Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Ágúst Flygenring) Eg skal ekki tefja háttv. deild með langri ræðu, en að eins mæla fram með br.till. nefndarinnar á þgskj. 156. Breyt.till. við 4. gr. er eingöngu fólgin í að gera greinina skýrari. 2. og 3. breyt.till. við 6. gr. er komin fram samkv. því, sem háttv. 2. kgk. þm. stakk upp á við síðustu umr. þessa máls, og hún hefir verið gerð í samráði við hann. Það er svo ákveðið í frv., að ef tjón ekki nemur 500 kr., verði það ekki bætt. Þetta er fullhart ákvæði, og hefir því þótt rétt að setja upphæðina niður í 300 kr., eins og hér er gert. Hins vegar var nefndin á einu máli um það, að hentugt væri að draga alt af nokkuð frá, hvort heldur tjónið væri stórt eða lítið. Áður gátu menn ekki orðið ásáttir um, hvað mikið ætti að draga frá af skaðabótum. Hér er nú farið fram á þá miðlun, að greiða ekkert, ef tjónið nemur ekki 2%, nema því að eins að það sé 300 kr., og sé tjónið meira, þá á líka að draga 2% frá allri upphæðinni. Reynslan hefir sýnt, að það er hagkvæmt að draga alt af nokkuð frá, því að það er aðhald að mönnum, að hleypa ekki tjóninu fram að óþörfu. Eg held ekki, að það þurfi að minnast frekara á þessa breyt.till. - Skal eg að síðustu að eins geta þess, að í 8. gr. frv. er prentvilla, sem gæti orðið skaðleg. Þar stendur »tryggingar fjárins« í 2 orðum í staðinn fyrir í einu orði. Þetta verður vonandi leiðrétt, þegar frv. verður prentað upp.

Framsögumaður (Ólafur Briem) Frv. það, um breyting á gildandi kosningalögum, er nefndinni var falið til íhugunar, gekk að eins út á að breyta kjördeginum. En nefndin hefir leyft sér að koma fram með tillögur um ýmsar fleiri breytingar á kosningalögunum. Orsökin er sumpart sú, að ýms ákvæði laganna eru óljós og þurfa frekari skýringar, og sumpart sú, að í lögin vanta ýms ákvæði, sem nefndinni þykir nauðsyn að setja inn. En það getur vel verið, að reynslan sýni, að nauðsynlegt sé að breyta fleiri atriðum í kosningalögunum frá 1903, og fyrir því hefir nefndinni ekki þótt ástæða til, að þessar breytingar, sem nú liggja fyrir, yrðu teknar upp í teksta laganna að svo stöddu og lögin þannig breytt gefin út að nýju í heild sinni. Að vísu er hentugast að hafa slíkan lagabálk, sem þennan í einu lagi, en réttast virðist að láta nýja útgáfu laganna bíða, þar til þau eru komin í fastar skorður.

Ráðherrann (H. H.) Eg sé á till.háttv. nefndar, að hún ætlast til, að framboðsfrestur til alþingis væri hér eftir 6 vikur í stað 4 vikna eftir lögunum frá 3. okt. 1903. En eg sé ekki betur, en að það sé hálfhættulegt ákvæði, sem nefndinni hlýtur að vera ljóst, ef málið er athugað vandlega. Eftir núgildandi lögum er svo fyrirmælt, að sé að eins einn frambjóðandi, þá skoðast hann sem kosinn án atkv.-greiðslu og séu tveir frambjóðendur, og annar deyr eða dregur sig tilbaka þegar framboðsfresturinn er útrunninn - þá er hinn frambjóðandinn kosinn án atkvæðagreiðslu. Ef þessi óhöpp því vilja til eftir að framboðsfrestur er liðinn, þá gefst viðkomandi kjördæmi ekki kostur á að velja þingmann sinn. Já, getur meira að segja orðið alveg þingmannslaust um tíma, ef frambjóðandinn hefir að eins verið einn. En það er skiljanlegt, að því lengri tíma, sem menn eru útilokaðir frá því að fá ný þingmannsefni, því hættulegra er ákvæðið. Það gat verið nógu viðsjárvert að hafa framboðsfrestinn 4 vikur, en að hafa hann 6 vikur er auðvitað enn þá miklu verra. Eg vona því, að nefndin breyti því ákvæði.

Framsögumaður (Ólafur Briem) Að því er snertir þá breyt.till., að þingmenskuframboð samkvæmt 23. gr. kosningarlaganna skuli vera komið í hendur yfirkjörstjórn eigi síðar en 6 vikum á undan kjördegi í stað þess að í núgildandi lögum er sá frestur ákveðinn 4 vikur, þá efast eg ekki um, að nefndin verði fús til að íhuga þetta atriði nánara eftir bendingu hæstv. ráðh. og annaðhvort taka aftur tillöguna eða búa svo um, að agnúar þeir, er hæstv. ráðh. (H. H.) benti á, komi ekki að sök. Nefndin álítur, að ekki sé vert að taka þessar breytingar, sem hér er farið fram á, upp í texta kosningalaganna að svo stöddu, meðan ekki er fengin reynsla fyrir, hvernig þær muni gefast og ef til vill nýrra breytinga þörf.

Framsögumaður (Eggert Pálsson) Eg verð að líta svo á, að þetta mál, sem hér liggur fyrir, sé komið í hálfgerða óreiðu vegna atkvæðagreiðslunnar í málinu næst á undan. Eg held ekki að þm. fari að greiða atkv. ofan í sjálfa sig, en það mundu þeir gera, ef þeir færu nú eftir undangengna atkv.greiðslu einnig að samþykkja frumv. þetta. Eg hefi ekkert umboð frá nefndinni til að taka málið aftur, en verð þó að álíta að heppilegasta leiðin væri, að taka málið út af dagskrá, og bræða það og það sem eftir er af frumv. næst á undan upp aftur í nefndinni. En auðvitað hefi eg ekki umboð til þess frá nefndinni, og get því ekki að svo stöddu fyrir hennar hönd gert það að till. minni.

Sigurður Gunnarsson Eg sé ekki betur, en að sá ruglingur, sem hér er orðinn á, sé því að kenna, að málunum hefir ekki verið skipað sem reglulegast á dagskrá. Það var mikið eðlilegra, að eldra frumv. stæði á undan, en nú var það sett á eftir. - En hvað sem þessu líður, þá vil eg lýsa því yfir, að eg held fast við þá skoðun, sem eg lét í ljósi sein nefndarmaður. En úr því sem komið er, verður að hlíta úrskurði forseta.

Pétur Jónsson Úr því að komið er í óefni með þessi mál, þá vil eg leyfa mér að stinga upp á því, að frv. sem nú liggur fyrir ásamt ræflinum af því næsta á undan, sé vísað til nefndarinnar á ný.

Jón Þorkelsson Eg sé ekki betur, en að frumv. frá stjórninni sé fallið, bæði frumv. fjalla um sama efni, en mitt segir að 2 offisíalar séu betri, og það hefir þingd. samþykt að vísa til 3. umr.; eðlilega hlýtur þá stjórnarfrumv., sem að eins fer fram á einn offisíal, að vera fallið af sjálfu sér.

Ráðherrann (H. H.) Mér líst vel á þá till., að senda málin aftur til nefndar. Vilji háttv.þm. ekki sinna því, finst mér sjálfsagt að taka málið út af dagskrá.

Forseti (H. Þ.) Eg get ekki verið samdóma hinum háttv.þm. Snæf. (S. G.) um það, að ruglingur sá, sem orðin er á þessum frumv., sé því að kenna, hvernig málunum hafi verið skipað á dagskrána. Eg álít að það sé á ábyrgð þm. sjálfra, að gæta þess, hvaða mál standa á dagskránni, og hvernig þeir greiða atkv. um þau. Eins og nú er komið málinu, þá get eg ekki betur séð, en að frumv. þetta sé sjálf-fallið, geti ekki komið til atkv., en frá formlegu sjónarmiði sé eg ekkert á móti því, að nefndin taki frumv. aptur og geti þá í málaskránni talist meðal óútræddra frumv.

Jón Magnússon Frumv. það, sem nú var samþ. að vísa til 3. umr., virðist mér mega skoða sem nokkurs konar breyt.till. við stjórnarfrumv. - Ef það væri svo, þá hefði deildin í rauninni að eins sagt að hún vildi þannig lagaákvæði heldur en stjórnarfrumv. óbreytt, en hún hefir ekkert sagt um það, hvort hún mundi ekki aðhyllast stjórnarfrumv. með þessari breytingu. eg álít því réttast að taka málið út af dagskrá.

Björn Sigfússon Eg verð að álíta að frumv. um tvo vígslubiskupa, sem nú hefir verið vísað til 3. umr., sé algerlega sjálfstætt frumv. Það er als ekki breyt.till. við stjórnarfrumv. Einn þm. tók það þá fram, að hann greiddi atkv. með fyrirvara, og slíkt hið sama hefir verið í hug fleiri þm.; við 3. umr. getur því hæglega farið svo, að menn sjái sér ekki fært að samþ. það. Þótt frumv. sé vísað til 3. umr. er það engin sönnun fyrir því, að það verði sþ. Sé því stjórnarfrumv. tekið aftur nú, eða skoðað sem fallið, er ekki kostur að greiða atkv. um annað en þetta frumv., sem engin vissa er fyrir að meiri hlutinn aðhyllist.

Jón Þorkelsson Eg vil leyfa mér að gera það að till. minni í þessu máli, að forseti beri það undir úrskurð deildarinnar, hvort hún álítur málið fallið eða ekki.

Forseti (H. P.) Þar sem komið hefir fram allmikill skoðanamunur um það, hvort álíta beri frumv. þetta fallið eða ekki, þá finst mér réttast að bera málið undir atkv.háttv. deildar, þótt eg fyrir mitt leyti sé í engum efa um, að stjórnarfrumv. sé gersamlega fallið, samkvæmt atkv.gr. um hitt málið. Þegar tveir vígslubiskupar eru sþ. liggur í hlutarins eðli, að frumv. um einn vígslubiskup er úr sögunni. En fyrir kurteisis sakir skýt eg þessu undir álit deildarinnar.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eg hefi við 1. umr. þessa máls tekið flest það fram, er þurfa þykir frá almennu sjónarmiði. Vil eg nú fara nokkrum orðum um einstök atriði þessa máls. Í 1. gr. þessa frumv. er farið fram á, að endurreist verði Hólabiskupsdæmi hið forna, þegar biskupaskifti verða næst. Er ætlast til að skiftingin verði hin sama og áður var, svo að Skálholtsstifti nái frá Lönguhlíðarkambi á Langanesi til Hrútafjarðarár. Eg skal að öðru leyti ekki gera 2 fyrstu greinar frumv. að kappsmáli, með því að það mun vera í fyrsta skifti, er þessu máli er hreyft hér á þingi og menn munu ekki hafa gert sér enn ljósa grein fyrir því, hve nauðsynlegt þetta er fyrir sjálfstæði þjóðarinnar og kirkjunnar. Hins vegar legg eg meiri áherzlu á 3. greinina. Þar segir svo: »Þangað til fyrirkomulag það kemst á, sem getur um í 1. og 2. gr., skulu auk biskups landsins, vera tveir officiales, er nefnast vígslubiskupar, annar í Skálholtsbiskupsdæmi, en hinn í Hólabiskupsdæmi«. Skulu þessir vígslubiskupar engin laun hafa, en endurgoldinn fá þeir kostnað þann, er flýtur af verkum þeirra í þarfir kirkjunnar, og þeim er ætlað að vinna í forföllum biskups landsins. Meðnefndarmenn mínir hafa ekki getað orðið mér sammála um þetta frumv., en um það kom okkur þó öllum ásamt, að nafnið varabiskup væri óheppilegt. Eg gat þess við 1. umr. þessa frv., að þetta nafn væri eitthvert fyrsta einveldisbrennimarkið á landinu. Þórður, er síðar gerðist biskup í Skálholti, var hinn fyrsti varabiskup. Næstur honum var Jón Vigfússon, er biskup varð á Hólum. Ljós vottur þess, hve illa var þegið varabiskupsheitið og aðferð sú, sem höfð var til þess að ná slíkum heitum með embættisvon síðar, er meðal annars það, að þegar Brynjólfur biskup, sem var alvörumaður og hugarþungur, skyldi vígja Jón Vigfússon (1674), þá valdi hann alleinkennilegan vígslutexta. Biskupar voru áður kosnir - sem kunnugt er, og var Brynjólfur hinn síðasti þeirra. Vígslutextinn, sem hér ræðir um, er að lesa trúi eg hjá Jóhannesi og hljóðar hann þannig: »Ef hirðirinn kemur ekki inn um dyr fjárhússins, þá er hann þjófur og morðingi«. Svo mörg eru þessi heilögu orð, og segir ekki af útleggingu biskups á þeim, en um textann er ekki að villast, hann er ekki óviljandi valinn. Útnefning varabiskups var yfir höfuð að tala mjög óvinsæl, enda öndverð lögum og landsvenju. Hinn síðasti varabiskup mun verið hafa Björn Þorleifsson, síðar biskup á Hólum. Var hér fyrrum hinn mesti sægur af alskonar varaembættismönnum, einkum lögmönnum og öðrum varaskeifum. Í sambandi við tillögur háttv. meðnefndarmanna minna, skal eg taka það fram, að það yrði einmitt ódýrara að hafa 2 vígslubiskupa. Stjórnarfrumv. leggur til, að varabiskup sé einn og hafi 500 kr. árlega þóknun. Annar meðnefndarmanna minna (E. P.) félst á það, en hinn (S. G.) vildi ekki láta hann hafa nein laun. Eg hefi aftur á móti stungið upp á 2 vígslubiskupum, ólaunuðum að öðru en því, að starfa sinn fá þeir endurgoldinn eftir reikningi. Og eg er sannfærður um, að sú tilhögun yrði einmitt til sparnaðar. Annar vígslubiskupanna situr í Norðurlandi og annast vígslustörf þar, ef á þarf að halda, en hinn er í Suðurlandi og gegnir sínum störfum þar. Þá yrði komist hjá að sækja vígslubiskup norðan að hingað o. s. frv., er kostað gæti mörg hundruð króna, þar sem að eins getur verið um lítilræði að tala, ef þeir eru 2 og ekki þarf að sækja þá langar leiðir. Eg hefi átt tal við núverandi biskup landsins um þetta efni; hann er þjóðrækinn í lund sem kunnugt er, og fellur honum einmitt vel, að tveir séu vígslubiskupar. Þykir fara vel á því að officialis Norðurlands verði vígður í Hóladómkirkju á sumri komandi, kringum 30. júlí, því að þann dag kvað hafa verið vígður hinn síðasti Hólabiskup árið 1798. Það var Geir Vídalín, er síðar varð biskup landsins. Eg skal svo ekki fjölyrða öllu frekar um þetta mál, enda situr það ekki á mér framar klerkalýð þessa lands að kosta svo mjög kapps um þetta. Málið er nú á valdi hinnar háttv. þingdeildar, og mætti við 3. umr. breyta því sem þurfa þykir. Eg vil þó geta þess, að bent hefir verið á það, að ekki væri nógu ljóslega tekið fram í frumv., hvernig kosning vígslubiskups fari fram af hálfu klerkalýðsins. Þetta má satt vera, en auðvitað vakti fyrir mér, að hér yrði farið eins að og þá er prófastur er kjörinn. Þá er það venja, að hver prestur í prófastsdæminu sendir biskupi sitt »votum« eða atkv. í lokuðu bréfi. Þann, sem flest hefir atkv. (meðmælin) fengið, skipar svo biskup, eða veitir honum skipunarbréfið. Eg er því enganveginn mótfallinn, að sett verði inn í frumv. ákvæði um þetta atriði, ef mönnum virðist þá betur.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Mál þetta er góðkunnugt ýmsum háttv. þingdeildarmönnum síðan á síðasta þingi; þá var það allmikið rætt, og nú er það borið fram eftir áskorun frá sýslunefnd Norður-Ísafjarðarsýslu, og óskum íbúanna í því héraði, sem til er ætlast, að gert verði að sérstöku læknishéraði. Frv. fer fram á, að Ísafjarðarlæknishéraði sé skift í tvö læknishéruð, Ísafjarðarhérað og Nauteyrarhérað, enda voru það tvö læknishéruð, unz síðasta alþingi ákvað, að Nauteyrarhérað skyldi lagt niður, og þó voru og eru þar um 1200 íbúar. Nú verða þeir að vitja læknis til Ísafjarðar, og geta þeir, sem kunnugir eru, bezt dæmt um, hve afarörðugt það oft og einatt muni vera. Það mun láta nærri, að vegalengdin til læknis sé, að því er þá snertir, sem næst eru, 3 mílur, en fyrir þá sem fjær búa rúmar 7 mílur á sjó; og á vetrum má heita, að ferðir þessar séu tíðum ófærar með öllu, og má í því skyni geta þess t. d., að pósturinn, sem fer milli Hjarðarholts og Ísafjarðar hefir vetrardaginn þráfaldlega ekki getað farið frá Arngerðareyri til Ísafjarðar á áætlunardegi, og það þótt góðan og stóran »mótorbát« hafi haft til ferðanna og er þessa að eins getið, til að sýna hina miklu erfiðleika, sem héraðsbúar eiga við að búa. Á síðasta þingi var því haldið fram, að síminn mundi bæta úr þessum örðugleikum; en héraðsmönnum hefir önnur raun á orðið, og nærri má kalla, að þeir séu alveg læknislausir, enda má það heita nær ókleifur kostnaður, að verða að vitja læknis til Ísafjarðar, þar sem vélabátur frá Ísafirði kostar minst 25-30 kr. eða báðar leiðir 50- 60 kr. eða jafnvel 70-75; og sé borgun til læknis með talin, kostar læknisvitjanin auðvitað mun meira. Það er því auðséð, að það verða að eins þeir, sem efnaðri eru, sem geta kostað svo miklu til, en öll alþýða manna hlýtur að fara á mis við alla læknishjálp. Auk þess er þegar er getið, má bæta því við, að læknar á Ísafirði - þótt þeirra sé vitjað, og miklu til þess kostað - þykjast oft ekki eiga heimangengt, og vilja því helzt að sjúklingarnir séu fluttir á sjúkrahúsið á Ísafirði; en við það eykst kostnaðurinn hálfu meir, eins og öllum er auðskilið. Í bænarskrá héraðsbúa til alþ. er það og tekið fram, að engin bólusetning hafi farið fram í Nauteyrarhéraði síðan 1906, er læknir fór þaðan og hljóta allir að sjá, hversu afar óheppilegt slíkt ástand er. Eg vona því, að hin háttv. deild sjái, að hér er um mesta nauðsynjamál að ræða, og lofi málinu hindrunarlaust fram að ganga. Eg vil að endingu leyfa mér að leggja það til, að 3 manna nefnd verði kosin í málið.

Eggert Pálsson Eg hefi ásamt hv. 2. þm. Rangv. (E. J.) leyft mér að koma fram með viðaukatill. við frv. þetta, viðaukatill. sem fer í þá átt, að stofnað verði sérstakt læknisumdæmi úr 4 austustu og neðstu hreppum Rangárvallasýslu. Og vona eg, að hin háttv. deild verði mér og samþingismanni mínum samdóma um að mál þetta er mesta nauðsynjamál fyrir héraðsbúa. Allir, sem kunnugir eru vita, hve vatnsföllin austur hjá okkur leggja sig mjög í millum og hefta allar samgöngur, oft og einatt um lengri tíma. Þeir menn, sem búa í þessum hreppum, er nú voru nefndir, eru þannig alloftast útilokaðir frá læknishjálp vegna vatna, sem liggja á báðar hendur: Jökulsá að austan og Þverá að vestan, einhverjar hinar mestu torfærur hér á landi, er spyrja ekki að því, hvort mönnum sé það nauðsynjamál eða ekki að komast leiðar sinnar. Í þessum héruðum eru búsettir hér umbil 1800-1900 menn, sem hafa þannig mjög mikla erfiðleika á að fá notið læknishjálpar, að minsta kosti oft og tíðum. Og þessir erfiðleikar að afla sér nauðsynlegrar læknishjálpar hafa farið vaxandi en ekki minkandi við breytingu þá, er síðast var gerð á skipun læknishéraðanna, þar sem Vestur-Eyjafjallahreppur var slitinn frá Rangárhéraði og lagður við Mýrdalshérað, um leið og héraðslækninum í Rangárhéraði var gefið eftir að sitja vestur á Rangárvöllum, í stað þess að áður bjó hann á Stórólfshvoli. Vegalengdin til læknis fyrir þá sem í austursýslunni búa, hefir því vaxið og meiri tálmanir nú fyrir þá á leiðinni, þar sem er Eystri-Rangá, er oft getur verið ill yfirferðar. Áður höfðu Rangæingar ágætan lækni búsettan í miðri sýslu, ötulan og hjálpfúsan, er ekki lét sér torfærurnar fyrir brjósti brenna, heldur fór oft ótilkvaddur að vitja sjúklinga sinna, ef hann hugði þess vera þörf. Og meðan svo var ástatt fundu héraðsbúar ekki eins sárt til erfiðleikanna, sem því eru samfara að geta notið nauðsynlegrar læknishjálpar á þessum slóðum. Því hefir stundum verið haldið fram, að ekki þýddi að brytja þannig niður læknishéruðin og gera þau mjög smá, því að þá myndu engir fást til að sækja um þau. En að því er þetta hérað snertir, er hefir 1800-1900 íbúa, þá verður ekki annað sagt en að það hlyti að vera mjög aðgengilegt, auk þess sem það liggur í einhverjum bezta hluta landsins, hinum veðursælasta og gróðursælasta. Hitt héraðið, Rangárhéraðið, yrði jafn fýsilegt eftir sem áður, þótt hrepparnir fyrir austan Þverá væru teknir frá því, af því að læknir hefir svo að segja engar tekjur, engin not af þeim hreppum; er naumast teljandi þótt hans kunni að vera vitjað þangað tvisvar, þrisvar eða fjórum sinnum á ári. Honum mundi vera meiri hagur að því að losna við erfiðleikana, sem því eru samfara. Þó að Austur- og Vestur-Landeyjahreppar væru teknir frá, þá yrði Rangárlæknishérað ekki óaðgengilegra fyrir það, heldur einmitt aðgengilegra, þar eð ekki væri þá yfir Þverá að fara. Skal eg svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en þar eð eg geri ráð fyrir að nefnd verði kosin til þess að athuga þetta læknaskipunarmál, þá vænti eg að hún liti á hinar sanngjörnu kröfur, er hér eru frambornar.

Jón Jónsson (N.-M): Mér virðist að sama megi segja um þetta mál og skipun prestakalla, að úr því geti orðið alveg ótækt hreppaþras, því að hjá því verður ekki komist að altaf verði hér álitamál í þessu efni. Það er röng aðferð að taka þannig eitt og eitt hérað; ætti heldur að athuga allsherjar héraðaskipun í landinu - og þá velja úr þau héruð, þar sem þörfin er brýnust, svo að skipunin gæti orðið sem hentust. Hins vegar eru líka dæmi þess, að sum héruð eru læknislaus, og væri þá nær að skipa fyrst lækna í þau, áður en farið er út í frekari skipun eða skifting héraðanna.

Jón Jónsson (S.-M.): Eg vil leyfa mér að gera þá br.till., að kosin verði 5 manna nefnd, af því að líkindi eru til að fram komi fleiri sams konar till. um fjölgun læknishéraða. Óska eg að 5 manna nefnd sé borin upp.

Flutningsmaður (Sigurður Gunnarsson) Eins og háttv.þd. sér, þá er þetta lítið frumv. Eg býst því við að deildin taki málinu vel, þar sem hér er að eins um eina löggilding að ræða á höfn í Neshreppi innan Ennis. Það sem vakir fyrir beiðendum í þessu máli er, að það geti orðið þeim hagræði með aðflutninga, þar sem flóabátarnir og jafnvel strandbátarnir fengjust þá fremur til að koma þar við. Hvað vík þessa (Klettsvík) snertir, þá hefi eg í höndum vitnisburð kunnugra sjómanna um það, að þar sé fult eins góð höfn og í Ólafsvík. Botninn er góður, dýpið 7 faðmar og innsiglingin rúm, skerjalaus og bein. Eg vonast eftir að þingd. leyfi málinu að ganga til 2. umr.

Jón Ólafsson Eg álít tilgangslaust að fara langt út í þetta mál, með því að hér eru allar sömu ástæður fyrir hendi til að neita þessu frv. samþykkis, eins og réðu gerðum meiri hlutans með löggildinguna í Viðey, því hér er að ræða um að samþ. höfn rétt við verzlunarstaðinn Ólafsvík.

Flutningsmaður (Sigurður Gunnarsson) Eg get ekki verið samdóma hinum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) um það, að það séu sömu ástæður til þess að hafna þessu frumv. og frumv. um löggildinguna í Viðey. Aðalástæðan gegn því frumv. var sú, að Viðeyjarhöfn er fáa faðma til þess að gera frá Reykjavíkurhöfn, og mundi það verða stór hnekkir fyrir hana, ef sú höfn yrði löggilt, en slíkt getur als ekki komið til greina, að því er til Ólafsvíkur kemur. Verzlunarhús verða naumast reist við Klettsvík, nema reynslan sýni, að það sé hentugra almenningi. Eg skal í sambandi við þetta geta þess, að innri hluti Neshrepps er í þann veginn að verða sérstakt hreppsfélag; hefir það verið samþykt á fjölmennum fundi í Ólafsvík með miklum atkvæðamun að leyfa þeim þetta og stóð eigi á öðru í vetur, en samþykki meiri hluta hreppsnefndar, er þó var talið nokkurn veginn víst í hendi. Vera má að háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) finni ástæðu hjá sér til að hefna sín á þessu frumv., af því löggilding Viðeyjar féll, og mun hann þá vilja gera fleiri löggildingum, er fyrir þetta þing koma, sömu skil. En eg vona að hann fái því eigi ráðið, heldur muni deildin og þingið alt leyfa þessu litla frumv. fram að ganga.

Jón Ólafsson Eg get ekki séð, hvers vegna háttv. flutnm. (S. G.) ætlar, að eg muni greiða atkv. gegn löggildingunni, eg held að það sé engin ástæða til þess fyrir hann, því eg minnist ekki eftir að hafa greitt atkv. mót einni einustu löggilding á höfn enn þá, nema þar sem alþ. vildi þvinga brennivínssölurétt fram með löggildingunni gegn vilja sjálfra löggildingarbeiðenda. Eg get heldur ekki skilið, að þetta mál snerti nokkuð væntanlega beiðni um löggilding úr Skaftafellssýslu. En það sem eg vildi leyfa mér að benda á í þessu sambandi, er samræmið í þessum tveim málum. Það sem var ástæða gegn löggildingunni í Viðey er orðin ástæða með löggilding þessarar hafnar hjá háttv. flutnm. (S. G.)

Flutningsmaður (Sigurður Gunnarsson) Eg gat þess áðan, að fundur hefði verið haldinn í Ólafsvík og þar samþykt með öllum atkv. að biðja um löggildinguna. Eg vona því, að þm. sjái að hér er alt öðru máli að skifta, en þegar rætt var um Viðey. Mikill meiri hluti kjósenda í Neshrepp innri, bæði í innri hluta hreppsins og Ólafsvík sjálfri voru með löggildingu Klettsvíkur, en flestallir kjósendur Reykjavíkur eru harðlega mótfallnir löggildingu Viðeyjar.

Flutningsmaður (Stefán Stefánsson) Eg geri ekki ráð fyrir því, að það sé nokkur nauðsyn á að fara mörgum orðum til skýringar þessu máli, þar sem það er nokkurn veginn ljóst tekið fram í frumvarpinu, að sölu-heimild stjórnarinnar til þess að selja kirkjujarðir samkv. lögum um sölu kirkjujarða frá 16. nóv. 1907, nái einnig til hjálendanna. Frumv. er flutt eftir áskorun frá þingmálafundi, er haldinn var að Saurbæ í Eyjafirði, og var samþykt þar með öllum greiddum atkvæðum, enda styðst hún að eg hygg við skilning almennings á nefndum lögum frá síðasta þingi, og skal eg í því sambandi leyfa mér að benda á álit sýslunefndar Eyfirðinga, þar sem hún á fundi sínum síðastliðinn vetur sá ekkert því til fyrirstöðu, að prestseturs-hjáleiga í Eyjafirðinum yrði seld samkvæmt áminstum lögum. Og flestir þeir þingmenn, er sátu á þingi síðast munu hafa svo til ætlast, að í lögunum fælist þessi heimild, þótt stjórnin hafi ekki skoðað það svo, eða ekki álitið sig hafa réttinn til þess að selja slík ábýli. Að mér er þetta kunnugt stafar af því, sem eg áður drap á, að umsókn um kaup á prestseturs-hjáleigu var beint til stjórnarráðsins úr Eyjafirði, en það synjaði um söluna, bæði af þeirri ástæðu, að lögin gæfu enga heimild til sölunnar, og enn fremur, að þá bæri að skilja svo lögin um ábúð og úttekt jarða - síðasta málslið 1. gr. - að höfuðból með hjáleigum yrði að teljast sem ein jörð. Eg hefi nú átt tal við meiri hluta milliþinganefndarinnar, er hafði á hendi allan undirbúning til kirkjujarðasölulaganna fyrir síðasta þing, og hefir í hann ótvírætt látið í ljósi, að heimildin næði einnig til hjáleignanna. En sem sagt: álit stjórnarráðsins byggist aðallega á því, að höfuðból með hjáleigu beri að skoða sem eina jörð, en það verð eg að álíta að eins forna og algerlega úrelta skoðun. - Alment er álitið, að hjáleigan sé sérstök jörð, þar sem hún er í jarðamatinu metin til dýrleika sérstaklega, og þess utan sérstakt ábýli. Eg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál frekar að sinni, en óska að því verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar.

Flutningsmaður (Björn Kristjánsson) Mál þetta, að því er Hólm snertir, var fyrir seinasta þingi, en náði þá ekki fram að ganga. Nú óska ábúendurnir í annað sinn eftir því, að fá heimild frá þinginu til þess að kaupa ábýli sín. Orsökin til þess, að mál þetta kemur til þingsins kasta er sú, að ábúendurnir hafa farið fram á það við stjórnarráðið, að þeir samkv. þjóðjarðasölu-lögunum fengju jarðir þessar keyptar, en það hefir neitað þeim um söluna án þess að færa gildar ástæður fyrir neituninni. Eg skal geta þess, að þegar neitunarbréf frá stjórnarráðinu var skrifað, þá hafði að eins farið fram ein virðing á jörðunum. Jörðin Hólmur er smá-kot, sem hefir lítið landrými og mjög grýtt land, og gefur túnið af sér 100 hesta af töðu, og sárlitlar slægjur. Jörðin var virt á 2350 kr. - Það er því als ekki fyrir það, að jörðin sé svo glæsileg, að ábúandinn vill fá hana keypta, heldur vegna þess, að hann hefir bygt gott hús á jörðinni, sem hann gæti naumast selt, ef hann yrði að flytja burtu. - Eftirgjaldið er að eins 80 kr. og er hún því rétt metin á 2000 kr., og landssjóður ætti því að græða 350 kr. við söluna. Eg skil því ekkert í því, hvað valdið getur, að þessum manni er neitað fremur en öðrum Það er sýslunefndin, sem á að mestu leyti að skera úr og gefa álit sitt um það, hvort jörðina má selja eða ekki, og hún sér ekkert á móti því. Með Lambhaga stendur eins á og með Hólm, og stjórnin færir sömu ástæður þar fyrir neitun sinni. Eg álít nú eftir því, sem eg skil þjóðjarðasölulögin, að stjórnin hafi fulla heimild til þess að selja, ef þau ákvæði eru uppfylt, sem þau áskilja fyrir leyfi hennar, og að stjórnin geti ekki neitað um söluna, nema því að eins, að yfirmat fari fram. Lambhagi er metinn 13,9 hndr. og var virtur á 2400 kr. eða nærri 200 kr. hndr. Afgjaldið er 78 kr. - Það stendur eins á með þessa jörð og Hólm, að ábúandinn hefir bygt þar stórt og gott hús, og getur því ekki gengið frá jörðinni nema sér í stórskaða. Þess ber og að geta, að báðar jarðirnar eru nýlega bygðar, og að leigumálinn hefir þó ekki verið færður upp hærra en þetta. Leigumáli þessi er því nýr og ábyggilegur og bendir á, að virðing jarðanna hafi verið að minsta kosti nægilega há, enda fylgja 2 kúgildi. Umboðsmaður kvað hafa látið það álit sitt uppi, að jarðirnar væru of lágt metnar, en þess ber að gæta, að þegar virðingin fór fram, að þá var ráðlauslega hátt verð á jörðum, og nú hafa þær fallið að miklum mun. Eg verð að skoða þjóðjarðasölulögin, sem áskorun til stjórnarinnar um að selja, ef salan kemur ekki í bága við 2. gr. laganna. Eg skal svo ekki fara frekari orðum um þetta mál að sinni nema mótmæli komi. Eg hef heldur ekkert á móti því, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar.

Ráðherrann (H. H.) Eftir þeim skýrslum, sem stjórninni hafa borist, hefir hún ekki álitið sér heimilt eða í öllu falli ekki rétt að selja þessar jarðir. Matsverðið hefir og verið álitið alveg óhæfilega lágt. Spekúlantar gætu stórgrætt á því á svipstundu að kaupa jarðirnar með því verði, sem hér er farið fram á, en hið opinbera mundi bíða af því hnekki. Eg vil að eins minna á vatnsveitu Reykjavíkur, sem nú fær vatn sitt í Hólmslandi. Hvað ætli það hefði kostað, ef ábúandinn á Hólmi hefði verið orðinn eigandi jarðarinnar? Eg hygg að hann hefði verið fljótur að ná upp jarðarverðinu á því einu. Eg veit til þess, að jarðir, sem eru einstakra manna eign í sömu sveit, og ekki betri, hafa verið seldar miklu hærra verði en því, sem hér er um að ræða, og eg get ekki betur séð, en að það sé óforsvaranlegt, ef þingið vildi fara að taka fram fyrir hendur stjórnarinnar um sölu á þessum jörðum, og það með gjafverði.

Pétur Jónsson Eg vil leggja það til, að þetta frv. sé ekki látið fara lengra, tel það þýðingarlaust og óþarft. Eg er algerlega á móti því, að þingið sé að knýja stjórnina til að selja þær jarðir, sem hún álítur ekki rétt að selja. Vitanlegt er, að núverandi stjórn hefir verið mjög hlynt þjóðjarðasölunni, svo af þeirri ástæðu er enn síður ástæða til að herða á henni með söluna. Sumir líta svo á, að stjórninni sé skylt að selja fyrir matsverð, svo framarlega sem sýslunefnd ekki mælir í móti því. En stjórnin á að geta af ýmsum ástæðum neitað að selja ábúanda - t. d. getur það hugsast að ábúandi sé ekki annað en leppur fyrir einhver stórgróðafélög - og að jörðin þrátt fyrir það, þótt ábúandinn sæki um kaup á henni, í rauninni komist als ekki í hans eign, og að hann verði leiguliði eftir sem áður, en meiningin með þjóðjarðasölu hlýtur að vera sú að fjölga sjálfseignarbændunum. Það er því í mörgum tilfellum ótækt að knýja stjórnina til þess að selja jarðir, þótt hún geti ekki bent á lagabókstaf fyrir því, hversvegna hún ekki vill selja. Stjórnin getur samkvæmt 12. gr. þjóðjarðasölulaganna kvatt kunnuga menn til þess að láta álit sitt í ljósi um ekki einungis verðhæðina heldur einnig, hvort selja beri. Þetta sannar, að stjórnin á að geta neitað um sölu, enda þótt sýslunefnd hafi ekki á móti sölunni. Hún getur varnað tjóni fyrir landssjóðinn, og hún getur einnig með því unnið að þeim aðaltilgangi laganna, að jörð komist í hendur reglulegs ábúanda með því að fyrirbyggja leppkaup, sem hættulegust eru sjálfsábúðinni; því sala á landssjóðseign verður eigi aftur tekin, en neitun á sölu þarf eigi að vera nema stundarfrestur. Hvað viðkemur þessum jörðum sérstaklega sem hér er um að ræða, þá er eg á máli hæstv. ráðh. með það, að það sé rétt að selja ekki þessar jarðir að svo stöddu. -

Björn Sigfússon Eg ætla ekki að tala um það hvort, rétt sé að selja þær jarðir, sem hér er um að ræða, og ekki heldur um það, hvort verðið, sem sett er á þær, sé hæfilegt, til þess hefi eg ekki kunnugleika. En eg vildi gera grein fyrir áliti mínu á þjóðjarðasölumálinu yfirleitt, og drepa á framkvæmd þjóðjarðasölulaganna hingað til. Fá eru þau lög, sem jafnmikið hefir verið vandað til að undirbúa sem þessi. Eftir margra ára umræður í þinginu um þjóðjarðasölu, var skipuð milliþinganefnd, sem undirbjó málið og kom fram með frumv. um það. Sú nefnd krufði málið til mergjar, og færði mörg og skýr rök fyrir, að leiguliðaábúðin hefði hér eins og annarstaðar, þar á meðal í Danmörku, reynst illa, reynst þrepskjöldur í vegi fyrir að landið væri ræktað og grætt upp. Það væri einmitt sjálfsábúðin, sem mundi verða bezta og styrkasta hvötin til að efla og bæta landbúnaðinn, flýta fyrir að græða landið. Stjórnin og hæstv. ráðh. var á sama máli og lagði frv. fyrir þingið 1905. Þingið leit eins á málið, vildi hlynna að sjálfsábúðinni og afgreiddi lögin. Í lögunum eru settar grundvallarreglur fyrir mati jarðanna. í 12. gr. er stjórninni heimilað að kveðja til yfirmatsmenn, og skil eg það svo, að það skuli gera, ef eitthvað þykir athugavert við sölu á hverri einstakri jörð. Þeir láta líka uppi álit sitt um hvort rétt sé að selja. Að öðru leyti heyrir það atriði undir úrskurð sýslunefndanna. Að mínu áliti er það því skýrt, að meining þingsins með þjóðjarðasölulögunum er að skora á stjórnina að selja þjóðjarðirnar, og að stjórnin hafi ekki heimild til að neita að selja jarðir, ef sýslunefnd mælir með því, nema því aðeins að þeir menn, sem nefndir eru í 12. gr. ráði eindregið frá sölunni, þá getur stjórnin til bráðabirgða úrskurðað, að ekki beri að selja að svo stöddu. Komi þetta fyrir, tel eg sjálfsagt, að kaupbeiðandi fái málið til umsagnar. Meðal annars þarf hann að fá tækifæri til að hrekja það, sem hlutdrægur umboðsmaður kann að hafa sagt um málið. Minn skilningur er sá, að aðalreglan eigi að vera að selja eftir matsverði, þótt eg kannist fyllilega við það, að svo geti staðið á, að stjórnin hiki með að selja við því verði, fyrir því að hún á að standa á verði fyrir því, að hvorki þeim sem falar jörðina sé óréttur ger, né jörðinni kastað út fyrir of lágt verð. En að selja jörð með handahófsverði álít eg ekki rétt. Slík aðferð hefir oft valdið óánægju, sem von er. Hæstv. ráðh. gat þess, að frumv. þetta hefði verið felt á síðasta þingi með miklum meiri hluta atkv. Það hlýtur að vera misminni hjá hæstv. ráðh., því að í Nd. var málið felt með 11 : 11 atkv., af því 2 þm. voru ekki á fundi, sem báðir voru með sölunni, en í Ed. var því skotið svoleiðis úr heiminum, að það kom aldrei til atkv. Mér finst full ástæða til að málið hafi komið fram aftur, og álít því heppilegast að vísa því til nefndar þeirrar, er skipuð hefir verið til þess að íhuga landbúnaðarmálefni, finst málið þannig, að það eigi heima í þeirri nefnd. Eg er hinum hæstv. ráðh. sammála um það, eins og hann leit á málið í upphafi, að þessi stefna, að selja ábúendum jarðir sínar, sé eitthvert hið mikilsverðasta spor, er vér höfum stigið til að hvetja menn til að græða upp landið, og eg álít, að ef rétt og hyggilega er að farið, þá muni það reynast öflug lyftistöng framfara og farsældar, eins og löggjafarnir ætluðust til. En því fremur er það áríðandi að hindra ekki þennan góða tilgang laganna, með því að standa í vegi fyrir, að ábúendum verði seldar jarðir sínar. Sé engin jörð seld nema rándýrt, spillir það líka tilganginum, því að þá verður kaupandi vanmegnugur að leggja fé í að bæta jörðina.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Eg leyfi mér að lýsa því yfir, að eg er á sama máli og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), að heppilegast mundi vera að mál þetta kæmist ekki lengra, en væri þegar felt við þessa umr. En það var einkum ein hlið þessa máls, sem eg vildi fara nokkrum orðum um. Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) lýsti yfir því, að hans álit væri að þjóðjarðasalan væri lyftistöng undir framförum landsins. Eg hefi frá upphafi verið á móti þjóðjarðasölunni og hefi áður látið í ljósi álit mitt um það, og nenni ekki að fara að tína þær ástæður til aftur. En síðan lögin um þjóðjarðasölu gengu í gildi, hefir komið fram ein hlið málsins og hún er sú, að þjóðjarðasalan gerir það að verkum, að jarðaverðið alment helzt lægra en annars. Kjör þau, sem leiguliðum eru boðnar jarðirnar fyrir eru svo góð, að aðrir seljendur geta með engu móti við það kept, og það hlýtur að halda jarðaverðinu niðri og varna því að það geti stigið upp. Eg skal sýna fram á þetta: Sá er vill kaupa ábýlisjörð sína af landinu, verður fyrst að borga að eins ?10af kaupverðinu, en 9/10 hlutann borgar hann síðan á 28 árum með 6%, eða með öðrum orðum, hann borgar 9/10 hluta verðsins með nokkurn veginn almennum peningavöxtum, eftir því sem hér gerist, en það er sama sem að hann fái jörðina fyrir sama sem ekki neitt. Þetta hefir þau áhrif, að erfitt verður að fá nokkurt verulegt verð fyrir jarðir bænda, og á meðan helzt þetta gamla, afarlága verðlag á jörðum. Víða, einkum á afskektum stöðum á landinu, er jarðaverðið ekki hærra en það, sem mannvirkin á jörðinni eru verð; jörðin sjálf er raunar ekki metin meira en hvert óunnið land. Þjóðjarðasalan viðheldur þessu óstandi, sem er beinn þjóðarskaði og það væri hið þarfasta verk að taka fyrir alla þjóðjarðasölu. En því hraparlegra verður þetta, ef þjóðjarðirnar eru seldar fyrir lægra verð en jarðir bænda í sama bygðarlagi, og hér í þessu frumv. er einmitt farið fram á slíkt. Eg hefi leitað kunnugra manna álits um þetta mál. Hefi eg nýlega talað við 3 menn, sem vel eru kunnugir Mosfellssveit. Einn af þeim sagði, að ekki kæmi til mála, að selja jörðina Hólm fyrir minna verð en 8000 kr. Annar kvað 12000 kr. ekki vera of hátt verð á henni, og hinn 3. var þar í milli. Eg verð að gera aths. við það, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði, að það væri ekki að miða við það verð, sem var fyrir 2 árum, það hafi verið svo hátt. En ætli það geti nú ekki hækkað aftur bráðlega, þar sem gull hefir nú fundist í Mosfellssveitinni (í Miðdal)? Ætli mörgum »spekúlantinum« þætti ekki æskilegt að ná tangarhaldi á þessum jörðum - því þótt gullið hafi ekki fundist þar, þá er það vitanlegt, að ef gull er á næstu grösum, þá setur »trafíkin«, sem gullnámið hlýtur að hafa í för með sér, á svipstundu upp verð allra jarðeigna í grendinni að mjög miklum mun. Að endingu vil eg leggja áherzlu á þetta: Að selja þjóðjarðirnar fyrir óhóflega lágt verð hlýtur að hafa skaðleg áhrif á þjóðmegunina í heild sinni.

Flutningsmaður (Björn Kristjánsson) Hæstv. ráðherra (H. H.) talaði fyrst um það, að verðið væri óhæfilega lágt á þessum jörðum. En hví hefir stjórnin ekki tilkvatt 2 menn til að virða jarðirnar? - því að neita að selja getur stjórnin ekki upp á sitt eindæmi, áður en yfirmatsmenn eru tilkvaddir, sem meta á ný og segja álit sitt um, samkv. 12. gr. þjóðjarðasölulaganna, hvort selja eigi. Að minsta kosti er það ekki ofmikið heimtað af stjórninni, að hún láti þessa menn njóta sama réttar og aðra menn, er keypt hafa jarðir sínar. Hæstv. ráðherra (H. H.) gat þess, að það væri varhugavert að selja þessar jarðir vegna þess, að það gæti komið í bága við ýms fyrirtæki þessa bæjar - og benti á vatnsleiðsluna hingað til bæjarins -; þá er því að svara, að það verk er er þegar búið, og búið að ákveða hvar og með hvaða kjörum vatnið skuli tekið, samkvæmt lögum frá síðasta þingi, svo það getur ekki staðið lengur í vegi. Það atriði, að frumv. knýi ekki stjórnina til þess að selja, þá legg eg þann skilning í frumv., að það sé áskorun til stjórnarinnar og ekki sé ástæða til að breyta frumvarpinu þess vegna. Dæmið af Blikastöðum var mér kunnugt, en því er ekki saman að jafna, þegar jörð er skift við hússkrokk með uppskrúfuðu verði, - jörðin látin fyrir tvöfalt verð og hún borguð með húsi, sem er líka látið fyrir tvöfalt verð. Annars er ekki að byggja á sleggjudómum manna um hvers virði eignir séu. Það er dómur tilkvaddra, eiðsvarinna manna, sem byggja verður á, þegar tala er um það, að jörðin eigi að seljast fyrir hærra verð en hún rentar sig fyrir. Enda er ekki hægt að segja um það, hvers virði jarðir kunna að verða einhvern tíma í framtíðinni. Hitt er alt annað mál, hvort yfir höfuð sé ráðlegt að selja þjóðjarðir, það liggur hér ekki fyrir, heldur að eins það, að láta alla njóta sama réttar eftir þjóðjarðasölulögunum. Mig furðar ekki, þótt háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) sé á móti þessu frumv., hann er yfirleitt á móti sölu þjóðjarða; en meðan þjóðjarðasölulögin eru í gildi, verður að fylgja þeim. Tilgangurinn með þeim var sá að láta jarðir falar eftir mati. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) taldi þann annmarka á sölu þjóðjarða, að hún héldi niðri verði jarða. Eg held nú að verð jarða sé fullhátt, eftir því sem tíðkast, nfl. þegar það jafngildir höfuðstóli með 4% vöxtum, miðað við afgjöldin, og held eg rangt að hlynna að óheilbrigðri ,specúlation , hvort heldur er í þeim efnum eða öðrum. Verðið getur ekki verið sanngjarnt, ef það svarar ekki til venjulegra vaxta.

Björn Sigfússon Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) kom enn með sína gömlu kenningu, að skaðlegt væri að selja þjóðjarðir. Hann hefir að vísu fylsta rétt eins og aðrir til þess að fylgja hverri skoðun, sem honum sýnist. En því verður þó ekki neitað, að það sem hann heldur fram, er sérstaklega umboðsmannaskoðun, þeirra er eingöngu hugsa um sinn hagnað. Sami háttv.þm. sagði, að borgunarkjör væru góð. Það er satt, kjörin eru góð. En hvers vegna er því svo háttað? Það er af því, að bæði milliþinganefnd og þingið leit svo á, að þetta mál, að efla sjálfsábúð í landinu, væri svo mikið velferðarmál, að réttast væri að hafa kjörin sem aðgengilegust. Hann sagði líka, að sala þjóðjarða miðaði að því að fella jarðir í verði. Þetta er órökstudd fullyrðing, sem við ekkert hefir að styðjast, og það er nokkurnveginn þveröfugt við það, sem eg þekki til jarðasölu. Matsverð þjóðjarðanna hefir í nærfelt öllum tilfellum, sem mér eru kunn, einkum verið miðað við hæfilegan leigumála jarðanna, og sölu prívatmanna í því og því bygðarlagi, sumstaðar talsvert hærra. Nú hefir þó stjórnin oftast fært verðið upp fyrir matið og sumstaðar að miklum mun, svo niðurstaðan hefir orðið sú, að þjóðjarðirnar hafa orðið dýrari en jarðir prívatmanna og þess vegna hefir oft verið gengið frá kaupunum. Eg gæti nefnt ýms dæmi þessu til sönnunar, ef nokkur vill vefengja það, og fæ eg ef til vill síðar tækifæri til þess. Eg skal ekki þrátta við hæstv. ráðh. (H. H.) um skilning þjóðjarðasölulaganna. Við munum hvorugur annan geta sannfært. En hann ætti nú að vera kominn að raun um það, að það er varasamt fyrir stjórn að taka of mikið tillit til lýsinga sumra umboðsmanna. Það er að vísu nokkur vorkunn að stjórnarráðið, sem er ókunnugt á hverjum stað, hafi vilst á of glæstum og ósönnum lýsingum og glæpst til að trúa þeim. Það er ekki vert að gera ráð fyrir, að umboðsmenn yfirleitt reynist óvilhallir dómarar í þeim málum - þó auðvitað séu heiðarlegar undantekningar - heldur má búast við, að þeir spyrni móti sölu. Ekki mundi það þykja hyggilegt að láta sér nægja lýsingu kaupbeiðanda og þó gætu þær verið alveg eins áreiðanlegar. Nei - það eru lýsingar og gerðir hinna eiðsvörnu, óviðkomandi matsmanna, sem bezt má treysta. Úr því hæstv. ráðh. (H. H.) fór að minnast á sölu Kornsár, verð eg að minna hann á, að í því tilfelli hefir hann sjálfur kannast við, að ekki var vanþörf að fá upplýsingar frá öðrum en umboðsmanni, og þar gekk hann að lokum rétta leið, með því að kveðja til 2 yfirmatsmenn. En hvað þurfti langan tíma í það þóf? Það tók talsvert á fjórða ár. Sumstaðar hefir verið gengið svo langt í verðhækkun, að jarðirnar hafa ekki verið keyptar, kaupbeiðendur verið bolaðir frá. Sumar jarðir hafa verið keyptar einungis af því að neyð hefir til þess rekið; dæmi þess er sala Sveinsstaða. Hvað þetta frumv. snertir, eða jarðirnar, sem hér er um að ræða, er ekki að svo stöddu hægt, fyrir þá sem ókunnugir eru, að mynda sér ákveðna skoðun, að því er til verðsins kemur. Þess vegna er eg því fylgjandi, að málið komist í nefnd, því að með því býst eg við, að þær upplýsingar fáist, að málinu verði til lykta ráðið á þann hátt, að hvorki landssjóður né ábúendur hljóti skaða af.

Sigurður Gunnarsson Mér þykir vel við eiga, að þingið gefi stjórninni bendingar um sölu þjóðjarða og mun það verða alhugað í nefnd væntanlegri í sambandi við þetta mál. Eg skal víkja nokkrum orðum að ræðu háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.). - Hún hné mestöll móti sölu þjóðjarða. Hann vildi kenna því um, hve lágt væri verð jarða, að þjóðjarðir væru seldar. En er það rétt, að það haldi jörðum í verði, að landssjóður haldi áfram að eiga þær. Mér virðist skynsamlegt að álykta, að verulegar umbætur á jörðum séu happadrýgstar og eðlilegasta ráðið til að auka þær í verði. En hvort eru nú leiguliðar eða eigendur líklegri til að gera slíkar umbætur? Vafalaust eigendurnir. Auðvitað fellur sú verðhækkun jarðanna, sem stafar af umbótum þeirra, er kaupa, beint í landssjóð, en því meir óbeint. Landssjóður græðir óbeint á því, að bændur beinlínis starfi sem mest að endurbótum jarða sinna og auðgist sjálfir, og verði spakari í sveitunum. Sé þetta rétt, þá er það heilbrigð stefna að auka sjálfsábúð í landinu. En ekki kemur alt í einu. Jarðirnar stíga ekki í verði alt í einu, enda er það hættulegt að þær hækki að verði um hóf fram. Sumstaðar sprengjast jarðir upp úr öllu hófi, þar sem »speculation« er annars vegar, svo sem hér í nánd við höfuðstaðinn. Þetta var aðallega það, sem eg hefi hér um að athuga.

Benedikt Sveinsson Vegna þess, að hinn háttv.þm. Snæf. (S. G.), var að tala um nauðsyn þess, að þm. létu í ljósi skoðanir sínar á gerðum stjórnarinnar í þessu máli, þá vil eg í fáum orðum leyfa mér að skýra frá skoðun minni á málinu. Eg vil þá lýsa yfir því, að eg er stjórninni þakklátur fyrir framkomu hennar í þessu máli, fyrir það, að hún hefir reynt að setja dálitlar skorður gegn þjóðjarðasölunni. Það er enginn efi á því, að stjórnin hefir lagt réttan skilning í þjóðjarðasölulögin um þetta atriði. Í lögunum er að eins að ræða um heimild til að selja, en enga skyldu. Stjórnin er heldur ekki skyldug til að láta yfirmat fara fram; hún getur gert það, ef henni sýnist ástæða til þess. Viðvíkjandi þeim jörðum, sem hér er um að ræða, hefir stjórnin ráðið vel, er hún synjar um sölu þeirra. - Þessar jarðir liggja við þjóðveginn skamt frá Reykjavík og allar þær jarðir, sem þannig eru í sveit komnar, hafa hækkað í verði að miklum mun síðustu árin, vegna þess, hversu hægt er að koma afurðunum í verð. Og það er ástæðulaust að ætla, að jarðir á þessum slóðum falli aftur í verði, því að landbúnaðurinn á Íslandi getur hvergi borgað sig betur heldur en þar, sem markaður fyrir afurðirnar er nærtækastur og tryggastur. Sérstök ástæða til að neita um söluna er líka fyrir hendi, vegna þess, að fundist hefir vottur af gulli á næstu grösum við jarðir þessar. Það væri því undarlegt að vera að keppa við að selja þessar jarðir fyrir lágt verð, mér liggur næstum við að segja að gefa þær, þegar svona stendur á, og þótt ekkert tillit sé tekið til gull-vonarinnar, þá er verðið samt mjög lágt. Af þeim ástæðum, sem eg nú hefi tekið fram, mun eg greiða atkv. á móti nefnd í málinu og einnig á móti því að vísa því til 2. umr.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Það var út af því, sem háttv. 2. þm. Húnv. (B.S.) sagði, að eg bað um orðið. Eg held það hafi ekki verið rétt, sem hann hafði eftir mér, að það væri þjóðjarðasölunni að kenna hið lága verð á jörðum hér á landi, eða að minsta kosti hefi eg ekki ætlað að segja það, heldur hitt, að þjóðjarðasalan héldi verðinu niðri á jörðunum, og á því er talsverður munur. Mér þótti vænt um að heyra háttv.þm. segja, að skaði væri að því, hvað jarðir væru í lágu verði og eg ímynda mér að þm. geti skilist það, að það sem eg sagði áðan sé rétt, að því er þjóðjarðasöluna snertir. Það er algilt lögmál um allan heim, að því meira sem framboðið er á hvaða vörutegund sem er, því lægra er verðið. Framboð jarða, eða tala þeirra jarða, sem selja á, hefir margfaldast þegar þjóðjarðirnar allar voru boðnar fram, og sala framboðinna jarða hefir aukist mjög mikið; það er því ekki nema sjálfsagt, að þetta hlýtur að hafa áhrif á verðið og halda því niðri. Háttv. þm. Húnv. (B. S.) sagði, að það væri undarlegt, að þeir, sem væru umboðsmenn, væru á móti þjóðjarðasölunni. Eg var umboðsmaður í 5 ár, en þó minnist eg þess ekki, að eg skifti mér af þjóðjarðasölunni. En einmitt vegna þeirrar þekkingar, sem eg fékk á málinu á meðan eg var umboðsmaður, sannfærðist eg um það, að hún væri óheppileg og hefi síðan haldið fram þeirri skoðun, og eg vil taka það fram, að það var ekki vegna þess, að eg tímdi ekki að missa af umboðslaununum. Háttv. flutnm. (B. Kr.) var að lýsa yfir því, að við værum á gagnstæðri skoðun um verð jarða. Eg hefi nú svarað háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) og vonast eftir, að það svar geti einnig verið nægilegt fyrir háttv. flutnm. - Eg vil þá til frekari skýringar leyfa mér að nefna eitt dæmi. Fyrir þinginu liggur nú frumv. til heimildarlaga í fyrir stjórnina, til þess að selja lóðir hér í Reykjavík fyrir lægra verð en heimilt er nú. Þetta frumv. hefir mætt hér í bæ mjög mikilli mótstöðu, og eg verð að álíta, að legið hafi heilbrigð hugsun til grundvallar fyrir þeim ástæðum, sem færðar hafa verið og mér finnast þær að minsta kosti skiljanlegar. Eg álít nefnilega, að á hættulegum fjárhagstímum, eins og nú eru, verði löggjafarvaldið að vera varkárt mjög í öllum afskiftum sínum af því, er snertir viðskifti manna og viðskiftalíf. En það er skiljanlegt, að því meir sem fram er boðið af lóðunum, því lægra verður verðið, og því er næsta skiljanlegt, að þeir sem eiga lóðir hér líti óhýru auga til undirboðs frá landstjórninni.

Sigurður Gunnarsson Eg ætla að athuga það hjá háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), er hann sagði, að mikið framboð á jörðum héldi verðinu niðri. Eg vildi leyfa mér að spyrja hann, hvernig færi, ef engin þjóðjarðasala ætti sér stað. Þá situr landssjóður með jarðirnar. Engin sala á sér þá stað. Leiguliðaábúðin heldur áfram, og aðalhvötin til að bæta jarðirnar, sem sé sjálfseignir, er úr sögunni. Nei. Eg hygg það borgi sig vel fyrir landið að selja bændum þjóðjarðirnar með skaplegu verði, nema þar sem alveg sérstaklega stendur á.

Flutningsmaður (Björn Kristjánsson) Eg skal leyfa mér að svara því, sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði um lóðasöluna. Það verð, sem sett var á lóðirnar í Arnarhólstúninu var algerlega sett af handahófi og stendur því alt öðruvísi á með þær, en jarðir sem metnar eru og hafa verið leigðar í fjölda ára; þar er hægt að nota leigumálann sem mælikvarða fyrir matinu. Það álít eg líka að sé rétt, því jarðirnar gefa ekki meiri arð nú sem stendur, hvað sem kann að verða; og verð hvers hlutar, og þá um leið jarðanna, verður að miðast við þann arð, sem fæst af honum. Hver hlutur á að borga sig, og annað verð er ekki og getur aldrei verið sannvirði. Eg hefi flutt þetta frumv. til þess að þingið geti dæmt um, hvort virðingarverð er of lágt og að það þá geti gefið álit um það. En eg verð að skoða þetta mál þannig, að ef þingið vill ekki selja í þessu tilfelli, að þá eigi það að nema þjóðjarðasölulögin úr gildi, því séu jarðirnar að eins seldar ettir geðþekni stjórnarinnar, þá hlýtur margur að verða fyrir misrétti. Viðvíkjandi gullinu í Mosfellssveit vil eg benda háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) á, að samkvæmt því sem hann sagði, ætti einnig að hætta við að selja allar lóðir í Reykjavík, því í miklu af grjóti hér er gull. Hvernig eiga nú Reykvíkingar að fara að? Eg hefi rannsakað ýms sýnishorn úr kvarsinum í Þormóðsdal, sem ekki hafði meira gull en víða finst hér í grjótinu (dólerítinu) í Reykjavík. Sannleikurinn er sá, að það finst næstum alstaðar á Íslandi gullvottur, en alstaðar er of lítið af því, svo mjög vafasamt er, hvort það borgar sig að vinna það. Eg vil að lokum bæta því við, að ef rétt er að hætta við að selja einstakar þjóðjarðir vegna þess að þar er gull, að þá ætti að hætta við þjóðjarðasölu með öllu.