Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Árni Jónsson: Þetta frv. hefir legið fyrir n. skamman tíma, þó hafa verið gerðar við það margar brtt. Ég bar fram brtt. við 13. gr., um það, að stofnkostnaður við skólana yrði greiddur áfram að helmingi úr ríkissjóði og helmingi frá hlutaðeigandi héraði. Þessi till. fékk ekki samþykki, og nú kemur frv. aftur frá Nd. Nú hefir mér dottið í hug að bera fram brtt. þessa á þskj. 586, sem er miðlunartill. Þó að flm. frv. hafi ekki séð sér fært að fylgja till. minni á dögunum, vil ég ekki að óreyndu fullyrða, að þeir slái hendinni á móti þessari till. Það er nú svo, að stjórnarsamstarfið verður að grundvallast á því, að um gagnkvæma tilhliðrun sé að ræða í því starfi. Ég vona, að hv. flm. sýni hér tilhliðrun í því að styðja þessa till. mína, og að hér geti verið opin leið á báðar hliðar til samkomulags.

* Frsm. (Jónas Jónsson) : Eins og hv. 9. landsk. sagði, hafa verið gerðar breyt. á frv. í Nd., en þær snerta engin aðalatriði. Frv. var vel tekið í Nd. eins og í þessari hv. d. Ég verð að segja það, að ég gat ekki búizt við, að frv. yrði tekið svona vel af þm., og eins má segja, að verið hafi úti um landið, fyrir utan nokkra kennara, sem ekki áttuðu sig á því, að þetta leiddi til uppbyggingar fyrir stofnanirnar. Það hefir verið dálítið um það talað, hvort það væri rétt, að ríkið tæki meiri þátt í stofnkostnaðinum. Hv. 9. landsk. virðist beita sér fyrir því, að það verði ekki gert. Ég vil aðeins benda á það, að það stendur óhrakið frá fyrri umr., það sem ég sagði þar, að svo framarlega sem við hugsum okkur í framtíðinni að leysa á ódýran hátt sumargistihússpursmálið, þá höfum við ekki aðra leið heppilegri. Ég vil víkja aftur að því með Hótel Borg, sem ríkið og bærinn lögðu í stórfé, til þess að hægt væri að koma upp fínu hóteli hér í bænum. Það hefði reynzt erfitt fyrir þingið að leysa þetta spursmál nú, þegar sá maður, sem lagði aleigu sína í þetta fyrirtæki, hefði tapað henni. Ég vildi þess vegna biðja menn að athuga það, að sá sami metnaður, sem kom Reykvíkingum til að koma upp viðunandi hóteli, hann er nú einnig fyrir hendi hjá landsmönnum til að koma upp viðunandi gistihúsum úti um landið. Ég tek fram t. d. með bændaskólana á Hólum og Hvanneyri, en annar liggur nú reyndar ekki vel við í þessum efnum, - þetta eru ríkisstofnanir, sem engum manni hefir dottið í hug að nota í þessu skyni. Við munum sýna mesta hagsýni í því að nota slíkar stofnanir til þess að bæta úr gistihúsaþörf landsins, og koma þar að auki 600–700 mönnum í aukna vinnukennslu. Ég vil minna svolítið á Núpsskólann í þessu sambandi; hann skuldar lítið nema það, sem ekki er talið fram. En hvernig er sá skóli settur? Þar vantar leikfimishús, hús fyrir kennarana, heimavist fyrir nemendur o. s. frv. Nú mundi hv. 9. landsk. segja, að ekkert væri til fyrirstöðu, að Vestur-Ísfirðingar legðu meira fé til skólans. En þeir eru þegar búnir að leggja fram það, sem þeir geta, og engin von til þess, að þeir leggi meira fram. Séra Sigtryggur er búinn að leggja fram það, sem hann hefir getað. Ég tek þá næst Reykjanesskólann, þar sem fátækur skólastjóri með samhug allra manna í N.-Ísafjarðarsýslu er að reyna að basla upp skóla með sjálfboðaliðsvinnu. En það kemur alltaf að því sama, - áhuginn er meiri í héraðinu en peningarnir. Það er verið að reyna að þoka þessu áfram smátt og smátt, og maður getur sagt um þessa staði, að þeir eru vel hálfgerðir, því geta héraðanna er ekki meiri. Ég vona, að hv. d. afsaki, þó að ég segi frá einu litlu dæmi í viðbót frá einum stærri héraðsskólanna, það er í Borgarfirði. Þessar tvær sýslur tóku hvor um sig 30 þús. kr. lán og lögðu í skólann, ungmennafélögin lögðu fram 20 þús. kr. Þetta sýnir fórnarlund héraðsbúa. En ef hv. 9. landsk. kæmi í Reykholt, þá myndi hann sjá stóra og myndarlega byggingu, og ef hann athugaði betur, myndi hann sjá, að þar væri sundlaug, sem er of heit, af því að þar er of lítið kalt vatn. Það hefir ekki verið hægt að gera leiðslu fyrir kalda vatnið, vegna fjárskorts. Ég vil bæta því við, að það er alveg óhugsandi að bjóða Reykholt sem sumargistihús fyrir útlendinga, nema gerð verði vatnsleiðsla, sem skólinn hefir ekki ráð á ennþá. Ég tek þetta sem dæmi. Það stendur við það sama eins og verið hefir; ég þekki vel til á þessum stöðum og veit, að engin af þessum stofnunum hefir ráð á því að sinna þessum auknu verkefnum, nema með því að fá til þess stuðning ríkisins. Það er því sanngjarnt að mæla með þessari leið, sem frv. gerir ráð fyrir.

*Árni Jónsson: Það mætti skilja það svo á ræðu hv. frsm., að ágreiningur væri um það, hvort þessi tilhögun um aukið verklegt nám væri til bóta eða ekki. Ég get lýst því yfir, að ég tel, að hið aukna verklega nám myndi verða til bóta, enda hefi ég ekki heyrt nein andmæli gegn því; en hér er um að ræða fjárhagsspursmál. Hv. þm. vildi slá því föstu, að héruðin gætu ekki staðið undir þeirri byrði, sem þau hafa gert.

Með þessum breyttu kringumstæðum, sem koma

. Það liggur ekkert fyrir um það, og verður að álíta, að ríkissjóður geti ekki heldur staðið undir sinni byrði og eigi alveg eins erfitt með að auka sínar byrðar eins og héruðin. Annars var nokkuð erfitt að fylgja röksemdafærslu hv. þm. S.-Þ. Í öðru orðinu virðist manni þetta fyrst og fremst flutt sem gistihúsmál, og í raun og veru í sama tilgangi og þegar Hótel Borg var stofnuð fyrir nokkrum árum. Nú er það að vísu svo, að það er mjög þægilegt að geta notað héraðsskólana sem sumargistihús fyrir útlenda ferðamenn. En ég vil benda hv. þm. á það, að í sömu andránni koma fram till. um að leggja niður ferðaskrifstofu ríkisins, og hefir jafnvel verið borin fram till. um að fækka fólki, sem starfar við millilandasiglingar, og borin fram sú ástæða, að ferðamannastraumur frá útlöndum muni stöðvast til landsins. Þess vegna er það ekki sjálfu sér samkvæmt, ef ríkið hefir hugsað sér að taka upp þessa gistihúsastarfsemi fyrst nú. Þá yrði þeim styrk frestað, sem þarf vegna þessa útlendinga, á næstu árum. Mér skildist á hv. þm. S.-Þ., að menn væru ekki eins fúsir nú að fórna miklu fyrir héraðsskólana eins og þeir voru áður, og gæti það þá bent til þess, að reynsla sú, sem fengizt hefir af héraðsskólunum, væri ekki eins ákjósanleg og menn hefðu búizt við. Viðvíkjandi Árnessýslu benti hv. þm. á, að ef 150 nemendum, sem væru þar nú, væru ekki nema 40 úr sýslunni. Nú er þetta, eins og nafnið bendir til, héraðsskóli. Hann er stofnaður sem héraðsskóli Árnessýslu. Ég hygg, að hv. þm. S.-Þ. hafi fengið ekki lítið af heiðrinum fyrir, að þessum skóla var komið upp.

Og dálítið meira

. Hvaða yfirlýsing er það þá, sem hann gefur nú? Hann gefur yfirlýsingu um það, að skólinn sé fjórum sinnum stærri en þörf er á. Ég ætla svo ekki að segja meira um þetta. Ef hv. þm. S.-Þ. vill taka í hina framréttu hönd og greiða atkv. með þeirri miðlunartill., sem ég hefi borið fram, þá mun ég greiða atkv. með frv. og reyna að beita áhrifum mínum til þess, að frv. fái greiðan gang í gegnum þingið. Ég skora því á hv. þm. að gera þessa miðlun.

* Frsm. (Jónas Jónsson) : Það er aðeins örstutt aths. Það er ekki alveg rétt athugað hjá hv. þm., að af því að Laugarvatnsskólinn fær 150 nemendur og af þeim eru ekki nema 40 úr Árnessýslu, þá sé hann of stór. Hann er að því leyti of lítill, að aðsóknin hefir verið meiri en svo, að hægt væri að taka við öllum. Ef hv. þm. athugar þetta nánar, þá mun hann komast að raun um, að skipulal. þessara skóla er ekki þannig, að þeir séu lokaðir fyrir nemendum úr öðrum héruðum en þeim, sem skólarnir eru í. Þetta er líkt og með háskólana í Þýzkalandi, sem eru þannig, að stúdentar geta gengið úr einum háskóla í annan. Þetta frjálslega skipulag gerir það að verkum, að margir nemendur geta verið einn vetur í þessum skóla og annan vetur í hinum. Í skólann á Laugarvatni koma nemendur alstaðar að af landinu, og með þessum nemendum verður Árnessýsla í raun og veru að borga. Nemendurnir vilja nú einu sinni vera þarna. en það hefir kostnað í för með sér. Þessi æskilegi hlutur, að taka upp verklega kennslu, er ekki tóm ánægja, heldur hefir það aukinn kostnað í för með sér. Jarðhitinn hjálpar að vísu mikið til, svo þar er hægt að koma upp mjög sómasamlegum vinnuskálum, sem ekki þurfa að vera mjög dýrir. Ef þetta frv. verður að l., þá er með mikilli sparsemi hægt að koma því þannig fyrir, að skólarnir hafi minni skuldir að dragast með. Ég get því ekki fallizt á lækkunartill. hv. þm. Hans till. er ekki miðuð við hag skólanna, heldur aðeins það, að spara. Þegar verið er að hugsa um að spara, þá líta menn auðvitað mismunandi augum á, hvað eigi að spara. Ég greiði atkv. með þessu. Hann hefir greitt atkv. með því, að ríkið taki á sig ábyrgð á vanskilaskuldum milli sveitarfélaga, sem búizt er við, að geti orðið há upphæð. Hann hefir gert það með það fyrir augum, að hann álítur, að bæjar- og sveitarfélög geti ekki staðið undir þessu. Í þessu kemur því ýmiskonar sannfæring manna til greina. Hv. þm. var að tala um útlendingana. Ég geri ekki ráð fyrir mörgum útlendingum hingað á næstu árum. Ef við tökum Hótel Borg, sem er nú aðalhótelið hér á landi, þá er ástandið svo, að henni er ekki haldið við fyrir fátæktar sakir. Og ef það er svo með hið græna tréð, hvað má þá segja um hið visna? Það mun ekki veita af fyrir þessa skóla að koma sér upp rúmum, borðum og stólum, sem þeir þurfa að hafa, ef þar eiga að vera sumargistihús. Þó ekki komi útlendingar hingað á næstu árum, þá munum við bæjarmennirnir hafa þörf fyrir að nota þessa staði á sumrin. Ég álít, að það eigi einmitt að vinna að þessu nú. Ég geri ekki ráð fyrir skammvinnu stríði. Ég veit, að þessar fátæku stofnanir verða mörg ár að koma fjárhag sínum í gott lag, þó þær verði studdar þannig. Ef frv. verður samþ. óbreytt, þá munu þessar stofnanir eftir nokkur ár vera orðnar þannig, að þær geti á viðunandi hátt starfað vetur og sumar, svo að þær geti bætt úr þörfum nemendanna á veturna, en því, sem hægt er að kalla þörf landsins, á sumrin.

*Árni Jónsson: Það eru aðeins örfá orð. Ég hefi flutt þessa brtt. sem miðlun í þessu máli, þar sem geti verið um viðunandi úrlausn að ræða til bráðabirgða, svo skólarnir geti haldið áfram eins og verið hefir. Ég hefi með þessu viljað reyna á, hvað hv. þm., sem mun telja sig einn aðalmanninn í því, að komið hefir verið á samstarfi milli aðalþingflokkanna, vill gera til þess að þetta almenna samkomulag geti haldizt. Ég efast ekki um, að hann geti komið þessu frv. gegnum þingið, en það væri ánægjulegra ef algert samkomulag gæti orðið um það, og sérstaklega ætti það að vera fyrir hv. þm. S.-Þ., sem hefir talið sig framarlega í hópi þeirra manna, sem reynt hafa að auka samvinnuna milli aðalþingflokkanna. Hann er einnig með því að vilja binda ríkissjóði þarna aukna bagga, í ósamræmi við stefnu sína um almennan sparnað. Ég bauð hv. þm. S.-Þ. framrétta hönd í þessu máli. Hann hefir ekki viljað taka í þessa framréttu hönd. Ég segi því að lokum: Bíddu þangað til ég býð þér hana aftur.

* Frsm. (Ingvar Pálmason) : Eins og fyrirsögn þessa frv. ber með sér, er það frv. til l. um heilbrigðisnefndir og heilbrigðissamþykktir. Löggjöf um þetta efni er orðin nokkuð gömul, þ. e. a. s. frá 1905, og er því ekki óeðlilegt, þó að á henni þurfi að gera nokkrar breyt. Það má segja um þetta frv., að það miðar nákvæmlega að því sama og gildandi löggjöf um þessi efni, sem sé að tryggja eftirlit með heilbrigði í landinu. En aðalbreyt. í frv. eru tvær, án þess þó að stefnan sé í nokkru breytt frá núgildandi löggjöf. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir, að skipaðar verði heilbrigðisnefndir, er svo setji heilbrigðissamþykktir, en í gildandi l. er þetta nokkuð á annan hátt. Í öðru lagi er hér miklu ýtarlegar fram tekið en í gildandi l., hvað skuli og hvað megi taka í slíkar heilbrigðissamþykktir. og er það eðlilega sniðið eftir breyttum staðháttum, því að meira fjölmenni er í kaupstöðum landsins nú heldur en var 1905, þegar núgildandi l. um þetta efni voru samin. Og einnig er þetta sniðið eftir þeirri reynslu, sem fengizt hefir síðan 1905. Í þriðja lagi er þetta sniðið eftir þeim framförum, sem orðið hafa, bæði í þekkingu læknavísindanna og reynsluþekkingu manna á því, hvernig haga beri ráðstöfunum til þess að gæta sem bezt heilbrigði manna. Allshn. hefir ekki fundið neitt athugavert við þetta frv. og leggur til, að það verði samþ.

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Aðeins örfá orð. - Þetta frv. er, eins og sjá má, aðeins nokkrar orðabreyt. við 3. gr. l., og í 1. mgr. er aðeins því sleppt niður, að launin, sem þar eru ákveðin, eru ekki tekin upp í frv. En svo mun þó vera til ætlazt, að þau laun, sem nú hafa verið greidd til útvarpsstjóra, verði einnig greidd áfram. Í 2. mgr. 1. gr. frv. er um nokkra breyt. að ræða, því að þar er gert ráð fyrir, að ráðh. sé heimilt að gera fréttastofu útvarpsins að sérstakri deild undir stjórn útvarpsráðs, og ennfremur, að ráðh. sé heimilt að semja við blöð lýðræðisflokkanna um þátttöku í starfrækslu slíkrar fréttastofu. Þetta er veigamikil breyt. Ég tel óþarft að halda hér langa ræðu um tildrög þess, að hnigið hefir verið hér að þessu ráði. En m. a. býst ég við, að hér liggi á bak við nokkur sparnaðarhugsun, með því að koma megi við skynsamlegri tilhögun við útvarpið en verið hefir. Því að því ber ekki að neita, að hér er nokkuð dregið úr því valdi, sem útvarpsstjóri hefir haft samkv. núgildandi l. Við athugun frv. í n. gátum við nm. ekki séð, að hægt væri að koma þessu fyrir á annan einfaldari hátt, eins og sakir standa, heldur en hér í frv. er gert ráð fyrir, og mælir n. með því, að þessi breyt. á l. verði samþ.

* Frsm. (Árni Jónsson) : Það varð dálítill ágreiningur um það, hvort vísa ætti þessu máli og nokkrum fleiri til nefndar, og varð úr, að því var vísað til menntamn. Það voru 3 mál, sem lágu fyrir n., en það tókst samt að afgreiða þau á einni klst., og hygg ég, að þeim tíma hafi verið vel varið, því mér hefði þótt leitt, ef þau hefðu ekki fengið þinglega afgreiðslu. N. flytur á þskj. 580 brtt. um það, að fá skuli tillögur fræðslumálastjóra áður en kennslumálaráðuneytið sameinar fámenn skólahverfi eins og talað er um í frv. gr. Nefndin var sammála um að leggja til, að frv. næði fram að ganga með þessari brtt., og vonar, að hv. deild taki því vel.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Þetta mál var tekið af dagskrá í gær, til þess að ég gæti aflað mér upplýsinga hjá stjórn síldarverksmiðja ríkisins, hvort hún sæi annmarka á því, að brtt. hv. þm. S.-Þ. væri samþ. Að vísu hefi ég ekki getað fengið upplýsingar frá verksmiðjustj. sem heild, en ég hefi átt tal við nokkra af stjórnarmeðlimunum og fengið þær upplýsingar, sem ég tel fullnægjandi. Í verksmiðjunni á Raufarhöfn vinna nú 37 manns og í hinni fyrirhuguðu verksmiðju munu vinna 77 manns; en afleiðingin af þeirri breyttu tilhögun er sú, að þá þurfa ekki nema 26 manns að vinna í gömlu verksmiðjunni, svo að raunveruleg fjölgun verður 66 manns. Nú hygg ég, að ekki muni óhætt að ganga inn á, að ¾ hlutar af fjölguninni yrðu námsmenn, eins og till. hv. þm. S.-Þ. gerir ráð fyrir, því að sumir þessara manna eru fagmenn eða vinna störf, sem ekki eru ætlandi ungum námsmönnum, svo sem verksmiðjustjóri, efnafræðingur, verkstjóri, kyndari, aðstoðarmaður við vélar, pressumenn, kvarnamenn, smiðir. Ennfremur lýsismenn, mjölmenn, þróarmenn, útimenn og birgðaverðir, eða samtals 48 menn. Ég hygg, að óhætt myndi að hafa 33 námsmenn af þessum 48, eða sem nemur helmingi aukningarinnar. Vildi ég því leggja til, að brtt. bv. þm. S.-Þ. yrði samþ. með smávægilegri breyt. Vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa meginmál brtt., svo hljóðandi: „Þegar komin er í framkvæmd stækkun sú á síldarverksmiðjunni á Raufarhöfn, sem lög þessi heimila, skal verksmiðjustjórnin láta efnalitla, duglega nemendur úr lærdómsdeildum menntaskólanna og háskólanum sitja fyrir um allt að ¾ hlutum þeirrar aukningar á almennri vinnu í verksmiðjunni, er af stækkun hennar leiðir.“ Legg ég til, að fyrir „¾ hl. þeirrar aukningar á almennri vinnu í verksmiðjunum“ komi: ½ af vinnu í verksmiðjunni, því að það gæti auðveldlega orðið að þrætuepli milli verksmiðjustj. og verkalýðsfélaganna, hvað teldist almenn vinna. Fyrirspurn hv. 2. þm. N.-M. í gær er þar með svarað. En út af fyrirspurn hv. 10. landsk., að hjá ríkisverksmiðjunum muni vinna eins margir námsmenn eða fleiri en hjá einkaverksmiðjunum vil ég gefa þessar upplýsingar. Á Siglufirði unnu í fyrra um 160 almennir verkamenn og þar af 10 námsmenn, eða um 6%. Á Hjalteyri unnu 70–80 manns, þar af 12–15 námsmenn eða hlutfallslega helmingi fleiri en í ríkisverksmiðjunum. Ég hefi hinsvegar ekki getað aflað mér upplýsinga um, hvernig þessu var háttað í Djúpuvík.

*Jónas Jónsson: Ég vil geta þess, að ég er mjög ánægður með þá meðferð, sem málið hefir fengið hjá hæstv. ráðh., og get fallizt á brtt. hans.

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Ég gat þess í gær, að ég mundi geyma mér að tala þar til brtt. hefði verið lýst. Nú hefir tillögumaður gert grein fyrir efni till., og sömuleiðis hefir hæstv. atvmrh. borið fram brtt. sama efnis. Ég get með hvorugri brtt. verið, því ég álít, að hér sé gengið inn á það svið, sem ekki hefir áður þekkzt í löggjöfinni, að einhverri sérstakri stétt manna eru fengin í hendur forréttindi til almennrar vinnu. - Ég veit ekki betur en að námsmönnum, sem hafa viljað stunda líkamlega vinnu, hafi ekki gengið verr að komast að almennri vinnu en öðrum verkamönnum, enda eru þeir oft betur settir. Nú er þessi vinna á þessum tíma árs, þegar allir leita starfs, sem það geta, og álít ég, að með þessu ákvæði, ef samþ. verður, sé verið að bægja hinni eiginlegu verkamannastétt frá þessari föstu vinnu, sem skapast í kringum verksmiðjurnar. Ég vil ekki á nokkurn hátt amast við því, að námsmenn fái vinnu, en ég álít, að þeir eigi að verða sér úti um vinnuna án nokkurrar ívilnunar þeim til handa, enda eru þeir sízt verr settir en atvinnulausir verkamenn, og hafa oft betri aðstöðu til þess með tilstyrk þeirra, sem að þeim standa. Það er rétt að minnast á í þessu sambandi, að það er verið að tala um að gera ráðstafanir til þess, að hægt sé að flytja menn út í byggðir landsins upp til sveitanna, og þar eiga þeir að vinna fyrir litlu eða engu kaupi. En á sama tíma og þetta á að gerast, á að draga úr þeim möguleikum, sem kynnu að skapast fyrir menn til þess að vinna fyrir sér við sjávarsíðuna. Það er of gott fyrir verkamennina að fá vinnu við verksmiðjuna. Ég get ekki verið með þessu. Ég er kannske ekki nógu kunnugur þessum málum, en ég hefi orðið þess var, að námsmenn hafa komizt með góðu móti í ýmsa atvinnu að sumarlagi, svo sem vegavinnu og síldarvinnu, og einnig hafa þeir komizt í ýmiskonar verzlunarstörf. Þetta er talið sjálfsagt, að menn reyni að ota sér fram eftir því, sem unnt er. Hér á svo að bægja verkamönnum frá þeirri vinnu, sem þeim raunverulega ber, og það er ekki nema eðlilegt, að slíkt veki andúð meðal verkamanna, - það er enginn hlýleiki, sem kemur fram hjá flm. til þeirra. Ég lít svo á, að ef ríkið ætlar að auka framleiðsluna, ætti það fyrst og fremst að koma verkamönnunum til góða. Mér sýnist það ekki rétt stefna að ganga framhjá verkamönnum, ef um einhverja aukna atvinnumöguleika er að ræða.

*Árni Jónsson: Ég skal játa, að þessi skrifl. brtt. atvmrh. bætir nokkuð úr till., sem hér liggur fyrir frá hv. þm. S.-Þ. E n þó svo sé, get ég ekki greitt atkv. með henni. Mér finnst það varhugaverð braut, sem verið er að ganga inn á hér. Ég vil benda á það, að ef rétt er að gera ráð fyrir auknum atvinnuvandræðum -, og það er rétt að gera ráð fyrir því, - þá er hætt við því, að komi til árekstra um þessa atvinnu milli fátækra fjölskyldumanna og einhleypra manna. Ég held, að fyrir þá ríkisstj., sem vill hafa góðan stuðning og reyna að fá traust sem flestra, sé það varhugavert að ganga inn á þessa braut. Það, sem hér er gert ráð fyrir, er, að þeir, sem lokið hafa gagnfræðaprófi og stúdentsprófi gangi fyrir öðrum mönnum um þessa vinnu. Þetta er óeðlilegt að binda í l. Svo vil ég víkja að því, sem hv. 2. landsk. talaði um. Hann benti á það réttilega, að það tíðkaðist nú, að námsmenn hér geti haft aðgang að atvinnu við vegavinnu, símavinnu o. fl. Ég álít það mjög heppilegt, að þetta gæti haldið áfram, en hvort við erum nokkuð betur settir, þó að þetta ákvæði verði að l., tel ég mjög vafasamt. En ef hér á að fara að koma upp menntamannaverksmiðju, þá gæti ég ímyndað mér, að ýmsir, sem annars hefðu tekið námsmenn í vinnu, myndu segja við námsmenn: Það er bezt fyrir þig að snúa þér til Raufarhafnar. - Ég álít því varhugavert að samþ. þessa brtt., frá hvaða sjónarmiði sem hún er skoðuð. Ég tel þó brtt. hæstv. atvmrh. til mikilla bóta.

* Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) ; Ég hefi litlu við það að bæta, sem tekið er fram í nál. meiri hl. Það var náttúrlega vitanlegt, að með því að vísa málinu til nefndar mundi ekki fást mikil lausn á því fram yfir það, sem komið var og menn hafa átt kost á að kynna sér í sambandi við annað mál, sem hér hefir verið til umræðu. Það kom fram, að menn voru búnir að mynda sér fasta skoðun um frv., og er þess vegna ekki þörf á að fara inn á efni frv. að þessu sinni, og geri ég það ekki nema sérstakt tilefni gefist, en eins og nál. ber með sér, mælir meiri hl. með því, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

* Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Eins og frsm. meiri hl. gat um, voru menn búnir að mynda sér fastar skoðanir um þetta frv. áður en það kom til nefndar, og því var í n. haldinn sá stytzti fundur, sem þar hefir verið, og þar voru örlög frv. ráðin. Ég gat ekki fylgt meiri hl. í því að leggja með þessu máli. Það er lagt nokkuð óvenjulegt kapp á þetta mál, og þar sem ég get ekki séð, að það verði til heilla, get ég ekki verið með því af þeim ástæðum. Nú skipa 7 manns fiskimálanefnd. Eru þeir frá aðalflokkum þingsins, eða sama sem, þar sem þeir eru skipaðir 1 frá Alþýðusambandi Íslands, 1 frá Samb. ísl. samvinnufélaga, og 1 frá Félagi botnvörpuskipaeiganda. Auk þess skipa bankarnir sinn manninn hvor, Fiskifélag Íslands 1 og atvmrh. 1. Ég held, að það sé hægt að segja, að þessi skipun n. hafi verið að ýmsu leyti mjög heppileg, þar sem í henni eru fulltrúar frá hinum stærstu stofnunum í landinu og félögum, sem geta haft hagsmuna að gæta í sambandi við sjávarútgerð. Sá styr, sem stóð um stofnun þessarar nefndar, virðist vera horfinn, og fer ég ekki með fleipur, þó ég segi, að nefndin hafi yfirleitt verið vinsæl og hafi þegið þakkir fyrir störf sín á undanförnum árum. Ég get því ekki skilið, hvaða hagnaður er í því, að fækka nefndarmönnum niður í 3 og að þeir skuli vera einn frá hverjum stjórnmálaflokka þingsins. Það er ekki nokkur vafi á því, að „autoritet“ nefndarinar verður minna með þeirri skipun en hinni, og vitanlegt er, að með slíka nefnd sem þessa, sem starfar að jafnþýðingarmiklu máli, er mikið undir því komað, að menn beri traust til hennar, og traustið minnkar við það, að nefndarmönnum er fækkað. Eina hugsanlega ástæðan er sú, að þarna mætti spara laun til 4 nefndarmanna, og er hún út af fyrir sig virðingarverð, ef víst er, að sparnaðurinn borgi sig. Ég er á þeirri skoðun, að hann mundi ekki borga sig. Hver nefndarmanna hefir 200 kr. á mánuði. Það gæti auðvitað komið til mála að lækka það, sem styrjaldarráðstöfun, og efast ég um, að nefndin í heild mundi hafa á móti því. Ég hefi jafnvel orðið var þeirrar skoðunar, og getur vel verið að það sé skoðun n. í heild, að þeir séu tilbúnir að vinna kauplaust. Ef hér er aðeins um ráðstafanir til sparnaðar að ræða, held ég, að málið hefði gott af því, að ráðh., sem fer með þessi mál, kynni sér hug nm., og hvað þeir vilja leggja í sölurnar í þessu efni. Ég segi þetta vegna þess, að ef eina ástæðan er sú, að spara, er tilganginum með þessu náð. Það mætti yfirleitt tala langt mál um störf fiskimálanefndar, en ég býst við, að málið sé ráðið. En með tilliti til alþjóðar tel ég þær till., sem liggja fyrir, alls ekki til hagsbóta, og þess vegna á móti því, að nefndin sé skert. Ég tel yfirleitt, eins og málið liggur fyrir, að gott sé að hafa í fiskimálanefnd alla þá aðila, sem þar eru.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Ég vil ekki tefja framgang þessa máls með löngum ræðuhöldum, en þar sem allir geta við athugun á þessum lögum séð, að ráðh. hefir mikil ráð með tilliti til þessarar n., tel ég mér nóg, á meðan ég er atvmrh., að hafa 3 menn í nefndinni. Hvað viðvíkur kaupinu, tel ég það ekkert til bóta, þótt nefndin vildi vinna frítt. Ég tel þessa breyt. til bóta, en tel þetta skipulag ekki æskilegt, og held, að það eigi aðeins að standa þangað til þeim mönnum, sem hér eiga hlut að máli, hefir verið gefinn kostur á að ráða það við sig, hvort þeir vilja koma á frjálsum samtökum, því ég álít, að það séu framleiðendur, sem eiga að ráða í þessum málum. Þangað til það er orðið, þarf þetta skipulag að vera, en ég tel óþarft að hafa í n. fleiri menn en þetta frv. gerir ráð fyrir.

* Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég hjó eftir því hjá hæstv. atvmrh., að hann teldi sig hafa það vald, sem þyrfti til þess að ráða fyrir nefndinni, en ég skil, hvað fyrir honum vakir, og kom það skýrt fram hjá honum. Hann vill nefndina feiga, því hann talaði um, að framleiðendur ættu að ráða, og þá á hann einungis við þá framleiðendur, sem eiga skipin, en ég vil minna hann á, að það eru einnig smærri framleiðendur, og að þeir ættu líka að ráða, og að þeir, sem leggja til fjármagnið, ættu líka einhverju að ráða. Mér skildist hann ekki vilja þetta. Skoðun hans er ljós, og vil ég vitna til Framsfl., sem hefir verið á allt annari skoðun fram á þennan dag, hvort þingm. hans séu á þeirri skoðun, sem kemur fram í ræðu hæstv. atvmrh.

*Erlendur Þorsteinsson: Ég vil lítillega gera grein fyrir brtt., sem ég hefi borið fram á þskj. 582. Þessi brtt. er í fyrsta lagi um það, að 4. gr. frv., eins og það er nú á þskj. 569, falli niður, en í þeirri gr. er ákveðið, að fresta skuli prentun umræðuparts Alþt. fyrir árið 1940. Ég gerði grein fyrir því í gær, að ég teldi ekki vansalaust, ef nú ætti að taka upp þann sið, að hætta að prenta þingtíðindin. Það er vitanlegt, að þau eru það eina gagn, sem almenningur getur fengið til þess að fá vitneskju um, hvað fram fer hér á Alþingi. Aðeins lítill partur af því fólki, sem á heima hér í Reykjavík, hefir tækifæri til að koma hingað og heyra það, sem hér fer fram. Þess vegna hefir allur sá fjöldi, sem getur ekki komið hingað, engin tök á að fylgjast með þeim umr., sem hér fara fram, ef hætt verður að prenta þingtíðindin. Hin brtt., sem ég flyt, er um það, að þeir útvarpsnotendur, sem hafa straumtæki og verða að greiða meira en 30 kr. á ári fyrir rafmagn til þeirra, fái afnotagjald sitt lækkað niður í 20 kr. á ári. Þeir menn, sem helzt eru dómbærir um þessa hluti, segja, að þar, sem kwst. er 30–40 aura eða meira, verði straumtækin dýrari í rekstri en rafhlöðutæki. Einnig eru þau dýrari sjálf, svo að kostnaðurinn hjá þessum útvarpsnotendum er þannig meiri en hjá öðrum. Ef á annað borð á að lækka afnotagjald hjá einhverjum útvarpsnotendum, þá væri það ranglátt að lækka einungis hjá þeim, sem hafa ekki straumtæki, en hafa gjaldið óbreytt hjá þessum mönnum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessar brtt., en vona, að hv. d. sjái sér fært að samþ. þær.

*Brynjólfur Bjarnason: Ég hefi borið fram eina brtt. við 5. gr. frv. Er hún á þá leið, að afnotagjald af hvaða útvarpsviðtæki sem er lækki niður í 20 kr. Mér sýnist ekki nema réttlátt, að þegar á að minnka dagskrá útvarpsins, þá lækki einnig það gjald, sem menn greiða fyrir það. Ég held, að flestir séu sammála um, líka hv. flm., að ekkert réttlæti sé í því að lækka afnotagjaldið aðeins við þá, sem hafa ekki straumtæki. Þá er þó meira réttlæti í brtt. hv. 2. og 10. landsk., og ef mín till. verður ekki samþ., mun ég geta fylgt brtt. þeirra. En aðalatriðið í þessu máli er það, að ég álít sanngjarnt og rétt að lækka afnotagjaldið almennt, fyrst nú á að fara að draga úr dagskrá útvarpsins.

Forseti (EÁrna): Brtt. þær, sem hér hafa verið bornar fram, eru of seint fram komnar, og önnur þeirra auk þess skrifleg. Þarf því afbrigði til þess að þær megi komast hér að.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég vil aðeins taka það fram, að ef afnotagjöldin yrðu lækkuð eins og gert er ráð fyrir í frv., hefir verið áætlað, að tekjur og gjöld útvarpsins stæðust á að mestu leyti. - Ég tók það einnig fram í gær, að ég teldi sjálfsagt að verða við kröfum um lækkun afnotagjalda til allra, jafnskjótt og hagur útvarpsins leyfði, en þar sem fjárhagurinn leyfir ekki, að lengra sé farið en frv. gerir ráð fyrir, er eðlilegast að lækka afnotagjöld þeirra, sem erfiðast eiga. - Þetta vænti ég, að hv. flm. brtt. athugi, og get ég ekki greitt atkv. með brtt. þeirra.

*Páll Hermannsson: Í sambandi við 5. gr. frv. og brtt. þær, sem fram hafa verið bornar við þá gr., vildi ég segja nokkur orð. Þessi gr. gerir ráð fyrir því, að afnotagjald af útvarpstækjum, sem ekki eru straumtæki, lækki úr 30 kr. í 20 kr. - Þessi tæki eru yfirleitt í sveitunum, með því að flestir kaupstaðir og kauptún hafa einhverskonar rafstraum. Nú hafa verið færð rök að því, bæði með og á móti, hvort þeir, sem í sveitum búa, þurfi þessarar lækkunar frekar við en verkamenn í kaupstöðunum. Ég er að gera mér vonir um það, að þeir þurfi þess kannske ekki frekar, en það, sem veldur því, að ég fylgi þó þessari gr. frv., er, að mér er persónulega kunnugt um, að þeir hafa miklu minni not af útvarpi en kaupstaðarbúar. Víða er langt til rafstöðva og erfitt að fá batteríin hlaðin, og þótt menn vildu láta hlaða mörg í einu, afhlaðast þau við geymsluna. Þegar þessir menn eru þannig oft vikum og mánuðum saman útvarpslausir, eiga þeir meiri rétt á ívilnun á afnotagjöldum en aðrir útvarpsnotendur. Ennfremur má taka tillit til þess, hve erfitt er að fá gert við útvarpstæki í sveitum, ef þau bila. Ég játa, að það geti verið álitamál, hvort á nokkuð að lækka afnotagjöldin nú, en verði það gert, finnst mér eðlilegast að ívilna þeim, sem ekki hafa straumtæki. Ég get því ekki greitt atkv. með brtt. þeim, er fram hafa komið við frvgr.

*Magnús Jónsson: Ég afhenti í gær brtt. við 2. gr. frv., en af einhverri óheppni hefir handritið glatazt og hefir brtt. því ekki verið útbýtt. Ég verð því að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir skrifl. brtt. að fella niður síðari málsgr. 2. gr. Ég hefi áður gert grein fyrir því, að ég hafi ekki trú á, að samkeppnisprófin komi að verulegu haldi. En ég vil hafa einhvern mælikvarða á umsækjendur um stöður hjá því opinbera, svo að ekki ráði aðeins vilji þess, sem stöðuna veitir, en ég tel vafasamt, hvort samkeppnisprófin koma að notum. Við höfum nokkra reynslu af samkeppnisprófunum. Alþfl. tók þau upp í 4 ára áætlun sína, en ég held, að þeirri grein hafi aldrei verið framfylgt. Þegar sá flokkur hafði ráðh. í stjórninni, fór fram samkeppnispróf í háskólanum um dósentsembætti í guðfræði, en ráðh. snerist þannig við niðurstöðum þeirrar samkeppni, að Alþfl. ætti ekki að hafa mikla trú á ágæti samkeppnisprófanna. Þannig hefir það verið um þessa stofnun, háskólann, sem hefir haft samkeppnispróf um stöðurnar, vegna þess að það er hefð annarstaðar, að í hvert skipti, sem samkeppnispróf hefir farið fram, hefir háskólinn orðið fyrir árásum. Ég hygg því, að úr því við virðumst ekki vera svo miklir „sportmenn“, að við getum beygt okkur fyrir niðurstöðum samkeppnisprófa, þá sé ekki heppilegt að koma þeim á við allar stofnanir. Auk þess verð ég að segja, að ég veit ekki, hvaða mælikvarða á að hafa við samkeppni um ýmsar stöður, t. d. sýslumannsembætti eða læknaembætti. Hitt er annað mál, að það væri heppilegt, ef unnt væri að finna einhverjar reglur til þess að fara eftir. Þetta hefir verið reynt að því er læknana snertir. Þeir komu sér upp reglum, sem voru mjög ýtarlegar. Þegar um marga umsækjendur var að ræða um sömu stöðu, var tekið tillit til prófa, dvalar á spítölum og embættisaldurs, og fyrir þetta var gefin nokkurskonar einkunn. Þessu var þannig tekið af þeim, sem réðu, að það var talin uppreisn gegn þjóðskipulaginu, sem þyrfti að brjóta á bak aftur. Nægir í því sambandi að minna á veitingu læknisembættisins í Keflavík, sem fræg er orðin og endaði með því, að maður var keyptur í embættið, - með því að honum var greitt nokkuð fram yfir hámarkslaun, - til þess að ekki þyrfti að fara eftir reglum læknanna. Eins og ég hefi tekið fram, tel ég heppilegt að finna einhverjar ákveðnar reglur til þess að fara eftir um veitingu embætta, en ég hygg, að samkeppnispróf komi ekki að fullum notum. Vil ég því leyfa mér að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir skrifl. brtt. minni, um að síðari málsgr. 2. gr. falli niður.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég vil fyrst víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 1. þm. Reykv. og brtt. hans. Ég skal taka það fram, að ég get fylgt brtt. hans, að sumu leyti af ástæðum, sem hann færði fram, og ennfremur vegna þess, að ég tel, að frvgr. sé svo víðtæk, að ómögulegt sé að framfylgja henni. - Hinsvegar sannar það ekki, að samkeppnispróf geti ekki átt rétt á sér, þótt erfitt sé að skapa reglur, sem geti hvarvetna gilt. Það ætti auðvitað að vera á valdi hvers forstjóra að setja reglur fyrir hverja stofnun. En eins og einhver orðheppinn þm. sagði um daginn, er ekki hægt að taka próf í ráðvendni og reglusemi, - en það er hvorttveggja mikilsvert í hverri stöðu. Hv. þm. sagði, að Alþfl. hefði fengið þá reynslu af samkeppnisprófum, að hann ætti ekki að vera þeim mjög fylgjandi, enda þótt hann hefði tekið þau upp í 4 ára áætlun sína, Ég man nú ekki, hvort svo var, en ég tel líka, að samkeppnispróf geti átt rétt á sér, þótt þau séu ekki lögbundin. - Hvað snertir samkeppnisprófin í háskólanum, þá hygg ég, að þó um hafi verið deilt, hafi menn yfirleitt unað málalokum. Þannig hefir hv. þm. hlotið prófessorsembætti í guðfræði við háskólann að undangenginni samkeppni, og hygg ég, að allur almenningur hafi unað þeim úrslitum. - Hér á Alþingi hafa verið haldin samkeppnispróf milli þeirra, sem skrifa þingræður; skal ég ekki dæma um, hvernig tekizt hefir, en þetta þykir sjálfsagt. Þetta sannar, að samkeppnispróf eiga rétt á sér, en ég er sammála hv. þm. um það, að ekki eigi að binda það í lögum. Þá hefir verið deilt hér um lækkun afnotagjalds af útvarpi. Hafa umræður leitt í ljós, að í raun og veru veit enginn, hvað er rétt eða rangt í þeim efnum, þar sem engar upplýsingar liggja fyrir um það frá útvarpinu, hjá hverjum kostnaðurinn er mestur, þeim, sem nota rafhlöðutæki, eða þeim, sem nota straumtæki. Því hefir verið slegið fram af fulltrúum bænda, að þeim væri mest þörf á ívilnun, einkum vegna þess, hve erfitt væri að fá rafhlöðurnar hlaðnar og hve miklum annmörkum væri bundið að fá gert við útvarpstæki til sveita, en fyrir þessu liggja þó engar sannanir. Nú hefir útvarpið sem kunnugt er varið miklu fé til þess að hjálpa bændum til að fá rafhlöðurnar hlaðnar og gert við tækin, með því að láta viðgerðarmenn frá útvarpinu ferðast um. Svo virðist sem þetta mál eigi fram að ganga án þess að fyrir liggi fullkomin gögn, er sanni það, að þeir, sem ekki hafa straumtæki, séu verr settir en hinir. Ef það er meining hv. d. að veita ívilnun á afnotagjöldunum, er réttlátara að láta fleiri verða hennar aðnjótandi, eins og brtt. okkar hv. 10. landsk. fer fram á. Þá vil ég að lokum nota tækifærið að svara hv. 5. landsk. (ÞÞ) nokkrum orðum, þar sem ég hafði ekki tækifæri til þess við 2. umr. Hann hnýtti í mig fyrir ummæli, er ég hefði haft um ákveðna menn hér á Alþ. Ég sagði aðeins í heyranda hljóði það, sem 90% þingmanna segja í hvíslingum. - Það er allur munurinn. Annars er það svo um mína nefnd, að þótt hún sé ekki álitin sú stóra n. hér á þingi, hefir hún haft um 30 mál til meðferðar, og 75% af þeim málum, er henni hafa borizt, hefir hún afgr. Ég er ekki viss um, að aðrar n. geri betur. Þetta er ekki hrós um mig, en samstarf nefndarmanna hefir verið ágætt, og því er árangurinn svona góður. Öðrum ummælum hv. 5. landsk. vísa ég til föðurhúsanna.

*Árni Jónsson: Það var út af afnotagjaldinu. Hv. 2. þm. N.-M. tók hér til máls, og tók hann að nokkru leyti í sama streng og ég, að bændur myndu ekki vera sérstaklega spenntir fyrir því, að þetta afnotagjald væri lækkað. Þeir myndu telja sig þetta lítið draga og ekki telja sig standa verr að vígi með að greiða þetta gjald en aðra. Þetta kom fram í ræðu hv. 2. þm. N.-M. Hann taldi aðrar ástæður fram fyrir því að lækka þetta afnotagjald heldur en þær fjárhagslegu, eða þær, að sveitamenn hefðu ekki eins mikil not af tækjunum og aðrir vegna þess, að það væri svo erfitt að fá þau hlaðin. Nú veit hv. þm., að á seinni árum hefir árlega verið veitt úr ríkissjóði einhver upphæð til þess að bæta úr þessu, og útvarpið hefir einnig haft menn úti um land til þess að kenna fólki meðferð á þessum tækjum og koma upp hlaðstöðvum í sveitum landsins. Ég held þess vegna, að hér hafi einmitt verið unnið að því að bæta úr því, sem hv. 2. þm. N.-M. telur sérstaklega mæla með því, að afnotagjaldið sé lækkað fyrir rafhlöðutæki. Það hefir farið svo með þetta mál, að það hefir vaxið nokkuð, eins og við mátti búast, enda er ég hissa á, að jafnhyggnum manni og hv. 5. landsk. skyldi ekki vera ljóst, að hann var með þessu máli að leiða asnann inn í herbúðirnar. Hv. þm. veit, að eins og hann hefir komið með málið inn í þingið, þá eru aðrir menn verr settir en þeir, sem hér er farið fram á að lækka á. Hann gat þess vegna sagt sér það sjálfur, að af því hlyti að leiða, að kröfur um almenna lækkun kæmu fram. Nú veit hv. þm., að tekjumissirinn fyrir útvarpið, ef hans till. er samþ. óbreytt, er ekki minni en kringum 45 þús. kr. Það hafa ekki verið gerðar neinar tilraunir til þess að áætla, hverju tekjumissir útvarpsins myndi nema, ef farið væri inn á almenna lækkun.

Um 60 þús. kr.

. Ef látið er eitt yfir alla ganga, en það er hið almenna kjörorð nú, þá myndi tekjumissir útvarpsins eftir því, sem hv. 1. þm. N.-M. upplýsir, ekki nema minni upphæð en 60 þús. kr. Mér finnst, að hér sé um allt of mikla tekjurýrnun að ræða til þess, að hv. þm. geti látið sér sæma að samþ. þetta. Ég vil segja, að þar sem þetta er einn mikilsverðandi liður þessa frv., sem hér liggur fyrir, þá hlýtur það að velta á því, hvernig fer um þá grein, hvort ég fyrir mitt leyti greiði frv. atkv. út úr hv. d.