Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með l. frá 25. maí 1949, um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins, er gert ráð fyrir, að sjóðurinn starfi í tveim deildum, fiskideild og síldveiðideild, og að hvor deildin hafi sinn aðskilinn fjárhag. Jafnframt er gert ráð fyrir því, að sjóðurinn taki til starfa að einu ári liðnu frá gildistöku l., þó ekki fyrr en þær reglugerðir eru samdar, sem gert er ráð fyrir í l. Á s. l. hausti var sett reglugerð fyrir síldveiðideildina, en á sama tíma var ekkert farið að vinna að samningu reglugerðar fyrir fiskideildina. Í okt. s. l. bárum við fram þáltill. í sameinuðu þingi, ég og hv. þm. N-Þ., þar sem skorað er á ríkisstj. að hlutast til um, að sett verði sú reglugerð, sem ráðgert er og nefnd í l. Við rökstuddum þessa þáltill. m. a. á þann veg, að okkur væri kunnugt um, að á s. 1. sumri hefði verið aflabrestur í ýmsum verstöðvum norðan- og norðaustanlands og þess vegna væri nauðsynlegt að hraða setningu reglugerðar fyrir fiskideildina, svo að útgerðarmenn og sjómenn ættu þess kost að njóta þeirra hlunninda af sjóðsins hálfu, sem þeim bæri samkvæmt 1. Þessi þáltill. var samþ. 1. nóv. s. l., og tók hæstv. atvmrh. og ríkisstj. mjög vinsamlega undir efni hennar um það að hlutast til um, að þessi reglugerð yrði eftir atvikum samin eins fljótt og mögulegt væri. Nú eru liðnir 3 mánuðir frá því að nefnd þál. var samþ., og útgerðarmenn og sjómenn á þessu svæði, Norðaustur- og Austurlandi, telja sig nokkrum misrétti beitta, meðan svo er, að það stendur á reglugerðinni fyrir deildina og þeir geta þar af leiðandi ekki notið þess réttar, sem l. gera ráð fyrir að útgerðarmenn og sjómenn geti notið, þegar um aflabrest er að ræða. Við, hv. þm. N-Þ. og ég, höfum leyft okkur, þar sem ekkert hefur gerzt í málinu, að bera fram fyrirspurn um það, hvað líður setningu reglugerðar fyrir hina almennu fiskideild hlutatryggingasjóðs bátaútvegsins og hvenær megi vænta útgáfu hennar. - Enn fremur berum við fram fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. um það, hverjar séu tekjur hinnar almennu fiskideildar þessa sjóðs til 31. des. 7950.



Herra forseti. Út af fyrirspurn á þskj. 554 og ræðu hv. 1. fyrirspyrjanda skal ég leyfa mér að lesa upp bréf það, sem formaður hlutatryggingasjóðs hefur skrifað mér í tilefni af því bréfi, sem atvmrn. sendi honum út af þessari fyrirspurn. Efnislega hljóðar það þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Frá því að lokið var að semja reglugerð fyrir síldveiðideild sjóðsins og annað í því sambandi, hefur verið unnið að undirbúningi reglugerðar hinnar almennu fiskideildar. Því verki er þó enn ekki lokið, og gera má ráð fyrir, að því verði ekki lokið fyrr en undir lok marzmánaðar. Valda því ýmsir ófyrirséðir erfiðleikar. Varðandi upplýsingar um tekjur hinnar almennu fiskideildar til 31. des. 1950 vísast til bréfs fjmrn. til atvmrn. í dag. Virðingarfyllst, Davíð Ólafsson.“ Sjálfur hef ég ekki öðru við þetta að bæta en því, að eins og hv. flm. fyrirspurnarinnar er kunnugt og ég hygg, að ég hafi vakið athygli á í umr. þeim, sem fram fóru um það mál, sem hv. 1. flm. minntist á, þá er mjög örðugt að semja þessa reglugerð, svo að fullkomið réttlæti ríki. Það þarf að yfirvega mismunandi sjónarmið, og ég veit, að þeir menn, sem þar eru að verki, hafa ríka tilhneigingu til þess að ganga þannig frá málinu, að a. m. k. verði litið svo á, að þeir hafi bæði reynt að þjóna rödd sinnar samvizku og einnig að verulegu leyti tekizt það. En eins og ég sagði, þá er þetta vandamál, og ég hygg, að það verði allir sammála um það, að það sé skaðminna, þótt nokkurra vikna dráttur verði á þessu, heldur en ef höndum er kastað til samningar reglugerðarinnar. Varðandi síðari lið fyrirspurnarinnar vil ég svo leyfa mér að lesa upp bréf það, sem fjmrn. hefur sent atvmrn. 30. jan. Það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Út af fyrirspurn yðar um tekjur hinnar almennu fiskideildar til 31. des. 1950 tilkynnist hér með eftirfarandi: Ráðuneytið getur ekki gefið fullnægjandi upplýsingar um tekjur hlutatryggingasjóðs umrætt tímabil, sökum þess að endanleg reikningsskil hafa ekki borizt frá nokkrum innheimtumönnum. Hins vegar hefur ráðuneytið greitt í fiskideild hlutatryggingasjóðs: Af innheimtum tekjum fyrri ára kr. 1201862.22 Og sem framlag ríkissjóðs . - 1200000.00 Samtals kr. 2401862.22 Ég vænti þess, að hv. flm. telji þessar upplýsingar eftir atvíkum fullnægjandi.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir skýr svör í sambandi við þessar fyrirspurnir. En hins vegar vil ég lýsa vonbrigðum okkar yfir því, hvað lengi hefur dregizt að setja þessa reglugerð. Við væntum þess, að sú áætlun, sem kemur fram í bréfi því, sem hæstv. atvmrh. las upp, verði tilbúin í næsta mánuði, og munum við sætta okkur við það. Varðandi svar við 2. lið, þá má hins vegar viðurkenna, að það er kannske eðlilegt, að það liggi varla fyrir neinar upplýsingar, þar sem það er kunnugt, hvað skilagreinar berast stundum seint frá umboðsmönnum hins opinbera.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að vekja athygli á því, að l. um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins voru staðfest 25. maí 1949, þannig að það er liðið hátt á annað ár síðan l. komu. Það virðist því svo, að þeir aðilar, sem áttu að vinna að því að semja þessa reglugerð, hafi haft nokkurn tíma til þess að afla gagna í þessu sambandi, og ég tel tæplega viðunandi, að reglugerðin skuli ekki enn vera gerð. Það er hins vegar rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að þetta er vandaverk. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem hæstv. ráðh. gaf, þá virtist svo sem hinni almennu fiskideild hafi verið greiddar á árinu 1949 2.4 millj. kr. fyrir utan stofnféð, þar sem framlag ríkissjóðs er 1.2 millj. kr. Þetta virðist vera komið inn í almennu fiskideildina á árinu 1950. Þar við bætist stofnframlag til hlutatryggingasjóðs 5 millj. kr.; þar af ætti fiskideildin að hafa fengið 2½ millj. kr. Fiskideildin virðist því hafa fé til þess að starfa, og stendur þá ekki á öðru en að þessi reglugerð sé samin.



Það er að heyra, að bráðum sé von á reglugerð fyrir fiskideild hlutatryggingasjóðs, og eins, að það muni verða mjög vandað til þeirrar reglugerðar. En í þessu sambandi væri gott að fá upplýsingar hjá hæstv. ráðh. um það, hvort hann beri ekki neinn kvíðboga fyrir því, að þessi sjóður muni hrökkva nokkuð skammt til uppbóta. Það er kunnugt, að stofnfé síldveiðideildar aflatryggingasjóðs mun ekki hrökkva líkt því til þess að inna af hendi þær greiðslur, sem reglugerðin ætlast til. Það er líka kunnugt, að það hefur verið nokkur aflabrestur á þorskveiðum bæði austanlands og norðan, enn fremur, að það hefur verið alger aflabrestur á Vestfjörðum á s. l. haustvertíð, og sömuleiðis, að það er aflabrestur þar nú, svo að það liggur við, að útgerð muni þar algerlega stöðvast. Þess vegna vildi ég óska eftir því, ef hæstv. ráðh. er undir það búinn, að hann gæfi nokkrar upplýsingar um það, hvort líkur muni vera fyrir því, ef gefin verður út reglugerð um þorskveiðideildina, að niðurstaðan verði sú sama og um síldveiðideildina, að hún þurfi að éta upp allan höfuðstól aflatryggingasjóðs, án þess að nokkuð komi í staðinn. Það er kunnugt, að fyrir þessari hv. d. liggur frv., flutt af tveim þm., um að auka allverulega tekjur aflatryggingasjóðs, en þetta frv. hefur verið tekið af dagskrá í Nd. líklega 10–20 sinnum. Væri gott að vita, hvort hæstv. ríkisstj. mundi mæla með því, að tekjur aflatryggingasjóðs yrðu auknar á þann hátt, sem mælt er fyrir í því frv., eða hvort hún hefði einhverjar aðrar till. í því efni, því að núverandi ástand með þennan sjóð virðist vera óviðunandi.



Ég vil leiða athygli síðari flm. till. að því, að í því bréfi, sem ég las upp, frá fjmrn., er miðað við tekjur sjóðsins 31. des. 1950. - Varðandi fyrirspurn hv. þm. Ísaf. get ég ekki gefið aðrar upplýsingar en þær, sem þessi bréf bera með sér. Ég sé eins og hann, að það veltur á árferðinu, hvort þessi sjóður, hvora deildina sem um er að ræða, síldveiðideildina eða þorskveiðideildina, reynist fær um að leysa þær þarfir á hverjum tíma, sem skapast í atvinnurekstri sjávarútvegsins. Ég sé þar ekki lengra fram í tímann en aðrir. En ég tel, að viðhorfið í dag sé í rauninni ekki alvarlegra eða verra en það var þegar þessi löggjöf var sett. Löggjafinn vissi það, þegar hann sneið þennan stakk, að hann gat reynzt of þröngur. Það vita allir, að yfir okkur vofir alltaf hætta misærisins, og það verður að lokum einmitt það, hversu þung sú alda er, sem ríður yfir, sem sker úr um það, hvort svo lánlega tekst til, að sjóðnum megi vaxa fiskur um hrygg, áður en kvaðir leggjast á hann, eða hvort hann jafnan verður í kreppu hallærisins. - Ég sé sem sagt ekki betur fram í tímann en hv. þm. Ísaf. og aðrir þm.



Herra forseti. Þann 25. jan. 1949 var uppi fótur og fit hér á hæstv. Alþ. Þá var borið fram, á þskj. 284, frv. til l. um veitingu ríkisborgararéttar, flutt í Ed. þingsins af allshn. Þar er frv. þetta afgr. á þeim sama degi, og einnig í Nd. er það afgr. sem lög þann dag. Með þeim l. var tveim þýzkum mönnum ásamt konum þeirra og börnum, samtals 7 manns, veittur hér ríkisborgararéttur. Stutt grg. fylgdi þessu frv. frá allshn. Ed., sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðar svo: „Frv. þetta er flutt samkvæmt ósk fjármálaráðherra, og fylgdu því svo hljóðandi athugasemdir: Dr. Herbert Metzner er vel þekktur vísindamaður á sviði fiskiðnaðarins og hefur tekizt á hendur, ef hann fær til þess starfsskilyrði, að aðstoða íslenzk stjórnarvöld og einstaklinga í öllum málum, er snerta fiskiðnað vorn, þegar þess yrði óskað. Til þess að hægt verði að hafa hans full not í þessu efni, er talið nauðsynlegt að veita honum ríkisborgararétt ásamt aðstoðarmanni hans og fjölskyldum þeirra.“ Þegar þetta var, þá var Alþ. nýlega komið saman til framhaldsfunda eftir hlé um jól og áramót. Ég var ekki kominn til þings þann dag og fylgdist því ekki með umr. um þetta mál og tók ekki þátt í afgreiðslu þess, en ég hef kynnt mér nokkuð í þingtíðindum það, sem sagt var um frv. og afgreiðslu þess, eins og hún var frá þinginu, og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa upp nokkra kafla úr ræðu þáverandi fjmrh., en eins og áður er getið, þá er mál þetta flutt í þinginu eftir hans beiðni. Segir svo meðal annars í ræðu þáverandi fjmrh., með leyfi forseta: „Ástæða þess, að dr. K. M. H. Metzner sé veittur ríkisborgararéttur, er sú, að ég hef öðlazt þá sannfæringu, að geti maður þessi óhindraður flutt sig, starfsemi sína og þekkingu til landsins, þá muni það verða fiskiðnaðinum í landinu sérstaklega til mikils framdráttar.“ Síðar: „Dr. Karl Metzner er mjög vel þekktur vísindamaður, og meðmæli Háskóla Íslands liggja fyrir til þess, að hann fái þau borgararéttindi, að hann geti starfað hérlendis. En ástæðan fyrir því, að þörf er á að hraða þessu, er sú, að hann þarf að fara utan fljótlega varðandi eignauppgjör og önnur fjármálefni sín og telur sig eigi geta horfið aftur til landsins, nema þetta form verði haft á. Ég endurtek það, að afskipti mín af þessu máli byggjast á þeirri sannfæringu minni, að við höfum þörf fyrir hæfileika dr. Karl Metzner og þekkingu, og í öðru lagi, að hér sé um valinkunnan mann að ræða, er reynast muni vel, og þjóðin komi til með að njóta góðs af hæfileikum hans.“ Síðan talar ráðh. um aðstoðamann dr. Metzners og segir um hann: „ ... sem mér er tjáð, að dr. Metzner hafi sagt, að væri sér ómissandi.“ Að lokum leggur ráðh. áherzlu á fullnaðarafgreiðslu málsins þá þegar, því að engan tíma megi missa. Frv. var vísað til 2. umr. með 9 shlj. atkv., sama dag á öðrum fundi afgr. til 3. umr. með 9 shlj. atkv. og enn tekið til 3. umr. á nýjum fundi í Ed. og samþ., að viðhöfðu nafnakalli, með 9 shlj. atkv. 2 greiddu ekki atkv. og 6 þm. voru fjarverandi. - Sama dag var frv. tekið fyrir á fundi í Nd. með afbrigðum. Þáv. fjmrh. hafði framsögu í málinu. Segir hann þá meðal annars : „Dr. Metzner hefur látið svo um mælt, að hann vilji flytja hingað til Íslands og vinna hér að íslenzkum hagsmunum, ef hann fengi íslenzkan ríkisborgararétt.“ Síðar: „Þessi maður er, eftir því sem hann sjálfur segir, talsvert efnaður, og hefur hann farið fram á, að hann fengi að flytja eigur sínar hingað til landsins, en það er annað atriði.“ Og enn segir ráðherra: „Loks liggur fyrir skrifleg og vottfest yfirlýsing frá dr. Metzner um það, að ef hann fengi ríkisborgararétt hér, skuldbindi hann sig til þess að hafa aðsetur hér á landi að minnsta kosti í 5 næstu ár, og sömuleiðis, að hann sé reiðubúinn, ef þess er óskað, að gerast ráðunautur íslenzku ríkisstj. í fiskiðnaðarmálum.“ Biður hann svo um afgreiðslu málsins að fullu þann sama dag. Frv. var vísað til 2. umr. með 20 shlj. atkv., tekið til 2. umr. á nýjum fundi, strax að hinum loknum, og afgr. til 3. umr. með 19 shlj. atkv., umræðulaust, og strax á eftir tekið til 3. umr. á nýjum fundi og afgr. umræðulaust sem lög frá Alþingi með 19 shlj. atkv. Af þessu, sem ég hef lesið, má draga þá ályktun, að hv. þm. hafi haldið, að þessir menn mundu flytja til Íslands. En nú hefur ekki orðið vart við þá hér að undanförnu, og leyfi ég mér því að bera fram þessa fyrirspurn.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Herra forseti. Ég veit ekki, hvort mér er úthlutað þeim heiðri að svara þeirri fyrirspurn, sem er beint til ríkisstj. Ég skal gera það eftir því, sem ég get. Viðvíkjandi forsögu þessa máls hygg ég, að hún sé ágætlega upplýst með þeim tilvitnunum í ræðu fyrrverandi fjmrh., sem hv. þm. V-Húnv. las upp. Um síðari gang málsins er það að segja, að þessi maður kom hingað og útgerðarmenn tengdu vonir sínar við hann. Eftir því sem ég bezt veit, var langt komið með stofnun hlutafélags, sem átti að hafa það markmið að vinna eggjahvítuefni úr fiski. Ef ég veit rétt, þá var þessi maður annaðhvort aðal- eða annar aðaluppfyndingamaður þessarar aðferðar, sem notuð var í Þýzkalandi. Mun hann auk þess hafa leitt líkur að því, að hann þekkti enn ný gögn í málinu, þannig að auðið væri að vinna betri vöru úr fiski en með eldri þýzku aðferðinni. Á þessum vonum byggðist undirbúningur þessa félags. En eftir þennan undirbúning og þegar tryggar líkur virtust til þess, að hægt væri að ná verulegu hlutafé til þess að byggja verksmiðju, sem skyldi stunda þennan iðnað, kom afturkippur í málið. Um svipað leyti varð ég var við hjá manni, sem hafði höfuðáhugann og mikið með málið að gera, að hjá honum vöknuðu grunsemdir um, að hve miklu leyti þessi þýzki maður réði yfir nýrri þekkingu í þessum efnum. - Síðan fór þessi dr. Metzner utan, að líkindum aðallega til þess að koma tengdamóður sinni í betra loftslag til Suður-Ameríku. Frétti ég svo, að sá útgerðarmaður, sem hafði hvað mest með málið að gera, greindur og grandvar maður, væri í Ameríku og ætlaði að hafa fregnir af þessum þýzka manni. Allir útgerðarmenn, sem kynntust málinu, höfðu mikinn áhuga á því. Hygg ég, að það hafi ekki eingöngu verið þáverandi fjmrh. og útgerðarmenn, sem vildu hagnýta þekkingu hans. Hann hafði yfir sér einhvern frægðarljóma, og Háskóli Íslands bauð honum hingað. Voru það réttmætar vonir, sem voru tengdar við veitingu ríkisborgararéttarins, þó að nú hafi hún leitt til vonbrigða. Hvort úr rætist, veit ég ekki, en ég hef ekki mikla von. Mér fannst skrýtið, að þessi maður vildi á örlagastundu halda burt af landinu, og hann lagði ekki fram nein gögn. Það er ekki beinlínis hægt að ákæra manninn fyrir að vilja fara úr landinu. Það er ekki hægt að meina neinum að fara úr landi. Íslenzkur ríkisborgari er frjáls ferða sinna, ef hann hefur þau gögn, sem yfirvöldin krefjast. - Kann ég ekki frekari skil á þessu og vona, að flm. sætti sig við þessar upplýsingar.

Fyrirspyrjandi (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. atvmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf, svo langt sem þær náðu. Mér sýnist, að saga þessi hafi farið öðruvísi en gert var ráð fyrir, þegar verið var að knýja þennan ríkisborgararétt í gegn hér á Alþingi. Mér virðist það taka dr. Metzner langan tíma að koma tengdamóður sinni í betra loftslag. Þótt hann gæfi skriflegt fyrirheit um að dvelja hér næstu 5 árin, hefur það farið á annan veg. Ég var ekki viðstaddur, þegar málið var afgr., en ég efast um, að þm. hefðu svo fúslega afgr. málið, ef þá hefði grunað, að svo haldlitlar yrðu upplýsingarnar og fyrirheitin sem raun hefur orðið.



Herra forseti. Hv. þm. V-Húnv. gaf hér upplýsingar um meðferð málsins í Ed. og sagði, að 2 þm. hafi setið hjá. Eru það einu afskiptin, sem ég hafði af málinu, og gerði ég svo hljóðandi grein fyrir atkv. mínu: „Ég tel þessi réttindi meira virði en svo, að verjandi sé að hafa þennan hátt á afgreiðslu málsins, og lítinn sóma Alþ. af þessari meðferð þess. Mun ég því sitja hjá við atkvgr.“ - Þykir mér rétt, að hér séu lesin þau einu ummæli, sem komu fram við atkvgr.



Herra forseti. Ég ætla, að rétt sé að horfast í augu við þá staðreynd, að þessi fyrirspurn var flutt af hálfu hv. þm. V-Húnv. til þess að koma á mig lagi fyrir þau afskipti, sem ég hafði af þessu máli, þegar ég var ráðh. Fyrir þessu færi ég þau rök, að ekki er vitað um, að þessi hv. þm. hafi nokkurn tíma haft áhuga fyrir nýjum leiðum, sem gætu greitt fyrir sjávarútveginum og afurðum hans. Það var í september 1948, sem mikilsmetinn útgerðarmaður heimsótti sig sem sjútvmrh. og sagðist hafa vitneskju um, að dr. Metzner, kunnur vísindamaður, sem hafði áður verið kvaddur hingað, væri fús til að koma til Íslands og láta þekkingu sína í té hér, ef hann fengi ríkisborgararétt fyrir sig og aðstandendur sína, Ég kann ekki tölu á þeim viðræðum, sem fóru á milli mín og áhugamanna sjávarútvegsmálanna. Hafði ég ýmislegt við það að athuga að taka málið upp. Mér var ljóst, að þar gátu orðið ýmsir agnúar á. En því meir sem leið á haustið, var þetta fastar sótt af mönnum, sem ég hafði fulla ástæðu til að ætla að kynnu fótum sínum forráð í þessu efni. Gat verið varhugavert að hundsa gersamlega þessa málaleitun. Gat svo farið, að sú vitneskja, sem dr. Metzner átti að búa yfir, yrði verkfæri í höndum keppinauta Íslendinga, ef við hefðum bægt henni frá fyrir tortryggni sakir. Ekki var hér um að ræða nein fjárútlát frá ríkinu. En ég bar ugg fyrir, að eitthvað mundi reynast öðruvísi en haldið var. Það var því ekki fyrr en, eins og hv. þm. V-Húnv. sagði, seint í janúar 1949, að ég lét til leiðast að flytja frv. á Alþingi, eftir að hafa ráðfært mig við menn úr ríkisstj. og komizt að samkomulagi við stjórnarflokkana og jafnvel fleiri. Hv. þm. V-Húnv. las upp úr ræðu minni, að ég hefði öðlazt sannfæringu. Þetta er alveg rétt, og allt, sem ég gerði í þessu máli, var af því, að eftir þær upplýsingar, sem ég hafði fengið, hafði ég þá sannfæringu, að hér gæti verið um að ræða merkilegt atriði fyrir sjávarútveginn. Hitt voru vonbrigði, eftir að þetta var gert og hann hafði gefið skriflega yfirlýsingu um, að hann væri reiðubúinn að veita aðstoð, ef farið væri fram á það við hann, - þá voru það vonbrigði, að félagsskapur útgerðarmanna og þessi maður virtust ekki geta komið sér saman. En það var ekki á mínu valdi að blanda mér inn í það mál, sem var á milli útgerðarmanna og dr. Metzners. Hitt var annað, að viðvíkjandi yfirlýsingunni um að aðstoða ríkið, ef með þyrfti, þá reyndi aldrei á, að hann stæði við hana. Það mál, sem þeir voru með, var svo yfirgripsmikið, að ég sá ekki ástæðu til að rella á hann um smærri atriði. Ekki er það á valdi neins okkar að hindra, að íslenzkir ríkisborgarar fari til útlanda. Ég hef frétt, að hann hafi farið til þess að leita lækninga handa einhverju af sínu fólki. Viðvíkjandi því, að hv. þm. V-Húnv. talaði um haldlitlar upplýsingar í þessu máli, er ástæðan sú, að ég gat ekki prófað hjörtu og nýru þessara manna, en byggði á upplýsingum, sem íslenzkir aðilar gáfu mér. Ég hefði talið það of mikla ábyrgð, ef ég hefði ekki viljað aðstoða í þessu máli. Ég er ekki grunlaus um, að ef dr. Metzner hefði verið ráðinn í öðru landi með sína þekkingu og nýjungar, að þá hefði einhver, jafnvel einhver þm. V- Húnv. álasað mér, ef ég hefði fótum troðið þetta tækifæri og dr. Metzner hefði verið ráðinn til einhverra keppinauta okkar, t. d. Norðmanna. Ég verð að segja, að ég hafði ekkert á móti þessu, eins og á stóð.



Herra forseti. Viðvíkjandi þessari fyrirspurn um vínveitingaleyfi lögreglustjórans í Reykjavík vil ég, með leyfi forseta, lesa upp 2. mgr. 17. gr. laga nr. 33 frá 9. jan. 1935: „Ekkert félag manna má hafa um hönd í félagsskap áfengisveitingar né heldur má áfengisnautn fara fram í félagsherbergjum, hvort sem þau eru í húsi félagsins eða annarra, nema leyfi lögreglustjóra komi til.“ Um sölu og veitingu áfengis er til reglugerð nr. 126 frá 7. ágúst 1945, og vil ég þessu næst, með leyfi forseta, lesa upp 16. gr. þessarar reglugerðar. Hún hljóðar svo: „Lögreglustjórar geta ekki neytt heimildar þeirrar til að leyfa, að áfengi sé um hönd haft í félagsskap, sem um ræðir í 17. gr. 2. mgr. áfengislaganna, nema í veizlum, samsætum og öðrum slíkum samkvæmum, þar sem sýnt er, að félagsskapurinn í heild eða einstakir þátttakendur í honum hafa ekki fjárhagslegan hagnað af. Slík leyfi má ekki veita skemmtifélögum. Ekki má heldur veita slík leyfi til vínnautnar í samkvæmum, sem haldin eru á veitingastöðum, ef ætla má, að til þeirra sé stofnað í tekjuskyni fyrir veitingahúsið. Leyfi samkvæmt 17. gr. 2. mgr. áfengislaganna skulu vera skrifleg, og skal þess getið í þeim, hvert tilefni leyfisins sé og hvar samkvæmið verði haldið. Samrit af leyfinu skal hlutaðeigandi lögreglustjóri tafarlaust senda til fjármálaráðuneytisins.“ Síðan á næstliðnu hausti hefur mikið verið rætt og ritað um vínveitingaleyfi. Meðal annars hefur áfengisvarnanefndin kvartað yfir framkvæmd þessara mála. Hef ég kynnt mér málið, og virðist mér, að um brot á fyrirmælum reglugerðarinnar sé að ræða. Lögreglustjóri hefur veitt mörgum félögum, m. a. íþróttafélögum o. fl., vínveitingaleyfi. Tala vínveitingaleyfa í janúar er eitthvað í kringum 100, og ég hef fengið þær upplýsingar, að frá 6. des. 1950 til 7. jan. 1951 hafi íþróttafélögin í Reykjavík fengið samtals 26 vínveitingaleyfi. En frá 8. jan. til 31. jan. s. l. hafa 5 íþróttafélög fengið samtals 24 slík leyfi. Þessi félög halda síðan samkomur í samkomuhúsum bæjarins, og hver sem þangað kemur getur fengið keypt áfengi, og rennur þá ágóðinn annaðhvort til veitingahúsanna eða félaganna. Er ljóst, að slíkt er ekki í samræmi við þessar lagasetningar, sem ég las. Einnig má geta þess, að skemmtifélög, t. d. Bláa stjarnan, hafa fengið vínveitingaleyfi, þótt beinlínis sé tekið fram í reglugerðinni, að slík leyfi má ekki veita skemmtifélögum. Óska ég að fá vitneskju um ráðstafanir hæstv. dómsmrh. til þess að fyrirmælunum verði framfylgt og hvort hann hefur falið dómstólum rannsókn málsins.



Herra forseti. Mér þykir ekki smátt höggvið í fyrirspurn hv. þm. V-Húnv. Er það merkilegt, hversu samvizka hans er glaðvakandi í dag, þegar það er vitað, að sami háttur hefur verið hafður á um veitingu vínveitingaleyfa öll þau ár, sem hv. þm. V-Húnv. hefur setið á Alþingi og verið í lófa lagið að vekja fyrr athygli á því, ef hér er um svo stórkostlegt brot að ræða. Ég tel, að þetta sé meira vandamál en svo, að ástæða sé til að ýta sökinni á einn aðila, heldur væri nær að reyna að finna lausn á vandamálinu, sem allshn. viðurkennir í nál. um endurskoðun áfengislaganna að sé fyrir hendi, þar sem hún, með tilvitnun til þessara leyfisveitinga, telur, að ástæða sé til að endurskoða þessi mál. Það er rétt að geta þess, að mér hefur borizt bréf frá Áfengisvarnanefnd Reykjavíkur, dagsett 18. jan. 1951. Eftir venjulegum afgreiðsluháttum á stjórnarskrifstofum er ekki hægt að segja, að það sé óvenjulegur dráttur að draga í tvær til þrjár vikur að taka afstöðu til slíkra bréfa. Áfengisvarnanefnd hefur átt viðtal við blöð og skýrt frá því, að svar væri ekki komið. Ég sagði form. n., að ég væri reiðubúinn að ræða við hann um málið. Að gefnu tilefni gat ég þess, að enginn óeðlilegur dráttur hefur verið hafður, þó að bréfinu sé ekki svarað fyrr. Að sjálfsögðu vaknar sú spurning hjá mönnum, hvers vegna athygli hefur ekki verið vakin á þessu fyrr. Ég bendi á það atriði, sem áfengisvarnanefnd gerir að uppistöðu í máli sinn, og fullyrði, að það hefur átt sér stað allan þann tíma, sem hv. þm. V-Húnv. hefur átt sæti á Alþingi. Í bréfi frá n. segir m. a.: „Áfengisvarnanefnd telur, að heimild sú, sem um ræðir í 17. gr. 2. mgr. áfengisl., geti ekki náð til æskulýðsfélaga gegn skýlausum fyrirmælum 13. gr. sömu laga um, að ekki megi veita áfengi yngri mönnum en 21 árs, þar sem vitað er, að meginþorri meðlima í æskulýðsfélögum er undir þeim aldri.“ Ég fullyrði, að allan þann tíma, sem núverandi áfengislög hafa verið í gildi, hefur æskulýðsfélögum verið veitt vínveitingaleyfi. Ég man vel eftir því, að þegar ég varð stúdent árið 1926, var haldið Rússagildi. Þar var veitt vín, og er stúdentafélagið ekkert annað en æskulýðsfélag. Slík samkoma hefur verið haldin á hverju ári síðan. Ef um breyt. á þessu er að ræða, þá hafa allir dómsmrh. á þessum tíma og allir lögreglustjórar og áfengisvarnanefndir brotið gegn landslögum. Ég viðurkenni fúslega, að hér sé um að ræða þjóðfélagsvandamál, sem laga þarf með þolinmæði og íhugun, en ekki með því að ráðast á lögreglustjórann fyrir það, þó að hann framfylgi lögunum á sama hátt og fyrirrennarar hans. Það er ljóst, að þó að óheimilt sé að veita unglingum innan 21 árs vín, er það ekki framkvæmanlegt að binda veitingaleyfin við það, að engir unglingar séu í félaginu. Þó að þetta séu æskulýðsfélög, þá getur hámarksaldur verið 30–40 eða 45 ár, og er þá vafasamt, hve margir unglingar eru í þessum félögum. Það er því augljóst, að ekki tjáir að halda, að með þessu sé brotið á móti reglugerðinni. Skylda hvílir á löggæzlumönnum að sjá um, að áfengi sé ekki selt yngri mönnum en 21 árs. Árið 1949 hlutaðist ég til um, að sérstakur löggæzlumaður var skipaður til að sjá um, að unglingum innan 21 árs væri ekki selt vín. Áfengisvarnan. skýrir frá því í blöðum, að s. 1. föstudag hafi hún komið inn á skemmtistað í bænum og séð menn, sem henni virtust yngri en 21 árs, sitja við drykkju. N. hefði þegar í stað átt að ganga úr skugga um, hvort grunur hennar væri á rökum reistur, og taka niður nöfnin á þessum mönnum. Þá fyrst hefði verið hægt að koma fram kæru á hendur þeim, sem sekir voru, ef grunur hennar hefði reynzt á rökum reistur. Það er gagnslaust að bera það, að þeim hafi sýnzt þeir vera yngri en 21 árs, og telst það ekki gild sönnun. Hér segir í bréfi n.: „Í opinberum umr. um þetta mál hefur það komið fram - og ekki verið mótmælt -, að sum veitinga- og samkomuhús hér í bænum neiti að leigja húsnæði, nema því aðeins að þeim sé útvegað vínveitingaleyfi. Bendir það ótvírætt til þess, að viðkomandi samkomuhús græði á vínveitingum, þvert ofan í fyrirmæli 16. gr. reglugerðar 7. ágúst 1945, um sölu og veitingar áfengis.“ Ég hef látið athuga þetta nokkuð, og það er rétt, að í einstaka tilfelli hefur verið haldið fram óskum um þetta. En það er rangt, að þetta sé algilt, og veit ég ekki, hvernig stendur á því, að þessu hefur verið haldið fram. Aftur á móti er því haldið fram, að félögin sjálf sækist eftir þessum vínveitingaleyfum. Þeir telja, að samkomur þeirra séu betur sóttar, ef vín er veitt. En annars veit ég ekki, hvað vakir fyrir þessum mönnum, og þarf að láta athuga þetta atriði nánar. Það er ekki nóg að segja, að húsin fáist ekki leigð nema með því, að veitingaleyfis sé aflað. Þetta verður að sanna, á hvorn veginn sem það fer. Ég hef fyrirskipað athugun á þessu til að ganga úr skugga um, hvort tilefni sé til þessara ummæla eða hvort þetta á sér enga stoð. Það er öllum ljóst, að ef fara á eftir bókstafnum, þá er orðið ærið erfitt að réttlæta það, að nokkurt leyfi sé veitt. En hér er sú regla látin gilda, sem hefur gilt undanfarið. Það er vitanlegt, að húsin sækjast eftir þessum leyfum til þess að hafa hagnað af þeim, en félögin sjálf hafa ekki hagnað af þeim. Ég fæ ekki séð, ef á að fylgja bókstafnum, eins og sumum mönnum virðist hafa dottið í hug allt í einu, að það sé þá hægt að veita nein leyfi. Hv. þm. hefur engin vínveitingaleyfi viljað veita og hefur hangið í bókstaflegum skilningi reglugerðarinnar. Þá segir enn fremur í bréfi áfengisvarnan.: „Nefndin hefur fulla ástæðu til að ætla, að það hafi einnig komið fyrir, að íþróttafélögin hafa fengið sér leyfi til vínveitinga til þess að græða sjálf á sölu áfengisins, og er það einnig brot gegn sömu grein reglugerðarinnar.“ Eftir því sem ég hef fengið upplýst, fær þetta ekki staðizt. Það eru tvö félög, íþróttafélag og stjórnmálafélag, - ég greini engin nöfn, því að ég ætla ekki að velta ábyrgðinni á aðra, sem hafa hús á leigu og hafa þess vegna haft hagnað af veitingum. Það er ekki hægt að neita þessum félögum um leyfi frekar en öðrum, ef þau vilja stunda þessa þokkalegu iðju sér til framdráttar. En af því, sem ég hef sagt, er það ljóst, að félögin hafa ekki beinan hagnað af vínveitingunum. En hvers vegna sækjast þeir þá eftir leyfunum? Ég álit það rétt svar, sem form. eins félagsins gaf mér. Hann sagði, að þær skemmtanir, þar sem ekki væri veitt vín, væru mun verr sóttar, og þykir það ekki ómaksins vert, nema leyfin fáist, að standa að slíkum skemmtunum. Félögin hafa því af þessu óbeinan hagnað. Það er fundið að því, að lögreglustjórinn veiti þessi leyfi. En sé ástandið slæmt á þeim stöðum, sem fá leyfin, er það þeim mun svívirðilegra á þeim stöðum, þar sem ekki eru veitingaleyfi. Það má segja, að lögreglan ætti að koma í veg fyrir þetta, en það er viðurkennt, að ástandið sé ekki gott á sveitaskemmtunum, og ætti þó að vera hægara að hafa eftirlit með því þar en hér, sem mörg hundruð manns eru saman komin. Lögreglan getur ekki fylgzt með því, hvort pelar séu teknir upp eða ekki. Skýrslur lögreglunnar sýna, að það sé verr drukkið á þeim stöðum, þar sem ekki eru veitingaleyfi, en á hinum. Þetta er sorglegt, og umræður um þetta vandamál eru nauðsynlegar, því að heilbrigt almenningsálit er sterkara í þessu máli en afskipti lögreglunnar. Ég gat þess áðan, að það var látið í veðri vaka, að hér væri um nýtt fyrirbrigði að ræða. En þetta hefur verið mjög svipað, þótt það sé í sumum tilfellum breytt, og hefur staðið svo í fullan mannsaldur. Það er síður en svo, að lögreglustjórinn sé ginnkeyptur að veita þessi leyfi. Hann hefur fylgt venju og óttast, að ástandið yrði verra, ef vínið væri ekki haft löglega um hönd. Það er ástæða til að ætla, að núverandi ríkisstj. skilji þetta eins og fyrrverandi stjórnir. Að sjálfsögðu má deila um einstök leyfi, og skal ég ekki fara að rekja það nánar, því að fá eða engin lagaákvæði eru svo, að ekki megi deila um framkvæmd þeirra. Það er ástæða til að taka ekki strangara á þessu en öðrum skemmtunum, sem eru hæpnari. Auðvitað liggur það á bak við leyfin, að einu veitingahúsi er gert hærra undir höfði með sérákvæði. Það er á valdi dómsmrh., hvaða hús hafi þetta leyfi, en ég hygg, að það sé þessu máli sízt til framdráttar, ef gera ætti breytingu á þessu. Ég vil vekja athygli á því, að þó að ákvæðin um vínveitingaleyfi á einu hóteli séu gömul, eða síðan 1935, voru þau endurnýjuð árið 1945. Það mætti ætla, að þá hafi verið ríkt haldið í leyfin og ekki farið lengra en fullkomlega væri ljóst, að gæti staðizt. En 1945 voru veitt 423 færri leyfi en nú. En með þeirri miklu veitingahúsaaukningu, sem orðið hefur síðan reglugerðarákvæði þetta var sett, er það greinilegt, úr því að þessi leyfi eru veitt á annað borð, að ómögulegt er fyrir lögreglustjórann að standa á móti verulegri aukningu leyfa frá því, sem áður var. Ef menn telja, að leyfisveitingarnar að meginstefnu til séu of rúmar, er eðlilegt, að ríkisstj. og Alþingi - og þá fyrst og fremst Alþingi - segi til um það, en embættismenn, sem eingöngu hafa farið eftir eðli málsins og eftir þeim venjum, sem fylgt hefur verið, séu ekki bornir ásökunum. Til dæmis bæði um þann vafa, sem í þessum málum ríkir, og þá sjálfheldu, sem þau eru komin í, skal þess getið, að mér barst í vetur erindi frá flugvallastjóra, þar sem farið var fram á, að vínveitingaleyfi yrði veitt flugstöðinni í Keflavík. Ég vísaði þessu frá mér og sagði þessum aðilum að snúa sér til Alþingis með málið, vegna þess að fast vínveitingaleyfi væri ekki hægt að veita þar nema með lagabreytingu. Nú hefur mér borizt bréf fyrir milligöngu samgmrn., sem hljóðar svo: „Nefndin hefur meðtekið heiðrað bréf hins háa ráðuneytis frá 5. des. f. á. varðandi tilmæli flugvallastjóra frá 11. nóv., en þar er farið fram á, að leyft verði að selja erlendum flugfarþegum, er fara um Keflavíkurflugvöll, áfengi til hressingar, eins og tíðkast alls staðar annars staðar. Meiri hluti nefndarinnar (5 af 7) telur eðlilegt, að slík áfengissala verði leyfð með þeim takmörkunum, sem um getur í bréfi flugvallastjóra, en leggur engan dóm á það, hvort þetta sé heimilt eftir núgildandi lögum. 2 nefndarmenn greiddu atkvæði á móti framangreindri afgreiðslu, annar á þeim grundvelli, að lagaheimild vantaði. Þetta viljum vér hér með tilkynna hinu háa ráðuneyti.“ Ég held, að um það verði ekki deilt, að þarna vanti lagaheimild. Engu að síður leggja 5 hv. þm. til, að þetta verði veitt, og vilja koma ábyrgðinni af því yfir á ríkisstj.

Hvaða þm. eru það?

Það er allshn. Sþ. Ég held, að málefnalega verði ekki um það deilt, að úr því að á annað borð er veitt vín í landinu, þá sé skynsamlegast að leyfa vínveitingar á þessum stað. Ég vil láta þess getið, til að kasta ekki steinum að hv. nefnd, að hún gerir þá skynsamlegu till., að öll áfengislöggjöfin sé endurskoðuð. Þetta er höfuðatriði, sem ég vil leggja áherzlu á, að menn sameinist um að láta endurskoða þessi lög og reynt verði að finna betra form á þeim en nú er og það verði raunverulega viðurkennt, sem ómögulegt er að komast hjá að viðurkenna, að í jafnstórum bæ og Reykjavík, þar sem jafnmikið er drukkið af víni og þar, er ómögulegt að takmarka vínveitingarnar við einn veitingastað. Það er miklu betra að viðurkenna þetta í framkvæmd og löggjöf, reyna svo að stilla því í hóf á þeim stöðum, sem það er veitt, og hafa betra eftirlit og betra skipulag en nú. Ég vil eindregið stuðla að og taka þátt í, að slík endurskoðun geti átt sér stað. Ég þarf ekki að taka það fram, að ég vil láta þá skipun verða á þessum málum, að drykkjuskapur geti minnkað og orðið sem hneykslisminnstur, og því fagna ég því, að umræður fari fram um þessi mál og heilbrigð gagnrýni komi fram. En það er alveg ástæðulaust og rangt, þó að lög séu framkvæmd á sama hátt og þau hafa verið framkvæmd lengi, að gera það sérstakt árásarefni á tiltekinn embættismann, og það er sízt til farsældar fyrir góðan framgang þessa máls.



Herra forseti. Samkvæmt þingsköpum hef ég aðeins 5 mín. til umráða til að ræða um þessa mjög löngu og merkilegu ræðu hæstv. dómsmrh. og get því fátt eitt nefnt af því, sem ástæða væri til að drepa á. Hann byrjaði sína löngu ræðu á að fagna því, að samvizkan væri loks vöknuð hjá mér, en það væri samt nokkuð seint, því að sami háttur hefði verið hafður á um þessi mál öll þau ár, sem ég hef setið á þinginu, og hann spyr, hvers vegna ég hafi ekki vakið athygli á þessu fyrr. Því er til að svara, að í fyrsta lagi hef ég ekki talið það mitt hlutverk sérstaklega að vaka yfir því, að lögreglustjórinn bryti ekki skýlaus lagafyrirmæli, það væri frekar hlutverk hæstv. dómsmrh. Í öðru lagi hef ég ekki stundað að ganga á drykkjustofur, hvorki hér í Reykjavík né annars staðar, til að sitja þar og drekka, og þess vegna hef ég síður en margir aðrir fylgzt með gangi þessa máls. Mér er sagt, og það var að nokkru leyti staðfest í ræðu hæstv. ráðh., að þessi vínveitingaleyfi hafi farið ákaflega í vöxt á síðustu árum. Hann upplýsti, að árið 1945 hafi tala vínveitingaleyfa verið alls 423, en árið 1950 hafi þau verið um 1100. Talan hefur þannig meir en tvöfaldazt á þessu árabili. Hæstv. ráðh. ber ekki á móti því, að hér kunni að hafa verið brotin lög og reglugerðarákvæði. En hann segir aðeins: Ef um brot er að ræða, þá hafa þessi fyrirmæli verið brotin um langan aldur, og allir dómsmrh. s. l. 25 ár hafa látið það afskiptalaust. M. ö. o., hæstv. ráðh. virðist telja, að þótt í ljós komi, að lögreglustjórinn í Reykjavík sé brotlegur við þessi lagafyrirmæli, þá sé það ekki saknæmt, af því að hann hefur brotið þetta áður og fyrirrennarar hans þar áður. Ég verð að segja það, að mér finnst það einkennileg réttarfarshugmynd hjá hæstvirtum dómsmrh., sem hér kemur fram, og þetta minnir mig á sögu um bílstjóra. Bílstjóri nokkur var leiddur fyrir rétt hjá sýslumanni, ákærður fyrir að hafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis. Bílstjóranum fannst skrýtið, að það skyldi vera farið að kæra hann, hann kvaðst hafa gert þetta svo oft áður. Sagði hann margar sögur máli sínu til stuðnings um, hvar og hvenær hann hefði keyrt drukkinn, en þeir, sem með honum hefðu verið, hefðu ekki farið að kæra hann. Aumingja bílstjórinn var svo óheppinn, að hæstv. dómsmrh. var ekki sýslumaður þarna. Hefði hann verið það, þá hefði hann sjálfsagt sagt: „Jæja, góði minn, fyrst þú hefur gert þetta svo oft áður, hvaða vit er þá í að kæra þig með slíku offorsi? Þú skalt bara fara, þetta er allt í lagi.“ Nei, hann átti ekki því láni að fagna aumingja pilturinn, og hann var dæmdur til refsingar af þessum sýslumanni og sízt vægar fyrir málsbæturnar, sem hann færði. Ég get búizt við, vegna þessarar nýju réttarfarshugmyndar, að ég verði krafinn sagna um, hver þessi sýslumaður var, og síðan verði hann kærður fyrir embættisafglöp vegna meðferðarinnar á bílstjóranum. Hæstv. ráðh. sagði, að ef ætti að fara eftir bókstaf reglugerðarinnar, þá væri ekki hægt að leyfa vínveitingar neinum félögum, sem hafa veizlur á veitingahúsum. Þetta hefur vitanlega ekki við nein rök að styðjast. Minn tími er nú búinn, og ég hef ekki leyfi til að tala aftur, þó að ráðh. vildi svara þessu einhverju á sama hátt og hv. þm. Vestm. svaraði mér áðan, eftir að minn tími var úti. Hæstv. ráðh. sagði, að hann vildi vinna að endurskoðun áfengislöggjafarinnar, svo að hún gæti farið fram og Alþ. skæri úr, hvort leyfisveitingarnar væru of rúmar. Mér finnst, að nú sé það aðalatriðið, að farið sé eftir gildandi lögum, á meðan þau eru í gildi, og hann ætti að láta þetta mál lögreglustjórans í Reykjavík ganga til dómstólanna, ef hann vildi standa vel í stöðu sinni.



Herra forseti. Það var minnzt lauslega á leyfisveitingar fyrir áfengi á þeim tíma, er ég mun hafa verið dómsmrh. Ég verð nú satt að segja að viðurkenna, að þær leyfisveitingar, sem fóru fram í minni ráðherratíð, voru framkvæmdar af viðkomandi embættismanni, og tel ég, að þar hafi verið farið eftir gömlum venjum, sem þá þegar höfðu skapazt. Ég hafði aldrei neina sérstaka ástæðu til að kynna mér þau mál, vegna þess að til mín komu engar kvartanir um slíkt. Ég hygg, að þá hafi verið venja að velta áfengisleyfi í veizlum, þar sem mætti fyrir fram ákveðinn mannfjöldi, en leyfi hafi ekki verið veitt til áfengisveitinga á almennum skemmtunum, þar sem seldur var inngangur. Mér þykir a. m. k. líklegt, ef sú regla hefði þá þegar skapazt, að þá hefði verið farið að kvarta undan því. Ég vil ekkert fullyrða um þetta, vegna þess að ég kynnti mér það ekki sérstaklega, og það gerði ég ekki vegna þess, að um það komu engar kvartanir. Ég gerði ráð fyrir, að þar væri farið eftir gömlum venjum og reglum, sem skapazt höfðu. En á þessum síðustu tímum er það greinilegt, að upp hefur verið tekin ný regla um veitingaleyfi á skemmtunum, þar sem almenningi er seldur inngangur, en ekki verið fylgt gamla veizlufyrirkomulaginu, eins og t. d. þegar Árnesingafélagið eða Rangæingafélagið voru að halda sín mót. Það hygg ég að muni verða taldar skemmtanir, sem ekki eru haldnar í ágóðaskyni. Ég hygg, að sú athugun, sem hæstv. dómsmrh. er að gera á þessum málum, hljóti að sýna, að það er búið að taka upp víðtækari reglur en áður hafa gilt. Hvort þær eru meira í samræmi við gildandi lög, skal ég ekki um segja, en það er búið að opna dyrnar meira en áður. Nú hefur allshn. Sþ. einróma lagt til, að endurskoðun áfengislöggjafarinnar fari fram, og ég vil vænta þess, að hæstv. dómsmrh. dragi úr þessum víðtæku leyfisveitingum, unz sú athugun hefur farið fram. - Annars var ég annar þeirra nefndarmanna í allshn., sem greiddi atkvæði gegn því að senda meðmæli með áfengisveitingaleyfi á flugstöðinni í Keflavík, og ég gerði það á þeim grundvelli, að það sé þvert ofan í lög. Ég tel engri nefnd í Alþ. sæmandi að ráðleggja ríkisstj. að gera slíkt án lagaheimildar. Það, sem freistað hefur íþróttafélaganna til að fara inn á þá mjög hæpnu braut, sem hér hefur verið talað um, er hinn geysilegi skemmtanaskattur, sem viðgengst hjá okkur. Hann er svo hár, að það er ekki hægt fyrir félögin að halda skemmtun, sem þau hafa nokkuð upp úr til sinna starfa. Það eru því einmitt Alþ. og ríkisstj., sem leiða félögin inn á þær brautir að nota áfengisveitingar til framdráttar, og það er fyrir neðan allar hellur. Ég er ekki að segja, að félögin í sjálfu sér selji áfengi sér til hagnaðar, en þau fá húsnæði lægra verði og njóta fleiri óbeinna hlunninda og hagnaðar af sölunni.



Herra forseti. Þegar ég las þessa fyrirspurn, gerði ég ráð fyrir, að bak við hana lægi löngun hjá hv. þm. V-Húnv. til að draga úr áfengisnautn í landinu, en nú, sérstaklega eftir að hafa heyrt hans síðustu ræðu, skilst mér, að allt annað vaki fyrir honum en það. Hann virðist leggja aðaláherzlu á að sakfella vissa menn og fá þá dæmda. Mér skilst, að ef það væri tilgangur hv. þm. að draga úr áfengisnautn í landinu, þá væri reynandi fyrir hann að vita, hvort hann getur ekki haft áhrif á hæstv. fjmrh., sem stjórnar vínsölunni í landinu, bæði innflutningi og útsölu. Mér finnst hæstv. ráðh. hafa víðtækt vald til að stöðva innflutning til landsins, og væri þá ekki rétt að snúa sér til hans og fá á þann hátt minnkaða víndrykkjuna? En ástæðan hjá hv. þm. virðist vera sú að takmarka vínveitingarnar við það eina hús, sem vínveitingaleyfi hefur í landinu, þ. e. Hótel Borg, ekki til að takmarka vínveitingar almennt, heldur til að hlúa að þeim sérstaka aðila. Þetta er einmitt í samræmi við það, sem fram kom í fjvn., þegar fyrrv. fjmrh. stakk því til fjvn., hvort ekki væri rétt að taka afsláttinn af Hótel Borg, þá var það einmitt fulltrúi Framsfl. í nefndinni, sem einn var á móti því, ekki til að stöðva vínflóðið í landinu, heldur til þess að þessi aðili hefði meiri hagnað af vínsölunni. 8 menn voru á annarri skoðun og spöruðu ríkissjóði þar með 500 þús. kr. árlega, sem fulltrúi Framsfl. vildi halda að þessari stofnun. Þjóðin vill ekki beygja sig undir, að vínveitingar séu einokaðar og bundnar við einn aðila í landinu, en það er ráðh., sem getur minnkað eða stöðvað að meira eða minna leyti alla útsölu, og það ætti þm. að athuga, ef hann vill koma því fram, sem hann talaði um í sinni fyrstu ræðu.



Herra forseti. Ég hef ekki viljað blanda mér í þær deilur, sem hér hafa risið. Þær umræður, sem fram hafa farið, sýna ljóslega, hve viðurhlutamikið málið er, sem verið er að ræða. Hv. þm. V-Húnv. lagði aðaláherzlu á að framfylgja reglugerðarákvæðum, sem nú væru í gildi, og í því sambandi væri aðalatriðið að ná í hnakkadrambið á lögreglustjóranum í Reykjavík. Hv. þm. Ísaf. lagði til, að nú í bili, meðan frekari rannsókn færi fram, væri horfið að þeirri reglu, sem framfylgt var, er hann var dómsmrh., og mér skilst, að þá yrðu leyfin eitthvað takmörkuð. Ég vil minna á í sambandi við þetta, að það er ekki einsdæmi, að erfitt sé að framfylgja lögum og reglugerðum. Við höfum t. d. húsaleigulög, hv. þm. vita, hve vel hefur gengið að framfylgja þeim. Það vill oft verða þannig, ekki sízt þegar gömul reglugerðarákvæði hafa staðið um langan tíma, að það verður ranglæti úr, ef reynt er að fylgja þeim bókstaflega. Það er skylda þm. í slíkum kringumstæðum að reyna að koma til vegar því, sem betur má fara. Ég held, að það sé miklu betra að reyna að koma betri skipun á málin og beita kröftunum frekar að því en hinu, að láta fylgja bókstaflega gömlum reglugerðarákvæðum. Hv. þm. Ísaf. sýndi ljóslega, hve mikil þörf er á að rannsaka þessi mál, er hann talaði um reglur, sem gilt höfðu, er hann var dómsmrh., og það kom berlega í ljós, að hann vissi ekki sjálfur, hvaða reglur höfðu gilt. Hann viðurkenndi þetta líka sjálfur, hann sagði, að ekki hefðu komið neinar kvartanir, og því hefði hann aldei sett sig inn í þessi mál. Hann vildi þó, að farið væri eftir reglum, sem hann taldi að hefðu gilt þá, að vínveitingar væru aðeins leyfðar í veizlum, en ekki þar, sem seldur er inngangur. Þetta er ekki rétt. Meðan hann var dómsmrh. voru vínveitingar leyfðar víðar en þetta. Það þurfti einmitt líka að grípa til þess á þeim eina stað, sem vínveitingaleyfi hafði, þ. e. Hótel Borg, vegna þess að leyfið var takmarkað við almennan rekstur til kl. 11½ e. h., en almennir dansleikir voru haldnir eftir þann tíma, og þá þurfti sérstakt leyfi. Það er dálítið einkennileg aðstaða, að það veitingahús, sem hefur vínveitingaleyfi, skuli þurfa að sækja um slíka undanþágu. Það hefur verið vikið að því hér, að það væri kannske hæpið að veita skemmtifélagi, eins og t. d. Bláu stjörnunni, vínveitingaleyfi, og jafnvel að það væri óheimilt. Nú er þetta aðeins sagt til þess að undirstrika það, að ef ætti að fallast á bókstaf þessara laga og breyta til um framkvæmd í þessum efnum án nokkurrar endurskoðunar á þessari löggjöf, þá væri tekið fyrir vínveitingar á samkomum hér í bæ, sem ég hika þó ekki við að staðhæfa, að séu til fyrirmyndar mörgum öðrum samkomum, þar sem engin vínveitingaleyfi hafa verið veitt. Ég hef áður látið þá skoðun í ljós, að ég teldi mjög vafasaman vinning að því á þessu stigi málsins að taka fyrir vínveitingaleyfi á samkomum, meðan vínveitingar eru jafnfrjálsar hér í bæ og þær eru nú. Mér hefur verið tjáð af eftirlitsmönnum hér í bæ, að það hafi þurft að stöðva samkomur vegna ölvunar, þar sem ekki hefur verið vínveitingaleyfi, en það hafi ekki komið fyrir á öðrum stöðum. Ég vildi láta þetta sjónarmið koma fram, og ég legg áherzlu á, að þetta mál verði tekið til gagngerðrar endurskoðunar með það fyrir augum að fá skaplegri hátt á það en hefur verið hafður undanfarið. Það hygg ég að sé höfuðskylda, sem hvílir á þm. og ríkisstj., sem eiga að setja lög og reglugerðir í þessu sambandi, - og þegar fyrir liggur till. frá nefnd um heildarendurskoðun á þessu hvoru tveggja, - að ganga með samvizkusemi að þessari endurskoðun og hraða henni eftir föngum og reyna að komast að sem skaplegastri niðurstöðu, eftir því sem hægt er í þessum málum.



Herra forseti. Það er í tilefni af nokkrum ummælum hv. þm. Ísaf., að ég tek til máls. Út af afgreiðslu allshn. á erindi frá stjórnarráðinu, sem nefndinni barst í des. s. l. viðvíkjandi bréfi, er ráðuneytinu hafði borizt frá flugmálastjórninni, dags. í nóv., þá vil ég leyfa mér að lesa upp svar n., svo að það liggi ljóst fyrir. Bréfið hljóðar svo: „Nefndin hefur meðtekið heiðrað bréf hins háa ráðuneytis frá 5. des. f. á. varðandi tilmæli flugvallastjóra frá 11. nóv., en þar er farið fram á, að leyft verði að selja erlendum flugfarþegum, er fara um Keflavíkurflugvöll, áfengi til hressingar, eins og tíðkast alls staðar annars staðar. Meiri hluti nefndarinnar (5 af 7) telur eðlilegt, að slík áfengissala verði leyfð með þeim takmörkunum, sem um getur í bréfi flugvallastjóra, en leggur engan dóm á það, hvort þetta sé heimilt eftir núgildandi lögum. 2 nefndarmenn greiddu atkvæði á móti framangreindri afgreiðslu, annar á þeim grundvelli, að lagaheimild vantaði. Þetta viljum vér hér með tilkynna hinu háa ráðuneyti.“ Eins og fram kemur í þessu bréfi, þá eru 5 nefndarmenn þeirrar skoðunar, að rétt sé, þegar heimild sé til staðar, að leyfð verði áfengissala á hóteli flugvallarins til erlendra ferðamanna, eins og flugvallastjórinn fór fram á. Það munu þykja undarlegir þjóðarhættir í landi, þar sem allt flóir í áfengi og ríkið rekur áfengissölu, að þar skuli vera óheimilt að selja erlendum ferðamönnum glas af áfengi sér til hressingar. Meðan stunduð er hér áfengissala, þá hygg ég, að eðlilegt væri, að þessum mönnum, sem eru vanir öðru hátterni í þessum málum heima hjá sér, væri heimilt að fá áfengi keypt. En það er ekki hægt að ætlast til þess, að allshn. eða einstakir þm. fari að flytja frv., sem heimili slíka áfengisveitingu, ef sú heimild er ekki til staðar. En rn. mun hafa fengið álit þessarar n. um, hvernig hún liti á þetta mál viðvíkjandi vínveitingaleyfum til samkomuhúsa. Og ég hygg, að það sé lítil ástæða fyrir hv. þm. Ísaf. að átelja meiri hl. n. fyrir eitthvert ósæmilegt framferði, þó að n. hafi svarað þessu eins og hún hefur gert. Ég veit ekki, hvort hreinleikinn í slíku svari er meiri en hjá meiri hl. n. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frekar, en ég ætla, að það væri sæmilegra, eins og ástatt er um þessi mál, að heimildar væri aflað fyrir því, að hægt væri að veita útlendum mönnum, sem um nætursakir gista á Keflavíkurflugvelli, áfengi, ef þeir óska eftir því að fá slíkt keypt.



Herra forseti. Ekki get ég fallizt á þá skoðun, sem hv. 5. þm. Reykv. túlkaði hér áðan, að það teldist ranglátt að framfylgja bókstaf laga. Og ákaflega verður þá undarleg gæzla laga og réttar í landinu, ef það á stundum að vera aðalregla að afgr. mál eftir bókstaf laga og stundum ekki. Mér heyrðist hv. þm. tala um þetta út, frá sjónarmiði veitingahúsa og þá sérstaklega eins veitingahúss. Og grundvallarhugsunin var, að ranglátt væri að meina ýmsum veitingahúsum hér í borginni að hafa vínveitingar um hönd, öðrum en Hótel Borg. En spurningin er sú, hvort ekki þyrfti að breyta l. svo, að allir fái þessi réttindi, eða láta alla sitja að sama rétti og afnema þessi hlunnindi, sem Hótel Borg hefur. En það er augljóst mál, að það er komin á almenningsvínsala til ágóða fyrir samkomuhúsin í Reykjavík. Og nú heyrast fleiri og fleiri raddir um, að það sé nauðsynlegt að afla öðrum veitingahúsum tekna á sama hátt og þegar ákvæði um vínveitingar á Hótel Borg var sett, ekki til þess að fyrirbyggja víndrykkju, heldur til þess að afla því veitingahúsi tekna. En verst felli ég mig við þá skýringu hæstv. dómsmrh., að margítrekað brot eigi að leiða til sýknunar. Og það er ákaflega óhugnanleg tilhugsun, sem ég get ekki fellt mig við, hvort sem það er skoðun hæstv. dómsmrh. eða einhvers annars. Það mun vera til, að 20 ára hefð verki sem lagaheimild, en varla mundi það geta náð til þessa máls, enda vafasamt, hvort framkvæmdin hefur verið sú sama óbreytt s. l. 20 ár. En þeir, sem óska þess, að almenningsvínsala fari fram í landinu, þeir held ég að ættu þá heldur að beita sér fyrir því, að vínsala sé í hverri búð, því að það að heimila vínsölu í hverju veitingahúsi leiðir til staupasölu með margföldu verði og meiri fjárplógsstarfsemi í sambandi við það, og þá er gengið nær þeim vesalingum en annars, sem telja sig þurfa að sæta slíkum viðskiptum. Mér finnst, þegar um er að ræða sérstaka endurskoðun á áfengislöggjöfinni, þá sé það annað mál. Hér er um að ræða, hvort eigi að halda áfram að loka augunum fyrir þessum vínveitingahætti, sem upp er tekinn og almennur orðinn, eða hvort á að grípa í taumana, þegar eftir þessu hefur verið tekið, og taka upp þann hátt að fara eftir bókstaf laga og reglugerða, sem mér finnst sjálfsagt að gera eigi. Og ég vænti þess, að farið verði eftir bókstaf laga og reglugerðar um þetta, úr því mönnum er ljóst, hvað um þetta gildir.



Herra forseti. Hv. þm. Ísaf. talaði skilmerkilega um þetta mál, eins og hans var von og vísa, en vildi þó halda því fram, að á seinni árum hafi myndazt um þetta mál alveg nýjar venjur. Ég get skýrt frá því, að árið 1945 voru samtals veitt hér í bænum 151 vínveitingaleyfi, til staða, þar sem opinber aðgöngumiðasala var. Þar á meðal voru íþrótta- og ferðafélög, Stúdentafélagið og önnur skólafélög, slysavarna- og líknarfélög, og þannig mætti lengi telja. Ég hef sem sagt enga ástæðu til þess að ásaka einstök félög eða vera með skemmtiþátt eins og hv. þm V-Húnv., en ég tel rétt að skýra frá þessu. Ég segi þetta ekki til þess að hallmæla hv. þm. Ísaf., enda heyrðu þessi mál ekki undir hann allan þennan tíma, af því að Pétur Magnússon tók við meðferð þeirra mála einhvern tíma á árinu 1945, og hann gaf út þá reglugerð, sem hér er um að ræða. En það breytir ekki því, að þessi háttur var að meginstefnu til upp tekinn á árinu 1945. Ég hef rakið eitt tilfelli alveg aftur í forneskju, af því að það er mér svo kunnugt. En ég sé ekki ástæðu til þess að rekja þetta í einstökum atriðum, enda er það erfitt því að leyfin hafa ekki verið geymd svo til hlítar. En það er greinilegt, að hér er um gamla reglu að ræða. Það má segja, að leyfisveitingar hafi aukizt, en það kemur af því, að veitingahúsin eru fleiri. Það er staðreynd, sem er óhagganleg. Úr því að farið er að veita leyfi á annað borð með þeim hætti, sem hér er gert og um er deilt, þá er það ómögulegt fyrir yfirvöldin að greina á milli um það, hvaða veitingahús eigi að fá leyfin, heldur verður að veita þetta öllum veitingahúsum, sem ekki brjóta sérstaklega af sér, annars eru viðkomandi yfirvöld sökuð um hlutdrægni eða ívilnun sérstökum aðilum til handa. Út af því, sem hv. 6. landsk. þm. sagði, - en hann talaði einnig tiltölulega hóflega um þetta mál, - að hv. 5. þm. Reykv. talaði um þetta frá hagsmunahlið eins veitingahúss, - en við þurfum ekki að fara í neinar grafgötur um, hvaða hús það er, sem þm. á við, en það er Sjálfstæðishúsið, - þá er það sýnilegt á tölum frá árinn 1945, sem teknar eru áður en Sjálfstæðishúsið tekur til starfa, að sá sami háttur hefur verið tekinn þá upp um þetta sem nú er að meginstefnu til. Ef ætlunin hefði verið að beita hlutdrægni, þá hefði það verið hægt fyrir dómsmrh. síðustu 4 ár að láta Sjálfstæðishúsið fá vínveitingaleyfi og taka það af Hótel Borg. En Sjálfstæðishúsið hefur ekki orðið fyrir neinni ívilnun í þessu efni, það fullyrði ég. Og ég hef reynt að fylgjast með því, að það væri ekki gert, til þess að ekki væri hægt að bera sakir á mig af þeim sökum. Ég vil drepa á það hér, að ég var sakaður í blaði einu í haust fyrir að hafa þá um skeið tekið vínveitingaleyfi af Vetrarklúbbnum svokallaða, og stóð í því blaði, að þá ætti líka að gera ráðstafanir gegn Sjálfstæðishúsinu. Sannleikurinn er sá, að það komu upp viss alvarleg mistök í sambandi við rekstur þessa Vetrarklúbbs, og það var höfðað mál gegn þeim, sem báru ábyrgð á því. Ef um sams konar tilfelli hefði verið að ræða hjá Sjálfstæðishúsinu, þá hefði ég vitanlega látið höfða mál á hendur þeim, sem þar eiga hlut að máli. Og því var haldið fram í einu blaði hér, að það lægi kæra fyrir og hefði legið fyrir á Sjálfstæðishúsið, og var gefið í skyn, að hún hefði verið þögguð niður. En sú kæra var þannig til komin, að einn af veitingamönnum í Vetrarklúbbnum fór með fylgdarliði í Sjálfstæðishúsið og fékk keypt vín 5–10 mín. seinna en vera átti. Og vitanlega voru þeir, sem ábyrgð á þessu báru, dregnir fyrir lög og dóm, eins og lög gera ráð fyrir. Það væri alveg eins hægt fyrir mig, ef ég vildi sakfella einstaka aðila, að láta hlæja að hv. þm. og hans ákefð í þessum efnum, vegna þess að það er nú svo, að í þessu máli eru allir brotlegir og koma allir við sögu, bæði stjórnmálaflokkar og aðrir. Ég tel þetta því þjóðfélagslegt vandamál, sem verið er að ræða til þess að finna á því lausn, en ekki til þess að ná sér niðri á tilteknum aðilum. Það dylst engum, sem hlýddi á ræðu hv. þm. V-Húnv., af hvaða toga hans málflutningur var spunninn. Ég ætla ekki að rekja það frekar eða af hverju hann heimtar, að ég höfði mál á hendur lögreglustjóranum í Reykjavík, það er vegna þess, - ja, ég skal láta það kyrrt liggja og ræða um það, þegar hv. þm. hefur tækifæri til þess að svara, - en ég veit ekki, hvernig hann færi út úr þeim umr., ef í það fer, sízt ef hann álítur, að það skipti ekki máli um skilning á reglugerðinni og hvernig hún er framkvæmd. Ég held, að enginn maður lesi þessa reglugerð svo, að hann sé ekki í mjög miklum vafa um skilning á henni. Menn tala hér um, að hér sé um augljóst brot að ræða. Ég geri mér ekki ljóst, að slíkt augljóst brot sé um að ræða. Og við heyrðum vitnisburð fyrrv. dómsmrh., hv. þm. Ísaf., um það, hvernig með þessi mál var farið í hans tíð. Við vorum hér um síðustu helgi á fundi, þar sem Alþ. þurfti sjálft að setja löggjöf til þess að leiðrétta fyrri löggjöf sína, sem sett var mánuði áður, vegna ágreinings um skilning á henni. Svo er talað um þetta eins og einhvern fáheyrðan atburð, sem ekki hafi skeð áður, að vafi geti verið um skilning á samþykktri löggjöf. Og hv. þm. V-Húnv. og jafnvel hv. 6. landsk. þm. vilja láta fyrirskipa okkur að framkvæma löggjöfina eftir þeim skilningi, sem þeir hafa á þessu máli. En það liggur ekki svona einfalt fyrir. Það liggur svo fyrir, að um langt skeið hefur löggjöfin verið skilin á sama veg og hún nú er framkvæmd. Og það er mjög erfitt að átta sig á, hvað felst í sjálfri reglugerðinni. Og ef á að taka ákvæðin alveg bókstaflega, þá er ekki hægt að leyfa vínveitingar í einu einasta veitingahúsi, því að veitingahúsin græða á því. En það er bersýnilega ekki tilætlun reglugerðargjafans. Það liggur enn fremur fyrir, að í sumum tilfellum, þar sem vínveitingaleyfi er ekki veitt, þá er ástandið í áfengismálunum á þeim skemmtunum jafnvel enn svívirðilegra og hraklegra en þar, sem leyfin eru veitt, og það er vissulega stórt atriði í mínum huga. Nú liggur enn fremur fyrir, sem hv. þm. Ísaf. upplýsti, að l. um skemmtanaskatt og skemmtanahald er svo fyrir komið, að það er ákaflega erfitt fyrir heilbrigð félög að halda skemmtanir í atvinnuskyni, nema einhverjar krókaleiðir séu farnar. Allt eru þetta staðreyndir. Þið skuluð vera vissir um það, að hvorki lögreglustjórinn í Reykjavík né heldur þau félög, sem menn eru nú að velta sér upp úr að svívirða, gera það að gamni sínu að hafa þann hátt á sem nú er. Og það er vitað mál, að forustumenn þessara félaga eru margir hverjir bindindismenn sjálfir og því stuðningsmenn þessa holla málefnis. Þeir hafa neyðzt út í þetta af ástæðum, sem nokkuð hefur verið vikið að. Það er vitað mál, að lögreglustjórinn sjálfur er mjög áhugasamur og ágætur starfsmaður og einstaklega reglusamur, og drykkjuskapur hlýtur auk þess að vera mjög til þess að gera honum erfiðara hans starf. Það eru því vissar ástæður, sem leiða til þess, að leyfin hafa verið veitt í svo ríkum mæli eins og verið hefur. Hins vegar skal ég fúslega viðurkenna, að í þessum málum er ekki viðunanlegt ástand nú og að þau þurfa umbóta við, og ég lofa mínum atbeina um endurskoðun í því sambandi. Ég tel eðlilegt, að þetta sé athugað í sambandi við endurskoðun á áfengisl. En ég læt ekki hræða mig með gífuryrðum eða gamanyrðum til þess að viðurkenna, að hér hafi verið um brot á móti lögum og reglugerð að ræða, þegar jafneindregin venja og almennur skilningur er fyrir hendi um þetta eins og nú er. Ef hv. þm. V-Húnv. vill koma sökinni á einhvern, þá er honum sæmst að bera fram sakir á mig og koma fram vantrausti á mig, í stað þess að ætlast til þess, að ég höfði mál á hendur lögreglustjóranum í Reykjavík fyrir það, að hann hafi brotið af sér. Það mun ég ekki gera, því að hann hefur að mínum dómi ekki brotið af sér.



Herra forseti. Ég er sammála hæstv. dómsmrh., að hér sé um þjóðfélagsvandamál að ræða, og þau eru mörg. Eitt af þeim er það, þegar almenningur og ráðherrar líta svo á, að sjálfsagt sé að brjóta l., og þegar sá hugsunarháttur byrjar að grípa um sig hjá þjóðinni, að það sé mesta ranglæti að hlýða l., og þegar það kemst upp, að sjálfri ríkisstj. finnst ekkert athugavert við það, af því að það er búið að gera það svo lengi. Þá er sannarlega um þjóðfélagsvandamál að ræða. Hæstv. dómsmrh. talar um að kalla hann til saka. Ég veit ekki annað en að undanfarnar ríkisstjórnir hafi séð svo um, að sá dómstóll væri ekki til, sem á að dæma hæstv. ráðh. Svona má telja bunka af l., sem ríkisstj. hafa ekki haldið, bæði þessi l. og önnur. Og nú heyri ég, að henni finnst ekkert athugavert við það. Þetta finnst mér þjóðfélagsvandamál, sem ég veit ekki, hvernig ætti að ráða bót á. En það er nauðsynlegt að hugsa um það að ráða bót á þeim.



Herra forseti. Það má vel vera rétt hjá hæstv. dómsmrh. og ég skal ekki rengja það, að það muni hafa verið einhver dæmi þess frá eldri tímum, að leyfi hafi verið veitt til vínveitinga, þar sem seldur hefur verið aðgangur. Þó hygg ég, að það hafi verið fyrst á seinni tímum, sem þetta hefur komizt á. Það var algengt að halda átthagaskemmtanir, þannig að félög héldu árshátíðir og fengu þá leyfi fyrir vínveitingum. Og sjálfsagt hafa inn á þessar skemmtanir slæðzt ýmsir menn, sem ef til vill hafa ekki átt fæðingarhrepp í átthögum þess félags, sem skemmtunina hélt, en almenna reglan var sú, að það voru ekki leyfðar vínveitingar á almennum dansskemmtunum, nema þá í einhverju öðru formi, eins og t. d. því, sem ég nefndi. Það má vera, að þetta sé ekki ákaflega óskylt, en þó hefur þetta orðið til þess að auka mikið vínneyzlu í samkvæmum í bænum. Nú er að sjálfsögðu rétt, að það kemur fyrir, að það séu nokkrar óeirðir, þó að jafnvel sé ekki leyfð vínsala á skemmtunum, og koma menn þá með pelann í vasanum. En ég hygg þó, að algengara sé, að menn séu reglusamir þar, sem vín er ekki veitt, heldur en þar, sem vín er veitt. Ég hef verið á skemmtunum í hinum ágætu veitingahúsum, bæði þar, sem vín var veitt og menn gerðust nokkuð góðglaðir, þegar leið á kvöldið, og einnig þar, sem vín var ekki veitt og ekki sá vín á nokkrum manni allt kvöldið. - En mér finnst, að á meðan verið er að athuga þetta mál, þá væri æskilegt, að reynt væri að draga sem mest úr þessum vínveitingum og koma því í það form, sem meinlausara er en það, sem nú er. Hv. 1. þm. Árn. vék sér hvatskeytlega að mér út af þeim ummælum, sem ég hafði um meiri hl. allshn. fyrir það, þegar allshn. er spurð að því, hvort hún teldi rétt að veita vín til útlendinga, sem koma á Keflavíkurflugvöll. Þá mæltu aðeins 5 af 7 nm. með því. Ég fyrir mitt leyti taldi, að þingn. ætti ekki að senda hæstv. ríkisstj. slíka umsögn, þegar af þeirri ástæðu, að til þess brysti lagaheimild. Svo fer þessi ágæti og margreyndi þm. að skýra það fyrir Alþ., að þingn. eigi í einhverju máli að telja sér rétt að gefa ríkisstj. undir fótinn 



Herra forseti. Að gefnu tilefni hv. 1. þm. N-M. vil ég segja það, að hann virtist skilja orð mín svo, að ég teldi það réttlátt að fylgja ekki lögum og reglum. Það kom nokkuð sérstakur skilningur fram hjá öðrum hv. þm. um þetta. En ég vil undirstrika það, sem ég hélt fram í minni ræðu, að það hvíldi meiri skylda á hv. þm. en öðrum, ef lög og reglur að þeirra dómi væru ranglát, að fá þeim breytt og leiðrétta þær reglur, - því að það er á þeirra valdi að gera það, - heldur en að láta vera, að framkvæmd séu l., sem þeir álíta að séu ranglát. - En út af því, sem hv. 6. landsk. þm. sagði, að ég talaði í þessu máli frá sjónarmiði eins veitingahúss, þá er það tilefnislaus framsetning hjá honum. Og það er síður ástæða til þess, að þeir menn geti talað um þessi mál, sem ekki hafa um veitingamálin fjallað, því að í þessu máli liggja menn undir því, að reynt er að gera þá tortryggilega. En ég hef áður bent á, að af fenginni reynslu í Sjálfstæðishúsinu er vafasamt, hvort það sé nú til bóta að afnema algerlega vínveitingarnar. Og það hefur ekki verið vísasta leiðin til þess að halda þar góðar samkomur, að banna þar vínveitingar með öllu. En þó hefur Sjálfstæðishúsið átt viðskipti við skóla og ýmis félög, án þess að hafðar væru vínveitingar um hönd, t. d. nær alla framhaldsskólana, og hafa þær skemmtanir verið góðar. Og ég vil taka það fram í þessu sambandi, að framhaldsskólarnir hafa ekki haft áfengi um hönd á árshátíðum sínum. En svo er það á öðrum samkomum, þar sem vínveitingar eru ekki leyfðar, að ástandið er þannig, að þeim, sem því hafa kynnzt, hrýs hugur við því, að leiðin út úr ógöngunum sé einungis sú að taka fyrir allar vínveitingar. En ég ætla ekki að nefna nein nöfn í þessu sambandi. En þetta er reynslan, bæði í Sjálfstæðishúsinu og annars staðar. Í sambandi við endurskoðunina á þessu máli vil ég beina því til þeirra, sem að henni munu vinna, - og það sama kom líka fram hjá hv. þm. Ísaf., - að þeir kynni sér, hvað það er í raun og veru, sem leitt hefur íþróttafélögin út á þá braut að hafa vínveitingar um hönd á sínum skemmtunum, en það eru hinir háu skemmtanaskattar. Stúkan borgar ekki skatt af sínum samkomum, og ég mundi gjarnan vilja fá upplýst, hvað þessir aðilar hafa hagnazt, án þess að borga veitingaskatt og án þess að borga skemmtanaskatt, og hvað þeir hefðu hagnazt ef þeir hefðu borgað hina háu skatta, eins og heimtað er af íþróttafélögunum, að þau geri. Ég tek undir það, að það er óæskilegt, að íþróttafélög hafa horfið að þessu ráði, en vil þó segja það, að þau hafa margt sér til afsökunar.



Herra forseti. Það eru aðeins fáein orð í tilefni af ræðu hv. þm. Barð. Hv. þm. sagði, eftir að fyrirspyrjandi hafði lokið ræðutíma sínum og gafst því ekki tækifæri til andsvara, að málflutningur hv. fyrirspyrjanda, hv. þm. V-Húnv., hefði verið á þann veg, að augsýnilegt væri, að það vekti aðeins fyrir honum málshöfðun á hendur lögreglustjóranum, en ekki umbætur í þessu máli, hvorki hvað það snerti að draga úr vínneyzlunni né framkvæma betur leyfisveitingarnar og reglur á því sviði. Ég tel það nú ekki sæma þessum mikla kappa að leyfa sér að snúa svona út úr ræðu hv. þm. V-Húnv., þegar hann getur ekki svarað fyrir sig. En það, sem fyrirspyrjandi lagði einkum áherzlu á, var, að reynt yrði að draga úr brennivínsneyzlunni í landinu og farið yrði eftir lögum og reglum, sem um vínveitingar giltu. Eftir að hv. þm. hafði heyrt, að dómsmrh. tók heldur dauflega í mál fyrirspyrjanda, sagði hann, að hann gæti bara snúið sér til hæstv. fjmrh. Ég veit, að við berum allir mikið traust til hæstv. fjmrh., en mér er ekki ljóst, hvernig hann á að ráða bót á þessu, nema svo væri, að hann lokaði öllum útsölum, um leið og lögreglustjóri hefði gefið hæpin leyfi. Hv. þm. vék líka að því máli, er afslátturinn var afnuminn af víni, sem Hótel Borg keypti, og sagði hann, að það hafi átt upptök hjá þáverandi fjmrh. En það, sem sannast er um þetta mál að segja, - og ætla ég þó engum veginn að draga úr afrekum hæstv. þáverandi fjmrh., - er það, að þetta mál var tekið upp í fjvn. og skrifaði hún þáv. fjmrh. um málið. Hv. þm. þurfti endilega að láta þess getið, að sá eini, sem hefði greitt atkv. á móti þessu hefði verið framsóknarmaður. Ég ætla ekki að vefengja, að þetta hafi verið svo, og ætla ekki heldur að bera hönd fyrir höfuð þessa þm., en ég geri ráð fyrir, að afstaða hans hafi verið þessi vegna þess, að hann hafi talið það brjóta í bága við gerða samninga að afnema þennan afslátt.



Herra forseti. Út af ræðu hv. 2. þm. N-M. vil ég benda á, að mér virðist þetta mál, sem ég gerði að umræðuefni hér áðan, snerta meginkjarna þessa máls. Það lágu rök fyrir því, er þetta var rætt í nefndinni, að það mundi minnka sölu hjá áfengisverzluninni, og því þótti ekki rétt að afnema þennan afslátt. Þetta var ekki byggt á þeim rökum, að Hótel Borg ætti að græða, heldur á því, að það mundi draga úr áfengissölunni. Ég þarf ekki að svara hv. þm., hver tilgangur hv. þm. V-Húnv. hafi verið með þessari fyrirspurn sinni. Það sýndi hann bezt með sinni síðari ræðu. En tilgangur hans var einungis að klekkja á pólitískum andstæðingum, og það var meginatriðið í ræðu hans, en ekki til þess að draga úr víndrykkjunni. Þess vegna var þessi málsmeðferð hans honum til hins mesta ósóma og fyllilega vert að svara ræðu hans með fáeinum aths. Annars er það sjáanlegt, að það er á valdi fjmrh. að stöðva innflutninginn á áfengi til landsins, og hann getur að óbreyttum lögum hvenær sem er stöðvað söluna á áfengi til hverra sem vera skal. En það er ekki þar með sagt, að víst sé, að hann vilji taka á sig þessa ábyrgð - með tilliti til tekjuöflunar í ríkissjóð.



Herra forseti. Mér virðist það atriði, sem mestu máli skiptir í þessu sambandi, vera óupplýst enn þá þrátt fyrir þessar umr., nema ég hafi skilið hæstv. dómsmrh. rétt, sem ég vona að ekki hafi verið. En mér skilst á honum, að eina lausnin á þessu vandamáli nú sé sú að bíða, þangað til lokið er endurskoðun áfengislöggjafarinnar. Er það þá ætlun hans að láta sömu framkvæmd haldast, unz því er lokið, sem væntanlega verður ekki á þessu þingi, og vafasamt, hvort það gæti orðið á næsta þingi? Í þessu sambandi vil ég minna hann á það, að það er á honum - og honum einum, sem ábyrgðin hvílir í þessum efnum. Ég tel enga þörf á að breyta reglugerðinni,- heldur hefur hún verið brotin upp á síðkastið. En ég get ekki fallizt á þá skoðun, að afbrot geti orðið að hefð, ef þau er framin nógu oft. Loks vildi ég mega skjóta þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort hann ætli að halda áfram þessu ófremdarástandi óbreyttu, unz áfengislöggjöfin hefur verið endurskoðuð. Ég tel það ekki gerlegt.



Herra forseti. „Eigi spyr þú af því, að þú vitir eigi“, verð ég að segja við hv. síðasta ræðumann. Ég tók berlega fram hér áðan, að ég teldi það ekki viðunandi lausn á þessu vandamáli að bíða eftir endurskoðun áfengislöggjafarinnar, en í þessu sambandi væri rétt að láta fara fram athugun á vínveitingaleyfunum um leið og áfengislöggjöfin er endurskoðuð, og skal ekki standa á mér að styðja þær breyt., sem skynsamlegar má telja og til úrbóta geta orðið, enda lýsti ég því yfir hérna áðan, að ég teldi málið komið út í ófæru. Það væri ofur auðvelt fyrir mig að úrskurða strax í dag, að engar vínveitingar mættu eiga sér stað hér í Reykjavík. En ég tel, að það mundi ekki leiða til bóta, heldur vandræða og afbrota, og því mun ég ekki beita þessu valdi mínu. En hins vegar mun ég halda áfram að athuga þetta mál og gera sjálfum mér grein fyrir, hvort hér sé hægt að fara einhverja leið, sem viðunandi sé. Þetta þóttist ég hafa sagt nógu skýrt hér áðan. Ég hef ekki gert neina tilraun til þess að fegra þessa víndrykkju á samkomunum. En spurningin er sú, með hvaða móti hægt er að koma betra lagi á í þessum efnum en nú er, og ég get ekki séð, að þessar umr. hafi á nokkurn hátt hjálpað til að komast að neinni skynsamlegri niðurstöðu hvað þetta ófremdarástand snertir. Ég hef sagt það skýrt og skorinort, að ég fallist ekki á, að lögreglustjórinn í Rvík hafi brotið af sér í þessum efnum. En ef Alþ. er á annarri skoðun, verður það að gera ráðstafanir gagnvart mér. Því miður er hér hægara um að tala en í að komast, en það skal ekki standa á mér að fá góðra manna ráð og leggja mig allan fram þessu til úrbóta, en hér hafa ekki komið fram neinar bendingar til úrlausnar víndrykkjuvandamálinu. En hvað sem þessum leyfum líður, þá er ekki hægt að loka augunum fyrir því, að reynslan hefur sýnt, að ástandið er í mörgum tilfellum miklu betra á þeim böllum, þar sem vínveitingar eru leyfðar, heldur en þeim, sem bannað er að selja vín á.



Herra forseti. Við athugun á ríkisreikningnum fyrir árið 1948 veitti ég því athygli, að þar er fært með útborgunum keypt verðbréf fyrir 134350 kr., án þess að það sé skýrt nánar í reikningnum. Ég aflaði mér þá upplýsinga, hvernig á þessu stæði, og fékk þá skýringu, að þetta væru skuldabréf, sem tekin voru upp í verð fyrir vélbát, sem ríkið seldi, kr. 32500, og skuldabréf tekin upp í erfðafjárskatt frá erfingjum Sturlu Jónssonar, að upphæð kr. 101850. Var mér sagt, að þau bréf væru vel tryggð, með veði í fasteignum. En mér kemur þetta einkennilega fyrir sjónir, þar sem ég veit ekki til, að heimild hafi verið veitt til þessa, og hef ég því borið fram þessa fyrirspurn til þess að fá vitneskju um, hvernig á þessu stendur. Ég geng þess ekki dulinn, að erfðafjáreigendur voru fullfærir um að greiða þennan erfðafjárskatt í reiðufé, og fann því ástæðu til að spyrjast fyrir um þetta.



Herra forseti. Fyrirspurnin er þannig: „Hvers vegna tók fyrrverandi fjmrh. skuldabréf til greiðslu á erfðafjárskatti frá erfingjum eins bús árið 1948, að upphæð kr. 101850.00, í stað þess að krefjast peningagreiðslu á skattinum eins og öðrum gjöldum til ríkissjóðs?“ Ég fól skrifstofustjóra ráðuneytisins að gera um þetta skýrslu í samráði við fyrrv. fjmrh. og ætla nú að lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta: „Erfðafjárskattur í dánarbúi því, sem hér mun átt við, nam kr. 173715.00. Skiptagjald í búinu varð kr. 40840.00. Samtals til ríkissjóðs kr. 214555.00. Þar af greitt í peningum kr. 112705.00, hitt í veðskuldabréfum. Annar skiptaforstjórinn í búinu, hr. hrl. Lárus Fjeldsted, tilkynnti ráðuneytinu, að meira fé væri ekki fyrir hendi en framangreindar kr. 112705.00 og fór þess á leit, að tekin yrðu verðbréf upp í eftirstöðvar ríkissjóðsgjaldanna. Hugsanlegt var að ganga að verðbréfum búsins og selja á uppboði til lúkningar skattinum, en óhjákvæmilega með þeim afleiðingum, að verulegt tjón hefði af því hlotizt bæði fyrir erfingjana og ríkissjóðinn líka, þar sem ekki hefði verið hægt að taka erfðafjárskatt af hærri fjárhæð en söluverði bréfanna. Hefðu þetta verið allharkalegar aðfarir, og má draga í efa, að nokkur fjármálaráðherra hefði leyft sér það. Hitt er sennilegra, að skiptaforstjóranum hefði verið veittur frestur til að koma bréfunum í peninga, sem gat haft allverulegan drátt á búskiptunum í för með sér og skaðað ríkissjóð, t. d. orsakað vaxtatap, sem er fljótt að koma, þegar um svo stórar fjárhæðir er að ræða. En hér kom enn eitt til greina: Risið hafði ágreiningur á milli skiptaforstjórans og ráðuneytisins um útreikning erfðafjárgjaldsins. Sbr. bréf skiptaforstjórans til ráðuneytisins, dags. 11. ágúst 1947. Samkvæmt arfleiðsluskrá átti hluti af arfi eins erfingjans að vera í vörzlum skiptaforstjórans og ekki að útborgast til hans á meðan þeir aðilar, sem eiga að njóta arðs af þessum eignum, eru á lífi. Þessi hluti arfsins nam rúmum 266 þús. kr. og erfðafjárskatturinn þar af um 66 þús. kr. Var því haldið fram af skiptaforstjórum, að ekki bæri að greiða erfðafjárskatt af þessum hluta arfsins fyrr en hann yrði útborgaður til erfingjans, þar sem ekki yrði séð fyrir fram hvort hann lifði svo lengi, að þessir peningar kæmu honum nokkurn tíma til góða. Ráðuneytið hélt því aftur á móti fram, að ekki væri skylt að bíða með greiðslu erfðafjárskattsins, þar til erfinginn fengi arfinn í sínar hendur. Um þetta mátti deila og ekki vitað um dómsúrskurði, er tækju af tvímæli í þessu efni. Skal ekkert um það sagt, hver úrslitin hefðu orðið, ef málið hefði farið fyrir dómstólana. Endirinn á þessu varð sá, að ráðuneytið varð við ósk skiptaforstjóranna að taka bréf upp í eftirstöðvarnar af skipta- og erfðafjárgjaldi, en skiptaforstjórar féllu frá kröfu sinni um, að erfðafjárskattur skyldi ekki greiðast af arfshlutanum fyrr en hann væri útborgaður til erfingjans. Skiptaráðanda var síðan falið að velja úr verðbréfum búsins tryggustu bréfin. Bera þau 6% vexti, eru tryggð örugglega með fasteignaveðum og greiðast á tiltölulega skömmum tíma. Sýnist ríkissjóður mega vel við una þessi málalok. Erfðafjárskattur var greiddur af nafnverði bréfanna, en hefði getað orðið allmiklu minni, ef krafizt hefði verið nauðungarsölu á bréfunum, þar sem búseignin hefði rýrnað sem svarar þeim afföllum, er á þeim hefðu orðið. Enginn frekari dráttur var á búskiptunum, sem hæglega gat bakað ríkissjóði tjón, ef orðið hefði, og deilan um erfðafjárskattinn var leyst ríkissjóði í hag. Allt það óhagræði, sem ríkissjóður varð fyrir út af þessu, var, að 100000 kr. festust um tiltölulega skamman tíma, sem ekki getur talizt stór upphæð, miðað við, að tekjur ríkissjóðs urðu yfir 260 millj. það ár. Erfðafjárskattur var í fjárlögum ársins 1948 áætlaður 300000 kr., þannig að erfðafjárskattur úr þessu eina búi nam meir en helmingi fjárlagaupphæðarinnar, og alls varð erfðafjárskatturinn þetta, ár 605 þús. kr., eða helmingi hærri en áætlað var. Fjárlagaáætlunin hefur því staðizt fyllilega, þótt þessi fjárfesting ætti sér stað.“ Þetta var skýrsla fyrrv. fjmrh. og skrifstofustjórans og þær ástæður, sem þeir færa fyrir því, að bréfin voru tekin.



Herra forseti. Það væri þörf á því vegna hv. þm. V-Húnv., að þingsköpum yrði breytt þannig, að það væri leyfilegt að bera fram fyrirspurnir beint til þm., ef þeir hafa verið ráðherrar einhvern tíma. Hann kvartaði yfir því áðan, að honum hefði ekki verið leyfilegt að svara mér, er ég stóð upp áðan, og þykir mér það leitt. Hv. þm. hefur nú heyrt greinargerðina fyrir því, hvers vegna þessir skattar voru inntir af hendi í bréfum. Búið átti að greiða 214555 kr., en hafði ekki í reiðufé nema 112705 kr. Ég er ekki viss um, hvernig þetta mál hefði farið fyrir dómstólunum, en þetta fé fékkst án íhlutunar dómstólanna með því að taka um 100 þús. kr. í verðbréfum, og ég vil geta þess í sambandi við það, að þm. sagði, að þetta væru löng lán, að það er ekki rétt, því að þetta eru 10 ára lán í útvöldum húseignum hér í bæ, og engin hætta á því, að féð tapist. Erfðafjárskattur þetta ár varð miklu meiri en áætlað var í fjárlögunum, svo að sýnilegt er, að ekkert hefur tapazt við þetta. Ég viðurkenni það, að ég hlustaði á till. skrifstofustjóra rn., því að þetta er tiltölulega lítið útfærsluatriði, heldur frekar aðallega administrativt mál. Við vitum, að til þess er ætlazt, að reikningar ríkisins séu réttir, og til þess eru yfirskoðarar ríkisreikninganna kosnir, að þeir leiti eftir villum og finni að skekkjum í þeim. En ég veit ekki til, að það hafi verið talið neitt ráðleysi af þessum yfirskoðunarmönnum, að ég tók tæpan helming þessa erfðafjárskatts í skuldabréfum. En hv. þm. V-Húnv. virðist hafa verið að hnusa eftir einhverju, sem hann gæti fundið að. Annars virðist þessi hv. þm. hafa gengið með einhverja siðferðisuppþembu síðan um jól. Virðist svo sem honum hafi orðið nokkuð bumbult af veitingum síns ágæta gestgjafa um jólin. Ég vona bara, að hann hafi með þessum spurningum getað losnað við eitthvað af þeim vindstreng, sem hann hefur gengið með síðan.

Fyrirspyrjandi (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið, þar sem hann las upp skýrslu frá fyrirrennara sínum. En í þeirri skýrslu kemur í ljós, að dánarbúið hefur verið vel efnum búið, þar sem það greiðir á 3. hundrað þús. kr. í erfðafjárskatt. Þrátt fyrir þessa skýrslu gat ég ekki sannfærzt um, að nauðsynlegt hafi verið að taka skuldabréfin upp í skattinn, því að það virðist augljóst, að dánarbúið hefði vel getað borgað þennan skatt til hins opinbera í peningum. Og ég tel óhætt að fullyrða, að það hefði verið til þess fært betur mörgum öðrum, sem að er gengið um greiðslur á sköttum til hins opinbera. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. Vestm. sagði í lok ræðu sinnar, vil ég gleðja hann með því, að heilsa mín er ágæt, og ég vona, að hann hafi engar áhyggjur hennar vegna og geti notið svefns þess vegna.