Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegur forseti. Mér hærra skrifaðir menn í þessari hv. deild hafa lýst því yfir hátt og í hljóði að eir taki aldrei þátt í að endurreisa Útvegsbanka Íslands en greiða þessu máli þó atkvæði. Mér er einnig ljóst að Alþfl. hefur af einhverjum ástæðum ákveðið að veita því brautargengi með hjásetu. Mitt atkvæði skiptir því ekki lengur verulegu máli. Það er þó ljóst að sjálfstæðismenn almennt fá kost á að segja álit sitt á þessu máli áður en það fer út úr þinginu á landsfundi sem hefst á morgun. Ég tek því ekki þátt í þessari atkvæðagreiðslu. Frv. afgr. til Nd.



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til jarðræktarlaga eins og það liggur hér fyrir eftir afgreiðslu Nd. á frv. Þetta frv. eins og það liggur fyrir er í veigamestu atriðum staðfesting á lögum nr. 71/1985. Þá var gerð breyting á jarðræktarlögum er gilda skyldi fyrir árin 1985 og 1986. Miðaði sú breyting að því að fella ákvæði jarðræktarlaga um ríkisframlög til jarðabóta að þeirri landbúnaðarstefnu sem mörkuð var með búvörulögunum nr. 46/1985. Hér er því um staðfestingu á þeirri stefnubreytingu jarðræktarlaganna að ræða þótt öðrum atriðum sé einnig nokkuð vikið til. Frv. var til meðferðar á búnaðarþingi 1986. Það var hins vegar fullunnið af nefnd sem landbrh. skipaði 1984 og undirbjó frv. það til l. um breytingu á jarðræktarlögum sem samþykkt var hér á Alþingi vorið 1985. Óþarfi er að gera langa grein fyrir frv. Aðalatriði þess má draga saman á eftirfarandi veg: 1. Staðfest eru bráðabirgðaákvæði laga nr. 71 1985 um framlög til jarðabóta, en þau fólust í eftirfarandi liðum: Dregið var úr framlögum sem stuðlað geta að aukningu búvöruframleiðslu í hefðbundnum búgreinum, svo sem til framræslu og grænfóðurræktar. Aukinn var stuðningur við heimaafla, svo sem endurræktun, bætta heyverkun og geymslu garðávaxta. Aukinn var stuðningur við nýjar og vænlegar búgreinar, svo sem loðdýrarækt. 2. Kröfur um menntun þeirra ráðunauta er starfa að leiðbeiningaþjónustu innan ramma laganna eru skilgreindar mun nánar en í eldri lögum. 3. Ýmis ákvæði laganna er fjalla um skilyrði um úttekt jarðabóta, takmarkanir á vegagerð og línulagnir um ræktað land og ræktanlegt, svo og um nýbýli og búskaparhæfi jarða, eru einfölduð og stytt. Vegna breytinga sem orðið hafa í hefðbundnum landbúnaði hafa jarðabótaframkvæmdir breyst verulega. Í grg. með frv. er að finna yfirlit yfir jarðabætur skv. jarðræktarlögum á tímabilinu 197-1986. Kemur þar m.a. fram að ýmsar framkvæmdir, svo sem framræsla, nýrækt og byggingar gripahúsa, hafa dregist mjög saman á síðustu árum svo nú er þar aðeins um eðlilegt viðhald á þessum sviðum að ræða í samræmi við það framleiðslurými sem til staðar er. Fjármagnsþörf til framlaga vegna þessara jarðabóta hefur því stórminnkað síðustu tvö árin. Hins vegar hafa framkvæmdir á öðrum sviðum vaxið og ber þar hæst loðdýraræktina, en með lagabreytingu árið 1985 var ákveðið að efla myndarlega stuðning við byggingar loðdýrahúsa. Þannig var fjármagninu beint til þeirra greina sem vaxtarmöguleika hafa í takt við markaða framleiðslustefnu landbúnaðarins. Ég fjölyrði ekki frekar um einstök atriði frv., en undirstrika að lokum að frv. er sem fyrr sagði unnið í náinni samvinnu við búnaðarþing og Búnaðarfélag Íslands. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Frú forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna, 390. máli deildarinnar á þskj. 703. Frv. er flutt til staðfestingar á brbl. sem út voru gefin 21. maí 1986 með því að þá þótti óhjákvæmilegt að lengja frest Kjaradóms til að kveða upp dóm í málum sem þá lágu fyrir dóminum, en skýrslur sem leggja þurfti fyrir dóminn höfðu þá ekki borist. Þótti nauðsynlegt að framlengja heimildir Kjaradóms fyrir uppkvaðningu dóma í þeim málum og því voru brbl. þessi gefin út. Frú forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breytingu á lögum nr. 60 frá 1. júní 1984, um Húsnæðisstofnun ríkisins, með síðari breytingum. Frv. hef ég leyft mér að flytja ásamt hv. þm. Valdimar Indriðasyni, Karli Steinari Guðnasyni, Helga Seljan og Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur. Það er 395. mál deildarinnar á þskj. 721. Breyting sú sem hér um ræðir er við 3. mgr. 47. gr. laganna sem lagt er til að orðist þannig: Eigi skal greiða stimpilgjald af afsölum fyrir verkamannabústöðum og veðskuldabréfum til Byggingarsjóðs verkamanna vegna verkamannabústaða, en kostnað við þinglýsingu greiðir kaupandi. Breytingin felur í sér að útgefin veðskuldabréf kaupenda verkamannabústaða til Byggingarsjóðs verkamanna vegna lána úr sjóðnum verði ásamt afsölum fyrir verkamannabústöðum undanþegin stimpilgjaldi. Í núgildandi 3. mgr. 47. gr. laganna eru einungis afsöl vegna verkamannabústaða undanþegin stimpilgjaldi. Samkvæmt stimpillögum er stimpilgjald 0,4% af fasteignamati eignar. Stimpilgjald af veðskuldabréfum þeim sem hér um ræðir er hins vegar 1,5% af lánsfjárhæð. Kostnaður við stimplun veðskuldabréfa er því oft miklum mun hærri en við stimplun afsals. Stafar það annars vegar af hærri hundraðshluta og hins vegar af því að byggingarkostnaður eða kaupverð eru yfirleitt allmiklu hærri en fasteignamat. Með hliðsjón af því meginmarkmiði með verkamannabústöðum að bæta úr húsnæðisþörf láglaunafólks er viss mótsögn fólgin í þeim mismun sem fram kemur í núgildandi 3. mgr. 47. gr. laganna hvað stimpilgjald afsala og veðskuldabréfa snertir. Minnt er á að réttur til kaupa á verkamannabústað er bundinn m.a. því skilyrði að umsækjandi hafi í meðaltekjur þrjú síðustu árin áður en úthlutun fer fram eigi hærri fjárhæð en sem nam 419 þús. og 100 kr. árið 1986 fyrir einhleyping eða hjón og 38 þús. og 200 kr. fyrir hvert barn á framfæri umsækjanda innan 16 ára aldurs. Með tekjum er átt við heildartekjur umsækjanda, maka hans og barna. Ljóst er því að verkamannabústaði kaupir einungis láglaunafólk. Samkvæmt 49. gr. laganna eru veitt lán úr Byggingarsjóði verkamanna til byggingar eða kaupa á verkamannabústöðum. Eru lánin oftast 85% af byggingarkostnaði eða kaupverði, stundum 90% og í undantekningartilvikum 100%. Stimpilgjald af slíkum lánum eru allveruleg og tilfinnanleg fyrir það láglaunafólk sem hér á í hlut. Hækkar gjaldið því meira því meiri og brýnni sem þörfin er. Af íbúð sem t.d. kostar 4 millj. kr. þarf að greiða 51 þús. kr. í stimpilgjald af 85% láni, 54 þús. kr. af 90% láni og 60 þús. kr. af 100% láni. Fyrir ríkissjóð er tekjutap nokkurt vegna þessarar breytingar en það er þó ekki eins mikið og ætla mætti í fyrstu. Samkvæmt upplýsingum Húsnæðisstofnunar ríkisins sem fram koma á fylgiskjali með frv. reyndist heildarfjárhæð nýlána úr Byggingarsjóði verkamanna árin 1983-1986 vegna verkamannabústaða nema samtals 1655,5 millj. kr. Miðað við þessar upplýsingar hafa stimpilgjöld þessi ár numið alls 24,8 millj. kr., mest árið 1986, eða 7,7 millj. kr. Tekjutapið er að mínu áliti mjög óverulegt fyrir ríkissjóð. Fyrir það láglaunafólk sem hér um ræðir skipta þessar greiðslur hins vegar verulegu máli. Eru jafnvel dæmi þess að há stimpilgjöld veðskuldabréfa hafa valdið því að láglaunafólk treystir sér ekki til að taka við úthlutun verkamannaíbúða sem það hefur átt kost á. Til að auðvelda þessu fólki að eignast eigið húsnæði á félagslegum kjörum og gæta um leið samræmis og aukins réttlætis í meðferð afsala og veðskuldabréfa er lagt til að felld verði niður stimpilgjöld af veðskuldabréfum vegna verkamannabústaða. Gert er hins vegar ráð fyrir því að kaupandi verkamannaíbúðar og útgefandi veðskuldabréfs vegna láns úr Byggingarsjóði verkamanna greiði þinglýsingargjald af veðskuldabréfi á sama hátt og af afsali, enda er sú upphæð mjög óveruleg. Tekur breyting sú sem hér um ræðir aðeins til veðskuldabréfa vegna verkamannabústaða. Er því ekki gert ráð fyrir að undanþágan nái til lána úr Byggingarsjóði verkamanna vegna annarra félagslegra íbúða, svo sem leiguíbúða sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Ég hygg að það sé ekki þörf á því að fara mörgum fleiri orðum um þetta frv. svo einfalt og skýrt sem það er. Málið er samt sem áður réttlætismál. Vonast ég til að það mæti ekki mikilli fyrirstöðu hér í deildinni þó að það komi seint fram og stutt sé í þinglok. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Hér er um mál að ræða sem er flutt að beiðni hagsmunaaðila í sjávarútvegi, útvegsmanna og sjómanna, í framhaldi af samkomulagi sem gert var milli þeirra um kaup og kjör þar sem þeir fara fram á að ýmsir liðir í því samkomulagi verði lögfestir. Hér er um samkomulagsmál að ræða sem var samþykkt einróma í Nd. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þetta mál og vil leggja það til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Frú forseti. Hér liggur fyrir árangur af endurskoðunarstarfi stjórnskipaðrar nefndar um fæðingarorlof. Það hefur staðið til í nokkuð langan tíma að endurskoða lagaákvæði um fæðingarorlof og hinn 22. apríl á síðasta ári skipaði ég nefnd til þess að endurskoða núgildandi ákvæði um fæðingarorlof og fæðingarstyrk í lögum um almannatryggingar, nr. 67/1971, með síðari breytingum, með endurbætur á fyrirkomulagi fyrir augum. Í nefndina voru skipuð þau Ingibjörg Rafnar héraðsdómslögmaður, sem var formaður nefndarinnar, Salome Þorkelsdóttir alþingisforseti, Jón Ásbergsson forstjóri, Jóhanna Sigurðardóttir alþm. og Steinunn Finnbogadóttir ljósmóðir. Nefndin komst að sameiginlegri niðurstöðu. Þó var það svo að tvö eða þrjú atriði voru það sem Jóhanna Sigurðardóttir gerði nokkurn fyrirvara um en þau voru þó ekki stórvægilegri en svo að allir nefndarmenn undirrituðu nál. sameiginlega og þær tillögur sem hér liggja fyrir. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir mun að sjálfsögðu gera grein fyrir þessum atriðum þegar málið kemur til kasta hv. Nd. Aðaleinkennið á þessum frumvörpum sem hér liggja fyrir eru þau að lagaákvæðum um þessi efni er skipt í tvennt. Meginbreytingarnar eru fólgnar í því að annars vegar er skilið alfarið á milli reglna sem varða vinnurétt annars vegar og tryggingarétt hins vegar, þ.e. rétt foreldra til leyfis frá launuðum störfum vegna meðgöngu og fæðingar og vernd gegn uppsögn af þeim sökum og hins vegar rétt foreldra til greiðslna úr almannatryggingum í fæðingarorlofi. Nefndinni þótti óeðlilegt að ákvæði sem vörðuðu atvinnuréttindi manna væru í lögum um almannatryggingar. Þess vegna var gerð tillaga um að sérstök lög yrðu sett um rétt til fæðingarorlofs og vernd atvinnuréttinda og að ákvæði um greiðslur í fæðingarorlofi yrðu í lögum um almannatryggingar. Ég vil biðja hæstv. forseta um leyfi til þess að fá að mæla fyrir báðum frumvörpunum í einu því að þau tengjast svo rækilega og ég held að það mundi greiða fyrir störfum deildarinnar. Ég vil fyrst gera grein fyrir því að annars vegar er frv. um fæðingarorlof sem er á þskj. 707, 391. mál, og það varðar vinnuréttinn, þ.e. þarna er í fyrsta sinn berum orðum lögfestur réttur til leyfis frá launuðum störfum vegna meðgöngu og fæðingar og í þessum lögum er skýrgreining hugtaksins líka fest í lögum en það hefur ekki verið gert áður. Í öðru lagi var svo meginatriðið í starfi nefndarinnar að greinarmunur var gerður á greiðslum til útivinnandi foreldra og heimavinnandi með tilliti til skýrgreiningar hugtaksins og svo hins að greiðslur til heimavinnandi foreldra vegna fæðingar væru í raun og veru fæðingarstyrkur en ekki væri verið að bæta tap venjulegra tekna. Þess má geta að samkvæmt tillögum þessarar nefndar njóta heimavinnandi foreldrar ríkari réttar til greiðslna vegna fæðingar barns en víðast ef ekki alls staðar annars staðar sem við þekkjum til eins og menn sjá í töflu sem fylgir frv. og er hér á miðopnu frv. um almannatryggingar. Þá langar mig að víkja örlítið að hvoru frv. fyrir sig. Það er þá fyrst frv. um fæðingarorlof sem er á þskj. 707. Hér er í fyrsta lagi skýrgreint hvað fæðingarorlof merkir. Það er í raun og veru leyfi til fjarvistar frá launuðum störfum vegna meðgöngu og fæðingar. Þar með er það ótvírætt lögfest að fæðingarorlof jafngildir viðurkenningu á lögmætum forföllum af þessum sökum. Áður var það svo að bæði ég og ýmsir aðrir þm. töldu að það leiddi af sjálfu sér um leið og festur væri í lög réttur til greiðslna í fæðingarorlofi að þar með væri frá því gengið að mæður ættu rétt á því að vera fjarverandi þann tíma sem réttur til greiðslnanna stæði. En slíkt kann í einstökum tilvikum að geta orkað tvímælis og sjálfsagt þykir að festa þessi mannréttindi ótvírætt í lög með hagsmuni barna og mæðra og tengsl milli foreldra og barna í huga. Í öðru lagi er það bundið í frv. um fæðingarorlof hversu langt það skuli vera. Gert er ráð fyrir að frá næstu áramótum eða við gildistöku laganna verði það fjórir mánuðir en frá 1. jan. 1989 verði það fimm mánuðir og frá 1. janúar 1990 sex mánuðir. Það er horfst í augu við þá staðreynd að ýmsar réttarbætur hafa hér á landi orðið í áföngum og gert er ráð fyrir því í þessari hugmynd. Einnig er hér um kostnaðaratriði að ræða sem heldur verður ekki horft fram hjá hversu fegin sem við vildum. Gert er ráð fyrir að fæðingarorlof megi taka allt að einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag og síðan eru ákvæði um það með hvaða hætti tilkynna skuli og staðfesta að réttur sé fyrir hendi. Önnur ákvæði í þessu frv. varða rétt í sambandi við ættleiðandi foreldri og rétt til orlofs þegar um er að ræða barnshafandi konu sem fæðir andvana barn og eins réttindi konu til þess að fá sig flutta til í starfi ef talið er að heilsu hennar eða fósturs sé hætta búin af þeirri starfsaðstöðu sem hún hefur. Þetta er í fyrsta sinn fest í lög að réttur til slíks skuli vera fyrir hendi án þess að slík tilfærsla hafi áhrif á launakjör. Það er því ljóst að ásamt því ákvæði að þetta skuli ekki skerða þann heildarrétt sem verkalýðsfélög kunna að hafa samið um umfram það sem í lögunum stendur er hér um að ræða verulega réttarbót sem sannarlega getur haft áhrif á stöðu kvenna, kornabarna og heimila og einnig á hinn mikilvæga grundvöll sem myndast fyrir framtíð og sálarlíf barns og raunar móður og foreldra líka, þann mikilvæga grundvöll sem lagður er með nánum samvistum þennan tíma. Ég vík þá, frú forseti, að frv. til l. um breytingu á almannatryggingum.

Nú verður forseti að gera hlé á umræðu þar sem fundartíminn er liðinn. Þessari umræðu verður fram haldið kl. 6.

Ég þakka fyrir að ég fékk að komast að með þennan hluta ræðunnar og vonast til að hún verði ekki mjög löng þegar þar að kemur. - Fundarhlé. Frú forseti. Ég hafði rætt um þann þátt þessa máls sem fjallað er um á sérstöku þskj. og í sérstöku frv. um fæðingarorlof, en kem nú að frv. um greiðslurnar sjálfar sem koma fram í frv. um breytingu á lögum um almannatryggingar. Það er þá fyrst til að taka að þar kemur fram með hvaða hætti gerður er greinarmunur á greiðslum til allra kvenna og svo þeirra sem verða fyrir tekjumissi á vinnumarkaðinum og njóta réttar samkvæmt lögunum um fæðingarorlof sem þar var skýrgreint. Fæðingarstyrkur, sem greiðist til allra kvenna, skal vera 15 þús. kr. á mánuði í fjóra mánuði við hverja fæðingu til móður sem á lögheimili hér á Íslandi. Hér er um upphæð að ræða sem er hærri en sú upphæð sem greidd er mánaðarlega í fæðingarorlofi í öðrum löndum sem við höfum gjarnan miðað okkur við, en það eru Danmörk, Finnland, Noregur, Svíþjóð og Bretland. Hér er því um að ræða verulegar umbætur til handa heimavinnandi mæðrum. Bæði er það að sá tími sem þær fá greiðslur er lengdur og svo er upphæðin hækkuð verulega þannig að bilið minnkar að þessu leyti til milli þeirra sem vinna utan heimilis og inni á heimilinu. Þess er að geta að ákvæði þessarar greinar taka þó ekki til félagsmanna í samtökum opinberra starfsmanna, bankamanna eða annarra þeirra stéttarfélaga þar sem félagsmenn njóta óskertra launa í fæðingarorlofi samkvæmt kjarasamningum þann tíma sem óskert laun eru greidd samkvæmt þeim samningum. Þetta þýðir að þegar að því kemur að tíminn lengist, þá mundu þeir félagsmenn sem fengju lengri rétt samkvæmt þessu frv. auðvitað njóta hans en sömu upphæðar og greinir í lögunum. Ég vil taka það fyrst fram að það er auðvitað verulegt ósamræmi og hefur lengi verið á réttindum kvenna sem starfa hjá opinberum aðilum og hinna sem starfa á hinum almenna vinnumarkaði að því er varðar rétt til fæðingarorlofs. Segja má að fyrsta stóra skrefið, sem stigið var til þess að draga úr þessum mun, hafi verið árið 1975 þegar lögin voru samþykkt um greiðslur í fæðingarorlofi í 90 daga, en þær greiðslur fóru eftir lögunum um atvinnuleysisbætur eða um atvinnuleysistryggingar og var greitt samkvæmt því. Það þýddi auðvitað að sá réttur stóð í raun og veru lengur en með lögunum sem við tóku og gilda enn því að hér var um að ræða 90 virka daga og auk þess bættust við hina venjulegu dagpeninga samkvæmt þeim lögum bætur vegna hvers barns sem móðirin átti fyrir. En þó að þetta ósamræmi hafi verulega minnkað þá er þarna um nokkurt ósamræmi enn að ræða og nefndin var öll sammála um að það væri í raun og veru æskilegt að allir launþegar nytu sömu réttinda af hálfu hins opinbera varðandi fæðingarorlof. Hitt er svo annað mál að launþegar geta að sjálfsögðu samið um viðbótarréttindi ef því er að skipta en það sem hið opinbera greiddi ætti auðvitað helst að vera hið sama. Þess vegna töldu allir nefndarmenn að stefna bæri að því að stofna sérstakan sjóð, fæðingarorlofssjóð. Hugmyndir nefndarmanna voru þær að hann yrði með svipuðu sniði og Atvinnuleysistryggingasjóður. Tryggingastofnunin annaðist sjóðvörslu, reikningshald og daglega afgreiðslu og stjórn hans yrði skipuð t.d. fulltrúum frá ASÍ, VSÍ, BSRB, BHM og fulltrúum kjörnum af Alþingi. Sjóðurinn yrði síðan fjármagnaður með iðgjöldum atvinnurekenda sem yrði ákveðið hlutfall greiddra launa, svo og með framlögum ríkisins. Hins vegar er ljóst að slík breyting verður ekki gerð nema í samráði og samvinnu við aðila vinnumarkaðarins, bæði launþega og atvinnurekendur. Þetta er hins vegar framtíðarmál sem byggist á samkomulagi aðilanna og nefndin var sammála um að æskilegt væri að stefna að. Hins vegar er ljóst að til þess þarf nokkurn tíma að svo geti orðið og ekki þykir unnt að bíða með að gera breytingar á núgildandi fyrirkomulagi. Þess vegna er það að nefndin gerir tillögu um að fæðingarorlofi samkvæmt núgildandi 16. gr. almannatryggingalaga verði skipt upp í annars vegar fæðingarstyrk, sem greiðist öllum fæðandi konum í fjóra mánuði frá næstu áramótum og síðan fimm til sex mánuði á næstu tveim árum þar á eftir og á hinn bóginn fæðingardagpeninga sem greiðast aðeins þeim sem verða af launatekjum vegna barnsburðar og þá tekið mið af atvinnuþátttöku viðkomandi. Þess ber að geta að hugsunin er sú að þessar tvenns konar bætur séu fjármagnaðar með mismunandi hætti, að fæðingarstyrkurinn verði alfarið greiddur af ríkissjóði en fæðingardagpeningar af atvinnurekendum. Hins vegar reiknast nefndinni svo til þegar allar fæðingarnar eru teknar með og upphæðirnar teknar með í reikninginn að útkoman yrði sú að kostnaðarskipting ríkissjóðs og atvinnurekenda af þessu breytta fyrirkomulagi yrði nánast jöfn. Og það er sama skipting og gert var ráð fyrir þegar lög nr. 97/1980 voru sett, eins og sagði í athugasemdum með frv. þá. Ég gat þess áðan um upphæðir fæðingarstyrks og dagpeninga að fæðingarstyrkurinn yrði verulega hærri en núgildandi greiðslur til heimavinnandi foreldra, þ.e. það yrði um 50% hærra en nú er. Hins vegar yrði tekjutap útivinnandi foreldra bætt með fæðingarstyrk og fæðingardagpeningum þannig að samanlögð upphæð styrks og dagpeninga nemi nokkurn veginn sömu upphæð og fæðingarorlof nú, en tíminn lengist hins vegar. Til að hafa viðmiðun í þessu sambandi gerir nefndin ráð fyrir að fæðingardagpeningar nemi tvöföldum sjúkradagpeningum eins og þeir eru á hverjum tíma, nú samtals 18 430 kr. Foreldri sem leggur niður fulla vinnu fengi því 15 000 + 18 430, þ.e. 33 430 kr. á mánuði í stað 32 313, þannig að þarna munar ekki miklu í upphæðum hvers mánaðar. Það er rétt að benda á það að ef sjúkradagpeningum væri breytt þannig að þeir tækju mið af launatöxtum ákveðinna stéttarfélaga, eins og tillögur hafa stundum komið fram um, þá væri nauðsynlegt að endurskoða að sjálfsögðu fæðingardagpeningana um leið. Og enn er rétt að nefna það í þessu sambandi líka að þær stéttir sem nú njóta óskertra launa í fæðingarorlofi samkvæmt lögum, reglugerðum og kjarasamningum, svo sem opinberir starfsmenn og bankamenn, fengju ekki þessar framangreindu greiðslur. Varðandi lengd orlofsins hafði ég minnst á áðan að nefndin er sammála um að rétt sé að lengja það í áföngum á tveim til þrem árum í allt að sex mánuði. Þá kem ég að því viðkvæma máli sem er kostnaðurinn við þetta fyrirtæki. Öllum hlýtur að vera ljóst að ekki er hægt að gera þessar breytingar án þess að nokkru sé til kostað, en hitt er svo annað mál að við teljum að sá kostnaður skili sér í betra heilsufari mæðra og barna bæði í bráð og lengd og raunar betri möguleikum fyrir foreldra til þess að sinna ungum börnum sínum. Ef einungis væri miðað við þriggja mánaða fæðingarorlof eins og nú er, þá væri kostnaðaraukinn bara af kerfisbreytingunni 20 031 831 kr. en hver viðbótarmánuður mundi kosta 119 500 000 kr. Lenging í sex mánuði mundi því kosta 378,5 millj. kr. á ári miðað við sama fjölda fæðinga og var 1985 og sams konar atvinnuþátttöku kvenna. Án þess að ég fari nánar út í þessa útreikninga vil ég vísa til útreikninga sem fylgja þessu frv. og eru mjög ítarlegir þannig að þessu ættu hv. þm. að geta glöggvað sig vel á ef spurningar rísa um það í meðferð nefndarinnar. Hins vegar er það ljóst að vegna þessa og ársuppgjörs almannatrygginga þykir rétt að þessi breyting taki gildi við upphaf árs, en að sjálfsögðu þarf aðdraganda til þess að undirbúa slíka breytingu og því tel ég að það væri mjög gagnlegt að afgreiða þetta mál nú á þessu þingi þótt skammt sé eftir þingtímans því að það mundi að sjálfsögðu auðvelda mjög þessa framkvæmd svo að ég vonast nú til að fulltingi fáist til þess. Ég vil vekja sérstaka athygli hv. þm. á töflunni sem er í miðopnu grg. Þar eru alveg nýjar upplýsingar um fyrirkomulag þessara mála í nágrannalöndum okkar. Það er oft og tíðum vitnað til þessa, eins og við könnumst við, í umræðum og við skoðun þessara upplýsinga sjáum við að stundum hefur verið nokkur misskilningur á ferðinni um það hvernig málum þessum er háttað í þessum löndum. Þetta er meðal þess sem undirbúningsnefndin vann af mikilli samviskusemi við öflun gagna. En ég vil taka það fram að það er galli í prentuninni á þessari opnu og þess vegna mun ég, með leyfi deildarinnar og hæstv. forseta, dreifa ljósrituðu betra eintaki. Það hafa fallið niður hér á tveimur stöðum línur og ég mun dreifa gleggra eintaki þm. til auðveldari verka. Ég vil þá sérstaklega geta þess að hér eru allítarleg ákvæði um framkvæmdina. Það er um það hvernig möguleikar á fæðingarorlofi skiptast á milli foreldra. Í því sambandi vil ég geta þess að lítils háttar villa hefur komið hér í frv. Það er nú raunar í grg. þess, en það gæti valdið misskilningi. Það varðar það ef foreldrar skipta á milli sín fæðingarorlofi að einhverju leyti. Það er á bls. 4 í frv. um greiðslurnar, frv. til breytinga á almannatryggingalögum. Það stendur í 1 l, 2. tölul. b-lið í lokin: "Fæðingardagpeninga, sem greiðast aðeins þeim, sem verða af launatekjum vegna barnsburðar og þá tekið mið af atvinnuþátttöku viðkomandi móður." Þannig stendur þetta í frv., en ætti aðeins að standa "viðkomandi", því að þetta tekur jafnt til föður ef um er að ræða þann tíma sem hann fengi þennan möguleika í staðinn, þannig að það væri þá eftir atvinnuþátttöku hans í hans tilviki. Ég held, frú forseti, að ég hafi tekið fram öll aðalatriði sem um er að ræða í þessu sambandi. Þó vil ég geta þess að hér kynnu menn að spyrja um viðmiðunina í sambandi við sjúkradagpeninga, af hverju standi í frv. að miða skuli við sjúkradagpeninga sem svo taki mið af atvinnuleysisbótum. En ástæðan er sú að það er ætlast til að þátttakan í atvinnulífinu eða sá tími sem bótaþegar hafa unnið hafi áhrif á bæturnar með sama hætti og tíminn hefur áhrif á atvinnuleysisbætur, þ.e. að eftir seinustu breytingu á lögunum um atvinnuleysistryggingar eru þrepin fleiri, það er meira og rökréttara samhengi á milli vinnutímans, þátttökunnar í starfi viðkomandi og svo bótaréttarins. Það olli oft ranglæti hér áður þegar þrepin voru miklu stærri þannig að menn urðu þá stundum af rétti sem eðlilegt hefði verið að veita. Um þetta gilda reglugerðarákvæði nú en eðlilegra þótti að taka þetta atriði inn í sjálfan lagatextann. Ég held, frú forseti, að ég hafi ekki fleiri orð um einstök atriði þessa frv. En það segir sig sjálft að mál eins og þetta hefur mjög mikla þýðingu í þjóðfélagi þar sem dregur úr fólksfjölgun á næstu árum. Sú ástæða ein er mjög þungvæg og hlýtur að leiða til þess að betur verði gert við barnafjölskyldur og foreldrum gert léttara að annast ung börn. Hitt er svo annað mál að þótt þeirri ástæðu væri ekki til að dreifa, þá er hér um að ræða réttarbót sem skiptir verulegu máli fyrir heilsu barns og raunar líka heilsu móður, svo og það framtíðaruppeldi sem byggist á sem traustustum og nánustum tengslum móður og barns og foreldris og barns á fyrstu mánuðum ævi þess. Þess vegna vonast ég einlæglega til þess að Alþingi bregðist jafndrengilega við þessum frumvörpum og það brást við fæðingarorlofsfrv. 1975 þegar tekið var stórt stökk til lengri réttindatíma móður en áður hafði þekkst. Sem betur fer er það svo, hvað sem menn segja um stjórnmálamenn og alþingismenn, að ef þeir sjá að menn standa með fæturna á jörðinni og gera sér grein fyrir því hvaða skref er verið að stíga og réttlætismál er til umræðu og umfjöllunar, þá sýnir reynslan það að þá eru fáir sem ekki vilja leggja sig fram um að koma þeim málum í höfn. Ég leyfi mér að leggja það til, frú forseti, að þessu máli verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Virðulegi forseti. Dræm fundarsókn hér í hv. deild nú þegar þetta mál kemur til umræðu er e.t.v. til marks um það að hér er á ferðinni gamalkunnugt mál fyrir hv. þingdeildarmenn því að eins og hv. þingdeildarmenn vita hef ég á þremur umliðnum þingum flutt hér frv. til laga um lengingu fæðingarorlofs úr þremur mánuðum í sex mánuði og fullar launagreiðslur til foreldra í fæðingarorlofi. Hefur ævinlega orðið mikil umræða um það mál hér í hv. deild og sitt sýnst hverjum, en skemmst er frá því að segja að það frv. hefur aldrei fengist afgreitt úr hv. heilbr.- og trn. þessarar hv. deildar þrátt fyrir ítrekaðar óskir þar um og þrátt fyrir að nefndinni hafi á sínum tíma verið afhentar hátt á fimmta þúsund undirskriftir þess efnis að hún afgreiddi það frv. með einhverjum hætti. Þetta hefur þó e.t.v. orðið til þess að það var loksins sett á verkefnalista þeirrar hæstv. ríkisstjórnar, sem nú situr, nú á síðasta hausti að endurskoða gildandi lög um fæðingarorlof. Og síðan í október, þá er verkefnalistinn kom fram, höfum við beðið eftir því að sjá þau frumvörp sem þá voru boðuð um þessi mál. Þau eru nú hér fram komin og því fagna ég svo sannarlega, en vil jafnframt taka fram að það er vitaskuld afleitt að þetta viðamikla mál komi fram á síðustu dögum þingsins. Ljóst er að það er ekki nokkur von til þess að þau frumvörp sem hér liggja fyrir fái fullnægjandi umfjöllun í nefnd ef það er þá meiningin að afgreiða þau. Hæstv. ráðh. komst svo að orði í ræðu sinni áðan að það væri gagnlegt að afgreiða þessi frumvörp nú fyrir þinglausnir. Var þar ekki fastar að orði kveðið og velkist ég í nokkrum vafa um það hvort þessi frumvörp eru lögð hér fram til sýnis eða hvort það sé raunveruleg meining ráðherra að fá þau afgreidd hér á þessu þingi. Ef svo er þá er það ekki vansalaust að þingið fær ekki nema tæpar tvær vikur, ef svo fer sem stefnir, til að fjalla um þetta viðamikla mál. Það er nýmæli í þessum frumvörpum að hér er búið að búta ákvæði um fæðingarorlof niður í tvö mismunandi frumvörp. Annars vegar er um að ræða frv. þar sem skilgreint er að fæðingarorlof sé leyfi frá launuðum störfum án greiðslna og síðan er í fylgifrv. kveðið á um greiðslur í fæðingarorlofi og hvernig þeim skuli vera háttað. Þeim er þar skipt í tvennt, annars vegar í fæðingarstyrk og hins vegar fæðingardagpeninga. Þessi framsetning málsins er með ólíkindum flókin og enginn vafi á að hér er verið að gera einfalt mál óþarflega flókið. Ég tek undir það sjónarmið að nauðsynlegt er að skilgreina nákvæmlega hvað átt er við með fæðingarorlofi, en sú flókna skipting, sem hér er um að ræða, að búta þetta niður í tvo mismunandi lagabálka og að skipta greiðslunum með þeim hætti sem hér er gert, er heldur mikið af því góða. Sama má segja um þær vangaveltur sem fram koma í grg. um kostnaðarskiptingu milli ríkis og atvinnurekenda vegna fæðingarorlofs og eins hvað varðar sérstakan fæðingarorlofssjóð sem er sett fram sem lausleg hugmynd í grg. með greiðslufrv. og verður að teljast heldur langsótt og fjarstæð eins og málum er nú háttað. Í þessum frv. er að finna ýmsar af þeim hugmyndum sem voru lagðar fram í því frv. sem ég hef hér flutt þrjú þing í röð og ég fagna því að þær eru komnar það langt að vera nú hér í frv. fluttu af meiri hluta Alþingis. Þar ber fyrst að nefna að samkvæmt þessum frv. er stefnt að því að lengja fæðingarorlof úr þeim þremur mánuðum sem það er í dag í sex mánuði og það er nákvæmlega sú lenging fæðingarorlofs sem ég hef lagt til á hverju þingi fram til þessa. Þessi lenging er afskaplega mikilvæg og hana verður að telja lágmarkslengingu fæðingarorlofs. Eins og hæstv. ráðh. kom að í máli sínu hér áðan þá tryggir þessi lenging móður og barni, og föður einnig hafi hann hug á að taka fæðingarorlof, næði til þess að mynda traustan grundvöll undir samskipti foreldra og barns og jafnframt gerir það móðurinni kleift að ná sér eftir áreynslu barnsburðarins. Annað atriði sem skiptir mjög miklu máli í sambandi við lengingu fæðingarorlofs í sex mánuði er að það gerir konum kleift, ef þær sjálfar vilja, að hafa börn sín á brjósti í sex mánuði. Það er konum ráðlagt nú af heilsufarsástæðum og þá sérstaklega með tilliti til heilsufars barnanna og það nær vitaskuld ekki nokkurri einustu átt að konur hafi aðeins ráðrúm til þriggja mánaða fæðingarorlofs á meðan læknar ráðleggja þeim að hafa börnin á brjósti í sex mánuði. Konur úti á vinnumarkaði geta ekki með góðu móti haft barn á brjósti og einnig unnið. Þetta er því önnur mikilvæg ástæða þess að sex mánuðir eru lágmarkstími fyrir fæðingarorlof. Og eins og ég hef áður margsagt og hæstv. ráðh. vék að í máli sínu hér áðan, þá er hér einnig um fyrirbyggjandi heilsugæslu að ræða því að móðurmjólkin inniheldur mörg ónæmisefni sem munu nýtast ungabörnunum síðar á ævinni og stuðla að sparnaði í heilsugæslu hér á landi þegar til lengri tíma er litið. Ég ítreka það enn að ég tel sex mánaða fæðingarorlof algjört lágmark og tel að við ættum að stefna að því að lengja fæðingarorlof enn meir og þá í áföngum. Hins vegar er ég ekki sátt við það að nú sé verið að lengja fæðingarorlofið í áföngum, úr þremur mánuðum í sex mánuði. Þannig háttar til hér á landi að 80% kvenna og vel það eru úti á vinnumarkaðinum og enn þá hærra hlutfall kvenna á barneignaraldri er úti á vinnumarkaðinum, það er sennilega nærri 90%. Því er það augljóst að lenging fæðingarorlofs í sex mánuði er mál sem þolir enga bið og því hlýt ég að harma það að hæstv. ráðh. treystir sér ekki til að taka þetta skref í einu stökki, heldur leggur til að þessu sex mánaða marki verði náð á nærri þremur árum héðan frá talið. Ég tel að hér sé of hægt farið og ég vil jafnframt geta þess að á hverju þingi fram til þessa hef ég lagt fram fylgifrv. með því fæðingarorlofsfrv. sem ég hef flutt, fylgifrv. sem gerir ráð fyrir tekjuöflun til að standa straum af kostnaði vegna fæðingarorlofs þannig að það væri ríkinu ekki of stór þröskuldur að klífa að lengja fæðingarorlofið um þrjá mánuði í einu stökki. Þetta fylgifrv. felur í sér hækkun á prósentuhlutfalli framlags atvinnurekenda til lífeyristrygginga og er rökstutt með þeim hætti að ekki fer illa um atvinnureksturinn hér á landi nú, hann stendur með miklum blóma og hefur því svigrúm og bolmagn til að auka lítillega lífeyristryggingagreiðslur sínar og að það hljóti að teljast öllum atvinnurekstri til hagsbóta að fá heilbrigða einstaklinga til starfa. Þetta frv. hefur ævinlega verið lagt fram með því fæðingarorlofsfrv. sem ég hef hér flutt og hefði það fengið náð fyrir augum meiri hlutans þá hefði verið kleift að lengja fæðingarorlof í einu stökki úr þremur mánuðum í sex mánuði. Það er ekki gert í þeim frv. sem nú liggja fyrir og það tel ég mjög slæmt. Hitt meginatriðið í þeim frv. sem hér liggja fyrir eru þær greiðslur sem áætlað er að greiða foreldrum í fæðingarorlofi. Samkvæmt greiðslufrv. bera heimavinnandi konur áfram skertan hlut frá borði hvað varðar fæðingarorlofsgreiðslur. Samkvæmt frv. njóta þær einungis fæðingarstyrks, sem kallaður er - og mér finnst reyndar óskemmtilegt orð, hefði frekar viljað sjá orð eins og fæðingargreiðslur því að mér finnst eins og með þessu sé dálítið talað niður til kvenna sem ekki eru útivinnandi - þær njóta einungis fæðingarstyrks en ekki fæðingardagpeninga. Samkvæmt því frv. sem ég hef hér áður flutt var lagt til að heimavinnandi konur nytu fullra viðmiðunargreiðslna sem eru nú um 32 000 kr. á mánuði og sú skerðing, sem hefur frá upphafi verið í gildi varðandi greiðslu fæðingarorlofs til heimavinnandi kvenna, yrði þar með afnumin. Það er ekki gert í þessu frv. Heimavinnandi konur fá samkvæmt því helmingi lægri greiðslu en konur í fullu starfi úti á vinnumarkaðinum. Mér þætti ákaflega fróðlegt að vita hvað þeir hv. þm. framsóknar, sem sæti eiga í þessari hv. deild, hafa um þetta að segja því ef ég man rétt þá hefur það verið eitt af stefnumálum Framsfl. að heimavinnandi konur sætu við sama borð og aðrar konur hvað varðar greiðslur í fæðingarorlofi. Og nú er hér fram komið stjfrv. sem kveður á um hið gagnstæða. Þær munu áfram bera skertan hlut frá borði. Hvað útivinnandi konur varðar kveður þetta frv. á um að þær fái auk fæðingarstyrks einnig fæðingardagpeninga og séu þær í fullri vinnu þá nemi upphæðin rúmlega 33 000 kr. á mánuði sem er u.þ.b. 1000 kr. meira en þær fá nú miðað við núgildandi lög. Ég hef haft þá skoðun í þessum málum, og hún hefur komið fram í þeim frv. sem ég hef hér flutt um þetta mál, að réttast væri að greiða konum óskert laun í fæðingarorlofi, þeim konum sem eru úti á vinnumarkaðnum. Það er vegna þess að konur eru fyrirvinnur engu síður en karlar. Við vitum það að hvert heimili nú til dags þarf tvær fyrirvinnur. Það var viðurkennt af hæstv. fjmrh. núna síðast hér í hv. deild í umræðu fyrir u.þ.b. 10 dögum síðan um frv. til skattalaga. Þar er gert ráð fyrir að hvert heimili þurfi tvær fyrirvinnur og m.a. þess vegna skiptir ákaflega miklu máli að útivinnandi kona haldi sínum launum óskertum í fæðingarorlofi, hún er fyrirvinna rétt eins og faðirinn. Ég hef einnig bent á að rétt sé að setja ákveðið þak á greiðslur sem yrðu með þessum hætti vegna þess að ekki sé eðlilegt að Tryggingastofnun greiði út mjög há laun, en hef jafnframt bent á að hvað mæðurnar varðar er þetta ekki vandamál því staðreyndin er sú að útivinnandi konur á Íslandi hafa mjög svipuð laun. Launabil á milli útivinnandi kvenna er ekki stórt. Samkvæmt nýjustu upplýsingum sem við höfum um þessi mál, sem er að finna í skýrslu Byggðastofnunar um vinnumarkaðinn 1985, er launum kvenna þannig háttað að aðeins 5% kvenna á vinnumarkaði ná meðallaunum karla. Enda kom það fram þegar Tryggingastofnun ríkisins reiknaði þetta út fyrir mig í fyrra að það skipti stofnunina nánast engu máli hvort hún greiddi út fullar viðmiðunargreiðslur til kvenna í fæðingarorlofi eða hvort hún greiddi þeim full laun, niðurstöðutalan var sú sama, upphæðin var sú sama. Einnig er þess að geta að með því að konur haldi fullum launum þegar þær taka fæðingarorlof þá metum við þau störf sem felast í því að annast um lítið barn jafnmikils og hvert annað starf sem móðir hefur með höndum úti á vinnumarkaðnum. Ég tel mjög mikilvægt að viðurkennt sé af hendi löggjafans að það að annast um nýfætt barn sé engu ómerkilegra en hvert annað starf, í krónum talið. Með því að skerða laun kvenna með þeim hætti sem þessi frv. gera ráð fyrir, þ.e. þær halda ekki fullum launum í fæðingarorlofi, má segja að verið sé að refsa konum launalega fyrir að eiga börn. Þær lækka í launum við það að fara heim og sinna þessum litlu börnum. Það get ég ekki samþykkt. Jafnframt er rétt að benda á, eins og fram kemur í grg. og lagatexta þessara frv., að sumar konur halda óskertum launum í fæðingarorlofi samkvæmt þeim kjarasamningum sem þær búa við. Þar er að nefna konur, og feður einnig, sem eru opinberir starfsmenn og konur í Félagi bankamanna. Þarna er því ósamkvæmni á ferðinni. Sumar konur halda fullum launum, aðrar konur gera það ekki og það fer eftir því hvar þær eru á vinnumarkaðinum samkvæmt þessum frv. hvorn hópinn þær skipa. Það er afar nauðsynlegt að samræma þetta og að hið sama gildi um allar útivinnandi konur að þessu leytinu til. En það er ekki gert í þessu frv. Það eru ASÍ-konurnar, konur sem ekki teljast til opinberra starfsmanna eða bankamanna heldur eru innan Alþýðusambands Íslands, það eru þær konur sem ekki halda óskertum launum í fæðingarorlofi. Og þetta eru sömu konurnar sem lægst hafa launin hér á landi. Hvað varðar greiðslurnar sjálfar gæti dæmið litið þannig út að kona, sem er opinber starfsmaður og hefur 45 000 kr. í laun á mánuði og fer í fæðingarorlof, henni eru greiddar 45 000 kr. á mánuði í fæðingarorlofsgreiðslur. Kona, sem er í fullri vinnu úti á hinum almenna vinnumarkaði og fer í fæðingarorlof, hún fær 33 000 kr. á mánuði í fæðingarorlofsgreiðslur. Kona, sem er í hálfri vinnu úti á hinum almenna vinnumarkaði, hún fær 24 000 kr. á mánuði. Og kona, sem er heimavinnandi, hún fær minnst af öllum, hún fær aðeins 15 000 kr. á mánuði samkvæmt þessu frv. Hér tel ég vera um fullkomlega ófullnægjandi aðferð að ræða við að ákveða upphæð greiðslna í fæðingarorlofi og sú mismunun sem hér á sér stað er með öllu óviðunandi. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að ræða mjög ítarlega einstakar greinar þessara frv. Það er margt sem er til bóta hvað varðar réttindi í réttindafrv., til að mynda vil ég þar nefna 6. gr. þar sem kveðið er á um að skylt sé að færa barnshafandi konu til í starfi, ef heilsu hennar eða fósturs er hætta búin, án þess að launakjör hennar skerðist á meðgöngutíma. Eins er hér ákvæði í 7. gr. um að atvinnurekandi, sem brýtur á ákvæðum þessarar greinar með því að segja upp barnshafandi konu, sé bótaskyldur. Það er einnig til mikilla bóta. Jafnframt er hér sama hugsun og er í því frv. sem ég hef hér ítrekað flutt, að foreldrar ráði því sjálfir hvernig þeir skipta fæðingarorlofinu og geti þá jafnvel báðir tekið fæðingarorlof í einu og verið báðir heima þennan tíma. Þessu er ég mjög samþykk. Hins vegar finnst mér heldur naumt skammtaður tími hvað varðar foreldra sem ættleiða barn og eins hvað varðar móður sem fæðir andvana barn. Af foreldrum sem ættleiða barn er klipinn einn mánuður. Þeirra fæðingarorlof getur lengst orðið fimm mánuðir þegar þessi frv. eru komin til fullra framkvæmda í staðinn fyrir sex hjá öðrum. Ég sé engin rök fyrir því að klípa hér af einn mánuð. Hvað varðar móður sem fæðir andvana barn þá er aðeins gert ráð fyrir að hún njóti tveggja mánaða fæðingarorlofs en ég tel að hún þurfi skilyrðislaust þrjá mánuði til að ná sér eftir þá áreynslu sem barnsburðurinn er, svo ekki sé minnst á þá andlegu áreynslu að missa barn sitt í fæðingu. Hún þarf minnst þrjá mánuði að mínu viti og sjálfsagt er það þó varla nóg. Ég á ekki sæti í hv. heilbr.- og trn. sem fær þetta mál til meðferðar. En ég óska eftir því að fá áheyrnaraðild að nefndinni þá er hún fjallar um þetta mál og vil því spara mér að fjalla nánar um einstök ákvæði þessara frv. nú. Megingallar frv. eru, eins og ég hef hér fjallað um, að verið er að gera einfalt mál óþarflega flókið í fyrsta lagi. Í öðru lagi tekur lengingin í sex mánuði allt of langan tíma. Við hefðum getað náð þessu í einu stökki hefði verið að staðið eins og ég hef hér á þremur umliðnum þingum lagt til. Og í þriðja lagi, og það er ekki sísta atriðið, finnst mér konum mismunað hrapallega í greiðslum skv. þessu frv. Reyndar hefur það gengið eins og rauður þráður í gegnum þær umræður, sem hafa orðið í þessari hv. deild um skipan fæðingarorlofsmála á þremur síðustu þingum, að nauðsynlegt sé að réttur kvenna sé sem jafnastur hvað varðar fæðingarorlofsgreiðslur. Það þurfa að hafa orðið mikil sinnaskipti hér í hv. deild ef þingdeildarmenn ætla að samþykkja þá greiðslutilhögun sem hér er lögð til, því að hér er um gríðarlega mismunun og misræmi í greiðslum að ræða. Að lokum tel ég að þessi frv. séu áfangasigur í þessum mikilvægu málum, en þau eru hvergi nærri fullnægjandi sem endanleg lausn í málum þessum.



Varðandi þá ósk hv. 11. þm. Reykv. um að fá áheyrnaraðild þegar nefndin, sem fær málið til meðferðar, tekur það til afgreiðslu þá mun forseti stuðla að því og telur það sjálfsagt.



Virðulegur forseti. Ég fæ þetta mál í nefnd og mun skoða bæði þessi frv. þar og átta mig betur á raunverulegri útkomu þeirra. Ég held að ég vilji nú skilja hæstv. ráðh. svo, þegar hann flutti framsögu fyrir þessum málum báðum, að afgreiðsla þeirra núna væri ekki einungis gagnleg heldur í raun og veru nauðsynleg og ég fyrir mitt leyti mun stuðla að því að svo verði. Ég ætla a.m.k. að vona að það sé ætlun, ekki bara ráðherrans heldur stjórnarflokkanna hér, að láta þetta verða að virkileika þó að það verði náttúrlega ekki fyrr en um næstu áramót sem þetta byrjar að taka gildi, þannig að þetta er auðvitað ávísun yfir á framtíðina eins og margt fleira sem við sjáum nú þessa dagana. Það ber vissulega að fagna þessu frv. og þessari frumvarpsgerð þó að síðla sé á ferð og ýmislegt mætti þar um segja, einkum sakir þess hversu mál þetta, fæðingarorlofið, hefur oft og rækilega verið hér til umfjöllunar. Í þeim umræðum, þ.e. um það frv. sem hv. 11. þm. Reykv. gat um áðan og hún hefur flutt hér þrívegis, þá hef ég látið það í ljós sem mína skoðun að í fáu væri um að ræða meira réttlætismál á félagslega sviðinu, á uppeldissviði, á jafnréttissviði, með umhyggjuna fyrir hinum unga þegni í fyrirrúmi, en einmitt lenging fæðingarorlofsins. Ég hef hiklaust látið það í ljós að svo brýnt sem það væri að koma þessu máli sem lengst og sem fyrst þá væri það dagljóst að hér yrði um áfanga að ræða. Það yrði um áfanga að ræða eins og verið hefur, ákveðin skref að góðu réttlætismarki sem við getum síðar rætt hversu best skuli háttað og hverja tímalengd eigi að setja á oddinn ef við lítum til lengri framtíðar. Þar get ég tekið undir með hv. síðasta ræðumanni að vitanlega er hér ekki um neina endanlega gerð að ræða. Við skulum ekki ætla samfélagi okkar aðra þróun en þá að hér sé einnig um áfanga að ræða eins og áður hefur verið. Ég neita því ekki hins vegar að ég hefði viljað sjá á þessu árabili tekin ákveðin skref að þessu marki í stað þeirra fyrirheita sem nú á að lögfesta og ég tel að eigi að lögfesta. Ég tel að það beri að skilja mál hæstv. ráðh. svo að við eigum að vinna að lögfestingu þessa núna í heilbr.- og trn. þó að til þess sé mjög skammur tími og erfitt að átta sig á því svo skömmu fyrir þinglok og svo skömmu fyrir kosningar, jafnvel svo að viss ónotagrunur læðist nú að manni í tengslum við það. Það skal þó fram tekið, til að fyrirbyggja misskilning sögunnar vegna, að hæstv. ráðh. tryggingamála á að baki, eins og reyndar var komið hér inn á áðan í hans máli, þá sem þm., verulega úrlausn einmitt í þessu máli og skal því ekki út af fyrir sig vera að draga úr því að um virkilegan áhuga hafi verið að ræða hjá hæstv. ráðh. að koma þessu máli fyrr og betur frá sér, en við vitum að hér eru ýmis mál sem kallað er á. Hér segir einnig fjármagnið til sín og svo ákveðinn vilji í því á hvað menn vilja leggja áherslu. Þar hlýtur maður auðvitað að víkja að því að þetta mál ber að skoða í því ljósi, svona seint fram komið eins og það er, að þessi hæstv. ríkisstjórn fær tæpast þau eftirmæli að hún hafi verið ríkisstjórn félagslegra átaka eða félagslegra réttlætismála, enda samrýmist slíkt illa hinni óheftu markaðshyggju sem æ meira hefur sótt á og ég held að enginn hafi lýst betur í framkvæmd og því hvernig hún gæti komið út en einmitt Sigurlaug Bjarnadóttir, fyrrv. hv. þm. og flokkssystir trúlega enn þá hæstv. ráðh., og gott ef ekki meðflm. hennar á sínum tíma að frv. um fæðingarorlof ef ég man rétt. Hér er farið inn á nýjar brautir í framkvæmd fæðingarorlofs og greiðslna í þessum greinum. Ég held að það þurfi allt vandlega skoðun. Ég hef ekki áttað mig á þessu enn þá. Mér þykir ýmislegt vera það flókið að það þurfi vandlega athugun. Ég heyri það t.d. þegar þeir tveir ræðumenn, sem hér hafa talað, eru að túlka ákvæði þessara laga, þá fer það nokkuð á misvíxl svo að ekki skýrist málið fyrir mér beinlínis í því efni, einmitt vegna þess að hér er farin nokkuð flókin leið að þessu marki og túlkun nokkuð á annan veg í máli hæstv. ráðh. t.d. en í máli hv. 11. þm. Reykv. hér áðan - í sumum greinum og það býsna veigamiklum greinum sem við höfum oft rætt hér áður. Mér hugnast við fyrstu yfirsýn sumt vel, við annað set ég spurningarmerki a.m.k. á þessu stigi, en ég get ekki annað en sett spurningarmerki við það, því að í nefndinni mun ég reyna eftir megni að fara ofan í saumana á því sem mér þykir mest orka tvímælis. Eins og kom fram í máli hv. 11. þm. Reykv. hafa verið skiptar skoðanir um greiðsluupphæðir eða reglur um þær, spurning um jafnar upphæðir varðandi fæðingarorlof eða mismunandi eftir launum viðkomandi og þá auðvitað mismunun eftir því, eins og hún kom réttilega inn á, í hvaða stéttarfélagi viðkomandi væri og hvort samningar lægju að baki sem tryggðu viðkomandi foreldri aukinn rétt eða ekki, tryggðu full laun sem slík. Mér sýndist í fljótu bragði vera farið hér nokkuð bil beggja, en allerfitt að átta sig á þessu öllu, og í máli hv. 11. þm. Reykv. skildi ég það svo að hér væri í raun og veru gengið skemmra en mér hafði sýnst í upphafi varðandi þetta atriði. Ég leyni því ekki að ég hef talið að sem jafnastar fæðingarorlofsgreiðslur, ef við megum orða það svo, væru eðlilegastar með tilvísun í tryggingakerfi okkar, en ég viðurkenni hins vegar það sjónarmið, sem hv. 11. þm. Reykv. hefur oft komið með sem gagnrök gegn minni skoðun, að sem orlof þá sé auðvitað einnig spurning um laun viðkomandi ef ekki er um nein samningsákvæði þar um að ræða. Með þessari tvískiptingu hefði í raun og veru átt að vera girt fyrir þetta, þá hefði átt að vera unnt að girða fyrir þetta að verulegu leyti, en það sýnist mér sem sagt ekki vera nægilega gert ef menn vilja þá fara þá leið að viðkomandi missi einskis í launum. Í grg. með frv. og í máli hæstv. ráðh. sýnist mér náttúrlega líka að því sé vísað á framtíðina og í raun og veru sé reiknað með því, það er auðvitað mikill óvissuþáttur, að inn í samninga á almennum launamarkaði komi ákvæði af því tagi sem tryggi það að viðkomandi foreldri á almennum vinnumarkaði missi einskis í launum, þannig að það verði ekki áframhald á þessu, það verði ekki bara opinberir starfsmenn og bankamenn sem njóti þessara samningsákvæða, heldur einnig t.d. ASÍ-fólkið, sem er að vinna sér inn réttindi núna í ýmsum greinum á sama máta og hefur viðgengist lengi hjá opinberum starfsmönnum. Þetta skýrist allt í nefnd og verður ljósara. Ég mun stuðla að því að málið fái afgreiðslu í nefndinni því að við annað er í raun og veru ekki unandi, allra síst af hálfu okkar stjórnarandstæðinga sem höfum lagt á það áherslu að einhver úrlausn fengist í þessu máli. Það kann hins vegar að vera býsna erfitt að koma þessu í gegnum báðar deildir á svo skömmum tíma með þau mismunandi sjónarmið sem hér eru og munu örugglega birtast ef við förum t.d. að kalla til aðila eða ég tala nú ekki um að fá umsagnir ákveðinna aðila varðandi þessi frv. bæði. Þá efast ég ekki um að það koma svo mörg álitaefni þar upp að við verðum í býsna miklum vandræðum. En við skulum reyna okkar besta. Það er okkur skylt, hreinlega vegna þess að hér er þó verið að fara ákveðna áfangaleið. Ég verð svo aðeins segja það tvennt í lokin - og ætla ég ekki að fara að gera hosur mínar neitt grænar fyrir hv. 11. þm. Reykv. í því efni sérstaklega - að fyrst hæstv. ráðh. fór nú hér inn í þingsali til að sækja nefndarmenn í þessa nefnd til að undirbúa þessi lagafrv., þá hefði mér nú ekki fundist saka að hún hefði sótt hv. 11. þm. Reykv., sem hefur svo oft flutt þetta mál hér inn í deildina, í þessa umræddu nefnd, úr því að hæstv. ráðh. fór líka yfir í stjórnarandstöðuliðið eins og ljóst er í þessu efni. Ætla ég ekki að gera lítið úr hlut þess stjórnarandstöðuþingmanns sem að þessu hefur unnið, síður en svo, en mér hefði þótt það að mörgu leyti eðlilegra. En það er vitanlega spurning um vilja og smekk og kannske eitthvað fleira, en ég vona ekki. Og svona af því að það er alveg að koma kvöldmatur, þá má kannske slá á léttari strengi líka. Mér þykir nú sem ráðherrar hæstv. vilji í lokin sem sagt halda nokkra hátíð með kjörorðinu "Góða veislu gjöra skal". Þar hefur hæstv. samgrh. verið veislustjóri til þessa, við höfum séð það, og flutt gjafir góðar yfir í framtíðina. Nú slæst hæstv. heilbrmrh. í hópinn og það verð ég að segja að veisluréttur hennar er um allt girnilegastur með þó ákveðinni lögfestingu, að vísu einnig fram í framtíðina, á slíku brýnu réttlætismáli sem hér er á ferð. Ég vona sem sagt að þetta verði forrétturinn hjá hæstv. ríkisstjórn, með ákveðnum forgangi þá, því af sumum réttum hæstv. ráðherra leggur aðeins reykinn og mun svo verða fram yfir kosningar en það er svo önnur saga.



Hæstv. forseti. Það eru einungis örfá atriði sem ég vildi nefna í sambandi við þessi ágætu frv. sem hér liggja fyrir. Það hefur lengi verið mikið áhugamál framsóknarmanna að fá framlengingu fæðingarorlofsins. Gerðar hafa verið um það flokkssamþykktir og miðstjórnarsamþykktir og fyrir forgöngu þeirra var þetta einnig tekið upp í stjórnarsáttmálann. Það er gleðiefni að nú skuli liggja fyrir stjfrv. um lengingu fæðingarorlofsins og leiðréttingu á ýmsu því sem miður hefur farið í þeim efnum á undanförnum árum. Ég á ekki sæti í þeirri nefnd sem fær þetta frv. til meðferðar en ég get lýst því yfir að af hálfu framsóknarmanna verður unnið ötullega að því að fá þetta afgreitt á yfirstandandi þingi. Ekki meira um það. Þetta er mikið mál, þetta er réttlætismál og þetta er mál sem við eigum að samþykkja. Þó svo að við vildum mörg okkar hafa meiri hraða á þessu, vildum hafa fengið þetta fyrr, þá er þetta samt svo stórt skref í rétta átt að við eigum að samþykkja þetta, hugsanlega með einhverjum breytingum ef ástæða þykir til og fram kemur hjá nefndinni að ekki er nógu vel séð fyrir einstökum málum, en alla vega skulum við stuðla að því að þetta mál nái fram. Þær athugasemdir sem ég vildi gera, og vil taka undir með hv. 11. þm. Reykv., eru að ákvæðin um orlofstíma vegna ættleiðingar og andvana fæddra barna tel ég vera of skamman. Það að fæða andvana barn er áreiðanlega gífurlegt álag bæði fyrir móður og fjölskyldu og ég held að það veiti ekki af sama eða svipuðum tíma og ætlaður er fyrir þær sem fæða lifandi börn til þess að ná sér hreinlega eftir slíkt áfall. Eins og ég sagði nær þetta ekki bara til móður heldur einnig til föður og fjölskyldu, hugsanlega til þeirra barna sem fyrir eru. Ég held að við eigum að lengja þennan tíma og vona ég að nefndin finni lausn á því máli. Það er einnig rétt að taka mjög skýrt fram að gert verði ráð fyrir því í lögum að heimilað verði launalaust leyfi að loknu fæðingarorlofi, allt að einu ári, án þess að viðkomandi missi stöðu sína á vinnumarkaði. Þetta táknar að staðan verði geymd í allt að eitt ár hvort sem faðir eða móðir á í hlut, enda geri þau grein fyrir óskum sínum þar um a.m.k. tveim mánuðum fyrir lok fæðingarorlofs. Þetta eru þau atriði sem ég vildi nefna. Og að lokum þriðja atriðið. Það varðar það jafnrétti, sem ég tel að verði að vinna að í sambandi við fæðingarorlofið, að allar konur sem barn ala hafi sama rétt og njóti sömu hlunninda hvaðan sem þau koma. Að endingu vil ég hvetja til þess að afgreiðslu þessa máls verði hraðað þannig að þetta mikla og mikilvæga fjölskyldu-, heilbrigðis- og þjóðþrifamál nái fram að ganga.



Hæstv. forseti. Ég fagna því að þessi frv. skuli fram komin. Vissulega hefðu þau þurft að koma fyrr fram og taka gildi fyrr en ráð er fyrir gert. Ég tek undir með hv. 11. þm. Reykv. og hv. þm. sem hér talaði síðastur um það að nauðsynlegt sé að jafna aðstöðu kvenna. Þær eiga auðvitað allar að sitja við sama borð, hvort sem þær eru heimavinnandi eða útivinnandi. Ég vona, hæstv. forseti, að Alþingi takist að afgreiða þessi frv. fyrir þingslit.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Frú forseti. Fyrir mörgum árum sagði forveri forsetans viturlega: "Þar sem veður eru nú mjög tekin að spillast og menn farið að fýsa til sinna heima er rétt að fara að slíta fundi." Ég veit að hv. þingdeildarmenn eru komnir í þessar hugleiðingar en mig langar einungis til þess að þakka hv. þm. fyrir undirtektir þeirra. Ég veit að það er mikill vilji til þess að afgreiða þetta mál vel og ganga vel frá öllum atriðum. Að því er varðar tímann sem þetta kemur fram á, þá er þess að geta að þessi nefnd hefur ekki setið að störfum nema síðan s.l. vor. Og ég verð að segja að ég tel að hér sé um svo vandaða vinnu að ræða að það sé í raun og veru mjög mikils virði og sé þá betra að frv. komi seint fram á þingtíma en að undirbúningnum sé ábótavant. Ég hygg að hv. þdm. eigi eftir að komast að raun um það þegar þeir skoða málið betur að það sé einmitt til að gera málið skýrara að skipta þáttunum upp í tvö frv., en ekki með þeim flókna hætti sem ég tel að nú sé, að vinnuréttarmál séu inni í tryggingalögum. Það eru í raun og veru tvö mál. Enda er það svo að þetta er alls staðar í nágrannalöndum okkar. Alls staðar er þetta einmitt svo að sú leið hefur verið farin að skipta þessu upp og greiðslunum, skipta upp annars vegar greiðslu vegna fæðingarorlofs, þ.e. fjarvista frá launuðu starfi annars vegar og svo vegna heimavinnandi mæðra hins vegar. Alls staðar hefur þessi leið verið valin. Að því er varðar stöðu heimavinnandi mæðra að þessu leyti vil ég árétta það að hér er um að ræða stórt skref til bóta frá því sem nú er, mikla hækkun sem og lengingu á þeim tíma sem þær hafa haft. Og ef frv. verður að lögum, sem ég vona sannarlega og tel mig mega vænta, þá verður staða þeirra líka með því besta sem þekkist hér í álfunni ef ekki hin langbesta. Ég vil nefna aðeins eitt sem e.t.v. hefði mátt misskilja í ræðu minni hinni fyrri að því er varðar fjármögnunina. Þegar ég gerði grein fyrir því hver kostnaðurinn yrði og talaði um að mánaðarlenging mundi kosta 119 millj., þá skiptist það vitanlega til helminga vegna þess að u.þ.b. helmingurinn er fjármagnaður af atvinnurekendum og helmingurinn af ríkinu. Fæðingarstyrkurinn er allur greiddur af ríkinu, en fæðingardagpeningarnir eru aftur á móti alfarið greiddir af framlagi atvinnurekenda til lífeyristrygginga. Þetta vildi ég nefna sérstaklega til að skýra málin frekar. Að því er svo varðar athugasemdir í sambandi við greiðslur í fæðingarorlofi vegna ættleiddra barna og svo vegna andvana fæddra barna, þá skil ég það að að því er varðar hið andvana fædda barn er auðvitað um mjög mikið álag og vandasamt mál að ræða og viðkvæmt. Sömuleiðis þarf hið ættleidda barn sína umhugsun ekki síður en það sem móðirin hefur fætt sjálf. En á það er að líta að forsendur sjálfs fæðingarorlofsins, frísins, eru í raun og veru tvær, annars vegar heilsufarssjónarmið, bæði barnsins og móðurinnar, og svo uppeldis- og umönnunarsjónarmiðið. Þannig að þegar um er að ræða ættleitt barn þá er ekki það sjónarmið sem varðar heilsufar móðurinnar kannske með sama hætti og þegar hún hefur fætt barnið sjálf. Og með andvana fædda barnið er ekki uppeldissjónarmiðinu til að dreifa. En aftur á móti fellst ég á það að það getur vel verið að þar verðum við að skoða þann þátt sem auðvitað felst í auknu álagi vegna missis eins og hv. þm. benti á. En við lendum líka í nokkrum vanda í sambandi við það atriði þegar við lítum á tímann ef eitthvað kemur fyrir öðru hvoru megin við þann eðlilega áætlaða fæðingardag. Þetta eru atriði sem ég treysti hv. nefnd til þess að fjalla um. Ég vil ítreka það að ég þakka hv. þm. fyrir góð viðbrögð og ábendingar.



Forseti getur ekki stillt sig um að nefna það að sjálf hefði hún haft áhuga á að láta í sér heyra í þessu máli en vegna þess að hér eru engir varaforsetar af skýranlegum ástæðum er ekki möguleiki á því. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.