Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er árangur af alllöngum og ítarlegum viðræðum sem hafa átt sér stað milli fulltrúa flokkanna hér í þinginu. Þær viðræður höfðu það fyrst og fremst að markmiði að leiða í ljós hverjar þær breytingar væru á stjórnskipunarlögum og kosningalögum sem líklegt væri að fá mætti meirihlutafylgi fyrir á Alþingi. Þessar viðræður hvíldu fyrst og fremst á formönnum flokkanna og að hluta til á formönnum þingflokka. Ég tel að þessir aðilar allir hafi lagt sig fram um að ná eins víðtækri samstöðu og þeir töldu unnt um þessar breytingar og ná fram eins góðri skipan þessara mála og þeir töldu mögulegt miðað við aðstæður. Þetta frv. hefur sætt margvíslegri gagnrýni síðustu daga. Það er auðvelt að vera á móti þessu frv., en þeim hinum sömu sem gagnrýna frv. og það samkomulag sem hér hefur myndast reynist erfitt að benda á aðrar tillögur sem njóti meirihlutafylgis á Alþingi. Menn segja: Ja, þetta frv. til stjórnskipunarlaga felur einungis í sér fjölgun þm. um þrjá. Að vísu er það ekki öldungis rétt því að það eru hér nokkur önnur ákvæði varðandi kosningarrétt, t. d. lækkun hans í 18 ár og varðandi kjörgengi. En þetta segir ekki allan sannleikann vegna þess að að baki þessa frv. býr annað frv., sem fylgir með í fylgiriti í drögum, þar sem gert er ráð fyrir mikilli umbreytingu á kosningalögum. Sú umbreyting felur í sér margvísleg nýmæli. En til þess að fylgja megi fram þeim kosningalögum þarf þær breytingar á stjórnarskránni sem hér er gert ráð fyrir. Þetta frv. gerir sem sagt ráð fyrir að þm. verði 63. Í drögum þeim að kosningalögum sem fylgja er nánar gerð grein fyrir því hvað í þessu mundi felast að öðru leyti: Fjölgun þm. í Reykjavík og Reykjanesi og ákveðinn þm.-fjöldi í öllum kjördæmum landsins, gert ráð fyrir 19 þm. í Reykjavík, 11 í Reykjanesi, 7 á Norðurl. e., 6 á Suðurl. og 5 í öðrum kjördæmum. Í því að tiltaka þessa tölu með þessum hætti felst líka sú breyting að fjöldi þm. úr hverju kjördæmi er ákveðinn - að vísu með einni undantekningu að því er varðar einn þm. sem getur lent í hvaða kjördæmi sem er. Eins og þessum málum er skipað nú er fjöldi þm. úr hverju kjördæmi mjög breytilegur og það mun hafa hent öll fimm manna kjördæmin að hafa verið á tímabilinu frá 1959 með allt frá fimm og upp í sjö til átta þm. Nú verður ákveðið samkv. þessu hver þm.-fjöldinn yrði úr hverju kjördæmi. Jafnframt hefur komið í ljós að það er galli á kosningalögum okkar hver reikniaðferð er notuð við úthlutun þingsæta. Hún getur þýtt verulegt óréttlæti. Úthlutun þingsæta í kjördæmi getur gert næsta ókleift, eins og hún er nú, að ná jöfnuði á landsbyggðinni. Í rauninni hafa menn þess vegna verið með verulegt misrétti í úthlutun í kjördæmum, sem þeim hefur ekki tekist að leiðrétta við úthlutun uppbótarþingsæta. Sú nýbreytni, sem hér er lögð til, þýðir að það næst meiri jöfnuður, meira réttlæti, í úthlutun þingsæta í kjördæmum. Jafnframt eru jöfnunarsæti milli stjórnmálaafla tilgreind og með hvaða hætti þau skuli gerð í þessum drögum að kosningalögum. Það sýnir sig á þeim reikniprófunum sem hafa verið gerðar að það næst verulega meiri jöfnuður milli stjórnmálahreyfinga, meira réttlæti, þ. e. þingstyrkurinn verði í betra samræmi við atkvæðastyrk. Ég skal ekki rekja þessa efnisþætti nánar, en víkja aðeins að ýmiss konar gagnrýni sem hefur komið fram í sambandi við þetta frv. Ég segi það fyrst, að það er mín persónulega skoðun að svokallað vægi atkv. eigi alls staðar að vera jafnt eða að kosningarrétturinn skuli vera jafn, eins og ég mundi allt eins orða það. Ég hef líka talið að heppilegt væri að landið yrði eitt kjördæmi. En þrátt fyrir þessa skoðun hlýtur hver og einn að líta til þess, hvaða áfanga sé hægt að ná á hverju stigi. Þeirri gagnrýni er mjög haldið á loft varðandi þetta frv., að það sé ekki annað viðunandi en eitt atkv. komi á hvern mann, að atkvæðisréttur sé alls staðar jafn. Þetta er í sjálfu sér rétt að mínum dómi. En á hinn bóginn hlýt ég að líta á hvaða möguleikar séu á að ná fram jöfnuði. Með þessu frv. er gert ráð fyrir að draga mjög verulega úr misvægi. Misvægið verður heldur minna að því er suðvesturhorn landsins varðar gagnvart hinum dreifðari byggðum en það var 1959. Ég tel þetta verulegan áfanga. Mér finnst ekki að þeir sem vilja berjast fyrir því að ná fullum jöfnuði í þessum efnum geti hafnað þeim kosti sem hér er meirihlutavilji fyrir einkum og sér í lagi þegar ljóst er að þeirra hugmyndir njóta alls ekki meirihlutafylgis á Alþingi og tillöguflutningur þar að lútandi er þess vegna gagnslaus. Nú segja aðrir: Þm. eiga að vera 60. Jafnvel segja þeir um leið að það skuli vera fullur jöfnuður í atkvæðisrétti. Þeir sem segja jafnframt að eigi að vera fullur jöfnuður í atkvæðisrétti falla í sömu gryfjuna og hinir fyrri, nefnilega að fyrir því er ekki þingmeirihluti hér á Alþingi að stíga lengra skref en hér er gert ráð fyrir. Þeir sem binda sig við að þm. skuli vera 60 hafa ekki heldur getað sýnt fram á að með þeim hætti sé unnt að ná meirihlutafylgi hér á Alþingi við þá leiðréttingu, þá takmörkun á misvægi, sem hér er gert ráð fyrir. Þeir eru þá að gera því skóna að þeir geti sætt sig við meira misrétti, sem mér sýnist alls ekki hafa komið fram í málflutningi þeirra. Það hefur líka verið gagnrýnt að með þessu móti sé stigið takmarkað skref með því að binda í stjórnarskrá fjölda þm. í einstökum kjördæmum, lágmarksfjölda þeirra, að menn muni þurfa að lifa við það um langa hríð að þetta misvægi hafi verið bundið í stjórnarskrá. Vissulega er rétt að það er bundið í stjórnarskrá. En vilja þessir sömu menn fórna þeirri leiðréttingu sem hér hefur fengist vegna þessa ákvæðis? Telja þeir að það sé betra að búa við það misvægi sem nú er en að fá þessa leiðréttingu, þó svo að þetta sé bundið í stjórnarskrá? Er það ekki svo, segi ég við þá sem þessari skoðun halda fram, að það aukast líkurnar á frekari leiðréttingu fyrir hvert skref sem stigið er? Auðvitað geta menn verið þeirrar skoðunar að það eigi að vera mikið misvægi atkv. eftir búsetu. Ég er ekki þeirrar skoðunar og sé þess vegna ekki ástæðu til að fara orðum um það sjónarmið. Ég tel nefnilega að mismunun eftir búsetu eigi að jafna með öðrum hætti, að það eigi ekki að bitna á kosningarrétti. Við Alþfl.-menn hefðum gjarnan kosið að kosningalögin hefðu verið afgreidd núna líka. Það var stefna okkar. Og okkur þykir mjög fyrir því að það skuli ekki hafa náðst samstaða um að gera þetta svo hér í þinginu. En það væri ánægjulegt ef það mætti enn takast. Rökin fyrir því eru ákaflega einföld. Við búum við mikla óvissu í efnahagsmálum og þetta þing hefur nú náð víðtækri samstöðu um hvers konar fyrirkomulag skuli taka við. Þess vegna er mun heilbrigðara og hreinskiptara að þeirri afgreiðslu verði lokið núna af þeim mönnum sem eru hér að taka ábyrgð á þessari breytingu. Það gerir líka starf næsta þings auðveldara - þings sem þarf m. a. að takast á við efnahagsmálin. Það mun greiða fyrir því að það verði tekið á efnahagsmálunum ef kosningalögin væru afgreidd núna. Það var líka stefna okkar Alþfl.-manna að ástæða væri til þess að taka fleiri atriði úr stjórnarskránni með í afgreiðsluna um þessar mundir. En um það náðist ekki heldur samstaða. Nú geta menn vissulega hafa orðið fyrir vonbrigðum með það að hvorugt þetta náði fram að ganga. En engu að síður sýnist mér það rangt sjónarmið að þiggja ekki þá breytingu og leiðréttingu, sem hér er kostur á, einungis vegna þess að ekki náist aðrar eða frekari leiðréttingar. Menn hljóta að vera betur settir að ganga þó frá þessari leiðréttingu en láta allt ógert vegna annarra atriða sem menn hafa áhuga á úr stjórnarskránni eða að því er varðar frekara jafnvægi atkvæða. Ég endurtek þess vegna, að þegar lög af þessu tagi eru til afgreiðslu hér á þinginu er tillöguflutningur um breytingar gagnslaus nema ljóst sé að fyrir því sé þingstyrkur hér á Alþingi, því að stjórnarskránni og kosningalögunum verður ekki breytt nema meiri hl. sé fyrir því hér á þinginu. Það er í þeim anda sem ég tel að forsvarsmenn flokkanna, formenn flokkanna og þingflokksformenn, hafi unnið við að setja saman það samkomulag sem hér um ræðir. Þegar menn reifa að hér sé um að ræða fjölgun þm. um þrjá finnst mér að menn ættu að hafa í huga að fyrir fáeinum mánuðum var almælt að þessi breyting og leiðrétting mundi ekki ná fram að ganga öðruvísi en þm. yrði fjölgað um 7–9. Um það lágu reyndar fyrir flokkssamþykktir í ýmsum flokkum. En hér hefur tekist að leysa þetta með 63 þm. Það lágu reyndar líka fyrir yfirlýsingar frá formanni stjórnarskrárnefndar um að búast mætti við því að þm. yrðu 67–69. Þannig yrði málið leyst. Það hefur nú tekist að ná ekkert síðri árangri, miðað við þau markmið sem þeir settu sér um vægi atkv. og um jöfnuð milli stjórnmálahreyfinga, en menn hefðu náð eftir þeim hugmyndum sem á floti voru miðað við 67–69 þm. Við Alþfl.-menn ályktuðum á flokksþingi í byrjun nóv. um þetta efni. Þá bentum við á að unnt væri að ná þeim markmiðum sem menn settu sér með 63 þm. svo framarlega sem úthlutunarreglum þingsæta væri breytt. Þetta hefur gengið eftir. Ég er ánægður með að það skyldi takast að leysa þetta mál með þessum hætti. Nú kunna menn að spyrja hvað sé fram undan. Það er skoðun okkar Alþfl.-manna að það sé eðlilegt að kosningar fari fram sem fyrst aftur eftir að þessi stjórnarskrárbreyting hefur verið samþykkt, enda verði hún samþykkt, en á hinn bóginn teljum við að úrlausn efnahagsmála verði að hafa forgang. Þess vegna teljum við ekki rétt á þessu stigi að ákveðið verði nú hvaða dag kosið skuli öðru sinni, hvaða dag kosið skuli eftir að þessi stjórnarskrárbreyting hefur verið samþykkt, sem ég geri ráð fyrir. Það er hlutverk hins nýja þings að ákveða það. En einmitt líka vegna þess hve efnahagsmálin eru brýn og hverja nauðsyn ber til að taka á þeim og til þess að ákveða framhaldið, þá teljum við rétt og sjálfsagt að hið nýja þing komi saman svo fljótt sem verða má að loknum komandi kosningum. Það væri hlutverk þess þings að sjá til þess að það yrði tekið á efnahagsmálunum og það yrði mynduð starfhæf ríkisstjórn. Þá vil ég nota þetta tækifæri til þess að gera eilítið að umræðuefni störf þingsins eins og nú háttar. Ég vek athygli á að þinglausnir og þingrof þurfa alls ekki að fara saman. Þess eru mörg dæmi að lýst hafi verið yfir þingrofi langtum fyrr en þinglausnir fóru fram. Ég bendi t. d. á fordæmið 1963. Þar var lýst yfir þingrofi hinn 5. apríl, en þinglausnir fóru fram hinn 20. apríl. Ég bendi á þetta nú vegna þess að ég tel að mörg mikilvæg verkefni liggi hér fyrir þessu þingi og nú sé að verða heldur mikil fljótaskrift á afgreiðslum eða í annan stað hætta á að mikilvæg mál dagi uppi. Ég sé enga ástæðu til þess, þó að kosningar séu ákveðnar 23. apríl og þingrofi sé lýst yfir þessa dagana, að þinglausnir fari fram strax. Þingið getur vel starfað áfram að úrlausn þeirra mála sem hér liggja fyrir og verður að leysa. Það er ekkert sem hindrar að þingrofi sé lýst yfir hvern daginn sem er núna með ákvörðun um kosningar, en þingið getur starfað áfram og þinglausnir farið fram síðar. Ég held að þetta væru hin réttu vinnubrögð miðað við hver staða mála er í þinginu núna. Ég tel að þm. hljóti að vera reiðubúnir að vinna hér áfram að málum nokkra daga eða vikur eftir því sem nauðsyn ber til þó að yfirlýsing hafi verið gefin um þingrofið. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara öllu fleiri orðum um það frv. til stjórnskipunarlaga, sem hér liggur fyrir, á þessu stigi. Mín skoðun er sú, að hér sé um verulegan áfanga að ræða, kannske meiri áfanga en ýmsa grunar, nefnilega vegna þess að hér hefur ekki einungis tekist að ná tvennum markmiðum, sem menn settu sér í mjög veigamiklum greinum, um jöfnuð milli stjórnmálahreyfinga og að draga úr misvægi atkvæða eða atkvæðisréttar, heldur ekki síður hitt, að hér eru tekin upp nýmæli samkv. þeim drögum að kosningalögum, sem hér liggja fyrir, nýmæli sem reyndar hafa verið innleidd í einu eða öðru formi í ýmsum grannlöndum okkar, jafnvel fyrir 20 eða 30 árum, en sem við höfum látið ógert að gera. Þar á ég við reglur um úthlutun þingsæta. Þar er um veigamikla breytingu að ræða sem ég tel að muni marka þó nokkur spor. Við höfum komist upp úr ákveðnum farvegi, ákveðinni bindingu varðandi þær aðferðir sem notaðar eru til þess að reikna út þingsætin eftir kjörfylgi. Skoðun mín er sú, að það muni eftir á verða sagt um þessa breytingu, ef hún nær fram að ganga í heild sinni, bæði að því er varðar stjórnskipunarlögin og eins kosningalögin eins og þau liggja hér fyrir, að hún hafi verið allmerk. Hún hafi verið merk fyrir tvennt: Í fyrsta lagi að mönnum hafi tekist að ná langtum meiri árangri með minni fjölgun þm. en áður - ég minni á að þm. var fjölgað um 8 1959 - og í annan stað verði sagt um þetta eftir á að það hafi verið brotið í blað að því er varðar aðferðir við úthlutun þingsæta, það hafi verið teknar upp merkar nýjungar í þeim efnum.



Herra forseti. Það er nú komið að þessari merku umr. sem menn hafa beðið eftir hér á hv. Alþingi og væntanlega í þessari hv. deild. Það er áreiðanlega óhætt að fullyrða að það eru ekki mörg minnisstæðari tímamót í löggjöf í þessu landi en þegar breytingar á stjórnskipunarlögum fara fram. Sú venja hefur gengið, að að undangenginni slíkri breytingu færi fram nokkur og venjulega mikil umr., ekki einungis í nefndum, ekki einungis á Alþingi heldur líka á meðal þjóðarinnar allrar. Á þessu kjörtímabili hefur slík umr. átt sér stað innan Alþingis, þ.e. í þingflokkunum, og öðru hvoru hefur stjórnarskrárnefnd gefið yfirlit yfir störf sín og skýrt tillögur sínar varðandi hugsanlegar breytingar á stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Annaðhvort væri að svo væri unnið. Stjórnarskrárnefndin var, að því er ég hygg, kosin árið 1978 og hefur starfað alla daga síðan. Það er sannarlega ekki að ófyrirsynju þótt hún skýri sína vinnu fyrir Alþingi og þá eins og gert hefur verið á vettvangi þingflokkanna. Núna, þegar mjög er farið að draga til endaloka þessa þinghalds, sem er það síðasta á þessu kjörtímabili, hafa hugmyndir um endurskoðun á stjórnarskránni og afgreiðslu hér á Alþingi orðíð fjarlægari. Ástæðan fyrir því er sú, að menn hafa talið og eru sammála um það, að ekki sé forsvaranlegt að ganga þannig frá stjórnskipunarlögum, endurskoðun á stjórnarskránni, að ekki gefist tími og rúm meðal íslensku þjóðarinnar að fjalla um málið almennt, ræða það sín á milli, gefa ábendingar og skýringar á afstöðu. Þetta eðlilega sjónarmið er af eðlilegum ástæðum virt. Annaðhvort væri nú í þjóðfélagi sem hefur eins ríkar taugar. til þingræðis og lýðræðis, eins og þetta þjóðfélag er grundvallað á. Nú hefur það hins vegar hent sig að um tæplega tveggja mánaða skeið hefur farið fram umr. á milli forustumanna þingflokkanna um breytingar á einum þætti stjórnskipunarlaga, þ.e. kjördæmabreytingunni. Það vekur líka athygli að þær tillögur, sem þar hafa verið ræddar og hér eru nú til umr., hafa ekki verið áður skýrðar hér á Alþingi, ekki í þingflokkunum og ekki í neinni umr. annarri hér á Alþingi. Í upphafi þessa þings hélt þingflokkur Sjálfstfl. fund sinn austur í Rangárþingi, þar sem m. a. var farið mjög ítarlega yfir störf stjórnarskrárnefndar. Þá var ekki til umr. sú tillögugerð eða þær aðferðir við breytingu á stjórnarskránni sem hér eru lagðar til. Umr. hafði ekki átt sér stað um þá leið á fimm ára starfsferli stjórnarskrárnefndar. Það er ekki fyrr en núna, líklega innan við tveir mánuðir síðan, sem forustumenn þingflokkanna fara að ræða um þessa sérstöku leið sín á milli. Þetta sýnir miklu betur en nokkur orð hvað hér hefur verið hratt að verki unnið, hve þessi umr. hefur öll verið takmörkuð og þröng. Það sem veldur þó kannske einna mestri undrun í allri þessari umr. er einmitt það, að hana á ekki að opna út í þjóðfélagið. Það eru aðeins örfáir dagar síðan till. um þessa leið var lögð hér fram á Alþingi og það er ætlan manna að afgreiða þetta mál héðan frá Alþingi á allra næstu dögum. Það væri sannarlega gaman að fá um það vitneskju hvers vegna nú er ekki þörf á að tala við þjóðina, hvers vegna nú er ekki ástæða til að skýra þessi mál og gefa íslensku þjóðinni möguleika á því að ræða þau opinskátt og sín á milli. Nú er það þannig, að talað er um það sem grundvallarþörf í þessum efnum að misvægi á milli kjördæma sé svo mikið að það sé ekki lengur líðanlegt. Og það sætir undrun með hvaða hætti menn fjalla um þetta svokallaða misvægi á milli kjördæma. Til þess að það valdi ekki neinum misskilningi er það óumdeilanlegt og að því er ég hygg ómótmælt sem staðreynd að það sé þörf á leiðréttingu á milli kjördæma. Að sjálfsögðu gengur ekki annað en mæta þeim óskum og virða þá staðreynd. En það er hins vegar athyglisvert, hvað sú umræða er líka takmörkuð. Nú vitum við það öll á hv. Alþingi að í öllum stærstu málum sem hér er fjallað um, afstöðu til ríkisstjórna, afstöðu til utanríkismála og öðrum slíkum stefnumótandi málum, er í rauninni ekkert misvægi til á milli kjördæma. Þá er málum ráðið til lykta á grundvelli stjórnmálaflokka en ekki með kjördæmasjónarmið í huga. Í þeim tilvikum fer stefnumótun a.m.k. fram í stjórnmálaflokkum, en ekki þar sem flokkarnir sjálfir hafa það í hendi sér hvert misvægi er á milli byggðarlaga eða kjördæma. Raunverulegt pólitískt misvægi í þeim tilvikum er ekki nema það misvægi sem er á milli stjórnmálaflokkanna í landinu og að sjálfsögðu má það ekki vera nema innan eðlilegra marka. Þetta þykir mér alveg nauðsynlegt að komi hér fram og ég vil alveg sérstaklega undirstrika þetta, m.a. vegna þess að ég hef tæpast heyrt á þetta minnst í umr. um kjördæmamálið. Ég verð nú að segja líka, að það er ekki allt of mikið gerandi úr misvægi á milli flokka. Það hlýtur að vera eðlilegt að það sé eitthvað. Þetta hefur hins vegar atvikast þannig að það hefur nokkuð oltið á einn veg, þ.e. Framsfl. hefur haft trúlega lengst af heldur fleiri þm. en þingstyrkur hans hefur staðið til, en það má ekki heldur gleyma því að stundum hafa framsóknarmenn verið kjörnir naumlega til Alþingis, m.a. í síðustu kosningum. Ég hygg að það hafi staðið nokkuð glöggt í einum 2–3 kjördæmum Framsfl. og það hefði verið annar svipur á samanburði á milli flokka ef t.d. óheppnin hefði verið þeim megin þá. Menn verða að líta á öll mál af nokkurri sanngirni og meta þau út frá því. Þessu er ég einfaldlega að bregða hér upp m.a. vegna þess, sem ég kem síðar að í ræðu minni, þar sem nú virðist eiga að sjá fyrir öllu slíku, að allt verði hárrétt útreiknað með þeim stærðfræðikúnstum sem núna eru til staðar og eru á vissan hátt ofar mannlegri hugsun. En ég undirstrika hitt, sem ég sagði áðan, að auðvitað verður því ekki á móti mælt að valdið flyst til í þessu landi með fólkinu. Atkvæðisréttinn eiga menn hvar sem menn búa á þessu landi og þegar þjóðflutningar gerast með sama hætti og á Íslandi verður að sjálfsögðu ekki komist hjá því að taka til öðru hvoru við að leiðrétta vægi atkv., leiðrétta á milli kjördæma, og fyrir því er að sjálfsögðu nú óumdeilanleg þörf. En svo virðist hins vegar, að í þeirri umr. sem átt hefur sér stað að undanförnu hafi ekki verið hægt að koma neinu öðru að en þeirri lausn sem stjórnmálaflokkarnir hafa komið sér saman um hér. Og ýmsar aðrar ábendingar eða breytingar, sem a.m.k. þm. í Sjálfstfl. voru að leitast við að koma að, var enginn vegur að fá teknar til greina. Það hefði á marga vegu verið hægt að ganga til móts við sjónarmið þeirra alþm., sem eru óánægðir með þessa kjördæmabreytingu, með öðrum breytingum, sem hefðu m. a. tryggt rétt fólksins í þessu landi, og þá ekki síst rétt þess fólks, sem býr fjarri þéttbýlissvæðum. Herra forseti. Það mundi henta vel fyrir mig að gera nú hlé á minni ræðu. - Fundarhlé. Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að stjórnmálaflokkarnir og skipan stjórnmála fer að sjálfsögðu mjög eftir því hvernig kjördæmum er háttað og hvernig kosningalög eru. Það er stutt að fara til þess að sjá hver áhrif síðasta kjördæmabreyting hafði á flokkaskipun hér á landi og áhrif pólitískra stjórnmálaflokka. Eins og menn vita var bæði um að ræða einmenningskjördæmi og fleirmenningskjördæmi og að sjálfsögðu þróuðust stjórnmálaflokkarnir mjög eftir þeirri kjördæmaskipan. Eins hefur að sjálfsögðu verið það tímabil sem liðið er frá því að núverandi kjördæmaskipan var upp tekin. Alveg með sama hætti kemur væntanleg kjördæmaskipun til með að ráða nokkru um það, með hvaða hætti stjórnmálaflokkarnir þróast hér í landinu. Það er greinilegt, og meira að segja mjög greinilegt, að til þess er alveg sérstaklega tekið í sambandi við þær till. sem hér liggja fyrir. Þá er ég í raun kominn að þeim ágalla till. um breytingu á stjórnskipan íslenska lýðveldisins sem mér er verst við. Þar er þess alveg sérstaklega gætt að minni flokkarnir, Alþb. og Alþfl., haldi öllum sínum tökum úti á landsbyggðinni. Það er gengið svo frá, og var í rauninni það fyrsta sem maður varð sérstaklega var við í sambandi við umr. á milli þingflokkanna um það mál, að það mætti ekki með neinum hætti hagga við stöðu Alþfl. og Alþb. úti á landsbyggðinni. Og það kemur líka í ljós við samanburð, miðað við þær kosningar sem hafa átt sér stað, að þar verður ekki um fækkun að ræða hjá þeim flokkum. Tilfærsla verður á milli kjördæma, sem að vísu skiptir ekki neinu máli. Þess er sem sagt vandlega gætt að þeir flokkar haldi sinni stöðu í dreifbýlinu. Og engan skyldi undra þótt vel væri fyrir því séð, því að formaður Alþfl., hv. þm. Kjartan Jóhannsson, var einn af þeim sérfræðingum sem undirbjuggu forritin að þeim reikningskúnstum sem þar eru til grundvallar lagðar. Sá tilflutningur á þm., sem verður samkv. hinni nýju kjördæmaskipun af landsbyggðinni og hingað yfir á þéttbýlissvæðin, verður á kostnað Sjálfstfl. og Framsfl. Það eru sem sagt hinir eiginlegu dreifbýlisflokkar sem eru látnir flytja þetta pólitíska afl á milli héraða. En alveg með sama hætti og kjördæmabreyting og kosningalöggjöf hefur áhrif á þróun stjórnmálaflokkanna hafa að sjálfsögðu þm. flokksins og þau viðhorf, sem þeir eru sérstakir talsmenn fyrir, áhrif á stjóraálaflokkana. Og ég verð að segja það alveg eins og er, að mér finnst það ekki ýkjageðfelld hugsun að þarna skuli Sjálfstfl. vera látinn færa meiri fórnir t.d. en Alþfl. og Alþb., því að eins og allir vita hefur nú dreifbýlið ekki sótt afar mikinn styrk til þeirra flokka og allra síst Alþfl. Hér er sannarlega um að ræða þann ágalla í þessum till. sem ég er mest á móti. Ég er alveg sannfærður um að þessi breyting, ef af verður, kemur til með að hafa mikil áhrif varðandi þróun stjórnmálanna hér innanlands og þá sérstaklega vegna þess að aðstaða dreifbýlismanna versnar í stærri flokkunum. Það leiðir af sjálfu sér að um leið og hún versnar versnar pólitísk staða dreifbýlisins. Hér er því stigið miklu hættulegra skref en í fljótu bragði virðist vera. Þá vil ég líka benda á í þessu sambandi að í rauninni hefur ekki verið lögð til grundvallar við þessa tillögugerð málefnaleg umr., ekki málefnalegar ákvarðanir. Þessum málum hefur verið ráðið til lykta með nútímatækni í reikningi. Það er í raun og veru tölvuöldin sem hefur gert mögulegt að ná fram þeim markmiðum sem frv. gerir ráð fyrir. Og satt að segja óttast ég að þar sé með engum hætti fyrir því séð að ekki geti hlotist slys af. Það er að sjálfsögðu alveg augljóst að þetta getur gengið nokkurn veginn upp miðað við þær kosningar sem hafa átt sér stað meðan núverandi kjördæmabreyting hefur verið í gildi, en menn hafa ekki hugmynd um hvaða stærðir koma út úr kosningum á Íslandi. Það er ekki víst að þau tölvuforrit, sem hafa verið lögð til grundvallar og eru sniðin að þeim kosningum sem fram hafa farið, dugi gagnvart þeim kosningum sem eru fram undan. Ég við í þessu sambandi benda á máli mínu til stuðnings að það er ekki í ófáum tilvikum sem menn hafa þurft að gera breytingar á tillögum, útreikningum og forritum vegna þess að við einhverjar undanfarandi kosningar hafa komið upp þær stærðir sem ekki féllu að þeirri kjördæmaskipan eða þeim útreikningsreglum sem á að grundvalla útreikninga um úthlutun þingsæta á í framtíðinni. Við þessu vil ég alveg sérstaklega vara. Það kæmi mér ekki á óvart, þegar farið verður að bera þessar útreikningsreglur saman við t.d. útkomuna úr næstu alþingiskosningum, að upp komi einhverjar þær stærðir og einhverjar þær ábendingar sem nokkrum efasemdum gætu valdið í sambandi við gildi þessa fyrirkomulags. Herra forseti. Ég hef nú dregið fram þau meginmarkmið sem ég vil sérstaklega vara við og gera það að verkum að ég er bæði á móti þessari kjördæmaskipan vegna stöðu dreifbýlisins, vegna þess hvernig ákveðnir stjórnmálaflokkar eru þar látnir færa meiri fórnir en aðrir, og líka vegna hins, að ég óttast mjög að hér sé ekki byggt á þeim grunni sem forsvaranlegur er. Ég vek sérstaka athygli á því sem ég hóf mál mitt á, þar sem ég benti á að engin umræða hefði farið fram um málið meðal þjóðarinnar. Ég vil sérstaklega í þessu sambandi leggja áherslu á hve leikurinn á milli fólksins úti á landi og fólksins sem býr á þéttbýlissvæðunum hefur verið ójafn. Hér í Reykjavík hefur verið komið upp sérstökum samtökum til að flytja áróður fyrir jöfnun kosningarréttar. Það hafa verið framkvæmdar hér skoðanakannanir, sem hafa reyndar verið mjög skoðanamyndandi, og leitast við þannig að hafa áhrif á skoðanir fólks. Líka hefur með sama hætti verið leitast við að hafa áhrif á gerðir Alþingis. Alveg um sömu mundir hefur ekki nokkur einasta umræða um málið getað átt sér stað annars staðar á landinu. En það er eins og menn varði ekkert um þetta. Tilgangurinn helgar meðalið og þessi kjördæmabreyting, jafnvafasöm og hún annars er, skal ganga fram alveg án tillits til þess hvort þjóðin getur metið gagnsemi hennar eða ekki. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar að þessu sinni, herra forseti. Vera má að það verði hægt að koma öðrum sjónarmiðum hér að síðar. Þó vil ég að lokum aðeins geta þess sem sérstaks áhersluatriðis í þessum efnum, að alger forsenda fyrir því að hægt hefði verið að fallast á þessar breytingar er sú, að aðrir þættir í samskiptum fólksins í þessu landi og réttarstaða og hagsmunastaða fólksins út um hinar dreifðu byggðir væri tryggð samtímis þessu. Ég vil benda á í þessu sambandi, sem oft hefur komið fram í umr. um þessi mál, að jafnhliða valdflutningum með þessum hætti yrði að tryggja hagsmuni og aðstöðu dreifbýlisins með öðrum hætti, t.d. með þeim hætti að sveitarfélögin úti um land fengju meira sjálfsforræði yfir sínum framkvæmdum og hefðu meiri möguleika á því að taka eigin ákvarðanir um framgang þeirra. Það eru sem sagt stærstu þættir þessara mála sem enn eru óafgreiddir en sem ég tel af eðlilegum ástæðum að verði að fylgja slíkri valdatilfærslu í þjóðfélaginu sem hér er verið að leggja til að verði. Ég orðlengi þetta ekki frekar, en þarf að sjálfsögðu ekki að taka það hér fram að með tilliti til þeirrar skýringar sem ég hef hér gefið mun ég greiða atkv. á móti þessu máli.



Herra forseti. Þetta frv. til stjórnskipunarlaga, sem hér er til umr., um breytingu á stjórnarskránni er tiltölulega stutt og fjallar aðeins um einn þátt stjórnarskrárinnar, sem er fyrst og fremst breyting á kosningafyrirkomulaginu, því að það er ekki gerð till. um breytingar á kjördæmaskipuninni eins og kunnugt er. Þessar breytingar eru fyrst og fremst fólgnar í því, að það á að fjölga alþm. um þrjá og það á að skipta þingsætum með tilteknum hætti niður á kjördæmin. Það skal ráðstafa a.m.k. átta þingsætum til kjördæma fyrir hverjar kosningar samkv. ákvæðum í kosningalögum og síðan er heimilt að ráðstafa einu þingsæti til kjördæmis að loknum hverjum kosningum samkv. ákvæðum í kosningalögum einnig. Síðan eru brtt. við stjórnarskrána um að lækka kosningarrétt til Alþingis úr 20 árum í 18 ár. Kjördæmaskipunin og kosningafyrirkomulagið eru svo mikil grundvallarmál um skipan og meðferð ríkisvalds að sérstaklega þarf að grunda vel bæði meðferð og efni slíka mála. Ég vil strax taka það fram að mér finnst málsmeðferð þessa máls vera verulega gölluð. Málsmeðferðin hefur að mínu mati mótast allt of mikið af því að hér sé í raun og veru verið að setja kosningalög og kosningafyrirkomulag fyrir flokkana í landinu, þessa fjóra aðalflokka sem hafa starfað í landinu um alllanga hríð. Ég byggi þetta á því, að flokksformennirnir hafa setið í kringum tölvu og reiknað út hvernig kosningar hefðu farið eftir þessu kerfi, sem hér er stungið upp á, síðustu 20 árin fyrst og fremst. Mér finnst að þessi vinna og þessi málsmeðferð hafi mótast allt of mikið af því að setja kosningalög fyrir stjórnmálaflokkana, sem eru starfandi í landinu, í stað þess að hafa að leiðarljósi að setja kosningalög og kjördæmaskipan bæði fyrir land og þjóð. Tölvan er út af fyrir sig ágætt tæki og ekki nema gott um hana að segja í sjálfu sér, en mér finnst að menn séu allt í einu farnir að fást hér meira við stærðfræði en lögfræði þegar um er að ræða undirbúning þessa máls og það sé eiginlega stærðfræðin sem ráði ríkjum í sambandi við mótun málsins í staðinn fyrir ýmis önnur sjónarmið, sem eðlilegt væri að hafa í huga með tilliti til þess að setja kjördæmaskipun og kosningalög, sem munu hafa þau áhrif að bæta stjórn landsins og skapa réttlæti í landinu þegar á heildina er litið. Þegar haft er í huga t.d. hvernig menn hugsuðu þegar verið var að setja á stofn nefnd til að endurskoða stjórnarskrána árið 1972 og aftur 1978 var ályktað svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta, - það var gerð ályktun á Alþingi um þessi efni í maímánuði 1972: „Alþingi ályktar, að skipuð skuli 7 manna nefnd til að endurskoða stjórnarskrána. Nefndarmenn skulu kosnir af Alþingi. Forsrh. kveður nefndina saman til fyrsta fundar, en hún skiptir sjálf með sér verkum. Nefndinni ber að leita álits sýslunefnda og bæjarstjórna, landshlutasambanda sveitarfélaga og landssambanda stéttarfélaga. Hún skal leita álits lagadeildar Háskóla Íslands og Hæstaréttar um lögfræðileg efni. Með opinberri tilkynningu skal þeim, sem þess kynnu að óska, gefinn kostur á að koma á framfæri við nefndina skriflegum og skriflega rökstuddum brtt. við núgildandi stjórnarskrá fyrir þann tíma, sem nefndin tiltekur.“ Hér er ályktað um tiltekna meðferð málsins, sem felur í sér að ýmsum aðilum í þjóðfélaginu sé gefinn kostur á að tjá sig um málið áður en það fer til Alþingis sem till. Í þessu tilviki, sem hér er um að ræða, hefur slíkt alls ekki komið til álita. Þetta hefur verið unnið á tiltölulega skömmum tíma í Alþingi, og ekki raunar í Alþingi, heldur á vegum stjórnmálaflokkanna, og síðan kemur málið inn á Alþingi og er hespað af á Alþingi í svo miklum flýti að það er varla talið eðlilegt að menn tjái sig um málið í sæmilegu máli, heldur verði að hespa þetta af. Öll meðferðin ber vott um að það verði að hespa málið af án þess að það komi til möguleikar fyrir þjóðina og fyrir ýmsa aðila í þjóðfélaginu til að tjá sig um málið áður en það gengur í gegnum Alþingi. Ég álít að sú málsmeðferð varðandi svona mál sé ekki til fyrirmyndar. Það er ástæða til að geta þess, að hér er um að ræða aðeinseinn þátt stjórnarskrárinnar, þ.e. kjördæmaskipanina og kosningafyrirkomulagið, þó fyrst og fremst kjördæmaskipanina og hve marga fulltrúa kjördæmin senda til Alþingis. Það er ekki um að ræða að fjalla um stjórnarskrána í heild og reyna að gera sér grein fyrir hvernig stjórnskipulegum réttindum manna í landinu er háttað. Ég álít þetta einnig mjög gallað, að það skuli unnið að þessu á þennan hátt, og hefði miklu fremur kosið að málið fengi heildarmeðferð á Alþingi og allir þættir stjórnarskrárinnar væru þar teknir saman. Þegar fjallað er um hvernig kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulag skuli vera með þjóðinni koma til álita mörg grundvallaratriði, sem geta haft verulega þýðingu um hvernig mál þróast. Það er t.d. það meginatriði hvernig menn vilja haga þessum málum með tilliti til þess að þjappa þjóðinni saman í stærri heildir eða hvort menn vilja heldur þann kostinn að koma á skipulagi sem stuðlar að því að sundra þjóðinni í fleiri heildir. Ég álít að með kjördæmaskipuninni 1959 hafi verið stigið verulegt spor í þá átt að koma á kjördæmaskipan og kosningafyrirkomulagi sem sundrar þjóðinni, enda hefur reyndin orðið sú síðan 1959 að það hefur verið mikil tilhneiging til þess að flokkum fjölgaði. Ég skal ekki spá um hve margir flokkar eða heildir eða hreyfingar taka þátt í kosningum að þessu sinni, en það er þó a.m.k. öruggt að það eru a.m.k. 6 flokkar, og hreyfingar, sem bjóða fram við kosningarnar, og kannske fleiri. En þetta hefur ekki aðeins haft þau áhrif að það er tilhneiging til að fjölga flokkum, það er tilhneiging til þess að sundra þjóðinni, heldur hefur þetta einnig haft þau áhrif að það er einnig talsvert upplausnarástand í stjórnmálaflokkunum, sem stafar kannske einum þræði af innra skipulagi þeirra, en öðrum þræði af því að það er meiri lausung, það er meira svigrúm til að kljúfa í þessu kerfi, sem sett var á 1959, en áður hafði verið. Ég álít því persónulega að það hafi verið skref aftur á bak að stækka kjördæmin eins mikið og þá var gert í þá átt að það auðveldar mönnum mjög leikinn að kljúfa og sundra í stað þess að koma á skipan sem sameinar menn meira en verið hefur og þetta kerfi ýti undir flokkafjölda og flokkadrætti. Auðvitað eru margar leiðir til að skapa kerfi sem þjappar mönnum saman. Það má nú fyrst nefna einmenningskjördæmafyrirkomulag, sem var hér áður fyrr og sem enginn vafi er á að mundi þjappa mönnum saman í flokki, í stærri heildir, eins og reyndin er t.d. í Bretlandi og hefur verið um langa hríð, eins og allir þekkja. Þar hefur þetta fyrirkomulag þjappað mönnum saman í stórar heildir, þannig að öfgarnar hafa orðið undir í þeim efnum og mönnum er þjappað saman í stærri heildir, sem hefur gefið góða raun hvað snertir stjórn landsins. Það er hægt að gera þetta með ýmsu öðru móti. Það er t.d. hægt að gera þetta með þeim hætti sem tíðkast í Bandaríkjunum. Það er gert í Bandaríkjunum sjálfum, þ.e. í sambandsríkinu, þar sem er sú skipan á að aðskilið er framkvæmdavald og löggjafarvald og forseti, þessi valdamikli aðili, er kosinn sérstaklega og það veldur því að þjóðin hefur skipst í tvær heildir vegna þess að það eru litlir möguleikar að ná kjöri nema menn þjappi sér saman. Sama er að segja um stjórnskipulag einstakra ríkja í Bandaríkjunum. Þar er þessi aðskilnaður alger. Þessi aðferð og þetta kerfi hefur valdið því m.a. að í Bandaríkjunum eru tveir höfuðflokkar sem berjast um völdin. Ég held að það sé óhætt að segja það hafi gefist heldur vel, ef þau mál eru skoðuð nánar. Það mætti minnka kjördæmin frá því sem nú er. Það er ekki sjálfsagt mál að kjördæmaskipunin sé eins og frá henni var gengið 1959. Ég álít að kjördæmin, sérstaklega er það nú landsbyggðin sem ég er að hugsa um, séu allt of stór. Auðvitað finna þm., sem eru fulltrúar fyrir hin víðlendu kjördæmi á landsbyggðinni, að þessi kjördæmi eru allt of stór. Það er því erfitt að sinna þingmennsku í þessum kjördæmum svo að sæmilegt sé. Það eru því ýmsar leiðir sem koma til greina þegar og ef menn vilja á annað borð koma á kerfi sem er líklegt til að þjappa þjóðinni saman í stað þess að koma á kerfi sem hefur þau áhrif að sundra þjóðinni og skapa meiri og minni upplausn um stjórn á málefnum hennar. Inn í þessa umr. fyndist mér því eðlilegt að kæmi umr. um kjördæmaskipunina sjálfa og hvað menn álíta um það, hvort æskilegt sé að haga henni þannig að hún þjappi mönnum saman í staðinn fyrir það að hún sundri þjóðinni í margar sundurleitar fylkingar sem berjast um völdin og niðurstaðan verður tiltölulega léleg stjórn á málefnum lands og þjóðar. Ég segi fyrir mína parta að ég er fylgjandi þeirri gerð stjórnarskrár sem mundi tryggja eins og auðið er að byggð héldist í landinu sem víðast og Ísland héldi áfram að verða það þjóðríki sem það hefur verið frá því að það var stofnað í stað þess að setja upp stjórnfyrirkomulag sem stuðlar að því að byggðin færist hingað á suðvesturhornið og þetta verði að eins konar borgríki þegar tímar líða. Setning stjórnarskrár er auðvitað grundvallarmál og á þeim grunni hvílir öll réttarskipun þjóðarinnar, öll löggjöf og raunar öll stjórnmálastarfsemi í landinu. Skynsamleg ákvæði stjórnarskrárinnar, m.a. um kjördæmaskipan, skipan Alþingis og æðstu handhafa framkvæmdavaldsins, geta ráðið miklu um farsæla stjórn á málefnum ríkisins. Auðvitað eru ákvæði stjórnarskrár ekki einhlít í þessum efnum, en geta þó skapað skilyrði fyrir traustu og heilbrigðu þjóðfélagi þegar til lengri tíma er litið. Frá setningu Úlfljótslaga hefur Alþingi verið burðarás íslensks stjórnskipulags, en veldi þess hefur verið misjafnlega mikið á hinum ýmsu tímum. Við höfum búið við þingræðisreglur allar götur síðan heimastjórn var tekin upp í landinu og þingræðisstjórnarfarið hefur gefist mörgum þjóðum vel. Hins vegar hefur það leitt til upplausnar í stjórnarfari sumra ríkja, eins og t.d. í Frakklandi. Flokkafjöldinn þar leiddi til glundroða og stjórnleysis, sem lauk með því að Frakkar lögðu niður þingræðisstjórnarfar og de Gaulle beitti sér fyrir nýrri stjórnarskrá þar sem skilið var á milli framkvæmdavalds og löggjafarvalds að verulega miklu leyti. Sama má segja um Weimarlýðveldið þýska, sem var sett á fót í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Þar áttu allir kosningabærir menn að hafa sömu áhrif á stjórn ríkisins. Þessi stjórnarskrá tryggði mikinn flokkafjölda, sem leiddi til upplausnar á tiltölulega skömmum tíma og eins og kunnugt er til valdatöku Hitlers og nasista í Þýskalandi. Þessi dæmi sanna auðvitað að þingræði er ekki einhlítt. Það verður að búa þannig að því að það fái notið sín og sýnilega er mesta hætta þingræðis fólgin í offjölgun stjórnmálaflokka. En kosningafyrirkomulagið og kjördæmaskipunin ræður kannske mestu um þá þróun mála. Þessu næst vildi ég aðeins víkja nokkrum orðum að strjálbýli og þéttbýli, sem mikið hefur verið rætt um, og vægi atkvæða, hvað væri sanngjarnt, hvað væri réttlátt í þeim efnum. Lýðræðisstjórnarfar er náttúrlega fólgið í því að meiri hl., samkv. þeim reglum sem settar hafa verið, ráði stjórn þjóðarinnar. En spurningin er náttúrlega: Hvernig eiga þessar reglur að vera þannig að best fari? Kosningarréttur verður að vera eins jafn og hagur þjóðarinnar og staðhættir allir leyfa. Ég álít sanngjarnt og nauðsynlegt, eins og málum er háttað hér á Íslandi, að strjálbýlið hafi hlutfallslega fleiri fulltrúa en þéttbýlið, og eðlilegt, eins og komið er málum, að vægi atkvæða verði næst því sem var fyrst eftir að núverandi kjördæmaskipun var komið á árið 1959. Auðvitað er ekki afgerandi í þessu efni hvar bilið eigi að vera þarna á milli, en ég álít að þegar á heildina er lítið sé eðlilegt að þarna sé munur á vægi atkvæða og kem ég nánar að því hér á eftir. Þegar menn ræða um kosningafyrirkomulagið og kjötdæmaskipunina eina sér, einangrað, er léttur leikur að sýna fram á að jafn kosningarréttur sé sjálfsagður, það séu mannréttindi. En að ræða um þetta eitt og sér er annað en ef þessi mál eru rædd í tengslum við stjórnarskrána að öðru leyti og í tengslum við þau stjórnskipulegu réttindi sem mönnum eru fengin í stjórnarskránni, því þá kann að koma annað á daginn. Það er ljóst að öll þjóðmálastarfsemi er miklu erfiðari í strjálbýli en í þéttbýli. Vegna samgangna er þá erfiðara fyrir menn að beita samtökum en er í þéttbýli. Vegalengdir og torfærur eru miklar og valda þar miklu um. Allt félagslegt samstarf er þyngra í vöfum og erfiðara. Það er óhægara að stilla saman kröftum á sviði þjóðmálanna í strjálbýlinu en í þéttbýlinu þegar af þessum ástæðum. Það er talið sjálfsagt mál og ég tel það, að stjórnarskráin ákveði eins og verið hefur að Alþingi, ríkisstjórn og forseti hafi aðsetur í einu kjördæmi, Reykjavíkurkjördæmi. En þetta eru býsna mikilvæg réttindi, sem fengin eru í hendur einu kjördæmi í stjórnarskránni, þegar betur er að gáð. Þessi mikilvægu réttindi hafa verið fengin Reykjavíkurkjördæmi eða Stór-Reykjavíkursvæðinu í stjórnarskránni. Af þessu leiðir m.a. að staðsetning mjög mikillar opinberrar sýslu í víðtækri merkingu og opinberra stofnana er í höfuðstaðnum. Þessi mikilvægu réttindi hafa aðrir landsmenn ekki, það er staðreynd. Hér er um að ræða að mínu mati gífurlega þýðingarmikil stjórnskipuleg réttindi til handa einu kjördæmi og nágrenni og kemur þar margt til, ef þetta er greinilega skoðað í samhengi við önnur mál. Það má leiða rök að því hvað þetta eru mikil réttindi og hvað þetta hefur fært þeim sem búa í nágrenni við alla þá opinberu sýslu, allar þær opinberu stofnanir og öll þau umsvif sem það opinbera hefur í einu kjördæmi. Það er alveg sama hvar gripið er niður í þessum efnum. Vitanlega hefur þetta haft áhrif á vöxt og viðgang höfuðborgarinnar í gegnum tíðina. Það er eiginlega sama hvar niður er gripið, hvort það er á sviði heilbrigðismála, menntamála, hvort um er að ræða atvinnumöguleika o.s.frv. Ég gæti nú byrjað við fæðinguna. Menn fara hér á fæðingardeild Landspítalans og þar fæðast flestir hér um slóðir. Síðan kemur menntakerfið. Hér geta menn gengið inn í bestu stofnanir af því tagi alveg upp úr og í öllum greinum. Þetta er á vegum ríkisins mjög mikið. Menn eiga aðgang að þessu hér, sem er miklu erfiðara fyrir þá sem annars staðar eiga heima og þeim mun erfiðara sem þeir eiga heima lengra í burtu frá Reykjavík. Og það eru náttúrlega engin smávegis réttindi sem þessu fylgja ef grannt er skoðað. Síðan koma möguleikar til atvinnu eða atvinnutækifæri, eins og menn kalla það nú orðið. Atvinnutækifæri hér í Reykjavík og grenndinni, þegar af þeirri ástæðu að ríkisvaldið er hér og hefur hér gífurleg umsvíf, eru gífurlega mikil. Fyrir þá sem eru hér fæddir og eiga hér heima eru þetta stórkostleg réttindi umfram hina sem eru fæddir og uppaldir langt í burtu. Þetta þarf auðvitað ekki að skýra fyrir mönnum. Þetta er svo sjálfsagt og auðskilið mál. Að ég tali ekki um ýmsar aðrar stofnanir, eins og bankakerfi ríkisins o.s.frv., sem hér eru staðsettar. Auðvitað sér hver einasti sanngjarn maður að hér er ólíku saman að jafna og það er staðreynd, að ef þetta mál er skoðað í heild sinni, ekki aðeins tekið út úr kosningaskipanin, kosningafyrirkomulagið og kjördæmaskipunin, er hér um að ræða stjórnskipuleg réttindi manna sem þarf að skoða í einni heild. Þess vegna er eðlilegra að meðferð þessa máls sé með þeim hætti að stjórnarskráin í heild sé tekin til endurskoðunar og meðferðar á Alþingi, en ekki aðeins einn þáttur hennar, sem snertir eina tiltekna tegund réttinda, sem veitt eru í stjórnarskránni til handa landsmönnum. Það má benda á að fjölmargar þjóðir haga málum þannig að vægi atkvæða er í nokkru hlutfalli við fjarlægð kjördæma frá höfuðborgunum. Við þurfum ekki annað en líta t.d. til Noregs. Þar er aðalreglan sú, að eftir því sem kjördæmi er lengra í burtu frá Osló er vægi atkv. meira. Það er aðalreglan. Auðvitað er vandasamt að kveða á um hvaða hlutfall eigi hér að gilda. Það er auðvitað mjög vandasamt og sjálfsagt á færi fárra. En það er staðreynd að í Noregi hafa menn reynt að jafna þennan mun með þessum hætti. Það mætti nefna mörg fleiri dæmi í þessu sambandi, það mætti nefna t.d. Bandaríkin Norður-Ameríku. Mér hefur oft verið hugsað til þess hvernig hefði farið fyrir Bandaríkjunum ef þeir Thomas Jefferson, Washington og Benjamín Franklín hefðu setið við tölvu til þess að grundvalla Bandaríki Norður-Ameríku. Hvernig hefði farið fyrir Bandaríkjunum ef svo hefði verið gert? Þeir tóku þann kostinn að haga þessu á þá leið að hin gífurlega valdamikla öldungadeild Bandaríkjaþings er þannig skipuð að það eru tveir öldungadeildarþingmenn frá hverju ríki án tillits til þess hver fólksfjöldi er í ríkjunum. Þetta eru að vísu bandaríki, en það er ein þjóð sem þarna er um tefla og þeir töldu á þeim tíma nauðsynlegt að haga þessu svona til þess að halda þjóðin saman og til þess að stuðla að því að landið byggðist allt og þeim hefur tekist það, það mætti nefna mörg fleiri dæmi í þessum efnum, sem eru á þessa leiðina. Reyndar hvarflar það ekki að mér og sjálfsagt engum að fara að breyta þeim ákvæðum stjórnarskrárinnar að Alþingi, ríkisstjórn, Hæstiréttur og forseti skuli eiga aðsetur í höfuðborginni, í Reykjavík. Það hvarflar áreiðanlega ekki að nokkrum manni. Það gefur auga leið. En það sem ég vildi undirstrika er þetta: að þessu fylgja réttindi sem stjórnarskráin veitir einu kjördæmi og nágrenni þess. Seltjarnarnesið, við skulum taka það með.  Íslendingar eru ákaflega fámenn þjóð, eins og við vitum vel, og þess vegna þýðingarmikið að leggja áherslu á að víðhalda byggð sem víðast á landinu og áreiðanlega þjóðarnauðsyn að búa þannig að landsbyggðinni að byggð haldist sem víðast um landið þar sem á annað borð er talið æskilegt að stuðla að byggð, byggðaþróun. Eins og ég sagði áður er þetta engu síður nauðsynlegt og æskilegt fyrir þéttbýlið. Okkar helstu auðlindir, eins og fiskimiðin, eru þess eðlis að það verður auðvitað að tryggja byggð umhverfis landið til þess að það sé hægt að nýta þessar þýðingarmestu auðlindir okkar. Það veltur á miklu að svo sé. En það er ekkert sjálfsagt að byggð haldist í kringum landið. Ég held að atvinnulíf og mannlíf víða um landið hangi allt að því á bláþræði og það þurfi virkilega að gæta þess að þar verði ekki stór brestur á og menn gefist hreinlega upp þegar byggðin er orðin strjál. Þá er erfitt að halda uppi nútímaþjóðlífi eða mannlífi og menn flytja þá burtu, og ef verulegur viðbótarflótti frá landsbyggðinni til Reykjavíkur verður er stórhætta á ferðum að stórir flákar landsins leggist í auðn. Þetta þarf að hafa í huga þegar verið er að setja stjórnarskrá, þegar verið er að setja og ákveða kjördæmaskipan og kosningafyrirkomulag. Ég hef rætt nokkuð almennt um þetta mál. Mér finnst ákaflega eðlilegt að þegar svona stórt og þýðingarmikið, ég vil segja örlagaríkt, mál er til meðferðar á sjálfu Alþingi sé það rætt í nokkrum tengslum við stjórnarskrána að öðru leyti og menn geri grein fyrir víðhorfum sínum. Mér finnst ákaflega eðlilegt að menn einskorði ekki umr. aðeins við kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulag, heldur ræði einnig aðra þætti stjórnskipunarinnar því hér er um að ræða breytingu á henni. Eins og ég gat um í upphafi er hér um að ræða örfá atriði sem á að breyta í stjórnarskránni. Það er hins vegar gert ráð fyrir að frekari útfærsla á þessum breytingum eigi sér stað með almennum lögum. Það fylgja þessu frv. drög að frv. til l. um breytingar á kosningalögum til Alþingis. Ég skal ekki ræða þann þátt málsins nú. Það kemur til kasta nýs Alþingis. Ef þetta frv. verður samþykkt, sem ég efast ekki um að það verði, kemur til kasta nýs Alþingis, sem verður öðruvísi skipað en þetta, að fjalla um frekari útfærslu á þessari breytingu á stjórnarskránni, sem hér er lagt til að gerð verði. Ég skal ekkert um það segja hvað slíkt Alþingi gerir í þeim efnum. Það fer alveg eftir því hvernig það verður skipað. Um það veit nú enginn til fulls hvernig það verður skipað. Það verða auðvitað kosningar sem skera úr um hvernig Alþingi verður skipað að þeim loknum og kosningaúrslitin kunna að hafa einhver áhrif á hvernig þeim málum verður hagað. Menn geta ekki alveg horft fram hjá þjóðinni. Menn verða að gera sér grein fyrir því að einn mikilvægur þáttur í sambandi við breytingar á stjórnarskránni er að slík breyting er nú einu sinni lögð fyrir þjóðina og þjóðin kemur að þessu máli og meðferð þess. Ég er ekki í sjálfu sér að segja að ég álíti að það verði einhver stór breyting í þessum efnum. Hún gæti orðið. Það gæti orðið annað viðhorf þegar nýtt Alþingi kemur saman að loknum kosningum. Varðandi þetta mál sérstaklega vildi ég segja það, að þó að ég sé óánægður með meðferð þess að ýmsu leyti og efni og telji að endanleg ákvörðun um kjördæmaskipan og kosningafyrirkomulag hljóti að bíða heildarendurskoðunar stjórnarskrárinnar geri ég mér fulla grein fyrir því að hér er um að ræða vissar sættir á milli stjórnmálaaflanna í landinu og þegar um slíkt er að ræða hljóta slíkar sættir að byggjast á málamiðlun. Menn láta af sínum kröfum, hver og einn aðili sem að þessu stendur. Ég álít að hér sé um að ræða sættir um sinn, sem eftir atvikum og öllum yfirlýsingum eru að mínu mati þolanlegar fyrir landsbyggðina miðað við hvað til stóð og miðað við yfirlýsingar ýmissa áhrifamikilla stjórnmálamanna um að ganga miklu lengra en hér er gert ráð fyrir. Þingflokkur Framsfl. hefur ákveðið að ganga til þessa samstarfs eins og kunnugt er og ég mun því styðja málið. Það er samstaða um það, verulega víðtæk samstaða, innan þingsins eins og kunnugt er. Ég skal ekki um það spá hvort sú samstaða er eins víðtæk í þjóðfélaginu, hvort þessi samstaða innan þingsins er spegilmynd af því sem um er að ræða í þjóðfélaginu sjálfu. Ég skal ekkert um það segja. En það er óvenjulega mikil samstaða, mundi ég vilja segja, hér í þinginu. Ég álít að það séu, eins og margir hv. þm. í Nd. tóku fram, vissar sættir á ferðinni, sem kannske báðir aðilar eru út af fyrir sig, bæði landsbyggðin og þéttbýlið hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu og hér í grenndinni, óánægðir með. Kannske báðir aðilar séu það. Það er kannske merki um að þessar sættir séu eftir atvíkum sæmilegar. Þess vegna mun ég fyrir mína parta styðja málið í þessari hv. þd. þó að ég hafi ýmsar aths. við það að gera, bæði meðferð málsins og einnig efni þess, og hefði kosið að það yrði unnið að þessu á allt annan veg. Ég gerði mér satt að segja vonir um að einhvern tíma, hvenær sem það nú verður, komi að því að stjórnarskráin í heild verði endurskoðuð. Þá kann að vera að það verði uppi nokkuð önnur viðhorf um framtíðarstjórnskipun landsins en eru við afgreiðslu þessa máls hér nú. Að lokum vildi ég aðeins ræða í örfáum orðum um stöðuna eins og hún er nú. Það er auðvitað ljóst að ástand okkar efnahagsmála og atvinnumála er með þeim hætti að ekki þolir bið að tekið verði á þeim málum. Því miður hefur ekki tekist samstarf um viðnámsaðgerðir í þessum efnum, þannig að yfir hefur riðið holskefla verðbólgu, sem erfitt er að fást við, sem atvinnulífíð í landinu stynur undir og sem enginn vafi er á að stofnar atvinnuöryggi þjóðarinnar í verulega hættu, hafi ekki tekist samstarf um viðnámsaðgerðir. En þeim mun brýnna er að slíkt samstarf takist, hverjir sem það verða sem að því standa, sem allra fyrst. Þess vegna álít ég að það sé í raun og veru spurning, og það stór spurning, hvort þetta sé rétti tíminn til að fjölga þm. um þrjá og gera aðrar breytingar á kosningafyrirkomulaginu, sem fyrirhugaðar eru, í stað þess að snúa sér að því að leysa úr þeim mikla vanda sem atvinnulíf þjóðarinnar og efnahagslíf er í nú. Þess vegna vildi ég segja að lokum að ég álít að það sé fullkomið ábyrgðarleysi að ákveða nú að það skuli verða tvennar kosningar á þessu ári. Hvað þýðir það, ef það verða tvennar kosningar á þessu ári? Það þýðir að sennilega verði kosið seinni partinn í apríl, eins og fyrirhugað er, þ.e. fyrri kosningarnar, þing verði svo kallað saman einhvern tíma í maí og síðari kosning verði þá sennilega einhvern tíma í júlí. Ég hef ekki trú á að það verði auðvelt verk að mynda ríkisstjórn að loknum fyrri kosningum, ríkisstjórn sem takist á við vanda efnahags- og atvinnumála. Ég hygg þvert á móti að það séu yfirgnæfandi líkur á að það verði engin slík ríkisstjórn mynduð fyrr en að loknum síðari kosningum.

Þá er um að gera að flýta þeim.

Jú, rétt er það, en það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að flýta þeim mikið. Ég var að segja að ég hefði ekki trú á að mögulegt væri að flýta þeim meira en það að síðari kosningarnar færu fram í júlímánuði. Eftir kosningar hefur nú tekið alllangan tíma að mynda ríkisstjórnir og ég hef nú ekki trú á því að það verði neitt sérstaklega auðvelt að mynda ríkisstjórn eftir kosningar í sumar. Það tók tvo mánuði að mynda ríkisstjórn 1974, það tók held ég tvo mánuði 1978 og ætli það hafi ekki tekið tvo mánuði 1979, mig minnir það, þannig að sennilegast er að það verði ekki komin á ríkisstjórn hér í landinu fyrr en seinni part sumars, í ágústmánuði kannske, og hún mundi þá fara að taka á málum eftir að hún er sest að völdum og sennilega mundi ekkert gerast í okkar efnahagsmálum, sem er afgerandi í atvinnumálum, fyrr en með haustinu. Ég held að það sé öllum ljóst að ástandið er þannig að það þolir ekkí þá bíð. 
             Nú bið ég hv. þm. að lofa mér að ljúka máli mínu. Ég er að gera grein fyrir því hvernig mér sýnist líklegt að mál þróist ef mál ganga fram með þessum hætti og ég er að vara við því að slík stefna verði mörkuð. Það er auðvitað hugsanlegt að eftir fyrri kosningar verði mynduð ríkisstjórn sem tekur á málum. Ég hef ekki mikla trú á því, ef á að dæma af reynslunni, að það verði annað en hrein vettlingatök fyrir kosningar, þannig að það verði ekki farið að taka á málum af þeirri festu sem nauðsyn ber til fyrr en með haustinu. Þess vegna held ég að það eigi ekki á þessu stigi málsins að slá neinu föstu um hvenær kosið verður í annað sinn. Ég álít að þannig sé háttað málum og það sé það alvarlegt ástand í okkar efnahags- og atvinnumálum að það væri óráð að ákveða það nú.