Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsætisráðherra (JM): Jeg vil leyfa mjer að skýra háttv. deild frá því, að jeg fjekk í gær símskeyti frá hans hátign konunginum, þar sem hann biður mig að mynda ráðuneyti, og sendi jeg honum tillögur mínar sama dag. Hefi jeg fengið svo hljóðandi svarskeyti frá hans hátign: „Föllumst á tillöguna og skipum hjer með yður forsætisráðherra og dóms- og kirkjumálaráðherra, hæstarjettarmálaflutningsmann alþingismann Magnús Guðmundsson atvinnu- og samgöngumálaráðherra og verkfræðing alþingismann Jón Þorláksson fjármálaráðherra. Christian R.“

Flm. (Jón Sigurðsson) Eins og tekið er fram í greinargerð þessa frv., þá hafa menn rekið sig á það, að sum ákvæðin í lögunum um ríkisskuldabrjef eru til talsverðs baga. Eins og kunnugt er, gera lögin um brúargerðir ráð fyrir, að ríkið taki lán til að byggja þær brýr, sem þar eru taldar, eða til þess að leggja fram þann hluta fjárins, er ríkissjóði ber. Í framkvæmdinni hefir þetta orðið þannig, að sýslufjelaginu hefir verið gefinn kostur á að fá brýrnar bygðar, ef sýslan, auk síns hluta, legði fram sem lán handa ríkissjóði það fje, er honum ber að greiða til brúargerðarinnar. Meiningin var, að þar sem um stærri brýr væri að ræða, þá yrði þetta prófsteinn á þörf sýslubúa fyrir þetta mannvirki, hve fúsir þeir reyndust til að leggja fram fje til þess. Nú hagar svo til í Skagafjarðarsýslu, að brýn nauðsyn er á að reisa þar stórbrú, og hefir mikill undirbúningur verið hafinn í því skyni og fjársöfnun. En hjer er sá hængur á, að fæstir af sýslubúum eru þeir stórefnamenn, að þeir sjái sjer fært að binda mikið af fje sínu í 25 ár. Flestir geta aftur á móti lagt lítið eitt af mörkum. Frv. þetta fer aðeins fram á, að þetta sje gert mögulegt með því í fyrsta lagi að veita stjórninni heimild til að hafa nafnverð brjefanna lægra. Stofnun Eimskipafjelags Íslands hefir best sýnt, hve heillavænleg almenn þátttaka í slíkum fyrirtækjum er, og að mikið fje getur safnast, þótt hlutirnir sjeu smáir. Í öðru lagi fer frv. fram á, að brjefin verði dregin út, svo að fjeð verði ekki óumflýjanlega bundið í 25 ár, eins og nú er. Ef þessar breytingar ganga fram, er rutt steinum úr götu mikils nauðsynjamáls. Þessi heimild í lögunum, sem frv. fer fram á, kemur því aðeins til framkvæmda, að lánsupphæðin nái vissri upphæð - 25 þús. kr. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta meir, en vona, að hv. deild taki frv. vel og láti það fara til fjhn.

Frsm. (Jón Þorláksson) Allshn. hefir nú athugað frv. þetta, og hefi jeg í rauninni litlu að bæta við það, er í nál. stendur. Það er álit nefndarinnar, að kostnaðurinn við meðferð íslenskra mála í Kaupmannahöfn sje of mikill, sjerstaklega nú, þegar fjárhagurinn er eins þröngur og hann er. Enda hefir kostnaðurinn orðið miklu meiri í reyndinni en gert var ráð fyrir, þegar þetta embætti var stofnað. Síðan hafa launin verið tvöfölduð, og það óefað að brýnni nauðsyn, því þau laun, sem upphaflega voru ákveðin, voru og eru vitaskuld of lág til þess að maður í slíkri stöðu komist af með þau, ef hann á ekki kost annars fjárs sjer til framfærslu. Hinsvegar hafði nefndin vitneskju um það, og álit ýmsra þeirra manna, sem þessu eru kunnugastir, að koma mætti málinu fyrir á ódýrari og þó fyllilega viðunandi hátt, sem sje þann, að láta sendisveitarritarann annast málin, sem starfrækjanda (chargé d'affaires). Þó að sú leið væri farin, væri það fjarri því, að það væri einsdæmi. Það er svo að segja tíska nú á tímum, að hin efnaminni ríki kveðji heim sendiherra sína, þá sem ekki er brýn nauðsyn á, og láti annast störf þeirra á kostnaðarminni máta. Væri okkur enginn vansi í að fara að þeirra dæmi. Víma stríðs- og veltiáranna, þegar hver kepti við annan um íburð og bruðl úr hófi, er nú úti, og nú þykir hver sá fremstur og færastur, sem mestan sparnað sýnir í búskap sínum. Eins og nál. ber með sjer, er ekki lengra gengið en það, að lögunum sje breytt í þá átt, að sendiherra sje hafður, hvenær sem veitt er fje til þess í fjárlögunum. Mætti með rjettu segja, að slík lagasetning væri óþörf, því þingið hefir altaf í hendi sjer að skipa sendiherra, þegar það vill gjalda honum kaup, en hún skaðar ekki. Skal jeg svo ekki orðlengja meir um málið að sinni.

Forsætisráðherra (SE): Jeg skal játa það, að nál.hv.allshn. olli mjer mjög mikilla vonbrigða. Því í eðli sínu er þetta, að fella niður sendiherrann, og hitt, að ákveðið skuli með fjárlögum, hvenær hann skuli vera, alveg það sama. Það er hvorttveggja til þess, að embættið legst niður. Því þó þingið kynni að veita fje til embættisins, þá er enginn maður svo skyni skroppinn, að hann þyrði að taka við því, og er því, ef þetta nær fram að ganga, loku fyrir það skotið, að við höfum sendiherra í öðrum löndum. Það er að nokkru leyti rjett, sem hv.frsm. (JÞ) sagði, að smáþjóðirnar reyndu að spara kostnað sinn við þessi embætti sem önnur, með því að kalla heim sendiherrana, þar sem þeir eru ekki alveg nauðsynlegir. En það eru engin dæmi til þess, að nokkur sjálfstæð þjóð dragi inn alla sína sendiherra, heldur einstöku þá, sem minst eru nauðsynlegir, og þá er farin sú leið að láta embættin standa opin, en fá þau chargé d'affaires, - jeg kann ekkert gott íslenskt orð yfir það - í hendur um stundarsakir. En þegar þessi einasti sendiherra Íslands á að fara frá, þá hlýtur sú spurning að koma fram af alefli, hvort ekki hafi verið gagn að þessu embætti, þann tíma, sem vjer höfum haft það. Þó að vísu sje erfiðara að gera grein opinberlega fyrir starfi þessara manna en annara opinberra starfsmanna, þar sem störfin eru þannig í eðli sínu, að ýmsu, sem þessir menn hafa með höndum, og sumu því þýðingarmesta, er ekki hægt að skýra opinberlega frá, þá leyfi jeg mjer að fullyrða, að reynsla sje fengin fyrir því, að embættið hafi orðið að mjög miklu gagni. Og að reynslan af þessu starfi sje orðin sú, að ekki komi til nokkurra mála að leggja það niður Ef vjer lítum til annara þjóða, þá er það fje, sem þær verja til sinna utanríkismála, afarmikið, og þar sem það er vitanlegt, að mál þau, sem vjer eigum að sækja út á við, eru afarmörg og þýðingarmikil fyrir þjóðina, þá verð jeg að segja það, að þó þessi maður hefði aðeins veitt eitt einasta gott liðsinni í þeim málum, þá hefði hann margborgað laun sin. Við erum altaf að gera samninga við útlönd, og jeg vil benda hv. deild á, að það er beinlínis nauðsynlegt fyrir stjórnina að hafa menn, sem skyn bera á þessi störf, sjer við hönd. Jeg get í þessu sambandi tekið fram, að jeg hefi í minni stjórnartíð ekki fundið annað en danski utanríkisráðherrann hafi borið mál vor mjög fyrir brjósti sjer, og á hann þakkir fyrir það, en þó svo hafi verið, þá nær það engri átt, að vjer höfum ekki full afskifti af þessum málum, þar sem það er á voru valdi, hvað í þeim er gert. Jeg skal segja það hreint og beint, að mig tók það sárt að sjá, að frsm. þessa máls (JÞ) skyldi einmitt vera formaður Íhaldsflokksins, sá, sem flestir búast við, að taki við stjórn landsins. Mjer þykir afstaða hans til þessa máls afarill, því mjer virðist hún sýna ákaflega lítinn skilning á þýðing utanríkismála. Jeg hefi nú aðvarað hið háa Alþingi. Jeg hefi bent á vora eigin reynslu. Og jeg hefi sýnt fram á, að allar aðrar þjóðir skapa þessum málum öndvegissess og verja ærnu fje til þeirra. En erum vjer þá svo smáir, að vjer eigum ekki ráð á einum sendiherralaunum? Eða, með öðrum orðum: höfum vjer ráð á að spara þetta fje og þau afskifti, sem vjer, í gegnum þetta embætti, getum haft á skipun þessara mála vorra?

Tryggvi Þórhallsson Jeg get verið fáorður, en finn ástæðu til að þakka hv.allshn. fyrir, hve vel hún hefir tekið í mál þetta, einkanlega þar sem allir nefndarmenn hafa orðið sammála. Vona jeg, að það sje fyrirboði þess, að frv. gangi greiðlega gegn um þessa hv. deild og eins hv.Ed. Nefndin hefir gert litlar brtt., og engar, sem jeg get ekki gengið fúslega inn á, því að þær snerta eingöngu formsatriði. Tilgangurinn næst jafnt með því, hvort frv. verður samþ. í upprunalegri mynd, eður eins og það kemur frá hv. nefnd. Því er jafnt af báðum skotið til þingsins, hvort það vill halda embættinu með því að veita fje til þess á fjárlögunum, eða að annast sje um mál þessi á annan hátt. Hæstv. forsrh. (SE) þarf jeg engu að svara. Jeg ætla mjer ekki að ganga fram fyrir skjöld hv.frsm. (JÞ) honum til varnar; veit hann er fær um varnirnar sjálfur. Og hvað viðvíkur hv. Íhaldsflokkinum, þá kemur það ekki mál við mig.

Jakob Möller Það mun vera meining allra, er að máli þessu standa, að „frelsa með því samvisku sína“, eins og hæstv.forsrh. (SE) komst að orði. Það mun jafnt vera meining hv.flm. (TrÞ) með frv. sem hv.allshn. með brtt sínum, og nú vil jeg frelsa mína samvisku með því að mæla á móti frv., bæði í sinni upprunalegu og núverandi mynd. En jeg held, að við, sem erum annaðhvort með því að halda í embættið eða þá að leggja það beinlínis niður, eins og hv.flm. (TrÞ), sjeum hreinlyndari en hv.allshn. Því jeg sje ekki betur en að hún fari með brtt. sínum á bak við málið, látist ætla að leggja sendiherrann niður, en ætlist hinsvegar ekki til, að það verði gert. Mjer er kunnugt um, að hv.flm. (TrÞ) hefir alla tíð verið á móti þessu máli, en svo er ekki um alla þá, er sitja í allshn., og liggur nærri, að draga megi þá ályktun af því, sem fram hefir komið, að málið muni standa fastar fyrir en í fyrstu var ætlað. Reynslan hefir sýnt, að þetta embætti er afar nauðsynlegt og hefir komið að stórmiklu gagni. Leyfi jeg mjer því til sönnunar að vitna í ummæli fyrverandi stjórnar, sjerstaklega til háttv. 1. þm. Skagf. (MG). En eins og öllum er kunnugt, var það fyrir forgöngu þessarar stjórnar, að embættið var stofnað, og launin síðan hækkuð, til þess að halda manni þeim, er stöðuna skipar. Skýtur nú dálítið skökku við, er formaður Íhaldsflokksins, þess, er tveir aðalmenn fyrv. stjórnar eiga nú sæti í, hefir orð fyrir þeim mönnum, sem láta í veðri vaka, að leggja beri niður embætti þetta, sem flokksmenn hans komu á. Vildi jeg því gjarnan heyra meira úr því horni um afstöðu einstakra manna, og hverjar ástæður þeir telja helstar til að afnema embættið, þar sem nauðsyn þess er meiri nú en nokkru sinni áður. Annars verð jeg að líta svo á sem brtt. sjeu alt annað en það, sem þær eru gefnar út fyrir, sem sje það, að sparnaðarsamviska þessara manna sje með þeim að reyna að bjarga sjer í augum almennings með því að látið sje líta svo út sem fella eigi embættið niður, en að það verði ekki gert. Er það hálfljelegt, að mínum dómi, og myndi slíkt lítt friða mína samvisku. Stjórninni er nefnilega heimilt að skipa sendiherra, ef fje er til hans veitt. En nú er það vitanlegt, að hæstv. fyrv. stjórn skipaði sendiherrann á eigið eindæmi, lofaði honum launahækkun og efndi það alt vel og drengilega. Og það má ganga út frá því, að svo fari altaf, að hver stjórn sjái sjer ekki annað fært en hafa sendiherra utanlands, og taki að sjer að sjá um það, að hann fái laun sín. Og ekki er jeg sammála hæstv.forsrh. (SE) um það, að enginn myndi vilja taka þetta starf að sjer, ef stjórnin hjet honum laununum. Það hefir hingað til reynst alveg hættulaust að reiða sig á orð íslenskra stjórna. Jeg sje ekki, að mál þetta sje þýðingarmikill sparnaðarpóstur. Að vísu eru sendiherralaunin allhá, eða 20 þús. kr., en það er látið í veðri vaka, að ef frv. nái fram að ganga, eigi sendisveitarritarinn að annast störfin, og hlýtur hann að fá talsverð laun, aldrei minna en helming þessa fjár, og er þá lítill sparnaður, einar 10 þús. kr. Svo geri jeg heldur ekki ráð fyrir, að viðtakandi stjórn segi við núverandi sendiherra, að hann megi fara heim, heldur sitji hann, uns hann segir af sjer, og sje svo, er ekki víst, að sparnaðurinn verði neinn í bráðina. Er því dálítið hæpið að rjettlæta þennan sparnað eins og hv.frsm. (JÞ) gerði, með neyð þeirri, er nú ríkir, og hversu fjárhagurinn er þröngur. Út af ummælum hv.frsm. (JÞ), að aðrar þjóðir spari nú mjög kostnað sinn í utanríkismálum, má geta þess, að svo er í sumum löndum; annarsstaðar er hann víða margfaldaður. Nú - þess ber líka að geta, hvað kostnaðinn snertir, að þá má ekki aðeins líta á bein útgjöld, heldur og á það, hver hagnaður það sje fyrir landslýð að hafa fulltrúa sinn úti í heimi. Tel jeg engan vafa á, að hagurinn af þessu embætti hafi orðið okkur margfaldur á við kostnað ríkissjóðs.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ræður hæstv.forsrh. (SE) og háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) komu undarlega í bág hvor við aðra. Hæstv. forsrh. (SE) gat ekki betur sjeð en að frv., eins og það kom frá allshn., yrði til þess að sendiherraembættið fjelli niður, - hv. 3. þm. Reykv. (JakM) taldi brtt. aðeins látalæti, og yrði sendiherrann kyr eftir sem áður. Jeg held satt að segja, að báðir fari villir vegar, sannleikurinn liggi mitt á milli. Hv. allshn. getur auðvitað ekki lagt þingum framtíðarinnar neinar lífsreglur, en hún leggur til, að á hverjum tíma verði ákveðið í fjárlögum, hvort haldið skuli embætti þessu eða ekki. Er nú skamt að bíða þess, að fjárlagafrv., fyrir árið 1925, verði til umræðu, og er þá nægur tími til að athuga, hvað ofan á verður, ef frv. þetta verður samþykt. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, að engin þjóð legði niður alla sendiherra sína. Má vel vera, að svo sje, líti hann til ríkja, sem eru margfalt mannfleiri og auðugri en okkar er. En hitt er og alkunnugt, að mörg smáríki á borð við okkur treysta sjer ekki til að stofna nein slík embætti, en láta sjer lynda að sitja í skjóli stærri ríkjanna og undir vernd þeirra. Tjáir ekki að bera okkur saman við miljónaþjóðir, heldur verður í slíkum málum að líta fyrst á okkar eigin ástand og reyna að ráða fram úr því, eftir því sem nauðsyn krefur. Enginn ber brigður á það, að núverandi sendiherra hafi reynst vel í stöðu sinni. Hvorki hv.flm. (TrÞ) nje háttv.allshn., hafa neitt sett út á starf hans, heldur eru menn fullkomlega ánægðir með það, þótt vitanlegt sje, að erfitt er að dæma um þessi mál, þar sem þm. verða í því efni að fara eftir umsögn annara. Hæstv. forsrh. (SE) er vitanlega kunnugur þessu embætti vegna stöðu sinnar, en vitnað gæti jeg í menn utan þings, sem nær standa starfinu, og er það álit þeirra, að spara mætti sendiherralaunin og láta sjer nægja með chargé d'affaires. Á þessu byggi jeg miklu meir en á skoðunum hæstv.forsrh. (SE), að þetta sje óverjandi. Svo sem títt er, þá er rætt er um sparnað, vjeku þeir báðir, hæstv.forsrh. og háttv. 3. þm. Reykv., að þeirri hliðinni, að svo mikill óbeinn hagnaður væri af þessum útgjöldum, að það borgaði sig að halda þeim. Alt þetta tal minnir mig dálítið á sögu, sem gekk einu sinni hjer í bænum, um mann einn, sem sagði öllum það í óspurðum frjettum, að hann væri altaf að græða, og sagði kunningi hans, að hann mundi halda áfram að græða, þar til hann væri kominn á höfuðið. Jeg hygg, að ríkissjóður sje kominn inn á þessa braut. Hann hefir margvíslegan tilkostnað, sem menn halda fram, að hann græði á, en niðurstaðan er sú, að ríkissjóður er að fara eins rækilega á höfuðið og auðið er. Þannig horfir málið við frá mínu sjónarmiði. Jeg geri ekki mikið úr þesskonar mótmælum gegn þessum sparnaði, einkum þar sem þeir, sem málinu eru kunnugastir, telja það vel gerlegt, að spara í þessu efni. Hæstv. forsrh. (SE) kvað þessa frv. hafa verið minst í erlendum blöðum, og hefi jeg sjeð í skeytum, sem hingað hafa komið, að svo hefir verið. En jeg hygg, að þessarar sparnaðartilraunar verði minst fremur til lofs, einkum í samanburði við annan sparnað, sem nú er talinn nauðsynlegur hjer sem annarsstaðar. En jeg skal fúslega viðurkenna, að jeg hefði verið deigur til þess að ráða mönnum til að leggja þetta embætti umsvifalaust niður, hefði jeg ekki vitað álit þeirra, sem best eru kunnugir málinu. Hæstv. forsrh. (SE) spurði, hvernig vjer ættum að fá að vita það, sem gerðist í heiminum, eftir að sendiherrastaðan væri lögð niður. Þessu vil jeg svara, að þá vitneskju fáum vjer á sama hátt sem fyr, áður en embættið var stofnað - frá hinni sömu skrifstofu, sem starfað hefir áður um langan aldur, þótt hún væri undir öðru nafni, og ætlast er til, að verði látin starfa framvegis, þó að sendiherraembættið sje afnumið. Það vita allir, að þeir menn munu sitja þar eftir sem áður, sem fullvel má treysta til að gefa stjórninni glöggar upplýsingar um öll þau efni, sem henni er vant að vita. Jeg sje svo ekki ástæðu til að svara hæstv.forsrh. (SE) frekar. Það, sem hann sagði, var mest endurtekning á þeim sömu ástæðum, sem hann hefir áður borið fram og jeg hefi svarað, svo sem samanburður við tilkostnað annara þjóða til utanríkismála. Í þeim efnum verður að líta á getu hverrar þjóðar. En því fer fjarri, að jeg vilji gera lítið úr þýðingu utanríkismálanna fyrir oss sem fyrir aðrar þjóðir. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hjelt því fram, að yrði sendiherrastaðan lögð niður, mundi þurfa að greiða sendisveitarritara sem svarar hálfum sendiherralaunum. Hv. þm. hefir ekki gætt þess, að sendisveitarritarastaðan er til nú þegar, og tekur hann laun við sendiherraskrifstofuna í Kaupmannahöfn. Jeg hygg, að menn megi óhætt treysta því, að það sje nálægt rjettu lagi, sem nefndin segir, að þótt greiða verði framvegis eitthvað af þeim kostnaði, sem nú er bundinn við sendiherraembættið, svo sem svarar því, er nú fer í risnufje og húsaleigu, muni sparnaðurinn nema að minsta kosti sendiherralaununum, eða um 20 þús. kr. Að öðru leyti er það að segja um sparnaðinn af slíkri ráðstöfun sem þessari, að það veldur mestu, hver á heldur. Þetta má framkvæma á þann hátt, að af því verði ómerkilegur sparnaður, en jeg er í engum vafa um, að einnig má framkvæma það þannig, að sparnaðurinn verði að minsta kosti þessi, sem jeg gat um. Það, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði um afstöðu þeirra tveggja fyrv. ráðherra í Íhaldsflokknum, til þessa máls, skal jeg ekki gera að umtalsefni. En í þessu sambandi vil jeg minna á, að nú virðist mjer að nokkru leyti horfin ein aðalástæðan, sem borin var fram fyrir stofnun þessa embættis, sem sje sú, að vjer teldum oss hafa rjett samkvæmt sambandslögunum til þess að skipa sendiherra. Það þótti þó nokkurs virði að fá þessu slegið föstu í reyndinni, og var þessu haldið fram sem mikilvægri ástæðu af hálfu formælenda þessarar embættisstofnunar. Nú er þessi ástæða horfin, þar sem því hefir verið slegið föstu, með lagasetningu og í framkvæmd, að vjer höfum þennan rjett, sem vjer teljum oss hafa samkvæmt sambandslögunum og fullveldi landsins.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil leyfa mjer að benda á, að þegar sambandslögin voru samþykt, var búist við því, að vjer mundum reyna að hafa eins mikinn íhlutunarrjett um utanríkismál og unt væri, og taka þau algerlega í vorar hendur, þegar tímar liðu. Eitt aðalatriðið í þessu var stofnun sendiherraembættisins í Kaupmannahöfn. Með því að leggja niður þetta embætti, virðist slakað allmjög til í þessum efnum. Nú þykir ef til vill ekki skifta svo miklu máli, að hugsað sje um sjálfstæðismál vort. Tímarnir breytast og mennirnir með. En þó varir mig, að rísa muni sú alda, er segir, að ekki dugi að leggja niður afskifti vor af þessum málum. En þau afskifti munu ekki verða oss í hag, ef vjer erum sviftir möguleikanum til þess að kynna oss þessi mál sem best. Sje þetta embætti skorið niður, þykir mjer sem skorinn sje einn aðalþáttur sjálfstæðis vors. En vera má, að þá vakni sú viðkvæmni í ýmsum brjóstum, sem veldur því, að oftar verður ekki skorið. Jeg viðurkenni fúslega, að mjer er þetta tilfinningamál. Mjer finst sem verið sje að ganga óafvitandi á rjett þjóðarinnar, að hún sje að minka við þetta mál. Jeg sje þær sýnir úr þessu sæti - og þetta mun að líkindum verða ein af síðustu ræðunum, sem jeg held úr því - að gangi þjóðin þessa leið hröðum skrefum, mun hún minka, en ekki vaxa. Jeg vil nú leyfa mjer að beina einni spurningu til hv.frsm. (JÞ). Mjer skilst, að hv. nefnd ætlist til, að sá maður, sem nú gegnir störfum sendisveitarritara, veiti hinni nýju sendisveitarskrifstofu forstöðu. En hvernig verður þá aðstaða sendisveitarinnar til utanríkisráðuneytisins danska? Æðsti maður sendisveitarinnar verður að gera ýmsa samninga við utanríkisráðuneytið, og er þá undarlegt, ef þessi sami maður getur rekið erindi íslensku stjórnarinnar og verið um leið embættismaður í danska utanríkisráðuneytinu. Jeg verð að krefjast þess, að hv. nefnd athugi vel, hvort þetta tvent geti farið saman, að embættismaður í danska utanríkisráðuneytinu geti verið æðsti maður í sendisveit vorri í Kaupmannahöfn. Jeg fæ ekki sjeð, hvernig það getur samrýmst. Hv. frsm. (JÞ) kvaðst hafa átt tal við þá menn, sem voru þessum málum kunnugastir, og hafi þeir sagt, að vel mætti leggja þetta embætti niður. Jeg veit ekki, hverjir þessir menn eru, og get því ekki sagt um það, hve mikið er leggjandi upp úr orðum þeirra. Jeg hefi átt tal um þetta við núverandi sendiherra, og álítur hann, að ekki megi með neinu móti leggja embættið niður. Eftir þeirri þekkingu, sem hann hefir aflað sjer á þessum störfum, telur hann, að það taki engu tali. Sendisveitarritarinn er alveg á sama máli. Jeg get rólegur skírskotað til þessara manna, því að jeg veit, að þeim kemur ekki til hugar að andæfa þessu. Jeg veit, að þeim muni kært, að jeg noti það traust, sem Alþingi ber til þeirra, til þess að skýra hjer frá skoðunum þeirra í þessu máli. Jeg hygg, að ýmsir menn hafi misskilið þetta mál og talið það smámál. Það er alveg rangt. Þetta er stórmál, sem varðar mjög stjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. 2

Björn Líndal Háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) gaf mjer tilefni til að taka til máls. Mjer skildist hann gera ráð fyrir, að mál þetta hafi verið gert að flokksmáli í Íhaldsflokknum. Jeg vil taka það fram, að svo er alls ekki. Það hefir komið til umræðu á flokksfundi, og hygg jeg, að skoðanir flokksmanna á þessu máli sjeu mjög skiftar. Jeg vil því leyfa mjer að gera stutta grein fyrir afstöðu minni til málsins. Málið hefir nú verið rætt frá ýmsum hliðum, en jeg vil vekja athygli manna á einni hlið þess, sem mjög miklu skiftir, í mínum augum, en það er, hvort það sje vansalaust fyrir heiður og virðingu þjóðarinnar, að þetta embætti sje lagt niður. Mjer virðist þjóðin hafa reynt á síðustu árum að sýnast meira en hún var. Það er eins og hið nýfengna sjálfstæði hafi stigið mönnum til höfuðs. Vjer gátum ekki lengur sótt mentun vora til erlends háskóla, sem mentamenn vorir um margar aldir höfðu stundað nám við. Vjer gátum ekki lengur hlítt við þann dómstól, sem reynst hafði oss rjettlátur æðsti dómstóll um margar aldir. Vjer höfum reynt að sýnast meira en vjer erum, en nú virðast þau straumhvörf vera orðin, að vjer viljum sýnast minni en vjer erum. En jeg vil, að vjer sýnumst það sem vjer erum, hvorki meira nje minna. Sú upphæð, sem talið er, að hjer muni sparast, er svo lítil, að mjer finst vjer gera oss hlægilega með því að leggja niður sendiherraembættið fyrir einar 20 þús. kr. Það er ekki vegna þess, að jeg hafi frá upphafi verið fylgjandi stofnun þessa embættis. Því fer fjarri. Mjer fanst embættið einn liður í þeirri mikilmenskukeðju, sem þjóðin var að reyna að skreyta sig með. En þar sem embættið var stofnað og hefir vakið athygli á þjóðinni, tel jeg varhugavert að leggja það niður, ekki síst, þegar ekki meiri sparnaður er í aðra hönd. Þessa sömu upphæð mætti spara með því að segja upp 2 meir en óþörfum starfsmönnum við áfengisverslun ríkisins eða landsverslunina. Því hefir verið fleygt, að núverandi sendiherra væri í þann veginn að sækja um lausn frá embætti. Ef menn vildu spara embættislaun hans, væri auðsætt að gera það á þann hátt, að veita embættið ekki aftur fyr en vjer þykjumst hafa vel hæfan mann í það. En ef vjer tökum embættið af manninum, komumst vjer ekki hjá því að veita honum eftirlaun, sem ekki kæmi til, ef hann bæði um lausn af sjálfsdáðum. Afstaða mín er því í stuttu máli þessi, að jeg tel þennan sparnað ekki svo mikinn, að vjer getum gert, oss hlægilega fyrir hann; þó að einstakir menn geti gert sig hlægilega fyrir 5 eða 10 þús. kr., getur íslenska þjóðin ekki gert það fyrir 20 þúsundir.

Jakob Möller Það var rjett hjá hv.þm. Ak. (BL), að jeg bjóst við, að um þetta mál hefði verið rætt í Íhaldsflokknum, þó að jeg hins vegar giskaði ekkert á afstöðu flokksins til þess. Annars vil jeg þakka hv.þm. fyrir ummæli hans. Jeg geri ráð fyrir, að eftir að þau eru fram komin, sje tilgangslaust að bera fram spurningu, sem mjer hafði flogið í hug, hvort Íhaldsflokkurinn mundi beitast fyrir, að fjárveiting til sendiherrans yrði feld niður af fjárlagafrv. Eftir orðum hv.þm. Ak. (BL) geri jeg ráð fyrir, að það hafi ekki komið til tals í flokknum. Jeg er annars sammála hv.þm. Ak. (BL) um það, að það er blátt áfram hneisa fyrir þjóðina að leggja þetta embætti niður. En satt að segja, er jeg hættur að þora að eiga orðastað um, hvort hitt og þetta sje þjóðinni til vanvirðu. Það hefir ekki reynst svo giftudrjúgt að leggja sóma eða hneisu á vogarskálina, þegar peningar eru annarsvegar. Háttv. frsm. (JÞ) kvað nú eitt aðalatriðið fengið, sem ætlað var að ná með stofnun embættisins. En þó að embættið hafi staðið í 2–3 ár, hygg jeg, að það muni fljótt gleymast, ef það er lagt niður aftur og falið starfsmanni í utanríkisráðuneytinu danska. Þetta hafði mjer annars ekki komið til hugar. Jeg hugði, að sjerstökum manni mundi falin þessi störf, og að hann þyrfti þá, að sjálfsögðu, að fá laun fyrir. Jeg heyri, að hæstv.forsrh. (SE) er mjer samdóma um það, að tæpast geti komið til mála, að slá þessum tveim störfum saman, en verði frv. samþ., verður það vitanlega viðtakandi stjórn, sem þetta ákveður. Hv. frsm. (JÞ) var að reyna að gera hlægilegt, að talað væri um, hve mikið græddist við það annarsvegar að halda slíkum stöðum. Það þótti mjer ódýr röksemd, að vitna í manninn, sem átti að græða, þangað til hann var kominn á höfuðið. Slíkt tel jeg neðan við það að vera svaravert. Það er oft, að menn koma með slíkt glamur, þegar þeir vilja komast hjá að svara aðalatriðunum, en jeg hugði, að hv.frsm. (JÞ) teldi það fyrir neðan virðingu sína. Að öðru leyti skal jeg ekki orðlengja um málið. Hvort aðalstaðhæfing mín er rjett, að brtt. nefndarinnar sjeu komnar fram í því skyni að komast í kringum málið, án þess að leggja embættið niður, verður reynslan að skera úr.

2476Tryggvi Þórhallsson: Mjer þykir rjett að geta þess og leggja áherslu á af minni hálfu, í tilefni af orðum hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um að frelsa samvisku sína, að hann getur ekki að neinu leyti beint því til mín, að jeg hafi sjerstaka ástæðu til að frelsa samvisku mína í þessu efni. Jeg hefi altaf farið beint af augum og aldrei verið myrkur í máli í þessu efni, heldur haldið hinu sama fram látlaust, síðan þetta embætti var stofnað. Jeg verð að láta í ljósi undrun mína yfir því, að hæstv.forsrh. (SE) og hv. 3. þm. Reykv. (JakM) skuli vera að víkja að atriðum, sem áður eru marghrakin. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) var að vitna í gagnið af þessu embætti, og sló því fram, að þeir, sem vilja afnema það, viðurkenni þó gagnsemi þess. Þetta er rjett, en því hefir verið haldið fram, og ekki verið reynt að hrekja það, að alveg sama gagni má ná, þó að þessi embættistitill hverfi. Eins er um það, er hæstv.forsrh. (SE) gat um, að þá væru horfnir allir mögulegleikar til að hafa kynni af utanríkismálum. Það er eins og allir heimar sjeu lokaðir, nema þessi fulltrúi vor hafi sendiherranafnbót, en það nær vitanlega engri átt. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) gaf í skyn, að hv.allshn. væri að reyna að svíkjast frá málinu, og að brtt. hennar væru lævísleg aðferð til að losna úr öllu saman. Jeg hefi að vísu enga tilhneigingu til að verja meirihl. hv.allshn., en þó hefi jeg tilhneigingu til að halda því fram, að nefndin hafi ekki verið að gabba mig, þar sem hún fjekk mig til að fallast á brtt. sínar. Ef hv.þm. ber saman frv. mitt og brtt. nefndarinnar, hlýtur hann að sjá, að þar ber að sama brunni, að Alþingi skuli í hvert skifti ákveða í fjárlögum, hvort veita skuli fje til þessa embættis. Hvorki mjer nje nefndinni hefir auðvitað komið til hugar að taka fjárveitingarvaldið af Alþingi eða banna því að veita fje til sendiherra á fjárlögum. Jeg skil því ekki hugsunarferil hv.þm. í þessu. Hæstv. forsrh. (SE) kvað þetta vera tilfinningamál fyrir sjer, og sá sýnir úr sæti sínu. Nú vita allir, sem eitthvað eru kunnugir fornbókmentum vorum, að fyrir stórtíðindum sáust jafnan sýnir um land alt. Að hæstv.forsrh. (SE) sjer nú sýnir úr sæti sínu er því ekki annað en góður og gamall íslenskur siður, og ofurskiljanlegt þetta sálarástand hans, eins og nú standa sakir. Og svo örfá orð að síðustu út af ræðu hv.þm. Ak. (BL). Mjer komu orð hans á óvart. Eins og öllum er kunnugt, hefir nýlega verið myndaður hjer í þinginu stór og voldugur flokkur, sem nefnir sig Íhaldsflokk. Og stefnuskrá hans er sparnaður og fækkun embætta. Þessum þingflokki tilheyrir hv.þm. Ak. Jeg skal ekki fara að rekja ítarlega afskifti þessa flokks af sparnaðarmálum þingsins, þessa stuttu tíð, sem hann á að baki sjer, en vil aðeins taka örfá dæmi. í hv.Ed. var til umræðu fækkun embætta við hæstarjett. Þá kemur einn sparnaðarmaður úr Íhaldsflokknum og segir nei. Í þessari hv. deild kemur svo fram frv. um fækkun kennara í guðfræði við háskólann, þar sem ráð er gert fyrir því, að biskupinn taki að sjer nokkuð af kenslunni. Þá stendur enn maður upp úr sama flokki og segir: nei, þetta megum við ekki gera! Og svo þegar rætt er um að takmarka þau útgjöld, sem leiðir af sendiherraembættinu, þá kemur sá þriðji til sögunnar og segir: nei, þetta megum við ekki gera! Og svona hefir farið í hverju málinu af öðru. Og merkilegt er þetta, ekki síst, þegar formaður flokksins hefir haldið ræðu með þessu frv. Máske er það rjett, að þetta sje ekki flokksmál, en hvað er þá um samheldnina, sem hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) talaði um að ríkti innan Íhaldsflokksins? Hann sagði okkur það um daginn, að þegar einn þm. úr flokknum kæmi með frv., þá væri það fyrirfram víst, að allur flokkurinn sameinaði sig um það. Jeg vil nú að minsta kosti skjóta því í allri vinsemd til formanns þessa flokks, hv. 1. þm. Reykv. (JÞ), hvort ekki væri heppilegt, að hann hjeldi meiri aga í flokknum.

Forsætisráðherra (SE): Jeg get vel skilið það, að hv.þm. Str. (TrÞ) sje í góðu skapi, enda fer sólskinsbrosið ekki af andliti hans. Hann hefir jafnan barist gegn sendiherraembættinu, og hefir nú fengið glæsilegan stuðning. Má telja þetta einn af „Tímans“ stóru sigrum, og sýnir, hvað sterk blöð mega sín mikils. Það er ómótmælanlegt, að aðstaða vor út á við veikist að stórum mun, ef embættið verður lagt niður. Jeg á ekki aðeins við álitsrýrnunina, sem því fylgir, heldur ekki síður við það, að örðugra verður fyrir oss að fylgjast með á öllum sviðum, þegar þessum persónulega millilið er kipt burt. Hv. þm. Str. (TrÞ) hjelt að jeg sæi einhverjar sýnir, sökum þeirra stóru viðburða, sem væru að gerast. En jeg get sagt honum, að jeg hefi sjeð þær áður. Jeg hefi altaf verið þeirrar skoðunar, að þetta mál væri eitt af okkar stóru sjálfstæðismálum og jeg er sannfærður um, að ekki líður á löngu, að hv.þm. (TrÞ) skilur þessar sýnir.

Frsm. (Jón Þorláksson) Það var ein athugasemd í síðari ræðu hæstv.forsrh. (SE), sem er svaraverð. Hann bað menn að athuga, hvort maður, sem er starfandi í utanríkismálaráðuneyti Dana, gæti verið æðsti maður í sendisveit vorri. Jeg sje nú ekki betur en að þar sem maður þessi er starfandi þar sem trúnaðarmaður Íslands, þá geti þetta alveg samrýmst. Vil jeg í þessu sambandi benda á 7. gr. sambandslaganna, sem jeg vil lesa upp, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo, meðal annars: „Í utanríkisstjórnarráðuneytinu skal skipa eftir ósk íslensku stjórnarinnar og í samráði við hana trúnaðarmann, er hafi þekkingu á íslenskum högum, til þess að starfa að íslenskum málum.“ Jeg get nú ekki sjeð, að nokkuð sje athugavert við það, þó þeim manni, sem þetta traust er sýnt, sje einnig falið að fara með önnur mál hinnar íslensku þjóðar, eftir því sem tími hans og starfskraftar leyfa. Jeg held því, að hæstv.forsrh. (SE) hefði átt að láta niður falla að koma með þetta. - Annars gladdi það mig að heyra, að það er ekki í fyrsta sinni, að hann sjer sýnir, því það er álitið feigðarboði, en þar sem það hefir oft áður borið fyrir hann, þá hefir maður ástæðu til að ætla, að það hafi ekki þessa gömlu þýðingu gagnvart honum, og jeg vil í einlægni vona, að andláts hann sje enn langt að bíða. - Hann kvað þetta mál vera sjer tilfinningamál. Því get jeg vel trúað, en fer ekki lengra út í þá sálma. Hann talaði líka mikið um það, að þetta væri sæmdarmál íslensku þjóðarinnar. Jeg er aftur á móti fyrir mitt leyti sannfærður um það, að oss væri meiri sæmdarvegur að kveðja sendiherra vorn heim og vera án hans, heldur en að halda áfram að greiða kostnaðinn við hann, án þess að geta það. Hv. þm. Ak. (BL) lýsti rjett þeirri öldu ósparnaðarins og íburðarins, sem yfir land vort hefir gengið, en eftir orðum hans að dæma er mjer ekki grunlaust um, að hann hafi smitast af henni á síðustu tímum hennar, og er þá varla við því að búast, að honum sje enn fyllilega batnað. - Hvað viðvíkur afstöðu Íhaldsflokksins til þessa máls, þá skal þess getið, að mjer hefir aldrei komið til hugar að gera þetta að flokksmáli, eins og jeg líka er yfirleitt mótfallinn því að binda skoðanafrelsi nokkurs manns. Um chargé d'affaires er það að segja, að slíkir menn hafa að öllu leyti jafngreiðan aðgang að þeim, sem stjórnir landa þurfa að semja við, eins og sendiherra. Og jeg skal viðurkenna, að með tilliti til þess er sá munur á frv. og till. nefndarinnar, sem getur haft nokkra þýðingu fyrir málið.

Forsætisráðherra (SE): Mjer er óskiljanlegt, hvað mörgum virðist ganga treglega að koma auga á það, að það er að öllu leyti mjög óheppilegt og óviðfeldið, að æðsti maður sendisveitar starfi undir þeim manni, sem hann á að semja við. Við hinu er ekkert að segja, að hann sje gerður að chargé d'affaires í bili, en sem ráðstöfun til frambúðar er það alveg óvenjulegt og, í einu orði sagt, ófært. Mjer virtist hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) gefa flokksbróður sínum, hv.þm. Ak. áminningu, vegna þess, að hans hugarfar væri öðruvísi en það ætti að vera, en sá hv.þm. (BL) lagðist á móti afnámi sendiherraembættisins. Satt að segja bjóst jeg aldrei við öðru úr þeirri átt. Hitt þótti mjer leiðinlegra, að mjer skildist svo sem hv.þm. (BL) væri að amast við því, að hæstirjettur væri fluttur heim. Jeg er fyrir mitt leyti í engum vafa um það, að sú ráðstöfun hafi verið sjálfsögð og hin giftusamlegasta fyrir land vort. Þá hefir hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) gert dauðastundir stjórnarinnar að umtalsefni. Til þess bjóst jeg ekki við að kæmi, svo mikla hugprýði sem jeg hjelt að jeg hefði sýnt í því dauðastríði. En þetta vil jeg segja við hv. 1. þm. Reykv. (JÞ): Sá, sem stendur, gæti sín, að hann ekki falli! Og þó jeg sje nú á dauðastundinni í þessum stól, þá vona jeg, að hv.þm. verði þess varir, að jeg lifi áfram í þingsölunum.

Jakob Möller Í raun rjettri er háttv. samþm. minn (JÞ) búinn að taka af mjer ómakið við það að sýna fram á mismuninn, sem er á frv. og nál. Þarf ekki annað en minna á fyrirsagnirnar, sem ljósum orðum benda á, að annað fer fram á afnám sendiherraembættisins, en hitt fer aðeins fram á breytingu á lögum um sendiherra. Jeg verð því að álíta, að þegar hv.allshn. kom til hv.flm. frv. (TrÞ), þá hafi það verið með það fyrir augum að fara í kringum hann, og það hefir henni líka tekist. Aðaltilgangur hans hefir jafnan verið sá að fella niður titilinn, en nú er hann alt í einu horfinn frá þeirri áralöngu baráttu, og það er ekki aðeins, að ætlast sje til, að embættinu verði haldið áfram, heldur líka titlinum, sem honum hefir jafnan verið svo meinilla við. Hvað viðvíkur því, sem hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) sagði um trúnaðarmann Íslands í utanríkismálaráðuneytinu, þá er svo langt frá, að það sje nokkurt vantraust á þeim manni, sem nú fer með það einbætti, þó sagt sje, að óheppilegt væri, að hann tæki að sjer sendiherrastörfin. Með því væri horfið til baka til þess ástands, sem var, og trúnaðarmennirnir yrðu ýmist íslenskir eða danskir, þó kanske oftar það fyrra. Og útlitið væri þá líkt og það var fyr, þ. e. að Ísland væri óaðskiljanlegur hluti Danaveldis. Og svo hjegómlegur er jeg, að mjer finst ekki lítið til koma þessa atriðis. Og það var þó þetta, sem hv. samþm. minn (JÞ) taldi eina helstu ástæðuna fyrir því að stofna embættið. Og þó sendiherraembættið hafi á undanförnum tíma verið sýnilegt tákn þess, að þjóðin er sjálfstæð, þá er jeg hræddur um, að það falli fljótt í gleymsku, þegar sendiherrann er kallaður heim.

Magnús Guðmundsson Mjer skildist svo, að hv. 3. þm. Reykv. (JakM) óskaði að fá vitneskju um það, hvernig jeg liti á mál það, sem hjer er til umræðu. Þetta er mjer ljúft að gera honum til geðs, og skal þá strax lýsa yfir því, að jeg get gengið inn á nál., því jeg skil þær till. á sama hátt og hann, þannig, að ekki sje til þess ætlast, að embættið sje lagt niður, heldur sje breytingin frá því, sem nú er, fólgin í því, að hjer eftir skuli Alþingi í hvert skifti ákveða, hvort fje verði veitt til þess eða ekki. Nú er það kunnugt orðið, að sendiherra vor vill fá lausn úr embætti sínu, og mjer er persónulega kunnugt um það, að hann langar að komast heim, enda mun honum þegar vera fyrirhugað embætti. Og þær upplýsingar get jeg gefið hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að ef ekki hefði verið völ á jafnágætum manni sem Sveini Björnssyni í sendiherraembættið, þá myndi stjórnin aldrei hafa skipað í það. Hvað því viðvíkur, hvort fært sje að fela hr. Jóni Krabbe störf sendiherrans, þá má minna á það, að hann er enganveginn algengur starfsmaður í utanríkisráðueytinu, heldur er hann þar sem trúnaðarmaður okkar, og ætti því síst að vera fyrir þær sakir ver fallinn til að gegna þeim öðrum málum vorum, sem undir sendiherrann heyra. Það væri þá helst óviðfeldið frá sjónarmiði utanríkismálaráðuneytisins danska, og trúi jeg þó varla, að það muni reka sig á, meðan vjer höfum til þessara starfa völ á slíkum manni sem Jóni Krabbe, sem að allra dómi er þeim eiginleikum gæddur, að allir, sem kynnast honum, bera traust til hans. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) mintist á það, að fyrverandi stjórn hefði hækkað fjárveitinguna til sendiherrans. Það er satt, að lagt var til í frv. til fjárlaga fyrir 1923 að hækka þá fjárveitingu, og var það gert eftir ósk sendiherrans sjálfs. En áður því yrði ráðið til lykta, fór þáverandi stjórn frá. En það var eitt af fyrstu verkum hæstv.forsrh., sem nú er (SE), að koma á fund fjvn. og biðja hana að hækka þessa fjárveitingu, og kvað hann það vera samkvæmt vilja allrar stjórnarinnar. Hv. þm. Str. (TrÞ) var fjölorður um ósamlyndi innan Íhaldsflokksins. Það er ekki nema eðlilegt, að honum komi það kynlega fyrir, slíkum aga sem hann er víst vanur í sínum flokki. Annars væri mjer innanhandar að benda á nokkur dæmi um það, hvernig samlyndið hefir verið í Framsóknarflokknum, þó jeg hlífist við að gera það nú; má vel vera, að jeg fái tækifæri til þess síðar. Annars var það aldrei ætlun Íhaldsflokksins að gera hvert mál að flokksmáli, því það teljum vjer rjettast, að þó þm. skipi sjer í flokka eftir meginstefnu sinni, þá eigi þeir að hafa fullkomið skoðanafrelsi. Og eins er um það mál, sem hjer er á ferðinni, og vænti jeg, að það þurfi engan að hneyksla.

Pjetur Ottesen Jeg gæti í raun rjettri eins vel fallið frá orðinu, eftir að hv. 1. þm. Skagf. (MG) hefir talað, en þó eru það nokkur atriði, sem mig langar til að fara örfáum orðum um. Jeg býst ekki við, að nokkrum komi á óvart afstaða mín í þessu máli. Jeg var þegar í upphafi á móti stofnun þessa embættis, og ekki síður þá, er það var sett í fastar skorður með sjerstökum lögum, því jeg leit svo á, að með því móti myndi reynast ennþá erfiðara að draga úr kostnaðinum, sem af embættinu leiddi. En eftir því sem málið horfir nú við, má ætla, að ekki verði svo torsótt að koma slíkum sparnaði fram. Í áframhaldi af þessu vil jeg geta afstöðu þingsins 1922 til þessa máls. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) hefir raunar drepið lítillega á það atriði, en jeg vil aðeins í fáum orðum rifja það upp fyrir hv. deild, hvernig málið kom þá fyrir. Svo var mál með vexti, að stjórn sú, sem sat að völdum í þingbyrjun 1922 og samdi fjárlagafrv. fyrir 1923, gerði tillögu um það, eftir ósk Sveins Björnssonar, að laun sendiherrans yrðu hækkuð. Þáverandi fjvn. gat ekki orðið sammála um þetta, og jeg og tveir þm. aðrir, sem kosnir höfðum verið í nefndina af sparnaðarbandalaginu, vorum mótfallnir þeirri hækkun og klufum nefndina. Oss var það nefnilega ljóst, eftir því meðal annars, sem Sveinn Björnsson hafði sjálfur gefið í skyn, að það, að koma í veg fyrir hækkun fjárveitingarinnar til embættisins, væri í raun og veru það sama og afnema það. Það tækifæri vildum við nú grípa, og var það í fullu samræmi við fyrri skoðun okkar á því máli. En um þetta sama leyti urðu hjer stjórnarskifti, og núverandi hæstv.forsrh. (SE) tók við. Man jeg það, að eitt af hans allra fyrstu verkum í ráðherraembættinu var að koma á fund nefndarinnar, og bað hana mjög fast og innilega um að stuðla að því, að laun sendiherrans yrðu hækkuð, og kvað hann það sameiginlegan vilja stjórnarinnar, að svo yrði gert. Hæstv. atvrh. (KlJ) hafði þá nýlega í fyrirlestri talið þetta embætti ónauðsynlegt, kallað sendiherrann tildurherra.  (Atvrh. KlJ: Jeg stend við það, sem jeg hefi sagt.)  En hv. ráðherra (KlJ) var þó sammála forsætisráðherranum um nauðsynina á að hækka laun sendiherrans og halda embættinu, og hefir hann því viljað halda tildrinu áfram. Hann um það. Jeg vil geta þess í þessu sambandi, að háttv.þm. Str. (TrÞ) hefir altaf, frá því fyrsta, verið á móti þessu embætti, og viljað, að það væri lagt niður. Nú læst hann hneykslast mjög á því, að einn eða svo af flokksmönnum íhaldsins skuli leggja á móti því að fella embættið niður. Jeg vil þá benda háttv.þm. á það, að jeg man ekki til þess, að einn einasti Framsóknarflokksmaður greiddi atkvæði með því að fella niður hækkun á fjárveiting til þessa embættis, er við, fulltrúar sparnaðarbandalagsins í fjárveitinganefnd, fluttum tillögu um það á þingi 1922, og man jeg þó ekki til þess, að þeir fengju neinar ákúrur fyrir það í blaði þm. Það hefir þá verið gert í laumi. En opinberlega hefir það ekki sjest frá hans hendi, að hann hafi neitt hneykslast á þessu háttalagi flokksbræðra sinna. Jeg skal þá líka benda á það í sambandi við dæmi þau, sem háttv.þm. Str. talaði um, um afstöðu eins Íhaldsflokksmanns úr þessari deild til þeirra frv., sem hjer liggja fyrir um niðurfellingu embætta við háskólann, að hjer er alveg um samskonar mál að ræða og það, sem Framsóknarflokksmenn fylgdust dyggilega að að drepa á þingi 1922. Nú er það flutt af þeim. Þetta sýnir, að mótstaðan, sem málið vakti þá af þeirra hálfu, hefir einungis stafað af því, að það voru menn úr sparnaðarbandalaginu, sem þá fluttu það. Það er engin önnur skiljanleg ástæða fyrir þessum hringsnúningi.

Jakob Möller Jeg vildi gera stutta athugasemd við ræðu háttv.þm. Borgf. (PO). Hann var að gefa upplýsingar um upptök þessa máls, sem jeg verð að telja, að ekki sjeu rjettar. Mjer er fullkunnugt um það, að Sveinn Björnsson tók við embættinu gegn ákveðnu loforði stjórnarinnar um það, að launin yrðu hækkuð.

Það er ekki satt!

Jú! Á þingi 1921 flutti jeg svo breytingartillögu þess efnis, og bygði hana á þessu loforði stjórnarinnar, sem og studdi þá tillögu. Nú lætur háttv.þm. Borgf. (PO) í veðri vaka, að þessi krafa Sveins Björnssonar hafi komið öllum óvart. En hún var borin fram í fullu samráði við stjórnina, og háttv. 1. þm Skagf. (MG) mælti eindregið með því, að launin yrðu hækkuð, bæði á þingi 1921 og 1922.

Magnús Torfason Samkvæmt afstöðu minni í þessu máli, þá gladdi það mig stórlega, er þetta frv. kom fram, og jeg verð að segja, að með því frv. get jeg verið. En jeg fæ ekki sjeð, að háttv.allshn. hafi nokkuð bætt um það, nema síður sje. Jeg get ekki sjeð, að það sje nein þörf á því að búa til lög um það, hvað gera eigi á fjárlögunum. Ef þinginu sýnist að setja sjerstakan sendisveitarritara, ef fje er veitt, þá á að setja þetta í fjárlögin. Sje ekki veitt fje til sendiherraritara, þá nær það heldur ekki lengra. Það er því langhreinlegast að afnema embættið alveg, því þá er þingið frjálst um það, hvað það vill gera framvegis. Það sem þó einkanlega í mínum augum gerir það, að mjer finst tillögur háttv.allshn. spilla frv., er það, að með þessu móti er sendiherraembættið gert að þingbitlingi. Það álít jeg alls ekki viðeigandi. Það á ekki að vera hnotabit um það á hverju þingi, hvort embættið skuli standa af náð þingsins frá ári til árs. Annaðhvort á að afnema það alveg eða þá ekki. Það, sem aðallega kom mjer til þess að standa upp, það voru orð háttv. 1. þm. Skagf. (MG) um það, að sendiherrann mundi líklega segja af sjer á þessu ári. Ef nú þetta er rjett, sem hert var á með því að segja, að honum væri fyrirbúið starf hjer á landi, hversvegna vilja menn þá ekki bíða þangað til að vissa er fengin fyrir því, hvort hann segir af sjer eða ekki. Ætti einmitt frv. þm. Str. (TrÞ) að liggja ósnert þangað til, svo menn gætu þá samþykt það, ef svo sýndist. Jeg vildi taka þetta fram. Og úr því þetta er ekki flokksmál hjá Íhaldsflokknum - en mjer hafði ekki dottið annað í hug en svo væri - þá get jeg ekki betur sjeð en það sje rjettast og hyggilegast að afgreiða málið svona. Minsta kosti held jeg, að ef jeg hefði staðið í sporum 1. þm. Reykv. (JÞ), þá hefði jeg ekki viljað fara svo í málið, að því yrði ekki komið aftur í samt lag og var.

Magnús Guðmundsson Jeg vildi segja nokkur orð út af ummælum háttv. 3. þm. Reykv. (JakM), að stjórnin hafi lofað því í byrjun að hækka laun sendiherrans 

Þetta er ekki rjett!

Það þýðir ekki fyrir háttv.þm. að berja höfðinu við steininn. Jeg get ef til vill sannað þetta með brjefi við 3. umr. Viðvíkjandi ræðu háttv. 1. þm. Árn. (MT) skal jeg geta þess, að það er ekki nauðsynlegt að taka hjer upp heimild til þess að setja fjárveitingu á fjárlög. Auðvitað ræður Alþingi í hvert skifti, hvað skuli gert. En það er nokkuð annað að fella lögin alveg úr gildi. Þá talaði þessi háttv.þm. (MT) um það, að málið gæti beðið, þangað til það kæmi í ljós, hvort sendiherrann ætlaði að segja af sjer. Það kemur áreiðanlega bráðlega í ljós. En málið er heldur ekki komið út úr þinginu  (Forsrh., SE: Nýja stjórnin bíður!)  , þótt það sje samþykt hjer. Jeg skal ekkert segja um nýju stjórnina, en það er ólíklegt, að hún afgreiði á 3–4 dögum mál, sem gamla stjórnin hefir legið lengi yfir.

Jakob Möller Háttv. 1. þm. Skagf. (MG) segir beinlínis rangt frá. Við hittumst 1921 á skipi hjer við Ingólfsgarðinn, er Sveinn Björnsson sigldi, og hjet hann þá á mig til styrktar, til þess að fá laun sendiherrans hækkuð.

Magnús Guðmundsson Jeg kannast alls ekki við þetta viðtal, sem háttv. 3. þm. Reykv. talaði um, nje nokkra samninga eða loforð um þetta efni. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) fer með ósannindi.

Jón Kjartansson Það voru ummæli sessunauts míns, háttv. 1. þm. Árn. (MT), sem komu mjer til þess að standa upp. Hann undraði sig yfir því, að þetta skyldi ekki vera flokksmál hjá Íhaldsflokknum, Það stóð í einhverju blaði um þennan háttv.þm. (MT), að hann tilheyrði eða stæði a. m. k. mjög nærri Framsóknarflokknum. Það er nú samt ekki að sjá, að þetta hafi verið flokksmál þar. Ætti hv.þm. því fyrst að beina aðfinslum sínum þangað. Hinsvegar finst mjer ekkert að athuga við það, þó þetta sje ekki gert að flokksmáli. Aðalatriðið er, hvort hjer sje verið að skaða utanríkismál vor. Nú eru allir sammála um það, að sá maður, sem nú er sendisveitarritari, sje ágætur maður og mjög vel fallinn til að gegna sendiherrastörfum, get jeg því ekki skilið, að háttv. deild hafi á móti till.allshn., þar sem hjer er aðeins um fyrirkomulagsatriði að ræða. Það er heppilegt, ef sendiherraembættið losnar, að geta falið sendisveitarritara að gegna starfinu. Jeg get því ekki fallist á það, sem sessunautur minn, háttv. 1. þm. Árn. (MT) sagði, að frv. hafi versnað hjá allshn. Síst ætti Sjálfstæðisflokkurinn að vera á móti frv. eins og það er nú. Við álítum óheppilegt að afnema lögin, en heppilegt að leggja það á vald fjárveitingavaldsins, hvort eða hve miklu fje sje varið til þessa. Virðast þá þessar deilur óþarfar. Allir eru sammála um, að sendisveitarritarinn sje heppilegur til að takast þetta starf á hendur. Það er aðalatriðið. Þá vildi jeg beina fáum orðum til háttv.þm. Str. (TrÞ). Hann var að tala um ósamkomulag í Íhaldsflokknum. En hann ætti að skygnast um í sínum eigin flokki. Sjálfur hefir hann flutt hjer þrjú sparnaðarmál. Hann vill afnema dósentsembættið í klassiskum fræðum við háskólann. Helsti flokksmaður hans í Ed. vill láta flytja dósentinn að mentaskólanum. Í öðru lagi vilja flokksmenn hans hjer í deildinni láta afnema kennaraembættið í hagnýtri sálarfræði. Helsti flokksmaður hans í Ed. vill gera þann prófessor að landsbókaverði, og enn annar að fræðslumálastjóra. Þannig mætti lengi telja. Þeir eru svo sem ekki allir sammála þar, og svo virðist sem þessar sparnaðartill. flokksmanna Framsóknarflokksins sjeu aðeins fram bornar til þess að sýnast.

Forsætisráðherra (SE): Það var alveg rjett, sem hv.þm. V.-Sk. (JK) tók fram, og jeg hefi margoft sagt, að Jón Krabbe er auðvitað mjög fær til að vera chargé d'affaires. En það kemur bara ekki til nokkurra mála að sameina chargé d'affaires og trúnaðarmannsstöðuna í utanríkisráðuneytinu danska, nema aðeins til bráðabirgða. Hjer er um svo ólík störf að ræða. Annars held jeg, úr því sem komið er, að besta lausn þessa máls sje sú, ef nú yrðu sendiherraskifti - að vísu liggur ekki fyrir nein yfirlýsing um það frá sendiherra enn þá, að hann ætli að segja af sjer - að sendiherralögin sjeu látin standa eins og þau eru, en nefndin dragi sitt frv. til baka. Og svo gæti nýja stjórnin þá haft chargé d' affaires í bili, þangað til nýr maður væri fundinn til þess að gegna starfinu. Það eru því tilmæli mín til háttv. 1. þm. Reykv. (JÞ) og nefndarinnar, að málið sje látið bíða. Það fer áreiðanlega best á því, að lögin sjeu látin standa. Annars geri jeg fastlega ráð fyrir því, að þó þetta frv. nái að ganga gegnum hv.Nd., þá verði því alveg vafalaust slátrað í Ed. En svona er það! Hvað skyldi grískudósentinn vera búinn að kosta ríkið mörg þús. kr. á ári, á þennan hátt? Nú er einmitt nýbúið að fella frv. um hann í Ed. Jeg vil biðja þessa háttv. sparnaðarmenn að taka það til athugunar, hvað það kostar að lengja þingið með óþörfum umræðum, með því að taka upp aftur og aftur mál, sem altaf eru feld á hverju þinginu eftir annað, og sem frá byrjun er vitanlegt, að muni falla.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil benda hæstv.forsrh. (SE) á það, að það er ekki sem best samræmi í því að telja þetta eitt hið mikilsverðasta mál, en vera svo að kvarta yfir því, að umræður verða um það. Hv. 3. þm. Reykv. lagði orð mín þannig út, að það væri aðalatriðið fyrir mjer að fá titlinum breytt. En hversvegna er aðalatriðið að fá titlinum breytt?: Það er vegna þess, að höfuðkostnaðurinn við þetta embætti stafar af titlinum. Með öðrum orðum: Það er sparnaðurinn, sem er aðalatriðið, og hann næst jafnvel, hvort sem frv. mitt eða till.allshn. ná fram að ganga. Þessvegna get jeg vel verið þeim samþykkur. Út af ummælum háttv. 1. þm. Skagf. (MG) skal jeg benda á, að þar kom líkt fram. Hann vildi gera mun á frv. mínu og till.allshn. Þetta er misskilningur. Að vísu er staðan ekki afnumin eftir till.allshn. En eftir frv. báðum getur þingið ákveðið um sendiherrann. Þá voru þeir, hv. 1. þm. Skagf. (MG) og hv.þm. V.-Sk. (JK) að tala um samkomulagið í þeim tveim höfuðflokkum, sem hjer skiftast skeytum á. Það er vitanlega ekki tiltökumál, þó smáágreiningur verði um einstöku mál í flokki, sem hefir mjög margbreytta stefnuskrá. En nú hefir Íhaldsflokkurinn aðeins eitt atriði á sinni stefnuskrá, sem sje það, að fækka embættismönnum og spara.

Hvar stendur það?

í stefnuskrá flokksins eða yfirlýsingu.

Nei!

Jú, það stendur þar. Og samt getur flokkurinn ekki komið sjer saman um þetta eina atriði. Út af orðum hv.þm. V.-Sk. (JK), um ósamræmi í Framsóknarflokknum, út af afnámi embætta grískudósentsins og prófessorsins í hagnýtri sálarfræði, vil jeg taka fram, að þetta er hreinn misskilningur. Eins og jeg hefi áður sagt, var það alls ekki meiningin að ganga af þessum mönnum dauðum. Það er því alveg eðlilegt, þó skoðanir skiftist um það, hvað taka eigi við á eftir. Jeg benti líka á það, er jeg flutti frv. mitt um grískudósentinn, að ein leiðin til að sjá honum fyrir starfi væri sú, að flytja hann að mentaskólanum. Þá kem jeg að ræðu hv.þm. Borgf. (PO), sem jeg get ekki látið ómótmælt, enda þótt mjer leiðist að eiga orðastað við þennan hv.þm., út af þessu máli. Við höfum altaf verið sammála um þetta efni frá því sendiherraembættið var stofnað. En jeg get ekki látið vera að mótmæla því, er hann gaf í skyn, að hver einasti maður í Framsóknarflokknum hefði skipað sjer á móti þessu máli á þingi 1922, aðeins af því, að frv. hefði komið frá „sparnaðarbandalaginu“, með öðrum orðum, að þeir hefðu beinst á móti því af því að það kom frá sjerstökum mönnum. Í þessu felst ákaflega hörð ákæra, og ef háttv.þm. vill halda við þetta, þá verður mjer að minnast hins forna spakmælis: Margur heldur mann af sjer - og að hann sje slíkur maður. En jeg vona, að þetta sje ekki meining hans, heldur hafi hann sagt þetta í fljótræði. En annars er það dálítið átakanlegt, að góðir bræður, sem hjálpuðust áður að því að stofna þetta embætti, skuli nú vera að sendast skeytum á. Er það alkunnugt, að þegar ríki leysist upp, þá berjast menn innbyrðis, og svo fer hjer.

Pjetur Ottesen Jeg hjelt, að hv.þm. Str. (TrÞ), mundi reyna að bera eitthvað í bætifláka fyrri framkomu flokksbræðra sinna í þessu sendiherramáli hjer á þingi 1922 og sjálfs sín, í því að vera þá ekki betur á verði í því máli. Á þingi 1922 gafst tækifæri fyrir Framsóknarflokkinn til þess að styðja okkur, sparnaðarbandalagsmennina, í því að fá sendiherraembættið lagt niður. En afstaða flokksins til málsins, sú, sem jeg hefi áður lýst, var þá látin óátalin af hv.þm. Str. (TrÞ). Jeg get ekki sjeð annað en hann hafi dottað þá á verði. En hvað snerti ummæli hv.þm. (TrÞ) um stefnuskrá Íhaldsflokksins, þá voru þau víst bygð á ummælum hans sjálfs um stefnuskrána í Tímanum, en ekki á sjálfri stefnuskránni. Þá taldi hv.þm. (TrÞ) það harða ásökun á flokksbræður sína, Framsóknarflokksmennina, að þeir hefðu verið á móti embættafækkun við háskólann á þinginu 1922, af því að það mál hefði verið borið fram af sparnaðarbandalaginu. En það verður ekki annað sjeð, en að sú ásökun sje í alla staði rjettmæt. Nú bera þeir fram þessi stóru mál, og ef þeir renna skeiðið til enda og fylgja þeim í gegnum þingið, ætla jeg, að full sönnun sje fengin í því efni. Það er framkoma þeirra sjálfra, þeirra eigin verk, sem sanna það. En út af því, sem hæstv.forsrh. (SE) sagði um grískudósentsembættið, að umræðurnar um þetta mál ætu upp allan sparnaðinn við niðurlagning þessa embættis, vil jeg spyrja hæstv.forsrh. (SE), hverjir það sjeu, sem standa fyrir þeirri eyðslu. Eru það ekki einmitt þeir, sem harðast ganga fram í því að sporna á móti niðurlagning þessa embættis og yfir höfuð öllum sparnaðarmálum? Jú, vissulega er það þeirra sök, og það verður ekki annað sagt en hæstv.forsrh. (SE) leggi fram krafta sína heila og óskifta til slíkrar eyðslusemi og óspilunar.

Forsætisráðherra (SE): Jeg átti við þann óþarfakostnað, sem leiddi af umræðum um mál, sem sjálft þingið er ár eftir ár búið að reka sig á, að eru óframkvæmanleg; því þá er það aðeins aukinn kostnaður að bera fram þessháttar frv. Nú ber, t. d., háttv. 1. þm. Reykv. (JÞ) fram frv., um breytingu á skipulagi háskólans. Í því frv. er gert ráð fyrir, að grískudósentinn haldi sínum embættislaunum þangað til hann hafi fengið annað embætti. Þetta bendir á, að allur gauragangurinn um þetta dósentsembætti lendir á þinginu, til þess að það fái tækifæri til að tala um sparnað, sem aldrei verður framkvæmdur. Það var því þessi áminning, sem jeg vildi gefa þinginu, - að vera ekki að vekja upp gamla drauga, sem illfært er að kveða niður aftur, því að það verður aðeins til þess að auka óþarfan kostnað.

Hefir ekki stjórnin sjálf vakið upp þessháttar drauga, sameining þjóðskjalavarðarembættisins við landsbókasafnið?

Jeg tel víst, að þetta frv. verði samþ., en hin frv. frá síðasta ári, sem jeg bar fram og veit, að voru öll mjög heppileg, hefi jeg ekki borið fram, af því að jeg sje, að þingið er þannig skipað, að engar líkur eru til að þau gengi fram.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg hefi nú þegar talað þrisvar í máli því, sem nú er til umr., en þar sem hæstv. forseti (BSv) leyfir nær öllum að tala að vild og hæstv.forsrh. (SE) notar sína ótakmörkuðu heimild til þessa, að taka til máls, og þó um önnur málefni sje, þar sem er háskólafrv. mitt, bið jeg hæstv. forseta að leyfa mjer einnig að víkja að því máli. Jeg hefi þar komið með tillögur um embættafækkun, þannig, að jeg ætlast til, að konungur noti vald sitt til þess að færa menn til í embættum, einkum er embætti losna. Nú gaf hæstv.forsrh. (SE) þá skýringu á þessu, að grískudósentinn hjeldi embætti sínu þangað til hann fjelli frá eða færi úr því á annan hátt. En jeg hefi nú svo mikið álit á hr. Bjarna Jónssyni, að það sjeu til mörg embætti önnur, sem hann sje vel fær til að gegna, og geri jeg ráð fyrir, að embætti það, er hann hefir nú, muni geta losnað á þennan hátt. En viðvíkjandi máli því, sem hjer liggur fyrir, þá var eitt atriði í ræðu háttv. 1. þm. Árn. (MT), sem jeg þurfti sjerstaklega að svara, en mun þó geyma það til 3. umr.

Magnús Guðmundsson Það var aðeins viðvíkjandi stefnuskrá Íhaldsflokksins, sem jeg tók til máls. Hv. þm. Str. hrósar sjer af lestrarkunnáttu sinni, og skal jeg ekki efast um hana. En nú stendur í yfirlýsingu flokksins á þessa leið: „Fyrsta verkefni flokksins ljetum við vera það, að beitast fyrir viðreisn á fjárhag landssjóðs. Vjer viljum, að því leyti sem frekast er unt, ná þessu takmarki með því að fella burtu þau útgjöld landssjóðs, sem vjer teljum ónauðsynleg, og með niðurlagningu eða samanfærslu þeirra landsstofnana og fyrirtækja, sem vjer teljum, að þjóðin geti án verið eða minkað við sig henni að skaðlausu. Vjer búumst við, að ekki verði hjá því komist að auka að einhverju leyti álögur á þjóðinni í bili, til þess að ná nauðsynlegri rjettingu á hag landssjóðs; en flokkurinn vill sjerstaklega láta sjer ant um að koma þessum málum sem fyrst í það horf, að unt verði að draga úr þeim álögum til opinberra þarfa, sem nú hnekkja sjerstaklega atvinnuvegum landsins. Vjer teljum, að eftir því sem fjárhag landssjóðs er nú komið, sje ekki unt að veita fje úr honum til nýrra framfarafyrirtækja að neinu ráði, meðan viðreisn fjárhagsins stendur yfir. En jafnskjótt og fjárhagur landssjóðs leyfir, mun flokkurinn vilja veita fjárhagslegan stuðning til framfarafyrirtækja, og þá einkum til þeirra, sem miða beinlínis til eflingar atvinnuvegum landsmanna. Að sjálfsögðu vill flokkurinn nú þegar veita atvinnuvegunum þann stuðning með löggjöfinni, sem unt er, án hnekkis fyrir fjárhag landsins. Vjer teljum, að viðreisnarstarfið hljóti fyrst um sinn að sitja svo mjög í fyrirrúmi fyrir öllum öðrum málum, að vjer sjáum ekki nauðsyn til að gefa aðra eða víðtækari stefnuskrá en þetta að svo stöddu, en óskum, að þjóðin dæmi flokk vorn, þegar til kemur, eftir verkum hans og viðleitni í landsmálum.“ Nú segist hv.þm. (TrÞ) hafa lesið þessa yfirlýsingu. Hví neitar hann þá, að þetta standi þar, og segir, að ekkert sje á stefnuskrá flokksins annað en embættasparnaður?