Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta, sem hér er lagt fram, var lagt fram á næstsíðasta þingi, en varð þá ekki útrætt og á því hefur verið gerð smávægileg breyting. Engin löggjöf hefur verið hér á landi um það efni, sem þetta frv. fjallar um, og því þótti tímabært að setja lög um réttindi og skyldur þeirra, sem framleiða og selja sjónhjálpartæki, og reyna með því mótt að stuðla að því, að þeir, sem slíkra tækja þurfa með, fái hverju sinni sem besta þjónustu. Við gerð þessa frv. hefur verið annars vegar haft til hliðsjónar það sem tíðkast á Norðurlöndum, hins vegar hefur verið tekið tillit til þeirra ábendinga sem komið hafa frá þeim aðilum sem málið var á sínum tíma sent til umsagnar, en það eru m.a. Félag gleraugnaverslana á Íslandi, Optikarafélag Íslands og ráðunautar þess, Páll S. Pálsson hrl., Ólafur Ólafsson landlæknir og Guðmundur Björnsson yfirlæknir augndeildar Landakotsspítala og nú síðast fyrir framlagningu þessa frv. starfshópur íslenskra gleraugnafræðinga. Yfirleitt hafa umsagnir þessara aðila verið á þann veg, að rétt væri og nauðsynlegt að setja lög um þessi efni, en að sjálfsögðu hefur menn nokkuð greint á um, hvernig slík lög ættu að vera. Hingað til hefur ekkert í íslenskri löggjöf hindrað það að gleraugnafræðingar gætu afgreitt gleraugu eftir eigin mælingu. Hins vegar hefur yfirleitt sú hefð skapast, að þeir gerðu það ekki og afgreiddu gleraugu eftir mælingum læknis. Í álitsgerð sinni bendir Guðmundur Björnsson augnlæknir á kosti þess, að læknar einir geri sjónmælingu og gefi út ávísun á gleraugu, og mælir á móti því að frá þessari hefð verði vikið. Í frv. er hins vegar valin sú leið að gera greinarmun á gleraugnafræðingum og sjónfræðingum og gefa sjónfræðingum heimild til að framleiða og selja sjónhjálpartæki eftir eigin sjónmælingu á sjúklingi með ákveðnum takmörkunum sem raktar eru í 5. gr. frv. Vafalaust er að þessi ákvæði frv. eru líklegust til að valda deilum, og vænti ég þess, að þau verði rædd ítarlega þegar frv. verður tekið til athugunar í nefnd. Hins vegar vil ég benda á að það eru langir biðlistar hjá augnlæknum landsins og því er rétt að nota þjónustu þessara manna, sem hafa lært til þess, í stað þess að biða mánuðum saman eftir að komast að hjá augnlæknum, og það verða þeir góðu menn einnig að skilja. Um einstakar greinar þessa frv. er annars það að segja, að í 1. gr. þess er gert ráð fyrir því, að til þess að mega kalla sig gleraugnafræðing eða sjónfræðing og starfa sem slíkur þurfi leyfi heilbrrh. Hér eru tekin upp orðin gleraugnafræðingur fyrir orðið optiker og sjónfræðingur fyrir orðið optometrist. Í 2. gr. er gert ráð fyrir því, að þeim einum megi veita leyfi sem aflað hefur sér menntunar sem er viðurkennd af íslenskum yfirvöldum, og gegnir þar sama máli um gleraugnafræðinga og sjónfræðinga. Í 3. gr. er gert ráð fyrir því, eins og venja er þegar lög eru sett um ákveðnar starfsstéttir, að tekið sé sérstakt tillit til starfsreynslu þeirra sem að þessu starfa þegar lögin eru sett. Er hér gert ráð fyrir því, að heimilt sé að veita manni, sem hefur a.m.k. þriggja ára starfsreynslu að baki og stenst hæfnispróf og fjögurra ára starfsreynslu eða fær meðmæli landlæknis, heimild til þess að kalla sig gleraugnafræðing og starfa sem slíkur. Hins vegar er ekki slík heimild fyrir hendi í sambandi við sjónfræðinga. Í 4. gr. eru ákvæði um það, að framleiðsla og sala sjónhjálpartækja, og er þar bæði átt við gleraugu og snertilinsur, séu óheimil öðrum en þeim, sem hafa starfsréttindi samkvæmt þessum lögum, eða þeim, sem hafa í þjónustu sinni gleraugnafræðing eða sjónfræðing með full réttindi. Þetta ákvæði er sjálfsagt til að fyrirbyggja að sala og meðferð gleraugna og snertilinsna sé í höndum annarra en þeirra sem fulla menntun hafa til að framleiða þau. Í 5. gr. er ákvæði þess efnis, að framleiðsla og sala sjónhjálpartækja sé einungis heimil gleraugnafræðingum eftir fyrirsögn augnlækna, en hins vegar megi sjónfræðingur, auk þess sem þeir geti framleitt og selt sjónhjálpartæki eftir fyrirsögn augnlæknis, selja slík tæki eftir eigin s,jónmælingu með takmörkunum sem taldar eru upp í 8 liðum í þessari grein. Þessar takmarkanir ætla ég ekki að ræða nánar, en hér hefur verið reynt að fylgja þeim reglum sem gilda á Norðurlöndum í dag. Um lokagrein frv. get ég verið fáorður. Gert er ráð fyrir því, að eftir því sem við getur átt gildi ákvæði læknalaga um þessa starfsemi heilbrigðisþjónustunnar eins og aðrar og sömu viðurlög gildi um brot í starfi. Eins og ég sagði í upphafi er hér um nýmæli að ræða í lagasmið. Hins vegar er hér um að ræða málefni sem tímabært er orðið að setja löggjöf um, og ég vænti því þess, að þetta frv. fái góðar undirtektir og skjóta afgreiðslu hér í hv. þd., og legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég ætla af skiljanlegum ástæðum ekki að ræða sjálft efni þessa frv., sem ég hef þó grun um að horfi til mikilla bóta. Um það verður náttúrlega fjallað í n. sem ég á ekki sæti í. En það er eitt atriði sem ég vildi gera smáathugasemd við eða öllu heldur bera fram fyrirspurn út af. Það er út af heitinu sjónfræðingur. Það er þegar orðið ljóst fyrri nokkru, að við höfum lent í vandræðum með fjölda nýyrða með þessum fræðingsbotni. Ég er ekki reiðubúinn að gera aðra till., en ég vildi að við hugleiddum þann möguleika að brjótast út úr þessari fræðingakví, sem við erum komnir í. með nýyrði, heiti á starfsgreinum. Hér tekur eitt orðið enn til skynjana. Við getum náttúrlega endað með og ekkert ósennilegt að við fáum þá heyrnfræðing líka og lyktfræðing, smekkfræðing, og hugsanlega kæmi til fræðigrein sem fjallaði um skynfærin öll og við stæðum þá uppi með skynfræðing. Ég held að hér sé um að ræða villandi heiti og ákaflega vandræðalegt og vildi gjarnan að það yrði athugað mjög vandlega í n., hvort við gætum ekki í þessu tilfelli sloppið fyrir þetta hættulega horn.



Herra forseli. Ég vil aðeins upplýsa það, að fyrst þegar gerð vor drög að þessu frv., fyrir rúmlega tveim árum, var haldið við erlendu nöfnin, og þá sagði ég að ég flytti alls ekki frv. með slíkum heitum eins og optiker inn í íslenska löggjöf. Þá voru margir góðir menn sem fóru að brjóta heilann um hvað ætti að kalla þessa menn, og að lokum komumst við að þessari niðurstöðu, að þetta væri íslenskulegast og bestu heitin. En ég er ekki að segja að það sé það eina sanna og rétta, ef menn finna eitthvað annað. Sjálfsagt mundi viðkomandi ekki vera ánægður með að vera kallaður gleraugnaglámur eða eitthvað þess háttar. 



Herra forseti. Frv. það, sem hér er lagt fram um iðjuþjálfun, hefur verið samið í heilbr.- og trmrn. eftir beiðni Iðjuþjálfafélags Íslands. Það mun hafa verið snemma árs 1976 að þessi beiðni barst, en þá lá einmitt fyrir Alþ. frv. til l. um sjúkraþjálfun sem fól í sér gagngera endurskoðun og breyt. á l. nr. 31 frá 1962 um sama efni. Það frv. varð síðan afgreitt frá Alþ. sem lög á árinu 1976. Frv, það, sem nú liggur fyrir, er efnislega samhljóða lögum um sjúkraþjálfun eins og þau voru endanlega samþykkt hér á Alþ. Hér er um að ræða hliðstæðar stéttir þótt menntun sé önnur og störfin þar af leiðandi ekki heldur þau sömu. Stétt iðjuþjálfa er ung hér á landi, þótt iðjuþjálfun í einhverri mynd eigi sér að sjálfsögðu lengri sögu. Gildi starfs eða iðju til hjálpar geðsjúku fólki hefur t.d. verið þekkt síðan á dögum Forn-Grikkja. Markvíss notkun á iðju eða störfum til læknismeðferðar fyrir allar tegundir sjúklinga hefur hins vegar aðeins verið viðurkennd síðan 1918. Meðferð eða lækning með iðjuþjálfun fer þannig fram, að iðjuþjálfinn notar gagnlegar athafnir eða störf, aðlagar þau og sníður til í þeim tilgangi að mæta fjórum mikilvægum þörfum sem fólk hefur yfirleitt: þörf fyrir vinnu, skemmtun eða tómstundaiðju, þörf fyrir menntun og þörf til þess að skapa. Meðferð sjúklingsins stefnir almennt að því að gera hann færan um með sem allra minnstri hjálp annarra að klæða sig, matast, fara í bað, fara á salerni, annast um heimili, komast um inni og úti og stunda vinnu eða tómstundaiðju við sitt hæfi. Stundum þarf að fara heim með sjúklingnum, gera tillögur um breytingar á húsnæði, svo hann geti verið heima, t.d. ef hann er í hjólastól eða þarf önnur slík hjálpartæki til að komast um. Þá er stundum þörf fyrir einfaldar spelkur og önnur slík hjálpartæki og kemur því oft í hlut iðjuþjálfans að búa slíka hluti til eða hjálpa til við að útvega þá. Í stuttu máli má segja að iðjuþjálfun afmarkist ekki af notkun neinna ákveðinna athafna út af fyrir sig svo sem handavinnu, heldur eru það verkefnin hverju sinni sem ákvarða meðferðina og er þá næstum hv að sem vera skal notað sem meðferðartæki. Eins og áður sagði er þessi starfsgrein mjög ung hér á landi. Um 15 iðjuþjálfar með fulla menntun og réttindi eru nú við störf á Íslandi, bæði við geðlækningar og líkamlega endurhæfingu. Iðjuþjálfafélag Íslands var stofnað í mars 1976. Rétt til inngöngu í það hafa allir löggiltir iðjuþjálfar sem lokið hafa prófi frá viðurkenndum iðjuþjálfaskóla, þ.e.a.s. viðurkenndum af Alþjóðasambandi iðjuþjálfa. Slíkur skóli er ekki til hér á landi, en áætlun hefur verið gerð um menntun iðjuþjálfa við Háskóla Íslands í tengslum við nám í sjúkraþjálfun sem nú hefur verið tekið upp. Nám iðjuþjálfa tekur víðast hvar um 3 ár, sums staðar þó 4 ár, á einstaka stað aðeins 2 ár. Námið er allviðamikið og vil ég í því sambandi vísa í upptalningu á bls. 3 í grg. með framlögðu frv. það er mat heilbr: og trmrn., að tímabært sé orðið að setja lög um iðjuþjálfun og iðjuþjálfa og veita þannig þessari stétt lögverndaða viðurkenningu á starfsréttindum og starfsheiti. Eins og ég sagði í upphafi máls míns er frv. þetta samið með hliðsjón af þeirri afgreiðslu sem frv. til l. um sjúkraþjálfun fékk á Alþ. á sínum tíma, og er því von mín að frv. um iðjuþjálfun geti fengið góða og greiða meðferð á Alþ. Um einstakar greinar frv. sé ég ekki á þessu stigi ástæðu til að fjalla, en leyfi mér að vísa til athugasemda með frv. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Það má kannske heimfærast undir nöldur, en það verður að hafa það, en tilefni þess að ég kem í ræðustól í sambandi við umr. um það frv., sem hér er til meðferðar, er hreinlega það, að þann stutta tíma, sem ég hef átt sæti á Alþ., finnst mér slíkur urmull af frv., sem hafa verið samþykkt hér á hinu háa Alþ. um ýmiss konar fræðinga á hinu og þessu sviðinu, að mér er farið að standa stuggur af þeirri þróun sem orðin er í þessum málum. Ég man ekki hve mörg frv. voru afgreidd á síðasta Alþ. um hina og þessa fræðinga, og í dag erum við að fjalla um frv. um að skapa að vissu leyti viðbótarfræðinga við hinn stóra hóp sem fyrir er. Nú skal ég ekki á nokkurn hátt efast um gildi þess að iðjuþjálfun eigi sér stað. Ég er ekki í nokkrum vafa um að hér er um að ræða mjög veigamikið og mikilsvert atriði til að hjálpa fólki og þetta er gagnlegt og að mörgu leyti mjög nauðsynlegt. En þegar á að fara að lögfesta nafn og réttindi og skyldur þessarar stéttar verð ég að segja að ég get ekki að því gert, mig óar við því. Mér finnst að okkar fámenna þjóð, rúmar 200 þús. sálir, sé að fara út í hreinar ógöngur, ef við öll verk, sem unnin eru í þjóðfélaginu, hvort sem er til hjúkrunar, hjálpar eða liðsinnis, eigi að fara að krefjast þess, að helst þurfi menn að hafa háskólamenntun. Ég get ekki betur séð, ef sú þróun heldur áfram eins og stefnt er að og minnst er á í því frv., sem hér liggur fyrir, en að svo verði komið í okkar íslenska þjóðfélagi eftir tiltölulega skamman tíma, að mjög vafasamt sé að vandalaus manneskja megi skipta um bleiur á barni nema hún hafi til þess löggild réttindi og helst háskólapróf.  Ég held að það sé kominn tími til að við stöldrum svolítið við. Það hefur reynst vel þessari þjóð að nota alþýðlega lífsreynslu, og það hefur dugað henni hvað best. Ég held því að það sé fyllilega tímabært að staldra nú svolítið við áður en við samþykkjum fleiri frv. um fræðinga og réttindi í því sambandi. Árangurinn af slíkri lagagerð hefur alltaf komið fram á þann veg, að þar hafa myndast sérstakir hagsmunahópar sem síðan hafa getað myndað þrýstihópa. Og við vitum öll hvaða afleiðingar það hefur haft í þjóðfélaginu. Öll eiga þessi frv. það sameiginlegt að gera þessi störf, sem ég viðurkenni að eru nauðsynleg þjóðfélaginu, - öll eiga þau það sameiginlegi, þessi frv., að þau gera ráð fyrir því, að við Háskóla Íslands verði stofnuð sérstök deild fyrir þessi fræði, þannig að hlutaðeigandi geti aflað sér háskólaþekkingar. Einhver hefur talað um það í sambandi við hin gífurlega háu fjárlög, sem Alþ. er að afgreiða og fara hækkandi með ári hverju, að einn stærsti liðurinn, sem menn stöðvast við, sé kostnaðurinn við fræðslukerfið, við menntamálin. Er þá ekki frekar ástæða til að reyna að minnka eitthvað þetta mikla kerfi, þetta fræðslukerfi hjá okkur, og reyna að spara peninga á því sviði, heldur en að stefna að því að auka við það? Mér er tjáð, að við Háskóla Íslands séu komnar 27 greinar með öllu tilheyrandi: prófessorum, deildarforsetum, starfsliði og öllu sem því fylgir. Ætli þetta sé ekki nóg í bili? Herra forseti. Erindi mitt í ræðustól við 1. umr. um þetta frv. var aðeins að vekja athygli hv. dm. á því, að þau margvíslegu aðstoðarstörf sem felast í þessu frv., eins og snæravinna, tágavinna, leðurvinna, kniplingar, verkstæðisvinna, fatasaumur, það er vissulega hægt að hjálpa fötluðu fólki og þeim, sem aðstoð þurfa við það, án þess að hér sé um háskólalært fólk eða einhverja sérstaka fræðingahópa að ræða. Þetta vildi ég að yrði athugað þegar við meðferð málsins í nefnd.



Herra forseti. Hv, þm., er hér var að ljúka máli sínu, tók til umr. jafnhliða frv., sem var búið að vísa til n., um gleraugnafræðinga og sjónfræðinga, og taldi að það væri rangt að lögfesta bæði starfsheiti, starfsréttindi og menntun. Það frv. gerir einnig ráð fyrir töluverðum skyldum þess fólks, sem fær þetta starfsheiti, og jafnframt gerir það frv, ráð fyrir að gera greiðari leið almennings í þessum efnum. Það er engan veginn eðlilegt að fólk þurfi að bíða mánuðum saman eftir lítilfjörlegri skoðun hjá lækni sem minna menntaður maður getur framkvæma. Það frv. er því ekki flutt til þess að viðhalda hinni ströngu sérfræði, og því er þessi athugasemd hv. þm, úr lausu lofti gripin. Síðara frv., það sem hér er til umr., um iðjuþjálfun, gerir ekki ráð fyrir neinni menntun iðjuþjálfa. Það er ekki á valdi heilbr: og trmrn. Hins vegar er minnst á það, að búið er á öðrum vettvangi að gera ráð fyrir þessari menntun við Háskóla Íslands. Sú ákvörðun er tekin annars staðar. Hvort sem þetta frv. nær fram að ganga eða ekki og hvort sem það er flutt eða ekki, þá hefur það ekki haft nokkur áhríf á að þessi menntun verði tekin upp. Ég vil benda hv, þm, á það, að ég tel að það hafi verið mjög mikilvægt atriði að taka upp menntun við Háskólann í sjúkraþjálfun, þar er ein mesta vöntun núna á fólki, þ.e. fólki við slíka þjálfun, og það hefði verið ólikt betra ástandíð og kannske líðan margra betri ef slík menntun hefði verið tekin upp mörgum árum fyrr. En á meðan þetta fólk er að mennta sig núna, verðum við að búa við algjöran skort í þessum efnum. Hitt get ég tekið undir með hv. þm., að það er auðvitað takmörkunum háð hvað á að ganga langt í þessum efnum, að lögfesta starfsheiti og starfsréttindi ákveðinna hópa. Við höfum ekki viljað, fyrr en kominn hefur verið nokkur hópur, flytja frv. um starfsréttindi og starfsheiti. Ég get í leiðinni nefnt það, að í dag er útbýtt hér á Alþ. frv, um breyt. á læknalögum, vegna þess að við endurskoðun læknalaganna - ég held frá árinu 1973 - fellur út heimild til ráðh., að fengnum meðmælum landlæknis, að veita takmarkað lækningaleyfi, og þegar nýir aðilar koma inn með nýja menntun, þá getum við samkv. gildandi lögum ekki gert neitt, ef kæra kemur fram til landlæknis, annað en kæra viðkomandi mann samkv. lögunum um skottulækningar. Þetta álít ég að sé of þröngt í okkar löggjöf, og þess vegna legg ég nú til - og það kemur síðar til umr. að hér verði aftur breyt. í sömu átt og áður var. Í sambandi við þetta frv, fá menn ekkert fræðingsheiti, því þeir heita iðjuþjálfar, og ég tel að þessi starfshópur eigi rétt á að fá starfsleyfi og lögverndað starfsheiti. Hinu er ég ekki á móti, og það er rétt hjá hv, þm., að það er gengið allt of langt í þessum efnum, því að það er mikið af fólki, sem ekki er menntað, sem hefur veitt sjúkum aðhlynningu. En það er eðlilegt, og þjóðfélagið og löggjafarþingið á auðvitað að stuðla að því, að aukin menntun og aukin sérfræði eigi sér stað. Og það er ekki von að fólk fari í langt nám, eins og t.d. sjúkraþjálfun, sem hefur verið að lágmarki 4 ára nám eftir stúdentspróf, ef það á ekki að fá nein réttindi umfram aðra. Sama er að segja hvað þetta snertir. Ég lá á þessari heiðni í fyrra og flutti hana ekki. En nú er fleira fólk að koma inn í þessa starfsgrein og ég taldi mér ekki fært að liggja lengur á þessari heiðni. Ég segi bað alveg eins og er sem mína persónulega skoðun. að ég tel að þessi starfshópur eigi að fá sitt lögverndaða starfsheiti og réttindi. Þess vegna legg ég áherslu á að þetta frv. nái fram að ganga. Hins vegar er það auðvitað á valdi hv. Alþ. hvort það samþykkir frv., stöðvar eða fellir það.



Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka það, að þau orð, sem ég viðhafði áðan í sambandi við þetta mál. mega á engan hátt skoðast á þann veg, að ég telji ekki sjálfsagt að stuðla að því, að fólk sem á því þarf að halda geti fengið nauðsynlega aðstoð og þjálfun. Það var aðeins þetta sem ég var að reyna að koma á framfæri, að mér er algjörlega óskiljanleg margt af þessu. að það þurfi að gera það að háskólafagi. Það var það sem ég var að benda á, að ég held að það sé stefnt allt of hátt í sambandi við menntun þessa fólks sem við erum öll sammála nm að geti komið að góðu garni. Ég hef áhyggjur af því, að ef gengið er mjög stranglega í þá átt að lögbinda störf eins og hér er um að ræða í þessu frv., þá missi þjóðfélagið af mjög mikilhæfum og góðum og reyndum starfskröftum. - starfskröftum sem kannske hafa ekki mikla menntun, en hafa með starfi sínu sýnt ágætan árangur, þannig að við gætum a.m.k. fyrstu árin verið í þeim sporum að við værum verr settir en áður. Það er þetta sem mér finnst að þurfi að athuga, og það er það sem ég var að benda á, að við skyldum fara að með gát, því að það er mikið af prýðilega hæfu, dugandi fólki, sem hefur sett sig inn í þessa grein, sem er prýðilega fært um að inna þessi störf af hendi. En í mörgum tilfellum hafa þessir aðilar á liðnum árum orðið að hætta starfsemi, sem þeir höfðu fullkomna kunnáttu á, vegna þess að búið var að samþ. lög á Alþ. sem innihéldu ákvæði um að til þess að fá að vinna þessi störf þyrftu menn að hafa einhverja sérstaka löggildingu eða menntun, sem þetta fólk því miður hafði ekki. Þar af leiðandi varð það að hætta störfum og þjóðfélagið var að mínu mati verr sett við að missa þá dýrmætu þjónustu sem þetta fólk vissulega innti af hendi oft og mörgum sinnum.



Herra forseti. Ég sé sérstaka ástæðu til að þakka hæstv. heilbrrh. fyrir frv. þetta, sem hann leggur nú fyrir Alþ. Mér þótti hann gera ágæta grein fyrir eðli þessa frv. í framsöguræðu sinni og árétta það enn fremur er hann tók til máls öðru sinni. Mér er persónulega kunnugt um þörfina fyrir iðjuþjálfa. Ég kann miklu betur við heitið á þessari grein heldur en heiti það sem fylgdi hinu fyrra frv. sem hæstv. ráðh, mælti fyrir áðan. Mér er kunnugt um þörfina fyrir iðjuþjálfa, og vegna athugasemda hv. síðasta ræðumanns, Jóns G. Sólness, vil ég vekja athygli á 7. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir að iðjuþjálfa sé heimilt að hafa sér til aðstoðar fólk sem starfi á ábyrgð og undir handleiðslu hans. Þar ætla ég að sé gert ráð fyrir því, að hann hafi í sinni þjónustu einmitt þetta ágæta fólk sem hv. þm. Jón G. Sólnes ræddi um áðan, sem ekki hefur lagt fyrir sig nám í þessari sérstöku grein, en er búið hæfileikum til þess að veita svona aðstoð. Og ég sé ekki betur en að frv. sé einmitt til þess fallið að hvetja fólk með hæfileika á þessu sviði til þess að afla sér frekari menntunar svo það geti orðið að enn þá meiri hjálp fyrir þá sem á þurfa að halda í þessu skyni. Í upptalningunni í grg. á 3. síðu þessa þskj. er gerð grein fyrir allyfirgripsmikilli þekkingu sem talin er til greina koma við iðjuþjálfun, og liggur í augum uppi, að þó ýmsum sé margt til lista lagt, þá þarf býsna yfirgripsmikla og alhliða þekkingu til þess að geta gengið í það starf sem iðjuþjálfanum er ætlað. Síst vil ég og situr síst á mér að andmæla því sem hv. þm. Jón G. Sólnes sagði um gildi alþýðuþekkingar, þeirrar þekkingar og þess starfssviðs vinnuliðs sem oft er tengt góðri brjóstgreind og því hugarfari sem með þarf til þess að geta orðið öðrum að liði sem bágt eiga. En ég er nú þeirrar skoðunar, að ekki muni það draga úr að opnuð sé sérstök leið fyrir það fólk, sem gætt er þessum góðu eiginleikum, til þess að auka þekkingu sína og gera sig enn þá hæfari til að geta látið gott af sér leiða. Ég sé ekkert á móti því, að slík tilsögn, slík kennsla fari fram við Háskóla Íslands. Ég fæ ekki betur séð en að vegur Háskólans muni vaxa við það og fæ ekki séð að það sé slæmt á nokkurn hátt. Við neyðumst til þess í nútímasamfélagi að draga markalínur á milli þeirra, sem hafa aflað sér staðgóðrar viðurkenndrar þekkingar og hljóta þar með ákveðin réttindi, og svo hinna, sem hafa sýnt í verki sínu hæfileika til þess að afla sér þekkingar og hafa til að bera allmikla þekkingu e.t.v., en hafa ekki lagt á sig það starf sem til þess þarf að hljóta þessi réttindi. Hvar eigum við að draga mörkin á milli alþýðuþekkingarinnar og hinnar opinberu viðurkenningar sem veitir réttindi? Það er náttúrlega spurning. Ég er ekki að mæla með því að við förum, svo ég nefni dæmi, að stofna sérstaka deild við Háskóla Íslands í kukli eða göldrum, heldur vil ég að við þurfum stöku sinnum, þegar mönnum býður svo við að horfa, að sækja galdrakerlingar til annarra landa til þess að inna af höndum fyrir okkur ákveðin verk undir sérstökum kringumstæðum. 



Herra forseti. Frv. það, sem ég fylgi hér úr hlaði um matvælarannsóknir ríkisins, er samið í heilbr: og trmrn., og er hér um nýsmiði að ræða. Tildrög þessa frv, eru þau, að á öndverðu árinu 1976 tók til starfa á vegum heilbr.- og trmrn. stofnun sem nefnd hefur verið Matvælarannsóknir ríkisins. Stofnun þessari var komið á fót af brýnni nauðsyn, þar sem þeir aðilar, sem annast höfðu gerlafræðilegar rannsóknir í matvælum, sáu sér ekki fært að annast þær rannsóknir lengur, enda var um hreinar sérrannsóknir að ræða sem þeir urðu að annast sem viðbótarverkefni. Áður en til stofnunar Matvælarannsókna ríkisins kom kannaði rn, hvort nokkur þeirra rannsóknastofnana, sem fyrir voru í landinu eða fyrirhugaðar voru gæti tekið að sér slíkar matvælarannsóknir, og reyndust allar ófáanlegar til slíks. Það var Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins sem aðallega sá um framkvæmd slíkra rannsókna, og stjórnaði dr. Sigurður Pétursson gerlafræðingur þeim. Áður en lengra er haldið er ekki úr vegi að víkja aðeins að sögu matvælarannsókna hér á landi. Skipulegu matvælaeftirliti var komið á fót hér með lögum frá 1936, um eftirlit með matvæl. um og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum. Samkv. þeim lögum höfðu lögreglustjórar með að. stoð héraðslækna, heilbrigðisnefnda og tollvörslumanna almennt eftirlit með framkvæmd laganna, Auk þess var ráðh. heimilt, ef nauðsyn bar til, að fela sérstökum eiðsvörnum kunnáttumönnum eða opinberum stofnunum, sem höfðu á að skipa kunnáttumönnum, einstakar greinar eftirlitsins og jafnvel stjórn þess í heild. Var ráðh, veitt þessi heimild, þar sem sýnt þótti að héraðslæknar, heilbrigðisnefndir eða tollvöruvörslu. menn hefðu ekki til að bera þá kunnáttu í mat. vælafræði að þeir gætu annast efnafræðilegar og gerlafræðilegar rannsóknir á matvælum og væru yfirleitt færir um að draga réttar ályktanir at niðurstöðum rannsóknanna um gæði matvælanna. Þetta ákvæði um eiðsvarna kunnáttumenn var eingöngu nýtt tvisvar. Í fyrra tilvikinu, þegar dr. Jóni E. Vestdal var falin stjórn Matvælaeftirlits ríkisins frá stofnun þess 1936–1938, og í síðasta skiptið, þegar dr. Sigurði Péturssyni var falin ein grein eftirlitsins, þ.e.a.s. mjólkureftirlitið, á árunum 1945–1947. Með lögum nr. 13 1969, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, var þessum ákvæðum laganna frá 1936 breytt þannig að matvælaeftirlit sem slíkt er nú í höndum heilbrigðisnefnda undir yfirumsjón Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Samkv. 16. gr, þeirra laga skulu rannsóknastofnanir á vegum ríkisins annast nauðsynlegar rannsóknir á sýnishornum vegna heilbrigðiseftirlitsins í landinu. Gerlafræðilegt eftirlit með matvælum hófst hér á landi haustið 1935. Það var Mjólkursamsalan í Reykjavík sem hóf slíkt eftirlit með sínum eigin vörum. Mjólkursamsalan kom upp litilli rannsóknastofu í Kirkjustræti hér í borg og var hún starfrækt til haustsins 1937, en þá var atvinnudeild Háskólans opnuð, en við iðnaðardeild þeirrar stofnunar var sett upp rannsóknastofa fyrir almennar gerlarannsóknir í þágu atvinnuveganna, eins og það var orðað. Þessi rannsóknastofa hafði með höndum eftirlit með mjólk og mjólkurvörum fyrir Mjólkursamsöluna til ársins 1945, en auk þess gerlarannsóknir á hvers konar matvælum og á vatni fyrir Heilbrigðiseftirlitið allt til ársins 1960. Í lok ársins 1952 hafði gerlarannsóknastofa atvinnudeildarinnar verið flutt í nýbyggingu að Skúlagötu 4 ásamt rannsóknastofu Fiskifélags Íslands. Rannsóknastofur þessar voru síðan sameinaðar í eina stofnun undir stjórn Fiskifélagsins árið 1960 og síðan enn sem tvær deildir í Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins árið 1965, en það var ný ríkisstofnun með sérstakri stjórn skipaðri af sjútvrh. Það þótti að vonum óeðlilegt að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins væri að fást við rannsóknir á mjólk og alls konar matvælum fyrir heilbrigðisyfirvöld, enda alls ekki gert ráð fyrir því í lögum þeirrar stofnunar. Á þetta var líka alltaf litið sem bráðabirgðaráðstöfun. En rannsóknir þessar höfðu fylgt gerladeildinni frá upphafi og hlutu að gera það þangað til sett yrði upp ný rannsóknastofa fyrir þessa þjónustu. Verkefni gerladeildarinnar fóru stöðugt vaxandi, svo að í árslok 1975 störfuðu við hana 9 manns. Fjölgun aðsendra sýna síðustu árin kemur glögglega fram í eftirfarandi: Árið 1960 voru sýni alls 1220, þar af 830 frá heilbrigðisyfirvöldum eða 68% allra sýna. Árið 1965 eru sýni alls 2235, þar af 1627 eða 72.8% frá heilbrigðisyfirvöldum. Árið 1970 eru sýnin orðin alls 3391, þar af um 1953 eða 57.6% frá heilbrigðisyfirvöldum. Á árinu 1975 eru sýnin orðin alls 5486, þar af 2827 eða 51.5% frá heilbrigðisyfirvöldum. Frá því að gerladeildin hóf störf árið 1937 og til ársloka 1975 hafði hún tekið á móti 70 þús, sýnum alls og voru nær 2/3 hlutar þeirra frá heilbrigðisyfirvöldum. Það var verkefni gerladeildarinnar að sjálfsögðu að annast sjálfstæðar rannsóknir og tilraunir í þágu atvinnuveganna og þá oft í samvinnu við einkaaðila. Eins og greint hefur verið hér áður hefur árlegur fjöldi aðsendra sýna í gerladeildinni aukist mjög síðasta áratuginn og einkum sá hluti sem komið hefur frá fiskiðnaðinum. Þær kröfur Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, að þjónustu gerladeildarinnar fyrir heilbrigðiseftirlit yrði hætt, fóru því stöðugt harðnandi. Varð þetta til þess, að á öndverðu ári 1976 var gripið til þess ráðs að setja á laggirnar Matvælarannsóknir ríkisins. Gerlaefna- og örverufræðilegar rannsóknir á matvælum með tilliti til heilnæmis matvælanna er mjög yfirgripsmikið sérsvið. Það er þetta sérsvið sem ætlað er Matvælarannsóknum ríkisins. Hér er um að ræða vísindalega rannsóknastofnun í eigu ríkisins, - stofnun sem vinnur fyrir heilbrigðisnefndir og héraðslækna. Þótt frv. það, sem hér er lagt fram, sé nýtt, er sú starfsemi, sem kveðið er á um í frv., engan veginn ný, eins og ég hef þegar bent á. Þegar ljóst var að gerlarannsóknir á matvælum mundu algjörlega falla niður á árinu 1976 ákvað heilbr.- og trmrn. að setja á laggirnar rannsóknastofnun, þ.e.a.s. Matvælarannsóknir ríkisins. Það var álit rn. og sérfróðra manna á þessu sviði, að yrði ekkert gert í þessu máli stefndi hér í algjört óefni. Stofnuninni var skipaður forstöðumaður, Guðlaugur Hannesson gerlafræðingur, og voru ráðnir honum til aðstoðar tveir starfsmenn. Fyrst um sinn var stofnunin til húsa að Skúlagötu 4. í húsnæði Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins sem góðfúslega lét stofnuninni í té húsnæði meðan leitað var eftir heppilegu húsnæði undir stofnunina. Í ágústmánuði s.l. tók stofnunin til starfa í nýju húsnæði að Skipholti 15 hér í Reykjavík, en það húsnæði hefur verið sérstaklega útbúið með hliðsjón af þörfum og störfum stofnunarinnar, og má segja að nú sé allvel búið að þessari stofnun sem slíkri. Sem stendur vinna við stofnunina 7 menn í fullu starfi. Engin ákvæði er að finna um stofnunina í lögum og verður að sjálfsögðu ekki við slíkt unað til langframa enda er hér um að ræða stofnun sem kveða þarf á um í lögum að mati rn, bæði vegna nauðsynjarinnar og þess kostnaðar sem hún hefur í för með sér. Eins og áður segir, var það fyrst og fremst nauðsynin sem knúði á um stofnunina, og þarf væntanlega ekki að deila um slíkt. Tilveruréttur slíkrar stofnunar verður að vera tryggður í landi sem Íslandi, þar sem matvælaframleiðsla er ein aðalframleiðslugrein, bæði til sjávar og sveita. Þegar frv, þetta er lagt fram hefur stofnunin starfað hátt á annað ár og ætti því að vera komin töluverð reynsla á það, hvernig rannsóknum stofnunarinnar verði best háttað. Þótt gerlafræðilegar rannsóknir skipi að sjálfsögðu veigamikinn sess á þessum vettvangi eru slíkar rannsóknir ekki nema hluti þeirra rannsókna sem æskilegt er að slík stofnun annist. Því er gert ráð fyrir því í frv., að stofnunin annist ekki eingöngu gerlafræðilegar rannsóknir, heldur einnig efna- og örverufræðilegar rannsóknir. Má hér nefna sem dæmi rannsóknir á aukaefnum í matvælum, sbr. reglugerð nr. 250 frá s.l. ári um tilbúning og dreifingu matvæla og annarra neyslu- og nauðsynjavara. Þessi reglugerð öðlaðist gildi 1. mars 1976 og er hún stefnumarkandi hvað snertir matvælaeftirlit hér á landi, þar sem með reglugerðinni fylgir sérstakur listi yfir aukefni sem blanda má í matvæli hér á landi og magn þeirra. Má með sanni segja að erfitt mun reynast að framfylgja ákvæðum þessarar reglugerðar nema rannsóknaraðstaða verði fyrir hendi. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning skal á það bent, að stofnuninni er ekki ætlað að annast matvælaeftirlit sem slíkt. Matvælaeftirlit er í höndum heilbrigðisnefnda sveitarfélaganna undir yfirumsjón Heilbrigðiseftirlits ríkisins samkv. lögum nr. 12 1969, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Stofnunin yrði fyrst og fremst þjónustustofnun fyrir þessa aðila og ætti því að auðvelda allt eftirlit með matvælum. Rannsóknir stofnunarinnar yrðu aðallega sýnisrannsóknir vegna heilbrigðiseftirlitsins í landinu. Gert er ráð fyrir að heilbrigðisnefndir sveitarfélaganna geti að kostnaðarlausu sent sýni til stofnunarinnar sem síðan greini sýnin. Þarf ekki að fara mörgum orðum um það, að stofnun sem þessi horfir til mikils öryggis á þessu sviði, eins og hún hefur gert frá því hún tók til starfa. Eins og fram hefur komið er hér um nýmæli að ræða í lagasmið. Hins ber að geta, að mjög er tímabært að tryggja tilverurétt Matvælarannsókna ríkisins með löggjöf. Að svo stöddu tel ég ekki ástæðu til að fjalla frekar um efnisatriði frv., en vísa um það til frv, sjálfs ásamt aths. við það. Ég vænti þess, að þetta frv. hljóti góðar undirtektir og skjóta fyrirgreiðslu hér á Alþ., og legg til, að að lokinni þessari umr. verði því vísað til hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég tek undir það með hæstv. ráðh., að mjög er nauðsynlegt að skapa þessari stofnun lagagrundvöll eða lagaramma. Ég tek undir allt sem hann sagði um mikilvægi þessarar starfsemi. Það er rétt, sem kom fram, að eftirlit með matvælum hefur verið á eins konar hrakhólum hér hjá okkur, verið eins konar aðskotadýr hjá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og reyndar þar mjög takmarkað, takmarkað við gerlaathuganir fyrst og fremst. Skortur hefur verið á slíku eftirliti með efnagreiningum á fjölmörgum öðrum sviðum matvælaframleiðslunnar og hafa verið nefnd um það allt of mörg dæmi, t.d. í fjölmiðlum, þegar í ljós hefur komið að þeirri framleiðslu hefur verið ábótavant. Ég vek athygli á því, að sú stofnun, sem hér um ræðir, á fyrst og fremst að annast eftirlit með matvælum. Hún er Heilbrigðiseftirliti ríkisins til aðstoðar. Það segir, með leyfi forseta, í 3. gr.: Stofnunin skal „annast matvæla-, efna- og örverufræðilegar rannsóknir á hvers konar matvælum og neysluvörum vegna Heilbrigðiseftirlits ríkisins“. Og í grg. kemur mjög skýrt fram, að hér er um ýmiss konar eftirlit með matvælum að ræða. Ég stend upp til þess að vekja athygli á því, að oft er nokkur misskilningur í sambandi við hugtakið „rannsóknir“. Hæstv. ráðh. notaði m.a. þá lýsingu á þessari stofnun, að hér væri um vísindalegar rannsóknir að ræða. Án þess að ég sé að gera á nokkurn máta lítið úr þessari mikilvægu starfsemi, þá hygg ég að þeir, sem rannsóknir stunda, skilji þetta á nokkurn annan máta. Þar er yfirleitt greint á milli rannsókna annars vegar og þjónustu, sem veitt er með efnagreiningum, hins vegar. Mjög mikill liður í starfsemi íslenskra rannsóknastofnana er slík þjónusta, og sú þjónusta er ákaflega mikilvæg við íslenska atvinnuvegi, en sú þjónusta skapar ekki nýja þekkingu, en það er yfirleitt skilgreiningin á rannsóknum og alveg sérstaklega ef rannsóknirnar eru nefndar vísindalegar. Ég vil einnig vekja athygli á því, að nýlega er hafið samstarf á milli Háskóla Íslands og Rannsóknastofnunar landbúnaðarins um matvælarannsóknir og hefur verið veitt fjárveiting frá hinu háa Alþ. til þess að ráða sérfræðing í þessari grein. Þarna er ætlunin að leggja fyrst og fremst áherslu á rannsóknir og jafnvel vísindalegar rannsóknir, þ.e.a.s. nýsköpun á sviði matvælaframleiðslu, gera þar tilraunir með nýja framleiðslu úr íslenskum matvælahráefnum sem ekki eru nú á boðstólum, og eru bundnar miklar vonir við þá starfsemi. Þarna er ætlunin að forðast sem mest þjónustu eða efnagreiningar sem þátt í eftirliti, enda önnur stofnun, sem nefnd hefur verið Matvælarannsóknir ríkisins, til þess sett á fót. Ég er m.ö.o. að vekja athygli á því, að e.t.v. gætir þarna nokkurs misskilnings á milli þessara tveggja mikilvægu stofnana. Reyndar er það, sem ég hef hér nefnt, ekki sjálfstæð stofnun, heldur eins konar samstarfsaðili á milli Háskólans og Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og gert ráð fyrir að verði til húsa hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins. E.t.v. má leiðrétta þetta með einhverju öðru nafni á þessari stofnun, t.d. Matvælaeftirlit ríkisins og Matvælaefnagreiningar ríkisins. Ég er ekki að gera neina slíka till., en ég taldi rétt að standa hér upp og vekja athygli á þessu máli og leggja áherslu á að það verði athugað af þeirri n. sem fær frv. til athugunar. Ég tek undir það með hæstv. ráðh., að þessu máli má gjarnan flýta í gegnum þingið. Það er mikilvægt mál, og sú starfsemi, sem hér er um að ræða - ég endurtek það, er ákaflega mikilvæg og þarf að fá góðan starfsgrundvöll.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af aths. hv. 2. þm. Vestf. Ég tel að Matvælaeftirlit ríkisins komi ekki til greina sem heiti á þessari stofnun, vegna þess að ég lagði á það mikla áherslu að matvælaeftirlitið er í höndum heilbrigðisnefnda sveitarfélaganna undir yfirumsjón Heilbrigðiseftirlits ríkisins skv. lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Ég benti aftur á að þessi stofnun, Matvælarannsóknir ríkisins, yrði fyrst og fremst þjónustustofnun fyrir þessa aðila, sveitarfélögin og matvælaeftirlitið og Heilbrigðiseftirlit ríkisins, til þess að auðvelda þeim allt eftirlit með matvælum. Rannsóknir þessarar stofnunar verða svo að segja eingöngu sýnisrannsóknir vegna Heilbrigðiseftirlitsins, eins og ég gat um í minni framsöguræðu. Þess vegna tel ég að starfssvið þessarar stofnunar sé afmarkað við það, að það skuli annast matvæla-, efna- og örverufræðilegar rannsóknir á hvers konar matvælum og neysluvörum vegna heilbrigðiseftirlits í landinu. En það brýtur ekkert í bága við þær rannsóknir sem fara fram í öðrum stofnunum á matvælum, því þetta er fyrst og fremst þjónustustofnun fyrir heilbrrn. og Heilbrigðiseftirlit ríkisins. Það má því ekki breyta að mínum dómi nafninu í þessa átt. Hitt getur alltaf verið matsatriði hvort þetta heiti sé það eina rétta, en að mjög vandlega yfirveguðu máli komumst við í heilbr: og trmrn. að þeirri niðurstöðu að kalla þetta frv.: Frv. til l. um Matvælarannsóknir ríkisins.



Herra forseti. Eins og ég tók fram, er ég ekki að gera hér till. um nafnbreytingu. Ég tek undir það með hæstv. ráðh., að í frv. sjálfu og grg, þess er skýrt afmarkað verksvið þessarar stofnunar, svo ég tel ekki að þarna þurfi að vera um neinn árekstur að ræða. Ég tel hins vegar að nafnið, Matvælarannsóknir ríkisins, geti valdið misskilningi og því sé verðugt verkefni þeirrar n., sem um þetta fjallar, að athuga þann þátt.