Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Steinsson Það mun óhætt að segja, að þetta mál, bankamálið, hefir verið langvandasamasta málið, sem fyrir þessu þingi hefir legið, og um það hefir líka verið háð hörðust barátta. Baráttan hefir snúist um það, hvort styðja bæri Íslandsbanka. reisa hann við og gera starfhæfan, eða hvort alt skyldi halda áfram að sitja fast í sama feninu og áður. Viðreisnarstefnan hefir nú orðið ofan á, sem betur fór. Og það er þessari háttv. deild að þakka. Hún sýndi svo góðan skilning og mikla festu í málinu, að háttv.Nd. varð að haga gerðum sínum með hliðsjón af vilja þessarar deildar. Þess vegna getum við skoðað þetta frv. ennþá sem okkar verk, því að breytingar þær, sem það hefir tekið í háttv.Nd., eru mjög smávægilegar. Jeg vona því, að háttv. deild sýni frv. sama sóma og áður og afgreiði það í einu hljóði sem lög.

Sigurður Eggerz Jeg tók það fram við síðustu umr. þessa frv. hjer í deildinni, að vegna ákvæða, sem þá komust inn í það, gat bankinn ráðið miklu um það, hve mikla seðlaútgáfu hann hefði framvegis, með því að hafa nógu mikið úti af seðlum, þegar hann byrjaði að draga inn seðlana samkv. frv. Nú hefir þessu verið breytt í háttv.Nd., með því að setja inn í frv. ákvæði um það, að bankinn megi ekki hafa úti meiri seðla en 8 milj. kr. 31. okt. 1922. Þetta tel jeg til bóta. Þrátt fyrir það, þótt jeg telji enn vera töluverðan galla á frv., þann galla, að seðlaútgáfu bankans er nú skipað fyrir lengri tíma, en það átti ekki að gera fyr en á eftir hlutabrjefatökunni, með aðstoð fagmanns, eins og jeg hefi áður lagt áherslu á, þá er þó fengið þar aðalatriðið, sem eru kaup á hlutabrjefunum til handa ríkissjóði. Mun jeg því fylgja frv.

Frsm. minni hl. (Karl Einarsson) Jeg skrifaði nál. á þskj. 663, frá minni hl. sjútvn, og lagði til, að frv. yrði samþykt óbreytt. Mjer líkaði þó ekki frv. að öllu leyti, en það vakti fyrir mjer, að heimildin handa stjórninni til að taka síldarsöluna í sínar hendur væri svo mikilsverð, að þess vegna ætti frv. að ganga fram. Síðan hafa komið fram brtt„ sem mjer líka betur en frv. Þær taka upp einmitt þetta aðalatriði um sölu síldarinnar, en ekki annað. Jeg vil geta þess, að jeg felli mig betur við brtt. 668, því að samkvæmt henni nær einkasalan til allrar síldar, en ekki eingöngu til innlendrar. En þá tel jeg þetta einskisvirði, ef síld sú, sem útlendingar, og jafnvel þótt búsettir sjeu hjer, veiða hjer við land, er undanskilin. Um afstöðu meðnefndarmanna minna get jeg ekkert sagt. Þeir voru á móti frv., en vildu þó leyfa, að það kæmi á dagskrá.

Halldór Steinsson Það má segja líkt um þetta mál og önnur fleiri, sem hafa komið til okkar á þessum síðustu dögum. Það kemur frá háttv.Nd., þegar liðið er fast að þinglokum, og er því lítill tími fyrir okkur til að athuga málið. Þó hygg jeg, að meiri hluti deildarinnar hafi verið því mótfallinn eins og það kom frá hv.Nd. En þetta er slíkt stórmál, að eigi hlýðir að leggja það á hilluna. Á síðasta ári varð stórtap á síldarsölunni. Það tap skifti ekki tugum eða hundruðum þúsunda, heldur miljónum. Þetta hefir mikið stafað af samtakaleysi síldarseljenda. Hver hefir potað með sölu á sinni síld fyrir sig, í stað þess að hafa alla síld landsmanna á einni hendi. Flestir seldu síldina síðastliðið ár komna til Svíþjóðar, og þótt síldin væri metin hjer af lögskipuðum matsmönnum, þá dugði það ekki. Þegar til Svíþjóðar kom, var hún metin af Svíum og mikið af henni dæmt óhæf vara. Með þessu hafa Svíar smánað matsmenn vora, og enda þjóðina líka, því að þeir eru eiðsvarnir trúnaðarmenn hennar. Þetta hefði aldrei getað komið fyrir. ef öll salan hefði verið á einni hendi, og síst þó, ef landsstjórnin hefði haft söluna. Þetta tap hefir áreiðanlega mest stafað af samtakaleysi þeirra, sem seldu. Aðalatriðið er því, að koma allri sölunni á eina hönd. Með þetta fyrir augum eru brtt. okkar hv. 1. landsk.þm. (S. F.) gerðar. Ýms önnur atriði frv. eru varhugaverð, og önnur þann veg vaxin, að þau geta vel beðið næsta þings. Jeg vil geta þess, að jeg felli mig betur við brtt. á þskj. 668, og tek því aftur 2. lið í brtt. á þskj. 667. Hygg jeg, að þessar brtt. gangi í þá átt, sem háttv. deild hefir helst hugsað sjer. Vona jeg því, að þær verði samþyktar, og er þá stigið talsvert spor í áttina til betra skipulags.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Eins og þeir munu sjá, sem lesa þetta nál., á þskj. 640, um frv. það, sem hjer liggur fyrir, hefir samgöngumálanefndin ekkert horn í síðu þessa frv., þó hún hafi ekki sjeð sjer fært að samþ. það, bæði vegna tímaleysis og þess, sem í rauninni þýðir nú það sama, að hún gat ómögulega gengið inn á að samþ. það óbreytt. Hjer er um frv. að ræða, sem hefir talsvert þung útgjöld í för með sjer, og það útgjöld lögð á þann tekjustofn, sem engin slík útgjöld hefir borið fyr, - fasteignir, og þar á meðal hús leiguliða og húsmanna í sveitum og sjávarþorpum, sem aldrei hefir verið skattlagt. Nú er lagður skattur á þessar eignir í fasteignaskattslögunum og enn fremur sem eignaskattur í lögunum um tekju- og eignaskatt. Og svo ofan á þetta er ætlast til, að lagður sje skattur á þessar sömu eignir til sýsluvega, frá alt að fjórfalt hærri, að því er húseignir snertir, en gert er í lögunum um fasteignaskatt, og alt að helmingi hærri en lagt er í þeim lögum á land og lóðir. Getur nú þingið virkilega búist við, að fasteignaeigendur eða notendur taki þessum álögum með ró og jafnaðargeði, eða má ekki búast við, að sumum þessara gjaldenda verði talsvert erfitt um að inna þessi gjöld öll af hendi, og það á einum og sama gjalddaga, manntalsþingunum, og til viðbótar við aðra skatta, bæði þegar á lagða og svo líklega nýja, til sýslusjóða. Það má nú reyndar segja, að hjer sje ekki um nýtt gjald að ræða, þar sem þessu gjaldi hefir verið jafnað niður á gjaldendur eftir efnum og ástæðum. En það er sá besti grundvöllur í flestu tilliti. Hitt er annað mál, að sú niðurjöfnun getur mistekist, og að sá grundvöllur, sem undir er lagður niðurjöfnunina, er líka alt of einskorðaður - tala verkfærra manna. - En mjer virðist, að breytingin sje alt of mikil, þar sem öllum öðrum er slept við þetta gjald en þeim, sem hafa fasteignir til eignar eða aðeins til afnota. Er nú nokkur sá, hjer í hv. deild, sem ekki sjer, að þetta er varhugaverð breyting og alls ekki heppileg í öllum greinum? Er nokkur, sem getur lítið öðruvísi á, þegar um það er að ræða að leggja á skatt til sjerstakrar stofnunar eða fyrirtækis, að þá sje hann einkum og sjer í lagi lagður á þá, sem stofnunina eða fyrirtækið nota, en hjer í þessu frv. er nauðalítið tillit tekið til þess. Aðeins við eyðijarðirnar. Jeg ætla þá fyrst að snúa mjer til þeirra, sem slept er við álagningu þessa skatts, og þar næst athuga þá, sem mjer virðist ofþyngt með þessu frv., en skeð getur, að það verði eitthvað litað af minni eigin skoðun, og mega því hv.þm. ekki tileinka nefndinni það alt. Samkvæmt frv. þurfa engir að borga til vegalagninga þeirra, er hjer um ræðir, sem ekki hafa fasteignir til eignar eða afnota, ekki húsmenn, ekki lausamenn, ekki vinnumenn, ekki útgerðarmenn, ekki handverksmenn; engir, þó stórefnaðir sjeu eða hafi miklar atvinnutekjur, bara að þeir verði ekki taldir eigendur húsa eða lóða í kauptúnum nje notendur jarða í sveitum. Stórefnaður maður, sem byggir öðrum eignarjörð sína, hefir skepnur á heyjum og húsnæði fyrir sig, reiknað upp í eftirgjald jarðarinnar, þarf ekkert að borga, af því hann er ekki talinn notandi jarðarinnar. Hann getur þó átt eins margar eða fleiri skepnur en sjálfur ábúandinn; þurft þar af leiðandi meira á vegi að halda, þar á meðal til kaupstaðarins, sem hann flytur til afurðir skepna sinna, sem þangað fara nær því óskiftar, en leiguliðinn þarf ekki að flytja nema lítinn hluta af sínum afurðum, bæði vegna efnaskorts og þess, að hann eyðir þeim að mestu á heimilinu. Lausamaðurinn, sem þarf að ferðast, til þess að reka atvinnu sína, og einnig ferðast sjer til skemtunar dögum oftar, sama tíma ársins, og eyðir þannig tíma og fje, og liggur stundum upp á öðrum, hann þarf ekkert til sýsluvega að greiða. Sjá nú ekki allir, að þetta er nokkuð athugavert? Þá sný jeg mjer að hinu atriðinu, því, hvað einstöku fasteignanotendum er ósanngjarnlega íþyngt með svona einskorðuðum lögum. Vil jeg þá fyrst minnast á húsin til sveita og í sjávarþorpum. Mjer virðist það ærið athugavert að leggja þennan skatt á þau, og það svona háan. Mjer getur ekki verið grunlaust um það, að það verði til þess að draga úr meiriháttar húsabótum, og tel jeg það illa farið, því húsabætur verða að teljast engu síður til framfara en vegabætur yfirleitt. Húsabæturnar eru eitt helsta menningarsporið, er landsmenn hafa stigið, og eru mjög mikið til hagsældar fyrir þjóðina, auk þess sem þær gera líf og heilsu manna og dýra svo miklu öruggari en ljeleg húsakynni. Þá vil jeg benda á það, að sama nauðsynin er ekki alstaðar fyrir vegabætur, og heldur ekki sömu skilyrði til þess að geta lagt vegi svo, að nokkru haldi komi í hlutfalli við kostnaðinn. Jeg vil t. d. benda á Strandasýslu, Norður-Ísafjarðarsýslu, Barðastrandarsýslu og að miklu leyti Snæfellsnessýslu. Í þessum sýslum má heita, að vegalagningar sjeu ókleifar nema á nokkrum köflum, án óútreiknanlegs kostnaðar. Sumir kaflar eru svo ómögulegir til vegalagninga, að akvegir þar mundu kosta milj. kr. Þessir kaflar verða ekki bættir með hóflegum kostnaði á annan hátt en með gamla ruðningnum. Aftur má nefna aðrar sýslur, eins og Árnes-, Rangárvalla-, Mýrasýslu o. fl., þar sem vegirnir eru lífæðar hjeraðanna, og það fje, sem til þeirra er varið, er lífsnauðsyn. Það mun því mörgum þykja líklegt, að samþyktarlög ættu betur við þar, sem staðhættirnir eru svo ólíkir. Ekki er hægt að segja, að gjöldin til sýsluvega sjeu svo mjög skorin við neglur eftir frv. þessu, þar sem þau hafa allra hæst verið 55 þúsund krónur, en verða eftir frv. 188 þús. krónur, og þó eru margar sýslur áætlaðar með 2‰, en það má þó gera ráð fyrir því, að þær muni stöku sinnum, svo sem einu sinni eða tvisvar á áratug, vilja ná sjer í styrk úr ríkissjóði, og leggi því hærra gjald á sig, svo það má óhætt gera ráð fyrir fullum 200 þús. árlega til sýsluvega. En svo má nú líta á það, hversu þungt þetta kemur niður á einstakar jarðir, sein eru í háu mati, vegna sjávarhlunninda. Það er gert ráð fyrir því í frv., að eyjajarðir geti orðið skattfríar, og er það ekkert ósennilegt, en þá væri það heldur ekki ósennilegt, að jarðir, sem eru metnar hátt, einungis vegna eyja eða hólma, sem undir þær liggja, fengju líka einhverja ívilnun, þó að bæjarhúsin standi uppi á fastalandi. Jeg ætla nú að leyfa mjer að benda á nokkur dæmi. Broddanes í Strandasýslu á að borga með 2‰ tæpar 70 kr., en ef gjaldið væri nú tvöfaldað eða þrefaldað, þá alt að 200 kr. á ári, og hefir þó sama sem alls engin not af sýsluvegi. Sama gjald á að hvíla á Ófeigsfirði, sem er bær norðast í Strandasýslu, innikreptur af vegaleysum, sem ómögulegt er að bæta, og alt munu teljast hreppsvegir, ef vegi skyldi kalla. Sama er um Eyjar í Strandasýslu, 5 hndr. kot. Heyskapurinn á landi eitt kýrgras; engir vegir, en alt farið á sjó. Vegagjald þar um 50–150 kr. Bær í Hrútafirði með sama gjald, en enga sýsluvegi fyr en langt norður í sýslu, en vitanlega liggur þar um þjóðvegur, svo að segja má, að sú jörð standi best að vígi til þess að leggja öðrum styrk. í Norður-Ísafjarðarsýslu er alt farið og flutt á sjó, enda flestir vegir lítt færir og óbætanlegir. Þar á Ögurábúandinn að greiða um 50–150 kr. á ári, en Vatnsfjarðar um 80–240 kr., Reykhólar og Skarð á Skarðsströnd um 65–200 kr. hvor. Hólmar í Reyðarfirði sama, Þá kem jeg að lokum að einni jörð í Árnessýslu, Þorlákshöfn. Að öllum líkindum verður bóndinn þar að borga um 1000 kr. á ári til sýsluvega. Kvað þó fremur lítils góðs njóta af sýsluvegunum, en Árnessýsla þurftarfrek í þeim efnum. Þá ætla jeg að taka tvö dæmi af húsum. Við Reykjarfjörð í Strandasýslu var nýbygt hús í malarvík, einkis nýtri eftir almennum mælikvarða. Húsið og lóðin er virt á 80 þús. kr.; þó tapast helmingur þess, sem það kostar nú í reyndinni, því það var lítið meira en hálfgert, þegar það var virt. Af þessari eign ætti að borga eftir frv. 160–180 kr. í sýsluvegagjald, og eins fyrir það, þó að hún verði alls ekki notuð, eins og nú munu mestar líkur fyrir. Að lokum flyt jeg mig á nýbýlið Jaðar; þar hefir presturinn í Vallanesi bygt hús, sem eru virt á 34 þús. kr.; eftir mínum grun mikið vanvirt, en ekki óvirt. Býlið sjálft er metið á 2600 krónur. Nú er viðbúið, að þessi maður verði að borga kringum 200 kr. sýsluvegagjald, ofan á 59 kr. fasteignaskatt. Þegar þessi hús voru bygð, og eins enn, áttu þau að vera nálega að öllu leyti skattfrjáls, en nú á hann að fá á þau um 240 kr. árlegan skatt. - Er nú þetta ekki nokkuð athugavert? Verður þetta ekki skoðað sem hegning á þá, sem ráðast í meiri háttar húsabætur? Verði þannig litið á af mönnunum sjálfum, þá er hætt við, að það hafi ekki heillarík áhrif. Þá verð jeg að minna á það, að nálega allar jarðir á landinu hafa not hreppsvegar, og sumstaðar er það mjög mikils virði að fá hann endurbættan, og þar hafa menn annan útgjaldapóstinn, alltilfinnanlegan. Annars dettur mjer í hug, að rjettast væri að leggja verulegan skatt á til þeirra vega, en þar sem þeir væru litlir, vegna þjóðvega eða sýsluvega, þá væri nokkuð af því fje, eða ef til vill mestalt, lagt í sýsluveginn, en lítið eða ekkert þar, sem hreppsvegirnir eru, þeir einu vegirnir, er koma að daglegum notum. Þetta hefir líka verið gert, og er samkvæmt gildandi vegalögum. Annars finst mjer, að þetta skattamál til vega hefði átt að takast til athugunar í föstu sambandi við gjaldstofnana til sýslu- og bæjarsjóða. Það mun reynast illa að taka þessi mál í mörgum pörtum og sitt á hvorum tíma. Að endingu ætla jeg að lýsa þeirri skoðun minni, að jeg álít mjög varhugavert að leggja mjög þunga skatta á þessar svo kölluðu fasteignir landsmanna, því að þær eru yfirleitt ekkert betri eignir en aðrir fjármunir.