Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Guðnason) Það munu ekki vera skiftar skoðanir um það, að stærstu sporin, sem við Íslendingar höfum stigið í löggjöf okkar á síðustu árum, eða áratugum, sjeu þau spor, þegar bannlögin voru sett 1909, og svo þegar sambandslögin voru sett 1918. Þessi tvenn lög eru mjög sambærileg, þegar að því leyti, að bæði eru sett með óvenjulegum hætti. Það var ekki látið nægja, að Alþingi samþykti þau, heldur var einnig leitað um þau bæði álits allra kjósenda í landinu. Með þeirri aðferð við setningu laganna hefir því verið slegið föstu, að þessi lög bæði voru álitin mjög þýðingarmikil fyrir þjóðina, fram yfir önnur lög í seinni tíð. Um sambandslögin þarf jeg ekki að fjölyrða. Sú mikla barátta fyrir þeim, sem var á undan gengin, er ljós vottur þess, hve mikið fjöregg þjóðarinnar lögin eru. En um bannlögin er sama máli að gegna. Þau lög komust á eftir mikla og langvinna baráttu og eftir að margir menn og mörg fjelög höfðu stefnt að því í mörg ár að koma þeim á. Bannlögin eiga sammerkt í því við sambandslögin, að þau hljóta, allri löggjöf fremur, að vekja athygli á landi og þjóð út á við. Það er ekki aðeins, að við sjeum ein hin fyrsta þjóð, sem setur hjá sjer þessháttar löggjöf, heldur er löggjöf þessi einnig ávöxtur þeirrar hreyfingar, sem nú er einhver hin sterkasta alheimshreyfing. Má því fullyrða, að eins og örlög þjóðarinnar eru undir því komin, hvernig hún heldur á sjálfstæði sínu gagnvart öðrum þjóðum á komandi tímum, þá mun og það álit, er þjóðin nýtur úti í frá í nálægri framtíð, fara að miklu leyti eftir því, hvernig hún fer með þessa þýðingarmiklu löggjöf, bannlögin, í framkvæmdinni. Það hlýtur að vera svo, að til þeirrar þjóðar, er frammi fyrir öllum heimi hefir stigið svo stórt spor, að setja aðflutningsbannslög, verði gerðar miklar kröfur. Má því segja, er litið er á afstöðu okkar út á við og athugað, hversu mikils við höfum að gæta til þess að halda áliti okkar þar, þá sje framkvæmd okkar á bannlögunum eitt af því, sem þar þarf að taka tillit til. Hvort heldur það er þjóð eða einstaklingur, er veitir okkur eftirtekt og myndar sjer skoðun um íslensku þjóðina og það þroskastig og siðferðisstig, sem hún stendur á, þá er eitt með því fyrsta, sem litið er á, meðferð og framkvæmd bannlaganna. Sú þjóð, er stigið hefir svona stórt spor, hefir frammi fyrir öllum heimi lýst yfir því, að hún ætli að gera miklar og áður óvenjulegar kröfur til sjálfrar sín um siðgæði og sterka framkvæmd á löggæslu í landinu. Og eftir því, hvernig hún stendur við þessa ákvörðun, fer dómur annara þjóða og seinni tíma manna, er kynna sjer sögu þjóðarinnar á þessum tímum. Það er óhætt að kveða svo að orði, að þó bannlögin sjeu fyrst og fremst mál, er snertir okkur sjálfa, þá sjeu þau jafnframt það af utanríkismálum okkar, er við verðum að gæta vel að, ekki síður en öðrum málum, er beint snerta viðskifti okkar og rjett gagnvart öðrum þjóðum. Um leið og bannlögin eru þannig einna þýðingarmesta atriðið í löggjöfinni um afstöðu þjóðarinnar út á við, hefir það mikla þýðingu og víðtæka fyrir þjóðina inn á við, hvernig hún framkvæmir þessa löggjöf. Það hlýtur að hafa mikil áhrif á sjálfsvirðingu okkar, hvernig við stöndum við þá yfirlýsingu, sem við gáfum, þegar bannlögin voru sett. Þar hvílir ábyrgðin ekki aðeins á þeim, sem voru meðmæltir löggjöfinni, og að hún yrði sett, heldur hvílir hún á öllum einstaklingum þjóðarinnar. Það hljóta allir að verða að viðurkenna, að þó þeir sjeu ósammála um ýms mál, þá sje þó það, er snertir heiður þjóðarinnar út á við og sjálfsvirðingu, sameiginlegt mál allra. Þegar um afstöðu gagnvart bannlögunum er að ræða, þá kemur ekki til greina, hvernig menn litu á þau í upphafi, eða hvort þeir töldu heppilegt, að þetta stóra spor væri stigið eða ekki. Aðalatriðið frá sjónarmiði þeirra, sem lögunum eru meðmæltir, og eins hinna, hlýtur að vera það, að þessum lögum beri að halda uppi og í heiðri, svo sem mest má verða. Það hefir einnig sýnt sig, að ýmsir, sem voru í fyrstu hikandi við að stíga þetta spor, hafa síðar orðið í röð bestu talsmanna bannlaganna. Sú afstaða byggist á því, að þeim er ljóst, að hjer er um svo mikilvæga löggjöf að ræða, er grípur svo djúpt í líf þjóðarinnar, að sje hún ekki í heiðri höfð, þá sje hætt virðingunni fyrir löggjöf landsins í heild sinni, og þá sje sú hætta yfirvofandi, að virðingarleysi fyrir lögum landsins fari í vöxt og margvísleg óáran, er af slíku leiðir. Það hlýtur að vera áhugamál allra góðra Íslendinga, hvernig svo sem þeir hafa litið á lögin í upphafi, að framkvæmd þeirra geti orðið sem mest með þeim hætti, að auka og efla sjálfsvirðingu þjóðarinnar og trú á það, að unt sje að koma í framkvæmd hjer þeim málum, sem reyna á siðferðisþrek þjóðarinnar og mátt löggæslunnar til þess að halda uppi lögum og rjetti. En eins og kunnugt er, hafa bannlögin brugðist mjög vonum þeim, er fylgismenn þeirra og þingmenn þeir, er settu þau, gerðu sjer í upphafi. Ástandið er nú svo, að flestum er ljóst, að við svo búið megi ekki standa til lengdar. Einhver breyting verði að eiga sjer stað frá ástandinu, sem verið hefir undanfarið, þó menn greini á um það, hvaða leið skuli fara til að afmá þann blett, er fallið hefir á þjóðina með framkvæmd laganna. En þá er spurningin sú, hverja leið eigi að fara til þess að komast út úr því ástandi, sem nú er ríkjandi í þessu efni. Á seinni árum hafa heyrst sterkar raddir um það, að bannlögin sjeu búin að reyna sig og gagnvart þeim sje ekkert annað að gera en afnema þau algerlega. Mjer finst, þegar þess er gætt, er gerst hefir síðan bannlögin gengu í gildi, að það sje furðulegt, að þessi skoðun skuli hafa fengið slíkan byr, eða svo mikla áheyrn, sem raun er á. Þegar litið er á framkvæmd bannlaganna, hygg jeg óhætt að slá því föstu, að íslenska þjóðin hafi ekki framkvæmt þau átök um vernd bannlaganna, er geti rjettlætt það, að menn gefi upp alla von um það, að þau nái tilgangi sínum. En fyr gæti þjóðin ekki gert sjer þann vansa, að afnema þessi lög, en það væri komið svo greinilega í ljós, sem mest má verða, að búið væri árangurslaust að þrautreyna hverja hugsanlega aðferð til þess að efla og vernda bannlögin í framkvæmdinni. Það er vitanlegt, og mátti búast við því þegar í upphafi, að það mundi kosta langa og harða baráttu að koma framkvæmd þeirra í það horf, að þau gætu náð tilgangi sínum til fulls. Það var ekki nema eðlilegt, að svo hlyti að vera, og jeg tel meira að segja líklegt, að þeir, sem voru hvatamenn þess, að bannlögin komust á, hafi gert sjer það ljóst þá þegar í upphafi, en verið hinsvegar svo bjartsýnir og haft þá trú á áhuga- og siðgæðisþreki þjóðarinnar, að þeir hafi verið þess fullvissir, að sú barátta mundi enda með sigri. Þessi fáu ár, sem liðin eru síðan bannlögin gengu í gildi, eru ekki svo langur tími, að talist geti fullgildur prófsteinn á þau, eða rjettlætt, að þau verði afnumin í náinni framtíð. Einkum eru þau ekki nægileg, þar sem við getum sagt um sjálfa okkur, því miður, að við höfum ekki reynt til þrautar að vernda bannlögin svo og framkvæma samkvæmt tilgangi sínum, að það hafi getað komið fyllilega í ljós, að hve miklu leyti þau eru framkvæmanleg í raun og veru hjer hjá okkur Íslendingum. Þar sem nú má slá því föstu, að sú skoðun, að bannlögin beri að afnema sem fyrst, eigi - jeg verð að segja - engan rjett á sjer, þá ætti það að skoðast sem sjálfsagt verkefni hinna þjóðkjörnu löggjafa á hverju einasta þingi að hafa glöggar gætur á, hvar stærstu veilurnar í framkvæmd bannlaganna sje að finna, og gera ráðstafanir til þess að ráða bót á þeim. Og því meiri hvöt ætti það að vera okkur löggjöfunum að gera þetta, sem fullyrða má, að mikill meiri hluti hinnar íslensku þjóðar geri til okkar kröfu í þessa átt. Og það, hve þessar kröfur eru háværar og víðtækar, sem láta til sín heyra um meiri alvöru og festu við framkvæmd bannlaganna, er því merkilegra sem mjög hefir verið prjedikuð nú á seinni árum sú skoðun fyrir fólki, að þessi lög væru óframkvæmanleg, og því bæri að afnema þau sem fyrst. Þær raddir, sem því hafa haldið fram, hafa á síðari árum gerst svo háværar, að þjóðin hefir mátt heita miklu fremur undir áhrifum þeirra en hinna, sem hafa haldið með bannlögunum. Einmitt þetta, að íslenska þjóðin heldur enn fullri trygð við bannlögin og hefir þrátt fyrir alt þá trú, að hægt sje að framkvæma þau, svo að gagni komi, sýnir, hversu mikil ítök þessi löggjöf á í þjóðinni sjálfri. Það sýnir, að hver sú viðleitni, sem gengur í þá átt að vernda þessa löggjöf, á vísan stuðning hjá meiri hluta þjóðarinnar. Það er enginn vafi á því, að þrátt fyrir útmálanir andbanninga, að ekki sje unt að framkvæma bannlögin, þá lítur þó mikill meiri hluti hinnar íslensku þjóðar svo á, að þar sem þau eru, sje um að ræða löggjöf, sem sett sje til að vernda og geti verndað það þrent, sem telja má, að sje mjög áhrifaríkt fyrir velferð þjóðarinnar á komandi tímum. Viðhald og framkvæmd bannlaganna er eitt hið stærsta fjárhagsmál þjóðarinnar. Það er hverjum heilvita manni ljóst, hversu háskalegt það er að eyða svo miklum fjármunum í áfengi sem raun ber vitni að altaf verður, þar sem áfengi er til sölu takmarkalaust. Í öðru lagi lítur hin íslenska þjóð á bannlögin sem eitt sitt stærsta sjálfstæðismál, og þess vegna mundi metnaður þjóðarinnar fyrir sjálfstæði sínu særður verða, ef bannlögin yrðu afnumin, og það má segja, að metnaður þjóðarinnar sje særður í hvert skifti sem þjóðin sjer mistök á framkvæmd bannlaganna. Í þriðja lagi er óhætt að segja, að mikill hluti þjóðarinnar lítur á bannlögin sem eitt stærsta atriðið í heilbrigðis- og siðferðismálum sínum og skoðar þau sett sem víggarð, hlaðinn til verndar heilbrigði og siðgæði þjóðarinnar. Þrátt fyrir öll mistök, bæði óhjákvæmileg og þau önnur, sem ef til vill má kenna löggæslunni um og þjóðinni sjálfri, þá er óneitanlegt, að bannlögin hafa víða hvar á okkar landi haft víðtæka þýðingu í þessu efni fyrir siðferðislíf manna. Í mörgum hjeruðum landsins er það svo, að drykkjuskapur eða önnur spilling, er af honum leiðir, er þar ekki lengur til. Yfirleitt eru það einkum kaupstaðir og sjávarþorp, sem hafa af þessu að segja. En í sveitunum held jeg mjer sje óhætt að segja, að bannlögin hafi reynst svo sem vonast var eftir af hvata- og forgöngumönnum. Jeg gat um það áðan, að sökum þess, hve bannlögin eru mikilvæg, og sökum þess, að íslenska þjóðin, eða mikill hluti hennar að minsta kosti, hefir enn fullan vilja á að halda í þau, þá er það skylda löggjafanna á hverju þingi að gera sem best þeir geta til þess að vernda þessa löggjöf og gera framkvæmd þeirra svo, að þau geti notið sín sem best. Einmitt með þetta fyrir augum er það, að jeg og hv. 2. þm. S.-M. (IP) höfum komið fram með þá þáltill., sem nú liggur fyrir til umr. hjer í dag í Sþ. Við flytjum þessa till. í þeirri föstu trú, að þau atriði, sem í henni felast, hafi svo alvarlega þýðingu fyrir framkvæmd bannlaganna, til þess að hjálpa þeim til að ná tilgangi sínum, að ekki sje afsakanlegt, að ekki verði gert alt, sem unt er, til að framkvæma það, sem við förum fram á í till. Jeg vil þá víkja nokkrum orðum að sjálfri till., og rekja lið fyrir lið. 1. liður er áskorun til hæstv. ríkisstjórnar að verða sem fyrst við óskum þeirra bæjarstjórna, sem farið hafa fram á, að lögð yrði niður útsala vína hjá þeim í kaupstöðunum. Eins og kunnugt er, þá er útsala á vínum frá vínverslun ríkisins víst í öllum kaupstöðum landsins, auk Reykjavíkur. Í flestum þessara kaupstaða hefir verið borin fram almenn ósk um það, að slík útsala væri lögð niður, en bæjarbúar hafa ekki hingað til fengið því framgengt, heldur hefir verið neytt upp á þá verslun með vöru, sem þeir ekki vilja að sje á boðstólum. Það er ekki hægt annað að segja en að þetta fyrirkomulag, að neyða upp á bæi vöru, sem þeir vilja útrýma frá sjer, beri vott um kúgun, sem þessi bæjarfjelög verða fyrir af hálfu ríkisvaldsins. Og þessi kúgun, hverjar sem orsakir hennar eru, er einn ávöxturinn eða afleiðing af þeirri kúgun, er við Íslendingar urðum fyrir af hendi Spánverja, er við neyddumst til að rjúfa skarð í þann múrvegg, er bannlögin áttu að vera. Svo er víst, að þá er Spánarsamningarnir voru gerðir, mun meiri hluti þjóðarinnar, þótt sárnauðugur væri, hafa verið þeirrar skoðunar, að ekki væri annars kostur en láta undan síga kröfum Spánverja, vegna þess, hve öll okkar fjárhagsafkoma er mikið undir þeim komin. En hins hefir þjóðin þó vænst, að ekki væri hopað undan Spánverjum meira en nauðsyn rak til samvæmt viðskiftasamningi þeim, sem gerður var við þá. En það hefir að minsta kosti enginn upplýst enn frammi fyrir hinni íslensku þjóð, að þurft hafi að setja svo víða útsölustaði sem gert hefir verið. Jeg hefi hjer fyrir framan mig þennan viðskiftasamning, sem leyfir Spánverjum innflutning spænskra vína, og þar er ekki einu orði á það minst, hversu margir útsölustaðir skuli vera hjer á landi. Ef einhver skilyrði um þetta atriði hafa verið sett frá hendi Spánverja, þá hafa þau að minsta kosti ekki komið fram í dagsljósið, og má það merkilegt og óforsvaranlegt heita. En þá er spurningin: hvers vegna hefir þetta verið gert, að setja svo víða útsölustaði á áfengi? Ef ekki eru til aðrir samningar við Spánverja um þetta efni en þessi, sem birtur er í Stjórnartíðindunum árið 1924, og svo mun heldur ekki vera, þá vil jeg segja það með öllu ófyrirgefanlegt af hinni íslensku ríkisstjórn að hafa gripið til þessa tiltækis. Að minsta kosti hefði mátt láta bíða að fjölga útsölustöðunum fram yfir einn, þangað til Spánverjar kæmu með kröfu um slíkt. En það verður ekki sjeð, að nein krafa hafi komið fram um það. Mjer virðist því, hvað sem líður skaðsemi áfengisnautnar, að með óþarfri undanlátssemi hafi verið særður rjettmætur þjóðarmetnaður okkar Íslendinga. Mjer virðist hjer gengið inn á hina háskalegustu braut, sem jeg get hugsað mjer, þá braut, að hvenær sem erlend áhrif þrýsta okkur til þess að gera eitthvað, sem við ekki viljum, að ganga þá lengra í þá átt heldur en við nokkurntíma erum knúðir til. Þar til frekari upplýsingar eru fyrir hendi, tel jeg, að hiklaust verði að halda því fram, að þetta hafi verið ófyrirgefanlegt glapræði. Hvað sem áfengismálinu sjálfu líður, vil jeg segja, að hjer hafi framið verið það brot gagnvart hinni íslensku þjóð, sem seint verði fyrirgefið og síst sæti á þeim að gera sig seka um, sem halda vilja fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar í heiðri út á við. Jeg vil í sambandi við útsölustaðina vekja athygli á því, að eins og nú er hagað til um þá, höfum við að sumu leyti gengið lengra í þá átt að leyfa áfengissölu heldur en gert var meðan innflutningur var algerlega frjáls. Áður en bannlögin voru sett munu bæjarfjelög og sveitarfjelög hafa haft sjálfsákvörðunarrjett, hvort þau leyfðu hjá sjer áfengisverslun eða ekki, og nú mun vera útsala á áfengi á sumum stöðum, þar sem hún var ekki áður en bannlögin gengu í gildi. Það hefir oft verið um það talað, og með rjettu, að fyrir Spánverjum hafi ekki vakað að fá hjer neinn verulegan markað eða útbreiðslu á vínum sínum, heldur aðeins að fylgja þeirri reglu, er þeir vilja framkvæma gagnvart viðskiftaþjóðum sínum, að þær leyfi innflutning á þeirra vöru. Því hefði líklega ekki þurft að stranda á Spánverjum, þótt farið hefði verið vægt í sakirnar og ekki gengið lengra í útbreiðslu áfengis en við beint vorum neyddir til samkv. orðalagi samningsins við þá. Jeg vænti þess, að í umræðum um þessa till. fáist upplýsingar um það frá hæstv. stjórn, hvernig stendur á því, að hún hefir gengið svo langt í þá átt, að fjölga útsölustöðum á áfengi, og úr því ekki er minst á í Spánarsamningnum, hversu margir þeir skuli vera, hvað sje þá því til fyrirstöðu, að kaupstaðir, sem óska eftir að leggja niður vínsölu hjá sjer, fái þeirri ósk framgengt. Það verður ekki sjeð, að neitt sje því til fyrirstöðu. Og þjóðin á heimting á, að þessari ósk sje fullnægt, svo framarlega sem ekki er sannað skýrt og ótvírætt frammi fyrir alþjóð, að óframkvæmanlegt og óleyfilegt sje að fækka útsölustöðum víns frá því sem nú er. Jeg læt nú útrætt um þennan fyrsta lið till. Jeg álít ekki þörf að tala frekar um hann, með því að hann mælir svo ljóst með sjer sjálfur. Jeg kem þá að 2. lið till. okkar, um það að skora á ríkisstjórnina að leita nýrra samninga við Spánverja á bannlagagrundvelli. Það má e. t. v. segja, að það sje að berja höfðinu við steininn að fara fram á þetta, því að það sje fyrirfram vitað, að það sje ekki fáanlegt eða framkvæmanlegt. Til svars við slíku vil jeg segja það, að það mun vera svo með marga viðleitni manna og þjóða, sem mest kapp er lagt á að koma í framkvæmd, að útlitið er oft og tíðum ekki betra en svo í upphafi, að af mörgum, sem vantar áhuga fyrir málinu, er viðleitnin dæmd fyrirfram sem vonlaus og óframkvæmanleg. Og það, sem algerlega nægir til að rjettlæta það, að við Íslendingar höldum þessu máli vakandi, á þessum grundvelli, er ekki það, að það sjeu svo eða svo miklar líkur til, að við fáum þessu framgengt, heldur hitt, að við lítum svo á, að þetta sje svo mikið velferðar- og sjálfstæðismál, að við hvorki getum nje viljum láta það liggja kyrt. Það má benda á svo margt úr sögu þjóðanna, og þá einnig úr sögu okkar þjóðar, um baráttu, sem af flestum var dæmd fyrirfram sem þýðingarlaus og vonlaus, en sem þó endaði að lokum annaðhvort með fullum sigri eða þá ávann þjóðinni samúð, bæði hjá samtíð sinni og eftirkomendunum. Það eitt, að við erum beygðir undir ok Spánarsamninganna, álít jeg nóg tilefni til þess að vera altaf vakandi og leita eftir tækifæri til þess að semja við þá á þeim grundvelli, að við getum komið bannlögunum á hjá okkur eins og þau voru áður en samningarnir við Spánverja voru gerðir. Jeg býst við, að það sje ekki svo lítill hluti þjóðarinnar, sem lítur svo á, að hjer sje um mjög mikilsvert mál að ræða, og að það sje skylda okkar að vaka yfir hverju tækifæri, sem kann að gefast um nýja samninga við Spánverja á þessum grundvelli, og leita eftir því, hvort slík tækifæri væru ekki finnanleg. Jeg vil leyfa mjer að benda á það í þessu sambandi, að ekki alls fyrir löngu var mál hjer fyrir þinginu, sem telja má mjög hliðstætt þessu, að leita nýrra samninga við Spán á bannlagagrundvelli. Það mál var flutt hjer af hv.þm. Borgf. (PO), og var um það, að fá færða út hina íslensku landhelgi. Það mun mega segja um það mál, að það sje vonlítið fyrir okkur að leita samninga við önnur ríki um rýmkun landhelginnar. En þó munu flestir telja þetta í alla staði rjettmæta málaleitun, vegna þess, að hjer er um svo þýðingarmikið mál að ræða, og svo mikið í aðra hönd, ef þetta fengist, að það væri óafsakanlegt að hreyfa því ekki, jafnvel þó lítil von sje um framgang. Jeg vil í þessu sambandi skjóta því fram, án þess jeg fullyrði neitt um það, hvort ekki væri hugsanlegt að komast að samningum við Spánverja með því að veita þeim einhverja ívilnun með aðra vöru en áfengið og fá í staðinn linun á ákvæðunum um það. Jeg hefi t. d. heyrt, að Finnar hafi gert slíka samninga viðvíkjandi innflutningi á ávöxtum. Jeg skal ekkert segja um það, hvort slík viðleitni mundi bera tilætlaðan árangur, en hitt get jeg fullyrt, að mikill hluti hinnar íslensku þjóðar ætlast til þess af okkur þm., að við sjeum vakandi í þessu máli, og hún mun ekki telja það eftir, þó nokkru fje væri varið til þess. Og íslenska þjóðin óskar að fá að sjá það í framkvæmdinni, hvort von er um, að við fáum nokkru framgengt í þessu efni. Slík framkvæmd eins og sú, sem hjer er farið fram á, mundi auðvitað líka óbeinlínis verða til þess að styrkja og efla baráttuna fyrir verndun bannlaganna. Því að það styrkir altaf baráttu einstaklinga og fjelaga að sjá, að löggjafarþing þjóðarinnar er vakandi í málinu. Þá kem jeg að 3. lið till., um að skora á stjórnina að hlutast til um það, að hætt verði þegar í stað að lána vín út í áfengisverslun ríkisins. Það er vitanlegt, að það er svo með allar vörur, að neysla þeirra eykst við það, ef þær eru lánaðar út, og vitanlega einkum ef það eru munaðarvörur. Að lána út slíkar vörur er því sama sem að gera ráðstafanir til að auka neyslu á þeim. Það er svo hjá okkur Íslendingum, því miður, að lánsverslun er ekki enn úr sögunni og verður ekki í nánustu framtíð, eins og högum vorum er nú komið. En þó ekki verði komist hjá henni sem stendur, þá munu allir líta á það sem böl, að hún skuli þurfa að eiga sjer stað. En vegna ástæðna, sem óþarft er að lýsa, verður ekki hjá henni komist. En þegar um vöru er að ræða, sem engin brýn þörf er á að kaupa og menn komast miklu betur af með að vera án, þá er ekki ástæða til að láta lánsverslun eiga sjer stað. Það mun vera talið, að nokkur hluti af áfengi því, sem vínverslunin lætur úti, sje nauðsynlegt, nefnilega til lækna og lyfjabúða, handa sjúklingum. Um það, hversu mikil þörf sje á þessu áfengi, hefir nú verið mikill ágreiningur, og einnig innan læknastjettarinnar, og það er eftirtektarvert, að fyrir utan það, að meðal leikmanna líta flestir svo á, að þörfin fyrir áfengi til lækninga sje lítil, þá líta allmargir merkir læknar á landinu svo á, að þörfin sje lítil eða engin. Á læknafundi norðanlands fyrir 2–3 árum var samþ.till. um að afnema hið svokallaða læknabrennivín. Ef þessi skoðun læknafundarins fyrir norðan er rjett, þá er ekki sjáanlegt, að útlán þurfi að eiga sjer stað vegna lækna og lyfsala. Þörf þeirra er þá ekki svo mikil, að þeim sje vorkunn að greiða áfengi það, sem þeir þurfa, við móttöku þess. Það virðist því full ástæða til þess að gera undantekningu með áfengið frá öðrum lyfjum, að það sje ekki lánað út, þar sem það er kunnugt, að það er misnotað. Mjer er ekki kunnugt, að hve miklu leyti lánin hafa gengið til lækna og lyfsala eða vegna sjúklinga, eða að hve miklu leyti til hinna annarra neytenda. En jeg verð að líta svo á, að þó það sje óþarft og jafnvel óafsakanlegt, eins og meðferð lækna hefir sýnt sig að vera á áfenginu, að þeim sje lánað, þá sje alveg óverjandi í landi, sem á að heita bannland, að efla útbreiðslu áfengis með því að lána það út til almennra viðskiftamanna. Á síðasta landsreikningi, fyrir árið 1925, má sjá, að útistandandi skuldir vínverslunarinnar í lok ársins hafa verið 467 þús. kr. eða nærri hálf milj. kr. Endurskoðendur landsreikninganna hafa auðvitað vítt þetta, og hæstv. stjórn hefir lofað að taka þetta til athugunar og koma í veg fyrir, að þetta eigi sjer stað framvegis, og er gott að eiga þetta loforð hennar um það. En það verður aldrei of mikil áhersla á það lögð, að slíkt ætti aldrei framar að sjást í hinum íslenska landsreikningi. Við getum naumast hugsað okkur nokkurn lið, sem gæti verið óafsakanlegri eða setti meiri blett á landsreikninginn en þessi liður. Með því að gera nú ráðstafanir til þess, að hætt verði að lána út áfengi, þá gerum við sjálfsagða og hæverska ráðstöfun til þess að ganga ekki lengra í þá átt, sem kúgun Spánverja neyddi okkur, en nauðsyn er til. En með útlánum og hinum mörgu útsölustöðum höfum við, þegar útlend þjóð hafði neytt aðstöðu sinnar til þess að láta okkur hopa aftur á bak frá okkar eigin lagasetningu og vilja, ótilkvaddir og að óþörfu hopað mörgum skrefum lengra. Og hvað sem öllum áfengismálum líður, þá er þetta svo mikill blettur á þjóðarheiðri okkar, að slíkur blettur hefir naumast á okkur komið fyr, og er óskandi, að ekki komi á okkur framar. Það lofar ekki fögru um sjálfstæði okkar og þjóðarmetnað, ef mörg slík spor verða stigin aftur á bak, og það að óþörfu. Þá kem jeg að 4. og síðasta lið till., um það, að skora á stjórnina að birta í lok hvers ársfjórðungs í Lögbirtingablaðinu nákvæma skýrslu um það, hve mikið áfengi hver lyfjabúð og læknir hefir fengið og látið úti á undangengnum þrem mánuðum, samkvæmt lyfseðlum eða á annan hátt. Þegar jeg tala um þennan lið, kem jeg að efni, sem mjög hefir verið rætt síðan bannlögin gengu í gildi, en það er afstaða læknanna til áfengisins og áhrif þeirra á framkvæmd bannlaganna í landinu. Mjer er víst óhætt að segja, að íslenska þjóðin hefir skilið og kunnað að meta þýðingu læknastjettarinnar fyrir þjóðfjelagið; hún hefir sett sína bestu lækna í röð með sínum mætustu og ágætustu mönnum. Jeg gæti nefnt hjer mörg nöfn, en þess gerist ekki þörf. Læknastjettin er sem sjálfstæð stjett tiltölulega ung í landinu, og það má segja, að þegar hin nýja læknakynslóð, sem svo hefir verið kölluð, kom til sögunnar fyrir hjer um bil 30 árum síðan, þá hafði hún farið glæsilega af stað og lofað miklu um það, hversu affarasæla þýðingu hún mundi hafa fyrir þjóðina. Jeg á hjer við það, þegar hinir ágætu læknar komu til sögunnar á síðasta áratug 19. aldarinnar og mynduðu svo að segja nýtt tímabil í sögu íslenskra heilbrigðismála. En áður en liðinn var hinn fyrsti aldarfjórðungur eftir að hin nýja læknakynslóð kom til sögunnar, þá hefir það skeð, að mikill blettur hefir fallið á hina íslensku læknastjett, að minsta kosti í augum mikils fjölda manna meðal þjóðarinnar. Það er víða meðal þjóðarinnar litið svo á, að ýmsir læknar landsins sjeu hreinir og beinir vínsalar, veiti aðgang að víni, án þess það sje á nokkum hátt í þágu læknisstarfsemi þeirra, heldur til þess eins, að það sje misbrúkað á þann hátt, sem fer algerlega í bága við þær ráðstafanir, sem gerðar voru, þegar bannlögin voru sett. Jeg er ekki nægilega kunnugur þessu máli til þess, að jeg geti sagt um, hve mikill sannleikur er fólginn í þessu almenningsáliti. En jeg veit, að hann er nokkur, og vissulega of mikill. Jeg veit líka, að það eru til ýmsir læknar, sem ekki eiga þennan orðróm skilið, og þeim rennur til rifja sá blettur, sem fallinn er á læknastjettina út af þessu máli, og vildu fegnir, að ráðstafanir væru gerðar, sem orðið gætu til þess að afmá þann blett. Það hefir oft verið talað á þá leið, að rjettast væri að svifta læknana algerlega áfengi, og þetta hefir komist svo langt, að á læknafundi hefir slík tillaga einu sinni náð samþykki. Jeg skal ekki leggja dóm á það, hvort rjett væri að taka áfengið alveg af læknunum. Þó þykir mjer líklegt, að það mætti alveg að skaðlausu, því að fyrir því eru orð margra merkra lækna, að áfengi sje ekki nauðsynlegt til lækninga. Eins og við vitum, er mikil neysla áfengis í landinu umfram það, sem stafar af Spánarvínum. En hitt er ekki ljóst, hve mikið af þeirri neyslu stafar af ólöglegum innflutningi og bruggun, og hve mikið af svokölluðu læknabrennivíni. Þessi liður till. fer aðeins fram á, að upp sje tekinn sá siður, að gera skýrslur um áfengisnotkun lækna og lyfjabúða, en ekki að öðru leyti farið fram á að setja þeim aukið aðhald um notkun áfengis. Með þessu móti kæmi í ljós raunveruleg notkun hverrar lyfjabúðar og læknis á áfengi, skýi og óhrekjanlegur dómur um, við hve mikið almenningsálitið hefir að styðjast í þessu efni. Þegar þessar skýrslur kæmu út, gæti þjóðin sjálf dæmt um, hvort læknarnir ættu skilið þann orðróm, sem á þeim hvílir. Frá sjónarmiði þeirra lækna, sem á engan hátt misbrúka áfengið, væri slík ráðstöfun sem þessi mjög þýðingarmikil, því að hún bæri af þeim þann orðróm, sem á þá hefir fallið vegna aðgerða stjettarbræðra þeirra. Ef það kæmi í ljós, að áfengisnotkun lækna væri ekki um skör fram, þá væri mikið unnið, vegna þeirra, sem saklausir hafa orðið fyrir ámæli. Kæmi hinsvegar í ljós, að um misbrúkun væri að ræða, sæist, hvar sökin væri, og þá væri hægt að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir slíka misbrúkun. Með þessu fyrirkomulagi ynnist m. a. það, að hægara væri að hafa eftirlit með því, hve mikið af áfengi því, sem notað er í landinu, stafar af ólöglegum innflutningi eða bruggun. Löggæslan á þessu sviði yrði þá hægari. Jeg býst ekki við, að samþykt þessarar till. mundi valda gagngerðum umskiftum í bráð, að því er framkvæmd bannlaganna snertir. Jeg ætla þó, ef Alþingi gætti þess í hvert sinn, sem það kemur saman, að gera einhverjar slíkar ráðstafanir, að þá mundi framkvæmd þessara laga smám saman komast í betra horf en nú er. Það veltur á miklu, að löggjafar þjóðarinnar og löggæslumenn sjeu sem best vakandi og geri sitt til þess að nema burt þær orsakir, sem mestu valda um drykkjuskap í landinu og misbeitingu á framkvæmd bannlaganna. Jeg sje ekki að svo stöddu ástæðu til að fjölyrða meira um þessar tillögur okkar, en leyfi mjer að vænta þess að Alþingi taki þeim vel og að menn geti orðið sammála um, að hjer sje mjög hóflega í sakirnar farið. Jeg vænti þess, að allir hv.þm. líti á það sem sjálfsagt metnaðarmál fyrir okkur að halda þessari löggjöf okkar sem annari í þeim heiðri, sem unt er. Jeg þykist mega staðhæfa, þó að jeg sje ekki og hafi aldrei verið í neinum fjelagsskap þeirra manna, sem hafa unnið að því að koma bannlögunum á eða útrýmingu áfengis, að mikill hluti íslensku þjóðarinnar geri í huga sínum þá kröfu til löggjafa sinna, að þeir sýni fulla alvöru í því að vernda og framkvæma löggjöf okkar í áfengismálinu. Jeg vil fullyrða, að sá áhugi, sem er ríkjandi meðal þjóðarinnar í þessu efni, eigi ekki rót sína í ofstækisfullum hugsunarhætti manna, sem líta aðeins á eina hlið málsins. Jeg vil fullyrða, að bæði meðal þeirra, sem starfað hafa að bindindis- og bannmálum, og fjölmargra hinna, sem utan við hafa staðið, sje ríkjandi sterkur áhugi fyrir því, að hin íslenska þjóð verði ekki fyrir þeirri niðurlægingu og smán, að sýna sig aðgerðalausa og gefast upp í þeirri sjálfstæðis- og siðgæðisbaráttu, sem háð hefir verið í þessu máli, Jeg er sannfærður um, að þó að þær raddir, sem hæst láta gegn bannlögunum, sjeu svo háværar, að meira beri á þeim en hinum, sem hvetja til verndar og eflingar á bannlögunum, þá muni meiri hluti og besti kjarni hinnar íslensku þjóðar standa öruggur og fastur á þeirri braut, að hrinda þessu mikla fjárhags-, sjálfstæðis-, heilbrigðis- og siðgæðismáli áleiðis, svo sem frekast er unt.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. aðalflm. þessarar till. (JG) er nú með ræðu sinni búinn að nota allan þann tíma, sem hægt er að verja til þessa máls, án þess að tefja þingstörfin meira en góðu hófi gegnir. Jeg skal því verða stuttorður. Fyrsti og annar liður þessarar till. snerta minn verkahring, að því er við kemur viðskiftasamningi okkar við Spánverja og aðrar þjóðir, sem njóta sömu kjara. Hv. flm. (JG) fór hörðum orðum um þá ráðstöfun, sem gerð var 1922 viðvíkjandi útsölustöðum á áfengi, er var á þá leið, að útsölustaðir skyldu vera í hverjum kaupstað. Hv. flm. spurði, því gengið hefði verið svo óþarflega langt. Jeg tel núverandi stjórn ekki skylt að svara til um þetta, þar sem hún er hvorki skipuð sömu mönnum nje studd af sama flokki sem bar ábyrgð á þáverandi stjórn. En jeg vil taka undir með báðum ráðherrunum, sem verið hafa á undan mjer síðan 1922, um það, að þá tilhögun um útsölustaði, sem upp var tekin í byrjun, verðum við að láta standa vegna samningsins við Spánverja, meðan við viljum hafa þann samning í gildi. Eins og kunnugt er, varð það að samkomulagi við Spánverja, að við skyldum njóta þar lægstu tollkjara á fiski gegn tilslökun á bannlögunum, sem í fyrstu var gerð til bráðabirgða, með lögum 31. maí 1922 og konunglegri tilskipun sama dag. Í þessum lögum og tilskipuninni voru sett ákvæði um, hvers við þyrftum að gæta um reglur innanlands viðvíkjandi útsölu vínanna, til þess að verða ekki af þeim hlunnindum, sem í boði voru af hendi Spánverja viðvíkjandi fiskversluninni. Þetta var þá orðað svo, að ákvæði til varnar misbrúkun við sölu og veitingar þessara vína megi ekki ganga svo langt, að þau „geri að engu“ undanþágu vína þessara frá ákvæðum aðflutningsbannslaganna. Sama orðalag er tekið upp í tilskipunina frá 31. maí 1922. Það næsta, sem gerðist í þessu máli, var, að 18. júlí sama ár var gefin út reglugerð um sölu og veitingu þeirra vína, sem flytja má til landsins samkvæmt lögum 31. maí 1922. Í þeirri reglugerð er kveðið á um þá útsölustaði, sem settir skyldu á stofn. Í 5. gr. reglugerðarinnar stendur: „Útsölustöðunum stjórnar maður eða fjelög í hverjum kaupstaðanna“. Síðan eru sett frekari ákvæði um tilhögun sölunnar. Næsta ár, 1923, er svo endanlega gengið frá málinu með verslunarsamningi við Spánverja 23. júlí. Í þessum verslunarsamningi eru sett ákvæði um, hvers við verðum að gæta að því er snertir reglur gegn misbrúkun vínanna innanlands. Þetta var nú öðruvísi orðað en í lögunum frá 31. maí 1922 og tilskipuninni sama dags. Þessi verslunarsamningur við Spánverja er prentaður í Stjórnartíðindunum 1924, A, bls. 163, bæði á frakknesku og íslensku. En samningurinn var gerður á frakknesku eingöngu og gefinn út í tveim samritum á því máli. Íslenski textinn verður því að skoðast sem þýðing. Í þessari íslensku þýðingu er í niðurlagi 2. gr. viðhaft það orðalag um skilyrðin frá Spánverja hálfu, að íslenska stjórnin megi ekki setja ákvæði „sem koma í bága við undanþágu spánskra vína frá ákvæðum nefndra laga“. Þetta orðalag, að „koma í bága við“, er nokkuð ótiltekið, og það hefir verið deilt um það hjer innanlands, hvort hitt og annað fari í bága við undanþáguna. En nánari skýringu má fá í hinum gildandi frakkneska frumtexta. Þar er sett það skilyrði, að íslenska stjórnin „ne prenne pas par des dispositions régulatrices concernant l'abus du vin des measures qui servent á exténuer les effets de l'exemptions des vins espagnols de la dite loi“. Þeir, sem athuga þennan texta, munu finna, að frakkneska orðið, sem notað er, er „e x t é n u e r“, sem þýðir „að gera rýrari“ eða „að draga úr“. Mjer er kunnugt um, að því hefir verið haldið fram í viðtali við erindreka okkar erlendis, með þennan frumtexta fyrir augum, að það væri ekki í samræmi við hann að gera ákvarðanir til þess að draga úr áhrifum eða verkunum undanþágunnar. Hjer verður að líta á það, að samningurinn var gerður eftir að það skipulag komst á, með reglugerðinni 18. júlí 1922, sem við enn búum við. Jeg verð því að taka undir það með fyrirrennurum mínum, að stjórnin mun ekki sjá sjer fært að gera t. d. ákvæði um fækkun á útsölustöðum frá því, sem ákveðið var 1922, meðan þess er óskað af okkar hálfu, að samningurinn sje í gildi, af því að mjer sýnist slík ráðstöfun draga úr eða rýra (exténuer) verkanir undanþágunnar. Spánverjar mundu ef til vill telja slíka breytingu nóg tilefni til þess að segja samningnum upp, en jeg álít ekki, að við eigum á nokkum hátt að gefa tilefni til þess, af því að samningurinn felur í sjer svo mikilsverð hlunnindi fyrir fiskverslun okkar á Spáni. Ef ske kynni, að mönnum væri ekki í fersku minni ákvæði þau, er snerta toll á fiski til Spánar, ætla jeg að rifja þau ofurlítið upp. Tolllög Spánverja eru þannig úr garði gerð, að fyrir flestar vörutegundir gilda tveir tolltaxtar, fyrri dálkurinn, sem er hærri, og síðari dálkurinn, sem er lægri. Á innfluttum saltfiski er tollurinn 96 pesetar fyrir hver 100 kg. eftir fyrri dálkinum, en 32 pesetar fyrir hver 100 kg. eftir þeim síðari. Þetta er miðað við gullpeseta og hækkar því hlutfallslega eftir því sem pappírspesetinn stendur lægra. Nú er það svo, að þær þjóðir, sem ekki hafa verslunarsamning við Spán, verða að greiða toll samkvæmt hærri taxtanum. Samningsþjóðir hafa aftur á móti greitt toll samkvæmt lægri taxtanum, og sumar eftir þeim taxta, að frádregnum 20%. Það þýðir, að fyrir hver 100 kg. af saltfiski eru greiddir 25,60 pesetar. En einstöku þjóðir, þar á meðal við Íslendingar, hafa komist að enn hagstæðari kjörum og greiða 24 gullpeseta fyrir hver 100 kg. Þessa njótum við að minsta kosti meðan nokkrar aðrar þjóðir eru til, sem ekki borga hærra aðflutningsgjald af sínum saltfiski en þetta. Af þjóðum, sem mjer er kunnugt um að hafa notið sömu kjara, vil jeg nefna Englendinga. En jeg hefi ástæðu til að ætla, að nú sje búið að ganga frá nýjum samningum milli Englendinga og Spánverja, sem gengið hafi í gildi í fyrradag, og eftir þeim samningi hefir tollur á enskum saltfiski hækkað upp í 25,60 peseta. Jeg álít, að ef til vill sje svo mikil tilhneiging hjá Spánverjum til að hækka yfirleitt aðflutningsgjald á saltfiski, að við ættum ekki á nokkurn hátt að ýta undir það, að samningnum verði sagt upp, jafnvel þó að þeir væru fáanlegir til að taka upp nýja samninga, því að það er hætt við, að þeir mundu enda þannig, að við yrðum að sætta okkur við tollhækkun. Jeg skal minna á, að Danmörk hefir nú árum saman reynt að fá verslunarsamninga við Spán, en það hefir ekki tekist. Afleiðingin er sú, að „danskur“saltfiskur, það er að segja færeyskur saltfiskur, hefir sætt mun erfiðari kjörum en sá íslenski, og danska ríkið hefir orðið að borga í tollmismun á færeyskum saltfiski og öðrum 400–500 þús. kr. á ári. Jeg get ekki talið það rjett af þinginu að samþ. annan lið till., svo framarlega sem þingið vill, að við höldum þeim kjörum um fiskverslun á Spáni, sem við höfum nú. Jeg veit ekki annað en að það sje skoðað sem algild regla, að ef við óskum eftir nýjum samningi við þjóð, sem við höfum áður haft samning við, þá þýði það uppsögn á eldra samningnum, eða að minsta kosti sje það vottur um það, að við sjeum ekki ánægðir með þann samning, sem í gildi er, og þess vegna sje það hinum aðiljanum tilefni til uppsagnar. Eins og þeir vita, sem hafa sjeð samninginn eins og hann er prentaður í Stjórnartíðindunum, má segja honum upp frá beggja aðilja hálfu, og fellur hann þá úr gildi þrem mánuðum eftir uppsögn. Jeg veit ekki, hvort það er ætlun hv.flm., að þeir vilji gera svo mikið úr því aðhaldi gegn áfengisnautn, sem fyrsta og önnur tillögugrein stefnir að, að þeir fyrir það aðhald vilji vinna það til að missa samninginn. En sje það ekki skoðun þeirra, að þessir tillöguliðir sjeu svo mikils virði, að samþykt þeirra hjer megi kosta oss þetta, vil jeg fara fram á það við þá, að þeir taki þessa tvo liði till. aftur. Ef þeir vilja ekki fallast á það, vil jeg ráða þinginu til að samþ. ekki þessa tvo liði, af þeim ástæðum, sem jeg hefi greint.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg ætla aðeins að segja fáein orð um tvo síðari tillöguliðina á þskj. 105. Fyrri liðurinn er um ráðstafanir til þess, að hætt verði að lána út vín úr áfengisverslun ríkisins. Hjer hlýtur að vera átt við annaðhvort hjeraðslækna landsins eða lyfjabúðir. Aðrir geta ekki fengið keypt áfengi, nema með því að borga strax. Jeg hugsa því, að hjer sje átt við greiðslufrest hjeraðslækna og lyfjabúða. Þessir aðilar hafa haft tveggja mánaða gjaldfrest, en útsölur úti um land þriggja mánaða gjaldfrest. Það ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að fyrirkomulaginu á útsölum úti um landið verði breytt þannig að þær hafi vínið í umboðssölu. Það bætir ekki úr nema síður sje. En það er ekki hægt að skylda útsölumenn úti um land til að borga alt fyrirfram. Það mundi líka verða skoðað sem tilraun til þess að fara í kringum samninginn. En gjaldfrestur hjeraðslækna og lyfjabúða er ekki lengri en svo að tæpast er hægt að stytta hann nema því aðeins að nema hann alveg í burtu og heimta andvirðið þegar í stað. Gagnvart læknum og lyfjabúðum finst mjer örðugt að heimta þetta. Um læknana skal jeg taka það fram, að gjaldfrestur þeirra gildir ekki einungis um vín, heldur einnig um öll meðul, af því að læknar hafa ekki heimild til að láta úti vín nema eins og hver önnur lyf. Þess vegna gilda sömu reglur um hvorttveggja. Ef farið væri að gera greinarmun á þessu tvennu, er af hálfu þess opinbera verið að gefa í skyn, að læknar noti vínið á annan hátt en önnur lyf, en það er samkvæmt gildandi lögum ekki heimilt. 4. liður till. er um það, að birta skuli í Lögbirtingablaðinu skýrslu um það, hve mikið áfengi hver lyfjabúð og læknir hafi fengið á undangengnum þrem mánuðum. Jeg veit ekki, hvort hv.flm. er það ljóst, að þeim skýrslum, sem hjer er gert ráð fyrir að safna, er þegar safnað, og altaf er hægt að fá upplýsingar um þetta atriði hjá áfengisverslun ríkisins. Þetta er einmitt einn hluti af starfi áfengissölustjórans. Jeg get um þetta vísað til reglugerðar frá 1. júlí 1925. Það eina, sem nýtt er í till., er það, að skrána eigi að birta í Lögbirtingablaðinu þrisvar á ári. Það má vera, að ýmsum sýnist það mikils virði en jeg geri ekki mikið úr því. Aðalatriðið er, að haldnar sjeu skýrslur og skrár um þetta og að þeir, sem málið varðar, taki í taumana, ef misbrúkun á sjer stað. Nú, eftir gildandi reglum, er fastákveðið, hvað hver læknir má fá fyrir hvern íbúa síns læknishjeraðs. En ef hv.þm. þykir svo mikils um vert að fá skýrslurnar birtar í Lögbirtingablaðinu, er rjett af þeim að samþ. þennan lið. Aðeins vil jeg benda á, að vel er hægt að fá upplýsingar um áfengisnotkun lækna á annan hátt.

Einar Jónsson *) Mig undrar ekki, þó að um þetta mál sje talað rækilega, þar sem flestum kemur saman um, að úrslit þess varði miklu fyrir alla þjóðina. En hitt undrar mig, þegar nýgræðingar þingsins gerast frsm. að einu eða öðru máli og taka sjer það fordæmi, að tala í tvo tíma um það, sem ekki er til annars en að tefja þingið. Það má segja á hálftíma, sem hv.flm. (JG) þurfti tvo tíma til að segja. Þetta er ekki þingmannlegt, og því síður prestlegt. Jeg skal játa, að ræða hans var að ýmsu leyti skynsamleg. En jeg heyrði hann segja það, sem jeg býst ekki við, að allir sjeu honum sammála um, að engin lög hafi verið samþ., sem hafi verið betri og affarasælli en bannlögin. Um það atriði má mikið deila. Jeg er handviss um, að allir, sem samþyktu bannlögin, gerðu það í þeirri góðu trú, að þau hefðu þau áhrif, sem til var ætlast. En reynslan hefir orðið alt önnur. Jeg ætla ekki að fara að vitna í þau svörtu atriði, sem af þeim leiddi, en jeg játa, að best hefði verið, að trú manna hefði ræst. En ef vitnað er í öll þau lögbrot, sem af bannlögunum hefir leitt, má sjá það, að ef Goodtemplarareglan hefði verið ein um útrýmingu drykkjuskapar, þá hefðu menn eflaust drukkið minna „kogesprit“ og gert minna að því að brugga heima o. s. frv. Þetta kemur að vísu ekki málinu við, nema að því leyti, að hv.flm. (JG) nefndi þetta. Tillagan fjallar ekki um aðflutningsbannið út af fyrir sig, heldur ráðstafanir, sem gera skuli í sambandi við það. Jeg skal lýsa yfir því, að mjer finst fyrsti liður till. þess eðlis, að erfitt sje að vera á móti honum. Það ófrelsi þoli jeg ekki, ef á að fara að troða upp á menn vínsölu. Hina 3 liðina get jeg ekki fallist á. En tveir hv. ræðumenn á undan mjer hafa minst svo rækilegt á þá, að jeg hefi þar engu við að bæta. Sjerstaklega finst mjer hæpið að fara fram á að breyta samningnum við Spánverja, nema við höfum vissu fyrir því, að það verði okkur ekki til skaða. Jeg minnist þess, þegar samningurinn var gerður, hvað vakti fyrir mönnum, og bindindismönnum engu síður. Það var hagur landsins. Menn sáu, hvað mikið var í húfi, og gengu að samningnum. Um 3. liðinn skal jeg taka það fram, að ef jeg fæ vínflösku, þá borga jeg hana, en jeg veit ekki, hvað hinir gera. Að öðru leyti get jeg fallist á rök hæstv., atvrh. viðvíkjandi læknum og lyfjabúðum. En 4. liðinn álít jeg í hæsta máta ósanngjarnan. Hver er fær um að dæma gerðir lækna í þessu efni? Þeim er oft legið á hálsi fyrir að misnota þessa heimild sína. En jeg hugsa, að flestir læknar noti áfengið í bestu meiningu, og það er áreiðanlegt, að ýmsir menn skilja ekki, að til eru menn, sem verða að fá áfengi eins og hvert annað lyf, til þess að þeir geti haldið heilsu. Jeg álít, að það sje hæpið að fella þann dóm í þessu tilfelli, að læknar geri alt annað en það, sem þeir eigi að gera. Jeg álít því, að „fanatiskir“ vínhatarar hafi hjer ekkert um að segja. Þeir eiga síst að dæma um gerðir þeirra manna, sem eru bæði lærðari og reyndari en þeir. Jeg ætla ekki fremur nú en venjulega að halda langa ræðu til að gera grein fyrir atkvæði mínu. Aðeins vil jeg enn á ný geta þess, að jeg get ekki fallist á þrjá síðustu liði till. - Nú heyri jeg, að kirkjuklukkan slær fjögur, og þar sem jeg býst við, að hæstv. forseti vilji fresta fundinum, ætla jeg ekki að hafa þessi orð fleiri. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Ingvar Pálmason Jeg býst við, að það sje í óþökk stjórnarinnar, að jeg kvaddi mjer hljóðs. Mjer skildist það nefnilega á tóninum í hæstv.forsrh. (JÞ), að það væri, frá honum sjeð, ekkert þarfaverk, sem við háttv.þm. (JG) værum að vinna með því að halda uppi umr. um þáltill. þessa. Jeg sje mjer þó ekki fært að verða við þeim tilmælum hæstv. stjórnar að láta umræðurnar falla niður, enda þótt ekki virðist blása byrlega fyrir till. hjá henni. Það kom berlega fram hjá hæstv.forsrh. (JÞ), að hann taldi það ekki aðeins óþarft, heldur beinlínis hættulegt, að samþykkja till. þessa. En svo sem gefur að skilja, lít jeg sem flm. öðruvísi á þetta mál. Og það get jeg sagt hæstv. ráðh., að það var ekki fyrir augnabliksákvörðun, að jeg gerðist flm. að till. þessari, heldur var það að yfirlögðu ráði. Er jeg því ófáanlegur til þess að taka hana aftur, heldur þvert á móti vil jeg fá atkvgr. um hana í sameinuðu þingi. Þá vil jeg víkja að ástæðum hæstv.forsrh. (JÞ) fyrir því, að tveir fyrstu liðir till. eigi ekki fram að ganga. Honum fórust svo orð, að við yrðum að láta standa við undanþáguna frá bannlögunum, sem veitt var 1922. Þar yrði engu um þokað. Jeg hygg jeg fari rjett með, að hæstv.forsrh., sem sæti átti á þinginu 1922, hafi ásamt fleirum þáverandi þingmönnum gefið út þá yfirlýsingu, að þessi undanþága væri veitt af nauðsyn, og að þess væri vænst, að við þyrftum sem skemst við þetta að búa. Jeg býst nú við, að honum, ásamt öllum, sem þessa yfirlýsingu gáfu, hafi verið þetta alvöruorð, og að hann líti svo á, að okkur beri að komast sem fyrst undan þessu oki. 1. liður till. okkar gengur í þá átt, að skora á stjórnina að leggja niður útsölu á Spánarvínum í kaupstöðum utan Reykjavíkur. Á þetta atriði lítur hæstv. ráðh. þannig, að nú sje það orðið samningsatriði, að útsölustaðirnir sjeu ekki færri, þó að það hafi ekki verið svo í upphafi. Um þetta er erfitt að deila fyrir þá, sem ekki eru lögfróðir. En jeg tel mig hafa rjett til þess að hafa mína skoðun á þessum hlutum, eins og hæstv.forsrh., og jeg lít svo á, að þar sem þetta hefir aldrei verið samningsatriði, þá sje það ekki heldur orðið það nú. Verð jeg því að telja, hættulaust, þó að lagðar sjeu niður útsölurnar, t. d. í Vestmannaeyjum og á Siglufirði, þar sem raddirnar eru háværastar um að losna við vínútsölur þessar. Fæ jeg ekki sjeð, að það gæti komið í bága við Spánarsamningana. Nú stendur svo á, að Siglfirðingar hafa farið fram á, að dregið væri úr útsölunni hjá þeim meðal annars með því að láta ekki selja vín á laugardögum. En til þessa hefir stjórnin ekki viljað ganga inn á það. Auk þess hefði mátt draga úr sölunni á ýmsan annan hátt. En hjer er nefnilega sá galli á gjöf Njarðar, að það er freisting fyrir hæstv.forsrh., sem líka er fjármálaráðherra, að láta ekkert draga úr vínútsölunum, til þess að rýra sem minst tekjur ríkissjóðs af þeim, og jeg er einmitt þeirrar skoðunar, að það sje ein höfuðástæðan gegn því að leggja útsölur þessar niður. En þetta er ekki rjett, því að það er enginn skattur, sem þjóðinni er ver við en sá, sem gengur til áfengiskaupa. Þá er 2. liður till., um að leita nú þegar nýrra samninga við Spánverja á bannlagagrundvelli. Þetta taldi hæstv.forsrh. mjög varhugavert og jafnvel hættulegt, sökum þess, að ef byrjað væri á þessu, þá væri Spánverjum gefið tilefni til að segja upp samningunum. Jafnframt gaf hann í skyn, að samningarnir væru gerðir okkar vegna, en ekki vegna Spánverja. Jeg skal ekki neita því, að við eigum mikið undir samningum þessum, en hinsvegar má geta þess, að síðan þeir voru gerðir hefir ekkert verið gert til þess að minka áhrif þau, sem Spánverjar geta haft á fiskmarkað okkar með tollaákvæðum hjá sjer. Þvert á móti hefir þeim, með sendingu „legátans“ verið aukið ásmegin til þess að halda okkur í þessari klípu. Þegar nú þjóðin þykist hörðu beitt, finst mjer ekki nema eðlilegt, að reynt sje að rýmka til, og jeg verð að telja það harla undarlegt af hæstv.forsrh., sem jafnframt er utanríkisráðh., að halda því fram, að þegar við sjeum hörðu beittir, þá sje ekki annað fyrir en beygja sig. Slíkur hugsunarháttur hefir oft verið til hjer, og þegar hann hefir orðið ofan á, hefir okkur gengið illa að vinna okkur áfram. Þessar kenningar heyrðust líka oft, þegar við áttum í sjálfstæðisdeilunum við Dani, og hefðu þær orðið ofan á þá, myndum við enn þann dag í dag eiga að búa við sama stjórnarfyrirkomulag sem við höfðum um miðja 19. öld, ef ekki verra. En sem betur fór sáu góðir menn, að slíkur undirlægjuháttur var engri frjálsborinni þjóð samboðinn. Það var ekki Spánartollurinn, sem okkur var ógnað með þá, heldur var það önnur svipa, sem að okkur var reidd. En mjer er sama, hvort slík svipa er fljettum úr dönskum eða spönskum hrygglengjum. Mjer finst sú úr spönsku lengjunum ekkert betri. Þá virtist mjer hæstv. ráðh. (JÞ) leggja fyrir okkur flm. spurningu um það, hvort við vildum eiga það á hættu, að missa af samningunum við Spánverja fyrir samþykt þessarar till. Jeg fyrir mitt leyti verð að segja það, að ef það er tilfellið, að Spánverjar hafi svo mikil tök á okkar háa Alþingi, sem svo er kallað, en sem þá er mjög lágt, að þar megi ekki koma fram með þær tillögur, sem taldar verða landi og þjóð til gagns, vegna Spánverja, þá mun jeg fyrir mitt leyti greiða atkvæði með þessari till., hvort sem hún verður þess valdandi, að Spánverjar rifta samningnum við okkur eða ekki. Því sje það svo, að Spánverjar hafi svo mikinn rjett í þessu máli, að þeir geti bundið fyrir munninn á okkur íslensku þingmönnunum, þá er best að það komi fram strax. Jeg verð að líta svo á, að það komi fram alt of mikill undirlægjuháttur í þeim vörnum, sem hæstv. ráðh. (JÞ) ber fram, og jeg trúi því tæplega, að hann sje svo runninn hæstv. ráðh. (JÞ) í merg og bein, að hann ætlist til, að allir alþingismenn, og einnig flm.till., beygi sig svo djúpt, að þeir taki till. aftur. Nei, jeg tek það fram, og jeg krefst þess, sem einn af fulltrúum þjóðarinnar, að atkvæði gangi um þessa till. Þá skal jeg láta þetta nægja til andsvara hæstv.forsrh. (JÞ). En jeg kemst ekki hjá því að athuga lítið eitt þau rök, sem hæstv. atvrh. (MG) færði gegn tveimur síðustu liðum till. Það var út af 3. lið till., um lán úr áfengisverslun ríkisins, sem hæstv. atvrh. (MG) komst að þeirri niðurstöðu, að það væri nokkuð hart, ef ekki mætti lána hjeraðslæknum vín eins og lyfjabúðum, því að eins og allir sjá, þá á þessi liður till. aðeins við vín, en alls ekki við lyf. Jeg verð nú að segja rjett eins og það er, að mjer finst, þegar jeg hefi fyrir mjer ummæli ekki lakari manna heldur en þeirra lækna, sem hafa ótvírætt látið það í ljós, að vín sjeu undir flestum tilfellum óþörf sem læknislyf - get jeg vitnað þar til hv. 6. landsk. (JKr), sem nú á sæti hjer á þingi - þá fæ jeg ekki sjeð, að fyrir þessari ástæðu hæstv. atvrh. (MG) sjeu mikil rök. Jeg verð sem sje að halda því fram, að þörfin til þess að lána læknum vín sje svo ákaflega lítil, ef aðeins er að ræða um lækningar, og jeg verð einnig að halda því fram, eins og nú er ástatt um lækna hjer á landi, að þeir hafi ekki meiri þörf fyrir vín til lækninga heldur en það, sem þeim er vorkunnarlaust að greiða við pöntun. En jeg hygg, að allir sjái, að afleiðingin af þeirri ráðstöfun verði sú, að hlutaðeigendur panti þá að öllum líkindum ekki meira en þörf krefur. Þá vjek hæstv. ráðh. (MG) að útsölunum úti um land og sagði, að þær hefðu 3 mánaða gjaldfrest, og að það sje ekki gott að komast hjá því, því að eitt af tvennu verði að gera, annaðhvort að þær fái nokkurn gjaldfrest, eða þá að þær verði að fá vínin í umboðssölu, sem hann teldi ekki gerlegt. Jeg skal viðurkenna það hjá hæstv. ráðh. (MG), að það væri alt að því ósæmilegt að láta þær fá vínin í umboðssölu, en hinsvegar sje jeg ekki, að það sje neitt brot á samningnum við Spánverja, að útsölustaðirnir fengju ekki vínin nema þeir greiddu fyrir þau við móttöku. Jeg gerði það vitandi vits að hafa þetta svo í till., því að jeg veit, að ekkert verkaði betur til að draga úr sölunni úti um land, og jeg held því fram, að það verði ekkert brot á samningnum, að ríkissjóður láni ekki vín. Þá er spurningin um það, hvort ekki mætti taka mikið til fyrir söluna úti um land, og álít jeg það skyldu hæstv. stjórnar að reyna þessa leið, ef henni er nokkur alvara með að draga úr sölunni. En það er auðsjeð, að það hættulega liggur hjer á bak við, að ríkið hefir gert sjer þetta að tekjugrein, og að það er þessi tekjugrein, sem ekki má rýra. „Þar liggur hundurinn grafinn“. En hvernig sem jeg lít á þetta, þá finst mjer það vera lítt verjandi af hæstv. atvrh. (MG) að taka þessa till. eins óstint upp og hann gerði, því að það gerir ekkert annað en að sýna það berlega, að það er aðalatriðið hjá hæstv. stjórn í þessu máli að hafa sem mestar tekjur af vínunum. Því að hæstv. ráðh. (MG) datt heldur ekki í hug að berja því við, að það væri brot á Spánarsamningnum, ef gjaldfrestur væri afnuminn. Hæstv. ráðh. (MG) sagði, að það væri ekki hægt að ætlast til þess, að vínsalar úti um land greiddu við móttöku eða pöntun, en að það væri ekki mikill skaði skeður, þó að þeir gerðu það ekki. En jeg vil þá spyrja: Væri nokkur skaði skeður, þó að engin sala væri? Jeg býst nú alveg eins vel við því, að hæstv. stjórn eigi eftir að koma upp enn þá og sýna fram á, hvaða tjón ríkissjóður hafi af þessari óhæfilegu ráðstöfun. En jeg er við því búinn, því að jeg sje ekki, að það komi nein skynsamleg fjármálapólitík fram í því að fá í ríkissjóðinn eina krónu, en kasta fyrir hana mörgum í sjóinn, eða kannske miklu verra en það. Þá andmælti hæstv. atvrh. (MG) allmjög 4. lið till., og var jeg sannast að segja alveg hissa á því. Hann fór að fræða okkur flm. um það, að til væru skýrslur um þetta alt, og að það þyrfti ekki að kosta einum eyri til að safna þeim saman, en að birta þær, það væri goðgá, og fanst það svo óviðeigandi, að hann lagði á móti till. af þeirri ástæðu. En jeg skil ekki, hvers vegna hæstv. ráðh. (MG) vildi ekki birta skýrsluna, en fór að gefa í skyn, að það væri ekkert óhreint við það mál. Það vona jeg líka, og því er þá ekki sjálfsagt að birta þessar skýrslur, til þess að uppræta þann grun á læknum landsins, að þeir noti þessa heimild óleyfilega? Jeg sje ekki, að það gæti gert neinn skaða, þegar ekki þarf að kosta neinu til nema pappír og prentsvertu í Lögbirtingablaðið. Og það er auk þess undarlegt, að það skuli vera lagst svo mjög á móti því að birta þessar skýrslur, ef það gæti leitt í ljós, að allir læknar landsins sjeu saklausir af að misnota þessa tilhögun. Hitt vekur grun, þegar okkur er vísað til forstöðumanns áfengisverslunar ríkisins og sagt, að þar getum við fengið allar upplýsingar. En það vill nú svo undarlega til, að þeim, sem t. d. hafa lækni austur á landi og hafa hann grunaðan um, að hann geri töluvert mikið að því að selja áfengi, verður það nokkuð dýrt að ferðast til Reykjavíkur til þess að rannsaka málið. En ef við þurfum ekki annað en að fá Lögbirtingablaðið lánað hjá hreppstjóranum til þess að athuga skýrsluna, þá er nokkuð öðru máli að gegna. Jeg fæ ekki skilið, hvers vegna hæstv. atvrh. (MG) legst á móti þessari till., því að hún er svo sanngjörn, að honum ætti að vera það ljúft að birta þessar skýrslur, til þess að það kæmi skýrt fram, að hjer væri ekkert misgert. Hæstv. ráðh. (MG) gat þess, að hann sæi ekki, að þetta rjeði neina bót á misnotkun á áfengi í landinu eða dragi úr áfengisnautninni. Það má vel vera, að hann sjái það ekki. En hvað leiðir það misjafnt af sjer? Er nokkuð að athuga við það, þó að það komi fram og verði sannað svart á hvítu, að ekki einn einasti af læknum þessa lands misnoti það leyfi, sem honum er gefið til lyfseðlaútgáfu ? Í sambandi við þetta væri hægt að minnast á þetta svokallaða læknabrennivín. En jeg álít, að það eigi ekki við, því að till. snertir það ekki. En hinsvegar er það ekki alveg augljóst af landsreikningunum, að það sje rjett, sem hæstv. atvrh. (MG) gaf í skyn, að þessi nær ½ milj. kr., sem sagt var að áfengisverslun ríkisins ætti útistandandi, væri alt hjá hjeraðslæknum og lyfjabúðum. Jeg hefi meira að segja töluverðan grun um það, að allmiklar upphæðir sjeu hjá alt öðrum mönnum. En það voru aðallega læknar og lyfjabúðir, sem hæstv. ráðh. (MG) bar fyrir brjósti, þegar hann var að tala um, að það væri ekki sanngjarnt að krefjast greiðslu fyrirfram. Jeg teldi nú, að þar sem ekki er um óverulegri upphæð að ræða en milj. kr., væri full ástæða til fyrir Alþingi að taka í taumana og blátt áfram banna, að vínin væru lánuð, því að það er áreiðanlegt, að það er ekki að tilefnislausu, að sá liður till. er fram kominn. Jeg mun nú láta þetta nægja að sinni til andsvara hæstv. stjórn. Jeg finn ekki ástæðu til að svara hv. 2. þm. Rang. (EJ) miklu út af ræðu hans, vegna þess, að mjer fanst hún beinast öllu meira að meðflm. mínum en að till., og geri jeg ráð fyrir, að hann svari hv.þm. (EJ). Hv. þm. (EJ) sagði, að ef Goodtemplarareglan hefði haft völdin í höndunum árið 1922 og síðan, þá myndi öðruvísi hafa farið. Jeg skal segja það rjett eins og það er, að þessum hv.þm. (EJ) alveg ólöstuðum, að þetta er það viturlegasta, sem jeg hefi heyrt hann segja á þessu þingi. Það er enginn vafi á því, að ef Goodtemplarareglan hefði haft völdin um þetta mál, þá hefði öðruvísi farið, og hv.þm. (EJ) sannar það, að það erum við, flytjendur þessarar till., sem ættum að hafa völdin; það er okkar stefna, sem ætti að hafa völdin, vegna þess, að hún er nákvæmlega í samræmi við stefnu Goodtemplara. Jeg vænti þess, að hv.þm. (EJ) hafi ekki meint það til mín, þar sem hann var að tala um „fanatiska“ vínhatara. En jeg verð samt að segja það, að þó svo að hv.þm. (EJ) hefði meint það til mín, þá teldi jeg það ekki lastmæli, því að auðvitað er það sameiginlegt hjá báðum flokkum, bannmönnum og andbanningum, að hvorirtveggja geta farið út í öfgar. En það var auðheyrt hjá hv.þm. (EJ), að hans megin voru öfgar. Jeg held þá, að jeg láti sitja við þetta að sinni, og skal ekki vera langorðari, til þess að ekki verði með rjettu sagt, að jeg hafi teygt umr. úr hófi. En hitt tek jeg skýrt fram, að svo lengi sem jeg hefi rjett til að tala í þessu máli, þá mun jeg gera það óhikað, ef jeg finn verulega ástæðu til þess.

Bernharð Stefánsson Það er aðeins 1. liður þessarar till., sem jeg ætla að minnast á. Þó þarf jeg ekki að hafa um það mörg orð, og það því síður, sem hv. 2. þm. S.-M. (IP) hefir tekið sumt af því fram, sem jeg vildi sagt hafa. Í þessum lið er farið fram á það að leggja niður útsölustaði vína, utan Reykjavíkur, ef íbúar þeirra staða óska þess. Hæstv. forsrh. (JÞ) hefir nú mótmælt þessum lið, eins og till. í heild sinni, og sagði í því sambandi, að við yrðum að hafa þessa tilhögun, sem nú er á sölu vínanna, vegna Spánarsamningsins. Jeg hefi nú reyndar heyrt þetta fyr, en jeg verð að kannast við það, að hæstv. ráðh. (JÞ) hefir ekki getað sannfært mig um, að þetta sje svo, að minsta kosti ekki um það, að þetta komi í bága við lögin og reglugerðina frá 1922. Þar er að vísu tekið fram, að ekki megi gera þær ráðstafanir til hindrunar sölu vínanna, sem geri undanþáguna að engu. En jeg sje nú ekki, að þessi undanþága frá banninu, sem gerð var árið 1922, sje gerð að engu, jafnvel þó að útsala sje ekki nema hjer í Reykjavík einni. Því að þó að sú tilhögun væri, þá er í raun og veru opinn vegur fyrir alla landsmenn til að geta eignast vín, þó að með meiri fyrirhöfn sje, heldur en ef vínsölustaðurinn er rjett hjá þeim. Það er að vísu í reglugerðinni talað um útsölustaði í kaupstöðunum, en það er ekki tekið fram þar, eða ekki man jeg eftir því, að þessir útsölustaðir skuli vera í öllum kaupstöðunum. Hitt er annað mál, að það má kannske líta svo á, að verslunarsamningurinn frá 1924 sje þannig, að þessi 1. liður till. komi frekar í bág við hann. En þá er það aðeins af því, að gengið hefir verið lengra í honum heldur en lögin frá 1922 gáfu heimild til. Að jeg er að tala um þetta atriði till., er af alveg sjerstökum ástæðum. Það er nú svo, að jeg býst við, að flestir kaupstaðir, utan Reykjavíkur, sem hafa vínútsölu, óski þess að vera lausir við hana. En hitt er jafnvíst, að þörfin á, að þetta sje tekið til greina, er ekki jafnmikil alstaðar. Held jeg því hiklaust fram, að á Siglufirði valdi vínsalan mestum skaða og því sje mest þörfin að leggja hana niður þar. Ekki sökum þess, að borgarar þess bæjar kunni ver með vín að fara en aðrir menn hjer á landi, heldur af því, að á sumrin safnast þangað fjöldi aðkomufólks um síldveiðitímann, og þegar þar er opin leið fyrir þessa aðkomumenn, útlenda og innlenda, til að fá vín, þá eru margir, sem nota sjer það að kaupa þau og drekka sig fulla af þeim, og af þessu leiðir, að borgarar bæjarins verða fyrir sífeldu ónæði af þessum mönnum. Það kveður stundum svo ramt að þessu, að borgarar bæjarins hafa ekki frið til að ganga um göturnar óáreittir, og jafnvel að húsfriði manna er raskað. Þetta er alveg óþolandi, og þó sjerstaklega vegna þess, að það skuli vera ráðstöfunum ríkisins að kenna, að ástandið er orðið svona. Í sambandi við þetta vil jeg leyfa mjer að gera þá fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvort það sje rjett, sem jeg hefi heyrt, að frá Siglufirði hafi komið ósk um það, að ef ómögulegt væri að fá því framgengt, að vínsalan yrði lögð niður, þá að þessi vín væru ekki seld á laugardögum, eða að minsta kosti ekki síðari hluta laugardags, og að þetta hafi ekki fengist. Skip eru þar inni einna helst um helgar, og líka kjósa sjómenn helst að fá sjer í staupinu um helgar, vegna þess, að þá hafa þeir bestan tíma til þess, og þess vegna myndi mjög úr þessum vandræðum draga, ef þeir gætu ekki fengið vín um helgar. Jeg skil nú ekki, að það gæti komið í nokkum bága við Spánarsamninginn að hafa ekki búðina opna fram á kvöld einn dag vikunnar. Jeg skil ekki, að það gæti orðið til skaða eða orsakað það, að Spánverjar segi upp samningnum. Jeg verð að vænta þess, að 1. liður þessarar till. verði samþyktur, og að þá verði fyrst og fremst lögð niður vínsalan á Siglufirði. En ef svo fer, að landsstjórn og Alþingi sjá ekki fært að verða við þessari kröfu Siglfirðinga, og haldi vínsala þar áfram, þá hefir ríkið sjálft áfengi á boðstólum handa útlendum og innlendum aðkomumönnum og á því að bera fulla ábyrgð á afleiðingunum. Jeg sje þá ekki annað en það sje hrein og bein skylda ríkisins að kosta nægilega sterka lögreglu á Siglufirði, yfir síldveiðitímann, til að halda þar uppi reglu og vernda borgara bæjarins fyrir uppivöðslusemi ölvaðra aðkomumanna. Siglufjörður er vitanlega ekki stórbær og hefir ekki mikið fjármagn, en hann hefir nægilega sterka lögreglu yfir aðra árstíma. En yfir síldveiðitímann er ekki að vænta þess, að jafnlítill bær geti haldið uppi svo sterkri lögreglu sem þarf til þess að halda í skefjum fleiri hundruðum af drukknum útlendingum. En það getur komið fyrir á Siglufirði, að þess þurfi. Jeg vænti þess, að enginn misskilji mig svo, að jeg sje að ráða til þess að koma upp varalögreglu á Siglufirði, í líkingu við það, sem stungið var upp á hjer á þinginu 1925, heldur vil jeg krefjast þess, að ríkið sendi þangað nokkra lögreglumenn og kosti þá þar yfir síldveiðitímann, ef það á að halda áfram að hafa vínsölu þar. Þrátt fyrir þær upplýsingar, sem jeg hefi fengið um Spánarsamningana, þá tel jeg það forsvaranlegt að samþ. 1. lið, og mun jeg óhikað gera það. Legg jeg sjerstaklega áherslu á það vegna vandræða þeirra, er orðið hafa á Siglufirði vegna vínsölunnar þar.

Jónas Jónsson Jeg vil leyfa mjer að segja nokkur orð um þessa till., þar sem hún fjallar um eitt af stærstu málum á þessu þingi, þó að þingmenn virðist ekki skilja það, ef marka má burtveru þeirra. Er mikið ósamræmi milli þess tómlætis, er áfengismálin mæta, þegar þau eru rædd hjer, og þess áhuga, er hafður er fyrir þeim um kosningar. Það er harla undarlegt af forsrh., sem ber ábyrgð á stjórn landsins, að minsta kosti síðustu mánuðina, að hann hefir látið sterklega í ljós, að hann vildi vinna gegn áfengi, eða svo sagði hann og hans flokkur að minsta kosti í haust um kosningarnar; þá höfðu þeir baráttu gegn áfenginu efst á dagskrá sinni. Báðir ráðherrarnir hafa talað hjer í dag, en í alt öðrum tón en fyrir kosningar. Sá eini, er talað hefir með einskonar samúð fyrir áfengisvörnum úr þeirra herbúðum, er hv. 2. þm. Rang. (EJ). Jeg verð að telja það undarlegt mjög og óviðeigandi, að nokkur flokkur skuli leyfa sjer að lofa kjósendum sínum því um kosningar, sem hann ætlar sjer ekki að efna á þingi. Forsrh. (JÞ) vill leggja þann skilning í þetta mál, að Sigurður Eggerz hafi búið þannig um hnútana, að ekki sje hægt að framkvæma 1. lið till., og vitnar í reglugerð frá 1922, að ekki mætti gera að engu innflutning á vínum. Sá ráðh. ákvað útsölu á vínum í kaupstöðum landsins, en hvorki var það borið undir þing nje kjósendur. Ef svo hefði verið gert, hefði því verið svarað neitandi. Hjer var mótstaðan svo mikil, að bæjarstjórnin vildi ekki mæla með neinum til þess að hafa á hendi útsölu í bænum, og varð stjórnin því að setja þetta í hendur erlends manns, án meðmæla bæjarstjórnar. En ekki er nóg með það, heldur hafa allir kaupstaðir mótmælt. Nú hafa menn komið sér saman um að offra Reykjavík, sem er stærsti bærinn, en leita almenningsálits í öðrum kaupstöðum landsins og selja þar ekki vín nema fólk vilji. Forsrh. vill halda því fram, að tveir síðustu fyrirrennarar sínir hafi verið sömu skoðunar og hann sjálfur. Það er mjer ókunnugt um. En ræður Sigurðar Eggerz bentu ekki í þá átt. Forsrh. reynir að verja sig með því, að samningurinn, eins og hann er birtur í Stjórnartíðindunum, sje ónákvæmlega þýddur, og vill færa rök fyrir því. Það væri þó leiðinlegt fyrir stjórnina, sem líklega hefir látið einhvern sinna vildarmanna þýða samninginn, ef hann væri ekki rjett útlagður. En það er annað, sem forsrh. tekur ekki með í reikninginn, að báðar þjóðir eiga að njóta hinna bestu kjara í þessum efnum. Við látum engan hafa betri kjör, þó salan sje eingöngu í Reykjavík, og brjótum því ekki samninginn. Við fáum því aðeins hliðstæð kjör hjá Spánverjum viðvíkjandi fiskmarkaðinum, nefnilega þau bestu. Nú hafa Spánverjar fengið undanþágu til að hafa hjer markað á vínum; alt, sem gert er til þess að draga úr markaðinum, er því brot á samningnum. Margt mætti upp telja, ef farið væri út í þá sálma. Og ekki væri það heppilegt, ef óvinir landsstjórnarinnar segðu Spánverjum, að stjórnin prjedikaði bindindi í Dölunum, og að stjórnarflokkurinn hefði á stefnuskrá sinni að hækka styrk til Goodtemplara, og helstu menn flokksins stofnuðu fjelög, til þess að vinna á móti áfengisnautn. Alt er þetta til þess að draga úr áfengissölunni. En miklu fleira mætti telja; t. d. mundi aukin fræðsla draga úr áfengisnautn. Nú gætu hjer verið lög, sem ákvæðu, að hvergi mætti selja vín utan Reykjavíkur, nema þar sem hjeraðsstjórnir óskuðu eftir því. Setjum svo, að Húnvetningar óskuðu eftir áfengissölu í Kálfshamarsvík, þá myndi það óefað gera miklu minna til, þótt þar væri áfengisverslun í stað Siglufjarðar. Skýring ráðh. er því einskisvirði í þessu efni. Öllum er kunnugt, að margir þeir sem á móti banni hafa verið, hafa kallað bannlögin þrælalög, og hafa ýmsir úr stjórnarflokknum fylt þann hóp. Síðan sendir stjórnin þann mann til Spánar, sem er harðsnúnasti andstæðingur bannlaganna, til þess að tala máli okkar, meðan stóð á samningum um málið, og ekki nóg með það, heldur hefir hann verið sendur enn á ný og gerður þar að föstum starfsmanni. Þetta sýnir, að hjer eru margir menn, og líka meðal þeirra, sem fara með völdin, sem virðast gera sjer far um að storka þeim, sem vinna á móti áfengisnautn. Þá kemur hæstv.forsrh. með þá ályktun, að það muni spilla fyrir okkur að leita nýrra samninga. Jeg veit ekki, hvort hæstv.forsrh. er kunnugt um, að Finnlendingar hafa gert samninga við Spán, án þess að veita nokkra undanþágu á vínum. Úr því svo er, þá væri það engin goðgá, þótt leitað væri samninga á nýjum grundvelli, þar sem Spánverjar hafa lítillækkað sig til þess að gera samninga við bannþjóð, án undanþágu á vínum. En þetta vill hæstv.forsrh. (JÞ) ekki fara fram á; enginn gæti þó haft neitt á spurningunni. Þá virðist hæstv. atvrh. (MG) vera ánægður með, að vínverslunin eigi mörg hundruð þús. kr. útistandandi í lánum. Segir, að það sje ekkert óeðlilegt, því margir úti um land þurfi að fá vín á þann hátt, og virðist hann helst vera hræddur um, að samningunum verði sagt upp, ef hætt sje að lána vín úti um land. Þingið hefir enga skýrslu fengið um það, hjá hverjum lánin eru; ólíklegt er, að það sje aðeins hjá hjeraðslæknum. Ef það er hjá lyfjabúðunum, þá ættu þær að geta borgað. Það er opinbert leyndarmál, að í mörgum lyfjabúðum og hjá sumum læknum er opinber vínsala, og að það áfengi er ekki ætlað til lækninga, heldur nautna. Ennfremur er það kunnugt, að sumir bestu læknar hjer, t. d. Halldór Hansen, nota ekki vín til lækninga. Og svo kemur hæstv. heilsumála-, mentamála- og dómsmálaráðherra og segir, að það þurfi að lána! Það yrði þá kannske til þess, að skuldin yrði ½ milj. kr. Þetta er ekkert annað en frekari tilraun til þess að selja sem mest af áfengi. Þetta er því fyllilega misbeiting af stjórninni, að lána lyfjabúðunum vín, til þess að selja út á mjög vafasama lyfseðla. Allir vita, að lyfjabúðirnar eru arðmestu verslanir landsins, og ættu þær því að geta borgað reikninga sína tafarlaust. Þetta er því aðeins tilraun til að láta þær selja sem mest, með því að láta þær hafa vín í umboðssölu. Mjer hefir ennfremur verið sagt, að sumir „praktiserandi“ læknar þessa bæjar skuldi áfengisversluninni stórfje. Þetta mundi sýna sig, ef stjórnin legði skjölin á borðið. En það vilja hlutaðeigendur ekki. Fjhn. hefir sagt mjer, að hún hafi ekki enn fengið skuldalista áfengisverslunarinnar, þótt hún hafi heimtað hann. Jeg verð að játa, að jeg er mjög hissa á hæstv. ráðherrum og hv. 2. þm. Rang. (EJ), að þeir skuli allir vera mjög tregir við 4. lið. Um hann er þó ekki hægt að veifa neinni rauðri, spánskri dulu. Ef læknarnir og lyfjabúðirnar yrðu að standa borgurum landsins skil á áfengissölu sinni, þá væri hægt að vita, hverjir notuðu vínleyfið á leyfilegan hátt, og hverjir ekki. Nú veit enginn um það, nema ef vera kynni landlæknir. Á fundi í Læknafjelaginu fyrir skömmu vildi meiri hluti verða af með vínleyfið, vegna þeirrar minkunar, sem vínlæknarnir hafa komið á stjettina með framferði sínu. Það er því hart, að hjer á Alþingi skuli þeir menn, sem segjast bera áfengismálin fyrir brjósti, tala eins og hæstv. heilsumála- og dómsmálarh. gerði í dag. Ef 4. liður væri samþyktur, mundi áfengisnautn minka um helming í landinu, því að læknar og lyfjabúðir mundu þá kynoka sjer við að selja vín á óleyfilegan hátt og láta alla þjóðina sjá árangurinn. Aftur á móti getur læknabrennivínið verið forsvaranlegt, að einhverju leyti. Ef hæstv. heilsumálaráðherra legðist í lungnabólgu og læknir vildi láta hann fá koníaksflösku, væri auðvitað sjálfsagt að lengja líf hans með flöskunni. Hinsvegar sje jeg enga ástæðu til, að hvaða ræfill sem er geti ónáðað lækna um vín, aðeins til að verða fullur af því. 4. liður till. er þrauthugsað úrræði þeirra mana, sem bera áfengismálin fyrir brjósti, til þess að stöðva vínstrauminn. Óskandi væri, að stjórnin ljeti nú sjerfræðing sinn í áfengismálum, þann er að vísu kallaði sig dverg í landsmálum, draga af sjer slenið og tala hjer í dag um áfengi sem svikalyf. Ef rjett er það, sem hann heldur fram í ritlingi sínum, hvers vegna á þá að gera áfengi svo hátt undir höfði, að ekki megi gefa opinberar hagskýrslur um, hvað mikið læknar nota af þessu svikalyfi, og reyna að takmarka notkun þess? Jeg legg mest upp úr atkvgr. um 4. lið; því þótt 2. liður yrði samþyktur, og hætt yrði að lána út áfengi, mundi mikið vera misbrúkað samt. En hver sá, er greiðir atkv. gegn 4. lið, sýnir með því, að hann er fylgjandi óleyfilegrar vínsölu og vill láta þá menn halda henni áfram, sem hafa misbrúkað það traust, sem þeim hefir verið sýnt með vínleyfinu, og vilja búa til skálkaskjól fyrir spilta menn, er svíkja trúnað við landið sjer til gróða. Þá vildi jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. heilsumálarh. (MG) hvernig líði máli um tvo lækna á Ísafirði. Annar þessara lækna hafði orðið fyrir sjerstökum heiðri frá stjórninni, en samt var hafin rannsókn og málaferli á móti þeim í haust út af misnotkun víns. Báðir þessir læknar voru sýknaðir með hjeraðsdómi á Ísafirði, vegna þess, að þeir höfðu sett vellyktandidropa í áfengið, og yrði það því að teljast mengað. Líklega hafa þeir með því aðeins bætt áfengið fyrir drykkjuræflana. - Ætlar nú ekki stjórnin að áfrýja dómnum? - Hjer er tækifærið fyrir landsstjórnina að sýna, að það sje ekki aðeins fyrir kosningar, sem hún brennur í skinninu af áhuga til þess að halda áfengisbölinu í skefjum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Af því að umr. hefir verið slitið, vildi jeg mælast til þess við hæstv. forseta (MT), að hann gæfi 10 mínútna hlje áður en atkvgr. byrjar.

Magnús Jónsson Jeg vildi aðeins geta þess, áður en 3. liður till. kemur til atkvgr., að till. mun koma fram, er felur í sjer sama efni og er í þessum lið, en í aðgengilegra formi en það er hjer borið fram. 3. liður feldur með 21:21 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JJ, JKr, JörB, KlJ, MK, PÞ, SvÓ, TrÞ, ÞorlJ, ÁÁ, BSt, EÁ, GÓ, HStef, HjV, IngB, IP, JakM, JBald, JG, MT. nei: JK JÓl JS, JÞ, MG, MJ, ÓTh, PO, SigurjJ, ÞórJ, ÁJ, BSv, BK, BL, EJ, HSteins, HK, IHB, JJós, JóhJóh, JAJ. 4. liður feldur með 23:19 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JJ, JörB, KlJ, MK, PÞ, SvÓ, TrÞ, ÞorlJ, ÁÁ, BSt, EÁ, GÓ, HStef, HjV, IngB, IP, JBald, JG, MT. nei: JK, JÓl, JS, JÞ, JKr, MG, MJ, ÓTh, PO, SigurjJ, ÞórJ, ÁJ, BSv, BK, BL, EJ, HSteins, HK, IHB, JakM, JJós, JóhJóh, JAJ.