Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Nefndin hefir ekkert við þetta frumv. að athuga og ræður til að samþykkja það óbreytt. Það er því nær alveg óbreytt frá því sem það kom frá stjórninni. Að eins hefir neðri deild bætt við ákvæði um það, að reikningsábyrgð á manntalsbókarreikningi Skaftafellssýslu árið 1906, að upphæð 312 kr., falli niður. Það stendur svo á þessu, að sýslumaður hefir farið eftir rangri verðlagsskrá þegar hann reiknaði út manntalsbókargjöldin. Neðri deild hefir viljað láta ábyrgð út af því gegn reikningshaldara falla niður, og eftir atvikum felst nefndin á það.

Sigurður Stefánsson Af því að háttv. 3. kgk. þm., sem er framsögum. nefndarinnar, er ekki viðstaddur, ætla eg að segja nokkur orð um þetta mál. Neðri deild hefir breytt frv. nokkuð, og eg skal geta þess, að þær breytingar hafa verið gerðar í samráði við nefndina hér í deildinni. Því get eg lýst því yfir fyrir hönd nefndarinnar, að hún ræður til að samþykkja frv., eins og það nú er orðið. Aðalbreytingin, sem gerð hefir verið á frv., er í því falin, að sá hluti skipsverðsins, sem verður að vera í sjálfsábyrgð, er færður niður í l/5 af tryggingarhæfu verði skipsins. Þessi tilfærsla getur að vísu haft þá þýðingu, að skipseigendur verði ekki eins varkárir, þegar sjálfsábyrgðin er minni. En nefndin álítur þetta ekki svo varhugavert, að hún sjái ástæðu til að breyta því aftur. Önnur breytingin er sú, að vextir, sem félagið á að greiða landsjóði, ef hann hefir orðið að hlaupa undir bagga með því, hafa verið hækkaðir úr 4% í 4½%. Þá er breytingin við 7. gr. Þar var ákveðið, að samábyrgðin væri aldrei skyld að greiða meira en helming tryggingarupphæðar, þegar skipstjóri væri valdur að tjóninu af ásettu ráði eða fyrir vítavert hirðuleysi, þó að þá fáist ekki borgað lán af almannafé. Neðri deild hefir fært þetta hámark úr ½% í 3/5% tryggingarupphæðar. Þessu getur nefndin líka verið samþykk. Það er í samræmi við tilsvarandi ákvæði í brunabótafélögunum. Þá hefir neðri deild gert nokkuð víðtækari ákvæði 8. gr. um það, hverjir skaðar það eru, sem félagið bætir. Þá breytingu felst nefndin einnig á. Þetta eru helztu breytingarnar, sem orðið hafa á frv. síðan það fór héðan. Og nefndin ræður til að samþykkja frv. eins og það kemur nú fyrir.

Eiríkur Briem Eg vil taka það fram, að eg álít það óheppilegt, að Nd. gerði þær breytingar, sem hún hefir gert á 1. gr. Því meiri sem ábyrgðin er, því hærri þurfa iðgjöldin að vera, og séu þau eigi nógu há, þá getur orðið nauðsynlegt, að grípa til hinnar »solidarisku« ábyrgðar. í stj.frv. var gert ráð fyrir, að eigi væri vátrygt nema 70°/o af virðingarverðinu; efri deild hækkaði það upp í 75%; og nú hefir Nd. hækkað það enn upp í 80%. Það er einmitt svo hætt við, að virðingin á skipunum verði ekki sem nákvæmust, og aðallega af þeirri ástæðu þarf ábyrgð eiganda að vera nokkuð mikil; 4/5% virðingarverðs getur orðið meira en alt skipsverðið. Af því stafar aftur sú hætta, að iðgjöldin geta farið hækkandi, því að alla vátryggingu verður að borga, því meira sem hættan er meiri. Eg ætla þó ekki að bera fram neina breyt.till. um þetta efni.

Eiríkur Briem Í frumvarpi þessu er gerð sú breyting á fyrirkomulagi því sem nú er, að allir sjómenn séu skyldir að líftryggja sig, ekki einungis fiskimenn á þilskipum, heldur allir þeir, er sjó stunda, á hvern hátt sem er. Þetta er mjög þýðingarmikið atriði og stefnir til bóta ; og tel eg hina mestu nauðsyn á, að frumvarpið nái fram að ganga. Við 3. umr. í Nd. voru gjörðar miklar breytingar á frumvarpinu, en þá var þó ekki gætt að sumu, sem nauðsynlega þarf að gjöra ákvæði um eða breyta, t. d. titlinum. Sá munur er á þilskipum og bátum, að ekki er skylda að lögskrá þá, sem á bátum eru. Þar vantar því ákvæði um, á hvern hátt innheimta skuli gjaldið. - Í 9. gr. er sagt, að lögin frá 10. nóv. 1903 falli úr gildi. En óhjákvæmilegt er, að gjöra þá ákvæði þar af leiðandi. Sá sjóður, sem myndast hefir eftir lögunum frá 1903, var um næstliðin áramót um 12000 kr., en á honum hvíldu skuldbindingar, er miklu meiru nam; hann byrjaði með engu fé. En svo vill svo til, að í apríl 1906 voru mannskaðar miklir; við það lögðust svo þungar kvaðir á sjóðinn, að þar sem um nýár það ár voru í sjóði 21 þús. kr., þá urðu skuldbindingarnar 37 þús. kr. En þar sem það var ákveðið, að útborganirnar skyldu fram fara á 4 árum, þá var eigi við því hætt, að sjóðurinn gæti eigi borið sig. Þess vegna eru og, þar í samræmi við, skuldbindingar þær, sem sjóðurinn stóð í 1908, miklu minni en 1907; um næstu áramót verður það að vonum töluvert minna, o. s. frv. En hins vegar er óhjákvæmilegt að taka nú einhverjar ákvarðanir um sjóðinn og þær skuldbindingar, sem á honum hvíla. - Það er yfir höfuð nauðsynlegt, að taka rækilega til greina aðstöðu frumvarps þessa til eldri laga, og má búast við, að allmiklar breytingar muni þurfa að gera á frumvarpinu. Legg eg því til, að frumvarpið sé sett í nefnd. Álít eg málið mjög mikils vert, og er einlæg ósk mín, að það nái fram að ganga; tel eg mjög illa farið, ef það skyldi daga uppi, en til þess ætti eigi að þurfa að koma.

Framsögumaður (St. Stefánsson, 6. kgk.): Í 6. gr. laganna um fræðslu barna frá 1907 er gert ráð fyrir föstum skólum, og öllum börnum gert að skyldu að sækja þá skóla. Þó er samt gert ráð fyrir því jöfnum höndum, að undantekningar megi gera, þegar svo stendur á, að skólastjóri álítur að hlutaðeigandi barn muni njóta jafn góðrar fræðslu í heimahúsum sem í sjálfum skólanum. En hins vegar eru alls engin ákvæði um það, að börn megi sækja aðra skóla undanþágulaust. Aðal efni þessarar breytingar er það, að stjórninni veitist leyfi til að löggilda skóla, sem einstakir menn hafa stofnað, á þann hátt, að börn þau, sem þessa skóla sækja, væru undanþegin því, að sækja um undanþágu frá hinum lögboðnu skólum. Nefndin álítur það og á skorta núgildandi lög, að þetta atriði standi þar; leggur hún til að breytingin komist á óbreytt, og yrði hún þá í rauninni að eins viðauki við lögin. 1. gr. er breyting á 15. gr, fræðslulaganna. Hér er farið fram á, að fresturinn sé lengdur til 1. jan. 1912; þó eg fyrir mitt leyti álíti það óþarfa, hefir nefndin ekki séð ástæðu til að hafa á móti því, úr því Nd. hefir samþykt það. Við það verður fresturinn rýmri; en annars álít eg, að hann hefði verið nógu langur til 1. jan. 1910. Svo er önnur almenn breyting við 30. gr. laganna. Það er viðvíkjandi byggingu skólahúsa; og skal eftir því hreppsnefnd eða bæjarstjórn sjá um byggingu skólahúsanna, en skólanefndir taka við þeim og sjá um þau, þegar þau eru komin upp. Breytingartillagan vill girða fyrir það, að ágreiningur komi í slíkum tilfellum, að skólanefnd vilji annað en hreppsnefnd; og er það sanngjarnt að hreppsnefnd ráði byggingunni, þar sem hún leggur féð fram; og er það fram tekið í breytingartillögunni. Nefndin hefir því aðhylst þessa breytingartillögu með nokkrum orðabreytingum. Við auka mætti nokkrum orðum, sem tækju skýrar fram um þetta atriði. Annars eru hér strangari kröfur settar um teikningar að skólahúsum, en áður var, eða réttara sagt, að framvegis skuli skólahús gerð eftir teikningu og lýsingu, sem yfirstjórn fræðslumála samþykkir. Yfirleitt finst mér breytingarnar vera til bóta, þar sem í þeim er ólíkt skýrar fram tekið um þessi atriði en áður var; og má segja að óþarfi sé að nákvæmar sé fram tekið en þar er gert. Þó býst nefndin við að koma með breytingartillögu við 3. umræðu. - í heild sinni býst eg við að deildin fallist á frumvarpið og þær breytingar sem nefndin hefir gjört.

Kristinn Daníelsson Eg hefi umboð samflutningsmanns míns á þskj. 466, til að taka breyt.till. þessa aftur, með tilliti til þess, sem framsögumaður hefir tekið fram. Hann hefir skýrt tekið það fram, að meiningin sé, að ekki geti komið til mála, að taka af hreppsnefndunum valdið til umsjónar með skólunum. En eftir því sem fram hefir verið tekið má jafna þetta svo, að allir megi vel við una. - Þó er eitt atriði, sem eg er ekki alls kostar ánægður með. Það er það, sem nefndin tekur fram í síðari greininni: »ef skólanefnd þykir«. Okkur lízt heppilegast að skólanefnd fái að segja álit sitt í tíma um húsið meðan verið er að byggja það. Við álítum öðru vísi orðaða breytingu heppilega. Fleira hefi eg ekki við þetta að athuga. Úr því eg stóð upp, þá vil eg minnast á breyttill. 1. kgk. (529). Hún er alveg í samræmi við núgildandi lög. Eg álít þá skóla, sem hreppsnefndir hafa ekki stofnað, að sjálfsögðu eiga að liggja undir umsjón stjórnarráðsins, og álít eg þessa breytingu sjálfsagða og eðlilega.

Framsm. (Kristinn Daníelsson) Við sem höfum verið valdir í þessa nefnd, höfum orðið vel sammála, og höfum íhugað málið nákvæmlega. Höfum við fyrst og fremst athugað, hvort á slíkum kornforðabúrum mundi nokkur þörf, og hvort þau mundu ekki jafnvel verða til ógagns; það hefði helzt verið að því leyti, að menn kynnu að hafa sett traust sitt um of til slíks forðabúrs og ekki gætt sín í vitund þess sem skyldi í ásetningi peningsins. - Við höfum þó komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sé ástæða til að bera kvíðboga fyrir slíku, því landsmenn mundu það langt komnir í búnaðarhyggindum, að ekki muni koma til slíks. En það álítum við ætti að vera aðalreglan, að framfleyta öllum peningi á innlendu fóðri. Vér hyggjum og, að landsmenn séu það langt komnir í ásetningu, að sjaldan þyrfti að koma til slíks forðabúrs, og kynni mönnum þá að þykja þetta nýmæli að því leyti óþarft. Því það má fá útlent fóður bæði sunnanlands og norðan. Og þegar harðir eru vetrar fram að jólum, væri alveg nægur tími til að panta fóður, svo að enginn bagi þyrfti af að hljótast. En þrátt fyrir þetta ræður þó nefndin eindregið til að þessi forðabúr verði á stofn sett. Og stuðlaði sérstaklega að því það, að við vissum að slíkt forðabúr hafði verið stofnað í Þingeyjarsýslu og reynst þar vel. Það má vel vera, að nokkuð sérstaklega standi þar á; en okkur finst þó, að slíkt muni geta átt sér stað víðar. Einkanlega er það athugandi, að þegar svo bæri undir gæti komið til greina, að nokkuð af korni því, sem forðabúrin hefðu inni að halda, mætti hafa til manneldis. Gæti slíkt orðið töluvert hagræði í ýmsum tilfellum. - Læt eg því í ljósi það álit mitt í málinu, að nýmæli þetta sé í engu tilliti til ógagns, en gæti orðið í ýmsu til mjög mikils gagns. - Frágangurinn á frumvarpinu hygg eg ekki sé athugaverður. í þriðju grein standa orðin: »óbreytt að efni«; þar hefði eg heldur óskað að staðið hefði: »óbreytt að öllu«. Það er í því efni mjótt mundangshófið; sé farið að breyta formi, er hætt við að efni breytist að einhverju um leið. Að vísu gæti fleira orðið ágreiningsatriði; en þó hygg eg, að eg hafi nú tekið flest fram, sem eg álít bráðasta þörf; og skal eg ekki þreyta menn með langri ræðu um sinn. Lýk eg þar máli mínu, að eg mæli með frumv. við háttv. deild, að hún samþykki það.

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Eg hefi í þetta sinn ekki annars að geta en að við höfum komið fram með breyt.till. í þá átt, sem við gerðum ráð fyrir við 1. umr., í þá átt að stjórninni væri heimilt að gera undanþágu þá, sem hér ræðir um, en ekki að henni væri gert það að skyldu. Undanþágan gildir að eins um eitt ár í senn. Vegna þess að málið var svo vel rætt við 1. umr., skal eg ekki fara frekari orðum um það nú.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Eg hefi ekkert um frumv. þetta að segja, nema það, sem er háttv. þingdeildarmönnum kunnugt og hin hv. deild veit, að þörf er á að bæta einum kennara við gagnfræðaskólann á Akureyri. Það er svo ofureinfalt, að það ætti ekki að tefja tímann og lengja umræðurnar. Eg vil því að eins leyfa mér að leggja það til fyrir nefndarinnar hönd, að frumv. verði samþ. óbreytt.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Nefnd sú, sem háttv. deild kaus til að íhuga peningavandræðin í landinu hefir haldið allmarga fundi og rætt og íhugað það mál allítarlega. Nefndinni var það ljóst, að þetta væri mikið vandamál. Nefndin sá strax glögt, að eitthvað þyrfti úr að ráða nú þegar og að eitt af því helzta og fyrsta, er gera þyrfti væri að bæta hag og auka starfsfé bankanna, en jafnframt yrði að leggja áherzlu á að auka framleiðsluna í landinu sem mest og bezt, eins og líka landsmenn annars vegar yrðu að gæta mesta sparnaðar og kostur væri á. Eg skal geta þess í sambandi við þetta frumv., að til er ætlast, að annað frumv. líkt þessu komi frá hinni sömu nefnd viðvíkjandi landsbankanum. Það er undirbúið og örstutt, þangað til það kemur fram. - Þegar Hlutafélagsbankinn var stofnaður, greindi menn mjög á um hversu nauðsynleg og gagnleg sú stofnun mundi verða. Margir spáðu góðu þar um, en aftur aðrir hinu gagnstæða. Þess utan óttuðust margir, að þar sem um útlent fé og útlenda stofnun væri að ræða, gæti það orðið viðsjárvert og jafnvel hættulegt fjárhagslegu sjálfstæði landsmanna; margir litu svo á, að þar sem hér væri að ræða um útlent fé eingöngu eða mestmegnis, þá gæti hæglega svo farið, að bankinn gæti gripið landsmenn þeim heljartökum, sem ekki væri gott úr að losna, ef ekki væri viðhöfð því meiri varkárni í alla staði. Það var eins og mætti lesa milli línanna í umræðum manna á móti málinu, að landsmenn mundu verða eða gætu orðið nokkurs konar viljalaus verkfæri, bundnir órjúfandi skuldahafti í höndum þessa útlenda banka, er lama mundi alla stjórnlega og fjárhagslega framþróun til frelsis og framfara í landinu. Meðmælendur bankans voru aftur bjartsýnni og mæltu með stofnun bankans og bjuggust við, að gott mundi af leiða, ef skynsamlega væri að farið. Peningavandræðin væru svo mikil, að það þyldi enga bið að koma bankanum á fót; úr þeirri knýjandi nauðsyn yrði að bæta sem fyrst. Og þeir voru heldur ekki hræddir við að fá útlent fé inn í landið, vitandi vel, að ef alt hér á landi ætti ekki að fara í kalda kol, þá yrði að sækja féð til útlanda, þar sem óhugsandi væri, að landið eða landsmenn gætu lagt það fram sjálfir. Líti maður á 1. grein Hlutafélagsbankalaganna, sér maður strax, að jafnvel þá er þó gengið út frá því sem mögulegu, að einstakir menn og félög, já meira að segja landssjóður geti gerst hluthafi í Íslands banka. Svo víðan sjóndeildarhring og svo mikla trú á fyrirtækið og landið höfðu nokkrir menn á þeim tíma. Það hefði á þeim tíma kannske mátt segja, að til hefði verið önnur leið, til að greiða fram úr peningavandræðunum, leið, sem hefir flogið mér í hug, og sem eg minnist ekki að hafa heyrt aðra minnast á opinberlega. Þessi leið var sú, sem Norðmenn fóru, þegar þeir stofnuðu sinn þjóðbanka. Annars skal eg ekki fara langt út í það mál hér, með því það liggur ekki fyrir, og eg býst við, að flestum þingmönnum sé það mál kunnugt. Þegar Íslands banka var komið á fót, voru menn sammála um, að nauðsyn bæri til að tryggja stjórn landsins sem ríflegust yfirráð yfir bankanum. Þetta sýnir sig meðal annars á því, að í bankaráðinu eru þrír fulltrúar kosnir af þinginu og ráðherra Íslands formaður þess. Ákvæði þetta er gott og heppilegt og því má ekki lögunum um kenna, ef þeir íslenzku bankaráðsmenn hafa ekki notað þetta vald, er þeim er veitt, fyllilega, eða að minsta kosti hefðu máske getað beitt því frekara en þeir hafa gert. En þeir hafa ef til vill ekki fundið neina sérstaka ástæðu til þess. Eg skal í sambandi við þetta drepa á, að full ástæða væri máske til að bætt yrði við einum manni af þingsins hálfu í bankaráðið. Þetta er einkar sanngjarnt, þegar þess er gáð, að hlutafé bankans hefir verið aukið að miklum mun frá því upphaflega. Það gæti líka verið heppilegt, að ráðherra Íslands í vissum tilfellum þyrfti ekki að greiða atkv. í bankaráðinu. Ef maður lítur nú á og hyggur vandlega að, hvernig þessi bankastofnun hefir reynst, þá má yfirleitt segja, að fremur hafi rætst skoðun þeirra manna, er voru bjartsýnir í málinu, og er það í alla staði gleðilegt. Að sjálfsögðu má ef til vill nokkuð um þetta segja bæði með og móti, en óréttlátt væri að saka þessa stofnun um það, þótt einhverjum kynni að finnast í einhverju ábótavant með stjórn bankans eða framkvæmdir. - Ef eitthvað mætti að bankanum finna, þá tel eg þinginu skyldara að fá bætt úr göllunum, heldur en amast við stofnuninni. Ef litið er yfir reikninga þessa banka, þá virðist hann standa mjög vel og hefir gefið hluthöfum all-góðan arð. Það hefir samt sem áður alt af vakað fyrir mönnum og hefir oft verið fundið bankanum til foráttu, er minst hefir verið á hann, að hlutaféð væri útlent og að landsstjórnin eigi hefði verulegt tak á stofnuninni - ef eg má brúka það orð -; með fram af þessari ástæðu og þeim er eg gat um í byrjun ræðu minnar er þetta frv. hér fram komið. - Peningamálanefndin hefir öll verið sammála um það, að frumv. þetta sé í alla staði réttmætt, hættulítið og nauðsynlegt, og vill því nota það tækifæri, er landinu nú býðst til þess að geta - á fremur haganlegan hátt - ráðið sem mestu um rekstur og hag þessarar stofnunar í framtíðinni. Við þessa fyrstu umræðu málsins, skal eg ekki fara út í hin einstöku atriði frumvarpsins, en vil þó geta þess, að 5. grein þess væri máske réttara, að orða nokkuð skýrar, og sama má - ef til vill - segja um 6. gr., og býst eg við, að það verði athugað til 2. umr. Skal eg svo leyfa mér fyrir hönd peningamála-nefndarinnar, að æskja þess, að menn lofi frumv. þessu, að ganga gegnum hina háttv. deild.