Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (JM): Jeg þarf ekki að halda langa ræðu um þetta mál, því að það er langt síðan það kom fyrst fram uppástunga um þessa sameiningu. En það er ýmislegt í frv., sem þyrfti að athuga, og jeg vona, að mjer gefist tækifæri til þess að ráðfæra mig við hv. mentamálanefnd um það. Ef svo fer, að þjóðskjalavarðarembættið verður veitt, þá mun tilætlunin að veita ekki skjalavarðarembættið.

Sigurður Eggerz Jeg vildi aðeins láta í ljós gleði mína yfir því, að hv.Nd. hefir samþykt frv. þetta og að það er hingað komið. Vona jeg, að það fái að ganga í gegnum þessa hv. deild.

Ingvar Pálmason Jeg get tekið það strax fram, að jeg lít svo á, að með þessu frv. sje gengið inn á mjög varhugaverða braut. Eins og hv. deild, og reyndar öllum, er kunnugt, eru strandvarnir hjer við land að mestu leyti framkvæmdar af Dönum. Að vísu hefir verið mjög að því fundið, hversu ófullnægjandi strandvarnir Dana væru hjer við land - og eru sjálfsagt rjettmætar ástæður fyrir þeim umkvörtunum. Úr þessu hefir líka verið reynt að bæta á síðustu árum, með því að koma á fót innlendum strandvörnum nokkuð víða við landið. Þegar þess nú er gætt, að við höfum engin tök á að leysa þessar strandvarnir af hendi sem stendur, nema með mjög ófullkomnum tækjum, þá verður strax ljóst, hversu brýn þörf okkur er á að eignast fullkomin strandvarnarskip, - og með það fyrir augum var sjóður þessi stofnaður. Hygg jeg, að ekki orki tvímælis, að okkur sje lífsnauðsyn, að þetta geti orðið sem allra fyrst. Hitt er og sjálfsagt að líta á, að þessar strandvarnir sjálfra okkar virðast hafa komið að mjög góðum notum, og er engum frekar en mjer það á móti skapi, að nokkuð verði úr þeim dregið. En ef við förum nú að verja tekjum landhelgissjóðsins til þessara strandvarna, þá föllum við um leið frá því að leggja aðaláhersluna á það, að fengið verði sem allra fyrst fullkomið skip í þessu skyni, og það tefur sýnilega fyrir því, að við getum tekið allar strandvarnirnar í okkar hendur, svo að við megi una. Jeg skal játa, að fjárhagur ríkissjóðs er síst glæsilegur nú sem stendur, en þrátt fyrir það lít jeg svo á, að ríkissjóður megi til að leggja fram fje til þeirra strandvarna, sem við höldum sjálfir upp. Þegar um það er að ræða að rjetta við fjárhag ríkissjóðs, þá eru ekki öll meðul jafnheimil í þeim efnum. Ef við göngum inn á þessa braut og veitum nú fje úr landhelgissjóði, þó ekki væri nema 60–70 þúsund kr., þá er það ekki svo lítil upphæð, og mun seinka því mjög, að við getum eignast 1–2 fullkomin strandvarnaskip sjálfir. Auk þess álít jeg, að slíkir sjóðir sem þessi sjeu okkur mjög til hagsbóta, þó að við, því miður, höfum sýnt þeim of litla ræktarsemi. Jeg vil benda á það, að til þess að við á sínum tíma getum tekið í okkar hendur, svo fullnægjandi verði, allar strandvarnir hjer við land, þá þurfum við annað og fleira en að eignast strandvarnaskip. Við þurfum einnig að ala upp menn til að stjórna slíkum skipum, og verður það ekki gert nema með bæði töluverðum tíma og fje. Virðist sanngjarnt að ætla landhelgissjóði að greiða kostnað þann, er af því leiðir. Enda óvíst, að hagur ríkissjóðs verði þá orðinn það góður, að tiltækilegt þætti, að hann tæki á sínar herðar allan þann kostnað, ásamt árlegri starfrækslu strandvarnanna. Landhelgissjóðurinn þarf að aukast það, að hann ekki einungis nægi til skipakaupa, heldur einnig að hann gæti af árlegum vöxtum sínum lagt fje fram til starfrækslu strandvarnanna. Það er því spor aftur á bak að gera þær breytingar, sem frv. fer fram á, og hefði jeg helst óskað, að til þeirra hefði ekki þurft að taka. Þrátt fyrir það mun jeg greiða frv. atkv. til 2. umr. og nefndar, sem jeg tel eðlilegast, að verði sjútvn. Sje jeg svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um frv. nú við 1. umr. enda þykist jeg hafa bent hv. deild og væntanlegri nefnd á það, hvað fyrir mjer vakir í þessu máli.

Sigurður Eggerz Jeg stend hjer upp til þess að taka algerlega í sama streng og hv. 2. þm. S.-M. (IP). Jeg álít það með öllu rangt að skerða landhelgissjóðinn nokkuð, því að það tefur aðeins fyrir því, að við getum sem allra fyrst keypt fullkomið strandvarnaskip. Og vitanlega komast strandvarnirnar ekki í gott horf fyr en við eignumst sjálfir slíkt skip og getum látið okkar eigin menn hafa þær á hendi. Jeg mun marka mína afstöðu til frv. með því að greiða nú þegar atkvæði gegn því, að það gangi lengra. Til skamms tíma hefir það verið eindreginn vilji Alþingis að koma okkur upp strandvarnarskipi, en verði frv. þetta samþykt, þá er spor stigið í öfuga átt, og að því vil jeg ekki stuðla.

Forsætisráðherra (Jón Magnússon) Jeg get ekki litið á mál þetta eins og þeir tveir hv.þm., sem nú hafa talað. Sjóðurinn er nú þegar orðinn allstór; var um síðustu áramót kominn yfir 800 þús. kr. Er mjer nær að halda, að það nægi langdrægt til að kaupa fyrir gott strandvarnarskip. Annars ber þess að gæta, að sjóðurinn er nú því miður horfinn inn í ríkissjóð, sem hefir gripið til hans í fjárþröng sinni. Þykir mjer því sennilegt, að þegar ríkissjóður verður fær um að borga út landhelgissjóðinn, og það fje verður tekið af tekjum ríkissjóðs, þá verði hann líka fær um að bæta því við, sem á kynni að vanta fyrir strandgæsluskipi. En á meðan fjárhagur ríkissjóðs er svo örðugur sem nú, og hinsvegar landhelgissjóðurinn ekki til nema á pappírnum, þá fæ jeg ekki sjeð, að það sje nokkuð athugavert að taka eitthvað af tekjum sjóðsins og verja þeim til strandvarna, sem eru okkur bráðnauðsynlegar. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál að sinni.

Sigurður Eggerz Jeg er sammála hæstv.forsrh. (JM) um það, að mjög er óheppilegt, að sjóður þessi skuli vera horfinn inn í ríkissjóðinn. En þá á ekki að halda áfram sömu braut, heldur er miklu betra að snúa inn á hina leiðina, að draga sjóðinn út úr ríkissjóði svo fljótt sem mögulegt er. Strandgæslumálið er eitt af okkar allra stærstu málum og það er á allra vitorði, að nú sem stendur er strandgæslan fram úr hófi ófullkomin. Og þó að talsvert hafi verið gert hin síðari árin til þess að bæta hana, þá verður hún aldrei fullkomin fyr en við höfum fengið til þess okkar eigið skip. Það eru til áætlanir og teikningar af slíku skipi, og mun það ekki kosta minna en 1 miljón kr. nú sem stendur. Frv. þetta stefnir í þá átt, að hætt verði að safna í landhelgissjóðinn, í stað þess að leggja ætti fast að ríkissjóði að endurgreiða sjóðinn sem fyrst, svo að hægt verði að kaupa skipið. Þeir, sem vilja marka stefnu í máli þessu, eiga því tafarlaust að greiða atkvæði á móti frv., en í þess stað heldur að krefjast endurgreiðslu á sjóðnum úr ríkissjóði.

Jóhann Jósefsson Jeg veit ekki hvort jeg hefi skilið það rjett, að hv. 1. landsk.þm. (SE) áliti, að með þessu frv. sje gengið inn á þá braut að hætta að safna í landhelgissjóðinn. Ef svo er, þá er jeg hræddur um, að þetta sje nokkuð lausleg þýðing á frv.  Jeg get vel fallist á það, að ekki sje gott að þurfa að eyða úr sjóðnum til strandvarna nú þegar, og að betra væri að geta komist hjá því. En jeg get ekki sjeð, hvernig hv.þm. (SE) ætlast til, að blásið verði lífi í strandvarnir okkar með þeim tækjum, sem sje smábátum, sem notaðir hafa verið til að verja kafla og kafla af landhelginni, nema til þess verði veittur ríflegur styrkur. Annars getur vel verið, að jeg líti nokkuð öðrum augum á strandgæslumálið í heild heldur en hv. 1. landsk.þm. og ýmsir aðrir. Þegar mál þetta hefir verið rætt bæði hjer á þingi og víðar, þá virðist venjulega það eitt hafa vakað fyrir mönnum, að hægt yrði að handtaka og sekta sem flest skip, sem staðin væru að ólöglegum veiðum í landhelgi. Þessi hugsjón hefir svo byrgt fyrir mönnum alla útsýn til hins, sem er þó engu minna virði, sem sje að verja landhelgina fyrir ágangi botnvörpunga og með því móti fá því til vegar komið, að smáskipa- og bátaútvegurinn fái notið miðanna betur en ella. Jeg verð að halda því fram, að þetta sje þýðingarmesta atriðið í allri landhelgisgæslu. Þetta atriði skiftir mestu máli: að landsmenn hafi gagn af gæslunni fyrir sínar eigin fiskiveiðar. Hitt skiftir aftur á móti ekki eins miklu máli, hvort endrum og eins takist að handsama sökudólg. Út frá þessu sjónarmiði er eðlilegt, að jeg leggi ekki eins mikla áherslu á þetta fullkomna strandgæsluskip, sem hv. 1. landsk. talar svo mikið um. Því að þegar hann er að tala um þetta skip, þá finst mjer hann eiga svo mjög við einhvern „dreadnought“, mjög hraðskreiðan, sem fyrst og fremst eigi að hremma togara og sekta þá, en svo geri aftur á móti minna til, þó að hann liggi síðan á lárberjunum á höfnum inni þess á milli. Menn halda víst, að hinir togararnir, sem sluppu, liggi með „skrekkinn“ á meðan einhversstaðar úti á reginhafi. Nei, ónei. Þeir munu aldrei vera öruggari að veiðum í landhelgi en einmitt á meðan varðskipið fer með einhvern sökudólg til hafnar, til þess að fá hann sektaðan, því að það tekur oftast 2–3 daga a. m. k. - Þetta hefir nú kannske verið útúrdúr. Jeg bjóst ekki við því, að svo yrði tekið í mál þetta, sem raun er á orðin, og hefi því ekki búið mig undir löng ræðuhöld að sinni. En jeg gat ekki setið hjá þeim óskum hv. 1. landsk., að frv. yrði lagt niður við trogið nú þegar. Jeg hefi því aðallega staðið upp til þess að mælast til, að því verði vísað til nefndar. Jeg held, að það sje vel þess vert, að athugað verði í nefnd, hvort ekki geti komið til mála að nota eitthvað af sektarfjenu til þess að bæta strandvarnir okkar á meðan við erum að búa okkur undir að fá fullkomið skip til þeirra, svo sem sýnilega er ætlast til í framtíðinni. Einmitt þessi ráðstöfun, að auka okkar eigin strandvarnir, getur hæglega orðið til þess, að meira sektarfje falli til, og enda mjög sennilegt, að svo verði. Er því ekki hægt að sanna fyrirfram, að landhelgissjóðurinn tapi nokkru við þessa ráðstöfun. Láti nú nokkuð eftir því, sem hjer er haldið fram, þá er tvent unnið með breytingu þeirri, sem frv. fer fram á. Í fyrsta lagi verða strandvarnirnar auknar, og í öðru lagi eru fullar líkur fyrir því, að sjóðurinn græði fremur en tapi á breytingunni.

Sigurður Eggerz Jeg skil vel þá kenningu hv.þm. Vestm. (JJós), að gæsluskipið þurfi ekki að vera hraðskreitt, því óskabarn Vestmannaeyinga fer hægt. Þó að jeg segi þetta, þá mega menn ekki taka það sem svo, að jeg sje á móti styrknum til Þórs. Jeg hefi altaf verið hlyntur þessu fyrirtæki Vestmannaeyinga. En þó komið verði hjer af stað íslensku strandvarnarskipi, þá er það ekki meiningin, að það liggi altaf inni á höfn. Það liggur í hlutarins eðli, að það er heppilegt, að skipið sje sem hraðskreiðast, því að það á því hægra með að ná í sökudólgana. En það er nauðsynlegt til þess að hægt sje að sekta þá. Ástæðan til þess, að jeg tek svona í þetta mál, er sú, að jeg vildi helst láta skera það niður strax, því að mjer finst þetta þing svo illa artað í sjálfstæðismálum landsins. Hjer í hv. deild hefir verið skilið svo við hæstarjett, að hann lítur út eins og hann væri venjuleg íslensk hreppsnefnd. Og svo á að leggja niður sendiherraembættið. Og enn er það, að ekkert er gert til að greiða úr málum okkar á Spáni. Virðist hjer vera ríkjandi almenn ótrú og fyrirlitning á sjálfstæðismálum þjóðarinnar.

Ingvar Pálmason Jeg hygg, að það sje óþarfi að lengja umræðurnar. Jeg er ekki ófús á það, að málið sje athugað í nefnd. Jeg vildi aðeins geta þess um sjóðinn, að hann mun nú um 800 þús. kr., og nægði það til þess að kaupa eitt skip. Jeg held, þó að ástæður ríkissjóðs sjeu ekki góðar, þá sje þó tímabært að safna í sjóðinn og kaupa svo skip, þegar hægt er að leggja meira af mörkum. Ef við í framtíðinni tökum að okkur strandvarnirnar, þá verðum við að undirbúa fleira en skipin. Við verðum líka að ala upp menn til starfans. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta; jeg geri ráð fyrir, að jeg sje ekki skilinn við málið.

Jóhann Jósefsson Það voru aðeins örfá orð út af ræðu háttv. 1. landsk. (SE). Hann sagði, að þar sem jeg hefði minst á strandvarnaskipin, að þau þyrftu ekki að vera mjög hraðskreið, þá væri það vegna Þórs. Ekki þarf það að vera. En jeg veit það, að þó að engu verði eytt úr landhelgissjóðnum, þá á það langt í land, að komið verði upp nýtísku varðskipi. Það getur að vísu verið, að því verði komið fyr upp en ella vegna þess að sektirnar hækka nú. En jafnvel þó að við eignumst eitt slíkt skip, þá geri jeg ráð fyrir, að kröfur þjóðarinnar um landhelgiseftirlit fari vaxandi, eftir því sem líður. Jeg ber engan kvíðboga fyrir Þór, þegar þjóð og þing hefir lært að meta starf hans við landhelgiseftirlitið að verðleikum og það, sem hann gæti gert, ef hann væri notaður eins og má nota hann. Er jeg ekki hræddur um, að hann yrði ekki notaður til gæslu, þó að nýtt skip yrði keypt. Vegna þess að hv. 1. landsk. mintist á Þór, þá þykir mjer rjett að geta þess, að jeg er sannfærður um, að þeir hv.þm., bæði hv. 1. landsk.þm. og aðrir, sem hafa kunnað að meta Þór rjettilega, munu síst hafa vansæmd af því í framtíðinni, þegar þjóðin fer að skilja þýðingu landhelgisgæslunnar eins og vera ber.

Flm. (Einar Árnason) Frv. þetta er flutt eftir tilmælum bæjarstjórnar Siglufjarðarkaupstaðar. Ástæðan til þess, að frv. kemur svo seint fram, er sú, að mjer bárust ekki tilmælin fyr en nú fyrir 3 dögum. Um frv. er það að segja, að það er partur úr frv., sem flutt var í hv.Nd. 1921. Fór Siglufjörður þess á leit þó að fá keypt Hvanneyri og Leyning. Eins og kunnugt er, þá er Siglufjörður mestmegnis bygður í landi Hvanneyrar. Var nefndin í Nd. sammála um að selja Siglufirði jarðirnar Hvanneyri og Leyning, að undantekinni eyrinni, sem bærinn stendur á. Siglufjörður vildi ekki ganga að kaupunum, þar eð hann fjekk ekki keypt eyrina líka. Bæjarstjórnin ljet því óútrætt um málið. Nú fer hún aðeins fram á það að fá keyptan Leyning, sem er sjerstök jörð skamt frá bænum. Ástæðan til þess, að bæjarbúar óska eftir að fá jörðina keypta, er sú, að það er mjög erfitt um hagagöngu í nánd við bæinn, því að jarðir þær, sem að honum liggja, eru allar í einstakra manna ábúð. Hinsvegar er jörð þessi mjög hentug, því að hagar eru þar góðir. Annars er jörðin ekki mikils virði, því að tún og engi eru þar lítil. Má vænta þess, ef Siglufjörður eignast jörðina, að hann leggi við hana góða rækt. Í landi jarðarinnar er gott mótak, og er bænum meðal annars af þeim ástæðum nauðsynlegt að eignast jörðina. Jeg skal geta þess, að öll þau stjórnarvöld, sem hlut eiga að máli, hafa samþykt söluna, og auk þess liggur fyrir umsögn hjeraðsfundarins í Eyjafjarðarprófastsdæmi, þar sem hann mælir með sölunni. Jeg hefi einnig átt tal við biskupinn um þetta, og er hann sölunni fylgjandi. Jeg tel þessa leið, sem nú er farin, aðeins formsatriði, því jeg lít svo á, að hæstv. stjórn hafi heimild frá 1921 til þess að selja jörðina. Jeg kysi, að frv. yrði hraðað sem mest og jeg vænti þess, að það sæti ekki neinum mótmælum. Því legg jeg ekki til, að það fari til nefndar, en mun þó sætta mig við það.

Frsm. (Jónas Jónsson) Jeg get verið stuttorður um dagskrá okkar nefndarmanna. Það kom í ljós undir umr. í nefndinni, að sumir nefndarmanna álitu, að til mála gæti komið að samþykkja nú þegar þessa breytingu á sveitarstjórnarlögunum. Aðrir voru aftur á móti þeirrar skoðunar, að fleiri og víðtækari breytingar þyrfti að gera á lögum þessum, og varð niðurstaðan sú, að nefndin varð sammála um að leggja það til við hv. deild, að hún samþykti rökstudda dagskrá þess efnis að skora á stjórnina að undirbúa málið í heild fyrir næsta þing.

Ingvar Pálmason Jeg get varla sagt, að jeg sje mjög þakklátur hv. nefnd fyrir meðferð hennar á þessu frv., þó að jeg hinsvegar sje henni sammála um það, að margt sje fleira í sveitarstjórnarlögunum, sem full þörf væri á að breyta. En jeg lít svo á, að þessi breyting sje einna nauðsynlegust, og að vel hefði mátt samþykkja frv. með einhverjum breytingum frá hv. nefnd - það hefði jeg getað fallist á - án þess, að þurft hefði að valda nokkrum ruglingi í lögunum. En úr því, sem komið er, virðist ekkert við þessu að segja. Jeg get að vísu felt mig við, að málið verði afgreitt á þann hátt, sem hv. nefnd leggur til - í þetta sinn - og í þeirri von, að nú dragist ekki lengi, að lögin í heild verði endurskoðuð og gerðar á þeim nauðsynlegar breytingar, bæði sú, sem þetta frv. fer fram á, og aðrar, sem vitanlegt er að kalla að. Mun jeg því ekki gera ágreining við hv. nefnd, þó að mjer hafi sýnst, að frv. hefði mátt ná fram að ganga.

Forsrh. (Jón Magnússon) Jeg get ekki sagt með fullri vissu, hvort stjórnin muni treysta sjer til að leggja fyrir næsta þing gagngerðar breytingar á sveitarstjórnarlögunum. Málið heyrir fyrst og fremst undir hæstv. atvrh. (M G). En um leið og jeg get lýst því yfir, að málið mun tekið til athugunar, eftir því sem föng verða á, þá vil jeg taka það fram, að ef gera á gagngerðar breytingar á þessum lögum - og þá líklega um leið á kaupstaðalögunum - þá er það feikilega mikið verk, því að jeg efast ekki um. að mörgu þarf þar að breyta.