Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Herra forseti! Þetta mál hefir legið fyrir sjútvn., eins og sjá má á þskj. 445, og meiri hl. n., ég og hv. 2. þm. S-M, gerum það að till. okkar, að frv. verði samþ. Afstaða þriðja mannsins í n., hv. þm. Vestm., er að miklu leyti enn ekki ljós. Hann hefir ekki skilað mínni hluta áliti, en mun sennilega, eins og fram mun koma í ræðu hans um málið, vera á móti því. Hinsvegar lítum við meiri hl. svo á, að það geti verið nauðsynlegt, að verksmiðjustjórnin, sem eins og kunnugt er hefir stjórn yfir allvíðtækum og stórum atvinnurekstri, sé skipuð varamönnum. Rökin fyrir því eru þau í fyrsta lagi, að það er ávallt hugsanlegt, að einn eða fleiri menn úr stj. geti forfallazt frá störfum um lengri eða skemmri tíma, og einnig getur það komið fyrir, að einhver maður úr stj. deyi á tímabilinu á milli þinga. og í l. er þá ekki gert ráð fyrir því, að stj. sé fullskipuð. Hinsvegar getur það verið sérstaklega þýðingarmikið á ýmsum tímum, að stj. sé ávallt skipuð 5 mönnum, ekki sízt fyrir það, þegar sú skipun er nú á orðin, að stj. er skipuð eftir pólitískum flokkum, og þess vegna myndi hver flokkur að sjálfsögðu óska þess, að eiga ávallt sinn fulltrúa í stj. eins og þessari. Það mun mega leita allvíða dæma um það, að stjórnir, sem minna veltur á en þessari stj., séu skipaðar varamönnum. En þetta hefir ekki verið gert. Hygg ég, að það sé meira af því, að menn hafa ekki athugað nauðsynina á þessu, heldur en hinu, að menn séu í raun og veru andvígir þeirri stefnu, að varamenn séu til staðar, þegar þörf krefur. Ég læt bíða að svara þeim rökum, sem fram kunna að koma gegn þessu, þar til ég heyri þau, en ég hygg, að það sé erfitt að færa sönnur á, að slík skipun eins og hér er farið fram á sé ekki nauðsynleg. Hv. Nd. hefir litið svo á, að hér væri fullkomin nauðsyn fyrir hendi, og vænti ég, að hv. Ed. geti litið svipað á það mál. Ég skal svo ekki að þessu sinni hafa þessi orð mín fleiri, en vænti, að till. okkar meiri hl. geti náð samþykki í d.



Herra forseti! Ég hefi ekki getað orðið samferða samnm. mínum í þessu máli. Ég skal að vísu kannast við það, að ef það hefði verið regla, að varamenn væru í stjórnum, þá væri þessi regla sjálfsögð. Á hinn bóginn lít ég þannig á, að það geti haft bæði kosti og ókosti í för með sér við stjórn fyrirtækja eins og síldarbræðslna ríkisins, að eiga það á hættu. að menn sem eru litt kunnugir venjulegum gangi mála, hafi þar sem varamenn e. t. v. úrslita afkvæði um þýðingarmikil atriði viðvíkjandi rekstrinum eða öðru, sem stofnununum við kemur, en sú hætta er ávallt fyrir hendi, þegar varamenn í stj. fyrirtækja verð skyndilega að grípa inn í störf hinna svokölluðu aðalmanna. Í l. um síldarbræðslur ríkisins hefir frá öndverðu verið fylgt þeirri reglu, að hafa ekki varamenn. Ég hefi átt tal við þá, sem eru í stj., um þetta fyrirkomulagsatriði, og mér hefir verið sagt, sem ég reyndar vissi áður, að þó að stjórnarnefndarmenn væru ekki staddir á Siglufirði eða öðrum þeim stað, þar sem ákvarðanir stj. væru gerðar, þá væri jafnan leitað álits þeirra, jafnvel þó að þeir væru erlendis. Hér til kemur og, að með þeirri breyt.. sem gerð var á yfirstjórn verksmiðjanna á síðasta þingi, var, ef ég man rétt, lagt meira vald í hendur framkvæmdarstjórans en áður hafði verið, og tel ég það vera heppilegt fyrirkomulag, svo fremi að framkvæmdarstjórinn sé heppilega valinn. Verksmiðjurnar eru eins og hver önnur viðskiptastofnun, og þar er í raun og veru ekki heppilegt, að atkv. mjög margra og jafnvel mismunandi kunnugra manna komi til um ákvarðanir, ef hæf forstaða er að öðru leyti. Hinsvegar skal ég ekki gera þetta að deilumáli. Ég vildi aðeins færa fram þær ástæður fyrir því, að ég hefði ekki álitið þörf á að breyta nú l. enn á ný og gera ráð fyrir, að varamenn væru hafðir við þessa yfirstjórn, sem þeir ekki hafa verið við áður. Ég er sjálfur í stj. eins fyrirtækis, sem er ekki ósvipað þessu, nema langtum minna að öllu leyti, og þar eru allir stjórnarnefndarmenn á staðnum og varamenn líka. Þar er gert ráð fyrir því, að hafa varamenn. Ég hefi frá öndverðu séð þann galla, sem á því getur verið, að varamenn komi í stað aðalmanna, þann galla sem þeir eiga hægt með að gera sér grein fyrir, sem setið hafa í bæjarstjórn. Okkur, sem eru þarna í stjórn, var það ljóst frá öndverðu, að það gæti verið slæmt, að varamenn gripu inn í störf okkar, og því höfum við haft það fyrir reglu, að varamenn sætu alla stjórnarfundi. En þetta er aðeins hægt þar, sem varamenn og aðalmenn búa á sama stað. Ég segi aðeins frá þessu, en ég segi þetta til þess að sýna fram á, að það geti verið óheppilegt, að varamenn komi í stað aðalmanna, sem fjarstaddir eru. En svo eru aðrar hliðar á þessu máli, sem hv. frsm. benti á, og það eru hin pólitísku yfirráð yfir síldarverksmiðjunum, en ég vil þar til segja einasta það, að það væri óskandi, að verksmiðjurnar yrðu reknar sem mest án tillits til pólitískra yfirráða, reknar eins og hver önnur heilbrigð stofnun, sem er rekin frá viðskiptalegu sjónarmiði.

*Jónas Jónsson: Ég vildi segja fáein orð um þetta mál, þó að það sé að miklu leyti í sömu átt eins og hv. þm. Vestm. hefir tekið fram. Ég hygg, að það sé ekki erfitt að færa rök fyrir því, að þessi till., sem hér er komin fram, sé ekki aðeins óþörf, heldur skaðleg, og hún sé komin fram, af því, að flm. hafi ekki áttað sig fyllilega á eðli málsins. Það, sem í mínum augum gerir þessa till. algera fjarstæðu, er, að hér er um framkvæmdastjórn að ræða. Stjórn síldarverksmiðja ríkisins er að lögum öðruvísi en stjórnir eru venjulega í hlutafélögum og samvinnufélögum. Það má segja, að eins og nú standa sakir, séu 6 framkvæmdastjórar í síldarbræðslum ríkisins. Ég gæti vel sætt mig við það, að stj. í síldarverksmiðjunum hefði minna að segja, og hefi reynt að halda því fram, að það væri betra fyrir fyrirtækið að hafa þetta eins og gerist í öðrum kaupsýslufyrirtækjum, að það sé ekki stöðugt verið að blanda sér í starf framkvæmdastjórans af hálfu stj. Ég hefði gaman af að sjá, hvernig þeim, sem kunnugir eru í Eyjafirði, litist á, ef svona ástand væri í stjórn eins mikils fyrirtækis og Kaupfélag Eyfirðinga er. Fyrst væri framkvæmdarstjóri, sem hefði lítið vald, en öll sala og kaup væru afgerð með atkvgr. 5 stjórnarnefndarmanna, og svo ekki nóg með það, heldur væri á bak við þá aðrir 5 menn, sem alltaf væri hægt að kalla inn til þess að afgera t. d., hvort skipið Snæland ætti að fara til Englands eða Þýzkalands þennan og þennan túr. Ég efast ekki um, að hv. þm. Ísaf., sem hefir verið í þessari stj., en ekki mörgum öðrum stj., hafi ekki áttað sig á þessu, að síldarbræðslur ríkisins eru með allt öðru fyrirkomulagi en gerist í öðrum slíkum fyrirtækjum, að það er stjórnarnefndin, sem ræður þar svo að segja hverri einustu sölu og ræður öllum framkvæmdum. Það er ekki hægt að hringla með hana, og eftir frv., eins og það liggur fyrir, þá er ekkert því til fyrirstöðu, að stjórnarnefndarmenn óski eftir því einhvern daginn að taka sér sumarfri og setji varamenn í staðinn fyrir sig. Ef þetta er ekki léttúð, þá veit ég ekki, hvað léttúð er. Ég vil segja, að það er búið að sýna nógu mikla léttúð í sambandi við síldarverksm. ríkisins, sem er byggð á vanþekkingu á því, hvernig þessu fyrirtæki er fyrir komið. Ég vil taka annað dæmi, sem sýnir, hvernig menn, sem hafa ábyrgðartilfinningu, líta á svona fyrirtæki. Ég vil taka Landsbankann. Þar eru 3 bankastjórar, sem hafa miklu meira vald en þessi eina framkvæmdarstjórn, sem er fyrir síldarbræðslurnar. Þar að auki eru þar 5 manna bankaráð, og hafa þeir varamenn. Það er misskilningur, ef hv. þdm. halda, að þar sé verið að hringla svo að segja annan hvern dag með varamenn. Þeir eru aldrei kallaðir þar inn, af því að þótt vald þessara manna sé miklu minna tiltölulega en síldarverksmiðjustjórnarinnar á Siglufirði, þá þykir samt sem áður svo háskalegt að koma þar glundroða inn, að það er aldrei gert. T. d. er formaður bankaráðsins Jón Árnason, oftast erlendis heilan mánuð á hverju ári, og samt er alls ekki kallaður maður inn í hans stað. Ég er búinn að vera þarna svo árum skiptir og veit varla, hvað minn varamaður heitir. Ég fullyrði, að í þessari stofnun mundi það þykja fullkomin goðgá að fara fram á það, sem gert er í þessu frv. Ég ætla ekki að lengja umr. um þetta. Ég hefi komið með rök, sem ég hefi gaman af að heyra, hvort meðmælendur þessa frv. geta hnekkt. Ef þeir geta það ekki, en koma samt fram frv., hafa þeir aðeins ánægjuna af að hafa komið fram röngu máli með röngum rökum, og ég ann þeim þeirrar gleði.

* Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Hv. þm. Vestm. gerði frá sínu sjónarmiði nokkra tilraun til þess að sýna fram á galla þessa frv., þó að það hinsvegar skini í gegnum orð hans, að hann yrði að játa, að rökin fyrir málinu væru kannske ekki jafnótraust og hann vildi vera láta. Hann komst ekki svo mjög mikið inn á það, að rökstyðja, að frv. hefði galla í för með sér, en benti m. a. á, að þar sem framkvæmdarstjórnin hefði nú meira vald en áður, þá væri það ekki eins aðkallandi og áður, að stjórnin væri fullskipuð. Hann benti einnig á, að hliðstæð stofnun eins og síldarútvegsnefnd hefði nú haft varamenn, og mér skildist á hans ræðu, að það hefði ekki komið í bága við framkvæmdir í þeirri stofnun, þá sjaldan varamenn hefðu verið kallaðir þar inn. Hann vildi telja galla á varamannafyrirkomulaginu. Ég hygg, að erfitt sé að koma í veg fyrir, að það fyrirkomulag verði notað. Hér á Alþingi hefir meira að segja verið tekin upp sú regla, að viss hluti þm. hafi varamenn, ef þeir af lögmætum ástæðum geta ekki mætt til sinna starfa hér, og hefi ég ekki orðið var við, að það kæmi neitt í bága við þingstörfin. En burtséð frá þessu, vildi hv. þm. ekki hrekja það, að þau atvik gætu komið fyrir, að einn nm. forfallaðist, svo að verksmiðjustjórnin væri skipuð þeim mun færri mönnum, sem slík forföll væru víðtækari. Hann gat ekki neitað því, og kom í raun og veru inn á það, að l. væru ekki fullnægjandi um það, að þeir flokkar, sem ættu fulltrúa í verksmiðjustjórninni og misstu þá af einhverjum ástæðum, gætu alls ekki sett menn í staðinn. Hv. þm. verður að játa, að fyrir þessu er illa séð í l., og þess vegna verður hann í öðru orðinu að viðurkenna, að nauðsynlegt sé að hafa varamenn. Þá eru það örfá orð til hv. þm. S. Þ., sem ég átti sízt von á, að risi hér upp gegn þessu frv., en hann var miklu berari og ákveðnari í ræðu sinni en hv. þm. Vestm., og að því er mér skildist með enn þá minni skilningi á því, hvað hér er um að ræða. Hann sagði, að till. væri óþörf og skaðleg. Ég hefi reynt að sýna fram á, að hún er ekki óþörf, því að, eins og ég lauslega drap á, þá eru allir menn dauðlegir. Það geta dáið 1–2 menn úr stjórnarnefnd verksmiðjanna og kannske fleiri. Samkvæmt l. er ekki heimilt að skipa menn í þeirra stað, og þá verður allt þetta fyrirtæki að hvíla á herðum þeirra, sem eftir eru í verksmiðjustjórninni, og svo framkvæmdarstjóranum. Það þarf ekki einu sinni dauða til. Við skulum hugsa okkur, að einn nm. verði að liggja á sjúkrahúsi, t. d. annar sjálfstæðismaðurinn. Nú á Framsfl. þarna 2 menn, Sjálfstfl. 2 og Alþfl. einn. Gerum ráð fyrir, að verksmiðjustjórnin ætti að gera ýmsar meiri háttar ákvarðanir. Þá gæti mikið oltið á því, að ekki mætti kom varamaður til að greiða atkv. í staðinn fyrir þennan mann, sem kannske lægi dauðvona á sjúkrahúsi, en væri flokkslega séð mjög þýðingarmikill. Það var helzt að heyra á hv. þm., að hann gerði ráð fyrir, að varamenn ættu að geta komið inn undir öllum hugsanlegum kringumstæðum, jafnvel ef aðalmenn færu í sumarfrí. Okkur, sem meðmæltir eru frv., dettur ekki slíkt í hug, að varamaður eigi að koma inn, þótt aðalmaður fari til útlanda svo sem mánaðartíma eða jafnvel í sumarfri, svo að þessi fjarstæða er ekki þess verð að ræða hana. Ég hefi hugsað mér, að varamaður komi því aðeins inn, að aðalmaður sé það forfallaður, að hann geti ekki mætt um ófyrirsjáanlegan tíma. Þá vitnaði hv. þm. í bankaráð Landsbankans. Hann sagðist ekki hafa vitað neinn af varamönnunum þar kvaddan til starfa og sagðist jafnvel ekki þekkja sinn varamann. Það vill svo til, að síðan bankaráðið varð til, hafa meðlimir þess yfirleitt lifað þann tíma, sem þeir hafa átt að gegna þar störfum. En ég vil beina þeirri spurningu til þessa hv. þm., sem á sæti í bankaráðinu, hvað yrði, ef hann dæi, - mundi þá ekki hans varamaður koma í hans stað í bankaráðið? Ég býst við, að hann svari því játandi, sem eðlilegt er. Framsfl. mundi ekki vilja missa sitt atkv. úr bankaráðinu við það, að hv. þm. S.-Þ. dæi, og þar kemur greinilega í ljós, að það er kostur að eiga varamann. Hv. þm. sagði, að ekki væri sambærilegt bankaráð Landsbankans og stjórn verksmiðjanna. Þó að ég hafi ekki kynnt mér starf bankaráðsins, þá hygg ég þó, að það sé svo þýðingarmikið, að á bankaráðinu hvíli kannske ekki miklu minna en á verksmiðjustjórninni, nema síður sé. Þar eru ef til vill teknar hinar meiri og stærri ákvarðanir um það, hvort lána skuli til stærri fyrirtækja það, sem þau krefjast eða biðja um. Það kemur kannske til bankaráðsins að ákveða, hversu mikið fé verksmiðjurnar skuli fá á hverjum fima. Það er því engin ástæða fyrir hv. þm. að gera lítið úr því, hvað undir bankaráðið heyrir. Hann hefir sjálfur lagt mikið kapp á að komast þar inn til þess að geta ráðið þar því, sem hann vill ráða. Hér er ekki um neina léttúð að ræða, heldur að skapa öryggi fyrir, að stj. verksmiðjanna geti á öllum tíma verið fullskipuð. Ég geri ráð fyrir, að hver flokkur hafi þá ábyrgðartilfinningu, að hann reyni einnig að vanda til varamanna sinna. Það er misskilningur, að hér sé verið að búa til einhverja „statista“, sem eigi að koma til, hvenær sem aðalmanni passar ekki að greiða atkv. Slíkhugsun liggur alls ekki á bak við þetta frv. Ég skal játa, að síldarverksmiðjurnar eru svo þýðingarmikið fyrirtæki, að nauðsynlegt er að vanda þar til stjórnarnefndarmanna, bæði aðalmanna og eins varamanna, ef þeir eru. En sé nauðsynlegt að vanda þar til allra manna, þá er nauðsynlegt, að stjórnin sé á hverjum tíma fullmönnuð. Hér er því alls ekki um léttúð að ræða. En um þá léttúð. sem hv. þm. var að dylgja um, að hefði verið sýnd í þessu fyrirtæki undanfarin ár, skal ég ekki ræða, ég vil ekki hleypa þeirri ólgu í þetta mál, sem slík ummæli gefa tilefni til, en það mætti kannske sýna fram á það, að hv. þm. S. Þ. hefði ekki sýnt minnstu léttúðina í þessu máli. Ég heyrði, þrátt fyrir ræðu þessa hv. þm., ekki koma fram nein frambærileg rök gegn þessu máli. Það er aðeins tilhneiging hans til að vera á móti þessari skipun á stjórn verksmiðjanna, sem gerir það að verkum, að hann berst svo mjög á móti þessu frv.

*Jónas Jónsson: Ég ætla að bæta við einni röksemd enn til þess að gleðja þennan hv. þm. og til þess að sýna honum enn betur fánýti þessara svokölluðu röksemda hans. Það dæmi er frá hans eigin flokki, frá þeim manni, sem hann hefir stutt sem ráðh. nú til skamms tíma. Hjá honum hefir nú í vetur komið fram sú skoðun, að varamenn væru ekki jafngildir og aðalmenn. Þetta er ekki aðeins skoðun hans, heldur hefir það einnig komið fram í verki. Ef þessi skoðun hv. þm. Seyðf. er rétt, að fá þurfi dómsúrskurð um það, hvort sú atkvgr., sem varamaður tekur þátt í, sé fullgild, þá er það nokkuð óþægilegt. Það eru varamenn í tryggingarráði landsins samkvæmt l. frá í vetur, og var ég þar varamaður fyrir flokksbróður minn, hv. 2. þm. Rang. Í forföllum hans mætti ég í tryggingarráði og tók þar þátt í störfum með 2 mönnum öðrum. sjálfstæðisflokksmanni og alþýðuflokksmanni. Við gerðum þar nokkrar ákvarðanir, sem voru eftir l. alveg eins bindandi og nokkuð getur verið. En þegar kemur til ráðh., heldur hann því fram, að ekki sé löglegur sá meiri hl., sem ég hafi skapað með öðrum nm., af því að ég sé varamaður. Og hann lét ekki sitja hjá þetta, heldur breytti hann í bága við samþykktir tryggingarráðs, byggt á því, að atkvgr. hafi verið ólögleg, þar sem varamaður hafi greitt atkv. Og þegar rætt er um þetta í þinginu, segir hann, að þetta sé svo vafasamt, að það yrði að leggja það undir dómstól, og nú hygg ég, að eftirmaður hans, núverandi hæstv. atvmrh., sé í þann veginn að vísa til dómstólanna þessari framkvæmd fyrirrennara síns til þess að fá skorið úr því á þann eina hátt, sem hv. þm. Seyðf. gat sætt sig við, hvort varamannsatkv. væri gilt eða ekki. Ég vona, að þetta hafi áhrif á hv. síðasta ræðumann og flokksbræður hans, því að það mundi áreiðanlega ekki styrkja það mál, sem þeir berjast fyrir, ef það þyrfti hæstaréttardóm um ákvörðun viðvíkjandi hverri einustu sölu, sem er gerð með atkv. þeirra varamanna, sem hv. þm. er að berjast fyrir. En ef það er þannig að varamenn hafi gildi eins og aðrir menn, þá verður það kannske til þess, að þessi hv. ræðumaður skilur, að hans flokksbræðrum séu mislagðar hendur, þegar þeir eru að braska við þetta varamannaskipulag, því að ef það er rétt, að varamenn séu fullgildir, þegar þeir koma inn, þá hefir hans fyrrv. húsbóndi haft á meira en lítið skökku að standa, og hver segir, að Alþfl. hafi á réttara að standa nú en þegar hann verður að leita til dómstólanna í öðru tilfelli um það, hvort varamenn séu gildir eða ekki. En svo að ég komi að hinu, þá tókst hv. þm. ekki, sem varla var heldur von, að hrekja það, sem var aðalatriðið í minni ræðu, en það er eðli þessarar verksmiðjustjórnar. Hún er framkvæmdarstjórn, en hefir ekki þau vinnubrögð, sem stjórnarnefndir annars hafa. Ég tók sem dæmi það fyrirtæki. sem hæstv. forseti þessarar d. er formaður fyrir, sem er Kaupfélag Eyfirðinga. Hann er búsettur ekki langt frá Akureyri, og meðstjórnendur hans fjórir eru ekki heldur búsettir langt frá. Þar er fyrirkomulagið eins og gerist og venja er í fyrirtækjum, að stjórnin kemur saman og tekur ákvarðanir um almenna hluti, en blandar sér aldrei inn í einstakar sölur, eins og gert er í síldarverksmiðjunum. Það getur verið, að framkvæmdastjórinn spyrji formanninn eða stjórnina í vissum tilfellum, hvort eigi að gera þetta eða hitt, en allar þær daglegu fjárhagsframkvæmdir sér framkvæmdarstjórinn um. Við síldarbræðslurnar á Siglufirði eru aftur á móti 6 menn, sjálfur framkvæmdarstjórinn og svo 5 manna stjórnarnefnd, svo að það væri enginn lífsháski, þó að einn þeirra yrði veikur af kvefi vikutíma eða því um líkt. Í þessu, sem ég hefi nú sýnt fram á, er einmitt fólgin sú eyðileggjandi röksemd fyrir þennan hv. þm. Það, sem hér er um að ræða, er jafnmikil fjarstæða eins og að hafa varabankastjóra í bönkunum eða vararáðherra. Það gæti fljótt á litið verið þægilegt, ef ráðh. þyrfti að sigla. að hafa vararáðh., sem gegndi störfunum í forföllum hans, en það er aldrei gert hjá neinni þjóð. Það gæti líka sýnzt þægilegt að hafa varabankastjóra, en það er aldrei gert, því að það er of vitlaust til þess, að mönnum hafi hugkvæmzt það, nema kannske þeim hv. þm., sem standa að þessu frv. Við getum tekið stjórn Sambands íslenzkra samvinnufélaga, sem heldur fund tvisvar til þrisvar á ári. Heldur hv. þm., að SÍS færi á höfuðið fyrir það, þó að stjórnarnefndarmennirnir séu þar ekki daglega. Þeir eru þar alls ekki; það er framkvæmdarstjórinn, sem gerir hlutina, allt það sem daglega þarf að ákveða. Stjórnin tekur aðeins þær almennu ákvarðanir, en sér ekki um sölu á vörunum, eins og verksmiðjustjórnin á Siglufirði. Í stuttu máli, það sem eðlilegast væri að gera, væri að vísa þessu frv. frá með dagskrá, sem væri byggð á því, að á meðan þjóðfélagið sæi ekki ástæðu til að hafa vararáðh. eða varabankastjóra, væri ekki heldur ástæða til að hafa varaframkvæmdarstjórn við svona fyrirtæki, og væri því tekið fyrir næsta mál á dagskrá. En ég álít, að þetta mál eigi að lifa og deyja á því, hvort menn vilja gera þarna vitleysu eða ekki. Ég hefi ekki hirt um að „agitera“ í þessu máli, og það getur vel verið, að hv. þm. sé búinn að afla sér liðskosts til að koma þessu máli fram, en rökin eru öll á móti honum, meðan hann getur ekki sýnt fram á, að rétt væri að hafa varabankastjóra, þegar bankastjórarnir færi í sumarfrí, eða vararáðh., þegar ráðh. væri í burtu, getur hann ekki komið með nein frambærileg rök fyrir þessu frv., vegna þess að síldarverksmiðjustjórnin er framkvæmdarstjórn og hefir allt öðruvísi starf en stjórnir annara fyrirtækja. Það má segja, að hægt sé að rökstyðja það málfræðilega, því að í báðum tilfellunum heitir það stjórn, en alls ekki raunverulega, af því að þessari stjórn er með l. ákveðið allt annað hlutverk en öðrum stjórnum. Hv. þm. var að gefa þá skýringu, að ekki væri meiningin, að varamaður kæmi til, nema aðalmaður væri forfallaður svo mánuðum skipti. Ef málinu hefði verið sýnd sú alvara, að taka það fram í frv., þá hefði þó mátt segja, að það hefði þó verið tilraun til að fá botn undir málið, en það er ekkert gert, og það sýnir, hvað gersamlega vanhugsað frv. er. Eftir frv. þarf ekki annað en að aðalmaður fari úr bænum einn dag, þá getur varamaður gengið inn í hans stað. Ég vil einnig taka það fram, að því síður er ástæða til að fara að hringla í þessum l., þar sem lítur út fyrir, að nú sé loks skapaður friður um þessi fyrirtæki eftir margra ára ósamkomulag og ólag, deilur og hneykslismál, sem náði hámarki sínu, þegar óþroskaður maður, sem þá var framkvæmdarstjóri og þessi hv. þm. er ábyrgur fyrir, fór að gera tilraun með kælingu á síld, undir þeim kringumstæðum, sem aldrei höfðu áður þekkzt, setti fastar í það 200 þús. kr. af fé verksmiðjanna og varð svo að flýja til annars lands. því að honum varð ekki vært á Siglufirði, af því að menn hlógu svo mikið að honum. Þegar menn voru lausir við þennan mann og þetta ósamkomulag, og loks var komin stjórn, þar sem gamlir andstæðingar vinna saman og líta ekki á gamlar erjur, heldur það, hvað fyrirtækinu kemur vel, þá kemur sá flokkur með þetta, sem borið hefir aðalábyrgðina á ástandinu á Siglufirði, a. m. k. í tvö ár, og hefir þar svo herfilega sögu að segja, að það er ekki nema hálfsögð sagan enn, og ríkið er ekki búið að bíta úr nálinni með þau axarsköft, sem leitt hefir af framkomu Alþfl. þar síðustu missiri. Það er hart, að þessir sömu menn skuli þykjast vera þess umkomnir, að koma fram með svokallaðar umbætur á löggjöfinni um þessar verksmiðjur, þegar kominn er framkvæmdarstjóri, sem vinnur að öðru en að auglýsa sig sjálfan í útvarpinu tvisvar í viku, þegar hann er að ofbjóða vélunum. Þegar komin er starfhæf stjórn og starfhæfur framkvæmdarstjóri, þá koma hinir sömu menn, sem hafa þessa fortíð og ætla að breyta þessu af athugaleysi, því að ég þykist vita, að hv. síðasta ræðumanni og hv. flm. sé það ekki ljóst, að þeir eru að reyna að koma þarna á upplausnarskipulagi, sem ekki er hægt að réttlæta í skjóli neinnar þekkingar um fyrirtæki með sambærilegu sniði. Meðan hv. þm. sýnir ekki fram á. að fjármálaheimurinn hafi tekið upp á því að hafa varabankastjóra, eða hafðir séu vararáðh., þegar hinir eiginlegu ráðh. eru ekki við, þá stendur það fast, að það, sem hann ætlast til hér, er undantekning, er hugsunarvilla, því að eftir hans kokkabók er ekkert því til fyrirstöðu, að milljónasala á landsins kostnað sé framkvæmd af augnabliksmeirihluta, sem myndast af því, að nýr maður kemur inn í stjórnina, sem ekki er kunnugur málavöxtum. Þótt ég meti Alþfl. á margan hátt, þá met ég hans forstöðu í síldarmálunum eins lítið og forstöðu flokksins í vinnudeilum undanfarna daga og mánuði, þar sem hann hefir hjálpað kommúnistum, eftir því sem hann hefir getað, til þess að halda við vinnuófriði, svo að atvinnan í landinu geti ekki borgað sig. Hv. þm. veit, að það hafa hvergi komið fréttir um batnandi verð. en það hafa komið fréttir um það, að síldin væri í helmingi minna verði en í fyrra. Flokksblöð hv. þm. standa samt fullt og fast með því, að það eigi að hækka kaupið á Siglufirði hjá þeim, sem eru þar bezt settir, þótt það verði, til þess að gera slíkt, að taka af sjómönnunum, sem ekki voru of vel settir áður. Ég vil segja hv. þm. það, að stjórn Alþfl. á síldarbræðslunum á Norðfirði og Seyðisfirði gerir mig ekki fúsari til að ganga inn á nýjungar í skipulagi, sem er á móti allri reynslu, sem maður veit um. Hv. þm. á eftir að gera grein fyrir þrónni á Siglufirði, sem Gísli Halldórsson lét byggja á ábyrgð Alþfl. Hann á líka eftir að gera grein fyrir 113 þús. kr. tapi á síldarverksmiðjunni á Seyðisfirði. Þegar ríkið var búið að leggja stórfé til þessa bæjar af fátækt sinni, þá var hafið þar verkfall af Alþfl., svo að útkoman var sú, að skilið var við þetta fyrirtæki með 113 þús. kr. tapi og algerðu gjaldþroti á fyrirtækinu. Hv. þm. má skilja, að það er fullkomin alvara í þessu, að það verður að gera það upp, hvort forstaða Alþfl., eins og hún hefir verið undanfarin ár á síldarbræðslunum, eigi að halda áfram eða það eigi að verða stefnubreyting í þeim efnum.

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti! Ég ætlaði ekki að blanda mér í þetta mál, en ég get ekki komizt hjá því út af ummælum hjá hv. síðasta ræðumanni. Um eðli málsins er það að segja, að það er vitanlega sjálfsagt að samþ. þessa gr. frv. Það er viðurkennd regla, að í svipuðum fyrirtækjum og þessum eru hafðir varamenn, sem grípa má til, þegar um löng forföll er að ræða. Ég vil benda á l. um síldarútvegsnefnd, sem hv. þm. mun hafa verið með í að samþ., en þar er ákveðið, að það skuli vera jafnmargir varamenn og aðalmenn n. Síldarútvegsnefnd hefir sömu störf og verksmiðjustjórnin, en þar er aðeins um minna fjármagn að ræða. En það er nákvæmlega sama starfssvið, sem hún hefir. Hún sér um sölu og innkaup, eins og verksmiðjustjórnin. Ef það er ekki rétt að hafa varamenn í verksmiðjustjórninni, þá er það ekki heldur rétt í síldarútvegsnefnd. Hv. þm. er kominn í mótsögn við sjálfan sig. að samþ. þau l., en vera svo á móti þessu sjálfsagða atriði hér. Annars er ég viss um, að ef hv. þm. byggist við því, að formaður stjórnar síldarverksmiðja ríkisins forfallaðist, þá myndi hann ekki vilja una við, að þann mann vantaði, ef hann trúir eins mikið á þann mann og hann vill vera láta. Hv. þm. var að tala um léttúð í þessu máli og hina miklu léttúð, sem hefði verið kringum síldarverksmiðjur ríkisins. Stærri léttúð og meira ábyrgðarleysi var breytingin á síldarverksmiðjulögunum á síðastl. hausti, þegar hv. þm. með aðstoð sjálfstæðimanna gerði ráðstafanir til þess að draga þetta fyrirtæki út úr starfsfriðnum og inn í eilífar pólitískar erjur, þar sem sá maður er kominn inn í stjórnina, sem nú er orðinn formaður hennar í krafti þess sambands, sem hv. þm. gerði við sjálfstæðismenn. Mér finnst mjög óviðeigandi, sérstaklega af þessum hv. þm., að vera hér á hinu háa Alþ. að draga inn í þessar umr. mann, sem starfað hefir hjá þessu fyrirtæki, en hefir ekki tækifæri til þess að svara fyrir sig hér, og er ekki heldur hér á landi, svo að hann getur ekki svarað fyrir sig á öðrum vettvangi. Það sýnir innræti þessa hv. þm., að hann skuli ekki geta setið á sér að sletta þessum manni inn í umr. um þetta mál. Hann var að tala um tilraunir, sem Gísli Halldórsson hefði gert með að frysta síld. Hann fór um þær háðulegum orðum. Veit ekki þessi hv. þm., að þær tilraunir, sem gerðar voru með að frysta síld, gáfu svo góðan árangur, að ef verksmiðjustjórnin hefði skilið sitt hlutverk og sá framkvæmdarstjóri. sem þar er nú, þá hefði verið sjálfsagt að halda þeim áfram. Hv. þm. var að tala um, að sú óstjórn, sem hefði verið á þessu tvö síðustu árin, væri að kenna Alþfl. og ætti að skrifa á hans ábyrgð. Ég skal vera hv. þm. þakklátur fyrir það traust, sem hann ber til Alþfl., því að það er sannanlegt, að rekstur verksmiðjanna hefir aldrei farið eins vel úr hendi og síðastl. tvö ár. Þá var borgað hærra síldarverð til sjómanna en nokkru sinni áður. Það má geta þess, að þetta er oftraust á Alþfl., vegna þess að hinn ágæti pólitíski samherji hv. þm., Þorsteinn M. Jónsson, var 1 verksmiðjustjórninni, og var hann sammála fulltrúum Alþfl. um allt, sem gert var, enda sýndi hann fram á í málgagni þessa hv. þm., hvaða firrur það voru, sem framkvæmdarstjóri þessa hv. þm. var með, þegar hann var að deila við fyrrv. verksmiðjustjórn um þessi mál. Ég skal svo láta útrætt um þetta. Hv. þm. sagði, að allir á Siglufirði væru að hlægja að Gísla Halldórssyni og því, sem hann hefði þar gert. En það er annar maður, sem ekki er hlegið að, heldur kennt í brjósti um. Það er maður, sem einu sinni var hugsjónamaður, en hefir nú hlaupist frá þeim og yfir til Íhaldsins. Það er ekki hlegið að honum, heldur er kennt í brjósti um hann. Ég býst við, að hv. þdm. og hv. þm. S.-Þ. viti. hvaða maður það er, ef þeir líta yfir hina pólitísku sögu síðustu ára.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Ég þarf ekki miklu að svara þeim aths., sem komu fram hjá hv. 3. landsk. gagnvart minni afstöðu til þessa máls. Samt sem áður virðist mér rétt að benda á það, að því fleiri menn, sem eru í stjórn sem varamenn eða aðalmenn við svona fyrirtæki eins og síldarverksmiðjurnar eru, þá dreifist alltaf ábyrgðartilfinningin. En þar geta komið fyrir hlutir, sem þurfa að vera þannig gerðir, að sem fæstir standi undir ábyrgðinni af þeim, bæði sölur og annað. Ég vil á engan hátt veikja stjórn síldarverksmiðjanna, hv. þm. má ekki skilja mig þannig. Ég vil líka benda á, að við sjálfstæðismenn höfum ekki á neinn hátt beitt okkur fyrir því. Þessi dæmi, sem ég nefndi voru úr Vestmannaeyjum, en ég átti ekki við síldarútvegsnefndina, eins og hv. þm. hélt, enda eru nm. í þeirri nefnd alls ekki búsettir allir á sama stað. Það er náttúrlega hverju orði sannara, að það geta allir dáið, orðið veikir eða forfallazt á einhvern hátt, og þá einnig þeir stjórnarnefndarmenn, sem hér um ræðir. En samkvæmt l. er þinginu ætlað að kjósa nm., og þess vegna koma þau forföll, sem ég nefndi, ekki að neinni sök þann tíma, sem þing situr. Ég vil í því sambandi benda hv. þm. á, að dæmi eru þess, að ráðh., honum allskyldur í skoðunum, hefir sýnt það, að honum hefir ekki orðið skotaskuld úr því að búa til stjórn við síldarverksmiðjur ríkisins utan við setu Alþ. Ég vil ekki taka við neinum ásökunum um það, að ég vilji veikja þessa stofnun eða sýna ábyrgðarleysi gagnvart henni, sízt af öllu frá þeim flokki, sem staðið hefir að stjórn síldarverksmiðja ríkisins, þegar tveir flokksbræður hv. 3. landsk. voru látnir dagana eftir þingslitin segja sig úr verksmiðjustjórninni, og það var svo notað til að senda heim aðra menn úr stjórninni, sem ekki voru alþýðuflokksmenn, og skipa aðra í þeirra stað. Þetta dæmi er þess eðlis, að það er vont fyrir þá, sem standa að því verki, að saka mig eða aðra menn, sem voru þessu óviðkomandi, um ábyrgðarleysi í garð ríkisverksmiðjanna. Það dæmi, sem hv. þm. S.-Þ. nefndi um skoðun fyrrv. atvmrh. á löglegum afskiptum varamanna, sýnir það, að ef slík skoðun væri fyrir hendi hjá ráðh., sem hefði yfirstjórn síldarverksmiðjanna, þá gæti úr því orðið ákaflega kyndugur viðskiptamórall. Nú er það vitað, að þessar verksmiðjur fást ekki við að útnefna menn í stjórnir sjúkrasamlaga, heldur að framleiða vöru og selja hana. Við skulum hugsa okkur, að verksmiðjustjórnarfundur, þar sem mættir væru einn eða tveir varamenn, ákvæði, að selja stórt magn af síldarolíu eða fiskimjöli, en svo kæmi það í ljós, að salan væri óheppileg, þá væri eftir þeim hugsanagangi, sem ríkti hjá fyrrv. atvmrh. um gildi varamanna ef til vill hægt að segja, að þessi sala væri ólögleg. Hvaða afleiðingar slíkur mórall hjá ráðh. gæti haft á aðstöðu verksmiðjanna, þarf ekki að lýsa. Það yrði ákaflega leið aðstaða. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta mál. Ég hafði ekki hugsað mér að gera úr þessu neitt kappsmál eða hitamál, eins og sýnir sig á því, að ég hefi ekki sett fram neitt sérstakt nál., heldur talið nægilegt að segja, að ég væri málinu ekki fylgjandi. Þetta er ekki stórt mál í sjálfu sér, þótt það geti verið mjög mikið stórmál í „prinsippinu“, hvort þingið stefnir að því að dreifa ábyrgðinni á því, sem fram fer í ríkisverksmiðjunum eða ekki.

* Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég skal reyna að lengja ekki mál mitt meira en nauðsyn krefur. Mér skildist, að hv. þm. S.-Þ. væri dálítið úrillur í dag, og það er því kannske ekki rétt að fara út í gamlar væringar nema það allra nauðsynlegasta í þessu viðkvæma máli hans. Hann vildi sannfæra mig um skaðsemi varamanna með því dæmi, sem hann tilfærði hér um varamannssæti hans í tryggingarráði. Hann sagði, að fyrrv. atvmrh., flokksbróðir minn, hefði gert það ónýtt, sem hann sem varamaður hefði komið til leiðar.

Hann ætlaði að gera það ónýtt

. Það má vel vera, að þar hafi komið fram einhverjir ókostir á varamanninum. Ég efast ekki um, að hv. þm. S.-Þ. hefir verið að vinna þar einhver skaðsemdarverk, fyrst fyrrv. atvmrh. sá ástæðu til að reyna að koma í veg fyrir þau verk. Var ekki farið svo að í því tilfelli, að gengið var fram hjá aðalmanninum og hann ekki boðaður til fundarins? Það hefir því varla verið um það að ræða, að aðalmaðurinn gæti ekki mætt, heldur hefir varamaðurinn hér troðið sér inn. Mér hefir aldrei dottið það í hug, að varamaður noti aðstöðu sína til þess að bola út aðalmanni til þess að koma fram ákveðnum skaðsemdarverkum í ákveðnu máli. Hann var að vitna í kaupfélögin og sagði, að stjórnirnar þar þyrftu ekki að vinna svipuð verk og hann áleit, að ríkisverksmiðjustjórnin þyrfti að gera. Ég hefi nú ekki lög og reglur kaupfélaganna fyrir framan mig, en ég hygg, að flestar stjórnirnar þar hafi varamenn. En ég man ekki, hvernig það er í S. Í. S., en það or líka nokkuð annars eðlis. Það er hliðstæða við Alþ. og ríkisstj., því að fulltrúarnir koma þar fram sem þingmenn. Stjórnin er þar eins og ráðh. milli þinga. Ég hefi aldrei látið mér detta í hug að blanda þessu saman við bankastjóra og ráðh. Það er framkvæmdarstjóri við verksmiðjurnar, sem er hliðstæður við bankastjóra og ráðh. Ég hefi ekki gert till. hér um varaframkvæmdarstjóra. Þessi rökstuðningur hjá hv. þm. er því ekki réttur. Það vita allir, að verksmiðjustjórnin ræður miklu um starfrækslu verksmiðjanna, svo sem fyrir hvað hún selur afurðirnar og hvað hún gefur fyrir síldina og ýmislegt fleira. Það er ekki þar með sagt, að stjórnin vinni að öllum framkvæmdaratriðum, eins og bankastjórar gera og ráðh., sem starfa í stjórnarráði Íslands fyrir landsins hönd. Ég visa þessari tilraun til rökfærslu af hálfu hv. þm. í þessu máli alveg heim aftur til föðurhúsanna. Öðrum atriðum, sem hann reyndi að blanda saman við þetta mál, snertandi fyrri framkvæmdir í rekstri verksmiðjanna, ætla ég að ganga fram hjá, af því hv. 11. landsk. gerði því máli nokkur skil, enda eru það gamlar lummur, því að svo oft er búið að deila um þetta í þinginu, og ég hefi ekki séð hv. þm. S.-Þ. ríða feitum hesti út úr þeim umr., enda hefir hann ekki haft rökin á sína hlið. Hann vitnaði í Seyðisfjarðarverksmiðjuna og vildi skella sökinni á Alþfl. og sérstaklega atvmrh. á því, hvernig rekstur þeirrar verksmiðju hefði gengið. Það er vitanlegt um þessar minni verksmiðjur, að þær eru ekki sambærilegar við hinar stærri. En ég vil minna hv. þm. á annað. Hv. þm. S.-Þ. hefir hjálpað kjósendum sínum og þeim, sem ekki eru kjósendur hans, til að koma upp verksmiðju á Húsavík. Nú dettur hv. þm. ekki í hug, að hún sé rekin sjálfstætt. Nei, hann ætlar ríkinu að reka hana til þess að komast hjá rekstrartapi. Hann er þess fullviss, að litlar verksmiðjur, eins og Seyðisfjarðarverksmiðjan og Húsavíkurverksmiðjan, geti ekki staðið einar sér. Ég hygg því, að það, sem hann sagði um tap á rekstri Seyðisfjarðarverksmiðjunnar, sé á rökum byggt, því að verðið á síldinni er svo hátt, að svona litlar verksmiðjur geta ekki staðið undir þeim kaupum. Hann ætlar að forðast það, að þetta endurtaki sig með þá verksmiðju, sem er í hans kjördæmi, og því ætlar hann að láta ríkið taka hana að sér. Og þykist ég þá hafa svarað honum, hvað það atriði snertir. Ég vil að síðustu minnast á eitt atriði, sem hann blandaði í þetta mál, en hv. 11. landsk. minntist ekki á, sem sé vinnudeiluna á Siglufirði. Ég ætla engan dóm á það að leggja, hvort þar er farið ósanngjarnlega í sakirnar eða ekki. En í samræmi við það, sem ég áður hefi sagt, þá er það bein afleiðing af vaxandi dýrtið í landinu, að verkamenn biðja um hærra kaup. Ég vil benda hv. þm. á, að atvinnurekendur, sem eru í miklum meiri hluta um atvinnurekstur á Siglufirði og eru sennilega flestir ekki í flokki hv. þm. S.Þ., þótt þeir séu honum kannske vinveittir á annan hátt, hafa gengið hér á undan með virðingarverðu eftirdæmi um að mæta verkamönnunum nokkuð í þessu efni. Þar hefir því verið sköpuð regla um það á Siglufirði, hvaða kaupgjald væri talið sanngjarnt að búa við. Þegar þeir eru búnir að koma kaupgjaldinu í það horf, sem raun ber vitni um, þá er eðlilegt, að ríkið sem atvinnurekandi verði að fara í kjölfarið þar á eftir. Ég býst við, að framsóknarverkamenn, ef þeir eru til á Siglufirði, séu sammála öðrum verkamönnum um þetta.

Þeir eru þar til

. Hv. 1. þm. Eyf. segir, að framsóknarmenn séu þar til. Ég skal forðast að lengja þessar umr. frekar en nauðsyn ber til. Ég hefi ekki getað sannfærzt af ræðu hv. þm. S.-Þ. um það, að verkamenn séu ónauðsynlegir, og því síður hefi ég getað sannfærzt um það, að þeir væru skaðlegir. Öll dæmin, sem hann reyndi að færa fram um það, að þeir væru skaðlegir eða ónauðsynlegir, voru svo lítils virði, að ég hefi ekki getað sannfærzt. Að síðustu vil ég segja örfá orð við hv. þm. Vestm. Hann vildi gefa í skyn, að þótt svo vildi til, að einhver félli í valinn af þeim, sem væru í verksmiðjustjórn, þá yrði ekki skotaskuld úr því að búa til mann í staðinn, og vitnaði í því sambandi í það, að fyrrv. atvmrh. hefði ekki búið til einn mann í stjórn, heldur alla stjórnina. Það var mál, sem á sínum tíma var ákveðið með samþykki meiri hl. þings. Það hefir verið upplýst í þessari hv. d. og í þinginu yfirleitt, að ráðh. setti þá bráðabirgðastjórn með samþykki meiri hl. þings. En nú mætti búast við, þó að svo vel hefði tekizt til í eitt skipti, að þá sé ekki alltaf hægt að setja einn mann eða tvo inn í verksmiðjustjórnina, ef einhver fellur frá. Verksmiðjustjórnin er skipuð til þriggja ára í senn, og ef einhver deyr, getur Alþ. kosið í skarðið. En nú er alls ekki vist, að Alþ. sé starfandi á þeim tíma, sem maðurinn deyr, og það geta hæglega liðið 9 mánuðir, þar til það kemur saman, en það þarf að skipa annan mann í stað hins látna yfir þessa 9 mánuði. Ég býst við, að Framsfl. eða hv. þm. S.-Þ. teldi sig illa haldinn, ef formaður verksmiðjustjórnarinnar dæi milli þinga og ekki kæmi maður í manns stað. Við nánari athugun mun hv. þm. S.- Þ. fallast á það, að ef átrúnaðargoð hans skyldi falla frá, þarf að búa til annað.

* Frsm. (Magnús Jónsson): Fjhn. hefir athugað þetta mál í sambandi við frv. það, sem hér hefir legið fyrir um skattaívilnanir við togarafélögin. Eins og rætt var um af flm. þess máls, standa þessi tvö frv. í beinu sambandi hvort við annað. Hafnfirðingar sjá ekki neina aðra leið út úr þeim erfiðleikum, sem nú steðja að, en að bæjarfélaginu sé bætt upp sú tekjurýrnun, sem orsakast af því, að þeir leggja ekki lengur útsvör á togarana. Þess vegna er borið fram frv. þess efnis, að skattleggja þá, sem fara milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. N. var að vísu ekki alveg sammála um það, hvort þetta væri heppileg tekjuöflun fyrir bæinn, en hún hefir litið á málið í sambandi við bráðabirgðaaðgerðir fyrir togaraútgerðina, og álítur, að hér sé um handhæga aðferð að ræða til þess að ná í fé um stundarsakir. Ég mælist til þess, að þetta frv. verði samþ. N. gerir eina litla brtt. á þskj. 443, að í 3. gr. komi í stað orðanna „á þessari leið“: þessa leið. Það má skilja 3. gr. eins og hún er óbreytt á þá leið, að þessi skattaviðauki í fargjaldinu verði innheimtur af öllum farþegum, sem fara milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, en það er öllum ljóst, að þótt þingið vildi sýna Hafnfirðingum þá rausn, að leyfa þeim að skattleggja menn, sem fara milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar nær það engri átt að skattleggja þá, sem fara styttra. Mörg hundruð manna búa í Fossvogi og Kópavogi og nota daglega Hafnarfjarðarveginn til þess að aka til og frá heimilum sínum. Það getur ekki verið tilgangurinn með þessu frv., að ætla að skattleggja þessa sumarbýlagesti úr Reykjavík fyrir bæjarsjóð Hafnarfjarðar. Þess vegna ber n. fram þá brtt. við frv., að skatturinn komi aðeins' á þá menn, sem fara þessa leið milli lögsagnarumdæmis Reykjavíkur og lögsagnarumdæmis Hafnarfjarðar. Hin eina mótbára, sem komið gæti fram móti þessu frv., er sú, að einhverjir kynnu að vera svo nískir á peningana, að þeir færu úr vögnunum nokkru áður en þeir koma til Hafnarfjarðar og færu fótgangandi, það sem eftir væri af leiðinni. En ég held, að það sé heldur ólíklegt, að slíkt komi fyrir, a. m. k. yrði það aldrei nema fyrst í stað, meðan menn muna eftir þessu 25 aura viðaukagjaldi. A. m. k. væri það lítil átthagaást hjá Hafnfirðingum að gera sig seka í slíku, þar sem það er þeirra bæjarfélag, sem verður að ná sínum tekjum inn með einskonar gjöldum eða útsvörum af þeim sjálfum. Ég geri ekkert úr því, að menn fari úr vögnunum, áður en komið er til Hafnarfjarðar, því að þeir yrðu um það bil eins lengi að ganga vegarspottann, sem eftir er, eins og að aka í bil alla leiðina, og slíkt munu fáir gera. Að vísu er sagt, að til séu menn, sem telja eldspítur í hverjum stokk, áður en þeir kaupa hann, en slíkt er hrein undantekning. Ég hygg, að það þurfi ekki að óttast neinar alvarlegar afleiðingar af þessu fyrir Hafnarfjarðarkaupstað. En það er óhugsandi, að menn gangi inn á að skattleggja í bæjarsjóð Hafnarfjarðar fé, sem alls ekki kemur Hafnarfirði við. Fjhn. var sammála um að mæla með því, að þetta frv. yrði að l. með þeirri breyt., sem ég gat um áðan. Vonandi er, að d. samþ. frv. þannig og greiði fyrir því, að það nái fram að ganga sem fyrst.



Ég hefi skrifað undir þetta nál. án fyrirvara, en ég vildi þó taka það fram, að ég er alveg mótfallinn þeirri aðferð til að afla tekna fyrir bæjarsjóð Hafnarfjarðar, sem hér er farið fram á. Hinsvegar kemur fram í grg., sem fylgir frv. á þskj. 102, að þetta frv. sé borið fram vegna ívilnunar skatta á togaraútgerðinni. Bæjarsjóður þarf að fá einhverjar tekjur í þess stað. Forráðamenn bæjarins hafa athugað þetta og ekki séð aðra leið heppilegri. En ekki vil ég greiða þessu frv. atkv. Ég vildi taka þetta fram sem skýringu á afstöðu minni, þó að ég hafi skrifað undir nál.



Ég var alveg mótfallinn þessu frv. áður, og ég er það enn. Ég ætla að taka samanburð á álagningu útsvara í Vestmannaeyjum og Hafnarfirði, svo að menn sjái, hvort Hafnfirðingum muni lífsnauðsyn að létta á útsvörum hátekjumannanna, með umferðaskatti, er renni í bæjarsjóð. Ef einhleypur maður hefir 2000 kr. nettóárstekjur, fær hann 70 kr. útsvar í Vestmannaeyjum, en 65 í Hafnarfirði. Ef hann hefir 3000 kr. árstekjur, fær hann 190 kr. útsvar í Vestmannaeyjum, en 110 kr. í Hafnarfirði. Ef hann hefir 4000 kr. árstekjur, fær hann 380 kr. útsvar í Vestmannaeyjum, en 200 kr. í Hafnarfirði. Ef hann hefir 5000 kr. árstekjur, fær hann 610 kr. útsvar í Vestmannaeyjum, en 325 kr. í Hafnarfirði. Ef hann hefir 7000 kr. árstekjur, fær hann 1190 kr. útsvar í Vestmannaeyjum, en 635 kr. í Hafnarfirði. En þrátt fyrir þetta segja Hafnfirðingar, að útsvörin séu hæst hjá sér og þeir geti ekki lagt meiri útsvör á gjaldþegnana og þess vegna verði að skattleggja þá, sem fara milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar til þess að ná tekjum inn í bæjarsjóð. Ef við tökum Siglufjörð til samanburðar, sem hv. 11. landsk. er frá, þótt hann sé ekki þm. fyrir þann kaupstað sérstaklega, þá eru útsvörin þar svo miklu hærri en í Hafnarfirði, að ef einhleypur maður hefir þar 4000 kr. hreinar árstekjur fær hann yfir 1000 kr. útsvar á Siglufirði, en 200 kr. í Hafnarfirði. Það er því fjarri lagi, að halda því fram, að þessa sé sérstaklega þörf í Hafnarfirði, hið gagnstæða mætti segja, því að í engum kaupstað eru útsvörin tiltölulega eins lág eins og þar. Þess vegna er ástæðulaust að fara að skattleggja mannflutninga milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur til þess að útvega bæjarsjóði Hafnarfjarðar tekjur. Eins og hér er sýnt að framan, þarf að hækka útsvörin í Hafnarfirði mikið, til þess að þau komist í námunda við það, sem þau eru í Vestmannaeyjum og á Siglufirði, og þau þurfa að hækka dálítið til að komast til jafns við það, sem þau eru í Reykjavík, en þar eru þau hlutfallslega næstlægst af kaupstöðum landsins. Ég tel því bæði þarfleysu og rangt að samþ. frv. Raunar er því svo farið, að þeir menn, sem þarna eiga hlut að máli, telja, að útsvör sín séu há, en meðan þau eru ekki nema brot af því, sem þau eru í ýmsum öðrum kaupstöðum landsins, tel ég þá ekki verða illa úti, þótt þeir fái ekki að velta útsvörunum af breiðu bökunum og yfir á þá, er ferðast milli bæjanna. Ég tel enga þörf á því að lögleiða slíkt, það er rangt og stórhættulegt. Ef bæjarsjóð Hafnarfjarðar langar til að ná í meira fé en hann getur fengið af rekstri bæjarútgerðarinnar, fyndist mér ráðlegt fyrir hann að taka flutningana í sínar hendur, þá getur bæjarsjóðurinn náð í þann tekjuafgang, sem af þeim rekstri kann að verða. Slíkt væri ekki nema spor áfram í þeirri starfsemi, sem þar hefir verið rekin, sbr. bæjarútgerðina. Mér fyndist geta komið til mála, að Alþ. hlutist til um það að fá þeirri n., sem sér um fólksflutningana, heimild til að ákveða, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar fengi leyfi til að reka bíla þá, sem annast flutninga milli bæjanna án þess að fargjöldin þurfi að hækka. En það er ósanngjarnt að láta þann kaupstað, sem hefir tiltölulega lægst útsvör, fá þau sérréttindi, að skattleggja hvern mann, sem til bæjarins kemur eða frá honum fer. Ég mun greiða atkv. móti þessu frv. og móti þeirri stefnu, sem þar kemur fram. Ég skil ekki þá þm., sem telja sig vera á móti þessari stefnu, en ætla þó að fylgja frv. Ég veit ekki, hvaða stefna það er að vera á móti því að skattleggja mannflutninga, en ætla að fylgja þessu frv. Ég vildi fá útskýringu á hinu tvöfalda sálarlífi þeirra, sem geta greitt þannig atkv. Ég vildi, að þeir lýstu því yfir, hvað þeim gengur til slíks. Það er eitthvert nýtt viðhorf, sem ég skil ekki, en vildi gjarnan skilja.

*Bjarni Snæbjörnsson: Ég vil þakka fjhn. fyrir góða afgreiðslu á þessu máli, enda þótt ég hefði heldur kosið, að það hefði verið samþ. óbreytt eins og það hefir verið borið fram. En ég vildi ekki gera að kappsmáli, að því væri aftur breytt í þá mynd, sem það upphaflega var. Það má þó segja, að það getur eitthvað verið til í því, sem frsm. þessa máls minntist á, að menn notuðu sér það, að fara úr vögnunum, áður en komið væri alla leið til Hafnarfjarðar, t. d. við vegamótin, þar sem Hafnarfjarðar- og Álftanesvegurinn mætast. En mér heyrðist á honum, að þeir, sem notuðu sér slíkt, gætu aðeins verið þeir, sem ekki væru Hafnfirðingar, og hann hlyti því að telja þá eitthvað betri en aðra menn. En ég held nú ekki, að það sé rétt. Ég held, að það myndu ekkert frekar verða hinir, sem fyndist þessi skattur koma hart niður. Annars held ég, að flestir sætti sig við þetta. Hefði þessu frv. verið breytt þannig, að þeir, sem fara úr bilnum við Vífilsstaðaveg, skyldu vera undanþegnir þessum skatti, þá hefði ég frekar getað sætt mig við það. En viðvíkjandi ummælum hv. 1. þm. N.- M. vil ég segja það, að útsvarsálagningin er komin á heilann í honum, svo að til vandræða horfir, og þá kemur upp í mér læknirinn, og þegar slíkt kemur fyrir, verða menn að varast allan æsing, og þeir þurfa að fá sem mesta ró. Þess vegna ætla ég ekki að svara honum.