Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Jónsson) Allshn. hefir orðið ásatt um að mæla með því, að þetta frv. verði samþ., enda er það sjálfsagt. hér er aðeins um litla landspildu að ræða, sem var undanskilin sölu, þegar jörðin Reykir í Staðarhreppi var seld. Reykjatanga fylgja þeir kostir, að þar eru hverir og allmikið af heitu vatni. Þar hefir verið reistur héraðsskóli, sem hefir afnot af þessu heita vatni, og virðist því, að ekki sé annað eðlilegra en að skólinn fái þessa landspildu til eignar og umraða, eftir þeim reglum, sem gilda um þjóðjarðasölu, um mat á landinu, afborgunarkjör o. fl. Allshn. mælir því eindregið með því, að þetta frv. nái fram að ganga.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Landbn. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með örlítilli orðabreyt. í upphafi frv.

Frsm. (Einar Arnórsson) Frv. það, sem lá fyrir menntmn. Ed. og nú er hér komið, var upphaflega undirbúið af n., sem ég ætla, að hæstv.dómsmrh. hafi skipað 6 mönnum eða 7, og var frv. þeirrar n. borið fram í hv.Ed. og samþ. þar með nokkrum breyt. Í gildandi lögum eru nokkur fyrirmæli, sem ákveða stjórnarvöldum heimild að hlutast til um meðferð barna. Skal ég þá fyrst benda á 1. nr. 39 frá 1907. Þar er heimilað, að afbrotabörn megi taka frá foreldrum sínum og senda í sveit, ef um kaupstaðarbarn er að ræða. En þann ákvörðunarrétt geta þó ekki aðrir tekið en dómsmrh. Í fátækral. (nr. 43 frá 1927) er fátækrastjórninni heimilt að taka börn frá foreldrum, sem þiggja af sveit, og koma þeim fyrir annarsstaðar. Ennfremur er í 37. gr. sömu 1. heimild fyrir fátækrastjórn, ef foreldrar, sem ekki þiggja af sveit, veita eigi börnum sínum sómasamlegt uppeldi eða fara illa með þau, að taka börnin og koma þeim á góð heimili. Er sóknarpresti ætlað að hafa eftirlit með því, að vel sé með börnin farið, og þyki presti meðferð á börnum, sem komið hefir verið fyrir hjá vandalausum, ekki viðunandi, og hann getur eigi með umvöndun sinni lagfært það, ber honum að kæra málið fyrir lög reglustjóra, er halda á fátækrastj. til að gera skyldu sína. Loks er í l. nr. 46 frá 1921, 34. gr., heimild fyrir skólanefndir eða fræðslunefndir að taka óskilgetið barn frá móður eða heimili, þar sem því hefir verið komið fyrir, ef uppeldi barnsins fer ekki svo vel úr hendi sem skyldi. Af þessu, sem nú var talið, er auðsætt, að allmörg fyrirmæli eru í lögum um meðferð barna og eftirlit með þeim, en lagafyrirmæli þessi eru ófullnægjandi og hefir þeirra sumra lítið gætt í framkvæmd, því að mestu ráða þar gerðir fátækrastjórnanna, enda ekki að búast við, að lögreglustjórarnir láti þetta eftirlit mikið til sín taka, sem flestir eru hlaðnir öðrum störfum meira og minna. Það má því ætla, að þörf sé á að setja önnur lög um þetta, eða m. o. o. að þörf sé á ríkara eftirliti og frekari framkvæmdum í þessum efnum en verið hefir hingað til. Að því leyti vænti ég, að það lagafrv., sem hér liggur fyrir, mundi ráða bót á þessu, ef það verður samþ. með líku efni og menntmn. þessarar hv. deildar hefir lagt til á þskj. 638. Hinsvegar hefir n. þótt ástæða til að koma með ýmsar brtt. við frv. eins og það var samþ. í hv.Ed., og mun ég þá í sem fæstum orðum gera grein fyrir heim. Fyrsta brtt. er við 1. gr. f frv. eins og það kom hingað er svo fyrirskipað, að barnaverndarn. skuli vera í öllum kaupstöðum og kauptúnum, þar sem íbúar eru 300 eða fleiri. Ef brtt.n. við 1. gr. verður samþ., þá eiga kaupstaðirnir einir að kjósa sérstaka barnaverndarn., en utan allra kaupstaða annist skólanefndir þessi störf. N. eða meiri hl. hennar lítur svo á, að utan kaupstaða sé ekki þörf á sérstakri barnaverndarn., störfin verði ekki svo mikil, að skólanefndum sé ofætlun að annast þau. En í kaupstöðum hefir hún fallizt á að fela þetta eftirlit sérstakri n. Mismunur frv. hv.Ed. og þess, sem menntmn. leggur til, er því sá, að í kaupstöðum landsins skal vera starfandi barnaverndarn., en alstaðar annarsstaðar annist skólanefndir þessi störf. Sem betur fer er ekki almennt svo mikið um illa meðferð barna, að skólanefndir geti ekki rækt starfið. Við 2. og 3. gr. hefir n. gert þá brtt., að báðum þeim gr. skuli steypt saman í eina gr. Leiðir það sumpart af brtt. við 1. gr., en sumpart helgast það af öðrum ástæðum. Menntmn. þykir ekki ástæða til, að neinir einstakir menn skuli sjálfkjörnir í barnaverndarn., eins og frv. hv.Ed. ætlast til um barnaskólastjóra og presta utan Reykjavíkur, séu þeir heimilisfastir á staðnum. Menntmn. lítur svo á, að ef þessir menn hafa traust framar öðrum mönnum, þá verði þeir settir í barnaverndarn. og þess vegna þurfi ekkert sérstakt ákvæði til að tryggja það. Það er lagt til í frv. eins og hv.Ed. skilaði því, að 3 konur skuli eiga sæti í barnaverndarn. Reykjavíkur, en 2 konur í barnaverndarn., sem kosnar eru annarsstaðar á landinu. Nú er það langt frá, að menntmn. þessarar hv. deildar sé á móti því, að konur starfi í slíkum n., heldur þvert á móti. En sumir líta svo á, að það sé vantraust á kvenþjóðinni að taka það fram í lög unum, að konur skuli eiga sæti í nefndunum. Ég fyrir mitt leyti hefði viljað hafa þetta óbundið, því að ég efast ekki um, að margar konur í kaupstöðum landsins njóta þess trausts samanborið við karlmenn, að þær verða kosnar í barnaverndarn. hvort sem ákvæði um það stendur í l. eða ekki. En af því að ýmsar konur leggja talsvert upp úr, að þetta verði lögfest, hefir n. ekki lagt til, að það yrði fellt, heldur orðað það á þá leið, að 2–3 konur skuli að jafnaði vera kosnar í hverja barnaverndarnefnd. Þá hefir menntmn. flutt brtt. við 4. gr., þess efnis, að kjörtími barnaverndarn. skuli vera sami og bæjarstjórna. Menntmn. þykir fara vel á, að kjörtímabil beggja falli saman, að barnaverndarn., sem fær umboð sitt frá bæjarstj., starfi á sama tíma. Aðeins vill þó n. taka fram, að þær barnaverndarn., sem fyrst verða kosnar eftir 1. þessum, starfi ekki lengur en þar til bæjarstjórnarkosningar fara næst fram. Og er þetta aðeins í samræmi við hugsun n. með brtt. Við 5. gr. hefir n. gert örlitla brtt., sem er þó aðallega orðabreyt. Það virðist ekki nein ástæða til að taka það sérstaklega fram í l., að bæjarstjórn eigi að sjá barnaverndarn. fyrir fundarstað. það er ýmislegt fleira, sem bæjarstj. þarf að sjá n. fyrir, svo sem bækur o. fl., til þess að n. geti komið að gagni. Þess vegna þykir réttara að standi í 1., að kostnaður af nefndarstörfunum greiðist úr bæjarsjóði. Við 7. gr. hefir menntmn. flutt nokkrar brtt. Er sú fyrsta við 1. lið og fer fram á, að rýmkað verði valdsvið barnaverndarn., svo að hún geti einnig skipt sér af meðferð og uppeldi unglinga, sem komnir eru yfir 16 ára aldur, ef þeir eru vanþroska eða veikir. Það hefir komið fyrir í þessum bæ og viðar, að unglingar 16–18 ára hafa verið meðhöndlaðir á þann hátt, að ekki er viðhlítandi, en ekkert vald er til að hlutast um það efni. Menntmn. þótti því rétt að gefa barnaverndarn. rétt til íhlutunar, er svo ber undir. Brtt. við 2. tölul. 7. gr. er aðeins orðabreyt. Sama er og að segja um brtt. við 3. tölul. og fyrri brtt. við 9. tölulið. Síðari brtt. við 9. tölul. 7. gr. fer fram á, að síðari málsl. falli niður, þar sem ákveðið er, að lög regluvaldinu sé skylt að veita barnaverndarn. alla þá aðstoð, er hún beiðist. En í 2. brtt.menntmn. á þskj. 638 er ákvæði um, að starfsmönnum ríkis og kaupstaða sé skylt að veita n. þessa sömu aðstoð. Verði því brtt.menntmn. við 2. og 3. gr.samþ., þá er ákvæði síðara málsl. 9. tölul. 7. gr. óþarft og ekkert annað en endurtekning. Við 8. gr. hefir n. flutt þá breyt., að ein setning úr miðri gr. falli niður. Þar stendur sem sé þetta: „Þegar nefndin æskir þess, ber hlutaðeigandi valdsmanni að láta fara fram réttarrannsókn á slæmri meðferð á barni; yfirheyrir hann þá þau vitni, sem hún og forráðamenn barnsins tilnefna“. Þessi setning um yfirheyrslu vitnanna leggur n. til, að falli niður, því að það er villandi að taka þetta sérstaklega fram. Valdsmaðurinn verður ekki aðeins að yfirheyra vitni, heldur verður hann að afla sér margskonar annara gagna og skjala, svo sem læknisvottorðs o. fl. Við 1. málsl. 10. gr. er örlítil breyt. gerð, sem helgast af breyt., sem áður er gerð, og má því skoðast sem orðabreyt. Sama er og að segja um 9. brtt., við 11. gr., og 10. brtt., við 14. gr.; þar er orðalagið aðeins fært til betra máls. Þar er talað um sérfræðiathuganir á sálarlífi barna. N. lítur svo á, að fleira sé að athuga, og leggur því til, að orðið „sálarlífi“ falli niður. Næst kem ég að 11. brtt., sem er umorðun á 15. gr. Eftir 15. gr. frv. því hvílir ótakmörkuð skylda á foreldrum eða framfærslumönnum að gefa með börnum sínum þangað, sem n. ráðstafar þeim. Sömuleiðis því úr ótakmörkuð skylda á sveitar- og bæjarfélögum til að greiða, þegar foreldra eða framfærslumenn þrýtur. Menntmn. þótti varhugavert að leggja þessa skyldu á ótakmarkað, því að vel getur verið, að barnaverndarn. komi börnum fyrir með svo háu meðlagi, að ókleift eða illkleift sé viðkomanda að greiða það. Með þessu getur stafað óþarfa kostnaður af því að koma börnunum fyrir, því að gera má ráð fyrir, að n., sem kemur barninu fyrir, líti á það starf einhliða með hag barnsins fyrir augum og án tillits til þess kostnaðar, sem viðkomanda er gert að skyldu að greiða. Þess vegna varð að ráði í menntmn. að gera þá breyt. á þessu ákvæði 15. gr., að viðkomandi foreldrum eða framfærslumönnum væri jafnan skylt að greiða meðalmeðlag með börnum sínum þangað, sem n. ráðstafar þeim. En ef barnaverndarn. semur um hærra meðlag, þá þarf samþykki viðkomandi fátækrastjórnar til þess að bæjar- eða sveitarfélagi verði skylt að greiða hærra meðlag en sem því nemur. Með þessu er ekki sagt, að aldrei eigi að greiða hærra en meðalmeðgjöf, heldur er hér um samkomulagsatriði að ræða á milli þess, sem barnið tekur, og fátækrastjórnar. Þá hefir n. gert lítilsháttar breyt. við 16. gr., þar sem lagt er til, að síðari málsl. hennar verði felldur niður, en hann hljóðar um það, að sé þagað um glæpsamlegt athæfi gagnvart barni, getur það varðað fangelsi. Þetta ákvæði er óþarft, þegar refsiákvæðum við brotum gegn einstökum gr. frv. er safnað saman í 19. gr. Við hátt refsiákvæði hefir menntmn. bætt tveimur brotum. Er hið fyrra um brot gegn 10. tölul. 7. gr. og á við það, að ef kvikmyndahús vanrækja að láta barnaverndarn. í té upplýsingar um þær myndir, er þau sýna, þá liggi refsing við því. Hitt ákvæðið er um brot gegn 12. gr. Þá er lagt til, að efnisbreyt. verði gerð á 20. gr. frv. Eins og hv.Ed. skilaði frv. frá sér, þá felst í þessari gr. aðeins heimild fyrir kennslumálaráðh. að skipa barnaverndarráð, er hafi heimili í Reykjavík. Menntmn. er kunnugt um, að n. sú, er skipuð var til að undirbúa þetta frv., er mótfallin þessu og leggur ríka áherzlu á, að barnaverndarráð fyrir allt land skuli skipað. N. telur málinu betur komið með því skipulagi, að ráðuneytið fari með þessi mál. Þar eru menn eigi fullkunnugir þeim, og mundu hvorki hafa nægan tíma né nægan áhuga á þeim til nægilegrar rannsóknar, þegar máli væri þangað skotið. Hinsvegar þótti menntmn. þessarar d. rétt að hallast að því, sem Ed. hafði samþ., að hafa 3 menn í þessum nefndum og skipaða með þeim hætti, sem segir í 20. gr. þessa frv. Þá taldi n. sjálfsagt, að svo sé ákveðið í 23. gr., að kostnaður af barnaverndarráðinu greiðist allur úr ríkissjóði. Þá leggur n. til, að 24. gr. verði breytt. Í henni eru talin upp nokkur lagafyrirmæli, sem er sagt, að falli úr gildi, þegar þessi l. koma til framkvæmda. Það getur verið vafasamt um ýmislegt í þessum l., bæði frá 1907, 1921, 1926 og 1927, hvað geti staðizt og hvað ekki. N. þótti því réttast að orða það svo, að öll þau lagaákvæði, sem brytu í bág við fyrirmæli þessa frv., skyldu úr gildi falla. Má þetta fremur kallast formsatriði en efnisatriði. Ég sé svo ekki ástæðu til að rekja þetta mál lengur. Ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. muni hafa athugað þessar brtt. og vona, að þeir taki þeim yfirleitt vel.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég býst við, að þessu frv. verði yfirleitt vel tekið hér. Ég sé því enga ástæðu til að mæla með frv., en hefði þess þurft, þá mundi ég hafa gert það. Það er ánægjulegt að sjá, hve mikla vinnu hv.menntmn. hefir lagt í að endurskoða frv. og gera við það ýmsar brtt., sem mér virðist, að séu yfirleitt til bóta. Fyrsta brtt. er langvíðtækust og gengur í þá átt að þrengja þetta starfsvið, sem hér á að vinna á. Brtt. er í þá átt, að í stað þess að skipa barnaverndarnefndir í öllum kaupstöðum og kauptúnum, sem hafa 300 íbúa eða fleiri, þá skuli þessar nefndir aðeins vera skipaðar í kaupstöðum, en á öllum öðrum stöðum skuli skólanefndir hafa þetta starf með höndum. þessi brtt. þykir mér ekki allskostar góð Ég viðurkenni að vísu, að þegar byrjað er á nokkurskonar nýtt starfskerfi, þá sé rétt að byrja ekki allt of stórt og sjái, hversu vel þetta gefst á nokkrum stöðum, þar sem horfin er mest fyrir þetta. Samt virðist mér, að hv.menntmn. hafi gengið fulllangt með þessari brtt. Ég hefði viljað, að íbúatala þeirra kauptúna, þar sem þessar nefndir á ekki að skipa, hefði verið hækkuð, því að sum kauptún eru svo fjölmenn, að þar væri nóg að gera fyrir þessar n. Að vísu eiga skólanefndir að annast þessi mál þar, en eins og menn vita, þá eru þær valdar til starfa, sem eru nokkuð annars eðlis. Ég hefði því fyrir mitt leyti helzt viljað, að fyrsta brtt. hefði verið tekin aftur eða þá felld. Hitt skal ég viðurkenna, að mér fannst það ákvæði frv. fullríkt, að öll þau kauptún, sem hafa 300 íbúa eða fleiri, skuli skyldug til að skipa hjá sér slíka n. Það hefði verið réttara að hækka þessa lágmarkstölu t. d. upp í 500–600. Væri till. felld, þá gæti n. athugað þetta til 3. umr. og borið þá fram brtt. um þetta atriði. Þá er það önnur brtt., sem gengur líka í þá átt að þrengja verksvið barnaverndarnefndanna, sem sé b-liður 5. brtt. Það er meira en orðabreyt., þó að hv.frsm., gæfi í skyn, að hér væri um enga efnisbreyt. að ræða. Í frv. er gert svo ráð fyrir, að barnaverndarnefndirnar hafi nokkurskonar eftirlit með þeim barnahælum, þar sem börnum er komið fyrir frá þeim stöðum, þar sem nefndin er skipuð, en eftir brtt. getur hún aðeins haft eftirlit með þeim börnum, sem hún hefir ráðstafað á þessum hælum. Ég er algerlega samþykkur þessari brtt.n., því að þessi hæli eru oft innan umdæmis annarar nefndar, barnaverndarnefndar eða skólanefndar, og væri því ekki rétt að heimila barnaverndarnefndunum að fara þannig inn á verksvið annara nefnda. Ég mæli því með þessari brtt. Þá vil ég vekja athygli á einu atriði, sem er bæði í frv. og í brtt.n., og það er það, hvort mögulegt sé að fyrirskipa það, að 2 eða 5 konur skuli vera í nefndum, sem kosnar eru með hlutfallskosningu. Mér virðist þetta ákvæði varhugavert, þó að ef til vill sé mögulegt að framkvæma það með því, að þeir, sem listana setji fram, komi sér saman um þá; annars er ekki hægt að tryggja þetta. Ég álít, að n. hafi stigið rétt spor með 14. brtt., þar sem hún leggur til, að ráðh. skuli skipa barnaverndarráð, en í frv. er það aðeins heimild. Að vísu má gera ráð fyrir, að sú heimild yrði notuð, en ég álít samt rétt, að svo sé ákveðið, að það skuli gert. Það er ekki hægt að hugsa sér, að ráðuneytið gæti haft eins gott eftirlit með þessum málum eins og sérstakir menn, sem til þess yrðu kjörnir, því að ég get vel ímyndað mér, að það yrðu einhverjir þeir menn, sem mest hafa beitt sér fyrir því, að þessi lög yrðu sett, og hafa mestan áhuga á þessum málum. Þó að hér sé eitt og annað fleira, sem ástæða væri til að minnast á til meðmæla eða andmæla, skal ég ekki tefja tímann með því að gera það frekar.

Frsm. (Einar Arnórsson) Ég þarf fáu að svara þessum vinsamlegu ummælum hv. samþm. míns um þetta mál. Viðvíkjandi 1. brtt., sem hann minntist á, skal ég taka það fram, að í n. var ég persónulega nokkuð sama sinnis og hv. samþm. minni. En hv. samnm. mínir, a. m. k. sumir og líklega meiri hl. þeirra, álitu, að rétt væri að fara ekki lengra en þetta fyrst um sinn, og þótti það vel gerlegt að fela skólanefndum þetta starf til að byrja með, og ég beygði mig þar fyrir vilja meiri hl. Ég held líka, að það megi vel leggja upp með þetta. Það má þá alltaf breyta þessu, ef það kemur í ljós, að skólanefndirnar eru ekki þessu starfi vaxnar. Ég vona, að í mannfærri stöðum verði ekki mikið að gera í þessum málum. Það koma kannske ekki nema eitt eða tvö tilfelli á ári, sem hver n. þarf verulega að taka til athugunar. Skólanefndum er því sennilega vel trúandi fyrir þessu til að byrja með. Svo er þess að gæta, að ef yfirbarnaverndarráð verður skipað, þá getur það, ef því sýnist svo, haft fulltrúa sína á þessum stöðum, einn eða fleiri, sem litu eftir störfum nefndanna. Ég býst því ekki við, að n. vilji að svo stöddu taka þessa brtt. aftur, enda eru ýmsar aðrar brtt. miðaðar við það, að hún verði samþ., og þess vegna er ég hræddur um, að frv. yrði hálfgerður óskapnaður, ef þessi till. yrði felld, en ýmsar aðrar till.samþ., sem eru samdar með tilliti til hennar. Hinsvegar getur n., ef svo sýnist, tekið þetta til nánari athugunar til 3. umr. Viðvíkjandi því, hvort hægt sé að fyrirskipa þetta tvennt, að viðhafa hlutfallskosningu og hafa svo og svo margar konur í hverri nefnd, skal ég upplýsa það, að það var tekið til athugunar í n., hvort hægt væri að samríma þetta tvennt, og við álítum, að aldrei mundu verða vandræði út úr þessu, því að allir þeir, er fram kæmu með lista, mundu alltaf hafa eina eða fleiri konur á lista sínum. Þetta fyrirmæli er líka hvöt fyrir flokkana til að hafa konur á lista. Hinsvegar er það ekki lögbrot, þó að engar konur séu í nefndunum. Við því er sleginn varnagli í gr. með því að segja, að þær skuli vera þetta margar „að jafnaði“. En ég er þess fullviss, að það verða alltaf kosnar konur í þessar nefndir, því að þetta starf er þannig lagað, að það virðist sjálfsagt, að konur séu kosnar til þess, og líklegt, að sumar greinar þessara starfa verði a. m. k. eins vel, ef ekki betur ræktar af konum en körlum. Það er því frá praktísku sjónarmiði alveg sjálfsagt, að í þessum barnaverndarnefndum verði alltaf einhver kona eða einhverjar konur. Það er alveg rétt, sem hv. samþm. minn tók fram, að b-liður 5. brtt. er ofurlítil efnisbreyt. Hann skildi það alveg rétt, að það mundi verða óvinsælt, að barnaverndarnefnd færi að hefja rannsóknir á einhverjum stað utan síns umdæmis, þó að hún hefði komið einhverju barni þar fyrir. Hitt er annað mál, að þótt það sé ekki lögskipað, þá geta barnaverndarnefndirnar vitanlega hafizt handa um eftirlit með meðferð barna á heimilum utan síns umdæmis, en aðallega mundi það þó vera gert við barnahæli, sem eru utan kaupstaðanna, þar sem líklegt er, að allmörg börn yrðu úr kaupstöðunum. T. d. er eitt slíkt hæli komið á fót austanfjalls, og eru þar þó nokkuð mörg börn úr Reykjavík. Ég þarf svo ekki að hafa fleiri orð um málið, en ég vil mælast til þess, að hv.þd.samþ. eftir atvikum líka fyrstu brtt.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég vildi vikja aðeins örfáum orðum að b-lið 5. brtt. Mér láðist að minnast á það áðan, hvort hv.menntmn. sæi sér ekki fært að athuga það tilfelli, ef eitthvert barnahæli væri kostað eingöngu af einhverju bæjarfélagi, hvort þá væri ekki rétt, að barnaverndarnefnd þess bæjarfélags hefði umsjón með slíku heimili, jafnvel þótt það væri utan umdæmis n. Mig minnir, að á fundi, sem haldinn var um þessi mál nú fyrir nokkru og ég var á, væri vakin athygli á þessu atriði. Það er ekki nema aukaatriði þetta með kosningu kvenna í þessar nefndir, en við nánari athugun sé ég, að það er ekki hægt að samríma þetta tvennt, því að það er ekki hægt að skylda neinn flokk til að hafa konur á sínum lista. En eins og hv.frsm. tók fram, þá yrði það ekki lögbrot, þó að konur væru ekki í nefndunum. Þetta ákvæði verður þá bara sem áminning til þeirra, sem setja fram listana, að hafa konur í kjöri, svo að þær geti starfað í barnaverndarnefndunum, sem ég er sammala, að sé alveg rétt.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv., sem hér er til umr., er allmikill lagabálkur, sem hefir að geyma ýms skýrari ákvæði en eru í núg. lögum um lækningaleyfi og réttindi og skyldur lækna og annara, er lækningaleyfi hafa. Auk þess eru í frv. nokkur merk nýmæli í þessum efnum, sem ekki hafa verið í lögum hér á landi. Í I. kafla þess er gert ráð fyrir, að hver sá, sem vill stunda lækningar, fái til þess leyfi heilbrigðisstj., en eftir núg. lögum er aðeins sett það skilyrði, að læknirinn hafi lokið prófi við læknadeild háskólans, eða við aðra hliðstæða menntastofnun. Nú eru í þessu frv. m. a. sett þau skilyrði, að læknirinn sé hraustur andlega og líkamlega, þannig að eigi geti stafað hætta af honum við læknisstörf, og að hann hafi ekki kynnt sig að drykkjuskaparóreglu, hirðuleysi eða ódugnaði í störfum sínum, sbr. 2. gr. frv. M. ö. o. eru hér sett talsvert strangari skilyrði fyrir lækningaleyfi en áður hafa gilt. Í öðru lagi er einnig gert ráð fyrir því, að þeir, sem vilja stunda sérfræðigreinar læknisfræðinnar, verði að fáa leyfi heilbrigðisstj. til þess að kalla sig sérfræðinga og starfa samkv. því. Þá eru og nokkur nánari ákvæði um þekkingu lækna og skyldur þeirra heldur en þau, sem eru í núg. logum. Loks eru í 13. gr. frv. ákvæði um það, að heilbrigðisstj. geti sett gjaldskrá um borgun fyrir störf lækna, annara en héraðslækna. Ef samningar takast milli stéttarfélags þeirra og ríkisstj. skal miða þá við gjaldskrá héraðslækna og föst meðallaun þeirra, og skal ákveðin sú hundraðstala til hækkunar á gjaldskránni, sem ætla má, að hækki greiðslur fyrir áætlað meðalársstarf læknis, um álíka upphæð og föst meðallaun héraðslæknis. Í gjaldskránni skal ákveða greiðslur fyrir störf sérfræðinga, en kveðja skal fulltrúa frá stéttarfélagi þeirra til, áður en þeir liðir eru ákveðnir. Semja má um allt að þriðjungi hærri greiðslur til handa sérfræðingum fyrir störf, er heyra til sérgrein þeirra. Nú nást eigi samningar við stéttarfélög þessara lækna, og semur þá landlæknir gjaldskrá, er ráðh. staðfestir, til tryggingar því, að almenningi verði eigi seld læknishjálp óhæfilega háu verði. Loks eru í III. kafla frv. ákvæði um að banna skottulækningar, og ná þau ákvæði eigi aðeins til ólærðra manna, heldur til þeirra lækna, sem ekki hafa fengið fullkomið lækningaleyfi. Að síðustu eru ýms ákvæði í IV. kafla frv., um refsingar, sviptingar læknisleyfis og endurfengið lækningaleyfi. N. lítur svo á, að frv. sé vel undirbúið og fullkomlega til þess fallið að leiða það í lög. Þá vil ég með örfáum orðum minnast á brtt.n. á þskj. 611. Fyrsta brtt. er við 3. gr. frv., um að heilbrigðsstj. geti veitt tannlæknum lækningaleyfi samkv. tannlækningalögunum. Það er aðeins nánari ákvörðun um, að leyfið skuli byggt á heim lögum. Önnur brtt. er þess efnis, að orða skýrara síðasta málsl. fyrri málsgr. 7. gr., að lækni skuli heimilt að senda landlækni einum vottorðið sem trúnaðarmál, ef honum þykir ástæða til vegna ákvæða 10. gr. að halda því leyndu. Þriðja brtt. er við 13. gr. frv., um að upphaf 3. málsgr. orðist svo sem þar segir. Það er aðeins orðabreyt., að í stað „taxtanum“ komi: gjaldskránni. Það er ekki búið að gera rá fyrir „taxta“ áður í frv., en hugsunin er vafalaust sú, að um greiðslur skuli fara eftir gjaldskrá, sem talað er um í 2. málsgr. Síðasta brtt.n. er við 16. gr., þess efnis, að fella burt úr fyrri málsgr. orðin „eða sjúkdóma, sem sótthiti fylgir“. N. virðist óþarft að banna þeim, sem hafa takmarkað lækningaleyfi, að taka til meðferðar alla sjúkdóma, sem sótthiti fylgir, eins og greinin ætlast til, því að þeir sjúkdómar eru svo margir, enda þótt sumir þeirra séu ekki hættulegir. Ég skal geta þess, að einn nm., hv. 4. landsk., hefir einhverja sérstöðu viðvíkjandi 13. gr. frv., og sé ég ekki ástæðu til að ræða um þá sérstöðu hans f. h. meiri hl. n. fyrr en hann hefir gert grein fyrir henni. Yfirleitt þótti n. frv. vera vel undirbúið og leggur til, að það verði samþ. með þeim breyt., sem ég hefi gert grein fyrir.

Pétur Magnússon Ég er sammála hv. samnm. um það, að þetta frv. sé yfirleitt framför frá gildandi löggjöf. Vil ég því eins og þeir, að frv. í aðalatriðum nái fram að ganga. En í frv. er eitt nýmæli, sem ég, a. m. k. að svo vöxnu máli, get ekki gefið atkvæði. Það nýmæli er í 13. gr. frv. Gr. þessi mælir svo fyrir, að ríkisstj. skuli leita samninga við stéttarfélag lækna um greiðslu fyrir störf embættislausra lækna. Gert er ráð fyrir, að gjaldskrá héraðslækna verði lögð til grundvallar við samningaumleitanir þessar, en hún hækkuð þannig, að ætla megi, að meðaltekjur embættislausra lækna verði svipaðar og meðaltekjur héraðslækna. Á sama hátt á svo að semja við þá er takmarkað lækningaleyfi hafa, og við sérfræðinga. Takist samningar ekki, setur ráðh. eftir till. landlæknis þessum mönnum gjaldskrá, sem þeim virðist skilyrðislaust skylt að fara eftir, alveg án tillits til, hvort ágreiningur verður milli sjúklings og læknis eða eigi, og án tillits til, hvort hið opinbera á í hlut eða eigi. Her er nú sýnilega verið að leggja inn á alveg nýja braut í löggjöfinni. Hingað til hefir loggjafarvaldið látið afskiptalausar kaupkröfur þeirra stétta og einstaklinga, er ekki hafa annaðhvort beinlínis verið í þjónustu hins opinbera, eða verið ætlað að leysa af hendi ákveðin, tiltekin störf í þágu þess. Því hefir verið haldið fram og stundum allhávært, að hver maður eigi að ráða yfir starfsafli sínu og vera sjálfráður um, hverju verði hann vill selja vinnu sína. Með því er þó vitanlega ekki sagt, að svo framarlega sem ekki hefir fyrirfram verið samið, hafi sá, er starfann selur, alveg óbundnar hendur. Ef svo stendur á, verður sá, er starfann selur, að fara eftir venju og sanngirni, og geri hann það ekki, getur verkkaupandinn leitað verndar dómstólanna. En hér er algjörlega vikið frá þessari reglu um sjálfræði manna yfir vinnu sinni. Eftir 8. og 9. gr. þessa lagafrv. er lækni yfirleitt skylt að gegna sjúkravitjunum, hvenær sem til hans er leitað, þó ekki sé hann embættislæknir. En hann hefir ekki einu sinni neinn tillögurétt um það, hvað hann á að fá fyrir þessi störf sín. Það skammtar heilbrigðisstj. honum algerlega eftir eigin vild. mér er ómögulegt að koma auga á, hvaða rök verða færð fyrir því að taka þannig læknastéttina eina út úr og leggja þessar hömlur á atvinnufrelsi hennar. Ég sé ekki, að hún hafi neina sérstöðu fram yfir ýmsar aðrar stéttir þjóðfélagsins, sem réttlætir slíkt. Á það hefir að vísu verið bent, að löggjöfin veitti læknum nokkur sérréttindi, þar sem öllum utan stéttarinnar er bannað að fara inn á þeirra verksvið. En það er ekkert einsdæmi um þau störf, sem sérþekkingu þarf til, það má benda á skipstjóra og vélstjóra, sem sérréttindi hafa til þess að stunda sína grein. Eða t. d. húsasmiðirnir hér í Rvík; þeir þurfa sérstaka viðurkenningu bæjarstjórnar til þess að mega standa fyrir byggingum í bænum, og öðrum en þeim, er þá viðurkenningu fá, er sú atvinna óheimil. Og þessi sérréttindi einstakra stétta verða vitanlega víðtækari og víðtækari eftir því sem atvinnulíf þjóðarinnar verður fjölbreyttara. Ég get ekki seð, að það væri neitt óeðlilegra heldur en það, sem með þessu frv. er farið fram á að gera gagnvart læknastéttinni, þó sagt væri við menn, sem uppfylla öll skilyrði til þess að verða skipstjórar: þið getið ekki fengið skírteini til þess að vera skipstjórar, nema þið skuldbindið ykkur til að vinna eftir ákveðnum kauptaxta, sem ríkissjóður setur, og með því að leggja nógu víðtækar hömlur á atvinnufrelsi manna, mætti á sama hátt setja öllum stéttum kauptaxta. Vaki það hinsvegar fyrir heim, sem beita sér fyrir ákvæðum 13. gr., að setja gjaldskrá fyrir allar stéttir þjóðarinnar, þá skilst mér, að ákvæði um það ættu frekar heima í almennri atvinnulöggjöf heldur en að fara að dreifa þeim inn í ýmiskonar sérlöggjöf. Ég ætla ekki að fyrra bragði að fara að rökræða um, hvort heppilegt væri að fara almennt inn á þá braut; get þó látið í ljós, að ég teldi slíkt mjög viðsjárvert, enda mun það hvergi vera gert nema e. t. v. í Rússlandi. Hitt er ég ekki í neinum vafa um, að það er rangt að skapa einni ákveðinni stétt þjóðarinnar sérstöðu í þessu efni. Það eina, sem í mínum augum gæti réttlátt slíka ráðstöfun, væri það, ef hlutaðeigandi stétt hefði gert sig seka í einhverri sérstakri óbilgirni í viðskiptum sínum við almenning eða hið opinbera. Slík óbilgirni gæti naumast átt sér stað nema með mjög víðtækum stéttarsamtökum, eða einskonar hringmyndun. Þá væri lögbundinn kauptaxti einskonar neyðarvörn þjóðfél. gegn þeirri áreitni, sem það yrði fyrir. En ég hygg óhætt að fullyrða, að hér er engu slíku til að dreifa. Ég býst við, að það sé ekki ofmælt, að læknastéttin sé ein vinsælasta stétt þjóðarinnar, og að það sé almannamál, að ísl. læknarnir hafi, a. m. k. samanborið við stéttarbræður sína erlendis, verið mjög ódýrir á verkum sínum. Mér finnst reynslan hafa sýnt, að ég fer hér rétt með. Við vitum, að læknar hér hafa yfirleitt ekki safnað auði. Það eru aðeins undantekningar, hafi þeir komizt í dálítil efni. Og þeir læknar, sem hafa haft allra mest að gera, og þeir hafa meira starf og erfiðara heldur en flestir aðrir í þjóðfélaginu, hafa ekki haft meiri tekjur heldur en það, sem þeir rétt hafa getað lifað sæmilega vel af. Og það sýnist ekki ósanngjarnt um menn, sem vinna annað eins hlutverk og mest eftirsóttu læknarnir gera. Ég er ekki með þessu að koma með neinar getsakir um, að það sé tilætlunin að skammta læknum svo lítil laun fyrir verk sín, að þeim verði ókleift að lifa af þeim. Ég veit ekki, hvað þeir menn, sem að þessu standa, hafa hugsað sér, en ég skal ekki fara að væna þá um það að fyrra bragði, að þeir ætli ekki læknunum viðunandi kjör. En hér er í grundvallaratriðum farið inn á mjög óvanalega, varasama og ósanngjarna braut. Og aðallega af þeirri ástæðu mun ég greiða atkv. á móti 13. gr., þó ég að öðru leyti sé því samþykkur, að frv. nái fram að ganga. Það hafa sumir viljað hreyfa því, að ákvæði 13. gr. um gjaldskrá fyrir praktiserandi lækna færi í bága við stjskr. Ég fyrir mitt leyti er ekki trúaður á, að svo sé, a. m. k. ekki að því er snertir þá lækna, sem öðlast lækningaleyfi eftir að þessi lög koma í gildi. það getur e. t. v. orkað tvímælis, hvort það megi setja heim læknum, sem nú eru, slík skilyrði, en um þá, sem seinna koma, orkar það ekki tvímælis. Hitt er annað mál, að ég held, að það yrði mjög erfitt að hafa eftirlit með því, að gjaldskránni væri fylgt, og að þeim, sem á annað borð vildu fara í kringum þessi lagaákvæði, yrði það tiltölulega auðvelt. Það má nú segja, að það séu út af fyrir sig engin rök á móti nýmælum í lögum, að bæta geti verið á, að þau verði brotin. En hinsvegar verður þó að gæta þess, að vera ekki að ástæðu litlu að búa til lagaákvæði, sem fyrirsjáanlegt er, að ekki verða annað en pappírsgagn. Þau gera ekkert gagn, en ógagn að því leyti, að þau minnka þá virðingu, sem þegnunum er ætlað að bera fyrir löggjöf þjóðar sinnar.

Frsm. (Jón Jónsson) Eins og ég atti von á, ræddi hv. samnm. minn ekki um annað en 13. gr. frv., um það, hvort ástæða væri til að setja praktiserandi læknum gjaldskrá. Ég viðurkenni líka, að það er mál, sem vert er að athuga. Eins og nú standa sakir, eru undir 50 héraðslæknar í landinu, og ég hefi ekki heyrt koma fram veruleg andmæli gegn því, að rétt væri og eðlilegt að setja þeim gjaldskrá, enda hefir það verið gert áður. Héraðslæknum var sett gjaldskrá fyrir 20–30 árum; hún er að vísu orðin úrelt nú, en það er gert ráð fyrir, að hún verði endurskoðuð. Og vitanlega er hún sett til þess að tryggja almenning í landinu gegn því, að héraðslæknarnir ofselji sín verk. Nú verður að gera ráð fyrir því með því fyrirkomulagi, sem nú er, að töluverður hluti af þjóðinni hafi lítinn eða engan aðgang að héraðslæknum, heldur verði að leita til praktiserandi lækna. Svo er það t. d. hér í Rvík, að allur fjöldinn verður að skipta við praktiserandi lækna, því ekki þykir ástæða til að hafa hér svo marga héraðslækna sem þyrfti, ef bæjarbúar ættu eingöngu að nota þá. Meðan svo stendur, sé ég ekki annað en að það sé ástæða til þess að tryggja þá landsbúa, sem við praktiserandi lækna þurfa að eiga, fyrir því, að þeir ofselji ekki verk sín, eins og hinir eru tryggðir gagnvart héraðslæknunum. Auk þess virðist sjálfsagt, að því er viðvíkur viðskiptum þessara lækna við hið opinbera, að þar sé einhver ákveðinn taxti að binda sig við. Annars getur orðið ágreiningur um greiðslur til þeirra, og hafa dómstólarnir á litlu að byggja úrskurði í slíkum málum, ef enginn taxti er til að fara eftir. Um það, hvort ríkið hefir rétt til þess að setja ákvæði eins og hér er um að ræða, virðist mér ekki ágreiningur milli mín og hv. 4. landsk. Honum virðist ljóst, að það fari ekki í bága við stjskr., og um það atriði er hann færari að dæma en ég. Enda liggur það í augum uppi, að um leið og ríkið veitir einhver réttindi, þá hefir það heimild til þess að setja skilyrði fyrir þeirri réttindaveitingu. Um hitt, sem haldið hefir verið fram, að engin þörf væri á að setja læknum gjaldskrá, vegna þess að þeir misnoti ekkert aðstöðu sína, skal ég ekkert segja um. Það orkar vitanlega tvímælis, hvort þeir selja ekki ýms verk sín of dýrt. En ef svo er ekki, ef þeir selja aldrei dýrara en sanngjarnt er það, sem þeir gera, þá býst ég ekki við, að þeir hafi neitt undan því að kvarta, þó gjaldskrá væri sett, því maður verður að ganga út frá, að hún yrði miðuð við það, sem sanngjarnt er og hæfilegt, að læknar fái fyrir störf sín. Hér er nú ekki farið harkalegar að en það, að gert er ráð fyrir því, að byrjað sé á að leita samkomulags við stéttarfélög læknanna um þetta, og það er fyrst ef ekki tekst að ná samkomulagi, að heilbrigðisstj. má nota aðstöðu sína til þess að fyrirskipa gjaldskrá. Það virðist því vera gætt allrar sanngirni í þessu efni. Mér finnst ekkert ósamræmi í því, að um leið og læknum er veitt leyfi til að stunda lækningar og öllum öðrum fyrirmunað að koma þar nálægt, til þess að tryggja sem bezt atvinnu þeirra, eins og gert er í III. kafla frv., þá séu heim sett einhver skilyrði fyrir því. Mér finnst læknisstarfið ekki sambærilegt við önnur störf í þjóðfél. Það er svo mikilsvert, bæði fyrir læknana að mega stunda það, þar sem það gefur venjulega talsvert mikið í aðra hönd, og eins fyrir almenning, að þarna sé að einhverju föstu að ganga. Það er dálítið annað prútta um borgun fyrir læknisverk heldur en um kaupgjald við algenga iðn. Þess vegna legg ég mikla áherzlu á ákvæði 13. gr. og tel mikla nauðsyn á því fyrir almenning í landinu, að þau verði samþ.

Bjarni Snæbjörnsson Eins og ég gat um við 1. umr., blandast mér ekki hugur um, að ýmislegt í þessu frv. er gott og þarflegt. Hinsvegar sé ekki neitt í frv., sem er svo aðkallandi, að verði að lögum, að fyrir þá sök beri að leggja eins mikið kapp á að gera frv. að lögum á þessu þingi eins og virðist vera gert. Eins og ég tók fram áður, er á ferðinni samskonar lagasmiði í Danmörku, og þar hafa menn gefið sér meiri tíma til þess að athuga hana. Þar er búið að vinna að slíku frv. sem þessu í 3 eða 4 ár, og mér vitanlega er það ekki orðið að lögum ennþá. Nú lítur út fyrir, að hér eigi að afgreiða þetta mál þegar. Ég hefi heyrt ávæning af því frá hæstv. stj., að frv. ætti að verða að lögum á þessu þingi, og það, sem fram hefir komið í hv.Nd., bendir einnig til þess; ég hefi því álitið þýðingarlaust að bera neitt fram því til hindrunar, að málið verði afgr. á þessu þingi. Ég ætla þá að víkja ofurlítið að greinum frv., sérstaklega 13. gr., sem hér hefir verið lítillega til umr. Það er alveg rétt hjá hv. 4. landsk., að það er mjög óviðurkvæmilegt að taka þannig eina stétt manna út úr og setja henni gjaldskrá. Ég fyrir mitt leyti get ekki skoðað það á annan hátt en þann, að þessi stétt sé talin svo hóflaus í kröfum um borgun fyrir verk sín, að það opinbera verði að taka í taumana. Enda kom það greinilega fram hjá hv. 3. landsk., þar sem hann sagði hreint og beint, að tilgangurinn með þessu löggjafarákvæði væri sá að tryggja landsmenn gagnvart læknunum, og þá vitanlega vegna þess, að þeir hafi verið of háir í kröfum sínum. En ég hefi ekki ennþá orðið þess var, hvorki utan þings né innan, að sú skoðun væri almennt ríkjandi, að læknar yfirleitt tækju of mikið fyrir verk sín. Eins og líka áður hefir verið tekið fram, er ekki allt fengið fyrir læknana, þó þeir hafi liðsinnt sjúklingnum, sett upp fyrir það ákveðið gjald og sent reikningana; peningarnir eru ekki komnir í kassann fyrir það. Enda verður það oftast svo, að um leið og læknir vinnur verk sitt, er hann ekki beinlínis að hugsa um, hvað hann muni fá fyrir það, heldur hugsar hann fyrst og fremst um, hvort það getur komið að notum fyrir sjúklinginn sjálfan. Borgunin kemur svo til greina á eftir, og hana sníður læknirinn alltaf eftir kjörum sjúklingsins. Ef sjúklingurinn er svo efnum búinn, að hann getur ekki borgað fyrir læknishjálpina, er honum gefið það eftir að meira eða minna leyti. Þess skal líka getið, að læknarnir setja aldrei upp fyrir verk sín af handahófi, heldur fara þeir eftir gjaldskrá síns stéttarfélags, alveg eins og t. d. múrarar og trésmiðir, og er engum félagsmanni heimilt að taka meira fyrir starf sitt en þar er ákveðið. Ef hv. 3. landsk. heldur því fram, að ástæða sé til þess að tryggja landsbúa gegn praktiserandi læknum eða kröfum þeirra, þá finnst mér hann ætti að finna þeim orðum sínum einhvern stað. Annað mál er það, að ég myndi ekki hafa neitt við það athuga, þótt gjaldskrá væri sett fyrir læknisverk, unnin fyrir það opinbera. Gjaldskrá héraðslækna, sem sett var árið 1908 og hv. 3. landsk. gat um, er orðin svo úrelt, að enginn læknir, hvorki héraðslæknir né praktiserandi, fer eftir henni nema í sumum tilfellum, þegar hið opinbera á í hlut, og enginn hefir neitt við það að athuga. Mér finnst líka eðlilegt, að hið opinbera geri samning við læknana, líkt og sjúkrasamlög gera, um að öll læknisverk, sem unnin eru í þess þágu, skuli borguð eftir ákveðinni gjaldskrá, en að öðru leyti væri bæði héraðslæknum og öðrum læknum heimilt að fara eftir þeirri gjaldskrá, sem Læknafél. Ísl. hefir sett. En sé þá svo, að hv.þm. treysti ekki Læknafél. Ísl. til þess að semja gjaldskrá, án þess að sjúkl. séu féflettir af læknum, þá vil ég gjarnan, að það komi skýrt fram í umr. Hv. 3. landsk. talaði um, að það væri ekki óeðlilegt, þó læknum væri sett ákveðin gjaldskrá, því þeir hefðu þau sérréttindi, að öllum öðrum væri bannað að fást við lækningar og væri þetta ákvæði til þess að tryggja atvinnu læknastéttarinnar. Ég hélt nú satt að segja, að þau ákvæði væru ekki komin inn í frv. til þess að vernda atvinnu læknanna, heldur vegna sjúklinganna sjálfra.

Hvorttveggja

. Ég er viss um, að fyrir hv.flm. frv., þm. Ísaf., hefir vakað það að tryggja sjúklingana fyrir því að lenda í höndum þeirra manna, sem ekki bera skyn á sjúkdóma þeirra. Mér virðist það því í mesta máta ósanngjarnt, og ég get ekki skoðað það öðruvísi en sem árás á læknastéttina, ef það er álit Alþ., að hún sé sú eina stétt hér á landi, sem ástæða sé til að taka út úr og setja lögbundna gjaldskrá, en að allar aðrar stéttir megi taka fyrir störf sín eftir gjaldskrám, sem þeirra stéttarfélög ákveða. Í Danmörku er taxti læknanna yfirleitt hærri en hér á landi, t. d. kosta þar einföld vottorð, eins og t. d. sjónarvottorð þeirra manna, sem aka vilja bifreið, 10 kr., en hér býst ég ekki við, að neinn þurfi að greiða meira en 4–5 kr. fyrir samskonar vottorð. Dönum fannst samt ekki ástæða til þess að setja fastan taxta á praktiserandi lækna, en það var ákveðið, að læknar mættu ekki taka meiri borgun en sanngjarnt var eftir því, hve verkið var vandasamt, og eftir því, hvernig fjárhagsástæðum sjúklingsins var háttað. Þannig skipuðu Danir þessum málum. Þar var ekki verið að setja neinn slíkan taxta á lækna og hér á að gera. Ég verð að segja, að ég skil ekki, hvað ætlazt er til með því, sem stendur í 13. gr., að taka eigi tillit til launa héraðslækna og praksís praktiserandi lækna, er semja eigi gjaldskrá fyrir praktiserandi lækna. Þetta verður sennilega mjög erfiður útreikningur, og tilviljun ein, hvort hann verður réttur eða ekki. Ég segi fyrir mig, að ég mun greiða atkv. á móti þessari 13. gr., og fáist hún ekki felld, mun ég við 3, umr. bera fram brtt.um þetta atriði, í þá átt, sem ég áður hefi talað. Ég vil einnig vekja athygli á öðru atriði, sem ég minnast á við 1. umr. þessa frv. það er 4. liður 15. gr. Það, sem þar er sagt, stendur í 6. gr. frv., en hægt að misbrúka þessa málsgr. ef einhver óhlutvandur maður vildi gera viðkomandi lækni tjón, og mun ég því leggja til, að þessi málsgr. verði felld úr frv. Ég tel víst, að frv. eigi að fara í gegn á þessu þingi, og verður það því bara tímaeyðsla að taka fyrir hverja gr. þess út af fyrir sig. En ég álít, að 13. gr. geti ekki staðið óbreytt, og tel ekki vansalaust af þinginu að taka þá afstöðu til læknastéttarinnar, að hún sé eina stétt landsins, sent þurfi að setja gjaldskrá, af því að að hún krefjist of mikils fyrir verk sín samanborið við aðrar stéttir hérlendis.

Frsm. (Jón Jónsson) Þessi hv.þm., sem var að setjast, hélt það hér á dögunum, að 13. gr. þessa frv. kæmi eitthvað óþægilega nálægt stjskr. Ég varð ekki þess var, að hann heldi því fram nú, og er gott til þess að vita. Aftur á móti var aðalröksemdin í síðustu ræðu hans stj. að praktiserandi læknar væru yfirleitt englar, en mér þykir undarlegt, séu þeir allir svo saklausir, að þeir miði alltaf launakröfur sínar við efnahag sjúklinganna. Ég skil ekki í því, að þeir skuli geta haft svo góðar reiður á efnahag manna, t. d. allra Reykvíkinga, að þeir geti hnitmiðað launakröfur sínar eftir því. Þá taldi hv.þm. ísl. praktiserandi lækna ólíkt sanngjarnari en stéttarbræður þeirra í Danmörku. Ég er alls ekki að drotta því að okkar praktiserandi læknum, að þeir misnoti yfirleitt vald sitt til þess að ráða launum sínum, en það mega vera meiri englarnir, ef slíkt getur ekki komið fyrir. En ég held, að dæmið, sem hv.þm. tók um dönsku læknana, hafi ekki verið sem bezt valið. Hann sagði, að þeir tækju 10 kr. fyrir vottorð til bílstjóra, en mér er kunnugt um, að hér í Rvík hefir maður orðið að borga 10 kr. fyrir samskonar vottorð. Þá óskaði hv.þm. eftir því, að ég læsi upp einhverja reikninga og skýrslur til stuðnings máli mínu. Ég sé enga ástæðu til þess. Á sumarþinginu í fyrra var lesið upp hér talsvert af slíkum læknareikningum, og ég segi fyrir mig, að ég fekk alveg nóg af heim, og ég býst við því, að hv.þm. Hafnf. hafi fengið nóg af þeim líka. Það hljóta allir að gera sér það ljóst, að komið getur fyrir, að praktiserandi læknar reikni verk sín of dýrt, og ef svo er, þá er nauðsynlegt að tryggja almenning gegn slíku. Hv. þm. sagði, að þetta hefði ekki verið gert í Danmörku. Ég hélt, að við þyrftum ekki í einu og öllu að fara eftir dönskum fyrirmyndum. En ég vil benda á það, að í Danmörku er miklu síður ástæða til þess að setja slíka gjaldskrá en hér, því að þar eru 2/3 landsbúa í sjúkrasamlögum, sem tryggja meðlimum sínum sanngjarna læknishjálp. Þá talaði hv.þm. um það, að þetta væri harðýðgisleg meðferð á læknastéttinni, sem ekki ætti sinn líka. Ég vil benda á t. d. lyfsalana, enda er það alveg hliðstætt dæmi. Þeim er leyft að selja lyf, en eru bundnir við verðtaxta, sem heilbrigðisstj. setur þeim. Hv. þm. þótti það ekki heppilega orðað hjá mér, að ákvæðin um skottulæknana væru sett til þess að tryggja atvinnu læknanna; ég játa það, að þau eru fyrst og fremst sett vegna sjúklinganna, en hau koma læknum líka að gagni. Hv. þm. vildi ennfremur fá fram álit mitt um ráð, hvort Læknafél. Rvíkur væri ekki trúandi sem samningsaðila. Ég sé ekki ástæðu til þess að láta álit mitt uppi um það, en í frv. er gert ráð fyrir samvinnu milli stéttarfélags lækna og heilbrigðisstj., og það ákvæði, að heilbrigðisstj. geti ein sett taxtann, ef samningar nást ekki, er aðeins til varúðar. Ég vona því, að hv. d. sjái sér fært að samþ. Þetta frv. með þeim breyt. einum, sem n. leggur til.

Halldór Steinsson Ég þarf ekki að vera margorður um þetta frv., þar sem ég álít, að sem heild sé það til bóta. Það eru tekin ýms ákvæði eldri laga, sem þurfti að sameina. Nýmælin eru líka flest til bóta. En ég ætla að fara nokkrum orðum um 13. gr. Það má segja, að ég hafi nokkra sérstöðu í þessu taxtamáli, þar sem ég lít svo á, að ekki eigi að setja héraðslæknum, hvað þá praktiserandi læknum taxta, nema um störf, sem eru unnin fyrir hið opinbera. Héraðslæknar fá laun úr ríkissjóði, en eru háðir þeim skyldum að sitja á ákveðnum stöðum og gegna alltaf, þegar á þá er kallað, og gefa hverskonar skýrslur um störf sín, heilbrigðisástand o. fl. Fyrir þetta fá þeir sín föstu laun. Enda er það ærið ófrjálst að þurfa að sitja í afskekktu útkjálkahéraði, ef borið er saman við praktiserandi lækna, sem lifa góðu lifi í stóru bæjunum, til þess að þeir hefðu þessi föstu laun fram yfir þá praktiserandi. Það er ekki hægt að réttlæta slíkt, að setja svona taxta fyrir eina stétt þjóðfélagsins, en allar aðrar skuli vera því undanþegnar. Hv. frsm. hefir ekki heldur reynt að réttlæta þetta. Hvaða önnur stétt sem er getur skapað sér kaup með samtökum sínum. Verkamenn ákveða sín kaup með samtökum, og slíkt er flestum stéttum fært, nema læknum. Læknar geta að vísu haft með sér samtök. En þeir geta ekki gert verkfall, þó ekki væri frá öðru sjónarmiði en því siðferðilega, og eru þannig að þessu leyti verr settir en nokkur önnur stétt í þjóðfél. Það er því sérstaklega harkaleg aðferð að ætla einmitt að sníða þessari stétt þrengstan stakk um allar launagreiðslur. Hv. 3. landsk. sagði, að það gæti komið fyrir, að læknar misnotuðu vald sitt til þess að ákveða kaup sitt. Það er rétt, enda mættu þeir þá vera heilagri en aðrar stéttir, ef slíkt gæti ekki skeð. En þó að slíkt gæti komið fyrir, má það skoðast sem undantekning og ekki nauðsynlegt fyrir því, að ákvæði þessa frv. um taxta verði samþ. En eins og ég sagði í byrjun, er ég hlynntur þessu frv. sem heild, og mun greiða atkv. með því yfirleitt.

Bjarni Snæbjörnsson það var ekki mikið, sem hv.frsm. vildi fara út í það að tala um læknana yfirleitt, eða ástæðurnar til þess, að hér skuli vera gerð áras á þessa stétt manna. Hv. þm. Snæf. hefir sýnt greinilega fram á það, að læknar eru ólíkt verr settir en t. d. verkamenn hvað snertir kaupgjald. Þeir geta ekki gert verkfall og hefir aldrei dottið slíkt í hug. Þótt það hafi verið sagt í opinberu stjórnmálablaði, sýndi réttarrannsókn, sem for fram út af slíkum ummælum á síðastl. ári, að ummæli blaðsins höfðu ekki við neitt að styðjast. Viðvíkjandi þeim orðum mínum, að læknar mundu miða launakröfur sínar við efnahag sjúklinga, hafði hv.frsm. það að athuga, að læknar mundu ekki vera svo kunnugir fjárhag sjúklinga sinna, að þetta væri framkvæmanlegt. En ég veit, að engir menn, í hvaða stétt sem er, vita og komast að raun um kjör manna yfirleitt á borð við lækna. Þeir ganga stöðugt í hús manna og sjá allan aðbúnað sjúklingins og geta af því talsvert ráðið um efnahaginn. Mér fannst það skrítin röksemd hjá hv.frsm., að af því að það gæti komið fyrir, að einhver einn læknir tæki of mikið fyrir vinnu sína, þyrfti að setja gjaldskrá fyrir alla lækna. Þá tók frsm. lyfsalana til dæmis og sagði, að þeim væri gert að skyldu að selja lyf ákveðnu verði. Þetta er rétt. En hinsvegar er það mikill fjöldi lyfja, sem lyfsalar selja, sem engin gjaldskrá nær yfir. Á þau mega lyfsalarnir leggja eftir vild. Þetta er hliðstætt því, að ákveðin væri gjaldskrá yfir helztu störf lækna, en stéttarfélag þeirra hefði svo leyfi til þess að setja gjaldskrá fyrir önnur verk þeirra. Þó að ég minnist á aðgerðir Dana í þessu efni, var það ekki meining mín, að við ættum að apa allt eftir þeim, og mér þykir fyrir, hafi ég sært sjálfstæðistilfinningar hv.frsm. með því að minnast á Dani, en ég hélt, að framsóknarmenn hneyksluðust ekki neitt sérstaklega á því að heyra nefnda Dani og Danmörku. En því minnist ég á Dani, að hér er verið að stofna til löggjafar, sem er beinlínis sniðin eftir þeirri, sem þessi nágrannaþjóð okkar er að hugsa um að lögleiða. Og því meiri ástæða var til þess að taka sérstaklega fram um ákvæði 13. gr., þar sem danska n. sá ekki ástæðu til þess að setja taxta á læknastéttina þar í landi.

Pétur Magnússon Hv. þm. Hafnf. hefir að mestu tekið af mér ómakið að svara aths hv. 3. landsk. við það, sem ég sagði. Hv. frsm. gat þess þá, að nú væru mörg ár síðan gjaldskrá var sett fyrir héraðslækna, og hafi verið eftir henni farið, án þess að læknar eða sjúklingar kvörtuðu undan henni, og því væri engin frekari hætta að setja álíka gjaldskrá fyrir praktiserandi lækna. Ég vil vekja athygli hv.frsm. á því, að þar stendur öðruvísi á. Héraðlæknar eru starfsmenn hins opinbera og taka laun úr ríkisjóði. Eftir þeim reglum, sem gilda um embættismenn ríkisins, hefir löggjafarvaldinu jafnan verið talið rétt að ákveða, hvort þeir mættu taka aukaþóknun fyrir störf sín. Ef við lítum á hina ýmsu starfsflokka, sjáum við, að þetta er nokkuð misjafnt. Kennarar mega ekki reikna sér aukaborgun fyrir kennslu sína, sýslumenn fá að mjög litlu leyti aukaborgun fyrir verk sín, og prestar aðeins að litlu leyti. Þó að reglur séu settar héraðslæknum, sem eru einn af þessum starfsflokkum ríkisins, um borgun fyrir störf þeirra, er öðru máli að gegna um praktiserandi lækna. Þeir hafa engan styrk frá því opinbera. Mér finnst, að í þessu taxtamáli hafi komið fram sú tilhneiging, sem nokkuð hefir borið á á síðustu árum, til þess að jafna allt, láta snillinginn í læknastétt vera jafnt settan og klaufann. Snillingurinn á ekki að fá leyfi til þess að taka meira fyrir velheppnaða læknisaðgerð en klaufinn, sem e. t. v. drepur sjúklinginn.

Frsm. (Jón Jónsson) Hér hefir nú komið fram ný skoðun í þessu máli frá hv.þm. Snæf., og er á þá leið, að gjaldskrá eigi ekki einu sinni að setja á héraðslækna. Hv. 4. landsk. virðist vera á því, að rétt sé að setja opinberum embættismönnum taxta, enda hafa þeir verið settir fyrir fleiri stéttir en lækna, t. d. presta. Ég skil ekki í því, að læknar kæri sig um að vera lausir við taxta. Ef þeir fylgja taxtanum, getur aldrei komið upp sá grunur, að þeir okri á starfi sínu. Þá var það hv.þm. Hafnf., sem var að tala um, að þetta væri að gera ósæmilega áras á sérstaka stétt manna. En hér er ekki að tala um neitt slíkt eða neitt í þá átt, heldur bara um það að setja ákvæði um gjaldskrá, og verður þá að ganga út frá, að þeir menn, sem um lækningaleyfi sækja, viti það, að um leið og þeir fá lækningaleyfi, verða þeir að ganga undir þau skilyrði, sem login setja, og hlíta þeirri gjaldskrá, sem stj. hefir sett, annaðhvort með samkomulagi við lækna, eða þá með valdboði, ef samkomulag ekki næst. Það er svo algerlega fjarri því, að þetta sé ósæmileg áras á sérstaka stétt manna, að það eru margar fleiri stéttir, sem hefir verið settur taxti. Og um það, sem þeir hafa báðir verið að tala um, að ef settur væri taxti fyrir praktiserandi lækna, þá ætti hann aðeins að vera fyrir það, sem þeir vinna fyrir það opinbera, þá sé ég enga ástæðu til þess, hvert á móti. Það er einmitt síður þörf á að vernda það opinbera gegn okri læknanna en einstaka menn, því að ríkið ætti að geta séð um sig, svo að það er miklu meiri ástæða til að vernda einstaklingana. Þá voru þeir báðir að tala um, að þetta væri alveg óþarft, því læknastéttinni dytti aldrei í hug að beita verkfalli. Ég man þó ekki betur en að árið 1918 eða 1919 segði einn háttsettur læknir við mig, að hann væri með bréf í vasanum, undirritað af flestum læknum landsins, þar sem því væri lýst yfir, að þeir neituðu að starfa, ef þeir fengju ekki laun sín hækkuð svona og svona mikið. Ég veit þá ekki, hvað er hótun um verkfall, ef þetta er það ekki. Þá var hann að tala um, hv.þm. Hafnf., að þeir hefðu betri þekkingu á því en aðrir menn, læknarnir, hvernig ástæður manna væru. Ég veit nú ekki, hversu ábyggilegt það mat þeirra er, a. m. k. í fjölmenni, eins og er hér í Rvík, þar sem varla er hægt fyrir þá að þekkja fjárhagsástæður manna almennt, því það eitt, hvort maður hefir fínt í rúminu eða ekki, er Varla óábyggilegt mat, því margur býr nú finna en hann hefir ráð á, en svo bera þeir sig oft verst, sem bezt eru staddir. Þá var hv.þm. að minnast á það, sem ég hafði sagt viðvíkjandi lyfsölunum, og sagði, að það væri ekki hliðstætt, því þeim væri settur lyfsölutaxti á viss lyf, en ekki á önnur, sem þeir þá gætu selt eins og þeim sýndist. En þetta er þá af því, að lyfsöluskráin er ekki eins fullkomin og hún getur orðið, og ég býst nú við, að það verði eins með gjaldskrána, a. m. k. fyrst í stað, að hún taki ekki yfir allt það, sem læknar gera, svo þetta er því að nokkru leyti hliðstætt. Þá var hv.þm. Hafnf. að tala um, að það væri einkennilegt að vera að tala um þörf á að setja taxta, þó það gæti komið fyrir, að læknar seldu verk sín of dýrt, ef það væri viðurkennt, að þeir gerðu það ekki. Ég held, að það sé nú ekki hægt að hafa neitt á móti því að setja strax undir þann leka, sem maður getur búizt við. enda er það vitanlegt, að ýmsir læknar hafa selt óhæfilega dýrt sín verk, þó ýmsir aðrir hafi gefið sín verk, þar sem fátækir áttu í hlut, eða einhvern hluta af þeim. Þess vegna er það ekki óviðfelldið að setja eftirlit með þessu, um leið og mönnum er veitt lækningaleyfi. Þá var hv.þm. að tala um, að það mundi hafa sært sjálfstæðiskennd mína, að verið var að vitna til Dana í þessu máli, en um það hafði ég nú ekkert sagt. En ég var að halda því fram, að það væri ekki sjálfsagt fyrir okkur að laga allt eftir Dönum. Og það get ég sagt þessum hv.þm., úr því að hann minnist á þetta, að það er ekki minni sjálfstæðiskennd gagnvart Dönum hjá framsóknarmönnum en hjá sjálfstæðismönnum, þó þeir kenni sig við sjálfstæði, enda var mikill hluti af þeim mönnum, sem framarlega standa í framsóknarflokknum, áður í gamla sjálfstæðisflokknum. Þá var hv. 4. landsk. að tala um, að ég hefði sagt, að gjaldskrá hafi verið sett fyrir héraðslækna fyrir 20–30 árum, og að alltaf hefði verið farið eftir henni. Nei, það er nú öðru nær en að ég hafi nokkurn tíma haldið því fram, að það hafi alltaf verið farið eftir gjaldskrá héraðslækna um greiðslur til þeirra, því mér er vel kunnugt um það, að þeir hafa oft og tíðum selt verk sín margfalt dýrara en gjaldskrá heimilar, og það er kannske nokkur vorkunn, því hún er fyrir löngu orðin alltof lág, því það hefir verið dregið óþægilega lengi að endurskoða hana. Sami hv.þm. var líka eitthvað að tala um þá viðleitni, sem kæmi fram í frv. í þá átt að jafna á milli snillinganna og klaufanna. En ég býst nú ekki við, að það verði gert, þó þessi gjaldskrá verði sett. Snillingarnir munu alltaf hafa betri aðstöðu en klaufarnir, vegna þess að þeir hafa miklu meiri aðsókn, af því að fólk treystir þeim betur, en ég geri ráð fyrir, að klaufarnir fari á mis við alla aðsókn. Ég tel sjálfsagt að samþ. 13. gr. frv.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Það er nú talsvert nýmæli, sem felst í 13. gr. þessa frv., að því leyti, sem hún heimilar ríkisvaldinu að setja gjaldskrá fyrir eina tiltekna stétt manna, sem ekki nýtur neinna hlunninda af hálfu hins opinbera, en fær aðeins formlegt leyfi stjórnarvalda til að reka atvinnu, og gera verður ráð fyrir, að öllum verði veitt, sem uppfylla þau skilyrði, sem til þess þarf að fá slíkt leyfi. Þetta er algert nýmæli, og má ekki blanda því saman við hann rétt, sem það opinbera hefir til að setja sínum embættismönnum gjaldskrá, því hann er allt annars eðlis. Það er aðalreglan, að starfsmenn þess opinbera láti í té vinnu sína fyrir fastákveðin laun fyrir þá vinnu, sem ríkið þannig geldur fyrir. Frá þessu eru þó gerðar undantekningar um einstaka flokka starfsmanna, sem hinu opinbera hefir þótt hentugra að skammta launin ekki svo hátt, að það sæi sér fært að heimta alla þeirra vinnu ókeypis fyrir þau laun, en þá er það jafnframt regla, að því opinbera ber að setja þeim mönnum taxta, sem ekki fá fulla borgun frá því opinbera fyrir verkin, sem þeim er ætlað að vinna. Það er t. d. ekki ætlazt til þess, að héraðslæknar, sem ríkið greiðir laun, taki fulla borgun fyrir störf sín af þeim mönnum, sem þeir vinna fyrir; þess vegna er svo ákveðið, að ríkisvaldið setji þeim taxta um það, hvað þeir mega taka. En að því er snertir taxta fyrir tiltekna stétt manna, er ekki nýtur neinna launa frá því opinbera, er það algert nýmæli. Það hefir verið reynt að bera það saman við lyfjataxta fyrir lyfsala, en hann er allt annars eðlis, því lyfsalarétturinn er raunverulega monopol eða einkaréttur þeirra fáu manna, sem hann hafa öðlazt; það nægir enganveginn fyrir mann að hafa tekið lyfsalapróf og bera svo fram ósk um að mega selja lyf o. s. frv., til þess að hann svo megi fara um landið eða hafa fasta verzlun og selja lyf. Lyfsalataxtinn byggist á því, að fáum mönnum eru veitt forréttindi til þess sérstaklega að selja lyf. En það er ekki ætlazt til, að út í þetta verði farið að því er snertir embættislausa lækna. Það er ekki ætlazt til að takmarka tölu þeirra manna, sem lækningaleyfi geta fengið. Og því er ekki hægt að bera taxta fyrir þá saman við lyfsalataxtann. En það getur vel komið til mála að leiða þjóðfél. út á þá braut, að það opinbera láti stjórnarvöldin setja taxta um vinnu manna yfirleitt. En hitt nær engri átt, að staðnæmast við vinnu þessarar stéttar, heldur verðu að útfæra þetta víðar, því það er af ýmsum ástæðum erfiðara að láta þetta ná til læknastéttarinnar en margra annara stétta, sem eins og læknarnir, að því leyti, sem um embættislausa lækna er að ræða, þurfa að fá vinnu sína fullborgaða. Það er ekki alger tilviljun, að starfsemi læknanna er oft kennd við list og kölluð læknislist, af því að starfið á að því leyti skylt við list, að það er svo ógnar mismunandi, sem látið er í té, og sá mismunur kemur að innan, af því að eðli og hæfileikar þeirra, sem starfið stunda, eru svo mismunandi. Hvernig ætlar t. d. hv.allshn. þessarar hv. d. að ákveða taxta fyrir listmálara? Ætlar hún að setja ákveðið verð á fermetrann af málverkinu? Hvernig ætlar hún að setja taxta á tónsmíðar? Ætlar hún að setja visst verð á hverja nótnalínu ? Nei, það eru til þau svið, sem það verður ákaflega erfitt að setja taxta á, þó gengið verði inn á það svið, að það opinbera setji taxta á vinnu manna almennt. Það er erfitt að setja taxta á t. d. verk þeirra lækna, sem skara fram úr. Og það væri mjög rangt, að þjóðfél. settist í veg fyrir, að slíkir menn gætu þrifizt, sem eru langt fyrir ofan meðallag, með því að binda þá við að taka sömu borgun fyrir vinnu sína og miðlungsmenn geta tekið. Það hefir verið rætt hér um það áður að ákveða borgun fyrir störf manna, en sætti mikilli mótspyrnu af hálfu verkamanna, sem þar áttu hlut að máli, og var þó ekki gert ráð fyrir, að sú ákvörðun yrði beinlínis stjórnarráðstöfun, heldur að borgunin yrði ákveðin að opinberri tilhlutun með dómi, að undangenginni rannsókn. Og þó var ekki farið lengra í þeim till. en að leggja til, að slík ráðstöfun væri þá aðeins gerð, að ágreiningur væri um verðlagið milli vinnukaupanda og vinnuseljanda. En ég held áreiðanlega, að ákvæði 13. gr. þessa frv. séu fyrstu till., sem koma fram um það, að það opinbera setji verðlag á vinnu manna, án þess að ágreiningur sé um verðlagið milli vinnuseljanda og vinnuþiggjanda. Og ég er ófáanlegur til að stíga þetta spor um ákvörðun kaupgjalds að opinberri tilhlutun, svo langt, a. m. k. í fyrstu, að ákvæðið nái til þess, þegar fullt samkomulag er milli greiðanda og þiggjanda um launin. En ég get vel hugsað mér hitt, að á þessu sviði verði sett svipuð tilhögun og sú, sem farið var fram á í frv. um vinnudóminn í kaupgjaldsdeilum, að það verði gerð einhver sú ráðstöfun, að það fáist sanngjarnlega úr því skorið, ef ágreiningur rís milli sjúklings og læknis um greiðslu fyrir læknisverk, því ég viðurkenni, að það geti komið fyrir, að læknir setji upp þá borgun fyrir störf sín, sem álitast verður, að ekki sé sanngjarnleg. Ég álít því, að það sé hentugt fyrir þjóðfél. að hafa einhverja handhæga tilhögun á því, að hægt sé að fá sanngjarnlega skorið úr slíkum ágreiningi. Þetta langt er ég fús til að ganga. Og ef byrjað væri á þessu með læknastéttina, þá mundu fljótt fleiri stéttir og starfsgreinir verða dregnar inn í það. En þegar litið er á 13. gr. þessa frv., eins og hún liggur fyrir með brtt., þá verð ég að líta svo á, að hún haldi þessu ekki innan þeirra takmarka, sem eðlileg virðast, sem sé þeirra, að gera ráð fyrir, að ákvörðun ráðh. um borgun fyrir læknisverk gildi aðeins, ef ágreiningur verður milli læknis og sjúklings. Meðan hún fer lengra en þetta, sé ég mér ekki fært að greiða henni atkv.

Jón Baldvinsson Af því að hv.þm. hafa gert sér svo tíðrætt um 13. gr. þessa frv. og borið hana saman við ýmislegt annað og talað um það fram og aftur, þá þykir mér líka rétt að fara um hana örfáum orðum. Það, sem er í 13. gr. og hneykslar suma hv. dm., er ákvæðið um, að sett skuli föst gjaldskrá fyrir praktiserandi lækna, ef ekki næst samkomulag. Fyrst er gert ráð fyrir að leita samninga við lækna, en ef samningar ekki nást, þá á að setja gjaldskrá með valdboði ráðh. nú er það svo um þessar sérstöku stéttir, lækna, apótekara og yfirsetukonur, að það þarf að tryggja almenningi, að hér geti ekki tekið of hátt gjald, og það er einmitt af því, að fólkið er nauðbeygt til að leita til þessara manna og borgar þá hvað, sem upp er sett. Það er líka auðvitað meginhlutinn af þessum mönnum, sem heimtar aðeins sanngjarna borgun, og t. d. eru sjálfsagt beztu praktiserandi læknarnir alltaf sanngjarnir og gefa fjölda fátæklinga eftir læknisverk sín að einhverju eða öllu leyti. En þó er almenningur gagnvart læknunum alveg varnarlaus, ef þeim dytti í hug, og maður veit, að þeir hafa oft gert það, að setja upp mjög stórar fjárhæðir fyrir læknisverk. Þess vegna eru læknar ósambærilegir við flestar aðrar stéttir. Gagnvart læknum er það nauðsynlegt, að sett séu einhver ákvæði til að tryggja sjúklingana, því að mjög margir sjúklingar, sem leita læknis, eru þannig skapi farnir, að læknirinn getur sett upp hvað sem honum sýnist. Þetta er allt annað með ýmsar atvinnustéttir, sem teknar hafa verið hér til samanburðar, t. d. skipstjórastéttina. Ég álít alveg óþarft að vera að setja taxta fyrir þá, eins og verið var að reyna að koma inn í fjárl. um þá skipstjóra, sem vinna hjá Eimskipafél. Þessir menn semja við félag eða firma eins og t. d. Eimskipafél. Eins og skipstjóri og Eimskipafél. séu ekki ólíkt jafnari aðilar til að semja en sjúklingur og læknir! Það er ekkert sambærilegt. Hv. 1. landsk. kom með apótekarana og talaði um, að þeir hefðu sérréttindi eða monopol. Mér skilst nú, að læknar hafi líka nokkurskonar monopol; þeir eru privilegeraðir. 2. gr. frv. veitir þeim ótakmarkað lækningaleyfi, ef þeir fullnægja ákveðnum skilyrðum. Lögin tryggja þeim þannig sinn rétt, en vilja svo hafa það á móti, að þeir vinni fyrir ákveðið kaup. Þetta er alveg ósambærilegt við flestar aðrar stéttir. Hv. 1. landsk. var að bera saman vinnudóminn og 13. gr. frv., en þar er nú ólíku saman að jafna. Við skulum segja, að félag nokkurt hefði 1000 verkamenn í sinni þjónustu, og þingið setti á stofn vinnudóm til að skera úr kaupdeilu milli þeirra og firmans. Það, sem þingið væri þá að gera með heim vinnudómi, væri að tryggja það, að 1 firma fengi 1000 menn dæmda til þess með vinnudómi að vinna fyrir þetta kaup eða hitt, sem honum þóknaðist að dæma, sem jafnan yrði atvinnurekandanum í vil, eins og þessir vinnudómar yrðu vafalaust skipaðir. Eða læknir, sem hefir 1000 sjúklinga, sem hann einn á að taka borgun af. Nei, ég get með góðri samvizku verið með 13. gr. þó ég væri á móti vinnudómnum og takmörkuninni í fjárl. Ég held, að í ljósmæðralögunum sé yfirsetukonum ætlað að vinna eftir gjaldskrá, líka praktiserandi yfirsetukonum. Þetta er ha orðið fast í lögum, og rétt, að það sama gildi fyrir lækna og yfirsetukonur í þessu efni. Hv. 1. landsk. var að tala um það, að það mætti bera saman læknislist og málaralist, og það ætti ha eins að setja fast verð á málverk. Þetta hefir nú áður komið fram hér í umr., og einn ágætur læknir (VJ), sem hlutaði á þetta, svaraði því til, að ef það væri nauðsynlegt fyrir konu, sem væri að fæða barn, að fá listaverk frá Kjarval til að stöðva blóðrás, þá væri hann með því að setja gjaldskrá fyrir listmálara. Mér sýnist því, að þessi samanburður geti ekki vel staðizt. Hv. sessunautur minn, 2. þm. Árn., hefir bent mér á mállýti í 13. gr., og þykir mér rétt að leiðrétta þau. Það stendur þar, í 3. málsgr.: „sem menn með takmörkuðu lækningaleyfi fremja“. Þetta er dálítið óviðkunnanlegt orðalag, að tala um, að menn fremji lækningar, og ég held, að það væri heppilegra að orða þetta svo: „manna með takmörkuðu lækningaleyfi“; það fer betur í máli, og ég ætla því að bera fram skriflega brtt. um það, og vona, að hún komist að með afbrigðum.

Má hún ekki bíða til 3. umr.?

. Það er aðeins orðabreyt., og sparar endurprentun á frv. að samþ. hana nú.

Halldór Steinsson Það var eitt atriði í ræðu hv.frsm., sem ég vildi mótmæla. Hann hélt því fram, að læknar hafi ætlað að hefja verkfall 1919. Ég veit ekki, hvað hann hefir átt við. Mér er ekki kunnugt um, að það hafi nokkurntíma komið til orða, að læknar gerðu verkfall, og mér er ekki kunnugt um neitt tilefni til þess.

Það átti að vera pressa í launamálinu

. Ég get upplýst hv.þm. um það, að læknarnir þurftu ekki á slíkum ráðum að halda. Það gekk mjög greiðlega, jafnt fyrir þá stétt sem aðrar stéttir að fá laun sín sanngjarnlega hækkuð. Ég var þá á þingi og var vel kunnugt um þetta, að það þurfti aldrei að grípa til neinna slíkra ráða og kom einu sinni aldrei til tals.

Ætli það sé nú ekki fullmikið sagt?

. Læknar eru svo settir, að hversu miklu ranglæti, sem þeir eru beittir, gera þeir aldrei verkfall, jafnvel ekki, þó þeir sett leiknir eins harkalega og hér er gert, með því að taka þá stétt eina út úr og skammta henni kaup fyrir vinnu sína, þó þeir séu embættislausir og vinni fyrir einstaklinga.

Jakob Möller [óyfirl.]: Út af því, að hv. 2. landsk. var að andmæla því, að það væri svipuð ástæða til þess, að læknum væri settur taxti og að setja taxta á almenn vinnulaun, þá vil ég segja það, að þegar um það er að ræða, hvort komi almenningi að meiri notum, þá er nær lagi að halda því fram, að það skipti það opinbera miklu meiru að setja taxta á almenn vinnulaun en á verk læknastéttarinnar. Það snertir ekki aðeins ríkið að því leyti, sem það borgar vinnulaunin sjálft, heldur engu síður og jafnvel miklu fremur að því leyti, sem atvinnuvegirnir borga of há vinnulaun. Það er þannig öll afkoma ríkisins undir því komin, að vinnulaunin séu ekki of há. Atvinnurekstur landsmanna er nú með heim hætti, að á honum er alltaf stórtap, sem stafar ekki hvað sízt af því, að vinnulaun eru svo há, að það er ekki viðlit, að nokkur atvinnurekstur geti borið sig. Og það er svo sem auðséð, hvert það stefnir. Það er ekki lengur líf einstaklingsins, sem þá er í veði, heldur blátt áfram tilvera þjóðarinnar, ef slíku heldur áfram. Það væri því margfalt meiri alþjóðarnauðsyn að setja þetta á slíka vinnu en á vinnu læknanna. Og ef farið verður út á þá braut, þá styrkir það það, að þeirri kröfu, sem gerð var með vinnudóminum, verði haldið áfram og taxtar settir á fleiri vinnutegundir en hér er um að ræða.

Jón Baldvinsson Hv. 1. þm. Reykv. þurfti ekki að gefa neina yfirlýsingu um það, að hann teldi nauðsynlegt að lækka kaup verkamanna. Ég vissi fyrirfram, hver hugur hans hefir alltaf verið í því efni.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég var nú ekki að gefa neina yfirlýsingu um álit mitt viðvíkjandi kaupi verkamanna, heldur var ég að benda á, út á hvaða braut hv.þm. Ísaf. og hv. 2. landsk. eru að fara með því að samþ. 13. gr. frv., hvaða afstöðu þeir eru með því að taka til sinna kjósenda. Hér er með forgöngu hv.þm. Ísaf. lagt út á þá braut, að löggjafarvaldið taki sér vald til þess að hafa áhrif á kauptaxta þeirra stétta í landinu, sem taka gjald hjá öðrum fyrir vinnu sína, og er þá eðlilegt, að verkamenn komi þar ekki sízt til greina. Annars hlýtur þessi lögákveðna gjaldskrá lækna að hafa þær afleiðingar, að læknar verða að ganga harðara eftir greiðslu hjá fátæklingunum heldur en þeir hafa hingað til gert, vegna þess að gjaldskráin kemur í veg fyrir það, að læknar geti tekið hærri greiðslu hjá þeim, sem betur megna að borga. Ég vil aðeins benda þessum hv. alþýðufulltrúum á, að hverju þeir eru að stuðla með samþykki sínu á 13. gr. frumvarpsins.

Einar Árnason Það kemur ljóst fram í umr., að hv.þm. þykir mikils við þurfa gagnvart 13. gr. frv., því ekki færri en 5 hv. sjálfstæðismenn hafa nú staðið á fætur til þess að andmæla þessari gr, í sjálfu sér geri ég ráð fyrir, að það komi nokkuð í sama stað niður, hvort þeir tala 5 eða þó ekki hefði talað nema einn þeirra, því ég hefi ekki heyrt neinn mun á ræðum þeirra, hvorki að skoðunum né rökum. Úr því ég stóð á fætur, get ég ekki látið vera að benda hv.þm. Snæf. á, að það er víst um að ræða dálítið misminni hjá honum, þegar hann heldur því fram, að engin verkfallshótun hafi komið frá læknunum árið 1919. Ég var þá á þingi eins og hann og vissi vel, hvað gerðist í þeim efnum. Ég skal líka benda á það, að það gekk ekki nærri því eins greiðlega og hv.þm. hélt fram að semja lögin um laun læknanna, og það stafaði einmitt af því, að kröfur þeirra voru mun harðari en kröfur annara stétta embættismanna. Annars sé ég ekki ástæðu til að svara ýtarlega ræðum þessara hv.þm. Það hefir ýmislegt verið sagt um læknana og sanngirni þeirra. Alþýða manna þekkir þetta mál af eigin reynd og hún getur náttúrlega brosað góðlátlega að fullyrðingunum. Það hefir verið sagt, að praktiserandi læknar hafi aldrei sýnt ósanngirni í verkasölu sinni, og að þeir hefðu enga aðstöðu til þess að sýna ósanngirni í þeim efnum. Ég ætla ekki að fara að leggja neina dóma á læknana yfirleitt, ég býst við, að í hópi þeirra séu góðir menn eins og annarsstaðar, en að það komi aldrei fyrir, að þeir fari fram úr sanngirni í kröfum sínum, býst ég ekki við, að hægt sé að halda fram. Um það hefir fólkið sínar skoðanir, sem ekki verða hraktar með neinum yfirlýsingum hv.þm. Hv. 1. landsk. sagði, að lyfsölunum væri sett gjaldskrá, af því að þeir væru svo fáir, en það má raunar segja það sama um héraðslæknana, þeir eru fáir, samanborið við stærð landsins og fólksfjölda þjóðarinnar. Ég geri ráð fyrir, ef eins væri háttað um störf prestanna og störf læknanna, að þá mundu yfirleitt ekki nota presta nema efnamenn og þess vegna þyrfti ekki að setja farandprestum, ef þeir væru til, neina gjaldskrá, að almenningur mundi frekar sneiða hjá þeim heldur en þola ósanngjarnar kröfur frá þeirra hendi. En það stendur allt öðruvísi á með læknana og hina veiku, þeirra viðskipti grípa inn á svið tilfinninganna. Það er dálítið broslegt, þegar hv. 1. landsk. er að setja störf læknanna í samband við listir, svo sem tónsmíðar og málverk. Það sýnist nokkuð fjarstæð samlíking. Þá benti hv. 1. landsk. á það, að vel mætti leita úrskurðar um greiðslu til læknis frá sjúklingi, ef krafan þætti of há. En ég vil aðeins spyrja, hve margir sjúklingar mundu gera það? Ég er viss um, að það dytti engum sjúklingi til hugar að gera slíkt. Viðskiptum læknis og sjúklings er nú einu sinni svo farið, enda veit hv. 1. landsk. það vel, að til slíks mundi aldrei koma. Það er nú svo, þegar sjúklingur þarf að leita læknis, að þá er ekki verið að spyrja fyrirfram um kostnaðarhliðina, því hún getur ekki ráðið neinum úrslitum. Annars er ég ekki að halda því fram, að læknar yfirleitt noti eða muni nota sér þá aðstöðu, sem þeir ómótmælanlega hafa, en það er dálítið undarlegt þetta kapp, sem á það er lagt hér í hv. d. að vinna móti gjaldskránni. Úr því að læknarnir eru jafnsanngjarnir og þeim er lýst, þá er sjálfsagt ekki hætt við því, að ekki fáist samkomulag við þá um að ganga inn á sanngjarna gjaldskrá. Annars býst ég ekki við, að umr. um málið fram úr þessu breyti nokkru um úrslit þess.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Eyf. taldi, að 4 af 5, er hreyft hefðu mótmælum gegn gjaldskránni, hefðu átt að geta sparað ræður sínar, því þær hefðu ekki meiri áhrif en þótt aðeins einn okkar hefði talað, en ég vil benda honum á, að þó að hann sé ekki nema sá þriðji, sem talar með gjaldskránni, þá hefði ekki síður verið ástæða fyrir hann að spara sína ræðu. Hv. þm. sagði, að það væri ekki hægt að tala um listaverk í sambandi við það, að sjúklingur leitaði til læknis. Mér skilst á þessu, að hann vilji halda því fram, að listaverk megi ekki nefna á nafn hér í hv.Ed. Alþingis. Hann virtist ekki skilja, að það sé samband milli listarinnar og starfs læknanna; ég vil þó ekki segja, að þetta stafi af vitleysu hjá hv.þm. Ég get ekki betur séð en að hér sé einmitt um mjög náið samband að ræða. Störf læknanna eru ákaflega mörg þess eðlis, að það má segja, að þau séu á takmörkum listar og vinnu. Hv. þm. hélt því fram, að því er mér skildist, að það nálgaðist vitleysu að halda því fram, að sjúklingur gæti leitað úrskurðar um greiðslukröfu læknis. Sjúklingur kæmi ekki með þeim hug til læknis síns, að hann gæti farið að þrefa við hann um borgunina. Ég veit ekki, hver tízka er í héraði hv. 2. þm. Eyf., en alstaðar þar, sem ég þekki til, er það ekki síður að semja við lækni um borgun um leið og hans er vitjað. Ég hefi aldrei vitað aðra aðferð í því efni en þá, að læknir sendi reikning, þegar sjúkdómurinn væri um garð genginn og sjúklingurinn annaðhvort orðinn heilbrigður eða dáinn. Þessir reikningar eru svo eins og aðrir reikningar sendir þeim, sem eiga að greiða þá, og það er ekki nærri því alltaf sjúklingurinn, sem á að greiða hann, það getur verið dánarbúi hans eða fílhraustur húsbóndi eða einhver annar. Og því skyldi þá ekki geta þótt ástæða til að gera aths. við reikninginn alveg eins og hvern annan reikning, ef hann væri ósanngjarn? ég veit nú bara hreint ekki, hvað ég á að hugsa um hv.þm., þegar hann álítur það vitleysu að gera ráð fyrir því, að leitað verði úrskurðar um slíka reikninga. Ég get ekki betur séð en að það sé ekki nema eðlilegt, að leitað verði úrskurðar um slíkan ágreining alveg eins og hvern annan ágreining, og að hið opinbera eðlilega geri skynsamlegar ráðstafanir til þess að skera úr í þeim efnum eins og öðrum, hvort sem það væri gert með fyrirfram settum ágreiningstaxta eða á annan hátt. Ég álít, að það sé ekki rétt að binda hendur lækna með því að banna þeim að taka meira en gjaldskrá heimilar hjá efnamönnum, sem gjarnan vildu borga meira. Ég skil ekki, að allir hljóti ekki að sjá, að afleiðingin verður sú, að læknar verða að ganga harðara að fátæklingum um borgun heldur en verið hefir. Mér er ekki fullkunnug um það, hvernig læknum gengur að innheimta fyrir sín störf, en þó hygg ég, að ekki fari fjarri því, að þeir muni tapa sem svarar 1/3 af því, sem þeir vinna fyrir. Það er kunnugt, að læknar gera aldrei frekari kröfu en þær að senda reikninga og láta menn svo sjálfráða um að borga. Ég held, að þetta hljóti að breytast, ef taxti verður settur, breytast þannig, að læknar telji sig verða að ganga ríkara eftir við almenning en áður. Ég geri ráð fyrir, að það sé rétt hjá hv. 2. þm. Eyf., að bæði hann og hans flokksmenn hér í hv. d. séu ráðnir í því, hvernig þeir greiða atkv. um 13. gr., en ég ætlast þó til, að eyrun á hv.þm. séu svo nærri réttum stað, að hann skilji það, að ef hann greiðir atkv. með þessari gr., er hann með því að leggja út á braut, sem ég tel vafasamt, að hann vilji fylgja áfram.

Jón Baldvinsson Það var misskilningur hjá hv.þm. Hafnf., að ég ætti erfitt með að standa upp til fylgis við 13. gr. Einmitt þau dæmi, sem hann tók, sanna þetta bezt. Hann var að tala um, að mér þætti eðlilegt, að byggingameistararnir skyldu semja við húseigendurna og stýrimennirnir við gufuskipafélögin, og á sama hátt væri það eðlilegt, að læknarnir semdu við sjúklingana, en hér er ólíku saman að jafna. Hér er ekki um það að tala að semja, því sjúklingarnir standa alveg varnarlausir, ef læknarnir vilja nota sér sína aðstöðu. Taxti gæti töluvert hjálpað í slíkum tilfellum, og það er sjálfsagt að tryggja sjúklingana fyrir óforsvaranlegum kröfum frá hendi lækna með því að setja taxta. Eins og nú er ástatt, er enginn dómstóll til, er dæmi um þeirra ágreining, það eina, sem sjúklingur hefir sér til varnar í því efni, er, ef hann veikist aftur, og forðast þá að leita til sama læknis. Hv. 1. þm. Reykv. var að tala um, að gjaldskrá gerði það að verkum, að læknar yrðu að sleppa ríkum mönnum við hærri gjöld, en yrðu aftur að heimta meira af fátæklingum. Ég geri ráð fyrir því, að það verði tekið fram í gjaldskránni, að ríkir menn megi borga meira, ef þeir vilja. Annars álít ég bezta fyrirkomulagið, að allir læknar væru á föstum launum og almenningur fengi alla læknishjálp gefins, eða þá að komið væri upp svo öflugum sjúkrasamlögum, að þau tryggi almenningi alla læknishjálp. Þetta er stefna Alþýðuflokksins í heilbrigðismálum, og ég vænti nú, að hv.þm. Hafnf. og hv. 1. þm. Reykv. styðji þá stefnu og tryggi með því læknana í sínum störfum, svo þeir fái sínar réttmætu tekjur, og þurfi ekkert að gefa eftir af þeim. Í þessum efnum eru læknarnir alveg ósambærilegir öðrum stéttum. Ég vil svo aðeins að endingu út af samanburðinum á læknisverkum og listaverkum lesa hér upp lítinn seðil, sem mér er sendur frá einum sjúklingi, sem staddur var á áheyrendapöllunum. Seðillinn er á þessa leið: „Aðalmunurinn á því, að hátt verð sé á listaverkum og læknisverkum er: „Listaverkin er hægt að neita sér um að kaupa, ef þau eru of dýr, en læknisverkin verða að kaupast, þegar líf og heilsa er annars í veði“.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég geri ekki svo miklar kröfur til hv. 2. þm. Eyf. eða hv. 2. landsk. og því síður til þessa sjúklings á pöllunum, að þeir geti skilið það samræmi, sem er á milli listaverkanna og læknisverkanna. Því sé ég ekki ástæðu til að fara lengra út í það mál. Þeir hlusta alveg rólegir á það, að þeim er sýnt fram á, að þetta hlýtur að leiða til þess að hækka lækniskostnað hjá fátæklingunum, og að þessar ráðstafanir verði til þess að hindra það, að snillingar geti skapazt meðal læknastéttarinnar. Þeir gera nánast grín að þeirri hlið málsins. Mér þykir þetta undarlegt með sjúklinginn á pöllunum, og ég verð að játa, að mér finnst það líka dálítið undarlegt með hv. 2. landsk., sem ég hygg, að hafi orðið að leita út fyrir landsteinana vegna sjálfs sín. Annars er ekki ástæða til að ræða um það.

ég hefi aldrei leitað út fyrir landsteinana vegna sjálfs mín

. Jæja, þá er það misskilningur, en það sýnir ekki víðan sjóndeildarhring hjá hv.þm., að hann skuli ekki geta skilið þetta, þótt hann hafi ekki sjálfur lent í því. En hvað snertir það, sem hv. 2. landsk. sagði, að hann „gerði ráð fyrir“, að þessi taxti yrði þannig, að læknum yrði leyft að taka hærra gjald af efnuðum en fátækum, þá tel ég, að það sé næsta óákveðin löggjöf, sem hv.þm. „gerir ráð fyrir“. Ég er sannfærður um, að það er ómögulegt að setja slíkan taxta, því að þá er það um leið komið á vald læknisins, hvaða taxta hann fer eftir í hvert skipti. Bæði ég og hv. 1. landsk. höfum bent á, að afleiðingin af slíkum taxta yrði sú, að miklu harðar yrði gengið að fátæklingunum en áður.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Á þskj. 653 hefir sjútvn. gert grein fyrir afstöðu sinni til þessa máls. Með frv. þessu er farið fram á, að ríkisstj. fái heimild til að veita erlendum manni eða félagi leyfi til að reisa síldarbræðslustöð á Seyðisfirði. N. getur ekki fallizt á að binda þessa heimild við Seyðisfjörð. Hinsvegar er n. ekki mótfallin því að veita stj. þessa heimild án þess að ákvarðað sé, hvar á Austfjörðum stöðin skuli reist. Það er vitanlegt, að á síðari árum hefir síldin lagzt aftur upp að Austfjörðum, og er illt til þess að vita, að ekki skuli vera nein tök á að hagnýta sér þá veiði. Þess vegna getur n. eftir atvikum fallizt á, að leyft verði að reisa þar síldarbræðslu fyrir erlent fé. En n. leggur áherzlu á, að verksmiðjan kaupi síldina af ísl. skipum. Því gat n. ekki fallizt á niðurlagsorð frvgr., þar sem heimilað er að veita verksmiðjunni leyfi til að kaupa síld af erlendum skipum, að svo miklu leyti sem ekki er unnt að tryggja henni nægilegt síldarmagn frá innlendum skipum. N. virðist ekki nógu tryggilega um búið, til þess að ekki væri hægt að fara í kringum þetta ákvæði og ganga á snið við lögin. En það er einmitt aðalatriðið, að íslenzk skip fái selt verksmiðjunni afla sinn. Það er að vísu nokkurt atriði í málinu, sú vinna, sem verksmiðjan veitir í landi, en hitt er miklu stærra. Síðan n. gaf út álit sitt hefir hv.flm. borið fram brtt. við frv., á þskj. 650. Þar er lagt til að heimila stj. að veita erlendum síldveiðiskipum leyfi til að landsetja og lata verka afla sinn innan lögsagnarumdæmis Seyðisfjarðarkaupstaðar árið 1932. N. í heild hefir ekki tekið afstöðu til þessarar till. Hún kemur hér eins og skrattinn úr sauðarleggnum. Frv. fjallar eingöngu um síldarbræslustöð á Seyðisfirði. Í brtt. er farið fram á að heimila stj. að gera ákvæði fiskveiðalaganna svo að segja að engu að því er Seyðisfjörð snertir. Ég veit ekki, hvað hv. meðnm. mínir í sjútvn. segja um þessa till., en mér fyrir mitt leyti finnst ómögulegt að ganga inn á þá braut að veita einstöku lögsagnarumdæmi undanþágu frá fiskveiðalögunum. Ef um einhverjar undanþágur á að ræða, þá mega þær ekki vera bundnar við eitt einstakt hérað. Hinsvegar tel ég varhugavert að fara út á þá braut, jafnvel þótt aðeins sé að ræða um eitt ár. Ég vildi mælast til þess, að hv.flm. taki brtt. þessa aftur til 3. umr., svo n. geti athugað hana. En sem sagt, n. leggur til, að frv. sjálft verði samþ. með breyt. þeim, er hún leggur til á þskj. 653. Þar er frv. fært í það horf, að verksmiðjuna megi reisa hvar sem vera skyldi á Austfjörðum, og ákvæði gildandi laga um rétt erlendra veiðiskipa til að leggja afla sinn á land og selja hann hér eru ekki rýrð eða skert að neinu leyti. En mig minnir ekki betur en samkv. gildandi lögum sé heimilt að veita síldarbræðslum leyfi til að kaupa afla af erlendum skipum. Má því að sjálfsögðu veita þessari verksmiðju slíka leyfi, ef í nauðirnar rekur, og þarf ekki ákvæði þessa frv. til þess. Ég vil geta þess, að n. hefir lagst að breyta fyrirsögn frv. í samræmi við till. sínar, ef samþ. verða, setja þar á Austurlandi í stað á Seyðisfirði. En það mun n. athuga fyrir 3. umr., ef till. hennar verða samþ.

Haraldur Guðmundsson Ég get ekki neitað því, að mér þykja brtt. sjútvn. til lítilla bóta á frv. Þær eru tvær að efni til, sú fyrri um það, að binda ekki leyfið við Seyðisfjörð, heldur einhvern stað á Austfjörðum. Ég held, að þetta sé sízt til bóta. Persónulega lít ég svo á, að Seyðisfjörður sé bezt settur til að reisa slíka stöð á, vegna sumarfiskisins þar fyrir norðan og allt norður til Langaness. En að reisa bræðslustöð norðar en á Seyðisfirði kemur ekki til greina. Í öðru lagi getur hæglega risið af þessu metingur milli kaupstaðanna eða kauptúnanna. Hvert kaupún myndi bjóða sín fríðindi, og með því móti gæti svo farið, að þeir, sem leyfið fengju, gætu sett skilyrði, sem ekki væru æskileg. Þess er t. d. skemmst að minnast um Hafnarfjörð. Þegar erlent félag settist þar að, varð að semja við það um útsvar og skattgreiðslur, sem alveg er gagnstætt tilætluninni. Ef leyfið er bundið við ákveðinn stað, þá á slíkt ekki að koma til greina. Þar að auki er þess að gæta, að á þeim firðinum, sem næst mundi standa, Norðfirði, eru ekki líkindi til, að útlendingar myndu reisa síldarbræðslu. Bærinn þar á fiskimjölsverksmiðju, sem ekki mundi kosta nema 200–250 þús. kr. að breyta í síldarbræðslu, eftir því sem upplyst var í Ed. Ég held því, að eftir atvikum sé heppilegast að hafa þetta ákvæði óbreytt í frv. Þá leggur n. til, að heimildin til stj. til að leyfa verksmiðjunni að kaupa síld af erlendum skiptum sé niðurfelld. Ég lít svo á, að ef á annað borð eru sett slík lög sem þessi, í því skyni að bæta úr atvinnubrestinum eystra, þá eigi að ganga svo frá þeim, að sterkar líkur verði til þess, að einhver útlendingur sæki um leyfið. En ég hygg, að það séu töluvert minni líkur til þess, ef þetta verður fellt burt. Að vísu er það rétt, sem hv.frsm. sagði, að stj. hefir, samkv. túlkun á gildandi lögum, heimild til að leyfa síldarbræðsluverksmiðjunum að kaupa afla af erlendum skipum að einhverju leyti. En þessi undanþága var veitt með sérstöku tilliti til þeirra verksmiðja, sem til voru áður en fiskveiðalögin voru sett og þóttu verða hart úti, væri það algerlega bannað. Hér er ekki um neitt slíkt að ræða, heldur nýtt fyrirtæki. Það er mjög undir hælinn lagt, að nokkur fáist til að reisa verksmiðjuna, og því minni líkur til þess, ef þessi heimild er ekki í lögunum. En hættan er engin. Heimildin er engu ríkari í frv. en í fiskveiðalögunum samkv. þeim vinsamlega skilningi, sem virðist orðin viðtekin regla í framkvæmd laganna. Hinsvegar eru líkur til þess, að hið erlenda fyrirtæki þættist betur tryggt, ef heimildin er beinlínis tekin upp í sérleyfislögin sjálf. Þá kem ég að brtt. minni á þskj. 650. Það er alveg rétt, að með henni er beinlínis brotið í bága við fiskveiðalögin, enda Er hún þess vegna borin fram í frv.-formi. Ástæðurnar fyrir henni eru tvær. Í fyrsta lagi hið fyrirsjáanlega stórkostlega atvinnuleysi verkafólks á Seyðisfirði á þessu ári. Ég get í þessu sambandi minnt á þá áskorun, sem Alþingi hefir borizt frá Seyðfirðingum, um að leyfa erlendum síldveiðiskipum að leggja afla sinn þar á land til verkunar í sumar. Í öðru lagi er með þessu reynt að tryggja bátum og fiskimönnum þar eystra sölu á síld. En það er fyrirsjáanlegt, að mönnum þar er um megn að fá tunnur og salt fyrir síldveiðina í sumar. Það er ætlazt til, að bæjarstj. verði að mæla með því, að heimildin sé veitt. Ég hefi hugsað mér svo frá þessu gengið, að þeir, sem fengju söltunarleyfið, skuldbindu sig til að kaupa svo og svo mikið af síld í hlutfalli við þann afla, sem þeir sjálfir leggu á land. Með þessu væru þá tvær flugur slegnar í einu höggi: Aukin atvinna við verkun síldarinnar og fiskimönnum gert kleift að stunda síldveiðar. Að af þessu stafi nokkur hætta, fé ég ekki séð. Heimildin er bundin við þetta eina ár og þennan eina stað. Ef farin væri sú leið, sem hv.frsm. benti á, að veita almenna heimild, en binda hana ekki við ákveðinn stað, þá væri miklu meira lagt í hættu. Það gæti orðið til þess, að miklu meira síldarmagn kæmi á land, svo mikið, að það gæti haft áhrif á verðlagið. Ég get vel orðið við þeim tilmælum hv.frsm. að láta atkvgr. um till. mína bíða til 3. umr. Ég sé þess að vísu enga þörf, en ef n. vill athuga till. milli umr., þá er ég ekkert á móti því. En brtt.n. er ég á móti.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Mér þykir vænt um, að hv.þm. ætlar að verða við tilmælum mínum um aðtaka brtt. sína aftur til 3. umr. Þar á móti skal ég heita honum því, að henni skal verða haldið til skila og hún athuguð af n. til 3. umr. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um hana nú, þótt ég sé nokkuð annarar skoðunar en hv.flm. um ýms atriði. Hv. flm. sagði, að brtt. sjútvn. yðru ekki til bóta. Við lítum nú öðruvísi á það mál, og mér finnst hv.flm. geta verið sæmilega ánægður með þessa afgreiðslu, þegar þess er gætt, að hann hefir á engan hátt gert það sennilegt, að fyrir lægi nokkurt áform eða umsókn frá erlendu félagi um að fa þetta leyfi. Hann hefir heldur ekki reynt að sýna fram á, að erlent fjármagn sækti sérstaklega á Seyðisfjörð. Við höfum lítið með velvilja á þetta mál, en höfum fært frv. í það form, að heimildin gæti náð til fleiri staða en Seyðisfjarðar, ef tiltækilegra þætti að reisa stöðina annarsstaðar. Hv. flm. getur eftir atvikum verið ánægður með þessa afgreiðslu. Hvað það snertir, að þetta geti leitt til metings milli fjarðanna um að fá verksmiðjuna til sín, þá virðist mér það vera þýðingarlaus mótbára. Sá, sem vill hætta fé sínu í að reisa verksmiðju hér á landi, leggur það sjálfur niður fyrirsér út frá praktískum ástæðum, hvar heppilegast muni að bera niður um slíkt fyrirtæki. Metingur á milli fjarðanna fær engu um þokað í því efni, þó að upp kynni að koma. Og það getur eins komið fram, þó að um Seyðisfjörð einan væri að ræða í þessu sambandi, að þetta erlenda félag, sem kynni að vilja reisa þarna verksmiðju, setti það sem skilyrði gagnvart bæjarfélaginu, að fyrirtækið verði ekki drepið í sköttum. Þótt hv.flm. fengi frv. samþ. óbreytt, þannig, að útlendingum leyfðist aðeins að reisa og starfrækja slíka síldarbræðsluverksmiðju á Seyðisfirði, má ganga að því vísu, að það komi til athugunar milli bæjarfélagsins og hins væntanlega atvinnurekanda, hvers hann á að vænta um skattaálögur af hálfu bæjarins félagi sínu til handa. Slíkt kemur jafnt til greina hvort heldur sem um Seyðisfjörð eða aðra staði er að ræða. –Hinsvegar fannst n. það sanngjarnt, landsfjórðungsins vegna, að hafa þetta leyfi ekki bundið við neinn áakveðinn stað, svo að það erlenda félag, sem í þetta fyrirtæki kynni að vilja ráðast, gæti reist verksmiðjuna annarsstaðar, ef svo byði við að horfa. Hv. þm. Seyðf. hefir hér lýst kostum Seyðisfjarðar til þessara hluta með mörgum orðum, en aðrir telja hinsvegar, að Norðfjörður liggi bezt við í þessu efni, og verða kunnugir menn auðvitað að skera úr þessu, en hvorki við í sjútvn. né hv.þm. SeyðSf., og því taldi n. rétt að hafa þetta óbundið fyrir stj. og heimila henni að veita leyfið hvar sem er á Austfjörðum. Þar sem auk þess litlar vonir eru til þess, að slík heimild verði notuð, þó að veitt verði, er ekki ástæða til að vekja sérstaklega vonir hjá Seyðfirðingum í þessu efni, en betra að hafa heimildina almenna, og þar að auki má og ef til vill fremur vænta þess, aðahugamönnum kynni að takast að leysa málið í samráði og samvinnu við útlendinga, ef svo er frá þessu gengið. Á Norðfirði er þannig fiskimjölsverksmiðja, og kostar ekki eins mikið að gera hana svo úr garði, að hún geti unnið mjöl úr síldinni, eins og kosta mundi að reisa slíka verksmiðju af stofni annarsstaðar. Mundi ekki verða eins erfitt að leysa málið, ef Norðfjarðarkaupstaður t. d. gengi í það í félagi við eitthvert erlent félag, sem í slíkt vildi ráðast, að koma upp síldarvinnslu á Norðfirði, því að það var á margan hátt vel til um það að setja síldarvinnsluna í samband við fiskimjölsverksmiðjuna, sem þar er fyrir. Renna þess vegna margar og sterkar stoðir undir þessa brtt.n., að binda heimildina ekki við Seyðisfjörð eingöngu. N. vill ekki að svo stöddu ganga inn á þá braut að breyta fiskveiðalöggjöfinni frá 1922 og hefir því fellt niður síðari hl. frvgr. í till. sínum. Fiskveiðalöggjöfin getur verið umdeilt efni, og skal ég ekkert um það segja nema þörf sá á að endurskoða hana, og mér er þó nær að halda, að svo sé, en ég vil, að slík. endurskoðun fari fram sem heildarendurskoðun, en ekki með einstökum lögum, sumpart viðvíkjandi saltfiski og sumpart viðvíkjandi síld, sem taka til einstakra lögsagnarumdæma, þannig, að löggjöfin leyfi á einum eða fleiri stöðum það, sem hún þó almennt bannar, því að vitanlega leiðir slíkt til þess, að einn kemur á eftir öðrum og heimtar sömu réttindin fyrir sig, og niðurstaðan verður svo sú, að fiskveiðalöggjöfin frá 1922 stendur með öllum sínum hömlum og þröskuldum fyrir viðskiptum útlendinga hér í þessum efnum, en öll með smugum og götum fyrir einstök lögsagnarumdæmi. Þó að hér sé að vísu um bjargráðaráðstafanir að ræða, verður þetta að vera í samræmi hvað við annað, svo að hinum einstöku lögsagnarumdæmum sé ekki gert mishátt undir höfði, því að það er er vitanlegt, að þessum ástæðum er víðar við að bera ef fullnægjandi þykja, en á Austurlandi einu. Ég þykist og vita, að hv.flm. hljóti að sjá það að athuguðu máli, að till.n. eru velviljaðar þessari hugmynd hans, ef rétt er á þær litið, og að n. hefir gengið eins langt í því að reyna að gera honum til geðs og hann frekast gat búizt við. Það verður að taka tillit til fleira en eins kjördæmis og hagsmuna þess eins um afgreiðslu slíks máls sem þessa. N. treysti sér ekki til að ganga lengra að því er það snertir, að erlend skip fái að leggja veiði sína hér á land, en fiskveiðalöggjöfin heimilar, eins og hún hefir verið skilin og framkvæmd, og getur hv.flm. ekki heldur ætlazt til meira af n. eins og sakir standa.

Haraldur Guðmundsson Ég þykist sjá, að það stoði lítið að deila við hv. sjútvn. um þessa hluti. Skal ég játa það, að þótt heimildin sé ekki bundin við Seysisfjörð, er það betra en ekkert, ef frv. verður samþ. eins og það yrði skv. brtt.n. Hv. frsm. sagði réttilega, að þótt frv. væri samþ., væri engin trygging fengin fyrir því, að útlend félög eða menn vildu hætta fé sínu í það að reisa þessa síldarbræðsluverksmiðju, en ég vil út af þessu leyfa mér að benda á það, að með því að fella niður síðari hl. frvgr., eins og n. vill gera, eru líkurnar því gerðar enn minni fyrir því, að þetta geti orðið. Ég held því, að það sé misráðið að fella síðari hl. gr. niður, jafnvel frá sjónarmiði hv.frsm. Það er að vísu rétt, að eins og fiskveiðalöggjöfin hefir verið framkvæmd, hefir fengizt leyfi til að kaupa síld af erlendum skipum, og mér þykir trúlegt, að ef síldarverksmiðja yrði reist á Seyðisfirði, mundi slíkt leyfi verða veitt, ef verksmiðjan gæti ekki fengið nóga síld frá ísl. skipum, en ég hygg hinsvegar, að þetta mundi ekki verða notað í ríkara mæli, þótt leyfið væri veitt í l., en ekki byggt á skilningi eða framkvæmd fiskveiðalöggjafarinnar frá 1922. Fyrir útlending, sem vildi leggja fram fé til að reisa og starfrækja þarna verksmiðju, væri þetta hinsvegar miklu aðgengilegra, ef gert væri ráð fyrir þessari heimild í sömu l. og hafa að geyma sjálfa sérleyfisheimildina. Ef fara á inn á þá braut á annað borð, eins og ég tel nauðsynlegt, að gera erlendu fjármagni hægara fyrir með að komast inn í landið til starfrækslu her, verður að ganga svo frá því, að þetta komi að haldi. Annars er þýðingarlaust að vera að setja l. um þetta efni. Ég skal ekki fara út í fiskveiðalöggjöfina almennt. Við erum sammala um það, hv.frsm. og ég, að tími sé kominn til að endurskoða fiskveiðalöggjöfina, en hinsvegar greinir okkur á um, hvernig bezt sé að byrja á því. Eins og þingið er skipað nú, er þess ekki að vænta, að þessi löggjöf verði endurskoðuð í heild sinni, og álít ég enda skynsamlegast að þreifa sig áfram með því að veita undanþágur á einstökum stöðum og sjá, hvernig færi, því að með því móti er hægt að sjá það, hvort útlendingum er það jafnmikið kappsmál og heim var að fá tækifæri til atvinnurekstrar hér á landi. Ef þeim er það ekki, gerir fiskveiðalöggjöfin engan skaða, en ef það hinsvegar reynist að vera enn mjög eftirsótt af erlendum mönnum að koma hér upp og reka útgerðarfyrirtæki, skal ég fyrir mitt leyti fallast á, að rétt sé að setja skorður við því, að hér risi of ört upp atvinnufyrirtæki af þessum ástæðum, sem draga að sér fjölda fólks, en standa þó aðeins skamma stund og skilja fólkið svo eftir atvinnulaust. Tel ég heppilegast í þessu efni að fara þessa leið, að veita takmarkaðar undanþágur frá fiskveiðalöggjöfinni, bundnar við ákveðin svæði, og sjá, hvernig það gæfist, og við þetta eru till. okkar flm. þessa frv. einmitt miðaðar. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Þó að mér þyki slæmt, að heimildin sé ekki bundin við Seyðisfjörð, þykir mér þó hitt meiri galli, að ekki sé jafnframt bent til þess í l, að heimild muni fast til að taka við veiði af erlendum skipum, og ég vildi því mega óska þess, að n. reyndi að finna eitthvert annað orðalag á þessu fyrir 3. umr., svo að útlendingum þeim, sem kynnu að vilja ráðast í þetta fyrirtæki, væri a. m. k. gefið undir fótinn með það í 1., að ekki yrði bannað að taka síld af erlendum skipum, ef veiði ísl. skipanna skyldi ekki verða nóg. Með því móti má telja meiri líkur til þess, að erlent fé fengist lagt fram í þessu skyni.

Sveinn Ólafsson Hv. frsm. hefir haldið vel á þessu máli, og hefi ég því litlu við að bæta, en af því að ég er staðkunnugur á vettvangi, þykir mér rétt að gera nokkrar aths. í sambandi við málið. Hv. frsm. benti réttilega á það, að með brtt.n. er þetta fært út á víðara svið en það hefir eftir frv., með því að opna möguleikana fyrir því, að þetta bræðslufyrirtæki geti, ef svo vill verkast, komizt upp annarsstaðar en á Seyðisfirði. Er ég sannfærður um það, að þetta er heppilegra, bæði vegna þess gagns, sem af þessu leiðir, og líka með tilliti til þess væntanlega útlendings, sem leggja vildi fram fé í þetta fyrirtæki. Það er þrengra svið fyrir samninga, ef miðað er við Seyðisfjörð einan, og verður sennilega ekki um jafnmargvísleg og góð kjör að ræða, ef þetta er bundið við þennan eina stað, eins og líklegt er, að verði, þegar um er að ræða marga staði, og má af þessum ástæðum telja meiri líkur til þess, að þetta fyrirtæki geti komizt upp, ef heimildin verður samþ. eins og hún yrði skv. till.n. Hv. flm. sagði, að heppilegast mundi verða að hafa bræðsluna á Seyðisfirði, vegna síldveiðanna, og þó einkum vegna veiðanna við Langanes. Út af þessu vil ég leyfa mér að benda á það, að undanfarið hefir lítið verið veitt af síld norðan Seyðisfjarðar, en aðallega inni á fjörðunum sjálfum, milli annesja, og tiltölulega fáir leitað norður eftir. Af þeim stöðum, sem um er að ræða fyrir þessa væntanlegu síldarbræðslu, álít ég, að telja megi 4 nokkurn veginn jafngóða, en þessir staðir eru: Seyðisfjörður, Mjóifjörður, Norðfjörður og Reyðarfjörður, og reyndar ef til vill líka Fáskrúðsfjörður, sem liggur þó á suðurjaðri þessa svæðis, eins og Seyðisfjörður liggur nyrzt. Landfræðlega séð er ljóst, að Norðfjörður stendur bezt að vígi um veiðarnar, og önnur skilyrði fyrir rekstur síldarbræðslu eru har jafngóð og á Seyðisfirði. Hinsvegar liggur Seyðisfjörður ekki á miðju svæði, en meir til annarar hliðarinnar, og þess vegna áleit n. ekki rétt að einskorða fyrirtækið við Seyðisfjörð, en opna heldur möguleikana fyrir því, að væntanlegur verksmiðjueigandi geti sjálfur valið á milli staðanna og þannig ef svo vildi verkast - komizt að haldkvæmari samningum um kaup eða leigu á landi og lóð. Hv. flm. taldi, að sérstaklega bæri að líta á það í þessu máli, hver nauðsyn væri að bæta úr hinu mikla atvinnuleysi á Seyðisfirði. Ég veit, að atvinnuleysið er mikið á Seyðisfirði, en það er þó líklega engu minna á Norðfirði, enda er Norðfjörður fólksfleiri, og vitaskuld er Seyðisfjörður ekki útilokaður í þessu sambandi skv. till.n., ef svo færi, að hinn væntanlegi bræðslustöðvareigandi kysi heldur að setjast þar að en á Norðfirði. Hvað þá ástæðuna snertir, að þessi væntanlegi bræðslustöðvareigandi mundi bæta úr vöntun á salti og tunnum á þessu sumri, ef til kæmi, þá er því til að svara, að nú er talsvert til af þessum varningi fyrir, en auk þess hefi ég séð það auglýst í blöðunum, að síldareinkasalan hafi nógar birgðir af tómtunnum, sem hægt mundi að ná til, og ætla ég, að þær muni fást með eins aðgengilegum kjörum eins og þó að fengnar væru beint frá útlöndum gegnum selstöðumenn, sem hér settust að. Ég skal svo ekki tefja tímann með því að hafa þessi orð fleiri, en vil aðeins að lokum lýsa yfir því, að brtt.n. eru sprottnar af velvild til málsins, og hefir hún komið fram með þær í þeirri von, að ef þær verða samþ., yrði takmarkið nær en verða mundi, ef frv. væri samþ. óbreytt eins og það kom frá hendi flm. Það er engu síður áhugamál n. en hv.flm., að þetta geti orðið að liði - sem fyrst og sem almennast.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frv. það felur það eitt í sér að gefa heimild til að „konvertera“ enska láninu frá 1921, ef sæmileg kjör fengjust á nýju láni. Það eru nú fyrstu forvöð til þess að breyta þessu láni í annað ódýrara lán. Annað felur þetta frv. ekki í sér. Þeir peningar, sem teknir verða að láni samkv. þessum l., skulu ekki notaðir til neins annars en til að greiða upp þessi 2 lán, enska lánið frá 1921 og Barclaysbankalánið frá 1930.

Halldór Stefánsson [óyfirl.]: Það var snemma þings, að ég ásamt fleiri þm. bar fram frv. um breyt. á fátækralögunum. Því var vísað til allshn. og var form. hennar einn af flm. frv. En þrátt fyrir það hefir ekki enn, eftir allan þennan tíma, neitt bólað á frv. frá n. Hinsvegar er hér komið frv. frá Ed., og er ekki óhugsandi, að það geti náð afgreiðslu á þessu þingi. Þótt umbætur þess séu takmarkaðar, þá er samt, eins og á stendur, rétt að taka þeim heldur en að láta allt ógert. Það er þó spor í áttina. Ég vil því leggja áherzlu á það við hv.allshn., að hún afgr. frv. þegar í stað, enda er það tiltölulega einfalt mál og auðvelt að taka afstöðu til þess á stuttum tíma.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Þetta frv. er flutt af hv. 3. þm. Reykv., og hefir meiri hl. sjútvn. fallizt á að mæla með því, þó dálítið breyttu. Frv. fer fram á það, að dragnótaveiðar séu bannaðar eingöngu frá 1. marz til 31. júlí hvert ár. En sjútvn. hefir lengt þennan tíma, þannig að hún leggur til, að bannið sé frá 1. jan. til 15. júlí. Ennfremur hefir n., í stað þess eins og frv. fer fram á að fella burt 8. gr.l., heimild fyrir einstök héruð til að koma á banni hjá sér, lagt til, að heimilt verði að veiða með dragnót 2 mánuði hvert ár innan landhelgi einstakra lögsagnarumdæma á öðrum tíma en ákveðið er í frv. Ég þarf ekki að rekja þetta mál, því það hefir verið mikið rætt á síðustu þingum og samþ. í d. þessi atriði í málinu. Minni hl. sjútvn. hefir ekki getað orðið samferða meiri hl. og leggur til, að frv. verði fellt. Fyrir alllöngu síðan kom brtt. á þskj. 474 frá hæstv.dómsmrh. um það, að í staðinn fyrir 1. marz til 31. júlí kæmi 1. febr. til 31. maí. Þetta framlengir leyfið til að veiða með dragnót í landhelgi allan júnímánuð. Svo langt hefir n. ekki viljað ganga. Hinsvegar fór hann nokkurskonar millileið í málinu eins og þskj. 622 ber með sér. Ég ætla ekki að hafa hér fleiri orð. Þetta mál var rætt mikið á síðasta þingi, bæði með og móti, og síðan þær umr. fóru fram hefir verið gefinn út bæklingur af fiskifræðingnum Árna Friðrikssyni, þar sem sýnt er fram á, að það er ekki skynsamleg stefna að banna dragnótaveiðar svona langan tíma, til þess að Íslendingar verði af þessum veiðum, til hagsmuna fyrir útlendinga.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég hefi flutt brtt. við upprunalega frv. og vil segja um hana nokkur orð frá sjónarmiði stj., ekki að því leyti sem hún er atvinnumál, heldur sem löggæzlumál. Öllum er kunnugt, að ástæðan til þess, að þingið hefir hallazt að því að loka landhelginni nokkuð mikið fyrir dragnótaveiðum innlendra manna, hefir verið sú, að við erum í sambandi við aðra þjóð, sem er miklu mannfleiri og getur haft ákaflega mikil áhrif í þessu efni og hefir viljað nota sinn hátt hér. Ennfremur hefir þingið fram að þessu stuðzt nokkuð við skoðun fræðimanna, sem álíta nauðsynlegt að friða ungviðið sem mest í landhelgi til þess að halda við veiðinni. Um þetta mál urðu miklar umr. á síðasta þingi, og það var í raun og veru að því komið, að það væri gerð á þessu nokkur rýmkun til bráðabirgða, vegna þess ástands, sem nú vofir yfir, þessa erfiða ástands fiskimannanna. Það varð nú ekki, en í þinglok, af því að málið dagaði uppi, skrifaði meiri hl. þm. undir áskorun til stj. um það að leyfa með bráðabirgðalögum, ef nauðsyn bæri til, undanþágu svipaða og meiri hl. sjútvn. leggur nú til. Þetta var að vísu ekki gert, en það komu í ljós ákaflega miklir erfiðleikar á að framfylgja þessum lögum. Ég vildi skjóta því til þess manns hér í d., sem hefir verið einna hættulegastur mótstöðumaður þess að leyfa rýmkun, hv.þm. Borgf., hvernig hann álíti, að hægt sé að framfylgja þessum lögum, ef t. d. allir hans fiskimenn hafa út úr neyð farið að veiða í landhelgi og þar af leiðandi gerzt brotlegir við lögin. Það yrði þá að taka alla fyrirvinnu á Akranesi og láta hana afplána sektina fyrir þetta. Þetta atvik kom fyrir í haust sem leið í álíka stóru plássi og Akranesi, í Keflavík. Þar höfðu yfir 20 formenn orðið brotlegir við lögin gagnvart sínum nábúum í Garðinum. Ef ekki hefði farið svo, að Garðsbúar litu á nauðsyn nágranna sinna og féllu frá ákærum, þá hefði orðið að taka alla fyrirvinnu í þorpinu og láta vinna af sér þetta brot í fangelsi um langan tíma. Ég vil taka það fram, að þetta er ekki einungis hér suður með sjó; þetta getur komið fyrir víðsvegar um landið, en ég skal ekki nefna nein dæmi, sem svipað hefir átt sér stað. En ég vil benda á það, að fyrir stj., hver sem er, getur farið svo, að erfitt verði að framfylgja þessum l. eins og þau hafa verið, þegar hallæri er í landinu, og þetta er máske eina bjargarvonin, að veiða með dragnót í landhelgi á sömu miðum, sem þessir sömu fiskimenn eru vanir að leggja net sín og þeir skoða sín heimamið. Þá fer að vanta siðferðislegan rétt til þess að ganga hart að þessum mönnum. Nú álít ég að vísu ekki ástæðu til, að þingið geri breyt. í þessu efni til langframa, en mér finnst eins og á stendur með afkomu fiskimanna, að fullkomin ástæða sé til að gera nokkur bráðabirgðaákvæði um þetta, og þess vegna er till. mín á þskj. 474 um það, að landhelgin sé friðuð aðeins vertíðina, eða vel það, og þessi undanþága gildi í 2 ár. Þessi till. mín er gerð í samráði við forseta Fiskifélagsins, sem er ákaflega áhugasamur um allt, sem við kemur málum sjómanna, og hans skoðun er sú og þar styðst hann við álit fiskifræðingsins Árna Friðrikssonar, að engin ástæða sé til að friða landhelgi fyrir dragnót nema um hrygningartímann sjálfan. Öllum hv.þm. er kunnugt um skoðun fiskifræðingsins, og hún gengur í raun og veru móti löggjöfinni, sem við höfum nú. En aftur á móti er þetta hagsmunamál, og á þann hátt hefir verið um það deilt. Menn líta á þetta sem hagsmunamál milli einstakra hreppa og verstöðva. Ég lít þess vegna þannig á, að vegna þess sérstaka erfiða ástands, sem er í landinu, þá sé rétt, að það sé gert sem hallærisráðstöfun að banna ekki dragnótaveiðar nema yfir vertíðina. En þar sem meiri hl. sjútvn. telur þetta of langt gengið, þá tel ég enga von til þess, að þetta fái samþ. á þingi. Ég verð að játa, að næst minni till. álít ég vera till.n., sem gengur út frá því að lengja veiðitímann og heimila stj. að upphefja stund og stund í einu bann á einstökum stöðum. Þetta hefir að vísu aldrei verið reynt, en af ástæðu, sem hv.þd. skilur. en aldrei hefir verið farið mikið út í við umr., þá hefir þessi aðferð vissa kosti. Ég treysti því, að þeir, sem eru mótfallnir því að gera stórar breyt., geti samþ.till.n., þannig að þetta fyrirkomulag verði athugað, hvort ekki væri hægt að hjálpa fiskimönnum með undanþágum á vissum veiðistöðvum um stundarsakir. þegar menn athuga, hvað nú kreppir mjög að fiskimönnum landsins og að aflamöguleikarnir eru helzti þátturinn í bjargráðamöguleikum okkar fiskimanna, og þegar heilir firðir, eins og t. d. Austfirðir, hafa á síðasta ári lagt stórfé í að kaupa þessi veiðitæki og þar við bætist, að neyð almennings getur knúð bátaeigendur til þess að virða lögin að vettugi, þá vil ég treysta því, að hv. d. láti sinn dóm í málinu ganga, ekki þó með löngum umr., játandi eða neitandi, svo að úr því verði skorið, hvað þingið vill í þessu efni.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Þetta mun vera í 3. eða 4. sinn, sem flutt er hér á þingi frv. um að stytta lögákveðinn friðunartíma fyrir dragnótaveiði. - Málið hefir verið sótt og varið og af miklu kappi frá báðum hliðum, og býst ég þess vegna ekki við að þurfa að fara mörgum orðum um það, því hv.þm. munu vera þær umr. í svo fersku minni, að ekki þurfi að lengja þær mikið að þessu sinni. Þeir hv.þm., sem vilja stytta friðunartímann, halda því fram, að hér sé um hagsmunamál að ræða fyrir sjómennina og jafnframt, að þessi dragnótaveiði sé skaðlaus eða skaðlítil fyrir þá, sem aðrar fiskiveiðar stunda. Í þessu efni bera þeir fyrir sig fiskifræðingana Árna Friðriksson og Bjarna Sæmundsson. En nú hafa fjöldamargir sjómenn úti um land sent þinginu áskoranir, sem eru í þá átt, að þessi veiðiaðferð stórspilli öðrum fiskveiðum. Nú býst ég við, að fiskifræðingurinn hafi rétt fyrir sér að vissu leyti og að þessi veiði spilli ekki botninum. En þar með er ekki sagt, að hún geti ekki spillt öðrum fiskveiðum, þegar dragnótaveiði er stunduð á sama tíma sem vertíðin stendur yfir á þessum hlutaðeigandi flóum. Þess vegna get ég skilið, að við Faxaflóa, þar sem veiðin mun vera stunduð að mestu leyti á sumrin, ef þetta frv. verður samþ., sé hún kannske ekki eins skaðleg fyrir fiskveiðar að öðru leyti eins og við Norðurland, þar sem veiðin er stunduð einungis á þeim tíma, sem vertíðin stendur yfir, en það eru sumarmánuðirnir. Úr mínu héraði, sérstaklega frá þeim sveitum, sem liggja að Þistilfirði og Skjálfandaflóa, hafa komið fjöldamargar fundargerðir og símskeyti frá sjómönnum, þar sem þeir halda fram eftir sinni reynslu, að hvenær sem dönsku veiðiskipin hafi verið þar að dragnótaveiði, hverfi annar fiskur af þeim slóðum. Ég get hugsað mér, að þetta þurfi ekki að reka sig á kenningar fiskifræðingsins, því þó veiðin spilli ekki botninum, þá getur hún þó fælt burt fiskinn. Það er sérstaklega í Þórshöfn, sem hafa komið ljós dæmi um þetta frá reynslu sjómanna, sem ómögulegt er að véfengja, því enda þótt ég vilji sízt gera lítið úr vísindaþekkingu fiskifræðingsins, þá verð ég samt að trúa betur staðreyndum. Þegar lítið er á þessar umsagnir sjómanna frá mínu héraði, þá þarf ekki að þykja undarlegt, þó ég geti ekki fylgt þessu frv. um að lengja veiðitímann. Ég er ekki sjómaður og hefi aldrei verið það, en ég lenti einu sinni af tilviljun um borð í dönsku dragnótaveiðiskipi, sem var á veiðum í Öxarfirði. Meðan ég var um borð voru teknir upp nokkuð margir drættir. Þegar varpan kom upp að skipshliðinni, kom í ljós, að hún var hálffull af sandi. Var hún þá látin stiga upp og niður á víxl til þess að þvo úr henni sandleðjuna, en það tókst ekki nema að nokkru leyti, og þegar loks var hvolft úr henni á þilfari skipsins, var mikill sandur innan um fiskinn og varð að margmoka þessu til á þilfarinu þangað til hægt var að tína úr þann fisk, sem nothæfur þótti. Þar ægði öllu saman. Þarna var koli af öllum vaxtarstigum, frá örlitlum seiðum og upp í stóra kola, og aðrar fisktegundir, ýsa og þorskur, og öllu var kastað út, nema stærri skarkolanum. Í þetta skipti hefir ekki komið eitt einasta kvikindi lifandi í sjóinn aftur. Þessi reynsla mín kemur því í bága við það álit fiskifræðingsins, að allt, sem ekki er hagnýtt af veiðinni, lifi og þroskist áfram í sjónum aftur. Ég álít því, að þessi veiði sé ekki eins hættulaus fyrir kolann eins og af er látið, og því síður fyrir aðrar fisktegundir. Þetta styrkir mig einnig í þeirri trú, að sjómenn hafi að miklu leyti rétt fyrir sér, þegar þeir halda fram, að dragnótaveiðin sé til stórskaða fyrir þeirra veiði. Þrátt fyrir þetta var ég í sumar nokkuð á báðum áttum, þegar þetta mál var til umr., hvort rétt væri að standa móti því, að veiðitíminn væri lengdur, ef þetta væri virkilega svo mikið hagsmunamál fyrir sjómenn eins og af var látið. En síðan hefi ég fengið meiri kunnugleika á því, hvernig dragnótaveiðin hefir heppnazt, og þær fregnir, sem ég hefi af þeim fengið, henda alls ekki í þá átt, að þetta sé eins mikið hagsmunamál fyrir sjómennina eins og af er látið. Hv. 1. þm. S.-M. minntist á dragnótaveiðar Austfirðinga í sambandi við annað mál og gat þess, að þær hefðu orðið til skaða fyrir Fisksölusamlag Austfjarða, þannig, að útgerðarmenn hefðu keypt mikið af þessum veiðarfærum, sem svo var ekki hægt að nota. Sjómennirnir héldu, að það væri mikil gullnáma að fást við þessar dragnótaveiðar og ákváðu að panta þessi veiðarfæri fyrir 50 þús. kr., og þetta samlag gekkst fyrir þessum pöntunum. Var svo byrjað á þessari veiði á nokkrum bátum, en sama og ekkert aflaðist. En fyrir bragðið fór svo, að fiskimenn, sem stunduðu þorskveiðar á línu, fengu ekki einn eyri fyrir sinn kælda fisk, því verðið liggur bundið í þessum ónotuðu veiðarfærum. Auk þess stórskaðaðist fisksölusamlagið óbeinlínis á þessu dragnótabrölti. Það varð að borga ákveðna mánaðarleigu fyrir flutningaskipin, en vegna þess að margir bátar voru bundnir við dragnótaveiðarnar, barst minni fiskur á land, svo að miklu seinna gekk að fá fullfermi í skipin, og af því leiddi, að flutningsgjaldið varð miklu hærra en ella hefði þurft að vera. Ég hefi heyrt, að 1930 hafi gengið tveir bátar frá Vestmannaeyjum fyrir austan og öfluðu vel. En í sumar komu 10 bátar þaðan og enginn aflaði neitt teljandi. Á Húsavík varð niðurstaðan sama. Þar aflaðist lítið og kolinn var smár og fékkst lítið fyrir hann. Á Vestfjörðum var þetta einnig reynt síðastl. sumar og niðurstaðan varð hin sama, lítil veiði og minna verð en búizt var við. Virðist því ekki, að hér sé um eins mikla gullnámu að ræða og ætla mætti eftir umr. á sumarþinginu. Á Öxarfirði stunduðu einnig tveir bátar, annar frá Keflavík, en hinn frá Vestmannaeyjum, þessar veiðar. Þeir öfluðu að vísu dálítið, en þó mun óhætt að fullyrða, að þeir hafi lítið eða ekkert haft upp úr veiðunum fram yfir útgerðarkostnað. Á sumarþinginu var sagt, að verð á skarkola væri fast að 1 kr. tvípundið. Þetta munu þó hafa verið allmiklar ýkjur, því að í sumar var verðið ekki nema 30 aurar, og stórsköðuðust þó allir kaupendur. Það hefir verið sagt, að með friðun landhelginnar værum við að ala upp kolann fyrir Englendinga. En ef kolaveiðarnar væru eins arðsamar fyrir oss og sumir láta í veðri vaka, mætti það vera einkennilegt, hve lítið Íslendingar hafa gefið sig að þeim, jafnmikinn dugnað og fiskimenn vorir, og þá einkum togarafiskimenn, sýna annars. Það er sagt, að við veiðum ekki nema 1/10 af kola á móts við það, sem Englendingar veiða hér við land, og skýringin getur varla legið í öðru en því, að þessar veiðar sett okkur svo dýrar, að þær borgi sig ekki. Reynslan mun hafa kennt fiskimönnum vorum, að þorskveiðarnar borgi sig bezt. Hitt er annað mál, að veiðar þessar geta samt sem áur borgað sig fyrir Dani, sem hafa miklu ódýrara rekstrarfé en við, sleppa við gjöld af veiðunum, sem innlendir menn verða að greiða, svo sem útflutningsgjald o. fl., og hafa þar að auki margfalda æfingu í veiðiaðferðunum. Ég viðurkenni, að ég er ekki sérfróður í þessum málum, en ég þykist þó hafa fengið góðar og gildar sannanir fyrir því síðan í sumar, að ekki sé rétt að slaka á löggjöfinni um þetta efni. Ég veit, að hv.þm. Borgf., sem er kunnugri þessum málum en ég, leggur mér lið í umr. og þarf því ekki að segja meira að sinni.

Pétur Ottesen Það má nú segja, að þeir, sem brjóta vilja niður þær varnarráðstafanir, sem felast í lögunum um bann gegn dragnótaveiðum í landhelgi, séu farnir að færa sig upp á skaftið. Í stað þess að dragnótaveiðar eru leyfðar aðeins í 3 mánuði á ári nú, þar sem þær eru ekki alveg bannaðar, eins og sumstaðar er gert, er nú farið fram á, að landhelgin sé opnuð í 8 mánuði, eða jafnvel 81/2 mánuð, ef heimildin, sem meiri hl. n. vill setja nú í lögin, kemst inn í þau og verður notuð af stj. Hér er því stefnt að því að opna allt upp á gátt og rífa allar varnarráðstafanir niður. Má bitast við, að sporið verði stigið til fulls næst og lögin alveg numin úr gildi. Er það og mála sannast, að verði lögunum breytt nú í þá att, sem til er ætlazt, er tæplega mikill söknuður í því, sem eftir er, því að þeir mánuðir, sem veiðin á að vera bönnuð eftir frv., eru einmitt þeir mánuðir, sem engin kvik branda fæst á grunnmiðum, svo að samþykkt frv. er sama og að fella lögin úr gildi. Frsm. minni hl. hefir sýnt ljóslega fram á, að dragnótaveiðar hér við land hafa ekki orðið Íslendingum nein gullkista. Býst ég við, að þegar allur kostnaður, kaupgjald og veiðarfæri o. þ. h. er reiknað með, megi álykta, að aflinn hafi ekki hrokkið fyrir kostnaði. Á Akranesi var keypt talsvert af þessum veiðarfærum og reynt með þeim innan flóans. Niðurstaðan varð helbert tap og veiðarfærin grotnuðu niður, enda hafa þessar veiðar ekki verið reyndar í tvö ár. Hæstv. dómsmrh. þarf því ekki að bera neinn kviðboga fyrir því, að fyrirvinnurnar á Akranesi verði settar í tukthúsið, eða dæmdar í sektir fyrir yfirtroðslur á þessum lögum né öðrum. Hv. frsm. minni hl. minntist á það dæmi, sem liggur næst, þar sem eru hin stórfelldu dragnótakaup á Austfjörðum fyrir 50 þús. kr. Þótt margir, sem veiddu á önnur veiðarfæri, legðu fram afla sinn til kaupanna, fékkst ekki andvirði dragnótanna upp úr aflanum, beinlínis af þeirri ástæðu, að engan kola var að fá, enda höfðu bæði Danir og Færeyingar verið þar áður og verið búnir að ganga svona rækilega frá möguleikum til fiskifanga á þessum miðum. Þetta sýnir ljóslega, hve afli á grunnmiðum gengur fljótt til þurrðar. Frsm. minni hl. hefir einnig bent á, að Vestmannaeyingar þeir, sem verið hafa með dragnót fyrir norðan, hafa ekki aflað nema örlítið upp í kostnað. Hæstv. dómsmrh. lét svo um mælt, að þessi rýmkun á dragnótatímanum ætti að vera til að forða þjóðinni frá hungursneyð. Ég held, að reynslan hafi sýnt, að grunnmið og flóar þoli ekki lengri veiðitíma með þessu veiðafæri en þann, sem nú er leyfður, ef ekki á að uppyrja þar á skömmum tíma alla veiði, svo að ekkert verði eftir. Þessi rýmkun veiðitímans yrði því ekki til að forða frá neinni hungursneyð, enda hefir ekki skort aflabrögð undanfarið, þótt hart sé í ári. Hæstv. dómsmrh. kvaðst tala um þetta sem löggæzlumál. Hann sagði, að ekki væri hægt að framfylgja lögunum. Ég býst við, að hann hafi hér átt við atvik, sem gerðust suður með sjó síðastl. haust, er nokkrir menn þar syðra gerðust brotlegir við lögin. En það er óneitanlega hættuleg braut, sem farið er inn á, ef taka á upp þá reglu að afnema hver þau lög, sem einhver brýtur. Siðað þjóðfélag verður ekki byggt upp öðruvísi en að framfylgja lögunum. Ég get ekki séð, að erfiðara geti verið að framfylgja þessum lögum en lögum um bann gegn botnvörpuveiðum í landhelgi, og býst ég þó ekki við, að það sé meining ráðh. að afnema þau lög, þó þau séu brotin. Ummæli ráðh. eru því út í hött, en ef ætti að taka þau alvarlega, yrði afleiðingin af þeirri stefnu sú, að alla þá löggjöf ætti að afnema, sem eitthvert erfiði og kostnaður fylgdi. Hér hefir að nýju verið talað um álit sérfræðinganna í þessu sambandi, en eins og áður hefir verið bent á, virðast skoðanir þessara sérfræðinga, einkum þó Árna Friðrikssonar, stangast á við alla reynslu um þessar veiðar. Ég ber fullkomna virðingu fyrir vísindum og fræðimennsku, en ég get hvorki borið virðingu fyrir né treyst heim vísindum, sem reka sig á almenna reynslu. Bók fiskifræðingsins, sem ég hefi að vísu ekki lesið vandlega ennþá, virðist mér enganveginn geta talizt rólegt, óhlutdrægt vísindarit, heldur miklu fremur ,agitations`-rit, sem berst fyrir því, að allt sé opnað upp á gátt. Það kemur fram í bókinni, eins og í skýrslu hans til þingsins, að hann gengur þess ekki dulinn, að miklar dragnótaveiðar valdi eyðileggingu á kolanum. Þrátt fyrir það vill hann stefna að því að opna landhelgina upp á gátt. Auk þess er það margsannað, að dragnótaveiðar spilla fyrir öðrum fiskveiðum á sama svæði. - Eins og hv.frsm. minni hl. sýndi fram á, er engin trygging fólgin í ákvæðum frv. um möskvastærðina. Hann benti á dæmi, sem hann þekkti af eigin reynd um það, hversu ungviðið, sem lendir í næturnar, kremst og merst í meðförunum, svo að næstum engin branda kemst lífs af í sjóinn aftur. Þetta ákvæði er því hégómi einn, og mig furðar á því, að hv. 1. þm. S.-M. skuli flytja þetta frv. og halda í þetta ákvæði, því að í fyrra lét hann svo um mælt, að hann hefði notað dragnætur og verið sjálfur áhorfandi að því, hve þetta væri alveg þýðingarlaust. Það má því með sanni segja um þetta frv., að hér er um engar bjargráðaráðstafanir að ræða, heldur hið gagnstæða, því að hér er verið að nema úr gildi öryggisákvæði, sem sett eru til að vernda ungviðið og veita því friðland innan landhelginnar. Þessar öryggisráðstafanir á að nema úr gildi um leið og verið er að gera kröfur til, að landhelgin verði rýmkuð. Með þessu sláum við það vopn úr hendi okkar, að landhelgin eigi að vera griðastaður ungviðisins, og afleiðingin verður sú, að við stöndum miklu verr að vígi eftir en áður um kröfur okkar gagnvart erlendum þjóðum. Um það þarf ekki að ræða, því að um það liggja fyrir órækar upplýsingar, að Danir eru þess albúnir að freista hér hamingjunnar með dragnótaveiðum, ef löggjöfin stæði ekki í vegi með því að banna dragnótaveiðina yfir sumarmánuðina eða þann tíma, sem aðstaðan til veiðanna er bezt fyrir fjarliggjandi þjóðir. Því fleiri sem veiðarnar stunda, því meiri verður auðvitað eyðileggingin og spillingin, og enginn mannlegur máttur getur spyrnt við Dönum úr landhelginni, ef hún er opnuð upp á gátt, eins og frv. ætlast til. Þótt líklegt sé, að Dönum þættu ekki þessar veiðar fýsilegar til frambúðar, má þó telja víst, að þeir stunduðu þær nægilega lengi til að gereyða stofninn og spilla öðrum fiskveiðum. Síðan þyrfti að setja nýjar takmarkanir, eins og fiskifræðingurinn segir, og ef til vill að setja upp kolaklak, og þá er víst, að kostnaðurinn af því klaki fellur í skaut okkar, en ekki Dana. Ég vil vænta þess, að menn líti hér fremur á framtíðarhagsmuni en ímyndaða stundarhagsmuni, því að annað næst ekki með þessari opnun. Vera má, að þeir beri hærri hlut, sem að þessu frv. standa, og fái skemmdartill. sína samþ., en augu manna munu opnast, þótt síðar verði, fyrir því, að hér hefir illt verk verið unnið.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) ég ætla ekki að lengja umr. mikið. Ég vil aðeins leiðrétta örfá atriði í ræðum andstæðnga frv. Hv. þm.N.-Þ. færði sér það til afsökunar fyrir því, að hann legðist gegn frv., að margar og almennar raddir væru uppi í kjördæmi hans um skaðsemi dragnótaveiði, og er það að vísu nokkur afsökun: En eigin reynsla hans í þessu máli er lítils virði, þar sem hann hefir ekki haft aðstöðu til þess að kynna sér það, nema þennan stutta tíma á dragnótabátnum. Þá fannst honum undarlegt, að Íslendingar, jafnduglegir fiskimenn og þeir væru, gætu ekki veitt kolann eins og Englendingar. Ástæðan fyrir því er sú, að Englendingar hafa stærri og fjölmennari flota hér við land en við og eru orðnir miklu vanari skarkolaveiðum. Mismunurinn á veiðinni er líka mjög mikill. á árunum 1915–19 er skarkolaveiði Íslendinga t. d. að meðaltali 140 smál. á ári, en Englendinga 1758 smálestir. 1920–24 er meðalafli Íslendinga 522 smál. á ári, en Englendinga 5892 smál., eða meira en 10-falt hærri. 1925–29 er meðalafli Íslendinga 454 smál., en Englendinga 5570 smál. á ári. Þetta er samkv. skýrslum Árna Friðrikssonar fiskifræðings, sem styðst við opinberar skýrslur um alþjóðaveiðar, sem gefnar eru út í Frakklandi og taldar eru hinar ábyggilegustu heimildir, sem fáanlegar eru um þessa hluti, byggðar á hagskýrslum landanna. þessi mikli munur er fyrst og fremst því að kenna, að Bretar hafa miklu fleiri skip en Íslendingar, og auk þess erum við að nokkru leyti byrjendur hvað togaraveiðarnar snertir, en Englendingar eru þar miklu eldri í hettunni. Ég hefi t. d. heyrt, að meðal gamalla enskra togaraskipstjóra séu margir, sem þekkja sjávarbotninn kringum Ísland betur en nokkur Íslendingur. Er þetta í sjálfu sér ekkert undarlegt, því að margir þeirra hafa stundað veiðar hér við land frá blautu barnsbeini svo að segja. Hv. þm. Borgf. hélt að vanda langa og harðorða ræðu og deildi mjög á okkur, sem viljum breyta til með dragnótaveiðarnar. Hann sagði, að hér væri verið að rífa niður þann múr, sem mest væri til verndar fiskveiðum okkar. Um þetta hefir hann aðeins sína persónulegu skoðun. Undir umr. um þetta mál í fyrra talaði hann mikið um þá andúð, sem væri í Noregi á móti dragnótinni. En síðan hefi ég frétt, að fram sé komið í norska þinginu frumvarp um breyting á fiskveiðalöggjöfinni að því er snertir skarkolaveiðar þar við land. Vilja Norðmenn nú, og þ. á m. þeirra mesti sérfræðingur í þessum málum, direktör Bjerkan, leyfa kolaveiðar allt árið nema um hrygningartímann, sem er 2 mán. tími. En þeir hafa sömu varúðarregluna að því er möskvastærðina snertir og er í frv. þessu. Í álitsskjali Bjerkans er farið inn á þær raddir, sem heyrst hafa í Noregi gegn dragnótaveiðunum, og sýnt fram á, að þær séu oft ekki á þekkingu byggðar. Ég ætla ekki að fara að þreyta hv. dm. á því að lesa upp álitsskjal þetta, en ég vil benda á það, að Norðmenn telja ákvæðið um möskvastærðina nægilegt til verndar ungviðinu, og Bjerkan segir sjálfur, að sér sé kunnugt um, að einmitt það ákvæði komi að beztu haldi því til verndar. Kemur þetta því mjög í bága við álit hv.þm.N.-Þ. Bjerkan segir í ástæðunum með frv., að kolann saki ekki, þó að hann sé veiddur oftar en einu sinni í „snurrevaad“; það þekki hann vel frá fiskirannsóknarferðum sínum. Annars skal ég ekki deila um þetta við þá hv.þm. Borgf. og hv.þm.N.-Þ. Hv. þm. Borgf. sagði, að meiri hl. sjútvn. vildi leyfa, að kolinn væri veiddur í 81/2 mán. Þetta er ekki rétt, því þó að till. okkar væru teygðar út eins og hægt er, ná þær ekki yfir nema 71/2 mán. Er kolinn því samkv. þeim friðaður í 41/2 mán. Þegar svo þess er gætt, að friðunartíminn nær yfir allan hrygningartímann, og ennfremur er lítið á það, að í Noregi er lagt til, að friðunartíminn sé aðeins tveir mánuðir, þá verður tæplega annað sagt en að till. okkar sé vel í hóf stillt. Þá hefir verið vitnað í það hér, að ýmsum hafi mistekizt kolaveiðar í fyrra og að bátar, sem þær stunduðu bæði fyrir Austur- og Norðurlandi, hafi haft minna upp úr sér en skyldi. Í þessu sambandi er þess fyrst að gæta, að sjómenn yfirleitt voru mjög óvanir þessari veiðiaðferð, og því var ekki nema eðlilegt, að árangurinn yrði misjafn; ennfremur má vel vera, að áraskipti séu að því, hvað kolinn er mikill. Mér þótti hv.þm. Borgf. taka helzt til djúpt í árinni, þegar hann sagði, að frv. væri til skemmdar og ills eins fyrir kolaveiðar Íslendinga, þegar sýnt hefir verið fram á það, að þau lagaboð, er nú gilda um kolaveiði, eru mest til hagsbóta útlendingum einum, en síður okkur. Með því að vernda kolann inni í landhelginni ala Íslendingar hann vandlega upp fyrir útlendingana, er fiska utan og innan landhelgislínunnar. Við höldum því aftur fram, að Íslendingar eigi sjálfir að fá sinn hlut óskertan af þessari veiði, og því viljum við leyfa bátum að stunda hana lengri tíma en nú er leyfilegt samkvæmt gildandi lögum. Verði frv. því samþykkt, fáum við meiri hlutdeild í veiði þessari en verið hefir hingað til.

Jón Auðunn Jónsson Ég verð að segja það, að eftir þeirri reynslu, er ég fékk af dragnótaveiðum síðastl. haust, þá held ég, að ekki sé um gullnámu að ræða að stunda þá atvinnugrein. Það fóru margir bátar til Austurlandsins til þess að stunda þessar veiðar. Þeir öfluðu sæmilega fyrstu vikuna, en er þeir voru búnir að fara dálítið yfir svæðið, dró úr aflanum og menn sáu fljótlega, að ekki myndi borga sig að stunda þessar veiðar. Líkt þessu gekk til á Vestfjörðum. Þar byrjuðu nokkrir bátar, en hættu fljótlega. Það má vel vera, að veiði þessi hafi gengið svona treglega af því, að menn hér á landi eru yfirleitt óvanir henni. En það er eitt atriði, sem gefur mér ástæðu til þess að halda, að kolaveiðin verði ekki arðvænlegur atvinnuvegur. Kolinn, bæði fyrir Vestfjörðum og Austfjörðum, er svo smár, að hann er mjög verðlítill á enskum markaði. Félag það, er ég starfaði fyrir, keypti t. d. kola síðastl. haust fyrir 27 þús. kr. Útkoman varð sú, að það vantaði um 1700 kr. til þess, að við fengum það upp, er við gáfum fyrir hann. Eftir þessari reynslu, sem ég hygg, að sé svipuð og hjá öðrum, er keyptu kola síðastl. haust, virtist hann ekki sérstakur nytjafiskur. Einu sinni keyptum við af bát 9 tonn af kola, þar af seldust 28 körfur vel, á 60 shillings boxið. Hin frá 8–11 shillings og nokkur á 20 shillings. Þá hefi ég og átt tal við mann, er keypti kola á Austurlandi. Reynsla hans var mjög svipuð og okkar, er keypt höfum á Vestur og Suðurlandi. Hér á Suðurlandi var útkoman með kolaveiðarnar mjög misjöfn síðastl. haust. Ein sending, sem send var héðan í október eða nóvember, seldist svo lágt, að það fékkst aðeins upp, sem gefið var fyrir kolann hér. Vantaði alveg fyrir kossum, flutningsgjaldi, vátryggingu o. fl. Ég er nú alls ekki að fullyrða, að kolaveiðarnar geti e. t. v. ekki orðið arðvænlegri en hin undanfarna reynsla virðist benda til. En það virðist nær fullsannað, að koli, sem veiddur er á grunnu vatni, sé yfirleitt smærri og því verðminni en sá, sem veiddur er í djúpu vatni. Koli undir 12 þuml. er sáraverðlitill, svo verðlítill, að það er beinlínis skaði að hirða hann og selja, auk þess, sem mikið af veiði slíks kola getur orðið til þess að ganga of nærri stofninum. Er því ekki arðvænlegt að stunda kolaveiðar þar, sem svo hagar til, að ekki er hægt að veiða hann nema í grunnu vatni. Annars er það svo, að þessi kolaveiði fer nokkuð eftir því, hversu kunnugir sjómennirnir eru og vanir veiðiaðferðiðni. Ég minnist þess t. d., að koli, sem ég sá hjá dönsku skipi, er fiskaði við norðurland, virtist þó nokkuð stærri en sá, sem Íslendingarnir veiddu. Mismunurinn hygg ég að stafi af því fyrst og fremst, að Danirnir hafi veitt á meira dýpi en Íslendingarnir, og í öðru lagi af því, að þeir voru mjög kunnugir og vanir þessum veiðiaðferðum, þar sem þetta skip hafði t. d. stundað kolaveiðar í samfleytt 5 ár. má því vel vera, að þessir menn og Danir yfirleitt hafi hagnað af kolaveiðunum hér við land, þó að við töpum á þeim, og liggur margt fleira til grundvallar fyrir því en að þeir fái verðmeiri afla. Þeir hafa t. d. færri menn og með lægra kaupi á skipum sínum en við eigum kost á að fá. Ástæðan fyrir því, að útlendingar hafa ekki stundað veiði þessa hér við land meira en raun hefir á orðið, er sú, hve veiðitíminn hefir verið stuttur. Verði nú horfið að því ráði að lengja hann, þá mun dönskum og færeyskum veiðiskipum fjölga hér að miklum mun. Ég held því, að á meðan við erum að gera frekari tilraun með þessa veiði, læra betur að fiska, afla okkur betri veiðarfæra og kynnast miðunum, þá sé ekki rétt, heldur hreint og beint skaðlegt að opna meira en gert hefir verið í þessu efni. Meðan ég dvaldi á Húsavík í fyrra fór ég tvisvar sinnum út í skipin og sá, hvernig þau veiddu kolann, og ég get sagt það sama og hv.þm.N.-Þ., að það var ekki svo litað af smákola, sem kom upp. Að sjálfsögðu var honum fleygt út aftur, en meirihlutinn var þá dauður. Þeir hv.þm. Borgf. og hv.þm.N.-Þ. hafa fært svo skýr rök fram gegn þessu frv., að ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Hv. frsm. meiri hl. sjútvn. fór vægilega í sakirnar, þegar hann var að andmæla mér, svo ég get verið stuttorður. Hann vildi gera lítið úr minni þekkingu á málinu. Játa ég, að reynsla mín, sem ég lýsti í minni fyrri ræðu, er aðeins byggð á einu dæmi, sem ég var sjónarvottur að, en sú reynsla hefir þó sönnunargildi fyrir mig. Við það tækifæri er ég sannfærður um, að engin skepna hefir komizt lifandi í sjóinn af því, sem kastað var. Hlýt ég því að álíta, að þessi veiðiaðferð sé hvergi nærri eins skaðlaus eins og af er látið. Um kolaveiðarnar sjálfar er það að segja, að þær snerta ekki beinlínis hagsmuni manna í mínu kjördæmi. En fyrir mér er það aðalatriðið, hvort þessi veiðiaðferð fælir burt annan fisk eða ekki, og svo hitt, hvort þetta sé yfirleitt hagsmunamál fyrir þá, sem vilja stunda dragnótaveiðar. Ég held því fram, að dragnótin fæli burt fiskinn frá þeim stöðum, sem hún er notuð og að veiðaðferðin sé síður en svo líkleg til að gefa mikinn arð. Hvorugu þessu hefir verið andmælt með skýrum rökum. Fjöldi sjómanna á Norður- og Austurlandi fullyrðir, að fiskur hafi alltaf horfið, þegar dönsk dragnótaskip hafa verið að verki. Og þegar verið er að tala um, að eitthvað þurfi að gera til þess að bjarga mönnum frá hungursneyð, þá ber ekki aðeins að lita á hag þeirra, sem dragnótaveiðina stunda, heldur líka á það, að þeir, sem lifa á þorskveiðum, séu ekki sviptir tækifæri til að bjarga sér. Hvað hitt atriðið snertir, að þetta sé sérstakt bjargráð, er það að segja, að reynsla síðustu ára hefir ekki sýnt það. Hefir bæði veiðin verið lítil og verið lagt. Og af reynslu Austfirðinga síðastl. sumar er hægt að benda á það, að tálvonir um gróða af notkun þessa veiðarfæris hafa gert skaða, sem tugum þúsunda nemur. Aftur á móti hefi ég ekki heyrt þess dæmi, að mikið hafi hafzt upp úr veiðinni. Getur það reyndar verið, að svo hafi verið við Faxaflóa og Vestmannaeyjar, en varla annarsstaðar. Reynsla Austfirðinga síðastliðið sumar bendir til þess, að veiðin sé ákaflega fljótt þurrausin á veiðistöðvunum þar. Tveir bátar öfluðu ágætlega 1930, en þegar til koma 20 bátar eða fleiri, þá eru miðin þurrausin á fáum dögum. Ef til vill getur sá slæmi árangur, sem orðið hefir af notkun dragnóta, að einhverju leyti stafað af æfingar- og kunnáttuleysi okkar sjómanna, og má því vel vera, að seinna meir, þegar við höfum vanizt veiðiaðferðinni, geti hún orðið arðvænleg. En út frá því sjónarmiði sýnist mér einsætt að friða sem mest landhelgina, meðan Danir og Færeyingar, sem standa miklu betur að vígi með að notfæra sér dragnótina, hafa sama rétt eins og við. Má ætla, að þegar sambandslögin falla úr gildi, verði fengin meiri kunnátta, og þá er það tímabært að slaka á friðuninni. Mér þótti vænt um umsögn hv.þm.N.-Ísf. um reynslu hans, sem kom vel heim við reynslu mína. Hann tók líka greinilega fram, að salan væri erfið og engin féþúfa. Eitt er undarlegt í þessu máli, sem sé það, hvað fáar raddir hafa komið fram um það að slaka á friðuninni. Hefir oft verið bent á það frá Norðurlandi og Austfjörðum, að þörf sé á því að herða á henni, en óskir um tilslakanir hafa fáar eða engar komið fram frá sjómönnum, nema úr Keflavík síðastl. haust. Bendir það til þess, að sjómönnum sé það ekki eins mikið áhugamál að draga úr friðuninni og sumum öðrum. Mér hefir ekki fundizt það tiltökumál, þótt hv.þm. Vestm., sem alltaf hefir verið með því að slaka til á friðuninni, sé því nú enn fylgjandi, en hitt finnst mér undarlegra, að hv. 1. þm. S.-M., sem á næstsíðasta þingi mun hafa greitt atkvæði við nafnakall á móti tilslökuninni, skuli mi hafa snúizt hugur. Ef á annað borð á að slaka til, þá gæti helzt komið til mála sú tillaga hv. meiri hl. sjútvn. að gefa stj. heimild til þess að lengja veiðitímann á sérstökum stöðum. En ég vil þó mæla á móti allri tilslökun, með tilliti til þeirrar reynslu, sem fengizt hefir.

Sveinn Ólafsson Ég hefi ekki mikla ástæðu til þess að blanda mér inn í þessar umr., þótt hv.þm.N.-Þ. hafi að nokkru leyti skorað á mig. En ég vil minna á það, sem komið hefir fram hjá hæstv.dómsmrh., að bjargráðaraðstöfun sú, sem hér um ræðir, er e. t. v. sú eina, sem hægt er að ráðast í nú vegna hins aðþrengda bátaútvegs. Nú verður að grípa hvert ráð, sem hægt er, til þess að bæta hag fjöldans, sem við sjóinn býr og minnst viðnám getur veitt í kreppunni. Hv. þm. virtist hneykslast á því, að ég fylgdi nú rýmkun veiðiréttarins með dragnótum, af því að ég hefði áður verið á móti henni. Þetta þarf ekki að vera honum ráðgáta. Það er kunnugt, að þegar l. um dragnótaveiðar í landhelgi voru sett 1928, þá var aðalorsökin til þess, að veiðiréttur landsmanna var svo mjög takmarkaður, sú harðvítuga samkeppni, sem átti sér stað frá hálfu Dana og Færeyinga. Var það sameiginlegt álit flestra þm. þá, að takmarka ætti veiðiréttinn sem mest, vegna þegnréttarins sameiginlega við Dani, til þess að landsbúar gætu einir setið að arðvænlegri veiðum í landhelgi eftir 1943. En nú stendur svo á, að úr öllum landshlutum er óskað eftir atbeina til þess að letta kreppuástandið og hlynna að hnignandi atvinnu. Hefir okkur því, sem viljum annars geyma hlunnindi landhelgiveiðanna um sinn, snúizt að vissu leyti hugur. Viljum við nú í aðkallandi nauðsyn gera eina af þeim fáu tilraunum, sem hægt er að gera, til þess að létta undir með veiðimönnum landsins og rýmka veiðileyfið. Ef tekin verður upp mögnuð samkeppni um dragnótaveiðina af Dana hálfu og Færeyinga, mun árangurinn koma fljótt í ljós, og er þá hægt að færa löggjöfina í sama horf aftur. Þótt sú samkeppni kynni að verða harðvítug, ætti þó að vinnast, að hagur landsins barna yrði eitthvað betri á þessum örlagaþrungnu tímum. Þykist ég nú ekki þurfa að gera aðra eða frekari grein fyrir því, hvers vegna ég legg ekki eins mikið kapp á það og áður að geyma þessi hlunnindi ósnortin til seinni tíma. Vafalaust er víða í verstöðvum landsins áhugi fyrir tilraunum til dragnótaveiðar, enda veiðitækin nú víða fengin. Út af upplýsingum hv.þm. um tilraunir til dragnótaveiða á Austfjörðum síðastl. haust vil ég geta þess, að þótt þær tilraunir gæfust illa, er lítið á því að byggja. Veiðitækin komu ekki fyrr en komið var fram á vetur, þegar ekki var hægt að hafa þeirra full not. Hitt, sem hann nefndi um sunnlenzka veiðimenn, sem eystra voru að kolaveiðum, er engu síður villandi. Þeir öfluðu að vísu lítið, næstl. haust, og stafaði það sumpart af lítilli kolagengd, en sumpart af því, að veiði hófst seint og kolinn var þá genginn í djúpið. Hinsvegar veiddu þessir sunnlenzku dragnótabátar vel 1930, sem stunduðu veiðarnar. Eru auðvitað áraskipti að göngu kolans eins og annara fiska. Má líka á það minna, sem ýmsum hv.þdm. er kunnugt, að fyrir Austurlandi eru fáir staðir hentugir fyrir kolaveiði, vegna hafdýpis, sem víða nær fast að ströndinni. Með þessu álít ég mig hafa svarað því, sem ég þarf að svara. Með frv. eru skapaðir möguleikar til þess að létta sjálfsbjargarviðleitni margra, - ekki aðeins Austfirðinga, sem hafa varið miklu fé til að afla sér þessara veiðitækja án þess að fá færi á að notfæra sér þau verulega, heldur líka verstöðva margra hér syðra og vestra. Má vel svo fara, að hægt verði þegar í sumar að gera tilraunir í þessu efni, sem að mikilsverðu liði koma, ef frv. þetta verður samþykkt.

Pétur Ottesen ég verð að segja það, að mér finnst þeim skjátlast þeim skýru mönnum, sem halda því fram, að verið sé að bjarga landinu með því að opna nú landhelgina fyrir Dönum, sem eru 30 sinnum fólksfleiri en við og a. m. k. 30 sinnum auðugri, og auk þess hafa þá aðstöðu í þessum efnum, að þeir að kalla eingöngu hafa þroskað og alið sjómenn sína upp til þessara veiða. Það hefir mikið verið ritað um það í dönsk blöð, hve Danir hefðu slælega notað sér þau réttindi, sem við fengum þeim í hendur með sambandslögunum, og hefir þar aðallega verið átt við fiskiveiðaréttinn við strendur landsins, en það er vitanlegt, að það, sem fyrst og fremst hefir hamlað upp á móti því, að Danir notuðu sér þennan rétt svo að kvæði að - því að undanfarið hafa þeir aðeins haldið hér úti fáum skipum yfir sumarið - eru þau ákvæði gildandi laga, sem nú á að fara að fella úr gildi, en loka landhelginni fyrir þeim þann hluta ársins, sem þeir einkum telja sér fært að sigla hingað og vera við slíkar veiðar, þ. e. yfir sumarmánuðina. Nú eru dragnótaveiðar leyfðar 3 haustmánuðina, en samkv. þeim till., sem hér liggja fyrir, yrðu þær leyfðar í 81/2 mánuð, og þegar búið er að opna svo landhelgina upp á gátt fyrir Dönum um þessar veiðar, verður enginn þröskuldur í vegi þeirra um að fara að nota sér þessi réttindi sín hér við land. mér er það því hin mesta ráðgáta, hvernig það á að geta verið eitt hið helzta bjargræði, sem Alþingi getur fest hendur á, að fara nú að steypa yfir okkur öllum þeim danska dragnótaveiðaflota, eins og verða mundi, ef þetta frv. nær fram að ganga, enda vænti ég fastlega, að slík ógæfa eigi ekki eftir að koma fyrir. Hinsvegar hefir reynslan sýnt það, að þegar dragnótaveiðar eru stundaðar á einhverju svæði til mikilla muna, gengur veiðin vonum bráðar til þurrðar, svo að ekki er að vænta afla á hverjum stað lengur en sem svarar þeim tíma, sem nú er leyfilegt að stunda þessar veiðar. Og mér kemur það því undarlega fyrir sjónir, að hv. 1. þm. S.-M. skuli líta á þetta eins og eitthvert bjargræði, eftir þá reynslu, sem fékkst fyrir austan um þessar veiðar síðastl. haust. Hv. þm. var að vísu að reyna að skýra þetta svo, að ekki hefði verið hægt að byrja veiðarnar fyrr en svo seint, að kolinn hafi verið kominn á djúpmiðin, en þetta er ekki rétt, eins og sest á því, að bátar, sem byrjuðu fyrr, öfluðu lítið sem ekki, svo að í sama stað hefði komið, þó að dragnæturnar hefðu fengizt fyrr. Niðurstaðan hefði orðið sú sama: aflaleysi og kostnaður við útvegun nótanna  Þetta sýnir vel, hvernig fara mundi um þessar veiðar, þegar Danir færu að stunda þær af kappi auk okkar, enda held ég, að meira ógæfuspor verði vart stigið en að fara að opna landhelgina um þessar veiðar, og það ekki eingöngu fyrir innlenda menn, heldur og líka fyrir Dani og Færeyinga, sem sitja um að komast inn á þessi mið. Og það er meiri en lítil umhyggja, sem menn bera fyrir þessum þjóðum, ef nú á að fara að offra hagsmunum íslenzku þjóðarinnar í nútíð og framtíð þeirra vegna, því að eins og hv.frsm. minni hl. réttilega tók fram, snertir þetta ekki eingöngu kolaveiðarnar, heldur tekur og líka til fleiri fiska, og þá fyrst og fremst allra botnfiska, og enda jafnvel algengt með Dönum, að þorskur sé veiddur í dragnætur. Ég hefi og orð hv. 1. þm. S.-M. sjálfs fyrir því, að dragnótaveiðarnar spilla líka fyrir öðrum veiðum. Honum farast svo orð (Alþt. 1931, sumarþing, C., bls. 180–181): „Auk þess lít ég svo á, að með þessu ákvæði um möskvastærð verði ungviðið bæði drepið og botngróðrinum spillt. Ég hefi sjálfur notað dragnót og verið við dragnótaveiðar. Dragnót er ekki, eins og hv. bm. (HG) segir, aðeins notuð þar, sem slétt er og sandbotn; hún er notuð víðar og sopar með sér gróðrinum og ungviðinu, sem svo ferst innan um stærri fiskinn“. Allt er þetta hverju orði sannara hjá hv.l.þm. S.-M. Dragnótin dregur upp nytjafiskinn og uppfæðinginn, rótar um öllu því, sem fyrir er, og skemmir botngróðurinn og eyðileggur þannig lífsskilyrðin fyrir þeim fiskum, sem halda sig á þessum grunnsævismiðum. Þessi varð og raunin á í Garðsjónum, eftir að Keflvíkingar, sem hér hefir verið talað um, höfðu farið þar dragnótum sínum um botninn. Eftir það tók fyrir allar lóðaveiðar á þessum slóðum. Var ekki kvika bröndu að hafa á lóðir í Garðsjónum eftir að Keflavíkurflotinn hafði steypt sér yfir miðin þar með dragnætur sínar. Það er ekki í fyrsta skiptið né, að lítið er gert úr áliti og reynslu sjómanna okkar ísl. í sambandi við þetta mál. Þeir menn, sem vilja opna allt upp á gátt og gera að engu allar varnarráðstafanir í þessum efnum, segja ekkert mark takandi á reynslu sjómannanna. Þeir hafi ekki vit á þessum málum og engin skilyrði til að draga ályktanir um þessa veiðiaðferð. Hið eina, sem líta má á í þessu máli, er álit sérfræðinganna og vísindamannanna á þessu sviði. Verð ég að segja það, með allri virðingu fyrir þessum vísindamönnum, að ég missi að mörgu leyti trúna á þessa fræðimennsku, þegar hún fer í bág við margra ára reynslu sjómannanna við strendur landsins. Það verður ekki tekið mark á þeirri þekkingu, sem ekki kemur heim við reynsluna. Hv. þm. Vestm. talaði um það, að í Noregi væri nú uppi sterk hreyfing fyrir því að leyfa þar dragnótaveiði, og nefndi hann til um þetta, að fiskiveiðaráðunautur einn norskur berðist fyrir því af miklu kappi að koma þessu í kring. Benti ég á það í fyrra, að fjöldi norskra sjómanna hefði risið upp til mótmæla gegn dragnótaveiðinni og krafizt þess, að hún yrði takmörkuð til mikilla muna og helzt bönnuð með öllu, og færðu norsku sjómennirnir mörg og sterk rök fyrir því, að fiskiveiðarnar almennt væru í hættu vegna dragnótaveiðanna. Ég benti einnig á það, að Danir sjálfir, sem stunda þó flestra þjóða mest dragnótaveiðar, hafa nú horfið að því að takmarka þær allverulega, svo að þar er nú bannað að veiða með dragnótum tiltekinn tíma á hverju ári, svipað og er í lögum hér, og auk þess sem Danir þannig banna dragnótaveiðar um ákveðinn tíma af árinu, hafa einstakar héraðsstj. leyfi til að leggja bann við veiðunum á þeim tímum, sem þær eru ekki bannaðar að lögum. Sýnir þetta það, að reynslan hefir kennt Dönum, að nauðsynlegt er að takmarka dragnótaveiðarnar, og löggjöf þeirra í þessu efni er um margt svipað því, sem verið hefir í lögum hér hjá okkur síðan 1928. Sýnist og svo sem sjálfsagt sé að taka tillit til þessarar reynslu um dragnótaveiðarnar, sem Danir hafa fengið, og ætti hún sízt að leiða menn inn á þær brautir að fara nú að opna allt upp á gátt í þessum efnum, enda sitja Danir einir að sínum veiðum, en um okkur er það að segja, að með því að fara að opna landhelgina er tveimur öðrum þjóðum gefinn sami og jafn réttur um þessar veiðar og landsins eigin börnum. Hv. þm. Vestm. talaði mikið um það, að með þessum takmörkunum á dragnótaveiðinni, sem hér eru nú í lögum, væri verið að ala upp kolann handa Englendingum, og las hann upp langar og miklar skýrslur til að sanna það, að Englendingar veiddu meiri kola hér úti á Íslandsmiðum en landsmenn sjálfir. Að Englendingar veiða hér meira af kola á djúpmiðunum, á vitanlega að nokkru leyti rót sína að rekja til þess, hve enski togaraflotinn, sem veiðar stundar hér við land, er miklu stærri en okkar innlendi togarafloti, en auk þess hefir reynslan kennt Íslendingum það, að það borgar sig betur að leggja áherzluna á þorskveiðarnar en kolaveiðarnar, og halda isl. togararnir sig því ekki eins til þeirra miða, sem kolans er frekast von, og ensku togararnir gera. Annars er það nú svo, að ef draga á þá ályktun af því, að Englendingar veiða hér meira af kola en við, að þess vegna eigi að opna landhelgina upp á gátt fyrri kolaveiðum, ekki aðeins landsmanna sjálfra, heldur og einnig Dana og Færeyinga, yrði rökrétt afleiðing af því, að meiri hl. sjútvn. bæri hér fram till. um að leyfa ísl. togurunum að vaða inn í landhelgina til þorskveiða, af því að þeir veiða einnig minna af öðrum nytjafiskum en þau fleiri hundruð erlendra togara, sem veiðar stunda hér við strendur landsins. Þetta væri alveg hliðstætt, því að það virðist ekki fremur vera ástæða til þess að nota landhelgina til að ala upp nytjafiskana handa öðrum þjóðum, og því eðlilegast að leyfa togurunum landhelgina óhindrað með öllu. Að þetta þó ekki er gert, stafar af því, að mönnum er ljóst, hve áríðandi það er að friða landhelgina fyrir öllum botnvörpu- og dragnótaveiðum, sem eru skaðlegar fyrir fiskinn og viðkomu hans. Rannsóknir hafa leitt það í ljós, að dýraríkið er fjölskrúðugast innan landhelginnar, og er þetta fyrst og fremst að rekja til þess, að landhelgin er friðuð fyrir þessum veiðum. Og það lægi enda nær fyrir okkur að gera ráðstafanir til þess að færa landhelgina út en að vera að draga saman seglin í þessum efnum. Hafa og komið fram till. í þessa átt hér á Alþingi og allt verið gert til þess að reyna að opna augun á þeim þjóðum, sem stunda veiðar hér við land, fyrir því, hvílík nauðsyn er á að færa hið friðaða svæði út, til þess að tryggja betur viðkomu fiskjarins og gera þannig þennan atvinnuveg öruggari en hann nú er öllum þeim, sem skip senda á miðin hér í kringum landið. Með þessum ráðstöfunum, sem hér er farið fram á, erum við að spila úr höndum okkar möguleikunnm til þess að geta með tímanum fært út landhelgina og fengið þannig friðað stærra svæði en nú er friðað. Og það er ef til vill þungamiðjan í þessu máli, hvað við liggur, að ekkert sé gert, sem torveldi okkur þá leið að færa landhelgina út. Slíkar till. sem þessar setja þann þröskuld í veg okkar að þessu marki, sem erfitt getur orðið að komast yfir í framtíðinni. Ég þarf ekki að tala frekar en gert hefir verið um ákvæði frv. um möskvastærðina. Þau eru þýðingarlaus, eins og hv.frsm. minni hl. benti á, enda er reynsla allra, sem við þessar veiðar hafa fengizt, sú, að varpan sópar öllu upp, smáu sem stóru, og liggur tortímingin fyrir því, og ekkert annað. Botnvarpan er svipuð um þetta, þó að hún gangi að vísu ekki eins nærri smáfiskum og seiðum eins og dragnótin, sem kemur til af því, að hún liggur fjær botninum, af því að undir strengnum á henni er trékefli, sem ekki er á dragnótinni, og allt það, sem í dragnótina kemur, er undir sömu Adamssyndina selt: dauðann og tortíminguna. Ég sný þess vegna ekki aftur með það, sem ég hefi áður sagt, að það er svo fjarri því, að þetta frv. sé eitthvert bjargræðisfrv., að það þvert á móti skerðir bjargræðismöguleika landsmanna í nútíð og framtíð, enda gerði hv. 1. þm. S.-M. fastlega ráð fyrir því, að ekki mundi standa á Dönum inn á miðin eftir að búið væri að gera þessar breyt. á lögunum, og er þetta í samræmi við það, sem áður hefir verið haldið fram í umr. um þetta mál, og út frá þessu bjóst hv. 1. þm. S.-M. jafnframt við því, að ekki mundi á löngu líða áður en grípa þyrfti til þess að færa þetta aftur í svipað horf og nú er. Ég vænti því þess, að hv.þdm. athugi þetta mál rækilega frá öllum hliðum og geri sér ljóst, hvílík hætta getur af því stafað að gera slíkar tilslakanir og gert er ráð fyrir í þessum till., og það verður aldrei nógsamlega brýnt fyrir mönnum, hver hætta vofir yfir okkur á þessu sviði, ef farið verður að opna landhelgina upp á gátt um þessar veiðar, og þannig kallað bæði á Dani og Færeyinga inn á miðin til þess að draga upp hverja kvika bröndu, sem hægt verður að finna inn á hverjum flóa og vík í kringum landið, því að sú mundi afleiðingin áreiðanlega verða, ef það nær fram að ganga, sem til er stefnt með þessum breytingum.