Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil, áður en þetta mál fer frá hv. deild, láta falla um það nokkur orð og þó kannske öllu heldur um þá efnahagsmálastefnu, sem þetta frv. er einn liður í, eða raunar, eftir því sem hv. stjórnarflokkar túlka, þá sé þetta frv. eins konar afleiðing þeirra ráðstafana í efnahagsmálum, sem nú sé búið að leggja grundvöll að. Á hinn bóginn mun ég ekki fara mjög langt út í þessi efni, því að þetta hefur mjög verið rætt áður og gefst tóm til að ræða það enn, áður en hv. Alþ. lýkur. Því er haldið fram, að þetta frv. sé í raun og veru um aukið frelsi til athafna og viðskipta. Ég sé, að það er að einu leyti hreinlega um afnám leyfisveitinga að ræða eða hafta, getum við sagt, í frv. og það er að því leyti, að fjárfesting á ekki að verða háð leyfum framvegis. Menn eiga ekki að þurfa að sækja um leyfi til þess að ráðast í fjárfestingarframkvæmdir. Ég býst við, að stjórnarliðið muni vilja túlka þetta sem mjög þýðingarmikið skref í áttina til aukins frelsis, eins og það er orðað, athafnafrelsis. Og satt er, að þetta sparar einhverjum einstaklingum og félögum einhverja fyrirhöfn við að leita leyfis yfirvaldanna um þær framkvæmdir, sem þeir hafa í huga. En hér er ekki nema lítið brot af sögunni sagt. Það þarf að skyggnast dýpra í þetta til þess að sjá, hvað hér er raunverulega að gerast. Hvað hefur hæstv. ríkisstj. gert til þess að skapa það ástand í landinu, að hún leggur nú til að afnema með öllu fjárfestingareftirlitið? Hvað er það, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert til þess að skapa jarðveg fyrir þetta? Hvað er það, sem þjóðin á að gjalda, - það mætti orða það þannig, - hvað er það, sem þjóðin á að gjalda fyrir það, að fjárfestingareftirlitið er afnumið' Það, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert, til þess að henni fyndist auðið að stíga þetta skref, er í stuttu máli það að gera ráðstafanir til þess að gera allar framkvæmdir í landinu sem allra dýrastar, gera skipulegar ráðstafanir til þess að hækka verðlag í landinu og gera allar framkvæmdir í landinu sem dýrastar. Og það er meira, sem gert hefur verið. Það hafa einnig verið gerðar alveg sérstakar ráðstafanir til þess að torvelda mönnum að ná í fé til þess að ráðast í framkvæmdir. Það hefur verið gert með því að taka upp stórfelldan samdrátt í útlánum bankanna. Það hefur verið gert með því að innleiða okurvexti, bæði á föstum lánum og lausum lánum. Með þessu og með mörgu öðru móti hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að leggja stein í götu þess, að almenningur í landinu geti haldíð áfram þeirri framfarasókn, sem hann hefur haldið uppi síðustu áratugina. M.ö.o.: ríkisstj. hefur tekið öll þau stórbjörg, sem hún hefur getað fundið og bifað, og lagt þau í götu framkvæmdamannanna í landinu, til þess að reyna þannig að koma í veg fyrir, að framkvæmdastarfið geti haldið áfram eins og verið hefur, bæði, eins og ég hef sagt, með því að magna dýrtíðina á allar lundir og kostnaðinn við sjálfar framkvæmdirnar og enn fremur með því að draga stórkostlega úr allri lánastarfsemi í landinu og loks með því að svipta almenning ýmsum opinberum stuðningi, sem menn hafa haft, til þess að standa undir þessum framkvæmdum. Þetta er það gjald, sem þjóðinni er ætlað að gjalda fyrir þessa lagabreytingu, sem hér er stungið upp á, og í staðinn á að koma, að menn þurfi ekki að sækja um fjárfestingarleyfi. M.ö.o.: stjórnin hefur unnið að því markvisst og skipulega að fjötra þá, sem vilja áfram og vilja byggja upp, á höndum og fótum, og þegar því er lokið, þegar búið er að ganga þannig frá þessum málum, að stjórnin þykist alveg viss um, að almannaframkvæmdirnar í landinu hljóti að dragast stórkostlega saman, þegar stjórnin þykist orðin alveg viss um, að mikill fjöldi manna verður að hætta við fyrirætlanir sínar um að byggja íbúðir t.d., áð meginþorri manna verður að hætta við fyrirætlanir sínar um að koma á stórfelldum endurbótum á jörðum sínum eða í atvinnurekstri yfir höfuð, þegar stjórnin er búin að ganga þannig frá þessum málum, að hún þykist nokkurn veginn viss um, að hún sé búin að fjötra menn svo og leggja þá steina í götu manna, að menn geti ekki komizt fram hjá þeim, þá kemur frelsið í framkvæmd, sem er fólgið í því að breyta þessum lagastaf, sem hér á nú að breyta, að nú eiga menn ekki lengur að þurfa að sækja um fjárfestingarleyfi. Þetta er um þann kafla frv., sem fjallar um hið nýja frelsi í framkvæmdamálum. En sannleikurinn er sá, að það, sem hér er að gerast, er einfaldlega þetta: að ríkisstj, hefur með margvíslegum ráðstöfunum lagt stein í götu þess, að menn geti ráðizt í framkvæmdir, en síðan er afnumið lagaákvæði um, að það skuli þurfa að leita leyfis til framkvæmda. Þetta þýðir, að þeir, sem eiga nægilegt fjármagn, þeir, sem hafa auðinn í landinu í sínum höndum, og þeir, sem eiga að verða í sérstakri náð hjá lánastofnunum landsins, bönkunum, á næstunni, þeir geta verið frjálsir að því að gera það, sem þeim sýnist. Þetta er framkvæmd þeirrar stefnu, sem á s.l. sumri var í sambandi við kjördæmamálið túlkuð þannig, að það þyrfti að draga úr hinni pólitísku fjárfestingu í landinu, en stórauka hina efnahagslegu fjárfestingu. En pólitísk fjárfesting í landinu er sú fjárfesting, sem alþýða manna hefur haft með höndum og hefur verið studd á einhvern hátt af ríkisvaldinu, annaðhvort með beinum stuðningi með lágum vöxtum eða þá með því að greiða rösklega fyrir lánsútvegunum til þessara framkvæmda eða þá opinberar framkvæmdir yfir höfuð. Þetta eru þær pólitísku framkvæmdir, sem núverandi ríkisstj, hefur lagt allt kapp á að hefta, en hinar efnahagslegu framkvæmdir í landinu eru þær framkvæmdir, sem hinir ríku geta ráðizt í óstuddir og þeir telja að muni borga sig frá þeirra eiginhagsmuna sjónarmiði eða þá langar til að koma upp og hafa fjármagn til að standa undir sjálfir. Það er sú fjárfesting, sem nú á að sitja í fyrirrúmi í þjóðfélaginu og koma í staðinn fyrir hina pólitísku fjárfestingu, sem talað var svo mikið um í sambandi við kjördæmamálið. Og framkvæmdin á þessum þætti er nokkuð komin áleiðis með þessum mörgu ráðstöfunum, sem ég hef verið að lýsa, til þess að leggja stein í götu almennings og síðan með því að gefa þeim, sem fjármagnið hafa með höndum, lausan tauminn, og það er sá liður, sem verið er að framkvæma nú með þessu frv. En ætli almenningur í landinu, sem nú verður að leggja til hliðar yfir höfuð áætlanir sínar um framfarir, sé ekki ákaflega lítið hrifinn af þessu frelsi núverandi stjórnarflokka og þessari frelsiskenningu Sjálfstfl., t.d. eins og hún verður í framkvæmdinni að þessu leyti? Sannleikurinn er sá, að með öllum þessum ráðstöfunum hefur Sjálfstfl. t.d. algerlega kastað grímunni. Hann hefur á undanförnum árum og áratugum raunar haldið því fram, að hann hafi sérstakan áhuga fyrir því að styðja einstaklingsframtakið í landinu, jafnvel einstaklingsframtak fjöldans, einstaklingsframtak hvers einasta manns, jafnvel þó að hann væri ekki sérstaklega fjáður, og hafi haft mikinn áhuga á því, að sem flestir gætu orðið sjálfstæðir atvinnurekendur og jafnvel eignazt sjálfstæð heimili. - En núna, þegar flokkurinn fær aðstöðu til þess að hafa áhrif á þjóðmálin og hefur fengið með sér flokk eins og Alþfl., sem lætur Sjálfstfl. algerlega ráða, í fyrsta skipti síðan 1927, þá sést, hvað það er, sem raunverulega vakir fyrir Sjálfstfl. Það er ekki það að styðja einstaklingsframtak hinna mörgu. Það er ekki það að stuðla að því, að sem flestir landsmenn geti í raun og veru orðið sjálfstæðir atvinnurekendur eða eignazt sjálfstæð heimili. Það er ekki þetta. Í götu þessara manna eru lögð, eins og ég hef sagt, þau þyngstu björg, sem hægt er að finna og hægt er að hnika. En að sama skapi er ætlunin, að þeir, sem hafa fjármagnið aðallega með höndum, og þeir, sem eiga að verða í náðinni hjá bönkunum, geti tekið að sér framkvæmdirnar. Það á að vera sú efnahagslega fjárfesting, sem á að eiga sér stað, þ.e.a.s. sú fjárfesting, sem hinir auðugu eða hinir ríku telja að borgi sig fyrir þá. Gegn þessari stefnu mun Framsfl. berjast, eins og hann hefur gert, síðan hann fékk aðstöðu til þess að hafa nokkur áhrif á þjóðmál Íslendinga. Hér er farið alveg í öfuga átt við það, sem flokkurinn vill. Flokkurinn telur, að nú hefði þurft að halda fjárfestingareftirlitinu og draga úr þeirri fjárfestingu, sem helzt gat beðið, þegar litið var á almannahag í landinu, en greiða fyrir því, að fjárfestingarframkvæmdir almennings gætu haldið áfram á svipaða lund og áður, uppbygging almennings í landinu gæti haldið áfram á svipaða lund og verið hefur. Þetta er um þann kafla frv., sem fjallar um afnám fjárfestingareftirlitsins. Þá er að öðru leyti efni þessa frv. í raun og veru að breyta um fyrirkomulag á þeim afskiptum, sem verið hafa af verzluninni, stokka upp nefndirnar og ráðin og losna við áhrif stjórnarandstæðinga úr þeim málum. Það er í raun og veru aðalefni frv., að því er lýtur að verzluninni. Það á að leggja niður innflutningsnefndina, en í staðinn kemur nefnd eða ráð á vegum Útvegsbankans og Landsbankans. Ríkisstj. er heimilað að tilnefna trúnaðarmenn sína til þess að annast einstaka þætti þessara mála, ótiltekið, bæði tala og hversu margir hóparnir skuli vera, og vafalaust líður ekki á löngu, þangað til fullt verður orðið af nýjum nefndum og trúnaðarmannahópum á vegum ríkisstj. til þess að framkvæma hin margvíslegu og flóknu afskipti, sem ríkisstj. er ætlað að hafa af viðskiptum landsmanna eftir sem áður, þótt þetta frv. verði samþ. Þetta atriði hefur verið rætt það ýtarlega við þessar umr., að ég sé ekki ástæðu til þess að fara mjög út í það. Ég vil aðeins slá því föstu, af því að það er svo víðs fjarri, að með þessu frv. sé stefnt að því að afnema ríkisafskipti af verzluninni, að ríkisstj. er þvert á móti í þessu frv. ætlað alræðisvald um allar greinar verzlunarinnar, alveg eftir því sem henni býður við að horfa að beita því valdi, og til þess að skipa menn og nefndir eftir þörfum og geðþótta til að starfa að þessum efnum. Því hefur verið haldið fram, að með þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur tekið upp í efnahagsmálum, væri stefnt að meira frjálsræði um atvinnu og minni höftum en áður og minni afskiptum ríkisvaldsins en áður hefur verið, og þetta hefur verið fært fram sem ein aðalástæðan fyrir því, að menn yrðu að taka á sig þær gífurlegu búsifjar, sem fylgja efnahagsmálaráðstöfunum ríkisstj. Það væri stefnt að stórauknu frelsi, minni höftum og minni afskiptum ríkisvaldsins en áður hefur verið. Ég hygg, að segja megi, að varla hafi nokkru sinni meira öfugmæli verið mælt en þessar fullyrðingar, sem hv. stjórnarliðsmenn hafa flutt í þessa átt. Sannleikurinn er sá, að með því, sem hæstv. ríkisstj. hefur nú gert og ætlar sér að gera og fengið sér lagaheimildir til að gera, er stefnt að meiri ríkisafskiptum af efnahags-, atvinnu- og viðskiptalífi Íslendinga en nokkru sinni áður hefur þekkzt eða átt sér stað, og fruntalegri aðgerðir ýmist verið framkvæmdar eða fyrirhugaðar gagnvart einstaklingum og félögum en nokkru sinni hafa áður komið til mála. Það er fróðlegt í þessu sambandi að rifja upp aðeins örfá atriði til að sýna, hvaða fjarstæður það eru, sem haldið er fram að þessu leyti. Hvernig er það með vaxtahækkunina stórkostlegu, sem sett hefur verið á, bæði á fjárfestingarlánum, til uppbyggingar í sjávarútvegi, landbúnaði og til íbúðabygginga, stórkostlega vaxtahækkun og styttingu lána, er þessi vaxtahækkun komin á eftir einhvers konar náttúrulögmáli, alveg af sjálfu sér, eða hvaðan er hún komin? Hér er um hrein ríkisafskipti að ræða. Þessi vaxtahækkun, sem er hugsuð til þess að torvelda mönnum framkvæmdir og svipta þá stuðningi, sem þeir hafa haft, er framkvæmd samkvæmt vilja og frá ríkisstj. komin. Hér er um hrein ríkisafskipti að ræða. Hvernig er um hækkunina á almennu útlánavöxtunum í bönkunum upp í 11%? Ætli sú hækkun hafi orðið samkvæmt einhverju óviðráðanlegu náttúrulögmáli? Það er alveg sama um þessa vaxtahækkun að segja, að hún er einnig fram komin vegna fyrirskipunar ríkisstj. Hér er um hrein ríkisafskipti að ræða í þá átt að draga saman atvinnu- og viðskiptalíf í landinu með því að gera lánsfé miklu dýrara en áður hefur verið. Og hvernig er það með nýja söluskattinn, sem innleiddur hefur verið, bæði nýr söluskattur innanlands og tvöfaldaður söluskattur á aðfluttum vörum? Ætli þar sé ekki um aukin ríkisafskipti að ræða? En þetta fé er dregið inn í ríkisbúskapinn, sumpart til þess að standa undir stórauknu styrkjakerfi, þar sem eru hinar nýju fjölskyldubætur og stórauknar niðurgreiðslur, þannig að þetta fjármagn er dregið inn í fjárhirslu ríkisins með auknum ríkisafskiptum, þ.e.a.s. stórauknum álögum og til þess að stórauka styrkjakerfið, sem ríkisstj. þóttist upphaflega vera að draga saman eða jafnvel að afnema. En sumpart eru þessar nýju álögur lagðar á beinlínis til þess að hækka verðlagið og til þess að koma á þeim samdrætti, sem ríkisstj. stefnir að, til þess að innheimta, ef svo vill verða, stórum meiri ríkistekjur en notaðar verða til þess að standa undir útgjöldum ríkisins, og þannig eru þessi afskipti beinlínis hugsuð í samdráttarskyni. Þessar álögur eru hugsaðar að verulegu leyti og hreinlega á lagðar í samdráttarskyni, til þess að gera mönnum erfiðara fyrir, bæði um framkvæmdir og einnig til þess að draga úr því, sem menn geta veitt sér til þess að uppfylla heimilisþarfir. Hvernig er það með hinar nýju ráðstafanir, sem nú hafa verið fyrirskipaðar til þess að draga sparifé landsmanna inn í seðlabanka landsins? Ætli þar sé um eitthvert náttúrulögmál að ræða, eða ætli þar sé um aukin ríkisafskipti að ræða? Ég held, að það sé enginn vafi á því, að þar er um stórkostlega aukin ríkisafskipti að ræða, alveg ný hér hjá okkur, og þar er gengið svo langt, að það er hugsunin að draga t.d. helminginn af því fé, sem félagsmenn í kaupfélögunum leggja inn í félögin sem rekstrarfé handa félögunum, það er gengið svo langt að lögbjóða það, að helmingurinn af þessu fé skuli tekinn út úr þessum félögum og lagður inn í Seðlabankann. Hér er þó ekki um fé að ræða, sem lagt er inn í þessi félög til þess að það verði þar að útlánafé, heldur eingöngu um fé að ræða, sem félagsmenn þessara félagssamtaka leggja félögum sinum sem starfsfé eða sem rekstrarfé, og það mætti nákvæmlega með sama rétti - eða öllu heldur órétti - setja næst lagaákvæði um, að ef einhver maður leggur fé inn í fyrirtæki sitt eða í félagsrekstur í hlutafélagsformi, í atvinnurekstur sinn, þá skuli hann skila jafnmiklu inn í Seðlabankann og því, sem hann leggur í atvinnureksturinn eða inn í hlutafélag það, sem hann myndar með öðrum mönnum. Það væri nákvæmlega hliðstæð ráðstöfun þeirri, sem nú hefur verið gerð gagnvart kaupfélögunum. Á þessu sjáum við, hvað hér er um ósvífna árás á frelsi manna til félagsstarfsemi og efnahagsstarfsemi að ræða, ósvífnari árás en nokkru sinni áður hefur komið til greina, svo að mér sé kunnugt um, og þetta gæti sem sagt hreinlega verið, eins og ég segi, upphaf að því, og væri alveg nákvæmlega hliðstætt, að einstaklingum, sem legðu fé sitt sem rekstrarfé inn í önnur félög eða í atvinnurekstur yfirleitt, yrði gert skylt að skila jafnháum fúlgum inn í Seðlabankann. Það dylst náttúrlega engum, að þetta eru hreinlega aukin ríkisafskipti frá því, sem áður hefur verið, og þetta fjármagn á svo ýmist, að því er manni skilst, að leggjast fyrir í Seðlabankanum til þess að stuðla þar að þeim samdrætti á framkvæmdum og atvinnu, sem hæstv. ríkisstj. hugsar sér að koma í framkvæmd, á að liggja þar til þess að stuðla að þeim samdrætti. Það á með því að koma í veg fyrir, að þetta fé geti orðið til þess að standa undir framkvæmdum úti um byggðir landsins eða hjá almenningi í landinu. Það á að leggja það inn í Seðlabankann, til þess að það geti orðið þar liður í samdráttaráætlun ríkisstj., eða þá að þetta fé á að lána í gegnum aðra banka gæðingum ríkisstj., þeim sem eiga að erfa landið, þeim sem eiga að sjá um uppbygginguna, þegar búið er að stöðva uppbyggingu almennings í landinu. Og þar komum við að því, sem ég hef áður minnzt á hér í vetur, og það mun vera hugsjón þeirra, sem standa að þessari efnahagsmálastefnu, að með þessu fjármagni, að svo miklu leyti sem það verður lánað út, en ekki notað í þágu samdráttarins, verði studd hin nýja uppbygging, sem á að verða, hin efnahagslega uppbygging, þ.e.a.s. sú uppbygging, sem þeir vilja helzt koma í framkvæmd, sem hafa ráð yfir mestu fjármagni, og þeir telja borga sig bezt fyrir sig. Það verða þessir gæðingar stjórnarliðsins, sem munu fá í sínar hendur þetta fjármagn, sem dregið verður frá sparisjóðunum og innlánsdeildum kaupfélaganna, ef það verður lánað út á annað borð. Ég hef nefnt hér aðeins örfá dæmi af mýmörgum, sem mætti nefna um aukin afskipti ríkisvaldsins samkvæmt þeirri efnahagsmálastefnu, sem nú hefur verið tekin upp. Það er því fullkomið öfugmæli, að hér sé stefnt að minni afskiptum ríkisvaldsins en áður hefur verið, heldur eru þau aukin í fjölmörgum greinum, og allt er þetta miðað við það eitt, allt hnígur að sama brunni, að gerbreyta þeirri þjóðfélagsstefnu, sem fylgt hefur verið hér, síðan íhaldið tapaði meiri hl. 1927. Það er allt miðað við að gerbreyta þeirri stefnu, stöðva uppbygginguna á vegum þeirra, sem hafa minna fjármagn undir höndum, hinna mörgu, torvelda hana með öllu hugsanlegu móti, sumpart til þess að koma á samdrætti og sumpart til þess að ná saman fjármagni til þess að styðja hina efnahagslegu fjárfestingu, sem kölluð hefur verið, þ.e.a.s. þá fjárfestingu, sem eingöngu á að miða við gróðasjónarmiðið og fyrst og fremst á að fara fram á vegum þeirra, sem hafa fjármagnið nú undir höndum eða eiga að verða sérstakir gæðingar lánastofnananna. Þá kemur spurning upp í sambandi við þetta mál. Er þessi stefna, sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp, líkleg til þess að styðja verzlunarfrelsið í landinu? Er hún líkleg til að verða til þess, að hér verði á næstu árum nægilegur gjaldeyrir handa þjóðarbúinu, til þess að hægt sé að halda uppi verzlunarfrelsi? Er þessi efnahagsmálastefna, þessi samdráttarstefna ríkisstj., líkleg til þess að skapa grundvöll að frjálsum viðskiptum? Ég segi nei. Ég svara þeirri spurningu alveg hiklaust neitandi. Ef erfiðleikar eru á því að halda uppi frjálsum viðskiptum, þá er hægt að fara tvær leiðir til að reyna að ráða bót á því. Önnur leiðin er leið samdráttarins og fátæktarinnar, sem núv. ríkisstj. er að reyna að fara. Það er leið samdráttarins og fátæktarinnar. En hin leiðin, sem kemur til greina, er leið uppbyggingarinnar. Það er sú leið að reyna að gera skynsamlegar ráðstafanir til þess að auka framleiðsluna og bæta lífskjörin. Og ég segi: Ég hef enga trú á því, að leið samdráttarins og fátæktarinnar verði til þess, að hér geti á næstu árum þróazt verzlunarfrelsi eða yfirleitt nokkurt frelsi. Og ég vil færa fyrir þessu örfáar ástæður umfram það, sem leiðir af því, sem ég nú þegar hef sagt, bæði nú og áður í vetur. Með þeirri samdráttarstefnu, sem nú er tekin upp, hlýtur framleiðslan á næstu missirum og næstu árum að fara minnkandi. Hún hlýtur að fara minnkandi. Hún getur staðið í stað, framleiðslan í vetur, vegna þess að í vetur og við skulum segja á þessu ári njóta menn góðs af þeirri stórfelldu uppbyggingu, þeim stórkostlegu tækjakaupum og uppbyggingu, sem búið var að koma í framkvæmd, áður en samdráttarstefnan kom til greina, áður en núv. ríkisstj. náði völdum og sneri við blaðinu. Í sjávarplássunum t.d. víðs vegar um landið njóta menn þess nú, hvað gerðar voru djarflegar ráðstafanir á undanförnum áratugum til þess að byggja upp í öllum greinum fiskiðnað og fiskiskipaflota með stuðningi hins opinbera, með stórfelldum fjárútvegunum af hendi hins opinbera, sem hafa verið fordæmdar af núv. stjórnarherrum, með ríkisábyrgðarpólitík, sem líka hefur verið fordæmd af núv. stjórnarherrum. En það er þessi uppbyggingarstefna, sem er grundvöllurinn að þeirri stórkostlegu framleiðslu, sem nú á sér stað og stendur undir gjaldeyrisöfluninni í landinu. Það er þessi stórfellda uppbygging, sem hefur orðið ávöxtur þeirrar meginstefnu í atvinnumálum og efnahagsmálum, sem Framsfl. hefur stutt að á undanförnum áratug og hefur miðað að því fyrst og fremst, með tilstuðlan ríkisvaldsins á allan hugsanlegan hátt, að gera sem allra flestum mönnum í landinu kleift að koma undir sig fótunum sjálfstætt efnalega, bæði í sveit og við sjó, koma sér upp framleiðslutækjum og eignast sjálfstæð heimili. Og það er þessi stórkostlega uppbygging, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum, sem er undirrót þeirrar miklu framleiðslu, sem nú er. En hver halda menn að verði afleiðingin af þeirri stefnu, sem nú hefur verið tekin upp og öll miðar að því að leggja stein í götu þess, að þessi uppbygging geti átt sér stað áfram? Og hvað verður það lengi að segja til sín? Hvað verður þessi stefna ríkisstj. lengi að segja til sín? Halda menn, að það varði spaug á næstu missirum og næstu árum t.d. að eignast myndarleg fiskiskip, þegar verð á 75 tonna mótorbát erlendis frá er komið upp í 41/2 millj. og útborgun sú, sem útgerðarmenn eiga að standa skil á, er komin upp í 11/2 millj. og þegar þar að auki er búið að hækka vextina í fiskveiðasjóðnum, stytta lánin og koma vöxtunum af því, sem menn kynnu að þurfa að fá hjá bönkunum þar til viðbótar, upp í 11%, og ofan á allt þetta að lækka atvinnuaukningarféð og draga úr útlánum yfir höfuð? Halda menn, að þessar ráðstafanir verði lengi að segja til sín í sjávarútvegi landsmanna, þannig að uppbyggingin dragist stórkostlega saman? Eða ef tekinn er landbúnaðurinn, - hvernig verður það í landbúnaðinum, þegar búið er t.d. að koma verðinu á dráttarvélunum og öðrum tækjum, sem menn þurfa að hafa til landbúnaðarins, upp í það, sem það er orðið nú, og á sama tíma er búið að hækka vextina, stytta lánin og draga úr því lánsfé, sem hægt er að fá til þess að byggja upp búin og stækka þau á ýmsar lundir? Halda menn, að þessar ráðstafanir verði lengi að segja til sín, þessi kyrrstaða verði lengi að segja til sín? Það er kannske hægt fyrir núv. ríkisstj. að lifa hátt á þeim framleiðslutækjum, sem búið var að afla, og jafnvel gorta af einhverjum gjaldeyrisafgangi eftir tvo mánuði, eins og kom fram hjá hæstv. viðskmrh. hér í umr. En ég hugsa, að það verði dálítið annað upplitið á þeim eftir nokkur ár, ef haldið verður áfram þeirri stefnu, sem þeir nú hafa tekið upp. Ég býst við því. Og þannig mætti lengi telja. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi litla grein gert sér fyrir því, hvað þeir voru að fara með þeirri kollsteypu, sem þeir lögðu út í með öllum þessum ráðstöfunum, sem þeir hafa staðið að til þess að koma á stórkostlegum samdrætti í landinu og koma fyrir kattarnef þeirri tiltölulega hraðstigu uppbyggingarstefnu, sem fylgt hefur verið hér á síðustu áratugum, eða nánar tiltekið síðan íhaldið missti meiri hlutann 1927. Síðan íhaldið missti meiri hlutann 1927, hefur verið látlaus framfarasókn má heita í landinu, stundum gerð nokkuð erfið vegna ýmissa utanaðkomandi erfiðleika, en ævinlega þó verið sótt fram. Eins er það, sem lýtur að því að minnka kaupgetuna hjá fólki og gera mönnum ókleift að kaupa jafnmikið af lífsnauðsynjum og áður hefur verið. Hvað halda hæstv. ráðh., í alvöru að tala, að þetta geti staðið lengi, eins og það er nú að þessu leyti, og er þó ekki allt komið fram? Gera þeir ráð fyrir því, að það geti orðið til frambúðar? Því hefur ekki verið mótmælt, enda er ekki hægt að mótmæla því, að með öllum þessum ráðstöfunum er gert ráð fyrir að færa til í landinu a.m.k. 1100 millj. kr. á einu ári, sumt kemur það fram í minnkaðri fjárfestingu og samdrætti og minnkaðri atvinnu, en að verulegu leyti á þetta að koma fram hreinlega sem kjaraskerðing fyrir heimilin, þ.e.a.s. í minnkaðri neyzlu, eins og kemur glöggt fram á innflutningsáætlun þeirri, sem ríkisstj. hefur gert fyrir árið 1960. Og ég held, að það þurfi mikla bjartsýni, ef maður á að vera að skemma það orð með því að nota það í þessu sambandi, - mér sýnist, að það þurfi einkennilegan hugsunarhátt til þess að geta gert sér vonir um, að þetta geti staðizt, eins og ríkisstj. hefur gengið frá því og virðist enn þá reikna með eða ætlast til að verði. Það er því alveg sama, hvar litið er á þetta. Það ætti að vera augljóst hverjum manni, sem hefur nokkurn verulegan kunnugleika á atvinnu- og efnahagsmálum landsins, að þessi stefna, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp og ég hef leyft mér að kalla stefnu samdráttar og fátæktar, getur ekki leitt til aukins frelsis í viðskiptum á næstu árum. Slíkt er að mínu viti hrein fjarstæða. Þessi stefna hlýtur, ef ekki verður algerlega breytt um og það fyrr en síðar, að leiða til þess, að framleiðslan í landinu minnkar stórkostlega tiltölulega miðað við fólksfjölda og aðrar ástæður, í stað þess að hún þarf sífellt að vaxa. Uppbyggingin hlýtur að minnka, framleiðslan hlýtur að minnka, og af því hlýtur að leiða, þegar frá liður, stórkostleg gjaldeyrisvandræði og meiri þvinganir og höft í viðskiptum en menn hafa máske nokkurn tíma áður reynt, auk þess sem það er nokkurn veginn augljóst mál, að af ráðstöfunum ríkisstj. til dýrtíðaraukningar í landinu hlýtur að leiða nýja dýrtíðarholskeflu, áður en langt um líður, sem kemur til með að hafa mjög alvarlegar afleiðingar fyrir gjaldeyrisástandið og möguleikana til þess að halda uppi frjálsum viðskiptum. Hæstv. viðskmrh. var að tala um það í gær, að það færi vel af stað í þessum málum, og nefndi í því sambandi, að gjaldeyrisástandið hefði stórbatnað síðustu tvo mánuðina eða svo. Ég vil í þessu sambandi minna menn á það í öllu bróðerni, að það mun hafa verið s.l. haust, sem því var haldið að mönnum með mjög miklu kappi af þeim, sem þá réðu málefnum landsins, að það hefði alls ekki orðið neinn verulegur halli í viðskiptunum við útlönd í fyrra og gjaldeyrisástandið hefði ekki versnað neitt að ráði. Nú er enn byrjað, –hæstv. viðskmrh. byrjaði í gær, og það er sjálfsagt upphaf að nýju tímabili í þessum málum, - að lýsa því, hvað gjaldeyrisástandið hefði nú skyndilega batnað, og manni skildist, að það væri alls ekki geigvænlegt. Þetta kemur manni til að minnast þess, að gjaldeyrisástandið var sem sé aldrei vont, nema á meðan verið var að koma efnahagslöggjöfinni í gegnum þingið! Áður en kosið var í haust, virtist ekki vera neitt athugavert við gjaldeyrisástandið að dómi þeirra, sem þá fóru með þessi mál, og þegar bent var á, að það hallaði undan, voru látin koma fram vottorð frá þjóðbankanum, sem sýndu, að svo væri alls ekki. En þegar búið var að kjósa og núverandi samsteypa hafði hugsað sér að koma á alveg nýrri efnahagsmálastefnu, þeirri, sem ég nú hef farið um nokkrum orðum, samdráttarstefnunni, þá var boðið út stórkostlegu liði til þess að lýsa því, að Ísland væri í raun og veru alveg orðið gjaldþrota, væri gersamlega komið í þrot og gjaldeyrisástæður landsins og búskapur allur út á við væri þannig, að það þyrfti að gera gífurlegt átak og menn yrðu að leggja á sig stórkostlegar fórnir til þess að koma þeim í betra horf. Nú er efnahagslöggjöfin ekki fyrr komin á en farið er að lýsa því, hvað þetta sé allt saman miklu betra en menn hafi álitið að það mundi vera og stórbatnandi, eins og hæstv. viðskmrh. gerði í gær. Sannleikurinn er sá, að það hefur aldrei verið að marka neitt af því, sem þessir menn hafa sagt um gjaldeyrisaðstöðu Íslands. Ekki vil ég þar með segja, að þeir hafi farið skakkt með tölur, heldur hefur þetta verið túlkað eftir því, sem þeim sjálfum hefur boðið við að horfa. Á meðan verið var að koma þessari efnahagslöggjöf í framkvæmd, voru framkvæmdalánin til Sogsvirkjunarinnar og önnur slík talin greiðsluhalli við útlönd og reynt að nota þau til þess að hræða þjóðina til að taka á sig þær búsifjar, sem ríkisstj. vildi koma fram til að koma á þessari nýju stefnu í efnahagsmálum. Þetta var gert, á meðan verið var að koma þessu á. En fyrir þessu var aldrei neinn fótur, að það væri nein hætta á ferðum að þessu leyti, eins og grandgæfilega var upplýst af hálfu okkar stjórnarandstæðinga, á meðan það mál var hér til meðferðar. Þá var allt úr lagi fært og teygt og togað til þess að reyna að skjóta stoðum undir þessa fullyrðingu. T.d. var þá ekkert tillit tekið til þess, þó að það lægi fyrir, að stórkostlegar birgðir útflutningsvara hefðu safnazt fyrir og að raunverulegur greiðsluhalli á árinu 1959, sem hafði orðið, var að mestu leyti vegna þess, að birgðir höfðu aukizt. Nú er á hinn bóginn ætlunin að túlka þetta á hinn veginn og sýna fram á, hvað þetta sé allt að verða betra en það áður var. Í þessu sambandi er ástæða til að skoða það a.m.k., þó að mér hafi ekki gefizt tóm til þess enn þá, hvort eitthvað af þessari breytingu, sem orðið hefur og hæstv. viðskmrh. talaði um, stafar ekki einmitt af því, að það hafi verið fluttar út hinar miklu birgðir frá fyrra ári, útflutningsvörubirgðir frá fyrra ári. En hvað sem því líður, þá vil ég einnig skjóta því hér fram, svona til íhugunar, að ef ráðstafanir ríkisstj. væru nú búnar að draga svo saman vöruinnkaup þjóðarinnar og framkvæmdir, bara á þessum tveimur mánuðum, að farinn væri að myndast verulegur gjaldeyrisafgangur strax, mundi það þá ekki gefa hæstv, ríkisstj. ástæðu til að hugsa um, hvort þessar ráðstafanir hafi ekki verið umfangsmeiri en þær þurftu að vera, - þessar „panik“ráðstafanir og samdráttarráðstafanir, sem núv. ríkisstj. hefur gert? Vitanlega skyldi enginn undrast, þó að það kæmi fyrir, að einhverja mánuði skapaðist gjaldeyrisafgangur, ef neyzla landsmanna er minnkuð svo stórkostlega eins og gert er ráð fyrir með ráðstöfun ríkisstj. og framkvæmdir dregnar saman á öllum sviðum, eins og ríkisstj. hefur efnt til. Það getur auðvitað orðið einhver gjaldeyrisafgangur í bili af slíkum ráðstöfunum. En það er engin sönnun fyrir því, að slíkar ráðstafanir hafi verið réttmætar, heldur alveg þvert á móti. Slík útkoma getur einmitt sýnt það skýrar en nokkuð annað, að hér hafi verið gerðar „panik“ráðstafanir, sem hafa gengið allt of langt og munu verka öfugt við tilgang sinn, þegar lítils háttar líður frá, eins og ég hef aðeins vikið að í þeim fáu orðum, sem ég hef um þetta sagt nú. Ef þessar ráðstafanir verka þannig, eins og hæstv. ríkisstj. hefur ætlazt til, að meginþorri manna verður að hætta við framkvæmdir sínar og innkaup manna á nauðsynjum til heimilanna verða að dragast stórkostlega saman frá því, sem verið hefur, þá kemur það vitanlega fram, meðan framleiðslan getur gengið í skjóli þeirra ráðstafana, sem búið var að gera til þess að auka framleiðslutækin, áður en stöðvunarstefna ríkisstj. kom til greina, - þá kemur það fram fyrst í bættri gjaldeyrisaðstöðu. En slíkt verður bara allt á kostnað framtíðarinnar, vegna þess að þessi samdráttar- og fátæktarstefna ber ósigurinn í sjálfri sér. Hún getur aldrei staðizt til lengdar, því að með þessum ráðstöfunum er verið að grafa undan því, sem mestu máli skiptir, og það er, að stöðug framfarasókn þjóðarinnar haldi áfram, að stöðug uppbygging og öflun nýrra framleiðslutækja haldi áfram og aldrei verði hlé á, til þess að tryggja þau beztu lífskjör, sem unnt er að ná. Ef það kemur í ljós, að framkvæmdastöðvunin verður svo stórkostleg og minnkun á innkaupum á neyzluvörum vegna aukinnar fátæktar og minnkunar tekna hjá almenningi verður svo stórkostleg, að það myndast verulegur gjaldeyrisafgangur á næstu mánuðum, þá er það bezta sönnunin, sem fram getur komið fyrir því, hversu ríkisstj. hefur farið heimskulega að ráði sínu, því að einmitt það, hversu þessar ráðstafanir eru fruntalegar og stórkostlegar, mun valda því, að þær munu fara úr böndunum, hversu miklir gjaldeyrissjóðir sem kunna að safnast á fyrstu mánuðunum. Það hefði verið miklu heppilegra, og það hefði verið hið eina rétta í þessum málum að halda áfram þeirri öflugu uppbyggingarstefnu, sem framkvæmd hefur verið hér á síðari árum, og efla almenning með ráðum og dáð, eins og gert hefur verið, til þess að efna til aukinnar framleiðslu á öllum sviðum. Og það hefði verið hægt að ráða fram úr þeim vandkvæðum, sem voru á viðskiptunum við útlönd, með miklu minni háttar ráðstöfunum en þeim, sem hæstv. ríkisstj. hefur efnt til, enda hafa ráðstafanir hæstv. ríkisstj. alls ekki fyrst og fremst verið miðaðar við það að jafna viðskiptahalla við útlönd eða verið hugsaðar sem nein sérstök bjargráð í því efni. Þessar ráðstafanir hafa verið miðaðar við að breyta grundvellinum að öllum okkar þjóðarbúskap, draga úr þeim stuðningi, sem almannavaldið hefur veitt' fólkinu í landinu til þess að byggja upp á sínum vegum, draga úr honum á öllum sviðum, draga þannig saman, en búa sig undir að veita fjármagninu yfir í allt aðra farvegi og efla það, sem stjórnarliðið hefur kallað hina efnahagslegu fjárfestingu í landinu, m.ö.o., að koma á eitthvað svipuðum atvinnuháttum og þjóðlífsháttum og Íslendingar bjuggu við, á meðan íhaldið réð fyrir 1927, eins og hér voru áður en aðrir flokkar gátu haft nokkur veruleg áhrif á meginstefnuna í þjóðmálunum. Það er þetta, sem raunverulega vakir fyrir með þeim ráðstöfunum, sem nú er verið að gera. Ég sé ekki ástæðu til þess að láta falla um þessi efni fleiri orð. En ég vildi láta þessi orð falla í sambandi við þetta mál, vegna þess að það má segja með fullum rétti, að þetta frv. er einn liðurinn í þessum framkvæmdum öllum saman, sem hæstv, ríkisstj. beitir sér fyrir. Ég tel, að efnahagsmálastefna ríkisstj. sé mjög ólíkleg til þess að stuðla hér á næstu árum að frjálsum viðskiptum, hún muni þvert á móti verða undirrót nýrrar verðbólguþróunar í landinu og gjaldeyrisskorts, og það engu síður þótt svo kunni að verða nú á næstu mánuðum, að það komi fram einhver gjaldeyrisafgangur í viðskiptum þjóðarinnar við útlönd, sem fenginn er á kostnað framtíðarinnar með því að draga saman framkvæmdir í landinu og með því að slá niður kaupgetuna langt umfram það, sem nokkur rök standa til.



Herra forseti. Það má segja, að það sé á vissan hátt að bera í bakkafullan lækinn að auka við þær umr., sem orðið hafa um þetta frv., sem hér er til umr., við 1. og 2. umr. Þó er það svo, að við stjórnarsinnar höfum ekki tekið nema lítinn tíma af öllum þessum langa umræðutíma, og enn fremur er það svo, að mikið af umr. hefur í raun og veru farið langt fyrir utan ramma þess frv., sem hér liggur fyrir, þess máls, sem það tekur til, eins og t.d. ræða hv. 1. þm. Austf. (EystJ), sem nú var að ljúka máli sínu, sem var eiginlega um miklu meira og næstum því að öllu leyti um ýmsa aðra löggjöf, sem samþ. hefur verið hér á þingi, og aðrar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið í peningamálunum að undanförnu. Engu að síður hefur málið verið mjög rækilega rætt og miklu meira en oft hefur átt sér stað um önnur mál, og það er sjálfsagt vegna þess, að hér er um veigamikið mál að ræða og mikils virði, að hv. þm, geri sér grein fyrir undirstöðuatriðunum og megininnihaldi þess máls, sem hér liggur fyrir. Það hefur verið rakinn aftur í tímann gangur verzlunarmálanna, bæði af hæstv. viðskmrh. og hv. 6. landsk. þm. (BK), og má segja, að í báðum tilfellum hafi þar verið um mjög nákvæmar og greinargóðar lýsingar að ræða. Ég ætla samt sem áður að líta nokkuð um farinn veg í þessum málum að undanförnu í þeim höfuðtilgangi, að með því móti skiljist betur, hvað í raun og veru er verið að gera hér og hverju ýmsir og þá ekki sízt Sjálfstfl. og sjálfstæðismenn hafa stefnt að á mörgum undanförnum árum, án þess að þeir hafi þar fengið við ráðið. Það hefur réttilega verið bent á, að höftin voru hér á sínum tíma tekin upp eftir 1930, fyrst smávægilega með reglugerðarákvæðum 1931, en siðar mjög stranglega og í vaxandi mæli, eftir því sem á leið. Og það er rétt að gera sér grein fyrir því, að þá voru höftin ill nauðsyn vegna lélegrar gjaldeyrisaðstöðu og efnahagsaðstöðu hér á landi, þar sem landið var þá ekki við því búið að taka þeim mörgu og þungu afleiðingum heimskreppunnar, sem þá skall yfir, og mörg önnur lönd en Ísland gripu þá einnig til innflutningshafta með margvíslegum hætti og þá sem bráðabirgðaráðstafana og neyðarúrræða. Höftin fóru fyrst verulega að segja til sín hér á árinu 1934, með bráðabirgðalögum, lögum frá 8. marz 1934, um innflutnings- og gjaldeyrismál. En þó er ekki í þessum lögum, og það er eftirtektarvert, rætt um annað en að ríkisstj. sé heimilt að ákveða, að til þess að flytja vissar vörur eða vöruflokka til landsins, þurfi leyfi gjaldeyrisnefndar. En með þessum lögum voru úr gildi felld lögin frá 8. marz 1920, sem fólu í sér heimild fyrir ríkisstj. til þess að banna innflutning á óþarfavarningi. Engar aðrar hömlur höfðu verið í lögum fram til þessa tíma varðandi innflutning til landsins, annað en það, að ríkisstj. hafi verið heimilt að banna innflutning á óþarfavarningi. Þessi fyrsta innflutnings- og gjaldeyrisnefnd átti að vera skipuð 5 mönnum, og það voru þá bankarnir, sem tilnefndu 2 menn, og fjmrh. skipaði hina 3. Það er skömmu seinna, eða í byrjun árs 1935, sem sett eru ný lög um þetta, frá 9. jan., um gjaldeyrisverzlun o.fl., eftir að hv. 1. þm. Austf. hafði tekið við fjármálastjórninni, og þá er enn verulega hert á, og stjórnarframkvæmdirnar upp úr því einkenndust af haftapólitík og framkvæmd slíkrar stjórnmálastefnu hér á landi. Þá er beinlínis ákveðið í 2. gr., að ríkisstj. sé heimilt að ákveða, að engar vörur megi flytja til landsins nema með leyfi gjaldeyris- og innflutningsnefndar. Þá er ekkert hálfkák í þessu lengur, þá má engar vörur flytja inn nema með leyfi þessarar nefndar, sem er skipuð áfram 5 mönnum, 2 mönnum frá bönkunum, en ráðh. skipar þá alla. Þetta má svo segja að sé grundvöllurinn lengi vel í gjaldeyrislöggjöfinni hjá okkur. Og eitt annað veigamikið atriði kom hér til greina. Það var, að í þessum lögum, í 3.–6. gr., voru numdar úr lögum 3.–6. gr. l. nr. 48 frá 4. júní 1924, um gengisskráningu, en með þeim l. var mönnum gert skylt að afhenda bönkum erlendan gjaldeyri. Þá var mönnum fyrst með lögum gert skylt að afhenda bönkunum erlendan gjaldeyri, með þessum lögum frá 1924, en þó ekki, ef þeir þurftu á honum að halda til kaupa á nauðsynjum í sambandi við framleiðslustörfin. Hér var alveg skorið yfir í þessu sambandi eins og með innflutninginn, að skyldan er alveg ótvíræð, hverjum er gert skylt að skila að öllu leyti og takmarkalaust þeim gjaldeyri, sem til fellur. Þó að nokkrar breyt. yrðu síðar á þessum l., eins og 1937, þegar þau eru gefin út í nýrri heildarmynd, þá má segja, að sami grundvöllurinn sé og áður, aðeins er gengið enn lengra í þá átt að herða eftirlitið á ýmsum stöðum, ekki aðeins á hinum stærri sviðum, heldur einnig á ýmsum minni sviðum í sambandi við ferðagjaldeyri og skýrslur og grg., sem menn þurftu að gera og lýsa yfir fyrir opinberum aðilum, hvernig þeir ætluðu að lifa á gjaldeyrinum erlendis o.s.frv. o.s.frv. Við þetta situr svo, og ég skal ekki rekja gang þessara mála núna, hvernig þessar framkvæmdir heppnuðust. Ég mun koma nokkuð að því síðar, hvert var einkenni þessarar haftastefnu og framkvæmdarinnar á henni. Þegar stríðið skellur á, fer fljótt upp úr því að breytast verulega aðstaða hjá okkur, og það eru sett brbl. um viðauka við l. frá 1936 á árinu 1941, og þau lög voru með allt öðrum hætti en áður var, því að þá var aðstaðan í okkar þjóðfélagi orðin þannig, að framboðið á erlendum gjaldeyri var miklu meira en eftirspurnin, og það var þar með alveg brostinn grundvöllurinn undir þessari haftapólitík í gjaldeyrismálunum og innflutningsmálunum að öðru leyti en því, að þá var stríðsástand og því opinbera var nauðsynlegt af þeim sökum að hafa eftirlit og fylgjast með því og stuðla að því, að náð yrði nægilegum vörubirgðum til landsins. Í þessum l. frá 1941 var ríkisstj. heimilað að ákveða, að bankarnir skyldu leggja hluta af þeim erlenda gjaldeyri, sem skilað var til þeirra, inn á biðreikninga í erlendri mynt og geyma hann þannig fyrir eigendur gjaldeyrisins og á þeirra áhættu, og þessi viðaukalög voru rökstudd með því, eins og ég sagði áðan, hversu mjög framboðið á erlenda gjaldeyrinum var komið fram úr eftirspurninni. Svo er næsti áfanginn í þessum málum í sambandi við löggjöfina 1943. Þá eru sett lögin um innflutnings- og gjaldeyrismeðferð, og þá er stofnað viðskiptaráðið svokallaða, 5 manna viðskiptaráð. Það má segja, að þetta viðskiptaráð hafi í meginatriðum haft sömu verkefni og gjaldeyris- og innflutningsnefndin hafði. Það átti skv. 1. tölulið 2. gr. að ákveða, hvaða vörur skuli flytja til landsins. En það er þó eitt eftirtektarvert ákvæði í þessum lögum, sem kemur fram í 2. mgr. 8. gr., sem hljóðar þannig, að lög þessi falli úr gildi í síðasta lagi 6 mánuðum eftir að núverandi Evrópustyrjöld er lokið. Og þetta ákvæði var síðan endurtekið tvisvar, þrisvar sinnum í löggjöfinni, eftir að Evrópustyrjöldinni var lokið, og frestað til síðari tímamarka, eins árs eða svo, að þá skyldu þessi lög ganga úr gildi, lögin um þessa ströngu haftapólitík, bæði innflutningshöft og gjaldeyrismeðferð. Ég bendi á þetta vegna þess, að þeir, sem stóðu að þessari löggjöf og siðari löggjöf á þessum grundvelli, - Björn Ólafsson var viðskmrh., þegar þessi lög voru sett 1943, síðan Pétur Magnússon, - að þeir menn gerðu ráð fyrir því, og það var í samræmi við þeirra grundvallarstefnu í þessum málum, að það væri lagt á það kapp og að því stefnt að afnema þetta, þegar þær kringumstæður væru ekki lengur fyrir hendi eða aðstæður, sem upphaflega höfðu knúið Íslendinga til þess að fara inn á þessar brautir. En þá kemur í ljós, að það eru miklu fleiri öfl í þessu þjóðfélagi, sem virðast vilja höftin haftanna vegna, en ekki sem neyðarráðstöfun af öðrum ástæðum, erfiðleikum í okkar efnahags- og gjaldeyrismálum. Og þess er svo skemmst að minnast, að þegar aðrar þjóðir vestan járntjalds eru að losa sig úr hinum þröngu viðjum, - margar þessar þjóðir voru búnar að afnema löngu fyrir stríð öll innflutningshöft, sem sumar þeirra höfðu lögfest hjá sér í byrjun heimskreppunnar, og svo truflaðist auðvitað efnahagslíf þessara þjóða gersamlega í heimsstyrjöldinni, - en þegar þessar þjóðir fara hver á fætur annarri að losa sig úr viðjunum, sem heimsstyrjöldin hafði á þær lagt, þá virðumst við Íslendingar festast í raun og veru fyrst í stað æ meira og meira í þessu haftakerfi og þá aðallega vegna þess, sem kemur ljósast fram, þegar lögin um fjárhagsráð eru sett, vegna þess að menn halda þá, að það sé með áætlunarbúskap, nógu gagngerðum áætlunarbúskap, hægt að komast út úr örðugleikunum. Lögin um fjárhagsráð eru sett árið 1947 undir stjórnarforustu Stefáns Jóh. Stefánssonar, og í þeirri stjórn tóku þátt bæði Sjálfstfl. og Alþfl. Það er alveg óhætt að slá því föstu, að þessi lög voru að mörgu leyti enn harðsvíraðri haftalög en við höfðum áður þekkt, og spurningin er þá sú: Hvernig stóð á því, að Sjálfstfl. gat verið þátttakandi í því að setja þessa löggjöf? Og það er í raun og veru ekki nema sú eina skýring á því, að Sjálfstfl. hafði ekki aðstöðu til að koma sínum málum á þessum tíma betur fyrir borð en svo, en af honum þá talið nauðsynlegt, hvort sem það hefur verið með réttu eða röngu, að freista þess að vera þátttakandi í þessari tilraun til að framkvæma þennan áætlunarbúskap, vafalaust í þeirri trú, að ekki mundi hann verða verri, þó að Sjálfstfl. hefði einhverja hönd í bagga með framkvæmdunum. En þá er sett á laggirnar fjárhagsráð, 5 manna, skipað af ríkisstj., og undir því er svo innflutnings- og gjaldeyrisdeild og undir því verðlagseftirlit, og í kjölfarið á öllu þessu sigldi svo sá argasti svarti markaður og vöruskömmtun, sem við Íslendingar höfum nokkurn tíma þekkt. Í 5. gr. fjárhagsráðslaganna var mælt svo fyrir, að til hvers konar fjárfestingar, einstaklinga, félaga og opinberra aðila, hvort sem er til stofnunar nýs atvinnurekstrar, til aukningar á því, sem fyrir er, húsbygginga eða annarra mannvirka, þarf leyfi fjárhagsráðs. Og það er loksins nú, um 13 árum síðar, sem allar leifarnar af þessari lagasetningu eru felldar niður, eins og hv. síðasti ræðumaður vék réttilega að, þar sem fjárfestingarhömlurnar eru með þessu frv., sem hér liggur fyrir, algerlega úr gildi numdar. En það er eftirtektarvert, að það stendur mjög skamma hríð sú tilhneiging, sem vissulega verður að játa að fram kemur í fjárhagsráðslögunum, til áætlunarbúskapar á Íslandi, sem sumir menn eru að tala um nú og einmitt í sambandi við þetta frv., að hér sé ekki rétt stefnt, eina leiðin sé að taka upp áætlunarbúskap að nýju. En það er eftirtektarvert, að það stendur mjög skamma hríð tilhneigingin og möguleikinn til þess að framkvæma þennan áætlunarbúskap hjá okkur. Og strax að tveimur árum liðnum er þetta stjórnarsamstarf farið út um þúfur. Og ég vil leggja áherzlu á, að þegar það stjórnarsamstarf rofnar, tekur Sjálfstfl. alveg ákveðna og nýja stefnu í þessum málum, fyrir kosningarnar um haustið 1949, og gerir þjóðinni grein fyrir því: Það er búið að gera þessa tilraun með áætlunarbúskapinn, og það mega þeir muna, sem vilja taka hann upp á ný, að það gengur ekki, og hér verður að skipta um stefnu. Aðdragandinn að þeim átökum, sem urðu hér, og þeim kosningum að ófyrirsynju 1949, áður en kjörtímabilinu var lokið, var sá, að Framsfl. sýndi þá eins og oft áður leikni sína í því að rjúfa stjórnarsamstarf, sem hann hafði tekið þátt í, rauf þetta stjórnarsamstarf um sumarið 1949 og út af ágreiningi um verzlunarmálin, eins og oft endranær, og þá var það höfuðmarkmið Framsfl. að herða nú til stórra muna á verzlunar- og viðskiptahöftunum í landinu, sem sérstaklega kom fram í því, að skömmtunarseðlarnir í landinu áttu að vera ávísun á innflutningsleyfi fyrir vörum til landsins. Var í sjálfu sér þar með lagt til, að lagt væri inn á þær brautir, að við hefðum aldrei kynnzt neinu slíku í sambandi við innflutningshöft og annað slíkt, ef á þetta hefði verið fallizt. En Sjálfstfl. einn gerði þá grein fyrir í kosningunum alveg nýrri stefnu, sem hann vildi fylgja og taldi grundvöllinn og undirstöðuna undir því, að okkur mætti lánast að komast út úr þeim erfiðleikum, sem þjóðin þá var í eins og oft endranær, bæði í efnahags- og viðskiptamálum. Það var eiginlega enginn ágreiningur um það þá, að Alþfl. vildi halda áfram áætlunarbúskapnum, sem lagður var grundvöllurinn að í stjórnartið Stefáns Jóhanns, og það kom greinilega í ljós í tilraunum til stjórnarmyndunar eftir kosningarnar 1949, að Framsfl. spurðist fyrir um það hjá Sjálfstfl., hvort hann væri reiðubúinn til þess að styðja eða veita hlutleysi, eins og þá var beðið um, stjórn, sem Alþfl. og Framsfl. mynduðu á grundvelli þess haftakerfis, þeirrar verzlunarstefnu, sem Framsfl. hafði stofnað til stjórnarrofsins vegna á sumrinu 1949. Það er mjög veigamikið atriði í sambandi við það, sem nú er að gerast, að rifja dálítið upp þau meginsjónarmið, sem fram komu í stjórnmálunum einmitt á árinu 1949 og svo í framhaldi af því þeirri gengisfellingu, sem átti sér stað upp úr því, á árinu 1950. Í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. frá 23. okt. 1949 er m.a. vikið að því, að það hafi verið og sé komið allt of langt um afskipti ríkisins af verzlun og viðskiptum, of langt inn á þessa braut, og viðurkennt, að flokkurinn hafi sjálfur verið þátttakandi í þessu, en hins vegar sé honum ljóst, að það verði ekki við svo búið áfram haldið, og segir m.a. í framhaldi af þessu, með leyfi hæstv. forseta: „Telur flokkurinn, að nú hafi svo langt verið gengið í þessum efnum, að í óefni sé komið. Reynslan og rás viðburðanna hefur sýnt á ótvíræðan hátt, að núverandi efnahagsörðugleikar þjóðarinnar eru í meginatriðum sprottnir af því, að grundvallarstefna Sjálfstfl. hefur ekki fengið að ráða. Þess vegna telur flokkurinn þjóðarnauðsyn, að héðan af gæti stefnu hans í ríkari mæli en verið hefur hin síðari ár og að breyting verði gerð á mörgum höfuðþáttum þjóðmálanna, og vill hann í því sambandi taka þetta sérstaklega fram.“ Og þar koma einmitt mörg þau meginsjónarmið, sem nú eru almennt miklu viðurkenndari og grundvöllur undir þeim mörgu ráðstöfunum, sem nú er verið að gera og gerð var tilraun til þess að gera þá með samvinnu við Framsfl., eins og ég mun víkja að siðar, á árinu 1950. En svo segir í framhaldi af því, sem ég las áðan, með leyfi hæstv. forseta: „Sjálfstfl. lítur svo á, að frumskilyrði þess, að Íslendingum geti farnazt vel í landi sínu, sé að athafnaþrá manna fái sem víðtækast verksvið, en sé ekki reyrð í viðjar, svo sem gert hefur verið langt úr hófi fram og í vaxandi mæli á undanförnum árum. Flokkurinn telur, að skerðing á athafnafrelsi landsmanna með víðtækri lögskipaðri ríkisíhlutun á öllum sviðum atvinnurekstrar og tilheyrandi nefndum og ráðum sé orðin óþolandi og valdi stórkostlegri rýrnun á afköstum þjóðarinnar. Fyrir því telur flokkurinn óumflýjanlega nauðsyn, að tafarlaust verði snúið af braut ríkjandi ofstjórnar, losað um höft á verzlun og athafnalífi og fækkað opinberum nefndum og ráðum, út frá því meginsjónarmiði, að landsmönnum verði sem fyrst fengið aftur það athafnafrelsi, sem þeir þrá og þjóðarhagsmunir krefjast. Sjálfstfl. er ljóst, að í einni svipan verður þetta ekki gert, enda er forsenda þess, að það takist, að ráðið verði fram úr vandamálum verðbólgunnar. Ástæðan til þess, að Sjálfstfl. hefur þolað höft þau og hömlur og hinar auknu skattabyrðar, sem nú þjaka landslýðinn, er, að ekki hefur fram að þessu verið á annan veg hægt að ná samkomulagi um ráðstafanir til hindrunar því, að meinsemdir dýrtíðarinnar stöðvuðu atvinnuvegína. Hallann á rekstri þeirra hefur orðið að bæta upp með ríkisstyrkjum, sem ekki hefur verið hægt að greiða nema með nýjum sköttum, og hefur þessi háttur einnig leitt til síaukinna ríkisafskipta. Með þessu hafa þjóðartekjurnar í heild sízt aukizt, heldur aðeins verið látið í annan vasann það, sem tekið hefur verið úr hinum, og starfræksla útflutningsatvinnuveganna verið torvelduð frá því, sem verið hefði, ef þeim hefði verið gert fært að starfa styrkjalaust. Ef þessa aðferð á að hafa áfram, hlýtur hún á næsta ári að leiða til þess, að enn verður að stórhækka skatta og álögur á almenning og leggja á ný höft og hömlur. Sjálfstfl. telur, að snúa verði af þessari braut. Hann telur, að ekki megi dragast, að ráðstafanir séu gerðar til þess, að atvinnuvegirnir geti starfað styrkjalaust í sæmilegu árferði og með skaplegum aflabrögðum og þannig verði greitt fyrir því, að hin mikla nýsköpunartækni verði starfrækt, svo að allir landsmenn geti haft fulla vinnu við eðlilega starfrækslu atvinnuveganna. Hallalaus búskapur ríkissjóðs og honum samræmd starfsemi lánastofnana landsmanna er grundvallaratriði þeirra aðgerða, sem framkvæma verður. Verðlag og framleiðslukostnaður í landinu verður að samræmast markaðsverði útflutningsafurðanna í viðskiptalöndunum. Sjálfstfl. telur gengisbreytingu í því skyni algert neyðarúrræði, en vekur athygli á, að skráning á gengi gjaldeyrisins hlýtur að miðast við, að hún greiði fyrir starfrækslu atvinnuveganna, fullri atvinnu og lífvænlegum kjörum almennings. Þetta er markmiðið, sem allar ráðstafanirnar ber að miða við.“ Og um verzlunina er þetta sagt: „Mikilvægur þáttur í því að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum er að gefa verzlunina frjálsa, og verður að gera það sem fyrst, þó að það geti ekki. orðið til fulls, fyrr en fullkomið jafnvægi er fengið, enda mun svartur markaður og margs konar óheilbrigði í verzlunarháttum ekki hverfa, fyrr en þessu marki er náð. Meðan svo er ekki, leggur flokkurinn áherzlu á, að meira réttlæti og jöfnuður ríki við innflutning og dreifingu vara til landsins og einstakra landshluta en nú er. Auka verður hið bráðasta innflutning nauðsynlegustu neyzluvara, sem í senn mundi bæta hag almennings og draga úr verðbólgunni, enda er þá hægt að afnema með öllu skömmtun á slíkum neyzluvörum.“ Ég hef hér vitnað nokkuð í kosningastefnuskrá flokksins frá 1949 og gert það, eins og ég sagði, m.a. vegna þess, að þar eru reifuð mörg þau undirstöðuatriði, sem liggja til grundvallar því, sem nú er verið að gera í efnahags- og peningamálum, og lágu svo til grundvallar því, er gerð var tilraun til að gera verzlunina frjálsa 1950, eftir gengisbreytinguna, en þá í samvinnu við Framsfl. Ekkert stjórnarsamstarf tókst á milli flokka, eins og kunnugt er, eftir kosningarnar 1949, og þá var það, að Sjálfstfl. tók að sér að mynda minnihlutastjórn á þingi, og hann lagði síðan fyrir, eftir að hann hafði haft nokkurt tóm til þess, frv. sitt um gengisbreytingu og aðrar ráðstafanir, sem þá voru lagðar til í sambandi við gengisbreytinguna. Sá háttur hafði þá verið á hafður, að Sjálfstfl. sendi lýðræðisflokkunum, Alþfl. og Framsfl., tillögur sínar til þess að þreifa fyrir sér um möguleika til samstarfs um þessar till., en þær fengu ekki stuðning þessara flokka, og sérstaklega vildi Framsfl. ekki svara því, hvort hann vildi styðja þessar till., fyrr en minnihlutastjórn Sjálfstfl. væri búin að segja af sér. Það þótti ekki ástæða til þess, og ég skal fara fljótt yfir þessa sögu, en niðurstaðan varð sú, að frv. um gengisbreytinguna var lagt fyrir í þinginu, held ég í byrjun marzmánaðar, og eftir að það kom fram, flutti Framsfl. vantraust á Sjálfstfl.-stjórnina, sem var svo samþ., en siðan var mynduð stjórn Sjálfstfl. og Framsfl. undir forustu þess síðartalda um framkvæmd þess frv. í meginatriðum, sem Sjálfstfl. hafði lagt fram og hlotið vantraust Framsfl. fyrir, og er það saga út af fyrir sig. En það kom þó hér fram, að Framsfl. vildi, þegar á reyndi og a.m.k. þegar hann var með í stjórninni og hafði forsæti hennar, vera með í því að gera tilraun til þess að framkvæma í meginatriðum þá stefnu, sem Sjálfstfl. hafði markað, að koma á frjálsri verzlun í landinu m.a. og jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Það er svo rétt og mætti segja nú í dag: Af hverju er þm. að rifja þetta upp allt saman? Mislukkaðist þetta ekki allt saman? Og eru það eiginlega ekki rök á móti því að vera nú á ný að reyna að gera svipaðar ráðstafanir? Við þessu vil ég segja það, að það komu mörg óvænt viðhorf inn í gang þessara mála, sem torvelduðu framkvæmd þeirra. Þá urðu miklar verðhækkanir á erlendum vörum og viðskiptakjörin í útflutningum einnig óhagstæðari en gert hafði verið ráð fyrir. Vegna Kóreustríðsins urðu stórkostlegar verðhækkanir á veigamiklum innflutningi, eins og veiðarfærum, olíu, kolum, kaffi, timbri, pappír, ullarvörum og skófatnaði, sem á þeim tíma var talið að orsakaði a.m.k. þriðja partinn af hækkun framfærslukostnaðarins, sem þá varð hér á landi. Þetta var náttúrlega þáverandi stjórnarflokkum erfitt og m.a. átti sinn þátt í því, að framkvæmdirnar fóru ekki eins og ráðgert hafði verið. Það má segja, að ýmislegt annað hafi verið látið undir höfuð leggjast að gera þá, sem nú er gert, ýmsar aðrar ráðstafanir í peningamálum og fjármálum, og menn séu nú reynslunni ríkari og þess vegna líklegt, að þær fyrirætlanir, sem nú eru uppi, eigi betur að geta lánazt. En þó er á það að líta, að upp úr þessu skapaðist hér verulega aukið frelsi frá því, sem áður hafði verið í innflutnings- og viðskiptamálunum. Viðskiptanefndin, sem var deild úr fjárhagsráði, var lögð niður í janúarmánuði 1950. Þetta var, eins og ég sagði áðan, ein deild úr fjárhagsráði, og tveir menn úr fjárhagsráði áttu þá að vinna það verk, sem þessari deild hafði verið falið. Það var byrjað að afnema skömmtunina í júnímánuði 1950, og skömmtunarskrifstofan var lögð niður í september 1950. Síðan var dregið úr þeirri skömmtun, sem eftir stóð og að sumu leyti var þá í sambandi við annað en vöruskortinn, eins og upphaflega var, í sambandi við niðurgreiðslu á vörum eins og smjörlíki og annað því um líkt. Það var gefinn út fyrsti frílistinn af þessari stjórn í ágústmánuði 1950, og það var talið, að sá frílisti tæki til um 17% af innflutningnum, sem þá skyldi vera frjáls, og annar frílisti var svo gefinn út 7. apríl 1951, og þá var talið, að innflutningurinn væri með þeim frílista a.m.k. 50–60% orðinn frjáls. Þetta kom auðvitað fram í því, að það var hægt að draga úr þessum nefndum og starfsliði þeirra og var þannig fækkað starfsliði fjárhagsráðs á árinu 1951 um 40 manns, og ég man nú ekki, hvað voru margir eftir, en fækkunin var um 40 manns, og starfsliði verðgæzlustjóra var þá fækkað um helming, hafði verið 14 manns, niður í 7 manns. Hér er sem sagt ótvirætt gerð tilraun til þess og haft frumkvæði um það af mönnum, sem vilja ekki höftin haftanna vegna og töldu þess vegna, að það yrði að reyna að losa um höftin sem allra fyrst, - tilraun til þess að koma á sjálfstæði í viðskiptum hjá okkur. Næsti áfanginn í þessu er sá, að það er mynduð stjórn eftir kosningarnar 1953 og þá undir forsæti Sjálfstfl., stjórn þessara tveggja áðurgreindu flokka, og þá voru sett lögin, sem nú er verið að afnema, lögin frá 24. des. 1953, þar sem 1. gr. hljóðar á þá leið, að „stefna skal að því að gera allan innflutning til landsins frjálsan“. Og með þeim l. var fjárhagsráð lagt niður og innflutningsskrifstofunni falið að taka við þeim verkefnum fjárhagsráðs, sem eftir stæðu. En samhliða þessu voru gerðar ráðstafanir til þess að rýmka mjög fjárfestingarhömlurnar og í 8. gr. l. ákveðið, að frjálst skyldi vera að byggja íbúðarhús 520 rúmmetra, og ýmsar minni framkvæmdir, eins og peningshús og heyhlöður, verbúðir og veiðarfærageymslur og annað slíkt, voru algerlega gefnar frjálsar. Þessi lög hafa svo staðið óbreytt þar til nú, nema hvað það voru tveir menn, sem fjölluðu um verkefni innflutningskrifstofunnar, en var breytt 1957 í, að það skyldu vera fjórir menn. Hitt er svo rétt, þegar á þetta er litið, að þegar komið er fram á s.l. ár, þá er meira og minna orðið óvirkt af þeirri tilraun, sem gerð hafði verið til frjálsrar verzlunar, og þó að menn vildu kaupa frílistavörur frá útlöndum, urðu fyrirtæki og innflutningsverzlanir að bíða mjög lengi oft og tíðum eftir því, að bankarnir gætu látið þeim í té gjaldeyri fyrir þessum frílistavörum, vegna þess að þá var ekki nægilegur gjaldeyrir fyrir hendi. Ég hef m.a. rifjað allt þetta upp, til þess að menn gætu nokkuð af því lært, sem mér finnst veigamikið, og það er rétt, að það komi fram gagnvart öllum almenningi, að það er eins og rauður þráður í pólitík Sjálfstfl. á þeim tíma, sem höftin hafa verið hér á landi í gildi, að reyna að komast út úr haftafarganinu. Það má segja, að það hafi verið breyttar baráttuaðferðir í þessu sambandi. Ég man t.d. eftir því, þegar ég fór fyrst að skipta mér af stjórnmálum og gerðist erindreki Sjálfstfl. 1939, að það, sem þá var langmest deilt um, bæði hér á þingi, í blöðum og á opinberum vettvangi í sambandi við innflutningshöftin, var ekki, hvort það væri þá hægt að afnema höftin, en þá var mest deilt um misbeitingu haftanna, og það er misbeiting á höftunum, frá því að þau virkilega taka að sauma að landsmönnum frá 1935 og til 1939, sem er aðaldeiluefnið í verzlunarpólitík okkar Íslendinga frá þessum tíma. Þetta sjá menn alls staðar eins og rauðan þráð í gegnum allar deilur um þessi mál, þegar litið er yfir þetta tímabil. Og það er vegna þess, að þá eru höftin af ásettu ráði af Framsfl. notuð - ekki sem neyðarráðstöfun vegna afleiðinga kreppunnar, heldur, þegar búið er að koma þeim á af þessum sökum, sem tæki til þess að mismuna verzluninni í landinu, lyfta undir samvinnuverzlunina og leggja stein í götu frjálsrar verzlunar og einkaframtaks í landinu. Og það kvað svo rammt að þessu á árunum 1937 og 1938, þessari misbeitingu haftanna, að ég býst við, að margir þm., sem hér eru, muni eftir því. Það var ekki mikil gróska í atvinnulífinu, en ef stofnað var fyrirtæki, þá var spurt: Hver er framsóknarmaðurinn í fyrirtækinu? Menn voru hættir að gera ráð fyrir því, að hægt væri með þessari beitingu haftanna, eins og hún var, að koma á fyrirtæki nema ná sér í einn framsóknarmann og hafa hann með í stjórn fyrirtækisins eða innanbúðar þar, svo að þá væru líkur til, að hægt væri að koma þessu í framkvæmd. Þetta má segja að hafi verið það, sem á þessum tíma var mest deilt um, og fyrst eftir að Sjálfstfl. og Framsfl. fóru að vinna saman í stjórn, þegar gamla þjóðstjórnin var mynduð 1939 og Alþfl. var með í spilinu líka, þá voru deilurnar mest á milli þessara flokka um það, hvernig hægt væri að jafna þessar deilur og draga úr þessari misbeitingu, sem þá var haldið fram af sjálfstæðismönnum að væri langt úr hófi fram og óviðeigandi. Aftur á móti upp úr stríðinu breytast viðhorfin. Þá kemur meira í ljós í þeim umr., sem fara fram manna á milli eða milli stjórnmálaflokkanna, skoðanamismunur um nauðsyn og gildi haftanna, - ekki svo mikið um misbeitingu haftanna, eins og áður var, heldur það, hvort höftin nái þeim tilgangi, sem að var stefnt, hvort þau þjóni nokkurri nauðsyn í okkar verzlunar- og efnahagsmálum, og þar komu auðvitað fram mjög skiptar skoðanir um þetta. Og eins og ég sagði áðan, á árunum upp úr stríðinu og fram undir 1950 má segja kannske, að hafi verið um þetta atriði meiri ágreiningur á milli Alþfl. og Sjálfstfl. og Alþfl. og Sósfl. eða kommúnista heldur en þá virtist vera á milli Framsfl. og Sjálfstfl. Þegar á það er litið, sem ég hef nú rakið, er það ekki neitt einkennilegt, að Sjálfstfl. sem annar stjórnarflokkurinn og í þessu tilfelli stærri stjórnarflokkurinn, sem nú er, hafi átt veigamikinn þátt í því að móta það, sem nú er orðið. Er að vísu ekki eftirsóknarvert að móta það, ef allt væri rétt, sem fram kom í ræðu hv. 1. þm. Austf., sem hér talaði áðan, og verður ekki heldur eftirsóknarvert, ef rætast spár hv. 3. þm. Reykv. (EOI), en ég skal víkja að því síðar. Þegar vinstri stj. hrökk upp af klakknum í árslok 1958 og í sambandi við tilraunir til stjórnarmyndunar þá markar flokksráð Sjálfstfl. í desembermánuði mjög ákveðna meginstefnu í sambandi við verzlunarmálin og efnahagsmálin, og ég skal aðeins taka nokkra punkta úr því, með leyfi hæstv. forseta, til þess að mönnum sé ljóst, að hverju Sjálfstfl. stefndi þá, þó að honum tækist ekki að mynda stjórn á þessu augnabliki, en þar segir, í þessari flokksráðssamþykkt, m.a.: „Stefnt verði að því að afnema uppbótakerfið, svo fljótt sem unnt er, með því að skrá eitt gengi á erlendum gjaldeyri og gera útflutningsatvinnuvegunum kleift að standa á eigin fótum án styrkja. Jafnframt verði lagður grundvöllur að frelsi í atvinnurekstri og viðskiptum, svo að hægt sé að afnema þau höft, sem nú eru á viðskiptum og framkvæmdum.“ Fjölskyldubætur átti að auka og lækka beina skatta. „Taka þarf fjármál ríkisins til gagngerðrar endurskoðunar með það fyrir augum, að ýtrasta sparnaðar sé gætt og útgjöldum ríkissjóðs haldið innan hæfilegra marka. Framkvæma þarf heildarendurskoðun á tolla- og skattakerfinu í því skyni að koma í veg fyrir, að skattaálögur hindri eðlilega uppbyggingu atvinnuveganna, tryggja jafnrétti skattgreiðenda, örva menn til starfa við útflutningsframleiðsluna og gera kerfið einfaldara og ódýrara í framkvæmd. Sett verði ný og heilsteypt löggjöf um Seðlabanka Íslands, er tryggi örugga yfirstjórn peningamála. Bankalöggjöfin sé að öðru leyti endurskoðuð og samræmd.“ Þegar dró til kosninga á sumrinu 1959 og landsfundur Sjálfstfl. kom saman, markaði hann einnig afstöðu flokksins um það, sem verða vildi, einmitt í þeim málum, sem við nú erum að ræða, og vildi ég mega minna á örfá atriði þar, með leyfi hæstv. forseta. Um verzlunarmálin var ályktun landsfundarins í marzmánuði 1959 á þessa leið: „Landsfundurinn telur frjálsa verzlun vera eitt af frumskilyrðunum fyrir góðri afkomu þjóðarinnar í heild. Þess vegna hefur flokkurinn ávallt unnið að því að gera verzlunina sem frjálsasta. Í samræmi við þessa stefnu Sjálfstfl. telur fundurinn höfuðnauðsyn, að þess sé ávallt gætt, að jafnvægi haldist í efnahagsmálum þjóðarinnar, því að án þess verði eigi til lengdar haldið uppi frjálsum og heilbrigðurri viðskiptum. Ber því að vinna markvisst að stöðvun verðbólgunnar, sem undanfarin missiri hefur fært verzlun og annan atvinnurekstur úr skorðum. Fundurinn telur sjálfsagt, að einkaverzlun og samvinnuverzlun starfi hlið við hlið í frjálsri samkeppni og á jafnréttisgrundvelli, ekki sízt að því er snertir skatta, útsvarsmál og aðgang að lánsfé í lánastofnunum. Fundurinn leggur áherzlu á það, að frjálst verðlag verði ráðandi í landinu, þar sem hann telur, að frjáls samkeppni og eðlilegt vöruframboð tryggi almenningi hagstæðasta vöruverðið. Fundurinn telur, að eðlilegt sé, að gjaldeyrisbankarnir annist þau störf, sem innflutningsskrifstofan hefur nú með höndum viðkomandi innflutningsverzluninni, enda verði að því stefnt að leggja innflutningsskrifstofuna niður. Fundurinn vekur athygli á því, að til þess að verzlunin geti þjónað hagsmunum almennings á sem beztan hátt, þá verður hún að ráða yfir nægilegu fjármagni og fá aðstöðu til að byggja upp eigið fjármagn, eins og nauðsyn ber til um allar atvinnugreinar þjóðarinnar. Fundurinn telur eðlilegt, að Verzlunarsparisjóðnum verði breytt í Verzlunarbanka Íslands, sem væri efldur til að verða fær um að gegna því hlutverki, sem honum er ætlað.“ Þannig hefur í raun og veru fyrr og síðar vakað þetta eitt og sama fyrir Sjálfstfl., sem hann nú er að reyna að framkvæma í samstarfi við Alþfl., og mig langar alveg sérstaklega til að víkja að þeim breyttu viðhorfum, sem felast í því samstarfi, sem nú er milli Alþfl. og Sjálfstfl. Ég tel, að enda þótt Sjálfstfl. hefði fengið t.d. hreinan meiri hl. í kosningunum 1953, skulum við segja, eða við skulum segja í kosningunum 1956, þá hefði verið miklu veikari aðstaða fyrir Sjálfstfl. til þess að geta framkvæmt þessa stefnu, sem ég hef verið að lýsa, heldur en eins og nú er komið, að hann vinnur að þessari framkvæmd í fullu samkomulagi við annan flokk. Og það, sem ég tel að hafi gerzt á þessu tímabili, er, að aðstaða og viðhorf manna hafa breytzt, vafalaust fyrir áhrif úr hinum vestræna stjórnmálaheimi og af ýmsu öðru, sem við höfum séð í kringum okkar á undanförnum árum. Og það er alveg rétt, að þær skoðanir, sem uppi voru hjá stjórnmálaflokki einhvern tíma, fyrir 20–30 árum, þurfa ekki og eiga auðvitað ekki að binda stjórnmálaflokk á síðari stigum og í framtíðinni. Eins má líka gera ráð fyrir því og gera því skóna, að vissar skoðanir, sem annar stjórnmálaflokkur hefur haft á öðrum tímum, hefðu kannske ekki náð þeim tilgangi, sem þær síðar geta náð, þegar öðruvísi horfir við. En nú er sú aðstaða, að Sjálfstfl. og Alþfl., tveir flokkar, eru algerlega sammála um þá stefnu, sem verið er að reyna að framkvæma með þessu frv., sem hér liggur fyrir, og öðrum till. stjórnarflokkanna í peningamálum og fjármálum. Og það hefur líka gerzt, að næstum því allir hagfræðingar og sérfræðingar úr hinum vestræna heimi - annars þekkjum við lítið til hér - hafa á síðari árum eða skoðanir þeirra hneigzt í þessa sömu átt, að það beri að stefna í meginatriðum að því frjálsræði, sem nú er verið að reyna að koma hér á, og þeim öðrum ráðstöfunum í peninga- og fjármálum. Þetta er mjög mikil breyt. frá því, sem áður var, þegar fáir hagfræðingar voru annað en sósíalistar og áætlunarbúskaparmenn. En það eru fáir nú, sem finnast í hópi þeirra, sem eru lengur áætlunarbúskaparmenn. M.ö.o.: tilhneiging á síðari árum virðist hafa færzt mjög í þá átt, að hún yrði sterkari og efldist, sú stefna frjálsræðis og einkaframtaks með jafnvægi í þjóðarbúskapnum sem grundvöll, sem sjálfstæðismenn fyrr og síðar hafa barizt fyrir. Og það er í sjálfu sér mjög ánægjulegt, að Sjálfstfl. og Alþfl. skuli hafa verið alveg sammála um þann eftirmála um höftin, sem fram kemur í grg. ríkisstj. fyrir efnahagsmálafrv., sem mig langar til að taka örfáar setningar upp úr, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir, í þessu stjfrv, og grg. fyrir því: „Höftin gera það að verkum, að framleiðslan beinist í aðrar áttir en þær, sem hagkvæmastar eru. Tilraunir til að takmarka eða stöðva innflutning sumra vörutegunda leiða til þess, að hafin er framleiðsla, sem annars gæti ekki þrifizt. Þessi framleiðsla dregur síðan vinnuafl og fjármagn frá annarri framleiðslu, sem byggð er á heilbrigðari grundvelli. Þar við bætist, að höftin torvelda eðlilegan gang framleiðslunnar, þar sem þau geta orðið til þess, að efnivörur og aðrar rekstrarvörur berist ekki að jafnt og eðlilega. Fyrirtækjum er gert erfiðara að afla sér framleiðslutækja, og tilviljanir og annarleg sjónarmið geta ráðið því, hvaða atvinnurekendum eða framleiðslugreinum er leyft að þróast. Einkum og sér í lagi á þetta við, þegar beinlínis verður að nota höftin til að ýta undir innflutning þeirra vörutegunda, sem greiða há gjöld, og takmarka innflutning þeirra vörutegunda, sem lág gjöld greiða, eins og orðið hefur að gera hér á landi. Undanfarin ár hefur orðið að setja miklar takmarkanir á innflutning vörubifreiða, á sama tíma sem reynt hefur verið að flytja inn sem mest af fólksbílum. Strangar hömlur hafa verið á innflutningi hvers konar véla, á sama tíma sem innflutningur þeirrar neyzluvöru, sem menn helzt teljast geta verið án, hefur verið að mestu leyti frjáls. Það þarf ekki miklum getum að því að leiða, hvaða afleiðingar slíkt fyrirkomulag hlýtur að hafa á atvinnulíf þjóðarinnar, þegar fram í sækir. Þá er hitt ekki síður þýðingarmikið, að höftin takmarka eðlilega samkeppni í innflutningsverzluninni og stuðla þannig beinlínis að hærra vöruverði og minni þjónustu við neytendur en ella mundi. Það er ekki á færi neins verðlagseftirlits að hamla á móti þessu, hversu gagnlegt sem verðlagseftirlitið annars kann að vera. Á s.l. 10 árum hafa orðið geysimiklar framfarir í vesturlöndum í vörudreifingu. Rutt hafa sér til rúms nýir verzlunarhættir, sem hafa í för með sér minni verzlunarkostnað og stóraukin þægindi fyrir neytendur. Það á sér sjálfsagt margar orsakir, hversu lítið þessara framfara hefur enn gætt á Íslandi, en ein þýðingarmesta orsökin er einmitt innflutningshöftin.“ Ég held einnig, að þessi skilningur á höftunum og gagnsemi þeirra sé útbreiddur langt út fyrir raðir Sjálfstfl. og Alþfl. Ég veit, að hans gætir mjög ríkulega innan raða framsóknarmannanna, þó að þeir hafi gerzt andmælendur þessa frv. nú og finnist þá vegna ýmissa annarra ráðstafana, að eigi sé sem réttast að farið. En hitt er svo annað mál, að ég geri ekki ráð fyrir, að þessi skilningur eigi marga formælendur innan Alþb. og hjá kommúnistum. Það hafa greinilega komið í ljós, sem er eftirtektarvert í sambandi við þetta mál hér, sem nú er til meðferðar, hin mjög svo mismunandi viðbrögð andstöðuflokkanna tveggja. Mér er ekki alveg ljóst, hvað vakir fyrir Framsfl. Ég held mér sé alveg ljóst, hvað fyrir Alþb. eða kommúnistunum vakir í þessu sambandi. Mér er þetta síður ljóst með Framsfl., vegna þess að Framsfl, lagði hönd á plóginn með okkur sjálfstæðismönnum, eins og ég gerði grein fyrir, árið 1950 í sambandi við gengisbreytinguna þá, og Framsfl. lagði á það mjög mikla áherzlu fyrir þingkosningarnar 1953, sem menn kannske muna eftir, að nú væri orðið svo og svo mikið frjálsræði í verzluninni fyrir tilstuðlan Framsfl., og hældist mjög um að eiga annaðhvort þátt í eða frumkvæði að þessu verzlunarfrelsi. Frá samtökum samvinnumanna, þar sem eru miklir ráðamenn Framsóknar, eins og við vitum, og nær einvörðungu frá Sambandinu, hafa á undanförnum árum æ ofan í æ verið gerðar ályktanir á aðalfundum um það, hversu nauðsynlegt væri að losna við innflutningshöftin og koma á frjálsri verzlun. Og hv. frsm. 1. minni hl. fjhn., 1. þm. Norðurl. v. (SkG), hefur oft skrifað um það og skrifaði um það á þessum tíma, hversu ánægjulegt það væri, að tekizt hefði að létta höftunum af verzluninni og stefna til fríverzlunar. En það er eins og endranær, því miður, að það er ekki alveg sama um afstöðu framsóknarmanna, hvort þeir eru með í framkvæmdinni, þ.e.a.s. í stjórn eða ekki í stjórn. Það getur vel verið, að fleiri flokkar séu háðir þessum breyskleika, en hann gerist nú mjög áberandi í sambandi við afstöðu framsóknarmanna til þessa máls. Þeir gera lítið úr því og segja, að hér sé í raun og veru engu verið að breyta frá því, sem verið hefur. Að vísu viðurkenndi hv. 1. þm. Austf. áðan, að það væri nú verið að breyta um fjárfestinguna, það ætti að afnema allar fjárfestingarhömlur, annars væri þetta eiginlega ekkert nema nýjar hömlur og nýjar nefndir o.s.frv. En ef þetta er svona, þá hefði ég skilið betur afstöðu Framsóknarfl., ef hann hefði komið og gagnrýnt þetta á þeim grundvelli, að hér væru of miklar hömlur á öðrum sviðum í sambandi við þetta, og bent þá á, hvernig ætti að gefa þetta frjálst, hvað það væri, sem honum fyndist of bundið og mætti frjálsara gera í þessu sambandi. En það hefur flokkurinn ekki gert eða talsmenn hans hér. Og þegar þeir segja sem svo: Hér er í raun og veru engu verið að breyta í sambandi við það að gefa frjálsan innflutning og afnema höft o.s.frv., þá hafa þeir ekki fyrr sleppt orðinu en hv. 3. þm. Reykv. tekur við og vill leiða þeim fyrir sjónir, að þetta sé mikill misskilningur hjá þeim, ef þeir átti sig ekki á því, þó að kannske munurinn sé ekki mikill á orðalagi á eldri lögum og þeim, sem nú er verið að leggja til að samþykkt verði, að þá sé auðvitað hér um veigamikla stefnubreytingu að ræða og eitt af undirstöðumálum núv. ríkisstj., sem felist í því, að framkvæmd verði ákvæði þessa frv. Meginuppistaðan í viðbrögðum hv. 3. þm. Reykv. við þessu hefur verið sú, að við stefndum okkar utanríkisverzlun og viðskiptum í voða, mundum draga úr viðskiptunum við austurblokkina, ef svo má kalla. Hæstv. viðskmrh. og forsrh. einnig og aðrir talsmenn stjórnarinnar hafa mótmælt þessu og ekki getað fallizt á þá skoðun, að við værum að hverfa frá meira öryggi, sem við hefðum með viðskiptunum við austurblokkina, og til öryggisleysis með þeim tili., sem hér eru gerðar. Í fyrsta lagi er á þetta að líta: Hvert er nú öryggið? Hversu mikið er öryggi okkar Íslendinga í viðskiptum við jafnkeypislöndin, ef aðstaða okkar er sú, að við erum í æ ríkari mæli að færast með viðskiptin yfir til þeirra, á sama tíma sem efnahagskerfi okkar er þannig, að okkur er ómögulegt að drífa upp markaði fyrir vöruna fyrir vestan járntjald, ef svo skyldi fara, að einhverjum góðum herrum fyrir austan þóknaðist að segja sem svo: Nei, nú skulum við láta þessum viðskiptum lokið í bili? Þetta hafa kommúnistar séð, og á þessa hörpu hafa þeir slegið. Þeir hafa sagt við fólkið á þessu landi: Kommúnistar verða að vera með í ríkisstj., vegna þess að annars verður lokað þessum mörkuðum fyrir austan og við erum á flæðiskeri staddir. Þetta er ekki öryggi í viðskiptamálum, ef nokkuð er að marka það, sem kommúnistar sjálfir hafa sagt og boðað landslýðnum í þessu sambandi. Þetta er það hættulegasta öryggisleysi, sem þjóðin getur lent í. Þjóðin verður efnahagslega og viðskiptalega að vera þannig stæð, að hún sé samkeppnisfær í hinum frjálsa viðskiptaheimi, en geti hins vegar engu að síður haldið uppi viðskiptum við austurblokkina og hafi vilja til þess að halda uppi þessum viðskiptum, þ.e.a.s. vilja til þess að selja útflutningsvöru okkar hverjum sem vill kaupa hana með hagstæðustum kjörum og beztu verði. En það er algert öryggisleysi að vera háður viðskiptum austur á bóginn, ef það er undir þeim kringumstæðum, að okkar efnahagskerfi að öðru leyti er þannig, að það er kippt undan okkur fótunum, að svo miklu leyti sem drægi snögglega úr þessum mörkuðum, sem eru þess eðlis, að þeir geta allir horfið á einum degi, af því að þetta eru pólitískir markaðir í miklu ríkari mæli en í hinum frjálsa heimi, þar sem þeir byggjast á framboði og eftirspurn og vilja og smekk almennings í viðkomandi löndum. Það er þess vegna mín skoðun, að við höfum stefnt inn í mikið öryggisleysi á undanförnum árum, þegar við hugsum um verzlunarviðskipti okkar við önnur lönd og höfum til hliðsjónar efnahagsuppbygginguna, eins og hún hefur verið innanlands. En það er mikil trygging fyrir okkur, ef við getum haldið áfram, - og við viljum halda áfram, og það eru líkur til, að við getum haldið áfram viðskiptum við austurblokkina og aukið þau jafnvel, ef því er að skipta, en á sama tíma haldið uppi blómlegu viðskiptalífi og vérið samkeppnisfærir á hinum frjálsu mörkuðum í hinum vestræna heimi. Varðandi afstöðu framsóknarmanna, sem fram kom í síðustu ræðu, er það eiginlega þetta, sem þeir allir hafa sagt: Það er ekki verið að koma á frelsi, heldur öðrum höftum, og þessi önnur höft, sem þeir kalla, er það, að verið er að draga úr kaupgetunni og þess vegna getur ekki eftirspurnin eftir innflutningnum orðið meiri en svo og svo. Ef maður reynir að kryfja til mergjar þá hugsun, sem í þessu felst, þá finnst mér, að nánast leiði hún að því, - það er kannske nokkuð gróf skýring, en í raun og veru segir hún þetta: Við eigum að haga okkar þjóðarbúskap þannig, að það sé nógu mikið peningamagn í umferð, kaupgetan sé þess vegna í ríkum mæli fyrir hendi. Hins vegar hlyti það að vera fölsk kaupgeta, sem er ekki í samræmi við framleiðslugetu þjóðarinnar. - Þegar búið er að ná þessu marki og hin falska kaupgeta spyr eftir erlendum gjaldeyri, alveg botnlaust, og erlendum vörum, þá setjum við á nefndir, til þess að úthluta, og þá segja þeir: þá úthlutum við auðvitað þeim, sem hafa mestar þarfirnar, látum þær framkvæmdir, sem mest liggur á, ganga fyrir o.s.frv. Svona á þetta að vera, þetta virðist í dag vera það „ideala“ þjóðskipulag, sem framsóknarmenn eru að tala fyrir: fölsk kaupgeta; nógu mikil eftirspurn, svo ríkisskipaðar nefndir til þess að úthluta fólkinu, og þá gæti ég ímyndað mér, að Framsfl. vildi gjarnan vera með í stjórn og ráða einhverju í þeim nefndum, sem þessa úthlutun eiga að taka að sér. Og þá kemur það, sem núverandi stjórnarsinnar segja, hin pólitíska fjárfesting. En hvað er hin pólitíska fjárfesting? segja þeir. Það eru framkvæmdir almennings, það eru framkvæmdir fólksins. Framkvæmdirnar eiga ekki og fjárfestingin á ekki að byggjast á efnahagskerfinu, ekki á efnahag einstaklinganna, ekki á efnahag fyrirtækjanna, ekki á efnahag þjóðarinnar í heild og aðstöðunni út á við. Nei, hún á að byggjast á þessari pólitísku fjárfestingu, að það sé látið ganga fyrir, sem þarfast er, - þannig er það orðað, - á hverjum tíma, og þá séu framkvæmdir almennings látnar sitja í fyrirrúmi fyrir framkvæmdum auðkýfinga og peningamanna. Þarna skin í þá mestu pólitísku spillingu, sem við höfum orðið varir við, þann pólitískt spillta hugsunarhátt, sem við höfum rekið okkur oft á á undanförnum árum hér á landi. Það er kannske engin tilviljun, að þegar atvinnuaukningarfé er úthlutað í milljónatali, 10 og 15 millj. kr., - það er ekki svo lítil upphæð hjá okkur Íslendingum, í ekki stærra þjóðfélagi, - þá hafa það alltaf verið ráðherrar, pólitískir ráðh., einn eða tveir, sem hafa átt að mylgra þessu út um landið. Við sjálfstæðismenn höfum lagt til fyrir lifandi löngu, að um þetta væri sett löggjöf og stofnaður atvinnuaukningarsjóður og yfirstjórn hans skipuð á eðlilegan hátt, þannig að þetta væri ekki allt saman mergsogið af misrétti og pólitík. Hvernig stendur á því, að þegar hv. 1, þm. Austf. og samþingismaður hans (LJós) eru í ráðherrastóli, þá koma Austfirðirnir út með langsamlega mest atvinnuaukningarfé af öllum fjórðungum? Á sama tíma er þó gífurlega miklu og kannske hlutfallslega meira en annars staðar af öðru fé, af fé bankanna og annarra peningastofnana, varið til annarrar atvinnuaukningar og uppbyggingar á síldarverksmiðjum og síldariðnaði á Austfjörðunum. Kannske geta hv. aðilar skýrt þetta. En ég tel, að þarna sé spegilmynd af þessari pólitísku fjárfestingu, þegar pólitískir ráðherrar eiga að úthluta fé til manna til þess að kaupa báta og önnur verðmæti. Fyrst var slagurinn um leyfin. Menn sækja í tuga- og hundraðatali um leyfi til innflutnings á bátum. Svo byrjar úthlutunin á leyfunum. Svo þegar búið er að úthluta þeim þannig, að þeir fá helzt leyfi, sem enga getu hafa til þess að kaupa bát, eins og mörg dæmi eru fyrir hendi, þá hefur samt sem áður þessum viðkomandi aðila verið gerður töluverður greiði, því að annars staðar er maður, sem kaupir þetta leyfi fyrir kannske hundruð þúsunda króna og verður í framkvæmdinni eigandi bátsins. Það lætur vel í munni að segja: Þær framkvæmdir, sem þarfastar eru og mestar fyrir almenning, eiga að sitja fyrir, og við ætlum að sjá um það með haftakerfinu. En við höfum allt of mörg dæmi til þess úr okkar þjóðlífi, að það hefur ekki gengið, og hv. 3. þm. Reykv. sagði m.a., að á 30 árum haftanna hér á landi hefðu menn verið að úthluta spillingunni í þjóðfélaginu. En samt vill hann ekki losna við höftin, því að hann segir: Þetta voru bara spillt höft, þetta var bara spilling, af því að Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl. framkvæmdu þetta svo illa. En ef við hefðum verið þarna að verki, þá skylduð þið nú hafa séð, eins og mátti sjá á nýsköpunartímunum, þegar við lögðum hönd á plóginn. Það er þetta, að vilja fá höft og geta notað þau sjálfur til valdbeitingar í þjóðfélaginu. Það er svo eitt atriðið, að það er talað um, að þeir fái frelsið, sem eigi peningana eða verði aðnjótandi lánanna hjá bönkunum. Þetta sagði hv. 1. þm. Austf., þegar hann talaði hér áðan. Ég vil í þessu sambandi segja, að það er mikill munur á lánveitingum, eins og bankakerfi okkar er hér eða þegar tveir pólitískir ráðh. eru að úthluta milljónum í lánum til manna, sem verða kannske aldrei endurgreidd og bera lága vexti. Og flestir okkar bankar, eða þeir, sem nokkuð kveður að, þetta eru allt saman ríkisbankar, og er yfirstjórn þeirra þannig fyrir komið, að í aðalbönkunum eru þrír bankastjórar, a.m.k. í Landsbankanum og Útvegsbankanum, og þannig, að þetta eru menn og hafa jafnan verið meira og minna frá mismunandi stjórnmálaflokkum, og auk þess eru yfir þeim bankaráð. Og eitt er þó víst, að þegar menn eru að tala um lánin frá bönkunum, sem gæðingar stjórnarinnar, eins og hér er nú talað um, verði aðnjótandi, þá er það staðreynd, að í framkvæmdinni, hvorki fyrr né nú, hefur verið nein pólitísk togstreita um lánveitingar bankanna. Ég gerði grein fyrir þessu mjög ýtarlega, þegar bankalöggjöfin var hér á dagskrá í þinginu árið 1957. Það var aldrei hægt að benda á þá pólitísku misbeitingu sjálfstæðismanna á bönkunum, sem þá var mest talað um. Það var glamrað um þetta, en hvergi voru nein atriði til að benda á. Það voru settir þá bankastjórar frá þáverandi stjórnarflokkum inn í bankana og meiri hluti í öll bankaráðin. Síðan hafa heldur aldrei verið nein pólitísk átök í bönkunum, svo sem ætla mætti af þessu tali manna hér fyrr og síðar um þá, sem af einhverri náð verða aðnjótandi þess fjármagns, sem bankarnir geta úthlutað. Hitt er svo annað mál, að það er einn stór banki hér í landinu, Búnaðarbankinn, sem mjög hefur eflzt á undanförnum árum og ekki sízt vegna þess, að alþingismenn úr öllum flokkum hafa verið ósínkir á að efla sjóði þessarar stofnunar, og það er eini bankinn, þar sem er einn bankastjóri, af þessum stóru bönkum, og þar sem alger pólitísk yfirráð Framsfl. hafa verið í bankaráðinu, alltaf haft 2 menn af 3 og formaður flokksins verið formaður bankaráðsins. Og það þótti engin ástæða til þess að breyta þessu árið 1957, þegar verið var að breyta bankalöggjöfinni. Mér er alveg ljóst af þeirri reynslu, sem ég hef í þessum efnum, að það má segja sem svo: Duglegur maður gæti kannske komizt af einn að stjórna þessum banka, og þá þyrfti ekki marga bankastjóra. Hann hefði þá auðvitað fleiri ábyrga starfsmenn undir sér til þess að vinna verkin. - En þar sem er um ríkisbanka að ræða, horfir þetta öðruvísi við en þar sem er um að ræða einkabanka, og er gagnólíkt, og hefur þess vegna færzt í þetta horf, að við höfum komið á því bankakerfi hjá okkur, að það sé nokkurn veginn öruggt, að stjórn á hverjum tíma og þing geti haft veruleg áhrif um það, hvernig bönkunum er stjórnað, með kosningu bankaráðanna og bankastjóranna, eins og þær reglur liggja fyrir. Ég skal nú fara að ljúka máli mínu. Ég hef kannske þreytt hv. þm., vegna þess að menn eru búnir að hlusta áður á margar og langar ræður. En þó vildi ég, áður en málið færi út úr d., að þetta kæmi greinilega fram. Ef þessi mál mistakast, bera náttúrlega þeir flokkar, sem að þeim standa, höfuðábyrgð á þeim. Þeir gera enga tilraun til þess að firra sig neinni ábyrgð af framkvæmd þessara mála nú. Þeir hafa mikla trú á því, að það takist að framkvæma bæði þetta mál og aðrar ráðstafanir í peningamálum, sem gerðar hafa verið, með þeim hætti, að þjóðin komist úr því öngþveiti og sjálfheldu, sem hún var komin í. Og þá megum við að lokum ekki gleyma því, að þegar vinstri stjórnin hafði setið hér að völdum frá 1956, á miðju sumri, og hafði lofað varanlegum úrræðum og gagngerðum breytingum í efnahagsmálum þjóðarinnar, þá lýsti forsrh. því yfir hér á þessum stað, þegar hann baðst lausnar, í árslok 1958, að innan þeirrar ríkisstj. væri ekki samstaða um nein úrræði til lausnar vandamálunum í efnahagsmálum þjóðarinnar, verðbólgualdan væri yfir skollin, en innan stjórnarinnar ekki samstaða um nein úrræði til lausnar og við blasti því alger uppgjöf vinstri stjórnarinnar og vandræði, ef ekki væri gripið sterklega í taumana. Það er enginn vafi á því, að það er mikils virði fyrir almenning í þessu landi, að sú tilraun til nýrrar stjórnarstefnu í efnahags- og peningamálum, sem nú er verið að reyna að framkvæma, mistakist ekki vegna bráðabirgðaskammsýni í byrjun, þannig að hún fái ekki tækifæri til þess að láta reynsluna kveða upp nokkurn dóm um það, hvernig hún gefist. Ég tel ekki á þessu stigi neina verulega hættu á því, eins og viðhorf almennings virðist vera í þessu landi, að menn átti sig ekki á því, að það er veigamikið, að þessar ráðstafanir fái að reyna sig. Hitt er svo annað mál, að ef þær að fengnum eðlilegum tíma hafa ekki gefið þá raun, sem ætlazt er til, þá verður auðvitað þessi stjórn, eins og allar aðrar stjórnir, að hlíta dómi kjósendanna í þessu landi, þegar þar að kemur. En við stöndum andspænis mikilvægum tímamótum í íslenzku þjóðlífi, og það er einlæg skoðun og trú þeirra manna, sem að þessum málum standa, að við séum í staðinn fyrir að horfast í augu við algert öngþveiti í efnahagsmálunum, eins og í árslok 1958, að koma okkur út úr vandanum, að leggja grundvöllinn að því, að við getum verið liðtækir til samvinnu í fjárhags-, efnahags- og viðskiptamálum í hinum vestræna heimi, á sama tíma sem við sköpum okkur aðstöðu til þess og eigum að geta haft sterkari aðstöðu til þess að halda uppi viðskiptum engu að síður en í hinum austræna heimi, eða m.ö.o. við hverjar aðrar þjóðir, sem við okkur vilja skipta.



Herra forseti: Enda þótt umr. þessar séu um innflutnings- og gjaldeyrismálin, hafa mörg önnur mál blandazt inn í þær. Hv. frsm. fjhn. hefur líka tekið sérstaklega fram, að þetta væri einn þátturinn af mörgum í efnahagsráðstöfunum hæstv. ríkisstj. Mun ég því ræða þessi mál nokkuð almennt, eins og tilefni hefur gefizt til. Gjaldeyrishöft hafa verið í gildi hér á landi s.l. 30 ár. Þau voru upphaflega sett eftir heimskreppuna miklu eftir 1930, þegar Íslendingar fengu að kenna harkalega á því, að aðalframleiðsluvara þeirra, saltfiskurinn, féll stórlega í verði og var erfitt um sölu á honum oft og tíðum. Höftin tryggðu þjóðinni lífsnauðsynjar, bægðu hinum lítt nauðsynlegu vörum frá og gerðu þjóðinni kleift að nota sín takmörkuðu fjárráð til að byggja atvinnulífið upp á nýjum grundvelli og taka tillit til gerbreyttra markaðsskilyrða. Einmitt á árunum 1934 og til stríðsins var lagður merkilegur grundvöllur að frystihúsaiðnaði þjóðarinnar, sem lengi bjó að, og ýmsum öðrum nýjungum í framleiðslunni, sem bættu upp það mikla tap, sem hrun saltfiskmarkaðarins leiddi yfir þjóðina. Ef hlutlaust er litið á ráðstafanir þær, sem þá voru gerðar, held ég, að engum blandist hugur um, að þær voru skynsamlegar og vörn var snúið í sókn í atvinnulífi þjóðarinnar. Síðan hefur mikið vatn til sjávar runnið og fjölbreytnin aukizt mjög í atvinnulífinu og þjóðinni fjölgað um tugi þúsunda. En einhver innflutningshöft og nokkurt fjárfestingareftirlit hefur alltaf verið til öll þessi ár, og hafa allir flokkar komizt til valda þennan tíma í hinum ýmsu samsteypustjórnum, sem setið hafa að völdum í þessu landi undanfarin 30 ár. Frílistinn hefur ekki alltaf verið jafnstór, fjárfestingarhömlurnar ekki jafnvíðtækar, en engin stjórn hefur lagt út á þá braut áður að leggja stofnun þessa niður að fullu og öllu. Nafni hennar hefur líklega fjórum eða fimm sinnum verið breytt áður og breytingar gerðar á starfsliðinu. Forstjórum hefur verið fækkað eða fjölgað, skipt um menn o.s.frv., en stofnunin sjálf hefur verið furðu lífseig. Enginn hefur þó gert það að gamni sinu að viðhalda henni, heldur hefur reynslan sýnt áþreifanlega, að það er erfitt fyrir þjóð með jafneinhæfa útflutningsframleiðslu og Íslendingar hafa, þar sem yfir 95% alls útflutnings eru sjávarafurðir, að sleppa þessum málum algerlega lausum. Hins vegar er þörfin fyrir innflutning ákaflega mikill, þar sem rekstrarvörur aðalatvinnuveganna verður að flytja inn og óvenjulega mikið af nauðsynjavörum þjóðarinnar. Þó hefur þetta færzt nokkuð í rétta átt með framleiðslu áburðar og sements og enn fremur með mjög auknum iðnaði í landinu. Í þessum umr. hefur á það verið bent, að höftin verði ekki lögð niður, heldur séu bankarnir látnir taka við verkefnum þeim, sem innflutningsskrifstofan hefur áður haft, og einhverjir sérstakir trúnaðarmenn ríkisstj. eigi að taka við störfum jeppanefndarinnar og jafnvel að fá víðtæk völd í ýmsum öðrum efnum, en fjárfestingarhömlur hins vegar lagðar niður. Það er staðreynd, að hluti af innflutningnum er bundinn við vörukaupalöndin eins og áður. Þegar þetta er athugað, er alveg furðulegur allur sá hallelúja-frelsisboðskapur, sem fluttur er af talsmönnum stjórnarliðsins. En eitt er víst, stjórnin hefur tekið lán eða tryggt sér lán til að taka á móti yfirdrættinum, sem hún býst við að myndist við hina frjálsu verzlun sína. Er lán þetta sagt rúmlega 20 millj. dollara eða 800 millj. kr. íslenzkar. Hæstv. viðskmrh. sagði hér í þingræðu fyrir skömmu, að lán þetta hefði gert það mögulegt að gefa verzlunina frjálsa. Þetta hefði ekki verið fyrir hendi árið 1950 og því hefði sú gengisbreyting mistekizt. Og hæstv. ráðh. hefur sagt meira, hann hefur sagt: Ef þetta lán nægir ekki, verður að leita eftir viðbótarláni. - Þannig vill hæstv. viðskmrh. taka eyðslulán á eyðslulán ofan, meðan verið er að berja niður kaupgetuna í landinu, en það er annar þáttur þessa máls. Þó að hinn svonefndi Alþfl. geti haldið út á þá braut, er vandséð, hvernig hinn stjórnarflokkurinn, Sjálfstfl., getur varið slík vinnubrögð fyrir þjóðinni. Meðan vinstri stjórnin sat að völdum, sagði Sjálfstfl. öllum erlendum lántökum stríð á hendur. Hefur sennilega aldrei á þessari öld verið rekinn óþjóðhollari né ábyrgðarlausari stjórnarandstaða en Sjálfstfl. rak á árunum 1956–58, er hann hikaði ekki við að senda í sífellu út fréttaskeyti til erlendra blaða til ófrægingar íslenzku ríkisstjórninni, og þau voru siðan birt aftur í íslenzkri þýðingu sem álit útlendinga á íslenzku stjórnarfari. Öll þessi lán ríkisstj. voru svo kölluð mútur í sambandi við varnarliðið og sníkjur til þess að halda þjóðarbúskapnum uppi. Eru vinnubrögð þessi löngu kunn að endemum. Þá er einnig kunnugt það, sem annar hv. forvígismaður Sjálfstfl. sagði, að það yrði að finna önnur ráð til þess að koma ríkisstj. frá völdum en þau, að hún fengi ekki erlend lán. Og þessi ráð fundust. Alþfl. var boðið upp á ofur hátt fjall, og þar var honum sagt, að ef hann félli fram og tilbiði Sjálfstfl., þá skyldi Sjálfstfl. tryggja honum líf. Þetta var forsaga að kjördæmabreytingunni, og það, sem síðan hefur komið á eftir, staðfestir þetta eins rækilega og verið getur, því að allar þessar ráðstafanir eru fyrst og fremst hreinar og ómengaðar íhaldsráðstafanir og alveg óskiljanlegt, að flokkur, sem kennir sig við alþýðu landsins, geti staðið með þeim, eins og hann hefur gert að undanförnu. En um hvaða lán var að ræða hjá vínstri stjórninni, og hve há voru þau? Erlendar lántökur vinstri stjórnarinnar handa ríkinu, ýmsum stofnunum þess og lán með ríkisábyrgð voru að upphæð um 450 millj. kr., og þau voru notuð til eftirfarandi framkvæmda: Í Sogsvirkjunina, raforkusjóð, rafmagnsveitur ríkisins, í ræktunarsjóð, fiskveiðasjóð, sementsverksmiðju ríkisins, til kaupa á flökunarvélum, hafnargerðar á Akranesi, frystihúsa, Flugfélags Íslands, til kaupa á 12 skipum, til framkvæmda hjá Landssíma Íslands, og fleira mætti nefna af slíkum þýðingarmiklum framkvæmdum. Sömu mennirnir, sem ætla að ærast út af þessum 450 millj., sem allar gengu til framkvæmda, sem ýmist juku gjaldeyrisframleiðslu þjóðarinnar eða spöruðu gjaldeyri í stórum stíl, hrósa sér nú af því að hafa komizt yfir hér um bil helmingi hærri upphæð, ekki til framkvæmdalána, heldur til eyðslu í stuttan tíma, og lýsa því jafnframt yfir, - því að ég ætla, að hæstv. viðskmrh. túlki skoðanir allrar ríkisstj., - að dugi ekki þetta eyðslulán, verði að leita eftir öðru í viðbót og þannig verði síðan haldið áfram, eftir því sem þörf krefur. Hér er eyðslan og ráðleysið leitt til öndvegis. Einstaklingur eða fjölskylda í þessu þjóðfélagi, sem hagaði sér þannig að taka stöðugt lán fyrir daglegum þörfum og safna eyðslu- og vanskilaskuldum, mundi missa fjárræði sitt eftir nokkurn tíma. Á sama Hátt hljóta íslenzkir kjósendur að svipta núv. stjórn völdum, sem hún notar til að glata lánstrausti þjóðarinnar, safna stórfelldum eyðsluskuldum, en vanrækir flest aðkallandi framfaramál, sem þjóðin bíður eftir og þráir. Þjóð, sem sótt hefur fram til betri lífskjara og háð merkilega framfarabaráttu í meira en 30 ár, á nú að stöðva ferð sína. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er einn þátturinn af mörgum að því marki, sem hæstv. núv. ríkisstj. stefnir að. Hér er áreiðanlega mjög freklega komið aftan að kjósendum landsins. Hefðu stjórnarflokkarnir sagt þeim í haust það, sem nú er komið fram í dagsljósið og er að koma fram, þá eru litlar líkur fyrir því, að ráðherrastólarnir væru skipaðir eins og nú er. Þeir hafa setzt í stólana á alröngum forsendum. Alþfl. gekk þarna lengra en nokkur annar flokkur mun áður hafa gert. Hann sagði kjósendum, að meinsemd fjármálalífsins væri læknuð, fjárlög hefðu verið sett og útflutningssjóði tryggðar nægar tekjur og það þyrfti ekki að leggja á neina nýja skatta og engra nýrra tekna að afla. Óbreytt verðlag og óbreytt ástand, það var kjörorð þeirra. Og sem dæmi um hetjulega baráttu þeirrar stjórnar var á það bent, að menntmrh. hefði fallið frá hækkun á útvarpsgjaldinu, sem hann raunar, sá sami menntmrh., hafði sett á, að lyfsalar hefðu verið skornir niður við trog, að slátrið hefði verið selt á sama verði og árið áður o.s.frv., bændurnir hefðu verið stöðvaðir í auknum kröfum fyrir sínum verðlagsmálum, og þannig mundi verða haldið áfram, kjörorðið væri: óbreytt verðlag og óbreytt ástand, og við það mættu allir una og sætta sig vel. Margir héldu, að dýrtíðin hefði með þessum loforðum og þessum hreystiyrðum verið stöðvuð og núverandi stjórnarflokkar, þó einkum Alþfl., hefðu lagt töfrasprota sinn á efnahagslíf þjóðarinnar. Margir menn í kaupstöðum fóru að undirbúa íbúðarhúsabyggingar sínar fyrir næsta ár, tryggja sér lóðir, útvega teikningar og vinna önnur undirbúningsstörf. Þeir, sem höfðu auk þess í handbæru fé 50–60 þús. kr., þóttust einnig góðir og væntu þess að geta séð fokhelt hús sitt rísa upp haustið 1960. Þessar vonir hafa nú hrunið í rúst fyrir aðgerðir hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokka hennar. Alls staðar berast þær fréttir úr kaupstöðum og kauptúnum landsins, að menn hafi hætt við að taka lóðir þær, sem þeir voru búnir að fá úthlutað, þeir hætti við byggingarframkvæmdir sínar, þær dragist saman mjög mikið. Og það er víst svipað hlutfall þar og með pantanir bændanna á búvélum, en 85–88% allra bænda, sem pantað hafa dráttarvélar á þessu sumri, hafa afturkallað pantanir sínar, enda hafa litlar dráttarvélar hækkað úr 52 þús. upp í 87 þús. kr., og er það 65% hækkun. Maðurinn, sem í fyrra hafði sparað sér saman 50 þús. kr., á nú ef til vill aðeins fyrir hækkuninni. Það er sama og hann hefði byrjað í fyrra með tvær hendur tómar. Sá, sem fékk víxla, meðan byggingin var að verða lánhæf, þurfti í fyrra að greiða af þeim 7–8%, en þarf nú að greiða af þeim 11–12%. Sá, sem keypti sementstonnið í fyrra, þurfti að borga fyrir það 750 kr., en sá, sem kaupir sementstonnið í ár, þarf að borga 1153 kr. eða 55% hærra. Svipað er að segja um annað byggingarefni eða hækkun á því. Hækkunin á byggingarkostnaðinum er svo gífurleg, að stöðvun hlýtur að koma til hjá mörgum. Allt þetta verður til þess, að byggingarframkvæmdir einstaklinga, sem hafa takmörkuð fjárráð, dragast stórlega saman eða stöðvast með öllu. Þeir, sem hafa yfir peningunum að ráða, láta sig ekkert muna um það að halda áætlunum sínum, og einkum og sér í lagi, þegar allar fjárfestingarhömlur eru afnumdar, þá nota þessir menn vitanlega tækifærið að koma framkvæmdum sínum áfram. Ágætt dæmi um það er, að Seðlabankinn ætlar í sumar að byggja stórhýsi upp á margar hæðir á Laugavegi 7 hér í Reykjavík, og þeir, sem aka um Suðurlandsbraut, sjá, að þar eru margar stórbyggingar í smíðum á ýmsu stigi, og vafalaust munu þær halda áfram. Þetta eru yfirleitt verzlunar- og skrifstofuhús. Það eru peningamennirnir, sem nú byggja, og það eru þeir einu, sem geta byggt og verða enn ríkari en áður, og eina till., sem hv. fjhn. gerði við þetta frv., var á þá lund að afnema lög frá 1957 um afnot íbúðarhúsnæðis. í kjölfar þessarar byltingar skal mönnum, sem eiga íbúðarhúsnæði núna, heimilt að breyta því í verzlunarhúsnæði, skrifstofuhúsnæði og taka það yfirleitt til hverra nota sem þeim sýnist. Það er athyglisvert, að þetta var það eina, sem hv. fjhn. Nd. sá að bæta þurfti við frv. það, sem hér liggur fyrir. Þessi verður þróunin í fjárfestingarmálunum, ef áætlun hæstv. ríkisstj. kemst óhindruð í framkvæmd og héldur velli um sinn. Um þessa breyt. sagði hæstv. viðskmrh. . orðrétt - eða svo til orðrétt - hér í umr. s.l. mánudagskvöld: Stefna ríkisstj, hefur áhrif í heilbrigða átt. Fjárfestingin í landinu er miklu heilbrigðari eftir breytinguna. - Mig undrar, að maður, sem talar fyrir flokk, sem kennir sig við alþýðu þessa lands, skuli leyfa sér að viðhafa slík ummæli, kalla það stefnt í heilbrigða átt, að allur almenningur verður neyddur til að hætta við áform sín um byggingarframkvæmdir, en þeir einir, sem hafa komizt yfir peninga í gegnum ýmiss konar viðskipti, eru nánast löggiltir eigendur allra nýbygginga í þessu landi, eins og nú horfir. Þeir eiga að byggja íbúðirnar og leigja síðan þeim fyrir okurleigu, sem nú verða að hætta við byggingar sínar, það húsnæði, sem þarf ekki fyrir skrifstofur og verzlun. Einnig þetta er öfugt við þróun undanfarinna áratuga, sem stuðlaði að því, að sem flestar fjölskyldur ættu sjálfar húsnæði fyrir sig. Þetta er einn árangurinn af „bættum lífskjörum almennings“. Þó er versti þáttur þessa máls eftir, og hann er sá, að þeir, sem þegar eru búnir að byggja íbúðarhús eða hafa verið að byggja á undanförnum árum og skulda vitanlega allháar upphæðir, verða nú margir hverjir að borga 11% vexti af öllum sínum íbúðarlánum. Mun þetta vera mjög algengt í flestum kaupstöðum og kauptúnum landsins, og ástæðan er ofur elnföld. Hún er sú, að lán frá húsnæðismálastjórninni hafa ekki náð eins langt og þurft hefði að vera og afgreiðsla þeirra hefur líka gengið nokkuð seint. Aftur á móti hafa allstöndugir sparisjóðir gripið inn í þessa lánastarfsemi og lánað húsbyggjendum sams konar lán og þeir fengju hjá húsnæðismálastjórninni. Menn hafa þess vegna á undanförnum árum hugsað um það eitt, að fyrstu peningar væru beztir, og tekið lán í sparisjóðunum, í góðri trú, að þau væru ekki dýrari en lánin frá húsnæðismálastofnun ríkisins og kæmu miklu fyrr. Þannig fengu margir menn lán allt upp. í 70 þús. eða kannske meira á undanförnum. árum víðs vegar í kaupstöðum landsins. En þegar þeir nú eftir aðgerðir hæstv. ríkisstj. fara að borga vexti af lánum sínum fyrir næsta ár, þá verður ekki krafið um 7%, eins og þeir héldu að þeir ættu að borga, heldur eru þeir krafðir um 11% af lánum sinum, og þetta er eðlilegt, vegna þess að allt fé sparisjóðanna er innstæðufé, sem sparisjóðirnir nú verða að greiða 9% og 10% af og þess vegna er þeim ógerlegt annað en innheimta 11% af þessum lánum, ef fjárhagur þeirra á að geta haldið velli. Þetta er mjög alvarlegt atriði og kannske það alvarlegasta, að þannig sé ráðizt aftan að þeim mönnum, sem þegar eru búnir að koma framkvæmdum sínum áfram. Það er vont að stöðva menn, áður en byrjað er, en það er enn þá verra, að þeir skuli fá slíkan rýting í bakið, þegar þeir eru fluttir inn í íbúðir sínar. Ég býst ekki við því, að hæstv. ríkisstj. hafi tekið þetta atriði með, þegar hún reiknar út kostnað hjá hinni svonefndu vísitölufjölskyldu. Trúi hæstv. ríkisstj. á það, að frv. þetta geti breytt einhverju frá því, sem verið hefur, er það ekki aukið frelsi, heldur ófrelsi og skipulagsleysi. Og þá er það fyrsta; að gífurlegt eyðslulán myndast erlendis, sem lítil von er til að hægt verði að greiða á næstunni, og eykur þá ófrelsi þjóðarinnar og bindur hana á skuldaklafa erlendis. Í öðru lagi, að þar sem álagning er mest á ónauðsynlegri vöru, er hætt við því, að hún sitji í fyrirrúmi og skortur nauðsynjavöru geti orðið, ef ekkert eftirlit er haft með innflutningnum. Og í þriðja lagi, horfur á sölu á ýmsum framleiðsluvörum núna eru ekki hvetjandi til aukins frelsis, t.d. verðlag á síldarlýsi og síldar- og fiskimjöli o.s.frv. Það er talið t.d., að hið mikla framboð á fiskimjöll í Perú hafi þau áhrif fyrir Íslendinga, að þeir tapi um 150 millj. kr. í lækkuðu útflutningsverði bara á þessari einu vörutegund. Í fjórða lagi, það er með öllu rangt að viðhalda 1% leyfisgjaldi, eftir að búið er að leggja innflutningsskrifstofuna niður. Bankarnir taka sína „próvisjón“, og það er óeðlilegt að halda upp verðlagseftirliti með slíkum tekjum, því að 1% leyfisgjald er lagt á svo margt, sem verðlagseftirliti er óviðkomandi, t.d. námskostnað, sjúkrakostnað, afborganir og vexti af erlendum lánum, ferðakostnað og margt fleira, sem er verðlagseftirliti gersamlega óviðkomandi. Væri sýnu nær að leggja hæfilegt gjald á verðlagsútreikninga þá, sem eftirlitíð samþykkir eða verður að samþykkja samkv. lögum um það. Þá hljóta þessar ráðstafanir einnig að minnka mjög rekstrarfé og þrengja þannig að öllum viðskiptum og framförum í landinu. Í sambandi við það atriði sagði hæstv. viðskmrh. á mánudagskvöldið, að meginregla ríkisstj. væri mjög einföld og hún væri í stuttu máli þessi að efni til: að lána út sparifé bankanna og ekkert meira. Það er kjarninn í bankapólitíkinni. Atvinnulífið í heild þarf ekki á meira lánsfé að halda, og þau atvinnúfyrirtæki, sem fylgdu ekki slíkri bankapólitík, mættu fara á hausinn. Sumt af þessu endurtók hæstv. viðskmrh. hér í almennum umr. í Sþ. í gær. Ég verð nú að segja um þessi ummæli, að það er nokkuð annað teoría eða raunveruleiki. Þeir, sem eitthvað þekkja til atvinnurekstrar, vita vel, að það skiptast á skin og skúrir, og jafnvel á einu ári getur komið velgengnismánuður og miklir erfiðleikamánuðir. Menn, sem reka frystihús, og menn, sem reka báta, vita vel, að það þarf oft miklu meiri lán, þegar illa gengur, meira en afurðirnar segja til um, og er stytzt að minnast þess, að í fyrravetur á vertíðinni t.d. var byrjað yfirleitt að gera út hér við Faxaflóa um áramótin, en vertíðin gekk mjög illa í janúar, febrúar og fram eftir marz. Aflinn, sem kom á land, var tiltölulega lítill, og hefði lánið þá verið skorið nákvæmlega við aflann, hefði það auðveldlega getað leitt til þess, að allur atvinnurekstur hefði stöðvazt á miðri vertíðinni. Síðan kom hrotan í aprílmánuði, og þá lagaðist þetta mjög. Nei, ég held, að það sé alveg óframkvæmanlegt að binda nákvæmlega við sparifjárinnstæður útlán til margvíslegra atvinnutækja, því að það gæti orðið til þess, að þau stöðvuðust, - og hvað tekur þá við? Þá tekur það við, sem allir vita, atvinnuleysi og skortur, og ég tel víst, að hæstv. ráðh. óski ekki eftir slíkum afleiðingum af þessum ráðstöfunum. Ríkisstj., sagði sami ráðh., mun ekki taka upp neinar uppbætur í neinu formi, og hún ætlar engin afskipti að hafa af kaupdeilum. Það var upplýst hér í hv. Alþ. í gær, að ríkisstj. er þegar farin að úthluta uppbótum, að vísu heita það uppbætur fyrir s.l. ár, 22 aurar á hvert kg af veiddum fiski á togurum, allt upp í 850 þús. kr. á skip. En það var minnzt á það líka, að það mætti réttlæta þetta m.a. vegna þess, að 5% af öllum útflutningnum kæmu aftur í sérstakan sjóð og væri þetta þess vegna ekki svo fráleit aðferð. Ég er ákaflega hræddur um, að ef atvinnulífinu gengur illa vegna ráðstafana ríkisstj. eða af öðrum ástæðum, komist ríkisstj. ekki hjá því að láta þessi mál að einhverju til sín taka. Þess vegna er ég hræddur um það, að þetta séu hreystiyrði, sem eigi eftir að breytast af reynslu næstu mánaða og næstu ára. Ég held, að það hefði verið vissast fyrir hæstv. viðskmrh. og stjórnarliðið að samþykkja dagskrá þá, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. flutti. Gæti verið hyggilegt að láta íhuga þessi mál, á meðan séð verður, hvernig öðrum þáttum efnahagstillagna ríkisstj. reiðir af, því að undirstaða þeirra er ekki alls staðar sem traustust.



Herra forseti. Ég sé, að hæstv. viðskmrh. er enn þá ekki mættur, og af því að ég mun nú koma að því, sem hann hefur sagt, þætti mér vænt um, ef það væri komið skilaboðum til hans, hvort hann gæti verið við. 
             Það eru tveir höfuðþættir, sem segja má að komi fram í stefnu hæstv. ríkisstj. Önnur höfuðstefnan er greinilega sú að grafa undan efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar og atvinnuöryggi almennings, og þetta frv, er höfuðþátturinn í þeirri stefnu, með því að grafa undan þeim samböndum, sem skapazt hafa við þann sósíalistíska heimsmarkað. Hinn þátturinn í stefnu hæstv. ríkisstj., sem hæst ber við hliðina á þessum, er að koma á alræði peningavaldsins í landinu á kostnað verkamanna og annarra launþega og bænda, m.ö.o.: það er að koma á efnahagslegu alræði auðmannastéttarinnar, svo að segja með lögskipaðri fátækt og skorti. Gengislækkunarfrv. og það, sem gert var í sambandi við það viðvíkjandi bankamálunum og öðru slíku, var höfuðatriðið í þeirri stefnu, og þetta frv. fer raunverulega aðeins að litlu leyti inn á það, þó að afleiðingarnar að vísu af því svokallaða frelsi, sem eigi að innleiða í viðskiptamálunum, séu líka nokkur þáttur í þeirri stefnu. Viðvíkjandi því, sem ég taldi fyrr sem höfuðatriði, sem gerir okkur í Alþb, svo andstæða stefnu núv. ríkisstj., því að grafa undan efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar og sérstaklega því atvinnuöryggi almennings, sem skapazt hefur með samböndunum við sósíalistísku markaðina, þá hafa nú komið fram, bæði af hálfu hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh., nokkrar yfirlýsingar í þeim málum, þar sem tekið er fram, að það sé ekki vilji þessara hæstv. ráðherra að stefna að því að draga úr þeim viðskiptum. Hæstv. forsrh., sem annars hefur tekið lítinn þátt í þessum umræðum, kom hér alveg sérstaklega til þess að gefa slíka yfirlýsingu, til þess að menn skyldu ekki halda, að hæstv, viðskmrh. væri einn um þá stefnu, og ég lét hæstv. forsrh. vita það í morgun, að ég mundi koma nokkuð aftur inn á hans ræðu, og óskaði eftir, að hann væri við, en hann gat því miður ekki orðið við því. En þessar yfirlýsingar, sem fram hafa komið, sýna, að ríkisstj. leggur nokkurt kapp á að láta líta svo út sem hún vilji viðhalda þessum viðskiptum, og þessar umræður hafa orðið svo miklar, sérstaklega við 2. umr. þessa máls, sökum þess að ég hef haldið því fram, að eðlileg, rökrétt afleiðing af þeirri stefnu, sem upp er tekin með þessu frv., sé að draga úr þessum viðskiptum, og ég hef enn þá ekki getað fengið þá hæstv. ráðherra, sem hér hafa talað, til þess annars vegar að hnekkja þeim rökum mínum eða þá að fallast á þau, þannig að ég verð enn að reyna að sýna þessum hæstv. ráðherrum fram á, að svo framarlega sem þeir meina það, sem þeir lýsa yfir, þá vita þeir ekki, hvað þeir eru að gera, og svo framarlega sem hugur hins vegar fylgir máli hjá þeim og þeir geta ekki hnekkt mínum rökum, þá eiga þeir að stöðva þetta frv. Ég skal nú taka eitt atriði enn þá sem rök fyrir mínu máli. Þegar fjárlögin voru rædd og innflutningsáætlun var lögð fyrir um innflutning þeirra vörutegunda, sem ríkið fengi sína tolla af, þá kom í ljós, að það var gengið út frá því að minnka innflutninginn í kringum 200 millj. eða í kringum 20%. Það er alveg eðlileg afleiðing af slíku, að svo og svo mikið af þessum minnkuðu viðskiptum eða minnkaða innflutningnum um 20% af því, sem var 1959, það hlýtur að koma niður á viðskiptunum við þau sósíalistísku lönd, þannig að beinlínis með sjálfri þeirri stefnu, sem ríkisstj. tekur upp, sem hún kallar að skapa hagstæðari viðskiptajöfnuð, safna gjaldeyrissjóði erlendis, minnka innflutninginn frá öðrum löndum, þá verður alveg eðlilega ein afleiðingin af því, að þessi viðskipti við sósíalistísku löndin hljóta að minnka. 20% minnkun innflutnings fer ekki fram hjá þeim, ekki sízt þegar þessi 20% minnkun er að miklu leyti knúin fram á þann hátt að draga úr kaupgetu almennings sem þessu svarar. Ef við höfum ætlað að minnka um 20% innflutninginn til Íslands, en ætlað að bæta okkar aðstöðu hvað snertir frjálsan gjaldeyri og ætlað að tryggja hins vegar okkar austurviðskipti, þá er það alveg gefið mál, að eina ráðið, sem við gátum haft, var að halda ströngum innflutningshöftum eða hvað sem við viljum kalla það, hvað snertir allar þær vörutegundir, sem hugsanlegt var að við vildum hafa viðskipti með austur á bóginn, ekki sízt til innflutnings, og um leið, þar sem sá neikvæði viðskiptajöfnuður, sem við höfum síðasta ár upp á 500 millj. kr., sem sé verzlunarjöfnuðurinn, er fyrst og fremst við frjálsu gjaldeyrislöndin, þá hefði legið fyrir okkur að taka upp enn þá strangari viðskiptahömlur við þau en aðra, Vestur-Þýzkaland, England og Bandaríkin. Aðeins á viðskiptum við þau, með því að gera þau að jafnvirðisviðskiptum, gátum við bætt okkar viðskipti í frjálsum gjaldeyri um 200 millj. kr., því að það eru um 200 millj, kr. neikvæð viðskipti við þessi þrjú lönd. Ef við ætlum að ná þeim tilgangi hæstv. ríkisstj. að skapa gjaldeyrissjóð í frjálsum gjaldeyri, en halda austurviðskiptunum, verðum við að taka upp skarpari höft en áður, bæði austur á bóginn og vestur á bóginn, og draga úr innkaupunum frá Englandi, Vestur-Þýzkalandi og Bandaríkjunum, en auka og leggja enn meira kapp á söluna þangað, vinna betur að henni. Þannig er hugsanlegt að skapa jákvæðan viðskiptajöfnuð við þessi lönd. Aftur á móti þær ráðstafanir, sem gerðar eru með þessu frv., ganga í þveröfuga átt. Þær sleppa svo að segja alveg verzlunarhöftunum við frjálsu gjaldeyrislöndin og draga úr viðskiptunum við sósíalistísku löndin, beinlínis um 13%, sem þegar er viðurkennt, eða um 28% hvað snertir önnur lönd en Sovétríkin, og verða svo vegna þeirra óbeinu áhrifa, sem minnkandi fjárfesting og minnkandi neyzla hefur, til þess að draga enn þá meira úr því en það. Þess vegna vil ég segja það, að þegar hæstv. forsrh. gefur hér yfirlýsingar, þar sem hann kemur með og hans stjórnarblöð síðan slá því allmikið upp, að vilji ríkisstj. sé svo mikill að viðhalda þessum viðskiptum, að svo framarlega sem þau minnki, þá séu það einhverjar annarlegar ástæður, sem þar séu að verki, þetta er ósæmileg aðdróttun af hálfu hæstv. forsrh. og hans blaða. Hann hefur sjálfur ekki tekið þátt í þessum umræðum hérna og ekki hlustað á þau rök og ekki reynt að svara þeim rökum, sem ég hef hér flutt fram viðvíkjandi þessum málum, og það hefur ekki heldur af hæstv. viðskmrh. verið hægt að hnekkja þeim. Ég vil þess vegna enn einu sinni leggja áherzlu á það, að svo framarlega sem hugur fylgir máli hjá þessum tveimur ráðherrum, sem þarna hafa talað, og út frá þeirra sjónarmiði eru það góð áform, er þeir vilja viðhalda þessum viðskiptum, sem fyrir þeim vaka, þá vil ég minna þá á það gamla orðtak, að vegurinn til vítis er lagður góðum áformum, sem aldrei eru framkvæmd. Það eru þess vegna síðustu forvöð fyrir þá úr hæstv. ríkisstj., sem hefðu vilja á því að viðhalda þessum viðskiptum, að stinga við fæti, áður en þetta, sem nú er verið að stefna að, að gefa þessi viðskipti frjáls, er gert. Hér hafa ekki verið flutt fram nein rök fyrir því, að við hefðum einhverja möguleika á auknum viðskiptum í þeim vestrænu löndum, ekkert nema almennar vonir, og ekkert, sem hefur gert líklegt, að við gætum aukið þau viðskipti árin 1960 eða 1961, að það væri að einhverju leyti betra en var á árunum 1958 eða 1959. En ég hef enga ástæðu til þess að ætla, að okkar útflytjendur hafi ekki alltaf unnið eins vel að því og þeir hafa getað að auka markað fyrir sínar útflutningsvörur í þeim frjálsu gjaldeyrislöndum, svo miklu meiri áhuga hafa þeir haft á viðskiptunum við þau lönd en við austursvæðið, þannig að það virðist síður en svo vera þar nokkur breyting á, ef það væri ekki bara þvert á móti öfugt, vegna þess að það eru þó að myndast nú tvö fríverzlunarbandalög í Vestur-Evrópu, sem voru ekki til áður og að öllum líkindum skapa nokkrar hömlur og auka erfiðleika á viðskiptum við þau lönd. Og ég hef heyrt það alveg greinilega á þeim umræðum, sem hér hafa farið fram, að vísu hjá ýmsum öðrum stjórnarsinnum en hæstv. ráðherra fyrst og fremst, að þetta frv. og það, sem stefnt er að með því, sé raunverulega aðeins fyrsta stóra skrefið í átt til beinnar innlimunar og beinnar þátttöku í fríverzlunarsvæði, kannske sexveldanna, kannske, ef það yrði sameinað í eitt, í fríverzlunarsvæði Vestur-Evrópu sem heildar. Hæstv. viðskmrh. kom inn á það, að innflutningurinn frá sósíalistísku löndunum væri einmitt vandinn, sem ríkisstj. ætti við að stríða, og mér finnst hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðið ekki gera sér ljóst, í hverju þessu vandi liggur. Hann liggur í fyrsta lagi í því, að þessi lönd gera um alla sína framleiðslu og þar með líka um sinn útflutning fyrirætlanir alllangt fram í tímann. Þetta þýðir það fyrir okkur, að ef við erum að hugsa um innflutning frá þessum löndum, þá þurfum við að gera líka okkar áætlanir langt fram í tímann. Þegar hæstv, viðskmrh. bendir á eitt atriði núna, - mig minnir, að það hafi verið viðvíkjandi timbrinu, þá segir hann, að það hafi verið dálítið erfitt að fá þennan innflutning t.d. frá Sovétríkjunum á öllum þeim sviðum, sem við vildum. Eins og ég benti á áður í mínum ræðum, eru þetta lönd, sem gera mörg ár fram í tímann sínar ákvarðanir, vegna þess að þau eru ekki að framleiða fyrir markaði, heldur fyrir áætlunarbúskap. Við getum því aðeins tryggt okkur innflutninginn frá þessum löndum, sérstaklega á þeim vörum, sem mest eru eftirsóttar og við oft leggjum mest upp úr, að við gætum þess að laga okkar eigin innflutning að þessu, hugsum fram í tímann, komum ekki á síðasta augnabliki og segjum: Nú vantar okkur þetta og þetta og þetta byggingarefni í sumar. Nú þurfum við endilega að fá það. - Þá eru þau búin að gera ráðstafanir kannske fram í tímann, ekki bara um það ár, heldur jafnvel næsta. Eðli þeirra viðskiptahátta er þetta, og til þess að geta haft viðskipti við þau þurfum við hvað þetta snertir að semja okkur að þeirra háttum. Það getur að vísu gilt annað um ýmislegt smærra, sem þarna er um að ræða. Það getur gilt eitthvað annað kannske um eina eða tvær vélar af einhverri tegund eða eitthvað þess háttar. En þegar um er að ræða vörur, sem er eitthvert verulegt magn af, ég tala nú ekki um, sem eru sérstaklega samkeppnishæfar og eftirsóttar, þá verðum við að gæta þess að taka tillit til þeirra hátta, sem þeir hafa á sínum búskap. Í öðru lagi, til þess að ná innflutningnum frá þessum löndum, sem við þurfum, þurfa innflytjendurnir á Íslandi að vinna að því að afla sér þessara vara. Þeir þurfa að kanna markaði í þeim löndum, hvað til sé, hvar þau muni vera samkeppnishæfust með sína framleiðslu, á hvaða sviðum viðskiptin við þessi lönd væru heppilegust fyrir okkur. Þetta hefur verið gert að hverfandi litlu leyti. Áhugi okkar, t.d. heildsala hér á Íslandi, sem hafa meginið af þessum innflutningi, hefur alltaf í ríkum mæli fyrst og fremst verið sá að afla viðskiptanna frá vesturlöndunum, m.a. vegna þeirra sérstöku sambanda, sem þeir hafa þar, í sambandi við frjálsa gjaldeyrinn, sem ég hef oft komið að áður. Gerir nú ríkisstj., sem segist vilja viðhalda þessum viðskiptum, eitthvað til þess að ýta undir okkar eigin heildsala hér heima og aðra slíka innflytjendur um að auka viðskiptin við þessi lönd? Nei, þvert á móti. Ríkisstj. segir með þessu frv. við heildsalana og við innflytjendurna: Þið getið fengið allar þær vörur svo að segja, sem þið viljið, frá Vestur-Evrópulöndunum. 60% af innflutningnum til Íslands er frjáls, og ef þið getið fengið greiðslufrest, ef þíð getið útvegað ykkur lán erlendis til þriggja eða sex mánaða, þá megið þið jafnvel nota það líka. M.ö.o.: ríkisstj. gerir beinlínis ráðstafanir hvað snertir 60% af innflutningnum til þess, að okkar heildsalar fylli búðirnar hér af þessum vörum, jafnvel sem lánsvörum, í staðinn fyrir að reyna að skapa áhuga hjá þessum mönnum á að reyna að finna út vörur þar austur frá, sem heppilegt væri fyrir landið að flytja inn. Og ég mun síðar koma að því, hvað þetta hefur raunverulega þýtt fyrir okkur. En ég vil aðeins taka þetta fram sérstaklega út af yfirlýsingu hæstv. forsrh. um annarlegar ástæður og annað slíkt: Í þeim miklu umr., sem nú hafa farið fram um þetta mál, stendur ríkisstj. uppi svo rökþrota, að þó að hún gefi fallegar yfirlýsingar um, að hún vilji vel þessum viðskiptum, þá er hennar stefna að brjóta þau niður, þá er afleiðing af hennar stefnu sú að brjóta þau niður. Það þýðir ekki að koma á eftir og segja við Sovétríkin eða slík ríki, að þau vildu ekki kaupa af okkur, eða segja: það var ekki hægt að kaupa þaðan, eða segja: þau vildu ekki keppa, eða eitthvað annað slíkt. Spurningin, sem þarna er, er sú, hvort íslenzk ríkisstj. vill skipuleggja viðskipti við þessi lönd eða ekki. Þessi lönd hafa skipulagðan þjóðarbúskap, og við getum ekki náð eins gífurlega miklu og við höfum aflað okkur þar af mörkuðum og af innflutningi þaðan nema með því að skipuleggja okkar eigin utanríkisverzlun þannig, að við getum hagnýtt okkur þetta. Ég veit, að hjá sumum í stjórnarliðinu, sem eru harðvítugastir í þessum efnum, er um vítaverðan ásetning að ræða, þann ásetning að brjóta niður þessi viðskipti, og að hjá voldugum aðilum á vesturlöndum er þessi ásetningur líka fyrir hendi. Hann kom kannske allra greinilegast fram upphaflega, þegar við gengum í Marshallstofnunina, í öllum þeim yfirlýsingum, sem þá komu fram um, hve hættuleg viðskiptin austur á bóginn væru. Hins vegar hjá þeim, sem standa með þessu frv., gefa yfirlýsingar um, að þeir vilji viðhalda þessum viðskiptum, er um vítavert gáleysi að ræða eða ótrúlega blindni, og það dugir ekki að skýla sér á bak við það, sem þeir kalla annarlegar ástæður, á eftír, ef þeir með þessari stefnu sinni verða til þess að brjóta þetta niður. Ég vil minna á það, að einmitt innflutningsskrifstofan hefur með sínu starfi á undanförnum árum alveg sérstaklega hjálpað til þess, með þeirri sérþekkingu, sem þeir menn hafa haft, sem þar hafa starfað, á viðskiptamöguleikum Íslands, að byggja upp og viðhalda þessum viðskiptum. Og þegar henni er sundrað núna og þegar þeir menn eiga að taka við, sem stjórna Seðlabankanum og jafnvel í viðskmrn., þegar þeir eiga að fara að taka við og þar á meðal þeir menn, sem mest hafa gengið fram fyrir skjöldu, ráðuneytisstjórinn í viðskmrn., aðalbankastjórinn í Seðlabankanum, í því að berjast fyrir því, sem þeir telja svo að segja einvörðungu frjáls- viðskipti svokölluð, þá er alveg greinilegt, hvert stefnt er með þessu. Þeir menn í ríkisstj., sem vilja viðhalda þessum viðskiptum, ættu, áður en það er orðið um seinan, að sjá sig um hönd með, hvað þeir eru nú að gera. Hæstv. viðskmrh. kom í sinni svarræðu við 2. umr. þessa máls inn á það, að við mættum ekki tala allt of ljótt, Alþýðubandalagsmenn; um OEEC, það væri hugsanlegt, að Sovétríkin gengju í það bráðlega. Ég skal minna hann á, að Sovétríkin voru líka fyrir ári eða tveim að bjóðast til þess að ganga í Atlantshafsbandalagið. Ég er ákaflega hræddur um, að við höldum áfram að vera miður góðir í garð Atlantshafsbandalagsins. Hitt er annað mál, að ég býst við, að bæði OEEC og Atlantshafsbandalagið mundu breytast allmikið hvað innihald snertir, ekki bara frá sjónarmiði okkar, þessara voðalegu komma, heldur alveg sérstaklega frá sjónarmiði Ameríkana og þeirra, sem nú hafa mótað OEEC og Atlantshafsbandalagið, svo framarlega sem þau færu í það. Og hvort OEEC yrði eftir það aðalfrumkvöðull frjálsra viðskipta í veröldinni, eftir að Sovétríkin væru komin þar inn í, það vildi ég ofur lítið efast um a.m.k. um það OEEC, þá Efnahagsstofnun Evrópu, sem verið hefur til fram að þessu, held ég, að við getum haft alveg sömu skoðanir sem við höfum haft fram að þessu, hvaða myndbreytingum, sem hún ætti eftir að taka í framtíðinni. Þá lýsti hæstv. viðskmrh. því yfir, að það væri ákveðin bankapólitík ríkisstj., að það yrðu aðeins veitt lán sem samsvaraði aukningu sparifjár. Ég hef oft komið inn á það, og ég skal koma inn á það einu sinni enn þá, að ég álit þetta alveg óhugsandi stefnu fyrir Ísland, og ég vil einungis beina einni spurningu til hæstv. viðskmrh, í þessu sambandi: Ef á að takmarka veitingu lánsfjár við sparifjáraukningu og við skulum segja, að það kæmi Hvalfjarðarsíld, eins og hér um árið, 1948, Hvalfjörðurinn yrði fullur af síld og við gætum haldið áfram að moka þar upp, og við skulum segja, að okkur tækist að útvega markaði fyrir allt saman, sem ég býst nú ekki við að hæstv. ríkisstj. mundi gera, hún léti náttúrlega síldina synda þar í Hvalfirði og eiga sig, - en við skulum nú segja, að það væri ekki hægt fyrir hana að komast hjá því að játa, að það væri hægt að fá markaði fyrir hana, þá er náttúrlega alveg gefið, að sparifjáraukning á Íslandi stendur ekki í neinu sambandi við það, hvort við getum haft Hvalfjörðinn fullan af síld í nokkra mánuði og mokað þar upp svo að skiptir kannske hundraða milljóna króna verðmæti. Þessu yrði ekki mokað upp, svo framarlega sem bankarnir ykju ekki útlán sín til þeirra, sem eru að framkvæma söltunina eða bræðsluna eða hvað sem gert er við síldina, frystinguna og annað slíkt. Og ætti þá að fara að takmarka þessa lánafúlgu við það, að þegar sparifjáraukningin væri uppurin, þá væri hætt að lána, jafnvel þótt hægt væri að útvega gjaldeyri fyrir síldina, en kæmi náttúrlega ekki strax, af því að þetta mundi liggja nokkuð lengi áður? Það er alveg óhugsandi fyrir þjóð, sem byggir á fiskveiðum, eins og okkur, að ætla að framkvæma pólitík, sem stóriðjuþjóðir geta lagt til grundvallar hjá sér, alveg óhugsandi, og það væri glæpur gagnvart þeim möguleikum, sem við hefðum, að gera slíkt. Og ég býst við, að hæstv. viðskmrh. geti ekki lýst yfir öðru en því, að ef eitthvað svona kæmi fyrir, að eitthvað slíkt bærist upp í hendurnar á okkur, þá hlyti að verða að gefa undanþágu frá slíku, m.ö.o.: sú bankapólitík, sem talað er um að móta nú í þessum stranga engilsaxneska skilningi, eigi ekki við á Íslandi. Þá gaf hæstv. viðskmrh. það svar við fsp. minni viðvíkjandi afskiptum af kaupdeilum og hvort gengið yrði lækkað, svo framarlega sem kaup væri hækkað, ég held orðrétt, að ríkisstj. mundi engin afskipti hafa af kaupdeilum, er verða kynnu, m.ö.o.: ef kapítalistarnir vildu hækka kaupið, yrðu þeir að borga það, það yrðu engar verðhækkanir vegna kauphækkana. Gengið yrði ekki fellt, þótt kaupið hækkaði. Nú skulum við segja, að það verði vinnudeilur milli verkamanna og atvinnurekenda og hvorki gangi né reki í slíku. Heldur þá virkilega hæstv. ríkisstj.; að henni eða nokkurri annarri ríkisstj. á Íslandi héldist það uppi að láta atvinnulíf á Íslandi stöðvast án þess að skipta sér nokkurn skapaðan hlut af slíku? Heldur hæstv. viðskmrh., að ríkisbankarnir, sem hafa lánað atvinnurekendunum hér á Íslandi, birgt þá áð fé, - ég held, að 90% af öllum þeim, sem gera út hér á Íslandi, verði að fá lán hjá ríkisbönkunum, áður en þeir fara að byrja útgerð, - heldur hæstv. viðskmrh., að það sé mögulegt fyrir ríkisstj. og bankana að horfa á það, að atvinnulífið stöðvist, án þess að skipta sér af því, og að þjóðin mundi yfirleitt þola mánuðinum lengur nokkra ríkisstj., sem sæti þannig og gerði ekki neitt? Það hefur verið skoðun manna nú í meira en 20 ár og raunar lengur á Íslandi, að ríkisstj. væri fyrst og fremst kosin til þess að stjórna þjóðarbúskapnum. Og sá hugsunarháttur er ekki horfinn, og hann hverfur ekki fyrst um sinn, m.a. vegna þess, að það er óhugsandi að ætla að stjórna, ætla að reka þjóðarbúskapinn á Íslandi nema með svo margfalt meiri afskiptum ríkis og ríkisbanka en nokkur önnur þjóð í þeim kapítalistíska heimi hefur, að fólk sættir sig ekki við það, að ein ríkisstj. allt í einu leggi hendur í skaut og komi hvergi nærri slíku. Ég held þess vegna, að slíkar yfirlýsingar, þótt þær séu út af fyrir sig merkilegar, mundu ekki standast raunveruleikann, þegar farið yrði að reyna á þær. Þá talaði hæstv. viðskmrh. um, að það væri þrenns konar aðstaða, sem hann áliti að gæti leyft út frá hans sjónarmiði eðlilegar kauphækkanir. Í fyrsta lagi nefndi hann, ef viðskiptakjör breyttust þjóðinni í hag. Nú hefur það gerzt t.d., ef ég veit rétt, að t.d. olíuverðið til Íslands frá Sovétríkjunum hefur lækkað. Ég held, að það hafi líka gerzt, að jafnvel eitthvað af fisktegundunum hafi hækkað, þannig að viðskiptakjör á vissum sviðum hafi batnað. Í hvert skipti, sem slíkt gerðist, ætti sem sé að skapast möguleiki fyrir því, að kaup mætti hækka á Íslandi. Svo hefur það hins vegar gerzt, að fiskimjöl hefur fallið í verði eða verið fellt í verði. Fiskimjölsbirgðir, sem voru seljanlegar í fyrra á sæmilegu verði, t.d. til Tékkóslóvakíu fyrir tæpu ári eða í fyrrasumar, voru ekki seldar, en eru nú seldar á miklu lægra verði á þeim svokallaða frjálsa markaði. Þessi atriði hafa oft komið fyrir okkur áður, í gamla daga líka, meðan hér var frjálst fyrir 1927 um öll viðskipti. Ætlast hæstv. ríkisstj. til þess, að verkalýður á Íslandi, að launþegar á Íslandi eigi að taka tillit til þessara sveiflna, þegar þeir fá engu að ráða um það sjálfir, hvert hlutirnir eru seldir, og þeirra fulltrúar geta máske sýnt fram á, að það hafi verið hægt að selja fyrir svona og svona gott verð, en þeir fésýslumenn, sem þarna hafi ráðið, hafi hindrað það og hafi þannig valdið stórkostlegri verðlækkun? Nei, það er ekki hægt að ætlast til þess, að verkamenn og launþegar á Íslandi sætti sig við að eiga að borga svo að segja út í hönd í launalækkunum það, sem braskararnir á Íslandi valda með skorti á forsjálni í sinni verzlunarpólitík. Svo framarlega sem þetta ætti að gilda og verkalýðssamtökin ættu að taka eitthvert tillit til slíks, þá yrðu verkalýðssamtökin að sínu leyti að ráða um samningana, um viðskiptakjörin, um sölurnar, um innkaupin, jafnmiklu og kapítalistarnir á Íslandi. Öðruvísi er ekki hægt að ætlast til þess, að verkalýðurinn taki tillit til þessa. Í öðru lagi minntist þá hæstv. viðskmrh, á kjarabætur, ef framleiðsla eykst. Nú hefur framleiðslan aukizt stórkostlega á Íslandi á síðustu 12 árum. Verkalýðurinn hefur ekki fengið hækkað kaup. Það þýðir m.ö.o., að verkalýðurinn ætti kröfu á því í dag, að kaup væri hækkað og það allríflega nú þegar. En hvað er það, sem hefur gert það að verkum, að þótt framleiðslan hafi aukizt, þá hefur verkalýðurinn ekki fengið hækkun? Það hefur verið tvennt: Annars vegar hefur verið sett af stað af hálfu yfirstéttarinnar í þjóðfélaginu svikamylla verðbólgunnar til þess að snuða verkamenn jafnóðum um þær kauphækkanir, sem þeir hafa knúið fram. Og svo hitt, að þótt framleiðslan hafi aukizt, þá hefur fjárfestingin hjá þjóðfélaginu verið meira eða minna röng, vegna þess að fjárfestingin, eins hlutfallslega miklu af þjóðartekjunum og hefur verið varið til hennar, þá hefur allt of mikið farið í neyzlufjárfestingu og allt of lítið í framleiðslufjárfestingu. Og reynslan er sú, að sérstaklega þegar fjárfestingin hefur verið gefin meira eða minna frjáls, eins og eftir 1950, þá hefur þetta hlutfall orðið hvað verst. Þegar ríkið hefur hætt að skipta sér af því, hvernig fjárfestingin yrði, hafa auðmennirnir á Íslandi ráðstafað hvað vitlausast því fé, sem þeir hafa ráðið yfir. Á árunum 1950–56 kaupa þeir ekki einn einasta nýjan togara, lítið af bátum. Ríkið verður hins vegar að ráðast bæði í sementsverksmiðjuna og áburðarverksmiðjuna. Það er ríkið, sem verður að hafa framtak um aðalfjárfestinguna til framleiðslu, en auðmennirnir aftur á móti nota því meira af sínu fé í lúxusvillur og lúxusbíla. Og það er verið að gefa undir fótinn því sama með því að sleppa fjárfestingareftirlitinu nú. M.ö.o.: ef verkalýðurinn ætti að taka tillit til þess viðvíkjandi sínu kaupgjaldi, hvort framleiðsla eykst, þá yrði hann að fá að stjórna því að meira eða minna leyti, hve miklu af þjóðartekjunum væri varið til fjárfestingar, sem yki framleiðsluna. 1600 millj. kr. á ári er varið til fjárfestingar á Íslandi, og auðmannastéttinni, sem ræður, þóknast að hafa meiri hluta þess í neyzlufjárfestingu og segja svo á eftir við verkalýðinn: Þið getið ekki fengið neina kauphækkun, og það er ósvinna að fara fram á hana, því að framleiðslan eykst ekki nóg. - Það getur enginn ætlazt til þess, að verkalýðurinn sætti sig við það. Hann segir við þessa auðmannastétt: Þið gátuð stjórnað þessu af viti, sett miklu meira af fjárfestingarfénu í skynsamlegar framkvæmdir, sem juku framleiðsluna, og fyrst þið ekki gerið það, þá verður ykkur að gera svo vel og blæða fyrir það. - Þess vegna er engin sanngirni í því að ætlast til þess, að verkalýðnum og launþegunum eigi að blæða fyrir vitlausa fjárfestingarpólitík auðmannastéttarinnar í landinu. Það er rétt hjá hæstv. viðskmrh., að þegar þjóðartekjurnar vaxa og framleiðslan eykst, þá er mjög eðlilegt, að verkalýðurinn geri kröfur til stærri hlutdeildar. En þótt auðmannastétt stjórni svo vitlaust, að hvorugt vaxi, vegna þess að hún kýs að eyða í vitleysu svo og svo miklu af sínum gróða, þá á alþýðu manna ekki að blæða fyrir það. Þá er bezt að taka eitthvað dálítið af þeim gróða frá auðvaldinu m.a. með því að hækka kaup verkalýðsins. En sem sagt, hvað þetta snertir hefur framleiðslan aukizt og verkalýðurinn getur þess vegna frá því sjónarmiði gert kröfu til kauphækkunar. Þá talaði hæstv. viðskmrh. um, að í þriðja lagi væri grundvöllur fyrir kauphækkun, ef það væri aukin framleiðslugeta. Framleiðslugetan hefur aukizt á Íslandi og það mikið. Gamla skýrslan frá Marshallárunum um afköst okkar sjómanna var, ef ég man rétt, að hver íslenzkur sjómaður framleiddi að meðaltali 70 tonn af fiski á ári, og vorum við þá sjöfalt hærri en sá sjómaður, sem næst kom, norski sjómaðurinn, með 10 tonn á sjómann. Ég býst við, að framleiðslugeta síðasta ár hjá okkar sjómönnum hafi verið um 100 tonn á mann á ári. Hún hefur stóraukizt, þannig að líka hvað það snertir hefur orðið breyting, sem ætti að vera grundvöllur fyrir kauphækkun. M.ö.o.: allt það, sem hæstv. viðskmrh. talar um, gefur raunverulega verkalýðnum ástæðu til nú þegar að segja: Ég krefst kauphækkunar. - Og hæstv. ríkisstj. lýsir því samt yfir, að hún sé á móti öllum kauphækkunum. Hins vegar gleymir hæstv. viðskmrh. að taka fram það, sem er jafnvel aðalatriðið í því, sem skapar grundvöll að kauphækkunarmöguleikum, gróði hjá atvinnurekendastétt landsins, hjá yfirstétt landsins. Getur hún borgað eitthvað af sínum gróða? Er svo mikil eyðsla hjá henni, að það megi gjarnan draga úr þeirri eyðslu hennar og láta það koma fram sem neyzlu verkalýðsins í dag? Mér næstum heyrðist á hæstv. viðskmrh., að hann gengi út frá því, að á þessu herrans ári 1960 hefði hæstv. ríkisstj. eiginlega verið búin að reikna það út og lagt það til grundvallar fyrir sínum frumvörpum, að það hafi í fyrsta lagi verið komið á fullt réttlæti um skiptingu arðs á Íslandi, m.ö.o., það hefði enginn gróði verið hjá atvinnurekendastétt Íslands, hún gæti ekki fórnað neinu af sínu og ekki skipulagt neitt betur hjá sér. Ég held, að það sé mjög fjarri því, að svo sé. Í öðru lagi finnst mér hann ganga út frá því í þessum hugleiðingum sínum, að á því herrans ári 1960 hafi verið komið á hápunkt skynsamlegrar skipulagningar á bæði ríkisbúskapnum og þjóðarbúskapnum á Íslandi, þannig að þar væri ekki hægt að skipuleggja betur, spara svo og svo mikið á öllum sviðum, þannig að launþegar landsins gætu fengið betri kjör. Ég held, að hvorugt hafi verið fyrir hendi, hvorki fullt réttlæti í skiptingu arðsins né skynsamleg skipulagning á ríkisbúskapnum og þjóðarbúskapnum, þannig að þegar launþegar landsins krefjast hærra kaups, þá geti það gengið út yfir bæði gróða atvinnurekendanna og gengið út yfir skipulagsleysið, stjórnleysið og eyðsluna í ríkisbúskapnum og þjóðarbúskapnum. Og það vítum við báðir, að einmitt kaupkröfur verkalýðs og annarra launþega eru um leið sá framfaramáttur í þjóðfélaginu, sem knýr atvinnurekendurna til þess að skipuleggja sinn eigin búskap betur og knýr ríkisbáknið sömuleiðis til þess að spara meira. Þess vegna er grundvöllurinn fyrir kauphækkanir í ríkum mæli fyrir hendi. Hæstv. viðskmrh. kom inn á það, að vel gæti farið svo, að launþegarnir flyttust úr einni launþegastéttinnni í aðra. Er það t.d. meiningin viðvíkjandi við skulum segja innflutningsskrifstofunni, að þeir eigi að fara í hraðfrystihúsin, sem þar voru? Ég sá Alþýðublaðið nýlega vera að tala mikið um, að stúlkurnar, sem ynnu á skrifstofunum, hefðu gott af að fara í hraðfrystihúsin og mennirnir á togarana. Kannske ríkisstj. hafi eitthvað verið að bollaleggja um það undanfarna daga. Þá talaði hæstv. viðskmrh. um, að það yrði sú breyt. á launþegastéttinni, að það ykist sá hluti launþegastéttarinnar, sem væri hærra launaður, en fækkaði þeim, sem væru lægra launaðir. Það er ekki að öllu leyti rétt, því miður. Hvaða félög heldur hæstv. viðskmrh. að það séu, sem aukast hvað mest núna, t.d. hér í Reykjavík? Það var rétt hjá honum, að t.d. félag eins og Dagsbrún stendur mjög mikið í stað, þar sem einmitt eru þeir verkamenn, sem vinna við höfnina og við byggingarvinnu og slíkt. Aftur á móti það, sem hefur aukizt sérstaklega, er t.d. Iðja, félag verksmiðjufólks, sem er með lélegast launaða verkafólkinu, sem til er í Reykjavík, og Verzlunarmannafélagið, þar sem er líka mjög lélega launað, þannig að það er því miður langt frá því, að tilhneigingin sé í þá átt. Svo kom hæstv. viðskmrh. í sinni svarræðu til mín við 2. umr. þessa máls með nokkrar yfirlýsingar viðvíkjandi viðskiptunum austur á bóginn. Hann sagði: Við reyndum að selja meira af fiski og síld til Sovétríkjanna heldur en við fengum að selja. - Nú verð ég að segja hæstv. viðskmrh., að ég er nokkuð tortrygginn í sambandi við þessi mál. Ég hef fylgzt vel með þessum samningum á undanförnum árum. Ég hef tekið eftir því og hef undirstrikað það hér, að þeir, sem sérstaklega eiga að annast þessa sölu, það eru náttúrlega sjálfir útflytjendurnir, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og aðrir slíkir, þeir hafa verið gersamlega sinnulausir og áhugalausir um að vinna að sölunni á þessum stað. Það er eins og þeir hafi alltaf kastað öllum sínum áhyggjum upp á ríkisstj., ríkisstj. eigi að útvega þeim stóra samninga, ef þeir þurfi á þeim að halda, en sjálfir gera þeir bókstaflega ekki neitt og hafa aldrei reynt, og þetta hef ég bæði í tíð vinstri stjórnarinnar og endranær hvað eftir annað bent á. Það er ekkert gert til að reyna að sjá um í sambandi við meðhöndlun vörunnar að koma henni út og vinna að því að gera hana vinsæla hjá viðskiptavinunum, hjá þeim, sem endanlega borða hana. Það er eins og það sé alltaf treyst á það, að stjórnarvöldin rússnesku eða sovétstjórnarvöldin segi við sína neytendur: Hérna er íslenzkur freðfiskur, hann eigið þið að borða. - En að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hugsi um það, að á borðum í búðunum í Moskvu og annars staðar liggi fallegir bæklingar á rússnesku með myndum af því, hvernig menn eigi að fara með þetta og annað slíkt, að það séu gefnar út leiðbeiningar um, hvernig menn eigi í kælistöðvunum að geyma þessar vörur og fara með þær, og annað slíkt, það er ekki til. Það eru mörg ár síðan farið hefur verið fram á þetta við þá. Það hefur ekki einu sinni verið svo mikill áhugi, að neinn sérfræðingur hafi verið hafður við sendisveitina í Moskvu, og ég held, að hafi þó ekki skort áhuga frá hálfu sendiherrans þar fyrir því að fá slíkt, og hafa þó verið hafðir alls konar legátar um allan heim frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og ekki svo lítið kostað til þess. Og það er líklega ekki svo lítið af þeim kostnaði, sem Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna leggur í út um allan heim, sem einmitt er lagt á fiskinn, sem seldur er í Sovétríkjunum. Mér er kunnugt um, að það hefur verið svikizt um að vinna að því að selja þennan fisk í Sovétríkjunum. Það hefur verið algert áhugaleysi um að koma honum út til fólksins þar af hálfu íslenzku ráðamannanna, þeirra, sem eiga Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Þeir hafa kastað öllu sínu upp á stjórnarvöldin í þessu efni. Í öðru lagi hefur verið sú slæma tilhneiging að gá ekki nógu vel að vörunni, og það skal ég ekki ræða meira um. En svo í þriðja lagi, það er mér alveg sérstaklega vel kunnugt um, kom hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna strax á árinu 1958, - held ég, að það hafi verið, þó skal ég ekki fullyrða það, það getur verið, að það hafi verið 1957, - fram sú tilhneiging að minnka þessi viðskipti, stórdraga úr þeim. Við höfðum í vinstri stjórninni getað selt 32 þús. tonn til Sovétríkjanna með þeim samningum, sem gerðir voru 1956. Næst þegar átti að gera samninga, vissi ég, að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna vildi setja viðskiptamagnið niður í 20 þús. tonn. Þá hafði litið út eitthvað ofur lítið blómlegar í augnablikinu viðvíkjandi markaðnum í Ameríku, og þá átti undireins að nota tækifærið til þess að brjóta þessi viðskipti niður. Skilyrði til þess að gera svona viðskipti hins vegar raunverulega örugg eru þau, að þetta sé ár frá ári. Þá geta neytendurnir treyst því að fá þennan fisk, og ekki sízt ef við hefðum áhuga á því að stuðla frekar að því en hitt, að Sovétríkin væru ekki mjög mikið að auka sinn flota til þess að verða að byggja á sínum eigin fiskveiðum. Þáv. sjútvmrh., Lúðvík Jósefsson, átti í miklu stríði við Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna um að fá hana til þess að hækka þennan kvóta, hækka þetta magn. Hann vildi fá hana til þess að reyna að halda því föstu í 32 þús. smálestum. Það tókst að lokum að fá hana til að hafa í samningnum 26 þús. smál. En svona komu sem sé strax fram tilhneigingarnar að draga úr þessu, og þetta eru erfiðleikarnir. Þessi afstaða, sem kemur fram, þessi braskhneigð hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna veldur því, að þeir aðilar, sem við semjum við í Sovétríkjunum og. þar eystra, eru miklu erfiðari viðfangs fyrir okkur. Það er miklu erfiðara að koma á eftir og ætla að koma þessu aftur upp í 32 þús. tonn, þó að það kunni öðru hvoru að takast, þegar búið er, ef þeir hafa lagt áherzlu á að fá þetta, að draga svona úr því. Svo segir hæstv. viðskmrh.: Vandinn er hins vegar að finna vörur til þess að kaupa. - Það er rétt. Hvað þýðir það? Það þýðir, að íslenzk stjórnarvöld þurfa að hafa aðgát til þess að nota þarna öll tækifæri, og þau eru gífurleg. Það er nokkurn veginn skiljanlegt, að þeir í þessum löndum vilji ekki kaupa meira af okkur en þeir sjá nokkurn veginn, að við höfum tilhneigingu eða vilja til þess að kaupa frá þeim, og það sýnist mér hæstv. viðskmrh. einmitt viðurkenna. Hann hefur að vísu kvartað yfir, að þeir hafi reynt að selja meira og hafi gengið illa, en hann segir þó: Vandinn er hins vegar á innflutningshliðina. Vandinn er að skipuleggja innflutninginn frá þessum löndum til Íslands. Og þar er höfuðvandinn í þessu. Það er þar, sem kemur til með að keyra um þverbak núna, einmitt vegna þessarar stefnu, sem ríkisstj. nú er að taka upp. Og það vil ég upplýsa, hvernig þetta stendur nú þegar, hvaða afleiðingar þessi stefna ríkisstj. þýðir, áður en farið er að framkvæma hana, bara þegar umtalið um hana er komið í gang. Við skulum bera saman gjaldeyrisafstöðu okkar til þessara Austur-Evrópulanda, eins og hún var í marzlok 1959 og eins og hún er í marzlok núna. Þá sjáum við nokkurn veginn, hvernig okkar aðstaða er með innkaup frá þessum löndum. Í marzlok 1959 var gjaldeyrisafstaða bankanna sú, að í Tékkóslóvakíu skulduðum við 71/2 millj., í Sovétríkjunum skulduðum við 49 millj„ í Póllandi áttum við inni 181/2 millj„ í Austur-Þýzkalandi áttum við inni 34 millj. Það þýddi, að við skulduðum í tveimur af þessum löndum rúmlega 56 millj. og við áttum inni í tveimur af þessum löndum 52 millj. M.ö.o.: heildargjaldeyrisafstaðan gagnvart þessum löndum þá var, að við skulduðum þar um 4 millj. Við höfðum keypt heilmikið frá þessum löndum. innflutningshliðin var sem sé ekki aðalvandinn fyrir okkur. Við höfðum séð um að kaupa allmikið í þessum löndum. Hvernig stöndum við núna, í marzlok 1960, eftir að hæstv. ríkisstj. er búin að sitja að völdum nokkra mánuði, eftir að umtalið um hennar fríverzlunarstefnu er farið að hafa sin áhrif á heildsalana hér á Íslandi? Hvernig stöndum við þá? Það sýnir tilhneiginguna, sem kemur fram í þessum viðskiptum öllum. Þá stöndum við þannig, að í Tékkóslóvakíu eigum við inni 371/2 millj. í marzlok, í Sovétríkjunum eigum við inni 11/2 millj., í Póllandi eigum við inni 321/2 millj., í Austur-Þýzkalandi eigum við inni 491/2 millj., m.ö.o.: við eigum inni í þessum löndum 121 millj. kr. Við höfum minnkað innkaupin. Við höfum getað selt til þessara landa, það er ekki það, sem hefur staðið á, en við höfum dregið úr innkaupunum frá þessum löndum með þeim afleiðingum, að við eigum inni í þessum löndum núna 121 millj. í marzlok, í staðinn fyrir að í fyrra skulduðum við í þessum löndum 4 millj. kr. Einmitt það, sem við höfum verið að deila um, hvort stefnan hjá hæstv. ríkisstj. væri sú að draga úr viðskiptunum austur á bóginn, er farið að sýna sig, áður en þetta frv. er komið til framkvæmda, bara í því, hvernig heildsalarnir hér í Reykjavík búast við. Þeir hafa farið að framkvæma það, sem býr á bak við í stefnu hæstv. ríkisstj., áður en búið er að samþykkja frv. Þeir eru búnir að koma okkur í þá afstöðu, við eigum þarna gjaldeyrisvarasjóð, en við erum að brjóta niður viðskiptin við þessi lönd, vegna þess að þau verða ekki lengi með því móti, að við höldum ekki nokkurn veginn jafnvirðisviðskiptum, því að á þeim byggjast þau öll. Tilhneigingarnar, sem þetta frv. skapar í viðskiptum Íslendinga austur á bóginn, eru nú þegar farnar að koma í ljós. Hæstv. ríkisstj. ætti að geta lært af því, að viðbrögð heildsalanna í Reykjavík sanna það algerlega, hver verður afleiðingin, ef þessi stefna er látin sigra með þessu frv., ef þetta verður sem sé framkvæmt. Ég er alveg viss í því, að það er hægt að gera á bæði vélum, vefnaðarvörum og öðru slíku stórsamninga við þessi lönd. En það þýðir, að við verðum að hafa meira eða minna eftirlit eða yfirstjórn á innkaupum þeirra vara hér heima. Það þýðir ekki að setja það á einhverja frílista, þá er búið að eyðileggja það. Svo kom hæstv. viðskmrh. sérstaklega að því að svara mér viðvíkjandi bílunum og beindi þar fsp. til mín. Hann talaði um annars vegar Volkswagen-bílana og hins vegar Moskvits-bíla, og hann segir, að nú gangi þeim illa að selja Moskvitsbílana, þeir kosti svo og svo mikið hérna, þeir séu ekki seljanlegir. Árið 1959 voru viðskiptin við Vestur-Þýzkaland þannig, að við fluttum þaðan inn fyrir 155 millj. og við seldum þangað fyrir 53 millj., m.ö.o.: það var um 100 millj. neikvæður verzlunarjöfnuður við Vestur-Þýzkaland. Hvað þýðir það, ef við erum að hugsa um sjálfstæði Íslands til þjóðarbúskapar? Það þýðir það, að við höfum ekki efni á að kaupa inn eins mikið og við gerum. Það þýðir, að við verðum að skera niður viðskipti við þetta land, á meðan það kaupir ekki meira af okkur, ef við ætlum að sjá okkar fótum forráð, ef við ætlum að halda efnahagslegu sjálfstæði landsins. Það þýðir, að ef Moskvitsbílar eru eitt af því, sem við álítum heppilegt að kaupa frá Sovétríkjunum til þess að viðhalda markaði þar, þá verðum við að kaupa Moskvits-bíla þaðan og stöðva algerlega innflutning á öllu, sem heitir Volkswagen eða einhverjir bílar frá Vestur-Þýzkalandi, þá höfum við ekki efni á að kaupa þá bila. Við verðum að taka þessi mál alveg raunhæft. Við eigum ekki að taka stórlán í París eða Washington til þess að kaupa inn svo og svo mikið af bilum frá löndum, svo að viðskiptajöfnuðurinn við þau, eins og Vestur-Þýzkaland, fari kannske frá því að vera neikvæður um 100 millj. í það að vera neikvæður um 150 millj., óg brjótum svo niður á sama tíma jafnvirðiskaupin við Sovétríkin. Slíka viðskiptapólitík nær ekki nokkurri átt að reka fyrir þá, sem hugsa um efnahagslegt sjálfstæði Íslands. Fyrir þá, sem ætla að innlima Ísland í eitthvert fríverzlunarsvæði, kemur náttúrlega allt annað til greina. Hann spurði mig, hvað ég mundi gera í þessum sporum. Ég mundi skipuleggja innkaupin þannig, að ég kaupi á þeim stöðum handa Íslandi, þar sem við eigum peninga til að kaupa fyrir, og ég kaupi ekki þar, sem við eigum enga peninga til þess að kaupa fyrir. Það mundi hver einasti heimilisfaðir gera, sem væri . að hugsa um sitt heimili og hvernig það kæmist af, ef hann ætlar að halda sínu sjálfstæði. Hvað hitt snertir, viðvíkjandi verðlaginu á þessum hlutum, . þá er náttúrlega sjálfsagt fyrir okkur að prútta niður verðinu eins og við mögulega getum. Við verðum að reyna að gera sem hagstæðust innkaup á hverjum tíma. En innkaupin takmarkast náttúrlega alltaf af því, að við höfum peninga til þess að kaupa fyrir. Og peninganna verðum við að afla okkur með því að selja okkar eigin vörur. Ef það eru einhverjir menn, sem vilja að vísu selja okkur gjarnan, en vilja ekki af okkur kaupa, þá verðum við að segja við þá: Ég get ekki verzlað við þig meira, mér þykir það mjög leitt, nema þannig, að þú kaupir af mér jafnmikið í staðinn. Hæstv. viðskmrh. sagði einmitt í sambandi við þetta: Það er ekki ríkisstj., sem spillir markaðinum fyrir bílana. - Það er einmitt ríkisstj., sem spillir markaðinum fyrir bílana. Svo framarlega sem hún er að hleypa þarna einhverjum öðrum bílum inn, þá er hún að spilla markaðinum. Við Íslendingar höfum horfzt í augu við svo alvarlega hluti í sambandi við okkar viðskiptamál, að við skulum ekki láta eins og við höfum himin höndum tekið, ef við höfum getað slegið okkur lán, jafnvel þó að það lán sé 800 millj. Það kemur að skuldadögum á því láni eins og öllu öðru. Og ef við ætlum að lifa eins og greifar og kaupa okkur Volkswagen og annað slíkt, allt upp á lán, og getum ekkert selt í þessum löndum, þá verða skuldadagarnir því verri fyrir okkur. Og ég er farinn að taka eftir því, að fésýslumennirnir hér í Reykjavík eru nú farnir að reikna með því, að hún standi líklega ekki lengi, þessi dýrð. Maður er þegar farinn að heyra það hérna, að þeir segja: Það. er víst bezt, þó að það sé ekki gott útlit, að byrja á sem flestum stórbyggingum í sumar, því að það verður víst sett fjárfestingareftirlit aftur með haustinu, svo að það er bezt að hafa byrjað, þá fer maður að halda áfram, bezt að nota tækifærið. Það er nú ekki meiri trúin á þessari pólitík hjá þeim, sem hún þó fyrst og fremst er gerð fyrir. Við höfum ekki efni á að flytja inn bíla, nema að svo miklu leyti sem við getum borgað þá. Og þegar við hugsum um bílainnflutning, eigum við að vísu að setja hann sem nr. 2, við eigum að byrja á að hugsa um þá hluti, sem við gætum fengið, sem ykju okkar framleiðslu. Það má vel vera, að ríkisstj. fyndist praktískt að kaupa bíla frá Sovétríkjunum. En ég vil benda henni á, að það er líka hægt að fá í Sovétríkjunum bæði skip og togara og annað slíkt. Það yrði mögulegt fyrir ríkisstj. að láta byggja þess háttar hluti. Það þarf ekki endilega að halda sér bara við bíla og annað slíkt. Það er hægt að framkvæma þar allmargt af framleiðslu slíkra tækja, stórra verksmiðjuvéla og annað slíkt, sem við viljum leggja í, rafstöðva í okkar rafvirkjanir og annað þess háttar, - alla þessa hluti er líka hægt að kaupa þar, ef það er bara hugsað um að reyna að vinna eitthvað að þessu. Um það, sem ég spurði viðvíkjandi Matborg og viðvíkjandi vorsíldinni, þá sagði hæstv. viðskmrh. bara, að hann vonaði, að úr þessu rættist. Og ég er hræddur um, að þau verði svörin um ákaflega mikið af þessum hlutum, sem sé það verður von og von, en engin vissa. Og það er það, sem Ísland kemur til með að vanta, eftir að farið verður inn á þessa leið, sem ætlunin er með þessu frv., það er vissan, það er öryggið um sína afkomu. Það er glæfrapólitík, sem farið er inn á, það er óforsjál skuldasöfnun, sem farið er inn á. Hv. 5. þm. Reykv. minntist á í sinni ræðu áðan, að áætlunarbúskapur hefði verið reyndur hér og ekki gengið vel, talaði um fjárhagsráð í því sambandi. Það er ekki rétt hjá honum. Áætlunarbúskapur hefur aldrei verið reyndur hér. Það hefur verið sett í lög, að það ætti að gera það. Það hefur verið reynt smáræði af því í sambandi við nýsköpunarstjórnina. Það voru sett að vísu strangari lög en sett voru um nýbyggingarráð í sambandi við fjárhagsráð, en aldrei reynt að framkvæma neitt af því, þannig að af honum er engin reynsla. Það eina, sem við höfum reynslu af, eru höft, mismunandi skynsamlega eða óviturlega framkvæmd. Meira að segja þau atriði, sem voru bæði í lögum um fjárhagsráð og nýbyggingarráð á sínum tíma, að það ætti að leggja til hliðar allt frá 15 upp í 25% af gjaldeyri landsins til innkaupa á framleiðslutækjum, - meira að segja þau voru aldrei framkvæmd. . Þá minntist hv. 5. þm. Reykv. á það, að kommúnistar segðu, að kommúnistar þyrftu að vera í ríkisstj., til þess að það væri keypt þarna austur frá. Það er að vísu ekki rétt, þeir segja það ekki, enda væri það mjög rangt hjá þeim. Eins og vitað er, var það einmitt ein afturhaldssamasta stjórnin, sem hér hefur setið að völdum á síðasta áratug, helmingaskiptastjórn Sjálfstfl. og Framsóknar 1952, sem tók upp að nýju viðskipti við Sóvétríkin og virtist ganga það allvel, og eins var það eftir að Alþb. fór út úr ríkisstj. og Alþfl.-stjórnin hóf allmikla samninga við Sovétríkin, þá held ég, að þeir samningar hafi gengið yfirleitt mjög sæmilega, og ég held, að það sé óhætt að segja, að við, sem tilheyrum Alþb., höfum að okkar leyti, að svo miklu leyti sem til okkar hefur verið kallað, reynt að vinná áð því, hvort heldur við höfum verið utan ríkisstj. eða í ríkisstj., að koma á þeim samböndum. Ég hef, eins og ég hef rakið hér áður í þessum umr. og skal ekki rekja aftur, átt þátt í því að vinna að þessum viðskiptum eiginlega allt frá því á árinu 1927, bæði í samráði við ráðh. gamla Íhaldsflokksins, Magnús Guðmundsson, síðar í samráði við Harald Guðmundsson, þegar hann var í stjórn, og á hverjum tíma hefur aldrei staðið á því, að við vildum, að svo miklu leyti sem til okkar væri kallað, gera allt, sem við gætum, til þess að koma þessum viðskiptum á, af því að það hefur vakað fyrir okkur allan þennan tíma að reyna að auka sem mest atvinnuna í landinu og tryggja atvinnuöryggi Íslendinga, einmitt með því að koma á viðskiptasamningum við hinn sósíalistíska heim, þar sem við værum ekki háðir markaðssveiflum kapítalismans. Það, sem við hins vegar segjum við ríkisstj., er þetta í sambandi við slíkt: Þið eruð að glopra þessum dýrmætu mörkuðum út úr höndunum á þjóðinni, í fyrsta lagi með ykkar stefnu, þeirri stefnu, sem þið eruð að taka upp núna, hvort sem þið gerið ykkur það ljóst eða ekki, - þið eruð að glopra þessum mörkuðum út úr höndunum á þjóðinni með þessari stefnu, vegna þess að með því stjórnleysi á útflutningnum og innflutningnum, sem þið eruð að taka upp, er ekki hægt að skipuleggja þessi viðskipti. Það er ekki hægt að skipuleggja þessi viðskipti eins og nauðsynlegt er, það eru afleiðingar af ykkar stefnu að brjóta þetta niður. Við munum vafalaust gera allt, sem í okkar valdi stendur, til þess, þrátt fyrir þessa röngu og skaðlegu stefnu ykkar, að reyna að viðhalda þessum viðskiptum, alveg eins og ég reyni nú og við aðrir að koma vitinu fyrir ykkur um að taka ekki upp þessa stefnu. Og svo í öðru lagi, þið eruð að glopra þessum viðskiptum út úr höndunum á ykkur með þeirri óvild, sem viss hluti af stjórnarliðinu hefur á þessum viðskiptum. Við þurfum ekkert að fara í neinar felur með, að það er fjandskapur gegn viðskiptunum austur á bóginn hjá stórum hluta í stjórnarliðinu og hefur lengi verið. Það er þar beinlínis andstaða gegn því. Menn álíta, að þeir verði eitthvað sérstaklega háðir með þessum viðskiptum, og berjast gegn, hatast við það. Hæstv. viðskmrh. fékk sjálfur að heyra það hjá núverandi samstarfsmönnum hans í Sjálfstfl., einmitt þegar verið var að reyna að bjarga síldarvertíðinni í fyrra, hvers konar gífurleg andúð kom fram á samningunum, sem þá fóru fram við Sovétríkin, frá hálfu þeirra manna, sem lengst standa til hægri í Sjálfstfl. Þess vegna er það, að því sterkari sem slíkir afturhaldsmenn verða innan Sjálfstfl. og jafnvel innan Alþfl., menn, sem vilja brjóta þessi viðskipti niður, því meiri hætta er á, að þeim takist það. Þess vegna höfum við alltaf sagt: Það er hætta á því, þegar okkar áhrif, Alþb., verkalýðshreyfingarinnar, Sósíalistaflokksins, - hann átti hér sína fulltrúa sem Sósíalistaflokksmenn á þingi, - það er hætta á því, þegar okkar áhrif eru ekki nægilega rík, að þeir menn, sem með stjórnina fara, glopri þessu út úr höndunum á sér, sumpart af andúð á þessum viðskiptum, sumpart, jafnvel þótt menn vilji viðhalda þeim, af því, að stefnan, sem þeir taka upp, eins og sú stefna, sem hér er rætt um, leiðir það af sér, ber það í sjálfri sér, að þetta stjórnleysi á viðskiptum, þetta frelsi, sem kallað er, það brýtur niður það skipulag, sem er nauðsynlegt til þess að viðhalda þessum viðskiptum austur eftir og auka þau. Það er t.d. alveg greinilegt núna, ef innflutningsskrifstofan verður lögð niður, þar sem þorrinn af mönnunum, sem þar hafa verið, hvaða flokki sem þeir svo hafa tilheyrt, hefur haft mikla ábyrgðartilfinningu í þessum efnum, hefur haft mikla þekkingu í þessum efnum og unnið að því að viðhalda þessum viðskiptum, - þegar svo á að fara að sjá um þetta ýmist í ráðuneytinu sjálfu eða sérstaklega í Seðlabankanum, þá eru þar einmitt áhrifamestu mennirnir, máske að hæstv. ráðh, sjálfum undanskildum, sem beinlínis vilja brjóta þessi viðskipti niður, vilja koma á frjálsum viðskiptum, vilja setja þessi lönd frammi fyrir því að eiga að borga í frjálsum gjaldeyri, strax og einhver inneign er orðin þar, draga úr þeim skuldaviðskiptum og lánsviðskiptum, sem verið hafa fram að þessu. Og yfirleitt stefna þeir að því að reyna að koma viðskiptunum við sósíalistísku löndin í frjálsan gjaldeyri, sem er eins og hver önnur vitleysa að tala um. Þessu vildi ég aðeins skjóta inn í viðvíkjandi því, sem hv. 5. þm. Reykv. talaði um í þessu efni. Hitt er vafalaust rétt, sem hann sagði síðast í sinni ræðu og minntist á tilganginn með þessu frv., að við Íslendingar yrðum liðtækir til samvinnu í hinum vestræna heimi. Það er það, sem vakir fyrir þeim, sem ráða, í sambandi við þetta frv. Íslendingar eiga að verða liðtækir til samvinnu í hinum vestræna heiml. M.ö.o.: þetta er pólitískt mál til þess að koma Íslandi almennilega inn á þá kapítalistísku markaði, með öllum þeim sveiflum, sem það þýðir fyrir lítið og fátækt land, gera okkur undirorpna aftur kreppunum og verðsveiflunum, atvinnuleysinu og öllu, sem slíku fylgir. Það er þetta, sem er einmitt hættan, í staðinn fyrir að reyna að gera Ísland þannig, að það sé sem óháðast, það sé sem sjálfstæðast, geti jafnt skipt við löndin austur frá, sósíalistísku löndin, eins og löndin hér vestur frá, kapítalistísku löndin. Ég var að rekast á það nú nýlega, - ég held, að það hafi verið í Morgunblaðinu, eða í einhverju blaðinu var það í dag eða í gær, - að það var verið að ræða um viðskipti Norðmanna. Það var verið að kvarta yfir því, að portúgalski markaðurinn væri að stórminnka fyrir þá, og hvað eftir annað hefur það komið greinilega fram, að þeir eru dauðhræddir um þennan freðfiskkvóta, sem þeir hafa í Bretlandi. Manni virðist ekkert sérstaklega girnilegt hvað fiskmarkaðinn snertir að eiga allt of mikið undir þessum aðilum. Og ég er hræddur um, að það dugi ekki að ætla að stjórna efnahagsmálum Íslands bara með það mark fyrir augum, að við eigum að vera liðtækir til samvinnu í hinum vestræna heimi. Við verðum að stjórna viðskiptamálum Íslands með það fyrir augum, að þjóðin komist sem bezt af, að hún nýti alla þá möguleika, sem henni bjóðast, hvar sem er, jafnt í þeim kapítalistíska sem þeim sósíalistíska heimi. Ég hef nú talað mikið um þessi viðskipti við hinn sósíalistíska heim í ræðum, sem hér hafa verið fluttar, vegna þess að þetta er frv., sem fyrst og fremst snertir verzlunina og viðskiptin, og vegna þess að það hafa komið hér strengilegar yfirlýsingar frá hæstv. ráðherrum um, að þeir hafi svo og svo góðan vilja í þessum efnum. Ég hef þess vegna flutt og jafnvel endurtekið hér þau rök, sem ég álít vera fyrir því, að afleiðingin af þessu frv. verði að brjóta þessi viðskipti smátt og smátt niður. Og reynist það rétt hjá mér, þá er það vegna þess, að bak við þetta frv, búa annarlegar ástæður. Þar búa þær ástæður, að Vestur-Evrópuríkin, kapítalið í Vestur-Evrópu og Ameríku, það vill draga úr viðskiptum Íslands við þann sósíalistíska heim, af því að það álítur þau pólitískt hættuleg sér, - að Ísland sé eins óháð og það hefur verið, það álítur það pólitískt hættulegt sér, að Ísland geti staðið uppi í hárinu á stórveldi eins og Bretum, eins og það gerði 1952, þegar þeir settu bann á okkur. Það vita allir í dag, að það þýðir ekkert fyrir Breta að setja bann á Ísland í dag. Þeir eru núna hræddir við það sjálfir, vegna þess að þeir vita, að það þýðir bara, að við mundum fara kannske til Sovétríkjanna og auka enn meira viðskiptin þangað, og vesturveldunum er ekkert vel við það. Hitt er svo annað mál, að það er líka annar þáttur í sambandi við þessi viðskipti, í sambandi við þetta frv, og það viðskiptafrelsi, sem á að gefa með því. Það er þáttur, sem er í samræmi við höfuðstefnuna, sem kom fram í gengislækkunarfrv., sá þáttur að koma á alræði peningavaldsins, sem líka hefur komið fram í sambandi við allar ráðstafanirnar viðvíkjandi bönkunum. Það er talað um að afnema skrifstofuvaldið. Ég er að vísu hræddur um, að það skrifstofuvald, sem hingað til hefur verið undir eftirliti þingflokkanna eða Alþingis á einhvern máta, verði nú flutt inn í bankana, þar sem það er fjær Alþ. að geta fylgzt með því. En í stuttu máli sýnist mér höfuðþróunin hvað slíkt snertir vera sú, að það er dregið úr þessu vissa skriffinnskuvaldi, sem hefur sína galla og sína kosti, en um leið hefur viss tengsl við almannavaldið í landinu, og peningavaldið gert að aðalatriðinu á Íslandi. M.ö.o.: það er verið að skapa einokun handa voldugustu auðmönnunum og á sama tíma skipulagður skortur hjá fólkinu. Þetta einræði og einokun hjá voldugustu auðmönnunum verður ekki aðeins fyrir þá íslenzku auðmenn, heldur líka fyrir þá útlendu og fyrir þá íslenzku auðmenn, sem hafa bezt samband við þá útlendu, eins og á að koma fram í því, að stærstu heildsalarnir hér eiga að geta haft svo og svo mikil lánsviðskipti við þá útlendu viðskiptavini sína. Jafnframt er greinilegt, að ríkisbankarnir eru einokaðir undir þetta peningavald. Það er vitanlegt, að ríkisbankarnir hafa fram að þessu veitt stórlán alveg sérstökum stofnunum, sérstökum gæðingum ríkisstjórnarflokkanna, og þeir halda þessari sérstöku aðstöðu áfram, á sama tíma sem öllum öðrum er neitað. Það er þess vegna engin tilviljun, að ein af fyrstu afleiðingunum, sem kemur fram í sambandi við stefnu ríkisstj., er, að það dregur stórkostlega úr íbúðabyggingum almennings, þannig að jafnvel til atvinnuleysis horfir, en fésýslumenn hyggjast byggja allmikil bákn, og jafnvel sjálfur Seðlabankinn, sem vissulega skortir ekki fé, mun ætla sér hið sama. Ég sagði nýlega frá því hérna, að á stað eins og Selfossi, þar sem 40 íbúðir hafa verið byggðar í fyrra, sem sótt var um um þetta leyti, þar hefði nú nýlega, þegar ég spurðist fyrir um þetta, tveir menn verið að hugsa um að byggja og var ekki búið að sækja þá um neitt. Og þannig hefur það verið víða í bæjunum hér í kring, og jafnvel er farið að bera á því sama í Reykjavík, þótt að vísu sé ákaflega mikið af hálfbyggðum íbúðum, sem eftir er að fullgera. En ég sé það meira að segja af samþykkt Múrarafélagsins, sem nýlega hefur verið gerð, að þeir eru farnir að óttast atvinnuleysi, múrararnir. M.ö.o.: inntak þeirrar stefnu, sem í þessu frv. felst og fólst líka í gengislækkunarfrv., var raunverulega frelsi fyrir auðinn og þá, sem auðinn hafa, og fátækt fyrir fjöldann. Og hæstv. viðskmrh. virtist líta svo á, að það væri eitt það ægilegasta, sem skeð gæti, ef sá fjöldi, sem nú á að fá skortinn sem skömmtunarstjóra, risi upp og segði: hingað og ekki lengra, og bylti þessu kerfi um. Það er samt það, sem að lokum mun verða. Þetta kerfi er ekki aðeins hættulegt fyrir almenning, þetta kerfi er um leið herferð auðvaldsins í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum á hendur efnahagslegu sjálfstæði Íslands, til þess að brjóta niður það atvinnulega öryggi og það efnahagslega sjálfstæði, sem Ísland hefur skapað sér á undanförnum áratugum. Þess vegna verður það í senn nauðsyn, bæði fyrir okkar þjóð vegna hennar efnahagslega sjálfstæðis og fyrir okkar alþýðu vegna hennar afkomu, að brjóta þetta kerfi á bak aftur. Það er ekki nóg að hækka kaupið, þegar þar að kemur, þó að það sé nauðsynlegt, sjálfsagt og réttlátt. Það þarf að brjóta þetta kerfi á bak aftur, vegna þess að þetta kerfi er Íslandi stórskaðlegt. Það sviptir Ísland að geta notað sér möguleika til viðskipta, sem við gætum notað okkur, ef við kæmum á hjá okkur áætlunarbúskap, ef við tryggðum góða yfirstjórn ríkisins á utanríkisverzluninni og stjórnuðum okkar fjárfestingu þannig, að nægilega mikið væri lagt í þá framleiðslufjárfestingu, sem gefur okkur auknar afurðir og þar af leiðandi batnandi lífskjör í aðra hönd.