrétt framhald af þeirri þróun sem hófst hér á Íslandi fyrir allmörgum árum.

Frú forseti. Hér er lagt til frumvarp um að einhleypum konum sem búa við skerta frjósemi verði heimilt að nota bæði gjafaegg og gjafasæði við glasafrjóvgun, sama gildi um gagnkynhneigð og samkynhneigð pör þar sem frjósemi beggja er skert. Mig langaði einfaldlega til þess að koma hér upp og þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir þetta góða, mikilvæga og jákvæða frumvarp. Þetta er mikilvæg réttarbót og skref fram á við. Ég tek undir að þetta er rökrétt framhald á þeirri góðu þróun sem orðið hefur hér á landi í þessum efnum. Það er ekki svo ýkja langt síðan samkynhneigðum konum, pörum, og einhleypum konum, var heimilt að fara í tæknifrjóvgun, sem var gríðarlega jákvætt skref og tala ég þar af persónulegri reynslu. Þetta er áframhald af þeirri jákvæðu þróun, það er mikilvægt og í takt við breytta og fjölbreyttari samfélagsgerð, fjölbreyttari fjölskylduform, eins og hér hefur komið fram. Eins og við vitum öll er löngunin til að eignast barn, ef hún er yfir höfuð til staðar, afar sterk. Fáar langanir eru jafndjúpar og sterkar og líklega er engin gleði á við þá gleði að eignast barn. Ber að þakka hæstv. ráðherra fyrir að útvíkka þennan farveg gleðinnar til fleiri einstaklinga sem bíða þess og vilja af heilum hug gerast foreldrar og veita börnum sínum ástríkt uppeldi. Mig langar í lokin einungis að taka undir spurningu hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur um gjöf fósturvísa. Gjöf fósturvísa er áfram óbreytt í þessu frumvarpi. Ég tek undir þau sjónarmið hv. þingmanns að mér fyndist eðlilegt að gera það heimilt. Mig langar til að inna hæstv. ráðherra eftir sjónarmiðum hennar í þessu en væntanlega verður þetta tekið í skrefum, eins og þessi mál hafa þróast, þannig að ég er viss um að við munum að endingu sameinast um að gera þetta heimilt líka.

Frú forseti. Ég get nú eiginlega ekki stillt mig um að sakna karlmannanna í hópi þingmanna við þessa umræðu en ekki segi ég það þó til þess að lasta eða gera athugasemdir við það sem hér hefur komið fram hjá hv. þingmönnum. Ég þakka kærlega fyrir þær góðu undirtektir sem þetta litla frumvarp fær hér. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan að kveikjan að því er fyrirspurn hv. þm. Önnu Pálu Sverrisdóttur frá því fyrr í vetur. Í framhaldi af henni var lagst nokkuð yfir það í heilbrigðisráðuneytinu hvernig unnt yrði að koma þessari mjög svo sjálfsögðu réttarbót á. Þessi lög eru frá 29. maí 1996. Þetta er í fjórða sinn sem talað er um og lagt er til að þeim verði breytt, en breytingarnar eru tiltölulega nýlegar. Þær eru frá 2006 og tvisvar sinnum voru gerðar breytingar á árinu 2007. Allt hefur þetta verið frekar í átt til frjálsræðis og tekur mið af tækniframförum og samfélagslegum breytingum eins og hér hefur verið bent á. Hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir nefndi hversu náin umræðan um að nota gjafaegg er umræðunni um staðgöngumæðrun. Ég nota þetta tækifæri, frú forseti, til að segja frá því að á morgun, á föstudag klukkan 13, verður opið málþing á vegum heilbrigðisráðuneytisins um staðgöngumæðrun. Þar verður kynnt skýrsla sem unnin var á vegum ráðuneytisins um álitaefni sem uppi eru varðandi staðgöngumæðrun. Þau eru af ýmsum toga. Þau eru siðfræðileg og þau eru lagaleg. Þar verða frummælendur úr ýmsum áttum, m.a. hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir sem hefur tekið þetta mál ítrekað upp hér í þinginu. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sagðist undrandi á því að um „nokkurt“ dæmi væri að ræða. Ég tel að ég fari með rétt mál þegar ég segi að menn hafa talið í því sambandi að það séu einhvers staðar á bilinu einn til þrír á ári, en þetta vita menn auðvitað ekki svo gjörla. Eins og hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir nefndi, hefur Art Medica, sem hefur á undanförnum árum annast þessa þjónustu, náð gríðarlega góðum árangri og þangað koma æ fleiri útlend pör til þess að fara í tæknifrjóvgunarmeðferð hjá fyrirtækinu. Ríkið kaupir ákveðinn fjölda meðferða af fyrirtækinu, svo sem tæknifrjóvganir, og athygli okkar í ráðuneytinu hefur verið vakin á því að biðlistar á vegum Art Medica hafa lengst fyrir íslensk pör sem þangað leita. Spurningin sem varpað var til ráðuneytisins var hvort verið væri að þjóna útlendingum umfram Íslendinga. Þetta er atriði sem við hljótum að kanna því að þeir sem ríkið borgar fyrir og þeir sem borga úr eigin vasa, sem menn gera eftir fimm meðferðir eða fleiri, ef ég man rétt, hljóta að eiga nokkurn forgang vegna þess fjölda meðferða sem keyptur er af fyrirtækinu. Ég mun láta kanna það mál. Það er rétt sem hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir sagði, það er ekki sæðisbanki á Íslandi. Það er fámennið sem veldur. Ég hef ekki þær upplýsingar við höndina að ég geti svarað því hvernig samningum um sæðiskaup er háttað en mun kanna það mál. Varðandi spurninguna um ráðstöfun fósturvísa, þá erum við hér komin út á umræðubraut sem mörgum þykir býsna erfið. Hvernig á að ráðstafa fósturvísum og hvers eðlis eru fósturvísar? Hv. þingmaður sagði að samkvæmt lögunum sé þeim fargað eftir tiltekinn tíma. Menn hafa tekist nokkuð á um það, ekki aðeins hér á landi heldur víða um heim, hvernig ráðstafa megi fósturvísum. Það er, eins og hv. þingmaður benti á, nátengt hugmyndinni um staðgöngumæðrun. Ég vil taka undir með hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur, ég held að það sé affarasælast að gera þessar breytingar í skrefum eins og gert hefur verið á þessum lögum, eitt skref í einu. Það eru tvö bannákvæði í 5. gr.: „Gjöf fósturvísa er óheimil. Staðgöngumæðrun er óheimil.“ Það eru þessi siðferðilegu álitaefni sem standa þarna í vegi og eru órædd í okkar samfélagi. Við ætlum að hefja umræðuna um staðgöngumæðrun opinberlega á morgun og tökum kannski á þessu atriði líka. Ég hlýt að minna á að ein af ástæðunum fyrir því að menn hafa goldið varhuga við þessu er að það hefur viljað brenna við að fósturvísar hafa gengið kaupum og sölum. Sama hefur komið upp varðandi staðgöngumæðrun. Tilhugsunin um þetta veldur tilfinningaumróti hjá fólki. Þess vegna er svo mikilvægt að umræðan sé tekin á undan ákvörðununum. Við þurfum einhvern veginn að dýpka þessa umræðu í samfélagi okkar um ráðstöfun fósturvísa, um mögulega gjöf fósturvísa og um staðgöngumæðrun. Eins og heyra má hér í þingsal í dag, erum við öll sammála - allar sammála - frú forseti, um þau skref sem hér er lagt til að stigin verði og er það vel.

Frú forseti. Þetta er nú kannski ekki hefðbundið andsvar við ræðu hæstv. ráðherra, ég vil bara þakka ráðherranum fyrir skýr og greinargóð svör. Ég átta mig á öllum þessum álitaefnum sem hún nefndi hér varðandi fósturvísana en ég held að það gæti verið áhugavert fyrir hæstv. ráðherra og fyrir okkur öll að afla upplýsinga frá Art Medica um geymslu frystra fósturvísa, hversu mikið magn af frystum fósturvísum er notað og hversu miklu magni er fleygt, þannig að við áttum okkur á umfanginu þegar við tökum þessa umræðu áfram. Þetta er bara ábending til hæstv. ráðherra. Ég er sammála hæstv. ráðherra, við þurfum að taka lítil skref hverju sinni. Þetta er hluti af þróun. Við erum að taka þetta skref núna. Það á eftir að fara fram siðferðileg umræða um ráðstöfun fósturvísanna en til þess að hafa allt undir í þeirri umræðu, held ég að væri gagnlegt fyrir okkur að átta okkur á þessu umfangi. Þar sem ég þekki til eru í kjölfar glasafrjóvgunar oftar en ekki geymdir tugir fósturvísa frá eina og sama parinu. Það gefur augaleið að þeir verða á endanum aldrei allir notaðir, kannski tveir, þrír, en þá er hent kannski 10, 20 fósturvísum frá hverju pari. Það væri því ágætt að fá fram þessar tölur fyrir áframhaldandi umræðu hér í þinginu um þetta þjóðþrifamál.

Frú forseti. Ég mun verða við þeim tilmælum sem hv. þingmaður beindi hér til mín varðandi upplýsingaöflun um fjölda fósturvísa í geymslu. Ég bendi þó á að þegar lögunum var breytt á árinu 2008 þegar lögfest var heimild til þess að nota umframfósturvísa til þess að búa til stofnfrumulínur sem nýst geta til afla þekkingar í líf- og læknisfræði eða til að bæta heilsu eða lækna sjúkdóma, eins og þar segir, hefur þessara upplýsinga væntanlega verið aflað, það var árið 2008. Ég minni á að ákvörðun sem þarna var tekin um að breyta lögunum í 12. gr., var tekin að mjög yfirveguðu ráði og eftir nokkuð miklar umræður. Það eru mjög ákveðin skilyrði í lögunum um aðkomu vísindasiðanefndar um það hvernig ráðstafa má fósturvísum til stofnfrumurannsókna.

Virðulegi forseti. Finnar tala um týnda kynslóð ungs fólks úr kreppunni sem þeir áttu í um 1990. Þegar Færeyingar lentu í sambærilegum vandræðum og Íslendingar glíma við í dag misstu þeir 20% þjóðarinnar úr landi og var ungt barnafólk stór hluti hópsins. Allir eru sammála um að þar sem þessar þjóðir beittu ekki almennum velferðarúrræðum fóru þessir hópar fólks afar illa út úr kreppunni. Ástæðan fyrir því að ég hef þessa utandagskrárumræðu er að ríkisstjórnin virðist ekki ætla að læra af mistökum nágranna- og frændþjóða okkar. Lítið er um sjáanlegar aðgerðir og hagur þessa fólks versnar dag frá degi. Það er engum blöðum um það að fletta að ungt barnafólk er á meðal þeirra sem veikast standa. Í upptalningu velferðarvaktarinnar eru viðkvæmar barnafjölskyldur efstar á blaði. Þar er einnig að finna fatlaða, langveika, öryrkja, fátækt aldrað fólk, fólk án atvinnu og þá sem njóta fjárhagsaðstoðar sveitarfélaganna til framfærslu. Flestir þeirra sem stóðu höllum fæti fyrir kreppu standa enn verr í dag. Þessi vandi er ekki heimatilbúinn. Ungar fjölskyldur með börn á framfæri hafa miklar þarfir til húsnæðis, búnaðar og farartækja til að skapa fjölskyldunni öruggt þak yfir höfuðið, tryggja öryggi barna og sinna fjölmörgum skyldum gagnvart uppeldi og störfum. Vandi þessa fólks eykst í sífellu. Ungt barnafólk er margt hvert í skuldagildru vegna langskólanáms eða húsnæðiskaupa og nær vart endum saman, horfist í augu við gjaldþrot handan við hornið og þá blasir veruleikinn við. Sífellt fleiri fjölskyldur þurfa nú að velja á milli greiðslu reikninga og framfærslu fjölskyldunnar. Seðlabankinn hefur spáð því að kaupmáttur muni rýrna um 25% að meðaltali frá hruni haustið 2008 til ársloka 2011. Vandinn er stór. Við í Framsóknarflokknum höfum í meira en ár ítrekað lagt fram tillögur um almenna niðurfærslu skulda, síðast í gær með tillögum til þjóðarsáttar, aðgerð sem mundi koma að stórum hluta til móts við vanda ungs barnafólks. Ég fagna því að hæstv. félagsmálaráðherra virðist vera að opna augum hvað þetta varðar. Ég gagnrýni hins vegar hann og ríkisstjórnina sem höfðu uppi stór orð um að þessi leið væri ekki fær fyrir um ári, leið sem hefði gert vanda þessa hóps mun minni í dag ef farið hefði verið í leiðréttingaaðgerðirnar fyrir ári. Atvinnuleysi er mikið. Í febrúar voru 9.729 einstaklingar á aldrinum 16–39 ára atvinnulausir. Þetta er sá hópur sem er líka að eignast börn og framfleyta þeim. Þá voru atvinnulausir samtals um 16.574 þannig að mér reiknast til að þeir sem eru 39 ára og yngri séu tæplega 60% allra atvinnulausra. Langtímaatvinnuleysi hefur í flestum öðrum löndum leitt til verulegra félags- og heilsufarslega vandamála, þjáninga og kostnaðar sem við búum ekki við í dag en með aðgerðaleysi gagnvart þessum hóp köllum við vissulega yfir okkur slíkan kostnað. Er það ásættanlegt? Virðulegi forseti. Það þarf að grípa til beinna aðgerða. Við verðum að nýta okkur reynslu frændþjóða okkar sem deila af reynslu sinni og efnahagsframförum sem víti til varnaðar. Við megum ekki bíða sama tjón og þær. Við verðum að fyrirbyggja að slíkt gerist hér á landi. Seðlabankinn gaf það út um daginn að hann muni ekki vinna frekari greiningu á skuldavanda heimilanna. Ég hef kallað eftir slíkri greiningu. Það eru engar skýrslur til sem endurspegla vanda ungs barnafólks, engar tillögur um hvað eigi að gera. Virðulegi forseti. Hvar er aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar til að mæta 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa umræðu og það að eiga frumkvæði að henni. Hún er mikilvæg. Ef taldir eru frá hópar sem við höfum alltaf horft til að gætu staðið tæpt í efnahagslegri niðursveiflu er alveg ljóst að barnafjölskyldur eru sá almenni hópur í samfélaginu sem upplifir afleiðingar þessarar dýfu líklega erfiðast. Saman fer mikil skuldsetning vegna þess að fólk er auðvitað að afla sér húsnæðis, húsnæðisþarfir eru í hámarki vegna barnafjölda og oft er tekjuöflunin ekki komin á það stig þar sem hún er mest á starfsævinni. Þegar svo fara saman blikur í atvinnuástandi, lækkandi laun almennt og mjög hækkandi verðlag sverfur auðvitað að. Við höfum þess vegna lagt höfuðáherslu á aðgerðir sem gagnast ungum barnafjölskyldum framar öðrum. Ég held að það sé erfitt að finna þjóðfélagshóp sem bæri minna úr býtum af flatri niðurfellingu skulda en barnafjölskyldur vegna þess að flöt og jöfn niðurfelling allra skulda til allra þjóðfélagshópa mundi gagnast langmest þeim sem minnsta skuldabyrði hafa en það er algjörlega óljóst að slík aðgerð mundi duga til að koma barnafjölskyldum á þurrt. Við höfum í fyrsta lagi lagt áherslu á greiðslujöfnun sem tryggir ungum barnafjölskyldum að hægt er að greiða af lánum í samræmi við þær forsendur sem lágu til grundvallar lántökunni. Á móti kemur að hámarki lenging lánstíma um þrjú ár. Þegar tekið er langt lán eins og í flestum tilvikum til 25 eða 40 ára er mjög gott boð að fólk geti greitt í samræmi við þær forsendur sem lagt var upp með. Greiðslujöfnunin tryggir núna 20% lægri greiðslubyrði en ella af verðtryggðum lánum, 30–40% af gengistryggðum lánum eftir því hvaða myntkarfa á í hlut. Við höfum tvöfaldað framlög til vaxtabóta sem eru á þessu ári alls 10 milljarðar kr. og hámarksvaxtabætur eru tæpar 40.000 kr. á mánuði. Síðan bætast við barnabæturnar sem við þekkjum og fer eftir fjölda framfærenda og tekjum hvernig þær leggjast niður en algengar eru þær á bilinu 20.000–40.000 á mánuði. Sú aðferðafræði sem liggur þessari lausn til grundvallar er sú að mæta hinum raunverulega forsendubresti sem er auðvitað þegar fólk tekur gengistryggt lán upp á 80% fyrir íbúð árið 2007 og það lán er núna langt umfram veðrými eignarinnar. Tökum bara dæmi af ungu pari með eitt barn sem keypti íbúð á 30 millj. kr., skuldsetti sig eðlilega upp á 80% með gengistryggðu láni vegna þess að ekki var auðvelt að fá annars konar lán upp á 24 millj. kr. Eftir stendur að íbúðin er núna 25 millj. kr. virði en lánið er 60 millj. kr. 20% niðurfelling gerir ekkert fyrir þetta fólk. Það er nákvæmlega jafndautt eftir sem áður. Greiðslujöfnunin sem gerir fólki kleift að borga í samræmi við þær forsendur sem lágu fyrir lántökunni í upphafi ásamt öðrum aðgerðum, svo sem tvöföldun vaxtabótanna, er eina úrræðið sem getur raunverulega mætt þörfum þessa fólks. Því til viðbótar leggjum við áherslu á að bankarnir komi skuldsetningu í eðlilegt horf og það er auðvitað byrjað að gerast að tekið sé tillit til þess hvert verðmæti hinnar eftirstandandi eignar er. Í tilvikum þar sem skuldabyrðin er raunverulega umfram það sem fólk getur risið undir erum við að leggja fram frumvarp um nýja greiðsluaðlögun þar sem einfaldað verður mjög ferli þess að fólk losni undan skuldabyrði sem það ræður ekki við og í fyrsta sinn lagt til grundvallar að raunverulegur framfærslukostnaður liggi til grundvallar ákvörðunum um niðurfærslu skulda þannig að ekki sé gert ráð fyrir að fólk borði tekex í 60 ár heldur verði raunveruleg framfærsluþörf fyrir barnafjölskyldur fyrir uppeldi barna lögð til grundvallar þegar ákvarðanir um greiðslugetu heimilis eru metnar.

Hæstv. forseti. Það eru liðnir 535 dagar frá hruni íslensks efnahagslífs, það eru 408 dagar síðan núverandi ríkisstjórn tók við völdum og 408 dagar síðan hún lofaði því að slá skjaldborg um íslensk heimili. Íslenskar fjölskyldur og íslensk heimili voru fyrir hrun þau skuldugustu á byggðu bóli og þótti mörgum nóg um. Eftir hrun er skuldsetning íslenskra heimila geigvænleg og við henni verður að bregðast. Þess vegna er þyngra en tárum taki eftir þá 408 daga sem þessi ríkisstjórn hefur setið að menn deili enn þá um það hversu raunverulegur vandinn er. Við erum enn þá að reyna að átta okkur á grundvallaratriðum um það hvað íslenskar fjölskyldur skulda. Við erum ekki einu sinni komin á þann stað að gera okkur grein fyrir því hvernig eigi að mæta þeim vanda vegna þess að við vitum ekki nákvæmlega hver hann er. Þetta er stóra vandamálið sem við okkur blasir og þarna finnst mér nr. 1, 2 og 3 að ríkisstjórnin þurfi að taka sig saman og fara strax í að afla sér upplýsinga sem upp á vantar til þess síðan að geta áttað sig á til hvaða úrræða eigi að grípa. Hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra fór í mikinn samanburð á milli þess hvort fara ætti í flatan niðurskurð eins og Framsóknarflokkurinn hefur boðað allt frá því í febrúar í fyrra eða hvort greiðslujöfnunarleið ríkisstjórnarinnar sé nægilega góð til að mæta ungum barnafjölskyldum. Ég held að slíkur samanburður muni ekki skila okkur neitt áfram með það mál sem hér er á ferðinni. Við Íslendingar óttumst það mest að ungar fjölskyldur flytji burt úr landinu. Við verðum auðvitað að grípa til þeirra ráða sem þarf til að koma í veg fyrir það. Í því efni finnst mér langbrýnast fyrir þessa ríkisstjórn og hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra að einbeita sér að því að finna út úr því hver hin raunverulega staða er og líka hvaða möguleika við höfum til að mæta henni.

Frú forseti. Séreignarstefna í húsnæðismálum hefur lengi verið í öndvegi hér á landi. Stjórnvöld hafa staðið vörð um séreignarstefnuna með aðgerðum sem tryggja fulla atvinnu og tiltölulega létta skattbyrði. Auk þess hafa vaxtabætur verið notaðar til að niðurgreiða kostnað heimilanna vegna fasteignakaupa. Árið 2004 hófu viðskiptabankarnir að bjóða upp á 100% lán til fasteignakaupa. Þjóðin stækkaði við sig og fjármagnaði kaupin að mestu með lánsfé. Margt ungt fjölskyldufólk nýtti tækifærið og eignaðist stærra húsnæði, húsnæði sem eldri kynslóðir höfðu eignast á mun lengri tíma. Frú forseti. Skuldavandi heimilanna hefur aldrei verið jafnumfangsmikill og nú eftir hrun bankakerfisins og gengis krónunnar. Gömlu kreppuúrræðin eins og lengri vinnudagur og hækkun vaxtabóta duga því skammt. Grípa þarf bæði til sértækra og almennra aðgerða til að takast á við skuldavandann ef við ætlum ekki að missa ungt barnafólk úr landi til nágrannalandanna þar sem velferðarkerfið er mun betra. Til viðbótar við félagslega greiðsluaðlögun sem hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra hefur kynnt verður að nýta svigrúm bankanna til almennrar leiðréttingar lána ef koma á í veg fyrir að stöðugt fleiri skuldug heimili fari fram af greiðslubrúninni. Auk þess er verið að gera ungu barnafólki kleift að sleppa úr skuldafangelsi með því m.a. að veita því rétt til að skila lyklunum að íbúð sinni og fara í kaupleigukerfi. Með öðrum orðum þurfum við aðgerðir sem létta undir með heimilunum og gefa þeim kost á fleiri búsetumöguleikum. Það eru ekki allir sem vilja eignast eigið húsnæði.

Frú forseti. Samkvæmt októberskýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eru 20% íslenskra heimila tæknilega gjaldþrota, þ.e. skuldir eru meiri en eignir. Í raun má áætla að mun fleiri heimili séu í þessari stöðu því að enginn veit raunverð á fasteignum. Ætla má að það muni lækka á næstu missirum og ef ekki koma til leiðréttingar á skuldum heimilanna verða enn fleiri tæknilega gjaldþrota og jafnvel bara alveg gjaldþrota. Við þekkjum öll þann algjöra forsendubrest sem varð við hrunið og hann bitnar auðvitað mest á þeim sem stækkuðu við sig húsnæði eða keyptu sína fyrstu íbúð á síðustu árum. Það er helst ungt barnafólk, fjölskyldur, sem lenti í því tjóni sem enn hefur ekki verið bætt að neinu leyti svo réttlætið nái fram að ganga. Ríkisstjórnin kvartar yfir því að stjórnarandstaðan væni hana um að hún hafi ekki verið að gera neitt og telur þá gjarnan upp á þriðja tug úrræða. Þau úrræði sem sett hafa verið fram eru að mörgu leyti ágæt, en í þeim felst ekki leiðrétting og þar með ekki réttlæti. Það verður að viðurkennast að það hefur orðið mun huggulegra að verða gjaldþrota en áður, en mér finnst ríkisstjórnin ekki gera nægilega mikið svo menn verði ekki gjaldþrota. Ef fólk á að vilja búa hér áfram, ungt barnafólk, verður það að finna réttlætið á eigin skinni og það gerist ekki nema skuldir heimilanna verði leiðréttar.

Frú forseti. Hvað er ungt barnafólk? Ungt barnafólk er væntanlega margt menntað fólk, þetta er fólk sem er fullt af starfsorku, það er líka ómenntað fólk, fólk með hugmyndir, fólk í upphafi lífsskeiðsins, svolítið framtíð þjóðarinnar. Þetta er fólkið sem er skattgreiðendur framtíðarinnar, fólkið sem stendur undir velferðarkerfi framtíðarinnar. Það skilgreinir tap gagnvart viðfangsefninu sem við stöndum frammi fyrir núna ef við missum stóran hóp þessa fólks úr landi. Það hefur komið fyrir þjóðir í þessu ásigkomulagi. Núna verðum við að horfast í augu við það að þessi hópur fólks stendur frammi fyrir einni grundvallarspurningu: Er það virkilega svo á Íslandi að það felist töluverð áhætta í því að kaupa sér íbúð á lánum, að það felist töluverð áhætta í því að kaupa sér bíl? Ef svar þessa hóps verður já um ókomna framtíð og ef ríkisstjórn Íslands í þessu ásigkomulagi getur ekki gefið fólki aðrar röksemdir en þær að svarið sé já, að gríðarleg áhætta sé fólgin í þessu, mun þetta fólk hugsa sér til hreyfings. Fólki sem keypti á toppi eignabólunnar 2007 bjóðast núna hugsanlega tvö úrræði til að takast á við vanda sinn. Það getur farið í bankann og fengið leiðréttingu höfuðstóls á forsendum bankans, það getur farið greiðslujöfnunarleið sem er þess eðlis að hún getur komið í bakið á fólki síðar. Hin leiðin sem bankarnir bjóða upp á snýst um það að fara yfir í óverðtryggð vaxtakjör sem felur í sér mun hærri greiðslubyrði en fólk glímir við núna. Stóra málið á Íslandi í dag er að búa til heilbrigðan, óverðtryggðan lánamarkað sem fólk getur leitað í eftir skuldaleiðréttingu 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni, kjördæmisbróður mínum, fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Ekkert er mikilvægara fyrir börn en að búa í öruggri umsjá fullorðins eða fullorðinna aðila sem búa þeim gott heimili. Um það eru opinberir aðilar meðvitaðir og ég man að í fyrrahaust þegar Ísland lenti á hliðinni og ég var í bæjarstjórn austur á Héraði var það fyrsta sem við hugsuðum: Hvernig getum við búið þannig um hnútana að atvinnumissir og tekjufall hinna fullorðnu bitni sem minnst á börnunum? Víða voru settar vaktir og búnir til verkferlar til úrlausnar. Það er afar slæmt fyrir börn að finna að foreldrar þeirra séu áhyggjufullir og jafnvel kvíðnir vegna afkomu heimilis og öryggis þess. Þetta er stjórnvöldum ljóst og því hafa þau gripið til ýmissa aðgerða til að aðstoða þær fjölskyldur sem eiga á hættu að heimilisöryggi þeirra sé ógnað. Þar má nefna almennar aðgerðir, svo sem hækkaðar vaxtabætur og greiðslujöfnun, svo og sértækar aðgerðir eins og skuldaaðlögun, sem stýrt er af bönkunum, og greiðsluaðlögun sem stendur til að breyta úr dómsúrræði í félagslegt úrræði á næstu vikum með fulltingi nýs embættis umboðsmanns skuldara. Hin nýja greiðsluaðlögun kemur til vegna þess að sértæka skuldaaðlögunin gengur ekki eins hratt fyrir sig og vonast var til og sýnir að stjórnvöld bregðast stöðugt við þörf sem myndast. Það er skelfilegt fyrir ungt fólk sem býr börnum sínum heimilisöryggi að upplifa hrun efnahagslífs með tilheyrandi breytingum á atvinnumöguleikum og tekjuöflun. En hrunið varð og því verður því miður ekki breytt með fingursmelli. Mörg úrræði eru í boði en hinn stolti Íslendingur á oft erfitt með að biðja um aðstoð og kannski þurfum við að kynna úrræðin betur og á einfaldari hátt. Það er og verður vonandi áfram keppikefli þeirra sem stjórna þessum málaflokki að nýta það svigrúm sem til er fyrir þá sem mest þurfa á því að halda. Þar er ungt barnafólk svo sannarlega áberandi.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að þeir sem keyptu sitt fyrsta húsnæði á árunum 2005–2008 eru í mestum vandræðum. Þannig getum við séð að gengislán hjá fjölskyldu sem keypti sér íbúð árið 2005 á slíku láni hefur hækkað um 58% en íbúðin mun minna. Tökum dæmi af fjölskyldu sem keypti sér á verðtryggðu láni árið 2008. Launin frá því þá hafa hækkað um 12% en vísitala neysluverðs um 34%. Munurinn er 22 prósentustig. Ungu barnafjölskyldurnar eru að kaupa sér húsnæði í fyrsta skipti. Upplýsingar frá Creditinfo benda til þess að aldurshópurinn 18–29 ára sé í langmestu vandræðunum. Þetta er jafnframt sá hópur sem er að öllu jöfnu með yngstu börnin. Sá hópur sem er í næstmestu vandræðunum er á aldrinum 30–39 ára, en sá hópur á líka flest börnin. Ef spár Creditinfos ganga eftir fjölgar mjög í þessum hópi, um meira en þriðjung á næstu 12 árum, og mest í yngsta aldurshópnum sem er með yngstu börnin. Það verður að koma fram með úrræði handa ungu barnafólki sem byggir á öðru en nauðasamningum eins og nú er. Það verður að leggja áherslu á að lágmarka þann fjölda sem leita þarf nauðasamninga og það verður einungis gert með almennum aðgerðum. Því er það sérstakt ánægjuefni að geta sagt frá því að hv. efnahags- og skattanefnd hefur að frumkvæði okkar sjálfstæðismanna tekið það frumkvæði að leita leiða til að setja fram almennar aðgerðir til lausnar 

Virðulegi forseti. Þó að efnahagshrunið geri ekki mannamun kemur ekki á óvart að afleiðingarnar bitni harkalega á ungu fólki sem að jafnaði er skuldsettara en þeir sem eldri eru. Oftast nær skuldsetning hámarki um fertugt. Skuldirnar vaxa hratt á þeim tíma sem allt er undir hjá ungu fólki, það er að mennta sig, koma sér þaki yfir höfuðið og ala upp börn. Eðlilegt er að ungu fólki sé brugðið við þær hremmingar sem nú ganga yfir þar sem þessi kynslóð hefur blessunarlega verið laus við kreppur. Mikilvægt er að ungt fólk kynni sér vel þau úrræði sem bjóðast og gefist ekki upp fyrir fram. Á síðasta ári voru flestir á aldrinum 25–30 ára sem fluttu frá landinu. Það er vissulega áhyggjuefni ef sú þróun heldur áfram þó að ungt fólk sé hreyfanlegra en það eldra og meiri líkur á að það snúi aftur heim. Rætur skuldavanda ungs fólk eru samspil stökkbreyttra lána, atvinnuleysis og því miður stundum offjárfestinga og vankunnáttu í fjármálum. Ég tel að lánastofnanir hafi oft og tíðum sýnt mikið ábyrgðarleysi og lítið siðferði í lánveitingum til ungs fólks. Á því þarf að verða bragarbót. Efla þarf fjármálafræðslu hjá ungu fólki, bæði hjá fjármálafyrirtækjum og í skólakerfinu. Mikilvægt er að ungu fólki bjóðist fjölbreytt búsetuúrræði því að oftar en ekki neyðist ungt fólk til að kaupa húsnæði þó að það hafi ekki efni á því. Stjórnvöld eru að mæta erfiðleikum í skuldavanda ungs fólks en það má alltaf gera betur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra og þeim þingmönnum sem tóku þátt í umræðunum. Þær voru að mínu mati góðar og gagnlegar og ég held að við séum öll á sama máli um að það þurfi á einhvern hátt að bregðast við þeim vanda sem nú blasir við. Engu að síður fannst mér félagsmálaráðherra gera heldur lítið úr vandanum. Tæplega 10.000 manns yngri en 39 ára eru atvinnulausir. Það er gríðarlega mikið. Hæstv. félagsmálaráðherra talaði um að vaxtabætur hefðu verið tvöfaldaðar. Ég kannast ekki við það. Ég kannast við að þær hafi staðið í stað. Með þeim átti að fylgja frumvarp um að þær mundu nýtast betur tekjuminni fjölskyldum, en hvar er það frumvarp? Af hverju hefur það ekki verið lagt fram? Síðan má segja að ríkisstjórnin hafi helst unnið sér það til afreks að hækka neysluskatta. Stefán Ólafsson hagfræðingur segir í erindinu frá árinu 2008 að neysluskattar leggist með hlutfallslega meiri þunga á fólk sem hefur lægri tekjur og ver þeim öllum í neyslu nauðþurfta. Þarna erum við að tala um ungt barnafólk. Hæstv. félagsmálaráðherra kom inn á að 20%-tillaga okkar framsóknarmanna frá því fyrir ári mundi ekki gagnast öllum. Það er alveg hárrétt, hún gagnast ekki öllum enda höfum við líka viðurkennt það í dag að það þurfi að ganga miklu lengra. Við höfum líka bent á að ef ríkisstjórnin hefði tekið vel í þessar tillögur á sínum tíma og komið þeim til framkvæmda væri vandi ungs barnafólks miklu minni en hann er í dag. Ég ætla mér ekki að gera lítið úr greiðslujöfnunartillögu ríkisstjórnarinnar 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa góðu umræðu sem var góð, upplýsandi og málefnaleg. Hv. þingmaður taldi að ég væri að gera lítið úr vandanum. Fátt er mér fjær í huga. Ég geri ekki lítið úr þessum vanda. Ég glími við hann á hverjum degi. Hann er fyrir augum okkar alla daga og við erum að takast á við hann eins og mögulega er hægt. Það er ekki hægt að halda að hægt sé að láta hann hverfa með einfaldri sjónhverfingu. Hann er viðvarandi viðfangsefni okkar vegna þess gengishruns sem varð og vegna þeirrar verðbólgu sem orðin er. Hann þarf að leysa sem og að það vantar 1 kr. af hverjum 5 í ríkiskassann eftir hrunið. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson spurði hvort áhætta fælist í því að kaupa íbúð á lánum og hvort við værum kannski að senda þau skilaboð til fólks að ungt barnafólk ætti frekar að leita sér framtíðar annars staðar. Þetta er auðvitað hættan því að að mínu mati felst óásættanleg áhætta í því að taka lán til að kaupa sér íbúð á Íslandi í dag. Það er sú áhætta sem barnafjölskyldur á Íslandi eru að fást við afleiðingarnar af og hún er óásættanleg. Það er óásættanlegt að ætla fólki að axla byrðar af 80% skuldsetningu í verðtryggingu, 5% meðalverðbólgu og hrikalegum gengisbreytingum. Ef við ætlum að búa ungu barnafólki aðstæður hér verðum við að tryggja því sambærileg lífskjör, gengisstöðugleika og verðlag og í nágrannalöndunum. Þess vegna er íslenska krónan stærsta vandamálið sem við er að glíma. Þeir sem mæra íslensku krónuna öllum stundum verða að horfast í augu við að þessi staða er bein afleiðing hennar,  Hv. þm. Ólöf Nordal spurði hver væri hin raunverulega staða og hverjir væru möguleikar okkar til að bregðast við. Við erum að hleypa af stað rannsókn núna og lagafrumvarp er væntanlegt sem greiðir fyrir stórfelldri rannsókn á stöðunni þannig að við höfum allar forsendur 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á hjúskaparlögum, lögum um staðfesta samvist og fleira og er það flutt í samræmi við samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að lögfest verði ein hjúskaparlög og þeirri brýnu réttarbót komið á að allir séu jafnir fyrir lögunum, hvort sem einstaklingar í hjúskap eru af gagnstæðu eða sama kyni. Í frumvarpinu er nánar tiltekið lagt til að tveir einstaklingar, hvort sem er af gagnstæðu eða sama kyni, geti gengið í hjúskap. Frumvarpið er samið á vegum Rannsóknastofnunar Ármanns Snævarr að tilhlutan dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins. Ég þakka stofnuninni fyrir vandaða vinnu. Við samningu frumvarpsins var litið til þróunar réttinda samkynhneigðra á Íslandi. Þá var aflað upplýsinga um þróun löggjafar í öðrum löndum og þær leiðir sem farnar hafa verið til að heimila samkynhneigðum að stofna til hjúskapar. Einnig var tekið tillit til alþjóðlegra samninga sem Ísland er aðili að. Er í greinargerð með frumvarpinu gerð ítarleg grein fyrir þessum atriðum og vísast til þess sem þar segir. Virðulegi forseti. Hjúskapur er fyrst og fremst borgaraleg stofnun. Löggjöf um hjúskap skilgreinir þetta viðurkennda sambúðarform á hverjum tíma og markar hverjir megi ganga í hjúskap og hver hjónavígsluskilyrði skuli vera. Þá er það löggjafans að ákveða hvaða réttaráhrif fylgja stofnun hjúskapar. Löggjafinn hefur styrkt þetta sambúðarform umfram önnur með tilliti til þess að hjúskapurinn er ein af sterkustu grunnstoðum fjölskyldunnar í samfélaginu. Hjúskapurinn á sér djúpar rætur í löggjöf og menningu og segir í greinargerð að grunnstoðir hjónabandsins séu byggðar á hugmyndum um gagnkvæma ást, festu og varanleika. Því ætti löggjafinn með þetta í huga að gera greinarmun á því hvort einstaklingar í hjúskap séu af gagnstæðu eða sama kyni? Þessi spurning verður einkum áleitin þegar litið er til þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað undanfarin ár í réttindum samkynhneigðra. Samkvæmt gildandi lögum geta tveir einstaklingar af sama kyni stofnað til staðfestrar samvistar. Staðfesting samvistar hefur með tilteknum undantekningum sömu réttaráhrif og stofnun hjúskapar og gilda ákvæði laga um hjúskap því almennt um staðfesta samvist. Sá mismunur sem enn er á þessum tveimur sambúðarformum var réttlættur á sínum tíma með því að staðfest samvist þyrfti að festa sig í sessi sem viðurkennt sambúðarform og því væri réttast að fara hægt í sakirnar. Virðulegi forseti. Það var árið 1996 og því má leiða rök að því að þau rök sem sett voru fram fyrir því að hafa mun á þessu tvennu, hjúskap og staðfestri samvist, séu orðin úrelt, nú sé tími kominn til að löggjafinn festi enn frekar hjúskapinn í sessi sem sterkustu grunnstoð fjölskyldunnar í samfélaginu og það séu í raun grundvallarréttindi að fá að ganga í hjúskap, sambúðarform sem löggjafinn veitir brautargengi með ýmsum hætti eins og áður hefur verið vikið að. Ekki verði lengur við lýði sú mismunun sem núgildandi löggjöf hefur í för með sér gagnvart samkynhneigðum þegar kemur að réttinum til að ganga í hjúskap. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar á ýmsum öðrum lögum vegna þessara breytinga á hjúskaparlögunum og er gert ráð fyrir að lagður verði niður sá greinarmunur sem gerður hefur verið á annars vegar sambúð karls og konu og hins vegar sambúð einstaklinga af sama kyni, enda þykir slík aðgreining ekki þjóna tilgangi frumvarpsins heldur fara gegn markmiðum þess. Að lokum er svo lagt til að lög um staðfesta samvist, nr. 87/1996, verði felld úr gildi. Hvað varðar það atriði sérstaklega eru í frumvarpinu tekin af öll tvímæli um gildi staðfestrar samvistar sem þegar hefur verið stofnað til. Hún haldi gildi sínu en þeir sem það kjósa geta fengið samvist sína viðurkennda sem hjúskap. Það getur annaðhvort verið með þeim hætti að sameiginleg yfirlýsing verði send til þjóðskrár eða stofnað verði til hjúskapar fyrir presti, forstöðumanni skráðs trúfélags sem hefur vígsluheimild eða borgaralegum vígslumanni í samræmi við ákvæði hjúskaparlaga. Skal tekið fram í þessu sambandi að gert er ráð fyrir því að vígslumanni sé heimilt að synja um hjónavígsluna líkt og gildir nú um staðfesta samvist. Þar sem ekki er víst að allir þeir sem nú eru í staðfestri samvist óski eftir að skráningu á sambúðarformi þeirra sé breytt í hjúskap er í frumvarpinu kveðið á um að staðfest samvist hafi sömu réttaráhrif og hjúskapur og að ákvæði laga sem varða hjúskap og maka gildi um staðfesta samvist og einstaklinga í staðfestri samvist. Er nauðsynlegt að taka þetta fram þar sem núgildandi lög um staðfesta samvist verða felld úr gildi við gildistöku frumvarps þessa verði það samþykkt. Þá er í 5. gr. frumvarpsins áfram gert ráð fyrir að einstaklingar í staðfestri samvist geti fengið meðferð og úrlausn mála sem varða samvistina fyrir dómstólum og stjórnvöldum hér á landi án tillits til atriða eins og búsetu og ríkisfangs. Þrátt fyrir þá þróun sem hefur orðið eru rökin að baki rýmri lögsögu dómstóla og stjórnvalda hér á landi í þessum málum þau sömu og við setningu laganna um staðfesta samvist, þ.e. að samkynhneigðum geti reynst ómögulegt að fá úrlausn mála annars staðar en hér á landi. Samsvarandi er einnig áréttað í ákvæði norsku hjúskaparlaganna sem á við um staðfesta samvist. Virðulegi forseti. Ég vona sannarlega að mál þetta fái vandaða umfjöllun og ekki síður almenna umfjöllun. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og allsherjarnefndar.

Frú forseti. Þetta er eiginlega meðsvar. Mig langar að þakka hæstv. dóms- og mannréttindamálaráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp um ein hjúskaparlög í landinu. Ég styð það og fagna því og vona að það verði að lögum sem fyrst. Um er að ræða aukin mannréttindi og mér finnst að Ísland eigi alltaf að vera í fararbroddi þegar kemur að mannréttindum því að í þannig landi vil ég búa. Því þakka ég hæstv. ráðherra fyrir frumkvæðið.

Frú forseti. Það er ekki oft sem það gerist að maður kemur í ræðustól Alþingis í þremur málum í röð og fagnar innilega en það gerist nú. Fyrst var á dagskrá mál um sanngirnisbætur í máli Breiðavíkurdrengja, svo aukin réttindi til glasafrjóvgunar og tæknifrjóvgunar fyrir einstaklinga og nú þetta mikla gleðimál. Svo ég fái að bregða fyrir mig enskri tungu er þetta „gay“ mál og gott að vera „gay“ í dag. Ég þakka kærlega fyrir það. Þetta er til þess gert að allir séu í reynd jafnir fyrir lögum, að misrétti sé eytt og jafnræði tryggt. Saga samkynhneigðra hefur aldeilis ekki verið saga jafnræðis og sannarlega ekki heldur saga mannréttinda. Margir hafa liðið óbærilegar þjáningar, orðið fyrir ofbeldi, bæði andlegu og líkamlegu, og fært fórnir til að geta komið okkur á þennan stað sem við erum á í dag. Þessi saga er mjög merk og áhugaverð, og um leið og hún er saga kúgunar er hún líka saga hugrekkis og saga hetjanna, þeirra sem þora að standa upp einir á báti og berjast fyrir mannréttindum. Þetta er gleðidagur þeirra og okkar allra hér nú. Sumir vilja meina að réttindabarátta samkynhneigðra hér heima sé í rauninni að ná endamörkum, að brátt muni allra síðustu múrar misréttis falla og full mannréttindi nást. En svo einfalt er það ekki af því að það að brjóta á bak aftur fjötra hugarfarsins, fjötra normsins og fjötra staðlanna er eilífðarverkefni, það er menningarlegt eilífðarverkefni löngu eftir að fullu lagalegu jafnrétti er náð. Það er líka þannig að svo lengi sem einn einasti einstaklingur á Íslandi finnur til sársauka og vanmáttar fyrir sínar heitustu tilfinningar og dýpstu langanir er og verður verk að vinna. Það er og verður verk að vinna svo lengi sem eitt einasti foreldri finnur fyrir sorg og missi yfir hreinskilni og einlægni barnsins síns, samkynhneigð eða tvíkynja barnsins síns. Það er líka verk að vinna svo lengi sem einn einasti prestur á Íslandi og einn einasti biskup á Íslandi álítur ást fullorðins fólks, heit þess og trúnað vera einhvers konar ógnun við hið gagnkynhneigða hjónaband og brjóta í bága við kristilegan kærleika. Það er og verður verk að vinna. Jafnvel þótt fullu jafnræði menningarlega, félagslega, andlega og lagalega væri náð einn dag í málefnum samkynhneigðra er það á okkar ábyrgð að læra af sögunni og gleyma því aldrei að þegar einn hópur frelsast úr fjötrum sleggjudómasamfélagsins tekur einatt annar hópur útskúfunar við. Sérhver samtími skapar sér nýja jaðarhópa, annars konar ánauð og fersk fórnarlömb nýrra kynslóða. Ég verð að segja eins og er þótt það tengist ekki beint þessu máli, en þó, að mér brá einmitt mjög í brún þegar ég las Fréttablaðið í morgun og sá að það voru tvær raðir í Fjölskylduhjálp Íslands, önnur fyrir Íslendinga og hin fyrir útlendinga. Það er einmitt þetta sem við viljum ekki og það er einmitt með svona frumvarpi sem reynt er að tryggja að við séum öll jöfn fyrir lögum, í menningunni, í hugarfarinu og í hinum félagslegu verkum og gjörðum sem við stöndum frammi fyrir á hverjum degi. Mig langar að beina örfáum orðum mínum til íslensku þjóðkirkjunnar og hvetja hana eindregið til að halda áfram því starfi sem hún hefur hafið við að vinna sig út úr eigin fjötrum og eigin fordómum og umfaðma í raun þau verk sem Kristur skildi eftir sig. Hvað gerði hann? Hann umfaðmaði minnihlutahópa síns tíma. Hann umfaðmaði konur, börn, fátæka og fatlaða. Það var ekkert sérstaklega í tísku. Þetta gæti haft þýðingu, ekki bara fyrir fólk á Íslandi heldur þurfum við ekki að líta lengra en til vina okkar og frænda í Færeyjum. Úti um allan heim er samkynhneigt og tvíkynhneigt fólk í fjötrum, í ánauð og jafnvel í lífshættu. Hjá okkar góðu vinum í Færeyjum er verk að finna og þar gæti íslenska kirkjan gengið fram fyrir skjöldu með góðu fordæmi og sýnt í verki að það er hægt að vera kristinn og líka umfaðma fjölbreytni, mannkærleika, ást samkynhneigðra og trúnað og heit fullorðins samkynhneigðs fólks. Ég er stolt af þessum þætti í menningu okkar á Íslandi, þ.e. að við getum sagt að við stöndum framarlega í þessum málum þegar við lítum til umheimsins. Það er sannarlega ekki á öllum sviðum, langt í frá, en hérna höfum við gengið fram fyrir skjöldu og við eigum að fagna þeim þætti í okkar menningu og okkar lagaumgjörð, þessari skýru réttarstöðu og þessari fjölbreytni og nota það sem einhvers konar tilefni til meiri mannúðar og raddar Íslands á alþjóðavettvangi. Það eru ekki bara þessi efnahagslegu gæði eða sterkur efnahagur sem eru grunnstoðir góðs samfélags, alls ekki. Það eru einmitt mál eins og þetta sem við fáum núna að fagna. Áður hafa verið lagðar fram tillögur í svipuðum dúr. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gerði það á sínum tíma og ég verð að viðurkenna að mig langaði mjög að gera þetta að mínu fyrsta þingmáli þegar ég kom inn á þing en ákvað að bíða vegna þess að ég vissi að ríkisstjórnin ætlaði sér að koma fram með þetta mál og ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra kærlega fyrir það góða og vandaða starf í þessu máli sem og mörgum öðrum. Þar hefur hún gengið mjög skörulega og vel fram og unnið að ýmsum réttarbótum. En það er ekki bara mikilvægt að þetta mál sé komið fram, heldur það sem er öllum minnihlutahópum svo mikilvægt og er svo áríðandi, að mál sem þetta sé þverpólitískt, þetta sé ekki mál einnar ríkisstjórnar, einhverra þingmanna eða einhverra flokka heldur mál okkar allra. Þar getur Alþingi líka sagt með góðri samvisku að það hafi gengið fram fyrir skjöldu á liðnum árum með góðum hætti í þessum efnum. Við tölum oft illa um Alþingi sem er oft verðskuldað en í sumum málum hefur það staðið sig vel og þetta er eitt svið þar sem svo er. Lykillinn að því fyrir alla er að velja úr þessi manneskjulegu mál þar sem öllum ber skylda til að standa saman. Ég áskil mér að sjálfsögðu rétt til að fara ofan í saumana á þessu þingmáli og sjá hvort einhverju verður þar við að bæta, en eins og ég segi fagna ég mjög og vona og treysti því að það verði unnið hratt og farsællega í þinginu og verði orðið að lögum fyrir sumarið. Þetta er stór stund fyrir okkur samkynhneigða, tvíkynhneigða og vonandi fyrir þjóðina og samfélagið allt. Hjartans þakkir.

Frú forseti. Ég vona að ég sé ekki að teygja þingskapalög um of með því að nýta þennan lið ekki beinlínis til andsvara heldur til að samfagna með hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur og óska hæstv. dómsmálaráðherra til hamingju með þetta frumvarp. Hér er um mikið og stórt mannréttindamál að ræða. Það er líka á svona stundum sem maður veltir fyrir sér hversu lengi það getur tekið þjóðfélag að leiðrétta sjálfsagða hluti, að koma á sjálfsögðum réttarbótum. Það eru eitthvað um tíu ár síðan samkynhneigðum var leyfð staðfest sambúð. Það var mikið og stórt skref. Þá vorum við framsóknarmenn í ríkisstjórn og stóðum að því. Þetta hefur verið áhugamál allra flokka að stuðla að betri mannréttindum. En samt sem áður spyr maður sig: Hvað er það í þjóðfélaginu sem kemur í veg fyrir að við tökum svona ákvarðanir miklu fyrr, að leyfa fólki einfaldlega að haga lífi sínu eins og það kýs, leyfa fólki að elska þann einstakling sem það elskar? Af hverju höfum við í öll þessi ár, í aldir og árþúsundir, lagt stein í götu þessa fallega markmiðs? Það er á svona degi sem við veltum þessum hindrunum úr vegi að maður tekst á við svona spurningar í huganum og ég fagna þessu. Ég vil hins vegar nota tækifærið til að slá á létta strengi. Það eru tvær aðfinnslur sem ég tel þó markverðar við það framtíðarskipulag sem við erum að koma á. Við munum auðvitað stuðla að því að til verður sá hópur fólks sem á sér tvær tengdamæður og jafnframt verður til hópur barna sem mun, í tilviki 

Virðulegur forseti. Það er einmitt á svona stundum sem manni finnst orðið „andsvar“ innihaldslítið. Hér ætti miklu fremur að vera liður sem heitir „meðmæli“, frú forseti, og ég ætla að gera líkt og sá sem hér stóð áður, hv. þm. Guðmundur Steingrímsson, og mæla með þessu frumvarpi. Hér er verið að tala um ein hjúskaparlög, loksins. Hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir minntist á raðirnar tvær fyrir framan Fjölskylduhjálpina. Við höfum um árabil og áratugaskeið haft aðskilnað í hjúskaparlögum. Það er loksins á þessu ári sem við lærum lexíu okkar og ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þetta heillaskref til jafnræðis í samfélaginu. Við þurfum að finna allar þær glufur til að fylla upp í svo jöfnuður verði sannur í samfélaginu. Hér erum við að tala um gríðarlega mikilvæg mál, jöfnun tækifæra, en líka jöfnun hamingjutækifæra fyrir allt fólk í landinu. Það er í rauninni nöturlegt að standa hérna á þessu ári, 2010, og segja þessar setningar núna í stað þess að hafa getað sagt þær fyrir áratugum. Íhaldssemin í þessum efnum hefur verið óbærileg og ósanngjörn og þar hefur kerfið verið helsti hemillinn en ekki síður þjóðkirkja okkar Íslendinga sem hefur reyndar ekki verið þjóðkirkja í þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég er mjög ánægð með þetta frumvarp og lýsi mig í upphafi meðmælta því að það verði afgreitt sem lög frá Alþingi. Ég get rifjað það upp í upphafi að sú er hér stendur var flutningsmaður að sambærilegu máli á sínum tíma. Þá var 1. flutningsmaður Kolbrún Halldórsdóttir, sem var þá þingmaður, en aðrir sem fluttu það mál voru hv. þm. Atli Gíslason, Katrín Jakobsdóttir, Ögmundur Jónasson, Bjarni Harðarson, Siv Friðleifsdóttir og Grétar Mar Jónsson, öll hv. þingmenn á þeim tíma. Það er búið að skoða þetta mál áður í þinginu og er löngu orðið tímabært að ganga frá því og klára það þannig að ég fagna því að hæstv. dómsmálaráðherra Ragna Árnadóttir skuli núna koma með málið inn. Það er þá ekki lengur þingmannamál heldur er frá hæstv. ráðherra sem gefur því aukið vægi. Á sínum tíma voru sett lög um staðfesta samvist og voru þau mjög mikil réttarbót. Þau gengu í gildi á alþjóðlegum frelsisdegi lesbía og homma 27. júní 1996. Þegar við tókum þetta skref gerðum við það að fyrirmynd nágrannaþjóða okkar, Svía, Dana og Norðmanna, sem þá höfðu samþykkt slík lög. Við vorum í 4. sæti á Norðurlöndunum að taka það skref á þeim tíma. Síðan í maí árið 2000 samþykkti Alþingi breytingar á lögunum um staðfesta samvist þar sem stjúpættleiðingar barna hjá fólki í staðfestri samvist voru heimilaðar. Ísland varð þannig annað landið í heiminum á eftir Danmörku þar sem þessi réttur var lögfestur, þar vorum við því í fararbroddi má segja, í öðru sæti í öllum heiminum varðandi stjúpættleiðingar barna hjá fólki í staðfestri samvist. Núna erum við að taka enn eitt skrefið, verði þetta að lögum. Þótt við séum alls ekki meðal þeirra síðustu erum við alls ekki í fararbroddi að þessu sinni af því að það eru fjölmörg önnur ríki sem hafa tekið þetta nú þegar upp. Það kemur fram á bls. 15 í greinargerðinni að réttarstaða samkynhneigðra breytist ört um allan heim. Þar kemur líka fram að Holland varð fyrst ríkja heims til að setja ein hjúskaparlög fyrir alla árið 2001. Spánn fylgdi í kjölfarið árið 2005. Önnur ríki sem heimila samkynhneigðum að ganga í hjónaband, auk Norðurlandanna Noregs og Svíþjóðar, eru: Belgía, Kanada, Suður-Afríka, Portúgal, fylkið Mexíkóborg og eftirfarandi ríki Bandaríkja Norður-Ameríku: Massachusetts, Connecticut, Iowa, Maine, Vermont, New Hampshire og Washington DC, þannig að það eru fjölmargir búnir að stíga þetta skref. Þau eru framarlega þarna og við erum a.m.k. ekki í öðru sæti eins og varðandi stjúpættleiðingarnar. En þetta er gott mál. Í 65. gr. stjórnarskrárinnar er fjallað um það grundvallaratriði að mismuna ekki fólki. Samkvæmt stjórnarskránni skulu allir vera jafnir fyrir lögum og má segja að á meðan tvenn lög gilda í hjúskap eftir kynhneigð fólks eins og er í dag sé farið fram hjá þessari grundvallarreglu. Þetta er grundvallarmál, virðulegi forseti. Ég vil líka rifja upp að 6. desember 2005 barst Alþingi áskorun frá samtökum foreldra og aðstandenda samkynhneigðra, FAS, um að breyta hjúskaparlögunum á þann veg sem við erum núna að gera. Þessi mál komust þá talsvert mikið á dagskrá. Þessi samtök ásamt Prestafélagi Íslands stóðu að umræðunni um þessi mál af því að það var ágreiningur að vissu leyti við þjóðkirkjuna um að stíga þetta skref. Það voru haldin þrjú málþing á þessum árum sem fjölluðu sérstaklega um þessi mál. Ég reyndi að sækja þessi þing, alla vega man ég eftir einu málþinginu og þar var mjög áhugaverð umræða. Kirkjan hefur verið nokkuð klofin í afstöðu sinni til þessa máls. Það eru prestar innan kirkjunnar sem eru mjög fylgjandi því að taka þetta skref og klára þessi mál á meðan aðrir eru íhaldssamari, þeir eru kannski meira í bókstafstrúnni, ef ég má orða það þannig, virðulegi forseti, en hinir frjálslyndari vilja fylgja þeirri viðhorfsbreytingu sem orðið hefur í samfélaginu. Það er alveg ljóst að þarna hafa orðið mjög djúpstæðar viðhorfsbreytingar. Á sínum tíma var gerð Gallup-könnun, það eru ekki mörg ár síðan hún var gerð, ég veit ekki hvort gerðar hafa verið kannanir nýlega, en þegar þessi var gerð voru 87% landsmanna hlynnt því að samkynhneigðir fengju að ganga í hjónaband þannig að það var yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar sem var hlynntur því. Langflestir þeirra töldu að samkynhneigðir ættu að fá að giftast í kirkju eða borgaralega þannig að það er alveg ljóst að fordómar gegn samkynhneigðum eru á mjög hröðu undanhaldi í samfélagi okkar. Þá kom fram í frétt einni skemmtileg hugsun. Hún var sú að kirkjan ætti kannski ekki að hlaupa á eftir skoðanakönnunum en hún hlyti þó að velta því fyrir sér hvort ástæða væri til að streitast á móti almennri viðhorfsbreytingu í samfélaginu sem virðist í prýðilegu samræmi við meginstefnu um kenningu Krists um manngildi og kærleika. Þarna er um djúpar og varanlegar breytingar að ræða í viðhorfi fólks til samkynhneigðra og kirkjan hlýtur að taka mark á því. Mér finnst frekar ólíklegt að kirkjan muni leggja stein í götu þessa máls. Það þyrfti talsverðra skýringa við þannig að ég efast um að svo verði. Það má líka spyrja sig: Af hverju ættum við ekki að samþykkja þetta? Þá verða menn að grafa svolítið djúpt eftir rökum af því að rökin gegn þessari breytingu eru ekki mjög sterk. Virðulegur forseti. Framsóknarflokkurinn hefur fjallað um þessi mál nokkrum sinnum á flokksþingum sínum og hefur við þau tilefni ávallt stutt réttindabaráttu samkynhneigðra og ég er svolítið stolt af því. Framsóknarflokkurinn er frjálslyndur í þessum málum og framsýnn og núna á síðasta flokksþingi sem haldið var árið 2009 var samþykkt sérstök ályktun. Mig langar að lesa hana, með leyfi virðulegs forseta. Stefna Framsóknarflokksins hljómar svo: „Mikilvægt er að samkynhneigðir njóti réttinda til jafns við aðra í samfélaginu. Rétt er að löggjöfin endurspegli ekki aðgreiningu gagnvart þeim. Því skal hafa eina hjónabandslöggjöf í landinu sem gildir fyrir alla.“ Það er ekki hægt að hafa þetta skýrara. Framsóknarflokkurinn styður að það verði ein hjónabandslöggjöf í landinu öllu fyrir alla hvort sem þeir eru gagnkynhneigðir eða samkynhneigðir. Ég vil líka tína það til að það verður ekki með nokkru móti hægt að segja að það rýri gildi eða tíðni hjónabanda gagnkynhneigðra að veita samkynhneigðum þann sjálfsagða rétt að ganga í hjónaband. Það er ekki verið að ganga á rétt annarra með þessari breytingu, hún er svo sjálfsögð. Frumvarpið er svolítið sérstakt. Þetta er bandormur, þarna eru mjög margar greinar og þær grípa inn í hin og þessi lög og alls staðar er verið að fella út orðin „staðfest samvist“ eða „samvistarmaki“ eða „kjörmóðir“. Það er sem sagt verið að sía alla löggjöf og henda þessu gamla. Í hjúskaparlögunum í dag stendur að karl og kona geti gengið í hjónaband en í framtíðinni mun standa þarna að tveir einstaklingar geti gengið í hjónaband. Það geta þá verið tvær konur eða tveir karlar. Það eru margir sem spyrja mig hví í ósköpunum ég hafi lagt mig svona mikið fram í þessari réttindabaráttu, ég er ekki einu sinni gift sjálf, sem er kannski ekki mjög mikilvægt í þessu samhengi, en mér finnst mjög mikilvægt að allir, hvort sem þeir eru gagnkynhneigðir eða samkynhneigðir, eigi það val að geta gengið í hjónaband eða ekki og það sé enginn munur á þeirra hjónaböndum. Margir hafa talað um að Alþingi sé orðið svolítið sérstakt, það eigi að banna allt, það á bara að banna og banna á Alþingi. Þetta er meira leiðindafólkið á Alþingi, alltaf að banna eitthvað. Það er búið að banna vændi, það er búið að banna nektarsýningar og nú er verið að banna fólki yngra en 18 ára að fara í ljósabekki, allt á að banna. En nú ætlum við að stíga mikið skref, nú ætlum við að leyfa samkynhneigðum að ganga í hjónaband eins og gagnkynhneigðir þannig að það er alls ekki eins og við séum alltaf að banna eitthvað. Í morgun vorum við öll sem tókum til máls sammála um að leyfa gjafasæði í glasafrjóvgun m.a. fyrir einstæðar mæður þannig að það má segja að Alþingi Íslendinga sé verulega frjálslynt í þessum málum þótt það taki upp á því að banna að kaupa vændi og nektarsýningar. Fyrir mér er það reyndar frjálslyndi. Ég lýsi mig mjög sammála þessu frumvarpi og mun gera mitt til að liðka fyrir að það nái fram að ganga. Ég sé ekki að nokkur tapi á því, ég tel að þetta sé sjálfsagður réttur og grundvallarréttur að aðgreina ekki fólk samkvæmt lögum eða að mismuna því á nokkurn hátt eftir kynhneigð fólks. Það eiga allir sama rétt í okkar samfélagi algerlega óháð kynhneigð.

Virðulegi forseti. Það er sannarlega ánægjulegt að taka til máls undir þessum lið um frumvarp til laga um breytingar á hjúskaparlögum og fleiri lögum og um brottfall laga um staðfesta samvist (ein hjúskaparlög). Sú sem hér stendur tók þátt í að fagna því þegar lög um staðfesta samvist voru samþykkt á þinginu 1996 og það er einkar ánægjulegt að standa hér í dag og fagna því að hringnum sé lokað varðandi réttindi samkynhneigðra og þá baráttu sem hefur farið fram á undanförnum áratugum. Hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir fór áðan yfir mannréttindabaráttu samkynhneigðra í stuttu máli og minnti á hvílíkar fórnir fólk hefur þurft að færa fyrir kynhneigð sína, ofsóknir sem það hefur sætt, og fólk sem í dag um heim allan sætir ofsóknum og geldur jafnvel fyrir kynhneigð sína með lífi sínu. Ég tek undir með henni að þetta er eitthvað sem við megum aldrei gleyma og verðum að vera vakandi fyrir að er enn þá stórt vandamál þó að við séum hér og nú í þessu ríki að stíga þetta ánægjulega skref. Þetta er í samræmi við stjórnarsáttmála Samfylkingar og Vinstri grænna, þar er kveðið á um að komið skuli á einum hjúskaparlögum, enda er það í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar og alþjóðasamninga sem Ísland hefur skuldbundið sig til að fylgja um að vinna gegn misrétti á grundvelli kynhneigðar. Það er grundvallaratriði að allir einstaklingar heyri undir sömu löggjöf óháð kynhneigð sinni. Mig langaði líka að koma upp og minnast baráttu á stjórnmálasviðinu fyrir baráttu samkynhneigðra. Að sjálfsögðu er mannréttindabarátta samkynhneigðra drifin áfram af þeim sjálfum og ýmsum sem hafa viljað berjast fyrir mannréttindum er síðan tókst að smita yfir á stjórnmálasviðið sem tekur alltaf töluverðan tíma. Ég hef það fyrir víst, án þess að hafa fundið þess stað í þingskjölum en mun gera ítarlegri leit að því, að fyrst hafi málefni samkynhneigðra um ein hjúskaparlög komið til tals af hálfu þáverandi þingmanns Kristínar heitinnar Kvaran en hún sat á þingi fyrir Bandalag jafnaðarmanna. Samtök um kvennalista var fyrsti stjórnmálaflokkurinn sem var með málefni samkynhneigðra sýnileg á sinni dagskrá og mannréttindabaráttu þeirra. Þingsályktun var samþykkt á Alþingi 19. maí 1992 og 1. flutningsmaður hennar var Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Þar var lýst yfir vilja til að tryggja jafnan rétt og jafna stöðu samkynhneigðra í samfélaginu. Á grundvelli þessarar ályktunar var stofnuð nefnd með fulltrúum frá dómsmálaráðuneyti, menntamálaráðuneyti, félagsmálaráðuneyti og hagsmunasamtökum samkynhneigðs fólks og sú nefnd lauk störfum haustið 1994 með útgáfu skýrslu um málefni samkynhneigðra. Þar var rætt um þau þrjú atriði sem væru hvað mikilvægust í að koma á úrbótum. Fyrst var þar að nefna fræðslu um samkynhneigð og hvernig uppræta mætti fordóma í þjóðfélaginu. Í öðru lagi um breytingar á refsilögum til að vernda samkynhneigða vegna aðkasts og misréttis. Og í þriðja lagi að meiri hluti nefndarinnar lagði til úrbætur til að veita samkynhneigðum í sambúð kost á að njóta réttarstöðu sem væri sambærileg við réttarstöðu hjóna. Nú erum við að ljúka þessu þriðja atriði, það er verið að mæla fyrir frumvarpi um það og vonandi nær það að verða að lögum fyrir lok þessa þings. Það má því segja að þessi nefnd hafi haft erindi sem erfiði. En mig langar þó að taka upp fræðsluna því að það er langt í frá að við höfum náð að vinna bug á fordómum gegn samkynhneigðum og tvíkynhneigðum þó að mjög hafi þokast og þar er fyrst og fremst að þakka samkynhneigðum og tvíkynhneigðum sjálfum. Besta dæmið um það er hinsegin gangan sem er hér alltaf í ágústmánuði og þessi hátíð er orðin stolt borgarbúa þar sem við fögnum margbreytileika og fögnum mannréttindum. Næst erum við í stjórnmálayfirliti mínu komin fram til ársins 2006 en þá var það að áeggjan Guðrúnar Ögmundsdóttur sem fór fyrir miklu starfi og barðist hetjulega í því að fram kom bandormur sem fól í sér réttarbætur á staðfestri samvist. Þá var jafnframt í þeim lögum, sem var náttúrlega mikið áfangaskref, samkynhneigðum pörum heimilt að ættleiða börn samkvæmt ættleiðingarlögum og lesbískum pörum heimil aðstoð við tæknifrjóvgun samkvæmt lögum um tæknifrjóvgun. Ég minnist hér þessara þriggja kvenna því að mér finnst mikilvægt að halda því til haga að framlög einstaklinga geta haft gríðarleg áhrif þó að það taki tíma. Og af því að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir kom inn á það í ræðu sinni áðan að talað væri um að Alþingi væri alltaf að banna, hef ég satt að segja verið sorgmædd yfir þeirri umræðu þar sem hefur líka komið fram að einhverjum þyki óþarfi að Alþingi sé á þessum tímum að hugsa um nektardans. En mannréttindi eru grundvöllur að lýðræðissamfélagi og ef við teljum að vandræði Íslands í dag séu eingöngu komin til af því að einhverjir nokkrir hálfsiðlausir menn hafi farið óvarlega og einhverjar eftirlitsstofnanir aðeins brugðist er ég ósammála þeirra söguskoðun. Ég held einmitt að við höfum ekki verið vakandi yfir því að halda hér virku lýðræði. Við búum sannarlega í góðu lýðræðisríki en lýðræði er ekkert sem er sjálfgefið, það er eitthvað sem við þurfum að vera vakandi fyrir og tryggja að sé virkt og heilbrigt. Lýðræði er ekkert sem lifir af sjálfu sér. Mig langaði því að segja að bannið við nektardansi og bannið við vændi kemur að sjálfsögðu ekki til af tepruskap þingmanna heldur snýst það um að tryggja konum og börnum og ungum körlum, gjarnan, mannréttindi, tryggja þeim vernd fyrir því að þau neyðist ekki út í þá aðstöðu að þurfa að selja aðgengi að líkama sínum vegna erfiðra aðstæðna sinna og tryggja þeim vernd af hálfu ríkisvaldsins. Þess vegna er það engin tilviljun, frú forseti, að það er ríkisstjórn undir forustu hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur sem leiðir fram þetta frumvarp. Ég vil nota tækifærið og þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þetta góða frumvarp og taka undir með hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur og þakka henni almennt fyrir ákaflega vel unnin störf í ráðuneyti dóms- og mannréttindamála. Ég talaði aðeins um fræðslu af því að það er náttúrlega fræðsla sem kemur í veg fyrir fordóma. Og af því að kirkjan hefur verið rædd hér aðeins langaði mig til að segja kirkjunni til hróss, því að þegar Guðrún Ögmundsdóttir fór hér í gegn með bandorminn sinn var þjóðkirkjan ákveðin hindrun á þeim vegi en það var samt ákveðið að halda áfram og skilja eftir þá þætti sem lutu að þjóðkirkjunni, en ég vil þakka þjóðkirkjunni fyrir að hafa verið með málefnalega, opna og fræðandi umræðu um þessi mál og hafa síðan komist að niðurstöðu sem var í þá veru að kirkjan væri að sjálfsögðu líka kirkja samkynhneigðra. Mig langar að beina því til allsherjarnefndar sem mun nú taka frumvarpið fyrir, því að ég tel að ég skilji það rétt hér að ef konur í hjónabandi eða sambúð fara í tæknifrjóvgun og sú sem ekki er frjóvguð gefur samþykki sitt, leiði það til þess að sú móðir sem ekki gengur með barnið verði sjálfkrafa foreldri þess án þess að til ættleiðingar þurfi að koma. Ég tel þetta mjög mikilvægt framfaraskref. En ég velti jafnframt fyrir mér af því að nú er það svo að ef kona sem er gift karlmanni eða í óvígðri sambúð skráðri með karlmanni eignast barn er það sjálfkrafa álitið barn sambýlismannsins eða eiginmannsins. Það kann vel að vera að út frá réttindum barna séu einhverjir annmarkar á því ef kona í sambúð með annarri konu verður ólétt án þess að það hafi verið vegna tæknifrjóvgunar, að sú kona sem ekki gengur með barnið teljist sjálfkrafa foreldri. En ég óska þó eftir að allsherjarnefnd skoði hvort það sama eigi ekki að gilda um sambúð og hjónaband tveggja kvenna eins og um hjónaband karls og konu í þessu samhengi, en þó að sjálfsögðu þannig að réttur barna til að vita hvert kynforeldri þess sé tryggður. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mit lengra. Ég fagna því innilega að þetta frumvarp um ein hjúskaparlög sé komið fram á þingi og óska hv. allsherjarnefnd góðs gengis í vinnu með þennan fína bandorm.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir ræðuna. Varðandi það sem hv. þingmaður kom inn á um réttindi barns sem er getið og elst upp á heimili þar sem tvær konur eru mæður viðkomandi rakst ég á það fyrr í dag, þegar við vorum að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um breytingar á lögum um tæknifrjóvganir og glasafrjóvganir þar sem talað er um einstaklinga - það eru mjög margir kaflar í þessu frumvarpi. Þetta er bandormur og það þarf að breyta mjög mörgum lögum víðs vegar í kerfinu og mér sýnist að við munum þurfa að taka mið af því sem hv. þingmaður var að benda á og breyta því vegna þess að þetta snýst ekki bara um það að vera kenndur við eða þekkja báða kynforeldra sína heldur snýst þetta um lagalega stöðu. Þetta er t.d. spurning um arf og alls kyns félagsleg og peningaleg réttindi. Þetta er fín ábending hjá hv. þingmanni og nokkuð sem ég ræddi við hæstv. heilbrigðisráðherra fyrr í dag þegar við fórum yfir þessi frumvörp af því að þau koma hvort ofan í annað. Það kann vel að vera, einmitt af því að þetta er svo flókinn lagabálkur og þessi breyting snertir svo marga málaflokka, að við í allsherjarnefnd þurfum að fá einhvern til að fara í gegnum allar greinarnar til að ganga úr skugga um að hvergi annars staðar sé svona misræmi eins og virðist vera þarna þannig að löggjöfin verði vel unnin og engin mistök gerð í meðförum allsherjarnefndar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur, formanni hv. allsherjarnefndar, fyrir að taka svona vel í þessa beiðni mína enda er augljóst að hún er þegar farin að velta þessum málum fyrir sér. Eins og hún benti réttilega á lýtur þetta að ýmsum grundvallarréttindum eins og réttinum til arfs. Þetta lýtur líka að því að ef um eina löggjöf er að ræða verði reynt að hafa sambærileg réttindi en ég geri mér jafnframt grein fyrir því að það kunna að vera ýmsar flóknar hliðar á þessu máli sem ég treysti staðfastlega að nefndin muni kanna til hlítar.

Frú forseti. Ég tek undir með öðrum hv. þingmönnum sem hér hafa tjáð sig, það er ástæða til að fagna því að þetta frumvarp er fram komið. Það er enn einn áfangi á þeirri leið sem samfélag okkar hefur verið á undanfarna áratugi, að viðurkenna í reynd, bæði í orði og á borði, jafnan rétt fólks, að ekki sé gerður greinarmunur á milli einstaklinga í þessu landi á grundvelli kynferðis, kynhegðunar eða neinna annarra þátta sem við hljótum öll að vera sammála um að sé óæskilegt, óréttlátt og ósanngjarnt að nota sem grundvöll einhvers konar mismununar. Þau lög sem sett hafa verið nýverið og vísað er til í greinargerð frumvarpsins voru fyrst frá 1996, lög um staðfesta samvist, síðan lög frá árinu 2000, um breytingar á lögum um staðfesta samvist, síðan voru lög árið 2006 þar sem voru breytingar á lagaákvæðum er varða réttarstöðu samkynhneigðra og svo aftur lög frá 2008. Ég get sagt það fyrir hönd míns flokks, Sjálfstæðisflokksins, að hann hefur lagt áherslu á að ná fram þessum markmiðum. Þessi lög öll eru sett í ríkisstjórnartíð Sjálfstæðisflokksins, annars vegar á þeim tíma sem Sjálfstæðisflokkurinn var í ríkisstjórn með Framsóknarflokknum og hins vegar þegar hann var í ríkisstjórnarsamstarfi með Samfylkingunni. Ég held að um þetta mál sé mjög góð og breið pólitísk samstaða, enda snýr það að ákveðinni grundvallarhugsun sem ég hef þá trú að samfélag okkar grundvallist á, hugsjóninni um frelsi og jafnrétti. Það er í raun sami hluturinn, frelsi okkar til að haga lífi okkar með þeim hætti sem okkur hentar best, þó án þess að við sköðum aðra. Það verður að segjast eins og er að það er allt að því ómögulegt að sjá fyrir sér að kynhegðun fólks skaði aðra, þ.e. þegar um er að ræða fullorðna einstaklinga sem með fullu samþykki eiga samband sín á milli. Það er ekki hægt að sjá með nokkrum hætti að það geti komið öðrum við eða dregið úr frelsi annarra. Hjónaband samkynhneigðra dregur ekki með nokkrum hætti úr möguleikum, rétti eða mikilvægi þess fyrir gagnkynhneigða að ganga í hjónaband. Þetta skiptir heilmiklu máli enda er það rétt, sem bent hefur verið á og er gert í greinargerð, að 65. gr. stjórnarskrárinnar tryggir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum. Úr því að stjórnarskráin kveður svo fast að orði, eðlilega, gengur það ekki upp að það sé mismunun í lögum um hjúskaparstöðu byggð á kynhegðun fólks. Það er óeðlilegt og þess vegna fagna ég því að þetta frumvarp sé fram komið en bendi um leið á að það er í framhaldi af mörgum öðrum lögum sem sett hafa verið hér á undanförnum árum sem öll hafa stefnt í sömu áttina sem er sú að draga úr þeirri mismunun sem svo sannarlega var í samfélaginu. Í sjálfu sér er ekkert meira um þetta mál að segja að svo komnu máli. Ég vil þó taka undir, af því að hér er um að ræða bandorm sem er flókinn, að það skiptir máli að allsherjarnefnd fari mjög vel í gegnum þetta mál þannig að við notum tækifærið núna, úr því að við erum að taka þetta mál inn, og náum alveg örugglega fram þeim markmiðum sem við setjum okkur með þessu frumvarpi þannig að ekki myndist einhvers konar skafankar eða lagaleg óvissa. Við erum að fást við svo viðkvæm mál sem snúa að einstaklingnum og því helgasta sem að honum snýr, sambúð og samskiptum við maka og börn, og hvernig um það er fjallað í lögum þarf að vera mjög nákvæmt. Ég skora því á nefndina að taka sér allan þann tíma og kalla inn alla þá sérfræðiþekkingu og álit sem nauðsynlegt er, aðallega á sviði þeirra lagabálka sem verið er að gera breytingar á, til að tryggja að við gerum engin mistök. Við gerum of oft mistök þegar við fáumst við svona bandorma. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir nefndi hér ágætt dæmi og ég er viss um að fleiri dæmi eru til í þessu máli sem við þurfum að skoða. Enn og aftur, frú forseti, fagna ég því að þetta frumvarp er komið fram. Við munum síðan ræða það hér eftir að það hefur farið til nefndar og fara í gegnum þær breytingar sem frá nefnd koma.

Frú forseti. Þetta hefur verið býsna merkilegur dagur í dag á Alþingi Íslendinga, ég verð að segja það alveg eins og er. Ég hef tekið þátt í umræðum síðan kl. 10.30 í morgun, meira og minna, um flest þau mál sem hafa verið lögð fram, og það hefur verið óvenjumikil eindrægni og samstaða í salnum um þau mál sem hafa verið rædd. Það gerist ekki á hverjum degi. Það mál sem við ræðum núna lýtur að breytingum á hjúskaparlögum og þeir hv. þingmenn sem hafa tekið til máls um það hafa verið býsna sammála og allir fagnað þeim miklu réttarbótum sem felast í þessu frumvarpi og ég tek að sjálfsögðu undir það. Ég held að það sé ekki einn einasti þingmaður sem getur ekki verið sammála um að þetta sé mjög mikilvægt skref og ég vil líkt og aðrir þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þá miklu framsýni sem felst í frumvarpinu. Vissulega er það rétt sem nefnt var að þetta er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna, þannig að þetta var á planinu eins og sagt er, en það er ekki þar með sagt að hlutir nái alltaf fram að ganga þó að þeir séu á planinu. Hér er um gríðarlega stórt og flókið og umfangsmikið mál að ræða, bandormur eins og það hefur verið nefnt hér, og því mun allsherjarnefnd að sjálfsögðu gefa sér góðan tíma til að fara yfir það. Ég held að okkur mundi ekki veita af því að fá jafnvel utanaðkomandi aðstoð til að fara yfir allt íslenska lagasafnið til að athuga hvort það séu hugsanlega einhver önnur atriði en nefnd eru í frumvarpinu sem þyrfti að breyta eða lúta að þessum breytingum. Mig hálfpartinn óar, frú forseti, við önnum allsherjarnefndar á næstunni því að ég held að þetta sé sjötta málið í dag sem er á leiðinni þangað plús þau 20 eða 30 sem liggja fyrir í þeirri nefnd nú þegar. Það er því alveg ljóst að það verður nóg að gera hjá okkur eftir páska. En gott og vel. Þetta er mjög mikilvægt mál sem þarfnast vandlegrar athugunar og yfirlegu í nefndinni eins og hv. þm. Illugi Gunnarsson kom inn á. Ég mun freista þess, og ég hygg að allir nefndarmenn í allsherjarnefnd styðji mig í því, að reyna að ná þessu máli út þannig að það geti orðið að lögum í vor. Ég vil líka nota þetta tækifæri til að koma aðeins inn á það sem hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir sagði og þakka henni fyrir að muna eftir fortíðinni vegna þess að það skiptir máli og við gerum það allt of sjaldan í þessum stól. Við hrósum allt of sjaldan nema helst fólki sem er í okkar eigin flokki og helst hæstv. ráðherrum, en það er allt of sjaldan sem hrósað er fyrir það sem vel er gert, sérstaklega í fortíðinni, og það vill oft gleymast að ákveðið sporgöngufólk hefur rutt slóðina fyrir okkur hin, sérstaklega í réttindamálum, bæði í réttindamálum kvenna og í réttindamálum samkynhneigðra. Auðvitað er margs kyns annars konar réttindabarátta sem hægt væri að nefna en þetta tvennt nefni ég vegna þess að það er margt líkt með réttindabaráttu kvenna og samkynhneigðra á Íslandi þegar maður skoðar söguna. Þess vegna er mikilvægt að við munum eftir þeim konum og þeim körlum sem ruddu brautina í þessum efnum. Vissulega hefur þetta tekið langan tíma. Hér var nefnt að fyrst hefði verið samþykkt þingsályktun um þetta mál árið 1992. Það eru 18 ár síðan, það hefur sem sagt tekið 18 ár frá því að fyrst var hreyft við þessu máli að koma því í þann farveg sem það er í í dag. Auðvitað hefur réttindabarátta samkynhneigðra verið tekin í skrefum, tekið eitt lítið skref í einu. Ég hygg að þegar þetta frumvarp, og ég segi þegar, verður orðið að lögum sé hið lagalega jafnrétti samkynhneigðra komið í höfn, þ.e. að búið verði að tryggja samkynhneigðum lagalegt jafnrétti á við aðra þegna samfélagsins. Ef það er ekki rétt bið ég einhvern í salnum að leiðrétta það. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir nefndi hið frjálslynda Alþingi og ég hef verið svolítið hugsi yfir þessum orðum þingmannsins - þetta var haft eftir henni á forsíðu Fréttablaðsins nýlega þegar við samþykktum lögin um bann við starfsemi nektarstaða - um hið frjálslynda Alþingi. Ég held að þetta sé nefnilega rétt og ég ætla að halda því fram að það sé ekki tilviljun. Ég ætla líka að halda því fram að það sé ekki bara undir þeim 63 einstaklingum sem hér eru saman komnir komið, heldur ætla ég að halda því fram að það hafi orðið ákveðin hugarfarsbreyting á Alþingi í nálgunum á þeim málum sem við fjöllum um hverju sinni. Ég ætla líka að halda því fram að sá fjöldi kvenna sem situr núna á Alþingi hafi haft sitt að segja í þessum málum. Stundum er verið að gagnrýna það, eins og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir kom inn á, það er verið að hnýta í okkur þingmenn og jafnvel hreyta í okkur ónotum og spyrja hvort við höfum ekkert þarfara að gera en að banna kaup á vændi, setja lög um nektarstaði o.s.frv. Eins og hv. þingmaður kom inn á eru þetta nauðsynleg mál í lýðræðissamfélagi og hví ekki einmitt að nota tímann núna, á þeim tímum sem við lifum núna eftir hið mikla hrun sem varð í samfélagi okkar? Við skulum átta okkur á því að hrunið var ekki bara efnahagslegt, það varð samfélagslegt hrun, og skoðun mín er sú að hugarfar mjög margra hafi breyst og menn hafi tekið til endurskoðunar ákveðin gildi, ákveðin lífsviðhorf og skipbrot frjálshyggjunnar og frelsisvæðingarinnar varð algert. Og við þær aðstæður, þegar slíkt los kemur á samfélag okkar, leyfir fólk sér líka að hugsa um svona hluti, þá leyfum við okkur að hugsa um þá hluti sem við erum að afgreiða þessa dagana. Hér var nefnt bann við kaupum á vændi, hér var talað um lög um nektarstaði og fyrir klukkutíma síðan fjölluðum við um frumvarp um tæknifrjóvgun, sem tryggir einmitt mannréttindi samkynhneigðra til jafns við aðra sem og réttindi og mannréttindi einhleypra. Við settum lög um kynjakvóta nú á dögunum. Sett hefur verið af stað áætlun á vegum ríkisstjórnarinnar varðandi mansal á Íslandi. Ég held að þegar litið verður aftur til þessa tíma á Alþingi Íslendinga - þó að manni finnist stundum hlutirnir hér vera algerlega kaótískir og finnist lítið gerast og lítið ganga undan þinginu - ég held að þegar sagan verður skrifuð og litið verður aftur til þessa tíma, verði hans m.a. minnst vegna allra þeirra mála og allra þeirra frumvarpa sem við höfum verið að afgreiða og snerta lýðræði og mannréttindamál. Við eigum að vera stolt af því og við eigum ekki að skammast okkar fyrir að ræða þau mál samhliða skuldavanda heimila, endurreisn bankanna o.s.frv. Ég ætla líka að nefna nokkur önnur dæmi. Ég nefni t.d. fyrstu þjóðaratkvæðagreiðsluna sem var haldin nýlega. Ég nefni frumvarp um stjórnlagaþing sem kemur vonandi inn í þingið fljótlega eftir páska, og ég nefni frumvarp sem verið er að vinna í viðskiptanefnd, afskaplega flókinn og mikill lagabálkur sem lýtur að því að herða reglur um eftirlit með fjármálafyrirtækjum. Þetta eru ólík mál en engu að síður þegar þetta er skoðað í samhengi er þetta allt saman angi af sama meiði og það er ákveðin samfella í því sem ríkisstjórnin er að gera. Það má kannski segja að ég sé komin örlítið út fyrir efnið, sem er frumvarp um breytingar á hjúskaparlögum samkynhneigðra, en mér finnst þegar þetta allt er lagt sem púsl inn í heildarmyndina af því sem hæstv. ríkisstjórn og stjórnarflokkarnir eru að gera, gefi þetta ákveðna mynd af því hvernig Ísland við erum að reyna að skapa og hvernig Ísland við erum að reyna að reisa eftir hrunið. Þessu megum við ekki gleyma en það er oft erfitt að að sjá þessa heildarmynd í puðinu dagsdaglega. Þetta frumvarp er púsl í þessa heildarmynd og ég er afskaplega ánægð með frumvarpið og lögin eins og þau liggja fyrir. Af því að þjóðkirkjan var nefnd hér, og vissulega hefur þjóðkirkjan haft skiptar skoðanir á þessu máli, vil ég fullyrða að þeim prestum innan þjóðkirkjunnar fer fjölgandi sem hafa talað máli samkynhneigðra og eru frjálslyndir í hugsun, og ég held að það verði afskaplega erfitt fyrir þjóðkirkjuna að leggjast gegn þessu frumvarpi. Þetta er það sem löggjafinn vill og við erum að ganga hér á undan með góðu fordæmi. Þetta eru líka ákveðin skilaboð út í samfélagið um vilja löggjafans. Það eina sem eftir er - af því að ég var að nefna áfanga í réttindabaráttu og að nú væru samkynhneigðir búnir að ná fullu lagalegu jafnrétti á við aðra þegna samfélagsins líkt og konur náðu fyrir einhverjum árum síðan - það sem eftir stendur er kannski hugarfarið og það sem við þurfum að einbeita okkur að er menntun, fræðsla og útrýming fordóma. Mig langar að nefna eitt í þessu samhengi vegna þess að það sló mig mjög. Ég var á dögunum fengin í ónefndan sjónvarpsþátt á sjónvarpsstöðunni ÍNN og var þar í viðtali við tvo menn sem vildu ræða við mig um jafnréttismál eins og það var orðað. Farið var um víðan völl, rætt var um bann við kaupum á vændi og rætt var um nektarstaði, en svo vildu þessir tveir ágætu menn endilega ræða við mig um réttindi samkynhneigðra. Ég var alveg til í það og talaði um þetta frumvarp sem væri á leiðinni og þá kem ég að fordómunum og hugarfarinu. Þessir ágætu menn spurðu mig hvort það ekki ætti bara alveg eins að banna gleðigöngu samkynhneigðra á Laugaveginum á sama hátt og við værum að banna strippdans á strippbúllum nektarstaða vegna þess að gleðiganga samkynhneigðra misbyði siðferðiskennd þeirra. Þegar maður heyrir svona og er spurður svona spurninga árið 2010 verður maður nánast kjaftstopp. Auðvitað svaraði ég þessum tveimur mönnum fullum hálsi því að þarna er gersamlega ólíku saman að jafna. Ég tel að þetta sé verkefnið núna, að breyta þessu hugarfari, þessum fordómum og þessum viðhorfum í garð samkynhneigðra. Skólakerfið kemur þar inn í og ég held að Alþingi og löggjafinn eigi að velta því fyrir sér hvort t.d. er hægt að setja eitthvað inn í grunnskólalög varðandi fræðslu og slíkt fyrir grunnskólanema. Þetta tel ég vera verkefnið sem fram undan er. Ég vil að lokum eins og aðrir sem tekið hafa til máls í umræðunni þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir framlagningu þessa máls.

Virðulegi forseti. Ýmsar auðlindir standa íbúum jarðarinnar til boða. Margar af þessum auðlindum eru takmarkaðar og þarf að umgangast með mikilli virðingu, hvernig sem kann að takast til um það. En hluti af þeim auðlindum sem mannkynið hefur aðgang að eru ótakmarkaðar, síendurnýjanlegar og óþrjótandi. Auðlindir náttúrunnar, auðlindir jarðarinnar eru takmarkaðar, en það eru ekki auðlindir jarðarinnar, náttúrunnar, sem hafa komið mannkyninu á það þroskastig sem það stendur þó á í dag, það eru þær auðlindir sem búa í náttúru mannsins sjálfs sem gera mannkynið ríkt. Það eru auðlindir sem heita umburðarlyndi, kærleikur, hugmyndir um réttlæti og jafnrétti. Á þessum tímum sem nú ganga yfir steðja að okkur efnahagsleg vandamál sem verða örugglega leyst fyrr eða síðar. Á þessum tímum er takmarkað fjármagn að finna til að leggja í ýmis augljós framfaramál en sem betur fer eigum við líka auðlindir þær sem ég minntist á áðan að ausa af til að gera líf okkar betra og fegurra og hamingjuríkara. Það frumvarp sem hér liggur frammi og er sprottið upp úr auðlindum eins og umburðarlyndi, jafnrétti og lýðræði kostar ekki neitt í krónum og aurum talið en það skilar okkur áfram á framfarabraut og það er full ástæða til að gleðjast yfir þeim framförum. Óskandi væri að maðurinn sýndi auðlindum náttúrunnar í umgengni sinni við þær sömu varkárni, sparsemi og hófsemi og mannkynið virðist ævinlega temja sér þegar kemur að því að nýta þá orku til góðs sem býr innra með því. Það er því full ástæða til að gleðjast þegar athyglin beinist frá krónum og aurum yfir í hin raunverulegu verðmæti sem snúa að því hvernig við getum gert samfélag okkar betra, umburðarlyndara, sanngjarnara og hamingjusamara. Það er dásamlegt að geta aukið rétt fólks án þess að þurfa að ganga á rétt eins eða neins. Með því að auka rétt samkynhneigðra þarf ekki að ganga á rétt þeirra sem gagnkynhneigðir eru. Með því að leyfa hjónabönd samkynhneigðra þarf á engan máta að setja kvóta á fjölda hjónabanda gagnkynhneigðra, takmarka lengd þeirra eða neitt í þá veru. Framfarirnar eru þarna, þær kosta okkur ekki neitt, þær kosta bara að við köstum af okkur þeim fjötrum hugarfarsins sem dingla um hálsinn á mannkyninu frá upphafi vega og það er fagnaðarefni þegar tekst að losna við einn af hinum þungu hlekkjum í þeirri keðju. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir góða vinnu í sambandi við það stjórnarfrumvarp sem hér er fram lagt, svo og öllum sem hafa komið að gerð þess frumvarps og stuðlað að því að svona frumvarp yfirleitt væri unnið og lagt fram á Alþingi Íslendinga þar sem maður fær stundum efasemdir um í lok vinnudags um að maður hafi skilað nokkrum hlut sem hnikar þjóðinni í framfaraátt en maður hlýtur að gleðjast á degi eins og þessum þegar augljóst er að við stefnum í rétta átt og það kostar ekki neitt.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls og ég heyri að undirtektirnar eru mjög góðar. Það er rétt að þetta er þó nokkur bandormur sem hér er lagður fram og auðvitað brýnt að breytingar á þeim lögum sem þar er gert ráð fyrir verði skoðaðar af þeim sem best til þekkja. Ég bendi á að Rannsóknarstofnun Ármanns Snævarr fól Hrefnu Friðriksdóttur, lektor í sifja- og erfðarétti við lagadeild Háskóla Íslands, að semja þetta frumvarp og ég vil enn og aftur þakka stofnuninni og Hrefnu Friðriksdóttur fyrir góða vinnu. Ég geri ráð fyrir því að hún geti orðið góður liðsauki í að útskýra efni frumvarpsins fyrir allsherjarnefnd og fara yfir hin lagatæknilegu atriði sem þar þarf að ræða. Ég vil vekja sérstaklega athygli á því, og það hefur ekki verið minnst á það hér í dag að neinu ráði, að ekki er gert ráð fyrir breytingu á því að kirkjulegur vígslumaður geti synjað því að vígja einstaklinga í hjúskap af sama kyni líkt og um staðfesta sambúð væri að ræða. Ég ætla hins vegar að benda á ráðagerð í frumvarpinu, í 6. kafla í greinargerðinni, nánar tiltekið undirkaflanum 6.1 Skylda eða heimild til að vígja. Þar er bent á það að borgaralegur vígslumaður getur ekki skorast undan því að vígja í hjúskap. Þar eiga hjónaefni ótvíræðan rétt á að fá vígslu en sams konar skylda hvílir ekki á kirkjulegum vígslumönnum. Bent er á í greinargerð að „skv. 2. mgr. 22. gr. hjúskaparlaga getur ráðuneytið, að fengnum tillögum biskups, sett reglur um hvenær prestum sé skylt að framkvæma hjónavígslu og nánari reglur um hvenær þeim sé þetta heimilt“. Ákvæðið er óbreytt frá setningu eldri laga en ráðuneytið hefur ekki nýtt þessa lagaheimild. Neðar í þessum kafla kemur fram að ekki þyki ástæða til að leggja til lagabreytingar um þessi atriði en hvetja megi til þess að ráðuneytið skoði, að höfðu samráði við biskup og jafnvel fleiri, hvort ástæða sé til þess að setja nánari reglur á grundvelli tilvitnaðrar greinar hjúskaparlaga. Ég bendi líka á niðurlag í þessum kafla, 6.1, þar sem segir, með leyfi forseta: „Árétta ber að spurningar um vígsluheimild og vígsluskyldu snerta fyrst og fremst einstaka vígslumenn. Með hliðsjón af stöðu þjóðkirkjunnar á Íslandi þykir mega stefna að því að allir muni geta notið kirkjulegrar vígslu innan þjóðkirkjunnar ef annað eða bæði hjónaefna tilheyra þjóðkirkjunni þó að hver og einn eigi ekki rétt á vígslu af hálfu tiltekins vígslumanns.“ Virðulegi forseti. Ég vek athygli á þessu vegna þess að greinargerð er lögskýringargagn og ef hv. allsherjarnefnd tekur ekki undir þá ráðagerð sem þarna kemur fram eða hefur einhverja skoðun á henni er nauðsynlegt að það komi fram.

Frú forseti. Hér er á ferðinni eitt af þessum litlu málum sem sjaldnast vekja mikla eftirtekt hjá Alþingi en varða okkur þó mjög miklu, þ.e. það felur í sér innleiðingu á gerðum og tilskipunum í krafti EES-samningsins. Með þeirri þingsályktunartillögu sem hér er lögð fyrir Alþingi til fyrri umr. er ríkisstjórnin að leita heimildar til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, sem auðkennd er með númerinu 127/2007, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn, en hann fjallar um umhverfismál, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um sleppingu erfðabreyttra lífvera út í umhverfið og sömuleiðis niðurfellingu á tilskipun ráðsins, sem auðkennd er 90/220/EBE, og auk þess sex ákvarðanir sem hver um sig felur í sér nánari útfærslu á einstökum efnisatriðum tilskipunarinnar. Fyrstnefnda gerðin, þ.e. tilskipun 2001/18/EB, um sleppingu erfðabreyttra lífvera út í umhverfið og niðurfellingu á tilskipun ráðsins 90/220/EB, kallar á lagabreytingar hér á landi. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar var því tekin með stjórnskipulegum fyrirvara af hálfu Íslands. Þannig háttar hins vegar til að í íslenskum rétti er til lagastoð hvað varðar hinar gerðirnar sex og af þessum sökum mun ég einungis ræða í þessari stuttu framsögu efni þeirrar tilskipunar sem stjórnskipulegur fyrirvari var gerður við en læt duga að vísa til tillögunnar sjálfrar hvað efni hinna varðar. Segja má að meginefni þessarar tilskipunar feli í sér mun ítarlegri málsmeðferðarreglur en eldri tilskipun gerði. Hins vegar er rétt að ítreka að þessi tilskipun felur ekki í sér þann tilgang að reyna að koma í veg fyrir sleppingu eða markaðssetningu lífvera sem hafa breyttar erfðir. Það sem án efa er mikilvægast í þessari tilskipun er að með henni er réttur almennings til að koma að þessum málum aukinn. Meginefni hennar kveður á um aukinn rétt fólks til aðkomu að málum áður en endanleg ákvörðun um veitingu leyfis er tekin. Í tilskipuninni felst ákveðin skylda til að tryggja samráð við almenning þegar kemur að undirbúningi allra ráðstafana á þessu sviði auk þess sem skýrt er kveðið á um að fræða skuli almenning um ráðstafanir sem verða gerðar vegna framkvæmdar á tilskipuninni. Það er ráðgert að hún verði innleidd með breytingum á lögum um erfðabreyttar lífverur sem hæstv. umhverfisráðherra hefur þegar lagt fyrir þingið. Í því frumvarpi er lagt til að nýr kafli bætist við þau lög sem fyrst voru samþykkt í tíð minni sem umhverfisráðherra á síðustu öld. Þessi kafli varðar upplýsingagjöf til almennings og sömuleiðis skapar hann almenningi rétt til að gera athugasemdir vegna umsókna sem fram koma um að setja á markað lífverur sem eru erfðabreyttar eða vörur sem innihalda þær. Það má segja að áhrifin vegna innleiðingar þessarar tilskipunar séu þríþætt. Þeirra mun sem betur fer fyrst og fremst gæta hjá almenningi sem mun nú njóta aukins réttar til upplýsinga, sömuleiðis þess réttar að við hann sé haft samráð þegar veitt eru leyfi til að setja erfðabreyttar vörur eða lífverur á markað. Í öðru lagi mun áhrifa tilskipunarinnar gæta svolítið hjá Umhverfisstofnun vegna þess að hún mun bera á öxlum sér skylduna til að veita almenningi upplýsingar. Sömuleiðis ber Umhverfisstofnun af hálfu stjórnvaldsins að efna til þess sem varðar umsóknir um leyfi til að sleppa eða setja á markað lífverur sem eru erfðabreyttar eða þá vörur sem innihalda þær og kemur til af þessari ályktun og þeim lögum sem stofnast til af frumvarpi hæstv. umhverfisráðherra. Það er rétt að geta þess enn fremur að þeim sem sækja um slíkt leyfi verður gert að framkvæma mat á þeirri áhættu gagnvart umhverfinu sem fylgir sleppingu eða markaðssetningu. Þetta eru þau þríþættu áhrif sem munu vakna við innleiðingu þessarar tilskipunar. Ég gat um það, frú forseti, í upphafi að þessi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallaði á lagabreytingu í því tilviki sem ég hef hér rakið og þess vegna var hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Þess vegna er með tillögunni verið að óska eftir því að Alþingi veiti samþykki sitt fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem felst í ákvörðuninni þannig að létta megi af hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, frú forseti, að þegar umræðu um þessa tillögu verður lokið verði henni vísað til umfjöllunar hjá hv. utanríkismálanefnd.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og skattanefndar þingsins um þetta mál. Nefndarálitið og breytingartillögur er að finna á þskj. 868 og að því standa allir hv. þingmenn, þó tveir með fyrirvara, í efnahags- og skattanefnd. Það eru auk mín hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Magnús Orri Schram, Tryggvi Þór Herbertsson, Pétur H. Blöndal, Lilja Mósesdóttir, Ögmundur Jónasson, Birkir Jón Jónsson og Þór Saari. Frumvarpið lýtur að því að tryggja skattrannsóknaryfirvöldum heimildir til þess að kyrrsetja eignir ef grunur leikur á að um skattundanskot hafi verið að ræða hjá viðkomandi framteljanda. Þessar heimildir eru mikilvægar til að tryggja að þeir sem kunna að hafa brotið eða eru grunaðir um að hafa brotið gegn ákvæðum skattalaga og svikið undan skatti séu ekki í færum til þess að koma eignunum undan þegar þeir verða þess áskynja að þeir sæta rannsókn. Þetta er auðvitað enn brýnna nú en áður hefur verið. Þó að það hafi út af fyrir sig alltaf verið brýnt að þetta úrræði væri í höndum skattrannsóknaryfirvalda er það auðvitað gríðarlega brýnt núna í kjölfar hrunsins, sérstaklega þegar við höfum verið upplýst um þær athuganir og greiningar sem skattrannsóknarstjóri hefur látið fram fara á hinum föllnu bönkum, en þær gefa eindregið til kynna að umtalsvert hafi á skort að þar hafi skattskil verið með fullnægjandi hætti. Nefndin fékk ýmsa aðila til umsagnar og sem gesti fyrir nefndina. Þetta er í annað sinn sem málið kemur fyrir og umfjöllunin laut fyrst og fremst að umræðum um meðalhóf. Ég hygg að sá fyrirvari sem tilteknir nefndarmenn höfðu við afgreiðslu málsins eins og hún er hafi fyrst og fremst lotið að því. Þar töldu menn eðlilegt að þessari heimild, sem er auðvitað alvarleg aðgerð, væri ekki beitt í smærri málum og í nefndaráliti er getið um að henni eigi ekki að beita þegar um er að ræða fjárhæðir undir 5 millj. kr. Ég hygg að það geti hafa verið önnur sjónarmið uppi hvað væru smærri fjárhæðir hjá einstaka nefndarmönnum en að menn hafi almennt verið sammála um það grundvallarsjónarmið að það eigi ekki að beita þessu úrræði nema þegar talsverðar fjárhæðir eru annars vegar. Hins vegar laut umræðan að réttarstöðu þeirra sem fyrir þessu verða og í því skyni er af hálfu nefndarinnar sett inn kæruheimild þannig að þeir sem fyrir þessu verða geti nýtt sér hana ef þeir telja á sig hallað og þurfi á slíkri áfrýjun að halda. Að öðru leyti er ekki um stórar efnisbreytingar að ræða en nefndin er almennt sammála um að það er mjög mikilvægt að löggjafinn fái skattrannsóknaryfirvöldum þessi úrræði í hendur til þess að tryggja eins og best er hægt að heimtur fáist upp í skatta sem menn hafa reynt að skjóta undan. Það er ekki bara mikilvægt gagnvart því sem gerst hefur í fortíðinni, það hefur líka auðvitað forvarnagildi gagnvart því sem gerist í framtíðinni því að öll þau ráð sem við getum haft til þess að draga úr ágóða manna af brotastarfsemi, hvort sem það er í skattamálum eða öðrum málum, er auðvitað til þess fallin að draga úr viðleitni manna til þess að brjóta af sér. Að lokum legg ég til, virðulegur forseti, að frumvarpið verði samþykkt með framlögðum breytingum.

Frú forseti. Við ræðum hér mál, og höfum rætt það í hv. efnahags- og skattanefnd, sem er mjög brýnt. Það snýr að því að skattyfirvöld geti kyrrsett eignir ef grunur kemur upp um skattundanskot. Þá eru menn aðallega að hugsa um stærri eignir og sérstaklega eignir sem eru mjög hreyfanlegar, þ.e. þær sem geta skyndilega horfið. Það var almenn sátt í nefndinni og ég vil taka það sérstaklega fram í byrjun að ég er mjög hlynntur því að skattyfirvöld fái þessa heimild. Þó að ég hafi miklar efasemdir um hvað þetta er víðtækt og hvað þetta er lítið afmarkað í hendi skattrannsóknarstjóra tel ég að það séu engu að síður það miklir hagsmunir í húfi að það verði að gera það. Nokkru fyrir hrun fóru að berast fréttir af mjög stórum tölum í íslensku atvinnulífi. Menn höfðu þangað til ekki talað í þúsundum en kannski í milljónum, kannski í tugum milljóna og jafnvel hundruðum milljóna en nú fór allt í einu að koma upp nýtt hugtak, milljarður, og ekki bara einn milljarður heldur tíu eða hundrað og jafnvel þúsund milljarðar, sem er óskaplega stór tala. Ég er ekkert viss um að allir átti sig á hvað þetta eru stórar tölur. Og hvers vegna mynduðust þessar stóru tölur? Vegna þess að peningar gátu á vissan hátt farið í hring í atvinnulífinu með lánveitingum til kaupa á hlutabréfum, krosseignarhaldi og raðeignarhaldi og lánveitingum inni á milli o.s.frv., fyrirbæri sem ég reyni að taka á í frumvarpi sem verður dreift hér vonandi á eftir um gagnsæ hlutafélög. Þar reyni ég að taka á þessum vanda en hann gerði það að verkum að menn fóru að sjá tölur upp á milljarða og milljarðatugi vegna þess að peningar fóru í hring svo auðvelt var að margfalda þá. Það eru peningar sem eru ekkert endilega bundnir við Ísland, það er mjög auðvelt að flytja þá brott og þeir hverfa bara. Þess vegna tel ég að það sé mjög brýnt að reyna að taka á þeim upphæðum sem eru hreyfanlegar og geta horfið til útlanda þar sem er erfitt um vik að ná í þær. Við erum að tala um stórar tölur og ég bendi á að milljarður er stór tala, þannig að það sé á hreinu svo menn átti sig á því af því að það er stórt hugtak og mjög stór upphæð. Efasemdir sem ég hafði í nefndinni um þetta frumvarp eru vegna þess hversu víðtækt það er, lúta eiginlega að smáfuglunum á markaðnum, þ.e. bifvélaverkstæðum, iðnaðarmönnum sem eru með hlutafélög eða eru sjálfstæðir, bændum, trillukörlum, þessum smáatvinnurekstri sem margir horfa stundum til í hátíðarræðum og segja að þarna skapist störfin í þjóðfélaginu o.s.frv. Ég hef áhyggjur af þessu. Ég hef nefnilega heyrt þær sögur í gegnum tíðina og talað við marga sem eru í atvinnurekstri, smáverslun eða einhverju slíku, að þessum mönnum stendur ákveðin ógn af toll- og skattyfirvöldum. Það má vel vera að það hafi lagast síðan því að þetta eru kannski fjögurra eða fimm ára gamlar upplýsingar. En þá stóð mönnum ákveðin ógn af þessum aðilum vegna þess að þeir stóðu í einhverjum deilum við þá og það var afskaplega ójafn leikur af því að skattyfirvöld hafa svo gífurlegar heimildir til að áætla, meta eignir, meta skuldir o.s.frv. og geta svo sett álögur og dráttarvexti o.s.frv. ofan á eitthvað sem þau hafa sjálf metið og fundið út. Hér er verið að færa enn eitt verkfærið í hendur skattyfirvalda gagnvart öllum, ekki bara þessum stóru risum sem ég var að tala um áðan sem voru með milljarða. Ég hef dálitlar áhyggjur af því að þó að það verði kannski ekki framkvæmt verði þetta eitthvað sem verði látið liggja að í umræðum t.d. um það ef ágreiningur er um hvort ákveðinn kostnaður megi dragast frá í rekstri eða hvort hann eigi að falla utan borðs í frádrætti frá skatti. Ég hef áhyggjur af þessu og tel að við þurfum að standa vörð um einstaklinginn og reksturinn gagnvart skattyfirvöldum. Það vill svo til að flest þau lög sem hv. Alþingi samþykkir í skattamálum eru framleidd að beiðni skattyfirvalda til þess að hafa betri tök á því að ná inn skatttekjum, sem oft og tíðum er mjög erfitt, ég fellst alveg á það. En á móti fá þeir kannski óhæfilega beitt vopn í baráttu sinni við skattborgarann sem oft er minni máttar í dæminu. Þess vegna hef ég dálitlar áhyggjur af þessu máli af því að það er eiginlega takmarkalaust niður á við, og þó að nefndin segi í nefndaráliti að það skuli almennt miðað við 5 millj. kr. kröfu og meira er það engu að síður nokkuð stór upphæð. Það er t.d. stór upphæð fyrir trillukarl eða einhvern slíkan ef metin er á hann 10 millj. kr. krafa eða að sagt að hann sé með þær skatttekjur af því að það er ekki vitað, það er bara grunur um það og hann hefur kannski ekki skilað skýrslu o.s.frv. Þetta er því vandinn sem við stöndum frammi fyrir. Ég tel að 5 milljónir sé allt of lágt. Skattyfirvöld geta áætlað gjöldin og sagt að grunur sé um að þau séu 6 milljónir eða 10 milljónir eða hvað það nú er. Til þess að þetta vopn verði ekki of beitt og til að því verði ekki beint gegn aðilum sem ekki svíkja undan en eiga hreinlega í ágreiningi við skattyfirvöld um ákveðin mál, tel ég nauðsynlegt að sett sé ákveðið lágmark í þetta. Ég flyt um það tillögu ásamt með hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni að ef samanlagðar fjárhæðir væntanlegrar skattkröfu fésektar og sakarkostnað séu undir 50 millj. kr. skuli að jafnaði ekki heimilt að krefjast kyrrsetningar. Ég ætla að útskýra hvað „að jafnaði“ þýðir til þess að það liggi fyrir í þingtíðindum eða í þessari ræðu. „Að jafnaði“ þýðir að ef skattyfirvöld komast að því að önnur mál gagnvart þessum aðila eða tengdum aðila þessu máli þannig að krafan fari þá yfir 50 milljónir samanlagt í mörgum mismunandi málum sé hægt að veita kyrrsetningu, þannig að það liggi fyrir. Ég tel að þetta sé nauðsynlegt því að það er mjög fljótlegt fyrir skattyfirvöld að spóla kröfuna upp í þessar fjárhæðir með því að segja að tekjurnar hafi verið þessar o.s.frv. þó að maðurinn hafi ekki viðurkennt það. Skattrannsóknin gengur einmitt út á að rannsaka það. Ég held að það sé nauðsynlegt til þess að þetta vopn verði ekki of beitt í höndum ríkisvaldsins og að menn geti náð í þá hákarla eða risa sem eru ástæða þess að menn fóru út í þetta, þ.e. að ná í hagnað. Það hafa komið fréttir af því að menn hafa millifært milljarð, eitt þúsund milljónir, inn á einhvern reikning án réttinda eða tilefnis. Það er líka verið að borga út hagnað upp á marga milljarða og þar erum við að tala um mjög stórar tölur. Ég er alveg innilega sammála því að þar þurfa skattyfirvöld líka að vera á verði vegna þess hvað þeir fjármunir eru hreyfanlegir og oft erfitt að finna út úr því hvað er raunverulega á seyði. Þetta getur tekið mjög langan tíma og þá jafnvel með eftirgrennslan um víðan heim. Þar finnst mér vera eðlilegt að menn geti beitt kyrrsetningu til þess að koma í veg fyrir að peningarnir verði horfnir þegar á reynir. Hins vegar er þessi smáiðnaður sem ég gat um, þessir litlu skattaðilar eigi að vera lausir við þetta. Þeir eru oft og tíðum ekki með mikla skrifstofu á bak við sig og gleyma kannski að telja fram og þá eru áætlaðir á þá skattar. Nú kann einhver að segja: Kyrrsetning, er það nokkurt mál? Það er stórmál og ég ætla að gera mönnum grein fyrir hvað það getur þýtt. Til dæmis má nefna einhvern bónda sem er með lítinn atvinnurekstur, mjólkurbú eða eitthvað slíkt. Hann þarf að borga áburð og hann þarf jafnvel að borga laun og eitthvað svoleiðis og hann þarf að borga skatta. Ef eignir hans yrðu kyrrsettar, t.d. hlaupareikningurinn hans, gæti hann ekki borgað neitt. Þetta á við um mörg önnur fyrirtæki, þau geta hvorki borgað út laun né greitt sjálfum sér eða greitt nokkurn skapaðan hlut. Ég hugsa að örlög flestra hlutafélaga, sem eru þá væntanlega í einhverjum smávandræðum, geti verið þau að þau fari hreinlega yfir um, verði gjaldþrota. Þá er enginn aðili að málinu því að sá sem kyrrsetningin beindist gegn er horfinn. Þetta er alls ekki einfalt mál og ég vara menn mjög eindregið við þessu. Ef einhverjir einstaklingar lenda í því að bankareikningurinn eða hlaupareikningurinn er kyrrsettur geta þeir lent í miklum vandræðum. Bankinn bregst náttúrlega strax við með því að loka yfirdrætti og öllu saman og einstaklingurinn, hvort sem hann er með lítinn atvinnurekstur eða hvað það nú er, getur lent í verulegum vandræðum út af þessu. Ég ætla því að biðja menn um að fara mjög varlega með þetta mikla vopn sem heitir kyrrsetning, sérstaklega ef það beinist gegn einhverjum aðilum sem eru í raun ekkert að brjóta af sér eða þá að afbrotið er mjög smávægilegt. Þess vegna hef ég flutt tillögu um að talan verði að jafnaði yfir 50 millj. kr. fyrir allri kröfunni. Að öðru leyti er ég mjög hlynntur því að reynt sé að tryggja þær skattkröfur sem menn hafa grun um að séu til staðar og þá í stóru málunum sem við höfum kynnst því miður oft í fréttum nú undanfarið. Það eru óskaplegar fjárhæðir, tugir milljarða skipta um hendur eins og að drekka vatn, eitthvað sem menn gátu ekki séð fyrir fyrir svona tíu árum, þá var þetta alveg óþekkt fyrirbæri. Ég minni bara á umræðu hérna fyrir nokkrum árum um stjórnarlaun upp á 40 milljónir, sem þótti voðalegt, þannig byrjaði þetta. Svo allt í einu voru stjórnarlaun komin upp í ég veit ekki hvað, miklu stærri tölur voru þá komnar í tísku. Ég held að menn þurfi að ná í þessa peninga og við þurfum náttúrlega að byggja upp traust aftur þar sem það var rofið gagnvart fjárfestingum í þessum fyrirtækjum. Ég minni á að ótrúlegur fjöldi hluthafa tapaði óhemjufé og ég hugsa að þeim hópi manna, um 55 þúsund manns, þyki það dálítið hart að heyra að fjármagnseigendur hafi allt á þurru, þeir sem eru búnir að tapa öllu því sem þeir áttu í hlutabréfum í þessum fyrirtækjum sem koma inn í þetta mál sem við erum að tölum um hér. Ég styð þetta frumvarp eindregið en flyt þessa breytingartillögu til þess að hindra að vopnið verði of beitt gagnvart smáum atvinnurekstri eins og bændum, trillukörlum, iðnaðarmönnum og öðrum slíkum.

Frú forseti. Hér er til umræðu við 2. umr. frumvarp til laga um kyrrsetningu eigna sem við höfum haft til meðhöndlunar í efnahags- og skattanefnd á síðustu vikum. Í upphafi málsins vil ég taka það fram að ég styð heils hugar það frumvarp sem við ræðum hér og ætla að færa fyrir því nokkur rök. Vegna orða hv. þm. Péturs Blöndals hér áðan um þá hættu sem hann telur að geti verið falin í því að skatturinn muni koma fram með mjög óbilgjörnum hætti gagnvart aðilum í samfélaginu vil ég taka það fram að við höfum átt mjög miklar samræður í nefndinni við skattrannsóknarstjóra og fulltrúa þeirra, tollsins líka. Þar hafa menn komið fram með þau sjónarmið um að þessum heimildum, ef frumvarpið verður samþykkt, verði beitt með mjög varfærnum hætti. Ég treysti orðum þess ágæta fólks sem þar vinnur og reynir að tryggja hagsmuni ríkissjóðs, íslensks samfélags á mjög erfiðum tímum, eins og við þekkjum öll. Ég vil líka segja að mér hefur misboðið að heyra fréttir síðustu vikur og mánuði af því að ýmsir aðilar hafi reynt að koma fjármunum undan, jafnvel úr landi, sem þeir ættu með réttu að greiða til ríkissjóðs. Ég er sammála hv. þm. Pétri H. Blöndal að við þurfum að byggja upp traust í þessu samfélagi því að fréttaflutningur sem þessi grefur undan trausti. Þess vegna er ég mjög ánægður með að við hér á Alþingi skulum stíga það skref núna að reyna að stuðla að úrræðum eða verkfærum til handa skattinum til þess að kyrrsetja eignir í stóru málunum, í þeim málum þar sem rökstuddur grunur - og við gerðum breytingartillögu um það í nefndinni að í staðinn fyrir orðið „grunur“ komi „rökstuddur grunur“ - er fyrir hendi. Það á t.d. við þau gríðarlega miklu skattsvik sem við höfum heyrt um í fréttum undanfarnar vikur og mánuði. Við teljum að nauðsynlegt sé að veita skattinum þessar heimildir. Þegar við tölum um traust þarf Alþingi líka að líta í eigin barm. Það eru ljótar tölur sem koma út úr könnunum þegar viðhorf almennings er mælt til Alþingis Íslendinga en einungis 13% Íslendinga treysta Alþingi. Þess vegna er mikilvægt að Alþingi komi til móts við þær kröfur sem uppi eru í samfélaginu hverju sinni, þá kannski sérstaklega í þessu máli fyrst við erum að ræða það, að við veitum skattinum tól og tæki til þess að tryggja hagsmuni almennings. Eignir ríkissjóðs eru náttúrlega sameign þjóðarinnar og við eigum að standa vörð um ríkissjóð sem stendur höllum fæti um þessar mundir. Ég rifjaði það hér upp í fyrradag þegar við ræddum um stöðu ríkissjóðs þegar borinn var saman rekstur ríkissjóðs í janúar á þessu ári og á því síðasta, að útgjöld ríkissjóðs hafa aukist um ein 10% en tekjur ríkissjóðs höfðu lækkað um 16,1%. Gjöld ríkissjóðs í janúar 2010 voru 73% hærri en tekjurnar. Þetta sýnir nú hvers lags vanda við er að etja og þess vegna þurfum við hér á vettvangi þingsins að grípa til allra mögulegu lausna og leiða til þess að verja hagsmuni ríkissjóðs. Ég minntist á það líka um daginn, vegna þess hversu umfangsmikil mál er varða skattinn eru núna, hver aðstaða skattrannsóknarstjóra og skattsins almennt er til þess að rannsaka þessi umfangsmiklu mál. Hæstv. fjármálaráðherra kom þá hér og sagðist telja að skattinum væri búin ágætisaðstaða. En nokkrum dögum síðar voru lagðar fram af hálfu ríkisstjórnarinnar áætlanir um að efla skattinn enn frekar í ljósi nýrra upplýsinga um að gríðarleg undanskot hefðu átt sér stað er varðar aðila sem hefðu með réttu átt að greiða skatt í ríkissjóð. Ég hef alltaf lagt mikla áherslu á það í umræðum um þessi mál í ljósi þess hversu einstakur sá vandi er sem við horfumst í augu við að heimildir skattsins og aðstæður skattyfirvalda, þá með tilliti til mannaforráða og sérþekkingar, séu fullnægjandi, vegna þess að við erum að tala hér um gríðarlega háar upphæðir. Ef marka má þær fréttir sem við heyrum á degi hverjum eru það ekki milljónir eða tugir milljóna sem hér er um að ræða varða hagsmuni ríkissjóðs, heldur milljarða eða milljarðatugi. Það skiptir náttúrlega máli að við stöndum vörð um þessar eignir og þessar skattkröfur ríkisins því að annars, ef fram fer sem horfir, ef marka má orð yfirmanna hjá skattinum, er hætt við því að enn meiri undanskot eigi sér stað. Eins og ég rakti hér áðan höfum við einfaldlega ekki efni á því að horfa upp á þessa þróun í samfélaginu, hvorki efnahagslega né siðferðislega. Það hefur orðið siðrof á Íslandi og okkur hefur ofboðið að fylgjast með fréttaflutningi um það hvernig vissir aðilar hafa farið með sína fjármuni, fjármuni sem ella hefðu átt að skila sér í ríkissjóð en eru ekki lengur fyrir hendi. Þeir eru komnir eitthvert til útlanda á einhverjar Tortólaeyjar eða - ég þekki nú ekki allar þessa skattaparadísir. Þess vegna er mikilvægt að við samþykkjum frumvarpið sem við ræðum hér og helst eins fljótt og hægt er, vonandi í dag. Ég er á þessu máli án fyrirvara og það segi ég vegna þess að vinnan í nefndinni hefur verið nákvæm, við höfum gefið okkur góðan tíma til þess að fara yfir þetta stóra mál. Ég treysti þeim aðilum sem eiga að framfylgja þessu lagafrumvarpi hér mjög vel. Ég hef þá sannfæringu eftir að hafa átt samræður við gesti sem komu frá tollstjóra og skattrannsóknarembættinu að farið verði vel með þessar heimildir, að ekki verði ráðist að smáum fyrirtækjum. Minn skilningur er sá að hér sé átt við stærri mál og í þeim anda samþykki ég þetta frumvarp. Komi eitthvað annað á daginn er ljóst að efnahags- og skattanefnd Alþingis þarf að taka þessi mál fyrir aftur en ég hef enga ástæðu til þess að ætla að svo verði. Aðrar breytingar sem við höfum gert hér eru þær að við höfum komið til móts við álit Persónuverndar. Við höfum einnig komið til móts við þær ábendingar sem Samtök atvinnulífsins og aðilar á vinnumarkaði hafa beint til okkar er snýr að áfrýjunarrétti, að hægt sé að skjóta þessum málum á annað stjórnsýslustig. Hér er lagt til að leggja megi fyrir héraðsdóm ágreining um lögmæti kyrrsetningargerðar þannig að hér hefur verið komið til móts við mjög mörg sjónarmið sem komið hafa fram bæði í skriflegum og munnlegum umsögnum um þetta mál. Ég vil lýsa ánægju minni með að það er breið samstaða um þetta mikilvæga mál hér. Við þurfum að byggja upp traust í íslensku samfélagi. Það gerum við með því að standa saman að frumvarpi sem þessu, ekki í neinum deilum eða illindum, og það er tími til kominn að Alþingi Íslendinga fari að sýna á sér þá hlið að við getum staðið saman um mikilvæg mál. En til þess að svo geti orðið þurfum við að vinna svona stórmál eins og gert var í þessu tilviki, með lýðræðislegum vinnubrögðum innan nefndarinnar undir forustu formannsins, hv. þm. Helga Hjörvars, þar sem öll sjónarmið voru vegin og metin. Í raun og veru skiptist nefndin ekki í neinn meiri hluta eða minni hluta í þessu máli. Við fórum einfaldlega mjög vandlega yfir þetta mál. Ég tel að sú vinna sem að baki er í nefndinni muni leiða til þess að hagsmunum ríkissjóðs og hagsmunum Íslendinga verði betur borgið vegna þess að ef skattkröfur og eignir sem ríkið á fara úr landi og renna því ekki í ríkissjóð blasir við okkur sú alvarlega staðreynd að staða ríkissjóðs getur orðið þannig að við munum ekki geta haldið uppi því samfélagi sem við höfum búið í á undangengnum áratugum. Sú nöturlega staðreynd að á þessu ári skuli ein króna af hverjum fimm sem kemur inn í ríkissjóð fara til þess að greiða vexti segir okkur að vandinn er mikill. Við framsóknarmenn lögðum fram tillögur í gær um þjóðarsátt til þess að reyna að stuðla að því að við getum öll komið að því að mæta þeim miklu og gríðarlega stóru vandamálum sem blasa við íslenskri þjóð í dag. Ég held að þróun mála síðasta eina og hálfa árið eða svo hafi sýnt okkur að einfaldur naumur meiri hluti í stjórn landsins þegar kemur að því að gera fjárlög eða að fara í viðamiklar aðgerðir á sviði efnahagsmála dugar einfaldlega ekki til. Nú þarf samstöðu og samvinnu og það var í þeim anda sem við í Framsóknarflokknum lögðum fram tillögur sem við erum til viðræðu um og eru ekki helgur stafur á bók. Það þarf ákveðna málamiðlun þegar kemur að samningagerð á milli stjórnmálaflokka og að sjálfsögðu fær enginn einn stjórnmálaflokkur allt sitt fram. En þetta er viðleitni til þess að ná fram meira samstarfi hér á þingi og eins og ég sagði hér áðan veitir ekkert af því að byggja upp traust. Traust almennings á þinginu í dag samkvæmt könnunum er 13%, það er óviðunandi fyrir hvaða þjóðþing sem er í heiminum. Það þurfa allir, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, að líta í eigin barm í þeim efnum. Þetta frumvarp er þó nokkuð stórt skref í rétta átt og þess vegna er ég á þessu nefndaráliti án fyrirvara í ljósi þess að ég treysti skattyfirvöldum að nýta þær heimildir sem þeim eru færðar í hendur, af hógværð og af sanngirni. Ef annað kemur upp og ef eitthvað kemur fram af því sem hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi sem hugsanlega möguleika tel ég að efnahags- og skattanefnd þurfi að skoða þau mál vel ef við heyrum af einhverjum slíkum gjörðum. En eins og sakir standa tel ég enga ástæðu til þess að halda að svo verði og lýsi yfir stuðningi við þetta frumvarp. Vonandi mun það leiða til þess að staða ríkissjóðs verði þá snöggtum betri en hún er í dag og að við tryggjum þær eignir sem Íslendingar eiga, með þeim hætti að í einhverjum tilvikum þurfi að kyrrsetja eignir til þess að tryggja að þeim verði ekki skotið undan. Við framsóknarmenn styðjum því þetta frumvarp af fullum þunga og vonandi verður það gert að lögum hið allra fyrsta.

Frú forseti. Ég vilja byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir mjög yfirgripsmikla og góða ræðu, jafnvel um tillögu Framsóknarflokksins í allt öðrum málum. Hv. þingmaður treystir embættismönnum til þess að framkvæma lögin á sanngjarnan og mildan hátt. Það skiptir um fólk í öllum greinum og þá vill hv. þingmaður leiðrétta það eftir á. Ég minni á að þingmenn í breska þinginu samþykktu lög til þess að berjast gegn hryðjuverkamönnum. Ég er nærri viss um að þeim hefði aldrei dottið í hug að þeim lögum yrði beint gegn banka norður í hafi sem heitir Landsbankinn hjá einhverju pínulitlu landi. Þá hefði ekki einu sinni rennt í grun að þeim lögum yrði beitt á þann hátt og það stóð örugglega ekki til. Samt gerðist það og það verður ekki aftur tekið, þessi aðgerð rústaði öllum bönkunum á Íslandi, þessi lög sem voru væntanlega sett í góðri meiningu að ná til al Kaída og annarra slíkra sem stunda hryðjuverkastarfsemi en voru notuð á þennan hátt. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er það ekki dálítið mikið traust sem hann ber til ókominna embættismanna þegar þeir fá svona miklar heimildir í hendur? Ég minni líka á það að mccarthy-isminn í Bandaríkjunum, sem beindist mikið gegn vinstri mönnum, byggði á því sama. Það voru lög sem voru notuð í annarlegum skilningi og það eru flestir á þeirri skoðun að það hafi ekki verið góð stjórnsýsla eða góð þróun sem átti sér stað varðandi mccarthy-ismann þar sem fjöldi manna flúði land þannig að ég held að löggjafinn verði dálítið að passa sig á því hvaða vopn hann setur embættismönnum í hendur.

Frú forseti. Ég er sammála mörgu sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni hér áðan þegar hann fór að ræða um traustið og skort á trausti í íslensku samfélagi. Ég ræddi um það 13% traust sem samfélagið ber til starfa hér á Alþingi og telur að það þyrfti að byggja upp. Um leið og ég vil að fólk treysti mér ætla ég að leyfa mér líka þann munað að treysta þeim mikilvægu eftirlitsstofnunum ríkisins því að ef það ríkir ekki traust af hálfu Alþingis og löggjafarvaldsins til þessara stofnana er illa fyrir okkur komið. Eftir að hafa átt að hafa átt mjög miklar samræður við forsvarsmenn þessara stofnana held ég að lögunum verði beitt með hófsömum hætti. Hv. þingmaður nefndi líka að ræða mín hefði verið dálítið efnismikil og ég hefði farið um víðan völl, sem er alveg rétt, en þetta mál er hluti af miklu stærra samhengi. Það hafa ótrúlegir atburðir átt sér stað í íslensku samfélagi á undangengnum mánuðum, fordæmalausir atburðir. Hér erum við að reyna að tryggja hagsmuni ríkissjóðs gagnvart mögulega aðilum sem áttu þátt í því hvernig er komið fyrir okkur í dag. Réttlætiskennd minni finnst a.m.k. að þessir aðilar eigi ekki síður en hinn venjulegi launamaður á Íslandi að greiða sína skatta og standa við sínar skuldbindingar. Við höfum vísbendingar um að menn hafi með skipulögðum hætti reynt að koma fjármunum undan til útlanda til þess að greiða ekki skatt hér á landi. Hafi einhvern tíma verið þörf á því að láta aðila sem þessa greiða skuldbindingar sínar er það nú og ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um það.

Frú forseti. Það er ágætt þetta með traustið, það er bara að vænta þess að það sé traust og þá geta menn farið að einfalda lögin ansi mikið og allt lagasafnið líka ef við bara segðum: Við treystum embættismönnum og stjórnsýslunni til að vinna heiðarlega og mildilega gagnvart almenningi. En það er nú einu sinni þannig að maðurinn er breyskur og menn breytast í starfi. Svo koma nýir menn inn sem eru kannski ekki eins siðavandir og það er misjafn sauður í mörgu fé, hann þarf ekki að vera nema einn til þess að valda miklu tjóni. Þess vegna held ég að við þurfum að passa okkur sem löggjafi að setja girðingar við því. Þessi lög eru ekki tímabundin. Menn geta ekki reiknað með því að þau verði horfin eftir tíu ár eða fimmtíu ár eða eitthvað slíkt. Þau verða áfram, varanlega, og það má vel vera að einhvern tíma í framtíðinni komi einhver óprúttinn embættismaður - ég er ekki að segja að það verði í dag, alls ekki - og tali við einhvern mann sem hann á í deilum við, t.d. mann með dekkjaverkstæði eða eitthvað svoleiðis. Dekkjaverkstæðismaðurinn vill færa ákveðinn kostnað, segjum bara gúmmígjald eða eitthvert gúmmí inn á kostnaðinn hjá fyrirtækinu og hinn segir nei og þarna er deila. Þá segir embættismaðurinn: Ja, þú veist nú að ég get kyrrsett eignirnar þínar ef í hart fer, ef þetta fer í rannsókn, og þá ertu búinn að vera. Hinn veit það líka að hann er búinn að vera með sitt hlutafélag. Ef hlaupareikningurinn er kyrrsettur getur hann náttúrlega hvorki greitt fyrir vörur né laun. Hann bara lokar samstundis, fyrir utan það að bankinn fellir á hann allar skuldir. Þetta er því mikið verkfæri sem við erum að afhendum hér, mjög beitt sverð, og ég vil gjarnan að það sé nýtt á þá risaaðila sem við lesum um, en við þurfum dálítið að passa okkur varðandi heimildirnar fyrir embættismenn gagnvart borgurunum.

Frú forseti. Trúlega er nú hægt að misnota flestöll verkfæri sem mönnum eru fengin upp í hendurnar með einhverjum hætti. En ég vil minna hv. þingmann á, það kemur fram í nefndarálitinu og það hefur komið fram í umræðum hér í þinginu, að hér er verið að tala um mjög stóra aðgerð sem kyrrsetning eigna er. Menn taka það mjög skýrt fram að við erum ekkert að ræða um nein smámál hér. Setjum sem svo að einhver óprúttinn aðili í framtíðinni hjá skattinum mundi ákveða að herja á bifvélavirkjann sem á verkstæðið, það er mjög alvarleg aðgerð. Ég vil benda hv. þingmanni á að í breytingartillögum sem við stöndum sameiginlega að er hægt að leggja ágreiningsmál fyrir héraðsdóm. Ég mundi halda að héraðsdómur mundi taka tillit til þess anda sem ríkir hér, bæði með þessu nefndaráliti og þeim umræðum sem farið hafa fram um þetta mál. Kannski er hv. þingmaður líka að reyna að beina umræðunni í þann farveg þannig að þetta sé þá ákveðið lögskýringargagn. Ég trúi því ekki að viðkomandi dómstóll mundi samþykkja þessa kyrrsetningu og þá væri skatturinn kominn í vond mál. Þá er hægt að hefja skaðabótamál á grundvelli þess að menn séu að misnota og beita þeim verkfærum sem þingið hefur sett, því að fyrst og fremst er þessu frumvarpi ætlað að tryggja hagsmuni ríkissjóðs gagnvart stórum aðilum sem hafa með mjög óprúttnum hætti reynt að koma eignum ríkisins, skattkröfum ríkisins undan og við það munum við ekki una. Þess vegna er ég mjög ánægður með það frumvarp sem við ræðum hér.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér gagnmerkt mál. Það sem mig langar til þess að tala aðeins um er það andrúmsloft sem var hér í fjölmiðlum meðan málið var til afgreiðslu í efnahags- og skattanefnd. Þá var mikið um yfirlýsingar í fjölmiðlum og þær voru sumar hverjar ansi glannalegar. Við sáum t.d. fréttir í Morgunblaðinu þar sem sagt var frá því að 127 milljarða hagnaður hefði verið óskattlagður í bönkunum í hlutabréfakaupum. Þetta var nefnt sem dæmi um það hversu mikil siðspilling væri í þessum málum í þjóðfélaginu. Síðan las maður greinina og þeir sem höfðu nægilega mikinn áhuga entust til að skoða seinustu setninguna sem sagði: Þess má geta að ekki er búið að draga kaupverðið frá. Það hefði því verið gaman að vita hver hinn raunverulegi óskattlagði hagnaður var. Annað dæmi sáum við í yfirlýsingu sem hæstv. forsætisráðherra gaf á blaðamannafundi þegar verið var að tilkynna um að setja ætti á stofn sérstakan hóp hjá skattrannsóknarstjóra, 20 manna hóp, sem átti að vera einhvers konar sérsveit sem mundi ráðast að skattsvikum og öðru slíku. Hæstv. forsætisráðherra gaf út yfirlýsingu um að það væri óskattlagður hagnaður upp á hundruð milljarða vegna afleiðuviðskipta. Ég kynnti mér það mál vegna þess að það kom mér ákaflega mikið á óvart og þá kom í ljós að skattstofninn gat hugsanlega verið einhverjir tugir milljarða. Ef það eru 50 milljarðar eru sirka 5 milljarðar óskattlagðir. En þetta réttlætir ekki skattsvik, þrátt fyrir að yfirlýsingarnar hafi verið glannalegar réttlætir það slíkt á engan hátt. Það skal fagna því verkfæri sem skattrannsóknarstjóri eða skattyfirvöld fá hér til þess að kyrrsetja eignir ef þau hafa grun um að verið sé að stinga undan fjármunum sem réttilega ættu heima í ríkissjóði. Við heyrðum hér í ræðu áðan hjá hv. þm. Birki Jóni Jónssyni að það væru miklir peningar að renna úr landi, þar sem menn væru að stinga undan skatti. Fyrir mér eru það nokkrar fréttir vegna þess að hér á landi eru gjaldeyrishöft og það er nær ómögulegt að koma peningum úr landi nema löglegum peningum. Það eru reyndar mjög hörð viðurlög við því athæfi ef maður vill fara með peninga úr landi þannig að ég skil ekki alveg hvaðan hv. þingmaður hefur þær upplýsingar. Það er eitt sem ég var hugsi yfir í nefndinni og fjallaði þó nokkuð ítarlega um og hv. þm. Pétur Blöndal kom einnig inn á, það er hugsanleg misbeiting valds í tengslum við skattrannsóknir. Hér er verið að færa auknar heimildir til kyrrsetningar eigna. Það er sprottið upp úr því umhverfi sem við lifum í núna, hruninu, þar sem eflaust var farið á svig við lög og jafnvel lög brotin og annað slíkt og svikið undan skatti. Þetta er nákvæmlega sama andrúmsloft og ríkti í Bandaríkjunum upp úr 1929. Bandarísk yfirvöld sáu sig knúin til þess að gefa skattyfirvöldum í Bandaríkjunum auknar heimildir til kyrrsetningar og valdbeitingar gagnvart þeim sem á einhvern hátt lágu undir grun um að hafa svikið undan skatti. Það gekk allt saman vel og skattyfirvöld vönduðu sig og leystu úr þeim málum sem þurfti að leysa úr þar. Síðan kom hinn svarti blettur á sögu Bandaríkjanna, hið svokallaða McCarthy-tímabil, þá gátu yfirvöld notfært sér þessa lagabókstafi eða þessi leyfi til þess að kúga fólk og fyrirtæki. Öfgahægrimenn í Bandaríkjunum notuðu skattrannsóknarbatteríin í Bandaríkjunum til þess að kúga vinstri menn á þessu hræðilega tímabili, McCarthy-tímabili, þegar verið var að neyða upp úr mönnum hvort þeir styddu kommúnisma eða væru kommúnistar. Þrátt fyrir að lögin í Bandaríkjunum hafi verið sett í góðri trú og við mjög svipaðar aðstæður og eru hér á Íslandi, tók bara óvart við annað tímabil sem enginn sá fyrir þar sem lögin voru notuð og einstaklingar og fyrirtæki voru kúguð. Þess vegna geld ég varhuga við þessum auknu heimildum að nokkru leyti, þrátt fyrir að ég sé á engan hátt að kasta rýrð á það vandaða fólk sem vinnur hjá skattyfirvöldum í dag. En ég segi þessa dæmisögu frá Bandaríkjunum til að undirstrika það að öllu valdi fylgir ábyrgð og þegar löggjafinn færir aukin völd til stofnana sinna ber að hafa svona hluti í huga. Jafnframt höfum við, ég og hv. þm. Pétur H. Blöndal, hinn fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í efnahags- og skattanefnd, haft nokkrar áhyggjur af því að þarna er ekki kveðið á um neitt lágmark í lögunum sem hægt er að tala um, þannig að skattyfirvöld geta farið að einstaklingum, að litlum fyrirtækjum og öðru slíku, og jafnvel notað það hótunarvald sem falið er í þessum auknu valdheimildum til að kúga fram einhvers konar upplýsingar. Þetta teljum við vera afar slæmt og í viðleitni okkar til þess að sporna við því hversu mikið þetta ákvæði verður notað, leggjum við til í breytingartillögu að þetta eigi eingöngu við mál þar sem grunur er um undanskot yfir 50 milljónum. Við teljum að með því höfum við farið nægjanlega langt til þess að hægt sé að ná til þeirra sem menn beina helst sjónum að varðandi það hrun sem við stöndum nú mitt í. Það er kannski eitt atriðið sem er umhugsunarvert og það er áhrif á þriðja aðila. Það er ljóst að með því að valda einum kyrrsetningu getur maður haft áhrif á þriðja aðila sem getur haft einhvers konar keðjuverkun í för með sér. Mér finnst ekki nægilega girt fyrir að þetta geti komið af stað einhvers konar keðjuverkun. Þarna er skattskuldin tvímælalaust forgangskrafa, enginn annar fær greitt af þessari skuld. En segjum sem svo að það kæmi í ljós eftir skattrannsókn einu eða tveimur árum seinna, eða á seinustu stigum skattrannsóknar eftir að úrræðinu hefur verið beitt, að sá sem varð fyrir barðinu á þessu tæki hafi einfaldlega verið saklaus. Þá á hann tvímælalaust skaðabótarétt á hendur ríkinu. En spurningin er um þriðja aðila sem varð fyrir þessu, á hann einhvern rétt gagnvart ríkinu, eða ríkið fyrir það tjón sem gjörðin olli þeim? Spyr sá sem ekki veit. Ég vildi vekja athygli á þessu atriði. Almennt vil ég segja að það er til bóta að skattyfirvöld og skattrannsóknarstjóri hafi aukin tæki í tækjabúri sínu til þess að takast á við skattsvik. Eins og hv. þingmenn hafa komið inn á er það ólíðandi að sumir þurfa að borga skatta en aðrir ekki og þjóðfélagið á að taka hart á því, ekkert þó frekar á þessum tímum en almennt. Menn eiga að fylgja lögum, til þess eru þau, og ef menn brjóta lög á að refsa þeim. Það á enginn að vera undanþeginn því, hvorki á þessum tímum né öðrum. Að öðru leyti lýsi ég mig fylgjandi þessu frumvarpi og mun greiða því atkvæði mitt og leggja fram breytingartillögu með hv. þm. Pétri H. Blöndal þar sem við gerum ráð fyrir því að tækinu verði ekki beitt nema að grunur sé um að skattsvikin séu meiri en sem nemur 50 millj. kr.

Frú forseti. Hv. þingmaður kom þarna inn á mjög athyglisverðan punkt. Ég man ekki til þess að hann hafi verið ræddur í nefndinni eða í umsögnum. Slíkar kyrrsetningar geta valdið keðjuverkun. Ég ræddi í nefndinni nokkuð ítarlega um áhrif kyrrsetningar á einstaklinginn eða fyrirtækið sjálft en ég hafði ekki gert mér grein fyrir því hvernig það gæti haft áhrif út fyrir fyrirtækið. Vil ég nú skerpa á þessari hugsun enn frekar því að það er mikilvægt að menn átti sig á öllu sem getur gerst, t.d. að fyrirtæki geti verið með skuldbindingar gagnvart bankastofnunum sem þær segja upp í kjölfar kyrrsetningar. Þær hafa til þess heimildir, t.d. getur yfirdrætti verið sagt upp, lánafyrirgreiðslu getur verið sagt upp af lánardrottnum og fyrirtæki geta þurft að staðgreiða mjög stórar upphæðir sem þau ráða ekkert við að greiða, sérstaklega af því búið er að kyrrsetja hluta eignanna fyrir skattskuldum. Þetta getur því haft þau áhrif að fyrirtækið verði fyrir miklu meira tjóni á fjárhag sínum eða lausafjárstöðu, hún getur bara horfið þótt það eigi fyrir eignum að öðru leyti, fyrir skattskuldinni o.s.frv. Það getur orðið til þess að aðilar eins og t.d. birgjar sem hafa selt fyrirtækinu fái ekki greitt. Þeir geta lent í miklum vandræðum, svona skattrannsókn getur tekið langan tíma. Það getur orðið til þess að þeir verða gjaldþrota. Þetta þekkjum við úr atvinnulífinu. Ég held að það sé nú rétt að menn skoði þetta mjög nákvæmlega því að þetta hefur eiginlega ekkert verið rætt og er mjög hættuleg afleiðing af svona kyrrsetningu sem ég hefði aldrei áttað mig á. En það er ekki þar með sagt að ég vilji á einhvern hátt hætta við þetta frumvarp því að ég tel það vera mjög brýnt að skattyfirvöld fái tæki til þess að berjast gegn skattsvikum í stórum mæli sem við höfum orðið vitni að.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Það er rétt að við ræddum ekki þetta tiltekna atriði í nefndinni sem ég minntist á hérna áðan, áhrif á þriðja aðila. Ástæðan fyrir því að ég bar það ekki upp í nefndinni var að mér hafði eiginlega ekki komið það til hugar, mér kom þetta eiginlega ekki til hugar fyrr en í ræðustól, þannig að svo virðist vera að oft geti verið gagn af því að halda ræður þrátt fyrir að sumar þeirra séu kannski innihaldsrýrar, maður fær hugmyndir á meðan maður flytur mál sitt. Ég held að það sé fullt tilefni til þess að við hugleiðum þessi áhrif og hvort við eigum hugsanlega að taka þetta mál aftur inn í nefndina til þess að ræða þetta tiltekna atriði.

Frú forseti. Það er mjög knöpp dagskrá hvað þetta mál varðar því að mér skilst að menn ætli sér að láta það verða að lögum í dag. Ég vil nú ekki standa í vegi fyrir því af þessari ástæðu. Ég held að keðjuverkun sé nú frekar fjarlægur möguleiki, en hann gæti vel komið upp. Ég minni á að upphaf hrunsins á Íslandi var einmitt keðjuverkun. Auðvitað var atvinnulífið hérna mjög uppblásið og viðkvæmt fyrir áföllum, það mátti eiginlega ekkert koma við það, þá hrundi það, það var innantómt. En ég minni á að það voru Lehman Brothers sem féllu í Bandaríkjunum 15. september 2008 og í kjölfarið fór Glitnir í vandræði, því að Lehman Brothers höfðu tryggt honum lánalínu til að tryggja lausafé Glitnis. Það var upphafið að allri þessari atburðarás sem við urðum vitni að og endaði svo með því að Bretar beittu hryðjuverkalögum sem olli því að bankakerfið á Íslandi hrundi. Þetta voru því keðjuverkanir. Við þurfum virkilega að fara að skoða miklu betur áhrif keðjuverkunar því að algjörlega saklaust fyrirtæki sem er með allt sitt í góðu standi, með góða stjórn og rekstur og allt slíkt, borgar sína skatta og skyldur með sóma, getur lent í miklum vandræðum og orðið gjaldþrota í kjölfar þess að einhver annar aðili lendir í kyrrsetningu með réttu eða röngu. Þannig getur þetta bitnað á atvinnulífinu í heild sinni og valdið jafnvel atvinnuleysi.

Virðulegur forseti. Þetta er lítið og einfalt mál, flutt af hæstv. fjármálaráðherra í því skyni að vinna úr þeim uppsöfnuðu vanskilum sem eru á skattgreiðslum við þær aðstæður sem við búum við. Hugsunin hér er sú að gefa mönnum færi á því að dreifa greiðslum á vanskilunum yfir nokkurn tíma meðan þeir eru að koma rekstrinum á réttan kjöl og leggja fyrst og fremst áherslu á að menn standi skil á þeim gjöldum sem falla til frá mánuði til mánaðar og hefji síðan að greiða inn á vanskilin á góðum, vaxtalausum kjörum á nokkrum árum. Vanskil eru því miður umtalsverð í kjölfar hrunsins. Það er þó ekki rétt að horfa einvörðungu á þær tölur sem nefndar hafa verið í því sambandi því að þær háu tölur eru auðvitað að verulegu leyti óvissu háðar. Til að mynda í virðisaukaskattinum eru um 77% af kröfunum áætlanir um skatta og þær eru iðulega umtalsvert hærri en hefur í raun og veru verið útskattað af viðkomandi aðila. Það eru áætlanir sem gerðar eru til þess að hvetja framteljendur til að skila, þess vegna er ekki fyllilega á brúttótölunum byggjandi. Það var nokkur umræða í nefndinni um það hvernig rétt væri að standa að þessu. Út af fyrir sig hafi allir nefndarmenn verið sammála um að það sé mikilvægt að hjálpa mönnum á réttan kjöl aftur. Það er auðvitað alveg ljóst að stór hluti af þeim kröfum sem við erum hér að tala um mun aldrei innheimtast, það er raunar tiltölulega lítið hlutfall sem menn gera ráð fyrir því að endurheimtist. Nefndarálitið er að finna á þskj. 870. Að álitinu standa allir þingmenn úr hv. efnahags- og skattanefnd. Það eru auk mín þingmennirnir Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og Magnús Orri Schram, Pétur H. Blöndal og Tryggvi Þór Herbertsson, Þór Saari, Birkir Jón Jónsson, Lilja Mósesdóttir og Ögmundur Jónasson.

Frú forseti. Ég er nú ekki alveg sammála hv. formanni nefndarinnar Helga Hjörvar um að þetta sé lítið mál og sakleysislegt vegna þess að ég tel að þetta höggvi að vissum rótum, þ.e. að skilvísi og því að menn séu ábyrgir, greiði sína skatta og skyldur og reki sín fyrirtæki með framtíðarsýn. Þegar margir atvinnurekendur sjá fram á vandræði og skattahækkanir ríkisstjórnarinnar - ég ætla nú ekki að vera með pólitíska vísun, enda kannski ekki efni til - draga þeir saman seglin. Þeir segja upp fólki og hætta við áform o.s.frv. til þess að geta staðið í skilum. Þannig standa þeir í skilum með því að herða sultarólina, með því að breyta rekstrinum og minnka umsvifin. Þetta eru viðbrögð hins viti borna manns í atvinnurekstri sem horfir til framtíðar, er skilvís og veit af sínum skuldum og þess háttar. Það sem þetta frumvarp gerir er að það tekur skuldir hinna sem skulda skatta. Sumir hverjir gera það reyndar að ósekju núna eftir hrunið vegna þess að þeir hafa lent í stöðu sem þeir ráða hreinlega ekki við. Má segja að það réttlæti þessa aðgerð, en engu að síður eru einhverjir sem kunna að hafa brugðist við með herkjum og pínt fram greiðslur, annaðhvort hafa þeir lagt fram nýtt eigið fé úr eigin sjóðum eða fá það annars staðar, þeir hafa gripið til sparifjár og annars slíks til að borga þessar skuldir. Það er því ekkert voðalega einfalt að koma allt í einu til þessara aðila og segja: Heyrðu, samkeppnisaðilinn fær allt niðurfellt eða breytt yfir í skuldabréf með vaxtaleysi í 18 mánuði. Ég stóð í þeirri meiningu að nefndin ætlaði sér að breyta því að miða við 1. janúar 2010, þann dag sem skuldinni var breytt. Nei, það er miðað við 1. júlí 2011, þ.e. 18 mánuðum seinna, þannig að upphæðin er vaxtalaus og verðbótalaus. Nú liggja þessir menn væntanlega á bæn og vonast til þess að verðbólgan verði mjög safarík fram til 1. júlí 2011 þannig að skuldin hafi nú rýrnað almennilega áður en henni verður breytt yfir í skuldabréf. Síðan eiga þeir að vera vaxtalausir í þessi ár sem um er að ræða og það er líka gjöf. Ég hugsa að ef verðbólgan verður svona eins og stefnir í, 8–10% á ári, rýrni skuldin um ein 12–15%. Svo er viðbúið að reikna megi vaxtaleysið, ég hef ekki núvirt það, en það eru örugglega ein 10% í viðbót, það er verið að gefa u.þ.b. fjórðung af skuldinni eftir.  Auðvitað geri ég mér grein fyrir því að mikið af þessum skuldum verður aldrei greitt. Mikið af þessu eru áætlanir. Það var ekki hægt að sundurliða það fyrir nefndinni hve stór hluti þessa voru áætlanir. Eitthvað er í gjaldþrotameðferð og verður aldrei greitt. Því miður er líka töluvert mikið af þessu þannig að þeir sem skulda lenda í fangelsi, sem oftast er nú reyndar unnið með samfélagsþjónustu. Það er mjög dapurlegt að slík skuli verða örlög manna sem verða undir í atvinnulífinu, eitthvað sem ég held að efnahags- og skattanefnd þyrfti að skoða. Ég er hreinlega ekki sammála því sem Samkeppnisstofnun sagði á fundi nefndarinnar, að þetta skipti ekki máli gagnvart samkeppni, ég tel að þetta skipti bara verulegu máli gagnvart samkeppni, eins og ég nefndi áðan. Það er einhver búinn að draga saman reksturinn, búinn að straumlínulaga hann og segja upp fullt af fólki og hann er hættur við einhver áform sem hann hafði. Halda menn að samkeppnin njóti þess ekki, þeir sem héldu áfram æðibunuganginum og takmörkuðu ekki eitt eða neitt? Ég tel að þetta hafi verulega mikil áhrif á samkeppnina og eigi eftir að koma í ljós. Ég er því alls ekki sammála þessari umsögn Samkeppniseftirlitsins að þetta brjóti ekki gegn markmiðum samkeppnislaga, fyrir utan að þetta brýtur líka gegn markmiðum réttlætis hjá fyrirtækjum. Þess vegna hef ég lagt til breytingartillögu um að í stað þess að þetta skuldabréf sé án vaxta, væri það með 5,5% vöxtum, eins og eru grunnvextir á verðtryggðar skuldbindingar í Íslandsbanka í dag, svo kemur álag ofan á það allt að 5%. Menn geta þurft að borga 10,5% vexti ofan á verðtryggingu á þetta venjulega atvinnulíf á sama tíma og þessir aðilar fá enga vexti eða 0%. Mér finnst þetta ekki vera neitt smámál í sjálfu sér. Það er verið að verðlauna það að standa ekki í skilum og hegna þeim sem eru skilvísir. Það gengur kannski ansi margt út á það núna þessa dagana að gera einmitt það, þeim sem voru varkárir og fóru ekki í neinn æðibunugang er refsað í dag eða látnir borga fyrir hina. Þetta er nú gangurinn og ég vona að menn læri ekki að vera óskilvísir með svona aðgerðum, að ríkisvaldið og löggjafinn séu að kenna mönnum að vera nú óskilvísir, þá sé þeim bjargað og fái betri kjör. 
             Ég segi eins og áður að þetta er ekki einfalt eða lítið mál. Reyndar ætla ég að draga þessa breytingartillögu til baka til 3. umr. vegna þess að ég hef fengið upplýsingar um, og það kom reyndar fram í nefndinni, að ekki mjög stór hluti af þessum kröfum verður greiddur yfirleitt, þannig að það skiptir kannski ekki máli hvort það er með vöxtum eða ekki. En merkið sem verið er að gefa út til samfélagsins er: Vertu ekkert að standa í skilum, elsku vinur, þér verður hjálpað að komast yfir hjallann.

Virðulegur forseti. Hér er á ferðinni ein af mörgum einskiptisaðgerðum sem gripið er til við þær sérstöku aðstæður sem við nú búum við. Að þessu sinni snýr frumvarpið að bílaleigum í landinu og ráðstafana sem gripið er til til þess að tryggja nægilegt framboð af bílaleigubílum á ferðaþjónustumarkaðnum í sumar. Þannig háttar til að bílaleigur hafa getað nýtt sér innskatt af þeim nýju bílum sem þær kaupa, en því er auðvitað ekki að heilsa með notaða bíla. Því er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði tímabundið ígildi innskatts af notuðum bifreiðum sem bílaleigurnar geta pantað fyrir 1. júlí næstkomandi, eða eru búnar að fá fyrir þann tíma. Menn geta keypt ákveðið hlutfall síns bílaflota í notuðum bílum og notið þessa stuðnings því að eftir þensluna hér síðustu árin búum við yfir miklum bílaflota notaðra bíla frá tilteknu árabili. Þar sem það liggur fyrir að ekki er að óbreyttu hægt að verða við þeirri eftirspurn vegna þess fjölda ferðamanna sem við fáum sem betur fer til landsins í sumar, en það er efnahagslega mikilvægt fyrir okkur að fá og njóta viðskiptanna við þá, er talið mikilvægt að tryggja að þessir ferðamenn njóti þessarar þjónustu sem sjálfsögð er, með því að styðja við bílaleigurnar í því að stækka flota sína fyrir sumarið með þessum hætti. Nefndarálitið er á þskj. 867 og ég þakka hv. nefndarmönnum fyrir samvinnuna um málið.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisauka, sem snýr að bílaleigum. Þetta er mjög athyglisvert frumvarp. Ég er með á því þótt mér þyki það ekki ganga nógu langt. Það er athyglisvert að því leyti að það mun hafa töluvert mikil áhrif á stöðu heimilanna, frú forseti, ef vel er á haldið. Hér er gert ráð fyrir því að bílaleigur þurfi ekki að kaupa nýja bíla. Í dag eru þær neyddar til að kaupa nýja bíla, þær geta bara keypt nýja bíla. Af hverju, frú forseti? Vegna þess að þá fá þær eftirgefin vörugjöld og virðisaukaskatt, en vörugjöldin eru mjög lítil, þau eru um 11%, ef ég man rétt. Bílarnir eru sem sagt niðurgreiddir af ríkinu til bílaleigna, ef þeir eru keyptir nýir, ef þeir eru fluttir inn til landsins og borgaðir með verðmætum gjaldeyri sem þjóðin á allt of lítið af í dag. Þetta er því ekki lítið mál. Þarna er verið að heimila bílaleigunum að kaupa notaða bíla af markaði og að þær njóti hluta af þessum hlunnindum, þ.e. þær fá ekki vörugjöldin eftirgefin, heldur virðisaukaskattinn. Það eru enn þá hlunnindi að kaupa nýja bíla nema að því leyti sem ég ætla líka að koma inn á, það snertir heimilin. Notaðir bílar eru miklu ódýrari hlutfallslega en nýir bílar. Nýir bílar hafa hækkað ofboðslega mikið eins og kunnugt er vegna þess að krónan hefur fallið um 30-40% og það verður til þess að nýir bílar verða mjög dýrir og allt að því óviðráðanlegir fyrir almenning, en notaðir bílar hafa ekki fylgt þar eftir. Nú kann einhver að segja: Það er gott fyrir almenning að geta keypt sér notaða bíla, ódýrt. Það er alveg rétt, en það vill svo til að þegar einhver kaupir notaðan bíl er einhver annar sem selur. Sá sem selur er líka oftast nær einstaklingur sem selur bíl sem hann keypti jafnvel með gengistryggðum lánum sem hafa rokið upp í himininn en verðið á bílnum ekki, sem hefði gerst ef bílverðið hefði fylgt verði nýrra bíla. Það er því til hagsbóta fyrir þessa seljendur að bílverð á markaði fyrir notaða bíla hækki. Ef bílaleigurnar koma nú í stórum stíl inn á markaðinn fyrir notaða bíla, kaup- og sölumarkað, mun væntanlega verða eftirspurn þar og verðið hækkar. Ég tel að það sé ekkert voðalega slæmt, sérstaklega ekki fyrir þá sem eru í vandræðum með að losna við stóru jeppana sína og nýju bílana sem þeir keyptu með gengistryggðum lánum. Ég benti á þetta í nefndinni. Það var nú dálítill misskilningur þar, sumir töldu að þetta væri slæmt fyrir heimilin því að það þyrfti að fara að kaupa notaða bíla dýru verði. Það er rétt að því leyti ef maður lítur bara á kaupendahliðina. Það er líka seljandahlið og hún er kannski öllu mikilvægari því að það fólk er í miklum vandræðum með skuldirnar sínar sem hafa hækkað eins og gengið, en bílarnir ekki. Þess vegna var ég á móti því að hafa þarna 15% mörk. Menn sögðu að það gæti verið slæmt vegna þess að ef þessi mörk væri afnumin mundi það valda því að menn færu að misnota þetta og þetta gæti verið svindl og annað slíkt. Ég hef reyndar ekki enn þá séð svindlið. Ef einhver selur bílaleigubílinn og hann er seldur á hærra verði hljóta bílaleigurnar, sem eru ekkert voðalega margar, hreinlega að borga of mikið fyrir bílinn, þær tapa á því. Ef þær selja bílinn aftur um haustið, sem sumar þeirra munu gera, myndast tap í fyrirtækinu. Ég hugsa að menn reki ekki fyrirtæki almennt til þess að tapa á þeim, síst af öllu bílaleigur. Ég sé ekki alveg möguleikann á því að menn svíki undan skatti þarna vegna þess að nýir bílar eru styrktir miklu meira þar sem vörugjöldin sem koma þar inn í eru lækkuð frá 45% niður í 11%. Þegar sú aðgerð var gerð fyrir bílaleigurnar að lækka skattinn úr 45% niður í 11% benti ég á það að menn gætu farið að stofna sínar bílaleigur, bara þingmenn allir saman, leigt sjálfum sér bílana sína og þannig notið þessa virðis. Ég held að það hafi verið settur einhver fyrirvari við því að menn gætu ekki sjálfir tekið bílinn á leigu sem þeir væru að kaupa, að einhver vinnustaður gæti stofnað bílaleigu og keypt sinn bíl með 11% vörugjaldi og leigt sjálfum sér. Ég stend að þessu frumvarpi. Ég vildi bara benda á að þetta hefur þau áhrif að verð á notuðum bílum kann að hækka og sérstaklega ef þessi mörk, 15%, sem þýða, ég man ekki hvort það eru þúsund bílar eða eitthvað svoleiðis, verði felld niður. Svo vil ég benda á að það að neyða bílaleigurnar til að kaupa nýja bíla þýðir ekkert annað en gjaldeyriseyðslu fyrir þjóðina í heild þannig að það er að því leyti slæmt. Ég hefði viljað að menn skoðuðu þetta meira út frá því sjónarmiði að reyna að nýta þann bílaflota sem er í landinu, sumir hverjir eru ónotaðir vegna þess að fjölskylda sem á tvo, þrjá bíla, eins og var því miður algengt 2007, getur ekki rekið þá í dag þannig að þeim er bara lagt. Við erum með heilmikið af ónotuðum bílum þess vegna sem stæðu til reiðu fyrir bílaleigurnar sem gætu keypt þá og það er þjóðhagslega hagkvæmt.

Frú forseti. Ég geri grein fyrir nefndaráliti frá utanríkismálanefnd um þingsályktunartillögu um staðfestingu ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 45/2009, um breytingu á X. viðauka, svokölluðum hljóð- og myndmiðlun og XI. viðauka, um fjarskiptaþjónustu við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og fengið til sín fulltrúa, bæði úr utanríkisráðuneytinu og frá efnahags- og viðskiptaráðuneyti til að ræða efnislega um þessa tillögu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 9. júní 2009, um breytingu á X. viðauka og XI. viðauka við EES-samninginn, og einnig til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 2006/123/EB frá 12. desember 2006, um þjónustu á innri markaðnum, svokallaða þjónustutilskipun. Það er kannski rétt að geta þess að það sem helst hefur vakið umræðu í tengslum við þessar breytingar eða þessar heimildir, er hin svokallaða þjónustutilskipun. Tilskipun Evrópuþingsins frá 2006, 12. desember 2006, sem kölluð hefur verið þjónustutilskipunin, var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 9. júní 2009. Tillaga að þjónustutilskipun var fyrst lögð fram á vettvangi Evrópusambandsins í janúar 2004. Markmiðið var að greiða fyrir og auka þjónustuviðskipti milli landa, en þrátt fyrir ákvæði um innri markað voru töluverðar hindranir á frjálsu flæði þjónustu enn til staðar sem komu niður á bæði þjónustuveitendum og neytendum. Tillagan fékk mikla athygli og var pólitískt afar umdeild, svo ekki sé meira sagt, sér í lagi vegna ákvæða um heilbrigðisþjónustu og vinnurétt sem voru upphaflega inni í þessari svokölluðu þjónustutilskipun. Hin svonefnda upprunalandsregla var einnig afar umdeild þar sem óttast var að hún fæli í sér félagsleg undirboð, en samkvæmt henni giltu um þjónustuveitanda reglur þess lands þar sem hann var með staðfestu en ekki þar sem þjónustan var veitt. Í ljósi þeirrar miklu gagnrýni sem tillagan hlaut lagði framkvæmdastjórnin fram nýja tillögu þar sem tekin voru út ákvæði um heilbrigðisþjónustu og vinnurétt og verulegar breytingar gerðar á upprunalandsreglunni. Sú tillaga var síðan samþykkt í desember 2006. Þessi tilskipunin fékk einnig talsverða athygli í Noregi þegar hún var þar til umfjöllunar vegna aðildar Noregs að Evrópska efnahagssvæðinu og Norðmenn gerðu m.a. ítarlegar úttektir á hinum ýmsu afleiðingum tilskipunarinnar. Að lokum náðist þó samstaða um hana þar og hún tekin upp í EES-samninginn eins og áður segir 9. júní 2009. Þegar málið var til umfjöllunar hér í ríkisstjórn var samþykkt sérstök yfirlýsing í ríkisstjórninni vegna þjónustutilskipunarinnar, en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Við upptöku þjónustutilskipunarinnar (2006/123/EB) í EES-samninginn er minnt á af hálfu Íslands að tilskipunin hefur m.a. ekki áhrif á ráðningarskilmála og -skilyrði, samskipti milli aðila vinnumarkaðarins, réttinn til þess að semja um og ganga frá kjarasamningum og grundvallarréttindi, svo sem verkfallsréttinn og réttinn til að grípa til aðgerða á vinnustað. Þjónustutilskipunin hefur ekki áhrif á vinnulöggjöf eða þríhliða samvinnu verkalýðsfélaga, vinnuveitenda og stjórnvalda. Af Íslands hálfu er lögð áhersla á að hin víðtæka samstaða meðal Íslendinga um að gera áætlanir um aðgerðir, svo og viðeigandi ráðstafanir, sem miða að því að standa vörð um réttindi innlendra og útlendra starfsmanna og góðan aðbúnað á vinnustöðum, stríði ekki gegn þjónustutilskipuninni. Þær ráðstafanir geta m.a. náð yfir skilvirkt kerfi um almenna beitingu kjarasamninga og innleiðingu sameiginlegrar ábyrgðar verktaka og undirverktaka til þess að tryggja að réttindi vinnandi fólks séu virt. Af Íslands hálfu er lögð áhersla á að það verði áfram á valdsviði innlendra yfirvalda - á öllum stigum stjórnsýslunnar, ríkisvalds og sveitarstjórna - að ákvarða í hvaða mæli hið opinbera skuli veita þjónustu, hvernig hún skuli skipulögð og fjármögnuð og hvaða sérstöku kvaðir skuli gilda um slíka opinbera þjónustu.“ Þessi yfirlýsing ríkisstjórnarinnar frá því í maí 2009 er forsenda þess að íslensk stjórnvöld fallast á innleiðingu þjónustutilskipunarinnar hér á landi. Utanríkismálanefnd telur mikilvægt og rétt að vísa til þessarar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar í tillögugreininni og gerir þess vegna breytingartillögu þar um. Þá telur nefndin æskilegt að í heiti tillögunnar komi fram að um er að ræða heimild til staðfestingar á ákvörðun um að fella þjónustutilskipunina inn í EES-samninginn, en það kemur ekki skýrt fram í heiti tillögunnar eins og hún var lögð fram hér á Alþingi. Utanríkismálanefnd gerir því tillögu til breytingu á heiti þingsályktunartillögunnar. Til að innleiða ákvæði tilskipunarinnar var ákveðið að semja rammafrumvarp þar sem helstu efnisákvæði tilskipunarinnar eru tekin upp, en það nefnist frumvarp til laga um þjónustuviðskipti á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins. Frumvarpið var lagt fram á yfirstandandi þing og í kjölfar 1. umr. var því vísað til viðskiptanefndar þar sem það er nú til umfjöllunar. Utanríkismálanefnd leggur til að sú tillaga sem hér er til umræðu verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. Að tillögugreinin orðist svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar með vísan í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um þjónustutilskipun Evrópusambandsins, sem samþykkt var á ríkisstjórnarfundi 26. maí 2009, að heimila ríkisstjórninni að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 45/2009, frá 9. júní 2009, um að fella inn í EES-samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2006/123/EB frá 12. desember 2006 um þjónustu á innri markaðnum (Þjónustutilskipun), og breytingu á X. viðauka (Hljóð- og myndmiðlun) og XI. viðauka (Fjarskiptaþjónusta) við samninginn.“ 2. Heiti tillögunnar orðist svo: „Tillaga til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 45/2009, um að fella inn í EES-samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2006/123/EB frá 12. desember 2006 um þjónustu á innri markaðnum (Þjónustutilskipun), og um breytingu á X. viðauka (Hljóð- og myndmiðlun) og XI. viðauka (Fjarskiptaþjónusta) við samninginn.“ Undir þetta nefndarálit og breytingartillögurnar rita Árni Þór Sigurðsson, formaður og framsögumaður, Gunnar Bragi Sveinsson, Helgi Hjörvar, Valgerður Bjarnadóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Ögmundur Jónasson.

Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þessa þingsályktunartillögu. Ég vil þó árétta það vegna þess að þetta mál snýr að þjónustutilskipuninni sem hv. framsögumaður gerði ágæt skil, að megnið af atvinnustarfsemi á Evrópska efnahagssvæðinu fellur undir þjónustu. Ef það er þannig að ESB er full alvara í því að láta innri markað sinn virka með eðlilegum hætti, mun það alltaf stefna í það að öll viðskipti með þjónustu verði gefin frjáls. Vandi ESB er sá að það hefur verið lítil framleiðniaukning á undanförnum árum og áratugum, mun minni framleiðniaukning en verið hefur í þeim ríkjum sem við Evrópubúar berum okkur saman við, Bandaríkjunum. Og eins þegar við veltum fyrir okkur hvað er að gerast í Asíuríkjunum þar sem framleiðniaukningin hefur orðið mjög mikil, skiptir auðvitað máli að við drögumst ekki aftur úr. Ef framleiðnin vex ekki hjá okkur eins og annars staðar - þegar ég segi „okkur“ á ég við okkur Evrópubúum - munu lífskjör í Evrópu dragast saman. Þau munu dragast aftur úr því sem aðrar þjóðir geta boðið og það mun gerast býsna hratt. Þegar við bætist sú staðreynd að aldurssamsetning Evrópu er óhagstæð, er meiri og meiri krafa á að við náum að nýta alla framleiðsluþætti með sem skynsamlegustum hætti og að framleiðniaukningin verði sem mest. Vandinn er sá að það er ákveðin tilhneiging innan ESB til að vernda framleiðslu álfunnar gegn samkeppni að utan með tollum, sem aftur dregur úr framleiðniþróuninni, því að það er ekkert sem keyrir framleiðni og framleiðniaukningu betur áfram en samkeppni. Í þessari þingsályktun er um að ræða tvo viðauka, annars vegar um hljóð- og myndmiðlun og hins vegar fjarskiptaþjónustu. Það skiptir auðvitað miklu máli allt það sem gerist á þessu sviði, sérstaklega fjarskiptaþjónustunni, sem er orðin ein af meginstoðum allrar atvinnustarfsemi. Eins er hljóð- og myndbandsmiðlun alveg gríðarlega umfangsmikil atvinnustarfsemi í nútímahagkerfum. Þetta vil ég segja hér, af því ég hlýddi á ágæta yfirferð hjá háttvirtum framsögumanni nefndar í ágætri ræðu hans hér áðan. Ég vil bara benda á þetta. Þetta er það sem mun gerast. Þeir fyrirvarar sem íslensk stjórnvöld hafa sett, þeir fyrirvarar sem t.d. norsk stjórnvöld og fleiri hafa sett munu smám saman gefa eftir, það er mín spá. Smám saman mun þetta þróast í þá átt að það verða minni og minni fyrirvarar, þjónustustarfsemin mun verða með sama hætti og önnur starfsemi ef innri markaðurinn á að ganga upp því að ef ekki verður full samkeppni á þjónustusviðinu sem megnið af atvinnustarfsemi innan ríkja ESB hvílir á og ef ekki verður full samkeppni innan ESB-ríkjanna í þjónustu, mun framleiðnin ekki aukast. Lífskjör munu óumflýjanlega dragast aftur úr þeim lífskjörum sem við viljum keppa við, sérstaklega í Bandaríkjum Norður-Ameríku hvað varðar tekjur og ráðstöfunartekjur borgaranna. Þess vegna vil ég beina því til hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar, að þó að ég viti að hann er ánægður með hvaða girðingar menn vilja setja, og ég get svo sem tekið undir ýmislegt þar varðandi það, skil ég vel að menn hafi áhyggjur. Ég vil bara beina þeim orðum til hv. þingmanns að þetta muni ekki halda nema í ákveðinn tíma því að ef það heldur of lengi mun framleiðnin ekki aukast. Þannig mun það verða.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Illuga Gunnarssyni fyrir hans innlegg í þessu efni og jafnframt stuðning hans við það hvernig breytingartillögur utanríkismálanefndar eru settar fram. Ég skildi hann þannig að hann væri sáttur við það, enda tóku flokksfélagar hans í Sjálfstæðisflokknum í utanríkismálanefnd undir þessar breytingartillögur og skrifuðu undir nefndarálitið og breytingartillögurnar. Vangaveltur hans eru góðar og gildar en það er hins vegar erfitt að spá, einkum og sér í lagi um framtíðina. Hvað nákvæmlega mun gerast í þessu efni vitum við auðvitað ekki. Það er margt sem getur breyst á næstu árum. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni urðu mikil átök á vettvangi Evrópusambandsins um þjónustutilskipunina eins og hún leit út í upphafi, einkum og sér í lagi vegna þess sem ég gat um, að henni var ætlað að ná einnig til heilbrigðisþjónustu, vinnuréttar og slíkra þátta. Það var pólitísk niðurstaða, á vettvangi Evrópusambandsins að gera breytingar á henni til þess að koma til móts við þessi sjónarmið. Vitaskuld er mikilvægt fyrir okkur í okkar heimshluta að huga að því að hér sé hagvöxtur til þess að byggja undir til framtíðar, en hagvöxtur og hagvöxtur eru nú ekki endilega það sama. Það er auðvitað mikilvægt frá mínum bæjardyrum séð að hagvöxturinn byggi á sjálfbærum grunni, hann sé sjálfbær til framtíðar litið. Við vitum alveg að það er hægt að mæla hagvöxt og hagvaxtaraukningu á margvíslegan hátt. Það er margs konar starfsemi sem eykur hagvöxt í samfélaginu, starfsemi sem við viljum kannski ekki endilega að eigi sér stað, þannig að það er hægt að finna út með tölulegum útreikningum alls konar hluti sem auka hagvöxtinn í sjálfu sér. Í mínum huga er mikilvægt að við horfum á það með gleraugum sjálfbærrar þróunar að hagvöxturinn sé sjálfbær í öllu tilliti, hvort sem við erum að líta á efnahagslega þætti, félagslega þætti, eða umhverfislega þætti. Ég vildi bara segja það. Ég hygg að þeim sjónarmiðum eigi eftir að vaxa fiskur um hrygg, ekki bara í þeirri heimsálfu sem við lifum í heldur víðar um heim á komandi árum. Eins og ég segi er mjög erfitt að spá fyrir um hvað framtíðin ber í skauti sér í þessu efni en allar vangaveltur eru prýðileg innlegg í umræðuna og ég þakka hv. þingmanni fyrir hans innlegg.

Frú forseti. Þetta var áhugavert innlegg. Ég er sammála hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni um að það er erfitt að spá um framtíðina og reyndar hefur mönnum einnig gengið erfiðlega að spá fyrir um fortíðina, þ.e. að reyna að skýra hana. Það sem ég vildi sagt hafa er þetta: Það er alveg rétt að það skiptir máli hvernig við mælum hagvöxt, það skiptir máli hvernig við leysum það verkefni að búa þegnum þjóða sem best lífsskilyrði. Það er nefnilega ekki allt fengið með gamaldagsmælingum á hagvexti. Sérstaklega þarf hagvöxtur að vera sjálfbær. Hann má ekki ganga um of á auðlindir náttúrunnar o.s.frv. Um þetta eru ég og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson sammála. Það sem ég sagði hér er boðskapur minn vegna þessarar þjónustutilskipunar: Hagvöxtur eða lífskjarabati hvíla á því að okkur takist að nýta náttúruauðlindir, hugvit og mannvit með betri hætti en áður. Þannig verður til lífskjarabati. Það þarf að sjálfsögðu að gerast með þeim hætti að um sé að ræða sjálfbæra nýtingu á náttúruauðlindum, svo ég endurtaki það nú. Það verður ekki þessi lífskjarabati nema það gerist sem ég sagði hér áðan, að tækniframfarir eigi sér stað, að framleiðniaukning verði, að við náum að gera meira úr því sem við höfum milli handanna eða að skapa eitthvað nýtt. Vandi Evrópu er sá að framleiðniaukningin á undanförnum árum og sennilega rúmlega síðasta áratuginn, hefur verið allt of lítil. Menn bæta því við að álfan stendur frammi fyrir þeim vanda að það eru allt of margir komnir á efri ár miðað við þá sem eru á vinnumarkaði, þá stöndum við frammi fyrir vanda. Eina leiðin til að leysa þann vanda - eina leiðin, og þetta snýr ekkert að því hvort maður sér inn í framtíðina - er að samkeppnin laði fram meiri framleiðni. Það er grundvallaratriði. Það er ekki sama hvernig sú samkeppni á sér stað. Og enn og aftur, það þarf að vera með sjálfbærum hætti sem við nýtum okkur auðlindir, en undan þessu verður ekki vikist. Þegar ég segi: Það er nauðsynlegt fyrir ríkisstjórnina sem nú er á Íslandi og fyrir þær sem á eftir henni koma, að átta sig á því að þeir fyrirvarar sem við höfum sett um þjónustutilskipunina, munu þegar fram líða stundir gefa eftir. Ég er algjörlega sannfærður um það, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr.

Frú forseti. Hér er til umfjöllunar tillaga til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á IX. viðauka, um fjármálaþjónustu, við EES-samninginn. Utanríkismálanefnd hefur fjallað um málið og sent frá sér nefndarálit. Þar kemur m.a. fram að nefndin fékk á sinn fund fulltrúa úr utanríkisráðuneyti og efnahags- og viðskiptaráðuneyti til að ræða efni þessarar tilskipunar og þessara breytinga. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 4. júlí 2008, um breytingu á IX. viðauka um fjármálaþjónustu við EES-samninginn frá 1992, og að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2007/44 frá 5. september 2007, um breytingu á tilskipun ráðsins 92/49/EBE um tilskipun 2002/83/EB, 2004/39/EB, 2005/68/EB og 2006/48/EB að því er varðar reglur um málsmeðferð og viðmiðanir vegna varfærnismats við yfirtökur og aukningu eignarhlutdeildar í fjármálageiranum. Þessi tilskipun frá 2007 inniheldur tæknileg atriði er varðar virka eignarhluti í lánastofnunum, vátryggingafélögum og fjármálafyrirtækjum með leyfi til verðbréfaviðskipta. Helstu breytingar sem hér er verið að fjalla um eru: 1. Breyting á skilgreiningu hugtaksins virkur eignarhlutur. 2. Ekki er lengur gert ráð fyrir umsókn um samþykki fyrir því að mega eignast eða fara með virkan eignarhlut, heldur er þar um að ræða tilkynningar í staðinn. 3. Nákvæmari reglur um viðbrögð lögbærs stjórnvalds við tilkynningu aðila um að hann hyggist eignast eða auka við virkan eignarhlut, svo sem um tímafresti. 4. Reglur um framkvæmd mats lögbærs stjórnvalds á hæfi þess sem hyggst eignast eða auka við virkan eignarhlut. Upptalning viðmiða sem hafa skal hliðsjón af við slíkt hæfismat. 5. Lögbært yfirvald getur sett sig upp á móti kaupum eða aukningu á virkum eignarhlut á grundvelli tæmandi viðmiða. Ef þau gera ekki athugasemd innan tiltekins tímafrests öðlast viðkomandi sjálfkrafa rétt til að fara með hlutinn. Innleiðing þessarar tilskipunar mun kalla á breytingar á ákvæðum laga um vátryggingastarfsemi og á lögum um fjármálafyrirtæki, en frumvörp um breytingu á báðum þessum lögum hafa verið lögð fram á Alþingi og eru nú til meðferðar hjá viðskiptanefnd. Þar hefur allmikil umræða farið fram um efni beggja frumvarpanna en nefndin mun væntanlega ljúka umfjöllun um þau á yfirstandandi þingi. Utanríkismálanefnd leggur til að þingsályktunartillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, formaður og framsögumaður, Gunnar Bragi Sveinsson, Helgi Hjörvar, Valgerður Bjarnadóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Ögmundur Jónasson.

Frú forseti. Hér erum við að fjalla um frumvarp til laga um að veita skattrannsóknarstjóra heimild til kyrrsetningar eigna. Það er alveg sjálfsagt mál og eðlilegt að það sé gert gagnvart stóru aðilunum. Þá er verið að tala um milljarða og milljarðatugi eða eitthvað slíkt. Hins vegar er heimildin mjög almennt orðuð og gefur skattrannsóknarstjóra mjög miklar heimildir. Til þess að verja smáfuglana fyrir því að ríkisvaldið hafi of sterkt vopn er hér flutt tillaga um að kröfur undir 50 milljónum verði ekki að öllum jafnaði notaðar í því skyni að þær verði kyrrsettar. Ég segi já.