Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jakob Möller) Það eru aðeins nokkrar upphæðir á þskj. 367, sem nefndin leggur til, að bætt sje við. Tvær fyrstu brtt. eru um gjöld til póstafgreiðslumanna utan Reykjavíkur. Þau eru ákveðin í fjárlögunum aðeins sem áætlunarupphæð. Upphæðin getur farið eftir því, hvernig á er haldið. Það hefir verið siður að taka þessar upphæðir upp í fjáraukalög; það kom aðeins ekki til þess á síðustu þingum, því að engar umframgreiðslur hafa átt sjer stað síðan 1921. Fjárveiting fyrir hinum 2 liðunum er í fjáraukalögum fyrir 1923, en hefir ekki komið til greiðslu fyr en 1924, svo heimildin var formlega úr gildi gengin. Því þótti nefndinni rjett að taka þetta upp. Að öðru leyti er ekki mikið um frv. að segja. Að vísu hefði mátt fella burt 2 upphæðir. Í 3. gr. B-lið brunaábyrgðar- og sótaragjöld. Þetta eru lögboðin gjöld, sem strangt tekið er ekki ástæða til að taka upp í fjáraukalög. Þá vil jeg vekja athygli á kostnaðinum við sambandslaganefndina. Nefndinni þótti sá kostnaður nokkuð mikill; fundur sambandslaganefndarinnar var haldinn heima og þessi upphæð er umfram föstu launin. Þá er 2. liður sömu greinar, 2000 kr. kostnaður við ríkisráð. Nefndin vildi gjarnan fá upplýsingar um þetta.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er altaf álitamál, hvað upp skuli taka í fjáraukalög og hvað ekki. Jeg hefi ekkert að athuga við breytingar þær, sem hv.fjhn. hefir gert. Jeg hefi tilhneigingu til þess að fara heldur lengra en skemra í því að taka fjárgreiðslur upp í fjáraukalög. Jeg er nú ekki með öllu viðbúinn að svara því, sem hv.frsm.fjhn. (JakM) mintist á. Viðvíkjandi sambandslaganefndinni, þá skildist mjer það ekki vera bein fyrirspurn, heldur nokkurskonar áminning um að greiða ekki meira en nauðsyn krefði til hennar. Jeg held, að þeir nefndarmenn, sem búsettir eru hjer, komist ekki hjá nokkrum aukaútgjöldum vegna veru dönsku nefndarmannanna hjer, þegar fundir eru haldnir hjer heima, til þess að halda uppi samræmi á framkomu nefndarhlutanna hjer og í Danmörku. Þá er ríkisráðskostnaðurinn, 2000 kr. Það er sama veiting og tekin var upp í fjárlögin 1925. Þá var þessi kostnaður hækkaður um 2000 kr. Allar sömu ástæður fyrir hækkuninni voru til staðar 1924. Því þótti stjórninni rjett að greiða þessa upphæð.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg hefi ekki umboð frá fjhn. til þess að áfellast hæstv. stjórn fyrir þessar greiðslur. Jeg greiddi sjálfur atkvæði með hækkuninni á ríkisráðskostnaðinum í fjárlögunum 1925. Það er rjett til getið hjá hæstv. fjrh. (JÞ), að það var ekki meining fjhn. að finna að eða áfellast stjórnina fyrir greiðsluna til sambandslaganefndarinnar. En henni fanst upphæðin samt nokkuð há, þótt gert væri ráð fyrir risnu af hálfu íslensku nefndarmannanna.

Frsm. (Jakob Möller) Það stóð svo á í fyrra, þegar frv. til laga um samþykt landsreikningsins kom til 2. umr., að jeg var ekki viðstaddur og gat því ekki tekið til máls. Nú skal jeg því votta það, að fjhn. kann vel þeirri breytingu á reikningnum, sem tekin hefir verið upp hin síðari ár. Hún gerir reikninginn gleggri yfirlits. Annars hefi jeg ekki mikið um frv. að segja, eins og nál. ber með sjer. Nefndin hefir aðeins óskað eftir upplýsingum um nokkra liði, sem nefndir eru á þskj. 368. Þeir eru sumpart þess eðlis, að nefndinni finst þeir ekki eiga heima þar, sem þeir eru settir, og sumpart veit nefndin ekki, hvernig þeir eru tilkomnir. T. d. greiðsla samkv. þál. 15. sept. 1917, um skipun fossanefndar. Sú nefnd hefir lokið störfum sínum fyrir löngu, en þó er greiðsla til hennar kr. 1751,42. Þetta kemur nefndinni nokkuð undarlega fyrir sjónir. Þá er veitingin til alþýðuskólans á Eiðum, 625 kr. Það er ólíklegt, að hún standi í sambandi við stofnun skólans. Hún ætti því að standa í sama lið í fjárlögunum og aðrar veitingar til skólans. Hjer virðist vera um misfærslu að ræða. Af því, sem ekki er tekið upp í þetta þskj., mætti náttúrlega benda á útgjöld til Flóaáveitunnar, þó að þar sje reyndar sjerstaklega ástatt, því að ætla má, að þau útgjöld væntanlega hverfi algerlega með tímanum. Ennfremur útgjöld, er snerta skipulag kauptúna og sjávarþorpa, er nú hafa verið tekin upp í fjárlög, og jarðræktarlögin sömuleiðis. En hitt virðist ekki skifta máli, ef hæstv. stjórn er eitthvað vant við látin að gefa upplýsingar um þessar greiðslur, sem tilfærðar eru í nál., og jeg leyfi mjer þá að vænta þeirra við 3. umr. málsins.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hafði ekki gætt þess að grenslast nægilega eftir því hjá ríkisbókhaldinu, til hvers þetta hefði gengið, og vildi jeg því heldur láta bíða til 3. umr. að svara fyrirspurn hv. nefndar, til þess að vera viss um að fara öldungis rjett með. Aðeins skal jeg nefna það, sem talað var um viðvíkjandi fossanefndinni og fært hefir verið þannig í mörg ár. Þetta er kostnaður við árlegar vatnsrenslismælingar. Það er mæling á vatnsrensli í nokkrum vatnsföllum á landinu, sem byrjað var á eftir tillögum fossanefndar á sínum tíma og er stöðugt framkvæmd undir stjórn vegamálastjóra. Að bendla fossanefndina við það kemur ekki til af neinu öðru en því, að byrjað var á því á sínum tíma eftir tillögum frá þessari nefnd.

Björn Líndal Eins og sjá má á nál.fjhn. á þskj. 144 og brtt. minni á þskj. 340, hefi jeg talið fara betur á því, að einkaleyfið væri ekki veitt á nafn neinna einstakra manna, heldur fjelagi, sem stofnað yrði í þessum tilgangi. Jeg vil taka það fram til þess að firra öllum misskilningi, að jeg ber alls ekki vantraust til þeirra heiðursmanna. er einkaleyfið eiga að fá samkv. frv. Þvert á móti. Jeg álít þá mjög góða og áreiðanlega menn. En það liggur ekki fyrir nein trygging fyrir því, að þessir menn dragi sig ekki til baka þegar til á að taka. - Allir erum við dauðlegir, og dauðinn getur sótt þessa menn, annan eða báða, áður en varir, og ef annar þeirra deyr áður en einkaleyfið er fengið, verður hinum naumast veitt einkaleyfi samkv. frv. Þegar þetta er athugað, álít jeg rjett að binda leyfið ekki við nafn. Þar fyrir tel jeg ekki líklegra, að aðrir fái leyfið en einmitt þessir menn, og jeg tel það sjálfsagt, að þeir gangi fyrir öllum öðrum, að öllu jöfnu. En jeg skil frv. á þann veg, að stjórnin megi leita fyrir sjer, hvort ekki fáist betri tilboð en þetta. Vona jeg, að hv.þdm. geti fallist á brtt. mína.

Jón Auðunn Jónsson Jeg hefi verið þeirrar skoðunar, að mjög efasamt væri hvort leyfa skyldi happdrætti hjer á landi, sakir þess, að jeg áleit happdrætti leiðinlega aðferð til að taka, fje af mönnum til ríkisþarfa. - En nú hefi jeg sjeð, hvernig fjeð streymir út úr landinn til hinna erlendu happdrætta, og áleit jeg þá að skömminni til skárra að stofna til innlends happdrættis, ef ríkissjóður hefir af því ríflegar tekjur. Jeg held þó, að varla verði seld nein ósköp af happdrættisseðlum innanlands, enda er í frv. því sem hjer liggur fyrir, gert ráð fyrir, að langmestur hluti miðanna verði seldur í öðrum löndum. Nú álít jeg rjett, að nokkru af þeim tekjum, sem ríkissjóður hefir af þessu, og tæpast geta talist vel fengnar, sje varið til að styrkja þá, sem erfiðust lífskjör eiga, en það hygg jeg að sjeu gamalmennin. Því ber jeg fram þá brtt., að af hreinum tekjum ríkissjóðs af happdrættinu skuli á næstu 10 árum ganga 100 þúsund krónur árlega til eflingar ellistyrktarsjóðnum. Verði þessi brtt. mín feld, mun jeg ekki fylgja frv.

Jón Kjartansson Jeg á brtt. á þskj. 347. um það að önnur málsgr. annarar gr. falli niður, sem sagt orðin: „Um sama tímabil skal það og, að viðlögðum 200–2000 kr. sektum til ríkissjóðs, vera bannað að versla með eða selja á Íslandi hluti fyrir happdrætti utan ríkis eða hafa þar á hendi nokkur störf þar að lútandi.“ Jeg fæ ekki betur sjeð en að þessi málsgrein sje óþörf nú orðið, auk þess sem hún fer í bág við 2. gr. laga um happdrætti og hlutaveltur, er nú hafa verið afgreidd sem lög frá Alþingi, því að þar eru sektir ákveðnar við hinu sama broti 500–5000 kr. Jeg fæ ekki sjeð, hvaða vit getur verið í þessum tvenskonar ákvæðum. Hinsvegar er engin ástæða til að hafa ákvæði um þetta í frv., því að auðvitað verður um það farið eftir ákvæðum happdrættislaganna.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Hv. flm.brtt., sem nú eru fram komnar við frv., hafa nú hver mælt fyrir sinni. Þær eru allar þess eðlis, að vart geta orðið um þær miklar deilur. Fyrst skal jeg minnast á brtt.hv.þm. Ak. (BL), um það, að leyfið skuli ekki veitt á nafn. Þetta var til umræðu í nefndinni, og gat hún ekki orðið sammála um það. Þótti meiri hlutanum ekki ástæða til að fella niður þetta ákvæði, úr því að frv. má teljast bygt á tilboði þessara manna. Það segir sig sjálft, að dragi mennirnir sig til baka eða deyi, þá verður happdrættið ekki stofnað í bili. Þá er brtt.hv.þm. V.-Sk. (JK), að fella niður sektarákvæðin. Það kom til tals í nefndinni, að þessi málsgr. væri ef til vill óþörf, vegna ákvæðanna í hinum almennu lögum um happdrætti og hlutaveltur. En þó vildi nefndin ekki fella þetta niður, sakir þess, að frv. ber að skoða sem einskonar samning við þessa menn. Það er ljóst, að ekki er næg trygging fyrir mennina að hafa ákvæði um þetta í almennum lögum, því að þeim má altaf breyta. - Hvað því viðkemur, að ósamræmi sje í sektarákvæðunum, þá þarf það alls ekki að saka. Það þýðir aðeins það, að sektarákvæðum almennu laganna má breyta niður að lágmarkssektum þessa frv., en ekki setja þau lægri. En ef menn vilja samrýma þetta strax, þá má það mín vegna. Þá er brtt.hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), að lágmarkságóði ríkissjóðs af happdrættinu renni til ellistyrktarsjóðsins í 10 ár. Jeg hefi minst á þetta við 2. umr. og er því persónulega fylgjandi. Jeg hefi og áður skýrt frá ástæðum nefndarinnar fyrir hennar till. Sje jeg ekki ástæðu til að endurtaka það við þessa umr.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer þykir undarlegt að heyra það fram borið af hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og fleiri háttv.þm., að ástæðan til, að þeir fylgi þessu frv., sje sú, hve mikið fje fari út úr landinu fyrir erlend happdrætti. Þessir hv.þm. vita þó, að nú á þessu þingi hafa verið samþykt lög, sem banna hjer sölu á erlendum happdrættismiðum. Mjer finst því þessi ummæli hv.þm. sýna nokkuð litla trú á því, að bannlagasetning geti gert nokkurt gagn. Þótt jeg sje yfirleitt enginn bannvinur, hygg jeg það nokkuð langt gengið að álíta hana altaf þýðingarlausa. Úr því að hið háa Alþingi vildi fara þessa leið til að útrýma erlendum happdrættum, þá finst mjer það fulllangt gengið að vantreysta svo ógurlega þessum ráðstöfunum, að vilja jafndýra lækningu og að magna farganið svo innanlands, að hið erlenda drukni alveg. Það ætti að minsta kosti að vera óhætt að bíða með þetta uns hin lögin hafa sýnt, hvað þau geta. Hv. þm. Ak. (BL) vildi taka nöfnin burt úr frv., en gerði þó ráð fyrir, að þessir menn væru látnir ganga fyrir öðrum. Við það var auðvitað ekkert að athuga. En svo kom hv.frsm. meiri hluta (HStef) og sagði að frv. bæri að skoða sem samning við leyfishafa. Þessu vil jeg algerlega mótmæla. Í þessu frv. er aðeins gefin heimild til stjórnarinnar til að veita þessum mönnum einkaleyfið. Með þessu formi er ekki hægt að skylda stjórnina og því síður að binda hana svo freklega, að frv. sjálft geti talist samningur. Annars er líka eitt atriði, sem jeg held að sje nokkuð sjerstakt fyrir þessi heimildarlög. Það er, að í þau vantar ákvæði, sem er í flestum öðrum slíkum lögum, sem sje tímatakmarkið, hvenær heimildin falli úr gildi fyrir stjórnina.

1. mars 1927, tekið fram í e.-lið

. Það er dálítið annað. Þá hafa þessir menn mist sín forgangsrjettindi. En verði brtt.hv.þm. Ak. (BL) samþykt, og raunar hvort sem er er opin leið að þinga þá við aðra um að taka að sjer happdrættið. Það er meira að segja skýrt tekið fram í e.-liðnum, ef einkaleyfishafar fyrirgeri rjetti sínum, þá sje ráðuneytinu heimilt að selja einkaleyfið öðrum í hendur. En það er engin takmörkun á þeim tíma, sem heimild ríkisstjórnarinnar gildir. Þetta finst mjer óvenjulegt, svo og það, að frsm. meiri hl. skyldi ekki geta verið samþykkur brtt.hv.þm. V.-Sk., um að fella 2. málsgr. 2. gr. niður. Sú málsgr. virðist alveg óþörf og fara í bága við ákvæði, sem sett var inn í önnur lög, sem samþykt hafa verið á þessu sama þingi.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal ekki karpa mikið við hæstv. fjrh. Með lögum þeim, sem samþykt voru nú fyrir skemstu hjer á þinginu, var ekki bannað að kaupa erlenda happdrættismiða, heldur aðeins að selja þá. Jeg hygg, að þeim fjölgi, sem kaupa erlenda happdrættismiða: svo er reynsla síðari ára. Jeg hefi ekki trú á henni, þar sem leyfilegt er að kaupa, þótt óheimilt sje að selja.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Örstutt aths. út af því, sem hæstv. fjrh. sagði. Hann taldi mig hafa kveðið of fast að orði, er jeg sagði, að frv. væri samningur við leyfishafa. Jeg man ekki, hvernig jeg komst að orði, en jeg meinti það aðeins, að það væri samningsgrundvöllur við leyfishafa; veit jeg þó ekki, hvort hæstv. fjrh. er ánægður með þetta orðalag að heldur. Þá kvað hæstv. fjrh. það undarlegt, að jeg skyldi ekki geta fallist á brtt.hv.þm. V.-Sk. Jeg lagði ekkert harðlega á móti henni, en sýndi hinsvegar fram á, að það væri ekki nauðsynlegt, að sektarákvæðin væru eins, þar sem í öðru tilfellinu væri að ræða um sjerstök lög, en í hinu um almenn lög, og þess vegna væri brtt. óþörf.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Þess mætti nú vænta, eftir eðli þessa máls, að um það yrðu alllangar umr., því að það er hvorttveggja, að málið er nokkuð yfirgripsmikið, og auk þess ákaflega mikið deilumál. En það ber ýmislegt til, að jeg mun ekki með minni framsögu gefa neitt tilefni til þess, að mjög langar umr. þurfi að verða. Þetta mál er líklegast að öllu samantöldu eitt hið best undirbúna mál, sem nú liggur fyrir þinginu. Það hefir ýmist verið stjfrv. eða sem þmfrv. á öllum þeim þingum, sem jeg hefi setið á, þó að þau sjeu nú reyndar ekki svo mörg. Og á flestum þessum þingum hefir málið verið talsvert mikið rætt. Auk þess hefir það verið rætt á Stúdentafjelagsfundum, í blaðagreinum og tímaritagreinum, og nú að síðustu hefir farið fram eftirtektarverð deila milli tveggja úr hópi þeirra manna, sem teljast verða allra manna kunnugastir skólanum, nefnilega tveggja yfirkennara við skólann, sem þar standa á öndverðum meiði hvor við annan. Þetta mál hefir því fengið þá meðferð alla, og þar að auki rækilegan undirbúning frá stjórnarinnar hendi, svo að jeg skil ekki, að hjer þurfi miklu við að bæta. En þar með er þó ekki sagt, að allir hv.þm. og aðrir, er þessu máli fylgja með áhuga, hafi þegar gert sjer ljósa grein fyrir málinu, en það er þá í rauninni einskis að vænta hjer eftir, því að svo mikið er nú búið að fást við þetta mál. Jeg vil, af því að svo mikið hefir þegar verið rætt um þetta mál, aðeins draga hjer fram örfá aðalatriði, sem mjer virðast vera í þessu máli, en þó eru það engan veginn ný atriði. Fyrsta atriðið, sem jeg vil benda á, er það, að þeir menn, sem stjórnin fól að undirbúa þetta mál á milli þinga og semja frv. það, er lagt var fyrir þingið 1921, sýndu ljóslega fram á þann tvíverknað, sem væri samfara skiftingu skólans, og nema mundi sem svaraði einu ári fyrir nemandann, ef ætti að halda tvískiftingunni og ná því, sem annars væri hægt að ná á sex árum með óskiftum skóla; það mundi taka hann sjö ár. En jeg skal ekki fara frekar út í þetta, heldur láta það, sem þeir menn hafa sagt, nægja sem svar við því, sem hv. minni hl. mentmn. telur fram undir staflið 2. þar sem þeir hv.þm. telja ekkert á móti því að hafa þessa skiftingu. Það hefir svo oft verið talað um það, í hverju þessi tvíverknaður liggi, að hafa tvo þriggja ára skóla til að ná sama tilgangi og sex ára heill skóli. Þá er annað atriði, sem jeg vil draga fram, sem altaf hefir stækkað í huga mínum, eftir því sem jeg hefi lengur hugsað um það. Það er um þyngd námsins, hvenær það á að þyngjast og hvenær það á að ljettast, ef það á annað borð er haft misjafnlega þungt. Eins og skólinn nú er, að neðri bekkirnir eru jafnframt gagnfræðaskóli, þá held jeg, að það sje víst óhjákvæmilegt að hafa þá fremur ljetta, því að það er í sjálfu sjer engin ástæða til þess að neyða menn, sem aðeins vilja ganga á þriggja ára gagnfræðaskóla, til að setjast þar að einhverjum óskaplegum bókaþrældómi, og þetta hefir líka reynst svo. Jeg hefi fyrir satt, að þrír neðri bekkirnir sjeu svo ljettir, að fullfrískir námsmenn, sem vilja leggja nokkuð mikið að sjer, myndu í raun og veru geta lokið því námi á tveim árum, ef í það færi. Aftur á móti hefir mjer virst, við að athuga, hvað lesið er í þrem efri bekkjum skólans, að þeir sjeu mjög þungir, Og þetta álít jeg að sje alveg öfugt við það, sem á að vera. Jeg álít, að í neðri bekkjunum eigi einmitt að leggja mesta áherslu á það nám, sem er beint erfiðisverk, að neðri bekkirnir sjeu einmitt rjett valdir til þess að safna í þeim fróðleiksundirstöðu, en svo eigi efri bekkirnir að vera ljettir, svo að nemendurnir geti meira notið sín, ef þeir vilja lesa sjer til einhvers fróðleiks utan hjá skólanámsgreinum, til þess að koma þroskaðri og betur hæfir til háskólans, þar sem þeir svo fá meira frelsi. Mjer virðist einmitt, að í þessu efni komi fram aðalmunurinn á þeim, sem útskrifast hafa frá yngri og eldri skólanum. Það er yfirleitt mikið deilt um það, hvorir sjeu betur að sjer. En eftir að jeg fór að taka eftir þessu, finst mjer einmitt, að munurinn sje aðallega fólginn í því, að stúdentarnir komi nú talsvert meiri bóka-þrælar úr skólanum heldur en þeir voru áður. Og það er aðal-afleiðingin af því, að þeir koma úr miklu aðhaldi, í stað þess, að jeg veit það um marga gáfuðustu og lærðustu menn okkar, að þeir hafa aldrei á æfi sinni tekið eins miklum þroska og þeir tóku í tveimur efstu bekkjum lærða skólans, þegar námið var svo ljett, að þeir gátu vel lært það á einu ári, sem annars var varið tveim árum til. Þá notuðu menn tímann til þess að lesa ýmislegt, sem gagn var að, og komu miklu frjálsari að háskólanámi. Þessi galli held jeg að hafi beinlínis leitt af skiftingu skólans; annaðhvort verða menn nú að hafa þetta svona eða þá að hafa skólann óskiftan, því að jeg get ekki fallist á, að það sje nokkurt vit í því að fara að neyða þá, sem ætla sjer aðeins að taka gagnfræðapróf, til þess að taka á sig þá þjálfun, sem er góð þeim, sem áfram ætla að halda. En sjeu á hinn bóginn neðri bekkirnir hafði svo ljettir, sem rjett er í gagnfræðaskóla, þá verður að herða mjög að efri bekkjunum, til þess að ljúka nauðsynlegu undirbúningsnámi. Þá er takmörkun á nemendafjölda skólans. Það er að vísu ein af ástæðum hv. minni hl., að ekki verði hægt að takmarka hann með þeirri breytingu, sem hjer er um að ræða, en því verð jeg algerlega að mótmæla, og jeg byggi það á þeirri sögulegu staðreynd, að það var einmitt á þeim tíma, sem breytt var í það horf, sem nú er, að nemendum skólans fjölgaði stórkostlega. Og ef litið er á það, hvort nokkurt orsakasamband sje þar á milli, þá er það sem sagt svo augljóst, að með þessum ljettu gagnfræðabekkjum neðan við skólann er mönnum, eins og einn hv.þm. hefir sagt hjer áður, gert hlaupvítt upp eftir skólanum, og ekki hert að þeim fyr en þeir eru komnir svo langt, að þá er farið að langa til að halda áfram, þó að þeir annars hefðu ekki ætlað sjer það. Það er alkunna, að menn eru oft hálfvolgir um það, hvort þeir ætla sjer að ganga mentabrautina eða ekki, en þegar þeir eru einu sinni komnir inn í námið, búnir að fá „blóðbragð á tunguna“, þá ráða þeir það af við sig að halda áfram með fjelögum sínum. Og ef það er gert mjög auðvelt að halda áfram, þá getur skólinn blátt áfram orðið einskonar gildra til þess að ná mönnum undir stúdentspróf. Um það, hvort æskilegt sje að hafa miklu fleiri stúdenta heldur en hjer eru eða ekki, eða hvort hjer þurfi fleiri lærða menn en komast í embætti, ætla jeg ekki að fara að ræða hjer, því að jeg held, að eftir öllum okkar högum hjer á landi, geti það ekkert deilumál verið, að það sje ekki heppilegt, að þeir menn, sem ætla sjer í aðrar stöður, ætla sjer að verða kaupmenn, bændur, eða eitthvað annað, fari að eyða fleiri árum í undirbúningsnám undir háskóla. Það er áreiðanlegt, að þeim árum er hægt að verja miklu betur til einhvers annars náms heldur en til þess að verða stúdent eða kandidat. Jeg held einmitt, að með því að gera skólann að óskiftum lærðum skóla aftur, gera neðri bekkina talsvert þunga, og láta það strax vera yfirlýst, að þeir, sem byrja á þessum skóla, það sje eingöngu þeir, sem ætla sjer að komast á enda brautarinnar og vilja verja til þess þeim 12–14 árum, sem það kostar, það mundi draga stórkostlega úr aðsókninni að skólanum. Svo er það fjórða atriðið, sem jeg vil nefna af breytingum þessum. Það er atriði, sem fyrir mjer er ekkert aðalatriði. Það, sem jeg þegar hefi nefnt um að hafa óskiftan skóla, það er aðalatriðið. Það, sem jeg á við hjer, er það að taka upp aukna kenslu í latínu, en það sjá allir, að það er ekki sjálfsögð afleiðing af hinni, því að það mætti vel gera skólann að óskiftum 6 ára lærðum skóla, án þess að leggja latínuna til grundvallar. En jeg verð að segja það, að latínu-nám vinnur heldur á í huga mínum heldur en hitt, við það að fást lengur við að athuga málið, og það er alls ekki af neinum þráa eða af því, að orustu-hitinn hafi haft nein sannfærandi áhrif á mig um rjettmæti málsins, heldur er það af því, að jeg hefi bæði fyrir mjer sögusögn fjölda ágætra manna frá gamla skólanum og líka að nokkru leyti eðli málsins, fyrir því að latínukenslan er ágætt þroskameðal. Það er mál manna, og það er vitanlega ekki hægt að fara eftir neinu öðru í því efni en umsögn manna, að latínan hafi verið sú námsgrein, sem fjekk þeim nóg til þess að glíma við og varð þeim endanleg þjálfun. En jeg skal ekki orðlengja þetta frekar, jeg vil aðeins minnast lauslega á þrjár helstu mótbárurnar, sem fram hafa komið. Það hefir verið sagt, að ófært væri að neyða menn til þess að lesa jafn-„ópraktíska“ námsgrein sem latínu. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði einhverntíma, að latína hefði beinlínis verið „praktiskt“ nám áður fyrri, þegar hún gekk á meðal lærðra manna, enda var þá svo sem ekkert annað lært en latína. Og öll undirbúningsmentun gekk út á það, að gera menn svo, að þeir gætu bjargað sjer á meðal lærðra manna, hvar sem þeir komu, og urðu svo að taka sitt sjernám á eftir. Mig minnir, að það sje í Ordinantíu Kristjáns IV., að svo er fyrir mælt, að menn skuli fyrst læra stafrófið, og svo byrja á að lesa latínu. Það er vitaskuld, að latína er nú ekki „praktiskt“ mál eins og þá var, en það dettur heldur engum manni í hug nú að leggja jafnmikla áherslu á latínu, heldur aðeins það, að gefa latínunni þann tímafjölda, að menn geti orðið það sæmilega að sjer í henni, að hún geti orðið þeim verulegt þroskameðal. Það er nú svo, að hún er ekki orðin „praktisk“ lengur, en jeg held, að það eigi alveg það sama við í andlegum efnum eins og í líkamlegum. Hnefleikamaðurinn æfir sig ekki stöðugt í því að beita hnefunum og sjá; nei, aðalæfing hans liggur í því að hlaupa, og sömuleiðis minnist jeg þess, að knattspyrnukennari, sem kom hingað, hvatti þá, sem lögðu stund á þá íþrótt, til þess að hlaupa stöðugt. Og hvernig er nú þetta? Væri ekki hyggilegra að ganga beint að því verki, sem menn ætla sjer að læra? Hnefleikamanninn að slást og knattspyrnumanninn að erfiða með knöttinn? Nei, það er skilyrðið að gera menn fyrst og fremst vel þjálfaða; svo að þeir geti komist langt í sinni list. Þannig er það og í andlegum skilningi. Þó að menn svo aldrei líti framar í latneska bók, þá er sú fyrirhöfn, sem til hennar fer, margfaldlega endurgoldin, ef hún aðeins reynist gott þroskameðal alment, því fyrirhöfnin við hana skilar sjer þá í öllu öðru, sem maðurinn fæst við. Það er líka dálítið í þessu, sem skilur á milli real-skóla og lærðs skóla, að mínu viti. Real-skóli er svo að segja takmarkið í sjálfu sjer, hann er ekki neinn undirbúningur undir annan skóla. Það, sem þar er numið, er það eitt, sem menn ætla sjer að nema. Aftur á móti er lærður skóli beinlínis undirbúningur undir hærri skóla, og hann hefir því ekki nema að nokkru leyti sinn tilgang í sjálfum sjer, en höfuðtilgangur lærðs skóla er að búa menn undir annan hærri skóla. Þetta gerir verkefni þessara skóla talsvert ólík. Og ef latínan er „ópraktisk“, hvað er þá ekki mikið af námsgreinunum yfirleitt ópraktiskt“? Hvaða gagn hafa t. d. prestar og sýslumenn af þekkingu sinni í náttúrufræði yfirleitt, t. d. jarðfræði og steinafræði? Það má auðvitað segja, að það sje altaf hægt að hafa eitthvert gagn af því, sem lært er, og að minsta kosti ætti það að miða ofurlítið í sömu áttina og latínulærdómurinn, að þroska nemandann. En ekki held jeg, að alment verið haft mikið upp úr náttúrufræðisvísindum. Það má auðvitað segja, að þau sjeu ákaflega þroskandi, en hve margir hafa gagn af því í lífinu á eftir, hvað miklu fleiri en þeir, sem hafa gagn af latínu? Þá er eitt atriði hjá hv. minni hl., í fylgiskjali II, þar sem talað er um, að sá tími, sem ætlaður er til náms í stærðfræðideild, verði ekki fullnægjandi til þess að geta náð inngöngu á fjöllistaskólann, Jeg álít, að þetta skifti engu, því að til þess að ráða bót á því, þarf ekki annað en að auka tímafjölda þeirra námsgreina, og ef menn ekki vilja tvískifta nema tveimur efstu bekkjunum, þá verður að auka tímafjöldann. En þar að auki hefi jeg sjeð, að mönnum kemur ekki alveg saman um það, hvort þetta sje svo ófullnægjandi. Þá vil jeg minnast á þriðju ástæðuna og ljúka þannig máli mínu. Það er að mínu áliti raunveruleg ástæða. Ef skólinn hjer verður gerður að óskiftum lærðum skóla, þá vantar okkur gagnfræðaskóla, og það er alveg rjett, að þá er illa sjeð fyrir gagnfræðamentun hjer. Það eru að vísu nokkrir skólar hjer, sem má kalla gagnfræðaskóla, og svo er Flensborgarskólinn hjer í nánd. En þetta er þó alt saman ófullnægjandi. það hlýtur að reka að því, að það verður að sjá betur fyrir gagnfræðanáminu. En undan hverju er þá verið að kvarta? Þeir, sem ekki vilja láta skifta skólanum, þeir segja, að það sje sjeð svo illa fyrir gagnfræðanáminu, og það er þá auðsjeð, að það þarf að koma hjer upp nýjum gagnfræðaskóla, og það þarf meira að segja að koma honum upp á næstu árum, og það alveg án tillits til þess, sem hjer kann að verða gert. Það getur einmitt vel verið, að ef mentaskólinn væri gerður að óskiftum skóla, þá verði það þessu máli til góðs, með því að herða á umbótum í því efni. Jeg get hugsað mjer opna leið til að leysa þetta mál með hægu móti, og það væri í sambandi við barnaskóla Reykjavíkur. Það á nú að reisa hjer svo stóran skóla, að eigi verður brúk fyrir alt húsið strax. Og meðan verið væri að koma upp húsi fyrir gagnfræðaskóla, mætti fá ljeðar stofur þar. Auk þess má koma upp gagnfræðaskóla ódýrari í sambandi við barnaskólann, enda var í fyrstu gert ráð fyrir því á uppdrætti, að menn settu svona til gamans gagnfræðaskóla við endann á barnaskólanum, og átti að vera innangengt milli þeirra. Jeg læt svo þetta nægja sem almennar ástæður fyrir því, að meiri hl. nefndarinnar leggur með frv. Og um einstakar brtt. nefndarinnar og einstakar greinar frv. get jeg verið fáorður. Frv. hefir eftir svo langan tíma, sem það hefir verið á döfinni, fengið gróflega fast snið, sem ekki er mikið haggað, þótt nefndin beri fram fáeinar brtt., svo sem um kenslu í kristnum fræðum og líkams og heilsufræði. Hvorttveggja fanst okkur heyra til almennri mentun. Svo er tekið upp í 2 efstu bekkjunum aukanám, eftir því sem best er við hæfi hvers eins. Hefir það tíðkast í skólum erlendis, sjerstaklega í Þýskalandi, og gefist vel. Hafa skólarnir á skrá sinni sæg af námsgreinum, er menn geta valið um. Það ræður af líkum, að það er dýrt og erfitt, nema við stóra skóla, að hafa svo mikla kenslukrafta sem þarf. En okkur langar til með þessu að sveigja ofurlítið til fyrir menn í skólanum í þessa átt, þannig, að ef einhver er hneigður fyrir einhverja námsgrein, að hann geti fengið meiri tilsögn í henni heldur en skólinn veitir alment og innan vissra takmarka, í námsgreinum, sem ekki eru kendar í skólanum, t. d. í grísku, því að það er fjarskalegur galli á því fyrir guðfræðinga, að þurfa að byrja á því námi í Háskólanum, jafnhliða heimspeki. Þá höfum við fært aldurstakmarkið fram um eitt ár, úr 12 í 13. Það verður hver að gera upp við sjálfan sig, hvað hann telur heppilegastan aldur. Það er gott að ýmsu leyti, að koma ungur í skóla, en munur er stór á því, hvað hinir eldri hafa meira gagn af skólavist. Þá fanst okkur með frv. vera gert ráð fyrir því og útilokað, að menn kæmust inn í aðra bekki en fyrsta bekk. Þetta er ófært, því að svo framarlega sem menn hafa næga þekkingu, þá eiga þeir að geta sest í aðra bekki. Svo er það smávegis breyting, að hafa prófdómara 2 í staðinn fyrir 3. Okkur var sagt, að það hefði tíðkast í seinni tíð og reynst vel. Þá er brtt. við 8. gr. um það, að skólastjóri í stað skólastjórnar gefi sjerstök frí. Það er þunglamalegt fyrirkomulag, að þurfa að kalla saman kennarafund í hvert skifti, og er best, að rektor ráði því, hvenær frí er gefið. 5. brtt. a, er aðeins til samræmis, og hin brtt. um það, að þeir fastir kennarar, sem hafa miklar stílaleiðrjettingar, skuli fá 1–3 stunda eftirgjöf á skyldustundum á viku. Hefir þetta sjálfsagt fallið úr frv. af misgáningi. Síðast er svo brtt. um það, að utanbæjarmenn skuli sitja fyrir heimavist. Jeg orðlengi svo ekki frekar, en óska þess, fyrir mína hönd og meiri hl. nefndarinnar, að hv. deild afgreiði frv. og láti þar með málið vera úr sögunni og því skipað á hinn heppilegasta hátt.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) það hefir stundum tekist betur til, þegar máli hefir verið vísað til stjórnar, en í þetta skifti. Á síðasta þingi var því vísað til stjórnarinnar, með von um, að það kæmi ekki fram aftur. Það hefir þá verið borið fram enn einu sinni og fær þá hinar sömu viðtökur og áður, að undir eins og byrjað er að ræða það, rjúka flestir þdm. út úr salnum. Áhuginn fyrir þessu menningarmáli er ekki meiri en þetta. Mjer er óskiljanlegt, hve langlíft frv. er orðið, og það hlýtur að standa í sambandi við eitthvað, sem ekki er vert að tala um nema í hálfum hljóðum. Svo sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) sagði, eru tvö höfuðatriði frv. þessa: latínukensla í ríkum mæli og óskiftur skóli. Hv. frsm. (MJ) ljet í veðri vaka, að það væri ekki aðalatriði fyrir sjer, að fá latínukenslu aukna. Öðru vísi mjer áður brá. Jeg veit ekki betur en að upphaflega hafi átt að auka latínukenslu um helming, eða jafnvel þrefalt. Nú eru orðin endaskifti á þessu. Þjónar latínunnar segja nú, að sjer standi á sama um hana, bara að skólinn verði óskiftur. Þannig hafa þeir þá flúið úr öðru aðalvígi sínu, og jeg býst við, að þess verði ekki langt að bíða, að hitt verði líka yfirgefið. Jeg skal þá fyrst halda mjer við latínuna. Hv. frsm. (MJ) sagði, að hún væri ekkert aðalatriði, En hvernig var þetta á þinginu í fyrra? Heimtuðu latínumennirnir ekki þá að fá latínu til inntökuprófs? Mjer skildist svo á hv.þm. Dala. (BJ) þá, að alt væri ónýtt, ef latína væri eigi við inntökupróf. - Það má auðvitað bera fyrir sig umsagnir gamalla og gáfaðra manna um það, að latínan hafi reynst þeim gott meðal til þess að temja hugann. En það er ekki leitast við að fá dóm þeirra manna, sem lotið hafa nýja skipulaginu. Ef þeir væru orðnir nógu gamlir, mundu svör þeirra hin sömu um námsefni þeirra. Óánægjan er í rauninni önnur en út af námsefni. Meðal eldri manna er óáægja út af því, að yngri stúdentar viti ekki sumt, sem þeir eldri viti. En eftir hinu er ekki tekið, að hinir yngri stúdentar vita margt, sem hinir vita ekki. Úthaf þekkingarinnar er svo stórt, að eigi er við öðru að búast en að aflað verði sundurleitrar þekkingar, og ekki geti allir vitað alt, eða eitt og hið sama. Námskröfurnar breytast óðum, og það, sem áhersla er lögð á nú, hverfur síðar í myrkur sögunnar, en annað kemur í staðinn, það væri tákn dauða en ekki lífs, ef slíkar breytingar ættu sjer ekki stað hjá okkur. Það var engin stundaræsing, sem olli því, að latínunni var spyrnt burtu úr Mentaskólanum. Það var rótgróin óánægja, áratuga gömul, sem hún fjell fyrir. Og slíkar eikur sem hún falla ekki fyrir vindhöggum. Ríki latínunnar var mikið á miðöldunum. En það eru axarhögg nýrri alda, sem hafa felt hana, og rutt henni úr öndveginu. Lærðustu latínumenn um aldamótin færðu ekki önnur rök gegn nýja fyrirkomulaginu en þetta: Við verðum að bíða eftir Dönum, þar sem við sækjum háskóla til þeirra. - Í Danmörku komst svo hið nýja fyrirkomulag á mótstöðulítið, fyrir góðra manna aðstoð. Á þeim tímum var heldur eigi neinn ljómi yfir latínunni, enda þótt nú bláni yfir henni í augum einstaka manns, þegar hún er komin 20 ár aftur í tímann. Björn M. Olsen sagði um aldamótin, að þá væri enginn stúdent, er hefði svo mikið vald yfir latínunni, að geta lesið hana, skrifað eða talað lýtalaust án þeirrar fyrirhafnar, sem enginn leggur á sig nema próf vofi yfir. Þá vil jeg minna á, hvað Guðm. G. Bárðarson segir nýlega í ágætri grein í einu Akureyrarblaðinu: „Þegar í Latínuskólann kom, og margar aðrar námsgreinar kölluðu að, skifti nokkuð um skreið með latínunámið hjá flestum nemendum. Menn fóru að slá slöku við latínuna og leggja meiri alúð við önnur mál eða aðrar námsgreinar, er þeir fundu, að sjer voru til meiri frambúðarnota. Flestir reyndu að komast yfir latínunámið með sem ljettustu móti, aðeins svo að þeir gætu flotið við prófin. Við lesturinn voru þýðingar stöðugt notaðar, fyrst lesin þýðingin, síðan latneski textinn, og reynt að fella saman merkingu latnesku orðanna. Dæmi voru til þess, að menn lærðu kafla úr þýðingunum, eða rituðu milli lína í lesbókunum þýðingar ýmsra orða. Við stílana voru stöðugt notaðar orðabækur, því að mjög fáir fengu það vald á málinu, að þeir gætu að nokkru gagni bjargað sjer sjálfir. Það var hreinasta undantekning, að nokkur nemandi liti í nokkra latneska bók aðra en námsbækurnar. - En í nýju málunum (t. d. ensku, þýsku o. fl.) lásu allmargir nemendur ýmsar bækur utan við námið, til að afla sjer meiri æfingar. Fornmálanámið var af flestum aðeins stundað vegna prófanna, en eigi af áhuga fyrir námsgreininni, eða með þeirri trú, að námið kæmi þeim að notum ....“ Jeg skal ekki lesa meira upp úr greininni, en samskonar lýsingu hefi jeg oft heyrt hjá eldri mönnum, sem jeg hefi átt tal við. Þetta er sjálfsagt sönn lýsing, enda má sjá það á Þingtíðindum og blaðagreinum frá þeim tíma. Og vilji menn vita sannleikann í þessu máli, þá er best fyrir þá að leita fróðleiks þar, en ekki að fara eftir því, sem gamlir menn segja nú, er undrast, hvað alt hafi verið gott í sínu ungdæmi, og blöskrar, hvað tímunum fari hnignandi. Latínan var voldug, og það er von, að ýmsir renni huga til þess. Um eitt skeið var hún heimsmál í vísindum, eða alt fram á síðustu öld, en veg hennar fór stöðugt hnignandi, einkum í germönskum löndum, eftir að Lúther hafði gert mál þjóðanna að kirkjumáli. Mjer þykir því hv.frsm. (MJ) vera orðinn nokkuð ólútherskur, að vilja gera latínuna að sáluhjálparskilyrði fyrir æðri mentun hjer á landi. Sumt er rjett, sem latínumenn telja henni til gildis. En það eru fleiri námsgreinir, sem hafa mikla kosti til að bera, og mestu uppeldisfræðingar segja, að aðrar námsgreinir þroski betur eftirtekt og skilning manna, svo sem saga og náttúrufræði. Eins og hv.frsm. (MJ) hafði eftir mjer, þá er latínan ekki lengur gagnfræði, og á því fjell hún. Annars mundi hún lifa góðu lifi enn. Margar þær námsgreinar, sem eru nauðsynlegar og gagnlegar, eru um leið ágætar til þess að þjálfa nemendurna. Latínan væri ekkert verri fyrir það, þótt hún væri notuð til þess að skrifa verslunarbrjef á henni, En þetta gagnsleysi latínunnar er svo stórt atriði, að hún hefir einmitt fallið á því. Latína, gríska og guðfræði voru um eitt skeið aðalgreinar latínuskólanna. Nú er hin skólastíska guðfræði gleymd, grískan fallin, en latínan situr eftir. Er ekki jafnmikil ástæða til að taka upp grískuna og latínuna? Hún hefir og mikla kosti. Það er sami munurinn á grísku og latínu og á Grikkjum og Rómverjum. Rómverjar voru voldug þjóð og sköruðu sjerstaklega fram úr í stjórnsemi. Grikkir voru aftur á móti hámentaðir og hin göfugasta menningarþjóð, og samt kemur ekki upp nein krafa um að taka tungu þeirra upp í mentaskólanum. Annars má sjá á forlögum grískunnar, hvaða leið latínan muni loks fara. Er hún þó á eftirlaunum ennþá, sem fylgismenn hennar ættu að geta sætt sig við, og höfum við aldrei lagt til, að þau eftirlaun yrðu af henni tekin. Það er að vísu ekki rjett að telja latínuna gagnslausa, heldur gagnslitla. Það er gagn að þeirri latínukenslu, sem nú er í skólanum, en það er líka alls ekki þörf meiri latínukenslu. Það er til vottorð frá aðalfrumherja þessa máls, hv.þm. Dala. (BJ) um það, að latínukunnátta yngri stúdenta sje prýðileg. þó hygg jeg, að latínukunnátta stúdenta væri betri, ef allur tíminn væri notaður til þess að lesa „prosa“, en slept „poesi“, án þess þó að fjölga þyrfti tímum. Það má þannig gera latínunámið gagnlegra en það nú er. Og svo er fyrir þakkandi, að latínan er ekki eina námsgreinin, sem veitt getur andlegan þroska. Og ef hún stendur fremst þar, þá er máttur hennar þó af skornum skamti, því að í greinargerð frv., sem samin er af latínulærðum mönnum, stendur: „Kendu menn þetta ónógum latínulærdómi í skóla og einkum þó tvískiftingu skólans í gagnfræðadeild og lærdómsdeild; stúdentar fengju á þennan hátt í raun og veru ekki nema 3ja ára undirbúning undir háskólanám sitt, því að gagnfræðadeildin legði aðeins áherslu á þær námsgreinar, er að hagnýtu gagni mætti verða síðar í lífinu.“ Svona hlutum þarf ekki að svara. Það vita allir, að stúdentar fá 6 ára undirbúning undir háskólanám sitt, en á annan hátt en áður, því að gagnfræðadeildin leggur áherslu á gagnlegu námsgreinarnar; og svo koma þessi fyrirlitlegu ummæli um gagnlegu greinarnar. Það er eins og nemendur eigi ekki að læra neinar gagnlegar námsgreinar. Stúdentaskólar eiga ekki eingöngu að vera undirbúningsskólar undir háskóla, heldur sjálfstæðir skólar, sem kenna margt af því hagnýtá fyrir lífið, sem háskólarnir komast ekki yfir. Svo skal jeg lesa síðustu setninguna: „En legði ekki áherslu á það, sem vera ætti aðalatriðið, að skerpa skilning nemenda og kenna þeim rökfastar hugsanir.“ - Eins og margtekið hefir verið fram, þá skerpir hagnýt námsgrein alveg eins skilninginn og hinar, sem óhagnýtar eru og geta „kent“ nemendunum „rökfastar hugsanir“. En hver sem sá latínulærði er, sem greinargerð frv. hefir samið, þá talar hann um að „kenna rökfastar hugsanir“. Jeg býst við því, að átt sje við það, að temja hugsun nemendanna. Jeg geri nú ráð fyrir því, að ef þessi skerpa, sem kemur fram í þessu orðalagi, að kenna hugsanir, stafar frá gömlu málunum, þá verði nýju málin fult eins hlutskörp og standi fult eins vel að vígi og latínan. En höfuðatriði alls uppeldis er að temja unglingum rökfasta hugsun og veita þeim andlegan þroska. En sem betur fer hefir latínan enga einokun á því að veita þennan þroska. En nú á að fara að veita henni eitthvert einkaleyfi til þess, og jeg þori að fullyrða, að einasta landið í Norðurálfunni, þar sem talað er um að auka latínuna stórum, er Ísland. Hjer, og hvergi annarsstaðar, er þessi undarlega hreyfing uppi og ætlar sjer að sigra á Alþingi. Jeg er nú einn af þeim, sem er svo ósvífinn að fullyrða, að hinir yngri stúdentar sjeu eins vel þroskaðir og hinir eldri. Jeg býst við, að einhverjir hinna eldri stúdenta verði hissa, þegar þetta kemur, þvert ofan í margendurtekið tal þeirra um þroskaleysi yngri stúdentanna, verði hissa, þegar þeir heyra sannleikann. Nei, deildaskiftingin hefir yfirleitt gefist vel, og stúdentar eru yfirleitt eins vel þroskaðir nú og áður, nema hvað þeir eru nú yfirleitt yngri og hafa þar af leiðandi ekki tekið út eins mikinn aldursþroska og eldri stúdentarnir á sinni tíð. Það hafa ekki farið fram neinar rannsóknir á árangri kenslunnar fyr og nú, sem staðið geti á bak við þessa hreyfingu. Það er ekki um neitt slíkt að ræða, sem veldur því, að þetta mál er borið fram. Það er aðeins gamli tónn Gyðinganna, að þessi lýður, sem ekki þekkir lögmálið, sje bölvaður. Sá er aðeins munurinn, að latínan er komin í stað lögmálsins, og að sá lýður, sem ekki kann hana, sje bölvaður. Jeg gat þess áðan, að ágætir uppeldisfræðingar halda því fram, að námsgreinar, svo sem náttúrufræði og saga, sjeu eins vænlegar til andlegs þroska og rökrjettrar hugsunar eins og latínan, og jeg vil bæta því við, að ef tungumál hafa eins mikil þroskaáhrif og af er látið, þá er jeg alveg viss um það, að stúdentar fá allan þann þroska, sem af tungumálum getur leitt, með því fyrirkomulagi, sem nú er, og fái þeir ekki nægan þroska af öllum þeim málum, sem í skólanum eru kend, þá er þó vissulega ekki á bætandi. Latínuna þarf því ekki að auka, og meðal annars vegna þess, að sumar hinna námsgreinanna, þótt ekki geri þær eins háværar kröfur, búa við þröng kjör. Og ef einhver tími væri afgangs, ætti að verja honum til hagnýtra námsgreina, sem hafa of lítinn stundafjölda. Það eru fleiri námsgreinar en latínan, sem verða að lúta að litlu, hvað stundafjöldann snertir. En sem fyrverandi drotning í heimi andans er hún drambsöm og vill ekki lúta að litlu. Vona jeg því, að kennarar hinna námsgreinanna segi til sín og láti vita óskir sínar um aukinn stundafjölda í sínum námsgreinum, til þess að halda latínunni í skefjum. Þetta með latínuna var og er enn annað aðalatriði þessa máls, þegar þess er gætt, að höfuðstefna frv. byggist á henni. Annars er yfirleitt lítið farið inn á „pædagogisk“ atriði í því, enda á ekki svo að vera í almennum lögum, því að best fer á því, að þau sjeu stutt og einungis tekin aðalatriðin. En í 3. og 7. gr. eru þó ákvæði um, að latínan skuli vera önnur aðalnámsgreinin í neðstu bekkjum skólans og hafa meiri stundafjölda en allar aðrar námsgreinar samanlagðar, svo latínan er ekki lengur neitt aukaatriði í breytingu skólans, eins og hv.frsm. meiri hl. (MJ) hjelt fram, þótt svo hafi verið látið í veðri vaka, nema hún sje orðin það nú eða kunni að verða það. Annað aðalatriði frv. er að hafa skólann óskiftan. Fylgjendur „lærða“ skólans hafa talað um töf og tvíverknað við að hafa gagnfræðapróf og tvískiftingu, og þeir hafa bent á það, að milliþinganefndin í mentamálum hafði komist að þeirri niðurstöðu, að tvískiftingin hefði í för með sjer árs töf fyrir nemendurna. Jeg vil nú segja það, að nefndin hafði alls ekki athugað þetta vandlega, þetta er aðeins illa rökstuddur dómur, og hefði milliþinganefndin athugað þetta vel og sýnt fram á, að þessu væri svona farið, hefði hv.frsm. meiri hl. (MJ) átt að geta borið fram einhver rök hjer í þessari hv. deild á móti tvískifta skólanum. Það er þá komið á daginn, að þetta aðalvígi, óskifti skólinn, er ekki víggirt, það er eftir að gera það, og það þarf að gera það, til þess að latínumennirnir geti hafst þar við. En það tekur sennilega 3–4 næstu þing, að safna efni og ástæðum, svo að best mun vera að bíða með þetta mál, þangað til það er alt komið í kring. Annars er það einkennilegt, að mentamálanefndin skyldi komast að þessari niðurstöðu, að „vel athuguðu máli“, eins og hún segir, þegar það er athugað, að sænska mentamálanefndin, sem gefið hefir út mjög myndarlegt nál. upp á 800 bls., minnist ekki einu orði á það, að tvískiftingin sje þetta mikla aðalmein stúdentsmentunarinnar. Hjer tala menn svo mikið um tvískiftinguna, að þeir telja mentaskólann næstum því 2 skóla, og að það sje eins og unglingarnir sjeu að klofa yfir einhverja gjá, þegar þeir fara milli deildanna. Það er merkilegt, að ein mesta mentaþjóð heimsins, Svíar, skuli ekki hafa uppgötvað þessa bölvun. Og niðurstaða dönsku mentamálanefndarinnar er sú, að 2/3 nefndarmanna reka ekki augun í þessa bölvun. Í Danmörku er mentamálin á alveg hörmulegu stigi frá sjónarmiði latínudýrkenda, því þar eru allir mentaskólar tvískiftir, einir 50 af 1000 ganga í fornmentadeildirnar, 450 læra ekkert meira í latínu en við, og hinir, sem eftir eru, læra ekkert í henni og stunda þó örðugt háskóla- og vísindanám. Niðurstaðan hefir því ekki orðið sú í Danmörku, að þeir hugsi til að afnema tvískiftinguna. Um Noreg veit jeg ekki ennþá, því að norska mentamálanefndin hefir ekki skilað áliti sínu, en það er að sjá af norskum blöðum, að tilgangslaust muni að leita þar stuðnings við óskiftan skóla. Þá hafa verið notuð þau rök fyrir óskiftum skóla, að þar sje betra að koma námsgreinunum fyrir, og að skiftingin valdi í því efni sjerstökum erfiðleikum. Er þá vanalega vitnað í sögukensluna og sagt, að hana sje ómögulegt að kenna í tvískiftum skóla, í barnaskólum sje kent stutt yfirlit, svo sje kent helmingi stærra yfirlit í gagnfræðadeildinni og loks enn stærri saga í lærdómsdeild. Þetta sje eins og hvert eggið utan yfir öðru. Þá skyldi maður ætla, að í óskiftum skóla yrði að taka svo stórt heildarágrip, að það nægði allan skólatímann. En jeg veit það, að svo er hvergi hagað sögukenslu, heldur er henni hagað eftir þroska nemendanna, og í barnaskólum er ekki kend saga, heldur sögur. Svo þegar unglingarnir fara að venjast óhlutkendri hugsun, um fermingaraldurinn, er hentugast að hafa gott söguyfirlit, sem ljúka má í 3 bekkjum, stærra yfirlit þarf ekki. Þegar svo er komið í lærdómsdeild, má fara að gefa sig við einhverri ákveðinni grein sögunnar, taka ákveðið tímabil hennar til rannsóknar og einhvern ákveðinn þátt hennar til þess að kryfja til mergjar. Þannig eru miklir möguleikar til þess að koma fyrir sögukenslunni, og veldur það engum örðugleikum, heldur getur tvískiftingin einmitt veitt nemendunum mikla hjálp við námið. Svona er nú um þessa aðalnámsgrein, sem fylgjendur þessa máls segja, að valdi töfum og geri tvískiftinguna ótæka. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) lagði áherslu á það, að 4. bekkur væri of þungur. Jeg get fallist á það, og það má laga. Það þyrfti t. d. ekki annað en flytja þýskuna í 3. bekk. Enda er hún gagnfræðanámsgrein, sem heppilegt væri að gagnfræðingar fengju kenslu í til þess að geta komist af stað í málinu og notfært sjer síðar með ástundun, ef ekki væri lengra haldið en til gagnfræðaprófs. Jeg þekki mann, sem ekki hefir gengið á neinn skóla, en varð mjög vel að sjer í þýsku eftir eins árs tilsögn. Auk þess er þýskan kend þannig í skólanum, að á 1. ári er tekin bók, sem er alveg heild út af fyrir sig, bók, sem getur vel staðist, þótt ekkert komi á eftir, svo að það er auðsætt, að ef þýskan er tekin í 3. bekk, þá veldur skiftingin alls engum örðugleikum. Sá maður, sem fastast hefir haldið fram óskiftum skóla, Jón Ófeigsson, hefir kent þýskuna með þeim hætti, að fyrsta árs námið getur orðið að góðu gagni, þó þá sje hætt skólanámi. Enda vita allir, að í hverri námsgrein er jafnan byrjað á sjálfstæðu heildaryfirliti, og það kemur skýrt fram hjá kennurum stærðfræðisdeildarinnar í brjefi því, sem fylgir nál. minni hl., að fyrst megi byrja á yfirliti og að raða megi svo námsgreinunum, að tvískiftingin geri ekkert tjón. Önnur ástæða, sem hampað er mjög, er munurinn á vísindanámi og gagnfræðanámi, sem fylgjendur þessa máls segja, að sje fyrir lífið, en vísindanámið sje alt annað. Manni virðist eins og verið sje að tala um annan heim. Jeg þekki ekki þessa skiftingu. Því hefir verið margneitað, að til sje nokkur skifting í gagnfræði og „stúdentafræði“. Það er að vísu sá munur á náminu, að hið síðara er lengra. En það er enginn eðlismunur á því, heldur aðeins stigmunur Stúdentaprófið er gagnfræðapróf, sem háskólinn heimtar áður en hann tekur við nemöndunum. Og þýðir því ekki að benda á slíkt; það er alveg til ónýtis. Meginið af náminu er miðað við þarfir vors þjóðfjelags og þeirrar menningar, sem vjer eigum við að bíta. Alt skólanám er að mestu leyti gagnfræðanám. Sjálf vísindin eru gagnfræði. Jeg veit ekki betur en embættismennirnir, prestar, læknar og lögfræðingar verði að afloknu námi að koma út í lífið og sýna, hvað þeir geta gert og afrekað með því gagnfræðanámi, sem háskólinn hefir veitt þeim. Annars hefir þjóðfjelagið ekkert við þá að gera. Þetta eru menn, sem eiga að þjóna sínum verkefnum hjá þjóðfjelaginu, alveg eins og sjómaðurinn og bóndinn, og er þar á enginn eðlismunur. Munurinn er aðeins sá, að þeir þurfa lengri námstíma. Menn eiga ekki að rugla þessu skólanámi saman við hin sönnu vísindi og þá menn, sem stiga ný spor í átt fram fara og fullkomnunar og kippa mannkyninu áfram. Og það verðum við að játa, að í skólunum mun aldrei hægt að „fabrikera“ þau vísindi, sem hrinda þjóðunum áfram og ryðja brautina upp á við til hæða hinnar fullkomnu þekkingar: Slík vísindi finnast aldrei í latneskum skræðum og óskiftum skóla. Röksemdirnar um eðlismuninn á gagnfræða- og vísindanámi hafa ekki við neitt að styðjast. Og einn helsti stuðningsmaður þessa frv., Jón Ófeigsson kennari, hefir einmitt sýnt það með till., sem hann hefir komið fram með, að hjer er um engan eðlismun að ræða. Till. hans fer í þá átt, að bæta námskeiðunum við gagnfræðaskólana. Hjer er því enginn eðlismunur, en vantar aðeins eitthvað, sem bæta þarf við. En það væri ekki hægt, ef eðlismunur væri á. Í till. er þessvegna fólgin skýlaus viðurkenning á því, að um engan eðlismun sje að ræða í milli gagnfræðinga og logagyltra latínumanna. En till. þessi er nú ekki svo ítarlega framsett, að hægt sje að byggja að svo komnu löggjöf á henni. Jeg á líkt bágt með að skilja, hvernig hægt sje að setja þessi námsskeið við hlið ársskólanna. Það verður örðugt að gera hjer hæfar kenslubækur og samrýma þetta nám skólanáminu í heild sinni. Hitt væri betra, að hafa ekki þessi námskeið samhliða hinu náminu, heldur að vorinu, er aðrir hafa lokið námi sínu, en þó ekki svo löng, að það skerði tíma þann, er nemendur hafa til þess að vinna fyrir sjer. Jeg tel það einn besta kostinn á uppeldis- og skólamálum vorum, hve unga fólkið stendur í nánu sambandi við atvinnulíf þjóðarinnar, og að atvinnulífið er þannig, að námsfólkið hefir, svo að segja, nóg að gera að sumrinu. Þetta eru kostir, sem svo margar aðrar þjóðir ekki hafa, þar á meðal nágrannaþjóðir vorar, og kvarta sáran yfir. Öfunda þær okkur mjög af þessu og hafa leitað að tilbúinni uppbót hjer á, en það hefir lítið gagnað. Ætti því ekki að vera að lengja námstímann og takmarka þannig möguleikana fyrir skólafólkið, að geta unnið, og fyrir atvinnuvegina, að hafa gagn af því. Þetta er hlutur, sem er miklu meira virði en óskiftur skóli, miklu meira virði en latína, þótt kend væri jafnvel í barnaskóla. En latínan finst mönnum sjálfsögð eins og andrúmsloftið, en gæta ekki að því, að þeir eru að berjast hjer fyrir hjegóma, lengst aftan úr öldum, aðeins til þess að borðaleggja kolla vissrar stjettar í landinu. Það eru ekki gallar eða kostir gagnfræðaprófsins, sem eitra hið æðra uppeldi, og það er alls ekki hjer, sem þarf að endurbæta: Hjer má alt standa eins og það er. En það gægist fram í frv. á tveim stöðum, hvar skórinn kreppir að. Það er þar, sem talað er um íþróttir í skólanum og heimavistir fyrir nemendur, sjerstaklega fyrir þá, sem eru utan af landi. Þessi ákvæði benda í rjetta átt og sýna, hvernig mentaskólar eiga að vera. En hvað snertir leikfimina, þá er það aðeins reglugerðaratriði, og má breyta því án þess leitað sje til þingsins. En um hitt atriðið, heimavistina, vil jeg taka það fram, að jeg skal eindregið styðja að því, að hún komist upp, t. d. með styrk á fjárlögunum. Vildi jeg óska þess, ef frv. verður ekki afgreitt, að stjórnin sjái um það, að þessir kostir frv. verði varðveittir. Jeg vil vona, að fylgi þeirra manna, sem ekki hafa talað við umr. um þetta mál, en rjett hafa upp höndina því til stuðning, sje svo heilt, að þeir fylgi einnig, þegar til fjárveitinga kemur. Það kom fyrir einkennilegt atvik við umr. fjárlaganna um daginn. Svo er mál með vexti, að meiri hl. mentmn. flutti till. um uppbót til tveggja tímakennara við Mentaskólann, sem búa við lítið kaup. Var till. þessi bygð á hinni mestu sanngirni, þar sem hjer var um ágæta kennara að ræða, sem skólinn vill og þarf að halda í. Var farið fram á, að þeir hefðu sama kaup yfir sumarið, og nam upphæðin 2200 kr. Gekk till. í líka átt og höfuðbreytingar frv., sem sje að fjölga föstum kennurum. Hefir rektor mentaskólans talist svo til, að ef frv. verður samþykt, þurfi að bæta við 7 fastakennurum. Vitanlegt er það, að rektor hefir enga von um, að aðsókn að skólanum minki. Þar við bætist, að sökum ákvæðisins um frí 10. hvert ár, mun enn þurfa tvo fasta kennara. Þarf þannig, ef frv. verður samþ., 9 fasta kennara í stað stundakennaranna. Till. um launauppbót til þessara tveggja stundakennara var feld, eins og menn muna, og það með atkv. þeirra manna, sem frv. þetta styðja. Þótti þetta einkennilegt mjög, og sýnir, að hjer er ekki um latínudýrkendur að ræða og ekki um trú á óskiftan lærðan skóla, heldur um naglaskap, þar sem menn vildu ekki veita 2200 kr. til tímakennaranna í rjettlætisskyni. Hvaða samræmi er í þessu, að fella 2000 kr. tillögu, en samþykkja útgjöld, sem nema tugum þúsunda? Ætli ástæðan sje ekki sú, að þessir sömu þm. viti ekki, hverju þeir sjeu að fylgja, en lifi í þeirri óljósu von, að þeir sjeu að draga úr stúdentaviðkomunni. Það er einkennilegt, að þeir þm., sem fella þessa sanngirniskröfu, skuli nú greiða frv. atkv., sem fer fram á miklu meira. Munum við því koma með till. aftur, þegar fjárlögin koma til einnar umr. hjer í deildinni. Menn verða búnir að átta sig betur á henni. Jeg var að tala um heimavistina og leikfimina. Og það er skoðun mín, að það varðar oss miklu meira en alt þetta latínunám og málfræðisstagl, sem verið er að seilast eftir. Það er einmitt skólalífið, sem eykur þrótt unglinganna og þjálfar þá og kemur að gagni í lífinu. Það er ekki þjálfun málfræðinnar, heldur þjálfun hins heilbrigða skólalífs, sem gerir oss að meiri mönnum, gerir oss betri og lyftir oss á hærra stig. - Við eigum ekki að fara til Þýskalands, til þess að vita, hve marga latínutíma við eigum að hafa, heldur til Englands, og athuga, hvernig börn hins breska heimsveldis eru alin upp við íþróttir. Jeg vil benda mönnum á, að það eru íþróttirnar, sem styðja að því, að koma skólalífinu í það horf, sem farsælast er, og þær stuðla að því að gera mennina þróttmikla, framkvæmdarsama, sjálfstæða og drengi góða. Jeg hefi nú talað lengur en jeg bjóst við að gera. En jeg vil þó að endingu spyrja stuðningsmenn þessa máls, hversvegna þeir vilji fara að breyta um nafn á skólanum og leggja niður orðið mentaskóli. Þó er þetta hið virðulegasta „pædagogiska“nafn,sem hægt er að velja nokkurum skóla. Hv. stuðningsmenn frv. segja, að fræðslan sje ekki aðalatriðið, en þó vilja þeir fara að breyta um nafn og taka upp annað, sem minnir á lærdóm. þeir segja, að latínan eigi að kenna. mönnum að hugsa skýrt og rökrjett. Samt taka þeir upp svo órökrjett heiti, sem lærður skóli er. Ekki getur skólinn verið lærður! Jeg geri ekki ráð fyrir, að það sje þessi tegund skýrleika eða dómgreindar, sem felst í orðinu lærður skóli, er ala á hina ungu stúdenta framtíðarinnar upp í. Heitinu mentaskóli á að halda, það er í miklu betra samræmi við það, sem frömuðir þess máls vilja. Hitt nafnið bendir til, að menn vilji koma á aftur þeirri stjettaskiftingu, sem einu sinni var, þegar hinir lærðu menn voru yfirstjettin, en leikmennirnir undirstjettin. En sje svo, að menn vilji fá hjer aftur stjett lærðra manna, verður aldrei úr því bætt með latínuskóla. Hv. þm. verða að gera sjer það ljóst, að ekki er hægt að fara með þjóðlíf vort aftur í tímann, Rás viðburðanna verður að halda farvegi sínum. Menn stöðva ekki Dettifoss með litlafingrinum. Og eins má segja um þetta. Hjól tímans verður aldrei stöðvað með lögum frá Alþingi. Núverandi fyrirkomulag Mentaskólaus er í fullu samræmi við okkar tíma og við komandi ár. Þessvegna ljæ jeg lið mitt til þess, að fella þau höfuðatriði, sem hjer hefir verið talað um, sem sje það, að auka latínunámið og fella niður tvískiftinguna. Frv. er „reaktion“, útsog. Og þingið verður að gæta sín, að fylgja ekki með í því útsogi. Þá stendur það gegn þróuninni, sem er að sigra og hlýtur að sigra. En ef frv. verður felt nú, mun því ekki skjóta upp aftur.

Forsætisráðherra (JM): Jeg ætla að fylgja hv.frsm. meiri hl. í því, að tala mjög stutt. Jeg þarf ekki að tala mikið um einstök atriði, sem í raun og veru er það eina, sem vel á við við þessa 2. umr. Jeg þarf ekki að taka það fram, að jeg er að mestu leyti á sama máli og hv. meiri hl. nefndarinnar, og þar af leiðandi á móti minni hl. Ræða hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) gefur mjer ekki tilefni til að segja svo sem neitt. Jeg held líka, að rjettast sje að láta framsögumennina eigast við um það, sem þá greinir á um. Jeg get það því fremur, þar sem jeg kann ekki um að bæta það, sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) hefir sagt. Að tala um málið frá byrjun yrði frá minni hálfu lítið eða ekkert annað en endurtekning á því, sem hv.frsm. meiri hl. hefir sagt. Jeg hygg það alveg rjett hjá honum, að málið hafi verið svo þaulrætt á undanförnum þingum, að ekki muni vera verulegt gagn að því að taka upp aftur þær umræður. Jeg hygg, að hvorki hafi verið sagt nje verði sagt annað en það sama, sem hjer hefir oft verið sagt áður og öllum hv. þingmönnum er kunnugt. Það, sem aðallega greinir á um og hefir greint á um, er tvent, fyrst hve mikið skuli kent í latínu og hve mikla þýðingu sú námsgrein hafi fyrir lærða skóla eða þá skóla, sem búa unga menn undir stúdentspróf. Þetta er gömul deila, sem jeg sje ekki ástæðu til að tala frekar um. Hv. frsm. meiri hl. hefir skýrt það atriði frá sínu sjónarmiði, og tel jeg hans álit rjett vera. Jeg held, að ef þeir væru sjálfum sjer samkvæmir, sem hæst mæla á móti frekara latínunámi í mentaskólanum, ættu þeir að komast að þeirri niðurstöðu, að alls enga latínu mætti kenna, þeir hafa þó fæstir farið svo langt. Hitt atriðið, sem verður líklega af mörgum talið aðalatriðið, það er skifting skólans, í gagnfræða- og lærdómsdeild. Minni hl. nefndarinnar segir, að sú skifting hafi reynst vel. Jeg held, að þeir, sem kunnastir eru málinu, líti yfirleitt svo á, að hún hafi ekki reynst vel. Þetta er auðvitað ekki gott að sýna, svo glögt sje, þeim, sem ekki hafa rannsakað málið. Mjer finst samt ofur skiljanlegt, ef litið er á málið eins og það liggur fyrir, að heppilegra sje að hafa skóla, sem bíta menn undir stúdentspróf, óskifta. Mjer skilst, að þó lærði skólinn, eða hvað menn vilja kalla hann - þessi langa ræða háttv.frsm. minni hl. (ÁÁ) um nafnið var alveg aukaatriði - yrði hafður óskiftur, væri ekki sjálfsagður hlutur að slíta með öllu sambandi hans við Akureyrarskólann. Við, sem þekkjum eldri skólann, vitum, að það var tiltölulega auðvelt að komast upp í 1.–4. bekk. Hvernig þessu er hagað annarsstaðar á Norðurlöndum gerir kannske ekki svo mikið til. Hv. frsm. minni hl. nefndi mörg lofleg dæmi frá skólum Englendinga. Mjer skildist hann þakka mest leikfiminni, að þaðan kæmu vitrir menn. Raunar er nú þessi leikfimi mest iðkuð utan skólanna. En það er vitanlegt, að þessir menn eru allir latínumenn upp á gamla móðinn. Þeir tala hana og skrifa og halda henni stöðugt við, og jeg veit, að þeir þykjast eiga latínukunnáttunni mikið að þakka. Almennasta mótbáran gegn þessari breytingu er sú, að ekki verði sjeð fyrir nægri gagnfræðakenslu. Jeg held, að þessi mótbára sje ekki rjett. Jeg held, að einmitt yrði mikið gagn að því, ef endir fengist bundinn á þessa þrætu um skipulag mentaskólans. Þá væri hægt í alvöru að snúa sjer að gagnfræðaskólamálinu. Jeg tel vafasamt, að hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) hafi rjett fyrir sjer í því, að þetta frv. muni ekki rísa upp aftur, ef það verður drepið nú. Jeg gæti betur trúað því, að þessi þræta hjeldi áfram og tefði fyrir góðu skipulagi á þessum málum, Jeg held, að það væri bara ljettir að koma þessu máli frá, svo hægt væri að snúa sjer að hinu. Hv. frsm. minni hl. (ÁÁ) talaði eins og það væri eitthvert ódæði eða mikil einfeldni, að hugsa til að gera stúdentamentuninni hærra undir höfði en gagnfræðamentuninni. Enginn ætlast til þess. En þetta er alveg sitt á hvoru sviði. Hann neitar því þó ekki, að háskólamentun sje nokkuð annars kyns en gagnfræðamentunin. Stúdentar verða hvort sem er flokkur fyrir sig, þegar þeir koma í háskólann og gerast háskólaborgarar. Hitt kemur engum í hug, að stúdentar fái aftur það vald og sjerstöðu, sem þeir höfðu á miðöldum. Jeg ætlaði ekki að fara út í almenn atriði, því hv.frsm. meiri hl. (MJ) gerir það eftir þörfum. Jeg skal aðeins minnast á nokkur atriði, sem hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) drap á. Hann mintist á fjölgun kennara og hafði eftir rektor mentaskólans, að þeim þyrfti að fjölga um 7–9. Það er bygt á því, að ekkert fækki í skólanum, þó breytingin komist á. Þetta er eflaust ekki rjett hjá háttv.frsm. minni hl. og rektor, því að nemendum mundi fækka að miklum mun. Þó er þetta ekki af atriði í þessu sambandi, því ef haldið yrði áfram í sama horfi og nú og tekið á móti öllum þeim unglingum, sem fá vilja frekari mentun en kostur er á hjer í barnaskólanum, yrði að fjölga kennurum ekki aðeins um 7, heldur miklu fleiri. Því miður er nú komið svo, að föstu kennararnir við mentaskólann eru orðnir alt of fáir, þó með sjeu taldir aukakennarar, sem hafa sömu laun og fastir kennarar. Það hefir reynst erfitt að fá hæfa menn í kennarastöðurnar, sem kemur til af því, að þingið hefir verið ófúst á að hrófla neitt við launalögunum. En það líður að því, og mun þess ekki langt að bíða, að bráðum verður nauðsynlegt að fjölga kennurum við skólann, ef sama fyrirkomulag á skólanum á að haldast framvegis, en það er til skaða, bæði fyrir nemendur og kennara. Það getur vel orðið, og um það skal jeg ekki segja að svo stöddu, því það er ekkert „principmál“, og jeg hefi sjálfur ekkert sjerstaklega á móti því, - að Akureyrarskóli fái rjett til að útskrifa stúdenta eins og skólinn í Reykjavík, Jeg hygg aðeins, að það sje ennþá all-athugavert að ráðast í að breyta þessu þannig, að þetta verði hægt, meðan það reynist jafnerfitt og það er nú að fá nógu vel mentaða kennara til skólans hjer syðra. Reynslan hefir sýnt, að það er mjög erfitt að fá kennara, sem nógu vel eru undirbúnir til að vera hæfir kennarar, til að fara þangað norður. Þá skal jeg stuttlega snúa mjer að brtt.hv. meiri hl. mentmn., og get jeg yfir höfuð fallist á þær allar. 1. brtt. get jeg alveg fallist á, a og b-liðina sjerstaklega, en eins og sagt er í nál., er c-liðurinn nýmæli í þessum lögum, sem er sennilegt, að sje til nokkurra bóta frá því, sem var. Sömuleiðis get jeg vel fallist á 2. brtt. og er þar b-liðurinn sjálfsagt til mikilla bóta. Fer brtt. í frjálsari átt, og tel jeg það rjett vera, og yfir höfuð hefi jeg ekki að athuga við brtt. þær, sem hjer fara á eftir. Þó gæti verið, að 5. brtt. væri dálítið óþörf. Jeg held yfir höfuð, að ekki sje þörf að ljetta á kennurum, þó að þeir þurfi að leiðrjetta skriflegar úrlausnir, meðan að ekki eru heimtaðar af þeim meira en 24 kenslustundir á viku. Jeg hygg þess vegna, að varla sje þörf þessarar ívilnunar, nema um aldraða menn sje að ræða og þurfi að hlífa þeim þess vegna; en meðan menn eru í fullu fjöri, gerist þessa vart þörf. Það er ekki til neins, að fást um það, þó þetta komi dálítið misjafnt niður, því svona er þetta ætíð og fer eftir eðli hverrar námsgreinar, sem kend er. Annað mál væri það, ef um það væri að ræða, að hækka stundatöluna á viku, sem kennurum væri gert skylt að kenna. En nú er ekki svo. Auk þess er gert ráð fyrir, að kennarar fái frí frá kenslustörfum á tilteknu árabili, og þá held jeg, að búið sje að fara sæmilega langt til þess að verða við öllum sanngjörnum kröfum af þeirra hendi.

Bernharð Stefánsson Það er aðeins ein hlið þessa máls, sem jeg ætla að gera að umtalsefni. Jeg get því lofað því að vera ekki mjög langorður, og það því fremur, sem jeg hefi áður vikið að sama efni, í sambandi við frumvarp mitt um mentaskóla á Akureyri. Það, sem jeg á við, er sambandið milli Akureyrarskólans og mentaskólans hjer. Ef þetta. frv., sem hjer liggur fyrir, verður að lögum, þá er þessu sambandi þar með slitið, samþykt þess mundi því skerða rjett Akureyrarskólans og þar með allra Norðlendinga og Austfirðinga. Háttv. frsm. meiri hl. (MJ) taldi frv. það til gildis, að samþykt þess yrði til þess, að stúdentaviðkoman minkaði. Það má vel vera, að breyting sú á skólanum, sem frv. felur í sjer, muni hafa þessi áhrif. En jeg álít, að þessi fækkun á tölu stúdenta mundi þá nær eingöngu stafa af því, að það yrðu aðeins börn Reykvíkinga og svo stórefnamanna út um land, sem gætu orðið stúdentar framvegis, en nemendum frá Norður- og Austurlandi og víðar langt að mundi verða ókleift að stunda nám í skólanum. Þó að það kunni að vera rjett, að stúdentaviðkoman sje orðin of mikil, þá má ekki kaupa fækkunina þessu verði; hún verður að byggjast á einhverjum öðrum og sanngjarnari grundvelli. Stúdentafækkuninni mætti t. d. ná með því að gera meiri kröfur til þroska og þekkingar en nú er gert. Það væri sanngjarnara, að hæfileikar skæru úr um það, hverjir gætu orðið stúdentar, heldur en hvaðan af landinu menn eru, eða hvernig þeir eru efnum búnir. Þá sagði háttv.frsm. meiri hl. (MJ), að menn gætu fengið inntöku í efri bekki skólans, eins og áður hefði átt sjer stað, og færði hann þetta fram, til að rjettlæta sambandsslit skólanna. Hæstv. forsrh. (JM) vjek að þessu sama; hann sagði, að það væri ekki sjálfsagt, að sambandinu við skólann á Akureyri þyrfti að verða slitið með samþykt frv. En það stendur ekki neitt það í frv., sem gefið gæti upplýsingar um, hvernig sambandinu ætti að vera fyrir komið framvegis. Þessvegna vil jeg gjarna beina þeirri spurningu til hæstv. stjórnar, hversvegna þetta var þá ekki tekið fram í frv., og hvernig stjórnin hugsaði sjer, að þessu verði komið fyrir. Mjer skilst það af orðum hæstv. ráðh. (JM) og háttv.frsm. meiri hl. (MJ), að það sje áformað, að sambandið haldist, þrátt fyrir þessa breytingu á skólanum í Rvík. En eftir frv., eins og það liggur fyrir, sje jeg ekki, hvernig þetta má verða. Vænti jeg, að hæstv. ráðherra gefi nánari skýringu á þessu. En hvað það snertir, sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) vjek að, að menn gætu lesið utanskóla eins og í gamla daga og síðan sest í einhvern af efri bekkjum skólans, þá er það að segja, að eins og nú er ástatt í landinu, hefi jeg litla trú á, að prestar taki nemendur heim til sín til að kenna þeim utan skóla, eins og fyrrum átti sjer stað. Menn verða að gæta þess, að nú lifa menn á öðrum tímum. Jeg skal játa, að það, sem jeg nú hefi fært fram í þessu máli, hefi jeg sagt áður, og mætti því segja, að ekki væri þörf á að endurtaka það. En jeg vil þó ekki, að mál þetta verði svo afgreitt hjeðan, að ekki komi ennþá fram ákveðin mótmæli frá hendi Norðlendinga, vegna þess rjettindamissis, sem þeir yrðu fyrir, ef frv. yrði samþykt. Þetta mundi og verða til þess, að Norðlendingar mundu krefjast þess, að fá þar skóla, sem hefði rjett til að útskrifa stúdenta, og þeir munu halda þeim kröfum áfram, þangað til þeir fá þeim fullnægt. Það verður ekki hægt að neita þeirri kröfu til lengdar, ef sambandi skólanna verður slitið. Það gleður mig, að svo virtist, sem hæstv. forsætisráðherra (JM) og hv.frsm. meiri hl. (MJ) sjeu nú farnir að veita þessari hlið málsins einhverja athygli og sjá það, að ekki er fært að slíta sambandi skólanna, án þess að eitthvað komi í staðinn. En jafnvel þó að góð orð sjeu viðhöfð um, að sambandinu skuli ekki verða slitið, er þó hitt betra, að vita skýrt og ákveðið, hvernig þessu á að vera fyrir komið framvegis.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg skal lofa, að vera ekki margorður að þessu sinni, eða að minsta kosti byrja jeg mál mitt með þeim ásetningi, að lengja ekki þessar umr. um of, þrátt fyrir það, að háttv.frsm. minni hl. (ÁÁ) hafi haldið allskörulega ræðu og hafi veitst allfast að frv. og okkur forsvarsmönnum þess. Jeg ætla mjer ekki að fara langt út í það að athuga ræðu hans, þar eð mjer virtist svo sem hann í lok máls síns tæki aftur, eða að minsta kosti drægi mjög úr flestu því, sem hann hafði í upphafi ræðunnar varið mikilli mælsku og andagift til að hlaða upp; þetta reif hann alt niður aftur, áður en hann settist niður. Háttv. frsm. minni hl. (ÁÁ) fór m. a. mörgum orðum um afleiðingar þess, að latínukensla yrði tekin upp aftur gegnum allan skólann. Afleiðinguna sagði hann verða mundu andlega afturför (reaktion) á ýmsum sviðum, auk ýmislegs fleira ills, sem af þessu leiddi. En í ræðulokin játaði hann þó, sem rjett var, að þetta væri í rauninni fremur lítilvægt atriði. Hann játaði þá, að það, sem meira væri um vert en það, sem kent væri í skólanum, væri skólalífið, sambandið milli kennara og lærisveina og sá andi, sem ríkjandi yrði í skólanum. Þetta væri meira vert en hitt, hvaða námsgreinir væru kendar í skólanum, og var það alveg rjett. En með þessu gerði hann að engu það, sem hann hafði sagt í upphafi ræðu sinnar. Hann lagði áherslu á, að eitthvað hlyti að vera á bak við frv., sem ekki væri enn komið í ljós; málið væri svo fráleitt, og hefði hvað eftir annað verið flutt inn á þing, þrátt fyrir illar undirtektir. Það væri gott að fá að vita, hvað háttv.þm. (ÁÁ) á við með þessum orðum sínum. Hvaða ljónagryfja heldur hann að sje falin á bak við þetta frv. Jeg veit að vísu, að málið hefir tvisvar verið flutt hjer á þingi sem stjórnarfrv., af sama kenslumálaráðherra, og jeg sje ekkert undarlegt við það, eða þó að ýtt hafi verið undir frv. af sama manni, sem hefir borið þetta mál fram og barist fyrir því þing eftir þing. Hann talaði um vígi latínunnar, sem hefði verið yfirgefið, og þann fítonsanda, sem nú væri hlaupinn í menn til þess að fá skólanum breytt aftur í sitt fyrra horf. Þó sagði hann, að menn væru enn á ný farnir að falla burt frá trúnni á latínuna og meðal þeirra væri t. d. jeg. Það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni, var þvert öfugt við það, sem háttv.þm. (ÁÁ) segir mig hafa sagt. Jeg sagði, að í fyrstu hefði jeg lagt lítið upp úr þessu atriði, latínunni, en við það að fást meira við málið, hefði jeg komist að þeirri niðurstöðu, að mikið væri áunnið við að fá latínukensluna aukna í skólanum. Þessvegna fer hv.þm. með staðleysur, er hann talar um, að jeg hafi flúið úr því vígi, sem jeg í fyrstu hefði einsett mjer að verja. Að öðru leyti held jeg, að rifrildi um frv. hafi mjög litla þýðingu úr þessu. það fer mjög fyrir ofan garð og neðan hjá sjálfu málefninu. En mjer virtist ein aðalástæða háttv.þm. móti latínunámi vera ástæða, sem jeg get á engan hátt tekið sem góða vöru, - hann taldi breytingar á skólum alveg nauðsynlegar, annars yrði úr þessum málum eintóm kyrstaða. Það, sem nú þyrfti að breytast, væri latínan; hún þyrfti alveg að hverfa. Ummæli próf. Bjarnar Ólsen um, hvað menn kynnu lítið í latínu, í samanburði við þá fyrirhöfn, sem varið hefði verið til kenslunnar og námsins yfirleitt, hafa öfugt sönnunargildi við það, sem háttv. frsm, minni hl. (ÁÁ) vildi láta þau hafa. Það, sem jeg tel latínunni til gildis, er það, hversu erfið hún er. Menn komast þar í þá eldraun, sem þeir hafa mjög gott af. Það er ekki það eitt, að læra latínu til þess að geta talað hana og skrifað, - til þess eru önnur mál bæði auðveldari og miklu hagnýtari nú orðið, - en það er hitt, sem jeg legg áherslu á, og aðaláhersluna. Æfingin, sem menn fá við að fást við svona erfitt mál, hefir góð áhrif á þroska og skilning nemendanna. Háttv. frsm. minni hl. (ÁÁ) gerði meira að því en rjett er, af jafngáfuðum manni og hann er, að búa til ýmsar ástæður og grýlur, sem okkur hafa aldrei dottið í hug, og berjast síðan við þær af mestu grimd. T. d. talaði hann um þá lítilsvirðingu, sem kæmi fram hjá okkur meðhaldsmönnum frv. á gagnfræðamentuninni. Hann sagði, að við vildum skifta þjóðinni í tvo flokka, - öðru megin væri sauðsvartur almúginn, með gagnfræðamentunina, sem auðvitað væri fullgóð fyrir þann flokkinn að okkar áliti, - en hinu megin væri hinn tígulegi flokkur hinna gullvægu vísindamanna. Við höfum aldrei sagt neitt, sem gæti rjettlætt þetta. Við höfum aðeins bent á, að skólarnir yrðu að vera með mismunandi sniði og fyrirkomulagi, eftir því hvort þeim væri ætlað að búa - nemendurna undir gagnfræðapróf aðeins, eða stúdentspróf. Hann talaði eitthvað um andlegan skríl, þ. e. gagnfræðinga. Þetta er hugarburður háttv.þm. (ÁÁ). Það hefir aldrei fallið eitt einasta orð frá mjer eða öðrum af samherjum mínum í þessu máli, sem rjettlætti þetta. Hann sagði, að latínan hefði fallið vegna þess, að hún hefði verið hætt að vera lengur hagnýtt mál. Þetta getur vel verið. En það kemur oft fyrir, að góð málefni falla einmilt vegna kosta þeirra. Það er ekki ólíklegt, að latínan hafi fallið vegna þess, hve hún þótti erfið viðfangs, og meiri hluti nemenda átti fult í fangi með að læra það, sem af þeim var krafist í málinu. En ef latínan er annar eins viðsjálsgripur og háttv.frsm. minni hl. (ÁÁ) segir, því á þá að vera að halda í nokkra kenslu í henni í skólunum? Ef það er rjett, sem rektor hefir sagt, að latínukensla sú, sem nú er aðeins í 3 efri bekkjum skólans, komi að talsverðu gagni, því má þá ekki breyta svo til, að gagnið verði ennþá meira, með því að auka kensluna í latínu? Ef latínan er ekki hagnýtt mál, er gagn hennar aðallega fólgið í þeirri þjálfun, sem hún veitir nemendunum við námið yfirleitt, og því kemur ekki til mála að vera andvígur latínukenslu, vegna þess að hún veiti nemendunum góðan styrk og æfingu í því að fást við erfið viðfangsefni. Háttv. frsm. minni hl. (ÁÁ) sagði, að óskifti skólinn væri illa víggirt vígi, og þyrftu varnirnar umbóta við, ef þær ættu að fá staðist áhlaup. Þó færði hann engin rök fyrir þessu. Jeg hefi fyrir satt, að nefnd, sem skipuð var í Danmörku til að íhuga þessi mál, hafi komist að þeirri niðurstöðu, að meiri tíma þyrfti til undirbúnings undir stúdentspróf í skiftum en óskiftum skóla. Ef skóla væri skift, gerði nefndin ráð fyrir 7 ára námi, en taldi mega komast af með 6 ár í óskiftum skóla. - það er alt annað, hvort hægt er að komast af með níu ára nám í skiftum skóla, heldur en hvort nægilegt sje að hafa tvo þriggja ára skóla. Mjer finst það styrkja það, sem nefndin hefir komist að. Jeg sagði, að það væri óheppilegt, að neðri bekkirnir væru ljettir, en efri bekkirnir þungir, sjerstaklega 4. bekkur. Hv. þm. reyndi að hnekkja þeirri ástæðu með því að segja, að það mætti ráða bót á þessu með því að byrja á þýsku í 3. bekk. Þetta er náttúrlega rjett. Svo hefir Þorl. H. Bjarnason stungið upp á að byrja líka á latínu í 3. bekk. Og þá fer nú gagnfræðasvipurinn að fara af, þegar ófreskjan er þar inn komin. Svo er stungið upp á að hafa aðeins bekkjarpróf upp úr 3. bekk. Í Svíþjóð, þar sem námið er svona, þá er skólinn óskiftur. Þá er ekkert eftir annað en að stíga sporið út og samþykkja þetta frv. Einmitt þetta, að gefa eftir, það sýnir, að málstaðurinn er veikur. Það eru miklir örðugleikar á skiftingunni, og menn finna, að hjer þarf að ráða bót við. En það er alls ekki hægt, nema með því að víkja frá þeim grundvelli, sem þessir örðugleikar byggjast á. Hv. þm neitaði algerlega muninum á gagnfræðanámi og vísindanámi. Hafði hann þar mikið til síns máls, vegna þess að hann var að berjast á móti einhverjum ímynduðum mótmælum, sem jeg hefi aldrei heyrt koma fram. Fór hann náttúrlega ákaflega háðulegum orðum um þessa „sauðsvörtu“ og „forgyltu“, sem væru tveir alveg ólíkir flokkar. Hv. þm. neitaði þessum mismun, en hann færði engin rök með þessu. Hv. þm. sagði einmitt, að embættismennirnir yrðu að koma út í lífið með gagnfræði frá Háskólanum. Þetta kemur alveg heim við það, sem jeg sagði. Það er bara sá munur, að sá gagnfræðaskóli, sem býr ekki undir neinn annan skóla, en kennir það, sem koma má að gagni í lífinu, hann hefir svo að segja sinn tilgang fólginn í sjálfum sjer, en hinn skólinn býr eiginlega undir það, að geta í Háskólanum numið þær gagnfræðagreinar, sem snerta hans starf í lífinu, og eins og hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) sagði, eiga að koma með út í sinn verkahring í lífinu. Sá skóli er bestur til þessa undirbúnings, sem gerir menn hæfasta til þess að geta tekið á móti þessu gagnfræðanámi Háskólans, ef nota má það orð. Og þetta gerir alveg eðlilegan þann mismun þessara tveggja tegunda skóla, sem aldrei verður hægt að skafa alveg út. En það á í sjálfu sjer ekkert skylt við það, að einhver eðlismunur sje á vísindanámi og gagnfræðanámi, og því síður, að annað sje göfugt, en hitt ógöfugt. - Aðalmunurinn er sá, að annar skólinn er gagnfræðaskóli, en hinn býr undir gagnfræðaskóla. Hv. frsm. minni hl. (ÁÁ) gat ekki annað en komið auga á og viðurkent tvö góð atriði í þessu frv., þótt hann líti það annars litlu velvildarauga, sem sje að auka leikfimiskenslu og að hafa heimavistir. Út frá því komst hann inn á það, að það sje mest virði af öllu, að allur skólabragur geti verið sem allra bestur. Þetta tel jeg rjett. Jeg tel það meira virði, hvernig það er kent, sem kent er, og hvaða gagn það færir nemöndum. Þar fyrir er auðvitað ekki sagt, að það sje öldungis sama, hvað kent er. Hv. þm. var að gefa þingdeildarmönnum brýningu út af því, að feld var þessi sanngjarna fjárveiting, sem mentamálanefnd óskaði eftir handa tveimur stundakennurum skólans, Jeg ætla síður en svo að draga úr þeirri brýningu. En hv.þm. var að rökstyðja með þessu, hvað afskaplegur kostnaður myndi leiða af breytingunni, því samkv. upplýsingum frá rektor mentaskólans, þyrfti að bæta við 7 föstum kennurum. Þetta er misskilingur. Hv. deild þarf ekki að láta hræða sig frá að samþykkja frv. af þeim ástæðum. Það liggur í augum uppi, að það versta, sem orðið getur, að því er kostnaðinn snertir, er það, að aðsókn verði hin sama og áður. Og þá þarf sama kennarafjölda. það kemur ekki til mála, að fleiri kennara þurfi, þótt breytt sje um námsgreinar. Búast má heldur við, að þeim fækki. Auk þess er ekki farið fram á að skifta nema tveimur efstu bekkjunum, í staðinn fyrir að nú er skift þremur. Þessi misskilningur hv. minni hl. stafar af því, að hann athugar ekki, að þótt skipa eigi fasta kennara til þess að kenna alt, sem kenna á í skólanum, en nú sje það ekki, þá er það bara í orði, en ekki á borði. Það eru sem sje nú þegar fastir kennarar, sem annast alla kensluna við skólann, þótt þeir hafi ekki fengið veitingu. Þeir hafa sömu laun og væru þeir fastir kennarar. Og sje einhver munur í þessu efni, þá er hann óviðkomandi skiftum eða óskiftum skóla, latínuskóla eða latínulausum. Auðvitað þarf að búa jafnvel um kennarana, hvort sem er, og þá þarf þá auðvitað alveg jafnmarga, með hvoru sniðinu sem skólinn er. Kostnaðaratriðið byggist aðalega á því, hvort aðstreymið eykst eða minkar. það liggur í augum uppi. Hv. frsm. minni hl. (ÁÁ) var að tala um, hvers vegna ætti að breyta um nafn á skólanum. Jeg gæti eiginlega spurt sjálfan mig sömu spurningar. Þess er í raun og veru engin þörf. Jeg býst við, að nafnbreytingin sje aðeins til að láta það koma í ljós, að skólinn er færður í líkt form og þegar hann bar nafnið „lærður skóli“. Jeg skal játa, að nafnið er nokkuð útlenskuskotið, og er jeg ekki á móti því að kalla hann mentaskóla. Almennur mentaskóli þykir mjer ekki fallegra. En það er hægurinn hjá að koma með till. um nafnbreytingu. Hv. frsm. sagði, að það væri „reaktion“ að hverfa nú aftur til þess gamla fyrirkomulags. Og sú „reaktion“ átti að vera glötunin sjálf. Það er engin skynsemi í að setja það sem sjálfstæða og algilda reglu, að aldrei megi hverfa aftur til fyrikomulags, sem horfið var frá um stund. Þvert á móti er það eðlilegt. Þegar menn sjá eftir á, að breytingin miðaði ekki til góðs. Þá er ekkert sjálfsagðara en að vera ekki svo hræddur við orð og nöfn, að menn þori ekki að taka upp fyrra fyrirkomulagið, ef þeir eru sannfærðir um, að það sje betra. Í endurlífgun þess eldra getur oft verið fólgin stórkostleg framför. Við þurfum ekki annað en að minna á, að stærsta framfaraaldan, sem hefir yfir Norðurálfuna gengið á síðari öldum, hún er beinlínis runnin frá því, að menn fundu aftur þá fyrri tíma, sem höfðu liðið undir lok í róti þjóðflutninganna. „Renaissancinn“ finnur fornöldina og hverfur til hennar. Nei, svona grýlu má ekki láta hræða sig. Það þarf í hverju tilfelli að meta það, hvort það gamla sje ekki betra en það, sem búið hefir verið að um stund. Þótt jeg hafi nú ýmislegt skrifað úr framsöguræðu hv.frsm. minni hl. (ÁÁ), þá held jeg, að jeg sleppi að karpa um það. Jeg nenni ekki að elta ólar við það alt saman, þing eftir þing. Hæstv. forsrh. (JM) fór vinsamlegum orðum um brtt. meiri hl., og hafði eiginlega ekkert við þær að athuga, nema helst þá, sem fer fram á ívilnun um tímafjölda handa þeim mönnum, sem hafa sjerstaklega mikið af skriflegum úrlausnum. En hann tók rjettilega fram ástæðu okkar, að þetta sje sanngirnisatriði, þó að ekki þurfi að telja það ofraun kennurum, sem hafa miklar stílaleiðrjettingar utan tíma. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) talaði fyrir hönd síns landsfjórðungs og sagði, að stúdentafækkunin mætti ekki byggjast á, að útilokaðir væru stórir partar af landinu. það er svo sem auðvitað. En við höfum fyrir okkur dæmið frá því áður en skólinn varð skiftur, áður en Akureyrarskólinn komst í samband við skólann hjer. Jeg veit ekki, hvort það hefir nokkurn tíma verið rannsakað nákvæmlega, en jeg gæti trúað, að námsmenn hafi verið eins dreifðir þá eins og nú, Heimavistin mun gera mönnum auðveldara að nema hjer, svo að hæfileikamenn geti notið sín, hvort sem þeir eru fátækir eða ríkir. Þá þyrfti námið varla að vera neinum ofraun fjárhagslega. Hitt verður auðvitað bæði hv.þm. og öllum öðrum ofraun, að gefa öllum sömu ástæðu til að verða stúdentar. Hv. þm. (BSt) taldi líka alveg gagnslaust að samþ.brtt. okkar um það, að menn gætu gengið upp í efri bekki skólans, því að hvergi nokkursstaðar væri hægt að fá hliðstætt nám við nám í skólanum.

Jeg spurði, hvar það væri hægt.

. Það hefir verið bent á þá leið af Jóni Ófeigssyni, að hafa námsskeið við gagnfræðaskólana, þar sem kend væri latína og annað, sem þyrfti. Gamla aðferðin var sú, að læra hjá einstökum mönnum. Jeg veit ekki, á hverju það byggist, að enginn hefir bent á þá leið að taka menn til náms. Enn eru þó til víðsvegar á landinu latínulærðir klerkar, sem vildu sjálfsagt taka pilta til sín til að nema undir skóla. Jeg þekki það vel að nema utanskóla, þar sem jeg las alt utan skóla nema einn vetur. Jeg veit ekki annað en það gæti gengið, eins nú og þá. Hv. þm. sagði, að við lifðum á öðrum tímum. En jeg held, að ekkert hafi breytst í þessu efni. Jeg hefi verið beðinn að geta um, að von væri á brtt, það er einmitt út af þessu, sem hv. 2. þm. Eyf. (BSt) talaði um, að halda skyldi uppi fullnægjandi kenslu við gagnfræðaskóla Akureyrar, til að búa menn undir lærða skólann. Hv. þm. (BSt) spurði áðan, hvar menn ættu að læra undir skólann. Svarið er: við gagnfræðaskólann á Akureyri. Þó að það kostaði aukatíma, þá er það ekki svo ægilegt, því að milliþinganefndin áleit, að það þyrfti einu ári lengra nám með skiftum skóla en óskiftum, ef menn vilja eitthvað byggja á því, sem hún segir. Svo að það er betra að tefja þá fáu, sem vildu heldur nema við Akureyrarskóla en í Reykjavík, heldur en að tefja alla um eitt ár. Jeg ætla svo ekki að tefja tímann með því að fjölyrða frekar, en láta þetta nægja að sinni.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Hæstv. forsrh. (JM) og hv.frsm. meiri hl. (MJ) virtust báðir hafa skilið mig þannig, að jeg væri að hallmæla latínunni umfram önnur tungumál og aðrar námsgreinar yfirleitt. En svo ætlaðist jeg ekki til, að jeg væri skilinn, að jeg teldi hana í sjálfu sjer nokkurn háskagrip. En hún verður háskagripur, þegar komið er með kröfu um það, að mikill hluti af námskröftum ungra manna skuli færður sem fórn handa þessu fornfræga máli. Þá verður hún háskagripur. Rjett á sama hátt er kínverska enginn háskagripur í sjálfu sjer. En ef krafa um kínverskulærdóm kæmi hjer, þá yrði hún háskagripur, sem jeg býst við, að yrði barist á móti. Báðir þessir háttv.þm. dróu þá ályktun af mínum orðum, að að jeg ætti að berjast fyrir því, að öll latínukensla yrði niður feld. Jeg get með sama rjetti sagt, að jeg skilji ekkert í, hversvegna þeir heimti ekki, að latínan sje kend strax í barnaskóla eða byrjað að þylja Alma mater yfir vöggubörnum. Þetta á hvorttveggja jafnmikinn rjett á sjer. En svona hlutur kemur oft fyrir í umræðum, að þegar einhver heldur einhverju sjerstaklega fram, þá er hann ávítaður fyrir að fara ekki út í öfgar. Þetta er sjerstaklega algengt í stjórnmálalífinu, og því ekki að undra, þótt það komi fram í þingsölum. Við höfðum á síðasta þingi tóbakseinkasöluna til meðferðar, sem jeg leyfi mjer að nefna í þessu virðulega sambandi. Þar var það meira en hálft þingið, sem vildi sýna 100% fylgi sitt við frjálsa verslun. Minna vildu menn ekki vita af. Við höfðum hjer einn hv.þm., sem vildi hafa ríkisrekstur á öllum hlutum, minna vildi hann alls ekki sætta sig við. Þarna á milli höfðum við svo framsóknarflokk, sem vildi fylgja frjálsri verslun í aðaldráttunum, en sætti sig þó ákaflega vel við að víkja frá því „höfuðprincipi“, til þess að afla ríkissjóði tekna. Þetta verður altaf aðstaða milliflokksins, eins í þessu skólamáli, að standa á móti öfgunum og berjast fyrir sanngjarnari kröfum. Vitanlega er sá milliflokkur altaf hæddur fyrir. Rjett eins og ef einhver flokkur tæki sjer fyrir að halda því fram, að bestur herbergis-hiti sje 100 stig, þá myndi rísa upp annar flokkur og staðhæfa, að heilnæmast væri 40 stiga frost eða svo. En svo þegar einn kemur fram og segir, að 17 stiga hiti sje það hæfilega, þá er hann skammaður fyrir að vera ekki heill í málinu, skammaður fyrir að ganga inn á samninga og málajöfnun í sínum tillögum. Þetta er ákaflega algengur hlutur, og jeg veit, að þessi öfgakenda áhersla á að hafa annaðhvort alt eða ekkert, hún stendur oft talsvert vel að vígi í allri „agitation“. En jeg hefi valið mjer það hlutskifti að njóta ekki þeirra kosta, sem öfgarnar hafa í almennum deilum, heldur verið sanngjarn, þar sem jeg vil, að latínu megi kenna að svo miklu leyti, sem má kalla hana gagnfræði, að svo miklu leyti, sem hún er stuðningur við önnur tungumál, og til nægilegs undirbúnings til þess að skilja latnesk hugtök og yfirleitt margt það, sem nútímamenningin hefir erft og mun ávalt geyma. Því er ekkert undarlegt, þótt jeg sætti mig við þá latínukenslu, sem nú er. Jeg mun ekki óska nú um stund, að úr henni verði dregið, en jeg mun standa á móti því, að hún verði aukin. Hæstv. forsrh. (JM) taldi óheppilegt af mjer að minnast á Englendinga í sambandi við uppeldismálin. Jeg nefndi þá í sambandi við hið merkilega skólalíf í sumum hinum bestu ensku skólum. Að vísu er það rjett, sem hæstv.forsrh. (JM) sagði, að Englendingar hafa töluvert latínunám. En þó er það svo, að latínan lifir þar fremur í skólunum en í daglega lífinu. Latínan er að síga burt úr þjóðlífinu, en heldur sjer enn nokkuð í skólunum. En það kemur bráðlega að því, að það fer líka að sverfa undan henni þar. Að svo miklu leyti sem jeg hefi fylgst með enskum blöðum og bókmentum, fæ jeg ekki betur sjeð en að háværar raddir sjeu uppi á Englandi um það, að hinn forni andi og gagnsemi latínunnar sje að hverfa og sje lítið eftir nú annað en málfræðistagl. Jeg hefi heyrt, að Gladstone hafi verið einn síðasti „klassiski“ maðurinn í Parliamentinu. Fyrir hans daga úði og grúði af latneskum glósum og tilvitnunum, en nú kvað slíkt svo að segja aldrei heyrast. Að vísu er það einn ágætur íhaldsmaður, Baldwin, sem kvað eiga til að vitna í latínu. En sjálfur Lloyd George, sem er framsóknarmaður, gerir það aldrei, og er víst ekki færari latínumaður en Jón Arason.

Hann var ekkert slæmur í latínu

. Þá er Lloyd George verri. Það er svo um sumt í ensku þjóðlífi, að það hefir staðið kyrt í straumi tímans. En um latínuna er það að segja, að það er þegar farið að sverfa að henni og ekki langt að bíða þess, að mjög dragi úr því valdi, sem hún enn hefir í landinu. Hæstv. forsrh. (JM) mintist meðal annars á, að háskólamentunin væri annars kyns en gagnfræðamentunin. Þetta get jeg að mörgu leyti játað. En jeg vil bæta því við, að eftir því, sem jeg þekki háskóla okkar, þá er hann alt of líkur gagnfræðaskóla, og hvað snertir umbætur á kenslu í honum, þá mun jeg rjetta þessum mönnum höndina. Því ennþá mun beitt þar gamla lexíulærdóminum. En í guðfræðideild stendur að minsta kosti vel á að fara yfir mikið, án þess að skifta því í lexíur, og heimta svo eitt heildarpróf. En með því fyrirkomulagi, sem nú er, er guðfræðisdeildinni skift í eins margar deildir og námsgreinarnar eru margar. Jeg held því, að aðalatriðið til að efla þroska og eftirtektargáfu nemendanna sje ekki námsgreinarnar, heldur aðferðin, sem beitt er við kensluna. Þá vildi hæstv.forsrh. (JM) draga úr og jafnvel andmæla fullkomlega því, sem jeg hafði eftir rektor mentaskólans, að engin von væri til, að aðsóknin að skólanum myndi minka, þó að frv. þetta yrði samþykt. En þetta held jeg að sje rjett, því að samkvæmt frv. þessu er aðgangurinn að skólanum að minsta kosti jafngreiður, ef ekki greiðari en hann er nú, þar sem slept er prófi í sumum námsgreinum, sem nú er heimtað prófi. Eftir þessu er því auðsætt, að aðgangurinn að skólanum verður jafngreiður og áður, og jeg tala ekki um, þegar latínunni, þessum Kínalífs-elexir rökrjettra hugsana verður bætt við. Því hafi hún ekki þau áhrif, að verka sem aðdráttarafl fyrir skólann, á hún ekki lofið skilið. Meðal annara ástæðna fyrir því, að ekki er hægt að taka latínuna upp, sem aðalgrein í skólanum, er sú, að almenningsálitið er ekki með henni. Það er henni mótsnúið. Og það hafði ekki litla þýðingu, þegar verið var að mikla veldi hennar þar, að blöðin, almenningsálitið, stóð gegn henni þá eins og raunar enn. Annars finst mjer ekki vel samrýmanlegt, að lofa latínuna í öðru orðinu, en í hinu að lýsa henni sem þeirri fuglahræðu, sem hindri alla aðsókn að skólanum. En eigi hún að verka þannig, verður að sýna hana strax við dyr skólans, sem jeg fyrir mitt leyti tel vafasamt, hvort rjett sje, vegna hinna fátækari manna, sem ekki hafa efni á að veita börnum sínum dýra undirbúningskenslu. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) sagði, að jeg með niðurlagsorðum síðustu ræðu minnar hefði grafið undan öllu því, sem jeg var búinn að segja áður, þar sem jeg lagði aðaláhersluna á skólalífið. Hann sagði, að ef jeg vildi fá gott skólalíf, þá mætti jeg ekki vera á móti latínunni. En þetta er ekki rjett. Það, sem kemur fjöri í skólalífið, er ekki latínan, heldur íþróttir, leikfimi, umræðufundir o. fl. þessháttar, sem jafnframt veita nemendunum hinn sanna þroska. En að innibyrgja nemendurna yfir mygluðum latínuskræðum, það er ekki til þess að lífga skólalífið, heldur hið gagnstæða. Hjer er því um tvær andstæður að ræða. Þá sagði þessi háttv.þm., að í Svíþjóð væri 9 ára undirbúningstími undir háskólanámið, en hjer væri aðeins 6 ára undirbúningstími. En hjer gleymdi hann að bæta því við, að undirbúningsmentunin skiftist þar, þegar börnin eru 9–10 ára, og frá þeim tíma telur hann Á móti þessu berst framsóknin þar. Þannig berjast Svíar fyrir því, sem við fengum fyrirhafnarlaust, það væri því að snúa hlutunum við, að kasta frá okkur þeim kostum, sem við eigum, fyrir erlend gæði, sem viðurkent er, að þjóðirnar vilja losna við. Þá gat hann þess, að jeg hefði sagt, að vel mætti flytja þýskuna niður í 3. bekk, og sneri sjer um leið að þeim kennaranum, sem hefir sagt, að vel mætti flytja latínuna niður í 3. bekk, og sagði jafnframt, að þetta sýndi veiluna í málstað okkar. En svo er ekki, þetta sýnir hið gagnstæða, og jafnframt hve þeirra óskifta höfuðósk hefir við lítil rök að styðjast. Þá taldi hann mig hafa gert þeim upp skoðanir, sem þeim hefðu aldrei til hugar komið, og lagði mest upp úr, að jeg hefði sagt, að þeir hefðu talað um eðlismun á gagnfræðanámi og stúdentsnámi. En því talaði jeg um þetta, að einmitt á þennan eðlismun hefir aðaláherslan verið lögð á undanförnum þingum, og líka hjá milliþinganefndinni í skólamálunum. En úr því að flúið er úr því vígi líka, get jeg verið ánægður. Þá var háttv.frsm. meiri hl. (MJ) með útreikninga um fjölda kennaranna, en sá útreikningur kom ekki alveg heim við það, sem jeg hafði frá rektor skólans. Rektor telur nú 10 fasta kennara með sömu launakjörum, og að bæta þurfi 7 kennurum við, ef frv. þetta verði að lögum. Við þetta bætist svo það, að hver kennari á að fá frí 10. hvert ár. Í stað þess þarf að bæta við sem svarar 2 kennurum. Verða þá alls 19 kennarar við skólann, 9, sem beinlínis verður að bæta við vegna þessarar breytingar á skólanum.

Jeg held, að rektor hafi aldrei sagt þetta.

. Jú, víst hefir rektor sagt þetta, og þetta er hárrjett skýrsla, bygð á því, að sama aðsókn verði að skólanum eftir sem áður. Þetta vil jeg biðja þá háttv.þm., sem eru fylgismenn frv. að athuga. Að minsta kosti þá, sem altaf eru með sparsemina á vörunum. Þá mintist hann á nafn skólans, og kvaðst geta fallist á, að því væri breytt, og vildi, að jeg kæmi með brtt. um það til 3. umr. En það mun jeg ekki gera. Mjer finst best, að þeir noti fánann sjálfir. Láti skólahúsið, bekkina og borðin, með latinu-skræðunum á, heita „lærða skólann“, því ekki kemur til; að nemendurnir verði lærðir, og skólinn geti þessvegna heitið lærði skólinn. Þá talaði hann um, að jeg hefði notað mikið orðið „Reaktion“. Átti hann þar við, að ekki væri altaf vitlaust að hverfa til þess gamla. Meðal annars nefndi hann dæmi af endurvakningarstefnu miðaldanna. Undir þetta get jeg tekið með honum. En þess ber að gæta, að vorir tímar hafa ekki eins mikla þörf að finna fornöldina, eins og miðaldirnar höfðu. Því að vorir tímar eiga þessi gæði. Það þýðir því ekkert að gera sig að eins konar Kólumbus að þessu leyti. Við þekkjum fornöldina og getum lesið rit hennar í þýðingum, og þurfum því ekki að nota latínuna að því er það snertir. Þessu veit jeg að háttv.frsm. meiri hl. (MJ) neitar ekki. Hann, sem telur eins tryggilegt fyrir kristindóminn að eiga biblíuna í þýðingum eins og á frummálinu.

Bernharð Stefánsson Háttv. frsm. meiri hl. (MJ) var mjer sammála um, að ekki mætti útiloka menn frá námi fyrir það eitt, hvar þeir ættu heima á landinu. Og hann var ekki í vandræðum að finna ráð við því. Hann vísaði bara til þess, sem áður var, meðan skólinn var óskiftur. Það er óneitanlega handhæg leið, að vísa bara til þess, sem áður var, og býst jeg við, að flest mætti sanna með þessháttar röksemdafærslu. Það mætti með sömu rökum segja, að við þyrftum alls enga skóla, því að einu sinni voru þeir tímar, að enginn skóli var til, og það mætti eins vísa til þess tíma. Og einu sinni var aðeins einn lærður skóli til, og enginn annar skóli í landinu. Það mátti líka vísa til þess tíma og segja, að hafa mætti aðeins einn skóla, eins og forfeður okkar gerðu. Þá taldi hann fleira, sem ætti að bæta úr þeim örðugleikum, sem þessi breyting mundi baka mörgum, þar á meðal að setja ætti upp heimavist við skólann. Á það er frekar hlustandi, því að það myndi bæta dálítið úr. En fullnægjandi er það ekki. Í sambandi við það, sem hann sagði fyrst, benti hann á, að piltar gætu stundað nám hjá prestum eins og þeir hefðu gert áður. Eftir því heldur hann, að tímarnir hafi ekkert breytst. Jeg held aftur á móti, að hinar sömu ástæður, sem valda því, að heimilin geta ekki lengur annast barnafræðsluna, valdi því einnig, að prestarnir eigi erfitt með að hafa slíka kenslu á hendi. Því að nú er sú tíð ekki lengur, að prestarnir, frekar en aðrir, hafi þjón á hverjum fingri. Þá mintist hann á, að við gagnfræðaskólann á Akureyri mætti setja námsskeið, með tilsvarandi kenslu og væri í hinum lærða skóla, og að um þetta myndi koma brtt. til 3. umr. Um þetta vissi jeg ekkert, er jeg talaði síðast. Hefi jeg því ekki til einskis spurt. Sýnir þetta, að nú eru fylgismenn þessa frv. farnir að sannfærast um, að ástæður þær, sem Norðlendingar færa fram, hafi töluvert við að styðjast. Að sjálfsögðu verður námsskeið þetta betra en ekkert, en þó mundi það hafa sína galla, t. d. mundi það að öllum líkindum kosta nemendurna heilt ár, sem bættist við námstíma þeirra. Þetta álít jeg æði mikinn galla, enda hygg jeg, ef athugaður væri námsferill manna á löngum tíma, að það mundi sýnt, að Norðlendingum væri síst þörf á lengri námstíma en öðrum. Gæti jafnvel hugsað mjer, að það yrði öfugt. Og þó þetta námsskeið yrði sett á stofn, þá þyrftu þeir, sem sækja skólann hjer, að ganga undir inntökupróf hjá óþektum kennurum í óþektum skóla, og ekki ósennilegt, að þessum aðkomumönnum yrði að einhverju leyti gert erfiðara fyrir um inntöku í skólann heldur en hinum. Þetta munu allir játa, sem í skóla hafa gengið, að getur verið óþægilegt. Og þar sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) gat þess sjerstaklega, að hann hefði lesið utanskóla í æsku, trúi jeg ekki öðru en að hann hafi einhverntíma orðið var við óþægindi í þessu efni. Niðurstaða mín er því sú, að þrátt fyrir þetta, sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) hafði góð orð um, að bætt yrði fyrir Norðlendingum með brtt., þá nægir mjer það ekki, og get jeg því ekki gengið að því, að greiða atkvæði með frv. þess vegna. Öðru máli væri að gegna, ef um það væri að ræða, að Akureyrarskólanum væri um leið breytt í lærðan skóla, sem útskrifaði stúdenta, þá væri ef til vill lítandi við frv. En eins og það liggur fyrir nú, verð jeg að vera á móti því.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg vil mælast til, að hæstv. forseti (BSv) láti hætta atkvgr. Nú hafa þegar verið feld helstu ákvæði frv., en samkv. þingsköpum má ekki bera fram brtt., sem feldar hafa verið áður á sama þingi, Virðist mjer frv. hvorki fugl nje fiskur, eins og það er orðið nú á sig komið, og því ástæðulaust að toga lengur atkvæðin út úr deildarmönnum með nafnaköllum.

Forseti (BSv): Í strangasta skilningi hefir þessu stundum verið beitt um brtt. við fjárlög. En mjer skilst, að hægt sje að breyta frv. svo milli umr., að það sje fært að mestu í sitt fyrra form. Hinsvegar er hæstv.forsrh. (JM) ekki viðstaddur, en hann hefir borið frv. fram. En á meðan engar óskir koma fram um þetta frá rjettum aðiljum, sje jeg enga ástæðu til að hætta atkvgr.

Klemens Jónsson Jeg verð að taka í sama strenginn og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að jeg álít meiningarlaust að halda atkvgr. áfram. Það er búið að fella helstu ákvæðin úr frv., sem nokkru máli skifta, svo jeg verð að álíta, að frv. sje þegar sjálffallið.

Forseti (BSv): Jeg verð að mótmæla þessum skilningi hv. 2. þm. Rang. (KlJ). Frv. þarf ekki að teljast fallið, þó að sumar gr. þess hafi verið feldar. Það má lagfæra frv. áður en það fer út úr deildinni, ef því verður vísað til 3. umr. Verður því atkvgr. haldið áfram.

Klemens Jónsson Jeg hefi greitt atkvæði með fyrstu greinum þessa frv., en þar sem aðalgreinar þess hafa fallið, hlýt jeg að líta svo á, að frv. sje þar með alt fallið, samkv. gamalli þingvenju. Því hefi jeg neitað að greiða atkvæði um hinar síðari greinar, og mun gera svo enn.

Forseti (BSv): Þar eð 1. gr. frv. var samþ., var eigi, samkvæmt þingsköpum, hægt að fella frv. með því að fella aðrar einstakar greinar þess. Auk þess hefi jeg þegar spurt flytjendur frv., hvort þeir vildu halda áfram atkvgr., og hafa þeir játað því. Hlýt jeg því að líta svo á, að menn vilji lagfæra frv. við 3, umr., enda er það enganveginn ókleift. Verður því atkvgr. haldið áfram. Frv. vísað til 3. umr. með 13:12 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: BL, HK, JAJ, JK, JS, JÞ, MG, MJ, PO, SigurjJ, ÞórJ, ÁJ, BSv. nei: ÁÁ, BSt, HStef, IngB, JakM, JBald, JörB, MT, PÞ, SvÓ, TrÞ, ÞorlJ. Einn þm. (KlJ) greiddi ekki atkv. Tveir þm. (BJ, ÓTh) fjarstaddir.