Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Flm. (Bergur Jónsson): Ég skal ekki verða langorður að þessu sinni. Ég vil benda á það, að það má alveg eins líta á þetta mál sem hagsmunamál ríkissjóðs eins og hagsmunamál Bíldudalsbúa. Það er kunnugt, að ríkið á 30 þús. kr. veðkröfu í þessari eign, og eina leiðin til þess að tryggja þá peninga er sú, að ríkið taki í sínar hendur þessa eign og gangi þannig frá henni, að tryggðir séu atvinnumöguleikar þeirra, sem þurfa að nota eignina, og að hún þannig geti skilað hæfilegum arði af þeim peningum, sem ríkið á þar bundna. Ég býst við, að hægt sé að benda á ýmsar eðlilegar leiðir til þess að bjarga þessu þorpi, sem í atvinnulegu tilliti er komið í hið mesta öngþveiti. Það hefir verið á það bent, að koma mætti á sementsgerð hér á landi. Til þess iðnaðar þarf kalk, og það er hægt að fá í Arnarfirði eins gott og annarsstaðar. Gæti það orðið Arnfirðingum nokkur atvinnubót. Sömuleiðis benti hv.þm. V.Húnv. á það, að ríkið hefir veitt styrk til frystihúsa víðsvegar á landinu, og það er ekki síður ástæða til að veita slíkan styrk til frystihúss á Bíldudal en annarsstaðar. Þá vil ég minna á það, að hv. 1. þm. Rang., sem er einn af bankastjórum Útvegsbankans, gat þess, að bankinn mundi fúsari til en ella að leggja fé í nauðsynlegustu endurbætur á eigninni, ef ríkið eignaðist hana. - Þá vil ég ekki sízt þakka hv. 6. landsk., sem yndi fram á það, hve mikið ríkið hefði gert að því að styrkja ýmsa aðra staði á landinu og eflt þeirra atvinnu, en í því efni hefði enn sem komið er verið gengið framhjá Bíldudal. Fyrir þetta og allt það, sem af skilningi og velvild hefir verið sagt um málið, vil ég leyfa mér að þakka.

*Hannes Jónsson: Mér kom það dálítið undarlega fyrir, að hv. 9. landsk. skyldi tala í þeim dúr, að hann þyrfti ekki að kippa sér upp við það, þó hann fengi einhver ónot í sambandi við afgreiðslu þessa máls, því það var einmitt þessi hv.þm., sem hagaði sér svo hér í gær, að hann ræddi ekki málið, heldur jós úr reiðiskálum sínum upphrúguðum skammaryrðum og ókvæðisorðum. Hann hefði frekar átt að biðja afsökunar á þessu framferði sínu og segja, að menn mættu ekki kippa sér upp við það, þó hann félli við og við inn í sitt eðli hér á Alþingi. En ég verð að segja það, að hér virðist það ekki nein goðgá, þó að í meðferð málsins í n. sé það athugað, eins og hæstv. fjmrh. minntist á, hvort ekki sé til önnur leið, sem geti verið jafnhagkvæm til lausnar á þessu máli eins og sú, að ríkissjóður gerist kaupandi. Það er ekkert aðalatriði, að ríkissjóður sé kaupandinn, en það er aðalatriðið, að ríkissjóður geti lyft undir lífvænlegan atvinnurekstur á þessum stað og reist við þorpið og afkomumöguleika þess á þeim grundvelli. Hv. 9. landsk. komst kynduglega að orði um nauðsyn þessa máls. Hann sagði eitthvað á þá leið, að þetta væri svo aðkallandi, að hjá því yrði ekki skellt skolleyrunum. Svona löguð málvenja þekkist ekki í mínu byggðarlagi. En það getur skeð, að hann hafi komizt upp á það lagið að dingla skolleyrunum, að hann þykist þurfa að koma því að í því sambandi, sem það þekkist ekki annarsstaðar. Sennilega hefir hv.þm. meint, að ekki yrði hjá því komizt að leiða málið til lykta á þeim grundvelli, sem gæti leitt af sér lífvænlegan atvinnurekstur á þessum stað. Þar sem hv. 9. landsk. er nú farinn og ég verð að líta svo á, að hann hafi í raun og veru verið að biðja afsökunar á framferði sínu í gær, þá ætla ég ekki heldur að hafa þessi orð fleiri og get látið þann ágreining, sem okkar var á milli í gær, falla niður í dag.

*Flm. (Pétur Halldórsson): Hv. þdm. kannast við þetta frv. frá síðasta þingi, og hefir því í engu verið breytt. Það kom ekki til d. aftur frá allshn. á síðasta þingi og náði því ekki afgreiðslu. Ég þarf ekki að fara mjög mörgum orðum um þetta frv., en aðeins minna á aðaltilgang þess, sem er sá, að gefa dómkirkjusöfnuðinum í Reykjavík kost á að taka í sínar hendur kirkjumálin í bænum. Með þessu frv., ef að l. yrði, er gerð fyrsta nauðsynlegasta ráðstöfunin til þess að dómkirkjusöfnuðurinn í Reykjavík geti notið þeirra starfskrafta, sem hann hefir á að skipa, til þess að vinna að kirkjunnar málum hér í bænum, svo sem þessi söfnuður óskar að gera. Þetta er mjög kostnaðarlítið fyrir ríkissjóð, eins og sjá má af frv., og er farið vægilega í það að íþyngja ríkissjóði í því skyni að fá þessa samninga við ríkisvaldið. Það er gert ráð fyrir, að ríkissjóður greiði 10 þús. kr. á ári í 30 ár með dómkirkjunni, en losni um leið við skylduna til þess að sjá Reykjavík fyrir nýjum kirkjum. Það mun öllum vera ljóst, að bráðlega er aðkallandi að gera á þessum málum breytingar; það verður ekki lengi hægt að una við þann aðbúnað, sem dómkirkjusöfnuðurinn í Reykjavík hefir frá ríkisvaldinu, með þessari einu kirkju, sem hér er. Og það er aðkallandi að gera á þessu þær breyt., sem fyrst og fremst stefna í þá átt að gera safnaðarfólkinu sjálfu mögulegt að taka þessi mál í sínar hendur. Sú býðst það til þess með þessu frv., sem hér er flutt, að taka að sér skylduna um að sjá fyrir kirkjuhúsum, og mér finnst það stóra atriði sé svo mikilsvert fyrir Alþ. og ríkisvald, að það verði að láta fara fram athugun á þessu þingi, hvort þessi lausn málsins sé ekki einmitt sú heppilegasta og bezta fyrir ríkissjóð og einnig fyrir yfirstjórn kirkjumálanna. Það er ekki svo, að hér sé gert ráð fyrir, að Reykvíkingum sé á nokkurn hátt veitt meira með þessu heldur en þeir eiga fullkomna siðferðislega og fjárhagslega kröfu til í þessu efni. Ef hv.þdm. vildu kynna sér fyrirlestur, sem herra biskupinn hélt í vetur fyrir dómkirkjusöfnuðinum, þá kemur í ljós, að eins og er leggur dómkirkjusöfnuðurinn í Reykjavík nokkuð mikið fé á ári hverju, til að launa presta annarsstaðar á landinu, í prestlaunasjóð. Þetta er því ekki krafa, sem segja má, að fari fram úr því, sem söfnuðurinn eigi fullkomlega rétt á í þessu efni. En fyrsta aðalatriðið er þó það, að koma á þeirri skipun þessara mála, að söfnuðurinn sjálfur geti tekið í sínar hendur þau mál, sem eðlilegast er, að hvíli í höndum safnaðarins, nefnilega kirkjubyggingarnar. Ég þykist viss um, að hv.þm. muni vera það ljóst, að til frambúðar er ekki hægt að búa svo að kirkjumálum Reykjavíkur eins og nú er gert af hálfu ríkisvaldsins. Og það er ekki heldur viturlegt, því ég er sannfærður um það, að engin ráðstöfun gæti verið betri fyrir ríkisvaldið til þess að tryggja framtíð þessa þjóðfélags heldur en að búa vel að nauðsynjamálum kirkjunnar. Ég vil ekki segja, að það sé óhugsandi að gera á þessu frv. einhverjar breyt. Það er ekki nauðsynlegt, að málið gangi fram nákvæmlega eins og það er flutt. Aðalatriðið er, að það finnist milli ríkisvaldsins og safnaðarins fyrirkomulag á því, að kraftar þeir, sem í söfnuðinum eru, fái að taka að sér málefni safnaðarins, fyrst og fremst um byggingu nýrra kirkna, og að þessu máli verði þokað áleiðis á þessu þingi. Það getur ekki þolað mikla bið, með öðru móti en því, að kristnihald í þessum bæ bíði mikið tjón af. Og það er ég sannfærður um, að það er bezta ráðstöfunin, sem Alþ. getur gert fyrir þetta þjóðfélag siðferðislega, að stuðla að því, að svo sé búið að kristindómamálunum í Reykjavík, að það geti haft rétt og góð áhrif út um þetta land frá höfuðstað landsins, eins og er um allt það, sem hér fer fram í Reykjavík, að það hefir áhrif víðsvegar úti um landið. Þess vegna held ég, að hv.þdm. ættu að veita þessu frv. fylgi sitt og sýna því vinsemd í meðferð þess hér í d. Þetta mál var hjá allshn. í fyrra, og líklega er það rétti staðurinn að vísa því til. En ég verð að segja það, að mér þykir eiginlega fyrir því að þurfa að vísa slíku máli sem þessu til þeirrar hálfgerðu ruslakistu, sem sú n. er, en þar sem ég hefi ekki aðra till. að gera í þessu efni, þá verð ég víst að sætta mig við allshn.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég get verið stuttorður um frv: þetta nú, því að eins og kunnugt er, lá mál þetta fyrir síðasta þingi, og var þá gerð grein fyrir efni þess og tilgangi. Sjútvn. flutti málið þá, eins og nú, að tilhlutun atvmrh., og hafði það einnig til athugunar og gerði á því ýtarlega athugun. Að málið komst ekki lengra þá en að n. skilaði áliti og brtt., var af yfirlögðu ráði. Hún taldi, að hér væri um svo mikið og nauðsynlegt mál að ræða, að rétt væri að gefa mönnum almennt kost á því að athuga frv. ásamt brtt.n. á milli þinga. Eins og ég þegar hefi tekið fram, þá flytur sjútvn. frv. enn að tilhlutun atvmrh., en nú hafa verið felldar inn í það brtt. þær, sem n. bar fram við það í fyrra. Þar sem nú er aðeins 1. umr. málsins, sé ég ekki ástæðu til að fara að ræða einstakar gr. frv. og læt það því bíða til 2. umr., en þá mun ég skýra brtt. sjútvn. frá síðasta þingi, en þær má sjá á þskj. 797 frá þinginu í fyrra. Mér er kunnugt um, að mjög aðkallandi nauðsyn er á, að frv. þetta verði afgr. sem lög frá þessu þingi, því að það er á ýmsan hátt ekki ljóst, hvernig menn eigi að öðlast atvinnuréttindi í þessum atvinnugreinum, sem frv. ræðir um, eins og nú standa sakir, enda mun t. d. bæði stýrimanna- og vélstjórastéttinni vera mikið áhugamál að fá lög um þessi efni. Við Íslendingar erum alls ekki einir um að setja fullkomna löggjöf hjá okkur um þess, hluti, því að Norðmenn hafa t. d. nýleg, breytt lögum sínum um þessi efni í nýtízku horf. Það, sem hér er að ske, er ekkert annað en það, að kröfur tímans kalla á þekkingu skipstjórnarmanna bæði ofan þilja og neðan. Þar sem nú sjútvn. athugaði mál þetta gaumgæfilega á síðast, þingi, þá sé ég enga ástæðu til að fara að vísa því til hennar nú og legg því til, að það fái að ganga áfram nefndarlaust.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég ætla aðeins að segja örfá orð um þetta mál áður en það fer til n. Ég vil biðja þá, sem standa að þessu máli, afsökunar á því, hvað ég tala seint, en ástæðan til þess er sú, að ég hefi ekki haft tíma til þess að hlusta á umr. Mér skilst, að inn í þessar umr. hafi blandazt till. til þál., sem er hér síðar á dagskránni. um athugun á atvinnumöguleikum á Bíldudal. Það má að vísu segja, að þessar 2 till. séu nokkuð skyldar, en þó ætla ég að halda mér að öllu leyti við þessa till., sem nú er til umr. á þskj. 43, sem sé heimild fyrir ríkisstj. til þess að kaupa Bíldudalseign. Ég vildi þá bein því til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, að hugsa sig vel um áður en hún leggur með því, að þessi till. verði samþ. - Ég lít þannig á þetta mál, að eðlilegast sé eins og þarna stendur á, að það verði hreppurinn eða einhverjir þarna á staðnum, sem eignist þessa eign, en ekki ríkissjóður. Ég get ekki séð, að það sé út af fyrir sig neitt bjargráð, þó að ríkissjóður eignist þessa eign. Og ég er viss um það, að ef svo fer, eins og menn virðast álíta, að atvinnurekstur á þessum stoð gangi mjög saman, þá mun það vitanlega verða svo, að sá, sem nú á eignina, mun lenda í vandræðum með að standa í skilum með vexti af henni, og mun þá Útvegsbankinn áður en langt um líður hljóta að fá áhuga fyrir því, að einhver komist yfir eignina, sem vill gera eitthvað á staðnum, og skilst mér þá, þegar til þess kemur, að hreppurinn sé til þess líklegastur. Ég lít því svo á, að óheppilegt sé að grípa fram í þessa eðlilegu rás viðburðanna með því að ríkissjóður fari að kaupa þessa eign. Út í önnur atriði þessa máls ætla ég ekki að fara. - Um það, hvað hægt sé að gera á þessum stað almennt, ætla ég ekki heldur að ræða. Ef til vill gefst tækifæri til þess í sambandi við þá till., sem er hér síðar á dagskránni, um atvinnumöguleika á Bíldudal.

*Flm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Þetta frv. er nokkuð skýrt í grg. þess. Með því er farið fram á að leiðréttu agnúa á 24. gr. kosningalaganna sem í ljós kom við síðustu kosningar til Alþingis og leiddi til þess, að ekki var hægt að koma fram leiðréttingu á kjörskrá í einum hreppi, þó öllum væri ljóst, að á kjörskránni stóðu nöfn manna, sem ekki höfðu kosningarrétt. Það er áreiðanlegt, að við setningu kosningalaganna hefir Alþingi sézt yfir þennan galla á 24. gr., að eftir henni er mönnum ekki unnt að kæra til dómstólunna yfir kjörskrá, nema þeir hafi áður kært til hreppsnefndar. En í því tilfelli, sem ég minntist á, gat kærandi ekki kært til hreppsnefndar, vegna þess að nöfnum þeirra manna, sem kært var yfir, var af hreppsnefndinni bætt inn á kjörskrána eftir að kærufrestur var útrunninn. Málið hefir verið dæmt bæði í undirrétti og hæstarétti, og hafa dómar fallið þannig, að kjörskránni væri ekki hægt að breyta, af þeim ástæðum, sem ég hefi tekið fram, og er þó öllum vitanlegt, að nöfn þeirra manna stóðu á kjörskránni, sem ekki höfðu kosningarrétt. Ég sé ekki ástæðu til að tala nánar fyrir þessu frv., en vænti þess, að hv.þdm. verði mér sammála um það, að frv. feli í sér sjálfsagða leiðréttingu. Óska ég, að málinu verði vísað til hv.allshn. að þessari umr. lokinni.

*Flm. (Bergur Jónsson): Eftir umr. þær, sem fóru fram í fyrradag um frv. á þskj. 23, um eignarnámsheimild á jörðinni Reykhólum, þá tel ég ekki þörf á því að vera langorður. Ég vil aðeins taka það fram, sem menn reyndar vita, að allmikill munur er á þessu frv. og frv. á þskj. 23, þar sem skilyrðislaust er krafizt eignarnáms á jörðinni, sem nú er í höndum dánarbús. En hér er það gert að skilyrði, að ríkissjóður fari að lögum í því að eignast jörðina, og að rannsókn sé látin fara fram áður, sem sýni, að jörðin sé hagkvæm fyrir almenningseign, eða að landgæði séu þar slík, að jörðin sé vel fallin til þess að vera almenningseign, og í öðru lagi á fyrst að reyna samninga við erfingjana, áður en horfið sé að því að taka jörðina eignarnámi. Ég vona að hv. dm. sjái, að hér er talsverður munur á og fyrra frv. Samkv. þessu frv. er það ekki fyrr en búið er að rannsaka það, hvort skynsamlegt er fyrir ríkið að eignast þessa jörð, sem ætlazt er til, að það megi taka hana eignarnámi. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv.allshn.

*Sigurður Einarsson: Ég skal aðeins með nokkrum orðum svara hv. 6. þm. Reykv., en það er nokkuð einhliða aðstaða til málsins, sem bæði hann og aðrir, sem talað hafa gegn því, hafa valið sér hér í hv. d. Þeir eru alltaf að heimta nánari rök fyrir því, að nauðsyn beri til að hefjast handa. En þegar svo þeir, sem tala fyrir málinu, hafa neyðzt til að fara nokkuð ger út í einstök atriði þess en átt hefði að þurfa, þá rísa þeir upp með hinni mestu vandlætingu og áfellast stuðningsmenn málsins fyrir ruddalega og óþinglega framkomu. Í þessari framkomu þeirra endurtekur sig gamla sagan, að þessir menn finna hjá sér köllun til að þvælast fyrir þörfum málum, annaðhvort fyrir skilningsleysi eða þá af því, að þeir vilja beinlínis eyðileggja málin. Alveg af sama toga er spunnin framkoma hv.þm. V.-Húnv. hér í hv. d. Ég mun aldrei kippa mér upp við það, þó hann eða samstarfsmenn hans í Bændafl. eða Íhaldsfl. geri árásir á mig hér í deildinni fyrir fylgi mitt við þörf mál. Ég hefi orðið fyrir því sæmilega hlutskipti að vera bitbein Íhaldsfl. og hans fylgifiska í mörg ár, og er ekki farinn að kippa mér neitt sérstaklega upp við það. - Annars vil ég segja það, að ég ætla, að þessar umr. hafi leitt það fullkomlega í ljós, að hér er um svo brýna þörf að ræða fyrir íbúa þessa héraðs, að við því verður ekki skellt skolleyrum, a. m. k. ekki ef sami réttur á að gilda fyrir íbúa þessa héraðs eins og annara héraða. Eins og einn hv.þm. benti hér á í gær með tilvitnunum til landsreikninganna, þá hefir í tugum tilfella verið veitt samskonar hjálp eins og sú, sem hér er farið fram á, til ýmsra bæjarfélaga og einstakra fyrirtækja. Það er ekki ástæða fyrir mig að hafa þessa aths. lengri. Mér gefst tækifæri til þess að gera grein fyrir ýmsu þessu viðkomandi, þegar þáltill. mín um athugun á atvinnumöguleikum á Bíldudal kemur til umr. hér í deildinni.