Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skal svara nokkrum atriðum, sem komið hafa fram í ræðum hv. þm., sem talað hafa um málið. - Hv. 8. landsk. þm. (StJSt) sagði, að hér væri verið að gefa fjárhagsráði heimild til þess að afnema verðlagsákvæði. Ég vil benda þessum hv. þm. á, að hér er ekki um neina nýlundu að ræða, vegna þess að áður en nýju lögin um verðlagseftirlit voru sett, þá voru lögin um fjárhagsráð þannig, að fjárhagsráð hafði í hendi sér, hvaða vörur væru settar undir verðlagseftirlit, og hafði þá að sjálfsögðu fullt vald til þess að undanþiggja vörur verðlagseftirliti, sem það hafði sjálft sett á. Þetta hlýtur hv. þm. að vera kunnugt, því að þetta gilti, þegar hann var forstöðumaður ríkisstj. Hann sagði, að það væri eins dæmi annars staðar, skildist mér, að vörur væru ekki settar undir verðlagseftirlit. Þetta er mikill misskilningur hjá hv. þm. Ég vil benda honum á, að t.d. í Bretlandi á stríðstímanum, sem hafði af að segja mikilli vöruþurrð, þá voru þar margir vöruflokkar, sem ekki voru settir undir verðhámarkseftirlit, og þeir vöruflokkar, sem ekki töldust brýnar nauðsynjar almennings. Nú hafa þeir, eftir því sem ég veit bezt, að mjög miklu leyti upphafið verðlagseftirlitið hjá sér. Það kann vel að vera, ef þeir fara að vígbúast af kappi, að þeir verði að setja strangt verðlagseftirlit á vörur, sem ganga inn í hergagnaframleiðsluna. - Og það er svona um hámarksákvörðun verðlags í Ameríku. Sami hv. þm. talaði um, að þetta lán, sem hér er um að ræða að taka, væri gjaldeyrislán, sem gæti verið mjög hættulegt fyrir landið að taka. Ég vil í því sambandi benda á, að Landsbankinn tekur slík yfirdráttarlán. T.d. á árinu sem leið tók Landsbankinn 45 millj. kr. yfirdráttarlán í Englandi til þess að kaupa fyrir nauðsynjar til landsins. einmitt á því tímabili. sem gjaldeyrisöflun þjóðarinnar stendur lægst. Og það er ekki nema eðlilegt, að við þurfum að taka slíkt lán, þegar útflutningsvara okkar er aðallega send út og fæst greidd síðari helming ársins. Að vísu kemur inn nokkur gjaldeyrir á fyrra helmingi ársins. En sérstaklega ef vörur eru verkaðar, eins og þurrfiskur, þá dregst mjög fram á árið, að gjaldeyrir fáist fyrir þær afurðir. Og þá verður dautt tímabil viðkomandi gjaldeyrisinntektunum að því leyti fyrri hluta ársins og fram yfir mitt ár. - En það sýndist nú ekki, að það væri nein goðgá, eins og sakir standa nú um ýmsar nauðsynlegar vörutegundir, þó að beinlínis væri tekið gjaldeyrislán, til þess að tryggja, að nauðsynlegar birgðir væru af ýmsum vörum í landinu, eins og t.d. rekstrarvörum bátaútvegsins. Þetta er í raun og veru sú stefna, sem ætti að taka undir núverandi kringumstæðum. Er þess vegna furðulegt, að menn skuli amast við því. Það kemur nokkuð þvert við það, sem hv. þm. Ísaf. drap á í sinni ræðu, þar sem hann vildi víkja því að ríkisstj., að hún hugsaði ekki nóg um að sjá um, að fluttar væru inn nauðsynlegar rekstrarvörur til landsins. - Hv. þm. Ísaf. spurði um, hvort það yrðu ekki sett sérstök lög í sambandi við þær ráðstafanir, sem hér er verið að gera til hjálpar útvegsmönnum, og tók fram, að hann teldi það ekki í anda lýðræðis, ef ekki væri lögð fyrir þingið sérstök heimild handa ríkisstj. til þess að framkvæma þessar aðgerðir, sem hún nú hefur í hyggju. Ríkisstj. hélt í byrjun, að hún mundi þurfa að gera þetta. En við nánari athugun af hennar sérfræðingum hefur hún komizt að þeirri niðurstöðu, að það séu til nægar heimildir til þess að gera þær ráðstafanir, sem hér er um að ræða. Og ef slíkar heimildir eru til, virðist það vera að bera í bakkafullan lækinn að koma til þingsins og óska nýrra heimilda, þó að ríkisstj. sé ljóst, að það séu til heimildir fyrir þessu. Ég sé ekki, að það sé að fara í kringum lýðræðið að biðja ekki um heimild um það eða til þess, sem ríkisstj. hefur í hendi sér að lögum að gera. Það getur verið í þessu efni, eins og um mýmargt annað, að menn geta náttúrlega deilt um hlutina. Það sýnist ekki vera auðvelt að setja lög, sem tveir lögfræðingar geti ekki deilt um. - Hv. þm. spurði enn fremur, hvernig ríkisstj. ætlaði að tryggja, að þessi hlunnindi kæmu útvegsmönnum að notum. Ég held, að það sé ekki hægt að svara því öðruvísi en á þann veg, að það sé undir útvegsmönnum sjálfum komið, að þeir noti sér þessi hlunnindi, því að framkvæmdirnar eru í þeirra höndum. Ríkisstj. lætur þá hafa verkfærin að vinna með, og svo er það þeirra að hagnýta sér það. - Hv. þm. gat enn fremur um það, að hér væri um svo stóran hluta innflutningsins að ræða, að það væri ekki vogandi annað en að sérstakrar heimildar væri aflað handa ríkinu í þessu efni. Það er rétt, að þetta má kalla verulegan hluta innflutningsins. En hvaða eðlismunur er þá á því að þurfa að afla slíkrar heimildar, ef um er að ræða annars vegar 80–90 millj. kr. innflutning eða hins vegar 30 millj. kr. innflutning? Því að þegar gotugjaldeyririnn var hér til meðferðar á síðasta ári, þá hygg ég, að andvirði hans hafi farið upp undir 30 millj. kr., en ég þori þó ekki að fullyrða um upphæðina. En það var að verulegu leyti svipaðs eðlis eins og það, sem nú er hér um að ræða, og þá var ekki talin þörf á að afla sérstakrar heimildar til þess að gera það löglegt, sem þá var gefið frjálst í sambandi við þann gjaldeyri, né það talið neitt brot á lýðræði, þó að slíkt væri gert, enda er ég ekki í vafa um, að fjárhagsráð hefur heimild til þess að gera slíkar ráðstafanir. Ég hef nú ekki miklu að svara því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði. En ég get ekki fallizt á þá till. hans, að þetta frv. verði nú leyst upp í þrjú frv., sem er sams konar tili. og kom fram í hv. Ed. Eftir hans meiningu ætti að láta aðeins eina grein ganga í gegnum hv. þd. nú. Ég get ekki fallizt á þá tili. hans. Um þessa brtt. hans, sem mér skilst að hann ætli að gera um takmörkun á 2. gr., þá skilst mér, að það muni vera sama till. og borin var fram í hv. Ed. af einum flokksbróður hans, og virðist vera ákaflega óeðlilegt að setja slíka kvöð í sambandi við þessa yfirdráttarlánsheimild.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós hryggð mína yfir því, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki ætla að leggja fram annað lagafrv. um þessi mikilvægu mál, sem hér er um að ræða, heldur en frv., sem hér liggur fyrir sem 193. mal þingsins. Hæstv. ráðh. hafði þó í útvarpsumr. ekki aðeins gefið í skyn, heldur beinlínis lýst því yfir, að frv. mundi verða lagt fram um málið í heild. Samt hefur þingheimur ekki fengið að sjá annað en þetta litla frv., sem er ófullnægjandi og veitir enga heildaryfirsýn yfir þá lausn, sem fyrirhuguð er, og kveður alls ekki í einstökum atriðum á um mikilvæga þætti málsins. Þeir virðast eiga að véra algert framkvæmdaratriði. Þeim aðilum, sem hlut eiga að máli um framkvæmdina, virðist ætlað að eiga allt undir ríkisstj. að sækja og verða að hlíta úrskurði hennar hverju sinni. Það er rétt, þó að hæstv. viðskmrh. hafi andmælt því nokkuð áðan, að sé miðað við nágrannalönd okkar, er það eins dæmi nú á þessu ári og því síðast liðna, að gerðar hafi verið víðtækar ráðstafanir til þess að draga verulega úr verðlagseftirliti. Sú stefna var hins vegar uppi á fyrstu tveimur árunum eftir stríðslokin. Víða hefur verið horfið frá henni og að því að auka verðlagseftirlit á ný. Þessar ráðstafanir, sem hér á að gera, eru því vægast sagt fjögur til fimm ár á eftir tímanum - eins og reyndar fleira hjá hæstv. ríkisstj. - Það er og mjög mikill misskilningur hjá hæstv. viðskmrh., að hægt sé að bera ástandið í Bretlandi og brezk verðlagsmál saman við það ástand, sem hér mun skapast, ef þetta frv. nær fram að ganga. Hæstv. viðskmrh. sagði, að þar væri ekkert verðlagseftirlit á mjög mörgum vörutegundum og að mér skildist á mikilvægum vörum. Það er rangt. Bretar hafa hjá sér mjög víðtækt verðlagseftirlit. Þeir hafa á þessu sviði eftirlitskerfi, sem veitir ríkisvaldinu mjög ríka hlutdeild um verðlag í landinu. Fyrst og fremst gilda bein hámarksákvæði um ýmsar mikilvægar vörur, sem á markaðnum eru, og í öðru lagi eru nokkrar helztu neyzluvörur Breta greiddar niður með mjög miklu framlagi úr ríkissjóði. Í þriðja lagi er þar skipulögð framleiðsla á standardvörum, sem almenningur notar mikið af, þ.e.a.s. utility-vörum, og hefur það mikil áhrif á myndun verðlags í landinu og afkomu almennings. Í fjórða lagi er þar strangt bann við hækkun á húsaleigu, nema eftir vissum, nánar tilteknum reglum. Víðtækar ráðstafanir eru gerðar þar í húsnæðismálum. Og að nefna þetta fyrirkomulag hjá Bretum í sömu andrá og það, sem nú á að innleiða hér, er vægast sagt mikil fáfræði eða bein óskammfeilni. Þá vil ég spyrja hæstv. ríkisstj., og vil fá glögg svör frá henni um, hvað hún ætlar sér að gera til þess að tryggja, að útgerðarmenn fái í raun og veru 96 aura verð fyrir fisk sinn. Ég leyfi mér að skora á hæstv. ríkisstj. að gefa um það upplýsingar, hvar sé nú þegar greitt 96 aura verð hér á landi fyrir fisk til útvegsmanna. Ég hygg, að sannleikurinn sé, að í landinu sé nú ekkert ákveðið fiskverð, og mér finnst þm. eigi heimtingu á því að fá að vita, hvaða ráðstafanir hæstv. ríkisstj. ætlar að gera, til þess að þetta 96 aura fiskverð verði fast verð á vertíðinni, sem nú stendur yfir. Og fyrst hæstv. ríkisstj. ætlar sér ekki að leggja sérstakt lagafrv. fram um málið í heild, þá væri æskilegt, að hún gerði grein fyrir, hvað hún ætlast fyrir, til þess að koma í veg fyrir brask með þessar vörur, sem hér koma til greina, svo að álagningin, sem á innflutningsskírteinin kemur, lendi öll í vasa útvegsmanna, en ekki að mjög verulegu leyti í vasa milliliða og margvíslegra braskara. Það hefur verið nokkuð mikið um það rætt í sambandi við þetta mál, að Alþfl. hafi ekki bent á nein úrræði, sem komið geti í staðinn fyrir þau úrræði, sem ríkisstj. ætlar að framkvæma. Af hálfu Alþfl. hefur verið á það bent, að hann teldi fiskábyrgð í vissu formi koma til greina og vera heppilegri leið fyrir útvegsmenn og neytendur en þá leið, sem hæstv. ríkisstj. er að fara. Þetta hefur verið talið fráleitt, og hæstv. ríkisstj. hefur hliðrað sér hjá að ræða þessi úrræði Alþfl. að neinu ráði. Ég skal skýra lauslega frá því, hvaða skipan Norðmenn hafa á þessum málum, en Norðmenn eru sú þjóð, sem Íslendingar eiga í harðastri samkeppni við á fiskmarkaðnum og hafa svipaðasta aðstöðu og er hér á landi. Norðmenn skipta landinu í fiskverðlagssvæði, og er Lofoten-svæðið stærst. Á hverju verðlagssvæði gildir ákveðið fiskverð, sem allir kaupendur eru skyldir til að greiða. Þetta verð er ákveðið áður en vertíð hefst. Og verðið er samningsatriði á milli sjómanna og útvegsmanna annars vegar og samtaka kaupendanna hins vegar, sem eru frystihúsaeigendur og fisksaltendur. Jafnframt er svo ákveðið í norskum lögum, að ef þessi samtök ná ekki samkomulagi sín á milli um fast fiskverð, þá hefur norska verðlagsstjórnin heimild til þess að ákveða verðið á eigin spýtur. M.ö.o., í Noregi er talið fráleitt að hefja vertíð án þess að ákveðið sé fast fiskverð, sem útvegsmenn og sjómenn megi treysta. Hér aftur á móti er það stefna ríkisstj. að láta fiskverðið vera alveg frjálst samningsatriði milli útvegsmanna og fiskkaupenda, og gerir það öryggi sjómanna mjög lítið. Þetta er stefna, sem norsk stjórnarvöld telja ekki boðlega sínum sjómönnum og útgerðarmönnum. Þeir telja þar ekki boðlegt annað en að þegar vertíð hefst, þá geti þessir aðilar, sjómenn og útvegsmenn, gengið að föstu, ákveðnu fiskverði. Það verð, sem gildir í Noregi á þessari vertíð, er 107 aurar íslenzkir fyrir hausaðan fisk, en 821/3 aurar fyrir slægðan fisk með haus, m.ö.o., um 9% hærra fyrir sambærilegan fisk heldur en var hér á síðustu vertíð og hefur verið hér til skamms tíma. Og svo kynni að fara, að verðið yrði verra en þetta á þessari vertíð hér hjá okkur, ef ríkisstj. gerir ekki eitthvað, sem hún hefur ekki enn tilkynnt, til þess að tryggja fast verð á fiskinum. - Þó segir þetta ekki alla söguna, því að auk þess sem norskum sjómönnum og útvegsmönnum er tryggt 821/3 aura verð fyrir fiskinn, þá eru veiðarfæri og aðrir kostnaðarliðir útgerðarinnar greiddir niður með miklum framlögum, sem gert er ráð fyrir að á þessu ári verði um 22 millj. norskar kr. Norðmenn inna m.ö.o. af hendi svipaðar uppbótagreiðslur á mikilvægum kostnaðarliðum bátaútvegsins og Alþfl. hefur lagt til hér, að teknar verði upp. Eins er enn að geta í skipan Norðmanna á þessum málum, sem er mjög athyglisvert og þeir gera til þess að hækka raunverulegt fiskverð til sjómanna. Auk þess sem hraðfrystihúsin þar og saltendur eru skyldug til þess að greiða hið ákveðna og auglýsta fiskverð, þessa 821/3 aura, þá eru hraðfrystihúsin skyldug til að greiða í verðjöfnunarsjóð, ef þau flytja út við verði, sem færir hraðfrystihúsunum í heild hagnað. Það er reiknað út, hvað sé nauðsynlegur frystingarkostnaður frystihúsanna, og ef þau græða umfram það, sem svarar til hins nauðsynlega kostnaðar, verða frystihúsin að greiða gjald í verðjöfnunarsjóð, og hann er síðan notaður til þess að bæta fiskverðið á þeim stöðum, þar sem afli bregzt, og er þetta fyrirkomulag mjög til fyrirmyndar. Þessa stuttorðu lýsingu á skipan Norðmanna á þessum málum læt ég nægja, en hún sýnir, hve hlægilegt það er, þegar ríkisstj. segir í sambandi við þær aðgerðir, sem hún er nú í þann veginn að hrinda í framkvæmd, að engin önnur leið komi til greina en sú, sem hún er nú að halda inn á. Ríkisstj. þyrfti þó ekki að gera annað en afla sér upplýsinga um ráðstafanir Norðmanna á þessu sviði, og mundi þá sjást, að þeir hafa á þessu gerólíka skipan, sem ég hygg, að allir muni sannfærast um, að sé miklu heppilegri en sú stefna, sem nú á að taka, ef hæstv. ríkisstj. fær að ráða. Og þessi stefna, sem Norðmenn hafa fylgt hjá sér í þessum efnum, er einmitt sú stefna, sem Alþfl. vill, að tekin verði upp hér á landi í meginatriðum. Kostirnir við norska fyrirkomulagið eru fyrst og fremst þeir, að fiskverðið er fast og því fylgir stóraukið öryggi fyrir fiskimenn og sjómenn; í öðru lagi, að hagur útgerðarmanna og sjómanna er mjög bættur með niðurgreiðslum úr ríkissjóði, og í þriðja lagi er komið í veg fyrir óhæfilegan gróða frystihúsanna með þeim verðjöfnunarsjóði, sem þar er um að ræða. Ég hef rakið þetta til þess að sýna fram á, hve fráleitt það er í raun og veru, þegar ríkisstj. ásakar Alþfl. fyrir, að hann bendi ekki á neinar leiðir í þessu máli, og að ríkisstj. talar eins og ekki geti komið til greina nein önnur leið en sú, sem hún er að fara.



Herra forseti. Viðskmrh. hefur ekki getað gengið inn á þá aðferð að skipta frv. Mér finnst þetta nú ekki skynsamlegt af hæstv. ríkisstj., því að engin rök færði ráðh. fyrir því, að það mundi að nokkru leyti tefja fljóta afgreiðslu, og engin rök voru færð fyrir því, að það væri nokkur skynsemi í þessu eins og það er. - Að því er snertir 2. gr., um yfirdráttarheimildina, að bæta henni aftan við lög um verðlag og verðlagseftirlit, það er alveg hlægilegt, og ég get satt að segja ekki skilið, hvernig fjhn. Ed. hefur getað dottið í hug að gera það, enda engin rök færð fram fyrir því hjá hæstv. ríkisstj. Ég held, að þetta frv. verði aldrei nema hreinn óskapnaður, ef ekki verður hægt að fá ríkisstj. inn á neina breyt. á þessu. Ég vil þá vekja athygli á því, að í þessu frv. felst engin heimild til þess að gefa bátaútvegsmönnum einkarétt á innflutningi ákveðinna vara. Sú heimild, sem felst í þessu lagafrv., er heimild fjárhagsráðs til þess að afnema verðlagsákvæði á ákveðnum vörutegundum, en í þessu frv. felst engin heimild til þess að veita ákveðnum mönnum í landinu einkarétt til innflutnings á ákveðnum vörum, og það vil ég, að sé ljóst, og hef satt að segja ekki heyrt, að hæstv. ríkisstj. hafi reynt að halda því fram hér, að í þessu fælist slíkur réttur. Hins vegar álít ég fyrir mitt leyti - og vil að það komi fram og vænti að heyra skoðanir fleiri þm. á því, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki með núgildandi lögum neina heimild til þess að gefa neinum einstökum aðilum einkarétt til innflutnings á ákveðnum vörutegundum. Ég álít að það sé ákaflega fjarri lagi, að það vald, sem fjárhagsráð hefur, nái til þess. Það er tiltölulega mjög takmarkað í l. það vald, sem fjárhagsráð þannig hefur, þannig að menn verða að gera sér ljóst, að ef fjárhagsráð ætlar að gefa ákveðnum mönnum slíkan einkarétt, án þess að l. verði frekar breytt, þá brýtur það l., og það vil ég, að hæstv. ríkisstj. sé ljóst. Ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp þennan kafla úr 12. gr. fjárhagsráðsl., en hann hljóðar þannig: „Hlutverk innflutnings- og gjaldeyrisdeildar er að framkvæma í umboði fjárhagsráðs og í samráði við það heildaráætlun þá, er gera ber samkv. 3. gr., þar í innifalið: 1. Að úthluta til innflytjenda innflutnings- og gjaldeyrisleyfum á þeim vörum, sem háðar eru leyfisveitingum, og setja þau skilyrði um hann, sem nauðsynleg kunna að vera vegna viðskiptasamninga eða af öðrum ástæðum. - Sé úthlutun leyfanna við það miðuð, að verzlunarkostnaður og gjaldeyriseyðsla verði sem minnst. Reynt verði, eftir því sem frekast er unnt, að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu. Skal þetta gilda jafnt um kaupmannaverzlanir og samvinnuverzlanir og miðað við það, að neytendur geti haft viðskipti sín þar, sem þeir telja sér hagkvæmast að verzla.“ Það er sérstaklega tekið fram í þessari gr., að það eigi að veita leyfin með sérstöku tilliti til þess, þ.e. þeim aðilum, sem geti gert hagkvæmust innkaup og selt vörurnar ódýrast. Svo framarlega sem fjárhagsráð gefur í þessu tilfelli útvegsmönnum einkarétt til þess að flytja þessar vörur til landsins með tilliti til þess að láta selja bær sem dýrast, þá er það algert lögbrot. Ég vil benda ríkisstj. á það, að hún er bundin við lög og er sjálf ekki upp hafin yfir lögin. - Ég hef gert þetta að umræðuefni vegna þess, að ég kann ekki við, að löggjafarþing þjóðarinnar framkvæmi ekkí sæmilega sínar beinu júridisku skyldur í sambandi við svona mál. Og þegar ríkisstj. gerir sig seka um svona mistök og henni er bent á það hvað eftir annað, á hún að taka tillit til þess. Ef ríkisstj. ætlar sér að gera þennan hlut, að veita þessum aðilum, þar sem hvorki er um að ræða kaupmannaverzlanir né samvinnuverzlanir, þennan einkarétt, þá vil ég, að hún gangi frá því þannig hér á Alþ., að hún geti gert þetta, geri það löglega og hv. alþm. viti, hvað þeir eru að gera, þegar þeir gera þetta, svo að hæstv. ríkisstj. þurfi ekki að segja á eftir, að henni hafi ekki verið bent á þetta á Alþ. Það var margoft búið að tala um þetta við hæstv. ríkisstj., og hún er búin að hanga yfir þessu í margar vikur og athuga þetta og kemur nú loks með þetta frv. og segist vilja fá það í gegn á einum degi. Hún ætti að muna, þegar hún setti síðast lög hér í gegn á einum degi, því að það varð til þess, að hún varð að fá ný lög strax eftir nýárið, þar sem lögin reyndust óframkvæmanleg eins og gengið hafði verið frá þeim. Samkv. 1. gr. þessa frv. gefur Alþ. enga heimild til þess að veita bátaútvegsmönnum þennan einkarétt, og ríkisstj. verður því að koma og biðja um hana, ef hún vill fá hana, því að það er engin heimild í l., eins og nú standa sakir, og ekki í þessari 1. gr. til að skapa það fyrirkomulag, sem hæstv. ríkisstj. hefur hugsað sér. Það er mjög leitt, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki vera viðstödd til þess að hlusta á þessar umræður; það er vitlaust af henni, því að hún hefur rekið sig á það, að hún þarf ráðlegginga við, hvernig ganga eigi frá lögum og semja lög; það hefur ekki gengið svo vel hjá henni fram að þessu. En hins vegar mun ég ræða þau mál, þegar brtt. minar koma fram við 2. umr., og skal ég ekki tefja málið að sinni.



Herra forseti. Frv. þessu var vísað til hv. fjhn. eftir 1. umr., sem fór fram í gær. N. hefur ekki alveg lokið afgreiðslu málsins. En nm. mæla með því, að frv. verði nú látið ganga til 3. umr., og mun nál. væntanlega liggja fyrir við 3. umr. málsins.