Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem flutt er á þskj. 62, um breyt. á lögum nr. 75, 21. júní 1973, um Hæstarétt Íslands, er þáttur í þeirri viðleitni dómsmrn. að koma á breytingum sem stuðla að auknum hraða í meðferð dómsmála. Frv. er lagt fram að ósk dómenda Hæstaréttar. Í grg. með frv. kemur fram, að lítil fjölgun hefur orðið á starfsmönnum Hæstaréttar síðustu áratugi. Dómurum hefur t.d. aðeins fjölgað um einn frá árinu 1945. Álag á Hæstarétt hefur aftur á móti stóraukist hin síðari ár. Nærri lætur að 240 málum sé nú skotið til réttarins að meðaltali á ári. Á milli 120 og 130 af þessum málum er tekin til efnisúrtausnar. Þetta er mikið álag á dómstól, sem er skipaður fáum dómurum og hefur þar að auki á að skipa litlu starfsliði öðru. Er nú svo komið, að það mun taka á að giska eitt ár að fá úrlausn í venjulegu einkamáli eftir að málið er komið á málflutningshæft stig. Það er vissulega of langur tími, bæði að mati hæstaréttardómara og hæstaréttarlögmanna. Í flestum æðstu dómstólum á Norðurlöndum er talið að ekki líði lengra en 6 mánuðir frá því að einkamál kemst á málflutningshæft stig þar til úrlausn fæst. Ber að mínu mati tvímælalaust að stefna að því takmarki hér á landi, en vonlaust er að ná því marki án þess að hæstaréttardómurum verði fjölgað og starfsaðstaða þeirra bætt. Það skal tekið fram, að yfirleitt er engin töf á því að úrlausn fáist í Hæstarétti í sakamálum. Slík mál eru látin sitja í fyrirrúmi og yfirleitt tekin til meðferðar mjög fljótlega eftir að ágrip af dómsgerðum berast Hæstarétti. Gerð dómságrip getur hins vegar tekið allnokkurn tíma, ef mál eru mjög viðamikil. Í frv. því, sem hér er fylgt úr hlaði, er lagt til að bætt verði við einum dómara í Hæstarétti og dómurum þannig fjölgað úr sex í sjö. Í öðru lagi gerir frv. ráð fyrir því, að þrír dómarar skipi dóm í kærumálum, nema þau séu sérstaklega vandasöm úrlausnar. Með þessu móti er rýmkuð heimild sú, sem tekin var upp í lög um Hæstarétt árið 1973, þess efnis, að þrír dómarar geti skipað dóm í minni háttar dómsmálum. Þessi breyting var einkum gerð í þeim tilgangi að hraða dómsúrlausnum þar eð búast mætti við að fleiri mál yrðu dæmd á ári hverju ef slíkri deildaskiptingu yrði við komið. Þessi heimild hefur verið allmikið notuð hin síðari ár eða í þriðja til fjórða hverju máli. Með því að fjölga hæstaréttardómurum um einn og rýmka þriggja dómara heimildina ætti að skapast möguleiki á því, að dómurinn fjalli um kærumál svo og minni háttar einkamál og sakamál í tveimur þriggja dómara deildum. Yrði það eflaust til að hraða málsmeðferð almennt fyrir dómstólnum. Í þriðja lagi er lagt til í frv. að áfrýjunarfjárhæð verði hækkuð úr 25 000 kr. í 200 000 kr. Hér er um að ræða nokkru meiri hækkun en nemur þeim breytingum á kaupgjaldi og verðlagi, sem orðið hafa frá árinu 1973, þegar áfrýjunarfjárhæð var síðast breytt. Með þessu móti er komið í veg fyrir að smæstu dómsmál geti gengið sjálfkrafa til Hæstaréttar. Rétt er þó að benda á að dómsmrh. getur leyft áfrýjun máls þótt sakarefni nemi ekki áfrýjunarfjárhæð, ef úrslit málsins eru mikilvæg frá almennu sjónarmiði eða varða sérstaklega mikilvæga hagsmuni aðila og Hæstiréttur mælir með því. Fleiri leiðir en þær, sem koma fram í frv., eru að sjálfsögðu hugsanlegar til að hraða málsmeðferð fyrir Hæstarétti og draga úr þeim mikla fjölda mála, sem nú er skotið til dómsins. Ein leiðin er án efa sú að hækka dráttarvexti af dómskuldum almennt. Frv. þess efnis hefur nýlega verið lagt fram hér á Alþ., en hér er um að ræða mál sem er erfitt úrlausnar bæði í hagfræðilegu og lögfræðilegu tilliti. Ég hef látið kanna þetta mál sérstaklega með tilliti til hinna lögfræðilegu vandamála sem því eru tengd. Vonast ég til þess, að innan skamms verði hægt að kynna niðurstöðu þessarar könnunnar fyrir þn. sem nú fjallar um fyrrgreint lagafrv. Önnur leið til að létta álagi af Hæstarétti er að bæta við nýju dómstigi milli héraðsdóms og Hæstaréttar, þannig að minni háttar dómsmátum verði að jafnaði ekki skotið til æðsta dómstóls þjóðarinnar. Í frv. til lögréttulaga, sem tvívegis hefur verið lagt fram á Alþingi, er gert ráð fyrir að fjölga dómstigunum í landinu. Verði sú breyting ofan á má ætla að verulega muni draga úr álagi því sem nú hvílir á Hæstarétti. Þess vegna er aðeins gert ráð fyrir fjölgun um einn hæstaréttardómara í því frv. sem hér er lagt fram. Sjö hæstaréttardómarar anna hins vegar ekki til frambúðar þeim mikla fjölda mála, sem fyrirsjáanlegt er að skotið verði til Hæstaréttar að óbreyttri dómstólaskipan. Nái frv. til lögréttulaga ekki fram að ganga er því augljóst að fjölda verður enn frekar dómurum í Hæstarétti, en ekki er gerð till. um það að svo stöddu, meðan óvíst er hver verða afdrif lögréttufrv. Skjótar úrlausnir af hendi dómstóla eru hið mesta keppikefli hverju réttarríki, enda sé réttaröryggis í hvívetna gætt við úrlausn dómsmála. Ber brýna nauðsyn til að búa Hæstarétti starfsaðstöðu til þess að leysa með skjótum og öruggum hætti úr þeim mikla fjölda mála, sem þangað er skotið. Þetta frv. stefnir að því, og þess vegna er það von mín að frv. geti sem fyrst náð fram að ganga. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég tek til máls til að lýsa yfir stuðningi við framgang þessa máls. Ég skal ekki rökstyðja það mikið. Það kemur fram nægilegur rökstuðningur annars vegar í grg. frv. og hins vegar í máli hæstv. dómsmrh. áðan. Það er alkunna að dómsmál ganga seint á Íslandi, og veldur það margháttuðum erfiðleikum, bæði dómurum, lögmönnum og auðvitað ekki hvað síst því fólki sem sækja þarf rétt sinn á vegum dómstóla. Ég held þess vegna að brýna nauðsyn beri til þess að hraða framgangi þessa máls. Þetta er auðvitað ekki nema einn þáttur í miklu vandamáli, en þáttur sem áreiðanlega getur haft talsverða þýðingu. Mæli ég þess vegna eindregið með því, að n. hraði störfum og þetta frv. verði að lögum sem allra fyrst, enda þótt smávægilegur kostnaður kunni að verða því samfara. Sá kostnaður, sem kann að vera því samfara í Hæstarétti eða á ríkisins vegum, sparast áreiðanlega margfaldur annars staðar.



Herra forseti. Í réttarkerfi okkar skipar Hæstiréttur landsins mjög veigamikinn sess. Þarf ekki að fjalla um það ítarlega hér, hve mikilvægt er að þær breytingar, sem gerðar eru á skipan hans, séu vel grundaðar og ítarlega rökstuddar. Hér hefur verið lagt fyrir deildina frv. til l., sem felur í sér fljótt á litið fjölgun hæstaréttardómara um einn í þeim tilgangi, eins og fram kom hjá hæstv. dómsmrh. og einnig hjá síðasta ræðumanni, að hraða afgreiðslu mála, sagt var að hér væri ekki um að ræða mikinn tilkostnað. Það er vissulega rétt, að hér er ekki um mikinn tilkostnað að ræða, en þó er hér stigið skref til breytinga á eðli Hæstaréttar sem ég held að sé nauðsynlegt að íhuga vandlega. Vissulega er það rétt, að mikla nauðsyn ber til að hraða afgreiðslu mála í dómskerfi landsins. En við skulum átta okkur á því, að krafan um hraða í þeim efnum getur orðið svo hávær og sterk að hún fari að brjóta ýmsar eðlilegar grundvallarreglur sem réttarkerfi landsins verður óhjákvæmilega að byggjast á ef við viljum halda í heiðri þau höfuðeinkenni réttarríkis á Íslandi sem við teljum til höfuðþátta lýðræðis okkar. Í þessu frv. er stigið það skref, að Hæstarétti er í reynd skipt í þrenns konar dómstóla. Það er í fyrsta lagi dómurinn fullsettur með sjö dómendum, í öðru lagi dómurinn skipaður fimm dómendum og svo í þriðja lagi skipting dómsins í þriggja dómenda kerfi, sem er ætlunin að sé í reynd tvöfalt til þess að hraða afgreiðslu mála. Hér er opnuð sú leið, að dómendum í Hæstarétti eru skapaðir margvíslegir möguleikar til þess að meta mikilvægi mála og skipa þeim og sjálfum sér í forgangs- og mikilvægisraðir, eftir því hver málin eru hverju sinni. Nú er það alkunna, að innan Hæstaréttar Íslands sem og hliðstæðra dómstóla í öðrum réttarkerfum okkar skyldum myndast oft og iðulega meiri og minni hluti í dómstólnum. Þar að auki vill svo bera við, þegar litið er til lengri tíma, að innan slíkrar stofnunar myndast ákveðnir skólar túlkunar, sem geta verið oft og tíðum nokkuð andstæðir, jafnvel innan sama dómstólsins, og bjóða upp á andstæður í úrskurðum og túlkunum sem geta valdið margvíslegum spurningum í öðrum þáttum dómkerfisins. Í ýmsum öðrum stjórnkerfum, eins og hinu bandaríska, hafa slíkar meiri- og minnihlutamyndanir innan hæstaréttar haft afgerandi áhrif á þjóðfélagsþróunina. Túlkun laganna fær þá á sig þann blæ, að andstæðir skólar takast á innan dómstólsins sjálfs um það, hver eigi að vera hin rétta túlkun hverju sinni. Þegar við stigum svo mikilvægt skref sem að mínum dómi felst í þessu frv. skapar það að vissu leyti ýmiss konar hættur og þá þurfa að fylgja því um leið ítarlegar reglur um þá starfshætti sem eiga að þróast innan dómstólsins, miðað við þær þrjár tegundir hans, sem honum er gert með þessu frv. mögulegt að skipta sér í. Nú er að vissu leyti hægt að svara hér til, að þar skuli byggja á venju og þar skuli byggja á þeim starfsháttum, sem dómararnir sjálfir fylgi. Ég held hins vegar að þegar Alþ., löggjafarvaldið, fer inn á þá braut að breyta eðli æðstu stofnunar dómsvaldsins á þann hátt sem hér er gert, þótt í fyrstu virðist frekar smávægilegt, eins og kom fram bæði hjá hæstv. dómsmrh. og hv. síðasta ræðumanni, þá er ég þeirrar skoðunar, að þingið þurfi að gefa sér góðan tíma til þess að skoða hvaða reglur eigi að gilda um þá starfshætti, sem dómnum ber að fylgja eða hann ætlar sér að fylgja miðað við þá skiptingu sem hér kemur fram. Eins og frv. ber með sér er greinilega lagt til grundvallar mismunandi mat á mikilvægi þeirra mála, sem rétturinn fær til umfjöllunar. Eins og ég gat um áðan, eru þess fjölmörg dæmi, bæði úr hérlendu stjórnkerfi og erlendum, að í slíku mati geta þróast mjög andstæðir skólar. Ég held að það sé réttarkerfi landsins ekki til farsældar, þótt vissulega beri að skoða alvarlega nauðsynina á því að hraða meðferð mála þar eins og frekast er unnt, að við í nafni þeirrar nauðsynjar förum að gera þær breytingar á æðsta dómstól landsins, að það verði á næstu árum e.t.v. verulegur vafi og jafnvel deilur um það með hvaða hætti dómurinn eigi að starfa, þegar eðli hans er breytt á þennan hátt. Ég vil taka það skýrt fram, að ég er ekki með þessum orðum mínum að leggjast í sjálfu sér gegn þessari breytingu. Ég vil leggja sérstaka áherslu á það. Ég tel hins vegar að hér sé um stærra mál að ræða en mér fannst koma fram í málflutningi hæstv. dómsmrh. og hv. síðasta ræðumanns. Ég held þess vegna að það þurfi ítarlegrar skoðunar við hér í þinginu. Þótt ég skilji vel kröfuna um betri starfshætti í dómstólakerfi þjóðarinnar, þá eru þar margar aðrar leiðir e.t.v. árangursríkari og einfaldari í framkvæmd en sú sem hér er lögð til, einkum og sér í lagi þegar það er haft í huga, eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh., að það gæti svo farið að innan tíðar þyrfti að fjölga enn frekar í réttinum, þ.e.a.s. Hæstarétti, ef ekki yrði gerð sú breyting á meðferð dómsmála sem lögð hefur verið til á undanförnum árum með nýju dómstigi. Ef svo er, að það séu uppi hugmyndir um að fjölga enn frekar í Hæstarétti á næstu árum, ef nýju dómstigi verður ekki bætt inn í dómstólakerfi landsins, þá erum við hér að fást við breytingu sem kann að vera ansi afdrifarík og skapa fordæmi um störf réttarins um ókomna framtíð. Ég tel þess vegna nauðsynlegt að Alþ. gefi sér góðan tíma til þess að huga að þessu máli, bæði í tengslum við eðli þess réttarkerfis, sem við viljum búa við, og til þess að upplýsa ítarlega hvaða starfsreglur eiga að gilda innan réttarins með þeirri nýju skipan, sem hér eru lögð til, og hvaða leið er hér opnuð með því að leysa afgreiðsluvandamálið í dómstólakerfinu einfaldlega með því að fjölga dómendum og brjóta hin einstöku dómstig upp í mismunandi sjálfstæða dómstóla í reynd. Ég vildi við 1. umr. þessa máls láta þessi sjónarmið koma fram, einkum og sér í lagi vegna þess hve mikil áhersla var á það lögð að hraða þessu máli. Ég vil svo að lokum vekja athygli á því, að í frv. er auk þess lagt til að áfrýjunarupphæð hækki úr 25 þús. kr. í 200 þús. kr. Rökstuðningur þessarar hækkunar er nokkuð óljós í grg. frv. þar eð á einum stað er sagt að hér sé mun meiri hækkun en nemur breytingum á kaupgjaldi og verðlagi frá árinu 1973, en á öðrum stað er sagt að þessi breyting sé að nokkru leyti til samræmis við breytt kaupgjald og verðlag. Óneitanlega slær það mig þannig, að hér sé stigið ansi stórt skref til hækkunar, og ég tel, einkum og sér í lagi í ljósi þeirrar óljósu röksemdafærslu sem kemur fram í grg. frv., að hér sé e.t.v. of langt gengið. Ég tel þess vegna einnig nauðsynlegt að þetta atriði sé skoðað, þó að ég sé þeirrar skoðunar að hin ákvæðin í þessu frv., sem fela í sér að mínum dómi nokkuð veigamikla breytingu á eðli Hæstaréttar, þurfi allítarlega skoðun hér í meðferð þingsins.



Herra forseti. Ég vil þakka þann stuðning, sem hefur komið fram við þetta mál, og stend fyrst og fremst upp til að leggja á það áherslu, að að sjálfsögðu verður málið vandlega athugað í nefnd. Ég get tekið undir það með hv. 3. landsk. þm., að hér er um allstórt mál að ræða. Hins vegar hygg ég að hann hafi e.t.v. gert einum of mikið úr, ef ég má orða það svo, samanburði við hæstarétt Bandaríkjanna, sem ég tel að sé nokkuð langt sótt. En sjálfsagt er að læra af því sem aðrar þjóðir hafa gert í þessu sambandi. Ég vil sérstaklega taka undir það með hv. 3. landsk. þm., að ekki má hlýða svo á kröfuna um meiri hraða í málsmeðferð að það bitni á þeirri leið sem réttarríki verður að fara. Þetta er ákaflega mikilvægt atriði. Ég hef orðað það annars staðar svo, að ég fyrir mitt leyti vil heldur að tíu sekir gangi lausir en einn saklaus lendi í fangelsi. Ég vil því undirstrika það sem fram kom hjá hv. þm. Hitt er svo annað mál, eins og kom fram í framsöguræðu minni, að æðimikið álag er orðið á réttinum. Mjög mikið af málum liggur þar fyrir og nánast er vonlaust, sérstaklega í einkamálum, að málsmeðferð taki skemmri tíma en eitt ár. Er reyndar þegar farið að líða á annað ár áður en mál eru dæmd. Þetta er of langur tími að mati allra þeirra sem um þessi mál hafa fjallað. Ég vil taka það fram, að ég hef átt ítarlegar viðræður við hæstaréttardómara um þetta mál og þar er einhugur um þær breytingar, sem hér eru lagðar til og miða að því að stytta þennan tíma, sem ég hef nú nefnt og ég rakti reyndar áðan í framsöguræðu minni. Hv. þm. taldi að hér væri nánast verið að skipta Hæstarétti í þrenns konar dóma. Ég vil ekki taka svo til orða. Ég vek athygli á því, sem reyndar kom fram í ræðu hans að samkv. frv. er það á valdi dómsins sjálfs hvernig hann starfar. Hv. þm. taldi að Alþ. bæri að setja ákveðnari reglur um slíka skiptingu. Þetta kemur að sjálfsögðu til athugunar hjá þeirri n. sem um málið fjallar. Ég tel þó erfitt að setja þær reglur þannig að þær verði öruggari og betri en eins og dómurinn kann að ákveða hverju sinni. Rammi að slíkum reglum er hins vegar í 2. mgr. 2. gr. frv. Mér sýndist eftir nokkrar umr. um þetta atriði, að vart væri öðrum betur treystandi til þess að ákveða slíka skiptingu innan þessa ramma, sem hér kemur fram, en hæstaréttardómurunum sjálfum. Það er rétt, að é nefndi hugmyndir um að fjölga frekar í Hæstarétti. Ég vil þó að það komi skýrt fram, að engar slíkar hugmyndir eru nú uppi. Ég vil gjarnan láta það koma hér fram, að um það var rætt, hvort til greina gæti komið að heimila ráðningu aðstoðardómara eða aðstoðarmanns hæstaréttardómara. Horfið var frá þeirri hugmynd á þeirri forsendu, að vafasamt virtist að slíkur maður mundi í nokkru veigamiklu a.m.k. stytta þann tíma, sem dómarar þyrftu sjálfir til að sinna einstökum málum. Það er erfitt fyrir hæstaréttardómara að hlusta á niðurstöðu frá aðstoðarmanni. Ég hygg að við getum veri sammála um það. Því var horfið frá þessu ráði og ákveðið fremur að láta nægja fjölgun um einn, eins og hér kemur fram. Hv. þm. minntist á áfrýjunarupphæðina, sem hann taldi ekki nægilega skýrða í grg. með frv. Ég skýrði hana hins vegar nokkuð ítarlega í framsöguræðu minni og ég fór ekki leynt með það, að með þessari hækkun er að því stefnt, að smærri mál fari ekki til Hæstaréttar. Ég vil þó taka það skýrt fram, að í mínum huga má þessi upphæð ekki verða til þess, að t.d. efnalítið fólk geti ekki vísað máli til Hæstaréttar, enda hefur dómsmrh. reyndar heimild til þess að veita undanþágu frá þessu. Ég vil einnig taka það skýrt fram, að mér finnst að sú n., sem um þetta fjallar, eigi einmitt að skoða þessa hækkun í ljósi þess, hvaða upphæð sé réttmæt til þess að hin smæstu mál fari ekki í Hæstarétt, en hins vegar hve há upphæðin megi hæst vera til þess að hún stöðvi ekki eðlilegan framgang mála til Hæstaréttar. Ég mun fella mig mjög vel við þann úrskurð sem n, kemst að í þessu sambandi. Ég ætla ekki að ræða um lögréttufrv. að svo stöddu. Það er allt of viðamikið mál til að fara að ræða það hér. Það hefur hins vegar verið lagt fram tvisvar á hinu háa Alþ. Ég hef að sjálfsögðu kynnt mér það mál, bæði sem þm. áður og nú í stöðu dómsmrh., og mér hefur sjálfum sýnst að það þurfi að skoða ýmsa þætti þess vandlega. Ég hef óskað eftir því við réttarfarsnefnd, sem hefur haft með þessi mál að gera, að hún endurskoði það frv. í ljósi aths. og umr., sem urðu um frv. hér á Alþ. Ég geri mér vonir um, að sú niðurstaða liggi fyrir um áramótin, og tek ég þá afstöðu til þess, hvort málið verður lagt fram að nýju þegar þing kemur saman eftir áramót.