Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Þetta frv. er frá fjárhagsnefnd Nd., og hefir hún borið það fram í þeim lofsverða tilgangi að auka tekjur landssjóðsins, og það sýnist ekki vera vanþörf á því, því að nú, eftir 2. umræðu fjárlaganna hjer í háttv. deild, nemur tekjuhallinn 823 þús. kr. Jeg vænti því, að þessu frv. verði vel tekið. En frv. þetta er breytt að nokkru frá því, er fjárhagsnefnd háttv.Nd. vildi vera láta; sú breyting var á frv. gerð í háttv.Nd., að blöð og tímarit skyldu vera undanþegin burðargjaldshækkuninni, en nefndin sá ekki ástæðu til þess, og hefir lagt til, að hækkunin á þeim nemi að eins ¼ hluta, eða 25%. Jeg býst ekki við, að neinum háttv.þm. þyki þessi hækkun ofmikil, enda þótt bæði þeir og jeg viðurkenni það, að blöð og tímarit sjeu nauðsynleg, enda er hækkunin ekki svo mikil á hverju þeirra fyrir sig. Svo verður líka að gæta þess, að burðargjald póstbögla er hækkað um 100%, og að margir munir eru þar fluttir, sem eigi eru síður þarfir en blöðin, bæði bækur o. fl. Þessi hækkun á burðargjaldinu kæmi vitanlega niður á kaupendum blaðanna, en hún er svo lítil, að hún yrði engum tilfinnanleg. Útgefendur blaðanna hafa hækkað þau í verði vegna dýrtíðarinnar, og það án þess að spyrja kaupendur að, og eins mundu þeir hjer gera. Jeg vil svo mæla með því, að háttv. deild samþykki frumvarpið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Mjer liggur í ljettu rúmi, hvort frv. þetta nær fram að ganga eða ekki, en, eins og sakir standa, mun jeg greiða því atkvæði, en jeg vil, fyrir mitt leyti, mæla á móti því, að brtt.háttv. nefndar verði samþ. Það má öllum vera ljóst, að blöðin eiga nú erfitt uppdráttar, og því er ekki rjett að íþyngja þeim með þyngri gjöldum, og ekki rjett að samþ.brtt. nefndarinnar, heldur frv. óbreytt, eins og það kom frá háttv.Nd. Við vitum það, að blöðin borga sig illa og að flest þeirra eru fremur rekin með tekjuhalla en gróða, og auk þess hefir alt, er að útgáfu þeirra lýtur, hækkað í verði. Pappír er í margföldu verði við það, sem áður var, og prentunarkostnaður miklu meiri, svo að þótt blöðin hafi hækkað verð sitt, þá eiga þau altaf erfiðara og erfiðara.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Mjer kom það ekki á óvart, þótt einhversstaðar kæmi hljóð úr horni á móti þessari brtt. nefndarinnar. Jeg þóttist vita, að nógu margir myndu verða til þess að mæla móti því, þegar farið er fram á tekjuauka, og það ekki síst af flokki þeirra manna, sem fúsastir eru að greiða atkv. með ýmsum útgjaldahækkunum. Annars virðist svo, sem gjaldahækkanir og skuldir sjeu óskabörn háttv. deildar, en auknar tekjur megi hún ekki heyra nefndar. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) sagði, að ekki væri vert að íþyngja blöðum með þessu, þar sem þau væru ávalt gefin út með tekjuhalla og útgefendum til skaða. Jeg verð að játa það, að jeg hefi ekki fyr fengið vitneskju um það, að blaðaútgefendur væru slíkir guðsmenn, að þeir hjeldu úti blöðum sínum með stórum tekjuhalla árlega. En ef svo er, vil jeg ekki verða til þess að bæta þessu á bak þeirra. En jeg þóttist nú samt hafa fært rök fyrir þeim orðum mínum áðan, að hækkun þessi leggist á kaupendur, en ekki útgefendur; að minsta kosti hefir svo farið enn þá sem komið er, að kaupendur hafa fljótt orðið þess varir, ef kostnaður hefir aukist við útgáfu blaðanna.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil leyfa mjer að fullyrða það, sem jeg hefi áður sagt, að mörg blöð sje1512 u gefin út með tekjuhalla. Eins og kunnugt er leggja margir fje fram til þess að berjast fyrir skoðunum sínum og áhugamálum, og gera það einmitt með blaðaútgáfu, en alls ekki er víst, að útgáfa sú beri sig. Að minsta kosti mun engum slíkum manni til hugar koma að halda úti blaði til tekjuauka fyrir sig. Jeg skal að vísu ekki neita því, að sum af elstu blöðunum beri sig, en flestum mun þó haldið úti að meira eða minna leyti á kostnað útgefenda. Og þar sem þetta er eitt af menningarmeðulum þjóðarinnar, tel jeg það varhugavert að íþyngja því með þessu.

Magnús Torfason Jeg hefi strax beðið mjer hljóðs sökum þess, að jeg mun í lok ræðu minnar gera það að tillögu minni, að þessari umræðu um málið verði frestað, eða málið verði tekið út af dagskrá. Háttv. fjárhagsnefnd Nd. hefir flutt frv. þetta, og hefir sjálfsagt vakað fyrir hv. nefndarmönnum, að landið gæti náð í eitthvað af ófriðargróðanum. Eins og háttv. deild er kunnugt hafa ýms frv. komið fram, er miða til þess að auka tekjur landssjóðs. Og er enginn vafi á því, að þessi leið, að reyna að ná í eitthvað af ófriðargróðanum með hækkuðum tekjuskatti, er ein hin langrjettasta og sennilegasta. En eftir því, sem frv. liggur fyrir nú, fæ jeg ekki betur sjeð en að það sje svo stórgallað, að þingið geti ekki látið það frá sjer fara án mikilla lagfæringa. Fjárhagsnefnd Nd. ætlaðist í upphafi til, að skattur þessi yrði landsskattur. Hún ætlaðist til, að með frv. þessu yrði lagt jafnt á sjávarútveginn sem á landbúnaðinn. En í háttv.Nd. hefir frv. tekið þeim breytingum, að svo er ekki lengur. Þar hefir sem sje verið samþykt sú breyting á 3. gr. frv., að eigi skuli greiða skatt af minni tekjum en 2000 kr., er kemur til landbúnaðar og sjávarútvegs. Með þessu ákvæði er önnur atvinnugreinin undanþegin þessum skatti, landbúnaðurinn. Þetta er ekki sagt út í bláinn. Hagstofan hefir leitað upplýsinga um tekjur bænda fyrir 2 árum. Þær voru yfirleitt sárlitlar, og hrein undantekning, að þær næðu þessu lágmarki eða væru yfir því. Jeg hefði vel getað skilið, að lágmarkið yrði hækkað upp í 2000 kr., hefði það þá verið hækkað fyrir alla í einu. En svo er alls ekki. Landbúnaðurinn og sjávarútvegurinn njóta að eins þessara hlunninda. En allir aðrir, meðal annara verkamenn, verða að greiða tekjuskatt af tekjum, sem nema meiru en 1000 kr. Jeg fæ nú ekki betur sjeð en að hjer sje skapað misrjetti. Peningar hafa nú lækkað svo í verði, að 2000 kr. eru nú engu betri en 1000 kr. fyrir örfáum árum. Hefði því vitanlega verið rjettast að hækka lágmarkið upp í 2000 kr. fyrir alla. Menn hafa litið svo á, að þetta nýja frv., verði það að lögum, hafi engin áhrif á þann tekjuskatt, sem menn hafa orðið að greiða áður. En því er ekki að fagna. Í 5. gr. frv. er ákveðið, að skattanefnd skuli - gefi gjaldþegn enga skýrslu um tekjur sínar - »áætla tekjur hans svo freklega, sem hún telur fært, svo að eigi sje hætt við, að þær verði settar lægri en þær eru í raun og veru«. Þetta ákvæði er öðruvísi í tekjuskattslögunum frá 14. desember 1877. Samkvæmt þeim á skattanefnd að kveða á um tekjur gjaldþegns, »eftir því sem hún veit rjettast og sannast«. Því ákvæði hefir altaf verið fylgt, og skattanefndirnar hafa ætíð gert sjer far um að ákveða tekjur manna ekki ofhátt. En hjer er þeim beinlínis gert að skyldu að áætla tekjurnar fremur ofhátt en oflágt. Alveg sama ákvæði er í verðhækkunartollslögunum, að áætla tekjurnar ekki oflágt. Eins og jeg drap á áður er með frv. þessu lagður skattur á verkamenn. En það vita allir, að þeir menn lifa fremur hundalífi en manna, sem að eins hafa 1000 kr. að moða úr fyrir sig og fjölskyldu sína. Væri því nær sanni að að setja lágmarkið 2000 kr. En þetta eru ekki verstu gallarnir á frv; þeir eru aðrir verri. Þetta frv. fer fram á að kutla kið fyrir kálf, taka skatt af þeim, sem ekkert hafa. Lögin eiga að ganga í gildi nú þegar. En lögin frá 1877 gengu ekki í gildi fyr en 1879. Hjer er sem sje verið að taka skatt af gróða tveggja undanfarandi ára. Skattur sá, sem innheimtur er 1918, verður tekinn af gróðanum á árinu 1916. Menn verða í þessu sambandi að gæta þess, að hjer er farið fram á að leggja skatt á þann atvinnuveginn, sem langáhættumestur er og stopulastur. Maður, sem græðir 100,000 kr. 1916 en tapar sömu upphæð 1917, verður að greiða 15,000 kr. í tekjuskatt 1918. Jeg fæ ekki sjeð, að þetta sje rjettmætt. - Öðru máli er að gegna, að menn greiði skatt af gróða sínum um leið og þeir fá hann í hendurnar. En ógerningur er að láta menn greiða skatt af þeim gróða, sem þeir hafa tapað aftur fyrir löngu. Þetta stendur aftur í sambandi við það, að þessi 40 ára gömlu tekjuskattslög hafa ætíð verið óhandhæg, sjerstaklega að því leyti, að tekjur þær, sem skattur er greiddur af, eru svo gamlar. Í lögunum frá 1877 er gert ráð fyrir, að menn telji fram tekjur sínar á haustum, og eru þá manntalsþing um garð gengin. Þessa er ekki þörf. Tekjurnar má telja fram á undan manntalsþingi árið eftir að menn hafa haft þær tekjur, er þeir greiða skattinn af. Menn geta talið fram í janúar eða febrúar, og er þá engin vorkunn að ná inn skattaskránum svo fljótt, að hægt sje að innheimta skattinn á næsta manntalsþingi, og það því síður, sem bæði ellistyrktarskrár og kjörskrár eru lagðar fram í febrúar. Við þetta mundu menn ávinna, að skatturinn yrði greiddur af tæplega ársgömlum tekjum, í stað tveggja ára gömlum. Get jeg ekki sjeð neitt þessari breytingu til fyrirstöðu, en aftur fæ jeg ekki skilið, að rjett sje, að lögin verki lengra aftur fyrir sig en líðandi ár. Þá mætti eins leggja skatt á þær tekjur, sem menn hefðu haft fyrir aldamót, - því að hvar eru takmörkin ? Jeg get vel skilið, að menn hafi ekki tekið eftir þessum meingöllum í önnunum. Þar að auki er enginn skattanefndarmaður í fjárhagsnefnd Nd., og formaður fjárhagsnefndar Ed. hefir nú um hríð verið lasinn, og hefir ef til vill ekki getað sint nefndarstörfum eins vel og hann hefði óskað. Jeg skal taka það fram enn á ný, að jeg er því ekki mótfallinn, að landssjóði hlotnist eitthvað af ófriðargróðanum, á þann hátt, sem frv. þetta fer fram á. En á því er enginn vafi, að verði frv. gert að lögum, í þeirri mynd, sem það nú er í, mun það reynast einna ranglátast af þeim lögum, sem frá þessu þingi hafa farið. Jeg skal svo ekki orðlengja um frv. þetta að sinni, en vil skjóta því til hv. nefndar, hvort hún geti ekki fallist á, að þessari umræðu sje frestað, og nefndin taki þá frv. til meðferðar á ný. Væri þá æskilegast, að nefndin bæri sig saman við fjárhagsnefnd Nd., og nefndirnar gætu orðið á eitt sáttar um breytingar á frv., þar sem nú er svo á liðið þingtímann og hætt við, að málið dagi uppi.

Frsm. (Hannes Hafstein); Jeg get fallist á, að málinu sje frestað, og tel þá rjettast að taka það út af dagskrá.

Fjármálaráðherra (S. E): Háttv. deild virðist yfirleitt taka illa á móti öllum þeim frv., er miða til þess að afla landssjóði tekna. En jeg hygg, að háttv. deild megi gæta allrar varúðar í því efni. Jeg er ekki í neinum vafa um, að þessi tekjustofn, sem hjer er um að ræða, er einhver sá allra rjettlátasti, sem völ er á. Með því er lagður skattur á þá, er mestan gróða hafa haft á ófriðarárunum. Hygg jeg, að þessi skattur gæti gefið töluvert í aðra hönd. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) fann það frv. til foráttu, að 1918 yrði greiddur skattur af gróðanum 1916. Svo hefir ætíð verið samkvæmt tekjuskattslögunum frá 1877, að skatturinn er greiddur 2 árum síðar en menn hafa hlotið þær tekjur, sem skattskyldar eru, og sje jeg ekki ástæðu til, að því verði breytt. Jeg get ekki fallist á, að lög þessi nái ekki til tekna á árinu 1916. Þetta ár, 1916, er eitthvert langtekjumesta árið. Mönnum ber saman um það, að stórgróðamenn sjeu færastir um að greiða skatta til landssjóðs, og virðist því ekki ósanngjarnt, að þeir, er grætt hafa 1916, greiði landssjóði skatt af þeim tekjum. Og þess ber að gæta, að hingað til hefir skatturinn verið mjög lítill á þeim, sem færastir eru um að greiða hann. Háttv. þm. Ísaf. (M. T) óskaði, að málið væri tekið út af dagskrá. Jeg leyfi mjer að benda á, að nú er mjög svo liðið á þingtímann og búist er við, að þinginu verði lokið á laugardaginn kemur. Ef gera á miklar breytingar á frv. og fresta umræðunni nú, þá býst jeg við, að það verði til þess, að frv. nái ekki að verða afgreitt á þessu þingi. Jeg vil því eindregið leggja á móti því, að umr. verði frestað, enda geta menn komið fram með brtt. sínar við 3. umr.  (M. T.: Þá hafa menn þegar samþ. hinar einstöku greinar frv.)  Brtt. má þá taka aftur nú og koma svo með þær við 3. umr. Enda hygg jeg, að frv. sje svo vel vaxið, að vel megi samþykkja það í þeirri mynd, sem það nú er í. Jeg hefi bent á hjer í háttv. deild, að hagur landssjóðs er alls ekki góður. Lánstraust landsins hefir mjög verið notað. Tekjuhallinn í fjárlagafrv. 1918 - 1919 er alt að 1 miljón króna. Auk þess eru útgjöld í fjáraukalögunum, er nema um 300,000 kr. Á hinn bóginn er enginn vissa fyrir því, hvort tekjufrv. þau, er nú liggja fyrir þinginu, nái fram að ganga. Álít jeg því óhyggilegt að koma þessu eina frv. fyrir kattarnef, þar sem um langábyggilegasta tekjustofninn er að ræða.

Kristinn Daníelsson Verði frv. tekið út af dagskrá og athugað af nefndinni á ný, vildi jeg áður koma fram með aths. við 4. gr. frv. Nefndin hefir í nál. látið þá skoðun sína í ljós, að ákvæði 12. gr. tekjuskattslaganna frá 1877, um skyldu embættismanna og annara opinberra starfsmanna til þess að láta skattanefndum í tje upplýsingar um eignir manna, nái einnig til stjórnenda banka og sparisjóða. Leggur nefndin til, að orðalagi 4. gr. frv. sje þannig breytt, að bert sje, að um skýringu á eldri lögunum sje að ræða, en ekki nýmæli. Jeg tel þennan skilning mjög vafasaman. 12. gr. nefndra laga getur að eins um embættislaun, skuldabrjef, hlutabrjef og annað því um líkt. En á innieign manna í bönkum og sparisjóðum er ekki minst. Enda hefir það áreiðanlega ekki verið skilið svo, að skylt væri að skýra frá innieignum í bönkum og sparisjóðum. Jeg hygg og, að varhugavert gæti verið að skylda banka og sparisjóði til að gefa slíkar skýrslur um innstæðufje, og það gengi ekki heldur jafnt yfir alla. Margar innieignir í bönkum eru ekki bundnar við nafn, heldur númer, og jafnvel bankastjórninni getur verið ókunnugt um eiganda þess fjár. Þetta er ekki svo ótítt. Enn fremur mættu menn vera við því búnir, að menn tækju fje sitt úr bönkum og sparisjóðum og kæmu því jafnvel á vöxtu erlendis. Hygg jeg því rjettast, að 4. gr. frv. verði ekki samþ. Hún er óþörf, ef svo er, sem nefndin heldur fram, að ákvæði þetta sje í raun og veru ekki nýmæli. En af því að jeg hygg, að ákvæði þetta gæti orðið til tjóns fyrir banka og sparisjóði, vildi jeg ekki láta hjá líða að gera þessa aths.

Magnús Torfason Tillaga mín um að taka málið út af dagskrá nú er sprottin af því, að jeg óska, að málið nái fram að ganga. En jeg get ekki samþ. frv. í þeirri mynd, sem það liggur fyrir í, og jeg er sannfærður um, að háttv. deild muni ekki láta það frá sjer fara þannig. Í frv. er gert feykilegt misrjetti milli verkamanna og framleiðenda, og hygg jeg, að það muni mælast illa fyrir. Í öðru lagi á þessi nýi skattur að verka eitt ár aftur í tímann. Til þessa veit jeg ekki nein dæmi áður. Landssjóður verður að láta sjer nægja tekjuskattsgreiðslu á hverju ári, en það mætti segja, að stjórn og þing hefði verið hjer ofseint á sjer. Ef frv. þetta hefði verið borið fram hjer á þingi í vetur, þá hefði jeg getað trúað því, að það hefði fengið blásandi byr; þá voru atvinnuvegir landsins í blóma. En nú stendur öðruvísi á; nú er sjávarútvegurinn í kalda kolum, og þá er það óðs manns æði að leggja stórar byrðar á hann, ekki hvað síst þar sem jeg veit ekki til, að þingið hafi fundið nein bjargráð til að efla hann. Hið eina, sem hjer hefir verið gert fyrir sjómenn, er að þeir geta fengið rentulaust lán, en jeg hygg, að þegar þessum skatti er dembt á þá, þá greiði sjávarútvegurinn allháa vexti af því, og það verði þeim fulldýrt. Jeg hugsaði mjer, að hjer ætti að vera skattur á alla landsmenn, virkilegur landsskattur, en svo er ekki, heldur beinist frv. beinlínis að »þorpurum« landsins og leggur skattinn á þá, og getur ekkert rjettlætt það. Þeir hafa tapað miklu fje í ár. Þessir peningar yrðu blóðpeningar, og þeir mundu krefjast blóðhefndar á sínum tíma. Jeg segi þetta að eins sem varnaðarorð.

Fjármálaráðherra (S. E.) Ef það er rjett, sem háttv.þm. Ísaf (M. T.) sagði, að hjer væri um blóðpeninga að ræða, þá skil jeg satt að segja ekki, hvernig á að leggja skatt á landsbúa. Hjer er um það eitt að ræða að leggja skatt á þá menn, sem mest hafa grætt á stríðinu, og það sje jeg ekki betur en sje rjettmætt í alla staði; það verða ekki fátæklingar í kaupstöðunum, sem þurfa að greiða þennan skatt. Jeg hefi altaf verið á móti því, og er enn, að leggja almennan útflutningsskatt á sjávar- eða landbúnaðarafurðir, því að sá skattur lendir bæði á þeim, er mikið framleiðir, og hinum, er framleiðir svo lítið, að hann er ekki fær til skattgreiðslu. Slíkur skattur getur dregið úr framkvæmdum og er hættulegur. En það er alt annað að leggja skatt á þá, er safnað hafa eða grætt stórfje á þessum atvinnuvegum, og ef það er að taka blóðpeninga, þá munu þeir víðast vera. Jeg vil benda á það, að það er ekki gott samræmi í orðum háttv.þm. Ísaf. (M. T). Hann vill leggja skatt á þá, sem mest hafa grætt, en hann vill þó fella niður tekjuskatt fyrir árið 1916, það ár, sem öllum er vitanlegt, að landsmenn hafa grætt mest. En jeg hygg, að hið háa Alþingi gæti ekki hent meiri misskilningur heldur en ef það feldi niður tekjuskatt fyrir þetta ár. Jeg á fjarska erfitt með að skilja það, þegar þessi hv.þm. (M. T.) var að tala um blóðpeninga í þessu sambandi, því að ekkert getur þó verið rjettara en að leggja skatt á þá, sem gjaldþol hafa, enda er það alment viðurkent. Og hverjir hafa betra gjaldþol en þeir, sem hafa mestar tekjur? Jeg verð að segja um mig, að jeg hefi nú síðasta ár haft tekjumikið embætti með höndum, og jeg kenni ekki í brjósti um sjálfan mig, þó að jeg verði að greiða þennan skatt; jeg er miklu færari til þess og það er ekki tilfinnanlegt fyrir mig.  (M. T : En ef hæstv. ráðherra hefði tapað fje?)  . Slíkt getur altaf komið fyrir - og verður ekki fyrir öll sker synt. En einkum er þessi skattur rjettlátur nú, þar sem segja má, að margir hafi haft óeðlilegan gróða. Jeg skal ekki segja um það, nema rjett kunni að vera að breyta einhverju í frv., t. d. að það sje rjett, að þeir, sem hafa tekjur af landbúnaði eða sjávarútvegi, greiði ekki skatt, ef tekjur þeirra nema ekki 2000 kr., en því má breyta til 3. umr. Forseti bar undir deildina, hvort hún óskaði, að umræðunni væri frestað, og var það samþ. með 6:5 atkv., og umr. því næst frestað.

Halldór Steinsson Jeg vil leyfa mjer að leggja það til, að máli þessu verði vísað til allsherjarnefndar, að umr. lokinni.

Kristinn Daníelsson Mál þetta mun engan sjerstakan. flm. eiga hjer í þessari háttv. deild, og stend jeg því upp í því skyni að innleiða það með fám orðum. Eins og kunnugt er hafa tveir andstæðir flokkar staðið að þessu máli. Hafa þeir brugðið hvor öðrum um ákafa og ofstæki. Jeg ætla nú samt ekki að gera mig sekan í slíku með þessum fáu orðum. Hvortveggja flokkurinn hefir þó verið sammála um takmarkið, það að útrýma böli ofdrykkjunnar í landinu. Það eru að eins leiðirnar að þessu takmarki, sem flokkarnir hafa skiftst um. Annar flokkurinn hefir valið þessa ákveðnu, og sem ætti að vera áhrifamiklu, leið, bannlögin, og síðan þau komu fram hefir deilan staðið um þau. Saga laganna er svo kunn, að ekki þarf að fara út í hana hjer. Lögin voru gerð að fengnu þjóðaratkvæði, og síðan hefir ekkert það komið fram, er bent geti til þess, að þjóðinni hafi snúist hugur. Aftur á móti hafa borist kröfur frá þingmálafundum úti um land, ýmist um umbætur á lögunum eða betra eftirlit. Af þeim sökum eru þau nú hjer komin aftur. En eins og kunnugt er hafa þau mætt andspyrnu og átt allþungan róður gegnum þingið. Andstæðingarnir hafa að vísu ekki gert beinar tilraunir til þess að afnema þau með öllu, en þeir hafa viljað reyna að breyta þeim í annað form, þannig, að lítill sem enginn veigur yrði í ákvæðum þeirra. Líka hafa þeir staðið á móti breytingum þeim, er fram hafa komið í þá átt að efla lögin og styrkja. En undarlegra er það, að sumir, sem voru vinir laganna í fyrstu, standa nú á móti öllum breytingum. Ástæðan hjá mótstöðumönnunum er sennilega sú, að þeir hyggja, að lögunum muni verða lengra lífs auðið, ef breytingarnar næðu fram að ganga. En ástæða þeirra meðhaldsmanna, sem enga breytingu vilja, hlýtur að vera sú, að þeir telji lögin fullgóð eins og þau eru, ef þeim væri framfylgt. Mótstöðumönnunum hefir hætt við að halda því fram, að við, fylgjendur málsins, ruglum saman leiðinni, sem farin er, og takmarkinu. Því hefir verið haldið fram, að við höfum gert lögin að takmarkinu, en auðvitað eru þau að eins leiðin, sem fara skal. En þó að svo sje, getur hitt þó til sanns vegar færst, að þau verði um leið sjálf takmark. Takmarkið, sem stefnt er að með því að smíða skip, er, að það verði sjófært og hæft til þess, sem á að nota það til. En fyrir smiðinn verður skipið takmark, að gera það sem best úr garði. Líkt er ástatt hjer. Takmarkið, sem lagasmíðin stefnir að, er það að útrýma áfengisbölinu, en þá verður það um leið takmark fyrir þá, sem að lögunum vinna, að gera þau sem best úr garði, til að ná þessum tilgangi. En þar sem lög þessi eru frumsmíði, þá er ekki að furða, þótt brestir sjeu á, sem laga þarf. Kröfur um það hafa borist víðs vegar að, og þess vegna er frv. þetta fram komið. Málið hefir fengið allrækilega meðferð í háttv.Nd. Var fyrst borið fram frv. um að breyta lögunum, en það frv. náði ekki fram að ganga. Varð niðurstaðan sú að steypa saman lögunum sjálfum og breytingunum. Það á ekki við nú að fara út í einstök atriði. Að eins vil jeg benda á, að aðalbreytingarnar, frá því sem verið hefir, eru þær að hækka sektir nokkuð og auka eftirlitið. Geri jeg ráð fyrir, að háttv. þingdm. hafi kynt sjer breytingarnar, því að þær eru allar prentaðar með breyttu letri í frv. Með breytingum þessum er skemra farið en gert var í upphaflega frv., og munu andstæðingarnir því sætta sig betur við þetta frv. Vera má, að meðhaldsmönnum þyki fullskamt farið, en þetta er þó spor í áttina. Það kjósa víst allir, sem frv. eru hlyntir, að það fái að ganga fram óbreytt, og vegna þess, að tími er naumur, vildi jeg leggja til, að það verði látið ganga fram nefndarlaust. Eins og hæstv. forseti tók fram ætti málið að fara til allsherjarnefndar, ef því væri vísað til nefndar, en við, sem í henni sitjum, höfum skilið hver annan svo, að við munum ekki geta fylgst að um frv. þetta. Annar meðnefndarmaður minn hefir gefið samþykki sitt til þess, að það gangi fram nefndarlaust, og legg jeg því til, að svo verði. Þá vil jeg benda á, að í 14. gr. frv. er prentvilla, sem haldist hefir gegnum allar prentanir þess. Þar stendur orðið »aflað«, í staðinn fyrir ætlað. Vona jeg, að þetta verði athugað og lagfært sem prentvilla.

Halldór Steinsson Jeg hefi gert það að till. minni, að máli þessu verði vísað til allsherjarnefndar. Jeg sje enga ástæðu til að falla frá þeirri till., þar sem þetta er yfirgripsmikið mál og mikilsvert, en mörg smámál hafa ekki fengið að ganga fram nefndarlaust.

Magnús Torfason Meiri hluti allsherjarnefndar hefir þegar haft þetta mál með höndum og athugað það þegar frá byrjun.  (H. St.: Hvar er nál.?)  Við sáum enga ástæðu til þess að koma fram með neitt sjerstakt prentað nál., en látum að eins nægja að leggja það til, að málið nái fram að ganga og frv. verði samþ., enda háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) skýrt afstöðu okkar.

Framsm. (Magnús Torfason) Þessu frv. hefir verið breytt í háttv.Nd. Flestar breytingarnar stafa af því, að háttv.Nd. kunni betur við, að sumar greinar væru eins orðaðar og í lögunum um bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar. Að eins eina efnisbreytingu hefir háttv.Nd. gert á frv. í 20. gr. frv. var svo mælt fyrir, að bæjarstjórn mætti ekkert bæjargjald hækka eða lækka um minna en 10%. Háttv. Nd. þótti þetta nokkuð hart aðgöngu, þar sem um þúsundir króna gæti verið að ræða, og hefir þess vegna felt þessa málsgrein niður. Hefir nefndin eftir atvikum getað fallist á þessa brtt. Enn fremur hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. á þgskj. 858, við 32. gr. frv., að á eftir orðunum »lög nr. 26, 16. nóv. 1907« komi: að því er byggingarmálefni snertir. Stafar þessi breyting af því, að frv., eins og það var samþ. hjer í þessari háttv. deild, var miðað við, að frv. til hafnarlaga, er samþ. var með öllum 14 atkv. hjer í deildinni, næði að verða að lögum. En nú hefir háttv.Nd. ráðið því frv. bana. Er því breyting þessi nauðsynleg, þar sem lög nr. 26, 16. nóv. 1907, eru afnumin í frv., með það fyrir augum, að sjerstök ný hafnarlög yrðu sett.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg leyfi mjer að mælast til þess við hæstv. forseta, að mál þetta verði tekið út af dagskrá.

Forseti: Jeg tek þetta mál út af dagskrá, samkvæmt tilmælum hæstv. fjármálaráðherra (S. E.).

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil leyfa mjer að láta það álit mitt í ljós, að jeg tel því að eins leyfilegt að leggja niður alla skóla, eins og frv. þetta fer fram á, að fyrirsjáanleg neyð standi fyrir dyrum. En auðvitað er það sjálfsögð skylda að haga skólahaldi svo, að það verði svo ódýrt, sem frekast er unt. Enn þá sem komið er get jeg ekki sjeð, að ástandið sje svo, að rjettmætt geti talist að loka öllum skólum fyrri part vetrar. Og vegna sparnaðar hygg jeg, að það geti naumast talist rjett gert, þegar borga verður öllum kennurum full laun, auk annars kostnaðar, sem af skólanum leiðir, eftir sem áður. Jeg viðurkenni að vísu, að dálítill sparnaður mundi að því vera að loka öllum landsskólum og öðrum fleiri, en stór sparnaður yrði það engan veginn. Nú munu margir skólar hafa undirbúið sig svo með eldsneyti, að engin vandræði eru fyrir þá að halda áfram. Jeg hefi heyrt því borið við, að óvíst sje, að eldiviður fáist nógur. En eftir því, sem jeg frekast veit, er útlitið með það ekki svo mjög ískyggilegt. Birgðirnar eru að vísu litlar sem stendur, en miklar líkur eru til, að úr því rætist, og víða hefir verið aflað eldiviðar innanlands. Jeg veit ekki heldur til þess, að neinstaðar annarsstaðar hafi verið gripið til þeirra örþrifaráða að loka öllum skólum. Það hefir verið gert um tíma, en hvergi til fulls, svo að frjest hafi. Jeg verð því að vera mótfallinn þessu frumvarpi. Tel jeg rjettara, að láta skólana byrja nú, en hætta þá aftur ef nauðsyn krefur. Jeg get ekki sjeð neina verulega ástæðu til þessara ráðstafana, sem í frumv. felast, aðra en þá, að menn óttist, að fólkið safnist um of til kaupstaðanna, og þá helst hingað til Rvíkur. Með því geta menn þó ekki átt við búnaðarskóla eða unglingaskóla, sem starfa til sveita. Minst hefir verið á Háskólann í því sambandi, en ekki trúi jeg á, að hjer verði miklu mannfærra þótt hann starfi ekki. Um Mentaskólann er það að segja, að lítill sparnaður mun af þeirri ráðstöfun leiða, ef 2 bekkjum lærdómsdeildarinnar verður haldið áfram, því að það eru þeir bekkirnir, sem flestir eru í, sem úr sveit koma. Í gagnfræðadeildinni eru 63 nemendur úr Reykjavík, en ekki nema 9 úr sveit, og 4 af þessum 9 munu hafa í hyggju að lesa heima. Þá eru að eins fimm eftir, sem úr sveit koma. Jeg get ekki heldur sjeð, að ástæða sje til að láta kennarana hjer ganga iðjulausa, þótt Akureyrarskólinn geti ekki starfað. Nú sem stendur eru til óseld 2000 tonn at kolum, auk 300 tonna, sem komu í morgun, og mikil von er á, að við bætist bráðlega, þegar skip landsstjórnarinnar kemur, sem von er á í nálægri framtíð. Og þar sem kolaeyðsla Háskólans og Mentaskólans getur ekki mikil talist, þá get jeg ekki sjeð, að ástæða sje til að loka þeim fyrir eldiviðarskort. Ef stríðið heldur áfram, getur auðvitað svo farið, að nauðsyn verði á að loka öllum skólum næsta vetur, en þá er því ver farið, ef byrjað er á því áður en full nauðsyn krefur. Jeg þarf ekki að lýsa því, hve mikla truflun það mundi hafa í för með sjer á lærdómi manna og öllu skólahaldi, ef lokað væri. Jeg vil að eins benda á, hve mikla þýðingu það hefir, t. d. hjer í Reykjavík, að hafa börnin í skóla, en ekki á götum úti, Sjerstaklega verður að minnast þess, þegar svo er ástatt, að ekki virðist neinum erfiðleikum bundið að halda barnaskólanum uppi. Að því leyti sem það er talið hægra að taka upp skólakenslu síðari hluta vetrar, þá verð jeg að lýsa yfir því, að jeg er þar á gagnstæðri skoðun. Jeg álít miklu heppilegra að halda kenslunni uppi fyrri hluta vetrarins. Þá þarf venjulega miklu minna af eldiviði, að minsta kosti á Suðurlandi. Jeg þarf svo ekki að eyða fleirum orðum að þessu máli að sinni. Jeg býst við, að hv. flutningsmenn færi einhverjar ástæður fyrir frv., og skal jeg því geyma mjer að svara þeim ástæðum, er þeir kunna að koma með. Að eins skal jeg geta þess, að mjer þætti heppilegast, að hv. deild kæmist að líkri niðurstöðu og hv, Nd., þó svo, að það sæist, hver vilji hennar er í þessu máli.

Eggert Pálsson Jeg stend ekki upp af því, að mjer komi þetta mál fremur við en öðrum hv.þm. En jeg kann illa við, að svo líti út, sem enginn vilji kannast við faðerni að frv. þessu. Frv. þetta er fram komið af tveim orsökum. Í fyrsta lagi af því, að mörgum þm. virtist, að til vandræða horfði með kol í landinu, og á hina hliðina þótti viðsjárvert að stefna fólkinu saman í skólakaupstaðina. Um kolavandræðin er það að segja, að engin vissa var fyrir nema fáeinum tonnum í landinu, 1800, að því er mig minnir. En hins vegar mundi þurfa 8-10 þús. smálestir til hitunar í landinu. Mörgum þm. virtist valt að reisa skólahald á ekki meiri kolaforða, eigi síst er þess, væri gætt, að brýn þörf væri á kolum handa þjóðinni, til þess að hún króknaði ekki úr kulda. Þó að það sje í sjálfu sjer gott, að börn njóti hita í skólum, þá lifa þau samt ekki á þeim hita einum saman, ef kuldi og kröm kreistir heimilin. Auk þess er brýn nauðsyn að geta flutt matbjörg kringum landið. En nú er verslunarlaginu svo háttað, að allar vörur, sem til landsins koma, eru fluttar til einnar hafnar. En hvaða stoð er fólki úti um land að þessari matbjörg, ef engin kol eru til í landinu, til þess að flytja hana hafna millum? Vjer verðum að sjá einhver tök á því að geta flutt vörurnar hjeðan smám saman, eftir að þær koma hingað. Þar að auki er þess að gæta, að skipin, sem hjeðan fara til Vesturheims, þurfa altaf meira eða minna á kolum að halda. Án kola verður engin matbjörg flutt til landsins, nje í kringum strendur þess. Þannig horfði málið við, og horfir við enn þá. En nú er sagt, að von sje á kolum. Vonin er að vísu góð, en hún er þó engin vissa. Þingmönnum fanst ekki rjett að byrja skólahaldið á sama grundvelli sem engin hætta væri á ferðum. Þeir litu svo á, að vissara væri að hafa vaðið fyrir neðan sig. Að vísu voru þeir ekki allir sammála um tímatakmarkið. Jeg legg ekki heldur neina áherslu á það. En þeim kom saman um, að það væri óðs manns æði að byrja skólahald með þessar kolabirgðir, svo sem ekkert hefði í skorist Sumir vildu fresta skólahaldi til 1. des., en hinir voru fleiri, sem vildu fresta því til 15. febrúar. Mjer finst það ekki neitt stórkostlegur skaði fyrir þjóðina, saman borið við margt annað, sem yfir hana gæti dunið á þessum tímum, þó að skólahald falli niður eitt ár. Það er að vísu gott og blessað að geta haldið skólunum áfram, en á þessum tímum er margt nauðsynlegra. Hæstv. forsætisráðherra hjelt því fram, að hyggilegast mundi að byrja skólahaldið þegar í haust, en hætta því síðan þegar fram á liði, ef útlitið versnaði. Hann um það. En jeg get samt ekki fallist á þessa skoðun, Jeg álít hyggilegast að sjá fótum sínum forráð. Jeg tel ekki hyggilegt að byrja nú skólahald, svo sem ekkert sje um að vera, eyða þessum 1800 smálestum á skömmum tíma, og standa svo eftir með tvær hendur tómar, og verða þá að loka skólunum. Hyggilegra líst mjer að byrja heldur skólahaldið síðar, þegar sú von, sem nú er um kolaviðbót, er orðin að vissu. En svo er því á hinn bóginn haldið fram, að ekki sje nauðsyn á að loka öllum skólum. Þessu má kasta fram. En þá spyr jeg, komast menn þá ekki í vandræði með að ráða fram úr undantekningunum? Jeg veit, að einhver ráð verða ef til vill til þess að halda Mentaskólanum og barnaskólanum opnum. En ef þessum skólum verður nú leyft að halda áfram starfsemi sinni, hvað á þá að gera ef aðrir skólar beiðast sömu undanþágunnar? Það er ranglátt að leyfa barnaskóla Reykjavíkur að halda kenslu áfram, en banna barnaskólanum í Hafnarfirði sömu starfsemi. Hafnarfjörður á engu síður börn en Reykjavík, og væri því ekki nema sjálfsagt að veita honum sömu heimildina til þess að koma sínum börnum til mentunar. Ef jeg ætli að ráða, vildi jeg ekki veita öðrum sömu heimildina sem jeg bannaði hinum. Þá hefi jeg lýst því, hvað fyrir mjer og öðrum vakti, sem standa á bak við þetta frv. Jeg sje ekki ástæðu til að rekja einstakar greinar frv. Brtt. hafa engar verið gerðar við frv. En hins vegar skal jeg endurtaka það, áður en jeg lýk máli mínu, að álitamál getur verið um tímatakmarkið. Það gæti komið til mála að hafa það eitthvað styttra, eins og sumir aðstandendur frv. hafa hallast að. En jeg álít, að ef á að takmarka skólahaldið, þá sje rjettara að gera það framan af vetri heldur en seinni part vetrarins, þegar svo væri komið, að segja mætti, að fokið væri í öll skjól.

Kristinn Daníelsson Jeg er einn af þeim, sem eru hikandi í þessu máli og kvíða því, ef til þess kæmi að stöðva skólahald lengri eða skemri tíma vetrarins. Sjerstaklega skal jeg geta þessum tímatakmarkið, 15. febrúar, sem sett er í frv., að jeg tel rjettara að loka skólunum allan veturinn heldur en byrja skólakenslu á miðjum vetri. Mjer virðist margt mæla á móti því, að skólar sjeu opnaðir þá. Jeg skal nefna til dæmis kolasparnaðinn. Eftir miðjan febrúar byrja oft mestu kuldarnir, og þá eyðist mest af kolunum. Sumir segja að vísu, að þá megi fresta skólahaldi til fullnustu yfir veturinn, ef á þurfi að halda. En slík frestun mundi verða mörgum óþægileg, því að þeir, sem annars mundu ráða sig til hinna og annara starfa, mundu fresta því með hliðsjón af þessu. Aðalástæðan, sem nefnd hefir verið til staðfestingar frv., er að spara kol í landinu. En mjer finst varhugavert að banna þeim skólum, með valdboði, að halda áfram starfsemi sinni, sem segjast vera að öllu leyti undir hana búnir. - Hins ber og að gæta, að þó að ekki sjeu eins mikil kol til í landinu og verið hefir undanfarin ár, þá mun sá kolaforði, sem til er, verða drjúgur vegna þess, að kolaverðið er orðið svo afskaplega hátt. Það liggur í augum uppi, að ekki verður keypt jafnmikið af kolum, sem kosta 50 kr. skippundið, sem þá er skippundið var selt á 3 kr. Jeg held, að allur þorri fátæklinga krókni fyr úr kulda en hann kaupi kolaskpd. á 50 kr. Mjer finst hart að leggja kenslubann á skóla, sem eru undirbúnir starfsemi sína í vetur. Nú hefir skólanefnd barnaskólans í Reykjavík sent mótmæli gegn þessu frv. Jeg hefi líka fengið svipuð mótmæli frá Flensborgarskóla og verið beðinn að bera þau hjer fram. Jeg skal lesa upp nokkrar línur úr mótmælum þessum, með leyfi hæstv. forseta: „Að því er snertir skóla vorn, þá er svo ástatt, að til hans eru ráðnir kennarar og aukakennarar, eins og að undanförnu, og á allan annan hátt höfum vjer gert ráð fyrir skólahaldi frá 1. október - alt auðvitað í því trausti, eins og vant er, að stjórn og þing sjái skólanum fyrir nægilegu fje, og kunni rjettilega að meta gildi það og gagn, er svo góður alþýðuskóli hefir fyrir þjóðfjelagið. - Fyrir þennan skóla myndu því ekki sparast nein veruleg útgjöld næsta skólaár, þó að skólanum yrði lokað; það er að eins mismunur verðs á eldsneyti, og annað ekki - segjum 1500 krónur. En fyrir þann eina mismun væri vissulega hrapallegt óhapp að verða að loka skólanum, - gagnfræðaskóla með ca. 60 nemendum, sem hingað til hefir þó verið rekinn ódýrar en aðrir samskonar skólar hjer á landi“. Þetta eru aðalatriðin í brjefinu. Um hina ástæðuna, sem fram hefir verið færð með frv., að hætta á að stefna fólki saman, er það að segja, að jeg geri ráð fyrir, að aðstandendur nemanda sjái um, að ekki verði rasað fyrir ráð fram í þessu efni, og telji skynsamlega fyrirhyggju nauðsynlega, að því er til þessa kemur. Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) gat þess, að ef leyfð væri undanþága á einum stað, væri og sjálfsagt að leyfa hana annarsstaðar. Jeg er hv.þm. (E P.) sammála um þetta. Jeg tel sjálfsagt, að þeim skólum sje leyft að halda áfram kenslu, þar sem aðstandendurnir eru við því búnir. Mjer er kunnugt um, að sumstaðar hefir verið ákveðið að leggja niður skólahald í vetur, og finst mjer, að slíkt ætti að verða leyft, án þess að þær kenslustofnanir yrðu sviftar þeim styrk, sem þær hafa notið, því að þær yrðu að sjá kennurum sínum fyrir kaupi eftir sem áður, enda mundi ráð fyrir gert, að þeir hefðu eftirlit með kenslu í heimahúsum. Jeg veit t. d, að á einum stað er kennari ákveðinn til eftirlits með heimakenslu. Að öllu þessu athuguðu virðist mjer hyggilegast, að frv. þetta verði ekki látið fara lengra, heldur sje þá tekin upp aftur þingsályktunartillagan, og stjórninni gefnar frjálsar hendur um þetta mál.

Magnús Kristjánsson Nálega helmingur þingmanna mun standa að þessu frv., og því má ætla, að það nái fram að ganga. Jeg geri ráð fyrir, að hversu gjarnan sem þingið vildi, mundi það ekki geta tekið til greina óskir, sem fara í þá átt, að það skuli lagt á vald hlutaðeigandi hjeraðsstjórna, hvernig beri að haga sjer í þessu efni. Það er ekki eingöngu af sparnaðarástæðum, að sá hluti þm., sem er frv. fylgjandi, hefir fallist á þetta, heldur er það líka nokkurskonar bjargráðaráðstöfun, er byggist á því, að mönnum var ljóst, að bein vandræði standa fyrir dyrum, að því er til eldsneytis kemur. Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir skýrt þetta mál svo rækilega, að jeg álít, að hann hafi haldið uppi svörum fyrir fylgismenn frv., og get jeg þess vegna verið stuttorður. Þar sem svo er nú ástatt, að um 1000 smálestir þarf af kolum til þess að hita upp skólana, en hins vegar eldsneytisskortur fyrirsjáanlegur í landinu, virðist, að öllum ætti að vera það augljóst mál, að það gæti komið sjer vel að nota þennan litla kolaforða, sem til er, til einhvers, sem þjóðinni ríður meira á en skólahaldi. Það er t. d. með öllu ókleift að senda skip kringum landið í vetur án mikillar kolaeyðslu, og ekki er mjer ljóst, hvernig hægt er að senda skip til Vesturheims, ef ekki er hjer talsverður kolaforði fyrirliggjandi, því að ef þau ættu að flytja kol báðar leiðir, mundi skarð höggið í flutningsrúmið. Af þessum ástæðum verð jeg að álíta, að verði ekki til 10 til 20 þús. smálestir af kolum í landinu á haustnóttum, þá sje hreinn og beinn voði fyrir dyrum. Þetta er ein ástæðan. En svo er líka önnur ástæða, sem rjettlætir þessa ráðstöfun. Og það er allmikill peningasparnaður, sem af henni mundi leiða. Þar til má telja sparnað á fje, sem varið er til styrktar nemendum. Það má reyndar segja, að þetta sje ekki mikið fje, en samt má taka það með. Enn fremur sparast bæjar- og sveitarfjelögum allmikið fje. Þegar þess er gætt, að til skólahalds í Reykjavík er varið 50-60 þús. kr. árlega, og í öðrum kaupstöðum 10-20 þús. kr., þá má segja, að svo geti farið, að hlutaðeigendum fyndist þörf, áður en langt um líður, að verja þessu fje til annara hluta. Jeg geri ráð fyrir, að í vetur geti margir ekki framfleytt sjer og sínum, bæði vegna þess, að sumarið var óhagstætt og atvinna brást mörgum, og hins vegar af því, að margir munu ekki sjá sjer fært að halda uppi atvinnurekstri komandi vetur. Gæti þetta fje komið sjer vel í þarfir þeirra, sem verður að hjálpa úr voðanum. Þetta er mikilsvert atriði í mínum augum. Margar fleiri ástæður mætti benda á, sem jeg finn ekki sjerstaka ástæðu til að fjölyrða um. Þó skal jeg geta þess, að jeg tel nauðsynlegt að fara mjög sparlega með þann litla kolaforða, sem til er, svo að ekki þurfi að stofna þessum fáu skipum, sem landsstjórnin ræður yfir, í þá hættu að sækja kol til Englands. Til slíkrar ráðstöfunar verður að minsta kosti að liggja einhver brýnni nauðsyn en sú, að koma í veg fyrir, að skólahaldi yrði hætt að einhverju leyti einn vetur. En það, sem jeg hefi út á frumvarp þetta að setja, er það, að mjer finst það helst til rúmt í 2. gr., þar sem gefið er í skyn, að stjórnin geri ráðstafanir til þess að taka upp skólahald á miðjum vetri og sjái um skipaferðir kringum land um þetta leyti. Jeg álit rjettara, að þetta hefði frekar getað skoðast sem heimild, en ekki fyrirskipun um það, að skólum yrði haldið uppi síðari hluta vetrarins, en þetta mætti laga í meðferðinni. Jeg býst við því, að ekki sjeu margir á sömu skoðun og jeg í þessu, en það verður að hafa það. Eitt hefir verið tekið fram í þessu máli; það er það, að kostnaðurinn sje ekki svo verulegur, að það þurfi að setja hann fyrir sig, og kemur það dálítið undarlega fyrir, hve lítið þarf til þessa rekstrar nú orðið, eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja; það er einsog það hafi minkað þörfina á ljósi og hita; maður verður að álíta, að fullkomins sparnaðar hafi ekki verið gætt að undanförnu, ef hægt er að komast af með svo lítið, sem nú er sagt, og er þá vonandi, að sparnaðar verði betur gætt í framtíðinni. Þá er eitt, sem vel er þess vert, að á það sje minst - þótt menn telji kostnaðinn lítilfjörlegan -, sem sje það, að fyrir fólk, sem þarf að ferðast til skólanna víðs vegar af landinu, verður ferðakostnaðurinn ekki lítill, ekki síst fyrir þá, sem þurfa að taka sjer far með skipum þeim, sem landsstjórnin hefir í ferðum kringum land. Svo er kostnaður sá, er leiðir af dvöl fólksins hjer í Reykjavík; verður hann ekki svo óverulegur fyrir hvern þann, er hingað kemur á venjulegum tíma og stundar nám fram á sumar. Jeg hygg, að menn muni ekki komast af með minna en 1500 krónur, eða vel það, að ferðakostnaði meðtöldum. Því fer nú betur, að margir menn eru svo vel efnum búnir, að þeir geta kostað börn sín í skóla, en jeg hygg, að allmargir sjeu, sem verða að leggja talsvert hart að sjer til þess að inna þetta gjald af hendi. Af öllu þessu get jeg ekki betur sjeð en að það geti ekki talist illa farið, nje vera neinn voði fyrir landið, þótt skólahald að einhverju leyti leggist niður, en hitt, að þýðingarlaust sje að taka upp skólahald á miðjum vetri, get jeg alls ekki fallist á. Það var háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.), sem sagði, að það væri fyrst á miðjum vetri, sem þörf væri á upphitun, en jeg tel liðinn hálfan harðindatímann þegar komið er fram í febrúar. Þegar komið er fram í miðjan febrúar, þá getur maður ekki gert ráð fyrir stöðugum frosthörkum þar á eftir, nema þá í afskaplega hörðum vetrum, og þótt mönnum virðist það óviðeigandi að sleppa öllu skólahaldi, þá gæti svo farið, að komandi vetur yrði eins og veturinn 1880-1881, að menn fengi að sjá, hvers virði það væri að fara sparlega með vöru, sem nú er erfiðast að fá og hefir 15-faldast í verði frá byrjun ófriðarins.

Magnús Torfason Jeg verð að játa það, að jeg get skrifað undir margt af því, sem háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), og sjerstaklega háttv.þm. Ak. (M. K.), hefir sagt um þetta mál, og játa fúslega, að margar og mikilsverðar ástæður sjeu til að samþykkja frumv. Jeg skal ekki fara að taka neitt upp af þeim ástæðum, sem fram hafa verið færðar, en jeg hafði hugsað mjer að eins að lýsa ástæðunum eins og þær eru fyrir hendi í mínu kjördæmi, þar sem frv. þetta fer beinlínis fram á það að taka fram fyrir hendurnar á hjeraðastjórnum. Ísfirðingar hafa búið sig nokkuð undir það að halda uppi barnaskóla í vetur; hafa þeir aflað sjer þó nokkurra kola til þess, því að bæjarstjórninni þótti mjög leitt að geta ekki notað þessa föstu starfskrafta, sem við skólann eru, og þarf að borga hvort sem er. Þess vegna varð það að ráði að halda uppi barnaskólanum á þann hátt að nota helminginn af kenslustofunum, láta halda áfram kenslu fram yfir nýárið og ef að herti, að láta þá halda próf, svo að einhver árangur sæist af kenslunni, og loka þá skólanum, ef á þyrfti að halda. Mjer fanst þetta ekki óskynsamlega hugsað hjá bæjarstjórninni, og hjelt jeg, satt að segja, að hjeraðastjórnum væri treystandi til þess að fara ekki að stritast við það fram í ófæru að halda skólum uppi. En það, sem sjerstaklega vakti fyrir okkur, var það, að við þar vestra eigum dálitla kolanámu, og höfðum búist við, að stjórnin myndi veita okkur stuðning til þess að vinna hana, en það hefir nú ekki orðið. Samt sem áður hafði jeg hugsað mjer að vera með frv. þar til jeg hafði heyrt ummæli hæstv. forsætisráðherra. Jeg hefi talið horfurnar afarískyggilegar og að fullar ástæður væru fyrir því að stöðva alla skóla í vetur, ástæður, sem hæstv. forsætisráðherra ætti að vera allra manna kunnugast um, en úr því að hæstv. forsætisráðherra álítur alveg óhætt að halda skólum áfram, þá verð jeg að segja það, að jeg mun greiða atkvæði á móti því, að frumv. þetta fái að ganga til 3. umr., á hans ábyrgð.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg tel það ekki sem heppilegast að skiljast þannig við málið, að ekkert verði gert annað en að greiða atkvæði á móti frv. þessu, en jeg sje eiginlega ekki, að það hafi komið neitt verulegt fram þessu frv. til stuðnings, annað en óttinn við eldiviðarleysið. Jeg hefi tekið það fram, að sá ótti er ekki á rökum bygður; jafnvel þótt hjer yrði lítið fyrir hendi af útlendum kolum, þá veit jeg, að hjer er til allmikið af eldivið, sem aflað hefir verið í landinu sjálfu.  (K. E.: En skipin?)  . Já, jeg skal lítillega koma að því síðar meir. Það er alveg satt, að ef ekki mætti byrja með skóla, nema ef hjer væru birgðir, sem næmi alt að 20000 tons, þá er ekki hugsandi til þess að sinni, en jeg held, að það hafi verið spaug hjá hv.þm. Ak. (M. K.) að heimta slíka tryggingu. Skýrslur þær, er safnað hefir verið um það, hvað hjer þyrfti mikil kol til notkunar í landi, hafa - að mig minnir - sýnt, að til þeirra þyrfti eitthvað um 8000 smálestir erlendra kola, en það er vitanlegt, að eins og nú er á statt, myndi ekki notaður helmingurinn á við það, sem vant er, þegar kolin eru svo dýr; það mundi alls ekki þurfa meira en 4000 smálestir. En ef menn vildu nú samt sem áður ekki leyfa að halda skóla fyr en trygt væri, að talsverður forði væri til, þá mætti setja einhver skilyrði að þessu leyti. Ef það svo kann ske kæmi fram rjett á eftir, að þessi ótti væri ástæðulaus, mætti þá að nokkru leyti kippa þessu í lag. En jeg lít nú svo á, að það sje ekki svo lítið til af eldivið hjer, að það væri óforsvaranlegt að byrja skólahald, en ef svo útlitið versnaði fram úr þessu, þá væri má ske rjettara að gefa stjórninni heimild til að láta hætta alveg við það. Hv. þm. Ak. (M. K.) var að tala um sparnaðinn, en hann yrði ekki mjög mikill, þegar ætti að borga öllum kennurum eftir sem áður. - Mjer sýnist rjett, sem hv.þm. Ísaf. (M. T.) sagði, að það væri ekki svo mikið óráð í því að láta sveitarstjórnir um það, hvort þær vildu halda sveitaskólum áfram, en takmarka að eins landsskólana. Annars finst mjer það ekki sitja vel á þinginu að tala svo mikið um sparnað, því að jeg verð að segja það, að jeg hefi ekki orðið var við neinn sjerlegan sparnað hjá því, t. d. í fjárlögunum. Jeg býst nú reyndar við, að segja megi um flestar fjárveitingarnar, að þær sjeu á rökum bygðar, en þegar verið er að tala svo mikið um sparnað, að menn vilja loka skólum landsins, þá hefði jeg búist við því, að meira myndi sparað í fjárlögunum. Það getur vel verið, að það verði mjög dýrt fyrir hvern nemanda, sem er utanbæjarmaður, hvort sem það er í Reykjavík eða kaupstöðunum, en jeg held, að það sje vel í lagt, að það myndi kosta hann 1500 krónur.  (M. K.: Í níu mánuði og með ferðum?)  . Þá er ekki sparlega á haldið, en það er þá hverjum í sjálfs vald sett, hvort hann sækir skóla eða ekki Þetta snertir ekki barnaskólana, því að börnin koma ekki fremur til bæjanna, hvort sem þeir verða haldnir eða ekki. Jeg skal svo lítillega fara út í einstök atriði. Jeg hefi áður talað um það, að ef leyft væri, að Háskólinn starfaði nokkuð, þá væri rjettast að láta það undir ákvæði háskólastjórnarinnar sjálfrar, hvernig skólinn starfaði. Jeg hygg, að það sje ekki heppilegt ákvæði, sem hjer stendur, að kent skuli að eins í þeim deildum, sem eiga að ganga undir háskólapróf; mjer er sagt, að nemendum sje ekki skift þannig, heldur gangi t. a. m. elsta deild og næstelsta til sömu fyrirlestra. Jeg hefi áður tekið það fram, að sama sem ekkert sparaðist við það að leggja niður gagnfræðadeild Mentaskólans, vegna þess, að þar eru nær engir utanbæjarmenn. Þá skal jeg geta þess, að mjer er kunnugt um, að annar búnaðarskólinn er víst alveg undir það búinn að starfa í vetur, og myndi geta gert það án mjög mikilla annmarka. Það er víst satt, að lítil líkindi eru til þess, að frv. þetta verði ekki samþ. í þessari hv. deild, en mjer þótti samt skylt að vera hjer við til þess að leggja á móti því. Jeg hlýt að taka það fram, sem álit mitt, að ekki sje rjett að fella niður skólahald fyr en sjeð er, að það sje alveg nauðsynlegt.

Eggert Pálsson Jeg skal ekki vera langorður nje svara miklu af því, sem hæstv. forsætisráðherra sagði. Að eins vildi jeg, af því að jeg á sæti í fjárveitinganefnd, vísa þeim orðum hans á bug, að þingið hefði sýnt ósparsemi að því er fjárlögin snertir.  Þá vildi jeg að eins víkja fáum orðum að því, sem háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) sagði, þar sem hann benti á það, að hættan við kolaeyðslu til skólahalds yrði ekki svo mikil, vegna þess, að kolin myndu reynast miklu drýgri en undanfarið, sem sje vegna sparnaðarins. Háttv. þm. Ak. (M. K.) hefir bent á, að það er dálítið einkennilegt, ef nú verður hægt, frekar en endrarnær, að viðhafa sparnað í þessu, án þess að tjón verði að því. Jeg vil nú heldur ganga út frá því sem sjálfsögðu, að sæmilegs sparnaðar hafi verið gætt í þessu efni að undanförnu. Hafi svo verið, þá liggur það í augum uppi, að með hálfu meiri sparnaði en áður geti heilsu nemendanna verið hætta búin, enda þótt það sje vitanlega ekki mitt að dæma um það, heldur læknastjettarinnar. En væri það ráð tekið að stefna fólki saman í skólana og eldsneyti svo mjög sparað, að það sæti þar í meiri eða minni kulda, þá er jeg ekki í vafa um það, að stefnt væri til reglulegs þjóðartjóns. Ein veiki er það t. d., sem á ekki svo lítið rót sína að rekja til þess, að menn sitja oft margar klukkustundir saman í lokuðum herbergjum án þess að njóta sæmilegs yls; jeg á sem sje við berklaveikina. Það hygg jeg einróma skoðun lækna. Háttv. 2. þm. G.-K. (K. Ð.) sagði, að með því að sleppa skólahaldinu sparaðist svo lítið, vegna þess, að kolin væru svo dýr, að þau yrðu ekki keypt af einstaklingunum. En þá er mjer spurn, er þá alls ekki hugsanlegt, ef þingið finnur það ekki skyldu sína eða hvöt að hlaupa undir bagga með einstaklingunum, svo að þeir geti notað kolin, að sveitar- og bæjarstjórnir, sem vitanlega stendur það næst, geri það að einhverju leyti? Í lok ræðu sinnar kom háttv. 2. þm. K.-G. (K. D.) fram með beiðni um undanþágu, frá skólanefnd Flensborgarskólans. Og rak þar að því, sem jeg gat um áðan, að ef ein undanþága væri veitt, þá kæmi undir eins beiðni frá öðrum um hið sama. Ef gagnfræðadeild Mentaskólans væri leyft að halda áfram, þá kæmi Flensborgarskólinn auðvitað á eftir, og er þá ekki komið fram greinilegt misrjetti, ef Akureyrarskólinn á ekki að fá að starfa? Auðvitað vilja þá allir skólar brjótast áfram, til þess að standa jafnt að vígi í lífsbaráttunni. Með því að láta eitt og hið sama ganga yfir alla skólana er sýnt rjettlæti, en með því að gera undantekningar fyrir þennan eða hinn, af þeirri ástæðu að sá hinn sami hafi birgt sig upp, skapast einmitt misrjettið milli skólanna. En svo kemur misrjettið til að ná til einstaklinganna líka. Háttv. þm. Ak. (M. K.) skaut því fram, og hygg jeg það rjett vera, því að hann er reikningsglöggur, að dvöl manns hjer mundi kosta um 1500 krónur. Af því leiðir svo það, að fjöldi mentamanna verður að hætta námi, ef skólunum er haldið áfram, eða verður að minsta kosti að dragast aftur úr. En verði skólunum lokað, þá standa allir jafnt að vígi. En hvað það snertir, sem komið er inn í frv., að undantekning skuli vera um þá, sem eiga að taka próf við Mentaskólann eða Háskólann, þá skal jeg taka það fram, að sú undantekning er ekki með mínu samþykki gerð. Jeg álít, að það sama ætti að ganga yfir gjörvalla heildina, og engin undantekning að eiga sjer stað. Frá mínu sjónarmiði er það svo. Eins og háttv.þm. Ak. (M. K.) mintist á eigum vjer einn ljós- og hitagjafa, sem ekki þarf að kaupa dýrum dómum, heldur veitir oss ókeypis ljós. og allmikinn hita, sjer í lagi síðari part vetrar, sem sje sólina, því að hennar nýtur þó miklu betur þegar fram á kemur en fyrri hluta vetrar. Og þó að það kunni að koma fyrir, að frost komi þá, haldast þau venjulega ekki nema nokkra daga, og sólin er þá hærra á lofti en í sjálfu skammdeginu. Jeg skal svo ekki segja meira um þetta að sinni, en þar sem svo er á liðið þingtímann, þá virðist mjer, að eigi dugi að hafa sömu aðferð um þetta mál sem önnur, að fylgja þingsköpunum, því að sje það gert, þá mun háttv.Nd. varla gefast tækifæri til að segja álit sitt um þetta frv. Jeg vildi því leggja til, að skotið yrði á fundi aftur í dag, svo að málið þurfi ekki að daga uppi sökum tímaskorts, ef það yrði nú samþykt við 2. unir., því að Nd. verður einnig að fá að segja álit um þetta mál og útkljá það fyrir sitt leyti.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. framsögumaður fjárveitinganefndar (E. P.) sagði, að jeg hefði borið þessari hv. deild eyðslusemi á brýn. Jeg hefi aldrei sagt eitt orð í þá átt. Hitt sagði jeg, að fjárlögin bæru þess ekki merki, að mönnum virtist sjerstök ástæða til sparnaðar, og þá ekki heldur til skólanna. Og sannleikurinn er líka sá, að ekki hefir verið sýnt fram á, að svo mikil neyð standi fyrir dyrum, að hún afsaki þessa meðferð á skólunum.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Mál þetta er stórt og vandasamt til úrlausnar. Liðið er á þingtímann, svo að ef það á að ganga fram í frumvarpsformi, þá verður það naumast nema með afbrigðum frá þingsköpum, og naumast með þeirri íhugun, sem þyrfti. Hitt er eðlilegt, að þingið láti í ljós álit sitt og vilja í málinu. Eftir því, sem mjer hefir skilist, hafa umræður til þessa aðallega snúist um það, hvort kolabirgðir landsins leyfðu, að skólahald yrði hjer á landi í vetur eða eigi. Minni áhersla hefir verið lögð á olíuna, og er svo að sjá, sem menn geri sjer meiri vonir um að fá nægilega mikið af henni heldur en af kolum. Ekki er mjer kunnugt um, á hverju menn reisa þær hugmyndir Ekki hefir það enn komið fram í umræðunum, hve mikil kol búist er við að sparist, ef skólatíminn yrði styttur. Háttv. þm. Ak. (M. K.) tók það fram, að nálægt 1000 smálestir mundi þurfa til skólanna. Ef þetta er miðað við venjulega kolaeyðslu, þá má draga hjer nokkuð frá, því að tvent verður að aðgæta í þessu sambandi. Annað er það, að ýmsir skólar eiga kol frá fyrri árum, og auk þess er ætlast til að færa víða saman kenslustofur. En ekki dylst mjer það, að naumast er það ýkja mikið, sem sparaðist við frv. Og svo mikið yrði það ekki, að annars þyrfti að stofna skipi í hættu inn á ófriðarsvæðið, því að kolin myndu ekki nema einum skipsfarmi. Mín skoðun er því sú, að tilganginum með þessu frv. verði ekki náð, nema því að eins, að menn geri hreint borð. Og hreint borð kalla jeg það eitt að afnema alt skólahald. En nú hafa menn kosið að gera hjer málamiðlun, þar sem Háskólinn á að starfa að nokkru leyti og tveir bekkir Mentaskólans, og finst mjer þá rjett, að sú málamiðlun nái nokkru lengra. Vil jeg sjerstaklega taka það fram, að þessi ástæða með kolin nær ekki nema að litlu leyti til annara skóla en þeirra, sem hjer eru í þessum bæ. Geta má þess t. d., að búnaðarskólarnir munu ekki þurfa meira en 10-15 smálestir af kolum til samans. Og kunnugt er það, að margir skólar eru svo í sveitum, að engu er eytt af kolum. Er því nokkuð hart að banna hjeraðsstjórnum að halda uppi skólum, þegar þær á annað borð treysta sjer til þess og eyða engum kolum, eða svo sára litlum, að ekki gætir að neinu. Jeg vil því ekki sleppa voninni um, að miðlunin nái svo langt, að inn í hana dragist hjeraða- og bæjaskólar, þar sem viljinn er eindreginn að halda skólunum við, og hins vegar lítil eða engin kolaeyðsla. Jeg verð að kannast við það, að mjer virtust röksemdir líkar á báða bóga um það, hvort fresta skuli skólunum til miðsvetrar eða bíða þangað til meir kreppir að og hætta þá. Þó finst mjer viðfeldnara og að öllu eðlilegra að byrja og hætta þá, ef í nauðir rekur. Og í raun og veru virðist það vera einfaldasta úrlausnin. Og eðlilegast sýnist rnjer að treysta eins mikið á, að úr rætist með kolin, eins og bersýnilegt er að menn treysta á um olíuna, þar sem hún er ekkert tekin til greina. Jeg mun þó greiða frv. atkv. til 3. umr., svo að kostur gefist á að íhuga það frekar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Mig langaði aðeins til þess að gera stutta athugasemd, til þess að lýsa afstöðu minni til þessa máls, en jeg mun ekki hirða um að svara ýmsu af því, sem fram hefir komið í umræðunum hjer í dag, en ef til vill væri þó ástæða til þess að drepa á. Mjer skilst það vera rjett leið, sem hv.Ed. hefir valið, að afgreiða þetta mál í frumvarpsformi. Hins vegar skal jeg taka. það fram, að hvort sem frv. verður samþykt, eða ákveðið verður að halda skólunum áfram í vetur, þá mun jeg beygja mig undir gerðir þingsins. Jafnframt og jeg tek þetta fram, vil jeg geta þess, að mjer virðist afstaða þingsins að sjálfsögðu verða að miðast við það ástand, sem nú er. Eftir því, sem jeg veit best til, þá munu vera til um 2500 tonn af kolum, og jeg. geri ráð fyrir, að í flestra augum muni það þykja litlar birgðir. Og þegar nú er athugað, hvaða tímar eru, þegar hvert vandamálið rís upp á eftir öðru, þá er ekki altaf hægt að fara þá leiðina, sem hagkvæmust þykir, heldur verður að vega vandræðin og taka þá leiðina, sem minstur bagi hlýst af. Nú er kolaforðinn eins lítill og jeg hefi minst á, og honum þarf að verja til þess að fleyta skipum okkar og til nauðsynlegustu eldamensku og upphitunar, og hygg jeg, að naumast muni þykja gætilegt að setja meira á hann. Jeg skil það mjög vel, að kennarar og aðrir, sem að skólunum standa, líta aðallega á skólahlið málsins. En mjer finst eðlilegt að gera þá kröfu til þeirra manna, sem trúað er fyrir því að fræða æskulýð landsins, að þeir sýni þá gætni og stillingu að líta á fleira en þessa einu hlið, ekki síður en aðrir. Því að hliðarnar eru áreiðanlega fleiri. Og þó að allir sjeu sammála um það, að sem minst stöðvun megi eiga sjer stað í uppfræðslu æskunnar, þá verður það þó að víkja þegar þjóðarnauðsyn krefur annars vegar. Jeg er þess fullvís, að ef afráðið verður að halda skólunum áfram í vetur, og svo kemur að því, að kol vantar til nauðsynlegrar notkunar, þá mun almenningur hjer í bæ rísa upp og átelja þá, sem ábyrgðina bera í þessu efni, fyrir að hafa farið illa að ráði sínu, er þeir höfnuðu því meir nauðsynlega fyrir það minna nauðsynlega. Jeg þekki mjög vel óróann, sem nú er í þessum bæ, en af því að mjer hefir ávalt verið bærinn mjög kær, þá er mjer óljúft að stuðla að neinu, sem gæti orðið honum til stórskaða. Og þegar jeg stend hjer í þeirri stöðu, sem jeg er í, og finn til ábyrgðarinnar, sem henni er samfara, þá vegur það meira í mínum augum, að skylt sje að tryggja landið fyrir voða, en að reyna að halda skólunum áfram, ef því fylgir stórhætta. Auk þess ber þess að gæta, að frestun á skólahaldinu er ekki sama sem að leggja niður alt nám. Það er ekki rjett, sem sagt var í hv. neðri deild, þegar þingsályktunartillagan um sama mál var þar til umræðu, að með þessu mistu menn eitt ár úr lífi sínu. Jeg vildi sístur manna verða til þess að stela ári úr lífi nokkurs manns, en sannleikurinn er sá, að engin ástæða er til, að skólahaldsfrestunin geri það. Duglegir menn geta hæglega lesið heima þennan tíma, sjer að fullu gagni, og tekið sín próf í vor, eins og vant er. Svo er það að minsta kosti um nemendur í Mentaskólanum, og svo mun víðar vera. En, eins og jeg hefi drepið á, þá er kolaspursmálið aðalatriðið fyrir mjer í þessu máli. Og í sambandi við það má minna á það, að með því kolaverði, sem nú er, 50 krónur skippundið, þá sjá allir, að menn, sem eiga að sækja skóla hingað, hljóta að eiga við mjög erfið kjör að búa. Jeg lít svo á, að rjettara sje fyrir menn að búast ekki við, að þessi vetur verði neinn sólskinsvetur hjer í bænum. Sveitirnar munu vafalaust eiga ólíkt betri aðstöðu, og held jeg því, að hyggilegra sje að veita straumunum sem mest til sveita heldur en úr sveitunum til bæjanna. Jeg get vel ímyndað mjer, að menn, sem þekkja ekki til, hve dýrt er að lifa hjer, muni komast að því fullkeyptu áður lýkur, ef þeir senda syni sína og dætur hingað í vetur. Þá er enn eitt atriðið, sem vert er að minnast á, og mjer er vel kunnugt um frá bæjarfógetastarfi mínu hjer í bænum. Það er húsnæðisleysið, sem þegar er orðið mjög alvarlegt og naumast batnar, ef straumunum yrði veitt hingað í stórum stíl. Jeg hefi áður minst á það hjer í hv. deild, hve hörmulegar ástæður eru hjer hjá ýmsu fólki sökum húsnæðisskorts. Mjer hefir oft blöskrað að horfa á það. Jeg get t. d., nefnt næsta hús við íbúð mína, svo kallað Melkot. Þar eru húsakynni svo aumleg og rottugangurinn svo mikill, að ungbörnum er jafnvel hætta búin. Jeg ætla svo ekki að segja meira alment um málið, en mun greiða frv. atkv. mitt. Jeg verð að miða við ástandið eins og það er nú, eins og jeg hefi minst á. Hvað frestunina snertir, þá mætti ef til vill athuga það nánar, hvort heppilegt sje að miða hana við það, sem gert er í frv. Eins og jeg hefi drepið á þá er mjer fullkunnugt um óróa þann, sem nú á sjer stað í bænum. En jeg vildi óska, að menn yfirveguðu það, að vel getur svo farið, að vandræðin aukist miklu meir en menn hafa búist við. Erfiðleikarnir við að draga til landsins aukast stöðugt, og væri æskilegt, að það væri haft í huga, þegar ákvarðanir eru teknar um þetta mál. Menn gera háar kröfur til þings og stjórnar, en það eitt nægir ekki. Menn verða að læra að gera kröfur til sjálfra sín. Menn verða að læra að sleppa ýmsu, sem þeir hafa veitt sjer hingað til; menn verða að læra að sýna sjálfsafneitun. Ógerningur er að hugsa sjer að lifa eins og á venjulegum tímum. Ef mönnum gleymist þetta, þá er hætt við, að illa geti farið. Og svo gæti ástandið orðið í þessum bæ. Jeg vona, að það verði samt eigi úr, að skólahaldsfrestun um stuttan tíma verði skoðuð sem hjegómi hjá öðru verra.

Guðjón Guðlaugsson Jeg býst við, að ef til vill hefði verið heppilegra fyrir mig að taka ekki til máls í þessu máli, ekki síst eftir að hafa heyrt ummæli hv.þm. Ak. (M. K.) um, að flutningsmenn þessa frv. sjeu fullur helmingur þingsins. Nægir það eitt til þess að ofbjóða mjer og til þess að missa trúna á að geta haft áhrif á nokkurn mann. Því að niðurstaðan fyrir mjer hefir orðið sú, að jeg hefi ekki getað fallist á frv. Mjer finst þetta vera svo mikið örþrifaráð, að menn verði að hugsa sig vel um, áður en gripið er til þessa. Ýmislegt, sem sagt hefir verið frv. þessu til stuðnings, hefir mjer ekki fundist bygt á jafngóðum rökum sem skyldi. Fyrst og fremst hafa menn borið kolavandræðin fyrir sig. Það er að vísu rjett, að þær um 2000 smálestir, sem fyrirliggjandi eru af óeyddum kolum, hrökkva skamt, ef byggja ætti á þeim forða einum. En við vitum, að dálítið hefir bæst við á þessum degi, og ekki vonlaust um, að enn betur rætist úr síðar. Auðvitað er valt að treysta því, því að alt er vonarpeningur nú. En þegar svo stendur á, að menn hafa einhverjar vonir og þær eru á einhverjum rökum bygðar, finst mjer rjettara að heimila stjórninni með þingsál.till. að framkvæma það, sem frv. þetta skipar fyrir að gert skildi, ef svo illa færi, að flestar vonir eða allar brygðust. Enn fremur hafa menn talið það ísjárvert að stefna lýðnum utan af landi til kaupstaðanna, og þá einkum til Reykjavíkur. Það er spónnýtt hljóð hjer á Alþingi, að menn skuli telja ísjárvert, að menn ofan úr sveitum, er mentunar vilja leita og hafa efni á því, fari þangað, sem bestar eru mentastofnanirnar og flestar. Þeir einir myndu koma, sem ekki ættu að vera bæjarbúum til byrði og geta kostað. veru sína hjer. Jeg hygg, að flestum úti um land sje kunnugt um, hve dýrt muni vera að lifa hjer á komandi vetri, og að þeir, sem ekki treysta sjer til að bera þann kostnað, hafi vit á því að láta börn sín sitja heima, heldur en senda þau frá sjer og eiga það á hættu, að þau líði kulda og sult. háttv.þm. Ak. (M. K.) kvað vetrardvöl í Reykjavík mundu kosta alt að 1500 kr. fyrir námsmann hvern. Hygg jeg þá upphæð vera í hæsta lagi og trúi vart, að kostnaðurinn verði svo mikill. En svo ber þess að gæta, að þessi upphæð er ekki bein gjöld, sem menn ella væru lausir við. Börn vor uppi í sveit lifa ekki af vatni og vindi. Við þurfum jafnt að verma börn okkar og fæða í sveitunum sem í Reykjavík, og er það einnig dýrt. Og ekki verður auðveldara að afla sjer kola, steinolíu eða annars eldsneytis úti um land, að sveitahjeruðunum undanteknum, heldur en í Reykjavík, þar sem aðflutningar frá útlöndum eru langgreiðastir. Jeg játa, að verði skólunum lokað, er ástandið einna ískyggilegast fyrir Reykjavík. En það er skylda okkar þingmanna, hvaðan af landinu sem við erum, að muna eftir því, að Reykjavík er höfuðstaður landsins og langfjölmennasti staðurinn, og menn mega ekki virða neitt vettugi, er höfuðstað landsins gæti til sóma orðið. Jeg hefi að vísu ekki dvalið nema einn vetur í Reykjavík. En jeg get þó gert mjer í hugarlund ástandið, ef börn á skólaskyldualdri verða neydd til þess að flækjast á götunni allan veturinn. Ekki trúi jeg því, að þeim verði þar hlýrra eða líði betur en í barnaskólanum, nje heldur, að siðferði þeirra yrði eins gott eða betra. Og eftir þeirri skýrslu, sem þingmenn hafa fengið frá skólanefnd barnaskólans, sýnist enginn voði á ferðum, þótt skólanum sje leyft að starfa í vetur. Skólanefndin hefir skýrt frá því, að skólinn muni þurfa um 50 smálestir af kolum. Hann á fyrningar síðan í fyrra, um 20 smálestir, og vantar þá einar 30 smálestir á þann forða, er hann þarf að nota. En svo á bærinn um 60 smálestir af kolum, sem honum hafa áskotnast fyrir sama sem ekkert, og er enginn vafi á því, að skólanum yrði lagt það til af þeim kolum, er hann þarf með, enda ber bæinn skylda til að sjá fyrir skólanum. Ef nokkuð er örþrifaráð, þá er það að loka barnaskóla Reykjavíkur. Nokkuð líkt má segja um aðra skóla. Og þessi frestur, sem verða á á því, að skólarnir taki til starfa, verður að álítast sama sem að þeim sje lokað til fulls. Jeg hygg rjettara að láta skólana byrja á venjulegum tíma, ef þá væri ekki vissa komin fyrir því, að ógerningur væri að láta þá starfa, en svo hefði stjórnin heimild til að láta loka skólunum seinni hluta vetrar, ef hún sæi, að eigi væri fært að halda þeim lengur opnum. Þessi umhyggja, sem þingið ber fyrir mönnum úti um land alt, að þeir ekki rasi fyrir ráð fram og sendi börn sín til Reykjavíkur, virðist mjer ganga oflangt. En það gengur í sömu stefnu sem svo margt annað, að löggjafarvaldið sletti sjer fram í prívathagi manna. Undanfarandi þing hafa verið að taka ráðin af mönnum í mörgum efnum og virðast hafa álitið alla ómynduga og fyrirhyggjulausa, nema þing og stjórn. Menn hafa borið það fyrir sig, að svo freklega verði að taka í taumana, að banna alt skólahald, því að yrði einstöku skólum veitt undanþága, þá myndu margir koma á eftir. Hvað annað? Það má ganga að því sem vísu, því að það er ekki enn kominn tími til þess að loka öllum skólum. Og það er sannarlega hart gagnvart einstökum skólum, t. d. bændaskólunum, sem hafa birgt sig að innlendu eldsneyti og gert ýmsar aðrar ráðstafanir til að mæta komandi vetri, sem nú yrðu óþarfar, að neita þeim um að hagnýta sjer þau föng, er þeir hafa aflað sjer með svo miklum erfiðleikum. Það er örþrifaráð. Sama máli er að gegna um Flensborgarskólann. Hann hefir gefið góðar og gildar ástæður fyrir því, að honum sje leyft að halda áfram. Menn hafa talað um sparnað og hent gaman að því, að skólastjórnir og kennarar hugsi sjer að spara svo mjög í vetur. Það hefir verið talin bending í þá átt, að alls sparnaðar hafi ekki verið gætt að undanförnu. En án þess, að um óhóf geti verið að ræða, þá er mikill munur á því, hvort menn eiga kost á allsnægtum við lágu verði, og því að vanta allar helstu nauðsynjar, og það litla, sem hægt er að fá, kostar ærið fje. Óhætt mun að trúa því, að allir hugsa nú meir fyrir eldsneyti en þeir hafa gert nokkru sinni áður. Og það er ásetningur allra að spara eldsneyti sem mest, enda neyðast menn til þess vegna þess gífurlega verðs, sem á því er. Trúi jeg því og treysti, að sparnaður þessi verði framkvæmdur og menn láti ekki sitja við orðin tóm. Mjer finst það heillaráð, sem hv.þm. Ísaf. (M. T.) sagði að Ísfirðingar hefðu ætlað sjer að taka, Jeg tók svo eftir, að þeir ætluðu að byrja skólahald á venjulegum tíma og halda svo áfram, þar til reynslan sýndi, að það væri ekki lengur hægt. Hygg jeg það rjettustu aðferðina. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) mælti mjög með frv. og tók ýms dæmi um það, að börnum liði illa í hrörlegum húsakynnum. Nefndi hann sjerstaklega til eitt nágrannaheimili sitt. En ef húsakynnin eru ill, hrörleg, þröng og loftlítil og aðbúnaðurinn slæmur, er þá ekki nauðsynlegt að kippa börnunum út úr þeim, þótt ekki sje nema lítinn hluta dags, og láta þau nema eitthvað sjer til gagns í heitum og björtum skólastofum? Jeg hygg það fremur kærleiksverk og nauðsyn, er brýtur lög, eða öllu heldur löglega nauðsyn að halda skólunum áfram. Jeg hygg, að þetta sje nóg til að sýna, að jeg get ekki gefið frv. atkvæði mitt. Hins vegar er jeg ekki á móti því, að frv. gangi til 3. umr., svo að það verði betur athugað og ef til vill lagfært. Það gæti og komið fyrir, að hugir manna breyttust, ef eitthvað, sem nú er að eins von, væri þá orðið að vissu áður en málinu lyki. Vil jeg því ekki vera því til fyrirstöðu, að lífið í frv. sje treint í nokkra daga.

Forsætisráðherra (J. M.) Menn hafa talað nm það, að heill almennings ætti að ganga fyrir skólahaldi. Mjer þykir þetta ekki sem heppilegast til orða tekið, því að mjer líst, að skólahald verði talið með heillum almennings. Jeg skal ekki eltast mikið við einstakar ræður, sem hjer hafa verið fluttar. Að eins vil jeg geta þess, að engin vissa er fyrir því, að námsfólk streymi ekki hingað til Reykjavíkur, þótt skólunum væri lokað. Það vita allir, sem nokkuð hafa fengist við manntal, að til Reykjavíkur flykkist fjöldi karla og kvenna, er kallar sig námsfólk, en fara aldrei í neinn skóla. Og það fólk kæmi eins fyrir það, þótt skólar sjeu ekki haldnir. Háttv. þm. Ak. (M. K.) hjelt því fram, að vetrardvöl námsfólks hjer í Reykjavík myndi ekki kosta minna en 1500 kr. Í fundarhljeinu hefi jeg leitað mjer nokkurra upplýsinga um það atriði hjá fólki, er selur fæði. Á stað, þar sem um 20 námsmenn keyptu fæði í fyrra fyrir 50 kr. á mánuði, er mjer sagt, að fæði muni kosta 60 kr. í vetur. Á sama stað voru leigð 3 einstök herbergi, eitt af þeim fyrir 2, og kostaði það 20 kr. á mánuði með ræstingu, hin tvö kostuðu 10 kr. á mánuði hvert með ræstingu, og er mjer sagt, að líkt muni nú verða. Í hvert herbergi er gert ráð fyrir að þurfi 3-4 skpd. af kolum. Jeg hefi ekki reiknað saman, hve mikið dvölin á þessum stað myndi kosta yfir veturinn, en jeg hygg, að hv.þm. Ak. (M. K.) væri nokkuð ör á skotsilfur, ef hann ætlaði mönnum að eyða 1500 kr. Á öðrum stað, þar sem gott fæði er selt, hefir verðið verið ákveðið 60 kr., og líkt munu herbergi kosta þar og á hinum staðnum. Og þar, sem fæði er einna dýrast, mun það kosta 65-75 kr. um mánuðinn, og er það á stöðum, sem sumir háttv.þm. munu þekkja af eigin reynslu. Hygg jeg því, að reikningur hv.þm. (M. K.) sje mikils til ofhár. Jeg þykist vita, að hv.þm. Ak. (M. K.) muni hafa fengið mótmælaskeyti frá kjósendum sínum gegn því, að barnaskólanum þar verði lokað. Hafi hann ekki fengið skeytið, þá er það á leiðinni. Bæjarfógetinn á Akureyri hefir skýrt mjer frá í síma, að Akureyringar sjeu svo birgir af mó og við, að þeir þurfi lítið af erlendum kolum. Og jeg býst við, að svarið muni það sama, ef víðar væri spurt. Háttv. þm. Ak. (M. K.) fylgir auðvitað sannfæringu sinni, þrátt fyrir þessi mótmæli frá kjósendum hans, en hræddur er jeg um, að þingið eigi von á býsna miklum mótmælum, ef það tekur fram fyrir hendurnar á sveitarstjórnunum í þessu efni. Það getur talist eðlilegt, að þessi hugsun, að loka öllum skólum, hafi vaknað um eitt skeið í sumar, þegar alt öðruvísi stóð á. En nú er það óverjandi að taka fyrir skólahald. Það hefir verið spurst fyrir víða um land um kolaþörf, og svörin hafa allvíða verið þau, að menn þurfi mjög lítið af erlendum kolum; þeir ætli að reyna að bjargast við innlent eldsneyti, svo að jeg hygg, að eldiviðarskorturinn rjettlæti ekki þetta örþrifaráð. Jeg vil leyfa mjer að minnast á enn eitt atriði og skjóta því til hv. deildar, er frv. verður samþykt, hvort ekki mætti breyta 2. málsgr. 1. gr. þannig, að Háskólinn og Mentaskólinn væru undanþegnir þessum lögum. Það myndi ekki kosta meira fje eða kol, þótt kensla færi fram í öllum Háskólanum, heldur en með þessu fyrirkomulagi, að kenna einungis þeim, er undir embættispróf eiga að ganga í vetur. Og það er varla rjettmætt að taka fram fyrir hendurnar á Háskólanum að nauðsynjalausu, þar sem hann lögum samkv. á að hafa stjórn sinna mála sjálfur. Verði lærdómsdeild Mentaskólans leyft að starfa, hygg jeg ekki mikið sparað við það, að banna kenslu í gagnfræðadeildinni. Jeg ætla ekki að orðlengja meir um frv. Veit, að örlög þess eru fyrirfram ákveðin í þessari háttv. deild. En það er von mín, að háttv.Nd. taki frv. til rækilegri íhugunar.

Magnús Kristjánsson Jeg býst ekki við að fjölyrða svo í þetta sinn, að málið geti ekki orðið afgreitt á rjettum tíma. En hins vegar hefði jeg kunnað betur við, að mjer hefði ekki verið eins skamtaður tími og gert hefir verið, þar sem margir háttv.þm. og hæstv. forsætisráðh. hafa sýnt mjer þann heiður að vitna svo freklega í orð mín. Jeg vil þá beina orðum mínum að hæstv. forsætisráðherra. Í raun og veru kom ekkert nýtt fram í ræðu hans, að öðru leyti en því, að hann reyndi að vefengja orð mín um kostnaðinn við vetrardvöl nemenda hjer í Reykjavík. Í öðru lagi bar hann mjer skilaboð frá kjósendum sínum um það, að þeir væru á annari skoðun en jeg í þessu máli. Jeg er honum þakklátur fyrir að flytja þessi skilaboð. En jeg býst við því, að kjósendur mínir sjeu svo þroskaðir, að þeir skilji, að það er fyrst og fremst sannfæring mín, sem ráða á atkvæði mínu. Þrátt fyrir þær upplýsingar, sem hæstv. forsætisráðherra hefir gefið um verð á fæði og húsnæði hjer í Reykjavík, hygg jeg, að kostnaðaráætlun mín standi óhrakin, og ekki síst ef nemendur utan af landi þyrftu að ferðast langar leiðir með skipum landsstjórnarinnar. Fargjöld þau, sem stjórnin hefir leyft sjer að setja hjer á milli hafna, myndu talsvert stuðla að því, að reikningur minn verði nærri sanni. Dæmi þau, er hann tók, hygg jeg vera undantekningar. Jeg hygg, að fæði og húsnæði muni ekki fást undir 75-85 kr. á mánuði, og auk þess þurfa menn að greiða þjónustu o. fl. En það er eitt atriði, sem er þýðingarmikið í þessu máli, og það er, að hæstv. stjórn hefir látið uppi skoðun sína á málinu, og skoðanir hennar eru mjög skiftar. Hæstv. forsætisráðherra álítur, að það sje hættulegt að takmarka skólahaldið, en hæstv. fjármálaráðh. (S.E.) telur aftur á móti, að brýna nauðsyn beri til þess, en um skoðun hæstv. atvinnumálaráðherra get jeg lítið sagt; það lítur helst út fyrir, að hann hallist til beggja hliða, og því ekki unt að segja um afstöðu hans. Það er því mikilsvert, að þingið ákveði, hvort skólahald verður í vetur eða ekki; stjórnin kæmist í mesta ráðaleysi, ef hún ætti að gera það. Vegna þess, að tíminn er takmarkaður, þarf að slíta fundi nú strax, þá verð jeg að fresta að svara einstöku þingmönnum til þess síðar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Í tilefni af orðum hv.þm. Ak. (M. K.), þar sem hann taldi aðstöðu mína til þessa máls óskýra, þá vil jeg taka það fram, þótt jeg hjeldi, að orð mín væru auðskilin, (að minsta kosti jafnglöggum þingmanni sem háttvirtur þm. (M. K.) óneitanlega er), að jeg hallast að því, að skólarnir byrji á reglulegum tíma, þar sem skólastjórnir og hjeraðastjórnir eru slíku eindregið fylgjandi.