Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Sú varð raunin í þetta sinn, eins og venja hefir verið undanfarið, að fjáraukalögin komu ekki til þessarar d. fyrr en nú undir þinglokin. Hefir fjhn. því, nú sem áður, haft lítinn tíma til athugunar á frv., en hún hefir notað þennan litla tíma, sem gafst, eins vel og tök voru á. N. hefir ekki orðið sammála um afgreiðslu frv., eins og nál. ber með sér, en meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, og byggir þá till. sína bæði á þeirri athugun, sem n. vannst tími til að gera, og þó ekki síður á þeirri athugun, sem fjhn.Nd. gerði á frv. Var frv. lagt fyrir Nd. strax í þingbyrjun, og hefir því n. þar haft nægan tíma til athugunar á frv., og er því óhætt að leggja allmikið upp úr till. hennar. Og þar sem niðurstaða fjhn.Nd. kom að öllu heim við þá niðurstöðu, sem meiri hl. n. hér hefir síðar komizt að við athugun frv., sáum við meirihlutamenn ekki ástæðu til annars en að leggja til, að frv. yrði samþ. óbreytt eins og það kemur frá Nd. - Ég vil geta þess strax, að hv. minni hl. hreyfði í n. þeirri aths., sem koma fram í nál. hans, en þar sem ég geri ráð fyrir, að hann muni gera frekari grein fyrir þeim í umr., sé ég ekki ástæðu til að fara inn á þau atriði að svo stöddu. Mér þykir þó rétt að taka það fram, að þau ár, sem ég hefi átt sæti hér á Alþ., hefi ég jafnan átt hér sæti í fjhn., og minnist ég þess ekki, að nokkru sinni hafi orðið ágreiningur um atriði í fjáraukalögum, sem væru að nokkru leyti hliðstæð þeim atriðum, sem hv. 1. landsk. gerir nú ágreining út af og endurskoðendur landsreikningsins hafa ekki gert neinar beinar till. um. Hitt er annað mál, að um sum atriði í fjáraukalögum hafa endurskoðendurnir vísað til aðgerða Alþ., og hefir það þá verið svo að skilja, að atkvgr. skyldi skera úr. En eins og ég sagði, mun ég ekki að svo stöddu fara út í þessi ágreiningsatriði, sem hv 1. landsk. gerir hér á. Ég skal að vísu játa, að ég hefi ekki haft tækifæri til að kynna mér þau gögn, sem lögð voru fyrir endurskoðendur landsreikningsins, þegar endurskoðun hans fór fram, en þar sem fjhn.Nd. lagði til, að frv. væri samþ. óbreytt, og í henni á sæti einn endurskoðandi, sem er flokksbróðir hv. 1. landsk., virðist mér þar með allgildar stoðir renna undir það, að ekki sé ástæða til að gera ágreining um þessi atriði, sem hv. 1. landsk. hefir tínt til. - Þykist ég svo ekki þurfa að hafa um þetta fleiri orð fyrir hönd okkar meirihlutamanna, fyrr en hv. minni hl. hefir skýrt frá þessum ágreiningsatriðum sínum.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Hv. minni hl. hefir nú gert grein fyrir brtt. sínum, og þykir mér því rétt að gera grein fyrir afstöðu meiri hl. með örfáum orðum. Um fyrstu brtt. er það að segja, að ég sé ekki, að aths. endurskoðenda gefi beint tilefni til hennar. Að vísu telja endurskoðendur þessa greiðslu athugaverða og að hún sé til viðvörunar framvegis. Um aðra brtt. er það að segja, að vitanlegt er, að endurskoðendur hafa enga aths. gert við þann lið, sem brtt. fjallar um, og þar sem einn endurskoðandinn á sæti í fjhn.Nd. og skrifar undir nál. án fyrirvara, þá álít ég, að hann hafi talið, að við svo búið mætti standa.

Hann sá að sér síðar

. Það getur verið, en ég ætlaði, að fara mætti eftir skjallegum heimildum. Að því er síðustu brtt. snertir, þá hafa endurskoðendur gert ákveðna aths. við þann lið, sem hún fjallar um, en ég lít svo á, að ekkert sé dregið úr krafti þeirrar aths., þó að frv. verði samþ. óbreytt. Ég sé svo enga ástæðu til þess að fara frekar út í þetta mál. Ég tel, að það sé Alþingi, sem á að skera úr um þessi mál, og get látið hjá líða að deila um þessa liði, sem ég skal játa, að ég hefi ekki getað kynnt mér nægilega. Ég held mér við till. meiri hl. og vona, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Magnús Torfason) Tillaga sú, sem hér er til meðferðar, hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að gæta hagsmuna Íslands út af deilu þeirri, sem nú er risin milli stjórna Noregs og Danmerkur um réttindi til yfirráða á Grænlandi“. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þáltill. þessi er borin fram fyrir þær sakir, að Norðmenn hafa tekið land á Austur-Grænlandi og efnt þar til búðagerðar. Þótti, sem von var að, ekki mega lengur hjá sitja, er framandi þjóð tók slíkan upp, þar sem oss Íslendinga vissulega mun skipta máli, hvernig fara kann um forráð Grænlands og Grænlandsbyggða. Að vísu verður því ekki neitað, að vér höfum enn ekki hagnýtt oss gögn og gæði þessara landfláka. En það skiptir ekki máli, því að hér ræðir ekki fyrst og fremst um hagsmuni líðandi stundar. Hér er framtíðarmál á ferðum, mál, sem getur haft ómetanlega þýðingu fyrir oss á ókomnum öldum. Með aukinni þekkingu og bættum tækjum verður æ auðveldara að hafa uppi á auðæfum þeim, sem búa í skauti ísauðnanna, og handsama þau. Þess vegna vaxa þær árförum í verði, eins og kapphlaupið, sem háð er um yfirráð þeirra, ber svo ljósan vott. Og víst er um það, að enginn, sem þar ber skyn á, er efins í, að hér geti orðið til mikilla muna að slægjast. Að því nú er tekur til Grænlands, standa Íslendingar allra þjóða bezt að vígi um að hagnýta sér það. Ber þar margt til, sem hér er hvorki staður né stund til að rekja. Það skal þó drepið á tvennt. Við erum þar í nágrenni og færumst tiltölulega nær, með bættum samgöngutækjum, en aðrar þjóðir tiltölulega fjær. Munar þar stórum, að þurfa ekki að sækja þangað yfir Íslandsála eða gegnum hrímþokubakkana fram af Furðuströndum, enda nú þegar borið í munni, að ekki verði komizt hjá að hafa flugstöð á Íslandi, ef hafa eigi samband við Austur-Grænland. Þá er það nokkurs vert, að Íslendingar eru eina þjóðin, sem virðist vera í færum um að rækta landið. Það er haft fyrir satt, að Grænlendingar séu alls ófærir til þess að rækta það. Og nefnd danskra þingmanna hefir nú nýlega lýst því yfir, að Dönum muni það heldur ekki fallið. Hinsvegar hafa Íslendingar að fornu ræktað landið, eftir landkostum að þeirrar tíðar hætti, og haldið þar uppi háborinni menningu, á borð við það, sem þá gerðist hér í landi. Og raun ber vitni, að landinn á enn í fórum það þol og þrek, þrautseigju og langlund, sem þarf til slíks landnáms í afskekktum óbyggðum, því að sú þjóð, er áratugum saman hefir beitt sér fyrir handplóginn, er sannarlega ekki á vegi til grafar. Og loks - vér einir þjóða berum þá elsku til landsins, sem megnar að byggja það og klæða. Í umræðu um tillöguna hefir verið spurt um, hvert tilkall vér hefðum til réttinda á Grænlandi. Þessu her ekki að svara hér, því að tillagan gerir einmitt ráð fyrir málatilbúnaði af vorri hendi, og hæfir þá alls ekki að láta neitt uppi um, hver gögn eru í máli. Því einu skal lýst yfir, að vér höfum hvorki fyrr né síðar samið af oss rétt í því efni, er hér um ræðir, heldur á sínum tíma gert aðvart um, að geymt væri ekki gleymt. En hvað sem öðru líður, þá efi enginn, að tómlæti af vorri hálfu um þetta mál mundi verða virt oss Íslendingum til ógagns. Væntir mig því, að hæstvirt Alþingi samþykki tillöguna einum rómi.

Pétur Ottesen Mér þykir vænt um að heyra, að það er sami skilningurinn, sem kemur nú fram hjá hv. utanríkismálanefnd, er hún leggur til, að málið verði samþ., eins og fram hafði komið hjá mér og hv.þm. Vestm. þegar till. var til fyrri umr., nefnilega sú, að við gerum okkar kröfur, byggðar á þjóðlegum og sögulegum rétti, sem við höfum til landsins frá fornu fari. Mér þótti einnig vænt um, að nefndin rökstuddi álit sitt með því, að það er ekki á færi annara þjóða en Íslendinga að hagnýta sér gæði lands og sjávar í Grænlandi. Þetta kom skýrt fram í ræðu hv.frsm. Ég vil því segja það, að þó telja megi, að tilefni till. sé það, er Norðmenn nú fyrir skemmstu gerðu tilkall til hluta af Grænlandi, þá megi og hitt til sannsvegar færa, að við höfum notað þetta tilefni til þess að setja mál okkar fyrir alþjóðadómstól og krefjast réttar okkar í þessu efni. Að því hefði hlotið að reka fyrr eða seinna, að við hefðum gert kröfu til Grænlands. alls, og hefði þá orðið að leggja málið fyrir alþjóðadómstól.

Bjarni Ásgeirsson Ég vil geta þess, að hæstv.forsrh. bað mig að láta þess getið, að hann gæti því miður ekki komið á fund, en væri algerlega sammála till. þeirri, sem hér liggur fyrir.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég leyfi mér að skírskota til nál., og mælum við nm. með því, að frv. verði samþ.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Það er ekkert nýtt, að farið sé fram á það á Alþingi, að létt sé útflutningsgjaldi af síld. Hafa verið gerðar til þessa margar tilraunir á undanförnum árum, en hafa engan árangur borið. Nú hefir þetta frv. verið flutt í Nd. og afgr. þaðan með miklum meiri hl. Fer frv. fram á það, að tollur af hverri síldartunnu sé færður niður í kr. 1.00 úr kr. 1.50. Vil ég ekki fjölyrða um sanngirniskröfu þá, sem liggur að baki þessu frv. Þó að útflutningstollur af síld sé færður niður í 1 kr., þá er hann þó hærri en af öðrum íslenzkum vörum. Þessi breyt. á tollalöggjöfinni hefir í för með sér tekjulækkun ríkissjóðs, sem getur numið 70–90 þús. kr. á ári. Veit ég að margir munu segja, að á þessum tímum sé ekki vænlegt að vera að svipta ríkissjóð tekjum. En þess ber að gæta, að hér er skattur lagður á atvinnugrein, sem nú á erfiðast uppdráttar, jafnvel meir en aðrar, sem illa eru stæðar. Þegar á það er litið, að tollur þessi er geysihár, má ekki horfa í það, þótt rýrni tekjur ríkissjóðs. Frv. felur einnig í sér ívilnun að því er snertir síldarsöltun á öðru sviði. 2. gr. gerir ráð fyrir endurgreiðslu á innflutningstolli af sykri og öðru, sem notað er við sérverkun síldar. Má segja um þessa ívilnun eins og tollalækkunina, að full sanngirni mælir með henni. Er það óeðlilegt að íþyngja síldarframleiðslunni með tollum á vörum þeim, sem nauðsynlegar eru, til þess að hægt sé að verka síld svo að hún verði útflutningshæf. Engin verkun á síld er eins hagkvæm fyrir okkur og þessi sérverkun, því að í samkeppninni við aðrar þjóðir stöndum við bezt að vígi með sérverkaða síld. Við getum framleitt betri vöru en þeir, sem verða að salta utan landhelgi. En við höfum við erfiðleika að stríða um ýmislegt það. er þarf til síldarverkunar. Tunnur verðum við að kaupa frá útlöndum, og það, sem við reynum að smíða hér sjálfir, verðum við að flytja inn sem hráefni. Vinnulaun virðast vera hér hærri við slíkan starfa en annarsstaðar, t. d. hjá Skotum. Mér virðist það því alveg sama sanngirniskrafan, að endurgreiddur sé innflutningstollur af þessum vörum. - Vænti ég þess, að hv. deild taki málinu svipað og Nd., sem samþ. það, og að málið megi ná fram að ganga, áður en þingi lýkur, svo að síldarútvegurinn geti notið þess þegar á þessu ári.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) [óyfirl.]: Ég þarf ekki að fylgja þessari till. minni úr hlaði með mörgum orðum. Í þingbyrjun bar ég fram frv. um nýjan veg milli Hafnarfjarðar annarsvegar og Suðurlandsbrautar og Reykjavíkur hinsvegar. Því frv. var vísað til n. og leitaði hún umsagnar vegamálastjóra um málið, sem lagði til, að því yrði vísað til stj. til frekari undirbúnings. Vegamálastjóri taldi sér ekki fært að segja um það að svo stöddu, hvora leiðina skyldi fara í þessu máli, að lagfæra gamla veginn milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, eða þá að leggja þennan nýja veg. Þó kvaðst hann líta svo á, að ekki væri hægt að gera veginn til frambúðar, nema með því að fara svipaða leið og frv. markaði, því að núverandi vegur fullnægði naumast þeirri miklu umferð, sem er á þessum slóðum. Lagði vegamálastjóri því til, eins og áður getur, að málinu yrði vísað til stj., en lét þess jafnframt getið, að fullnaðarálit sitt mundi verða hægt að leggja fyrir næsta þing. Hvað kostnaðarhlið þessa máls snertir, telur vegamálastjóri, að hann muni verða sama sem enginn, því að unnið verði að því í skrifstofu hans. Taldi hann vel í lagt, ef gert væri ráð fyrir, að 1000 kr. færu í aukavinnu í þessu skyni. - Þá vil ég láta þess getið í þessu sambandi, að þegar rætt var um till.hæstv.forsrh. um framlag úr ríkissjóði til atvinnubóta hér í d. í gær, barst talið að því, hvort þeim 300 þús. kr., sem veittar voru í þessu skyni, skyldi verja til ríkisframkvæmda eða til styrktar bæjarfélögum um þær framkvæmdir, sem þau láta vinna í eigin þarfir, og lét hæstv.forsrh. þá svo um mælt, að til mála gæti komið að verja einhverju af þessari upphæð til þessarar vegarlagningar eða til umbóta á gamla veginum. Ég tel því hina fyllstu ástæðu til þess, að þetta verði íhugað sem vendilegast og hið allra fyrsta, enda farast vegamálastjóra svo orð í erindi sínu til samgmn. út af áðurnefndu frv. mínu, að talað hafi verið um þessa vegarlagningu sem væntanlega atvinnubótavinnu, og sé það rétt athugað og sjálfsagt að flýta rannsókn þessa máls. Ég vænti þess því, þar sem þessi till. mín er í samræmi við till. vegamálastjóra í þessu máli, að hún fái góða að skjóta afgreiðslu hér í hv. d.

Jón Baldvinsson Ég er sammála hv.flm. þessarar till. um það, að nauðsynlegt sé að rannsaka, hvert sé hið heppilegasta frambúðarvegarstæði milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, og gæti ég að því leyti greitt till.atkv. - Hér hefir annars allnokkuð verið rætt um þennan veg, bæði í sambandi við frv. það, sem hv.flm. gat um, og eins í sambandi við einstakar till. um að taka þennan veg upp í fjárlögin. Síðan hefir vegamálastjóri sent þinginu umsögn sína um þetta mál, sem flm. vitnaði til, þar sem hann telur, að fram þurfi að fara ný rannsókn á þessum vegi, en að því er ég fæ bezt séð, mun þess ekki þurfa, því að málið hefir verið það mjög rannsakað, enda þegar mælt fyrir þessu vegarstæði milli Hafnarfjarðar og Suðurlandsbrautar árið 1917. Mér þykir það annars að till.hv.flm., að þar er ekki ákveðið, að þessari rannsókn skuli lokið það snemma, að hægt væri að byrja á þessu verki strax í haust, eins og ég hygg, að fram megi fara, þar sem vegamálastjóri mun hafa þær athuganir á þessum vegi frá því, er vegarstæðið var mælt út 1917, eins og ég gat um, að þetta ætti ekki að þurfa tímafrekan undirbúning. Væri heppilegast allra hluta vegna, að hægt væri að byrja á þessum vegi strax í haust, og mundi koma að gagni fyrir ríkissjóðinn. Er of seint að leggja niðurstöður þessarar rannsóknar fyrir næsta þing, því að af því mundi leiða, að ekki væri byrjað á þessu verki fyrr en næsta sumar, hvort heldur sem að því verður þá horfið að leggja nýjan veg eða gera við gamla veginn. Ég vildi því mega vænta þess, að hv.flm. gæti fallizt á að fella niður úr till. sinni niðurlagsorðin: „og leggja fyrir næsta þing“. Því ef þau stæðu í till., mundu þau þýða það, að stj. treysti sér ekki að hefjast handa um þessa vegarlagningu fyrr en Alþ. hefði gefið sitt samþykki til. Ég fæ ekki betur séð en að vegamálastjóra ætti að vera innan handar að hafa lokið þessari rannsókn það snemma, að hægt væri að byrja á verkinu með haustinu, enda má jafnvel ráða það af erindi hans. Hefir mér og skilizt það vaka fyrir hv.flm., að byrjað skyldi sem fyrst á þessu verki. Og það er vafalítið, að þetta er eitthvert það heppilegasta verk, sem hægt væri að vinna nú í atvinnuleysinu. Væri því æskilegt, að till. væri svo rúm, að stj. gæti ekki talið sig bundna til að bíða með framkvæmdir eftir næsta þingi. Þó að vinna þurfi að þessum vegi að vetrarlagi og vinnan verði því dýrari vegna minni afkasta en ella mundi, býst ég við, að ríkissjóður hafi lagt í eitthvað, sem minni afrakstur er af en lagningu slíks vegar, enda verður eitthvað til að finna, til þess að veita mönnum atvinnu á þessum atvinnuleysistímum. Þykir mér rétt í þessu sambandi að láta það í ljós, að mér finnst þeir, sem stjórn vegamálanna hafa með höndum, hafa gert allt of lítið af tilraunum í þá átt, hvernig bezt sé að haga vegalagningum yfirleitt. Hvort heldur skuli hafa vegina af þessari gerð eða einhverri annari. Hvort steypa skuli suma vegarkafla, en malbika aðra, o. s. frv., til þess að komast að raun um, hvað endingarbezt sé. Veit ég ekki til, að neitt hafi verið gert í þessa átt, nema ef telja skyldi hina þunnu húð, sem lögð var yfir veginn á Hellisheiði, en sá kafli virðist nú vera verri en aðrir kaflar á Suðurlandsbraut. Virðist mér sem sjálfsagt sé að gera einhverjar slíkar tilraunir, svo að reynsla fengist um það, úr hvaða efni væri bezt að gera vegina, því að það borgar sig bezt, sem lengst endist. Þetta mikla vegaviðhald kostar mikið fé, eins og sést á þeim háu fjárhæðum, sem í fjárl. eru ætlaðar til viðhalds á vegum, og alltaf fara þó fram úr áætlun þingsins.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) [óyfirl.]: Ég þarf ekki öðru að bæta við það, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, en að því fer fjarri, að ég hafi neitt á móti því, að niðurlagsorð till, séu felld niður. Eins og ég tók fram í ræðu minni, ætlast ég til þess, að þessi rannsókn verði framkvæmd svo fljótt sem unnt er, svo að hægt yrði að byrja á þessu verki í atvinnubótaskyni strax í haust, en það ætti að geta orðið samkv. þeim ummælum hæstv.forsrh., sem ég vitnaði til, þar sem hann sagði, að til mála gæti komið, að einhverju yrði varið til þessa verks af því fé, sem samþ. var hér í gær að verja til atvinnubóta. Ég hefi sem sagt ekkert á móti því, að niðurlagsorð till.: „og leggja fyrir næsta þing“, verði felld í burt, ef hv. 2. landsk. kemur með brtt. í þá átt, svo framarlega sem það yrði ekki til að tefja framgang málsins, en ég hefði kosið, að síðari umr. um það færi ekki fram síðar en á laugardag.

Jónas Jónsson Það er rétt hjá hv.flm. þessarar till., að vegamálastjóri lítur svo á, að þetta mál sé ekki það vel undirbúið, að komið geti til greina að taka ákvörðun um það nú strax. Því er það rétt leið að bera fram till. um það, að málið verði rannsakað. Hvort þessari till. verður vísað til n. eða ekki, skiptir litlu máli. - Það er rétt hjá hv. 2. landsk., að þetta verk er þess eðlis, að búast má við, að gripið verði til þess í sambandi við þá dýrtíðarvinnu, sem óhjákvæmilegt er, að fram fari hér í haust. Ég vil hinsvegar láta í ljós, að í sjálfu sér er nýr vegur milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur ekki eins mikil augnabliksnauðsyn eins og ýmsir aðrir vegir, t. d. vegurinn yfir Holtavörðuheiði, því að hann er bezti vegur landsins eins og hann er. Ef byrjað væri á þessu, þá væri rétt að gera tilraunir með vegalagningu, hvaða aðferð hentar bezt. Mér dettur í hug því til samanburðar, að frá Kaupmannahöfn til Hróarskeldu eru 10 mismunandi gerðir á veginum, og þetta er gert í vísindalegum tilgangi, til þess að finna út, hver gerðin sé haldbezt. Hitt hygg ég að hv.þm. Hafnf. geti skilið, þar sem byrjað var á veginum árið 1918 og svo hætt aftur, að hugsanlegt er að gera þarna svo vandaðan veg, að verið verði lengi með hann. Mér dettur einnig í hug, að komið gæti til mála að hafa létta járnbraut á milli Hafnarfj. og Rvíkur, því að það er ennþá órannsakað. Það hefir sýnt sig, að það er miklu ódýrara að hafa slíkar járnbrautir, því að slitið er minna og minni núningsmótstaðan, en stofnkostnaður aftur meiri. Ef mótorar eru hafðir, sem draga 3 vagna handa 30 mönnum, þá er ég viss um, að ódýrara reynist, að þeir séu í förum heldur en að nýr vegur væri lagður til bílaumferðar. Þetta breytir hinsvegar engu um rökstuðning hv.þm. Hafnf. fyrir till., en þetta myndi einnig verða til atvinnubóta og veita miklum fjölda manna vinnu, ef til framkvæmda kæmi.

Jón Baldvinsson Mér skilst, að komið sé nýtt atriði inn í þetta mál, sem gerir það enn flóknara en áður, en það er, að tekin yrði upp slík sporbraut eða járnbraut sem hv. 5. landsk. drap á. En mér lízt nú hinsvegar ekki á þá hugmynd, sökum þess að í útlöndum hefir það sýnt sig, að það eru einmitt mestu erfiðleikarnir með járnbrautirnar á stuttu svæðunum, og þar borga þær sig verst. Bílarnir ráða þar einir öllum flutningi, enda er það ólíkt þægilegra fyrir fólkið, að með þeim farartækjum kemst hver heim að sínum bæjardyrum, í stað þess að verða að fara út úr á járnbrautarstöðinni. Einnig virðist mér það athugandi, ef slík járnbraut ætti að komast á, að bæði í Reykjavík og í Hafnarfirði yrði að reisa stöðvar, þar sem fólkið væri tekið á, en þær stöðvar eru dýrar, og það svo, að óvíst væri, hvort slíkt borgaði sig miðað við sæmilegan veg. Þess vegna álít ég bezt að vísa þessari till. til 2. umr. nefndarlaust, því að þörfin á úrlausn þessa máls er öllum augljós, enda ber umsögn vegamálastjóra það með sér, að hann ýtir frekar undir málið. Ég vil því láta fara fram rannsókn á málinu tafarlaust, þannig að það liggi fullundirbúið fyrir sem allra fyrst og hægt verði að hefjast handa í vetur eða haust, og slíkt hið sama virðist mér vaka fyrir hv.þm. Hafnf.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) [óyfirl.]: Það er rétt hjá hv. 2. landsk., að eitt og hið sama vakir fyrir okkur í þessu máli. Menn virðast einnig sammála um, að þetta sé rétt leið, og vildi ég því mælast til, að málið næði fram að ganga án þess að fara til nefndar, því að það myndi aðeins verða til tafar.

Jón Baldvinsson Ég vil mælast til, að þetta frv. verði látið ganga áfram nefndarlaust, því að það er mikið undir því komið, að það komist í gegn nú, þar sem byrjað er á byggingum víða á landinu. Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og var þar í allshn., en myndi komast einnig í gegnum þessa hv. deild, ef það verður ekki látið fara til nefndar.

Jón Þorláksson Ég geri það að till. minni, að málinu verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Jón Þorláksson Við 3. umr. þessa máls hér í deild var samþ.brtt. við 2. gr. útsvarslaganna. Þessi liður var í því fólginn, að fyrir 2 fyrstu mánuðina, sem greiðsla drægist umfram gjalddaga, skyldi aðeins greiða ½% í dráttarvöxtu, en síðan 1% á mánuði. Þessi till. fann ekki náð fyrir augum Nd., og var því borið við, að hún gæti ekki samrýmzt 30. gr. útsvarslaganna. Þessi viðbára Nd. er ástæðulaus, því að greinina er ekki hægt að misskilja. Ég ber fram brtt. á þskj. 348, og felur hún ótvírætt í sér, að dráttarvextir skuli ekki vera nema 1% fyrir 2 fyrstu mánuðina báða saman, en síðan 1% fyrir hvern mánuð eða brot úr mánuði, sem líður fram yfir gjalddaga, unz gjaldið er að fullu greitt. Sá maður, sem greiðir útsvar fullum tveim mán. eftir gjalddaga, verður eftir frv. að greiða 3% í dráttarvexti, og samsvarar það um 18% ársvöxtum. Fannst mér þetta nokkuð strangt farið í sakirnar. Felur till. í sér, að dráttarvextir verði 1% lægri en eftir frvgr., eins og nú er. Vona ég, að hv. deild sýni þann velvilja að samþykkja þessa brtt.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta mál, því að ég geri ráð fyrir, að öllum hv.þdm. sé kunnugt um, hvað fyrir 1iggur. Eins og getur á þskj. 352, hefir sjútvn. athugað þetta mál og rætt það frá ýmsum hliðum. N. hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. á þskj. 27 verði samþ. með nokkrum breyt., og í því efni hefir hún fallizt á að leggja til grundvallar brtt. á þskj. 96 frá jafnaðarmönnum, og ber því fram nokkrar brtt. við þær á þskj. 352. Aðalbreyt. er í því fólgin, að koma skuli á aðalfundi, sem fjalli um mál einkasölunnar frá öllum hliðum. Þar skulu einnig kosnir 4 menn í útflutningsnefnd, en atvmrh. skipar einn mann. Það, sem aðallega greinir á í till.n. og jafnaðarmanna er það, hvernig aðalfundur skuli skipaður Þeir leggja til, að hann skuli skipaður af síldarútvegsmönnum. N. er sammála þeim um, að það sé hentugt. Hinsvegar leggja þeir til, að Alþýðusamband Íslands kjósi 7 menn á aðalfund. N. getur þar ekki verið þeim sammála, en leggur til, að þeir séu kosnir af sjómannafél. um landið. N. er að vísu ekki kunnugt um, hve mörg sjómannafél. eru á landinu, en þau munu þó vera nokkuð mörg. Annars fer kosning fram eftir þeim reglum, sem atvmrh. setur, þannig, að sjómannafél. kjósi sinn fulltrúa fyrir hvern landshluta. N. er sammála um, að eðlilegast sé, að þeir aðilar, útgerðarmenn og sjómenn, sem hafa mestra hagsmuna að gæta við rekstur einkasölunnar, ráði þar mestu. Það er reyndar ekki hægt að bera á móti því, að aðrir verkamenn svo og allur landslýður hafi hér nokkurra hagsmuna að gæta. Alþýðusamband Íslands semur við einkasöluna um vinnukaupið, og verkamenn yfirleitt hafa þeirra hagsmuna að gæta, að þeir samningar séu efndir. En þeir, sem mestra hagsmuna hafa að gæta, eru þó útgerðarmenn og sjómenn. N. finnst þess vegna eðlilegt, að þeir ráði mestu um það, hvernig síldareinkasalan er rekin. Ég sé, að hér er brtt. frá hv.þm. Ísaf., á þskj. 387. Er þar farið fram á, að Alþýðusamband Íslands eða Alþýðusambandsstj. skipi þessa 7 menn. Er þar tekið fram, að meiri hl. þeirra skuli kosinn úr hópi sjómanna. Ég fyrir mitt leyti - ekki fyrir hönd n. - geri það ekki að kappsmáli, hvor leiðin verður farin. Annars ætla ég ekki að ræða um þetta fyrr en hv.þm. hefir gert grein fyrir till. sinni.

Vilmundur Jónsson Ég get verið n. þakklátur fyrir þær undirtektir, sem till. okkar hafa fengið, því að hún hefir svo að segja í öllum aðalatriðum tekið þær til greina. Það eina, sem á milli ber, er það, sem hv.frsm. gat um, hvort fulltrúarnir á aðalfund skuli skipaðir af sjómannafélögunum eða Alþýðusambandi Íslands. Við værum ekki mikið á móti því, að sjómannafél. skipuðu þessa fulltrúa, ef þau annars væru til. En það er nú svo, að þau eru í raun og veru ekki til nema hér fyrir sunnan, í Reykjavík og Hafnarfirði. Á Akranesi, Stykkishólmi, Blönduósi, Sauðárkróki og víðar eru engin sjómannafél. Þar eru aðeins verkamannafélög, en sjómenn eru jafnframt í þeim. Norðurlandi eru 2 sjómannafélög. Annað er á Siglufirði með 38 meðlimum, og hitt á Akureyri með 51 meðlim. Á Vesturlandi er aðeins 1 sjómannafélag, á Ísafirði, með 50 meðlimum. Milli þessara sjómannafél. er ekkert samband annað en Alþýðusamband Íslands. En í því eru ekki einungis sjómenn, heldur einnig aðrir verkamenn Ég álít því, að Alþýðusamband Íslands sé bezt til þess fallið að fara hér með fulltrúavalið, því að bæði er, að hér hafa allir verkamenn nokkurra hagsmuna að gæta, og samkv. till. minni er það tryggt, að meiri hl. fulltrúanna verði úr flokki sjómanna, sem að vísu eiga mest í húfi. Ef menn vilja hafa alla fulltrúana sjómenn. hefi ég svo sem ekkert á móti því. Þó hygg ég sanngjarnt að leggja ekki bann við því, að skipa megi menn, sem jafnvel hvorki eru verkamenn né sjómenn, ef hinir réttu aðiljar treysta þeim til að mæta þar fyrir sína hönd ef til vill betur en nokkrum úr sinni stétt, sem vel getur komið fyrir. Um leið og ég minnist á þetta, þykir mér við eiga að mótmæla því, sem kom hér fram í þessari hv. d. í gær hjá hv.þm. Vestm., er hann talaði um tóbakseinkasöluna. Hv. þm. sagði þá, að það hefði verið síldareinkasalan, sem hefði komið útvegi sjómanna fyrir kattarnef. Þetta er ekki rétt hjá hv.þm. því að vitanlegt er, að síldarútvegurinn var kominn í hið mesta öngþveiti áður en hún var stofnuð. Hún var stofnuð upp úr þessum vandræðum, og þótt ýmislegt sé hægt út á hana að setja, er ég viss um, að hún hefir þrátt fyrir allt fremur orðið til góðs. Sú hefir a. m. k. orðið reyndin á fyrir vestan. Síðan síldareinkasalan tók til starfa, hygg ég að enginn hafi tapað þar á síldarútgerð. Gróði hefir að vísu orðið lítill á henni, en þó svo, að hann hefir hjá flestum til þessa vegið nokkuð upp á móti því tapi, sem orðið hefir á öðrum fiskveiðum. Mér þótti það dálítið undarlegt, að hv.þm. sagði, að reynslan hefði verið sú á síldveiðunum fyrir norðan í sumar, að menn hefðu haft 300–400 kr. í hlut og orðið að fæða sig af því. Og þetta átti að vera eftir tveggja mánaða vertíð. En það eru nú ekki nema 5 vikur síðan bátar Samvinnufél. Ísfirðinga byrjuðu síldveiðarnar, og ég ætla, að þeir hafi fengið 500–600 kr. hlut og frítt fæði. Enda eru kjörin þau, að hásetarnir hafa 32% af afla og fæði í ofanálag. Þessir 7 bátar hafa nú aflað um 37 þús. tn. saltsíldar, eða það, sem veiðileyfi þeirra nemur, en selt afganginn í bræðslu. Hverja tunnu saltsíldar höfum við reiknað á 7 kr. og hvert mál í bræðslu á 3–4 kr. Hv. þm. Vestm. viðurkennir raunar, að einkasalan sé, þrátt fyrir allt, sem að henni má réttilega finna, til nokkurs gagns. Ef hann gerði það ekki, mundi hann í stað þess að berjast fyrir endurbótum á henni, vinna að því að fá hana lagða niður. En það dettur honum ekki í hug. Ég hefi líka heyrt einkasölunni mjög hallmælt á fundum fyrir vestan af mönnum úr öllum flokkum, en aldrei hefir verið borin þar fram till. um að leggja hana niður. Og það mun vera af því, að menn ætla almennt, að hún standi til bóta, og þótt þeir séu ekki ánægðir með hana, ber engu að síður að halda í þá átt, sem með henni er stefnt. Það gleður mig, að hv.þm. Vestm. er á sama máli. Ég er ekki vongóður um, að þetta mál nái fram að ganga, ef þingi verður slitið á laugardaginn. En dragist þingslitin lengur, er vorkunnarlaust að koma því fram.

Jóhann Jósefsson Ég býst varla við, að tími verði til, að þetta mál nái fram að ganga, þar sem er orðið svo áliðið þings. En ég verð að segja það, að okkur, sem í 3 skipti höfum flutt frv. um að breyta fyrirkomulaginu á stj. einkasölunnar, verður ekki kennt um það. Það er meiri hl. þingsins, sem ræður því, hver mál ná fram að ganga. Ég get verið hv.þm. Ísaf. sammála um það, að það fyrirkomulag, sem nú er á stj. einkasölunnar, er óviðunandi, enda höfum við, sem að þessu frv. stöndum, verið fyrstir manna til þess að kveða upp úr um það. Ég veit ekki til þess, að það hafi verið aðrir en við sjálfstæðismenn, er hafa bent á, hvílík hætta vofir yfir síldveiðunum vegna einkasölunnar. En því miður höfum við alls engar undirtektir fengið fyrr en nú, að sjútvn. hefir fallizt á till. okkar um að gera breyt. á stj. einkasölunnar og byggir þar á till. okkar sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna. Það er dálítið einkennilegt, að það hefir fallið í hlut okkar sjálfstæðismanna að draga fram margt af því, sem misfarið er í stj. einkasölunnar. Það eru þó fleiri en við, sem eigum þar hagsmuna að gæta. Það eru sjálfsagt allir flokkar þingsins, sem hafa hag eða halla af þessum rekstri, eftir því, hvernig hann gengur. Hv. þm. Ísaf. sagðist ekki geta tekið undir það, sem ég sagði hér í gær um síldareinkasöluna. Hann taldi, að hún hefði orðið Ísfirðingum til hagsbóta. Ef svo er, er gott til þess að vita, og eru það þá einustu sjómenn landsins, sem hafa haft hag af einkasölunni, hv. kjósendur hv.þm. Ísaf. Ég ber ekki brigður á það, að hv.þm. fari með rétt mál viðvíkjandi högum kjósenda sinna. En ég get ekki sagt hið sama fyrir mína kjósendur. Ég hygg, að hv.þm. myndi hvergi á landinu finna hóp af sjómönnum sem finnst þeir hafa grætt á síldareinkasölunni. Um ráðningakjör mun líkt háttað og ég sagði í gær, og var það byggt á umsögnum skilgóðra manna og tekið meðaltal afla. Það getur verið, að Ísfirðingar fái betri kjör, en þó ætti það að vera svipað. Hann sagði, að þeir myndu hafa 500–600 kr. og fæði. Það er það hæsta, sem ég hefi heyrt nefnt, að menn geri sér vonir um með normalveiði og því verði, sem áætlað er. Það er ekki búið að borga nema 3 kr. út á tunnu af þeirri síld, sem veiddist í júlí og ekkert út á það, sem veiddist í ágúst. Og það er ekki von til, að því sé hraðað, þegar þess er gætt, að það er ekki lokið greiðslu frá síðastl. ári, og er það einn vottur þess, hve þunglamalegt það er, þetta einkasölufyrirkomulag. Þegar þessi vertíð er á enda, þá er ekki allt greitt frá í fyrra. Ég held, að þeir, sem gleggst þekkja til, geti tæplega verið samdóma hv.þm. Ísaf. um, að einkasalan sé til bóta. Ég hefi áður haft tækifæri til þess að benda á stærstu ágallana á einkasölunni, og hafa aðdáendur hennar reynt að hrekja það, er ég hefi haldið fram, en flest hefir reynzt rétt með farið. Það var lengi reynt að hrekja það, að ekki hefði verið nóg til af tunnum í fyrra, svo að hnekkir hefði orðið að, og stóð flokksblað hv.þm. Ísaf. framarlega í því. Nú er það alveg óumdeilanlega sannanlegt, að svo var. Það er alveg óþarfi að minnast á skakkaföll undanfarinna ára, svo sem tunnuskortinn og matið á síldinni. Ég henti áður á það, að ef aðalumboðsmaður vildi ekki flokka síldina eftir geðþótta síldareinkasölustj., þá var undirmaðurinn tekinn. Þá benti ég á, að ferðakostnaður fór á 3 árum upp í 100 þús. kr. Þá er markaðsleitarsjóðurinn uppétinn og í stórskuld að auki. Þetta er nú næstum fallið í gleymsku vegna nýrra skakkafalla, er síðan hafa komið og koma svo að segja daglega. Síðastl. ár voru 10–15 þús. tn. óseldar í lok vertíðar, og átti síldareinkasalan kost á að selja þær fyrir sæmilegt verð, þegar leið á vetur, en hafði ekki vit á að taka því tilboði. Hún varð gripin sama breyskleikanum og útgerðarmennirnir áður - að spekúlera og varð að síðustu að sæta lakara verði. Í sumar hefir skortur á verkunarefnum oft gert vart við sig. Það hefir vantað salt við þetta fyrirtæki, sem byggir alla sína verkun á salti. Hve mikill skaði hefir af því orðið, veit ég ekki, en það liggur í augum uppi, hversu bagalegt er, þegar salt vantar við verkunina. Þetta eru nú skakkaföll og mistök. En svo hafa menn verið beittir misrétti í stórum stíl af stj. einkasölunnar. Ég hefi bent á það, hvernig hún hlóð undir suma gæðinga sína með því að láta þá hafa tunnur framar öðrum. Svo er það ennfremur, að það hafa ekki allir orðið að bíða eftir inneign sinni, þó sjómennirnir megi bíða enn. Einkasalan hefir haft sína gæðinga hvað það snertir eins og annað. Það hefir komið á daginn. Allur almenningur hefir orðið að bíða, en sumum hefir hún greitt að fullu. Ingvari Guðjónssyni útgerðarmanni á Akureyri hefir hún greitt á undan öðrum með því að samþ. ávísanir, sem hann hefir gefið út og ábyrgzt, að þær skuli greiddar ákveðinn dag. Sama hefir hún gert við einn útgerðarmann í Hafnarfirði. Hún samþ. fyrir Ingvar Guðjónsson ávísanir að upphæð 33 þús. kr., löngu áður en aðrir fengu greitt. Hún hefir hagað sér þannig, að hún hefir tekið af sameiginlegum sjóði allra viðskiptamanna sinna og borgað einstökum vildarmönnum á undan öðrum. Fyrir þessu hefir staðið sá maður, sem nú er farinn úr stjórninni, Einar Olgeirsson, en sem talinn var af flokkum þeim, sem knúðu einkasöluna fram, sjálfsagður sem yfirmaður við fyrirtækið. Sá maður stóð með fulltrúa Alþýðuflokksins á Akureyri fyrir verkfalli í Krossanesi í fyrra, og skaðinn, sem útgerðarmenn og sjómenn höfðu af því, er lágt metinn á 180 þús. kr. Þessi maður telur sig berjast fyrir jafnaðar- eða kommúnistastefnunni. Svona notaði hann aðstöðu sína við einkasöluna. Þessi stofnun hefir orðið til hagsbóta fyrir Ísfirðinga, segir þm. þeirra, og mætti þá ætla, að flest gæti orðið Ísfirðingum til hagsbóta, ef það er satt. Ég hefi drepið á þetta misrétti, sem ég býst við, að allir þdm. sjái, að er illt fordæmi, að borga sumum að fullu, en láta aðra bíða. En benda má og á það, er gerzt hefir í ár hjá einkasölunni, þótt ætla mætti, að hún væri farin að sjá að sér. Hvernig hefir hún nú hagað sér með tunnukaupin núna? Norðmenn hafa sent hingað á ári hverju stóran skipaflota til að veiða síld og keppa svo við Íslendinga á markaðinum. Sama er að segja um Svía, Dani og Finna. Hættan af samkeppni þeirra er svo mikil, að það má sjá það fyrir, að innan skamms verði Íslendingar útilokaðir af síldarmarkaðinum vegna þessarar samkeppni. Ef einhver ráð væru til að stemma stigu fyrir þessu, þá væri síldareinkasölunni skyldast að standa fyrir því. En hvað gerir hún í þeim efnum? Ég heyri sagt, að aðdragandi þess, að Finnar fóru að veiða hérna, hafi verið sá, að síldareinkasalan gerði svoleiðis samning við Svía einn, að einkasalan seldi ekkert til Finnlands, ef hann keypti. Afleiðingin varð sú, að Finnar sögðu, að ef Íslendingar vildu ekki selja þeim síld öðruvísi en í gegnum Svía, þá veiddu þeir sjálfir, og svo fiska nú hér við land 20 finnsk skip. Annars er talið, að á þessu tímabili, sem nú stendur yfir, hafi útlendingar fiskað fullar 200 þús. tn., en Íslendingar aðeins 172 þús. Þegar þess er gætt, hvílík hætta Íslendingum stafar af samkeppninni, þá er það fyrst og fremst skylda síldareinkasölunnar að forða þeirri hættu frá. En hún hefir gert það gagnstæða. Af 70 þús. tn. kaupir hún 60 þús. í gegnum Ingvar Guðjónsson af norskum útgerðarmanni og eru þeir í samlögum um veiði utan landhelgi. Þeir senda þessar tunnur með veiðiskipum sínum, og drýgir einkasalan þannig hlut þeirra með því að láta þá fá flutningsgjaldið af tunnum þeim, er hún þarf að nota, og hleður þannig undir keppinauta sína. Það er eins og hún sé að láta þá fá verðlaun fyrir að koma hingað. Þar á ofan bætist svo það, að saltið í sumum saltfylltu tunnunum var ekki nýtileg vara. Einkasalan hefir hér sem víðar látið erlenda hagsmuni sitja í fyrirrúmi fyrir hinum innlendu. Hv. þm. Ísaf. var hróðugur af því, að ísfirzkir sjómenn hefðu 500–600 kr. yfir allan útgerðartímann. En þótt svo væri, sem ég efast um, þá er hlutur sjómannanna lakur móts við hlut þeirra, sem í landi vinna. Til sönnunar má benda á það, að í síldarverksmiðjunni hafa menn 600 kr. á mánuði og þurfa ekki að bíða, heldur fá kaup sitt borgað undir eins, eins og við aðra vinnu. - Þessu virðist hv.þm. Ísaf. vera ánægður yfir. Hann virðist ekki gá að samanburðinum við landfólkið. En það er ekki rétt, að landmenn beri meira úr býtum en sjómenn. Og vitanlega búa bátaeigendur við sömu kjör og sjómennirnir. En þetta eru aftur á móti þau mistök, sem gerð hafa verið af stj. einkasölunnar og róið undir af flokksmönnum hv.þm. Ísaf., að kaup landverkarnanna hefir hækkað á kostnað sjómannanna. Það hefir gengið svo langt, að einn forstjórinn hækkaði í fyrra kaup verkakvennanna upp yfir þann taxta, sem verkakvennafél. hafði sett. Einn af forstjórum atvinnufyrirtækisins borgar sem sagt hærra kaup en taxti ákveður án þess að bera undir þá, sem atvinnufyrirtækið eiga. Það virðist nokkuð langt gengið. Sá mismunur nemur um 40 þús. kr., sem þarna er tekið af hlut sjómanna og útvegsmanna til ágóða fyrir söltunarstúlkurnar, og verður þó ekki sagt, að taxti þeirra hafi áður verið lágur. Það er nú svo fyrir aðgerðir einkasölustj., að þær stúlkur, sem eru í landi, fá eftir því hve þær eru duglegar, 2–5 kr. á klst. Þetta er náttúrlega geypikaup. Þess vegna hefir sú raunin orðið á nú í ár, að þangað norður hafa flykkzt svo margar stúlkur, að þótt vinnan sé svona hátt borguð, þá kemur lítið í hlut hverrar einstakrar vegna þess, hve þær eru margar um vinnuna. Annarsstaðar, t. d. við sveitavinnu, er svo ekla á vinnukrafti. Áður hefir verið á það drepið, að síldareinkasalan hefir eina starfsgrein í Kaupmannahöfn. Kostnaðurinn við hana er um 40 þús. kr., en það eru aðeins nokkur hundr. tunnur, sem hafa seldar verið í gegnum þá skrifstofu. Svo að það má segja, að hver silkihúfan sé upp af annari í stj. síldareinkasölunnar. Það skal játað, að það er nauðsynlegt að taka tillit til hagsmuna allra aðilja, enda var í till. okkar sjálfstæðismanna þegar í byrjun séð fyrir því, að sjómenn og útgerðarmenn hefðu þar ráðin. Við bentum á þá hættu, sem af því gæti stafað, að draga valdið úr höndum þeirra, sem hlut áttu að máli. En við fengum enga áheyrn, því að fyrir framsóknarmönnum og jafnaðarmönnum vakti það eitt að ráða öllu og spyrja okkur hina ekki um neitt. Hv. 3. þm. Reykv. réðst mjög ákaft móti því, að framkvæmdastjórarnir væru kosnir hlutfallskosningu af útflutningsnefndinni. Það mátti ekki ske, og kemur það þó alveg í bága við það, sem jafnaðarmenn hafa haldið fram, að hlutfallskosningar ættu yfirleitt að fara fram til að rétta minni hl. Þannig braut hann princip sitt í þessu efni, af því að hann mat meira að hafa allt valdið sjálfur, er þess var kostur. Þessir menn, sem skipulögðu einkasöluna og stóðu að því að koma henni í þetta horf, geta nú séð ávöxt verka sinna. Þar er allt í kaldakoli og er spursmálið nú aðallega það, hvenær þessi einkasala verður sjálfdauð. Þótt einhver skipun verði nú á henni gerð, sem til bóta má kallast, þá verður það líklega um seinan. Þótt þeir jafnaðar- og framsóknarmenn í sameiningu hafi getað komið þessum atvinnuvegi í öngþveiti, þá er ekki víst, að þeir verði færir um að koma honum aftur á réttan kjöl. Það er búið að skrúfa alla kostnaðarliði svo upp, að ísl. síldarútvegur er ekki orðinn samkeppnisfær við erlendan útveg í sömu grein. Þeir, sem vilja á þetta líta frá hagsmunum allra aðilja, hljóta að sjá, að það eru ekki sjómennirnir einir, sem tapa, og ekki aðeins útgerðarmennirnir, sem tapa, heldur kemur tapið líka að lokum á landverkafólkið, sem jafnaðarmenn hafa spekúlerað í að hækka kaupið fyrir á kostnað annara aðilja og hvergi gætt hófs. Þess vegna er það nauðsynlegt og óhjákvæmilegt fyrir síldarútveginn að fá kaupgjald á Siglufirði og þeim stöðum, þar sem síld er söltuð, lækkað niður í skynsamlegt horf, og sömuleiðis að fá tolla og skatta, bæði inn- og útflutningsgjald af síld til ríkisins, lækkaða, sömuleiðis bryggjuleigur og hafnargjöld á Siglufirði, sem er allt óhæfilega hátt. Ef þessir liðir fást ekki niður, þá geta Íslendingar alveg eins í dag eins og á morgun lagt árar í bát hvað þennan atvinnuveg snertir. En þá hygg ég, að það myndi einhvers staðar verða skarð fyrir skildi, ef síldarútvegur landsmanna hætti alveg, bæði að mjólka ríkissjóði og veita atvinnu því fólki, sem hefir haft atvinnu við hann. Hann er vitaskuld að nokkru leyti hættur að vera nokkur atvinna, a. m. k. hvað sjómenn snertir. Í Vestmannaeyjum var árið 1926 komið í það horf, að við síldarútveginn höfðu 25–26 bátar atvinnu yfir sumarmánuðina, en nú í sumar er það orðið svo, að eitthvað 2 bátar hafa farið norður. Sjómenn fást yfirleitt ekki til að fara á síldveiðar, því þeir vita, að síldareinkasölunni er komið þannig fyrir, að þeirra hlutur verður sama og enginn. Það verður náttúrlega hlutverk þeirra, sem stjórna síldareinkasölunni í framtíðinni, ef hún á þá nokkra framtíð fyrir hendi, að reyna að fá niður þá kostnaðarliði, sem ég hefi minnzt á, t. d. kaup verkafólksins og opinbera skatta og gjöld til Siglufjarðar og ríkisins. Ég er hræddur um, að ef jafnaðarmenn fara fram með jafnmiklu forsjáleysi gagnvart síldarútveginum framvegis eins og þeir hafa gert hingað til, og halda áfram þeirri stefnu að níðast á bátaútvegsmönnum og sjómönnum til þess bara að hækka kaup einnar stéttar í landinu, þá sé ekki hyggilegt, að þeir fái framvegis of mikil ítök um stjórn rekstrarins. Hinsvegar, ef jafnaðarmenn kannast við, að í fleiri en eina átt þurfi að líta og að hér þurfi sameiginleg átök til þess að kippa því í lag, sem komið er í ólag, þá sæi ég ekkert athugavert við, að þeir hefðu hæfilega íhlutun um stj. einkasölunnar. Við flm. frv. gengum í nefndinni inn á nokkurskonar samkomulag um það, hvernig yfirráð yfir síldareinkasölunni skuli vera framvegis. Nokkurn afslátt af þeim kröfum, sem við settum fram í byrjun, höfum við að vísu gefið, en með það fyrir augum, að út af þessu gæti tekizt samvinna milli allra aðilja til þess að rétta við hag atvinnuvegar þess, er hér um ræðir og kominn er á kné sökum óstjórnar, óhappa og ýmis þess, er ég nú hefi á drepið. Ég býst við, eins og ég sagði áðan, að það sé ekki mikið útlit fyrir það, að þessi breyt. nái fram að ganga í þetta sinn, en þó er enn tími til þess, ef þingmeirihl. vill sjá og kannast við skyldu sína gagnvart síldarútveginum eins og hann er nú kominn.

Héðinn Valdimarsson Það voru aðeins þrjú atr. í ræðu hv.þm. Vestm., sem gefa mér tilefni til að segja nokkur orð. Hann talaði um það, að ég væri á móti því, að framkvæmdastjórar síldareinkasölunnar væru kosnir hlutfallskosningu. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, hvernig sem aðrir líta á þetta mál, að mér finnst engin ástæða, meðan starfsmenn ríkisins eru ekki kosnir hlutfallskosningum, að kjósa starfsmenn síldareinkasölunnar með þeim hætti. Ég veit ekki til, að hv.þm. Vestm. hafi óskað þess almennt, heldur eingöngu af sérstökum ástæðum óskað hlutfallskosninga við síldareinkasöluna. Þá talaði hann nokkur orð um Einar Olgeirsson, sem var framkvæmdastjóri við síldareinkasöluna. Eins og kunnugt er, hefir hann engan flokksmann sinn á þingi, sem getur tekið málsstað hans, og hann er nú ekki lengur framkvæmdastjóri, svo að það virðist ástæðulaust af hv.þm. Vestm. að vera að seilast til hans. En það, sem hv.þm. talaði um hann í þessu sambandi, var aðallega út af verkfallinu í Krossanesi og á Siglufirði. Bæði þessi verkföll voru á þann veg, að það var verkafólkið sjálft, sem réði, hvaða kröfur það gerði. Og í öðru tilfellinu, á Siglufirði, kom til hans kasta sem framkvæmdastjóra, hvort hann vildi verða við kröfunum eða ekki. Hann varð við þeim. Það er ekki rétt að áfellast framkvæmdastjórann í þessu ákveðna tilfelli, fyrir það, að hann gengi að kröfum verkafólksins. Þátttaka hans í Krossanesverkfallinu var eingöngu á þann hátt, að hann var í stj. Verklýðssambands Norðurlands. Og þó að hann hafi verið í stj. síldareinkasölunnar, þá sé ég ekki, að hægt sé að banna honum að taka þátt í verkföllum eins og þar komu fram gagnvart honum óviðkomandi aðilja. Hinsvegar get ég nokkuð skilið, að hv.þm. Vestm. áfellist Einar fyrir þessi mál, þar sem hann lítur svo á, að það eigi að vera aðalverkefni framkvæmdastjóra síldareinkasölunnar að fá niður kaup fólksins. Ég hygg, að þó að hv.þm. þykist tala fyrir hönd útgerðarmanna og sjómanna, þá tali hann ekki fyrir hönd sjómanna. Það er áreiðanlegt, að þeir álíta ekki aðalverkefni framkvæmdastjóranna að fá niður kaupið, heldur þvert á móti, að kaup verkafólksins geti orðið sem allra hæst. Þá kom hv.þm. með nokkrar sögur um Finnland, sem algerlega eru teknar úr lausu lofti, um það, að síldareinkasalan hafi gert samning við Svía um að hafa einkaumboð á Finnlandi. Ég veit ekki, hvort hv.þm. trúir þessu sjálfur, en þetta er fjarri öllum sanni. Það hafa aldrei verið gerðir neinir samningar við Svía um slíkt. Fyrsta árið, sem síldareinkasalan var. voru seldar 6 þús. tn. Í fyrravetur fór Helgi Pétursson frá Kaupmannahöfn til að selja síld til Finnlands, en varð ekki ágengt. Ástæðan er sú, að eftir fyrsta ár einkasölunnar fékk Elvin konsúll mikinn áhuga fyrir síldarmálum og hugsaði, að Finnar sjálfir gætu veitt eins og Íslendingar og kom því til leiðar, að hár tollur var settur á erlenda síld vegna finnskrar síldar, 50 kr. á tunnu. Upp frá þessu tókst þessi mikla útgerð frá Finnlandi af hálfu Elvins konsúls. En hinu, sem hv.þm. hélt fram, að einkasalan hafi gert samning við Svía til þess að útiloka kaup til Finnlands, er fjarri öllum sanni. Annars geri ég ráð fyrir. að hv.þm. Ísaf. svari öðrum atriðum úr ræðu hv.þm. Það er eitt atriði, sem ég vildi sérstaklega árétta frekar í ræðu hv.þm. Ísaf. um þau ákvæði, sem komu frá n., að sjómannafél. skuli kjósa fulltrúa til síldareinkasölunnar í stað þess, að brtt. hans er um það, að þeir skuli kosnir af Alþýðusambandi Ísl. Nú er það svo, að engin sjómannafél. eru fyrir utan Alþýðusamband Íslands, svo að ekki er hægt að komast fram hjá mönnum, sem eru í Alþýðusambandinu, og ef þessu er framfylgt, þá yrði það eingöngu til þess, að sjómannafél. í Rvík, sem hefir á 11. hundrað meðlimi, réði öllu um kosninguna. En ef Alþýðusambandið kýs fulltrúana, þá mega Rvíkurfélögin sín minna en fél. úti um land. Í öðru lagi má geta þess, að eins og hv.þm. Ísaf. tók fram, eru aðeins á 3–4 stöðum á landinu sjómannafél., en sjómenn eru alstaðar til við sjóinn á Íslandi. Þeir eru þá í verkamannafélögum eða verklýðsfélögum. Auk þess má geta þess, að verkamenn skrifa sig verkamenn og eru það eitt árið, en sjómenn annað árið, svo að það er ekki auðvelt að gera mikinn greinarmun á þessu, eins og n. hefir gert. Þess vegna vil ég mælast til þess, að deildin fallist á, að það verði Alþýðusamband Íslands sem eini rétti fulltrúi verkalýðsins í landinu, sem hefir innan sinna banda 7 þús. verkafólks. og áreiðanlega er eini fulltrúinn, er getur talað af myndugleik fyrir hönd sjómannastéttarinnar og verkafólksins í landinu, sem kýs fulltrúa fyrir sjómennina til síldareinkasölunnar.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Hv. þm. Ísaf. hefir gert þá brtt., að Alþýðusambandsstj. skuli kjósa fulltrúa fyrir hönd sjómannafélaganna. Það má vel vera, að það sé erfiðleikum bundið fyrir sjómannafél. að kjósa þessa menn, og að þess vegna sé það skynsamlegra að fela Alþýðusambandinu að kjósa þá. En einu vil ég, að slegið sé föstu, að til þessa starfs séu aðeins valdir sjómenn. Ég hefi heyrt það, ekki sízt á fundum í vetur á Ísafirði, að sjómenn líta svo á, að þeir hafi ekki sameiginlega hagsmuni við verkamenn. og það er áreiðanlegt, að þeir vilja skipa sjómenn í þetta fulltrúaráð. Þeir bentu á það mörgum sinnum, og það með rökum, að um leið og þeir bera úr býtum 6–700 kr. 2 mánuði ársins og verða að fæða sig þar af, þá fá menn, sem vinna í landi, frá 11–1400 kr., og margar stúlkur frá 800–1000 kr. Þeim finnst hér kenna nokkurs misréttis, þar sem vitanlegt er, að þeir leggja fram meiri vinnu en verkafólkið í landi, og starf þeirra er að öllu leyti áhættusamara. Ég ætlaði því að koma með brtt., en hv.frsm. hefir sýnt mér hér aðra brtt., sem hann ætlar að bera fram fyrir hönd n., um að skipa þessu máli á þann veg, að aðeins verði kosnir sjómenn í þetta fulltrúaráð. Ég get því fallið frá minni till., en vil mælast fastlega til þess, að þessi till. verði samþ.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. Ísaf. lýsti yfir því, að hann vildi ekki gera neitt sérstakt atriði í ræðu minni að ádeiluefni, því hann væri mér að mestu leyti sammála. Við hv. 3. þm. Reykv. get ég sagt það, að ég tel það ekki neina goðgá, þó ég minnist á forstjóra síldareinkasölunnar, þó að hann hafi látið af völdum, eða þau ranglætisverk, sem hann framdi á sinni stjórnartíð. Það verður ekki komizt hjá því, að þessir menn séu nefndir með nafni. Það hefir verið gert áður í mörgum tilfellum, að minnzt hefir verið á nöfn opinberra starfsmanna hér á þingi.

Í þessu tilfelli er það líklega af því, að hann er viðstaddur, að hv. 3. þm. Reykv. tekur svona sárt til hans

. Það er verið að ræða um starf manns í opinberri stöðu, en ekki einkalíf hans. Ég sé því ekkert athugavert við það, þó ég nefni nafn Einars Olgeirssonar í þessu sambandi, því að það er sannað, að hann hefir misbeitt mjög stöðu sinni sem forstjóri einkasölunnar. Hann notaði áhöld félagsins, lystisnekkju, til þess að flytja ofbeldis- og öfgamenn til að koma á verkfalli í Krossanesi. Þetta er eina ferðin, sem þessi lystisnekkkja hefir verið notuð til, þegar Einar flutti lið að Krossanesi til að koma verkfallinu af stað. Þessi farkostur hafði kostað einkasöluna 10 þús. kr. Í skýrslu einkasölunnar frá síðasta ári átelur annar forstjórinn, Pétur Ólafsson, hve Einar hafi misbeitt stöðu sinni til að koma á stórfelldri kauphækkun við söltunina þvert ofan í gildandi taxta. Þá eru áritanirnar á ávísanir Ingvars Guðjónssonar og fleiri slíkra, sem Einar hefir gert í heimildarleysi, og margt er fleira, sem of langt yrði upp að telja, er sannar, hvert böl hefir verið að setja þennan mann til forustu við síldarverzlunina. Þeir, sem ábyrgð bera á afleiðingum verka Einars Olgeirssonar við einkasöluna, verða að sætta sig við, þó á hann og afrek hans sé minnzt hér við þetta tækifæri. Hitt fór hv. 3. þm. Reykv. ekki út i, að reyna að verja verk þessa fyrrv. forstjóra, og þó geri ég alls ekki ráð fyrir, að hann sé þeim samþykkur. Ég skal svo ekki tefja tímann öllu meira um þetta; hv.frsm. er ekki kominn í deildina. En hv.þm. Ísaf. minntist á það, að einkasalan ætti að vera samvinnufyrirtæki. Við sjálfstæðismenn höfum jafnan barizt fyrir því, að síldareinkasalan væri rekin með meiri samvinnu allra aðilja en nú er, en það var á sínum tíma fellt hér á þingi. Vonandi er, að reynslan sé búin að sýna hv.þm. fram á, að af óstjórn einkasölunnar hafa hin mestu vandræði orðið, sem enn kunna að aukast, ef ekki er tekið í taumana. Allir, sem hagsmuna hafa að gæta í þessu efni, og þjóðin í heild eiga kröfu til þess, að þingið reyni að reisa við þennan atvinnuveg, sem er nærri kominn í rústir fyrir vanhyggju og óstjórn á ýmsum sviðum.

Ásgeir Ásgeirsson Þar sem hv.frsm. er ekki við, en hafði ætlað að flytja skriflega brtt., get ég í hans stað flutt till. Við höfðum í n. komið okkur saman um, að aðalfundur skyldi kosinn af útgerðarmönnum og sjómönnum, en við sáum, að örðugt var að finna leið til þess að sjómenn kæmu við kosningunni. Ég man, að ég tók það fram í n., að ef meiriháttar vandkvæði virtust á því við umr., og annað væri frekara til samkomulags, þá myndum við eins geta fallizt á, að Alþýðusambandið kysi þessa fulltrúa. Af því að till.hv.þm. Ísaf. er komin fram og hann hefir mælt fyrir henni, og með tilliti til þess, sem aðrir ræðumenn hafa sagt um málið, berum við fram svofellda brtt., við hana: Að í stað orðanna „Meiri hl. fulltrúa Alþýðusambandsins skal kosinn úr hópi sjómanna“ komi: Fulltrúar Alþýðusambandsins skulu allir kosnir úr hópi sjómanna, og skulu 2 vera af Suðurlandi, 2 af Vesturlandi, 2 af Norðurlandi og 1 af Austurlandi. Við getum orðið samflota öðrum hv.þm. í þessu máli, af því að við teljum, að þessu fyrirtæki sé bezt borgið með því að draga það sem mest út úr stjórnmálunum, og meira en verið hefir, og að hagsmunum þeirra, sem eiga hér hlut að máli, sé bezt komið með því að láta þá annast þá sjálfa.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Út af þessari síðustu skrifl. brtt. vil ég taka það fram, að ég mun greiða atkv. á móti henni, af því að ég tel fráleitt að slá því föstu, að verkafólkið í landi eigi engin minnstu áhrif að hafa á stjórn eða rekstur síldareinkasölunnar, eins og því sé óviðkomandi, hvernig það fyrirtæki sé rekið.

Vilmundur Jónsson Ég hygg, að þetta sé ekki eins hættulegt og hv . þm. Seyðf. heldur. Því að ef Alþýðusambandið, sem er fulltrúi bæði sjómanna og verkamanna, skipar þessa menn, þá verður því engin skotaskuld úr því að velja þá fulltrúa úr hópi sjómanna, sem vel er trúandi til að líta á hagsmuni beggja.

Frsm. (Páll Hermannsson) [óyfirl.]: Það hefir auðsjáanlega vakað fyrir flm. þessa frv., að hugsa þurfi fyrir meiri ræktun jarðepla og annars garðmatar hér á landi en nú er, og eins hitt, að góð geymsla yfir veturinn gæti ýtt undir slíka ræktun. Landbn., sem hafði málið til meðferðar, féllst á þá hugsun, að jarðepli ætti að rækta meira á landi hér en gert er og að rækta beri eins mikið af slíkum ávöxtum og landsmenn hefðu þörf fyrir. N. var líka sammála flm. um það, að góð geymsla myndi greiða fyrir ræktun og sölu hér í höfuðstaðnum. Hinsvegar leit n. svo á, að ekki væri ástæða til þess að búast við því, að taka þyrfti til þeirrar heimildar um fjárframlög, sem frv. fer fram á. Taldi n. víst, að hægt myndi að útvega húsnæði í þessu skyni á annan hátt en að byggja, en gerir hinsvegar ráð fyrir, að þessi bygging muni fljótlega koma og þessi viðskipti lenda í höndum samvinnufél. eða samlaga, sem sæju um þetta sjálf og legðu fram fé til þessara þarfa. N. þótti þó rétt að halda þessari heimild fyrir stj. til að verja 50 þús. kr. til þessarar byggingar, ef svo færi, að á henni skyldi þurfa að halda. Ég sé ekki ástæðu til að ræða sérstaklega um einstök atriði frv. Það hefir gengið í gegnum Nd. við góðar undirtektir, og n. er sammála Nd. um afgreiðslu málsins að öðru leyti en því, að hún býst varla við, að til. þessara fjárframlaga þurfi að taka. Leggur n. því til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Jón Baldvinsson Það er langt síðan því var fyrst hreyft, að nauðsynlegt væri að auka ræktun jarðepla og annara manneldisjurta hér á landi, og að bezta ráðið til þess mundi að greiða fyrir sölu þessara afurða á þeim stöðum, þar sem þær eru mest notaðar, og þá fyrst og fremst hér í Reykjavík. Væri því nauðsynlegt, að eitthvað yrði gert í þá átt að gera framleiðendum þessarar vöru hægara fyrir um söluna eftir uppskerutímann, og að jafnframt yrði þeim séð fyrir geymslu á afurðunum á þeim stöðum, sem auðvelt er að selja þær á. Hér er farið fram á að byggja í þessu skyni, og má vel vera, að það sé nauðsynlegt, en ég vildi þó leyfa mér að benda hv. d. á það - til stj. þýðir ekki að tala, því að hún er engin til, og enginn veit, hvenær hún kemur -, að hér er í bænum bygging, sem sennilega væri hægt að nota í þessu skyni, og á ég þar við leikhúskjallarann. Verður hann ekki fyrst um sinn notaður til annars þarfara en að geyma í honum jarðepli, ef hann þá er hæfur til þess, sem ég tel líklegt, og losaðist stj. með þessu móti við að byggja þetta hús og verja til þess 50 þús. kr. Leikhúsbyggingunni virðist miða hægt áfram og er víst, að hún verður ekki tilbúin á næstu árum, en meðan svo stendur, virðist þessi staður tilvalinn í þessu skyni. - Ég vildi og hinsvegar leyfa mér að benda framsóknarmönnum á það, að hér er farið fram á að byggja hús í Reykjavík undir afurðir sveitamanna, í stað þess sem hin síðari ár hefir fjárstrauminum verið einbeitt í sveitirnar, svo að maður er hálfhissa á því, að ekki skuli vera um það talað að byggja slíkt afurðahús t. d. í Vestur-Húnavatnssýslu eða Vestur-Skaftafellssýslu. Ég segi þetta ekki af því, að ég sé á móti slíkri byggingu í sjálfu sér, en ég vildi benda á, að þetta er ekki í samræmi við aðrar samþykktir um fjárveitingar hér á þinginu. - Ég hefi þessi orð ekki fleiri. Fyrir mér vakti það aðeins að beina því til n., hvort henni sýndist ekki ráð að bæta inn í frv. heimild fyrir stj. til að taka á leigu leikhúskjallarann í þessu skyni, eða þá einhverja aðra opinbera byggingu, sem kynni að mega nota.

Flm. (Jón Baldvinsson) Ég þykist hafa ástæðu til að ætla, að stj. eða flokkur hennar ætli ekki að koma með frv. um framlengingu á þessum 1. á þessu þingi. Þess vegna tók ég upp þetta frv., með því að mér var ljóst, að ekki voru eftir nema örfáir dagar af þingtímanum, en hinsvegar tilfinnanlegt, ef öll dýrtíðaruppbót ætti niður að falla við næstu áramót. Það hefir verið um það deilt, hvort dýrtíðaruppbótin ætti að lækka um ¼ eða ekki. Ég veit ekki, hvernig þetta hefir verið afgr. úr Nd., en hvernig sem því liður, þá er það nauðsynlegt, að þetta komi til kasta þingsins, og stjórnarflokkurinn sýnir þá, hvort þessi lög eiga að falla úr gildi og engin dýrtíðaruppbót að koma til greina. Eins og kunnugt er, áttu ákvæðin, sem snerta dýrtíðaruppbótina frá 1919, að gilda í 6 ár, til ársloka 1925. Síðan voru samþ. sum ákvæði launalaganna, sem fjalla um dýrtíðaruppbót, og framlengd til ársloka 1928. Ég veit svo ekki, hvort þau hafa einu sinni eða tvisvar verið framlengd síðan, til eins árs í senn. Það er víst, að þau falla úr gildi um næstu áramót. eins og sjá má af lögunum frá þinginu 1930. Ég vil því leyfa mér að stinga upp á því, að það komi til atkvæða þingsins, hvort þau verða framlengd eða ekki. Ég sting upp á því, að þau verði framlengd til ársloka 1933. Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, ef þetta mál hefir fylgi og líkur eru til þess, að það geti gengið gegnum d., að þá haldi hann tvo fundi að þessum loknum, svo að málið verði afgr. frá d. Ég sé enga ástæðu til að setja það í n., því málið er svo einfalt. Þetta er aðeins ein lína, og í henni falin sú breyt., að fyrir orðin „til ársloka 1931“ komi: til ársloka 1933. Þetta er líka svo gamalt mál, að allir hv.þdm. vita, við hvað er átt. Það er ekki annað en að bera saman, hvort skakkt er vitnað í l. eða töluliði í frv. Ég sé því ekkert til hindrunar því, að það gangi fram nú. Það er talað um að slíta þingi um helgina, svo að það er ekki mikill tími til umsvifa. Það ætti að vera verk hæstv. stj. að sjá um slík lög og þetta, og ég ætla yfirleitt ekki að hlaupa í skörðin fyrir hana. En af því að svona var áliðið þings og það dróst, að stj. bæri þetta fram, þá sá ég ekki annað fært en að láta það koma til atkv., hvort hv.þm. vildu breyta svo til, að láta embættis- og starfsmenn ríkisins missa þá dýrtíðaruppbót, sem þeir hafa fengið á vinnu sína, eða ekki.

Forseti (GÓ): Það er ekki gott að segja, hvort d. vinnst tími til að taka málið á dagskrá aftur í dag. Það eru mörg mál eftir og óvíst, hvort tími vinnst til þess.

Frsm. (Einar Árnason) N. hefir nokkuð athugað þetta mál. Hefir hún fengið um það skriflega umsögn hins setta landlæknis og fengið Hannes lækni Guðmundsson, sem er sérfræðingur í þessum sjúkdómum, til viðtals. N. er sannfærð um, að hér er um mikið nauðsynjamál að ræða og að óhjákvæmilegt muni að gera frekari ráðstafanir í þessum efnum en núgildandi löggjöf ákveður. En n. var það ljóst, að ef gera ætti verulegar umbætur á þessu sviði, þá myndi það hafa allmikil aukin útgjöld í för með sér. Það var sú hlið málsins, sem n. treysti sér ekki til að gera till. um, nefnil. hvernig ódýrast verði að útvega þeim sjúklingum spítalavist, sem á henni þurfa að halda. Þess vegna leggur n. til, að d. afgreiði málið nú til hæstv. stj. með rökstuddri dagskrá, og að stj. rannsaki það, í samráði við hina hæfustu menn, hvernig þessum málum verði bezt fyrir komið, og leggi þær niðurstöður síðan fyrir næsta þing. Með þessu telur n., að málið komist á beztan grundvöll, bæði hvað aðbúnaði sjúklinga og kostnaði viðvíkur. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en vil aðeins leggja til, að rökst. dagskráin á þskj. 341 verði samþ.

Halldór Steinsson Ég er ekki ánægður með gerðir hv.n. í þessu máli, þar sem hún leggur nú til, að því verði vísað til hæstv. stj., eftir að það hefir lesið fyrir tveimur þingum, vetrarþinginu og þessu þingi. Það er því léleg ástæða, sem hv.frsm. ber fram, að málið sé ekki nægilega rannsakað. Ef svo er, þá liggur það í áhugaleysi hv.þdm. sjálfra fyrir málinu, og ekki í öðru. Hv. frsm. sagði, að frv. hefði mikinn aukakostnað í för með sér. Þetta er ekki rétt. Eini aukakostnaðurinn samkv. frv. er sá, að ríkið kosti ekki færri en 10 sjúkrarúm fyrir þessa sjúklinga, og sá kostnaður getur aldrei orðið mikill. Það er því engin ástæða til þess að fresta afgreiðslu þessa máls. Hinsvegar er það knýjandi nauðsyn að gera nú þegar auknar ráðstafanir í þessum efnum, því að sjúkdómar þessir breiðast mjög ört út. Mér finnst það því fullkomið ábyrgðarleysi hjá hv. d., ef hún vill draga málið til næsta þings. Vil ég svo leggja til, að rökst. dagskráin verði felld, en frv. samþ.

Frsm. (Einar Árnason) Mér finnst kenna óþarflega mikils ákafa hjá hv.þm. Snæf. út af þessu máli. Flest nauðsynjamál þurfa nokkurn tíma til þess að ná fram að ganga, og verður að teljast betra, að svo sé, ef málin fá með því betri afgreiðslu, heldur en þau séu samþ. í skyndi og undirbúningur sé ónógur. Hv. þm. Snæf. sagði, að málið væri vel undirbúið, þar sem það hefði legið fyrir tveimur þingum, vetrarþinginu og þessu þingi. Ég get nú ekki séð, að það sé neinn sérstakur undirbúningur, þó að málið kæmist í n. í vetur, þegar svo mörgu öðru var að sinna. Og þó að það komi nú fram hér, þá er það vitanlegt, að ekki er hægt að koma öllu í verk á þessu þingi. Ég vil líka benda hv.þm. á það, að hinn setti landlæknir hefir í bréfi sínu bæði bent á mikinn aukinn kostnað af ákvæðum frv. og á aðrar leiðir heldur en þar eru farnar. Það getur verið, að hv.þm. Snæf. vilji ekki fallast á skoðanir landlæknis á þessum málum, en n. þótti rétt að taka tillit til þess, sem hann segir. Ég get ekki séð, að málið væri að neinu leyti hólpnara þótt rökst. dagskráin væri felld, þar sem það er öllum augljóst, að frv. gengur ekki fram á þessu þingi. Það þýðir ekki að segja, að þetta sé gott mál og gagnlegt; mörg slík mál önnur verða að bíða. Hinu mun óhætt að treysta, að er þetta mál kemur frá hæstv. stj. og verður lagt fyrir næsta þing, þá muni það fá nægan byr til þess að komast í gegnum þingið.

Pétur Magnússon Þó að ég vildi ekki kljúfa allshn. í þessu máli, þá get ég samt tekið undir það með hv.þm. Snæf., að ég er ekki fullkomlega ánægður með afgreiðslu málsins. Ég hefði heldur kosið, að málið hefði náð fram að ganga á þessu þingi. Eina frambærilega ástæðan til þess að vísa málinu til hæstv. stj. er sú, að það getur orkað tvímælis, hvort nægilegt húsrúm sé hér í sjúkrahúsum fyrir þau tíu sjúkrarúm, sem frv. gerir ráð fyrir. Landlæknir taldi tormerki á þessu, og er það því nokkur afsökun fyrir n., þó hún fresti málinu að þessu sinni. Ég verð samt að segja það, að mér þykir undarlegt, með þeim spítalafjölda, sem við eigum nú, ef ekki er hægt að veita þessa umræddu sjúkravist. En þar sem nú er langt liðið á þingtímann, þá taldi ég víst, að málið myndi ekki fá afgreiðslu á þessu þingi, og áleit því betra að vísa því til hæstv. stj., með það fyrir augum, að málið næði þá frekar afgreiðslu á komandi þingi. Eins og nú er komið málum, getur hv.þm. Snæf. enga von haft um það, að frv. verði samþ. á þessu þingi. Finnst mér því, að hann ætti eins og ég að sætta sig við þessa afgreiðslu málsins.

Halldór Steinsson Ég þarf ekki að svara þessum hv.þm. miklu. - Hv. frsm. sagði, að það væri enginn sérstakur undirbúningur, þótt frv. hefði legið fyrir þingnefnd. Ég veit ekki betur en að mörg mál fái undirbúning sinn eingöngu í n. Og þar sem mál þetta hefir legið fyrir tveimur þingum, þá get ég ekki séð, að það þurfi að vera miður undirbúið en flest önnur mál. Nei, þetta er ekki ástæðan til þess, að n. leggur á móti málinu, heldur stafar það af því, að hún hefir ekki nægan skilning á því, sem í húfi er. Hv. frsm. er alltaf að stagast á kostnaði við þetta mál, sem er svo hverfandi lítill, að það er nærri því hlægilegt að heyra um hann talað, og allt eftir þessu. Bæði hv.frsm. og hv. 4. landsk. sögðu, að ekki þýddi að afgreiða þetta frv. út úr d., því að það kæmist aldrei gegnum þingið. Þetta er ekki veigamikil afsökun. Séu hv.þm. sannfærðir um, að hér sé um gott og gagnlegt mál að ræða, því þá ekki að fylgja því eins langt og hægt er? Þetta er því engin ástæða til þess að svæfa málið, með því að kasta því í „drekkingarhylinn til hæstv. stj.“, eins og einn hv.þm. komst svo heppilega að orði í Nd. fyrir skömmu.

Frsm. (Einar Árnason) Hv. þm. Snæf. vildi halda því fram, að ekki myndi leiða mikinn kostnað af þessu frv. Ég get samt sem áður ekki séð annað en að kostnaðurinn af þessu frv. muni verða allmikill. Það er vandséð, hvort hægt verður að leggja til rúm í landsspítalanum fyrir marga sjúklinga, og yrði þá að reyna að útvega annað húsrúm fyrir þá. Þá væri og ekki úr vegi að athuga, hvort ekki mætti að skaðlausu útvega ódýrari sjúkravist handa sjúklingum þessum. Ennfremur gæti það komið til mála, að Rvíkurbær tæki á sig eitthvað af kostnaðinum. Þetta eru allt atriði, sem þarf að athuga. Hv. þm. Snæf. vill aðeins berja höfðinu við steininn. Þó að hann sjái, að það þýði ekkert að gera ráð fyrir því, að málið nái fram að ganga á þessu þingi, þá vill hann samt halda því til streitu. Hann um það. En er hv.þm. lýsir því yfir, að ástæðan til þess, að rökst. dagskráin er fram komin, sé sú, að n. hafi engan skilning eða áhuga á málinu, þá vil ég telja það ósæmilegar getsakir í n. garð. Það er tekið fram í nál., sem m. a. er undirskrifað af öðrum flm. þessa frv., að við teljum mál þetta mikilsvert og álítum, að það muni koma að góðu haldi í baráttunni gegn hinum hættulegu sjúkdómum, sem hér er um að ræða. Ég lýsti því líka yfir áðan, að ég teldi málið mikið nauðsynjamál. Er það því ekki annað en rökþrot hjá hv.þm. Snæf., að koma með slíkar staðhæfingar.

Halldór Steinsson Ég verð satt að segja að líta svo á, sem n. hafi ekki verið vinveitt málinu og ekki haft á því nægan skilning. Annars hefði hún ekki lagt til, að því væri vísað til stj., enda ekki fært nein frambærileg rök fyrir nauðsyn þess. Hv. frsm. sagði að vísu, að málið væri óundirbúið, en hann hefir ekki getað sýnt fram á, hvaða undirbúning vanti. Ég get ekki séð, hvers vegna hv.þm. telja hættulegt, að málið fái afgreiðslu í þessari hv. d., þar sem þeir eru sannfærðir um, að það komist ekki í gegnum þingið Ég get því ekki fengið annað út úr þessu en það, að n. sé ekkert sérstaklega hlýtt til málsins.

Frsm. (Einar Árnason) Það skilja allir nema hv.þm. Snæf., að það er sitt hvað, að láta málið deyja út á þinginu, eða að vísa því til hæstv. stj., með það fyrir augum, að hún rannsaki það og leggi fram frv. fyrir komandi þing, sem þá nái fram að ganga.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Úr því að frv. þetta ásamt tveimur öðrum (hafnargerð á Sauðárkróki og hafnargerð á Dalvík) eru nú komin hér á dagskrá, verð ég að gera grein fyrir afstöðu meiri hl. sjútvn. bæði til þessa máls og líka til hinna tveggja, sem ég býst við, að komi hér til umr. á eftir. Ég geri ráð fyrir, að umr. um þetta mál geti þá nægt um hin frv. líka, því að málin eru öll náskyld. Við tveir nm. höfum skilað bráðabirgðanál. um frv. það, sem nú er til umr., með skírskotun til nál. um hafnargerð á Dalvík, en þar er tekið fram, af hvaða ástæðum við treystum okkur ekki til að gefa út nema bráðabirgðaálit. Frv. var hér til 1. umr. á föstudaginn, og var því þá vísað til sjútvn. Nú hefir sjútvn. ekki fundartíma á laugardögum og ekki heldur á mánudögum. Fyrsti fundartími n., eftir að málið kom til hennar, var á þriðjudaginn. Þá hélt n. fund, og mætti þá aðeins 2 nm.Hv. 5. landsk. var forfallaður. Meiri hl. n. setti samt fund og afgr. eitt mál. Þá komu þessi hafnarmál öll nokkuð mikið til umr. milli þessara tveggja nm. og var engin ályktun tekin og það innfært í gerðabókina og hún undirskrifuð af báðum mættum nm. án ágreinings. Svo í gærmorgun tilkynnti mér sá, sem nú kallast minni hl. n , að hann hefði gefið út sérstakt nál. Þetta kom mér ókunnuglega fyrir, af því að ekkert hafði verið um það talað á fundi n., en við því var ekkert að gera. En meðan á fundi stóð í deildinni, náði ég tali af form. sjútvn. Nd. og bað hann að láta mig fá þau skjöl, sem legið hefðu fyrir n. í vetur, en hann sagði, að n. hefði engin skjöl haft. Þegar málunum var þannig komið, náði ég í þriðja nm., sem aldrei hafði um málið rætt á fundi og skýrði honum frá málavöxtum, og þar sem minni hl. hafði komið með nál., þá komum við okkur saman um að gefa út bráðabirgðanál. meiri hl. Um leið ákváðum við að afla okkur upplýsinga í málinu sérstaklega hjá vitamálastj., ef hann kynni að hafa einhver plögg viðvíkjandi uppdráttum og áætlunum. Við skrifuðum honum bréf og óskuðum þess að fá umsögn hans um málin, og ennfremur þótti okkur rétt að skrifa fjmrh. og fá álit hans á fjárhagshlið málsins, og í þriðja lagi töldum við það ekki úr vegi, ef tími væri til, að fá álit stjórnar Landsbankans, hvernig hún liti á fjárhagsmöguleika til allra þessara fyrirtækja. Ég get því ekki betur séð en að þessi meðferð okkar meiri hl. manna hafi undir þessum kringumstæðum verið í alla staði þingleg. Hitt tel ég ekki þinglegt að reka málin áfram eins og nú er gert, keyra þau inn í þingið áður en þau hafa fengið næga athugun í n. Hér er ekki um nein smámál að ræða. Ég hefi ekki hirt um að leggja saman þær upphæðir, sem ríkið og hlutaðeigandi héruð koma til með að greiða þeirra vegna, en ég veit, að þær upphæðir eru háar, og þori að segja, að þær eru yfir 2 millj. kr. Ég neita því alls ekki, að á öllum þessum stöðum er mjög mikil þörf fyrir hafnir, og það er vitanlega æskilegt, að hafnir verði byggðar á sem flestum stöðum kringum landið. En það verður líka að líta á fjáröflunarmöguleikana, bæði frá ríkisins hálfu og líka fyrir hlutaðeigandi héruð og ennfremur það, hvort þessi fyrirtæki geti svarað kostnaði, þegar búið er að framkvæma þau. Alþ. hefir áður samþ. hafnarlög, og ég hygg, að það sé komið á annan tug ára, síðan samþ. voru lög um hafnargerð í Ólafsvík, en framkvæmdir þar hafa gengið mjög seint að því er ég bezt veit, af því að fjáröflun til þeirra hefir gengið erfiðlega fyrir sveitarfél. Það kom líka mjög greinilega fram við fjárlagaumr. nú fyrir nokkru, hvernig slíkt mál hefir gengið til á ekki ólíklegri stað en Vestmannaeyjum. Þar var brýn nauðsyn á höfn, og var því ráðizt í að byggja hana. Styrkur var veittur til hennar úr ríkissjóði, og þar að auki tók ríkissjóður ábyrgð á láni, sem kaupstaðurinn tók til fyrirtækisins. Ég hygg, að endirinn hafi orðið sá, að Vestmannaeyjum hafi orðið fullerfitt að standa straum af sínum hluta, en út í það skal ég ekki fara nánar nú, en af þessu má sjá, að engu síður ber að athuga fjárhagsmöguleika til framkvæmda slíkra mannvirkja heldur en hina verklegu (teknisku) hlið. Slík hafnarmál eru stórkostleg fjárhagsmál. Nú er hér um 3 hafnargerðir að ræða, sem hafa ekki fengið meira en sem svarar hálftíma athugun í sjútvn. þessarar d. Ég verð því að segja það, að ef menn eru ánægðir með slíka afgr., þá er ekki mikill vandi að afgr. mál. Það er vitnað í það, að þessi mál séu búin að vera oft fyrir þinginu, en ég leit a. m. k. svo á á þingi 1930, að ekki lægju fyrir svo glöggar upplýsingar um þau, að ég treysti mér til að mæla með því, að þau yrðu samþ. Samt er ég þeirrar skoðunar, að hafnargerð á Akranesi hafi svo miklar líkur til að bera sig, að rétt sé að samþ. lög um hafnargerð þar, og þó er fjárhagsatriðið ekki fyllilega rannsakað þar enn. Um hinar tvær hafnirnar er ég ókunnugri, ég hefi aldrei séð hér á þingi nein sönnunargögn um það, að þær hafnir væru fjárhagslega tryggðar um afborganir, ef í þær framkvæmdir yrði ráðizt. Ég veit, að öllu þessu má svara á þá leið, að þetta geri ekkert til, því að í frv. sé aðeins heimild til að leggja í þessar framkvæmdir, þegar fé sé veitt til þess í fjárlögunt. En ég lít með meiri alvöru á sjávarútveginn en svo, að ég hafi löngun til þess að ryðja gegnum þingið lögum, sem verða síðan aldrei nema á pappírnum. Ég vil, að rannsakað sé, og það svo að á megi byggja, hvernig, eigi að taka á okkar hafnarmálum yfirleitt. En það má segja, að allt það, sem unnið hefir verið í þessum málum, hafi verið algerlega planlaust, svo að enginn hefir getað vitað, þegar lög hafa verið samþ. í því efni, hvort þau yrðu nokkurntíma framkvæmd. Ég vil taka hafnarmálin á sama hátt og vega- og símamálin, láta rannsaka vel og vandlega, hvernig á að haga sér í framkvæmd þeirra. Það eina, sem ég veit til, að gert hafi verið til að fá einhvern fastan grundvöll í þessum málum, var gert fyrir nærfellt 20 árum. Þá ferðaðist verkfræðingur einn kringum landið og athugaði, hvar hentugast væri að byggja hafnir og gerði till. um það, hvernig framkvæmdum yrði hagað. Þetta var rétt byrjun, en því miður fór það svo með þetta sem margt annað, er þá var unnið, að það kom að minna haldi en verða hefði mátt. Að því er Akranes snertir, þá vil ég benda á það, að nú er veitt í fjárl. nokkur upphæð til þess að halda áfram þeirri byrjun, sem nú hefir verið hafin þar. Það er því ekki að neinu leyti verið að tefja fyrir þeim hluta framkvæmdanna, sem bæði ríkissjóður og héraðið kynni að vera fært um að gera nú á þeim stað. Hér hafa nú fyrir skömmu komið fram raddir um það, að Akranes liði talsverðan baga við það, ef það fengi ekki samþ. lög um hafnargerð nú á þessu þingi. Ég hefi reynt að gera mér grein fyrir því, hvað kauptúnið liði við það, þó að svo færi, að málið biði næsta þings, og ég hefi þar ekki getað komið auga á neitt. Kauptúnið hefir hvort sem er fulla heimild til þess að setja sér hafnarreglugerð, og ég geri ráð fyrir, að hún sé þar til, og það getur þannig gert ráðstafanir til fjáröflunar að svo miklu leyti sem tök eru á. Framkvæmdir geta ekki heldur orðið miklar á þeim tíma sem liður frá því þingi er slitið nú og þar til þingi verður slitið á komandi vetri. Hv. 1. þm. Reykv. heldur því fram, að það sé bagalegt fyrir Akranes að fá nú ekki ríkisábyrgð fyrir sínu framlagi. Ég get vel skilið, að það muni erfitt fyrir þorpið að fá lán án ríkisábyrgðar, en nú á ríkið samkv. fjárl. að leggja fram 50 þús. kr. og það er þá vitanlega ábyrgð fyrir þeirri upphæð. Hér á móti á svo kauptúnið að leggja sinn hluta, og álít ég a. m. k. forsvaranlegt, að ábyrgð á þeirri upphæð fengist á næsta þingi. Annars vil ég segja það um þessi hafnarmál öll, að ég tel miklar líkur til, að framkvæmd þeirra verði frestað, því að það er ekkert nema barnaskapur að halda, að eins og nú standa sakir, geti ríkissjóður lagt fram fé til allra hafnargerðanna samtímis umfram öll önnur nauðsynleg útgjöld, nema þá svo litla upphæð, að ef henni væri skipt á milli þessara þriggja staða, þá munaði mjög lítið um hana. Það er því óskapleg fásinna, að vilja leysa þetta mikla vandamál sjávarútvegsins á þann hátt. Hver, sem um þetta hugsar með alvöru, hlýtur að kannast við, að á rannsókn verður allt að byggjast, annars er það fálm út í loftið, sem kemur af því, að menn halda, að með því geti þeir unnið sér kjörfylgi í sínu kjördæmi. Ef væri verið að unga út á hverju þingi 2–3 hafnarlögum, þá er það bersýnilegt, að þau kæmust ekki lengra en á pappírinn, og slíkar aðgerðir eru hafnarmálunum til ógagns, en ekki til góðs. Þá mundi ekki líða á löngu áður en hér væru 10-15 hafnarlög, og þegar ekki væri hægt að veita til þeirra framkvæmda nema 100–150 þús. kr. á ári, þá sjá allir, hvernig sú framkvæmd mundi ganga, þegar ekki færu nema 10–15 þús. kr. í hvern stað, því að vitanlega mundu allir vilja fá eitthvað. Hér á þingi hafa verið samþ. hafnarlög fyrir Hafnarfjörð, og þar munu fremur en víðast annarsstaðar hafa verið góð fjárhagsleg skilyrði fyrir hendi. Samt veit ég ekki betur en að ríkið eigi þar mjög mikið starf óleyst af hendi. Ég nefndi áðan Ólafsvík, svo er Skagaströnd, og nú á að bæta þremur nýjum höfnum við. Hvað er svo við það unnið? Ég býst ekki við, að það sé neitt. Hitt tel ég rétt, á meðan þessi hafnarmál eru ekki fullrannsókuð, að ríkið veiti svo sem 50 þús. kr. árl. til hafnargerðar á Akranesi gegn vissu framlagi héraðsins, og að ríkissjóður taki þá ábyrgð á því láni, sem héraðið þyrfti að taka til hafnargerðarinnar á móti framlagi ríkissjóðs. Þetta álít ég vel viðunandi í bili fyrir alla málsparta. Hitt finnst mér heimska, að vilja afgr. þessi mál eins og hefir átt að gera á þessu þingi, þar sem þau hafa ekki einu sinni mátt athugast sæmilega í n. Mér er sama, þó að mér verði fyrir þessa afstöðu mína brugðið um það, að ég vilji standa á móti málum sjávarútvegsins; ég er ekki orðsjúkur og læt mér það í léttu rúmi liggja, hver dómur kann um það að verða felldur. Og þó að þessi hafnarmál strönduðu nú í þetta skipti, þá teldi ég mig hafa unnið þar gott verk, þó að ég væri þess valdandi, ef það yrði til þess, að síðar yrði tekin upp heilbrigðari stefna í hafnarmálum en áður hefir verið gert. Ég hefi þá lokið máli mínu að þessu sinni, og verður nú að skeika að sköpuðu um afdrif þessara mála. En hver sem þau afdrif verða, þá mun ég ekki láta niður falla, meðan ég hefi tækifæri til, að benda hv.þm. á þá ágalla, sem ég tel vera á þessum málum, eins og þau eru nú. Ég vildi mega vona það, að þegar þing kemur saman næst, væntanlega eftir nokkra mánuði, þá mætti þessari hv.þd., sem hefir verið talin sú reyndari deild og nokkurskonar hemill á flausturslegar framkvæmdir, takast að athuga betur en gert hefir verið þessi mál, sem nú liggja fyrir. Ég skal ekki dæma um, hvernig þessi hv. d. hefir innt af hendi þetta hlutverk, en vil vænta þess, að hún hætti ekki alveg að vanda til þeirra verka, sem fyrir henni liggja. Ég skal svo láta hér staðar numið að sinni. Ég geri ráð fyrir að svara hv.frsm. minni hl., þegar hann hefir talað, og eftir því hvað hann reið snögglega úr garði í gær, býst ég við, að næsti sprettur hans verði býsna harður.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Ég skal fara ákaflega hægt og rólega. Það mun verða alveg eins affarasælt, eins og sést á því, að hv.frsm. meiri hl. tók nú mjög harðan sprett, en mun þó lítið hafa á unnið. Hv. þm. lét þau orð falla, að þessi hv. d. hefði það hlutverk, að hún ætti að vera hemill á framkvæmdum þings og þjóðar. Það getur verið, að hann vilji hafa hana fyrir hemil á allar framkvæmdir í landinu, en hitt er víst, að ekki munu allir óska þess. Út af því, sem hv.þm. sagði um afgr. þessa máls í n., vil ég segja það, að ekki fór hann þar rétt með, því ég gat þess við hann, að það myndi fara svo, að ég kæmi með sérstakt nál., þó að mér láðist að skýra frá afstöðu minni í n. Hitt er rétt, að ég var ekki ákveðinn í, hvað gera skyldi fyrir málið, til að reyna að fá það fram. Framsóknarmennirnir í n. voru yfirleitt á móti því, að málið gengi fram á þessu þingi, og ég var í efa um, hvort það hefði nokkra þýðingu að knýja málið áfram inn í d. En við nánari athugun komst ég að þeirri niðurstöðu, að það væri rétt, og sagði hv.frsm. meiri hl. það, að ég hefði afhent minni hl. nál. Ég skal engan veginn reyna að andmæla því, sem hv.þm. sagði um að rannsókn þessa máls í sjútvn. hafi ekki verið stórkostleg, og ég verð að játa, að af minni hendi hefir lítil rannsókn á því farið fram. En til afsökunar því vil ég segja það, að til þess gafst ekki tími, vegna þess, hvað málið var lengi fyrir hv.Nd. Og þó hv.frsm. meiri hl. talaði um, að fyrir sjútvn. Nd. hefðu ekki legið nein skjöl þessu máli viðvíkjandi, þá var ég samt svo heppinn, að geta fengið þau skjöl frá vitamálastjóra, sem hv. meiri hl. n. bað um að senda sér, og þessi skjöl lágu þá í vörzlum þingsins. Það er sem sagt fjarstæða að segja, að hafnargerð á Akranesi hafi ekki verið rannsökuð. Hún hefir verið rannsökuð og gerð áætlun um framkvæmd verksins, og áætlað er, að þetta kosti 900 þús. kr. af 1 milljón, sem gert er ráð fyrir, að það kosti allt. Það þýðir því ekki að segja, að þetta mál, hafnargerð á Akranesi, sé ekki undirbúið. Og í þeim málum, sem hafa verið rannsökuð af sérfræðingum, er það ekki verkefni þingn. að taka þau til nýrrar rannsóknar; þar hefir þingn. ekki annað verkefni en reyna af sínum veika mætti að setja sig inn í málin, eftir þeim gögnum, sem sérfræðingarnir hafa lagt henni upp í hendur. Um nauðsyn hafnargerðar á Akranesi er ekki að efast. Það vita allir, að Faxaflói er með allra mestu fiskisvæðum landsins, og að við Faxaflóa kemur mestur fiskur á land. Landið lifir á fiskveiðunum, og mikill hl. þess fiskjar er veiddur hér í Faxaflóa. Og það sem veiðist með bátaútgerðinni við Faxaflóa, er stór hl. af fiskveiðum alls bátaútvegs landsmanna. En auk þess er þess að geta, að hér við flóann er í raun og veru engin smábátafiskihöfn til, og að Akranes liggur einna bezt við til að vera smábátaathvarf hér við flóann. Ég vil í þessu sambandi minna á, að þegar ráðizt var í það að gera höfn hér í Reykjavík, þá þótti það djarft teflt að ráðast í framkvæmdir, sem kostuðu stórfé á þann mælikvarða, sem þá var. En reynslan hefir nú orðið sú, að höfnin hefir orðið lyftistöng fyrir atvinnuveg. bæjarbúa, og ekki einungis borið sig, heldur grætt svo fé, að hún hefir sjálf getað staðið straum af kostnaðinum við að byggja hana. Eins mun fara um höfn á Akranesi; hún mun bera þann kostnað, sem í hana verður lagður, og auka framleiðsluna stórkostlega, ekki aðeins Akrnesinga, heldur allra þeirra manna, sem stunda fiskveiðar við Faxaflóa. Og hún mun ekki aðeins standa straum af sér sjálf, heldur efla hag manna við Faxaflóa, efla hag ríkissjóðs og gera landsmenn færari til að standast þær byrðar, sem þeir verða að bera, og mæta þeim kröfum, sem til þeirra eru gerðar. Hv. frsm. meiri hl. talaði um það sem hina mestu fásinnu, að tekið væri lán erlendis til þeirra framkvæmda, sem hér er um að ræða. En þetta lítur allt öðruvísi út fyrir mér. Það er einmitt til slíkra framkvæmda, sem eru arðberandi, arðberandi á þann hátt, að þær auka getu til að greiða í erlendum gjaldeyri, að ég álít það fullkomlega réttmætt að taka erlent lán. Og ég álít það engan vafa, að hér sé um slíkt fyrirtæki að ræða. Ég sé ekki ástæðu til að tala hér lengra mál um þörfina á að gera höfn á Akranesi. Hún er svo augljós öllum, einnig hv.frsm. meiri hl. n. Það er ekki af því, að hann sjái hana ekki, að hann vill afgr. þannig þetta mál, heldur af öðrum ástæðum, sem ég skal nú gera grein fyrir. Mér skilst, að það sem vakir fyrir hv.frsm. meiri hl. sé það, að það þurfi að skipuleggja allar hafnargerðir í landinu. og að það eigi að láta allar framkvæmdir bíða eftir þeirri skipulagningu. Hann notaði að vísu ekki orðið að skipuleggja, en það er nú svo algengt slagorð í þeim herbúðum, sem hv.frsm. meiri hl. heyrir til, að ég hefi kosið að nota það. En ég tel, að það sé hættulegt, ef fara á inn á þá braut, að láta nauðsynlegar framkvæmdir bíða eftir því, að teknar séu fullnaðarákvarðanir um sambærilegar framkvæmdir um allt land. Ég álít, að þetta sé niðurdrepandi fyrir framkvæmdir og blómgun atvinnuveganna í landinu. Ég sé ekkert á móti því og er ekkert að andmæla því, að það sé æskilegt að gera heildaráætlanir, en álít ekki, að nauðsynjaframkvæmdir eigi að bíða eftir því, að slíkar áætlanir séu gerðar. Þetta er viðurkennt, ekki einungis af mér, ekki einungis af hv.frsm. meiri hl., og ekki einungis af hv. sjútvn. þessarar hv. d., heldur einnig af hinu háa Alþingi sjálfu með því, að það hefir ætlað fé til þessara framkvæmda í fjárl. Þar með er búið að ákveða, að ráðizt skuli í þessa hafnargerð á Akranesi. Hvers vegna á þá að bíða með að setja l. um þetta, l., sem eru bráðnauðsynleg til þess að verkið komist í framkvæmd? Er ekki hv.Alþ. að spyrna þarna fæti í eigin framkvæmdir? Hv. frsm. meiri hl. talaði um, að geta ríkissjóðs væri svo lítil, að hann gæti ekki lagt nema 100–150 þús. kr. á ári til hafnargerða, og taldi það allt of lítið til, að hægt væri að ráðast í svona framkvæmdir. Hinsvegar taldi hann rétt, að ríkissjóður fleygði smáupphæðum til óákveðinna hafnargerða, en vildi ekki láta setja ákveðin l. um framkvæmdir á ákveðnum einstökum stað. Þegar hv.þm. talar um, að 100–150 þús. kr. sé lítið, en álítur nóg að veita 50 þús. kr. til hafnargerðar á Akranesi, þá skilst mér, að þessar 100–150 þús. kr. nægðu til allra þessara framkvæmda á öllum þeim stöðum, sem hér er um að ræða, og meira til, því það er vitanlegt, að hafnargerðir kosta minna fé á hinum stöðunum en á Akranesi. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að það væri satt, sem ég hefði sagt, að það væri afskaplega bagalegt fyrir sveitarfél., sem stendur ekki undir þessari hafnargerð, að geta ekki fengið ríkisábyrgð fyrir láni til framkvæmdanna, en að hann teldi ekki rétt að veita ríkisábyrgð nema fyrir smáupphæðum við og við, og svo meira. eftir því sem verkinu miðaði áfram, svo það ætti ekki að þurfa að standa í vegi fyrir framkvæmdum. En ég held, að þetta samræmist ekki vel hans heildaráætlanahugsjón, því með hana fyrir augum held ég, að það væri heppilegra að taka ákvörðun um framkvæmdir í eitt skipti fyrir öll. Það má í þessu sambandi minna á, hvernig farið hefir um framkvæmdir, sem Alþ. hefir þannig tekið þátt í, með því að veita styrk til þeirra, og byrjað hefir verið á. Til að nefna eitt nýlegt dæmi, get ég minnzt á sjúkrahúsið á Eyrarbakka; það munu allir vita, hvernig fór um framkvæmdirnar þar. Alþ. veitti styrk til að koma því upp, en það var engin endanleg ákvörðun tekin um framkvæmd verksins. Það var svo hlaupið frá verkinu hálfgerðu, og kom það ekki að neinum notum til þess, sem það var ætlað, þó húsið hafi síðar verið tekið til allt annarar notkunar. Ég verð að álíta, að það sé ekki viðunandi fyrir þá, sem ætla að ráðast í slíkar framkvæmdir sem um er að ræða á Akranesi, að þeim sé rétt hjálparhönd á þennan hátt. Það er ekki von, að það sé hægt að fá það fé, sem nauðsynlegt er til slíkra framkvæmda upp á þær spýtur, að að hálfnuðu verki sé hlaupið frá öllu saman. Þess vegna er það, að meðan ekki er gerð fullnaðaráætlun um framkvæmd verksins, meðan því er ekki slegið föstu, að lokið verði við verkið, er ekki við að búast, að það takist að útvega féð. Ég held því fram, að það sé ekki einungis réttmætt, heldur og sjálfsagt, að fara þá leið, að ákveða um fullnaðarframkvæmdir á einstökum stöðum, þegar það er viðurkennt, að það sé nauðsynlegt að ráðast í slíkar framkvæmdir. Og það hefir verið sýnt fram á, að það er það á Akranesi. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja meira um þetta mál; það er búið að tala svo mikið um það hér á hv.Alþ., þó ég hafi ekki átt kost á að gera það fyrr. Það munu því flestir hv.þdm. vera þessu máli svo kunnugir, að ég þarf ekki að skýra það fyrir þeim.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég á brtt. við frv. eins og ég boðaði við 2. umr., og er hún á þskj. 340. Tilgangurinn með brtt. er sá, að Rvík, sem í frv. er skyldug til að taka við Skildinganesi eftir mati, geti hafnað því, ef bæjarstj. álítur það of dýrt. Mér finnst það ósanngjarnt að setja lagaboð um það, að bærinn sé skyldugur að kaupa Skildinganes. hvað svo sem það kostar. Hv. 2. landsk. ber fram till. um skipun matsnefndar. Ég sé ekki, að réttur Rvíkur sé betur tryggður þar en áður. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja mikið um þetta. Hv. þdm. geta gert sér grein fyrir, hvað í brtt. liggur, sem sé, að Rvík sé frjáls að kjósa eða hafna. Það er upplýst, að Kjósarsýsla er mótfallin sameiningunni og Seltjarnarneshreppur einnig. Um afstöðu Rvíkur er ekkert upplýst annað en það, að hún er samþykk því, að allur Seltjarnarneshreppur verði lagður undir Rvík, en hefir ekki tekið neina afstöðu til Skildinganess. Það er því hæpin lagasetning að skylda þessa 3 aðila til að hlíta þessu án vilja nokkurs þeirra. Brtt. er borin fram í þeim tilgangi að gera Reykjavík þetta hagkvæmara, og ég sé ekkert til fyrirstöðu því, að þetta ákvæði verði sett inn í l. Sameiningin er jafntryggð eftir sem áður. Þetta ákvæði er aðeins hemill á það, að ekki verði farið fram á meira verð en sanngjarnt er og Rvík megi við una. Það er alger misskilningur, að þessi brtt. sé borin fram til þess að koma málinu fyrir kattarnef, því frv. þarf að fara til Nd. hvort sem er. Það er fjarri því, að þetta þurfi að tefja málið. Till. við 2. gr. er aðeins orðabreyt., eins og ég lýsti við 2. umr., og ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. geti fallizt á hana. En annars legg ég ekki sérlega mikið upp úr henni. Mér þætti aðeins betur á því fara, úr því að frv. verður hvort sem er að fara aftur til Nd.

Jón Þorláksson Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 353, sem fela í sér umbætur á annmörkum þeim, sem ég taldi á frv. við 2. umr. og ég þá gerði grein fyrir. Till. hefi ég reynt að orða þannig, að þær reki sig ekki á brtt.hv.l.þm. Reykv., og vænti ég þess, að hæstv. forseti geti borið till. upp í réttri röð eins og þær koma við frv., þannig að ekkert ósamræmi verði í því. Brtt. við 2. gr. fjallar um vegi, vatnsveitu og holræsi á því svæði, sem á að innlima. Ég vil fara fram á það við hæstv. forseta, að hann beri þessar málsgr. upp hverja fyrir sig, svo að vilji hv.þdm. komi skýrt í ljós, ef þeir skyldu vilja samþ. einhverja, en ekki allar. Þá er það brtt. við 3. gr., um að fjárskipti fari fram fyrir árslok 1931, í stað þess, að í frv. stendur „fyrir árslok 1932“. Þessi brtt. felur í sér það sama og brtt. III. 1. á þskj. 340. En þar við bæti ég því sem sérstakri brtt., að það eigi að fara fram fyrir sama tíma ákvörðun á kaupverði fyrir mannvirki þau, sem Reykjavík tekur við. Ég hefi stungið upp á því, að einn gerðardómur fjalli um allar fjárgreiðslur og önnur ágreiningsmál, og held ég, að það sé miklu heppilegra en að þeir séu tveir eins og gert er ráð fyrir í frv., og loks hefi ég stungið upp á því, að Rvík greiði kostnaðinn við gerðardóminn eftir ákvörðun gerðardómsins. Ég þykist ekki þurfa að gera nánari grein fyrir brtt. Ég tel þær að öllu leyti óvilhallar og aðeins til þess að kveða skýrt á um það, sem ég býst við, að öllum þyki eðlilegast að verði.

Jón Baldvinsson Þessar brtt., sem hér liggja fyrir, eru svipaðs eðlis og þær á dögunum. Sumar þeirra eru sem sé aðeins til þess að flækja frv. meira, og það er sýnilegt, að ef þær verða samþ., þá gengur málið ekki fram á þessu þingi. Það er rétt, að hv. 1. þm. Reykv. dró fram ýmsa liði, sem væru til hagsmuna fyrir Skildinganes eða íbúana þar, ef sameiningin yrði við Rvík. Hitt er annað mál, að landeigendur telja það meiri hagsmuni fyrir sig að vera þarna og sækja atvinnu í Rvík, en búa svo þar, sem þeir eru ekki háðir neinu skipulagi. En það má öllum vera ljóst, að það líða ekki mörg ár þangað til þetta verður samþ., þó að það verði ekki nú. En með hverju árinu, sem líður, verður það dýrara fyrir Rvík að koma á góðu skipulagi á Skildinganesi hvað snertir gatnagerð og margt annað, og það er víst, að skattflóttamennirnir fara ekki þangað eftir sameininguna eins og þeir gera nú, og þó hv. 1. þm. Reykv. segi, að það sé nægilegt pláss annarsstaðar, þá flytja þeir ekki þaðan „villurnar“, sem nú standa þar. Rvík hefir hagnað af sameiningunni og íbúarnir í Skildinganesi, aðrir en landeigendurnir. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að málið væri illa undirbúið. En það er ekki rétt, því þetta hefir verið samningamál milli bæjarstj. Rvíkur og Seltjarnarneshrepps, þó að þá hafi verið talað um stærra svæði. Ég held, að það sitji ekki á hv.l.þm. Reykv., sem hefir verið í bæjarstj. sum árin og nú frá því 1930, og því getað haft þar áhrif eins og hver annar, að segja, að þetta mál sé ekki undirbúið frá hennar hendi. Það er spánnýtt, að hv.þm. heldur því fram, að hann viti ekki, hver er vilji bæjarstj. í þessu máli. Það er víst, að bæjarstj. getur a. m. k. ekki andmælt þessu frv., ef hún á að halda fast við þær samþykktir, sem þar hafa verið gerðar. Það getur vel verið, að Rvík verði að borga fjárfúlgu fyrir þetta, eins og hún var látin gera hér um árið, þegar jarðir úr Mosfellssveit og Seltjarnarneshreppi voru lagðar undir hana. En það getur varla orðið hærra en það, sem Rvík varð að borga fyrir þessar jarðir. En hv.þm. veit, að ekki mun verða fallizt á, að Rvík fái þetta án endurgjalds.

Það er ekki gert ráð fyrir því

. Það mun vera rétt, að það er ekki sagt með berum orðum. En það má þó skiljast á þá leið.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það er misskilningur hjá hv. 2. landsk., að það sé með till. farið fram á það, að Rvík borgi ekki neitt. Það var í till., sem var borin fram við 2 umr., en var felld. Nú er beinlínis gert ráð fyrir því. Ég vil benda hv. 2. landsk. á það, að frv. nær einnig til Þormóðsstaða, og einn hv.flm., frv. er eigandi þeirrar jarðar. Ef hann sem landeigandi hefði verið á móti sameiningunni, hefði hann sjálfsagt auðveldlega getað fengið jörð sína undanskilda. Annars skipta Þormóðsstaðir ekki miklu máli í þessu sambandi, en það verður að gera skynsamlega grein fyrir því, hvers vegna eigandi þeirrar jarðar er svona ákafur eftir því, að þessi sameining fari fram. Hv. 2. landsk. nefndi eiginlega ekki neina aðra ástæðu fyrir frv. en skattflóttamennina margumtöluðu. En það er engin ástæða fyrir frv., ef að er gáð. Auðvitað hafa þessir skattflóttamenn, ef þeir eru nokkrir til, nóga staði til þess að flytja til, þó að þessi sameining verði gerð. Bæjarstj. hefir látið það í ljós, að hún vildi hvorki meira né minna en allt Seltjarnarnes, og þar með liggur yfirlýsing fyrir frá bæjarstj. um afstöðu hennar í þessu máli. Þá fyrst væri það orðið hagsmunamál Reykjavíkur. Ég veit ekkert um afstöðu bæjarstj. til þessa sérstaka frv.; það hefir ekki komið fyrir bæjarstj. síðan ég tók þar sæti. Hv. 2. landsk. bar enga skynsamlega ástæðu fram gegn brtt. mínum; eina ástæða hans var sú, að ekki mætti tefja málið, en ég vildi gjarnan, að það tefðist frekar um eitt ár heldur en að Reykjavík yrði látin sæta afarkostum í þessum skiptum.

Frsm. (Pétur Magnússon) Það var í ráði, að allshn. athugaði þær brtt., er hér liggja fyrir, á fundi í morgun, en hann fórst því miður fyrir. N. hefir því enga afstöðu tekið til þeirra, og það, sem ég segi nú, er eingöngu fyrir eiginn reikning. Ég ætla fyrst að fara nokkrum orðum um brtt.hv. 1. þm. Reykv., og byrja á 4. brtt. á þskj. 340. Aðalefni hennar er það, að Reykjavík er sett í sjálfsvald, eftir að mat hefir farið fram á skaðabótum, hvort hún vill ganga að sameiningunni eða ekki. Hv. flm. færði þau rök fyrir þessu máli, að ekki væri upplýst, hvort Reykjavík óskaði eftir þessari sameiningu, en aftur væri allkunnugt, að bæði Seltjarnarneshreppur og Gullhringu- og Kjósarsýsla eru henni mótfallin. Þetta mál hefir nú verið flutt 5 sinnum á þingi af þm. Reykv. og bæjarstj. aldrei hreyft mótmælum gegn því. Aftur á móti hafa margar raddir komið fram um það, hvílíkt nauðsynjamál þetta væri. Ég geri fastlega ráð fyrir, að bæjarstj. hefði látið þetta mál til sín taka, ef henni hefði fundizt eitthvað ískyggilegt við það fyrir Reykjavík. Ég held, að í þessari till.hv. 1. þm. Reykv. felist engin sanngirniskrafa. Eðlilegast er, að báðir aðiljar verði jafnt settir, að Reykjavík verði að sætta sig við matið engu síður en Kjósarsýsla. Ég nefni hér Kjósarsýslu eina, en ekki Seltjarnarneshrepp, af því að ég er á þeirri skoðun, að mikill vafi leiki á um hvort Seltjarnarneshreppur eigi nokkurt tilkall til skaðabóta. Ég mun því ekki greiða atkv. með þessum brtt., að undanskildri 2. brtt., sem ég tel vera til skýringa og bóta. Hv. 2. landsk. drap á það, að helzt mætti ekki samþykkja neina brtt. við þessa umr., til þess að málið dagaði ekki uppi. Ég sé ekki, á hverju þetta byggist, og tel sjálfsagt að samþ.brtt., ef þær eru til bóta. Ég er sannfærður um, að sá meiri hluti, sem samþ. frv. í Nd., muni eins samþykkja það nú, þótt smáar brtt. séu gerðar, sem bæti það og geri það greinilegra og skýrara. Um brtt.hv.l.landsk. er það að segja, að ég mun greiða atkv. með þeim öllum, því að ég tel þær allar til bóta. Brtt. við 2. gr. frv. eru alveg sjálfsagðar. Það er rétt, að það komi skýrt fram í frv., hvernig afhendingin eigi að fara fram. Aðalbrtt. hv.l.landsk. er um skipun gerðardómsins. Þótt ég ætlaði að sætta mig við það fyrirkomulag, sem frv. benti á, þá tel ég þetta miklu tryggari skipun á gerðardómnum. Ég þekki vel gerðardóma, sem eru eins skipaðir og gert er ráð fyrir í frv., þar sem tveir dómendanna skoða sig sem málaflutningsmenn hvor fyrir sinn málsaðiljann, og oddamaðurinn verður að skera úr. Hér í þessari brtt. er aftur á móti gert ráð fyrir skipun hlutlausra manna í dóminn, og tryggir það réttláta úrlausn. Aðrar till. hans eru bein afleiðing af þessari aðaltill., og fer ég því ekki frekar út í þær. Ég ætla að taka það aftur fram, að það, sem ég hefi sagt hér um þessar brtt., er algerlega frá eigin brjósti, og hafa meðnm. mínir því að sjálfsögðu óbundnar hendur við atkvgr.

Jakob Möller [óyfirl.]: Mér þykir nokkuð undarleg afstaða hv. 4. landsk. í þessu máli. Hann er þess fullviss, að Seltjarnarneshreppi beri engar skaðabætur við þessa sameiningu, og samt ætlar hann að samþ. frv., sem felur í sér ákvæði um skaðabótagreiðslu þessum hreppi til handa. Í þessu er mótsögn, og ég tel það hreinustu óhæfu gagnvart Reykjavík, ef hv.þm.samþ. þetta frv. þrátt fyrir þá skoðun sína á skaðabótunum, sem ég gat um. Hv. þm. vill ennfremur láta Reykjavík borga hvaða skaðabætur sem væru, og er hart fyrir bæjarfélag að verða að hlíta svona lagasetningu. Vilji Reykjavíkurbæjar liggur ekki fyrir í þessu máli. Bæjarstj. hefir látið orð falla um það, að hún vilji fá allt Seltjarnarnes lagt undir Reykjavík, og ég geri ráð fyrir, að hún telji lítils virði að fá Skildinganes eitt. Hv. 4. landsk. hélt því fram, að þetta væri hagsmunamál Rvíkur. Ég er hinsvegar sannfærður um, að þetta verður baggi, þungur baggi á Reykjavík.

Frsm. (Pétur Magnússon) Hv. 1. þm. Reykv. gerði mikið úr því, sem ég sagði um skaðabætur til Seltjarnarneshrepps. Ég sagði aðeins, að hann hefði vafasaman rétt til skaðabóta. Ég álít, að þetta mál sé hagsmunamál fyrir Reykjavík og engin ákvæði frv. bindi henni þunga bagga. Og Reykjavík er tvímælalaus vinningur að því, að þessi sameining verði sem fyrst. Ég geri ráð fyrir því, að allt Seltjarnarnes verði lagt undir lögsagnarumdæmi Rvíkur áður en langt um líður, og þó að það sé ekki gert nú, er ég ekki í vafa um það, að fleiri Reykvíkingar muni hallast að skoðun minni og annara stuðningsmanna þessa frv. um það, að sameining Skildinganess og Rvíkur sé hagsmunamál bæjarfélagsins, en að skoðun hv. 1. þm. Reykv. Það hefir verið bent á það áður í þessum umr., að þarna suður frá er byggt alveg skipulagslaust, og hefir bæjarstj. ekkert tækifæri til þess að blanda sér í það mál. En nú bendir allt til þess, að þetta þorp og Reykjavík verði sambyggt eftir nokkur ár, og þá er í mesta máta óeðlilegt, að þau tilheyri sitt hvoru lögsagnarumdæmi. Því lengra sem líður, því meiri örðugleikar verða á sameiningunni, og kostnaður Reykjavíkurbæjar meiri. Þess vegna vil ég ekki verða til þess að tefja þetta mál, svo að það nái ekki fram að ganga nú á þessu þingi. En ef till.hv.l.þm. Reykv. verða samþ., verða þær vafalaust til stórrar tafar.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég vil benda hv. 4. landsk. á eitt atriði viðvíkjandi brtt. minni. Það er ábyggilega engin óbilgirni, þó að Rvík sé ekki bundin við skaðabótamat gerðardómsins. Þó að bærinn hafnaði þá sameiningunni, væri það ekkert annað en einmitt að gera vilja Kjósarsýslu, sem eindregið er á móti þessari sameiningu.

Frsm. (Pétur Magnússon) Ég vil aðeins vekja athygli á því, að þessir tveir aðilar eru ekki jafnt settir, ef annar er skyldugur til þess að heygja sig fyrir matinu, en hinn ekki.

Jón Baldvinsson Það er eins með þetta mál og mörg önnur, að meiri hl. þings þykir sjálfsagt mikilsvert, að það fái að ganga í gegn á þessu þingi. En það er tæpast tími til þess að láta það fara í n. nema það yrði afgr. þaðan aftur í dag. En það er mjög hætt við, að það eigi erfitt uppdráttar, ef það verður látið fara í nefnd.

Jakob Möller Það kemur ekki til mála annað en láta þetta mál fara til n. Eins og kunnugt er, hafði Nd. það til meðferðar bæði á vetrarþinginu og nú, þegar hún er öðruvísi skipuð. En það, sem er eftirtektarvert, er, að þá var það fellt við 3. umr. með miklum atkvæðamun, og kemur nú í allt annari mynd en þeirri, sem Nd. hafði til meðferðar í vetur.

Forseti (GÓ): Það er allt öðru máli að gegna með þetta frv. en það á undan (frv. um breyt. á l. um laun embættismanna). Ég álít það tæplega forsvaranlegt að láta það ekki ganga til n. Ég sting því upp á því, að því verði vísað til sjútvn.

Sveinn Ólafsson Ég vil leyfa mér að mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki þetta mál af dagskrá. Því var vísað til samgmn. fyrir 2 dögum. Á þessum stutta tíma hefir n. aðeins getað lokið við álitsgerð sína um það, en nál. er ekki útbýtt ennþá. Mér finnst tæplega eiga við að ræða frv. áður en nál. er komið í ljós, þar sem slíkt ágreiningsmál er á ferð sem þetta.

Pétur Ottesen Þetta er nú e. t. v. úrslitatilraun samgmn. til að koma þessu máli fyrir kattarnef, því að það er kunnugt, að ef þingi verður slitið á laugardag, eins og heyrzt hefir, þá er vitanlega síðasti möguleikinn að koma málinu í gegn á þessu þingi, að það sé afgr. frá 2. umr. í dag, nú á þessum fundi. Fyrst ekki er annað eftir en að undirskrifa nál. - n. er þá nefnil. búin að taka ákvörðun um málið -, þá ætti ekkert að vera til fyrirstöðu af n. hálfu, því að það hefir engan mun í för með sér við afgreiðslu málsins, hvort niðurstaða n. kemur fram í nál. eða fyrir munn einhverra af þessum spámönnum, sem þarna eiga sæti í n. Ég býst við, að n. geti látið það duga að koma með niðurstöðu sína í orðum frsm. í staðinn fyrir að tilreiða það í prentuðu nál. Og þar sem nú er mjög stuttur tími eftir af þinginu, þá skora ég nú mjög eindregið á hæstv. forseta að láta slag standa, svo að málið fái þá afgreiðslu, sem hv.þd. álítur, að það eigi að fá, en verða ekki við tilmælum n., sem ekkert felst á bak við, ekki nokkur skapaður hlutur, nema að taka fram fyrir hendur deildarinnar og hindra framgang málsins. En ef hæstv. forseti vill ekki taka þetta upp á sitt eindæmi, þá vil ég þó a. m. k. mælast til þess, að hann skjóti því undir úrskurð þingdeildarinnar, hvort málið skuli tekið af dagskrá eða ekki.

Jóhann Jósefsson Ég vil lýsa því yfir, af því ég á sæti í samgmn., að ég var ekki fylgjandi þeirri till., sem hv. samnm. mínir voru sammála um, að málinu yrði vísað til stj. Það var í fyrsta lagi vegna þess, að ég veit ekkert, hver sú stjórn er, sem til er að vísa. Það væri þá helzt að gera það með það fyrir augum, að vilja ekkert sinna því, en ég treysti mér ekki til að halda því fram, að þessar till., sem fram hafa verið bornar af ýmsum hv.þm., eigi sér svo lítinn stað, að yfirleitt beri að vísa þeim á bug á þennan hátt.

Sveinn Ólafsson Ég tek mér ekki nærri þær aðdróttanir, sem hv.þm. Borgf. beindi til samgmn. um afgreiðslu þessa máls. Mér finnast þær samt harðla ómaklegar, þar sem n. hefir alls ekki gengið á móti málinu. En málið er þannig flutt og undirbúið, að með öllu er óumflýjanlegt að bæta um búning þess. Það segir sig sjálft, að þegar gerbreyta á vegalögunum, eins og gert er með þessu frv., þá verður að taka tillit til landsheildarinnar. Engri átt getur náð að taka 3–4 sýslur út úr og miða allar umbætur við þær, eins og frv. gerir, og því ósanngjarnlegra er það, sem frv. þetta, eins og það kom frá Ed., ætlar því nær alla vegaaukninguna þeim sýslum, sem langmestar vegabætur hafa áður hlotið. Alveg er það órannsakað mál, hve miklu nema þeir vegakaflar, sem frv. ætlar Árnes-, Borgarfjarðar- og Snæfellsnessýslu; þó hefir vegamálastjóri áætlað veginn frá Ólafsvík fyrir Snæfellsnes 400 þús. kr. virði. Má með hliðsjón af þeirri áætlun gera ráð fyrir 2–3 millj. kr. til þeirrar vegagerðar, sem frv. ætlar þessum þrem sýslum landsins aukalega og án þess að aðrir landshlutar komi til greina eða þarfir þeirra til vega. Nú eru samstundis komnar fram allvíðtækar brtt. við frv., sem að líkindum eiga engu minni rétt á sér en frv. sjálft. Um þær brtt. hefir ekkert álit fengizt, en að sjálfsögðu þurfa þær að fá fyllri athugun áður en frv. verður afgr., en afgreiðsla þess í óbreyttum búningi væri hrein óhæfa. Málið hefir að þessu sinni verið tekið úr höndum nefndarinnar og sett á dagskrá áður en n. hafði fengið tveggja nátta frest til athugunar á því og framkomnum brtt. Þrátt fyrir mikið annríki hefir meiri hl. n. þó lokið við álit sitt og afhent það til prentunar, og sætir það mikilli furðu, ef nú á að knýja málið fram í trássi við n. og án þess að álit hennar sé tekið til umr. Einn nm. hefir að vísu skorizt úr leik, en þó hefir nál. frá hans hendi ekki komið ennþá. Ég verð því að halda fast við þá ósk, sem nú þegar er fram komin, að málið verði tekið af dagskrá. Málið getur fengið þinglega meðferð, þegar nál. liggur fyrir, og það ætti hæglega að geta orðið á morgun.

Forseti (JörB): Það má vera, að hv. samgmn. sé það vorkunnarmál, þó að henni hafi ekki unnizt tími til að afgr. svo stórt mál sem þetta, sökum þess, að margvíslegar brtt. frá ýmsum hv.þdm. hafa komið við frv. frá því það kom hingað í þd. Hinsvegar kom það berlega í ljós nú fyrir skömmu, að nokkur hluti hv.þd. vildi ekki vísa málinu til n. Ég viðurkenni það fullkomlega, að það eru allmikil vandkvæði á því fyrir hv.þdm. að greiða atkv. um jafnmargvíslegar till. og lítt athugaðar og hér liggja nú fyrir, sem menn vita ekki um, hve víðtækar eru og hvaða áhrif mundu hafa á framkvæmd þessara mála. Hv. samgmn. hefir því mikið til síns máls, þegar hún vill fá þetta mál aftur til frekari íhugunar. En þar sem hv.þd. hefir falið hv. samgmn. málið, þá þykir mér hlýða, að deildin fái einnig að skera úr því nú, hvort umr. skuli fara fram um málið eða það skuli nú tekið út af dagskrá.

Sveinbjörn Högnason Þar sem deildin hefir vísað málinu til samgmn., þá hefir hún í raun og veru þar með fallizt á það, að málið yrði ekki tekið fyrir fyrr en n. hefði skilað áliti, en eftir því yrði nú ekki langt að bíða, þar sem n. hefir unnið að málinu, en aðeins er eftir að prenta álit hennar. Mér virðist því óþarfi að bera þetta mál undir atkv. Það er ómögulegt að álasa n. fyrir það, að hún hafi tafið málið; hún hefir þvert á móti því sem næst afgr. það á þessum stutta tíma. Það er því ekkert nema broslegur ákafi hjá hv.þm. Borgf. og hv.þm. Vestm. að fá málið undir atkv. áður en nokkrum hv.þdm. gefst tækifæri til að kynna sér álit samgmn. og vegamálastjóra á málinu. Það er eins og hv.þm. Borgf. sagði, að hann vill láta slag standa, þ. e. a. s. atkvgr. Mér þykir einkennilegt, þegar svona víðtækar breyt. er um að ræða, að þær skuli enga afgreiðslu eiga að fá öðruvísi en að láta slag standa. Hv. þm. Vestm. mun vera sá, sem minnstra hagsmuna hefir að gæta í vegamálum vegna síns kjördæmis. Hann tekur þó fram, af hvaða ástæðum hann vill játa málið koma fram nú og hann geti ekki fylgt hinum að málum. Hann viðurkennir þar með, að málið þurfi betur að athugast. En ég býst við, að það sé af því, að hann er ekki ánægður með stj., að hann vill heldur afgr. málið án athugunar en að vísa því til stj. Hann vill ekki taka þá ábyrgð á sig, að málið sé nú tekið af dagskrá, en hann vill taka þá ábyrgð á sig, að stórkostlegt fjárhagslegt atriði og mikið hagsmunaatriði fyrir mörg héruð landsins verði afgr. hugsunarlaust, án þess að hv.þdm. viti, hvað hefir verið reynt að undirbúa það í n. Ábyrgðartilfinning hv.þm. er því harla einkennileg í þessu efni. Ég mun því eindregið styðja þá till., að taka málið út af dagskrá, þangað til nál. er komið, því að þar er ekki heldur nema um einn einasta dag að ræða.

Ólafur Thors Ég vil undirstrika og biðja menn að athuga það, sem hv. 2. þm. Rang. sagði. Hann sagðist líta svo á, að þegar deildin vísaði máli til n., þá hefði hún afsalað sér rétti til að fjalla um málið þar til n. hefði skilað áliti. Með þessum rökum vildi hv.þm. knýja það fram, að málið yrði tekið af dagskrá og n. fengi að ljúka við afgreiðslu þess. Ég vil nú í þessu sambandi minna á mál, sem hér var í gær til umr. Þá lét þessi hv.þm. skoðun sína í ljós á svona málefni. Þá var um það að ræða, hvort taka skyldi á dagskrá frv. um einkasölu á tóbaki. Frv. hafði verið vísað til n. fyrir örfáum dögum og n. lét í ljós, að hún óskaði eftir, að málið yrði ekki til umr., þar sem hún væri ekki búin að athuga það. Þá beitti þessi sami hv.þm. sér gegn því, að það næði fram að ganga, sem hann reynir nú af fremsta mætti að berjast fyrir. Þó liggur þetta mál að því leyti öðruvísi fyrir, að samgmn. hefir þó fjallað um þetta mál, sem nú liggur fyrir, en fjhn. hafði ekkert tækifæri haft til að fjalla um frv. um tóbakseinkasöluna. Ég vildi aðeins henda hv.þd.m. á það ósamræmi, sem kemur fram hjá hv. 2. þm. Rang. í dag og í gær, og vil heyra, hvernig hann skýrir þær breytingar, sem verða á mannlegu eðli á svo skömmum tíma.

Pétur Ottesen Ég verð að segja það út af orðum hv. 2. þm. Rang., að ef nokkuð er broslegt í þessu máli, þá er það áhugi sá, sem kemur fram hjá honum. Mér virðist þessi áhugi vera mjög í samræmi við þá litlu þekkingu, sem ég hefi af honum haft þessa stund, sem hann hefir verið á þingi, þessi brennandi áhugi hans að þvælast fyrir og reyna að hefta framgang þeirra mála, sem ekki snerta hann persónulega eða hans kjördæmi. Þetta, hvort málið verður tekið fyrir í dag eða ekki, á því veltur, hvort nokkrar líkur eru fyrir því, að málið nái að komast fram á þessu þingi. Takist hv. 2. þm. Rang., sem nú hefir hlaupið fram fyrir skjöldu hjá n., að fresta 2. umr. í dag, þá er það útilokað, að frv. komist fram á þessu þingi, þar sem nú er komið að þingslitum. Hv. 1. þm. S.-M., sem orðinn er frægur að endemum fyrir að vilja sporna á móti öllum framförum, hefir nú fengið góðan liðsmann, þar sent hv. 2. þm. Rang. er, og hann sparar sig ekki heldur þegar um það er að ræða. Það eru framsóknarmenn í lagi þetta! Það, sem hv.þdm. verða að taka til athugunar við atkvgr. um það, hvort málið skuli tekið út af dagskrá, er það að sú atkvgr. sker úr því, hvort málið kemst í gegn á þessu þingi eða ekki. Þó að nál. sé ekki komið enn, þá er það ekkert nema yfirskinsástæða, úr því þeir á annað borð viðurkenna, að þeir séu búnir að taka sína endanlegu ákvörðun um málið. Það getur ekki gert neinn mun, hvorki til né frá, hvort þeir skýra frá áliti sínu í ræðuformi eða nál., svo að það þarf hér ekki eftir neinu að bíða. En samgmn. álítur, að það sé sér hreint og beint sáluhjálparatriði að fá vilja sínum framgengt í þessu efni. Það er því ekki nema eðlilegt, að þessi sálusorgari, hv. 2. þm. Rang., vilji hér vaka yfir heill og velferð sinna kæru samnm. Ég vil því enn á ný benda hv.þd. á það, að atkvgr. um það, hvort taka eigi málið af dagskrá í dag, er aðeins atkvgr. um það, hvort málið nái fram að ganga á þessu þingi eða eigi að steypa því í þann drekkingarhyl, sem það er að vísa málum til nefndarinnar, svo hv. 2. þm. Rang. geti kastað þar á það rekunum. Hv. 2. þm. Rang. var eitthvað að fleipra með það, að ef menn fengju ekki að sjá framan í þetta nál., þá muni málið verða afgr. í flaustri og hugsunarlaust. Þessi hv.þm. virðist líta svo á, að öll sú hugsun, sem hreyfist í heilum þessara 28 hv.þdm., sé innifalin í hans eigin heila og meðnm. hans í samgmn.: ef þeim standi ekki opin leið til þess að koma sínu áliti á framfæri, þá verði málið afgr. hugsunarlaust. Það er nú ekki smáræðis sjálfsálit, að ég ekki segi hreint og beint mont, sem stjórnar orðum þessa hv.þm.

Magnús Guðmundsson Ég skal ekki segja nema örfá orð. Mér heyrðist hv. 2. þm. Rang. vera að tala um það, að menn hefðu ekki ennþá kynnt sér, hvað n. legði til í þessu efni. En hv.þm. Vestm., sem er í minni hl. n., hefir látið það uppi, að meiri hl. n. vilji vísa málinu til stj. Ef svo er, þá veit maður, hvaða tromp hv. meiri hl. hefir á hendi. Það skiptir því engu máli, hvort menn fá þetta nál. skriflegt fyrir framan sig eða ekki. Ég vil minna hv. 2. þm. Rang. á það, að hann vill ekki fara eins að nú eins og í gær í tóbakseinkasölumálinu. Það, sem máli skiptir í þessu efni, er það, hvort stj.flokkurinn hefir það á tilfinningunni, að hér sé um mál að ræða, sem andstöðuflokkarnir séu meðmæltir. Það er það, sem skilur. En ég á nú von á því, að það séu margir hv.þdm., sem hafi hug á því að koma þessu máli fram, og það jafnvel menn úr flokki sjálfrar stj. Og þótt n. vilji gjarnan fá máli þessu vísað til stj., þá getur þó farið svo, að nokkuð kvarnist út úr stj.flokknum, þegar honum er ætlað að drepa þetta mál við atkvgr., því að það er rétt, sem hv.þm. Borgf. segir, að annaðhvort verður að taka mál þetta til meðferðar nú þegar í dag eða það er dauðadæmt á þessu þingi.

Jóhann Jósefsson Hv. 2. þm. Rang. var að víkja að mér fyrir þá sérstöðu, sem ég hefði í n. Hann hefir misskilið aðstöðu mína að því leyti, að ég var með mínum orðum alls ekki að leggja það til, að málið væri endilega tekið fyrir í dag. Það komu engar till. frá mér í þá átt, heldur vildi ég aðeins gripa tækifærið til þess að lýsa afstöðu minni til málsins og n., af því að ég hafði ekki gert það skriflega. Ég læt mig það engu skipta, hvort hv.þm. finnst það broslegt eða ekki, en mér finnst það satt að segja fullkomlega eins broslegt hjá honum, þegar hann álítur það svo afarnauðsynlegt, hvernig meiri hl. samgmn. kemur orðum að því, að málinu skuli vísað til stj., hvort honum t. d. þóknast að segja „með því að“ eða „af því að“. Það er ekkert leyndarmál, að meiri hl. n. hefir þegar ákveðið að vísa málinu til stj.

Skiptir engu máli um rökin?

. Ennþá hafa engin rök verið færð fyrir þessu hér í d., og ef satt skal segja, þá hefir heldur ekki bólað á þeim í nefndinni. Ég ætla ekki að fara að metast við hv. 2. þm. Rang. út af ábyrgðartilfinningu í störfum hér á Alþingi. Hann hefir enn ekki sýnt með afskiptum sínum af þingmálum, að hann sé öðrum ríkari í þeim efnum, og held ég því, að hann geti vel beðið með að fella þunga dóma yfir öðrum, unz hann hefir sjálfur unnið lárviðarsveiginn á því sviði.

Sveinbjörn Högnason Það virðist svo, sem ýmsum hv.þdm. hafi orðið hálfónotalegt af orðum þeim, sem ég lét falla hér áðan, og fundizt ástæða til þess að hera af sér sakir. Ég tel ekki ástæðu til þess að svara þeim miklu, enda skal það ekki gert. Hv. þm. G.-K. var að biðja mig að sýna samræmið milli þess, að ég hafi í gær verið á móti því, að tóbakseinkasalan væri tekin af dagskrá, og þess, að ég nú er með því að þetta mál sé tekið af dagskrá. Þótt ég í gær hefði verið á móti því að tóbakseinkasalan væri tekin af dagskrá, sem raunar kom aldrei til atkvgr., þá er þar allt öðru máli að gegna. Því máli var við 1. umr. vísað til fjhn. og hefir dvalið alllengi hjá þeirri hv.n., og lengur en hv.þm. vildi vera láta. Ennfremur hefir það mál legið fyrir mörgum undanförnum þingum og mun vera flestum, a. m. k. hinum eldri hv.þdm., þaulkunnugt. Þeir hlutu því þegar áður en málið kom úr n. að vera búnir að taka afstöðu til þess. Þessu máli, sem hér er um að ræða, var á hinn bóginn ekki vísað til n. við 1., heldur 2. umr. Með því lét d. ótvírætt í ljós, að hún æskti dóms samgmn. um það áður en atkvgr. færi fram. En þessum breyt. á vegal. er hrundið hér inn í d. af fáum þm. og einungis miðaðar við fáein kjördæmi á landinu. Síðan hefir rignt niður hinum mesta fjölda brtt., sem óhjákvæmilegt er að taka einhverja afstöðu til. Þetta finnst mér nægja til þess að sýna, að hér er um algerðan mismun á málefnum að ræða. Auk þess er álit samgmn. á leiðinni, en á hinn bóginn var það ekki vitanlegt, að von væri á nokkru slíku bráðlega frá fjhn. um tóbakseinkasöluna. Hv. þm. G.-K. vildi fá frá mér nokkra skýringu á mannlegu eðli. Ég get sagt hv.þm. það, að það gæti bæði verið mjög fróðlegt og skemmtilegt að rannsaka slíkt, bæði hvað hann og aðra snertir, en satt að segja hafði ég hugsað mér, að margir aðrir staðir væru betur fallnir til slíkra rannsókna og lýsinga en hið háa Alþingi. Hv. þm. Borgf. talaði um það, að ég væri með þessu atferli mínu að reyna að vaka yfir sálarheill minni og meðnm. minna. En sú mun vera raunin á, að ég er öllu fremur að vaka yfir sálarheill hv.þm. Borgf. og flokksmanna hans með því að reyna að koma í veg fyrir, að hann geri tilraun til þess að flaustra jafnþýðingarmiklu máli af og slá hendinni á móti þeim upplýsingum í málinu, sem kostur er á. Hv. þm. vildi segja, að þegar tekin væri ákvörðun um, hvort þetta mál skyldi nú tekið út af dagskrá eða ekki, þá væri um leið teflt um framgang þess á yfirstandandi þingi. En mér finnst miklu sennilegra, að sé málið tekið á dagskrá í dag, þá verði það til þess að tefja fyrir því, þar sem allar þessar till. koma þá órannsakaðar og óflokkaðar til umr. Mér þykir það einnig mjög sennilegt, að oss dm. endist það, sem eftir er þingtímans, til þess að ræða hverja einstaka brtt., sérstaklega ef við á að hafa sama ákafann og hv.þm. Borgf. hefir sýnt í þessu máli, og ef það verður nokkuð, sem þessu frv. verður að fjörtjóni, þá er það einmitt hinn barnalegi ákafi þessa hv.þm. Annars er þetta kapp og þessi ákafi hv.þm. Borgf. í ýmsum þeim málum, sem hann beitir sér fyrir, svo alkunnugt, að menn munu telja það broslegri áhuga en þann, sem ég að hans dómi sýni í því að koma þessu máli fyrir kattarnef. Ég skal svo ekki fara mörgum fleiri orðum um þetta, en vil aðeins geta þess, að hv.þm. Vestm. virtist það engu máli skipta, hvernig færi um afgreiðslu þessa máls, né heldur þótt hvorki væri komið nál. frá honum eða meiri hl. n.; honum virtist einnig liggja í léttu rúmi, hver rök lægju til grundvallar fyrir þeirri afstöðu, sem meiri hl. hefði tekið í þessu máli og væntanlega mundu hafa komið fram í nál. hans.

Forseti (JörB): Ég vil enn æskja þess, að menn stytti mál sitt.

Bergur Jónsson Ég vildi benda hv.þm. G.-K. á það, að engin ástæða er til þess að vera að ásaka dm. um ósamræmi viðvíkjandi afgreiðslu tóbakseinkasölunnar og svo aftur þessa máls. Tóbakseinkasölumálið kom alls ekki til atkv. hér í d., því að forsetaúrskurður féll um það, að málið skyldi tekið fyrir. Þetta er einhver misskilningur hjá hv.þm. G.-K.; ég veit ekki til þess, að neinn hv.þdm. hafi greitt atkv. um það, hvort þetta mál skyldi tekið á dagskrá eða ekki. Hinsvegar lét þessi hv.þm. og flokksbræður hans álit sitt á málinu á ýmsan hátt í ljós og skýrði frá því, hvaða afstöðu ýmsir hv.þm. hefðu tekið til þessa máls í gær. Að öllu leyti er hér ólíku saman að jafna. Tóbakseinkasölumálið var búið að liggja fyrir mörgum undanförnum þingum, og kemur nú hingað frá Ed. og úr n. þaðan, og engin brtt. kom fram við það hér í d. Aftur á móti kom hinn mesti fjöldi brtt. við vegalögin, og virðist þegar af þeim sökum full ástæða til þess að athuga málið til hlítar. Ég legg ekkert sérstakt kapp á það, að þetta mál verði ekki rætt hér í dag. Það, sem mér finnst vera aðalatriðið, er það, að þingið afgr. ekki málið eins flausturslega og við er að búast, þegar fjöldi þdm. kemur hér með brtt. við lögin um hina og þessa vegi í kjördæmum þeirra, og dm. hafa alls enga aðstöðu til þess að greiða atkv. um jafnórannsakað mál. Sjálfsagða lausnin á málinu á þessu þingi er sú, að vísa því til stj., eða láta það þá bíða nánari rannsóknar.

Ólafur Thors Það fór þá svo, að meðhjálparinn reyndist betri en presturinn, því að hann mundi þó eftir því, að ekki hafði verið gengið til atkv. um það, hvort tóbakseinkasalan skyldi tekin á dagskrá í gær eða ekki, og þetta mun vera rétt. En eitthvað hefir þó ónáðað samvizku prestsins, því að mestöll ræða hans hneig í þá átt að leiða rök að því, að það væri allt annað, þótt tóbakseinkasalan hefði verið tekin frá fjhn., en að vegalögin séu tekin úr þeirri n., sem hann á sæti i. Ef hv.þm. sýndi ekki í gær afstöðu sína til málsins, þá hefir hann þó ljóslega gert það með ræðu sinni áðan. Það er því óþarfi fyrir hv.þm. Barð. að vera að amast við því, sem ég sagði við hv. 2. þm. Rang., því að hann hefir játað, að hann vildi í gær láta taka málið úr höndum n. Í tilefni af því, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, að það væri ekki rétt hjá mér, að fjhn. hefði haft tóbakseinkasöluna skamma stund til meðferðar, þá vil ég upplýsa það, að málinu var á föstudaginn var vísað til n. Þann dag stóð fundur fram á nótt, og allan næsta dag var þingfundur. Síðan hefir n. haldið tvo fundi til afgreiðslu margra mála, er fyrir lágu, en enn eigi unnizt tími til að afgr. tóbakseinkasöluna. Það stendur því að öllu leyti eins á um þetta mál og hitt, nema hvað samgmn. má vera vandaminna að skapa sér hugmynd um þetta mál. Ef það er rétt, sem hv.þm. Vestm. segir, að n. sé raunverulega búin að taka afstöðu til málsins, þá er þetta einungis gert til þess að drepa það.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Það er mjög að vonum, að Íhaldið og Framsókn deili skarpt um þetta mál, því að eins og sakir standa, þá er það þýðingarlaust atriði. Það er ekkert annað en látalæti að vera að bæta svo og svo mörgum vegum í vegalögin, þegar skornar eru niður, eins og nú er gert, allar fjárveitingar til vegalagninga.

Það getur haft þýðingu í framtíðinni

. Rétt, en mér er þó nær að halda, að mörg, mörg þing verði búið að heyja áður en það fer að hafa gildi. Ég get ímyndað mér, að eftir þeim vegafjölda, sem þegar bíður í vegalögum, þá muni þó nokkrir áratugir líða, unz þetta kemur til framkvæmda, og það þótt meira fé væri lagt til vegagerða en nú er í fjárlagafrv. Það eru því ekki annað en látalæti að flytja þetta frv. á þessu stigi málsins, og fer vel á því, að þessir flokkar grípi tækifærið og búi sér þar til ágreiningsefni og látist rífast. En fyrst farið er að rekja þessa krákustigu út um land, þá vildi ég víkja dálítið að krákustigunum um myndun þeirrar stj., sem nú er í fæðingu. 

Sveinbjörn Högnason Hv. þm. G.-K er orðinn kunnur að því að hafa allmikið álit á sjálfum sér.

Já, miklu meira en á þessum hv.þm., sem nú er að tala

. Og hann sýnir það enn, er hann þykist geta lesið allan hug manna án þess að hafa annað fyrir sér en orð þeirra um önnur efni en um er deilt. Hann vildi færa rök fyrir því hve mikið ósamræmi væri hjá mér í atkvgr. Ég hygg, að til margra hv.þm. mætti með réttu beina slíkum orðum, en það situr áreiðanlega ekki á hv.þm. G.-K. að gera það. Ég ætlaði í raun og veru að hlífa honum við því að benda á það ósamræmi, sem komið hefir fram hjá honum við atkvgr. hér í d., ef hann væri ekki endilega að fiska eftir því hvað eftir annað. 

Það er óþarfi að vera að lesa upp Tímann hérna

. Margt mundi nú hv.þm. geta tekið sér óþarfara fyrir.

Sveinn Ólafsson Það er vorkunnarmál, þótt hv.þm. Borgf. leggi slíkt ofurkapp á framgang þessa máls í dag, sökum þess, að þær umbætur, sem frv. á að gera á vegalögunum, lúta meira að hans eigin kjördæmi en nokkurs annars þm. En að sama skapi, sem breyt. þessar eru honum áhugaefni, af því að þær snerta svo mjög hans eigið hérað, þá lýsir sér hjá hv.þm. lítil umhyggja fyrir öðrum sveitum landsins, sem þó hafa eigi síður þörf og réttmæta heimtingu á því, að þeim sé rétt hjálparhönd í þessu efni. En nú er ekki annað sýnilegt en að einu möguleikarnir til þess, að þetta mál geti fengið fulla afgreiðslu á þessu þingi sé að skera niður allar brtt., sem fram eru komnar, og samþ. frv. óbreytt. Um þennan eina möguleika er hv.þm. vel kunnugt, enda virðist hann berjast ötullega fyrir því, að sú leið verði farin og frv. lögfest eins og það nú liggur fyrir. En ég verð að minna hv.þm. á það, að vegamálastjóri, sem hefir áður gert till. til samgmn. Ed. í þessu efni, hefir ákveðið lagt á móti ýmsum þeim vegum, sem í frv. eru teknir upp, og bent á það, að ýmsir þeirra séu með öllu óþarfir. Svo er t. d. um dýrasta veginn, þann sem ætlað er að girði Snæfellsnes. Má heita, að hann liggi um óbyggðir og verstu torfærur. Um aðra vegi í frv. má þó segja, að þeir liggi um mannabyggðir, þótt reyndar séu þeir í héruðum, sem bezt eru áður búin vegum. Það, sem hér kemur til álita, er það, hvort daufheyrast eigi við óskum allra landsmanna um vegabætur, nema þeirra fáu, sem koma til greina í þessu efni skv. frv. Þykir mér það næsta undarlegt, að hv.þm. Borgf., og þeir, sem honum fylgja að málum, skuli taka það svo óstinnt upp, þótt óskir komi fram um það að vísa málinu til stj. Af hvaða ástæðum munu slíkar óskir fram komnar? Það liggur í augum uppi, að þær byggjast á því, að með þeim hætti verði hægt að gera þá heildarrannsókn og undirbúning á málinu, sem nauðsynlegur er til þess að skera réttlátlega úr því, en sem ekki mundi verða gert, ef frv. yrði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

Forseti (JörB): Ég vænti þess, að hv. dm. séu nú búnir að gera upp við sig, hvernig þeir ætla að greiða atkv.

Ólafur Thors Það var ráðizt mjög harðlega á mig áðan, hæstv. forseti, þar sem mér var brugðið um hið sama af hv. 2. þm. Rang. og stungið hefir verið að honum, nefnilega hringlandahátt og kjánaskap. Hv. þm. sagði, að ósamræmi hefði verið í atkvgr. minni um fjáraukalögin og LR. Hv. þm. man það vel, að ég sagðist mundu vinna til að samþ. LR með öllum hans göllum, ef brtt.hv. 2. þm. Skagf. við hann fengjust knúðar fram.

Kom það fram í nefndarálitinu?

. Ég held nú, að þessi bókstafs-prestur ætti að taka það trúarlegt, sem liggur í hlutarins eðli, eins og það, að ég væri meðmæltur till.hv. 2. þm. Skagf. um að gera leiðréttingu á reikningnum, þannig að ekki væri í honum nema 1 millj. kr. rannveruleg skekkja. Hv. þm. veit það, að ég hefði verið til með að samþ. reikninginn, ef þessi leiðrétting hefði fengizt. Þá sagði hv.þm., að ég þættist geta lesið allan hug manna án þess að hafa annað fyrir mér en orð þeirra. Ég var nú satt að segja svo vitlaus, að ég hélt, að það, sem hann gefur í skyn með orðum sínum, myndi vera einhver spegilmynd af því, sem hann er að bögglast við að hugsa. Það getur vel verið, að þegar menn kynnast honum, taki þeir ekkert mark á því, sem hann segir, en ég hefi ennþá ekki haft tækifæri til þess að kynnast honum svo, að ég geti reiknað það út, hvort hann meinar það, sem hann segir, eða þveröfugt.

Pétur Ottesen Það kom í ljós hjá hv. 1. þm. S.-M., að þar skín í úlfinn undir sauðargærunni  Ég skal segja, hvað ég meinti með því, að það skini í úlfinn undir sauðargærunni. Með því að afgreiða þetta mál hér í dag er hægt að afgreiða það á morgun til Ed. með afbrigðum frá þingsköpum, og þar gæti það orðið að lögum á laugardaginn. Það væri því hægt að koma þessu máli fram nú í þinglokin og samþ. það af brtt. einstakra þm., er þingið getur fallizt á. Það er heldur engin undantekning frá þeirri reglu, sem gilt hefir um afgreiðslu mála almennt nú á síðustu dögum þingsins, þó þetta mál yrði afgr. með afbrigðum frá þingsköpum. Svo hefir það verið um flest þau mál, sem nú er verið að ljúka við að afgreiða. En í stað þessa vill þessi hv.þm. taka málið af dagskrá og vísa því til stj., þangað sem fátt kemur lifandi aftur. Ég óska nafnakalls, til þess að geta séð, hverjir verða til þess að drepa sitt eigið fóstur.

1) Með svofelldri grg.: Af þeim úrskurði, sem hæstv. forseti felldi hér í deildinni í dag, álít ég ekki rétt að taka málið af dagskrá og segi því nei.

2) Með svofelldri grg.: Ég álít ekki rétt að taka fram fyrir hendur n. og segi því já.

3) Með svofelldri grg.: Ég tel, að þetta skipti engu máli og greiði því ekki atkv.

forseti (GÓ): Ég hefi verið beðinn að taka hafnarmálin af dagskrá til nánari athugunar, en þau munu tekin á dagskrá aftur á morgun.

Jakob Möller Ég sé enga ástæðu til þess, að þessi mál verði tekin af dagskrá, því að þótt málin verði tekin á dagskrá aftur á morgun, getur farið á sömu leið, þar sem við því má búast, að engar frekari upplýsingar verði þá komnar fram.

Jónas Jónsson Eins og við hv. 2. þm. S.-M. höfum tekið fram í nál., er um óvenjulega meðferð á þessum málum að ræða í hv.Nd., þar sem ekki hafa legið fyrir neinar áætlanir eða nein skjöl til að byggja á. Þetta þótti okkur óviðeigandi og höfum því beðið um frekari upplýsingar, og þar sem meiri hl. hv.þdm. mun þessum málum hlynntur, er engin ástæða til að flaustra þeim af rannsóknarlaust.

Jón Baldvinsson Ég vil aðeins benda á það, að fyrir liggja rannsóknir og áætlanir um þessi mál, en það er hinsvegar sýnilegt, að nefndin, eða meiri hl. hennar, vill ekki, að þau nái fram að ganga. Um hafnargerðina á Akranesi er það að segja, að hún er þegar talsvert á veg komin og sveitarfél. hefir lagt til hennar mikið fé, þannig að full þörf er á að fá löggjöf í þessu efni. Sama er að segja um Sauðárkrók, að þar er einnig byrjað á verkinu, og kaupstaðarlandið liggur undir skemmdum, ef ekki er að gert nú þegar, en skemmst er þetta á veg komið á Dalvík. Það er brýn þörf á að afgreiða þessi mál. Þau hafa oft legið hér fyrir og voru komin svo vel á veg eitt sinn, að þau hefðu orðið að lögum á síðasta degi þingsins, ef Framsókn og Íhaldið hefðu ekki tekið höndum saman og hætt störfum.

Jónas Jónsson Ég vildi aðeins upplýsa hv. 2. landsk. um það, að í fjárl. er veitt allmikil upphæð til hafnargerðar á Akranesi, sem eðlilegt er líka, því að þorpið hefir sýnt áhuga og mikinn dugnað í þessu máli, en ekki er hægt að segja, að þar standi neitt upp á þjóðfélagið. Hinu reyndi hv.þm. ekki að mótmæla, að viðkunnanlegra væri, að þessi hv. d. afgreiddi ekki málin rannsóknarlaust, og held ég mér því við mín fyrri ummæli um það efni.

Jakob Möller Út af því, sem hv. 5. landsk. sagði, vil ég minna á það, að meiri hl. sjútvn. mælti með því í heild, að frv. um lendingarbætur á Eyrarbakka næði fram að ganga, þrátt fyrir það, að allt væri þar ógert til að undirbúa málið. Þetta áleit hv. meiri hl. rétt, af því að það myndi hvetja hlutaðeigendur til að hefjast handa. Ég vil því benda á það, að það, að lagasetningu vantar um þessar hafnargerðir, veldur því, að hlutaðeigandi bæjar- og sveitarfélög eiga miklu óhægara með að fá lán til framkvæmda þessara fyrirtækja, þar eð ekkert er ákveðið um ríkissjóðsframlagið. Það er vafalaust hægt að benda á mörg dæmi þess, að slík mál hafa verið afgr. minna undirbúin en þessi. Ég nefndi áðan Eyrarbakka, og nú vil ég einnig minna á Skagaströnd. Þegar þau mál voru til meðferðar, þá var ekki talað um að fá upplýsingar frá Landsbankanum eða hæstv. fjmrh., sem mér finnst einkennilegt, að skuli ekki vera hægt að fá til viðtals, þegar um jafnmerkileg mál er að ræða. Mér finnst þetta harla skrítin aðferð til að tefja málin hér í hv. deild.

Jónas Jónsson Ég vil benda hv. 1. þm. Reykv. á það, að lendingarbæturnar á Eyrarbakka eru ekki sambærilegar við þessar hafnargerðir, enda eru þær í allt öðrum flokki í fjárl. Ef átt hefði að gera höfn á Eyrarbakka, þá hefði vitanlega verið krafizt meira en gert var. Ég vil benda hv.þm. á það, að fyrir mína tilstuðlan voru einnig sett þau ákvæði í frv. um lendingarbætur á Eyrarbakka, að lánið skyldi tekið innanlands, til að tryggja það, að menn, sem máske er ekki tekið mark á, fari að bjóða út lán í slíku augnamiði erlendis. Hér er um milljónafyrirtæki að ræða, en lendingarbæturnar á Eyrarbakka kosta ekki nema nokkra tugi þúsunda. Ennfremur vil ég benda hv.þm. á, að þessum hafnamálum hefir alltaf verið sýnd velvild hér í þessari hv. d., og hann ætti ekki að reyna að spilla fyrir þeim með því að vilja flaustra þeim af.

Halldór Steinsson Hv. 5. landsk. sagði, að þessum málum hefði ávallt verið sýnd velvild innan þingsins, en mér komu þau ummæli frekar einkennilega fyrir, þar sem öll þessi mál hafa legið fyrir undanfarin þing og ekki fengið afgreiðslu ennþá. Fyrsta málið kom fram á þinginu 1929, en dagaði þá uppi í hv.Nd. Öll komu svo málin fram á þinginu 1930, og voru þá sett í nefnd hér í þessari hv. d., en þau dagaði uppi eins og fleira. Hv. 2. landsk. var að tala um það, að Íhald og Framsókn hefðu tekið höndum saman um að drepa málin á því þingi, en ég verð að benda honum á það, að ég flutti á því þingi minnihl.álit um, að þessi mál skyldu ná fram að ganga. En meiri hl. sjútvn., hv. 2. þm. S.-M. og hv. þáv. þm. Ak., stóðu þar sameinaðir á móti. Mér virðist því, að málunum hafi verið lítil vinsemd sýnd, öllu frekar andúð, og vænti því fastlega, að nú verði þau straumhvörf innan þingsins, að þau nái fram að ganga.

Forseti (GÓ): Ég vil benda hv.þm. Snæf. á það, að þessi mál hafa ekki verið tekin til rannsóknar á þessu þingi af tveim mönnum í sjútvn., en það er nú svo með þessi mál eins og fleiri, að við fáum þau í þinglokin frá hv.Nd., og þá er okkur sagt að afgreiða þau á skömmum tíma. Á 38. fundi í Ed., 22. ágúst, utan dagskrár, mælti