Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Það er sama um þetta mál að segja og síðasta mál. Breyting sú, sem þetta frv. fer fram á, kemur af því, að tíminn til þess að semja alþingiskjörskrá hjer er of naumur eins og nú er, sem sje til 1. febr., og er því farið fram á, að hann sje framlengdur til 1. mars. Breytingarnar á 2. gr. frv. leiða af þessari breytingu í 1. gr. Þetta er mjög einfalt mál og óbrotið, og vænti jeg því, að hv. þingdeildarmenn sjái, að breyting þessi er sjálfsögð, og leyfi frv. þessu fram að ganga án frekari málalenginga.

Frsm. (Sigurjón Jónsson) Viðvíkjandi þessari litlu brtt. frá sjútvn. skal jeg taka það fram, að við nánari íhugun á lögunum frá 1915 sá nefndin, að fyrir gæti komið, að nauðsynlegt væri að fá rýmkaða heimild stjórnarinnar til undanþágu. Jeg gat þess við 1. umr., að lögin frá 1915 væru miðuð við það, að togararnir hefðu vjelar undir 700 hestöflum. En nú hefir þetta breyst á síðari árum þannig, að nokkrir togarar eru komnir með vjelar yfir 700 hestöfl, og síðast ekki alls fyrir löngu slíkir togarar bæst í hópinn. Á þessa togara með 800 hestafla vjelar fara svo einhverjir af betri vjelmeisturunum, sem hafa verið á togurunum með hinar minni vjelar, en þá vantar skilyrðin til þess að geta tekið við þeirri stöðu. Þá vantar að hafa verið undirmeistarar á skipum með yfir 700 hestafla vjelar. En til þess hafa þeir aldrei haft nein tækifæri. En 11. gr. laganna frá 1915 setur það sem skilyrði, að þeir hafi verið undirmeistarar á slíkum skipum. Því hefir sjútvn. skotið inn þeirri sjálfsögðu breytingu, að heimild sú, er stjórninni er fengin, nái einnig til þeirrar greinar. Jeg skal taka það fram, að sjútvn. gengur að því sem sjálfsögðu, að stjórnin gæti allrar varkárni í slíkum undanþágum og ráðfæri sig við hina vjelfræðilegu ráðunauta um þessi efni.

Frsm. (Jón Kjartansson) Allshn. fellst á ástæður þær, sem fram eru færðar í greinargerðinni fyrir frv. þessu. Í núgildandi lögum um almennan ellistyrk er svo um mælt, að skrá yfir gjaldskylda til ellistyrktarsjóðs skuli lokið fyrir 1. febrúar. En gjaldendur í Reykjavíkurbæ eru svo margir, að það er varla mögulegt hjer að hafa lokið skránni fyrir þann tíma, af því að skráin er samin eftir manntali, sem tekið er hjer seint í nóvember. Hjer er því farið fram á að framlengja þennan tíma um einn mánuð. Nefndin telur mjög áríðandi, að skráin sje í góðu lagi, og leggur því eindregið til, að frv. þetta verði samþykt og væntir þess, að hv. deild leyfi því fram að ganga.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þetta frv. nú, þótt málið sje merkilegt. Jeg bar þetta frv. fram í fyrra, og fylgdi því þá rækileg greinargerð, og get jeg látið mjer nægja að vísa til þess. Jeg vil aðeins minna á, að á búnaðarþingi, sem þá var nýafstaðið, var þessu vel tekið, og á þingmálafundum víðsvegar um land hafa verið gerðar ályktanir um þetta efni. Jeg skal ekki orðlengja um það, hve nauðsynlegt er, að bændur hafi greiðan aðgang að því að nota þennan áburð og fái hann ódýran, nje heldur um það, hversu sjálfsagt það er, að hið opinbera veiti sinn styrk til þess og greiði fyrir því. Jeg álít, að hjer standi mjög svipað á og þegar gaddavírslögin voru fyrst sett. Við getum allir verið sammála um, að það er gott og gagnlegt að geta á einhvern hátt bætt úr áburðarskortinum. Jeg hefi breytt dálítið fyrirkomulaginu frá því, sem það var í fyrra, eftir bendingu frá hv. 2. þm. Skagf. (JS). En jeg get lýst yfir því, að ef menn geta bent á heppilegri leiðir en hjer er farið fram á, þá er jeg fús á að fylgja því, því að fyrir mjer vakir ekkert annað en ráða fram úr þessu á einhvern heppilegan hátt, og að bændur geti fengið hagkvæm kjör á þessum áburði, sem er eitt af undirstöðuatriðum í ræktun landsins. Jeg skal geta þess hjer, að jeg mun gefa nefndinni upplýsingar um það, að aðstaðan með áburðinn hefir breytst frá því í fyrra, með því að ein þýðingarmesta áburðartegundin er komin í hendur einkaverslunar hjer í bænum, og það meðal annars rekur á eftir því, að nú sje eitthvað gert í málinu. Jeg leyfi mjer að leggja til, að málinu verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til landbúnaðarnefndar.

Jón Sigurðsson Jeg skal ekki tefja tímann lengi. Jeg vildi aðeins geta þess, að þetta frv. reynir að ráða bót á ástandi því, sem nú er, og er tilraun til að tryggja notendum lægra verð á áburðinum en nú er. En jeg verð því miður að játa það, að þetta frv. ræður ekki nema að litlu leyti bót á því öngþveiti, sem þetta mál er komið í í höndum Búnaðarfjelagsins. Það er alkunna, enda drap hv.flm. (TrÞ) á það í ræðu sinni, að ein besta áburðartegundin er í höndum einkaverslunar hjer í bænum og komst þangað með svo undarlegum hætti, að fá eru dæmi til slíks. Það var talsvert talað um þetta í fyrra, og þá upplýstist, að Búnaðarfjelagið hefir hingað til haft umboðið, en svo kemur það á daginn, að framkvæmdastjóri þess hefir afsalað þessum rjetti í hendur einkaverslunar, þvert ofan í vilja Búnaðarþingsins og án vitundar Búnaðarfjelagsstjórnarinnar. Það er full ástæða til þess að taka þetta mál til ítarlegrar athugunar, því að jeg álít, að hjer sje um stórfelt brot að ræða. Það má undarlegt heita, ef ekki er hægt að ná aftur einkaumboðinu frá þessu firma, þegar það er fengið með slíkum hætti. Búnaðarfjelagið átti að hafa það, og það þarf ekki að lýsa því, hvaða þýðingu þetta getur haft fyrir landbúnaðinn, þegar þess er gætt, að þetta sama verslunarhús er einnig búið að ná einkasöluumboði fyrir Ísland á flestum hinum áburðartegundunum líka. Missir umboðsins fyrir Norsk hydro er því háskalegt atriði, því að meðan umboðið var í höndum slíkrar stofnunar, gat hún ráðið verðinu og verndað notendur fyrir okri.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg get þakkað hv. 2. þm. Skagf. (JS), hversu vel hann hefir tekið þessu máli nú eins og í fyrra. Það gæti verið ástæða að fara langt út í mál það, sem hann mintist á, en jeg vil ekki að svo stöddu draga það inn í þingið, en mun gefa nefndinni skýrslu um málið.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Jeg býst ekki við að þurfa að tala mjög lengi, vegna þess að þetta mál, sem hjer liggur fyrir, hefir áður legið fyrir Alþingi og þá verið um það rætt, og auk þess hafa þau rök, sem mæla með þessu máli, komið fram í ritum, og geri jeg ráð fyrir, að þær ritgerðir hafi flestir hv.þm. lesið. En þó eru nokkur atriði viðvíkjandi málinu, sem jeg þykist þurfa að benda á. Er þá í fyrsta lagi, eins og öllum er kunnugt, að hjer voru um langan aldur tveir lærðir skólar, nefnilega við biskupsstólana báða, að Hólum og Skálholti. Þessu var breytt um aldamótin 1800, þannig, að þessir skólar voru sameinaðir; en sú ráðstöfun var ein af þeim mörgu breytingum, sem þá voru gerðar. Þá voru lagðar niður gamlar þjóðlegar stofnanir, biskupsstólarnir fornu lagðir niður og Alþingi afnumið. Eins og allir vita, voru þessar ráðstafanir gjörðar af útlendri auðvaldsstjórn, án þess að þjóðin væri kvödd til þeirra mála, og þó að ekki liggi mikil gögn fyrir í því efni, þá hygg jeg þó óhætt að segja, að þessar ráðstafanir hafi verið gerðar gegn vilja þjóðarinnar, að svo miklu leyti, sem þá gat verið um nokkurn þjóðarvilja að ræða. Hvað skólana snertir, þá var það að vísu svo, að íbúar Skálholtsstiftis hins forna gátu nokkurnveginn við unað, því að þótt skóli þeirra væri færður, þá var hann þó hjá þeim eftir sem áður og komst í allgott horf, einkum eftir að hann var fluttur til Bessastaða. En um Norðlendinga var alt öðru máli að gegna, þar var skólinn lagður niður þvert á móti þeirra eigin vilja. Með andlegri og efnalegri viðreisn þjóðarinnar á öldinni sem leið hófu svo Norðlendingar aftur baráttu fyrir því að fá skóla á Norðurlandi, sem kæmi í staðinn fyrir Hólaskóla hinn forna. Veit jeg vel, að það voru skiftar skoðanir um það, hvernig sá skóli ætti að vera, og að það voru ekki allir, sem heimtuðu beinlínis lærðan skóla, en kröfurnar um skólann bygðust þó að nokkru leyti á því, að Norðlendingar hefðu þennan sögulega rjett til þess að fá hann, sem bætur fyrir Hólaskóla hinn forna. Eftir að Alþingi fjekk löggjafarvald og fjárforræði, þá leið ekki á löngu þangað til að það tók þessa kröfu Norðlendinga til greina að nokkru leyti, með því að Möðruvallaskóli var stofnaður árið 1880. Með stofnun Möðruvallaskólans var grundvöllur lagður að skóla á Norðurlandi, sem væri arftaki Hólaskóla. Síðan að Möðruvallaskólinn var stofnaður eru nú nærri því 50 ár, og á þessu tímabili hafa orðið tveir allmerkir atburðir í sögu skólans, einskonar tímamót í þróun hans. Fyrri tímamótin eru árið 1904, þegar skólabreytingin var gerð, og gagnfræðaskólinn komst í beint samband við lærða skólann, svo að þeir, sem tóku próf fyrir norðan, gátu komist inn í lærdómsdeildina. Með þessari breytingu er ekki hægt annað að segja en að hann sje orðinn einskonar vísir að lærðum skóla. Síðari tímamótin, sem jeg vildi benda á, og þar sem skref í sömu átt var stigið lengra, var, þegar þessi hv. deild bar gæfu til þess að samþykkja framhaldsnám við gagnfræðaskólann, og nú er svo komið, að það er ekki nema eitt spor óstigið, til þess að ná takmarkinu til fulls, til þess að Norðlendingar fái fullar bætur fyrir Hólaskóla hinn forna. Og þetta frv., sem jeg hefi leyft mjer að flytja, fer fram á það, að þetta spor verði nú stigið. Jeg fyrir mitt leyti hefði getað unað því, að við svo búið stæði, sem nú er, enn um sinn, og svo mun vera um fleiri Norðlendinga. Jeg hefði getað látið mjer nægja það samband, sem nú er milli mentaskólans og gagnfræðaskólans á Akureyri, með því framhaldsnámi, sem nú er við þann skóla. Hitt get jeg ekki unað við, að þau rjettindi, sem skóli okkar Norðlendinga hefir fengið, verði af honum tekin, en tillaga um það liggur nú beinlínis fyrir. Fyrir þessu háa Alþingi liggur nú frv. um lærða skólann í Reykjavík, og verði það frv. að lögum, þá er um leið slitið sambandi því, sem verið hefir á milli gagnfræðaskólans á Akureyri og mentaskólans í Reykjavík. Þá get jeg ekki annað sjeð en að gagnfræðaskólinn gangi aftur á bak, þá verða þessi tvö skref, sem hafa verið stigin upp á við að því takmarki, sem hann keppir að, sama sem óstigin, hann hefði þá engu meiri rjett en Möðruvallaskólinn gamli, með öðrum orðum: hann yrði þá, hvað rjettindi snertir; settur alveg á sama stað og árið 1880. Öllum fátækum mönnum á Norður- og Austurlandi yrði þá svo að segja gert ókleift að stunda æðra nám. Veit jeg að vísu, að því mundi verða haldið fram, að þetta yrði hægt eftir sem áður, en jeg hygg, að það yrði samt sem áður ekki gert að senda 12–13 ára gömul börn norðan af landi hjer í lærða skólann. Það er svo um það, sem menn eru orðnir vanir við, að það er ekki til neins að segja: Þetta höfðu ekki forfeður ykkar, þið getið komist af án þess eins og þeir. Þegar menn hafa notið einhverra þæginda, og eru svo sviftir þeim alt í einu, þá standa þeir miklu ver að vígi heldur en ef þeir hefðu aldrei notið þeirra. Ef þetta frv. um lærða skólann, sem hjer liggur fyrir, verður samþykt, þá álít jeg, að það sje engin leið að því að bæta Norðlendingum og Austfirðingum þann skaða og rjettindamissi, sem þeir verða fyrir, með öðru móti en því, að gefa Akureyrarskólanum rjett til að útskrifa stúdenta og gera hann þannig úr garði, að hann verði fær um að veita þá fræðslu, sem til þess þarf. Jeg hefi töluvert mikla ástæðu til þess að ætla, að þetta frv. um lærða skólann muni ná fram að ganga á þessu þingi, að minsta kosti er það sýnilegt, að það hefir miklu meira fylgi en í fyrra, t. d. lagði mentmn. Nd. í fyrra öll á móti því, að frv. gengi þá fram, en það mun bráðum sjást, að till. nefndarinnar nú ganga í aðra átt. Þetta frv. mitt um mentaskóla á Norðurlandi ber fyrst og fremst að skoða sem svar frá Norðlendingum við frv. um lærða skólann hjer, og enn fremur sem svar við þeirri afstöðu, sem meiri hl. mentmn. hefir tekið til þess frv., enda flutti jeg ekki þetta frv. fyr en mentmn. hafði tekið sína ákvörðun um frv. um lærða skólann. Þó að jeg hafi nú farið fljótt yfir sögu, þykist jeg samt hafa sýnt fram á það, svo að ekki verði á móti mælt, að Norðlendingar eigi sögulegan rjett til að fá lærðan skóla hjá sjer. Jeg þykist líka hafa sýnt fram á það, þó að aðrir kunni að hafa gert það betur, að Norðlendingum og Austfirðingum er það líka nauðsynlegt af „praktiskum“ ástæðum að fá skóla á Akureyri, sem útskrifi stúdenta, ef sambandi því, sem nú er við lærða skólann, verður slitið. En auk þess tvenns, sem jeg hefi minst á, má benda á fjöldamargt annað, sem mælir með því, að heppilegra myndi í framtíðinni, að tveir lærðir skólar væru hjer á landi heldur en einn. En jeg skal ekki fara út í það nú, því að sú hlið málsins hefir einkum og sjerstaklega verið rædd hingað til, og því yrði það endurtekning að fara að ræða það. Þó vil jeg benda á eitt atriði, sem tveir síðustu skólameistarar á Akureyri og aðrir mentamenn hafa lagt mikla áherslu á í skrifum sínum. Það er, að það muni verða til mikilla bóta fyrir háskólann okkar, ef mentaskólarnir yrðu tveir, að þangað mundu þá koma hæfari stúdentar, vegna þess, að samkeppnin milli skólanna, um að skila sem bestum nemendum frá sjer, myndi hafa holl og bætandi áhrif á skólalífið, þannig að hvor skólanna myndi leggja sig sem mest og best fram. Svo hefir líka verið bent á það, að Akureyri er ódýrari staður en Reykjavík, en auk þess má líka með töluvert miklum rjetti halda því fram, að Akureyri sje að ýmsu leyti hollari staður en Reykjavík. Jeg veit vel, að tvent muni einkum haft á móti þessu frv., það fyrst, að samþykt þess muni leiða af sjer aukinn kostnað, og í öðru lagi, að það leiði af sjer aukinn stúdentafjölda, en það þykir mörgum ekki heppilegt og vilja jafnvel leita ráða til þess að fækka þeim, sem ganga þá leið. Út af þessu vil jeg segja það, að jeg segi ekkert um það beinlínis, hvort af þessu mundi leiða aukinn kostnað í reyndinni, en hitt er mjer ljóst, að það þarf ekki endilega að leiða af því neinn aukinn kostnað, það má framkvæma þetta þannig, að ekki leiði af því aukinn kostnað. Mentaskólanum hjer er nú margskift, og það þyrfti ekki annað en draga hann saman, þannig að báðir skólarnir yrðu í raun og veru ekki stærri en lærði skólinn myndi annars vera. Það getur vel verið, að stúdentar sjeu orðnir of margir í þessu landi, jeg skal ekkert segja um nema svo kunni að vera, og heldur ekki segja um, nema heppilegt kynni að vera að draga eitthvað úr því, að menn gengi þann veg. En hitt er mjer ljóst, að ef eitthvað er gert í því, þá má það ekki vera bygt á því að útiloka menn úr einstökum landshlutum, svo að ekki verði öðrum fært að ná stúdentsprófi en mönnum hjer í grend, og svo sonum og dætrum stórefnamanna út um land. Og jeg get bætt því við, að jeg þekki nokkra unglinga á Norðurlandi, sem eru svo vel gefnir, að jeg teldi það alveg sjálfsagt, að þeir gætu stundað nám, en veit, að það er engin leið að því, nema því að eins að þeir geti stundað nokkurn hluta af náminu fyrir norðan. Þetta frv. mitt um mentaskóla á Norður- og Austurlandi er sniðið samkvæmt núverandi fyrirkomulagi skólanna; tvískiftingu í gagnfræðadeild og lærdómsdeild, en að þessu sinni ætla jeg ekkert að fara út í það, hvort fyrirkomulagið sje heppilegra, að hafa óskiftan lærðan skóla eða tvískiftan, eins og nú er. Umræður um það finst mjer mega bíða þar til frv. um lærða skólann í Reykjavík kemur hjer til 2. umr. En í þessu sambandi vil jeg slá því fram, að jeg get vel hugsað mjer, að heppilegast væri, ef um tvo skóla er að ræða á annað borð, að annar skólinn væri óskiftur lærður skóli, en hinn tvískiftur, eins og verið hefir; með því móti fengist ábyggileg reynsla um það, hvort fyrirkomulagið væri heppilegra, og jeg get ekki sjeð annað en að það væri vel mögulegt að hafa hjer óskiftan lærðan skóla, en fyrir norðan tvískiftan skóla. Jeg vona, hvernig sem menn að öðru leyti líta á þetta mál, að hv. deild verði ekki svo æst gegn því, að hún lofi því ekki að fara til nefndar, og mjer finst rjett, að mentmn. fái að athuga þetta mál, og að hún þá athugi það dálítið í sambandi við þá ákvörðun, sem hún þegar hefir tekið um lærða skólann. Jeg vil því enda mál mitt að sinni með þeirri till., að frv. sje vísað til mentmn. að umr. lokinni.

Björn Líndal Það er aðeins eitt atriði í ræðu hv.flm. (BSt), sem jeg álít, að ekki megi dragast að mótmæla. Hv. flm. (BSt) gat þess, að gerst hefði einhver stórviðburður í sögu Akureyrarskólans á þinginu 1924, og nefndi það sem hliðstæðan viðburð við það, er sambandinu við mentaskólann var komið á. Þessu vil jeg fastlega mótmæla. Þá gerðist ekkert annað en það, að Alþingi heimilaði stjórninni að gera það, sem hún hafði leyft áður. Jeg hefi hjer till., og skal með leyfi hæstv. forseta lesa hana upp: „Neðri deild Alþingis ályktar að heimila að nota húsrúm og kenslukrafta gagnfræðaskólans á Akureyri, sem af kynni að ganga, ef bekkjum skólans yrði ekki tvískift, til að greiða götu fátækra og efnilegra nemenda úr skólanum við framhaldsnám, með því skilyrði, að sú breyting auki ekki útgjöld ríkissjóðs til skólans.“ Hjer er, með öðrum orðum, ekkert verið að gera annað en það, sem stjórnin hefir heimild til að gera án þess að spyrja þingið nokkuð að, það er verið að veita leyfi til að nota húsrúmið, án þess að þrengja að þeirri kenslu, sem þar á að vera.

Magnús Jónsson Jeg ætla ekki að fara að amast við því, að þetta frv. fái að ganga til 2. umr. og mentmn., og væri því kannske ekki bein ástæða til þess að vera að taka til máls, þó að þetta mál sje í fylsta máta efni til að ræða við 1. umr., en það er sjerstaklega eitt atriði í ræðu hv.flm. (BSt), sem mjer finst dálítið óþarft að vera að blanda hjer inn í, og það staðfestir þann grun, að í þessu skólamáli Akureyrar sje beitt „agitationum“, sem ekki sjeu neitt fallegar. Það eru þessar dylgjur um, að skólavistin myndi vera öllu hollari þar en hjer í Reykjavík. Jeg veit ekki, hvað satt er í því, en jeg hefi heyrt, að það muni vera „agiterað“ fyrir skólanum á Akureyri með því fylliríi og ólifnaði, sem piltarnir kæmust í hjer. Jeg er þessu að vísu ekki mjög kunnugur, en hygg þó, að hjer sje mestmegnis um ýkjur að ræða. Það hefir verið drykkjuskapur í skólanum hjer, þegar drykkjuskaparöld var á öllu landinu, og jeg held í raun og veru, að það sje mikill óþarfi að vera að nota þetta meðal í þessari baráttu. Hollasti staðurinn fyrir skólann verður sjálfsagt sá, sem gefur best skilyrði til mentunar. Jeg held, að það verði ekki hægt að dæma eftir öðru, og þó að Reykjavík kunni að hafa lítið að bjóða í því efni, þá held jeg, að hún hafi þó mest að bjóða af bæjum hjer á landi. Hvað það snertir, sem hv.flm. (BSt) sagði, að Akureyri væri ódýrari bær en Reykjavík, þá vil jeg geta þess, að hingað hafa borist tvö skjöl um það, hvort ódýrara væri að lifa á Akureyri eða í Reykjavík. Annað skjalið var um það, að koma upp skóla fyrir norðan. Þar var það náttúrlega fært til, að ódýrara væri fyrir nemendurna að lifa þar. En hitt var um, að það þyrfti að launa embættismenn eins hátt þar, og þá var fullyrt, að Akureyri væri alveg eins dýr staður og Reykjavík. Og hverju á svo að trúa? Það er jafndýrt að lifa þar, þegar á að launa embættismenn, en ódýrara, þegar um námsmenn er að ræða. Jeg held nú, að sannleikurinn sje sá; að það sje dálítið dýrara að lifa í Reykjavík, einkum er húsaleiga hærri og innlendar afurðir dýrari. En mestu munar á því, að á Akureyri eru heimavistir fyrir nemendur, en hjer eru þær ekki komnar. Annars er ástæða til að minnast á fleira í ræðu hv.flm. (BSt) t. d. þessi sögulegu rök, sem altaf er verið að bera fram, en sem ekki eru nein rök, eins og nú er komið. Það var alt öðru máli að gegna, þegar landinu var skift í 2 biskupsdæmi og lærðir skólar voru í landinu aðeins til þess að koma upp prestum. Þá var ósköp eðlilegt, að skólarnir væru tveir, hvor í sínu biskupsdæmi. Þessi ástæða er nú niður fallin, og nú er ekki annað eftir en metnaðurinn í þessu máli. Einnig blandaði hv.flm. (BSt) inn í þetta mál því frv., sem nú liggur fyrir Nd., um lærða skólann í Reykjavík. Af tveim ástæðum hefir verið barist á móti því, að Reykjavíkurskólanum yrði breytt. Önnur ástæðan er sú, að skólinn sje með breytingunni færður í verra horf en hann áður var i. Hin ástæðan er hreppapólitísk og alveg óframbærileg, sem sje sú, að ekki megi gera það vegna Akureyrarskólans, án tillits til þess, hvort Reykjavíkurskólinn verði betri eða verri. En það er sjálfsagt að gera Akureyrarskólann þannig úr garði, að nemendur þaðan geti komist inn í lærða skólann hjer. Jón Ófeigsson mentaskólakennari hefir bent á leið til þess, sem vel mætti fara. Það er alveg satt, að það er hart aðgöngu, að fátækir menn, en bráðvel gefnir, geti ekki notið náms vegna þess, að þeir hafa engan skóla heima hjá sjer. En mentaskóli á Akureyri mundi ekki bæta úr þessu, nema fyrir Akureyri sjálfa og bæina í kring. Hann mundi ekki bæta úr þessu fyrir Austurland eða Húnavatnssýslu eða Skagafjarðarsýslu. Þegar senda þarf nemendur alveg burt af heimili sínu, er sama hvort þeir fara nokkrum mílum lengra eða skemra að heiman. Það, sem gerir það að verkum, að jeg get ekki fylgt þessu frv. áfram, er fyrst og fremst það, að jeg álít skóla á Akureyri óþarfan, nema fyrir Akureyri sjálfa, því að enginn hörgull er á embættismönnum, og eftir frv. um lærða skólann í Reykjavík batnar aðstaða nemenda hjer stórum, þegar heimavistir koma. Jeg álít mentaskóla á Akureyri jafnvel skaðlegan, ef hann yrði til þess að stúdentaframleiðsla yrði of mikil í landinu. Eða skyldu Eyfirðingar vilja missa gagnfræðaskólann? Ef mentaskóli verður settur á Akureyri, þá veitir ekki af gagnfræðaskólahúsinu fyrir þann skóla. En þó að neðri deild mentaskólans verði kölluð gagnfræðaskóli, þá er það bara nafnið tómt. En ef mönnum er sama um, þó að þeir missi gagnfræðaskólann, þá þeir um það. Jeg skil ekki, hvað vakir fyrir háttv.flm. (BSt), þegar hann vill hafa Akureyrarskólann tvískiftan, ef hjer verði óskiftur lærður skóli. Jeg held, að sterkustu rökin fyrir tvískiftingunni hjer sje sambandið milli skólanna. Jeg hefi ekkert á móti því, að mál þetta fari til nefndar, en jeg hefði álitið heppilegast, ef skólinn hjer verður óskiftur lærður skóli, að um leið yrði komið á á Akureyri námsskeiði, eins og Jón Ófeigsson hefir bent á, fyrir þá, sem vildu halda áfram við skólann hjer.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Jeg þarf ekki mörgu að svara þeim 2 hv.þm., sem hafa andmælt mjer. Hvað snertir hv.þm. Ak. (BL), mótmælti hann aðeins einu atriði í minni ræðu, nefnilega því, að það hefði verið merkisviðburður í sögu Akureyrarskólans, þegar þál, var samþykt í hitteðfyrra. Jeg vil ekki deila við hv.þm. (BL) um svona lítilfjörlegt atriði. Það kann að vera, að þingið hafi gert annað en að heimila stjórninni það, sem hún hafði áður heimild til að gera. En jeg býst ekki við, að neitt hefði orðið úr framkvæmdum, ef stjórnin hefði ekki fengið þessa hvatningu. því kalla jeg þetta merkisviðburð. Nú er í Akureyrarskólanum hafin kensla, sem tekur yfir 4. og 5. bekk, og jeg býst við, að næsta vetur verði bætt við kenslu, sem samsvarar 6. bekk, svo að þeir, sem nota sjer þetta til fulls, eiga þá aðeins eftir að taka prófið. Jeg verð því að kalla það merkisviðburð í sögu skólans, að þetta framhaldsnám komst þar á, en auðvitað ræður hv.þm. Ak. (BL) því sjálfur, hvað hann kallar þetta, og get jeg ekki verið að deila við hann um það. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) kom inn á ýmislegt í ræðu sinni og mótmælti meðal annars því, að Akureyri væri hollari bær en Reykjavík, og fór í því sambandi að tala um fyllirí. Það, sem jeg átti við, var ekki fyllíri, heldur hitt, að jeg álít Akureyri beinlínis hollari heilsu ungra manna en Reykjavík. Mun jeg ekki standa einn uppi með þá skoðun. Hv. þm. (MJ) talaði um, að hollasti staðurinn væri sá, sem gæfi skólanum mest skilyrði. Hvaða skilyrði eru það, sem Reykjavík gefur? Jú, hjer í Reykjavík eru náttúrulega stærri og merkari söfn en á Akureyri, en mjer er nær að halda, að ekki sje að öllum jafnaði farið með nemendur þangað. Ekki skil jeg í, að hv.þm. (MJ) eigi við bíóin hjerna, og yfirleitt finst mjer Reykjavík ekki svo merkilegur bær, að þessi munur geti verið mikill. Þá sagði hv.þm., að þegar talað væri um að fá skóla á Akureyri, þá væri sagt, að hún væri ódýrari bær en Reykjavík, en svo þegar talað væri um laun embættismanna þar, væri sagt, að hún væri dýrari. En hvað sem þessu líður, þá er það víst, að hver einasti hlutur, sem jeg þarf að kaupa, er dýrari hjer en á Akureyri. Jeg hygg nú líka, að hægt sje að sanna það með tölum, að Akureyri er mikið ódýrari bær en Reykjavík. Allar landbúnaðarafurðir eru þar t. d. mikið ódýrari, það vita allir, verð á mjólk mun vera þar alt að helmingi lægra en hjer, og svo er um fleira. Á húsaleigu munar einnig áreiðanlega miklu, og svona mætti lengi telja. Enda hefi jeg heyrt nákunnuga menn segja það, að nemendur á Akureyri komist af með að minsta kosti þriðjungi minna fje yfir veturinn heldur en nemendur í Reykjavík. Hv. þm. (MJ) vildi gera lítið úr þeim sögulega rjetti, sem jeg taldi okkur Norðlendinga eiga til skólans, og sagði, að þessi rjettur væri niðurfallinn nú. Um það má lengi deila, hvort sögulegur rjettur hafi nokkurt gildi eða ekki, en jeg vil benda hv.þm. (MJ) á það, að hann var ekki ómerkur þáttur í sjálfstæðisbaráttu okkar, og á þeim árum býst jeg við, að það hefði þótt undarlegt, að telja hann einskis virði. Það, sem hv.þm. (MJ) sagði um biskupsstólana fornu í því sambandi, sannar alls ekki, að hinn sögulegi rjettur Norðlendinga sje niður fallinn, þver á móti. Við Norðlendingar vorum sviftir bæði biskupsstóli og skóla með yfirgangi og eigum því sögulegan rjett til að fá hvorttveggja aftur. En hjer er aðeins farið fram á skólann. Þá talaði hv.þm. (MJ) um „hreppapólitík“ í sambandi við þetta mál. Jeg verð að segja, að það er skrítin „hreppapólitík“, þar sem um er að ræða velferðarmál tveggja fjórðunga landsins. Jeg vil spyrja hv. 4. þm. Reykv. (MJ), hver sje kominn til að segja um, hvort skólafyrirkomulagið sje betra, tvískiftur mentaskóli eða óskiftur lærður skóli? Hina lærðustu menn greinir á um það, og finst mjer því ekki úr vegi, að prófa þetta hvorttveggja samtímis, því að með því eina móti er hægt að ganga úr skugga um, frá hvorum skólanum nemendurnir eru betri. Hv. þm. (MJ) viðurkendi, að mjög væri óþægilegt fyrir Norðlendinga og Austfirðinga, ef sambandinu við lærða skólann væri slitið og ekkert kæmi í staðinn. Þessvegna ætti að vera námskeið til þess að greiða götu nemenda úr gagnfræðaskólanum í lærða skólann. Þetta væri auðvitað betra en ekkert, en kennarar hjer mundu hafa mikið um það að segja, hvort þessir nemendur kæmust í skólann eða ekki. Jeg hefi heyrt það, að kennarar hjer hafi oft haft ríka tilhneigingu til þess að gera utanskólanemendum erfiðara fyrir en hinum við próf. Þá sagði hv.þm. (MJ), að þó að mentaskóli yrði settur á stofn á Akureyri, mundi hann ekki bæta úr fyrir öðrum en Akureyringum sjálfum, og þeim, sem byggju þar í kring. En mjer finst þetta svo mikil fjarstæða hjá hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að jeg sje ekki ástæðu til að fara nánar út í það, því að það vita allir, hvað það er mikið ódýrara fyrir menn af öllu Norðurlandi og Austurlandi að sækja skóla til Akureyrar heldur en hingað. Nú kem jeg að því atriði, sem mjer fanst veigamest atriði í ræðu háttv.þm. (MJ). Hann sagði, að ef þetta frv. væri samþykt, væru Norðlendingar um leið sviftir gagnfræðaskólanum og hefðu bara lærða skólann. Ef þetta væri rjett hjá hv.þm., væri það töluverð ástæða gegn þessu frv. En jeg hygg, að til þessa komi ekki, enda er þörfin ekki eins brýn nú og áður á gagnfræðaskóla, vegna þess, að nú er búið að setja á stofn alþýðuskóla bæði á Eiðum og Laugum, og búast má við, að fleiri komi á eftir. Norðlendingar og Austfirðingar hafa því um fleiri leiðir að velja nú en áður og ekki eins mikil þörf á gagnfræðaskólanum fyrir sveitaunglinga, sem ekki ætla að halda lengra, eins og áður var. En það má að minsta kosti gera ráð fyrir því, þó að skólinn á Norðurlandi verði lærður skóli, að gagnfræðadeildin geti fullnægt Akureyri og grendinni. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) spurði, hvað vekti fyrir mjer með því að vilja hafa skólann tvískiftann. Meðal annars vildi jeg ekki útiloka, að menn gætu aðeins stundað þar gagnfræðanám og tekið gagnfræðapróf. Jeg geri ekki ráð fyrir, að allir, sem koma í skólann fyrir norðan, læsu til stúdentsprófs, enda væri það ekki æskilegt.

Sveinn Ólafsson Hv. flm. (BSt) er að mestu leyti búinn að taka fram í sinni síðustu ræðu það, sem jeg vildi sagt hafa. Jeg get því verið fáorður og minst aðeins á örfá atriði. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) stóð upp til þess að draga fram eitt atriði úr ræðu háttv.flm. og mótmæla því, en hann varð býsna víðförull, þegar á leið ræðuna. Þetta eina atriði, sem honum þótti ofmælt hjá hv.flm., var um betri hollustuhætti fyrir nemendur á Akureyri en í Reykjavík. Hv. flm. (BSt) hefir svarað þessu að nokkru leyti, en jeg vil þó leyfa mjer að bæta þar við nokkrum orðum. Þegar um hollustuhætti er að ræða, verður að greina milli andlegrar og líkamlegrar hollustu, því að ekki fylgjast þær ætíð að. En ef miða á við hvorttveggja, þá vil jeg leyfa mjer að benda á eitt atriði, sem styður það, að hollustuhættir sjeu yfirleitt betri á Akureyri en í Reykjavík. Akureyri er mitt í stóru landbúnaðarhjeraði, og meira undir áhrifum sveitalífsins en nokkur annar kaupstaður landsins. Hún er aðeins miðstöð í stórri sveit, einni þeirri blómlegustu, enda gætir sveitaáhrifanna meira þar en í Reykjavík eða nokkrum öðrum bæ hjerlendis. Ef til vill má líta á það eins og nokkurskonar trúaratriði hjá mjer, - en jeg held því fram, að sveitirnar sjeu yfirleitt miklu hollari nemendum til dvalar en bæirnir, og því síður vil jeg kjósa bæ fyrir dvalarstað nemenda, sem hann er gegnsósaðri í aðfluttri sníkjumenningu, svo sem Reykjavík er. Þá vil jeg enn gera litla athugasemd við ræðu hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Í henni var aðallega tvent, sem mjer þótti óviðfeldið. Annað var það, að hann talaði um, að „hreppapólitík“ lægi að baki óskinni um mentaskóla á Akureyri. Mjer þykir nú vafasamt, hvað eigi að leggja í orðið „hreppapólitík“, því að þetta orð er misnotað, ekki síst af hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Eða hvað á að nefna þá stefnu, að vilja rígbinda allar mentastofnanir við Reykjavík? Jeg held það liggi nokkuð nærri, að nefna hana „hreppapólitík“, eða öllu heldur „bæjarpólitík“. Að minsta kosti er það eitthvað náskylt henni og ekki af betri endanum. Þá er hitt atriðið hjá hv. þm (MJ), að metnaður Norðlendinga eða Hólastólsmanna eigi að vera sterkasta hvötin í þessu máli. Hann virðist halda því fram, að krafan ætti rætur í fornri skiftingu biskupsdæmanna. Út af því vildi jeg aðeins benda hv. 4. þm. Reykv. (MJ) á það, að þeir, sem nú standa að óskinni um mentaskóla nyrðra, eru ekki aðeins menn úr hinu forna Hólastifti, Krafan er ennfremur studd af Austfirðingum, sem töldust til Skálholtsstiftis, og krafa þeirra því ekkert skyld við metnað eða meting milli stiftanna að fornu. Þessi krafa er sprottin af alt öðrum rökum. Hún er eðlilega af því runnin, að menn úr hjeruðum, sem fjarlæg eru höfuðstaðnum, eiga erfiðari aðstöðu til að sækja nám hingað en þeir, sem búa í nærsveitum eða næstu hjeruðum. Þetta er það, sem veldur óskunum um mentaskóla á Akureyri framar öllu öðru, og þær óskir eru rjettmætar. Það er þessvegna að snúa út úr, og aðeins til þess að spilla fyrir góðu máli að túlka óskir þessar sem „hreppapólitík“ og metnað Norðanmanna, eins og háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) gerði. Get jeg látið þetta nægja að sinni og býst við, að málið fái góðan byr hjá hv. mentmn. En jeg mun fylgja þessu máli með athygli áfram og sjá hvað setur.

Magnús Jónsson Jeg finn ekki ástæðu til að karpa mikið meira um þetta mál. Mjer þótti hv.flm. (BSt) gerast nokkuð djarftækur í samlíkingum sínum, er hann líkti rjetti Norðlendinga til sjerstaks skóla við sögulegan rjett Íslendinga í sjálfstæðisbaráttunni. Þar var ekki aðeins um sögulegar endurminningar að ræða, heldur bygðust kröfurnar í sjálfstæðismálinu á því, að Íslendingar hefðu altaf haft þennan rjett, altaf verið sjálfstætt ríki; þennan rjett heimtuðum vjer aðeins viðurkendan. Vill nú hv.flm. (BSt) halda því fram, að Akureyrarskóli hafi í raun rjettri altaf verið til? Nei, hann segir aðeins, að skólinn hafi einu sinni verið til og eigi því að koma aftur. Jeg er nú hræddur um, að þótt hafðir væru tveir skólar með mismunandi fyrirkomulagi, að erfitt yrði að segja um, hvor væri í raun og veru betri. Sú röksemd held jeg að sje meira í orði en á borði. Hverjir ættu að dæma um það? Hugsum okkur t. d., að háskólakennararnir segðu, að Norðlendingar væru lakari. Ætli þeir vildu viðurkenna það? Jeg held, að hjer kæmi aðeins orð á móti orði, eftir sem áður. Jeg heyrði t. d. einu sinni, að þeir, sem kæmu frá Akureyri í lærdómsdeildina, væru taldir lakari en þeir, sem verið hefðu í skólanum áður.

Segja stúdentsprófin það?

. Þetta var aðeins dómur, sem jeg heyrði slegið fram, að þeir væru ekki eins vel að sjer; en síðan Sigurður Guðmundsson byrjaði að kenna íslensku, ættu þeir að vera alt eins góðir í þeirri grein. Væru mentaskólakennarar spurðir, býst jeg við, að þeir yrðu ósammála. - Prófin segðu til, sagði háttv.flm. Hvaða próf? Ættu það að vera embættisprófin? Jeg geri nú ráð fyrir, að próf, sem haldin væru eftir 4–6 ára nám við háskólann, segðu heldur lítið. Dómarnir yrðu líklega hver á móti öðrum, ekki síður en áður, Hv. flm. talaði um það, að meðan Norðlendingar tækju stúdentspróf utanskóla hjer syðra, væri hætt við því, að prófið á þeim yrði þyngra. Jeg þykist nú hafa nokkra reynslu í þeim efnum, þar eð jeg las altaf utanskóla. Vitanlega fanst mjer jeg vera prófaður meira en innanskólasveinar. En mjer þótti ekkert athugavert við það, þar sem kennarar þekkja innanskólanemendur og eiga að vita, hvað námi þeirra líður. Aftur á móti hafa nemendur að norðan gengið í annan skóla, og vita kennarar hjer því, að þeir hljóta að hafa rækt námið, og þá ættu prófin að vera jafnströng. En þó að prófin væru eitthvað strangari, þá er það alveg rangt, að strangt próf útiloki duglega menn. - Það útilokar ekki nema skussa eða amlóða. - Það getur verið, að þeir fái ekki eins gott próf, og njóti þannig ekki fullkomins jafnrjettis. En falli mennirnir, hlýtur öðru hvoru að vera áfátt, gáfum eða kenslu. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði, að mjer feilaði heldur en ekki, er jeg hjelt því fram, að þetta væri metnaðarmál manna í Hólastifti, vegna þess, að Austfirðingar væru með í þessu máli, það er nú eftir að vita, á hve miklum rökum þetta er bygt. Það sannar ekkert, þótt hv.þm. sje þessarar skoðunar. Því að það er alkunna, að hann getur aldrei litið Reykjavík rjettu auga. Það er eins og hann hafi aðeins sjeð ranghverfuna á borginni, þó að jeg viti ekki, hvernig á því stendur. Afleiðingin af þessari skoðun hans ætti ekki að vera sú, að stofna nýjan skóla á Akureyri, heldur ætti að forða Reykjavíkurskóla norður. Eða hví á að kúlda Sunnlendinga í þessum óttalega bæ? Ætti t. d. ekki að flytja kennaraskólann norður, og flytja yfirleitt sem flest þangað norður, í þann heilbrigða bæ? Það, sem mjer finst vera aðalatriðið, er þetta: Er nauðsynlegt að hafa fleiri en einn mentaskóla, og ef ekki, hvort er þá betra að hafa hann í Reykjavík eða á Akureyri? Ætla jeg svo ekki að lengja umr. meira að þessu sinni.