Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú, sem hér er tekin til umr. á þskj. 72, um aukna fræðslu fyrir almenning í þjóðfélags- og þjóðhagsfræðum, er flutt af mér og hv. þm. N-Þ. (GíslG). Þar leggjum við til, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að skipa þriggja manna n., einn eftir tilnefningu Háskóla Íslands, einn samkvæmt tilnefningu Alþýðusambands Íslands og einn eftir tilnefningu Stéttarsambands bænda, til þess að kanna, hversu bezt verði komið við aukinni fræðslu fyrir almenning í þjóðfélags- og þjóðhagsfræðum, svo sem um ýmsa þætti þjóðskipulags-, efnahags-, félags- og verkalýðsmála. Enn fremur er lagt til í till., að n. athugi, hvort námskeiðum um þessi efni verði komið. víð á vegum Háskóla Íslands. Það er kunnara en það þurfi að nefna hér, að samkv. þjóðskipulagi okkar Íslendinga kemur allt vald frá þjóðinni sjálfri, og hún beitir því valdi þannig að kjósa sér með a]mennum kosningarrétti fulltrúa, sem fara með það vald. Áður fyrr, þegar Alþ. var endurreist, var kosningarrétturinn mjög takmarkaður, og þurfti þá, ef ég man rétt, að eiga fasteign eða hafa lokið embættisprófi til að hafa kosningarrétt til Alþ. og kjörgengi. Síðan hefur kosningarrétturinn smám saman verið rýmkaður, þannig að nú hafa allir, sem náð hafa 21 árs aldri og hafa ekki verið dæmdir fyrir glæp, kosningarrétt til Alþ. Það má því segja, að allt vaxið fólk taki þátt í því að stjórna landinu. Það eru aðeins unglingar og börn, sem gera það ekki enn sem komið er. Til þess að stýra bíl þarf nokkra þekkingu, og það þarf að taka próf til að fá leyfi til þess. Sama er að segja um farartæki á sjó. Það þarf ekki að vera stór mótorbátur til þess, að það sé óleyfilegt að stjórna honum öðruvísi en að hafa leyst af hendi próf í sjómannafræði. En til þess að stýra þjóðarskútunni er ekki áskilin nein sérstök þekking og ekkert próf. Hér í þessari till. er ekki lagt til að gera það að skilyrði fyrir kosningarrétti að hafa leyst af hendi próf, sem sýni ákveðið þekkingarstig, þó að það mál væri vitanlega vel athugandi. En hætt er við, að ef slíkt væri gert, þá gæti farið svo, að þeir, sem um prófin ættu að sjá, beittu þar kannske hlutdrægni, og yrði erfiðara fyrir þá að ná slíku prófi, sem væru andstæðir þeim, sem einkunnina ættu að gefa. Skal ég ekki fara lengra út í þessar sakir, því að hér liggur alls ekki till. fyrir um það. En hvað sem þessu líður, þá má ekki minna vera, að okkur flm. þessarar till. finnst, en að þjóðfélagið reyni að sjá almenningi fyrir nokkurri fræðslu í þjóðfélags- og þjóðhagsfræðum, því að þekking í þeim efnum er undirstaða þess að geta myndað sér sjálfstæða skoðun á málunum og neytt kosningarréttar síns af skynsamlegu viti, sem hugsandi þjóðfélagsborgurum sæmir, en ekki eins og fénaður, sem rekinn er í réttir á haustin. Nú má spyrja: Veitir þjóðfélagið slíka fræðslu, sem óneitanlega er nauðsynleg? Þjóðfélagið heldur uppi mörgum skólum, og vitanlega ætti að veita slíka fræðslu í skólum, en ég held, að það sé mjög takmarkað, hvaða fræðslu skólarnir veita í þessum efnum. Það mætti að vísu fyrirskipa þeim það, og væri í raun og veru sjálfsagt að gera það, en ýmis vandkvæði eru þó á því. T. d. er það mjög breytilegt, hvernig atvinnulíf þjóðarinnar er byggt upp á hverjum tíma og þar með þau viðfangsefni, sem kjósandinn þarf að gera sér grein fyrir, og er ekki annað sýnna en að það þyrfti að gefa út nýja og nýja kennslubók hvert ár fyrir skólana, ef þeir ættu að veita nægilega fræðslu í þessum efnum. Það liggur ákaflega nærri að veita fræðslu, sem að gagni kæmi í þessu efni, í sambandi við sögukennslu, aðallega kennslu í sögu þjóðarinnar, en menn mundu læra mest á því, þó að nauðsynlegt sé að vita um sögu þjóðarinnar frá upphafi, að fá glögg skil á síðustu árum og því, sem þá hafi gerzt. En kennslubækurnar ná aldrei til allra síðustu ára. Börnin eru kannske og unglingarnir vel að sér um það, hvað gerðist á söguöld, eftir því sem hægt er nú að vita um þá hluti, og Sturlungaöld og fram eftir öldum og allt fram um síðustu aldamót, en þá er víða hætt. Ég efast um, að það sé í öllum skólum kennt ágrip af sögu þjóðarinnar fram að lýðveldisstofnuninni, hvað þá um þau ár, sem liðið hafa síðan lýðveldið var stofnað. Það er óneitanlegt, að það hefur verið fundið til þess fyrr en nú, að fólki sé þörf á fræðslu í þjóðfélagsmálum, og hafa t. d. stjórnmálaflokkarnir tekið upp þann sið að halda námskeið, a. m. k. sumir þeirra. Þessi námskeið eru auðvitað góðra gjalda verð, og að þau eru haldin, sýnir einmitt, að menn viðurkenna þörfina á aukinni fræðslu í þessum efnum. En vitanlega eru námskeið flokkanna ekki beinlínis til þess fallin að gera menn færari um að mynda sér óhlutdræga skoðun á málunum. Námskeið flokkanna eru að sjálfsögðu meira og minna trúboðskennd, eins konar trúboðsskólar fyrir þann flokk, sem námskeiðið heldur. En það eru fleiri ástæður en þær, að nauðsynlegt sé að búa menn undir að geta neytt kosningarréttar síns skynsamlega, sem gera fræðslu í þeim efnum, sem till. fjallar um, nauðsynlega. Svo til öll þjóðin er nú í stéttarfélögum. Þjóðin hefur skipt sér niður í alls konar stéttarfélög. Þessi stéttarfélög heyja baráttu sín á milli og við þjóðfélagið, og þegar þessar kröfur eru gerðar, þá virðist svo sem ýmsir skilji ekki, að einhver þarf að borga það, sem krafizt er. Það er eins og ýmsir álíti, að það sé hægt að krefja t. d. ríkissjóðinn um fé til eins og annars, án þess að nokkur þurfi að borga það nema ríkissjóður. Það er ekki laust við, að mér finnist sem ýmsir menn telji það nú vænlegt til fylgis að gera sem mestar kröfur til ríkissjóðsins annars vegar, en vera á móti öllum sköttum og tollum hins vegar. Vitanlega eru þeir menn, sem eru að afla sér fylgis meðal fólksins, ekki svo fávísir, að þeir haldi, að þetta sé hægt. En það, að til eru menn, sem álíta þetta vænlegt til fylgis, sýnir, að nú eru sumir beinlínis farnir að treysta á fáfræði og fávísi í þessum efnum. Það er því af þessum tveimur ástæðum, sem ég hef nefnt, annars vegar til þess að reyna að auka þekkingu fólks almennt, svo að það geti neytt kosningarréttar síns til Alþ. og annarra trúnaðarstarfa á skynsamlegan hátt og myndað sér sjálfstæðar skoðanir, og hins vegar til þess að gera það hæfara til þess að taka þátt í alls konar félagsstarfsemi, sem nú er orðin svo mikil í landinu, að aukin fræðsla um efnahagsmál þjóðarinnar og félagsmál almennt er nauðsynleg. Ég hygg, að enginn muni geta eða vilja neita því, að nauðsyn sé á aukinni fræðslu í þessum efnum. Hitt er aftur mál, sem menn geta haft ýmsar skoðanir um, hvernig þeirri fræðslu væri bezt fyrir komið, og er það rannsóknarefni. Þess vegna er það, að við flm. þessarar till. gerum ekki ákveðnar till. um það, hvernig fræðslunni verði hagað, heldur leggjum til, að kosin verði nefnd til að kanna málið og gera sínar till. á sínum tíma. Það má vel hugsa sér að sjálfsögðu að skipa slíka nefnd með öðrum hætti en við leggjum til í till. Þó finnst mér það ekki neitt vafamál, að háskóli landsins sé sú stofnun, sem bezt sé fallin til að eiga hlutdeild í undirbúningi þessa máls. Hugsanlegt er, að menn vildu hafa nefndina að öðru leyti skipaða að einhverju leyti á annan hátt, og er það vitanlega þá til athugunar. En okkur fannst réttast, flm. þessarar till., að fjölmennustu stéttarfélög landsins skipuðu fulltrúa í nefndina, og er það með tilliti til þeirrar hliðar málsins, sem veit að almennri félagsstarfsemi einkum, en að sjálfsögðu gætu komið þarna til fleiri aðilar, og getur það verið til athugunar í nefnd. Þó að það hafi verið ákveðnar tvær umr. um þessa till., þá sé ég ekki, að þessi nefnd, þriggja manna nefnd, þó að skipuð yrði, mundi kosta ríkissjóð það fé, að það þurfi þeirra hluta vegna að vísa till. til fjvn. En eðli málsins er slíkt, að mér finnst það eiga að öðru leyti betur heima í allshn. Þess vegna legg ég til, að till. verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. allshn. þingsins.



Herra forseti. Maður skyldi ætla, þegar maður les till. þá, sem hér er til umræðu, að Alþingi hefði ekki mikið að gera við þann tíma, sem því er ætlaður til þjóðlegra starfa. Hér er lagt til að skipa nefnd til þess að kanna það, hversu bezt verði komið við aukinni fræðslu fyrir almenning í þjóðfélags- og hagfræðimálum. Mér skilst, að það sé augljóst, að henni verði bezt komið fyrir með því að kenna hana í öllum skólum landsins, taka upp skyldugrein í öllum skólum landsins um þetta atriði, og það þurfi þess vegna ekki að skipa neina nefnd til þess að kanna það atriði. Hversu lengi sem nefnd kann að starfa að þessu máli, þá er aldrei hægt að komast fram hjá þeim staðreyndum, að bezta fræðslan í þessu verður að taka upp skyldunámsgrein í öllum skólum landsins. Ég sé því ekki, að það sé nein ástæða til þess að samþykkja till. eins og hún liggur fyrir hér, ef það á að vera aðalefni till. að fá úr því skorið eða kanna það, hvernig fræðslunni verði bezt komið fyrir. Hitt er svo allt annað atriði, hvort ekki sé rétt að leggja á það áherzlu í framtíðinni að kenna þau fræði, sem hér um ræðir. En það er allt önnur hlið á málinu, og ég get verið sammála hv. flm. um það, eins og tekið er fram í grg., að þjóðfélagið eignast því þroskaðri þegna, því betur sem það býr að fræðslu þeirra og þekkingu, sérstaklega í þeim efnum, sem hér um ræðir. En ef á að halda sér við kjarna þessa máls, þá er það sjálfsagðasta aðferðin að taka upp baráttu fyrir því, að slík kennsla fari fram strax í barnaskólunum og haldi svo áfram upp öll skólastigin, alla leið upp í háskólann, og til þess þarf að sjálfsögðu ekki að skipa neina nefnd. Sú hugsun, sem liggur til grundvallar hér hjá hv. flm., að setja upp eitthvert námskeið við Háskóla Íslands, getur aldrei gefið þann árangur, sem ætlazt er til, vegna þess að það er vitað, að mikill meiri hluti kjósenda í landinu hefur engar ástæður til þess að sækja slík námskeið. Hygg ég, að það sé alger fjarstæða að hugsa sér að ná nokkrum árangri með því að fara þá leið til þess að fræða fólkið um þessi atriði. Hv. frsm. gat þess, að hin ýmsu stjórnmálafélög hefðu komið upp hjá sér námskeiðum, sérstaklega fyrir flokkana, en þau væru rekin sem eins konar trúboðsskólar. Ég veit náttúrlega ekki, með hvaða heimild hv. frsm. fullyrðir slíkt. Það lítið sem ég þekki til þeirrar fræðslu, þá finnst mér hún hafa byggzt á allt öðrum grundvelli en trúboðskenningunni, hún hafi byggzt á því að kenna ungum mönnum að koma fram á opinberum fundum, læra að flytja mál sitt fyrir almenningi, fegra málsmeðferð eða auka sjálfstæði í málflutningi o. s. frv., en trúboðskenningin hafi verið alveg útilokuð þar. Ég þekki hins vegar ekki inn í herbúðir hans ágæta flokks um það, en það kann vel að vera, að þar sé tekin upp sérstök trúboðsstarfsemi á þessu sviði. Ég get verið sammála hv. flm. um, að það væri æskilegt, að kjósendur landsins almennt væru vel að sér í þeim fræðum, sem hér um ræðir. En ég hygg, að sá árangur náist ekki sem bezt á þann hátt, sem þeir leggja til í þessari tillögu. Ég mun því ekki geta fylgt þessu máli, eins og það kemur fram í till., en væri því breytt hins vegar á þann hátt að skora á fræðslumálastjórnina að taka upp almenna fræðslu í þessum málum í öllum skólum landsins, þá horfir málið náttúrlega allt öðruvísi við. Ég mun hins vegar fylgja málinu til nefndar, því að að sjálfsögðu ber að láta málið fá athugun í nefnd, en ég vildi aðeins láta þessi orð fylgja hér, áður en það fer til nefndarinnar.



Herra forseti. Ég tel sjálfsagt, að þetta mál fari til nefndar. En áður en það fer þangað, þykir mér rétt að segja hér örfá orð, og ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni yfir því, að því máli, sem þessi till. fjallar um, er hreyft hér. Skal ég ekki mótmæla neinum þeim rökum, er fram komu hjá hv. flutningsmanni, en vil minna á, að það munu vera milli 10 og 20 ár síðan við hv. 5. landsk. (EmJ) fluttum hér frv. um að gefa út á ríkisins kostnað tímarit um þjóðfélagsmál, sem allir þeir stjórnmálaflokkar, er fulltrúa ættu á þingi, hefðu aðgang að og stjórn á. Þessi hugmynd var byggð á því, að þjóðin skyldi fá í einu og sama tímariti upplýsingar um það, sem fyrst og fremst er byggt á af hálfu hvers stjórnmálaflokks, og flokkarnir fengju þar með ríkt aðhald til að segja rétt frá um það, á hverjum aðalatriðum þeir byggja sína stefnu. Þessu frv. var mjög dauflega tekið hér á hv. Alþingi á þeirri tíð og ef ég man rétt sérstaklega af þáverandi aðalvaldaflokki, Framsóknarflokknum, sem nú mjög ánægjulega flytur þetta mál, þótt í annarri mynd sé. En ég held, að það sé miklu líklegra til æskilegs árangurs á þessu sviði að fara þá leið að hafa sérstakt tímarit, sem allir flokkar þingsins eða allir stjórnmálaflokkar landsins standa að, heldur en að fara að gefa út kennslubækur, eins og mér skilst helzt að flutningsmenn þessarar till. leggi aðallega til, - gefa út kennslubækur, sem maður veit aldrei um, hvaða skoðana menn standa aðallega að. Og ef sú nefnd verður skipuð, sem ég er sízt á móti, sem þessi till. fjallar um, þá fyndist mér eðlilegt, að í þeirri n. ættu sæti beint fulltrúar frá hverjum stjórnmálaflokki, en ekki frá stéttarfélögum, fulltrúar í nefndina væru tilnefndir af þingflokkunum öllum og fylgt þeirri hugmynd, sem við höfðum áður og höfum ekki breytt neitt skoðun á, að ég held, að gefa út slíkt fræðslutímarit, sem allir flokkarnir stæðu að. Við verðum allir að játa, að flokksblöðin, sem gefin eru út á okkar landi, eru skrifuð á nokkuð einhliða hátt, og þess vegna er það svo, að blaðamennskunni er ekki eins vel treyst og ella mundi vera. En í tímariti, sem allir flokkar stæðu að, gæti landsfólkið séð, hvaða grundvöllur, hvaða skoðanir, hvaða stefna það er, sem hver og einn stjórnmálaflokkur byggir sína tilveru og baráttuaðferðir á. Ég skal nú ekki fjölyrða um þetta að sinni meira, nema tilefni gefist til, en ég vildi nú þegar benda á það, að þetta er ekki í fyrsta sinn, sem þessu máli hefur verið hreyft hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ekki vil ég taka undir það með hv. þm. Barð., að þetta mál sé svo auvirðilegt, að það beri þess vott, að Alþ. hafi lítið með sinn starfstíma að gera. En rétt er það hjá honum, að vel mætti hugsa sér, að þetta mál væri leyst sem viðurkennt nauðsynjamál af fræðslumálastjórninni, menntamálaráðherra, með því að leggja svo fyrir, að kennsla í þjóðfélagsfræðum yrði gerð að námsgrein í t. d. efri bekkjum barnaskólanna og gagnfræða- og héraðsskólum. Það er að vísu svo, að það er gert ráð fyrir því, að kennsla í þjóðfélagsfræði fari fram í gagnfræða- og héraðsskólunum, en alls staðar er hún samt að telja má aukagrein, ætluð svona ein kennslustund á viku, í mesta lagi tvær, og þannig ekki lögð við þau fræði mikil rækt. En vitanlega mætti ætla þessum nauðsynlegu fræðum meiri tíma í skólunum, og það eitt hygg ég vera einna líklegustu leiðina til þess að auka þekkingu hinna væntanlegu kjósenda almennt í þjóðfélagsfræðum, gera þeim kunnug þau réttindi og þær skyldur, sem á hinum íslenzka þjóðfélagsþegni hvíla. Ég tek undir það með hv. þm. Barð., að ég teldi litlar líkur til þess, að almenn þekking hinna íslenzku kjósenda ykist að verulegu marki í þjóðfélagsfræðum, þó að námskeiði væri komið upp við Háskóla Íslands. Ég hygg, að hv. kjósendur þm. Barð. mundu verða litlu nær almennt um að fá aukna þekkingu í þjóðfélagsfræðum, þó að haldið yrði slíkt námskeið við háskólann, og þannig mætti náttúrlega segja um hvert kjördæmi á landinu, nema þá hið stóra kjördæmi Reykjavík. Ég tek undir það með hv. flm., að það er dálítið skrýtið, og það hafa margir hneykslazt á því áður, að það skuli vera heimtað próf - réttilega - af manni, sem á að stjórna bíl, og manni, sem á að stjórna bátkopp, a. m. k. heimtað af þeim pungapróf, og manni, sem ætlar að sóla skó, en flutningsmaður hneykslaðist á því, að í ráðherrastólunum sætu menn, sem hefðu ekki fengið neitt próf í að vera ráðherrar. Ég hélt þess vegna, að það vekti kannske fyrir honum, að þetta námskeið háskólans ætti að enda með einhvers konar ráðherraprófi, en hann vék að því, að það væri samt ekki ætlunin, svo að framvegis verða sjálfsagt próflausir menn í ráðherrastólunum eftir sem áður, hvernig sem þetta mál verður leyst. En ef til vill mætti gera þeim að skyldu, að þeir hefðu tekið þátt í slíku háskólanámskeiði, þegar búið væri að koma þeirri kennslu á, og væru ekki gildir í ráðherraembætti ella. Það er gott að heyra, að þetta mál á langa sögu og að ýmsir af elztu mönnum þingsins hafa áður flutt frv. til laga um að bæta úr þekkingarskorti þjóðarinnar í þjóðfélagsfræðum, og dregur það sízt úr gildi þess, að málinu sé hreyft nú aftur, úr því að það frv. náði ekki fram að ganga. Hv. þm. A-Húnv. skýrði frá því hér áðan, að hann og hv. 5. landsk. hefðu lagt til, að gefið væri út hlutlaust tímarit til almennrar. hlutlausrar þjóðfélagsfræðslu. Það væri sjálfsagt gott, svo langt sem það nær. En það er nú þannig, að eins og með háskólanámskeið og þá staðreynd. að allir mundu ekki njóta þess, þá eru nú ekki nærri því allir kjósendur. sem lesa tímarit. Og það má búast við, að það yrði ekki nema lítill hluti af kjósendum í Austur-Húnavatnssýslu, sem læsi slíkt ágætt tímarit, þótt það væri gefið út, líklegast ekki nema þeir áhugasömustu og þeir, sem væru fyrir bezt fallnir til þess að fara af viti með atkvæði sitt. En hvað væri um annað? Væri það ekki ein leið að fara í útvarpið með þetta og reyna að stelast í eyrun á kjósendum með hlutlausa og góða fræðslu í þjóðfélagsfræðum? Það væri hlutverk fyrir ríkisútvarpið og ekkert nema gott um það að segja, ef hæstv. menntamálastjórn vildi hafa afskipti af því. Væri þá eðlilegast til þess að tryggja, að hið hlutlausa útvarp fræddi þarna hlutlaust, að löggilda einhvern fróðan hlutleysingja til þess að annast þessa kennslu, og það hygg ég að bæri kannske víðtækasta árangurinn, sem hægt væri að hafa af þessu.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. taldi, að þessi till. bæri vitni um það. að Alþ. virtist ekki hafa mikið að gera. Við efrideildarmenn höfum orðið varir við það undanfarna daga, þó að við séum undir stjórn þessa ágæta þingmanns og hann sé viðurkenndur dugnaðarmaður, að við höfum ekki haft ýkjamikið að gera. En ég fullyrði þó, að þessi till. er alls ekki borin fram sökum þess, að við séum þar að útvega þinginu verkefni til að leika sér að, heldur er till. borin fram í fullri alvöru. Hv. þm. Barð. fann þessari till. margt til foráttu og benti á, að hennar væri ekki þörf að hans áliti, því að það væri ekki annað en að fyrirskipa skólum landsins að taka upp kennslu í þeim efnum. sem till. fjallar um. En undarlegt er það, að hans flokkur hefur þó talið nauðsyn á því ár eftir ár að halda uppi námskeiðum til þess væntanlega að fræða menn frá sínu sjónarmiði um þessi mál, þannig að það virðist svo sem hv. þm. hafi ekki talið fræðslu skólanna fullnægjandi í þessum efnum. Það mætti að vísu herða á ákvæðum um skyldu skólanna. En í því sambandi langar mig til, þó að það ætti að vera óþarfi, að lesa 1. mgr. till., og hún er svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa þriggja manna nefnd, einn eftir tilnefningu Háskóla Íslands, einn samkvæmt tilnefningu Alþýðusambands Íslands og einn eftir tilnefningu Stéttarsambands bænda, til þess að kanna, hversu bezt verði komið við aukinni fræðslu fyrir almenning í þjóðfélags- og þjóðhagsfræðum, svo sem um ýmsa þætti þjóðskipulags-, efnahags-, félags- og verkalýðsmála.“ Hér er ekkert sagt um það, með hvaða hætti þetta eigi að vera. Nefndin á að kanna það. Það gæti vel verið, að þessi n. kæmi einmitt með tillögur um að taka upp aukna fræðslu í skólum landsins, öllum alþýðuskólum, því að þessi fræðsla þarf að vera fyrir allan almenning, en ekki einhverja útvalda. Það er ekkert í till., sem kemur í bága við það, að n. hafi fulla heimild til að gera tillögu um slíkt. Að vísu er önnur mgr. till. þannig: „Nefndin athugi, hvort námskeiðum um þessi efni verði ekki komið við á vegum Háskóla Íslands.“ Það stendur ekki í Háskóla Íslands, heldur á vegum Háskóla Íslands. Bæði hv. þm. Barð. og eins hv. 3. landsk. þm. voru sammála um það, að menn hefðu nú ekki almennt í landinu aðstöðu til þess að sækja námskeið í háskólann. Við flm. áttum alls ekki við það, að slík námskeið þyrftu endilega að vera í háskólanum. Það mun vera svo úti um heim, að háskólar gangast fyrir námskeiðum víðar en í sínu húsnæði. Námskeið í þessum fræðum, sem Háskóli Íslands gengist fyrir og stjórnaði og legði sína fræðimenn til, til þess að fræða fólkið þar, gætu t. d. verið vestur í Ísafjarðarsýslu, í Barðastrandarsýslu og í Húnavatnssýslu og hvar sem væri, þyrftu ekki endilega að vera í háskólanum. Þó að till. yrði samþ. af þinginu, þá er þetta allt opið. Það er nefndarinnar að gera tillögur um það, hvernig þessari fræðslu, sem allir ræðumenn virðast vera sammála um að sé nauðsynleg, yrði bezt fyrir komið. Hvað snertir skólana, að þessi fræðsla fari eingöngu fram í þeim, þá vék ég að því í minni fyrri ræðu, að það eru a. m. k. nokkur vandkvæði á því, að fullnægjandi fræðsla um þessi mál fari fram í skólunum. Og ég hygg, að annaðhvort sé hún léleg ellegar einhverjar aðrar ástæður til þess, að hún ber þar ekki mikinn árangur, því að það hef ég sjálfur orðið var við, að margt af fólki, sem ég hef átt tal við og heyrt tala, og ekki sízt ungt fólk, því miður verð ég að segja, sem þó er almennt séð vel að sér, kann t. d. tungumál, kann bókstafareikning og annað slíkt, veit furðulega lítið margt hvert um, hvaða störf fara fram á Alþingi, hvert er hlutverk Alþingis og hvernig stjórnarskipan landsins yfirleitt er. Þetta er nú sá sorglegi sannleikur, og ég efast ekkert um, að allir hv. alþm. hafa orðið varir við þetta, jafnvel þó að þetta sé sæmilega gefið fólk og vel að sér almennt séð. Hv. þm. A-Húnv. minntist á það, að svipuð hugmynd hefði komið fram fyrir um það bil 20 árum, að fræða fólk meira um þessi efni en gert er með því að gefa út tímarit um þjóðfélagsmál. Ef ég man rétt, var sú till. um það, að flokkarnir gæfu í sameiningu út þetta tímarit og hver flokkur hefði þar ákveðið rúm til þess að halda fram sínum málstað. Náttúrlega var til þess ætlazt, að þær umræður færu fram á hóflegan og kurteisan hátt, og ég neita því ekki, að það gæti verið mikil bót að slíku tímariti. En tímarit, sem þannig fjallaði óhjákvæmilega um deilumál flokkanna, yrði ekki alhliða fræðsla um uppbyggingu þjóðfélagsins, og hvergi væri þar sennilega að finna hlutlausa fræðslu um það, heldur yrði lesandinn að bera saman það, sem kæmi frá hinum einstöku flokkum, og reyna svo að finna sannleikann út úr því, en um sjálfan grundvöll þjóðfélagsins yrði líklega lítið í því tímariti. En með þessu er ég þó ekki að segja, að þetta sé ekki góð hugmynd, og ég hygg, að ég hafi verið henni meðmæltur á sínum tíma, að slíkt tímarit kæmi út. En ég tel, að það mundi ekki nægja. Í þessu efni lízt mér fullt svo vel á hugmynd, sem komið hefur fram nú alveg nýlega og verið gerð tillaga um, - liggur fyrir hér á þingskjali, ef ég man rétt, - og það er till. um að gefa út Alþingistíðindin mjög ört, þannig að bæði þingskjöl og umræður verði til sölu fyrir almenning mjög stuttu eftir að t. d. þingræðurnar eru haldnar. Það yrði sjálfsagt til bóta, og gætu margir haft gagn af því og aukið þekkingu sína. Eins er það, að útdráttur úr þingræðum væri hafður með þingfréttum í útvarpi. Það mundi án efa vekja eftirtekt margra. En þetta næði þó aldrei til allra og ekki nægilega margra. Ég hygg, að frekari aðgerða sé þörf. Ég held, að hv. 3. landsk. þm. hafi misskilið mig í minni fyrri ræðu. Ég talaði aldrei um, að það væri þörf á ráðherraprófi eða heldur þingmannaprófi. Þó að ráðherrar hafi verið misjafnir og auðvitað megi deila um ýmsa þá, sem setzt hafa í það sæti, þá verð ég þó að ætla, að það hafi enginn sá ráðherra verið á Íslandi, sem hafi ekki vitað um helztu atriði viðvíkjandi því, hvernig þjóðfélagið er rekið, og yfirleitt það, sem þessi till. fjallar um. Og ég hygg, að það hafi enginn þingmaður setið á Alþingi enn sem komið er, sem hafi ekki vitað skil á þessu. Það, sem ég minntist á, voru kjósendurnir, sem eru undirstaðan undir öllu saman. Ég var ekki að stinga upp á neinu prófi, en ég benti aðeins á, að til þess að keyra bíl þyrfti próf og til þess að stjórna litlum bát þyrfti próf, en til þess að leggja grundvöllinn að stjórn landsins, en það gera kjósendurnir, væri ekki áskilin nein sérstök þekking. Ef það færi að sýna sig, að skipaðir væru menn í ráðherrastöður, sem t. d. vissu ekki að Alþingi hefði löggjafarvald og ráðherrarnir og embættismenn, sem undir þá eru settir, framkvæmdarvald og dómararnir dómsvald, þá kynni að vera þörf á því að fara að setja upp ráðherrapróf. Og ef þingmenn væru til, sem vissu þetta ekki, þá kynni að vera þörf á því að setja upp próf fyrir þá. En ég hygg, að enn sem komið er sé ekki þörf á því. En ég fullyrði, að til er fólk í landinu, sem veit þetta ekki, og eru það þó kjósendur til Alþingis.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mikið þessar umræður, en hv. frsm. blandaði því hér inn í umræðurnar, hvernig hagað væri vinnubrögðum í Ed. þessa daga. Ég vildi í því tilefni mega benda á, að í dag liggja ekki verkefni fyrir Ed. til að taka fyrir á þingfundum, vegna þess að öll þau verkefni, sem henni hafa verið falin til umræðu, hafa verið send til viðkomandi nefnda, m, a. hefur hv. frsm. eitt mál eða tvö í fjhn. Ég er ekki að ásaka hann neitt fyrir að hafa ekki afgreitt málin, því að ég veit, að hann hefur látið þau ganga sinn eðlilega gang, en ég vildi bara skýra hér, að forseti deildarinnar á enga sök á því, að ekki hefur verið nægilegt verkefni í Ed., eins og mátti skilja á orðum hv. frsm. Þann misskilning vildi ég leiðrétta. Þau mál, sem þangað eru komin, hafa verið afgreidd til nefnda, og þau liggja þar enn og verða afgreidd strax og þau koma frá nefndunum. Hvað snertir ræðu hv. framsögumanns, hefur hún ekki sannfært mig um, að þessi till. sé nauðsynleg, eins og hún er orðuð. Höfuðtilgangur till. er að skipa nefnd til þess að kanna, hversu bezt verði komið við aukinni fræðslu fyrir alinenning í þjóðfélags- og þjóðhagsfræðum. Þetta er höfuðtilgangur tillögunnar. Og ég segi: Það þarf enga nefnd til þess að komast að raun um, að þessu verður bezt fyrir komið með því að taka fræðsluna upp í öllum skólum landsins. Það er ekki einasta, að fræðslan verði víðtækust þannig, heldur verður hún líka ódýrari, svo að það þarf enga nefnd að skipa til þess að rannsaka það mál. Ef hins vegar á að ákveða, hvort á að taka slíka fræðslu upp, og rannsaka, hvort það sé heppilegt fyrir þjóðfélagið, að slík fræðsla sé tekin upp, þá þarf að breyta till. Það dettur engum lifandi manni í hug að halda, að fræðslan verði ódýrari fyrir ríkissjóð eða hagkvæmari fyrir kjósendurna í landinu, ef háskólinn á að fara að setja upp námskeið úti um allt land eða flytja alla nemendurna suður til Reykjavíkur til þess að hlusta á sig þar, en annaðhvort ætlast flutningsmennirnir til að gert sé. Þess vegna er það alveg óhaggað, sem ég hef haldið fram, að aukin fræðsla fyrir almenning verði heppilegust og ódýrust með því að taka hana upp í öllum skólum landsins. Það er svo allt annað atriði, hvort það sé eðlilegt að láta aðrar námsgreinar víkja fyrir þessari námsgrein, og ef till. hefði verið orðuð þannig, að þessir ákveðnu menn hefðu átt að rannsaka það, þá horfði málið náttúrlega allt öðruvísi við, - eða hvort ætti að lengja skólagöngutímann til þess að geta komið að verulegri fræðslu í þessum greinum. Það er líka allt annað atriði. Því ber náttúrlega ekki að neita, að eins og nú standa sakir eru notaðar um 65–70 millj. kr. til fræðslu í landinu og að upp undir 1/3 af öllum landsmönnum er við fræðslu, annaðhvort sem nemendur eða kennarar, og það getur vel verið, að það sé bezta lausnin á okkar vandamálum að setja nú upp enn víðtækara fræðslukerfi, til þess að þessi hópur geti orðið t. d. allt að helmingurinn af landsfólkinu, og segi ég það ekki af því, að ég sé neitt á móti fræðslu, nema síður sé. Hv. flm. sagði, að þessari fræðslu ætti að koma þannig fyrir, að menn gætu notið kosningarréttar síns á sem skynsamlegastan hátt. Ég er sammála því, að það væri æskilegt. En ég held, að í þessum ummælum hv. frsm. komi fram ákaflega mikið vanmat á íslenzkum kjósendum. Þeir eru furðu glöggir á að nota sinn kosningarrétt, jafnvel þó að þeir hafi ekki gengið á slík háskólanámskeið, og það sýnir bezt sú staðreynd, að straumurinn liggur frá óheillastefnunum til hinna, sem eru hollari fyrir þjóðfélagið, án þess að nokkur fræðsla sé tekin upp. Og það er kannske hræðslan við það, sem vakir fyrir hv. flm., að þeir fari of hratt í burtu frá óhollu stefnunum og þess vegna sé þörf á að reyna að koma á einhverri sérstakri fræðslu til að stöðva þann flótta. Ég vil í því sambandi leyfa mér að benda á, að þegar forráðamenn landsmálanna hafa viljað láta kjósendurna kjósa öðruvísi en þeir sjálfir hafa viljað, hafa kjósendurnir sagt nei og farið sínar leiðir, og er ekki langt að minnast þeirra dæma, hvernig það hefur skeð í landinu. Kjósendur eru ákaflega næmir á það yfirleitt, hvað er þjóðinni fyrir beztu í þeim málum, og mundi þeirra afstaða sjálfsagt ekki breytast mikið, þó að sett yrðu upp víðtæk stjórnmálanámskeið, sem háskólinn ætti að standa fyrir um allt land. Um hitt, að ætla sér að krefja hvern kjósanda til að ganga undir próf, eins og mér skildist nú á hv. flm., þá á víst langt í land, þangað til því verður fyrir komið. En það eru aðrir menn, sem þyrftu að ganga undir próf, nefnilega blaðamennirnir, sem flytja fólkinu fréttirnar frá þingi og skýra fyrir því stjórnmálin. Þeir ættu svo sannarlega að ganga undir það próf, hvort þeir kynnu nokkurn tíma að segja satt, því að það þarf víst ekki að fletta upp mörgum blaðagreinum hjá leiðtogunum, sem flytja fólkinu fréttirnar af Alþingi og stjórnmálum yfirleitt, til þess að sýna fram á, að þeir geta sáralítið haldið sér á línu sannleikans. Þeir eiga langmesta sökina á því, að verið er að villa þjóðinni sýn, og það eru þeir menn, sem ættu að ganga undir strangt próf, áður en þeir fengju leyfi til þess að vera blaðafulltrúar í landinu.



Herra forseti. Í sambandi við það, sem hv. þm. Barð. sagði hér áðan, að það hefði komið í ljós núna síðustu árin, að fólk væri ekki svo mjög illa að sér um þjóðfélagsleg málefni, vegna þess að í kosningum hefði það sýnt sig, að það hefði flúið frá óheillastefnunum, eins og hann orðaði það, vil ég taka fram: Þetta er alveg rétt hjá hv. þm. Fólkið hefur síðustu áratugina flúið óheillastefnurnar í þessu þjóðfélagi. Rannsókn í þessum málum, sem gerð hefur verið nýlega og byggist á upplýsingum Hagstofu Íslands, sýnir nefnilega, að núverandi stjórnarflokkar, Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn, höfðu um 1930, í kosningunum 1931 líklega, rétt um 80% greiddra atkvæða, í kosningunum rétt eftir 1940, 10 árum síðar, höfðu þessir sömu flokkar aðeins 70% greiddra atkvæða, og í síðustu alþingiskosningum höfðu þessir sömu flokkar um 60% greiddra atkvæða, þannig að á þessu tímabili, frá 1930 til 1953, hefur fylgi óheillastefnanna í þjóðfélaginu, stefna núverandi stjórnarflokka, minnkað úr 80% greiddra atkvæða í alþingiskosningum niður í rétt um 60%. Það er því alveg rétt, sem hv. þm. Barð. tók fram um þetta atriði, aðeins furðulegt, að það skyldi vera hann, sem impraði á því. Þessum hv. þm. láðist aðeins að bæta því við, að hann vonaði, að þessi þróun héldi áfram, fólkið héldi áfram að flýja óheillastefnurnar, en fyrir hans hönd vil ég bæta því við.



Herra forseti. Eins og hv. þingmenn hafa sjálfsagt veitt athygli, flyt ég ásamt 2. þm. Skagf. og þm. N-Ísf. þáltill. á þskj. 83 um það, að Alþ. feli ríkisstj. að athuga, með hverjum hætti hentugast er að færa niður kostnað af rafmagni til súgþurrkunar á heyi. Þetta mál er þannig vaxið, eins og ætti að vera öllum hv. þm. nú mjög í minni, að hvenær sem það kemur fyrir, að sá voði steðjar að sveitunum um hásláttinn, að um langan tíma er ekki hægt að þurrka hey, þá er það alvarlegasta ástand, sem við sveitamennirnir getum komizt í. Sannleikurinn er sá, að það er út af fyrir sig ekki nema eðlilegt, þó að við fáum hríðar að vetrinum og þurfum að gefa inni okkar peningi svo og svo lengi. Það er alltaf viðráðanlegt og þolandi. En að eiga við það að búa, kannske um langan tíma þegar verst gegnir um sláttinn, að fá þannig tíðarfar, að það sé ekki neinn vegur að bjarga sinni aðaluppskeru, heyinu, er voðalegra en flest annað í okkar atvinnulífi. Og sannleikurinn er sá, að þó að mönnum kunni að finnast það undarlegt, þá er þetta miklu hættulegra nú orðið en áður var, meðan öll heyvinna var unnin með handverkfærum. Þá gekk heyskapurinn seint og menn voru að eðlilegum hætti að nudda við þetta allt sumarið. Undir þeim kringumstæðum var aldrei ákaflega mikið hey, sem lá undir í einu, og var þess vegna ekki eins fljótt að safnast fyrir og nú er. Þegar svo er komið, eins og er nú víðast á landinu, sem betur fer, að það er hægt að ljúka heyskapnum, ef vel heppnast, á tiltölulega stuttum tíma, af því að það er orðið allt ræktað land og hægt að rífa niður grasið með vélum, þá eru bændurnir bundnir við ákveðinn mjög stuttan tíma með að hirða sinn heyfeng. Ég get sagt ykkur það, að t. d. s. l. sumar var álitið, að það væri ekkert ákaflega örðugt hjá okkur Húnvetningum, af því að við vorum á mörkum þess versta og annars betra, en þó var heyskapartíðin ákaflega örðug, og hún var þannig, að framan af sumrinu drógu menn að slá; menn hættu við að slá og drógu heyskapinn, svo að hann varð á eftir tímanum, vegna þess að þeir þorðu ekki að rífa niður í rigningunum eða þá storminum. Nú er það kunnugt, að um langan aldur hefur verið það varnarráð eitt gegn þessum voða að setja meira eða minna af heyfengnum í súrhey, eða vothey, sem maður kallar. Sú heyverkunaraðferð er á vissan hátt örugg, það sem hún nær. En það er kunnugt mál, að menn hafa mjög tregðazt við að taka upp þá heyverkunaraðferð í mjög stórum stíl, vegna þess að það er ekki hægt að nota eingöngu vothey til að fóðra skepnurnar og ekki nema að nokkrum hluta, og þar að auki er það fremur ógeðfellt að fóðra á því heyi og ýmsir vankantar við það. En nú á síðari árum hefur verið fundin upp önnur aðferð, sem er að vissu leyti miklu geðfelldari, og það er súgþurrkunin, og til þess að koma því áfram þarf mikinn útbúnað, vélakost og raforku og annan útbúnað, sem er mjög dýr. Ég minnist þess, að einhver fyrsti maður, sem mun hafa tekið þetta upp í stórum stíl, var stórbóndi hér á Suðurlandi, sem nú er nýlega látinn, Ari Páll Hannesson í Stóru-Sandvík. Hann kom til mín hér á árunum - ég held það hafi verið snemma árs 1950 - og var að segja mér frá því, hversu stórkostlegir annmarkar væru þó við þessa aðferð, og þeir lægju í því, að rafmagnskostnaðurinn væri svo ægilegur, vegna þess að rafmagnið frá raforkuveitunni, þar sem hún væri þá komin á, væri selt alveg sama verði og ljósarafmagn. Ræddi ég þetta þá nokkuð við raforkumálastjóra og minntist á, að ég teldi þetta mjög ósanngjarnt. Samkv. þeirri reglugerð, sem nú hefur verið gefin út frá rafveitum ríkisins, er þetta nú að því leyti breytt, að fastagjaldið er talsvert fært niður frá ljósarafmagni, en salan á raforkunni sjálfri er alveg sama og á ljósarafmagni. Nú álitum við flm., að það sé svo þýðingarmikið að koma þessari súgþurrkunaraðferð sem almennast á í landinu, að það borgi sig miklu betur, að hið opinbera vald leggi, svo að verulega muni um, í kostnað víð þetta, annaðhvort óbeinlínis með því að fyrirskipa rafveitum ríkisins að selja raforkuna ódýrara, þar sem þær ná til, eða þá beinlínis á annan hátt, t. d. með styrk á olíumótora, sem þarf að kaupa, þar sem enginn aðgangur er að hinni sameiginlegu raforku, að við teljum, að það sé miklu skynsamlegra að taka upp og gera stórt átak á þessu sviði heldur en að eiga á hættu, að ríkið verði hvað eftir annað að kasta stórum fúlgum, eins og nú verður að gera og eins og gert var þegar verst stóð á Austurlandi og Norðausturlandi, til þess að bjarga frá hörmungum, þegar allt er komið í vandræði. Þess vegna höfum við flutt þessa till. og væntum þess, að hv. þingmenn taki henni vel, að þetta sé athugað og að þeirri athugun lokinni sé strax snúið að framkvæmdum í samráði við Búnaðarfélag Íslands. Ég sé ekki ástæðu til þess, af því að þetta mál er það augljóst og skýrt nokkuð í grg. fyrir þessari till., að fjölyrða miklu meira um það á þessu stigi, ef ekki koma nein mótmæli fram, en vænti þess, að þessari till. verði vel tekið, og legg til, að henni verði að þessari umr. lokinni vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur, hv. 1. þm. Árn. og ég, að bera hér fram á þskj. 74 till. til þál. um, að athugaðir verði möguleikar fyrir vegagerð í stórum stíl, sem grundvallist að verulegu leyti a. m. k. á vegaskatti bíla. Efni þessarar till. er að fela ríkisstj. að láta athuga, hvort ekki sé tiltækilegt og æskilegt að hefja vegagerð í allstórum stíl með varanlegu slitlagi, malbikuðu eða steyptu, á hinum fjölförnustu leiðum á þann hátt, að kostnaðurinn við vegagerðina yrði endurgreiddur að meira eða minna leyti með skatti af bílum, sem fara um veginn. Ástæðan fyrir því, að þessi till. er fram komin, er sú, að á sumum vegum í grennd við höfuðstaðinn er orðið svo erfitt umferðar, að oft og tíðum má heita nær ófært, og það þrátt fyrir mjög mikið viðhald á þessum vegum. Hér er við engan að sakast út af fyrir sig, heldur er um það að ræða, að umferðin um þessa vegi af þeirri gerð, sem þeir eru, er orðin meiri en þessir vegir þola. Það er alveg það sama sem á sér stað með þá og ef of mikil áreynsla er lögð á einhvern byggingarhluta. Ef lagt er á hann meira en burðarþoli hans nemur, þá brestur hann, og mjög svipað er þessu háttað með vegina, að umferðin um suma vegi hér er orðin meiri en vegir af þessari gerð þola. Afleiðingin af þessu hefur svo orðið sú, að viðhald veganna, þó að eytt sé í það mjög miklu fé og fari fram svo að segja daglega allt árið um kring, verður aldrei með þeim hætti, að umferð um veginn geti talizt sæmileg. Þetta leiðir svo aftur til þess, að kostnaður ríkissjóðs við viðhaldið á vegunum og slit þeirra, sem um vegina aka í bílum, verður hvort tveggja miklu meira en þyrfti að vera, ef vegurinn væri í því ástandi, sem hann ætti að vera. Sömuleiðis verður aksturinn fyrir þá, sem um vegina fara, ákaflega leiðinlegur og erfiður, svo að þeir skirrast við það í lengstu lög að fara þessa vegi, nema því aðeins að þeir eigi mjög brýnt erindi. Ráðið til þess að bæta úr þessu ástandi er það og það eitt að gera þessi vegi úr garði með svokölluðu varanlegu slitlagi, annaðhvort malbikuðu eða steyptu, sem er þannig úr garði gert, að það geti tekið á móti þeirri umferð, sem um veginn er ætlað að fara. Þetta er aftur mjög kostnaðarsamt fyrirtæki, og þó að um þetta hafi verið rætt löngum og í mörg ár, þá hefur ekkert orðið úr, vegna þess að fé hefur ekki verið fyrir hendi til þess að ráðast í þessa mannvirkjagerð. Það mætti hugsa sér að gera þetta kannske á tvennan hátt: Annars vegar með tiltölulega smáum árlegum framlögum úr ríkissjóði, sem þá yrði til þess, að vegagerðin dregst óhóflega lengi, og tel ég það að heita má útilokað vegna þess, hvað það tæki langan tíma. Einnig mætti hugsa sér þá aðferð við það að fá upphæðina í einu lagi sem lán og gera veginn þá í einu, en greiða síðan skuldina niður á nokkuð löngum tíma, eftir því sem lán fengist með góðum niðurgreiðslukjörum, og þá var það, sem okkur flm. datt í hug, hvort ekki væri hægt að létta undir, einmitt ef þessi leið yrði farin, með því að leggja nokkuð af kostnaðinum eða allan kostnaðinn á þá bíla, sem um vegina fara. Ég hef ekki gert mér nákvæmlega grein fyrir því, hvað kostnaðurinn við þessa vegagerð mundi verða mikill, en ég hygg, að það sé ekki langt frá sanni að segja, að kostnaðurinn mundi verða 1½–2 millj. kr. á hvern km vegar. Ef við tækjum veginn til Keflavíkur, sem er sá vegurinn, sem ég hef fyrst í huga í þessu sambandi, þá er hann frá Hafnarfirði, þaðan sem malbikun endar, um 40 km, og mundi hann þá kosta 60–80 millj. kr. Umferð um þennan veg mun nú vera eitthvað á annað þúsund bílar á dag. En ef gert væri ráð fyrir, að um veginn færu 2000 bílar á dag, og reynslan hefur alls staðar verið sú, að umferð hefur mjög aukizt, þegar vegakerfi hefur verið bætt á þennan hátt, þá þyrfti, ef maður vildi láta kostnaðinn allan vera borinn uppi af bílunum, leggja á hvern bíl, sem um veginn fer, ca. 10 kr. gjald, og fengjust þá um 20 þús. kr. á dag á þann hátt, þ. e. a. s. yfir árið um 7½ millj. kr., og ætti það að geta farið langt til þess að borga það lán, sem tekið væri til þess að leggja veginn. Þetta fyrirkomulag tíðkast mjög víða erlendis, og ég hef orðið var við, að þar er sums staðar a. m. k. vegagerð haldið uppi í stórum stíl einmitt á þennan hátt, að á hvern einasta bíl, sem um veginn fer, er lagt fast gjald, sem ekki er tekið fyrr en vegurinn er kominn í það horf, sem hann á að vera, og bílstjórar, sem um veginn fara, kvarta ekki yfir því, af því að þeim þykir æskilegra að borga þetta gjald en að fara um veginn eins og hann var áður og bæði eyða tíma og peningum til viðgerða á bíl sínum, sem þarf að gera vegna þess, hve hann fer illa á hinum gamla og ófullkomna vegi. Nú veit ég ekki, hvernig á þetta mál er litið hér, en mér finnst, að þetta gæti vel komið til athugunar. Þessir vegir, sem eru svo dýrir, eru allir í kringum Reykjavík, og kemur væntanlega ekki til mála, a. m. k. ekki fyrst um sinn, að fara í vegagerð af þessu tagi annars staðar en hér í nágrenninu. Ef þessi vegagerð væri kostuð úr sameiginlegum sjóði landsmanna, sem að verulegu leyti er þá tekinn af bílstjórum á öllu landinu með benzínskatti, en svo á annan hátt úr sameiginlegum sjóði ríkisins, þá mundu menn, hvar sem þeir væru á landinu og hvort sem þeir notuðu þennan nýja veg eða ekki, þurfa að greiða sinn hluta kostnaðarverðsins. En ef aftur þessi leið væri farin, þá mundu þeir, sem veginn nota, greiða gjaldið fyrst og fremst, og ætti það að vera talið sanngjarnt. Till. fer ekki fram á annað en að þetta mál verði athugað. Það ríkir á þessum vegum reglulegt ófremdarástand, að því er snertir viðhald þeirra, sem er eðlilegt, vegna þess að vegurinn, eins og hann er nú, er alls ekki ætlaður fyrir þá umferð, sem nú þarf um veginn að fara, og þyrfti þó að vera meiri og mundi vera meiri, ef vegurinn væri sæmilegur. Við flm. leggjum bil í till., að þetta mál verði athugað og að hæstv. ríkisstj. kynni sér, hvort þetta mundi vera hægt og hvort þetta mundi vera æskilegt, sem sagt að undirbúa málið og leggja síðan tillögur sínar fyrir þing síðar. Ég ætla, að það orki ekki tvímælis, að hér er um erfitt vandamál að ræða, og þetta er a. m. k. ein af þeim till., sem athuga ber í sambandi við lausn þess. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta meira, en leyfi mér að leggja til, að till, verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég þarf ekki að tala langt mál fyrir þessari till., hún er ekki alveg ný hér í þinginu. Hún var flutt nákvæmlega í sama formi og hún liggur hér fyrir á síðasta þingi, en fékk ekki afgreiðslu þá og er nú flutt hér að nýju af þeim ástæðum. Aðalefni till. er það, að gerðar verði nokkrar breytingar á þeim grunnlínupunktum, sem nú marka hið íslenzka friðunarsvæði, þannig að friðunarsvæðið rýmkist á fimm tilteknum stöðum, þ. e. á djúpmiðum Húnaflóa, á svæðinu út af Vopnafirði, á svokallaðri Mýrabugt og Meðallandsbugt og á allstóru svæði vestan við Vestmannaeyjar. Ástæðan til þess, að þessi till. er flutt, er sú, að í fyrra gaf íslenzka ríkisstj. út sérstaka álitsgerð, sérstaka hvítbók um landhelgismálið íslenzka og skýrði þar frá því, hvern hún teldi vera rétt Íslendinga óumdeilanlegan í þessu máli. Það var í stuttu máli, að íslenzka ríkisstj. taldi sig hafa rétt til þess að draga grunnlínu, sem væri nokkru lengri en sú lengsta, sem dregin var samkvæmt þeim reglum, sem gefnar voru út 19. marz 1952, en lengsta grunnlínan samkvæmt þeim reglum var lína sú, sem dregin var fyrir Faxaflóa. En af ýmsum ástæðum, og þá fyrst og fremst þeim ástæðum, að íslenzka ríkisstj. taldi sig þurfa að móta íslenzku friðunarsvæðin með sérstöku tilliti til sambúðar Íslendinga við Breta, var þar gengið nokkru skemmra en að áliti sérfræðinga stjórnarinnar hefði verið hægt að gera með fyllsta rétti. Og nú hef ég lagt til, að þar, sem slakað var á rétti okkar, verði línunni breytt og hún færð út, þannig að sú friðun, sem ég hef um rætt, og sú, sem till. fjallar um, komi fram. Það vita allir, að þótt Íslendingar gerðu þær tilslakanir frá rétti sínum, sem raun varð á 1952, þegar nýju friðunarákvæðin gengu í gildi, tóku Bretar samt málinu með hinni mestu fjandsemi við okkur, settu löndunarbann á íslenzkan togarafisk í Bretlandi, sem frægt er orðið að endemum, þar sem um er að ræða þjóðir, sem standa í mjög náinni efnahagslegri samvinnu og hernaðarlegri. En samt sem áður hefur íslenzka ríkisstjórnin haldið dauðahaldi í að taka ekki rétt okkar allan, eins og hún þó óumdeilanlega telur hann vera. Nú er það almannamál og ekki um deilt, að friðun stórra svæða fyrir ágengni botnvörpuskipa sé eitt af frumskilyrðum íslenzku þjóðarinnar fyrir að geta búið í hagsæld í sínu landi. Og allar þær till. um rýmkun á landhelginni, sem lagðar eru nú fyrir hvert þing, sanna bezt, að það er af Íslendingum almennt skoðað sem eitt mesta nauðsynjamál fyrir framtíð íslenzks efnahagslífs og þar með menningarlífs, að fiskveiðisvæðin umhverfis landið liggi ekki undir örtröð erlendra botnvörpuskipa, en það eru einmitt þau, sem langdrýgstan þátt hafa átt í því að yrja upp okkar fiskimið á umliðnum árum. Það mætti kannske segja, að þessi till. gangi svo skammt, að það sé varla vert að gefa sérstakan gaum að henni. Og vissulega er mikið til í því, að till. þyrfti að vera miklu víðtækari, eða þær samþykktir og ráðstafanir, sem íslenzk stjórnarvöld gerðu, þyrftu að vera miklu víðtækari en þessi till. gefur tilefni til. Það þyrfti, eins og raunar liggur hér fyrir í frv., að friða íslenzka landgrunnið. En ég sem tillögumaður þessar till. vil viðurkenna það að stórfelldar ráðstafanir, sem hafa í för með sér breytingar á öllum þeim meginreglum, sem í gildi eru, þarfnast undirbúnings af hálfu ríkisstjórnarinnar. Sá undirbúningur hefur ekki verið framkvæmdur enn, og það má svo sem vel vera, að það þurfi nýja og eitthvað skárri ríkisstjórn en nú situr til þess að framkvæma slíkan undirbúning nokkru sinni. En hitt er staðreynd, að þær breytingar, sem farið er fram á í þessari till., er hægt að gera hvaða dag sem er, auglýsa þær og láta þær ganga í gildi með hæfilegum auglýsingarfyrirvara. Þegar þessi till. var til meðferðar hér á Alþingi í fyrravetur og kom nokkrum sinnum til umr. í hv. allshn. Sþ., var það fyrir tilmæli ríkisstj., að till. var látin liggja og ekki afgreidd, enda gaf ríkisstj. ótvírætt í skyn, að hún hefði í undirbúningi aðgerðir í íslenzku landhelgismálunum. Ég sem tillögumaður féllst þá á það, að þessi till. biði. En þar sem ég sé enn ekkert bóla á því, að ríkisstj. ætli að grípa til neinna aðgerða í málinu eða undirbúi þær og hún hefur ekkert upplýst hér á Alþingi, sem gefur tilefni til þess að ætla, að neinn kraftur sé í því máli eða að málið sé yfirleitt vakandi að kallazt geti, þá leyfi ég mér að endurflytja þessa till. og vænti þess, að Alþingi samþykki hana og telji ástæðulaust að gefa nokkuð eftir af því, sem örugglega er okkar réttur, enda þótt aðrar leiðir kunni að vera í athugun um að breyta þeim meginreglum, sem í gildi eru. Það er sjálfsagt að geta þess, að í framsöguræðu minni fyrir þessari till. á s. l. þingi vék ég að því, að þótt hvítbók ríkisstj. um landhelgismálið geti ekki annarra staða, þar sem hægt hefði verið að rýmka til á þeim friðunarsvæðum, sem nú gilda, heldur en þeirra, sem till. felur í sér, þá sé ég ekki annað en að samkvæmt þeim meginreglum, sem þar eru gefnar, væri einnig hægt að rýmka nokkuð um núgildandi ákvæði á svæðinu fyrir austanverðu Norðurlandi, þ. e. a. s. það væri hægt að draga beina grunnlínu frá Siglunesi í Rauðanúp og síðan friðunarlínu 4 sjómílum utar, og mundi þá mestur hluti af Grímseyjarsundi og allstór hluti af okkar gamla síldveiðisvæði, sem nú er utan landhelgislínunnar, falla inn undir friðunarsvæðin. Um þetta fluttu nokkrir norðanþingmenn brtt. við till. mína á þinginu í fyrra. Tel ég þeirra till. að sjálfsögðu réttmæta og votta henni stuðning minn, en ég hef ekki tekið hana upp í mína till. enn, þar eð ég hef einungis haldið mig við það, að það sé óverjandi af Alþingi að láta hjá líða að gera þegar í stað ráðstafanir til þess, að við helguðum okkur öll þau fiskveiðisvæði og hefðum þau innan friðunarlínu, sem við eigum rétt til samkvæmt því, sem yfirlýst er af íslenzkum stjórnarvöldum og sérfræðingum stjórnarinnar í þeim efnum. Ég tel eðlilegt, þar sem ákveðin hefur verið ein umr. um þessa till., að áður en umr. lýkur, verði henni frestað og málinu vísað til nefndar, og leyfi ég mér að leggja til, að hv. allshn. verði fengið málið til meðferðar.



Herra forseti. Við tveir alþm. höfum flutt hér á þskj. 78 till. til þál. um, að Alþ. álykti að kjósa fimm manna nefnd með hlutbundinni kosningu í Sþ. til þess að framkvæma á því athugun, hvort tiltækilegt sé með breyttri skipan strandferða að draga verulega úr síauknum rekstrarhalla strandferðaskipa ríkisins, sem sýnilega stafar af minnkandi verkefnum skipanna vegna aukinna samgangna síðari tíma um loft, land og sjó og þar af leiðandi vaxandi samkeppni um flutning á fólki og vörum, enda sé tryggt, að samgöngurnar í heild, sumar og vetur, verði að engu leyti lakari fyrir landsbyggðina en nú er. Við fluttum á s. l. þingi till., sem fór nokkuð í þessa átt, en er þó ekki að öllu leyti sú sama, þar sem m. a, er hér lagt til, að 5 manna nefnd verði kosin til þess að fjalla um þetta mál, í staðinn fyrir að þetta átti áður að fela 2 mönnum. Sú till. fékk ekki afgreiðslu. Henni var vísað til hv. fjvn., en það var svo seint á þinginu, að hún varð ekki afgreidd, svo að við viljum nú freista að taka þetta mál hér upp að nýju. Ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að hæstv. fjmrh. gat þess í ræðu sinni við 1. umr. fjárlaganna, að framlag til Skipaútgerðar ríkisins hefði orðið að hækka á fjárlögum árið 1956 um 4½ millj. kr. frá því, sem það var á fjárlögum yfirstandandi árs. Hann gat þess jafnframt, að þetta væri þó ekki sú upphæð, sem væri áætluð af forstjóra Skipaútgerðarinnar að þyrfti til þess að standast rekstrarhallann, heldur væri hún gerð í trausti þess, að hægt væri að draga eitthvað úr rekstrarkostnaðinum annars vegar eða auka tekjurnar hins vegar. Í þessum ummælum hæstv. ráðh. kemur fram, að spádómar mínir, sem ég setti fram hér í fyrra, þegar þetta mál var hér til umr., að Skipaútgerð ríkisins hlyti að tapa í þeim leik, sem hér er leikinn, hefur rætzt og fyrr og betur en hinir bjartsýnustu menn hefðu búizt við. Ég geri ekki ráð fyrir því, að hv. fjvn. hafi ætlazt til þess eða búizt við því, að svo gífurlegur rekstrarhalli yrði á strandferðaskipunum, að það þyrfti að hækka um þá upphæð, sem hér er minnzt á af hæstv. ráðherra, því að ef það hefði verið, hefði hún að sjálfsögðu gengið betur frá þessum málum, m. a. frá þáltill. í fyrra, en raun ber vitni um. Þegar litið er í reikninga Skipaútgerðarinnar fyrir árið 1954, sést, að bezta strandferðaskipið, Hekla, hefur tapað nærri 3 millj. kr. á strandferðum yfir árið og hefur þó ekki verið í strandferðum nema nokkurn hluta þess. Þegar þetta skip var byggt til þess að starfrækja það í strandferðum, var einmitt gert ráð fyrir því, að það gæti nokkurn veginn borið sig, vegna þess, hversu það væri samkeppnisfært bæði í sambandi við fólks- og vöruflutninga, enda var það svo hér áður en Hekla var byggð, að strandferðaskipið Esja, sem er nokkurn veginn sams konar skip, sýndi langminnstan rekstrarhalla á þeim tímum. Nú er rekstrarhalli Esju árið 1954 rúmlega 3¼ millj. kr. Þessi útkoma á báðum beztu skipum strandferðanna sýnir, að hér er eitthvað öðruvísi en það á að vera. Verður manni þá helzt á að álykta, að þessi skip hafi ekki nú orðið nægilegt verkefni. Ef það væri nægilegt verkefni fyrir skipin í þessum ferðum, þá gæti ekki undir neinum kringumstæðum rekstrarhallinn verið neitt nálægt því, sem hér kemur fram. Það er því sýnilegt, að það er mjög aðkallandi mál að athuga á ný, hvort ekki sé hægt að minnka þessa byrði ríkissjóðs með því að skipuleggja þessar ferðir á annan og heppilegri hátt. Einnig sést af þessum reikningum, að Skjaldbreið og Herðubreið hafa tapað nærri einni milljón króna hvor á þessu ári. Jafnvel þó að þessi halli á þeim tveimur skipum sé gífurlegur og miklu meiri en nokkur bjóst við, þegar gerðar voru áætlanir um byggingu og kaup á þessum skipum, þá sýnir það þó, að fyrir rekstrarhalla á Heklu og Esju, sem er samanlagt rúmar 6 millj kr., mætti starfrækja hvorki meira né minna en sex báta af sömu stærð og gerð og Herðubreið í strandferðum, án þess að það kostaði meira fé. Og dettur víst engum í hug, sem þekkja til þessara mála, að ekki væri hægt að gefa þjóðinni betri þjónustu með því að bæta við sex nýjum strandferðabátum, ef ríkissjóður hefur ráð á því að láta allt að 10 millj. kr. framlag til þessara mála. Einnig þetta sýnir, að það þarf að athuga þessi mál að nýju og gera hér á aðra skipun. Þegar þessi skipan strandferðanna var ákveðin af milliþn. á sínum tíma, var gert ráð fyrir því, að hægt væri að draga mjög úr framlagi til flóabátanna. Nú hefur það sýnt sig, að þessi skipakostur, Hekla, Esja og Breiðarnar báðar, hefur ekki nægt til þess að gefa fólkinu þá þjónustu, sem það þarf að hafa í hinum ýmsu landsbyggðum, svo að samfara því hefur orðið að halda uppi síaukinni þjónustu með flóabátum. Mætti þá vel svo fara, ef ný skipan yrði á þessum málum, að það væri hægt að auka flóabátaferðirnar til meiri hagsmuna fyrir fólkið, samfara því sem dregið væri úr heildarkostnaðinum við strandferðirnar. Frumástæðan fyrir því, að svo er komið, er eins og ég hef áður tekið fram, þegar rætt hefur verið um þessi mál, samkeppnin frá hinum öðrum félögum, bæði frá Eimskipafélagi Íslands, skipastóli Sambands íslenzkra samvinnufélaga og öðrum aðilum, sem sigla með vörur í sívaxandi mæli á ströndina, og svo að sjálfsögðu einnig samkeppnin um fólksflutningana, sem kemur frá síauknum loftleiðum og bifreiðum um land allt, síauknu vegakerfi o. s. frv., og er því ekkert óeðlilegt, að þurfi að taka upp að nýju til athugunar, hvernig skipa beri þessum málum. Ég sá í Morgunblaðinu í dag langa grein frá bæjarstjóranum í Vestmannaeyjum í sambandi við þá þjónustu, sem Skipaútgerð ríkisins lætur í té við einn af stærri kaupstöðum landsins. Ég skal ekki fara neitt út í þau atriði, en vil aðeins benda á, að ef nokkur grundvöllur er fyrir þeirri gagnrýni, sem þar kemur fram, þá er sannarlega enn meiri ástæða til að taka þessi mál til athugunar. Ef nokkur fótur er fyrir því, að Skipaútgerð ríkisins, eins og þar er haldið fram, sé að safna saman vörum fyrir þá, sem keppa við hana á þessum sama flutningsmarkaði, og geri allt til þess að halda þeim vörum til annarra en til ríkisskipanna og láti undir höfuð leggjast að hafa þar allt að 500 þús. kr. tekjum á ári hverju, eins og haldið er fram í greininni, og þetta skyldi svo vera rekið víðar en gert er á þessum eina stað, þá er sannarlega ástæða til þess að rannsaka þessi mál öll ofan í kjölinn. Ég skal engan dóm leggja á það, hvort það er rétt, en greinin eða ummæli bæjarstjórans gefa a. m. k. fullkomna ástæðu til þess, að þessi mál séu öll athuguð mjög gaumgæfilega. Hitt er öllum ljóst, að það verður ekki hægt að láta það alveg afskiptalaust, að á hverju ári hækki framlög ríkissjóðs um margar milljónir, án þess að hér verði eitthvað hafizt handa til úrbóta í þessum málum. Og nú er svo komið, að það hefur orðið að hækka hér um 4½ milljón frá því, að síðustu fjárlög voru afgreidd, og ef slík upphæð á að bætast við á hverju ári, þá segir það sig sjálft, að það verður ekki þolað, hvorki af þjóðinni né af alþm., að ekkert sé gert til að bæta úr því ásigkomulagi. Ég vil að lokinni þessari umr. óska þess, að þessu máli verði vísað til hv. fjvn. Ég þykist vita, að hún muni afgreiða þetta mál fyrr og betur nú en hún gerði á s. l. þingi, m. a. vegna þeirra staðreynda, sem ég hef bent á og komið hafa fram í ræðu hæstv. ráðh. eða í ríkisreikningunum, að nauðsyn er á sívaxandi styrk til þess að standa undir þessum kostnaði.



Herra forseti. Á þskj. 82 flytjum við þm. Þjóðvfl., till. um skipun nefndar, sem falið sé það hlutverk að gera till. um einfaldara skattkerfi og ódýrari skattheimtu hins opinbera en nú tíðkast og undirbúa löggjöf um það efni. Er svo til ætlazt, að nefndin kanni eftir föngum allar hliðar þessa máls, en athugi þó sérstaklega, hvort ekki muni kleift að færa skattkerfið í það horf, að beinir skattar verði sem allra fæstir, jafnvel aðeins einn, ef það þætti kleift, og skattheimtan gerð sem allra einföldust. M. a. sé sá möguleiki athugaður, að hún verði gerð sameiginleg fyrir ríki, bæjar- og sveitarfélög, en síðan sé skattinum að sjálfsögðu skipt eftir ákveðnum reglum. Þáltill. þessari fylgir ýtarleg grg., og vil ég leyfa mér að vísa til hennar um einstök atriði þessa máls. Get ég látið nægja að benda með örfáum orðum á megintilganginn, sem fyrir okkur flm. vakir með þessari þáltill. Eftir því sem hið opinbera lætur fleiri mál til sín taka og leitast við að uppfylla fleiri þarfir þjóðfélagsþegnanna og veita þeim fullkomnari þjónustu, eftir því vex skattheimta til sameiginlegra mála. Um það verður ekki deilt, að eigi ríki og sveitarfélög að leysa sómasamlega af hendi þau margvíslegu verkefni, sem af þeim er krafizt í nútímaþjóðfélagi, þarf að afla til þess nægilegs fjár. Um hitt standa deilur og um það mun vafalaust deilt mikið í framtíðinni, með hverjum hætti eigi að afla þessa fjár, hvaða meginreglur og höfuðsjónarmið skuli gilda um skattheimtuna. Það atriði snertir að sjálfsögðu nokkuð efni þeirrar till., sem hér liggur fyrir, og má telja líklegt, að sitt sýnist hverjum í því efni. Við flm. teljum, að ekki geti annað en gott af því leitt, að þau mál séu könnuð og fram komi rökstuddar skoðanir hinna pólitísku aðila á þeim efnum í álitsgerð. En hvað sem líður öllum ágreiningi um það, hvernig eigi að skipta skattabyrðinni niður á þjóðfélagsþegnana, virðist fyllilega tímabært að athuga, hvort skattkerfið er ekki óþarflega flókið og þungt í vöfum og skattheimtan þar af leiðandi miklu dýrari en þörf er á. Er ekki auðvelt að breyta þessu, jafnvel þótt ríkjandi sjónarmið um þunga skattbyrðarinnar á einstökum þjóðfélagsþegnum séu látin haldast í megindráttum? Ég ætla þó sízt að halda því fram, að þau séu eðlileg og réttlát. En ég hygg, að þetta sé hægt. Með samþykkt till. okkar væri því engu slegið föstu um það, að stórbreytinga sé þörf í þessu efni, þótt mín skoðun sé hins vegar sú, að þar þurfi einnig að gera róttækar breytingar. Framkvæmd till. mætti, ef svo sýndist, miða við það eitt að gera skattkerfið einfaldara og auðveldara í framkvæmd en það er nú, þótt ég teldi hins vegar eðlilegt, að jafnframt yrði kannað, á hvern hátt það yrði gert réttlátara. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um hinar mörgu skattheimtuaðferðir, sem nú eru viðhafðar. Hvað eftir annað, þegar sett hafa verið lög og nýmæli um framkvæmdir, sem kosta nokkurt fé, hefur verið gripið til þess ráðs að leggja á sérstakan skatt, skatt, sem kostar í flestum tilfellum nýtt og rándýrt innheimtukerfi. Því hefur verið haldið fram þessu til réttlætingar, að kostur þess að binda skatta vissum opinberum útgjöldum sé sá, að fólk geri sér með því móti betri grein fyrir því, að aukin hlunnindi kosti fé, sem nauðsynlegt sé að afla. En þá vaknar þessi spurning: Hvar á að draga markalínurnar? Margt það, sem nú er greitt með beinum framlögum úr ríkissjóði, kostar vitanlega mikla fjármuni. Hvers vegna á t. d. að leggja á sérstakt námsbókagjald til að standa straum af einum tiltölulega litlum lið í sambandi við útgjöld til fræðslumála, en ekki neinum öðrum liðum þeirra, sem margir eru stórvægilegir? Og þegar þess er gætt, sem reynslan sýnir, að oftast nægja hinir sérstöku skattar hvergi nærri til að standa undir þeim útgjöldum, sem þeir eiga að bera uppi, þá virðist þessi röksemd vera orðin harla léttvæg. Hinn hlutinn, oft meiri hlutinn, er þá greiddur beint úr ríkissjóði. Þannig er þessu háttað um námsbókagjöldin, eins og upplýst var nýlega hér á hv. Alþ., svo er því varið um tryggingagjöld, kirkjugjöld og afnotagjöld af útvarpi, svo að nokkuð sé nefnt. Í grg. þeirri, sem till. okkar fylgir, eru færð allmörg rök að því, að ekki muni aðeins kleift, heldur og hagkvæmt að gera alla skattheimtuna einfaldari og ódýrari en hún er nú, svo að jafnvel megi finna nothæft form til þess að leggja aðeins á einn beinan skatt, er standi undir opinberum framkvæmdum, en síðan skiptist eftir ákveðnum reglum milli ríkisins og bæjar- og sveitarfélaga. Sé þetta framkvæmanlegt, liggur í augum uppi, að það muni spara stórfé í skattheimtu og draga mjög úr ýmiss konar vafstri og skriffinnsku. Við álagningu ríkisskatta starfa nú á þriðja hundrað skattanefndir, skattstjórar og yfirskattanefndir auk ríkisskattanefndar. Við álagningu útsvara vinna rúmlega 200 hreppsnefndir og niðurjöfnunarnefndir. Skattaálagningin er víðast hvar unnin með gamaldags skrifstofuaðferðum, en nú er þó kleift að hagnýta margvíslega tækni við þau störf, enda þegar gert að nokkru t. d. hér í Reykjavík að því er útsvörin varðar. Ef horfið væri að því ráði að leggja alla beina skatta á fyrir allt landið á einum stað, mætti framkvæma skattaálagninguna með hinni fullkomnustu skrifstofuvélatækni og með þjálfuðum, séræfðum starfskröftum. Með því væri einnig tryggt betur en nú er, að menn slyppu ekki undan skatti, og eftirlit með skattaframtölum yrði að því leyti auðveldara, að launamiðar og aðrar upplýsingar væru þá saman komnar á einum stað. Sjálfsagt má finna svo róttækri breytingu á skattakerfinu sem hér er að vikið ýmislegt til foráttu, og verður þá verkefni hinnar fyrirhuguðu nefndar að meta kosti fyrirkomulagsins og galla. En jafnvel þótt ekki verði talið heppilegt að sameina í einn skatt ríkisskattana og skatta til sveitarfélaga, þá er ég sannfærður um, að hlutlæg athugun mundi leiða í ljós, að heppilegt sé að leggja niður hina mörgu og tiltölulega smáu nefskatta, sem oft eru óhóflega dýrir í innheimtu. Og öll eru mál þessi þannig vaxin, að ekki er vanþörf á að taka þau til rækilegrar athugunar, svo sem lagt er til í þeirri till., sem við flytjum. Hæstv. forseti hefur ákveðið tvær umr. um þessa þáltill. Það mun gert með tilliti til hugsanlegs kostnaðar við störf þeirrar nefndar, sem lagt er til að skipuð verði. En það eru einu útgjöldin, sem beint getur leitt af samþykkt þessarar till. Mér virðist, að eðli málsins samkvæmt eigi till. einna helzt heima í allshn., en ef hæstv. forseti teldi eðlilegra, að henni væri vísað til fjvn., þá get ég að sjálfsögðu á það fallizt. Ég vil beina þessu til hæstv. forseta.

Forseti (JörB): Út af ummælum hv. þm. viðvíkjandi nefndarskipun tel ég eðlilegra, að þessi till. fari til fjvn., sakir þess að ekki er ólíklegt, að það geti orðið talsverður kostnaður við störf þessarar nefndar, þar sem hún fær víðtækt og mikilvægt efni til meðferðar.



Herra forseti. Í gær var hér í fyrirspurnatíma rætt nokkuð um bátagjaldeyri og bátagjaldeyrisskírteini, og það var upplýst m.a., að ekki væri enn þá hafið að selja bátagjaldeyrisskírteini fyrir 1955 og ekki fullselt fyrir 1954. Nú í dag bregður svo við, að sala á bátagjaldeyrisskírteinum hefur verið stöðvuð, þannig að þeir, sem vilja kaupa bátagjaldeyrisskírteini hjá þeirri skrifstofu, sem hefur með það að gera, geta ekki fengið þau keypt. Nú er það svo, að hæstv. ríkisstj. hefur afhent skrifstofu ákveðinna samtaka þessi bátagjaldeyrisskírteini til meðferðar. Ég hef oft áður, sérstaklega í upphafi, gagnrýnt þá aðferð, sem höfð var í því sambandi, því að venjulega minnti sú skattheimta helzt á þann hátt, sem einvaldskonungar höfðu í Frakklandi fyrir byltinguna, þegar aðalsmönnum vár leyfilegt að skattleggja þegnana eftir vild og hirða sjálfir skattana. Upphaflega var enginn lagabókstafur einu sinni fyrir þessu, en nú telur hæstv. ríkisstjórn sig hafa nokkurn lagabókstaf fyrir því, en engu að síður er farið allt öðruvísi með innheimtuna á þessum skatti eða tolli en með allt annað, sem snertir fjárhag ríkisins. Ég vildi leyfa mér, þó að það sé hér utan dagskrár, að spyrja og þá líklega fyrst og fremst hæstv. viðskmrh., hvort þetta sé með vitund ríkisstjórnarinnar gert, að svona sé farið að, og hverju þetta muni sæta. Það er allundarlegt, ef menn, sem hefur frá hálfu ríkisstjórnarinnar verið úthlutað ákveðnum leyfum, sem þeir eiga að selja, og það kallað frílisti, geta allt í einu stöðvað alla slíka sölu og verið svo um leið að kvarta yfir, að ekki fáist nóg handa útveginum. Ég veit, að formlegra hefði verið að bera fram skriflega fyrirspurn, en það mundi hafa þýtt, að mál eins og þetta kæmi ekki til umr. fyrr en miðvikudaginn eftir tæpan hálfan mánuð, svo að það hefði auðvitað litla þýðingu að bera slíka skriflega fyrirspurn fram í svona máli. Ég vildi þess vegna leyfa mér að æskja þess, ef hæstv. viðskmrh. gæti gefið okkur upplýsingar um það, hverju þetta sæti og hvort búast megi við, að þessu verði kippt nú þegar í lag. Ég er sem sé hræddur um, að ef einhver stöðvun verður í þessu, þá kunni það að gefa undir fótinn alls konar orðrómi um, að það stæði fyrir dyrum að breyta bátagjaldeyrisskilyrðunum, annaðhvort bæta við nýjum vörutegundum, hækka álag eða annað þess háttar. Það er vitanlegt, að allur slíkur orðrómur mundi valda truflunum í viðskiptum. Þess vegna væri bezt, ef hægt væri nú þegar að upplýsa, hvernig á þessu stæði, og kippa þessu í lag, ef unnt væri.



Herra forseti. Hér var rætt mikið um bátagjaldeyrinn í gærdag. Mætti þess vegna ætla, að ekki væri ástæða til þess að fara nú utan dagskrár að ræða um hann. Það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði hér áðan um stöðvun á sölu á bátagjaldeyri, held ég að geti tæplega komið til greina, vegna þess að ég hef ekki orðið var við, að innflytjendur hafi kvartað um, að þeir hafi ekki fengið keyptan bátagjaldeyri. Hins vegar vil ég benda hv. 2. þm. Reykv. á að lesa þingsköpin. Þau mæla fyrir um, hvernig fyrirspurnir skuli lagðar fram hér í hv. Alþ., og þegar hann hefur gert það, þá mun ég vitanlega svara þessu eða einhver annar hæstv. ráðh.



Ég vil benda hæstv. ráðh. á, að hvað snertir fyrirspurnirnar, sem ákveðið er um í þingsköpunum, þá leggja þær á herðar ráðh. ákveðna skyldu til þess að svara. Réttur þm. til þess að kveðja sér hljóðs og þar með líka ef þeir álíta, að þeir þurfi að koma fram með fyrirspurn utan dagskrár, er í engu skertur með núverandi þingsköpum. Hitt er rétt, að það er þá bara komið undir velvilja viðkomandi ráðh., hvort hann kýs að svara þeim fyrirspurnum, sem fram koma utan dagskrár. Hann. er hins vegar skyldur til þess, þegar þær eru fluttar samkvæmt þingsköpum, en meira að segja þá skyldu hafa ráðh. látið undir höfuð leggjast að rækja. Hér var rætt um bátagjaldeyri í gær, og það var kvartað yfir, að það gengi illa með hann, og jafnvel talað um og það réttilega, að þetta kerfi væri að brotna saman. Nú í dag, strax í morgun, bregður svo við, að þeir menn, sem vilja kaupa bátagjaldeyrisskírteini hjá skrifstofu bátaútvegsins, fá þessi bátagjaldeyrisskírteini ekki keypt. Og ef hæstv. ráðh. hefur talað við einhverja slíka menn í morgun, þá mun hann hafa orðið var við það. Það getur hins vegar verið, að hann hafi ekki talað við þá. Það hefur ekki verið kvartað undan þessu nema þá viðvíkjandi einstökum löndum undanfarna daga. Nú í morgun hins vegar virðist þetta allt í einu vera almennt og er tekið sem eins konar reiðarslag hér, því að menn búast þá við öllu mögulegu og óvæntu. Við verðum að gá að því, að það er gengið þannig frá þessum bátagjaldeyrisskírteinum, að Alþ. hefur raunverulega ekkert um þau að fjalla. Það er ekki til lagabókstafur um þau beinlínis, heldur er reglugerðin um þau og þar með alla þá álagningu, sem í þeim felst, gefin út samkv. að mörgu leyti mjög hæpinni heimild í lögum. En það sem enn verra er, það er hægt er að breyta hvaða dag sem vera skal án þess að spyrja Alþingi þeim reglum, sem gilda um bátagjaldeyrisskírteinin. Það er hægt með sama rétti og ríkisstj. nú hefur tekið sér til þess að gefa þau út að hækka þau úr 60 upp í 100 eða hvernig sem vera skal og að teygja þau yfir fleiri vörutegundir. Ég held þess vegna, að það sé mjög slæmt, að það skuli ekki einmitt fást nú undireins alveg greið svör um það, að ekki sé fyrirhuguð nein breyting í þessu sambandi, að ríkisstj. hafi ekki á prjónunum að breyta nú næstu dagana reglugerð um þetta. Það hefði verið mjög æskilegt að fá þá yfirlýsingu. Það hefði kveðið niður allan ótta um slíkt. En hitt hefði þó náttúrlega verið enn betra, ef hæstv. ráðh. hefði getað sagt, að þetta hlyti að vera bara einhver töf hjá viðkomandi skrifstofu. En sannleikurinn er, að meira að segja það væri engin afsökun. Almenningur í landinu og þeir, sem hafa viðskipti við menn, eiga ákveðinn rétt, og það stendur ekki á bönkunum að afgreiða. Það er sú skrifstofa, sem á að sjá um að afgreiða þetta, og þeir menn, sem á þessari skrifatofu eru, segja bara: Nei, nú afgreiðum við ekki skírteinin. - Það eru einhver takmörk fyrir, hvernig hægt er að meðhöndla almenning, ekki sízt af mönnum, sem fá sérréttindi eins og aðalsmenn til þess að skattleggja almenning. Þess vegna er það ekki nema eðlilegt, að við óskum hér eftir skýringum á þessu. Ég tek hins vegar hæstv. ráðh. alveg trúanlegan, að hann viti ekki neitt um þetta. En þá er ástandið í þjóðfélaginu orðið þannig, að aðalskattheimtumenn þjóðfélagsins nú á tímum, sem sé þeir aðalsmenn, sem hafa með það að gera að innheimta þarna þessi sérstöku fríðindi, haga sér eins og þeim þóknast og láta ekki einu sinni ríkisstj. vita. Mér finnst þetta ástand vera farið að nálgast ískyggilega mikið stjórnleysi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem mig langaði til þess að beina til hæstv. viðskmrh. Ég verð að segja, að mér komu þessar upplýsingar hv. 2. þm. Reykv. á óvart. Ég hafði ekki heyrt um þessa staðreynd, fyrr en hann skýrði frá henni hér áðan í ræðustólnum. Hitt kom mér enn meir á óvart, að þessar staðreyndir skyldu vera framandi fyrir hæstv. viðskmrh., og dettur mér þó ekki í hug að vefengja þau ummæli hans, að honum hafi verið þetta ókunnugt eins og mér og væntanlega einnig flestum öðrum hv. þingmönnum. En það vil ég undirstrika sérstaklega, að það er furðulegt ástand, ef það getur gerzt, að jafnmikilvægar ákvarðanir og hér er um að ræða séu teknar án þess að ríkisstj. hafi hugmynd um. Það virðist ekki vera mikið trúnaðarsamband á milli þessarar voldugu stofnunar, sem hefur með innflutningsréttindi bátaútvegsins að gera, og hæstv. ríkisstjórnar, þegar slíkt getur gerzt. Það, sem mig langar til að spyrja hæstv. -viðskmrh. að í þessu sambandi, er eftirfarandi: Ef þetta er rétt, að sölunefndin hafi stöðvað sölu á B-skírteinum, telur ríkisstj. það vera heimilt samkv. þeim reglum, sem um málið gilda? Getur nefndin haldið fast við þessa ákvörðun sína, hafi ákvörðun þegar verið tekin? Það er atriði, sem hæstv. ráðh. ætti að geta upplýst eða hlýtur að hafa ákveðna skoðun um og sannarlega skiptir þingheim og allan almenning miklu máli.



Herra forseti. Í svokölluðum Marshallsamningi, sem gerður var 1948, er ákveðið, að 5% af því fé, sem greitt sé inn á hinn sérstaka reikning, sem hér hefur verið kallaður mótvirðissjóður, skuli leggjast til hliðar til ráðstöfunar ríkisstjórnar Bandaríkja Ameríku vegna útgjalda hennar á Íslandi. Þessi 5% hafa síðan verið lögð þarna inn, og mér er að vísu ekki nákvæmlega kunnugt um, hve mikil sú upphæð er orðin, sem þessi 5% hafa numið fyrir þennan tíma, en ég ætla, að það sé eitthvað yfir 20 millj. kr. Nú sé ég hins vegar nýlega í riti, sem Framkvæmdabanki Íslands gefur út og heitir Úr þjóðarbúskapnum, að þarna virðist hafa orðið einhver breyting á, sem ég fyrir mitt leyti vissi ekki af áður. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 31 í þessu riti, þegar verið er að gefa yfirlit yfir árið 1954: „Á árinu komu 14 millj. kr. í mótvirðissjóðinn, en það samsvarar svo til þeirri upphæð, sem Bandaríkin notuðu á árinu af hinum sérstaka mótvirðissjóði, er þau ráðstafa sjálf, en sá sjóður hefur myndazt þannig, að upprunalega runnu í hann 5% og seinna 10% af andvirði óafturkræfra framlaga.“ Þetta segir í tímariti Framkvæmdabankans. Nú hafði ég ekki heyrt þetta, það getur verið vegna þess, að ég hef ekki lesið auglýsingar nógu vel í Stjórnartíðindum, að hækkað hefði verið úr 5% upp í 10% það, sem Bandaríkjastjórn fengi til sinna afnota af andvirði óafturkræfra framlaga. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. ríkisstj., hvort þetta í fyrsta lagi sé rétt, að þarna hafi verið gerð svona breyting á; í öðru lagi, hvenær þessi breyting hafi verið gerð, og hvort hún sé þá svona, að í staðinn fyrir 5% komi 10%, og hvaða áhrif þetta hafi haft, m. ö. o. hvenær þessi breyting hafi verið gerð og hvað þetta sé mikið fé. Það er ekkert óeðlilegt, að við fáum að vita hér, hvaða upphæð þetta sé, að við vitum, hvenær þetta hefur gerzt og hvað það þýði raunverulega mikið, hvað Bandaríkjastjórn hafi fengið mikið af þeim 400–500 millj., sem Ísland fékk sem óafturkræf framlög til sinna ráðstafana. Nú vil ég taka fram, að mér skilst svo eftir lögunum, að það sé erfitt að gera þessa hluti, án þess að komi til kasta Alþingis. Marshallsamningurinn sjálfur er að vísu ekki staðfestur með lögum frá Alþingi, en það vöru samþykkt sérstök lög á Alþ. um heimild fyrir ríkisstj. til að taka á móti og ráðstafa framlögum samkv. áætlun um fjárhagslega viðreisn Evrópu, og í 3. gr. þeirra laga, laga nr. 47 frá 25. maí 1949, stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnvirði framlags án endurgjalds í íslenzkum gjaldeyri að frádregnum 5% má ekki ráðstafa nema með samþykki Alþingis.“ Það þýðir með öðrum orðum, að ef hækkað hefur verið úr 5% upp í 10% það, sem rennur til Bandaríkjastjórnar og þeirra fulltrúa hér á landi, þá hefur það verið gert, að mínu áliti, í mótsetningu við þessi lög frá Alþingi. Ef þetta er rétt, sem Framkvæmdabankinn segir, en ég veit ekkert um, þá virðist mér, að hér hljóti eitthvað að fara á milli mála um, hvort löglega sé að farið. Ég bar þessa fsp. þess vegna fram til þess að fá á hreint, hvort þetta væri rétt og hvenær þá þessi breyting hefur verið gerð og hvaða áhrif hún getur haft, m. a. hvað þetta hefur þýtt í fé til handa sendiráði Bandaríkjanna hér á Íslandi. Þætti mér ákaflega vænt um, ef hæstv. ríkisstj. gæti upplýst þetta, og hitt er þá aftur annað atriði að athuga með heimildina til ráðstöfunar á þessu fé.