Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti! Þegar málið var til 2. umr., hafði fjhn. að vísu komið saman og lítillega athugað mál þetta, en eins og hv. formaður skýrði frá, tók ég ekki afstöðu til málsins, og eftir því sem hv. 1. þm. Reykv. upplýsti síðar í ræðu sinni, þá hefir hann ekki gert það heldur, þ. e. a. s. að hann tæki þá afstöðu að sitja hjá við atkvgr., en þegar hann vissi, hvaða afstöðu ég hafði, lýsti hann því yfir, að hann væri óbundinn líka. Hér er um stórmál að ræða, og voru ýmis atriði í sambandi við það, sem ég óskaði eftir að fá upplýsingar um hjá hæstv. fjmrh. Þær hefi ég fengið, og mun ég og við alþflmenn hér í d. taka sömu afstöðu og þm. flokksins í Nd. og greiða atkv. með frv.

* Frsm. (Magnús Jónsson): Af því að maður vill helzt, að allir séu glaðir yfir afgreiðslu hvers máls, þá ann ég þessum hv. þm. vel að setja úr sér þessa stroku til þess að svala sér á þessu frv., sem nú er verið að samþ., þó að hann hafi reynt að spilla því.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Brtt. sú, er hér liggur fyrir. er fram komin vegna þess, að eins og hv. þm. sjá, er fé það, sem ætlað er til vegagerða samkv. frv., bundið við hreppa- og sýsluvegi, en það er ekki útilokað, að hlutaðeigendur vildu einnig verja þessu fé til annara vega, t. d. þjóðvega. og tel ég því miklu réttara, að þetta sé óbundið, og hygg ég, að þeir, sem hafa fjallað um málið, geli fallizt á það.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég skal taka það fram, að úr því á annað borð hefir verið samþ. breyt. við þetta frv., þá er ég því meðmæltur, að þessi brtt.. sem hér liggur fyrir, verði samþ., því að ég tel hana frekar til bóta. Það getur vel staðið svo á, að hrepps- og sýslunefndum þyki réttara að bæta fé í aðra vegi en hreppa- og sýsluvegi. og er þá rétt, að þær séu óbundnar um það. Þess vegna mæli ég eindregið með því, að þessi brtt. verði samþ.

*Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson): Herra forseti! Á síðasta þingi bárum við hv. þm. Hafnf. og ég fram frv. viðvíkjandi því, að það ætti að heimila ríkisstj. að reisa nýja síldarverksmiðju á Raufarhöfn. Þetta frv. var borið fram vegna þess, að sérstaklega hinn minni bátafloti landsmanna mun hafa beðið af því allmikið tjón hin síðari sumur, að ekki er hægt að losa þá við síld, svo neinu nemi, á Raufarhöfn. Einmitt á þessum stað er síldveiði mikil og geta verið feiknamikil uppgrip, ef ekki þarf að eyða of miklum tíma í siglingu. Þingið féllst á og samþ. þetta frv., þar sem ríkisstj. er heimilað að láta reisa nýja síldarverksmiðju á Raufarhöfn, er geti tekið til starfa á árinu 1938 eða 1939 og vinni úr 2500 málum síldar á sólarhring, verði nýtízku verksmiðja af þessari stærð, og svo er áskilið, að byggingu verksmiðjunnar skuli hagað þannig, að auðvelt sé að koma við stækkun á henni. Þegar ég bar þessa fyrirspurn fram, var mér vitanlega engin hreyfing komin á málið, en hún er komin síðan, eins og kunnugt er. Í sambandi við frv. þetta var komið inn á stækkun ríkisverksmiðjanna á Siglufirði, og hefir tekizt að koma þeim upp í að vinna 2400 mál á sólarhring. Var tekið til þess lán í Englandi, sem nemur rúml. hálfri millj. kr., og samkv. hinni nýju lántökuheimild fyrir ríkisstj., sem samþ. hefir verið nýlega hér í þinginu, er í ráði að verja nokkrum hluta þess láns, eða einni millj., til byggingar síldarverksmiðju á Raufarhöfn. Að öðru leyti er mér ekki kunnugt um neinn undirbúning af hálfu ríkisstj., en hans er þörf, og hún mikil. Með l., sem samþ. voru á síðasta þingi, er gert ráð fyrir, að verksmiðjan geti tekið til starfa árið 1938 eða 1939, og held ég, að mér sé óhætt að segja, að hæstv. fyrrv. atvmrh. hafi ætlað sér að ná þeirri áætlun, að verksmiðjan yrði tilbúin ekki síðar en á vertíð 1939, enda eftir öllum sólarmerkjum að ráða ekki mikill búhnykkur fyrir hæstv. ríkisstj. að draga það miklu lengur en þörf er á. Stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefir skorað á hæstv. ríkisstj. um að hefjast handa í þessu máli, og þótt ekkert svar hefði borizt frá hæstv. ríkisstj., er ég bar fram fyrirspurn mína, má það teljast komið nú í sambandi við lánsheimildina. Ef síldarverksmiðjan á Raufarhöfn á að vera komin upp ekki síðar en 1939, er nauðsynlegt, að undirbúningur undir það dragist ekki úr hömlu héðan af. Í sambandi við þetta vil ég minna á, að Raufarhöfn er ekki góð höfn hvað dýpi viðkemur, en hún er falin ágæt, svo langt sem hún nær, þ. e. fyrir hæfilega smá skip, en það þarf að dýpka hana, og það talsvert. Nú mun stjórn síldarverksmiðjanna vera þetta ljóst, því 2. apríl s. I. skrifaði hún fjvn. og fór fram á, að rúm 50 þús. kr. fjárveiting yrði tekin upp til dýpkunar hafnarinnar. Sjálf gerir verksmiðjustj. ráð fyrir að búa til þær bryggjur, sem nauðsynlegar eru við höfnina, og kunnugir menn telja, að önnur hafnarmannvirki en bryggjur þessar séu ekki nauðsynleg, ef höfnin sé dýpkuð. Hv. fjvn. tók þetta erindi ekki svo alvarlega, að hún tæki afstöðu til, þess og svo tókum við hv. þm. Borgf. og ég okkur til og bárum fram við 3. umr. fjárl. heimild fyrir ríkisstj. til að útvega sér þessi rúm 50 þús. til að dýpka höfnina fyrir, með þeim fyrirmælum, að það yrði gert sem fyrst, helzt í sumar. Þessi brtt. okkar við fjárl. var felld af meiri hl. þingsins, að ég hygg að mestu leyti af hæstv. ríkisstj. og hennar flokki og þeim flokki, sem sérstaklega styður hana. Nú vil ég benda á í þessu sambandi, að Íslendingar eiga eitt tæki, sem heitið getur dýpkunarskip. Það er dýpkunarskip Vestmannaeyja, sem keypt var fyrir skömmu og hefir unnið mikið verk í Vestmannaeyjahöfn þann stutta tíma, sem það hefir starfað. Hinsvegar eru fjárhagsástæður okkar Vestmannaeyinga þannig nú, að varla munu vera tök á því þetta ár að leggja út í mikil hafnarmannvirki, ef þess væri kostur, að skipið væri notað einhversstaðar annarsstaðar við landið. Þá mundi ég telja heppilegra fyrir okkur að vinna heldur að öðrum framkvæmdum, því nóg er að vinna við Vestmannaeyjahöfn, þótt hún hafi verið í smíðum síðan 1914. En við viljum heldur leigja skipið í sumar, ef ríkið vildi taka það á leigu, meðan við söfnum kröftum fyrir nýtt átak. Þetta er eitt atriðið. Annað atriði, sem hæstv. ráðh. hlýtur að - hafa gert sér ljóst, er það, að þegar byggja á svo stórt mannvirki á Raufarhöfn eins og síldarverksmiðju, sem vinnur úr 2500 málum á sólarhring, og það svo stóra, að hæglega sé hægt að bæta við vélum, sem auka afköstin, þá er fyrirsjáanlegt, að nauðsynlegt er að dýpka höfnina áður en farið er að reisa verksmiðjuna, því byggingin hefir það í för með sér, að flutningaskip með þungavöru verða að komast til Raufarhafnar, því það getur orðið vandræðum bundið að fá hæfileg skip, sem geta farið inn í höfn, sem ekki hefir nema 13 feta dýpi um fjöru. Því virðist skynsamlegra, meðan ekki er hægt að hefjast handa um aðrar framkvæmdir, að framkvæma dýpkun hafnarinnar með því tæki, sem ég hefi þegar bent á og nú stendur til boða. Bæði er það, að nauðsyn er að dýpka höfnina með tilliti til þess, sem víða þarf að sér til byggingarinnar, og eins er þörf dýpkunar fyrir þau fiskiskip, sem þar eiga að flytja að og frá verksmiðjunni, sem og flutningaskipin. Virðist mér það hljóta að verða upphaf starfsins að gera höfnina sæmilega úr garði. Svo gæti farið, ef skip Vestmannaeyinga væri ekki notað í sumar eða næsta sumar, þá yrðum við Vestmannaeyingar að halda áfram með okkar dýpkun, svo ekki yrði auðvelt fyrir ríkisstj. að fá dýpkunarskip, nema þá útlent. Hér hefir t. d. starfað alllengi dýpkunarskipið „Uffe“, sem er dönsk eign. Að vísu mun mega nota það, en ég sé ekki, að það sé hagkvæmt fyrir landið, hvorki fyrir stjórn síldarverksmiðjanna eða þá, sem eiga að framkvæma verkið, að haga verkum sínum svo, að fá verði til þess útlent skip, sem yrði og með tilliti til gjaldeyrisútláta óhagkvæmara fyrir landið. Þar að auki myndu útlendingar þá fá vinnu, sem nú er kostur á að láta Íslendinga vinna, og skal ég ekki fara frekar út í þörf þá, sem hér er fyrir vinnu. Ég verð að segja, að þetta tvennt, að hv. fjvn. svarar ekki bréfi stj. síldarverksmiðja ríkisins, og hitt, að hæstv. Alþ. beinlínis fellir till. um, að stj. skuli hafa heimild til að veita þetta fé til að hefja dýpkun hafnarinnar, - mér finnst þetta henda til, að nokkuð mikil deyfð og hugsunarleysi sé hjá hæstv. ríkisstj. um þetta mál. Það getur e. t. v. stafað af því, að hún hafi ekki litið á það í því ljósi, sem ég hefi reynt að bregða upp yfir þetta einstaka atriði, þörfina fyrir dýpkunina og hvernig megi haganlegast framkvæma hana. Hinsvegar ætti að vera óþarft að benda á hina miklu nauðsyn, sem er á nýrri síldarverksmiðju á Raufarhöfn. síðasta Alþ. viðurkenndi hana með því að setja þessi l. Ef verulegt aflasumar kemur, hrökkva afkastamöguleikar núverandi verksmiðju þar skammt; hún vinnur aðeins úr 1100 málum á sólarhring. Vegna þess, að síðasta Alþ. viðurkenndi þessa þörf, höfum við hv. þm. Hafnf. borið fram þessa fyrirspurn. Ég vil sérstaklega biðja hæstv. ráðh. að leysa úr því, hvað hæstv. ríkisstj. ætlar sér í þessu máli, og eins það, þar sem ég hefi bent hæstv. ráðh. á, að á þessum stað virðist sjálfsagt að byrja vinnu við dýpkunina á höfninni, hvort hann áliti ekki, að minn skilningur sé sá rétti, sem er sá sami, sem stjórn síldarverksmiðjanna hefir látið í ljós í bréfi sínu. Eins langar mig til að heyra, hvort hæstv. ráðh. er mér ekki sammála um það, að heppilegra sé að nota innlent skip til þessa verks heldur en að biða til þess tíma, þegar verður að leita til útlendra verksala til að fá verkið unnið.

* Atvmrh. (Skúli Guðmundsson): Út af þeirri fyrirspurn, sem hér liggur fyrir á þskj. 303 um það, hvað liði undirbúningi byggingar nýrrar síldarverksmiðju á Raufarhöfn, vil ég gefa þær upplýsingar, sem ég hefi fengið frá hæstv fyrrv. atvmrh. Haraldi Guðmundssyni, að tilgangi þeirra l., sem samþ. voru á síðasta þingi, hafi verið framfylgt þannig, að hann hafi leitað til stjórnar síldarverksmiðja ríkisins og framkvæmdarstjóra og óskað eftir áliti þeirra um, hvort hægt yrði að koma þessu í framkvæmd fyrir síldveiðitímann 1939, að reisa þessa nýju verksmiðju á Raufarhöfn. Var af forráðamönnum ríkisverksmiðjanna talið útilokað með öllu, að það atriði framkvæmdar þessarar tækist. Þá var ákveðið að stækka síldarverksmiðjuna á Siglufirði, og er talið, að það muni takast að ljúka því fyrir næstu síldarvertíð. Var lagt fyrir stjórn síldarverksmiðjanna að láta gera kostnaðaráætlun og uppdrátt að hinni væntanlegu verksmiðju á Raufarhöfn. Lausleg áætlun, sem hefir verið gerð, sýnir, að verksmiðjan muni kosta um eina milljón, og eins og hv. þm. Vestm. tók fram í sinni ræðu, er gert ráð fyrir því, samkv. frv., sem samþ. hefir verið um heimild fyrir ríkisstj. til að taka lán. að af því láni verði einni milljón varið til þessarar framkvæmdar og hefir verið áformað, að verksmiðjan geti komizt upp fyrir síldarvertíð 1939. Um dýpkun hafnarinnar er það að segja, að um það hefir ekkert verið talað í ríkisstj. síðan ég tók þar sæti, og get ég ekkert upplýst um það sem stendur, hvenær af þeim framkvæmdum verður eða hvernig þeim verður hagað.

*Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson): Ég get þakkað hæstv. atvmrh. fyrir upplýsingarnar, sem sannast að segja voru mér engin nýjung, því allt það, er hann tók fram, var ég búinn að fá að vita áður hjá hæstv. fyrrv. atvmrh. En ég vildi benda hv. þm. á, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefir lagt ríka áherzlu á það í erindi því, er hún sendi hv. fjvn. Alþ., að það mundi greiða fyrir öllum framkvæmdum á byggingu verksmiðjunnar, að reynt yrði að koma af dýpkun hafnarinnar áður en farið yrði að byggja sjálfa verksmiðjuna. Ég vil ekki vera að lesa upp þetta erindi, sem legið hefir fyrir fjvn., en ég vil beina þessu til hæstv. ráðh.: Ég veit, að það er hægt fyrir ríkisstj. að komast að hagkvæmum samningum um, að þessi dýpkun sé unnin í sumar, og allar skynsamlegar ástæður mæla með því, að það sé unnið sem fyrst, en sé það dregið, gæti það orðið til þess, að það lenti í höndum útlendinga, ef hæstvirt ríkisstjórn vill ekki neitt gera til þess að notfæra sér dýpkunarskip Vestmannaeyja í Sumar. Ég skal að lokum bæta því við, að ég tel það mikilsvert, að bygging þessarar verksmiðju dragist ekki fram yfir þann tíma, sem síðasta Alþ. taldi hæfilegan til að koma verkinu í framkvæmd, ekki fram yfir 1939. Það, sem ég hefi viljað benda hæstv. ráðh. á. er það, að byrjunarframkvæmdir eru allar í hendi hans, og það stendur í hans valdi að koma þeim af stað, t. d. með dýpkuninni, ef hann telur þess þörf. Hann ræður einnig, hvernig framkvæmdunum verður hagað og með hvaða tækjum þær gerast.