Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Stefán Stefánsson): Herra forseti ! Samkvæmt nál. á þskj. 63 hefur fjhn. þessarar d. lagt til, að frv. þetta verði samþ., þó með nokkrum breyt. Einn nm., hv. þm. Seyðf., hefur skrifað undir nál. með fyrirvara, og mun að sjálfsögðu gera grein fyrir ástæðunni til þess fyrirvara. Við leggjum það til í brtt. í nál., að í stað þess, að heimilt sé að innheimta skemmtanaskattinn af kvikmyndasýningum með 80% álagi, verði heimilt að innheimta hann með 200% álagi, og að í staðinn fyrir, að eftir frv. á að vera heimilt að innheimta þennan skatt árið 1942, skuli það heimilt árin 1942 og 1943. Við gerum ráð fyrir, að ekki komi til þess, að haldið verði haustþing í haust, og þá mætti búast við, að ef ætti að framlengja skemmtanaskattinn fyrir árið 1943, þá yrði að gefa út bráðabirgðal,, ef sú framlenging verður ekki gerð á þessu þingi, og höfum við því lagt þetta til nú. Skemmtanaskatturinn er fyrst lagður á með l. nr. 40 frá 1923. Þessum l. var breytt árið 1927 með l. nr. 56 það ár. Síðan voru gerðar breyt. á þessum l. 1933. Þá var 80% álagið á skemmtanaskattinn af kvikmyndahúsum heimilað og 20% álag á aðrar skemmtanir, sem hefur verið innheimt frá 1933. Með bráðabirgðabreyt. á l. sama ár var heimilað, að skattur þessi, sem ætlaður var til þess upphaflega að koma upp þjóðleikhúsi, rynni allur í ríkissjóð, og var þjóðleikhúsið þannig svipt tekjum af þessum skatti öll árin frá 1934 til 1941, sem alls nema um 11/2 milljón kr. Fram til ársins 1941, eða í 7 ár, er skattur þessi að upphæð alls kr. 1094360.52, en síðasta árið, 1941, mun hann hafa numið um 350 þús. kr., þannig að þetta er samamagt um 11/2 millj. kr. Það má varla teljast vansalaust að láta þjóðleikhúsið standa lengi hálfgert, sérstaklega úr þessu, og ber að kippa því í lag við fyrstu hentugleika. Nú viljum við flm. brtt. þeirra, sem eru í nál., bæta leikhússjóði þann tekjumissi, sem hann hefur orðið að sæta og ég gat um, með þessum tekjuauka, sem við leggjum hér til, að leikhúsið verði látið fá, sem mun geta aukið tekjurnar fyrir leikhúsið um 100 til 200 þús. kr. á ári. Kvikmyndahúsin í Reykjavík munu hafa borgað á árinu 1941 í skemmtanaskatt kr. 220731.70, en samkv. l. um lestrarfélög og kennslukvikmyndir ganga 15% af þessum skatti í þann sjóð, þannig að kvikmyndahúsin hafa borgað að frádreginni þeirri upphæð kr. 191940.61. Ég get ekki gert mér grein fyrir, hvað það mundi kosta að fullgera þjóðleikhúsið, en ég geri mér í hugarlund, að það mundi verða um 2 millj. kl. Og ef þessi brtt. verður samþ. og miðað er við sama eða meiri skemmtanaskatt út þessu og næstu árum, eins og hann var síðasta ár, má vænta þess, að á 4 árum náist inn með þessum skatti nógar tekjur til þess að fullgera þjóðleikhúsið. Þessi l. um skemmtanaskatt og þjóðleikhús eru eingöngu miðuð við þjóðleikhúsbyggingu í Reykjavík. En þennan skatt greiða allir bæir á landinu, sem hafa yfir 1500 íbúa, svo að það sýnist ekki úr vegi að breyta þessum l. þannig, að þegar nægar tekjur séu komnar inn með þessum skatti til þess að fullgera þjóðleikhús í Reykjavík, þá eigi skatturinn að halda áfram til þess að byggja fyrir hann leikhús í þeim kaupstöðum landsins, sem leggja og hafa lagt drjúgan skerf til þjóðleikhússins. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta, en vænti þess, að hv. þdm. geti samþ. þessa brtt. okkar fjhnm., sem beinlínis miðar og styður að því, að meira fé safnist í þjóðleikhússjóðinn, og flýtir þannig fyrir endanlegri byggingu þjóðleikhússins, og munu allir þm. vera sammála um, að okkur beri skylda til að stuðla að því, að svo megi verða.

*Haraldur Guðmundsson: Ég hef skrifað undir þetta nál. með fyrirvara. Ég hefði kosið, að gerð hefði verið ein breyt. á þessu frv., en það náðist ekki samkomulag um hana, sem sé, að undanþága 1. gr. yrði færð nokkuð út og látin einnig þá til skemmtana, sem félög halda til tekjuöflunar fyrir menningarstarfsemi. Áskil ég mér rétt til að koma við síðari umr. með brtt. um það efni, ef mér virðist það líklegt til árangurs. Ég er hinum nm. sammála um, að rétt sé að láta þessa heimild ná lengra en til næstu áramóta, því að óheppilegt er að þurfa að gefa út bráðabirgðal. til þess að framlengja þessi lagaákvæði, en gera verður ráð fyrir, að ekkert haustþing verði. Ég hefði talið nægilegt, að þau hefðu verið látin gilda til 1. júní, en tel það þó ekki skipta miklu máli. Að því er snertir brtt. um, að í staðinn fyrir 80% verði skemmtanaskattur af kvikmyndasýningum innheimtur með 204% viðauka, þá hef ég ásamt öðrum þm. borið fram frv. um sérstakan skatt á kvikmyndasýningar. Ég tel gerlegt nú að hækka þennan skatt vegna hinnar gífurlegu aðsóknar, sem nú er að kvikmyndahúsunum, en ég tel, að slíkir „ástandspeningar“ eigi fyrst og fremst að ganga til þess að vinna á móti dýrtíðinni. Ég get því ekki greitt till. atkv., fyrr en ég veit, hvernig tekið verður undir frv. það, sem ég á hér á þingi um þetta efni Annars vil ég kasta því fram, að mér finnst full ástæða fyrir Alþ. til að athuga, hvort ekki sé ástæða til að tryggja með löggjöf, að sú sérstaða, sem tveir menn eða félög hafa nú í Reykjavík til fjáröflunar með kvikmyndahúsarekstri, verði ekki lengur látin haldast. Það má segja, að nær væri, að bæjarstjórn tæki þetta til athugunar, en ég álít, að rétt sé að athuga, áður en þetta frv. er afgr., hvort rekstur kvikmyndahúsa eigi ekki að vera á hendi þess opinbera, annaðhvort þannig, að bærinn hefði hann, eða þá, ef bærinn kynni að óska þess, að ríkissjóður tæki hann að sér.

*Sigurður E. Hlíðar: Herra forseti ! Mig langar til að gera eina fyrirspurn í sambandi við þetta frv. og þær brtt., sem n. hefur gert við það. Ég sé, að n. vill hækka þetta álag verulega. Mér þykir þetta nokkuð stórt stökk, og það er vitanlegt, að þessi hækkun lendir á fólkinu, sem sækir kvikmyndahúsin, og mun aðgangseyririnn þá um það bil þrefaldast. Gert er ráð fyrir, að þetta skuli standa árin 1942 og 1943. Bendir það til þess, að n. geri ráð fyrir, að þetta óeðlilega áatand muni ríkja svona langan tíma, en ég vona, að það verði ekki svo lengi. Ég tel ekki eftir erlenda hernum að borga þetta, en mér er sárara um innlenda borgara, ef þeir eiga að borga þrefalt hærra gjald en áður. Ég vil þá spyrja, hvort allar kvikmyndasýningar eigi að sæta þessum álögum. Bæði í þingsölunum og annars staðar er lagt mikið upp úr kennslukvikmyndum. Það er eins og allir hafi gleymt, að þetta merkilega tæki er notað í þágu kennslunnar. Við höfum séð kennslukvikmyndir, bæði læknislegar og heilbrigðilegar, og mér þætti óeðlilegt, ef ætti að tolla þær með 200%. Ég vil því spyrja, hvort þessar sýningar mættu ekki koma í undantekningu.



Ég vil aðeins skjóta því fram í sambandi við þá miklu hækkun, sem hér er lagt til að gera á skatti á ákveðnar skemmtanir, hvort ekki væri ástæða til, jafnframt því, sem það væri gert, að endurskoða þessa löggjöf að öðru leyti. Það horfir dálítið sérstaklega við með þennan skatt, þar sem hér er lagt til að leggja skattinn á í öllum kaupstöðum víðs vegar um land, sem hafa 1500 íbúa eða fleiri, og verja því fé til ákveðinna framkvæmda á einum stað á landinu, sem sé þjóðleikhússins í Reykjavík, og nú er lagt til, að þessi skattur verði svo gífurlega hár sem gert er ráð fyrir í þessu frv. og brtt. Mér virðist þetta gefa fullkomlega tilefni til, að l. séu tekin og athuguð að öðru leyti, um leið og gengið er frá þessum breyt., svo mikil hækkun sem þar er lögð til. Segja má, að gott sé að koma upp myndarlegu þjóðleikhúsi og það sé að vissu leyti landsmál og sá menningarauki, sem að því er, geti haft þýðingu fyrir leikmenntina á landinu yfirleitt, en þó er það vitanlegt, að það er víðar en í Reykjavík, sem menn eru með leiksýningar og annað slíkt. Það er því fullkomin ástæða til að athuga, hvort þeir staðir, sem greiða þetta gjald, eigi ekki að fá eitthvað af því, til þess að greiða götu leikmenntarinnar, þar sem hún er rekin, sem mun vera alls staður í kaupstöðum, þar sem íbúar eru yfir 1500. Ég vildi aðeins hreyfa þessu, hvort n. vildi ekki taka þetta til athugunar fyrir 3. umr. málsins. Mér virðist þessi mikla hækkun gefa fullkomlega tilefni til þess, að I. yrðu líka að þessu leyti endurskoðuð.

*Garðar Þorsteinsson: Ég skal ekki lengja þessar umr., en af því, að ég er kunnugur þessum málum, tel ég rétt að segja hér nokkur orð. Ég vil fyrst svara hv. þm. Seyðf., þegar hann var að tala um, hvort hér ætti að vera bæjarrekstur eða einstaklingsrekstur á kvikmyndahúsum. Ég hef ekkert við það að athuga, þó að hann láti þá skoðun í ljós, að kvikmyndahúsin eigi að vera rekin af ríki eða bæjum. Þeir, sem aðhyllast bæja- eða ríkisrekstur, vilja sjálfsagt fylgja þeirri stefnu sinni fram sem víðast. Það er skoðun mín, að það eigi ekki að vera, en hans, að það eigi að vera, og um þetta má endalaust deila, eins og alltaf má deila um, hvort atvinnurekstur eigi að vera í höndum einstaklinga og félaga eða ríkis og bæja, en ég hygg, að það kvikmyndahús, sem rekið hefur verið af bænum á Ísafirði. - 

Það var bæjarrekstur, en hann bar sig ekki.

Ef þessir menn vilja endilega, að bæirnir reki kvikmyndahúsin, þá ættu þeir að byrja þar, sem þeir höfðu aðstöðu til þess. Ég hygg, að það stafi þá af því, að annaðhvort hafi þeir ekki talið rétt, að bærinn ræki það, eða þá að flokkurinn, sem á þetta hús, þar sem kvikmyndasýningarnar eru: hagnast á því, en ber þá minni umhyggju fyrir bænum en hann vill vera láta. Ég veit ekki heldur betur e n að Alþfl. vildi fyrir nokkrum árum kaupa Gamla Bíó, svo að hann hefur þá viljað komast í þá aðstöðu, sem hv. þm. Seyðf. segir, að tveir menn eða félög hér í bænum hafi, en hann vill nú, að sé tekin af þeim. Annars vit ég benda á, að það eru fleiri en þessi tvö félög, sem hafa þessi sérréttindi, en það er ekki þessum tveimur félögum að kenna, þó að ekki hafi verið rekin fleiri kvikmyndahús. Hv. þm. veit, að þjóðleikhúsið hefur, frá því að l. um það voru sett, haft rétt til kvikmyndasýninga, og háskólinn hefur hann einnig nú og er í þann veginn að byrja þennan kvikmyndarekstur. Það vita allir, að síðan brezka setuliðið kom, hefur aðsókn að kvikmyndahúsunum aukizt gífurlega, en ég hygg, að fyrir þremur árum hafi kvikmyndahúsin hér verið fullkomlega nógu rúm fyrir þennan bæ. Ég hygg, að í bæjum á Norðurlöndum muni síður en svo verða færri áhorfendur miðað við sýningarsæti, sem sést af því, að fram til þess, að setuliðið kom, var ekki nema ein kvikmyndasýning á dag, sem sýnir, að aðsóknin var ekki það mikil, að gera mætti ráð fyrir, að fleiri kvikmyndahús gætu starfað í bænum. Ég skal þá víkja með nokkrum orðum að þessu frv., sem er staðfesting á bráðabirgal., sem gefin voru út. Eins og hv. þm. er kunnugt, eru l. frá 1927 um skemmtanaskatt heimildarl., þannig að fjmrh. er heimilt að innheimta skemmtanaskatt af kvikmyndasýningum með 80% viðbót, og þessa heimild hefur ríkisstj. notað. Heimildin féll úr gildi 31. des. 1941, en bráðabirgðal. voru ekki gefin út fyrr en 1. febr. þ. á., svo að þarna er dauður punktur, þár sem engin l. eru um þessa viðbótarinnheimtu. Nú er mér ekki kunnugt, að hæstv. fjmrh. hafi gefið hlutaðeigendum neina tilkynningu með bréfi eða í Lögbirtingablaðinu um, að þessi heimild yrði notuð. Hins vegar er í þessum bráðabirgðal og í frv. sjálfu sagt, að skemmtanaskatt samkv. 1. frá 1927 skuli á árinu 1942 heimilt að innheimta með álagi o.s.frv. Nú veit ég ekki, hvort er meining hæstv. stj. eða n., að þessi heimild eigi að gilda aftur fyrir sig, þannig að ef frv. er samþ. í marz eða apríl og l. koma þá út, að heimilt sé að innheimta skemmtanaskattinn með 200% álagi og hæstv. stj. vill nota þessa heimild, þá eigi að innheimta þennan skatt frá 1. jan. þ. á. Eins og frv. er orðað virðist, að l. eigi að gilda allt árið, en mér finnst ekki koma til greina, að hægt sé að leggja skatt á tekjur, sem fengnar eru, áður en l. eru samþ. Ég vil því spyrja, við hvað sé hér átt. Ég vil einnig spyrja hæstv. fjmrh., hvort hann hugsi sér að nota þessa heimild til þess ýtrasta og innheimta þennan skatt með 80 eða 200% álagi. Ég get ekki fallizt á þá ástæðu, sem hv. frsm. færði fram fyrir þessari miklu hækkun á skattinum. Ég hygg, að það sé sönnu nær, að hugsanagangur þeirra þm., sem eru í n., hafi verið sá, að kvikmyndahúsin hefðu nú mikla aðsókn og græddu það mikið, að þau væru ekki of góð til að borga þessi 200%. En í staðinn fyrir að segja sannleikann eins og hann er, segja þeir, að þetta stafi af umhyggju fyrir þjóðleikhúsinu. Ég vil segja, að ef þjóðleikhúsið á að fá bættan þann tekjumissi, sem það hefur orðið fyrir við það, að skatturinn hefur ekki undanfarin ár gengið til þess, heldur ríkissjóðs, þá á sá aðili, sem hefur notið þessara peninga, að bæta þennan tekjumissi. Fyrst ríkissjóður hefur fengið að undanförnu þessa peninga, sem þjóðleikhúsið átti að fá, þá er ekki rétt að ætla að bæta þjóðleikhúsinu tekjumissinn með því að hækka nú skemmtanaskattinn svona gífurlega, því að hv. n. hlýtur að vera það alveg ljóst, að þessi hækkun lendir ekki nema að litlu leyti á kvikmyndahúsunum sem slíkum, heldur á þeim, sem við þau skipta, því að verð aðgöngumiða mun að sjálfsögðu hækka, og leyfi ég mér þar að benda á, hvað hefur orðið áður fyrr, þegar skatturinn hefur verið hækkaður. Þá hefur verð miðanna hækkað. Það má ef til vilt segja, að kvikmyndahús séu óþörf, en þetta er þó sú skemmtun, sem mun vera vinsælust og mest sótt af almenningi, og ég hygg, að hann vilji ekki án þeirra vera. Þá er á það að líta, að kvikmyndahúsin verða þrjú, en ekki tvö, og fjögur, þegar þjóðleikhúsið kemur. Ég veit ekki, hvort háskólinn á að greiða skatt, en ekkert réttlæti virðist vera í, að hann borgi ekki skatt eins og hver annar bíóeigandi. Ég hygg, að hv. frsm. hafi ekki farið rétt með, þegar hann sagði, að skattur af kvikmyndasýningum hefði ekki verið nema 220 þús. kr. tvö síðastliðin ár. Ég veit ekki, hvaðan hann hefur þær upplýsingar, en ég hygg, að það sé miklu meira. Vera kann, að skatturinn sé ekki meiri af bíóunum hér í Reykjavík, en það eru til fleiri kvikmyndahús, og þau borga líka skatt. Það er rétt, að kvikmyndahúsin í Reykjavík hafa haft geysilega aðsókn og hafa að sjálfsögðu grætt peninga. En þau greiða eins og aðrir skatt og útsvar og enn fremur skemmtanaskatt, sætagjald o.s.frv. Ég vil enn fremur benda á, að það er ómögulegt, bæði fyrir Alþ. og einstaka þm., að miða þennan rekstur eða annan við það óvanalega ástand, sem nú er. Það þarf ekki að líta nema tvö ár aftur í tímann til þess að sannfærast um það. Þá var ein sýning á dag og kvikmyndahúsin sjaldan full, og þegar setuliðið fer aftur, mun sækja í gamla horfið og aðsóknin minnka stórlega. Að vísu má gera ráð fyrir, að bæjarbúum hafi þá fjölgað, en hins vegar er á það að líta, að þá verða kvikmyndahúsin orðin fleiri. Þá er einnig á það að líta, að nú fær enginn amerískur hermaður að fara inn í bíóin hér í bæ, og er ætíð lögregluvörður við dyrnar til þess að gæta að því. Nú skilst mér, að brezku hermennirnir eigi að fara héðan úr bænum, og munu þá ekki aðrir sækja bíóin en Íslendingar og erlendir sjóliðar, sem hingað koma. Ég vil líka benda á, að amerísku hernaðaryfirvöldin eru í þann veginn að reisa kvikmyndahús víðs vegar um land. Ég veit ekki, hvað mörg eru í nágrenni Reykjavíkur. Ég vil líka upplýsa, að það er skylda filmleigufélaganna í Ameríku að senda filmurnar til hernaðarstöðvanna úti um heim, strax og þær koma á markaðinn, þannig að kvikmyndafélögin í Ameríku, sem við skiptum við, eru skyldug til að senda myndirnar undir eins til Íslands eins og annarra landa, þar sem amerískar herstöðvar eru, svo að nærri því hver mynd, sem kemur til íslenzku kvikmyndahúsanna síðar, hefur áður verið sýnd hér fyrir ameríska herinn. Ég hef gert tilraun með nýjar og góðar myndir að fá þær sýndar hér um leið, en það hefur alls ekki fengizt, svo að mönnum má þá vera það ljóst, að jafnvel þótt amerísku hermlinnunum yrði síðar leyft að sækja íslenzku kvikmyndahúsin, þá munu þeir vera búnir að sjá flestar myndirnar, þegar við fáum þar, þar sem þær verða þá kannske ársgamlar og hafa verið sýndar hér áður fyrir hermennina. Þess vegna er alveg ljóst, að aðsókn að kvikmyndahúsunum hlýtur að minnka við þetta. Ég vil þess vegna aðeins benda á, að það er ekki hægt að gera ráð fyrir rekstri kvikmyndahúsanna á þann hátt á næstu árum eins og hann nú er og hefur verið um skeið. Ef gert væri ráð fyrir því, væri það eins og að gera ráð fyrir, að hér gæti aldrei komið atvinnuleysi aftur, af því að nú hafa allir nóg að gera. Og þó að kvikmyndahúsin hér í Reykjavík gætu borgað þetta 200% álag með því að hækka inngangseyrinn, þá gildir ekki það sama um önnur kvikmyndahús hér á landi, þar sem dýrara er að reka þau, t.d. á Ísafirði, í Hafnarfirði, Keflavík, Akranesi, Borgarnesi, Seyðisfirði og Norðfirði. Hvernig eiga þessi kvikmyndahús að geta þolað, að skemmtanaskatturinn sé hækkaður upp í það, að hann sé innheimtur með 200% álagi? Mér hefði fundizt sanngjarnara, að þessi hækkun hefði verið sett með bráðabirgðaákvæði og næði eingöngu til kvikmyndahúsanna í Reykjavík, því að ég veit, að sum kvikmyndahús úti á landi hafa naumast borið sig. Og ég veit líka, að þorpsbúar á ýmsum stöðum vilja að kvikmyndahús séu starfrækt hjá sér, vegna þess að þar er kannske ekki um aðrar skemmtanir að ræða. En verði skatturinn rukkaður, þannig að hann nái til allra kvikmyndahúsa jafnt, má búast við, að íbúar þessara borga hætti við að reyna að hafa kvikmyndahús hjá sér, vegna þess að þeir væru þess ekki umkomnir að bera þennan skatt á kvikmyndasýningarnar. Ég vil skjóta því til hv. þm., hvort þeim finnist ekki ráðlegt að láta þessa skatthækkun ná aðeins til kvikmyndahúsanna hér í bænum og vera aðeins til bráðabirgða. Vil ég svo ljúka máli mínu með því að óska eftir upplýsingum um þetta tvennt: Í fyrsta lagi, hvort ríkisstjórnin skilur þetta frv. þannig, að það eigi að verka aftur fyrir sig, ef að l. verður, og í öðru lagi, hvort hæstv. fjmrh. hugsar sér að nota heimild þessara l. þannig, að skemmtanaskatturinn yrði innheimtur með þessu 200% álagi skilyrðislaust.

*Fjmrh. (Jakob Möller): þetta mál heyrir raunverulega undir dóms- og kirkjumálaráðuneytið, eins og sjá má af frv., og ég stend nú ekki upp fyrir þann ráðh. En þar sem fjármálaráðuneytið hefur haft þetta mál til meðferðar að undanförnu, þá má segja, að það sé eðlilegt, að ég hafi eitthvert orð í að leggja um þetta mál. Um það, hvernig ríkisstjórnin hugsi sér að framkvæma þessi l., skilst mér það vera augljóst af frv. eins og það liggur fyrir, að skemmtanaskatturinn verði innheimtur með 80% álagning allt árið 1942. Þetta kann kannske að þykja dálítið hæpið, vegna þess að heimildin féll niður frá 1. janúar til 4. febrúar þetta ár. En það er vitað, að kvikmyndahúsin héldu áfram að innheimta skemmtanaskattinn með 80% álaginu, þ.e.a.s. hafa aðgangseyrinn það háan sem svaraði því. Þess vegna er það talið réttmætt að innheimta skemmtanaskattinn fyrir þetta tímabil, sem ég gat um, með 30% álaginu, af því að kvikmyndahúsin hafa gert það á þennan hátt. Öðru máli gegnir um það, ef Alþ. ákveður að hækka skattviðaukann upp í 200%, hvort fært þykir að innheimta skattinn frá nýári með 200% álaginu. Ég býst ekki við, að það verði gert og hann verði ekki innheimtur með því álagi nema frá þeim tíma, er bráðabirgðal. voru sett og kvikmyndahúsin fengu tilkynningu um það, að sá skattur væri genginn í gildi og heimild l. til innheimtu á honum yrði notuð. Annað held ég ekki, að sé ástæða fyrir ríkisstjórnina að leggja orð í belg um þetta. Það skal játað, að 200% skattviðauki hljómar náttúrlega ákaflega illa í eyrum manna, sem þurfa að borga hann. En þegar þess er gætt, að grundvallarskatturinn er ekki nema 10%, þýðir þetta, að allur skatturinn verður 30% hækkun á aðgangseyri að kvikmyndum. Það má sjálfsagt segja, að það sé nokkuð hár skattur, og ég skal ekki neita því. En það er mál hv-. þd. að ákveða um það, hvort hún vill leggja samþykki sitt á það, að skatturinn verði hækkaður eins og hér er farið fram á.

* Frsm. (Stefán Stefánsson): Hv. 7. landsk. þm. vildi draga í efa, að þær hvatir, sem fjhn. hefði gengið til að mæla með þessari skatthækkun, hefðu verið góðar, og hann sagði, að það væri ekki af umhyggju fyrir þjóðleikhúsinu, heldur hefðum við lagt þetta til til þess að ná okkur niðri á kvikmyndahúsunum hér í Reykjavík. Ég vona samt, að þessi hv. þm. sannfærist um það, að ef n. hefði verið þess hugar virkilega að hefna sín á einhvern hátt á þessum kvikmyndahúsum hér í Reykjavík, sem ég veit ekki til að ástæða sé til að gera, þá hefði hún farið aðrar leiðir til þess heldur en hér er lagt til, því að þessi hækkun kemur öll niður á leikhúsgestum, en ekki á nokkurn hátt niður á kvikmyndahúsunum sjálfum. En ég vil geta þess fyrir hönd n. að þessi hækkun skattviðaukans upp í 200% er miðuð við gildistöku l., en ekki ársbyrjun. Hv. þm. Ak., hv. 7. landsk. og hv. þm. Borgf. gera mikið úr þessari óttalegu hækkun á aðgöngumiðunum. En þessi hækkun er ekki eins óttaleg eða hættuleg eins og menn vilja vera láta. Almennir aðgöngumiðar munu kosta nú kr. 2.25 hér í Reykjavík. Og sú skatthækkun, sem yrði eftir frv., er 25 aurar á hvern miða. Þetta álít ég ekki óttalega hækkun.

Ég var ekki að andmæla hækkuninni út af fyrir sig.

Þessi kvikmyndahús eru sótt að allmiklu leyti af erlenda setuliðinu, sem dvelur hér á landi, og finnst mér ekki ástæða til að vera með neina sérstaka hlífni við það um að greiða þennan skatt. Í sambandi við það. sem hv. þm. Ak. spurðist fyrir um, hvort þetta ætti einnig að taka til skattsins, sem á að renna til kennslukvikmynda, þá er það að segja, að eftir orðanna hljóðan á þetta að ná til þeirra. En ég veit ekki til, að kennslukvikmyndir hafi verið sýndar hér á landi. En þó svo væri, mætti koma þeim undir 3. gr. l., sem ákveður, að skemmtanir, þar sem haldnir eru fræðandi fyrirlestrar, skuli vera undanþegnar skemmtanaskatti. Ég býst við, að ráðuneytinu sé fært að koma kennslukvikmyndum þar undir, því að fræðandi fyrirlestrar munu vera haldnir í sambandi við þær myndir. Ég gat um það áðan, að ég teldi ekki ólíklegt, að þessum l. um skemmtanaskatt og þjóðleikhús yrði breytt, þannig að þegar lokið er að fullnægja þeirri skyldu, sem á Alþ. hvílir um að skilja sómasamlega við þjóðleikhúsmálið með byggingu þjóðleikhússins, þá yrði haldið áfram að innheimta skemmtanaskattinn, sem yrði þá látinn renna til annarra kaupstaða á landinu til þess að styrkja þá til að koma upp leikhúsum hjá sér, því að allir þeir kaupstaðir á landinu, sem hafa yfir 1500 íbúa, hafa verið og eru látnir greiða þennan skatt til þjóðleikhússins, eða sem ætlaður var til þess. Og hv. þm. Borgf. var að ræða um, hvort n. vildi ekki fyrir 3. umr. gera brtt. við frv. í þessa átt. Ég skal færa þetta í tal við n. En mér finnst ekki þurfa að flýta sér að því að setja l. um þetta atriði málsins, vegna þess að fyrirhugað er, að skatturinn renni allur næstum a.m.k. 3 til 4 árin til þjóðleikhússins her í Reykjavík. Og að skatturinn renni eftir þann tíma til byggingar leikhúsa utan Reykjavíkur er því framtíðarmál, en ekki aðkallandi til ákvörðunar á þessum tíma. Ég skal þó gera mitt til þess, að n. taki þetta til athugunar. Og einnig mun ég leggja til, að n. taki til athugunar till. frv. 7. Landsk., sem hann bar fram af umhyggju fyrir kvikmyndahúsum utan Reykjavíkur, að losa þau við þennan skattauka. En ég er eindregið fylgjandi því, að skatturinn nái til allra landsmanna, og vil ekki frá því hvika.



Í sambandi við þær umr.. sem hér hafa farið fram, vildi ég spyrjast fyrir um það hjá hæstv. Ríkisstj., hvaða tekjur þjóðleikhúsið hefur nú af þeirri notkun, sem á því er. Ég minnist þess ekki, að neitt hafi verið gert kunnugt um það. En það væri fróðlegt, að það væri upplýst.



Þessu er fljótsvarað. Það hafa ekki tekizt samningar enn milli þjóðleikilúsins og hernaðaryfirvaldanna um leiguna á húsinu, út af ágreiningi í máli út af húsinu.

* Frsm. (Jóhann G. Möller): Ég þarf ekki að halda langa ræðu sem frsm. allshn. fyrir þessu máli. Frv. er borið fram eftir tilmælum félmrh. og það er breyt. á sveitarstjórnarl, frá 1936 og er við eina gr. laganna. Þessi breyt. er fólgin í því, að hver flokkur, sem hefur fulltrúa í bæjarstjórn eða hreppsnefnd, kosna hlutbundnum kosningum, hafi rétt til jafnmargra varamanna og aðalmanna og jafnt þó að einn varamaður forfallist. En eins og nú er, eru venjulega kosnir jafnmargir varamenn og aðalmenn fyrir hvern flokk í bæjar- og sveitarstjórnum, og þeirri reglu er fylgt, að ákveðinn varamaður taki sæti ákveðins aðalmanns. Þessu ákvæði hefur ekki verið fylgt, og þótti því rétt að láta varamenn taka sæti í þeirri röð, sem þeir eru kosnir, hvaða aðalmaður sem forfallaðist. Að öðru leyti hef ég ekkert frekar um þetta mál að segja, en vænti skjótrar afgreiðslu þess í hv. d.

* Flm. (Ásgeir Ásgeirsson): Eins og kunnugt er, var stjórnarskránni síðast breytt árið 1933. En með þeirri breyt. var viðurkennd sú meginregla, að þingflokkarnir ættu að hafa þingsæti í sem fyllsta samræmi við atkvæðamagn við kosningar. Þetta var stórt spor, sem þarna var stigið, að viðurkenna þessa meginreglu. Þegar þessi regla var viðurkennd, urðu menn samt að þola vissa frávikningu frá henni. En ég hygg, að til lengdar verði ekki þolaðar miklar frávikningar frá þessari reglu. Tilgangurinn með breyt., sem gerð var 1933 í þessu, hefur ekki náðst að fullu. Það kom strax fram við kosningarnar 1934, að það þurfti miklu fleiri uppbótarþingsæti til þess að skapa fullan jöfnuð á milli flokka heldur en ákveðið er í stjskr. Og við kosningarnar 1937 kom fram enn meiri munur í þessu efni heldur en við kosningarnar næstu á undan. Við kosningarnar 1937 munaði við kjördæmakjör svo miklu, að flestir þingflokkar fengu þrefalda eða fjórfalda atkvæðatölu á þingmann, miðað við flokkinn, sem fæst hafði atkvæði á þm. En þegar búið var að úthluta uppbótarþingsætum, var munurinn minni, en munaði þó helmingi á atkv. á hvern þm. milli þess flokks, sem fæst atkv. hafði á þm., og hinna fjögurra þingflokka. Það er ekki óeðlilegt, að oftar en einu sinni þurfi að breyta l. til þess að ná tilgangi þeim að gera samræmið sem mest milli atkvæða á þm. og þingsæta hvers flokks. Fjölgun fólks í landinu og tilflutningur til sjóþorpa og kaupstaða er svo mikill, að það er ekki undarlegt, þó að það þurfi að breyta reglum um kjördæmaskipun oftar en einu sinni. Með breyt. á stjskr. 1933 er þessi meginregla viðurkennd sem regla, er eigi að gilda. Og ég hygg, að sú regla hafi a.m.k. verið teoretiskt rétt, að þingmannatala flokka ætti að vera í sem bezta samræmi við atkvæðamagn við kosningar. Þegar svona misrétti kemur fram, er ekki nema um tvær leiðir að ræða til þess að bæta úr því. Önnur er sú að fjölga uppbótarþingsætum. Hin er að auka hlutfallskosningar. Miðað við kosningarnar 1934, mundu uppbótarþingsætin þurfa að vera 26 eða 28, til þess að fullkominn jöfnuður næðist. En miðað við kosningarnar 1937, hefði tala uppbótarþingsæta þurft að vera 38, til þess að fullkominn jöfnuður hefði náðst. En það munu flestir sammála um það að þessi þingmannafjöldi sé óþarflega mikill. En af því leiðir þá það, að það var farið inn á þá leið í þessu frv. að auka hlutfallskosningar í kjördæmunum til þess að skapa þann jöfnuð, sem ég hef talað um. Hér í þessu frv. er stungið upp á því, að það séu viðhafðar hlutfallskosningar í þeim kjördæmum, sem kjósa fleiri en einn þm. Og það mun láta nærri, að ef þessi regla hefði gilt við síðustu kosningar, þá hefði þingmannafjöldi orðið hlutfallslegur við atkvæðamagn hvers flokks. Hitt skal ég játa, að þessi breyt. tryggir það ekki, að þessum tilgangi verði náð. Þess vegna m.a. hafa flm. þessa frv. lagt til, að þm. verði fjölgað í kaupstöðunum. Við leggjum til, að þm. verði fjölgað um 2 í Reykjavík og um 3 alls í öðrum kaupstöðum, með því að tekin verði upp ný kjördæmi, sem sé Akranes, Siglufjörður og Norðfjörður. 2 þessi nýju kjördæmi yrðu sæmilega stór; en þriðja kjördæmið yrði nokkuð lítið. Þó er það ekki lítilsverðara heldur en sum smærri kjördæmin eftir núverandi kjördæmaskipun. Og ef hlutfallskosningar aukast, t.d. eins og hér er gert ráð fyrir, -þá eru hér tvenns konar tryggingar fyrir því, að meiri hl. ráði meir en áður við kosningaúrslit og þar með á þingi, og eins hitt, að minni hl. fái aðstöðu til að gera sig gildandi. En þetta hvort tveggja þarf að tryggja í lýðræðislandi, bæði rétt meiri hl. og eins rétt minni hl. En það verður ekki gert með annarri reglu en þeirri, að sem réttast hlutfall eigi sér stað í úthlutun þingsæta, miðað við atkvæðafjölda. Till. þessa frv. eru miðaðar við þróun þá, sem átt hefur sér stað í okkar landi. Við höldum okkur við að halda við hinum gömlu kjördæmum. En þó að kosningareglurnar yrðu nokkuð öðruvísi heldur en áður í tvímenningskjördæmunum, þá geymist sami réttur þessara kjördæma til fulltrúa á þingi. En þeir, sem voru á móti breyt. á kjördæmaskipuninni, síðast þegar það mál var til umr. á Alþ., voru það vegna þess, að þeir vildu láta gömlu kjördæmin halda sínum rétti til fulltrúa á þingi. En ég vil benda á, að eftir þessu frv. eru engir þm. teknir af sveitunum, því að þm. fyrir þau kjördæmi eru alveg eins sveitarþm., þó að kosningarnar séu hlutfallskosningar, rétt eins og þeir eru sveitarþm., sem kosnir eru nú án hlutfallskosninga. Okkar till., sem varða skiptingu atkv. milli kaupstaða og sveita, eru till. um viðbótarþm. í Reykjavík og í öðrum kaupstöðum. Og því verður ekki haldið fram, að við förum þarna of langt fyrir hönd kaupstaðanna, því að Reykjavík, sem hefur 1/3 hluta af íbúafjölda landsins, hefur eftir frv. 8 þm., en fær þá ekki nema lá hluta þingmanna. Það verður því ekki sagt, að hér sé of langt gengið. Og eftir okkar till. mundu Reykjavík og hinir kaupstaðirnir samtals fá um 1/4 hluta þm., en í þessum kaupstöðum öllum er um helmingur landsmanna. Þá verður því ekki sagt, að hér sé gengið á rétt sveitanna. Í kjördæmakjörinu sjálfu hafa kaupstaðirnir minni rétt en sveitirnar. En þar sem 11 uppbótarþingsæti eru til útdeilingar, þá eru góðar vonir um, að slíkt muni jafnast að kosningu lokinni. Ég hygg, að flestir gefist upp við að fara þá leið til jöfnunar að jafna kjördæmin að mannfjölda og hafa allt einmenningskjördæmi. Auk þess er hvergi nærri víst, að með því fengist jöfnuður á milli flokka. Það verður að fara þessa leið: hlutfallskosningar og uppbótarsæti. Í raun og veru var það ákveðið 1915, þegar konungskjörið var lagt niður og landskjörið sett. að þessi leið mundi verða farin, - hlutfallskosningar til þess að auka jafnrétti í kjördæmaskipuninni og jafnrétti kjósendanna, og það var haldið áfram á þessari braut árið 1920, þegar þm. Reykv. var fjölgað í fjóra. En stærsta sporið var stigið 1933, þegar uppbótarsætin 11, voru tekin upp, því að það er grundvöllur okkar þjóðskipulags, að réttur þegnanna eigi að vera jafn. Það er svo langt, síðan kröfur komu fram um þetta, að árið 1900 skrifaði Páll Briem grein um, að það sé ekki nóg til að jafna atkvæðisréttinn, að menn hafi jafnan rétt til að kjósa einn þm., heldur verði menn líka að hafa jafnan rétt gagnvart flokknum, sem þeir fylgja, og gagnvart öðrum flokkum, og þetta, að jafna atkvæðisréttinn, má segja, að sé það gamalt í þjóðskipulaginu, að það eigi rætur sínar að rekja aftur til þess, að fjórðungaskipti og þing hér á landi voru tekin upp. Í þá daga höfðu einstakir þingmenn, sem þá voru kallaðir, en nú eru kallaðir kjósendur, rétt til að segja sig úr þingi goða, sem þeim líkaði ekki við, og í þing með goða, sem þeir vildu fylgja. Það eina, sem hér er farið fram á og var gert 1933, er það, að minni hl. á hverjum stað er leyft að segja sig í þing með flokksmönnum sínum á öðrum stöðum og mynd með því móti fulltrúa. Við Íslendingar, sem erum ekki fjölmennir, ættum að geta sætt okkur við þetta, að viðurkenna jafnan rétt hver annars, hvar sem menn búa. Það ætti að vera krafa okkar litla þjóðfélags, að þessi réttur sé jafn. Síðan verður fylgið að ráða úrslitum, en það mun í hverju „demókratisku“ þjóðfélagi fara mjög eftir málavöxtum og manndómi. En þessa lýðræðisreglu ættu allir að viðurkenna, og ættu ekki að vera deilur um það, að réttur þegnanna á að vera jafn. Og þó að einhverjar deilur rísi upp í sambandi við þetta. mál, þá eru það ekki sjúkdómseinkenni, heldur vaxtarverkir heilbrigðs þjóðfélags, sem vill ekki sætta sig við misrétti þegnanna.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég býst ekki við, að - ég fari langt inn á umr. um þetta mál á þessu stigi, en ég er einn af þeim, sem viðurkenna rétt þegnanna. Að réttur þeirra eigi að vera jafn, ætla ég, að ekki þurfi að deila um. En við vitum, að um það hefur verið deilt í þessu máli, hvort réttur þegnanna til áhrifa á stjórn landsins væri jafn með þeim hætti, að jafnmargir kjósendur stæðu á bak við hvern þm. um land allt, og hafa þar verið færð fram rök svo oft, að ekki er nauðsynlegt að endurtaka þau nú, að þéttbýlið hefur á margap hátt miklu betri aðstöðu til þess að hafa áhrif margvíslega heldur en dreifbýlið, bæði í þessu landi og annars staðar, ekki sízt hér, þar sem dreifbýlið er svo mikið, og margir kjósendur búa á svo afskekktum stöðum, að þeir hafa eingin tækifæri til að hafa áhrif eins og þeir, sem í þéttbýlinu eru og hafa sín flokkssamtök, tæki og tækni til þess að hafa þessi áhrif. Það er þetta, hversu mikils á að meta þetta, þegar talað er um hinn jafna rétt þegnanna, sem stöðugt hefur valdið verulegum ágreiningi og er líklegt, að mani valda honum enn þá. En um jafnan rétt þegnanna til þess að hafa áhrif á stjórn landsins er ekki deilt. Það er tvímælalaust hægt að færa fram ýmsar tölur frá kosningum, sem, þegar litið er á þær einar, sýna, að því er virðist, að rök þeirra, sem fylgja þessu frv., séu á sterkum grundvelli reist. En það er einu sinni þannig, ef við lítum til þeirra landa, sem nú berjast fyrir lýðræðinu fyrst og fremst, Bandaríkjanna og Englands. þá er þar ekki talið nauðsynlegt til þess að varðveita og viðhalda lýðræðinu, hvorki á þessum tímum né öðrum, að koma á höfðatölureglunni, því að ef nokkuð er, þá er enn fjær, að svo sé í þessum tveimur höfuðtindum lýðræðisins, heldur en hér á landi. En við Íslendingar erum svo „moderne“ þjóð, að við þurfum að skera allt eftir reglustriku og reikna allt eftir tölum og höldum, að það sé bezta lýðræðið. En það eru vissulega mörg atriði í þessu máli, ef farið er að ræða það á viðtækum grundvelli, sem koma til athugunar, fleiri en tölurnar einar, og án þess að ganga langt inn á þær umr., sem áður hafa farið fram um þetta mál, sem ég tók ekki nema mjög lítinn þátt í, þá er það auðsætt mál, að ekki er til neins að færa það fram sem rök, að þær breyt., sem hér á að gera, raski ekki hlutföllunum milli sveita og kaupstaða. Það má með einhverjum rétti segja, að hlutfallskosningar geri það ekki, en það má færa jafnsterk rök fyrir, að þær geri það. En ef á að fara að fjölga þm., eins og hér er gert ráð fyrir, þá raskist hlutfallið vitanlega stórlega við það. Þær breyt., sem hér er lagt, til að gera, fara að vísu í sömu átt og þær breyt., sem áður voru gerðar á stjórnskipunarl. og stjskr., en ég hygg, að flestir séu samimála um, að sú stjskr., eins og frá henni var gengið, og sú stefna, sem þar v°ar tekin upp, bæði að efni og öllu formi, sé þannig, að fæstir séu ánægðir með - hana, og þjóðin er yfirleitt alls ekki ánægð með hana. Þetta fyrirkomulag með uppbótarþm. o.s.frv. hefur alls ekki reynzt vel. Það hefur reynzt illa. Og ég álít, að þegar við erum að lappa upp á það fyrirkomulag, sem við búum nú við, þá mundi sú stjskr., sem við þá mundum fá, verða enn þá meira óbermi, ef ég má nota það orð, heldur en sú, sem við höfum núna, eins og það að ætla sér að fjölga þm. upp í 54. Við getum verið þess fullvissir, hver einasti þm. í d., að það er alveg á móti skoðun þjóðarinnar, að rétt sé að fjölga þm. frá því, sem nú er. Það er vitað, að fjölgun þm., sem átt hefur sér stað, hefur sízt af öllu orðið til þess að gera starf þingsins betra, nema síður sé, og það er áreiðanlega ekki í samræmi við vilja þjóðarinnar eða til bóta á okkar stjórnarkerfi. En það, sem ég tel, að skipti einna mestu máli í sambandi við þetta allt, eins og nú standa sakir, - og þótt ekki sé óeðlilegt, að þetta sé rætt, þá geng ég fyrir þá sök ekki langt í að ræða það, - að á slíkum tímum sem þessum á enginn að 1át,a sér detta í hug að hreyfa við stjórnarskrá ríkisins. Ég býst við, að megi leita viða á þeim tímum, sem nú eru, til þess að finna dæmi þess, að þjóðþing sé að breyta stjórnarskrá sinni, og þó sérstaklega, ef það er breyt., sem veldur stórkostlegum flokkspólitískum deilum, og það þarfasta, sem þjóðþing hafi að vinna nú, það sé að breyta stjskr. ríkisins, Það er mikil breyt. og sýnist vera nokkuð ör, sem virðist hafa gerzt á hugsanagangi okkar þm. hér á Alþ. Það er ekki liðið enn þá ár, síðan við töluðum um, að útlitið væri svo ískyggilegt, að við værum sammála um, svo að segja sem einn maður, að fresta kosningum. Ég var einn af þeim, sem beittu sér fyrir, að - það væri gert, og ég er sannfærður um, að það var efnislega rétt að gera það. Við vitum einnig, þó að við vitum lítið um þær hættur, sem yfir okkur kunna að vofa eða höfum ástæðu til að ætla, eftir því hvernig styrjöldin stendur, að hættan, sem yfir okkur vofir margvíslega sé, - til þess að taka ekki of djúpt í árinni -, a.m.k. ekki minni en hún var, þegar við vorum sammála um, svo að segja sem einn maður, að fresta kosningum til þess að komast hjá því að þurfa að deila. Ég var sammála um, að við áttum að fresta þessum kosningum. Ég er sannfærður um, að þeir, sem beittu sér fyrir því, höfðu efnislega rétt fyrir sér. En okkur yfirsást um eitt atriði, yfirsást um það, að flokkarnir mundu ekki bera gæfu til að hafa þann þroska, sem til þess þurfti, að það samkomulag gæti staðið og yrði framkvæmt, eins og til var ætlazt. Og satt að segja verðum við að viðurkenna, - það er ekki hægt að komast hjá því -, að þessi frestun á kosningum hefur orðið okkur öllum saman, sem stóðum að því máli, á vissan hátt til minnkunar. Það var þörf á að fresta kosningum, bæði bæjarstjórnarkosningum þeim, sem nú hafa farið fram, og eins alþingiskosningum, sem eiga að fara fram í vor, en þrátt fyrir þessa þörf gátum við ekki haldið þessu samkomulagi, og það er það, sem er til minnkunar fyrir flokkana. Fyrir þetta er nú svo komið, að mikið er deilt í blöðum, eins mikið og nokkru sinni fyrr. Á Alþ. er ekki mikið deilt enn þá, en maður veit, að þar logar talsvert undir, og lítur út fyrir, að við förum eftir allt saman út í alþingiskosningar í vor, þegar útlitið er, eins og ég sagði áðan, sízt af öllu betra en það var, þegar við töldum nauðsynlegt að fresta kosningunum. En ég tel, að ekki verði hjá því komizt, eins og nú er farið með þetta allt. Nú erum við komnir það langt frá þeim ákvörðunum, sem við tókum, þegar við frestuðum kosningum í fyrra, að við teljum okkur fært að innleiða deilur um, hvernig stjórnarskipunin eigi að vera. Það er ekki nóg, að við göngum út í kosningar, þegar ástandið er sízt af öllu betra en þegar við töldum nauðsynlegt að fresta kosningunum, heldur erum við komnir það langt, að við teljum okkur fært að innleiða deilur í sambandi við störf okkar hér á Alþ. og í sambandi við kosningar. Eitt var það, sem borið var fram sem rök af mjög mörgum, þegar sjálfstæðismálið var rætt á síðasta reglulegu Alþ., en það var, að tæplega þætti fært að taka fullnaðarákvörðun í því máli m.a. vegna þess, að ekki væri hægt og ekki rétt, eins og nú standa sakir, að gera stjórnarskrárbreyt., sem ákvæði framtíðarskipulag ríkisins, m.a. vegna þess, að það gæti valdið deilum og mundi valda deilum einmitt af því, að líklegt væri, að þetta mál mundi dragast þar inn í, og í annan stað vegna þess, sem að sjálfsögðu kemur til athugunar í sambandi við þetta mál, að við eins og margir aðrir vitum svo örlítið um, hvernig það stjórnskipulag verður, sem við búum við eftir styrjöldina. Við vitum aðeins, að það verður stórkostleg breyt. frá því, sem nú er. En nú telja menn sér fært að taka upp stjórnarskrárbreyt., án þess að sjálfstæðismálið verði var nefnt á nafn. Ég get satt að segja hugsað mér, að sumir af sjálfstæðismönnunum í þessu landi, - sumir af þeim, sem talið hafa nauðsynlegt að leysa þetta mál nú þegar, en breyt. á stjórnarskránni, sem ískyggilegt þótti að ráðast í nú, stóð þar í vegi, - geri ráð fyrir, að þær kröfur hljóti að koma fram í sambandi við þetta mál. Og ég geri ráð fyrir, að þeir flytji það fram sem rök, að þeim þyki ekki viðkunnanlegt, að stjórnarskránni sé breytt, án þess að minnzt sé á að breyta þeim gr., sem lægi beinast við að breyta, eins og nú er málum komið. Allar fremstu gr. í stjskr. eiga að standa. óbreyttar. Ég býst við, að mörgum þyki þetta einkennilegt og óbein yfirlýsing út á við. Og það, sem mér finnst enn fremur, að geri ákaflega einkennilegt, til viðbótar öllu þessu, að taka upp þetta mál, er það, að það hefur áreiðanlega aldrei skipt minna máli en nú, hvað marga fulltrúa hver flokkur hefur hér á þingi, og það af þeirri einföldu ástæðu, að það eru engar minnstu líkur til, þótt stjskr. yrði breytt, að neinn flokkur mundi fá hér meirihlutavald, og enginn einn flokkur vill taka að sér að stjórna landinu, eins og ástandið er nú og verður næsta ár eða næstu árin. Ábyrgðin er allt of mikil til þess, að nokkur fl. mundi ráðast í að gera það. Og nú eru sterkar raddir um það, þó að nú fari tveir flokkar með völd, sem hafa yfirgnæfandi meir í hluta Alþ., að stofnað verði til víðtækari samvinnu, og það er vitað mál, að fyrst um sinn verður að stjórna af fleirum en einum flokki. Hver einasti þm. finnur og veit, að aldrei hefur verið gert eins lítið af því á Alþ. að telja saman, hvað marga fulltrúa hver flokkur hafi, og einmitt nú, og það á ekki að muna það nema sem minnast. Þess vegna er þessi deila, eins og nú standa sakir, ákaflega ófrjó deila og nánast sagt deila til þess að deila. Sósíalistar hafa bætt töluvert fylgi sitt í bæjarstjórnarkosningunum, en jafnaðarmenn aðeins staðið í stað. Svo er mælt, að einn af fultrúum í öðrum þessara flokka hafi átt að segja: „Guði sé lof, að við fengum ekki meiri hluta. Þeir treystust ekki til að vinna saman, sem þeir hefðu mátt til með, ef þeir hefðu fengið meiri hl. í bæjarstj. Hvort þetta er satt eða ekki, er mér ekki kunnugt um. En sannleikurinn er sá, að eins og útlitið er nú og eins og það virðist alltaf fara versnandi, hygg ég, að við höfum um annað þarfara að hugsa og tala heldur en að deila um það, hve marga fulltrúa hver flokkur eigi á Alþ. Má í þessu sambandi benda á, að verði þessar breyt. að l., munu þær ekki hafa áhrif á kosningarnar, er eiga að fara fram í vor að öllu sjálfráðu. En þær gera annað. Sá meiri hl., sem sitja mundi Alþ. eftir næstu kosningar, mundi gera þessar breyt. að l., að stjórnarskrá fyrir okkar þjóðfélag. En hitt er fullvíst, að þegar sú breyt. er komin á, yrðu kosningar aftur hitt vorið. Það er vitað mál, að um leið og þessi breyt. er orðin í landinu, þá reyna þeir fl., sem telja sig fá betri aðstöðu til kosninga fyrir þessa stjskr., að stuðla að því með vinnubrögðum sínum hér á Alþ., að kosningar fari fram að nýju næsta haust eða vorið 1943 til þess að njóta uppskerunnar af þeim breyt., sem þeim hefur tekizt að koma í gegn. Þá yrðu stærstu flokkar að starfa saman í sumar ag meðan kosningar færu fram, hvort sem það yrði í haust eða vorið 1943. Ef ætti á annað borð að gera þessa breyt., yrði í sambandi við hana að koma á starfhæfri stj., meðan breyt. er að komast á og eftir að hún hefur verið gerð. Ég hef alltaf verið óánægður með þessa stjskr., og mér dettur ekki í hug að álita, að ekki þurfi að endurskoða hana, bæði þetta atriði og mörg önnur. En tímarnir, sem við lifum nú á, eru þeir langverstu, sem hægt er að hugsa sér. En við vitum, að þjóðirnar eru byrjaðar á endurbótunn, ekki með því að breyta stjskr. sínum, heldur fyrir tilstilli sinna stj., sem skipaðar eru beztu mönnum, og þær eru byrjaðar að rannsaka, hvers konar stjórnarkerfi þær eigi að hafa að þessari styrjöld lokinni. Og við hljótum að sjá, eftir þeirri reynslu, sem við höfum af styrjöldum og breyt. þeim, sem þær hafa valdið, og eftir því, sem sjá má af blöðum þeirra þjóða, sem berjast fyrir lýðræðinu, að stjórnarkerfi þjóðánna hlýtur að breytast upp úr þessari styrjöld. Það er því miklu nær fyrir okkur að byrja nú á því að velja okkur menn til að kynna sér og rannsaka þá strauma, sem nú eru uppi, og byrja á undirbúningi að þeirri stjskr., sem við ætlum að hafa eftir þessa styrjöld, heldur en að hefja deilur um breyt. þær, sem hér liggja fyrir. Við vitum reyndar lítið um, hvernig styrjöldin breytist. Við skyldum segja, að Rússar yrðu sérstaklega sterkir og kæmust alla leið vestur að Atlantshafi, og þá þætti mörgum trúlegt, að til átaka kæmi milli Englands og Rússlands. Hvor þessara þjóða yrði þá sterkari, vitum við lítið um. Svo er þriðji möguleikinn: Að Þjóðverjar sigri, og þá er eins víst, að aðrir en við ráði, hvaða stjórnarkerfi við eigum að hafa. Það er vitað mál, að hvernig sem þessi styrjöld fer, þá er hún barátta, og eins og flest barátta er, barátta milli tveggja öfga. Það getur aldrei öðruvísi farið en sú stefna, sem sigrar, drekki meira eða minna í sig af þeirri stefnu, sem undir verður í baráttunni. Það kann að vera, að sumum hv. þm. þyki þetta nokkuð losaralegir smátónar, en við erum nú búnir að sjá svo mikið, að við vitum vel, að lýðræðið í Þýzkalandi, Frakklandi, Spáni og Ítalíu er ekki liðið undir lok af því, að það hafi komið stjórnarkerfi svífandi niður úr geimnum og setzt niður á þessi lönd. Nei, lýðræði þessara landa leið undir lok af því, að það var ekki fært um að fara með völdin: Og tvímælalaust verður það eitt af aðalhlutverkum lýðræðisins eftir styrjöldina. án þess að beita hörku og takmarka einstaklingsfrelsið (sem nú tíðkast í einræðisríkjunum), að geta styrkt sjálft sig með því skipulagi og þeim aga (disciplin), sem einræðisríkin hafa nú yfir að ráða. Og við verðum eins og aðrir, þegar við endurskipuleggjum okkar stjórnarskrá, að losa okkur við þann glundroða (Kaos), sem er meira og meira áberandi í okkar störfum, eins og í öðrum lýðræðislöndum. Mér finnst, satt að segja, að okkur væri bezt að verða sammála um, að n. væri skipuð af Alþ. til þess að rannsaka, hvernig við eigum að breyta okkar stjórnskipulagi, og auk þess undirbúa þær breyt., sem gera þarf, þegar við tökum málin formlega í okkar hendur af Dönum; nefnd, sem undirbyggi þá stjskr., sem við gætum búið við að styrjöldinni lokinni. Það ætti frekar við heldur en halda uppi deilum um það, hvort við eigum að bæta við 5 þm., hafa 54 í staðinn fyrir 49, eins og það sé mest aðkallandi nú, þegar ekki eru nokkrar minnstu líkur til, að það verði betra, og mundi aðeins skapa meiri flokkadrátt á Alþ. Nú þyrftum við umfram allt að gleyma því, fyrir hvaða flokk við höfum umboð og draga sjálfa okkur í dilka samkvæmt því. Ég vil gera það að till. minni, að umr. verði nú frestað, og að sjálfsögðu geri ég ráð fyrir því, að skipuð verði sérstök n. innan Alþ., sem fjalli um þetta mál. Það mun vera venja, þegar slík mál sem þetta koma fyrir. Ég hygg, að nú þegar sé hafinn undirbúningur að kosningu þessarar nefndar.

*Jóhann G. Möller: Mig langar til að gera eina fyrirspurn til hæstv. félmrh., út af þáltill., sem ég flutti á vetrarþinginu í fyrra um það, að ríkisstj. léti fara fram rannsókn á því, hvort kleift mundi vera að koma á sameiginlegum líftryggingum landsmanna vegna ófriðarhættunnar og tryggingum vegna tjóns vegna ófriðarhættunnar. Þessi þál. fékk góðar undirtektir hér hjá þáv. félmrh. Síðan hefur ekkert heyrzt í þessu máli. Og þó að kominn sé annar félmrh. nú, langar mig til að vita, hvort nokkur rannsókn hefur átt sér stað af hálfu félmrn. í þessu máli, og ef sú rannsókn hefur ekki átt sér stað, þá hvort núv. ríkisstj. vildi ekki láta þá rannsókn fara fram og bera síðan fram frv. um þetta mál.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Þó að ég standi í raun og veru utan við það, að mér beri að svara þessari fyrirspurn, af því að þetta mál heyrir ekki undir þann hluta af störfum félmrh., sem ég hef tekið við, þegar breyt. varð á ríkisstj., heldur þann hluta, sem hæstv. viðskmrh. tók við, þá vil ég samt taka það fram, að ég veit ekki til, að nein rannsókn hafi farið fram þessu viðvíkjandi. Að öðru leyti get ég lítið um þetta mál sagt. Hvað ríkisstj. gerir í þessu máli hér eftir, get ég ekki svarað, þar sem ég veit ekki, hvaða afstöðu ráðh. taka til þess né heldur ríkisstj. í heild.

*Jóhann G. Möller: Ég vildi beina þeim tilmælum til hæstv. fjmrh., að hann vildi vera svo vænn að koma þessari áskorun minni til ríkisstj., sem ég bar fram áðan. Því að það mun sízt vera minni hætta búin eignum manna hér á landi af völdum stríðsins en í fyrra, þegar samþ. voru l. um stríðsbótatryggingar fyrir svo .að segja alla hluti í landinu, jafnt nauðsynlega og ónauðsynlega. Og ég vil beina því til hæstv. ríkisstj. að hún geri eitthvað í því að tryggja líf landsmanna fyrir stríðshættunni.

*Garðar Þorsteinsson: Mig langar til, út af því, sem hefur komið hér fram, að spyrjast fyrir hjá ríkisstj. um það, hvort l. um tryggingar á eignum gagnvart skemmdum af hernaðarvöldum hafi komið til framkvæmda. Ég hef ekki lögin við höndina, en hygg, að þau eigi að koma til framkvæmda, þegar skemmdir hafa orðið á húsum manna eða öðrum eignum af völdum hernaðar. Nú er vitað, að hús á Austurlandi og Norðausturlandi hafa skekkzt á grunninum, þegar tundurdufl hafa sprungið, og fólk hefur orðið að flytja, úr bæjum vegna skemmda af sömu ástæðum, að tundurdufl hafa sprungið í fjörum. Vildi ég spyrjast fyrir um það, hvort ríkisstj. áliti ekki, að rétt væri að innheimta eitthvað af fasteignum í landinu til þess að bæta upp slíkt tjón sem þetta, og hvort það muni ekki rétt skilið, að l. eigi við að bæta slíkt tjón sem þetta.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Um skemmdir af völdum tundurdufla, sérstaklega fyrir Austurlandi og Norðausturlandi hefur verið rætt í ríkisstj., og er þeim umr. að miklu leyti lokið. Þetta mál hefur verið rætt á þeim vettvangi, hvort þeir aðilar, sem fyrir tjóni af þessum skemmdum hafa orðið, fengju greiddar skaðabætur vegna þessa tjóns fyrir milligöngu hernaðaryfirvaldanna brezku frá brezku stjórninni. En það hefur komið í ljós við umr. um þetta mál, að það er ekki líklegt, að það sé hægt að fá peninga greidda með þeim hætti, sem stafar af því, að tjónið af tundurduflum er mjög víðtækt, bæði hér við land og annars staðar við strendur landa samanlagt. Og herstjórnirnar, sem slíkar skaðabætur sem þessar, sem hér er rætt um, eru gerðar kröfur til um, telja oft ekki hægt að sanna, frá hvaða hernaðaraðila tundurduflin eru í hvert skipti, sem springa og valda tjóni, svo sem t.d. við strendur Noregs og Danmerkur, og það sama gæti líklega að einhverju leyti átt við hér við land um þau tundurdufl, sem springa. Auk þess hygg ég, þó að hægt væri að sanna um slíkt, þá mundi hlutaðeigandi hernaðarþjóð ekki undir neinum kringumstæðum ganga inn á svo víðtækar skaðabætur, sem af því mundi leiða, ef greitt væri tjón það, sem þessi tundurdufl valda. Það hefur verið komizt að samkomulagi um það, hvernig ætti að fyrirbyggja, að þessi tundurdufl geti framvegis valdið því tjóni, sem þau hafa gert hingað til, sem er fyrst og fremst í því fólgið að reyna að eyðileggja þau, en inn á umr. um það ætla ég ekki hér. En eftir að málið hefur verið rætt á þeim grundvelli að fá skaðabæturnar greiddar frá þeirri þjóð, sem líklegast er talið, að hafi lagt þau dufl, sem hér springa, hefur það ekki verið tekið upp í ríkisstj. að láta þetta tjón falla undir ákvæði þessara laga. Það er náttúrlega atriði, sem má taka upp og líklegt er, að verði tekið upp, skemmdirnar, sem hafa orðið og kunna að verða af völdum þessara tundurdufla, enda þótt gerðar hafi verið ráðstáfanir til þess að fyrirbyggja sem mest, að tundurduflin geti valdið því tjóni framvegis, sem orðið hefur hingað til af völdum þeirra.

*Gísli Guðmundsson: Ég vil taka undir það með hv. 7, landsk. (GÞ), að þess mun full þörf að athuga, hvaða möguleikar muni vera fyrir hendi til að bæta þeim, sem orðið hafa fyrir eignatjóni og jafnvel atvinnutjóni vegna þessara tundurdufla, sem sprungið hafa, en það hefur sérstaklega orðið fyrir Norðausturlandi. Ég hygg, að það muni mega teljast óhjákvæmilegt, að af því opinbera verði gerð einhver ráðstöfun til þess, að slíkt tjón verði bætt. Vil ég skjóta því til hæstv. ríkisstj., hvort hún sér sér fært samkv. l. um stríðstryggingar að bæta slíkt tjón, sem verða kann á eignum manna í smáum stíl, án þess að l. um stríðstryggingar þyrftu að koma til framkvæmdar að öðru leyti.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Eins og ég tók fram áðan, hefur þessi hlið málsins ekki verið rædd í ríkisstj. Og það er vitanlega alveg rétt, sem hér kemur fram hjá hv. þm. N.-Þ., að ef ætti að bæta það tjón, sem orðið hefur samkv. þeim l., sem afgr. voru um stríðstryggingar, þá álít ég, ef ég man ákvæði l. rétt, að það yrði of þungt í vöfum. Það var í raun og veru ekki ætlunin með þeim lögum að láta þau koma til framkvæmdar - því að framkvæmd þeirra er stórt kerfi - nema tjón yrði miklu verulegra af pöldum styrjaldarinnar heldur en orðið er af völdum þessara tundurdufla. Og ég lít þannig á, án þess að ég geti lýst yfir nokkru fyrir hönd ríkisstj. um þetta efni enn sem komið er, m.a. vegna þess, að þessi hlið málsins hefur ekki verið rædd, að miklu eðlilegra væri að bæta það tjón. sem af tundurduflunum er orðið og kann að verða, ef Alþ. álítur rétt að bæta það, beinlínis með fjárframlögum úr ríkissj., heldur en að láta þessi l., sem eru mikið kerfi, koma til framkvæmda til að bæta það tjón. En þetta mál allt er talsvert vandasamt og það fyrir þá sök, að tjónið af völdum ófriðarins, sem landsmenn hafa orðið fyrir, er margs konar. Og þó að þetta, af völdum tundurduflanna, sé mikið, og kannske umfangsmesta tjónið af því tagi, þá er mjög mikið vafamál, að það sé meira eða tilfinnanlegra fyrir einstaka menn heldur en annað tjón af völdum ófriðarins, sem sumir menn aðrir hafa orðið fyrir hér á landi. Ég get t.d. upplýst það hér, að það liggja olíuskip fyrir Austurlandi, og að ég hygg sérstaklega á Seyðisfirði, og þau eru tekin til hreinsunar að mér er sagt annað slagið. Fer þá mikið af olíu út á fjörðinn og meðfram ströndunum. Og á sumum bæjum; þar sem æðarvarp hefur verið stórköstlegur atvinnuvegur, er sýnilegt, eftir því sem mér hefur verið skrifað þar að austan, að yfir þeim bændum, sem þar búa, vofir, að sá atvinnuvegur gereyðileggist, því að æðarfuglinn rekur í stórum hrönnum upp á fjörurnar eftir að olían hefur komizt í fiðrið og fuglinn af þeim ástæðum getur ekki bjargað sér eins og annars. Þetta er kannske ekki eins mikið tjón í svipinn eins og vegna þess, þegar tundurdufl springa. En sem peningalegt tjón er það næstum alveg það sama. Hvort hv. alþm., sem áhuga hafa fyrir þessu máli, vilja taka þetta mál upp eða beina því til ríkisstj. að gera það og leggja till. fyrir þingið um það, læt ég liggja milli hluta að svo komnu.