Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 272 flyt ég till. til þál. um rannsókn á hagkvæmni aukinnar ákvæðisvinnu. Till. þessi felur það í sér, að rannsókn verði látin fram fara á því, hvort ekki séu möguleikar á aukinni ákvæðisvinnu, þ.e. í fleiri starfsgreinum en nú er framkvæmt, með hliðsjón af reynslu nágrannaþjóða okkar í þeim efnum. Rannsókn þessi verði látin fara fram með aðild og í fullri samvinnu við Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands. Verði niðurstaða þessarar rannsóknar sú, að aukin ákvæðisvinna verði talin æskileg, er ríkisstj. heimilað að kosta nauðsynlegan undirbúning að útfærslu ákvæðisvinnunnar á grundvelli rannsóknarinnar og í samráði við fyrrgreinda aðila. Þegar rætt er um að breyta til frá því, sem um langan tíma hefur þótt sjálfsagt og eðlilegt, eru það mannleg viðbrögð að draga fram kosti og galla þess, sem lagt er til að við taki. Till. sú, sem hér um ræðir, er einungis um rannsókn og athugun á því, hvort hagkvæmt muni að taka upp ákvæðisvinnufyrirkomulag í fleiri starfsgreinum en nú á sér stað og þá að sjálfsögðu í hvaða starfsgreinum. Allt frá því að fyrstu kjarasamningarnir tóku gildi hér á landi á síðustu árum 19, aldarinnar, hafa slíkir samningar að langmestu leyti gert ráð fyrir því, að verkafólk við störf í landi seldi vinnu sína miðað við verð hverrar klukkustundar. Þetta tímakaup hefur á síðari árum einnig verið lagt til grundvallar við samningagerð um vikukaup og þar áður einnig varðandi mánaðarlaun. Á sama hátt er tímakaupið grundvöllur að setningu fyrstu ákvæðisvinnuverðskrárinnar, sem samþykkt var á fundi Múr- og steinsmiðefélags Reykjavíkur 1. marz 1903 og endurnýjuð aftur 26. maí 1907. Síðan hefur á ýmsu gengið um ákvæðisvinnulaun eins og aðra þóknun hinna vinnandi handa. Þegar óáran hefur verið í atvinnu- og kjaramálum, hefur það bitnað á öllum launagreiðslum. Um nokkur árabil hafa ákvæðisvinnulaunin ekki verið í gildi vegna svipu atvinnuleysisins, rétt eins og á stundum hefur brunnið við, að umsamið tímakaup hefur ekki haldið gildi sínu af sömu ástæðum. Hjá allmörgum verkalýðsfélögum eru nú í gildi samkv. samningum við atvinnurekendur ákvæðisvinnuverðskrár um hluta starfsgreina, en nokkuð mismunandi mikinn hluta. Ég fullyrði, að öll þau verkalýðsfélög, sem náð hafa samningum um ákvæðisvinnuverðskrár að einhverju eða öllu leyti, mundu telja það stórlega afturför, ef farið yrði að hrófla við þessum samningalega árangri þeirra. Ein slík tilraun hefur verið gerð með tilkynningu verðlagsstjóra 13. júli 1943, þar sem auglýst var lækkun á ákvæðisvinnuverðskrá múrara. Þó að þá ríkti ekki sérstakur áhugi innan verkalýðshreyfingarinnar fyrir ákvæðisvinnu, stóð Alþýðusamband Íslands einhuga með múrurum í baráttu þeirra fyrir að fá þessu gerræði hrundið, og það tókst á þann hátt, að ekki mun talið fýsilegt til eftirbreytni. Því minnist ég á þetta atriði hér, að í kjölfar þessara átaka fór eins konar ákvæðisvinnualda um byggingariðnaðinn. Upp frá þessu var stórum vikkaður sá hringur. þar sem eingöngu var unnið í ákvæðisvinnu. Hver er þá reynslan, sem fengin er af ákvæðisvinnu þessara starfsgreina? 1) Er ekki byggingarkostnaður hærri vegna ákvæðisvinnunnar? 2) Er ekki vinnan verr af hendi leyst? 3) Verða ekki elztu verkamennirnir út undan í þeim aukna vinnuhraða, sem hlýtur að fylgja ákvæðisvinnu? Þessum spurningum er eðlilega oft varpað fram í sambandi við hugleiðingar manna um þessi mál, og í umræðum um þau hafa menn ekki verið á eitt sáttir. Samkv. útreikningi hins margnefnda vísitöluhúss verður ekki séð, að hlutur þeirra starfsgreina, þar sem ákvæðisvinna er mest unnin, sé óhagstæðari húsbyggjendum en aðrar starfsgreinar. Raunveruleikinn er og oftast sá, að hin óvissu útgjöld bygginganna koma mest á óvart og eru lævísust og þess vegna ekki nægilega vel með þeim reiknað í upphafi. Árekstrar vegna vinnuvöndunar hafa reynzt sízt meiri en jafnan er, þó að um tímavinnu sé að ræða. Í byggingariðnaðinum hefur þessum vanda verið mætt með sérstökum matsnefndum, skipuðum fulltrúum beggja aðila og oddasæti frá byggingaryfirvöldunum, sem hlutaðeigandi húsbyggjendur geta kært mál sín fyrir. Þess ber að gæta, að slíkum umkvörtunum væri mun verra að koma við, ef viðkomandi vinna væri ekki unnin í ákvæðisvinnu. Almennur starfsaldur verkafólks mun oftast áætlaður frá 16–65 ára. Nú hefur að vonum margur spurt, hvort aðstaða elztu starfshópanna mundi ekki stórum versna, ef ákvæðisvinna yrði aukin, og tekjumismunur þeirra aukast miðað við yngri starfshópana og starfssvið þeirra jafnframt þrengjast. Ekki hafa orðið neinir teljandi árekstrar um verkaskiptingu t.d. í fimm greinum byggingariðnaðarins, sem mest er nú unnið að eftir ákvæðisvinnu. Þótt ákvæðisvinna verði stórum aukin innan hinna ýmsu starfsgreina, er öllum ljóst, að þar getur aldrei orðið um algera breytingu að ræða frá því, sem nú er. Þannig verður afram um fjölda verkefna að ræða, sem er ekki mögulegt að koma ákvæðisvinnu við og munu áfram verða unnin í tímavinnu. Hættan á stórum tekjumismun frá því, sem nú á sér stað, er einnig ekki stórvægileg, þegar haft er í huga, að tekjumismunur er ávallt nokkur milli þessara aldursflokka, þótt um tímavinnu sé að ræða. Yngri menn, karlar og konur, með óskerta starfsorku hafa óneitanlega meiri tekjumöguleika í ákvæðisvinnu, en það hafa þeir einnig með núverandi tímavinnufyrirkomulagi, sé á annað borð eftirspurn eftir vinnuafli. þ.e.a.s. næg atvinna sé fyrir hendi. Kostir ákvæðisvinnu fyrir hinar vinnandi stéttir umfram aukna tekjumöguleika eru að mínu áliti fyrst og fremst þeir, að verkafólki er frjálsara við sín störf og ekki eins háð atvinnurekandanum, sem sannast m.a. á því, hve þau verkalýðsfélög, sem náð hafa samningum þar um, halda fast á þessum rétti sínum. Atvinnurekandinn á aftur á móti auðveldara með að gera sínar fyrirframáætlanir um kostnað af störfum verkafólks síns heldur en þegar um tímavinnu er að ræða. Ekki eru allar starfsgreinar jafnvel fallnar til ákvæðisvinnu, og veldur þar margt um, sem of langt yrði upp að telja hér. En reynsla nágrannaþjóða okkar, eins og Noregs, Danmerkur og Englands, á að geta verið okkur nokkur hjálp við væntanlega athugun þessara mála, þó að aðstæður séu ekki með öllu sambærilegar. Hjá þessum þjóðum hafa þegar verið gerðar ýtarlegar rannsóknir í þessum efnum, sem síðan hafa orðið grundvöllur að nýrri samningagerð. Þá hafa stórþjóðirnar, eins og Bandaríki Norður-Ameríku og Sovétríkin, langa reynslu í þessum málum í mörgum starfsgreinum, þó sérstaklega Sovétríkin, en öll viðmiðun við þessar þjóðir mun þó vart möguleg, svo mjög sem allt atvinnulíf er þar stórkostlegra í sniðum og ólíkt okkar aðstöðu. Þegar um er að ræða svo víðfeðma og þýðingarmikla athugun, sem þáltill. þessi heimilar, ef samþykkt verður, er eðlilegt, að það opinbera beri kostnaðinn þar af í einu eða öðru formi, enda hljóta niðurstöður rannsóknarinnar, hverjar sem þær verða, að snerta fjölmennan hóp verkafólks og vinnuveitenda og þá um leið atvinnulíf þjóðarinnar í heild. Ég vænti þess, að hv. þm. geti orðið mér sammála um, að nauðsyn sé á að leiða í ljós, svo sem frekast er unnt með athugun, hvert þjóðhagslegt gildi það gæti haft, að ákvæðisvinna verði aukin í þeim starfsgreinum, sem bezt reynast til þess fallnar. Herra forseti. Ég óska eftir, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Fyrir skammri stundu fóru fram umræður hér á hv. Alþingi um læknaskort á Íslandi. Þá kom nokkuð til tals, að ein ástæða fyrir þeim skorti er talin sú, að allmikill fjöldi íslenzkra lækna er nú í öðrum löndum, hefur þar búsetu og atvinnu. Sú till., sem hér kemur til umr., fjallar um Það vandamál, sem hefur verið vaxandi í seinni tíð, að fólk flyzt búferlum burt frá landi okkar, og sérstaklega hefur verið áberandi, að hámenntað fólk, sem venjulega hefur hlotið á kostnað íslenzku þjóðarinnar eða íslenzkra aðila dýra, sérmenntun, hefur að námi loknu farið til annarra landa og ráðið sig þar í atvinnu. í sambandi við þær umr., sem hafa orðið um þessi mál hér á landi, höfum við tveir þm. talið rétt í fyrsta lagi. að gerð væri hlutlaus athugun á því, hversu mikið er raunverulega um slíkan brottflutning, því að aðgengilegar skýrslur munu ekki vera til um það. í öðru lagi teljum við æskilegt og öllu mikilvægara, að reynt verði að kanna, af hverju þetta fólk hefur flutzt búferlum frá landinu. Eftir að fengizt hafa nákvæmar skýrslur um það, t.d. um síðustu fimm ár, eins og tilgreint er í till., hverjir það eru, sem flutzt hafa búferlum, og hér er ekki um það stóra hópa að ræða, að nokkur vandræði séu á að fá þar ýtarlegan nafnalista, þá ætti að vera hægt að fá einhverjar upplýsingar um hitt, af hverju þetta fólk hefur flutzt af landinu. En upplýsingar um þær ástæður hljóta að verða grundvöllur þess, hvort Alþingi eða aðrir aðilar í landinu telja ástæðu til að gera sérstakar ráðstafanir til að stöðva þennan brottflutning, hvort það er unnt að gera slíkar ráðstafanir eða ekki. Það liggur í augum uppi, að við höfum ekki ráð á að missa stóra hópa af okkar bezt menntaða fólki, oft sérstaklega á þeim sviðum, sem nútíma þjóðfélagi eru mikilvægust. Því vænti ég, að menn geti verið sammála um að láta gera þá rannsókn, sem hér er farið fram á, og þingið fái niðurstöður hennar til að geta gert sér grein fyrir þessu máli í heild og ákvarðað, hvort ástæða er til frekari aðgerða. Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja ásamt tveimur öðrum hv. þm. till. til þál. á þskj. 377 um hagnýtingu skelfisks, að ríkisstj. láti fram fara í samráði við Fiskifélag Íslands og fiskideild atvinnudeildar háskólans rannsókn á skelfisksmagni við strendur landsins. Verði jafnframt athugaðir möguleikar á hagnýtingu skelfisks til útflutnings og atvinnuaukningar. Þessi till. þarf ekki langs rökstuðrings við af minni hálfu. Kjarni málsins er sá, að enda þótt skelfiskur sé meðal flestra þjóða talinn meðal beztu og dýrustu matvæla, erum við Íslendingar mjög skammt á veg komnir í því efni að hagnýta þessa verðmætu vöru. í að er tiltölulega skammt síðan hafizt var handa um rækju- og humarveiðar hér á landi. Þær eru stundaðar af nokkrum flota smábáta, en á s.l. ári var svo komið, að fluttar voru út afurðir frá þessum atvinnurekstri fyrir samtals nær 50 millj. kr. Mikill fjöldi fólks í þeim landshlutum, þar sem þessi atvinnuvegur er stundaður, hefur við það atvinnu og mjög góðar tekjur. Við flm. þessarar till. leggjum til, að gengið verði lengra í þá átt að hagnýta þau náttúruauðæfi landsins, sem fólgin eru í skelfiskinum, sem liggur í hrúgum á fjörum landsins og við strendur þess. Eigum við þar þá fyrst og fremst við kúfisk og krækling„ sem í nágrannalöndum okkar er hagnýttur og talinn ein hin lystilegustu matvæli og seldur fyrir miklar fjárupphæðir. Við teljum sem sagt, að fram beri að fara athugun í samráði við Fiskifélag Íslands og fiskideild atvinnudeildar háskólans á skelfiskmagninu við strendur landsins og síðan verði athugaðir möguleikar á hagnýtingu þess skelfisks til útflutnings og atvinnuaukningar í landinu. Ég hygg„ að ég geti fullyrt, að það sé mikið af þessum skelfiski hér við landið og það þurfi ekki að fara neitt á milli mála, að það eigi að geta borgað sig fyrir okkur eins og nágrannaþjóðir okkar að hagnýta þessar skelfiskstegundir. En áður en ráðizt yrði í þennan atvinnurekstur, er, eins og lagt er til í till., eðlilegt og sjálfsagt, að fram fari rannsókn af hálfu sérfróðra manna í þessum efnum. Ég hygg, að allir hv. alþm. séu sammála um það, að til þess beri brýna nauðsyn, að atvinnulíf okkar þjóðar verði fjölbreyttara, fleiri stoðir renni undir efnahagsgrundvöll okkar þjóðfélags. Því miður er okkar atvinnulíf mjög einhæft. Við erum háðir sjávarafla að langsamlega mestu leyti, sem oft bregzt, og þess eru nærtæk dæmi einmitt nú á þessum síðustu tímum, að aflabrestur á fiskveiðum okkar hefur valdið okkur miklum erfiðleikum og erfiðleikum, sem er ekki séð fram úr nú. Ég vænti því, að þessari till. verði vel tekið, og leyfi mér að leggja til, að henni verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt 4 öðrum hv. þm. að flytja till. um ráðstafanir vegna læknaskorts, á þá lund, að Alþ. skori á ríkisstj, að gera í samráði við landlækni hverjar þær ráðstafanir, sem mögulegar séu, til þess að útvega lækna í þau læknishéruð landsins, sem nú eru læknislaus, og stuðla að því með öðrum hætti að bæta úr því öryggisleysi, sem fólk þessara héraða á við að búa í heilbrigðismálum. M.a. verði athugaðir möguleikar á að koma upp elli- og örorkuheimilum á hentugum stöðum í strjálbýlinu með fastráðnum læknum. sem gegni jafnframt störfum héraðslæknis. Læknisþjónusta er meðal menningarþjóða talin með frumstæðustu lífsþægindum. Það er talið, að allir borgarar slíkra þjóðfélaga eigi kröfu til þess að njóta slíkrar þjónustu. Þótt við Íslendingar álítum okkur standa framarlega á sviði félagsmála og viljum tryggja fullkomið félagslegt öryggi í landi okkar, brestur þó mjög á það, að allir landsmenn njóti þess öryggis, sem góð læknisþjónusta veitir, í heilum héruðum er nú svo komið, að þar fást ekki læknar og fólk verður að sækja um torsótta óravegu til þess að komast á læknisfund. Því miður fara þessir erfiðleikar vaxandi. Þessi héruð eru nú samkv. upplýsingum landlæknisskrifstofunnar læknislaus: Árneslæknishérað í Strandasýslu, Flateyjarlæknishérað í Barðastrandarsýslu, Reykhólalæknishérað í Barðastrandarsýslu, Súðavíkurlæknishérað í Norður-Ísafjarðarsýslu, Kópaskerslæknishérað í Norður-Þingeyjarsýslu, Bskkagerðislæknishérað í Norður-Múlasýslu. - Þegar þessi till. var flutt, leit einnig út fyrir, að sjöunda læknishéraðið, þ.e.a.s. Vopnafjarðarlæknishérað í Norður-Múlasýslu, væri að missa lækni sinn, en maður mun nú hafa fengizt þangað til bráðabirgða. Enn fremur er nokkur von um það, að læknir kunni að fást í Súðavikurlæknishérað í Norður-Ísafjarðarsýslu, þó með því skilyrði, að hann sitji ekki á hinu lögboðna læknissetri, heldur á Ísafirði. Auk þessara héraða, sem ýmist eru með öllu læknislaus eða eiga einhverja von í því að fá lækni, voru a.m.k. 3 önnur læknishéruð óveitt, vegna þess að enginn læknir hafði fengizt til þess að sækja um þau. Þau héruð eru Hofsóslæknishérað í Skagafjarðarsýslu, Siglufjarðarlæknishérað og Hólmavíkurlæknishérað í Strandasýslu, en þessum héruðum mun hafa verið ráðstafað til bráðabirgða. En það ætla ég, að menn sjái, hversu ástandið er alvarlegt orðið í þessum efnum, þegar læknar fást ekki einu sinni til þess að sækja um héraðslæknisembætti í kaupstað eins og Siglufirði. Hér er um mikið og vandmeðfarið vandamál að ræða. Mér er kunnugt um það og okkur flm. öðrum, að bæði hæstv. heilbrmrh. og landlæknir hafa mikinn áhuga á því að ráða fram úr þessu vandamáli og hafa reynt ýmislegt í því skyni. En árangur hefur sáralítill orðið. Læknisleysið hefur í för með sér slíkt öryggisleysi í þeim héruðum, sem við það búa, að það er varla hægt að gera ráð fyrir því, að fólk uni búsetu til lengdar á þeim stöðum á landinu, þar sem ekki næst til læknis. Það má aðeins nefna eitt eða tvö dæmi um það, hvernig ástandið er í þessum efnum nú. Fyrir nokkrum vikum eða tiltölulega fáum dögum beinbrotnar drengur norður á nyrzta bænum í Strandasýslu. Það var haft samband við lækni á Siglufirði um þetta slys, þvert yfir Húnaflóa. Það var ekki hægt að ná á læknisfund með þennan litla sjúkling fyrr en eftir tæpa tvo sólarhringa og þá eftir að vera búið að flytja sjúklinginn á sjó um tveggja til þriggja klukkutíma ferð um opið úthaf og síðan með flugvél til Akureyrar. Þá má einnig benda á það, hversu mikið gagn muni vera að læknisþjónustu, sem fólgin er í því, að fólk við norðanverðan Breiðafjörð út um eyjar og yfir í Barðastrandarsýslu skuli ýmist eiga að sækja lækni til Stykkishólms eða þá til Búðardals. Frekari dæmi er ekki þörf á að nefna um það, hversu ömurlegt og stórhættulegt ástandið er í þessum efnum í þeim héruðum, sem við læknisleysið búa. En þetta er ekki einungis félagsmál fólksins, sem við læknisleysið býr. Þetta er mikið þjóðfélagslegt vandamál, sem getur, ef ekki verður leyst, haft í för með sér stórkostlega nýja fólksflutninga í landinu, samdrátt framleiðslunnar í heilum landshlutum og mikið tap fyrir þjóðarbúið. Hér er þess vegna ekki um litið mál að ræða, heldur stórt mál og menningarmál. heilbrigðismál og félagsmál. Ég veit, að hv. þm. munu spyrja, hver sé þá till. okkar flm., sem höfum flutt þetta mál hér inn á Alþ., hvaða leiðir við eygjum til úrbóta í þessum efnum. Við játum hreinskilinslega, að hér er ekki um auðugan garð að gresja, þegar benda á á leiðir til skjótra úrbóta í þessum efnum. En engu að síður eru þó leiðir til, sem kunna að geta bætt úr þessum erfiðleikum. Í fyrsta lagi leyfum við okkur að benda á það, að hagstæðari kjör lækna í hinum fámennustu og afskekktustu héruðum gætu stuðlað að því, að læknismenntaðir menn fengjust út í þessi héruð. Það er alveg rétt, sem bent er á af hálfu læknanna, að það er ef til vill varla við því að búast, að læknar, ungir eða gamlir, vilji fara út í þessi fámennustu héruð til þess að hafa þar svo að segja ekkert að gera, ryðga meira og minna í sínum vísindum og fræðum og hafa auk þess miklu minni tekjur en starfsbræður þeirra í þéttbýlinu og í hinum fjölmennari læknishéruðum. Nú er það að vísu svo, að samkv. launalögum eru þessir læknar í hinum fámennustu héruðum nokkru betur launaðir en hinir. En það hrekkur engan veginn til. Það er skoðun okkar flm. þessarar till, að í þess um efnum þýði ekki annað en gera sér ljóst eðli málsins og allar staðreyndir. Menn fást ekki til þess að fara sem læknar út í þessi fámennu héruð til þess að ryðga í sinni þekkingu, nema þeim sé borgað verulega og miklu betur fyrir störf sín þar. Ég nefni þetta atriðu fyrst, vegna þess að ég álít það vera eitt meginatriðið, sem stuðlað gæti að úrbótum í þessum efnum. Í öðru lagi hygg ég, að fullkomnari og betri læknisbústaðir í þessum héruðum gætu átt sinn þátt í því að fá menn til þess að setjast þar að og starfa Þar um lengri eða kannske aðallega skemmri tíma. Það hefur mikið að segja, hvílíkur aðbúnaður mönnum er búinn á slíkum stöðum, og þess vegna held ég, að umbætur á læknisbústöðum í a.m.k. nokkrum þessara héraða gætu reynzt jákvætt úrræði. Í þriðja lagi brestur nokkuð á það, að nægilega góð samgöngutæki séu fyrir hendi í sumum héruðunum, til þess að læknirinn geti sæmilega auðveldlega ferðazt um og rækt skyldu sína. Með því að afla betri samgöngutækja hygg ég, að enn fremur mætti stuðla að því frekar, að læknar kynnu að fást í héruðin. Í fjórða lagi má svo hugsa sér, að setja mætti læknastúdenta í ríkara mæli út í héruðin, borga þeim vel fyrir það, þannig að þetta yrði eftirsóknarvert og gæti jafnvel hjálpað ungum og efnalitlum læknum til þess að ljúka sínu námi og verða þjóðfélaginu um leið að miklu gagni á námsárum sínum. Á þessu kann að vera sá hængur, að læknanámið er stöðugt að verða lengra og þyngra, en það verður jafnframt dýrara, og hinir ungu verðandi læknar þurfa þar með frekar á því að halda að vinna fyrir sér nokkuð á námsárum sínum. Við höfum einnig leyft okkur að benda á það í grg. þessarar till., í fimmta lagi, að ráðning erlendra lækna eða hjúkrunarmanna til þess að annast læknisþjónustu eða hjúkrunarstörf til bráðabirgða í þessum héruðum gæti komið til greina. Þessi leið mun þó með öllu ókönnuð, og því fer fjarri, að ég vilji gegn staðhæfingum lækna hér heima fullyrða nokkuð um það, að þetta væri mögulegt. En þetta mætti að minnsta kosti reyna. Því miður er því þannig varið, að það er læknaskortur víðar en hér í okkar landi, og því má vera, að þetta bæri ekki mikinn árangur, en ástæðulaust er þó að láta þess ófreistað. Í sjötta lagi höfum við flm. svo bent á það í þessari till., að athuga megi möguleika á því að koma upp elli- og örorkuheimilum á hentugum stöðum í strjálbýlinu með fastráðnum læknum, er gegni jafnframt störfum héraðslækna. Það er alls ekki ólíklegt, að ef einhver slík heilbrigðisstofnun væri til í þessum héruðum og þar nokkuð vistmanna, mætti fá lækna til þess að vera þar búsetta. Það væri þar meira að gera bókstaflega og aðbúnaður að öllum líkindum betri og starfsskilyrði betri fyrir lækninn. Þess vegna er brotið upp á þessari leið. Enn fremur er það vitað, að víða úti í sveitum vantar elliheimili eða vistheimili fyrir aldrað fólk. Ég hirði nú ekki um að telja upp fleiri leiðir, sem við flm. getum ímyndað okkur, að til greina komi í þessu máli, vil aðeins bæta því við, að nú eru 43 læknar með lækningaleyfi við bráðabirgðastörf hér á landi, þ.e.a.s. þeir eru hvorki ráðnir í héraðslæknisembætti né heldur hafa þeir sett sig niður á ákveðnum stöðum til að praktísera. Enn fremur eru 70 kandidatar, sem hafa ekki fengið lækningaleyfi, útskrifaðir. Samtals eru þessir læknar 113. Margir af þessum læknum eru að vísu erlendis, og eru sumir þeirra þar við framhaldsnám og nokkrir í allgóðum stöðum. En yfirleitt gera heilbrigðisyfirvöldin ráð fyrir, að þessir menn muni nú hverfa hingað heim til síns ættlands, og þá veltur á miklu, að reynt sé að fá þá til þjónustu í þessum héruðum, sem þannig er ástatt um, sem ég hef lýst hér á undan. Héraðslæknisembættin í landinu eru nú 57 talsins, en Það vantar lækna, eins og ég sagði, í ein sjö þeirra og ein þrjú þeirra hafa ekki fengizt veitt. Ég hygg, að það ætti ekki að valda heilbrigðisstjórninni óviðráðanlegum útgjaldaauka að leggja sig fram um það með bættum kjörum til lækna í þessum héruðum að fá einhverja af þessum ungu og óráðstöfuðu læknum a.m.k. um eitthvert skeið til starfa í þessum læknislausu héruðum. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þessa till. Ég veit, að hv. þm. hafa fullan skilning á þessu vandamáli og vilja leggja sinn skerf til þess, að það verði leyst. Ég sé, að hér er fram komin brtt. um aðra, hlið á þessu máli. Fljótt á litið sýnist mér hún vera eðlileg, en hv, flm. hennar á eftir að gera grein fyrir henni, svo að ég fjölyrði ekki um hana, vil aðeins óska þess, að umr, um till. verði frestað og henni vísað til hv. allshn.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Þessi till. um ráðstafanir vegna læknaskorts er áreiðanlega tímabær hér á Alþ., og ég tel, að hv. flm., sem allir eru úr Sjálfstfl., eigi þakkir skildar fyrir að hafa flutt þetta mál hingað inn. Ég vil taka það fram, að mér hefði fundizt, að orðalag till. hefði mátt vera dálítið á annan veg en það er, og einkum, að það hefði mátt vera nokkru ákveðnara. Ég hefði t.d. óskað þess, að það hefði ekki verið orðað þannig, að Alþingi skoraði á ríkisstj., heldur að Alþingi leggi fyrir ríkisstj. að gera það, sem gera þarf, og þetta hef ég látið koma fram í brtt. þeirri, sem ég flyt á þskj. 340. Enn fremur tel ég rétt, að ríkisstj. fjalli um þetta mál ekki aðeins með samráði landlæknis, heldur einnig í samvinnu við læknadeild háskólans. Í till. sjálfri er minnzt á þann möguleika, að komið sé upp elli- og örorkuheimilum á hentugum stöðum í strjálbýlinu með fastráðnum læknum, er gegni jafnframt störfum héraðslækna. Þetta hugsa þeir hv. flm. till. sem eina ráðstöfun til úrbóta vegna læknaskortsins. Ég skal ekki fjölyrða um þessa hugmynd, en ég tel hana með öllu fráleita og að hún yfirleitt muni ekki koma til greina í framkvæmd. Þess vegna valdi ég það í minni brtt. að sleppa þessu atriði, sem að sjálfsögðu má athuga eftir sem áður, en mér þykir heldur óprýða till. Það kemur að mínum dómi aldrei til mála að reisa stofnanir í strjálbýlustu héruðunum, þar sem nú er læknislaust, einvörðungu til þess að draga lækna þangað að. Hugleiðum það, að með því móti værum við að safna saman fólki úr ýmsum héruðum landsins til þessara strjálbýlustu héraða, sem helzt enginn vill vera í nú orðið, aðeins til þess að lokka lækna þangað. Þetta er ótækt og kemur að mínum dómi ekki til mála. Eins og fram kom í ræðu hv. 1. flm. hér áðan og eins og fram kemur í grg., er nú um verulegan læknaskort að ræða, þar sem a.m.k. 6 læknishéruð hafa verið læknislaus að undanförnu. Það jafngildir því, að 10% allra læknishéraða í landinu séu læknislaus. Það er ekki lítið. Þar við bætist svo, eins og segir réttilega í grg., að þrjú eða fjögur læknishéruð hefur enginn læknir fengizt til að sækja um, þó að þau séu ekki í bili læknislaus með öllu. Ef það er talið með, færist talan upp í 18% læknislausra héraða. Þetta er í sjálfu sér mjög athyglisvert og íhugunarvert atriði. Það er ekki vitað til þess, og neins staðar á landinu ríki atvinnuleysi meðal lækna. Allir þeir læknar, sem starfa í þessu landi, hafa nóg að gera. Þessi skortur, sem um ræðir í grg. till., er þess vegna vottur um almennan læknaskort á Íslandi. Það er of lítið af læknum í landinu. Mér finnst þetta vera höfuðmálið og það atriði, sem fyrst og fremst þarf að rannsaka ofan í kjölinn, hvers vegna er læknaskortur á Íslandi. Ég hef m.a. orðað þá þörf á rannsókn nokkru ákveðnar í minni brtt. en gert er í till. þeirra fimmmenninganna, af því að ég tel, að hér sé um meginmál að ræða. Ég las það í grg., og hv. frummælandi tók það fram, að hæstv. heilbrmrh. hefði áhuga á þessu máli. Ég verð að segja, að þetta þykja mér tíðindi, og ég fagna, ef sönn reynast. Mér hefur nefnilega nú og undanfarið fundizt bera furðulítið á áhuga fyrir heilbrigðismálum í heilbrmrn. Við skulum athuga, að læknisleysið í útkjálkahéruðunum er ekki nýtt fyrirbæri. Það er margra ára gamalt. Og ég hef ekki orðið var við neinn áhuga í þessu rn. fyrir að bæta úr því. Nei, þetta mein, eins og mörg önnur í okkar heilbrigðismálum, stafar einmitt af því, að húsbændur í þessu rn. hafa ekki áhuga á lausn vandamála á þessu sviði. Við vitum, af hverju það er. Það er fyrst og, fremst af því, að þessi mál yfirleitt teljast ekki nógu mikilvæg pólitískt séð, flokkspólitískt séð. Þess vegna er þeim minni gaumur gefinn af ráðamönnum en vert vært. Ég skal líka nefna örfá ný dæmi þess, að áhuganum er ekki fyrir að fara á þessum stöðum. Að óþörfu og til óþurftar heilbrigðismálum þjóðarinnar var t.d. í tvö ár, tvö heil ár umfram þörf, dregið að skipa í yfirlæknisstöðu eins stærsta spítala landsins. Það var ekki dregið vegna áhuga á viðkomandi heilbrigðismali, heldur af áhugaleysi. Það var dregið að skipa í þessa stöðu af pólitískum ástæðum eða af persónulegum ástæðum. Þetta er eitt dæmi um áhugann á þessum stað og það nýlegt dæmi. Það er komið á annað ár, síðan stjórnskipuð nefnd, sem núv. landlæknir var formaður í, skilaði í þetta rn. tillögum um breyt. á l. um meðferð drykkjumanna. Bæði núv. landlæknir, fyrrv. landlæknir og allir þeir, sem þekkja til þessara mála, telja brýna nauðsyn á, að I. um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra þurfi nauðsynlega að breyta til þess að gera þær ráðstafanir virkari, sem þar um ræðir, og til þess að fé hins opinbera nýtist betur til þeirra þarfa, til hjálpar drykkjumönnum. Hvað er um áhuga heilbrmrh. að segja í þessu efni? Hann er búinn að láta þessar tillögur liggja í salti hjá sér síðan í janúar í fyrra, og, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir landlæknis á s.l. hausti og síðan annarra aðila til að fá tillögurnar upp úr saltinu. tókst það ekki. Þetta er áhuginn á þessu máli. Mér kemur þess vegna spánskt fyrir, að heilbrmrh, hafi áhuga á læknaskortinum í landinu, en ég fagna því, ef þetta reynist rétt. Hv. frummælandi, 1. flm. till., ræddi hér áðan nokkur atriði, sem til mála kæmu til úrbóta, og það er einnig á þau drepið í grg. Sumt af því tel ég alveg réttmætt og rétt. Þeir flm. benda á nauðsyn kjarabóta handa læknum í fámennustu héruðunum. Það er sannarlega þörf á því. Ég held, að kjör lækna í þessum fámennustu héruðum séu hörmuleg. Og það mætti segja mér, að launin væru ámóta í þessum lökustu héruðum og námsstúdent er nú greitt fyrir vinnu á Kleppi, svo léleg eru þau. Hv. 1. flm. minntist einnig á nauðsyn Þess að auðvelda læknum í þessum héruðum aðgang að betri samgöngutækjum. Þetta er líka rétt. Það er nauðsyn á þessu. Þeir þurfa að fá með góðum kjörum vandaða bíla til sinna ferðalaga. En í þessu sambandi er vert að minnast þess, hvað hæstv. ríkisstj. með sínu liði hér á þingi hefur gert í þessu efni fyrir læknastéttina. árið 1959 nutu læknar, hvað samgöngutæki snertir til atvinnu sinnar, sömu réttinda og leigubílstjórar í Reykjavík. Þetta fannst hæstv. ríkisstj. allt of góð kjör handa læknastéttinni, og það var fyrsta verk hæstv. ríkisstj. í ársbyrjun 1960 að afnema þetta. Læknar skyldu ekki fá bifreiðar með sömu kjörum og leigubílstjórar. Þeirra starf var ekki metið að þessu leyti til jafns við þá bílstjóra, sem fara að þörfu og óþörfu daga og nætur með fólk í sínum leigubílum. Afleiðingin hefur m.a. orðið sú, að samgöngutækin eru orðin mikið fjárhagslegt vandamál allri læknastéttinni. Ungur læknir, sem er nýkominn frá Svíþjóð og setztur að hér í Reykjavík eftir tíu ára vist þar, sagði mér nýlega, að eitt af áhyggjuefnum ungra lækna nú, sem dveljast erlendis, sé bílakostnaðurinn. þegar heim kemur, nú þegar vandaður bíll. - og læknum á ekki að bjóða annað en vandaða bíla til sinna ferðalaga, - kostar hátt á þriðja hundrað þús. kr. Hér gætu hv. flm. till. unnið þarft verk, ef þeir vildu róa í sinni hæstv. ríkisstj. og fá hana til þess að bæta ráð sitt í þessu efni. Hv. frummælandi minntist á þann möguleika til úrbóta að ráða hingað erlenda lækna. Það tel ég, að komi vel til greina. Hér er læknaskortur, og því skyldum við ekki reyna allar leiðir, m.a. þá að fá hingað erlenda lækna? Svíar eiga við læknaskort að búa. Þeir hafa tekið allmikið af læknum frá okkur, nokkra tugi, til starfa hjá sér. En ég er bara hræddur um, að þetta reynist erfitt. Það mætti sannarlega bjóða þeim vel, ef þeir ættu að vilja koma hingað í útkjálkahéruð. Í engu landi. menningarlandi a.m.k., er læknastéttin jafnhraksmánarlega launuð og á Íslandi. Það getur ekki verið fýsilegt að frétta af því fyrir erlenda lækna, sem annars kannske vildu hingað leita. Nei, en það má bjóða þeim hátt kaup, fimmfalda venjuleg laun eða tífalda, og má þá vel vera, að einn og einn fengist, kannske einn og einn flóttamaður úr læknastétt, og það kæmi sér vel fyrir læknislausu héruðin. Annars væri það líkt ýmsu öðru í okkar ráðslagi hér á Íslandi að bjóða erlendum læknum tíföld laun á við Íslenzka til þess að fá þá til að koma hingað, en um leið að hrekja tugi, ef ekki hundruð íslenzkra lækna burt úr landinu, eins og nú er gert. Það er vitað mál, að þeir skipta tugum í Svíþjóð einni, íslenzkir læknar, sem eru þar að störfum og ekki koma heim, vegna þess að þeir hafa miklu betri kjör þar en hér. Í grg. er minnzt á enn eina leið, einn möguleika til úrbóta, og það er að fá hjúkrunarmenn í héruðin. Ég varð mjög hissa á að lesa þetta og spyr: Hvað meina hv. flm. með þessari uppástungu? Er það meiningin að fá hjúkrunarmenn til þess að fara í þessi héruð í stað lækna? Er það meiningin að koma upp smátt og smátt á þennan hátt álitlegri skottulæknastétt í landinu með takmörkuðum réttindum til starfa í útkjálkahéruðunum? Bezta bráðabirgðaúrræðið, sem hv. flm. minnast á í sinni grg., - ég tek fram bráðabirgðaúrræði, er ráðning læknakandidata í ríkara mæli en verið hefur nú að undanförnu. Ef tækist að fá læknastúdenta á síðasta stigi náms í ríkara mæli til þess að sinna störfum um stundarsakir í strjálbýlustu héruðum, væri vandinn leystur í bili, en aðeins í bili. Þetta væri mjög sómasamleg lausn. En það er aðeins einn galli á, og hann er sá, að nú nýlega, með nýrri reglugerð í háskólanum, hefur læknastúdentum í síðasta hluta verið gert með öllu ókleift að hlaupa undir bagga í þessu efni. Þeim hefur verið gert það með öllu ókleift að ráða sig um stundarsakir til starfa sem læknar úti á landi. Þeim er gert að skyldu í seinasta hluta nú orðið, samkvæmt nýrri reglugerð, að ljúka námi innan viss tíma, og sá tími er mjög naumt markaður. aðeins 21/2 ár. Á þessum 21/2 ári eiga þeir fyrir utan námið sjálft og tímasókn að inna af hendi vinnuskyldu á spítölum í átta mánuði. Af því má sjá, að með þessari ákvörðun er læknastúdentum gert ókleift að vinna úti í héruðum, meðan á síðasta hluta náms stendur. Þetta er illa farið að mörgu leyti. Þetta er slæmt fyrir þessi læknishéruð, sem að jafnaði eru alveg læknislaus. Það er líka slæmt fyrir læknastúdentana, sem margir hverjir eru að brjótast í gegnum nám af litlum efnum. Mörgum kæmi það vel að geta hálft ár eða svo unnið fyrir sér úti í héraði og létt þannig undir með sér á námsbrautinni. En með þessu ákvæði í reglugerð háskólans er þeim gert þetta ómögulegt. Nú vil ég benda hv. flm. á þennan þröskuld í þeirri von, að þeir beiti sér fyrir því við sína hæstv. ríkisstj., að þessu óþurftarreglugerðarákvæði verði breytt. Það er læknaskortur í þessu landi. Og af hverju stafar þessi læknaskortur? Sjálfsagt eru orsakirnar margar, en ein af þeim er sú, að sá skilningur hefur um áratugi verið uppi í háskólanum, að aðsókn að læknadeild væri alltaf of mikil. Þegar ég var í læknadeild fyrir 30 árum, var þetta stöðugt prédikunarefni prófessoranna á hverju hausti: Aðsóknin að þessari deild er allt of mikil. Hér verður fljótlega um offjölgun lækna að ræða. - Ég geri ráð fyrir því, að þessi skilningur, sem hefur verið svona lengi ráðandi í háskólanum, hafi haft sín áhrif, bæði á háskólakennarana og á nemendurna, í þá átt að fæla frá deildinni. Læknanámið er langt og strangt, og það er dýrt. Af þessum ástæðum er það, að aðeins lítill hluti af þeim stúdentum, sem setjast í læknadeild, lýkur nokkru sinni þaðan námi. Það er talið, að aðeins 30–40% af stúdentum, sem innritast í læknadeild, ljúki fullnaðarprófi. Nú hefur það verið svo undanfarin tíu ár, að aðsókn að læknadeild er rénandi. Hún fer ekki vaxandi, hún stendur ekki í stað, hún minnkar. Námið er erfitt, og, það hefur verið gert óaðgengilegt af ráðnum hug um mörg ár. Það eru komnir miklu fleiri möguleikar en áður voru fyrir stúdenta að snúa sér að öðrum verkefnum en áður var völ á. Kjör lækna voru einu sinni álitin góð. Nú er það hjátrú. Kjör lækna eru ekki góð í þessu landi. Allt þetta hefur orðið til þess að draga úr aðsókn að læknadeild háskólans, og fróðir menn spá því, að eftir 15 ár hér frá með sama gangi verði tilfinnanlegur læknaskortur á Íslandi. Þegar þetta mál er rætt og athugað, læknaskorturinn í útkjálkahéruðunum, læknaskorturinn á Íslandi, er nauðsynlegt að athuga læknadeild háskólans fyrst og fremst. Hvað er gert til þess að draga unga og efnilega menn að þessu námi? Eða er ekkert gert, er þvert á móti reynt að fæla menn fra þessu námi? Ég tel, að það sé gert og hafi verið gert bæði beint og óbeint á undanförnum árum og oft af ráðnum hug. Þess vegna tel ég rétt, að þegar þetta mál verður athugað af hæstv. ríkisstj., þá hafi hún ekki aðeins landlækni með sér í ráðum, heldur líka læknadeild háskólans. Það er, eins og hv. frummælandi tók fram, nóg til af Íslenzkum læknum að vísu, en þeir fást ekki til starfa í þessum héruðum, lökustu héruðunum, sumpart af því, að þeir hafa nóg að gera annars staðar hér á landi, og þeir, sem hafa það ekki, dveljast erlendis við störf, sem eru miklu betri, bæði hvað almenn starfsskilyrði snertir og hvað laun snertir. Ég fer svo ekki fleiri orðum um þetta að sinni, en vil enn endurtaka þakkir mínar til hv. flm. að hafa flutt þetta brýna mál hingað inn, og að sjálfsögðu er ég þeim í öllum aðalatriðum sammála, Þó að ég hafi af ástæðum, sem ég hef nú að nokkru leyti gert grein fyrir, talið rétt að umorða tillgr. og með því breyta henni í ákveðnara form.



Herra forseti. Þetta verða aðeins örfá orð til þess að minna á viðaukatill., sem ég flyt við þetta mál, en till. hljóðar svo: „Jafnframt verði athugaðir möguleikar á að fá sérfræðinga í hinum ýmsu greinum læknisfræðinnar til þess að setjast að á stöðum utan Reykjavíkur og nágrennis eða starfa í sambandi við fjórðungssjúkrahúsin, eftir því sem framast eru tök á og bezt þykir henta.“ Það má ekki skilja þessa till. mína svo, að ég ætlist til þess, að það verði farið að fylla alla landsbyggðina af sérfræðingum í læknisfræði. hví að sérfræðigreinar læknisfræðinnar munu nú vera, að því er mér hefur verið tjáð, um 20 talsins. En hins vegar held ég, að það séu skilyrði til þess víða um land. og þá hef ég sérstaklega í huga Akureyri, að þar væru fleiri sérfræðingar starfandi en nú er. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið hjá landlækni, eru nú utan Reykjavíkur og nágrennis starfandi alls 10 sérfræðingar, þar af eru 6 í handlæknisfræði, sem eru yfirlæknar við fjórðungssjúkrahús og bæjarsjúkrahús, en auk þess eru á Akureyri einn sérfræðingur í lyflæknisfræði, einn í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp og einn augnlæknir. Að öðru leyti eru engir sérfræðingar búsettir utan Reykjavíkur og nágrennis. Ég hef orðið þess var hjá mörgum Akureyringum, að þeim þykir á skorta um sérfræðinga í læknisfræði og eru þess fullvissir, að t.d. á Akureyri mundu vera starfsskilyrði fyrir fleiri en þar eru nú, sérstaklega koma mér í hug barnalæknar og háls-, nef- og eyrnalæknar. Ég vildi því beina því til hv. n., sem fær þetta til athugunar, að athuga þessa viðaukatill. mína, og vænti þess, að af athuguninni megi leiða einhverjar framkvæmdir í þessu máli. Að öðru leyti mæli ég með því, að þessi till. þeirra fimmmenninganna verði samþykkt, því að áreiðanlega er þar hreyft góðu máli.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa ánægju minni yfir framkomu þessarar þáltill., og þar sem hún er fram borin af stjórnarliðum, mætti ætla, að hún fengi e.t.v. greiðari afgreiðslu hér í gegnum hv. Alþingi og e.t.v. skjótari og ákveðnari leið en ella að úrræðum af stjórnarvaldanna hálfu, þótt ég hins vegar efi ekki, að slíkur vilji sé fyrir hendi hjá heilbrigðisyfirvöldunum. Það er vafalaust, að læknaskorturinn víðs vegar úti um land er mjög alvarlegt þjóðfélagsvandamál, sem sífellt fer vaxandi, nær því með hverju árinu, sem líður, og komið á það stig, að það veldur fólkinu ugg og ótta og stefnir að einu marki, það er flótta fólksins úr þeim byggðarlögum, þar sem svo er komið, að lengstan tíma ársins er nær ógerningur að ná til lækna, ef slys eða lífshættulega sjúkdóma ber skyndilega að höndum eða þarf að vitja læknis vegna konu í barnsnauð. Ég er nákunnugur í einu af þeim sex læknishéruðum, sem fyrst eru nefnd í grg. þessarar þáltill., Þ.e. í Bakkagerðislæknishéraði. Það samanstendur af tveimur hreppum, Borgarfirði og Hjaltastaðaþinghá. Segja má, að íbúar Hjaltastaðaþinghár eigi ekki lengri né erfiðari læknissókn til Egilsstaða en ýmsar aðrar sveitir á Fljótsdalshéraði. en þess ber þó að geta, að nú síðustu daga er á kreiki orðrómur, sem ég veit ekki, hvort réttur er, að læknir, sem hafði fengið veitingu fyrir eystra læknishéraðinu á Fljótsdalshéraði. muni vera hættur við að taka það starf, og þá verður þar senn læknislaust eða ekki nema einn læknir fyrir allt Fljótsdalshérað. En nú um stund og þar til væntanlegur læknir átti að taka við eystra læknishéraði Fljótsdalshéraðs, hefur verið þar settur læknir. En hvað viðkemur Bakkagerðislæknishéraði, þá, eins og ég sagði, má gera ráð fyrir, að það skapist ekki hreint öngþveiti fyrir hluta íbúanna, þ.e. íbúa Hjaltastaðaþinghár, ef tveir læknar sitja að Egilsstöðum. En 300 íbúar Borgarfjarðar eru þá í raun og veru, a.m.k. yfir vetrartímann, algerlega einangraðir frá því að leita læknis, a.m.k. oft og tíðum, jafnvel þótt líf liggi við. Þá er í grg. með þessari þáltill. minnzt á Vopnafjörð. Ég vil aðeins leiðrétta það, að það er talað um, að Vopnafjörður sé að missa lækni sinn, en það rétta er, að Vopnafjörður hefur ekki haft fastan lækni síðan í árslok 1959. Síðan hafa aðeins verið þar hlaupalæknar, ef maður má orða það þannig. En það hefur tekizt svo vel til með aðstoð landlæknis, að honum hefur tekizt að fá þangað einn lækni, þegar annar hefur farið. Hvað lengi slíkt tekst, að útvega lækni í Vopnafjörð, þegar annar fer, er vitanlega alveg, á huldu. En að 700 manna byggð þurfi áfram að búa við slíka óvissu í læknamálum, er vitanlega algerlega óviðunandi, og það veit enginn, þrátt fyrir góðan vilja landlæknis, sem ég efa ekki, hvenær það ber að, að Vopnfirðingar verði læknislausir, t.d. yfir vetrarmánuði, þegar þeir eiga í raun og veru engra kosta völ að ná sér í lækni. hvað sem við liggur. Það má segja, að yfir sumarmánuðina séu nokkrir möguleikar í því efni að ná í lækni til Vopnafjarðar, en Þó þannig, að það tekur minnst tvo klukkutíma að ná í lækni frá Þórshöfn og 5–6 klukkutíma að ná í lækni frá Egilsstöðum, og auðvitað því lengur, ef þessir læknar eru ekki tilbúnir að bregða undireins við, Þegar kallið kemur. Yfir sumarmánuðina má líka segja, að það þurfi fleiri að njóta læknisaðstoðar eða Þess öryggis að hafa lækni á Vopnafirði heldur en heimamenn, því að yfir þann tíma er allmikið atvinnulíf í Vopnafirði og allmargir aðkomumenn, bæði vegna síldarsöltunar, síldarbræðslu og síldveiðiskipa, sem koma þar mikið á þeim tíma. Ég hef nú aðeins vikið að ástandinu í Þeim tveimur læknishéruðum, þar sem ég þekki bezt til, og ég geri ráð fyrir, að svipað ástand sé yfirleitt í þeim læknislausu héruðum, sem m.a. eru nefnd í grg. þessarar þáltill. Ég býst við því, að það sé ekki auðvelt að ráða fljóta bót á þessu óviðunandi ástandi, en ég er sammála flm. um það, að hér verður að taka til skjótra og öruggra ráða, ef vel á að fara. Ég er einnig sammála nokkrum af þeim till., sem hv. flm. nefna sem úrræði í þessu máli. Ég vil taka undir það, að það er nauðsynlegt að horfa ekki fram hjá því, að það er svo aðeins von um, að hægt sé að fá lækna í sum Þessi dreifbýlislæknishéruð, að kjör þeirra verði bætt. Ég tel líka, að það þurfi að athuga búsetuskilyrði þeirra og koma upp læknisbústöðum, þar sem þess er þörf. Og ég tel, að í fámennustu læknishéruðunum dugi ekki að skirrast við því, að það getur borið nauðsyn til að leggja fram af opinberri hálfu meira fé til byggingar læknisbústaða á þessum stöðum en gert er ráð fyrir lögum samkvæmt. En hvaða leið yrði farin í því, hvort það fé yrði veitt læknishéraðinu eða íbúum aðstoð með hagkvæmu láni eða á einhvern slíkan hátt, gæti verið til athugunar. Ég tel einnig, að það beri að veita annaðhvort styrk eða mjög hagstæð lán til þess að auðvelda læknum í þessum læknishéruðum að komast yfir hagkvæma og hentuga bíla, sem við eiga á þeim vegum, sem fyrir hendi eru. Og ég tel einnig vera rétt að athuga, hvort ekki er hægt að stuðla að því, m.a. með aukinni skylduvinnu læknastúdenta, að til þeirra sé auðveldara að grípa til slíkrar þjónustu, sem hér um ræðir, meir og um lengri tíma en nú er um að ræða. Slík úrræði verða þó auðvitað aldrei nema tímabundin úrræði eða úrræði í bili. Hv. flm. drepa á einn möguleika, þann að fá hingað erlenda lækna. Ég skal ekki mikið segja um þá till., en ég held, að í flestum tilfellum yrði slíkt neyðanúrræði, þótt fært reyndist. Mér finnst vera ástæða til að óttast, að erlendir læknar, sem til slíks fengjust, væru allmisjafnir og sennilega oft óvanir erfiðum vetrarferðum, og að jafnaði yrðu þeir, a.m.k. til að byrja með, hálfmállausir við íslenzka alþýðu. Það er því ástæða til að ætla, að slík úrræði leystu fárra vanda í afskekktu læknishéruðunum, en væri samt gott til að vita, ef slíkt væri fært í einstaka tilfelli. En þá geri ég ráð fyrir, að líka þyrfti að horfast í augu við það að bjóða slíkum læknum miklu betri kjör en dreifbýlislæknar hafa nú, og væri þá réttara að fara fyrst á flot með það að bæta kjör íslenzkra lækna og gera þeim mögulegra að sækja um þessi læknishéruð. Um erlenda hjúkrunarmenn skal ég ekkert segja. Ég hef ekki trú á þeirri tilraun, en hún má vera ólöstuð af mér, ef fært þykir í einstaka tilfelli. Að byggja vonir til umbóta í þessu máli á elliheimilum í dreifbýlinu til þess að fá þar lækna, vekja þar með áhuga lækna til að setjast að í hlutaðeigandi héruðum, tel ég meir en vafasamt frá mörgu sjónarmiði. Almennt talað munu menn helzt koma sér saman um að byggja elliheimili í hinum fjölmennari héruðum, þar sem m.a. samgöngur eru auðveldar eða auðveldari en í hinum afskekktari byggðarlögum. En þar er einmitt, eins og við vitum og hér er til umr., læknaskorturinn fyrst og fremst mikill. Í sambandi við byggingu elliheimilanna koma einnig til greina misjafnar skoðanir manna á nauðsyn og gildi þeirra. Það viðurkenna allir meiri og minni nauðsyn þeirra í þéttbýlinu, en telja, að víða úti um land í dreifbýlinu séu ýmsar umbætur í heilbrigðismálunum nauðsynlegri og meira aðkallandi, auk þess að margir þar telja sig ekki hafa fjárhagslega getu til að kosta fólk á elliheimili og senda það því ekki frá sér, fyrr en því er nauðsynleg vist á sjúkrahúsi. Og ýmsir eru þeir, sem m.a. vilja ekki senda gamla fólkið á elliheimili, meðan nokkur kostur er að hafa það heima, vegna þess að margir vita, hve afi og amma og önnur góð gamalmenni eru uppvaxandi börnum oft og tíðum mikils virði. Ég held því, að af mörgum ástæðum verði ýmis vandkvæði á því að ætla sér að leysa læknisskortinn í dreifbýlinu með því að koma upp allmörgum elliheimilum, sem geri læknum fýsilegra að þjóna hinum fámennari og afskekktari læknishéruðum. Ég held, að slík till. sé ekki raunhæf. En ef slíkt gæti í einstaka tilfelli leyst þennan vanda, þá er ekki nema gott um það að segja. Það hafa nú komið fram brtt. við þessa merku þáltill. Ég gæti ímyndað mér, að brtt. hv. 9. þm. Reykv. á þskj. 340 sé til bóta. Verkefnið er þar hið sama, en ákveðnar og skipulegar fram sett. En auðvitað verður það hlutverk þeirrar nefndar, sem við málinu tekur, að meta þessa og aðrar þær brtt., sem koma fram í málinu.



Herra forseti. Till. til þál. á þskj. 118 um heildarskipulagningu landssvæðis felur í sér tilmæli til hæstv. ríkisstj. um, að hún láti gera uppdrátt að heildarskipulagi Suðurlandsundirlendis, miðað við 10–15 ár fram í tímann. Skipulagsnefnd ríkisins sé falið að annast þetta verk í samráði við sérfræðinga á hinum ýmsu sviðum. Skal með slíkum uppdrætti í tillöguformi að því stefnt, að fjárfesting hins opinbera leiði af sér sem hagkvæmasta nýtingu orkulinda og annarra lands- og sjávargæða. Slík fyrir fram heildarskipulagning sem hér er gert ráð fyrir er að erlendri fyrirmynd. Ríkisstjórnirnar hafa í hinum ýmsu löndum átt frumkvæði að heildarskipulagningu lítt numinna landssvæða og byggt þau upp samkvæmt fyrirframgerðri áætlun og þá að undangengnum rækilegum hagfræðilegum, tæknilegum og félagslegum rannsóknum. Þykja slík byggðarlög víða hafa tekizt með afbrigðum vel og eru talin til fyrirmyndar um alla gerð. Er oft vitnað til Ísrælsríkis að þessu leyti. En mörg önnur ríki hafa lagt mikla áherzlu á slíka skipulagningu, ekki aðeins á skipulagningu borga, heldur einnig þéttbýlis í dreifbýli, ef svo má að orði komast. Verulegur skriður komst á þessa hlið skipulagmáls eftir síðari heimsstyrjöld, þegar byggja þurfti frá grunni heilar borgir. Í Þýzkalandi hefur t.d. mest áherzla verið lögð á uppbyggingu borga og bæja, en þó einnig héraða og þá eftir frjálsri ákvörðun héraðsstjórna. Svíþjóð hefur verið skipt í 101 skipulagsumdæmi eftír landfræðilegum og atvinnulegum skilyrðum. Það fyrirkomulag skipulagsmálanna, sem Íslendingum mundi henta bezt, er skipan Norðmanna. Í hverju fylki í Noregi er skipulagsnefnd og starfandi skipulagsstjóri. Vel mætti hugsa sér, að slíkur skipulagsstjóri starfaði í hverju hinna nýju kjördæma hér á landi eða á öðrum þeim svæðum, sem mundu afmarkast saman af landfræðilegum og félagslegum aðstæðum. Skipulagsstjóri mundi eftir hinni norsku fyrirmynd jafnframt verða byggingafulltrúi byggðarlaganna. Hann mundi viða saman upplýsingum varðandi atvinnuhætti, nýtingu vinnuafls, möguleika á uppsetningu nýrra atvinnugreina, miðað við náttúruauðlindir. Skipulagsstjóri mundi aðstoða við hagrannsóknir, sem nauðsynlegt er að gera raunhæfari en verið hefur hið fyrsta. Hann mundi verða fjárveitingavaldinu, Alþingi og ríkisstj., til ráðuneytis, gera tillögur um skiptingu atvinnuaukningarfjár, á meðan þess gerist þörf. Hann mundi verða bönkum og fjármálastofnunum til ráðuneytis um arðsemi einstakra fyrirtækja. Hann mundi verða sveitarstjórnum til ráðuneytis um fjáröflun og skipulagsstjóra ríkisins ráðgjafi um hin stærri mál, gera tillögur um staðsetningu nýrra bæjarstæða o.s.frv. Skipulagsmálum hér á landi hefur hvergi nærri verið nægur gaumur gefinn. Núgildandi skipulagslög, lög um skipulag kauptúna og sjávarþorpa, eru frá árinu 1921 og löngu úrelt. Frv. til nýrra skipulagslaga hefur þrisvar sinnum verið lagt fyrir Alþ., en ekki fengið afgreiðslu. Því var seinast árið 1958 vísað til þáv. Ríkisstj. á þeirri forsendu, að eðlilegt væri að steypa saman í einn lagabálk lögum um skipulagsmál og byggingarlöggjöf, sem er reyndar frá árinu 1905 og því fyrir löngu langt á eftir tímanum. Með till. þeirri, sem hér liggur fyrir, er svo ráð fyrir gert, að nú þegar verði hafizt handa um einn veigamikinn þátt skipulagsmála, héraðaskipulag. Tekið verði fyrir greinilega afmarkað landssvæði. sem er tiltölulega lítt numið, auðugt að orkulindum og öðrum landsgæðum, sem eru grundvallarundirstaða að myndun þéttbýlís. Má líklegt telja, að umrætt landssvæði vaxi að íbúafjölda örar en aðrir landshlutar í náinni framtíð vegna sinna ríkulegu landkosta. bæði hveraorku og vatnsorku, enda þótt engin bein afskipti komi þar til. Hins vegar má færa mjög sterk rök að því, að ríkisvaldið ætti beinlínis að stuðla skipulega að aukningu íbúafjölda á þessu ákveðna svæði vegna þess, hve vel það er til búsetu fallið. Það væri samfélaginu mun hagkvæmara að sjá fólkinu í landinu fyrir nauðsynlegri þjónustu, ef ríkisvaldið hefði hönd í bagga um það, hvar það nemur sér búsetu. Hitt er þó miklu veigameira, að ef undangengnar rannsóknir leiða í ljós, að hagvöxtur gæti orðið örari á einum stað í landinu en öðrum, þá er vert að gefa því gaum. Hér mætti gjarnan minna á þá öru fjölgun fólks, sem nú á sér stað í landinu. Mannfjöldaútreikningar gefa til kynna, að landsmönnum fjölgi um allt að 2% árlega. Með slíkri fjölgun verður þjóðin í heild í lok þessa nýbyrjaða áratugs, árið 1970, nálega 200 þúsundir, áratug síðar, árið 1980, fjórðungur milljónar, og um næstu aldamót, eftir rétta fjóra áratugi, kringum 370 þúsundir eða meira en tvöfalt fleiri en Íslendingar eru í dag. Hvernig þessi íbúaaukning skiptist milli hinna einstöku landshluta, er allsendis ófært um að spá með vissu. Hitt verður að teljast eðlilegt, að ríkisvaldið, sem á að hafa forustuna í baráttu landsmanna fyrir betri lífskjörum, hafi hönd í bagga um, hvar allt þetta nýja starfsfólk í þjóðarbúinu tekur sér samastað. Eðlilega leitar uppvaxandi kynslóð til þeirra staða, sem geta boðið upp á bezt og öruggust lífsgæði. Það má gizka á, að allt að helmingur landsmanna búi um næstu aldamót í Reykjavík og næsta nágrenni hennar. Á því svæði hefur greinilega komið í ljós, hvað getur kostað þjóðarbúið síðar meir að kasta höndum til skipulagningar. Það eru ekki nema 30 ár frá því, að framsýni forráðamanna Reykjavíkurbæjar náði ekki út fyrir núverandi Hringbraut. Nýverið hefur borgarstjórnin í Reykjavík lagt fram áætlun um stórátak á þessu sviði með því að Láta gera heildarskipulag á svæði, sem nú nær yfir 6 sveitarfélög og ætla má að byggist á næstu 40-50 áruan. Er jafnvel gert ráð fyrir hugmyndasamkeppni innanlands og utan um skipulag á slíku svæði 50 ár fram í tímann og miðað við íbúatölu nálægt 300 þúsundum eða meira en fjórföldun íbúanna frá því, sem nú er. Nú er þeirri skoðun oft á lofti haldið, að rétt væri í fámennu þjóðiélagi að sporna gegn slíkri myndun stórborgar. Hins vegar hafa þær framkvæmdir, sem gerðar hafa verið með það fyrir augum að stuðla að svokölluðu „jafnvægi í byggð landsins“, alls ekki náð tilætluðum árangri. Þetta kjörorð lætur því í eyrum eins og innantómt slagorð. Tilviljanakennt fálm í fjárfestingu hefur vafalaust átt mikinn þátt í þeim seinagangi, sem verið hefur undanfarin ár á hagvexti í landinu. Fyrirhyggjuleysið er þá orðið nokkuð dýrt. Ein raunhæfasta leiðin til að leita mótvægis við ofvexti einnar borgar er einmitt að stuðla að vexti annarrar borgar eða þéttbýlis í byggðarlagi, sem þannig er búið að landkostum, að ;það geti boðið upp á meiri lífsþægindi en nokkur annar staður á landinu. Ýmsir spá því, að Suðurlandsundirlendi með Þorlákshöfn sem hafnarbæ muni einmitt geta gegnt slíku hlutverki, og þessi möguleiki kallar óneitanlega á rækilega skipulagningu. Einhver kynni nú að segja sem svo, að hér sé um að ræða mjög athyglisverða hugmynd, sem sjálfsagt sé að athuga vel í framtíðinni. Ég vil því leggja áherzlu á, að afgreiðsla þessarar till. ætti einmitt að vera verkefni þessa þings og framkvæmd hennar verkefni allra næstu missira. Jafnvel mætti með nokkrum rétti segja, að ýmsir þættir málsins beinlínis bíði eftir þeim niðurstöðum, sem fást við framkvæmd tillögunnar. Til skýringar er rétt að geta um þrjú atriði og varpa fram nokkrum spurningum, sem mundu verða teknar til athugunar. Mikilvægasta framfaramál á Suðurlandi er hafnarbætur. Hafnleysið hefur staðið byggðarlaginu mjög fyrir þrifum. Við suðurströnd landsins eru engin viðunandi hafnarskilyrði á svæði, sem nær frá Höfn í Hornafirði að Grindavík á Reykjanesskaga, sem hvorugur getur komið að nokkru gagni í þessu sambandi. Fjarlægðin milli þessara tveggja staða er ámóta löng og milli Þórshafnar á Langanesi og að Horni á Vestfjörðum. Nú stendur fyrir dyrum að ráðast í hafnarbætur í Þorlákshöfn, og hefur Alþingi á .hinu fyrra ári veitt neimild til lántöku í þessu skyni. Nýverið hefur Alþingi samþykkt tillögu tveggja hv. alþm. Sunnl. um athugun möguleika á hafnarstæði á tveim öðrum stöðum við suðurströndina, við Dyrhólaey í Skaftafellssýslu og við Þykkvabæ í Rangárvallasýslu. Hvað vakir fyrir hinu háa Alþingi með samþykkt slíkrar tillögu hvað peningaútlát snertir, skal ósagt látið, en ýmsum mundi þykja skynsamlegra að verja því fjármagni, sem tiltækilegt er í þessu skyni, til þess að fullgera höfn á einum stað, áður en farið er að dreifa kröftunum á marga staði samtímis. Að vísu má segja, að austurhluti Suðurlands eigi, eins og nú háttar, ógreiðar samgöngur á landi við Þorlákshöfn. en því til svars vil ég benda á till., sem liggur fyrir hinu háa Alþ. um athugun á brúarstæði yfir Ölfusá á Óseyrarnesi, sem mundi ráða verulega bót á þessum vanda. Í öðru lagi vildi ég geta um skipun heilbrigðismála í þessu héraði. Nýlega tók til starfa lítið sjúkrahús á Selfossi, sem nú þegar er orðið allt of lítið til þess að geta innt af hendi nauðsynlegustu læknishjálp fyrir íbúa einnar sýslu, Árnessýslu, hvað þá stærra svæði. Alþingi hefur þrásinnis hafnað þeirri hugmynd að viðurkenna Fjórðungssjúkrahús á þessum stað. Nú er vert að spyrja: Er rétt að reisa á einum stað á öllu Suðurlandi stórt fjórðungssjúkrahús, eða væri heilbrigðismálum héraðsins ef til vill betur borgið með því að reisa þrjár eða fjórar minni heilsuverndarstöðvar fyrir sama fé nálægt fólkinu? Úr þessu verður heilbrigðisstjórn og Alþingi og viðkomandi héraðsstjórnir að skera innan mjög skamms tíma. Handahófskenndar framkvæmdir á þessu sviði geta leitt af sér vandamál síðar, sem unnt hefði verið að komast hjá með því að kryfja málin til mergjar, meðan enn gefst tími til. Afleiðingu skipulagsleysisins má sjá í byggingu félagsheimila á Suðurlandi, og þá er ég kominn að þriðja og síðasta dæminu. Á seinasta áratug hafa í tveimur sýslum. Árnes- og Rangárvallasýslu, risið upp 10 stór félagsheimili, sem hafa kostað á annan tug milljóna króna. Staðsetning þessara húsa er samkvæmt ákvörðunum hreppsnefnda, og því miður vill brenna við, að þær séu oft gerðar meira af kappi en fyrirhyggju, að því er ýmsir þeirra telja nú, sem að slíkum mannvirkjum hafa staðið. Enn eru í smíðum tvö slík stórhýsi, og ekki færri en 8 félagsheimili eru nú í undirbúningi eða verður byrjað á innan mjög skamms tíma. Nú má spyrja: Hefði ekki verið æskilegra að skipuleggja byggingu samkomuhúsa um allt Suðurlandsundirlendi í einu lagi? Komi þá til greina að reisa verulega stór samkomuhús, tvö eða fleiri, sem gætu tekið á móti sinfóníuhljómsveit, stórum leikflokkum og jafnvel notazt til sögusýninga og vörusýninga, og svo á hinn bóginn minni hús, sem nægðu hinum einstöku hreppum til venjulegra fundarhalda. Það er ekki of seint að taka þessi mál fyrir, því enn má koma í veg fyrir mistök, sem kunna að eiga sér stað hér eftir. Ég bendi á, að hér er um að ræða um 20 stór félagsheimili, en læt hv. þd. eftir að reikna út, hvað Þessar stórbyggingar kosta, en þau kosta að meðaltali ekki minna en 2 millj. kr., þau sem síðast hafa verið byggð, og ekki má þess vænta, að kostnaðurinn lækki. Í þessu sambandi hlýtur að koma fram sú spurning, hver hlutdeild sveitarstjórnanna skuli verða að tillögugerð um heildarskipulag og staðsetningu hinna ýmsu mannvirkja. Ég vil ekki skilja svo við þetta mál, að ég láti ekki þá skoðun í ljós, að ríkisstj. ætti hið fyrsta að setja á fót nefnd sérfróðra manna til að athuga. hvort ekki væri hagkvæmt að breyta verulega hreppaskipan í landinu og gera tillögur um nýja skipan, sem gerði ráð fyrir fækkun hreppa um allt að þriðjung eða meira eftir landfræðileguan aðstæðum. Skipting landsins í sveitarfélög á rót sína að rekja allt aftur í Grágás eða enn þá lengra, aftur í heiðni. Hún er mótuð og miðuð við, að hrepparnir séu innfærslusvæði þurfamanna, umdæmi göngumanna við þess tíma staðhætti og félagslegar aðstæður. Eftir að framfærslumálum hefur nú nýlega að mestöllu leyti verið létt af sveitarfélögunum, væri þá ekki ástæða til að athuga hvort ekki fengist aukið hagræði fyrir landsmenn við það að hafa hreppsfélögin allmiklu færri og stærri en þau eru nú? Fyrir þessu má færa mjög veigamikil rök. T.d. mætti benda á núverandi skipan skólahéraða, sem eru miklu stærri en hreppsfélögin, aðstöðu til rekstrar sameiginlegra félagsheimila, félagssvæði ræktunarsambanda og síðast, en ekki sízt sveitarstjórnina sjálfa. Að lokum vil ég láta í ljós þá skoðun, að hér sé á ferðinni mjög mikilvægt mál. Skipulagsmálum landsmanna verður að sinna miklu meira en gert hefur verið á undanförnum árum. Undir þessa athugun munu falla mörg önnur verkefni, sem vissulega væri ástæða til að ræða alveg sérstaklega hér á hinu háa Alþingi, svo sem, hvernig rétt sé að nýta þær dýrmætu auðlindir, sem eru í Hveragerði, hvort þeim stað á að ráðstafa fyrir iðnaðarhverfl, fyrir raforkuver og efnaiðnað eða hvort á að einskorða hann við heilsuhæli og baðstaði fyrir innlenda sjúklinga og erlenda ferðalanga. Og þannig mætti lengi spyrja. Ég legg áherzlu á, að samþykkt þessarar till. yrði tímabær fyrirhyggja, og vænti þess, að hún fái meðferð samkvæmt því. Ég legg til, að umr. verði frestað og tillögunni vísað til allshn.



Herra forseti. í nóvembermánuði s.l. flutti Valtýr Guðjónsson, sem sat hér á Alþingi í fjarveru minni, svo hljóðandi till. til þál., sem liggur hér frammi á þskj. 153: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að leita samninga við Fiskifélag Íslands um, að félagið ráði í þjónustu sína einn eða fleiri leiðbeinendur í niðursuðumálum og gangist fyrir, að haldin verði námskeið fyrir verkstjóra í niðursuðuiðnaði“. Þessari till. fylgir allýtarleg grg., og sé ég ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um hana. og vil þó aðeins undirstrika nokkur meginatriði, sem koma fram í grg. og sýna ljóslega fram á nauðsyn þess, að til slíkra námskeiða, sem hér er um fjallað, verði stofnað sem fyrst. Það er alkunna, að á undanförnum árum höfum við Íslendingar lagt á það megináherzlu að draga sem mestan afla úr sjó. Við höfum jafnvel gengið feti framar í þessa stefnu en eðlilegt væri. Því að við höfum ekki gætt þess eins og skyldi að reyna að nýta þann afla, sem að landi berst, og gera hann eins verðmætan og hægt væri með því að fullvinna hann í landinu. Ég tel meira en tímabært, að Íslendingar snúi sér nú með fullum krafti að þessu verkefni, og þá er í fyrstu röð að efla niðursuðuiðnað sjávarafurða hér innanlands og fullnýta sjávaraflann. Það er vitað, að hinar mismunandi fisktegundir, sem hér eru veiddar, eru misjafnlega fallnar til niðursuðu. Fræðimönnum og kunnáttumönnum á þessu sviði ber saman um. að Faxaflóasíldin se að ýmsu leyti ákaflega heppileg til að sjóða niður, og nú er vitað. að hún er í kringum Suðurnes í misjafnlega miklu magni svo til árið í kring. Með þeim tækjum, sem nú er búið að taka í notkun, virðist ekki ósennilegt, að veiða megi Faxasíldina svo til allt árið. Nú vita þeir, sem eitthvað þekkja til mála á Suðurnesjum, að þar er mikill skortur einmitt á atvinnufyrirtækjum eins og niðursuðuverksmiðjum. Vinna á Suðurnesjum hefur að mjög verulegu leyti grundvallazt á þeirri atvinnu, sem framkvæmdir á Keflavikurflugvelli hafa skapað á undanförnum árum, en á síðustu árum hefur mjög dregið úr þeim framkvæmdum, þannig að hætta hefur verið á, að atvinnuleysi gæti skapazt í sjávarþorpum á Suðurnesjum. Eins og fram kemur í grg., flytja margar þjóðir verulega mikið magn út af niðursuðuvarningi. Það er nefnt sem dæmi, að a árinu 1957 hafi um 15% af heildarútflutningsverðmæti Norðmanna verið framleiðsluvörur norskra niðursuðuverksmiðja. Á sama árí var útflutningsverðmæti niðursuðuvarnings frá Íslandi ekki nema 0.4%. Þessar tölur sýna betur en langt mál að hér er mjög aðkallandi og mikið verkefni við að fást. Ég held, að ekki sé nauðsynlegt að fara fleiri orðum um þetta atriði. Tillögumaður hefur lagt til, að ríkisstj. leitaði samninga við Fiskifélag Íslands um, að það beitti sér fyrir þessum námskeiðum, sem hér er fjallað um, og virðist það vera eðillegt með hliðsjón af því, að Fiskifélagið hefur annazt svipaða þjónustu og hefur á sínum vegum nokkra ráðunauta, sem leiðbeina starfsmönnum, er vinna úr sjávarafla. Ég vil svo, herra forseti. óska þess, að umr. um mál þetta verði frestað og því vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 256 liggur fyrir till. til þál. um að fela hæstv. ríkisstj. að hlutast til um, að byggt verði á Selfossi nýtt hús fyrir starfsemi pósts og síma, sem miðist við sjálfvirkt símakerfl fyrir þéttbýli Suðurlands. Póst- og símamálastjórnin vinnur um þessar mundir að almennri heildaráætlun um framkvæmdir á sviði símamála um allt land, en nú þegar hefur verið gert stórátak á þessu sviði með símtengingu símakerfa á Reykjanesi og uppsetningu sjálfvirkra símakerfa í nokkrum hinna stærri kaupstaða. Það orkar ekki tvímælis, að eðlilegt sé, að hinir fjölmennustu kaupstaðir njóti fyrst þess hagræðis, sem sjálfvirkt símakerfi hefur í för með sér. En eftir að hin stærstu verkefni eru leyst, kemur til álita, hvar næst skuli bera niður. Till. á þskj. 256 er flutt til að beina athygli viðkomandi ráðamanna og hæstv. ríkisstj. að stað, sem ætti að verða tekinn fyrir næst á eftir þeim stöðum, þar sem þegar er ákveðið að setja upp umræddar nýjungar. Tvennt ber þar til. Núverandi húsakynni pósts og síma á Selfossi eru fjarri því að geta talizt viðunandi öllu lengur fyrir hina nauðsynlegustu starfsemi. Þeir, sem bezt þekkja til, telja, að Selfoss sé ásamt Siglufjarðarkaupstað. í sérflokki hvað þetta snertir. Húsið er úr timbri hátt sem lágt og því tæpast talið forsvaranlegt að varðveita í svo ótraustum húsakynnum hin dýrmætu tæki, sem til starfseminnar eru notuð. Af þessari ástæðu einni ber brýna nauðsyn til þess, að framkvæmd till. fari fram hið fyrsta. Í öðru lagi er talið tæknilega séð eðlilegt, að upp verði sett sameiginlegt símakerfi fyrir fjölmennið á Suðurlandsundirlendi, Selfossi. Hveragerði, Þorlákshöfn, Eyrabakka og Stokkseyri, auk hinna þéttbýlu sveita í næsta nágrenni þessara staða. Á þessu svæði búa nú nálega 5000 man»s. eða fleiri íbúar en í nokkrum þeim einum bæ í landinu, sem enn hefur ekki fengið sjálfvirkt símakerfi eða fær það á næstunni. Þetta síðara atriði er rétt að undirstrika alveg sérstaklega, þegar ákvarðanir verða teknar um næstu framkvæmdir á sviði símamála. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að umr, verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. flm. þessarar till. sagði hér áðan, að póst- og símamálastjórnin vinnur að því eða réttara sagt hefur unnið að því að gera heildaráætlun um framkvæmdir í símamálum víðs vegar um landíð og gert sér grein fyrir því, hvaða staðir það eru, sem hugsanlegt er að koma fyrir sjálfvirkum símastöðvum á. Það hefur verið reiknað út, hversu mikill sparnaður það er fyrir rekstur landssímans að koma slíku sjálfvirku símakerfi upp sem víðast, og er talið, að það megi spara 400–500 stúlkur hjá landssímanum, þegar slíkar stöðvar eru komnar upp á hinum þéttbýlli stöðum. Það er því mjög arðbær fjárfesting hjá landssímanum að gera þetta. Í sambandi við þessa till. vil ég aðeins upplýsa það, að í þeirri áætlun: sem nú hefur verið gerð, er gert ráð fyrir, að á Selfoss komi upp sjálfvirk stöð á árunum 1963–64 og í þorpin á Suðurlandi, ekki aðeins í Árnessýslu, heldur einnig í símstöðina á Hvolsvelli. þannig að eftir því sem póst- og símamálastjóri segir, þá liggur þetta mjög vel við og leiðir til sparnaðar. Og þannig er gerð áætlun hringinn í kringum landið. Ég hef ekki þessa till. hjá mér nú, en af þeim ástæðum, sem ég áður nefndi, hvað þetta leiðir til mikils sparnaðar í rekstri. þá er vitanlega sjálfsagt að flýta þessum framkvæmdum víðs vegar um land, eftir því sem mögulegt er.



Herra forseti. Ég vildi aðeins þakka hæstv. ráðh. fyrir þessar greinagóðu upplýsingar og taka fram, að þegar ég spurðist fyrir um þessi mál hjá yfirverkfræðingi póst- og símamálastjórnar fyrir nokkru, tjáði hann mér, að þetta væri í undirbúningi og enn væri ekki farið að gera neinar ákveðnar tillögur um það, í hvaða röð hinir ýmsu landshlutar yrðu teknir fyrir. Ég spurðist fyrir um þetta aftur í gær til að árétta fyrri umsagnir, og þá var mér tjáð, að enn væri ekki búið að gera neina áætlun, þetta væri enn á frumstigi. Það gleður mig mikið að heyra upplýsingar hæstv. ráðh, um, að þetta sé þegar fastákveðið.



Herra forseti. Ákveðin var á sínum tíma ein umr. um þessa till Það er nokkuð langt síðan umr. hófst, því að það var hinn 1. febr., að vísu á þessu ári, en ekki í fyrra. Síðan fór fram framhaldsumræða fyrir hálfum mánuði, 15. febr., og var þá enn frestað. og er nú málið tekið upp hér í þriðja sinn. Það hafa nokkrir menn rætt um þessa till, og meðal þeirra var hv. 11. þm. Reykv. Hann fór vitt yfir og lét gamminn geysa. Hann minntist m.a. í ræðu sinni 15, febr. á uppbótakerfið, sem svo hefur verið nefnt og var hér í gildi, áður en gengisbreytingin var gerð í fyrra, er raunar að nokkru leyti notað enn, því að niðurgreiðslurnar á vöruverði eru aðeins einn þáttur uppbótakerfisins. Hv. þm. hélt því fram, að það hefði ekki verið hægt að notast við þetta fyrirkomulag áfram, vegna þess að skilyrði fyrir því, að hægt sé að nota það, sé það, að við tökum á hverju ári stórlán erlendis til þess að flytja inn fyrir þá peninga hátollavörur. Þetta er sama kenningin og nafni hans, hæstv. forsrh., hélt fram í fyrra, þegar rætt var um efnahagsmálin, og það var mælt þá þegar á móti þessu og sýnt fram a, að þetta væri ekki rétt, þetta gæti ekki staðizt. Ég er ekki með því að gerast neinn málsvari uppbótakerfisins, þó að ég bendi á það, að vitanlega er hægt að nota slíkt fyrirkomulag. Það þarf aðeins að afla nægilegs fjár innanlands með innflutningsgjöldum eða á annan hátt til þess að vega á móti útflutningsuppbótum, sem veittar eru. Það er því hin mesta villukenning, að slíku kerfá sé ekki hægt að halda uppi með öðru móti en því að taka stórlán erlendis og flytja inn fyrir það hátollavörur. Og ég er satt að segja hissa á því, að jafnskýr maður og hv. 11. þm. Reykv. er skuli taka upp þessa vitleysu, sem búið er að hrekja áður. Ýmislegt fleira bar á góma í þessum umr. 15. febr. Hv. 11. þm. Reykv. talaði um það m.a. í ræðu sinni þá, að í nágrannalöndum okkar væri það þannig, að stjórnmálamennirnir yrðu að segja til um það, hvað þeir vildu gera í þjóðmálunum, fyrir kosningar. Hann sagði: Kjósendurnir þar heimta ábyrga afstöðu. Það mundi ekki þýða þar að segja þegar þið eruð búnir að kjósa okkur, þá skuluð þið fá að sjá, hvernig við viljum leysa viðfangsefnin. - Ef slíkt væri sagt á kjósendafundum í nágrannalöndum okkar, þá mundi bara vera hlegið að þeim frambjóðendum, sem héldu slíku fram. Þeir munu ekki fá nein atkv. Þar heimta kjósendurnir það, sagði hv. þm., af stjórnmálamönnunum, að þeir geri ákveðnar tillögur í ákveðnum málum. Allt sýnist þetta vera eðlilegt. En mig langar að spyrja þennan hv. þm.: Hvað mundu þeir segja í nágrannalöndunum, sem heimta að fá að vita það fyrir kosningar, hvað frambjóðendur hafa í hyggju, ef það kæmi nú fyrir, að einhverjir þeir, sem hefðu verið kosnir upp á kosningaloforðin, breyttu svo þveröfugt við það, þegar þeir væru komnir til valda? Hvað mundu þeir segja þar um þá stjórnmálamenn og stjórnmálaflokka t.d., sem hefðu lofað því fyrir kosningar að leiða þjóðina á veg bættra lífskjara. en færu svo þannig að eftir kosningar, þegar þeir væru komnir í valdaaðstöðu, að í staðinn fyrir að gera þetta, þá þrýstu þeir þjóðinni aftur á bak til miklu lakari lífskjara en hún áður hafði? Og hvað mundu kjósendurnir þar segja við þá þm. og þá flokka, sem lofuðu því fyrir kosningar að stöðva dýrtíðaraukningu án þess að leggja nýja skatta á þjóðina, en létu svo verða sitt fyrsta verk, eftir að búið væri að kjósa þá og þeir væru komnir til valda, að stórauka dýrtíðina og leggja nýja skatta á þjóðina í ofanálag? Já, hvað mundu þeir segja í okkar nágrannalöndum við þessa menn og þessa flokka? Ætli þeir létu það nægja að hlæja að þeim? Skyldu þeir láta sér það nægja? Ég er ekki viss um það. Ætli þessir menn og þessir flokkar yrðu í hávegum hafðir hjá kjósendum, þegar þeir kæmu fram fyrir þá næst til að biðja um atkv.? Hve mörg atkv. ætli þeir fengju þá, ef þeir hefðu hagað sér með þessum hætti og breytt þveröfugt við það í fjöldamörgum efnum, sem þeir lofuðu fyrir kosningar? Þá kom skömmu síðar í ræðu hv. 11. þm. Reykv. kafli um það, hvernig ástandið hefði verið, þegar vinstri stjórnin fór frá völdum seint á árinu 1958. Hann sagði, að í skýrslum, sem þá hefði verið útbýtt um efnahagsástandið, hefði því verið haldið fram, að óhjákvæmileg væri veruleg kjaraskerðing. Kjaraskerðingin var nú ekki meiri en það, sem þá var reiknað út af hinum færustu mönnum að þyrfti að vera, að það var hægt að halda óbreyttum kaupmætti launa, eins og hann var í aktóber 1958. Tillögur þær, sem Framsfl. gerði þá um úrlausnir í efnahagsmálum, voru byggðar á því, að kaupmáttur launa héldist óbreyttur eins og hann var í október 1958. Hvað hafa menn svo fengið yfir sig síðan? Ég er ekki í vafa um það, að ýmsir, sem þá hindruðu áframhaldandi starf vinstri stjórnarinnar og þar með að búa við óbreyttan kaupmátt launa, eins og hann var í október 1958, þeir munu nú sjá, að betra hefði verið að fallast á þá lausn, sem þá var í boði heldur en fá yfir sig það, sem yfir menn hefur dunið síðan, því að það vita allir, að kaupmáttur launa er nú miklu minni en hann var í okt. 1958. Og síðar í sömu ræðunni, sem hv. 11. þm. Reykv. flutti 15. febr., fór hann að tala um kaupgjaldsmál og var með ýmsar bollaleggingar um það, hvort atvinnuvegirnir mundu geta borið meira kaup eða ekki. Hann ræddi sem sagt töluvert um kaupgjaldsmálin. Vitanlega er það rétt hjá hv. þm., að þar kemur mjög til álita, hvað atvinnuvegirnir geta borið, alveg rétt. Það þarf vel að athugast, hvað er hægt að greiða. En það getur vitanlega farið að verulegu leyti eftir því, hvernig að atvinnurekstrinum er búið, t.d. af stjórnarvöldunum, hvað atvinnuvegirnir geta greitt hátt kaup, og það er ýmislegt fleira en það, sem hv. þm. nefndi í sinni ræðu, sem getur verið ástæða til að íhuga í sambandi við kaupgjaldsmál. Það mun láta nærri, að það séu um það bil 300 virkir dagar í árinu. Ég held, að það sé rétt út reiknað, að með því kaupgjaldi, sem nú er hjá verkamönnum hér í Reykjavík og ég held víðast annars staðar um land, sé útkoman sú, að verkamaður, sem vinnur 300 daga, 8 stundir á dag eða dagvinnutímann, hafa að meðaltali á mánuði 4134 kr. í kaup. Enginn virkur dagur má falla úr, til þess að hann nái þessu, en að vísu er þarna inni í hans sumarleyfi. Hann fær kaup, eins og kunnugt er, fyrir þá daga. Nú vil ég spyrja hv. 11. þm. Reykv.: Telur hann, að það sé hægt fyrir verkamenn að lifa á þessum launum, eins og kostnaðurinn er nú við að framfleyta lífinu? Mundi hv. þm. treysta sér til þess sjálfur? Nú veit ég það að vísu, að hann hefur hærri laun en þetta, enda á hann að hafa það, því að hann gegnir slíkri stöðu í þjóðfélaginu. Hann hefur varið nakkrum árum eða allmörgum af ævi sinni til að mennta sig og gegnir slíkri stöðu, að það er eðlilegt, að hann hafa hærra kaup, enda hefur hann það. En ég vil samt spyrja hann: Mundi hann treysta sér til þess að lifa á þessum tekjum? Hv. 11. þm. Reykv. er það vel lærður í tölvísi. að ég efast ekki um, að hann geti reiknað það út, hvernig þessi upphæð mundi endast honum til að kaupa fyrir hana lífsnauðsynjar og greiða öll þau gjöld, sem á mönnum hvíla yfirleitt. Og ég vil spyrja hann að lokum til viðbótar: Getur sú stjórnarstefna staðizt, sem krefst þess, að verkamenn lifi á mánaðarlaunum, sam eru rúmlega 4100 kr., eins og dýrtiðin er nú? Telur hv. þm., að sú stjórnarstefna geti staðizt?



Herra forseti. Hv. 4. þm. Austf. (LJós) flutti hér alllanga ræðu við síðustu umr. þessa máls og kom víða við. Margt var það bæði í ræðu hans og eins hv. 1. þm. Norðurl. v., sem hér talaði áðan, sem tilefni gæfi til aths., en þar sem ræðutíma mínum við þessa umr. er nú lokið samkv. þingsköpum, get ég ekki farið, svo að neinu nemi, út í það að svara þessum hv. þm., nema með því að misnota gróflega þá lipurð, sem hæstv. forseti hefur sýnt mér með því að heimila mér að gera örstutta aths. Ég vildi þá aðeins víkja að því, að hv. 4. þm. Austf. vék að þeirri yfirlýsingu, sem vínstri stjórnin gaf á sínum tíma fyrir Dagsbrúnarverkfallið í okt. 1958. Til þess að taka af vafa um það, út á hvað þessi yfirlýsing hefur gengið, vil ég, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa hana upp, en hún hljóðar þannig: ,.Sú meginregla skal gilda við ný verðlagsákvæði eftir gildistöku hins nýja Dagsbrúnarsamninga, að miðað sé við hið samningsbundna kaup við ákvörðun verðlagningar og nýjar verðreglur ákveðnar sem, fyrst, hafa kaupbreytingin teljandi áhrif á verðlagsútreikningina.“ Það er tvímælalaust, að þetta hafa atvinnurekendur skilið sem loforð um það, að þeir fengju að hækka verð á vöru og þjónustu, sem þeir seldu, sem kauphækkununum næmi. Hv. þm. benti að vísu á það, að þrátt fyrir þetta hefði mátt lækka álagningu og taka þannig kauphækkunina aftur, þannig að í yfirlýsingunni hefði í rauninni ekki falizt annað en það, að ríkisstj. mundi virða ákvæði verðlagslaganna um það, að tillit skyldi tekið til kaupgjalds sem kostnaðarliðar. En ef ekki hefði falizt annað en þetta í yfirlýsingunni, þá er hún atvinnurekendum auðvitað einskis virði, og þeir eru það lífsreyndir, að slíkt hefðu þeir ekki tekið gilt sem grundvöll fyrir samningum, enda er vist, að skilningur atvinnurekenda varð ákvarðandi fyrir verðlagninguna, eins og raunar kom fram í ræðu hv. þm. Hitt var auðvitað úr lausu lofti gripið hjá honum, þegar hann hélt því fram, að það að lækka álagningu hefði strandað á sjálfstæðismönnum í verðlagsaefnd, því að þeir áttu þá ekki nema einn fulltrúa af fjórum. Annars er það í rauninni ekkert nýtt, að vinnudeilur hafa verið leystar á þennan hátt eða með loforði ríkisstj. til atvinnurekenda um það, að þeir fá að hækka vöruverðið til samræmis við kaupgjald og velta þannig kauphækkunar yfir á launþegana sjálfa. Þannig hafa allar vinnudeilur í rauninni verið leystar s.l. 15 ár, eins og glögglega kemur fram í þeirri skýrslu, sem Alþýðusambandið lét semja um þróun kaupmáttar launanna síðan 1945. En þetta hefur verið því verði keypt, að kjörin hafa staðið í stað síðan, sem eðlilegt er, þar sem launþegarnir hafa veríð látnir greiða sér kauphækkanirnar sjálfir. Nú virtist, úr því að hv. þm. afsakaði svo mjög vinstri stjórnina og gerð hennar í því efni, það þó vera skoðun hans, að þetta væri ekki heilbrigt, að raunverulegar kjarabætur fengju verkamenn því aðeins, að atvinnurekendur greiddu þær sjálfir af eigin ágóða. Um það er ég honum út af fyrir sig sammála, en það gefur e.t.v. nokkra mynd af ósamræminu í þessum málflutningi. Hann fór hörðum orðum um það, að þær vinnudeilur, sem þá stóðu yfir, t.d. í Vestmannaeyjum, skyldu ekki hafa verið leystar og gengið að verulegu leyti a.m.k. til móts við kröfur verkamanna. Í því fólst í rauninni, að hann teldi, að nú væri sá möguleiki fyrir hendi, sem hefði ekki áður verið, að atvinnurekendur gætu greitt kauphækkanirnar at gróða sínum. Það var nú gott og blessað, en hinn helmingurinn af ræðu hans gekk bara út á að sýna fram á það, að vegna þess, hvernig efnahagsmálaráðstafanirnar hefðu leikið atvinnuvegina, þá stæðu þeir aldrei verr að vígi með tilliti til þess að bera kauphækkanir en nú. M.ö.o.: helmingur af ræðu hv. þm. gekk út á að sanna, að það væri aldrei meiri möguleiki á því að greiða kauphækkanirnar en nú, en hinn helmingurinn út á að sýna fram á það, að þessir möguleikar væru aldrei minni. Hv. 1. þm. Norðurl. v. get ég ekki svarað nema örstutt. Þegar ég minntist á uppbótakerfið, hafði ég auðvitað í huga það uppbótakerfi, sem hefur verið í gildi hér á landi að undanförnu. Þar með er ekki sagt, að ekki væri hugsanlegur möguleiki á að taka eitthvert annað uppbótakerfl, þar sem nægilegs fjár væri aflað til þess að standa straum af uppbótunum. En það uppbótakerfi, sem að undanförnu hefur staðið, hefur ekki fullnægt þeim skilyrðum. Varðandi það, sem hann sagði um svikin kosningaloforð af hálfu sjálfstæðismanna, þá vil ég aðeins taka það fram, að í kosningastefnuskrá sjálfstæðismanna var það beinlínis tekið fram, að þjóðin kynni að þurfa að herða að sér ólina í bili til þess að treystra efnahagskerfi sitt, og enn fremur hefur oft verið sýnt fram á það af okkur stuðningsmönnum núv. ríkisstj., að til þess að hægt verði að stöðva verðbólguna. þarf að skrá rétt gengi. Að síðustu beindi hv. þm. til mín þeirri spurningu, hvort hugsanlegt væri að lifa af verkamannslaunum. Það er nú mál út af fyrir sig, að það eru ekki svo ákaflega margar fjölskyldur, sem hafa ekki meira en 4000 kr. mánaðarlaun, klippt og skorið, en það þýðir, að viðkomandi hafi enga eftirvinnu og ekki vinni nema einn maður í fjölskyldunni. Annars er það ekki aðalatriðið í þessu sambandi, heldur hitt, að það er ekki vafi á því, að margur á erfitt með að komast af. og eðlilegt, að fólkið vilji bæta kjör sín. Það, sem hins vegar er aðalatriðið - því að það má lengi um það deila, hvað menn þurfi há laun til þess að geta lifað, - er það, hvort kauphækkanir, meiri eða minni, geta leitt til runverulegra kjarabóta. Ég skal ekki lýsa hér neinni skoðun á því, hvort slíkir möguleikar séu fyrir hendi nú, en aðalatriðið er, að ef það fer svo, eins og hefur verið undanfarin 15 ár, að verðlagið hækki aðeins til samræmis við kauphækkanir, þá eiga menn jafnerfitt með að lifa af laununum og áður. Það er þetta, sem mestu máli skiptir frá hagsmunasjónarmiði launþeganna. að þeir geri sér grein fyrir, þó að reynt sé að dylja þennan sannleika af ýmsum forustumönnum þeirra.



Herra forseti. Það mun hafa verið 15. febr., sem hv. 11. þm. Reykv. (ÓB) hélt ræðu sína í þessu máli og deildi þá fast á stjórnarandstöðuna fyrir ábyrgðarleysi, sem hún sýndi í ýmsum málum, og sagði hann í þeirri ræðu, að bezta dæmið um óábyrga afstöðu stjórnarandstöðunnar væri afstaða stjórnarandstöðunnar í kaupgjaldsmálum. Hann rakti það síðan, að stjórnarandstæðingar héldu því fram, að nú væri ekkert því til fyrirstöðu, að atvinnuvegirnir gætu greitt 15–20% hærra kaup, enda væru það þær kröfur, sem verkalýðshreyfingin gerði til atvinnuveganna. Rétt er það, þessar kröfur gerir verkalýðshreyfingin til atvinnuveganna og er sannfærð um, að hún sé ekki með því að bera fram óbilgjarnar eða ósanngjarnar kröfur. Þessa kröfu vildi þó hv. þm. flokka undir hið skýrasta dæmi um ábyrgðarleysi þessu til stuðnings hélt hann því fram, að vinstri stjórnin hefði ekki haustið 1958 talið ráðlegt að hækka kaupið. Það kann að vera, að einhverjir af meðlimum vinstri stjórnarinnar haustið 1958 hafa verið þeirrar skoðunar, að ekki mætti hækka kaupið. En svo mikið er víst, að það var ekki viðurkennd afstaða vinstri stjórnarinnar í held, heldur var það þvert á móti skoðun ýmissa í þeirri stjórn, að atvinnuvegirnir þyldu það vel, enda hefur atvinnulifið á Íslandi aldrei staðið með meiri blóma en á árinu 1958, og fær það fullkomna staðfestingu af skýrslum, sem síðar hafa borizt um afkomu þess árs. Mér þótti alveg furðulegt, hversu vísindamaðurinn í hv. 11. þm. Reykv. gat farið þarna fljótt yfir sögu og ónákvæmt. Mér datt í hug það, sem annar æfður stjórnmálamaður sagði einu sinni, þegar hann sagði þveröfugt við það, sem hann vissi að var staðreynd, og bara glotti við tönn og sagði: Já, ég vissi það nú, en ég kærði mig ekki um að hafa það nákvæmara en þetta. - Og það var sannarlega ástaeða til þess að láta sér detta þetta í hug, þegar hv. 11. þm. Reykv. ræddi um þetta og stiklaði þar á heldur stóru. Man ekki hv. 11. þm. Reykv. það, að kaupið haustið 1958 var ekki 20.67 kr. á klst. í almennri verkamannavinnu, eins og það er nú, og ekki 16.40 kr. í almennri verkakvennavinnu, eins og það er nú. Þá var kaupið 23.86 kr. í almennri verkamannavinnu, eða 3.19 kr. hærra á klst. en það er nú, og 2.48 kr. á klst. hærra hjá verkakonunni en það er nú. Og af hverju er það lægra nú? Af því að það hafa komizt þarna maðkar í mysuna. Það hefur verið ríkisstj. að völdum, tvær raunar, sem hafa nýtt kaupið niður síðan. Það var á árinu 1959 framkvæmd kauplækkun, sem nam 13.4%, með valdboði löggjafans, og átti hv. þm. vist hlut að, og þess vegna hefði hann ekki átt að gleyma því. Þarna var hann að rýra laun manna, sem bjuggu við lakari kjör en hann lifði við sjálfur. En þetta nægði ekki, að lækka kaup verkafólksins um 13.4%, á tíma, þegar ekkert var að halla undir fæti fyrir atvinnulífinu. Nei, það þurfti að lækka kaupið meira. En þá reyndi á kappana, og þeir þorðu ekki að lækka kaupið beint meira. Þá var gripið til annarra ráða, ráða, sem hagfræðingar og þ. á m. hv. 11. þm. Reykv. hefur oft komið við sögu að ráðleggja, gengislækkunar. Það er hægt að lækka kaupið með gengislækkun. Við þurfum ekki að ráðast beint að kauptöxtunum og breyta þeim með lögum, við getum gert það með gengislækkun, þá ber minna á því. Og svo var framkvæmd gengislækkun ofan á 13.4% kauplækkunina frá 1959. Og hvað er hún búin að valda mikilli lífskjaraskerðingu hjá launastéttunum? Það er kannske ekki til nákvæmur mælikvarði á það, en vísitala vöruverðsins, sem var sett sem 100 í marzmánuði 1960, um leið og gengislækkunin var framkvæmd, segir, að hún sé nú komin upp 1 118, og það hygg ég að sé algert lágmark að miða við. Allar líkur benda því til. að í viðbót víð hina fyrri kjaraskerðingu sé, með seinni kauplækkuninni í formi gengislækkunar, þ.e.a.s. í formi óbreytts kaupgjalds við hraðvaxandi verðlag á öllu, búið að lækka kaupið í viðbót um 18%, ef ekki meira. Og þegar svo er komið, koma postular stjórnarstefnunnar fram og segjæ Nú er allt í sjálfheldu, því að það er búið að þjarma svo að atvinnulífinu, að það getur ekki borgað hærra kaup, og þess vegna er ekki til neins að heimta kauphækkanir af því. Atvinnulífið hefur aldrei staðið hallari fæti en nú. - Ekki er þetta alveg í samræmi við opinberar skýrslur samt. Það er það ekki, því að nýútkomin Fjármálatíðindi Landsbankans segja, að framleiðsluaukningin á árunum 1959 og 1960 hafa verið 6.3% hvort árið um sig. Og hingað til hafa hagfræðingar einmitt viljað halda því fram, að þegar framleiðsluaukning verði í þjóðfélaginu, þá sé hægt, án þess að verðbólga myndist, að hækka kaupgjald, svo að hlutur launþeganna í framleiðslu þjóðarinnar haggist ekki, gangi ekki niður á við. Á þessum tveímur árum ættu því að hafa skapazt möguleikar fyrir því, þar sem undangengin ár voru líka með sams konar þróun, aukning framleiðslunnar, framleiðsluverðmæta, að það hefði átt að vera hægt að hækka kaupgjaldið. En því hefur verið haldið ekki aðeins eins og það var haustið 1958, heldur lækkuðu með lagaþvingun og síðar gengislækkun. Eðlilegast hefði verið við þá framleiðsluaukningu, sem við höfum búið við, að kaupgjaldshækkun hefði orðið stig af stigi, ár frá ári, og það kæmi auðvitað heilbrigðar og jafnar niður á atvinnulífið. En gegn því hefur verið staðið. Nú hefur verið óbreytt kaupgjald í meira en tvö ár, og það verður því að taka þá kauphækkun, sem nauðsynleg og óumflýjanleg er, í einu stökki, og ég veit, að það verður atvinnulífinu óþegilegra en ella. En þar er um að kenna skammsýni stjórnmálamanna stjórnarforustunnar, sem ráðið hefur þessari blindu og óskynsamlegu stefnu um kaupgjaldsmálin. Enn kemur þriðja atriðið til, og það er: Hefur ekki hæstv. núv. ríkisstj. talið sig vera að gera ráðstafanir til að bæta um fyrir atvinnulífinu? 2% vaxtalækkun á árinn, sem nú er að líða, frá árinu í fyrra ætti að auka þol atvinnuveganna nokkuð til þess að bera hækkað kaupgjald. Það virðist líka vera hækkandi verðlag á heimsmarkaðinum á íslenzkum sjávarafurðum, og loforð hafa verið gefin um það og einhver framkvæmd er nú líklega byrjuð á því að útvega sjávarútveginum hagkvæmari lán til lengri tíma, til þess auðvitað að gera hann rekstrarhafari og auka þol hans til að borga sómasamleg laun sínu starfsfólki. Að öllu þessu athuguðu ætti atvinnulífið í landinu einmitt að hafa meira burðarþol til þess að bera jafnvel hærra kaup en var 1958, en það var, eins og ég áðan sagði, á fjórðu krónu hærra á klst. en kaupið er nú hjá verkamanninum og hálfri þriðju krónu hærra kvennakaupið heldur en nú. Það væri þess vegna ekki fram á mikið farið a.m.k., þó að kaupinu væri komið upp í það sama og það var 1958, og ætti þá burðarþol atvinnuveganna að þola - undir góðri stjórnarstefnu, skulum við segja, og ágætu árferði til sjávarins að þola nokkra viðbót við það. Í umr. var á það bent réttilega af hv. 4. þm. Austf., að framleiðslutekjur þjóðarinnar hefðu vaxið um 6.3% nokkuð mörg undanfarin ár, ár hvert. Og launþegarnir eiga að fá hlutdeild í þessari aukningu og hljóta að gera kröfu til þess, og ég hygg, að enginn hagfræðingur leyfa sér að mótmæla því, að það sé réttmætt. Auk þess kem ég svo að einu, og það er það: Er ekki rétt hjá mér, að hv. 11. þm. Reykv. sé framámaður í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og að hann hafa verið á þingi þessara samtaka s.l. haust og hafi þar tekið undir, en ekki greitt atkv. á móti því, að opinberir starfsmenn gerðu launakröfur, sem næmu 20–25%? Fer ég rangt með það?

Ég greiddi atkv. á móti því.

Greiddi hv. þm. atkv. á móti því? Þá tek ég það sem sannleika. En a.m.k. samtök, sem hann er í, gera kröfur, sem eru hærri í launamálum en þær kröfur, sem verkalýðshreyfingin gerir nú, - 15–20% höfum við sagt, 20–25% hafa hans samtök sagt. Og þess minnist ég einnig, að þegar hann var forseti þeirra samtaka og prédikaði sem hagfræðingur, að launahækkanir ætu sig sjálfar upp, eins og hann gerir nú, þá gerði hann jafnframt kröfur innan samtakanna um að hækka kaup. 

60 atkv. gegn 50.

Já, þrátt fyrir það, þó að hv. þm. boðaði þar þessa kenningu óbreytts kaupgjalds, þá hafði sú afstaða hans sem sérfræðings ekki hljómgrunn. Svo rík þótti mönnum í hans launþegasamtökum ástæðan til þess að gera hækkandi kaupkröfur og það hærra en verkalýðssamtökin, - 20–25% voru kröfurnar settar þá, - og mér er sagt, að nú hafa ríkisstj. verið skrifað og farið fram á hærra en þetta. Er það ekki rétt?  Ég skal svo láta máli mínu lokið að tilmælum forseta. Aðeins vil ég segja það um þær hótanir, sem nú eru bornar fram af hendi ríkisvaldsins og atvinnurekenda um, að nú skuli gengislækkunarsvipan dynja á launþegunum aftur, ef þeir vogi sér að knýja fram hækkað kaup, þá vil ég í fyrsta lagi segja það: Ég held, að það sé ekki hyggilegt gagnvart atvinnulífinu í landinu að hafa mjög á lofti þessa svipu, því að í hinu orðinu eru atvinnurekendur að segja Nú þurfum við að fá langa samninga, samninga til langs tíma. - Hvaða verkalýðsfélagi mundi detta í hug að semja til langs tíma við þá menn, sem eru að hóta gengislækkun á næstu grösum? Nei, þeir þurfa ekki að gera sér vonir um langa samninga, ef þeir ætla að hampa gengislækkunarsvipunni og þar með að boða holskeflu nýrrar dýrtíðaröldu yfir fólkið, til þess að gleypa þá kauphækkun, sem það fái. Þá verða slíkir samningar að vera stuttir, og það eru engin gæði fyrir atvinnulífið. Á sama hátt vil ég segja það að lokum, að þegar þeir hafa talið það einn helzta ávinning sinnar stjórnarstefnu, ef það mætti takast að auka sparifjárinnstæður manna, þá held ég, að þeir geti ekki eyðilagt möguleika til þess að fá aukið sparifé betur með annarri kenningu en að hampa því, að nú ætli þeir að ráðast á spariféð á ný innan skamms, séu með gengislækkunarplön í huga. Með öðru ráði geti þeir ekki betur tekið fyrir viðleitni manna til þess að leggja fé fyrir. Held ég því, að það sannist enn. sem Jón Þorláksson skáld sagði, að „eitt rekur sig á annars horn, eins og graðpening hendir vorn.“



Herra forseti. Á þskj. 368 flyt ég ásamt hv. 1. þm. Vestf. (AB) fsp. til hæstv. ríkisstj. um niðurgreiðslu á vöruverði. Fyrirspurnin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „1) Hvaða vörutegundir voru greiddar niður, og hve miklu nam niðurgreiðslan á hverri vörutegund á s.l. ári miðað við kg eða lítra? 2) Hvað er áætlað, að niðurgreiðsla á hverri vörutegund nemi miklu samtals á yfirstandandi árí?. Á fjárlögum yfirstandandi árs og fjárlögum 1960 eru áætlaðar 302.9 millj. kr. til niðurgreiðslna. Þar sem hér er um verulega háa fjárhæð að ræða. ber nauðsyn til, að hv. Alþ. fái þær upplýsingar, hvernig þetta skiptist á hinar einstöku vörutegundir eða hvort niðurgreiðslan á s.l. ári hefur numið þeirri upphæð, sem gert var ráð fyrir. Á a.m.k. tveim síðustu þingum hefur verið um það spurt hér á hv. Alþ., hvernig þessar niðurgreiðslur hafi skipzt á einstakar vörutegundir, og hefur hæstv. viðskmrh. orðið fyrir svörum af hálfu hæstv. ríkisstj. og gefið um það greinagóð svör. Ég vonast því til að fá um þessa fsp. einnig góð svör af hendi hæstv. ríkisstjórnar.



Herra forseti. Fyrri fsp. er um það, hvaða vörutegundir hafi verið greiddar niður á s.l. ári og hversu miklu niðurgreiðslan hafi numið á hverri vörutegund. Sem svar við þessari fsp. vil ég gefa eftirfarandi upplýsingar, sem eru tæmandi skrá um þær niðurgreiðslur, sem í gildi voru um s.l. áramót: Niðurgreiðsla á dilka- og geldfjárkjöti nam 7.80 kr. á kg, á ærkjöti 3.40 kr. á kg, en auk þessa er að geta um geymslu- og vaxtakostnað á kjöti, en þar er um að ræða mánaðarlega hækkun, sem nemur 30 aurum á kg frá 1. nóv. 1960. Á mjólk, - og er þar miðað við mjólk frá mjólkurbúum og heimamjólk, sem seld er frá viðurkenndum mjólkurbúðum, - er niðurgreiðslan 2.72 kr. á lítra. Niðurgreiðsla á heimamjólk, sem seld er utan mjólkurbúða beint til neytenda, nemur 1.80 kr. á litra. Auk þess er greiddur niður hluti af flöskugjaldi, sem nemur 5 aurum á lítra. Niðurgreiðsla á smjöri nemur 34.35 kr. á kg. Niðurgreiðsla á kartöflum nemur 2.36 kr. á kg, og er þá miðað við fyrsta flokks kartöflur, en auk þess er greiddur niður geymslukostnaður kartaflna, og var sú niðurgreiðsla 24 aurar á kg frá 1. nóv. s.l. til 1. febr. þegar hún hækkaði upp í 50 aura. Niðurgreiðsla á smjörlíki nemur 7.99 kr. á kg. Niðurgreiðsla á saltfiski nemur 9.15 kr. á kg. Niðurgreiðsla á nýjum þorski nemur 1.90 kr. á kg og nýrri ýsu 1.60 kr. á kg. Niðurgreiðsla á kaffi er ekki miðuð við kg, heldur er ákveðinn hundraðshluti af fob-verði hins innflutta kaffis, og nemur sá hundraðshluti 16.8% af fob-verðinu. Sama gildir um innfluttar fóðurvörur og innfluttan áburð, að niðurgreiðslan er miðuð við fob-verð í innflutningi, og nemur niðurgreiðslan á innfluttum fóðurbæti 18.61% af fob-verði og á innfluttum áburði sömu tölu, 18.61%. Er með þessu svarað fyrri fsp., um uppnæð niðurgreiðslnanna á vörueiningu. Síðari fsp. er um það, hvað áætlað sé, að heildarniðurgreiðslan á hverri vörutegund muni nema miklu samtals á því ári, sem nú er nýbyrjað, árinu 1961. Til þess að geta svarað þeirri fsp. þarf að áætla það magn, sem gert er ráð fyrir að seljist af hverri einstakri vörutegund á yfirstandandi ári. Þá áætlun, sem ég nú get um, hefur hagstofan gert eftir nýjustu og beztu fáanlegum upplýsingum og hefur endurskoðað þá áætlun, sem gerð var á sínum tíma í sambandi við undirbúning fjárlaga, og tekið tillit til þeirrar reynslu, sem fengizt hefur síðan, og þeirrar nýjustu vitneskju, sem nú liggur fyrir. Ég ætla að geta um hvort tveggja, bæði vörumagnið, sem gert er ráð fyrir að selt verði, þó að ekki sé um það beinlínis spurt, og svo líka heildarniðurgreiðsluupphæðina á hverri vörutegund, og hygg ég, að með því verði svarið við spurningunni ljósast eða komi það greinilegast fram, sem fyrir hv, fyrirspyrjendum hefur vakað. Áætlað magn af dilka- og geldfjárkjöti til sölu á yfirstandandi ári er 7600 tonn, þannig að heildarniðurgreiðsla er áætlað að munu verða 59 millj. 280 þús. Magn af ærkjöti er áætlað að munu verða 350 tonn. þannig að heildarniðurgreiðslan verður 1 millj. 190 þús. kr. En niðurgreiðslan af geymslu og vaxtakostnaðinum, sem ég gat um aðan, 30 aurar á mánuði á kg. mun kosta 11 millj. 500 þús. Mjólkurmagnið, sem gert er ráð fyrir frá mjólkurbúum, og heimamjólk, seld úr viðurkenndum mjólkurbúðum, er áætlað að munu nema 40 millj. lítra, þannig að niðurgreiðsla á þessari mjólk mun kosta 108 millj. 800 þús. kr. Magn af heimamjólk seldri utan mjólkurbúða beint til neytenda er áætlað 2 millj. lítra, og er sú niðurgreiðsla talin kasta 3.6 millj. 5 aura niðurgreiðslan á flöskugjaldinu á 20 millj. lítra er talin munu kosta 1 millj. kr. Smjörsalan er áætluð 1200 tonn, þannig að smjörniðurgreiðslan mun kosta 41.2 millj. kr. Kartöflurnar eru áætlaðar 10 þús. tonn, þannig að kartöfluniðurgreiðslan mun kosta 23.6 millj. kr. Auk þess kemur sú niðurgreiðsla á geymslukostnaði kartaflna, sem ég gat um áðan og er áætlað að munu kosta 1 millj. kr. Smjörlíkismagnið er talið munu nema 2100 tonnum, þannig að smjörlíkisniðurgreiðslan er áætlað að munu nema 16 millj. 779 þús. kr. Saltfisksmagnið er talið munu vera 950 tonn, svo að saltfisksniðurgreiðsla er áætluð 8 millj. 693 þús. kr. Magnið af nýjum þorski er áætlað 2200 tonn, svo að sú niðurgreiðsla nemur 4 millj. 180 þús. kr., og magn af nýrri ýsu 4400 tonn, þannig að ýsuniðurgreiðslan er áætluð 7 millj, og 40 þús. kr. Kaffiinnflutningurinn er áætlaður 1350 tonn, svo að kaffiniðurgreiðslan verður 6.5 mill. kr. Fóðurvöruinnflutningurinn er áætlaður 18500 tonn, svo að fóðurvöruniðurgreiðslan nemur 12 millj, kr. Og áburðarinnflutningurinn er áætlaður 12 þús. tonn, þannig að áburðarniðurgreiðslan nemur 4.5 millj. kr. Kostnaður á yfirstandandi ári við allar þessar niðurgreiðslur - og listinn er tæmandi - er því áætlaður 310 millj. 862 þús. kr. Hér er um eilítið hærri upphæð að ræða en gert er ráð fyrir í gildandi fjárlögum, en þar er gert ráð fyrir 302.9 millj. kr. í niðurgreiðslur, og stafar þessi mismunur af því, að hagstofan hefur framkvæmt endurskoðun á því magni, sem væntanlega muni koma til sölu og niðurgreiðslu af öllum þessum vörutegundum, samkv. þeirri reynslu, sem fengízt hefur, síðan hagstofan gerði sína áætlun í sambandi við undirbúning fjárl., og samkv. nýjustu upplýsingum, sem fyrir liggja. En hér skakkar í raun og veru mjög litlu. Þá vil ég að síðustu geta þess, að niðurgreiðsla á unnum mjólkurvörum, öðrum en smjöri, var felld alveg niður frá og með 16. sept. s.l., og enn fremur er rétt, að það komi fram, að á árinu 1960 var hætt að greiða niður verð á ull, gærum og skinnum. Með þessu vona ég, að fyrirspurnin hafi fengið tæmandi svar.



Herra forseti. Tilgangur okkar fyrirspyrjenda var sá einn að fá þær upplýsingar, sem hæstv. ráðh. hefur nú gefið, svo að ég þakka honum fyrir upplýsingarnar, sem voru mjög greinagóðar.