Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrsta mál Alþingis haustið 1978 var till. til þál. um rannsókn landgrunns Íslands, sem flutt var af átta þm. Sjálfstfl., einum úr hverju kjördæmi. Till. hljóðaði þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að ráða nú þegar íslenska og erlenda sérfræðinga til að afla sem ítarlegastra upplýsinga um landgrunn Íslands og afstöðu til landgrunns nálægra ríkja.“ Till. þessi var síðan samþ. einróma hér í Sþ. 22. des.1978. Í grg. með till. segir, með leyfi forseta: „Réttindi strandríkja til landgrunns utan 200 mílna efnahagslögsögu eru nú mjög til umræðu á alþjóðavettvangi. Reglur þjóðaréttar í því efni munu mótast á næstunni. Þekking okkar á íslenska landgrunninu, utan 200 mílnanna, til suðurs, vesturs og á Íslandshafi á Jan Mayen-svæðinu er ekki nægilega mikil, en fyllri upplýsingar gætu haft úrslitaþýðingu, er við heimtum þann rétt er Íslandi ber. Einskis má því láta ófreistað til að afla allra þeirra upplýsinga, sem finnast kunna án sérstakra vísindarannsókna, né skirrast við að leggja í kostnað við slíkar rannsóknir.“ Nú spyr ég hvað orðið hafi um framgang þessa máls og er fsp. í fjórum liðum: 1) Hvað hefur ríkisstj. gert til að framfylgja ályktun Alþingis frá 22. des. 1978 um rannsókn landgrunns Íslands? Eins og tillöguliðurinn ber með sér er um almenna fyrirspurn að ræða. 2) Hvaða íslenskir sérfræðingar hafa verið ráðnir og hvað hafa þeir gert? En eins og tillagan ber með sér bar að ráða íslenska sérfræðinga. 3) Hvaða erlendir sérfræðingar hafa verið ráðnir og hvað hafa þeir gert? Tillagan ber einnig með sér að erlenda sérfræðinga átti að ráða. 4) Telur ríkisstj. nægilega unnið að öflun upplýsinga um landgrunn Íslands og afstöðu til landgrunns nálægra ríkja til að íslenskra hagsmuna verði gætt til hins ítrasta á Hafréttarráðstefnunni eða í samningum við önnur ríki? Mér er ljóst að nokkuð hefur verið unnið að rannsókn landgrunnsins, talsvert hér norður af landinu. En þó hygg ég að þær rannsóknir hafi ekki fyrst og fremst beinst að því að afla upplýsinga sem að haldi gætu komið á Hafréttarráðstefnu, a.m.k. er mér ekki kunnugt um að beinlínis hafi verið að því stefnt. Nú vill svo til, að næsti og væntanlega síðasti fundur Hafréttarráðstefnu hefst eftir rúman mánuð og verður í tveim áföngum, síðari áfanginn væntanlega í ágúst, og þess vegna ríður á miklu að allar þær upplýsingar liggi fyrir sem unnt hefur verið að afla og unnt kann að verða að afla nú á þessum örskamma tíma, og á það þó sérstaklega við um landgrunn Íslands til suðurs, þ.e. í átt að Rockall-hásléttunni, og svo auðvitað á Íslandshafi vegna Jan Mayen. Hins vegar varðar kannske minnu hvaða upplýsingar liggja fyrir um Reykjaneshrygg því að á fundum Hafréttarráðstefnunnar, sem haldnir hafa verið síðan till. var flutt, hefur íslensku fulltrúunum tekist að gæta þannig réttinda á því hafsvæði að nokkuð ætti að vera öruggt að réttur okkar á Reykjaneshrygg væri tryggður. En ég spyr sem sagt að þessu nú, vegna þess að mjög mikilvægt er að upplýsingarnar liggi fyrir og hraustlega verði unnið þann stutta tíma sem eftir er þar til næsti fundur Hafréttarráðstefnunnar hefst.



Herra forseti. Fsp. hv. 5. landsk. þm. fjallar um mál er snerta bæði iðnrn. og utanrrn. Hef ég því haft samráð við hæstv. fors.- og utanrrh. varðandi svar mitt. Í upphafi er rétt að minna á það, að síðan umrædd ályktun var gerð hafa gengið í gildi lög nr. 41 frá 1. júní 1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn. Er í þeim lögum að finna ákvæði um landgrunnið, m.a. um skilgreiningu þess, afmörkun milli landa og landgrunnsrannsóknir sem taka mið af þróun þessara mála að þjóðarétti, einkum í framhaldi af starfsemi Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Eins og fsp. þessari er háttað tel ég rétt að rekja nokkuð þróun þessara mála s.l. tvö ár, og felast í því yfirliti svör við þremur fyrstu liðunum í fsp. hv. þm. Á s.l. ári var sitthvað aðhafst varðandi landgrunnsrannsóknir við Ísland svo sem almenn upplýsingasöfnun um landgrunnið. Í máli mínu hér á eftir mun ég af þessu tilefni víkja að niðurstöðum setlagakönnunarinnar sem framkvæmd var í árslok 1978 samkv. leyfi iðnrn. frá í ágúst 1978, en úr þeim rannsóknum var unnið á s.l. ári. Hef ég til upplýsinga látið dreifa til þm. prentaðri skýrslu um það mál. Um starfsemi innlendra sérfræðinga er það fyrst að nefna, að á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í sept. 1978 var dr. Guðmundi Pálmasyni jarðeðlisfræðingi, forstöðumanni jarðhitadeildar Orkustofnunar, falið að vera sendinefnd Íslands til ráðuneytis. Á s.l. ári var hann svo skipaður í sendinefndina. Sat hann tvo fundi Hafréttarráðstefnunnar árið 1979 og af því tilefni tók hann saman fyrir íslensku sendinefndina greinargerðir um þau hafsbotnssvæði sem áhugaverðust eru með tilliti til réttinda okkar gagnvart öðrum ríkjum. Auk þess hefur verið fylgst gjörla með því sem fram hefur komið af hálfu annarra aðila um þessi svæði, m.a. að því er varðar Jan Mayen-svæðið. Til þess að fjalla ítarlega um þekkingu okkar á landgrunninu og til að semja skýrslu um stöðu mála fór iðnrn. þess á leit við fjmrn. með bréfi, dags. 14. mars 1979, að sérstök fjárveiting yrði veitt til þess að unnt yrði að ráða tímabundið starfsmann við Orkustofnun til þess að safna og fjalla um gögn og upplýsingar varðandi hagnýtar rannsóknir og þekkingu á landgrunninu við Ísland, ekki aðeins með tilliti til olíuleitar, heldur einnig með tilliti til meðferðar mála á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Með bréfi fjmrn., dags 17. júlí 1979, var fallist á að veita umbeðna aukafjárveitingu, 6 millj. kr. Í byrjun október hóf síðan störf hjá Orkustofnun Karl Gunnarsson jarðeðlisfræðingur og vinnur hann nú að gerð yfirlitsskýrslu um núverandi stöðu þessara mála. Stefnt er að því, að skýrslugerðinni ljúki áður en næsti fundur Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna hefst 27. febr. n.k. Með þessum ráðstöfunum og öðrum, sem gerðar voru á s.l. ári, er stefnt að því að byggja upp hjá Orkustofnun haldgóða sérþekkingu til umfjöllunar um mál af þessu tagi í framtíðinni. í fjárlagatillögum fyrir 1980 lagði iðnrn. til að 11.3 millj. kr. yrðu á fjárlögum 1980 ætlaðar til þessarar starfsemi innan jarðhitadeildar Orkustofnunar. Í fjárlagafrv. því, sem nú liggur fyrir, er ekki gert ráð fyrir að hér sé um fasta stöðu að ræða, heldur áætlað fyrir því sem tímabundnu verkefni á fjárlögum 1980. Þá hefur áður verið greint frá því hér á þinginu, að á árinu 1978 fóru fram viðræður á vegum iðnrn. við ýmsa erlenda aðila um rannsóknir á setlögum á landgrunninu norðan við landið. Hinn 17. ágúst 1978 heimilaði iðnrn. rannsóknarfyrirtækinu Western Geophysical Corporation að framkvæma slíkar rannsóknir. Hér var um að ræða bergmáls-, segul- og þyngdarmælingar frá skipi á fjórum línum norðan við landið, samtals um 1100 km að lengd. Mælingar voru framkvæmdar í nóv. og des. 1978. Í umboði iðnrn. var Orkustofnun falið að hafa umsjón og eftirlit með framkvæmd þessari. Hafði hún um tíma eftirlitsmann, sérmenntaðan í jarðeðlisfræðum, um borð í skipinu og var það í samræmi við ákvæði leyfisins um að leyfishafa væri skylt að veita slíkum fulltrúa óhindraða aðstöðu til þess að fylgjast með öllum gangi rannsóknanna. Unnið var að mælinum í London á fyrri hluta árs 1979 og tók sérfræðingur Orkustofnunar, Ólafur Flóvenz jarðeðlisfræðingur, þátt í allri úrvinnslu gagnanna. Í samræmi við skilmála leyfisveitingarinnar afhenti síðan rannsóknarfyrirtækið iðnrn. eintak af öllum gögnum og niðurstöðum könnunarinnar á miðju s.l. ári og eru þau gögn öll í vörslu Orkustofnunar. Niðurstöðum þessarar setlagakönnunar hef ég látið dreifa til þm. í skýrsluformi, eins og fyrr er getið. Meginatriði eru þau, að mæld var þykkt setlaga á sjávarbotninum norðan við landið á fjórum mælilínum, að samanlagðri lengd 857 km. Þrjár af þessum línum lágu út frá ströndinni, en sú fjórða hornrétt á þær nálægt brún landgrunnsins. Mælilínurnar voru í stórum dráttum ákveðnar samkv. tillögum rannsóknarfyrirtækisins, en af hálfu okkar Íslendinga voru þó gerðar á þeim nokkrar breytingar með hliðsjón af upplýsingum, sem aflað hafði verið með þyngdarmælingum á vegum Orkustofnunar, sem gerðar voru árið 1972–1973 innan ramma rannsóknaráætlunar landgrunnsnefndar. Kom í ljós að þær breytingar juku verulega upplýsingagildi setlaga setþykktarmætinganna. Miðlínan út frá landinu reyndist einna áhugaverðust með tilliti til setlaga. Þar kemur fram setlagalægð um 200 km löng og með hámarksþykkt setlaga um 4000 m. Sjávardýpi er þar hvergi meira en 400 m. Berggrunnurinn undir setlögunum er þarna sums staðar brotinn sundur og ná misgengi upp í setlögin, stundum alveg upp á sjávarbotninn. Jarðlagaskipaninni á þessum stað svipar að sumu leyti til þess sem fundist hefur á öðrum stöðum í heiminum þar sem kolvetni hafa safnast fyrir í setlögum. Á hinum mælilínunum koma einnig fram setlög, en mjög misþykk, allt að 2000 m þykk. Þau gögn, sem fengist hafa, gefa þó aðeins mjög grófa hugmynd um dreifingu setlaga á landgrunninu norðan við landið. Þótt ofangreind könnun hafi að mörgu leyti gefið nýjar og áhugaverðar upplýsingar um setlög á íslensku yfirráða svæði, eru þó, ef lítið er til lengri tíma, rannsóknir á jarðlögum hafsbotnsins mjög stutt á veg komnar og þar þörf á myndarlegu átaki. Það helsta, sem gert hefur verið af hálfu okkar Íslendinga til þessa af almennum rannsóknum, eru jarðeðlisfræðilegar mælingar sem gerðar voru innan ramma landgrunnsnefndar á árunum 1972–1973. Ýmsar almennar rannsóknir hafa einnig verið gerðar af erlendum aðilum og þá með leyfi Rannsóknaráðs, en skil geta oft verið óglögg milli almennra og hagnýtra rannsókna. Þannig geta almennar rannsóknir í ýmsum tilfellum haft talsverða hagnýta þýðingu. Iðnrn. hefur falið Orkustofnun að fylgjast á hverjum tíma með stöðu þekkingar á þessum málum. Á þann hátt verður væntanlega hægt að gefa yfirlit yfir þekkingu okkar á hafsbotninum á hverjum tíma, eftir því sem tilefni gefast til, t.d. vegna þarfa sendinefndar Íslands á Hafréttarráðstefnunni. Ég hef gert ráðstafanir til að samdar verði reglur um rannsókn á auðlindum landgrunnsins í samræmi við 2. mgr. 6. gr. laga nr. 41/1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn. Í því sambandi og við frekari aðgerðir á þessu sviði mun eins og hingað til verða gætt ítrustu náttúruverndarsjónarmiða. Þá hyggst iðnrn. beita sér fyrir annars vegar nánari könnun, þéttari mælingum á þeim svæðum, er áhugaverðust reyndust úti fyrir Norðurlandi, og hins vegar frumkönnun á nýjum svæðum, t.d. á Íslands-Jan Mayenhryggnum og fyrir Suðurlandi. Ekki hefur enn verið tekin afstaða til þess, hvernig framkvæmdum verði hagað, en hugsanlegt væri áframhaldandi samstarf við Western Geophysical Corporation, annað hvort sem verktaka fyrir iðnrn. eða sjálfstæðan rannsóknaraðila er fái leyfi til frekari kannana á sama hátt og áður, en mjög góð reynsla verður að teljast af samstarfinu við rannsóknarfyrirtæki þetta. Að öðru leyti en því, sem felst í ofangreindri starfsemi, hefur ríkisstj. ekki átt frumkvæði að því að erlendir sérfræðingar starfi að landgrunnsrannsóknum við Íslands. Ég vona að ég hafi hér gert fullnægjandi grein fyrir þeim atriðum sem felast í fyrstu þremur tölul. fsp. Að því er varðar 4. tölul. sérstaklega er rétt að taka fram, að samkomulag hefur enn ekki náðst á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna varðandi afmörkun landgrunns strandríkja. Hans G. Andersen, formaður sendinefndar Íslands, og dr. Guðmundur Pálmason hafa átt viðræður við sérfræðinga frá ýmsum löndum, þ. á m. Bandaríkjunum, Bretlandi, Færeyjum, Írlandi og Kanada, með hliðsjón af þeim gögnum sem Guðmundur hefur safnað saman. M.a. með skýrslu þá, sem nú er í vinnslu hjá Orkustofnun, sem viðmiðun verður þessum athugunum haldið áfram á næsta fundi ráðstefnunnar í mars með það fyrir augum að nægilega traustur grundvöllur verði fyrir hendi til stefnumörkunar, samningaviðræðna og ákvarðana af hálfu íslenskra stjórnvalda. Til þeirra mála, sem hér hafa verið rædd, þarf að veita sérstakar auknar fjárveitingar til langs tíma. Vilji Alþ. gera það er það gleðiefni allra sem að þessum málum vinna.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar sem hann hefur hér gefið. Því miður er það ekki mikið, sem gerst hefur frá því að þessi till. var flutt hér á hinu háa Alþingi 10. okt. 1978, umfram það sem áður var ákveðið og ekki snertir rannsókn landgrunnsins beinlínis vegna réttargæslu okkar gagnvart öðrum þjóðum og í sambandi við afmörkun ytri landgrunnsmarka. En engu að síður var skýrslan áhugaverð og ég endurtek þakkir fyrir hana. Ég kemst ekki hjá að lýsa því sem skoðun minni, að slælega hafi verið á þessum málum haldið. Þrátt fyrir einróma samþykkt Alþingis hefur sem sagt enginn erlendur sérfræðingur verið ráðinn t.d., sem ríkisstj. var þó fyrirlagt að gera, og fé til starfsemi innlendra sérfræðinga hefur verið mjög af skornum skammti. En hitt ber að játa, að í sambandi við Jan Mayen-málið hefur verið unnið vel að undanförnu að ýmiss konar upplýsingasöfnun sem ekki kostaði mikið fé og ekki þurfti sérstaka sérfræðinga til. Er það fyrst og fremst að þakka, að ég hygg, Ólafi Egilssyni í utanrrn. sem hefur unnið mjög gott starf. Hann hefur notið atstoðar t.d. Páls Imslands, sem ritað hefur um Jan Mayen-svæðið um nokkurra ára skeið og er talinn jafnvel vita meira um það svæði jarðfræðilega séð en nokkur maður annar í víðri veröld. Eins er það gleðilegt, að ungur maður, Karl Gunnarsson, hefur verið ráðinn starfsmaður Orkustofnunar til þess að flýta fyrir þessum rannsóknum. Ég er hér með tvær aðrar fsp., sem snerta landhelgismálið, en þar sem hæstv. utanrrh. er hér ekki nú skal ég ekki fara að ræða það mál beinlínis. En í sambandi við þetta mál sérstaklega er þess að gæta, að bókstaflega ekkert hefur verið gert til þess að afla upplýsinga um hafsvæðið suður af Íslandi, en þar gætu verið jafnmiklir hagsmunir okkar Íslendinga og jafnvel á Jan Mayen-svæðinu. Þar hefur því miður lítið sem ekkert verið að gert. Fulltrúar á Hafréttarráðstefnu hafa að vísu reynt að viða að sér kortum og upplýsingum og í samtölum við menn þar aflað þeirra upplýsinga sem þeir gátu, en þar með er líka allt upp talið. Það hafa engir vísindamenn farið þarna suður á bóginn og engar vísindarannsóknir verið stundaðar. Það gekk óneitanlega dálitið erfiðlega að fá menn, bæði hér á hinu háa Alþingi, suma hverja a.m.k., og almenning til að átta sig á því haustið 1978, að Íslendingar ættu verulegra hagsmuna að gæta á Jan Mayen-svæðinu. Það tók allmarga mánuði, langt fram á ár 1979, þar til menn gerðu sér grein fyrir því. Síðan hefur verið vel unnið, það skal játað, en þó ekki nægilega að jarðfræðirannsóknum og skortir enn upplýsingar til þess að gæta okkar málstaðar í þeim samningum sem fram undan eru við Norðmenn áður en margar vikur líða, og ég vona að það verði a.m.k., áður en næsti fundur Hafréttarráðstefnu hefst, unnt að taka málið upp. En þarna suður frá, eins og ég sagði áðan getur verið um gífurlega mikilvæga hagsmuni að ræða sem menn hafa ekki gefið gaum. Þar er um að ræða land sem nefnt er Rockall-hásléttan, og partur af henni er svonefndur Hattonbanki. Þetta er sokkið land, sem upphaflega var áfast við Grænland. Fyrir um það bil 100 millj. ára byrjaði landrek og klofnun þarna suður frá, og þá myndaðist gjá á milli þessa núverandi sokkna lands og Írlands og Skotlands og er nú yfirleitt um 200 mílna breið og um 2–3 þús. m djúp. Það er hin upphaflega klofnun og myndun Atlantshafsins. Þetta sokkna land var þá áfast við Grænland, en síðan kemur nýr rekás, þar sem núna er Reykjaneshryggurinn og framhald hans til suðurs og vesturs, og þess vegna eru full rök fyrir að halda því fram, að þetta svæði sé miklu frekar eðlilegt framhald af Íslandi og Færeyjum og sé á því hafsvæði, en ekki hinu skoska og breska. Því miður höfum við ekki gætt réttar okkar á þessu svæði sem skyldi. Bretar hófu tilkall til þessa svæðis og hafa gert það allt frá því 1971. Þá byrjuðu þeir að lýsa yfir ýmiss konar friðunarráðstöfunum og öðru slíku á þessu svæði. Írar tóku síðan til við sömu iðju árið 1974. Síðan hafa þeir raunar mótmælt tilraunum Breta á þessu svæði til þess að helga sér mikið land, en við hins vegar ekki. Þetta kemur allt nánar til umr. þegar þeim fsp. verður svarað, sem ég gat um áðan, en fram hjá hinu verður ekki gengið, að þarna höfum við sofið á verðinum. Mönnum hefði átt að vera ljóst að þarna var um mikilvæg réttindi að ræða, allt frá því að þessi þáltill. var flutt 10. okt. 1978 eða útbýtt væntanlega þann 11., en tíminn sem síðan er liðinn hefur lítið sem ekkert verið notaður. Við erum þess vegna mjög vankunnandi. Við vitum þó að setlagakenningin svonefnda, sem Írar styðjast mest við og eru frumkvöðlar að, getur e.t.v. einmitt hentað okkur á þessu svæði, þar sem mikil setlög, sem borist hafa frá Íslandi, eru einmitt vestast í þessu svæði, og þau setlög af íslensku bergi brotin ná raunar allt suður í Biskayaflóa. Þannig gæti jafnvel setlagakenning Íra komið okkur að haldi í þeirri baráttu sem við eigum fram undan þarna suður frá. Ef við hefðum þær upplýsingar, sem okkur vanhagar um, stæðum við betur að vígi.



Herra forseti. Það er áhugavert mál sem hér liggur fyrir og spurst hefur verið fyrir um, og það er þakkarvert að hæstv. iðnrh. hefur lagt hér fram skýrslu, þó að ekki sé í löngu máli, um könnun á setlögum á landgrunninu út af Norðurlandi. Um þetta atriði var send út fréttatilkynning á s.l. sumri, nokkurn veginn með sömu upplýsingum og hér koma fram. Hv. fyrirspyrjandi, Eyjólfur Konráð Jónsson, kvartar undan því, að ekki hafi orðið sá árangur af samþykkt þáltill. varðandi rannsókn á landgrunni Íslands sem til hafi verið stofnað. Það er hægt að taka undir það, að æskilegt hefði verið að meira hefði verið unnið á þessu sviði en raun ber vitni, en þó liggur það fyrir og ég held að sú þáltill., sem hann hafði frumkvæði að að samþykkt var á Alþ. rétt í lok ársins 1978, hafi ýtt á eftir aðgerðum á þessu sviði og ráðningu íslensks sérfræðings, sem hóf störf á seinni hluta síðasta árs. Sú ráðning var af hálfu iðnrn. lögð fyrir ríkisstj. með það fyrir augum að þessi sérfræðingur tæki saman gögn, erlend og innlend, um jarðfræðilega gerð hafsbotnsins á núverandi íslensku yfirráðasvæði og því svæði sem hugsanlega yrði síðar íslenskt með samningum eða alþjóðareglum. Sérstaka áherslu átti að leggja á þau svæði sem umdeilanleg geta orðið, í þeim tilgangi að varpa sem skýrustu ljósi á stöðu okkar í væntanlegum samningum, og ætlað var að hann semdi yfirlitsskýrslu um stöðu núverandi þekkingar á þessum málum. Það dróst því miður lengur en skyldi að fallist væri á aukafjárveitingu til þessarar ráðningar, og því hóf þessi sérfræðingur störf síðar en við hefðum talið æskilegt sem ýttum á eftir framkvæmd þessarar ályktunar að þessu leyti. Nú er það kunnugt, að það eru fleiri rn. en iðnrn. sem koma inn í meðferð okkar landgrunnsmála, og þess vegna er afar brýnt að þær reglur, sem hæstv. iðnrh. greindi frá að rn. hefði ýtt á eftir að samdar yrðu á grundvelli laganna frá í fyrra um landgrunn, landhelgi o.fl, verði samdar og komið verði á skipulegu samstarfi þeirra rn. sem hér eiga hlut að máli. Hér er um geysilega stórt mál að ræða fyrir framtíð okkar og af mörgu að taka. Það er því sérstaklega brýnt, að í okkar stjórnkerfi verði markaðir skynsamlegir farvegir til þess að unnið sé vel og skipulega að þessum málum. Alþ. þarf svo að tryggja að nauðsynlegar fjárveitingar verði veittar, og ég hvet mjög til að það verði gert. Þó að í upphafi sé um tímabundna ráðstöfun að ræða eða litið á þetta sem tímabundið verkefni, þá er væntanlega öllum ljóst að hér er verið að leggja út á braut sem framhald verður að verða á. Þetta varðar að sjálfsögðu almennar vísindalegar rannsóknir og þekkingu okkar á landgrunninu, en einnig hagnýt atriði varðandi sjávarbotninn, lífrænar auðlindir, sem honum tengjast, en einnig ólífrænar, og svo stóru spurninguna um orkulindir undir sjávarbotni, hugsanleg kolvetni eða olíu þar. Ég fagna því, að í máli hæstv. ráðh. kom fram að umhverfissjónarmið verði framarlega í sambandi við þessi mál. Það er að sjálfsögðu skylt, að þar sé ítrustu varkárni gætt, og alveg sérstaklega þýðingarmikið að við Íslendingar höfum fyllstu yfirsýn yfir þessi mál, þó svo að við fáum stuðning erlendra aðila í sambandi við upplýsingaöflun eftir markaðri stefnu.



Herra forseti. Ég hef lagt fram eftirfarandi fsp. til hæstv. viðskrh.: Á árinu 1976 var skipuð nefnd til að athuga sérstök vandamál smásöluverslana í dreifbýli. Þessi nefnd skilaði áliti og tillögum í apríl 1978. Hvað er álit ríkisstj. á tillögum nefndarinnar og hvað hefur verið unnið að því að bæta aðstöðu smásöluverslana í dreifbýli? Tilefni þessarar fsp. eru hin sérstöku vandamál smásöluverslana í dreifbýli, en skipta má vandamálum smásöluverslana í dreifbýli í tvo meginþætti. Í fyrsta lagi eru það rekstrarvandamál og í öðru lagi uppbyggingarvandamál. Samkv. niðurstöðum margvíslegra athugana, sem gerðar hafa verið, er ljóst að rekstrargrundvöllur smásöluverslana í dreifbýli er mun lakari en rekstrargrundvöllur verslana í þéttbýli. Ástæður þessa eru margar og vil ég hér nefna sex atriði: 1. Vegna fjarlægðar frá heildsala verður veltuhraði vörubirgða hjá verslunum í dreifbýli mun minni en í verslunum í þéttbýli. Þessi staðreynd, að vörubirgðir verslana í dreifbýli hljóta ávallt að vera meiri en hjá verslunum í þéttbýli, hefur í för með sér að verslanir í dreifbýli hafa meiri rekstrarfjárþörf, vaxtakostnaður verður mun meiri, meira húsrými þarf fyrir lager og aukin hætta er á rýrnun vörubirgða. 2. Kostnaður vegna pantanaafgreiðslu og heimsendingar á vörum vegur þungt í dreifbýlisverslun, en er naumast til hjá verslunum í þéttbýli. 3. Lánsviðskipti eru mun meiri hjá dreifbýlisverslunum en hjá verslunum í þéttbýli og af því hlýst aukinn kostnaður. 4. Verslun með sérvörur - er þá átt við tilbúinn fatnað, búsáhöld, vefnað og fleiri þess háttar vörur - er sérstaklega erfið í dreifbýlinu vegna kostnaðar við birgðahald. 5. Ýmsir kostnaðarliðir, eins og rafmagn, hiti og sími, vega mun þyngra hjá verslunum í dreifbýli en verslunum í þéttbýli. Að lokum vil ég nefna að smásöluálagning á landbúnaðarvörur er mjög lág og stendur ekki undir nema hluta dreifingarkostnaðar. Þetta kemur sérstaklega hart niður á dreifbýlisversluninni, þar sem hlutdeild landbúnaðarvara í sölu þeirra er mun meiri en hjá verslunum í þéttbýli. Þau atriði, sem hér hafa verið nefnd, eru hin sérstöku rekstrarvandamál verslana í dreifbýli. Vegna erfiðs rekstrar í mörg ár og vegna þess að engin umtalsverð stofnlán hafa verið fyrir hendi til uppbyggingar verslunarhúsnæðis stendur dreifbýlisverslunin nú mjög víða frammi fyrir miklum uppbyggingarvanda. Víða er verslað í gömlu og óhagkvæmu húsnæði án þess að nokkur möguleiki sé á nauðsynlegum endurbótum eða uppbyggingu. Eins og fram kemur í fsp., var skipuð nefnd á árinu 1976 til að kanna þessi mál og benda á leiðir til úrbóta. Þessi nefnd skilaði áliti í apríl 1978. Í grg. nefndarinnar segir m.a., með leyfi forseta: „Smásöluverslanir í dreifbýli eiga við mikla erfiðleika að etja umfram smásöluverslanir í þéttbýli, sem m.a. felast í litlum veltuhraða, miklu birgðahaldi, miklum lánsviðskiptum, meiri rekstrarkostnaði o.fl. Þessir erfiðleikar hafa aukist á síðustu árum vegna verðlags- og kostnaðarhækkana. Þá skapa mismunandi aðstæður eftir landshlutum sérstök staðbundin vandamál.“ Síðan segir í áliti nefndarinnar: „Nefndin telur brýnt að sem fyrst verði fundin lausn á þessum vandamálum. Hún bendir á að hér er ekki einvörðungu um afmörkuð vandamál dreifbýlisverslana að ræða, heldur einnig þjóðfélagsins í heild. Það, sem máli skiptir, er hvað og að hve miklu leyti það er talið þjóðfélagslega nauðsynlegt að viðhalda verslunarþjónustu. M.ö.o.: ef talið er þjóðfélagslega æskilegt að halda uppi byggð á ákveðnum stöðum í dreifbýli verður að tryggja neytendum þar nauðsynlegustu verslunarþjónustu.“ Þá bendir nefndin á eftirfarandi leiðir til úrbóta, sem ég ætla að hlaupa á: 1. Nefndin leggur til, að álagningu í smásölu á þeim landbúnaðarvörum, sem Sexmannanefnd verðleggur, verði breytt á þann veg, að hún standi undir eðlilegum dreifingarkostnaði. Samkv. fyrirliggjandi gögnum virðist meðalálagning smásöluverslana vera lægri utan Reykjavíkur en í Reykjavík og telur nefndin að það stafi m.a. af óraunhæfri smásöluálagningu á landbúnaðarvörum þar sem þær vörur vega hlutfallslega meira í sölu dreifbýlisverslana. 2. Frjálslegri verðmyndunarreglur mundu veita dreifbýlisverslun aukna möguleika á því að aðlaga verslunarþjónustu sína þörfum byggðarlagsins og koma á æskilegri verkaskiptingu milli smærri og stærri byggðakjarna, jafnframt því sem hún gæti því betur sinnt verslunarþjónustu á hverjum tíma. 3. Tryggt verði að dreifbýlisverslanir hafi aðgang að lánum vegna fjárfestingar, t.d. úr Byggðasjóði, en jafnframt settar sérstakar reglur um skilyrði lánveitinga. 4. Dreifbýlisverslunum verði heimilað að hækka birgðir í samræmi við reglur sem settar verði þar um. 5. Leysa þarf þá greiðslufjárerfiðleika sem dreifbýlisverslunin telur sig hafa orðið fyrir í lánsviðskiptum sínum við ríkisfyrirtæki. Í því sambandi verði athugað hvort ekki sé hægt að heimila dreifbýlisverslunum skuldajöfnun við ríkissjóð vegna vöruúttektar eða þjónustu við ríkisfyrirtæki, þegar skil eru gerð á söluskatti eða lögboðnum ríkisálögum, sérstaklega virðist það vera ósanngjarnt að ætla dreifbýlisverslunum að standa skil á söluskatti af vöru eða þjónustu sem hún á sama tíma á útistandandi hjá ríkisfyrirtækjum. 6. Leiðrétta þarf þá mismunum sem fram kemur milli dreifbýlis og þéttbýlis að því er varðar álagningu á söluskatti þar eð skatturinn er krafinn af flutningskostnaði. 7. Auðvelda þarf rekstrarráðgjöf við dreifbýlisverslanir með þátttöku stjórnvalda. Ég hef talið upp atriði sem nefndin leggur til. Ég vil sérstaklega benda á þá tillögu nefndarinnar, að Byggðasjóður veiti lán til byggingar á verslunarhúsnæði. Ég tel að hér sé einmitt það verkefni sem Byggðasjóður á tvímælalaust nú að snúa sér að. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni, en óska eftir svari hæstv. viðskrh.



Herra forseti. Sú nefnd, sem hér er vísað til, var á sínum tíma skipuð af þáv. viðskrh., Ólafi Jóhannessyni, en vegna kosninga og stjórnarskipta, sem urðu fljótlega eftir að nefndin skilaði áliti, gafst þeim ráðh. og þeirri ríkisstj. ekki tími til þess að fjalla frekar um málið. Það verður að segjast líka, að núv. ríkisstj. hefur ekki fjallað um tillögur nefndarinnar sérstaklega, og ef mig misminnir ekki, þá voru þessar tillögur ekki heldur teknar formlega fyrir í síðustu ríkisstj. Það er þess vegna ekki um það að ræða, að ég geti lýst áliti ríkisstj. í þessu efni. Í þessu nál. er m.a. bent á að smásöluálagning á landbúnaðarvörur stæði ekki undir eðlilegum dreifingarkostnaði og gerði það dreifbýlisversluninni mjög erfitt fyrir. Í þessu sambandi má geta þess, að í des. 1978 varð nokkur hækkun á smásöluálagningu landbúnaðarvara. Vorið 1979 var enn fremur gerð almenn lagfæring á verslunarálagningu, annarri en á landbúnaðarvörum, og það kom auðvitað dreifbýlisversluninni að nokkru gagni. Þáv. viðskrh. taldi hins vegar í framhaldi af þeirri lagfæringu að þörf væri á að kanna sérstök vandamál dreifbýlisverslunar frekar, og það er eitt af verkefnum nefndar, sem hann skipaði 29. mars 1979 og ætlast er til að skili áliti í vor. Ég vil líka geta þess, að skömmu áður en fyrri nefndin var skipuð samþykkti verðlagsnefnd heimild til handa verslunum utan Reykjavíkursvæðisins að leggja álagningu ofan á sannanlegan flutningskostnað. Sá álagningarauki, þótt ekki sé mikill, hefur að sjálfsögðu komið dreifbýlisversluninni sem slíkri til góða. En þó að ég geti ekki reifað hér álit ríkisstj. í þessum efnum, þá held ég að rétt sé að víkja stuttlega að þeim atriðum, sem nefndin gerði tillögur um og fyrirspyrjandi rakti hér glögglega áðan. Fyrsta ábendingin var um álagningu í smásölu á landbúnaðarvörur. Um álagninguna í smásölu er það vitað mál, að hún er skert þannig, að hún svarar ekki til tilkostnaðarskiptingar. Þetta trúi ég að öllum sé ljóst og veldur auðvitað vissum erfiðleikum í versluninni. Í annan stað bendir nefndin á frjálslegri verðmyndunarreglur. Það má segja að smuga hafi opnast til þeirrar áttar með hinum nýju verðlagslögum og verðlagsráði, sem nýlega hefur tekið til starfa, þó að sjálfsagt verði sporin í þeim efnum smá. En menn hljóta að þreifa sig áfram til þeirrar áttarinnar. Að því er varðar aðgang að lánum vegna fjárfestingar, t.d. úr Byggðasjóði, þá mun það vera svo, að í undantekningartilvikum séu veitt lán úr Byggðasjóði til framkvæmda af þessu tagi. En ég get tekið undir þau sjónarmið, sem komu fram hjá fyrirspyrjanda varðandi hlutverk Byggðasjóðs í þessum efnum, að auðvitað er það í verkahring sjóðsins m.a. - og á að vera - að stuðla að því, að þjónusta af þessu tagi geti verið bærileg. Það er a.m.k. mitt álit. Í fjórða lagi benti nefndin á að dreifbýlisverslun yrði heimilað að hækka birgðir í samræmi við reglur sem settar verði þar um. Hér er í rauninni verið að gera ráð fyrir því að leysa úr á grundvelli verðbólgu, en auðvitað er það að hluta til vandamál sem hefur skapast vegna verðbólgunnar. En þetta hafa menn nú ekki treyst sér í. Það er bent á hvort ekki sé unnt að heimila dreifbýlisverslunum skuldajöfnun við ríkissjóð vegna vöruúttektar og þjónustu við ríkisfyrirtæki. Ég get upplýst að þetta er til athugunar í fjmrh. Hins vegar varðandi það að leiðrétta þá mismunun sem felst í álagningu á söluskatti, þar sem skatturinn er krafinn af flutningskostnaði, þá hafa athuganir á þessu máli leitt í ljós að það sé mjög torvelt úrlausnar, og má reyndar vísa til álits nefndar um verðjöfnun á flutningskostnaði í þeim efnum. Í sjöunda lagi er rætt um rekstrarráðgjöf, að auðvelda dreifbýlisversluninni að njóta rekstrarráðgjafar og þá með þátttöku stjórnvalda. Ég tel að þarna sé um mjög áhugavert atriði að ræða. Enn fremur bendir nefndin sérstaklega á, að samhliða því sem stjórnvöld láta þessi mál til sín taka verði að sjálfsögðu að gera þær kröfur til verslananna að þær geri allt sem í þeirra valdi stendur til að leysa sín mál sjálfar, og undir það sjónarmið hlýt ég að taka. Það dylst auðvitað engum, að þegar heimiluð sölulaun eru alfarið bundin við innkaupsverð, þá er verðbólgan eldur sem brennir upp lager verslunarfyrirtækja um svo og svo mörg prósent á mánuði og hrekur þau út í þá vörn að eiga helst aldrei vörur stundinni lengur. Segja má að þetta hái alveg sérstaklega dreifbýlisversluninni, því að hún hlýtur að dreifa öðru fremur nauðsynjavörum sem lúta ströngustu verðlagsákvæðum. Hún þjónar afskekktum stöðum, þangað sem aðflutningar eru stopulir, og hún er á mörgum stöðum ábyrg sem aðalverslun sem ekki má láta birgðir sínar þrjóta. Þetta eitt, þó ekki kæmi fleira til, er auðvitað ærin ástæða til þess að leita eftir hagfelldara verðlagskerfi. Og ég vil láta það álit í ljós, að við það starf er auðvitað þörf fyrir náið samstarf stjórnvalda og verslunarinnar í landinu. En þetta er auðvitað jafnframt eitt af ótalmörgum dæmum þess, að verðbólgan er ósamþýðanleg heilbrigðu viðskiptalífi.



Herra forseti. Byggðasjóður hefur ekki enn þá veitt fjármagn til byggingar verslunarhúsnæðis í landinu, og það er ekki komið að því að mínum dómi að hann taki til við það. Það eru kannske undantekningartilfelli og aðeins eitt, sem ég man eftir, þegar fátækt verslunarfélag norður í Haganesvík varð fyrir því að vegur var lagður fram hjá því um langan veg og það skilið eftir úti á eyðigranda, sem áður var ekið um, að einhver lítil aðstoð var veitt. Kom þó fleira til þar. Byggðasjóður hefur aðeins rétt hjálparhönd vegna byggingar vörugeymslna sem hefur komið verslunarþjónustu til góða, en annars ekki. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðh. og eins hv. fyrirspyrjanda, að komið sé að því að Byggðasjóður geti axlað þá byrði sem er því samfara að lána fé til byggingar verslunarhúsnæðis í landinu, enda er ég ekki þeirrar skoðunar, að skórinn kreppi í þessum sökum að því er snertir húsrými og aðstöðu vegna þessarar þjónustu. Og enn má geta þess, að ég veit ekki betur af kunnugleika mínum af landsbyggðinni en að þar hafi verið sæmilega og sé sæmilega búið að ýmsum verslunarfyrirtækjum og mörgum mjög víða um landið í nýjum og góðum húsakynnum. Byggðasjóður hefur haft mikið umleikis í sambandi við fiskiðnað og tekið vel til þar. Það var álitið að fé hans kæmi best í þann stað niður að hefja stuðning við útgerð og fiskvinnslu. Og það hefur áreiðanlega sannast, að það var rétt stefna. Það, sem næst liggur fyrir hjá Byggðasjóði, er vitanlega efling iðnaðar, stórefling hans. Ef menn hafa kynnt sér og borið saman fjárveitingar hins opinbera og fjármagnsfyrirgreiðslu til iðnaðar og annarra aðalatvinnuvega - landbúnaðar, sem ég hygg að hafi þar vinninginn, og síðan sjávarútvegs - þá liggur hlutur okkar í iðnaði alveg eftir. En það er fyrirsjáanlegt og allir sammála um að iðnaður verður að taka við svo til öllum nýjum vinnandi höndum sem koma á vinnumarkað í landinu í vaxandi mæli á næstu árum. Byggðasjóður hefur - eins og því miður aðrar stofnanir sem hafa átt að gegna því hlutverki að vinna að uppbyggingu iðnaðar - látið þau mál of afskipt. Á þessu verður að verða breyting. Í þessu efni er því ærið hlutverk til handa Byggðasjóði. Og að þessu gefna tilefni vil ég taka fram, að ég álít langt í land með að Byggðasjóður hafi efni á því, þótt hann hafi eflst verulega á undanförnum árum, að verja fjármagni sínu í húsbyggingar verslunarþjónustunnar í landinu, þótt sums staðar kunni þar að vera pottur brotinn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svör hans við fsp. Eins og fram kom í svari ráðh. hefur lítið verið gert í þessum málum. Það, sem einna helst hefur verið gert, er að það hefur verið skipuð enn ein nefndin, og mér sýnist að þessi mál ætli að vera mjög lengi á umræðustiginu. En mörg undanfarin ár hafa margvíslegar athuganir og kannanir verið gerðar í þessum málum, og fyrirliggjandi eru miklar upplýsingar um hvern einstakan þátt. Ég er þó ekki með þessu að ásaka núv. hæstv. viðskrh., því að það er greinilegt, að ekkert samband er á milli seinagangsins í þessum málum og þess, hver hefur verið viðskrh. á hverjum tíma. Ég vil hins vegar skora á hæstv. ríkisstj. - eða væntanlega hæstv. ríkisstj. - að taka af skarið og koma í framkvæmd þessum umbótamálum verslana í dreifbýli.



Herra forseti. Á þskj. 52 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. sjútvrh. um sölu á togaranum Dagnýju SI 70. Ekki kemst ég hjá því að hafa nokkurn formála að þessari fsp. Hlutafélagið Togskip á Siglufirði var eigandi og útgerðaraðili Dagnýjar. Þetta hlutafélag keypti annan togara erlendis frá, sem heitir Sigurey, en hlutafélagið Togskip fékk ekki þorskveiðileyfi fyrir tvo togara. Um það bil sem Sigurey var tilbúin að fara á veiðar, sem var sumarið 1978, var framkvæmdastjóri Togskips búinn að gera samning um sölu á Dagnýju til Jökuls á Raufarhöfn. En sú sala strandaði á því, að ekki fékkst þorskveiðileyfi fyrir skipið, þó vilyrði um það hefði áður verið gefið, ef af þessum kaupum yrði, og þó að Jökull og hraðfrystihús Þórshafnar hefðu gert með sér samning vegna þessara fyrirhuguðu skipakaupa um að hraðfrystihús Þórshafnar fengi ákveðið aflamagn bæði af Dagnýju og Rauðanúp ef þessi skipakaup kæmust á. En hraðfrystihús Þórshafnar hefur skort tilfinnanlega hráefni allt frá því að nýja húsið tók til starfa og raunar lengur, eins og öllum hv. alþm. er kunnugt um. Í fyrirspurnatíma hér á hv. Alþingi gefst ekki tími til að ræða um orsakir þess, að hraðfrystihús Þórshafnar skortir mjög tilfinnanlega hráefni. Sérstaklega vantar það þó yfir vetrarmánuðina, frá byrjun nóvember fram í marslok. Vegna þessa ástands gerðu Sigurður Finnsson f. h. Togskips og Ingimar Einarsson f. h. sjútvrh. samkomulag á árinu 1978 um það, að sjútvrh. leysti Togskip h.f. undan loforði um að það stundi ekki þorskveiðar á Dagnýju, en í stað þess hét framkvæmdastjóri Togskips því að hefja landanir á Þórshöfn um miðjan nóvember það ár og landa þar veturinn 1978–1979 og aftur 1979–1980, til marsloka bæði árin, og var miðað við að landanir hvorn vetur yrðu a.m.k. 1000 tonn. Hins vegar kom Dagný með 302 tonn í fyrravetur til Þórshafnar og nú í vetur hefur hún komið með tvo slatta, samtals 153 tonn, og er nú í slipp, að ég best veit, og ekki víst að hún komist á veiðar a.m.k. í þessum mánuði, svo að ekki reynist ástæða til þess að verðlauna fyrri eigendur hennar fyrir efndir á þessu samkomulagi. En nú er búið að selja Dagnýju til Hafnarfjarðar án þess að bjóða Þórshöfn skipið til kaups eða Jökli á Raufarhöfn sem áður hafði gert kaupsamning um skipið, eins og ég greindi frá áður. Ég er hér með í höndum afrit af bréfi frá stjórn Hraðfrystistöðvar Þórshafnar til hæstv. sjútvrh., dags. 22. nóv. 1979, en í niðurlagi þessa bréfs segir m.a., með leyfi forseta: Það er nú krafa stjórnar Hraðfrystistöðvar Þórshafnar h.f., að sjútvrn. geri nú þegar væntanlegum eigendum skipsins ljóst, að samkomulag þetta gildir til 1. apríl 1981 samkv. 4. gr. samkomulagsins.“ Ég vil því spyrja hæstv. ráðh. hvort ráðuneytið hafi sett fram slíka kröfu, að Dagný landi afla á Þórshöfn veturinn 1980–1981 samkv. 4. gr. umrædds samkomulags. Út af þessu máli hef ég leyft mér að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. sjútvrh. og vonast eftir að fá viðhlítandi svör: 1. Telur ráðh. eðlilegt að heimila sölu á togaranum Dagnýju SI 70, sem hafði togveiðiheimild til þorskveiða fyrir Þórshöfn, staðbundið og skilyrt við það byggðarlag, til Hafnarfjarðar, staðar sem hefur nóg hráefni og gerir nú út a.m.k. tvo togara til sölu á ísfiski eingöngu erlendis, án þess að bjóða áðurgreindu byggðarlagi forkaupsrétt að skipinu? 2. Telur ráðh. það ekki sanngirnismál, að byggðarlag, sem fékk togveiðiheimild á þorskveiðar fyrir bv. Dagnýju vegna ótryggs atvinnuástands, haldi heimildinni, geti það nýtt sér hana? Væri í framhaldi af því ekki eðlilegt, að sú togveiðiheimild, sem bv. Dagný hefur haft vegna Þórshafnar til þorskveiða, falli ella niður? 3. Telur ráðh. það samrýmast hagsmunum þjóðarinnar að stuðla að kaupum á togurum til veiða fyrir fisksölur erlendis, fremur en til vinnslu hér innanlands, eins og gert er með sölunni á Dagnýju til Hafnarfjarðar? Eða ætlar ráðh. að beita sér fyrir því, að Hraðfrystihús Þórshafnar fái leyfi til að kaupa nýjan eða notaðan togara erlendis frá, eitt sér eða í samvinnu við aðra, til að tryggja rekstur hraðfrystihússins þar og koma í veg fyrir atvinnuleysi á staðnum? 4. Mun hæstv. ráðh. beita sér fyrir því, að togarar og önnur togskip fái því aðeins fiskveiðileyfi, að þeir landi afla sínum hér innanlands, ef fiskvinnslustöð eða stöðvar vantar fisk til vinnslu og óska að fá afla þeirra keyptan?



Herra forseti. Fsp. hv. þm. er sett fram í fjórum töluliðum. Ég mun svara þeim hverjum fyrir sig, en ég vil fyrst gera nokkra grein fyrir tengslum bv. Dagnýjar SI 70 við Þórshöfn á Langanesi og aðdraganda málsins. Á miðju ári 1977 setti þáv. ríkisstj. reglur um veitingu heimilda fyrir erlendum langtímalánum vegna kaupa á fiskiskipum erlendis frá. Eitt meginefna þessara reglna var skilyrði um sölu skips úr landi fyrir hvert innflutt skip. Nú háttaði svo til, að Togskip hf. á Siglufirði, sem átti og gerði út bv. Dagnýju, hafði hug á að kaupa notað togskip erlendis frá. Til þess að öðlast rétt til heimildar til erlendrar langtímalántöku hlaut Togskip hf. að þurfa að selja bv. Dagnýju úr landi samkv. fyrrgreindum reglum. Nú hafði Togskip hf. ekki hug á því að selja skipið úr landi, og í stað ýmissa annarra bragða, sem neytt var til framhjáhlaups á þessari reglu, tók Togskip hf. þann kost að lýsa því yfir, að bv. Dagný mundi ekki stunda þorskveiðar eftir komu nýja skipsins ef fyrirtækið fengi heimild til erlendrar lántöku vegna kaupa á öðru notuðu togskipi erlendis frá. Áð fenginni þessari yfirlýsingu var lántökuheimildin veitt af þeirri ríkisstj. sem þá sat. Nú er það grundvallarstaðreynd, að öllum íslenskum skipum eru þorskveiðar heimilaðar þar og þá sem lög og reglugerðir gera ráð fyrir. Þess vegna gæti það orðið ágreiningsatriði, hvort nokkuð annað en venjulegt siðferði og drengskapur gat bundið Togskip hf. við fyrrgreinda yfirlýsingu. Það er a.m.k. ljóst, að skilgreiningin togveiðiheimild einstaks skips, sem virðist vera grundvallaratriði þessarar fyrirspurnar, er enn ekki til í íslenskum lögum. Þrátt fyrir vafa að lögum og þótt hugurinn stæði til þorskveiða stóð Togskip hf. við yfirlýsingu sína. Um líkt leyti gerast ýmsir þeir atburðir sem skapað hafa verulegan vanda í hráefnisöflun fiskvinnslunnar á Þórshöfn. Sjálfsbjargarviðleitnin leiddi þessa aðila saman og úr varð samkomulag fyrir milligöngu stjórnvalda, sem efnislega var á þá leið, að Togskip hf. var leyst undan margnefndri yfirlýsingu gegn samningsbundnu loforði um tilteknar tímabundnar landanir afla hjá Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. Ég trúi að hún heiti Hraðfrystistöð Þórshafnar, en ekki Hraðfrystihús Þórshafnar, eins og greint er í fyrirspurninni. Það er svo auðvitað sjálfsagt mál, enda tekið fram í samkomulaginu, að selji Togskip hf. Dagnýju fylgja þau skilyrði um landanir á Þórshöfn með í kaupunum. Þær fyrirspurnir, sem hér liggja fyrir, virðast gefa tilefni til þess að skýra þennan aðdraganda og þessar grundvallarstaðreyndir málsins, svo að þar fari ekkert á milli mála, m.a. um það, að hér hafi verið um heit af hálfu Togskips að ræða um það, hvernig það mundi haga sér, og það, að togveiðiheimild einstaks skips, sem fsp. virðist grundvölluð á, er ekki til í íslenskum lögum eða reglum. Að þessu sögðu skal ég svara, eftir því sem mögulegt er, þeim töluliðum sem hér eru bornir fram. Um tölul. 1: Stjórnvöld geta hvorki heimilað né bannað sölu skipa milli innlendra aðila. Um tölul. 2: Togveiðiheimildir einstakra skipa þekkjast ekki að íslenskum lögum, og því, sem ekki er til, er náttúrlega hvorki hægt að halda til streitu né fella niður. Um tölul. 3: Mér er ekki kunnugt um að stjórnvöld eða opinberar stofnanir hafi stuðlað að þeim kaupum sem hér er rætt um, en afstaða mín til kaupa á togurum erlendis frá, eins og nú er ástatt, er víst tvímælalaust neikvæð, eins og allir vita sem fylgjast með efni íslenskra fjölmiðla. Um tölul. 4: Eins og áður er vitnað til eru ekki gefin út nein fiskveiðileyfi fyrir einstök togskip, og þess vegna er auðvitað ekki hægt að beita því sem tæki í stýringu af því tagi, sem hér er óskað svara við, og þess vegna ekki unnt að svara þessari fyrirspurn.



Herra forseti. Ég vil þakka ráðh. fyrir hans svör, þó að ekki væri raunarmikið á þeim að græða. Á sínum tíma, þegar hraðfrystistöðin Jökull á Raufarhöfn gerði samning um kaup á Dagnýju, stóð eingöngu á því að fá leyfi fyrir Dagnýju til þorskveiða. Hvernig skyldi standa á því? Mér er kunnugt um það, að reglunum í sambandi við Fiskveiðasjóðs hefur verið breytt, þ.e.a.s. að reynt er að lána meira til hraðfrystihúsa til hagræðingar þar en til fiskiskipa. En á sama tíma sem þetta gerist er í raun og veru stuðlað að því að taka skip frá stöð sem vantar hráefni. Ráðh. sagði að engin lög væru um það, að heimildir þyrfti til togveiða. Hvers vegna er beitt leyfum til annarra veiða? Er ekki hægt að beita reglugerð á sama hátt, og eru ekki takmarkaðar veiðar á togveiðum? Ég veit ekki betur. Er ekki hægt alveg á sama hátt að stjórna því með reglugerð, hvort t.d. menn fá leyfi til þess að sigla á erlendan markað með fisk þegar vantar hráefni í vinnslustöð hér á landi? Ég skil ekki muninn á þessu, og ég vil ekki taka það gott og gilt, að ekki sé hægt að stýra þessu á sama hátt og öðrum veiðum er stjórnað, ef vilji er fyrir hendi og skilningur. Það eru kannske tilviljanir sem valda því - ég hef ekki getað rannsakað það mál til hlítar - en okkur sýnist að á þessum tíma fari nokkuð margir togarar í Reykjaneskjördæmi, þó að erfitt sé að fá skip á aðra staði. Þetta er kannske tilviljun, en þetta eru samt sem áður atriði sem tekið er eftir annars staðar og mikið rætt um. Ég tel það algjörlega óviðunandi, að togarar séu að veiða fyrir erlendan markað, eins og er, á sama tíma og stöðvar, sem eru eins vel byggðar upp og t.d. stöðin á Þórshöfn, Fiskiðjusamlag Húsavíkur og fleiri slíkar stöðvar, fá ekki nauðsynlegt hráefni til vinnslu. Og ég sé ekki að það sé í samræmi við þá stefnu sem hæstv. sjútvrh. hefur talið sig fara eftir, þ.e. að reyna að auka og bæta vinnsluna í landi og auka fjármagn til slíkra stöðva, því að það hlýtur að vera hagkvæmast að nota þær stöðvar, sem til eru, áður en lagt er í aðrar stöðvar. Í sambandi við fyrirspurn, sem ég var hér með um daginn, sá ég að a.m.k. einn togari er ekki þar á skrá, sem mér er tjáð að hafi selt marga farma erlendis, en það er togarinn Rán.  Ég varð fyrir vonbrigðum með undirtektir ráðh. Ég hélt satt að segja að það hlyti að vera í undirbúningi nú að setja einhverjar reglur í sambandi við veiðileyfi fyrir togskip eins og önnur skip, þannig að hægt væri að stjórna þessum veiðum og stjórna vinnslunni, samkv. því sem hann hefur sjálfur sagt að hann vildi stefna að.



Herra forseti. Það stendur nú að vísu í þessari skrá yfir íslensk skip 1980, sem hér hefur verið útbýtt, að Rán sé síðutogari, ef það upplýsir nokkuð í sambandi við deilu þeirra sjútvrh. og hv. 2. þm. Norðurl. e. Ég vil segja í sambandi við það mál sem hér er til umr., að það er ekki vonum fyrr, má segja, að það kemur á dagskrá. Og ég skil raunar vel þær fyrirspurnir sem hér eru bornar fram af hv. 2. þm. Norðurl. e. af góðum hug, en kannske ekki yfirvegaðar sem skyldi. Nú vitum við það, sem erum kunnug málefnum norður þar, að í tíð hæstv. síðustu ríkisstj. var af lítilli fyrirhyggju haldið á atvinnumálum þeirra Þórshafnarbúa með þeim afleiðingum að fótunum var alveg kippt undan hráefnisöflun staðarins, þrátt fyrir það að hv. 4. þm. Norðurl. e., Stefán Jónsson, hefði lofað því fyrir þær kosningar, að Þórshafnarbúar mundu fá nýjan togara fyrir gamlan, ef hann yrði einn þeirra sem stæðu að stjórnarmyndun eftir þær kosningar. En efndirnar urðu þær, að þeir misstu það sem fyrir var og stóðu uppi togaralausir og eru það enn þá. Og ef við íhugum það ástand sem þar er nú, til viðbótar þeim miklu harðindum sem yfir þennan landsfjórðung hafa dunið, geta menn rétt ímyndað sér að það þurfi að taka duglega á til þess að uppbygging þessa pláss geti áfram haldið og staðið verði við þá viljayfirlýsingu Alþingis, að sérstök landshlutaáætlun verði gerð fyrir Norður-Þingeyjarsýslu til þess að efla byggð þar og ganga þannig frá hnútunum að til frekari fólksfækkunar komi ekki. En það getur enginn maður undrast þótt fyrir komi í sumum byggðarlögum að atvinna verði ekki jafnörugg og áður, að framtak heimamanna til þess að byggja upp reksturinn verði ekki jafnmikið, eins harkalega og síðasta ríkisstj. veittist að öllum atvinnurekstri í landinu, lagði hvern skattinn á fætur öðrum á atvinnufyrirtækin. Og í sambandi við aukaskattlagninguna haustið 1978, þá beindist hún sérstaklega að útflutningsiðnaði atvinnuveganna, að sjávarútveginum og svo þeim iðnaði sem var stór í sniðum og hafði lagt í mikla fjárfestingu. Það, sem er að gerast nú á Þórshöfn, er aðeins bein afleiðing af þeirri stjórnarstefnu sem þá var fylgt. Í fyrsta lagi lét þáv. hæstv. iðnrh. alveg undir höfuð leggjast að ganga til móts við óskir Sjálfstfl. um það, að í sambandi við afgreiðslu fjárlaga fyrir s.l. ár yrði lagt fram fé til þess að rétta fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins, eins og honum var boðið í sambandi við umr. hér á Alþ. um verðjöfnunargjald af raforku, og baðst raunar afsökunar á því, að hann skyldi ekki kunna almenna kurteisi í þeim umr. Ég get enn fremur bent á í sambandi við orkumálin norður þar, að þáv. hæstv. ríkisstj. beitti sér gegn því að borað yrði við Kröflu og hæstv. núv. iðnrh. greiddi atkvæði á móti því hér á Alþ.  Ég vil svo að síðustu, úr því ég tók til máls, spyrja hæstv. sjútvrh., ef hann er hér við, hvort það hafi nokkuð komið til orða í sjútvrn. að líta sérstaklega á þá staði, sem eiga í sérstökum erfiðleikum með hráefnisöflun, í sambandi við heimildir til togarakaupa erlendis frá, eða hvort hann haldi sig við það, að ekki verði veitt leyfi til togarakaupa erlendis frá nema undir þeim kringumstæðum að menn eigi jafnmikið fé og þeir á Norðfirði og geti gengið fram hjá rn. og Fiskveiðasjóði.



Herra forseti. Hún er allsérkennileg þessi ræðutækni, sem hv. þm. Halldór Blöndal hefur komið sér upp, að vissu leyti alveg pottþétt, í aðalatriðum á þá lund að segja ósatt um það á Alþ., sem ég hafi sagt á Raufarhöfn, og segja ósatt um það á Raufarhöfn, sem ég hafi sagt á Alþingi. Með þessum hætti er hægt að komast drjúgum álengdar á hinni pólitísku framabraut, þó sérstaklega þegar menn taka sig nú til og beita þessari aðferð ekki aðeins við pólitíska andstæðinga sína, heldur við nánustu pólitíska samstarfsmenn. En það er eins og Norðmaðurinn segir: „Det er nu en anden sag.“ Ég hvatti ekki Þórshafnarbúa til þess að kaupa Fontinn á sínum tíma. Það var Geir Hallgrímsson, þáv. forsrh., sem bauð þeim það ágæta skip til kaups undir votta, og er samþingsmaður Halldór Blöndal vottur frá þeim fundi, þegar það átti sér stað. Ekki hét ég heldur Þórshafnarbúum því; að ég skyldi útvega þeim nýtt skip fyrir Fontinn. En ég hélt því fram á Þórshöfn, sem satt er, að þáv. ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar fyrst og fremst stæði í óbættri sök við Þórshafnarbúa fyrir það í fyrsta lagi að loka fyrir smíði á togskipum innanlands í sinni stjórnartíð og koma í veg fyrir, að hægt væri að afla nýrra skipa erlendis frá, og láta þá síðan hafa ónýtt skip með slíkum okurkjörum, sem þar voru á ferðinni, til þess að afla hráefnis í það nýja fiskiðjuver, sem byggt var í tíð vinstri stjórnarinnar 1971–1974. Ég viðurkenni það sem hæstv. sjútvrh. segir, það er ekki á valdi sjútvrh. að veita eða synja um leyfi til togara eða íslenskra fiskiskipa, sem sigla með afla sinn og selja erlendis. Viðskmrh. fjallar um þau mál, það er rn. hans að veita leyfi til aflasölu erlendis. Og nú er stutt úr svefnherbergisdyrum sjútvrh. í eldhúsið hjá viðskrh. þessa dagana. Þessu verður því ekki við borið, ef menn vilja á annað borð hafa nokkurt eftirlit með slíkum aflasölum. Ég veit að hæstv. sjútvrh. er sér meðvitandi um það, að hér er um að ræða mikið vandamál, þar sem eru aflasölurnar erlendis á þeim tíma þegar frystihús á ýmsum stöðum kringum land skortir hráefni til vinnslu, svo að til atvinnuleysis horfir í sjávarplássunum. Ég efast ekki um að hæstv. sjútvrh. vilji taka þau mál til íhugunar, hvarflar ekki að mér að það muni standa á góðum vilja hans til slíks. En þó uggir mig nú - ég vil ekki segja að ég voni - að úrlausnin komi á hendur annars manns í sæti sjútvrh. en Kjartans Jóhannssonar. Hér er um að ræða mál sem Alþ. verður að hafa hönd í bagga með, láta sig ákaflega miklu skipta hvernig verður til lykta leitt.



Herra forseti. Á fundi í Sþ. ekki alls fyrir löngu urðu allmiklar umr. um ísfisksölur íslenskra skipa erlendis svo og togarakaup vegna fsp. frá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni til hæstv. sjútvrh. Umr., sem hér fara fram nú, eru nokkuð tengdar og skyldar þeim. Ég ætti ekki nú að fara að ræða þessi mál, til þess gefst betri tími síðar. En vegna þess, að ég var á mælendaskrá þegar áður nefnt mál var tekið út af dagskrá, og vegna þeirra umr., sem þá fóru fram, á ég erfitt með að segja ekki nokkur orð og þá sérstaklega að gefnu tilefni. Vegna sölu á Fontinum vil ég segja það, og það tek ég skýrt fram að er vegna umr. sem fóru fyrir nokkru fram hér í hv. Alþ., að ég sé ekki hvaða tilgangi þjónar að kasta steini að þeim útgerðarmönnum á Siglufirði sem keyptu það skip og gera nú út byggðarlagi sínu og þjóðinni allri til hagsbóta. Ég held að hv. þm. ættu heldur að þakka þeim mönnum, sem standa að þessari undirstöðuatvinnugrein, en reyna að gera þá tortryggilega á hv. Alþingi. Um endurnýjun togaraflotans væri margt hægt að segja út af þeim umr. er hér fóru fram. En ég geymi það til betri tíma, - ekki þó af því að ég taki mark á þeim orðum hv. 4. þm. Suðurl. að menn úr dölum norður eigi ekki að hafa afskipti af slíkum málum. Einn hv. þm. sagði í umr. um daginn að útgerðarbraskarar væru að sigla með fiskinn til erlendra hafna. Ja, það er nú það! Útgerðarbraskarar! Hverjir eru þessir útgerðarbraskarar? Miðað við þá skýrslu, sem sjútvrh. gaf, kemur fram að um 60 togarar hafa siglt með afla á því umrædda 16 mánaða tímabili, fyrir utan báta. Af þessum 60 togurum eru átta úr kjördæmi hv. þm. og einn togarinn hefur farið sex söluferðir, en 14 togarar hafa farið eina söluferð og 16 togarar hafa farið tvær söluferðir á umræddu 16 mánaða tímabili. Á þessu sést að margir útgerðaraðilar láta skip sín aðeins fara eina söluferð á hverju ári. Nú er það svo, sem betur fer, segi ég, að ekki geta allir siglt með afla til erlendra hafna þegar þeim sýnist svo. Á þessu ári hefur verið tekin upp viss stjórnun, m.a. til þess að tryggja hagstæðari og öruggari markaði erlendis. Ég er ekki kominn í þennan ræðustól til að tala fyrir ísfisksölum erlendis.  Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri nú, en ég legg áherslu á að rétt er að hafa í huga að ísfiskmarkaðir bæði í Englandi og Þýskalandi og jafnvel víðar eru okkur mikils virði og við þurfum nokkuð að gera til að halda þeim mörkuðum. Ég sé ekki ástæðu til að rökstyðja það hér frekar, svo viss er ég um að hv. alþm. eru þau rök fyllilega ljós. Þeir rúmlega 11 milljarðar, sem fengust fyrir umræddan afla, eru þjóðinni meira virði en svo, að hér sé hægt að tala um braskarasjónarmið ákveðinna útgerðaraðila.



Herra forseti. Aths. skal vera örstutt. Í ræðu minni átti ég við með einkunninni útgerðarbraskari í þessu sambandi þá menn sem er látið haldast uppi að sigla samtímis því með aflann sem takmarkaðar eru þorskveiðar og ýsuveiðar fyrir frystihúsin og fólkið sem vinnur í frystihúsunum, í stað þess að hafa atvinnu fyrir fólkið sem er að auka verðmæti aflans. Ég átti við þá menn sem er látið haldast uppi að taka þennan fisk frá fólkinu, sem vantar hráefni til vinnslu, og sigla með hann til útlanda til að selja hann á hæsta verði, þegar markaðir falla þar til, til þess að standa undir rekstri á skipum sem þeir hafa engan siðferðilegan eða eðlilegan rétt á að hafa undir höndum.



Herra forseti. Á þskj. 52. hef ég lagt fram fsp. til hæstv. landbrh. um búvöruverð. 1. des. s.l. átti búvöruverð að hækka til framleiðenda samkv. 7. og 9. gr. laga um Framleiðsluráð landbúnaðarins. Sexmannanefnd varð sammála um þær hækkanir sem lagðar voru fyrir hæstv. ríkisstj., bæði hækkun vegna launahækkana, hækkana, sem höfðu orðið á rekstrarvörum til landbúnaðar, og hækkana á vinnslu og togurum. 592 dreifingarkostnaði. Ríkisstj. ákvað þó að fresta því að verðið tæki gildi, og urðu það í reynd 12 dagar. Mér er kunnugt um að það hefur gerst áður að frestað hefur verið um nokkra daga að búvöruverðshækkun kæmi til framkvæmda, en ég hygg þó að það hafi verið gert með þeim bókaða fyrirvara af hendi landbrh. hverju sinni, að fullar bætur yrðu greiddar úr ríkissjóði fyrir þann tekjumissi er af frestuninni leiddi svo að bændur bæru ekki skaða af. Ég hef ekkert um það heyrt, að slík bókun hafi verið gerð nú varðandi frestunina 1. des. eða fram komið nein yfirlýsing frá hæstv. ríkisstj. um það efni. Það, sem vakti þó athygli mína hvað mest í sambandi við afgreiðslu á búvöruverðinu í desembermánuði s.l., var að hæstv. ríkisstj. skyldi leyfa hluta af hækkuninni, því að leyfð var hækkun sem svarar til hækkunar á launa- og rekstrarlið verðlagsgrundvallarins, en neitað um hækkun sem leiðir af hækkuðum launum þess fólks, sem vinnur við vinnslu og dreifingu afurðanna, og hækkun vegna þeirra hækkana, sem orðið hafa á umbúðum síðan 1. sept. s.l. Nú skiptir það engu fyrir bóndann hvaða liðir það eru sem ekki fékkst hækkun á. Fólkið, sem vinnur við vinnslu og dreifingu mjólkurvaranna, krefst launahækkana og fær laun sín auðvitað greidd og 13.2% hækkun eins og aðrir fengu á þeim tíma. Auðvitað verður líka að greiða umbúðirnar fullu verði. Ef ekki fæst að hækka afurðirnar sem þessu nemur kemur það niður á framleiðandanum. Bændur verða að borga mismuninn af sínu kaupi. Það skiptir því engu máli hvort neitað hafi verið um hækkun vegna rekstrarvaranna, launaliðar verðlagsgrundvallar eða vegna vinnslu- og dreifingarkostnaðar. Ef öll hækkunin fæst ekki uppi borin kemur það niður á kaupi bóndans. Hækkunin, sem neitað var um reyndist vera yfir desembermánuð hjá Mjólkursamsölunni í Reykjavík um 36.7 millj. eða um 441 millj. á ársgrundvelli. Um er að ræða um 51% af mjólkurframleiðslunni í landinu, sem Mjólkursamsalan tekur á móti, og mun því heildartjónið fyrir bændastéttina í landinu vera um 865 millj. kr. á ársgrundvelli. Ég vil einnig undirstrika, að það hefur aldrei áður gerst að ríkisstj. hafi neitað hluta af þeirri hækkun á búvöru sem Sexmannanefnd hefur samþykkt, og dreg ég mjög í efa að fyrir því sé nokkur Lagalegur grundvöllur. Í 4. gr. framleiðsluráðslaganna segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Söluverð landbúnaðarvara á innlendum markaði skal miðast við það, að heildartekjur þeirra, sem landbúnað stunda, verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta.“ Þessi afgreiðsla hæstv. ríkisstj. þýðir að bændur fá 9.87% hækkun á laun sín þegar aðrar stéttir í landinu fá 13.20%, því að 865 millj. kr. vöntun á mjólkurverðið reynist vera 2.77% á mjólkurverðið eða 4.33% á launalið verðlagsgrundvallarins, en launaliðurinn er um 56% af grundvellinum. Ekki getur verið að hæstv. ríkisstj., sem er skipuð mönnum sem vilja telja sig fulltrúa og málsvara jafnaðarstefnu, hafi staðið vitandi vits að þessu máli á þann veg að bændastéttin ein er afskipt vegna þeirra hækkana sem urðu á launum í desembermánuði s.l. Í kvöldfréttum hljóðvarps 17. des. s.l. kom eftirfarandi frétt fram, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. hefur ákveðið með tilliti til almennra aðstæðna í verðlags- og efnahagsmálum að samþykkja ekki verðhækkanir fyrst um sinn sem fari fram úr 9%, enda hafi hlutaðeigandi aðili fengið samþykkta verðhækkun á síðustu fjórum mánuðum. Samþykktin tekur þó hvorki til verðbreytinga á vöru eða þjónustu, þar sem launakostnaður er meginþáttur framleiðslukostnaðar, né til olíuvöru. Viðskrh. hefur gert fulltrúum í Verðlagsráði grein fyrir þessari samþykkt. En í frétt frá viðskrn. segir jafnframt að þessi afstaða ríkisstj. muni gilda þar til annað hefur verið ákveðið.“ Af þessari ástæðu leyfði ég mér í des. að leggja fram á Alþ. fsp. til hæstv. landbrh.: „1. Á hvaða lagagrundvelli ákvað ríkisstj. að fresta gildistöku þess búvöruverðs, er Sexmannanefndin ákvað að ætti að taka gildi 1. des. s.l.? 2. Telur ríkisstj., að hún hafi haft lagalegan rétt til að heimila, að hluti af verðákvörðun Sexmannanefndar komi til framkvæmda 12. þ.m., en synja framkvæmd hluta af verðbreytingunni? 3. Fellur ekki sá hluti, sem synjað var, undir þær verðbreytingar, sem heimilaðar eru samkv. samþykkt ríkisstj. 17. þ.m. s.l., þar sem þær eru að mestum hluta vegna launabreytinga? 4. Hve hárri fjárhæð launa sinna tapa bændur vegna umræddrar frestunar, eða ætlar ríkisstj. að bæta bændum tapið og þá hvenær?“



Herra forseti. Hv. þm. Stefán Valgeirsson hefur borið fram fsp. til mín sem er í fjórum liðum og hann hefur gert grein fyrir. Fyrsta spurningin er á þessa lund: „Á hvaða lagagrundvelli ákvað ríkisstj. að fresta gildistöku þess búvöruverðs, er Sexmannanefndin ákvað að ætti að taka gildi 1. des. s.l.?“ Þessu svara ég svo: Í lögum um kjaramál, nr. 121/1978, í 7. gr., eru eftirfarandi ákvæði: „Ekki má hækka verð vöru eða,þjónustu eða endurgjald fyrir afnot af fasteign eða lausafé frá því sem var 9. sept. 1978 nema að fengnu samþykki réttra yfirvalda, og skulu þau ekki leyfa neina hækkun nema þau telji hana óhjákvæmilega. Leyfi til hækkunar tekur þó ekki gildi fyrr en það hefur hlotið staðfestingu ríkisstj.“ 5. mgr. sömu greinar hljóðar svo: „ Ríkisstj. getur ákveðið lækkun á verði vöru eða þjónustu telji hún til þess gilda ástæðu eða brýna nauðsyn.“ Þetta er svar mitt við fyrstu spurningunni, að ríkisstj. hefur tvímælalaust heimild til að fresta gildistöku í þessu tilfelli eða hafna. Önnur spurning hljóðar svo: „Telur ríkisstj., að hún hafi haft lagalegan rétt til að heimila, að hluti af verðákvörðun Sexmannanefndar komi til framkvæmda 12. þ. m.“ - þ.e. 12. des. - „en synja framkvæmd hluta af verðbreytingunni?“ Svar: Á grundvelli fyrrnefndra lagaákvæða hefur verið skylt að leita staðfestingar ríkisstj. á verðákvörðunum þar til bærra verðlagsyfirvalda áður en þær hafa getað komið til framkvæmda. Þetta á jafnt við um verðákvörðun á landbúnaðarafurðum og verð á vöru og þjónustu sem breytingum hefur tekið. Það hefur jafnframt verið túlkun manna á þessum lagaákvæðum, að ríkisstj. væri ekki heimilt að breyta verðákvörðunum viðkomandi verðlagsyfirvalds, en eingöngu að staðfesta eða hafna. Þetta kom m.a. fram við verðákvörðun á búvörum í sept. s.l., þegar þáv. ríkisstj. ákvað að fresta gildistöku nýrrar verðlagningar á meðan málin voru í umfjöllun hjá ríkisstj. Það fordæmi og að ríkisstj. heimilaði ekki hækkun á vinnslu- og heildsölukostnaði á mjólk og smásöluálagningu á búvöru í júlímánuði s.l., sem taka átti gildi samkv. verðákvörðun Sexmannanefndarinnar vegna 3% almennrar grunnkaupshækkunar, tekur af allan vafa um rétt ríkisstj. til hliðstæðra aðgerða í des. s.l. Þá ákvað ríkisstj., svo sem kunnugt er, að leyfa hækkun á verði til bænda samkv. ákvörðun Sexmannanefndarinnar, en jafnframt að heimila ekki á sama tíma hækkun á vinnslu- og heildsölukostnaði á mjólk, pökkunar- og heildsölukostnaði á kartöflum og smásöluálagningu á búvörum. Samkv. lögum nr. 101/1966, um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarafurðum o.fl. ákveður Sexmannanefnd eftirfarandi verð á landbúnaðarafurðum: Grundvallarverð til bænda, heildsöluverð, smásöluverð. Samkv. þessum lögum má breyta grundvallarverði til bænda ársfjórðungslega, eða 1. sept., 1. des., 1. mars og 1. júní ár hvert. Hins vegar má breyta heildsölu- og smásöluverði vegna breytinga á vinnslu- og dreifingarkostnaði ótímabundið vegna breytinga á kostnaði við þessa liði. Á því byggist beiðni Framleiðsluráðs landbúnaðarins um að hækka verð í heildsölu og smásölu á s.l. sumri, sem ríkisstj. veitti ekki heimild til. Það tekur af allan vafa um rétt ríkisstj. nú um að hafna verðhækkun á sömu liðum, en í þess stað að veita leyfi til hækkunar á grundvallarverði til bænda. Þriðja spurning: „Fellur ekki sá hluti, sem synjað var, undir þær verðbreytingar, sem heimilar eru samkv. samþykkt ríkisstj. 17. þ. m.“ - þ.e. 17. des. - „Þar sem þær eru að mestum hluta vegna launabreytinga?“ Svar: Ríkisstj. lítur svo á að ákvörðun hennar um búvöruverð tekin í des. gildi án tillits til 9% reglunnar. Fjórða spurning: „Hve hárri fjárhæð launa sinna tapa bændur vegna umræddrar frestunar, eða ætlar ríkisstj. að bæta bændum tapið og þá hvenær?“ Það hefur ekki verið gerður útreikningur á hvaða tölum frestun búvöruverðshækkananna í des. s.l. nemur. Sá dráttur, sem varð á búvöruverðshækkun til bænda í des. s.l., var 12 dagar. Frestur á verðhækkunum í sept. s.l. var 17 dagar. Tekjuminnkun bænda í hvoru þessara tilvika vegna dráttar á framkvæmd verðlagningarinnar hlýtur að vera áætlun sem niðurstaða ræðst út frá á þeim forsendum sem gefnar eru, t.d. eins og hvort heildsöluaðilarnir eiga að taka á sig lakari fjárhagsafkomu eða hvort þeir geti látið bændur bera fulla ábyrgð á rekstrinum ef endar ná ekki saman á tekjum á gjöldum á árinu. Ákvörðun um að bæta bændum upp frestun hækkunar á búvöruverði 12 daga í des. s.l. hefur ekki verið tekin. Rétt er að taka fram, að fyrrv. ríkisstj. hafði heldur enga ákvörðun tekið varðandi 17 daga frest í sept. og lögfestur bótaréttur mun ekki til.



Herra forseti. Ég vil segja það, að mér finnst eðlileg sú fsp. sem hér er fram borin af hv. þm. Stefáni Valgeirssyni. Ég vil leyfa mér að draga í efa lagaheimild ríkisstj. til að fresta að hluta gildistöku búvöruverðsins vegna þess að það er a.m.k. umdeilt af lögfróðum mönnum hvort verðstöðvunarlög, sem hæstv. ráðh. vitnaði til, ná yfir sérlög eins og lög um Framleiðsluráð landbúnaðarins. Ég er auðvitað ekki lögfróður maður, en ég leyfi mér að draga skýringar hæstv. ráðh. í efa. Hitt er ljóst, að hæstv. ráðh. sækir fordæmi sitt til fyrrv. hæstv. vinstri stjórnar s.l. sumar, sem ítrekað frestaði ýmist hluta, eftir því sem hann greindi, af dreifingarkostnaði eða, eins og gerðist 1. sept. s.l., að frestað var gildistöku búvöruverðsins sem Sexmannanefnd hafði þó verið sammála um. Ég vil þess vegna segja það, að um leið og ástæða er til þess að fsp. sé hér fram borin er ekki síður ástæða til að spyrjast fyrir um hvað liði endurgreiðslu á þeim halla sem bændur í landinu hafa orðið fyrir vegna frestunar vinstri stjórnarinnar á gildistöku búvöruverðsins 1. sept. Sú frestun stóð í 17 daga, að ég hygg, eins og hæstv. ráðh. greindi frá, og samkv. fyrstu áætlunum um þann halla, sem á bændur féllu af þeirri ráðstöfun, var gert ráð fyrir að það væru 267 millj. kr. sem einvörðungu féllu á mjólkurframleiðendur. Við nánari athugun eða þegar þetta dæmi hafði verið gert upp hækkaði talan verulega eða upp í 450 millj. kr. Ástæða hefði verið til þess að hæstv. ráðh. greindi einnig nokkuð frá þessu máli og hv. fyrirspyrjandi hefði enn fremur beint geiri sínum að þessari ráðstöfun jafnframt. Ég vil geta þess, að ég hef undir höndum ljósrit af bréfi formanns Stéttarsambands bænda til fyrrv. landbrh., Steingríms Hermannsonar, sem er ritað 2. okt. s.l. Þar er greint frá samþykkt á aðalfundi Stéttarsambands bænda sem ég hygg að hv. fyrirspyrjandi hafi tekið þátt í sem fulltrúi, og segir þar - með leyfi hæstv. forseta - svo hljóðandi: „Aðalfundur Stéttarsambands bænda 1979 telur þá ákvörðun ríkisstj. að fresta gildistöku verðlagsgrundvallar, sem taka átti gildi 1. sept., móðgun í garð bændastéttarinnar þar sem fullt samkomulag var í Sexmannanefnd um gerð hans. Fundurinn mótmælir harðlega og vekur athygli á að allur frestur á gildistöku nýs búvöruverðs er tvímælalaust brot á 1. mgr. 6. gr. laga um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o.fl. Fundurinn telur því einboðið að fullar bætur komi vegna frestunarinnar.“ Í bréfi þessu er vitnað til bókaðra orða hæstv. fyrrv. landbrh., Steingríms Hermannssonar, þar sem hann setur fram sínar skýringar á þessu máli og gefur tiltekin fyrirheit. Ástæða væri til þess að spyrja: Hví leysti ekki hæstv. fyrrv. ríkisstj. úr þessu máli áður en hún fór frá völdum í okt. s.l.? Hvers vegna greiddi ekki fyrrv. hæstv. landbrh. þann halla, sem á bændum skall af þessari ráðstöfun, áður en hann fór úr veldisstóli sínum?