Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að um klukkan tvö í dag, að loknum umræðum um störf þingsins, fer fram utandagskrárumræða um stöðu efnahags-, atvinnu- og kjaramála. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hæstv. forsætisráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 3. mgr. 50. gr. þingskapa.

Virðulegi forseti. Þann 2. nóvember sl. talaði ég fyrir þingmáli nr. 155, frumvarpi til laga um breytingu á lögum um eftirlaun forseta Íslands, ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara. Frumvarpið er um að lífeyriskjör þessa fólks verði færð til sama vegar og lífeyriskjör starfsmanna ríkisins. Ég er gjarnan spurð um framgang frumvarpsins og hef svo sem engu getað svarað öðru en því að málinu hafi verið, eins og formið gerir ráð fyrir, vísað til allsherjarnefndar. Mig langar því að biðja hv. þm. Birgi Ármannsson, formann allsherjarnefndar, að leysa úr þessum vandræðum mínum og spyrja hann um framgang frumvarpsins í nefndinni sem hann stýrir. Mér þætti t.d. fróðlegt að vita hve oft frumvarpið hafi verið rætt í nefndinni, hve mörgum hafi verið sent það til umsagnar, hvort umsagnir hafi borist og í hvaða anda þær eru. Einnig er forvitnilegt að vita hvort hugmyndir hafi komið fram í nefndinni um einhverjar breytingar á frumvarpinu. Því miður eru blikur á lofti í efnahagslífi þjóðarinnar. Hætta er á að fleiri þurfi að herða sultarólina en þeir sem helst verða fyrir erfiðri en að ég tel réttri ákvörðun hæstv. sjávarútvegsráðherra síðastliðið sumar um minnkun þorskkvóta. Sumir bankamenn hafa lækkað launin sín þó að flestum okkar finnist þau enn nokkuð há. Ég tel að hv. þingmenn hefðu átt fyrir löngu að vera búnir að breyta hinum alræmdu eftirlaunalögum því að álit þjóðarinnar í þeim efnum fer væntanlega ekki fram hjá þeim. Með því að færa lífeyriskjör sín til þess sem gerist meðal ríkisstarfsmanna geta ráðamenn nú á táknrænan hátt sýnt fólkinu í landinu að við erum öll í sama bátnum og það er gott að vita af því þegar versnar í sjóinn. Ég hlakka því til að heyra svör hv. formanns allsherjarnefndar um framgang málsins.

Herra forseti. Það er auðsótt mál að svara a.m.k. einhverju af þeim spurningum sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir beindi til mín. Ég vil segja það í upphafi að það fer ekkert illa á því að þingmenn nýti þennan umræðutíma í byrjun þingfundar til að ræða um framgang þingmála í þinginu, m.a. er til þess ætlast með því að gefa þennan tíma og er mér því ljúft og skylt að svara þessu. Það er rétt sem fram kom hjá hv. þingmanni að málið kom til allsherjarnefndar á haustdögum og það var sent til umsagnar hjá 18 aðilum. Þar af hafa sjö skilað umsögnum og geta þingmenn nálgast þær umsagnir á heimasíðu Alþingis. Hv. þingmaður spurði í hvaða anda svörin væru. Þau eru mismunandi enda aðilarnir ólíkir. Sumir vísa málinu frá sér á þeirri forsendu að það sé ekki á þeirra verksviði að svara, aðrir taka undir efni þess og aðrir koma með önnur sjónarmið inn í eins og gengur. Því er til að svara varðandi málareksturinn að öðru leyti að frá því að málið var sent til umsagnar hefur það ekki verið tekið á dagskrá aftur í allsherjarnefnd, ekki frekar en önnur þau fjölmörgu þingmannamál sem til nefndarinnar hafa borist á þessu þingi. Ég held að ég fari rétt með að 33 mál, mest lagafrumvörp en einnig nokkrar þingsályktunartillögur, hafi komið til nefndarinnar í vetur og eins og venja hefur verið í nefndum þingsins hefur forgangsröðunin verið með þeim hætti að stjórnarfrumvörp og eftir atvikum frumvörp sem hafa komið frá forsætisnefnd þingsins eða formönnum þingflokka hafa fengið forgang í störfum nefndarinnar og þannig er staðan. Hins vegar vil ég geta þess að ég hef í hyggju á nefndadögum að ræða um framgang og meðferð þingmannamála við nefndarmenn en mér er ljóst að áhugi er hjá nefndarmönnum að taka til umræðu mörg þingmannamál sem þar liggja fyrir.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs til að taka undir með hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur og fagna því frumkvæði sem hún hefur tekið með því að stíga afdráttarlaus skref í þá átt að afnuminn verði sérréttindabálkurinn sem kveður á um sérkjör alþingismanna, ráðherra og æðstu embættismanna í lífeyrismálum. Í landinu eru skýr lög og reglur um hvernig haga skuli lífeyrisréttindum þeirra sem starfa hjá ríkinu. Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins er alþingismönnum opinn. Ég spyr: Hvað er það sem dvelur orminn langa? Hvers vegna er þessu máli ekki hraðað í gegnum þingið? Svo var að skilja á hv. formanni allsherjarnefndar að hér væri á ferðinni geysilega flókið mál. Þetta er mjög einfalt mál. Alþingismenn þekkja málið í þaula. Spurningin er: Vilja menn að alþingismenn og ráðherrar og æðstu embættismenn búi við sérkjör, sérforréttindi í lífeyrismálum? Eða eiga þeir að taka lífeyrisréttindi eins og aðrir sem fá laun frá ríkinu? Ég er því fylgjandi og ég styð það mjög eindregið að þessu máli verði hraðað í gegnum þingið. Þetta er mjög einfalt mál.

Virðulegi forseti. Þegar hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir mælti fyrir frumvarpi sínu sem hér er til umræðu þá lýsti ég yfir stuðningi við það og talaði um að ég mundi beita því sem ég gæti gert til að flýta fyrir og hraða framgangi þess, því að ég tek undir með bæði henni og hv. þm. Ögmundi Jónassyni að það gengur ekki að alþingismenn séu að skammta sér og öðrum háembættismönnum ríkisins sérkjör hvað varðar eftirlaun. Það gengur ekki. Við eigum að sjálfsögðu að sitja við sama borð og aðrir landsmenn. Það er grundvallaratriði. Við eigum ekki að vera sjálftökulið hvorki í þessu efni né að öðru leyti. Þá komum við einmitt líka að spurningunni um það með hvaða hætti og hvernig störfum þingsins er háttað. Hv. formaður allsherjarnefndar, Birgir Ármannsson, gerði góða grein fyrir því með hvaða hætti og hvernig málið stæði en það er tvímælalaust vandamál í störfum Alþingis að stjórnarfrumvörp hafa algeran forgang. Ég bíð t.d. eftir því að mæla fyrir tveimur málum sem hafa ekki komist á dagskrá enn þá á meðan væntanlega verða afgreidd nokkur lagafrumvörp sem voru flutt eftir að ég lagði fram þau mál sem ég á enn eftir að mæla fyrir. Því miður er það þannig - og við förum væntanlega að greiða atkvæði innan skamms um frumvarp um aðstoðarmenn þingmanna sem er á hraðferð í gegnum þingið - að það vantar betra skipulag á það með hvaða hætti mál eru afgreidd. Ég sagði við þingskapaumræðuna í vetur að ég vildi að við gerðum líka breytingar á verklagi nefnda Alþingis, m.a. að mál væru þar skrásett, tölusett og tekin í réttri röð en stjórnarfrumvörp hefðu þar ekki forgang og ekkert frumvarp nema samkvæmt afbrigðum.

Virðulegur forseti. Þegar mælt var fyrir þessu máli í upphafi kom hv. þm. Valgerður Sverrisdóttur því á framfæri að málið væri í anda stefnu Framsóknarflokksins sem ályktaði um það að jafna ætti þessi réttindi. Það er hins vegar alveg rétt sem hefur komið fram að tími þingnefnda fer í að vinna í ráðherrafrumvörpum. Þannig er það og þannig er það í allsherjarnefnd. Það er þó ein smáskíma, það er smáljós í myrkrinu í þessu sambandi sem við urðum vitni að um daginn þegar við afgreiddum mál frá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur um verndun Hólavallakirkjugarðs. Vonandi eru þessi vinnubrögð að breytast þannig að við fáum þingmannamál í gegn. En allsherjarnefnd hefur alla vega hingað til verið að vinna í ráðherrafrumvörpum. Ég vil velta þeirri spurningu upp hvort það sé ekki spennandi að kalla eftir svörum frá hæstv. ráðherrum vegna þess að málið sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir flutti og er núna fast í allsherjarnefnd er í anda stjórnarsáttmálans. Það á að taka á þessum málum samkvæmt stjórnarsáttmálanum. Hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sem er formaður Samfylkingarinnar, sagði þegar málið var hér til umræðu að hún ítrekaði að þetta væri mikilvægt mál og með málinu væri reynt að vinda ofan af ósanngjarnri og óréttlátri löggjöf sem samþykkt var árið 2003 með atbeina allra flokka. Við skulum ekki gleyma því, sagði hæstv. utanríkisráðherra. Það er þess vegna mjög spennandi að spyrja að því hvort ríkisstjórnin sé að beita sér fyrir einhverju samkomulagi. Það reyndi Halldór Ásgrímsson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins, að gera og nú er komið að því að sjá hvort Samfylkingin nær árangri með Sjálfstæðisflokknum í því að ná samkomulagi um að breyta þessu kerfi. Framsóknarflokkurinn vill gera það og styður því þá hugsun sem er í frumvarpi hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur.

Herra forseti. Sem meðflutningsmaður að þeirri tillögu sem hér er á dagskrá vil ég lýsa því yfir að ég kalla eftir afgreiðslu á þessu máli út úr allsherjarnefnd. Ég tek undir það sem fyrirspyrjandi hefur sagt um inntak þessarar tillögu að það er auðvitað smánarblettur á Alþingi að hafa samþykkt þessi lög og við sem sitjum nú á Alþingi eigum að sjá sóma okkar í því að taka þau til endurskoðunar og breytingar. Hér var minnst á þingmannafrumvörp sem liggja í allsherjarnefnd og reyndar fleiri nefndum og formaður nefndarinnar upplýsti að það væru 33 mál sem lægju þar fyrir til afgreiðslu og þetta er náttúrlega eitt af þeim. Það er einn skafankinn í þingstörfum að þingmannamál sitja á hakanum og ég held að það sé rétt sem hv. formaður nefndarinnar sagði að það er vilji til þess, vaxandi vilji og stuðningur til þess að reyna að láta þingmannamálin hafa aukinn forgang. Ég vísa svo að lokum til þess að í raun og veru er kannski óþarfi að bíða eftir afgreiðslu þessa máls úr nefnd með vísan til þess að í stjórnarsáttmálanum, eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir gat um, er talað um að þetta mál, lögin um eftirlaunin hjá viðkomandi aðilum verði tekin til endurskoðunar. Ég held að það sé bara rétt fyrir okkur óbreytta þingmenn, liðsmenn stjórnarliðsins sem stjórnarandstöðunnar, að þrýsta á og kalla eftir þessari endurskoðun.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að lýsa vonbrigðum mínum með að málinu hafi ekki þokað áfram í nefndinni. Í umræðum sem fram fóru hér þingsal í síðustu viku og í gær um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað er ljóst að allsherjarnefnd hefur nægan tíma til að fjalla um kjör ráðamanna, þ.e. þegar á að bæta þau. Ekki gefst þó tími til að færa kjör þessa hóps aftur til þess sem er líkara því sem gerist meðal fólksins í landinu. Það finnst mér ekki gott afspurnar.

Herra forseti. Eins og ég gerði grein fyrir í fyrri ræðu minni höfum við fylgt þeirri vinnureglu í allsherjarnefnd að taka mál til afgreiðslu ekki í þeirri röð sem þau berast nefndinni heldur höfum við sett í forgang þau mál sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa staðið saman að. Það er ekkert óeðlilegt í ljósi þess að stjórnarfrumvörp sem slík eru flutt með atbeina og atfylgi meiri hluta þingsins. Fyrirfram má því ætla að þau njóti víðtækari stuðnings í þinginu en önnur mál. Sama á við auðvitað um þau mál sem koma frá forsætisnefnd þingsins eða eftir atvikum þingflokksformönnum sameiginlega þannig að ég held að slík vinnubrögð verði ávallt viðhöfð. Hins vegar hef ég lýst því líka að ég er reiðubúinn til þess og ætla að hafa forgöngu um það í allsherjarnefnd að ræða við nefndarmenn um hver af þeim fjölmörgu þingmannamálum sem þar liggja fyrir séu þess eðlis að nefndarmenn vilji ræða þau frekar. Án þess að ég vilji fara út í efnislega umræðu um þetta mál sem slíkt - ég held að þessi umræða gefi okkur ekki færi á því að gera það - þá vil ég ítreka það sem kom fram í máli hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur og Ellerts B. Schrams, að stjórnarsáttmálinn tekur með vissum hætti á þessu sama máli. Þar er setning sem hljóðar svo: Eftirlaunakjör alþingismanna og ráðherra verði endurskoðuð og meira samræmi komið á í lífeyrismálum ráðamanna og almennings. Ég tel ekki óeðlilegt að í ljósi þessara orða stjórnarsáttmálans og þess áhuga sem fram hefur komið á málinu, bæði á þessu kjörtímabili og síðasta, að forustumenn flokkanna ræði einnig saman um þetta 

Virðulegur forseti. Það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur að við í umhverfisnefnd afgreiddum út fyrsta þingmannamálið þegar í síðasta mánuði. Þó að það hafi verið frá stjórnarþingmanni komið þá vona ég að við eigum eftir að afgreiða mál frá þingmönnum bæði í stjórn og stjórnarandstöðu hér í salnum. Ég held að það sé í góðu og eðlilegu samræmi við þá áherslu sem forseti Alþingis og forusta þingsins hefur lagt á, þ.e. aukið sjálfstæði þingsins og nefnda þess. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir mælti hér fyrir tillögu sinni í október. Nú er kominn mars. Mælt var fyrir eftirlaunalögum alþingismanna og ráðherra í desember og þau voru afgreidd í desember. Það sýnir svo að ekki verður um villst að þetta mál hefur ekki sömu áherslu í umfjöllun þingsins og eftirlaunafrumvarpið á sínum tíma. Við sem greiddum atkvæði gegn eftirlaunafrumvarpinu hljótum að leggja áherslu á að nefndin taki málið til umfjöllunar m.a. vegna þess að hér er ekki um einfalt þingmannamál að ræða einvörðungu. Í stjórnarsáttmálanum er skýrt kveðið á um að endurskoða skuli eftirlaunakjör alþingismanna og ráðherra með það að markmiði að samræma þau meira lífeyriskjörum almennings. Hvort það er einvörðungu samræming við lífeyriskjör ríkisstarfsmanna eða hvort þingið hefur forustu um að lífeyriskjör almennt í landinu verði í ríkari mæli samræmd er ekki eitthvað sem við þurfum að taka afstöðu til hér en ég held að það hljóti að þurfa að koma til skoðunar hjá nefndinni. Það er ekki einvörðungu mismunandi réttur alþingismanna og ríkisstarfsmanna heldur er líka mjög ójafn réttur ríkisstarfsmanna og opinberra starfsmanna annars vegar og starfsfólks á almennum vinnumarkaði hins vegar. Ég minni á 

Forseti. Ég held því miður að það sé þörf á að leiðrétta það efnisatriði hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur að formaður Framsóknarflokksins hafi á sínum tíma beitt sér fyrir endurskoðun á þessum lögum.  Hins vegar ber að fagna því að Framsóknarflokkurinn hafi skipt um skoðun í málinu því að öfugt við mig greiddi hv. þm. Siv Friðleifsdóttir og allir hennar flokksmenn atkvæði með þeim lögum sem hér er um að ræða. Það var ekki fyrr en þau höfðu hrakist úr ríkisstjórninni m.a. af þessum sökum og voru farin að hugsa sinn gang að eitthvert annað hljóð kom í þann strokk. Ég lýsi að öðru leyti yfir samstöðu með þeirri spurningu sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir bar hér fram og tek undir með henni. Það er rétt að það er setning í stjórnarsáttmálanum um þetta sem betur fer. Það er árangur fyrir okkur sem greiddum atkvæði gegn þessu á sínum tíma. Það hefur ekki komið fram að ríkisstjórnin hafi samið eða sett á fót neins konar starf í þessu efni og meðan það er ekki fæst þingið við það mál sem hér liggur fyrir. Ég fer fram á það fyrir mína hönd og annarra þeirra sem ekki eru hér að jafnaði að þingið starfi að því sem það hefur tekið sér fyrir hendur og sinni þessum málum 

Herra forseti. Ég ætla að taka upp annað mál en það sem hér hefur verið til umfjöllunar fram að þessu. Það er í raun framhald á umræðu sem ég hóf í gær í óundirbúnum fyrirspurnum til hæstv. félagsmálaráðherra og varðar málefni fatlaðra á Reykjanesi. Þá spurði ég hæstv. félagsmálaráðherra hvernig hún hygðist bregðast við og tryggja að fjárskortur komi ekki í veg fyrir að foreldrar fatlaðra barna á Reykjanesi geti fengið þá þjónustu sem þeir eiga að fá lögum samkvæmt, m.a. að því er varðar stuðningsfjölskyldur. Í svari sínu sagði hæstv. ráðherra m.a. að of mikið væri gert úr málinu í fjölmiðlum. Ég held hins vegar að sannleikurinn sé sá að of lítið sé gert úr málinu í félagsmálaráðuneytinu. Hæstv. félagsmálaráðherra sagði líka að engum foreldrum hefði verið neitað um áframhaldandi samning um stuðningsfjölskyldur á Reykjanesi. Um þetta mál er fjallað áfram í fjölmiðlum í dag, m.a. í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins. Þar er viðtal við föður fjölfatlaðs fimm ára drengs sem segir að ummæli hæstv. félagsmálaráðherra komi honum mjög á óvart vegna þess að þeim hafi einmitt verið synjað um áframhaldandi samning. Þau svör sem hæstv. félagsmálaráðherra gaf í þinginu í gær virðist mér að fái ekki staðist. Svo virðist sem hæstv. ráðherra hafi ekki sagt satt og rétt frá hér. Ég vona að það sé óafvitandi að ráðherrann hafi ekki haft réttar upplýsingar um málið. Það er auðvitað mjög mikilvægt að þingið uni því ekki að gefnar séu rangar upplýsingar þegar farið er fram á svör framkvæmdarvaldsins. Ég sé að hæstv. ráðherra er ekki hér í salnum til þess að svara þessu en ég hlýt að kalla eftir að hæstv. ráðherra sjái til þess að þeir foreldrar sem hér um ræðir fái þá samninga sem þeir eiga sannarlega 

Virðulegur forseti. Það er rétt sem fram kom í máli hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar að þær upplýsingar sem gefnar eru þinginu stangast á við það sem fólk segir í landinu. Í gær kom fram að líklega væri verið að brjóta á lagalegum rétti 12 barna til að fá stuðningsfjölskyldur og að ekki hafi verið hægt að framlengja samning við þessar fjölskyldur vegna fjárskorts. Hæstv. félagsmálaráðherra bar þetta nú til baka í gær og sagði að verið væri að gera of mikið úr þessu máli en nú kemur í ljós að fólkið segir sjálft: Það er verið að brjóta á lagalegum rétti okkar. Við fáum ekki þessa samninga endurnýjaða. Maður hefur frekar tilhneigingu til þess að trúa fólkinu sem á þessi börn heldur en svörum hæstv. ráðherra í þessu tilfelli. Það er grafalvarlegt ef þingið fær rangar upplýsingar. Ég tel því mjög brýnt að við fáum úr því skorið hver hefur rétt fyrir sér hér. Í þessu sambandi vil ég líka taka fram að sú er hér stendur fékk um daginn skriflegt svar við fyrirspurn frá hæstv. umhverfisráðherra og í því svari var farið með rangt mál, þar voru rangar upplýsingar. Það gekk út á að kortleggja vegi á hálendinu og í svari ráðherrans sagði að búið væri að kortleggja alla vegi á hálendinu. Þetta er alrangt og það kemur reyndar fram í Morgunblaðinu í dag að þetta sé rangt. Það var ekki eins og hæstv. ráðherra missti eitthvað út úr sér, þetta var skriflegt svar. Dreift var á Alþingi skriflegu svari sem röngum upplýsingum. Ég tel að hæstv. ráðherra verði að leiðrétta svarið hér í þinginu. Það þýðir ekkert að láta embættismenn fara í Morgunblaðið og leiðrétta eitthvað þar. Það 

Hæstv. forseti. Mér þykir leitt að inn í þingið skuli koma deilur um hvort við uppfyllum lög varðandi málefni fatlaðra eður ei. Ég var í svæðisráði um málefni fatlaðra í mörg ár hér áður fyrr. Það er nú einu sinni þannig að lögin sjálf hafa hingað til verið þannig að of lítill hluti af þeim hefur verið framkvæmdur. Hafi einhver reynt að taka á því og reynt að breyta því þá er það núverandi hæstv. félagsmálaráðherra og því er mjög leitt ef hér er verið að gefa í skyn að borin séu ósannindi fram varðandi málefnið. Ég mun auðvitað sem formaður félags- og tryggingamálanefndar beita mér fyrir því að fá hér réttar upplýsingar. Við bættum verulega í málaflokkinn um málefni fatlaðra í gegnum fjárlög á þessu ári, því miður ekki inn á allar svæðisskrifstofur þótt alls staðar hafi verið mætt verðhækkunum. Málefnið er í höndum svæðisbundinna skrifstofa eða eftir atvikum þess til bærra aðila eins og er á Akureyri og Norðurlandi vestra og víðar. Það er þá okkar í félagsmálanefnd að leita eftir upplýsingum í samráði við ráðuneytið hvernig málum er háttað og fá þá rétt svör upp á borðið. Ég treysti mér ekki til að blanda mér í þessi einstöku mál og harma það mjög ef hér er verið að skerða þjónustu með einhverjum hætti umfram það sem lög heimila. Markmið okkar í þessari ríkisstjórn hefur verið að sinna þessum málaflokki vel og fyrir því mun ég beita mér áfram eins og hingað til og leita eftir svörum. Ég treysti á að við fáum þau sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Það er óþægilegt í umræðunni þegar borið er á einstaka ráðherra að þeir fari ekki rétt með þegar þeir eru ekki til staðar til þess að svara fyrir sig. Það er erfitt að halda umræðunni áfram á meðan þeir eru ekki viðstaddir. Þar af leiðandi verða hv. þingmenn að fara varlega í slíkar ásakanir þegar enginn er til andsvara. Hér er um að ræða upplýsingar sem ráðherra ber þinginu, án efa eftir bestu sannfæringu. Ég held að þetta sé nokkuð sem við þurfum að hafa í huga í umræðu um störf þingsins. Tvisvar í viku er hægt að spyrja ráðherra út úr um það sem þingmönnum býr í brjósti. Ég held að það væri gott að menn nýttu þá tíma til að ræða svona atriði við hæstv. ráðherra þannig að þeir geti svarað fyrir sig. Hæstv. félagsmálaráðherra sagði í gær að 800 millj. kr. hefði hefði verið bætt við þennan málaflokk frá árinu áður og eins og ég skildi hæstv. ráðherra var verið að vinna í þessu tiltekna máli. Hæstv. ráðherra talaði um - ég verð nú að treysta á minnið - að þetta væru um 10 millj. kr. sem hér væri um að ræða. Ég gat ekki skilið ráðherrann á annan veg en þann að hann mundi vinna markvisst í að leysa úr þessu máli. Ég trúi því og treysti að hæstv. ráðherra geri það enda er hún ekki þekkt af öðru en að klára þau mál sem hún tekur sér fyrir hendur. Ég vil aðeins ítreka að varast ber að bera sakir á hæstv. ráðherra sem eru fjarverandi. Það er mikilvægt að viðkomandi fái tækifæri til að svara fyrir sig, annars verður umræðan aldrei málefnaleg.

Hvar eru ráðherrarnir?

Herra forseti. Það er rétt að tvisvar í viku er gert ráð fyrir óundirbúnum fyrirspurnum til ráðherra. En það er ekki alltaf þannig að allir ráðherrar séu viðstaddir alla þá tíma. Það sem ég vakti máls á hér í upphafi var að ég hefði tekið upp tiltekið mál við hæstv. félagsmálaráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum í gær. Mér fannst vegna hádegisfréttanna í dag tilefni til að fylgja því eftir. Þær gáfu til kynna að svör ráðherra hefðu ekki verið rétt. Ég sagði að ég vænti þess að ráðherrann hefði gert það óafvitandi, hún hefði ekki verið með réttar upplýsingar undir höndum. Ég hef ekki verið með neinar ásakanir í garð hæstv. félagsmálaráðherra hvað þetta snertir. Mér finnst hins vegar mikilvægt að þingið fái réttar upplýsingar. Komi í ljós að þær upplýsingar eða þau svör sem ráðherrar gefa séu ekki alls kostar rétt þarf að koma fram leiðrétting. Ég er ekki endilega að kalla eftir því að hæstv. ráðherra verði nákvæmlega á þessum fundi eða á þessum mínútum. En mér finnst mikilvægt að vekja athygli á þessu. Ég býst við að ráðherrann muni koma fram í kjölfarið og annaðhvort leiðrétta það sem hæstv. ráðherra sagði við þingið í gær eða greiða úr málinu, sem er kannski aðalatriðið í þessu efni, að úr því yrði greitt. Í gær kom fram hjá hæstv. ráðherra að þetta kostaði um 10 millj. kr. og hún sagði sjálf að þetta væri ekki stórmál. Mér finnst því mikilvægt að það verði leyst gagnvart þeim fjölskyldum sem í hlut eiga. Þær eiga ekki að líða fyrir fortíðarvanda Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra í gamla Reykjaneskjördæmi. Það er dálítið sérkennilegt að þessi svæðisskrifstofa eigi við fortíðarvanda að glíma vegna þess að hún hefur oftar en einu sinni fengið viðurkenningu frá fjármálaráðuneytinu fyrir góða fjármálastjórn og fyrir að halda vel um peninga. Það kemur sérstaklega á óvart að þessi svæðisskrifstofa skuli eiga hlut að slíku máli. Sem sagt, herra forseti, mér fannst mikilvægt að vekja máls á því 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda, Árna Þór Sigurðssyni, fyrir spurningar hans og málefnalega umræðu. Ég ætla í sjálfu sér ekki að koma inn á það hvort hæstv. félagsmálaráðherra er staddur hér eða ekki. Ég vil hins vegar vekja athygli hv. þingmanna á stöðu þessara fjölskyldna. Ég er ekki viss um að menn geri sér grein fyrir stöðu fjölskyldna með fötluð börn, hve mikil þörf er á stuðningsfjölskyldum. Það vill þannig til að ég þekki mjög vel til þessara mála, að þurfa ætíð að grenja út stuðning hjá svæðisskrifstofum og hjá hinu opinbera til að lagalegur réttur þessara barna sé uppfylltur, nær náttúrlega ekki nokkurri átt. Ég held að hv. þingmenn eigi að sjá sóma sinn í því að uppfylla þessar lagalegu skyldur með því að veita fjármagn í þetta. Þetta er ömurlegt hlutskipti sem þessar fjölskyldur eru í, ég þekki það sjálfur.

Forseti. Ég hef ýmsar efasemdir um þetta mál, einkum hvað varðar jafnræði milli þingmanna og milli kjósenda. Í því efni hefur jafnvel verið spurt um stjórnarskrána sjálfa. Ég var viðstaddur 2. umr. um málið í gær og því miður komu þar ekki fram, hvorki frá forseta Alþingis né hv. formanni allsherjarnefndar, málefnaleg rök til þess að eyða þeim efa sem upp er kominn í þessu efni. Þar að auki var ekki skýrt, hvorki hjá forseta né formanni, hvert væri stefnt með þeim breytingartillögum sem hér eru greidd atkvæði um. Ég get ekki stutt þetta mál en á hinn bóginn er ég hér til skammrar dvalar og hef af augljósum ástæðum ekki náð að ráðfæra mig við félaga í þingflokki mínum. Við þessar aðstæður tek ég þá afstöðu til breytingartillagna og málsins alls sem raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið ítrekað í máli mínu þá er ég andvígur þessu frumvarpi af ástæðum sem ég hef þegar gert grein fyrir. Ég hef sett fram breytingartillögu á þskj. 714, frá 2. minni hluta. Ég dreg aftur til 3. umr. að fjalla um það.

Nú fer fram áður boðuð utandagskrárumræða um stöðu efnahags- atvinnu- og kjaramála. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og hæstv. forsætisráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 3. málsgrein 50 gr. þingskapa. Áður en umræðan hefst vill forseti geta þess að samkomulag er á milli þingflokka um ræðutíma í umræðunni: Í fyrri umferð hafa málshefjandi og ráðherrar tólf mínútur hvor en ræðumenn annarra flokka 8 mínútur hver. Í síðari umferð hafa ræðumenn allra flokka 8 mínútur hver og að lokum tala málshefjandi og ráðherra í 5 mínútur.

Hv. alþingismenn og hæstv. ráðherrar. Ég fagna því að það er orðin niðurstaða að Alþingi Íslendinga telur sig hafa tíma til þess, að minni ósk, að ræða stöðu efnahags-, atvinnu- og kjaramála í hátt í tvo klukkutíma. Ég leyfi mér að segja: Þó fyrr hefði verið og þó lengur væri. Í greinargerð sinni til ríkisstjórnar, um verðbólgu umfram þolmörk, þann 18. febrúar 2005, sagði Seðlabankinn, með leyfi forseta: „Á næstu árum mun reyna mjög á hina nýju skipan peningamála. Framkvæmdir við virkjanir og álbræðslur, sem til samans slaga að umfangi upp í þriðjung landsframleiðslu eins árs, fela í sér meira umrót í þjóðarbúskapnum en nokkurt annað land sem hagar peningastefnunni með svipuðum hætti hefur þurft að glíma við.“ Það er nefnilega það. Meira umrót í þjóðarbúskapnum en nokkurt annað land, sem hagar peningastefnunni með svipuðum hætti, hefur þurft að glíma við, sagði Seðlabankinn á öndverðu ári 2005. Þá lá fyrir hvert umfang hinna samanþjöppuðu og gríðarmiklu stóriðjufjárfestinga, í formi byggingar Kárahnjúkavirkjunar og álvers á Reyðarfirði, í formi stækkunar á Grundartanga og virkjana á suðvesturhorni landsins, yrði. Verðbólga var þá þegar komin umfram þolmörk og fór reyndar upp fyrir viðmiðunarmörkin, 2,5%, á miðju ári 2004 og hefur verið ofan þeirra marka síðan. En það var ekki allt búið enn. Stjórnarflokkarnir, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, höfðu báðir gengið til kosninga 2003 með stórkarlalegum loforðum og gylliboðum, annars vegar loforðum um skattalækkanir og fór þar Sjálfstæðisflokkurinn fyrir og hins vegar var Framsóknarflokkurinn með sín frægu loforð um að bæta úr ófremdarástandi í húsnæðismálum sem flokkurinn hafði þó sjálfur farið með í ríkisstjórn í átta ár þegar þar var komið sögu. Ofan í þá þenslu og það mikla umrót í þjóðarbúskapnum, sem Seðlabankinn og margir fleiri vöruðu við að hlyti að leiða af hinum gríðarmiklu samanþjöppuðu stóriðjuframkvæmdum, hófst skattalækkunarferli sem var lögtekið fyrir fram og stóð yfir allt síðasta kjörtímabil. Skattar voru lækkaðir þannig að það gagnaðist fyrst og fremst hátekju- og stóreignafólki um upphæðir sem nema að núvirði af stærðargráðunni 40–50 milljörðum kr. Ofan í kaupið var svo lánshlutfall til íbúðalána hækkað um 90% á fasteignamarkaði sem þegar var að spennast upp. Sem sagt, stjórnvöld dældu olíu á verðbólgubálið af mikilli eljusemi allt síðasta kjörtímabil og skeyttu engu varnaðarorðum. Inn í þetta ástand skelltu svo bankarnir sér með sína mislukkuðu og ábyrgðarlausu innkomu á fasteignalánamarkaðinn eða atlögu að Íbúðalánasjóði, hvort sem heldur var megintilgangurinn, og buðu lán út á veð í fasteignum án nokkurs þaks eða hámarksupphæðar. Og við uppskárum eins og við sáðum. Verðbólga fór upp, viðskiptahalli jókst og sló öll met, varð árið 2006 nálægt 26% af vergri landsframleiðslu, litlir 300 milljarðar kr. Við áttum ekki fyrir fjórðu hverri krónu sem við eyddum eða fjárfestum fyrir. Í þrjá mánuði af 12 lifði þjóðarbúið á erlendum lántökum það árið. Aðeins þriðjungur þessa gífurlega viðskiptahalla var vegna stóriðjuframkvæmdanna. Meiri hluti hinnar innlendu lántöku var vegna neyslu, ekki varanlegrar fjárfestingar því miður. Eini aðilinn sem reyndi sitt til að halda aftur af þenslunni, vaxandi verðbólgu og viðskiptahalla, var Seðlabankinn sem keyrði upp stýrivextina sem urðu að lokum hinir hæstu meðal vestrænna ríkja og eru svo enn. Það er óhjákvæmilegt að rekja þetta hér til að rifja upp að sá vandi sem við stöndum frammi fyrir í þjóðarbúskapnum er að yfirgnæfandi meiri hluta til heimatilbúinn. Auðvitað bæta ekki úr skák hækkanir á olíu, innfluttum matvælum og alþjóðlegur fjármálaóróleiki nú en við erum af eigin völdum sérlega illa undir það búin að takast á við slíkt. Stjórnvöld lögðu framan af mest af mörkum til að efna til veislu, óráðsíu- og stjórnleysisveislu, sem gekk undir nafninu Góðærið, og margir slógust í för. Menn slepptu fram af sér beislinu. Flottræfilsháttur, bruðl og græðgi komst beinlínis í tísku. Enginn var maður með mönnum nema ferðast í einkaþotu. Útrásarvíkingar voru mærðir og hlaðnir lofi. Þeir rændu jafnvel gamla sæmdarheitinu af handboltalandsliðinu og urðu drengirnir okkar. Íslendingar ætluðu að sigra heiminn með leiftursókn og létu hafa það eftir sér í Danmörku að þarlendir gætu ýmislegt af þeim lært í bisness. Hvar var gagnrýnin fjölmiðlun á þessum tíma? Hvar voru hugsandi fræðimenn og akademikerar? Hvar voru heiðarlegir gamaldags kapítalistar og íhaldsmenn? Er enginn sem skammast sín núna fyrir að hafa tekið þátt í ruglinu og fagnað samsærinu um góðærið mikla? En á hinn bóginn. Auðvitað þurfti að kjósa vorið 2007. Og hver er nú staðan? Verðbólgan virðist föst á bilinu 6–8%. Seðlabankinn metur horfur þannig að enn vanti forsendur til að hefja vaxtalækkunarferli. Bæði ytra sem innra ójafnvægi í þjóðarbúskapnum er verulegt. Viðskiptahalli er enn mikill og þar með áframhaldandi skuldasöfnun þjóðarbúsins út á við. Alvarlegust er þó hin þunga erlenda skuldabyrði. Hreinar erlendar skuldir þjóðarbúsins voru um 35% af vergri landsframleiðslu 1991. Þær fóru í 100%, sem sagt jöfnuðu landsframleiðsluna, um aldamótin 2000. En á síðustu fjórum árum, 2004–2007, hafa þær farið úr 100% í 210–220% af vergri landsframleiðslu. Ég minni á að hér tölum við um hreinar erlendar skuldir sem sagt skuldir að frátöldum eignum erlendis. Á valdatíma Sjálfstæðisflokksins hafa sem sagt erlendar skuldir þjóðarbúsins umfram erlendar eignir farið úr rúmum þriðjungi af landsframleiðslu 1991 í að vera vel yfir tvöföld landsframleiðsla um þessar mundir. Það er öll snilldin. Það eru afrekin þegar hægri menn, sem einir þykjast hafa vit á fjármálum, ráða öllu sem þeir vilja ráða í landinu, með þægum meðreiðarsveinum, í einn og hálfan áratug. Þessarar þróunar sér ekki síst stað í gríðarlegri skuldasöfnun heimilanna. Skuldir heimila sem hlutfall af ráðstöfunartekjum hafa á þessu sama tímabili, 1991–2007, farið úr 80% í 240–250% nú. Það tæki með öðrum orðum heimilin í landinu allar ráðstöfunartekjur sínar í 2,5 ár að borga upp skuldirnar þó að fólk byggi í tjaldi á meðan og lifði á loftinu. Þjóðhagslegur sparnaður hefur á valdatíma Sjálfstæðisflokksins, með krötum, svo með Framsókn og svo aftur með krötum, fallið úr 17–18% af landsframleiðslu niður fyrir 10%. Á útmánuðum 2005 lagði þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í fyrsta sinn fram tillögu til þingsályktunar um aðgerðir til að tryggja eða endurheimta efnahagslegan stöðugleika. Þar var gert ráð fyrir að horfið yrði frá frekari stóriðjuframkvæmdum, að Fjármálaeftirlitinu yrði gert að framkvæma vandað áhættumat í bankakerfinu, því yrði beint til Seðlabankans að íhuga öll möguleg úrræði, svo sem að auka bindiskyldu. Fallið yrði frá eða frestað því sem eftir var af lögfestum skattalækkunum og efnt til víðtæks þjóðarsáttarsamstarfs á vinnumarkaði. Þessu til viðbótar höfum við vinstri græn þráfaldlega lagt til á undanförnum missirum að staða Seðlabankans yrði styrkt og gjaldeyrisvaraforðinn aukinn. Við höfum til viðbótar flutt tillögur um þjóðhagslega arðsemisúttekt á frekari stóriðjufjárfestingum mjög í anda ábendinga Efnahags- og framfarastofnunarinnar OECD í síðustu þremur ársskýrslum sínum um Ísland. Skemmst er frá því að segja að bæði fyrrverandi og núverandi ríkisstjórn hafa reynst ófærar eða viljalausar til að takast á við vandann. Fyrrverandi ríkisstjórn ber með pólitískum ákvörðunum sínum, aðgerðaleysi og mistökum í hagstjórn verulega ábyrgð á því ástandi sem við stöndum nú frammi fyrir. Núverandi ríkisstjórn missti af dýrmætu tækifæri þegar hún tók við völdum í vor með ærinn þingmeirihluta til að senda sterk skilaboð út í efnahagslífið og samfélagið um að nú yrði tekið á vandanum. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar hefur þvert á móti verið eitthvert allra daufgerðasta fyrirbæri sinnar tegundar. Einstakir liðsmenn reyna nú að vekja hana af dvala með blaðagreinum ef ekki vill betur til. Enn sem komið er virðist ríkisstjórnin föst í afneitunarhjólförum undangenginna ára og hefðbundnum leik að kenna bara einhverju öðru um. Því er haldið áfram. Gegnum tíðina hafa það verið Seðlabankinn, stórmarkaðirnir, tryggingafélögin, olíufélögin, bankarnir og hinir og þessir en aldrei ríkisstjórnin og aldrei stóriðjustefnan sem við hefur verið að sakast. Og nú síðast er þetta orðinn ímyndarvandi, fáfróðir útlendingar sem eru að misskilja þetta allt saman og svo er auðvitað óvild Dana í okkar garð, ekki má gleyma henni. Eftir innihaldslausan fund ríkisstjórnarinnar með bönkunum þar sem mönnum var varla boðið upp á kaffi hvað þá tillögur þá dettur ráðamönnum helst í hug að fara í ímyndarherferð, ráða auglýsingastofu. Kannski megi nota bjórauglýsinguna „Ísland, best í heimi“. Áfengisauglýsingar eru þó a.m.k. leyfðar erlendis. Eins og áður sagði, herra forseti, höfum við lagt fram fjölmargar tillögur og verðum hvorki sökuð um að hafa ekki lagt fram stefnu okkar og tillögur né að hafa ekki varað við. Eigi veldur sá er varar. Að síðustu tek ég sérstaklega undir ábendingar Efnahags- og framfarastofnunarinnar OECD sem segir enn á ný í sinni síðustu skýrslu um Ísland að engar frekari fjárfestingar í orkufrekum stórverkefnum, að meðtöldum þeim sem þegar eru í undirbúningi, ættu að eiga sér stað fyrr en farið hefur fram ítarlegt arðsemismat. Staðan er erfið og okkar vandi, að mestu leyti heimatilbúinn, er ærinn. Við getum að sjálfsögðu unnið okkur í gegnum hann og það munum við auðvitað gera en þá er líka rétt að fara að koma sér að því. Ég hef því að lokum lagt spurningar fyrir hæstv. forsætisráðherra sem ég sendi honum í tölvupósti í gær til undirbúnings umræðunni en þær lúta að því hvort ríkisstjórnin hyggist endurskoða samstarfsyfirlýsingu sína við Seðlabankann, styrkja stöðu Seðlabankans, hvort vænta megi endurskoðunar á mótvægisaðgerðum, hvort til standi að taka sértækt á vanda sjávarútvegsins, hvort til standi að taka á aðsteðjandi vanda landbúnaðarins. Síðast en ekki síst spyr ég: Hver er nákvæmlega staða mála í ríkisstjórn hvað varðar frestun frekari stóriðjuframkvæmda þar til viðunandi jafnvægi hefur náðst í þjóðarbúskapnum?

Herra forseti. Þetta var mikill reiðilestur. Skyldum við hafa heyrt þessa ræðu áður í sölum Alþingis? Ég hef setið hér í 21 ár, aðeins skemur en hv. þingmaður, og hann hefur flutt þennan reiðilestur með reglulegu millibili á öllu þessu tímabili.  Þegar beðið var um þessa umræðu var ósamið á vinnumarkaðnum, enda er efni hennar efnahags-, atvinnu- og kjaramál. Ekki var vikið orði að kjaramálum í ræðu þingmannsins, enda er búið að semja á almenna vinnumarkaðnum og við höfum tekið umræðu um það á þinginu með hvaða hætti það var gert og hver atbeini hinnar „daufgerðu og værukæru“ ríkisstjórnar í því efni var. Þingmaðurinn minntist ekki orði á neitt af því og getur auðvitað ekki stunið því upp úr sér hér að hann sé kannski ánægður með það að samist hafi á vinnumarkaðnum og það til þriggja ára. 

Það væri nú nær að svara einhverju …

Skuldir þjóðarbúsins urðu þingmanninum hér að umræðuefni. Það er engu líkara en hann geri sér ekki grein fyrir því að stærstu skuldir þjóðarbúsins eru skuldir fjármálastofnananna sem hafa fengið frelsi síðustu tíu ár eða svo til þess að athafna sig á hinum alþjóðlega fjármálamarkaði. Langstærsti hlutinn af þessu er til kominn vegna þess að þessi fyrirtæki hafa verið umsvifamikil í viðskiptum landa á milli, tekið lán, flutt þau hingað heim og endurlánað þau ýmist hér eða erlendis. Ég vil rifja það upp, virðulegi forseti, sem segir í yfirlýsingu þeirri sem gefin var út í tilefni af samningum á vinnumarkaðnum fyrir fáum vikum síðan. Þar segir, með leyfi forseta: „Stöðugleiki í efnahagsmálum er meginmarkmið ríkisstjórnarinnar enda stuðlar hann að auknum hagvexti og velferð til langframa. Við núverandi aðstæður er afar mikilvægt að sköpuð séu skilyrði fyrir því að vaxtastig geti lækkað. Kjarasamningar til þriggja ára sem grundvallast á hóflegum kauphækkunum og verulegri hækkun lægstu launa stuðla í senn að auknum jöfnuði og jafnvægi í efnahagsmálum.“ Þetta eru markmiðin sem aðilar vinnumarkaðarins og ríkisstjórnin hafa sameinast um. Ég ætla að leyfa mér að tala út frá þessum markmiðum en læt mér í léttu rúmi liggja hina sögulega túlkun hv. þingmanns og upphafsmanns þessarar umræðu um aðgerðir síðustu ríkisstjórnar eða annað sem löngu hefur verið ákveðið hér með meirihlutafylgi á Alþingi og fylgt eftir á undanförnum árum. Ég tel að hinir nýju kjarasamningar dragi verulega úr óvissu á markaðnum og muni stuðla að auknum stöðugleika, minni verðbólgu, meira atvinnuöryggi og á endanum lægri vöxtum. Þetta eru tímamótasamningar sem tryggja kaupmátt mest hjá þeim sem lægst hafa launin. Aðkoma ríkisins að þessum samningum tryggir í senn lægri skatta og mikla hækkun barna- og vaxtabóta auk þess sem lækkun tekjuskatts fyrirtækja er áformuð eins og kunnugt er. Það vita það allir, virðulegi forseti, að efnahagslíf okkar núna er að koma út úr miklu framkvæmdatímabili sem nú sér fyrir endann á austur á landi þegar framkvæmdum lýkur við Kárahnjúkavirkjun og álverið á Reyðarfirði. Það var vitað og hefur verið vitað lengi að við þær aðstæður mundi hægjast um í efnahagslífi okkar og það er það sem er að gerast. Viðskiptahallinn minnkar hratt um þessar mundir, það er ekki lengur sama spennan á fasteignamarkaðnum, verðbólgan er að vísu of mikil, það er rétt hjá hv. þingmanni, en það er m.a. vegna lægra gengis og erlendra verðhækkana, svo sem á matvælum, hráefni, olíu o.fl. Almennt er því spáð að eftir þann kúf sem nú er fram undan að því er virðist í verðlagsmálum muni verðbólgan lækka á næstunni, en auðvitað er áfram óvissa á alþjóðamarkaði, alla vega næstu mánuðina, sem smitast hingað til okkar. OECD-skýrslan segir þessa sömu sögu en er þó jafnvel heldur jákvæðari hvað þetta atriði varðar. Þær aðstæður hafa hins vegar skapast á Íslandi vegna atvika á alþjóðlegum fjármálamarkaði að hér hefur skapast skortur á lánsfé hvað varðar innlendu bankana. Sá vandi einskorðast ekki við Ísland eins og var um þetta leyti árs árið 2006. Nú er það svo að hlutabréf lækka um allan heim og fjárfestar virðast frekar vilja leggja fjármuni sína inn á trausta reikninga en að taka áhættu með hlutabréfakaupum og fjármálafyrirtæki hafa almennt lækkað meira en önnur fyrirtæki í verði vegna óvissu um lánsfjáröflun. Staðan er sú að svokallað skuldatryggingarálag, sem er fyrirbæri sem var ekki til fyrir tíu árum eða svo en hefur unnið sér sess á fjármálamörkuðum, hefur hækkað alls staðar en mest því miður á íslensku bönkunum. Fyrir þessu álagi eru engin sjáanleg efnahagsleg eða fjármálaleg rök. Enn þá fáránlegra er að svokallað skuldatryggingarálag á íslenska ríkinu, sem skuldar nánast ekki neitt, skuli nú orðið jafnhátt og raun ber vitni eða rúmlega 200 punktar sem kallaðir eru. Nýleg skýrsla frá lánshæfismatsfyrirtækinu Moody's staðfestir hæstu lánshæfiseinkunn íslenska ríkisins fyrst og fremst vegna sterkrar stöðu ríkissjóðs, bæði mikils afgangs á fjárlögum og lágra skulda. Enn fremur er vakin athygli á því í skýrslunni að langtímahorfur hér á landi séu mjög góðar vegna okkar öfluga lífeyrissjóðakerfis. Þar erum við í sérflokki samanborið við önnur lönd. Skýrsluhöfundar benda einnig á að fjárhagsstaða bankanna sé traust og að þeir hafi nægt lausafé. Í þriðja lægi bendir fyrirtækið á að íslensk stjórnvöld hafi alla burði til að takast á við alvarlega fjármálakreppu án þess að það leiði til lækkunar á lánshæfismatinu. Þetta er staðan, virðulegi forseti, sem við erum að glíma við núna. Inn í hana spila auðvitað margir þættir en það verður ekki ofmetið hvað það er mikilvægt að óvissu á vinnumarkaði skuli nú hafa verið eytt og við getum einbeitt okkur að öðrum vandamálum sem við er að fást á þessu sviði. Þjóðhagsspáin, sem við leggjum til grundvallar í vinnu okkar, var endurskoðuð um miðjan janúar. Nú er spáð 1,5% hagvexti á þessu ári og 0,5% hagvexti á árinu 2009 en líklega hafa horfurnar versnað frá þessum tíma og líklegt að hagvöxtur verði að óbreyttu eitthvað minni, alla vega á þessu ári. Í þessum þingsal hefur ríkisstjórnin verið gagnrýnd fyrir það að hafa aukið verklegar framkvæmdir á árinu 2008. Það hefur ítrekað komið fram hér gagnrýni á það að ríkisútgjöld vegna þessa séu að aukast á árinu. Samt er það svo að líka í þessum sal er sí og æ verið að krefjast meiri ríkisútgjalda í þágu einstakra framkvæmda eins og við þekkjum. En það sýnir sig að það var auðvitað skynsamleg ráðstöfun í þessu ljósi að leggja til hliðar fyrir árið í ár fjármuni til að skapa hér atvinnu með opinberum framkvæmdum eins og mun koma á daginn nú þegar farið er að harðna á dalnum, a.m.k. í sumum tegundum atvinnureksturs eins og í byggingariðnaði og öðru slíku. Þá mun það sýna sig að gott verður að geta gripið til þessara framkvæmda til að jafna metin. Ég mun nú, virðulegi forseti, víkja örlítið að þeim spurningum sem hv. þingmaður beindi til mín en þó er auðvitað ekki hægt að svara þeim öllum af nákvæmni. Spurt er um Seðlabankann og peningamálastefnuna og hvort fyrirhugaðar séu viðræður milli ríkisstjórnarinnar og bankans um að breyta henni. Engar slíkar viðræður hafa farið fram og ekkert verið ákveðið um slíkt. Hins vegar varðandi gjaldeyrisvarasjóðinn þá er rétt að minna á að hann var aukinn fyrir þremur árum síðan og það var mjög vel heppnuð aðgerð og við höldum því auðvitað opnu að auka þennan varasjóð þegar aðstæður á mörkuðum eru þannig að það teljist heppilegt og auðvitað væri það mjög æskilegt. Hvað varðar mótvægisaðgerðirnar þá er það til athugunar á vegum ríkisstjórnarinnar hvort rétt sé að bæta þar við eða gera hlutina að einhverju leyti öðruvísi en áður var áætlað en hafa verður í huga að mikið af þessum aðgerðum er ekki enn komið til framkvæmda. Svo er spurt: Stendur til að taka sértækt á vanda sjávarútvegsins eða vanda landbúnaðarins? Mér er ekki alveg ljóst hvað þingmaðurinn er að fara þegar hann talar um sértækar aðgerðir á þessu sviði, hann útskýrir það kannski í síðari ræðu sinni. Varðandi frestun stóriðjuframkvæmda þá hefur engin ákvörðun verið tekin um slíkt, þær ákvarðanir eru teknar úti á markaðnum núna eins og kunnugt er og atbeini ríkisstjórnarinnar og Alþingis að því mjög lítill. Við höfum því ekki tekið neinar ákvarðanir um það efni eins og sakir standa. Hins vegar tel ég ef miðað er við það hvað er að dragast mikið saman og hratt í þjóðarbúskapnum um þessar mundir að stórframkvæmdir af einhverju tagi væru mjög æskilegar til þess að halda hjólum atvinnulífsins gangandi.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu og tel hana mikilvæga í þinginu. Ég vil í upphafi segja að auðvitað er sterk staða skuldlauss ríkissjóðs og sterkir lífeyrissjóðir styrkur Íslands og Íslendinga, íslenska þjóðarbúið er mjög sterkt um þessar mundir og hefur verið síðustu árin. Hins vegar höfum við áhyggjur af viðskiptahalla og vaxandi skuldum Íslendinga yfir höfuð og það eru því, eins og við höfum sagt, mörg ský sem ógna okkur. Það er vandasamt fyrir hæstv. forsætisráðherra að keyra vagninn áfram, hann verður bæði að gera það á háum ljósum og lágum, hann verður að horfa til langs tíma, það er skammtímavandi og við þurfum að marka stefnu til langs tíma. Ég fagna því auðvitað að kjarasamningar náðust á dögunum, þeir skapa ró á markaðnum og leggja línu um framtíðina. Það mun hafa áhrif en það reynir á hagkerfið, það er þanið og það eru margar viðsjár á lofti. Hlutabréfin hafa fallið gríðarlega þannig að hér hefur orðið mikið eignatap miðað við hvernig það stendur í dag. Krónan hefur farið úr 113 í 131 stig. Þrátt fyrir öll þessi mál er eignastaða bankanna eigi að síður sterk en lausafjárstaðan er veik og hún er auðvitað veik hjá bankakerfinu um allan heim. Skuldatryggingarálagið veldur bankakerfinu miklum erfiðleikum og getur átt eftir að hafa mikil áhrif á atvinnulífið og þjóðarbúið hér á landi. Þessu vil ég halda til haga í upphafi. Ég lýsi auðvitað fullri ábyrgð á hendur hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórninni á því hversu daufleg stjórnin hefur verið og hversu seint hún hefur farið af stað og þess vegna ber hún mjög mikla ábyrgð á þeirri stöðu sem upp er komin. Þessu vil ég halda skýrt til haga. Menn tala um stóriðjustopp og það var svo sem vitað eftir síðustu kosningar að ekki stæði mikið til á þessu kjörtímabili þó að menn hafi verið að undirbúa framtíðina eins og eðlilegt er, bæði með álveri í Helguvík og á Bakka við Húsavík. Það kann nú að vera, og ég get tekið undir það með hæstv. forsætisráðherra, að það dragi það skart saman og verði það mikið útsog að það geti verið mikilvægt, kannski ekki á þessu ári en einhvern tíma á kjörtímabilinu, að flýta þessum framkvæmdum. Ég tel reyndar óráðlegt að fara í þær samtímis en það kann vel að vera að til þess að halda uppi hagvexti og þeim lífskjörum sem við eigum að grípa þurfi til aðgerða og flýta þessum framkvæmdum á þessu kjörtímabili. Ég vil að það komi fram. Það er auðvitað vandasamt og það væri fróðlegt að spyrja fulltrúa Samfylkingarinnar sem hér eiga að tala, eins og hæstv. viðskiptaráðherra, hvort hann sjái fyrir sér að rétt væri að flýta framkvæmdum við þessar aðstæður. Samfylkingin hefur nú mest talað um hið Fagra Ísland sem Íslendingar hafa þekkt í þúsund ár, en það væri gaman að fá viðbrögð hæstv. ráðherra við þessum hugmyndum, bæði því sem forsætisráðherra sagði hér og ég segi hér að svo getur þrengt að í þeirri heimskreppu sem að hluta til verður vonandi ekki stór en blasir við að það geti verið mikilvægt að ganga til þeirra verka. Það var strax á sumarmánuðum sem við framsóknarmenn fluttum ríkisstjórninni varnaðarorð okkar. Við gerðum okkur grein fyrir því og viðurkenndum það að á kosningaári eru menn yfirleitt í stórtækum efnahagsaðgerðum og þess vegna var mjög mikilvægt að hafa það hin fyrstu skref nýrrar ríkisstjórnar að taka á þeim mikla efnahagsvanda sem blasti við. Við töluðum þar um þjóðarsátt, framsóknarmenn, að það væri mikilvægt fyrir ríkisstjórnina að vinna með Seðlabankanum og fá atvinnulífið með sér. Ég hef talað um lífeyrissjóðina sem hafa verið í fjárfestingunum með auðmönnunum úti um heim og eru hið sterka afl Íslands en því miður skellti forsætisráðherra skollaeyrum við öllum þessum tillögum. Meira að segja bauð ég það hér að kannski væri mikilvægt við þessar aðstæður að grípa til þess ráðs að mynda þjóðstjórn til að taka á þeim mikla vanda sem blasir við til þess að lendingin verði mjúk og það er auðvitað ábyrgðarleysi að hafna slíku. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að hvetja ríkisstjórnina til að vinna úr efnahagsmálunum. Mér finnst eins og hún látist vera í hljómsveit en samspilið virðist litlu máli skipta, ríkisstjórnin spilar eins og trommusóló af hörðustu gerð og af miklu gáleysi. Hún lætur eins og hún sé ein á sviðinu og ætlar að ná athyglinni. Á meðan ríkisstjórnin er upptekin við eigið tónleikahald standa áheyrendur og fylgjast með hvernig aðrir meðlimir hljómsveitarinnar reyna að halda sínu lagi. Útkoman er vægast sagt hættuleg. Ég veit að hæstv. forsætisráðherra er góður söngvari en hann ætti að geta náð kórnum undir sama lagið og hafið hér vinnu. Ég fagna því að tveir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa tekið undir stefnu okkar framsóknarmanna og baráttu og nú hefur sá þriðji bæst í hópinn, því að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson segir í blöðunum í dag að það sé mjög mikilvægt að fara varlega. Hann tekur meira að segja undir það sem við höfum verið að tala um út af hinu litla hagkerfi í Seðlabankanum að það geti verið verðugt verkefni þegar forsætisráðherra hefur nú komist að þeirri niðurstöðu að evra verður ekki tekin upp einhliða að skoða hvort aðrir gjaldmiðlar og gjaldmiðlasamstarf við stærri heildir komi til greina. Þetta tekur hv. þingmaður undir og ég fagna því að sjálfstæðismenn eru að vakna einn af öðrum. Það eru að vísu ekki þeir eldri sem vakna mikið, það byrjar í yngri deildinni og það er auðvitað fagnaðarefni að sjá að unga fólkið í flokknum hefur áhyggjur af siglingu hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnarinnar í því ölduróti sem nú blasir við.  Það blasir við mikið flækjustig og það verður að taka höndum saman. Hæstv. forsætisráðherra verður að gera sér grein fyrir því að það er ríkisstjórnin sem stjórnar efnahagsmálunum á Íslandi en ekki Seðlabankinn. Seðlabankinn hefur haldið uppi gríðarlega háum stýrivöxtum og hækkaði að mér fannst óvænt í nóvember og kemst ekki út úr sinni stöðu enn þá. Það þarf að vinna okkur út úr þeirri stöðu. Við erum auðvitað með verðtryggingu og þessa háu vexti undir því álagi að það er eftirsótt að fjárfesta hér 

Virðulegi forseti. Óróleikinn á alþjóðlegum fjármálamörkuðum hefur gert vart við sig svo um munar í íslensku efnahagslífi og kemur til á sama tíma og við freistum þess að ná stöðugleika og jafnvægi í efnahagslífinu eftir áralangt tímabil þenslu sem margar ástæður liggja að baki. Nú er stóra verkefnið hins vegar að endurheimta jafnvægið í peningamálum, ná niður verðbólgu, endurheimta stöðugleika og styðja við fjármálakerfið þannig að það komist áfallalítið út úr tímabundnum þrengingum. Þar skipta að sjálfsögðu nýgerðir kjarasamningar sköpum og munu standa í bakgrunni þess að okkur takist að ná hér betra jafnvægi og að það skapist forsendur fyrir því að vaxtalækkunarferli stýrivaxta geti hafist. Það er óhætt að segja að ástandið á alþjóðlegum og íslenskum fjármálamörkuðum undanfarna mánuði hefur verið erfitt og lækkanir á hlutabréfamörkuðum munu væntanlega setja mark sitt á afkomu bankanna og efnahagslífið allt og við slíkar aðstæður er mikilvægt að halda ró sinni og greina tímabundna erfiðleika frá langtímavandamálum og algjörlega ástæðulaust að tala upp óttann og bankana niður. Um mitt síðasta ár fór að halla undan fæti á fjármálamörkuðum um allan heim. Aðdragandinn hefur að stórum hluta verið rakinn til svokallaðrar undirmálskrísu sem á rætur sínar að rekja til Bandaríkjanna. Fjármálakerfi okkar er tengt órjúfanlegum böndum við hinn alþjóðlega fjármálaheim og því óumflýjanlegt að áhrifanna mundi gæta hér að verulegu leyti. Ef litið er á þróun hlutabréfaverðs skera fjármálafyrirtæki okkar sig þó ekki mjög úr í alþjóðlegum samanburði og frá ársbyrjun og til loka febrúarmánaðar hafa hlutabréf í stóru íslensku bönkunum lækkað um 15–20% á sama tíma og hlutabréf annarra norrænna banka hafa lækkað á bilinu 5 og upp í 15%. Munurinn skýrist að hluta af því að gengi íslensku bankanna hafði vaxið óvenjumikið á fyrri hluta síðasta árs þar sem það náði hæðum í júlí 2007. Þrátt fyrir þessar hræringar hefur afkoma stóru íslensku bankanna verið býsna góð að undanförnu og til að mynda var hagnaður fyrir skatta af reglulegri starfsemi um 15–17% af eigin eign árið 2007. Lausafjárstaða íslensku bankanna er sem betur fer miklum mun sterkari núna en hún var árið 2006 þegar þáverandi fjármálakrísa reið yfir enda hafa þeir allir gert víðtækar ráðstafanir til að lengja í lánum, dreifa gjalddögum lána á lengri tímabil og uppsprettu lausafjár eftir löndum. Allir hafa þeir einnig ráðist í stórátak við að afla innlána á erlendum vettvangi sem dreifir fjármögnunaráhættu þeirra mjög verulega. Því eru þeir miklu betur í stakk búnir en nokkru sinni fyrr til að standa af sér áföll og þrengingar. Eiginfjárstaða þeirra hefur verið sterk undanfarin missiri og var á bilinu 11 og 12% við árslok árið 2007. Þetta er einnig betri staða en almennt er hjá norrænu bönkunum og eiginfjárstaðan hefur einnig staðist vel þau álagspróf sem Fjármálaeftirlitið hefur framkvæmt að undanförnu þar sem gert er ráð fyrir harkalegum skellum, hlutabréfaverði, genginu, vaxtakjörum og útlánatöpum, allt í einu. Við þessar aðstæður hafa Fjármálaeftirlit og Seðlabanki mjög mikilvægu hlutverki að gegna og Fjármálaeftirlitið hefur að undanförnu lagt sérstakar áherslu á að greina útlánaáhættuna í bankakerfinu. En hátt skuldatryggingarálag íslensku bankanna er hins vegar mikið áhyggjuefni og það er birtingarmynd þess hversu óhagstæð kjör bjóðast þeim á alþjóðlegum lánamörkuðum þessar vikurnar. Viðvarandi ástand af þessu tagi hefur auðvitað lamandi áhrif á fjármálakerfið því bankarnir halda að sér höndum gagnvart útlánum til bæði einstaklinga og fyrirtækja. Í morgun bárust hins vegar fregnir að því að Kaupþing banki hefði lokið við nokkrar skuldabréfasölur að fjárhæð um 110 milljarða kr. til fjárfestinga í Bandaríkjunum og Evrópu á kjörum sem eru talsvert lægri en núverandi skuldatryggingarálag bankans á markaði. Til dæmis um það þá lækkaði álag á bankann við þetta að því er virðist um 70–80 punkta og það eru afskaplega ánægjulegar fréttir og undirstrikar að mínu mati betur en flest annað að skuldatryggingarálag íslensku bankanna er í engu samhengi við raunverulega stöðu bankanna. En það blasir við að það þarf átak og það er engin ástæða til að gera lítið úr því til að rétta við þá mynd sem er dregin upp af íslensku fjármálakerfi í erlendum miðlum og íslensk stjórnvöld munu koma að því verkefni að kynna raunverulega stöðu fjármálakerfisins og efnahagsmálanna erlendis eins og forsætisráðherra hefur ítrekað kynnt að undanförnu. En fyrir skemmstu setti matsfyrirtækið Moody's fram þá skoðun í nýlegri skýrslu að lánshæfismat íslenska ríkisins stæði á krossgötum og þeirri spurningu var varpað fram hvort að svigrúm til frekari vaxta fjármálageirans innan þessa fyrirkomulags peningamála sem við núna búum við færi minnkandi. Þessi skoðun hefur að einhverju leyti endurspeglast í mikilli umfjöllun erlendis um íslenskan fjármálamarkað og hér er um að ræða raunverulegan vanda sem bæði stjórnvöld og fyrirtækin verða að kappkosta að leysa. Það er engum blöðum um það að fletta að íslensku bankarnir hafa farið mikinn á undanförnum árum og stækkað ört á erlendum vettvangi með aukinni skuldsetningu en um leið með gríðarlegri eignamyndun. Nú þegar aðstæður á lánamörkuðum hafa breyst til hins verra þá er nauðsynlegt að bankarnir breyti um takt og það eru þeir að gera, lagi sig að breyttu ástandi og leiti tækifæra til aukinnar hagræðingar. Á sama tíma leita stjórnvöld allra leiða til að styrkja undirstöður og viðbragðshæfni hagkerfisins og til skemmri tíma litið er okkar stærsta verkefni að byggja upp trúverðugleika fjármálakerfisins og fjármálastöðugleikann. Það getum við til að mynda gert með því að halda áfram á þeirri mörkuðu braut að styrkja gjaldeyrisforðann frá því sem núna er og endurskoða lausafjárreglur bankanna með varúðarsjónarmiðin í öndvegi. Það verður hins vegar ekki gert með því að yfirgefa núgildandi markmið í peningamálum því verðbólgustöðugleiki og fjármálastöðugleiki tengjast að sjálfsögðu órjúfanlegum böndum. Um leið og við horfum til lengri tíma og tökum af fullum heilindum og ábyrgð til umfjöllunar þá framtíðarskipan sem við viljum búa við í efnahagslífi okkar og í peninga- og gjaldmiðilsmálum. En meginmálið er að takast á við það af festu, við ytri áföll á borð við kvótaniðurskurð, hækkanir á hrávöru og matvælum á heimsmarkaði með ýmsu móti og margvíslegum mótvægisaðgerðum eins og kynntar hafa verið að hluta til á undanförnum mánuðum. Um leið þurfum við að sjálfsögðu að endurheimta jafnvægi og skapa skilyrði fyrir það að vaxtalækkunarferlið geti hafist án þess að verðbólga aukist og gengi krónunnar falli bratt. Þau skilyrði skapast ekki fyrr en verðbólgan gengur niður og vaxtaverkir þenslunnar fjara út úr hagkerfi sem hitnaði vel yfir mörkin á tímabili. En það eru allar forsendur fyrir því að okkur takist að lenda þessu með farsælum hætti og sigla út úr tímabundnum þrengingum bæði heima og heiman. Hvað varðar bollaleggingar og umræðu eins og formaður Framsóknarflokksins nefndi hér um einhliða upptöku á öðrum gjaldmiðlum þá er mjög ánægjulegt að sú umræða er frá, eins og skýrt kom fram í ferð hæstv. forsætisráðherra til Brussel í síðustu viku. Framtíðarkostirnir eru bara tveir: Það er núverandi ástand sem við þurfum að laga og ná jafnvægi og hin leiðin væri formleg aðild að myntbandalagi. Þetta eru málefni framtíðarinnar en ekki lausn á núverandi þrengingum og það er mjög ánægjulegt að sá krókur sem var í þessari umræðu um einhliða upptöku sem allsherjarlausn á tímabundnum vanda er frá af því að kostirnir eru bara tveir og núna er verkefnið að ná stöðugleika, endurheimta 

Hæstv. forseti. Ríkisstjórnin viðurkennir nú loksins að hún siglir þjóðarskútunni í kröppum sjó og hér stefnir að óbreyttu í verulegar breytingar og jafnvel atvinnuleysi á komandi missirum. Við því verður að bregðast sem fyrst. Hæstv. forsætisráðherra segir í viðtali við erlenda fjölmiðla að bankarnir þurfi að rifa seglin, hægja á útþenslu sinni og endurskoða stefnu sína. Hæstv. forsætisráðherra mætti gjarnan tala skýrar hér og nú við þjóð sína. Hann telur sjálfur að bankarnir eigi alla möguleika á endurgreiðslu vegna skuldastöðu sinnar og erlendir lánveitendur þurfi ekkert að óttast um endurgreiðslu þeirra lána sem veitt hafa verið til íslenskra fjármálafyrirtækja. Hvers vegna hefur þá skuldatryggingarálag íslensku bankanna hækkað margfalt á aðeins hálfu ári? Er það allt saman byggt á miklum misskilningi erlendra lánastofnana? Ef forsætisráðherra veit betur eins og ráða má af orðum hans ber honum að upplýsa það. Hvernig á ímyndarherferð til að róa erlenda fjárfesta að vera útfærð og á hverju byggir hún? Forsætisráðherra segir að margir viti ekki hvað sé að gerast og við þurfum að taka á því, segir orðrétt í Morgunblaðinu í gær. Áður en þessi umrædda ímyndarherferð forsætisráðherra á erlenda grund verður farin á að upplýsa fólkið í landinu. Þingmenn, einkum stjórnarandstöðunnar, hafa margítrekað rætt um aðsteðjandi erfiðleika og hættur á atvinnuleysi og loksins nú einnig þingmenn úr ríkisstjórnarflokkunum sem farnir eru að lýsa áhyggjum sínum af því hvert við stefnum í efnahags- og atvinnumálum. Vonandi veit það á viðbrögð og athafnir. Forustumenn ríkisstjórnarinnar hafa hins vegar margsagt þegar þessi mál hafa verið rædd á Alþingi að við ættum ekki að tala okkur niður í kreppu og neikvæðni. Þessi viðbára í orðfæri ráðherra er undansláttur við efnislega umræðu um vandann nú í okkar landi. Á vordögum reið ríkisstjórnin á vaðið með ábyrgðarlausum niðurskurði þorskaflans niður í 130 þús. tonn sem mun bitna hart á okkur. Einkum mun þess sjá stað eftir að vetrarvertíðartímanum lýkur og skaða verulega markaðsstöðu okkar fyrir sjávarfang erlendis. Þau mistök ríkisstjórnarinnar verða vegvísir vaxandi atvinnuleysis á landsbyggðinni að óbreyttu. Þeirri stefnu á að breyta og það á að auka þorskkvótann eins og nú hefur gert varðandi loðnuveiðar. Um 40–50 þús. tonn til viðbótar í þorski mundi örva atvinnu og auka umsvif með skjótum hætti. Uppsagnir eru hafnar á byggingarmarkaði og sala á íbúðarhúsnæði er mjög lítil. Bankarnir lána ekki og aðeins húsnæðislánasjóður er virkur í lánum til íbúðabygginga og raunar eina lánastofnunin sem veitir lán á landsbyggðinni. Sjálfstæðismenn vilja leggja þá lánastofnun niður ef þeir fengju því ráðið. Með hvaða ráðum vilja þeir vinna að jöfnum möguleikum fólks til þess að búa á landsbyggðinni og koma sér þaki yfir höfuðið? Það er fyrirsjáanlegt að atvinna verður minni en verið hefur og fjármálafyrirtæki munu draga úr mannaráðningum og fækka starfsmönnum. Umsvifin eru að minnka um þessar mundir og tekjur ríkisins fylgja þar á eftir og verða verulega lægri en gert var ráð fyrir í fjárlögum ársins. Góð staða ríkissjóðs og tekjuafgangur síðastliðinna ára gefa samt sem áður vissulega möguleika til aukinna opinberra verkefna en markvisst þarf að vinna að verkum sem auka atvinnu og tekjur okkar með þátttöku m.a. erlendrar fjárfestingar og innkomu fjármagns í íslenskt hagkerfi. Við þingmenn Frjálslynda flokksins viljum vinna að aukinni atvinnu og höfum talað fyrir því í mörg ár að auka verulega framkvæmdir, m.a. með því að vinna hraðar og markvissara að því að bæta samgöngur, einkum með því að flýta jarðgangagerð og nauðsynlegum nýjum stofnbrautum eins og t.d. Sundabraut. Við höfum lagt til að orkan á Norðausturlandi verði nýtt fyrir álver á Húsavík og að stjórnvöld móti stefnu og forgangsraði í áföngum varðandi virkjanir og þeim iðnaðarkostum sem hér verður unnið að á næstu árum. Vandræðagangi ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum framtíðar verður að ljúka svo séð verði fyrir hvert þessi stjórn með 43 þingmenn á bak við sig vill stefna í aukinni atvinnu og auknum útflutningstekjum. Ástandið er þegar alvarlegt. Fyrir liggur að sagt verði upp 400–500 manns sem munu missa störf í sjávarútvegi á komandi mánuðum. Annar eins fjöldi hefur sennilega þegar misst atvinnu í öðrum greinum ef allt verður saman talið. Þessari þróun verður að snúa við. Fjöldaatvinnuleysi má ekki verða hér á landi. Við í Frjálslynda flokknum viljum vinna að aukinni atvinnu í landinu. Frjálslyndi flokkurinn hefur barist fyrir því og talið það mikil verðmæti að landið væri sem mest í byggð og að á landsbyggðinni væri gott mannlíf og atvinna. Aðförin að landsbyggðarfólki með óréttlátu kvótakerfi er þekkt og engin sátt í sjónmáli, því miður. Nú herðir einnig að í landbúnaði vegna kostnaðarhækkana á aðföngum til landbúnaðar. Þær aðstæður gætu fækkað bændum og varla ætlar ríkisstjórnin að horfa á aðgerðalaus. Herra forseti. Ég hvet til þess að unnið verði með bændum að lausn vandans þó vissulega verði hækkun á vöruverði og afurðaverði til bænda þáttur í málinu. Kjarasamningar hafa komist á á almennum vinnumarkaði og því ber vissulega að fagna. Á þeirri sátt þarf að byggja áfram og tryggja fulla atvinnu í landinu. Það eru aðrir kjarasamningar sem eru ógerðir í landinu og ríkisstjórnin ber mikla ábyrgð í öllu því ferli sem fram undan er í þeim efnum. Þar mun auðvitað reyna á hvernig til tekst. En það eru líka stéttir í opinbera geiranum sem þarf að bæta kjörin hjá og þar þarf að horfa til þess að fólk komist af á launum sínum og sé sátt við vinnustaði sína. Ella veitum við ekki þá þjónustu í velferðarþjóðfélagi sem okkur ber, hæstv. forseti.

Herra forseti. Hér er fjallað um efnahags-, atvinnu- og kjaramál og ég vildi gera atvinnumálin að umtalsefni mínu, sérstaklega á landsbyggðinni, og nefna til úrræði sem ég tel bæði afgerandi og virk. Sérstaklega er staða kvenna á landsbyggðinni döpur, afar döpur, þær hafa að fáum störfum að hverfa. Skýrasta dæmið um þessa döpru stöðu eru auðvitað búferlaflutningar af landsbyggðinni, líka frá Austfjörðum þrátt fyrir Kárahnjúkavirkjun og þrátt fyrir álverið í Reyðarfirði. Þetta vandamál kvennanna sérstaklega verður best leyst með því að stórefla þjónustu við börn, aldraða og sjúka en á þeim sviðum eru konur auðvitað langfjölmennasta starfsstéttin. Þar á að sækja fram. Ég ætla ekki að nefna dæmi um það sem er vanrækt á þessu sviði en verð þó að nefna eitt og það eru börn og ungmenni sem hafa ánetjast eiturlyfjum og leiðst út í afbrot. Þau eru allt of mörg í dag á hreinum vergangi. Þessi ungmenni eiga í raun og veru í fá hús að venda nema í fangelsi. Það er nánast eina úrræðið til að fá þessi ungmenni úr umferð eiturlyfja og fíkniefna að þau fái skjól í fangelsi. Það er dapurlegt og staðan er slík í málaflokknum að margir foreldrar pressa hreinlega á fangelsisvistun barna sinna strax að loknum dómi. Það er óásættanlega staða í okkar þjóðfélagi og hér er vilji allt sem þarf til. En það eru fleiri atvinnutækifæri og atvinnumöguleikar sem blasa við sérstaklega á landsbyggðinni bæði fyrir konur og karla. Þar á ég við útflutning á óunnum fiski sem að mínu mati er ávísun á atvinnuleysi. Útflutningur á óunnum fiski í gámum jókst á síðasta ári, hann nam 50.977 tonnum árið 2007 og þar af nam magn óvigtaðs afla 33 þúsund tonnum rúmlega og hefur aukist verulega. Herra forseti. Í svari hæstv. sjávarútvegsráðherra 27. febrúar sl. upplýsti hann að útflutningur á óunnum fiski hefði aukist í heildina fyrstu fimm mánuði þessa fiskveiðiárs eða um 2.280 tonn á milli ára og þar munar mest um útflutning á ýsu, 1.900 tonn rúm, og 193 tonn af þorski. Þessi útflutningur hefur verulega neikvæð áhrif á þjóðarbúið og við erum að flytja út störf þegar jafnmikið kreppir að á landsbyggðinni og raun ber vitni. Hráefnisskortur er viðvarandi vandamál, sérstaklega hjá fyrirtækjum í fiskvinnslu sem eru án útgerðar. Innlendir fiskframleiðendur eru ekki að biðja um nein stórmál, þeir eru að biðja um að fá að sitja við sama borð og erlendir kaupendur um aðgang að fiskafla okkar. Eins og staðan er í dag eru þeir útilokaðir frá samkeppni, frá því að bjóða í þennan afla, í afla sem er fluttur óunninn úr landi. Ég verð að halda því til haga, herra forseti, að virðisauki vinnslu sjávarafurða hefur verið með mesta móti hjá þeim fyrirtækjum sem stunda fiskvinnslu hér á landi án útgerðar og reiða sig á fiskmarkaði. Þessi fyrirtæki hafa verið í fararbroddi um aukinn virðisauka, eru sprota- og frumkvöðlafyrirtæki á þessu sviði og sú hætta blasir nú við vegna niðurskurðarins að mörg þessara fyrirtækja verði að leggja upp laupana, hætta starfsemi sinni og þar með leggjast af dýrmætir sérmarkaðir sem þessi fyrirtæki hafa náð að skapa með hugviti sínu. Það eru engin vandamál með það að setja allan þennan fisk á markað. Við höfum fullkomið uppboðskerfi og gegnum internetið er hægt að stunda þessi viðskipti hvar sem er í heiminum og jafnvel í samskiptum við fiskiskip á hafi úti. Þannig geta kaupendur innan lands og erlendis setið við sama borð og það er ekkert því til fyrirstöðu að allur fiskur sem er fluttur út óunninn og fiskur sem er ekki verkaður af þeim sem veiða hann sé settur á markað þannig að menn sitji við sama borð. Þetta fyrirkomulag ætti að þýða það að hæsta mögulegt verð fáist fyrir aflann og það hlýtur að vera kappsmál allra útgerðarmanna. Ég tel að ríkisstjórnin hafi sýnt af sér ábyrgðarleysi í þessu máli sem er ófyrirgefanlegt í ljósi niðurskurðar þorskafla á árinu, fjöldauppsagna fiskverkafólks og fleira. Það er ábyrgðarleysi að flytja út þessi störf og stjórnvöldum ber að leita allra leiða til að bæta úr. Málið er grafalvarlegt og það verður best sýnt með því að vísa í ummæli Gunnars Braga Guðmundssonar, formanns Samtaka fiskframleiðenda og útflytjenda, sem segir opinberlega að það séu stórmerkileg tíðindi að á sama tíma og þorskkvóti hafi verið skorinn niður um 30% og fiskvinnslur segi upp fólki um allt land vegna hráefnisskorts séu menn að flytja út meira af óunnum fiski en áður og það hafi aukist frá niðurskurðinum 1. september. Það er mál að linni og ríkisstjórnin öll snúi sér að þessu vandamáli og leysi það og hætti að búa til atvinnuleysi, fari í alvöruaðgerðir til að koma í veg fyrir uppsagnir fiskverkafólks og stórfellda erfiðleika sem blasa við sjávarbyggðum á landsbyggðinni. Auðvitað á ríkisstjórnin að tryggja eins og kostur er fullvinnslu alls sjávarafla hér á landi. Þessi aðgerð blasir við, er virk og raunhæf. Önnur virk og raunhæf mótvægisaðgerð varðandi niðurskurðinn á þorskinum er að stórefla hafrannsóknir frá sjávarbyggðum sem verst hafa orðið úti vegna niðurskurðarins, stórefla þessar rannsóknir í samvinnu við sjómenn og útgerðarmenn. Ég spyr, herra forseti: Af hverju grípur ríkisstjórnin ekki til þeirra mótvægisaðgerða sem bæta í raun upp niðurskurð þorskafla og gagnast sjávarbyggðunum best? Af hverju leggur ríkisstjórnin blessun sína yfir það í verki að útlendingum sé seldur stór hluti af sameiginlegri auðlind okkar án þess að innlendir atvinnurekendur komist í samkeppnisfæri við þann fisk? Ríkisstjórnin er í raun að hleypa útlendingum bakdyramegin inn í fiskveiðilögsögu okkar án þess að innlendir fiskverkendur geti haft aðkomu. Það gengur ekki. Af hverju stóreflir ríkisstjórnin ekki fjármagn til hafrannsókna þegar maður heyrir það í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd varðandi loðnuna að hagsmunaaðilum í þeirri grein líður eins og þeir séu að keyra bíl í myrkri án ljósa, þeir sjá ekkert fram fyrir sig? Hér þarf raunhæf virk úrræði, þau eru til staðar, og ég hvet hæstv. forsætisráðherra að huga gaumgæfilega að þeim úrræðum sem ég hef hér nefnt.

Virðulegi forseti. Við Íslendingar erum ákaflega lánsöm þjóð, rík að auðlindum í sjó og jörðu og í lífskjörum hefur okkur tekist á tiltölulega skömmum tíma að komast í röð fremstu ríkja. Undanfarin ár hafa þó nokkur átök verið um það á Alþingi hvert skyldi stefna en samanlagt höfum við tekið nógu margar góðar ákvarðanir til að tryggja slíkar framfarir í efnahagslegu og velferðarlegu tilliti að eftir er tekið víða um heim. Hagvöxtur á Íslandi árið 2005 var 7%. Slíkar tölur sjást gjarnan hjá ríkjum þar sem meiri háttar þjóðfélagslegar breytingar eru að eiga sér stað. Árið eftir var hagvöxtur rúm 4% og hefur síðan farið lækkandi og samkvæmt spá Seðlabankans er gert ráð fyrir 0,4% hagvexti á yfirstandandi ári en samdrætti á næsta ári. Þessar miklu sveiflur í hagkerfinu eru óheppilegar. Í miklum meðvindi þeysist þjóðarskútan áfram, stundum þannig að menn þurfa að rifa seglin og það brakar í en þegar skyndilega lægir getur tekið tíma að hífa seglin upp að nýju til að ná ferð. Stjórnvöld þurfa að huga að aðgerðum til að lágmarka þessar sveiflur, ekki síst vegna þess að í opnu smáu hagkerfi eins og okkar má jafnan gera ráð fyrir meiri sveiflum en stærri hagkerfi þurfa að þola. Það er því eitt meginverkefni líðandi stundar en líka til langs tíma að stuðla að auknu jafnvægi og stöðugleika í efnahagslífinu. Um þessar mundir er mótvindur í mörgu tilliti. Enn mælist umtalsverður verðbólguþrýstingur. Það rennir stoðum undir aðhaldssama peningamálastefnu. Nauðsynlegt er að kæla vélarnar eftir það sem á undan er gengið en hið vandrataða einstigi liggur milli ofkælingar og áframhaldandi þenslu. Ýmis teikn eru á lofti um að á næstunni muni hægja verulega á í efnahagslífinu og koma þar margir samverkandi þættir við sögu. Nú sjást skýr merki þess að tekið sé að hægja um á húsnæðismarkaði. Húsnæðisliðurinn hefur til skamms tíma verið áhrifamikill í verðbólgumælingum en væntanlega mun húsnæðisverð lækka eða í það minnsta standa í stað á næstunni. Lánsfjárkrísa á alþjóðlegum mörkuðum hefur þrengt töluvert að fjármögnunarmöguleikum fyrirtækja og þau leita nú leiða til að auka laust fé og takmarka lánsfjárþörf, m.a. í ljósi hinna háu innlendu vaxta. Þannig eru þau að fresta framkvæmdum, draga úr rekstrarkostnaði og grípa til annarra viðlíka ráðstafana. Á sama tíma hafa hlutabréfamarkaðir lækkað umtalsvert og allt þetta samanlagt er líklegt til að draga úr eftirspurn og líka einkaneyslu. Ekkert af framansögðu gefur tilefni til að hafa miklar áhyggjur í sjálfu sér ef ekki kæmi annað til. Ef hins vegar skilyrði á alþjóðlegum lánsfjármörkuðum batna ekki á næstu missirum er hætt við að sá vandi sem af því hlýst muni ásamt núverandi vaxtastigi geta valdið snöggkælingu á atvinnustarfseminni og þá er stutt í frekari uppsagnir og óstöðugleika. Ef á reynir hlýtur að þurfa að taka tillit til þessa við peningamálastjórnina. Við þessar kringumstæður er mikilvægt að stjórnvöld beiti tiltækum úrræðum til mótvægis við ástandið en ekki síst í því skyni að stuðla að jafnvægi til langs tíma. Nýgerðir kjarasamningar bera vott um að aðilar vinnumarkaðarins beri skynbragð á verkefni næstu missirin en það er að verja fenginn kaupmátt og það er mikið komið undir samningum opinberra starfsmanna sem eru fram undan og nauðsynlegt að sömu sjónarmið og leiddu til farsællar niðurstöðu hjá aðilum vinnumarkaðarins verði þar höfð að leiðarljósi. Virðulegi forseti. Ný skýrsla um Ísland segir að meginverkefni stjórnvalda sé að koma á stöðugleika. Skýrslan geymir fjölmargar skynsamlegar tillögur sem við hljótum að taka tillit til við núverandi aðstæður. Mesta athygli hljóta ábendingar OECD um nauðsyn þess að styrkja þjóðhagslega stefnumörkun að vekja. Það ánægjulega í stöðunni er að ríkissjóður hefur undanfarin ár verið að styrkja stöðu sína með niðurgreiðslu skulda, innborgunum inn á skuldbindingar í lífeyrissjóðakerfinu. Gjaldeyrisvarasjóður Seðlabankans hefur verið stækkaður og hefur aldrei verið stærri. Fyrirtæki í landinu hafa almennt verið í góðum rekstri og bankarnir skilað góðri afkomu. Við höfum borið gæfu til þess að setja stóraukna fjármuni í menntakerfið og 

Virðulegi forseti. Það er ekkert nýtt að íslensk stjórnvöld þurfi að beina allri athygli sinni að stjórnun efnahagsmála. Sá vandi sem steðjar nú að þjóðarbúinu er margþættur og að stórum hluta á hann rætur að rekja til atburða sem eru að litlum hluta á valdi okkar Íslendinga. Niðurskurður á þorskheimildum hefur þegar tekið að segja til sín í hinum dreifðu byggðum landsins og sú óvissa sem verið hefur um loðnuvertíð eykur enn á þann vanda sem sjávarbyggðirnar horfast nú í augu við. Við þessum vanda hefur ríkisstjórnin reynt að bregðast með margvíslegum mótvægisaðgerðum sem einkum miða að því efla grunnstoðir byggðanna, t.d. með því að stórauka fjármuni til samgöngumála og auka gríðarlega fjármuni til menntamála til að auðvelda aðgengi að menntun í heimabyggð. Aðgerðirnar snúast því bæði að því að leysa þann bráðavanda sem nú er uppi en ekki síður að leggja grunn að styrkari stoðum byggðanna til langs tíma. En það er rétt að vera á varðbergi þegar kemur að umræðu um stöðu byggðanna. Ríkisstjórnin mun standa vaktina þar. Komið hefur fram hjá ráðherrum ríkisstjórnarinnar að mikill vilji er til að gera svo. Alvarlegasti vandinn sem nú steðjar að efnahagslífi okkar Íslendinga felst í alþjóðlegu lánsfjárkreppunni sem nú fer dýpkandi og hefur farið dýpkandi á undanförnum mánuðum og ekki sér fyrir endann á, því miður. Geta íslensku bankanna til að fjármagna starfsemi sína á viðunandi kjörum er stórlega skert og þeirra bíður mikið verk að sannfæra fjármálamarkaðinn um að viðskiptamódel þeirra sé ábyrgt og að þeir standi traustum fótum. Jafnframt skiptir miklu máli að ríkisvaldið geri það sem í þess valdi stendur til þess að aðstoða bankana við að komast í gegnum þann skafl sem fram undan er. Styrk staða ríkissjóðs, lágir skattar, miklar náttúruauðlindir og öflugir lífeyrissjóðir, allt eru þetta þættir sem skipta máli þegar kemur að því að meta getu íslenska hagkerfisins til að standa undir nægri verðmætasköpun. Sú ríkisstjórn sem nú situr sem og þær síðustu hafa búið svo um hnútana að við höfum töluverða getu til að takast á við þessi vandamál. Það er eðlilegt að augu manna beinist að Seðlabanka Íslands. Bankanum voru sett verðbólgumarkmið með nýjum lögum árið 2001 og ýmislegt hefur reynst bankanum mótdrægt og það hefur gengið illa að ná þessu setta marki. Ég er þeirrar skoðunar að þegar fjármagn getur flust óhindrað á milli landa og markaðssvæða þá geti ekkert ríki til langs tíma haldið uppi þeim vaxtamun sem nú ríkir milli íslensku krónunnar og annarra helstu erlendu mynta. Ekkert atvinnulíf og þar með engin heimili geta staðið undir slíkum vöxtum til langs tíma. Þá mun eitthvað gefa eftir. Það verður ekki hjá því komist að hafa áhyggjur af því að Seðlabankinn virðist nú miða stýrivexti sína fyrst og fremst við það hvað þurfi til þannig að gengið gefi ekki eftir. Sú hugsun er ekki lengur ráðandi að stýrivextirnir séu tæki sem virki tólf til átján mánuði fram í tímann. Þessi þróun setur vissulega spurningarmerki við þá gengisstefnu sem mörkuð var árið 2001. Það má ljóst vera að ef bönkum tekst ekki að fjármagna sig með eðlilegum hætti þá mun það leiða til ýmissa vandamála í hagkerfi okkar og það mun verulega kreppa að íslenskum fyrirtækjum. Það skiptir þess vegna mjög miklu máli að góð samstaða náist á milli ríkisvaldsins, Seðlabankans og atvinnulífsins alls um að grípa til þeirra aðgerða sem skipta máli til þess að við komumst í gegnum þau vandamál sem fram undan eru. Bent hefur verið á að það sé nauðsynlegt fyrir bankann að horfa nú frekar á þau markmið sem snúa að stöðugleika fjármálakerfisins en verðbólgumarkmiðin. Það er ekki þar með sagt að gefa eigi verðbólgumarkmiðið frá sér en þetta er spurningin um þær áherslur sem bankinn vill setja í starfi sínu núna á næstu mánuðum og missirum. Fram undan er því varnarbarátta í íslensku efnahagslífi og það mun reyna á alla, verkalýðshreyfinguna, atvinnurekendur, sveitarfélögin, ríkið og Seðlabankann til að komast í gegnum þann vanda sem blasir við. Þrýstingur er á verðbólguna vegna hækkunar á innflutningi og kjarasamningarnir sem gerðir voru á dögunum, þótt skynsamlegir hafi verið og eins skynsamlegir og hægt var að gera þá, munu að vissu leyti auka á verðbólguna. Það er því mikilvægt að það sé skilningur á því að þegar kemur að kjarasamningum 

Herra forseti. Ég byrja á að þakka málshefjanda fyrir að taka upp þessa þörfu umræðu hér á hinu háa Alþingi. Staðan í efnahagsmálum þjóðarinnar hefur oft verið betri en hún hefur einnig verið verri. Það er mikilvægt að hafa í huga þegar horft er til þess viðfangsefnis sem nú blasir við. Vandamálin fram undan eru vissulega allmörg. Óróleiki á alþjóðlegum fjármálamörkuðum hefur vitaskuld áhrif á gengi hlutabréfa hér heima. Þá er verðbólgan enn afar há og afleiðingar hárra stýrivaxta munu hafa mikil áhrif í átt til snarps samdráttar í innlendri eftirspurn. Því mun hraðar draga úr umsvifum heimilanna og atvinnulífs en margir höfðu áður áætlað og fyrir vikið er hætt við að atvinnuleysi muni aukast á næstu missirum. Hættan á auknu atvinnuleysi og verri efnahag landsmanna er nefnilega vissulega fyrir hendi því að meginvandinn nú er sá að landsmenn búa við duglitla og daufgerða ríkisstjórn sem ekkert virðist ætla að gera til að ná tökum á ástandinu. Þvert á móti hafa forustumenn ríkisstjórnarinnar stungið höfðinu í sandinn til að forðast þá sviptivinda sem leika um efnahagslífið nú um stundir. Fyrir vikið hefur tiltrú neytenda á ástandinu í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar lækkað verulega ef marka má væntingarvísitölu Gallups. Athyglisvert er að væntingarvísitalan lækkaði mest á meðal fólks í tekjulægsta hópnum. Ef marka má þetta hafa landsmenn því ekki mikla trú á kjarasamningum þeim sem nýverið náðist samkomulag um. Ef til vill mætti þó frekar álykta sem svo að landsmenn hafi ekki mikla trú á að verðbólgan náist niður eins og hún þarf að gera og kjarabæturnar verði fyrir vikið minni en ella. Verðbólgan er nefnilega sem fyrr segir eitt meginvandamálið fyrir utan slæma ríkisstjórn. Verðbólgan jókst í febrúarmánuði og mældist 12 mánaða verðbólga þá 6,8% eftir hækkun vísitölu neysluverðs um 1,38% frá fyrra mánuði. Vegur þyngst í breytingum á vísitölunni hækkun bensínverðs og verðhækkun nýrra bifreiða. Það er talsvert umfram þær hækkanir sem greiningardeildir bankanna höfðu spáð og í stuttu máli sagt eru tíðindin ekki góð. Til að setja þessa háu verðbólgu í eitthvert samhengi þá má geta þess að ef 10 millj. kr. verðtryggt lán er tekið í dag til 40 ára þarf lántakandi að greiða fyrir lánið 136 millj. kr. þegar upp er staðið. Það er ef verðbólgan yrði á þessu róli allan lánstímann og vextirnir yrðu þeir sem bankarnir bjóða upp á í dag eða 6,4%. Með öðrum orðum þarf lántakandinn að borga 126 millj. kr. fyrir 10 millj. kr. lánið sem hann tók og kostnaður skiptist jafnt í vexti og verðbætur. Ríkisstjórnin virðist fátt ætla að taka til bragðs til að taka þátt í því með Seðlabankanum og atvinnulífinu að ná hér niður verðbólgunni. Þó hefur hún fjölmörg tækifæri til að láta að sér kveða á þessu sviði. Meðal þess sem mætti íhuga er tímabundin lækkun olíugjaldsins. Einnig gæti ríkisstjórnin beitt sér fyrir hvetjandi aðgerðum til að stuðla að sparnaði landsmanna og þannig dregið úr peningamagni í umferð. Samhliða slíku væri dregið úr þörf bankanna til að leita erlendis eftir lausafé til að viðhalda vexti og viðgangi fyrirtækjanna. Þá gæti ríkisstjórnin beitt sér fyrir enn frekari eflingu Fjármálaeftirlitsins og Samkeppniseftirlitsins eins og við framsóknarmenn höfum margoft lagt til. Það er nefnilega ekki kostur í stöðunni að gera ekki neitt, eins og hæstv. forsætisráðherra virðist hafa að lífsmottói sínu í dag. Ég vil þó ekki draga upp of dökka mynd af ástandinu því að staðan er ekki alslæm og eins og ég gat um í upphafi máls míns hafa landsmenn séð það svartara. Staða þjóðarbúsins tók nefnilega miklum stakkaskiptum í ríkisstjórnartíð okkar framsóknarmanna. Á þeim 12 árum sem Framsóknarflokkurinn hélt um stjórnartaumana var byggt upp hér öflugt atvinnulíf þar sem fjölbreytni þess var aukin til muna. Þá voru skuldir ríkissjóðs lækkaðar verulega svo að ríkissjóður er núna nánast skuldlaus. Lífeyriskerfi landsmanna er eitt hið öflugasta í veröldinni. Bankakerfið hefur tekið stakkaskiptum og hinar öflugu fjármálastofnanir okkar eru ágætlega í stakk búnar til að taka á þeim vandamálum sem við blasa. Þá mun verðmæti innfluttra vara fara vaxandi þegar álverið í Reyðarfirði bætist við. Þá er byggðin ung, vel menntuð og tækifærin blasa við hvert sem augum er litið. Það sem helst vantar upp á er að ríkisstjórnin taki á þeim neikvæðu tímabundnu aðstæðum sem nú eru og vinni með Seðlabanka Íslands og atvinnulífinu svo að lendingin verði ekki of hörð þannig að jafnvægi verði náð með mjúkum hætti. 

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin sýnir of litla ábyrgð í efnahagsmálum og hefur litla meðvitund um það sem er að gerast. Það er almenningur í landinu og atvinnulífið sem mun taka á sig byrðarnar af því með háum vöxtum og verðbólgu. Það má líka segja að sporin hræði. Sömu öfl voru hér við völd 1991–1995 og hvernig fór þá? Jú, þegar þau fóru frá var efnahagsvandi hér og tuttugasti hver vinnufær maður var atvinnulaus þannig að sporin hræða. Við sjáum nú að landsframleiðslan á Íslandi hefur aukist um 30% frá aldamótum. Hvar stæðum við í dag ef hin mikla uppbygging atvinnulífs hefði ekki átt sér stað, eins og vinstri grænir hafa ekki viljað með íhaldssemi sinni og margoft hefur komið fram. Fólki á Austurlandi fækkar um 9%, það sagði hv. þm. Atli Gíslason áðan. Enginn fyrirvari var gerður við þá tölu. Ég vil halda því á lofti að mér finnst afar líklegt að inni í þeirri tölu sé brottflutt fólk sem vann við uppbyggingu álvers og virkjunar á Austurlandi. Mér sýnist að talan innihaldi þá líka. Ég vara því við því að menn haldi þeirri tölu á lofti. Varðandi grein hv. þm. Illuga Gunnarssonar og Bjarna Benediktssonar þá kom hún eins og frískur andvari inn í umræðuna af því það var alveg ljóst að Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin hafa ekki viljað tala um þennan efnahagsvanda sem við erum í núna. Stjórnarandstaðan hefur reynt að vekja ríkisstjórnina en núna koma tveir nýir þingmenn hv. inn í hana og þeir tala um yfirvofandi hættu. Þeir vilja að ríkisstjórnin fari í miklu meira samstarf við fjármálamarkaðinn til þess að leiðrétta þessa stöðu ef hægt er. Þeir tala reyndar um að Íbúðalánasjóður eigi að draga sig út af markaðnum. Við framsóknarmenn erum ekki sammála því. Við viljum styðja áframhaldandi veru Íbúðalánasjóðs og við teljum að ef hann væri ekki nú til staðar væri algert alkul á markaðnum. Við sjáum þegar við skoðum tölurnar að Íbúðalánasjóður lánaði 4,5 milljarða til húsnæðiskaupa í janúar á þessu ári á meðan bankarnir lánuðu 850 millj. kr. Það má ekki verða þannig að Íbúðalánasjóður verði settur út til bankanna til þess að freista þess að bjarga þeim úr þeirri stöðu sem þeir að vissu leyti hafa komið sér í sjálfir. Ríkisstjórnin hefur ekkert unnið með Seðlabankanum. Ríkisstjórnin vinnur í öfuga átt við Seðlabankann. Nú í síðustu fjárlögum voru útgjöld aukin um 20% á milli fjárlaga. Á sama tíma vissum við að við værum að ganga til í kjarasamninga á almenna vinnumarkaðnum. Þeir eru farnir fram hjá okkur og sem betur fer náðist niðurstaða í því. En það á eftir að gera kjarasamninga við opinbera starfsmenn og þar mun ríkissjóður þurfa að koma að. Það eru því viðsjárverðir tímar fram undan, virðulegur forseti, 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér fer fram, ég held hún sé afar mikilvæg. Það er hins vegar umhugsunarefni hvaða skilaboð þingið sendir til þjóðarinnar með henni. Það er mjög athyglisvert að heyra stjórnarandstöðuna hundskamma ríkisstjórnina fyrir að grípa ekki til aðgerða, koma ekki að málum, fljóta sofandi að feigðarósi eða vera daufgerð eða þunngerð eða hvaða orð það eru sem eru látin falla í þessum stóryrðaflaumi. Ég velti því fyrir mér hvernig efnahagslífið tæki því ef ríkisstjórnin hegðaði sér á sama hátt, ef ríkisstjórnin gengi fram með þeim orðavaðli sem hér hefur verið. Hvernig halda menn að efnahagslífið tæki því ef ríkisstjórnin notaði það orðfæri sem hér hefur verið notað? 
             Ríkisstjórnin hefur tekið á málunum af ábyrgð og festu.  Þegar við horfum á hlutina af einhverri sanngirni verður að viðurkennast, hvaða viðhorf sem menn hafa til ríkisstjórnarinnar, að það ástand sem við nú stöndum frammi fyrir er að stærstum hluta til komið vegna utanaðkomandi aðstæðna. Það er kreditkrísa á lánamörkuðum heimsins og að sjálfsögðu verðum við vör við hana. Skuldatryggingarálag á bankana er hærra en það hefur nokkru sinni verið og að sjálfsögðu finnum við fyrir því. Það hefur líka komið fram að krónan er mjög veik við þessar aðstæður og hún á erfitt um vik í því alþjóðaumhverfi sem hún þrífst í. Seðlabankinn hefur farið þá leið að hafa vexti mjög háa og vaxtamun mjög mikinn, sem hefur fyrst og fremst miðað að því að halda genginu uppi. Menn verða að spyrja sjálfa sig hvort sú stefna geti gengið til lengdar að miða peningamálastjórnina fyrst og fremst við gengið á meðan flæði fjármagns er frjálst. Þetta hljóta menn að þurfa að hugleiða áður en þeir fella mikla dóma. Einnig er ástæða til að nefna að niðurskurður í þorski og loðnu hefur vissulega mikil áhrif. Þjóð sem á einn eða annan hátt hefur sótt sitt í náttúruauðlindirnar - halda menn að það hafi ekki áhrif þegar niðurskurður verður eins og nú hefur átt sér stað? Stór hluti af þeim vanda sem við eigum við að etja er vegna utanaðkomandi aðstæðna. Af því að ríkisstjórnin er svo daufgerð og ómöguleg, og flýtur þar að auki sofandi að feigðarósi, er vert að nefna það sem hún hefur verið að gera. Hvað hefur hún verið að gera? Hún er að auka framkvæmdir svo um munar. Hún er núna að taka ákvörðun um að framkvæma í vegamálum fyrir 31 milljarð á þessu ári. Bara til að nefna það, af því að hv. þm. Guðni Ágústsson gjammar fram í umræðunni, þá er það tvöföldun frá árinu 2006, bara til að halda því til haga. Ríkisstjórnin hefur greitt götu kjarasamninga. Er það ekki til þess fallið að efla stöðugleika til lengri tíma? Ríkisstjórnin hefur lækkað skatta. Er það ekki til þess fallið að reyna að tryggja stöðugleikann með því að færa byrðarnar tímabundið a.m.k. frá atvinnulífinu yfir á ríkið? Eru menn að halda því fram að hér sé ekki um neinar aðgerðir að ræða? Menn hafa hins vegar ekki gengið með trumbuslátt um götur og æpt og gólað að þeir væru að fara á taugum heldur hafa menn unnið þetta af festu og af þeirri bestu kunnáttu sem hægt er að styðjast við. Það er með ólíkindum að hlýða á þá umræðu sem hér hefur farið fram.  Það er athyglisvert að fylgjast með því hvernig stjórnarandstaðan hefur algjörlega látið hjá líða að fjalla um það hvernig á því stendur að við stöndum frammi fyrir þeim vanda sem við er að etja og einnig gert lítið úr þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur gripið til. Ég fór yfir nokkrar aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til og einnig má nefna mótvægisaðgerðirnar, tilfærslu á einum 12 milljörðum til að styðja við bakið á þeim byggðum sem hafa orðið fyrir áföllum.  Það kemur mér mjög á óvart hvernig þessi umræða hefur farið fram. Það kemur mér á óvart að stjórnarandstaðan skuli ekki hafa haft meira til málsins að leggja en raun ber vitni. Það kemur mér á óvart að stjórnarandstaðan virðist ekki hafa tekið eftir því að ríkisstjórnin hefur verið að reyna að stuðla að stöðugleika með því að færa byrðarnar frá einkageiranum eða einkaframtakinu, sem hefur haldið uppi hagvexti undanfarin missiri, yfir á ríkissjóð með auknum framkvæmdum, lækkun á sköttum og margvíslegum mótvægisaðgerðum. Ég held að það sé mikilvægt að menn leyfi ráðherrum ríkisstjórnarinnar a.m.k. að njóta sannmælis þó að mönnum liggi mikið við að draga upp svarta mynd af því sem er. Ég held að það sé mjög slæmt ef skilaboð þingsins út í efnahagslífið eru þau ein að dregin sé upp mjög dökk mynd. Ég er ekki viss um að það sé nákvæmlega það sem efnahagslífið þurfi, að hv. þingmenn hafi það eina til málanna að leggja að reyna að greina fortíðarvandann en leggja nánast ekkert inn um það 

Herra forseti. Vissulega eru blikur á lofti í efnahags-, atvinnu- og kjaramálum. Þrátt fyrir að kjarasamningar hafi verið gerðir nú nýverið er óvíst hvort þeir halda, hvort þeir verða samþykktir og hvort fólkið sem fékk 20 þús. kr. í kauphækkun mun fá eitthvað út úr þeim. Það er óljóst enn, það fer eftir því hvernig verðbólgan verður á næstu mánuðum. Fiskveiðistjórnarkerfið hefur haft mjög mikil áhrif á atvinnumál í sjávarbyggðum landsins. Það hefur leitt það af sér að við erum í sögulegu lágmarki að veiða þorsk, aðeins 130 þúsund tonn - ég hefði talið óhætt að veiða a.m.k. 200 þúsund tonn eða jafnvel meira og við höfum lagt það til í Frjálslynda flokknum. Þessa dagana eru firðir og flóar að fyllast af fiski, stórum og góðum þorski sem þegjandi syndir í ála. Það er auðvitað ánægjulegt en það er sorglegt að mega ekki taka þátt í því að veiða hann. Illa horfir í loðnunni, við getum kannski veitt einhver 150–200 þúsund tonn af loðnu, sem er sorglega lágt. Ástæðan fyrir því að við erum að veiða svo lítið af loðnu er hvernig við höfum staðið að loðnuveiðum í áranna rás. Við höfum verið að veiða loðnu með flottrolli sem hefur drepið miklu meira en við höfum náð að veiða og þannig skaðað loðnustofninn. Við þurfum að hugsa um þessa þætti, hvernig fiskveiðistjórnarkerfið fer með auðlindina, bæði varðandi brottkast á þorski og aðferðafræðina við að veiða loðnu sem skaðar okkur með ýmsum hætti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson hælir sér af mótvægisaðgerðum, 10 milljarðar á þremur árum. Þær mótvægisaðgerðir skila sér ekki til fólksins sem þarf á þeim að halda. Þær skila sér ekki til sjómanna eða fiskvinnslufólks nema í mjög litlum mæli og nánast ekkert, það er varla hægt að tala um það. Ég hef margoft bent á það að sú mótvægisaðgerð sem hefði áhrif á alla væri að setja allan fisk á fiskmarkað. Í fyrsta lagi fengju sjómenn þá fullt verð fyrir fiskinn, sveitarfélög full hafnargjöld, ríkissjóður fulla skatta af tekjum og útsvarið færi til sveitarfélaganna. Þetta eru aðgerðir sem hefðu haft verulega mikið að segja og auðvitað hefði átt að aðskilja veiðar og vinnslu í leiðinni. Ég geri mér grein fyrir því að ýmissa breytinga er að vænta í sjávarútvegi. Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna hefur lagt til að við breytum fiskveiðistjórnarkerfinu okkar. Ég trúi ekki öðru en ríkisstjórnin og hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, og utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, leitist við að uppfylla þau skilyrði sem mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna fer fram á að verði gert. Ég hef verið talsmaður þess að virkja og nota fallvötnin okkar og heita vatnið til að skapa atvinnu og tekjur. Ég hef líka talað tæpitungulaust um að ég vilji álver. Ég hef mælt með því að við settum í gang álver í Helguvík og líka á Bakka við Húsavík. Ég held að það séu verkefni sem við eigum að fara í núna til þess að bregðast við því sem við megum búast við á næstunni, samdrætti í atvinnulífinu með ýmsum hætti. Við eigum auðvitað að skoða með netþjónabú og útflutning á vatni og annað. En þegar rætt er um virkjanir og álver er það eitt sem maður skilur ekki og það er mengunarkvótinn. Hver gefur út starfsleyfið, hvernig á að gera það og hvenær? Hvar og hvenær eiga sveitarfélög, fyrirtæki og þeir sem ætla að selja rafmagn eða orku til álvera, netþjónabúa eða annarra fyrirtækja sem þurfa mikla orku, að fá starfsleyfi? Það er hlutur sem maður hefur ekki skilið hvernig eigi að standa að. Það er alveg ljóst að verulega hefur hallað undan fæti á hlutabréfamarkaðnum - sumir kalla það náttúrlega bara réttum nöfnum og tala um hlutabréfahrun - og bankarnir eiga í verulegum erfiðleikum. Blikur eru á lofti í þessum geira. Húsbyggingar eru að dragast saman, bólan sem hefur verið í byggingarbransanum er að hjaðna verulega og við heyrum fréttir af því að fyrirtæki með 100 manns í vinnu hafi sagt 95 manns upp - ég held það hafi verið í fréttum síðast í gær. Vaxtaokur er hvergi meira á byggðu bóli en á Íslandi. Hvergi í hinum vestræna heimi þarf fólk að borga jafnmikið í vexti og kostnað af því að taka peninga að láni. Lánakjör hjá okkur eru nánast þau verstu sem þekkjast með hárri verðbólgu og verðtryggingu. En til þess að forðast atvinnuleysi og þær hörmungar sem því fylgja þurfum við að halda áfram að reyna að byggja upp og búa okkur til auknar gjaldeyristekjur. Það eru auðvitað fleiri þættir sem hefði þurft að ræða hér, eins og skiptingu tekna á milli ríkis og sveitarfélaga. Það er dálítið skondin staða 

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil taka það fram að ég sá ekki ástæðu til að ræða hér sérstaklega um kjarasamninga því að það höfum við þegar gert á þinginu á grundvelli yfirlýsingar frá hæstv. forsætisráðherra sjálfum og afstaða okkar til þessara samninga hefur komið skýrt fram. Það er líka rétt að hafa í huga að í þessum samningum er endurskoðunarákvæði sem einfaldlega er þannig að náist verðbólga ekki niður á næstu mánuðum eru þeir lausir að ári. Þannig að lækki ekki verðbólgan á allra næstu mánuðum hverfur sú kjölfesta sem kjarasamningar á almennum vinnumarkaði annars vissulega gætu orðið auk þess sem rétt er að hafa í huga að það er ósamið við opinbera starfsmenn. Hv. þingmenn Bjarni Benediktsson og Illugi Gunnarsson, tvístirnið nýja í Sjálfstæðisflokknum, fluttu hér ágætar ræður. Þeir hv. þingmenn virðast leggja mun raunsærra mat á stöðu mála en hæstv. forsætisráðherra. Það vakti að vísu athygli mína að í myndlíkingamáli sínu var hv. þm. Bjarni Benediktsson fyrst á seglskipi sem ýmist þurfti að rifa seglin eða hífa þau upp en var svo skömmu seinna kominn á mótorbát þar sem þurfti að kæla vélina án þess þó að hún mætti frjósa föst. En látum það nú einu gilda. Það leyndi sér ekki að hæstv. forsætisráðherra var illa við það að farið væri í sögulega upprifjun og vitnað í tölur og staðreyndir um það hvernig hagstærðir okkar hafa þróast á valdatíma Sjálfstæðisflokksins. Auðvitað er það viðkvæmt fyrir Sjálfstæðisflokkinn að hreinar erlendar skuldir þjóðarbúsins skuli hafa farið úr 35 af hundraði af landsframleiðslu og upp í 220%. Auðvitað vill hæstv. forsætisráðherra Geir H. Haarde ekki að það sé rifjað upp. En það er öllu verra ef það er virkilega svo að hæstv. forsætisráðherra meini það að hann láti sér algjörlega í léttu rúmi liggja það sem liðið er af því að það hefur verið ákveðið hér á Alþingi með tilskildum meiri hluta. Það bendir ekki til þess að menn ætli sér að stunda hóflega sjálfsgagnrýni og reyna að læra af mistökunum, sérstaklega að forðast að endurtaka þau. Og þess vegna er það ekki sérstakt fagnaðarefni að hæstv. forsætisráðherra virðist enn vera við sama heygarðshornið og trúa á það að álver geti orðið lausn allra okkar vandamála. Það var að vísu athyglisvert að þegar að því var spurt brá hæstv. forsætisráðherra sér allt í einu í sinn persónulega ham og sagði: Ég er þeirrar skoðunar að það væri gott að fá álver inn í hagkerfið núna en kom sér hjá því að ræða um stöðu mála í ríkisstjórn sem þó var um spurt hver hin formlega staða væri. Hafa menn ekkert lært af ruðningsáhrifunum? Af verðbólgunni? Af þenslunni sem við erum núna að glíma við og ég þóttist fara sæmilega yfir hér hvernig þetta hefði rakið sig í tímaröð og í formi sögulegra atburða og ákvarðana? Og ætli það sé nú ekki þannig að þjóðin átti sig á því hvaðan herkostnaðurinn er kominn sem hún ber nú á herðunum í formi verðbólgu, okurvaxta og stórkostlegrar hættu á skertum kjörum svo ekki bætist nú við atvinnuleysi? Ég fagna því að hæstv. ríkisstjórn opnar að minnsta kosti á þann möguleika að efla gjaldeyrisvaraforðann ef aðstæður verða til en mér finnst það undarlegt að enn skuli staðan vera sú að engar viðræður séu í gangi milli ríkisstjórnar og Seðlabanka og engar ákvarðanir hafi verið teknar um að þær hefjist. Er það sem sagt þannig enn þá að ríkisstjórnin og Seðlabankinn eru ekki „på talefod“ eins og danskurinn segir. Það þarf þá ekki að þýða það í Danmörku ef Danir skyldu vera að fylgjast með efnahagsumræðunum hér. Þeir vita það þá bara beint héðan úr ræðustólnum að ríkisstjórnin á Íslandi og Seðlabankinn eru ekki „på talefod“. Mér finnst það dapurlegt að hæstv. forsætisráðherra skuli ekki geta gefið okkur einhverja innsýn í að ríkisstjórnin sé að taka af meiri alvöru, ábyrgð og festu á þessum hlutum. Ég les út úr þessu mjög veik og fálmkennd viðbrögð ef viðbrögð skyldi kalla, í raun og veru ráðleysi. Hæstv. ríkisstjórn verður að gera betur. Ímyndarherferð á erlendri grund mun ekki leysa vandann. Ímyndarherferð í útlöndum hefur bókstaflega engin áhrif á þau undirliggjandi vandamál sem við þurfum að glíma við í okkar hagkerfi og þýðir ekkert að loka augunum fyrir, þýðir ekkert að kenna um misskilningi útlendinga eða óvild Dana. Og svo ég ljúki þá bara máli mínu á því að vitna aftur í fræga auglýsingu, ekki bjórauglýsingu að þessu sinni heldur auglýsinguna sem sagði: „Hæstv. forsætisráðherra, ekki gera ekki neitt.“

Herra forseti. Það er mjög mikilvægt í þessari umræðu að rugla ekki saman skammtímavanda og langtímaerfiðleikum og rugla ekki saman hlutunum almennt. Rugla ekki saman því sem er að gerast í efnahagsmálunum innan lands og var sumpart fyrirséð og því sem ber að okkur erlendis frá og við fáum ekki að gert en þurfum eigi að síður að bregðast við. Ég kannast ekki við þessi ummæli hv. þingmanns um óvild Dana sem hann er búinn að viðhafa hér í tvígang en ég man eftir því að hv. þingmaður sjálfur spurði engan annan en forsætisráðherra Danmerkur að því á Norðurlandaráðsþingi hvernig stæði á þessum skrifum í dönsku blöðunum um íslensku fyrirtækin. Og þingmaðurinn man eflaust eftir því hverju forsætisráðherrann svaraði. Hann sagði: „Þeir skrifa nú bara um ykkur eins og þeir skrifa um danska stjórnmálamenn, við höfum ekkert með það að gera.“ Og þá hló salurinn allur. Við getum ekki gert slíka hluti að aðalatriði en ef við viljum tala um það eitt augnablik hér þá getum við auðvitað beitt okkur fyrir því að koma réttum upplýsingum á framfæri um efnahagsmálin í landinu, vegna þess að hagkerfið er svo lítið og hefur svo mikla sérstöðu að það er fjöldi manns sem áttar sig ekki á því hvernig hlutirnir ganga hér fyrir sig. Prófessor Frederik Mishkin, sem er núna seðlabankastjóri í Bandaríkjunum, setti sig inn í þetta mál fyrir tveimur árum og skrifaði ásamt Tryggva Þór Herbertssyni mjög góða skýrslu um þetta. Annar prófessor, Portes að nafni, skrifaði aðra skýrslu í nóvember síðastliðnum ásamt Friðriki Má Baldurssyni prófessor um fjármálamarkaðinn hér og bankana. Og þegar menn gera það komast þeir að raun um að ástandið er allt annað en gefið er til kynna í þessum erlendu blöðum þar sem menn fara ekki djúpt í málin. Þetta er eitt. Það er þetta sem við ætlum að bregðast við og sumir þingmenn hér hafa kallað ímyndunarherferð.  Ég ætla ekki að eyða frekari orðum að þessu vegna þess að þetta er sérmál og staða bankanna og erfiðleikarnir sem þeir gætu staðið frammi fyrir varðandi lausafjáröflun er auðvitað sérmál. En við þurfum auðvitað að átta okkur á stöðunni, fylgjast með henni og reyna að leggja okkar lóð á vogarskálarnar, stjórnvöld, eftir því sem hægt er til að greiða fyrir því að þessu ástandi linni vegna þess að það hefur mjög erfið áhrif og vond hér á innlendum lánamarkaði þegar bankarnir þurfa að snögghemla eða stíga mjög harkalega á bremsurnar eins og þeir eru byrjaðir að gera. Það er eitt. Hitt er síðan hið almenna efnahagsástand sem ég ræddi í upphafi fyrri ræðu minnar og var að hluta til fyrirséð vegna þess að við vissum auðvitað að hægjast mundi um í efnahagslífinu þegar stórframkvæmdum lyki austur á landi. En nú er þetta að gerast samtímis. Það er að hægja á vegna þess að það tímabil er frá en líka vegna þess að bankarnir eru byrjaðir að grípa í taumana vegna ytri aðstæðna og þá þarf auðvitað að hafa ráð uppi í erminni til þess að bregðast við þessu. Það vill bara þannig til, þrátt fyrir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram í dag, að ríkisstjórnin var búin að ákveða heilmikla framkvæmdaaukningu sem nú mun koma til góða á þessu ári t.d. í sambandi við vegaframkvæmdir, sem hvort eð er hefði þurft að ráðast í, og samgöngubætur eru náttúrlega eitt af því sem allir hér í þinginu sameinast um að gera kröfu um. Síðan er þá næsta spurning: Þarf eitthvað meira til en það? Þar er það sem framkvæmdir á borð við nýtt álver geta skipt verulega miklu máli og haft heilmikil áhrif til að auka hagvöxtinn og blása lífi í þær glæður sem nú virðast vera að kólna hratt. Þess vegna hangir þetta allt saman að þessu leytinu til. Hvað menn síðan gerðu í skattamálum fyrir nokkrum árum, þar sem létt var þungum byrðum af almenningi og fyrirtækjum í sambandi við skatta, er auðvitað óviðkomandi þessu máli eins og staðan er núna. Menn geta haft sínar pólitísku skoðanir á því hvort það hafi verið rétt eða rangt. Ég tel að það hafi verið rétt. Það mátti deila um einstakar tímasetningar. Gott og vel. Látum það liggja á milli hluta. Eins og staðan er núna er það vandamálinu sem við erum að fást við óviðkomandi. Og eigum við ekki að sameinast um það að glíma við vandann eins og hann er en ekki gamla fortíðardrauga sem menn voru ósammála um á sínum tíma?

Hæstv. forseti. Innan Evrópusambandsins var í lok árs 2006, eftir áralangan undirbúning, samþykkt ný heildarlöggjöf á sviði efna og efnavara, svokölluð REACH-reglugerð, eða „reglugerð um skráningu, mat, leyfisveitingu og takmarkanir, að því er varðar efni“. Reglugerðin tók gildi innan Evrópusambandsins þann 1. júní 2007. Markmið löggjafarinnar er annars vegar að tryggja að meðferð á efnum valdi ekki tjóni á heilsu manna og dýra eða á umhverfi og hins vegar að tryggja frjálst flæði á efnavörum á markaði. Með frumvarpi til laga um efni og efnablöndur sem hér er mælt fyrir er sett lagastoð fyrir innleiðingu REACH-reglugerðarinnar hér á landi. Gert er ráð fyrir að REACH-reglugerðin verði tekin upp í EES-samninginn í mars eða apríl á þessu ári. Grundvallarhugsunin að baki REACH er að öll efni sem framleidd eru eða sett á markað á EES-svæðinu verði skráð og greind og þau efni sem hafi hættulega eiginleika verði háð notkunartakmörkunum. Fyrirtæki munu geta sameinast um skráningu efnis og þannig deilt kostnaði vegna hennar en aðeins ef þau forskrá efnin á tímabilinu 1. júní 2008 til 1. desember 2008. Afar brýnt er að íslensk fyrirtæki geti forskráð sín efni á þessum tíma og fengið þannig aðgang að samstarfi við önnur fyrirtæki í Evrópu um skráningu efna og þá gagnaöflun og prófanir sem skráningunni fylgja. Að öðrum kosti mun skráningin verða mun umfangsmeiri og kostnaðarsamari fyrir íslensk fyrirtæki. Yfirvöld hafa hingað til borið ábyrgð á að skráð efni séu metin með tilliti til áhættu en þeirri vinnu hefur miðað hægt. Með innleiðingu REACH-reglugerðarinnar mun ábyrgð á áhættumati efna flytjast yfir á framleiðendur þeirra sem og innflytjendur frá löndum utan EES. Framleiðendur og innflytjendur þurfa að veita upplýsingar um eiginleika efna sinna, notkunarsvið, váhrif og hvernig nota megi þau á sem öruggastan hátt. Niðurstöður mats á efnum verða síðan grundvöllur að ákvarðanatöku um hvort setja þarf takmarkanir á notkun efna. Ein af grundvallarreglum reglugerðarinnar er að hættulegum efnum verði markvisst skipt út fyrir hættuminni staðgengilsefni sem vitað er að koma að sömu notum. Í REACH felst að ný Efnastofnun Evrópu er sett á fót og hefur henni verið fundinn staður í Helsinki. Efnastofnunin mun halda utan um verklega framkvæmd á ákvæðum REACH-reglugerðarinnar, annast skráningu efna og gera tillögur um notkunartakmarkanir á efnum til framkvæmdastjórnar EB. Efnastofnunin hefur einnig yfirumsjón með gerð leiðbeininga fyrir iðnaðinn og yfirvöld sem og utanumhald um gagnagrunna um efni sem aðgengilegir verða almenningi og yfirvöldum. Stefnt er að því af hálfu stjórnvalda að Ísland verði fullgildur þátttakandi í nýju Efnastofnuninni í Helsinki og aðild Íslands að stofnuninni verði því með sama hætti og aðild aðildarríkja Evrópusambandsins. Samkvæmt lauslegri athugun flytja rúmlega 500 fyrirtæki inn til Íslands efni og efnavörur í meira magni en 1 tonn á ári, þar af um eitt hundrað frá löndum utan EES-svæðisins. Gera má ráð fyrir að töluverður hluti þessara tæplega hundrað fyrirtækja muni þurfa skrá efni sín hjá Efnastofnun Evrópu samkvæmt ákvæðum frumvarpsins. Til viðbótar eru nokkrir framleiðendur efna starfandi á Íslandi og þurfa þeir að skrá framleiðslu sína sé hún meira en eitt tonn á ári. Við meðferð málsins af hálfu umhverfisráðuneytisins og Umhverfisstofnunar hefur verið haft samráð við Samtök atvinnulífsins, Samtök verslunar og þjónustu og Félag íslenskra stórkaupmanna og hafa þessir aðilar hafið undirbúning vegna innleiðingar reglugerðarinnar. Í flestum tilvikum teljast íslensk fyrirtæki hins vegar svokallaðir eftirnotendur efna sem almennt bera ekki sömu skyldur og framleiðendur og innflytjendur hvað varðar skráningu og mat á efnum. Þau fyrirtæki munu njóta góðs af auknum upplýsingum frá birgjum sínum varðandi eiginleika efna en jafnframt eru lagðar þeim á herðar skyldur um örugga notkun efna og um upplýsingagjöf bæði til Efnastofnunarinnar, til birgja og til viðskiptavina. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfisnefndar.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að það skuli loksins komið fram á Alþingi - já, nú gleymdi ég þingskjalinu. Vildi einhver vera svo vænn að koma með þingskjalið til mín? - frumvarp sem innleiðir REACH-tilskipunina frá Evrópusambandinu í íslenskan rétt. - Takk fyrir, hæstv. ráðherra. Þetta er sem sagt frumvarp til laga um efni og efnablöndur og hefur verið beðið eftir því nokkuð lengi satt að segja og ekki bara hér heldur hjá Evrópusambandinu þar sem undirbúningur þeirrar löggjafar sem hér lítur nú dagsins ljós hefur tekið nokkuð langan tíma. Það mun hafa verið - ég þori ekki að segja hversu - ég gæti trúað að það væri áratugur sem þessi tilskipun hefur verið í vinnslu og jafnvel lengur og hún hefur farið í gegnum margar skilvindur og mikla gagnrýni og það hefur verið tekist á um hana á vettvangi Evrópusambandsins milli hagsmunaaðila sem eru þá framleiðendur ýmissa efna sem heyra undir reglugerðina og umhverfisverndarsinna. Staðreyndin er sú að mörg þúsund kemísk efni, sem sagt efni sem eru ekki lífræn og fara misvel þess vegna í hinu lífræna umhverfi okkar og náttúru eru í almennri notkun en hafa aldrei verið prófuð með tilliti til til dæmis áhrifa sem þau gætu haft á annaðhvort heilsufar manna eða á umhverfið og lífríki náttúrunnar. Nú er það ekki svo að á þessum dögum aukinnar umhverfisvitundar hafi dregið úr framleiðslu þessara efna heldur þvert á móti, framleiðsla þessara efna virðist færast í aukana ár frá ári og þeim fjölgar æ meir efnunum sem unnin eru á þennan hátt. Nú má þó segja að nýju efnin sem framleidd eru undirgangast ákveðnar prófanir. En enn þá hefur gríðarlegur fjöldi efna af eldri gerð ekki farið í gegnum þau nálaraugu eða þær prófanir sem yngri efnin fara í gegnum. Eftir því sem ég kemst næst og þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér, meðal annars á heimasíðu Landverndar sem hefur barist mjög fyrir framgangi þessa máls og tekið þátt í norrænu verkefni sem hefur miðað að því að reyna að ná kröfum umhverfisverndarsinnanna eins langt og hægt er í þessari löggjöf kemst ég að því að árið 1930 hafi verið áætlað að notkun kemískra efna í heiminum hafi verið um 1 milljón tonn á ári, 1930 1 milljón, en nú mun árleg notkun vera um 400 milljón tonn þannig að hér er ekki verið að tala um neitt smáræði. Þessi efni mörg hver létta okkur lífið í amstri dagsins. Þetta eru efni sem eru notuð í ýmiss konar framleiðsluvörur. Það má segja að þetta séu þægindaaukandi efni. Mér dettur í hug að nefna jafnvel efni sem sett eru í ýmsar hreinsivörur, snyrtivörur, jafnvel matvörur, kekkjavarnarefnin og ýmislegt í þeim dúr sem eiga að gera okkur lífið auðveldara á 21. öldinni. En sannleikurinn er sá að við vitum afar lítið um áhrif stórs hluta þessara efna á umhverfi og heilsu fólks. Ég hygg að það hafi verið vorið 2004 sem fram komu tillögur um nýja löggjöf hjá Evrópusambandinu. Ég held að það hafi verið 2003 eða 2004 sem ég rak augun í að það væru veruleg átök um markmið þeirrar löggjafar sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins vildi setja. Umhverfisverndarsinnar höfðu mjög miklar væntingar á þessum tíma til löggjafarinnar. Þeir töldu að framkvæmdastjórnin væri alveg einlæg og heiðarleg í því að vilja vernda heilsu og umhverfi og stuðla að sjálfbærri þróun með framsetningu þessara tillagna. Engu að síður var sú tillaga sem þá var kynnt ákveðin málamiðlun á milli, eins og ég sagði, hagsmunaaðila. Svo brá nú við þegar tillagan var fullbúin og komin fram að þá urðu veruleg átök á milli hagsmunagæsluaðila iðnaðarins og umhverfisverndarsinna. Eftir því sem maður kemst næst í frásögnum af þessu munu um 400 hagsmunagæslumenn hafa starfað á þessum tíma fyrir efnaiðnaðinn. Það eru lobbýistarnir frægu í Evrópusambandinu sem eru sterkastir þar sem fjármunirnir eru mestir og auðvitað voru þeir í þessu tilfelli miklu fleiri hjá iðnaðinum en hjá umhverfisverndarsinnunum og náttúruverndarsamtökunum. Það upphófst gríðarlegur hræðsluáróður gegn þessum hugmyndum sem Evrópusambandið var þá búið að setja fram og framkvæmdastjórnin hafði fært fram í formi tillögu til laga eða tilskipunar. Eftir því sem málinu vatt fram - það er nú ekki auðvelt svo sem að fylgjast með þessu mikla bákni, Evrópusambandinu - en þá segir á heimasíðu Landverndar að hræðsluáróður iðnaðarins í Brussel hafi verið talsvert meiri í þessu tilfelli en áður hafi verið dæmi um, það hafi verið lagðar fram skýrslur með illa undirbyggðum ályktunum um neikvæða áhrif REACH-tilskipunarinnar á efnahagslífið og það mun hafa farið svo að í endurskoðaðri tillögu framkvæmdastjórnarinnar hafi verið fátt sem umhverfisverndarsinnar gátu huggað sig við eða glaðst yfir. Mér segir því svo hugur um, án þess að ég hafi lesið þetta til hlítar, að hér sé búið að þynna upphaflegu hugmyndirnar mjög mikið út. Nú vil ég hvetja hv. umhverfisnefnd Alþingis til að fara vel ofan í saumana á þeirri baráttu sem fram fór á vettvangi Evrópusambandsins, kynna sér hvað fór úrskeiðis þegar viðhorf umhverfisverndarsinna og náttúruverndarsamtaka eru skoðuð og athuga hvort ekki væri hyggilegt að við Íslendingar reyndum að ganga feti lengra en tilskipunin segir til um ef við teljum þess þörf. Í ljósi þeirra átaka sem urðu um málið þegar það fyrst kom fram tel ég einboðið að við Íslendingar sem stærum okkur af hreinni og ósnortinni náttúru og vilja til umhverfisverndar leggjum nú verulega mikið á okkur í þessum efnum til að tryggja að okkar löggjöf geti verið svo metnaðarfull að hún gleðji umhverfisverndarsinna og náttúruverndarsamtök og náttúruverndarsinnað fólk. Hæstv. forseti. Ég held að umbætur í löggjöfinni séu tvímælalaust þarfar og nauðsynlegar. Ég vil hins vegar minna á að Umhverfisstofnun sem á að annast eftirlit samkvæmt þessu frumvarpi með þeirri ábyrgð sem framleiðendur og innflytjendur eiga að bera samkvæmt frumvarpinu, á að fá til þess aukna fjármuni að einhverju leyti. Það er talað um ríflega 20 milljónir í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins og talað um að tvö ný stöðugildi komi til stofnunarinnar til þess að tryggja þetta aukna álag sem stofnunin verði fyrir. Ég vil bara minna á það hér að stofnunin fékk í síðasta fjárlagafrumvarpi að einhverju leyti aukna fjármuni vegna Evrópusamstarfsins og sennilega þá REACH-tilskipunarinnar að hluta til en fékk ekki náð fyrir eyrum fjárlagavaldsins hvað varðar aðrar beiðnir. Ég nefni til dæmis bara fjárbeiðni til landvörslu eða til þess að halda áfram að vinna að náttúruverndaráætlun. Ég minni á að enn eru þrettán svæði á núgildandi náttúruverndaráætlun ófriðlýst. Það skyldi nú ekki vera að ástæða þess sé sú að stofnunin hafi ekki fengið til þess þann mannafla eða þá fjármuni sem nauðsynlegir eru eða er það kannski bara að það sé enginn vilji hjá stjórnvöldum til þess að heimila Umhverfisstofnun að klára að vinna þær friðlýsingar sem þarf að vinna samkvæmt náttúruverndaráætluninni okkar? Ég tel að það sé alla vega fullt tilefni til þess að skoða aðstæður Umhverfisstofnunar í þessu tilliti því að það er stöðugt verið að auka álagið á þeirri stofnun. Hún hefur í sjálfu sér aldrei borið almennilega sitt barr eftir þá miklu sameiningu sem varð á málaflokkunum hérna um árið þegar sameinaðar voru undir einn hatt einar fimm stofnanir þannig að ég held að það sé fullt tilefni til að skoða starfsaðstæður Umhverfisstofnunar þegar löggjöf af þessu tagi, jafnumfangsmikil og hún er, lítur hér dagsins ljós. Hæstv. forseti. Ég fagna því að frumvarpið skuli komið hér fram. Ég treysti því að við getum skoðað þetta það djúpt í umhverfisnefnd - að það liggi ekki svo á að við getum ekki skoðað þetta mál það vel að við athugum það að löggjöfin verði svo metnaðarfull að jafnvel umhverfisverndarsinnar verði glaðir.

Herra forseti. Hér er rætt frumvarp til laga um efni og efnablöndur sem ég held að sé mjög mikilvægt að ræða vel og skoða vel. Það skiptir okkur miklu máli hvernig farið er með hættuleg efni og eins að tryggja að við sem meðhöndlum þessi efni vitum nákvæmlega hvað þau innihalda og hversu hættuleg þau eru. Þess vegna þarf skráningin á þeim að vera mjög ljós. Markmiðið með frumvarpinu er meðal annars að tryggja meðferð á þeim efnum og að efnin og efnablöndurnar valdi ekki fólki, dýrum eða umhverfinu tjóni og það er náttúrlega eitthvað sem við verðum að standa vörð um. Eins er markmið með þessu frumvarpi frjálst flæði á efnavörum á markaði. Ég velti því fyrir mér og ég held að umhverfisnefnd verði að skoða vel hvort það fari alfarið saman, þetta frjálsa flæði á efnavörum á markaði og það að tryggja meðferð þessara efna. Við vitum að þekkingu þarf til að meðhöndla og flytja viss efni. Þess vegna velti ég þessu aðeins fyrir mér. Því er nefndinni hollt að skoða hvort þetta fari alfarið saman eða hvernig staða þessara mála er í frumvarpinu. Ég vil ítreka mikilvægi þess að skrá og að þessi skráning sé alþjóðleg og að það sé á hreinu hvert sé innihald þeirra efna og efnablandna sem við meðhöndlum, þ.e. hversu hættuleg eða hættulaus þau eru. Einnig finnst mér mjög mikilvægt það ákvæði að skipta út hættulegri efnum fyrir hættuminni efni. Það er sennilega hérna inni reglugerðarákvæði um það hvernig eigi að standa að því. Ég hef rýnt svolítið í frumvarpið til að reyna að skilja það. Við vitum líka að til eru ýmsar viðurkenndar alþjóðlegar merkingar um umhverfisvæn efni svo sem blásvanurinn og fleiri. En við vitum líka að oft er mjög dýrt fyrir fyrirtæki að fá þessar merkingar, viðurkenndar merkingar, á sína vöru. Þessar merkingar snúast um það hvernig vinnuferli fyrirtækisins er og hvort fyrirtækið stenst þær kröfur sem til þess eru gerðar. Það er nokkuð sem mætti skoða í þessum efnum líka. Í lokin langar mig til þess að taka undir orð hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur og segja að ég fagna því að þetta frumvarp komi hér fram og til umræðu vegna þess að það er okkur mjög mikilvægt hvernig þessum málum er háttað hér á landi. Ég hvet umhverfisnefnd til að fara vel yfir frumvarpið.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að þeir tveir hv. þingmenn sem hafa tjáð sig um þetta mál skuli fagna því að það skuli vera komið fram en eins og líka hefur komið fram hefur verið beðið eftir þessu lengi. Það má segja að hæstv. umhverfisráðherra, Þórunn Sveinbjarnardóttir, taki vel á þessum málum. Við sjáum það þegar farið er yfir málið og í því sem kom fram í flutningsræðu minni sem ég flyt fyrir hennar hönd að í því felst mikill metnaður að stefnt skuli að því af hálfu stjórnvalda að Ísland verði fullgildur þátttakandi í nýju efnastofnuninni í Helsinki og aðild Íslands að stofnuninni verði því með sama hætti og aðildarríkja Evrópusambandsins. Þetta er auðvitað eins og hæstvirts umhverfisráðherra er von og vísa og því hefur mér verið heiður að því að flytja þetta mál hér fyrir hennar hönd og ég vil þakka þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni kærlega fyrir þátttökuna.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn eru hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, Álfheiður Ingadóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Kolbrún Halldórsdóttir, Ögmundur Jónasson og Atli Gíslason. Um er að ræða mikilvæga viðbót við núgildandi lög sem er ætlað að styrkja stöðu sveitarfélaganna og gera þeim kleift að taka afstöðu til þess stórmáls sem heræfingar eru. Áður en lengra er haldið er rétt að taka fram að flutningsmenn telja að heræfingar hafi engu jákvæðu hlutverki að gegna fyrir íslenskt samfélag og æskilegast væri að stjórnvöld úthýstu þeim með öllu. Þar til því markmiði hefur verið náð teljum við hins vegar mikilvægt að gera sveitarfélögum og skipulagsyfirvöldum kleift að sporna við helstu hættum sem stafað geta af slíkum æfingum. Fyrsta grein frumvarpsins gerir ráð fyrir að við 2. mgr. 3. gr. laganna bætist nýr málsliður svohljóðandi, með leyfi forseta: „Sveitarstjórn skal taka ákvörðun um hvort heræfingar verði samþykktar á viðkomandi stað.“ Tilgangur þessarar greinar er að tryggja að kjörnir fulltrúar almennings í sveitarstjórnum taki með beinum hætti afstöðu til þess hvort heræfingar skuli heimilaðar í landi sveitarfélagsins. Slíkt ákvörðunarvald er ekki hægt að framselja t.d. til skipulags- og byggingarnefnda sem oft eru sameiginlegar fyrir fleiri en eitt sveitarfélag. Í 2. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að á eftir 2. mgr. 27. gr. laganna komi ný málsgrein svohljóðandi, með leyfi forseta: „Notkun lands til heræfinga, þar með talið til lágflugsæfinga, utan varnar- og öryggissvæða er háð framkvæmdaleyfi hlutaðeigandi sveitarstjórnar að fenginni umsögn viðkomandi svæðisskipulagsnefndar. Framkvæmdaleyfi vegna slíkra æfinga skal gefið út til tiltekins tíma þar sem gerð er grein fyrir afmörkun svæðis, upplýsingaskyldu til almennings og hagsmunaaðila á svæðinu, grunnvatnsvernd, æfingatíma og frágangi svæðis.“ Markmiðið með þessari breytingu er margþætt. Í fyrsta lagi er stoppað upp í gat á núverandi löggjöf þar sem heræfingar eru ekki sérstaklega tilteknar. Þetta er augljós galli ef haft er í huga eðli þeirrar starfsemi sem hér um ræðir. Heræfingar geta haft verulega truflun í för með sér fyrir almenna borgara svo sem með hávaðamengun í tengslum við lágflugsæfingar eða takmörkun á ferðafrelsi fólks, t.d. í tengslum við lokun svæða meðan á æfingum stendur. Heræfingar hafa sömuleiðis oft í för með sér talsverða mengunarhættu enda kalla þær iðulega á umferð stórvirkra véla og farartækja sem valdið geta röskun á umhverfi og leitt til mengunarslysa svo sem vegna olíu. Í þessu samhengi vil ég vísa í álitsgerð framkvæmdastjórnar um vatnsverndarsvæði höfuðborgarsvæðisins sem lagðist á fundi sínum þann 8. nóvember árið 2000 gegn erindi um að heimilaðar yrðu heræfingar innan verndarsvæðis í Bláfjöllum. Í álitsgerðinni segir, með leyfi forseta: „Framkvæmdarstjórnin lítur svo á að um sé að ræða sambærilega starfsemi og hvern annan atvinnurekstur, samanber 30. gr. í heilbrigðissamþykkt, nr. 636/1997, um vatnsverndarsvæði vatnsbóla innan lögsagnarumdæma Mosfellsbæjar, Reykjavíkur, Seltjarnarneskaupstaðar, Kópavogs, Garðabæjar, Bessastaðahrepps og Hafnarfjarðar. Leyfi til slíkrar starfsemi er m.a. háð því að tryggt verði að grunnvatn geti ekki mengast. Framkvæmdastjórnin telur að heræfingar hljóti í öllum kringumstæðum að setja vatnsvernd á svæðinu í óvissu.“ Þetta eru afdráttarlaus orð frá þeim aðilum sem fara með vatnsverndarmál höfuðborgarsvæðisins: Að heræfingar hljóti undir öllum kringumstæðum að setja vatnsvernd í óvissu. Þó ekki væri nema fyrir þessa staðreynd er ljóst að full ástæða er til að fjalla sérstaklega um heræfingar í skipulags- og byggingarlögum. Í öðru lagi hefur greinin þann tilgang að tryggja sveitarstjórnum rétt á að segja til um heræfingar í landi sínu. Reynslan sýnir að sveitarstjórnir telja ýmist fram hjá sér gengið við ákvarðanir um framkvæmd heræfinga eða að þær telji, að sumu leyti réttilega, að slíkar ákvarðanir liggi utan síns valdsviðs. Sem dæmi um hið fyrrnefnda má nefna að sveitarstjórn Hvalfjarðarstrandarhrepps hefur gert harðorðar athugasemdir við að haldnar hafi verið heræfingar í gömlu herstöðinni í Hvalfirði í lítt eða engu samráði við stjórnendur hreppsins og raunar í óþökk þeirra. Ég þykist vita að íbúar á Hvalfjarðarströnd mundu fagna því að geta sjálfir fengið að taka ákvörðun um slíka starfsemi í sinni heimasveit. Ég bind því sérstaklega vonir við að þingmenn Norðvesturkjördæmis muni veita þessu máli stuðning. Dæmi um hitt, að sveitarstjórnir hafi ekki talið sér heimilt að setja sig upp á móti jafnvel hinum fáránlegustu heræfingum eru þó nokkur. Áður hefur verið getið um þá makalausu hugmynd að halda heræfingar inni á vatnsverndarsvæði höfuðborgarsvæðisins árið 2000. Álíka fráleitar voru áætlanir um að halda hluta heræfinga, m.a. með þyrlulendingum í sjálfum Hljómskálagarðinum í miðborg Reykjavíkur sumarið 1999. Framkvæmd þessarar geggjuðu hugmyndar tókst að afstýra með beinum aðgerðum friðelskandi íbúa sem tóku sér stöðu í garðinum og komu þannig í veg fyrir allt saman. Borgarstjórn Reykjavíkur treysti sér hins vegar ekki til að standa vörð um þessa perlu Reykvíkinga gagnvart beiðni um heræfingar. Borgarstjóri í Reykjavík var á þessum tíma hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, og raunar sitja nú á þingi allmargir einstaklingar sem þá áttu sæti í borgarstjórn. Ég vænti þess að sá hópur geti staðfest það hér í umræðum hversu mikilvægt það er fyrir sveitarstjórnir að fá ákvæði inn í skipulagslög sem taka af öll tvímæli um að þeim sé heimilt að banna heræfingar eða takmarka umsvif þeirra verulega. Í þriðja lagi er greininni ætlað að uppfylla betur þau metnaðarfullu markmið sem fram koma í 1. gr. skipulags- og byggingarlaga þar sem fram kemur að þeim sé ætlað að tryggja að þróun byggðar og landnotkunar sé í samræmi við skipulagsáætlanir sem hafa efnahagslegar, félagslegar og menningarlegar þarfir landsmanna, heilbrigði þeirra og öryggi að leiðarljósi. Ljóst er að heræfingar kunna að ganga gegn þeim samfélagslegu og menningarlegu markmiðum sem einstök sveitarfélög hafa sett sér. Dæmi um þetta er Friðarstofnun Reykjavíkur sem Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson þáverandi borgarstjóri beitti sér fyrir að komið væri á fót síðla árs 2006. Af því tilefni sagði borgarstjóri, með leyfi forseta: „Ísland er herlaust land og engin hefð er hér fyrir hernaðaruppbyggingu né herrekstri. Því er Reykjavík einstakur vettvangur til viðræðna um friðsamlega úrlausn margvíslegra alþjóðlegra deilumála.“ Þetta er lofsverð framtíðarsýn og óskandi að henni verði hrint í framkvæmd hið fyrsta. Borgarstjórn Reykjavíkur hefur raunar sýnt viðleitni sína með því að tendra friðarsúlu í Viðey sem listakonan Yoko Ono og fyrrnefndur Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson tóku einmitt í notkun á síðasta ári. Það er reyndar umhugsunarefni að súlunni skuli hafa verið fundinn staður steinsnar frá Sundahöfn þar sem sum stærstu og rammgerðustu herskip NATO-þjóða leggja að bakka á hverju sumri m.a. í tengslum við heræfingar. Ljóst er slíkar herskipakomur sem og hvers kyns heræfingar samrýmast ekki stefnu borgaryfirvalda um Reykjavík sem miðstöð friðar. Borgarstjórn Reykjavíkur hlýtur því að fagna samþykkt þessa frumvarps. Virðulegi forseti. Mál þetta sem hér er flutt er í senn umhverfismál og lýðræðismál. Það tekur á einum mesta skaðvaldi umhverfisins því vitað er að fátt er eins mengandi og hermennska og hernaðarleg starfsemi. Sem dæmi má nefna að metið er að frá Bandaríkjaher falli um 750 þús. tonn af menguðum úrgangi á ári hverju. Það er meiri mengun en frá fimm stærstu efnaverksmiðjum Bandaríkjanna samanlagt. Maður veltir því óneitanlega fyrir sér þegar maður heyrir rök Archie Clemins, aðmíráls í bandaríska hernum, sem fram komu í áströlskum fjölmiðlum nýverið fyrir kostum þess að stunda heræfingar í Ástralíu hvort hliðstæðar aðstæður á Íslandi laði hreinlega til sín heræfingar, með leyfi forseta: „Við verðum að hafa staði þar sem við getum kastað sprengjum, staði til að skjóta með alvöruskotfærum, til að fljúga háværum vélum og þar sem við getum raunverulega kannað og æft hvers herinn er megnugur.“ Er þetta sú landnýting sem við sækjumst eftir? Umhverfisverndarþáttur þessa máls er augljós en lýðræðisþátturinn er ekki síður mikilvægur. Það er sjálfsögð krafa í lýðræðissamfélagi að veigamiklar ákvarðanir sem varða öryggi, heilbrigði og velferð íbúanna séu teknar sem næst þeim. Heræfingar er slík starfsemi að ekki verður við annað unað en að kjörnir fulltrúar almennings í sveitarstjórnum hafi sitt um málið að segja. Ég treysti því að þetta sjálfsagða réttlætismál fái góðar undirtektir hér í þinginu. Málefnalega umfjöllun í þingnefnd og verði orðið að lögum fyrir sumarið þegar fyrirséð er að efnt verði til heræfinga hér á landi.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir frumkvæði hennar í þessu máli og að hún skuli leggja fram tvö lagafrumvörp um breytingar á lögum þar sem tekið er á því atriði sem varðar heræfingar. Það er lofsvert að þetta mál skuli tekið inn í þingið með þeim hætti sem hér er lagt til, annars vegar í því frumvarpi sem er til umræðu núna og varðar breytingu á skipulags- og byggingarlögum og sömuleiðis í því máli sem er næst á dagskránni og varðar breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Ástæðan fyrir því að ég segi að það sé lofsvert að taka þetta í þessu samhengi er einkum og sér í lagi nákvæmlega það sem flutningsmaður, hv. þingmaður, gat um í framsöguræðu sinni og það er lýðræðisþátturinn. Staðreyndin er sú að einmitt lögin um mat á umhverfisáhrifum annars vegar og skipulags- og byggingarlögin hins vegar snerta mjög mikið það sem við getum kallað lýðræði, aðkomu almennings að því sem er að gerast í nánasta umhverfi þeirra vegna þess að í þessum lögum er sérstaklega fyrirskrifað hver aðkoma almennings getur verið að tilteknum atriðum eins og í skipulags- og byggingarlögunum þegar við erum að tala um skipulag í nánasta umhverfi fólks. Í skipulags- og byggingarlögunum er sérstaklega tekið fram með hvaða hætti á að auglýsa, með hvaða hætti almenningur hefur möguleika á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og gera athugasemdir og hverjar eru skyldur sveitarfélagsins að svara athugasemdum sem koma fram. Þess vegna er mjög vel við hæfi að mínu mati að lagt skuli til að sú hugsun sem hv. þingmaður hefur gert prýðilega grein fyrir í framsögu sinni komi inn í skipulags- og byggingarlögin. Eins og kom fram í máli hv. flutningsmanns er það líka sagt strax í 1. gr. skipulags- og byggingarlaga, þar sem fjallað er um markmið þeirra laga að það eigi að vera að tryggja þróun byggðar og landnotkunar og hún skuli vera í samræmi við skipulagsáætlanir og þar er sérstaklega vísað til hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar um efnahagslegar, félagslegar og menningarlegar þarfir landsmanna, heilbrigði þeirra og öryggi. Til þess að ná þessu markmiði laganna er að mínu viti mikilvægt að koma því ákvæði sem hér er lagt til inn í skipulags- og byggingarlög vegna þess að þau lög og raunar engin lög gefa sveitarstjórnum í dag tækifæri til að taka á málum af þessum toga alveg óháð því hvaða afstöðu þau kunna að hafa til heræfinga sem hér er verið að fjalla um. Ég get t.d. nefnt það sérstaklega af því að flutningsmaður tæpti aðeins á því, hún nefndi Sundahöfn og komu erlendra herskipa hingað í þessu efni, að ég hef fylgst með því í gegnum mörg ár þegar erlend herskip hafa komið til hafnar í Reykjavík og þá hefur gjarnan verið spurt hvaða tök séu á því fyrir hafnaryfirvöld, sveitarfélagið eða hafnaryfirvöld að hafa sjálfstæða skoðun á því hvort þau vilji fá heimsókn af þessum toga til sín. Það svar sem hefur ævinlega verið gefið er einfaldlega það að þetta séu gestir íslenskra stjórnvalda og á móti þeim verði að taka. Ráð sveitarfélagsins Reykjavíkur og hafnaryfirvalda í Reykjavík hefur þá verið það í samskiptum sínum við utanríkisráðuneytið um þessar herskipakomur að benda einfaldlega á það að borgarstjórn Reykjavíkur hafi gert samþykkt um að borgin sé kjarnorkuvopnalaust svæði og því er komið á framfæri við utanríkisráðuneytið sem tekur við þeim skilaboðum og kemur til stjórnvalda þeirra ríkja sem herskipin koma frá en það fást hins vegar aldrei nein svör um það hvort slík vopn sé að finna í viðkomandi skipum. Með því að setja ákvæði í skipulags- og byggingarlögin með þeim hætti sem hér er lagt til fá sveitarfélögin tæki til þess í raun og veru að tryggja það að stefna þeirra nái fram að ganga hvað þetta snertir. Ég hygg að langflest sveitarfélög í landinu hafi lýst því yfir að þau séu kjarnorkuvopnalaust svæði eða laus við eiturefni og kjarnorkuvopn o.s.frv. - ég hygg að þau séu bara örfá, kannski teljandi á fingrum annarrar handar sem ekki hafa gert það - en engu að síður hafa þessi sveitarfélög engin tækifæri til að koma þessum vilja sínum á framfæri ef stjórnvöld ákveða eitthvað annað og þá er ég að tala um stjórnvöld á landsvísu. Eins og kom fram hjá flutningsmanni erum við sem stöndum að þessari tillögu að sjálfsögðu þeirrar skoðunar að heræfingar út af fyrir sig séu til mikillar óþurftar og það eigi í raun ekkert að taka við þeim hér á landi. Þetta er engu að síður gert og þá er vilji sveitarfélaganna ekki hafður til hliðsjónar þegar stjórnvöld taka svona ákvarðanir. Réttur almennra borgara til að koma á framfæri sjónarmiðum sínum, mótmælum o.s.frv., er hvergi tryggður og þess vegna er mikilvægt að leggja þetta til með þeim hætti sem hér er verið að gera. Í greinargerð með þessu frumvarpi er m.a. tekið dæmi um sveitarstjórn Hvalfjarðarstrandarhrepps sem hafi gert athugasemdir við heræfingar í gömlu herstöðinni í Hvalfirði þar sem ekkert samráð var haft við stjórnendur sveitarfélagsins um það hvort þær ættu að fara fram, hvernig og undir hvaða skilmálum o.s.frv. Þess vegna má segja að það sé afskaplega ólýðræðislegt hvernig að þessum málum er staðið eins og staðan er í dag. Þess vegna er lagt til að í skipulags- og byggingarlögin verði bætt við ákvæði sem tekur á þessu sérstaklega og segir einfaldlega að sveitarstjórn skuli taka ákvörðun um hvort heræfingar séu samþykktar á tilteknum stað eða ekki. Það er hægt að gera t.d. í skipulagsáætlun, það er hægt að gera t.d. í aðalskipulagi sveitarfélags. Sveitarfélagið gæti þar með sagt í aðalskipulagi sínu, ef það fengi heimild í þessum lögum, í samræmi við þá stefnu sem viðkomandi sveitarfélag hefur tekið varðandi kjarnorkuvopnalaust svæði, að heræfingar séu ekki leyfðar í lögsagnarumdæmi sveitarfélagsins og þá gildir það og stjórnvöld verða þá að leita annað en til þess sveitarfélags sem þannig tæki á málum. Um leið gæti sveitarfélag að sjálfsögðu tekið þá ákvörðun að vilja setja það inn í deiliskipulag og notað það sem tæki og einhver sveitarfélög kynnu að vilja heimila heræfingar á einhverju tilteknum stöðum og settu það þá inn í deiliskipulag en þá væri það strax komið inn í skipulagsferli og inn í það ferli sem viðhaft er þegar skipulag er unnið, þar sem slíkir skilmálar væru auglýstir, þar sem íbúar sveitarfélagsins hefðu tök á því að koma og þess vegna gera athugasemdir, mótmæla og þess vegna kæra slíka ákvörðun til annarra stjórnvalda. Hér er hreyft mjög þýðingarmiklu máli sem varðar rétt almennings til að koma að ákvörðunum eins og hér eru á ferðinni. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir vakti máls á því að heræfingar gætu gengið gegn þeim samfélagslegu og menningarlegu markmiðum sem einstök sveitarfélög hafa sett sér. Þetta á t.d. við eins og hér er í greinargerð rakið hvað varðar Friðarstofnun Reykjavíkur. Það var í tengslum við Höfðafundinn árið 2006 þegar þess var minnst að 20 ár voru liðin frá leiðtogafundi Ronalds Reagans Bandaríkjaforseta og Mikhails Gorbatsjovs, leiðtoga Sovétríkjanna, og Mikhail Gorbatsjov kom sem gestur á þann fund, að hreyft var þeirri hugmynd að koma á stofn Friðarstofnun Reykjavíkur og var þá tengd því starfi sem Gorbatsjov, friðarverðlaunahafi Nóbels, hefur verið að vinna á alþjóðavettvangi undanfarin ár. Það er rétt sem þá var sagt, þáverandi borgarstjóri, kannski einhvern tíma síðar verðandi borgarstjóri á nýjan leik, Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, lýsti því þá yfir að Ísland væri herlaust land og þar væri engin hefð fyrir hernaðaruppbyggingu eða herrekstri og Reykjavík væri þess vegna góður vettvangur einmitt til viðræðna um friðsamlega úrlausn alþjóðlegra deilumála. Einmitt í þessu samhengi hlýtur maður að spyrja sig: Já, það er gott að Reykjavík eða hvaða annað sveitarfélag sem í hlut á hefur slíka stefnumörkun en hvaða tæki hefur viðkomandi sveitarfélag til að koma þessum markmiðum sínum til skila og í framkvæmd? Þessi tæki hefur sannarlega skort. Ég vil þess vegna, herra forseti, ítreka að ég tel að það sé mjög vel til fundið að koma þessari hugsun um heræfingarnar og hvaða ferli þær þurfa að hafa - það er ekkert óeðlilegt við það að menn þurfi að fara í gegnum eitthvert lýðræðislegt ferli með heræfingar eins og hvaða aðrar athafnir sem viðhafðar eru í sveitarfélögum og gætu verið skipulagsskyldar eða eðlilegt væri að meta áhrif þeirra á umhverfið - inn með þessum hætti í skipulags- og byggingarlögin og tryggja eins og ég sagði lýðræðislega aðkomu íbúanna að ákvörðunum um atriði sem sannarlega varða mjög miklu fyrir íbúana, geta haft umtalsvert ónæði í för með sér fyrir mjög marga og jafnvel skaða eins og dæmi eru um, því miður. Ég fagna þess vegna því frumvarpi sem hér er lagt fram og vænti þess og vonast til að það fái málefnalega umfjöllun í þingnefnd, sem væntanlega verður umhverfisnefnd, og það verði sent til umsagnar að sjálfsögðu og vonandi fær það góðar viðtökur líka hjá þeim sem fá málið til umsagnar. Ég ber að sjálfsögðu þá von í brjósti að umhverfisnefnd treysti sér til að afgreiða málið frá sér og til 2. umr. og það geti orðið stuðningur við það. Síðan er þess að geta að skipulagslögin eru til heildarendurskoðunar og umfjöllunar á vettvangi umhverfisnefndar þannig að vel kann að vera að þetta frumvarp fari inn í þá umræðu og þá yfirferð hjá nefndinni og það verður bara kostur að geta látið þessa breytingartillögu fylgja frumvarpinu að öðru leyti þegar það kemur úr nefnd til frekari umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég vona að þær undirtektir sem ég þó fékk við máli mínu í þingsal í dag séu undanfari jákvæðra undirtekta í áframhaldandi þinglegri meðferð frumvarpsins. Það veldur mér hins vegar vonbrigðum að hæstv. umhverfisráðherra sé ekki stödd hér og taki ekki þátt í umræðunni eða nokkur staðgengill hennar og það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir sveitarstjórnir landsins hve þingmenn svo og ráðherrar sýna því í rauninni lítinn áhuga.

Herra forseti. Það frumvarp sem hér er til umræðu er allra góðra gjalda vert. Ég hafði ekki undirbúið þátttöku mína í þessari umræðu og gat þess vegna ekki borið frumvarpið saman við þau lög sem það er flutt til að breyta en mér sýndist ef það er tekið í fullri alvöru, sem það verðskuldar, að þá kynni að vera að menn þyrftu að ræða það í botn. Þeir gera það kannski í umhverfisnefnd, væntanlega og vonandi, núna eða síðar ef það verður endurflutt eða kemur inn í breytingar á lögunum sem einnig gæti verið og sem betur fer verða þingmannamál stundum þannig. Þess er skemmst að minnast að hér var dreift í dag frumvarpi til lyfjalaga. Ég veit ekki mikið um það frumvarp en ég tók eftir því að tillaga frá þingmanni sem flutt var fyrst fyrir tveimur árum, frá hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur, um að hægt verði að selja nikótínlyf annars staðar en í apótekum, sem er kannski efnislega ekki mjög skylt þessu máli en þó er verið að verjast miklum skaðvaldi og það er kannski skylt, er loksins komin inn í stjórnarfrumvarp. Þetta er góð tillaga og ég vona að það hafi a.m.k. ekki dregið úr að þingmaðurinn er nú komin í stjórnarliðið sem hjálpar reyndar á einhvern undarlegan hátt hugmyndum þingmanna og tillögum. Ég get ekki annað en mælt með því að þetta frumvarp verði skoðað vel og tek undir það að efni málsins er þannig að við eigum auðvitað að hafa varann á og setja í lög reglur sem geta gert mönnum kleift að hafa þetta með þeim hætti, ef það þarf að hafa á annað borð, að það valdi ekki skaða. Ég verð þó aðeins að segja í tilefni af síðustu orðum þingmannsins að ég held að þar hafi kannski verið ofmælt að veitast að hæstv. umhverfisráðherra fyrir að vera ekki stödd hér. Það er hægt að koma málum þannig fyrir að frumvörp af þessu tagi séu flutt, með hinum nýju þingskapareglum, á dögum þar sem ráðherrarnir eru viðstaddir og það er þingmönnum í sjálfsvald sett, þannig að þingmaðurinn hefði getað komið því þannig fyrir ef hún hefði kosið svo. Ég veit að hún er eins og ég til skamms tíma hér, ég veit ekki hvernig stendur á fyrir henni með þeim hætti en það er a.m.k. ekki hægt að saka ráðherrann um að vera ekki stödd hér þegar þingmálið er tekið fyrir á umræðudegi eins og í dag. Þetta vildi ég segja vegna þess að ég tel að ráðherrann hafi, af ráðherrum að vera, óvenjumikinn skilning á einmitt efni þessa máls og því sé enn síðri ástæða til að hnjóða í hana fyrir þessar sakir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni kærlega fyrir að blanda sér aðeins í umræðuna. Ég vona sannarlega að það sé rétt sem hann segir, um að umhverfisráðherra hafi áhuga á þessu máli. Ég vona að hún muni sinna því. En sama hversu góðar ástæður hún hefur, þær kunna eflaust að vera mjög góðar, sem hún hefur fyrir því að vera ekki hérna í dag þá veldur það mér engu að síður svolitlum vonbrigðum að enginn skuli vera hér sem staðgengill hennar til að taka við málinu. Að sjálfsögðu vona ég að það fái þeim mun betri meðferð í framhaldinu.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, Álfheiður Ingadóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Ögmundur Jónasson, Kolbrún Halldórsdóttir og Atli Gíslason. Líkt og í frumvarpi því sem ég mælti fyrir áðan er markmið þessa frumvarps að standa vörð um náttúruna gagnvart þeirri ógn sem heræfingar eru og jafnframt að gera almenningi og hagsmunaaðilum kleift að fylgjast með umfangi slíkrar starfsemi og koma athugasemdum á framfæri í samræmi við markmið og anda laganna um mat á umhverfisáhrifum. Því er lagt til að klausu um heræfingar verði bætt við 12. lið 2. viðauka laganna en sá viðauki hefur að geyma upptalningu á þeim fjölmörgu framkvæmdum sem kunna að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og meta þarf í hverju tilviki með tilliti til eðlis, umfangs og staðsetningar hvort háðar skulu mati á umhverfisáhrifum samkvæmt þessum lögum. Við 12. lið 2. viðauka bætist sem sagt nýr stafliður svohljóðandi, með leyfi forseta: „Heræfingar, þar með talið lágflugsæfingar, utan varnar- og öryggissvæða.“ Líkt og fram kom í framsöguræðu minni hér á undan viljum við flutningsmenn árétta þá skoðun okkar að heræfingar hafi engu jákvæðu hlutverki að gegna fyrir íslenskt samfélag og æskilegast væri að stjórnvöld úthýstu þeim með öllu. Þar til því markmiði hefur verið náð teljum við hins vegar mikilvægt að hin mikilsverðu lög um mat á umhverfisáhrifum verði virkjuð í því skyni að draga eins mikið úr umhverfisskaða heræfinga og mögulegt er. Í 1. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum er gerð grein fyrir markmiðum laganna. Þar kemur fram að þeim er ætlað að draga eins og kostur er úr neikvæðum áhrifum framkvæmda, stuðla að samvinnu þeirra sem hagsmuna hafa að gæta eða láta sig málið varða og tryggja sem besta upplýsingamiðlun til almennings vegna fyrirhugaðra framkvæmda. Allir ættu að geta samþykkt ágæti þessara markmiða. Nú er það kunn staðreynd að starfsemi af hernaðarlegum toga, þar með taldar heræfingar, getur haft í för með sér mikil og neikvæð umhverfisáhrif. Hernaðarstarfsemi er oftar en ekki afar mengandi, má í því samhengi benda á mengunarsvæði á og við gömlu herstöðina á Miðnesheiði og gömul skotæfingasvæði bandaríska hersins á Reykjanesskaga. Einnig mætti rifja upp mengun af bandarískum ratsjárstöðvum, t.d. á Heiðarfjalli. Öll sú saga og sú þrautaganga sem landeigendur þar eystra hafa mátt þola til að reyna að fá íslensk og bandarísk yfirvöld til að viðurkenna ábyrgð sína er góð áminning um hve mikilvægt er að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í hann. Jafnvel þeir sem hvað dyggilegast studdu veru bandaríska hersins hér á landi hljóta að viðurkenna að ferill hans í umhverfismálum hefur ekki verið glæsilegur. Í tillögunni er sérstaklega tiltekið að lágflugsæfingar skuli falla undir þessa skilgreiningu laganna. Það er ekki gert að ástæðulausu. Það er alkunna að lágflugsæfingar herþotna hafa gríðarlega hávaðamengun í för með sér. Þær geta valdið verulegu ónæði, komið styggð að dýrum og valdið óbætanlegu tjóni á lífríki. Mönnum er í fersku minni þegar tvær herþotur í lágflugi fældu allan fugl úr Látrabjargi á varptíma vorið 2002. Það er sömuleiðis þekkt úr ýmsum greinum landbúnaðar hversu skaðlegt lágflug getur verið, t.d. í loðdýrarækt þar sem læður geta tryllst og drepið afkvæmi sín. Einnig hafa aðilar í ferðaþjónustu harðlega gagnrýnt lágflugsæfingar sem skapað hafa stórhættu í hestaferðum með ferðamenn. Má nefna gagnrýni Einars Bollasonar, framkvæmdastjóra Íshesta, í tengslum við heræfingar nokkurra NATO-þjóða hér á landi sumarið 2007. Í viðtölum við fjölmiðla af því tilefni nefndi Einar dæmi um atvik þar sem litlu mátti muna að alvarleg slys yrðu á hestafólki vegna þess að hestar fældust vegna lágflugsæfinga. Sem betur fer hafa slík slys ekki orðið hér á landi svo vitað sé en mörg dæmi eru um slíkt í öðrum löndum. Sem dæmi má nefna að allnokkur atvik hafa komið upp í Japan þar sem lágflug bandarískra herþotna hefur valdið tjóni eins og rakið var í grein í The Japan Observer frá febrúar árið 2001. Þar sagði m.a. frá hestakonu sem hálsbrotnaði þegar hún féll af baki eftir lágflug herþotu. Virðulegi forseti. Í ljósi þeirra dæma sem hér hafa verið rakin má sjá að umhverfisáhrif heræfinga geta verið gríðarmikil sem eitt og sér ætti að teljast fullnægjandi rök fyrir að fella þær undir lög um mat á umhverfisáhrifum. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu gera flutningsmenn sér þó grein fyrir því að það er ekki augljóst undir hvaða lið viðaukans heræfingar eigi best heima. Vissulega mætti færa rök fyrir því að heræfingar ættu allt eins heima í 11. lið þar sem m.a. er fjallað um prófunaraðstöðu fyrir vélar og hreyfla og geymslu brotajárns. Niðurstaða flutningsmanna er þó sú að 12. liðurinn, ferðalög og tómstundir, sé betur lýsandi fyrir stríðsleiki fullorðins fólks. Að síðustu vil ég árétta að með því að fella heræfingar undir lög um mat á umhverfisáhrifum er tryggt að hagsmunaaðilar á borð við sveitarfélög, landeigendur, ferðaþjónustufyrirtæki og útivistarfólk geti komið að athugasemdum varðandi framkvæmd um staðarval heræfinga og vonandi minnkað líkurnar á skaða vegna þeirra. Ég vona að málið fái góðar undirtektir hér á Alþingi og verði að lögum strax á þessu vorþingi.

Herra forseti. Ég hef mál mitt á því að ræða um dagskrá því að vakin var athygli á því hér áðan að hæstv. umhverfisráðherra er ekki viðstaddur þessa umræðu, hún mun vera í Brussel. Engu að síður eru hér fimm mál á dagskrá sem heyra beint til ráðherrans. Með hinum nýju þingskapalögum var sett upp nýtt vinnuplan hér í þessum ágæta sal og það átti að vera þannig að þeir sem flytja mál sín hér gætu átt orðastað beint við ráðherra. Þess vegna væri málum þannig fyrirkomið á dagskrá að þar væri safnað saman, eins og hér hefur verið gert, málum sem til ákveðins málaflokks heyra og hér eru á dagskrá í dag frá lið fimm til níu mál sem undir sama málaflokk heyra. Fimmta dagskrármálið, frumvarp um efni og efnablöndur er stjórnarfrumvarp og meðan það var hér til umfjöllunar var einn hæstv. ráðherra í salnum, hæstv. samgönguráðherra, sem flutti framsögu hæstv. umhverfisráðherra fyrir því máli. Þegar kemur hins vegar að frumvörpum til breytinga á skipulags- og byggingarlögum og mati á umhverfisáhrifum, þá er hér enginn til andsvara. Á eftir þeim dagskrárlið eru tveir aðrir dagskrárliðir sem heyra beint undir umhverfisráðuneyti, þ.e. þingsályktunartillögur um óháð áhættumat vegna Urriðafossvirkjunar, Holtavirkjunar og Hvammsvirkjunar í Þjórsá, og um heildararðsemi stóriðju- og stórvirkjanaframkvæmda fyrir þjóðarbúið, sem gæti nú svo sem fallið undir fleiri ráðherra en umhverfisráðherra. Mér þykir mjög miður, herra forseti, að þessu skuli svo farið að við fáum ekki tækifæri til að eiga orðastað við ráðherra eins og til var ætlast með þessum þingsköpum. Nú læt ég máli mínu um þennan þátt lokið nema að ég vil mótmæla því að athugasemdir sem gerðar eru við fjarveru ráðherra af hvaða orsökum sem þær kunna að skapast séu taldar ómaklegar og baknag. Á dagskrá er mjög brýn tillaga, brýnt hagsmunamál allra Íslendinga. Hér er á dagskrá frumvarp til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum sem gerir ráð fyrir því að heræfingar falli undir mat á umhverfisáhrifum og heræfingar, þar með talið lágflugsæfingar, utan varnar- og öryggissvæða. Í frumvarpinu sem rætt var á undan þessu, sem var til breytinga á skipulags- og byggingarlögum, er tekið á því að tryggja sveitarstjórnum sem slíkum beina aðkomu að ákvörðun um staðsetningu heræfinga, hvar þær skuli fara fram. Með frumvarpi um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum er tryggt að aðrir hagsmunaaðilar en sveitarfélögin, svo sem landeigendur, ferðaþjónustufyrirtæki og útivistarfólk, hafi beinan aðgang og geti komið með athugasemdir varðandi framkvæmd og staðarval heræfinga og þannig vonandi minnkað líkurnar á skaða vegna þeirra. Heræfingar hafa því miður verið algengar hér og fastur liður lengst af annað hvert ár. Heræfingarnar Norðurvíkingur hafa verið fastur liður í þjóðlífi Íslendinga hér undanfarin ár, því miður. Jafnoft hefur þeim verið mótmælt, ekki aðeins í þessum sal heldur einnig á götum úti. Því miður hefur engin bein aðkoma verið að því hvar eða hvenær halda á slíkar æfingar, jafnvel ekki hjá þeim sem hafa gríðarlega mikilla hagsmuna að gæta, eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir rakti hér áðan. Hvort heldur það eru heilu sveitarfélögin sem eiga hagsmuna að gæta eða þeir sem eru með atvinnurekstur, t.d. á sviði ferðamennsku eða loðdýraræktar, að ekki sé talað um þann fjölda íbúa sem á hagsmuni sína undir vatnsvernd. Það er auðvitað alveg hárrétt sem hér kemur fram að heræfingar geta haft í för með sér - og hafa auðvitað í för með sér - verulega mikil og neikvæð umhverfisáhrif. Með þessu frumvarpi er hér sem sagt verið að tryggja að allir þeir sem telja sig hafa hagsmuni af því að gera athugasemdir við staðarval eða tímasetningu heræfinga hafi aðkomu að því í gegnum mat á umhverfisáhrifum. Það þýðir þá væntanlega að heræfingin yrði auglýst opinberlega og menn gætu gert athugasemdir við hana í tiltekinn tíma fram að henni. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir það frumkvæði og þá elju sem hún hefur sýnt með samningu þessara tveggja frumvarpa. Mér og öðrum þingmönnum vinstri grænna er heiður að því að fá að vera meðflutningsmenn á þessum skjölum. Það eru nefnilega tímamót í þessum efnum á Íslandi vegna þess að með frumvarpi til varnarmálalaga sem hér er til umfjöllunar í þinginu stendur til að festa í lög á Íslandi með 18. til 20. gr. þess frumvarps, að hér skuli haldnar heræfingar á vegum utanríkisráðherra sem þar eru að vísu kallaðar varnaræfingar. Varnaræfingar og öryggissvæði eru skilgreind í þessu frumvarpi. Í 16. lið 5. gr. frumvarps til varnarmálalaga segir um varnaræfingar, með leyfi forseta: „Æfingar sem haldnar eru hérlendis á vegum íslenskra stjórnvalda til að æfa samræmingu og viðbrögð vegna varna landsins, m.a. með þátttöku Bandaríkjanna og annarra aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins, Samstarfs í þágu friðar eða annarra samstarfsríkja Íslands og innlendra viðbragðsaðila.“ Öryggissvæði er síðan skilgreint í 17. lið 5. gr. frumvarpsins sem það landsvæði sem íslensk stjórnvöld leggja til varnarþarfa, þar með talinna varnaræfinga, m.a. á vegum Bandaríkjanna eða annarra ríkja Atlantshafsbandalagsins, og lýst hafa verið öryggissvæði á grundvelli laga þessara. Það er alveg ljóst í mínum huga að með frumvarpinu sem er hér til umfjöllunar hefur verið brotið í blað. Það er komið að því að Íslendingar sjálfir ætla nú að standa fyrir þessum heræfingum, því miður. Hingað til hafa menn kannski getað leitt þetta hsjá sér en nú er Alþingi Íslendinga ætlað að taka ábyrgð á því að standa að þessum stríðsleikjum. Þá er eins gott að við setjum inn í regluverkið sem við höfum í lögum ákvæði sem takmarka skaðsemi af þessum heræfingum annars vegar og hins vegar að tryggja lýðræðislega aðkomu að því, ekki aðeins sveitarstjórna heldur einnig allra þeirra sem hagsmuna eiga að gæta. Það þarf auðvitað ekki að tíunda það hér og ég vona að menn viti það í þessum sal hver stefna okkur vinstri grænna er í þessum efnum. Við teljum það gjörsamlega óþolandi og óverjandi þegar Ísland er gert að vettvangi fyrir æfingar á stríðsaðgerðum. Við teljum að íslensk stjórnvöld eigi að skipa Íslandi á bekk með vopnlausum ríkjum, ekki síst nú þegar Bandaríkjaher er loksins farinn burtu af landinu. Við teljum að ríkisstjórnin eigi fremur að leggja lóð á vogarskálar þeirra sem vilja vinna að friði og afvopnun á alþjóðavettvangi en að undirbúa stríðsleiki á vegum Nato og Bandaríkjamanna hér á landi með ærnum tilkostnaði, ekki aðeins peningalegum, heldur einnig umhverfislegum. Nefnt var í umræðunni um fyrri dagskrárlið að sumarið 1999 stóð til að halda heræfingar í miðborg Reykjavíkur, í hjarta miðborgarinnar í Hljómskálagarðinum. Reykvíkingum var þá gjörsamlega ofboðið. Ég vil rifja upp að í þeim efnum þá var það aðeins borgarstjórinn í Reykjavík sem var spurður en borgarstjóri í Reykjavík var á þessum tíma hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Í svari borgarstjórans þáverandi til Samtaka hernaðarandstæðinga af þessum fyrirhuguðu heræfingum í Hljómskálagarðinum kemur fram að af hálfu Reykjavíkurborgar voru ekki gerðar athugasemdir við að þessar æfingar færu fram í landi Reykjavíkurborgar. Það var ekki aðeins í Hljómskálagarðinum sem það var fyrirhugað heldur einnig á Geithálsi, hér rétt utan við þéttbýlið, og eins við bandaríska sendiráðið. Það sem gekk fram af mönnum í þessum efnum var ekki aðeins að æfa átti hér hernaðaraðgerðir og stríðsaðgerðir í Hljómskálagarðinum heldur áttu þessar aðgerðir að beinast gegn ímynduðum umhverfisverndarsinnum. Það átti að setja hér á svið stríðsleik við umhverfisverndarsinna. Eins og ég nefndi áðan var það aðeins borgarstjóri sem var spurður að þessu. Það kom hvergi fram þótt eftir því væri leitað að erindi utanríkisráðuneytisins af þessu tilefni hefði verið lagt fyrir borgarráð eða borgarstjórn, sem fundaði nokkrum sinnum milli þess sem erindi barst og þar til því var svarað. Ég vil taka fram að í svarbréfi borgarstjóra til Samtaka hernaðarandstæðinga af þessu tilefni sagðist borgarstjóri almennt ekki telja neina ástæðu til þess að heræfingar erlendra herja fari fram í borginni. Það vona ég að allir geti sæst á. En sveitarfélögin eru fleiri eins og hér hefur komið fram. Frumkvæði Samtaka hernaðarandstæðinga að því að hvetja sveitarfélög til þess að lýsa sig kjarnorkuvopnalaus hefur borið mikinn árangur. Það má lesa á heimasíðu Samtaka hernaðarandstæðinga að nú þegar hafa 74 sveitarfélög á Íslandi lýst því yfir að þau séu kjarnorkuvopnalaus svæði. Í aðeins fimm sveitarfélögum hefur slík yfirlýsing ekki enn verið samþykkt og það vekur athygli hvaða sveitarfélög það eru sem enn hafa ekki treyst sér til þessa. Þau eru nágrannar Keflavíkurflugvallar, þ.e. Reykjanesbær, Sandgerðisbær og sveitarfélagið Vogar en einnig Skútustaðahreppur og Grímsnes- og Grafningshreppur. Þetta eru sveitarfélög sem gæta annars vegar Mývatns og hins vegar Þingvallavatns. Mér þykir mjög miður að sjá þau utan þessa ágæta hóps yfir 70 sveitarfélaga sem geta nú, ef frumvörp Steinunnar Þóru Árnadóttur verða að lögum, haft beina aðkomu að því hvernig og hvar slíkar heræfingar fara fram. Ég vil enn þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir frumkvæði hennar í þessum efnum og taka undir orð hennar um að þessi mál fái ítarlega umfjöllun og verði að lögum áður en heræfingarnar fara fram í sumar.

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins um dagskrána. Það er rétt að hér eru nokkur umhverfismál á dagskrá þingsins þó að hæstv. umhverfisráðherra sinni embættiserindum á öðrum vettvangi og sé með fjarvist. Ég held þó að það hafi verið ágætt fyrir framgang þingstarfanna að eigi að síður hafi settur umhverfisráðherra mælt fyrir stjórnarfrumvarpi fyrir hennar hönd en það er fyrst og fremst innleiðing á Evrópusambandsmáli varðandi efnaiðnaðinn. Ég tel að það greiði fyrir störfum þingsins að mælt sé fyrir því núna. Farið er að síga á síðari hluta þingsins og það er gott að fá málið til okkar í umhverfisnefndinni sem fyrst. Settur umhverfisráðherra er fyllilega í stakk búinn til þess að mæla fyrir því máli fyrir hönd ráðherrans og út af fyrir sig er það ekkert frumkvæðismál ráðherrans sjálfs eða afrakstur af stefnumörkun hennar. Það er sem sagt Evrópumál sem við þurfum að fjalla um hér í þinginu, hvernig við viljum og þurfum að fara með það. Síðan eru í kjölfarið sett á dagskrá nokkur umhverfismál og það er auðvitað eitthvað sem ræða má hvort menn eigi að gera þegar ráðherrar eru með fjarvist á viðkomandi þingdegi, hvort þau mál megi ef til vill bíða. Það getur sitt sýnst hverjum í því. Auðvitað á það að vera meginregla að þegar ráðherrar eru ekki bundnir annars staðar séu þeir hér til þess að ræða þau mál sem lúta að málaflokkum þeirra. Aðstæður eins og í dag eiga að heyra til algerra undantekninga. Engu að síður geta flutningsmenn séð kosti í því að fá málið fyrr á dagskrá en ella með því að ekki sé verið að bíða eftir degi þegar ráðherrann er á staðnum. Ég vildi hins vegar nota þetta tækifæri og biðja hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur velvirðingar á því að ég sem formaður umhverfisnefndar hafi ekki verið kominn þegar hún talaði fyrir fyrra máli sínu en bæði málin koma náttúrlega til okkar kasta. Það var ætlun mín að taka hér við þeim í dag og þakka hv. þingmanni fyrir málin og þá vinnu sem hún og meðflutningsmenn hennar hafa lagt í þau. Það er auðvitað engum blöðum um það að fletta að fjölmargir landsmenn hafa haft áhyggjur og efasemdir oft og tíðum um heræfingar og deilur sem hafa sprottið í tengslum við þær, hvort sem þær hafa tengst Hljómskálagarðinum eða hálendinu eða einhvers staðar þar á milli. Vaxandi deilur hafa verið um slíka starfsemi eins og aðra fyrirferðarmikla starfsemi í heiminum víðast hvar. T.d. er víða vaxandi andstaða við lágflug yfir landi eins og getið er í málum hv. þingmanns og sannarlega æ fleiri staðir þar sem slíkar æfingar hafa verið bannaðar á síðari árum bæði í Evrópu og Bandaríkjunum. Þess vegna eru full efnisleg rök fyrir því að taka þessi málefni til umfjöllunar í þinginu. Sú viðhorfsbreyting hefur almennt orðið þegar hernaðarmál og öryggismál eru annars vegar, að leynd í öryggis- og hermálum, ógagnsæi og ólýðræðislegar reglur séu þar nauðsynleg og mikilvæg eins og var á tímum kalda stríðsins, að ég nú ekki tali um á tímum heimsstyrjaldanna. Þau sjónarmið hafa vikið á nýrri öld fyrir öðrum sem segja þvert á móti að sú starfsemi sem á að tryggja öryggi okkar, hvort sem það er lögreglustarfsemi eða leyniþjónustustarfsemi eða hernaðarstarfsemi, sé eins mikil og mögulegt er, opin, gagnsæ og lýðræðisleg. Það sé einmitt best til þess fallið að tryggja öryggi okkar sem mest og sem best Það er þess vegna vel við hæfi að þeim lagabálkum sem eru hvað stærstar stoðir í lýðræðisskipulagi okkar, þ.e. lögin um mat á umhverfisáhrifum annars vegar og skipulags- og byggingarlögin hins vegar, skuli vera hreyft í tengslum við þessi mál, án þess að ég ætli að taka neina efnislega afstöðu til málsins hér við 1. umr. um það. Ég held að minnsta kosti að réttum lagabálkum sé hreyft. Ég vil þó segja að það er tiltölulega stutt síðan Alþingi lét fara fram mjög viðamikla endurskoðun á lögum um umhverfismat. Þau eru því tiltölulega nýendurskoðuð, ég hygg að það séu tvö ár síðan. Kannski er nokkuð viðurhlutamikið að ráðast strax í breytingar á þeim þegar ekki er lengra liðið. Hitt þekkja þingmenn að við í umhverfisnefnd höfum til umfjöllunar tvo stóra lagabálka, annars vegar til nýrra skipulagslaga og hins vegar til nýrra laga um mannvirki. Ég held að ósköp eðlilegt sé að þegar fyrra mál hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur er hér komið fram og hefur verið vísað til hv. umhverfisnefndar að lokinni umræðu, að það komi sérstaklega til skoðunar þegar nefndin er að fara yfir almennt skipulags- og byggingarlögin, þ.e. með hvaða hætti þau taka breytingum. Þá verður e.t.v. athugað hvort hægt er í þeirri endurskoðun að verða við þeim sjónarmiðum að hluta eða í heild sem fram koma í því máli sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir hefur mælt fyrir í tveimur framsöguræðum. Ég færi henni aftur þakkir fyrir og biðst sem sagt velvirðingar á því að hafa ekki getað verið við umræðu um fyrra málið og leyfa mér að teygja fundarsköpin með þeim hætti að fjalla um málið hér undir síðari liðnum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir umræðuna sem hefur verið hér um þessi tvö lagafrumvörp mín og eins og ég sagði áðan þá vona ég að þær jákvæðu undirtektir sem ég þó hef fengið í þingsal séu undanfari jákvæðra undirtekta við áframhaldandi vinnslu þessa máls. Mig langar að taka það fram svona í lokin að þetta er pínulítil breyting sem ég vil fá inn í umhverfismatslögin. Ég er ekki að leggja til að við förum að hreyfa þau öll eða setja á flot heldur bara að bæta einum nýjum staflið við 12. gr. II. viðauka og ég held að þetta verði mjög einfalt og fljótlegt að gera.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um óháð áhættumat vegna Urriðafossvirkjunar, Holtavirkjunar og Hvammsvirkjunar í Þjórsá. Auk mín standa að frumvarpinu hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs Álfheiður Ingadóttir, Kolbrún Halldórsdóttir og Árni Þór Sigurðsson. Ályktunin felur það í sér að ríkisstjórnin er látin vinna óháð áhættumat vegna umræddra framkvæmda og til verksins verði skipaður starfshópur óháðra sérfræðinga á sviði jarðvísinda, mannvirkjagerðar, áhættumats og veiðimála, eins og nánar er rakið í þessari tillögu. Það er kunnara en frá þurfi að segja að Landsvirkjun undirbýr nú byggingu þriggja virkjana í Þjórsá sem nefndar hafa verið hér að framan. Hér er um afar viðamiklar framkvæmdir að ræða sem háðar eru mati á umhverfisáhrifum og ber framkvæmdaraðili ábyrgð á því. Áhættumat er nauðsynlegur hluti umhverfismats samkvæmt. 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Mikilvægt er að slíkt áhættumat liggi fyrir þegar framkvæmdir, sem eru til þess fallnar að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfið, eru undirbúnar. Til að slíkt áhættumat sé marktækt verður það að vera unnið á óhlutdrægan og faglegan hátt af óháðum sérfræðingum. Má í þessu sambandi vísa í lög um varnir gegn snjóflóðum. Landsvirkjun hefur lýst því yfir að endanlegs áhættumats sé að vænta vegna ofangreindra framkvæmda. Það hafa verið birtar einhverjar niðurstöður án þess að framvísa bakgögnum eða pappírum en sá böggull fylgir þó skammrifi að áhættumatið er unnið fyrir Landsvirkjun af sömu aðilum sem hafa eftirlit með framkvæmdunum og koma að hönnun mannvirkjanna og hafa hagsmuni af því að framkvæmdirnar nái fram að ganga. Slíkt fyrirkomulag er að mínu mati til þess fallið að draga í efa að áhættumatið sé unnið á faglegan hátt. Mikil umræða hefur farið fram um öryggi fyrirhugaðra virkjana í neðri hluta Þjórsár og öryggi þeirra hefur verið dregið í efa með réttmætum hætti. Í virkjunum eða framkvæmdunum eru fólgnir fjölmargir áhættuþættir sem vert er að huga að og gaumgæfa mjög vel. Auk þess hefur það gerst að framkvæmdin eða útfærslan á þessum framkvæmdum hefur tekið umtalsverðum breytingum og nýjar upplýsingar liggja fyrir sem ástæða er til að hafa þungar áhyggjur af. Ég vil fyrst nefna það að þetta svæði hefur mikla jarðvísindalega sérstöðu og aldrei fyrr hafa virkjanir verið byggðar á slíku landsvæði. Gildir það á heimsvísu. Svæðið liggur á flekaskilum og myndar sjálfstætt fleka- og sprungusvæði, svonefndan Hreppafleka. Suðurlandsskjálftar eiga upptök sín á þessu svæði. Þar hefur í áranna rás myndast fjöldi sprungna og jarðlög eru afar óþétt. Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur hefur vakið athygli á sérstöðu svæðisins og telur að þar verði erfitt að búa til lón sem haldi vatni og skynsamlegra sé að byggja þar rennslisvirkjanir. Landsvirkjun hefur gefið afar lítið fyrir kenningar þessa virta fræðimanns og reynir fremur að gera lítið úr honum í stað þess að svara faglega. Ég vil nefna það sérstaklega í þessu samhengi að á árinu 2000 hljóp Þjórsá eftir nýjum sprungum sem mynduðust við Suðurlandsskjálftana það ár þannig að grunnvatnsstaða í nágrenninu gjörbreyttist og dæmi eru um að tún í nágrenninu hafi eyðilagst eða spillst verulega. Ég nefni það sérstaklega að veruleg áhætta getur stafað af Urriðafosslóni á þessu sérstaka hreppaflekasvæði þar sem Þjórsá stendur um 4,5 metrum hærra en Hvítá á móts við Hestfjall, sunnan Vörðufells. Það hefur verið sýnt fram á það, meðal annars af eigendum Skálmholtshrauns, sem liggur að Urriðafosslóni, að jökulvatn úr Þjórsá hleypur í flóðum yfir Hvítá, á þar greiða leið eftir sprungum og gljúpum jarðlögum þegar Þjórsá er í vexti. Það er sem sé umtalsverð hætta á því að lónið verði hriplekt neðan jarðar, burt séð frá stíflum og stíflugörðum sem reisa á til að mynda þetta lón. Síðan bætist það við að hugsanlegt rof á stíflugörðum við jarðskjálfta - og þá á ég ekki við rof á stíflunni sjálfri heldur á görðunum sem liggja upp með lóninu, sérstaklega að vestanverðu - muni geta leitt til stórflóða í Skeiða- og Gnúpverjahreppi, Flóahreppi og jafnframt niður alla Hvítá að Selfossi og til sjávar. Slík stórflóð gætu haft í för með sér áhættu á manntjóni. Við þessari áhættu hefur Landsvirkjun í raun skellt skollaeyrum. Það vita allir íbúar neðarlega á Skeiðum að grunnvatn hækkar í brunnum og annars staðar þegar Þjórsá er í flóði og það sést best að brunnar fyllast og í keldur og lækjarsytrur kemur jökullitað vatn. Það blasir einnig við út frá þessum sjónarmiðum sem ég hef rakið að virkjanalónin myndu hækka grunnvatnsstöðu, en nú er grunnvatnið á þessu svæði aðeins 1,5–2 metra frá yfirborði og það kynni að gera fjölda býla óhæf til búskapar, jafnt jarðir sem liggja að fyrirhuguðum lónum og fjær þeim. Þetta á sérstaklega við um Urriðafosslón. Vísindalega er ekkert því til fyrirstöðu að meta mögulegar afleiðingar stíflu- eða stíflugarðarofs og breytingar á grunnvatnsstöðu. Í báðum þessum tilvikum sem ég hef hér nefnt leikur verulegur vafi á því hvaða afleiðingar stíflurnar hafa og þennan vafa á að túlka náttúru svæðisins í hag samkvæmt grundvallarreglum umhverfisréttar og lagareglum sem við erum bundin af, bæði alþjóðasamningum og löggjöf EES. Í þriðja lagi vil ég nefna að það er veruleg ástæða til að hafa þungar áhyggjur af laxagengd í Þjórsá og hliðarám verði af þessum framkvæmdum. Í ána ganga nú árlega um 6.000 laxar og mér er tjáð að hún sé öflugasta laxveiðiá landsins eða það ganga flestir laxar í þessa á af öllum ám á landinu. Það kann að hafa breyst með öðrum ám á Suðurlandi þar sem hefur verið mikil uppbygging með seiðasleppingum. Þegar búið er að stífla er alveg ljóst að mörg hrygningarsvæði og uppeldisstöðvar seiða eyðileggjast. Þar á ég sérstaklega við austanvert við Árnesið þar sem lónið nær alla leið upp eftir og þar fara þessi klak- og búsetusvæði í kaf. Ég vil líka nefna hitt að ástæða er til að ætla að laxinn nái ekki að ganga upp fyrir Urriðafossvirkjun - það er engin trygging fyrir því - og að laxaseiði geti ekki gengið til sjávar um lónin. Það er verið að breyta þarna straumvatni í kyrrstöðuvatn og Urriðafoss ber nafn með rentu. Þar er mikill urriði og menn halda að laxaseiðin í vötnunum eða í þessum lónum verði honum að bráð. Þeir sérfræðingar sem ég hef talað við telja verulega hættu á því að þessi laxastofn eyðist. Ég verð líka að vekja athygli á því í þessu sambandi að fyrir neðan stíflurnar og niður að virkjanahúsum fyrir hverja stíflu mun vatnið minnka úr um 300 rúmmetrum niður í 15–20 þannig að það verður gjörbreyting á rennsli Þjórsár á þessum svæðum sem getur haft alvarleg áhrif á laxastofnana. Ég held því fram að þessar framkvæmdir standist ekki meginreglur umhverfisréttar um sjálfbæra þróun, varúð og mengunarbætur sem ríkið er skuldbundið til að hlíta. Ég verð líka að vekja athygli á einum öðrum áhættupunkti í þessu sambandi. Vísindamenn hafa bent á að árósar jökulánna séu mjög mikilvæg uppeldis- og hrygningarsvæði þorskstofnsins. Á það hefur verið bent í athugasemdum Guðmundar Páls Ólafssonar, náttúrufræðings og rithöfundar, við skipulagsbreytingar í Skeiða- og Gnúpverjahreppi. Hann bendir meðal annars á gagnmerka fræðigrein eða gagnmerkt innlegg eftir Guðrúnu Marteinsdóttur, prófessor við Háskóla Íslands, þar sem í ljós hefur komið að streymi jökulánna og árósar jökulánna skapi uppeldissvæði og þroskasvæði fyrir þorskseiði, sérstaklega stóran þorsk,. Ég vek athygli á því að fyrir utan mynni ósa Þjórsár er Selvogsbanki og aðrar gjöfular veiðislóðir. Þessi sömu sjónarmið eru ítarlega reifuð af mikilli framsýni, verð ég að segja, í grein eftir Ólaf S. Andrésson hjá Háskóla Íslands - hann var lífefnafræðingur og starfaði á tilraunastöð háskólans í meinafræði - í grein sem hann kallar Hlaupaþorska. Mikil er framsýni þessa vísindamanns, Ólafs S. Andréssonar því að greinin er skrifuð 7. júní 1992. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af því og hugleiða hvaða áhrif það hefur þegar hlaup úr þessum jökulám eru tekin úr sambandi. Það er talið að það séu mikil víxláhrif óreglulegs vatnsstreymis úr jökulánum við þessi uppeldissvæði þorskseiða og hrygningarsvæði. Að mínu mati er afar brýnt að fram fari óháð gagnsæ rannsókn á þessum áhættuþáttum sem ég hef hér reifað og öllum lífríkisþáttum og búsetuþáttum þessara virkjana. Ég tel að núverandi aðstæður við Þjórsá og þær nýju upplýsingar sem komið hafa fram kalli á sjálfstætt áhættumat óháðra sérfræðinga og það verður illa við það unað að framkvæmdaraðilinn, þegar svona miklir hagsmunir eru í húfi, ráði matinu. Ég verð að nefna það í þessu sambandi að Landsvirkjun hefur gert samning við sveitarstjórn Flóahrepps í tengslum við skipulagsbreytingar og umhverfismat þar sem Landsvirkjun leggur til samfélagsleg verkefni, veglagningu, ferðamannaaðstöðu, vatnsveitu, gsm-símkerfisúrbætur, eingreiðslur upp á 40 milljónir á ári til sveitarfélagsins og margt fleira, allt í því skyni að kalla fram skipulagsbreytingar og framkvæmdaleyfi frá Flóahreppi. Ég verð að segja það eins og er með hliðsjón af þessum samningi og fleiru að mér er til efs að sveitarfélögin geti litið hlutdrægnislaust á málin og afgreitt skipulagsbreytingar og starfsleyfisbreytingar eða framkvæmdarleyfi með lýðræðislegum opnum hætti í anda góðrar stjórnsýslu. Ég segi því með vísan til þess sem ég hef hér sagt að Alþingi verður að tryggja að hópur sérfróðra óháðra manna vinni áhættumat vegna áforma um fyrrnefndar virkjanaframkvæmdir enda tel ég að hér séu miklir almannahagsmunir í húfi. Ég óska eftir því, frú forseti, að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og umhverfisnefndar.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu tillaga til þingsályktunar um óháð áhættumat vegna Urriðafossvirkjunar, Holtavirkjunar og Hvammsvirkjunar í Þjórsá. Ég tek fram að ég styð ekki þessa tillögu hv. þingmanna og ég ætla ekki í máli mínu að fara ítarlega í tæknileg atriði hvað varðar áhættumat, enda enginn sérfræðingur á því sviði og gef mig ekki út fyrir að vera það. Ég vil hins vegar ræða þetta aðeins út frá öðru sjónarmiði. Mér finnst tónninn í þessari tillögu fela í sér ákveðið yfirlæti og vanvirðingu í garð þeirra fjölmörgu starfsmanna og sérfræðinga sem vinna nú þegar að gerð áhættumats fyrir þessar þrjár virkjanir. Einu mati er þegar lokið, fyrir Urriðafossvirkjun eða það hefur verið kynnt að einhverju leyti, og það er væntanlegt mat fyrir hinar tvær eftir því sem segir í tilkynningu frá Landsvirkjun. Það var boðað í febrúar þannig að þess mats er líklega að vænta innan tíðar. Með leyfi forseta vil ég grípa niður í tillögu þingmannanna. Þar segir í tillögunni: „Áskilið verði að enginn sem velst í sérfræðihópinn hafi áður unnið að áhættumati vegna virkjananna, hönnun mannvirkja Landsvirkjunar á svæðinu eða eigi að öðru leyti hagsmuna að gæta vegna framkvæmdanna.“ Í greinargerðinni segir: „Til að slíkt áhættumat sé marktækt verður það hins vegar að vera unnið á óhlutdrægan og faglegan hátt af óháðum sérfræðingum.“ Hvað eiga þingmennirnir við? Í þriðja lagi segir enn fremur í greinargerð: „Sá böggull fylgir þó skammrifi að áhættumatið er unnið fyrir Landsvirkjun af sömu aðilum sem hafa eftirlit með framkvæmdunum og koma að hönnun mannvirkjanna.“ Ég sagði yfirlæti og vanvirðing áðan. Það er kannski stórt til orða tekið en þarna finnst mér verið að gefa í skyn að starfsmenn Landsvirkjunar eigi einhverra annarlegra hagsmuna að gæta sem komi í veg fyrir að þeir geti unnið faglegt áhættumat. Mér finnst þarna vegið að starfsheiðri þessa ágæta fólks og mér líkar það ekki. Í annarri tilvitnuninni sem ég vísaði til er gefið í skyn að áhættumat sérfræðinga Landsvirkjunar sé ekki marktækt og það sé ekki unnið á óhlutdrægan og faglegan hátt. Mér finnst þetta mjög alvarleg ásökun og ég spyr hvað menn hafa fyrir sér í því, hvort áhættumat sem unnið hefur verið af þessu fólki hingað til hafi reynst vera illa unnið og hvort einhver dæmi séu um það að þetta fólk hafi ekki staðið sig í starfi vegna þess að þarna finnst mér stórt til orða tekið. Í þriðju tilvitnuninni sem ég vísaði til áðan er það talið áhættumatinu til mikils vansa að það sé unnið af Landsvirkjun, sömu aðilum og hanna og hafa eftirlit með framkvæmdinni. Mér finnst þetta hreint ótrúlegt vegna þess að ég held að það sé alsiða. Það tíðkast í allri hönnun að sami aðili hanni og geri áhættumat. Ég held að það mætti spyrja hvaða verkfræðing sem er að þetta sé alsiða í þessum bransa. Þú byggir hús og þú þarft að setja á það þak og þú gerir væntanlega áhættumat á sama tíma hvað þakið má þola. Það hlýtur að þurfa að þola vatn og vind og ef þú ætlar að gera áhættumat um hvað það þurfi að þola ef loftnet fellur þá gerir þú væntanlega það áhættumat. Það sama á við þarna. Mér finnst algerlega sjálfsagt og eðlilegt að þeir hönnuðir og eftirlitsaðilar mannvirkjanna sem hafa fylgt verkinu frá upphafi beri ábyrgð á því - ekki gleyma því - þeir bera fulla ábyrgð á því áhættumati sem þarna um ræðir. Hvaða annarra sjónarmiða ættu þeir að gæta? Ég get ekki séð að þeir hafi önnur sjónarmið að leiðarljósi en að tryggja að mannvirkið sem þeir bera ábyrgð á standist allar þær kröfur sem gerðar eru. Ég veit ekki til þess að mönnum geti gengið nokkuð annað til en að vanda sig í verkum sínum og tryggja að þessi mannvirki séu reist á sem allra bestan hátt og geti þolað það sem þeim er ætlað að þola. Í greinargerðinni segir einnig að öryggi framangreindra virkjana hafi verið dregið í efa. Ég vildi þá gjarnan spyrja: Af hverjum hefur það verið dregið í efa? Ég sé í fréttatilkynningu frá Landsvirkjun frá 12. desember 2007 að áhættumati hafi verið lokið fyrir Urriðafossvirkjun og að það hafi verið kynnt fyrir sveitarstjórnum opinberlega. Ég man ekki eftir miklum umræðum um að það áhættumat hafi verið dregið i efa. Ég gríp niður í fréttatilkynninguna frá Landsvirkjun um áhættumatið fyrir Urriðafossvirkjun. Þar segir, með leyfi forseta: „Helstu niðurstöðurnar varðandi Urriðafossvirkjun eru þær að mannvirkin standist þær kröfur sem umhverfisráðherra setur í úrskurði í mati á umhverfisáhrifum og að bygging virkjunarinnar leiði ekki til aukinnar hættu á svæðinu. Við áhættumatið var leitað upplýsinga frá fjölmörgum aðilum, vísindamönnum, hönnuðum og öðrum sem gerst til þekkja. Við hönnun á stíflum og flóðvirkjum er gert ráð fyrir að þau standist svokölluð þúsund ára flóð en svo stór flóð koma einungis að meðaltali á þúsund ára fresti. Þá er einnig gert ráð fyrir að stíflur standist 50% stærri flóð án rofs. Að auki miðast hönnunin við að mannvirkin standist stærsta líklega jarðskjálfta á svæðinu og að undir stíflunum geti myndast sprungur án þess að þær rofni.“ Ég dreg ekki í efa sérfræðiþekkingu þeirra sem þarna er vísað til, þeirra sem gerst til þekkja. Ég dreg hins vegar í efa tilgang þessarar þingsályktunartillögu. Í mínum huga snýst hún ekki um þetta áhættumat sem slíkt. Hún snýst um andstöðu hv. þingmanna Vinstri grænna við framkvæmdirnar í neðri Þjórsá og þá afstöðu get ég virt. Það er afstaða sem þeim er frjálst að hafa en mér líkar ekki þegar vegið er að starfsheiðri fólks úti í bæ sem leggur sig fram í störfum sínum og það leyfi ég mér að kalla vanvirðingu.

Frú forseti. Mér þykir miður að hlusta á þau stóryrði og brigslyrði sem hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir viðhafði í tilefni þessarar þingsályktunartillögu. Hér er alls ekki verið að vega að starfsheiðri manna með því að gera kröfu til þess að þeir sem vinna áhættumat, séu óháðir og hafi þess vegna hlutlausa sýn á það sem þeir eru að meta. Ég efast ekki um að þeir sem vinna á verkfræðistofum, hjá Landsvirkjun og hvar sem er, og hafa til þess menntun og þekkingu, vandi sig eins og hv. þingmaður sagði, leggi sig alla fram og nýti sérfræðiþekkingu sína í þessum efnum. Því miður verður mat þeirra á eigin verkum þó alltaf ómarktækt. Matið sem slíkt verður ómarktækt vegna þess að þeir eru að dæma eigin verk. Þetta kom mjög vel í ljós við Kárahnjúkavirkjun þegar verið var að breyta stíflunni og vinna áhættumat fram og til baka. Það er rétt að með þessari þingsályktunartillögu er vísað til andstöðu Vinstri grænna við þessar framkvæmdir í Þjórsá. Andstaðan er m.a. byggð á því að þessar virkjanir séu stórhættulegar lífi og limum í þessum sveitum og hægt er að vitna til Páls Einarssonar jarðeðlisfræðings í þeim efnum. Afstaða okkar byggir á þeim málefnalega grunni. 

Frú forseti. Hv. þingmaður segir að ekki sé dregið í efa faglegt mat þessa ágæta fólks sem þarna vinnur vinnuna sína og þar sé ekki verið að vega að starfsheiðri þeirra. Á sama tíma er talað um að þetta sama fólk geti ekki unnið marktækt, óhlutdrægt og faglega að þessu mati vegna þess að það er verið að gera þá kröfu að þetta sama fólk sem vísað er til vinni ekki að þessu áhættumati. Hvað er þá verið að segja? Er þá verið að segja að þetta fólk sé allt góðra gjalda vert en að sama skapi sé ekki hægt að trúa niðurstöðum þeirra vegna þess að það vinni hjá Landsvirkjun? Er þingmaðurinn þá að segja að Landsvirkjun hliðri niðurstöðum þessara sérfræðinga sem þarna er um að ræða? Það er ekki hægt að skilja það öðruvísi vegna þess að í aðra röndina segir þingmaðurinn að þetta sé hið vænsta fólk og geti unnið vinnuna sína en í hina röndina er ekki hægt að taka mark á því sem það segir og það stefni lífi og limum fólks í hættu. Mér þykir þetta vera mjög alvarlegt og ég óska eftir að þingmaðurinn svari mér hvort það sé það sem liggur fyrir hér. Er Landsvirkjun í huga þingmannsins að kúga starfsfólkið sitt til hlýðni og láta það segja eitthvað sem gengur gegn þeirra faglegu og óhæfu sjónarmiðum? Það þykja mér fréttir.

Frú forseti. Hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir má ekki misskilja það að hér er ekki einungis verið að ræða um starfsmenn Landsvirkjunar. Það er verið að tala um hönnuði og þá sem bera ábyrgð á hönnun þessara mannvirkja. Hvar þeir eru starfsmenn má einu gilda, hvort þeir eru hjá verkfræðiskrifstofum eða hjá Landsvirkjun. Málið er að þegar þeir taka síðan að sér að leggja mat á eigin verk, á burðarþolið í þakinu á húsinu sem hv. þingmaður nefndi hér áðan, þá eru þeir ekki hæfir til þess. Þetta er spurning um hæfi. Og það er vegna þess sem niðurstaða sem út úr slíku háðu áhættumati kemur verður ekki marktæk. Menn eru að gjaldfella eigin sérfræðiþekkingu ef þeir taka hvort tveggja að sér, að hanna mannvirki og meta hönnunina sem slíka. Að sjálfsögðu hlýtur hver verkfræðingur að reikna út burðarþol og gera mannvirki, hvert sem það er, eins öruggt og hann hefur þekkingu og getu til en það er hins vegar ekki hans að gera síðan áhættumat heldur annarra. Það er mjög mikilvægt, rétt eins og við tölum um annað í samfélaginu, þegar við tölum um að menn þurfi að uppfylla hæfisreglur, menn mega ekki vera systur eða bræður eða hvað það nú er og fjalla um mál viðkomandi, að á sama hátt megi menn ekki fjalla sjálfir um eigin hæfi og eigin verk.

Virðulegi forseti. Þetta var athyglisvert vegna þess að nú er það ekki starfsfólk Landsvirkjunar sem er ómögulegt, það eru hönnuðirnir. Hönnuðir gjaldfella sín eigin verk með því að hanna þau og meta síðan, segir hv. þingmaður. Ég vísa aftur í fréttatilkynningu Landsvirkjunar þar sem segir, með leyfi forseta: „Við áhættumatið var leitað upplýsinga frá fjölmörgum aðilum, vísindamönnum, hönnuðum og öðrum sem gerst til þekkja.“ Þarna sýnist mér að hönnuðirnir hafi fengið fleiri í lið með sér. Ekki geta þeir allir hafa komið að þessu frá upphafi. Mér finnst því málflutningur þingmannsins ekki vera sérstaklega trúverðugur. Ég tek það fram að mér finnst mjög ósmekklegt að verið sé að gefa í skyn með þessum hætti á hinu háa Alþingi að fólk standi ekki undir þeim væntingum sem gerðar eru til þess. Ég veit ekki hvað fólki gengur til. Það er andstaða við framkvæmdirnar en það er önnur saga og við erum tilbúin til að taka þá umræðu hvenær sem er, en mér finnst ekki rétt að þetta starfsfólk liggi undir svona ámælum eins og þarna koma fram.

Forseti. Barn sem ég er í tæknilegum efnum og þar á meðal þeim lagatæknilegu efnum sem ég hef ekki sérstaklega haft fyrir að kynna mér þá finnst mér það skipta máli fyrir þessa umræðu, og vona að hv. síðasti ræðumaður og þingmaður geti upplýst það, hvaða gildi þetta áhættumat hefur sem hér er verið að tala um, áhættumat Landsvirkjunar. Hvað var það sem kallaði fram þetta áhættumat? Og hvaða gildi hefur það? Hefur það eitthvert lögformlegt gildi, er þetta liður í einhverju ferli sem skipað er með lögum eða einhvers konar reglum sem eiga sér lagastoð? Þó að ég sé barn, eins og áður sagði, í tæknilegum efnum af þessu tagi þá hef ég þó orðið fyrir því að þurfa að fara í gegnum lögin um mat á umhverfisáhrifum vegna setu minnar á þinginu og þar er ákveðið ferli, matsferli, mat, matsskýrslur sem hafa klárt gildi og er skipað með vissum hætti. Það er þannig, og var mjög umdeilt í umræðum okkar um breytingarnar á lögum um mat á umhverfisáhrifum á sínum tíma og er enn, að það er framkvæmdaraðilinn eða framkvæmandinn sem á að gera eða láta gera þessa matsskýrslu. Um það er mjög efast. En, segja menn og ég var hallur undir og er enn hallur undir það sjónarmið, það er þó besta leiðin vegna þess að matsskýrslan fer síðan í sérstakt ferli þar sem sérstakur eftirlitsaðili, faglega hæfur, fer í gegnum þessa skýrslu og segir til um hvort hún er vel gerð, hvort eitthvað vantar á, hvort eitthvað er að. Og það er Skipulagsstofnun í þessu tilviki. Mér finnst skipta máli hér: Er einhver skipulagsstofnun, er einhver prófdómari á það áhættumat sem um er rætt? Ég vona að hv. þingmaður geti svarað þessu.

Virðulegi forseti. Eins og ég tók sérstaklega fram í upphafi máls míns er ég enginn sérfræðingur á sviði áhættumats og ef hv. þm. Mörður Árnason er barn þá erum við bara saman í leikskólanum að því leytinu til. Ég geri ráð fyrir að áhættumat eins og hér um ræðir sé eitthvað sem tíðkast við slíkar framkvæmdir og sé alvanalegt. Mér er ekki kunnugt um það hvort þetta sé eitthvað sem er sérstaklega tekið upp hér. Hvort einhver stofnun fer yfir þetta, einhver prófdómari, það þekki ég bara ekki. Ég rek augun í það í þingsályktunartillögu þingmannanna að þeir leggja til að vinnan við þetta mat verði á ábyrgð framkvæmdaraðilans, Landsvirkjunar, en þeir vilja að þar séu skipaðir einhverjir sem hafa aldrei gert þessa hluti áður, sem mér í sjálfu sér þykir ótrúverðugt. Ég mundi miklu frekar vilja hafa reynslubolta í þessu mati en að fá einhverja nýgræðinga í það. Ég get því miður ekki svarað spurningu þingmannsins um tæknilegu atriðin eða hvert áhættumatið er en treysti því að flutningsmaður tillögunnar geti gert það í síðari ræðu sinni.

Forseti. Það er almennt talið heppilegra fyrir umræðu af þessu tagi að þeir sem taka þátt í henni hafi kunnáttu í því efni sem til umræðu er. Það hefur hv. þingmaður ekki og hefði þess vegna kannski átt að undirbúa sig betur áður en hún tók þátt í umræðunni. Ég býst við að verða leiðréttur með það en ég hygg að það sé þannig að áhættumat það sem hér er um að ræða sé ekki liður í mati á umhverfisáhrifum. Ég man ekki eftir að þar sé beðið um sérstakt áhættumat. Það er hugsanlega liður í einhverju öðru ferli sem stendur á bak við mannvirkjagerð en ég held að ekki sé um það að ræða. Ég hygg að hér sé um að ræða frumkvæði Landsvirkjunar, hugsanlega að beiðni Flóahrepps eða einhvers af sveitarfélögunum eða framlag Landsvirkjunar til umræðu sem hefur orðið allmikil, og ég skal ekki dæma um hér efnislega, um áhættuna af virkjunum á því jarðeldasvæði sem þarna er. Þegar um það er að ræða þá þarf ekki að efast um það að tæknimenn Landsvirkjunar eða fagmenn sem hafa verið fengnir til verksins séu af ásettu ráði að svindla. Eða út af fyrir sig að Landsvirkjun sé að hagræða niðurstöðum þó að það fyrirtæki sé reyndar frægt fyrir slík vinnubrögð, því miður, í skjóli hins pólitíska valds sem þar hefur ráðið og ræður enn. En fyrir umræðuna er ákaflega hollt að áhættumat af þessu tagi, plagg af þessu tagi, ferill og vinna af þessu tagi fái dóm, fái mat einhvers konar dómstóls, gagnrýnanda, Hæstaréttar, eftirlitsstofnunar, Skipulagsstofnunar. Að því leyti tek ég undir þá þingsályktunartillögu sem hér liggur frammi, þó að mig bresti kunnáttu til þess að taka afstöðu til einstakra atriða í henni, og skora á hv. þm. Ragnheiði Elínu 

Virðulegi forseti. Ef gerð væri sú krafa sem þingmaðurinn gerði til mín hér í ræðustólnum, að allir þingmenn ættu að kynna sér málin áður en þeir færu í ræðustól, þá tel ekki víst að hér væru langir þingfundir daglega og fram á kvöld.  En til að svara spurningunni þá renndi ég yfir greinargerðina þegar ég var að hlusta á fróðlega athugasemd þingmannsins og þá sé ég reyndar svar við þeirri spurningu og það hefði kannski verið fróðlegt að hv. þingmaður hefði lesið greinargerðina áður en hann fór í andsvar en þar segir, með leyfi forseta: „Áhættumat er nauðsynlegur hluti umhverfismats skv. 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000.“ Það svarar væntanlega spurningu þingmannsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir það mál sem hann flytur hér ásamt meðflutningsmönnum. Við í umhverfisnefnd munum að sjálfsögðu taka það til efnislegrar umfjöllunar og leita eftir umsögnum um það eftir atvikum. Mikilvægt er að það sé tekið upp ef efnislegar ástæður eru til að hafa áhyggjur af öryggi manna í tengslum við stórframkvæmdir eins og jafnvel er látið að liggja. Í mínum huga vakna þó fjölmargar efasemdir við flutning málsins, bæði um framsetningu þess og málflutning annan sem eðlilegt er að skoða í umfjöllun nefndarinnar. Þar er kannski fyrst til að taka þetta um óhæðið en eins og hv. þm. Mörður Árnason vék að hafa menn iðulega rætt það í tengslum við mat á umhverfisáhrifum. Þá hafa þau sjónarmið stundum verið uppi að ekki sé rétt eða eðlilegt að framkvæmdaraðilinn sjálfur hafi forræði á matinu. En staðreyndin er sú að við höfum falið Skipulagsstofnun að hafa umsjá með því ferli, fara yfir mat á umhverfisáhrifum og gera kröfur um viðbótargögn, viðbótarupplýsingar og óháða athugun ef hún telur tilefni til þess. Það er ekki þannig að þaðan komi ekki eftirlit. Við þekkjum m.a., vegna þess að hér er um virkjunarframkvæmdir að ræða, frægan úrskurð Skipulagsstofnunar um Kárahnjúkavirkjun á sínum tíma þar sem stofnunin ákvað einfaldlega að leggjast gegn framkvæmdinni vegna þess að hún hefði í för með sér of margar neikvæðar afleiðingar til að hún væri réttlætanleg. Ég vil lýsa því meginsjónarmiði að þetta fyrirkomulag hafi að mestu reynst farsælt og að við eigum í öllum aðalatriðum að treysta á lög um mat á umhverfisáhrifum og á þá ágætu stofnun sem við höfum falið að hafa eftirlit með þeirri framkvæmd allri en hlutast ekki til með einstökum ályktunum um einstakar framkvæmdir á lokastigum þeirra. Þegar hv. þingmenn tala um óhæði í slíkri athugun, á áhættumati, verður að spyrja: Í hverju er vanhæfi Landsvirkjunar þá fólgið? Það er þá væntanlega fólgið í því að hún er eigandinn að virkjunaráformunum og framkvæmdaraðilinn. En hver er þá hugmyndin með þingsályktunartillögunni? Hugmyndin með henni er sú að ríkið láti gera úttekt á verkefninu. En hvert er þetta ríki? Jú, þetta ríki er eigandi Landsvirkjunar, forráðamaður fyrirtækisins og sá aðili sem skipar stjórn þess sem svo aftur ræður forstjóra. Það er að ýmsu leyti sérstök hugmynd um óhæði að fyrirtækið sjálft sé ekki óháður aðili til að láta fara fram rétta og óhlutdræga rannsókn en eigandi þess sé hins vegar algerlega óháður og fullkomlega fær um að láta fara fram málefnalega og hlutlausa rannsókn. Þetta varpar kannski ljósi á umræðu sem við áttum fyrir nokkrum dögum, ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, um virkjunarframkvæmdir og aðkomu ríkisvaldsins og hins opinbera að þeim. Ég vil sem umhverfisverndarsinni árétta þá skoðun mína að ég tel ekki að ríkið verði óháður umfjöllunaraðili með öllu um virkjunarframkvæmdir fyrr en það hættir sjálft að standa fyrir virkjunarframkvæmdum og umfjöllun ríkisins um virkjunarframkvæmdir verði ekki óháð að fullu fyrr en ríkið lætur einkaaðilum eftir að reisa virkjanir í þágu þeirrar iðnaðarstarfsemi sem eftir á að bætast við í landinu á næstu árum og áratugum. Eins og við kynntumst ágætlega vel í Kárahnjúkavirkjun var ríkisvaldið þar gríðarlega stór hagsmunaaðili og engum blöðum um það að fletta að pólitísku valdi var beitt á þeim tíma til að halla meðferð málsins. Ég held því að mótsögn sé í þeirri afstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að leggja áherslu á að ríkið haldi áfram í virkjunarframkvæmdum en vera á sama tíma af umhverfissjónarmiðum á móti því að lengra sé gengið í þeim efnum sem kunnugt er. Ég vil líka lýsa ákveðnum efasemdum um að draga í efa óhæði sérfræðinga eða vísindamanna. Það gerist auðvitað stundum í umræðum. Það er til að mynda gert með lögfræðinga og lögfræðiálit eins og við þekkjum og stundum er tilefni til. En ég hygg þó að í því sem hér er undir, áhættumati, sé kannski allra síst við því að búast að sérfræðingar séu ekki hlutlausir í umfjöllun sinni og reyni að leiða fram eftir vísindalegum sjónarmiðum þá réttustu og bestu niðurstöðu sem þeir vita. Hér er beinlínis mannöryggi í húfi þannig að við því er að búast að í engri umfjöllun annarri sé ríkari hvati til þess hjá þeim sem um eru að fjalla að vera hlutlausir og vandaðir í vinnubrögðum en einmitt við það að meta áhættuna. Nú er ég ekki með því að segja að flutningsmenn séu að vega að starfsheiðri þeirra sem að verki hafa komið. Ég get ekki tekið undir með hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur í því. En óþægilega nærri því er farið, skulum við segja, og ég hef vissar efasemdir, og deili þeim með hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur, um að nálgast mál með þeim hætti á Alþingi. Einnig er ástæða til að vara við því að verið sé að ala á óþörfum áhyggjum eða ótta manna um öryggi sitt. Það er því mikilvægt að leggja áherslu á að ég held að ekkert í niðurstöðum áhættumatsins, sem fram er komið til þessa, gefi okkur ástæðu til að hafa umtalsverðar áhyggjur af manntjóni eða öðrum slíkum hræðilegum afleiðingum af þeim verkefnum sem þarna eru hugsanlega fram undan. Einnig er vert að hafa í huga að Landsvirkjun hefur langa reynslu af því að reisa mannvirki á svæðum sem eru umbrotasvæði og þar sem sérstaklega þarf að gæta að öryggi mannvirkja og hefur til þessa heldur verið kunn að því að ganga frekar lengra en skemur í því að tryggja öryggi þeirra mannvirkja og vanda til þess umbúnað allan. Ég veit að hv. flutningsmenn taka undir með mér um það. Það sem ég held að hljóti að vera okkur nokkurt umhugsunarefni, jafnvel þó við séum umhverfisverndarsinnar eða virkjunarandstæðingar, eru vinnubrögð í málum sem þessum. Hér er um að ræða framkvæmdir sem hafa verið mjög lengi í undirbúningi og verða kannski aldrei að veruleika en hafa þó farið í gegnum lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Ég hygg að áhættumatið sé til komið vegna þess að eftir því hafi verið kallað af sveitarfélögum og almenningi í grenndinni, ég veit ekki betur en þessi verkefni hafi þegar farið í gegnum umhverfismat. Á mörgum stigum málsins hefðu aðilar átt að grípa inn í ef ástæða væri til að hafa áhyggjur af öryggi í tengslum við þessi verkefni. Það er í fyrsta lagi hjá Landsvirkjun sem hlýtur, vegna þess að þetta eru hennar verkefni og hennar fjárfestingar, að hafa áhyggjur af öryggi ef tilefni er til, það er í öðru lagi Skipulagsstofnun, sem hefur eftirlit með umhverfismatsferlinu, og það eru í þriðja lagi öll þau sveitarfélög sem hér koma að máli. Ég held að það þurfi að færa fram mjög sterk efnisleg rök fyrir því að allir þeir aðilar sem komið hafa að málinu á neðri stigum hafi brugðist skyldum sínum og það með þeim hætti að það kalli á að Alþingi íhlutist eftir á með þessum afdrifaríka hætti um ferli málsins og ég tel ekki að hv. flutningsmenn hafi fært fram þau sterku og efnislegu rök sem réttlæti slíka vantraustsyfirlýsingu á öðrum aðilum máls.

Frú forseti. Menn verða að átta sig á því hvað um er að ræða þegar verið er að tala um áhættumat. Þar sem því hefur verið ruglað saman fyrr í umræðunni í dag við útreikning á burðarþoli ætla ég aðeins að nefna að þegar áhættumat er gert er verið að greina þá áhættuþætti sem af tilteknu mannvirki stafa og gert er líkindamat á atburðum sem kunna að gerast og síðan verðmætum í húfi. Það er þetta, margföldun á þessum tveimur breytum, þ.e. líkindamati annars vegar og verðmætin sem eru í húfi hins vegar, sem er hið eiginlega áhættumat. Þegar verið er að tala um líkindamatið er í þessu tilfelli verið að tala um líkur á flóði eða stíflubresti og þegar verið er að tala um verðmæti í húfi er verið að tala um fólk og landsvæði, lax og guð má vita hvað. Þingsályktunartillagan er öðrum þræði flutt vegna þess að til þess eru vítin að varast þau. Það er alveg ljóst að við endurskoðað áhættumat Kárahnjúkavirkjunar endurskoðuðu hönnuðir verk sín að því er virtist óhikað, sjálfa sig og sín verk, og voru á sama tíma að endurhanna öll stíflumannvirkin. Nákvæmlega það sama er að gerast í Þjórsá. Það er verið að endurhanna alla hluti þarna. Það er verið að reyna að fara eftir athugasemdum frá íbúum og landeigendum og það er verið að breyta og koma með tillögur og þetta eru sömu einstaklingar sem þarna eru. Ég mótmæli því harðlega að hér sé vegið að starfsheiðri þessara manna því að sérfræðingum í gerð áhættumats ætti öðrum fremur að vera ljóst mikilvægi þess að áhættumat sé unnið af aðilum sem ekki hafa beina fjárhagslega hagsmuni af niðurstöðunni og það sé þess vegna hafið yfir alla gagnrýni.

Virðulegur forseti. Ég held að það hafi verið ágætt að hv. þingmaður undirstrikaði hvað áhættumat er. Það þekkjum við hv. þingmaður ágætlega því að við sátum einmitt saman í stjórn Landsvirkjunar þegar umrætt áhættumat fyrir Kárahnjúkavirkjun var þar til umfjöllunar sem þingmaðurinn nefndi. Þar var því hins vegar til að dreifa að fyrir lá að sprungur væru í lónsstæðinu og í tengslum við stíflur sem gáfu fullt tilefni til þess að efast um fyrri forsendur hönnunar og fyrra mat sem fram var komið, nýjar veigamiklar ástæður og veruleg efnisleg rök fyrir því að fara í málið aftur og endurskoða það og slíkt getur auðvitað alltaf komið upp. En það sem mér þótti um umræðuna á þessum fundi í dag var einfaldlega það að ekki væru komin fram í máli hv. þingmanna nein þau veigamiklu efnislegu rök fyrir því að áhætta í þessum verkefnum hafi verið vanmetin eða rangt metin sem kölluðu á jafnóeðlilegt inngrip og eftiráályktun Alþingis um það að fara skyldi í mat á öllu upp á nýtt. Þegar framkvæmdaraðilinn er búinn að fara í gegnum málið, þegar búið er að fara í gegnum lög um mat á umhverfisáhrifum, þegar Skipulagsstofnun hefur fylgt málinu eftir og þegar öll þau sveitarfélög sem að málinu koma og almenningur í þeim sveitarfélögum hefur komið að málinu og það hefur fengið lýðræðislega umfjöllun á öllum stigum þá þarf einfaldlega mjög sterk efnisleg rök fyrir því að taka allt ferlið upp aftur og ég sé ekki að þau séu komin fram. En umræðunni er auðvitað ekki lokið og það kann að vera, ég vil ekki útiloka það, að þau rök komi fram í dag en það eru þá alla vega miklar fréttir.

Frú forseti. Þetta umrædda landsvæði í neðri hluta Þjórsár hefur mjög mikla jarðfræðilega sérstöðu og ástæðan fyrir því að menn hafa áhyggjur af matinu og þeim fyrirhuguðu framkvæmdum sem þar er verið að vinna að eru ekki síst viðvaranir helstu vísindamanna okkar um að þarna geti ekki með góðu móti verið hægt að halda uppi vatni í lónum. Ég hlýt að nefna það hér að Páll Einarsson, einn okkar allra virtasti jarðeðlisfræðingur, hefur varað sterklega við þessum áformum. Hann telur að ef menn ætli að nýta kraft Þjórsár á þessu svæði eigi menn að gera það með rennslisvirkjunum, ekki með inngripum af þessu tagi. Við skulum athuga að Suðurlandsskjálftar eiga upptök sín á þessu svæði. Menn kæra sig hvorki um að missa heilt lón niður í jarðgrunninn né heldur að stíflur bresti af slíkum völdum. Það eru fullar efnislegar ástæður til að grípa inn í þetta mat sem þarna fer fram. Það hefur verið varað sterklega við þessu. Landsvirkjun hefur því miður skellt skollaeyrum við því og ég verð bara að segja: Ég bjóst ekki við öðru af þeim bæ. En hv. Alþingi á ekki að leika sama leikinn.

Virðulegur forseti. Nú gæti ég út af fyrir sig tekið undir með nefndum Páli Einarssyni og þá um leið raunar með hæstv. viðskiptaráðherra, Björgvini G. Sigurðssyni, þingmanni okkar í Samfylkingunni í Suðurkjördæmi, um að vera kunni að réttast væri að miða fyrst og fremst að því að hafa rennslisvirkjanir í neðri hluta Þjórsár en ekki þau lón sem þar eru fyrirhuguð ef menn ætla að nýta þann kraft. Það væru farsælustu málalyktir í þessu en það væri þá á forsendum þess að endurskoða áformin en ekki að taka upp það hættumat sem verið er að vinna eða þau ferli sem áður hafa verið í gangi því að þar höfum við einfaldlega farið í gegnum alls kyns athugasemdaferli. Við höfum farið í gegnum skýrslugerð, við höfum farið í gegnum mat, við höfum farið í gegnum andmælarétti, við höfum farið í gegnum skipulagsferli í sveitarfélögum, við höfum farið í gegnum allt ferlið hjá Umhverfisstofnun og mér þykja það einfaldlega ekki vinnubrögð að ganga gegn öllum þeim ferlum sem við sjálf höfum sett sem hinar lýðræðislegu reglur í málinu til að láta eiganda Landsvirkjunar framkvæma óháð mat sem Landsvirkjun á sjálf ekki að vera fær um að framkvæma. Það er einfaldlega afstaða mín. En hún breytir því ekki að ég held að hitt væri miklu farsælla, sem þingmaðurinn nefnir, að láta sér nægja rennslisvirkjanir í neðri hluta Þjórsár heldur en þau áform sem núna eru uppi, m.a. í ljósi þeirra breyttu viðhorfa sem nú eru í samfélaginu til virkjunaráforma.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um óháð áhættumat vegna Urriðafossvirkjunar, Holtavirkjunar og Hvammsvirkjunar í Þjórsá. Nú er það svo að í landinu gilda lög um mat á umhverfisáhrifum og það stendur í greinargerð með tillögunni að áhættumat sé nauðsynlegur hluti þessa umhverfismats. Mér finnst að ef mönnum líkar ekki sú framkvæmd sem er í gildi eigi þeir að breyta þessum lögum eða koma með tillögur um það en ekki að vantreysta stjórn Landsvirkjunar og segja að hún geti ekki gætt hagsmuna ríkisins. Reyndar er öll greinargerðin eiginlega umhyggja fyrir fjárfestum, þ.e. Landsvirkjun, og vantraust á því að stjórnendur opinbers fyrirtækis gæti hagsmuna ríkisins. Það er náttúrlega ekki nema ein rökrétt afleiðing af því og hún er sú að selja fyrirtækið, gera það að einkafyrirtæki því að þá bera menn virkilega ábyrgð á því ef þeir gera mistök í framkvæmdum. Ef lónið fer að leka o.s.frv. þá er það vandamál þeirra sem hafa fjárfest. Þeir tapa þá og munu örugglega passa sig á því að áhættumatið sé í lagi ef þeir eiga þetta sjálfir. Þessi tillaga er kannski eitt allsherjar vantraust á ríkiseign yfirleitt, ég les það út úr þessu. Ef þessi tillaga verður samþykkt er náttúrlega verið að samþykkja að þarna verði virkjað, vegna þess að þá á að fara í áhættumat. Þá er búið að samþykkja að þarna verði virkjað og ég er mjög hlynntur því í sjálfu sér. Úrtölurnar sem hér koma eru gamalkunnar og klingja í eyrum mér, ég hef heyrt þær áður. Þegar við fórum í gegnum Kárahnjúkadæmið komu málsmetandi vísindamenn og sögðu að þarna mundi leka einhver lifandis býsn, þarna yrðu jarðskjálftar, gott ef ekki eldgos, svo kemur ægilegt flóð niður um allar sveitir. Þetta hefur allt saman heyrst en er nú grafið og gleymt. Svo átti arðsemin ekki að vera góð. Varðandi arðsemina gerði ég athugasemd á sínum tíma við Kárahnjúkavirkjun af tveimur ástæðum: Í fyrsta lagi að þetta væri ríkisframkvæmd, ég hefði viljað hafa þetta einkaframkvæmd að sjálfsögðu, trúr minni sannfæringu. Í öðru lagi gerði ég athugasemd við að í áætlunum Landsvirkjunar var gert ráð fyrir því að álverð mundi lækka um 0,45% á ári frá 1.500 dollurum á tonnið. Nú er það komið upp í 3.100 dollara. Varðandi umræðuna í dag um stöðu efnahagsmála og allan grátkórinn þann hefur það gerst nú á síðustu tíu dögum að þessi meginuppistaða í útflutningi Íslendinga, álið, hefur hækkað um 20% á mörkuðum. Það eru nú aldeilis gleðitíðindi þannig að það er gott að eiga álið til að hlaupa upp á þegar annað bregst. Þarna er verið að virkja á stað þar sem ekki eru ósnortin víðerni, það er sko alveg greinilegt. Það er búið að þekja allt saman með túnum og vegum og húsum o.s.frv. þannig að þetta eru ekki ósnortin víðerni. Við getum ekki notað þau rök gegn framkvæmdunum eins og í Kárahnjúkum. Kárahnjúkavirkjun átti að hafa geysilega slæm áhrif á ferðaþjónustu en ferðaþjónusta þar um slóðir hefur vaxið þvílíkt að það er allt að því til vandræða. Það sem ég ætlaði að koma inn á, frú forseti, er það að þeir hv. þingmenn sem þetta flytja hafa gefið sig út fyrir að vera umhverfisverndarsinnar. Þeir gæta að því að jörðin sé að hitna og benda á að passa þurfi upp á koldíoxíðlosun og allt slíkt. Ég spurði hæstv. umhverfisráðherra um hvað Kárahnjúkavirkjun sparaði mannkyninu mikla koldíoxíðlosun miðað við það að sama ál væri framleitt í Kína þar sem er mesti vöxturinn núna í framleiðslu á áli og raforku til álframleiðslu. Í svari ráðherrans kom fram að Kárahnjúkavirkjun sparar mannkyninu sem nemur sexfaldri eyðslu Íslendinga með allri bílaumferð og allri umferð yfirleitt af koldíoxíðlosun. Þannig að þetta er framlag okkar til þess að minnka koldíoxíðlosun í heiminum og þessar virkjanir í Þjórsá, ef þær rísa, mundu gera það sama. Mér finnst það bara ljómandi gott fyrir utan það að þarna færi Þjórsá að vinna enn betur fyrir okkur en hún hefur gert hingað til. Hún hefur reyndar verið dugleg við það í gegnum áratugina.

Frú forseti. Óðurinn til Kárahnjúkavirkjunar hljómaði hér enn einu sinni úr þessum ræðustól,  Ég vil gera tvær athugasemdir við mál hv. þingmanns, annars vegar þá að það er ekki útséð um hver arðsemi Kárahnjúkavirkjunar er og verður. Ég vil vekja athygli á því að hjá iðnaðarráðherra hæstv. liggur skýrslubeiðni frá okkur þingmönnum Vinstri grænna þar sem við óskum upplýsinga um það hver arðsemin er. Þetta svar átti að liggja fyrir samkvæmt reglum þingsins 20. desember sl. Ég veit ekki hvað dvelur orminn langa, það er eitthvað erfitt að reikna út arðsemina sem menn hafa ýmist fullyrt að sé mjög góð eða jafnvel engin og neikvæð. Það skyldi þó ekki vera að það sé leyndin sem hvílir yfir raforkuverðinu sem stendur þarna í vegi? Varðandi hina arðsemisútreikningana, útreikningana á því hversu gríðarlega mikið Kárahnjúkavirkjun sparar fyrir mannkynið í losun koldíoxíðs, þá vil ég minna hv. þingmann á að það eru fleiri en Íslendingar sem framleiða raforku með vatnsafli og jafnvel jarðvarma. Það þarf ekki endilega að fórna öllum þeim náttúruverðmætum sem þarna var gert til þess að framleiða ál. Hv. þingmaður gleymdi líka að draga frá þessari niðurstöðu. Af því að hann er nú stærðfræðimenntaður hlýt ég að vekja athygli á því að hann gleymdi að draga frá loftslagskostnaðinn við það að flytja báxítið frá Ástralíu á Reyðarfjörð og síðan að flytja álið á markaði til vinnslu aftur. Ég hlýt líka að benda á að hv. þingmaður gleymdi líka að draga frá þá mengun sem álverið sjálft losar. Ég hef nú þá trú að það séu ekki bestu 

Frú forseti. Ekki veit ég hvað tefur útreikninga á arðseminni en ég veit að þegar ákvörðunin var tekin var álverð 1.400–1.500 dollarar á tonnið og er núna 3.100 dollarar á tonnið. Það veit ég þannig að þær forsendur hafa alla vega ekki brugðist og þá frekar farið í hina áttina því að álverðið er miklu, miklu hærra. Verðið á virkjuninni reyndist verða eitthvað eilítið meira en áætlað var en þó innan skekkjumarka, þ.e. framkvæmdin öll, þannig að ég sé ekki annað en að þetta dæmi gangi bara ljómandi vel. Ef þetta hefði verið í einkaeigu og einhverjir fjárfestar hefðu fjármagnað þetta sjálfir þá þyrftum við ekki að hafa neinar áhyggjur af þessu. Þá mundi það vera á ábyrgð fjárfestanna sjálfra og það hefði náttúrlega verið miklu betra. Þá þyrftu menn heldur ekki að vantreysta áhættumati sem er hluti af mati á umhverfisáhrifum, eins og hv. flutningsmenn gera. Þeir vantreysta í rauninni því áhættumati sem á að gera hvort sem er. Þeir vantreysta því að stjórn Landsvirkjunar - og hafa kannski einhverja reynslu af því að það sé ástæða til að vantreysta henni, ég veit það ekki - að hún gæti hagsmuna ríkisins sem eiganda þessarar virkjunar. Ef um væri að ræða stjórn venjulegs hlutafélags og hún færi út í eitthvert áhættumat sem væri rangt mundi hún aldeilis þurfa að standa skil á því gagnvart hluthöfum.

Frú forseti. Ekki veit ég hvað menn læra í stærðfræðinni um skekkjumörk þegar um er að ræða 100 milljarða fjárfestingu eins og er í Kárahnjúkum. Ætli skekkjumörkin liggi ekki einhvers staðar á bilinu 5–15%? Það verður að segjast eins og er að nýjustu tölur sem heyrst hafa um framúrkeyrsluna í Kárahnjúkum eru ekki á því bili. Þær eru ekki 6–7% eins og forstjóri fyrirtækisins sagði í viðtölum og yfirlýsingum á blaðamannafundi fyrir áramót. Þær eru nær því að vera 65% umframkeyrsla og yfir 100% umframkeyrsla ef virðisaukaskattur er reiknaður með. Það er því virkilega ástæða til þess að kalla eftir svari um raunverulegan kostnað af Kárahnjúkavirkjun og ég vil nota tækifærið hér, frú forseti, til þess að gera athugasemdir við það að svarið hefur ekki borist enn þá. Það átti að liggja fyrir 20. desember. Það hlýtur að fara að líta dagsins ljós. Hv. þm. Pétur Blöndal hefur mikla trú á einkafjármagninu og einkaframtakinu. Ég hlýt að minna hann á að margreynt var að fá fjárfesta, einkafjárfesta og lífeyrissjóði, að byggingu Kárahnjúkavirkjunar. Það tókst ekki vegna þess að menn sáu þar að þetta væri kannski ekki það arðsamasta sem í boði væri.

Frú forseti. Ég þekki nokkuð til skekkjumarka og ég var í hv. iðnaðarnefnd þegar þetta var til umræðu þar. Við fengum að kynna okkur útreikningana sem byggðu á Monte Carlo-aðferðum sem ég hef mikla trú á. Þeir útreikningar sýndu arðsemi af fjárfestingunni, reyndar ekkert voðalega mikla en ágæta arðsemi samt. Þá var sem sagt gengið út frá því að álverð mundi lækka um alla framtíð um 0,45% á ári, sem er náttúrlega fráleitt ef menn hafa trú á því að jörðin sé að hitna út af koldíoxíðlosun. Ef sú er reyndin að jörðin sé að hitna vegna koldíoxíðlosunar hljóta menn að fara að stoppa brennslu heilu fjallanna af kolum og heilu sjóanna af olíu til þess að framleiða rafmagn með slíkum brennsluefnum, menn hljóta að fara að stoppa það. Hvað gerist þá? Þá mun orkuverð í heiminum hækka enn meira og alveg sérstaklega álið sem er háð orkuverðinu með beinum hætti. Það getur ekki annað en hækkað og hækkað enn frekar frá deginum í dag, ef menn hafa trú á þessari koldíoxíðlosun og mengunarkvótum. Mér líst því bara mjög vel á þetta, þetta er ákveðið framlag okkar Íslendinga til þess að minnka koldíoxíðlosun í heiminum. Mér líst líka ljómandi vel á þessar virkjanir í Þjórsá. Varðandi trú mína á einkafjármagninu þá var þetta náttúrlega stór biti þarna í Kárahnjúkum. Við getum auðvitað prófað að selja þennan hluta út úr Landsvirkjun og séð hvað gerist, hvort það finnist ekki nægir fjárfestar til að kaupa það.

Forseti. Hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir tók mig á þeim hælkrók að ég hefði ekki lesið, að minnsta kosti ekki nægilega vel ef þá nokkuð, greinargerðina sem liggur að baki þeirri þingsályktunartillögu sem hér er rædd, og ég kem hér til að tilkynna að ég hef nú gert það. Þar kemur vissulega fram að áhættumat sé nauðsynlegur hluti umhverfismats samkvæmt 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, og er reyndar búið að breyta því síðan. Þetta er að vísu ekki alveg nákvæmt því í þessari ágætu 9. gr. er ekkert minnst á áhættumat heldur taldir upp ýmsir aðrir hlutir og má með góðum vilja skilja að þar kunni að vera um áhættumat að ræða þannig að greinargerðin gefur ekki endanlegan úrskurð í sannleiksleit okkar hv. þm. Ragnheiðar Elínar Árnadóttur. Málinu er þannig háttað eins og flutningsmenn hefðu sjálfsagt getað upplýst að úrskurður Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum í Neðri-Þjórsá var kveðinn upp árið 2003. Hann var svo kærður og þáverandi umhverfisráðherra kvað upp úrskurð um þá kæru 29. apríl árið 2004 og heimilaði sem sé framkvæmdirnar með nokkrum skilyrðum. Eitt af þeim skilyrðum var að gert yrði áhættumat sem um færi eins og þar er um fjallað. Gallinn og efnisatriði hér eru hins vegar þau að í þessum úrskurði er ekkert um það fjallað hvert það áhættumat eigi að fara, hver eigi að fjalla um það áhættumat eða til hvers það sé. Samkvæmt þeim fátæklegu upplýsingum sem ég hef aflað mér um verklag af þessu tagi er óljóst hver fjallar um það áhættumat. Það er að minnsta kosti ekki lögskylt að það áhættumat fari aftur til Skipulagsstofnunar og í úrskurði umhverfisráðherra sem ég er hér að tala um, frá 29. apríl 2004, er það ekki áskilið. Þar stendur einungis að Landsvirkjun skuli láta gera þetta áhættumat. Ég sé því ekki betur en að niðurstaðan í orðahnippingum okkar Ragnheiðar Elínar Árnadóttur þar sem gengið hefur á ýmsu sé sú að flutningsmenn hafi hér að því leyti rétt fyrir sér að áhættumat Landsvirkjunar mæti engu prófi, það sé enginn eftirlitsdómari, svo gripið sé til knattspyrnulíkingar, sem úrskurðar um hvort það sé vel gert eða illa og þeir einu sem það gera séu þá annars vegar almenningur og fulltrúar hans í sveitarstjórnum og fjölmiðlum og hvar sem þeir nú eru og hins vegar fagmennirnir. 
             Þetta er eins og ég skýrði út áðan ekki í samræmi við þær reglur sem menn hafa komist að raun um að séu skástar við mat á umhverfisáhrifum þar sem vissulega er áskilið að framkvæmdaraðilinn sjái um umhverfismatið meðal annars vegna þess að það væri erfitt fyrir einhvern annan aðila að kosta, það væri óeðlilegt ef einhver annar aðili kostaði það mat. Um er að ræða framkvæmd sem ekki er komin lengra en á teikniborðið, getur verið í sjálfu sér ævintýraleg og það væri út í hött að skylda ríkið, þ.e. borgarana til að kosta umhverfismat á einhverri áætlun sem í upphafi væri fjarri öllum veruleika þannig að þetta var gert svona. En þess var hins vegar gætt mjög klárlega að á hinum endanum væri prófdómari, væri sem sé eftirlitsaðili sem heitir Skipulagsstofnun. Skipulagsstofnun hefur staðið sig með prýði í þessu þrátt fyrir að stjórnmálamenn hafi ekki gert það í þeirri skipan sem hér var áður um mat á umhverfisáhrifum. Svona liggur þetta og sú ósk flutningsmanna að fá óháð áhættumat stenst þess vegna efnislega þegar við hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir erum búin að greiða úr þeirri þoku sem umvafði okkur um hríð en gerir sem sé ekki lengur.  Ég hef tekið lengri tíma til að koma fram þessum nokkru staðreyndum sem ég taldi mér skylt að koma á framfæri vegna orða minna áðan. Ég vil bæta því við þó ég vilji ekki lengja þessa umræðu að hvað sem þessu áhættumati líður - ég veit ekki hvernig það fer eða hvernig þau mál standa - þá tel ég að það standi upp á Landsvirkjun - ekki einungis að skila af sér þessu áhættumati - eitt þeirra er búið en hin tvö eru sögð á vefsetri Landsvirkjunar í smíðum og átti að skila þeim í febrúar 2008 þannig að það eru fleiri mál í bið en þau sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir nefndi - heldur standi upp á Landsvirkjun að svara þeirri kröfu íbúa á bökkum Þjórsár, náttúruverndarmanna um allt land og þeirri almennu kröfu í samfélaginu sem gerir ráð fyrir því að menn beri meiri ábyrgð en áður tíðkaðist á framkvæmdum sínum, að eyðileggja ekki verðmæti til frambúðar í þessu samfélagi og í heiminum öllum, að það standi upp á Landsvirkjun að svara þeirri kröfu sem meðal annars kom frá núverandi hæstv. ráðherra Björgvini G. Sigurðssyni að skila nýjum tillögum um þær virkjanir sem Landsvirkjun hyggst fara af stað með í neðri hluta Þjórsár. Ég segi ekki eins og beinast lægi við að hætta við þetta dellumakarí sem þeir hafa farið þarna út í heldur finnst mér að Landsvirkjun eigi að skila tillögum í samræmi við þann málflutning sem þetta vaktist upp á, nefnilega, þegar miklar deilur og læti voru annars staðar í samfélaginu, að þarna ættu að koma sakleysislegar svokallaðar rennslisvirkjanir í ánni. Mér varð við, eins og sjálfsagt flestum þeim sem ekki þekktu til málsins að minnsta kosti, að þetta hlyti að vera tiltölulega saklaust vegna þess að rennslisvirkjun var manni kennt að væri virkjun sem ekki hefði í för með sér lón, væri virkjun þar sem hægt væri að leiða fisk til dæmis fram hjá og upp fyrir, væri virkjun sem vissulega nýtti vatnið og þá orku sem beint liggur við að nýta í á sem þegar er virkjuð en ylli ekki þeirri eyðileggingu sem við höfum síðar horft upp á í tillögum Landsvirkjunar og fólk á bökkum Þjórsár og víðar á landinu stendur nú eindregið gegn. Þetta tel ég að Landsvirkjun eigi að gera og furða mig á því að þeir skuli ekki gera það. Það leiðir mig að öðru máli sem ég get ekki rætt út á þeim fjörutíu og tveimur og nú einni sekúndu sem eftir stendur, sem er um þetta ríki í ríkinu sem Landsvirkjun er, um þá ríkisstjórn sem þar er og þá undirríkisstjórn sem nú er komin upp í undirfyrirtækinu Landsvirkjun Vald eða á enskri tungu Landsvirkjun Power og þá furðulegu staðreynd að stjórnarformaður þessa ríkisfyrirtækis er uppgjafavaraþingmaður úr Framsóknarflokknum þó að hér hafi tekið við framsýn og umhverfisvæn ríkisstjórn sem við styðjum báðir, umhverfissinnarnir og náttúruverndarmennirnir ég og hv. þm. Pétur Blöndal.

Frú forseti. Hér hafa orðið líflegar umræðu. Mörgu er ég ósammála, öðru sammála eins og gengur. Ég ætla ekki að orðlengja þetta mikið en samt koma með örfáar athugasemdir. Þetta svæði á sér verulega sérstöðu, Þjórsá og náttúruperlan Þjórsá og umhverfið. Þjórsá er ekki manngerð. Hún hefur streymt þarna fram árhundruð og með þessum framkvæmdum eru eyðilagðar náttúruperlur sem við megum ekki gagnvart komandi kynslóðum. Ég nefni bara Urriðafoss, vatnsmesta foss landsins í jökulá. Ég nefni Árnes og ég nefni flúðirnar. Ég nefni virkjunina í anddyri hálendisins, lónið sem þar á að mynda og eyðileggja anddyri hálendisins eins og það svæði er kallað og hver sá sem fer um þetta svæði eins og ég hef gert tekur ástfóstri við það. Þetta er ótrúleg náttúruperla sem við eigum að láta í friði. Það er líka annað sem ég vildi nefna. Svæðið hefur mikla sérstöðu. Það hafa orðið umtalsverðar breytingar á þeirri framkvæmd sem upphaflega var fyrirhuguð til dagsins í dag. Útfærsla framkvæmdanna hefur tekið breytingum frá því að matið lá fyrir og það hafa síðan komið upp haldbærar upplýsingar vísindamanna sem gefa manni ástæðu til þess að efast um að náttúran njóti vafans eins og hún á að gera í tilvikum sem þessum. Og þegar jafnvirtur fræðimaður og Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur setur fram efasemdir þá hlustar maður, þá hlustar maður eftir því þegar hann segir að þarna sé um óvenjulegt svæði á flekaskilum sem er einstætt á heimsvísu. Það myndar sjálfstætt flekasvæði á milli meginjarðskorpuflekanna og þarna eiga Suðurlandsskjálftar upptök sín. Þetta svæði er ótrúlega mikið sprungið og bara sú staðreynd að þegar flæðir í Þjórsá þá fyllast brunnar og jarðvatn hækkar niður öll Skeið og í Flóahreppi vegna þess að hún er á svo lausum grunni, hún er á svo gljúpum grunni áin. Þegar flæðir hins vegar í Hvítá þá gerist þetta ekki. Dæmin um það þegar Þjórsá hljóp neðan jarðar eftir þessum sprungum í kjölfar jarðskjálftanna árið 2000 sem eru nýjar upplýsingar segja manni að það er veruleg hætta á flóðum þarna. Ég nefni það líka að verði lónið, sérstaklega Urriðafosslón lekt þá getur það gert býli óhæf til búskapar og ég nefni það - og það er í samræmi við grundvallarregluna um sjálfbæra þróun um að náttúran njóti vafans - að það er veruleg ástæða til að hafa áhyggjur af laxagengd í ánni vegna þess að það er allsendis óvíst að laxinn gangi upp fyrir Urriðafossstífluna. Það er allsendis óvíst að seiðin gangi niður þannig að það er sama hvernig á þetta er litið, nýjar upplýsingar, þessar forsendur Páls Einarssonar sem var sérfræðingur Landsvirkjunar í mörg ár og viðbrögð Landsvirkjunar við mjög faglegri gagnrýni hans voru sérkennileg svo ég segi ekki meira. En rétt að endingu, frú forseti. Það er allalgengt í umræðu að menn rugli saman orðunum hæfi og hæfni. Þegar maður talar um hæfi þá er maður að huga að því hvort viðkomandi hafi hagsmunatengsl, hvort viðkomandi geti litið hlutdrægnislaust að málin. En það hvarflar aldrei að manni í sömu andrá að lýsa því yfir að viðkomandi sérfræðingar eða starfsmenn Landsvirkjunar sé hæfnislausir þó þeir séu vanhæfir. Þessu er ævinlega ruglað saman og í hvert skipti sem maður talar um að dómari kunni að vera vanhæfur af því að hann fylgi öðru liðinu eða sé dómari í eigin sök þá kemur þessi gagnrýni: „Þú ert að efast um hæfni þessa einstaklings.“ Menn mega ekki rugla þessu saman, þessum tveimur hugtökum, hæfni og hæfi. Það að geta ekki litið hlutdrægnislaust á mál, það að hafa hagsmunatengsl veldur vanhæfi en það veldur því ekki að sérfræðingarnir hafi ekki hæfni til að sinna sínum verkefnum og þetta vil ég leggja áherslu á og líka það að framganga Landsvirkjunar gagnvart Flóahreppi, gagnvart Skeiða- og Gnúpverjahreppi fyllir mig ákveðnum efasemdum. Það er til skoðunar væntanlega hjá umboðsmanni Alþingis hvort þar hafi verið rétt fram gengið með þessum fjárframlögum til samfélagsverkefna.