Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Eggert Pálsson) Frv. þetta miðar til þess að bæta að nokkru leyti kjör barnakennara, og því mun enginn mótmæla, að þeirra umbóta sje þörf. Því er ekki að neita, að margur hefir lifað við erfið kjör á síðustu árum, en jeg held þó, að flestir muni fallast á, að kjör barnakennara hafi þó verið bágbornari en kjör flestra annara stjetta. Hins vegar játa þó allir, að stjettin sje þörf og megi als ekki missast. En ef menn viðurkenna þetta hvorttveggja, er ekki annað fyrir en að reyna að bæta kjör stjettarinnar svo, að þau verði viðunandi. Kjör stjettarinnar eru nú svo bágborin, að engin von er um, að nýtir menn veljist þangað í framtíðinni, ef þessu sama vindur fram. En það væri hinn mesti skaði fyrir þjóðfjelagið ef barnauppeldi og kensla á næstu árum á að vera í höndum ónytjunga, sem als enga aðra úrkosti eiga sjer. Það er að vísu ekki fyrst nú á þessu þingi, að menn hafa fundið til þessa. Umbóta tillögur í sömu átt sem þetta frv. innibindur hafa komið fram á þinginu fyr en nú. En þær hafa ekki fengið nægilegan byr, enda hefir tæplega verið hægt að ætlast til þess meðan ekkert var gert til að bæta kjör annara stjetta, sem þingið átti að sjá farborða. En nú er svo komið, að gera má ráð fyrir, að aðrar stjettir í þjónustu hins opinbera hljóti allríflegar launabætur, og væri þá fjarstæða að hugsa sjer, að barnakennarar yrðu einir hafðir út undan. Frv. er upphaflega komið frá stjórninni, og hefir ekki annað heyrst en að barnakennarastjettin muni sætta sig við það yfirleitt. Samvinnunefnd beggja deilda í launamálinu gerði á frv. talsverðar breytingar, og voru sumar þeirra samþ. í háttv.Nd., en aðrar ekki. Það er óþarft að ræða um þær breytingarnar, sem þegar hafa verið teknar til greina af háttv.Nd. Jeg mun því aðallega minnast á þær brtt. samvinnunefndarinnar, sem ekki hafa hlotið samþykki hv.Nd., og eru þó talsvert mikils verðar. Og voru þær brtt. aðallega tvær. Önnur þessara brtt. fal í sjer afnám þess ákvæðis, að fræðslunefndin auglýsi kennarastöður, en það skyldi vera hlutskifti stjórnarráðsins. Það sýnist ekki vera nema sjálfsagt, að svo sje, fyrst stjórnin á að veita stöðurnar. Sá, sem veitingarvaldið hefir, á auðvitað að auglýsa hinar lausu stöður, enda er það í öllum öðrum tilfellum reglan. Það vakir og fyrir nefndinni, að losa með því skóla og fræðslunefndir við þetta ómak og umstang, að þurfa að útvega kennarana. Það liggur í augum uppi, að fræðslu- og skólanefndum mundi jafnan um kent, ef mistækist að útvega kennara, eða ef kennararnir reyndust gallagripir. Nefndirnar yrðu því gerðar að nokkurskonar bitbeini, þegar annaðhvort mishepnaðist kennaraval eða þá vantaði. En það gæti orðið til þess, að góðir og hæfir menn fengjust ekki til að vera í þeim. Brtt samvinnunefndar í þessu efni miðaði því að því, að losa nefndirnar við aðfinslur og óþarft stapp. Þótt hins vegar hv.Nd. hafi ekki viljað fallast á þessa brtt. samvinnunefndar, þá virtist samt meiri hluti efri deildar nefndarinnar þessi brtt. ekki svo þýðingarmikil, að vert væri að taka hana upp að þessu sinni. Aftur var fult samkomulag um að fylgja fast fram hinni brtt., um að öll dýrtíðaruppbótin skuli greidd úr ríkissjóði, en ekki að einum þriðja úr ríkissjóði og 2/3 úr bæjarsjóði, eða að helmingi úr hvorum, ríkissjóði og sveitarsjóði. Nefndin lítur svo á, að það sje varhugaverð stefna, sem töluvert hefir orðið vart við í seinni tíð, að hlaða útgjöldum hispurslaust á bæjar- og sveitarfjelögin án tillits til þess, hvort þau eru fær um að rísa undir þeim. Þessa stefnu mætti til sanns vegar færa, ef sveitar- og bæjarfjelögum væri gefin heimild til að leggja gjöldin á eftir því sem best þætti henta eða þeim lagðir upp í hendur nýjir tekjustofnar, jafnframt því sem þeim eru bundnir baggarnir. En það fer fjarri því, að svo sje gert. Á undanfarandi þingum hafa þvert á móti verið teknar af þeim tekjur, sem þau hafa stuðst við um margar aldir; má þar nefna fasteigna- og lausafjártíundina, sem nú hefði munað töluvert um, vegna þess, hve verðlagsskráin hefir hækkað. Eina úrræði sveitar- og bæjarfjelaga til að standast útgjöldin er að hækka þetta illa þokkaða aukaútsvar. Enginn af tollunum til landssjóðs er jafnörðug byrði hverjum alþýðumanni eins og aukaútsvarsgjaldið. Landssjóður, sem hefir um svo margar leiðir að velja, á því auðveldara með að afla sjer tekna en sveitarsjóðirnir. Og verður það því þjóðinni síst tilfinnanlegra, þótt dýrtíðaruppbótin sje greidd úr landssjóði, og menn greiði þá tilltölulega hærri skatta í hann, heldur en úr sveitarsjóði, og útsvörin, sem eru verst kynt allra skatta, verði þar af leiðandi hækkuð. Nefndin leggur því áherslu á, að þessi brtt. hennar verði samþykt. Nefndin hefir og komið fram með aðra brtt., en hyggur, að hún muni ekki orka tvímælis. Hún fer fram á að fella burtu eina málsgrein, sem hún taldi óþarfa og jafnvel til ills eins. Það yrði að líkindum þýðingarlítið að margauglýsa sömu stöðuna, sem ekki gengi út. Og síst getur það talist að fara vel með tímann, að auglýsa og auglýsa hvað eftir annað, þangað til orðið er um seinan að grípa til annara ráða til að afla hjeruðunum kennara. Fræðslumálastjóri er í þessu efni á sömu skoðun og nefndin. Jeg skal svo ekki viðhafa fleiri orð, en vænti þess, að brtt. nefndarinnar fái góðan byr í deildinni og frv. í heild sinni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg ætla að eins að gera dálitla athugasemd við 2. brtt. á þgskj. 849. Mjer finst óviðeigandi, að ríkissjóður borgi dýrtíðaruppbót, ekki eingöngu af sínum hluta launanna, heldur og af þeim hluta, sem bæjarsjóður leggur til. Jeg er hræddur um, að þessi brtt. mæti mótspyrnu í háttv.Nd. Og þar eð nú er orðið mjög áliðið þingtímann, væri mjög óheppilegt, ef misklíð yrði milli deildanna um þetta. Jeg legg því til, að þessi brtt. verði ekki samþykt, og mun greiða atkvæði á móti henni.

Kristinn Daníelsson Jeg ætla að eins að vekja athygli á, að 1. brtt. er ekki rjett skotið inn í frv. Háttv. deildarmenn geta sjeð, ef þeir líta á 4. gr. frv., að setningin sem á að falla burtu, á ekki að byrja á orðunum: „og skal skólanefnd“, heldur á orðunum: „auglýsa stöðuna“. Annars vil jeg taka undir með háttv. 2. þm. Rang. (E. P.), að jeg geng að því vísu, að háttv. deild sje ekki á móti brtt. Það gæti oft orðið bagalegt að þurfa að tvíauglýsa stöðuna, og valdið miklum töfum. Það er sömuleiðis rjett hjá háttv.frsm. (E. P.), að öll nefndin er með síðari brtt. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hefir lagst á móti henni af því, að ríkissjóður eigi að borga dýrtíðaruppbót af þeim launum, sem hann ekki geldur sjálfur. Sje jeg ekki neitt óeðlilegt við það, enda man jeg ekki betur en að ríkissjóður hafi gert slíkt áður. En jeg verð að leggja áherslu á að byrðar sveitar- og sýslusjóða eru orðnar afarmiklar, og altaf er verið að auka þær. Jeg skal ekki fara út í neinn samanburð á því, hvernig ríkissjóður og sveitarsjóðir fara að afla sjer fjár til almenningsþarfa, en jeg hygg, að þó að landssjóður eigi örðugt með að afla sjer fjár, eigi samt sýslu- og sveitarsjóðir langtum erfiðara með það. Þó að þetta frv. nái fram að ganga, munu þeir sjóðir samt hafa nóg á sinni könnu. Þótt jeg vorkenni landssjóði eftir megni, verð jeg samt að játa, að hann hefir meiri og fleiri ráð en sveitar- og sýslusjóðir. Jeg þykist vita, að þessi till. muni mæta mótspyrnu í háttv.Nd., en jeg býst ekki við, að hún leggi svo mikið kapp á þetta mál, að hún fari að fella till.háttv.Ed. En þótt svo færi, finst mjer það ekki næg ástæða til þess, að þessi háttv. deild eigi megi halda fram skoðun sinni með fullri einurð. Jeg verð að lýsa yfir því, að jeg er samþykkur háttv.frsm. (E. P.) um, að síðari brtt. eigi að samþykkja eigi síður en þá fyrri.

Guðmundur Ólafsson Jeg ætla að eins að taka fram, út af því, sem háttv. 2. þm. G-K. (K. D.) sagði um 1. brtt. nefndarinnar, að jeg get ekki betur sjeð en að hún geti staðið eins og hún er, því þó að í þessari grein sje ekki tekið fram, um hvaða nefndir sje að ræða, er það gert rjett á undan, í 2. gr. Háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) er að reyna að skýra þetta fyrir mjer, en jeg get samt ekki betur sjeð en að þetta geti vel staðið eins og það er.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg er samþykkur háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) um, að 1. brtt. sje ekki rjett skotið inn í frv. Skal jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp, hvernig setningin verður: „Nú sækir enginn, sem fullnægir skilyrðinu í 1. gr. í staflið b, um auglýsta kennarastöðu, áður en umsóknar frestur er út runninn, skal nefndin gera ráðstöfun ....“. Til þess að setningin væri rjett yrði hún að vera svona: „skal nefndin þá gera ráðstöfun“ o. s. frv. Jeg skal ekki fara út í langar hrókaræður um hag landssjóðs og sveitarsjóða, en minna á það, hve tilhneigingin er rík til þess að velta gjöldum af sveitarsjóðunum yfir á landssjóð, og þegar um slíkt er að ræða, gleyma allir erfiðleikum landssjóðs, enda munu sveitarsjóðir eiga fleiri málssvara hjer, sem ef til vill er mannlegt.

Eggert Pálsson Jeg ætla að eins að segja fá orð út af brtt. þeim á þgskj 848, sem jeg hefi leyft mjer að flytja ásamt þremur öðrum hv.þm. Þar er þóknunin til þm. látin haldast, eins og hún er nú. En samt sem áður yrði að þessu mikil bót frá því, sem nú er, þegar dýrtíðaruppbótin bætist við. En það, sem jeg legg þó aðaláhersluna á, er það, að brtt. jafnar það misrjetti, sem samkvæmt frv. mundi verða á þóknun þeirra þm., sem nú sitja á þingi, og hinna, sem koma næst. Nú mundu innan- og utanbæjarþingmenn fá alt í alt hlutfallslega 16 og 20 kr., en þeir, sem næst koma, mundu fá 24 kr. Þetta finst mjer ójafnt skift, því sennilega verður ekki svo miklu erfiðara að lifa hjer í framtíðinni en nú. Annars er óþarft að ræða þetta meira. Allir ættu að sjá, að hjer er ekki farið fram á nema það, sem sanngjarnt er. Legg jeg það svo á vald hv. deildar, hvað hún gerir við málið.

Kristinn Daníelsson Í nefndinni fekst ekki samkomulag um annað í þessu máli en að borga ferðakostnað samkvæmt reikningi. Mjer finst síður en svo, að nein bót eða sanngirni sje að brtt., sem fram eru komnar á þgskj. 848, þar sem ætlast er til að færa kaupið niður í 8 og 10 kr. úr 12 kr., sem það nú er í frv., og getur það orðið rúmar 20 kr. með dýrtíðaruppbót, sem er fjarri því að vera of hátt, ef borið er saman við það, sem lengst af hefir verið. Það var frá upphafi 6 kr. eða þrefalt við almenn daglaun þá. Nú eru daglaun ekki minni en 10 kr., og mætti því þingfararkaupið eftir sama hlutfalli vera jafnvel 30 kr. nú. Að öðru leyti hefi jeg ávalt getað sætt mig við það, að Reykjavíkurþm. væru dálítið lægri en hinir. Jeg get líka sætt mig við það, að breytingin komi ekki fyr en á næsta þingi, þó þm. nú eigi reyndar sömu sanngirniskröfu og þeir sem koma. En jeg get, samkvæmt því, sem jeg nú hefi tekið fram, ekki mælt með annari brtt. en brtt. á þgskj. 850.

Eggert Pálsson Eftir því, sem mjer hefir skilist, er okkur flm. ekkert sjerlegt kappsmál um fyrri till. á þgskj. 848, ef menn skyldu ekki með neinu móti geta felt sig við hana. En okkur er aftur talsvert kappsmál um, að sama gangi yfir núverandi þm. og þá, sem munu sitja næstu þing, eða svo er það að minsta kosti fyrir mjer. Jeg vil ekki, frekar í þessu efni en öðru, sætta mig við auðsætt og ómótmælanlegt misrjetti. En úr þessu misrjetti má bæta með því að samþykkja síðari tillöguna, þótt hin fyrri sje ekki samþykt. Að ekki hefir verið farin þessi sjálfsagða leið, sem í síðari till. felst, hygg jeg að stafi af því, að samþykt var í launamálinu að greiða að eins dýrtíðaruppbótina fyrir síðara missirið 1919 samkvæmt launalögunum, en ekki launin sjálf. En það er ekki saman að jafna þingmönnum og embættismönnum. Væru þingmennirnir altaf hinir sömu, þá væri sjálfsagt, að hið sama gengi yfir þá og embættismennina. En svo er ekki. Enginn veit, hverjir af núverandi þm. sækja næsta þing. Í ár er sami kostnaður að þingsetunni og síst minni en verða mun á næstu þingum. Þess vegna á sama regla að gilda um launakjör þm. á þessu þingi og hinna, sem á eftir koma.

Guðmundur Ólafsson Jeg tek til máls af því, að mjer þótti hv. meðflutningsmaður minn (E. P.) að brtt. á þgskj. 848 ekki tala um þetta mál beint eftir minni skoðun. Hann sagði, að fyrri till. væri okkur flm. ekkert kappsmál, en sú till. er mjer einmitt mesta kappsmálið. Hún er mjer svo mikið kappsmál, að ef hún verður feld, þá mun jeg greiða atkv. á móti síðari till Það er skoðun mín, að þm. sjeu vel sæmdir af því kaupi, sem ákveðið er í fyrri brtt., þegar við bætist dýrtíðaruppbótin. Okkur þótti, mörgum hverjum, fulllangt gengið um laun embættismanna, og jeg áliti það illa farið, ef við kórónuðum alt launabrask þessa þings með því að hækka laun okkar sjálfra upp úr öllu valdi.

Frsm. (Halldór Steinsson) Frv. fer fram á að hækka laun yfirsetukvenna. Eftir núgildandi lögum eru laun þeirra 70 kr. á ári. - Sjá allir, að þetta er ósæmileg borgun, og langtum minni en nokkurri vinnukonu er boðið nú orðið; enda er afleiðingin augljós. Síðustu árin hefir verið hreinasta ekla á yfirsetukonum. Í flestöllum læknishjeruðum landsins hefir verið kvartað undan skorti á yfirsetukonum, og kveður svo ramt að því, að mjer er sagt, að í einu læknishjeraði landsins sje að eins ein einasta yfirsetukona. Er öllum augljóst, að þetta ástand getur ekki gengið til lengdar; og eini vegurinn til að bæta úr því er að bæta kjör yfirsetukvenna. Að vísu hefir yfirsetukvennaskólinn verið vel sóttur undanfarið, en langt frá því allar, sem hafa sótt hann, hafa tekið sjer stöðu sem yfirsetukonur, af því að þær hafa ekki viljað vinna fyrir smánarlaun, enda getað fengið langtum betri kjör við önnur störf. - Þó yfirsetukonur geti haft mörg önnur störf á hendi. er samt ómögulegt að neita, að þær sjeu mjög bundnar og staða þeirra ófrjáls, því altaf þurfa þær að vera til taks, hvort heldur er á nóttu eða degi. Frv. fer fram á, að launin verði hækkuð upp í 200 kr., þar sem hjeraðsbúar ekki eru fleiri en 300, en svo fái þær 10 kr. fyrir hverja 50 íbúa, sem eru fram yfir 300. Einnig er ætlast til, að launin hækki fimta hvert ár um 25 kr., þó svo, að launahækkunin nemi aldrei meiru en 75 kr. - Með því móti komast launin í lægsta flokkinum aldrei yfir 275 kr., og virðist tæplega vera sæmandi að bjóða minni laun. - Einnig er sú breyting gerð á eldri lögunum, að yfirsetukonan skal hafa 7 kr. fyrir yfirsetuna, í stað 5 kr. áður, og 2.50 kr. í dagpeninga, í staðinn fyrir 1 kr. Mál þetta var í samvinnunefnd launamála, og var tillaga nefndarinnar betri í garð yfirsetukvenna, en frv., eins og það nú liggur fyrir. Eftir tillögum nefndarinnar áttu byrjunarlaunin að vera 250 kr., en hv.Nd. þóknaðist ekki að ganga inn á þá braut. Nefndin hjer í hv. deild áleit sjer ekki fært að koma með aðra brtt. en þá, sem er á þgskj. 852, um að helmingur launanna skuli goldinn úr ríkissjóði, í stað þess að frv. fer fram á, að 1/3 sje goldinn úr ríkisssjóði og 2/3 úr sýslusjóði. Ástæðan til þess, að nefndin fór þessa leið er sú sama sem lá til grundvallar fyrir brtt. nefndarinnar um laun kennara. Á síðustu árum hefir altaf verið hlaðið meiri og meiri gjöldum á sveitar- og sýslusjóði, án þess að tekjustofnar þeirra yrðu auknir, og fanst nefndinni því eigi ástæða til að íþyngja þeim meira en að þeir bæru helming af kostnaðinum. Jeg skal svo eigi fara fleiri orðum um þetta, en jeg vona, að hv. deildarmenn sjái, að þetta er sanngjörn krafa, og greiði atkvæði samkvæmt því.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg er sammála hv.frsm. (H. St.) um, að nauðsyn sje á að bæta kjör yfirsetukvenna; en jeg er ekki samdóma honum um, að það eigi að breyta frá frv., eins og það er, og leggja landssjóði enn meiri byrðar á herðar. - Yfirsetukonum má standa á sama, hvaðan þær fá laun sín. Áður fyr voru öll launin goldin úr sýslusjóði svo mjer finst nægilegt, að landssjóður taki nú að sjer hluta þeirra. En mjer finst ástæðulaust að taka landssjóðnum meira blóð en orðið er vegna þessa.  (M. T.: Yfirsetukonur hafa atvinnu af að taka blóð)  . Það er mál, sem jeg skifti mjer ekki af, en meðan hagur landssjóðs er eins slæmur og nú, finst mjer ekki ástæða til að demba öllum útgjöldum á hann, og lái mjer hver sem vill.

Kristinn Daníelsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 866, og þarf jeg ekki að minnast frekar á efni hennar en jeg gerði við 2. umr. málsins; þá gerði jeg grein fyrir því, að jeg teldi nauðsyn á að hækka laun ráðherra, í samræmi við laun annara starfsmanna landsins. Jeg sýndi þá og fram á það, að risnufjeð, sem forsætisráðherra er ætlað, sje í rauninni of lágt, en með því að lagt er til að hækka launin, hefi jeg látið hjer við sitja. Vænti jeg, að öllum sje auðsætt, að laun ráðherranna mega alls ekki minni vera en jeg hefi lagt til, og eru þó engan veginn tiltölulega eins há og laun þeirra voru fyrir ófriðinn, ef borið er saman við verð peninga þá og nú. Hins vegar er þess og að gæta, að ráðherrunum er engin dýrtíðaruppbót ætluð, sem öðrum starfsmönnum landsins.

Guðjón Guðlaugsson Jeg þarf ekki að tala langt mál, en jeg hirði ekki að fara í neina launkofa með þá skoðun mína, að jeg er algerlega á sama máli sem hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) um það, að laun ráðherranna sjeu alt of lágt sett í samanburði við hækkun launa og dýrtíðaruppbótar annara starfsmanna landsins. Auk þess má taka tillit til þess, að í ráðherrastöðurnar ætti ekki að taka nema valda menn, og það væri að gefa þeirri skoðun, að smeygja mætti þar inn stumparamönnum, undir fótinn, ef laun þeirra væru sett óhæfilega lág. Hjer er þess að gæta, að þessir menn eru æðstu menn þjóðarinnar, að þeim er ætlað vandasamt starf, sem er yfirleitt vanþakkað. Enn fremur er það athugandi, að þessi staða er stopulli en önnur embætti; það getur verið, að ráðherra haldi sinni stöðu ekki nema 1–2 ár eða jafnvel að eins nokkra mánuði, og fá síðan engin eftirlaun. Í stöðuna geta valist menn, sem ekki geta tekið embætti eftir á, enda óvíst, að á þeim stöðum sje völ, er þeir geta unað við; t. d. geta þeir ekki lotið að undirtyllustöðum á skrifstofum eða þess háttar. En hjer getur vel verið um menn að ræða, sem fara frá með fullkomnum heiðri, jeg á við af sjálfsdáðum eða af pólitískum ástæðum. Ef þeim er því ekki launað svo, að þeir jafnvel heldur leggi fyrir en hitt, auk þess sem þeir geti lifað sómasamlega, þá getur verið, að með því að hafa launin lág sje heldur ýtt undir það, að fráfarandi ráðherrar verði teknir á eftirlaun á 18. gr. fjárl., gustukagreininni, en jeg verð að telja betur farið, að reynt sje að sigla fram hjá því, og heldur hafa launin hærri. Hjer má enn nefna eina ástæðu. Ef launin eru ekki nógu há, þá er hætt við, að duglegir menn muni fremur leita sjer aukaatvinnu, en slíkt álít jeg óheppilegt og óhæfilegt, enda þekkja allir dæmi frá sambandsþjóð vorri, Dönum, nú á síðustu árum, hversu ráðherra einn, sem hafði sjóði nokkra undir höndum, komst í gjaldþrot og varð meira að segja sakamaður, en ekki er þess þó getið, að hann hafi vanrækt ráðherrastörf sín. Það er til marks um það, að þótt mikilmenni eigi í hlut, getur svo verið, að þeir geti ekki sint báðum störfunum í senn. Jeg mun af greindum ástæðum hiklaust greiða atkvæði með brtt. á þgskj. 866, og skammast mín ekki fyrir, þótt öðrum mönnum en mjer ef til vill standi nær að styðja slíka till.

Frsm. (Eggert Pálsson) Meiri hluti launamálanefndarinnar hefir komið fram með frv. það, er hjer liggur fyrir. Það mun hafa vakað fyrir nefndinni, eða mjer að minsta kosti, að 10,000 kr. væru hæfileg laun handa ráðherrunum, enda í samræmi við það, að það er hámark embættislauna í launafrv., en þar eru forstjóra hæstarjettar ætluð 10 þús. kr. laun. Í nágrannalöndum vorum, að minsta kosti í Danmörku, eru og laun ráðherra og hæstarjettarforstjóra gerð jöfn, eða svo hefir verið alt til þessa. En með brtt. á þgskj. 866 er farið fram á það að veita ráðherrunum 2000 kr. hærri laun en þessi hæstlaunaði embættismaður landsins á að hafa, eða með öðrum orðum 12 þús. krónur. Jeg býst nú ekki við, að þetta mál sje nokkurt kappsmál á hvoruga hliðina; að minsta kosti er það það ekki hvað mig snertir. Það var að eins þetta, sem fyrir mjer vakti, að launin væru svo há, að ráðherrarnir væru sæmilega haldnir og þyrftu ekki að fást við önnur störf, enda þætti mjer ótrúlegt, að þeir myndu gera það með þeim launum, sem frv. tiltekur, með því að þeir mundu í sjálfu sjer hafa nóg að starfa sem ráðherrar, eins hjer eftir sem hingað til. Hins vegar taka menn ekki þessa stöðu launanna vegna, eða þótt launin sjeu 1 eða 2 þúsundum kr. hærri eða lægri, heldur af pólitískum ástæðum og til þess að koma einhverju gagnlegu til vegar. Ekki geri jeg ráð fyrir því, að launahækkun muni hafa það í för með sjer, að hlynna þurfi síður að fráförnum ráðherrum en áður. Jeg býst við því, að þingið eða ríkið, eins og hingað til, telji sig til þess neytt á einhvern hátt að sjá þeim borgið, hvort sem launin verða 12 þús. eða 10 þús.

Kristinn Daníelsson Jeg verð að halda því fram, að ef laun ráðherranna verða ekki hækkuð, þá kemur beinlínis fram ójöfnuður í samanburði við laun annara starfsmanna. Jeg vil og í þessa sambandi benda á það, að launanefndin í Nd. hefir aðhylst það að færa hámark launa og dýrtíðaruppbótar hæstarjettardómara upp í 10,500 kr. Í nágrannalöndum vorum munu ráðherralaun vera hærri en hæstarjettardómara. Í Danmörku eru ráðherralaun nú 18,000 kr., en hæstarjettarforstjóri hefir 15,000 kr. og hæstarjettardómarar 12,000 kr. Að öðru leyti er jeg samdóma hv. 1. þm. Rang. (E. P.) um það, að hækkun launanna muni lítil áhrif hafa á eftirlaunaspurninguna. En ef hæstarjettardómarar, jafnvel að áliti sumra, njóta ekki fylsta rjettar, eftir því sem launum þeirra er nú komið, þá er þó ekki síður vandgert við ráðherrana. Staða þeirra er veglegasta staða í landinu, svo að gera verður til þeirra á þann hátt, að þeir geti haldið sig nokkurn veginn sæmilega, svo að þeir sjeu bæði innlendum og útlendum verðugur spegill þess besta í þjóðinni. Jeg játa það með hv. 1. þm. Rang. (E. P.), að hjer er ekki um neitt kappsmál að ræða. En hv.þm. hefir nú gefist kostur á að athuga frv. nánara en gert var við 2. umr. málsins.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Háttv. þingdm. munn hafa kynt sjer svo þetta frv., að jeg þarf ekki að eyða mörgum orðum því til stuðnings. Stefnan, sem þar kemur fram, er hin sama sem í frv. um brúargerðir, er tekið var fegins hendi í þessari deild, og geri jeg ráð fyrir því, að sama muni eiga sjer stað um þetta frv. Það kann nú að vera, að einhverjum vaxi í augum kostnaðurinn við það að hrinda í framkvæmd þessum fyrirtækjum, sem þjóðin þarfnast nú svo mjög eftir 5 ára kyrstöðu, sem ófriðurinn hefir valdið. En jeg hygg, að fleiri muni þeir vera, sem óánægðir verði með þær einar verklegar framkvæmdir, sem gerðar verða með því fje einu, sem veitt er í fjárlögum í hvert sinn. Jeg hygg, að framfarirnar yrðu svo hægfara, ef þessi stefna væri ekki tekin, að þær samsvöruðu ekki kröfum tímans; þetta á við um brýrnar, símana, hafnargerðir, húsagerð, o. fl. mætti telja. Það er óhjákvæmilegt að framkvæma meira en gert hefir verið að undanförnu, og það er því skoðun nefndarinnar, að það beri að samþykkja frv. það, er hjer liggur fyrir. Það, sem helst má finna að frv., er að of skamt sje gengið í húsabyggingum, því landið er í hraki með hús fyrir ýmsar skrifstofur sínar, eins og tekið er fram í nál. Það er óholl stefna, sem einstöku þm. og blöð hafa haldið fram, að fjárhagur landsins sje á botnlausu feni, sem varla sje við bjargandi; það er svipað og um árið, þegar verið var að halda því fram, að viðlagasjóðurinn væri upp jetinn. Þetta er óholl og sjerstaklega óheillavæn kenning, sem ekki á að eiga sjer stað, einkum þegar þess er gætt, að fjárhagurinn má heita í góðu lagi, ef tekið er tillit til þess, sem á undan er gengið, og þingið á að sýna það með gerðum sínum, að það lítur svo á málið. Þó landið taki nokkurra miljóna kr. lán til framangreindra fyrirtækja, þá verð jeg að segja það, að jeg er alls ekki hræddur við það. Jeg geri ráð fyrir, að það væri hægt að fá slíkt lán innanlands, og þyrftu þá árlegir vextir og afborgun ekki að verða mikið hærri en það, sem annars yrði veitt í fjárlögunum, en ávinningurinn yrði sá, að meira mætti framkvæma á skemri tíma. Því hefir verið haldið fram, að með þessu væri lögð þung byrði á eftirkomendurna, en það er ekki rjett. Það er þvert á móti verið að búa í haginn fyrir þá með því að ráðast í að framkvæma ýms nauðsynjaverk. Mundi ekki vera öðruvísi um að litast hjá oss, ef forfeður vorir hefðu skilið eftir sig meiri nytjaframkvæmdir? Sannarlega ættum við hægra um vik og kynnum þeim þökk fyrir, og eins mun fara fyrir niðjum vorum. Þá skal jeg minnast á brtt. nefndarinnar og skýra þær með nokkrum orðum. Nefndin ber fram brtt. um Eiðaskólann, og er það gert til þess að taka af öll tvímæli um það, að þar skuli að eins reisa skólahús, því eins og þetta er nú orðað, er ekki fullljóst, hvort byggja á 1 eða 2 hús. Hús það, sem þar er nú, á að nota í vetur bæði fyrir íbúðar- og skólahús, og lítur nefndin því svo á, að það muni nægja til íbúðar framvegis. Önnur breytingin, er nefndin ber fram, er um húsið á Hvanneyri. Nefndin sjer ekki ástæðu til að taka það upp í frv., því hún lítur svo á, að því sje til lykta ráðið, þar sem samþykt hefir verið, að ráði fjárveitinganefnda beggja hv. deilda og hæstv. stjórnar, að veita fje til þessarar byggingar í fjáraukalögunum. Það mun líka þegar vera hafinn nokkur undirbúningur til byggingarinnar. Af þessu taldi nefndin óþarft að taka þetta upp í frv. Veigamesta brtt. nefndarinnar er sú, að hún leggur til, að bætt sje við húsmæðraskóla Norðurlands. Úr því gengið er inn á þessa braut, að byggja hús fyrir lánsfje, þá er eðlileg og í raun rjettri sjálfsögð afleiðing af því, að taka þennan skóla upp í frv. Það er áður í lög tekið, að reisa skuli húsið þegar fje sje veitt til þess í fjárlögunum. En þegar þessi stefna er upp tekin, þá er sjálfsagt, að skólinn verði, eins og aðrar opinberar byggingar, bygður fyrir lánsfje. Þessi stefna var ekki fram komin þegar lögin um skólann voru sett, og því er eðlilegt, að svo sje þar ákveðið, en þegar breytt er um stefnu, er sjálfsagt, að tjeð atriði breytist jafnframt. Þetta er svo eðlilegt, að jeg geri ráð fyrir, að það sæti engri mótspyrnu í hv. deild. Á það ber og að líta, að ef rjettindi þau, sem konum hafa verið veitt, eiga að vera meira en orðin tóm, eða ekki að eins í orði, heldur og á borði, þá er sjálfsagt að sýna það í verkinu og hlynna að mentun þeirra. Framkvæmdir þessa máls mega því ekki dragast lengi. Þessi stofnun fyrir kvenfólkið er afarnauðsynleg, til þess að heimilin verði eins og þau eiga að vera, undirstaða undir þeirri farsælu menningu, sem allir óska og vona að þetta nýstofnaða ríki eigi fyrir höndum. Jeg geri því ráð fyrir, að frv. og brtt. verði vel tekið.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get í aðalatriðunum verið ánægður með undirtektir hv. nefndar um frv. Jeg sje ekki ástæðu til að deila við nefndina um hvort heppilegra hefði verið að hafa hjer líka húsið á Hvanneyri eða ekki, svo framarlega sem nægileg viðbótarfjárveiting verður tekin upp í fjárlögin. Það er ætluð fjárveiting til þess í fjáraukalögunum, en það fje er ónógt, og ómögulegt að byggja húsið fyrir þá upphæð, sem þar er veitt. Verði því ekki veitt viðbót í fjárlögunum, þá verður bygging þessi að standa í frv. Jeg hefi ekkert á móti því, að húsmæðraskóli Norðurlands verði tekinn upp í frv. Það er búið að lofa þessum skóla, og það er sjálfsagt að koma honum svo fljótt upp, sem auðið er, en jeg geri ráð fyrir, að það verði dregið þangað til byggingarefni lækkar, eins og allir vona að verði. Það er, eins og segir í nál., þörf á fleiri húsum, en það má altaf bæta þeim við, og þegar þing verður háð á hverju ári, hefir þetta minni þýðingu.

Magnús Torfason Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við frv., og neyðist því til að fara nokkrum orðum um hana. Hv. þm. Ak. (M. K.) talaði um það, að við værum vel staddir fjárhagslega, og jeg vil ekki draga úr, að svo sje, sjerstaklega þegar litið er á, hvernig umhorfs er annarsstaðar í heiminum, og er jeg honum einnig samdóma um, og hefi fult þor til, að taka 10 milj. kr. lán, ef þess er þörf. En það, sem jeg hefi á móti frv., er að hjer er að ræða um að taka lán til óarðvænlegra fyrirtækja, og það er mikill og stór munur á því, að taka lán til arðvænlegra eða óarðvænlegra fyrirtækja, eins og jeg hefi áður sýnt; m. a. er miklu betra að fá lán í útlöndum til arðvænlegra fyrirtækja en óarðvænlegra. Eins og byggingarefni eru nú dýr skilst mjer ekki rjett að hraða byggingum, nema það sje alveg óhjákvæmilegt, og jeg lít svo á, að svo sje um viðbótina við Kleppsspítalann. Húsrúm þar er alónógt og margir verða enn að sæta sömu hryllilegu meðferðinni og áður en spítalinn var stofnaður. Mannmörg hjeruð fá ekki að senda einn einasta sjúkling á spítalann, af því að þar er ekkert rúm autt. Fyrir hin húsin tel jeg ekki brýna þörf, enda liggja engar kostnaðaráætlanir fyrir um þau, og þau hefðu hiklaust mátt að skaðlausu bíða næsta þings að ári, þau eru ekki þess eðlis, að þau standi fyrir vexti og framþróun þjóðarinnar. Án þess að fara frekar út í það vil jeg minnast á 1. liðinn, landsspítalann. Við vitum, að nú eru tveir spítalar hjer í Reykjavík, auk þess sem fleiri spítalar eru hjer í nágrenninu, og nýtur Reykjavík mest allra hjeraða þessara spítala, en önnur hjeruð, er koma á fót hjá sjer sjúkrahúsi, fá að eins sárlítinn styrk til þess, mest 5000 kr., og sjá allir, hve mikið það er, eins og nú árar. Þetta stingur mjög í stúf við Reykjavík, og sjá allir, að hjer á misrjetti sjer stað. Það er heldur engin ástæða til að fitja upp á þessu nú. Danir bygðu sjer landsspítala 1909, en áður höfðu flestir bæir komið sjer upp sjúkrahúsi. Hjer er um tildur að ræða af okkar hálfu, og auk þess er farið alveg öfugt í málið. Rjett hefði verið, að Reykjavíkurbær hefði boðið einhvern hluta til landsspítalans, ef bærinn hefði óskað, að hann yrði reistur hjer, og þá hefði öðru máli verið að gegna. Jeg skal ekki þreyta hv. deildarmenn með langri ræðu, en jeg vænti þess, að þeir, sem eru gírugastir í að smella sköttum á þjóðina, og fylgja þar hæstv. fjármálaráðherra að máli, verði með því að spara ríkissjóði þessi útgjöld og samþykki því að minsta kosti síðari lið brtt. minnar, um að Reykjavík leggi fram fjórðung. Loks vil jeg beina því til hæstv. forseta, hvort hann vill ekki bera upp hvern sjerstakan lið fyrir sig, þar sem hver liður er sjálfstæður og þm. geta því samþykt einn lið, þótt þeir greiði atkv. móti öðrum.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Aðallega ber hv. nefnd að eins fram 2 brtt. frá því, sem frv. kom frá hv.Nd. Fyrri till. er að fella niður húsið á Hvanneyri, en þar sem veitt er fje til þess í fjáraukalögunum, þá hefir þingið samþykt þá byggingu. Húsið verður bygt svo að altaf verði hægt að stækka það, enda er það nauðsyn, því aðsókn að skólanum hefir altaf farið vaxandi. Hann rúmar ekki nema 50 nemendur, en um hann hafa oft sótt yfir 100 manns. Þó fjárveiting sú, sem veitt var, sje ónóg, þá vænti jeg þess, að næsta þing samþykki það, er á vantar. En þó þessari húsbyggingu megi bjarga á þennan hátt, tel jeg, að rjettara hefði verið að láta hana fylgjast hjer með, enda geri jeg ráð fyrir, að hv.Nd. bæti Hvanneyrarhúsinu aftur inn í frv., en lofi húsmæðraskólanum að standa, og þessi hv. deild geri þá ekki frekari ágreining um frv. Hitt atriðið er að bæta húsmæðraskóla Norðurlands inn í frv., og vona jeg, að ekki þurfi að tala mikið um það; jeg hygg, að það sje svo ljóst, að það mæti engri mótspyrnu í þessari hv. deild. Jeg vil því láta mjer nægja að mæla hið besta með því.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Tillögum nefndarinnar hefir verið vel tekið, og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hefir viðurkent, að það væri rjett að taka húsmæðraskóla Norðurlands upp í frv., en það láðist í hv.Nd. Jafnframt því, sem hann gat þess, þá tók hann það fram, að varla yrði byrjað á því fyr en efni til bygginga lækkaði í verði, en jeg vil taka það skýrt fram, að byggingin er jafnþörf og óhjákvæmileg, þótt byggingarefni lækki ekki. Það sem jeg tel hafa mesta þýðingu um það, hve nær skólinn verði reistur, er að áskilið er í lögunum, að það hjerað, sem skólinn verður reistur í, leggi fram 1/3 af stofnkostnaðinum. Þegar það hjerað, sem álíst svo vel í sveit komið, að skólinn eigi að standa þar, og hann komi þar að fullum notum, leggur fram 1/3 stofnkostnaðar, eins og lögin tilskilja, þá tel jeg sjálfsagt, að stjórnin beiti sjer strax fyrir því að hrinda málinu í framkvæmd, þótt byggingarefni lækki ekki í verði frá því, sem nú er. Þetta vil jeg taka fram, svo ekki þurfi um það að villast, að ef fullnægt er þeim skilyrðum, sem lögin ákveða, eigi ekki frekar að fresta þessari byggingu en hinum öðrum, er frv. gerir ráð fyrir. Þá skal jeg víkja lítillega að ræðu hv.þm. Ísf. (M. T.). Hann virtist helst mótfallinn því, að landið tæki að sjer undirbúning þann, sem nauðsynlegur er væntanlegum landsspítala. Að vísu væri það ekki óeðlilegt í sjálfu sjer, að Reykjavík legði fram nokkurt fje; þó verður varla með sanngirni krafist, að það verði til stórra muna, enda hafa bæjarbúar o. fl. þegar safnað allmiklu stofnuninni til styrktar.  (M. T.: Það er ekki byggingarkostnaður)  . Nei, það er auðvitað fleira, sem þarf til slíkrar stofnunar, en byggingin. Mjer finst það ganga hneyksli næst, að ekkert sjúkrahús skuli vera til hjer nema „prívat“ eign. Alment sjúkrahús hefði átt að vera komið hjer fyrir löngu.  (M. T.: Reykjavík að kenna)  . En það eru fleiri en Reykvíkingar, sem eiga að njóta góðs af þessum spítala. Meðal annars vil jeg benda á, að hann á að verða einskonar uppeldisstofnun fyrir læknaefni. Mjer skildist á hv.þm. (M. T ), að hann hjeldi að í Danmörku hefði til skammstíma enginn spítali verið rekinn af ríkisfje. Kannast hann þá ekki við t. d. Friðriksspítalann? En ef þetta er misskilningur, þá verður hann leiðrjettur.  Að öðru leyti skal jeg ekki fjölyrða um málið. Þörfin á slíkri stofnun ætti að vera öllum ljós. Auðvitað verður henni ekki komið upp svona alt í einu; fyrst og fremst mun þurfa ein 2–3 ár til undirbúnings. Þá kem jeg að Eiðaskólanum. Ekki get jeg fallist á þá skoðun hv.þm. Ísf. (M. T.), að allar þessar byggingar sjeu óþarfar, nema viðbótin við geðveikrahælið á Kleppi. T. d. er það um Eiðaskólann að segja, að þar er nú að eins rúm fyrir 20–30 nemendur, en fyrir næsta skólaár hafa þegar 60–70 sótt um inntöku. En fyrst ríkið ætlar að reka þennan skóla, má ekki minna vera en að hægt sje að hýsa helming þeirra, sem sækja, ef skólinn á að koma að nokkrum verulegum notum og ekki vera nafnið tómt. Þá er að eins eftir Hvanneyri. Jeg heyrði að vísu ekki alt, sem hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) sagði um hann. En jeg vil segja það, að ef hjer er að eins um það að ræða að koma upp íbúðarhúsi fyrir skólastjórann, skil jeg ekki í öðru en að unt sje að komast langt með þeirri upphæð, sem veitt hefir verið, 60 þús. kr. En auðvitað er aldrei hægt að gera svo nákvæma áætlun, að engu skeiki, enda býst jeg ekki við því, að næsta þing amaðist við því, þó dálítið færi fram úr áætlun, ef óhjákvæmilegt reynist, enda getur það varla numið mjög miklu. Vænti jeg þess því, að till. nái fram að ganga.

Magnús Torfason Jeg vil leiðrjetta þann misskilning, sem fram hefir komið. Jeg hefi aldrei talið þessar byggingar óþarfar, en jeg hefi sagt, að sumar þeirra væru ekki óhjákvæmilega nauðsynlegar nú þegar. Hv. þm. Ak. (M. K.) þarf jeg annars ekki að svara; okkur kom ósköp vel saman í þessu.  (M. K.: Eins og oftast nær)  . Jú, jú, það var að eins landsspítalinn, sem okkur kom ekki alveg saman um. Það er alveg rjett, að hann á að vera uppeldisstofnun fyrir læknaefnin. Að því er Reykjavík snertir vegur þar á móti, að hún nýtur spítalans mest, og bestu læknanna og sjerþekkingarinnar á þessu sviði, svo ekki dregur það úr því, að Reykjavík eigi að leggja sjerstaklega af mörkum til landsspítalans. Annars er það auðvitað, að jeg vil ekki vera að ganga á móti rjetti Reykjavíkur, fæðingarbæjar míns en hins vegar ekki gera öðrum órjett hans vegna. Friðriksspítalinn, sem hjer hefir verið talað um, kemur þessu máli ekki við, af því þar er nú um stofnun alveg sjerstaks eðlis að ræða, sem sje fæðingarstofnunina.  Jeg gleymdi annars að benda á það áðan, að nú er svo komið, að bráðum má kannske taka eitthvað af holdsveikraspítalanum fyrir sóttnæma sjúkdóma. Að lokum skal jeg geta þess, að jeg hefi tekið aftur nokkuð af till. minni, svo nú kemur að eins til atkvæða seinni liður varatill. Og jeg legg áherslu á, að þetta verði samþ., því Reykvíkingar munu gleypa við því að fá spítalann, jafnvel þó þeir verði eitthvað af mörkum að leggja sjerstaklega.

Halldór Steinsson Eins og kunnugt er, hefir berklaveikin farið mjög í vöxt síðustu árin hjer á landi, þrátt fyrir tilraunir heilbrigðisstjórnar og lækna til að koma í veg fyrir hana. Mönnum telst svo til, að 7. til 8. hver maður á landinu deyi úr berklaveiki. Það eru alvarlegar tölur, og eitthvert hið mesta áhyggjuefni, ekki eingöngu læknum, heldur og öllum þeim mönnum, sem hugsa um þroska og velferð þjóðarinnar. Menn hafa athugað, hver ráð væru heppilegust til að stemma stigu fyrir þessum vágesti, og hafa komist að þeirri niðurstöðu, að hjer, sem annarsstaðar, væru sjúkrahæli ekki nægileg. Hjer á landi höfum við heldur ekki efni á að byggja svo stór og mörg hæli, sem þörf er á, svo að allir, sem þyrftu, gætu komist að. Eins og nú er ástatt, kemst ekki helmingur að, en þó nóg húsrúm væri, mundu margir ekki sækja um inntöku vegna fjárskorts, og auk þess eru flestir, sem hafa veikina á byrjunarstiginu, svo lítið þjáðir, að þeir vilja ekki fara á hæli og þannig sleppa atvinnuvegi sínum. Samt sem áður gera hælin ómetanlegt gagn, með því að taka sjúklinga, sem annars mundu verða hættulegir sambýlismönnum sínum og yfirleitt breiða sjúkdóminn út. Berklahælin eru nokkurskonar uppeldisstofnanir, þar sem sjúklingunum er kent að fara sem best með sjálfa sig og að forðast að sýkja aðra. Nú má eigi lengur við svo búið standa; það verður að stemma stigu fyrir þessari veiki, eftir því sem auðið er. Á læknafundinum, sem haldinn var í sumar, var skorað á þingið að hlutast til um, að skipuð yrði milliþinganefnd, þar sem ættu sæti þrír læknar, til þess að rannsaka, hvaða leið væri best til að hefta þennan sjúkdóm. Vona jeg, að allir hv. deildarmenn skilji, hvílíkt stórmál hjer er um að ræða. Og hver sem árangurinn verður af þessari viðleitni, hefir hv. þing gert skyldu sína, ef það fellst á að styðja þetta mál. Jeg vona því, að þessi tillaga mæti sem bestum undirtektum og verði samþykt í einu hljóði.