Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Bjarni Snæbjörnsson): Eins og hv. þdm. er kunnugt, er efni þessa frv. það, að ríkisstj. heimilist að láta reisa nýja síldarverksmiðju á Raufarhöfn, sem geti brætt allt að 5 þús. mál á sólarhring, og til þessa heimilist henni að taka allt að 1½ millj. kr. lán. Ég veit, að hv. þdm. er það ljóst, að eins og komið er, er mest um vert fyrir sjávarútveginn, að hægt sé að hagnýta sér sem bezt allar afurðir síldarinnar. Og þar sem saltfisksmarkaðurinn hefir farið svo hörmulega sem raun er á á síðari árum, þá liggur það í augum uppi, að eitthvað verður að gera fyrir síldveiðiflotann, enda hefir það sýnt sig nú á tveim síðustu árum, að það, sem þjóðarbúskapurinn hefir oltið á, er, hvernig síldveiðin hefir heppnazt. Mér er kunnugt um það, að þeir, sem mótorbátaútgerð hafa hér sunnanlands. t. d. á Reykjanesskaga, segja, að ekkert þýði að gera út á línu, því að nú sé allt undir síldveiðinni komið. Það er sérstaklega vegna þessara smábátaútvegsmanna, bæði sunnanlands og norðanlands, sem þetta frv. er fram komið, til þess að þeim gefist kostur á að koma afurðum sínum á markað, og eins og kunnugt er, þá eru þarna kringum Langanes og Sléttu einhver auðugustu síldarmið landsins, eins og tekið er fram í grg. frv., sem að mestu er samið af Skipstjóra- og stýrimannafélagi Reykjavíkur. Eins og þar segir líka, er afarslæmt fyrir smábáta að þurfa að fara frá þessum miðum alla leið til Siglufjarðar eða Akureyrar með aflann. Slíkt getur bakað þeim svo mikið tjón, þegar vel aflast, að það getur riðið á afkomu þeirra yfir sumarvertíðina, enda hefir oft verið rætt um það í blöðum beggja þeirra flokka, sem sérstaklega hugsa um sjávarútvegsmálin, bæði Alþfl. og Sjálfstfl., að mjög tilfinnanlegur skortur væri á bræðslusíldarstöðvum, þar sem skip yrðu að bíða löndunar svo og svo lengi, og það tjón, sem af því hlytist, ekki einungis fyrir útvegsmenn, heldur og fyrir ríkið, skipti milljónum. - Þessi bræðslusíldarstöð, sem hér er um að ræða, mundi mjög draga úr þeim skorti og verða - um leið og hún hjálpaði upp á afkomu þjóðarbúskapsins - mjög mikil stoð fyrir smáútvegsmenn, sem aðallega mundu leggja afurðir sínar þar í land. Það hefir verið fundið til foráttu áður fyrir því, að stór síldarverksmiðja komi þarna, að höfnin væri litil og því erfitt að koma afurðunum frá sér á markaðinn. En því er til að svara, að einmitt nú upp á síðkastið hefir verið gert ýmislegt frá Alþ. hendi til þess að rannsaka, hvort ekki mætti bæta úr þessu, og þær mælingar, sem þarna hafa verið gerðar, sýna, að það muni vera hægt að dýpka höfnina með ekki mjög miklum kostnaði. Og þótt ekkert yrði gert, mundu allir smærri línubátar komast vel inn á höfnina, og jafnvel líka stærri skip, þar sem 800 tonna tankskip komst þar inn í sumar, og eins mun „Lagarfoss“ hafa farið þar inn til þess að taka afurðir frá verksmiðjunni, enda hefir innsiglingin verið lagfærð af verkfræðingi frá vitamálaskrifstofunni. Ég álít því, að þetta atriði ætti ekki að vera því til fyrirstöðu, að síldarverksmiðja yrði þarna reist, en aðrar ástæður ættu ekki að geta komið til greina gegn því, þar sem svo brýn nauðsyn er á að koma upp fleiri síldarverksmiðjum. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta frv. að sinni, en leyfi mér að leggja til, að því verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og sjútvn.

*Jón Baldvinsson: Ég skal láta í ljós ánægju mína yfir því, að nú hafa bætzt hér tveir nýir þm. í hóp þeirra, sem vilja, að ríkið hafi hönd í bagga með atvinnurekstrinum í landinu. Við höfum sem sagt fengið tvo þjóðnýtingarmenn í viðbót, til þess að styðja að því, að ríkið taki frekar en áður þátt í þeim framkvæmdum, þar sem einstaklingana brestur. Þetta er mikil og óvænt ánægja, einkum af því að þeir eru úr þeim flokki, sem hingað til hefir látið sér fátt um það finnast, að ríkið hafi nokkurn atvinnurekstur með höndum. Þetta er það, sem mér verður fyrst að orði, er ég lít þetta frv., sem ég tel, að taka eigi til mjög vinsamlegrar og rækilegrar íhugunar, því að það er margt, sem mælir með því, að aukin verði afköst verksmiðju, er hagnýtt geti síldina, sem veiðist við Langanes og Sléttu og of langt er að flytja vestur á Siglufjörð eða lengra. En þá er á það að líta, hvar eigi að koma þessari verksmiðju fyrir. Ég skal ekkert um það segja, hvort um aðra staði geti verið að ræða en Raufarhöfn, en hv. flm. upplýsti, að til þess að stærri skip kæmust þangað inn, þyrfti að dýpka höfnina, og þótt hv. þm. teldi, að það mundi ekki kosta ákaflega mikið, þá er mér ekki kunnugt um, að nein kostnaðaráætlun liggi fyrir um það. En það er vitanlega hin mesta nauðsyn á því, að stærri skip geti fengið þar afgreiðslu, því að það er svo, þegar síldin veiðist þarna austur frá, að þangað fer allur flotinn, stærri skipin einnig, og þó að segja megi, að þau eigi hægra með að sigla vestur úr með sína síld. þá er samt alltaf bezt, að sem stytzt sé til bræðslustöðvar. Og svo er enn eitt, sem kemur til greina, og það eru tæki, sem ýmsar verksmiðjur eru nú farnar að hafa til þess að skipa upp síldinni, svo kölluð löndunartæki, sem eru stórvirk til þess að skipa upp úr hinum stærri skipum. En svo er líka þriðja atriðið, sem verður að athuga, og það er, að farið sé eftir einhverri reglu um það, hvar skuli reisa nýjar verksmiðjur. Eftir velgengnina nú í sumar munu þeir ekki vera allfáir, sem hafa í huga að reisa nýjar verksmiðjur, bæði smáar og stórar, til þess að geta tryggt sér skip þau, sem þeir hafa yfir að ráða, geti sem fyrst losað sig við síldina. en á því var síðastl. sumar mjög tilfinnanlegur misbrestur, jafnvel þótt nú sé búið að reisa svo mikið af nýjum verksmiðjum sem raun er á. Þess vegna finnst mér nauðsynlegt, þótt ég telji æskilegt, að þessi verksmiðja verði þarna reist, að rannsaka jöfnum höndum, hvar mest þörfin er á að koma verksmiðjum upp, og hverjar líkur séu til, að hægt sé að koma þeim upp, því að ég veit um marga menn, sem nú þykjast hafa fjárhagslega möguleika til þess að reisa nýjar verksmiðjur. Þetta þarf allt að takast til rækilegrar athugunar í sambandi við það. að ríkið byggi nýja verksmiðju, sem ég teldi ákaflega æskilegt. En svo vildi ég að lokum segja það, að þótt síldveiðin hafi gengið vel í sumar, þá bregzt hún því miður sum árin, síldin hverfur snemma á vertíðinni, og stundum hafa síldarskipin jafnvel aldrei farið nógu snemma af stað. Það má því vara sig á því að festa allt of mikið fé í verksmiðjum, ef afturkippur skyldi koma í veiðina eða söluverð afurðanna. Við höfum nú haft hrun að því er snertir þorskveiðarnar. Á sama tíma hefir það tvennt gerzt, að markaður og afli hefir brugðizt. Það er því algert hallæri nú í mörgum sjávarþorpum, sem áður höfðu eingöngu atvinnutekjur af þorskveiðunum. Það þarf ekki að lýsa því fyrir hv. þdm., hvílíku tapi sjávarútvegurinn hefir orðið fyrir, og hvert atvinnuleysi hefir skapazt af þessu afla- og markaðsleysi undanfarinna ára. Því þurfum við í þessu sambandi að varast að festa of mikið fé í síldarverksmiðjum, sem yrðu okkur einskis nýtar, ef við síðar þyrftum að snúa okkur að einhverju nýju, eins og vel getur orðið, því að sannleikurinn er sá, að þótt einhver aflasælustu mið heimsins séu hér í kringum strendur landsins, þá er það mál allt svo lítið rannsakað, á hvern hátt við getum bezt hagnýtt okkur þann auð, sem liggur í hafinu umhverfis Ísland. Það er eiginlega alveg undursamlegt, að útgerðarmenn skuli aldrei hafa fundið hvöt hjá sér til þess að láta rannsaka, hvort ekki væri hægt að taka upp fleiri aðferðir við hagnýtingu fiskjarins og dreifa honum svo á ýmsa markaði, því að hjá þeim þjóðum, sem mjög einhæfar framleiðsluvörur hafa haft, hefir atvinnulífið fyrr eða síðar lent í rústum. Þetta er svo kunnugt, að ekki þarf að segja hv. þdm. Ég vil sem sagt mæla með því, að þetta frv. verði athugað mjög gaumgæfilega, því að ég tel hina mestu nauðsyn á, að þessari verksmiðju verði komið upp. En ég vil, að það sé rannsakað, hvar bezt sé að reisa hana. Ég skal játa, að ég hefi tilhneigingu til þess að álíta, að mest sé þörfin fyrir hana austan Eyjafjarðar, eftir því að dæma, hvernig síldveiðin undanfarið hefir verið, þó að komið hafi ár og ár, sem veiðin hefir mest verið á Húnaflóa. En við höfum svo litla vitneskju um það, hvernig síldin hagar sér. Það er um þetta sem annað, er snertir sjávarútveginn, að við höfum ekki nægilegar rannsóknir, er gefið gæti okkur einhverja hugmynd um, hvernig síldargangan hagar sér. Þetta er nú lítilsháttar athugað fyrir forgöngu núv. ríkisstj., og verður auðvitað framhald á þeim rannsóknum. En ég álit líka, að rannsaka þurfi, eftir hvaða reglum reisa eigi nýjar verksmiðjur, til þess að auka afköst síldveiðanna og skapa meiri atvinnu. Þá kemur til að athuga, hvort skipastóli okkar Íslendinga getur fullnægt öllum þeim verksmiðjum, sem búið er að reisa og verða reistar, hvort ekki verði jafnframt að sjá fyrir auknum skipastóli. Þetta þarf að athuga. Málið er mikilsvert, og vona ég, að hv. sjútvn. gefist tækifæri til að rannsaka það eins og þarf, því að auðséð er, að um það, sem reisa á fyrir næstu vertíð, verður að taka ákvörðun nú á þessu hausti, eða fyrir áramót. Ég mæli með því, að málið verði athugað gaumgæfilega og að hv. sjútvn. athugi jafnframt aths. þær, sem fram hafa verið bornar um málið.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Í sambandi við þetta frv. vil ég skýra frá því, að stj. síldarbræðslanna hefir til athugunar, hvaða ráðstafanir beri að gera til breytingar á verksmiðjunum fyrir næstu síldarvertið. Um það verður þó ekki ráðið fyrr en séð er, hver útkoma þessa árs verður. Meðal þess, sem fyrirhugað hefir verið, er aukning á Raufarhöfn. Er mikil nauðsyn á þessu. Ef þessum athugunum verður lokið svo fljótt, að hv. sjútvn. hafi þá ekki lokið störfum sínum, verður n. að sjálfsögðu skýrt frá þeim niðurstöðum.

* Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) : Hv. 10. landsk. tók hér til máls um þetta frv. og fór um það lofsamlegum orðum. En hann byrjaði ræðu sína svo, að hann gleddist yfir því, að hingað væru komnir tveir nýir þm., sem væru með þjóðnýtingu eða ríkisrekstri og vildu fylkja sér í þann flokkinn, sem þeim fylgdi, ef einkaframtakið brysti. Það er nú svo, að þegar ríkið hefir orðið að taka að sér framleiðslu á einhverju sviði, er einstaklingar hafa ekki megnað að standa undir henni, vegna þess að illa hefir árað og þá brostið fjármagn, þá hefir það ekki farið eftir stjórnmálaskoðunum manna, hverjir hafa leitað til ríkisins. Fyrir nokkrum árum bar ég t. d. fram hér í hv. d. till. um, að ríkinu væri heimilað að taka á leigu síldarbræðslu dr. Pauls, því að ekki voru líkindi til, að einstaklingar gætu það, en hinsvegar var álitið, að hentugt væri, að ríkið gerði þetta. Viðvíkjandi þessu frv. er það að segja, að ég hefi það eftir góðum heimildum, að ekki sé um neina höfn að ræða, sem eins vel sé til fallin að hafa þar síldarverksmiðju og Raufarhöfn. Og þar sem ríkið á verksmiðju á þessum stað og myndi að öllum líkindum setja sig á móti því, að einstakiingar tækjust það á hendur, sem hér er um að ræða, er ekki um annað að gera en að ríkið geri þetta. Það er því svo, að þó að maður óski þess, að einstaklingar ættu allar verksmiðjur, þá getur samt farið svo stundum, að maður óski hins. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að þó að Húsavík gæti komið hér til greina, þá er þar, að kunnugra manna sögn, óljósu saman að jafna að því er hafnirnar snertir. En um leið og hv. 10. landsk. tók með velvild á málinu, var á honum að heyra, sem hann vildi láta fara fram ýtarlega rannsókn á því, áður en lengra væri gengið. Ég hefi í sjálfu sér ekkert á móti því, en vil þó beina því til þeirrar hv. n., sem fær málið til meðferðar, að hún flýti því sem allra mest, því að full nauðsyn er á, að verksmiðja þessi komist upp fyrir næstu síldarvertíð. Hv. 10. landsk. sagði líka, að athuga yrði almennt, hvaða reglur ætti að hafa um það, hvar síldarverksmiðjur skyldi reisa. Þetta er rétt, en ég sé ekki, að á því máli séu nema tvær hliðar. Önnur snýr að verkamönnum í landi, en hin að sjómönnum. Það er um það að ræða, hvort verksmiðjurnar eigi að reisa fyrir verkamennina eða sjómennina. Ef reisa á þær fyrir sjómennina, þá verða þær að vera sem næst síldarmiðunum. Það veitir þjóðarbúinu auk þess mestan arð. Og verkalýðurinn myndi með þessu að mestu leyti hafa þeirra sömu not, því að flestir verkamenn, sem vinna við þessi fyrirtæki, eru aðfluttir, e. t. d. fleiri en þorpsbúar sjálfir, sem við þau vinna. Ég efast ekki um, að ef hafa á einhverja ákveðna reglu um þetta, þá verði hún að vera sú, hvert stytzt sé að fara frá síldarmiðunum. Sami hv. þm. sagði, að raddir hefðu heyrzt um það víða að, að reisa bæri margar og smáar síldarverksmiðjur. Ég veit, að margir vilja láta reisa smáar verksmiðjur, þar sem síldarsöltun er fyrir, en engin verksmiðja. Mér hefir verið sagt, að ef ekki væri hægt að reisa verksmiðjur t. d. á Hólmavík og Skagaströnd, þá væri ekki hægt að fá þangað síld til söltunar, vegna þess að mikið af henni hlyti að verða ónýtt. Það má reyndar segja, eins og hv. þm. minntist á, að búast megi við, að þegar aflaleysisár koma, muni verksmiðjurnar standa auðar. En það er nú svo um okkur Íslendinga, að við verðum að vera svo bjartsýnir og treysta því, að síldveiðin megi haldast og að svo megi fara, að síldarolía, til dæmis, verði síðar notuð til fleiri hluta en nú er. Það er engin von til, að afkoma þjóðarinnar geti orðið góð á næstunni, ef ekki er hugsað fyrir því að búa sem bezt að síldveiðunum. Að því er snertir það atriði, sem hv. þm. minntist á, hvort ekki væri ástæða til að auka síldveiðiflotann, er það að segja, að síðustu tvö árin hefir flotinn verið svo stór, að verksmiðjurnar hafa ekki haft undan að afgreiða hann. Það vantar ekki skip, heldur verksmiðjur. Hæstv. atvmrh. minntist á, að verksmiðjustj. hefði mál þetta til athugunar. Það getur verið, að svo sé, en ég veit til þess, að formaðurinn hafði á móti því í fyrra, að verksmiðja yrði reist á þessum stað, þegar erindi kom um það frá ýmsum félagsskap sjómanna. En ég vona, að straumhvörf þau, sem orðin eru hjá honum, verði til þess, að verksmiðjan verði reist fyrir næstu síldarvertíð. Það er ekki nóg, ef málið verður svæft, að afsaka sig með því, að maður hafi ekki viljað flana að neinu.

*Jón Baldvinsson: Ég vil geta um eitt atriði, sem felst í frv., sem sé það, að ætlazt er til, að fé til verksmiðjubyggingarinnar verði tekið að láni. Það er auðsætt, að nokkurn tíma þarf til að athuga það. Sjálfstæðismenn lýsa nú svo fjárhag þjóðarinnar, að undarlegt verður að teljast, að þeir skuli nú leggja til, að landið taki 1½ millj. kr. lán til þess.

Það yrði gert til að græða á því

. En þeir leggja mikla áherzlu á það, að lánstraust landsins sé þrotið og að ekki sé á skuldirnar bætandi. Frá þeirra sjónarmiði hlýtur því þetta að þurfa nánari athugunar við. Hér getur varla verið um annað að ræða en erlent lán, svo að þetta atriði er mikilsvert. En þessi afstaða þeirra. sýnir það, sem hægt var að láta sig gruna, að þeim sýndist landið standa sig betur en þeir vilja annars láta uppi. Þeir telja landið geta fengið rífleg lán, enda þótt þeir láti jafnan í veðri vaka, að landið sé peningalaust og að öllu hafi verið siglt í strand. Mér skilst á öðrum frv., er hv. sjálfstæðismenn hafa nú lagt fyrir þingið, að þar sé farið fram á svo stórar fjárhæðir til útgjalda, að þeim hljóti að finnast sem af nógu sé að taka. Ég skal játa, að nú eru erfiðir tímar, þó að ég vilji ekki mála ástandið eins svart og þeir eru vanir að gera. En þó að ekki sé eins illt í efni og þessir menn segja, þá er þetta atriði, sem ég minntist á, samt sem áður mikilsvert. og er því ekki hægt að koma málinu fram með einfaldri samþykkt, heldur þarf það langs undirbúnings og nákvæmar athugunar. Ég ætlast ekki til eilífra bollalegginga um málið. Það er hægt að athuga tiltölulega fljótt, hvar hentugast er að reisa verksmiðju. En ég bendi aðeins á það, að fyrir land, sem er í erfiðleikum, þótt þeir séu ekki eins alvarlegir og hv. sjálfstæðismenn vilja vera láta, er 1½ millj. kr. mikið fé. Þar sem sjálfstæðismenn hafa farið með völd, bæði hjá bæjum og ríki, hefir það oft tekið mörg ár fyrir þeim að taka lán til stórra fyrirfækja, eins og t. d. Sogsvirkjunarinnar, sem þeir voru seinir að ganga inn á, þótt þeir yrðu með í því máli að síðustu. Þar áttu þeir að vera með í að útvega fé, en það gekk illa. Ég sé að hv. þm. (MG) brosir svo blítt til mín, að ég verð að minna hann á árið 1929, er hann tók stóra lánið. Það gekk líka illa.

Það gekk a. m. k. fljótt

. Í augum hv. sjálfstæðismanna ætti það að vera óyfirstíganlegur örðugleiki að fá þetta lán. Þetta, sem ég hefi sagt, er ekki til þess ætlað að tefja málið. En það, sem gert verður, verður að gera án flans eða flausturs.

*Jóhann Jósefsson: Ég þarf ekki miklu að bæta við þau rök, sem hv. fyrri flm. færði fyrir frv., en vil þó benda hv. 10. landsk. á, að þó að við sjálfstæðismenn séum með heimild fyrir ríkið til að reisa síldarverksmiðju á Raufarhöfn, þá þýðir það ekki, að við föllumst á þjóðnýtingarkenningu hans. Sjálfstæðismenn á Alþingi hafa yfirleitt ekki sett sig á móti því, að ríkið hefði forgöngu um að reisa síldarverksmiðjur, því að ljóst var, að framkvæmdir yrðu hraðastar með því, að alþjóð legðist þannig á eitt með ríkið í broddi. Það má minna á síðustu stóraukningu á ríkisverksmiðjunum á Siglufirði. Til hennar var efnt að tilstilli sjálfstæðismanna. Að sjálfstæðismenn geti haft forgöngu um, að ríkið taki að sér rekstur á ákveðnum fyrirtækjum, er alveg óskylt þjóðnýingarkenningum hv. 10. landsk., sem vill láta ríkið reka allt, smátt og stórt, hvort sem það kemur almenningi betur eða verr. Víð fordæmum ekki öll afskipti ríkisins af slíkum rekstri sem þessum. Ég vil benda hv. 10. landsk. á það, að við sjálfstæðismenn höfum ávallt haldið fram, að ríkið ætti að hafa opna leið að því, ef henta þykir, að láta samvinnufélög sjómanna og útgerðarmanna eignast þessa verksmiðju. Mér finnst að reynslan á rekstri síldarverksmiðja ríkisins gefi glögga bendingu í þá átt, að rekstur á þessum verksmiðjum muni e. t. v. fara öllu verr úr hendi hjá ríkinu en einstaklingum. Hinsvegar verður hv. 10. landsk. að virða okkur flm. þessa frv. það til vorkunnar, þótt okkur hafi ekki verið kunnugt um allar þær umsóknir frá einstaklingum, sem liggja fyrir hjá ráðuneytinu, um að byggja síldarverksmiðjur. Mér fyrir mitt leyti er allsendis ókunnugt um þar. Og það er vitanlega sjálfsagt að athuga þetta mál í því ljósi, hvað mikið er sótzt eftir því af einstaklingum að byggja þessar verksmiðjur. Nú er það svo, að einstaklingar hafa einkanlega ráðizt í að byggja verksmiðjur á þeim stöðum, þar sem greiður aðgangur er fyrir stórskipin, togarana. En hvað Raufarhöfn snertir er þessu ekki enn til að dreifa; þar er kannske ekki nógu greiður aðgangur fyrir smærri skip. Mætti því ætla, að einstaklingar mundu tregir til, eins og nú standa sakir, að ráðast í að byggja stóra verksmiðju á Raufarhöfn. Þó ég sé sammála meðflm. mínum um flest það, sem hann hefir sagt viðvíkjandi þessu máli, þá verð ég að gera aths. við það, að ríkið mundi setja sig á móti því, ef einhver einstaklingur vildi byggja verksmiðju á Raufarhöfn, af því að það ætti þar verksmiðju fyrir. Þessi hugmynd er hættuleg fyrir framþróun síldarbræðslumálanna. Mér finnst ekki sjálfsagt, að ríkið leggi stein í götu þeirra einstaklinga, sem hafa getu og vilja til að reisa nýjar síldarverksmiðjur, þó að þessi verksmiðja ríkisins sé komin áður. Það gæti verið hættulegt og hindrað það, að nýjar verksmiðjur rísi upp. Og afleiðingin af því, ef alltaf ætti að einblina á hag ríkisverksmiðjanna, en ekki hag fjöldans. sem er bezt borgið með því, að síldarverksmiðjur séu á sem flestum stöðum, gæti orðið sú, að ríkið fleygði krónunni, en hirti fimmeyringinn. Það er ekki örgrannt um, að þessi skoðun eigi sér nokkrar rætur hjá forráðamönnum síldarverksmiðjanna, og jafnvel hjá ríkisstj., en ég tel hana algerlega óréttmæta. Þegar á það er litið, að Raufarhöfn er ekki ákjósanleg fyrir stærri skip, er eðlilegt, að framhjá henni sé sneitt af þeim aðiljum, sem hafa helst möguleika til þess að koma upp stórum nútíma síldarbræðsluverksmiðjum. Hinsvegar er það rétt hjá hv. 10. landsk., að mál eins og þetta eigi að athuga gaumgæfilega. Það er siður en svo, að ég muni hafa nokkuð á móti því, enda tel ég víst, að allir séu sammála um það. Viðvíkjandi því, sem hæstv. atvmrh. sagði um hinar mörgu umsóknir, sem borizt hafa, vil ég taka það fram, að þær geta vitaskuld haft áhrif á ákvarðanir þingsins um þetta sérstaka mál, sem hér liggur fyrir. Það var sitt af hverju í ræðu hv. 10. landsk., sem mér fannst ekki eiga fulla stoð í veruleikanum, eins og t. d. það, að útgerðarmenn hefðu aldrei á undanfarandi árum látið sér koma til hugar að ryðja nýjar brautir. Ég vil í því sambandi benda á, að sjálf hugmyndin að byggingu síldarverksmiðju kom frá útgerðarmanni, og það var einstaklingur, sem byrjaði slíkan rekstur, en ekki ríkið. Þá má minna á, að eitt útgerðarfélag hér gerði stórfellda og kostnaðarsama tilraun til að koma hraðfrystum fiski á erlendan markað. Þessi tilraun mistókst að vísu, og svo fór einnig um tilraunir ríkisins með þorskinn. En hvorki það, að tilraun sú, sem h. f. Kveldúlfur gerði til þess að koma fiski á suðurlandamarkaðinn mistókst og eins tilraunin af hálfu hins opinbera með Póllandsmarkaðinn, sannar, að það sé skakkt að gera tilraunir í þessa átt. Hitt getur verið álítamál, hvernig rétt sé að starfa að slíkum tilraunum. Og eðlilega getur sú reysla, sem menn fá þannig í þessum efnum. orðið dýrkeypt. Annars ætla ég ekki að fara út í deilur um þetta atriði, en vil aðeins benda hv. 10. landsk. á það, að hann misminnir, ef hann heldur, að útgerðarmenn hér á landi hafi aldrei látið sér til hugar koma eða reynt neitt til þess að koma sjávarafurðunum í annað horf en saltfisk. Það mætti nefna fleiri dæmi, en ég læt þetta nægja. Ég vil fyllilega taka undir það með hv. 10. landsk., að um leið og einstaklingar eða ríkið fjölga vinnustöðvunum í landinu, sem eiga að hirða fiskaflann, ber vitanlega nauðsyn til þess að gæta að því, hvort til séu nægileg skip til að afla fiskjarins. Þetta er mjög rétt athugað, en ég geng líka út frá því vísu, að því sé eins varið með 10. landsk. og mig, að það sé fyrir hvorugum okkar dagurinn í dag, sem gefur okkur skilning á þessu atriði. Það hefir verið augljóst í mörg ár, að skipastóllinn íslenzki þarf að endurnýjast, því það má segja, að við séum orðnir mjög á eftir nágrannaþjóðunum að því er snertir fiskiskip. Með þetta fyrir augum höfum við sjálfstæðismenn nú lagt fram í fimmta sinn frv. um eflingu fiskveiðasjóðs, þannig, að hann verði betur hæfur til að leysa hlutverk sitt, en það er að hjálpa mönnum til að eignast ný fiskiskip. Ég vil taka það fram, þó þetta frv. sé ekki hér til umr., að við flm. höfum breytt stærðarákvörðunum á þeim skipum, sem sjóðurinn ætlar að lána út á, með tilliti til þeirrar reynslu, sem fengin er í því, hvaða skipastærð er hentugust fyrir síldveiðar. Svo að við hv. 10. landsk. erum sammála um nauðsynina á því að efla fiskiskipastólinn, og ég vænti hins bezta frá honum í því efni og vona, að sú stoð, sem ætlazt er til, að fiskveiðasjóður veiti til eflíngar flotanum, verði nú efld og styrkt á þessu þingi. Ég held, að ég hafi komið að flestum þeim atriðum, sem hv. 10. landsk. minntist á í sambandi við þetta frv. og ekki var þegar svarað af hv. fyrra flm. Ég heyrði að vísu á ræðu hv. 10. landsk., að fjármálamaðurinn var kominn nokkuð ofarlega í honum, og er það ekki að undra. Það er vitanlega satt og rétt, að það er ekki hlaupið að því nú frekar en endranær að fá stórlán, jafnvel þó til arðvænlegra fyrirtækja sé. Hinsvegar vil ég ekki kannast víð, að það sé í þessum efnum farið ógætilega af hálfu okkar flm., þó að við viljum gefa ríkisstj. heimild til að koma síldarverksmiðju á fót á Raufarhöfn, þegar athugað er það mikla verðmæti, sem orðið hefir að sitja af flotanum á þessu ári, af því að ekki voru nægar verksmiðjur til. Og yfir höfuð ættu þær till. sjálfstæðismanna, sem miða að því að efla atvinnuskilyrði almennings í landinu, þó að þær hafi kostnað í för með sér, ekki að teljast ámælisverðar. Um hin stærri mál, sem hv. 10. landsk. minntist á, skal ég vera fáorður. Það er frekar annara en mitt, að svara til um það, hverjir hafi orðið fyrstir til að ríða á vaðið með Sogsvirkjunina og önnur slík stórfyrirtæki. Ég hygg þó, að ekki sé of mikið sagt, þó fullyrt sé, að sjálfstæðismenn hér í bæ hafi átt bróðurhlutann af þeim framkvæmdum og störfum, sem legið hafa í því að koma þessu máli áfram. Ég vil benda hv. 10. landsk. á annað atriði, sem er dálítið skylt. Það er hitaveitan, sem fyrirhugað er að leggja í fyrir Reykjavík. Mér virðist, að sagan muni ætla að endurtaka sig að því er snertir hitaveituna, eins og hún var við Sogsvirkjunina. Ég sé ekki betur en af hálfu stjórnarfl. hér í bæ sé unnið að því að draga úr því að koma hitaveitunni af stað og gera þær tilraunir, sem nú er verið að vinna að, sem tortryggilegastar. Í stuttu máli, að drepa þessu máli á dreif. Og komist þetta í framkvæmd þrátt fyrir þessar aðgerðir Alþfl., þá hygg ég, að það verði sjálfstæðismenn sem verða að bera hita og þunga dagsins af þessu verki, eins og það voru sjálfstæðismenn, sem báru hita og þunga dagsins við Sogsvirkjunina. Þetta er að vísu ekki viðkomandi síldarverksmiðjunni á Raufarhöfn, en ég vænti þess, að hæstv. forseti virði það á betri veg, þó að ég með hógværum orðum minni hv. 10. landsk. á þá staðreynd, sem víð blasir, ef farið er að kryfja til mergjar, hverjir gengu í broddi fylkingar um þessi stóru framfaramál.



Ég sé ekki ástæðu til að taka undir með hv. 10. landsk. og láta fögnuð minn í ljós yfir því, að tveir menn bætist í hóp þeirra manna, sem telja þjóðnýtingu atvinnufyrirtækja heppilegasta. En aftur á móti vildi ég taka undir það, að þetta mál væri athugað sem bezt, sérstaklega með tilliti til þeirra möguleika, sem á því eru að koma upp síldarverksmiðjum án þess að ríkið geri það og þurfi að binda fé þannig eða taka lán. Mér er fullkunnugt um það, eins og hér hefir komið fram, að það eru ýmsir einstaklingar og félög einstaklinga, sem nú hyggja til þess að koma upp síldarverksmiðjum. Hv. þm. Hafnf. gat þess, að sér væri kunnugt um þetta, en sagði, að þetta mundu vera smástöðvar og þess vegna væri þetta mál eins nauðsynlegt fyrir því. Ég býst við, að þessar síldarbræðslustöðvar, sem ýmsir einstaklingar hafa nú hug á að koma upp, séu sérstaklega ætlaðar til þess, eins og hann nefndi, bæði að gera síldarsöltun tryggari á þessum stöðum og líka til þess að gera smáútvegsmönnum hægara um vík við að losna við síld sína, og þess vegna muni þessar bræðslustöðvar ekki að öllu leyti hafa sama hlutverk og hér er hugsað til. En ég geri ráð fyrir, að komist ein eða fleiri slíkar smástöðvar á fót, þá hljóta þær að létta mikið á bræðslustöðvum ríkisins, og þar af leiðir, að það verður minni þörf á að ráðast í þessar framkvæmdir á Raufarhöfn. Ég er ekki að mæla á móti þessu frv.. en þar sem ég veit, að það liggja fyrir margar umsóknir frá einstaklingum um að fá að reisa síldarbræðslustöðvar, finnst mér ekki rétt, að ríkið hrapi að því að ráðast í þessar framkvæmdir á Raufarhöfn, heldur sé það athugað gaumgæfilega, hvort ekki beri frekar að styðja viðleitni einstaklinganna. Og ég vildi vænta þess, að sjútvn., sem fær þetta mál til meðferðar, athugi allar hlíðar þess, áður en hún tekur sína ákvörðun. Það er talað um lántökur í þessu skyni, og þetta mál er flutt af tveimur hv. stjórnarandstæðingum, en ég býst samt við, verði þetta frv. samþ. og lán tekið, að bæði í blöðum sjálfstæðismanna og ræðum þeirra á þingmálafundum muni þetta lán verða talið í flokki þeirra lána, sem tekin hafa verið af núv. ríkisstj. Það hafa fyrr verið tekin lán að ráðum þessa flokks og hann hefir samt sem áður talið þau til skuldasöfnunar stj., og svo mun verða með þetta. Ég lít svo á fyrir mitt leyti, þó að ég hafi stundum stutt ríkisrekstur, að það sé æskilegra, ef unnt er að fullnægja sömu þörfum með framtaki einstaklingsins heldur en með aðgerðum ríkisins. Þegar ríkisbræðslustöðvarnar á Siglufirði voru settar á stofn, stóð svo á, að verksmiðjur vantaði og einstaklingar höfðu ekki tök á að koma þeim upp. Þá voru allir sammála um það, að ríkið yrði að koma upp verksmiðjum En nú er öðru máli að gegna. Nú virðist vera til fjármagn í landinu, sem menn vilja fúslega leggja í þessar bræðslustöðvar. Þess vegna álít ég, og vil taka undir það með hv. 10. landsk., að nauðsyn beri til að athuga þetta mál sem bezt. Það kann að vera, að það sé mikil röksemi fyrir þessu máli, sem hv. fyrri flm. fjölyrti mjög um, að staðhættir fyrir nýja síldarverksmiðju séu einmitt sérlega heppilegir á Raufarhöfn. Mig skortir kunnugleika til að dæma um þetta, en mér virðist, að undanfarin sumur hafi síldin verið allóstöðug og stundum veiðzt austur í Þistilfirði og stundum aftur í Húnaflóa. Það er því næst að ætla, að það geti komið sumar, þegar Raufarhöfn er ekki betri staður en hver annar. En eitt er vist, að Siglufjörður og Eyjafjörður liggja um miðbik þess svæðis, þar sem um síld er að ræða, og þess vegna er eðlilegt að hafa aðalsíldarbræðslustöðvarnar þar. Nú veit ég, að það munu koma fram beiðnir um það til þingsins, að greitt verði lítilsháttar fyrir nýrri verksmiðju, sem einstaklingar hafa í hyggju að koma upp einmitt um miðbik síldveiðisvæðisins. Þetta er náttúrlega ekkert aðalatriði í þessu máli, en ég sagði þetta út af því, að ég er ekki sannfærður um, að það sé sjálfsagt að auka síldarbræðsluna á Raufarhöfn. Hitt er aðalatriðið, að sú síld, sem aflast, geti orðið hagnýt vara.