Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þær óvæntu fregnir bárust í morgun að hæstv. forsrh. Davíð Oddsson hefði verið fluttur í sjúkrahús í nótt vegna veikinda. Ég veit að ég mæli fyrir munn allra alþingismanna þegar ég sendi honum og fjölskyldu hans hlýjar kveðjur Alþingis með óskum um góðan og skjótan bata.

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem Davíð Oddsson forsætisráðherra, 2. þm. Reykv. n., dvelst í sjúkrahúsi vegna veikinda og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Sjálfstfl. í Reykv. n., Ásta Möller, taki sæti hans á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Einar K. Guðfinnsson, formaður þingflokks sjálfstæðismanna.`` Ásta Möller hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta allshn. um frv. til laga um breytingu á útvarpslögum, samkeppnislögum o.fl. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölmarga aðila eins og greinir í nefndaráliti meiri hlutans á þskj. 1894. Ég sé ekki ástæðu til að telja þá alla upp en þar var um að ræða bæði hagsmunaaðila og fjölmarga lögfróða einstaklinga sem komu fyrir nefndina til að skýra frá sjónarmiðum sínum vegna lögfræðilegra álitaefna sem uppi hafa verið eftir framlagningu málsins á þinginu. Jafnframt bárust nefndinni fjölmargar umsagnir en málið var sent út til umsagnar mjög víða. Í störfum sínum hafði nefndin jafnframt hliðsjón af umsögnum sem nefndinni bárust á vorþinginu en eins og fram hefur komið og greinir í frv. sjálfu er fyrirliggjandi frv. um mörg atriði efnislega samhljóða því máli sem varð að lögum nr. 48/2004 og af þeirri ástæðu augljóst að nefndinni var gagn af þeim umsögnum sem bárust við meðferð fyrra málsins. Eins og greinir í nefndarálitinu og ég hef þegar tekið fram er frv. í verulegum atriðum samhljóða frv. sem samþykkt var á þinginu 24. maí sl. og varð að lögum nr. 48/2004, eftir að forseti Íslands hafði synjað því staðfestingar á grundvelli 26. gr. stjórnarskrárinnar 2. júní sl. Nefndin hefur því áður, eins og ég hef greint frá, haft málið til umfjöllunar, einkum 1. og 2. gr. frv., og leyfir nefndin sér því að vísa um þau atriði sérstaklega til fyrra nefndarálits síns sem lá frammi á þskj. 1618. Með vísan til þess að með frv. þessu eru skilyrði um heimilt eignarhald á fjölmiðlum rýmkuð enn frekar og gildistöku frestað um rúmlega þrjú ár telur meiri hluti nefndarinnar engan vafa leika á því að efnislega stæðust ákvæði tilvitnaðra greina frv. ákvæði VII. kafla stjórnarskrárinnar. Um það atriði sérstaklega var töluvert rætt þegar frv. það er síðar varð að lögum nr. 48/2004 lá fyrir þinginu og er ítarleg umfjöllun um það í tilvitnuðu nefndaráliti meiri hluta allshn. Að þessu virtu er það ótvíræð niðurstaða meiri hluta nefndarinnar að efnislega standist framangreindar efnisreglur ákvæði stjórnarskrár. Ljóst er að beiting forseta Íslands á synjunarvaldi skv. 26. gr. stjórnarskrárinnar hefur leitt til stjórnlagakreppu um túlkun einstakra ákvæða stjórnarskrár, m.a. um valdheimildir Alþingis. Þrátt fyrir að reynt hafi verið að ná sem víðtækastri sátt og samstöðu um málið hefur minni hlutinn ekki verið til viðræðu um slíkt. Af þeirri umræðu sem átt hefur sér stað frá því á vordögum er ljóst að enginn áhugi er á því á vettvangi stjórnarandstöðunnar að setja eignarhaldi á fjölmiðlum skorður þrátt fyrir fyrri yfirlýsingar. Um það vitna störf nefndarinnar. Það fór í sjálfu sér afskaplega takmörkuð umræða fram innan nefndarinnar um hið efnislega innihald málsins og takmarkaður áhugi virtist hjá minni hluta nefndarinnar fyrir því að fara nánar ofan í þann þátt frv. Í störfum nefndarinnar var farið vandlega yfir álitamál sem vörðuðu heimildir Alþingis til þess að fella úr gildi lög sem forseti Íslands hefði synjað staðfestingar. Jafnframt tók nefndin til sérstakrar skoðunar hvort því væru einhver takmörk sett að stjórnskipunarrétti að Alþingi setti ný lög um sama efni. Meiri hlutinn telur ótvírætt, m.a. með vísan til 2., 25. og 38. gr. stjórnarskrár, að valdheimildir Alþingis standi til þess að fella niður lög nr. 48/2004. Styðst þessi niðurstaða m.a. við umsagnir ýmissa þeirra álitsgjafa sem fyrir nefndina komu. Því lögfræðilega áliti var þó hreyft að þetta væri yfir höfuð ekki heimilt þar sem forseti hefði synjað lögunum staðfestingar. Væri þá skilyrðislaust að fram þyrfti að fara þjóðaratkvæðagreiðsla skv. 26. gr. stjórnarskrár. Þá héldu tveir prófessorar þeirri skoðun fram, með ólíkum rökstuðningi þó, að þó svo að heimilt væri að fella lögin úr gildi án þess að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla væri ekki heimilt nú, á sama þingi, að setja ný lög um efnið. Meiri hlutinn telur hins vegar ótvírætt að valdheimildir Alþingis standi til þess að fella niður lögin án þess að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla, enda takmarkast þær ekki af öðru en ákvæðum stjórnarskrárinnar sjálfrar. Í 26. gr. hennar verður ekki talin fólgin slík takmörkun, hvorki samkvæmt textaskýringu né á slík takmörkun sér stoð í lögskýringargögnum. Þrátt fyrir að nefndin telji jafnframt heimilt að setja ný lög samhliða því að fella niður lögin frá liðnu vori er ljóst að um málið hefur við hinar afbrigðilegu aðstæður undanfarinna vikna skapast ágreiningur um stjórnskipulegar heimildir handhafa ríkisvaldsins. Dregur það með öðru fram þann vafa sem í öllu tilliti er á beitingu og framkvæmd 26. gr. stjórnarskrárinnar og því hver sú stjórnskipulega hugsun í raun var sem á sínum tíma bjó henni að baki. Sá munur sem fram hefur komið á skoðunum manna um beitingu greinarinnar endurspeglar ekkert minna en grundvallarmun á afstöðu til stjórnskipunar okkar og valdmarka handhafa ríkisvaldsins. Telur meiri hlutinn mikilvægt að taka til við þá endurskoðun stjórnarskrárinnar svo sem lögð var áhersla á þegar við setningu lýðveldisstjórnarskrárinnar árið 1944, einkum I. og II. kafla, og forsætisráðherra lýsti sig reiðubúinn til að beita sér fyrir á haustþingi við jákvæðar undirtektir leiðtoga annarra stjórnmálaflokka. Með hliðsjón af þeim stjórnskipulega vafa sem uppi er leggur meiri hlutinn til að tilvitnuð lög nr. 48/2004 verði felld brott. Samhliða því verði lögfest breytt skipan útvarpsréttarnefndar, en aðrar breytingar verði skoðaðar nánar og m.a. látið á það reyna til fullnustu hvort stjórnarandstaðan er í raun tilbúin til að rjúfa þann varnarmúr sem hún hefur á undanförnum mánuðum slegið um það takmarkalausa form eignarhalds á fjölmiðlum sem viðgengist hefur. Meiri hlutinn mælir með því að nýtt frumvarp í þá veru verði undirbúið og lagt fram á haustþingi. Breytingartillögur í þessa veru eru lagðar fram á þskj. 1895, sem liggur frammi. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að hið fyrsta verði komið á fót nefnd skipaðri fulltrúum allra stjórnmálaflokka, sem sæti eiga á Alþingi, til þess að endurskoða stjórnarskrána svo sem að framan greinir. Nefndin hagi störfum sínum á þann veg að Alþingi geti afgreitt breytingar þar að lútandi á yfirstandandi kjörtímabili. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali sem ég hefur áður vísað til.

Herra forseti. Ég er ákaflega ósáttur við margt sem fram kom í máli hv. formanns allshn. Ég er sérstaklega ósáttur við það að á fundi nefndarinnar í gær inntum við sérstaklega eftir því hvort fyrirhugað væri í tengslum við lyktir málsins að ráðast til atlögu gegn 26. gr. stjórnarskrárinnar. Við spurðum sérstaklega og gengum fast eftir því hvort ætlunin væri að tengja þessi mál með einhverjum hætti og svarið var nei. Nú kemur alveg skýrt fram að það á samkvæmt þessu nefndaráliti, eins og hv. þm. las það áðan, að taka stjórnarskrána til endurskoðunar og samkvæmt nefndarálitinu á sérstaklega að fara í 26. gr. Þetta mun ég ræða frekar í ræðu minni á eftir og ætla ekki að biðja hv. þm. um sérstakt svar við því núna. Mig langar hins vegar til að spyrja hv. þm. hver sá stjórnskipulegi vafi sé sem veldur því að meiri hlutinn leggur til að lög nr. 48/2004 verði felld brott. Okkur var sagt og þjóðinni var sagt að þetta væri sáttargjörð. Það kom aldrei fram að verið væri að fella lögin úr gildi eða gera tillögu um það vegna þess að stjórnskipulegur vafi ríkti um þau. Ég er sammála því og hef fært ýmis rök fyrir því en á það hefur aldrei verið fallist af hálfu meiri hlutans fyrr en í álitinu. Það skiptir hins vegar töluverðu máli fyrir framvindu umræðunnar í dag að hv. formaður nefndarinnar skýri fyrir þingheimi hver þessi stjórnskipulegi vafi er að mati þingmanna meiri hlutans.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi um spurninguna sem varðar 26. gr. þá skildi ég fyrirspurn hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar í nefndinni í gær, sem hann vísaði til, á þann veg að hann væri að spyrja að því hvort það væri einhvers konar samkomulag, einhvers konar sátt á milli stjórnarflokkanna sem fylgdi þessari afgreiðslu málsins. Ekkert slíkt samkomulag er til staðar og ég stend við það sem ég sagði á fundinum og það sem ég hef áður sagt að það eru engir samningar um tilteknar breytingar á stjórnarskránni sem fylgja þessari afgreiðslu málsins, þessari tillögu meiri hluta nefndarinnar heldur er einungis lögð áhersla á það í nefndarálitinu að ráðist verði í endurskoðun á þeim köflum stjórnarskrárinnar sem setið hafa eftir í þeirri endurskoðun á henni sem farið hefur fram hingað til. Varðandi síðara atriðið hélt ég og taldi að öllum væri ljóst sem komið hafa að vinnu við málið, sérstaklega þeim sem setið hafa í nefndinni, um hvað hinn stjórnskipulegi vafi hefur verið. Hann er einmitt um það atriði hvort þinginu væri stætt að setja ný lög efnislega sambærileg hinum fyrri í sama frv. og fyrri lögin væru felld brott. Meiri hlutinn hefur fyrir sitt leyti komist að þeirri niðurstöðu að það hefði í sjálfu sér verið hægt, stjórnskipulega hægt að gera það. En vegna þess ágreinings sem verið hefur um málið og í ljósi þess að málinu var teflt fram sem sérstakri sáttargjörð af hálfu ríkisstjórnarinnar og engin sátt hefur tekist um það, m.a. vegna þess að stjórnarandstaðan hefur þráast við og neitað að taka þátt í efnislegri umræðu um fjölmiðlalögin, leggur meiri hlutinn til að að svo komnu máli verði ekki fest í lög ný skipan um þetta mál.

Herra forseti. Hv. formaður allshn. hefur reynst hinn heiðarlegasti í hvívetna í samstarfi okkar í allshn. Ég trúi því alveg þegar hann segir að hann viti ekki af neinu samkomulagi af því tagi sem ég nefndi áður og kann vel að vera að ég hafi misskilið svar hans í gær. Þetta er þó aukaatriði í málinu. Aðalatriðið er að hv. formaður allshn. lýsir því yfir að ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin dregur þessi lög til baka sé sú að uppi sé ágreiningur meðal fræðimanna og prófessora, eins og vísað hefur verið til, um hvort sú leið sem lögð var til með fyrra frv. væri stjórnskipulega fær. Sökum þess vafa sem á því leikur hefur ríkisstjórnin ákveðið að láta stjórnarskrána njóta vafans og taka frv. til baka. Heill sé þeim. Með nákvæmlega sama hætti er uppi stjórnskipulegur vafi á því hvort unnt sé að kippa máli, sem forseti hefur synjað staðfestingar og skotið til þjóðarinnar, úr ferli þjóðaratkvæðagreiðslu. Þar eru uppi nákvæmlega sömu álitamál. Ýmsir þungavigtarmenn telja að það sé ekki hægt vegna þess að það brjóti stjórnarskrána. Aðrir virtir fræðimenn telja að það sé hægt. Hinn stjórnskipulegi vafi er nákvæmlega hinn sami. Þess vegna segi ég: Ef ríkisstjórnin hefði verið samkvæm sjálfri sér hefði hún einnig látið stjórnarskrána njóta vafans í þessu tilliti og látið málið ganga sinn feril á enda í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér er um mikilvægt atriði að ræða. Ríkisstjórnin er í reynd að viðurkenna að ef það leikur vafi á því að mál standist stjórnarskrá þá eigi stjórnarskráin að njóta vafans. Það ýtir undir kröfu okkar um að þetta mál hefði átt að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að það er munur á þessu tvennu. Þetta eru tveir ólíkir fletir á málinu. Annars vegar sú ákvörðun að fella brott lögin frá því í vor. Það risu vissulega lögfræðileg álitamál um það hvort það væri tækt, m.a. út frá stjórnskipunarrétti. Eins og fram kemur í nál. telur meiri hluti nefndarinnar að það sé í raun engum vafa undirorpið. Meiri hlutinn er algjörlega sannfærður um að það er tækt að stjórnskipunarrétti. Varðandi síðara atriðið þá hélt ég að það hefði verið skýrt af svari mínu, starfi okkar og þeim samtölum sem við höfum átt, ég og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, m.a. í nefndinni, að í sjálfu sér væri ekki ástæða til þess að færa fyrir því ítarleg rök í nál. hvort tækt hefði verið að setja ný lög um fjölmiðla í þessu frv. Meiri hlutinn er að leggja til að það verði ekki gert. Ef menn vilja fara nánar út í hin stjórnskipulegu álitamál sem mundu rísa ef menn ákvæðu að fara þá leið þá er ég alveg tilbúinn í þá umræðu líka. Ég er reyndar þeirrar skoðunar sjálfur að það sé tæk leið að stjórnskipunarrétti. Það eru ekki slík álitamál uppi þar að ég mundi leggja til að horfið yrði frá því í sjálfu sér. En öll umgjörð málsins og sú nálgun sem ríkisstjórnin hafði að málinu þegar það kom fram var að það ætti að skapa sátt með þeirri aðferðafræði. Ástæðan fyrir því að þessi leið er ekki farin er sú að sáttin hefur ekki fengist.

Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir árnaðaróskir og bataóskir hæstv. forseta til hæstv. forsrh. Okkur hefur borist sú fregn að hann liggi sjúkur á beði á sjúkrahúsi. Ég veit að ég mæli fyrir munn allra, ekki bara í mínum flokki heldur þingsins alls, þegar ég segi að ég vænti þess að hann nái fullri heilsu hið allra fyrsta á ný. Herra forseti. Í málinu sem við ræðum hér blasir við að þeir sem hafa andæft fjölmiðlalögunum hafa farið með fullan sigur. Ríkisstjórnin hefur tapað sínu hundrað daga stríði gagnvart þjóðinni, alveg eins og þegar Napóleon fór frá Elbu til Waterloo og stóð frammi fyrir gjörtapi. Þetta mál er Waterloo ríkisstjórnarinnar og frá því mun hún aldrei komast. Þessi ríkisstjórn er þrotin kröftum. Hún logar af innbyrðis deilum. Hún hefur tapað þessu máli vegna þess að hún beitti gerræðislegum vinnubrögðum enn einu sinni og þjóðin hafnaði því. Það var órofa samstaða stjórnarandstöðunnar, sem studdist við alls kyns ólík öfl víða úr samfélaginu, sem knúði þessa ríkisstjórn til undanhalds. Undanhaldið mun halda áfram. kannski munu tíðindi berast af því eins, alveg eins og þegar Napóleon réðst í undanhaldið frá Moskvu. Þá voru tíðindin jafnan eins og hafa verið frá þessari ríkisstjórn: Sigursælt undanhald. Enn í dag segir hæstv. ríkisstjórn að þessi logandi átök við þjóðina og átökin milli flokkanna hafi leitt til þess að ríkisstjórnin standi sterkari en áður. Þvílík firra. Þessi ríkisstjórn skelfur á fótunum. Hún skelfur af ótta við þjóðina og hún skelfur líka af ótta við þau átök sem hún veit að eru fram undan milli stjórnarflokkanna tveggja. Ég segi það eitt að lokum um það, herra forseti: Það þarf kraftaverk til að hæstv. ríkisstjórn lifi af þetta kjörtímabil. Við stöndum frammi fyrir því að stjórnarmeirihlutinn hefur ákveðið að draga fjölmiðlalögin til baka. Í því felst fullur sigur fyrir þau okkar sem höfum varið síðustu þremur mánuðum í þrotlausa baráttu gegn þessum ósvífnu lögum sem að mörgu leyti vógu að því sem helgast er í okkar lýðræðisskipan. Það sætir hins vegar furðu verð ég að segja, herra forseti, þegar hv. þm. Bjarni Benediktsson kemur og skýrir það mætavel út fyrir þingheimi að ástæðan fyrir því að lögunum er kippt til baka sé ekki ágreiningurinn millum ríkisstjórnarflokkanna, ekki sú staðreynd að líf ríkisstjórnarinnar hékk í sjö daga samfleytt á bláþræði, ekki sú staðreynd að það var uppreisn í Framsfl. sem leiddi til þess að þetta var eina leiðin til þess að halda lífi í ríkisstjórninni. Nei, hv. þm. skýrir það út fyrir okkur að það sé vegna þess að það leiki stjórnskipulegur vafi á málinu. Ja, guð láti gott á vita. Það lék líka stjórnskipulegur vafi á hinu fyrra frv. sem samþykkt var í vor. Fjölmargir menn, m.a. hinir sömu og fundið hafa að þeirri aðferðafræði sem birtist í því frv. sem hér er verið að kippa til baka, sögðu þá að efnisatriði þess frv. stönguðust á við, ekki við eitt, ekki tvö, ekki þrjú, heldur jafnvel fjögur ákvæði stjórnarskrárinnar. Því segi ég: Guð láti gott á vita. En ég hefði helst viljað að hann hefði látið vita á svo gott að ríkisstjórnin hefði í þessu máli verið samkvæm sjálfri sér og viðurkennt það sem blasir a.m.k. við þeim okkar sem höfum starfað í allshn., að það ríkir nákvæmlega sami stjórnskipulegi vafi á því hvort hægt sé að kippa máli sem komið er í feril þjóðaratkvæðagreiðslu út úr þjóðaratkvæðinu. Það er ekki gott til afspurnar um vinnubrögð hv. meiri hluta þegar hann lýsir þessum ágreiningi í nál. sínu. En þar kemur fram að því hafi verið hreyft. Hv. formaður allshn. segir að því viðhorfi hafi verið hreyft í allshn. að það kynni að brjóta í bága við stjórnarskrána að fara með þessum hætti að málinu. Það er rangt. Það er blekking að halda því fram að því hafi verið hreyft. Það komu fram rökstudd lögfræðiálit frá vigtarmiklum lögfræðingum, starfandi hér í borg, sem sýndu með ákaflega sterkum rökum að það færi í bág við stjórnarskrána að taka mál með þessum hætti út úr þjóðaratkvæðagreiðslu eftir að forseti hefur einu sinni synjað því staðfestingar. Það hefði verið heiðarlegt af hv. framsögumanni meiri hlutans að geta þess í nál. og greina frá því hvaða rök þetta eru. Til að ég ástundi hinn sama heiðarleika og ég brýni fyrir samnefndarmönnum mínum í allshn. vil ég líka segja að það komu fram sterk rök frá öðrum, t.d. Eiríki Tómassyni, Sigurði Líndal og Páli Hreinssyni, prófessorum öllum saman, sem mæltu hið gagnstæða. Með öðrum orðum, herra forseti, komu fram þung rök á báða bóga. Það þýðir það einfaldlega að um það að kippa málinu út úr þjóðaratkvæðagreiðslu ríkir nákvæmlega sami stjórnskipulegi vafi og á hinu, sem fólst í þeirri aðferð sem hæstv. ríkisstjórn er nú að hverfa frá. Ef ríkisstjórnin hefði verið samkvæm sjálfri sér hefði hún að sjálfsögðu, eins og í fyrra tilvikinu, látið stjórnarskrána njóta vafans og látið þetta mál ganga til þjóðaratkvæðagreiðslu. Ástæðan fyrir því að það var ekki gert er einfaldlega sú staðreynd að ríkisstjórnin vill gera allt sem hún getur til þess að sneiða hjá þjóðaratkvæðagreiðslu. Þessi ríkisstjórn er í reynd farin á taugum. Hún er hrædd við þjóð sína og þorir ekki að horfast í augu við úrskurð æðsta dóms þjóðarinnar. Hún þorir ekki í þjóðaratkvæðagreiðslu og það er mergurinn málsins. Ríkisstjórn sem ekki þorir að horfast í augu við sína eigin þjóð á að axla sín skinn. Hún hefur ekki pólitíska burði til þess að valda því verki sem henni er trúað fyrir. Það er lærdómurinn sem við verðum að draga af þessu máli. Það er lærdómurinn sem ríkisstjórnin á að draga af því að hún er núna komin í sinn áfangastað, sem er Waterloo. Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að þessa algjöru stefnubreytingu ríkisstjórnarinnar sé með engu móti hægt að túlka öðruvísi en sem skýra yfirlýsingu um að forseti lýðveldisins hafði algjörlega rétt fyrir sér þegar hann synjaði fjölmiðlalögunum staðfestingar. Kúvending ríkisstjórnarinnar, ekki síst hæstv. forsrh., undirstrikar um leið með glöggum hætti það mikilvæga hlutverk sem stjórnarskráin hefur í stjórnskipan landsins. Ég tel að reynsla þjóðarinnar af fjölmiðlamálinu hafi leitt í ljós að málskotsrétturinn sé ákaflega dýrmætt varnartæki í baráttu þjóðarinnar gegn ofríkisfullri ríkisstjórn eins og þeirri sem nú situr. Ég held því fram að við vissar aðstæður, eins og þær sem sköpuðust á síðustu þremur mánuðum, sé málskotsréttur forseta eina tækið sem þjóðin og borgararnir hafa gegn ráðherraræðinu sem hefur heltekið Alþingi og í reynd tekið löggjafann í gíslingu. Það er lærdómurinn sem ég dreg af málinu. Mér þykir þess vegna miður og sorglegt að það er eins og hæstv. ríkisstjórn læri aldrei neitt. Þrátt fyrir svarið sem hv. þm. Bjarni Benediktsson gaf mér áðan get ég ekki lesið annað úr því nál., sem hér er lagt fyrir af hálfu hv. þingmanna meiri hlutans, en að með einhverjum hætti hafi orðið að samkomulagi milli forustumanna stjórnarflokkanna að við endurskoðun stjórnarskrárinnar eigi fyrst og fremst að ráðast á 26. greinina, fyrst og fremst að ráðast á málskotsréttinn og reyna að eyðileggja hann eða kippa honum til baka til að ríkisstjórnin þurfi aldrei framar að standa frammi fyrir þeirri niðurlægingu að verða algjörlega viðskila við sína eigin þjóð og standa eins og hún gerir núna án nokkurs stuðnings í þessu máli. Þegar allt kom til alls þá var það ekki Alþingi eða aðkoma þess að löggjafafarvaldinu sem var stoð borgaranna í landinu heldur hinn handhafi löggjafarvaldsins, sem í reynd er fólkið sjálft eftir að forseti hefur synjað og þar með framselt sinn hluta löggjafarvaldsins til fólksins. Það var óttinn við fólkið, óttinn við vilja borgaranna sem leiddi til að þessari mestu baráttu sem ég hef tekið þátt í frá því að ég settist á þing fyrir um 13 árum lauk með ótrúlegum ósigri ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Ég held að stjórnarherrarnir ættu að læra af þessari bitru reynslu og þeir ættu ekki að gefa sér það fyrir fram að hægt sé að ráðast í enn einn herleiðangurinn því það er ekkert annað en herleiðangur líka gegn þjóðinni ef ráðast á í endurskoðun á stjórnarskrá sem miðar fyrst og fremst að því að kippa burtu þessu mikilvæga varnartæki borgaranna. Frá því að fjölmiðlafrv. leit fyrst dagsins ljós hefur ríkisstjórnin verið á einu samfelldu undanhaldi í málinu. Formaður Framsfl. hefur fimm sinnum þurft að gera nýtt samkomulag við forsrh. af því að bakland hans brast og það lá við uppreisn í hans eigin flokki. Alltaf hafa þeir gripið til nýrra og nýrra ráða eða svo ég noti orð hæstv. dómsmrh., sem hér er með okkur í dag, til nýrrar og nýrrar brellu því að þá aðferð sem við erum að ræða núna kallaði hæstv. dómsmrh. brellu á vefsíðu sinni 3. júní sl., sem hann hefur að vísu margbreytt síðan. Þetta er brelluríkisstjórnin sem alltaf er að reyna að komast hjá því að horfast í augu við þjóðina og hlíta dómi hennar og úrskurði. Menn hlaupa úr einu víginu í annað. Skemmst er að minnast þess, herra forseti, að formaður Framsfl. sagði í framsöguræðu fyrir því sem sennilega mátti kalla fimmtu útgáfu fjölmiðlafrv. í upphafi sumarþingsins að í rauninni væri ríkisstjórnin með sinni snjöllu tillögu að leggja líf sitt að veði. Formaður Framsfl. sagði: Við leggjum líf okkar að veði fyrir þessu frv. Hvar er það líf nú? Veðsetningin stóð í 15 daga. Herra forseti. Ég tel að óhætt sé að líta svo á að í lok þessa 100 daga stríðs hafi ríkisstjórnin komið til baka úr einhverri mestu sneypuför í stjórnmálasögu okkar á síðustu tímum. Báðir formenn stjórnarflokkanna hafa beðið ósigur, ekki síður formaður Framsfl. Formennirnir báðir sneru bökum saman, börðust við sína eigin flokksmenn, við sína eigin þingmenn, við þjóðina með oddi og egg til að ná þessu frv. til baka. Þeir ætluðu aldrei að bakka en nú er það orðið að veruleika. Og það mætti auðvitað spyrja ýmsa af þeim ágætu þingmönnum sem hafa stutt þá dyggilega í undanhaldinu: Hvernig stendur á viðsnúningi þeirra? Í augu mér horfir hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson. Má ég rifja upp hvað sá ágæti þingmaður sagði í útvarpi fyrir örfáum dögum. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson sagði að hann sæi engar efnislegar ástæður til að hverfa af þessari braut. Hann hefur þá væntanlega ekki verið búinn að uppgötva hinn stjórnskipulega vafa sem allt í einu rann upp fyrir honum í gær. Hv. þm. sagði: Það er búið að taka ákvörðun, svona verður þetta. Hvað olli sinnaskiptunum? Herra forseti. Hv. þm., formaður allshn., Bjarni Benediktsson, sat með mér í sjónvarpsþætti á dögunum og var þá spurður hins sama; hvort það kæmi til mála að þingið kippti þessum lögum til baka. Hv. þm. sagði að það væri auðvitað mögulegt eins og málum væri komið að þrátefli skapaðist á milli forseta og þingsins en jafnvel það mætti ekki verða til þess að ríkisstjórnin bakkaði í málinu og hv. þm. sagði, með leyfi forseta: ,,Að mínu áliti kemur það ekki til greina.`` Má ég í fullri vinsemd spyrja hv. þm. Bjarna Benediktsson: Hvenær rann það upp fyrir honum að það leikur stjórnskipulegur vafi á málinu? Ég skildi mál hv. þm. í vinnu nefndarinnar undir ágætri stjórn hans að hann skynjaði aldrei að það væri nokkur stjórnskipulegur vafi á málinu. Varaformaður Framsfl. sem er ekki með okkur í dag og hefur til þess gildar ástæður sagði alveg ótvírætt í sjónvarpsviðtali að ekki kæmi til mála að kippa frv. til baka. En það hefur sem sagt gerst, herra forseti. Allt það sem þessir ágætu menn sögðu hafa þeir þurft að éta ofan í sig og það var mál til komið að þeir horfðust í augu við vilja þjóðarinnar í málinu. Ef ég á að gefa þeim gott veganesti úr þessari bitru reynslu þeirra, þá er það þetta: Takið upp nýja siði, takið upp nýja hætti, hlustið á fólk. Hlustið á raddir ykkar eigin flokksmanna, á raddir ykkar þingmanna sem hafa verið píndir margir hverjir til fylgis við málið án þess að hafa nokkra sannfæringu í því. Ef þið ætlið að vinna þjóðinni vel, þá verðið þið að taka upp samstarf við þjóðina og þá verðið þið að hætta að slá á þá útréttu sáttarhönd sem oft og tíðum er rétt til ríkisstjórnarinnar frá stjórnarandstöðunni í erfiðum málum. Herra forseti. Þetta mál sýnir okkur að valdsæknir forustumenn hika ekki við að rífa í sundur friðinn í samfélaginu algerlega að nauðsynjalausu. Ríkisstjórnin hefur í reynd beitt sér fyrir ófriði í samfélaginu. Hún hefur komið í veg fyrir eðlilega og nauðsynlega samstöðu í þessu máli sem eins og forsrh. hefur sagt varðar grundvallaratriðið í okkar lýðræðislega samfélagi. Ef menn ætla að taka sér fyrir hendur að breyta einhverju sem varðar grundvallaratriði þá er löng hefð fyrir því allt frá tímum Bjarna Benediktssonar, fyrrv. formanns Sjálfstfl., Einars Olgeirssonar, fyrrv. formanns Sósíalistaflokksins, Ólafs Jóhannessonar, fyrrv. formanns Framsfl., að menn beiti sér fyrir breiðu samráði. Hið breiða samráð er það sem skiptir öllu máli til að þjóðin geti verið samferða um breytingar af þessu tagi. Það liggur alveg ljóst fyrir, herra forseti, að í þessu máli hefði verið hægt að ná góðri og friðsamlegri niðurstöðu ef menn hefðu t.d. ástundað þau vinnubrögð sem a.m.k. sumir í stjórnarliðinu vilja gera núna. Það skiptir máli að menn reyni enn þá það sem þeir geta til að ljúka málinu endanlega og það er hægt. Fyrir liggja margar hugmyndir frá stjórnarandstöðunni. Það liggja líka fyrir hugmyndir frá hagsmunasamtökum, frá blaðamönnum og ýmsum öðrum sem málinu tengjast. Það sem skiptir máli í samfélagi sem fer eftir lýðræðislegu gangverki er að hlusta, að leyfa mönnum að koma fram með skoðanir, að hóta ekki og bregðast ekki við með höggum ef einhverjir leyfa sér að koma með aðrar skoðanir en hæstv. ríkisstjórn hefur. Það er það sem skiptir máli og það eigum við að gera. Það er hægt í þessari fjölmiðlanefnd og stjórnarandstaðan er reiðubúiin til að koma að því starfi. En algert skilyrði fyrir því, herra forseti, er að menn komi að hreinu borði og það er heldur ekki hægt að gera ráð fyrir því, eins og kemur fram í nefndaráliti sem hv. þm. Bjarni Benediktsson las áðan, að það verði fullbúið frv. á haustþingi. Þar kemur fram enn einu sinni þetta valdsækna viðhorf ríkisstjórnarinnar. Þegar á að leita samráðs byrja menn á að skipa. Eins og þegar fjölmiðlanefndin var sett á laggirnar, þá var byrjað nánast að segja henni hvað hún ætti að koma með. Eða þegar starfshópur lögfræðinganna sem átti að undirbúa þjóðaratkvæðagreiðsluna var settur á laggirnar, honum var nánast skipað að koma með niðurstöðu. Það voru heiðarlegir menn í þeim hópi en hann beiddi upp af því að menn treystu sér ekki til að fara gegn stjórnarskránni. Það komu engar tillögur þaðan. Ég bara bið ykkur, ágætu herrar, sem enn þá stjórna þessu ríki, ekki beita þessum aðferðum einu sinni enn. Stjórnarandstaðan er reiðubúin til að koma til samstarfs við ykkur í fjölmiðlanefndinni en það verður að vera á jafnræðisgrundvelli. Það verður að hlusta á okkar tillögur líka. Það verður að hlusta á þær hugmyndir sem koma utan úr samfélaginu og samfélagið sjálft þarf eftir þau sár sem það ber undan þessum átökum að fá tíma til að jafna sig og fá tíma til að setja þessa umræðu í gang og því segi ég: Það væri óðs manns æði að ætla að búa til einhvern plástur úr því á sár forustumanna ríkisstjórnarinnar að leggja fram frv. á haustdögum. Það þarf miklu meiri tíma en það. Er ekki til nóg af tíma? Átti þetta frv. sem nú er verið að draga til baka nokkuð að taka gildi fyrr en eftir þrjú ár? Er þá ekki sanngjarnt, herra forseti, að gefa þessu 2--3 ár? Það held ég. Þetta þarf mikillar og viðamikillar vinnu við. Ég get ekki annað, herra forseti, en rifjað það upp að tildrög þessa máls alls var sú skoðun hæstv. forsrh. að samþjöppun á eignarhaldi á fjölmiðlun væri svo mikil að það væri algerlega nauðsynlegt að koma einhverjum böndum á hana til að tryggja fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Þetta var sagt andspænis þeirri staðreynd að fjárfestingar þess fyrirtækis sem ríkisstjórnin hefur staðið í samfelldri herferð á hendur núna mánuðum saman urðu þó til þess að blaðið sem ég ritstýrði einu sinni, DV, dó ekki, varð til þess að koma Fréttablaðinu upp á hnén aftur og varð til að koma í veg fyrir að Stöð 2, sem horfðist í augu við gjaldþrot, lifir enn. Þetta er ástæðan fyrir því að þegar Davíð Þór Björgvinsson, prófessor og formaður fjölmiðlanefndarinnar, gerði í fjölmiðlum grein fyrir meginniðurstöðum fjölmiðlanefndarinnar, þá lagði hann sérstaka lykkju á leið sína til að segja að það hafi einmitt verið fyrir fjárfestingar þessa fyrirtækis, Baugs, svo ég nefni hið óttalega nafn, sem fjölbreytni varð jafnmikil í fjölmiðlum á Íslandi og raun ber vitni. Davíð Þór Björgvinsson sagði á Stöð 2 svo ég vitni orðrétt í hann, með leyfi forseta: ,,DV kemur út með þeim krafti sem það er að gera þessa dagana og þegar Íslenska útvarpsfélagið er að reka allar þessar útvarpsstöðvar og sjónvarpsstöðvar.`` Með öðrum orðum, það var niðurstaða formanns fjölmiðlanefndarinnar að fjölbreytnina í fjölmiðlun í samfélaginu mætti að nokkru leyti rekja til hins óttalega fyrirtækis sem hafði komið í veg fyrir að þessi þrjú fyrirtæki einfaldlega hröpuðu fyrir ætternisstapa. Þetta hljóta menn að hafa til hliðsjónar. Og það varð niðurstaðan í þeirri skýrslu að hvað sem liði ótvíræðri samþjöppun á eignarhaldi í fjölmiðlun á Íslandi væri fjölbreytni mikil á fjölmiðlamarkaði. Sú niðurstaða nefndarinnar andspænis síðan frv. hæstv. forsrh. sýndi það svart á hvítu að það voru auðvitað allt önnur mótíf sem stýrðu verki ríkisstjórnarinnar heldur en einlægur vilji til að koma á fjölbreytni í fjölmiðlun vegna þess að hún var þegar til staðar. Ég held hins vegar, herra forseti, að við eigum að taka höndum saman og við eigum að reyna að finna lausn á þessu máli og við eigum að reyna að setja skapleg lög um fjölmiðla sem taki á öllum þeim þáttum sem sammæli verður um í hinu íslenska samfélagi að þurfi að taka á. Þegar þetta mál er loksins í burtu og þegar þessi leiðangur gegn einu tilteknu fyrirtæki og eigendum þess er frá, leiðangurinn gegn fjölmiðlunum sem voru ekki þóknanlegir ráðherrunum, þá held ég að skapist loksins tækifæri til að fara í rökræna umræðu um þessi mál og það stendur ekki á okkur í Samf. og ekki á þeim sem mynda stjórnarandstöðuna. Stjórnarandstaðan hefur lagt fram þingmál sem varðar fjölmiðla. Við þurfum að undirbúa lagasetningu og reglur frekar en menn hafa gert. Við þurfum að gera það eins og ég hef sagt með víðtækri umræðu og samráði. Það er sjálfsagt að setja á fót þessa nýju fjölmiðlanefnd með fulltrúum stjórnmálaflokka en ég er þeirrar skoðunar að þar eigi líka að vera fulltrúar sérfræðinga, áhugamenn og þeirra aðila sem tengjast greininni. Við þurfum að setja þessa umræðu í gang á vettvangi fjölmiðlanna sjálfra með þátttöku blaðamanna, dagskrárgerðarmanna, annarra starfsmanna, stjórnenda og eigenda, auglýsenda og fræðimanna um fjölmiðlun á ýmsum sviðum. Við eigum að líta á þetta sem hluta í því að lýðræðisvæða samfélagið sem hefur liðið undir oki þess ofbeldis og offors sem fólk upplifir af hálfu núverandi ríkisstjórnar. Hvað er það þá sem við eigum að hafa undir í þeirri umræðu? Við þurfum að skoða í fyrsta lagi hvaða lýðræðislegar kröfur sé eðlilegt að gera til íslenskra fjölmiðla. Hvernig verður best brugðist við þeirri hættu sem sannarlega getur stafað af samþjöppun eignarhalds á fjölmiðlum? Við þurfum líka að athuga hvernig við hlúum sem best að fjölmiðlun sem atvinnuvegi í nánum tengslum við aðra íslenska menningarútgerð, svo ég leyfi mér að kalla það því orði. Og við þurfum fyrst og síðast líka að skoða hver eru eðlileg afskipti almannavaldsins af fjölmiðlum sem m.a. eiga að veita það aðhald. Við í Samf. höfum lagt fram tillögur okkar. Við höfum stundum setið undir ásökunum um að hafa ekki skýrt stefnu okkar. Mörgum sinnum hef ég reynt í ræðum á Alþingi að vekja umræður meðal stjórnarþingmanna um þær hugmyndir sem við höfum haft vegna þess að þær byggja á grundvallarágreiningi við hv. þingmenn stjórnarflokkanna, sem sé því að hægt sé að stemma stigu við þeim ógnum sem hugsanlega kunna að koma fram vegna samþjöppunar eignarhalds á fjölmiðlavettvangi með öðrum hætti en þeim að ráðast með sleggju og sveðju á fyrirtækin. Við teljum að hægt sé að ná sama árangri, hugsanlega betri árangri en með miklu miklu vægari leiðum. Við höfum sagt það alveg hreinskilnislega að við viljum treysta og efla stöðu Ríkisútvarpsins þvert á það sem ýmsir hinir ungu Tyrkjar Sjálfstfl. vilja gera, að hlutafélagavæða Ríkisútvarpið og jafnvel selja part af því og að lokum það allt, þá viljum við efla og styrkja Ríkisútvarpið vegna þess að það skapar samkeppnismótvægi við einkareksturinn sem er svo öflugur í dag. En það skiptir líka miklu máli að Ríkisútvarpið sé frelsað undan því pólitíska oki sem það sætir í dag. Eigendavald Sjálfstfl. er ívið meira í Ríkisútvarpinu, tel ég, með núverandi skipan þess en segja mætti að eigendavald Baugs væri á þeim fjölmiðlum sem undir liggja. Og af því að hv. þm. Birgir Ármannsson brosir þreytulega ætla ég að hlífa honum við því að fara með þá upptalningu sem ég gæti gert til að undirstrika frekar þessar staðhæfingar mínar. Við höfum í öðru lagi lagt til á Alþingi að sett verði í lög ákvæði sem skyldar fjölmiðla til að setja sér innri reglur sem tryggja sjálfstæði ritstjórna gagnvart eigendum. Við höfum sömuleiðis lagt það til að sett verði lög sem tryggi það að almenningur hafi alltaf greiðan aðgang að upplýsingum um eignarhald á fjölmiðlum. Ég er t.d. má segja fíkinn neytandi Morgunblaðsins, en guði sé lof fyrir að ég veit hverjir eiga Morgunblaðið því ég les blaðið, framreiðslu þess og efnistök út frá þeirri staðreynd að eignarhaldið liggur þokkalega á ljósu og það þarf að vera jafnan meginregla. Í fjórða lagi hafa menn sett fram þær skoðanir með réttu að hugsanlegt sé að fyrirtæki sem hefur ofurtök á fjölmiðlum og er líka í meiri háttar óskyldum rekstri geti misbeitt eigendavaldi sínu til að fá betri umfjöllun um fyrirtæki sín í miðlunum eða þá að skaða aðra keppinauta með umfjöllun eða í þriðja lagi að fá betri auglýsingakjör en aðrir. Við í Samf. teljum að með því að styrkja samkeppnislög og með því að styrkja eftirlitsstofnanir á borð við Samkeppnisstofnun dugi það sem öflugt tæki til að koma í veg fyrir að eigandi stórfyrirtækja í óskyldum rekstri geti með þeim hætti misnotað fjölmiðla til að hygla sér varðandi t.d. beinar eða óbeinar auglýsingar eða umfjöllun. Í stuttu máli er það skoðun okkar í Samf. að samþjöppun á fjölmiðlamarkaði geti falið í sér hættur til lengri tíma. En við teljum hins vegar ekki í dag að merki sé um að sú samþjöppun sé að leiða til pólitískrar eða menningarlegrar fjölbreytni. Þvert á móti, eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar, er einkenni fjölmiðlunar í dag samkeppni, sem leiðir til grósku og þar af leiðandi fjölbreytni og miklu meiri en þegar Morgunblaðið og RÚV voru einráð á markaðnum. Ég vil líka taka skýrt fram til að undirstrika þann sáttahug sem er varðandi skipan fjölmiðlamála af okkar hálfu að í fjölmiðlanefndinni á að sjálfsögðu líka að ræða um eignarhald. En ég tek skýrt fram að takmarkandi reglur um eignarhald umfram almennar reglur samkeppnislaga teljum við ekki koma til greina nema markmiðum um fjölbreytni og samkeppni verði ekki náð með öðrum hætti og þá því aðeins að meðalhófsreglunnar sé gætt út í æsar og ekki verði um að ræða nein persónuleg einkastríð eins og við höfum séð síðustu mánuði. Herra forseti. Ég hóf mál mitt á því að ræða um málskotsréttinn. Ég tel að við blasi af máli hv. formanns allshn. og ýmsum yfirlýsingum sem hafa komið síðustu daga að ríkisstjórnarflokkarnir hyggist tengja endurskoðun stjórnarskrárinnar sérstaklega við afnám málskotsréttarins. Þrátt fyrir skýrar yfirlýsingar forustumanna stjórnarflokkanna í miðlunum í gær og þrátt fyrir þær yfirlýsingar sem komu innan allshn. í gær líka urðu mér það sár vonbrigði að lesa álit meiri hluta allshn. vegna þess að ég fæ ekki betur séð en þar sé verið að ósekju að lýsa því með alls konar málavafstri hversu ófullkomin og vond 26. gr. sé þar sem málskotsrétturinn er. Síðar er talað um það með þeim hætti að ekki er hægt annað en tengja það saman að endurskoðun stjórnarskrárinnar eigi að tengjast þessu sérstaklega. Við teljum algerlega fráleitt að tengja endurskoðun stjórnarskrárinnar, hvað þá 26. gr. sérstaklega við úrfellingu þeirra laga sem við erum að ræða. Ég vil leggja á það mikla áherslu að ég tel að ákvæði greinarinnar séu skýr. Ég tel að engin óvissa sé uppi um túlkun á ákvæðum 26. gr. önnur en sú óvissa sem ríkisstjórnarflokkarnir og fyrst og fremst Sjálfstfl. hafa kosið að búa sér til, vangaveltur um allt annað en leiðir beint af orðanna hljóðan. Stjórnlagakreppan sem hv. þm. Bjarni Benediktsson reifaði áðan í framsögu sinni er heimatilbúinn vandi ríkisstjórnarflokkanna fyrst og fremst, búinn til af því að þeir þorðu ekki að leggja í þjóðaratkvæðagreiðslu af því að þeir óttuðust að gertapa henni. Þess í stað þyrluðu menn upp moldroki til að skapa tilhæfulausa óvissu um framkvæmd ákvæðisins. Ég get ekki annað en mótmælt því harðlega í tengslum við þetta mál ætli menn sér í reynd að ráðast í enn einn leiðangurinn til að leita hefnda með því að taka þetta ákvæði úr sambandi og við munum ekki taka þátt í hinu. Hitt liggur alveg fyrir að Samf. er reiðubúin til að taka þátt í endurskoðun stjórnarskrárinnar en hún hefur hins vegar fyrir sitt leyti lagt fram áhersluatriði sín. Ég vil einnig segja það alveg klárt og kvitt, af því að í máli mínu hefur komið fram nokkur óánægja með ýmsar staðhæfingar í nefndaráliti meiri hlutans, að það er röng fullyrðing sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að formaður Samf. hafi með jákvæðum hætti tekið undir að ráðast ætti sérstaklega í endurskoðun I. og II. kafla stjórnarskrárinnar. Þvert á móti liggur fyrir í útskriftum frétta ljósvakamiðla, í grein sem ég skrifaði í Morgunblaðið og í svari mínu við blaðamann Morgunblaðsins að ég teldi margt annað þarfara og brýnna varðandi endurskoðum en það. En auðvitað er séð núna með hvaða hætti menn lögðu í allan þennan leiðangur og ég skil núna þegar ég sat í Silfri Egils með hæstv. dómsmrh. Birni Bjarnasyni snemma vetrar þegar hann fór að tala um nauðsyn þess að aftengja málskotsréttinn. Ég vil líka segja, herra forseti, að ég varð dapur þegar ég heyrði hæstv. fjmrh. lýsa því svo að það hefði verið niðurstaða starfshóps ríkisstjórnarinnar um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar að viðskilnaður stjórnarskrárgjafans 1944 hefði verið svo gallaður að þess vegna hefði ekki verið hægt að ráðast í þjóðaratkvæðagreiðsluna. Þegar ég síðan þaullas skýrslu starfshóps lögfræðinganna sem mér fannst æ betri eftir því sem ég las hana oftar og sá þá rígnegldu fyrirvara sem skráðir eru á þremur stöðum í gegnum skýrsluna, þá fann ég hvergi neitt sem benti til þess að þetta hefði verið niðurstaða nefndarinnar. Þvert á móti segir á einum stað, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á vettvangi starfshópsins hefur þeirri skoðun verið hreyft að viðskilnaðurinn frá 1944 hafi verið gallaður.`` Þegar við spurðum út í þetta í allshn. kom í ljós að tveir fulltrúar sem voru spurðir út í þetta töldu að einn maður hefði komið til fundar við nefndina og nefnt þetta svo. Ég held að það hafi verið tugir manna sem leitað var til. Einn maður hreyfði þessu og þeir greindu réttilega frá því að þessu hefði verið hreyft. Stjórnarflokkarnir, fyrst og fremst Sjálfstfl., hefðu síðan notað þetta rangsnúið og afbakað til að halda því fram að gandskoðun starfshóps lögfræðingahóps ríkisstjórnarinnar hafi komist að þeirri niðurstöðu að viðskilnaðurinn hafi verið svo gallaður að ekki hafi verið hægt að kjósa. Þetta er auðvitað tóm vitleysa, herra forseti. Og ég get ekki annað, vegna þess að mér rennur blóðið til skyldunnar, en rifjað það upp að þegar menn á hinu háa Alþingi voru að samþykkja stjórnarskrá 1944 var þetta atriði þaulrætt. Það var tvennt sem rætt var út í hörgul. Það var í fyrsta lagi 26. gr., málskotsrétturinn, og í öðru lagi sú breyting í frv., sem lá þá fyrir Alþingi, úr því að forseti væri þingkjörinn yfir í að hann yrði þjóðkjörinn. Og einmitt þjóðkjörið tengdist málskotsréttinum. Eins og þá var margsinnis fjallað um það, ekki síst af þingmönnum vinstri manna, að forsetinn yrði þjóðkjörinn sem þá leiddi til þess að hann gat verið umboðsmaður þjóðarinnar þegar sú staða kæmi upp, eins og Magnús Jónsson, þingmaður Sjálfstfl., orðaði það, að gjá myndaðist millum þings og þjóðar. Þá hafði forsetinn sem þingkjörinn umboðsmaður þjóðarinnar þennan rétt, í reynd ekki til að stöðva eða fella lög heldur til að skjóta þeim í hendur almennings. Og ég verð að segja að mér finnst þetta ákvæði tær snilld. Ég tel að þetta sé þrauthugsað og það hafi heldur betur sýnt sig að þetta er nauðsynlegur nauðhemill þegar ríkisstjórn eins þessi tapar sjónum af því sem rétt er í lýðræðislegu samfélagi og lendir utan vegar á keyrslunni. Þetta var það sem bjargaði, þetta var nauðhemillinn. Þegar ég held því fram að þetta hafi verið rætt út í hörgul vísa ég m.a. til þess að hér voru við frv. fluttar þrjár brtt. sem beinlínis vörðuðu 26. gr. Jakob Möller, þingmaður Sjálfstfl., lagði til að 2. og 3. mgr. greinarinnar yrðu felldar út þannig að málskotsrétturinn hyrfi og flutti fyrir því rök. Björn Þórðarson forsætisráðherra flutti þá tillögu að lög tækju ekki gildi þrátt fyrir synjun forseta til bráðabirgða heldur lægju ógild þangað til þjóðaratkvæði hefðu skorið úr um hvort þeim skyldi synjað eða þau samþykkt. Jón Pálmason, þingmaður Sjálfstfl. og síðar forseti þingsins, lagði til að ef forseti synjaði kæmi málið aftur til þingsins þar sem aukinn meiri hluti gæti ráðið. Allar þessar tillögur voru felldar. Af hverju voru þær felldar? Þær voru felldar vegna þess að þingmenn vildu nákvæmlega þennan farveg sem ég sagði áðan að væri svona snilldarlega tær vegna þess að mér finnst hann svo rökréttur. En það að þessar tillögur voru settar fram, ræddar en síðan felldar undirstrikar það að þingmenn vissu að hverju þeir gengu. Stjórnarskrárgjafinn vissi hvað hann var að gera árið 1944. Að lokum, herra forseti, vil ég lýsa því aftur að það er eindregin afstaða okkar í stjórnarandstöðunni að þetta mál hefði átt að ganga alla leið til þjóðaratkvæðagreiðslu. Það væri æskilegast og það væri lýðræðislegast og það væri rökréttast miðað við þau sannfærandi rök sem hv. þm. Bjarni Benediktsson flutti áðan fyrir því að frv. sem lagt var fram 5. júlí yrði kippt til baka. Hv. þm. sagði: Það leikur á því stjórnskipulegur vafi hvort hægt sé að samþykkja slíkt frv. Hv. þm. Bjarni Benediktsson hefur líka staðfest að það leikur sams konar stjórnskipulegur vafi á því hvort hægt sé að kippa máli út úr þjóðaratkvæði eftir að forseti hefur synjað. Ef ríkisstjórnin ætlar að vera sanngjörn, ef hún ætlar að vera samkvæm sjálfri sér, þá hefði hún að sjálfsögðu látið stjórnarskrána njóta vafans í þessu tilviki eins og hinu og látið málið ganga til þjóðaratkvæðis.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson fór mikinn, vitnaði í söguna, í Waterloo sem var atburður sem átti sér stað í upphafi 18. aldar. Ég veit ekki hvort þetta var mjög heppilegt hjá hv. þm. að taka þann pól því að það eru önnur Waterloo sem eru kannski nær í tíma. Í upphafi og lok 8. áratugsins var sænsk hljómsveit sem söng einmitt lagið Waterloo í evrópsku söngvakeppninni og var það upphaf að óslitinni sigurgöngu þeirrar hljómsveitar í ég held næstu 10 árin og það á kannski það sama við um þessa ríkisstjórn. Það kom hins vegar alveg skýrt fram og er stórfrétt að hv. þm. taldi að það væri rétt og gott að forseti lýðveldisins neitaði að skrifa undir lögin. Það var það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði. Ég vek athygli á því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson, eins og hann kom sjálfur að, er ekki nýr í þinginu. Eitt sinn var það svo að rétt áður en hann hætti í Alþýðubandalaginu og byrjaði í Samf. var hann í Alþýðuflokknum. Þá var uppi sambærilegt mál, EES-málið, sem mikið var tekist á um, formsatriði, hvort það stæðist stjórnarskrá og annað slíkt. Tekist var harkalega á um það og mjög mikil krafa var um að það færi í þjóðaratkvæði. Og það er þá gott að fá að vita, virðulegi forseti, ef hv. þm. er aftur farinn að þora að svara andsvörum, hvort hann hafi talið þá að forseti lýðveldisins, frú Vigdís Finnbogadóttir, hafi gert mistök og ekki gert skyldu sína og svo ég noti orðalag hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, ekki látið þáverandi ríkisstjórn horfast í augu við þjóðina og látið kjósa um það mál.

Herra forseti. Ég tel að frú Vigdís Finnbogadóttir, forseti lýðveldisins, hafi gert skyldu sína. Hver var skylda hennar? Að fara eftir eigin sannfæringu, kanna málið, gaumgæfa það, velta því fyrir sér, og hún gerði það. Það liggur fyrir. Ég sat að vísu ekki í ríkisstjórn þá en ég var formaður þingflokks Alþýðuflokksins og ég minnist þess gerla þegar hóf var haldið í ráðherrabústaðnum og menn töldu að ríkisstjórnin væri í reynd að ganga undir vegna þess að það var okkar skilningur þá að ef það hefði leitt til þess að hún hefði ekki skrifað undir og synjað lögunum staðfestingar hefðu að öllum líkindum orðið kosningar í landinu. Ég var auðvitað sannfærður um gildi EES-samningsins á þeim tíma. Það var auðvitað réttur minn. Ég skoðaði það mál, ég barðist fyrir því, ég taldi að það væri til heilla fyrir íslenska þjóð. Ég hefði hins vegar lítið getað sagt við því ef forseti lýðveldisins hefði þá synjað sökum þess að hún teldi að það hefði myndast, svo ég noti það ágæta hugtak fyrrum þingmanns Sjálfstfl., Magnúsar Jónssonar, gjá millum þings og þjóðar. Það hefði ekki gert mig glaðan, ég hefði gengið dapur heim þann dag, tel ég. En réttinn hafði hún og klárt er að hún íhugaði það sem með vissum hætti virkjaði réttinn vegna þess að síðari ríkisstjórnir eða ráðherrar sem sátu á valdastólum eftir þá ríkisstjórn hafa væntanlega haft augað á því og vitað af því. Björn Bjarnason mundi a.m.k. eftir því þegar ég sat með honum í sjónvarpsþætti fyrr í vetur og hann sagði það beint út að breyta þyrfti stjórnarskránni til þess að aftengja málskotsréttinn. Það var reyndar kannski eftir að þeir voru búnir að taka ákvörðun um að leggjast í þennan ósvífna leiðangur.

Virðulegi forseti. Þessi málflutningur hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar stenst ekki. Hv. þm. gekk miklu lengra hér. Hann taldi að það væri rétt hjá forsetanum að neita að skrifa undir lögin. Það er alveg deginum ljósara og kom mjög skýrt fram í ræðunni. Rökin voru að það væri svokölluð gjá á milli þings og þjóðar sem þýðir með öðrum orðum að mál sé umdeilt, óvinsælt. Og það nákvæmlega sama, hæstv. forseti, átti sér stað þegar EES-samningurinn var samþykktur í þinginu. Þá var hins vegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson í hópi þeirra manna sem töldu fráleitt að fara með slíkt mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Svo einfalt er það. Þetta er nefnilega mun stærra mál en svo að hægt sé að afgreiða það með þessum hætti og svo sannarlega staðfesti hv. þm. að hann er mjög ósamkvæmur sjálfum sér hvað það varðar.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort það er uppeldið í borgarstjórn Reykjavíkur sem gerir það að verkum að hv. þm. er alveg fyrirmunað að sjá kjarna málsins. Þetta snýst ekki um það ...  Ef hv. þm. getur sýnt mér fram á að þetta ákvæði sé ómögulegt og óframkvæmanlegt skal ég hlusta á það en hann hefur enga tilraun gert til þess. Hann hefur bara þrástagast núna og áður á því að úr því að Vigdís Finnbogadóttir, þáverandi forseti, synjaði ekki EES-samningnum staðfestingar þá megi Ólafur Ragnar Grímsson, forseti lýðveldisins, ekki gera það núna.

Herra forseti. Í nefndaráliti minni hlutans kemur fram að þjóðaratkvæðagreiðslan sé öruggasta leiðin og sú lýðræðislegasta. Stjórnarandstaðan kvartaði hástöfum undan tímaleysi og skorti á upplýsingum og fékk hún þó marga sérfræðinga og mörg nefndarálit til að skoða. Hún ætlaðist til þess að hinn almenni kjósandi tæki upplýsta ákvörðun og er þá tvennt til. Annaðhvort að hinn almenni kjósandi, Jón og Gunna, séu fljótari að átta sig á kjarna málsins en hv. stjórnarandstaða og þurfi ekki sérfræðinga og nefndarálit eða þá að menn ætlast til þess að hinn almenni kjósandi taki ákvörðun án þess að vita nákvæmlega um hvað málið snýst. Er það virkilega svo? Ætlast menn virkilega til þess að hinn almenni kjósandi taki slíka ákvörðun? Eru menn að gera lítið úr honum?

Herra forseti. Svarið er já. Það er ætlast til þess að hinn almenni kjósandi taki upplýsta ákvörðun. 

Herra forseti. Þetta var önnur hliðin. Þetta var einmitt bara önnur hliðin. Þetta var hlið hv. þm. Svo kemur meiri hlutinn með annað álit sem hinn hv. kjósandi þarf að skoða. Þetta er bara ekkert einfalt mál sem ætlast er til að menn svari með já eða nei. En ég vildi spyrja hv. þm. af því að hann sagði í ræðu sinni að stjórnarandstaðan hefði stuðst við ólík öfl í þjóðfélaginu. Hvaða öfl voru það? Var það þekkt markaðsráðandi fyrirtæki sem notaði fjölmiðlavald sitt í baráttunni?

Herra forseti. Í röðum þeirra afla voru t.d. fjölmargir flokksbundnir sjálfstæðismenn sem óar og ógnar það ofríki sem núverandi forusta þeirra beitir gagnvart þjóðinni. Í þeim hópi var furðulega hátt hlutfall skráðra framsóknarmanna sem beittu sér nánast fyrir uppreisn innan flokksins af því að þeim óaði og ógnaði framferði stjórnarherranna. Þetta var fólkið sem hv. þm. Pétur H. Blöndal hefði getað horfst í augu við ef hann hefði komið og hrópað fyrir framan Alþingi um daginn: Við viljum kjósa. Ég er viss um að það færi honum vel í munni.

Herra forseti. Ég sé ástæðu til að mótmæla dylgjum hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar þegar hann lætur að því liggja að gert hafi verið samkomulag með formönnum stjórnarflokkanna um, eins og hann orðar það, að ráðast til atlögu við 26. gr. stjórnarskrárinnar. Ég vil líka mótmæla þeim dylgjum að hann hafi ekki fengið heiðarlegt svar hjá formanni nefndarinnar í gær þegar hann spurði hann um slíkt samkomulag. Ég heyrði bæði spurninguna og svarið sem hann fékk. Loks vil ég mótmæla því sem kemur fram hjá hv. þm. að meiri hluti allshn. sé að leggja til í nefndarálitinu að 26. gr. verði sérstaklega afnumin og synjunarréttur forseta Íslands. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að endurtaka hér og lesa það sem stendur í nefndarálitinu en þar segir: ,,Telur meiri hlutinn mikilvægt að taka til við þá endurskoðun stjórnarskrárinnar svo sem lögð var áhersla á þegar við setningu lýðveldisstjórnarskrárinnar árið 1944, einkum I. og II. kafla, ...`` Ég vil óska eftir því, herra forseti, að hv. þm. Össur Skarphéðinsson 

Herra forseti. Það er mikið mótmælastuð á hv. þm. Jónínu Bjartmarz og ég skil það vel. Hún er nýkomin af fundum í Framsfl. þar sem hún mótmælti forustu flokksins, þar sem hún tók undir kröfuna um þjóðaratkvæði. Ég held að hún ætti frekar að koma hingað og skýra það hvernig hún getur lagst gegn því hér að fólkið fái rétt sinn í þjóðaratkvæðagreiðslu eftir að hafa kynt bálið undir formanni sínum á fundinum í Reykjavíkurfélaginu, komið í útvarp og sagt: Fólkið --- ég hef ekki gert skoðanakönnun á því --- en fólkið á þessum fundi og fólkið um landið vill þjóðaratkvæði. Það er það sem hún ætti að útskýra. Hún ætti líka að skýra út fyrir þingmönnum hvernig á því stendur að hún skrifar undir þetta álit með fyrirvara við ákveðnar fullyrðingar en leyfir félögum sínum samt að segja að það sé niðurstaða meiri hlutans að efnisatriði gamla frv. standist stjórnarskrá þegar hún er því ósammála.

Herra forseti. Mér gefst ekki tími til að svara þeim dylgjum sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson hóf mál sitt á. En ég vil af þessu tilefni endurtaka það og vekja athygli á því sem segir í áliti meiri hlutans og geta þess við hv. þm. að í I. og II. kafla stjórnarskrárinnar eru 30 greinar og biðja hann um að fara rétt með í máli sínu í ræðustól.

Herra forseti. Menn verða auðvitað að sigla undir eigin flaggi, menn verða að koma til dyranna eins og þeir eru klæddir. Það dugar ekkert að vera á fundi í framsóknarfélaginu og taka undir kröfur um þjóðaratkvæði en greiða atkvæði gegn þjóðaratkvæði í allshn. og annars staðar. Hér í nefndarálitinu er sérstaklega reifað hvað 26. gr. og málskotsrétturinn sé vanbúinn og síðan er það tengt við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Og það liggur alveg ljóst fyrir öllum nema kannski hv. þm. Jónínu Bjartmarz að ætlunin er að ráðast til atlögu að málskotsréttinum. Það á að vera plásturinn á benjar forustumanna ríkisstjórnarinnar sem þeir bera undan þessum slag. Ég gef ekkert fyrir það þó að hv. þm. Jónína Bjartmarz segi að það hafi ekki verið gert samkomulag milli formanna stjórnarflokkanna. Ég veit ekki til þess að formenn stjórnarflokkanna leggi það mikið í vana sinn að ræða þessi mál við sína eigin þingmenn. Það hefur komið fram að formaður Framsfl. eyðir ekki of miklum tíma í það.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að hafa að nokkru leyti skýrt stefnu Samf. varðandi fjölmiðlamálið og ég er svona undir þessum ræðum að reyna að púsla saman í einhverja mynd stefnu flokksins í þeim mikilvæga málaflokki. Það var t.d. mjög mikilvægt að hv. þm. áréttaði þá skoðun sem hann setti fram m.a. í sjónvarpsþætti með mér í gærkvöldi að það væri sérstaða Samf. að vilja ekki setja bein lagaákvæði varðandi eignarhald á fjölmiðlum. Annað mál sem hv. þm. hefur áréttað mjög í málflutningi sínum í þinginu og reyndar aðrir þingmenn Samf. er að það verði að vinna þannig að málum að það valdi sem minnstri röskun gagnvart þeim fyrirtækjum sem starfa á fjölmiðlamarkaðnum. Þess vegna verði það að vera þannig að frá því að lagasetning á sér stað og þar til hún tekur gildi verði að líða nokkur tími til þess að fyrirtækin geti fengið tækifæri til þess að aðlaga sig aðstæðunum. Ég hef mikinn skilning á þessu sjónarmiði og ég tel reyndar að það hafi komið fram í þeim frv. sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram í þessum málum og þingið hefur verið að ræða. Þess vegna langar mig til að spyrja hv. þm. að því 

Herra forseti. Það fer allt eftir eðli laganna. Ef lögin fælu t.d. í sér þær hugmyndir sem Samf. hefur lagt fram um gagnsætt eignarhald og um ritstjórnarlegt sjálfstæði þá tel ég að slík lög ættu að taka gildi mjög skjótt og þyrfti ekki að bíða mjög lengi eftir því. Ég er þeirrar skoðunar, eins og hv. þm. sagði, að ekki sé hægt að leggja til atlögu með þau vopn í farteskinu sem Sjálfstfl. og eftir atvikum Framsfl. hafa reynt, þ.e. að beita mjög takmarkandi reglum á eignarhald. Nú er búið að kveða upp dóm yfir því. Vinna nefndarinnar hefur leitt það í ljós að þau ákvæði og þær reglur standast ekki stjórnarskrána. Það er ekki hægt að fara þá leið. Hugsanlega væri hægt að búa til slíkar reglur, sem stæðust stjórnarskrá, með miklu rýmri ákvæðum um eignarhlutdeild. Ég ímynda mér að hv. þm. hefði ekki mikinn áhuga á því.

Virðulegi forseti. Ég verð að hryggja hv. þm. með því að hann hefur valdið mér dálitlum vonbrigðum með svari sínu.

Og ekki í fyrsta skipti.

Ég spurði hversu langur tími þyrfti að líða frá því að lögin væru samþykkt og þangað til þau tækju gildi. Svarið var: Ekki mjög langur tími. Ég kann engan mælikvarða á þetta. Hvað þýðir þetta? Eitt ár? Tvö ár? Er hv. þm. tilbúinn að svara því hér og nú? Eru það þrjú ár eða mánuðir? Eru þetta vikur? Hv. þm. virðist ekki hafa skoðun á því. Ég spyr vegna þess að hv. þm. sagði í ræðu sinni áðan að undirbúningurinn að þessu, m.a. að því að setja lög sem tryggi sjálfstæði ritstjórna gagnvart eigendum, þyrfti að taka 2--3 ár. Fram að því munu ekki gilda nein lög um sjálfstæði ritstjórna gagnvart eigendum og ekki gilda nein lög sem fela í sér styrkingu Samkeppnisstofnunar til að taka á þessum málum. Það munu ekki gilda nein lög varðandi Ríkisútvarpið, eins og hv. þm. var að boða í málflutningi sínum. Það liggur fyrir að stefna Samf. í þessum málum er að gera ekki neitt næstu þrjú árin a.m.k. og síðan á að líða ekki mjög langur tími þangað til þessi lög taka gildi. Ég verð að segja, virðulegur forseti: Myndin er á vissan hátt að skýrast. Það á ekki að gera neitt á næstunni og menn ekki tilbúnir til að gefa til kynna nánar um útfærslu málsins.

Herra forseti. Sum mál eru auðvitað brýnni en önnur. Ég hygg að það þyrfti að skoða það fljótlega með hvaða hætti menn ætla t.d. að skipa málum Ríkisútvarpsins, af því að það er töluvert brýnt. Ég tel t.d. ákaflega brýnt að frelsa það undan því oki sem á því hvílir núna, sem ég kalla pólitískt ok. Ég nefndi sérstaklega tvær hugmyndir. Ég sagði að þær þyrftu ekki langan aðdraganda fyrirtækjanna vegna. Hins vegar verð ég að hryggja hv. þm. enn meira með því að segja honum að ég tel engar sérstakar nauðir uppi á fjölmiðlamarkaði í dag sem reki til þess að menn hlaupi í þetta verk. Það virtist mér og vera niðurstaðan í fjölmiðlaskýrslu fjölmiðlanefndar hæstv. menntmrh. Fjölbreytni ríkir á markaðnum. Gróska ríkir og mikil samkeppni. Við þær aðstæður vitum við að fjölmiðlunin er góð. Samkeppnin, eins og svo oft áður, hæstv. forseti, er það sem skiptir sköpum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir þær óskir sem hér komu úr forsetastóli áðan til hæstv. forsrh. um að hann öðlist sem fyrst skjótan og góðan bata. Málið sem við ræðum hér, hið mikla fjölmiðlamál --- kannski má kalla það 100 daga málið --- hefur tekið mikið af tíma þings og þjóðar á undanförnum vikum og missirum. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir mjög yfirgripsmikla ræðu um málið og málsmeðferðina og ýmislegt er varðar afstöðu okkar í stjórnarandstöðunni. Ég tel ástæðulaust að endurtaka sumt af því sem hv. þm. fór yfir í ræðu sinni. Ég þarf því ekki að víkja svo mjög að málsmeðferðinni, enda þekkja menn þetta mál orðið nokkuð vel af langri umræðu. Samt eru nokkur atriði sem ég vil ræða, hæstv. forseti. Það sem mér finnst meginmálið, eins og málið stendur, er í raun sú staðreynd að við stöndum sennilega frammi fyrir því að hér verði, með ákvörðun meiri hluta Alþingis, að þjóðin fái ekki í þjóðaratkvæðagreiðslu að taka afstöðu til þess máls sem vísað var til hennar með ákvörðun forseta. Synjunarvald forseta Íslands sem markað er í 26. gr. stjórnarskrár lýðveldisins réð úrslitum um niðurstöðu þessa máls, réð því að ríkisstjórnin gafst upp við að halda málinu áfram. Ef synjunarvaldið hefði ekki verið til staðar í stjórnarskránni og því hefði ekki verið beitt að þessu sinni held ég að stjórnarflokkarnir hefðu keyrt málið fram eins og það hafði verið samþykkt í þinginu. Þar hefði verið beitt sama valdi og oft hefur verið beitt af meiri hlutanum. Það er keyrt á foringjalýðræðinu og farið eftir fyrirmælum hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Málinu lýkur með þeim hætti að stjórnarmeirihlutinn blessar þær ákvarðanir sem lagt er upp með. Ég vil orða það svo, hæstv. forseti, að í allri málsmeðferðinni í fjölmiðlamálinu hafi birst ákveðinn, ég verð bara að orða það svo, valdhroki forustumanna ríkisstjórnarinnar. Málið var sett í þann búning að fyrir fram var vitað að ekki yrði um það nein sátt. Hvers vegna segi ég þetta, hæstv. forseti? Það er vegna þess að þegar á haustdögum, eftir umræður í þinginu, lá fyrir að hugsanlegt væri að mynda samstöðu um það að fjalla um fjölmiðla almennt, hvernig með skyldi fara og hvert væri rétt að stefna í þeim efnum. Eftir að þær umræður spunnust út frá tillögu sem Vinstri grænir, Frjálsl. og einnig þingmenn úr Framsfl. og Sjálfstfl. fluttu í þá veru, lá alveg ljóst fyrir að menn voru tilbúnir að skoða eignarhald og skipun fjölmiðlamála almennt hér á landi. Hins vegar var ekki sjálfgefið að sú vinna leiddi beinlínis til lagasetningar. Eðlilegra hefði verið að menn færu með opnum huga yfir þessi mál og þróun þeirra hér á landi. Oft spurði ég, í umræðunni þegar málið var komið í þann farveg sem það lenti í í þessu máli, hvað lægi svo óskaplega á að keyra þetta mál fram, eins og það birtist okkur á vordögum. Ég spurði ekki síst í ljósi þess að lögin áttu ekki að taka gildi fyrr en löngu síðar. Ýmsar spurningar vakna þegar farið er yfir þetta mál. Það er gert skipulega í dagblöðunum í dag. Ferill þessa máls er rakinn, bæði í Morgunblaðinu og Fréttablaðinu. Þar eru taldar upp nokkrar dagsetningar og tímasetningar varðandi málið. Þar er nefndur dagurinn 2. desember þegar þingsályktunin sem ég vék að áðan var lögð fram á þingi. Þar er talað um 19. desember, þegar fjölmiðlanefndin var skipuð af menntmrh. Sú nefnd átti að skila greinargerð til menntmrh. Síðan er í Morgunblaðinu talað um 2. apríl, en ferlinu á milli 19. desember og 2. apríl er í raun sleppt. Gerðist ekkert í málinu á tímabilinu þar á milli? Jú, hæstv. forseti. Í millitíðinni gerðist m.a. það að í þinginu sagði hæstv. menntmrh. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, í svari við fyrirspurn, að fjölmiðlanefndin þyrfti meiri tíma til að vinna málið. Hún sagði eitthvað á þá leið að sjálfsagt væri að veita nefndinni þann tíma sem hún þyrfti til að skoða málið, málið væri mikilsvert og málefnið þyrfti mikillar skoðunar við. Hæstv. menntmrh. sagði einnig eitthvað á þá leið --- þetta var um mánaðamótin febrúar/mars, ég hygg 1. mars --- að það væri alls ekki sjálfgefið, þótt nefndin fengi meiri tíma til að skila af sér, að menn færu út í lagasetningar. Málið þyrfti gaumgæfilegrar skoðunar við. Hvað gerðist í raun milli þess að menntmrh. tjáir þessar skoðanir sínar í upphafi mars og þess að fjölmiðlanefndin skilar af sér 2. apríl og ríkisstjórnarflokkarnir samþykkja að koma með sérstakt frv. 28. apríl? Hvað gerðist þarna á milli? Hæstv. forseti. Það sem gerðist var að hæstv. forsrh. tók ákvörðun um að sú skýrsla sem unnin var og ríkisstjórnin hélt hjá sér, frá 2. apríl fram til 26. apríl, væri málatilbúnaður sem nota mætti til að setja fram sérstakt fjölmiðlafrumvarp sem mundi breyta eignarhaldi á fjölmiðlafyrirtækjum og hafa áhrif til þess að ákveðin fyrirtæki sem eignast höfðu hlut í fjölmiðlum yrðu að breyta eignarhlut sínum verulega. Sumir hafa sagt að með þessu hefði forsrh. fengið nýja vígstöðu gegn fyrri óvinum sínum og kannski líka núverandi óvinum, ég veit það ekki. Sumir töldu að málið hefði borið keim af þessu. Ekki ætla ég að leggja dóm á það. Það geta aðrir gert. Hitt er ljóst að hæstv. forsrh. tók málið úr þeim farvegi sem það var í á vegum menntmrh. og ákvað að leggja það fyrir þingið. Hann samdi tillögur og var farið með þær í ríkisstjórnina. Að sjálfsögðu tók utanrrh. undir það að svona skyldi fara í málið. Málið þótti harla gott og var lagt fyrir þingið. Málið var mjög umdeilt eins og allir þekkja og ég ætla ekki að rekja þær umræður allar. Það tók fyrstu breytingu, annarri breytingu, þriðju breytingu og alltaf batnaði það, í öllu ferlinu. Það varð að lögum sem urðu afar ásættanleg. Það frv. fékk forseti lýðveldisins sent og hann tók ákvörðun um að synja því að staðfesta það og setja málið í það ferli að það skyldi ganga til þjóðarinnar. Ég tel að sú ákvörðun forsetans hafi verið rökrétt. Ég er jafnframt á þeirri skoðun, hæstv. forseti, að það sé mikið vafamál að við höfum nokkra heimild til þess á Alþingi að taka málið úr því ferli sem það var sett í þegar hæstv. forseti Íslands ákvað að beita synjunarvaldinu og skjóta málinu til þjóðaratkvæðis. Ég tel, hæstv. forseti, vægast sagt teflt á tæpt vað með að sjá ekki til þess að þetta mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel að við förum leið sem við ættum ekki að fara með því að setja málið í þann búning sem hér er verið að ræða um. Stjórnarandstaðan komst öll að ákveðinni niðurstöðu um þetta mál og lagði fram frv. þegar þing var kallað saman 5. júlí. Það var kallað saman til að fjalla um lög um þjóðaratkvæðagreiðslu og framkvæmd hennar. Stjórnarandstaðan lagði fram frv. um hvernig framkvæma mætti slíka þjóðaratkvæðagreiðslu með einföldum og skýrum hætti. Í vinnu okkar í allshn. höfum við komist að þeirri niðurstöðu að mikill vafi leiki á því að sú aðferð sem nú hefur verið valin, þ.e. að fella lögin úr gildi, standist stjórnarskrána. Ég vil leyfa mér, hæstv. forseti, að lesa úr minnihlutaáliti allshn. með frv. sem stjórnarandstaðan lagði fyrir þingið á þskj. 1896, um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég ætla að lesa hluta af áliti okkar í allshn., með leyfi forseta, sem við lögðum fyrir þingsins þótt meiri hluti nefndarinnar hefði komið í veg fyrir að málið yrði tekið á dagskrá: ,,Minni hlutinn telur Alþingi skylt að samþykkja lög er tryggja að þjóðaratkvæðagreiðsla geti farið fram um gildi laga nr. 48/2004 sem forseti synjaði staðfestingar 2. júní sl. Af orðalagi 26. gr. stjórnarskrárinnar má ljóst vera að Alþingi og framkvæmdarvaldinu ber að sjá til þess að þjóðaratkvæðagreiðsla um málið fari fram sem fyrst og því er nauðsynlegt að þingið afgreiði málið. Í umfjöllun allsherjarnefndar hefur komið skýrt fram að einu viðbrögðin sem hafin séu yfir allan vafa séu að láta þjóðaratkvæðagreiðslu fara fram í samræmi við ákvæði 26. gr. stjórnarskrárinnar og láta um þá kosningu gilda einfaldar og óumdeildar kosningareglur. Undir þetta tóku allir þeir sérfræðingar sem komu fyrir nefndina. Önnur viðbrögð, svo sem þau að flytja frumvarp um að fella hið óstaðfesta frumvarp sem öðlast hefur lagagildi til bráðabirgða úr gildi, eru í besta falli vafa undirorpin. Sterk lögfræðileg rök hafa verið færð fyrir því að með öllu sé óheimilt að grípa inn í það ferli sem hófst með því að forseti synjaði frumvarpinu staðfestingar og sendi málið til þjóðarinnar. Nokkrir lögspekingar hafa orðað það svo að sennilega sé heimilt að fella lögin í heild úr gildi ef ekkert meira sé aðhafst. Loks hafa vissulega nokkrir lögfróðir menn haldið því fram að Alþingi sé meira og minna í sjálfsvald sett hvernig það bregst við og þannig fái frumvarp ríkisstjórnarinnar, svokallað ,,brellufrumvarp``, staðist. Það er þó minnihlutasjónarmið meðal þeirra sérfræðinga sem allsherjarnefnd kallaði fyrir sig. Afstaða minni hlutans er sú að við þessar aðstæður eigi stjórnarskráin að njóta vafans, ef svo má að orði komast, og Alþingi sé skylt að bregðast við á þann hátt sem öruggastur sé og hafinn yfir stjórnskipulegan vafa, þ.e. að láta þjóðaratkvæðagreiðsluna fara fram. Eins og kemur fram í áliti Daggar Pálsdóttur og Hróbjarts Jónatanssonar, sem er fylgiskjal með frumvarpinu, þá verða borgararnir ekki sviptir stjórnarskrárvernduðum rétti sínum til að taka þær ákvarðanir í þjóðaratkvæðagreiðslu sem stjórnarskráin mælir fyrir um. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram álit lögfróðra manna sem styðja enn frekar álit minni hlutans um að halda beri þjóðaratkvæðagreiðslu um gildi laga sem forseti synjar að staðfesta og að einfaldur meiri hluti skuli ráða úrslitum. Frávikum frá fyrirmælum stjórnarskrárinnar sem ganga í þá átt að rýra vernd borgaranna ber ávallt að hafna, einkum ef gengið er á mannréttindi.`` Þetta er sameiginleg niðurstaða okkar í minni hluta allshn. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að ég dreg mjög í efa að sú málsmeðferð sem hér er lagt upp með fái staðist. Það er auðvitað málskotsrétturinn, hæstv. forseti, sem tryggir að málið er stöðvað. Málskotsrétturinn og ákvörðun forseta tryggir að málið er í raun gjörtapað hjá ríkisstjórninni. Það hefur komið í ljós í öllum þessum umræðum og viðbrögðum íslensku þjóðarinnar að meiri hluti íslensku þjóðarinnar mundi örugglega fella þetta mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Slíkt getur Sjálfstfl. alls ekki hugsað sér og ekki Framsfl. heldur, að fara með málið í þjóðaratkvæðagreiðslu og fá þann dóm að málið kolfalli. Því hefur sú leið verið valin sem til umræðu er í dag, hæstv. forseti. Eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson vék að áðan má ljóst vera að það er mikilsvert fyrir þjóðina að eiga þennan rétt í stjórnarskránni, sem bundinn er í 26. gr. Ég tek undir þau orð hv. þm. að 26. gr. er afar skýr. Þegar skoðaður er málatilbúnaður á bak við gerð stjórnarskrárinnar á sínum tíma, umræður um það lagafrv., þá er að mínu viti ekki hægt að sjá með neinum rökum að það hafi ekki verið vandað til málsins. Ég verð því að segja, hæstv. forseti, að ég undrast að menn skuli reyna að gera lítið úr þeirri vinnu sem ráðist var í þegar þessi ákvæði voru sett í stjórnarskrána. Þegar málsmeðferðin er skoðuð þá er ekki hægt að sjá annað en að menn hafi vitað hvað þeir voru að gera. Með ákvæðinu átti að tryggja að þjóðin ein gæti tekið ákvarðanir um það sem vísað væri til hennar með ákvörðun forseta. Þjóðin ein átti að segja til um það hvort lögin öðluðust gildi eða féllu úr gildi. Þess vegna er, hæstv. forseti, sú stjórnlagakreppa sem stjórnarmeirihlutinn er að ræða um heimatilbúin, algjörlega heimatilbúin. Menn eru einfaldlega að hengja sig á mismunandi túlkanir sem ganga út á að mikill vandi sé að fara eftir 26. gr. stjórnarskrárinnar. Ég tel það ekki vera, hæstv. forseti. Ég tel heldur ekki, hæstv. forseti, að erfitt hefði verið að ná sátt í fjölmiðlamálinu ef málið hefði verið unnið í samstöðu allra flokka eins og boðið var upp á í desember síðastliðnum. Þá málsmeðferð gat hæstv. forsrh. alls ekki fallist á og ákvað að setja málið í þann búning sem allir þekkja. Af því spratt ógæfuferli sem menn hafa eytt í 100 dögum. Þótt það sé vissulega gott að menn skuli loksins hafa áttað sig á því að þetta ferli ber að stöðva þá er samt enn vafi á því hvort ekki sé gengið á rétt þjóðarinnar. Ég er alla vega ekki sannfærður, hæstv. forseti, um að okkur sé heimilt að taka málið úr því ferli sem forsetinn setti af stað. Ljóst er að stjórnarherrarnir, stjórnarflokkarnir og þingmenn stjórnarflokkanna, verða að hafa þann vafasama heiður að hafa valið þá málsmeðferð og knúið hana fram. Í ræðum framsögumanns ríkisstjórnarinnar, hv. þm. Bjarna Benediktssonar, hefur verið sagt að stjórnarandstaðan hefði valið sér að reisa sérstakan varnarmúr um takmarkalaust form eignarhalds á fjölmiðlum. Ég verð að segja eins og er, hæstv. forseti, að mér hefur sýnst mikil fjölbreytni í íslenskum fjölmiðlum að undanförnu. Ég hef ekki séð þær geysilegu hættur sem eru samfara þeirri þróun sem verið hefur á fjölmiðlamarkaði. Það breytir ekki þeirri skoðun minni að vissulega megi skoða þessi mál gaumgæfilega, fara yfir þau frá öllum hliðum og velta fyrir sér hvort og hvernig setja ætti takmörk á eignarhald og ef það yrði gert, yrði það þá gert varlega, í stuttum skrefum og mikil aðlögun að því. Það þarf að ræða margt fleira en eignarhald fjölmiðla. Skoða þarf ritstjórnarlegt frelsi og fleiri atriði sem oft hafa verið talin upp í umræðunum. Það má velta fyrir sér hvort einhver rök séu fyrir því að menn megi ekki eiga saman í dagblaði og einnig í ljósvakamiðli. Ég dreg mjög í efa að nokkur haldbær rök séu fyrir þeirri framsetningu. Fjöldamargt hefur verið athugavert við málið og málatilbúnaðinn. Því gerði ég grein fyrir í ræðum fyrr í vor og ætla ekki að endurtaka þær ræður sem ég flutti þá um málið. Menn geta flett því upp og séð hvað ég sagði þá um þessi mál. Afstaða mín hefur í raun ekkert breyst. En í þessu ferli var aldrei nokkurn tíma, af hálfu ríkisstjórnarflokkanna, boðið upp á nokkurt einasta viðræðuferli varðandi það í hvaða farveg þessi mál skyldu fara. Það var alltaf eintal sálarinnar hjá Davíð Oddssyni sem flutt var inn í þing og stutt af þingmönnum flokksins, þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna. Það sýnir best hversu illa málin voru unnin, að menn skyldu endalaust þurfa að breyta ferlinu og alltaf var málið að batna. Niðurstaðan er sú, hæstv. forseti, að það var illa að þessum málum staðið. Þetta voru ógæfuspor. Ég orðaði það þannig um daginn þegar við byrjuðum umræðuna í þessari lotu að ríkisstjórnarflokkarnir hefðu valið sér ömurlegt hlutskipti að leggja í þennan leiðangur. Ég er enn á því og stjórnarliðar stæðu betur ef þeir hefðu aldrei farið af stað í þessa ömurlegu vegferð. Hæstv. forseti. Eins og málið stendur núna snýst það um grundvallarspurningu: Er hægt að taka þetta mál úr því ferli að þjóðin eigi að fá að segja álit sitt? Ég tel að þar, eins og ég hef getið um áður, séum við á mjög vafasamri braut. Ég mun ekki styðja að þjóðin fái ekki að segja álit sitt á þessu máli.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson sagði að það hefði verið rökrétt ákvörðun hjá Ólafi Ragnari Grímssyni að hafna því að staðfesta lög sem samþykkt voru á Alþingi. Þegar sams konar vandi blasti við frú Vigdísi Finnbogadóttur, þáverandi forseti Íslands, sem efldi mjög virðingu forsetaembættisins á sinni tíð eins og fyrri forsetar höfðu gert, þá íhugaði hún málið og komst að ágætri niðurstöðu sem ég vildi fá að vitna í, hæstv. forseti. Hún sagði þá, með leyfi forseta: ,,Frá stofnun lýðveldis á Íslandi hefur embætti forseta Íslands verið í mótun. Þar hefur jafnt og þétt styrkst sá meginþáttur embættisins að vera óháð og hafið yfir flokkapólitík og flokkadrætti, en um leið samnefnari fyrir íslenska þjóðmenningu, mennta- og menningarstefnu Íslendinga, tákn sameiningar en ekki sundrungar. Glöggt vitni um það eðli embættisins er að enginn forseti hefur gripið fram fyrir hendur á lýðræðislega kjörnu Alþingi sem tekið hefur ákvarðanir sínar með lögmætum hætti. Sá forseti sem nú gegnir því embætti hefur í störfum sínum alla tíð lagt áherslu á sáttmála sinn við þjóðina, við fólk úr öllum flokkum sem aðhyllist ólíkustu skoðanir. Með því hef ég viljað rækja sameiningarhlutverk forsetaembættisins og sett það öðru ofar. Í því felst að virða þær hefðir og venjur sem skapast hafa og efna þannig drengskaparheit forseta við þjóðina.`` Þetta sagði forsetinn, frú Vigdís Finnbogadóttir, þegar hún fjallaði um hið stóra mál, samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Ég spyr hv. þm.: Var þetta órökrétt niðurstaða frú Vigdísar á sínum tíma? Hvað er rökrétt við niðurstöðuna í þessu máli, sem hefur ekki þær miklu afleiðingar sem Evrópska efnahagssvæðið hefur fyrir Íslendinga?

Hæstv. forseti. Ég heyri á hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur að hún er að fara í sama farið og félagar hennar fóru í fyrr í dag. Hún reynir að etja saman fyrrum forseta og núverandi forseta og afstöðu þeirra á hverjum tíma. Ég ætla ekki að ræða þá hlið málsins. Þau verða að gera það upp við sig sjálf. 26. gr. stjórnarskrárinnar kveður á um þennan rétt forseta. Hver forseti fyrir sig verður að meta hvaða mál það eru í umræðunni sem hann telur að eigi e.t.v. að ganga til þjóðarinnar. Vigdís Finnbogadóttir tók sér umhugsunarfrest varðandi EES-málið. Hún komst að þeirri niðurstöðu að vísa því ekki til þjóðarinnar. Það var hennar ákvörðun. Vigdís Finnbogadóttir lýsti því yfir að ef Kárahnjúkamálið hefði verið lagt fyrir hana þá hefði hún vísað því til þjóðarinnar. Ég er ekki viss um að ég hefði endilega verið sammála því að það mál hefði átt að ganga til þjóðarinnar. Ég legg ekki dóm á það en mér fannst ákvörðun forseta rökrétt miðað við alla þá umræðu sem farið hefur fram í þjóðfélaginu og þau viðhorf sem maður skynjaði með þjóðinni. Á þeim tíma sem ég hef fylgst með pólitík eru nokkur mál sem ég teldi að þjóðin hefði átt að segja af eða á um, burt séð frá minni skoðun. Kárahnjúkamálið er eitt þeirra. EES-málið er eitt þeirra. Frjálst framsal kvótans árið 1990 er eitt þeirra. Fjölmiðlamálið er eitt þeirra. Þau eru kannski fleiri þó ég muni það ekki í augnablikinu. Það er ævinlega ákvörðun forseta á hverjum tíma hvaða leið hann velur og við tökum svo afstöðu til þess hvort við teljum það rökrétt eða ekki. Ég tel ákvörðun forsetans hafa verið rökrétta.

Hæstv. forseti. Hv. þm. taldi upp mál sem maður hlýtur að velta fyrir sér í samhengi við þetta mál, hvers vegna forsetinn rak ekki puttana upp í loft og tékkaði á vindstöðunni í það og það skiptið. Hvernig stóð á því að hann vísaði ekki til þjóðarinnar máli sem olli miklum deilum í þjóðfélaginu, Kárahnjúkamálið? Af hverju var það ekki sett í dóm þjóðarinnar miðað við fjölmiðlaumræðuna sem þá fór fram? Að vísu hefur fjölmiðlaumræðan sennilega orðið heldur meiri um þetta mál. Hvers vegna skyldi það vera? Málið fjallar um hagsmuni þess fólks sem vinnur á fjölmiðlunum. Á hinn bóginn erum við öll sammála um að setja þurfi einhver lög um umhverfi fjölmiðla. Það hefur komið fram hjá öllum þingmönnum sem um málið hafa fjallað. Þess vegna hlýtur maður að velta fyrir sér hvað það var í þessu máli sem varð til að forsetinn ákvað að greiða bæri atkvæði um þetta mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég hlýt líka að spyrja hv. þm. hvort hann hafi ekki farið þess á leit að stór mál, sem hann hefur borið mjög fyrir brjósti, fiskveiðistjórnarmál og fleiri í þeim dúr, yrðu sett í þjóðaratkvæðagreiðslu, þannig að þjóðin gæti tekið afstöðu til slíkra mála, með sömu rökum? Hann segir rökrétt að þjóðaratkvæðagreiðsla verði um þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég ræð einfaldlega ekki og ætla mér ekki að ráða því eða móta fyrir fram hvaða mál forseti á hverjum tíma tekur slíka afstöðu til. Forseti Íslands á hverjum tíma er kosinn til að vinna eftir stjórnarskránni og þetta er ein af þeim reglum sem hann verður að vinna eftir. Hvort hann tekur ákvörðun með því að rétta upp putta til að gá til veðurs veit ég ekki. Ég veit að sá sem hér stendur gáir oft til veðurs af gömlum vana, bæði daga og nætur og með tilliti til sinna ferðalaga sem þingmaður um landið. Ég ætla mér ekki það hlutverk að segja til um hvernig forsetar skuli taka ákvörðun á hverjum tíma. Ég get ekki svarað hv. þm. fyrir hönd þeirra. Ég verð að eftirláta hv. þm. að taka á viðkomandi máli og spjalla við þá sem málið varðar í góðu tómi.

Herra forseti. Hv. þm. ræddi nokkuð um skoðun Daggar Pálsdóttur á því að ekki mætti stöðva ferli sem farið er í gang frá því að forseti synjar lögum undirskriftar og þar til þjóðin hefur tekið ákvörðun um þau í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef þessi skilningur Daggar er réttur þá getur komið upp mjög sérstök staða, þarna geta liðið einn eða tveir mánuðir. Þau lög sem forseti lýðveldisins hefur synjað því að staðfesta eru einu lögin í öllu lagasafninu sem enginn, herra forseti, getur breytt og það getur haft hörmulegar afleiðingar. Við skulum gefa okkur sem dæmi að hv. Alþingi samþykkti lög um dauðarefsingu sem auk þess væri fyrir mistök afturvirk. Sumir forsetar hafa a.m.k. lýst því yfir að þeir mundu aldrei samþykkja slík lög. Segjum að hann neiti að samþykkja slík lög.  Þá vildi ég spyrja hv. þm.: Nú eru flestir sammála um að gera þurfi eitthvað í fjölmiðlamálum, samþykkja einhver lög. Er flokkur hans fylgjandi því að skerða eignarhald eða er hann fylgjandi því sem Samf. leggur til að gera reglur um ritstjórnarlegt frelsi og gagnsætt eignarhald?

Hæstv. forseti. Ég er alls ekki viss um að ég hafi náð samhenginu í þessu með dauðadóminn. Eitt er þó alveg ljóst, að það væri Alþingi sem setti lög um dauðadóm. Ég trúi því ekki að þeir 63 sem hér sætu mundu kasta til þess höndunum með slíku vinnulagi, að menn settu slík mál í lög og þau væru mjög umdeild. Getur hv. þm. hugsað sér að stjórnarmeirihlutinn mundi knýja fram lög um dauðadóm þar sem munaði einum eða tveimur atkvæðum, ef upp kæmi þessi vafasama staða að helmingur þjóðarinnar vildi dauðarefsingu og hinn helmingurinn vildi ekki dauðarefsingu? Ég held að við ættum ekki að setja málið í þennan búning, hv. þm. Pétur Blöndal. Ef ég reyni hins vegar að skilja hvað hv. þm. er að fara, þá mundi ég giska á að hv. þm. væri að velta fyrir sér hvort setja ætti einhvers konar dagsetningu á ákvarðanir þess að fella lög úr gildi eða afturkalla þau. Að þingið hefði sem sagt fimm til tíu daga til að afturkalla lög, gæti gripið inn í þegar forsetinn hefði synjað. Er það þá virkilega svo, hæstv. forseti, að við eigum algerlega að treysta á að forsetinn geti alltaf leiðrétt stefnuna þegar hún er tekin vitlaust í Alþingi? Mér finnst að nú sé stefnan röng og þess vegna segi ég að mér finnst rökrétt að forseti skyldi hafa tekið þessa ákvörðun, að beita 26. gr. og leggja málið fyrir þjóðina.

Herra forseti. Ég var eingöngu að benda á rökrétta afleiðingu þess ef þessi skilningur Daggar Pálsdóttur væri réttur, þá gæti enginn, ekkert afl í heiminum, stöðvað lög sem Alþingi hefði samþykkt ef forseti synjar því að skrifa undir þangað til kemur að þjóðaratkvæðagreiðslu. Þann tíma, einn eða tvo mánuði, eru umrædd lög ósnertanleg. Við getum hugsað okkur stöðu, í stríðsástandi eða einhverju slíku, þar sem menn þurfa virkilega að bregðast hraðar við og afnema nýsett lög. Hv. þm. svaraði ekki spurningu minni og gafst kannski ekki tími til þess, um eignarhald eða ritstjórnarlegt frelsi, hvora leiðina hans flokkur aðhyllist eða hvort hann vilji hafa þetta óbreytt með eitt mjög sterkt fyrirtæki á öllum sviðum þjóðlífsins, að það fari að leggja undir sig alla fjölmiðlana líka.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal endurtók spurningu sem ég var að reyna að svara áðan. Mér finnst eiginlega að hv. þm., sem er stærðfræðingur, sé kominn á fræðilegt svið, að skoða eitthvað fræðilega mögulegt  Varðandi það hvort eitt fyrirtæki megi eiga alla fjölmiðla í landinu, þar með talið Morgunblaðið, þá held ég að það væri ekki góð þróun að eitt fyrirtæki eignaðist alla fjölmiðlana. Ég hlýt að hafa lýst því nokkrum sinnum yfir í ræðum mínum í vetur og haust, að ég teldi fyllilega koma til greina að skoða eignarhald á fjölmiðlum samhliða öðrum ákvæðum sem gætu haft áhrif á ritstjórnarlegt frelsi. Ég held að ég þurfi ekki að svara því nánar. Ég vísa til þeirrar umræðu sem fram fór á vordögum.

Herra forseti. Ég ætla fyrst að gera örlitlar athugasemdir við nefndarálit meiri hlutans og framsöguræðu formanns allshn. og talsmanns meiri hlutans, hv. þm. Bjarna Benediktssonar, þannig að það væri æskilegt ef hv. 4. þm. Reykv. n. sæi sér fært að koma í salinn, auk þess sem það er auðvitað vel við hæfi að formaður allshn. sitji undir umræðunni. Það sem ég geri athugasemdir við eða mér finnst svolítið sérstakt í nefndaráliti meiri hlutans er fyrst og fremst tvennt. Annars vegar að í því er fremur óvenjulegt nöldur í garð minni hlutans. Ég hef aðallega vanist því að í nefndarálitum tali menn hver fyrir sig og nefndarálit meiri hlutans sé í aðalatriðum um afstöðu meiri hlutans, útskýri hana og rökstyðji og öfugt. En inn í nefndarálit meiri hlutans hafa læðst setningar sem eiga litið skylt við öflugan rökstuðning fyrir málstað meiri hlutans, enda hann kannski vandfundinn og menn hafa þar af leiðandi orðið að reyna að fjalla um eitthvað annað í nefndarálitinu. Til dæmis er talað um og ónotast út í það að stjórnarandstaðan hafi engan áhuga sýnt á því að setja eignarhaldi á fjölmiðlum skorður þrátt fyrir fyrri yfirlýsingar, án þess að það sé rökstutt nánar. Hins vegar leggur sáttavilja meiri hlutans langar leiðir af nefndarálitnu eins og kunnugt er og sá sáttavilji hefur nú heldur betur sýnt sig í verki í þessu máli. Hitt sem er athyglisvert í nefndarálitinu og ég hygg að sé nýmæli er að í því er sérstök pólitísk yfirlýsing fimm þingmanna, eins úr Framsfl. og fjögurra úr Sjálfstfl., um þeirra meiningar um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það er að sjálfsögðu fullkomlega merkingarlaust sem slíkt að inn í nefndarálit meiri hluta allshn. komi yfirlýsing út í loftið af þessu tagi. Auðvitað geta þessir fimm þingmenn talað fyrir sig og ef þeir kjósa að gera það með þessum tiltölulega sérkennilega hætti, einn þingmaður úr Framsfl. og fjórir úr Sjálfstfl., er það út af fyrir sig allt í lagi. En það liggur vonandi fyrir og er ljóst, frú forseti, að það bindur ekki hendur eins né neins né hefur neitt sérstakt gildi gagnvart þeirri vinnu sem vonandi fer af stað við að endurskoða stjórnarskrána, enda veit ég þess engin dæmi að menn hafi gengið til slíkrar vinnu á grundvelli fyrirframskilyrða. Einasta dæmið um slíkt væri þá hið sérstaka tilvik þegar menn hófu nauðsynlega endurskoðun stjórnarskrárinnar til undirbúnings stofnunar lýðveldisins og afmörkuðu það verksvið sem stjórnarskrárnefndin, milliþinganefnd, fékk af því tilefni. En það er önnur saga. Frú forseti. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í það sem liðið er í málinu. Það mætti halda langar ræður og rifja þetta dæmalausa mál rækilega upp og það mætti örugglega vera upp undir hálfan mánuð að því að tilgreina ýmis ummæli og yfirlýsingar og snilldaryrði sem aðstandendur málsins á ýmsum tímum hafa fært fram því til ágætis. En ég ætla ekki að gera það, einfaldlega vegna þess að mér finnst það ekki skipta öllu máli. Ég ætla að láta nægja örstutta upprifjun og fara aðeins yfir þá niðurstöðu sem blasir við hvað varðar framgöngu ríkisstjórnarinnar og meiri hluta hennar á Alþingi, þ.e. uppgjöfina miklu, hinn herfilega ósigur sem sumir hafa líkt við endalok valdatíma Napóleons þegar hann tapaði orrustunni miklu við Waterloo 1815. Það er alveg rétt að ríkisstjórnin er að tapa sínu hundrað daga stríði. Í raun hefur það þó staðið lengur, í sjö til átta mánuði hefur málið verið á dagskrá og er nú loksins að komast aftur á þann byrjunarreit, eða vonandi skulum við segja, sem það var statt á á Alþingi í nóvember og desember sl. þegar hreyft var við því af hálfu þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og þingmanna fleiri flokka. Fyrst reyndar með fyrirspurn sem var á dagskrá þingfundar 19. nóvember, ef ég man rétt, þegar hæstv. forsrh. svaraði fyrirspurn frá Álfheiði Ingadóttur um fjölmiðlamál. Í framhaldinu var flutt þáltill. af þingmönnum fjögurra flokka sem gekk út á hvað? Út á hvað gekk hún? Að þverpólitísk nefnd með þátttöku og samstarfi við fagaðila færi í að skoða þessi mál öll í heild sinni, að hún gengi til þeirrar vinnu án skilyrða, gæfi sér ekkert fyrir fram um niðurstöðuna. Er það ekki þetta sem menn eru farnir að tala um núna sjö mánuðum síðar? Jú, loksins. Og það sem upp úr krafsinu hefur hafst er eitthvert dýrkeyptasta, fyrir ríkisstjórnina og meiri hluta hennar, kennslubókardæmi um það hvernig ekki á að vinna að hlutunum, eitthvert hrapallegasta dæmi sem seinni áratuga stjórnmálasagan geymir um hvernig eitt stykki ríkisstjórn, hvernig tvö stykki flokksformenn eiga ekki að gera hlutina. Því það og það eitt er hægt að læra af þeirri sögu, hvort sem það er hundrað daga stríðið frá því í apríl/maí eða sjö, átta mánaða streðið frá því í nóvember/desember. Stundum er sagt að sá valdi miklu sem upphafinu veldur og það á við hér. Ríkisstjórnin valdi því miður þá ólánsleið í málinu sem henni er auðvitað ærið töm, að kokka um málið þröngt í herbúðum sínum, hafa ekki samstarf við aðra aðila, hvorki stjórnarandstöðu, hagsmunaaðila, samtök né almenning í landinu. Í því ólánsupphafi er mikið af ógæfu málsins fólgið eða þaðan er það sprottið. Niðurstaðan er þessi hrottalega bræðrabylta þeirra hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar og hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar og flokka þeirra á Alþingi, einhver hrottalegasta bræðrabylta sem lengi hefur sést í íslenskum stjórnmálum. Ekki þarf að hafa öllu fleiri orð um það. Um ferlið sem hófst með ákvörðun forseta Íslands 2. júní sl. og það sem síðan hefur gerst ætla ég að fara nokkrum orðum, fyrst og fremst til að minna okkur á að auðvitað áttu menn þá eina af mörgum leiðum í land í málinu sem ekki var valin. Þá leið að taka því eins og menn, hvað sem mönnum fannst um þann gerning sem slíkan, að forsetinn hafði tekið sína ákvörðun. Og ég tek það fram, frú forseti, að mér finnast vangaveltur um það hvort við teljum að þessi eða hinn forsetinn á þessum eða hinum tímum hefði átt að beita málskotsréttinum eða ekki fullkomlega merkingarlausar því að það er ekki og á ekki að vera á okkar könnu að bollaleggja um það. Meðan stjórnarskráin er í gildi eins og hún er þá er það vald hjá forsetanum og það er hann og hann einn sem fer með það og getur svarað fyrir það og rökstutt það. Þingið á beinlínis ekki að vera að blanda sér í það. Það er óviðeigandi með nákvæmlega sama hætti og við blöndum okkur ekki í það t.d. þegar mál eru fyrir dómstólum þó að þau hafi varðað störf Alþingis og það á heldur ekki að vera að skrifa Hæstarétti bréf, frú forseti. Júnímánuður fór í vandræðalega leit ríkisstjórnarinnar að samkomulagi um girðingar og þröskulda eða takmörkun á atkvæðisrétti fólks eftir að þeir höfðu með ólund viðurkennt og svarið að auðvitað yrði að fara í kosningarnar, það yrði að láta stjórnarskrána gilda. Einn á fætur öðrum dröttuðust þeir fram á sviðið og viðurkenndu það. Þannig leið júní. Settur var starfshópur sem fékk það erindisbréf að útfæra reglur um kosningar og hvort ekki mætti setja inn girðingar og þröskulda. Hvað var svo gert? Tæpum sólarhring áður en Alþingi átti að koma saman til fundar --- kvatt saman með bréfi frá 10. júní að koma hér til fundar mánudaginn 5. júlí til að taka nauðsynlegar ákvarðanir vegna væntanlegrar þjóðaratkvæðagreiðslu --- var kúvent og þá kom brellufrumvarpið fram á sjónarsviðið. Allri vinnu júnímánaðar og fram á helgina 3.--4. júlí var hent og algjör kúvending tekin og ákveðið að leggja til við Alþingi allt önnur viðbrögð en verið höfðu alveg fram að því uppi á borðinu, brelluleiðina sem svo er kölluð og kennd við hæstv. dómsmrh. Björn Bjarnason, og má hann lengi frægur verða af því að eiga þá nafngift. Ríkisstjórnin og meiri hluti hennar svona að mestu leyti hélt sig við þessa málsmeðferð í eina og hálfa viku. Um miðbik síðustu viku hrundi sá málatilbúnaður ofan í hausinn á höfundum sínum, brelluleiðina rak upp á sker. Þriðju viðbrögðin litu svo dagsins ljós í formi breytingartillögu meiri hlutans sem kynnt var í gær eftir að málið hafði farið enn einn hring í stjórnarherbúðunum, enn ný lota krísufunda og þingflokksfunda og ríkisstjórnarfunda en þó fyrst og fremst auðvitað tvímenningsfunda. Og þá blasti uppgjöfin við. Þannig er ferill málsins. Þá kemur að því hvort það séu rétt viðbrögð af hálfu Alþingis að fella frv. á brott og ætla sér með því að afstýra því eða komast hjá því að láta þjóðaratkvæðagreiðsluna fara fram. Um það hef ég mjög djúptækar efasemdir og ég ætla að færa fyrir því rök. Það eru kannski fjögur atriði sérstaklega sem ég tel þar vega þyngst. Og það undrar mig nokkuð að talsmenn meiri hlutans hér t.d. skuli ekki hafa komið inn á það og rætt það og rökstutt vegna þess að það eru sögulegir atburðir sem hér eru að gerast. Við erum að skapa fordæmi, verið er að stíga ný skref í mótun stjórnskipunarhefða, getum við sagt, í landinu. Og er það ekki einnar messu virði, rökstuðnings í nefndaráliti eða framsöguræðum ítarlegri en þess sem hér hefur farið fram hingað til? Rök mín fyrir því að það sé afar hæpið að fara þessa leið, þó að menn hendi brelluhugmyndunum út af borðinu og hafi þetta hreina niðurfellingu hinna óstaðfestu laga eða hins óstaðfesta frv., eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi hef ég miklar efasemdir um að það standist stjórnarskrána. Ég hef þær vegna þess að ákvæði 26. gr. stjórnarskrárinnar eru ótvíræð. Þar stendur orðið ,,skal``, skal kjósa. Og hvergi annars staðar í íslensku stjórnarskránni eru jafnréttháar eða skýrar heimildir sem Alþingi getur gripið til og sagt: Þrátt fyrir ákvæði 26. gr. megum við bregðast svona við. Hvar stendur í stjórnarskránni íslensku eitthvað sem gefur mönnum stöðu til að víkja til hliðar skýrum ákvæðum 26. gr.? Ekki dugar að mínu mati að bera þar fyrir sig hið almenna lagasetningarhlutverk Alþingis af því að í 2. gr. stjórnarskrárinnar stendur að forseti og Alþingi fari saman með löggjafarvaldið og það verður að skoða 26. gr. í samhengi við það. Í öðru lagi hef ég miklar efasemdir um að það eigi að fara þessa leið vegna þess að ég tel að það gangi gegn hugsun stjórnarskrárgjafans á sínum tíma. Ef við erum í einhverjum vafa um skýr ákvæði og orðanna hljóðan sem stendur í hinum skrifaða texta hvað gerum við þá næst? Við reynum að átta okkur á því hvað vakti fyrir mönnum, hvernig framkvæmdin var hugsuð af þeim sem stóðu að setningu stjórnarskrárinnar. Og ég tel að það sé líka ljóst að það gangi gegn hugsun stjórnarskrárgjafans á sínum tíma að láta kosninguna ekki fara fram og fara út í viðbrögð af því tagi sem nú er verið að leggja til við þingið. Í þriðja lagi --- og það kann einhverjum að þykja hljóma spánskt úr mínum munni og annað hefur verið borið upp á mig á köflum og okkur fleiri undanfarna daga --- hef ég miklar efasemdir um þessi viðbrögð vegna þess að þau færa forsetanum meira vald en stjórnarskráin ætlaðist til og það gengur gegn þeirri hugsun sem var alveg kristaltær niðurstaða 1944, að forsetinn væri eingöngu milligöngumaður milli þingsins og þjóðarinnar í þeim tilvikum að hann synjaði frv. staðfestingar. Það er algerlega skýrt í ræðum margra þingmanna þegar þetta er rætt að þannig var þetta hugsað. Hvorki meiri né minni völd átti forsetinn að fá. Og hvað eru menn þá að gera ef Alþingi fer að móta þá hefð, þó að það sé aðeins eitt fordæmi, a.m.k. fyrst um sinn, að bregðast öðruvísi við en að láta kosninguna fara fram? Jú, menn eru að virkja synjunarvaldið og stöðva það hjá forsetanum sjálfum, ekki satt? Forsetinn er þá auðvitað í sterkari stöðu í þeim skilningi en ef menn væru þeirrar skoðunar að það væri afdráttarlaust að ákvörðun hans fylgdi því sjálfkrafa að málið færi frá honum til þjóðarinnar. Þannig rökstuddi forsetinn líka ákvörðun sína. Það finnst mér og skipta máli, að hann væri ekki að taka efnislega afstöðu til málsins þannig að forsetinn nálgaðist þetta út frá málskotsréttarinntaki 26. gr. stjórnarskrárinnar en ekki synjunarvaldseðli þess. Í fjórða lagi, virðulegur forseti, tel ég að við eigum hér við þessar aðstæður að ræða í hvaða farveg er verið að setja þessa hluti og þessi samskipti ef við veljum þessi viðbrögð, því að það verður líka að hugsa fyrir því. Það kemur dagur eftir þennan dag. Er það þá þannig og inn í þann farveg sem við viljum a.m.k. gefa eitt fordæmi um að þessi samskipti þróist, að forsetinn geti synjað frumvarpi og Alþingi taki það til sín aftur, eftir atvikum felli það á brott eða komi með það aftur til forsetans í breyttri mynd? Forsetinn synjar kannski aftur og sendir þingið í þriðja leiðangurinn og fellst svo að lokum á eitthvað allt annað. Hvað býður það upp á, frú forseti? Það býður upp á hluti sem ég fullyrði að stjórnarskrárgjafarnir á sínum tíma ætluðust aldrei til. Af þessum fjórum meginástæðum, frú forseti, hef ég miklar efasemdir um að slík viðbrögð standist og að þau séu skynsamleg. Efasemdir mínar eru því hvort tveggja af lagalegum toga vegna óvissunnar gagnvart stjórnarskránni en líka af efnislegum eða pólitískum toga. Ég hef miklar efasemdir um að færa eigi slík samskipti inn í það far. Kannski reynir aldrei aftur á þetta og kannski eru þetta óþörf ræðuhöld í sjálfu sér þess vegna. En mér finnst samt rétt og skylt, algerlega skylt, að Alþingi taki það mjög alvarlega sem það er að gera. Við skulum ekki, hv. þingmenn á Alþingi Íslendinga árið 2004, vera að gagnrýna höfunda stjórnarskrárinnar á sínum tíma fyrir að þeir hafi ekki vandað sig og það að ósekju en fara ekki rækilega yfir það sem við ætlum að gera og bera ábyrgð á og er sögulegt í þessu samhengi. Kem ég þá, virðulegur forseti, að setningu stjórnarskrárinnar og árunum 1941--1944 og ætla ég að halda uppi nokkrum málsvörnum fyrir höfunda hennar, sem mér því miður finnst hafa verið hafðir fyrir rangri sök og bornir sökum sem er fullkomlega ómaklegt, þ.e. að þeir hafi ekki vandað vinnu sína og vitað algjörlega upp á hár hvað þeir voru að gera. Ég fullyrði að það var sómi að hvernig staðið var að vinnunni við undirbúning stofnunar lýðveldisins, sérstaklega eftir að milliþinganefndin var stækkuð og tveir fulltrúar úr öllum þingflokkum áttu sæti í henni. Það má vissulega deila um upphafið en það markaðist af mjög sérstökum aðstæðum í íslenskum stjórnmálum, eins og menn þekkja, á árunum 1941--1942, en með haustinu 1942 þegar milliþinganefndin var stækkuð og verkefni hennar skýrt enn betur með nýrri þál. í sept. 1942 tel ég að frá og með þeim tíma hafi það verið til fyrirmyndar hvernig menn stóðu að því að stofna lýðveldið. Þá kem ég að því, frú forseti, vegna þess að --- ja, ætli ég leyfi mér ekki að segja að dínósárus hins íslenska blaðaheims hafi hér á dögunum gert mér þann heiður að kalla mig lærisvein Einars Olgeirssonar og Brynjólfs Bjarnasonar. Að því er mér auðvitað sérstakur heiður að vera nefndur í sömu andrá og þeir sómamenn, sérstaklega þegar málið snýr að stjórnarskrá íslenska lýðveldisins, því að heiður skal þeim sem heiður ber og báðir þessir sómamenn áttu gildan og góðan hlut í því að stjórnarskrármálið fékk jafnfarsælan endi og raun ber vitni og að það tókst jafn vel til með stofnun lýðveldisins 17. júní 1944, eins og við erum vonandi öll sammála um að var. Frú forseti. Eins og ég hef áður rakið var þetta þannig að á grundvelli þáltill. frá 1941 og í framhaldinu á árinu 1942 hefur fimm manna milliþinganefnd störf en í hana bætast síðan um haustið 1942 þrír þingmenn til viðbótar þeim sem fyrir voru, en það voru eins og kunnugt er hv. þingmenn Jónas Jónsson, Gísli Sveinsson, Hermann Jónasson, Bjarni Benediktsson og Stefán Jóhann Stefánsson. Þeir sem ganga til liðs við nefndina eru þeir tvímenningar Einar Olgeirsson og Áki Jakobsson og sá þriðji var annar fulltrúi frá Alþýðuflokknum, Haraldur Guðmundsson, í viðbót við Stefán Jóhann Stefánsson. Þetta upphaf að ferlinu skiptir miklu máli, sérstaklega í einu samhengi sem borið hefur á góma undanfarið þar sem menn hafa beinlínis farið rangt með, misskilið eða opinberað vanþekkingu sína á þessu ferli. Talað er um í þeirri staðreynd að endurskoðun stjórnarskrárinnar í heild sinni var vissulega rædd á þeim tíma felist að vinnubrögðin hvað varðar breytingarnar vegna stofnunar lýðveldisins hafi verið óvönduð. Það er akkúrat gagnstætt og öfugt, og þeir menn sem halda slíku fram falla á prófinu. Þeir hafa annaðhvort ekki lesið gögnin, kannað málið eða þeir eru vísvistandi að reyna að telja fólki trú um að stjórnarskráin sé eitthvað lélegra plagg en ella væri. Það skiptir í sjálfu sér auðvitað engu máli. Stjórnarskrá er stjórnarskrá og gildir þangað til annað er ákveðið. Menn geta haft allar sínar skoðanir á ákvæðum hennar en hún gildir. Þess vegna er það í sjálfu sér algerlega ómarktæk viðbára þegar menn eru að væla undan því að það hafi staðið til að endurskoða stjórnarskrána og því verki hafi ekki verið lokið. En hvernig var að því staðið á árabilinu 1942--1944? Það var þannig að strax 1942 tóku menn um það ákvörðun að verkefnið væri tvíþætt. Annars vegar að endurskoða þá þætti stjórnarskrárinnar sem óhjákvæmilegt var vegna stofnunar lýðveldisins og ákveðið hafði verið að væri heimilt með sérstakri aðferð, þeirri aðferð að láta þjóðina staðfesta breytingarnar en ekki þyrfti að rjúfa þing og kjósa í milli. Og hendur milliþinganefndarinnar voru að því leyti bundnar að hún átti að einskorða starf sitt að öðrum þræði við þetta. En strax 1942 var líka sagt að hún skyldi huga að hefðbundinni endurskoðun stjórnarskrárinnar sem slíkrar sem gerð yrði með venjubundnum hætti. Verkefnið lagði því af stað tvískipt frá byrjun. Og þó að menn hafi áttað sig á því að þörf gæti verið á því að endurskoða stjórnarskrána sem slíka í heild sinni sannar það ekki að einhver flýtibragur hafi verið á því hvernig menn afgreiddu þá þætti sem tengdust stofnun lýðveldisins. Það sýnir einmitt hið gagnstæða, hversu skipulega og vel menn gengu til verks. Það var ekkert hálfkarað í því sem var ákveðið varðandi stofnun lýðveldisins að flytja valdið inn í landið og þar á meðal að hafa 26. gr. stjórnarskráinnar eins og hún er. Það verkefni var klárað, það var tæmt, það var útkljáð, greidd voru atkvæði um allan ágreining sem uppi var um það mál og því var lent. Og það er beinlínis rangt og byggir á vanþekkingu að grípa til þess í vandræðum sínum, eins og ríkisstjórnartalsmenn hafa því miður gert á undanförnum vikum, að það hafi jú alltaf staðið til að endurskoða stjórnarskrána og þetta sýni hvað það hafi verið nauðsynlegt. Það snýst bara ekki um þetta mál. Gengið var frá því að forsetinn skyldi vera þjóðkjörinn og gengið var frá því að 26. gr. skyldi vera eins og hún er. Ályktun Alþingis frá 8. sept. 1942 sýnir þetta með ljósum hætti, en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að milliþinganefnd sú sem kosin var samkvæmt þál. 22. maí 1942`` --- það er fimm manna nefndin sem síðar um sumarið stækkaði í átta --- ,,til þess að gera tillögur um breytingar á stjórnskipunarlögum ríkisins skuli halda áfram störfum til undirbúnings málum þeim sem unnt er að lögfesta með þeim hætti er segir í stjórnskipunarlagafrumvarpi því sem nú liggur fyrir Alþingi ...`` --- þ.e. með þjóðaratkvæðagreiðsluaðferðinni. En síðan segir: ,,... svo og undirbúa aðrar breytingar á stjórnskipulaginu er þurfa þykir og gera verður á venjulegan hátt.`` Með öðrum orðum, milliþinganefndin hafði tvíþætt verkefni og það var 1942 en ekki 1944 sem það lá fyrir að svona yrði að þessu staðið. Bullið um að mönnum hafi legið svona mikið á til Þingvalla 1944 er því eitthvert það argasta bull sem ég hef bara heyrt og menn afhjúpa gríðarlega vanþekkingu á þessum málum. Því miður held ég að ég verði nú, þrátt fyrir aðstæður og mér sé kunnugt um að hæstv. utanrrh. er fjarstaddur af gildum ástæðum, að leyfa mér að vitna í það sem hann sagði í viðtali við Spegilinn 1. júlí. Það er auðvitað ekki hægt að láta þessa hluti standa öðruvísi en að þeim sé mótmælt. Það verður að verja heiður þeirra manna sem þarna eiga í hlut og stóðu að setningu stjórnarskrárinnar á sínum tíma. En þá sagði hæstv. utanrrh., með leyfi forseta, eftirfarandi: ,,En að mínu mati sannar þessi skýrsla`` --- verið er að tala um skýrslu vitringanna --- ,,það afskaplega vel að við verðum að fara í endurskoðun á stjórnarskránni að því er þetta mál varðar og ljúka því starfi sem hófst 1944.`` --- Það hófst ekki 1944, það hófst 1941. --- ,,Það virðist vera að þeir hafi ekki getað lokið því.`` --- Þeir luku því víst. --- ,,Það var ágreiningur um málið.`` --- Það er rétt en þeir útkljáðu hann. --- ,,Það vildu allir fara á Þingvöll 17. júní. Það að ljúka þessu var skilið eftir og Alþingi hefur aldrei klárað það.`` Þessi orð eru ómerk, þetta er bara alls ekki svona. Þeir kláruðu sitt verk með sóma, þeir sem stóðu að setningu stjórnarskrárinnar gerðu út um ágreininginn eins og menn, greiddu um hlutina atkvæði og gengu frá málinu þannig að það var kristaltært fyrir þeim hvernig þetta skyldi vera. Skoðum aðeins sögu 26. gr. í gegnum þingið. Hún endaði eins og hún var í upphaflega frumvarpinu frá milliþinganefnd með málskotsréttinum og því sem þar tilheyrir í 2. og 3. mgr. 26. gr. En neðri deild gerði í umfjöllun sinni um málið þá breytingu á frv., reyndar fyrst að forsetinn skyldi verða þjóðkjörinn, frv. kom með þeim ákvæðum að forsetinn væri þingkjörinn, en jafnframt gerði neðri deild þá breytingu að 2. og 3. málslið 26. gr. yrði breytt í þá veru að lagafrumvarp fengi ekki lagagildi synjaði forseti því staðfestingar. Það var afstaða Björns Þórðarsonar forsætisráðherra sem réð því og tillaga hans. Í efdri deild hins vegar lagði stjórnarskrárnefndin til að 26. gr. yrði breytt á fyrri veg og með þeirri viðbót reyndar að lagafrumvarpið skyldi lagt fyrir forseta til staðfestingar eigi síðar en tveimur vikum eftir að Alþingi samþykkti það, og var skynsamlegt í ljósi þess sem kom á daginn í vor því að það kynni nú að hafa dregist enn lengur að menn færu yfir Skerjafjörð með fjölmiðlafrumvarpið ef ekki hefði verið þessi tveggja vikna regla sem efri deild setti inn á sínum tíma, þannig að ýmislegt sáu menn nú fyrir. Þær brtt. samþykkti efri deild, að vísu aðeins með eins atkvæðis mun, 9 atkvæðum gegn 8, en hún er jafngild fyrir því. Það er alveg nóg að vinna fótboltaleik með einu marki. Stjórnarskrárfrumvarpið þurfti af þeim ástæðum að fara aftur til nýrrar umræðu í neðri deild. Þannig gengu hlutirnir fyrir sig þangað til 1991 að Alþingi var sameinað í eina málstofu, reyndar eru ekki margir hér sem tóku þátt í því. Þá lá á nýjan leik fyrir þinginu brtt. forsrh. um að menn færu aftur með þetta í það far að synjun forseta þýddi að lagafrumvarp öðlaðist ekki lagagildi. En þá brá svo við að neðri deild tók sömu afstöðu til málsins og efri deild og lendingin varð nákvæmlega sú sem 26. gr. felur í sér enn þann dag í dag. Þessu til viðbótar má nefna það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom reyndar inn á og ég get stytt mál mitt með því að vísa til þess hluta, að þetta verður enn skýrara þegar haft er í huga að tvær aðrar brtt. komu fram og vörðuðu 26. gr., þ.e. brtt. Jakobs Möllers um að forseti fengi algert neitunarvald og brtt. þeirra Jóns Pálmasonar og Jóhanns Jósefssonar --- tveggja ágætra sjálfstæðismanna, reyndar eru eða voru allir þessir menn þingmenn Sjálfstfl. ef ég veit rétt --- um að Alþingi væru heimil þau viðbrögð, ef forsetinn synjaði, að taka málið til sín aftur og þá dygði aukinn meiri hluti til þess að frv. fengi varanlegt lagagildi engu að síður þrátt fyrir synjun forseta. Ef tveir þriðju aukinn meiri hluti samþykkti málið á nýjan leik, eftir að forseti hefði synjað, þá fengi það lagagildi. Báðar þær tillögur voru felldar, þ.e. að forsetinn fengi algert synjunarvald eða að Alþingi mætti bregðast við með því að taka málið til sín. Hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur að málið var sett í skýran farveg. Það var kristaltært hvernig menn vildu að lokum hafa þetta og gengu frá því. Það verður enn skýrara þegar vitnað er til umræðna sem urðu um þetta --- og ég fer nú að ljúka umfjöllun um þennan þátt málsins, frú forseti, en ég vona að mér fyrirgefist að ræða þetta vegna þess að mér finnst það skipta miklu máli. Ætli ég leiði ekki fram til vitnis Brynjólf Bjarnason því að mér er til efs að aðrir menn hafi orðað þetta skýrar en hann gerði í tveimur ræðum einmitt þegar þetta atriði nákvæmlega var til umfjöllunar. Brynjólfur Bjarnason sagði, með leyfi forseta, m.a. eftirfarandi: ,,Synjunarvald konungs samkvæmt núgildandi stjórnarskrá hefur í reynd orðið form eitt. Síðan 1918 hefur konungur aldrei neitað lögum um staðfestingu. Allt öðru máli hlýtur að gegna þegar slíkt vald er fengið í hendur innlendum þjóðhöfðingja, vald, sem hann fær beint frá þjóðinni samkvæmt frjálsri ákvörðun þjóðarinnar sjálfrar.`` --- Og þá heyrum við að þjóðkjörið er komið inn í frumvarpið. --- ,,Forseti mundi undir öllum kringumstæðum telja sig hafa siðferðilegan rétt til að synja um staðfestingu laga ef hann teldi það málefnislega rétt og teldi sig hafa málefnalega afstöðu til þess. Ef synjunarvald forseta`` --- og taki menn nú eftir --- ,,væri það sama og synjunarvald konungs fengi hann raunverulega miklu meira vald en konungur hafði og vald þingsins yrði skert frá því sem nú er. Þess vegna hefur verið talið nauðsynlegt að breyta ákvæðinu um synjunarvaldið, þannig að lög öðlist gildi þótt forseti synji þeim um staðfestingu. En þá eru þau borin undir þjóðaratkvæði og falla þá úr gildi ef þeim er synjað. Synjunarvaldið er því með þeim hætti í raun og veru hjá þjóðinni. Forseti kemur aðeins fram sem umboðsmaður þjóðarinnar gagnvart þinginu og er það í fullu samræmi við það að hann er kosinn af þjóðinni, fer með umboð þjóðarinnar.`` Skýrara getur þetta ekki verið hvað fyrir mönnum vakir þarna. Seinna segir Brynjólfur Bjarnason í umræðum áfram um sama atriði: ,,Þegar við nú, um leið og við flytjum æðsta valdið inn í landið og fáum það í hendur þjóðhöfðingja sem er kosinn af þjóðinni, setjum slík ákvæði inn í stjórnarskrá okkar að hann hafi synjunarvald, þá hljótum við að gera okkur grein fyrir því hvað við erum að gera. Erum við að setja hér upp eitthvert form sem hefur enga raunverulega þýðingu eða hefur þetta praktískt gildi fyrir stjórnskipulag okkar? Ég álít að svo framarlega sem þetta væri álitið aðeins form, að forseti eigi að staðfesta lög, þá væri forsetinn alveg þýðingarlaus og þá ætti forsetinn enginn að vera því að þá þyrfti alls engin staðfesting forseta að koma til. Þá gæti forsrh. alveg eins komið fram sem æðsti maður þjóðarinnar og undirskrifað lög frá Alþingi. En ég,`` segir Brynjólfur Bjarnason, ,,hugsa mér þetta ekki þannig að undirskrift forseta sé aðeins form,`` --- tökum eftir því að það er framsögumaður stjórnarskrárnefndar efri deildar sem talar --- ,,heldur sem raunverulegt vald. --- En vald í höndum hvers? --- Það er næsta spurningin. Ég hugsa mér þetta sem vald í höndum þjóðarinnar, þannig að það sem við erum að gera þegar við setjum þetta inn í stjórnarskrána, að lög þurfi staðfestingu forseta, sé það að við gefum umboðsmanni þjóðarinnar rétt til þess að skjóta málum undir úrskurð þjóðarinnar og afgreiðslu. Og frá þessu sjónarmiði er ekki til annað rökréttara fyrirkomulag en það sem stjórnarskrárnefndin leggur til, sem sé, að lög sem Alþingi samþykkir séu í gildi þangað til úr því hefur verið skorið við þjóðaratkvæðagreiðslu hvort þau skuli vera í gildi [þ.e. til frambúðar] --- ef forseti hefur synjað um staðfestingu --- og þau séu þannig afgreidd frá þeim eina dómstóli sem er viðurkenndur í þeim efnum, dómstóli þjóðarinnar. Ef Alþingi hefur notað umboð sitt sem það hefur fengið frá þjóðinni á annan veg en þjóðin hefur ætlast til, þá kemur það í ljós við þá atkvæðagreiðslu.`` Er það ekki? Er þetta nú ekki alveg kristaltært og skýrt, þegar framsögumaður stjórnarskrárnefndar efri deildar útskýrir málið svona? Því er ekki mótmælt og neðri deild fellst síðan á tillögu efri deildar og málinu lýkur þannig. Það er reyndar fleira sem er ákaflega athyglisvert sem kemur fram í þessum umræðum. Ég held ég hljóti að minna á að það voru auðvitað sérstakar aðstæður uppi sem gerðu það að verkum að stjórnarskrárvinnan fór fram eins og raun bar vitni, og sennilega var það gæfa fyrir lýðveldisstofnunina, svo ótrúlega sem það nú hljómar, að það sat utanþingsstjórn. Af hverju? Jú, vegna þess að þingið var alveg frjálst. Það hafði ekki á herðum sér ríkisstjórn sem bar ábyrgð á því og var að reyna að troða sínum vilja fram í gegnum þingið. Það var nefnilega kosturinn þrátt fyrir allt að þingið gat sameinast og var frjálst, það var ekki í neinum viðjum vegna þess að þá sat embættismannastjórn. Þetta voru mjög sérstakar aðstæður. Fyrir því má færa gild rök að á vissan hátt hafi það auðveldað stjórnarskrárvinnuna og stofnun lýðveldisins að svona sérstaklega stóð á. Um þetta má lesa í ágætri grein í tímaritinu Rétti, 73. árgangi þess merka rits sem kom út 1993 og Svavar nokkur Gestsson, fyrrv. þingmaður og ráðherra og nú ambassador í Svíþjóð, í því ágæta ríki, skrifaði. Það er afar fróðlegt að fara yfir þær rannsóknir sem Svavar gerði á tildrögum stjórnarskrárvinnunnar og þætti Einars Olgeirssonar sérstaklega í því sambandi. Ég hvet áhugamenn um þessi mál að lesa þetta sér til gamans. Sama má segja um ágætar greinar Sigurðar Líndals, prófessor emeritus í háskólanum, sem hefur a.m.k. tvisvar sinnum og nú nýlega í Skírni skrifað afar upplýsandi greinar sem þessu tengjast. Það er margt fróðlegt í þessu sem væri gaman að rifja hér upp. Mér finnst nú alveg sérstaklega að sjálfstæðismenn ættu að halda um þetta ráðstefnu því að þeim kemur nú málið aldeilis við. Það er t.d. þannig að Gunnar Thoroddsen, fyrrv. hæstv. forsrh., flutti brtt. um að 1. málsliður 2. gr. stjórnarskrárinnar orðaðist eins og raun ber vitni, það var nú enginn annar en prófessorinn og lögfræðingurinn. ,,Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarrvaldið.`` Það er ekki samsæri runnið undan rifjum einhverra óvandaðra manna á seinni tíð, það var Gunnar Thoroddsen sem lagði þetta til. Ég held ég leyfi mér líka að segja og tek þar undir með greinarhöfundinum sem ég nefndi áðan í Rétti, að að öllum öðrum mönnum ólöstuðum sé óhætt að nefna þrjá menn sem hafi átt mestan þátt í niðurstöðu stjórnarskrármálsins og lagt mest af mörkum. Auðvitað á kannski ekki að vera að gera þetta en ég leyfi mér þó að vera sammála Svavari Gestssyni um að þeir Bjarni Benediktsson, Eysteinn Jónsson og Einar Olgeirsson hafi átt einna drýgstan hlut að því verki. Og það er merkilegt og skemmtilegt að þeir, þessir ágætu sómamenn, hverjir Morgunblaðið taldi að ég hefði sérstaklega verið í læri hjá, Brynjólfur Bjarnason og Einar Olgeirsson, voru báðir mjög virkir í þessu, sem og Áki Jakobsson, sem sat í milliþinganefndinni. Þannig var jú að Einar Olgeirsson, nafni og frændi þess Einars K. Guðfinnssonar sem hér situr, var ritari samvinnunefndarinanar. Ég er t.d. með ljósrit af fundargerð sem hann skrifar undir ásamt Gísla Sveinssyni, formanni nefndarinnar. Brynjólfur Bjarnason var formaður stjórnarskrárnefndar efri deildar. Og hver haldið þið nú að hafi verið ritari hjá honum, hvað haldið þið að hann hafi heitið? Bjarni Benediktsson, alnafni og frændi þess Bjarna Bendiktssonar sem hér situr í dag. Þetta er nú skemmtilegt. Bjarni Benediktsson, síðar forsrh., var ritari hjá Brynjólfi Bjarnasyni í stjórnarskrárnefnd efri deildar. Og því hefur verið haldið fram að þau bönd sem bundust milli þeirra fjórmenninga, Einars Olgeirssonar, Brynjólfs Bjarnasonar, Ólafs Thors og Bjarna Benediktssonar í stjórnarskrárvinnunni 1942--1944 hafi lagt grunninn að myndun nýsköpunarstjórnarinnar, þannig að ýmislegt getur nú upp úr slíku samstarfi hafist ef þroskaðir menn eiga í hlut. Ég ætla að ljúka þessu á tvennu sem snýr að stjórnarskránni, frú forseti. Það er í fyrra lagi að vitna í þann ágæta mann Björn Þórðarson. Ég hef þá tilfinningu að hlutur hans hafi ekki alltaf fengið sanngjarna meðferð í seinni tíma umfjöllun stjórnmálamanna einfaldlega vegna þess að utanþingsstjórnin var ákaflega óvinsæl af þingmönnum, það var ekkert sérstaklega hlýlega um hana talað og þess galt sá ágæti sómamaður. En hann vissi nú lengra nefi sínu og til marks um það ætla ég að vitna í hann með eftirfarandi hætti. Hann var þeirrar skoðunar eins og við munum, og það er nauðsynlegt til skilnings á þessu, að forsetinn ætti að hafa að nokkru leyti aðra stöðu en niðurstaðan varð, þ.e. að lögin ættu ekki að öðlast gildi ef forsetinn synjaði þeim fyrr en þá að þjóðin hefði aftur samþykkt þau, og flutti ítrekað brtt. eins og áður sagði. Hann er hér í raun að andæfa því fyrirkomulagi sem engu að síður varð niðurstaðan þegar hann segir, með leyfi forseta: ,,Það er ekki um synjunarvald forseta að ræða hér, heldur er það þjóðin,`` --- aftur þetta sama sem Brynjólfur rökstuddi svo ágætlega --- ,,sem segir til um það hvort lög eigi að hafa framtíðargildi eða ekki. Það er svo fyrir mælt`` --- og takið nú eftir því hvað þetta er á fallegri íslensku --- ,,að lög skuli lögð fyrir þjóðina svo fljótt sem auðið er. Þetta er vel mælt. En ég hygg að forseti hafi ekkert vald til að ákveða hér um, og ef ríkisstjórn er samtaka um að vera ekki fljót til í þessu efni, þá mun Alþingi ekki sjá ástæðu til að skipta sér af því.`` Sem sagt, þessi gáfaði maður sá fyrir sér að þær aðstæður gætu komið upp að þó að forsetinn beitti málskotsréttinum og sendi málið af stað til þjóðarinnar þá væri sá hængur á að forsetinn hefur ekki framkvæmdarvald, hann er ekki í stöðu til að tryggja það að kosningin fari fram. Um það á hann aftur undir ríkisstjórnina og þá þingið hvers frumvarpi hann hefur synjað. Og það er alveg bersýnilegt að forsrh. er þarna að velta því fyrir sér á sínum tíma: Getur hugsast að sú staða komi upp að við slíkar aðstæður verði kannski einhvern tíma í landinu ríkisstjórn sem dragi lappirnar, sem þvælist fyrir, sem sinni ekki þeirri skyldu að tryggja að kosningin fari fram? Hann sá rétt fyrir, því að það er nefnilega nákvæmlega það sem gerðist, en að vísu ekki fyrr en 2004, þannig að nokkuð langt fram í tímann sá sá glöggi maður. Til að botna þetta segir hann reyndar áfram sem tengist þessu með synjunarvaldið: ,,Það er misskilningur hjá hv. 2. þm. S-Múlasýslu að um synjunarvald sé að ræða hjá forseta. Það er þjóðin sem fer með það. Það er því aðeins formsatriði, þegar talað er um að löggjafarvaldið sé hjá Alþingi og forseta, að þessir aðilar fari saman með löggjöfina. Og ég vil taka það fram að ég álít að í stjórnarskránni eigi ekkert að vera sem ekki hefur fullt gildi.`` Enda var Björn þeirrar skoðunar að í raun og veru ætti þá að umorða 2. gr. ef niðurstaðan yrði sú sem raun ber vitni í 26. gr. og það væri á margan hátt rökréttara að í 2. gr. stæði: Alþingi og þjóðin fara saman með löggjafarvaldið fyrir milligöngu forsetans. Að síðustu ætla ég að leyfa mér aðeins að létta þetta með því að vitna í Einar Olgeirsson, frú forseti, og veit ég að það gleður ýmsa en hryggir um leið aðra vegna þess að ég neyðist þá til að rifja það upp að Alþýðuflokkurinn var í miklum hnút í umræddu máli eins og kunnugt er og var í hinum mestu vandræðum svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Einar Olgeirsson hafði gaman af því að grínast svolítið skulum við segja við talsmann Alþýðuflokksins í málinu, hv. 4. þm. Reykv. minnir mig, Stefán Jóhann Stefánsson. Hann skildi ekki alveg þessa pólitík Alþýðuflokksins, það gekk mörgum oft illa að skilja pólitík Alþýðuflokksins, bæði fyrr og síðar, sem þeir kölluðu ef ég man rétt lögskilnaðaraðferðina. Þeir vildu ekki gera þetta, sögðu þeir, vegna þess að kóngsi væri tepptur í Kaupmannahöfn út af stríðinu og það væri ekki hægt að ræða málið við hann. Þeir vildu sem sagt helst semja við kónginn um að hann sleppti völdum. Þannig blasti þetta við Einari Olgeirssyni. Þeir töluðu jafnvel um að þetta væri eiginlega bylting, menn væru næstum því að gera byltingu ef þeir stofnuðu lýðveldi án þess að spyrja kónginn. Einar Olgeirsson segir um þetta, með leyfi forseta: ,,Mér er sem ég sjái hv. 4. þm. Reykv. vakna við vondan draum eina nótt til meðvitundar um að hann sé að taka þátt í byltingu og að þá hafi hann hrokkið frá því sem hann hafði verið með 1940 og 1941. Eftir því sem mér hefur heyrst, þá vill hann að sú aðferð sé höfð að konungur sé spurður hvort hann vilji ekki segja af sér, en ef hann vilji ekki gera það, þá verði hann settur af samt, --- og það með lagakrók!`` --- Þetta er nú skemmtilegt. --- ,,Og lagakrókurinn á víst að vera sá að skv. 5. gr. stjórnarskrárinnar getur hann ekki verið konungur án samþykkis þjóðarinnar. Ég gæti trúað að það væri lagakrókurinn sem ætti að fella hann á, að þeir [þ.e. kratarnir] kæmu til hans og segðu sem svo: ,,Heyrðu, góði. Við erum komnir til að spyrja þig hvort þú viljir ekki segja af þér, en ef þú vilt ekki gera það, þá setjum við þig af hvort sem er``.`` Ákaflega hefði verið gaman að vera fluga á vegg og fá að hlusta á þessar skemmtilegu umræður á sínum tíma. Menn gátu jafnvel slegið á létta strengi þó að stórmál væri undir eins og þetta sýnir. Frú forseti. Af framhaldi þessa máls sem tekur enda á þessu sumarþingi, --- það er komið sumar, mér fannst hv. þm. Össur Skarphéðinsson tala eða hann tók þannig til orða í ræðu sinni að hann hefði sagt eitthvað fyrr í vetur, en þó tíminn hafi liðið hratt er það engu að síður svo að það er komið sumar. Um það vil ég aðeins segja að við fögnum því að sjálfsögðu, við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði og ég hygg öll stjórnarandstaðan og örugglega öll þjóðin ef menn taka sönsum í þessum efnum. Málið er í rauninni að komast aftur á byrjunarreit eftir 7--8 mánaða vegferð. Ég vona svo sannarlega að af þessu kennslubókardæmi í því hvernig ekki á að gera hlutina læri menn og dragi réttar ályktanir og setji af stað vandaða þverpólitíska vinnu og faglega með þátttöku allra þeirra sem eitthvað gilt og gott hafa fram að færa í þessum efnum, vandi sig í því verki, skoði málið í heild sinni og gefi sér til þess þann tíma sem þarf. Látum bara nefndarálit meiri hlutans gleymast og einhverjar hugmyndir um að menn eigi aftur að fara út í sömu vitleysuna, að rjúka í einhverju óðagoti í þetta verk og setja sér fullkomlega óraunhæf markmið t.d. um að vera tilbúnir með eitthvað fyrir upphaf þings í haust. Slíkt eiga menn ekki að ákveða fyrir fram. Ég bið um að menn verði ekki með miklar yfirlýsingar áður en vinnan hefst sem munu ekkert gera annað en þvælast fyrir mönnum. Fjölmiðlar eru að reyna að króa menn af og spyrja: Getur þú hugsað þér 10% í þessu eða hinu? Hvað hefur það upp á sig áður en svo mikið sem vinnan er hafin ef við ætlum virkilega að setjast niður við þetta og vanda okkur? Tökum til fyrirmyndar hvernig unnið var að endurskoðun stjórnarskrárinnar og stofnun lýðveldisins 1944. Það var til fyrirmyndar. Þá eiga menn auðvitað að setjast niður við hreint borð og án skilyrða, án einhverra fyrirframskilyrða um hvað þeir hugsi sér að fá út úr hlutunum. Það gerir ekkert annað en þvælast fyrir mönnum í slíku starfi ef menn eru með miklar og sverar yfirlýsingar um að þeir telji að þetta eigi að vera svona eða á hinn veginn. Með þessu er ég ekki að meina að flokkarnir og talsmenn þeirra eigi ekki að koma vel nestaðir og halda til haga áherslum sínum og þær liggi fyrir. Að sjálfsögðu ekki. En það er ekki gæfulegt að króa sig af í einhverjum miklum og sverum yfirlýsingum um að menn telji að þetta eigi að vera svona eða hinsegin og þetta eigi þeir að fá út úr starfinu en ekki eitthvað annað eða því eigi að ljúka á þessum tíma en ekki einhverjum öðrum. Til að nefna hins vegar það sem ég og við teljum að þurfi að vera þarna undir ásamt með öllu öðru sem málið varðar, nefni ég að sjálfsögðu stöðu Ríkisútvarpsins. Á það höfum við lagt mikla áherslu. Ég nefni stjórnsýslu þessara mála sem þegar er orðið viðurkennt að var auðvitað í molum samanber breytingarnar sem nú er verið að leggja til og búið er í rauninni að gera á útvarpsréttarnefnd. Þar hafa menn bara áttað sig á því að þeir sátu uppi með forneskju sem var alls ekki í samræmi við þau viðhorf sem nú ríkja í þessum efnum. Því er verið að velja þá leið að skipa útvarpsréttarnefnd að tveimur þriðju hlutum til samkvæmt tilnefningu frá Hæstarétti. Auðvitað þarf að skoða og kortleggja vel allt starfsumhverfi fjölmiðlunarinnar, ekki bara ljósvaka og dagblöð. Líka tímarit og net- og vefmiðla og allt hvað er. Að sjálfsögðu þarf að fara yfir þetta með eignarhaldið og gagnsæi og upplýsingar um það. Hvernig tryggja menn fjölbreytni í þessum efnum sem best, hvað er raunhæft á okkar litla markaði? Að sjálfsögðu þarf að huga að því að hvaða marki er hægt að ná markmiðum fram, m.a. og væntanlega ekki eingöngu, ákvæði sem eiga að tryggja sjálfstæði ritstjórna svo langt sem það nær gagnvart eigendunum. Síðast en ekki síst þarf að skoða mjög rækilega þá nýju tækni og þróun sem er á þessu sviði. Ef menn gera það ekki standa út undan kannski helstu vaxtarbroddar fjölmiðlunar á komandi árum. Er það gæfulegt að festa sig í því fari að glíma eingöngu við hlutina eins og þeir kannski voru? Menn eru óðum að breytast. Það þarf að fara yfir tilmæli Evrópuráðsins, skoða ákvæði mannréttindasáttmála og allt þetta. Eitt ætla ég, frú forseti, að nota tækifærið til að leiðrétta hér. Ég var að hugsa um að nenna því ekki en fór þá að hugsa um að það væri auðvitað leti og slóðaskapur að sjá ekki til þess að rétt sé rétt. Það er vegna þess að ranglega hefur verið vitnað í ummæli mín aftur og aftur af mörgum ágætum mönnum. Þannig hafa hæstv. forsrh., formaður þingflokks Sjálfstfl., Einar K. Guðfinnsson, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson og hv. þm. Ásta Möller öll vitnað ranglega í afstöðu mína í þessu máli eða ummæli sem ég viðhafði í ræðu 3. maí sl. og það er dapurlegt, það er leiðinlegt. Það er meira að segja svo kostulegt að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson spanderar á þetta heilli blaðagrein, birti úrklippu af ræðu minni og þar kom fram að hann var að vitna ranglega í mín orð, örugglega óviljandi. Örugglega er þetta misskilningur sem einhvers staðar hefur sprottið og gengur síðan aftur og aftur og þannig fer þetta nú. Ef ein fjöður fer af stað í golunni er ómögulegt að vita hvað gerist. Síðast í gær, ég held að það hafi verið á tröppum Stjórnarráðsins, en þar hefur verið mikil trafík út af þessu máli undanfarið, þá sagði hæstv. forsrh. að með breytingum og aftur breytingum væri svo komið í því frv. sem nú á að vísu að henda að búið væri að koma 100% til móts við Steingrím J. Sigfússon með því að leyfa allt að 10% eignarhlut markaðsráðandi fyrirtækja í ljósvaka. Um það hef ég aldrei talað. Það er misskilningur. Ég var að tala um annan hlut. Auðvitað skiptir þetta ekki miklu máli en það er samt þannig, er það ekki frú forseti? að rétt skuli vera rétt. Ég fer ekki fram á neina afsökunarbeiðni frá þessum ágætu mönnum. En til að hafa þetta algerlega á hreinu ætla ég að lesa upp hvað ég sagði og verður þá þessu vonandi aldrei aftur fram haldið að með þessu hafi menn verið alveg sérstaklega að leggja á sig að koma til móts við mig. Mér þykir að vísu alltaf vænt um það ef menn vilja koma til móts við mig en þeir þurfa þá helst að vita hvað ég vil og um hvað ég er að tala. Ég var vissulega að ræða fyrr í tölu minni um hvort ekki væri ansi langt gengið að ætla að banna markaðsráðandi fyrirtæki algerlega að eiga í ljósvakamiðli. Þannig var hið upphaflega stjórnarfrv., ekki satt? En ég ræddi síðan í framhaldinu líka það hvort ekki væri sömuleiðis mjög harkalegt að hafa algeran eldvegg milli eignarhalds á ljósvakamiðlum og blöðum. Þá sagði ég, með leyfi forseta: ,,Hið sama gildir um að fyrirtæki eða fyrirtækjasamsteypa sem tengist starfsemi á sviði ljósvakamiðla megi ekki eiga eina einustu krónu í útgefanda dagblaðs.`` Ég er sem sagt að ræða um krosseignarhaldið milli ljósvaka og dagblaða og það er allt annar hlutur en spurningin um 10%, 5% eða 0% eignarhlut markaðsráðandi fyrirtækis í ljósvaka. Átta menn sig ekki á því? Og ég sagði, með leyfi forseta: ,,Er ástæða til þess að ganga svo langt, jafnvel með fullri virðingu fyrir því sem var alveg gilt sjónarmið að skoða, að halda dreifðri eignaraðild? Hvað með að nota þar ákvæði laga um fjármálastofnanir, að þar séu mörkin dregin við virkan eignarhlut? Það mætti þess vegna nota sömu skilgreiningu og þar er, með leyfi forseta, þ.e. að ,,með virkum eignarhlut er átt við beina eða óbeina hlutdeild sem nemur 10% eða meira af eigin fé eða atkvæðisrétti eða aðra hlutdeild sem gerir kleift að hafa veruleg áhrif á stjórnun viðkomandi`` fyrirtæki. Með öðrum orðum, mætti ljósvakafyrirtæki aldrei hafa veruleg áhrif á stjórnun hins fyrirtækisins, ...`` þ.e. dagblaðafyrirtækisins. Það á því ekki að þurfa að misskilja það hvað ég var að tala um. Þetta er alveg skýrt. En á einhvern hátt hefur mönnum tekist að gera það og síðan étur hver tugguna upp eftir öðrum þannig að í tilraunum til andsvara við 1. umr. þessa máls og í fjölmiðlum og víðar hafa menn sem sagt eignað mér það að ég hafi alveg sérstaklega krafist þess að markaðsráðandi fyrirtæki mætti eiga allt að 10% í ljósvakamiðlum. Ég nefndi aldrei neina prósentu í því sambandi. Ég ræddi hins vegar krosseignarhaldið milli dagblaða og ljósvaka og nefndi það sem dæmi um mögulega viðmiðun. Ég var ekkert að halda því fram að það væri afstaða mín eða stefna. En ég nefndi það sem möguleika að menn gætu skoðað það. Er þá þessi misskilningur vonandi út úr heiminum, frú forseti. Eins og ég áður sagði um framhald málsins vona ég svo sannarlega að menn beri gæfu til að leggja frá sér vopnin og menn átti sig á að það er aðeins ein leið möguleg í framhaldinu ef eitthvert vit á að vera í hlutunum. Það á ekki að vera hægt að bjóða þjóðinni, vil ég leyfa mér að segja, upp á nema eitt. Það er að menn vandi sig og standi sómasamlega að þessu í framhaldinu. Nóg er samt. Þjóðin á betra skilið en það sem henni hefur verið boðið sl. 100 daga eða 7--8 mánuði, hvort sem við veljum frekar. Þess vegna er auðvitað heldur lakara að hafa þessar klausur í nefndaráliti meiri hlutans en við skulum bara gleyma þeim og aldrei minnast á þær meir. Vonandi bera menn gæfu til þess að átta sig á því að auðvitað eru allir óbundnir af því þó að menn séu með einhverjar yfirlýsingar þar. Út af fyrir sig mega þeir fimm þingmenn halda fram hverju sem þeim sýnist í nefndarálitum sínum. Þeir geta þess vegna tekið fram að þeir séu stuðningsmenn Liverpool ef þá langar til, en það hefur ekki mikið gildi varðandi lagasetninguna.

Það er úrelt að vera í Liverpool.

Það eru nú einhverjir enn þá samt, hv. þm. Halldór Blöndal. Ég ætla eins og ég sagði ekki að fara að elta ólar við að vitna í ummæli manna, hvorki um snilldina né brelluleiðina eða hvað það nú var. Það væri þá frekar til gamans t.d. að rifja það upp að varaformaður Framsfl., hæstv. landbrh., sem oft er stórfyndinn maður, grípur oft til þeirra samlíkinga að eitthvað sé skylt við snilldarákvörðunina um kristnitökuna. Muna menn það ekki? Hann mun hafa sagt einhvern tíma að nú stæði hann frammi fyrir erfiðustu ákvörðun sem nokkur Íslendingur hefði tekið síðan Snorri goði lá undir feldinum forðum. Það var spurningin um hvort hann ætti að hleypa norskum kúm inn í landið, sem var sem sagt alveg á sama plani og ákvörðunin mikla um kristnitökuna. Um daginn greip hæstv. landbrh. einmitt aftur til þeirrar líkingar. Hann líkti brellufrumvarpinu svona nokkurn veginn við snilldina, var það ekki? kristnitökuna, þegar Snorri kvað upp úr um það að Íslendingar skyldu vera  En eitt verð ég þó að segja, mér þykir auðvitað miður að verða að gera það við þessar aðstæður, og það er að mér fannst ákaflega dapurlegt sem ég heyrði í útvarpsfréttunum í gær eftir ríkisstjórnarfund ef menn ætla virkilega að reyna að halda áfram þeim ummælum t.d. að forseti lýðveldisins hafi ráðist sérstaklega á Alþingi. Eða að halda því fram að gjörvöll stjórnarandstaðan lúti fyrirmælum frá einu fyrirtæki úti í bæ, hringi þangað og fái afstöðu sína í gegnum símann.

Þau eru kannski tvö.

Þetta er svoleiðis fyrir neðan allar hellur, herra forseti, að það væri gaman að spyrja þingreynda menn og þá sem setið hafa á forsetastóli á Alþingi: Ja, hvað hefði nú myndugur forseti gert ef þessi ummæli hefðu fallið hér? Hefði verið hjá því komist að víta þau? Eru þetta ekki svo gjörsamlega vítaverð ummæli að í þessu tilviki var það þeim sem þau viðhafði til happs að hann var ekki í ræðustól Alþingis, þ.e. að því tilskildu að þar væri þá röggsamur forseti við störf? En þetta er of dapurlegt til að dvelja lengur við, virðulegur forseti. Ég vil einnig segja um stjórnarskrárendurskoðunarhugmyndir í raun og veru nákvæmlega það sama og ég segi um fjölmiðlaþáttinn: Ég vona svo sannarlega að menn sömuleiðis þar vandi sig, að menn nálgist það af mikilli ábyrgð. Nú hef ég auðvitað engan heyrt halda öðru fram en því að órofa hefð verði í heiðri höfð, þ.e. að að því verki setjist fulltrúar allra stjórnmálaflokkanna. Og þeir hljóta sömuleiðis að setjast að hreinu borði og þeir hljóta að ganga til þeirrar vinnu algerlega óbundnir af hvaða skilyrðum sem vera kynni. Það kemur auðvitað ekki til greina, ef menn fara að hugsa málið, að ætla að fara að stýra því eitthvað fyrir fram eða beina mönnum í það að þeir eigi eingöngu að hugsa um 26. gr. eða eitthvað annað. Ég get alveg fallist á það verklag að menn taki fyrir tilskilda kafla og klári þá sem samhengi er í, en ekki að menn gangi til þess með einhverjum fyrirframskilyrðum, það gengur ekki upp. Það er ekki ávísun á neitt annað en ófarir í slíkri vinnu. Menn verða að fá, þeir sem í það vandasama verk fara, að setjast niður óbundnir og með hreint borð og gefa sér ekkert um niðurstöðuna fyrir fram. Það er stundum sagt, forseti, góður, að framvinda sögunnar sé ekki jöfn og línuleg og það er nokkuð til í því. Framvinda sögunnar er miklu meira í stökkum.

Það sagði Einar Olgeirsson.

Já, akkúrat. Það er nefnilega þannig að allt í einu fara hlutirnir á hreyfingu. Það er dálítið skylt með stjórnmálunum og jarðfræðinni, það vill svo til að ég veit dálítið um hana. Það er nefnilega líka svo í jarðfræðinni, að t.d. spenna í jarðskorpunni losnar ekki bara út jafnt og þétt, hún leysist í stökkum eins og menn þekkja, og kallast jarðskjálftar. Segja má að það sé nokkuð svipað í stjórnmálunum. Allt í einu fara hlutirnir á hreyfingu, allt í einu fer eitthvað að gerast. Nú er eitthvað farið að gerast og mér segir svo hugur um, virðulegur forseti, að við séum miklu frekar stödd við upphafið á heilmiklum pólitískum tíðindum sem verða rakin þegar frá líður til þeirra atburða sem hér hafa verið uppi í landinu í stjórnmálunum sl. 100 daga eða 7--8 mánuði.

Herra forseti. Hv. þm. kveinkar sér undan ummælum í meirihlutaáliti um stjórnarandstöðuna. Mér finnst það dálítið undarlegt og ég spyr hann hvort samræmi sé í því að nánast öll byrjunin eða fyrstu tvær síðurnar í nál. minni hlutans fjalla um ríkisstjórnina og stjórnarmeirihlutann o.s.frv., talað um 100 daga stríð og brellur ríkisstjórnarinnar og atlögu að 26. gr. Er samræmi í þeim málflutningi? Svo er örstutt í nál. meiri hlutans um minni hlutann. Hv. þm. talaði mjög gáfulega um að sagan gerist í stökkum og ég er sammála því --- og það varð jarðskjálfti 2. júní. Ég ætla að spyrja hv. þm. hvort hann telji að ákvæði 26. gr. sem ekki var notað í 60 ár verði nú virkara, og hvort hv. þm. telji að forseti lýðveldisins hafi aukið völd sín með því að skrifa ekki undir og hvort embættið sé orðið pólitískt og í næstu kosningum verði það stjórnmálaflokkar sem bjóði fram.

Herra forseti. Varðandi fyrra atriði sem hv. þm. benti á verð ég nú bara að taka því skoti. Það má til sanns vegar færa að við bjóðum að nokkru leyti upp í sama dansinn í nál. okkar. Ég var ekkert að kveinka mér undan því sem segir í áliti meiri hlutans en taldi það nokkuð sérstakt og nefndi þar tvö atriði til sögunnar og sérstaklega þó það síðara, hina pólitísku yfirlýsingu um endurskoðun stjórnarskrárinnar frá tilteknum fimm þingmönnum í allshn. Um jarðskjálftann 2. júní, hinn pólitíska jarðskjálfta sem hv. þm. kallar svo, þá var það bara einn af mörgum skjálftum sem upphófust í nóvember, desember eða apríl, maí í þessu máli. Ég lít ekki svo á að forseti lýðveldisins hafi verið að gerast pólitískur með ákvörðun sinni. Hann notaði málskotsrök til rökstuðnings niðurstöðu sinni, að hann væri að færa þjóðinni valdið, eins og stjórnarskráin gerir ráð fyrir, og ég tel að þetta hefði ekki þurft að breyta neinu um skilning manna á þessu ákvæði. Ég hef miklu meiri efasemdir um það sem menn ætla að gera í sínum viðbrögðum ef þau verða á þá leið sem ríkisstjórnin leggur nú til.

Herra forseti. Sér hv. þm. ekki ákveðin völd forseta falin í því að hann geti vinsað úr þau lög sem hann skrifar ekki undir? Hann getur þannig orðið mjög pólitískur. Síðan vil ég spyrja hv. þm. hvort hann í framhaldinu varðandi fjölmiðlafrumvarpið sérstaklega sjái ástæðu til að gera einhverjar breytingar. Hvort hann vilji fara þá leið að takmarka eignarhald eða ritstjórnarlegt frelsi og hafa gagnsætt eignarhald, hvora leiðina hann velur frekar. Og hvort hann telji að menn þurfi eitt ár, tíu ár o.s.frv. og hve lengi við getum beðið. Og hvort þetta fjölmiðlavald sé raunverulegt vald sem geti vaxið okkur yfir höfuð.

Herra forseti. Ég held ég vísi bara til þess sem ég sagði í ræðu minni. Ég er þeirrar skoðunar að færa megi fyrir því gild rök að bregðist Alþingi þannig við að kalla lögin aftur í stað þess að láta þau ganga til þjóðaratkvæðis þá sé Alþingi að auka völd forsetans umfram það sem stjórnarskrárgjafarnir á sínum tíma ætluðust til. Þeir hugsuðu honum aldrei neitt vald í þessum efnum annað en að vera milligöngumaður um að málið færi yfir til þjóðarinnar. Er ekki verið að stöðva synjunarvaldið og gera það persónulegt hjá forsetanum með þessum viðbrögðum sem nú standa til. Ég spyr. Það væri fróðlegt að heyra sjálfstæðismenn tjá sig um það. Varðandi hið síðara vísa ég einnig til þess sem ég sagði. Ég held að það sé ekki þessu máli til góðs að við förum að taka hvert annað upp hér og reyna að særa út úr mönnum yfirlýsingar um hvort þeir geti hugsað sér takmarkanir á eignarhaldi svona eða hinsegin eða hvort fara eigi leið ritstjórnarlegs sjálfstæðis, fyrir nú það fyrsta að ég er ekkert endilega á því að þetta séu neinar andhverfur. Kannski bara hvort tveggja að einhverju marki.

Hæstv. forseti. Ég þakka áhugaverðar söguskýringar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og á köflum mjög skemmtilegar. En formáli þeirra söguskýringa var sá að kastað hefði verið rýrð á störf þeirra manna sem sömdu stjórnarskrána. Ég kem hér upp til að mótmæla því að það hafi verið gert og leiðinlegt að heyra hv. þm. endurtaka þetta aftur og aftur, að menn hafi verið að kasta einhverri rýrð á þau störf. En eins og fram kom í máli hans var stjórnarskráin auðvitað sett við nokkuð sérstakar aðstæður og ég held að þau rök sem hann tíndi til hafi jafnvel skýrt það best. En í þeim umræðum sem fóru fram um stjórnarskrána kemur fram að menn voru ekkert --- þessar sérstöku aðstæður voru, og það kemur fram, sérstaklega í andsvörum þingmanna, að menn reiknuðu með því að stjórnarskráin mundi standa mjög stutt.

Frú forseti. Ég vísaði ósköp einfaldlega til þess, sem ég held að liggi alveg fyrir, að menn hafa haft hin ,,ýmsustu ummæli``. Menn hafa talað um að stjórnarskráin væri ákaflega óljós. Menn hafa talað um að það muni leiða til meiri háttar stjórnskipulegrar kreppu ef tiltekin ákvæði hennar yrðu virkjuð. Menn hafa talað um að því verki hafi ekki verið lokið, þetta hafi verið allt saman ófrágengið. Menn hafa talað um að menn hafi verið að flýta sér einhver ósköp, menn hafa talað um að mönnum hafi legið svo mikið á á Þingvöll. Ég tel þetta vera að varpa rýrð á þá vönduðu vinnu sem ég fullyrði að fór þarna fram og var í raun til fyrirmyndar. Menn lögðu verkefnið skýrt niður fyrir sér og luku því sem ljúka þurfti, öllu því sem laut að stofnun lýðveldisins. Ég held því bara fram og ég tel það rétt og skylt að halda uppi heiðri þeirra ágætu manna sem þar véluðu um.

Hæstv. forseti. Ég tel líka að halda eigi uppi heiðri þeirra manna sem sömdu stjórnarskrána. En hitt er annað mál að fram kemur í umræðum um þetta atriði á þingi á þeim tíma að menn voru einfaldlega ekki sammála. Ég vil vitna í atkvæðaskýringu Sigfúsar Sigurhjartarsonar, með leyfi forseta. Hann segir: ,,Herra forseti. Þar sem þegar hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að endurskoða stjórnarskrána, og ég vil ekki að málið verði hrakið milli deilda, þá greiði ég atkvæði á móti öllum brtt.`` Og Jón Pálmason, af því að vitnað hefur verið í hann hér, segir: ,,Herra forseti. Þar sem gert er ráð fyrir að þessi stjórnarskrá muni standa stuttan tíma vil ég ekki, að minni tillögu felldri, að málið verði tafið meir og segi því nei.`` Allar þessar umræður benda til þess að þarna vildu menn ljúka málinu að sinni og taka það síðan upp aftur. Búið var að gera ráðstafanir til þess að farið yrði aftur í gegnum stjórnarskrána. Og þá hefði líka verið skemmtilegt, hæstv. forseti, ef hv. þm. hefði vitnað í Eystein Jónsson sem var að svara Birni Þórðarsyni.

Herra forseti. Þingmönnum á Alþingi 1944 var alveg jafnljóst og okkur er nú að að stofni til var um gamalt stjórnarskrárplagg að ræða frá 1874 og byggt á enn eldri plöggum frá fyrri hluta 19. aldar. Þetta var mönnum alveg ljóst, þetta lá fyrir. Og auðvitað var hugur í mönnum þegar þeir voru að stofna hið unga lýðveldi að vinda sér í beinu framhaldi í heildarendurskoðun plaggsins og það hefur staðið til allan tímann síðan. Það er miklu frekar að ástæða sé til að halda uppi vissri gagnrýni á þá sem við tóku heldur en sæmdarmennina sem stóðu að upphafinu. Þeir unnu sitt verk mjög vel. Það sem ég er að reyna að leggja áherslu á er að þeir héldu þessu algerlega aðgreindu, annars vegar því sem þurfti að gera vegna stofnunar lýðveldisins, og ég fullyrði að þeir luku því með sóma, og hins vegar endurskoðun stjórnarskrárinnar í heild sinni að öðru leyti sem gerð yrði með venjulegum hætti, það er hárrétt hjá hv. þm. Það stóð alltaf til að fara í það í beinu framhaldi og hefur staðið til æ síðan og lengst af þessum 60 árum hafa verið stjórnarskrárnefndir við störf.

Virðulegi forseti. Hv. þm. fitjaði upp á þeirri athyglisverðu nýbreytni að nota jarðfræðileg hugtök til að útskýra stjórnmálabaráttuna og ég skal játa að hann er mér miklu fremri á því sviði. Ég tók eftir því að hann talaði um í þessu sambandi að jarðskjálfti hefði orðið 2. júní sl. Eitt veit ég, að í kjölfar jarðskjálfta myndast stundum sprungur. Það skyldi ekki vera að hin umrædda gjá hefði einmitt orðið til 2. júní þegar tiltekinn atburður varð. Ég geri ráð fyrir að hv. þm., jarðfræðingurinn Steingrímur J. Sigfússon, sé þá þar með með dulúðlegum hætti að vísa til þess að þarna hafi gjáin mikla orðið til. Ég ætla samt sem áður ekki að tala um þetta atriði. Hv. þm. nefndi það í ræðu sinni, fór mjög hratt yfir sögu, að eitt af því sem menn þyrftu að skoða núna í framhaldinu væri það sem hann kallaði ,,að fara yfir þetta með eignarhaldið``. Nú skal ég ekki særa hv. þingmann til þess að segja nákvæmlega með hvaða hætti hann telji að þetta eigi að vera en þó held ég að það sé alveg óhjákvæmilegt að hv. þingmaður svari þeirri einföldu spurningu hvort hann telji að setja eigi reglur sem takmarka eignaraðild markaðsráðandi fyrirtækis í fjölmiðlum. Það er grundvallaratriði.

Herra forseti. Það er algjörlega tilgangslaust þetta karp og tilgangslausar þessar tilraunir sjálfstæðismanna til að kenna öllum öðrum um. Þá fyrst verða menn virkilega litlir þegar þeir tapa, þegar þeir falla á sjálfs sín bragði, þegar menn liggja flatir í sjálfskaparvíti, að þeir reyni að kenna öllum öðrum um. Þetta er bara svona, góðir sjálfstæðismenn. Þetta er sjálfskaparvíti ykkar, heimatilbúið, ykkar og Framsfl., og það þýðir ekkert að reyna að ónotast út í forseta lýðveldisins, stjórnarandstöðuna eða þjóðina. Takið þessu bara eins og menn.

Virðulegi forseti. Það er stundum þannig að þögnin er ákaflega lærdómsrík. Ég spurði bara einnar spurningar. Ég vitnaði að vísu til hinnar pólitísku jarðfræði sem hv. þm. var með og það var það sem hv. þm. svaraði, hann fór í hina pólitísku jarðfræði og reyndi að kenna mér einhverja lexíu í þeim efnum. Hv. þm. svaraði hins vegar ekki einfaldri spurningu. Hún var þessi: Telur hv. þm. ástæðu til þess að setja reglur um eignarhlut markaðsráðandi fyrirtækja varðandi fjölmiðlastarfsemi? Þetta er grundvallarspurning. Ég var ekkert að biðja hv. þingmann um að telja upp neinar prósentur, ég spurði hann einfaldlega hvort hann t.d. færi þannig nestaður inn í þessa vinnu sem hv. þm. vonandi tekur þátt í núna á komandi vikum og mánuðum, að setja reglur varðandi fjölmiðlaumhverfið. Ég var einfaldlega að spyrja hv. þingmann mjög einfaldrar spurningar: Telur hv. þm. að það eigi að setja þessar reglur varðandi eignarhlutinn hjá markaðsráðandi fyrirtækjum í fjölmiðlastarfsemi? Það er mjög mikilvæg spurning. Það er auðvitað það sem þessi umræða hefur fyrst og fremst snúist um, að menn hafa verið að velta því fyrir sér hvort ekki þyrfti að reyna að takmarka áhrif þessara stóru fyrirtækja, líkt og menn eru að tala um núna úti í heimi, m.a. í Frakklandi og víðar. Menn eru farnir að sjá hætturnar sem geta verið því samfara að markaðsráðandi fyrirtæki ráði öllu varðandi fjölmiðlastarfsemi í einu landi.

Herra forseti. Ég ætlaði einmitt að svara þessum lið í seinni ræðu minni. Það liggur algerlega fyrir, það liggur fyrir og hefur gert síðan í desember, hv. þingmaður, að við höfnum því ekki að skoða það að settar verði reglur sem taka m.a. til takmarkana á eignarhaldi. Það liggur algerlega fyrir, það er skjalfest, það er hér í þingmáli að við erum tilbúin til að skoða það. Við höfum hins vegar ekki gefið okkur niðurstöðu úr því fyrir fram og við höfnum því að taka eingöngu þann þátt fyrir og ætla að þröngva því fram í ósanngjarnri löggjöf sem stenst ekki einu sinni meðalhófsreglu. Um leið og ég segi því að það liggur algerlega fyrir og hefur alltaf gert að við erum tilbúin til að skoða það og höfnum því ekki fyrir fram að þar verði settar reglur ætla ég rétt að vona að hv. þingmaður reyni ekki eina ferðina enn, eins og hann og fleiri flokkssystkini hans hafa gert, að koma svo og segja: Nú, þar með er Steingrímur J. Sigfússon sammála ríkisstjórninni, þar með er Steingrímur J. Sigfússon að skrifa upp á málafylgju ríkisstjórnarinnar. Svoleiðis málflutningur gengur ekki. Má maður ekki einu sinni segja að maður sé tilbúinn til að skoða mál öðruvísi en maður sé þar með dreginn í dilk með ykkur?

Virðulegi forseti. Ég tók eftir því að hv. þm. hvatti þingmenn sérstaklega til þess að horfa fram hjá tilteknum atriðum í áliti meiri hluta allshn. og gerði þar að umtalsefni einkum tvö atriði. Að sjálfsögðu gera þingmenn það væntanlega upp við sig og aðrir þeir sem lesa álitið hverju þeir horfa fram hjá og til hvers þeir horfa sérstaklega en ég ætla aðeins að koma inn á þessi tvö atriði. Í fyrsta lagi gerir hv. þm. athugasemd við það að gerð sé tillaga um að lagt verði fram frv. á haustþinginu. Hann tekur sérstaklega fram í því sambandi að málið sé allt saman komið aftur á byrjunarreit. Ég hlýt að mótmæla þessu vegna þess að hér hefur farið fram einhver sú mesta umræða sem farið hefur fram um nokkurt þingmál fyrr eða síðar, um það frv. sem síðar varð að lögum nr. 48/2004. Þegar horft er til þess að við höfum skýrslu fjölmiðlanefndarinnar, hagsmunaaðilar hafa tjáð sig bæði fyrir nefndinni og í fjölmiðlum, fleiri frumvörp hafa komið fram og annað þess háttar getur hv. þm. ekki komist að þeirri niðurstöðu að við séum komin á byrjunarreit.

Jú, heldur betur, herra forseti, ég held því fram galvaskur að við séum að komast aftur á byrjunarreit. Hvað er verið að leggja hér fyrir? Hvað felst í brtt. sem hv. þm. Bjarni Benediktsson mælir hér fyrir? Að henda fjölmiðlafrumvarpinu, öllu eins og það leggur sig. Það stendur að vísu eitt atriði eftir með útvarpsréttarnefnd sem er ágætt og til bóta. Öllu öðru er hent. Eru menn þá ekki aftur á byrjunarreit og engin lög í gildi um þetta efni? Ég hefði haldið það. Ég tel að menn séu, og vonandi, aftur á hinum pólitíska byrjunarreit. Það má segja að fyrir liggi skýrslur og gögn sem er ágætt. Kannski flýtir það eitthvað fyrir starfinu. Þær umræður sem fram hafa farið, jú, það getur vel verið að að sumu leyti flýti þær fyrir. Annað gæti nú heldur tafið og spillt fyrir, t.d. orðalag af því tagi sem er hér í nál. þar sem áfram gætir viðleitni í raun og veru til að tala menn í sundur. Sjálfstæðismenn hafa hamast í því að reyna að einangra Samf. alveg sérstaklega í þessu máli. Er það til bóta upp á framhaldið? Af hverju reyna menn ekki heldur að tala sig saman? Það er þetta sem ég var að gera athugasemdir við.

Virðulegi forseti. Ég skil hv. þingmann þannig að þrátt fyrir allt séum við e.t.v. ekki einmitt á byrjunarreit í málinu því að það hlýtur að vera þannig að margt af því sem fram hefur komið í umræðunni hingað til muni gagnast okkur þegar við tökum aftur til starfa við að taka saman nýtt frv. um þetta efni. Í því samhengi hlýtur það jafnframt að vera gagnlegt að nú hafa allir stjórnmálaflokkar tekið afstöðu til þess að það er þörf fyrir lagasetningu af þessu tagi. Að því leytinu líka erum við ekki á byrjunarreit. Aðeins um hitt atriðið sem hv. þm. gerði athugasemd við, það var það orðalag sem er að finna í nál. meiri hlutans um endurskoðun stjórnarskrár. Hv. þm. lýsti því hér sérstaklega yfir með hvaða hætti ætti að standa að þeirri endurskoðun. Ég fæ ekki betur séð en að hans hinsta ósk í því efni sé orð fyrir orð nákvæmlega hin sama og meiri hluti nefndarinnar leggur til. Ég átta mig ekki á því hvers vegna hann sér ástæðu til að hvetja hv. þingmenn til að horfa sérstaklega fram hjá áliti meiri hlutans um þetta atriði. 
             Loks um þau atriði sem hv. þm. sagði að sérstök þörf væri að skoða í framhaldinu 

Herra forseti. Ég stend að áliti meiri hluta allshn. í þessu máli. Fyrir áliti meiri hlutans gerði formaður allshn., hv. þm. Bjarni Benediktsson, ágæta grein hérna áðan, og fjallaði í framsöguræðu sinni um þá niðurstöðu sem nefndin kemst að. Ég stend jafnframt að þessu áliti, þó að því leyti að ég geri fyrirvara við þá fullyrðingu sem sett er fram í 2. mgr. álitsins. Fullyrðingin er um það að lög nr. 48/2004 samrýmist stjórnarskránni. Með fyrirvara mínum er ég bara að lýsa yfir óbreyttri afstöðu minni til laga nr. 48/2004 sem ég lýsti hér við lokaafgreiðslu þess frv. á vorþinginu. Vinnulagið í allshn. undir styrkri stjórn formanns, Bjarna Benediktssonar, var þannig flesta dagana sem nefndin sat á fundum að lagt var upp í fullri sátt allra sem sátu í allshn. að menn létu það hafa forgang framan af að við skyldum byrja að skoða hvort sú leið sem lögð var til með frv. ríkisstjórnarinnar í kjölfar synjunar forsetans stæðist stjórnarskrána. Þetta gerðum við meðan beðið var eftir umsögnum um málið frá þeim sem allir í nefndinni voru líka ásáttir um að skyldi óskað eftir umsögnum frá. Í rauninni var þá verið að fjalla um stjórnskipulegar heimildir handhafa ríkisvaldsins við þær aðstæður sem upp komu. Öllum gestum sem komu á fund nefndarinnar var greint frá því að við ætluðum að hafa það vinnulag að frumvörp bæði ríkisstjórnarinnar og stjórnarandstöðunnar væru undir og við værum fyrst og fremst að skoða þetta álitaefni. Ég vil fá að taka það fram að það var mjög góð sátt í þessari vinnu í nefndinni og menn voru mjög samtaka um að reyna að ná fram fróðleik frá þessum gestum okkur, lögfræðingum, bæði málflytjendum og prófessorum sem komu á fund okkar og ýmissa annarra. Í áliti meiri hlutans er rakið hvernig nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að hún leggur til að fjölmiðlalögin skuli felld úr gildi. Niðurstaðan er í rauninni fengin með því að það sé stjórnskipulegur ágreiningur um það hvort samhliða því að fella lögin úr gildi sé heimilt að setja önnur lög. Meiri hlutinn telur það að vísu heimilt en í ljósi ágreiningsins þykir ekki vert að fara þá leið að setja lögin jafnframt, heldur leggur nefndin til að lögin verði einungis felld úr gildi. Okkur sem sátum þessa fundi í allshn. er alveg kunnugt um hvað lögfræðinga greindi á um. Ég held að meiri hluta þjóðarinnar sem fylgist með fréttum sé það líka ljóst vegna þess að flestir gestir, eftir að þeir voru búnir að koma á fund allshn., fóru í fjölmiðla og útskýrðu afstöðu sína. Þessir gestir voru bæði lögfræðingar sem höfðu setið í starfshóp ríkisstjórnarinnar sem var skipaður í kjölfar synjunarinnar og átti að taka afstöðu til ýmissa álitaefna varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu, fjórir lögfræðingar þar og málflytjendur, og þetta voru sömuleiðis sjálfstætt starfandi málflytjendur úti í bæ sem höfðu skilað áliti fyrir Samf. og loks voru þetta prófessorar við Háskóla Íslands og jafnframt Háskólann á Bifröst. Þeir sem gengu lengst í aðra áttina héldu því fram og beittu við það textaskýringu eða orðskýringu og samanburðarskýringu á stjórnarskránni að það væri óheimilt að grípa inn í þennan feril. Þeir færðu fyrir því ágæt rök og fóru að hluta til í gögn, leituðu að löggjafarviljanum og drógu þessa ályktun af umræðum á Alþingi á svipaðan hátt og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur gert hér í dag. Nokkrir aðrir og allir þeir sem höfðu setið í þessum starfshóp fyrir ríkisstjórnina töldu, og með samanburðarskýringum á ákvæðum stjórnarskrárinnar, að það væri ekkert sem bannaði Alþingi að fella niður þessi lög og setja jafnharðan önnur. Svo voru þeir prófessorar þrír sem héldu því fram og færðu fyrir því rök eins og aðrir, vísuðu m.a. til stjórnarskrárinnar og þrískiptingar ríkisvaldsins o.s.frv., að heimilt væri að fella lögin niður. Það sögðu þeir allir þrír, og tveir þeirra tjáðu sig jafnframt um það að þeir teldu að það stæðist ekki stjórnarskipunarlög og þær grunnreglur og hugsun sem stjórnarskráin byggði á og þá þrískiptingu ríkisvaldsins að Alþingi setti jafnharðan önnur. Prófessor Eiríkur Tómasson færði ágæt rök fyrir sínu máli og hann færði rök fyrir því að það væri vert að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla. Hann sagði m.a. að það væri bein túlkun á orðalagi 26. gr. og hann sagði líka að það væri lýðræðislegasta leiðin. Hann færði mjög haldgóð rök fyrir því að fara hina leiðina, eins og hann kallaði, einungis að fella þessi lög úr gildi. Þau rök sem hann færði fyrir því voru fyrst og fremst þau að sú leið væri til þess fallin að ná einhverri sátt í samfélaginu í kjölfar þeirra miklu deilna sem hafa verið undanfarið, ekki bara um eignarhald á fjölmiðlum heldur líka um grunnreglur stjórnskipulagsins. Sú leið væri til þess fallin, sagði prófessorinn, að auka samheldni með þjóðinni og koma í veg fyrir frekari sundrungu. Það er í rauninni að mínu mati sú leið sem valin er með þeirri brtt. sem meiri hluti allshn. leggur til. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafði áðan orð á því að með þessu væri nefndin að skapa fordæmi og seinna í máli sínu tók hv. þm. sér í munn orðið ,,hefð``. Í mínu mati er það fjarri lagi vegna þess að hv. þm. gagnrýnir það að sama skapi, í ágætlega fróðlegri og sögulegri ræðu, og telur sérkennilegt að meiri hluti allshn. hafi meiningar um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég vísa í almenn orð sem meiri hluti nefndarinnar hefur í nál. sínu um þá endurskoðun. Þar er ekki tiltekið eitt atriði stjórnarskrárinnar umfram önnur. Ég lít svo á að með því að velja þessa leið í þetta skipti þá séum við að bregðast við sérstökum aðstæðum sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon líkti áðan við jarðskjálfta eða hrinu jarðskjálfta. En það er enginn sem segir að þessa leið eigi að fara ef sagan endurtekur sig. Að mínu mati, herra forseti, hefur jarðskjálftahrinan og allar umræðurnar, að viðbættu því sjónarmiði stjórnarskrárgjafans fyrir 60 árum að það þyrfti að fara í endurskoðun hið fyrsta, þvert á móti verið rök fyrir því að nú verði sest yfir stjórnarskrána og hún öll undir og aðallega þau ákvæði sem ekki var hreyft við á þessum tíma, með það í huga hve stutt er síðan mannréttindaákvæðin voru endurskoðuð. Þessir atburðir og allar deilurnar hafa einmitt gefið tilefni til að setjast með óbundnar hendur yfir málið. Ég verð að segja fyrir mig, herra forseti, að það kom mér verulega á óvart hve mikið lögfræðinga greindi á um hvaða leiðir væru færar, enda hef ég verið ein þeirra sem haft hafa prófessor Ólaf Jóhannesson að eins konar leiðtoga lífs míns í stjórnskipunarrétti. Á þeim tíma sem ég las þá bók hafði ég þó aldrei í huga að aðstæður sem þessar gætu komið upp, sem nú hafa komið upp í íslenskri pólitík. Ég tel ekkert sérkennilegt við að meiri hluti allshn. leggi til í nál. og leyfi sér að hafa skoðun á því að þarft sé að þverpólitísk nefnd og þverpólitísk vinna fari í gang við að endurskoða stjórnarskrána. Mér finnst eðlilegt að setja það fram í áliti meiri hluta allshn., að hann bendi á þá þörf. Ég hefði haldið að allir þingmenn sem sátu í hv. allshn. væru sammála um það. Ég ætla ekki að vísa í orð ákveðinna þingmanna, hvernig þeir hugleiddu og hugsuðu upphátt um ákveðna hluti og hvernig væri hægt að túlka, hverju mætti breyta o.s.frv.. En þær umræður fullvissuðu mig enn meira um þörfina fyrir að setjast yfir málið með óbundnar hendur og hafa alla stjórnarskrána undir. Viðhorfið var þetta árið 1944. Allar umræður síðustu vikur og ágreiningurinn sýnir enn frekar að þörf er á því að fara þessa leið. Varðandi þá leið sem varð ofan á við þessar sérstöku aðstæður, við þær jarðskjálftaaðstæður, þá get ég tekið undir það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði. Hans einkunn var sú að þetta væri skynsamlegasta leiðin. Þar sem ég lít á þetta sem sérstakar aðstæður, ekki fordæmi eða það að við séum að skapa hefð, þá vil ég gera þau orð að mínum. Varðandi fjölmiðlanefndina þá veit ég ekki betur en það sé þegar frágengið að fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna á þingi fái aðild að þeirri nefnd. Ég hef heyrt því fleygt í ræðustól að reka eigi á eftir þessari vinnu og gefið til kynna að það eigi að verða eitthvert óðagot. Ég er alveg ósammála því. Enginn hefur sagt að frv. eigi að leggja fram áður en þing kemur saman í haust. Þvert á móti segir í nál. að meiri hlutinn mælist til eða mæli með því að nýtt frv. í þá veru verði undirbúið og lagt fram á haustþingi. Það stendur fram að jólum og þetta eru nú ekki annað en tilmæli. Svo hefði ég haldið að nefndin réði svolítið gangi mála. Ég hef einnig staðið í þeirri trú að fjölmiðlanefndin tæki ekki bara afstöðu til eignarhalds á fjölmiðlum heldur væri henni ætlað að kafa ofan í skýrslu fjölmiðlanefndarinnar fyrri, skoða málið vítt og breitt og koma vonandi með þverpóltíska línu í þessu máli. Ég ætla ekki að egna þingmenn með því sem þeir hafa einhvern tíma sagt, yfirlýsingum þeirra varðandi eignarhald á fjölmiðlum. Ég sé enga ástæðu til þess. Við erum komin að ákveðnum lokapunkti í þessari löngu umræðu og einnig á ákveðinn byrjunarreit aftur. Mér finnst við eigum að sameinast um þá sýn á þetta mál að við stöndum í þeim sporum núna. Herra forseti. Mér varð það ljóst áðan þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson flutti ræðu sína sem framsögumaður minni hluta allshn. að ég tók ekki eftir honum á ágætum fundi hjá Framsóknarfélaginu í Reykjavík. Hv. þm. fjallaði um þann fund eins og hann hefði verið meðal fundarmanna og var á honum að heyra að hann gæti allt að því farið orðrétt með það sem þar fór fram.  Ég tók afstöðu til þessara tveggja leiða. Ég sagði jafnframt að ef ég ætti að velja á milli þessara tveggja leiða hugnaðist mér betur sú að fella lögin úr gildi vegna þess að hún leiddi til sátta en ekki aukinnar sundrungar í samfélaginu. Ég vona, herra forseti, að ég hafi með þessum orðum leiðrétt þessi atriði. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson leiðréttir mig hins vegar ef hann var á þessum fundi, ef ég tók ekki eftir honum og hann telur sig geta farið orðrétt með það sem ég sagði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ágæta framsögu. Mig langaði að inna hana sérstaklega eftir tveimur atriðum. Hún talaði annars vegar um stjórnarskrárvafann. Þann vafa sem á því léki að hægt sé að afturkalla eða fella úr gildi gömlu fjölmiðlalögin og setja ný. Er hún sannfærð, eftir að það ferli var sett í gang með málskoti forseta Íslands 2. júní að gera virkan atkvæðarétt þjóðarinnar til að kjósa um fjölmiðlalögin, um að það sé ekki hreint og klárt stjórnarskrárbrot að grípa inn í ferlið með þessum hætti og hafa þann rétt beinlínis af þjóðinni? Er það ekki skýlaust stjórnarskrárbrot eða hefur þingmaðurinn sannfæringu fyrir því að svo sé ekki og því styðji hún frv., þ.e. þá afturköllun sem hér liggur fyrir? Í öðru lagi langar mig að spyrja hv. þm., af því að hún ræddi um málskotsréttinn líkt og fram kom í nál. meiri hluta allshn.: Telur hún að aftengja beri málskotsrétt forseta Íslands í þeirri endurskoðun á stjórnarskrá lýðveldisins sem fram undan er?

Herra forseti. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson heldur því fram að ég hafi talað um stjórnskipulegan vafa. Það gerði ég aldrei. Ég sagði að uppi væri stjórnskipulegur ágreiningur, um stjórnskipulegar heimildir handhafa ríkisvaldsins og út á það gekk umfjöllun allshn. um málið. Í ræðu minni áðan talaði ég um stjórnskipulegan ágreining sem menn hefðu leitast við að leita lausna á með þessari leið. Nál. meiri hlutans gengur út á að meiri hlutinn telji að vísu að hin leiðin sé fær og hún standist, enda sögðu sumir lögfræðingar að þeir teldu að það stæðist stjórnarskrána að setja lög í kjölfarið. En það var mikill ágreiningur. Ég gerði áðan grein fyrir mismunandi leiðum og rökstuðningi. Niðurstaðan varð sú, vegna þessa ágreinings um stjórnskipulegar heimildir, að þessi leið var farin, að fella einungis lögin niður og leggja það til með brtt. en setja ekki ný lög samhliða.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leiðrétta hv. þm. af því að það stendur í nál. meiri hluta allshn., með leyfi forseta: ,,Með hliðsjón af þeim stjórnskipulega vafa sem uppi er leggur meiri hlutinn til að tilvitnuð lög nr. 48/2004 verði felld brott.`` Það stendur skýrum stöfum í nál. að um sé að ræða stjórnskipulegan vafa. Þar stendur það svart á hvítu. Þess vegna spurði ég hv. þm. hvort hún teldi það ekki hreint og klárt og skýlaust brot á stjórnarskrá að grípa með þessum hætti inn í það ferli sem sett var af stað með málskoti forseta lýðveldisins 2. júní síðastliðinn. Þar með var gerður virkur réttur þjóðarinnar til að ganga til beinna og milliliðalausra kosninga um fjölmiðlalögin og endanlegur dómur yfir þeim lögum lagður í hendur þjóðarinnar. Getur Alþingi Íslendinga, að hennar mati og samkvæmt þeim lögfræðilegu álitum sem liggja fyrir, gripið með þessum hætti inn í ferlið og ónýtt rétt þjóðarinnar til að greiða atkvæði um lögin? Samkvæmt mörgum lögfræðingum telst sá réttur mannréttindi, sem sett eru af stað með málskoti forsetans um einstök mál eins og í þessu tilfelli. Þetta er stutt mörgum lögfræðiálitum, t.d. frá Hróbjarti Jónatanssyni, sem segir, með leyfi forseta: ,,Það er mitt lögfræðilega mat að ekki sé unnt að stöðva atkvæðagreiðsluferlið, eftir að forseti hefur synjað staðfestingunni og vísað málinu til þjóðaratkvæðagreiðslu, hvorki með því að afnema lög 48/2004 sérstaklega, án annarra aðgerða, né með því að afnema og leggja fram nýtt frumvarp um sama efni.`` Áliti hans fylgir máttugur rökstuðningur og í því ljósi að um stjórnskipulegan vafa sé að ræða, eins og fram kemur í nál., spurði ég hvort hv. þm. telji að Alþingi Íslendinga sé ekki með þessum hætti að brjóta stjórnarskrá lýðveldisins.

Herra forseti. Í kjölfar ræðu minnar og í kjölfar framsöguræðu formanns allshn. kemur mér spurning hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar á óvart. Mér virðist hann spyrja hvort við teljum að það brjóti á bága við stjórnarskrána að grípa inn í þetta ferli. Það er ekki einungis að ég telji það ekki brjóta í bága við stjórnarskrána að grípa inn í þetta ferli, við þessar aðstæður, heldur hafa þeir fræðimenn sem ég vísaði til, sem hafa einnig tjáð sig í fjölmiðlum og víðar, fært fyrir því rök að þeir telji slíkt standast stjórnarskipunarlög. En ég tók líka fram að ég sé ekki ástæðu til að menn líti á þetta sem fordæmi sem menn ætli að fylgja ef þessar aðstæður koma upp aftur. Þess vegna þurfi að setjast yfir stjórnarskrána, og hafa hana alla undir, til að vera viðbúinn því ef aðstæðurnar koma upp aftur. Ég lít ekki svo á farið sé í bága við stjórnarskrána enda stæði ég ekki að þessu nál. ef ég teldi svo vera.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það leiki stjórnskipulegur vafi á því hvort hægt sé að kippa máli úr þjóðaratkvæðagreiðslu. En ég tel ekki að menn eigi að lesa stjórnarskrána eins og strangtrúaðir gyðingar Mósebækurnar. Ég tel mikla dýpt í þeim orðum Eiríks Tómassonar að handhöfum ríkisvaldsins beri á ólgutímum, eins og núna ríkja út af átökunum í kringum frv., að velja þann valkost, ef valkostir eru uppi um skýringar á stjórnarskránni, sem leiði til sátta. Á þeim grundvelli hefur Eiríkur Tómasson sagt að þessi leið sé fær. Það eru rök sem ég get ekki í hjarta mínu vísað algjörlega frá. Með hliðsjón af öðrum rökum sem t.d. hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson flutti, um að það leiki klárlega stjórnskipulegur vafi, eins og komið hefur fram í máli m.a. varaformanns allshn., á því hvort hægt sé að beita þeirri aðferð sem notast er við í frv. sem hér á að breyta --- ályktunin sem stjórnarliðið dró af því var að hætta við aðferðina --- þá spyr ég hv. þm.: Hvers vegna draga menn ekki sömu ályktun varðandi hinn stjórnskipulega vafa sem leikur á því hvort hægt sé að kippa málinu úr þjóðaratkvæðagreiðslu? Er ekki staðreyndin sú að eina ástæðan fyrir því að menn völdu þá leið var að ágreiningur var um hvort og að hve miklu leyti ætti að samþykkja takmarkandi reglur? Var það ekki sá ágreiningur milli stjórnarflokkanna sem leiddi til þessa? Svo þætti mér vænt um að hv. þm., ef hún hefur til þess tíma, svaraði einnig: Hvaða stjórnlagakreppa er það sem meiri hluti allshn. er talar um að ríki, í nál. sínu?

Hv. þm. Össur Skarphéðinsson vísaði hér til orða Eiríks Tómassonar á fundi í allshn. og sem líka koma fram í umsögn hans, þeirra um að stjórnvöld á hverjum tíma, ríkisstjórnin, handhafar valds á hverjum tíma, skuli axla þá ábyrgð að velja þá leið út úr ógöngum, erfiðum málum, sem leiðir til friðar í samfélaginu. Ég er ekki búin að grandlesa álit minni hluta allshn. en ég varð þess þó vör að þessi orð voru tekin upp þar. Ég minni á það að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talaði líka um skynsemi í þessu tilviki. Ég talaði í ræðu minni áðan um ágreining um stjórnskipulegar leiðir. Ég talaði aldrei um vafa. Í nál. finnst mér aðeins óhönduglega orðað það sem menn vildu kannski sagt hafa. Ég tel af fenginni heimsókn þessara gesta og umsagna sem við fengum, fræðimanna, lögfræðinga og prófessora, að það hefði verið komin nokkur sátt um að það væri heimilt að bara fella lögin úr gildi en að það hefði verið vafi um það frekar að hægt væri að setja ný lög í kjölfarið. Þannig hef ég frekar skilið það. En ég minni á að það voru líka lögfræðingar sem töldu að hvort tveggja stæðist stjórnarskipunarlög.

Ég er á móti þessum fjölmiðlalögum. Ástæðan fyrir því að ég get samt ekki stutt það með atkvæði mínu að þau verði tekin til baka hér með samþykkt Alþingis er að sterk rök hafa verið færð að því af Ragnari Aðalsteinssyni og reyndar fleirum að með því að forseti synji frv. samþykktar sé komið af stað ferli sem stofni ákveðinn rétt landsmanna. Þessi réttur felst í því að þeir eiga að hafa kost á því að segja álit sitt með og á móti þessu máli sem forsetinn hefur vísað til þjóðarinnar. Rök hafa verið færð að því að með því að taka málið úr þessu ferli sé verið að skerða þann kosningarrétt. Hann fellur undir mannréttindi og að því eru færð sterk rök hjá lögfræðingnum sem ég nefndi, Ragnari Aðalsteinssyni, að slík mál sem mundu reist verða sökum þessa mundu auðveldlega vinnast fyrir alþjóðlegum mannréttindadómstólum. Þetta gerir það að verkum að mér er ómögulegt að styðja þessa aðferð. Ég spyr nú hv. þm. Jónínu Bjartmarz, af því að hún er lögfræðingur: Telur hún þetta ekki dálítið þungt, telur hún það ekki dálítinn háska á þessari vegferð ef það er sagt af manni sem hefur nokkra reynslu og unnið öll sín mál fyrir Mannréttindadómstólnum að hann skuli taka svona til orða? Mér finnst nokkuð viðurhlutamikið að samþykkja þetta. Svo verð ég að segja að mér finnast það ekki góð vinnubrögð hjá hv. þingmönnum meiri hlutans að segja núna að óhönduglega hafi tekist til um orðalag í nál. Það er algjört lykilatriði með hvaða hætti menn skýra þessar brtt. Það stendur ,,stjórnskipulegur vafi`` og af því dreg ég ákveðna ályktun og hún er sú að ef stjórnskipulegur vafi leikur á svona atriðum 

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson sat í allshn. gegnum alla þessa vinnu ásamt þeirri sem hér stendur og ýmsum fleirum. Það vekur auðvitað athygli hér í andsvörum alveg eins og í ræðu hv. þm., og er kannski ekki nema eðlilegt, að hann vísar yfirleitt aðeins í hluta þeirra fræðimanna sem komu á fund nefndarinnar. Það er eðlilegt, hann hallast að þeirri skýringu og pólitík hans er sú að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram þó að hann afneiti því að hann sé einhverrar ofsatrúar samkvæmt þeirri lögskýringu. Hann hefur líka, að mér heyrist, viðurkennt skynsemina í því að velja aðrar leiðir. Því að kosningarrétturinn í þjóðaratkvæðagreiðslu samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar teldist til mannréttinda hélt einungis einn gestur á fundi hjá allshn. fram. Það var Ragnar Aðalsteinsson. 

Hæstv. forseti. Hv. formaður allshn. hefur gert hér mjög góða grein fyrir niðurstöðu meiri hluta nefndarinnar um hið seinna fjölmiðlamál sem í raun snerist kannski í umræðunni um stjórnskipunarmál og valdmörk handhafa ríkisvaldsins. Við teljum okkur vera að leita hér leiða til sátta og teljum að sú leið sem við völdum megi leiða til vonandi góðrar sáttar í þjóðfélaginu í góðri sátt við stjórnarandstöðuna. Vegna þeirra orða sem fallið hafa hér um eitt orð í nál. meiri hlutans verður víst að viðurkennast að við tókum ekki eftir því, þingmenn, að okkur hafði skjöplast við gerð nál. Þar sem stendur í nál. ,,með hliðsjón af þeim stjórnskipulega vafa`` höfðum við ætlað að segja ,,stjórnskipulega ágreiningi sem uppi er``. Þetta gátum við auðvitað ekki leiðrétt eftir að búið var að dreifa nál. hér og verðum því víst að biðjast forláts á þessu ef þetta verður frekar að umræðuefni í þingsal.  Þegar litið er til þess hvaða skoðanir komu fram hjá þeim sem komu fyrir allshn. er nánast hægt að segja að skoðanir hafi verið jafnmargar og sá fjöldi manna sem fyrir nefndina kom. Bæri svo við að einhverjir tveir kæmust að sömu niðurstöðu var sú niðurstaða jafnvel studd mismunandi rökum. Umræðan í nefndinni leiddi fyrst og fremst í ljós hversu ófullburða og ófullkomin ákvæði stjórnarskrárinnar eru í mörgu tilliti. Það er fullkomin nauðsyn á að ráðist verði í endurskoðun stjórnarskrárinnar eins og forsrh. lagði til 1. febrúar sl. í tilefni af heimastjórnarafmælinu. Það er einnig sú eina rökrétta niðurstaða sem hægt er að draga af starfi allshn. nú í sumar hvað varðar stjórnskipunarréttinn. Einnig hljótum við að vænta þess að samstaða náist um að undirbúa lagafrumvarp sem taki á því efni sem var upphaf alls þessa, þ.e. lagaumhverfi fjölmiðla. Hæstv. forseti. Ég ætla að hlaupa aðeins á útlínum þess máls sem er í rauninni grunnurinn að því að við sitjum á Alþingi í dag. Málið byrjaði á þingi í apríl þegar lagt var fram stjórnarfrumvarp sem byggði á skýrslu nefndar sem fjallaði um það hvort ástæða væri til að setja löggjöf um eignarhald á fjölmiðlum. Meginmarkmið frv. var að sporna við því að eignarhald á fjölmiðlafyrirtækjum og samþjöppun á fjölmiðlamarkaði hamlaði gegn fjölbreytni í fjölmiðlun hér á landi. Ég hlýt að fagna því að hér hafa fallið orð í dag af hálfu stjórnarandstöðunnar þar sem sérstaklega er tekið undir þetta og reiknað með að þetta umfjöllunarefni fari inn í væntanlegt nefndarstarf. Það er raun farið afar vægt í sakirnar með því að frv. sneri eingöngu að úthlutun á útvarpsleyfum og það er þá eingöngu að gerðar voru tillögur um þann hluta sem ríkið hefur á einhvern hátt með að gera. Jafnframt var það augljóst að huga þyrfti að mun fleiri þáttum fjölmiðlunar og boðið að unnið yrði áfram að fleiri þáttum málsins samkvæmt ábendingum þeim sem komu fram í skýrslu fjölmiðlanefndarinnar en hún var, eins og fram hefur komið, skipuð af hæstv. menntmrh. í desember á síðasta ári. Ástæða þess að ákveðið var að bregðast við með þessum hætti var að augljóst er að fyrirtæki þurfa ákveðinn aðlögunartíma þegar viðskiptaumhverfi þeirra er breytt. Skemmst er frá því að segja að umræða vorsins gekk út á málsmeðferð af hálfu stjórnarandstöðunnar en ekki efnisinnihald frv. Hefði þó mátt búast við öðru miðað við fyrri yfirlýsingar stjórnarandstöðunnar um nauðsyn þess að bregðast við samþjöppun á eignarhaldi í fjölmiðlun. Stjórnarandstaðan stóðst einfaldlega ekki mátið að gera atlögu að ríkisstjórninni með ákaflega dyggum stuðningi fjölmiðlasamsteypu Norðurljósa. Það var sem sagt of freistandi fyrir stjórnarandstöðuna að grípa þetta tækifæri til að láta það ógert og efni málsins var látið gjalda þess. Frumvarpið tók auðvitað breytingum í meðförum allshn. Allar þær breytingar sem gerðar voru voru til þess að nálgast sáttaleið við stjórnarandstöðuna og hagsmunaaðila án þess að markmiði frv. yrði raskað. Málið var klárað með lýðræðislegum hætti hér á Alþingi. Þá tók við þáttur Ólafs Ragnars Grímssonar sem synjaði málinu undirritunar. Í stað þess að skýra frá afstöðu sinni í ríkisráðinu boðaði hann til blaðamannafundar á Bessastöðum til að tilkynna það. Ekki vitum við reyndar enn hvað fékk Ólaf Ragnar til þess, a.m.k. að mínu mati, að bregðast embættisskyldu sinni og synja undirritunar. Það kemur þó vonandi einhvern tíma í ljós. Ég vil í þessu sambandi minna á það að fyrir þær umræður sem sköpuðust með ýmsum pöntuðum álitum, m.a. ýmissa virtra lögfræðinga og annarra spámanna á sviði stjórnskipunarréttar, voru tvær meginlínur í túlkun á 26. gr. stjórnarskrárinnar. Það var skoðun Ólafs Jóhannessonar, sem kennd hefur verið í Háskóla Íslands mjög lengi og hefur svo sem verið margtíunduð hér, og hins vegar er túlkun Þórs Vilhjálmssonar um að forseti hafi ekki vald til synjunar undirritunar nema með tilstuðlan ráðherra. Þetta rökstyður hann m.a. með tilvísun í 13. gr. stjórnarskrárinnar. Ég vil eingöngu benda á þá grein sem Þór skrifar um þetta efni. Hann færir mjög sterk rök að því í grein sinni um synjunarvald forsetans í afmælisriti Gauks Jörundssonar frá 1994. Fleiri hafa stutt þetta álit hans, m.a. hefur það komið fram hjá Davíð Þór Björgvinssyni prófessor. Ég vil halda því til haga í umræðunni að sérfræðingar á sviði stjórnskipunar eru alls ekki sammála um það hvort forseti hafi þetta synjunarvald samkvæmt 26. gr. Ríkisstjórnin tók hins vegar þá ákvörðun að þjóðaratkvæðagreiðsla skyldi fara fram, m.a. með rökstuðningi af kenningum Ólafs Jóhannessonar sem svo lengi hafa verið kenndar og þjóðin þekkir mjög vel. Það var augljóst talið og nánast allir sammála um það að setja þyrfti lög um framkvæmd atkvæðagreiðslunnar og kom þá fljótt í ljós að djúpstæður ágreiningur var meðal fræðimanna um hvert gæti verið innihald slíkra laga. Það sem skipti þó meira máli var að pólitískur ágreiningur var um það efni eins og seinna kom m.a. í ljós með frv. stjórnarandstöðunnar um að engin skilyrði skyldu gilda um kosningaþátttöku eða aukinn meiri hluta. Það verður að teljast nokkuð einkennileg mynd af lýðræðinu ef mikill minni hluti kosningarbærra manna getur ákveðið örlög lagafrumvarpa sem meiri hluti Alþingis hefur samþykkt í ljósi þess að kosningaþátttaka í alþingiskosningum er ávallt mjög mikil á Íslandi. Reyndar hefur kosningaþátttaka í flestum forsetakosningum einnig verið mjög mikil þar til á þessu vori þegar söguleg skil urðu í þátttökunni auk þess sem mjög hátt hlutfall manna skilaði auðu í forsetakosningunum. Við hljótum að draga þær ályktanir að augljóst hljóti að vera að þarna speglist óánægja landsmanna með athafnir Ólafs Ragnars varðandi synjun á lögum frá Alþingi. Hæstv. forseti. Meginrit í íslenskum stjórnskipunarrétti er Stjórnskipun Íslands eftir Ólaf Jóhannesson og vitnuðu menn óspart í hana í umræðu og rökstuðningi sínum í allshn. Var það þá eins og gengur að menn gripu til þeirra raka og jafnvel einstakra setninga úr bók Ólafs eins og best hentaði málstað þeirra hverju sinni og einstaka gripu jafnvel til eins konar lögskýringa á texta Ólafs í bókinni. Það verður að segjast eins og er að almennt hefur þessi uppákoma, að Ólafur Ragnar skuli hafa gripið til þess ráðs að synja um undirritun laga á grundvelli 26. gr. stjórnarskrárinnar, haft mjög slæm áhrif og má jafna til stjórnskipunarkreppu, eins og fram kemur í nál. meiri hluta allshn. Það verður að teljast ótrúlega óábyrgt af manni sem hefur verið falinn jafnmikill trúnaður af þjóðinni að leiða hina þjóðfélagslegu umræðu inn á þær brautir sem við höfum orðið vitni að að undanförnu. Ég get ekki orðað það öðruvísi en svo. Meiri hluti hv. allshn. telur reyndar að með tillögum okkar höfum við leyst úr þeirri kreppu að þessu sinni en guð hjálpi okkur ef þessi háttsemi Ólafs Ragnars endurtekur sig. Ég vil vitna í Stjórnskipun Íslands til þess að benda á hvaða skoðanir Ólafur Jóhannesson og menn honum samtíma höfðu á umræddri 26. gr. Á bls. 297 í Stjórnskipun Íslands, 2. útgáfu, segir svo, með leyfi forseta: ,,Sú skipan, sem ákveðin er með 26. gr. stjórnarskrárinnar er óvenjuleg eða jafnvel einstæð. Eru skoðanir skiptar um það hversu heppileg hún sé. Er óneitanlega einkennilegt að frumvarp skuli þegar fá lagagildi, þrátt fyrir staðfestingarsynjun forseta. Er og á það bent að þjóðaratkvæði sé löggjafaraðili sem ekki eigi að leita til nema mikið liggi við eða um sé að tefla meginatriði í lagasetningu. Eins og 26. gr. stjórnarskrárinnar er úr garði gerð þarf varla að reikna með lagasynjunum, en ef til kæmi yrði sjálfsagt óhjákvæmilegt að setja lög um þjóðaratkvæðagreiðsluna. Væri eðlilegt að sett væru almenn lög um það efni.`` Um lagasetninguna og skilyrði þátttöku segir Ólafur á bls. 300 í 2. útgáfu um Stjórnskipun Íslands, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar skal fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um lög þau sem forseti synjar staðfestingar. Hér er sá munur á að frumvarpið hefur öðlast lagagildi við staðfestingarsynjun forseta.`` Áfram segir, hæstv. forseti, með leyfi: ,,Um þessa atkvæðagreiðslu yrði einnig að setja lög. Væri eðlilegast að um það efni væru sett almenn lög. Yrði sennilega talið heimilt að setja í þeim lögum ákveðin skilyrði um þátttöku í atkvæðagreiðslu og jafnvel aukinn meiri hluta.`` Þjóðaratkvæðagreiðsla hefur aldrei farið fram á lýðveldistímanum. Hefur það verið skoðun flestra og ekki síst þingmanna en einnig fræðimanna að sennilega kæmi aldrei til synjunar forseta þannig að til þjóðaratkvæðagreiðslu kæmi samkvæmt ákvæðum 26. gr. Á það m.a. við um Ólaf Ragnar að hann hefur sett fram þá skoðun sína, sem einu sinni var,  Í öllu falli, hæstv. forseti, hefur enginn snúið sér að undirbúningi lagafrumvarps um framkvæmd slíkrar atkvæðagreiðslu eða haft uppi tillögur um að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að lagafrumvarp um það efni yrði samið. Þó hefur það verið almennur skilningur lengi að ef til beitingar ákvæðisins kæmi, ef svo ólíklega vildi til einhvern tíma, þyrftu að vera til staðar lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar sem fylgdi í kjölfar synjunarinnar. Vegna þeirrar umræðu sem fyrr hefur spunnist í dag er hér ekki um að ræða neins konar gagnrýni á þá menn sem sömdu stjórnarskrána. Hverju sem menn vilja halda fram um að þetta ákvæði sé kristaltært hefur bara komið í ljós að þegar átti að fara að beita ákvæðinu eru annmarkar þeir sem fram hafa komið svo augljósir að þessu ákvæði verður ekki beitt með neinu móti. Það er algjörlega ljóst af þeim umræðum sem áttu sér stað um 26. gr. í aðdraganda lýðveldisstofnunarinnar að þingmenn höfðu mjög mismunandi skoðanir á inntaki og framtíðargildi hennar. Það sést m.a. á atkvæðaskýringum að menn vildu ekki tefja umræðuna frekar um inntak greinarinnar vegna þess að stjórnarskráin mundi standa í skamman tíma og ráðstafanir hefðu verið gerðar til að endurskoða hana. Ég hef fyrr í dag vitnað í þær atkvæðaskýringar sem gefnar voru á þeim tíma. Hæstv. forseti. Ég vil ekki lengja þetta meira af tilliti við þingmenn og starfsfólk á þessum bjarta sumardegi. Ég vil þó að endingu segja að þótt það séu mér auðvitað nokkur vonbrigði að ekki skuli hafa náðst það markmið að setja lög um eignarhald á fjölmiðlum að þessu sinni er það auðvitað einlæg von mín að sátt takist við stjórnarandstöðuna um að hún vinni af heilindum að löggjöf á þessu sviði umgjarðar um fjölmiðla á Íslandi eins og aðra þætti sem að þeim snúa. Ég tel það reyndar hafa komið fram hér í umræðum í dag að þeir sem hafa talað af hálfu stjórnarandstöðunnar hafa sagt það beint eða óbeint. Ég tel það vera skyldu okkar að ná sátt um umhverfi fjölmiðla. Vald þeirra er mikið og því skiptir það miklu að um þá sé skapaður rammi sem undirstriki skyldu þeirra í lýðræðislegu þjóðfélagi. Málstaðurinn er góður og gott mál má aldrei gjalda flytjandans, merk skilaboð mega ekki gjalda boðberans. Okkur ber að líta á það sem skyldu okkar að vernda og treysta lýðræðið í landinu, það er frumskylda okkar hér á Alþingi. Þrátt fyrir að stjórnarandstaðan telji að það þjóni stundarhagsmunum sínum að efast um valdheimildir Alþingis trúi ég því að þegar af hv. þingmönnum bráir eftir þessa orrahríð sem við eigum nú í komist menn að því í sameiningu að framtíðarhagsmunum þjóðarinnar og þess lýðræðisþjóðfélags sem við öll viljum viðhalda og treysta í landinu sé best borgið með að treysta þingræðið enn betur í sessi. Það er aftur á móti í engri mótsögn við það þó að við viljum með einhverjum hætti opna fyrir þann möguleika að um einstök málefni geti farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla, annaðhvort með ákvörðun Alþingis eða að ósk tiltekins fjölda kosningarbærra manna. Þetta rekst engan veginn á. Það hefur verið sagt að þjóðin sé fegin að ljúka málinu. Ég held að nokkuð sé til í því. Aldrei fyrr held ég að við höfum orðið vitni að eins miklum darraðardansi í fjölmiðlum og í þessu máli án þess þó kannski að meginefni málsins hafi verið rætt til hlítar. Ég held að í rauninni sé sama til hvaða stórmáls við lítum sem hefur verið til umfjöllunar á undanförnum árum, ekkert þeirra hefur sætt annarri eins atlögu og þetta mál. Hæstv. forseti. Í ljósi þess geta menn svo velt fyrir sér frekari rökstuðningi fyrir setningu laga um eignarhald á fjölmiðlum.

Forseti vill taka fram að hann telur rétt að ávarpa forseta Íslands með fullu nafni og embættisheiti, eða embættisheiti eingöngu.

Tekið til greina.

Virðulegi forseti. Í ágætri ræðu sinni varð hv. þingmanni tíðrætt um það sem hún kallaði þau slæmu áhrif og þá stjórnarskrárkreppu sem sú merka ákvörðun forseta Íslands þann 2. júní sl., að skjóta fjölmiðlamálinu svokallaða til þjóðarinnar til milliliðalausrar atkvæðagreiðslu, hafði í för með sér, þvert gegn því sem mætti ætla þar sem lýðræðislegasti hlutur og eðlilegasti í heimi væri sá að þjóðin úrskurðaði beint og milliliðalaust um hin stærri mál. Því vil ég spyrja hv. þingmanninn beint að því hvort hún telji að í þeirri endurskoðun á stjórnarskránni sem boðuð er í nál. hv. allshn. og víðar eigi að breyta 26. gr. stjórnarskrárinnar í þá veru að málskotsréttur forseta Íslands verði afnuminn. Vill hún fortakslaust, skýrt og ákveðið aftengja málskotsrétt forseta Íslands?

Hæstv. forseti. Mín persónulega skoðun er sú að það eigi að afnema þennan rétt.

Er einhver önnur skoðun til en persónuleg?

Ég reikna hins vegar með því að eiga eftir að fara í umræður um það og hugsanlega má skoða einhver einstök skilyrði fyrir því að forseti geti beitt þessu valdi. Ég reikna með því að menn nálgist málið á þeim grunni. Það hefur verið kallað eftir því hér í dag að menn færu með opnum huga inn í þær umræður að endurskoða stjórnarskrána og það mun ég gera eins og væntanlega allir hv. þm. sem eiga sæti á Alþingi. Ég ætla ekki að gefa mér fyrir fram niðurstöðu úr þeirri skoðun. Það hlýtur að vera réttur okkar að taka þátt í þeirri umræðu og ná niðurstöðu eftir það.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér þakkarvert að hv. þingmaður skuli svara því með svo skýrum og afdráttarlausum hætti að hún telji að það eigi að afnema málskotsrétt forseta Íslands. Þá liggur hennar pólitíska skoðun á því máli uppi á borði núna þegar sú vinna er að hefjast. Þá langar mig til að spyrja þingmanninn annars. Í nál. segir að með hliðsjón af ,,stjórnskipulegum vafa`` sem fram hefur komið að átti að vera ,,ágreiningur`` --- en á því er kannski bitamunur en ekki fjár --- sé lagt til að lögin verði felld brott og því spyr ég: Er þingmaðurinn fullviss um að það að afnema fjölmiðlalögin svokölluðu, meina þjóðinni þannig að koma að málinu og að þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram, brjóti í engu stjórnarskrá lýðveldisins? Efast hún ekki um að kippa því ferli úr sambandi sem forseti lýðveldisins, Ólafur Ragnar Grímsson, setti af stað þann 2. júní sl. með málskoti sínu á fjölmiðlalögunum til íslensku þjóðarinnar og til beinnar og milliliðalausrar afgreiðslu hennar á málinu?

Hæstv. forseti. Eins og ég kom að í ræðu minni var það algjörlega ljóst af umfjöllun allshn. um málið að 26. gr. er mjög ófullkomin, ófullburða og um hana þarf að fjalla og setja reglur um hvernig henni skuli beitt. Ég er ekki sammála því að einhver réttur til þjóðaratkvæðagreiðslu hafi verið hafður af þjóðinni. Ég vísa m.a. í orð hv. þm. Jónínu Bjartmarz, ég held að hún hafi skýrt það mjög vel hér áðan. Þarna er um borgaralegan rétt að ræða sem menn voru almennt sammála um sem komu á fund allshn., lögspekingar, 

Virðulegi forseti. Ég held að flestir þingmenn á hinu háa Alþingi bíði eftir því að heyra rökstuðninginn fyrir því að sú leið er valin sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að fara. Mér fannst reyndar ræða hv. þingmanns mestanpart vera endursögn af leiðara Morgunblaðsins í dag og kannski m.a. af þeim sökum fyndist mér mikilvægt að hv. þingmaður útskýrði fyrir okkur hér á hinu háa Alþingi --- það hefur jú reynst erfitt að skilja --- hvað menn eiga við með stjórnskipunarkreppu þó að mál sé fært til þjóðarinnar til að greiða um það atkvæði. Felur það í sér sérstaka stjórnskipunarkreppu að þjóðin sé spurð um eitthvert tiltekið mál? Ég held að það sé mikilvægt að við fáum að vita, það verði upplýst og rökstutt hvað felist í orðinu stjórnskipunarkreppa sem ýmsum sjálfstæðismönnum hefur verið tamt að nota nú um stundir.

Hæstv. forseti. Því miður gafst mér ekki tími til að lesa leiðara Moggans og er nú bara ánægð með það ef Mogginn er sammála mér um hvernig þetta mál hefur þróast. Þingmaðurinn spyr hvernig þessi stjórnskipunarkreppa hafi orðið til. Hún varð til þegar forseti Íslands synjaði því að undirrita lög sem samþykkt höfðu verið hér með lýðræðislegum rétti allra alþingismanna til þess að taka afstöðu til málsins. Þegar menn fóru að skoða hvernig ætti að skilja þessa afstöðu forsetans og hvernig ætti að framkvæma hugsanlega atkvæðagreiðslu kom í ljós að það er engin leiðbeining í stjórnarskránni um það hvernig þessu skuli beitt, enda hefur það verið samdóma álit manna, eins og hér hefur verið rakið, þeirra forseta sem setið hafa, að þessu ákvæði skuli ekki beitt. Fyrir því eru ástæður.

Virðulegi forseti. Hér er komin ný skilgreining á orðinu stjórnskipunarkreppa. Væntanlega yrði hún skýrð þannig að valdhafar ríkisvaldsins rækjust á en ekki það að forseti neitaði að undirrita. Það sem vantar í þessa greiningu er hvað felst í orðinu stjórnskipunarkreppa. Hvert er vandamálið? Allt og sumt sem spurt hefur verið um og allt og sumt sem þetta mál hefur snúist um er það hvort þjóðin fái að greiða um það atkvæði. Það er kjarni þessa máls. Steingrímur J. Sigfússon fór mjög vandlega yfir það í ræðu sinni hér hvað í þessu ákvæði felst og hvað menn töldu að í því fælist þegar það var sett á sínum tíma. Hér er sífellt talað um stjórnskipunarkreppu en enginn getur sagt okkur í hverju þessi kreppa felist. Í hverju felst hún? Hvert er vandamálið? Hvert er vandamálið við það að vísa máli til þjóðarinnar?

Það er nú erfitt ...

Þessu verða menn að svara, hv. þm. Halldór Blöndal, og ég er viss um að þú færð tækifæri til þess að tala síðar í þessu máli. Þetta verða menn að skýra. Menn geta ekki komið hér upp með dylgjur um einhverja slíka hluti án þess að færa nokkur rök að máli sínu.

Hæstv. forseti. Mér þykir leitt að hv. þingmaður hlýddi ekki betur á ræðu mína en svo. Hann gat hlustað á þær útskýringar sem þar voru og hafa reyndar komið fram mjög víða. Í stuttu andsvari endurtekur maður það ekki allt saman. Það er einfaldlega þannig að það var ekki hægt að framkvæma það sem stendur í stjórnarskránni um synjunarvald forseta og menn ekki sammála um hvað í því fælist. Menn hafa ekki einu sinni orðið sammála um það hvort þetta muni heita synjunarvald eða málskotsréttur, svo að dæmi sé tekið. Um þetta atriði hafa staðið miklar deilur í þjóðfélaginu, miklar deilur á milli lögspekinga, innan stéttar hv. þingmanns, þannig að ég held að það sé algjörlega ljóst að hér hefur verið uppi það sem höfum sagt að væri hægt að jafna til stjórnskipunarkreppu.

Frú forseti. Ég vil vekja athygli hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur á því að þessi stjórnskipunarkreppa sem núna er verið að tala um var þó ekki stærri en svo að þegar gefið var út forsetabréf um að Alþingi skyldi koma saman til framhaldsfunda, undirritað af bæði forsetanum, herra Ólafi Ragnari Grímssyni, og hæstv. forsrh., Davíð Oddssyni, var kreppan ekki stærri en svo að þeir undirrituðu það bréf. Í því bréfi stendur, með leyfi forseta: ,,Forsætisráðherra hefir tjáð mér að nauðsyn beri til að kveðja Alþingi saman til að fjalla um tilhögun atkvæðagreiðslu þeirrar sem ákveðið hefur verið að fram skuli fara, um frambúðargildi laga um breytingu á útvarpslögum, nr. 53/2000, og samkeppnislögum, nr. 8/1993, sem samþykkt voru á stjórnskipulegan hátt frá Alþingi hinn 24. maí sl. Fyrir því hefi ég ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 5. júlí 2004 kl. 15.00.`` Þarna var verið að kalla þingið saman til að ákveða tilhögun þeirrar atkvæðagreiðslu sem var um að ræða. Undir þetta rituðu báðir þessir háttvirtu menn.

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í ræðu minni var það ákvörðun ríkisstjórnarinnar að leggja til þessa leið þó að ég hafi ekki endilega verið sammála því að þá leið ætti að fara. Þessi varð niðurstaðan. Hvað gerðist svo? Menn reyndu að finna með bestu lögspekingum þjóðarinnar leiðir til að framkvæma þessa atkvæðagreiðslu og hvernig þetta ákvæði virkaði í raun. Menn komust að því að þetta væri gjörsamlega óleysanlegt mál. Því erum við í þeirri stöðu sem við erum í nú að ekki gat farið fram atkvæðagreiðsla um málið þannig að nokkur sátt væri um það í þjóðfélaginu.

Frú forseti. Hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir fer mjög frjálslega og reyndar ekki rétt með það sem hefur komið fram. Miðað við það sem ég hef séð af umsögnum þeirra sem hafa komið fyrir nefndina eru allir sammála um að þjóðaratkvæðagreiðslan sé hafin yfir allan vafa, hún sé lýðræðislegasta aðferðin til þess að skera hér úr um. Hvað finnst hv. þingmanni um það ef svo fer fram sem horfir að þingið muni ekki afgreiða frá sér reglur um framkvæmd þessarar atkvæðagreiðslu, sem það er þó kallað saman til að gera, ef þessu þingi verður slitið án þess að inna af hendi þann gjörning sem það var boðað til að gera? Mér finnast þetta vera svik við þingið.

Hæstv. forseti. Ég hef tekið eftir því að mjög vel er þetta lesið plagg sem hv. þm. Jón Bjarnason 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega ræðu þar sem hún fór yfir sögu máls, að vísu með eilítið hlutdrægum hætti en látum það liggja á milli hluta. Það fór hins vegar ekki á milli mála að tóntegundin í orðum hv. þingmanns bar þess vott að iðrun og auðmýkt var með í för. Þetta var auðvitað varnarræða, ekki segi ég nú Sókratesar, en hv. þingmanns. Ég vil spyrja hana þessarar samviskuspurningar: Ef hún ætti þess kost að endurlifa þessa hundrað daga hefði hún lagt til eða samþykkt fyrir hundrað dögum að leggja í þessa vegferð? Ef hún lítur nú aðeins yfir sviðið og skoðar hinn pólitíska lærdóm af þessu öllu saman, telur hún að ríkisstjórnin hefði átt að fara af stað með þeim hætti sem hún gerði? Aukinheldur kvað líka nýtt við í auðmýktinni og afsökunartóninum og mátti heyra alveg nýtt orð úr hennar munni, og raunar annarra stjórnaliða, orðið sátt. Ber þá að líta þannig á að ríkisstjórnin vilji taka upp sáttargjörð við stjórnarandstöðuna á fleiri sviðum?

Hæstv. forseti. Það er tilgangur okkar í stjórnmálum að leita sátta í þjóðfélaginu, jafnvel við stjórnarandstöðuna, og þykir okkur það heldur betra, sem oft gerist hér á þingi, að menn ná góðri sátt um góð þingmál. Satt að segja gátum við ekki búist við öðru þegar við lögðum upp í þessa vegferð en að stjórnarandstaðan tæki vel undir þetta mál. Það mátti ráða af því að allir stjórnmálaflokkar sem nú sitja á þingi höfðu gefið yfirlýsingar um að setja þyrfti lög um eignarhald á fjölmiðlum. Því skyldum við ekki hafa gefið okkur það að stjórnarandstaðan tæki því vel þegar við lögðum upp í þessa vegferð? Því svara ég til að auðvitað reiknuðum við með því þegar við lögðum upp í vegferðina að stjórnarandstaðan tæki þessu vel. Okkur gat ekki órað fyrir því, það var ekki hægt að láta sig dreyma um að forsetinn, Ólafur Ragnar Grímsson, tæki þá ákvörðun að synja lögum staðfestingar sem hafa verið sett á Alþingi og hefur aldrei verið gert frá því að lýðveldið var stofnað. Því hefðum við átt að gefa okkur það fyrir fram að forsetinn tæki þessa ákvörðun? Það var ekki hægt að ímynda sér, hv. þingmaður.

Herra forseti. Ég fékk ekki hreinskilið svar við spurningu minni, sem var afskaplega einföld. Sér hv. þm. eftir öllu saman? Svar hennar var einhvern veginn þannig að stjórnarandstaðan hefði verið svo hörð á móti málinu að það hefði sett það í uppnám. Ber þá að draga þann lærdóm af þessu máli að ríkisstjórnin komi til með að spyrja stjórnarandstöðuna leyfis áður en hún fer fram með umdeild mál? Er það hluti af þeirri sáttargerð sem bjóða skal upp á? Ég fagna því eindregið ef svo er komið enda veit ég það og skynja að stjórnin er ekki í stakk búin til að standa ein að stórum og veigamiklum málum án atbeina stjórnarandstöðu. Betur væri að þessi ríkisstjórn hefði áttað sig á því fyrr. Seint koma sumir en koma þó og komi þeir fagnandi þrátt fyrir allt.

Hæstv. forseti. Eigum við ekki að halda því til haga að stjórnarmeirihlutinn á Alþingi kláraði þetta mál á Alþingi.  Ég held að þrátt fyrir allt hafi ýmislegt komið á daginn. Það er þó búið að hafa það út úr stjórnarandstöðunni á endanum að hún er tilbúin að koma til samstarfs um reglur sem væntanlega yrði meiri sátt um í þjóðfélaginu þegar á það reynir. Augljóst er að nú verður að fara í að endurskoða stjórnarskrána.

Frú forseti. Mér finnst óhjákvæmilegt að kveðja mér hljóðs til að segja nokkur orð, sérstaklega í ljósi þess hvernig vikið hefur verið að Alþingi sem stofnun og hlutverki þess í ræðum margra þingmanna sem hér hafa talað. Er engu líkara en þeir líti á Alþingi sem víkjandi hlut í stjórnarskránni og leggja sig mjög fram um það, ýmsir hv. þingmenn og lögfræðingar, að reyna að túlka og skýra einstök ákvæði stjórnarskrárinnar með þeim hætti að ævinlega halli á Alþingi. Þetta er mjög merkilegt í ljósi þess að við Íslendingar erum e.t.v. sú þjóð í veröldinni þar sem sterkust og ríkust þinghefð gildir. Við skulum líka minnast þess að 1. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: ,,Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.`` --- Það er kjarni stjórnarskrár okkar. Á þessu ári héldum við upp á það er við fengum heimastjórn. Þá minntumst við þess einnig að 100 ár voru liðin síðan þingræði var lögfest hér á landi. Þessa skulum við minnast. Við skulum bera virðingu fyrir þeim störfum sem við vinnum í þessu húsi og leggja okkur fram um að reyna að túlka hefðir, venjur og stjórnarskrá með þeim hætti að það lítilsvirði ekki það mikla framlag sem forverar okkar á Alþingi lögðu fram til þess að Íslendingar gætu orðið frjáls og framsækin þjóð. Þetta er í raun kjarninn í þessu máli. Það hefur hryggt mig mjög mikið að þegar við erum að tala um grundvallaratriði, samstarf Alþingis annars vegar við ríkisstjórn og hins vegar við forseta, skuli menn á marga lund nálgast það efni með villandi málflutningi og án þess að taka inn í dæmið þann mikla vanda sem við stöndum frammi fyrir. Í síðustu orðaskiptum þingmanna sem hér urðu fór hv. 4. þm. Suðurk. að tala um stjórnskipunarkreppu sem hlægilegan hlut, sem væri hægt að spauga með og gera lítið úr á þessum stað. En við skulum þá um leið minnast þess hvaða maður talaði með hvað áhrifamestum hætti um stjórnskipunarkreppu ef það ástand kæmi upp að forseti lýðveldisins neitaði að staðfesta lög frá Alþingi. Það var formaður Alþýðuflokksins, Jón Baldvin Hannibalsson, á þeim tíma sem við vorum saman í ríkisstjórn undir forsæti Davíðs Oddssonar ásamt hv. 2. þm. Reykv. s., Jóhönnu Sigurðardóttur. Þáverandi alþýðuflokksmenn sem enn eru á þingi og síðar komu inn í þessa ríkisstjórn voru hv. 1. þm. Reykv. n., Össur Skarphéðinsson, hv. 4. þm. Suðvest., Rannveig Guðmundsdóttir og hv. 2. þm. Suðvest., Guðmundur Árni Stefánsson --- en hann var að vísu ekki á þingi þegar þessir atburðir gerðust. Þá var aðdragandinn sá að fyrir Alþingi lágu skýrslur frá ótal aðilum, lögfræðiálit á víxl þar sem sumir töldu að aðild okkar að hinu evrópska efnahagssvæði væri stjórnarskrárbrot en aðrir töldu að svo væri ekki. Um þetta fengum við lærðar skýrslur. Ég hef tekið eftir því að ýmsir þingmenn, sem þá treystu þeim fræðimönnum sem töldu að ekki væri um stjórnarskrárbrot að ræða, hunsa nú álit þeirra en taka aftur upp álit hinna sem töldu að um stjórnarskrárbrot væri að ræða. Það sýnir okkur að það er ekki traustið á fræðimanninum sem ræður því hvort þingmaðurinn leggur upp úr orðum hans heldur sú niðurstaða sem fræðimaðurinn kemst að og hvort viðkomandi þingmaður getur notað niðurstöðuna sér í hag í þeim málflutningi sem hann hverju sinni kýs að halda uppi. Ég vil líka segja að á þessum tíma lá það fyrir að forseti lýðveldisins hafði efasemdir um hvort rétt væri að staðfesta samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Hún kallaði til sín helstu stjórnmálaleiðtoga landsins og ráðfærði sig við ýmsa aðra áður en forsetinn komst að þeirri niðurstöðu að rétt væri að staðfesta lögin. Hún vann með öðrum orðum mjög vandvirknislega að undirbúningi ákvörðunar sinnar, fór ekki dult með hvað henni bjó í hug og með þeim hætti efndi hún til þess að góð samvinna og traust ríkti á milli Alþingis og forseta lýðveldisins. Í þessum sal eru þingmenn sem voru ráðherrar ásamt mér í ríkisstjórn á þeim tíma. Ég varð aldrei var við að þeir væru andvígir og andsnúnir þeirri skoðun Jóns Baldvins Hannibalssonar að forsetinn hefði ekki heimild til að synja um staðfestingu á þeim lögum. Það var ný opinberun að þeir skyldu breyta um skoðun, sömuleiðis ný opinberun fyrir mig af því að ég þekkti fyrri skoðanir þeirra þegar ég áttaði mig á því að þeir létu virðingu sína fyrir Alþingi og þeim málflutningi sem hér hefur verið haldið uppi þoka fyrir stundarhagsmunum, stundaruppslætti ef svo mætti að orði kveða. Við getum velt því fyrir okkur, þegar Alþingi er búið að vinna dag og nótt í fimm vikur í umdeildu frv.: Er þá ekki eðlilegt, miðað við það sem fyrir liggur, að herra Ólafur Ragnar Grímsson, forseti lýðveldisins, hefði a.m.k. einni eða tveimur vikum áður en þeim umræðum lauk látið uppi efasemdir um hvort hann mundi skrifa undir? Enginn í þessum þingsal hefur velt upp þeirri spurningu hvort rétt hefði verið að forseti lýðveldisins lýsti áhyggjum sínum við ríkisstjórn eða forseta Alþingis yfir þessum málum. Það hefur enginn talað um það. Á hinn bóginn hefur verið vitnað til orða fyrri tíðar stjórnmálamanna um hversu mikils virði það væri að menn sem gegndu æðstu stöðum þjóðarinnar geti treyst hver öðrum og trúað því sem þeir segja. Nú skulum við líta á þetta mál með öðrum hætti. Eftir að synjun forsetans á undirskrift lá fyrir var flutt annað stjfrv. Ég var beðinn um að ganga sérstaklega úr skugga um hvort það væri rétt borið fram. Í ljós kom, eins og pappírar sýndu, að það frv. var borið fram í nafni forseta Íslands með hans undirskrift samkvæmt stjórnarskrá. Síðan eru menn að gera því skóna að forsetinn muni synja að staðfesta lög sem hann að formi til flytur sjálfur á Alþingi, án þess að hafa uppi neinar athugasemdir um að svo kunni að fara. Þá spyr ég: Getur Alþingi tekið það gilt að forseti Íslands skrifi upp á frv. sem hann er staðráðinn í fyrir fram að synja að staðfesta ef samþykkt verður óbreytt? Getum við þolað slík vinnubrögð í þessum sölum? Eða skiptir engu máli hvaða pappírar eru sendir inn á Alþingi? Skiptir engu máli hvaða undirskriftir eru sendar inn á Alþingi? Eigum við að láta eins og það geri ekkert til þótt við séum hafðir að fíflum? Ég er þeirrar skoðunar að við eigum ekki að una því til lengdar að menn umgangist okkur með þeim hætti að við getum ekki treyst því sem við okkur er sagt.

Hvað með forsetabréfið?

Nú hefur því verið haldið fram af ýmsum að Alþingi megi ekki fella úr gildi lög sem sett eru á Alþingi. Hvar stendur það í stjórnarskránni að þingmenn megi ekki flytja frumvörp um brottfall laga sem eru í gildi í landinu? Hvar stendur það? Ber að túlka ummæli ýmissa þingmanna svo að þeir telji einhverjar hömlur settar á frelsi þeirra til þess að flytja lagafrv.? Sá sem greip fram í fyrir mér áðan, hv. 7. þm. Reykv. s., Mörður Árnason, ætli hann telji að það standi einhvers staðar á milli línanna í stjórnarskránni að þingmenn megi ekki flytja lagafrumvörp um ákveðin lög? Ég skora á stjórnarandstöðuna að benda mér á hvar það stendur milli lína. Ef frv. hefur verið lagt fram á Alþingi, ætlar þá einhver hér inni að halda því fram að Alþingi megi ekki samþykkja það frv.? Til hvers var barátta okkar á sínum tíma fyrir lýðræði og þingræði frjálsrar þjóðar ef við leikum okkur að því fjöreggi með kæruleysi? Ég sé að hv. þm. Samf. í horninu hlær að því þegar ég spyr hvort menn eigi að leika sér af kæruleysi með fjöreggið. Ég hef stundum heyrt málflutning hans og skil að hann skuli hlæja.  Staðreyndin er auðvitað sú að Alþingi er friðheilagt, enginn má raska friði þess né frelsi. Við berum ábyrgð gagnvart samvisku okkar og okkur er heimilt hvenær sem er að leggja fram lagafrumvörp um brottfall eða breytingu á öllum þeim lögum sem í gildi eru og Alþingi er heimilt að samþykkja þau frumvörp sem lögð eru fram á Alþingi og þarf ekki að spyrja lögfræðinga úti í bæ að því og allra síst lögfræðing sem hefur sagt að það sé ,,andhælislegt`` að forseti Alþingis gegni skyldum sínum sem handhafi forsetavalds. 
             Við skulum líka líta á það, vegna þess að aðallögspekingur Samf. á Alþingi sem tekur venjulega til máls þegar mikið liggur við, hv. 4. þm. Suðurk., Lúðvík Bergvinsson, var að spyrja að því hvað væri stjórnskipunarkreppa og gleymdi að lesa Jón Baldvin Hannibalsson. Nú situr hér inni núverandi formaður Alþýðuflokksins og hann á kannski greinar fyrrverandi formanna einhvers staðar í fórum sínum. Ég vil biðja hann að færa hv. þm. þau skjöl, en ég á ekki ,,samlede værker`` formanna Alþýðuflokksins. Nú segir Ólafur Jóhannesson, það er alltaf verið að vitna í Ólaf Jóhannesson, með leyfi forseta: ,,Eins og 26. stjórnarskrárinnar er úr garði gerð þarf varla að reikna með lagasynjunum en ef til kæmi yrði sjálfsagt óhjákvæmilegt að setja lög um þjóðaratkvæðagreiðsluna. Væri eðlilegt að sett væru almenn lög um það efni.`` --- Ég endurtek, frú forseti: ,,Væri eðlilegt að sett væru almenn lög um það efni.`` Stjórnarandstaðan hefur lagt fram frv. um þjóðaratkvæðagreiðslu en treystir sér ekki til þess að hafa þau lög almenn heldur heitir frv., með leyfi forseta, Frumvarp til laga um þjóðaratkvæðagreiðslu um gildi laga um breytingu á útvarpslögum og samkeppnislögum. Þarna kemur skýrt fram að stjórnarandstaðan vill ekki með því frv. sem hér er lagt fram slá því föstu að þessi lög skuli gilda til frambúðar heldur ætlast til að þau falli úr gildi og verði ónýt um leið og þessi eina þjóðaratkvæðagreiðsla hefur farið fram, sem auðvitað sýnir að þeir eru ekki sjálfir öruggari með sig en svo að þeir treysta sér ekki eða geta ekki komið sér saman um reglu til frambúðar. Það eitt út af fyrir sig sýnir ljóslega í hvaða sporum við erum þegar við erum að tala um þessi mál nú. Þingmenn stjórnarandstöðunnar eru að reyna að gera tortryggilegt að við sjálfstæðismenn og framsóknarmenn viljum endurskoða ákveðin atriði stjórnarskrárinnar og það er verið að reyna að láta líta svo út að það sé einhver ný hugmynd sem hafi fæðst, sennilega í júnímánuði eða júlímánuði, eða guð veit hvað. Þó liggur það fyrir að hæstv. forsrh. svaraði fyrirspurn um þetta efni fyrr á þessu þingi og hef ég því miður ekki þær umræður við höndina en á hinn bóginn er ég með fyrir framan mig ræðu sem hæstv. forsrh. flutti þegar 100 ára afmælis þingræðis var minnst í háskólanum hinn 6. febrúar sl. Þar segir hæstv. forsrh., með leyfi frú forseta: ,,Á Alþingi var nýlega beint til mín fyrirspurn um, hvort ég teldi ástæðu til að endurskoða stjórnarskrána og ef svo, hvaða tilefni væru að mínu mati brýnast að slík endurskoðun tæki til. Með ákveðnum fyrirvörum um þann lærdóm sem við gætum dregið af fyrri tilraunum til að endurskoða stjórnarskrána lýsti ég mig reiðubúinn til samtarfs við formenn annarra stjórnmálaflokka um endurskoðun afmarkaðra þátta í stjórnarskránni og taldi þá næst liggja fyrir að taka upp þráðinn þar sem frá var horfið um miðja síðustu öld. Þannig virðist að ósekju mega færa ýmis atriði í I. og II. kafla hennar til nútímalegra horfs. Þar er fjallað um stjórnarformið og grundvallarreglur stjórnskipunarinnar, um forsetakjör, lögkjör forseta og störf hans og ráðherra. Almennt mætti í þessum köflum draga upp skýrari mynd af ríkjandi stjórnarfari og færa ákvæði um það nær því sem það er í raun. Eins og menn þekkja eru mörg þessara ákvæða orðuð þannig að þau draga ekki upp rétta mynd af raunveruleikanum, nema þau séu lesin í samhengi hvert við annað og skýrð í ljósi ýmissa venjuhelgaðra reglna, sem í raun hafa öðlast stjórnarskrárvarða stöðu, eins og þingræðisreglan.`` Ekki er beinlínis kveðið á um þingræðisregluna í stjórnarskránni. Það var nú á sínum tíma, fyrir hálfri öld, talið Bretum mest til gildis að þar skyldi engin stjórnarskrá vera en venjuhelgaður réttur mótaði störfin og þar væri lýðræðið mest. En fullkomnasta stjórnarskráin af öllum var í Moskvu. Hv. 1. þm. Reykv. n. talaði um að Napóleon hefði flúið frá Moskvu. Það má vera að ýmsir fyrrverandi ritstjórar Þjóðviljans hafi verið á þessum sama flótta. 
             Það sem við skulum horfa á í þessu sambandi er t.d. það atriði sem margir hafa spurt mig um og ugglaust alla þingmenn, fólk hvarvetna á landinu í öllum stéttum og öllum stöðum spyr: Hvernig stendur á því að ekki skuli kosið tvisvar ef forseti í forsetakjöri fær ekki meiri hluta atkvæða eða meiri hluti þjóðarinnar stendur ekki á bak við hann, eins og sumir segja? Ef við t.d. hugsum okkur að það eigi að verða viðtekin regla að forseti Íslands geti, án þess að gera viðvart, án þess að ræða það við Alþingi eða ríkisstjórn, synjað um lög eftir á, um staðfestingu, þannig að þjóðaratkvæði verði, kemur þá ekki til álita að herða reglurnar um hvað skuli standa á bak við forsetann hjá þjóðinni? Gæti þá ekki vaknað sú spurning að það yrði að kjósa tvisvar? Og mundum við þá ekki standa frammi fyrir því að forsetakjör væri pólitískt kjör, ekki aðeins persónulegt heldur pólitískt, af því að þá erum við um leið búin að taka ákvörðun um að forseti Íslands hætti að vera sameiningartákn þjóðarinnar heldur lítum við á hann á hverjum tíma sem pólitíska fígúru? Þetta er sú spurning sem við stöndum frammi fyrir og þetta verðum við að ræða í fullri hreinskilni. Þegar svo stjórnarandstaðan leyfir sér að segja að ríkisstjórnin vilji ekki vinna að þessum málum í sátt --- ,,réttir ekki fram sína sáttarhönd``, sagði formaður Samf. og rétti fram báðar hendur sínar hér í ræðustólnum --- þegar fyrir liggur skriflega bæði í þingræðu og í hátíðarræðu hæstv. forsrh. í háskólanum að hann er reiðubúinn til þess að taka þessi mál upp við formenn allra stjórnmálaflokkanna. Hvað er þetta annað en boð um samvinnu, hvað er þetta annað en boð um sátt og hvað er þetta annað en réttsýni í störfum stjórnmálamanna þegar mikið liggur við að sem víðust samstaða náist um það hvernig skipað skuli störfum og kjörum þeirra manna sem skipa æðstu embætti landsins? Það á ekki að tala um þetta í hálfkæringi. Við getum líka velt öðru fyrir okkur. Auðvitað var afstaða stjórnarandstöðunnar til að greiða fyrir þingstörfum, þegar við hittumst á sumarþinginu athyglisverð. Veitt voru afbrigði fyrir því að bæði frumvörpin mættu koma til umræðu, frv. ríkisstjórnarinnar og frv. stjórnarandstöðunnar. Það stendur í 36. gr. þingskapalaga, með leyfi frú forseta: ,,Lagafrumvörp, sem útbýtt er sex mánuðum eftir þingsetningu, verða því aðeins tekin á dagskrá að meiri hluti þingmanna samþykki það.`` Nú samþykkti stjórnarandstaðan að þessi mál kæmu á dagskrá. Hvernig eigum við að horfa á þá atkvæðagreiðslu í ljósi margra þeirra ummæla og orða sem hér hafa fallið í umræðunum? Hvaða virðing er það fyrir sínu eigin atkvæði ef menn geta gert slíkt og telja að frv. standist ekki stjórnarskrá, sé brot á þingræði og ég veit ekki hvað og hvað, þó að það sé uppáskrifað af forseta lýðveldisins? Af hverju gátu þeir þá ekki beðið og látið meiri hlutann einan um það, spyr ég? Annars er þessi grein svolítið merkileg, frú forseti, vegna þess að hér stendur á öðrum stað: ,,Eigi má, nema með samþykki þingsins, taka frumvarp til umræðu fyrr en liðnar eru að minnsta kosti tvær nætur frá því er því var útbýtt.`` Einn af helstu sérfræðingum stjórnarandstöðunnar í stjórnarskrármálinu hefur komist að þeirri niðurstöðu með vísan til 90. gr. þingskapa að meiri hluti þings, ,,eigi má, nema með samþykki þingsins,`` þýði 2/3 atkvæða. Það er flókin lögskýring og erfitt ef maður er að fletta upp þingsköpunum að þurfa að lesa 10 síður eftir þann orðmarga lögfræðing til þess að átta sig á hvað þetta þýðir. En það má auðvitað útskýra hluti með margvíslegum hætti og það má auðvitað teygja og toga orð ef menn eru þannig gerðir. Þá er spurningin sem ég að lokum, frú forseti, vil gera að umræðuefni. Það er efnislega það frv. sem hér liggur fyrir og vil ég segja það fyrst og svara um leið hv. 2. þm. Suðvest., Guðmundi Árna Stefánssyni, þegar hann spurði hv. 6. þm. Norðaust., Arnbjörgu Sveindóttur: ,,Sér hv. þm. eftir þessu öllu saman?`` Ef ég má svara sömu spurningu tel ég að allar þessar umræður hafi orðið mjög gagnlegar vegna þess að við verðum að reyna að átta okkur á því hver staða okkar er hver til annars, hvaða skoðanir einstaka þingmenn og einstakir stjórnmálaflokkar hafa á því hvernig við getum staðið gegn því að markaðsráðandi fyrirtæki nái of sterkum tökum á fjölmiðlum. Eitt af því sem er gagnlegt og hefur komið upp úr þeim umræðum er að svo virðist sem stjórnarflokkarnir eigi að geta náð samkomulagi við Vinstri græna og Frjálsl. þar sem allir þessir fjórir flokkar telja að takmörkun á eignarrétti geti komið til, en Samf. er hins vegar á öðru máli. Og þá þýðir lítið fyrir hv. 5. þm. Norðvest., Guðjón A. Kristjánsson, að tala um sátt í málinu ef skoðanir eru öndverðar. En ég hef tekið eftir því að þingmaðurinn vill fá sátt í öllum málum hvort sem skoðanir manna stangast algjörlega á eða eru kannski ekki svo fjarri hver annarri. En auðvitað er það svo í þjóðþingum að stjórn og stjórnarandstaða vegast á og auðvitað er það hálfbroslegt þegar maður heyrir nánast í hverju einasta máli sem upp kemur að því fundið að ríkisstjórnin skuli ekki draga stjórnarandstöðuna inn í undirbúning málsins. Það er í engu þjóðþingi.  Ég tók eftir því að hv. 1. þm. Reykv. n., Össur Skarphéðinsson, flutti sína gömlu þulu um að Sjálfstfl. beitti fréttamenn Ríkisútvarpsins skoðanakúgun. Kalla það pólitískt ok, sagði hv. þm. orðrétt. Ég á erfitt með að skilja þennan hv. þm., gamlan blaðamann, sem hefur sem slíkur, blaðamaður, átt mikil samskipti við marga af fréttamönnum Ríkisútvarpsins og veit það jafn vel og ég að þeir hafa í grundvallaratriðum metið fréttir með sínum hætti án tillits til þess hvaða ríkisstjórn hefur verið í landinu. Ég álít að með þessu sé hv. þm. annaðhvort að reyna að hafa áhrif á fréttamennina með ómerkilegum málflutningi ellegar að hann hlusti ekki mikið á Ríkisútvarpið því það verður ekki um það sagt að fréttir þaðan beri keim af því eða lit af því að stjórnað sé ofan úr Stjórnarráði. Þetta veit hv. þm. Mér finnst að þessi gamli blaðamaður eigi að virða aðra blaðamenn og eigi að meta það við þá að þeir reyna að vinna eftir sinni samvisku og eigi ekki að kasta rýrð á störf þeirra þó hann með því þykist geta komið einhverju höggi á ríkisstjórnina. Mér finnst að hv. þm. eigi að gera það og svo ætla ég ekki að tala frekar um þann þátt málsins. Ég vil vekja athygli þingheims á frétt sem ég geri ráð fyrir að þingheimur allur hafi lesið með athygli, frétt í Morgunblaðinu sl. mánudag, með leyfi frú forseta. Fyrirsögnin er: Segja samþjöppun ógna lýðræðinu. ,,Evrópsku blaðamannasamtökin (EFJ) segjast óttast, að vaxandi samþjöppun í fjölmiðlarekstri í Frakklandi sé ógn við fjölræði og fjölbreytileika og hætta sé á, að þar komi upp ,,ítalskt ástand``. Þau vilja að Evrópusambandið grípi til aðgerða til að koma í veg fyrir aukna samþjöppun og þá þróun, að sami aðili starfi í mörgum geirum fjölmiðla. ,,Það er hætta á því að Frakkland fylgi Ítalíu eftir og að aðstæður þar verði með þeim hætti að það ógni lýðræðinu --- þegar þau áhrif sem fjölmiðlar hafa eru öll komin á hendur fárra valdamanna,`` segir Aidan White, framkvæmdastjóri EFJ. Þar með taka samtökin undir málflutning franskra blaðamanna og fagsamtaka þeirra. EFJ telja að samþjöppun á fjölmiðlamarkaði í Frakklandi hafi komist á nýtt stig þegar fyrirtækjasamsteypa í eigu Marcels Dassaults lagði í síðasta mánuði undir sig meiri hluta hlutabréfa í Socpresse, sem er eitt af helstu fjölmiðlafyrirtækjunum í landinu, gefur út 70 dagblöð, þar með talin hin áhrifamiklu Le Figaro og L'Express. Og í síðustu viku lýstu forsvarsmenn TF1, helsta einkarekna ljósvakamiðilsins, því yfir að þeir vildu einnig renna inn í þetta fjölmiðlaveldi. Var eftir því tekið að framkvæmdastjórn ESB sá ekki ástæðu til að gera athugasemd við kaup Dassaults-samsteypunnar á 82% hlutabréfa í Socpresse. ,,Þetta eru afar slæm tíðindi fyrir fjölræði í fjölmiðlum og fyrir sjálfstæði franskra fjölmiðla,`` segir White um aukna samþjöppun á frönskum fjölmiðlamarkaði. Marcel Dassault og fjölskylda hans hefur sterk tengsl við valdhafa í Frakklandi og sonur Dassaults situr á franska þinginu. Fyrirtækjasamsteypa Dassaults stundar einkum framleiðslu og sölu á vopnum, auk tækjabúnaðar sem snertir loftferðir.`` Svo mörg eru þau orð. En á þessu sjáum við að það er ekki bara á íslenska þinginu sem menn eru að tala um nauðsyn þess að setja skorður við því að sami aðilinn eigi alla fjölmiðla eða með hvaða hætti hægt sé að tryggja fjölbreytileika í fjölmiðlun og velta því fyrir sér hvort eðlilegt sé að sá sem hefur undirtökin á fjölmiðlamarkaði skuli líka hafa undirtökin hjá ljósvakamiðlunum, sjónvarpi og útvarpi. Þetta er evrópsk umræða sem er komin inn í blaðamannasamtökin sjálf og þarf engan að undra en eftirtektarvert að hinir erlendu blaðamenn eru algerlega á öndverðum meiði við Blaðamannafélag Íslands sem telur það sérstaklega eftirsóknarvert að sami aðilinn eigi alla fjölmiðla hér á landi, sérstaklega eftirsóknarvert. Og væri kannski þörf á því að þeir hittust, blaðamennirnir hér og hinir erlendu. En spurningin er auðvitað þessi: Ef svo fer að Evrópusambandið tekur þessi mál upp og ef svo fer að Evrópusambandið boðar það að innan þess megi sami aðilinn ekki eiga ljósvakamiðil og dagblöð mun þá Samf. óska eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um það mál að sú gerð verði lögfest hér á landi? Eða liti Samf. öðruvísi á málið ef það væri ákveðið á Evrópuþinginu en ef það væri ákveðið á Alþingi Íslendinga?

Frú forseti. Það er rödd úr reynslubrunni þegar hv. þm. Halldór Blöndal talar um stjórnarskrárbrot því ítrekað hefur hann sýnt atkvæði sínu á þingi þá virðingu að brjóta með því gegn stjórnarskránni með því m.a. í þeim metnaðarfulla tilgangi að halda niðri kjörum öryrkja í landinu. Hann sakar okkur um að lítilsvirða þingvilja. Það er alrangt en við virðum þjóðarvilja. Og forseti Íslands, herra Ólafur Ragnar Grímsson, hefur engu frv. synjað. Hann hefur vísað því til þjóðarinnar. En hv. þm. þorir ekki að leggja það frv. í dóm þjóðarinnar vegna þess að hér ætluðu nokkrir menn að misnota sér aðstöðu sína á Alþingi til að fara gegn eindregnum þjóðarvilja. Sá leiðangur hefur sem betur fer hlotið þau endalok sem hér eru orðin. En ég hlýt að spyrja forseta Alþingis, hv. þm. Halldór Blöndal, hvort hann ætli ekki að læra af þeirri vegferð, að til þess að halda virðingu Alþingis þurfi að standa að lagasetningu með þeim hætti að ætla megi að þingvilji og þjóðarvilji fari saman, a.m.k. nægilega til þess að flutningsmenn 

Frú forseti. Synjun forseta, hann synjaði um staðfestingu á lögum. Það er best að hafa rétt rétt. Ef hv. þm. vill að honum sé svarað, þá skal hann fara rétt með. Hann synjaði lögunum um staðfestingu og sagði að það hefði myndast gjá á milli þings og þjóðar, ef ég tók rétt eftir. Við í meiri hlutanum viljum fella þau lög úr gildi. Ég efast um að nokkur maður eigi sæti hér sem vill greiða atkvæði með þeim lögum og hafa þau í gildi. Væri það ekki hálfbjánalegt að leggja þau undir þjóðaratkvæði?

Virðulegi forseti. Auðvitað er það svo að forseti Íslands vísaði þessu frv. til þjóðarinnar og auðvitað er það svo að hv. þm. Halldór Blöndal og nokkrir félagar hans hafa reynt vikum saman í skjóli naums þingmeirihluta, naums þingvilja ef þá nokkurs þingvilja þegar á reyndi, að keyra í gegn frv. til laga um fjölmiðla í eindreginni andstöðu við vilja meiri hluta þjóðarinnar. Sá leiðangur hlaut að enda með skipbroti því að, hv. þm. Halldór Blöndal, til þess var okkar starf í 1100 ár og til þess var þessu þingi komið á að losna við kónginn og til þess að þjóðarviljinn fengi fram að ganga og væri í hávegum hafður í störfum þingsins en ekki að lítill hópur manna misnotaði þingræðið og reyndi fimm sinnum 

Frú forseti. Í stjórnarskrá stendur: ,,Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar`` o.s.frv. Það er notað orðið ,,synjar`` þannig 

Forseti. Þetta var merkileg ræða og full af biturð og vonbrigðum manns sem hefur safnað þeim tilfinningum saman á löngum ferli og ná nú hámarki eftir hina 100 daga í stríðinu. Það var merkilegt að heyra túlkun hans á þeirri aðstoð sem stjórnarandstaðan veitti til að koma hér málum inn og ég tel að þingflokksformenn og þingflokkarnir þurfi að taka það sérstaklega til skoðunar hvaða merkingu þau orð hans höfðu. En það sem mig langar til að vita og mér fannst hann ekki skýra í allri þessari miklu ræðu er hvers vegna hv. þm. styður það frv. sem hér er á ferðinni. Er það frv. ekki að hans skilningi gegn þingræðinu? Er það ekki samkvæmt hinni vitlausu, gölluðu og fáránlegu 26. gr. sem hlýtur að vera prentvilla eða eitthvert svindl frá öxli hins illa í samfélaginu, Baugi, forsetanum og stjórnarandstöðunni?

Virðulegi forseti. Mér fannst hv. þm. Halldór Blöndal gera mér fullhátt undir höfði í ræðu sinni en tek það hól sem hann sendi mér. En mig langaði aðeins í þessari umræðu vegna þess að hv. þm. byrjaði ræðu sína á því að fjalla um þingbundna stjórn og mátti skilja það svo að í þingræðinu felist að þingið ráði öllu. En það er ekki hugsunin í stjórnskipuninni. Þar er ríkisvaldinu skipt í þrennt, þ.e. framkvæmdarvald, löggjafarvald og dómsvald. Alþingi er síðan falið að fara með löggjafarvaldið. Í þingræðinu felst að ríkisstjórn þarf a.m.k. að njóta stuðnings eða hlutleysis meiri hluta þingsins en ekki að þingið ráði öllu. Það er því einhver misskilningur á floti í máli hv. þm. Ég vildi aðeins koma þessu á framfæri þannig að þeim misskilningi yrði eytt. Hvað það varðar að ég hafi verið að gantast með orðið ,,stjórnskipunarkreppa`` þá er langur vegur frá því. Ég var hins vegar 

Frú forseti. Hv. þm. Halldóri Blöndal verður nokkuð tíðrætt um virðingu þingsins og hann hefur talað um árás forsetans á þingið. Ég hef skilið mál hans þannig að hann telji að forsetinn hafi verið að taka vald frá þinginu, í reynd verið að taka löggjafarvald frá þinginu. Mig rak í rogastans að heyra hv. þm., sem líka er hæstv. forseti Alþingis, kvarta undan því í ræðu sinni áðan að forseti Íslands hefði ekki komið tveimur vikum áður en þingið lauk umfjöllun sinni um málið og látið uppi að hann hefði efasemdir um það. Hvað felst í þessu? Er hv. þm. Halldór Blöndal þeirrar skoðunar að það væri æskilegt að í hvert einasta skipti sem sú staða kæmi hugsanlega upp að forseti lýðveldisins velti fyrir sér hvort hann ætti að skjóta máli til þjóðarinnar þá léti hann forseta þingsins, eftir atvikum oddvita framkvæmdarvaldsins, vita af því og síðan hæfust samningaviðræður þeirra í millum? 

Frú forseti. Ég var að bera saman vinnubrögð Vigdísar Finnbogadóttur, þegar hún var forseti Íslands, og Ólafs Ragnars Grímssonar, núverandi forseta Íslands.

Virðulegi forseti. Hv. þm. orðaði það svo og það var a.m.k. ekki hægt að skilja hann með öðrum hætti en þeim að hann hefði talið að þar sem menn hefðu orðið þess áskynja eða hann taldi sig hafa orðið þess áskynja að forseti Íslands hefði með einhverjum hætti efasemdir um frv. þá hefði hann átt að láta það uppi við annaðhvort ríkisstjórn eða þing. Það getur ekki falið í sér annað en að hv. þm. Halldór Blöndal sé þeirrar skoðunar að í slíkri stöðu hefði meiri hluti Alþingis átt að fara í einhvers konar viðræður við forseta lýðveldisins um hvað hann gæti hugsanlega sætt sig við. Það er algerlega andstætt stjórnarskrá. Það er algerlega andstætt þeirri hugsun sem við höfðum um tvískiptingu lagasetningarvaldsins þegar stjórnarskráin var sett. Og það er með ólíkindum að heyra forseta Alþingis gera því skóna að það sé í lagi að framselja vald í auknum mæli og jafnvel oft til 

Frú forseti. Nú er það svo að forsrh. og forseti lýðveldisins hittast reglulega. Ég vil enn fremur benda hv. þm. á skilning Ólafs Jóhannessonar eins og er lýst í bók hans, með leyfi forseta: ,,Er og á það bent að þjóðaratkvæði sé löggjafaraðili sem ekki eigi að leita til nema mikið liggi við eða um sé að tefla meginatriði í lagasetningu.`` Því er ekki til að dreifa nú en á hinn bóginn er það óþolandi staða fyrir Alþingi til frambúðar að þar sé fjallað um mál kannski svo mánuðum skiptir og síðan viti þingið ekki um það hvort forseti muni staðfesta eða synja um lögin. Það er óþolandi staða. Ég heyri að hv. þm. hlær að þessu eins og áður þegar talað er um virðingu Alþingis. En það er auðvitað þannig að ef við viljum þjóðaratkvæði eigum við að setja 

Virðulegi forseti. Það má færa rök fyrir því að erfitt sé að koma á eftir þeim ræðumanni sem talaði áðan, hv. þm. Halldóri Blöndal, sem hélt afskaplega góða ræðu sem ég held að hafi verið hollt fyrir þingheim að hlusta á. Við erum búin að fara í gegnum ýmislegt í umræðunni og það hefur gengið á ýmsu eins og menn þekkja og þjóðin þekkir og það er búinn að vera mikill hiti og stór orð hafa fallið. Vonandi verður þetta til þess að menn fari aðeins yfir málin í meiri rólegheitum og ég held að það verði fróðlegt fyrir þá sem hafa áhuga á stjórnmálum að skoða allt þetta ferli og fara yfir það. Í dag var farið yfir ýmsa þætti málsins og menn fóru í mikla sagnfræði sem er sjálfsagt prýðilegt. Eitt vakti þó athygli mína og það var þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talaði um að það væri sérstakur heiður, virðulegi forseti, ef ég fer rétt með, að vera líkt við Einar Olgeirsson og Brynjólf Bjarnason. Ég efast ekkert um að þeir eins og aðrir menn hafi haft ýmislegt til síns ágætis en vil þó vekja athygli á því að það voru allir flokkar á Alþingi nema Sósíalistaflokkurinn sem samþykktu ályktun árið 1940 sem fól í sér þau orð að virðingu Alþingis væri misboðið með þingsetu sósíalista af þeirri einföldu ástæðu að þeir samþykktu griðasáttmála Hitlers og Stalíns og í málefnum Finnlands studdu þeir Sovétmenn í innrás í það vinaríki okkar. Í kjölfarið var Sósíalistaflokkurinn eða fulltrúar hans reknir úr Íslandsdeild Norræna þingmannasambandsins sem er forveri Norræna ráðsins. Ég held að það sé allt í lagi að menn hugsi um þetta þegar þeir fara yfir söguna. Það eru ýmsir sem fá harðan dóm í sögunni og mér finnst að menn eigi bara að ræða um hlutina eins og þeir eru. Þó að ég ætli ekki hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að hafa stutt þessa gerð þeirra, finnst mér svolítið sérstakt þegar menn mæra þá aðila sem stóðu að slíkum hlutum svo ég segi bara hlutina alveg eins og þeir eru. Það hefur í rauninni verið ansi fróðlegt að sjá hvernig vinstri flokkarnir hafa forðast efnislega umræðu eins og við þekkjum og það er kannski engin sérstök ástæða til að fara yfir það allt saman. Það voru ákveðnir aðilar, virðulegi forseti, sem kölluðu eftir þessari löggjöf og menn hafa vísað mjög mikið til ummæla bæði forsvarsmanna Samf. og kannski sérstaklega Vinstri grænna en það voru þó fleiri aðilar sem kölluðu eftir löggjöf um eignaraðild í fjölmiðlum. Það er ágætt að halda því til haga að þegar Álfheiður Ingadóttir, sem er varaþm. Vinstri grænna, kom hér upp og flutti mál fyrir hönd þeirra og nokkurra þingmanna þá vitnaði hún í einn aðila sem hefur verið nokkuð umræddur hér, sem er formaður í Blaðamannafélagi Íslands. Til þess að því sé til haga haldið vildi ég lesa það upp, en Álfheiður Ingadóttir sagði í ræðu sinni þegar hún var að ræða fjölmiðlamarkaðinn, með leyfi forseta: ,,Á haustdögum varð hér nokkur umræða um samþjöppun á fjölmiðlamarkaði á Íslandi. Meðal annars var haft eftir ritstjóra eins stórveldisins á fjölmiðlamarkaðnum hér að það væri umhugsunarefni þegar viðskiptablokkir og bankar væru farnir að sækjast eftir eignarhaldi á fjölmiðlum. Formaður Blaðamannafélags Íslands, Róbert Marshall, sem er fréttamaður á Stöð 2 kallaði þá eftir fjölræði í fjölmiðlun, þ.e. að til væru margar fréttastofur í eigu margra ólíkra aðila. ,,Það tryggir``, sagði formaður Blaðamannafélagsins, með leyfi forseta, ,,að það sem einn miðill fjallar ekki um það fjallar einhver annar miðill um.```` Og áfram heldur Álfheiður þegar hún segir: ,,En það er einmitt hlutverk löggjafans að tryggja þetta fjölræði, tryggja ritstjórnarlegt sjálfstæði fjölmiðla og frelsi þeirra. Í nálægum löndum hefur löggjafinn þannig reist skorður við samþjöppun eignarhalds á fjölmiðlum með ýmsum hætti, allt eftir aðstæðum í hverju landi.`` Í þeirri umræðu eða sambærilegri sagði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, með leyfi forseta: ,,Það er sérstaklega varhugavert ef umsvifamiklir aðilar í viðskiptum, sem jafnvel starfa í fákeppnisumhverfi þar, gerast jafnframt fjölmiðlakóngar. Þá er stutt í hið rússneska ástand, íslenska ,,ólígarka``, nýríka viðskiptajöfra sem eru jafnframt með fjölmiðla eða fjölmiðlakeðjur á sínum höndum til að reka áróður fyrir umsvifum og störfum sínum.`` Ég ætla ekki, ég hef gert það áður, að fara yfir þau mýmörgu ummæli sem forustumenn Samf. hafa haft um hættuna hvað þetta varðar, þ.e. samþjöppun á fjölmiðlamarkaði. En ég er hér með ummæli frá Össuri Skarphéðinssyni, Margréti Frímannsdóttur, Jóhönnu Sigurðardóttur, Bryndísi Hlöðversdóttur, Guðmundi Árna Stefánssyni, Ástu R. Jóhannesdóttur og fleiri ágætum þingmönnum í þá veru. Þetta er í sjálfu sér mál sem við erum oft búin að ræða og munum væntanlega ræða á haustþinginu en það sem ég sé fyrir mér að sé fram undan hjá okkur og mér finnst vera stóra málið er það sem snýr að stjórnskipun okkar. Ég tel að sú staða sem upp er komin kalli á það að öllu óbreyttu að við þurfum einhvern veginn að takast á við þetta breytta umhverfi því eins og staðan er í dag horfum við á breytingu á þeirri stjórnskipun sem hefur varað hér í 60 ár. Það liggur fyrir ef maður hlustar á umræðuna í dag, og ég hef miklar áhyggjur af því, að ekki séu allir þingmenn tilbúnir til þess að verja Alþingi Íslendinga og gæta hagsmuna þess og það þykir mér mjög miður. Það sem er öðruvísi í þessu máli en öðrum sem tekin hafa verið fyrir og þetta er svo sannarlega erfitt mál eins og oft er, en það sem er öðruvísi í því --- það er ekkert nýtt að menn takist á, það er ekkert nýtt að það sé erfitt að koma málum í gegn en það sem er nýtt er að þegar slíkt er búið eins og ríkisstjórnarflokkarnir gengu frá, neitar forseti lýðveldisins, Ólafur Ragnar Grímsson í þessu tilfelli, að skrifa undir lögin og það er í fyrsta skipti sem slíkt gerist. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta. Ég vil þó aðeins fara í gegnum það af því að menn hafa verið að ræða hvað vald forsetans þýðir og hvað það hefur í för með sér og menn hafa verið að fara yfir hver sé svona almenna tilfinningin eða vitneskjan í þjóðfélaginu um hlutverk forsetans. Ég ætla að lesa upp úr bók sem kennd hefur verið lengi og kennsla í stjórnmálafræði hefur verið byggð á, með leyfi forseta, en þar segir svo: ,,Í upphafi umfjöllunar um stjórnarskrána var vakin athygli á hve takmarkaða lýsingu á stjórnkerfinu er að finna í greinum hennar. Margir valdamestu aðilar stjórnkerfisins, svo sem stjórnmálaflokkar, hagsmunasamtök og fjölmiðlar, eru ekki nefndir í stjórnarskránni og að öðrum eins og ráðherrum, ríkisstjórn og sveitarstjórnum er aðeins vikið fáeinum orðum. Stjórnarskráin ákveður því aðeins hluta stjórnkerfisins. Almenn lög og venjur koma þar ekki síður við sögu. Í raun og veru er meginefni stjórnarskrárinnar, 57 af 81 grein, helgað tveimur aðilum --- forseta og Alþingi --- og er sú lýsing þó hvergi nærri tæmandi og í sumum atriðum villandi sé orðalagið tekið bókstaflega. Formleg lýsing stjórnarskrárinnar á verkefnum forseta gefur til kynna að þjóðhöfðingjaembættið sé valdameira en reynslan sýnir. Ákvarðanir sem forseti gefur formlegt gildi eru í raun teknar af öðrum enda segir í 13. gr. ,,Forsetinn lætur ráðherra framkvæma vald sitt.`` Í 15. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Forseti skipar ráðherra`` og ,,hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim.`` Í raun eru fjöldi ráðherra, verkaskipting og val á mönnum í embætti ákveðin af þeim stjórnmálaflokkum sem mynda ríkisstjórnina. Í 22. gr. segir að ,,forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki`` en í reynd annast ríkisstjórnin það verkefni. Í 26. gr. er forseta veitt heimild til að synja lagafrumvarpi staðfestingar, þar eð enginn forseti hefur beitt þessu ákvæði er það í reynd dauður bókstafur.`` Þennan texta skrifaði prófessor Ólafur Ragnar Grímsson á sínum tíma. Þetta er sú undirstaða sem menn hafa og það sem menn hafa kennt í stjórnmálafræði þegar verið er að fara yfir hlutverk forseta lýðveldisins og það kemur skýrt fram, enda er það alveg augljóst, að stjórnarskráin gefur ekki rétta mynd af hlutverki forsetans og sýnir í rauninni að þjóðhöfðingjaembættið er mun valdameira en reynslan sýnir. Og ef vitnað er í Ólaf Jóhannesson þá er talað um að forsetastaðan hér á landi sé fyrst og fremst táknræn tignarstaða. Gott og vel. Ég held að þetta sé eitthvað sem flestir hafa verið inni á. Það sem gerist hins vegar núna og ég tel, virðulegi forseti, vera alvarlega þáttinn er það að hér neitar forseti lýðveldisins, Ólafur Ragnar Grímsson, að skrifa undir lögin og það er eitt en menn verða að líta á rökstuðninginn því það að þetta gerist í fyrsta skipti þá hljóta menn að skoða hvaða ástæður liggja að baki. Ólafur Ragnar Grímsson er búinn að fara í ýmis viðtöl vegna þessa og hann hefur talað mjög skýrt, virðulegi forseti. Hann sagði í DV, með leyfi forseta: ,,Það er æskilegra að það sé samhljómur milli þess sem þingið er að gera og þess sem þjóðin vill. Að forsetinn sé ekki settur í þann vanda að vega og meta hvort hann eigi að beita þessum rétti. Ég tel mikilvægt að það sé ávallt haft í huga að haga ákvarðanatöku á þann veg að þessi vandi vakni ekki og sem betur fer hefur hann ekki oft vaknað í minni forsetatíð.`` Hann segir að hann vilji ekki sjá að forseti sé settur í þann vanda að vega og meta hvort hann eigi að beita þessum rétti þar sem ekki er um að ræða samhljóm milli þings og þjóðar. Þetta þýðir með öðrum orðum að ekki er hægt að taka erfiða ákvörðun, óvinsæla eða umdeilda ákvörðun, öðruvísi en svo að forsetinn telur það jafnlíklegt að hann neiti að skrifa undir lögin. Það segir sig sjálft að ef þetta er sú staða sem er uppi mun stjórnkerfið ekki virka. Flestar stórar ákvarðanir sem þjóðin hefur þurft að taka og sem þingmenn hafa þurft að taka hafa verið umdeildar. Alla jafna greiða menn ekki atkvæði um mál þannig að það sé allt á einn veg. En menn hafa getað treyst því þegar þeir hafa tekið erfiðar ákvarðanir að það líði þá tími til næstu kosninga og þar standi menn og falli með verkum sínum. Það eru mýmörg dæmi um erfiðar ákvarðanir sem voru mjög umdeildar sem síðan hefur komið í ljós að voru skynsamlegar og viðkomandi pólitísk öfl hafa styrkt sig á að hafa tekið ákvörðun um að ég tali ekki um viðkomandi þjóð eða þjóðir. Það var frekar pínlegt að fylgjast með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni áðan, og ég get ekki túlkað málflutning Samf. öðruvísi, mér fannst hv. þm. Össur Skarphéðinsson tala mjög skýrt áðan og að hann fagnaði því mjög að forsetinn hafi neitað að skrifa undir lög frá Alþingi. Og þeir hafa talað mjög skýrt, þingmenn Samf., að þetta sé það vinnulag sem þeir vilji sjá. Þeir sömu aðilar, a.m.k. hluti af þeim sem voru í Alþýðuflokknum á sínum tíma þegar tekist var á um EES-samninginn sem hv. þm. Halldór Blöndal fór ágætlega yfir áðan, sáu þá enga ástæðu til að fara með það mál í þjóðaratkvæði eða fara með það eins og kallað var í því máli ,,að horfast í augu við þjóðina``. Ég er á því og ég held að flestir séu á því að þegar við fjöllum um stórmál sem eru grundvallaratriði í íslensku samfélagi eins og stjórnarskráin er sé mjög æskilegt að það sé gert í einhverri sátt, að menn fari yfir það í góðu tómi og að sem víðtækust sátt náist um slíkt mál. Það má færa rök fyrir því að einmitt núna í þessu umhverfi sé erfitt að ræða þessi mál en við komumst hins vegar ekki hjá því. Ég vona að þegar menn koma aftur á haustþinginu og hitinn í umræðunni er kannski aðeins farinn að minnka hugsi menn málið til enda því þrátt fyrir að þeir aðilar sem eru í stjórnarandstöðu hafi verið það lengi, og ég vona svo sem að það muni ekki breytast, þá er ekkert útilokað að þeir komist einhvern tímann að völdum og menn þurfa auðvitað að hugsa um þjóðarhag hvað þetta mál varðar. Og það fyrirkomulag að í hvert skipti sem tekin er umdeild ákvörðun sé jafnlíklegt að henni verði vísað í þjóðaratkvæði á þeim tíma sem hún er óvinsælust gengur ekki upp og það er ekki skynsamleg stjórnskipun. Svo ég vitni aftur í Ólaf Ragnar Grímsson, með leyfi, virðulegi forseti, þá sagði hann í viðtali á Útvarpi Sögu: ,,Og þá var einmitt sú hugsun sem lá að baki þess`` --- og hér er forsetinn að tala um stjórnarskrána --- ,,að forsetinn og þingið fari saman með löggjafarvaldið en þjóðin væri æðri forsetanum og þinginu. Þess vegna ef mál væru erfið gæti komið að því að þjóðin ætti að dæma hvað væri rétt og rangt og forsetinn væri tengiliður í þessu sambandi.`` Í sama viðtali talaði hann um að við hefðum ekkert skoðað nákvæmlega hvað menn voru að fara þegar þeir skrifuðu stjórnarskrána af því að við værum svo upptekin af verðbólgunni og efnahagsmálunum og vísar í það að t.d. Bandaríkjamenn hafi skoðað þetta mjög með því sem kallað er ,,Founding Fathers``. Mér heyrist svona á sumum þingmönnum að menn séu komnir inn á þessa umræðu og þetta er vægast sagt mjög villandi svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Ég vil hvetja þingmenn og aðra til þess að skoða ekki bara stjórnarskrána heldur líka þá stjórnarskrá sem var í gildi áður en við fengum sjálfstæði. Það liggur alveg fyrir þegar menn skoða hana að þetta er nokkurn veginn sami texti ef menn skipta á orðinu konungur í staðinn fyrir forseti. Í mjög mörgum tilfellum er þetta orðað nákvæmlega eins. Og eins og kemur fram í bók prófessors Ólafs Ragnars Grímssonar, Íslenska þjóðfélagið -- félagsgerð og stjórnkerfi, sem kennd er í stjórnmálafræði eða var kennd til langs tíma, gefur þetta ekki rétta mynd af stöðu forsetans í stjórnkerfinu og það hafa menn vitað í mjög langan tíma og það er ekkert að því og það er eðlilegasta mál í heimi að menn skoði það. Því það hættulega í þessu máli er að menn vilji ekki eða hafi heykst á því að setja löggjöf um fjölmiðla, eðlilega löggjöf sem er sambærileg við það sem er í öðrum löndum. Það er eitt en það er þó í rauninni minna mál í samanburði við það, virðulegi forseti, ef við erum með stjórnskipun sem gerir það nær ómögulegt að stjórna svo vel sé. Við Íslendingar höfum verið svo lánsamir að við höfum haft góða stjórnskipun síðustu 60 árin og við höfum betri stöðu en flestar þjóðir. Ef við berum okkur saman við þær þjóðir sem við gerum iðulega eins og í Evrópu sjáum við að ýmis vandamál sem við höfum ekki en þeir hafa má rekja beint til þess að þar er hreinlega erfitt að koma umdeildum málum í gegn. Það má ekki verða hér. Við getum tekist á um hin ýmsu mál, virðulegi forseti, og við getum verið ósammála, það er sjálfsagt og út á það gengur lýðræðið, en við hljótum að vera sammála um að hafa hér stjórnskipun sem gerir það að verkum að hægt sé að stjórna landinu með skynsemi og með lýðræðislegum hætti og við séum ekki með innbyggða galla sem geri það að verkum að það sé erfitt að koma nauðsynlegum málum sem eru erfið á viðkomandi tímapunktum í gegn. Ég ætla ekki að lengja mál mitt meira, virðulegi forseti. Við erum búin að fara ágætlega yfir þetta og ég vonast til þess að þegar hitinn er farinn úr mönnum og menn koma aftur á haustþingi líti menn á málið í stærra samhengi því það væri sorglegt ef niðurstaðan eftir þá ,,afferu`` sem er búin að vera á undanförnum vikum og mánuðum væri sú að við værum búin að stórskemma eða jafnvel eyðileggja þá stjórnskipun sem við höfum lifað með síðustu 60 árin.

Frú forseti. Mig langar til að leggja nokkur orð í belg, enda hef ég setið á fundum hv. allshn. og farið mjög vandlega yfir það mál sem hér er til umfjöllunar og þau álitaefni sem hér hefur verið fjallað um. Mig langar til að víkja máli mínu að nokkrum þeim atriðum sem fram hafa komið við 2. umr. málsins og sömuleiðis að efni frv. og þeirra breytinga sem gerðar hafa verið að því. Áður en ég kem að því langar mig til að minna á að þegar við ræddum fjölmiðlafrv. hið fyrra í upphafi, gagnrýndi stjórnarandstaðan málið fyrst og fremst út frá tveimur efnisforsendum, annars vegar að gildistökuákvæði þeirra laga gengi of langt og hins vegar að það gengi ekki að banna markaðsráðandi fyrirtækjum að eiga svo mikið sem eina krónu í fyrirtækjum sem reka ljósvakamiðla. Auk þess var málsmeðferð ríkisstjórnarinnar og einnig allshn. gagnrýnd sérstaklega og við sem sitjum í hv. allshn. vorum sökuð um að keyra málið í gegnum þingið með óhæfilegum hraða. Eftir að þetta hafði allt saman gerst og lögin voru samþykkt þá synjaði, eins og menn þekkja, Ólafur Ragnar Grímsson lögunum staðfestingar og þá tók við nýtt ferli. Lagt var fram nýtt frv. af hálfu ríkisstjórnarinnar sem kynnt var sem sáttargjörð hennar í málinu. Því hefur verið haldið fram af hálfu stjórnarandstöðunnar að með því að leggja fram nýtt frv. með breyttum efnisatriðum hafi ríkisstjórnin ekki verið að leita sátta í málinu. Ég hlýt að lýsa mig algerlega ósammála því. Ég tel að það liggi algerlega fyrir að með því að leggja fram nýtt frv. hafi ríkisstjórnin verið að reyna að ná sátt og samstöðu um málið, enda liggur það fyrir að fulltrúar allra stjórnmálaflokka á Alþingi hafa lýst yfir mikilvægi þess að setja reglur og setja lög um eignarhald á fjölmiðlum. Hvers vegna segi ég að frv. hafi verið sáttargjörð? Jú, það er vegna þess að allir eru sammála um nauðsyn þess að setja reglur um þessa atvinnustarfsemi og einnig vegna þess að formenn tveggja stjórnarandstöðuflokka lýstu því yfir við 1. umr. málsins að þeir væru þeirrar skoðunar að nauðsynlegt væri að auka heimildir markaðsráðandi fyrirtækja til þess að eiga hlut í ljósvakamiðlunum. Í því frv. sem síðar var lagt fram var fallist á þær kröfur stjórnarandstöðunnar. Það var líka fallist á þær kröfur að breyta gildistökuákvæðum laganna eftir þá gagnrýni sem fram hafði komið af hálfu stjórnarandstöðunnar. Þegar menn halda því fram að það frv. hafi ekki verið lagt fram til þess og með það að markmiði að ná sáttum í málinu hlýtur maður að vísa til þess sem fram hefur komið í málflutningi stjórnarandstöðunnar um efnisatriði málsins þó svo sá rökstuðningur sé svo sem ekki mikill. Nú er staða málsins sú að allshn. leggur til að hin fyrri fjölmiðlalög verði felld brott og engin lög verði sett í staðinn, þ.e. nefndin leggur það til að eldra réttarástand rakni við og staðan verði óbreytt. Maður hefði haldið að stjórnarandstaðan fagnaði þeirri niðurstöðu, fagnaði því að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir hefðu fallist á ýtrustu kröfur þeirra í málinu sem fram komu við 1. umr. hins fyrra fjölmiðlafrv. en það er eitthvað annað. Það er ekki hægt að samþykkja þessa málaleitan og þann tillöguflutning. Stjórnarandstaðan virðist vera á móti gerðum ríkisstjórnarinnar alveg sama hvers efnis þær eru. Það er alveg sama hvað er gert, stjórnarandstaðan er alltaf á móti. Á hverju byggir málflutningur stjórnarandstöðunnar núna? Jú, hann byggir á því að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram. Það er einhver vitlausasta krafa sem ég hef heyrt í þingsalnum. Verið er að gera kröfu um að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram þrátt fyrir að það stefni að því að lögin sem kjósa átti um verði felld úr gildi. En samt sem áður krefst stjórnarandstaðan þess að þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram. Maður hlýtur að spyrja: Til hvers? Maður hlýtur líka að spyrja: Hvaða vit er í slíkum málflutningi og hvaða tilgangi á hann að þjóna? Frú forseti. Ég ætla að víkja að því sem ég tel að skipti miklu máli í umræðunni og það er að velta því fyrir sér hvað felst í kröfunni um að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram. Út á hvað gengur málflutningur stjórnarandstöðunnar og hver er raunverulegur kjarni hennar? Það er lykilatriði í málinu. Kjarni málflutnings stjórnarandstöðunnar felur það í sér að stjórnarandstaðan er þeirrar skoðunar að valdheimildir Alþingis séu takmarkaðri en áður hefur verið talið. Ég verð að segja að þetta er ansi dapurlegur málflutningur. Þingmenn ættu að mínu mati, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, að slá skjaldborg um Alþingi og vernda þá æðstu lýðræðis- og löggjafarsamkundu þjóðarinnar í stað þess að grafa undan henni og það einungis vegna pólitískra stundarhagsmuna því ekki verður séð að neitt vit sé í málflutningnum að öðru leyti en því að menn séu að reyna að slá pólitískar keilur. Í mínum huga er ljóst að Alþingi er aðalhandhafi löggjafarvaldsins og hefur heimildir til að setja lög, breyta lögum og fella lög úr gildi. Ég er ekki einn um þá skoðun. Ólafur Jóhannesson lýsti því þegar yfir í fyrstu útgáfu sinni af Stjórnskipun Íslands að Alþingi væri valdamest í íslenskri stjórnskipan og aðalhandhafi löggjafarvaldsins. Það felst líka í 2. gr., 25. gr. og 38. gr. stjórnarskrárinnar að Alþingi sem fer með löggjafarvaldið, setur lögin, breytir þeim og fellir úr gildi. En málflutningur stjórnarandstöðunnar gengur út á að þær valdheimildir séu takmarkaðar með einhverjum hætti. Síðan stjórnarskráin var sett árið 1944 hefur mönnum aldrei dottið í hug að vega að Alþingi eins og nú hefur verið gert. Mönnum hefur aldrei dottið í hug að efast um valdheimildir þingsins að þessu leyti. Það sætir furðu að menn tali með þeim hætti sem við höfum orðið vitni að í dag. Við vitum hvernig löggjafarvaldið hefur verið praktíserað frá 1944 og reyndar miklu lengur. Maður hlýtur að spyrja: Hvað rekur menn í það að efast allt í einu núna um löggjafarvald þingsins? Menn eru aldir upp við það að Alþingi setji reglur og geri það með lögum. Ég er alinn upp við það, frú forseti, og um það eru allir sammála og hafa alltaf verið. Þetta er það sem við þekkjum og hefur verið rauði þráðurinn í stjórnskipan okkar. Svo koma menn núna, sérstaklega þingmenn frá stjórnarandstöðunni, formenn stjórnarandstöðuflokkanna, og lýsa því yfir að þetta vald sé takmarkað án þess að finna þeirri skoðun sinni einhvern stað í settum lögum eða stjórnarskrá. Ég verð að segja, frú forseti, að málflutningur stjórnarandstöðunnar hefur verið þess eðlis að hann er þeim þingmönnum sem halda honum fram ekki til sóma og er til þess fallinn að grafa undan virðingu og heiðri Alþingis. Það kemur manni náttúrlega ekki á óvart að hlusta á hæstv. forseta þingsins lýsa því yfir í ræðustól Alþingis að hann verði hryggur við að heyra svona málflutning, sérstaklega frá þingmönnum sem ættu að sjá sóma sinn í að slá skjaldborg um þessa virðulegu stofnun. Ég sagði áðan að Alþingi hefði, sem æðsti handhafi löggjafarvaldsins, heimildir til að setja lög, breyta lögum og fella lög úr gildi. Ég vísaði til 2. gr., 25. gr., 38. gr. stjórnarskrárinnar. Þetta er ekki mín einkaskoðun. Um þetta eru allir fræðimenn á sviði íslenskrar lögfræði sammála. Það er alveg sama hvar maður gluggar í fræðin. Það eru allir sammála um þetta og nánast allir lögfræðingar sem komu fyrir allshn. voru sammála því að Alþingi hefði í skjóli löggjafarvaldsins heimildir til að fella brott þau lög sem það hafði áður samþykkt. Öðru hefur verið haldið fram í þessum ræðustóli í dag, þar á meðal af hálfu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Það má svo sem alveg fara yfir það hvaða lögfræðingar komu fyrir nefndina. Ég ætla ekki að telja þá alla upp en ég get þó sagt að 11 af þeim lögfræðingum sem komu fyrir nefndina voru sammála um að þingið hefði þessa heimild. Það var alveg kristaltært af þeirra málflutningi að Alþingi hefði heimild til að fella á brott lög. Tveir af þessum 11 töldu að vald þingsins væri bundið við að ekki mætti setja önnur lög í staðinn strax heldur einhverju síðar. En allir þessir lögfræðingar voru sammála um að valdheimildir löggjafans stæðu til þess að fella áður samþykkt lög brott. Einungis þrír íslenskir lögfræðingar, fræðimenn og sérfræðingar í íslenskum rétti, héldu öðru fram. Það er rétt að því sé haldið til haga í þessum umræðum. Það voru annars vegar Dögg Pálsdóttir og Hróbjartur Jónatansson, lögmenn stjórnarandstöðunnar sem voru ráðnir til þess að búa til málflutning hennar í þessu máli, sem héldu öðru fram og Ragnar Aðalsteinsson sem sá ástæðu til að taka það sérstaklega fram þegar hann kom fyrir nefndina að hann væri lögmaður Norðurljósa. Við höfum séð á fréttamyndum þann hæstvirta hæstaréttarlögmann fremstan í mótmælagöngum og mótmælastöðum fyrir framan Stjórnarráðið. Þetta eru einu lögfræðingarnir sem komu fyrir nefndina sem efuðust um heimildir löggjafans til að fella brott lög sem Alþingi hafði áður sett. Það er ljóst, frú forseti, að hér er ekki um neitt stjórnarskrárbrot að ræða. Meiri hlutinn og Alþingi eru ekki að fremja neitt stjórnarskrárbrot með því að fella lög úr gildi til að koma í veg fyrir að til þjóðaratkvæðagreiðslu verði blásið. Ég sé hins vegar ekki hvers vegna stjórnarandstaðan krefst þess að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla sem enga þýðingu hefur verði þetta frv. að lögum. Ég ekki lógíkina í því. Lögin verða felld úr gildi og hvers vegna í ósköpunum ættu menn að blása til þjóðaratkvæðagreiðslu með öllum þeim kostnaði og fyrirhöfn sem af hlýst? Réttaráhrifin verða nákvæmlega þau sömu, verði stjórnarandstöðunni að ósk sinni varðandi slíka atkvæðagreiðslu. Það sem kannski er alvarlegast í þessu máli og alvarlegast í þeim málflutningi sem komið hefur fram í dag er, eins og ég sagði áðan, að heyra formenn stjórnarandstöðuflokkanna, hvern hv. þm. á fætur öðrum, vega að heiðri og virðingu þingsins og þar á meðal gera lítið úr sjálfum sér með því að tala fyrir takmörkun á valdi Alþingis sem aðalhandhafa löggjafarvaldsins og án þess að finna þeim fullyrðingum sínum nokkurn stað. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson vitnaði í mig í ræðu sinni og ummæli mín í Ríkisútvarpinu. Hv. þm. er reyndar ekki í salnum. En mig langaði að sýna honum þann heiður að svara spurningum hans úr því að ég kom þeim ekki að í andsvari fyrr í dag. Hann vitnaði til þess að ég hefði sagt að ég hefði talið að engar efnislegar ástæður lægju til þess að draga frv., eins og það lá fyrir, til baka. Það er alveg rétt. Ég taldi engar efnislegar ástæður til þess lögfræðilega að gera það. Ég taldi ekkert í stjórnarskránni gera það að verkum að lögin brytu gegn stjórnarskrá eða öðrum almennum lögum. Þetta er hins vegar pólitísk ákvörðun sem ég studdi og styð. Ég skil ekki hvers vegna hv. þm. Össur Skarphéðinsson og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson gera ekki það sama. Það er engin skynsemi í málflutningi stjórnarandstöðunnar, engin skynsemi í því að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu. Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég vil eins og sumir, sem starfað hafa á þingi áður og gegna nú öðrum störfum, greiða fyrir þingstörfum og læt ræðu minni hér með lokið.

Frú forseti. Við sjáum fyrir endann á mjög erfiðu og miklu máli sem hefur tekið yfir alla fjölmiðla landsins undanfarna þrjá mánuði. Það er kannski ekki undarlegt þar sem það fjallar einmitt um fjölmiðla. Ég hef saknað þess í umræðunni að menn ræddu málefnalega og rökfræðilega um kosti og galla hugmynda. Mér finnst umræðan hafa einkennst meira af valdabrölti eða því sem menn kalla sandkassaleik, þar sem menn eru uppteknari af því að sigra en að ná góðri niðurstöðu. Nú er það svo að frá upphaflegu frv. í vetur, sem seinna varð að lögum og á að breyta nú aftur, hafa orðið gífurlega miklar breytingar. Þær eru allar í þá átt að taka tillit til þeirra athugasemda sem m.a. stjórnarandstaðan hafði við upphaflegt frv. Maður kynni því að ætla að þar með væri málið orðið gott og allir mundu samþykkja það. En svo er ekki. Eftir að forseti lýðveldisins synjaði því að skrifa undir lögin og vísaði þeim í þjóðaratkvæðagreiðslu hefur umræðan eðlilega snúist meira um stjórnskipun ríkisins. Ég vildi engu að síður skipta málflutningi mínum í þrennt. Ég ætla að ræða efnislega um fjölmiðlamálið. Síðan um hvort málið sé þinglegt og svo samskipti forseta Íslands og Alþingis. Frú forseti. Ef við ræðum efnislega um fjölmiðla þá hafa orðið gífurlegar og hraðar breytingar á fjölmiðlamarkaði, bara á einu eða tveimur árum. Eignarhald hefur safnast á fáar hendur og nú eru eiginlega þrír eigendur að fjölmiðlum í landinu, í stórum dráttum. Flestir eða nánast allir eru sammála um að eitthvað þurfi að gera. Það er bara spurningin um tíma og aðferð. Sumir óttast vald fjölmiðla og gera ráð fyrir að ekki sé hægt að koma böndum á þá ef þeir verða mikið öflugri. Það má t.d. benda á frétt af skoðanakönnun Fréttablaðsins sem birtist fyrir tíu dögum eða svo, þar sem fram kom að Framsfl. væri með 7,5% fylgi. Þetta olli náttúrlega miklum titringi í grasrót þess flokks. Það var reyndar ekki mikið bent á að 40% þeirra sem spurðir voru neituðu að svara, sem er óvenjuhátt hlutfall. Væntanlega voru margir þeirra framsóknarmenn. Mér virtist ekki varpað fram spurningum um ágæti þessarar könnunar. Mér finnst að þeir sem birta slíkar kannanir og stjórna með því umræðunni í landinu, hafa jafnvel mikil áhrif á stjórnmál eins og hefur sýnt sig, þurfi að leggja spilin á borðið og sanna það að þessi skoðanakönnun hafi yfirleitt farið fram, hvernig hún fór fram og að það séu hlutlausir aðilar sem hafa unnið að viðkomandi skoðanakönnun. Það vill svo til að Fréttablaðið er einn harðasti andstæðingur fjölmiðlafrv. og hefur alltaf verið. Það fer ekkert dult með það þannig að þetta sýnir einmitt þau áhrif sem fjölmiðlarnir geta haft, m.a. með því að birta eigin skoðanakannanir sem vitnað er í í öðrum fjölmiðlum. Ég nefni t.d. bæði RÚV og aðra fjölmiðla sem vitna í þessa skoðanakönnun alveg blint, eins og þetta sé heilagur sannleikur. Flokkar á þingi skiptast eiginlega í tvö horn. Annars vegar vill Samf. koma á ritstjórnarlegu frelsi og gagnsæju eignarhaldi, sem er óútfært. Aðrir flokkar vilja takmarka eignarhaldið jafnframt. Ritstjórnarlegt frelsi er svo sem ágætt á yfirborðinu. Hvað felst í því, t.d. að ritstjóri blaðs megi segja það sem hann vill án þess að minnka í launum eða missa af launahækkunum eða verða sagt upp? Hvað gerist ef maður stofnar blað til að halda fram ákveðnum skoðunum, t.d. í kvótamálum? Hann er kannski fylgjandi kvótakerfinu en svo ræður hann ritstjóra en í ljós kemur að ritstjórinn er á móti kvótakerfinu. Ritstjórinn notar þetta blað eigandans til að berjast gegn stefnumálum og markmiðum eigandans. Hvað má eigandinn þá gera? Hann má væntanlega ekki segja honum upp. Hann getur ekki lækkað hann í launum. Spurningin er sú hvort hann megi leggja reksturinn niður. Er það þá ritstjórnarlegt frelsi ef eigandinn má leggja reksturinn niður? Mætti hann t.d. hætta að leggja fram fé til að stækka þetta fyrirtæki sem vinnur gegn honum? Einnig er annarri spurningu ósvarað. Hversu langt niður nær þetta ritstjórnarlega frelsi? Á það bara við ritstjórann eða á það líka við einstaka fréttamenn? Getur það gerst að ritstjóri sem er sammála eigandanum í því að styðja kvótakerfið ráði einhvern fréttamann og fréttamaðurinn fer allt í einu að birta greinar og fréttir sem eru andstæðar bæði ritstjóranum og eigandanum. Hvað gera menn þá? Ef menn halda að einhver sé tilbúinn til að fjárfesta í fjölmiðlum með þessu fororði þá er það alger misskilningur. Ég held að slík breyting og slík atlaga að fjölmiðlum, að koma með ritstjórnarlegt frelsi, geri það að verkum að eignin minnkar í verði, hún lækkar mjög hratt í verði. Það er því rangt sem hér var haldið fram að ekki þyrfti langa aðlögun í þessu máli. Auðvitað þarf jafnlanga aðlögun í þessu máli sem rýrir eignir þeirra sem eiga fjölmiðlana eins og í því að takmarka eignarhaldið, ekki síður. Sumir hafa sagt að styrkja eigi RÚV, setja peninga þar á móti, þ.e. ef eitthvert markaðsráðandi fyrirtæki sem á ómælda peninga dælir peningum inn í fjölmiðla, og veldur mikilli grósku, sem sumir hafa bent á að sé jákvætt og auðvitað er það jákvætt fyrir blaðamenn og aðra þegar slík staða kemur upp, til að ná áhrifum og styrkja stöðu sína pólitískt, þá eigi ríkið að dæla inn peningum á móti inn í RÚV. Þetta er skoðun sumra. Mér finnst þetta ekki sniðug skoðun, að búa til einhvern slag á milli ríkisins og einhvers markaðsráðandi fyrirtækis. Ég veit ekki hvort mundi hafa betur. Frú forseti. Sumir hafa sagt að þetta mál sé ekki þinglegt af því að verið sé að breyta lögum og vitna þá til 43. gr. þingskapa en þar segir, með leyfi forseta: ,,Lagafrumvarp, er hefur verið fellt, má eigi bera upp aftur á sama þingi.`` Það verður að hafa verið fellt. Það lagafrv. sem við erum nú að ræða um, þ.e. lögin, voru samþykkt og það er ekkert á móti því að breyta þeim, enda er það gert iðulega. Ég hef séð það gert 3--4 sinnum á hverju þingi. Ég minni á að í apríl sl. flutti efh.- og viðskn. frv. til laga um breytingu á lögum um erfðafjárskatt, sem nýbúið var að samþykkja, og það var samþykkt. Allir greiddu atkvæði með því, stjórnarandstaðan líka. Verið var að breyta lögum sem nýbúið var að samþykkja. Frv. var í rauninni flutt aftur örlítið breytt sem hafði verið samþykkt sem lög. Frú forseti. Við komumst ekki hjá því að ræða samskipti forseta Íslands og Alþingis. Það einkennir umræðuna að fræðimenn komu með í grófum dráttum þrjár mismunandi niðurstöður. Í fyrsta lagi að ferlið sem hefst með því að forsetinn synjar undirskrift sé óstöðvandi, það skuli fara fram hvað sem á dynur. En þá gerist dálítið merkilegt, eins og kom fram í andsvari fyrr í dag, að þessi lög ein allra laga í lagasafninu eru óbreytanleg, það er enginn í heiminum sem getur breytt þeim fram að þjóðaratkvæðagreiðslu, enginn. Það gæti aftur valdið miklum vandræðum því að það gæti verið bráðabirgðaástand í þjóðfélaginu. Það gæti verið hernaðarástand, það gæti verið uppi einhver slík staða og ég nefndi dæmi um lög um dauðarefsingu sem hefðu verið gölluð. Ef þessi túlkun er rétt þá tel ég mjög brýnt að breyta 26. gr. stjórnarskrárinnar. Ég tel hins vegar að hún sé ekki rétt. Reyndar voru fyrir því góð rök eins og öllum þessum lagaálitum. Svo var það að fella mætti lögin úr gildi en ekki samþykkja ný lög strax. Sumir sögðu það og aðrir sögðu að fella mætti lögin úr gildi og samþykkja önnur lög strax. Síðan var þriðji hópurinn sem sagði að það væri allt í lagi að samþykkja lögin og það var skoðun ríkisstjórnarinnar. Þarna koma þrjár mismunandi túlkanir á stjórnarskránni sem menn hafa tekið mið af og farið varlegustu leiðina en samt ekki þá allra varlegustu sem þýðir að það mætti engu breyta og fara yrði í þjóðaratkvæðagreiðslu hvað sem það kostaði. Næst ætla ég að ræða, frú forseti, rétt aðeins um þjóðaratkvæðagreiðslur. Ég er hlynntur því að þjóðin geti einstaka sinnum komið að ákvörðun mála, einstaka sinnum, en það má ekki vera oft. Það er nefnilega þannig að í stjórnun ríkis eru menn stöðugt að taka óvinsælar ákvarðanir. Ég nefni t.d. að í Kaliforníu þar sem þjóðaratkvæðagreiðslur eru mjög almennar og hæstv. fjmrh. nefndi líka, getur landið orðið nánast stjórnlaust, ekki er hægt að stjórna því ef þjóðaratkvæðagreiðslur eru mjög auðveldar, þ.e. létt að koma þeim á. Við skulum hugsa okkur að forseti lýðveldisins hefði verið studdur af skattgreiðendafélagi landsins --- sem á eftir að stofna. Og hann væri fylgjandi því að hafa skatta sem minnsta. Svo samþykkir Alþingi eitthvert skattafrv., alltaf skal slíkur forseti neita að skrifa undir slík lög. Alltaf á að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Og hver vill borga hærri skatta? Öll slík lög yrðu felld. Ég er hræddur um að hrikta færi í velferðarkerfinu ef slík niðurstaða yrði. Menn þurfa að hugsa dálítið til framtíðar þegar verið er að ræða um þessi mál. Ekki má bara hugsa um þetta frv. og stöðuna núna, þennan forseta, þessa persónu sem nú er forseti Íslands eða núverandi ríkisstjórn. Þetta getur allt breyst segjum eftir 10--20 ár. Það getur vel verið að eftir 30 ár komist Samf. einhvern tíma í ríkisstjórn og þá getur verið annar forseti  Ég sagði líka í andsvari áðan að þetta væri flókið mál og að stjórnarandstaðan teldi sig þurfa meiri tíma en tvo mánuði til að skoða það en samt ætlast hún til þess að hinn almenni kjósandi svari já eða nei, vitrænt. Ég held að svona flókið mál, sem stjórnarandstaðan segist þurfa þetta mikinn tíma til og er þó á fullu kaupi í vinnu við að taka ákvörðun og í fullri vinnu við að hlusta á sérfræðinga, geti maður ekki borið undir þjóðaratkvæði, ekki með vitrænum hætti. Síðan er það spurningin hvort eigi að setja skilyrði. Það er tvennt í því. Annars vegar ef þjóðin er að taka frumákvörðun. Segjum að lagt hefði verið undir þjóðina hvort virkja ætti Kárahnjúka áður en Alþingi tók nokkra afstöðu til málsins, þá hefði ég talið að meiri hluti ætti að ráða og ákveðin lágmarksþátttaka þyrfti að vera, helmingur þjóðarinnar eða eitthvað slíkt. Hins vegar ef þjóðin á að fara að hafna niðurstöðu þar sem kjörnir fulltrúar, þ.e. fulltrúar hennar tóku á Alþingi þá finnst mér að meira en helmingur þeirra sem kusu á Alþingi síðast eigi að hafna frv., eigi að ganga í blóra við þá þingmenn sem tóku þá ákvörðun, þ.e. núna eru það 44%. Ef kosningaþátttaka linaðist nú og færi niður í 50%, þá þyrfti ekki nema 25%% þjóðarinnar að hafna viðkomandi frv. enda væri Alþingi þá veikari fulltrúi þjóðarinnar en nú. Þetta finnst mér að ætti að vera reglan þegar um það er að ræða að fella lög sem Alþingi hefur sett. Mér finnst ekki skynsamlegt að hafa engin skilyrði eins og sumir hafa nefnt. Þá gæti það nefnilega gerst í máli sem enginn hefði áhuga á nema lítill hagsmunahópur, ég nefni t.d. arðsemi af vatnsveitum sveitarfélaga, eða lög um tannsmiði --- sem sumir töluðu um sem stjórnarskrárbrot á sínum tíma --- sem enginn hefði áhuga á, þá væri efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu, forsetinn sem væri tannsmiður eða tannlæknir neitaði að skrifa undir, enginn áhugi væri á málinu, 10% mundi mæta, 6% hefðu mikinn áhuga á málinu og mundu felldu það. Viljum við virkilega hafa það þannig að 6% þjóðarinnar geti fellt lög úr gildi frá Alþingi? Nei, ekki að mínu mati. Það verður að vera einhver takmörkun, einhver. Frú forseti. Mikið hefur verið rætt um gjá á milli Alþingis og þjóðarinnar og í gangi var ákveðinn ,,undirskriftalisti`` þar sem kom fram að á væru 31.700 manns, en það skrifaði ekki einn einasti maður undir eitt eða neitt. Ég var t.d. settur á þennan lista, ég var á þessum lista. Það var maður úti í bæ sem setti mig á listann, fékk kennitöluna hjá mér og setti mig á listann. Ég skrifaði ekki undir neitt, ég vildi það ekki. Ég gat ekki tekið mig út heldur.  Hins vegar myndaðist gjá á milli forseta lýðveldisins og þjóðarinnar í kosningu til forseta því að 28 þúsund Íslendingar ómökuðu sig á kjörstað, þurftu að sýna nafnskírteini og voru sannarlega að ómaka sig til að skila auðu. Þar myndaðist gjá á milli forsetans og þjóðarinnar sem ekki er síðri en sú gjá sem forsetinn taldi að hefði myndast á milli þjóðarinnar og Alþingis og sannanleg. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi það að sagan gerðist í rykkjum, hún gerðist ekki línulega samfellt. Ég er sammála honum. Hann nefndi að þegar spenna myndast í bergi verði stundum allt í einu jarðskjálti. Ákvörðun forsetans var ákveðinn jarðskjálfti og hún myndaði gjár þvers og kruss og skipti þjóðinni upp í marga flokka og einingar. Þar sem forsetar höfðu áður verið sameiningartákn varð forsetinn núna til að sundra þjóðinni. Mér þykir sú þróun mjög miður. Þetta var að frumkvæði forseta Íslands. Hann tók einn þá ákvörðun. Ég hef löngum lagt það til, frú forseti, að embætti forseta Íslands verði lagt niður. Ég held að embætti forseta Íslands sé arfleifð af þeim tíma þegar menn vildu hafa kónga, keisara og hirð og það sé algerlega úr takti við tímann í dag að vera með embætti forseta Íslands. Það kostar mikið. Við getum haft forseta Alþingis sem getur tekið að sér vissar skyldur forsetans. Aðrir gætu gert það líka án þess að nokkuð skaðaði og ég veit ekki hvort við þurfum að sækja brúðkaup út um allan heim. Þess vegna gæti einhver ráðherra sem ætti leið hjá mætt á svæðið. En það sem ég hef aldrei skilið, frú forseti, er hvernig forseti Íslands eða embættið kemur inn í þrískiptingu valdsins. Þrískipting valdsins gengur út á það að borgarinn sé verndaður fyrir ríkisvaldinu með því að skipta valdinu í þrennt: löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdarvald sem er óháð hvert öðru en það merkilega er að forseti Íslands er í tveimur af þessum völdum. Hann er í framkvæmdarvaldinu því hann skipar menn í embætti og hefur mikið hlutverk í stjórnsýslunni og hann er í löggjafarvaldinu með því að þurfa að skrifa upp á lög. Ég sé ekki að þetta sé hrein þrískipting valdsins. Ef þetta er eitthvað annað en formlegt vald sé ég ekki að það þurfi neinn forseta til að stimpla lög. Það sem ég segi um embætti forseta Íslands hefur ekkert með núverandi persónu þess að gera, heldur er þetta almenn hugleiðing um hvort Ísland sem elsta lýðræðisland, þ.e. sú þjóð sem fyrst stofnaði þing, þurfi nokkuð á forseta að halda. Ég held að hún þurfi ekkert á forseta að halda. Síðan vona ég að menn fari að ræða málefnin og rökrétt um þessi mál. Mér sýnist að flestir hv. þingmenn vilji setja lög um fjölmiðla og ég ætla að vona að menn fari að láta af þessu valdabrölti og snúi sér frekar að því að finna bestu leiðina í að koma böndum á fjölmiðla sem flestir eru sammála um að þurfi.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að ræða um fjölmiðlamálið því það er ekki á dagskrá.  En það er eitt sem mig langar til að ræða við hv. þm. og það er að gefnu tilefni því það er ekki bara hann heldur hefur hæstv. forsrh. og líka hæstv. utanrrh. borið það við í vandræðum sínum að finna rök fyrir því að setja einhvers konar skorður við þjóðaratkvæðagreiðsu sem hér var mikið til umræðu. Ein aðalrökin sem þeir hafa sett fram endurtók hv. þm. í ræðu sinni. Þau voru að vegna þess að Alþingi Íslendinga hefði verið kosið af 84% þjóðarinnar eða hvað það nú var við síðustu kosningar, þá ætti að setja skorður sem byggðu á því að Alþingi hefði verið kosið með svona stórum hluta kjósenda. En ríkisstjórnarflokkarnir sem báru ábyrgð á fjölmiðlamálinu hlutu 51% af þeim atkvæðum sem skiluðu sér í kjörkassana í síðustu kosningum og það voru ekki einu sinni allir þingmenn stjórnarflokkanna sem kusu með því frv. í þinginu. Einn var á móti og einn sat hjá þannig að bakstuðningurinn við ríkisstjórnina í fjölmiðlamálinu var fyrir neðan 50% af þeim sem kusu í kosningunum. En hv. þm. gerir eins og foringjar hans og leiðir það fram sem rök og telur með atkvæði á bak við þá þingmenn sem voru alfarið á móti lögunum. Með því er hv. þm. í rauninni að telja atkvæði andstæðinganna með. Eru það nú rök!

Frú forseti. Hv. þm. misskilur gjörsamlega það sem ég sagði. Ég sagði að 44% eða helmingurinn af þessum 88% þyrftu að greiða atkvæði gegn frv. til að það félli. Ég sagði ekki 50%, ég sagði 44%, helmingur af 88%, þannig að ef, eins og hv. þm. sagði, 48% þjóðarinnar eða eitthvað slíkt eiga fulltrúa á Alþingi sem samþykkja þessi lög þurfi svipaðan fjölda á móti. Það er sú röksemd sem ég er með, þ.e. að 44% þjóðarinnar, sem er helmingurinn af því vægi sem Alþingi sækir til þjóðarinnar, þurfi að greiða atkvæði gegn frv. til að fella það. Ella félli það ekki. Það er nefnilega þannig að þingmenn þurfa á fjögurra ára fresti að sækja vald sitt til þjóðarinnar. Þá eru þeir vegnir og metnir eftir öllu því sem þeir hafa gert á kjörtímabilinu, m.a. þessu, og fá aftur fylgi hjá þjóðinni til að semja lög fyrir hönd hennar. Ef sú staða kemur upp að þjóðin eigi að greiða atkvæði um þá ákvörðun Alþingis að hafa samþykkt lög finnst mér að a.m.k. helmingur þeirra sem kusu Alþingi síðast þurfi að greiða atkvæði gegn ákvörðuninni.

Hæstv. forseti. Mér finnst eins og mönnum hafi gleymst í þessari umræðu hvaðan valdið kemur. Valdið kemur frá þjóðinni og það er auðvitað bara meiri hluti þjóðarinnar í einstökum atkvæðagreiðslum sem hefur þetta vald. Það er gersamlega fráleitt að menn ætli að fara að gera upp á milli mála af þessu tagi gagnvart þjóðinni. Þar á meiri hluti bara að gilda. Við höfum reglur um þetta. Það hefur aldrei verið gerð nein krafa um það að tiltekinn fjöldi tæki þátt í að kjósa þingmenn. Það hefur aldrei verið gerð einu sinni krafa um það að tiltekinn fjöldi kysi forseta Íslands en ríkisstjórnarstyðjendur töldu að setja þyrfti sérstakar reglur ef það ætti að verða mögulegt að fella einhver mál sem þeir hafa stutt á þingi þó að þeir hafi ekki einu sinni haft meirihlutastuðning á bak við það miðað við þann stuðning sem þeir höfðu í kosningum.

Frú forseti. Ég vil endurtaka: Alþingi er kosið sem fulltrúi þjóðarinnar á fjögurra ára fresti minnst. Á bak við Alþingi Íslendinga er mjög sterkur meiri hluti. Þátttaka í alþingiskosningum er mjög sterk. Það eru um 88% sem taka þátt þannig að við getum sagt að þegar Alþingi samþykkir lög séu a.m.k. fulltrúar 44% þjóðarinnar sem hafa samþykkt þau lög á Alþingi. Og ég segi að ef fella eigi þessi lög sem fulltrúar þjóðarinnar settu á Alþingi þurfi sami meiri hluti að koma fram til að fella þau, þ.e. 44%. Ef þátttaka í kosningum til Alþingis yrði lítil eins og hjá sumum þjóðum þar sem þátttakan fer niður í 50% mundi ekki þurfa nema 25% enda er þá valdið sem Alþingi tekur frá þjóðinni veikara en þegar 88% taka þátt í alþingiskosningum.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér hafi í dag farið fram gagnleg umræða um þetta mál. Það var svo sem við því að búast að stjórnarandstaðan mundi leggja kapp á að hrósa sjálfri sér fyrir að hafa staðið sig vel í því og fagna því að fjölmiðlalögin verði felld brott. Hvoru tveggja er ég innilega ósammála. Í fyrsta lagi er ég þeirrar skoðunar að stjórnarandstaðan hafi frá upphafi umræðunnar um fjölmiðlalög drepið málinu á dreif, haldið uppi málþófi í stuttu máli og forðast efnislega umræðu um málið í því augnamiði einu að koma höggi á ríkisstjórnina. Í annan stað hlýt ég að harma að sá mikli tími sem farið hefur í málið skuli ekki ekki hafa borið meiri ávöxt en raun ber vitni. Í því samhengi verður ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að stjórnarandstaðan hefur aldrei, ekki á einu einasta stigi málsins, léð máls á stuðningi við það að gefnum ákveðnum breytingum. Þetta vekur sérstaka athygli í ljósi þess að allir flokkar á þingi eru sammála þörfinni fyrir lagasetningu á þessu sviði. Í umræðu um málið í dag hefur verið gerð athugasemd við nokkur atriði sem meiri hluti allshn. leggur áherslu á í áliti sínu. Ég ætla að víkja máli mínu nánar að þessum atriðum og freista þess að skýra málið enn frekar fyrir þeim sem eftir hafa kallað. Í fyrsta lagi hefur hv. þm. Össur Skarphéðinsson gert sérstaka athugasemd við orðalag í nefndaráliti meiri hlutans þar sem fjallað er um þörfina á endurskoðun stjórnarskrár. Fyrst verð ég að segja að ég undrast að hv. þingmaður skuli halda því fram að úr orðalagi nefndarálitsins megi lesa þá hugsun að meiri hlutinn telji sérstaka þörf á því að afnema synjunarrétt forseta Íslands í tilefni af þeim stjórnskipulegu álitaefnum sem við höfum staðið frammi fyrir undanfarnar vikur og risu í kjölfar synjunar forseta á fjölmiðlalögunum. Ég vek aftur athygli á því sem ég hef gert í andsvari í dag að í nefndaráliti meiri hluta allshn. er vísað sérstaklega til þeirra atriða sem forsrh. vék að við umræðu á þinginu sl. vetur. Eru tilteknir þar I. og II. kafli stjórnarskrárinnar sérstaklega. Ég get hins vegar tekið fram að ég tel fulla ástæðu til að synjunarvald forseta verði meðal þess sem skoðað verði við endurskoðun stjórnarskrár. 26. gr. þarf að skoða, til að mynda í samhengi við mögulegar breytingar í þá veru að eitthvert tiltekið hlutfall kosningarbærra manna gæti farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekin mál. Hv. þm. Pétur Blöndal gat þessa möguleika í máli sínu rétt áðan og fleiri hafa reifað hann. Við hljótum að taka 26. gr. til skoðunar í þessu samhengi ef á reynir. Þetta þarf allt að skoða og það er sjálfsagt að koma að því borði með óbundnar hendur. Það eru heldur engin skilyrði í nefndaráliti meiri hluta allshn. varðandi þetta atriði sérstaklega. Meiri hluti allshn. heldur því alls ekki fram að í tilefni af því máli sem við erum hér að fjalla um þurfi sérstaklega að fella brott synjunarvald 26. gr. Það er einfaldlega rangt. Þeirri niðurstöðu finnur hv. þm. engan stað í nefndaráliti meiri hlutans. Ég ætla ekki að lengja mál mitt með því að fara efnislega yfir öll þau atriði sem forsrh. ræddi á sínum tíma í umræðu í þinginu í vetur í kjölfar fyrirspurnar frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þar sem hann fjallaði um þau atriði sem einkum kæmi til álita að taka til endurskoðunar. Það eru atriði af því tagi sem forsrh. vék að í máli sínu sem meiri hluti allshn. vísar sérstaklega til. Upphlaupið í tilefni af orðalagi meiri hluta allshn. í nefndarálitinu kemur að öllu þessu sögðu mér verulega á óvart í umræðunni í dag. Vil ég þá víkja máli mínu að öðru álitaefni sem haft hefur verið á orði í umræðunni í dag. Kallað hefur verið eftir því með hvaða rökum meiri hluti nefndarinnar telji það standast stjórnarskrá að afnema fjölmiðlalögin, lög nr. 48/2004, í ljósi þess að 26. gr. stjórnarskrár orðar það svo að í kjölfar synjunar forseta Íslands skuli fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Í fyrsta lagi er það skoðun mín að meginrökin fyrir þessari niðurstöðu komi fram í nefndaráliti meiri hlutans. Þau eru sem sagt þau að valdheimildir Alþingis takmarkist ekki af öðru en ákvæðum stjórnarskrárinnar sjálfrar. Það er sjálfsagt að bæta við þennan rökstuðning og vil ég í því tilliti m.a. vísa til fskj. VI við þskj. 1898 sem er nefndarálit minni hluta allshn. í málinu. Þar er að finna minnisblað Páls Hreinssonar lagaprófessors um þetta atriði sérstaklega. Páll Hreinsson komst að þeirri niðurstöðu í minnisblaði sínu að nærtækasta skýring 26. gr. væri sú að ákvæðið takmarkaði ekki vald Alþingis til að fella lögin úr gildi enda virtist meginmarkmið ákvæðisins að orða það ófrávíkjanlega skilyrði fyrir frambúðargildi laganna að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram. Þannig bendir Páll Hreinsson á að þar sem færa megi fyrir því rök að meginmarkmið ákvæðisins sé að orða þetta ófrávíkjanlega skilyrði geti það ekki talist fela í sér takmörkun á valdi Alþingis til að fella slík lög úr gildi áður en til þjóðaratkvæðagreiðslu kemur. Styður Páll Hreinsson þetta lögskýringarviðhorf sitt með ummælum og túlkun dr. jur. Björns Þórðarsonar, þáverandi forsrh., á ákvæðinu við umræður um stjórnarfrv. hans til lýðveldisstjórnarskrárinnar á Alþingi hinn 28. febrúar 1944. Ég les hreinlega upp úr minnisblaðinu sem geymir þá beinu tilvitnun, með leyfi forseta: ,,Alþingi fer með löggjafarvaldið, því að forseta er ekkert vald veitt í lagasetningu. Þess vegna er sama, hvort hann undirskrifar lögin eða ekki. Ef hann undirskrifar lögin, öðlast þau gildi, geri hann það ekki, öðlast þau samt gildi, en til frambúðar þó því aðeins, að þjóðin hafi samþykkt þau að viðhafðri atkvæðagreiðslu. --- Það er ekki um synjunarvald forseta að ræða hér, heldur er það þjóðin, sem segir til um það, hvort lögin eigi að hafa framtíðargildi eða ekki.`` Hér er ég að taka til ummæli í þessu lögskýringartilliti sem Páll Hreinsson sérstaklega vísar til. Hann leggur áherslu á það í minnisblaði sínu að 26. gr. fjalli fyrst og síðast um það með hvaða hætti skorið verði úr um það þegar forseti synjar lögum staðfestingar hvort lög frá Alþingi eigi að öðlast framtíðargildi. Með því að leggja þessa megináherslu á skýringu 26. gr. kemst Páll að sömu niðurstöðu og Sigurður Líndal, þ.e. að Alþingi hljóti að vera heimilt að stjórnskipunarrétti að fella lög niður þannig að ekki reyni á afstöðu þjóðarinnar til þess hvort hin sömu lög hljóti gildi til frambúðar. Sigurður Líndal orðaði það þannig í grein sinni í Fréttablaðinu miðvikudaginn 2. júní 2004 að þessi leið, þ.e. sú leið að fallast á heimild þingsins til að fella lög brott við þessar aðstæður, sparaði fé, eyddi óvissu, slægi á deilur og allir héldu sæmd sinni.

Hvað kallaði dómsmálaráðherra?

Það er ekki einungis Páll Hreinsson sem hefur komist að þessari niðurstöðu heldur líka Sigurður Líndal sem og líka hv. þm. Ögmundur Jónasson, samflokksmaður hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Ögmundur hafði þau ummæli um þessa leið að hann fagnaði því sérstaklega að lögin yrðu felld brott af þinginu, samkvæmt útprentaðri frétt Bylgjunnar frá 30. júní. Ekki ætla ég að vísa til þess að Ögmundur Jónasson fagni þessu sérstaklega sem einhverra ákveðinna raka fyrir því að þessi leið standist stjórnarskrá. Ég tel það frekar með vísun til þeirra lögskýringarviðhorfa sem birtast í fylgiskjölum með áliti minni hluta allshn., annars vegar í því sem fram kemur í minnisblaði Páls Hreinssonar og hins vegar í öðrum þeim fylgiskjölum sem þar koma fram eins og t.d. umsögn prófessors Eiríks Tómassonar. Hann bendir á að það er Alþingi sem hefur frumkvæði að því að setja lög, Alþingi hefur víðtækan rétt til að setja lög, breyta þeim og fella þau úr gildi og hann bendir jafnframt á að lög öðlist aðeins lagagildi til bráðabirgða við þær aðstæður að forseti synjar. Þar er hann að hreyfa sömu sjónarmiðum og Páll Hreinsson leggur áherslu á í minnisblaði sínu. Allt eru þetta rök sem meiri hluti allshn. byggir skoðun sína á. Með þessum viðbótarrökstuðningi tel ég að enginn vafi leiki lengur á um það hvernig meiri hluti nefndarinnar hefur komist að þeirri niðurstöðu að hægt sé að nema fjölmiðlalögin úr gildi án þess að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram. Ég hef velt því fyrir mér undanfarna daga að það megi sannarlega skoða hina skilyrðislausu kröfu um að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram í öðru ljósi en einkum hefur verið gert í umræðum á þinginu. Hv. þm. Pétur Blöndal hefur m.a. vikið að því. Það er vissulega rétt sem hann hefur bent á, að þingmenn hafa í umræðum á þing einkum skoðað 26. gr. stjórnarskrárinnar í því ljósi sem þetta mál hefur varpað á hana. Við skulum velta þeim möguleika fyrir okkur að þingið geri augljós mistök við lagasetningu og þau mistök uppgötvast áður en forseti staðfestir viðkomandi lög. Hvað ef orðalag eða efni laga væri andstætt því markmiði sem að var stefnt með lagasetningunni? Hvað ef það uppgötvaðist eftir að Alþingi hefði afgreitt lög til forseta til staðfestingar að þau væru andstæð alþjóðlegum skuldbindingum sem við höfum tekist á herðar? Hvað ef Hæstiréttur kæmist að þeirri niðurstöðu að lög sem væru í öllum aðalefnisatriðum samhljóða því frv. sem þingið væri nýbúið að afgreiða frá sér stæðust ekki ákvæði stjórnarskrár? Í hvaða stöðu er forseti sem fær slík lög til staðfestingar? Er hann í þeirri stöðu að verða að staðfesta þau lög til að forðast þjóðaratkvæðagreiðslu? Er hann í þeirri stöðu að hann geti ekki synjað lögunum, eins og maður hlýtur að gefa sér að hann mundi vilja gera við slíkar aðstæður, aðstæður sem gætu með þessu móti komið upp frá því að þingið afgreiddi þau þar til hann tæki ákvörðun um það hvort hann hygðist staðfesta lögin eða synja þeim. Ég held að það sé með engu móti hægt að komast að þeirri niðurstöðu að forseti sé í þeirri stöðu. Ég tel að þetta einfalda dæmi, sem væntanlega og vonandi er ekki mjög raunhæft, sé til þess fallið að draga fram, sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er mér reyndar sammála um, að það er engin skynsemi í að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að þinginu sé heimilt að fella brott lög við þessar aðstæður. Við hv. þm. erum hins vegar ósammála um hitt, að ég tel að auk þess að vera skynsamlegt þá standist þetta úrræði ótvírætt stjórnarskrána. Að lokum vil ég víkja að því sem mikið hefur verið gert úr í umræðunni í dag, þ.e. hver höfuðástæða þess er að mælt er með því að ekki verði á þessu þingi sett ný lög um fjölmiðla. Ég vek sérstaka athygli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar á því að meiri hluti allshn. telur heimilt að setja ný lög samhliða því að fella niður lögin frá liðnu vori. Þetta er skýrlega stafað í nefndarálitinu. Hinu er ekki að leyna að um málið og alla umgjörð þess hefur í fárviðri undanfarinna vikna skapast ákveðinn vafi um stjórnskipulegar heimildir handhafa ríkisvaldsins. En þrátt fyrir að ágreiningur hafi verið um túlkun og skýringu stjórnarskrárinnar hefur meiri hlutinn komist að ákveðinni niðurstöðu um þetta efni. Hana er að finna í nefndarálitinu. Ég tel að þar sé þetta atriði afar skýrt. Fyrir þessu eru færð rök í áliti meiri hluta nefndarinnar en ástæða þess að ekki er farið dýpra í þann rökstuðning er sú að þrátt fyrir þessa niðurstöðu er mælst til þess að ekki verði að svo stöddu sett ný fjölmiðlalög heldur verði málið tekið til nánari skoðunar. Ég tel mikilvægt að því sé haldið til haga að höfuðástæðan fyrir þeirri niðurstöðu sem náðist er að engin samstaða hefur tekist á þinginu um þá leið sem lagt var til að farin yrði, sem var eitt meginmarkmið þess frv. sem ríkisstjórnin lagði fram. Það hefur margoft komið fram í umræðu um málið, m.a. strax í kjölfar þess að frv. var kynnt. Með þessu má jafnvel segja að stjórnarflokkarnir hafi fallist á það sjónarmið að meiri sátt þurfi að ríkja um ný fjölmiðlalög en verið hefur um gildandi lög. Því verður á hinn bóginn ekki haldið fram að ástæðan fyrir því að ekki séu sett ný fjölmiðlalög sé að meiri hluti allshn. mæli ekki með því. Ástæðan er ekki sú að nefndin hafi talið það stangast á við stjórnarskrá að samþykkja slíkt frv. Með þessum orðum, virðulegi forseti, tel ég að ég hafi vikið að öllum helstu athugasemdum sem fram hafa komið í kjölfar framsögu minnar um nefndarálit meiri hluta allshn.

Forseti. Það er merkileg yfirlýsing hv. formanns allshn. að meiri sátt hefði getað ríkt um þau lög sem hann hefur mælt fyrir í mörgum útgáfum á þinginu. Við geymum hana í hjörtum okkar. Það sem mig langar að spyrja hv. þm. að leiðarlokum málsins er um það sem hann svaraði ekki í dag og varðar nefndarálit sem hann hefur lagt fram. Þar er á einum stað sagt að meiri hlutinn telji engan vafa leika á því að lög nr. 48/2004 standist ákvæði VII. kafla stjórnarskrárinnar. Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Að þessu virtu er það ótvíræð niðurstaða meiri hluta nefndarinnar að efnislega standist framangreindar efnisreglur ákvæði stjórnarskrár.`` Hér er væntanlega átt við þann meiri hluta sem undir skrifar, fimm manns af níu í nefndinni. En þá rekur maður sig á það að einn af þessum fimm, hv. þm. Jónína Bjartmarz, skrifar undir með fyrirvara. Þar segir að hún skrifi undir þetta álit með fyrirvara, með leyfi forseta: ,,Jónína Bjartmarz skrifar undir álit þetta með fyrirvara við fullyrðingu í annarri málsgrein álitsins um að lög nr. 48/2004 samrýmist ákvæðum stjórnarskrárinnar.`` Mig langar að spyrja hvort þetta séu líka pennaglöp, auk stjórnarskrárvafans, hins stjórnskipulega vafa sem hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir hefur upplýst okkur um að séu pennaglöp. Ber þá ekki að prenta nefndarálitið upp með réttum upplýsingum? Það er ljóst að minni hluti nefndarinnar telur að framangreind lög standist stjórnarskrá, þ.e. VII. kafla hennar. Það er merkilegt að sá minni hluti er skipaður fjórum sjálfstæðismönnum, þeim hv. þm. Bjarna Benediktssyni, Arnbjörgu Sveinsdóttur, Sigurði Kára Kristjánssyni og Guðlaugi Þór Þórðarsyni. Það er líka merkilegt að enginn framsóknarmaður, annar en hv. þm. Jónína Benediktsdóttir, hefur komið upp í ræðustólinn. Á meðan það gerist ekki hljótum við að líta svo á að Framsfl. í heild standi að baki því áliti hv. þm. Jónínu Benediktsdóttur 

Virðulegi forseti. Ég ætla að svara þessu þannig að um það efnisatriði sem hv. þm. gerir að umtalsefni er ítarlega fjallað í nefndaráliti meiri hluta allshn. frá því í vor. Það er beinlínis vísað til þess nefndarálits í hinu nýja nefndaráliti meiri hlutans. Að hinu fyrra nefndaráliti stóð meiri hluti nefndarinnar. Varðandi þá fyrirvara sem einstakir þingmenn hafa á nefndarálitum þá hvet ég þingmanninn til að beina fyrirspurnum sínum til viðkomandi.

Forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa rangnefnt hinn ágæta hv. þm. Jónínu Bjartmarz, sem ég kallaði öðru nafni. En tvær Jónínur hafa einmitt komið við sögu þessa hundrað daga stríðs og hin er líka mikil valkyrja. Ég fæ ekki svar við fyrirspurn minni. Það er slæmt vegna þess að formaðurinn virðist ekki vilja fallast á þann skilning minn að það sé ekki meiri hluti nefndarinnar sem telur að umrædd lög standist stjórnarskrána heldur minni hluti nefndarinnar. Ég skil ekki af hverju hann getur ekki viðurkennt það. Fjórir sjálfstæðismenn sem sitja í nefndinni telja að þetta standist stjórnarskrána. Aðrir telja það annaðhvort ekki eða skrifa undir álitið með fyrirvara við þá fullyrðinu að þetta samræmist ákvæðum stjórnarskrárinnar. Minni hluti allshn. og sennilega minni hluti þingsins, þar sem Framsfl. stendur væntanlega á bak við hv. þm. Jónínu Bjartmarz í þessu efni, hefur þá skoðun. Ég vil ósköp einfaldlega fá formann allshn. til að leiðrétta þessa fullyrðingu í nefndaráliti sem þegar hefur verið viðurkennt af hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur að sé gallað, sennilega skrifað í flýti nema eitthvað hafi misfarist á leiðinni úr tölvunni í stjórnarráðshúsinu yfir í tölvu hv. þm. Bjarna Benediktssonar, formanns allshn.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli hv. þm. á því að um þau efnisatriði sem hv. þm. Jónína Bjartmarz gerir fyrirvara um er fjallað ítarlega í fyrra nefndaráliti allshn. Þar er tekið á fjölmörgum atriðum stjórnarskrárinnar sem rætt var um. Varðandi það hvort fyrirvari hv. þm. lýtur að einu tilteknu atriði, tiltekinni grein stjórnarskrárinnar, þá er mér ekki kunnugt um það. Ég ítreka það sem ég tók áður fram, að mér þætti langeðlilegast að hv. þm. beindi fyrirspurn sinni til hv. þm. Jónínu Bjartmarz um það hvers eðlis fyrirvarar hennar eru. En það er ótvírætt að meiri hluti nefndarinnar stendur að baki báðum þessum álitum.

Herra forseti. Þetta mál verður alltaf skrýtnara og skrýtnara. Það er rösklega gert af hv. þm. Bjarna Benediktssyni að hafa tekist að skipta næstum þrisvar sinnum um skoðun á sex og hálfum tíma. Í dag var skýring hv. þm. á því að þetta frv. væri dregið til baka sú að stjórnskipulegur vafi léki á um framgang málsins og málsmeðferð. Fyrri hluti ræðu hans áðan var með allt öðrum hætti. Þá sagði hv. þm. að eina ástæða þess að málið var ekki tekið gegnum þingið hefði verið sú að ekki hefði tekist sátt um það við stjórnarandstöðuna. Hvort er það vegna þess að það er enginn stjórnskipulegur vafi um málið eða vegna þess að það tókst ekki ná sátt við stjórnarandstöðuna? Hv. þm. verður að skýra frá því hver er orsök þess að málið var tekið til baka með þessum hætti. Í seinni parti ræðu sinnar sagði hv. þm. að þótt það stæði í nefndarálitinu að stjórnskipulegur vafi ríkti þá hefði meiri hluti nefndarinnar þá skoðun að stjórnskipulega stæðist málið. Hvernig er hægt að skilja svona hringavitleysu? Jú, það er hægt. Hún skilst í því ljósi að hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir hefur sagt að þetta séu pennaglöp. Það skilst í því ljósi að hv. þm. Jónína Bjartmarz hefur sagt að þetta sé óhönduglega orðað. Það skilst í því ljósi að það er eins og það sé framandi fyrir hv. þm. að það standi í álitinu að þetta sé ástæðan. Má ég þá spyrja hv. þm.: Hvar var nefndarálitið skrifað?

Virðulegi forseti. Hafi hv. þm. hlustað eftir mínum orðum, eins og hann lætur vera, hefði hann átt að taka eftir því að í nefndarálitinu segir, sem ég hef ítrekað bent á í ræðustól, að meiri hluti nefndarinnar telji heimilt að setja ný lög samhliða því að fella niður lög frá liðnu vori. Þetta segir orðrétt í nefndaráliti meiri hlutans. Síðan er tiltekin ein skýring þess að nefndin mælir ekki með því að ný lög verði sett um efnið að þessu sinni, þ.e. að stjórnskipulegur vafi hafi verið um málið. Ég geri engan stóran mun á því hvort í nefndarálitinu segir stjórnskipulegur vafi eða stjórnskipulegur ágreiningur. Aðrir kunna að leggja meira upp úr því orðalagi en hv. þm. á að vera það deginum ljósara að meiri hluti nefndarinnar taldi að leiðin sem lagt var til að fara væri fær. Ástæða þess að meiri hluti nefndarinnar leggur ekki til að sett verði ný lög að svo komnu máli er sú að engin sátt hefur tekist um það, m.a. vegna þess að stjórnarandstaðan hefur ekki á nokkru stigi málsins viljað taka þátt í efnislegri umræðu. Það hefur ekki einu sinni hefur komið að gefnum hvaða breytingum á frv., eins og það hefur legið fyrir á þinginu, stjórnarandstaðan gæti fellt sig við að málið yrði afgreitt.

Herra forseti. Ég fagna þeirri nýju stefnu um vinnubrögð sem hér er komin fram hjá hinum tilvonandi efnisþingmanni, hv. þm. Bjarna Benediktssyni. Hann segir bara hér að málið sé dregið til baka vegna þess að ekki hafi tekist sátt við stjórnarandstöðuna. Ég geri þá ráð fyrir að í framtíðinni þegar ekki tekst sátt við stjórnarandstöðuna um einstök mál verði þau dregin til baka. Má ekki ganga að því sem vísu, herra forseti? Staðreyndin er einfaldlega sú að meiri hluti allshn. er alls ekki viss um af hverju formenn stjórnarflokkanna ákváðu að kippa málinu til baka. Í dag var formaður allshn. þeirrar skoðunar, eins og segir enn þá í nefndarálitinu nema það verði prentað upp, að málið sé dregið til baka með hliðsjón af þeim stjórnskipulega vafa sem um það ríkir. En áðan var hv. þm. að segja að það væri ekki út af því heldur út af því að stjórnarandstaðan hefði ekki viljað sættir í málinu. Hver á að skilja þetta? Málið er auðvitað ósköp einfalt. Það var ágreiningur millum tveggja flokka og honum var ráðið til lykta þegar ríkisstjórnin var að springa annars staðar en þar sem þingmenn allshn. voru á vettvangi. Það er einfaldlega skýringin. Komið hefur fram að hv. þm. Bjarni Benediktsson trúir ekki einu sinni því sem segir í nefndarálitinu vegna þess að hann telur að það sé enginn stjórnskipulegur vafi á málinu og þó var það skýringin sem hann flutti í dag fyrir því að málið er dregið til baka. Til þess að kóróna allt saman og sýnir nú, af því að við hlið hans er hv. þm. Ögmundur Jónasson, hvert ríkisstjórnin er farin í rökum sínum, með fullri virðingu fyrir þingmanninum sem stendur við hlið hans, þegar hann kemur hingað og helsta stoð hans í skýringu á stjórnarskrá er einmitt hv. þm. Ögmundur Jónasson. Hann er hans helsti stjórnvitringur. Þetta fer að verða dálítið skondið.

Hæstv. forseti. Í þessari atkvæðagreiðslu eru stjórnarliðar að fella sín eigin umdeildu fjölmiðlalög úr gildi. Hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. fóstruðu sérstaklega það steinbarn sem málsmeðferðin hefur orðið ríkisstjórnarflokkunum og þingmönnum stjórnarflokkanna. Málsmeðferðin er öll með ólíkindum og komið er í veg fyrir að málið sem forseti vísaði til þjóðarinnar fari í atkvæðagreiðslu. Ég greiði þessu máli ekki atkvæði.