Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti 1. minni hl. iðnn., sem prentað er á þskj. 195, en þetta nál. er til komið af því að iðnn. Nd. hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. Við undirritaðir, þ.e. við hv. þm. Ingvar Gíslason, leggjum til að frv. verði samþykkt, þ.e. að staðfestur verði samningur á milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd., dags. 5. nóv. 1984, um viðauka við aðalsamning milli sömu aðila, dags. 28. mars 1966, með viðaukum um byggingu og rekstur á álbræðslu í Straumsvík. Þessi afstaða okkar er í samræmi við skoðun þingflokks Framsfl. Herra forseti. Þrátt fyrir þessa afstöðu okkar höfum við hv. þm. Ingvar Gíslason ýmsar athugasemdir að gera varðandi þetta mál í heild. Þótt atvik og ástæður í málinu leiði til þeirrar niðurstöðu að rétt sé að staðfesta fyrirliggjandi samning með lögum fer því fjarri að aðrar eða víðtækari ályktanir sé hægt að draga af því um ágæti samskipta Íslendinga við svissneska auðhringinn Alusuisse í fortíð, nútíð eða framtíð. Aðalsamningurinn frá 1966, sem er grundvöllur allra viðskipta Íslendinga við Alusuisse, er þess eðlis að ekki er að vænta góðrar samningsaðstöðu um breytingar Íslendingum til hagsbóta. Reynt var að lagfæra þennan samning 1975, en það mistókst því miður hrapallega. Þetta á að sjálfsögðu við samninginn í heild, en þó allra helst um þau ákvæði sem fjalla um orkuverð, skatta og meðferð deilumála fyrir dómstólum. Öll þessi ákvæði hafa reynst þung í vöfum, óhagstæð fyrir Íslendinga og seinvirk og kostnaðarsöm. Miðað við anda og efni aðalsamningsins frá 1966 og breytingarnar frá 1975 var því ekki að vænta skjóts eða mikils árangurs af starfi samninganefndar Íslendinga við Alusuisse um þann ágreining sem uppi hefur verið síðustu 2–3 ár um skattamál og orkuverð og ýmis önnur atriði. í samskiptum aðila. Aðalsamningurinn verndar nefnilega Alusuisse og Íslenska álfélagið í bak og fyrir um flest þau atriði sem mestu máli skipta. Við höfum átt í harðvítugum deilum við auðhringinn. Við föllumst á að skynsamlegra sé að ganga til samninga og veita viðtöku því sáttafé upp á 3 millj. dollara sem hægt er að snúa út úr álhringnum heldur en að reka þetta mál áfram fyrir dómstólum af því að fjárvon var óvís úr frekari málarekstri. Hringurinn vinnur það sér til friðar að greiða þetta sáttafé og í því felst viðurkenning frá þeirra hendi um að bætur hafi þurft að greiða. Skv. áðurgerðum samningum sitjum við áfram með ÍSAL í landinu og í sjálfu sér er ekki hyggilegt að standa í óþarfa deilum sér til svölunar ef eftir öðrum og friðsamlegri leiðum er hægt að ná sama árangri, þ.e. viðunandi skaðabótum og sektarviðurkenningu. Það kemur einnig til, sem ekki hefur bætt aðstöðu samninganefndar og hæstv. iðnrh. þegar til kastanna kom, og á það er rétt að leggja nokkra áherslu, að orkuverð til álbræðslna hefur ekki verið hátt að undanförnu og er lækkandi nú í bili. Áliðnaðurinn er í lægð og óálitlegur atvinnuvegur eins og á stendur. Framtíð áliðnaðar er alls ekki björt, þvert á móti. Gestir iðnn. hafa kynnt nm. svokallaðar „spár“ erlendra ráðgjafarfyrirtækja, sem gera sér það að atvinnu að spá um framtíðarhorfur í áliðnaði, þ.e. hvenær líkur séu á því að hagur áliðnaðar taki að vænkast, en það er það sem þessir spámenn eru spurðir um. Við hv. þm. Ingvar Gíslason teljum varhugavert að gera mikið úr slíkum spám og festa sína von á þær, ekki af því að þessir spámenn kunni ekki vel til verka eins og verða má, heldur vegna þess að hér er um þess háttar útreikninga að ræða að þeir eru háðir mikilli óvissu. Spár af þessu tagi eru því fjarri því að vera óskeikular. Allt eins má hugsa sér að álkreppan eigi eftir að vaxa enn og vara lengur en séð verður. Það þyrfti e.t.v. ekki annað en að hönnun flugvéla breyttist, sem hugsanlega gæti orðið innan ekki mjög langs tíma, með þeim afleiðingum að ál hentaði ekki jafn vel sem smíðaefni í flugvélar. Það er hægt að hugsa sér að ál yrði endurunnið í auknum mæli og þannig dregið úr þörfinni fyrir þennan málm í veröldinni. Við teljum að Íslendingar ættu að fara sér hægt í að einbeita áhuga sínum og framtaki að þessum vonarpeningi sem álbræðslan er í atvinnuuppbyggingu framtíðarinnar. Með tilliti til þessa sem ég hef hér rakið, þ.e. óhagstæðs aðalsamnings frá 1966 og mislukkaðrar endurskoðunar 1975 og kreppu í áliðnaði, er ljóst að samningsstaða Íslendinga við Alusuisse um hækkað raforkuverð var ekki góð. Við teljum því að ekki sé ástæða til að vanmeta þessa niðurstöðu sem fengin er um raforkuverð. Sé málið virt í heild var naumast við betri kjörum að búast. Íslendingar eru og verða heftir af þeim grundvallarsamningi um álbræðsluna í Straumsvík sem gerður var 1966. Af þeim samningi hljóta Íslendingar að súpa seyðið til loka samningstímabilsins. Það verður þó að viðurkenna og því ber að fagna að miðað hefur í rétta átt um endurbót á þessum samningi og bætt hefur verið inn í hann nýju ákvæði um endurskoðun raforkuverðs á fimm ára fresti. Þess er að vænta að með þessu ákvæði opnist leið til að ákveða raforkuverðið nær því sem eðlilegt getur talist á hverjum tíma. Endurskoðunarákvæði sem þetta hefði verið sjálfsagður hlutur í samningnum allt frá upphafi, eins og framsóknarmenn bentu á þegar málið var til meðferðar á Alþingi vorið 1966. Hitt er svo annað mál að endurskoðunarákvæðin, eins og þau liggja fyrir í 28. gr. raforkusamningsins eru því miður engan veginn ótvíræð til skilnings og túlkunar. Gildi þessara ákvæða.kemur ekki nógu skýrt í ljós af orðum þeirra einum saman. Um gildi þessara ákvæða verður því að bíða dóms reynslunnar. Það er síst að undra að þar til reynslan hefur skorið úr velkist menn á milli vonar og efasemda. Við hv. þm. Ingvar Gíslason viljum taka fram að við höfum allan fyrirvara á um fylgi við hugmyndir um stækkun álbræðslunnar í Straumsvík eins og þær koma fram í svokölluðu bráðabirgðasamkomulagi frá 28. sept. 1983 og svonefndu bréfi um samkomulag frá 5. nóv. 1984, undirrituðu af iðnrh. fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands og tveimur forstjórum Alusuisse fyrir hönd þess félags, þá þegar af þeirri ástæðu að ekki kemur til greina að okkar dómi að semja um þessa stækkun nema tryggilega sé gengið frá því að greitt verði framleiðslukostnaðarverð raforkunnar frá nýjum virkjunum. Það er mikil tíska þegar verið er að skilgreina efnahagsvanda íslensku þjóðarinnar að kenna um offjárfestingu í hinum hefðbundnu atvinnugreinum, sérstaklega í fiskiskipum. Menn hafa tuggið það hver eftir öðrum að fiskifloti okkar væri allt of stór. Þetta er að mestu leyti misskilningur. Efnahagsvandi Íslendinga stafar engan veginn fyrst og fremst af því að við höfum bundið of mikið fjármagn í fiskiskipum. Við höfum bundið of mikið fjármagn í orkumálum og við höfum verið of bráðlát. Við höfum framkvæmt of hratt og hefur því miður stundum verið illa staðið að undirbúningi. Við höfum framkvæmt fyrir lánsfé sem hefur verið of dýrt. Þess vegna stöndum við uppi með orkufyrirtæki sem sum eru vafin í skuldum og verðum að búa við orkuverð sem er miklu hærra en það sem við gætum búið við ef við hefðum sýnt meiri aðgæslu. Ég vek sérstaka athygli á því að meiri hluti erlendra langtímaskulda Íslendinga er vegna orkuframkvæmda. Ég vil leyfa mér að vitna til nóvember-heftis af Hagtölum mánaðarins sem nýkomið er á borð hv. þm. Þar sést á 2. síðu í töflu um stöðu erlendra lána í árslok 1983, flokkuð eftir atvinnugreinum að orkumál eru með 50.2% af heildar erlendum langtímaskuldum Íslendinga. Sjávarútvegurinn er einungis með 16.1%. Ég bið menn að átta sig á þessum mismun, þ.e. að lántökur orkugeirans eru meira en þrefalt hærri en lántökur sjávarútvegsins. Iðnaðurinn er með 8.2%, samgöngur, þ.e. flugvélar og skip með 10.3% og aðrir atvinnuvegir með 1.8%. Þetta var í árslok 1983. Síðan hefur gengið fallið og enn þá sigið á ógæfuhlið. Mér býður það í grun að orkumálalánin séu enn óhagstæðari en lánin sem hvíla á sjávarútveginum. Svona má þetta ekki ganga. Við verðum að sjá að okkur og vanda okkur betur við orkumálin ef orkuauður landsins á að geta skapað okkur þá velmegun og orðið okkur til þeirra hagsbóta sem hann endilega þarf að verða í framtíðinni og hefur mikil skilyrði til að verða. Ég vil undirstrika það hér og nú að auðvitað þurfum við að virkja vatnsorku og jarðhita. En þetta þurfum við að gera af aðgát og af mátulegum hraða, þ.e. ekki að rjúka til að virkja og virkja og verða svo að sitja uppi með orku sem við getum ekki komið í lóg á kostnaðarverði. Ég óttast að frekari stækkun álversins í Straumsvík mundi tefja fyrir fjárfestingu í nýjum atvinnugreinum og stofnun eða endurskipulagningu fyrirtækja sem betur henta þörfum Íslendinga fyrir fjölbreytt atvinnulíf og fleiri störf í vaxandi þjóðfélagi. Stóriðja er fjármagnsfrek og hægt er að fá mörg störf í smærri iðnaði fyrir þann stofnkostnað sem eitt starf í stóriðju þarf. Við hv. þm. Ingvar Gíslason vörum við því að Íslendingar haldi áfram að framkvæma stóriðjustefnu og orkustefnu sem hefur runnið sitt skeið og vinnur gegn þeirri þjóðfélagsgerð og atvinnuuppbyggingu sem betur hentar Íslendingum á komandi árum og áratugum en stóriðjustefnan sem er á fallandi fæti. Um þá framtíðaruppbyggingu atvinnulífs, sem við höfum í huga, viljum við vísa til nýrrar samþykktar miðstjórnar Framsfl. í atvinnumálum. Þar er ályktað um orkufrekan iðnað og segir m.a.: „Í þessum málum er það stefna Framsfl.: 1. að hafna þeirri stóriðjustefnu sem eingöngu miðast við orkusölu. Við uppbyggingu orkufreks iðnaðar verði lögð áhersla á virk yfirráð Íslendinga, að íslensk eignaraðild vaxi með tímanum og Íslendingar verði sjálfir aðilar að sölufyrirtækjum og taki virkan þátt í tækniþróun. 2. að orkusölusamningar miðist við að tryggja arðsemi nýrra virkjana og veitukerfa. 3. að lögð verði rík áhersla á að nýta jarðhita sem víðast, svo sem til vinnslu í fiskimjölsverksmiðjum og í nýjum orkufrekum iðngreinum. 4. að gerðar verði strangar kröfur um mengunarvarnir og umhverfissjónarmiða gætt við ákvarðanir um staðarval stóriðjuvera. Áhersla verði einnig lögð á heilsusamlegt starfsumhverfi innan dyra í stóriðjuverum. 5. að íslensk löggjöf gildi í öllum ágreiningsmálum, stefnt verði að því að starfsemi allra stóriðjufyrirtækja á Íslandi verði innan samræmdrar rammalöggjafar.“ Herra forseti. Þetta var tilvitnun í miðstjórnarsamþykkt Framsfl. um stefnumörkun í atvinnumálum. Þrátt fyrir þessar almennu athugasemdir og fyrirvara um einstök atriði, sem tengjast þessu máli, teljum við hv. þm. Ingvar Gíslason þá hækkun orkuverðs, sem um er samið, mikilvæga úrbót miðað við þau óviðunandi kjör sem Íslendingar hafa búið við skv. núgildandi orkusamningi og mælum með samþykkt frv. eins og það liggur fyrir, enda er þetta til muna betri samningur en sá samningur sem við búum við. Það ber alls ekki að vanmeta þó að sjálfsögðu hefði verið hægt að hugsa sér að hann væri í mörgum greinum öðruvísi en raun ber vitni.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir 2. minni hluta iðnn. sem hefur skilað áliti sínu á þskj. 196 eftir að iðnn. hv. Nd. hefur haft þetta mál til athugunar frá því að 1. umr. málsins fór hér fram í síðustu viku s.l. miðvikudag. Nefndin hefur þannig haft tæpa viku til starfa til að fara yfir þetta viðamikla mál sem hér liggur fyrir. Það verður að segjast að það er naumur tími miðað við umfang málsins og þau fjölmörgu álitaefni sem fyrir liggja og tengjast því frv. sem hér er til umr. og samningum sem því fylgja. Iðnn. reyndi þó að nýta þennan knappa tíma sem fyrir lá til þess að átta sig á ýmsum þeim þáttum málsins sem óljósir voru eftir meðferð Ed. á málinu og þau álit sem fram höfðu komið frá iðnn. Ed. Þau álitaefni sem þarna var um að ræða tengdust áframhaldandi öllum meginþáttum málsins, málsmeðferð, skattaþætti málsins, raforkuþætti málsins og hugmyndum um stækkun álversins í Straumsvík. Nefndin fékk að minni beiðni sérstaklega ýmsa aðila til viðtals og fékk álitsgerðir frá sérfræðingum, t.d. frá Landsvirkjun. Þrátt fyrir þessa umr. og vinnu nefndarinnar, sem fram fór á fjórum nefndarfundum og milli funda, þá vantar enn verulega á það að lýst hafi verið inn í þetta mál sem skyldi. Ég hefði talið að iðnn. og þeir sem í henni sitja hefðu þurft mun rýmri tíma til sinna starfa og til að undirbúa sínar álitsgerðir í ljósi þess hve stórt og viðamikið þetta mál er og afgreiðsla þess hér á hv. Alþingi afdrifarík. En það var mjög fast eftir því leitað af hálfu hæstv. ríkisstj., hæstv. iðnrh. og talsmanna hans í nefndinni að frv. yrði afgreitt út úr nefnd á þeim tíma sem það nú er komið hér til hv. Nd. til 2. umr. Ég hef leitast við að taka tillit til þeirra óska, sem þarna komu fram um þetta efni, vegna þess að mér er óljúft að mál líti út með þeim hætti, eins og við vitum að reynt er að túlka það ef ekki er farið að vilja ríkisstj. nokkurn veginn hverju sinni við meðferð þess, að verið sé að tefja það að ástæðulausu. Og kannske ekki síst í ljósi þess að hæstv. iðnrh. og ríkisstj. leggja málið hér fyrir þingið með þeim dæmalausa hætti, að þm. eru í því ljósi að á þá eru settar nokkurs konar dagsektir í sambandi við afgreiðslu þessa máls, svipað og tíðkað er í verksamningum við aðila þar sem sett eru tímamörk og farið er að reikna til baka hagnað verktakans eða setja á hann sérstakar sektir. Hv. þdm. er auðvitað kunnugt um hvað hér er við átt. Það eru þær 400 þús. kr. á dag sem hæstv. ráðh. og baklið hans telur og túlkar að sé hagnaður Landsvirkjunar af endurskoðuðum rafmagnssamningi. Ég verð að segja það að frágangur þessa máls af hálfu samninganefndar ríkisins og ríkisstj. gagnvart Alusuisse að þessu leyti er einstakur. Hann er alveg einstakur. Þar við bætist svo að þegar hæstv. ráðh. leggur málið fyrir þingið tekur hann sérstaklega á þessu og vekur á þessu alveg sérstaka athygli til þess að sjálfsögðu að nota það sem þrýsting á þingið við afgreiðslu málsins. Önnur atriði, sem tengjast meðferð málsins í hv. iðnn. þessarar deildar, snúa að upplýsingaöflun. Ég lagði fram um það ósk á fyrsta fundi nefndarinnar eftir að málinu var vísað til hennar að hv. iðnn. fengi í sínar hendur fundargerðir samninganefndar ríkisstj. við Alusuisse ásamt samþykktum minnisblöðum, sem þeim fundargerðum tengjast, á starfstíma nefndarinnar frá 14. júlí hygg ég að hún var skipuð 1983, þar til hún lauk störfum. Ég ítrekaði þessa beiðni á öllum nefndarfundum og síðast við hæstv. iðnrh., sem kom fyrir iðnn. í gær að minni beiðni, en niðurstaðan varð sú að þingnefndinni var neitað um þessi gögn. Henni var neitað um að fá gögn opinberrar stjórnskipaðrar nefndar sem á í samningum, viðamiklum og vandasömum samningum við erlendan aðila, stjórnskipaðrar nefndar þar sem stjórnarandstaðan í þinginu hefur ekki komið með neinum hætti að máli og verið haldið skipulega frá öllum upplýsingum um þetta mál á öllum undirbúningstíma þess. Það varpar nokkuð skýru ljósi á þetta mál, sem ég á eftir að rifja hér upp við þessa umr. í einstökum þáttum, að sú nefnd þingsins, sem um það fjallar og fær það til meðferðar, fær ekki aðstöðu til þess að átta sig á því með hvaða hætti samninganefnd ríkisins hefur haldið á þessu máli og hvernig það hefur þróast á einstökum stigum í viðræðum við gagnaðila. Ég hlýt að geta þess sérstaklega, sem fram kom á fundi iðnn. í gær í tengslum við þetta atriði, að hæstv. iðnrh. flutti þá skýringu á fundi nefndarinnar, þegar hann hafnaði beiðni um það að þessi gögn kæmu fyrir, að þau væru nánast ekki fyrirliggjandi. Hann hafði snúið sér til formanns samninganefndarinnar, dr. Jóhannesar Nordals seðlabankastjóra og stjórnarformanns Landsvirkjunar með meiru og fengið þær upplýsingar hjá formanni samninganefndarinnar, að fundargerðir væru nú bara alls ekki tilbúnar til framlags, það mundi taka mjög langan tíma að ganga frá þeim og samræma þær, það mundi taka mjög langan tíma, ótiltekinn af hálfu ráðh. Auk þess væri það álit lögfræðilegra ráðunauta að það væri nú ekkert gott, það væri ekki skynsamlegt, ég vil ekki staðhæfa hér beint orðalag af hálfu ráðh. um þetta efni, ég hef það ekki hér, en það væri ekki skynsamlegt að leyfa stjórnarandstöðunni á þessu stigi að gaumgæfa slík gögn, það gæti haft truflandi áhrif á gagnaðila málsins. Það er nefnilega viðurkennt af talsmönnum stjórnarmeirihlutans í iðnn., eins og fram hefur komið við umr., að vissulega eru mjög stórir þættir samninga við Alusuisse ófrágengnir. En er ekki af þeim sökum meiri ástæða til þess fyrir Íslendinga og Alþingi Íslendinga að fara ofan í það hvernig sá samningur er tilkominn sem hér liggur fyrir í frv.-formi til þess að læra af vinnubrögðunum upp á framhaldið? En okkur er þetta meinað í þeirri nefnd þingsins, sem ætlað er að lýsa inn í þetta mál, og það með þessum dæmalausu rökum og fyrirslætti, skyldi maður halda, fyrirslætti, að fundargerðirnar séu bara alls ekki tilbúnar. Ef málið liggur þannig fyrir og hefur þróast þannig að hæstv. ráðh. iðnaðarmála á Íslandi, ábyrgðarmaður þessa máls, hefur ekki fengið fundargerðir frá fundum sinnar samninganefndar stig af stigi eftir hvern fund, sem haldnir voru mánaðarlega eða annan hvern mánuð á því tímabili sem liggur að baki, í tíð þessarar ríkisstj., þá er nú kannske ekki von á góðu um samningsniðurstöðu. Og þá er kannske eðlilegt að hæstv. ráðh. verði fótaskortur öðru hvoru þegar hann er að svara til um þetta mál hér í þinginu, fsp. okkar þm. sem höfum verið að reyna að draga fram upplýsingar um þróun og gang málsins með því að beina fsp. til hæstv. ráðh. um einstaka þætti þess og gang þess. Ég gat um það við 1. umr. þessa máls hér í Nd. að hægt væri að finna þess mörg dæmi í þskj. á þessum tíma hvernig ráðh. hefur komið hér með staðhæfingar og yfirlýsingar, sem síðan hafa ekki staðist af hans hálfu, m.a. um það að hann muni upplýsa þetta mál út í hörgul, hvert smáatriði málsins, áður en það komi til afgreiðslu hér í þinginu og engu skyldi haldið leyndu þar að lútandi. Þetta kom efnislega fram hjá ráðh. í nóv. 1983 þegar bráðabirgðasamningur ríkisstj. var hér til umr. Þetta kom hér fram efnislega með ekki ólíkum hætti í maímánuði, 10. maí s.l. Og síðan kemur sú hrösun ráðh., sem honum varð á hér við umr. utan dagskrár 25. okt. s.l., þegar hann féll í þá gryfju að gefa Alþingi rangar upplýsingar vegna þess, sem ég vil telja, að hann var ekki upplýstur um málið. Hann áttaði sig annaðhvort ekki á fsp., sem hann hafði fengið sólarhring áður skriflega, eða, sem vel getur verið miðað við þessi dæmalausu vinnubrögð, að hann hafi bara ekki áttað sig á stórum þáttum málsins, sem búið var að ganga frá af hans samninganefnd, eins og um stórfelldar breytingar á skattareglum aðalsamnings. Ætli þessi vinnubrögð, sem við höfum hér fyrir okkur, að fundargerðir funda viðræðunefndar íslensku ríkisstj. í þessu máli séu ófrágengnar, ætli þau stafi ekki af því að nefndin er svo fáliðuð og illa búið að henni? Það er stundum reynt að spara í nefndarstörfum ríkisins sem betur fer og réttmætt er. En við eftirgrennslan kemur í ljós að þannig er þessu ekki háttað um þessa nefnd. Hún hefur sérstakan ráðinn ritara og ég býst við að hann fái umbun síns erfiðis. Mér kæmi það ekkert á óvart þó að hann væri sæmilega haldinn. Hann heitir Garðar Ingvarsson og er deildarstjóri niðri í Seðlabankanum hjá Jóhannesi Nordal, alveg honum til hægri handar. En hann virðist ekki hafa komið því í verk fyrir nefndina að ganga frá gögnum og fundargerðum þannig að frambærilegt væri, ekki einu sinni fyrir hæstv. ráðh., því að hæstv. ráðh. greindi okkur frá því að hann hefði ekki þessar fundargerðir. Hann hefði svona einhverja minnispunkta, mest heima hjá sér, um þetta efni. En að í rn. iðnaðarmála lægju þessi mál skilmerkilega fyrir á máli, eins og það er kallað, það er víst ekki, því að það er langur tími þangað til sér í land með að búið verði að ganga frá þessum fundargerðum. Og þetta er mál sem hér á að fara að leita samþykkis Alþingis á. Það gerðist síðan á fundi iðnn. í gær í þessu máli að stjórnarliðið í nefndinni skipti sér upp, gat ekki orðið samferða við afgreiðslu þessa stóra máls með sama hætti og við meðferð þess í Ed., þar sem fram kom meiri hl. stjórnarliðsmanna í iðnn. Ed., sem mælti með samþykkt málsins nánast athugasemdalaust, nema hvað dregið var um það gylltur rammi, geislabaugur í stuttu nál. stjórnarmeirihluta í Ed. En hvað gerist svo hér í nefnd þessarar deildar? Þá nær stjórnarliðið ekki saman um nál. og Framsfl. kýs að ganga hér fram með minnihlutaálit vegna þess að það er kominn í hann beygur. Það er kominn beygur í þinglið Framsfl. út af þessu máli við meðferð þess hér í þinginu. Eftir því sem lengur er lýst inn í þetta mál hér af Alþingi, þá fer meiri hrollur um þm. Framsfl. að ganga undir það jarðarmen sem íhaldið hefur reist því og ætlar að ganga hér undir. Það er engin tilviljun að þessi hefur orðið þróun mála. Og ég veit ekki hvað hefði getað gerst ef ekki hefðu verið settar hér dagsektir á þm. framsóknar sem aðra þm. hér og þingdeildir hefðu getað tekið sér eðlilegan tíma til að lýsa inn í myrkvið þessa máls. Það hefði kannske einstaka þm. í þingliði Framsfl. opnað augun enn frekar því að lengi skal manninn reyna. En það er nú kannske bjartsýni að gera því skóna. Ég ætla ekki á þessu stigi máls að gera einstök atriði úr nál. 1. minni hl. hér að umræðuefni. Ég mun gera það síðar við umr. því að til þess er rík ástæða að lýsa inn í vesaldóminn, sem andar þar úr hverri málsgrein, og framsóknarmennskuna, framsóknarblæinn sem skín þar út úr hverri setningu. Ég bendi á það eitt nú að þeir bera fyrir sig hinn slæma aðalsamning 1966 sem skýringu á því að ekki hafi verið hægt að ná fram breytingum til bóta á því samkomulagi sem hér liggur fyrir og því verði nánast að ganga að því eins og það er og það þrátt fyrir það að þeir standa hér með Sjálfstfl. að breytingum á sama aðalsamningi í ýmsum liðum og greinum, en því miður til hins verra í margri grein. Þetta er aldeilis furðuleg röksemdafærsla sem kemur hér fram hjá 1. minni hl. þessa máls. Ég hef sem einn af fjórum minni hl. iðnn., því að enginn meiri hl. er þar til á nál., lagt fram ýmis þau sjónarmið, sem ég taldi rétt að fram kæmu af minni hálfu við 2. umr. þessa máls hér í Nd. á þskj. 196. Ætla ég að víkja að einstökum þáttum, sem þar koma fram, en hlýt að bæta við nokkrum til upplýsingar m.a. fyrir hv. þd. því að hvorki voru tök né ástæða til þess að setja inn í nál. þau fjölmörgu atriði er tengjast þessu máli, og hefði ég þó með rýmri tíma séð til þess að fram kæmu í prentuðu formi til þd. mikilvæg málsgögn sem ég hef undir höndum og sumpart voru komin fram í iðnn. Ed. og tengjast þessu máli. Ég vil hér í upphafi þess að gera grein fyrir áliti mínu rifja það upp, því að til þess er rík ástæða, að um þetta, um stöðu samninga við Alusuisse vegna álversins í Straumsvík, var hljótt hér á Alþingi Íslendinga lengst af, fram undir árslok 1980 þegar þetta mál var tekið upp af Alþb. með eftirminnilegum hætti í ríkisstj. og hér á Alþingi. Það voru ekki aðrir en talsmenn Alþb. sem ekki þreyttust á því á liðnum árum að minna á þá afarkosti sem okkur voru búnir með þeim samningi sem Alþingi samþykkti 1966 og sem endurskoðaður var 1975; ekki síst varðandi það atriði sem sneri að sölu raforkuverðs á gjafvirði til álversins. Þann 9. des. 1980 samþykkti þáv. ríkisstjórn dr. Gunnars Thoroddsens till. frá mér sem iðnrh. um að teknar yrðu upp samningaviðræður um endurskoðun gildandi samninga milli Alusuisse og Íslands, ekki síst með hækkun raforkuverðsins í huga, og jafnframt að óska eftir því við Alusuisse að fyrirtækið gæfi skýringar á þeim mikla verðmismun sem tengist sölu á súráli frá Ástralíu til Íslands og hlaut heitið „hækkun í hafi“. Með þeim víðtæku athugunum, sem þar lágu að baki og þá höfðu farið fram á vegum iðnrn. og aukið var enn við til muna á árunum 1981–1983, var hnekkt þeirri blekkingu, sem Alusuisse hafði sett á svið með bókhaldskúnstum, að dótturfyrirtækið ÍSAL berðist í bökkum og álverið gæti ekki tekið á sig hærra raforkuverð eða auknar skattgreiðslur til íslenska ríkisins. Á ýmsu hefur gengið um samningaumleitanir og viðræður við Alusuisse undanfarin nærfellt fjögur ár, en nú liggur fyrir Alþingi eftirtekjan af samningaviðræðum stjórnvalda við auðhringinn á þessu tímabili. Sjálfsagt er að fagna breytingum sem nást fram til umtalsverðra bóta á viðskiptum við hinn erlenda aðila. Þær leiðréttingar á raforkuverði sem fram koma skv. fyrirliggjandi frv. eru vissulega ávinningur sem eins og annað í þessu máli hefur náðst fram og sótt efnisleg rök í málatilbúnaði fyrri ríkisstj. Þegar hins vegar er litið til fyrirliggjandi frv. um lagagildi þriðja viðaukasamnings um álbræðsluna í Straumsvík í heild verður að telja að miðað við sterka málefnastöðu Íslands megin sé eftirtekjan ótrúlega rýr í þeim samningi sem hér er leitað eftir að Alþingi staðfesti. Ákvæði frv. og samninganna sem því fylgja eru í heild sinni óviðunandi og mörg ákvæði stórkostlega varhugaverð fyrir íslenska hagsmuni. Ég er því andvígur frv. og þingflokkur Alþb. og við leggjum til að það verði fellt. Afleiðingarnar af viðræðum þeirrar samninganefndar sem ríkisstj. skipaði, án minnstu tengsla við stjórnarandstöðuna, í júní 1983 liggja hér fyrir, staðfestar af iðnrh. og ríkisstj. í heild. Þær birtast m.a. í eftirfarandi staðreyndum sem frv. þetta hefur að geyma: Samið er til 20 ára um raforkuverð til álversins, sem er langt undir framleiðslukostnaði og án verðtrygginga, þannig að verðið rýrnar jafnt og þétt að raungildi á samningstímanum. Endurskoðunarákvæði rafmagnssamningsins eru haldlítil og að líkindum verri en engin eins og um hnútana er búið. Breytt er mörgum þýðingarmiklum skattaákvæðum gildandi samninga og öllum til hagsbóta fyrir Alusuisse á sama tíma og viðræður eru á byrjunarstigi um breytt skattkerfi fyrir ÍSA L. Fallist er á kröfu Alusuisse um að mega framselja eigin dótturfélögum hlutafé í ÍSAL eða framselja til óskylds þriðja aðila 50% hlutafjárins, en það er auðhringnum mikið hagsmunaatriði. Ríkisstj. veitir Alusuisse ótímabundið loforð um forgang að raforku til að stækka álverið um helming, ef saman gengur um raforkuverð og aðra skilmála, sem ekkert liggur fyrir um nú hverjir verða. Fallið er frá kröfum íslenska ríkisins á hendur Alusuisse um viðbótarskatta vegna skattsvika ÍSALs, sem að mati alþjóðlegra endurskoðenda nema a.m.k. tæpum 60 millj. Bandaríkjadala eða um 2300 millj. ísl. kr., á árunum 1976–983, en skoðun máls varðandi þessi atriði tók aðeins til vissra þátta á fyrri hluta þessa tímabils 1976–1979. Alusuisse er veitt fortakslaus syndakvittun gegn greiðslu 3 millj. Bandaríkjadala eða um 120 millj. ísl. kr., en það er í reynd viðurkenning auðhringsins á skattsvikum fyrri ára og tapaðri stöðu fyrir dómnefndum vegna „hækkunar í hafi“ og annarra vanefnda á samningi. Þrátt fyrir ákvæði bráðabirgðasamnings aðila frá 23. sept. 1983 um að „ná endanlegu samkomulagi ekki síðar en 1. apríl 1984“ hefur Alusuisse tekist að undanskilja mikilvæga þætti, eins og breytt skattkerfi og stækkun álversins, og styrkja þannig enn frekar stöðu sína að fenginni sakaruppgjöf. Þau atriði sem íslensk stjórnvöld geta talið til einhverra hagsbóta, þ.e. leiðrétting á raforkuverði og óbein viðurkenning á skattsvikum, hafa einvörðungu náðst fram vegna þeirrar sterku stöðu sem byggð var upp í tíð fyrri ríkisstj. en eru afar léttvæg miðað við ókost þessa frv. Það segir sína sögu að Alþfl., sem stóð á sínum tíma að álsamningunum og varði þá lengst af, þar á meðal hv. núv. nýkjörinn formaður hans, sem lýsti því yfir í byrjun des. 1980 að álverið væri leiðarljós í atvinnulífi hérlendis, það væri nánast ástæðulaust að hreyfa nokkuð við raforkuverði því að það væri mjög nálægt sanngirnismörkum, þrátt fyrir þessa skoðun á fyrri árum hefur Alþfl. nú tekið eindregna afstöðu gegn þessu frv. í Ed. Alþingis, auk eindreginnar og einbeittrar afstöðu af hálfu fleiri þingflokka, svo sem Samtaka um kvennalista. Öll meðferð málsins af hálfu núv. ríkisstj. er ámælisverð og Alþingi er nú stillt upp fyrir gerðum hlut með þeim þrýstingi sem ég hef getið um hér fyrr í máli mínu og beitt er til að þvinga málið hér í gegn án þess að ráðrúm sé til eðlilegrar þinglegrar meðferðar. Frv. það sem hér er til umr. er niðurstaða af leynimakki ríkisstjórnarflokkanna og samninganefndar þeirra við Alusuisse. Það var ekki aðeins að stjórnarandstaðan væri útilokuð frá öllum samningaviðræðum, heldur fengu fjölmiðlar engar efnislegar upplýsingar neðan á þeim stóð og urðu að byggja á getgátum og brotum sem talsmenn ríkisstj. töldu sér henta að láta kvisast um gang samningaviðræðna. Í tíð fyrri ríkisstj. áttu þingflokkar aðild að álviðræðunefnd sem fékk allar upplýsingar sem vörðuðu undirbúning og gang samningaviðræðna við Alusuisse. Þessi nefnd hélt 54 bókaða fundi á því 11/2 ári sem hún starfaði, eða þar til fulltrúi Framsfl., Guðmundur G. Þórarinsson, sagði sig úr nefndinni 7. des. 1982. Ég hef minnt á það við 1. umr. þessa máls og utandagskrárumr. 25. okt. s.l. að þingflokkur Sjálfstfl. sá til þess ástæðu, þrátt fyrir tilvist álviðræðunefndar og fulltrúa sem hann átti í henni, að mótmæla því sérstaklega bréflega 5. maí 1982 að ekki væru næg samráð höfð við Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu á þeim tíma. Orðaði hann það svo í bréfi sínu þá, með leyfi forseta: „Forsenda þess að hægt sé að ná þjóðarsamstöðu í slíku máli er fullt samráð og samvinna stjórnar og stjórnarandstöðu um alla stefnumótun og um undirbúning og þátttöku í öllum viðræðufundum.“ Já, skjótt skipast veður í lofti, er hægt að segja um þessa álitsgerð og það sem síðar varð uppi á teningnum eftir að Sjálfstfl. fékk lyklavöldin í iðnrn. í maímánuði 1983, einu ári eftir að hv. núv. formaður þingflokksins afhenti mér persónulega þetta umgetna bréf hér í vistarverum Alþingis. Það er hins vegar vert að minna á það hér enn að það fór fljótlega að bera á því eftir að álviðræðunefndin var skipuð að Alusuisse leitaðist markvisst við að sundra henni, þessum samstöðuvettvangi þingsins og stjórnvalda þáverandi, m.a. í febr. 1982 þegar auðhringurinn aflýsti fyrirvaralaust og einhliða viðræðufundi við nefndina, en sú viðleitni Alusuisse hlaut þá þegar óvæntan stuðning frá fulltrúa Framsfl. í nefndinni. Haustið 1982 fluttu þm. Sjálfstfl. tillögur hér á Alþingi um nýja viðræðunefnd við Alusuisse til að „Alþingi taki í taumana“, eins og það var orðað, „og veiti forustu í þeim viðræðum sem nú hafa farið út um þúfur við Alusuisse“. Skömmu fyrir þinglausnir í mars 1983 sameinuðust fulltrúar þriggja flokka í atvmn. Sþ. um að afgreiða till. Sjálfstfl. um viðræðunefnd við Alusuisse út úr nefndinni og var sá tillöguflutningur túlkaður af flm. sem vantraust á undirritaðan sem iðnrh. Um leið var tekið undir ýmsa þætti af óskalista auðhringsins, m.a. um stækkun álversins og nýjan hluthafa í ÍSA L. Með flutningi þessarar þáltill. hér á Alþingi hafði skapast samstaða Sjálfstfl. og Framsfl. um álmálið fyrir alþingiskosningarnar í apríl 1983 á grundvelli sem Alusuisse hafði rekið áróður fyrir til að skapa sér auðveldari samningsaðstöðu. Á talsmönnum þessara flokka mátti helst skilja að þreföldun raforkuverðsins lægi á borðinu strax og skipt hefði verið um forustu í iðnrn. Slíkir samningar reyndust hins vegar torsóttari en nýir valdhafar höfðu haldið fram og Alusuisse hagnýtti sér stöðuna, sem upp var komin, til hins ýtrasta með þeim árangri sem hér liggur fyrir í fyrirliggjandi frv. Í stað skjótrar heildarlausnar á málinu varð ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar að láta sér nægja bráðabirgðasamning í sept. 1983 þar sem Alusuisse réð mestu um rammann sem dreginn var um framhaldið. Sverrir Hermannsson, hæstv. iðnrh., lýsti þessum bráðabirgðasamningi hins vegar sem „ótrúlegu afreki“. Með þessum bráðabirgðasamningi náði Alusuisse m.a. fram eftirtöldu: Að kippa skattadeilumálunum út úr gerðardómsmeðferð og koma þeim í flókið dómnefndarkerfi. Að fá samþykkta viðmiðun um frambúðarraforkuverð þar sem tekið skyldi mið af samkeppnisstöðu ÍSALs og orkukostnaði áliðnaðar í Evrópu og Ameríku, en hvergi var minnst á framleiðslukostnað raforku á Íslandi. Að fá yfirlýsingu um gagnkvæman áhuga um stækkun álversins þannig að afkastageta þess yrði tvöfölduð í tveimur áföngum. Að fá samþykki ríkisstj. fyrir að Alusuisse megi framselja hlutabréf sín í ÍSAL til eins eða fleiri dótturfélaga og allt að 50% af hlutafjáreign til óskylds þriðja aðila. Þessi bráðabirgðasamningur, sem ekki var lagður fyrir Alþingi til samþykktar eða synjunar heldur aðeins í formi skýrslu frá hæstv. iðnrh. til kynningar, gerði ráð fyrir „endanlegu samkomulagi eigi síðar en 1. apríl 1984“, einnig um endurskoðað skattkerfi og fleiri ákvæði. Hvergi var í þessum bráðabirgðasamningi getið um tengsl milli skattadeilumálanna og endurskoðunar á frambúðarsamningum, enda virðist svo sem ríkisstj. hafi talið sér trú um að sú leið, sem Alusuisse gerði till. um og á var fallist, með sérfræðinganefndum í stað samningsbundins gerðardóms, yrði skjótvirk og tæki aðeins fáa mánuði. Markmið Alusuisse voru frá upphafi allt önnur, m.a. þau: Að knýja fram sakaruppgjöf í skattdeilunni og forða þannig auðhringnum frá áfellisdómi vegna „hækkunar í hafi“. Að kljúfa málið upp í marga þætti og tefla af hörku um hvern þeirra. Að tefja samninga enn frekar og hagnýta sér stöðuna gagnvart svokölluðum „annars konar heiðursmönnum“, eins og dr. Müller kallaði hina nýja valdhafa á Íslandi, sem nú sátu í ríkisstj. og höfðu komið sér í erfiða samningsstöðu gagnvart auðhringnum. Þessum markmiðum sínum hefur auðhringurinn nú náð fram með auðveldari hætti en nokkurn gat órað fyrir. Alþingi stendur frammi fyrir bindandi samningi, sem það getur aðeins samþykkt eða synjað eins og ríkisstj. leggur málið hér fyrir, og settar eru eins konar dagsektir á alþm. við meðferð málsins hér í þinginu. Alusuisse hefur fengið sig hvítþvegið af öllum ávirðingum í samskiptum við Íslendinga til þessa dags án þess að heildstætt samkomulag liggi fyrir um efni bráðabirgðasamningsins frá haustinu 1983, m.a. er eftir að ganga frá stórum þætti eins og nýju skattkerfi og ósamið er um skilmála varðandi stækkun álversins í Straumsvík. Sú staðreynd, að Alusuisse hefur með svo afgerandi hætti tekist að skipta upp samningamálum gagnvart ríkisstj., er alvarlegasta og augljósasta brotalömin á samningsstöðu Íslands. Þegar svo í ljós kemur innihald þess hluta pakkans, sem hér er afhjúpaður með þessu frv., blasir við árangur auðhringsins af viðleitni sinni til að deila og drottna í íslensku efnahags- og stjórnmálalíf á undanförnum árum. Þegar ríkisstjórn dr. Gunnars Thoroddsens samþykkti kröfu um endurskoðun álsamninganna í des. 1980 hafði hún í höndum sannanir á hendur Alusuisse um kerfisbundið yfirverð á súráli sem auðhringurinn „hækkaði í hafi“ á leiðinni frá Gove í Ástralíu til Straumsvíkur. Mismunurinn á fob-verði súrálsfarmanna út úr Ástralíu og inn til Íslands nam hvorki meira né minna en 47,5 millj. Bandaríkjadala eða nær 2000 millj. ísl. kr. á árunum 1975–1980. Í framhaldi af þessu voru gerðar sérstakar úttektir á yfirverði á aðföngum til álversins, svo sem súráli og rafskautum, fyrir tímabilið 1975–1981 sem reyndist nema að mati endurskoðendanna Coopers & Lybrand 31,4 millj. Bandaríkjadala. Þetta var varfærið mat og ýmsir sérfræðingar, sem iðnrn. leitaði til, reiddu fram hærri tölur. Á grundvelli þessarar endurskoðunar endurákvarðaði fjmrn. framleiðslugjald ÍSALs þann 10. febr. 1983 og skuldfærði fyrirtækið alls um 6,6 millj. dollara vegna áranna 1976–1980. Með viðurlögum nam þessi krafa á ÍSAL um það bil 10,4 millj. Bandaríkjadollara vorið 1983 sem á núverandi gengi mundi svara til á fimmta hundrað milljóna ísl. kr. Þá ákvað Alusuisse að nota sér ákvæði aðalsamnings frá 1966 og vísa málinu í alþjóð-' legan gerðardóm eftir að send hafði verið innheimtukrafa á fyrirtækið og það átti ekki annarra kosta völ en að borga eða hagnýta sér ákvæði samninga um gerðardóm. Iðnrn. féllst á þá málsmeðferð fyrir sitt leyti með bréfi 9. maí 1983 og var málsundirbúningur hafinn vegna gerðardómsmálsins áður en ríkisstjórnarskiptin urðu 26. maí 1983. Því er við að bæta að við endurskoðun Coopers & Lybrands á ársreikningum ÍSALs fyrir 1982 og 1983 kom í ljós að fyrirtækið var enn með yfirverð á aðföngum, vanreiknað verð á seldu áli og of háar afskriftir. Heildarleiðrétting vegna ársreiknings 1982 nam samtals um 13,1 millj. skv. upplýsingum núv. hæstv. iðnrh. og vegna 1983 9,6 millj. Bandaríkjadala. Þótt leiðréttingar þessar leiddu ekki til hækkaðra skatta þessi ár vegna taprekstrar ÍSALs sem nam t.d. 11,5 millj. dollara skv. ársreikningum fyrir árið 1981, er ljóst að bókfærð skuldasöfnun og uppsafnaðar vaxtagreiðslur geta haft áhrif á afkomu ÍSALs og þar með á skattgreiðslur ÍSALs á komandi árum. Bókfærð skuldasöfnun ÍSALs ásamt lágu hlutfalli eigin fjármagns Alusuisse í þessu fyrirtæki sínu (17,6% árið 1981) hefur einmitt leitt til hárra vaxtagreiðslna á liðnum árum, langt umfram það sem tíðkanlegt er almennt í hliðstæðum álverum, og þannig hefur Alusuisse m.a. reynt að draga úr skattgreiðslum fyrirtækisins. Þegar litið er á leiðréttingar Coopers & Lybrands á bókhaldi ÍSALs öll umrædd ár, 1975–1983, kemur í ljós að þær nema samtals 58,5 millj. Bandaríkjadala, eða um 2300 millj. ísl. kr. skv. núverandi gengi. Og ég tek það fram, vegna þess að það er rík ástæða að alþm. átti sig á því, að hér er ekki aðeins varfærið mat á ferðinni heldur er aðeins um að ræða skoðun á hluta máls á árunum 1975–1979, þ.e. yfirverði á aðföngum en ekki verði á seldu áli, afskriftaþáttum og öðrum þáttum sem koma inn við endurskoðun ársreikninga ef hún er framkvæmd. Það má því segja að þær tölur sem hér eru nefndar séu aðeins toppurinn af ísjaka. Þær sýna aðferðina og það eru talnagildi sem fram eru reidd af aðilum sem njóta alþjóðlegrar viðurkenningar. Þessi endurskoðun og leiðréttingar á bókhaldi álversins í Straumsvík hafa auk skattakröfu íslenska ríkisins leitt í ljós allt aðra og betri afkomu ÍSALs um 10 ára skeið en eigandi fyrirtækisins, Alusuisse, hefur viljað láta koma fram og þó er hægt að fullyrða að mat endurskoðendanna er mjög varfærnislegt, m.a. um yfirverð á aðföngum. Með þessu hafa íslensk stjórnvöld jafnframt rennt styrkum stoðum undir kröfur sínar um stórhækkaðar greiðslur fyrir raforku frá ÍSAL þó að þau rök hafi ekki verið hagnýtt sem skyldi við fyrirliggjandi breytingar á rafmagnssamningi. Hin umfangsmikla athugun á fjárreiðum ÍSALs, samningunum við Alusuisse og stöðu áliðnaðar almennt hér á landi, sem iðnrn. beitti sér fyrir á árunum 1979 1983, var lykillinn að því að knýja fram endurskoðun álsamninganna. Niðurstaða þessara athugana og sterk staða fyrir dómnefndum, þangað sem aðilar höfðu vísað skattadeilunum, gat allt fram á síðasta haust skapað viðspyrnu til að ná hagstæðum samningum við Alusuisse ef núv. ríkisstj. hefði haldið rétt á málum. Veikleikinn í málsmeðferð núv. ríkisstj. var m.a. í því fólginn að þau pólitísku öfl, sem að henni stóðu, höfðu ætíð reynt að gera litið úr skattsvikum og bókhaldsbrellum Alusuisse. Áhrifamiklir innlendir aðilar töluðu tíðum um ofsóknir undirritaðs á hendur auðhringnum, eins og það er kallað, og óréttmætar ásakanir um „sviksamlegt athæfi“ þegar um var að ræða af hálfu iðnrn. á þeim tíma eðlilega hagsmunagæslu fyrir hönd íslenska ríkisins. Það kom þessum öflum á óvart þegar „hækkun í hafi“ lá skjalfest fyrir dómnefndum og Island reyndist hafa afar sterka stöðu í skattdeilunni þrátt fyrir málsmeðferð skv. bráðabirgðasamningi. Við þessar aðstæður, sem lágu fyrir á miðju sumri 1984, lokkaði Alusuisse samninganefnd íslensku ríkisstj. inn á spor „réttarsáttar“ og sakaruppgjafar í skattadeilunni gegn greiðslu 3 millj. Bandaríkjadala og nokkurrar leiðréttingar á raforkuverði til ÍSALs umfram það sem Alusuisse hafði sýnt lit á fram að þeim tíma. Jafnframt tókst Alusuisse að knýja fram margháttaðar breytingar á gildandi skattreglum, sem allar voru auðhringnum til stórfelldra hagsbóta, á sama tíma og eftir voru skildir samningar um breytt skattkerfi. Í rafmagnssamningnum tókst Alusuisse að halda leiðréttingu í algeru lágmarki, bæði umsömdu viðmiðunarverði og ekki síður verðtryggingu og endurskoðunarákvæðum. Þegar litið er yfir fyrirliggjandi frv. með breytingum á aðalsamningi og fylgisamningi og svokallaðri „sáttargjörð“ verður ekki hjá því komist að álykta að heildarsýn og samhæfingu hafi vantað við samningsgerðina af Íslands hálfu. Inn í þetta kemur einnig leyndin og pukrið við samningsgerðina og það pólitíska hugleysi sem einkennt hefur samskipti núverandi ráðamanna íslenskra og Alusuisse um langt skeið. Það er ekki aðeins að málsmeðferð og upplýsingum væri haldið leyndum fyrir stjórnarandstöðunni fram á síðustu stund, heldur var aðeins örfáum mönnum í stuðningsliði ríkisstj. leyft að fylgjast með gangi viðræðna. Iðnrh. virðist heldur ekki hafa sett sig nema mjög takmarkað inn í málavöxtu á hverjum tíma, ef marka má mótsagnakenndar og sumpart rangar yfirlýsingar hans í fjölmiðlum og á Alþingi. Við þessar aðstæður var þess kannske ekki að vænta að betur tækist til en raun ber vitni. Alusuisse hefur enn einu sinni tekist að hlunnfara Íslendinga í samningum og Alþingi er ætlað að skrifa upp á niðurstöðuna með líkum hætti og eftir endurskoðun samninganna 1975. Staðan er þess vegna að því leyti lakari nú en þá að ólokið er mikilsverðum samningsþáttum og óvissan þannig enn meiri um heildarniðurstöðu. Ég vil nefna það hér í sambandi við það sem rakið hefur verið um „hækkun í hafi“ og skattadeiluna við Alusuisse að það eru fleiri en Íslendingar sem höfðu áhuga á því máli svo sem eðlilegt var. Það var m.a. tekið fyrir af sérstakri þingnefnd ástralska þingsins á árinu 1981 og sú þingnefnd skilaði sérstöku áliti, sem ég hef undir höndum en verkefni hennar var að fara yfir mál sem tengjast náttúruauðlindum Ástralíu. Skýrsla hennar til ástralska þingsins ber á ensku heitið „The Development of the Bauxit Alumina and Aluminium Industries“, þ.e. þróun bauxits, súráls og áliðnaðar, og er gefin út í Canberra 1981. Þar er fjallað um fjölmarga þætti sem varða áliðnaðinn frá upphafi til lokastigs og þar er vikið að „hækkun í hafi“ með þessum hætti, með leyfi forseta: „Annað dæmi“, þeir hafa verið að rekja dæmi um svokallað „transfer pricing“, bókhaldsbrellur fjölþjóðafyrirtækja, „annað dæmi er um tvö dótturfyrirtæki Alusuisse, Swiss Aluminium Australia, sem á 70% í Gove Joint Venture, og ÍSAL sem er álbræðsla á Íslandi. Látið hefur verið að því liggja að verð á súráli frá Gove hafi „hækkað í hafi“ áður en það kom til Íslands og farmgjöld hafi verið handfjölluð í meðferð með það fyrir augum að lækka skattlagðar tekjur bæði í Ástralíu og á Íslandi. Mál þetta er nú í rannsókn hjá skattstofu Ástralíu og íslenskum skattyfirvöldum. Eftir þeim heimildum sem nefndin hefur aðgang að virðist svo sem verðlagning súráls í viðskiptum milli Ástralíu og Íslands hafi farið fram í þeim tilgangi að hækka tekjur móðurfélagsins á kostnað skatta og annarra gjalda, bæði í Ástralíu og á Íslandi.“ Þetta er bein þýðing úr kafla þar sem vikið er að þessu máli í þessari skýrslu áströlsku þingmannanefndarinnar, en hún segir að frekari umsögn um málið ætti að réttu að bíða þar til rannsókn sé lokið. Ég held að það sé fróðlegt fyrir hv. þd. að átta sig á því að við erum ekki einir í heiminum að þessu leyti og það er þýðingarmikið að íslensk stjórnvöld leiti samstarfs við erlenda aðila, erlend ríki, sem verða fyrir barðinu á brellum fjölþjóðafyrirtækja, til þess að fá bandamenn. Og það var vissulega reynt að gera á þeim tíma sem ég var iðnrh., m.a. með tengslum við áströlsk stjórnvöld á þeim tíma í sambandi við upplýsingu um hækkun í hafi. Ég vil þá, herra forseti, víkja að helstu atriðum sem varða fjóra meginþætti málsins nánar, þ.e. sáttargerðarsamninginn, skattamálið, rafmagnssamninginn og fyrirheitin um stækkun álversins. Sáttargerðarsamningurinn svokallaði, sem birtur er á fskj. V með frv. og undirritaður af iðnrh. og forstjórum Alusuisse, er lögfræðileg útfærsla á þeim ásetningi aðila, eins og það heitir, „að binda enda á allan ágreining sín á milli og ná fullum og endanlegum sáttum um allar kröfur er uppi voru hafðar fyrir dómnefndunum, og um allar aðrar kröfur varðandi framleiðslugjald ÍSALs, vegna áranna 1976 til og með 1983, ásamt nokkrum öðrum kröfum... “ Samkvæmt þessum samningi er Alusuisse veitt syndakvittun vegna skattsvika ÍSALs og vantalins hagnaðar að upphæð 58.5 millj. Bandaríkjadala samkvæmt varlegu mati endurskoðenda á umræddu tímabili gegn greiðslu 3 millj. Bandaríkjadala sem komi til lækkunar á skattinneign Alusuisse hjá ríkissjóði. Vísað er til breytinga á aðalsamningi skv. fylgiskjali A og breytinga á aðstoðarsamningi - rekstri samkvæmt fylgiskjali B og tekið fram að hvorki tilvist né efni þessara breytinga „felur í sér“, eins og það heitir orðrétt, „viðurkenningu af hálfu hvors aðila um sig að hann hafi brotið í bága við neitt ákvæði aðalsamningsins eða aðstoðarsamnings -reksturs eða haldið fram neinni rangri túlkun á neinu þeirra ákvæða aðalsamningsins eða aðstoðarsamningsins - reksturs sem breyting tekur til“. Frá syndakvittuninni er afar vandlega gengið í texta sáttargerðarsamningsins, m.a. með svofelldu orðalagi á bls. 49 í frv.: „ Ríkisstj. samþykkir að leysa Alusuisse og ÍSAL, og leysir þau hér með, frá öllum kröfum hverju nafni sem nefnast, að lögum, eðli máls eða í öðru tilliti, þar á meðal öllum kröfum þegar gerðum fyrir dómnefndum, án þess að tæmandi sé talið, sem ríkisstjórnin hefur nokkru sinni átt, á nú, eða getur hér eftir átt eða mundi eiga gegn Alusuisse eða ÍSAL af hvaða atvikum eða orsökum sem er, sem nú eru fyrir hendi eða hafa gerst fram á þann dag, sem greinir hér í upphafi, að undanskildum sérhverjum kröfum sem ríkisstjórnin kann að eiga í tengslum við framleiðslugjaldskyldu ÍSALs fyrir árið 1984“. Öllu rækilegar gat Alusuisse ekki bundið endana í þessari sáttargjörð og eru þó ýmis atriði ótalin í þessum gjörningi þar sem raunverulega er kveðið fastar að orði. Í 9. lið þessa samnings segir: „Hvorugur aðila skal gefa út neina fréttatilkynningu eða aðra svipaða tilkynningu varðandi sáttargerðarsamning þennan án samþykkis hins aðilans.“ Þrátt fyrir þetta ákvæði var blekið varla þornað af undirskriftum frá 5. nóvember s.l. þegar framkvæmdastjóri ÍSALs, Ragnar S. Halldórsson, bauð starfsmönnum ÍSALs til veislu í tilefni þess að framleitt var milljónasta áltonnið í álverinu í Straumsvík þann 7. nóv. s.l. og hafði m.a. þennan boðskap að flytja í ávarpi samkvæmt endursögn Morgunblaðsins 16. nóv. 1984, með leyfi forseta: „Svo skemmtilega vill til að einmitt í dag lagði Sverrir Hermannsson iðnrh. samkomulagið fyrir Alþingi. Með því er endir bundinn á þær deilur sem fyrrverandi iðnrh. hóf á ofanverðum vetri 1980. Í fjölmiðlum hefur ranglega verið skýrt frá því að ÍSAL greiði skaðabætur að upphæð 3 millj. dollara. Hið rétta er að skattinneign ÍSALs hjá ríkissjóði verður lækkuð um 3 millj. dollara. sem samsvara vöxtum af inneigninni frá 1975, þegar síðast var samið. Þetta var samþykkt með tilliti til þess mikla kostnaðar sem áframhaldandi málaferli hefðu haft í för með sér og vegna þess, sem skiptir miklu máli, að leyfi hefur fengist til stækkunar, að nánari skilyrðum uppfylltum. Ríkisstj. hefur jafnframt lýst yfir að Alusuisse og ÍSAL hafa ekki í neinu brotið gegn fyrri samningum, þar eð ágreiningurinn var um skilning á samningsákvæðum.“ Þetta er tilvitnun í orð Ragnars S. Halldórssonar framkvæmdastjóra ÍSALs í Straumsvík, starfsmanns Alusuisse, og ekki verður séð annað en hér sé verið að skýra og túlka innihald nýgerðra samninga af hans hálfu, væntanlega fyrir hönd fyrirtækisins. Það er ekki vitað að forstjórinn hafi haft sérstaki samráð við hæstv. núverandi iðnrh. um þessa túlkun á sáttum sem þarna er til vitnað. En menn geta svo velt því fyrir sér hvort líklegt sé að fyrirtæki eins og Alusuisse reiði fram 120 millj. íslenskra kr. fyrir hönd síns dótturfyrirtækis telji það sig hafa hreinan skjöld. Ég vík þá að aðstoðarsamningi um rekstur og þeim ákvæðum sem þar að lúta, því að þar er sannarlega sérstakt mál á ferðinni. Auk ákvæða um seilingarverð, svo nefnt „arm's length dealings“ á enskunni við útreikning á nettóhagnaði ÍSALs skv. grein 27.03 í aðalsamningi er kveðið enn skýrar á um skyldur Alusuisse í þessu efni gagnvart ÍSAL í aðstoðarsamningi um rekstur sem er fylgisamningur með aðalsamningi og með lagagildi eins og aðalsamningurinn. Þar segir í grein 2.03 um rekstur ÍSALs: „Alusuisse mun veita ÍSAL, að beiðni þess, ráðleggingar og aðstoð á sviðum fjárhagsmála og stjórnsýslu, og miðla þannig reynslu þeirri, sem það öðlast við rekstur á þeim stöðum öðrum, sem um getur í málsgrein 2.01, sem hér segir: ... Tækni- og stjórnsýsluaðstoð í sambandi við útvegun hráefna og innkaupa ÍSALs, og skal aðstoð veitt með þjónustu tækni- og stjórnsýsludeilda Alusuisse í Sviss eða annars staðar. Í þessu skyni mun Alusuisse færa sér í nyt viðskiptasambönd sín og tengsl við þá aðila, sem kunna að hafa á boðstólum hráefni og vistir, aðstoða ÍSAL, eftir því sem við á, í samningaumleitunum þess og á þann hátt og sérhvern annan, sem tiltækur kann að vera, leitast við að tryggja ÍSAL áframhaldandi og jafnt framboð á hráefnum með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru.“ Þessi ákvæði þýða í raun að Alusuisse skuldbindur sig af skattaástæðum til að útvega ÍSAL aðföng á besta fáanlega verði og að hreinan hagnað ÍSALs skuli reikna út á grundvelli seilingarverðs milli óskyldra aðila. Fyrir þessa þjónustu er Alusuisse áskilin sérstök þóknun sem nemur 2.2% af veltu ÍSALs og er fyrirtækinu heimilt að draga þá upphæð frá hagnaði fyrir skatta. Hér er um að ræða ákvæði sem Jóhann heitinn Hafstein sem iðnrh. vitnaði til í framsöguræðu sinni fyrir álsamningunum 1966, en á síðustu árum hafa staðið um þau harðar deilur milli Alusuisse og íslenskra stjórnvalda í tengslum við skattsvik ÍSALs. Við umræður utan dagskrár í Sþ. 25. okt. s.l. um ný samningsdrög við Alusuisse lagði undirritaður nokkrar spurningar fyrir Sverri Hermannsson, hæstv. iðnrh. Af því tilefni sagði iðnrh. í umr. þann dag: „Síðan kemur fjórða spurning: „Hefur í núverandi samningsdrögum við Alusuisse verið gefinn einhver ádráttur um breytta túlkun á ákvæðum núgildandi samninga að því er skattareglur snertir, t.d. ákvæði núgildandi aðstoðarsamnings um að Alusuisse sjái ÍSAL fyrir aðföngum á bestu fáanlegum kjörum?“ „Svarið er nei,“ sagði ráðh. Þegar frv. síðan var lagt fyrir Alþingi 7. nóv. s.l. kom í ljós að ráðh. hafði farið með staðlausa starfi varðandi skattareglur, sem breytt er í veigamiklum atriðum með breytingum á aðalsamningi, og sérstök breyting er gerð á tilvitnuðu ákvæði aðstoðarsamnings um rekstur. Um breytinguna, sem er að finna á fskj. B með frv., segir svo í athugasemdum um lagafrv.: „Með breytingu þessari er það gert ótvírætt að umrædd ákvæði 2.03 (c), um „bestu skilmála“ eigi við í þeim tilvikum þegar Alusuisse veitir ÍSAL aðstoð sem ráðgjafi við innkaup hjá þriðja aðila, en ekki þegar það er sjálft að selja ÍSAL hráefni frá fyrirtækjum innan samsteypunnar. Frá sjónarmiði Alusuisse skiptir þessi túlkun ákvæðisins ekki aðeins máli gagnvart ríkisstj., heldur einnig gagnvart hugsanlegum samstarfsaðila í ÍSAL skv. hinum nýju ákvæðum þar um, og hefur fyrirtækið því lagt áherslu á að fá aðstoðarsamningnum breytt að þessu sinni.“ Þessi breyting er þeim mun afdrifaríkari sem um sáralítil kaup er að ræða á hráefnum til ÍSALs frá þriðja aðila, þ.e. öðrum en Alusuisse. Hér er því verið að leysa auðhringinn undan þungri fjárhagslegri skuldbindingu og nánast verið að lögheimila yfirverð eða „transfer pricing“ á aðföngum til álversins. Þegar undirritaður innti hæstv. iðnrh. eftir því við 1. umr. um málið hér í Nd. 21. nóv. s.l. hverju þetta sætti í ljósi staðhæfinga hans í Sþ. 25. okt. s.l. svaraði ráðh. m.a. með þessum orðum, með leyfi forseta: „En það er eitt atriði í máli hv. 5. þm. Austurl. sem ég get auðvitað ekki látið liggja í þagnargildi, heldur óska eftir því að það atriði verði sérstaklega rannsakað af iðnn., og það eru fullyrðingar hans og áburður um að ég hafi vísvitandi farið með rangt mál í svörum mínum við fsp. frá honum sem hann varpaði fram í utandagskrárumr. hinn 25. oki. s.l. En þar var 4. spurning í fyrirspurnalista hans á þessa leið: „Hefur í núverandi samningsdrögum við Alusuisse verið gefinn einhver ádráttur um breytta túlkun á ákvæðum núgildandi samninga hvað skattareglur snertir, t.d. ákvæða aðstoðarsamnings um að Alusuisse sjái ÍSAL fyrir aðföngum á bestu fáanlegum kjörum? Ég svaraði þessu neitandi. Það hafði engin breyting verið lögð fram við aðstoðarsamninginn 25. oki. Ég bið hv. þm. að nótera það hjá sér hvort það hafi ekki fyrst komið fram aðfaranótt hins 3. nóv. að breyting væri gerð á aðstoðarsamningi um þetta efni. Þetta er það fyrsta og ég óska eftir því sérstaklega að nefndin kalli Hjört Torfason hrl. á sinn fund til þess að útskýra þessi ákvæði nákvæmlega vegna þess að auðvitað get ég ekki stundinni lengur legið undir áburði um það að ég hafi farið með rangt mál. Og ég bið nú hv. þdm. að hugleiða hvernig það má vera að ég hefði hagað mér þannig vísvitandi hafandi það alveg fyrir augum að slík sviksemi í orðum og athöfnum mundi upp koma á borð manna innan tíðar þar sem ég átti það auðvitað fyrir höndum að leggja alla samningsgerðina fyrir hið háa Alþingi. Ég vil enn fremur minna á“, segir ráðh. „að þessi breyting á aðstoðarsamningnum er málsútlistun og skilningur, lagaleg túlkun okkar lögfræðinga á umræddu ákvæði í aðalsamningi, 27.03, og ég ítreka og endurtek: Það er túlkun Hjartar Torfasonar og lögfræðilegra ráðunauta okkar á ákvæðinu í aðalsamningi sem þarna er tekið fram í breytingunni á aðstoðarsamningnum. Þess vegna er það heldur ekki breyting á honum, sem þarna er komin fram, heldur lagaleg útlistun okkar manna - um þetta var þrætt af miklum móð á sínum tíma - og skilningur á þessari grein. Með þessari breytingu, sem ekki er efnisbreyting, er það gert ótvírætt að umrætt ákvæði 2.03 (c), um bestu skilmála, eigi við í þeim tilvikum þegar Alusuisse veitir ÍSAL aðstoð sem ráðgjafi við innkaup hjá þriðja aðila, en ekki þegar það er sjálft að selja ÍSAL hráefni frá fyrirtækjum innan samsteypunnar. Gamla aðalsamninginn skilja okkar lögfræðiráðunautar og túlka á þessa vísu. Þetta er auðvitað ekki breyting, heldur útlistun, tekin af tvímæli. En ég endurtek: Þetta var ekki þegar ég svaraði hv. þm.“ Gripið var hér fram í: Hver fór fram á breytinguna á þessu, hæstv. ráðh.? - Hann heldur áfram, ráðh.: „Ég fer fram á að nefndin rannsaki þetta mál gaumgæfilega og fái þær upplýsingar og kalli á samninganefndarmennina, að vísu á einn hv. þm. sæti í þeirri nefnd, formanninn og Hjört Torfason.“ Í iðnn. Nd. var leitast við að komast til botns í þessu furðulega máli og skyggnast bak við staðhæfingar iðnrh. um að hér sé á ferðinni „málsútlistun og skilningur, lagaleg túlkun okkar lögfræðinga á umræddu ákvæði í aðalsamningi 27.03“ og enn fremur þar sem ráðh. segir: „Þetta er auðvitað ekki breyting, heldur útlistun, tekin af tvímæli.“ Á fundi iðnn. Nd. komu m.a. Jóhannes Nordal, formaður samninganefndar ríkisstj., Hjörtur Torfason lögmaður og Sverrir Hermannsson iðnrh. Af svörum þeirra við fsp. í n. virðist atburðarásin í þessu afdrifaríka máli hafa verið þessi: Á fundum samninganefnda aðila í júlímánuði 1984 var sáttargjörð til umræðu til lausnar á deilum aðila í tengslum við heildarsamkomulag, m.a. um breytt skattkerfi og raforkuverð. Inn í þá mynd tefldi Alusuisse kröfu sinni um að verða leyst undan skilmálum samninga um „bestu skilmála“ varðandi aðföng til ÍSALs. Rætt var um að taka það ákvæði inn í tengslum við breytingu á aðalsamningi. Í sept. s.l. varð að ráði að undanskilja samninga um breytingu á skattkerfi og hverfa þar með frá því að ná heildarsamkomulagi. Iðnrh. hæstv. kvaðst hafa lifað í þeirri trú að þar með væri kröfunni um breytingu á ákvæðinu um „bestu skilmála“ ýtt út af samningsborðinu um sinn, og ofangreindir viðmælendur staðhæfa að sú krafa hafi ekki verið inni í þeim samningsdrögum sem samninganefndir gengu frá 9. okt. s.l. og kynnt voru í þingflokkum framsóknar- og s;álfstæðismanna, svo og í ríkisstj. Ég hef þegar rakið það að hæstv. ráðh. synjaði beiðni minni um að fram yrðu lagðar í iðnn. fundargerðir og samþykkt minnisblöð frá fundum samninganefndar ríkisins við Alusuisse. Á grundvelli slíkra gagna var því ekki unnt að fá skorið úr um þróun mála í samningaviðræðunum. Eftir að samningsdrög voru frágengin 9. okt. s.l. af hálfu samninganefndar ríkisins áttu lögfræðingar aðallega eftir að fjalla um orðalag í ýmsum greinum. Hjörtur Torfason, lögfræðilegur ráðunautur iðnrh., fór þeirra erinda til New York um mánaðamót okt.–nóv. s.l. til fundar við lögmenn Alusuisse. Á fundi 3. nóv., tveimur dögum áður en samningana átti að undirrita í Zürich, reisir Alusuisse enn á ný kröfuna um breytingu á aðstoðarsamningi um rekstur og gerir hana að úrslitakröfu, ef ganga eigi frá sáttargjörð og öðrum atriðum samkomulagsins frá 9. okt. Um þetta mál stóð þóf í símtölum umræddan dag, 3. nóv., en ráðh. ætlaði að halda utan daginn eftir að því er ég hef skilið. Að lokum gerði Hjörtur Torfason tillögu um það til ráðh. í símtali kl. 01.30, að ég hygg, aðfaranótt 4. nóv. að íslenskum tíma að fallist yrði á kröfu Alusuisse með því orðalagi sem er að finna í frv. Féllst ráðh. á það á elleftu stundu fremur en láta brjóta á þessu atriði. Þannig hafði Alusuisse sitt fram með gamalkunnugri samningatækni sem íslensk stjórnvöld ættu sannarlega að vera farin að átta sig á. Aðspurður sagðist iðnrh. telja þetta „stóra veikingu á þessum ákvæðum“ gildandi samninga, og greinir hann þar að því er virðist á við suma ráðgjafa sína. Um aðrar breytingar á skattareglum hafði iðnrh. það helst að segja í iðnn. að þær hefðu allar verið lengi inni í myndinni og hann hefði ekki haft aðstöðu til að fara nákvæmlega ofan í þær sakir áður en hann svaraði fsp. minni um „ádrátt um breytingar á skattareglum“ neitandi í Sþ. þann 25. okt. s.l. Þó að telja megi breytinguna á aðstoðarsamningi um rekstur afdrifaríkustu breytinguna varðandi skattamálefni ÍSALs skv. þessu frv. vega nokkur önnur atriði einnig þungt í þessu samhengi. Þeim voru gerð ítarleg skil í nál. hv. þm. Skúla Alexanderssonar í Ed. á þskj. 176. Verða hér aðeins rifjuð upp aðalatriði og bent á líklegar afleiðingar þessara breytinga varðandi skattlagningu ÍSALs. Það er þá fyrst um fyrningar. Í aðalsamningi um álverið í Straumsvík er einvörðungu kveðið á um 15 ára afskriftatíma, en eftir að Alusuisse loksins kom upp mengunarvarnabúnaði hjá ÍSAL eftir mikið þref við stjórnvöld hefur auðhringurinn gert kröfu til að afskrifa þennan búnað á átta árum í stað 15 ára. Þetta skiptir nokkrum milljónum dollara á ári, með samsvarandi tekjutapi fyrir ríkissjóð í sköttum, a.m.k. tímabundið. Skv. frv. er fallist á ofangreinda kröfu Alusuisse. Að mati ríkisendurskoðunar er hér um tekjutap eða tilfærslu að ræða sem reiknuð á leiðréttan grundvöll ársreikninga ÍSALs fyrir 1980 svarar til um 900 þús. Bandaríkjadölum eða 35 millj. ísl. kr. Í öðru lagi eru það varasjóðir og viðurlög. Skv. grein 2.03 í frv. er látið undan kröfu Alusuisse um fullt frelsi varðandi varasjóð upp að 20% markinu, svipað og hjá íslenskum félögum. Að mati ríkisendurskoðunar hefði slík heimild þýtt um 1 millj. Bandaríkjadala eða 40 millj. íslenskra kr. lægri skatta ÍSALs á árinu 1980, að teknu tilliti til leiðréttinga Coopers & Lybrands. Þetta endurspeglar því líkleg áhrif á reikningsárið þegar um einhvern teljandi hagnað er að ræða hjá ÍSA L. Þá felur greinin það einnig í sér að ÍSAL verður eini skattþeginn hérlendis sem ekki skal sæta viðurlögum vegna óframtalins og ógreidds framleiðslugjalds. Varðandi endurskoðun ársreikninga er skv. grein 2.04 í frv. enn látið undan kröfum Alusuisse og reynt með afdráttarlausu orðalagi að taka fyrir það að íslensk skattyfirvöld geti leiðrétt ársreikninga ÍSALs hvað skattbyrði snertir aftur í tímann. Þar segir m.a.: „Hafi endurskoðuninni ekki verið þannig lokið og niðurstöður hennar þannig kynntar ÍSAL er ekki unnt að vefengja framleiðslugjaldsskyldu ÍSALs fyrir umrætt ár eftir 1. sept. á endurreikningsárinu.“ Með slíku ákvæði væri fullvalda ríki að afsala sér mikilvægum rétti sem felst í skattamatinu. Þá er það skuldajöfnum við skattinneign. Í grein 2.07 í frv. er enn látið undan kröfum Alusuisse og afturkallað með lögum bréf fjmrh. frá 10. febr. 1983 þar sem skattinneign ÍSALs var tæmd og meira en það með skuldajöfnun vegna endurákvarðaðra skatta. Jafnframt er þessi skattinneign, sem lögð var til Alusuisse gegn ráðum lögmanna íslensku ríkisstjórnarinnar við endurskoðun samninga 1975, látin bera hæstu dollaravexti til þessa dags, þannig að hún er nú komin í um 7 millj. dollara. Sáttargreiðslan upp á 3 millj. dollara jafngildir þannig aðeins vöxtunum sem bæst hafa ofan á þessa innstæðu Alusuisse hjá ríkissjóði frá árinu 1975 að telja, eins og framkvæmdastjóri ÍSALs var raunar að hælast um í ræðu sinni í Straumsvík þann 7. nóv. s.l. Öll þau dæmi, sem hér hafa verið rakin, sýna hversu hrapallega hefur til tekist um skattaákvæði í þessari samningsgerð, þar sem Ísland hopar í öllum greinum fyrir kröfum auðhringsins. Þó er ósamið með öllu um breytingar á skattkerfi þannig að Alusuisse fær hér viðurkennd stórfelld hagsmunaatriði í forgjöf. Þá er ég kominn, herra forseti, að rafmagnssamningnum sem er stór þáttur þessa máls. Honum eru gerð ítarleg skil í nál. Skúla Alexanderssonar í Ed. Ég ætla hér fyrst og fremst að varpa ljósi á nokkra nýja þætti þessa máls sem varða raforkusamninginn vegna þess að það er nauðsynlegt að hv. alþm. fái vitneskju um þau atriði sem fram komu á fundi iðnn. þessarar deildar.

Ég vil spyrja hv. 5. þm. Austurl. hvort hann gæti nú gert hlé á ræðu sinni. Það er búið að boða þingflokksfundi, reyndar eftir kortér, en forseti hefur öðrum störfum að sinna núna næstu 15 mínúturnar. Síðan mundi verða tekið til aftur við fundarhöld kl. 17.30.

Já, virðulegi forseti, það er sjálfsagt af minni hálfu að verða við þeirri beiðni og ég met forseta fyrir það að hann vill gefa þd. kaffihlé og þeim sem hér stendur. - Fundarhlé. Virðulegi forseti. Ég var þar kominn í mínu máli að ræða um rafmagnssamninginn milli Landsvirkjunar og ÍSALs og þætti sem honum tengjast. Ég gat þess að í nál. Skúla Alexanderssonar í Ed. var ítarlega um þetta mál fjallað. Ég hef í minni álitsgerð dregið saman helstu atriði sem ég tel máli skipta við skoðun þessa samnings og mun þar við bæta nokkrum ábendingum vegna upplýsinga sem fengust frá Landsvirkjun í hv. iðnn. Breytingarnar í rafmagnssamningnum er að finna á fskj. með frv. og þær fela í sér eftirfarandi m.a.: 1. Rafmagnssamningurinn gildir í 20 ár eða til haustsins 2004. Endurskoðunarákvæði samningsins, sem gera ráð fyrir að báðir aðilar, Landsvirkjun og ÍSAL, geti óskað endurskoðunar á fimm ára fresti eru mjög veik fyrir Landsvirkjun og háð afar mikilli óvissu. Er álitamál hvort þau eru betri en engin, eins og um hnútana er búið að þessu leyti. Ákvæðin er að finna í rafmagnssamningnum og varða 28. gr. og ég tel rétt að vitna í hana um þetta efni, með leyfi forseta, endurskoðun skilmála: „Með skriflegri tilkynningu, er gefin sé eigi minna en sex mánuðum fyrir hvern þeirra daga, sem tilgreindir eru hér að neðan (eða alla þá daga), skal hvort heldur Landsvirkjun eða ÍSAL heimilt að tilkynna hinum aðilanum, að orðið hafi teljandi og ófyrirsjáanleg breyting til hins verra á aðstæðum, að frátöldum breytingum á valdi Landsvirkjunar eða ÍSALs, er hafi haft í för með sér alvarleg áhrif á efnahagsstöðu Landsvirkjunar eða ÍSALs, hvors sem í hlut á, þannig að hún raski bæði jafnvæginu í samningi þessum og valdi óeðlilegu harðrétti fyrir þann aðila sem í hlut á.“ Þetta er 28. gr., 1. liður. Í síðari greinum, 28.02 og 28.03, er að því vikið hvernig á málinu skuli haldið ef ekki takist greiðir samningar milli aðila og ég vísa til þessara greina. 2. Raforkuverðið verður á bilinu 12.5–18.5 mill á kwst. að nafnvirði á samningstímanum í samræmi við tiltekna vísitölu fyrir heimsmarkaðsverð á áli. Svarar verðtrygging innan rammans til um 65–75% af verðhækkunum álverðs, en fari vísitalan út fyrir viðmiðunarmörkin 0.75–1.55, þar sem vísitalan 1.00 svarar til meðalverðs á árinu 1983 og fyrri árshelmingi 1984, er ekki um neina verðtryggingu rafmagnsverðsins að ræða. Hámarks- og lágmarksákvæðin, 12.5 mill og 18.5, eru algjörlega óverðtryggð. Miðað við alþjóðlega verðbólguþróun, sem sérfræðingar Landsvirkjunar gera ráð fyrir, verður hámarksverðið komið niður í um 6 mill við lok samningstímans og lágmarksákvæðið í um 4 mill. 3. Að mati Landsvirkjunar, sem byggir á spám ráðgjafa um líklega þróun álverðs, er gert ráð fyrir að samningurinn geti gefið meðalverðið 13.7 mill á kwst. á næstu fimm árum á verðlagi ársins 1984. Allt tal um 15 mill sem eitthvert grunnverð í þessum samningi er gersamlega út í hött. Varðandi þróun álverðs er til þess að vísa að þar er miðað við ferns konar viðmiðun og samninganefndin hafði fyrir sér spádóma þriggja sérfræðiaðila um þessi efni og bar mikið á milli. Og því má og bæta við að t.d. Chase Econometrics breytti stórlega spásögn sinni um þróun álverðs frá því í febrúar til ágústmánaðar á þessu ári. Þannig lækkaði það verð, sem þeir sáu fyrir á árinu 1984 og höfðu miðað við, úr að mig minnir 76 centum á pund niður í tæp 60 eða 59 komma eitthvað cent. Þannig að menn sjá hversu gífurlega þarna munar og færðu einnig til lækkunar líklega verðþróun á ári 1985 og 1986. 4. Rafmagnssamningurinn er langt frá því að skila meðalframleiðslukostnaðarverði eins og það hefur verið í kerfi Landsvirkjunar undanfarin ár, þ.e. nálægt 20 mill á kwst., og áætluðum meðalframleiðslukostnaði á næstu árum, sem að teknu tilliti til allra þátta, svo sem vaxta af eigin fé og 6% raunávöxtunarkröfu, gæti numið um 23 mill á kwst. Sé slegið af raforkuverði til stóriðju þannig að það nemi um 67% af verði til almenningsveitna þyrfti orkuverðið að nema um 19 millum á kwst. að lágmarki. Svipuðu máli gegnir ef miðað er við endurnýjunarverð raforku frá nýjum virkjunum: 18–20 mill er það raforkuverð sem þyrfti að fást að lágmarki frá ÍSAL miðað við núgildandi verðlag. - Og ég legg áherslu á að 20 mill er í rauninni þarna sú tala sem menn hefðu þurft að sækja í þessum samningum. 5. Með sérstöku bréfi um samkomulag dags. 5. nóv. 1984 á fskj. VI með frv. er sérstök ótímasett bókun þar sem Alusuisse er veittur forgangsréttur að frekari orku til stóriðju hérlendis í sambandi við ráðgerða stækkun álversins. Fulltrúi Alþb. í stjórn Landsvirkjunar, Ólafur Ragnar Grímsson, greiddi atkvæði gegn þessum rafmagnssamningi í stjórn Landsvirkjunar 1. nóv. s.l. og lét sérstaka bókun fylgja um afstöðu sína. Hún kom fram á fskj. með nál. Skúla Alexanderssonar í Ed. Á heildina litið er rafmagnssamningurinn algjörlega ófullnægjandi fyrir Landsvirkjun. Þeim mun undarlegri er sú umsögn frá forstjóra og aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar varðandi fyrirhugaða breytingu á rafmagnssamningnum sem fylgir með frv. Þessir starfsmenn Landsvirkjunar virðast ekkert sjá aðfinnsluvert við rafmagnssamninginn, en aðstoðarforstjórinn var einn þeirra sérfræðinga sem fjölluðu um málið á vegum samninganefndar ríkisstj. og starfaði í sérstakri undirnefnd við skoðun á orkuverði ásamt Alusuisse. Um þetta þarf ég að fara nokkrum fleiri orðum, en þess er að geta að af fram komnum gögnum um viðmiðunarverð raforku, sem fram voru lögð í iðnn. Nd., kemur í ljós að meðalverð á raforku til áliðnaðar, sem kynnt hefur verið og rætt er um í greinargerðum og umsögn Landsvirkjunar með frv., þ.e. 14.6 mill í Evrópu og 24 mill í Norður-Ameríku, er samsett úr verði til skyldra sem óskyldra aðila. Væri miðað við orkuverð milli óskyldra aðila, svokallaða óbundna orku, svo sem eðlilegt verður að teljast, samkv. framlögðum gögnum í n., er þar um að ræða raforkuverð nálægt 26 millum í Norður-Ameríku og 16–17 millum í Evrópu. Ég tek það fram að á gagni frá Landsvirkjun er talað um 15 komma líklega 5 eða 6 mill óbundna orku í Evrópu, en miðað við þau undirgögn sem fylgja og umreikning út frá þeim kemst ég að þeirri niðurstöðu að verð til óskyldra aðila í Evrópu, eins og tölur liggja fyrir frá Landsvirkjun og undirnefnd um skoðun orkuverðsins, sé á bilinu 16–17 mill, en ýmislegt í tölum varðandi álverð í Evrópu er afar ófullkomið í þessum gögnum og vægast sagt mjög tortryggilegt. Ég tel að þetta sé í rauninni stórmál út af fyrir sig, að samninganefnd ríkisins skuli lenda í þeirri stöðu að telja að hún þurfi að standa í þeim sporum, út frá ákvæðum bráðabirgðasamnings, að taka tillit til verðs milli skyldra aðila að fullu hlutfallslega eins og milli óskyldra aðila til áliðnaðar. Er vægast sagt hneyksli að þannig skuli málum komið fyrir Íslendingum. þegar tekist er á um slíkt stórmál sem raforkuverðið, að samninganefnd haldi þannig á máli og ríkisstj. skrifi upp á það. Það sýnir vel hversu afdrifarík ákvæði bráðabirgðasamningsins frá 23. sept. 1983 eru varðandi viðmiðun á orkuverði að íslenska samninganefndin skuli hafa séð sig tilknúða að taka með bundna orku milli skyldra aðila inn í þennan samanburð á raforkuverði til álvera. Á svipaðan hátt liggur fyrir að sjónarmið Alusuisse varðandi óhagræði þess að starfrækja álbræðslu á Íslandi í samanburði við álver á meginlandi Evrópu og í Norður-Ameríku hafa orðið algjörlega ofan á. Þetta svokallaða óhagræði er metið skv. frv. á 4 mill umreiknað í raforkuverð miðað við Evrópu og 5 mill gagnvart Norður-Ameríku. Sjónarmið íslenskra sérfræðinga voru að þessu leyti 1.7 mill gagnvart Evrópu og 3.1 mill gagnvart Norður-Ameríku, en þau voru kveðin í kútinn af Alusuisse sem sýndi tölurnar 5.8 og 6.8 mill í þessu sambandi. Þar á meðal taldi Alusuisse vægi launakostnaðar í álbræðslu á Íslandi íþyngjandi miðað við Evrópu sem nemur 30 dollurum á tonn. Ég held að menn ættu að líta á þessar tölur. Og ég veit ekki hvort menn trúa áfram yfirlýsingum hæstv. iðnrh. um Singapore norðursins, sem sé að skapast hér á Íslandi, ef þeir fara að taka mark á þessum upplýsingum frá Alusuisse um hinn íþyngjandi launakostnað í álverinu í Straumsvík miðað við það sem gerist í álverum í Evrópu. Forsendurnar og átökin um raforkuverðið sýna ljóslega hver hefur sett leikreglurnar í þeim viðræðum sem leitt hafa til þeirrar endurskoðunar á rafmagnssamningi sem hér liggur fyrir. Og það verður að segjast eins og er að stuðningur aðalorkuframleiðslufyrirtækisins og hlutur í þessu máli, Landsvirkjunar, er ekki með þeim hætti sem ákjósanlegur væri. Eitt af þeim verkefnum sem lá fyrir iðnn. Nd. var að kanna hvað lægi á bak við þær tölur og upplýsingar sem Landsvirkjun hafði framreitt til samninganefndar ríkisins og fram koma að sumu leyti í umsögn forstjóra og aðalforstjóra Landsvirkjunar. Það verður að segja að sú umsögn, sem er hér prentuð sem fskj. með frv., er nánast eins og verið sé að senda skjal til sjálfs páfans, eins og sannkristnir menn væru að senda skjal til sjálfs páfans, svo glæsilegan telja starfsmenn Landsvirkjunar þennan raforkusamning. Og geta menn kynnt sér það orðalag sjálfir sem þar er á ferðinni. Þá er þess að geta að fyrir iðnn. Nd. komu þrír starfsmenn frá Landsvirkjun, Halldór Jónatansson forstjóri, Jóhann Már Maríusson aðstoðarforstjóri og Elías Elíasson verkfræðingur. Það voru bornar fram við þá fsp. og þeir svöruðu þeim eftir bestu getu á fundum og sendu síðan inn skrifleg svör, auk þess sem munnlega kom fram í n. Það er sannarlega margt fróðlegt sem þar kom fram og hefði verið ástæða fyrir þm. að kynna sér þau gögn alveg sérstaklega. Landsvirkjun stendur að þessum orkusölusamningi, eins og kunnugt er, við ÍSAL og lagði til sérfræðinga á móti Alusuisse í undirnefnd um raforkuverðið. Þannig er augljóst að sjónarmið og tölur, sem Landsvirkjun er að bera hér fram, hafa að sjálfsögðu komið inn í þessi átök um raforkuverð milli aðila. Ég vil nefna það hér að vandi Landsvirkjunar í þessu máli, þegar á það er litið, er margs konar. Hann er þó einkum því tengdur að Landsvirkjun býður hér upp á, og alveg sérstaklega almenningi og atvinnurekstri í landinu, óhóflega dýra raforku. Til almenningsveitna er þessi raforka þremur komma þrisvar sinnum hærri. Þó að raforkuverðið hækki að lágmarki í 12.5 mill til álversins í Straumsvík er verðið til almenningsveitna meira en þrisvar sinnum hærra eftir sem áður og þegar það er komið í smásölu til atvinnufyrirtækja í landinu greiða innlend iðnfyrirtæki, fiskiðnaður meðtalinn, sex til tífalt hærra raforkuverð en álverinu í Straumsvík er ætlað að gera með þeirri lágmarksleiðréttingu sem tryggð á að vera samkv. þessum samningi. Annað atriði sem snýr að Landsvirkjun eru óhóflegar fjárfestingar fyrirtækisins á undanförnum árum miðað við markaðshorfur. Fyrir þessu er ástæða að færa rök. Inn í þessa mynd koma framkvæmdir á árunum 1983 og 1984 og sem fyrirhugað er að halda áfram með, eins og Sultartangastífla sem reist var 1983 og Kvíslaveitur sem nú er að unnið, hvort tveggja á Þjórsár/Tungnár svæðinu. Þriðji þáttur þessa máls sem snýr að Landsvirkjun er að fyrirtækið og baknefnd þess eru að leita réttlætingar á framhaldi þeirrar virkjanastefnu og offramleiðslustefnu á raforku sem endurspeglast í núverandi stöðu hjá Landsvirkjun og þeir sjá útleiðina fyrst og fremst með því að selja til erlendrar stóriðju samkv. forskrift ríkisstj. Og þeir eru að stritast við það þarna uppi við Háaleitisbraut, á skrifstofunum, að reikna niður framleiðslukostnað raforku úr núverandi kerfi og samkvæmt áætlunum varðandi nýjar virkjanir til þess að hafa beitu fram að leggja fyrir þau auðfélög sem hæstv. iðnrh. er að reyna að lokka hingað til viðbótar við stækkun álversins í Straumsvík. Inn í þetta samhengi kemur að sjálfsögðu væntanlegt bréf sem ríkisstj. er að skuldbinda sig til að senda Alusuisse með tilboði um þau kjör sem hún ætlar að bjóða í sambandi við stækkun álversins. Blekkingar sem fram koma í upplýsingum Landsvirkjunar eru þess efnis að ég bið hv. þdm. að leggja við hlustir og það er ástæða til þess að þeir fái aðgang að þeim gögnum sem fram voru lögð í iðnn. Nd. á mánudaginn var frá Landsvirkjun til þess að skoða þessi gögn með hliðsjón af þeim ábendingum sem ég hér gef. Þau tengjast tölum og tveimur hugtökum, annars vegar svokallaðri forgangsorkugetu Landsvirkjunarkerfisins í sölupunkti, eins og það er kallað á tæknimáli, en það er sú orka sem unnt er að selja úr Landsvirkjunarkerfinu þegar það er fullnýtt að teknu tilliti til flutningstapa, svo notuð sé skilgreining Landsvirkjunar, og hins vegar forgangsorkuþörf í sölupunkti, þ.e. raunverulegan markað fyrir raforkuna plús það sem Landsvirkjun vill smyrja ofan á raunverulegan markað, en það er ekkert smáræði sem þar kemur til. Þar er um að ræða 250 gígawattstundir af öryggisástæðum og með tilliti til afhendingarstöðu Landsvirkjunar gagnvart Íslenska járnblendifélaginu. Tölurnar sem um er að ræða, svo ég taki bara árið 1983, eru þessar: Forgangsorkugeta Landsvirkjunarkerfisins í sölupunkti á síðasta ári er 3570 gígawattstundir. Samkv. þeim tölum, sem hafa komið fram munnlega í iðnn. Nd., er raunveruleg sala út úr kerfinu á árinu 1983 undir 2900 gígawattstundum þegar tekin er inn í myndina orkan sem Landsvirkjun kaupir frá Kröflu og Svartsengi. Það eru nákvæmlega 2859, gæti ég trúað, eða 2860 gígawattstundir sem þeir selja út úr sínu kerfi á árinu 1983. En til þess að fela þessa umframorkuframleiðslu og geta lækkað hinn reiknaða framleiðslukostnað hentar þeim að draga frá orkukaupin frá Kröflu og Svartsengi, 151 gígawattstund 1983, og halda inni í þessari orkusölu og orkuþörf 250 gígawattstundum. Því dreg ég hér frá þeirri tölu sem þeir gefa upp sem forgangsorkuþörf 1983. Það er talan 3570 sem kemur þarna annars vegar, hins vegar 3260. En til frádráttar þeirri tölu á forgangsorkuþörf hef ég 250 gígawattstundir, sem þeir hafa sem öryggismörk, og þá orku sem þeir kaupa samningsbundið frá Kröflu og Svartsengi, 151 gígawattstund 1983. Og þá erum við komin með þá stöðu að Landsvirkjun er með, nærri mun það láta, 700 gígawattstundir umfram þá orku sem hún selur út úr sínu kerfi, og vel að merkja: þetta er forgangsorka. Þetta eru rétt röskar 700 gígawattstundir, 710 gígawattsstundir þegar allt er talið, miðað við þær forsendur sem ég hef hér rakið, sem þarna er forgangsorkuframleiðslugeta í kerfinu umfram þann markað sem þeir hafa. Af hverju er ég að rekja þessi atriði hérna? Vegna þess að þessar tölur ganga inn í gögn sem Alþingi er boðið upp á af Landsvirkjun, gögn sem varða framleiðslukostnað á raforkunni. Og þau gögn, og hv. þm. eiga eflaust aðgang að þeim, eru framreidd 3. okt. 1984 af Landsvirkjun undir heitinu: Nokkur minnisatriði varðandi kostnaðarverð raforku úr kerfi Landsvirkjunar. Þar kemur sem niðurstaða um kostnaðarverð orku úr kerfi Landsvirkjunar árið 1983, miðað við orkugetu, eftirfarandi: Þeir miða við forgangsorkugetu í sölupunkti, deila því upp í heildarkostnað í kerfinu, sem er 1432.9 millj. kr., deila upp í það með forgangsorkugetu kerfisins, 3570, og fá út að einingarverð á kwst. sé 40.1 eyrir á kwst., umreiknað í Bandaríkjamill 16.0 Bandaríkjamill. Og það er þessi tala, 16. Þeir voru fyrir þrem árum með töluna 18–22 sem líklegt kostnaðarverð frá nýjum virkjunum, en nú eru þeir að reikna sig niður í 16 mill. En vel að merkja: þeir selja í reynd ekki nema 2860 gígawattstundir sem forgangsorku á sama ári. - Ég hef nú sléttað þetta. -Ef við veitum þeim eitthvert svigrúm, miðað við þessa kröfu um öryggi, miðað við 300 gígawattstundir, hækkar framleiðslukostnaðurinn um 19% og verður ekki 16 mill, heldur 19.1 mill á kwst., og ef við miðum við 2900 hækkar sama tala samkv. mínum útreikningi í 19.7 mill framleiðslukostnaður eða rétt um 20 mill sem er sú tala sem eðlilegt hefði verið að Landsvirkjun héldi fram og berðist fyrir að sínu leyti sem niðurstöðu út úr þessum rafmagnssamningi. En það var nú ekki. Ég tel að þetta séu alvarleg vinnubrögð, sem hér eru á ferðinni, en læt vera tímans vegna að fara ítarlegar út í þau svör og gögn sem komu fram af hálfu Landsvirkjunar inn í iðnn. Nd., m.a. varðandi Sultartangastíflu og skýringar á því að þeir séu hér með nánast heila virkjun aukreitis hvað framleiðslu snertir, virkjun á við Blöndu, fram yfir í sinni forgangsorkugetuframleiðsluþörf, svo ég búi til langt orð. En skýringin er ekki síst sú að aukning stóriðju kynni að bera að garði á næstu árum, eins og það er orðað í þessu bréfi Landsvirkjunar, - kynni að bera að garði á næstu árum. Þó er fyrirtækið með framkvæmdir í gangi, eins og Kvíslaveitur, þar sem hægt er að bæta við með mjög skömmum fyrirvara og auka miðlunargetu og einnig orkuframleiðslugetu kerfisins ef bregðast þyrfti við vegna samninga um orkusölu til stóriðju. Virðulegi forseti. Ég taldi nauðsynlegt að víkja að þessum þætti sérstaklega vegna þess að hann er svo stór í þessu máli þegar litið er á raforkuverðið. Ég ætla þá að endingu að koma að stækkun álversins sem er síðasti stóri þátturinn í þessu máli. En í bráðabirgðasamningi ríkisstj. og Alusuisse frá 23. sept. 1983, sem samkv. bréfi um samkomulag, sem svo er kallað frá 5. nóv. 1984 og er á fskj. VI, verður áfram í gildi samkv. ákvæðum sínum, segir m.a. undir fyrirsögninni „stækkun á bræðslunni“ í grein 2 í bráðabirgðasamningi, með leyfi forseta: „Aðilarnir staðfesta hér með gagnkvæman áhuga sinn á því að stækka bræðsluna svo fljótt sem við verður komið um 80 megawatta málraun, sem svarar um það bil 40 þús. tonna afkastagetu, og að fylgja þessu síðar meir með annarri stækkun í sama mæli... Ríkisstjórnin er reiðubúin til þess að afla stuðnings Landsvirkjunar til þess að látið verði í té nægilegt rafmagn fyrir þessar stækkanir og að leita allra heimilda sem við þarf til að gera ÍSAL kleift að byggja og reka stækkunaráfangana.“ Í samkomulagsbréfinu frá 5. nóv. 1984 er sérstaklega fjallað um fyrri stækkunaráfangann. Þar segir „... svo fljótt sem við verður komið“ „..mun ríkisstj. afhenda Alusuisse bréf þar sem tilgreind verði fyrirhuguð kjör og skilmálar varðandi afhendingu á raforku frá Landsvirkjun til þeirrar stækkunar.“ Gert er ráð fyrir skjótu svari Alusuisse og að taka sameiginlegu upp aðgerðir til að leita að þriðja aðila ef saman gengur um skilmála. Fram hefur komið frá hæstv. iðnrh. í umr. á Alþingi nýlega um þetta mál, að engin marktæk athugun hefur farið fram á,því hvort það sé þjóðhagslega skynsamlegt fyrir Íslendinga að fjárfesta í virkjunum til að selja raforku til stækkunar álversins í Straumsvík og hleypa þeim umsvifum, sem stækkuninni fylgja, inn í íslenskt efnahagslíf. Svo virðist sem hér ráði nær einvörðungu draumar nokkurra aðstandenda Landsvirkjunar um orkusölu til slíkrar stækkunar og að sjálfsögðu ásókn Alusuisse í að tryggja sér meiri hlut í ódýrari raforku og góðu vinnuafli hérlendis. Með ólíkindum verður að teljast að stjórnvöld vinni að slíku máli án þess að fram fari vandaðar úttektir á gildi slíkra fjárfestinga með fullri hliðsjón af kostum í íslensku atvinnulífi, þ. á m. í orkunýtingu á vegum Íslendinga sjálfra. Stækkun álversins um 40 þús. tonn mundi kalla á auknar orkuframkvæmdir Landsvirkjunar sem næmi um 600 gígawattstundum, en það svarar nærri því til allrar raforkuframleiðslu frá virkjun á borð við Blönduvirkjun. Hver gígawattstund kostar Landsvirkjun u.þ.b. 200 þús. Bandaríkjadali í stofnkostnað, þá er miðað við 200 mill á kílówattstund á ári. Heildarkostnaður Landsvirkjunar vegna þessarar stækkunar yrði því um 120 millj. Bandaríkjadala eða um 4800 millj. ísl. kr. í virkjun. Þessi fjárfesting mundi einungis gefa um 100 - 150 ný störf í álverinu í Straumsvík. Okkur ber að spyrja hvort við Íslendingar höfum efni á því að ráðast í slíka fjárfestingu, m.a. með tilliti til allra aðstæðna í efnahagsmálum þjóðarinnar um þessar mundir. Væri ekki unnt að nýta þessa fjármuni með skynsamlegri hætti í annarri atvinnuuppbyggingu, sem gæfi okkur meiri arð eða gæfi okkur yfirleitt arð af fjárfestingu og margfalt fleiri störf, auk kosta sem til staðar kunna að vera í innlendri orkunýtingu? Það hlýtur einnig að vekja nokkra undrun að ríkisstj. sem boðar óhefta markaðsstefnu á flestum sviðum skuli veðja nánast blindandi á einn aðila eins og Alusuisse og gefa honum forgang í orkunýtingu hér á landi á næstu árum. Hér er ekki látið reyna á samkeppni aðila um orkukaup á forsendum orkusölustefnunnar sem Sjálfstfl. mælir svo eindregið með. Út frá byggðasjónarmiðum verður einnig að teljast fráleitt að láta stóriðjuuppbyggingu á höfuðborgarsvæðinu hafa forgang og fjárfesta nær 5 milljarða í því skyni í orkuveri, að líkindum á Suðurlandi. Einnig er óhjákvæmilegt að spyrja hvort Alusuisse hafi komið þannig fram gagnvart Íslendingum á liðnum árum að sjálfsagt sé að veita auðhringnum forgangsrétt að íslenskum orkuauðlindum. Tæknilega og rekstrarlega virðist Alusuisse standa höllum fæti í samanburði við önnur stórfyrirtæki í áliðnaði. Brýnt er að víðtæk umræða fari fram um þau áform um stækkun álversins í Straumsvík sem virðast vera á hægra brjósti ríkisstj. varðandi atvinnuþróun á næstu árum. Af því sem hér hefur verið rakið varðandi efni fyrirliggjandi frv. ætti að vera ljóst að ríkisstj. hefur haldið afar illa á málum í samningaviðræðunum við Alusuisse. Sterkri samningsstöðu hefur verið glutrað niður með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Leiðrétting á raforkuverði er út af fyrir sig jákvæð svo langt sem hún nær, en Alusuisse er þegar á góðri leið með að hafa upp á móti þeim tilslökunum í öðrum þáttum samninganna, og er þó ýmsu ólokið. Alþm. ættu því að sameinast um að fella þetta frv. og leita samstöðu innan þingsins um þá miklu hagsmuni sem hér eru í húfi. Herra forseti. Vegna meðferðar þessa máls hér á Alþingi nú hefur þingflokkur Alþb. gert sérstaka samþykki um málið sem ég ætla hér að endingu að kynna. En hún er svohljóðandi, með leyfi: „Vegna fyrirliggjandi frv. um samninga ríkisstj. og Alusuisse um álverið í Straumsvík samþykkir þingflokkur Alþb. eftirfarandi: 1. Alþb. lýsir fullri ábyrgð á hendur ríkisstj. vegna fyrirliggjandi samninga við Alusuisse og mun beita sér fyrir breytingum á öllum samningum og samskiptum við auðhringinn þegar Alþb. fær til þess aðstöðu. 2. Þingflokkur Alþb. mótmælir því að haldið verði áfram samningaviðræðum við Alusuisse með þeim hætti sem verið hefur í tíð núverandi ríkisstj. Alþb. gerir kröfu um að stjórnarandstaðan fái að þeim samningaviðræðum óskoraða aðild. 3. Þingflokkur Alþb. telur brýnt að Alþingi kjósi nú þegar sérstaka nefnd með aðild allra þingflokka sem geri alhliða úttekt á samskiptum íslenskra stjórnvalda og Alusuisse frá upphafi og þætti álversins í efnahagslífi hérlendis, þannig að læra megi af dýrkeyptri reynslu í samskiptum við þennan auðhring.“ Virðulegi forseti. Ég mun að sjálfsögðu ekki víkja að efni þeirra nál. sem hér á eftir að kynna og þó að ég eigi margt vantalað við Framsfl. í þessu máli um þann rökstuðning sem hér var fram borinn við upphaf þessarar 2. umr. um málið ætla ég að geyma mér það til betri tíma.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá 3. minni hl. iðnn. í þessu máli sem hér er á dagskrá í Nd. í dag. Við höfum hlýtt á langa ræðu hv. 5. þm. Austurl. sem finnur þessum samningi flest til foráttu. Hann hefur greinilega lesið samninginn eins og Biblían var eitt sinn lesin af vissum höfðingja, hann sér ekki neitt nema svartnættið fram undan. Þetta kemur vitanlega heim og saman við málflutning af þessu tagi sem við höfum heyrt hér í þingsölum á liðnum misserum þegar þessi mál hafa verið til umr. En það sem þm. ættu að reyna, þegar til meðferðar er í þingsölum jafnflókið mál og þetta er með sanni, er að reyna að líta hlutlægt á málið. Meta það og vega á hlutlægan máta og reyna að gera sér grein fyrir kostum þess og göllum án þess að líta stanslaust á hlutina í gegnum flokksgleraugu. Því fer fjarri að ég ætli mér að halda því fram að þetta samkomulag, sem hér liggur fyrir Nd. í dag, sé alfullkomið eða algott. Við vorum ekki að semja við sjálfa okkur. Við vorum að semja við annan og reyndan samningsaðila og það dettur engum manni í hug að í slíkum samningum fái annar samningsaðilinn allt fram sem hann mundi óska til hins fyllsta og til hlítar. Samningar byggjast á því að reynt er að samræma hagsmuni aðila, en vitanlega hlýtur alltaf að koma til þess að menn verða að taka tillit til sjónarmiða hvers annars. Það væri fráleitt ef menn gerðu sér það ekki ljóst, en mér finnst að nokkuð hafi skort á það í umr. um þetta mál hér í þingsölum á undanförnum misserum þegar það hefur verið hér á dagskrá. Ég held að ekki væri úr vegi að spyrja sjálfan sig þegar þessi samningur er lesinn yfir: Hver er sá hagur sem við Íslendingar höfum haft af þessari samningagjörð? stöndum við verr að vígi eða stöndum við betur að vígi eftir að hann hefur verið gerður? Það er kjarni málsins. Hver er hagurinn, hver er ávinningurinn? Og þá einnig á hinn bóginn: Höfum við einhverju fórnað, sem við höfðum í hendi okkar áður, í þessari samningagerð? Ég ætla að byrja á því að víkja að nokkrum atriðum sem lúta að breytingunum sem hafa verið gerðar á samningnum frá 1966, sem breytt var 1975 og er nú aftur fyrir framan okkur með nýjum breytingum. Hafa þær breytingar bætt samninginn út frá sjónarmiði Íslendinga? Stöndum við í stað eða höfum við gengið aftur á bak? Það væri kannske ekki úr vegi að líta fyrst á hvaða áhrif meginatriði þessa samnings hefur á orkuverð til almennings í þessu landi. Orkuverðskaflinn í samningnum er nefnilega meginatriði þessa samnings og fram hjá því verður ekki komist. Við höfum heyrt langt og allflókið mál flutt hér í dag um skattahliðina og skattaþáttinn í þessum efnum. Það er reynt að láta líta svo út að það sé meginatriði þessa máls. Ég vil af því tilefni minna á að á þessu ári verða tekjurnar sem við höfum af sköttum 1.6 millj. dollara, en tekjurnar sem við Íslendingar fáum af raforkusölunni eru 20 millj. dollara. Það er rétt að menn hafi þessar tölur í huga til að þeim séu ljós hlutföllin í þessari mynd - hverjir eru mikilvægustu þættirnir þannig ljóst sé hvað það er sem skiptir mestu máli? Það er salan á raforkunni. Það er einmitt raforkuhliðin sem hefur verið Akkilesarhællinn, hinn veiki hlekkur í samningunum frá 1966 og 1975. Og það er einmitt að því takmarki, leiðréttingunni á raforkuverðinu, sem allt starf manna hefur fyrst og fremst beinst. Ekki aðeins núverandi ríkisstj., heldur ekki síður ríkisstjórnar þeirrar sem hv. 5. þm. Austurl. átti sæti í sem iðnrh. í mörg ár. Hann og hans fylgdarmenn og aðstoðarmenn lögðu þar nótt við nýtan dag til að fá fram endurskoðun á þessum samningi frá 1966. Þeir gerðu það af mikilli atorku og ég efast ekki um að þeir hafi gert það eftir bestu getu. Fyrsta spurningin sem mætti varpa fram í þessu sambandi er því þessi: Hvaða áhrif hefur þessi nýi samningur, raforkuþáttur hans, á raforkuverð til almennings á Íslandi, vegna þess að það hefur verið gagnrýnt með réttu að raforkuverð hér á Íslandi sé óeðlilega hátt? Til þess liggja ýmsar ástæður. Því hefur einnig verið haldið fram að almenningur á Íslandi sé látinn greiða niður verðið til stóriðjunnar. En hverjar eru staðreyndir málsins? Það var lagt fram á nefndarfundi í iðnn. Nd. skjal með útreikningum í þessu efni frá Landsvirkjun, þann 23. þ.m. Það skjal er undirritað af forstjóra Landsvirkjunar, Halldóri Jónatanssyni. Hann hafði verið inntur eftir því af nm. hvað verðið hefði getað orðið miklu lægra til almenningsrafveitna á árinu 1984, þ.e. í ár, ef verðið til ÍSALs hefði verið 13.8 Bandaríkjamill á kwst. 1984 eins og hefði orðið ef nýi samningurinn við ÍSAL hefði gilt allt árið miðað við óbreyttar heildartekjur Landsvirkjunar. Það liggur ljóst fyrir að ef þessi samningsdrög, sem við erum að fjalla um, hefðu gilt allt þetta ár hefði Landsvirkjun fengið fyrir orkuna 13.8 mill en ekki 12.5 mill eins og menn hafa haldið hér ítrekað fram í þingsölum. Það er rangt. Hvaða áhrif hefði þessi samningur haft á verðið til almennings ef hann hefði gilt allt árið? Það er atriði sem skiptir gífurlega miklu máli. Hvert er svarið? Hver er niðurstaðan? Þá hefði meðalverð til almenningsrafveitna getað orðið 19.8% lægra en ef verðið til ÍSALs hefði verið 6.4 mill eins og það var áður en núverandi ríkisstj. tók við. Ávinningurinn fyrir almenning í landinu af þessum samningi hefði verið u.þ.b. 20% lægra verð til almennings fyrir raforkuna hefði hann gilt í ár. Svo eru menn enn að halda því fram að þessi samningur sé óhagstæður fyrir almenning í landinu, fyrir sölu raforku til almannanota. Það má nefna í þessu sambandi annað sem er staðreynd. Það var gerður bráðabirgðasamningur við Alusuisse fyrir rúmu ári, 23. sept. 1983, og það var örskömmu eftir að núverandi ríkisstj. tók við völdum, tveimur eða þremur mánuðum síðar. Áhrif hans voru þau að með þeim samningi hækkaði raforkuverðið hvorki meira né minna en um rétt tæp 50%. Og hverjar hafa afleiðingarnar verið fyrir raforkuverðið í landinu til almennings? Það liggur fyrir að rafmagnsverðið frá Landsvirkjun hefur ekki hækkað frá 1. maí 1983.  Það er ekki aðeins þetta atriði, sem snýr beint að almenningi, sem skiptir máli. Við skulum líta á annan átt þessa sama máls, þ.e. hver er hagur okkar Íslendinga af þessum nýja samningi. Það er einfalt reikningsdæmi í sjálfu sér. Ef þessi samningur hefði gilt frá árinu 1979 til þessa dags þá hefði orkuverðið verið á bilinu 12.5–16.5 mill. Viðbótartekjur Landsvirkjunar frá ÍSAL á þessum sex árum hefðu numið 55 millj. dollara eða 3 milljörðum og 200 millj. kr. með vöxtum talið á þessu tímabili eða alls 530 millj. kr. á ári. Auknar tekjur Landsvirkjunar hefði numið meira en hálfum milljarði á ári á þessu tímabili, ef við hefðum borið gæfu til að gera samninginn fyrir sex árum. Hér erum við að tala um gífurlega mikið fé. Við erum að tala um upphæð sem nálgast það að vera jafngildi að verðmæti nýrrar virkjunar. Við erum að tala um upphæð sem mundi duga meira en tvisvar til að setja varanlegt slitlag á hringveginn. Við hefðum getað sett slitlag á tvo hringvegi og meira en það fyrir þessa upphæð, sem því miður kom aldrei í sjóði íslenska ríkisins.  Hér eru aðeins tekin nokkur dæmi um hvern hag við hefðum haft af þessum samningi ef við hefðum borið gæfu til að gera hann fyrr. Þetta er einfalt reikningsdæmi vegna þess við vitum hvert verðið hefði verið á rafmagninu af því að það er bundið áli og það liggur fyrir hvað álverðið var á þessu árabili. Það er á sama hátt fróðlegt að líta á hverjar viðbótartekjur Landsvirkjunar af þessu nýja samkomulagi gætu orðið á næstu fimm árum, til 1989, skv. fyrrgreindum spám um þróun álverðs. Þær viðbótartekjur vegna hins nýja samnings eru áætlaðar af Landsvirkjun því það vill svo til að við höfum ekki betri heimild í þessum efnum en Landsvirkjun. Áætlað er að þær viðbótartekjur vegna nýja samningsins muni verða 2 milljarðar og 750 millj. kr. eða 550 millj. á ári. Hér er m.ö.o. um þann aukalega hagnað að ræða sem hinn nýi samningur getur fært íslensku þjóðinni á þessum árum og líklegt er að hann geri. Í þessu sambandi má minna á að verðið samkvæmt þessum nýja samningi liggur á bilinu 12.5 mill til 18.5 mill. Hann hefði gefið okkur 13.8 mill hefði hann gilt á þessu ári. En það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því hvort samningurinn er slæmur miðað við orkuverðið annars staðar í veröldinni, eða Evrópu og Ameríku. Er þetta sæmilegur samningur eða góður samningur? Mjög miklum tíma og orku var eytt af hálfu íslenskra sérfræðinga og sérfræðinga Alusuisse í að kanna hvað álbræðslur greiddu fyrir orku bæði í Evrópu og Bandaríkjunum. Það var þáttur í því verki að kanna samkeppnisaðstöðu álbræðslu á Íslandi. Gerð var mjög ítarleg skýrsla, vönduð og nákvæm þar sem fram kemur hvaða orkuverð álbræðslur greiða í Evrópu og í Bandaríkjunum og lágu þær upplýsingar þó ekki alltaf á lausu. Niðurstaðan var óumdeilanleg, bæði hvað álit íslensku sérfræðinganna varðaði og þeirra svissnesku. Hún er sú að meðalverð sem álbræðslur greiða í Evrópu fyrir orkuna í dag er 14.6 mill og það sem þær greiða í Bandaríkjunum er rúmlega 20 mill. Þetta eru sem sagt staðreyndir sem ekki verður vikið til hliðar. Verðið er hæst á Spáni, 19 mill, en lægst í Noregi, 8.7 mill. Viljum við þó gjarnan bera okkur saman við Noreg í þessum efnum sem hefur verið okkar helsta samkeppnisland. Nýlega gekk gerðardómur í Grikklandi um orkuverð til álversins þar. Sú orka sem kemur frá vatnsorkuveri er aðeins seld á 10 mill í Grikklandi. Hins vegar fékkst hækkun á orkunni frá brúnkolaveri upp í 19.5 mill. Meðalverðið í Grikklandi er því aðeins 15 mill. Við höfum þessar tölur alveg svart á hvítu og það þýðir ekkert að reyna að vefengja þær eða gera þær tortryggilegar, nema þá að koma með betri tölur og betri rök en hér hafa sést í því efni. Gerð var rannsókn á samkeppnisstöðu álvers á Íslandi. Þar var litið á marga þætti eins og flutningskostnað, vinnulaun, orkuverðið o.fl. Sérfræðingar Íslands og Alusuisse gerðu könnun á þessari samkeppnisaðstöðu, hver hún væri á Íslandi miðað við keppinautana í Evrópu og Bandaríkjunum, þau álver sem álver á Íslandi hlýtur óhjákvæmilega að keppa við. Niðurstaðan varð sú, að vegna fjarlægðar og annarra atriða væri samkeppnisstaðan á Íslandi gagnvart álverum í Evrópu lakari sem nemur allt að 4 millum og sem nemur 5 millum gagnvart álverum í Bandaríkjunum. Þetta þýðir í raun að miðað við að meðalverðið í Evrópu er 14.5 mill ætti raunverðið að vera á Íslandi 10.5 mill. Það er það ekki því eins og fram hefur komið hafa náðst samningar um miklu hærra raforkuverð, að lágmarki 12.5 mill, að hámarki 18.5 mill næstu fimm árin. Hér hefur náðst miklu hærra orkuverð en þessi rannsókn leiddi í ljós. Þá kem ég enn að öðrum þætti þessa máls. Við höfum hér bil, orkuverðið hleypur á 12.5 til 18.5 mill. Ég held það hafi komið mjög glögglega í ljós í samningaviðræðunum við Alusuisse að um tvær leiðir var að fara. Annaðhvort að hafa slíkt bil í verðmynduninni eða semja um eitt ákveðið verð með einhvers konar verðtryggingu. Það lá ljóst fyrir að sú tala hefði verið við neðri mörkin, nálægt 12.5. Það hefði verið mjög ólíklegt ef öllu hærri tala en 12.5–13 mill hefði út úr því fengist. Sá kostur var þess vegna tekinn að hafa bil hvað verðið snertir allt upp í 18.5 mill og verðtryggja það með tengslum við álverð. Þar af leiðandi er mjög eðlilegt að menn spyrji: Hvað er líklegt að orkuverðið verði þá á komandi árum? 13.8 í dag hefði samningurinn gilt. En hvað verður það á næstu fimm árum þar til má taka orkuverðið aftur upp til endurskoðunar eins og samninginn allan? Það er ákaflega erfitt að spá um framtíðina. Engu að síður hafa menn gert tilraunir til, og Landsvirkjun hefur haft samband við þrjú mjög virt ráðgjafarfyrirtæki sem Íslendingar þekkja vel til að gefa álit sitt og gera sérstakar tölvuspár um hver verði þróun álverðs næstu fimm árin. Það er nauðsynlegur grundvöllur þess að unnt sé að gera sér grein fyrir hvert orkuverðið verður næstu fimm árin vegna þess að orkuverðið er tengt álverði. Þeir eru sammála um að líkur séu til að jafnvægi náist á álmarkaðinum, en álverðið hefur verið í lágmarki að undanförnu, og að verðið hækki. Ein ástæðan til þess að ætla að álverðið muni hækka í framtíðinni að mati þessara sérfræðinga er staða Bandaríkjadollars á gjaldeyrismörkuðunum, en dollarinn er eins og stendur mjög hátt skráður og flestir spá því að hann geti ekki haldið þessari styrku stöðu mjög lengi enn. Þessi staða dollarans veldur því að framleiðslukostnaður áls í Bandaríkjunum er mun hærri en t.d. í Evrópu, en við núverandi ástand á álmörkuðunum virðist framleiðslukostnaður í álverum á síðarnefnda svæðinu vera ráðandi um verðið á meðan álver í Bandaríkjunum tapa. Þetta veldur því að ef dollarinn fellur hækkar álverðið í dollurum, en stendur í stað mælt í öðrum myntum. Þær spár um álverðið, sem Landsvirkjun hefur fengið, endurspegla þessi sjónarmið í mismunandi mæli. Ráðgjafarfyrirtæki sem breskur sérfræðingur að nafni J.F. King rekur tekur t.d. ekki tillit til áhrifa af gengisbreytingu dollarans og reiknar með að álverðið 1988 fari upp í 72 cent á pund á verðlagi 1984. Hin fyrirtækin, Chase Econometrics og Resource Strategies Co., styðjast við hagræn reiknilíkön við gerð spánna og reikna með að dollarinn veikist og verðið fari 1988 upp í 77 cent annað fyrirtækið og hitt upp í 90 cent pundið. Þetta eru spár sem ganga í sömu átt. Almennt séð og til að gera langa sögu stutta er það niðurstaða Landsvirkjunar í ljósi þessara sérfræðiálita, að álverðið geti sveiflast milli 54 centa og 93 centa á pundið á tímabilinu 1985-1989. En það meðalverð sem orkuverð til ÍSALs miðast við skv. nýjum samningum sveiflast að líkindum minna. Áætlunin í samræmi við spár ofannefndra sérfræðinga er þá sú, að mati Landsvirkjunar, að álverð muni sveiflast um 76 cent á pundið, og verður þá orkuverð á þessu tímabili 15 mill á verðlagi ársins 1984, þegar gjaldeyrismarkaðir hafa náð því jafnvægi sem spáð er. Verði sú tala, burtséð frá allra næstu mánuðum, að teljast langlíklegust sem langtímameðalverð á áli að mati Landsvirkjunar og þeirra ráðgjafarfyrirtækja sem hér eiga hlut að máli. Nú geta menn auðvitað sagt: Þetta er allt saman hugarburður og á þessu er ekkert að byggja. Vel má vera að eitt og annað sé til í slíku tali. Hins vegar hafa menn þó, þegar þeir eru að reyna að gera sér grein fyrir framtíðarþróun í þessum málum, bæði hvað álverðið í heiminum snertir og orkuverðið, ekki annað við að styðjast en ráð hæfustu og færustu manna sem hafa af því langa reynslu að fást við þessi málefni, reka sérstök ráðgjafarfyrirtæki, gefa út tímarit og bækur þar sem um þessi mál er fjallað. - Nóg um það. Það er sem sagt gert ráð fyrir því að verðið verði almennt á tímabilinu um 15 mill. Þá langar mig til að víkja nokkrum orðum að öðru atriði sem vitanlega skiptir miklu máli þegar við erum að tala um hvað þessi nýi samningur muni gefa okkur í aðra hönd í milljörðum á næstu fimm árum og hvað hann hefði gefið okkur í milljörðum, rúma 3 milljarða, á síðustu sex árum. Það atriði sem skiptir mjög miklu máli í þessu efni er framleiðslukostnaður raforkunnar. Og hver er hann? Það ætti í sjálfu sér ekki að vera ákaflega erfitt að komast að hinu sanna í því máli og ætti að vera fullkomlega ástæðulaust að deila um hver er framleiðslukostnaður rafmagns á Íslandi. Menn þurfa ekki annað en líta í bækur Landsvirkjunar þar sem það stendur svart á hvítu. Menn geta síðan reynt með alls konar reikningskúnstum að koma með nýjar tölur, sem að vísu eru byggðar á þeim grunni sem er að finna um framleiðslukostnaðinn í bókum Landsvirkjunar, en með því að taka inn nýtingarhlutfallið. Það er vitanlega mjög mismunandi frá ári til árs. Það er allt annað stuttu eftir að ný virkjun er komin í gagnið heldur en löngu eftir að ný virkjun hefur verið byggð. Þá er nýtingin miklum mun betri og hlutfallið að því leyti til hagstæðara. En það sem stuðst er við hér á landi sem annars staðar, þegar framleiðslukostnaður raforku í raforkuverum er reiknaður út, er hvað kostar að framleiða hverja kwst. Það er kostnaðurinn miðað við heildarorkumagnið. Hver er þá framleiðslukostnaðurinn hjá Landsvirkjun? Það vill svo til að um það fékk iðnn. Nd. ákaflega ítarlegar og greinargóðar upplýsingar frá forstjóra og aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar. Satt að segja tel ég ákaflega hæpið fyrir hv. þm. að rengja þær því að ég tel að þeir hafi ekki betri upplýsingar í sínum fórum en þessir ágætu starfsmenn þessa fyrirtækis. Mig langar til þess, svo að það komist þó allavega í Alþingistíðindi, að nefna örfáar tölur, án þess að þreyta þingheim á löngum talnalestri. Þær tölur eru teknar úr bókum Landsvirkjunar um framleiðslukostnaðarverðið. Þá tek ég fyrst orkukostnaðinn frá Búrfellsvirkjun skv. bókum Landsvirkjunar, en þaðan fær ÍSAL sína orku og þess vegna er eðlilegt að á það sé fyrst litið. Skv. bókum Landsvirkjunar er framleiðslukostnaður orkunnar frá Búrfelli fyrir stóriðju í dag 5.3 mill við stöðvarvegg. Ef við tökum allt flutningskerfið með, en inni í þeirri tölu er kostnaður við allar byggðalínurnar og þess vegna talið óeðlilegt að sumu leyti að sú tala sé tekin í heild, er framleiðslukostnaðurinn á orkunni frá Búrfelli með flutningi 8.6 mill. Ef vaxtagreiðslum á árinu er hins vegar skipt á milli rekstrareininga í kerfi Landsvirkjunar í hlutfalli við endurmetinn stofnkostnað kemur í ljós að kostnaðarverð orkunnar frá Búrfellsvirkjun á þennan máta til stóriðju er við stöðvarvegg 8.4 mill. Það er raunverulega sú tala sem við höfum til viðmiðunar. Ef við bætum flutningnum við fáum við 11.9 mill. Það liggur sem sagt í augum uppi að frá Búrfelli kemur orka sem í framleiðslu er langt fyrir neðan það verð sem við fáum fyrir hana skv. nýja samningnum frá ÍSA L. Það liggur ljóst fyrir. Nú munu sumir segja að það sé óeðlilegt að miða einungis við Búrfeil í þessu sambandi. Líta verði á allt landið sem heild. Það er ósköp auðvelt. Ef meðaltal kostnaðarverðs frá öllum virkjunum er tekið, hvað kostar þá orkan til stóriðju? Það er einfalt. Hún kostar 9.7 mill til stóriðju við stöðvarvegg. Bætum flutningskostnaðinum við frá öllum virkjunum, sem er vitanlega ekki rétt að gera í þessu tilviki (við erum að tala um ÍSAL og Búrfell), þá er það rúmlega 12 mill og er það meðaltalið af öllum virkjunum. Síðan hefur það gerst í umræðum um þetta samkomulag í blöðum og fjölmiðlum og einnig hér í þingsölum að varpað er fram tölum sem liggja nærri 20 millum og sagt: Það er kostnaðarverð orkunnar. Það er það verð sem við hefðum átt að semja um. Það er ákaflega erfitt að semja við aðra þegar menn eru alltaf að semja í huganum við sjálfa sig. Það hefði verið ákaflega æskilegt ef við hefðum getað samið um 30 eða 40 mill fyrir þessa orku, en það var vitanlega aldrei inni í myndinni vegna þess að meðan orkan er 14.5 mill í Evrópu að meðaltali semur enginn um 2530 mill á Íslandi þar sem er 4 millum óhagstæðara að reka álver en í Evrópu þar að auki. Það sem þeir sem tala um 20 millin hafa lagt til grundvallar, en dregið fjöður yfir, er að þeir fjalla um orkuverðið frá nýjum virkjunum. Ég tek undir það, að mjög æskilegt væri að frá nýjum virkjunum á Íslandi fengjum við greitt fyrir orkuna sem næmi um 18–20 millum eða jafnvel meira miðað við verðið í dag. Ég hygg að mikið lægra sé ekki farandi vegna þess að vitanlega förum við ekki að gefa með orku sem við seljum frá raforkuvirkjunum okkar. En það er í þessu sem misvísunin felst, svo að maður noti nú kurteislegt orðalag. Þegar við erum að tala um álver frá 1966, gamla álbræðslu sem fær orku sína frá gamalli virkjun, Búrfelli, verðum við að líta á það orkuverð. En því er gleymt og í staðinn jafnan einblínt á orkuverðið frá nýjum virkjunum og sagt: Það er lélegt að fá 13, 14 eða 15 mill fyrir orkuna skv. nýja samningnum þegar framleiðslukostnaðurinn er 20 mill. Þá er undan dregið og gleymt að skýra frá því að þar er ekki um orkuverðið, framleiðslukostnaðinn að ræða frá þeirri virkjun sem orkuna skapar, heldur miðað við nýjar virkjanir. Þetta er vægast sagt heldur ódýrt bragð í málflutningi sem þessum þegar jafnmikilvægt mál fyrir land og þjóð er hér á dagskrá. Þetta var um orkuverðið og það ætti að duga, alla vega í bili. En það mætti bæta því við, þegar við erum að ræða þessi mál, að ekki eru nema tvö ár þar til orkusalan til ÍSALs frá Búrfelli hefur greitt upp að fullu þann hluta Búrfellsvirkjunar sem þarna er um að ræða. Það er eftir tvö ár sem Íslendingar eignast meginhlutann í þeirri virkjun fyrir tilstuðlan orkusölusamningsins til ÍSALs, svo lágur sem hann var þó allt fram í september á síðasta ári eða 6.4 mill. Það atriði á ekki og má ekki gleymast í þessu sambandi. Mér hefur orðið hér tíðrætt um orkuna því að ég minnti á að hún gaf okkur 20 millj. dollara á síðasta ári, en skattarnir aðeins 1.6 millj. Orkan er meginatriðið. En við skulum samt ekki líta fram hjá því, þegar við erum að tala um hvort æskilegt er að gera samning um orkusölu til stóriðju á Íslandi eða stækka núverandi orkuver, hver er sá hagur sem íslenska þjóðin hefur haft af álverinu í Straumsvík. Ef við lítum á þær tölur kemur í ljós að miðað við gjaldeyristekjurnar, sem við höfum haft frá Íslenska álfélaginu frá því að það var stofnað og tók til starfa, eru tekjurnar af orkunni aðeins 20% af heildarmyndinni. Það er nokkuð athyglisvert. Það sýnir sig nefnilega að orkan er aðeins lítill þáttur í þeim hag sem Íslenska þjóðin hefur haft af rekstri þessa stóriðjuvers. Það er einnig vísbending til framtíðarinnar um að unnt væri að hafa sambærilegar hagsbætur af rekstri annarra stóriðjufyrirtækja ef skynsamlega er á málum haldið af hálfu stjórnvalda. Ef við lítum á hreinar gjaldeyristekjur nemur orkusalan aðeins 20%. Gjaldeyristekjurnar vegna orkusölunnar 1967–1983 hafa verið alls 2.5 milljarðar kr. Heildargjaldeyristekjurnar á þessu tímabili, sem runnu í íslenskt þjóðarbú, voru hins vegar tæpir 12 milljarðar kr. Skattar, vinnulaun, þjónusta og ýmislegt annað eru miklu stærri þáttur í þeim gjaldeyristekjum sem þjóðin hefur fengið frá álverinu en orkan, og hefur hún þó verið ærin tekjulind. Það er rétt að minna á þessa staðreynd vegna þess hve mönnum hættir oft og tíðum til að einblína á orkuþáttinn sem mikilvægasta atriðið í þessu efni. Orkusalan er vitanlega mikilvæg, en aðrir þættir færa þjóðarbúinu miklu meiri fjármuni í gjaldeyri en orkan. Þá eru það ekki síst vinnulaunin sem er rétt að staldra við. Vinnulaunin frá álverinu í Straumsvík námu 4.5 milljörðum kr. á þessu tímabili. Þegar rætt er um þjóðhagslegt gildi stóriðju í heild á Íslandi eru þetta tölur sem tala sínu máli og staðreyndir sem ástæðulaust er að draga fjöður yfir, en er þó af einhverjum ástæðum stundum gert. Ég hef vikið hér að þáttum sem varða orkuverðið, framleiðslukostnaðinn og samanburðinn við orkuverð sem álbræðslur greiða í Evrópu og í Ameríku. En rétt er að víkja að fleiri atriðum sem lúta að þessu samkomulagi. Þá er ekki úr vegi að minna á að nú er í fyrsta skipti komið inn í slíka samninga endurskoðunarákvæði. Það hefur aldrei verið í álsamningnum áður. Að auki er hér einnig um verðtryggingu að ræða. Þó svo menn hafi sumir haldið því fram að svo sé ekki, þá er það rangt. Verðtryggingin felst í því að orkuverðið er miðað við álverð í heiminum, það er tengt álverði. Í samningaviðræðunum var á það litið hvort ekki væri æskilegt fyrir Íslendinga að finna aðra verðtryggingarformúlu en tengslin við álverðið í heiminum. Ekki var óeðlilegt að menn veltu þessu fyrir sér vegna þess einfaldlega að á síðustu mánuðum hefur álverðið í heiminum verið óvanalega lágt. Það voru ýmsar verðtryggingarleiðir kannaðar og útreiknaðar. Það bar allt að sama brunni. Engin sú verðtryggingarleið sem til greina hefði komið hefði hækkað verðið frá 1966 jafnvel upp í það verð sem náðist með bráðabirgðasamkomulaginu í fyrra þegar var samið um 9.5 mill. Engin verðtryggingarformúla í samningnum 1966 hefði árið 1983 gefið okkur 9.5 mill, heldur mun lægra. Það sýnir svart á hvítu hvert gagn er í þessum algengu verðtryggingarformúlum. Ég tek aðeins eitt dæmi: Ef orkuverðið til ÍSALs hefði verið vertryggt 1966 með íslensku byggingarvísitölunni væri það nú í námunda við 7 mill. Lengra hefði það ekki farið.  Þess vegna var gripið til þess ráðs, sem ýmsum kann að þykja misjafnlega snjallt, að tengja orkuna álverði. Það vildi svo til að þar höfðu menn ágæta fyrirmynd. Í frv. sem nokkrir Alþb.-menn lögðu fram hér á Alþingi snemma árs 1983 um einhliða ráðstafanir gagnvart ÍSAL var gengið út frá því að í upphafi yrði orkuverðið 12.5 mill eins og nú hefur verið samið um. Það má segja að við séum raunverulega að feta í fótspor þess frv. Þar af leiðandi er hv. 5. þm. Austurl. að þessu leyti brautryðjandinn. Síðan, ef ekki næðust samningar, var meiningin að stjórn Landsvirkjunar gæti hækkað orkuverðið, þar til samningar næðust, upp í 15–20. Það er í stórum dráttum eins og nú er búið að semja um. En aðalatriðið, sem ég vildi undirstrika hér, var að í þessu ágæta frv. Alþb.-manna, sem mjög fróðlegt er að fletta og skoða, er gengið út frá því að orkuverðið verði tengt álverði. Það er það sem nú hefur gerst.  Endurskoðun er einnig inni í þessum samningsdrögum og það er í fyrsta sinn. Það ákvæði hefur farið fyrir brjóstið á ýmsum og menn talið það ýmist of veikt eða of miklar kröfur gerðar sem erfitt sé að uppfylla og þar af leiðandi erfitt að fá fram endurskoðun á samningnum. Á það er í fyrsta lagi að benda að þótt ekkert endurskoðunarákvæði hafi verið í samningnum hefur þó tekist að fá fram endurskoðun tvisvar sinnum. Þau atriði ættu því ekki að hræða menn í þeim efnum. Hins vegar eru endurskoðunarákvæði nú skráð í samninginn. Hvor aðilinn um sig getur tilkynnt hinum að átt hafi sér stað teljandi ófyrirsjáanleg breyting til hins verra á aðstæðum, að frátöldum breytingum á valdi Landsvirkjunar og ÍSALs, sem hafi haft, eins og segir í samningnum, í för með sér alvarleg áhrif á fjárhagsstöðu Landsvirkjunar eða ÍSALs þannig að hún raski bæði jafnvæginu í samningnum og valdi óeðlilegu harðrétti fyrir þann aðila sem í hlut á. Þeir sem þekkja til samninga sem eru svipaðir þessum vita að hér er um nokkuð almennt ákvæði að ræða. Það var forðast að hafa ákvæðið mjög nákvæmt, bundið við tiltekin tilvik, vegna þess að þá hefði það útilokað önnur tilvik. Talið var betra að hafa það almenns eðlis þar sem jafnan væri þá hægt að grípa til ýmissa röksemda. Menn hafa spurt: Gerir þetta ákvæði ekki allt of miklar kröfur? Er það ekki of þröngt? Framtíðin leiðir það í ljós. En ég held að ekki sé vafi á að til ýmissa röksemda er nú hægt að grípa til að óska endurskoðunar eftir fimm ár og á fimm ára fresti. Hvaða atriði eru það þá sem gætu verið grundvöllur óskar um endurskoðun af hálfu Íslendinga? Það er alveg ljóst að ef hér verður önnur bylting í orkuverðsmálum, eins og þegar olíukreppan skall yfir veröldina hér fyrir um það bil 10 árum, þá væri fullkomin ástæða til að krefjast endurskoðunar. Veruleg breyting Bandaríkjadollars gagnvart öðrum myntum mundi í öðru lagi vera önnur ástæða vegna þess að hér höfum við miðað við dollar og það gæti gert aðstöðu okkar svo óhagstæða að við gætum krafist endurskoðunar á þeim grundvelli. Í þriðja lagi: Breyting á samkeppnisstöðu ÍSALs hvað varðar t.d. flutningskostnað á álmarkaði, vinnulaun hjá ÍSAL á Íslandi miðað við vinnulaun í öðrum álbræðslum og þess háttar. Ef þarna er um einhverjar verulegar breytingar að ræða gæti það verið ástæða til endurskoðunar. Í fjórða lagi: Ef söluverð á áli lækkaði verulega eða hækkaði væru komin fram atriði sem mætti kanna og athuga hvort ekki mætti byggja kröfu um endurskoðun á. Varðandi verðtrygginguna hefur því verið haldið fram að það sé alveg ljóst að alþjóðleg verðbólga muni þýða að raunverðið hljóti að fara mjög lækkandi, það megi gera ráð fyrir 5% verðbólgu á ári í Bandaríkjunum og það þýði að eftir fimm ára tímabil sé verðið orðið lélegt og eftir 20 ár verði það komið ofan í 5 eða 6 mill. Það er ákaflega merkilegt að það er eins og þeir sem halda þessu fram, og m.a. hefur maður séð það í sumum nál. úr Ed., gleymi öllum öðrum þáttum í þessari mynd en eingöngu verðbólguþættinum. Þeir einblína á verðbólguna, en sleppa öllum öðrum þáttum sem þarna skipta meginmáli ekki síður en verðbólgan. Þannig er hægt að draga upp línurit sem sýna feikilega mikla lækkun raungildis orkuverðsins, en þá gleymist þessum góðu herrum að að það er jafnsennilegt að verðbólgan hafi einnig áhrif á álverðið í þá átt að það hækki. Verði verðbólgan í Bandaríkjunum 5 eða 10% á ári þýðir það sennilegast að dollarinn lækki, en það þýðir hækkandi verð á áli. Það eru þessir þættir sem eru einfaldlega teknir út úr myndinni, þeim er gleymt. Ég veit ekki hvort það er af ásettu ráði. En vitanlega helst þetta í hendur. Í þessu sambandi má aðeins minna á að reiknað hefur verið út hvert yrði raungildi orkuverðsins að fimm árum liðnum miðað við lágmarks- og hámarksákvæði, ef árleg verðbólga í dollurum verður 5% og álverð þróast með sama hætti. Talan er 16.4 mill 1989. Ef verðbólgan í dollurum verður 5% og álverð þróast eins, en gengi dollarans lækkar á þessum fimm árum um 25%, verður verðið 18.5 mill 1989. Þessar tölur eru allt aðrar en þær sem við heyrðum fram haldið í umr. í Ed. Ég skal fara að stytta mál mitt, enda er liðið að matmálstíma. Þó er ekki hægt að fara úr þessum ræðustól án þess að minnast á þriðja atriðið í þessum samningum, en það er sáttargerðin sem gerð var. Það hefur verið mjög deilt á ríkisstj. fyrir að hafa tekið þá stefnu að gera dómsátt í þessu máli, ýta til hliðar þeim deiluefnum sem hafa komið í veg fyrir það sannanlega að unnt hafi verið að semja miklu fyrr, t.d. 1979. Menn hafa heyrt hvað það hefur haft í för með sér í beinu tapi fyrir þjóðina. Þess vegna var brugðið á það ráð nú, þegar ljóst var að mál fyrir dómnefndum mundu mjög dragast á langinn, m.a. vegna veikinda og dauðsfalls íslenska dómarans í New York, að gera sáttargjörð gegn því að Alusuisse greiddi verulegt fé, 3 millj. dollara í sáttafé. Kannske er ekki óeðlilegt að menn velti því fyrir sér hvort þetta var skynsamlegt eða ekki. Átti að halda málunum til streitu? Það sem mælir fyrst og fremst gegn því að halda málunum til streitu var að ljóst lá fyrir að það mundi taka ár og kannske tvö að ljúka málunum. Við hefðum setið enn í sömu úlfakreppunni og m.a. ekki fengið neinar auknar tekjur af orkusölunni. Menn gátu auðvitað tekið þá áhættu. Menn gátu eins beðið næstu tvö árin eða hvað það hefði orðið. Úr því varð ekki og væri hægt að tala lengi um það að hér var skynsamlegri kosturinn valinn af tveimur. Ég ætla ekki að fara að orðlengja um það, en vildi einfaldlega minna á að við höfum fyrirliggjandi í skjölum álit tveggja helstu sérfræðinga fyrrverandi iðnrh. og núverandi iðnrh. í þessum efnum. Við höfum skjalfest álit forstjóra Coopers & Lybrands, hins virta endurskoðunarfirma sem stanslaust var vitnað í fyrr á árum, og við höfum einnig skjalfest álit lögfræðilegs ráðgjafa fyrrverandi iðnrh. sem Lipton heitir og starfar í New York. Hann var helsti ráðgjafi ríkisstj. í þessum efnum og hefur verið enn til þessarar stundar í sambandi við dómsmálið í New York. Það er þess vegna fróðlegt að heyra hvað þessir háu herrar, sem enginn mundi saka um að væru sérstaklega vilhallir hæstv. iðnrh. sverri Hermannssyni vegna forsögu málsins, segja um það að ákveðið var að ganga til sátta. Ég vitna fyrst í bréf frá forstjóra Coopers & Lybrands sem Donald Chilvers heitir og er skrifað 28. júlí 1983. Þar segir hann: „Mér segir helst hugur um að það hefði alvarlega óskosti í för með sér fyrir ríkisstj. að halda gerðardómsmeðferðinni áfram og að mun æskilegra væri að jafna deiluna með samningsgerð.“ Ég skýt því hér inn í að þá var enginn hér á landi eða í samninganefndinni farinn að velta sáttum fyrir sér. Hér talar sá maður sem hefur fengist við alþjóðlegar deilur í áratugi og sér málið í þessu ljósi. Kannske var þetta fyrsta frækornið að því að menn fóru að velta samningum og sáttum fyrir sér. Æskilegra hefði verið að jafna deiluna með samningsgerð, segir forstjóri Coopers & Lybrands. Síðar segir hann: „Eftir því sem ég hef fylgst með þróun deilunnar virðist mér helst að tillit til stjórnmála hafi að nokkru leyti magnað hana. Skýrslur okkar, um endurskoðun á afkomu ÍSALs árið 1980, hafa verið notaðar á þann hátt sem við höfðum ekki búist við“ - hér er verið að tala um árabilið áður en þessi ríkisstj. tók við - „og umræður um niðurstöður okkar virðast ekki hafa gengið nógu langt til að skapa fastan grundvöll fyrir röksemdafærslu í málflutningi fyrir gerðardómi.“ Síðan bætir hann við: „Það er vegna þessara vandamála“ - hann er búinn að rekja mörg vandamálin sem koma upp í málflutningnum fyrir dómnefndunum - „sem við höfum komist að þeirri niðurstöðu að mjög æskilegt væri að semja um reikningsskil,“ þ.e. að gera sátt. „Þá yrði komist hjá óvissu og talsverðum útgjöldum í sambandi við langdregna gerðardómsmeðferð og væntanlega mundi Alusuisse fagna því, en með tilliti til lélegrar afkomu félagsins á undanförnum árum ætti það að gleðjast fyrir því að fækka vandamálum sínum.“ Þetta er raunsær maður. „Mögulegir skilmálar sáttar kynnu að vera: 1. Ríkisstj. mundi leggja kröfu sína um að endurmeta skattgjöld ÍSALs fyrir tímabilið 1975–1979 til hliðar.“ - Takið eftir: til hliðar. Sá maður sem gerst þekkir til bókhalds og til málsins alls, forstjóri Coopers & Lybrands, segir einfaldlega: Skattakrafan fyrir 1975–1979 er svo vonlaus að þið skuluð leggja hana til hliðar. Það er hans mat. „2. Ríkisstj. mundi semja um uppgjör viðbótarskatts sem krafist er fyrir árið 1980 að upphæð 2.6 millj. Bandaríkjadala.“ Það er næstum hálfri milljón dollara lægra en Alusuisse varð að greiða samkvæmt kröfu íslenskra stjórnvalda. Eftir að farið var að ráðum þessa merka endurskoðunarforstjóra fékkst þá mun meira sáttafé en hann hafði getað gert sér í hugarlund á miðju síðasta ári. Hvert er álit lögfræðingsins á sáttargjörð? Ég vitna í bréf hans frá 4. okt. 1984: „Frá upphafi,“ segir mr. Lipton, „hef ég verið þeirrar skoðunar að það ætti að vera einn helsti tilgangur ríkisstj. í deilunni að ná samningum um réttlátt og rýmilegt orkuverð og að umsamin lausn deilunnar, sem stuðla mundi að því að koma þessu í kring, mundi þjóna hagsmunum ríkisstj. best. Ég hafði vonast til og vænst þess að gerðin og síðari málsmeðferð dómnefnda mundi leiða til þessa árangurs. Ef ætla má“, heldur mr. Lipton áfram, „að væntanleg lausn leiði einnig til orkuverðs samkv. rafmagnssamningnum milli Landsvirkjunar og Íslenska álfélagsins sem ríkisstj. getur sætt sig við er það skoðun mín að uppgjör krafna um framleiðslugjöld fyrir árin 1976–1980 á þeim grundvelli að Alusuisse greiði ríkisstj. 3 millj. Bandaríkjadollara mundi vera mjög viðunandi lok skattadeilunnar.“ - Ég endurtek orð mr. Liptons: Mundi vera mjög viðunandi lok skattadeilunnar. Það er kannske rétt að lesa hér enn einn kafla undir lokin og þá vitna ég aftur í mr. Lipton: „Það er vafasamt,“ segir hann, „að ríkisstj. geti vænst betri árangurs en þeirra 3 millj. Bandaríkjadala sem Alusuisse býður til uppgjörs ef málarekstri samkvæmt bráðabirgðasamningnum yrði haldið áfram til loka og dómnefnd sérfræðinga í lögum mundi gefa álit sitt eða úrskurð undir þessum kringumstæðum“. Hér er mjög varkár maður að tala. Hann segir að vafasamt sé að ríkisstj. geti vænst betri árangurs en þarna var samið um. Miðað við álit þessara merku sérfræðinga og sérstöku ráðunauta fyrrv. ríkisstj. í stóriðjumálum, eindregnar ráðleggingar, þá held ég að ákaflega erfitt sé að áfellast íslensk stjórnvöld í dag fyrir að hafa tekið það ráð að gera dómsátt í málinu. Þvert á móti mundi ég vilja fullyrða að það hefði verið hið mesta glapræði og teflt á tvær hættur og í algera tvísýnu að fara ekki að ráðum þessara mætu manna. Það var sem betur fer gert og fyrir liggur nú niðurstaða og árangur í því efni. Hér mætti auðvitað tala lengi um sáttargjörðina að öðru leyti. Ýmis atriði hafa þar verið gagnrýnd. Eitt af því er að fallist hafi verið á að leyfa ÍSAL að afskrifa mengunarvarnaútbúnað í skemmri tíma en upphaflega var um talað. Það skiptir náttúrlega litlu máli einfaldlega vegna þess að það er hagstæðara að leyfa afskriftir nokkru hraðar meðan fyrirtækið stendur tiltölulega illa. Það er von til að það standi betur síðar. Þá myndast möguleikar á hærri skattgreiðslum. Hér er því engu tapað. Þvert á móti. Það hefur og verið gagnrýnt að nú er komið inn í sáttargerðina að endurskoða skuli bækur ÍSALs árlega. Af hverju er það? Það er vegna kröfu Íslendinga. Af hverju var sú krafa sett fram? Af því að fyrrv. ráðh. lét ekki endurskoða 1978 og 1979. Það var vanrækt, sem reyndist ein ástæða þess að talið var ákaflega erfitt að sækja málið fyrir þau ár. Rétturinn var jafnvel glataður því endurskoðun fór ekki fram. Það er okkar krafa nú að endurskoðað verði árlega og það er alveg sjálfsagt því ekki viljum við að menn komist upp með einhvers konar undanbrögð hvort sem fyrirtækið heitir ÍSAL eða eitthvað annað. Það er verið að gagnrýna hvernig farið hefur verið með varasjóðinn hér og gengismuninn. ef ég man rétt. Hvað ætlast menn fyrir í þeim efnum? Það sem um er samið í þessu samkomulagi er ekkert annað en það hvað varasjóðinn og gengismuninn snertir að hér er farið að reglum íslenskra skattalaga. Eru menn á móti því að fara að reglum íslenskra skattalaga? Telja menn þau lög gölluð eða ranglát? Þá ættu menn, frekar en að vera að gagnrýna þessa meðferð, að bera fram frv. um breytingu á þeim ákvæðum skattalaganna sem um þessi atriði gilda. Það er sjálfsagt og eðlilegt að reglur íslenskra skattalaga gildi um meðferð gengismunar og varasjóðs ÍSALs sem annarra félaga sem hér á landi starfa. Óskaplega miklu púðri og miklu máli hefur verið eytt í umræður um ákvæði í aðstoðarsamningum eða tæknisamningi, rekstrarsamningi, ákvæði 2.03 (e), þar sem rætt er um bestu kjör og er til skýringar og útlistunar á ákvæðum aðalsamningsins í þessum efnum. Þetta ákvæði hefur verið deiluefni allt frá byrjun. Það er lögfræðilegur ráðgjafi, Firma Freeman í London, sem hefur haldið því fram að þetta ákvæði ætti tvímælalaust að gilda alfarið við túlkun á ákvæðum aðalsamningsins. Í aðalsamningnum segir að Alusuisse beri að eiga viðskipti við ÍSAL hvað aðföng varðar á því verði sem tíðkast í viðskiptum óháðra aðila. Það er til að tryggja að ekki sé um „hækkun í hafi“ að ræða, að verðið sé ekki falsað. Ákvæðið í aðalsamningnum er vitanlega meginvörnin gegn óheiðarlegum viðskiptaháttum. Þetta ákvæði 27.03 er óbreytt. Hér eftir sem hingað til verður verðið á aðföngunum eins og í viðskiptum óháðra aðila, þ.e. seilingarfjarlægðarverð eins og það stundum hefur verið þýtt. Nú er það fram tekið, svo að það valdi ekki frekari deilum í framtíðinni, að þetta „bestuskilmálaákvæði“ eigi aðeins við þegar um er að ræða viðskipti við aðila utan samsteypunnar, en ekki þegar um er að ræða viðskipti innan samsteypunnar. Þá gildir meginreglan sem á að hindra að menn geti breytt verðum óeðlilega. Með það á að fara eins og um viðskipti óháðra aðila væri að ræða og það er venjulegt ákvæði í slíkum samningum. Í því felst sú vörn sem verður að telja nægilega í þessu efni. Því hefur verið haldið fram í deilunni við Alusuisse og því var auðvitað haldið fram allt þar til sáttargerðin var gerð, að þetta ákvæði í aðstoðarsamningnum væri til eðlilegrar túlkunar og skýringar á ákvæðum aðalsamningsins, en nú hafa verið settar um það skýrar reglur sem ekki eiga að leiða til deilna í framtíðinni. Vera má þó að allt þetta mál verði úrelt ef samið verður um nýtt skattafyrirkomulag við ÍSAL og Alusuisse frábrugðið því sem nú gerist, þannig að ekki verði tekið mið af hagnaðarsjónarmiðinu. Að mínu mati væri það mjög æskilegt. Þá þurfa menn ekki að deila um verð á aðföngum. Þá þurfa menn ekki lengur að della um „hækkun í hafi“. Þá væri einfaldlega um að ræða að aðföngin væru ákveðin prósenta af heildarframleiðslukostnaði áls eða að ákveðinn skattur væri lagður á hvert tonn, eins konar veltuskattur, og þá mundu engar slíkar deilur um þetta geta risið í framtíðinni. Það væri einfaldasta, hagkvæmasta og besta fyrirkomulagið í þessum efnum. Umræðum um það og samningaumleitunum á að ljúka fyrir 1. júní á næsta ári. Skattamálin eru þess vegna enn óuppgerð og það er ástæða til að undirstrika það. Umræður eiga eftir að fara fram um nýtt kerfi. Að því miða báðir aðilar. Annað atriði er enn ósamið um. Það er stækkunin sem sumir hafa mjög miklað fyrir sér. Ummæli hvað hana varðar er að finna í bréfi um samkomulag sem iðnrh. undirritaði 5. nóv.. 1984 um leið og þetta samkomulag. Þar er fjallað um stækkun bræðslunnar, 40 þús. tonna afkastagetu. Menn hafa viljað, sennilega, af misskilningi, túlka þennan stutta texta sem svo, að með því væri verið að veita einu fyrirtæki einokun, með því væri verið að veita einu erlendu fyrirtæki einokunaraðstöðu á íslenska orkumarkaðinum. Hér væri verið að binda það fastmælum að álverið skyldi stækkað um 50% og í öðru lagi yrði það Alusuisse sem að því mundi standa og þá væntanlega með orkuverði sem það sjálft mundi ákveða. Hér er um hinn mesta misskilning að ræða. Hér höfum við ekki undirgengist nemar skuldbindingar, og ég endurtek: ekki neinar skuldbindingar, heldur lýsum við aðeins vilja okkar til að skýra Alusuisse frá því hvaða kjör og skilmála við mundum telja æskilegt að setja fram varðandi verð á raforku til hugsanlegrar - og ég undirstrika: hugsanlegrar stækkunar - ef til þeirrar stækkunar mundi koma. Hér er ekki um neinar skuldbindingar að ræða. Það er þess vegna ekkert í þessum texta sem bindur okkur í fyrsta lagi við að stækka bræðsluna né heldur að selja orku á öðru verði en því sem við sjálfir teljum nægilega hátt. Í þessu efni er því ekki hin minnsta hætta fólgin. En af einhverjum ástæðum hefur verið reynt að teygja þetta atriði og toga, eins og svo mörg önnur atriði í þessu máli öllu. Það er alveg ljóst að stóriðja er ekki nein allsherjarlausn á efnahagsvanda þjóðarinnar sem er svo mjög til umræðu í dag. Hér verður að ganga fram með fullri gát og varkárni og gæta þess að leggja ekki of mikið undir í einu. Hinu verður þó varla með rökum á móti mælt að það er skynsamlegt fyrir þjóðina að nýta þá miklu orku sem enn er óbeisluð í fallvötnum landsins og þá ekki síður til stóriðju en annarra hluta. Skynsamlegir samningar við erlenda aðila er grundvallarforsenda í þessu efni-samningar sem bæði tryggja arðgjöf og atvinnu á komandi árum. Á þann hátt getur stóriðja orðið sú lyftistöng sem íslenskur þjóðarbúskapur þarf á að halda.



Herra forseti. Hér höfum við heyrt þrjú minnihlutaálit frá iðnn. þessarar deildar um það mál sem til umr. er og nú mæli ég fyrir því fjórða. Hafa þá öll stjórnmálasamtök sem eiga fulltrúa í nefndinni skilað séráliti. Það er í sjálfu sér athygli vert og víst er að sínum augum lítur hver á silfrið - eða ætti ég kannske heldur að segja álið. Hér er um að ræða áfanga í samningagerð núv. ríkisstj. við fjölþjóðafyrirtækið Sviss Aluminium Ltd., Alusuisse. Samningum er alls ekki lokið og mikilvægur þáttur þeirra bíður enn umfjöllunar þar sem eru skattamálin. Sú leynd, sem hvílt hefur yfir samningagerð þessari og sá skortur á upplýsingum til stjórnarandstöðu sem hefur ríkt allan samningstímann, er mjög gagnrýniverð. Við undirbúning þessa samnings hefði verið eðlilegt og réttlátt að fulltrúar allra stjórnmálasamtaka, sem sæti eiga á Alþingi, hefðu verið hafðir með í ráðum, ekki síst þar sem hér er um að ræða mál sem snertir svo mjög hag allra landsmanna. Þess í stað er samningurinn fyrst sýndur Alþingi þegar hann er fullfrágenginn og undirritaður og engin leið að hafa þar áhrif til breytinga. Þó kastar fyrst tólfunum þegar gjaldmælir er settur á þm. og þeim sagt að hver dagur, sem líði frá undirritun samningsins, kosti Landsvirkjun um 400 þús. kr. Er þá alúð og samviskusemi þm. í jafnmikilvægu máli orðin Íslendingum dýrkeypt. Það er ekki auðvelt að hafa svo stuttan tíma til að kynna sér jafnflókið og margslungið mál eins og þetta álmál Íslendinga er og með þá pólitísku fortíð sem það hefur þar að auki. Ekki er það gert auðveldara ef litið er til þess hve alvarlegt og afdrifaríkt þetta mál er fyrir efnahags- og atvinnulíf þjóðarinnar í nútíð og um ófyrirséða framtíð. Það verð ég að segja að því þykir mér málið ógeðfelldara og óhugnanlegra eftir því sem ég kynnist því meir og óttast ég um hinn íslenska Davíð gagnvart hinum ófyrirleitna Golíat fjölþjóðanna. Það hefur löngum þótt vera aðalsmerki á Íslendingum að vera göfuglyndir og leysa gesti sína út með gjöfum, en fyrr má nú rota en dauðrota, því að undirtónninn við alla samningagerðina fannst mér vera, þó að orðin væru ósögð, aumingja Alusuisse, aumingja Alusuisse. Ja, sér er nú hver auminginn. Það sem einkennt hefur alla samningagerð milli Íslendinga og Alusuisse á liðnum árum setur einnig sterkan og afgerandi svip á þennan síðasta samningsáfanga sem nú bíður samþykkis Alþingis. Enn sem fyrr hefur Alusuisse tekist að ná þeim undirtökum sem það virðist hafa í hverri samningalotu og hefur sveigt samningagerðina í þá átt að tryggja hagsmuni sína langt umfram hagsmuni Íslendinga. Það er ekki ofsögum sagt af Alusuisse að það sé erfiður samningsaðili og er með ólíkindum að ríkisstj. skuli hafa skrifað undir það að taka þátt í samningaviðræðum við fyrirtækið í framtíðinni „í góðri trú“ eins og segir í samningnum. Ýmis ákvæði samningsins lúta fyrst og fremst að því að treysta stöðu Alusuisse og greiða götu þess án þess að tekist hafi að gæta íslenskra hagsmuna í sama mæli. Má þar t.d. nefna ákvæði um breyttar afskriftareglur svo og rýmkun á rétti ÍSALs til að leggja fé í varasjóð til að sleppa við skattlagningu. Sömuleiðis gefst mjög litið svigrúm til endurskoðunar á reikningum ÍSALs og engin ákvæði eru í samningum sem veita aðgang að bókhaldi Alusuisse eins og nauðsynlegt gæti orðið vegna tengsla þessara tveggja fyrirtækja. Auk þessara ívilnana hefur Alusuisse tekist að ná þeirri stöðu í samningsmálunum sem kann að verða Íslendingum einna afdrifaríkust. Fyrirtækinu hefur tekist að kljúfa tvö nátengd atriði þessa máls í aðskilda þætti sem samið verði um hvorn í sínu lagi og er hér átt við megintekjustofna Íslendinga í viðskiptum við Alusuisse, þ.e. raforkuverð annars vegar og skattlagningu hins vegar. Þó eru þessir þættir í órjúfanlegum tengslum hvor við annan og virðist ótækt að semja um annan án tillits til hins. Hv. þm. Gunnar G. Schram kom hér upp áðan og hafði yfir tölur um skattatekjur og raforkutekjur af viðskiptum okkar við Alusuisse. Hann er líklega ekki staddur hér enn sem komið er, en ég hefði gjarnan viljað spyrja hann hvort þetta hlutfall sem hann fékk út, 1.6 millj. í skattatekjur miðað við 20.6 millj. af raforkusölu, hvort þetta hlutfall skattatekna miðað við raforku sé fengið ef frá eru reiknaðar þær tekjur sem fengist hefðu ef Alusuisse hefði greitt skatt af þeim hagnaði sem fyrirtækið kom undan með svokallaðri „hækkun í hafi“. Með því að fallast á hækkun á raforkuverði hafa Alusuisse og ÍSAL fengið uppgefnar sakir og hreint siðgæðisvottorð þar sem ríkisstj. „leysir þau hér með frá öllum kröfum, hverju nafni sem nefnast“. Syndakvittun þessari fylgir svo greiðsla frá Alusuisse upp á 3 millj. dollara. Það ber að fagna því að einhver árangur hefur náðst í því að leiðrétta hið allt of lága raforkuverð sem viðgengist hefur í viðskiptum við Alusuisse hingað til. Þó er því ekki að heilsa að meðalsöluverð orkunnar til Alusuisse muni fyrirsjáanlega ná kostnaðarverði hennar í núverandi virkjanakerfi landsins. Jafnframt er þessi hækkun of dýru verði keypt þar sem fórnað hefur verið einni sterkustu málsástæðu okkar til leiðréttingar á skattamálum. Þau mál lágu fyrir dómi og var staða okkar þar talin sigurstrangleg en málflutningi að mestu lokið og stutt í dómsúrskurð. Nú stöndum við mun verr að vígi hvað snertir skattamálin. Þeim þætti, sem hefði getað knúið Alusuisse til að virða hagsmuni Íslendinga, hefur verið afsalað og samið hefur verið um raforkuverðið án tillits til skattamála. Hv. þm. Gunnar G. Schram talaði einnig um skattamál, sérstaklega þrjú skattamál og þau samningsatriði málsins sem lúta að íslenskum lögum. En þá er mér spurn: Væri ekki eðlilegra að öll. skattamál ÍSALs eða Alusuisse lytu íslenskum lögum frekar en einungis þau sem koma því fyrirtæki best? Í ofanálag hefur svo verið fellt niður ákvæði í grein sem hefur númerið 2.03(c) í aðstoðarsamningi og varðar rekstur um að Alusuisse eigi að leitast við að „tryggja ÍSAL áframhaldandi og jafnt framboð á hráefnum með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru“. Er Alusuisse þarna gert einrátt um verð á aðföngum til ÍSALs og tekið upp í staðinn ákvæði „um hlutlægan mælikvarða á viðskiptaháttum milli ólíkra aðila“ eins og segir í grein 27.03 í aðalsamningi. Er þarna gengið þvert á hagsmuni Íslendinga. Við ákvörðun söluverðs raforkunnar er miðað við meðalverð í heiminum, bæði milli skyldra og óskyldra aðila. Sú ráðstöfun verður að teljast í ósamræmi við það ákvæði sem gildir um kaup á aðföngum, en þar gildir nú ákvæði um viðskipti milli óskyldra aðila, eins og áður segir, og er sú breyting komin í samninginn núna. Þykir eðlilegt að sami háttur sé hafður á um kaup á aðföngum og kaup á raforku, þegar verið er að meta meðalverð á raforku milli óskyldra eða skyldra aðila. Enn fremur verður að teljast furðulegt að það raforkuverð sem um er samið skuli vera óverðtryggt. Þó er fyrirsjáanleg verðbólga í alþjóðlegu efnahagslífi áætluð um 5% á ári. Því má búast við að raungildi Bandaríkjadollars minnki um 5% á ári. Það leiðir svo aftur til þess að raungildi umsamins raforkuverðs til ÍSALs nær efri mörkum sínum eða 18.5 millum kwst. eftir u.þ.b. fimm ár og getur ekki hækkað, fer síðan lækkandi að raungildi. Trygging raforkuverðsins er því engin þegar til lengri tíma er litið. Jafnframt er söluverð raforkunnar tengt heimsmarkaðsverði á áli sem gerir það enn ótryggara og háðara sveiflum. Með því að sækja svo ákaft eftir hækkuðu raforkuverði sem meginárangri í samningagerð án nægilegs tillits til annarra þátta, þykir Samtökum um kvennalista að sjónarmið stundargróða hafi verið látin ráða fremur en að leitast hafi verið við að styrkja stöðu Íslendinga í viðskiptum við Alusuisse til frambúðar. Nú hefur málið verið klofið og við sitjum eftir með skattamálin óleyst og nánast enga viðspyrnu. Þau endurskoðunarákvæði sem í samningnum eru telja sumir verri en engin þar sem þau leyfa einungis endurskoðun á fimm ára fresti og einungis ef um er að ræða „ófyrirsjáanlega breytingu til hins verra á aðstæðum, að frátöldum breytingum á valdi Landsvirkjunar eða ÍSALs, er hafi haft í för með sér alvarleg áhrif á efnahagsstöðu Landsvirkjunar eða ÍSALs, hvors sem í hlut á, þannig að hún raski bæði jafnvæginu í samningi þessum og valdi óeðlilegu harðrétti fyrir þann aðila sem í hlut á“ eins og segir í samningnum, með leyfi forseta: Ef endurskoðun fæst skulu aðilar „eiga með sér samningaviðræður í góðri trú“ - og það er ekki ólíklegt að þá þurfi einmitt góða trú - „og reyna að ná samkomulagi um breytingu á samningi þessum“. Ef það næst ekki er heimilt að vísa málinu til gerðardóms, en þess er skemmst að minnast að núverandi ríkisstj. þótti slíkt ekki fýsilegur kostur á s.l. hausti. Samtökum um kvennalista þykja þessi endurskoðunarákvæði óljós, einkum hvað varðar efnisástæður sem leiða mættu til endurskoðunar. Enn fremur að ótryggt og langsótt gæti orðið fyrir Íslendinga að leita réttar síns eftir þessum ákvæðum. Fyrirætlanir um stækkun álbræðslu í Straumsvík með forkaupsrétti Alusuisse að orku úr nýjum virkjunum eru ekki vænlegar þegar litið er til fyrri viðskipta okkar við þetta fyrirtæki. Það er ekkert sem bendir til þess að það sé æskilegt fyrir Íslendinga að verða enn þá háðari fyrirtækinu um orkunýtingu hér á landi en þegar er orðið né að takast muni að semja um að það kaupi orkuna á því verði sem kostar að framleiða hana. Enn fremur hafa Samtök um kvennalista frá upphafi bent á að stóriðja er ekki fýsilegur atvinnukostur fyrir Íslendinga og stækkun álbræðslunnar í Straumsvík þá ekki heldur. Reynsla okkar hefur sýnt að stóriðja er lítið atvinnuskapandi miðað við þann mikla fjármagnskostnað sem henni fylgir. Við hana eru einungis bundin mjög fá en óheyrilega dýr störf og gildir það ekki síst um þá stóriðju sem hér um ræðir, þ.e. álbræðslu, auk þess sem stóriðju getur fylgt byggðarleg og félagsleg röskun og mengun af ýmsu tagi, en þessar ástæður eru þeim mun alvarlegri þar sem Íslendingar eru fámenn þjóð sem býr í viðkvæmu landi. Ekki bætir svo úr skák að margir telja þessa tegund orkunýtingar til atvinnukosta gærdagsins. Við megum ekki heldur gleyma því að erlendar skuldir Íslendinga stafa af langstærstum hluta af stórvirkjanaframkvæmdum vegna stóriðju. Ekki virðist okkur ganga sundið í þeirri skuldasúpu of vel og virðist mál að linni slíkri skuldasöfnun. Það virðist því þurfa mikið af „góðri trú“ til að samþykkja þennan samning. Ef gætt er að hagsmunum Íslendinga þá er þessi samningur ríkisstj. við Sviss Aluminium Ltd. í heildlina tekið óviðunandi og því leggja Samtök um kvennalista til að frv. þetta verði fellt.



Herra forseti. Afstöðu Alþfl. í þessu máli var lýst í Ed. í nál. 1. minni hl. sem undirritað var af Magnúsi H. Magnússyni varaþm. Það er kunnara en frá þurfi að segja að við Alþfl.-menn höfum talið að við ættum að nýta þá möguleika sem felast í fallvötnum okkar til að efla hér atvinnulíf. Við stóðum á sínum tíma að þeim samningi sem gerður var varðandi álbræðsluna í Straumsvík. Ég tel að þeir sem skoðað hafa þennan samning og hvernig hann hefur reynst hljóti að telja að hann hafi reynst traustur að öllu leyti nema að því er varðar tvö átriði. Vegna þessara tveggja atriða hafa komið upp deilumál og ýmiss konar harðrétti fyrir okkur Íslendinga vegna breytinga sem hafa orðið á ytri aðstæðum í heiminum. Í ljósi þeirrar reynslu á fyrst og fremst að endurskoða þann samning sem hér um ræðir. Fyrra atriðið sem brast er það að orkuverð hefur ekki fylgt verðlagsþróun í heiminum og þrátt fyrir nokkra leiðréttingu 1975 - sem var reyndar að mestu leyti í því fólgin, ef ekki öllu, að lækka skatttekjur ríkisins en færa í staðinn samsvarandi hlut yfir í orkuverðið - hefur orkuverð dregist mjög aftur úr. Í samningunum frá 1975 var einhvers konar verðviðmiðun sem átti að vera í átt við verðtryggingu. Hún reyndist ekki duga betur en raun ber vitni þannig að orkuverðið var langt fyrir neðan það sem eðlilegt gat talist þegar sú deila, sem hér er lagt til að leyst verði með þeim pappírum sem hér er til umfjöllunar, upphófst. Orkuverðið reyndist sem sagt of lágt og það reyndist torsótt að fá breytingar á því. Hitt atriðið, sem hefur valdið árekstrum, er það að túlkun á afkomu fyrirtækisins hefur ekki verið einhlít. Það hefur ekki verið sama skoðun sem hefur verið uppi af hálfu íslenska ríkisins um afkomu fyrirtækisins og þar með skattlagningu og fyrirtækið lagði fram reikninga um. Það var þess vegna að vonum að þegar núv. iðnrh. tók til starfa skyldi hann lýsa því yfir að við þyrftum með óyggjandi hætti í fyrsta lagi að tryggja okkur það verð fyrir orkuna sem svaraði til kostnaðarverðs, að hún yrði ekki seld á undirverði, og í annan stað að það yrði að vera óyggjandi að ekki yrðu deilur um skattamál áfram. Nú er spurningin: Hefur þessum markmiðum ráðh. verið náð með þeim pappírum sem hér eru til umfjöllunar? Ég tel að svo sé ekki. Hv. þm. Gunnar G. Schram talaði um að skattamálin væru eiginlega öll eftir. En var ekki hugmyndin að það tak, sem Íslendingar höfðu á þessu máli, væri notað, til að leysa málið í heild? Einn veigamesti þátturinn í því að hafa tök á þessu máli var ákvæðið í aðstoðarsamningi sem varðaði bestu k]ör. Ég tel að það hljóti að vera mikið áfall fyrir okkur Íslendinga að hafa fallið frá þessu ákvæði og að það hafi verið mikil mistök að fallast á að viðskiptakjör skyldu vera eins og milli óháðra aðila en ekki miðað við bestu kjör eins og var í hinum upprunalega samningi. Sannleikurinn er sá að langstærstur hluti af aðföngum til ÍSALs kemur frá móðurfyrirtækjum og dótturfyrirtækjum þess. Það er hætta á því að eftir að sú breyting yrði gerð, sem hér er lögð til um að bestukjaraákvæði gildi einungis um viðskipti við þriðja aðila, mundi þessi hlutfallstala enn hækka. Þá yrði móðurfyrirtækið enn frekar milligönguaðili. Ég tel að það hafi verið alveg einhlítt að þegar þessi samningur var gerður hafi það vakað fyrir þeim sem að honum stóðu, hvort sem þeir hétu Jóhann Hafstein, Bjarni Benediktsson, Emil Jónsson, Gylfi Þ. Gíslason eða Ingólfur Jónsson, að nauðsynlegt væri að hafa mjög stíf ákvæði um það hvers konar kjara ÍSAL nyti vegna þess að það væri hluti af hring, hluti fyrirtækjasamsteypu og það hefði þess vegna alls ekki verið nein tilviljun að þetta ákvæði var sett í aðstoðarsamninginn. Stefnan var sú í upphafi að hafa það sem mest á hreinu að sveiflur í afkomu fyrirtækisins hefðu sem ritinnst áhrif á íslenskt efnahagslíf og hafa skattamálin sem skýrust. Þetta var að ráðum allra þeirra sérfræðinga sem leitað var til. Þess vegna var líka grunnhugmyndin sú varðandi skattana að greitt skyldi framleiðslugjald, sem stæði í beinu hlutfalli við framleiðslumagn eftir ákveðinni formúlu, en rafmagnsverð skyldi vera fast, því að menn höfðu ekki gert sér grein fyrir þeirri sprengingu sem fram undan var í orkuverði og verðbólgu og gjaldmiðlaumróti. Það sem hins vegar er gert með þeim samningi, sem hér er lagður fram, er að hverfa frá þeim grundvallaratriðum sem lögð voru í upphafi. Í fyrsta lagi um að Íslendingar skyldu ekki láta sveiflur í atvinnurekstrinum hafa áhrif á atvinnulíf sitt, því að hér er innleitt í staðinn fyrir verðtryggingu að binda orkuverðið við verðlag á áli, sem allir geta séð á línuritum að sveiflast mjög mikið milli ára. Þetta getur þýtt það að tekjur Landsvirkjunar muni verða mjög sveiflukenndar í framtíðinni. Í þessu sambandi hlýt ég þó að skjóta því inn að telja verður til mikilla bóta að út hafi verið tekið ákvæði, sem var í drögum að þessum samningum þar sem gert var ráð fyrir því að ÍSAL gæti skert orkukaup sín, því að það hefði heldur betur magnað skellinn, þegar herti að á álmarkaði, að saman færi að samdráttur yrði í orkukaupum frá fyrirtækinu og verðlækkun á orkunni. Í stað þess að hafa áhættu Íslendinga sem minnsta, verja þá sem mest fyrir þessum sveiflum í rekstri ÍSALs er nú farið inn á þá braut í þessum samningi að taka áhættu af rekstrinum og leiða inn í íslenskt atvinnulíf og efnahagslíf, ekki einungis að því er varðar skattalega afkomu fyrirtækisins, heldur líka að því er raforkuverð varðar. Verðtrygging hefði á hinn bóginn miðast við einhvern stöðugan verðmælikvarða eins og orkuverðið í heiminum. En ég held engu að síður að nauðsynlegt hefði verið-og á það höfum við Alþfl.-menn lagt áherslu - að uppsagnarákvæði væru ótvíræð vegna þess að nægar höfum við haft uppákomurnar í þessum samningi til þess að fyllsta ástæða væri til að geta tekið hann til endurskoðunar, án þess að nokkurt sérstakt harðrétti þyrfti til að koma, á fimm ára fresti. Það hefur heyrst úr þessum ræðustól og reyndar frá ýmsum öðrum að það uppsagnarákvæði, sem nú sé gert ráð fyrir að setja inn, sé verra en ekkert. Ég skal ekki leggja á það dóm, en það stenst alls ekki þær kröfur sem er eðlilegt og réttlátt að Íslendingar geri með hliðsjón af þeirri reynslu sem þeir hafa haft af samningnum. Að því er þessa þrjá þætti varðar er niðurstaðan sú að skattamálin hafa ekki verið leyst, en takinu, sem menn höfðu á skattamálunum og til að sjá til þess að afkoma fyrirtækisins væri reiknuð eins og upphaflega var til ætlast, hefur verið sleppt með því að brjóta á bak aftur það ákvæði sem var í aðstoðarsamningnum. Í stað þess að taka ekki sveiflurnar inn í íslenskt efnahagslíf af rekstri fyrirtækisins er nú innleitt að við skulum vera þátttakendur í áhættunni. Þessi atriði ein sér eru nægileg til þess að menn hljóta að telja að hér sé horfið af þeirri braut sem margir héldu að hefði verið við lýði fram undir þetta, af þeirri braut sem var mörkuð í upphafi, af þeirri braut sem menn töldu að væri verið að fara inn á þegar samningaumleitanir hófust, af þeirri braut sem maður gat helst ráðið að iðnrh. væri að fara. Þessar ástæður gera það að verkum að Alþfl. telur ekki fært að mæla með samþykkt þessa samnings. Nú heyrir það til málsins að hæstv. iðnrh. hafði ekkert samráð við Alþfl. frekar en aðra aðila stjórnarandstöðunnar um meðferð þess. Tækifæri til að fylgjast með málsmeðferðinni hefur því verið vægast sagt mjög takmarkað, reyndar nánast ekki neitt. Venjulega hafa menn orðið að búa við það að heyra í fjölmiðlum einhvern leka frá einhverjum nm. um hvað væri að gerast. Það hafa verið einu tíðindin sem menn hafa fengið. Ég held að það hefði verið langtum hollara ef farið hefði fram opinber umræða um þetta mál, um stefnuna sem menn ætluðu að taka í þessum samningum áður en í þá var gengið. Það hefði verið mun farsælla en að fara þá leyndarbraut með lekum sem hér var farin. Ég hef áður sagt að sú formúla sem hér er valin og menn telja að eigi að vera eins konar verðtrygging en felur fyrst og fremst í sér áhættu fyrir okkur Íslendinga að því er orkuverðið varðar, sú formúla mundi gefa okkur um 13.5 mill að jafnaði á núvirði. Ég hef ekki breytt þeirri skoðun minni af þeim umr. sem hér hafa nú farið fram. Þeir spádómar sem hafa verið lagðir fram af hálfu sérfræðinganna eru ekki þess eðlis að séð verði að það sé fram undan slík hækkun á álverði að raunverðið á orkunni fari upp úr þessari tölu. Og menn verða að gæta að því að þessi formúla er þar að auki þannig samin að til þess að standist á hækkun á álverði og hækkun á orkuverði, þannig að um raunverulega verðtryggingu ætti að vera að ræða, ef þetta væri nú bein og breið braut upp á við eins og spádómar Landsvirkjunar hafa sýnt, þá er formúlan með þeim hætti að álverðið verður að hækka 50% meira en almennt verðlag til þess að um raunverulega verðtryggingu sé að ræða, miðað við almennt verðlag eða hvaða verðlagsmælikvarða sem menn vilja velja sér. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. sem hafa staðið í allan dag. En ég hefði talið að menn hefðu átt að læra af reynslunni. Og menn áttu von á því að af hálfu hæstv. ráðh. yrði tekið á þessu máli með öðrum hætti. Við Alþfl.-menn höfum líka sagt að það væri nauðsynlegt og rétt að ágreiningurinn í skattamálum færi í dóm. Nú valdi ráðh. dómsátt. Það var í sjálfu sér hugsanlegt að velja dómsátt ef út úr því kom jafnframt úrskurður um ótvíræðan skilning Íslendingum í hag á því ákvæði aðstoðarsamningsins sem hefur reyndar samkvæmt þessum tillögum verið felli úr gildi. Og varðandi þau bréf sem hér hafa verið lesin upp frá lögfræðingum vil ég benda á að þeir eru einungis að tala um dollarakröfurnar, hvort Íslendingar geti hugsanlega sætt sig við 3 millj. dollara miðað við þær kröfur í peningum sem hafi verið lagðar fram. Vissulega voru sumar af þeim vafasamar, allt í lagi með það. Við höfum rætt það hér áður. Og ég get vel skilið álit lögfræðinganna um það að frekar en að standa í frekara stappi út af þessum aurum gætu menn þegið 3 millj. dala sem eins konar uppgjör í þeim efnum. En það kemur hvergi stafkrókur fram hjá þessum lögfræðingum um það að Íslendingar eigi í ofanálag og í kaupbæti að afsala sér sterkasta ákvæðinu, sem þeir byggðu allar sínar kröfur á, ákvæðinu um bestu kjör í aðstoðarsamningnum. Við töldum nauðsynlegt að úrskurðað yrði með dómi hvernig bæri að túlka þetta ákvæði svo að það færi ekkert á milli mála og það lægi fyrir og menn þyrftu ekki að vera að tætast í því í framtíðinni hvers konar túlkun ætti þar að vera. En ef menn hins vegar völdu dómsáttina þá varð það líka að vera hluti af henni að skattaútreikningar væru héðan í frá óyggjandi og að það ákvæði héldist sem var í aðstoðarsamningnum. Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta á þessu stigi. Ég tel að ég hafi komið að öllum þeim helstu atriðum sem varða þetta mál og ætla ekki að lengja umr. frekar.



Herra forseti. Hér hafa menn flutt langar og ítarlegar ræður og margt hefur komið fram, bæði með og móti þessum samningi. Þessi ræðuflutningur virðist þó hafa frekar takmarkað gildi nema sögulega séð fyrir þingtíðindi, því mér virðist að þm. séu almennt búnir að gera upp hug sinn og jafnvel svo að ég er sennilega eini þm. hér í salnum eða í hv. Nd. sem hef óbundnar hendur og ræðumenn geta haft áhrif á. Og segi menn svo að það sé alveg ónýtt að hafa hér óháða menn í salnum! Ég hef það á tilfinningunni að þingflokkarnir séu búnir að móta afstöðu sína fyrir fram og leiti rakanna eftir á. Það gildir bæði um stjórnarliða og stjórnarandstæðinga. Það gengur jafnvel svo langt að tveir þm. Framsfl, leggja hér fram álit þar sem þeir lýsa því yfir að þeir muni greiða atkv. með samningunum en finna honum samt flest allt til foráttu í þeirri grg. sem fylgir þessari afstöðu þeirra. Ég las í Innansveitarkróniku Laxness og skrifaði það niður hjá mér þar sem hann segir á einum stað:“ Því hefur verið haldið fram að Íslendingar beygi sig lítt fyrir skynsamlegum rökum, fjármunarökum varla heldur og þó enn síður fyrir rökum trúarinnar, en leysi vandræði sín með því að stunda orðhengilshátt og deila um tittlingaskít sem ekki kemur málinu við en verði skelfingu lostnir og setji hljóða hvenær sem komið er að kjarna málsins.“ Ég segi svo sem ekki að menn hafi forðast kjarna málsins í þessu mikla ágreiningsmáli, en þeir hafa hins vegar óneitanlega tilhneigingu til að taka lítt mark á kjarnanum. Og ef þingheimur er ekki skelfingu lostinn þá setur hann a.m.k. hljóðan og hverfur úr þingsal þegar kemur að þeim kjarna sem hér er um að ræða í þessu stóra máli. Herra forseti. Í þessum umr. hafa verið tíunduð rök bæði með og móti frv. og ég þarf þar litlu við að bæta. En ég vil í örstuttu máli gera grein fyrir afstöðu minni til þessarar samningagerðar og nánast þá að gera grein fyrir atkv. mínu. Það er ekki seinna vænna því að enn einu sinni skellur á okkur útvarpsumræða þar sem ræðutími er takmarkaður við sérstaklega útsenda talsmenn þingflokka. Í útvarpsumræðum er nefnilega ekki gert ráð fyrir því að einstakir þm. í þingflokkum geti haft skoðanir öðruvísi heldur en þingflokkarnir. Í fyrsta lagi vildi ég taka fram að fyrst þegar gengið var til samningsstarfs við Alusuisse og orkusölusamningur gerður árið 1966 var mjög hart deilt um þá pólitísku ákvörðun að bjóða erlendum aðilum aðstöðu til verksmiðjureksturs hér á landi. Allar götur síðan hafa farið fram látlausar deilur um þessa stefnu, hún verið umdeild og stórpólitískt hitamál. Þess vegna er það athyglisvert að í þeim umr. sem nú fara fram er ekki lengur deilt um, a.m.k. ekki sem neinu nemur, réttmæti eða gildi þess að selja orkuna til erlends stóriðjufyrirtækis heldur er hitt orðið aðalatriðið að hafa sem mest út úr þeim viðskiptum. Gagnrýnin gegn þessu frv. beinist m.ö.o. aðallega og nánast eingöngu að því að samningarnir gefi ekki nógu mikið í aðra hönd. Í öðru lagi. Sú endurskoðun sem hefur farið fram og þær auknu tekjur sem augljóslega koma Íslendingum til góða og til tekna undirstrika að fyrri samningar við Alusuisse hafa verið óviðunandi, a.m.k. er varðar raforkuverðið sjálft. Því verður ekki á móti mæli að síðasta ríkisstjórn og þá einkum fyrrv. iðnrh. hafði forgöngu um þá kröfugerð sem uppi hefur verið höfð. Leiða má líkur að því að samningsgerðin eins og hún liggur fyrir hefði ekki borið jafnmikinn árangur nema fyrir þá sök að hart var sótt og af fullri einurð. Þótt deila megi um vinnubrögð og meintar ákærur sem spilltu fyrir og sköpuðu tortryggni á báða bóga, þá verður að viðurkenna að sú einbeitni, sá ágreiningur og jafnvel sú óbilgirni af hvaða toga sem hún annars kann að hafa verið spunnin, skapaði skilyrði til þeirrar samningsgerðar sem er til umfjöllunar. Ég tel sjálfsagt að færa þessa staðreynd til tekna þeim aðilum sem nú mótmæla afrakstrinum af fyrri athöfnum sínum og annarra. Í þriðja lagi. Það hefur verið sett fram gagnrýni á að samkomulagið feli ekki í sér heildarlausn er varðar skattafyrirkomulagið og hugsanlega stækkun álversins. Ég tel það frekar kost en galla og Íslendingar hafa þannig alla möguleika á að ná fram sínum kröfum án þess að versla með orkusöluna að öðru leyti. Hvað varðar þá grundvallarákvörðun, þá pólitísku ákvörðun að lýsa því yfir að Alusuisse muni vera gefinn kostur á að stækka álverið, þá er ég meðmæltur þeirri ákvörðun af pólitískum ástæðum. Ég tel það skynsamlega stefnu og rétta, enda er um leið rétt að taka fram að enn er ósamið um allar skuldbindingar og öll kjör ef til þess kemur að álverið verði stækkað einhvern tíma í náinni framtíð. Í fjórða lagi. Þegar deilt er, og síðan gengið til samninga þar sem miklir hagsmunir eru í húfi, getur auðvitað enginn búist við því að ná fullum sigri. Samningar byggjast á málamiðlun, að tekið sé tillit til sjónarmiða beggja. Aðalatriðið eða kjarni málsins er að ná fram hækkun á orkuverðinu. Það hefur tekist. Verðið hefur tvöfaldast og jafnvel þrefaldast frá upphaflegu verði og mér finnast rökin sem liggja að baki þessu samkomulagi um orkuverðið vera skynsamleg og réttmæt. Enginn segir að þessu verði hefði ekki mátt þoka enn hærra, en ég hef ekki heyrt á málflutningi þeirra sem snúast gegn þessum samningi hvernig það hefði mátt gerast nema þá á kostnað einhvers annars og á kostnað þess að enn hefði dregist að Íslendingar hefðu fengið auknar tekjur strax af hækkuðu orkuverði. Þetta ber að hafa í huga þegar fyrir liggur að hér er verið að kljást við harðsnúna og jafnvel harðsvíraða viðsemjendur. Í fimmta lagi. Hnökrarnir á þessu samkomulagi eru vissulega nokkrir, og ég hef sérstaklega staðnæmst við þær aths. sem hv. 5. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson hefur gert er varðar mgr. 203 í aðstoðarsamningi þar sem rætt er um bestu kjör. Nú hafa verið gefnar skýringar bæði af hálfu hæstv. ráðh. og frsm. álits sjálfstæðismanna í iðnn. á því hvernig þessu máli við víkur. Engu að síður finnst mér öll málsmeðferð vera vafasöm ef ekki tortryggileg, ekki af hálfu okkar manna heldur af því hversu fast Alusuisse hefur sótt á um að fá þessu ákvæði breytt þannig að það gildi aðeins um viðskipti við þriðja aðila en ekki milli Alusuisse og dótturfyrirtækja þess. Ég tel engan vafa á eftir því sem upplýst er að breyting á þessu ákvæði var gerð að úrslitaatriði í lokahrinunni. Það hefur aðeins verið gert af þeim Alusuisse-mönnum vegna þess að þeir telja þetta vera mikla hagsmuni fyrir sig. Af þeirri ástæðu er ég undrandi og hef ekki fengið skýringar á því hvers vegna Íslendingar gáfu eftir í þessu máli, svo augljóst hagsmunaatriði sem það er. Öll þessi deila er fyrst og fremst sprottin af því að upp kom deila eða ásökun „um hækkun í hafi“. - Þær ákærur byggjast einmitt á þessum tilgreindu ákvæðum í mgr. 203 í aðstoðarsamningi. Ég hlýt líka að lýsa yfir vonbrigðum mínum með hvernig þessi samningur er lagður fyrir þingið. Hér er nánast um að ræða að menn þurfi að taka afstöðu til þessa pakka með einni atkvgr., annaðhvort af eða á. Ég hefði kosið að hægt hefði verið að láta álit sitt í ljós í atkvgr. á einstökum liðum og atriðum í samkomulaginu vegna þess að vissulega hafa komið fram aths. sem hafa við rök að styðjast og atriði sem þurfa nánari skoðunar við, jafnvel atriði sem ég mundi greiða atkv. gegn ef til kæmi ef málið hefði verið útbúið þannig að hægt hefði verið að greiða atkv. um hvert einstakt atriði. Það er ekki svo um hnútana búið. Þingheimi er stillt upp með að greiða atkv. með eða móti pakkanum í heild sinni. Þá verða menn að meta hvort vegi þyngra hagsmunir þess að samþykkja strax eða hafna þessu samkomulagi og draga málið enn á langinn. Þyngst á metunum í því sambandi er auðvitað að þá mundi enn verða dráttur á því að hækkun á orkuverðinu gengi í gildi og við mundum tapa ómældu fé af þeim sökum. Hv. 5. þm. Austurl. hefur orðað það svo að þingheimi sé stillt upp andspænis dagsektum en því er ekki að neita að þar er ekki aðeins um að ræða sektir á degi hverjum, þar er um að ræða fjármuni svo milljörðum kr. skiptir ef menn vilja binda sig fasta í að fá einhverjar aðrar lausnir á skattamálið, á ýmis tæknileg atriði og önnur þau gagnrýnisefni sem sett hafa verið hér fram og varða ýmis mál önnur en orkuverðið sjálft. Það er þess vegna ábyrgðarhluti að greiða atkv. gegn þessu samkomulagi vegna þessarar gagnrýni og þessa ágreinings og kalla yfir sig dagsektir sem mundu þá skipta milljörðum kr. fyrir þjóðarbúið. Ég held að menn þurfi að hafa það í huga að jafnvel þó að óánægja sé um rýra uppskeru af skattadeilunni, þá eru það óverulegir peningar sem fást út úr skattadeilunni og þá í ljósi þess að dráttur yrði á samkomulaginu, miðað við og andspænis því að skrifa strax undir samkomulagið og að tekjur fari að koma inn, og þær tekjur eru margfalt meiri en nokkurn tíma það sem mundi fást út úr hugsanlegri hækkun á því fé sem greitt er til lausnar á skattadeilunni. Án þess ég fari frekar að tíunda það hef ég ýmsar efasemdir um einstök atriði og ágæti þeirra í þessu samkomulagi. En ég hef þó ekki gengið eins langt og þeir hv. framsóknarmenn, Páll Pétursson og Ingvar Gíslason, sem skila minnihlutaáliti er felur í sér andstöðu við grundvallarforsendur alls þessa máls. Þeir lýsa því yfir og segja það í nefndaráliti sínu að „því fer fjarri að aðrar eða víðtækari ályktanir sé hægt að draga af því“ - þ.e. samningnum - „um ágæti samskipta Íslendinga við svissneska auðhringinn Alusuisse í fortíð, nútíð og framtíð.“ Og „aðalsamningur verndar Alusuisse og Íslenska álfélagið í bak og fyrir um flest þau atriði sem mestu skipta.“ Og þeir lýsa því jafnframt yfir og vara við því „að Íslendingar haldi áfram að fylgja fram stóriðjustefnu og orkustefnu sem þegar hefur runnið sitt skeið og vinnur gegn þeirri þjóðfélagsgerð og atvinnuuppbyggingu sem betur mun henta Íslendingum á komandi árum og áratugum.“ Hérna er verið að lýsa yfir í grundvallaratriðum algerri andstöðu gegn þessu máli og mig undrar að jafnágætir þm. og þingvanir skuli leggjast svo lágt að skila áliti sem hefur að geyma slíkar yfirlýsingar og andstöðu, en samt eru þeir tilbúnir til að greiða þessu samkomulagi atkv. sitt. Ég held að þetta plagg sé dæmigert um þann tvískinnung, jafnvel þá lágkúru sem virðist því miður vera of algeng til að teljast undantekning í íslenskum stjórnmálum. Það væri hreinlegra fyrir þá hv. þm. Pál Pétursson og Ingvar Gíslason að standa fast á sinni grundvallarskoðun í þessu máli og vera sjálfum sér samkvæmir. En það er þeirra mál og er aukaatriði í þessari deilu allri. En í sjötta og síðasta lagi, herra forseti, vildi ég aðeins segja að með þessu samkomulagi aukast tekjur Íslendinga mjög verulega eins og hér hefur komið fram í þessari umr. og það er þó kannske enn þá veigameira að grundvöllur skapast til nýrrar sóknar á sviði stóriðju. Samstarf við fleiri erlend fyrirtæki á þessum vettvangi er okkur mikið hagsmunamál og þolir ekki bið. Af þeim sökum tel ég farsælast að endir sé bundinn á deiluna við Alusuisse að svo miklu leyti sem hægt er og þetta samkomulag felur í sér og þá til þess að eyða tortryggni og taka til við næstu verkefni. Með vísan til þess sem ég hef hér sagt, þá mun ég greiða atkv. með samþykkt Alþingis á því frv. sem er hér til umfjöllunar.



Herra forseti. Ég mun mjög reyna að stytta mál mitt, enda geri ég ekki ráð fyrir því að mörgu sé við að bæta. Þetta mál hefur verið lengi hér til umr. og í ítarlegri athugun. Ég hygg því að öll kurl séu komin til grafar sem kunna að mega verða til þess að varpa frekara ljósi á það. Hv. 5. þm. Austurl. tók svo til orða að n., hv. iðnn. Nd. hefði aðeins haft viku til starfa. Þetta er auðvitað misskilningur. Þótt svo stæði á að hann sjálfur var að gegna opinberum störfum í öðrum löndum þá eru á morgun liðnar þrjár vikur frá því að málið kom til 1. umr. í Ed. og á föstudaginn eru liðnar þrjár vikur frá því að nefnd iðnaðarmála þessarar hv. deildar settist niður og tók til við að athuga þetta mál á sameiginlegum fundum með iðnn. hv. Ed. En hv. þm. hættir til í þessu máli að rugla öllu saman við eigin persónu. Um þann möndul á allt þetta að snúast. Og það hefur gert það með þeim hætti að það hefur snúið hann niður gjörsamlega þannig að hann liggur flatur í því. Ég verð að segja það að ég tek alls ekkert við því að ég hafi hengt á menn gjaldmæla hér þótt ég léti þess getið aðallega til þess að opna augu manna fyrir því, hvað hér væru miklir fjármunir á ferðinni, og auðvitað er það að sóa þeim sá flottræfilsháttur sem þeir hafa ekkert efni á. En ég rifja upp það sem ég sagði við lok minnar framsögu við báðar 1. umr. í hv. deildum, þar sem ég lagði mikla áherslu á að menn gæfu sér og fengju til þess nægan tíma að kynna sér málið. Með leyfi forseta sagði ég svo í lok framsöguræðu minnar í Ed.: „En þrátt fyrir þetta tek ég það mjög skýrt fram að ég vil ekki beita neinum óþarfa þrýstingi og engum umfram það sem allir stjórnmálaflokkar geta komið sér vel ásamt um. Ég tek þetta alveg skýrt fram. Og að mönnum gefist eins góður tími.til þess að ígrunda þessi mikilvægu mál og þeir kjósa sér. Ég mun í engu falli hafa í frammi neinar ávirðingar í garð eins eða neins um það að mér þyki lopinn teygður þótt þetta frv. verði hér í meðförum hins háa Alþingis einhverjum dögum lengur en ég gerði mér í upphafi vonir um að takast mundi að afgreiða það á.“ Í lok framsögu minnar við 1. umr. málsins hér sagði ég svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það var við tilmælum mínum orðið, að nefndir í báðum hv. deildum störfuðu sameiginlega að vinnslu þessa máls, og vænti ég að það komi Nd.-nefndinni - og ég veit með vissu - til góða þegar hún tekur nú til við þetta mál. Ég hef sagt, og endurtek það hér, að þótt málið sé brýnt og fjármunir í húfi vil ég engum ónauðsynlegum þrýstingi beita eða ákefð að málið nái fram að ganga öðruvísi en allir aðilar megi vel við una og að menn taki sér þann tíma sem þeim sýnist eðlilegur og nauðsynlegur.“ Fyrir því er það að ég vísa á bug öllum ummælum þess efnis að hér hafi ég beitt einhverjum slíkum þrýstingi að mönnum hafi ekki gefist tími til þess að fá þær upplýsingar og vinna þann veg að málinu sem þeir hafa talið nauðsynlegt. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði mikið mál úr ýmsum aukaatriðum og kann það líka að vera skiljanlegt. Hann rifjaði hér upp þá beiðni, sem hann hafði sett fljótlega fram í nefndinni, að fá í hendur öll undirgögn málsins. Því hef ég líka veitt athygli að hann hefur, sem hann er að vísu ekki vanur enda nákvæmur maður, lagt mér oft og tíðum orð í munn og misfarið með meira en heitið geti blæbrigðamismunur á, þar sem hann hefur vitnað til ummæla minna. T.d. hafði ég aldrei þau orð í frammi að framlagning slíkra skjala gæti haft truflandi áhrif á gagnaðila. Ég sagði frá því í hv. iðnn. þessarar deildar, og það er fjöldi vitna til um það, að ég hefði heyrt þessa ósk frá hv. þm. og ég hefði innt formann samninganefndar um stóriðju eftir þessu máli og hann hefði svarað mér því að það væri gífurleg vinna að ganga frá þessum plöggum þannig að þau mætti leggja fram með skikkanlegu móti. En ég bætti því líka við, og það var ekki eftir honum haft, að lögfróðir menn teldu að slík framlagning gæti skaðað okkur gagnvart málstað okkar og aðstöðu gagnvart gagnaðila. Það var allt og sumt sem ég sagði og hef engu þar við að bæta. Þegar menn kvarta undan því að menn hafi ekki fengið nægjanlegar upplýsingar hlýtur maður að spyrja í hverju felist sá skortur á upplýsingum. Það hafa allir aðilar sem gerst mega þekkja til málsins verið yfirheyrðir af nefndum deildanna og málið rætt hér - ja, ég segi kannske ekki sólarhringum saman, en langtímum saman. Ég veitti því athygli, og það hefur kannske enginn annar gert, í iðnn. í gærmorgun að hv. 5. þm. Austurl. innti mig eftir því hvort ég hefði ekki fengið nein umtalsverð gögn í hendur í þessu máli. Nú er það svo að slík málsmeðferð framleiðir heilar dyngjur af skjölum. Pappírsframleiðslan er þar með ólíkindum eins og menn þekkja til og vissulega var það svo, að mikil gögn höfðu borist mér í hendur. En af hverju skyldi þessi hv. þm. hafa spurt að þessu? Honum varð það nefnilega á hér í framsöguræðu sinni áðan að býsnast yfir því að gögn þessu máli viðvíkjandi hefðu ekki verið lögð á mál í iðnrn., hefðu ekki verið lögð á mál eins og það heitir á ráðuneytismáli, á þetta mál í iðnrn. Nú er það svo að við upphaf þessa máls kom okkur ásamt um, mér og ráðuneytisstjóranum, að leggja ekki þessi mál þar upp í skjalasafn iðnrn. En hvernig veit hv. þm. Hjörleifur Guttormsson það? Hvernig veit hann það og er þetta heldur óyndisleg spurning fram að setja hér, hvernig veit hann það að gögn þessa máls hafi ekki verið lögð á mál í iðnrn.? Ég ætlaði engum orðum að fara um þetta. Ég vænti þess að þann veg megi ganga frá gögnum þessa máls, það megi leggja þau á mál í iðnrn. og ég losni þess vegna við dyngjurnar að heiman frá mér. En þessara skjala hef ég gætt þar og virðist ekkert vera vanþörf á að gá þannig að sér. Ég hef ekkert um nál. Framsfl. í þessu máli að segja. Ég held að vitað hafi verið áður um afstöðu þessara hv. tveggja þm. í stóriðjumálum almennt séð. En það kemur fram í nál., sem mig varðar mestu í þessu máli, eindreginn stuðningur þeirra við þessa samningsgerð. Og þó þeir vilji e.t.v. hafa aðra afstöðu til framtíðarsamninga í þessu, þá gera þeir sér grein fyrir því, og í því felst engin einkennileg afstaða, að með þessum hætti er skynsamlegast að standa að úrslitum málsins. Ég get ekki fundið að því að menn komi að skoðunum sínum í stórmálum að þessu leyti. Annað væri vissulega óeðlilegt. En þeir sjá nauðsyn málsins eins og sakir standa nú og fyrir það hlýt ég að lýsa ánægju minni. Það hef ég aldrei heyrt fyrr en í kvöld að hv. 5. þm. Austurl. segði að orkuverðshækkunin væri vissulega ávinningur. En hann vildi álíta, og kemur það fram ítrekað í máli hans, að málefnastaða okkar hafi verið það sterk að við hlytum að hafa getað gert miklu betur en raun er á orðin. Svo er það. Mála sannast er reyndar að þegar ég kom að þessu máli var áköf tortryggni ríkjandi og mjög erfitt um vik í allri upptöku málsins. Af hvaða ástæðum geta menn e. t.v. rennt grun í, en þá upprifjun ætla ég ekkert að ástunda hér. En vissulega höfðu verið nýttir nokkurn veginn eins margir hnútar á þetta mál eins og tími hafði gefist til í þau fimm ár sem fjallað hafði verið um það í tíð fyrirrennara míns. Hér er ég gagnrýndur stórlega og ríkisstj. fyrir sáttargerðina í máli þessu. Það hefur verið rifjað upp áður við umr. í hv. Ed. hvaða álit þeir hafa á samningsgerðinni sem mikils trausts njóta í málinu, hið virta alþjóðlega endurskoðunarfyrirtæki Coopers & Lybrand, og með hverju þeir hafa mælt. Það fer ekki á milli mála að þeir töldu að ef við gætum náð sáttum á tölunni 2.6 millj. dollara, þá yrði það gífurlegur ávinningur að þeirra áliti. Hið alþjóðlega virta endurskoðunarfyrirtæki, aðalforstjóri þess, leyfði sér að skrifa það bréf þessa máls vegna að það hefði verið þann veg haldið á málinu sem þeir hefðu ekki átt von á af hálfu þeirra sem þeir voru að vinna fyrir, ríkisstjórn Íslands og fyrrv. iðnrh., í pólitískum tilgangi. Aðalráðgjafi minn, lögfræðingur iðnrn. í málfærslunni gagnvart dómnefndunum vestra og gerðardómnum, meðan málið var þar, og fyrirrennara míns, Charles Lipton í New York, hefur líka skriflega skilað áliti sínu á þessari sáttargerð og telur að um mikinn ávinning sé að tefla ef hægt sé að ná sáttum í málinu og í stað komi 3 millj. dollara greiðsla. Þetta er álit þessara manna. Ég hygg að fáir séu kunnugri innviðum í Alþjóðlega gerðardómnum um fjárfestingarmál en Lipton, að öðrum ólöstuðum, því að mér skilst að hann hafi verið mjög tíðkaður lögfræðingur, sér í lagi af þróunarríkjum sem hafa verið að sækja rétt sinn þar. Í sambandi við svikabrigslin sem uppi hafa verið höfð, án þess þó að ég sé þeirra erinda að hreinsa Alusuisse af öllum ávirðingum, minni ég á yfirlýsingar hæstv. fyrrv. forsrh. Gunnars Thoroddsens, ef mér leyfist að vitna til hans, og blessuð sé hans minning. Hann lýsti því yfir í ræðu hér á Alþingi að ríkisstj. hefði ekki í frammi svikabrigsl á hendur þessu fyrirtæki. Og núv. hæstv. forsrh., þáv. sjútvrh., tók í sama streng. Þetta má finna í þingtíðindum. Af hálfu ríkisstjórnar á Íslandi höfðu slíkar ásakanir ekki verið hafðar í frammi, þótt vafalaust megi finna þess stað í orðum og ræðum hæstv. fyrrv. iðnrh. frá þessum tíma og síðar auðvitað. Menn hafa mjög gerst margorðir um breytingar, sem þeir kalla, við aðstoðarsamning og satt best að segja stendur nú sannfæring mín til þess að hv. 5. þm. Austurl. hafi gengið úr skugga um að um vísvitandi ósannindi væri ekki að tefla þegar ég svaraði honum hér þann 25. okt. s.l. Ég hygg að hann hafi fengið þau svör við yfirheyrslu frá öðrum sem yfirheyrðir voru af nefndinni sem áreiðanlega sýkna mig af þeim alvarlega áburði. En hér hefur þetta verið mjög haft á orði af hv. 3. þm. Reykn. fyrir utan hv. 5. þm. Austurl. og hv. 6. þm. Reykv. fór einnig orðum um þetta. Ég vil aðeins, af því að ég stytti mál mitt, brýna fyrir mönnum að lesa nákvæmlega á bls. 24 í frv. sjálfu og grg. þess 5. liðinn um viðauka við aðstoðarsamning - rekstur, lesa nákvæmlega alveg sér í lagi 2. og 3. mgr. þessa liðar. Hann er saminn af Hirti Torfasyni þessi liður, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Með breytingu þessari“ - sem gerð var á þessum ákvæðum 2.03 (c) í aðstoðarsamningi - „er það gert ótvírætt að umrædd ákvæði 2.03 (c) um „bestu skilmála“ eigi við í þeim tilvikum, þegar Alusuisse veitir ÍSAL aðstoð sem ráðgjafi við innkaup hjá þriðja aðila, en ekki þegar það er sjálft að selja ÍSAL hráefni frá fyrirtækjum innan samsteypunnar.“ Og í síðustu mgr.: „Eftir sem áður verður það mgr. 27.03 í aðalsamningnum, um hlutlægan mælikvarða á viðskiptaháttum milli óháðra aðila, sem geymir aðalákvæðin um mat á viðskiptum Alusuisse og ÍSALs.“ Við héldum auðvitað öllum atriðum málsóknarinnar áfram, sem upp höfðu verið tekin í upphafi málfærslunnar, og auðvitað líka þessu. En af því sem orðalagið er með þeim hætti, að þetta skuli gilda þegar ÍSAL aðstoðar við kaup á þessum aðföngum, þá gátu lögfræðingar okkar talað um það eftir á að þeir væru sannfærðir um það - ég vil þó ekki segja allir, en þeir sem ég áleit að mér væri óhætt að taka mark á í þessu atriði - að þessu hefðum við tapað fyrir dómstólum vegna þessa orðalags. Þess vegna halda þeir því fram að þetta sé ekki breyting heldur tekin af tvímæli, útlistun. Og þannig var málið lagt fyrir mig eins og margsinnis hefur komið fram. En með málafærslunni allri nú reynir hv. 5. þm. Austurl. með öllu móti að gera þetta tortryggilegt, að hér sé einhver neðanjarðarvinna sem stunduð hafi verið, eitthvert leynimakk, eins og hann kallar að niðurstaða þessa samnings sé, leynimakk milli mín og samninganefndar um stóriðju og Alusuisse. Landsala auðvitað ásamt öllu öðru, svik við íslenskan málstað. Menn ráða að sjálfsögðu orðum sínum, en ég leyfi mér þann munað að taka ekki mark á þeim. Og svo leika menn sér að tölum fram og aftur, um kostnaðarverð, framleiðslukostnaðarverð á orku á landi hér og þóknast að taka ekkert mark á því sem Landsvirkjun segir. Það er þeim sjálfrátt líka. Hv. 3. landsk. þm. Guðrún Agnarsdóttir sagði að sér sýndist málið þeim mun óskapfellilegra eða ógeðfelldara sem hún kynntist því nánar. Það skil ég vel að henni þóknast í þessu máli, eins og Samtökum um kvennalista virðist þóknast í öllum málum, að éta allt hrátt sem Alþb. reiðir fram og kyngja því. Ég vil nú í allri vinsemd benda þeim á að þær hljóta sem sjálfstætt þjóðmálaafl að komast í mjög mikla hættu ef þær tíðka það gagnrýnislaust að vera aftaníossur Alþb. í öllum málum.

Þetta er ósanngjarnt, ráðh.

Aftaníossa, ég gerði það nú viljandi að endurtaka þetta orð því að ég viðhafði það uppi í hv. Ed. og þar reis upp hv. 3. þm. Norðurl. v. og taldi að forseti hefði átt að víta mig fyrir það. Þá vil ég upplýsa að á vestfirsku, og ég hygg á íslensku, þýðir aftaníossi jábróðir, ekkert annað, jábróðir. T.d. er töglhnýtingur miklu sterkara orð á vestfirsku. Svo skulu menn gá að þessu, hvaða íslensku menn eru að tala. Ég gerði þetta af þessum ástæðum viljandi.

Mikið er úrræðaleysi Sjálfstfl. um þessar mundir í kvennamálum.

Í hverju? Hvað sagði hv. þm.?  
             Hv. þm. hafði sem sagt náð í slangur á blað af skoðunum hv. 5. þm. Austurl. og las það hér upp, og í engu atriði hallaði þar neinu til frá því sem hann vildi sagt hafa, að vísu miklu styttra. En þar vil ég svo ekki fara fleiri orðum um, nema að fram kom í hennar máli eins og hjá svo mörgum öðrum að það væri illa komið fyrir okkur vegna þess að málið hefði verið klofið, það hefði verið skilið eftir að ganga frá skattamálunum. Og reyndar bíður okkar að reyna að ná samningum um stækkun álversins, sem hv. stjórnarandstæðingar eru gersamlega andstæðir, og það skil ég vél.  Við áttum um það að velja að halda áfram samningagerðinni og sannfæring mín er sú, að við værum ekki búnir að ljúka þessari samningsgerð í dag og að öllum líkindum hefði það tekið okkur fast að því tímann fram að 1. júní, en þá höfðu aðilar sett sér að reyna að vera búnir að leysa þessi mál. Ég vil ekkert gerast spámaður í þessum efnum en auðvitað hlýtur það að verða sótt ákaflega hart af okkar hálfu að ná fram reglum, sem ekki valda stöðugum deilum, að fyrirtækið ÍSAL viti nákvæmlega hvernig það eigi að standa skil á framtölum sínum og þó að við auðvitað þurfum að endurskoða þeirra reiður ævinlega þurfum við ekki að eiga í árlegum þrætum um stórfé sem þarna fer í milli. Auðvitað hlýtur þetta að verða undirstaðan. En þegar við berum saman hagsmuni af hinum nýja orkuverðssamningi, þá eru þeir svo yfirgnæfandi miðað við það sem við höfum innbyrt af skattatekjum, að það var ekkert álitamál að mínum dómi að grípa þennan möguleika, fyrst hann gafst, að ganga frá orkuverðinu hið allra, allra fyrsta. Og ég segi það alveg eins og er, að hvort sem það nálgast nú 500 þús. kr. á sólarhring sem þetta mjólkar eftir nýju gengi dollara, þá ég segi kannske ekki að það blæði mér í augum, en ég er það nískur maður að ég sé eftir þessum krónum. Hv. 3. þm. Reykn. Kjartan Jóhannsson rifjaði upp að hans flokkur hefði staðið að samningunum 1966 og gat þess að það hefði reynst traustur samningur. Ég efast um að menn séu sammála um það efni frekar en annað, en miðað við þær aðstæður sem þeir voru gerðir á, þá trúi ég að menn hafi náð því besta sem kostur var á og forsenda var þetta fyrstu stórvirkjunar okkar. Kannske hefði okkur ekkert skilað áfram í þeim sökum ef þetta hefði ekki tekist. En það sem hv. þm. gagnrýnir þessa samninga fyrir, eins og verðtryggingarákvæðin, var ekki heldur að finna í þessum trausta samningi sem gerður var af Emil Jónssyni og Bjarna Benediktssyni. Ég hefði a.m.k. kosið, þó ég sé ekki í aðstöðu til að gagnrýna það, að orkuverðið í þeim samningi hefði verið hærra en það reynist. Ég verð þess vegna að segja það alveg eins og er að ég átta mig ekki á þessari afstöðu Alþfl. Og þessu til viðbótar gat hann tekið ákvörðun um andstöðu við þennan samning löngu, löngu áður en hann kom þeim fyrir sjónir, því að Alþfl. gerði ályktun, þingflokkur hans, í sumar og á þeirri ályktun hefur hann hangið síðan, að þeir væru andstæðir þessari samningsgerð. Ég held, og marka það af yfirlýsingu hins nýja formanns Alþfl. í Morgunblaðinu rétt fyrir formannskjör á þingi Alþfl., að hv. 3. þm. Reykn. hafi af sér verri mönnum verið narraður til að taka þessa afstöðu, það hafi verið einn liður í því að bregða fæti fyrir hann á flokksþinginu. Víst er um það að nýi formaðurinn hældi þessu sem eina afreki ríkisstj. í viðtali við Morgunblaðið rétt áður en hann fór í orrahríðina, í kosningaslaginn á Alþýðuflokksþinginu. Af hverju skyldi hann hafa gert það nema af því að hann taldi að það væri vænlegt og það mundi falla í geð kjósendum sínum á því þingi? Og hann hefur gert meira, þessi formaður. Hann hefur lýst því yfir síðan. Var það ekki í ræðunni hans í sjónvarpinu á dögunum sem hann lýsti því yfir að þetta væri það eina bitastæða sem ríkisstj. hefur afrekað? Það var þessi samningur. Ég skil ekkert í að hann skuli ekki vera hér til þess að tala við okkur, þessi nýi formaður sem ætlar að auka fylgi Alþfl. upp í 40%, skilst mér.  Herra forseti. Ég stytti nú mál mitt. Ég sé ástæðu til að þakka iðnn. Nd. og formanni hennar fyrir vel unnin störf. Ekkert af því sem frá henni hefur komið í einstökum álitum hefur komið mér neitt á óvart. Ég vænti þess svo að þegar upp verði staðið verði menn sáttari að kalla en áður. Ég hefði vissulega vænst þess að þessi mikli árangur og sigur í orkuverðsmálinu hefði notið enn meiri hylli á hinu háa Alþingi en dæmi sanna. En það verður ekki á allt kosið.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv., Ellert B. Schram, flutti ræðu áðan og sagði kost og löst á þessum samningi. Hann sakaði okkur hv. þm. Ingvar Gíslason um það sem hann kallaði tvískinnung og lágkúru. Heyr á endemi! Hvað er þessi hv. þm. að leika hér á Alþingi? Gætir kannske ekki tvískinnungs í afstöðu hans til ríkisstj. og flokks hans? Gætir kannske ekki lágkúru þegar hann er að reyna að verða stikkfrí í sínum flokki? Þetta er ruglkennd afstaða hjá honum og alls ekki laus við hvorki tvískinnung né lágkúru. Það er réttmætt að segja kost og löst á hverju máli, eins og hann gerði á þessum samningi sem hér er til umr., og ekki nema eðlilegt að menn reyni að gera sér grein fyrir því, þegar þeir þurfa að taka afstöðu til mála, hverjir eru plúsarnir og hverjir eru mínusarnir. Þessi samningur er ekki fullkominn að mínum dómi. Ef ég hefði fengið að búa hann til sjálfur hefði ég haft hann í veigamiklum atriðum öðru vísi en hann liggur fyrir eftir töluvert langt þref. Það er komið að því að við verðum að taka afstöðu til hans. Í honum eru það mikilvæg atriði, sem eru það mikilvægar úrbætur frá gildandi samningi, að ég tel einboðið að fylgja þessum samningi. Hv. 5. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, ræddi um starfshætti iðnn. og talaði um dagsektir Hv. 3. landsk. þm. Guðrún Agnarsdóttir taldi að á okkur hefði verið gjaldmælir hér í Nd. eða jafnvel í n. Það er rétt að hæstv. iðnrh. fór með tölur þegar hann var að leggja málið fyrir í upphafi. Ég tók ekki svo mikið mark á því og ég skil ekkert í öðrum hv. þm. ef þeir hafa eitthvað kippt sér upp við það tal. Sem formaður í iðnn. tel ég að ég hafi ekki flýtt störfum þar með óeðlilegum hætti  Ég þráspurði eftir því áður en málið var afgreitt úr nefnd hvort menn teldu að búið væri að kalla þá sem þyrfti að kalla fyrir nefndina, hvort menn væru tilbúnir að taka afstöðu. Svo reyndist vera. Að vísu gat hv. þm. Hjörleifur Guttormsson um það að hann hefði ekki fengið minnispunkta frá samninganefndinni, sem hann hefði gengið mjög snarplega eftir hjá ráðh. Hann óskaði eftir því að ráðh. kæmi á fund nefndarinnar, sem hann gerði að sjálfsögðu, og ætti við okkur orðastað. Þetta gekk eftir og ég vissi ekki betur en menn teldu sig hafa glöggvað sig þokkalega á þessu máli áður en það var afgreitt úr nefnd. Mér þykir ákaflega hart að búa undir öðru. Ég reyni að vinna þannig sem formaður nefndar að ég sé ekki að ýta málum fram með neinum óeðlilegum hraða. Ég vil að menn grundi mál eftir því sem þeir telja sig þurfa, fái þær upplýsingar sem þeir þurfa í þeim þingnefndum sem ég stjórna. Ég geng hins vegar eftir því að menn reyni að vinna og mæta til funda og standa skipulega að verki. Það eru óþingleg vinnubrögð að vera að hafa mjög mikla fljótaskrift á málum og ekki við hæfi að afgreiða stórmál með þeim hætti að þau séu ekki athuguð sæmilega í nefndum og ég mun reyna sem nefndarformaður, í góðri samvinnu ævinlega við alla nefndarmenn sem ég hef samskipti við, ekki síður stjórnarandstæðinga, að gefa þeim færi á að koma skoðunum sínum á framfæri í nefndum og fá þær upplýsingar sem þeir óska eftir. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lét að því liggja að það væri einhver beygur í framsókn og hann þóttist sjá einhver merki þess í nál., sem 1. minni hl. stendur að, að afstaða okkar hv. þm. Ingvars Gíslasonar væri að breytast. Ég vil taka það fram að mín afstaða hefur ekki breyst til stóriðjumála eða til álversins í Straumsvík og hún er ekkert ný. Ég vitna til umr. sem fóru fram um endurskoðun á samningnum í febr. 1976, en þar flutti ég ræðu sem menn geta lesið og kynnst afstöðu minni til þeirra breytinga sem þá var verið að gera. Því miður kom í ljós að það sem ég bað menn að varast þar reyndist á rökum reist og þær hrakspár, sem ég setti þar fram, eru allar komnar fram eða hér um bil allar. Afstaða hv. 1. þm. Norðurl. e. Ingvars Gíslasonar er ekki heldur ný og ég ætla hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni til fróðleiks að lesa, með leyfi forseta, ofurlitlar glefsur úr nál. á þskj. 501 frá 2. minni hl. álbræðslunefndar frá þinginu 1965–66, en þennan minni hl. skipuðu hv. þm. Ingvar Gíslason, sem var frsm., og hv. þm. Þórarinn Þórarinsson. Nál. er undirskrifað á Alþingi 15. apríl 1966. Ég ætla að lesa nokkrar glefsur úr þessu þskj. Þetta er vandað nál. og ítarlegt og þeir benda þá þegar á þau atriði sem hafa reynst okkur hvað verst. Hér hefur komið fram í þessum umr. að samningurinn frá 1966 hafi reynst traustur. Ég er algerlega ósammála því. Ég held að skoðun framsóknarmanna á þeim samningi, sem þeir settu fram í ítarlegu máli í umr. og í nál. og í afstöðu til samningsins 1966, hafi verið hin rétta. Ég vitna hér til umfjöllunar í nál. um réttarfarsákvæði og vitna til nál., með leyfi forseta: „Samkvæmt 46. og 47. gr. samningsins er ákveðin sérstök og óvenjuleg leið til að fá skorið úr deilumálum sem rísa kunna út af stóriðjusamningunum eða í sambandi við þá. Gilda þær sérstöku reglur um ágreiningsmál milli svissneska álfélagsins, Íslenska álfélagsins og minni hluta hluthafa annars vegar og ríkisstj., Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarkaupstaðar hins vegar. Gildir einu hvort ágreiningur er út af aðalsamningnum, orkusölusamningi, hafnar- og lóðasamningi eða aðstoðarsamningi. Þessi ágreiningsmál eru tekin undan lögsögu íslenskra dómsmála, nema samkomulag verði um það milli Alusuisse og ríkisstj. að vísa slíkri deilu til íslenskra dómstóla eða íslensks gerðardóms. Deilumál þessi öll, sem tekin eru undan lögsögu íslenskra dómstóla, eiga að fara fyrir eins konar alþjóðlegan gerðardóm, sem sitja skal í útlöndum og skipaður skal fulltrúum frá aðilum, en oddamaður tilnefndur af forseta Alþjóðadómstólsins.“ Þetta var um réttarfarsákvæðin. Ætli þetta hafi ekki reynst réttmæt gagnrýni á sínum tíma og enn í fullu gildi? Um endurskoðun á raforkuverði segir svo í téðu nál.: „Endurskoðun sú, sem skv. þessum samningi á að fara fram árið 1984, tekur einungis til þess þáttar orkuverðsins sem stafar af viðhaldskostnaði og gæslu sem er aðeins sáralítill þáttur þar sem fjármagnskostnaðurinn er meginþáttur verðsins, en þær endurskoðanir sem fram eiga að fara árið 1994 og 2004 eiga að fara fram eftir reglum sem eru ákveðnar í samningnum og okkur eru mjög óhagstæðar, ekki síst vegna þess að þær gefa álbræðslunni kost á tveimur ólíkum viðmiðunum.“ Síðar segir: „En þá verðum við farnir að virkja mun dýrari orku fyrir okkur sjálfa.“ Ætli þetta hafi nú ekki komið á daginn? Í niðurlagi þessa ítarlega nál. ræða þeir um mengunarmál: „Við undirritaðir nefndarmenn teljum að ekki séu öll tvímæli tekin af um hættuna af eiturgastegundum frá álbræðslunni og álítum að með því að undanþiggja álbræðsluna skyldunni til þess að búa verksmiðjuna gaseyðingartækjum sé lagt inn á varhugaverða braut. Eins og allt þetta mál er vaxið teljum við rétt að frv. sé vísað frá.“ Þetta var nú afstaða hv. þm. Ingvars Gíslasonar 1966.  Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson ræddi hér um vesaldóm og framsóknarmennsku okkar hv. þm. Ingvars Gíslasonar. Mér er engin nýlunda að hroka hjá Hjörleifi Guttormssyni. Hjörleifur Guttormsson hefur þennan skapgalla, en hv. þm. er ágætur starfsmaður þó að hann sé ekki góður til að semja. Það er vegna þess að hann vill ekki semja, hann vill neyða. en þó er hann aflvana. Það er vondur samsetningur. Ég studdi hann við upptöku þessa máls og studdi hann lengst af í hans tilraunum sem iðnrh. til þess að ná árangri í þessu máli. En því miður fór hann fljótlega offari í málinu. Málsupptakan var réttmæt. Því miður kom hann ekki í verk að gera þetta nógu snemma. En allt um það. Hann áttaði sig og kom málinu af stað og við það studdi ég hann. En því miður fór hann of geyst. Hann tók of mikið upp í sig og þar með lokaði hann leiðum sem okkur hefðu e.t.v. annars staðið opnar. Og hann réði ekki við sig og klúðraði málinu vitandi vits eða þá af óvitaskap og notaði óskynsamleg fúkyrði.

Óskynsamleg?

Fúkyrði. Ég er ekki sammála núv. hæstv. iðnrh. um stóriðjumál, en það verður þó að viðurkennast að hann náði árangri. Það má deila um hvort sá árangur er mikill. Það má deila um hvort sá árangur hefði ekki þurft að vera meiri. En það er þó árangur. Þetta er helmingi hærra rafmagnsverð en við bjuggum við í tíð fyrrv. iðnrh. og það er atriði sem ekki ber að vanmeta. Ég hefði getað hugsað mér þennan árangur betri, en þó rétt að nota hann. Ég var að einu leyti hissa á ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Ég var ekki hissa á því þó að hún væri löng og leiðinleg því að það er ekki nýlunda. Ég var ekki hissa á því þó að hún væri dreissug og flutt af yfirlæti því það er ekki nýlunda. Það sem ég var hissa á var það að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson skuli fara að gerast sérstakur talsmaður fyrir samninginn frá 1966 með þeim breytingum sem gerðar voru á honum 1976 og vill heldur búa enn um sinn, búa enn lengi við þær fráleitu kringumstæður en að ganga í að reyna að leysa málið. Nýr samningur mundi ekki komast á í þessu máli fyrr en eftir langvarandi málaferli og þegar dómur væri genginn væri hugsanlega hægt að taka upp nýja samninga því að auðvitað eru menn ekki að semja meðan þeir eru að fljúgast á. Ég hefði, eins og ég hef margoft tekið fram, vel getað hugsað mér þennan samning öðruvísi og þetta er ekki sá samningur sem ég gæti frekast óskað mér, en hann er skárri en sá sem við búum við og þess vegna tel ég rétt, eins og ég hef margtekið fram, að samþykkja hann.



Herra forseti. Það getur vissulega verið álitamál, eins og hér var vikið að af hv. 6. þm. Reykv., hversu gagnlegar umr. af þessu tagi eru hér á hv. Alþingi og víst er um það að æskilegt væri að fjölmennara væri í þingsölum þegar þetta stóra mál er á dagskrá og raunar oft þegar verið er að ræða hér mjög mikilsverð mál. En ég vænti þess nú samt að sú umr., sem hér fer fram, verði einhverjum að gagni, a.m.k. þeim sem hér taka þátt í henni og þeim sem kynna sér mál að henni lokinni í þinggögnum, því að hér hefur vissulega margt býsna athyglisvert komið fram. Ég ætla hér að víkja að nokkrum atriðum sem ástæða er til í ljósi þeirrar umr. sem hér hefur orðið og framsöguræður sem fluttar hafa verið fyrir nál. gefa tilefni til þess, ekki síst mál hv. 2. þm. Reykn. sem mælti hér fyrir áliti hv. 3. minni hl. iðnn. Áður en ég kem að því tel ég hins vegar ástæðu til þess, af því að þeim sem hér eru er í fersku minni ræða hv. síðasta ræðumanns, hv. 2. þm. Norðurl. v., að mæla við hann nokkur orð. Hv. þm. vék fyrst að störfum iðnn. Ég hafði ekki uppi neinar ásakanir í hans garð í sambandi við stjórn hans þar á málum. Við skildum alveg sáttir í sambandi við það þó að ekki hefðu verið uppfylltar allar mínar óskir um gögn eða menn til viðræðna í nefndinni, og brá þar til betri vegar frá því sem var á fundum sem haldnir voru áður en hann kom til baka til starfa sem formaður nefndarinnar. Það var ekki mjög þægilegt að vinna að þessu máli fyrir síðustu helgi í iðnn. með þeim gífurlega þrýstingi sem þar var á að afgreiða mál út úr n. og ásetningi, að því er virtist, af stjórnarliðinu sem þar var til staðar, en það var aðeins hluti þess, að knýja málið út úr nefnd á föstudegi og hafa 2. umr. hér um málið á mánudag. Það varð hins vegar ekki og að því stuðlaði m.a. hæstv. forseti þessarar deildar, hv. 1. þm. Norðurl. e. Ingvar Gíslason, að dokað var við með afgreiðslu málsins. Þegar ég ræði um þrýsting og dagsektir í sambandi við afgreiðslu þessa máls vísa ég til þess, sem fram hefur komið og hæstv. iðnrh. kannast við, hvernig málið er lagt hér fyrir þingið. Hv. þm. verður auðvitað að meta hvernig hann tekur slíku og hvernig hann hagar sínum störfum í ljósi þess sem þar kom fram og þeirrar staðreyndar að málið er hér lagt fyrir með þeim hætti að í stað þess að ganga frá raforkuverði frá undirskriftardegi af hálfu ríkisstj. og Alusuisse, svo sem eðlilegt hefði verið með áskilnaði um samþykkt Alþingis, sem eitt var eftir í þessu máli, þá hefðu menn ekki þurft undan að kvarta, en þetta var ekki gert. Ég er satt að segja mjög undrandi á því, eins og mörgu öðru í sambandi við þetta, að þannig skyldi haldið á máli sem raun ber vitni. Um störf iðnn. að öðru leyti vil ég nefna það hér, því að ég sá út af fyrir sig ekki ástæðu til að halda þar öllu til haga í fyrri ræðu minni, vegna þess að vitnað hefur verið til tveggja ráðgjafa og aðila sem starfað hafa fyrir iðnrn. og íslensk stjórnvöld í þessu máli um árabil, að ég óskaði eftir því sérstaklega að fyrir nefndina yrðu kvaddir ef nokkur tök væru á umræddir Don Chilvers, einn af aðalforstjórum Coopers & Lybrand, og Charles Lipton lögfræðingur í New York, en þeirri beiðni minni var hafnað strax á öðrum fundi nefndarinnar um þetta mál og ekki grennslast fyrir um hvort tök væru á að fá þessa aðila hingað til lands til fundar við nefndina til að ræða við þá, vegna þess hvernig þeim hefur verið teflt hér inn í þetta mál á mjög ósmekklegan hátt af núverandi stjórnvöldum, núv. ríkisstj. og hæstv. iðnrh. En við þessu var ekki orðið og það tel ég miður. Þegar hæstv. ráðh. upplýsir það hér að iðnn. beggja deilda hafi haldið sameiginlega fundi fyrir líklega þremur vikum eða nærfellt það, þá kannast ég við það. Það munu hafa verið tveir sameiginlegir fundir, en vinna fór ekki að öðru leyti fram, að mér var tjáð, í iðnn. Nd. að málinu á þeim tíma sem það var til meðferðar í hv. Ed. Þetta læt ég nægja varðandi störf hv. iðnn. og formanns hennar sem slíks í því samhengi, en hann vék hér með öðrum hætti að máli. Hann byrjaði á því að tíunda afstöðu framsóknarmanna, nafngreindra fyrir nál. 1976, í sambandi við athugun á endurskoðun samninganna - eða skildi ég það ekki rétt? Var þetta e.t.v. 10 árum fyrr?

Ég vitnaði í ræðu frá 1976 og nál. frá 1966.

Vitnaði í nál. frá 1966. Ég þakka fyrir upplýsingarnar. Þá er mér það enn ljósara, sem varð niðurstaðan af máli hv. þm., að þeir sem undir það álit skrifuðu mæltu með því að viðkomandi frv. væri fellt. Hv. 2. þm. Norðurl. v. taldi að öll þau rök, sem þarna hefðu verið framreidd í nál., stæðu enn og vildi telja að sjónarmið sín og þau sem túlkuð væru í nál. 1. minni hl. iðnn. endurspegluðu nánast þessi sjónarmið. En hér hefur vissulega orðið á breyting og það er á þeirri ályktun sem hv. þm. Framsfl. draga af athugun sinni og skoðun máls því að viðkomandi þm. mæltu með því að viðkomandi mál yrði fellt á sínum tíma, álsamningarnir 1966, það var þeirra niðurstaða, en hv. 2. þm. Norðurl. v. kemst að þveröfugri niðurstöðu og segir hér, með leyfi forseta, í lok nál.: „Þrátt fyrir þessar almennu aths. og fyrirvara um einstök atriði, sem tengjast þessu máli, teljum við þá hækkun orkuverðs, sem um er samið, mikilvæga úrbót miðað við þau óviðunandi kjör sem Íslendingar hafa búið við skv. núgildandi orkusamningi og mælum því með samþykkt frv. eins og það liggur fyrir.“ Ja, einhvern tíma hefði þetta verið kallað að kyssa á vöndinn. Hér er einmitt dregið fram í hnotskurn, í þessu máli og orðum hv. þm. hér áðan, hvaða grundvallarbreyting hefur orðið á afstöðu Framsfl. til þessa máls á þeim bráðum 20 árum sem liðin eru síðan álsamningarnir voru gerðir. Og það er sú breyting, sem afdrifaríkust hefur orðið pólitískt og ég hef rætt hér áður í umr. um þetta frv., að Framsfl. hefur í grundvallaratriðum breytt afstöðu sinni. Þar gilda ekki orð heldur atkvæði og niðurstaða máls. Og það er ekki fyrst nú, með því að stjórnarflokkarnir klofna í iðnn. hv. Nd. um þetta mál, sem sú breyting verður. Það er meira eins konar andlitslyfting sem þar er verið að reyna að koma í kring af hálfu þingflokks Framsfl. og vil ég þó ekkert vera að gera viðkomandi hv. þm., sem undir nál. rita, upp skoðanir. Ég þekki þau sjónarmið, sem oft hefur bryddað á hjá þeim, að vilja horfa aðeins fram fyrir sig í sambandi við stóriðjumál, og ég hef metið þau sjónarmið. Það er hins vegar mjög villandi þegar fram kemur nál. af þessu tagi ef það ekki túlkar í reynd viðhorf a.m.k. meiri hl. þingflokks Framsfl. en er eitthvert einkaálit viðkomandi þm. Þó að þeir hafi auðvitað rétt til að setja sín sjónarmið fram með þessum hætti. Hv. þm. Páll Pétursson fór að minnast á málsmeðferð í tíð síðustu ríkisstj., sagðist hafa stutt mig í málafylgju framan af, en síðan hefði ég klúðrað málinu, farið inn á óskynsamleg vinnubrögð, haft við óskynsamleg fúkyrði og fleira tíndi hann þar til. Ég verð að rifja upp fyrir hv. þm. að afstaða framsóknarmanna á þessum tíma kom tiltölulega fljótt fram í reynd í meðferð álmálsins, í sambandi við meðferð þess innan ríkisstj. og enn frekar innan álviðræðunefndar. Fulltrúi Framsfl. í álviðræðunefnd, Guðmundur G. Þórarinsson, þáv. alþm., túlkaði þar snemma sjónarmið sem fóru þvert á þær samþykktir sem ríkisstj. hafði gert og unnið var eftir í málinu og gagnvart þeim aðilum sem unnu með honum í álviðræðunefnd og störfuðu fyrir iðnrn. og þáv. ríkisstj. og mig sérstaklega sem iðnrh. Ég ætla ekki hér að fara náið ofan í saumana á því, en ég hlýt að rifja það hér upp öðru sinni við þessa umr. að strax í febrúarmánuði 1982, þegar dr. Müller og dr. Weibel komu hingað 1. febr. til að gera úrslitahríð að álviðræðunefndinni og þeirri samstöðu sem þar hafði tekist að skapa, þá bryddaði á vinnubrögðum hjá fulltrúa Framsfl. í álviðræðunefnd sem ég vildi ekki hafa séð og voru vísbending um það sem síðar gerðist, viku af desember 1982, þegar hann kaus að segja sig, einn fulltrúa, úr nefndinni við aðstæður sem ég rakti hér um daginn og vitnaði þá í umr. til ummæla formanns nefndarinnar sem hann viðhafði í Tímanum 10. des. 1982 um mat hans á því skrefi sem þá var tekið og þeim ástæðum sem viðkomandi fulltrúi Framsfl. bar fyrir sig. En það vill svo til að það voru aðrir og valdameiri menn í Framsfl. en Guðmundur G. Þórarinsson sem einnig létu á sér kræla í þessu máli og þeir sátu við ríkisstjórnarborðið á þessum tíma og sá maður sem þar fór fremstur, sem eðlilegt var, formaður Framsfl., var ekki alltaf til hjálpar í þessu máli. Ég gæti afhent formanni þingflokks Framsfl. hérna handrit frá 25. mars 1982 af bréfi sem dr. Müller kom með til Íslands. Erindi hans átti formlega að vera það að koma til að hitta mig á fundi skv. sérstakri beiðni minni um það. Eftir að Alusuisse hafði aflýst boðuðum og ákveðnum fundi í álviðræðunefnd 3. mars sendi ég dr. Müller áskorun um að koma til viðræðna við mig sem iðnrh. til að leitast við að brúa bilið milli aðila og koma viðræðum af stað milli nefndarmanna á þeirra vegum að nýju. Dr. Müller mun hafa komið til landsins nefndan dag eða degi fyrr og hann notaði þann dag m.a. til að tala við menn hér sem hann vildi hitta. Það gerðist að kvöldi 24. dags marsmánaðar að hann sendi uppkast að tillögum til íslensku ríkisstjórnarinnar, ekki til mín sem iðnrh. heldur til þáv. forsrh. og þáv. sjútvrh., síðla kvölds, degi fyrir þann fund sem við ætluðum að hittast, og hafði þá verið ákveðinn fundur í hópi okkar þriggja ráðh., sem höfðum samráð um þetta mál á vegum ríkisstj., morguninn eftir með dr. Müller. En ég átti ekki að fá að sjá það málsgagn sem þar var um að ræða. Hæstv. þáv. sjútvrh. kom til þess fundar í Stjórnarráðinu þar sem við vorum þrír ráðh. saman komnir og fjórði maðurinn dr. Müller, fulltrúi og forstjóri Alusuisse. Á þeim fundi lagði Müller fram þetta málsgagn sem ég hafði frétt af um morguninn fyrir tilviljun að hefði borist til annarra ráðh. kvöldið áður. Og hæstv. sjútvrh., formaður Framsfl., sá ástæðu til þess á þessum fundi, án hins minnsta samráðs við mig sem fór með þessi mál, að lýsa yfir velþóknun sinni á þessum pappír, sem dr. Müller hafði þarna sent, og honum litist vel á þetta sem grundvöll til viðræðna milli aðila og notaði tíma sinn til þess að pára einhverjar orðalagsbreytingar á þennan pappír. Ég á hann hérna enn þá og formanni þingflokks Framsfl. er velkomið að fá hann. Þar er ekki minnst á orkuverðshækkun til álversins í Straumsvík. Formanni þingflokks Framsfl. er velkomið að gefa mér úr þessum ræðustól einkunnir, en ekki er rétt að kenna mér um hvaða aðstaða skapaðist í þessu máli í tíð fyrri ríkisstj. þegar mikið lá við og Alusuisse leitaðist við að rjúfa hér samstöðuna, eins og þeim tókst að lokum. Þar var það Framsfl. og fulltrúi hans sem bilaði, stærsti stjórnarflokkurinn á þessum tíma, og brotalamirnar komu býsna fljótt í ljós. Ef menn halda að þetta sé í fyrsta sinn sem ég nefni þetta atriði hér úr þessum ræðustól er svo ekki. Það hef ég gert áður að viðstöddum núv. hæstv. forsrh., ef ég man rétt. Í öllu falli hefur það komið hér til umr. af minni hálfu. Ég held að það sé skynsamlegra fyrir Framsfl. að vera ekki mikið að flíka fortíð sinni í sambandi við þetta mál og ég tel að hv. 2. þm. Norðurl. v. bæti sig ekki mikið á orðræðum af því tagi sem hann viðhafði hér áðan. Það er nefnilega ekki látæði manna sem skiptir máli þegar til úrslita dregur, hv. þm., heldur er það afstaðan og atkv. sem ræður úrslitum við lýðræðislega tekna niðurstöðu og það er um hana sem við spyrjum hér og nú í sambandi við þetta mál. Þar dugar litið að vitna í afstöðu fyrir 18 árum, sem leiddi til allt annarrar og þveröfugrar niðurstöðu, af þeim framsóknarmönnum sem þá áttu í hlut. Ég vildi þá, af því að hæstv. iðnrh. er hér viðstaddur, víkja nokkrum orðum að hans máli þó að það sé ekki margt efnislega sem ástæða er til að fjölyrða þar um því satt að segja ræddi ráðh. ekki nema mjög fá efnisatriði þessa máls og reyndi lítið sem ekkert til að svara þeirri gagnrýni sem fram hefur komið á þetta af minni hálfu og annarra sem hér hafa talað gegn málinu við þessa umr. Hv. 2. þm. Reykn. vék hins vegar að því, þegar hann mælti hér fyrir nál., að þessi ágæti samningur hefði að mati þeirra sjálfstæðismanna leitt til 20% lægra orkuverðs á árinu 1984 ef í gildi hefði verið. Þá hefði orkuverðið til almennings, eins og hv. 2. þm. Reykn. orðaði það og vitnaði til gagns frá Landsvirkjun sem ég kannast við, verið um 20% lægra en raun ber vitni. Ég spyr hæstv. ráðh.: Megum við reikna með því nú er þessi samningur verður samþykktur og tekur gildi að raforkuverð Landsvirkjunar til „almennings“, ég segi til almenningsveitna því þangað selur Landsvirkjun sína orku, verði lækkað fyrir lok þessa árs eða t.d. um komandi áramót um sem svarar 20%? Ég býst við að það séu margir sem vilji fá svar við slíkri spurningu. Ég tel rétt að víkja að þeim þætti bæði hv. 2. þm. Reykn. og hæstv. ráðh. þar sem þeir vitnuðu til þess sem reynt er við þessa umr. að nota sem helsta haldreipi þeirra í sambandi við sakaruppgjöfina gagnvart Alusuisse, en það eru tilvitnanir í bréf frá forstjóra Coopers & Lybrand, Don Chilvers, og Charles Lipton lögfræðingi í New York. Ég hef staðhæft að hér sé ósmekklega að verki staðið og á það ekki síst við um það þegar verið er að draga forstjóra Coopers & Lybrand inn í þetta mál og vitna í bréf sem hann skrifar dr. Jóhannesi Nordal fyrir bráðum einu og hálfu ári. Það vantar ekki að þessum ágætismönnum eru nú gefnar góðar einkunnir og háir titlar þegar til þeirra er vitnað. Öðruvísi mér áður brá varðandi suma af þeim ráðgjöfum sem til voru fengnir í sambandi við málafylgju af hálfu iðnrn. hér á árunum áður. Þá ríkti tortryggni, m.a. innan herbúða stjórnarandstöðunnar á þeim tíma, gagnvart þeim sömu ráðunautum. En ég tel rétt að vitna aðeins til bréfs frá Don Chilvers, sem ég hef hér í ljósriti, frá 28. júlí 1983 til dr. Jóhannesar Nordals, sem þegar hefur verið til vitnað, og ég læt nægja hér upphafið, en það er þannig, með leyfi forseta: „Ég talaði við yður í síma í vikunni og lofaði að skýra stuttlega frá skoðunum mínum á deilu ríkisstj. og Alusuisse sem verið er að leggja í gerð“. Þetta er upphafið. Í þessu bréfi er vitnað til símtals við dr. Jóhannes Nordal í sömu viku og hann fær svar dagsett þennan dag. Nú er þetta málgagn dregið hér fram sem einhver allsherjardómur af hálfu þessa aðila varðandi málið eins og það hér liggur fyrir. Þannig er þetta túlkað. Hér er auðsæilega um að ræða bréf sem pantað er af þá nýlega tilkvöddum formanni viðræðunefndar um stóriðju og í upphafi bréfsins kemur skýringin, eins og kom fram í tilvitnun. Hann segir: „Ég talaði við yður í síma í vikunni og lofaði að skýra stuttlega frá skoðunum mínum á deilu ríkisstj. og Alusuisse.“ Með beiðni um þetta bréf er verið að spyrja endurskoðanda um atriði sem liggja utan verksviðs hans. Hann hefur áður nefnt ástæður til að yfirfara reikningsskil og staðreyna yfirverð á aðföngum sem hann hefur gert sem endurskoðandi og hann hafði lýst því yfir að fyrirtæki hans Coopers og Lybrand mundi verja allar sínar niðurstöður fyrir hvaða dómi sem væri og þá yfirlýsingu endurtekur hann í bréfinu til dr. Jóhannesar Nordals, en hann hefur aldrei fyrr verið spurður hvernig ríkisstj. Íslands mætti eða gæti notað þá vitneskju sem felst í niðurstöðum Coopers og Lybrand í samningaumleitunum eða málatilbúnaði gagnvart Alusuisse. Til þess hefur ríkisstj. aðra menn og sérmenntaða á sínu sviði. Í bréfi sínu til fyrrv. iðnrh., þ.e. til mín, sem dags. var 24. júní 1981, segir þessi sami yfirmaður Coopers og Lybrand að „þegar við erum beðnir um að skoða verðlagninguna á súrálinu óháða öðrum hlutum er niðurstaða okkar sú að ásakanirnar um yfirverð á súráli séu réttlætanlegar.“ Hér er hann að gefa álit á því sem fyrirtæki hans var um beðið í þessu máli, endurskoðun á yfirverði. Það bréf, sem hér hefur oft verið til vitnað í þessari umr. af stjórnarliðum og síðast í dag, sem Jóhannes Nordal pantaði og fékk í júlí 1983, breytir í engu og dregur ekki á neinn hátt úr niðurstöðum þeim sem Don Chilvers hefur komist að sem endurskoðandi og m.a. kemur fram í því bréfi sem ég vitnaði til frá júní 1981. Þegar hann segir í þessu bréfi í júlí 1983 að sér virðist sem niðurstöður Coopers og Lybrand hafi verið notaðar á þann hátt sem hann hefði ekki búist við, þá er ástæða til þess að minna á að sama fyrirtæki sendi til annarrar samninganefndar, sem vann að endurskoðun samninga við Alusuisse 1975 niðurstöður af ársreikningum ÍSALs fyrir árið 1974 þar sem þeir staðhæfðu að fyrirtækið hefði brotið samninga með yfirverði á aðföngum og öðrum þáttum. Hvað skyldi hafa orðið um þetta erindi? Var því ekki tekið fegins hendi af samninganefnd og þáverandi stjórnvöldum? Til formanns samninganefndarinnar var það sent ef ég man rétt. Þetta bréf, með niðurstöðu um yfirverð sem svaraði meir en hálfri milljón Bandaríkjadala á þeim tíma, kom aldrei fram. Þessu bréfi var stungið undir stól. Um tilvist þessa mats Coopers og Lybrand á ársreikningum ÍSALs 1974 vissu þm. ekkert þegar þeir fjölluðu hér um endurskoðun álsamninganna 1975 til 1976. Það er ástæða til að ræða um pólitískt mat og pólitíska misnotkun í sambandi við málafylgju í tengslum við slíkt athæfi sem þar um ræðir. Varðandi Charles Lipton vil ég segja að að mínu mati er hann mikilhæfur lögmaður, sem hefur getið sér gott orð fyrir lögfræðistörf fyrir fjölmargar ríkisstjórnir sem hafa átt í útistöðum við fjölþjóðafyrirtæki, og að þessu leyti fara skoðanir okkar núv. hæstv. iðnrh. saman. Sérstaklega hafa sjónarmið hans um þróun réttarhugmynda sem varða rétt fullvalda ríkja til einhliða aðgerða gagnvart fjölþjóðafyrirtækjum vakið verðskuldaða athygli og hér á Íslandi hefur hann haldið fyrirlestur um þau efni fyrir lögfræðinga. Charles Lipton telur að ein höfuðskylda hverrar ríkisstj. sé að varðveita sem best þær náttúruauðlindir sem hver þjóð á og hagnýta sér þær með hagsmuni þjóðar sinnar fyrir augum. Hann hefur lengi sinnt lögfræðilegum ráðgjafarstörfum fyrir ríkisstj., eins og hér hefur komið fram, í sambandi við deilurnar við Alusuisse. Charles Lipton hefur verið þeirrar skoðunar að megináherslu bæri að leggja á að ná sem bestum árangri varðandi endurskoðun raforkuverðs. Þar sem hann hefur talið að Alusuisse stæði mjög höllum fæti fyrir dómnefndinni vegna vantalins hagnaðar vildi hann brýna Alusuisse í því efni í því skyni að fá meira fram í raforkuverðinu þar sem Alusuisse vildi ekki undir neinum kringumstæðum fá áfellisdóm vegna hækkunar í hafi. Þess vegna er eftirfarandi orðalag hans skiljanlegt í bréfi hans til hæstv. iðnrh. 4. okt. 1984 þar sem hann segir, og ég vitna enn í málsgagn, með leyfi forseta: „Ef ætla má,“ segir Charles Lipton,“ að væntanleg lausn leiði einnig til orkuverðs skv. rafmagnssamningnum milli Landsvirkjunar og Íslenska álfélagsins sem ríkisstj. getur sætt sig við er það því skoðun mín að uppgjöf krafnanna um framleiðslugjöld fyrir árin 1976–1980 á þeim grundvelli að Alusuisse greiði ríkisstj. 3 millj. Bandaríkjadala mundi vera mjög viðunandi lok skattadeilunnar og réttlæting afstöðu ríkisstj. frá upphafi.“ Þessum síðustu orðum, „réttlæting afstöðu ríkisstj. frá upphafi“, sleppti hv. 2. þm. Reykn. áðan í ræðu sinni þegar hann vitnaði til þessa bréfs. En það sem hér skiptir máli er hin skilyrta framsetning í áliti lögmannsins, „ef ætla má að væntanleg lausn leiði einnig til orkuverðs sem ríkisstj. getur sætt sig við“, þá telur hann að slík niðurstaða, slíkt uppgjör krafnanna sé réttlætanleg. Þetta tel ég rétt að fram komi og að Charles Lipton leggur engan dóm á það í orðum sínum hvort raforkuverðið sem fæst, sem hér liggur fyrir og mælt er með af hæstv. ráðh. og hans stuðningsmönnum, sé viðunanlegt eða ekki. Það er því langsótt að ætla að draga álit sem þetta fram og lýsa því sem stuðningi við þá samningsgerð sem hæstv. iðnrh. er hér að bera fram og hælast yfir. Það voru fleiri atriði í máli hæstv. ráðh. sem ég ætla aðeins að koma hér að. Ég ætla ekki að orðlengja um afstöðu hans eða hans samningamanna til þess að út var tekin túlkun, sem Ísland skipti gífurlega miklu máli, úr aðstoðarsamningi - rekstur. Ég tel að álit ráðh. hafi þegar komið skýrt fram, hversu veikjandi það er fyrir okkar stöðu, og ég get ekki annað en vottað honum samúð vegna þeirrar niðurstöðu sem varð um það efni á síðustu stundu fyrir frágang þessa máls af hans hálfu. Hins vegar fjallaði hæstv. ráðh. hér nokkuð um það hvernig málinu hefði verið haldið til haga í sambandi við fundargerðir og önnur málsgögn og þar kom fram í máli hans broddur sem ég ætla ekki að hlaupa yfir í mínu máli að ég skildi hann alveg. Ég hafði gagnrýnt það í mínu máli að ekki lægju fyrir skv. upplýsingum ráðh. skilmerkilegar fundargerðir og minnisblöð af hálfu samninganefndar íslensku ríkisstjórnarinnar í þessu máli og hæstv. ráðh. hafði lýst því að það tæki langan tíma að ganga frá þeim endanlega. Við höfðum rætt það í iðnn. í gær, þar sem hæstv. ráðh. kom til fundar þar sem hann spurði mig um hvernig hefði farið með málsskjölin í sambandi við fundi mína með dr. Müller á sínum tíma. Ég upplýsti hann um að þau hefðu jafnóðum komið inn í álviðræðunefnd, þar sem fulltrúar allra þingflokka fengu gögnin í hendur, og farið á mál í iðnrn. Og sú er ástæðan fyrir því að ég vék að því hér áðan í mínu máli að það væri nokkuð skrýtið ef slík undirstöðugögn kæmu ekki í hendur hæstv. ráðh. og færu á mál í viðkomandi rn. Þetta notar svo hæstv. ráðh. hér í umr. til þess að væna mig um að ég sé að liggja á hurðum í iðnrn. og hafi jafnvel þar útsendara til að ganga úr skugga um hvort einstök málskjöl séu þar flokkuð og sett í þá reglu sem tíðkanleg og æskileg er í Stjórnarráði Íslands. Ég átti satt að segja ekki von á skoti af þessu tagi af hálfu hæstv. iðnrh. til sinna starfsmanna. Og ég verð að undrast það mjög að hann skuli telja sér sæma úr ræðustól á Alþingi að væna sína starfsmenn um það og mig sem fyrrv. ráðh. að vera að hnýsast í gögn Stjórnarráðsins. En ég vil í þessu samhengi upplýsa ráðh. um það til viðbótar að orð mín eru til komin einnig fyrir þá sök að sá háttur var býsna lengi við hafður í sambandi við stóriðjumál og meðferð þeirra af hálfu íslenskra stjórnvalda að gögnin þar að lútandi komu ekki til viðkomandi rn., komu ekki inn í Stjórnarráðið, heldur var safnað upp annars staðar. Ja hvar heldur ráðh.? Í annarri stofnun þar sem er tiltölulega hátt til lofts og vítt til veggja og á þó eftir að víkka enn frekar innan tíðar ef að líkum lætur, þ.e. í Seðlabanka Íslands. Ég þurfti með sérstöku bréfi, þegar ég kom í iðnrn., að óska eftir því að þau málsgögn sem vörðuðu viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, sem eitt sinn starfaði, kæmu á sinn stað og yrði skilað inn í iðnrn. Ég veit að hæstv. ráðh. skilur þýðingu þess að það stjórnvald sem á að halda á málum hafi aðgang að málsgögnum í svo mikilvægum málum sem hér um ræðir og það óháð því hvaða ríkisstj. situr að völdum á hverjum tíma. Ég ætla þá að víkja að nokkrum atriðum úr máli hv. 2. þm. Reykn. sem mælti hér fyrir nál. fyrr á þessum degi. Það eru vissulega mjög mörg atriði sem væri freistandi að taka þar fyrir, en þar sem liðið er mjög á þennan dag mun ég reyna að fækka þeim og velja þar úr mörgum sem ástæða væri til að taka á. Hv. þm. ræddi sem eðlilegt var raforkuverðið og flaggaði því mjög í máli sínu að góð væri sú niðurstaða sem hér lægi fyrir og óskandi að hún hefði komið fyrr. Árið 1979 var að mati þm. sá tími sem eðlilegt hefði verið að samningur varðandi endurskoðun raforkuverðs lægi fyrir. A.m.k. reiddi hann fram tölur á þeim tekjum sem íslenska ríkið hefði misst af vegna þess að það hefði farist fyrir og ég er ekki að endurflytja þær tölur. Þær voru eitthvað á þriðja milljarð ef ég man rétt í íslenskum krónum á núverandi gengi eða á fjórða milljarð. Í þessu samhengi vil ég aðeins minna á það, og ég bið hv. þm. um að koma hér í ræðustólinn í þessu samhengi ef hann vill reiða hér fram upplýsingar, hvenær sjálfstfl. og talsmenn Sjálfstfl. hafi fyrst tekið undir hugmyndir um að hækka þyrfti orkuverð til álversins í straumsvík á undanförnum árum á tilvitnuðu árabili 1979–1983. Ég bið hv. þm. um að gera það því hann hlýtur að hafa það í fórum sínum hvenær slíkt hafi gerst. Ég get upplýst hann um að ég hef spurt þessarar spurningar oft úr þessum stól. Ég hef spurt m.a. hv. 4. þm. Reykv., sem nú er fjarstaddur, þessarar spurningar fjórum eða fimm sinnum og ekkert svar fengið. Sannleikurinn er sá að á árunum 1979 og 1980 höfðust þm. Sjálfstfl. ekki annað meira að í sambandi við þetta mál hér á hv. Alþingi en að verja álsamningana alveg niður í nánast hvern stafkrók og alveg sérstaklega varðandi raforkuverðið og leiða að því rök frá sinni hálfu hversu réttlátt það væri, hversu ágætur rafmagnssamningurinn væri. Hv. þm. hafði hér yfir hluta af þeirri plötu sem gjarnan fylgdi með á þessum árum, þ.e. um það á hversu mörgum árum raforkusamningurinn við álverið greiddi niður Búrfellsvirkjun og línurnar sem henni tengjast og raforkuvirki af öðru tagi, á 19 árum nefndi þm. hér áðan í sínu máli, og ég þekki þá plötu. Ég vil upplýsa hann um það hér að ég held að það hafi verið komið fram í marsmánuð 1981 þegar ég í fyrsta sinn úr þess stóli heyrði, togaði það upp úr þáv. formanni Sjálfstfl. að það gæti nú verið ástæða til að fá einhverja breytingu á raforkuverðinu til álversins í Straumsvík. Það var það fyrsta. En það er ekki fyrr en sumarið 1982 sem Sjálfstfl. venti um skeið sínu kvæði í kross, eftir að fram kom mjög vandlega unnin athugun starfshóps á vegum iðnrn. sem leiddi í ljós með óyggjandi rökstuðningi hvernig rafmagnsverðið væri komið út fyrir öll viðmiðunarmörk, hvort sem miðað væri við upphaflegan samning eða þróun raforkuverðs til álvera í heiminum. Síðan koma hér þessir menn, hæstv. iðnrh. og hv. samninganefndarmaður Gunnar G. Schram, og reikna út tölur sem tapast hafi vegna þess að ekki hafi verið samið um tvöföldun eða þreföldun orkuverðs 1979 eða 1980. Ég þarf ekki að eyða frekari orðum að málflutningi sem þessum, hann dæmir sig sjálfur. Og það væri hér hægt að rifja upp marga þætti í frammistöðu Sjálfstfl. á þessum árum til að sýna fram á að þar var nú ekki mikið hald að fá eða stuðning til þess að knýja fram réttláta og eðlilega niðurstöðu í þáverandi viðleitni stjórnvalda til að fá fram breytingu á álsamningunum. Hv. þm. vék að viðmiðunarverðinu sem íslenska samninganefndin virtist hafa skrifað upp á varðandi álver annars staðar í heiminum og taldi að það væri allt með felldu að taka þar inn í bundna orku sem óbundna. Ég hef andmælt þessu viðhorfi og geri það enn og bendi á að þegar hv. þm. t.d. fer að taka Noreg inn í þetta dæmi er yfirgnæfandi hluti af raforkusölu í Noregi í reynd á milli skyldra aðila, rafveitna í eigu ríkisins og álvera í eigu ríkisins að meira eða minna leyti. Og svo talar þm. um Noreg sem „okkar helsta samkeppnisland“. Þetta eru tilvitnanir sem ég hefði ekki verið hissa á að heyra frá Alusuisse. Samkeppnisland að hvaða leyti? Í áliðnaði? Stöndum við Íslendingar í áliðnaði? Mér er ekki kunnugt um að við eigum neitt í álverinu í Straumsvík svo að ekki erum við að keppa um sölu á áli. Og ekki er Noregur í þeirri stöðu að bjóða raforku framleidda með vatnsafli til útlendinga og keppa með þeim hætti við orkusölu frá Íslandi. Hér er á ferðinni eins konar búktal, eins og ég hef vikið að að heyrist því miður æ ofan í æ frá talsmönnum núv. ríkisstj. í þessu máli, röksemdafærsla og málafylgja sem fullkomlega væri eðlilegt að heyra af vörum talsmanna Alusuisse en ekki íslenskra stjórnvalda. Hið sama gildir þegar hv. þm. er að rökstyðja raforkuverðið með því að álverið frá 1966 sé gömul álbræðsla sem fái raforkuverð frá gömlu orkuveri. Ég tel að tengingin á raforkusölunni til álversins í Straumsvík við Búrfellsvirkjun sé svo fráleit að það er nánast óskiljanlegt að talsmenn íslenska ríkisins, íslenskra stjórnvalda, skuli hafa hana uppi í tíma og ótíma. Ef viðskiptaleg sjónarmið réðu málflutningi talsmanna Sjálfstfl., eins og ástæða væri til að ætla að kæmi á stundum úr þeirri átt, mundu þeir að sjálfsögðu ekki haga orðum sínum svona. Þegar um er að ræða raforkusölu á hvaða tíma sem er eiga menn að sjálfsögðu að miða við endurnýjunarverð orkunnar. Þegar um er að ræða rekstur fyrirtækis reyna menn að taka slíkt mat inn í myndina og nákvæmlega sama gildir varðandi raforkuframleiðslu. Hv. þm. fjallaði um verðtryggingarákvæði í þessum samningi og taldi að þau væru inni að mjög verulegu leyti. Einu virðist hann hafa gleymt, að hámarks- og lágmarksákvæði samningsins eru óverðtryggð með öllu, eins og hér hefur verið minnt á í umr., m.a. af hv. 3. landsk. þm., og þess vegna er það að verðþróunin og verðbólga veldur því að um stórfellda skerðingu verður að ræða fyrr en varir á raunvirði orkunnar. Það er eðlilegt að hv. talsmenn ríkisstj. í þessu máli, hvort sem það er ráðh. eða hv. samninganefndarmaður, séu ekki mjög gleiðir í sínum málflutningi því að það eru þeir ekki. En þeir leita hér oft og tíðum að smáum atriðum til að draga hugann frá meginatriðum máls og fara oft og tíðum ranglega með. Ég get tekið hér eitt dæmi af þessu tagi þegar hv. þm. Gunnar G. Schram er að deila á mig fyrir að hafa ekki tryggt endurskoðun á ársreikningum ÍSALs fyrir árið 1977 eða á þeim tíma.

Aldrei nefnt það.

Eða 1978.

1979.

Á árinu 1979. Þá var hafin grundvallarathugun á aðstæðum álversins við Straumsvík sem leiddi til þeirrar niðurstöðu sem fram var borin hér á Alþingi síðla á árinu 1980, sem var undirstaðan í þeirri málafylgju sem síðan hefur verið rekin. Hæstv. ráðh. fór héðan úr ræðustól nánast andvarpandi yfir því að fylgi við þessa samninga væri ekki sem vonir hefðu staðið til. Ég skil það vel að hæstv. ráðh. þyki nokkuð á vanta þar sem talsmenn þriggja þingflokka hér á Alþingi hafa lýst andstöðu sinni við þessa samninga. Það hefur verið unnið að þessu máli með mjög sérstæðum hætti, eins og hér hefur oft verið rakið. Í því sambandi vil ég, áður en ég lýk máli mínu, virðulegi forseti, nefna samninga sem gerðir voru á þessu ári af landi sem er býsna langt í burtu og þar sem kreppir meira að en á Íslandi, þ.e. suður í Ghana. Þar tókst stjórnvöldum að knýja fram eftir mjög harða samningalotu endurskoðun á samningum við álver sem kallast Valco og er í eigu Kaiser-auðhringsins að meiri hluta til. Þar var um að ræða samninga þar sem gengið var frá öllum þáttum máls og samninga sem að mati aðila, sem fylgdust með þeim, voru sigursamningar fyrir Ghana. Ég vil í þessu sambandi vitna til Metal Bulletin sem skrifar um þetta mál 24. júlí 1984 og orðar það með þessum hætti: „Með því að vinna þann pakka, sem fyrir liggur, hærra orkuverð, hærri afgjöld“ - eða „tolling fees“ eins og það kallast á ensku, - „hærri tekjuskatta og minni orkuverðsafhendingu og minni skattfrjálsan innflutning hefur samninganefnd Ghana að lokum útilokað allar getsakir um arðránstengsl“ - eða „explotative relationship“ - „milli Ghana og Kaiser. Með því að hækka orkuverðið í 17 mill frá 5 millum hefur Ghana fært Valco inn á miðju álvera í heiminum. Nýlegt mat á heimsorkuverði, unnið af Commodities Research Unit með aðsetri í London, sem hefur endurskoðað athugun sína á raforkukostnaði í áliðnaði, felur í sér meðalverðið 17.2 mill þegar öll framleiðsla, sem nú er í gangi, er tekin með í reikninginn.“ Ég hef hér undir höndum fréttatilkynningu, útgefna af ríkisstjórn Ghana, um niðurstöðu þessara samninga og þann pakka sem frá var gengið milli ríkisstjórnarinnar og Kaiser-samsteypunnar. Þar er ljóst að gífurlega mikill árangur hefur náðst við aðstæður sem nánast að öllu leyti voru langtum erfiðari heldur en við höfum búið við í samskiptum okkar og aðstöðu gagnvart Alusuisse. Og ég vil geta þess hér, vegna þess að talað hefur verið um samninga, meðferð á samningum og samningatækni í þessum umr., að ríkisstjórn Ghana hikaði ekki við að stöðva viðræður um sex mánaða skeið vorið 1983 til að fá á ný viðspyrnu í samningnum við auðhringinn og koma honum í skilning um þá alvöru sem að baki bjó. Ghana-stjórn hafði lengi leitast við að fá leiðréttingu og hún hafði haft samninganefnd í gangi fyrr á árum og m.a. bankastjóra þar framarlega. En ríkisstj. sem tók við 1981 tók þetta mál nýjum og föstum tökum og leiddi það fram til ávinnings sem ætti að vera Íslendingum lýsandi fordæmi um hvernig unnt er með samstöðu og einbeitni að ná árangri við erfiðar aðstæður. Því miður hefur sú ekki orðið reyndin hér. Því miður erum við ekki með heildstæða endurskoðun á samskiptum okkar við Alusuisse, heldur aðeins hluta af heild. Ég tel margt hafa komið fram við þessa umr. sem máli skiptir og þ. á m. þau sjónarmið sem fram hafa komið í máli hv. 3. þm. Reykn. og hjá hv. 3. landsk. þm. og sitthvað af því sem fram kom í máli hv. 6. þm. Reykv. þótti mér skynsamlega mælt og af sanngirni og ég met það. Ég sagði í fyrri ræðu minni við þessa umr. í dag að það sem máli skipti fyrir smáþjóð eins og Íslendinga til þess að halda á sínum hagsmunum og ná árangri í vandmeðförnum og erfiðum málum í samskiptum við útlendinga væri samstaða. Og ég minni á þá samþykki þingflokks Alþb., sem gerð var í dag, þar sem við skorum á núv. hæstv. ríkisstj. að breyta vinnubrögðum í sambandi við framhaldsmeðferð þessa máls, taka þar inn í stjórnarandstöðuna, veita henni óskoraðan aðgang að meðferð þessa máls. Ég tel að ef sá háttur hefði verið viðhafður frá upphafi, reynt að stilla saman, þá hefðum við ekki staðið frammi fyrir þeirri niðurstöðu sem ríkisstj. ber hér fram við hv. Alþingi.



Herra forseti. Má ég biðja forseta að kalla hæstv. iðnrh. í salinn?

Já.

Það verður ekki langt, hæstv. ráðh.  Hæstv. ráðh. sagðist vera nískur á fé, en það er eitt víst að ekki er hann nískur á umhyggju fyrir velferð kvenna. En ósköp fer hún nú að verða sífelld þessi umhyggja og einlægni þeirra sem hafa sjálfstæðari skoðanir á þjóðmálum en aðrir. Það linnir ekki látum þeirra úr ræðustól Alþingis, í dagblöðum og öðrum fjölmiðlum upp á síðkastið og ekki mundi ég segja að þar færu blíðulætin ein. Jafnvel í svo alvarlegu máli þjóðhagslega, eins og þetta álmál er, þá láta menn ekki sitt eftir liggja og bæta við orðaforðann sem nú er orðinn hinn fjölskrúðugasti og þeir velja Kvennalistakonum. Eru þar mikil skáldskaparmál, sumt heiti og annað líklega kenningar, en fæst eru þau virðuleg eða vingjarnleg og ekki í takt við þá einlægni og umhyggju sem menn segjast bera. Þar eru „aftaníossur“ og „fylgikonur“, þar eru „lagskonur“ og „meðreiðarsveinar“. Þar eru „taglhnýtingar, vinnukonur, handlangarar, svuntur á Alþb.“ og „þær sem gegna kalli móðurskipsins“ og svo mætti lengi telja en mig brestur minni. 
             Er þarna ein af fáum frjósömum garðholum á þeim bæ þar sem menn velja þeim nöfn sem þeir segjast bera umhyggju fyrir.. Er hún athyglisverð, hugmyndaauðgin á þessu sviði, og óskandi að henni brygði fyrir á fleiri sviðum en þó varla að vænta því að þetta hreppapólitíska hnútukast er jú sérþekkingarsvið. Nei, ég held nú ekki að þetta sé eintóm umhyggjan. Hitt þætti mér líklegra að þarna séu hörundssárir menn sem kúra volandi í kulda og trekki, sjá sem í hillingum atkvæði sín fjara frá sér og bregðast til varnar. Og svo mikið er úrræðaleysi þeirra að þeir kunna ekki önnur ráð en að sparka frá sér og berja aðra niður í stað þess að líta í eigin barm, endurmeta ástandið og byggja upp sinn eigin sjálfstæða flokk og gera hann meira aðlaðandi fyrir konur. Ja, miklir menn erum vér, Hrólfur minn. Eftir öllu þessu tannagnístri og hnéskeljaglamri að dæma hlýtur jafnvel fávísum konum að detta í hug að nú séu kosningar í nánd. Hvað varðar stefnu Samtaka um kvennalista í stóriðjumálum þá hefur hún verið ákveðin og skýr allt frá upphafi og reyndar ólík stefnu annarra flokka og samtaka á þessu Alþingi Íslendinga og því ekki hengd aftan í einn eða neinn. Það væri ómaksins vert fyrir svo umhyggjusaman ráðh. að kynna sér þessa stefnu og því færi ég honum hér með lítið kver með stefnu samtakanna.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austurl. hefur með glöggum og greinargóðum hætti gert grein fyrir sjónarmiðum okkar Alþb.-manna í því máli sem hér liggur fyrir. Í rauninni hef ég engu efnislega þar við að bæta. En ein ástæðan til þess að ég kvaddi mér hljóðs var hin almenna meðferð þessa máls og sá lærdómur sem hugsanlega er hægt að draga af henni frá síðustu 20 árum, en núna eru bráðum tveir áratugir síðan ákveðnir menn fundu það upp að það væri brýnasta verkefni þjóðarinnar að koma orku fallvatnanna í lóg vegna þess að sú auðlind yrði ónýt og óseljanleg innan mjög skamms tíma. Leiðtogar þjóðarinnar í því máli - að selja orkulindirnar fyrir lítið fé - voru forustumenn Sjálfstfl. og Alþfl. á þeim tíma. Það voru miklir endemissamningar sem voru gerðir 1966 og það voru ítarlegar umr. sem fram fóru þá hér á hv. Alþingi. M.a. var flutt um það till. af stjórnarandstöðunni að þessi samningur yrði ekki að lögum nema fram færi fyrst þjóðaratkvæðagreiðsla og hann samþykktur þar. Svo mikið töldu menn þá liggja við í Framsfl. og Alþb. að þeir töldu óhjákvæmilegt að spyrja þjóðina í heild: Hver er afstaðan til þessa samnings? Í umr. um þetta mál var á það bent að veruleg hætta væri á því að álhringnum tækist að kljúfa þjóðina í fylkingar, að reka fleyga í íslensku þjóðina. Talsmenn Framsfl. á þeim tíma, eins og hæstv. núv. forseti Nd. og hv. þáv. formaður Framsfl. o.fl., bentu á þessa stórfelldu hættu, - að hringurinn mundi eignast menn og eignast blöð og eignast stjórnmálaflokka. Það, sem núna liggur fyrir, er að hringnum hefur tekist þetta. Að vísu leggst Alþfl., sem í upphafi studdi þetta mál, nú gegn þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. En Framsfl. hefur snúið við blaðinu svo gjörsamlega að það eru fá dæmi annars eins í stjórnmálasögu síðustu ára, jafnvel þó menn fari í saumana á sögu Framsfl., sem er litskrúðugri um margvíslegar skoðanir á sömu hlutunum en saga nokkurs annars stjórnmálaafls á Íslandi fyrr og síðar. Það plagg sem þeir hv. þm. Ingvar Gíslason og Páll Pétursson leggja hér fyrir! - Já, það er margt sem fer í gegnum Gutenberg hér frá hv. Alþingi og Gutenberg er þolinmóð prentsmiðja og tekur við ýmsu, m.a. undarlegum nál. En þetta er algjörlega einstakt plagg. Það er bæði með og á móti, móti og með málinu í öllum greinum hvernig sem það er skoðað. Framsfl. segist vera á móti stækkun álversins í dag. En í fyrra var hann með stækkun álversins. Eða eins og segir hér í till. til þál. um viðræðunefnd við Alusuisse, með leyfi forseta: „Alþingi telur að stækkun álversins komi til greina.“ Tillögumenn eru Ólafur Þ. Þórðarson og Halldór Ásgrímsson varaformaður Framsfl. Núna, þegar saumað er að framsókn af stuðningsmönnum Framsfl. um allt land út af aumingjaskap í þessu álmáli, reyna þeir að þvo sér í framan með því að gefa út sérstakt nál. í málinu af því að þeir þora ekki að vera á plaggi með íhaldinu og halda að þeir geti bjargað sér á hundasundi í land með því að gefa út sérstakt álit sem segir svo sem ekki neitt annað en að þeir séu bæði með sjálfum sér og á móti sjálfum sér. Framsfl. segir í þessu máli núna að hann sé í raun og veru á móti skattabreytingum sem felist í þessu frv., þetta séu svo slæmar skattabreytingar fyrir Íslendinga. En samt er hann með málinu. Þó eru þessar skattabreytingar og reglur, sem þar er verið að breyta, til bölvunar jafnvel á samningnum 1966 eins og hv. 5. þm. Austurl. hefur hér bent á. En samt er framsókn með því að gera samninginn 1966 sem átti að senda í þjóðaratkvæði jafnvel enn þá verri en hann þá var. Framsfl. segir: Það var vondur samningurinn 1966. En staðreyndin er sú að Framsfl. hefur nú með afstöðu sinni til þessa samnings hér í dag samþykkt öll meginskref í stefnu hinnar erlendu stóriðju á Íslandi á undanförnum árum, orkusölustefnunni, Grundartangaverksmiðjuna og þá tvo viðauka við álsamninginn sem hafa verið gerðir. Framsfl. hefur m.ö.o. breyst í þann flokk sem hæstv. forseti Nd. og formaður Framsfl. á sínum tíma vöruðu við að yrði til í landinu, að álverið eignaðist menn, það eignaðist blöð, að það eignaðist flokka. Mikið hlýtur nú gleði þeirra í Zürich að hafa verið mikil á árinu 1983 þegar lögð var fram till. til þál. um viðræðunefnd við Alusuisse. Ætli að hún sé ekki bara römmuð inn á kontórunum? Kannske að hv. þm. Gunnar G. Schram viti um það hvaða myndir eru þar á veggjum?

Það er ekki mynd af Karli Marx.

- Nei, það er ekki mynd af Karli Marx, nei. Það var nú ekki það sem mér datt í hug, hv. þm. En það gætu verið einhverjir aðrir þar. Ætli það sé mynd af viðræðunefndinni? Ekki enn þá? En það gæti verið innrammaður texti af þessari till. til þál. um viðræðunefnd við Alusuisse, sem var flutt hér af þremur þingflokkum á árinu 1983, vegna þess að þetta var sigurplagg fyrir Alusuisse. Með þessu plaggi var það staðfest að Alusuisse hafði tekist að kljúfa þjóðina, að kljúfa þá þjóðarsamstöðu sem mögulegt var að byggja upp í þessu máli. Það er kjarni málsins. Við skulum gera okkur grein fyrir því að við erum að eiga hér við óprúttinn erlendan auðhring sem svífst einskis og það er ekkert betra í hans augum en að andstæðingur hans sé klofinn í margar fylkingar. Síðan hefur það verið að þróast með ýmsum hætti að Framsfl. hefur gengið lengra og lengra á þessari braut. En á sama tíma hefur það að vísu gerst að Alþfl. hefur tekið afstöðu á móti þeim drögum sem hér liggja fyrir, þó að formaður Alþfl. sem nú er hafi aldrei þessu vant ekki, svo mér sé kunnugt um, látið skrá sig á mælendaskrá í þessu máli. Er það nýlunda hér í þinginu að hann skuli ekki skrifa sig á þau blöð. Það verður fróðlegt að sjá hver verður afstaða hans þegar þetta mál kemur hér til atkvæða hvenær sem það nú verður. En þó að iðnrh. hæstv. takist að knýja mál þetta áleiðis, eins og hér liggur fyrir, er það engu að síður athyglisverð staðreynd að þessi ósköp skuli reyna svo á þingið og þjóðina að iðnn. Nd. er klofin í fjóra hluta. Það er enginn meiri hluti til sem þorir að gefa sig upp í málinu. Það eru fjögur minnihlutaálit og hygg ég að langt sé síðan jafnmörg minnihlutaálit hafa komið úr nefnd hér á hv. Alþingi. Fróðlegt væri að rannsaka hvaða dæmi eru til um fjögur minnihlutaálit úr einni fastanefnd deildar. Þau dæmi eru fá. En tvískinnungur Framsfl. er í rauninni það athyglisverðasta pólitískt í þessu máli og það hvernig Alusuisse hefur tekist að reka fleyg í þjóðina. Það er ekki Páli Péturssyni til framdráttar og hv. þm. í þessu máli að ætla sér með gassa og fúkyrðum um hv. 5. þm. Austurl. að leysa sig frá því að flytja rök fyrir afstöðu sinni. Hann gæti sakað mig um fúkyrði, vafalaust kemur það fyrir mig að ég segi ýmis stór orð þegar mér er heitt í hamsi, en að „orðhákar“ eins og, með leyfi hæstv. forseta, hv. þm. Páll Pétursson og hæstv. iðnrh. Sverrir Hermannsson skuli vera að vanda hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni kveðjurnar í þessum efnum, það er nokkuð athyglisvert og hygg ég að þar kasti sá steini sem í glerhúsi býr. Það kom hér fram að hv. 5. þm. Austurl. hafði verið neitað um veigamikil gögn í þessu máli vegna þess að hæstv. iðnrh. væri með þau heima hjá sér og hann vildi ekki birta þessi gögn fyrir iðnn. Ég hygg að sjaldan hafi iðnrh. sýnt iðnn. aðra eins lítilsvirðingu og þessa. Það væri fróðlegt, hæstv. iðnrh., að fá að sjá þessi gögn, m.a. vegna þess að maður þarf að finna það út hið fyrsta hvað það er sem Alusuisse fékk ekki af sínum kröfum. Því það er ábyggilega fljóttalið. Þegar farið er yfir liði frv. kemur í ljós að óskir Alusuisse hafa verið uppfylltar ein af annarri og að lokum píndu þeir fram veigamikla breytingu á samningunum á elleftu stundu. Í þessu sambandi, herra forseti, er sérstaklega nauðsynlegt að víkja aðeins að tölulið 9 í þessum samningi, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta. „Hvorugur aðila skal gefa út neina fréttatilkynningu eða aðra svipaða tilkynningu varðandi sáttargerðarsamning þennan án samþykkis hins aðilans.“ Það er þetta sem á að fara að lögfesta hér á Alþingi. M.ö.o. iðnrn. er bannað að senda út fréttatilkynningu eða aðra svipaða tilkynningu um þessi mál nema Alusuisse leyfi. Ég stórefa að valdaafsal af þessu tagi á grundvallarréttindum skv. stjórnarskrá Íslands standist í raun. Verið er að afhenda Alusuisse ritskoðunarvald á fréttatilkynningar iðnrn. um þessi mál. Í 72. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Ritskoðun og aðrar tálmanir fyrir prentfrelsi má aldrei í lög leiða.“ Verið er að leggja það til að Alusuisse fái hér ritskoðunarvald í blóra við stjórnarskrá lýðveldisins. Hvað eiga svona vinnubrögð að þýða? Ég skora á hæstv. iðnrh. að áður en þessari umr. lýkur í kvöld eða nótt lýsi hann því yfir að hann sé þrátt fyrir þetta staðráðinn í að hafa það að engu. Og það er undarlegt að hlusta á hv. 6. þm. Reykv., sem er ritstjóri dagblaðs sem segist vera frjálst og óháð, lýsa stuðningi við þetta endemis ákvæði því þó ekkert annað kæmi til þá er þetta með þeim hætti að útilokað er fyrir nokkurn mann að skrifa upp á þetta. Hvert er þá orðið okkar starf á undanförnum árum hér í umr. um ritfrelsi, skoðanafrelsi og tjáningarfrelsi í landinu þegar það er sett í lög að iðnrn. má ekki gefa út fréttatilkynningu nema biðja Alusuisse um leyfi? Ég skora á hæstv. iðnrh. að lýsa því hér yfir á eftir að hann sé staðráðinn í að hafa þetta endemis ákvæði að engu, ég skora á hann að gefa þá yfirlýsingu; - ég tel það ósæmilegt fyrir Alþingi að fallast á þetta ákvæði. Ég vil spyrja 2. þm. Norðurl. v., ég held að hann sé hér á mælendaskrá: Samþykkir Framsfl. þetta ákvæði? Er Framsfl. ánægður með þetta ákvæði eða er hann óánægður með það? Ég skora einnig á hv. 6. þm. Reykv. að endurskoða afstöðu sína í þessu máli, bara út af þessu atriði þó ekki kæmi annað til. Ætlar hann sem ritstjóri eins af stærstu blöðum landsins að taka þátt í því með lögum að múlbinda íslenska aðila með þeim hætti sem hér er gerð till. um? Það verður fróðlegt að sjá og það verður ekki hægt því miður að taka mikið mark á kröfum hans um tjáningarfrelsi og óháða afstöðu ef hann styður þetta ákvæði. „Hvorugur aðila skal gefa út neina fréttatilkynningu.“ - En það er ekki nóg, ... „eða svipaða tilkynningu.“ - Hvað er „svipuð tilkynning“, hv. þm. Gunnar G. Schram? Hv. þm. hefur væntanlega skrifað niður þessa speki. Ég skora á hv. þm. að koma hér upp á eftir og gera grein fyrir því hvað er „svipuð tilkynning“. Er það yfirlýsing eða hvað? „Hvorugur aðila skal gefa út neina fréttatilkynningu eða aðra svipaða tilkynningu varðandi sáttargerðarsamning þennan án samþykkis hins aðilans." Vita menn hvað þeir eru að gera hér? Gera menn sér ljóst hvað þeir eru að leggja hér inn á hættulega braut? Mér hefur satt að segja fundist í þessu máli að hæstv. iðnrh. hafi stundum ekki vitað hvað hann væri að gera, a.m.k. ekki hvað hann var að segja. En hann segir stundum svo mikið að það verður kannske að virða honum það til vorkunnar þó maður þurfi að taka eins og 10–15% af því með afföllum. Mér hefur stundum fundist að þær yfirlýsingar, sem hann hefur gefið í þessu máli, bendi ekki til þess að hann hafi fylgst með málinu í einstökum atriðum. Hann kemur af fjöllum í sambandi við þennan aðstoðarsamning, sem er eitt veigamesta breytingarákvæði þessa samnings, og svo kemur í ljós að hann hefur samþykki það um nótt í símtali við Sviss. Ég er alls ekki viss um að hæstv. iðnrh. hafi áttað sig á þessu atriði sem ég er hér að gera að umtalsefni. Það kæmi manni ekki á óvart miðað við annað sem hann hefur sagt. Það er svo margt í þessum samningi sem hann virðist ekkert hafa gert sér grein fyrir að væri skrifað þar niður. Hann yrði maður að meiri ef hann henti þessu ákvæði út. Ég skora á hann að lýsa því yfir að þetta sé ómerkt ákvæði með öllu. Í dag gerði þingflokkur Alþb. sérstaka samþykkt út af þessu máli. Ég tel ástæðu til að vekja enn frekari athygli á þeirri samþykkt, en þar segir í fyrsta lið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþb. lýsir fullri ábyrgð á hendur ríkisstj. vegna fyrirliggjandi samninga við Alusuisse og mun beita sér fyrir breytingum á öllum samningum og samskiptum við auðhringinn þegar Alþb. fær til þess aðstöðu.“ Þetta þýðir að við munum beita okkur fyrir því að þeim atriðum, sem við höfum gagnrýnt í þeim umr. sem fram hafa farið á Alþingi um þennan samning að undanförnu, verði breytt. Aðrir flokkar hafa ekki gert samþykkt af þessu tagi. Ég tel að hér sé um að ræða mjög veigamikið atriði fyrir alla aðila að gera sér ljóst í þessu efni. Hæstv. iðnrh. kaus að gera tilraun til að lítilsvirða Alþb. í þessu máli alveg sérstaklega með því að lýsa því yfir að því væri ekki treystandi að koma nálægt þessu máli. Sú lýðræðisást, sem þannig kemur fram hjá hæstv. iðnrh., er að vísu í góðu samræmi við vinnubrögð hans og ríkisstj. í þessu máli í heild frá því hún tók við. „Álbandalagið“, sem ég kallaði svo í umr. á Alþingi í febrúar 1983, Framsfl. og Sjálfstfl., hefur haldið ólýðræðislega á þessu máli. Það hefur traðkað á rétti stjórnarandstöðunnar til að fylgjast með málinu. Þessi vinnubrögð hafa aftur og aftur haft það í för með sér að fjölmiðlum hefur verið neitað um eðlilegar upplýsingar. Og þau hafa aftur og aftur haft það í för með sér að talsmenn ríkisstj. hafa komið á framfæri við fjölmiðla upplýsingum þar sem hallað er réttu máli. Síðan á að pína málið í gegn um Alþingi á gjaldmæli, eins og það var kallað hér fyrr í kvöld. 400 þús. kr. á sólarhring tapast ef menn drífa sig ekki við þetta. Það er „flottræfilsháttur“, sagði hæstv. iðnrh., að vera að liggja yfir þessu máli vandlega eins og Alþingi hefur þó reynt að gera. Þingræðið er „flottræfilsháttur“ skv. þessum ummælum hæstv. iðnrh. hér í kvöld. En í rauninni er það ekki. Í rauninni eru menn hér að leggja sig fram við að fara vandlega yfir mál sem skiptir miklu fyrir þjóðina á komandi árum. Það er þess vegna ekki „flottræfilsháttur“ þó að hv. Alþingi vandi sig við að fara yfir mál af þessu tagi. Herra forseti. Ég hef beint hér nokkrum orðum að þeim framsóknarmönnum. Ég vona að þeir taki þátt í umr. hér á eftir - því nóg er nóttin - þannig að hægt sé að fara yfir þessi mál og skiptast á skoðunum um þau. En ég vona einnig að hæstv. iðnrh. láti svo lítið að sýna prentfrelsinu í landinu þann sóma að lýsa því yfir að hann muni hafa ákvæði nr. 9 í sáttargerðarsamningnum að engu vegna þess að hann vilji ekki afhenda Alusuisse ritskoðunarvald yfir fréttatilkynningum sem fara frá iðnrn. á Íslandi.



Herra forseti. Þetta ákvæði í sáttargerðarsamningi hafði gildi á meðan á samningunum stóð að sjálfsögðu. Eftir að þetta er allt saman lagt hér fram hefur þetta ekkert gildi og við höfum fullkomið leyfi til að útlista samninginn að okkar vild. Og að sjálfsögðu hefur þetta ekki lagagildi.



Herra forseti. Það var nú gott og drengilegt hjá 3. þm. Reykv. að hlaupa undir bagga með félaga sínum hv. 5. þm. Austurl. Hins vegar finnst mér þrátt fyrir allt, þó það sé tímafrekara að hlusta á hv. 5. þm. Austurl. þá sé hann nú kunnugri málinu, talsvert mikið kunnugri málinu og skipulegri í sínum ræðum um það. Hv. 3. þm. Reykv. var með útúrsnúninga á afstöðu Framsfl. og ég vísa því nú öllu saman til föðurhúsanna. Hann fór þar með staðlausa stafi eins og ákaflega oft hendir hann. Hann er stórorður og stundum skemmtilegur eins og við hæstv. iðnrh. erum reyndar líka. En það sem ég taldi hv. fyrrv. iðnrh. mæla um of og kallaði fúkyrði, óskynsamleg fúkyrði, fyrr í kvöld, það var þegar hann ræddi um sviksamlegt athæfi hjá Alusuisse. Nú er ég ekki að segja að það hafi verið neinar englapíur þar að verki, síður en svo. Og þaðan af síður að það hafi verið neitt meinlaust þeirra athæfi. En með þessum orðum að tala um sviksamlegt athæfi, þá gaf hann þeim kærkomið tækifæri til að kippa að sér hendinni og snúa upp á sig. Það var illa farið því að okkur var nauðsynlegt að ræða við þá til að geta þjarmað að þeim. Mér fannst hv. 3. þm. Reykv. gera heldur betur úlfalda úr mýflugunni þegar hann fór að ræða stjórnarskrárbrotið sem hann taldi að hér væri verið að fremja. Auðvitað langaði forráðamenn Alusuisse ekkert sérstaklega til að orðhákurinn hæstv. iðnrh. væri að hælast um af þessari sáttargerð. Í mínum augum er þetta ekki stórmál og ef ekkert ákvæði í þessu plaggi væri vara samara en þetta, þá væri ég nú ekki mjög kvíðinn. Ég er búinn með tíma minn, en þarf enn að koma örstuttri athugasemd á framfæri. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kvartaði yfir því að ekki væri fjölmennara í þingsölunum. Ég get ekkert gert að því þó þingsalur tæmist þegar hann ætlar að fara að tala. Við mæltum með því 1966 að þessum samningi yrði vísað frá, en við gerum það ekki núna. Síðan hefur nefnilega töluvert vatn til sjávar runnið. Ég vek athygli hv. 5. þm. Austurl. á því að það er búið að reisa álver í Straumsvík, það er gerður hlutur. Og við ætlum ekki að loka því og við ætlum ekki að stöðva þar framleiðslu. Við ætlum heldur ekki að stoppa þær virkjanir sem búið er að reisa til að skaffa þessari fabrikku rafmagn, jafnvel þó að þeir borgi ekki rafmagnið með þeim hætti að hagur sé að því að selja þeim það. En það er búið að virkja, búið að reisa dýrar virkjanir. Það er búið að stofna fjárhag þjóðarinnar í hættu með orkuöflun til að hægt sé að skaffa þessu fyrirtæki rafmagn og við verðum að koma rafmagninu í lóg. Rafmagnsverðið hækkar með þessum samningi um helming og þess vegna er skynsamlegt að samþykkja þennan samning en ekki skynsamlegt að vísa honum frá, með tilliti til þess sem gerst hefur á þessum 18 árum. Hv. þm. ræddi um sögu málsins á ríkisstjórnarfundum og í álviðræðunefnd og varpaði þar steinum að einstökum framsóknarmönnum. Ég sat ekki ríkisstj.fundi og ekki heldur í álviðræðunefnd og veit ekki nákvæmlega hvað þar gerðist, og get því ekki andmælt því sem hv. þm. segir. Ég sat hins vegar í þingflokki Framsfl. þennan tíma og veit hvað þar gerðist. Ég get ekkert gert að því þó að Müller þessi tali við einhverja menn hér í Reykjavík aðra en Hjörleif Guttormsson sem þá var hæstv. iðnrh., og er aldeilis hissa á því að formaður Framsfl., núv. forsrh. skuli hafa sagt að sér litist vel á eitthvað án þess að spyrja hv. þm. Hjörleif Guttormsson fyrst um hvað honum mætti finnast. En iðulega kemur það fyrir að ég má búa við það að hæstv. forsrh. segir að sér lítist vel eða illa á hitt og annað án þess að hafa ráðfært sig nokkurn skapaðan hlut við mig um það áður. 
            



Herra forseti. Það er aðeins eitt orð. Ég skal taka undir það með hv. 3. þm. Reykv. að ástæða er til þess að gera athugasemd út af 9. lið þessa samnings sem fjallar um fréttatilkynningar og ég hnaut um þetta atriði eins og hann. Hins vegar verð ég að játa að þó ég sé stundum mikill prinsipp-maður og vilji standa vörð um réttindi, málstað og sannfæringu, þá hugkvæmdist mér ekki að taka þá afstöðu að greiða atkvæði gegn þessum álsamningi vegna minni háttar ákvæða um fréttatilkynningar. Hins vegar stóð ég aðallega upp til þess að þakka hv. 3. þm. Reykv. fyrir þann heiður sem hann sýnir mér með því að ávarpa mig sérstaklega þegar tjáningarfrelsið ber á góma. Hann lítur greinilega á mig sem sérstakan oddvita þeirra mannréttinda sem felast í tjáningar- og skoðanafrelsinu. Ég er ánægður með þá viðurkenningu og þakka honum fyrir þann heiður og vonast til að við getum þá, ég og 3. þm. Reykv. staðið saman vörð um tjáningarfrelsið á öðrum sviðum og það síðar á þessu þingi. Það hefur sem sagt komið í ljós að hæstv. iðnrh. hefur útskýrt þetta atriði með fréttatilkynninguna og tekið þann kaleik frá okkur. Við þurfum ekki að hafa frekari áhyggjur af því eða láta það þvælast fyrir okkur þegar við greiðum að lokum atkvæði um þetta mál.