Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef beðið um orðið utan dagskrár vegna þess að undanfarna daga hefur sérstæður atburður verið að gerast norður í Húnaflóa, sem sprottið hefur af tilraunum sjútvrn. til að koma í veg fyrir starfrækslu rækjuvinnslunnar á Blönduósi. Við umr. á Alþ. 5. febr. s.l. sagði þáv, sjútvrh., Lúðvík Jósepsson, að hann teldi óvinnandi veg að kveða upp úr um það að tilteknir menn eða tiltekin fyrirtæki á ákveðnu svæði sætu ein að afla. En núv. hæstv. sjútvrh. virðist hins vegar vera á annarri skoðun og telja sér mögulegt að úthluta sameiginlegum náttúruauðlindum til einstakra fyrirtækja, m.a. með því að binda rækjuveiðileyfi tveggja Blönduósbáta því skilyrði að þeir legðu ekki upp afla sinn hjá vinnslustöð í heimahöfn. Ýmsir aðilar, sem hér eiga hlut að máli, hafa komið til mín og efast um lögmæti slíkra einokunarsjónarmiða nú á dögum. Eins og fram kom í sjónvarpinu nýlega hefur verið samin lögfræðileg álitsgerð um þetta efni að tilstuðlan þessara manna og hef ég aflað mér hennar. Hún er samin af hlutlausum aðila, Magnúsi Thoroddsen borgardómara, og fjallar um eftirfarandi spurningu: „Er lögmætt að binda rækjuveiðileyfi skv. 10. gr. 1. mgr. 2. tölul. l. nr. 102/1973 því skilyrði að afli verði eða verði ekki lagður upp til vinnslu hjá tiltekinni vinnslustöð?“ Svar borgardómarans er á þessa leið, með leyfi forseta, en það er stutt: „Samkv. hinu tilvitnaða lagaákvæði getur ráðh. veitt undanþágu til að stunda rækjuveiðar á tilteknum svæðum innan fiskveiðilandhelginnar. Skal binda leyfin þeim skilyrðum sem nauðsynleg þykja. Einnig er heimilt að miða leyfisveitingar við ákveðnar stærðir báta. Við túlkun á því, hvaða skilyrði fyrir leyfisveitingu þyki nauðsynleg, ber að hafa í huga, hver er tilgangur l. nr. 102/1973, um veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót í fiskveiðilandhelginni. Tilgangur l. er tvímælalaust sá að vernda fiskistofna, þ. á m. rækjustofninn hér við land, gegn ofveiði. Því væri löglegt að setja í veiðileyfin þau skilyrði sem nauðsynleg eru til að ná þeim tilgangi, svo sem um gerð veiðarfæra, stærð skipa og fjölda, hámarksafla á skip, hámarksafla á tilteknu veiðisvæði eða skilyrði um fjölda úthaldsdaga eða togtíma svo að einhver hugsanleg skilyrði séu nefnd, en þó hvergi nærri tæmandi talin, enda mörg önnur skilyrði upp talin í þeim eyðublöðum sem rn. notar er það veitir leyfi þessi. Þegar hins vegar er farið að veita veiðileyfi með því skilyrði að afli verði ekki lagður upp til vinnslu hjá tiltekinni veiðistöð, þá getur það skilyrði ekki talist sett til að þjóna þeim tilgangi l., því að það þjónar engum verndunartilgangi, hvort rækjubáturinn A leggur upp afla sinn hjá vinnslustöð B eða C. Þá er tilgangurinn með skilyrðinu orðinn sá að vernda atvinnulíf á ákveðnum stað eða stöðum, en ekki sá að vernda fiskistofna. En slíkt skilyrði, sem er utan tilgangs l., tel ég óheimilt að setja í leyfi nema það byggðist á öðru settu lagaákvæði er heimilaði að setja slíkt skilorð. Þessi skoðun byggist fyrst og fremst á því að í 69. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33 17. júní 1944, segir: „Engin bönd má leggja á atvinnufrelsi manna nema almenningsheill krefji, enda þarf lagaboð til.“ Með vísan til þessa stjórnarskrárákvæðis ber að skýra þröngt allar lagaheimildir sem leggja bönd á atvinnufrelsi manna. Í grg. með frv. til l. nr. 102/1973, þar sem fjallað er um 2. tölul. 10. gr. l., er varðandi skilyrði einungis tekið fram: „Hér er þó kveðið skýrt á um heimild ráðh. til þess að binda leyfin þeim skilyrðum sem honum þykja nauðsynleg, m.a. að miða leyfisveitingar við ákveðnar stærðir báta.“ Þetta er eðlilegt skilyrði og í samræmi við tilgang laganna. Á hitt er hvergi minnst að ráðh. hefi heimild til þess að setja skilyrði í veiðileyfi er miði að því að vernda rækjuvinnslu tiltekinna sjávarplássa sem atvinnugrein, enda væri slíkt annarlegt skilyrði miðað við tilgang laganna. Þá er rétt að benda á það að í auglýsingu sjútvrn. þetta ár varðandi umsóknir um rækjuveiðileyfi á Húnaflóa og fleiri stöðum er þess getið að veiðileyfin verði bundin skilyrðum. Nokkur þeirra eru talin upp, en ekkert minnst á það að sett kunni að verða skilyrði eins og það sem hér er um að tefla. Enn fremur má á það benda að framangreint skilyrði fer í bága við grundvallarreglur um jafnræði þegnanna þar sem ekki er vitað til að rn. hafi bundið önnur rækjuveiðileyfi nefndu skilyrði. Að endingu má á það benda að í svari sjútvrh. á hinu háa Alþ. 5. febr. 1974, sbr. Alþingistíðindi þar um, út af fsp. um rækjuvinnslu á Húnaflóasvæðinu kemur fram að sjútvrn. telur sig þá ekki hafa heimild til þess að barna mönnum að setja á stofn rækjuvinnslustöðvar. Þessi ummæli sjútvrn. eru til þess fallin að skapa góða trú hjá forsvarsmönnum Særúnar h.f. um það að sjútvrn. mundi ekki banna þeim að vinna rækjuafla á Blönduósi ef þeir kæmu sér upp vinnslustöð.“ Þá er tilvitnunum lokið, en ég hef borið þessa fsp. fram vegna þess að þeir menn, sem hér eiga hlut að máli, telja að þeir njóti ekki atvinnufrelsis samkv. stjórnarskrá landsins.



Herra forseti. Þetta var mikill og merkilegur lestur sem hv. þm. viðhafði hér áðan, en í l. um veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót í fiskveiðilandhelgi segir: „Ráðh. getur veitt undanþágu til þess að stunda rækjuveiðar á tilteknum svæðum. Skal binda leyfin þeim skilyrðum sem nauðsynleg þykja. Einnig er heimilt að miða leyfisveitingar við ákveðnar stærðir báta.“ Í auglýsingu sjútvn., þar sem auglýst er eftir umsóknum um rækjuveiðileyfi á Arnarfirði, Ísafjarðardjúpi og Húnaflóa, segir: „Rækjuveiðar á Arnarfirði, Ísafjarðardjúpi og Húnaflóa munu hefjast 1. okt. n.k. Veiðileyfi verða sem fyrr bundin þeim skilyrðum að veiðileyfishafi og eigandi báts hafi verið búsettur á viðkomandi svæði í a.m.k. eitt ár og báturinn sé þar skráður. Auk þess kann rn. að setja sérstakar reglur um stærðarmörk báta eða aðrar reglur sem horfa til takmörkunar á bátafjölda ef ástæða þykir til.“ Síðan segir að umsóknir skuli hafa borist fyrir tiltekinn tíma o.s.frv. Það hefur verið gerður mikill úlfaþytur út af verksmiðju sem hefur verið reist á Blönduósi nýlega og sérstaklega í sambandi við veiðileyfi til tveggja báta frá Blönduósi sem sjútvrn. hefur gefið út. Ég ætla að lofa hv. alþm. að heyra þessi skilyrði í því bréfi sem skipstjóri annars þessa báts fékk með sínu leyfi, en hitt leyfið er samhljóða. Það er á þessa leið: „Með tilvísun til 10. gr. 1. nr. 102 27. des. 1973, um veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót í fiskveiðilandhelgi, vill rn. leyfa Kára Snorrasyni skipstjóra á mb. Aðalbjörgu HU 25 að láta stunda rækjuveiðar með venjulegri rækjuvörpu á Húnaflóa. Leyfi þetta gildir frá 15. okt. 1974 til 30. apríl 1975 með þeim skilyrðum og takmörkunum sem greint er frá í bréfi þessu. 1. Telji rn. áframhaldandi veiðar óæskilegar vegna ástands rækjustofnsins eða annarra ástæðna, fellur leyfið úr gildi er ráðh. hefur tilkynnt stöðvun veiðanna. Auk þess skal reikna með að leyfisbréf þetta verði afturkallað þegar samanlagður afli þeirra báta, sem leggja upp rækjuafla til vinnslu á Hvammstanga, hefur numið 250 smálestum. 2. Fiskifélagi Íslands skal send skýrsla hálfsmánaðarlega um veiðarnar á eyðublöðum, sem Fiskifélagið leggur til, útfylltum eins og mælt er fyrir á þeim hvern veiðidag. 3. Í einu kg af vetrarrækju mega eigi vera fleiri en 300 stykki. 4. Möskvastærð rækjuvörpu skal hvergi vera minni en 36 mm miðað við blautt efni, sbr. 1. gr. og bráðabirgðaákvæði í reglugerð nr. 104 16. maí 1974, um möskvastærðir botnvörpu og flotvörpu og um lágmarksstærðir fisktegunda. 5. Leyfið miðast við að rækjuafli bátsins verði verði unninn til manneldis í viðurkenndri rækjuvinnslustöð á veiðisvæðinu.“ - Þessu bið ég hv. þm. að taka eftir. „6. Leyfishafi skal gefa eftirlitsmönnum rn. sannar og réttar upplýsingar um aflamagn í hverri veiðiferð. 7. Leyfishafi skal hlíta reglum sem forráðamenn rækjuvinnslustöðva og rækjuveiðinefnd koma sér saman um, svo og lögum og reglum sem settar kunna að verða um meðferð og vinnslu rækju og hámarksstærð hennar. 8. Brot á ákvæðum veiðileyfis þessa og sérhver misnotkun á því að dómi rn. varðar sviptingu leyfisins um tiltekinn tíma eða missi þess eftir ákvörðun rn. Leyfisbréf þetta geymist um borð í bátnum.“ Svo mörg eru þau orð. Þessum ákvæðum hefur ekki verið breytt á einn eða annan veg frá því sem hefur tíðkast í sjútvrn. í fjöldamörg ár bæði hjá ráðh. sjávarútvegsmála úr Alþfl., ráðh. Alþb. og af mér. En ég leyfði mér að setja í leyfið - eða rn.: „frá viðurkenndri vinnslustöð“. Á því tímabili, sem þetta bréf er gefið út, er engin viðurkennd vinnslustöð á Blönduósi, og ef þetta er brot á stjórnarskránni, þá verður að taka því, þá leita þessir menn réttar síns. Svo hafa þessir ágætu menn sent rn. skaðabótakröfu upp á tæpar 15 millj. fyrir það að rn. hafi bannað þeim að byggja rækjuvinnslustöð á Blönduósi, og þeir koma með þessa kröfu 10 mínútum fyrir 5 á föstudegi og og vilja fá svar á mánudegi. Ég var ekkert að flýta mér að svara þessu. Ég veit ekki, hvað þeir meina, þessir herrar og talsmenn þeirra, sem mér skilst að séu komnir inn á Alþ. með þessa kröfu. Svo fara þeir og byggja rækjuverksmiðju á eftir og eru byrjaðir að vinna rækju og segja svo að ég, þessi vondi sjútvrh., sé margfalt verri en Lúðvík, hann sé eini frambærilegi fulltrúi einkaframtaksins og frelsisins, - ég hafi neitað. Hvar standa þessir menn? Svo eru skrifaðar hér dag eftir dag í blöð æsifregnir og æsigreinar, á sama tíma og það, sem ég er að gera, er það sem Lúðvík gerði ekki og ekki heldur Eggert G. Þorsteinsson. Ég vil fá samræmingu á veiðum sem eru háðar leyfum og fá til þess lagaheimild að koma einhverju skipulagi á að það fari saman, veiðar og vinnsla. Þessi lagaheimild er ekki fyrir hendi. Þess vegna er þessi Blönduósverksmiðja komin upp. Þess vegna eru þeir að vinna rækju. En þær gera ekki hlutina einfaldari, yfirlýsingar forsvarsmanna þessarar verksmiðju sem lýsa því yfir að þeir ætli ekki að hlíta neinum reglum. Þeir ætla að veiða þegar aðrir bátar hætta núna í des. - eins og bátar á öllum þessum svæðum gera - og þeir ætla sennilega að veiða líka á jólunum, eftir því sem blöðin segja. Ég segi fyrir mitt leyti að ég ætla að fylgja því mjög strangt eftir að einn eða tveir bátar haldi ekki áfram veiðum á tilteknum svæðum. Hér hefur öll þessi ár, - það geta fyrirrennarar mínir í embætti sjútvrh. borið um, - alltaf náðst samkomulag á veiðistöðvunum um að veiðar skuli lagðar niður á ákveðnu tímabili og hafnar aftur með samkomulagi á milli þessara aðila og sjútvrn. Ég ætla að nota mér heimild, á meðan hún er ekki tekin úr þessum lögum, til að stöðva menn sem ætla að halda áfram og vera einir og sér og halda að þeir séu einir í heiminum. Ég ætla að stöðva þær veiðar og láta þá sitja við það sama og aðra sem hafa stundað þessar veiðar og byggt lífsafkomu sinna kauptúna á þessum veiðum í fjölmörg ár.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. undraðist þá lesningu sem ég las upp. Ég las tilvitnun úr grg. eftir borgardómara og breytti ekki einu orði. Það, sem snýr að mér, er saga þessa báts sem heitir nú Aðalbjörg HU 25. Þessi bátur var lengi skráður í Reykjavík og búinn að hafa hér langt úthald. Þá þótti Alþ. hlýða að loka Faxaflóa fyrir bæði þessum bát og mörgum öðrum vegna verndunarsjónarmiða almennt talað. Eigendur þessa báts og margir fleiri töluðu við mig og áreiðanlega fleiri þm. sem eru hér í salnum núna, og við stóðum að því ýmsir eða meiri hl. hér á Alþ. að loka Faxaflóa í þágu almennra fiskveiða. Þá voru þessir menn sjólausir ef svo má segja. Þeir urðu að sækja langt út í Miðnessjó. Síðan reyndu þeir að fiska á Breiðafirði. Þeim var bannað það líka. Síðan reyndu þeir að fiska á Húnaflóa, þessir ungu menn sem standa að þessum bát. Þeim var bannað það líka. Og mælirinn er raunverulega fullur gagnvart þessum mönnum, ekki af því að þeir skilji ekki að það eigi að veiða fiskinn með ákveðnum hætti á ákveðnum tíma. Mér er það alveg nýtt, miðað við það sem þeir hafa talað við mig, ef þeir hlíta því ekki að hætta í dag ef tímabilið er úti í dag. Það er alveg nýtt fyrir mér. Þeir hafa marglýst því yfir í mín eyru að þeir muni sætta sig við það. Það, sem þeir átta sig ekki á gagnstætt stjórnarskránni, er sú skerðing á atvinnufrelsi og að skipstjórnarréttindi þeirra gildi ekki nema á vissum svæðum. Það kom upp ein spurning, hvort bilstjóri, sem ekur leiðina Akureyri – Reykjavík, þurfi að fá sérstakan bílstjóra sem aki í Húnavatnssýslu. Það er kannske langsótt, en það mætti alveg eins hafa það með sama hætti ef vegirnir í Húnavatnssýslu eru sérstaklega viðkvæmir. Þessir menn eiga ekki svo auðveldan leik og þetta var meira gert til þess að vekja athygli á málinu varðandi framtíðina, með hvaða hætti við komum því fyrir, að þessum mönnum séu tryggð eðlileg starfsskilyrði við landið, - þessum mönnum sem eru á smábátum, - þegar það þykir rétt að binda þetta við búsetu og margt fleira. Alþ. verður að gera sér grein fyrir því að þessir menn hafa enn þá full starfsréttindi eða eiga að hafa. Hins vegar hefur þótt hlýða að loka vissum svæðum í heild, en ekki úthluta þeim á ákveðnar verksmiðjur eða ákveðna báta varðandi ákveðið aflamagn. Og verksmiðjan, sem um er rætt hérna, var viðurkennd síðar. Ég veit ekki annað en Fiskmat ríkisins hafi viðurkennt hana sem fullgilda vinnslustöð, og þá ætti það að vera frjálst. Þessi bátur og þessir tveir, sem aðallega er nú rifist um, hafa landað til skiptis á Hvammstanga og Skagaströnd og hafa þá þegar brotið af sér ef þeir hafa aðeins átt að landa á einum stað. Þetta vildi ég að kæmi fram, herra forseti, jafnframt því sem ég þakka fyrir að mér skyldi vera gefinn kostur á að vekja athygli á þessu máli.



Herra forseti. Ég vil nú fyrst taka það fram, að ég felli mig ekki við það sem hér kom fram hjá hæstv. forseta, að ræðutími, þegar um er að ræða umr. utan dagskrár, sé takmarkaður með sama hætti og ákveðið er í fundarsköpum varðandi tilteknar fyrirspurnir. Þessu hefur verið mótmælt hér jafnan áður og aldrei beitt og ég tel það ekki viðunandi að það sé ekki hægt að taka hér upp umr. utan dagskrár án þess að þær séu skornar þannig niður að tímalengd. Ég vek athygli á því að þetta hefur aldrei verið gert.

Það hefur oft verið gert.

Nei, ég vek athygli á því að umr. utan dagskrár hafa ekki verið takmarkaðar við tíma. En í sambandi við það mál sem hér hefur verið tekið upp, þá þykir mér það alleinkennilegt. Það er engu líkara á því svari, sem kom fram hjá hæstv. sjútvrh., en að það, sem sagt hefur verið um þetta mál að undanförnu, sé allt byggt á misskilningi, því að nú segir hæstv. ráðh. um þessa báta við Húnaflóa sem allur styrinn stendur um, að hann ætlist til þess að þeir sitji við sama borð og aðrir, hann vilji ekki láta þá veiða eina ef aðrir hætti. Ef málið er svona og hefur verið svona allan tímann, þá held ég að menn geti lagt alla þessa baráttu niður, því að ég trúi ekki að menn haldi lengi uppi baráttu þarna við Húnaflóann um það að ein hverjir tveir bátar frá Blönduósi fái meiri rétt en allir aðrir. Ég vil líka segja það að þau skilyrði, sem sett voru af hálfu rn. fyrir þessum veiðileyfum voru að mínum dómi á allan hátt eðlileg og eins og áður hefur verið. Það sérstaka atriði, að ákvæði hafa verið um að rækjan skuli unnin í viðurkenndri rækjuvinnslustöð, það hefur alltaf verið miðað við það að slíkt ætti sér stað. Ég tók eftir því að hæstv. ráðh. sagði, að þegar leyfin voru veitt, þá hafi þessi stöð ekki verið til eða viðurkennd. Það breytir auðvitað ekki nokkru um þetta atriði. Þegar stöðin kemur og fær sína viðurkenningu, þá vitanlega fellur hún undir þessi skilyrði, og ráða þá þessar skilyrðisreglur auðvitað í þessu tilfelli eins og öllum öðrum. En ég vil hins vegar segja það í sambandi við þetta mál. - Já, hæstv. forseti, ég vildi aðeins fá að ljúka hér máli mínu vegna þess að ég tel að hér sé um umræður utan dagskrár að ræða um mál sem sé eðlilegt að menn fái að ræða um. Ég skal hins vegar vera stuttorður. - Hér er um það að ræða, sýnist mér, hvort á að taka upp þá reglu sem fram kemur í því frv. sem hér hefur verið flutt á Alþ. af hæstv. ríkisstj. um þetta mál, hvort það á að fara að binda saman veiðileyfi í slíkum tilfellum sem þessum og það að setja megi skilyrði af hálfu rn. um það hvaða vinnslustöðvar eigi að vinna aflann. Ég fyrir mitt leyti er alveg á móti þessari stefnu. Ég tel hana hættulega og ranga og það eigi hér ekki að koma til aðrar hömlur en þær sem miða að því að þeir, sem veita fjárfestingalán, geti sett sín skil.yrði fyrir lánveitingum. En að gefa sjútvrh. eða hvaða öðrum ráðh. sem er eða starfsmönnum hans leyfi til þess að segja að tiltekinn afla, sem leyft er að veiða, skuli vinna hjá tilteknu fyrirtæki, það tel ég mjög hæpið og við eigum ekki að fara inn á þá braut. Ég tel t.d., að það sé lítið unnið við það fyrir sjútvrh. að fá leyfi til þess að hann megi skera úr um hvaða rækjuvinnslustöð á Ísafirði eigi að vinna þar allan aflann. Ég bið nú hætsv. forseta að endurskoða þessar reglur sínar, því að það verður ekki unað við það að ekki sé hægt að taka upp umr. utan dagskrár á Alþ. Það hefur verið bent á það áður, hverjar yrðu afleiðingar af slíku. Ef það er ekki hægt, þá verður það aðeins til þess að menn biðja um orðið í næsta máli á dagskrá og halda ræðu sinni áfram undir þeim líð, ef á að fara að beita slíku, og þá hefur þessi regla enga þýðingu í framkvæmd.



Út af því, sem hv. 2. þm. Austf. sagði, að það hefði aldrei fyrr á Alþ. komið fyrir að umr. utan dagskrár væru látnar sæta sömu þingsköpum og fyrirspurnir þær sem bornar eru fram á þinglegan hátt með nægilegum fyrirvara, þá er það algjörlega rangt. Ég mun siðar á þessum fundi vitna til þess, að það hefur oft komið fyrir áður. Ég tilkynnti í upphafi þessara umr. að sami háttur yrði hafður á um umr. utan dagskrár nú og um fsp. samkv. þingsköpum. Því andmælti enginn og ég mun halda mér við það sem ég tilkynnti þá.



Herra forseti. Að vísu má segja að það sé til lítils að standa upp og ræða þetta hitamál á svo skömmum tíma sem veittur er og tek ég undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði um það atriði. Þó vil ég freista að koma hér að tveimur atriðum. Í fyrsta lagi vil ég mótmæla þeim skilningi hv. fyrirspyrjanda að heimild sjútvrh. sé bundin við það eitt sem varðar fiskstofnana í sjónum. Við sátum báðir í þeirri n. sem undirbjó þetta frv., og ég hygg að hann muni minnast þess að ég vildi gjarnan koma þá að ákvæði um byggðasjónarmið, en það fékkst ekki. En ég varð aldrei var við það að því sjónarmiði mínu væri hins vegar mótmælt. Ég er þeirrar skoðunar að ríkisstj. beri, þegar hún veitir slíkt leyfi, að taka til greina öll þau mál sem hana varðar og varða landsmenn. Og ég tel að byggðasjónarmiðin séu þar ákaflega mikilvæg, það er viðurkennt mál. Og það er staðreynd að á þessu svæði eru byggðasjónarmiðin ákaflega mikilvæg. Ég vil vekja athygli á því að atvinnulíf í Strandasýslu hefur bókstaflega byggst á því að strandamenn hafa lengi einir haldið uppi rækjuveiðum þegar þorskurinn hvarf af Húnaflóasvæðinu. Og ég vil einnig vekja athygli á því að á Skagaströnd hefur atvinnulíf verið endurreist með því að koma þar á rækjuvinnslu. Ég vil einnig vekja athygli á því að á þessu svæði eru 5 afkastamiklar vélar sem geta afkastað samtals um 4000 tonnum, en heimild er til að veiða þar 2300 lestir. Ég held að það sé óumdeilanlegt ef þarna bætast við tvær vélar í viðbót, að slíkt leiði aðeins til þess að þrýstingur verður vaxandi í þá átt að fleiri bátum verði hleypt inn á svæðið og getur ekki leitt til annars en að þarna verður hrun á rækjuveiðum á svipaðan máta og varð á Ísafjarðardjúpi og ég get ekki rakið hér. Ég vil einnig vekja athygli á því að fiskifræðingar hafa fullyrt að rækjuveiðar á Húnaflóa séu núna í hámarki og komnar að hættumörkum og það megi ekkert út af bera. Ég tel það skyldu framkvæmdavaldsins við leyfisveitingar að taka tillit til þessarar mikilvægu staðreyndar. Ég fyrir mitt leyti mun ekki una við neitt annað. Ég lýsi furðu minni á því sem fram kom hjá hv. 8. landsk. þm. áðan í þessu máli í sambandi við Árneshreppinn. Hann fullyrti að þar væri verið að tvöfalda vélakost. Mér er ekki kunnugt um það. Þar hefur aldrei verið rækjupillunarvél áður. Hins vegar hefur í Árneshreppi verið unnin rækja langan tíma með handpillun sem er varla eða ekki leyfð lengur. Þar er verið að setja upp eina litla danska vél til þess að halda því fólki við sem enn þá er á Djúpuvík. Þar er ekki um annað að ræða. Þar hefur verið gerður út bátur á rækju. Ég vildi gjarnan fá að vita hvort hann litur það einhverjum öfundaraugum. Ég vil bæta því við að lokum að mér finnst satt að segja ástæða til að vara við því þegar fjármálamenn úr Reykjavík fara út á land til að ávaxta sína peninga á þann máta sem hér er um að ræða.



Herra forseti: Á þessu stigi málsins snýst deilan um rækjuveiðarnar á Húnaflóa um þá ákvörðun hæstv. ráðh., hvort banna eigi vinnslustöðina á Blönduósi. Auðvitað er það mjög slæmt að til slíkra takmarkana þurfi að koma, að umsvif manna séu takmörkuð með þessum hætti, og ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að vera mjög sterk rök til þess að setja slíkar takmarkanir. Ráðh. hefur sett fram sín sjónarmið og það verður auðvitað að meta undir þessum kringumstæðum eins og öðrum, hvort þetta eigi rétt á sér eða ekki. Hins vegar vek ég athygli á því, að það er auðvitað mjög algengt og ekkert nýtt, hvorki af hálfu ráðh. Sjálfstfl. né annarra, að það séu lagðar fram ýmsar reglugerðir sem fela í sér takmarkanir á umsvifum einstaklinga í atvinnurekstri og öðru, og þurfa þm. ekki að undra sig á slíkum reglugerðum. Ráðh. hefur bætt inn í reglugerðina ákvæði þar sem segir að það skuli vera til staðar viðurkenndar vinnslustöðvar. Deilan snýst um það, hvort hann hafi lagastoð til þess að setja slíkt ákvæði inn í reglugerðina. Á það verður að sjálfsögðu að reyna - sjálfsagt hjá dómstólum - hvort slíkt reglugerðarákvæði stenst, og mun ég ekki blanda mér inn í þær deilur frekar hér. En ég stend upp vegna þess að hv. 1. landsk. vakti athygli þm. á raunverulegum orsökum þessa vandamáls. Orsök þessa vandamáls er sú, að norður á miðin í Húnaflóa sækja sjómenn sem ekki hafa aðstöðu til þess að sækja mið á sínum heimastöðvum. Og þar á ég við að þarna er um að ræða, svo sem er á allra vitorði, báta sem gerðir hafa verið út hér sunnanlands, en nú hafa sótt á miðin í Húnaflóa. Þessir bátar sækja á önnur mið vegna þeirrar staðreyndar að þeirra heimamið eru lokuð núna. Faxaflóinn er lokaður fyrir þeim sem gerðir eru út á þessu svæði. Nú er svo komið fyrir mönnum, sem gera út þessa báta og eiga þá, að þeir geta ekki gert út á heimamið. Þeir geta ekki heldur selt sína báta vegna þess að þeir eru ekki gjaldgengir annars staðar vegna þeirra reglugerðarákvæða sem um það gilda og banna það að menn veiði eða geri út báta, nema þeir séu búnir að vera á skrá þar um tiltekinn tíma. Ég vil ítreka þetta sjónarmið. Orsök þessa vandamáls er þessi fyrst og fremst að það er ekki búið að bátum hér sunnanlands, hér við Faxaflóann, sem skyldi. Ég skora á þingheim að taka það mál til rækilegrar athugunar og reyna að leysa þennan vanda Faxaflóabátanna með öðrum hætti en þeim að standa í stríði norðanlands.



Herra forseti. Ég skal fúslega taka undir það sem hv. 11. þm. Reykv. sagði hér áðan að það er vitaskuld mikið vandamál sem þessir bátar syðra eiga við að stríða. En vandamál þeirra verður ekki leyst á þann hátt að þeir flykkist til staða þar sem veiðar eru háðar leyfum og þar sem er takmarkaður afli. Ef við fjölgum þessum bátum verulega á þessum svæðum, þá er afkoma þeirra, sem fyrir eru, hrunin, enda hefur ekki gengið á öðru, frá því að ég kom í sjútvrn., en bréfum og sendinefndum frá þeim svæðum við Húnaflóa sem hafa stundað rækjuveiðar og rækjuvinnslu. Þeir hafa bent hvað eftir annað á þá miklu hættu sem er samfara því að fjölga verksmiðjum og fjölga bátum verulega frá því sem verið hefur, að þá sé í húfi þeirra afkoma. Og ég verð að segja það að þeir, sem eru brautryðjendur í rækjuveiðunum við Húnaflóa, eru strandamenn, eins og hv. 2. þm. Vestf. gat um, aðallega hólmvíkingar. Þessir menn þraukuðu mörg aflaleysisár við óskaplega erfiða afkomu og loksins þegar rækjan finnst þarna, þá byggist þeirra atvinnulíf upp að nýju. Síðan kemur Drangsnes, þar á eftir kemur Skagaströnd sem átti sína miklu erfiðleika og svo síðast Hvammstangi. Svo kemur hér einn þm., sem var í framboði á Vestfjörðum, landsk. þm., og er alveg undrandi á að það skuli ekki vera gert allt í senn - fjölgað sem sagt verksmiðjum og bátum, öllu eftir hentugleikum. Og auðvitað tekur 2. þm. Austf. undir, því að honum finnst lofið gott, að vera talinn eins frjálslyndur og hann hefur fengið að heyra frá kapítalistunum að undanförnu. Hv. 8. landsk. þm. spurði: Verður þessu ákvæði beitt gagnvart Djúpuvík, að banna stækkun verksmiðjunnar? Hv. 2. þm. Vestf. hefur nú leiðrétt það, þar er engin verksmiðja fyrir. Mér finnst þetta bera vott um mikinn ókunnugleika hjá mönnum sem búnir eru að vera í framboði í einu kjördæmi. Ég hef ekki beitt neinu ákvæði um að banna þessa verksmiðju á Blönduósi og ekki heldur þar af leiðandi á Djúpuvík, af þeirri einföldu ástæðu að ég hef ekki lagalegt leyfi til þess. Þess vegna er verksmiðjan á Blönduósi komin upp. Ég hélt að þetta væri auðskilið og ég vona að þm. skilji þetta núna. Hitt er annað mál, samræming vinnslu og veiða verður að eiga sér stað ef á ekki að fara út fyrir allt velsæmi í þessum efnum þannig að það eigi að leggja niður atvinnulífið á þessum stöðum. Það verður ekki byggt upp í einu vetfangi, því skulu menn gera sér grein fyrir. Hér er ekki um neinar þvingunarráðstafanir að ræða. Alþ. er sammála um að beita þeim ákvæðum að þessar veiðar skuli háðar leyfisveitingum samkv. lögum. Þetta hefur verið framkvæmt af mörgum sjútvrh. á alveg sama hátt hvað snertir bátafjölda og allt í sambandi við veiðarnar, og það hef ég gert líka, að öðru leyti en því að þeir hafa aldrei beitt stærðarákvörðunum, en það hef ég sannarlega í huga að gera fyrir næstu vertíð til þess að koma í veg fyrir stórfellda fjölgun þessara báta á öllum þessum svæðum. Við skulum ekki heldur láta það liggja á milli hluta að þessar veiðar hafa verið svæðisbundnar, og það hefur ekki gilt fyrir reykvíkinga eina. T.d. um veiðar við Ísafjarðardjúp, þeir sem átt hafa báta á Súgandafirði hafa ekki fengið rækjuveiðileyfi við Ísafjarðardjúp, hvorki hjá Eggert G. Þorsteinssyni, Lúðvík Jósepssyni né mér. Þetta hefur veríð algjörlega svæðisbundið. Sama er að segja um Arnarfjörðinn. Sama er að segja um Húnaflóann. 



Herra forseti. Ég skal ekki teygja lopann í þessum umr. frekar en þegar er orðið, en ég vil aðeins leiðrétta það sem hv. 2. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, sagði hér áðan og hv. 11. landsk. þm. líka, að hér væri um eitthvert nýtt ákvæði að ræða í lögum um uppsetningu slíkra verksmiðja sem hér um ræðir. Sannleikurinn er sá að þetta er búið að vera um áratuga skeið í gildi í fiskmatslögum og er því ekkert nýtt. Hitt langar mig til að spyrja hæstv. sjútvrh. um: Ef það er rétt sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson segir, að veiðarnar á þessum svæðum hafi verið komnar á hættustig, var það þá rétt af Framkvæmdastofnuninni, sem þeir áttu báðir sæti í, hæstv. sjútvrh. og hv. þm. Steingrímur Hermannsson, 2. þm. Vestf., að gefa leyfi til byggingar á nýrri verksmiðju á Djúpuvík? Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að þessir menn geri hreint fyrir sínum dyrum. Þeir segja á sömu stundinni að veiðarnar séu á algjöru hættustigi á þessu svæði, en veita jafnframt fjármagn til byggingar verksmiðju á svæðinu sem hlýtur óhjákvæmilega að framkalla auknar veiðar. Það er rétt hjá hæstv. sjútvrh. að rækjumálin hafa tekið mikinn tíma alls starfsliðs rn. og ráðh. sjávarútvegsmála undanfarin ár. En það hefur alltaf tekist svo giftusamlega til að um þessi mál hefur náðst samkomulag við sérfræðinga á þessu sviði, þ.e.a.s. fiskifræðingana, og hlutaðeigandi verksmiðjur sem eðlilega kalla á aukið hráefni. Ég tel að það sé nauðsynlegt að þessir tveir þm., hæstv. ráðh. og hv. þm. Steingrímur Hermannsson, svari síðar fyrir það að auka á þessa hættu með Djúpuvíkurverksmiðju og hve mikið þessi hætta eykst með tilkomu Blönduósverksmiðjunnar.

Í því sérstaka tilviki sem hér er um að ræða, þá vil ég ekki segja neitt um það, ekki síst vegna þess hvað tíminn er takmarkaður, hvort þau skilyrði, sem sjútvrn. hefur sett, séu fyllilega í samræmi við lög eða ekki. Ég vænti þess þó að svo sé, en úr því munu dómstólar skera ef til kemur. Hitt vil ég taka fram, að miðað við þær sérstöku aðstæður, sem fyrir hendi eru í þeim byggðarlögum sem hér um ræðir, þá er málið þannig vaxið, að um er að ræða allmörg sjávarþorp: Hólmavík, Drangsnes, Skagaströnd og Hvammstanga, sem hafa verið ákaflega illa sett hvað atvinnulíf snertir um langan tíma á undanförnum árum. Þarna hefur atvinnulíf rést við á allra síðustu árum fyrst og fremst vegna tilkomu rækjuvinnslunnar, og það er um að ræða það mikla hagsmuni fyrir þessi þorp, að verndun þeirra hagsmuna verður að ganga fyrir öðru. Á Blönduósi er atvinnulífið hins vegar ekki byggt á sjávarafla, heldur öðru. Við getum hugsað okkur það að þarna væri reyndar um að ræða þorp eða kaupstað sem stæði kannske enn þá traustari fótum atvinnulega en Blönduós gerir, hefði engu að síður ekki byggt á sjávarafla, en allt í einu kæmu fjármálamenn úr Reykjavík til að reisa á slíkum stað rækjuverksmiðju sem gæti haft ákaflega alvarlegar afleiðingar fyrir þorp, sem á rækjunni hafa byggt. Í slíkum tilvikum verða stjórnvöld að hafa rétt til að grípa inn í. Ég vil að lokum taka það fram, að ég hygg, að það komi hins vegar mjög til greina, að vald í þessum efnum sé ekki eingöngu á hendi ráðh. eins og frv., sem hér hefur spunnist inn í umr., gerir ráð fyrir, en þetta vald verður að vera fyrir hendi hjá ábyrgum opinberum aðilum að mínu viti og það ber að nota.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. 2. þm. Austurl., að ég felli mig hreint ekki við það, að ræðutíminn í svo mikilvægu máli sem hér um ræðir sé skorinn niður með þessum hætti. Ég veitti því ekki athygli, þegar hæstv. forseti kvað upp úr um þetta, en ég kvartaði undan því margsinnis undir stjórn Eysteins Jónssonar á sínum tíma, að hann stóð höggréttur með skeiðklukku í hendinni og skók skellu að mönnum í tíma og ótíma. Þetta vil ég biðja hæstv. forseta að athuga sérstaklega. Það kom í ljós, að fyrir utan það sem hv. þm. 1. landsk. taldi ástæðu til að vekja athygli á þessu máli með því að koma hér upp, þá var aðalerindi hans að einhverjir kunningjar hans á smábát, sem ekki ná vopnum sínum annars staðar, eru á svingli við strendur landsins, og hann taldi þess vegna eðlilegt að þeir fengju að veiða norður í Húnaflóa. Og í leiðinni fór hann einhverjum orðum um það að lokað hefði verið Faxaflóa. Ég vil benda á, að þetta kemur því máli ekkert við sem hér um ræðir og hann notaði sér sem tækifæri til að standa upp út af kunningja sínum á þessum smábát. Annað mál er að líta sérstaklega á hans nauðsyn. Hv. 8. landsk., Sighvatur Björgvinsson, sagði að meginatriðið væri það, sem kæmi fram í einhverju áliti borgardómara. Hvenær gafst þessum hv. borgardómara alræðisvald? Hvenær tók hann upp á því að segja upp lög hér á landi? Það er auðvitað ekkert meginatriði, þótt einhver borgardómari setji fram eitthvert álit. Meginatriðið er hvað er rétt og ekki síst hvað er sanngjarnt og eðlilegt í þessu tilfelli. Lúðvík Jósepsson, hv. 2. þm. Austurl., lét það í ljós að þetta væri hættuleg og röng stefna, að binda þetta tvennt saman, og lét eiginlega að því liggja að hér væri um nýja stefnu að ræða. Ég vil benda á það, að í lögum frá 1938, um Síldarverksmiðjur ríkisins, segir svo í 1. gr., með leyfi hæstv. forseta, sem byrjaður er nú að skaka skellu sína: „Hver sá, er reisa vill eða stækka síldarverksmiðju hér á landi, skal hafa til þess leyfi ríkisstj.“ Þetta er bundið í lögum. Svo er að því gætandi hvort hv. þm. hefur ekki kynnt sér þetta, hefur kannske byggt og stækkað verksmiðju t.d. í Neskaupstað án leyfis. Ég vil ljúka máli mínu aðeins þetta: Þetta er ekki geðfellt í sjálfu sér að þurfa að grípa til þessara aðgerða sem gert hefur verið. En hver er undirstaðan í þeim reglum sem við höfum sett okkur í sambandi við veiðar og nýtingu fiskstofnanna? Undirstaðan er vitanlega tillit til báta, stærða og gerða þeirra, stærða og gerða veiðarfæranna og að það sé tekið sérstakt tillit til landssvæðanna. Ég var ekki ánægður með innihald þeirra reglna, sem settar voru, þó að ég félli mig við þær að sinni. Ég taldi að það þyrfti að stjórna þessu miklu lipurlegar en gert er. En eftir sem áður er þetta meginundirstaða málsins eins og það liggur fyrir, og fyrir því er það að til þessara ráða er gripið og fjarri lagi, að hér sé verið að beita einhverjum ofsóknum gegn einhverjum lögfræðingum úr Reykjavík, sem langar til þess að græða fé, af því að þeir höfðu frétt, að þarna væri stórgróði á ferðinni hjá öðrum rækjuverksmiðjum. Ekkert sambærilegt er það heldur að lítið byggðarlag eins og Djúpavík, sem áður hefur fengist við nýtingu þessa sjávarafla, nái aðeins vopnum sínum með einum litlum bát, sem aðeins sækir í fjörðinn. Á allt þetta ber að líta. Um þetta höfum við verið sammála hér á hv. Alþ., að á þessi sérstöku skilyrði þyrfti að líta hverju sinni. Og þó að manni sé það ekki skapfellt eða öllu heldur mjög óskapfellilegt að setja slík ákvæði eins og um getur í því frv., sem lagt hefur verið fram, til laga um að það haldist í hendur vinnsla og veiðar, þá brýtur hér nauðsyn lög.



Herra forseti. Ég fæ ekki varist því að undrast orð síðasta ræðumanns, er hann telur sjálfsagt að taka sérstakt tillit til báta, bátstærða og landssvæða, ef þau aðeins eru utan Reykjavíkur og Faxaflóa, og ég vil taka mjög undir þau orð sem hv. 11. þm. Reykv. hér viðhafði um vandamál þessara litlu báta héðan úr Reykjavík, sem m.a. er ein forsendan fyrir þessu vandamáli í Húnaflóa. Það er enginn vafi að þarna hefur verið farið illa að eigendum báta úr Reykjavík. Þeir hafa engar skaðabætur fengið vegna lokunar Faxaflóans eða fyrir það að bátar þeirra ern ónýttir og þar á meðal með þessu ákvæði, sem gerir að verkum að það er ekki hægt að selja þá til staða úti á landi. En það er eitt atriði, sem var hér komið aðeins inn á, sem ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. um, það hefur enginn annar komið inn á þetta frekar, og það eru þau ákvæði, sem eru í reglunum um kaup bátanna, að skipstjórnarmenn þeirra verða að hafa verið búsettir á staðnum um eins árs skeið. Nú er mér kunnugt um að með þeim bát, sem hér hefur verið nafngreindur og er til umr., munu hafa flust tveir fyrri eigendur, sem báðir eru með fyllstu skipstjórnarréttindi. En þegar báturinn kom í sína nýju heimahöfn máttu þeir ekki gegna skipstjórn á bátnum. Hins vegar mun 17 ára unglingur hafa fengið undanþágu fyrir, að mig minnir, 150 kr. uppi í ráðuneyti til þess að fara með skipstjórn á bátnum. Og það er innan við þann aldur sem þeir verða að hafa sem setjast í skipstjórnarskóla. Vegna þeirra miklu umr. sem hafa orðið bæði hér á þingi og utan þings á undanförnum vikum um öryggi sjómanna, um aukið öryggi þeirra, sem allir eru sammála um, að m.a. eykst með því að skipstjórnarmenn séu betur menntir en þeir sem fá sín réttindi með 150 kr. gjaldi uppi í rn. og við höfum allir viðurkennt þetta, - ég hef ekki heyrt neinn mótmæla því, - þá vil ég aftur í framhaldi af mínum fyrri orðum leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hvort þetta geti verið rétt?



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af þessari fyrirspurn 8. þm. Reykv. Það hefur verið ákvæði í þessum skilyrðum, að ég held frá upphafi eða a.m.k. nú um þó nokkuð mörg ár, að skipstjóri hafi þurft að vera búsettur á svæðinu, enda eru veiðileyfi gefin út á nafn skipstjóra. En út af hinu atriðinu, sem þm. minntist á og er alveg rétt, að skipstjórinn, sem fékk þetta tiltekna veiðileyfi á Blönduósbát, fór, held ég, sjaldan með bátinn. Það var sótt um undanþágu fyrir son hans, en undanþágurnar eru afgr. í samgrn. og er rétt að þær kosta 150 kr. og þær voru veittar þar. En mér er sagt að þessi undanþága hafi verið afturkölluð, en það var ekki fyrir tilstilli sjútvrn., því að við gætum okkar mjög að koma ekki inn á starfsemi annarra ráðuneyta. Ég skal taka undir það sem hv. þm. sagði, að það er orðið ákaflega leiðinlegt að það sé hægt að veita undanþágur til eiginlega hvers og eins sem um þær sækir til þess að vera yfirmenn á bátum, jafnvel skipstjórar, fyrir 150 kr., en svo eru aftur ströng ákvæði um aldur manna er mega setjast í stýrimannaskóla og þeir verða að hafa haft ákveðinn reynslutíma á sjó. Það brann bátur 1. sept., held ég, í haust. Þar var stýrimaður á undanþágu, sem ég held að hafi verið 16 ára. Hann hefði ekki fengið inngöngu í stýrimannaskólann, en hann mátti vera stýrimaður á þessum bát af því að hann fékk undanþágu á 150 kr. Þessi undanþágufaraldur er auðvitað kominn langt út fyrir allt velsæmi og ég tek alveg undir það sem hv. þm. sagði hvað þetta snertir. Út af því, sem 4. landsk. þm. sagði varðandi Djúpuvík, þá þarf ég ekki því við að bæta, sem 2. þm. Vestf. sagði. Ég tók ekki þátt í neinni afgreiðslu á lánum til Djúpuvíkur, þó að ég telji að þeir hafi átt það margfalt skilið, þessi nyrsti hreppur. Það skiptir töluverðu máli hvort þessi atvinnurekstur hefur verið í mörg ár og þarna er einn bátur, og kannske skiptir það mestu hvort þarna er einhver atvinnuvegur til að þetta fólk haldi áfram að búa þar, en hverfi ekki burtu. Ég ætla ekki að ræða þetta mál frekar, en ég vænti þess, að þegar frv. um samræmingu vinnslu og veiða kemur frá n., þá geti menn fengið að tala eins og þeir vilja án þess að forseti slái svo í bjöllu sína sem hefur farið í taugarnar á sumum.



Herra forseti. Ég tók eftir því að hæstv. forseti sagði að það væri ekki rétt, sem ég hefði haldið fram, að það hefði ekki verið takmarkaður tími á þennan hátt þegar um umr. utan dagskrár hefði verið að ræða. Það má vel vera að það finnist þess einhver dæmi að slíkt hafði verið gert, en það er líka auðvelt að sýna það, að farið hafa fram á hverju einasta þingi langar og miklar umr. utan dagskrár án þess að tími hafi verið takmarkaður. Og ég held að þessar umr. hafi greinilega leitt það í ljós, að ef um er að ræða umr. utan dagskrár, þá er ekki réttmætt að takmarka þær á þennan hátt. Ég vonast nú til að hæstv. forseti athugi það framvegis að þetta fær illa staðist. Ég fyrir mitt leyti hef ekki hér tekið neina afstöðu til Húnaflóamálsins sem slíks. Ég get tekið undir það sem hér hefur verið sagt um þörf margra byggðarlaga þar til þess að rétta sig af atvinnulega. Hæstv. sjútvrh. meira að segja leyfði sér að snúa þannig út úr orðum mínum, að ég væri að taka hér undir kröfur um fjölgun báta og fjölgun vinnslustöðva. Allt er þetta auðvitað algerlega út í hött. Ég hef einmitt tekið það fram að ég er sammála um að það verði að takmarka, þegar svo stendur á, fjölda báta og það þurfi að setja skilyrði á svipaðan hátt og rn. setti. Ég lýsti því yfir að ég væri sammála þessu og ég geri mér grein fyrir því að hér er um svæðisbundnar veiðar að ræða. Það, sem ég tel vera kjarnann í þessu máli er ekki það hvernig atvinnulífið á að vera á Skagaströnd, Blönduósi eða Hólmavík. Kjarninn í málinu er: Á að fara að binda veiðiheimildir, veiðileyfi báta við það í hvaða vinnslustöð þeir leggja upp afla sinn, og á að gefa einhverjum ráðh. eða embættismönnum hans heimild til að ákveða að sá afli, sem veiddur er í Ísafjarðardjúpi, sé unninn í tilteknu frystihúsi? Það er sem ég sjái það, ef ég hefði t.d. beitt þessu þannig að rækjuvinnslubátarnir á Ísafirði hefðu átt að leggja allan sinn afla upp í eitt eða tvö frystihús þar, af því að það væri hagkvæmara. Þá er ég nú hræddur um að einhverjir hefðu risið upp. Ég fyrir mitt leyti er á móti þessu. Ég tel það rangt. Ég tel hins vegar eðlilegt að þær lánastofnanir, sem fjalla um það hvort á að veita ný stofnlán til nýrra fyrirtækja, geta neitað að bæta við lánum umfram það sem orðið er. Hitt er í rauninni algjör nýlunda og ég er hræddur um að úr því verði mikil flækja þegar málið verður komið þannig að einn ráðh. eða embættismenn hans geta sett það skilyrði í sambandi við veiðileyfi að mennirnir leggi upp afla sinn hjá tilteknu fyrirtæki, en þannig er einmitt það frv., sem hæstv. sjútvrh. hefur lagt hér fram. Að þessu leyti til er ég á móti þessu frv.



Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. hefur að nokkru svarað þeirri fsp. sem hv. fyrrv. sjútvrh. hv. þm., Eggert G. Þorsteinsson, beindi til okkar, út af lánveitingum úr Byggðasjóði. Ég sé hann reyndar ekki í salnum, en ég vil þó svara. Ég greiddi atkv. með þessari lánveitingu, enda er aðstaða í Árneshreppi allt, allt önnur en á Blönduósi. Ég veit að hv. þm. gerir sér grein fyrir því að sú vél, sem þar á að setja upp, afkastar aðeins broti af því sem hinar afkastamiklu vélar á Blönduósi geta unnið. Hún afkastar u.þ.b. 100 kg á klst., en hinar margföldu því magni. Auk þess hefur verið unnin rækja í Árneshreppi lengi. Þar er gerður út einn bátur, og fyrir þessa vél er þessi eini bátur nóg. Með þessu er ekki verið að ofgera aflanum eða veiðinni á Húnaflóa. Ég vil jafnframt vekja athygli á því hins vegar að ég hef ávallt litið svo á, að í þessu sambandi beri að taka til greina fleiri sjónarmið en aflamagn og megi kannski tefla á tæpara vað, ef önnur sjónarmið eru þar mikilvæg einnig. Ég hef tvívegis flutt í Ed. frv. um leyfi til að reisa vinnslustöðvar á þeim sviðum, þar sem aflatakmörkun er, og í því frv. kemur greinilega fram, að ég ætlast til þess, að einnig sé tekið tillit til byggðasjónarmiða. Ég vona því að afstaða mín til þessa máls sé ljós.



Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. sagði áðan að þetta mál hefði tekið mikinn tíma í hans rn. Það skal mig ekki undra, ef það er rétt, eins og virðist hafa komið fram við þessar umr., að hann skilur ekki um hvað málið fjallar, því að í þessum umr. hefur hann talað þvert á það sem við hinir höfum verið að segja. Hann hefur talað algjörlega í kross við okkur. Hann er alltaf að fjasa um það, að ég og aðrir, sem hér hafa tekið til máls og gagnrýnt þessar ákvarðanir hans, viljum opna öll rækjumið fyrir öllum bátum. Hann fjasaði um þetta þegar það frv. var til umr. hér í þinginu, sem hefur dregist inn í þessar umr., og hann fjasar um það enn, en það er alls ekki um það sem við erum að tala. Við erum ekki að fara fram á að öll rækjumið séu opnuð öllum bátum. Hér er um það að ræða að sjútvrn. virðist ætla að ráða því hvar rækjuafli er unninn án þess að hafa til þess lagalega heimild. Það er málið, sem verið er að ræða um, og Flóabardagi hinn nýi, eins og hann hefur verið kallaður, stendur um það, hvort sjútvrn. eigi að standa í vegi fyrir nýrri rækjuverksmiðju á Húnaflóasvæðinu. Ef sjútvrh. hefur eitthvað misskilið þetta, þá er hægt að leggja fyrir hann hreina og klára fsp., sem mundi hljóða svo: „Hefur ráðh. á móti því, að þeir bátar, sem þegar hafa fengið veiðileyfi í Húnaflóa og uppfylla öll skilyrði, semji við rækjuvinnslustöðina á Blönduósi um vinnslu síns rækjuafla?“ Ástæðan fyrir því að ég tók til máls hér áðan, var sú, að á sama tíma og rn. grípur til þessara aðgerða gegn nýrri rækjuverksmiðju á Húnaflóasvæðinu, verksmiðjunni á Blönduósi, er önnur ný verksmiðja að taka til starfa í Djúpuvík, og ég spurði hvort ætla mætti að sjútvrn. beitti sömu aðferðum gagnvart þeirri nýju verksmiðju við Húnaflóa og það hefur beitt gegn hinni nýju verksmiðju á Blönduósi. Hv. 2. þm. Vestf. talaði um mikla afkastagetu verksmiðjanna sem fyrir eru á Húnaflóasvæðinu. Þetta er rangur útreikningur. Hann er miðaður við að verksmiðjurnar séu keyrðar 24 klst. á sólarhring og yfir lengri tíma en vinnslutíminn er. Ég vil taka það fram líka, - ég er alveg að ljúka máli mínu, forseti, - ég vil taka það fram líka, að ég hef í höndum upplýsingar, staðfestar af Hafrannsóknastofnuninni, um afla á Húnaflóasvæðinu, rækjuafla, sem gjörsamlega stangast á við þá fullyrðingu hv. 2. þm. Vestf., að þar sé um ofveiði að ræða. Á s.l. 4 árum, segja þessar tölur okkur, að rækjuaflinn hafi farið vaxandi ár frá ári yfir veiðitímann og ár frá ári á togtíma, og það bendir ekki til þess að stofninn sé í hættu, og það bendir ekki til þess að sjútvrn. eigi að gripa til þeirra ráðstafana gegn verksmiðjunni í Djúpuvík á Ströndum að nota sömu aðferðir gegn henni eins og nú er verið að nota gegn verksmiðjunni á Blönduósi.



Herra forseti. Ég skal reyna að halda mér innan þeirra tímamarka, sem þér hafið sett í þessum umr., og styð till. yðar um að takmarka umr. sem eiga sér stað utan dagskrár. Í umr. þessum hafa nokkrir hv. þm. getið þess, að ekki sé réttlætanlegt að peningamenn úr Reykjavík fjárfesti úti á landi. Vonandi er þetta ekki sagt til þess að auka á tortryggni í garð Reykjavíkurvaldsins svokallaða. Ég mundi fagna því, ef fjármagn er fyrir hendi hjá reykvíkingum eða öðrum landsmönnum, að þá noti þeir það til uppbyggingar á atvinnufyrirtækjum úti á landi og sem viðast. Hugsanlega gætu slíkar fjárfestingar létt á bankakerfinu og minnkað ásókn sveitarfélaga almennt um aðstoð frá því opinbera eða frá peningastofnunum til að hyggja upp atvinnuskapandi fyrirtæki í hinum ýmsu byggðarlögum. Að sjálfsögðu eiga íslendingar allir að ráða því, hvar í landinn þeir nota sína fjármuni. Vonandi eykst samstarf milli stórhuga manna á hinum ýmsu stöðum, sem gæti orðið til uppbyggingar atvinnulífi og hagsældar hvar sem þeir fjárfesta á landinu. Málið sjálft vil ég ekki ræða hér. Ég tel að umr. hafi farið út úr þeim stakki, sem þeim hefði átt að sníða. Hér er um deilu að ræða og ég treysti engum betur en hæstv. sjútvrh. til að finna farsæla lausn, sem allir megi vel við una.



Ég vil taka fram eftirfarandi út af því, sem hv. 2. þm. Austf. sagði þegar hann hóf mál sitt hið fyrra sinn, að það hefði aldrei fyrr verið beitt takmörkunum á ræðutíma utan dagskrár. Það má vel vera að hv. þm. hafi aldrei orðið var við það, því að hann hefði fráleitt sagt þetta ef hann hefði vitað betur. En til þess að staðfesta það sem ég sagði áðan, þá var 28. jan. 1974 beitt svipuðum takmörkunum og nú af Gils Guðmundssyni, forseta Nd. Og 13. febr. 1974 var einnig beitt sömu takmörkunum af Gils Guðmundssyni. 19. febr. 1974 var einnig beitt takmörkunum á ræðutíma utan dagskrár af Eysteini Jónssyni, forseta Sþ., og ennfremur 26. febrúar 1974 af forseta Eysteini Jónssyni. Ég geri ráð fyrir því, að það megi finna slík dæmi miklu oftar í þingsögunni, en það hefur ekki unnist tími til þess að leita að því nú. En þetta vildi ég upplýsa til þess að staðfesta það er ég áðan sagði. Þá hefur hv. 4. þm. Austf. beðið um orðið utan dagskrár og verður einnig í því máli, er hann ræðir, viðhafður sami ræðutími og þingsköp leyfa um fsp. sem bornar eru fram skriflega.



Herra forseti. Ástæðan til þess að ég kveð mér hljóðs utan dagskrár, er sú að miklir og alvarlegir erfiðleikar eru í raforkumálum Austurlands og fyrirsjáanlegur skortur á raforku í vetur. Eins og kunnugt er átti Lagarfossvirkjun að taka til starfa um n.k. áramót, en það hefur nú skeð, sem raunar hefur verið upplýst hér áður, að hún mun ekki komast í gagnið fyrr en seinast í marsmánuði eða jafnvel síðar. Einnig er þess að geta að orkuþörf á Austurlandi hefur vaxið síðan í fyrra á sama tíma um sem svarar 1 mw. Loðnuvinnslutíminn á Austurlandi varir fram í marsmánuð, að líkindum fram í miðjan mánuð eða jafnvel lengur. Í fyrra var það um miðjan marsmánuð sem lauk loðnuvinnslu eystra. Það er því sýnilegt, að það horfir til vandræða í sambandi við loðnuvinnsluna á komandi loðnuvertíð, og er talið að það muni vanta um 2 mw af raforku til þess að fullnægjandi megi heita fyrir loðnutímabilið. Á þessu svæði eru 11 síldarverksmiðjur og litlu fleiri frystihús og starfræksla þessara fyrirtækja er geysilega þýðingarmikill þáttur í að hagnýta loðnuna. Heildarverðmæti loðnuaflans í fyrravetur, þegar búið er að framleiða mjöl, lýsi og frysta loðnu, mun nema um 4.2 milljörðum kr. Þar af er hlutur Austurlands um 32.4% eða 1365 millj. kr., þannig að hér er mikið í húfi ef þessar verksmiðjur og frystihús skortir rafmagn til þess að hægt verði að starfrækja þessi atvinnutæki á loðnuvertíðinni í vetur. Í fyrravetur var um að ræða orkuskort og þá var þetta mál leyst þannig, að tekin var á leigu gastúrbínuvél frá Noregi, sem framleiddi um 1300 kw. eða 1,3 mw. Nú er þessi möguleiki ekki fyrir hendi. Það er ekki hægt að fá þessa vél eða vélar þaðan leigðar í vetur, aðeins hægt að fá þær keyptar og þær eru rándýrar, kosta um 40 millj. kr. og þar að auki mjög eyðslufrekar. En hvað er þá til ráða? Það þarf að hefjast handa strax. Það má enginn dráttur á verða. Ég vil benda á tvær leiðir í þessu efni. Önnur leiðin er sú að keyptar verði dísilvélar frá Bandaríkjunum, sem hægt er að fá keyptar, litlar vélar, sem framleiða um 1 mw. af raforku og kosta um 14 millj. ísl. kr. Það er víst hægt að fá þær afgreiddar með litlum fyrirvara og þyrfti tvær vélar, sem mundu kosta 28 millj. kr. Í öðru lagi er hugsanlegt, að hægt sé að finna gamlar bátavélar, stærri báta, sem ekki eru notaðar eða jafnvel vélar úr togurum, sem hafa verið lagðar af, og tengja rafal við þær og hagnýta þær þennan tíma sem loðnuvertíðin varir. Það er sýnilegt að hefjast þarf handa mjög rösklega í þessu máli, ef ekki á að verða hætta á að truflanir verði á starfrækslu loðnuverksmiðjanna og jafnvel frystihúsanna. Ég vil því beina þeirri fsp. til hæstv. raforkurh. hvort hann geti upplýst þingheim nánar um þetta mál, annaðhvort nú eða þá síðar, þegar hann hefur fengið meiri tíma til að undirbúa svar sitt og jafnframt að hann beiti áhrifum sínum til að tryggja næga raforku á Austurlandi í vetur til þess að loðnuvinnslunni verði ekki stefnt í hættu á komandi vertíð vegna raforkuskorts. Það liggur fyrir fsp. frá hv. 5. þm. Austurl. um þetta efni, en tíminn hleypur frá okkur og þetta er auðvitað mjög skammur tími til þess að gera ráðstafanir, og þess vegna vildi ég leyfa mér að hreyfa þessu máli hér og beina þessari fsp. og þessum tilmælum til hæstv. raforkurh.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) Hv. 4. þm. Austf. hefur beint til mín fsp. og tilmælum í sambandi við hið alvarlega ástand orkumála á Austurlandi. Í ræðu sinni gerði hv. þm. allglögga grein fyrir ástandi og horfum þessara mála. Ég vil í því sambandi fyrst geta þess að nú fyrir nokkru var lagt fram á Alþ. stjfrv. um virkjun Bessastaðaár, þar sem gert er ráð fyrir að orkuframleiðslan verði 30–32 mw., en gera má ráð fyrir að sú virkjun gæti tekið til starfa eftir u.þ.b. 4 ár, ef vel gengur. Þegar ég lagði þetta frv. fram gerði ég nokkra grein fyrir ástandi í orkumálum Austfjarða. En svo er mál með vexti að núverandi vatnsaflsstöðvar þar eru u.þ.b. 5 mw. að afli og Lagarfossvirkjun, sem er í smíðum, mundi hafa um 7.5 mw. Þegar hún er komin í notkun fara þessar vatnsaflsstöðvar nokkuð langt til þess að fullnægja orkuþörfinni rétt í bili, en skortir þó nokkuð á engu að síður, þannig að ljóst er að mikil þörf er á því að hraða sem unnt er hinum næsta áfanga í þessum efnum sem er virkjun Bessastaðaár. Í framsöguræðu minni um það mál rakti ég gang Lagarfossvirkjunar í stórum dráttum. Ætlunin var að hún væri komin í notkun nú, en dráttur hefur orðið verulegur á tækjum og rafbúnaði frá Tékkóslóvakíu. Í sept. var það mál tekið upp alvarlega í viðræðum við fulltrúa tékka, og í okt. snemma varð það að réði að ég sendi skeyti til iðnrh. Tékkóslóvakíu til að skora á bann að ganga sjálfur í þetta mál, þannig að ekki yrði frekari dráttur, og benti á það mjög svo alvarlega ástand sem af gæti hlotist ef dráttur yrði enn í þessu máli, bæði fyrir almenningsnotkun á Austurlandi og atvinnulíf og ekki síst loðnubræðsluna, ef loðnan veiðist í stórum stíl nú eftir áramót eins og við vonum að verði. Eftir rúman mánuð eða snemma í nóv. barst svo skeyti frá iðnrh. Tékkóslóvakíu þar sem hann skýrði frá því að hann hefði lagt sig fram um að kippa þessu í lag og mundi verða lögð á það áhersla að afgreiða allan þennan tækjabúnað sem fyrst, þannig að hann gæti orðið tilbúinn um miðjan des. Nú horfir svo að þetta muni standast, þannig að þessar vélar og rafbúnaður, sem er síðasti hluti af afhendingu þeirra vegna virkjunarinnar, geti farið í skip í Hamborg 20. des., og er gert ráð fyrir að það geti komið til Reyðarfjarðar 24. des. ef áætlanir standast. Þá mundu þegar í stað gerðar ráðstafanir til að flytja þessi tæki til Lagarfoss og koma þeim þar fyrir, og ef þessar tímaáætlanir standast má gera ráð fyrir því að vélar Lagarfossvirkjunar gætu farið í gang til reynslu um miðjan febr., en samkvæmt samningum eiga þessir aðilar rétt á, að ég held, 8 vikna reynslutíma. Það er því ekki að vænta framleiðslu í þessari stöð fyrr en í fyrsta lagi seinni hluta febr., e.t.v. ekki fyrr en í mars eða apríl. Þetta er varðandi Lagarfossvirkjun. Þannig standa þau mál eins og nú horfir. Ljóst er að hér er um mikið vandamál að ræða. Undanfarnar vikur og mánuði hafa verið gerðar tilraunir til þess að fá á leigu dísilvélar til þess að bæta úr þessum alvarlega skorti. Eins og hv. 4. þm. Austf. gat um, hefur ekki tekist að fá slíkar vélar á leigu, eins og hins vegar tókst frá Noregi í fyrra, þannig að nú er ekki um annað að ræða en að festa kaup á slíkum vélum. Það sem helst er í ráði nú er að vinda bráðan bug að því að kaupa slíkar vélar og ég ætla að líklegust sé sú leið, sem hv. þm. minntist hér á, kaup á slíkum dísilvélum frá Bandaríkjunum, sem munu vera fáanlegar með tiltölulega stuttum afgreiðslufresti. Ég vil svo aðeins taka fram að það verður lögð megináhersla á að gera allt sem unnt er til að leysa úr þessum mikla vanda. E.t.v. er rétt að minnast á Austur-Skaftafellssýslu og Hornafjarðarsvæðið í þessu sambandi. Eins og kunnugt er varð þar mjög alvarlegur raforkuskortur á síðasta vetri vegna langvarandi frosta. Smyrlabjargaárvirkjun stöðvaðist eða varð vatnslaus um nokkurn tíma. Það vatn, sem var í því lóni sem þar var til, eyddist fljótt. Nú í sumar og haust hefur verið gert annað uppistöðulón til viðbótar. Mér er tjáð að ástandið sé þannig nú varðandi Smyrlabjargaárvirkjun að eftir nokkra daga verði vatn búið úr eldra lóninu, ef veðrátta breytist ekki muni það endast í fáeina daga í viðbót. En í nýja lóninu má gera ráð fyrir að sé vatnsmagn til u.þ.b. hálfs mánaðar. Varðandi þetta svæði er því einnig alvarlegt ástand fram undan eða getur orðið. Það veltur mjög á veðráttu. Hins vegar er gert ráð fyrir því að gufutúrbínustöð, sem nú er á Blönduósi, verði alveg á næstunni flutt til Hornafjarðar og þá gert ráð fyrir að með þeim ráðstöfunum mundi afstýrt vandræðum að þessu leyti. Varðandi Blönduós er hins vegar verið að koma þar fyrir töluvert stærri stöð eða vélum heldur en ætlunin er að flytja burt. Ég vil aðeins gefa þessar upplýsingar á þessu stigi, hefði gjarnan viljað hafa þær fyllri og gefst væntanlega tækifæri til þess síðar, þegar fsp. um þetta mál kemur formlega til umr. í þinginu. En tel rétt að gefa þessar upplýsingar á þessu stigi og endurtaka, að það mun að sjálfsögðu af rn. hálfu verða gert allt sem unnt er til að reyna að bæta úr þessu alvarlega ástandi.



Herra forseti. Það verður vitanlega ekki ofsögum sagt af því alvarlega ástandi sem ríkir nú í orkumálum Austurlands. Nú á fyrstu frostdögum að kalla eftir einmunatíð, a.m.k. að því leyti að úrkoma hefur verið töluverð á liðnu hausti, þá er svo komið að raforkuskortur er til þeirra þarfa, sem nú eru fyrir hendi. Ekki er einvörðungu að það blasi við að um algeran skort sé að tefla til þeirra hluta, sem þörf er á í sambandi við vinnslu sjávarafurða á loðnuvertíð. Það er þegar hafin skömmtun á rafmagni og ástandið er blátt áfram að segja hættuástand, að vísu ekki enn í jafnstórum stíl og varð í Austur-Skaftafellssýslu á orkuveitusvæði Smyrlabjargaár á s.l. hausti. En það eru öll teikn á himni um að svo kunni að verða innan tíðar. Þær upplýsingar, sem nú komu fram frá hæstv. iðnrh. um ástandið í Austur-Skaftafellssýslu, ern ekki til þess að vekja mönnum bjartsýni, þar sem nú, þrátt fyrir tíð sem verið hefur miklu betri en var í fyrra, er rétt um það bil svo komið að vatnið er að verða búið í gömlu stíflunni og í hinni nýju er aðeins vatnsmagn til hálfs mánaðar orkugjafar. Það er auðvitað hryggilegt, að svo skuli hafa til tekist varðandi Lagarfossvirkjunina sem raun ber vitni um. Í apríl 1973 kom hér til umr. fsp. frá mér til hæstv. þáv. iðnrh., hv. núv. þm. Magnúsar Kjartanssonar. Þar tók ég það fram að þær fréttir hefðu borist frá tæknimönnum að fullkomin ástæða væri til að óttast, að um drátt á afgreiðslu véla til virkjunarinnar yrði að tefla frá Tékkóslóvakíu. Í svari sínu þennan dag upplýsti þáv. iðnrh, að engin þau atvik hefðu upp komið, að nein ástæða væri til að ætla að þetta þyrfti að óttast, þannig að við þá afgreiðslu yrði staðið sem um hefði verið samið, miðað við 1. júlí 1974. Nú upplýsir hæstv. iðnrh., sem hann hefur áður gert, þá staðreynd að hér verður um verulega seinkun að tefla fram á vetur, enginn veit nema það verði fram á vor, þannig að e.t.v. verður hér um seinkun allt að einu ári að ræða. Er auðvitað ástæða til að ætla að það geti brugðið til beggja vona, þar sem það tekur ráðh, í Tékkóslóvakíu mánuð að svara skeyti, eins og fram kom. Ef betur hefði til tekist um þetta mál væru ástæðurnar allt aðrar á Austurlandi en menn hafa nú fyrir augum, þar sem hér hefði þá bæst inn á nýtt afl, 7.5 mw., að segja ef Lagarfljót hefði þá skilað því vatnsmagni sem þarf til að knýja vélasamstæðuna, skilað því afli, sem um getur. En það er allt annað mál, að því miður hafa komið nýjar upplýsingar um, að mikil hætta sé á að á vetrarlagi að um allt of lítið vatnsmagn verði að ræða í Lagarfljóti til þess að nokkur líkindi séu til að þessu afli verði skilað. Ég fagna þeim ummælum hæstv. iðnrh., að allt verði gert sem mögulegt er til þess að bægja frá því hættuástandi, sem blasir við í þessum málum á Austurlandi, og lögð verði megináhersla á, eins og hann sagði, að gera allt sem í hans valdi og rn. stendur:til þess að forða því, að slík ókjör dynji yfir eins og við höfðum fyrir augum í fyrra í Austur-Skaftafellssýslu, sem öll teikn eru um nú að kunni að endurtaka sig um allt Austurland.



Herra forseti. Það vandamál, sem hér er um að ræða, er vissulega mikið, því að það er mikið í húfi, að það verði til nægileg raforka á Austurlandi, þegar kemur nokkuð fram yfir áramótin og loðnuvertíðin byrjar. Mér sýnist satt að segja, að hér sé komið í hið mesta óefni. Eins og komið hefur fram í fréttum, er þegar farið að skammta rafmagn til almennrar notkunar á Austurlandssvæðinu, og þó er það svo að um þetta leyti árs er reksturinn í fiskvinnslustöðvunum á Austurlandi allajafna lítill, miklum mun minni en í meðallagi. Ég efast ekkert um að frystihúsin á þessu svæði nota nú varla meira en hálfa orku á við það sem þau þurfa að nota þegar reksturinn er þar kominn í fullan gang, eins og verður nokkuð upp úr áramótum. Auk þess liggur svo hitt fyrir, að engin af loðnuverksmiðjunum er rekin nú, en á þessu svæði, ef maður tekur Hornafjarðarsvæðið með, er um að ræða 10 loðnuverksmiðjur sem þurfa á allmikilli raforku að halda. Mér sýnist því að það sé rétt, sem forstöðumenn fyrir rafmagnsmálum á Austurlandi hafa sagt að undanförnu og reyndar í marga mánuði, að það sé alveg fyrirsjáanlegt að þeirra dómi, að hér lendi þetta í hinu mesta óefni, þegar kemur fram á þennan vinnslutíma, ef ekki kemur eitthvað viðbótarafl til inn á þetta svæði. Ég álít að það sé í rauninni alveg tilgangslaust að tala hér nokkuð um Lagarfossvirkjun og um einhverjar tafir sem orðið hafa á einstökum hlutum til þeirrar virkjunar. Það hefur nú komið í ljós, að það ætli að fara svo, þó að tékkarnir séu búnir að margbregðast í sambandi við afhendingu á ýmsum hlutum frá þeim, þá koma svo hlutir til þessarar virkjunar frá ýmsum öðrum og þeir ætla að verða miklum mun seinni í afhendingu, svo að það stendur meira á þeim. Ég held að það sé rétt, sem þeir segja sem þarna vita best um, að það eru ekki miklar líkur til þess að Lagarfossvirkjunin komi inn að neinu gagni fyrr en einhvern tíma í marsmánuði, og áður verður komin stöðvun á þessu að öllum líkindum eða þá verður að grípa til mikillar skömmtunar á rafmagni á þessu svæði. Því held ég að það sé í rauninni ekki um annað að gera, eins og komið er, en að bregðast við og útvega vélar til framleiðslu á raforku til bráðabirgða fyrir þetta svæði. Það er langt síðan kom í ljós að ekki er hægt að fá þær túrbínustöðvar leigðar, sem menn höfðu gert sér vonir um. Það er langt síðan það kom í ljós. Og ég verð að segja að það er æðiseint á ferðinni að mínum dómi að segja það nú, að það muni líklega ekki vera um aðra leið að ræða en að kaupa dísilvélar og þá helst frá Ameríku. Ég tel að það eigi að kaupa þessar vélar tafarlaust og í rauninni, miðað við allar þær upplýsingar sem lágu fyrir, hefði átt að vera búið að kaupa þær, því að loðnuvertíðin getur byrjað eftir reynslunni upp úr miðjum jan., í kringum 20. jan. eða svo, og þá er aðeins rétt rúmur mánuður til stefnu. Það, sem skiptir máli á þessu svæði, er að það séu vinnslumöguleikar í upphafi loðnuvertíðar. Annars er hún gengin hjá, og það verða ekki aðeins aðilar á Austurlandi, sem þar tapa fé, heldur tapar auðvitað þjóðarbúið gífurlegum fjárhæðum ef svo illa tækist til, að það væri ekki hægt að reka loðnuvinnsluna þar með eðlilegum hætti. En ég dreg í efa fyrir mitt leyti að hægt verði með því vélafli, sem þarna er til staðar nú, og þeim orkuverum, sem þarna eru nú, að komast fram úr þessum vanda á þann hátt að takmarka aðeins raforkusöluna við almenna notkun. Ég efast um, að það verði hægt. Ég fagna því að sjálfsögðu, sem hæstv. iðnrh. sagði hér, að það verði allt gert til þess að reyna að leysa þennan vanda, og ég efast ekkert um að ríkisstj. gerir sér grein fyrir því og hæstv. ráðh., að það er mikil þörf á því. En ég vildi fara fram á það við hann, að nú yrði ekki tapað neinum tíma úr því sem komið er með að festa kaup á vélum, sem hægt er að nota til raforkuframleiðslu á þessu svæði, og reyna að hraða því eins og mögulegt er, því að það má hafa þar fullan hraða á, ef þær eiga að vera komnar í gagnið upp úr miðjum jan. Á þetta vil ég leggja höfuðáherslu, að þetta verði gert og ekki beðið lengur, því að ég tel að þarna hafi verið beðið of lengi.



Herra forseti. Ég skil ákaflega vel áhyggjur manna og sérstaklega þm. Austf. út af því hörmungarástandi sem er í orkumálum þar um slóðir. En mér finnst ástæða til að nota þetta tækifæri til að vekja athygli hv. þm. á því, að á Laxárvirkjunarsvæðinu eru líka mjög mikil vandræði. Þar er um varanlegan orkuskort að ræða vegna þess að við höfum ekki nógu mikil tæki til þess að framleiða vatnsorkuna og enn fremur eru ákaflega miklar truflanir á þeirri orkuframleiðslu. Hins vegar er á þessu svæði ein mesta iðnaðarframleiðsla á landinu, sem er ákaflega orkufrek, og til þess að mæta þeim vanda, sem þarna skapast, hefur um nokkuð langan tíma og sífellt í vaxandi mæli orðið að grípa til þess ráðs að framleiða orku með olíu, sem er ákaflega dýr, og ekki undir neinum kringumstæðum hægt að selja orkuna á því verði sem kostar að framleiða þessa orku. Orkuframleiðsla sem þessi er fjárhag Laxárvirkjunar gersamlega ofviða, þannig að ef svo heldur áfram sem nú stefnir, þá er fyrirsjáanlegt fjárhagslegt hrun Laxárvirkjunar sem fyrirtækis. Ég held að það sé því kominn tími til að það mál verði tekið til mjög alvarlegrar athugunar, og ég beini þeim tilmælum til hæstv. ríkisstj. að það verði hið fyrsta tekið til alvarlegrar athugunar að greiða verulega niður olíuverð, fyrir þá olíu, sem notuð er til orkuframleiðslu til að viðhalda nauðsynlegri starfsemi á svæði eins og því sem Laxárvirkjun útvegar orku til. Ég álít, að hér sé um fyllstu sanngirniskröfu að ræða og það verði undir engum kringumstæðum hægt að ætlast til þess, að virkjanir og rafveitur sem slíkar, eða orkuframleiðandi eins og t.a.m. Laxárvirkjun geti staðið undir því að framleiða orku með jafndýrum hætti og þetta og fá ekki nema brot af framleiðslukostnaði til baka aftur, - þarna verði ríkisvaldið að koma til hjálpar og það sé ein fyllsta sanngirniskrafa. Ég leyfi mér að vænta þess, að þetta verði tekið til athugunar hið allra fyrsta.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir skýr og ágæt svör um þetta efni með litlum fyrirvara. Það kom fram í hans ræðu og hans svari að ástandið í þessum málefnum á Austurlandi og víðar raunar, ef farið er að ræða þetta almennt, er vægast sagt mjög alvarlegt og það getur skollið á neyðarástand hvenær sem er. Það, sem menn óttast kannske hvað mest þar eystra, er að sumar af dísilvélunum, sem notaðar eru til þess að framleiða raforku, eins og t.d. stærstu stöðvarnar eða stærstu vélarnar í Neskaupstað og Seyðisfirði, sem framleiða samtals 3.4 mw., 1700 kw. hvor, ef þær bili, þá geti skapast þarna þegar í stað algert neyðarástand, vegna þess að það tekur nokkuð langan tíma að afla varahluta og gera við ef bilanir verða. Þannig er alveg sýnt að ekkert má út af bera í þessum efnum til þess að algert neyðarástand raunverulega verði í þessum málum. Jafnvel nú þegar álagið er miklum mun minna en það verður, þegar vertíðin er komin í gang, þegar frystihúsin eru farin að vinna með fullum afköstum og af fullum krafti, bæði við vinnslu bolfisks og loðnufrystingu, og síðan þegar 11 síldarverksmiðjur eru komnar í ganginn og farnar að vinna loðnuna er ástandið alvarlegt. Hér er um mjög hættulegt ástand að ræða, sem þarf að gefa mjög glöggan gaum að þegar í stað. Ég vil enn fremur þakka hæstv. iðnrh. fyrir yfirlýsingu hans um að hann muni beita sér fyrir því að allt verði gert sem unnt er til þess að leysa þann mikla vanda, sem þarna er á ferðinni, og leggja áherslu á það, að eins og mál horfa nú orðið sýnist sú lausn, sem þarna kemur helst til greina, nægilega fljótvirk, þ.e. að festa kaup á þessum dísilvélum, sem hægt er að kaupa í Bandaríkjunum. En þær eru á sérstökum vögnum, sem hægt er að tengja við bíla og keyra á milli staða, þannig að þær eru mjög hagkvæmar til þess að færa til, ef nauðsyn ber til þess. Ég vil vænta þess, að það yrðu þegar í stað gerðar ráðstafanir til að festa kaup á þessum vélum. Ég minntist á það í fyrri ræðu, að skynsamlegt væri að athuga að nota gamlar vélar, sem setja má upp með sáralitlum fyrirvara og tengja við þær rafal og væru notaðar 11/2–2 mánuði með sæmilegum árangri. Ég kann ekki skil á því, að hve miklu leyti væri hægt að leysa þessi mál á þennan hátt. En mér er kunnugt um að það er þess vert að hyggja að þessum möguleika, þar sem tími er svo mjög skammur.



Herra forseti. Ég hef borið fram formlega fsp. varðandi þetta mál í þinginu, og ég vænti þess að þessi mál liggi ljósar fyrir þegar sú fsp. kemur til umr. Í sjálfu sér er það vandamál, sem blasir við á Austurlandi, ofureinfalt. Það er þannig háttað, að fyrir stuttu, þegar var fjögurra stiga frost, var raforkuþörfin 8 mw. á Grímsársvæðinu. Það afl, sem er til staðar á þessu svæði, er 7 mw. í dísilafli, og það er ekki hægt að vænta þess að meira afl en 1 mw verði til staðar í vatnsafli, þannig að það er rétt svo að þeirri þörf sé fullnægt sem nú er til staðar. En þegar vertíðin fer þar í gang og þær loðnuverksmiðjur, sem eru á þessu svæði, komast í gagnið, þá þurfa þessar verksmiðjur um það bil 2 mw., þannig að ef ekki kemur til frekara afl, þá er það í sjálfu sér ósköp einfalt, að það er ekki hægt að skammta þetta rafmagn annars staðar en hjá þessum sömu loðnuverksmiðjum. Það kemur ekki til, að það verði hægt að skammta 2 mw. í venjulegri neyslu, þannig að það er ekkert annað sem blasir við en það, að þessar sömu verksmiðjur fari hreinlega ekki í gang. Þetta er vandamálið, stórkostlegt vandamál, en liggur mjög ljóst fyrir. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu.



Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og er þessum umr. utan dagskrár þar með lokið. - Ég vil þó í framhaldi af þeim, þar sem hinn almenni fundartími hefur nú farið algerlega í umr. utan dagskrár, lýsa þeirri skoðun minni, að ég tel mjög æskilegt, að forsetar Alþingis og formenn þingflokkanna ræddu það mál, með hverjum hætti rétt væri að haga reglum um þessar umr., því að það hefur óneitanlega átt sér stað áður að það hafi komið fram mismunandi sjónarmið alþm. í sambandi við umr. utan dagskrár. Ég tel eftir atvikum rétt að minna á það, sem ég sagði um þetta mál 13. febr. s.l., þar sem skoðun mín er algerlega óbreytt, en ég sagði þá efnislega eitthvað á þá leið, að ég teldi eðlilegt að þegar um væri að ræða mál, sem mjög auðvelt væri að bera fram um fsp. með venjulegum hætti, þá væru umr. utan dagskrár ekki leyfðar eða ef þær væru leyfðar um slík mál, þá teldi ég eðlilegt að svipaðar reglur giltu eins og um almennar fsp., en reynt væri að koma í veg fyrir að umr. utan dagskrár snerust upp í almennar stjórnmálaumr., svo sem óneitanlega hefur átt sér stað, þó að það hafi alls ekki verið í sambandi við tvennar umr. utan dagskrár sem eingöngu snerust um þær fsp. sem óskað var svara við. Ég vil árétta það, að í þingsköpum eru engin ákvæði um umr. utan dagskrár og þar af leiðandi ekki um það, hvernig þær skuli fara fram. Ég vil árétta það, að ég tel æskilegt að hægt yrði, t.d. af hálfu forseta þingsins og formanna þingflokka, að finna þarna eðlilega og skynsamlega leið til þess að það gæti legið nokkurn veginn ljóst fyrir með hverjum hætti slíkar umr. skuli fara fram. Umr. utan dagskrár eru, að því er ég best veit, mjög gamlar, mjög gömul „tradisjón“ hér á Alþ., og ég hygg, að enginn telji ástæðu til eða rétt að þær leggist niður. Hins vegar hljóta þær að þurfa að vera innan skynsamlegra takmarka og ekki að snúast í það að verða almennar stjórnmálaumr., eins og stundum hefur átt sér stað. Þess hefur verið farið á leit, að þingfundi verði ekki lengur fram haldið vegna þingflokkafunda, að ég hygg, og verða þess vegna tekin af dagskrá 8.–13. dagskrármál.