Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Í byrjun þingsins var frv. þessu vísað til fjárhagsnefndar, en nefndin geymdi það hjá sjer uns útsjeð væri um, hvernig háttv. deild færi með þau tvö frv., sem fyrir lágu, um seðlaútgáfu Landsbankans og breyting á lögum Íslandsbanka 10. nóv. 1905. En þegar bæði þessi frv. voru feld, tók hún frv. þetta upp aftur. Stjórnin hefir óskað þess, að leyfið til aukinnar seðlaútgáfu yrði framlengt til 1. maí 1921. Og af því það þótti orðið víst í nefndinni, að ekki yrði hægt að koma fram málinu á öðrum grundvelli en þessum, fanst henni rjett að verða við ósk stjórnarinnar og leggja til, að leyfistíminn yrði framlengdur til 1. maí 1921. Annars duldist nefndinni ekki, að þetta er engin lausn á málinu. Þó þetta frv. verði að lögum, er ekki sjeð fyrir nægum gjaldeyri eftir þann tíma, sem lögin ganga úr gildi, nema ef stjórnin kemst að einhverjum samningum frá 1. maí í vor til 1. maí 1921. En nú er ekki orðið um annað að gera en samþ. frv., úr því að Landsbankinn vill ekki seðlaútgáfuna. Afleiðingin af því getur orðið sú, að annaðhvort verði að flytja inn útlenda seðla eða að gjaldmiðil vanti, ef ekki er hægt að finna ný ráð. Hvorttveggja er ilt og þó það síðara verra, að gjaldmiðil vanti. En verði útlendir seðlar fluttir inn í landið, leiðir af því sá ókostur, að allir forvextir hækka. Það var rangt hjá hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.), er hann sagði hjer í deildinni um daginn, að honum hafi borið skylda til að legga frv. um seðlaútgáfurjettinn fyrir þingið. Honum bar að eins skylda til að leggja fram samningana við Íslandsbanka, en ekki í frv.-formi. nema hann væri þeim samþykkur, sem hann og var, þótt hann hafi heykst á því nú á þinginu. Jeg geri enn fremur ráð fyrir, að ef stjórninni þykir ástæða til, skýri hún frá, hvers vegna hún vildi fá frestinn framlengdan til 1. maí 1921.

Forsætisráðherra (J. M.) Því miður er jeg ekki sá rjetti ráðherra til að svara þessu, en þar sem atvinnumálaráðh. (S. J.) er ekki viðstaddur, get jeg gefið þær upplýsingar, að þar sem það er ekki víst, að þingið komi aftur saman fyrir vorið 1920, taldi stjórnin æskilegt að hafa heimildina frá þessu þingi. Og fái hún hana nú, má ganga að því vísu, að fresturinn verði nógu langur til þess, að næsta væntanlegt þing geti tekið málið til betri athugunar.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Eins og hv. deild er kunnugt, var mörgu breytt í þessu frv. við 2. umr. þess. Að vísu var það flest heldur smávægilegar breytingar. Og hvað sjálfa launaupphæðina snertir, þá námu breytingar við hana að eins 8 þús. kr. hækkun á öllu frv. En auk þess komu fram aðrar brtt, og vil jeg í fáum orðum drepa á þær og afleiðingar þeirra fyrir málið. Það var samþykt þá meðal annars að slá því föstu, að haustið 1914 skyldi lagt til grundvallar fyrir þeim verðstuðli, sem miða ætti við, í staðinn fyrir haustið á undan stríðinu. Nefndin gekk ekki að því gruflandi, að þetta mundi hafa einhverjar breytingar í för með sjer, en hvað miklar vissi hún ekki. Enn fremur var sú breyting gerð, að í staðinn fyrir Reykjavík eina skuli miðað við vöruverð í 4 aðalkaupstöðum landsins. Nefndin hefir nú leitað til hagstofunnar til að fá vitneskju um, hver verðstuðullinn yrði. Og hún hefir gefið það upp, en þó álítur hún, að það sje ef til vill ekki alveg ábyggilegt, sökum þess, að ekki hafa enn fengist upplýsingar um verðið á einstöku vörum í kaupstöðum úti á landinu, og verði því á þeim vörum að miða við Reykjavík eina. Þessi mismunur verður þá sá, að miðað við haustið 1914 gerðu þeir uppbótarprócentuna hjer í Reykjavík 91%, í staðinn fyrir 102% þegar miðað var við júlímánuð. Þegar allir 4 kaupstaðirnir eru teknir með, lækkar þetta niður í 85%, með verðstuðlinum 2,34. Þetta hefir þau áhrif, að uppbótin lækkar töluvert. Í fljótu bragði er ekki gott að segja hvað mikið, en eftir því, sem komist verður næst, nemur það kringum 85 þús. kr. Þá var og önnur breyting gerð á frv., sem hefir í för með sjer talsverða lækkun á útgjöldunum. Það er viðvíkjandi uppbót þeirra presta, sem eigi er skylt að búa í kaupstað. Var samþykt, að þeir skyldu fá hálfa launauppbót. Nú hefir nefndin ekki getað fengið þær upplýsingar, að neinir prestar sjeu lögskyldir að búa í kaupstað. Og telur hún því sjálfsagt, að þetta atriði verði tekið til nánari athugunar í háttv.Ed. Þessi breyting mundi valda því, að uppbótin til presta mundi lækka um rúmlega 100 þús. kr. frá því, sem nefndin lagði til. Ef miðað er við meðallaun presta og 96%, nemur þetta 109 þús. kr. Þegar alt er saman talið, verður hækkunin á frv. við 2. umr. um 190 þús. kr. Þó skal tekið fram, að þetta er að eins lauslega reiknað, því nefndinni vanst ekki tími til að gera það nákvæmlega. Þá skal jeg gera stutta grein fyrir brtt. nefndarinnar við frv., eins og það er nú. Það er þá fyrst brtt., nefndarinnar við 8. gr. frv. Hún fer fram á það, að auk þess, að talin skuli til embættisára þau ár, sem prestar hafa gegnt sem aðstoðarprestar, skuli hið sama gilda um þau ár, sem læknar hafa gegnt sem aukalæknar, og vegamálastjóri sem aðstoðarverkfræðingur. Nefndinni barst málaleitun um það, að taka læknana með og vegamálastjóra, og hefir hún fallist á það. Henni fanst ekki rjett að útiloka þessa menn, frekar en prestana. 8. gr. hefir því verið orðuð um. Þá er næst brtt. við 11. gr., viðvíkjandi lögreglustjóranum á Siglufirði. Það kom sem sje fram við 2. umr. málsins, að rjett mundi að telja hann undir ákvæði 11. gr., um greiðslu á starfrækslu embætta. Nefndin hefir því leyft sjer að flytja málsgreinarnar til, þannig að 7. málsgr. verði 5. Þá er brtt. við 15. gr. frv. Þar hafði háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) flutt brtt. um póstþjónustustörfin, til þess að koma samræmi á við póstlögin. En svo hafði atvikast, að fallið hafa niður póstafgreiðslumenn. En upp eru taldir bæði póstfulltrúar og fleiri starfsmenn. Hefir háttv.þm. (M. G.) ef til vill haldið, að póstfulltrúar kæmu í stað póstafgreiðslumanna, og þess vegna ekki viljað taka það heiti upp í lögin. En póstmeistari hefir nú lagt til, að svo verði gert. Mjer virðist því best að halda þessum gömlu nöfnum, en um það er ekki að ræða, að mönnum verði fjölgað með þessu, og launin haldast þau sömu og verið hafa. Þá er brtt. við 17. gr. frv., sem fer fram á að hækka laun aðstoðarverkfræðinga vegamálastjórans og vitamálastjórans. Fór vegamálastjórinn þess á leit við nefndina, og bar fram þær ástæður, að hann gæti alls ekki fengið menn fyrir þau laun, sem í boði væru, og hafi þegar mist einn góðan mann vegna þess. Þess ber líka að gæta, að slíkum mönnum er nú svo hátt borgað fyrir verk sín, en laun þessara aðstoðarmanna eru nú lægri en laun símaverkfræðinga, sem hafa þó bæði minna starf með höndum og hafa ekki þurft annan eins undirbúning undir starf sitt og þessi verkfræðingur. Nefndin hefir því lagt til, að hækkuð verði um 500 kr. bæði byrjunarlaun þeirra og hámarkslaun. Jeg hljóp yfir það, að við 16. gr. var geymd brtt. frá 2. umr. um fulltrúa stöðvarstjórans á Seyðisfirði. Þegar nefndin spurðist fyrir um þetta atriði hjá landssímastjóranum, reyndist það rjett, sem hún hafði haldið fram áður, að maður þessi er kostaður af símanum hjer. Spurði nefndin, hvort Stóra norræna greiddi honum ekki kaup, þegar hann tekur við störfum stöðvarstjórans í fjarveru hans, og var því neitað. Nefndin lítur því svo á, að hjer sje undir því komið, að stjórnin athugi þessa samninga, og fái lagfæringu á þessu, ef samningarnir heimila það, og er það því á valdi háttv. deildar, hvað hún gerir við brtt. Þá skal jeg geta þess, að nefndinni bárust tilmæli um það frá landssímanum, að laun landssímastjórans yrðu hækkuð, en það gat hún ekki fallist á, en auðvitað telur hún sjálfsagt, að sú persónulega launaviðbót, sem hún hefir haft hingað til, haldist framvegis. Þá kemur brtt. við 18. gr. Er þar skotið inn í vitaverðinum við Gróttuvita. Taldi nefndin sjálfsagt að verða við því, þar sem þetta er föst staða. En kjör hans eru hin sömu og verið hafa. Þá er brtt. við 22. gr., um ritfje biskupsins. Var atkvgr. um brtt. um það geymd frá 2. umr. Nefndin vill hafa það í þessum lögum ákveðið 1000 kr. Áður hefir það staðið í fjárlögum, en þar sem ritfje landlæknis er sett í þessi lög, virðist meira samræmi í því, að hafa ritfje biskups einnig ákveðið í þeim. Nefndin áleit, að það gæti ekki verið minna en 1000 kr., og þar sem feld var hækkun á ritfje landlæknis, þá var það ekki með vilja nefndarinnar; hún telur það of lágt eins og nú er ákveðið. Þá er brtt. við 23. gr., um laun prófessora við háskólann. Var feld við 2 umr.brtt. um hækkun á launum þeirra. Hafa nefndinni borist tilmæli um að lækka árabilið milli þess, er launin hækka, og hefir hún því komið með þessa brtt., að í staðinn fyrir 4 ár komi 3 ár. Þá er brtt. við 25. gr. Nefndinni barst brjef frá forstöðumanni kennaraskólans, þar sem hann fer fram á, að hækkuð verði laun kennaranna við skólann. Eins og nú er, mundi verða ósamræmi í launum þeirra og launum kennara mentaskólans. Það var samþ. við 2. umr. að hækka laun þeirra, og eins og nú er í frv., gæti svo farið, að sá mismunur gæti orðið til þess, að kennaraskólinn misti kennara sína til mentaskólans. En nefndin telur kennaraskólann svo þarfan, að ekki megi verða þess valdandi að ófyrirsynju, að hann missi af góðum mönnum úr þjónustu sinni. Nefndin vill því hækka laun þessara manna um 400 kr. Þá er brtt. við 32. gr. Er þar farið fram á að lækka laun 1. bókavarðar og aðstoðarskjalavarðar og þjóðskjalavarðar. Samskonar brtt. hefir komið fram frá háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), og mun hann hafa alt eins góð tök á því og jeg að rökstyðja þessar brtt. En nefndin taldi þessa hækkun sanngjarna. Að vísu falla ekki alveg saman till. hennar og till.hv. 2. þm. Árn. (E. A.), en þar er þó mjóst á mununum. Þá er brtt. við 33. gr. frv. Samkvæmt upplýsingum frá hæstv. stjórn er ekki ætlast til, að uppbót sú, sem ákveðin er í þessari grein, nái til annara starfsmanna en þeirra, sem nefndir eru í lögum þessum. En eins og þegar hefir verið tekið fram, var þetta ekki nógu skýrt, og hefir nefndin því komið fram með brtt. þessa, svo að enginn misskilningur geti komist að. Hins vegar telur nefndin það víst, að hæstv. stjórn geri ráðstafanir til þess, að öðrum starfsmönnum verði einnig veitt hæfileg dýrtíðaruppbót. Þá er loks brtt. við 34. gr. Jeg skal geta þess, að þar er prentvilla, stendur „37. gr.“ fyrir ,,34. gr.“. Vill nefndin fella burtu orðin: ,,um laun og aukatekjur embættismanna“. Með því móti tekur greinin yfir öll þau lög, sem farið gætu í bága við þessi lög. En svo þyrfti ekki að vera, ef þessi orð stæðu í greininni. Þá hefir nefndin ekki komið með fleiri brtt., en frá einstökum þm. hafa einnig komið fram nokkrar brtt., og skal jeg drepa lauslega á þær. Fyrst skal jeg þó minnast á brtt.hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), um laun fulltrúanna í stjórnarráðinu. Var atkvgr. um hana geymd frá 2. umr. Meiri hluti nefndarinnar hefir fallist á hana og leggur til, að hún verði samþ. Nefndinni bárust tilmæli um það, að taka upp aðstoðarmenn í stjórnarráðinu, en það gat hún ekki fallist á, þar sem val þeirra manna þarf ekki að vanda svo mjög; þeir þurfa ekki að vera lögfræðingar, eins og fulltrúarnir. Þá skal jeg líka geta þess, að nefndinni barst erindi frá forsetum Alþingis um það, að taka skrifstofustjóra Alþingis upp í lög þessi og gera starf hans að fastri stöðu, með 4000 kr. launum, sem hækkuðu upp í 5000 kr. Meiri hluti nefndarinnar var þessu hlyntur, aðallega af þeim ástæðum, að hann telur ekki heppilegt, að skrifstofustjórinn sje skipaður af forsetum til nokkurra ára í senn, og þar af leiðandi valið á manninum háð ýmsum pólitískum stundarástæðum, sem ekki þurfa að vera sem heppilegastar. Þess er því full þörf, að þetta sje gert að föstu starfi, svo að trygt sje, að góður maður fáist og gegni starfinu sem lengst. Auk þess eru laun núverandi skrifstofustjóra mjög svo lág, miklu lægri en laun starfsmanna skrifstofunnar. Munurinn mun vera nálægt 6 kr. á dag. Aftur á móti starfar hann nú orðið alt árið, og að minsta kosti um þingtímann er starfið afskaplega mikið, miklu meira en gerist á nokkurri annari skrifstofu. En þessu til hindrunar var það, að þingsköpin mæla svo fyrir, að forsetar ráði manninn til þessa starfs og ákveði kaup hans, og vildi nefndin ekki ráðast í það, að breyta þingsköpunum. Að vísu hjeldu sumir, að hjá því yrði komist, en aðrir töldu það ekki hægt. En á það skal jeg engan úrskurð leggja. En þeir, sem málinu voru hlyntir, vænta þess, að það verði tekið til athugunar í Ed. En hins vegar er það alveg á valdi hæstv. forseta að gera svo vel við manninn, að við megi una. Þá kem jeg að brtt.háttv.þm., og skal jeg nú drepa að eins lauslega á þær. Nefndin, sem slík, hefir að vísu ekki tekið neina afstöðu til þeirra, og eru því atkv. nefndarmanna um þær frjáls og óbundin. Þá skal jeg fyrst minnast á brtt. á þgskj. 566, frá hv. 1. þm. Árn. (S. S.) og hv.þm. Borgf. (P. O.). Fyrsti liður fer fram á, að lágmarks- og hámarkslaun lækna verði lækkuð um 500 kr. En jeg býst ekki við, að till. þessi verði borin undir atkv., þar sem hún er samhljóða till., sem feld var við 2. umr. málsins. Annar liður brtt. fer fram á að lækka nokkra liði í frv., og skal jeg sem minst um það segja. Það er sami nurlaraskapurinn, sem þar gægist fram og áður, að klípa utan af hjer og þar. En háttv. deild hefir sýnt, hvaða augum hún lítur á slíka sparsemi. En síðasti liður brtt., sem fer fram á að lækka laun dýralækna, virðist ekki vera í sem bestu samræmi við það, sem áður er fram komið hjá háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), því ef hann vill fjölga dýralæknisembættum, er það tæplega gert með það fyrir augum, að enginn maður fáist í þau embætti. En við því þarf ekki að búast, ef ekki er fyrir því sjeð, að þeim geti liðið þolanlega. Þá er brtt. við 11. gr., frá háttv.þm. Barð. (H. K.). Fer hún fram á, að Barðastrandarsýsla verði færð upp í annan flokk. En þá yrði mjóst á mununum með það, að sýslumenn væru allir hafðir í sama flokki þeir, sem ekki eru bæjarfógetar um leið. En brtt. um það var feld við 2. umr. Jeg þykist vita það, að erfiðara sje yfirsóknar í Barðastrandarsýslu, og Strandasýslu sömuleiðis, en víða annarsstaðar. En jeg lít svo á, að ef þetta verður samþ., þá sje best að hafa alla sýslumenn í sama flokki. Þá er brtt. við 12. gr., um að færa til flokkun læknishjeraðanna. Við 2. umr. var samþykt samskonar till., og er því nokkuð farinn að raskast grundvöllur sá, sem sú flokkun bygðist á í öndverðu. En um staðhætti þá, sem brtt. um getur, er mjer ókunnugt, og mæli jeg því hvorki með henni nje móti. Þá er brtt. við 26. gr., frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó), um það, að hámarkslaun skólastjórans á Eiðum hækki úr 3200 kr. upp í 3600 kr. á ári. Hefir verið á þetta minst við nefndina, en hún hafði áður hækkað laun þessi frá því, sem var í stjórnarfrv., og þar sem maður þessi hefir ókeypis húsnæði, ljós og hita, þá virtist nefndinni ekki þörf á frekari launahækkun. Þá er aðalbreytingin, á þgskj. 559, við 33. gr. Hún hljóðar svo: „Auk hinna föstu launa fá allir embættis- og sýslunarmenn landsins, fyrst um sinn til ársloka 1925, launauppbót, sem miða skal við verðhækkun á helstu lífsnauðsynjum frá 1. okt. 1914.“ Hjer eru því sett takmörk, hve lengi eigi að gilda þetta aðalákvæði laganna í 33. grein. Jeg skal nú ekki mikið um þessa brtt. segja. Jeg lít svo á, að það verði að vera komið undir rjettlæti þingsins, hversu lengi ákvæði þetta yrði framlengt. Hins vegar er þessi takmörkun algerlega óþörf, ef launin eru nú rjett ákveðin, því að auðvitað hverfur þessi dýrtíðaruppbót um leið og verðhækkunin hverfur, þar sem miðað er við verðlagsskrá. En ef ríkissjóði yrði það nú algerlega ofvaxið að greiða embættismönnunum eftir lögum þessum, og senda yrði þá heim, þá mætti eins gera það án þessa ákvæðis. Ákvæðið er því algerlega óþarft. Þá er 2. liður brtt., að fyrir „3000 kr.“ komi: 2400 kr. Það er launaupphæð sú, sem reikna skal af dýrtíðaruppbótina, sem þar er farið fram á að lækka. Í stjórnarfrv. er miðað við 4500 kr. þurftarlaun, og hefir nú verið margsýnt fram á það með rökum, að ekki verður komist af með minna. En eftir till. þessari er miðað við 3600 kr. þurftarlaun. Rjettlæti virðist því ekki vera neitt í brtt. þessari. En telja má víst, þótt jeg hafi enn þá ekki haft tækifæri til að rannsaka það nákvæmlega, að það, sem vinst með henni, fari ekki fram úr 50 þús. kr., enda hafa flm. hennar komist að svipaðri niðurstöðu. Það má því segja, að þetta dragi hvorugan. Þess ber líka að geta, að í frv. er að eins miðað við þær ástæður, sem nú eru, svo að uppbótin verður ekki tilfinnanleg fyrir ríkissjóð, þegar verðlag lækkar aftur. Meiri hluti nefndarinnar getur því ekki verið með brtt. þessari. Það er þá ekki fleira, sem jeg vildi taka fram, enda hefir málið nú verið rætt svo mjög, að jeg held, að ekki þýði lengri umr.

Forsætisráðherra (J. M.) Það var rjett, sem háttv.frsm. (Þór. J.) sagði síðast, að ekki mundu þýða langar umræður um þetta mál, þar sem það hefir nú verið rætt svo mjög áður. Brtt., sem fram hafa komið, eru heldur ekki svo margar. Skal jeg nú minnast að eins lauslega á nokkrar þeirra. Skal jeg fyrst geta þess, út af því, sem háttv.frsm. (Þór. J.) sagði um skrifstofustjóra Alþingis, að þegar stjórnin var að semja frv., ætlaði hún að taka hann þar með, og leitaði hún álits forseta um það, hvort það væri ekki rett. En hún fjekk þau svör, að Alþingi mundi sjá um hann, og var það auðvitað í samræmi við það, sem verið hefir. En hins vegar var þó stjórnin á því, að laun hans bæri að ákveða, sem hvers annars starfsmanns landsins, eins fyrir það, þótt í þingsköpunum sje svo ákveðið, að forsetar ráði hann til 6 ára í senn og ákveði kaup hans. Þess vegna vona jeg, að háttv.Ed. verði við tilmælum hæstv. forseta og taki þetta embætti upp í launafrv. Jeg vil sjerstaklega leyfa mjer að mæla með till.háttv. nefndar um, að laun háskólakennara hækki þriðja hvert ár, í stað fjórða hvert ár. Aftur á móti greiði jeg atkv. á móti því, að lágmarkið hækki, en það er sanngjarnt, að launin hækki þetta fyr. Auðvitað er það afleiðingin af þessu, og dettur mjer ekki í hug að lasta það, að laun dócentanna hækka líka á sama hátt. Jeg verð að taka undir með háttv.frsm. (Þór. J.) um brtt. 584, að verði hún samþykt, er sönnu næst að háttv.Ed. taki upp brtt. þeirra háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), og geri öllum sýslumannsembættum jafnt undir höfði, því að þá eru þau orðin svo fá, sem eftir eru í öðrum flokki, að það tekur því varla að skilja þau að. Jeg held, að jeg geti látið aðrar brtt. liggja á milli hluta. Þó vil jeg eindregið mæla á móti brtt. á þgskj. 559, og þó sjerstaklega síðari lið hennar. Hygg jeg, að búið sje að skerða 33. gr. stjórnarfrv. nægilega, þótt ekki sje gert meira að. Jeg vil sömuleiðis mæla á móti fyrsta tölulið hennar, því þótt vel geti hugsast, að komið gæti til mála, að þetta atriði yrði endurskoðað eftir ákveðinn tíma, þá er þó ekki rjett, að þetta ákvæði launauppbótarinnar skuli falla burtu eftir ákveðinn tíma, en ef það er ekki ætlunin, að þetta ákvæði falli burtu, þá þarf ekki að samþykkja það. Vildi jeg skjóta því til háttv.flm., hvort þeir gætu ekki komið sjer saman um að taka þessa till. aftur, og komast þá að samningum við háttv.Ed., ef nauðsynlegt væri að taka upp í lögin, að endurskoðun skyldi fram fara eftir ákveðinn tíma. Þá get jeg ekki stilt mig um að minnast lauslega á brtt. á þgskj. 560. Ekki svo að skilja, að jeg hafi nokkuð á móti henni, því jeg býst við, að hún sje sanngjörn að mörgu leyti, og síst farið fram á of mikið. Þótt það nú komi ekki þessu máli beinlínis við, þá get jeg þó ekki stilt mig um að minnast á, að þegar verið var að ræða frv. mitt um sameining skjalavarðar og landsbókavarðar, þá kom nokkur annar reikningur fram frá háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem var frsm. mentamálanefndar, og líka er flm. þessarar tillögu. Nefndin sagði, að ef þetta yrði gert, mundi útkoman verða 20,000 kr., en nú er reikningurinn alveg orðinn öfugur. Þá voru launin sett lágt, en eftir þessari till. verður þetta þó nokkru dýrara en eftir stjórnarfrv. Að öðru leyti A.: Þessu mun verða svarað). Það er ókleift að svara þessu.

Sveinn Ólafsson Háttv. þm. Stranda. (M. P.) hjelt hjer í deild dálítinn líkræðustúf yfir mjer við 2. umr. Vildi hann sýnilega neyta þess, að jeg var fallinn í valinn. enda var þá orðið svo áliðið nætur, að við fundarslitum mátti búast á hverri stundu. Háttv. þm. (M. P.) var með þessu að reyna að molda brtt. mína á þgskj. 499, sem gekk í þá átt, að takmarka dálítið dýrtíðaruppbót embættismanna eftir 33. gr. stjórnarfrv. Það mætti kann ske segja, að þar eð flestar þessar till., sem jeg þá bar fram, eru fallnar, væri tilgangslaust að tala um þær nú. En af því að meðferð þeirra hlaut að leiða til þess, að aðrar brtt. kæmu fram, þá taldi jeg rjett að minnast á þær, og þá aðallega 67. brtt., er mestu máli skiftir. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) kvað svo að orði, að hún væri í mesta máta blekkjandi, og væri hún eins konar sprengidufl, sem mikið ilt gæti leitt af, ef hún yrði samþykt. Eðlilegt var, að hann vildi koma brtt. fyrir, en það var ekki eðlilegt, að hann hefði þessi orð um hana. Jeg hafði með ljósum útreikningi og töfluyfirliti sýnt, hver áhrif brtt. hefði á launakjörin, og þetta hafði gengið meðal þm. Þetta var því engin blekking, og er allgrálega að orði kveðið hjá háttv.þm. (M. P.), er veifar þessari blekkingarsögu. En úr því að jeg fór að minnast á sprengidufl, vil jeg leyfa mjer að minna hann á annarskonar sprengidufl, sem lagt var hjer í deild 1918, og honum var ekki óskylt. Það var lagt þegar ræða var um dýrtíðaruppbót af aukatekjum lækna. Þá upplýsti háttv.þm. (M. P.) um það, að aukatekjur alls þorra þeirra næmi 50–60 kr., og væri því ekki mikið að greiða 60% dýrtíðaruppbót af slíkum tekjum. En þetta sprengidufl „exploderaði“. Um nýár næstliðið, er skýrslur lækna komu, sýndu þær aukatekjur 10-faldar eða 100- faldar á við það, sem upplýst hafði verið. En þá var markinu náð og landssjóður búinn að lofa 60% uppbót aukatekna. Jeg skal svo ekki tefja umr. frekar um þessi gömlu sprengidufl hv.þm. eða till. mínar, sem fjellu við 2. umr., að eins minnast á, að eftir þeim átti hæsta dýrtíðaruppbót að verða 2700 kr., miðað við núverandi verðlag. Auðvitað var þá miðað við það, sem í till. stóð einnig, að dauða prócentan af verðhækkuninni væri 35 en ekki 25%. Það getur verið álitamál, hvar hæfilegt sje að setja hámark fyrir dýrtíðaruppbótinni, en um það býst jeg við að allir sjeu sammála, að þegar dýrtíð er í landi, beri öllum að taka þátt í henni, hverjum eftir sínu magni, en ekki að veita vissum flokkum manna færi á að lifa eins og blóm í eggi, þegar aðrir, ef til vill fjöldinn, lifir við neyðarkjör. En 33. gr. veitir vissum flokki embættismanna þessi vilkjör, ef óbreytt stendur, og jafnvel færi á að lifa eins og kóngar, þótt sultur og seyra sje í landi. Þess vegna hafa tilraunir mínar lotið að því, að fá meira rjettlæti í launaveitingum. Þetta er líka fullkomlega samkvæmt þeirri reglu, sem fylgt hefir verið hjer á þingi að undanförnu, er um dýrtíðaruppbót hefir verið að ræða, að reyna að sjá þeim borgið, sem láglaunaðir voru og síst þoldu dýrtíðina, en bæta hinum minna, sem sjálfbjarga voru. Þá kem jeg að brtt., sem jeg á á þgskj. 559. Fyrri liðurinn lýtur að því, að binda dýrtíðaruppbótina við 1925 fyrst um sinn, og að þá gefist tækifæri á að taka ákvörðun um afnám hennar eða breytingu, eftir því, sem reynslan þá bendir til. Þá verður öllum orðið ljóst, hverju hún nemur og hvernig hún kemur niður á þiggjendum, en nú vaða flestir í villu og svima um það. Í launanefndinni var eftir till. minni samþykt að taka upp þetta sama ákvæði og miða við 1930, en skrifarar nefndarinnar hafa vanrækt að bera hana fram með öðrum till. nefndarinnar, og tók jeg fyrst eftir þessu nýlega. Þess vegna ætti nefndin að vera okkur flm.till. á þgskj. 559 þakklát fyrir að bæta úr vanrækslunni, og styðja till. Jeg sje ekki ástæðu til að ætla, að dýrtíðaruppbót falli niður 1925, svo sem móthaldsmennirnir telja víst. Ef hún virðist rjettlátleg, mun henni haldið áfram, annaðhvort í sömu mynd og nú er ráðgert, eða breyttri, og er síður en ástæða til að vera að lögfesta þessa aðferð um óákveðinn tíma. En þess skal jeg láta getið, að jeg býst við, að gjaldendur verði búnir að fá þann forsmekk af henni 1925, að þeir vilji hafa hana með öðrum hætti og meira eftir sönnum þörfum sniðnar en þessi er; enda hygg jeg, að þá verði komið í ljós, hve óheppilegt var að fella við 2. umr.till. mína og háttv.þm. Barð. (H. K.) á þgskj. 499. Eftir reglunni, sem nú virðist eiga að gilda, virðast geta setið við 5–6 þúsund króna laun ýmsir menn, sem að eins hafa lítilfjörleg aukastörf. Jeg tek það fram í þessu sambandi, að jeg hlýt að setja stórt spurningarmerki við þá niðurstöðu háttv.frsm. (Þór. J.), að breytingin, sem leiddi af því, að samþykt var brtt. mín um, að 1914 kæmi í stað 1913, hafi valdið 190 þús. kr. rýrnun á dýrtíðaruppbót.  (Þór. J.: Jú, með því að taka dýrtíðaruppbótina til presta með)  . Jeg leyfi mjer að setja stórt spurningarmerki við þessa niðurstöðu alt að einu. Þá vil jeg nokkuð minnast á annan lið brtt. á þgskj. 559. Þar er farið fram á, að í stað 3000 kr. hámarks komi 2400 kr. hámark. Leiðir breytingin til þess, að hætt verður, eins og háttv.frsm. (Þór. J.) tók fram, að greiða dýrtíðaruppbót, er launin nema 3600 kr. Þegar svo er, og ef það væri rjett, að verðstuðullinn lækkaði nokkuð fyrir það, að miða við 1914 í stað 1913, þá ætti hæsta dýrtíðaruppbót að verða, eftir verðlagi því, sem nú er, alt að því jafnmikil þessari upphæð, eða yfir 3000 kr., eða laun og dýrtíðaruppbót til samans 3600 + 3000 = 6600 kr. Yfirleitt verður hartnær tvöföldun á öllum launum upp að 3600 kr., en stöðug 3000–3200 kr. hækkun á öllum launum þar fyrir ofan. Þess vegna líka 4500 kr. laun bætt upp í ca. 8400 kr. Jeg kannast við það, að sparnaðurinn eftir till. 559 verður ekki ýkjamikill, úr því að ekki tókst að koma fram brtt. á þgskj. 499, um að færa launamark dýrtíðarbóta úr 3000 í 2000 (2/3), eins og þar var lagt til, en þó mundi það nægilegt til þess að brúa eitt manndrápsvatnið eða að fá friðaðan Þingvöll að nokkru, og væri það sæmra en að ausa fje að óþörfu í miður þarfar eða verðskuldaðar launabætur. Með brtt. minni á þgskj. 559 er bygð brú fyrir þá, sem voru svo slysnir, að fella fyrri till. á þgskj. 499, og mætti það verða til þess, að nokkuð yrði bætt úr skák og hófi nær um eyðsluna. Jeg tók það fram við 2. umr., að ef brtt. mín á þgskj. 499 yrði samþykt, mundi sá frádráttur á dýrtíðaruppbót alls hafa numið um 200,000 kr., og er það að vísu eigi mikið af þeim 3,000,000 kr., sem nú má ætla að öll launafúlga allra opinberra starfsmanna nemi. Af þessu sparaða fje er að vísu nokkuð fengið með hámarksákvæði launa og uppbótar, 9500 kr., en þó tiltölulega lítið, af því að sú takmörkun hittir að eins fáa menn. Mótstöðumenn till. hafa haldið því fram, að með því að miða verðlagið við 4 aðalkaupstaðina, í stað Reykjavíkur einnar, mundi uppbótin verða mikið rýrð. Þetta er fjarstæða. Annaðhvort munar það litlu eða engu, en það getur breytt meðalverði frá ári til árs lítillega, og er það rjettlætt, úr því að leita á meðalverðs. Fyrir utan þessa brtt., sem jeg hefi talað um, á jeg aðra á þgskj. 570. Hún lýtur að því, að færa upp hámarkslaun skólastjórans á Eiðum úr 3200 upp í 3600. Eftir till. nefndarinnar eru lágmarkslaun hans færð úr 2200 upp í 2600. Aftur vildi nefndin ekki, að þessi embættismaður fengi sömu hækkun og aðrir embættismenn á hans reki, eða 1000 kr. hækkun frá lágmarki til hámarks. Þess vegna hefi jeg leyft mjer að bera þessa brtt. fram. Mjer finst ekki rjett að gera þessum embættismanni lægra undir höfði en öðrum, því að sannarlega munar ekki mikið um einn lítinn kepp í þessari miklu sláturstíð. Maður þessi getur eftir minni till. að eins rösklega náð lágmarkslaunum skólameistara á Akureyri, og er þó verkahringur þeirra mjög svipaður. Virðist mjer því óviðeigandi að gera þeirra svo mikinn mun. Lágmarkslaun skólastjórans á Akureyri eru 3200 kr., en jeg legg til, að hámarkslaun skólastjórans á Eiðum verði 3600 kr. Aðrar brtt. frá einstökum þm., sem hjer liggja fyrir, get jeg látið liggja milli hluta að svo komnu máli. Jeg hefi ekki margt við þær að athuga, svo að jeg skal ekki tefja tímann frekar, heldur gefa þeim færi á að komast að, sem kvatt hafa sjer hljóðs. Eitt hefir mjer láðst að taka fram. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagðist vonast eftir, að við, sem gerst höfum flutningsmenn að brtt. á þgskj. 559, tækjum þær aftur. Sú von rætist ekki, og skortir til þess bæði vilja og getu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg gleymdi einu atriði í sambandi við ræðu háttv.frsm. (Þór. J.). Það er um símstöðina á Seyðisfirði. Jeg tek það ekki aftur, sem jeg sagði við 2. umr. málsins; það var samningur við hið stóra norræna, að landssjóður skyldi borga helminginn af launum stöðvarstóra. Að öðru leyti skyldi hið stóra norræna annast stöðina. En svo reyndist meira að gera á stöðinni en gert hafði verið ráð fyrir, svo að stöðvarstjórinn komst ekki yfir það, sem gera þurfti. Nú hefi jeg heyrt, að landssímastjóri hafi fengið að setja mann honum til aðstoðar. En jeg segi, að þetta hefði aldrei átt að vera. Stóra norræna átti að kosta aðstoðina. Jeg spurði landssímastjóra, hvort þetta stæði ekki eins og það hefði verið. Hann kvað það vera; þetta leiddi af samningunum. Jeg hefi ekki athugað orðalag samninganna. En jeg verð að álíta, að það hefði átt að halda Stóra norræna til að annast þessi störf. Jeg skil ekki, að við eigum að borga fulltrúa stöðvarstjórans á Seyðisfirði, þegar hann er fulltrúi Stóra norræna. Annars heyrir þetta ekki undir minn verkahring.

Magnús Pjetursson Háttv. 1. þm. S.M. (Sv. Ó.) lítur alt of stórum augum á sjálfan sig ef hann heldur, að jeg hafi ekki þorað að tala fyr við 2. umr. en jeg gerði, af því að jeg óttaðist hann. Í fyrsta lagi hefði honum ekki verið bannað að gera athugasemd, ef hann hefði viljað. Í öðru lagi átti hann sjer meðflutningsmann, sem gat svarað fyrir hann. Og í þriðja lagi var þetta ekki lokaumr., og jeg gat því átt von á ádrepu frá honum við þessa umr. Þá mintist hann mikið á þetta sprengidufl. Það er rjettnefni, því að jeg býst við, að till. hefði getað valdið sundrung og vandræðum í þjóðfjelaginu, ef hún hefði verið samþ. En svo mintist hann á sprengidufl, sem jeg hefði komið með, er jeg sagði á þingi 1918, að sumir læknar hefðu ekki nema 50–100 kr. í aukatekjur á ári. Það er rjett, að jeg sagði þetta. Og jeg gerði meira en segja það; jeg sannaði það með skrá yfir tekjurnar, skrá, sem jeg hafði fengið frá stjórnarráðinu. Mig furðar það, að hv.þm., þó að hann sje tekinn að eldast, skuli hafa mist svo minni, að hann ekki muni þetta, því skjal þetta gekk hjer milli hv. deildarmanna. En hvaða sprengidufl hv.þm. hefir svo átt við, að jeg hafi þá lagt í þessu sambandi, get jeg alls ekki skilið, nema ef hann á þar við inflúensuna, sem gerði það að verkum, að aukatekjur sumra lækna hækkuðu að miklum mun. Jeg býst þó varla við, að hv.þm. (Sv. Ó.) ætli að kenna mjer inflúensuna. En það var ekki þetta, sem hvatti mig til að kveðja mjer hljóðs, heldur hitt, að jeg vildi benda háttv. deild á nokkrar tölur í ræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), því að þm. hefir þar bersýnilega farið með rangt mál, og jeg skil ekki, að hann hafi gert það óviljandi. Hann sagði, að ef hans till. yrði samþ., yrði 3600 kr. dýrtíðaruppbót á 3600 kr. launum. Nú er margbúið að sanna, að breytingin á frv., um að miða við haustið 1914, hefir í för með sjer hjer um bil 10% lækkun á vísitölunni. Og þegar verðlagsstuðullinn er þar á ofan miðaður við verð í 4 kaupstöðum, er uppbótin komin ofan í 85%. Og þegar þar að auki hefir verið bent á, að þetta er einmitt samkv. útreikningi hagstofunnar, þá er kynlegt, að þm. (Sv. Ó.) skuli samt sem áður margfalda með þessum gömlu tölum. Það hlýtur að vera gert til þess að blekkja.  (Sv. Ó.: Jeg hefi ekki sjeð neitt lagt fram frá hagstofunni)  . Hv. frsm. (Þór. J.) skýrði frá því, eftir skjali, sem lá fyrir, og vona jeg, að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) ætli sjer ekki að halda því fram, að frsm. (Þór. J.) hafi búið það til sjálfur. Og svo vildi jeg minna deildina á, hvað búið er að samþykkja hjer áður. Ef teknar eru 4500 kr. sem hámarkslaun, og uppbótarprósentan er 85%, hefir uppbótin lækkað nálægt 700 kr. á þessa upphæð frá því, sem gert var ráð fyrir í stjórnarfrv. En ef till.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) yrði samþ., næmi hækkunin um 1400 kr., og 3600 kr. laun fá þá að eins 3060 kr., og skýtur þar nokkuð skökku við þær blekkingartölur, sem hv.þm. (Sv. Ó.) kom með. En svo er líka annað, sem jeg vildi benda deildinni á. Og það er, hvernig þessi lækkun kemur niður. Maður skyldi ímynda sjer, að hann vildi helst jafna gúlana á þeim, sem hæst eru launaðir. En í stað þess kemur lækkunin einkum niður á miðlungsmönnunum. 9500 kr. hámarkið veldur því, að þeim, sem hafa 6500 kr. laun og þar yfir, gerir þetta ekkert til; þeim lægst launuðu kemur þetta heldur ekki að sök. Annars var það undarleg yfirlýsing hjá sama hv.þm. (Sv. Ó.), að ekki mætti gera ráð fyrir fylstu dýrtíðaruppbót, hvað sem dýrtíðinni liði. Þetta er dálítið þungskilin yfirlýsing, og mundi fleirum en mjer þykja æskilegt að fá útskýringu á henni. Hv. þm. (Sv. Ó.) sagði, að till. miðaði að því, að auka rjettlæti. Af því, sem áður er sagt, er alveg óskiljanlegt, að hún geti aukið rjettlæti. Og með þessu sparast samtals 40–50 þús. kr., eftir hans reikningi. Og ef gera má ráð fyrir, að þessi reikningur sé líkur þeim reikningi, sem jeg nú hefi sýnt að væri rangur, þá er nokkurnveginn auðsætt, hversu á honum má byggja. Það er mjög erfitt að átta sig á slíkum reikningi, þar sem þm. kemur með reikningsdæmi, sem er hvert á móti öðru. Jeg vil benda mönnum á að taka sjer sjálfir penna í hönd og reikna, heldur en að trúa þvílíkum samsetningi. Þá er till. um að endurskoða lögin eða láta uppbótina falla niður 1925. Þetta gerir að vísu ekki mikið til, en það er dálítið hjákátlegt, því að það er eins og verið sje að fyrirskipa, að dýrtíðin skuli vera á enda árið 1925. Ef dýrtíðin væri á enda árið 1925, væri dýrtíðaruppbótin þar með fallin, og er því óþarft að taka þetta fram í lögunum. Hitt gæti komið til mála, að lögin væru endurskoðuð á einhverjum vissum árafresti. En það er óþarft að setja það í lögin. Þingið getur gert það eftir sinni vild. Næsta þing gæti t. d. gert það. Það er altaf í lófa lagið kjósendum að fyrirskipa þingmönnum að nema lögin úr gildi. Og hv.þm. gat þess, að það kynni að vera, að fjöldinn allur vildi fella lögin nú úr gildi, ef auðið væri eftir 1925. Hjer verða þó þá, eins og nú, tveir málsaðiljar. Og húsbændurnir verða þá að gera sjer að góðu að spyrja hjúin, fyrir hvað þau vilji ráða sig. Þetta veit hv.þm. (Sv. Ó.) vel, sem sjálfur hefir verið bóndi, að bóndinn getur ekki sagt við hjú sitt: Þetta borga jeg, og meira ekki. Hann verður að gera svo vel og taka tillit til kröfu hjúsins, ef hann vill halda því kyrru. Og það væri kynlegt, ef þessi húsbóndi, þjóðin sjálf, þyrfti ekki að hafa samskonar aðferð. En þetta þykir óviðurkvæmilegt, og er kallað hótanir, þegar það kemur frá starfsmönnum ríkisins, og sýnir að eins það, að einstaka þingmenn vilja halda uppteknum hætti um, að þjóðin sje versti og óbilgjarnasti húsbóndinn. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) lýsti yfir því að lokum, að hann væri að byggja brú milli þeirra, sem ekki hefðu verið ánægðir með frv., eins og það var afgreitt frá 2. umr., og hinna, sem aðhyltust till. hans þá. En jeg hygg, að hann hafi brotið allar brýr, sem áður tengdu hann við menn í þessu máli, með ræðu sinni og blekkingartilraunum.

Einar Arnórsson Jeg skal fyrst snúa mjer að brtt. mínum á þgskj. 560. Jeg sje, að háttv. nefnd hefir tekið nokkur atriði, sem þar standa, til greina í brtt. sínum á þgskj. 585. 8. brtt. nefndarinnar er sama sem 1. brtt. mín. Enn fremur er 9. brtt. nefndarinnar nálega eins og a- og c-liður í 2. brtt. minni. Að eins setur nefndin hámark launa bókavarðarins og skjalavarðarins 200 kr. lægra en jeg legg til. En þetta er svo lítill munur, að jeg get tekið mínar brtt. aftur. Eru því teknar aftur brtt. 1. á þgskj. 560 og liðirnir a.–c. í 2. brtt. á þgskj. 560. Aftur á móti stendur brtt. mín 2. d. Nefndin leggur raunar til að hækka þann lið um 500 kr. bæði að ofan og neðan, en mín till. fer fram á það, að þessi maður, þjóðmenjavörðurinn, verði að öllu leyti látinn hafa sömu kjör sem landsbókavörðurinn og þjóðskjalavörðurinn, enda sje jeg ekki, hvað rjettlætt geti þann mun, sem gerður er á launakjörum þeirra. Mjer skilst, að þeir sjeu hver um sig æðstu menn í sinni grein, og virðist verk hans engu ómerkara en hinna, sem sje það, að hlúa að fornminjum og þjóðfræði landsins. Mjer skilst, sem ekki muni síður þurfa sjerþekking til þess að rækja það starf en starf hinna. Jeg vil því eindregið mæla með því, að þessi till. mín verði samþykt, svo að þessi maður verði gerður jafn hinum. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) var að reikna út og bera saman álit mentamálanefndar um sameining safnstjórnanna og launin til safnamannanna eftir þessu frv. og till. nefndarinnar og greinargerð minni. Þótti honum, sem þetta bæri ekki vel heim. Stjórnin hafði stungið upp á 2500 kr. að meðaltali til aðstoðarbókavarða og skjalavarða. En 3500 kr. til bókavarðar og skjalavarðar að meðaltali. Nefndin og jeg leggjum til, að bókavörður og skjalavörður fái sömu laun, þ. e. 3500 kr. að meðaltali. Ef frv. stjórnarinnar um sameining safnanna hefði verið samþykt, þá er enginn vafi á því, að bókavörður og skjalavörður mundu eigi hafa látið sjer nægja með það, sem stungið er upp á frv. stjórnarinnar til aðstoðarbókavarðar og skjalavarðar, heldur talið sjálfsagt, að launin yrðu hækkuð í svipaða átt sem gert er í till. nefndarinnar. En alveg sama máli gegnir í rauninni, þótt frv. stjórnarinnar hafi verið felt. Þessir menn geta ekki gert sig ánægða með minna en nefndin leggur til, enda var gert ráð fyrir alveg sömu upphæð í áliti mentamálanefndar. Annars hefi jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um það frv., sameining safnanna; sá dauði hefir sinn dóm með sjer. Þá skal jeg snúa mjer að nokkrum brtt., og fyrst að b-lið 2. brtt. á þgskj. 566, sem er við 13. gr. frv. og lýtur að því, að lækka launabót þá, er Laugarneslæknirinn hefir notið og nýtur samkvæmt frv. Launabót þessi mun svo til komin, að með henni hefir verið ætlast til þess, að lækninum væri þóknað fyrir kenslu við læknadeild háskólans og bætt upp húsnæði það, sem honum var ætlað í spítalanum, en ekki er hægt að nota. Læknarnir við hina spítalana hafa enga kensluskyldu, en þessi maður hefir kent lyfjafræði um langt skeið og ekki fengið neitt fyrir það sjerstaklega. En húsnæði það, sem lækninum er ætlað í spítalanum, hefir honum ekki verið unt að nota. Þar sem því hjer er um að ræða hæði uppbót fyrir húsnæði og þóknun fyrir kenslu, þá virðist nefnd brtt. á þgskj. 566 mjög ósanngjörn, enda hefir annar flm. (S. S.) látið mig skilja það, að hann myndi ekki halda henni til streitu. Þá skal jeg fara nokkrum orðum um brtt. á þgskj. 559, sem er frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.).  (Sv. Ó.: Jeg er ekki einn flutningsmaður)  . Nei, en óhætt mun að telja háttv.þm. (Sv. Ó.) fyrir henni og heimfæra upp á hann talsháttinn: Sjer eignar smalamaður kindurnar, þótt enga eigi. Fyrri brtt. fer fram á það, að uppbótin verði eigi veitt lengur en til ársloka 1925. Mjer er nú ekki alveg ljóst, hvað liggur í þessari brtt., en eftir orðalagi hennar virðist mega koma að tveim skýringum jafnrjettháum. Í fyrsta lagi má skilja hana svo, að dýrtíðin eigi ekki að standa lengur en til 1925, hvernig sem verðið er, og er það sama og að lögleiða, að dýrtíðin hætti 31. desember 1925. En í annan stað má skilja brtt. svo, sem til sje ætlast, að endurskoðun laganna fari fram 1925; en ef sá hefir verið tilgangurinn, hví er það þá ekki sagt berum orðum? Ekki er þó svo erfitt að finna rjett orð um þá hugsun, ef verið hefir sú. Þetta er þó ekki hægt að leiðrjetta hjer nú, með því að nú er 3. umr., en ef til vill væri það hægt í Ed.Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að 1925 myndi allur almenningur hafa fengið nóg af því, að þurfa að greiða þetta gjald. Jeg skal nú ekkert um það segja, hversu rjettur þessi spádómur hins hv.þm. kunni að reynast, en það virðist liggja beinast við, að ef það „fænomen“, sem hinn hv.þm. (Sv Ó.) kallar almenning, treystir sjer ekki til þess að greiða starfsmönnum sínum sanngjarnt kaup, þá hætti almenningur að hafa þessa starfsmenn. Það má vel vera, að þetta sje hægt um suma starfsmenn og sumar stofnanir. Það má sjálfsagt draslast af án skóla, safna o. s. frv. Þar á móti verður ekki hægt að komast af án löggæslu, lögreglu og dómara, nema almenningur 1925 verði orðinn hreinn og lýtalaus. Að minsta kosti verður þá ekki komist af án innheimtumanna, því að hvernig sem alt fer, þá verður ekki þá hætt við að leggja vegi eða halda við vegum, brúm, vitum og öðrum samgöngutækjum. Almenningur getur eftir þessu ekki 1925, fremur en áður, sloppið hjá því að hafa sýslumenn, og þeim verður vafalaust að greiða laun, og ef til vill dýrtíðaruppbót. Það má nú vel vera að uppbótin verði þá eitthvað lækkuð, en samt eru engar líkur til þess, að dýrtíðin verði úti 1925, jafnvel þótt uppbót sje miðuð við haustið 1914, en þá var þó verðhækkun orðin 6–8% meiri en haustið 1913, að því er fróðir menn telja. Sami hv.þm. (Sv. Ó.) sagði einnig, að embættismenn ættu að taka þátt í dýrtíðinni: það væri óviðurkvæmilegt, að allur almenningur tæki þátt í dýrtíðinni, en embættismenn lifðu eins og kóngar. Jeg get tekið undir þessi orð, að minsta kosti að nokkru leyti. En jeg veit ekki til þess, að starfsmenn landsins hafi skorast undan að gera þetta, svo að þessi orð hans eru alveg út í bláinn. Starfsmenn landsins hafa tekið þátt í dýrtíðinni, og það svo, að varla nokkrir menn hafa gert það framar, að minsta kosti mikill hluti þeirra, sjerstaklega þeir, sem búsettir eru í kaupstöðunum, því að þeir hafa mátt bera dýrtíðina jafnt á innlendum sem útlendum vörum, en sveitabúar hafa yfirleitt ekki þurft að bera annan verðauka en þann, sem lagðist á útlendar vörur. Verðhækkunin árið 1919 er langsamlega miklu meiri en dýrtíðaruppbótin, sem starfsmenn landsins fá. Dýrtíðaruppbót var fyrst veitt 1915 og skyldi þá nema 5–25%, og að auki 10 kr. fyrir hvern mann, sem starfsmaðurinn framfærði. Síðan var á aukaþinginu 1910–1917 reiknað út, að dýrtíðin hefði aukist margfaldlega frá því 1915, og viðurkendi þingið það með þingsályktunartillögu um dýrtíðaruppbót, sem ekki var óríflega tiltekin, þótt ekki nemi hún nándar nærri þeirri verðhækkun nauðsynja, sem hagstofan hafði reiknað út. En þingið 1917 lækkaði dýrtíðaruppbótina frá aukaþinginu 1916–1917 að töluverðum mun, og hafði þá verið sýnt og sannað, að dýrtíðin hafði enn aukist að töluverðum mun. Um dýrtíðaruppbótarlögin frá í fyrra er það fyrst að segja, að eftir þeim fá nokkrir alls enga dýrtíðaruppbót, og hafa í rauninni alls ekki fengið hana enn þá, og þeir, sem hafa fengið hana, hafa fengið frá 20% til 30% þegar best lætur. Sá, sem hefir 3000 kr. laun, fær 1000 kr., og auk þess 50 kr. fyrir hvert barn undir 16 ára aldri, sem hann hefir til framfærslu. Það sjá allir strax í hendi sjer, að þetta er 30% eða eitthvað lítillega þar yfir eftir barnafjöldanum; það þarf ekki að reikna það nánar. En samtímis því, er embættismenn og opinberir starfsmenn fá þessar 30% bætur, þá er það fullsannað, og ekki ofsagt að þrefaldast hafi verð á allri nauðsynjavöru frá því, sem það var fyrir stríðið. Með öðrum orðum fæst ekki meira fyrir 3 kr. nú en þá fyrir 1 kr., síst meira að minsta kosti, og hjer í Reykjavík geri jeg ráð fyrir, að 3 krónur endist trauðla eins vel og 1 króna fyrir stríðið. Þegar litið er á hækkun hinna ýmsu nauðsynjavara, þá sjest, að þær hafa hækkað meira í verði en jeg sagði um kaupmagnið. Kolatonn kostaði lengi 325 kr., síðan 300 kr. og nú 200 kr. Sje gætt að, hvað kolatonn kostaði fyrir stríðið, þá var það ekki yfir 30 krónur, og jeg veit, að hægt var að fá það fyrir 20 kr. Hjer eru því 10 krónur til kolakaupa ekki betri en 1 króna var fyrir stríðið. Á steinolíu hefir verðið þrefaldast eða fjórfaldast frá því, sem það var, og mjólkurverð hjer í Reykjavík hefir fjórfaldast. Í vetur kostaði einn lítri af mjólk 80 aura en fyrir stríðið kostaði hann 20 aura. Ekki þarf að minna á kornvöruna í þessu sambandi; það hafa allir hv. þingdeildarmenn þurft að kaupa hana, þó þeir hafi ekki allir þurft að kaupa kol. Það vita því allir, að verð hennar hefir meira en þrefaldast frá því sem var fyrir stríðið. Smjörverð hefir verið mismunandi hjer í Reykjavík fyrir stríðið, en það mátti fá gott smjör fyrir 1 krónu pundið, en í vetur kostaði það 3 kr. 50 aura; verð þess hefir því margfaldast með 3½. Kjötið kostaði 30 aura fyrir stríðið, en í vetur kostaði það 90 aura. Það hefir því þrefaldast. Það er alment áætlað, að húsaleiga hjer í Reykjavík hafi hækkað um 150%, og er það það sama og húsaleigan fyrir stríðið margfölduð með 2½. Hagstofan telur, að meðalverðhækkun á nauðsynjum þeim, er hún telur upp, sje 225%, eða með öðrum orðum verðið fyrir stríðið margfaldað með 3¼. Þar sem það er jafnsannanlegt og það er, að dýrtíðaruppbót starfsmanna landsins hefir hæst numið 20–30%, þá er ekki rjett að halda því fram, að þeir hafi ekki tekið þátt í dýrtíðinni.  (Sv. Ó.: Jeg hefi ekki sagt það)  . Því var hv.þm. þá að fimbulfamba um, að þeir lifðu eins og kóngar, þegar almenning brysti? Hvað átti það markleysuhjal þá að þýða? Þá er að athuga, hvort þeir taka ekki þátt í henni eftir þessum launalögum. Verkamenn hafa alment fundið sig knúða til að hækka kaup sitt, því ella hefðu þeir ekki getað lifað. Þetta er eðlilegt, því það verða að vera rjett hlutföll milli kaupsins og vöruverðsins. Jeg veit ekki til, að neinn atvinnurekandi hafi talið þessa kröfu þeirra ósanngjarna. T. d. útgerðarmenn, er þurfa menn til eyrarvinnu, þeir hefðu að sjálfsögðu heldur ekki getað spornað við því, að kaup verkamannanna hefði hækkað í hlutfalli við vöruhækkunina. Við Sláturfjelag Suðurlands ráða bændur, og þeir hafa viðurkent þetta, með því að hækka laun forstjórans um 100%, eða úr 6000 kr. upp í 12000 kr., og jafnframt því og mjer var sagt þetta, spurði jeg að því, hvort laun annara starfsmanna Sláturfjelagsins hefðu ekki líka verið hækkuð, og var mjer sagt, að þau hefðu verið hækkuð að sama skapi. Fjelagsstjórnin taldi þetta nauðsynlegt, því hún þyrfti að hafa góða menn í þjónustu fjelagsins og góð stjórn sjer, að þetta beinlínis borgar sig. Þeir sjá það, að það er ekki heppilegt að fá óreynda og óvana menn fyrir vana og góða. Og þetta viðurkenna allir glöggskygnir menn að rjett er. Það þarf því síst að bera bændum það á brýn, að þeir skilji ekki og þeim sje ekki ljós þessi nauðsyn. Þeir breyta og samkvæmt því. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) telur víst, að ef frv. stjórnarinnar verður samþykt óbreytt, þá taki embættismenn og starfsmenn landsins ekki þátt í dýrtíðinni. Það er undarlegt, að hv.þm. skuli halda fram jafnmikilli fjarstæðu, eftir að hafa skoðað frv. og eftir að það er sýnt og sannað, svo sem jeg hefi t. d. gert nú, að þeir hafa tekið þátt í henni. Í frv. stjórnarinnar er svo fyrir mælt, að dýrtíðaruppbót skuli ekki veita af meiru en 2/3 hlutum launanna, og ekki af hærri upphæð en 3000 krónum. En jeg hygg það ómótmælanlegan sannleika, að með þeirri uppbót, er frv. frekast heimilar, fær enginn jöfn laun og í normalári fyrir stríðið, þ. e. a. s. getur keypt eins mikið af nauðsynjum fyrir launin nú og þá var. Þegar litið er á 33. gr. frv., þá vantar þar ýmsa liði, sem eru mjög tilfinnanlegir og hafa hækkað mikið í verði. Þar vantar t. d. kolin. Þeim lið mun vera slept, af því að ekki allir embættis- eða sýslunarmenn þurfa að nota þau. Sumir þeirra nota innlent eldsneyti, sjerstaklega þeir, sem búa í sveitum og í smærri kauptúnum, þar sem er gott mótak, en annarsstaðar eru menn neyddir til að nota kol, og svo má segja að sje hjer í Reykjavík. Með því verði - 200 kr. á tonni - sem nú er á þeim, er lágt talið að segja, að verð þeirra hafi áttfaldast, rjettara tífaldast, eins og jeg sýndi fram á áðan. Þá er olían ekki talin; hún hefir meira en þrefaldast, og loks er húsaleigan ekki talin, en hún hefir hækkað geysimikið hjer í Reykjavík, líklega tvö- til þrefaldast. Um skatta og gjöld er þess að geta, að það hefir stórhækkað, og jeg efa ekki, að öll almenn, opinber gjöld hafi minst hækkað um 100%, eða margfaldast með 2. Og þar sem hv.þm. (Sv. Ó.) vill láta færa hámarkið niður í 2400 kr., þá vill hann láta þá taka enn þá meiri þátt í dýrtíðinni en þeir gera eftir frv. stjórnarinnar. Hv. deild verður að gæta þess, að með breytingum þeim. er hún hefir gert á 33. gr., sjerstaklega með því að miða við haustið 1914, hefir hún lækkað uppbótina að minsta kosti um 6–8%, og líklega meira. Þá hefir enn fremur verið samþykt að miða verðlagið ekki einvörðungu við Reykjavík, heldur við fjóra aðalkaupstaðina: þetta, sem að öllu var gert í blindni, lækkar uppbótina.  (S. S.: Það var gert í góðri meiningu)  . Það er ekki góð meining að gæta ekki rjettlætis, en ef það er góð meining að spara í blindi, jafnvel þótt krónan tapist fyrir að spara eyrinn, þá er það góð meining. Það er ranglæti að lækka vísitöluna, þegar ekki er unt að lækka útgjöldin; það er ranglæti við þá mörgu embættis- og starfsmenn, er hjer búa, þegar vísitala Reykjavíkur er með þessu lækkuð úr 2,5 niður í 2,2. Það hefði mátt segja, að vit væri í þessu, ef uppbótin hefði átt að fara eftir því, hvar embættismaðurinn var búsettur, þannig að Austfirðingar fengju dýrtíðaruppbót eftir vísitölu Seyðisfjarðar, Vestfirðingar eftir Ísafirði o. s. frv. En þetta hefir ekki verið gert. Ef hjer er nokkur munur, þá er principið að hengja smiðinn fyrir bakarann. Annars er það harla hjákátlegt, að samþykt skuli vera hjer till., sem enginn veit hver áhrif hefir, - og því var marglýst yfir við 2. umr. - eingöngu vegna þess, að menn hafa eitthvert óljóst hugboð um, að það kunni að vera að því einhver sparnaður. Þó að flestum mönnum sje með því gert rangt til, þá líta menn ekkert á það. Það er oft talað um það, að embættismennirnir sjeu þjónar þjóðarinnar. Það er rjett, en þá verður líka að taka afleiðingunum af því, og þá verður þjóðin að hegða sjer eins og heiðarlegur vinnuveitandi. Það hafa nú allir heiðarlegir vinnuveitendur hækkað laun, með tilliti til dýrtíðarinnar, en þessum eina vinnuveitanda virðist það ekki vera ljóst enn, að hann verður um þetta að gera sem aðrir og gera skyldu sína. Það má vera, að það lánist nú að verða ekki við sanngjörnum kröfum, en það er áreiðanlegt, að það lánast ekki til frambúðar. Þó þeir menn, sem nú gegna embættum, hangi í þeim á meðan þeim endist líf og heilsa, þá er það víst, að framvegis munu allir framsæknir og duglegir menn gefa sig að öðru. Þeim dettur ekki í hug að láta dæma sig til fátæktar og örbyrgðar alla æfi. Þeir vilja heldur vera sjálfráðir ferða sinna og vera þar sem þeim er ekki varnað að komast áfram og verða sjálfstæðir menn. Þetta er auðsæ afleiðing af því, ef landið launar störf sín ver en einstakir menn gera að meðaltali. Hvort þetta er heppilegt fyrir þjóðfjelagið skal jeg yfirláta öðrum að dæma um; þó vil jeg halda því fram, að það sje ekki hallkvæmt fyrir ríkið, því afleiðingin er sú, að starfsmennirnir verða að þjóna annarlegum guðum, svo þeir geti lifað. Og síðastliðin ár hefir það verið svo, að allur þorri þeirra hefir ekki getað lifað af laununum, og því hafa ýmsir þurft að gefa sig að ýmsri aukavinnu, til að geta framfleytt sjer og sínum. Þetta er ekki heppilegt, en það má hver lá það, sem vill. Það er megnasta ósamkvæmni í því, þegar menn eru að japla á því, að starfsmenn inni illa af hendi störf sín, og vilja svo ekki laga laun þeirra svo, sem rjettmætt er, og svo, að þeir geti óskiftir og með alúð gefið sig að starfinu. Landsstjórnin stendur ekki vel að vígi, þótt hún vildi vanda um. Eins og nú er, geta embættis- og sýslunarmennirnir hvorki lifað nje dáið, og þó að landsstjórnin vildi vanda um aukaverk þeirra og segja þeim að hypja sig burtu, hvað ynnist með því? Ekkert, því þeir sem við tækju - ef nokkrir væru - sæktu strax í sama farið það gerir hinn brýni sannleiki, að þeir geta ekki lifað á laununum. Það er víst og satt, að menn geta ekki lifað á þeim launum, er ríkið greiðir. Jeg vjek áðan að afstöðu bænda, er standa fyrir fyrirtækjum, til þessa máls, og vil í því sambandi minnast á aðra stofnun, sem sje Búnaðarfjelagið. Býst jeg við, að stjórn þess hafi sjeð, að ekki væri gerlegt að hafa menn í þjónustu sinni fyrir sama kaup og áður, enda veit jeg ekki betur en að kaup forseta þess hafi verið hækkað um 150%, og mun þó ekki of hátt. Á sama hátt hefir kaup stjórnarinnar hækkað. Nýja menn hefir fjelagið ráðið með hærra kaupi en skólakennarar hafa, og að sjálfsögðu mun fjelagið hafa hækkað kaup eldri starfsmanna sinna að sama skapi. Sama nauðsyn hefir knúð fjelagið til að sækja til þingsins um margfalt hærri styrk á fjárhagstímabili en það hefir áður haft, og hefir fjárveitinganefnd orðið vör við hana, þar sem hún leggur til, að tillagið til Búnaðarfjelagsins verði þrefaldað. Þann sannleik, að peningar hafi lækkað í verði, eða m. ö. o., að vara og vinna hafi hækkað í verði, má sjá í hverju þingskjali, þar sem nokkur leið hefir verið til að koma því að. Í öllum skattafrumvörpum er vísað til þess, hve stórkostlega kaupmagn peninga hafi minkað. En þó menn viðurkenni þennan sannleik í sumum tilfellum, virðist sem þeim sje sjerstaklega óljúft að viðurkenna hann í þessu máli. Og þótt menn viðurkenni hann í orði, vill annað verða á borði. Margir hv.þm. setja rjettar forsendur, en leiða svo af þeim ramskakkar ályktanir, en það er ekki ný bóla, að það sje gert hjer á þingi. Jeg skal svo ekki þreyta menn með lengra máli. Ræða hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) neyddi mig til að koma með þessar athugasemdir. Öllum er ljóst, að starfsmenn ríkisins hafa tekið þátt í dýrtíðinni og munu gera það, þó að frv. þetta verði samþ. í þeirri mynd, sem það nú er.

Sigurður Sigurðsson Það hefir litla þýðingu að ræða frekar um mál þetta en orðið er. Atkvgr. hefir þegar farið fram um flestar greinar frv., og er öllum kunnugt, hvernig hún hefir farið. En af því að jeg á brtt. á þgskj. 566, ásamt þm. Borgf. (P. O.), vildi jeg mega segja nokkur orð í sambandi við hana. Þó að tilraunir mínar, sem fóru í þá átt, að draga úr launum hinna hæstlaunuðu embættismannanna og jafna laun starfsmanna ríkisins, bæru ekki tilætlaðan árangur, get jeg hins vegar, eftir atvikum, sætt mig við frv., eins og það er, að undanteknum 12. og 33. gr., sem jeg tel lítt við unandi, eða öllu heldur óviðunandi. Það hafa verið gerðar brtt. við 33. gr„ en lítið áunnist. Nú er á ferðinni brtt. á þgskj. 559, frá hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) o. fl., er gengur í þá átt að laga hana. Ætla jeg ekki að ræða um þá brtt., því hún hefir þegar vakið miklar umræður, en verði hún samþ., er þar með bætt úr verstu göllunum á þeirri grein.  (E. A.: Munurinn er um 40 þús. kr.)  . Já, eða mikið meira. Við 12. gr. hefi jeg leyft mjer að koma fram með brtt., ásamt hv.þm. Borgf. (P. O.). Hv. frsm. (Þór. J.) áleit að vísu hæpið, hvort hún gæti komið til atkvæða, vegna þingskapanna, en úr því mun forseti skera á sínum tíma. Brtt. fer fram á það, að allar hámarks- og lágmarkstölur á launum lækna lækki um 500 kr. Vitanlega verður ekki stór sparnaður að þessari brtt., að áliti þeirra, sem ekki telja neitt sparnað, nema það teljist í tugum og jafnvel hundruðum þúsunda. En fyr má rota en dauðrota. Læknar munu vera nálægt 50 að tölu. Laun þeirra samkvæmt núgildandi launalögum munu nema 75–80 þús. kr. Eftir launafrumvarpinu, eins og það nú liggur fyrir, mun launafúlga þessara starfsmanna nema um 200 þús. kr., auk dýrtíðaruppbótar. Með dýrtíðaruppbót hygg jeg óhætt að áætla laun sumra lækna 6–8 þús. kr., auk þess, sem þeir vinna sjer inn fyrir læknishjálp og meðul. Sje jeg ekki, að ósanngjarnt sje að færa hámarks- og lágmarkslaun þessara starfsmanna niður um 500 kr. Það hefir ca. 50 þús. kr. sparnað í för með sjer fyrir ríkissjóð. Mjer hefði meira að segja fundist sanngjarnt að færa launin niður um 7–800 kr., en sá mjer þó ekki fært að koma fram með brtt. í þá átt. Mjer hefir skilist á sumum, utan þings og innan, sjerstaklega af hálfu læknastjettarinnar, að verði frv., eins og það liggur fyrir, ekki samþykt, muni horfa til vandræða, þar sem læknar, og ef til vill fleiri starfsmenn, muni segja af sjer. Skal jeg engu um það spá, hvort svo verður eða ekki. En þó nú að læknar tækju upp á því að segja af sjer, er jeg ekki viss um, að til stórvandræða horfði. Jeg býst ekki við, að þeir færu allir af landi burt - sumir þeirra ættu lítið erindi til útlanda - og þá sennilegt, að menn næðu til þeirra, meðan á samningum um launakjörin stæði. Flestir þeirra myndu praktisera. Auðvitað myndu þeir selja verk sín dýrara en taxtinn tiltekur, en sumir mundu fylgja honum nákvæmlega. En þeir - bæði jeg og margir aðrir -, sem ekki hafa ráð á því að leita læknis, þegar svona væri komið, verðum þá að deyja drotni okkar, án læknishjálpar. En stundum deyja menn með læknishjálp. Ýms lítilsvirðandi orð fjellu í minn garð hjer í deildinni og í blöðunum, út af brtt. mínum við 2. umr., af því að jeg þótti ekki nógu örlátur á fje landsins, enda fjellu þær allar. Verði þeim að góðu, sem að því studdu. Það er ekki nema gott, að menn sjeu ánægðir með gerðir sínar. Í þessu frv. er farið fram á meiri launahækkun, alment sjeð, en dæmi eru til hjer á landi. Menn eru að tala um dýrtíðina, og hversu allir hlutir hafi stigið í verði. Eins og allir viti það eigi af eigin reynslu, að 3 kr. nú munu vera minna virði en ein kr. var fyrir styrjöldina. En menn virðast álíta, að dýrtíðin hafi komið og komi harðast niður á embættismönnunum. Alt útlit er fyrir, að menn hafi gleymt því, að hún gengur yfir alla - rignir yfir rjettláta og rangláta - ef svo má að orði komast. Enginn neitar því, að dýrtíðin komi harðast niður á þeim, sem ekkert framleiða, en það eru fleiri en embættismennirnir. Hún kemur einnig hart niður á ýmsum atvinnurekendum. Verð landafurða hefir ekki hækkað að sama skapi sem verkakaup og útlenda varan hefir stigið. Þannig er það t. d. með ull og fleiri afurðir. Verðið á ull er tiltölulega lágt. Þetta sýnir, að dýrtíðin kemur einnig hart niður á bændum. Mjer hefir ekki dottið í hug að gera lítið úr erfiðleikum þeim, sem dýrtíðin hefir haft í för með sjer fyrir embættismenn. Jeg veit, að ýmsir þeirra - og þá sjerstaklega þeir, sem lægst hafa verið launaðir - hafa átt fult í fangi með að komast af. En almenningsálitið, áður en dýrtíðin hófst, var á þá leið, að þeir embættismenn, sem betur voru launaðir, myndu þola þó nokkra hækkun á lífsnauðsynjum, án þess að þurfa að grípa til þess fjár, er þeir höfðu sparað á „góðu árunum“. Afleiðing dýrtíðarinnar hefir orðið sú, að margir menn hafa neyðst til að spara við sig, og jeg efast ekki um, að embættismenn hafi einnig gert það. En það er vitanlega hægra að kenna heilræðin en halda þau, og á jeg þar við það, að áminna menn um að spara. En hitt er víst, og ekki nema eðlilegt, að menn, sem lifað hafa við góð kjör áður, eigi erfiðara með að spara við sig en aðrir. Jeg vil taka undir það með hv. 1. þm. S.-M. (Sv. O.), að embættismennirnir verða að taka sínu þátt í dýrtíðinni, og geta ekki búist við - eftir atvikum - að fá laun sín greidd eftir fylstu rjettlætiskröfum. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) vitnaði til þess, að bændur launuðu vel sína starfsmenn, t. d. forstjóra Sláturfjelags Suðurlands. Þetta er rjett og sýnir, að þeir kunna að meta það, þegar þeim hepnast að ná í góða starfsmenn. Í því sambandi skal jeg geta þess, að hjer er um miljóna fyrirtæki að ræða, sem ekki þarf minni aðgæslu við en mest varðandi embætti ríkisins, og engu minni ábyrgð fylgir en að vera t. d. skrifstofustjóri, póstmeistari o. fl.  (M. G.: Ekki hafa þeir 12 þús. kr. laun)  . Ekki nú, en koma til með að hafa, ef frv. verður samþ. óbreytt.  (E. A.: Ekki nema 9500 kr.)  . Og svo ýmislegt utan hjá, sem er ótalið, en jeg álasa þeim ekki fyrir. Hv. samþingismaður minn (E. A.) var hræddur um, að ef embættismennirnir væru látnir hanga á horriminni - eins og hann tók til orða - myndi það verða til þess, að engir vildu sinna því, að búa sig undir embætti og taka við þeim. Um það skal jeg engu spá, en ekki ber enn þá á, að svo sje.  (E. A.: Vantar ekki lækna og verkfræðinga?)  . Allir skólar eru nú fullir af ungum mönnum, sem eru að búa sig undir að taka við embættum. Getur verið, að viðkoman í einstakri mentagrein sje ekki nóg eitthvert árið, en slíkt jafnar sig. Að vísu hafa ýms góð embættismannaefni ráðið sig hjá prívatmönnum upp á síðkastið. Það er ilt, en við því er ekki hægt að gera. Þó að ástandið sje þannig nú, geta tímarnir breyst, og allir vonum við sjálfsagt, að dýrtíðin verði ekki óendanleg. Jeg hefi ekki reiknað nákvænilega út, hversu miklum auknum útgjöldum samþykt þessa frv. nemur fyrir ríkissjóð, en hygg, að aukin útgjöld, miðuð við þau laun sem nú eru, muni nema yfir 1 milj. króna. Jeg gat þess við 2. umr., að jeg hefði heldur kosið, að frv. þetta hefði ekki komið fram, en dýrtíðaruppbót núgildandi dýrtíðaruppbótarlaga hefði verið hækkuð, t. d. upp í 75–100%. Hygg jeg, að það hefði komið að fullum notum, en valdið minni umræðum og minni óánægju, bæði utan þings og innan. Sjerstaklega eru 12. og 33. gr. frv. þyrnir í augum mínum, er gera það að verkum, ef þær fást eigi lagfærðar, að jeg tel frv. alveg óviðunandi.

Þorleifur Jónsson Jeg stend að eins upp til þess, að gera grein fyrir brtt. þeirri, er jeg hefi flutt við frv. þetta og er á þgskj. 555. Fjallar hún um það, að færa Hornafjarðarlæknishjerað upp í hærri launaflokk. Hjeraðið er torsótt vegna margra og stórra vatna og mikilla vegalengda, og auk þess afskekt og strjálbygt. Af þessum ástæðum er hjeraðið ekki útgengilegt og ekki útgengilegra en ýms þau hjeruð, sem færð voru upp í hæsta flokk við síðustu umr. Eftir að Þorgrímur læknir Þórðarson fluttist burt árið 1905, gekk í mesta basli að fá lækni til að staðfestast í hjeraðinu. Þó tókst loks að fá lækni, sem verið hefir nú 5–6 ár, en búast má við, að hann fari þegar aðgengilegra hjerað losnar. Bætti það að vísu nokkuð úr skák, að sýslubúar tóku á sig þá byrði, án nokkurs styrks úr ríkissjóði, að reisa læknisbústað, svo að hjeraðið er nú aðgengilegra að því leyti en áður var. En þegar litið er á önnur hjeruð í hæsta launaflokki, svo sem Berufjarðarhjerað, Hólmavíkurhjerað. Höfðahverfishjerað og fleiri, sýnist mesta sanngirni mæla með því, að Hornafjarðarhjerað verði einnig sett í þennan flokk, því að í þeim hjeruðum munu hvorki erfiðari ferðalög nje minni aukatekjur en í Hornafjarðarhjeraði. Jeg ímynda mjer, að háttv. nefnd hafi flokkað hjeruðin niður eftir fólkstölu, og þótt það sje ekki rangur mælikvarði, er þó ýmislegt annað, sem kemur til greina, svo sem erfiðleikar, hvort læknirinn býr í þorpi o. s. frv. Háttv. frsm. (Þór. J.) sagðist ekki finna ástæðu til að mæla á móti brtt. Býst jeg við, að nefndinni þyki hún ekki að ástæðulausu fram komin, og vænti jeg þess, að háttv. deild sjái, að ekki er farið fram á neitt órjettlæti. Það hafa þegar verið langar umr. um þetta mál, og vil jeg því ekki tefja tímann. Brtt. á þgskj. 559, sem jeg hefi undirritað ásamt ýmsum fleiri þm., hefir sætt allhörðum andmælum. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir svarað þeim svo rækilega, að jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í það. Sjerstaklega get jeg ekki sjeð, að það sje svo voðalegt, þó að þinginu 1925 gefist tækifæri til að endurskoða frv. Í brtt. felst það eitt, að lögin skuli endurskoðuð 1925. Það ætti síst að vera óttalegt fyrir málsaðilja, embættismenn, að mál þetta sje þá tekið fyrir að nýju. Sama verð jeg að segja um 2. brtt. á sama þgskj., að hún er hættulaus. Það raskar ekkert grundvelli þessara laga, þótt dýrtíðaruppbót sje að eins greidd af 2400 kr., en ekki 3000 kr. Þetta kemur að eins við þá, sem eru á háum launum, og ætti því ekki að gera neinum ólíft. Fleira skal jeg ekki telja, þótt ástæða væri til að minnast margs - til að lengja ekki umr.

Hákon Kristófersson Jeg ber hjer fram brtt. á þgskj. 584. Þar er farið fram á, að Barðastrandarsýsla verði flutt úr 4. málsgrein í 3. málsgrein 11. gr. Jeg vil geta þess í þessu sambandi, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) bar við 2. umr. fram þá brtt., að flytja allar sýslurnar, sem taldar eru í 4. málsgrein, upp í 3. málsgrein. En fyrir klaufaskap minn - eftir því sem best verður sjeð af skjölum skrifaranna, sem telja, að jeg hafi greitt atkv. á móti till. - var brtt. feld. Jeg hefði gjarnan viljað flytja sömu brtt. nú við þessa umr., en sá mjer það ekki fært, vegna þess, að það er bannað í þingsköpum að bera fram brtt., sem einu sinni hafa verið feldar. Jeg tók því það ráð, að bera fram Barðastrandarsýslu eina, vegna þess, að jeg fæ ekki sjeð, að hún hafi að neinu leyti minni rjett á sjer en þær sýslur, sem taldar eru í 3. málsgrein. Jeg vil benda á, að sýslumanninum þar verður ekki betur launað samkvæmt frv., eins og það nú er, en í meðalári áður. Háttv. frsm. (Þór. J.) mintist lítillega á brtt. og taldi sjer ekki fært að mæla með henni, þótt hann hins vegar vildi ekki stjaka við henni. Mig furðar á þessum ummælum háttv.frsm. (Þór. J.), þar eð hann taldi engin vandkvæði á því við 2. umr., að færa Skaftafellssýslu úr 4. málsgrein upp í 3.  (Þór. J.: Sú sýsla er erfiðust)  . Barðarstrandarsýsla er ekki síður erfið, vegna hinnar miklu strandlengju og erfiðu yfirferðar um hana, bæði á sjó og landi. Menn munu ef til vill svara mjer því, að ekki sje sanngjarnt að taka Barðastrandarsýslu eina út úr, en skilja hinar 3 eftir í 4. málsgrein. En til þess liggja ýms rök, sem jeg áður nefndi og hirði ekki að endurtaka. Vona jeg svo, að brtt. verði vel tekið af háttv. deild. Eins og sjá má af brtt. á þgskj. 559, er jeg einn af flm. þeirrar till. Þessi till. hefir mætt hörðum dómum, og hafa jafnvel ósæmilegar getsakir verið gerðar í okkar garð. Það er ekki hægt að halda því fram með neinum sannindum, að brtt. sje árás á embættismenn. Þvert á móti höfum við allir flm.till. viljað sýna þeim þann sóma, sem oss þótti frekast fært, miðað við gjaldþol og lifnaðarhætti þjóðarinnar. Þetta er stórmál, sem krefst nákvæmrar íhugunar, og í því máli ættu engar öfgar eða sleggjudómar að komast að. Það, sem gert verður í þessu máli, á að gera með samviskusamlegri yfirvegun, yfirvegun, sem bygð sje á rjettlæti, án tillits til hótana eða ögrunarorða einstakra manna. Einmitt þess vegna væri nú vel til fallið að ákveða þegar að endurskoða launalögin eftir ákveðinn tíma. Háttv. frsm. (Þór. J.) sagði við 2. umr., að skoðanir sumra launamálanefndarmanna hefðu oft farið eftir því, hvernig á þeim hafi legið. Jeg er hissa á þeirri staðhæfingu, að jeg ekki segi óskammfeilni háttv.frsm. (Þór. J.), að viðhafa slík orð um meðnefndarmenn sína. Að mínu áliti gat hann ekki vitað um huga nema eins manns í nefndinni, og má honum best vera kunnugt um, hvort áður sögð ummæli hans hafi átt við þann heiðursmann. Háttv. frsm. (Þór. J.) kvað líka suma muni hugsa sem svo, að það yrði öruggasta meðalið til að komast á þing við næstu kosningar, að vera nú á móti flestum launabótum. Þessu má altaf slá fram. En óvænt kemur það manni, þegar það er gert af mönnum, sem jeg tel víst að megi segja um, að ekki vilja vamm sitt vita. Enn fremur sagði háttv.frsm. (Þór. J.), að þeirri skoðun hafi verið haldið lifandi úti um land alt, að ekki bæri að hækka laun embættismanna. Jeg hygg, að það sje þvert á móti. Úti um land er sú skoðun einmitt orðin ríkjandi, að laun þeirra beri að hækka, en þjóðin mun hafa búist við, að þess hófs yrði gætt, sem nauðsyn er á. Jeg vil ekki segja, að hófs hafi ekki verið gætt í frv., en látum reynsluna skera úr því. En með því að jeg hefi ástæðu til að halda, að þessi orð háttv.frsm. (Þór. J.) hafi verið töluð í minn garð og nokkurra annara, sem honum voru ósammála, þótti mjer ekki hlýða annað en mótmæla þeim. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) kom víða við í sinni greinagóðu ræðu, og studdist yfirleitt við góð og gild rök, eins og hans er venja. Hann bar saman kauphækkanir verkamanna og embættismanna. En störf þessara manna eru mjög ólík, þegar betur er að gáð, og því ekki frambærilegt að bera kjör þessara manna saman. Líti maður til dæmis á heimili, konur og börn verkamanna og flestra embættismanna. Hvernig er sá samanburður? Verkamenn og aðrir, sem ekki eru í þjónustu ríkisins, hafa miklu ótryggari atvinnu, og geta húsbændur þeirra vikið þeim frá starfi sínu með stuttum fyrirvara, fyrir jafnvel engar sakir. Svo er til dæmis um starfsmenn Sláturfjelags Suðurlands sem háttv.þm. (E. A.) tók til samanburðar. Þess má einnig geta því til samanburðar, að hið opinbera getur ekki launað sínum starfsmönnum eins og einstöku gróðastofnanir, sem leggja þá allan kostnað á viðskiftamenn sína. En það kemur oft fyrir, að embættismenn brjóta stórlega af sjer, án þess að gerð sje minsta tilraun til að þoka þeim úr sæti. Það mun rjett vera, sem háttv.þm. (E. A.) nefndi, að ýmsir embættismenn hafi leitað sjer aukavinnu utan hjá aðalstarfi sínu, en jeg sje síst ástæðu til að amast við því, ef menn á annað borð gegna vel embætti sínu. Jeg þykist þess fullviss, að embættismenn muni sætta sig við þær launabætur, sem þingið sjer sjer frekast fært að veita, því að þeim er skylt að taka þátt í erfiðum lífskjörum þjóðarinnar á þessum örðugu tímum. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) svaraði ummælum háttv. þm Stranda. (M. P.), er hann viðhafði við 2. umr. eftir að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) var dauður, svo jeg þarf ekki að eyða orðum að þeim. Eiginlega hefði mjer staðið næst að svara hv.þm. Stranda. (M. P.) fyrir hönd okkar beggja við 2. umr., en umr. voru þá orðnar svo langar, að jeg vildi ekki á þær bæta. Á þgskj. 566 flytja þeir 1. þm. Árn. (S. S.) og þm. Borgf. (P. O.) þá till., að 500 kr. sjeu dregnar frá hámarks- og lágmarkslaunum lækna. Þetta fer í sparnaðaráttina. En hversu feginn sem jeg vildi styðja allan sparnað, þá get jeg ekki fylgt þessari brtt., því að með því gengi jeg frá þeirri skoðun, er jeg hefi áður látið uppi um það atriði. Þess ber að gæta, að læknar fá mikinn hluta launa sinna með stríði og striti, og hætta jafnvel stundum lífi sínu við embættisrekstur sinn. 11. brtt. nefndarinnar, við 33. gr., um að bæta inn í frv. á eftir „sýslunarmenn landsins“ þessum orðum: „sem taldir eru í þessum lögum“, er mjer óskiljanleg. Jeg lít svo á, að dýrtíðaruppbótin eigi að ná jafnt til allra sýslunarmanna landsins. Jeg get nefnt til dæmis ullarmatsmennina, sem ekki eru nefndir í þessum lögum. Sama er að segja um alla þá menn, er starfa við símann víðs vegar um landið. Þessir menn eru svo miklu ranglæti beittir, ef brtt. nefndarinnar verður samþykt, að ekki má telja vansalaust af þinginu. Ef svo illa verður farið með þessa símamenn, sem út lítur fyrir, þá sýnist eins og þeir eigi að gjalda þess, að þeir hafa ekki komið fram með hótanir, ef ekki annað verra, gagnvart þinginu. Hvaða vit er nú í að gera enga endurbót á launum þeirra, ef það er satt, sem sagt hefir verið hjer oft og mörgum sinnum, að 3 krónur nú sjeu ekki meira en 1 króna áður? Ef 11. brtt. nefndarinnar verður samþykt, fá þessir menn enga bót frá því sem nú er.  (S. S.: Það er nauðsynlegt, að svo verði)  . Um nauðsynina skal jeg ekkert segja, en ranglátt er það. Ef háttv. deild ætlar að verða sjálfri sjer samkvæm, má hún ekki samþykkja 11. brtt. nefndarinnar.

Pjetur Ottesen Umræðurnar eru þegar orðnar æðilangar, en það er mín afsökun, að þetta er í fyrsta sinni, að jeg tek til máls við umr. þessa máls. Það var aðallega eitt atriði, sem jeg vildi minnast á: samanburðurinn á kaupgjaldi verkamanna og launum embættismanna, eins og þau eru áætluð í frv. Það hafa þegar margir háttv.þm. gert þennan samanburð, og þótt hlutskifti embættismanna miður gott og að launahækkun þeirra sje ekki nærri eins mikil og kaupgjaldshækkun verkamanna. Menn hafa minst á kaup togaraháseta, daglaunamanna í kaupstöðum, og það hefir jafnvel verið sagt, að kaup vinnumanna í sveitum sje orðið hærra en byrjunarlaun presta. Jeg ætla, að það væri háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem sagði það. Sem vænta mátti, rann honum blóðið til skyldunnar, þeim góða manni. Jeg ætla nú að reyna að sýna fram á, að þessi samanburður er ekki alls kostar rjettur. Eftir því, sem jeg hefi komist næst, hefir kaupgjald verkamanna rúmlega þrefaldast frá því, sem það var fyrir stríðið. Þetta mun láta nærri. Sje jeg t. d., að á áætluninni til vega- og brúargerða munar því, sem kaupgjaldið væri þrefaldað. Til samanburðar vil jeg benda á 1. lið 12. gr. launafrv., um laun læknanna. Þessi grein hefir tekið miklum breytingum frá því, sem stjórnin ætlaðist til. Meining stjórnarinnar var að aukatekjurnar væru mjög verulegur þáttur í launum lækna, og miðaði hún föstu launin við það, að læknataxtinn yrði hækkaður allmikið. Um þessa stefnu var mikið deilt á aukaþinginu í fyrra, og varð niðurstaðan sú, að föstu launin voru hækkuð nokkuð, en taxtarnir voru látnir halda sjer, og auk þess var ákveðin dýrtíðaruppbót af aukatekjunum, sem aldrei skyldi verið hafa, því sú ráðstöfun var fáránlega vitlaus og var mest vatn á myllu einstakra manna. Jeg játa það, að jeg er yfirleitt samþykkur þeirri stefnu, að hækka föstu launin, en láta taxtana halda sjer. Læknishjeruðunum er skift í 3 flokka, þannig, að í fólksflestu hjeruðunum eru föstu launin ákveðin lægst, en hæst í þeim fólksfæstu. Er þessi regla í sjálfu sjer alveg rjett. Hámark launanna er ákveðið svo: í lægsta flokki 3500 kr., í miðflokki 4000 kr. og í hæsta flokki 4500 kr. Með dýrtíðaruppbótinni, sem mun láta nærri að vera nú 90% á alla launahæðina, verða þau þá: í lægsta flokki 6650 kr., í miðflokki 7600 kr. og í hæsta flokki 8500 kr. Hækkunin á þessum lið, launum lækna, hefir því að meðaltali nærri fimmfaldast frá því, sem var fyrir stríðið. En eins og jeg hefi tekið fram, hafa laun óbreyttra verkamanna lítið meira en þrefaldast. En svo bætast við aukatekjur læknanna, og eru þær eigi taldar með hjer í þessum samanburði, heldur alveg slept í báðum tilfellunum. Það nær því engum sanni, er menn halda því fram, að hjer sje eigi um tiltölulega meiri hækkun að ræða en þá hækkun, sem orðið hefir á kaupgjaldi verkamanna. Hækkun á launum embættismanna í þessu frv. skarar þar langt fram úr. Að vísu mun hækkunin í þessum lið vera mest tiltölulega, en það munar þó minstu og á flestum hinum liðunum, þótt nokkuð mismunandi sje. Jeg skal ekki spá neinu um það, hvaða ráð gefast til þess að sjá fjárhag landsins borgið, ef svo stórt stökk er tekið nú í launahækkuninni, en jeg get gefið hjer nokkrar tölur til skýringar. Föstu launin eru áætluð 1.145.000 kr. á ári, dýrtíðaruppbótin af þeim 1.068.000 kr., eða öll launin samtals 2.213.000 kr. Tekjuáætlun næsta fjárhagstímabils er áætluð sem næst 7.803.600 kr., eða á ári 3.901.800 kr., og reikni maður tekjuaukann, sem áætlaður er af tekjuaukafrv., sem samþykt hafa verið á þessu þingi, 1.300.000 á fjárhagstímabilinu, því á ári 650.000 kr., verða allar tekjurnar til samans 4.551.800 kr. á ári. Þegar laun embættismanna eru dregin frá, verðá eftir af tekjunum til allra annara útgjalda 2.338.800 kr. En hjer eru ekki öll kurl komin til grafar. Laun annara starfsmanna landsins en þeirra, sem standa í stjórnarfrv., sem eru margir, nema hjer um bil 175.000 kr., og þótt ekki sje nú gert ráð fyrir því, að þessir menn fái hærri dýrtíðaruppbót en eftir dýrtíðaruppbótarlögunum frá 1917. þá nemur dýrtíðaruppbótin 105.000 kr., og verður það samtals 280.000 kr. Eftir verður þá af tekjum landssjóðs 2.058.800 kr. Annars vildi jeg beina þeirri spurningu til hæstv. stjórnar - þar er að vísu enginn við fremur en vant er, - hvað hún ætli sjer með þá menn, sem ekki standa í þessu launafrv., hvort þeir eiga að halda dýrtíðaruppbót eftir dýrtíðaruppbótarlögunum, eða hvað. Meðal þeirra er t. d. allir eftirlaunaskarinn, póst- og símamenn utan Reykjavíkur og margir fleiri. Jeg spyr að þessu af því, að ekkert hefir verið á þessa menn minst og ekkert heldur heyrst um það, hvort nema eigi úr gildi dýrtíðaruppbótarlögin eða ekki. Líklega er þó ekki meiningin, að þeir, sem teknir hafa verið upp í stjórnarfrv., eigi líka að hafa dýrtíðaruppbót eftir þessum lögum í ofanálag á alt hitt. Yfirleitt virðist mjer gengið furðulangt í frv., og þykist jeg hafa sýnt fram á, svo að eigi verði á móti mælt, að kauphækkun verkamanna kemst ekki í nokkurn samjöfnuð við þessa launahækkun. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að Sláturfjelag Suðurlands hefði hækkað laun starfsmanna sinna um 100%  (E. A.: Já, 6000 kr., um 100%)  . Það eru víst ekki margir á þeim launum en jeg vil spyrja hv.þm. (E. A.), hvort hann þekki nokkra stofnun sem borgi starfsmönnum sínum meira en helminginn af öllum tekjum sínum. Jeg vil taka undir með því, sem háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að sjálfsagt væri að embættismennirnir yrðu á sinn hátt eigi ver úti en aðrir íbúar landsins, en þeir yrðu líka að bera byrðarnar að sínum hluta. En eftir þessu frv. verða þeir hafðir í einskonar hærra veldi. Það blæs ekki byrlega fyrir þeim, sem vilja draga úr launaviðbótinni eða hamla á móti þeirri frekju, liggur mjer við að segja, sem mál þetta er sótt með. Stjórnarfrv. hefir nú verið hækkað um 200 þús. kr., og er helst útlit fyrir, að allar miðlungstilraunir verði strádrepnar. Jeg man, að við aðra umr. kallaði háttv.þm. Stranda. (M. P.) brtt. við 33. gr., um að draga úr dýrtíðaruppbótinni. sprengidufl, og ljet í ljós, að óvarlegt væri að samþykkja hana, og að embættismenn mundu kann ske grípa til örþrifaráða, ef kröfur þeirra yrðu ekki uppfyltar út í ystu æsar. Kalla jeg það örþrifaúrræði, ef þeir ætluðu að leggja niður embætti sín, eða fara af landi burt. Jeg geri nú annars ráð fyrir því, að embættismenn yfirleitt sjeu þjóðræknari menn en svo, að þeir sætti sig ekki við sanngjarnar launabætur, og að þær sjeu það má með fylsta rjetti segja, þó eigi sje jafnlangt gengið, sem hjer er lagt til. Jeg held því, að hv.þm. Stranda. (M. P.) geri embættismönnum rangt til með því að vera að flíka þessu hjer, sem auðvitað á að vera nokkurskonar hótun. Því hefir verið haldið fram að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hafi sagt, að þetta launahækkunarfrv. mundi valda útflutningi úr landinu. Jeg hefi aldrei heyrt hann halda því fram, en aftur á móti hefi jeg heyrt háttv.þm. Stranda. (M. P.) segja, að það væri lítil eftirsjón í þeim mönnum, sem flyttu burt úr landinu undan þeim álögum, sem af slíku frv. sem þessu leiddi. Jeg vil nú snúa þeirri setningu við og segja, að þeir embættismenn, sem ekki vilja sætta sig við sanngjörn laun, og hafa í hótunum með að flytja af landi burt, ef ekki verði sagt já og amen við fylstu kröfum þeirra, að það sje þá engin eftirsjón í þeim, og að þeir ættu að fá „reisupassa“ hve nær sem er.  (E. A.: Það yrðu sennilega ekki þeir óhæfustu, sem færu)  . Þó tillaga sú, sem við háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. O.) flytjum ásamt fleirum, verði samþykt, eru launakjörin svo rífleg og sómasamleg, að allir sanngjarnir menn munu vel við una. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Mál þetta er orðið þrautrætt. Jeg geri sem sagt ráð fyrir, eftir því sem fram hefir komið í umræðunum, að brtt. okkar fái daufar undirtektir. En jeg er svo óánægður með frv. eins og það er, að jeg greiði óhikað atkvæði á móti því, ef allar brtt. verða feldar. Kýs jeg þá heldur, að lappað verði upp á dýrtíðaruppbótarlögin gömlu.

Sveinn Ólafsson Háttv. þm. Borgf. (P. O.) er að mestu búinn að taka af mjer ómakið, svo jeg get lofað því strax, að tefja ekki mikið umræðurnar. Það eru ekki nema tveir hv.þm., sem jeg hefi útistöður við, og þeim er að miklu leyti svarað. Það eru þeir háttv.þm. Stranda. (M. P.) og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). Jeg skal eigi deila lengi við háttv.þm. Stranda. (M. P.) um sprengjuduflin, fremur en orðið er; getur hann hrósað happi, hve vel hann sleppur þar með sjálfsrjettlætinguna. Hann mintist á „inflúensuna“, en láðist að geta þess, að mikill hluti landsins slapp við hana, svo eitthvað annað hefir valdið aukatekjum læknanna þar en sá faraldur. Hann vildi efast um, að tillaga okkar færi í þá átt, að skapa meira rjettlæti, og þóttist geta rökstutt það, að hún tæki að eins tillit til miðlungslaunanna, en ekki hinna hæstu og lægstu. En aðgætandi er, að við 2. umr. var okkur markaður bás, svo við gátum ekki komið á þeim jöfnuði, sem annars var eðlilegur og rjettlátur. Benti hann á, sem vott þess, að tillagan væri órjettlát, að menn, sem hefðu 4500 kr. laun, mistu af 700 kr. rjettmætri dýrtíðaruppbót. Þetta sannar ekkert, enda hefir háttv.þm. (M. P.) ekkert sjálfdæmi um það, hvað sje rjettlát launabót. Eftir frv. mundu slíkir menn nú í ár fá launin bætt í næst 9090 kr., og sjeu þar dregnar frá 700 kr., verða þó eftir 8390 kr., og má það viðunanlegt heita. Þess verður vel að gæta, að margir þeirra manna, sem hafa um 4500 kr., svo sem háskólakennarar og aðrir kennarar við æðri skóla, hafa 3–4 mánaða hvíld frá starfi sínu einmitt á arðsamasta tíma ársins, og eru það hlunnindi, sem meta má móti fjórðungi eða þriðjungi launa. Mjer finst full ástæða til að taka tillit til þessa, því tíminn er fremur öllu öðru peningar. Það eru einmitt þessi hlunnindi, sem valda því, að bæði jeg og fleiri unum ekki við niðurstöður frv. Jeg álít t. d. ekki saman berandi starf skrifstofumanna í stjórnarráðinu og starf mentaskóla- eða háskólakennara, sem ekkert hafa að gera fjórðung eða jafnvel þriðjung ársins. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) fann ástæðu til að snúa út úr till. á þgskj. 559 og væna okkur blekkingum og skopast að þeirri framsýni okkar, sem sæi fyrir dýrtíðarlok 1925, eins og við værum herrar yfir árferðinu. Það var óþarfa orðaleikur, og sannaði ekkert út af fyrir sig, annað en skort á röksemdum gegn þessu sjálfsagða ákvæði. Í því liggur ekkert annað en að við ætluðumst til, að við lok þessa tíma tæki löggjafarvaldið ákvörðun um, hvernig þessu skuli hagað framvegis. Tillagan er eingöngu komin fram af því, að við þykjumst að svo stöddu ekki geta sjeð, hvernig þetta fyrirkomulag muni reynast, sjerstaklega af því, að áætlanir þær, sem fyrir hendi eru, hafa reynst svo óljósar, að eigi verður fyllilega á þeim bygt um upphæð eða niðurskipun. Hv. þm. (M. P.) hefir nokkuð fyrir sjer í því, að verk okkar flm.till. á þgskj. 559 er vanþakklátt, og tjáir ekki að sakast um það, þótt einhverjum misfalli við okkur. Hjer er enginn markaður til að kaupa vinsældir, og jeg fer minna ferða, hvað sem líður um slíka verslun. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Bar margt á góma hjá honum - og þó ekki ýkja margt svaravert, þó nærgöngult virtist sumt af því, fljótt á litið. Margt af því var endurtekningar á orðum hv.þm. Stranda. (M. P.), þó vikið væri við orðalaginu. Honum varð tíðrætt um það í meira lagi, að jeg hefði talað um það, að embættismenn ættu að bera sinn hluta af byrðum dýrtíðarinnar. En hann vjek þessu þannig við, að jeg hefði sagt, að þeir hefðu aldrei gert það. En þetta er rangt. Jeg játaði þvert á móti, að embættismenn hafi borið mikið af þessum byrðum, en jeg neita því, að engir hafi borið meira en þeir, og þess vegna er takmarkið nú að jafna byrðarnar. Ef einhver skyldi efast um þetta, að aðrir hefðu orðið harðar úti en embættismenn, vil jeg benda á það, sem reyndar er alkunna, að úti um alt land eru sveitarfjelög og einstakar fjölskyldur sokknar í stórskuldir vegna dýrtíðarinnar, og margir, sem áður voru bjargálna, komnir á sveitina. Jeg þekki sjálfur allmörg dæmi þess úr minni sveit og nærsveitum. En við alt þetta hefir byrðin auðvitað þyngst á sveitarfjelögunum eða þeim einstaklingum, sem næst stóðu þessu fólki. Hafa margar sveitir orðið fyrir þeim skakkaföllum, sem ekki verða unnin upp á tugum ára. Jeg þekki ekkert líkt þessu hjá embættismönnum landsins, þótt jeg viti að margir þeirra hafi orðið á stríðsárunum að neita sjer um ýms þægindi, sem þeir áður höfðu notið, enda hefir sárasti broddur dýrtíðarinnar verið brotinn af fyrir þeim með dýrtíðaruppbót. En hvar er dýrtíðarhjálpin, sem smábændur og fátækari útvegsmenn hafa fengið? Og ekkert einsdæmi er það um embættismenn, þótt safnað hafi skuldum í þessari dýrtíð. Það hefir annarhver maður gert. Embættismenn hafa líka reynt að ljetta þessu af sjer, með því að leita sjer ýmissar aukavinnu, og er slíkt síst lastandi. Með því hafa þeir einmitt sýnt fullan hug á því, að bera sinn hluta byrðanna, og hafi þeir þakkir, sem það hafa gert. Þá hefir mönnum orðið tíðrætt um verðfall peninga og það, hversu dýrtíðaruppbótin hafi hrokkið skamt. Jeg veit, að þetta er satt, að 3 kr. nú gera tæpast meira en að jafnast við 1 kr. áður. Og jeg veit það líka, að enn skortir nokkuð á, að bættur sje verðmunurinn alstaðar. En hv. þm Borgf. (P. O.) tók það rjettilega fram, að á sumum sviðum launafrv. væri meira en bættur hallinn, t. d. að því er snertir læknalaunin, þar sem ekki er að eins þrefaldað, heldur sumstaðar fjór-, fimm- eða jafnvel sexfaldað kaupið, þegar launabót eftir verðstuðli þessa árs bætist við. Í sambandi við þetta hefir einnig oftast verið dreginn fram samanburður á embættismannalaunum og verkamannakaupi, og það hefir rjettilega verið bent á, að kaup verkamanna hafi þrefaldast eða fjórfaldast víðast hvar. En þó mega menn ekki gleyma því, þegar um þessa stjett er að ræða, að hún hefir oft og einatt ekki atvinnu nema dag og dag á stangli, svo að margir vinnudagar falla úr á milli. Þess vegna eru kjör þessara tveggja stjetta ekki saman berandi. Þá hafa embættismannalaunin líka verið borin saman við launakjör þau sem bændur bjóða sínum starfsmönnum, og því haldið fram, að allir atvinnuveitendur, nema ríkið, hafi sjeð nauðsyn og rjettmæti þessarar launakröfu og talið skyldu sína að bæta úr skák. En jafnvel þó nokkur sannleiksneisti leynist í þessu, má þó frekar telja það tilraun til að kasta fram fyndinni samlíkingu eða slagorði, en að það sje ábyggileg rök. Vinnuveitendur hafa neyðst til að bjóða það kaup á síðustu tímum, sem mjög er óvíst að þeir rísi undir, einkum sveitabændur. Og líkt getur farið um launakjör þau, sem embættismenn nú heimta, að allsendis er óvíst, að ríkissjóður rísi undir, nema með mjög auknum sköttum, og það á þeim, sem lítils eða einskis eru megnugir. Enn ótti, sjerstaklega magnaður, hefir gripið suma menn í þessu máli. Þeir þykjast sem sje sjá, að takmörkun á launum embættismanna muni verða til þess, að þeir geri verkfall og leggi niður störf, eða þá til þess, að úrkastið eitt af embættislýðnum fengist til að gegna störfum. En þetta er ekkert nema spádómur eða ógnun, og má hver trúa sem vill. En fráleitt geri jeg það. Jeg held þvert á móti, að embættin verði mörgum keppikefli með þeim kjörum, sem jeg hefi gert ráð fyrir, og má ekki gleyma því í þessu sambandi, að þó laun ýmsra embættismanna sjeu lægri en laun einstöku fulltrúa eða skrifstofumanna hinna stærri fjesýslufyrirtækja, er staða embættismannanna og störf tryggari og ábyggilegri. Það hefir einnig verið fært fram launahækkuninni til málsbóta, að með hærri launum mætti krefjast meira starfs og meiri skyldurækni af embættismönnum. Þetta er sjálfsagt rjett, það má heimta þetta. En hitt er annað mál, hvort það verður gert. Að vísu væri þess engin vanþörf, en hjer er margs að gæta. Umburðarlyndi almennings um vanrækslu embættismanna er alþekt, og fráleitt hefi jeg orðið þess var, að háttlaunaðir embættismenn væri skylduræknari en þeir láglaunuðu. Menn hafa komið hjer með ákveðnar tölur til að sýna upphæð launabótanna eftir till. nefndarinnar. Hv. þm. Borgf. (P. O.) hafði það eftir frsm. nefndarinnar, að upphæðin mundi vera alls sem næst því 175 þús. kr. En jeg tel þetta fjarri sanni og ímynda mjer, að með meiri líkum mætti nefna 300 þús. kr. Því menn verða að gæta þess, hver urmull starfsmanna það er, sem hjer kemur til greina, sem sje alþýðukennarar úti um alt land, póst- og símamenn, síldarmatsmenn, lýsismatsmenn, ullarmatsmenn, fiskimatsmenn, hreppstjórar, yfirsetukonur - að svo miklu leyti, sem þær eru landssjóðslaunaðar - o. fl. Hjer safnast þegar saman kemur, og auðvitað verður að gera ráð fyrir því, að þessum starfsmönnum verði greidd uppbót eftir sama mælikvarða og hinum, sem taldir eru í lögunum. Annað væri ekki sanngjarnt.

Pjetur Þórðarson Jeg býst ekki við að þurfa að tala mikið í þessu máli. Við 2. umr. gat frsm. (Þór. J.) þess, að nefndinni hefði ekki verið fyllilega ljóst, hvað meint hefði verið með ákvæðinu í upphafi 33. gr., hvort ætla ætti öllum emembættismönnum og sýslunarmönnum uppbót eftir frv. þessu, eða að eins þeim, sem þar eru nefndir. Forsætisráðh. (J. M.) svaraði á þá leið, að ekki væri meiningin að veita öllum starfsmönnum dýrtíðaruppbót, enda er komin fram brtt. frá nefndinni um að taka ýmsa upp í frv., sem ekki voru í því upphaflega. Margir verða þó enn þar fyrir utan. Jeg hefði því gjarnan viljað vita eitthvað meira um þetta, eða hvernig fara ætti með þá, sem eigi eru teknir upp í frv., og ætlaði að koma fram með þá fyrirspurn til hæstv. forsætisráðh. (J. M.), hver meiningin væri með þessu. En þar sem hann er nú ekki viðstaddur, og mun ekki verða við þessa umræðu í kvöld, get jeg látið hjá líða að koma með spurninguna. Eftir því, sem fram er komið, finst mjer líklegt, að fjöldi smærri starfsmanna ríkisins verði settur hjá í þetta sinn, að njóta sanngjarnrar uppbótar, en finst þó á hinn bóginn ekki furða, þó mönnum þyki ekki tiltækilegt að fara lengra en gert hefir verið. Mjer virðist liggja á bak við sú vitund hjá flestum eða öllum háttv. þingdm., að halda verði spart á um leið og teknar eru til greina sanngjarnar kröfur. Má í þessu sambandi benda á, að þegar atkvgr. í þessu máli var afstaðin við 2. umr., hrutu þau orð frá sessunaut mínum, sem þó er framarlega í því, að taka til greina launakröfur starfsmannanna, að við hefðum sparað ríkissjóði 100 þús. kr. útgjöld með atkvgr. okkar um launauppbætur presta, og var auðheyrt, að hann var því mjög feginn. Jeg hefi mikla tilhneigingu til að vilja spara sem mest, en vil þó gefa eftir fyrir sanngjörnum kröfum, og vildi því bera sáttarorð á milli þeirra, sem miklar kröfur gera og hinna, sem mest vilja spara. Jeg taldi of langt gengið með brtt.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og þm. Barð. (H. K.) við 2. umr., um að færa niður þann hluta launanna, sem dýrtíðaruppbótin skyldi greidd af, og greiddi því atkv. móti henni. Jeg ætla ekki að útlista. hve mikið á milli ber, á hvoruga hliðina; háttv.þm. hafa þegar gert það, og býst jeg við, að þeir sem lengst hafa farið í kröfum sínum og sem næst sanngirni eftir áliti þeirra sem borgun eiga að fá fyrir starf sitt, hafi mikið til síns máls. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) benti á, að þegar starfsmennirnir fengju betri laun, myndu þeir vinna betur verk sín, en þau hefðu þeir oft orðið að slá slöku við og fá sjer aukavinnu, þar sem launin fyrir þau hafi hrokkið svo skamt. Jeg játa, að háttv.þm. (E. A.) hefir mikið til síns máls. En hræddur er jeg um, að þeir starfsmenn sem mest hafa starfsþol, muni ekki neita sjer um aukastörf, þó þeir fái kröfum sínum framgengt, því mikið vill meira Háttv. þm. kannast við, að sem mest þurfi að spara, og hefir komið fram rík tilhneiging í þá átt. Tveim dögum eftir 2. umr. þessa máls var gefið yfirlit yfir það, hvernig fjárhagur landsins myndi verða næsta fjárhagstímaþil. Kom þá í ljós, að útlit er fyrir, að fjárhagsástandið verði alt annað en glæsilegt. Með þetta fyrir augum vænti jeg þess, að þeir, sem ríkast fylgja kröfunum játi, að gæta verður allrar varúðar, og taki alt það til greina, er miðar til nauðsynlegs sparnaðar. Þá má benda á það, að þeir, sem mestum sparnaði halda fram, eru ekki sjálfum sjer samkvæmir. Allir ota þeir fram brtt., hver fyrir sig, er hafa í för með sjer útgjaldahækkun, og þó að hver upphæð fyrir sig sje ekki stór, er þess að gæta, að margt smátt gerir eitt stórt. Má í þessu sambandi benda á t. d. brtt.hv.þm. Barð. (H. K.), sem fer í þá átt, að færa sýslumanninn í Barðastrandarsýslu upp í launaröðinni. Og svo er þetta um margar fleiri brtt., er hjer liggja fyrir frá sparnaðarmönnum. Sama er að segja um brtt.hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.). Þó hún hafi allsanngjarnlegan blæ á sjer, þá gengur hún þó ekki í þá átt að spara. Jeg segi þetta ekki í því skyni, að sanngirni mæli ekki með því, að brtt. nái fram að ganga. Mjer dettur heldur ekki í hug að rengja rök þau, er hv 2. þm. Árn. (E. A.) færði fyrir launakröfum embættismanna landsins. Jeg veit, að meiri hluti okkar ágætu ríkisstarfsmanna hefir tekið drengilegan þátt í dýrtíðinni, með því að leggja hart á sig og spara. En jeg held þó, að dýrtíðarörðugleikarnir hafi ekki tekið meira til þeirra en flestra okkar hinna. Jafnframt því, sem örðugleikar hafa hert þá og stælt til að standast dýrtíð og erfið kjör, vænti jeg að þeir sjái, að þetta er sameiginlegt með öllum þorra landsmanna. Út af þessum fáu athugasemdum á báða bóga þykir mjer sanngjarnt, að deildin fallist á brtt.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og fjelaga hans, við 33. gr. frv., þar sem hún hefir - eins og hún er nú - ekki víðtækari áhrif en það, að lækka dálítið samanlögð laun og launauppbót þeirra starfsmanna landsins, sem hærri laun hafa eftir frv. Jeg sagði áðan, að mjer þætti till.hv.þm. (Sv. Ó.) við 2. umr. ganga of langt í því, að færa launabætur niður, og greiddi því atkv. móti henni; en jeg vil spara svo, sem jeg tel lengst mega fara í þá átt, og ætla því nú að greiða atkv. með brtt.hv.þm. (Sv. Ó.) við 33. gr., er gengur í þá átt, að færa niður hámarkið úr 3000 kr. í 2400 kr. og að binda uppbótina því skilyrði, að hún verði endurskoðuð árið 1925.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg er nú orðinn syfjaður, enda vill svo heppilega til, að tiltölulega lítið af umræðunum hefir komið nefndinni við. Þingmenn hafa mest verið að yrðast á sín á milli, og vil jeg ekki vera að blanda mjer í það. Mjer þykir leitt, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) er ekki við, því jeg þurfti að svara honum. Það var viðvíkjandi fulltrúa stöðvarstjórans á Seyðisfirði. Hann gat þess, að þó hann hefði skipað þann mann, þá teldi hann óþarft að hafa hann. Þótt hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hefði fengið sömu upplýsingar og jeg, efaðist jeg samt um, að ástæða væri til að greiða þessum manni laun, þar sem Stóra norræna ætti að rjettu lagi að launa hann. Til þess að ganga úr skugga um, hvað rjett væri í málinu. sneri jeg mjer til landssímastjórans og spurði, hvort maðurinn mundi vera nauðsynlegur. Taldi hann svo. Enn fremur inti jeg eftir, hvort ekki væri samkvæmt samningnum hægt að heimta það, að Stóra norræna launaði hann. Kvað símastjóri nei við því. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði, að ekki væri um annað að gera en láta við svo búið standa. En eitt er það, sem jeg tel að megi gera, og það er að fella hann burt úr þessu launalagafrv., ef skeð gæti, að hægt væri að liðka svo málið við Stóra norræna, að það taki launin á sínar herðar. Verður maðurinn þá áfram í fjárlögunum, eins og verið hefir. Annað er það ekki, sem jeg hefi að svara hæstv. forsætisráðherra (J. M.), því hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir tekið af mjer ómakið hvað söfnin snertir. Þá var það hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Hann lagði lítið til nefndarinnar, heldur tók hann að kastast á sprengiduflum við hv.þm. Stranda. (M. P.), en jeg vona, að þau dufl verði hvorugum að skaða. Eitt var það þó, sem jeg vildi minnast á. Mjer fanst sem hv.þm. (Sv. Ó.) hefði ekki sett sig vel inn í 33. gr., þar sem honum fórust svo orð, að sumir embættismenn lifði eins og kóngar, og fengju uppbót, hvort sem dýrtíð væri eða ekki. Þetta sýnir, að hann hefir ekki skilið 33. gr., þar sem uppbótin miðast eingöngu við vöruverðið, en það vitanlega lækkar eftir því, sem dýrtíðinni ljettir. Þá sagði hann enn fremur, að menn væðu í villu og svima hvað uppbótina snerti. Þetta sýnir enn áþreifanlegar, að hann hefir ekki skilið, hvað verðstuðullinn á að sýna. En það getur verið, að hann hafi gert þetta af ásettu ráði enn þokukendara og dularfyllra, til þess að menn síður reyndu að gera sjer þetta ljóst. En alt þetta mun vera þýðingarlaust við hv. deildarmenn, því þeir munu hafa fullan skilning á þessu máli og alls ekkert verða þar ruglaðir. Þá gat hann þess, að hann hefði komið fram með till. í nefndinni um það, að dýrtíðaruppbótin væri ekki látin ná nema til ársins 1930, og að sú till. hefði verið samþ. Fór hann nokkuð hörðum orðum um, að það hefði ekki verið tekið upp í brtt. nefndarinnar. En svo stóð á því, að þegar við skrifarar nefndarinnar fórum að athuga tillöguna betur, virtist okkur svo, sem hún mundi hafa verið feld síðar, svo sem aðrar fleiri bráðabirgðatillögur, eða henni hefði verið breytt, eftir að menn höfðu fengið betra tækifæri til að athuga málið. Sje jeg ekki, að þetta í raun og veru geri svo mikið til. Við skrifarar nefndarinnar höfum átt tal með okkur um þetta atriði síðan, og eftir nýja rannsókn höfum við enn ekki fundið með vissu, hvort það hefir verið okkar sök. En einkennilegt er það, að þm. gat þessa ekki við 2. umræðu, þegar það átti við. En nú er bætt úr þessu að því leyti, að komin er fram önnur till., sem gengur í sömu átt. En eins og jeg tók fram í dag, finst mjer brtt. þessi þýðingarlaus, því að ef alþjóð mundi ofbjóða, eins og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) segir, þá myndi hún heimta, að lögunum yrði breytt, og það fyrir 1925. Það skyldi ekki vera, að hjer lægi á bak við sú skoðun, að dýrtíðaruppbótin ætti alls eigi að ná nema til ársins 1925, hvernig sem ástandið yrði þá. Tillagan virðist ekki vera gerð í neinum öðrum tilgangi en að þetta líti betur út fyrir sjónum alþýðu. Þá gat hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um það, að jeg hefði minst á í ræðu minni í dag, að sparnaðurinn, sem vanst við 2. umr., mundi nema um 180 þús. Og kvað hann það ekki rjett. Slíkt má altaf segja, þegar ekki er hægt að láta tölurnar tala. Veit jeg þó með vissu, eins og hv.þm. (Sv. Ó.), að lækkunin á uppbót presta nemur um 109 þúsundum. Að öðru leyti getur hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sjálfur reiknað, hvað stuðull úr 102 niður í 85 gerir mikið til vinnings. Og mun hann þá sjálfur sannfærast um, að jeg fer með rjett mál. Hann sagði, að till. sín um lækkun á uppbótarlágmarkinu úr 3 þús. niður í 2 þús. hefði í för með sjer 200 þús. kr. lækkun. Við það þarf ekki einasta að setja spurningarmerki, heldur undirstrika jeg það sem gersamlega rangt, og er það á fullu vitorði þm. Enn fremur segir hann, að með því að setja lægra takmarkið 2400 muni sparast um 40 þús. Þetta er sanni nær. En þá er hætt við, að það sjáist, að þó að lágmarkið væri sett 2 þús., þá muni varla vinnast 200 þús. Og mun hann þarna nægilega hafa hrakið sjálfan sig. Þá er skólastjórinn á Eiðum. Hv. þm. (Sv. Ó.) vill hækka hámark launa hans, og taldi öll vandkvæði á því, að fá menn í embættið. Sömu skoðun hafði hann altaf haldið fram í nefndinni viðvíkjandi kennurum þessa skóla, og hefir nefndin áður tekið tillit til þessa, með hækkun á laununum. Vænta mætti, að hann gæti ætlað þeim ástæðum sínum nokkru víðari hring en Suður-Múlasýslu, og svo mun mega segja um fleiri. (Sv. Ó.) Þetta er alveg rangt; jeg hefi aldrei talað þessi orð). Jeg skýt máli mínu til nefndarinnar, og mun hún með mjer sanna það, að þetta hafa verið og eru ástæður þm. (Sv. Ó.) fyrir þessari launahækkun. En það fer oft svo, að þegar fara á að draga rjettar ályktanir af orðum hv.þm. (Sv. Ó.), vildi hann heldur hafa þau ósögð; það brennur við, að hv.þm. verði starsýnt á sitt eigið kjördæmi. Þá er næstur hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Ræða hans gekk mest út á læknana. Enda snertir brtt. hans þá aðallega. Breytingin, ef till. hans yrði samþ., sagði hann að yrði ekki önnur en sú, að læknarnir framvegis yrðu praktiserandi. Líklegt væri raunar, að þeir yrðu nokkru dýrari, og skeð gæti, að einn og annar dæi drotni sínum „læknislaust - eða án læknishjálpar“, bætti hann við. Við skulum gera ráð fyrir því, að hjer væri um að ræða líf hv. 1. þm. Árn. Og þegar litið er til þjóðmálastarfsemi hans allrar, mundi öllum koma saman um, að meira tjón er í því einn, meiri peningalegur skaði, að hann deyji án læknishjálpar, eða sökum læknisvöntunar, en öll sú upphæð, sem sparaðist við launahækkunina. Hefir hann því sannað átakanlega með þessum ummælum sínum, hversu áríðandi það er, að þeir yfirgefi ekki embætti sín og gerist praktiserandi læknar. Á hitt má líka líta, að þó að laun þeirra hafi verið hækkuð frekar en sumra annara starfsmanna, þá voru launin svo lág, að óviðunandi var, auk þess sem þeir hafa verra starf og erfiðara en flestir eða allir aðrir, og endast þar af leiðandi skemur en nokkrir aðrir embættismenn. Þá sagði hv. 1. þm. Árn. (S. S.) eitt eftirtektarvert, þar sem jafnvel hann er farinn að bera í bætifláka fyrir starfsmenn ríkisins. Hann fjelst á það, að dýrtíðin hefði þrengt svo að embættismönnunum, að margir þeirra myndu naumast haldast við í embættum. Hví vill hann þá skera uppbótina og launin svo við neglur sjer, að sú hætta verði ekki fyrirbygð, að missa bestu mennina? Telur hv.þm. (S. S.) það rjettan sparnað fyrir ríkissjóð að gera svo við starfsmenn landsins, að óálitlegasta úrkastið úr mentamönnum þjóðarinnar skipi embættin, eða þá alls engir? Þá kem jeg að kostnaðarhlið málsins. Það var eins og við var að búast, að honum ofbauð sá útgjaldaauki, sem hækkunin hefði í för með sjer. Hins vegar getur ekki komið til mála, að hann verði eins mikill eins og hann gerði ráð fyrir, sem glögglega má sjá af nál. Honum fer þar eins og fleirum, sem ekki hirða um, þó þeir „kríti liðugt“, að taka alla launafúlguna, í staðinn fyrir hækkunina, og áætla svo þess utan ríflega fyrir launum og uppbót þeirra, sem ekki standa í frumvarpinu. Hann telur launahækkun yfir hálfa miljón hærri en hún er í raun og veru, og sama gildir um áætlun hans um aðra starfsmenn, er í frv. standa, að þar er þá önnur hálf miljón, sem má skjótast yfir næst. Það tekur ekki lengri tíma en að skjótast yfir hina. Hann mintist þá á þessa starfsmenn, sem jeg nú hefi talað um hefi jeg því svarað, að jeg tel ekki þurfa að áætla mikið meira en eina miljón í útgjaldaauka, þegar búið er að bæta öllum starfsmönnum ríkisins upp með samskonar uppbót og gert er ráð fyrir í frv. Jeg játa, að þetta er mikið fje, en það er samt rjett að tala um það sem næst því sem er, en fara ekki út í neinar öfgar. Nóg mun þykja að gert samt. En hv.þm. (S. S.) þykir kann ske þægilegra að gera tölurnar of háar, vegna þeirra hv.þm., sem greiða eiga atkvæði um málið, eða vegna kjósenda sinna. Jeg staðhæfi ekki neitt um áætlanir þær, sem jeg hefi gert. En hinu held jeg fram, að tölur þær, sem jeg hefi farið með, sjeu hvergi óábyggilegar, það sem þær ná. Næstur er hv.þm. Borgf. (P. O.). Hann tók, eins og aðrir hv þm. læknana til bænar. Hann gerði samanburð á kaupgjaldshækkun ýmsra verkamanna og þeirri launahækkun, sem læknum er ætluð. Komst hann að þeirri niðurstöðu, að kaup ýmsra verkamanna hefði þrefaldast og þar yfir, en laun læknanna fimmfaldast. En hv 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) kom því upp í sexföldun læknalaunanna.  (Sv. Ó.: ,,Eventuelt“ sexfaldast þau)  . Jeg fylgdist nú ekki vel með reikningi hv.þm. Borgf. (P. O.), en þegar jeg leit eftir, hvernig jeg sjálfur hafði gert upp, sá jeg, að hann fer nýjar og óþektar leiðir. Hann fór í hæsta flokk og miðaði við hann, en jeg taldi meðalveginn tryggastan. Hann tók t. d. hæsta launaflokk læknanna nú, eftir frv., með 3500 kr. launum og fullri dýrtíðaruppbót. Þar við jafnaði hann lægstu launum áður. Jeg tek dýrtíðaruppbótina með meðallaunaflokk, samkvæmt því, sem nú gildir, og voru launin ásamt henni 2500 kr. En samkvæmt því, sem nú er til ætlast í frv., yrðu laun læknis í hæsta flokki, með dýrtíðaruppbót, 7400 kr. Og þegar athugað er hlutfallið milli 2500 og 7400, hygg jeg að það sýni sig, að hækkunin er ekki fimmföld, heldur þreföld, eins og á kaupi verkamanna.  (P. O.: Það var skakt að taka dýrtíðaruppbótina með í fyrra sinnið)  . Það er ekki skakt að taka dýrtíðaruppbótina með nú, ef hún hefir verið tekin áður. En auðvitað má ekki taka hana með nú, ef hún hefir ekki verið tekin áður. Um aðra hækkun er ekki að tala. Verða launin þá þreföld, eins og kaup annara starfsmanna. Þetta er rjett. En hv.þm. Borgf. (P. O.) vill ekki láta það vera rjett, því að það gerir minna úr því, sem hann hjelt fram. Jeg veit nú, að menn muni ráða í af þessu, að hv.þm. Borgf. (P. O.) hafi ekki litið í launalagafrv. þar, sem hækkunin er minst, heldur þar sem hún er mest, en það er einmitt hjá læknunum. En það er nefndin, sem hefir hækkað laun þeirra, og hefir hún áður fært ástæður fyrir því, og hv. þingdeild er búin að segja sitt álit með atkvgr. við 2. umr. Voru þá, ef jeg man rjett, 20 atkv. með þessari brtt. Er það ekkert undarlegt, þótt allir fjöldi hv.þm. sæi, að hjer var verið að vinna rjettlætisverk. Þá kom sami háttv.þm. (P. O.) með ýmsan samanburð á öllum launum embættismanna og tekjum ríkisins. Þessi reikningur getur verið góður út af fyrir sig, en eins og það kom fram, virtist alt þetta vera hækkun, sem þetta frv. hefði í för með sjer. Með öðrum orðum, að þetta þing væri að hækka laun embættismannanna um eina miljón. Munurinn er ekki annar en sá, að hann gerði alla launafúlguna, eins og hún nú er sett, að hækkun. Fullljóst hlýtur þm. (P. O.) þó að vera, að launahækkunin samkvæmt frv. er ekki nema um 400.000 kr. Þetta ruglar því allan samanburð og verður að reyfarasögu, sem síst á við. Hitt er öllum ljóst, að launabyrði sú, sem á ríkinu hvílir, hefir verið, er og mun verða stór þáttur í útgjöldum ríkissjóðs, og er ekkert einkennilegt við það. En það er jafnóheimilt að misbrúka það eins og háttv.þm. (P. O.) gerði. Hann sagði líka, sami háttv.þm. (P. O.), að enn væru ekki öll kurl komin til grafar, og átti hann þar við aðra starfsmenn landsins. Jeg hefi tekið fram, að það hefir verið gerð fullábyggileg áætlun um, hvað kosta muni að veita þessum mönnum samskonar uppbót og starfsmönnum ríkisins er ætluð í frv. Annars skal jeg taka það fram, þar sem það kom fram hjá háttv.þm. Borgf. (P. O.), að það myndi liggja í loftinu að gera þá menn, sem ekki eru í frv., afskifta í þessum efnum, að það er alls ekki meiningin. Það hefir bæði nefndin og hæstv. stjórn tekið fram, að þetta muni einnig verða gert upp strax og gengið verður frá þessu frv. Verður það annaðhvort lagt fyrir nefndina í frumvarpsformi, eða dýrtíðaruppbótin, sem ná gildir, hækkuð að þessu sinni, eða uppbótin öll sett í fjárlög, ásamt þá stöku launahækkun. En jeg get sagt bæði þessum háttv.þm. (P. O.) og háttv.þm. Barð. (H. K.), að hjer er engan ójöfnuð að óttast, svo að sú ástæða er alls ekki rjettmæt til að samþykkja lækkunartill. þess vegna.  (H. K.: Það sagði jeg ekki)  . Háttv. þm. (P. O.) gat þess, og síðan háttv.þm. Borgf. (P. O.), að hann teldi launafrv. í raun og veru óforsvaranlegt, og miðaði sjerstaklega við það, ef ekki yrði bætt upp öðrum starfsmönnum úti um land.  (H. K.: Nei)  . Þá er það enn verra en jeg hjelt, ef háttv.þm. (H. K.) hefir talið það forsvaranlegt að láta þá embættismennina gjalda þess, sem ekki eru teknir upp í frv. Annars er það svo, þegar talað er um þessa embættismenn og útgjöldin til þeirra, að þá mætti oft bregða sjer inn í kjördæmi háttv. sparnaðarþingmanna. Og alveg eins og þess var getið, að bregða mætti sjer inn í kjördæmi háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og minna á skólastjórann á Eiðum, mætti og bregða sjer snöggvast inn í kjördæmi háttv.þm. Borgf. (P. O.) og spyrja: Hvers vegna vilja Borgfirðingar, að ríkissjóður taki að sjer alt viðhald vega og flutningabrauta? Hvers vegna vilja þeir láta hann kosta að öllu leyti símalínu úr Borgarnesi að Svignaskarði, þar sem þó sum hjeruð leggja ekki einasta á sig gjald, heldur og flytja alt efni án endurgjalds, og það þar sem margfalt frekar er um þjóðargagn að ræða en þarna á sjer stað? Mjer er spurn, hvort það sje meining þessara manna, að landssjóði geti ekki orðið um megn að kosta til einstakra hjeraða hve hátt sem er. Það lítur helst út fyrir það. En þegar talað er um að gjalda starfsmönnum landsins sanngjörn laun, þá segja þessir menn, að hann hafi engin efni á því. Þeir geta auðvitað vitnað í uppgerð um fjárhag landsins. En það mætti eins vel vitna í hana, þegar um það er að ræða að veita stórar fjárhæðir til verklegra fyrirtækja. Jeg vil, að menn sýni sömu sanngirni í þessu atriði og öðrum. Og þegar að því kemur, að menn finna, að landssjóður stendur tæpt til að greiða sín bráðnauðsynlegu útgjöld, hvort heldur er til starfsmanna landsins eða verklegra framkvæmda, þá er það ekki hið fyrsta að segja, að það verði að slátra þessu eða leggja það niður, af því að landssjóður geti ekki staðið straum af því. Vjer höfum allra síst ráð á því. Heldur er hitt leiðin, að finna nýjar tekjur. Vjer verðum að vinna að því, að gera framkvæmdir í hjeruðum landsins, eftir sem sanngjörnustum mælikvarða, en jafnframt leitast líka við að greiða starfsmönnum ríkisins það, sem sem okkur finst þeir eiga rjettlætiskröfu til. Jeg hefi engan heyrt segja, að hjer sje farið fram á neitt ósanngjarnt, en hitt hafa menn sagt, að starfsmenn ríkisins verði líka að taka þátt í yfirstandandi örðungleikum. Og það er vitanlega alveg rjett. Jeg talaði um það í fyrstu framsöguræðu minni í þessu máli, að stjórnin hefði alls ekki fylgt fullnaðarrjetlætiskröfu. Og þó hefir nefndin farið feti lengra þar sem hún hefir sett hámark á laun og dýrtíðaruppbót. Enn fremur hefir hv. 2. þm. Árn. (E. A.) sýnt greinilega fram á það, að þessir starfsmenn hafi áður og sjeu búnir að taka mikinn þátt í þessu. Held jeg ekki hægt að rengja það. Spurningin er þá ekki önnur en sú, hvort nefndinni hefir tekist að finna hæfilega sett „normal“-laun. Hefir verið minst um það deilt og enginn ráðist á það. En þegar þetta atriði er fengið, „normal“- launin hæfilega sett, er ekki annað eftir en að reikna út, hvað rjettlátt sje að leggja til um dýrtíðaruppbótina. Skal jeg ekki um það ræða frekar, en læt hv. þingdm. um, hvernig þeir greiða atkv. um það, hvernig þeir vilja að þingið afgreiði það. En eitt vildi jeg taka fram að endingu, viðvíkjandi einu atriði, sem fram kom hjá hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), í seinni ræðu hans. Hann sagði eitthvað á þá leið, að þetta gæti verið til nokkurs að vinna fyrir meiri hlutann. Hann gerði þetta til að koma sjer í mjúkinn hjá embættismönnnnum. Jeg veit ekki, hvort hann hefir átt við þetta. En hann frábað sjer fyrir sitt leyti slíkar hvatir, því að hans kringumstæður væru svo, að hann þyrfti þess ekki. Það er vert að minna hann á, að yfirleitt munu embættismenn ekki vera neitt sjerlega „grónir“, og margir mega sín lítils. Jeg veit, að fyrir hv.þm. (Sv. Ó.) hefir ekki vakað nein smámennahugsun - svo mikið hefir hann kynst ,,miljónerum“ - sem sje sú, að koma sjer vel við þá, er minna geta. En ef vjer, sem málinu erum hlyntir, vissum, að eitthvað væri til af embættismönnum, sem einhvers væru megnugir, og gætu litið til vor aftur við tækifæri, þá væri lítill vegur að eigna oss slíkar hvatir. Jeg held jeg hafi alveg hlaupið yfir hv.þm. Barð. (H. K.). Jeg bið hann afsökunar á því. Jeg vil á engan hátt skipa honum aftar en hann er í röðinni.  (H. K.: Ekkert að afsaka)  . Hann hjelt, að jeg hefði eitthvað sveigt að sjer, er jeg talaði um, að atkvgr. í nefndinni hefði oft farið á þann veg, sem jeg áður lýsti.  (H. K.: Þetta er „uppdikt“ og illgjarnleg getsök)  . Það hefir snortið hann eitthvað illa. Hann hjelt, að þetta væri meint til einhvers einstaks manns.  Hann talaði líka um aðra starfsmenn landsins. Þarf jeg ekki að svara því frekar en jeg hefi áður gert. Umr. eru nú orðnar nokkuð langar, og upplýsa málið ekki mikið. Býst jeg við, hvort sem þær standa lengur eða skemur, að þær breyti ekki afstöðu manna í málinu.

Einar Arnórsson Ýmislegt af því, sem jeg hefði talið rjett að geta um, hefir hv.frsm. (Þór. J.) nú tekið fram, og skal jeg í ekki endurtaka það. Háttv. frsm. (Þór. J.) vjek að reikningi háttv.þm. Borgf. (P. O.). Var dálítil villa í reikningsfærslu hans að ýmsu leyti. Mun vera erfitt fyrir hann að finna út á þann hátt, að jafnvel laun lækna hafi margfaldast svo mjög, sem hann gaf í skyn. En það má líka taka reikning hv.þm. Borgf. (P. O.) dálítið öðruvísi, og fá þó út næsta svipaða útkomu og hjá hv frsm. (Þór. J.). Háttv. þm. Borgf. (P. O.) tók ekkert tillit til þess, að eftir núgildandi lögum er ætlast til þess, að læknar hafi tekjur að ekki svo litlu leyti af atvinnu sinni (,,praxis“). Eftir þessu frv. aukast tekjurnar af „praxis“ ekki neitt og á ekki að veita neina uppbót af því. Ef læknir hefir nú 1500 kr. í föst laun, og gert er ráð fyrir öðrum 1500 kr. í ,,praxis“, verða það 3000 kr. á ári. Eftir þessu frv. fá læknar 4000 kr., sem með uppbót verða 7400. Ef vjer reiknum ,,praxis“ eins og áður 1500 kr., fær læknirinn 8900 kr. á ári. Eru það tæplega þreföld laun þau, er hann hefir nú, og það þótt ekki sje tekin dýrtíðaruppbótin með þeim, heldur að eins aukatekjurnar. Fæst því sama hlutfallið með þessari aðferð. En í þessu sambandi er vert að geta þess, að þegar háttv.þm. Borgf. (P. O.) vill sýna fram á þessa „gífurlegu“ hækkun, þá tekur hann til samanburðar eitthvert mesta smánarkaup, sem goldið hefir verið. Eins og kunnugt er, þá er kostnaður við undirbúninginn undir embætti mestur hjá læknum. Námstíminn er langur. Námið kostar mikið fje, og auk þess fer venjulega á eftir sigling og kostnaður við hana, sem ekki er bættur. Svo bætast við kaup á dýrum verkfærum, viðhald og endurnýjun. Þetta legst alt á kostnaðinn við undirbúninginn til embættis. Háttv. þm. Borg. (P. O.) tekur því þarna dæmi af hinum örgustu smánarlaunum. Það er auðvitað rjett, að miðað við lægstu smánarlaunin má fá út, að þau margfaldist með 2% og upp í 3. En ef miðað er við bærileg laun, eins og t. d. 5000 kr. þá er er svo langt frá, að þau þrefaldist, að þau ekki einu sinni tvöfaldast. Það sjest, ef brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) yrði samþykt, að þá næði launabótin ekki 100%. En þessi reikningur er og villandi að öðru leyti. Jeg býst við því, að menn sjeu sammála um, að launin hafi fyrir stríðið víða verið ákveðin of lág. Mjer skilst að það sje fyllilega viðurkent, þar sem háttv.þm. hafa gengið að föstum launaákvæðum stjórnarinnar. Og yfirleitt hefir hv. deild hækkað þau laun, er stjórnin lagði til, að verulegu leyti, og í mörgum atriðum. sjerstaklega þó laun lækna. Margföldun launanna verður frá 3 og niður í 1.50, það er að segja 6000 kr. laun verða eftir till.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) margfölduð með 1,50 - helmingi bætt við þau. Á hærri launum verður uppbótin minni, t. d. á launum biskups, sem ætluð eru 7000 kr., og fimm embætti með 8000 kr., hæstarjettardómararnir, fá ekki nema 1500 kr., og dómstjórinn í hæstarjetti fær ekki neitt. Hann er einn fyrir ofan þetta fastákveðna hámark. Jeg býst við, að hæstarjettardómararnir hefðu ekki fengið svona hátt, ef laun þeirra hefðu verið sett fyrir stríðið. Líklega hefðu þau þá ekki orðið meira en 7000 kr. Þá þarf jeg að gera nokkrar athugasemdir við ræðu háttv. 1. þm S.-M. (Sv. Ó.). Hann sagðist þekkja ýmsar fjölskyldur meðal verkamanna, sem hefðu orðið illa úti vegna dýrtíðarinnar. Þetta getur vel verið, en verkamenn hafa eigi að síður fengið sitt kaup hækkað, eins og líka sjálfsagt var. Og þótt einhverjir þeirra hafi orðið hart úti, gat það stafað af öðrum ástæðum, 1. d. heilsubilun. En jeg veit til þess um suma embættismenn, að þeir hafa safnað stórskuldum þessi árin. T. d. sagði einn dócentinn við háskólann mjer, að hann vantaði að meðaltali 350 krónur á mánuði fram yfir það, sem launin hrykkju, til þess að komast af. Þegar svona er ástatt, er ekki um annað að gera en taka lán, og sumir embættismenn hafa haft lánstraust og notað sjer það. En auðvitað þverrar lánstraustið ef svona gengur lengi. Þá taldi háttv.þm. (Sv. O.), að verkamenn hefðu ekki vinnu nema dag og dag á stangli. Þetta held jeg sje ekki rjett, því eftirspurnin eftir vinnu er mjög mikil alt árið um kring. Og á sumrin hafa verkamenn miklu hærra kaup en á vetrin, og hefir það hækkað mjög, og heldur áfram að hækka. Kaupamenn, sem höfðu fyrir stríðið 15–18 kr. á viku, hafa nú ferfalt kaup við það og þaðan af meira. Að minsta kosti sögðu bændur mjer í vor, að nú fengju þeir ekki kaupamann fyrir minna en upp undir 100 krónur um vikuna þar eystra, í Árness- og Rangárvallasýslum. Háttv. þm. (Sv. Ó.) talaði um trygginguna, sem lægi í því að vera embættismaður. Jú, sjer er nú hver tryggingin! Hún liggur í föstu kaupi og því, að vera bundinn í stöðu sinni alla smá æfi, svo og í rjettinum til eftirlauna, sem mun vera partur af laununum eftir núgildandi lögum. En svo er líka ástatt, að fyrir þennan eftirlaunarjett á hann að borga eftir frv. 5% af launum sínum. Svo hann beint kaupir sjer þennan ellistyrk samkvæmt frv. Það er því rangt að tala um „netto“-laun í frv., heldur eru það „brutto“ -laun, því auk þess að gjalda 5% af laununum í eftirlaunasjóð verður hann að tryggja ekkju sinni lífeyri. Þessi eftirlaun embættismanna eru nú auðvitað svo lág, að það er langt frá því, að hægt sje að lifa af þeim, enda þótt barnsfúlgustyrkurinn sje tekinn með, sem er ca. 100 kr. á ári af hverju barni undir 16 ára aldri. Háttv. þm. (Sv. Ó.) sagðist ekki vera hræddur um, að embættismenn kæmi til að vanta, þótt launin væru lág. Hann er þar nokkuð bjartsýnn. Jeg veit ekki betur en fjölda margir stúdentar, og jafnvel kandídatar, gangi alt aðra leið eu embættisleiðina. Mjer sagði skilríkur maður, að efnilegustu stúdentarnir, sem útskrifuðust í vor, mundu ganga aðra leið. Landið hefir tilfinnanlega vantað verkfræðinga undanfarið. Vegamálastjóri sagði af sjer fyrir tveim árum. Aðstoðarmaður hans sagði af sjer, og aðstoðarmaður vitamálastjóra hefir sagt af sjer, og jeg held vitamálastjóri sjálfur hafi sagt af sjer. Landið hefir stórtapað á því, að hafa ekki fasta menn í þjónustu sinni, í stað þess að ráða verkfræðinga til einstakra starfa og sleppa þeim svo aftur. Það verður miklu dýrara. Læknar hafa gerst sjerfræðingar í ákveðnum greinum og sett sig niður sem „praktiserandi“ læknar í sinni grein, í stað þess að sækja um hjeruð. Enn fremur er ekki örgrant um, að sje að verða prestaekla, og ekki heldur örgrant um, að sje að verða lögfræðingaekla þótt það þyki kann ske ótrúlegt. Það mun hörgull á lögfræðingum í þær stöður í stjórnarráðinu, sem lögfræðisþekkingu krefur. Í vor sem leið útskrifuðustu 3 kandídatar úr lögfræðisdeildinni, og það var rifist um þá. Sannleikurinn er sá, að farið er að stefna í þá átt, að ráðdeildarsamir feður láti syni sína ekki fara í mentaskólann, heldur í verslunarskólann. Jeg hefi hjer fyrir mjer skólaskýrslu verslunarskólans 1918, og sje jeg í henni unga menn upp talda, sem áreiðanlega mundu í mínu ungdæmi hafa farið í lærða skólann. Jeg sje t. d., að samþingismaður minn einn á hjer son í verslunarskólanum, og ýmsir fleiri gætnir og ráðdeildarsamir menn. Það er nefnilega komið svo, að menn eru farnir að sjá, að það er ekki lífvænlegast nú að láta sonu sína ganga þá braut, sem þótti lífvænleg fyrir 20 árum, hinn svokallaða embættisveg. Annarsstaðar eru menn líka farnir að sjá, að það er varhugavert fyrir ríkið að gera ver við embættismenn sína en einstakir vinnuveitendur gera við sína. Auk þess er ekki saman að jafna þeim kröfum, sem gerðar eru til embættismanna og annara, þar sem þeir fyrnefndu verða að verja löngum kafla af æfi sinni, - besta kaflanum, - í dýrt og erfitt nám. En þó er nú svo komið, að rifist er um duglega pilta á tvítugsaldri, að fá þá á skrifstofur hjer í Reykjavík, fyrir að minsta kosti eins hátt kaup eins og dómararnir í landsyfirrjettinum hafa að lögum.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki teygja vírinn, eins og þeir gerðu, hinir háttv þm., sem síðast töluðu. Fyrst skal jeg víkja nokkrum orðum að háttv.frsm. (Þór. J.), en lofa að vera stuttorður, þar sem komið er langt fram á nótt. Hann gerði tilraun til að gera reikning minn og samanburð tortryggilegan, en auðvitað gat hann það ekki með öðru móti en því, að fara með rangt mál og snúa öllu öfugt við. Hann lagði dýrtíðaruppbótina, sem veitt hefir verið undanfarið, við föstu launin, en það gerði jeg ekki. Jeg tók hvorttveggja, laun lækna og kaup verkamanna, eins og það var fyrir stríðið; annars hefði samanburðurinn verið rangur. Og það varð hann auðvitað hjá háttv.frsm. (Þór. J.): og mjer er grunur á, að það sje ekki alveg óviljandi, því háttv.frsm. (Þór. J.) skilur þetta vel, ef hann vill, en jeg veit, að honum hefir komið þessi samanburður dálítið illa. Þá bauð hv.þm. mjer upp í Borgarfjörð með sjer. Og má hann vita það, að mjer er ekkert kærkomnara en taka því boði hans. Og í sambandi við það var hann alt í einu kominn út í viðhaldið á flutningabrautunum í Borgarfirði, og bar mjer á brýn, að jeg hefði viljað fá viðhaldinu þar ljett af sýslunum. Jeg hefi aldrei farið fram á það sjerstaklega, heldur hefi jeg komið fram með tillögu um, að öllu viðhaldi á flutningabrautum yrði ljett af sýslunum. Svo þetta hefði því eins átt t. d. við Húnavatnssýslu eins og Borgarfjörð. Þá mintist hann á símalínuna að Svignaskarði. En það er þannig með hana, að hún er ekki eingöngu fyrir Borgarfjörð, heldur eins mikið, og öllu meira, fyrir ferðamenn að norðan og fólk, sem ferðast mikið á sumrin upp um Borgarfjörð, hjeðan úr Reykjavík. Hv. þm. (Þór. J.) bauð mjer ekki norður í Húnavatnssýslu, enda þarf þess ekki, því jeg veit, að hann hefir ekki verið óduglegri fyrir sitt kjördæmi en jeg fyrir mitt. Hann hefir verið mjög duglegur að útvega sínu kjördæmi síma, vegi, brýr o. fl., og er það ekki nema gott og blessað. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók að sjer sama hlutverkið eins og háttv. frsm (Þór. J.), að hrekja reikning minn. Jeg skal játa, að það getur frekar verið einhver meining í að taka aukatekjur lækna með í laununum. Hann gerði þær til jafnaðar ca. 1500 krónur. En þetta verð jeg að athuga dálítið. Jeg hefi sem sje ummæli hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um skýrslur lækna um framtal á aukatekjum þeirra, sem að hans dómi eru eins áreiðanlegar og skýrslur yfirleitt geta verið, en sýna þó talsvert lægri aukatekjur. Jeg skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp þessi ummæli hæstv. forsætisráðh. (J. M.), á bls. 56 í C.-deild Alþingistíðindanna frá í fyrra. Hann segir svo: „Jeg held, að óhætt sje að telja, að skýrslur þær, sem fengist hafa um þetta, sjeu fult svo áreiðanlegar eins og skýrslur yfir höfuð geta verið hjer á landi, og það sem út kemur er ekki glæsilegt, það er að segja þegar maður tekur launin yfirleitt. Þá hefir helmingur lækna ekki 1000 kr. til jafnaðar í aukatekjur, en auðvitað er það misjafnt. Af 36 læknum reyndist, að 17 þeirra hefðu til jafnaðar ekki nándar nærri 1000 kr., ekki meira en 800 kr., eða meira, en allur helmingur lækna landsins hefir ekki nema 800 kr. eða 2300 kr. í laun alls“. Jeg skal nú gera það fyrir háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) að taka þessar 800 kr. með fastalaunum, og niðurstaðan verður samt sú, að launin fjórfaldast samt sem áður fyllilega. Jeg skal svo ekki fara út í þetta frekar, því jeg þykist hafa hrakið tilraunir þessara fjelaga til að vefengja samanburð minn og reikning. Önnur atriði í ræðum þeirra nenni jeg ekki að eltast við, þó ástæða hefði fullkomlega verið til að athuga það.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg get enn ekki gengið inn á, að reikningur háttv.þm. Borgf. (P. O.) sje rjettur, því þegar við tölum um laun, getum við ekki talað um dýrtíðaruppbót. Hún er alls ekki laun í sjálfu sjer. Hitt er misskilningur hjá háttv.þm. (P. O.), að jeg hafi verið að bregða honum sjerstaklega um hreppapólitík. Og þó ýmislegt fleira væri rangt í ræðu hans, hirði jeg ekki um að leiðrjetta það. Það dæmir sig sjálft.

Pjetur Ottesen Að eins ein setning. Reikningur minn er rjettur, og ef háttv.frsm. (Þór. J.) ætlar að eins að taka föstu launin, en sleppa dýrtíðaruppbótinni, þá gætum við eins tekið laun verkamanna, eins og þau voru fyrir stríðið, og slept svo launahækkuninni, sem orðið hefir síðan hjá þeim.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Árla á þinginu barst fjárveitinganefnd erindi frá nefnd, sem kjörin var af ýmsum fjelögum hjer í bænum til að athuga umbætur og verndun á hinum fræga sögustað okkar, Þingvöllum. Sú fjárveiting, sem lögð er til í fjárlagafrv., er veitt með þær umbætur fyrir augum. En til frekari árjettingar þessu hefir nefndin leyft sjer að koma með þingsáltill. á þgskj. 533. Málinu er ekki svo langt komið, að hægt sje að ákveða kostnaðinn, fyrirfram. Til þess þyrftu að liggja fyrir ákveðnar till. um, hve mikið af þingstaðnum forna eigi að friða. En síðar meir, þegar allar upplýsingar eru fengnar, er tilætlunin, að stjórnin semji frv. um friðun þessa staðar. Og býst jeg þá við, að fjárframlögin fari eftir þeim upplýsingum, sem stjórnin leggur þá fram um kostnaðinn. Friðaða svæðið verður að vera nokkuð stórt, og nauðsynlegt að taka allmikið svæði út fyrir sjálfan þingvöllinn til friðunar, eigi staðurinn að halda sjer vel. Viðvíkjandi 2. lið þingsáltill. skal jeg taka það fram, að ef einhverjar af þeim jörðum, sem þar eru taldar upp, losna úr ábúð, er það tilætlun nefndarinnar, að þær sjeu ekki bygðar mönnum aftur, nema með því skilyrði, að ábúandi standi upp af jörðinni bótalaust, ef Alþingi eða landsstjórn æskir þess. Nefndin leggur til (sbr. 3. lið), að mönnum sje ekki leyft að byggja á Þingvöllum, að minsta kosti ekki meðan verið er að rannsaka, hvað rjett muni að friða og afgirða. Síðan geta menn þá gert út um það, hvort byggingar skuli leyfðar utan girðingar að einhverju leyti. Gróður í Þingvallahrauni gengur mjög úr sjer, og fer svo áfram, ef ekki er þegar hafist handa. Það er að öðru leyti óþarfi að orðlengja frekar um till., því í greinargerðinni er drepið á það helsta, sem máli skiftir í sambandi við hana.

Einar Jónsson Það mundi ef til vill rjett að leggja út í þann kostnað, sem farið er fram á í þingsál. till. þessari, ef öðruvísi stæðu sakir en er. En þegar litið er á önnur stórmál, sem fyrir þessu þingi liggja og mikinn aukinn kostnað hafa í för með sjer, ef ná fram að ganga, virðist svo, sem þetta mál mætti bíða um hríð. Og þó að sanngirni mæli með því, að gerð væri alvarleg gangskör að því að varðveita Þingvöll, er margs að gæta í því sambandi. Jeg veit ekki betur en hjer liggi fyrir þinginu það stórmál, að hækka laun embættismanna að mun. Það er í alla staði rjettlátt, að svo sje gert, en þess er þá líka að gæta, að útgjöld ríkissjóðs aukast stórum við það. Og þegar þetta nemur jafnvel miljón, er ekkert undarlegt, þótt maður spyrji: Hvar á að taka inn gjöldin? Enn fremur liggur hjer fyrir þinginu frv. um stofnun hæstarjettar í landinn. Mjer var það strax ljóst í því máli, að slík stofnun hlyti að auka útgjöld landsins að mun. Því til hvers á að setja hjer hæstarjett á stofn, ef hann á að vera húsnæðislaus?  (E. A.: Nóg hús handa honum)  . Já, jeg hefi heyrt hv. 2. þm. Árn (E. A.) halda því fram, að hæstirjettur geti verið í tukthúsinu, en mjer finst það ekki sem eðlilegastur staður fyrir æðsta dómstól landsins. En jeg býst við, að þm. (E. A.) eigi við tukthúsið, nema hann ætli sjálfur að leigja hæstarjetti þak yfir höfuðið? Annars finst mjer það hart að láta strika út úr fjárlögunum nauðsynleg útgjöld til brúa og vegagerða fyrir annað eins og þetta. Jeg hygg rjettara, eins og nú er þröngt um fjárhaginn, að sleppa þá heldur að strika út þörfustu samgöngutækin, en láta Þingvöll eiga sig fyrst um sinn. Þótt jeg leggi þetta til nú, þá er það ekki af því, að jeg neiti þörfinni á endurbótum á þessum fornfræga stað, heldur af hinu, að mjer finst ríkissjóður mega vart við öðrum útgjöldum en þeim allra nauðsynlegustu, sem ekki er hægt að komast hjá.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er rjett hjá háttv.frsm. (J. B.), að erindi um þetta efni er komið til stjórnarinnar frá svokallaðri Þingvallanefnd, og stjórnin hefir síðar sent það fjárveitinganefnd. Það var farið fram á það í sumar, að eftirlitsmaður yrði skipaður, líkt því og farið er fram á í 4. lið. Jeg sá mjer ekki fært að skipa þennan eftirlitsmann, enda ekki fje fyrir hendi. Jeg leit svo á, að þetta eftirlit heyrði undir þjóðmenjavörð, og bað hann að ráðstafa þessari gæslu eftir því, sem honum þætti hentast. Það var fje til, sem veitt hafði verið til annars, en ekki notað, og tók jeg til þess. Jeg hefi ekki haft þetta erindi við höndina, en jeg má segja, að farið sje fram á, að þessi eftirlitsmaður eiga að hafa lögregluvald. Jeg er ekki viss um, að full ástæða sje til þess, enda held jeg, að það yrði óþarflega kostnaðarsamt. Það væri ekki hægt að komast af með minna en tvo menn; annar hefði eftirlit með staðnum, en hinn framkvæmdi lögregluvaldið, hefði dómsvald. Jeg held, að komast mætti af með einn duglegan mann til að annast þetta. Jeg gerði þessa athugasemd til að hita nefndina vita, að jeg lít þannig á málið og legg áherslu á það, að eftirlitið eigi að vera undir umsjón þjóðmenjavarðar. Það getur verið, að nefndin líti þannig á, en þó taldi jeg rjett að geta þess.

Einar Arnórsson Jeg býst ekki við, að þörf sje að mæla mikið með þessari till.; hún er svo sjálfsögð, og þetta hefði átt að gera fyrir löngu. Eins og allir geta sjeð, sem til Þingvalla fara, er meðferð staðarins algerlega óviðurkvæmileg. Þarf ekki annað en benda á það, sem fyrst ber fyrir augu manna, og það er, að vegurinn skuli liggja um Almannagjá, þar sem hann nú er. Það er blátt áfram skrælingjaháttur. Þessi staður átti að liggja óhreyfður, annað var ósæmandi. En við þessu verður ekki gert, úr því sem komið er. Jeg býst ekki við, að hægt sje að taka veginn burtu, án þess að vegsummerki sjáist. Þá má nefna til annað, sem óprýðir staðinn að miklum mun, og það eru timburkofar, sem hrúgað hefir verið upp. Sumir voru gerðir 1907, en aðrir komnir áður og sumir síðan. Nú eru einstakir menn að reisa þarna sumarbústaði, og hljóta þeir að hafa fengið leyfi til þess. En alt þetta er óvirðing og óprýði á staðnum. Það hljóta allir að sjá. Það er orðin venja, að fólk sækir mjög til Þingvalla sjer til skemtunar, og ganga þar af miklar sögur og margvíslegar. Þar á margt að gerast, sem ekki getur talist í fullu samræmi við fornhelgi staðarins. Það er einnig undan því kvartað, að jörðin, og þá sjerstaklega skógarkjarrið, spillist af völdum þessara glaðværu gesta. Annars þarf þetta mál ekki mikinn rökstuðning. Jeg geri ráð fyrir, að flestum sje fullljós nauðsyn þess. Þess vegna þótti mjer leiðinlegt til þess að vita að hv. 2. þm. Rang. (E. J.) lagðist á móti því af fjárhagsástæðum. Mjer þykir þetta því undarlegra, þar sem hann er Sunnlendingur og hefir eflaust sjeð Þingvelli með eigin augum og þá um leið ástand staðarins. Jeg býst við því, að augu hans hafi ekki verið svo haldin, að hann hafi ekki sjeð öll vegsummerki. Vitanlega hefir þetta útgjöld í för með sjer, en við höfum líka skyldum að gegna, og það skyldum, sem ekki verða metnar til fjár. Þær eru helgari en fje. Við þennan stað eru bundnar flestar söguminningar okkar að fornu og fram eftir öldum. Þar hafa gerst mestu gleði og raunatíðindi Íslands. Það er því þjóðarhneisa að láta svo til ganga, sem gengið hefir, og gera ekki ráðstafanir til að vernda staðinn gegn skemdum og níðslu. Það, sem vanrækt hefir verið, verður aldrei bætt að fullu. Staðnum hefir verið svo lítill sómi sýndur, menn hafa gefið honum svo lítinn gaum, að margt er nú fallið í djúp gleymskunnar honum viðvíkjandi. Jeg get nefnt eitt dæmi, og það er Lögberg. Það veit enginn með óyggjandi vissu, svo ekki verði um deilt, hvar það hefir verið. Jeg fyrir mitt leyti þykist viss um það, en um þetta atriði er ágreiningur, og engin fullnaðarniðurstaða fengin. Það getur verið, að svo fari um fleiri örnefni, sem merk eru, bæði þarna og á öðrum stöðum. Þjóð, sem vill halda áfram að vera sjerstök þjóð, getur ekki látið sjer nægja að framleiða smjör, kjöt og fisk. Það er vitanlega nauðsynlegt, en hitt er ekki síður nauðsynlegt, að vita deili á fortíð sinni, því á henni verður framtíðin að byggjast. Þjóðin getur því að eins gengið stig af stigi, að hún haldi við þeim kostum, sem hún á liðnum öldum hefir aflað sjer, og bæti úr göllunum. En ef svo á að verða, þá má ekki feðranna frægð falla í gleymsku og dá. Þetta hefir vitanlega kostnað í för með sjer, en hann er ekki svo mikill, að hægt sje að horfa í hann. Þetta verður ekki gert á einu ári, og dreifist þá kostnaðurinn. En það verður að halda málinu vakandi og verja staðinn fyrir frekari skemdum en orðið er. Það hefir verið um það rætt, hvort eftirlitsmaðurinn eigi að hafa lögregluvald eða ekki. Jeg hefi ekki athugað málið sem skyldi, en það er ýmislegt, sem mælir með því, fljótt á litið. Það er sjálfsagt, að hann hafi vald til að verja mönnum umferð og óhæfilegt háttalag á afmörkuðum svæðum. En svæðið yrði víðáttumikið, og væri erfitt að framkvæma það eftirlit. Það er altaf til nóg af heimskum og óhlýðnum lýð sem gerir sjer að leik að brjóta settar reglur. En ef maðurinn hefði ekki lögregluvald, þá væri hætta á, að margur slyppi, sem ekki ætti að sleppa, þegar ekki væri hægt að sekta þegar í stað. En þó segi jeg ekki nema hitt dygði. Jeg vona, að þessi till. verði samþykt og menn láti ekki undir höfuð leggjast að ljá þessu máli fylgi sitt, þó að það hafi lítils háttar útgjöld í för með sjer. Menn fara ekki að gera þjóðinni þá vansæmd að láta þetta mál dragast lengur.

Pjetur Ottesen Jeg býst við, að ummæli mín um þetta mál verði tekin sem mótmæli gegn því, og að jeg sýni þar með óþjóðrækni mína, en þó get jeg ekki stilt mig um að fara nokkrum orðum um 2 atriði. Jeg sje ekki, að þau snerti svo mjög verndun staðarins, og mæli jeg því ekki á móti tillögunni, þó jeg andmæli þeim. Það er sem sje farið fram á, að alt Þingvallaland verði afgirt og þær jarðir, sem eru innan þess svæðis, verði lagðar í eyði. Það er drepið á það í greinargerðinni, að ábúð á jörðum þessum fari illa með landið, skógur eyðist og jörðin blási upp. Jeg er ekki neitt til hlítar kunnugur á þessum sviðum, en jeg sje ekki annað en hægt sje að setja reglur um meðferð skógarins, eins og víða er gert, og eitthvert eftirlit sje haft með, að þeim sje fylgt. Þá á ekki landinu að stafa hætta af búskap þarna. Þær jarðir, sem hjer er um að ræða, eru aðallega sauðfjárjarðir, og hefir fjárbeit ekki góð áhrif á skóginn. En þannig er ákaflega víða, og hefir þó ekki komið til tals að leggja þær jarðir í eyði. Það er vitanlegt, að mikil sauðbeit í skógunum að vetrarlagi stendur nokkuð í vegi fyrir vexti og framförum skógarins. En það er annað, sem hefir átt enn öflugri þátt í því, hvað skógargróðrinum hefir hrakað hjer á landi. Eyðing skógarkjarrsins mun vera miklu meira að kenna rangri aðferð við skógarhöggið. Nú er fengin fræðsla um það, hvernig höggva beri skóg, honum að skaðlausu, meira að segja honum til góðs, og ætti þá sú hætta að hverfa úr sögunni. Það er uppi sú stefna, að fjölga beri fremur en fækka býlum og er þá einkennilegt að heyra menn tala um að leggja búsældarjarðir í eyði. Við verðum að gera alt til þess að framleiða sem mest, en láta ekki loftkastalamenn og ímyndaðan þjóðarrembing hlaupa í gönur með menn til þess, sem miðar að því, að minka framleiðsluna að óþörfu. Þarna mun nú að vísu vera færra fje en áður var fyrir löngu síðan, en það þarf engan veginn að stafa af því, að landinu fari nú aftur. Áður var eingöngu treyst á beitina, og fje látið falla ef hún brást. Þetta hefir stórbreyst á seinni tíð. Nú setja menn miklu gætilegar á vetur, beita ekki eins mikið og áður, fara betur með skepnur sínar, enda hafa miklu betri not af þeim en áður var. Jeg sje því ekki, að hættan sje svo mikil, þó ábúð fengi að haldast á þessum jörðum, og vil jeg andmæla því, að jarðir sjeu lagðar í eyði, sem jeg verð að telja að sje að nauðsynjalausu gert. En það, sem aðallega skemmir landið á Þingvöllum og kemur óvirðingu á þennan fornhelga stað, eru kaupstaðarbúarnir, sem gera sjer nú mjög tíðkvæmt á Þingvöll. Það verður að hafa eftirlit með framferði þeirra þar, og vil jeg engan veginn mæla á móti því, að eitthvað sje gert til að vernda Þingvöll fyrir þessum aðkomulýð. Jeg á ekki við það, að meina neinum að koma og dvelja á þessum stað, heldur að koma í veg fyrir það, að þessi staður sje nokkurskonar afdrep fyrir menn, og að þeir, sem þar dvelja, sjeu eiginlega fyrir utan lög og rjett. Þá eru kofarnir, sem eru stór lýti á staðnum. Stjórnin hefir ekki gengið á undan með góðu eftirdæmi þar, því hún ljet hrófla upp tveimur húsum þar á því merkilega ári 1907, og stendur annað enn skinið og skáldað, en grunnurinn af hinu, sem minnisvarði um, að þar hafi bygt verið. Svo er farið að reisa þarna sumarbústaði, og veit jeg, að einn hefir verið reistur þar nýlega í fallegri skógarbrekku. Jeg býst við, að sá maður hafi fengið eitthvert leyfi eða leyfisnefnu hjá presti, sem hlýtur að hafa leitað til stjórnarráðsins og fengið samþykki þess til þessa þrifnaðar. Jeg mun greiða atkvæði með því, að þetta sje rannsakað, og legg sjerstaka áherslu á, að staðurinn sje verndaður fyrir skemdum og ágangi kaupstaðarbúa og óprýði og smekkleysi kofanna. En jeg sje enga ástæðu til að fara að níðast á búunum. Jeg held að sæmra sje að láta þau í friði.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Hv. 2. þm. Rang. (E. J.) hafði á móti till. kostnaðarins vegna. Jeg vil benda honum á, að till. fer að eins fram á rannsókn. Þá er það 2. liðurinn, að ef jörð losnar úr ábúð á þessu svæði, þá skuli hún ekki bygð aftur nema með þeim skilyrðum, að landssjóður hljóti ekki kostnað af, ef ábúandi þarf að standa upp af jörðinni friðunarinnar vegna. Landssjóður tapar þarna að eins afgjaldinu, og nemur það ekki miklu. Landsmenn munu á engan hátt verða varir við þessi útgjöld; svo lítil eru þau. Þá talaði hv.þm. (E. J.) um, að leiðinlegt væri að taka af fje til brúargerða og verja því í þessu skyni. Jeg skil ekki, hvers vegna hv.þm. segir þetta. Það fje, sem ætlað er til brúargerða, er á engan hátt skert með þessari tillögu. Upphæðin, sem þarf til þessarar rannsóknar, er svo hverfandi lítil, að hún getur ekki haft nokkur áhrif á verklegar framkvæmdir. En skylda ber okkur til að gæta þessa fornhelga staðar. Það er sómi þjóðarinnar. Jeg get verið hæstv. forsætisráðh. (J. M.) þakklátur fyrir undirtektirnar. Nefndin hefir ekkert látið uppi um það hvaða vald þessi eftirlitsmaður ætti að hafa, og verður það að fara eftir því, sem heppilegast er álitið, þegar til þess kemur, að framkvæmd verði á því atriði. Þó get jeg verið háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sammála um það, að sennilega væri hentast, að hann hefði lögregluvald. Mjer þykir vænt um þann áhuga, sem sá háttv.þm. (E. A.) hefir sýnt þessu máli, og er hann mjer alveg samdóma um nauðsyn þess. Hv. þm. Borgf. (P. O.) talaði um jarðirnar, sem lagðar mundu í eyði vegna friðunarinnar. Hann virtist sjá eftir þeim jörðum og hjelt, að þær gætu haldist í ábúð, án þess að það skaðaði skóginn. En jeg held, að hann hafi gert of mikið úr þessu. Jeg þekki nokkuð þarna til og hefi það líka eftir kunnugum mönnum úr þessari sveit, að ekki verði langt þangað til jarðirnar leggjast í eyði af sjálfu sjer. Heyskapur er mjög lítill á þessum jörðum, og ef ætti að takmarka beitina, þá væri það sama sem að afnema búin. Það er að eins tímaspursmál, hve nær jarðirnar leggjast í eyði, en meðan þær eru í ábúð, hlýtur skógurinn að ganga meir og meir úr sjer. Mjer sýnist málið horfa þannig við, að ekki sje nema tímaspursmál, hve nær landið eyðist, og verður orðið svo spilt, að ábúðin hverfur af sjálfsdáðum. Þegar svo er komið, verða niðjar okkar að taka við því böli, sem vanræksla okkar um þennan stað hefir valdið. Hv. þm. Borgf. (P. O.) drap á það, að víða væru skógar á landinu, sem líkt væru notaðir og þessi skógur á Þingvöllum, og ekki spilst við. Það tel jeg nú ekki líklegt. Hins vegar fyndist mjer ekki úr vegi, að við gerðum þessum fornhelga stað hærra undir höfði en öðrum. Það er óþarft að taka fram, hvers virði hann er þjóðinni. Viðvíkjandi því, að ferðafólk valdi þarna skemdum og spilli landinu, þá skal jeg síst bera á móti, að svo muni vera. En til þess að hindra það í framtíðinni þarf að girða landið, eins og þörf krefur. Það er engin leið til þess önnur, því eftirlitsmaður getur einn út af fyrir sig ekki komið í veg fyrir slíkt. Að öðru leyti sýndist mjer, að okkur hv.þm. Borgf (P. O.) bæri í rauninni ekki svo mikið á milli. Hann tók þessari till. vel og vildi, að eitthvað yrði að gert. Að eins var honum sárt um, að þessar jarðir skyldu lagðar í eyði. En jeg get frætt hv.þm. á því, að sjálfir ábúendur jarðanna skilja þetta mjög vel og munu fúsir að standa upp frá jörðum sínum, þegar þess verður krafist. En auðvitað verður að þóknast þeim fyrir það.

Einar Jónsson Jeg vona, að háttv.þm. skilji mig ekki svo, að jeg sje á móti þessu máli. Það er síður en svo. En jeg er á móti því, að það sje tekið fyrir nú þegar og látið ganga fyrir öðru, sem er þarfara. Hv. 2. þm. Arn. (E. A.) talaði um það, að jeg hefði komið á Þingvöll, en ekki getað orðið honum sammála í því, að vernda beri staðinn fyrir spillingu. Hann sagði enn fremur, að enn þann dag í dag væri deilt um það, hvar hið forna lögberg hefði staðið. Og þykir mjer það undarlegt, að þessi háttv.þm. (E. A.) skuli ekki vita betur, þar sem það er kunnugt, að hann er einn af fróðustu mönnum þessa lands. Við eigum ef til vill eftir að lifa það, að þetta verði rannsakað til hlítar af hinum fróðu mönnum, og gæti svo farið, að við þá rannsókn kæmi í ljós, að lögberg hefði staðið annaðhvort á Gjábakka eða á Kárastöðum. Væri það illa farið, því báðir þeir bæir eru fyrir utan það svæði, sem friða á. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði um það í ræðu sinni, að þetta hefði lítinn kostnað í för með sjer. Jeg hugsa, að fáir sjeu honum sammála um það atriði. Eins og hv.þm. Borgf. (P. O.) tók fram, sýnir 2. liður till. það, að leggja á í eyði fjórar jarðir. Og má undarlegt heita, ef þær jarðir verða ekki virtar á eitthvað. Auk þess er meiningin, að valin skuli sjerstakur umsjónarmaður yfir staðnum. Eitthvað þarf að borga honum, ef lætur að líkindum. Eins og jeg tók fram áðan, þá er jeg ekki mótfallinn því, að Þingvellir verði verndaðir fyrir skemdum, ef það er álitið mögulegt. Hins vegar álít jeg ekki heppilegt, að það sje kostað kapps um að gera það þegar í stað með ærnum tilkostnaði. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að þetta væri tímaspursmál. Og er það rjett. Einmitt þess vegna má láta það bíða nokkurn tíma, en þarf ekki endilega að gerast á næsta ári. Annars lít jeg svo á í þessu sambandi. að þessi fornhelgi staður sje að vísu vel þess verður, að honum sje allur sómi sýndur, en hv. þing ætti ekki að ráðast í það, nema því að eins, að það teldi sig jafngilda því forna þingi, sem þar var háð. Það færi illa á því, að hv. þingmenn legðu kapp á þetta, ef þeir væru slíkir ættlerar hinna, að þar væri í engu saman að jafna. Þá væri jafngott, að þeir ljetu þessa frægu forfeður sína sofa í friði, en færu ekki að leggja út í kostnað þeim til lofs, með peningum, sem ekki eru til. Að endingu skal jeg taka það fram, að jeg tel þessa till. ótímabæra, eins og ástæður eru nú, og get því ekki greitt henni atkvæði mitt.

Pjetur Ottesen Jeg ætla að eins að gera stutta athugasemd út af ræðu háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Mjer heyrðist á hv.þm., að það væri síður en svo, að hann hefði nokkuð á móti því að vera frsm. þessarar till., þar sem þetta væri sjer áhugamál. Og skal jeg ekki rengja hann um það. Hv. þm. (J. B.) gat þess og, að hann gerði ráð fyrir, að ef þessar jarðir losnuðu úr ábúð, yrðu þær ekki bygðar aftur. Enn fremur taldi hann það að eins vera afgjaldsmissi, ef þær væru lagðar í eyði. Þar get jeg ekki verið honum sammála. Þess er að gæta, og er það aðalatriðið, að þarna er um framleiðslu að ræða af öllum þessum jörðum, sem framfleytt er á allstórum búum, svo það er meira en afgjöldin ein, sem kemur til greina. Það er minstur hluti þess, sem tapast við eyðinguna. Hv. þm. (J. B.) taldi það einungis tímaspursmál, hve nær þessar jarðir legðust í eyði hvort sem væri. Þetta er bara fullyrðing hjá hv. 1. þm. Reykv. (J.B.), sem við engin rök hefir að styðjast. Búskap á þessum jörðum hefir alls ekki farið aftur hin síðustu árin, heldur þvert á móti hið gagnstæða. En sje meðferð á skóglendi jarðanna í einhverju ábótavant að öðru leyti, ætti að vera hægt að ráða bót á því. Eins og nú er kunnugt orðið, eykur það vöxt skógarins, að hann sje grisjaður. Mjer er ekki kunnugt um, hvort hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefir leitað álits skógfræðingsins um þetta mál, og hvort það er eftir hans tillögum gert að ráða til, að þessar jarðir sjeu lagðar í eyði; jeg hefi ekkert um það heyrt. Hv. þm. (J B.) talaði enn fremur um það, að ábúendur þessara jarða mundu fúsir á að yfirgefa þær, þegar þess væri krafist, en það mundu þeir því að eins gera, að þeim væri sjeð fyrir góðum ábýlisjörðum annarsstaðar, eða þá fyrir ákveðna borgun, eftir því sem þá semdist um, og gæti það kostað landssjóð töluvert. En í greinargerð fyrir frv. stendur ekkert um það frá þeim. Að eins hafa þeir skorað á stjórnina að bæta úr þeirri óreglu og þeim spellum, sem stafi af ferðafólki á þessum stað. Og með þeim formála, að einhverju fje sje varið til að ráða bót á þessu, vil jeg gjarnan greiða þessari till. atkvæði mitt, en ekki með það fyrir augum, að leggja jarðirnar í eyði.

Sigurður Sigurðsson Jeg skal geta þess út af umræðum þessa máls, að búskapur á þessum býlum í Þingvallasveitinni er því að eins mögulegur, að skógurinn sje notaður mikið. Þar er ekki mótak neinstaðar, svo jarðirnar eru eldiviðarlausar ef ekki væri skógurinn. Engjar eru þar heldur ekki að ráði, svo heyskapur er mjög erfiður. Þess vegna verður fjeð að lifa að mestu leyti á skóginum. Eins og gefur að skilja af þessu, þá eru þetta engar stórjarðir. Þær eru allar heldur litlar og framfleyta að eins sauðfje. Vatnskot er hjáleiga frá Þingvöllum, var lengi í eyði, en er nú bygt fyrir nokkrum árum. Þetta kot er svo lítið og heyskapur enginn, að þar væri ekki lífvænlegt, ef bóndinn gæti ekki haft annað með. - Ábúendum á þessum jörðum er þetta mál kunnara en öðrum. Og jeg veit ekki betur en bæði hreppstjórinn í Hrauntúni og oddvitinn í Skógarkoti sjeu hlyntir þessari ráðabreytni eða breytingu, sem talað er um að gera, og telji sig fúsa á að standa upp frá jörðum sínum. Enda mun annar þeirra, bóndinn í Skógarkoti, þegar vera farinn að hugsa sjer fyrir býli annarsstaðar. Báðir þessir menn, er jeg nefndi, eru skynsamir og athugulir. Þeir sjá það, að svo framarlega sem á að vernda skóginn fyrir eyðileggingu, þá er eina leiðin til þess sú, að hætt verði fjárbúskap á þessum jörðum. - Hv. þm. Borgf. (P. O.) gat þess, að hann efaðist ekki um, að þessir bændur færu vel með skóginn, og er jeg honum sammála um það, að svo miklu leyti sem þeim er unt. En það er sprottið af misskilningi hv.þm. (P. O.) að halda því fram, að þarna megi reka sauðfjárbúskap án þess að nota skóginn til beitar og eldiviðar. Jeg ætla ekki að tala um umgengni ferðafólks um þennan stað. Hjer er um fornhelgan stað að ræða. Og auk þess er, eins og kunnugt er, þarna einhver fallegasti bletturinn á þessu landi. Jeg hefi víða farið, en hvergi sjeð fjölbreyttari nje hrikalegri náttúrufegurð. Og þegar þetta hvortveggja fer saman, fornhelgi staðarins og fegurð, þá álít jeg það siðferðislega skyldu þjóðfjelagsins að vernda hann frá eyðileggingu.