Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það er sama um þetta frv. að segja og það, sem verið var að afgreiða, að það er hingað komið frá hv.Ed., eftir að vera þar samþ. breytingarlaust, Jeg sje ekki ástæðu til að fara út í hin einstöku ákvæði þess, enda er að þeim vikið í athugasemdum þeim, sem í fylgja. Aðeins vil jeg geta þess, að breyting þessi, nái hún fram að ganga, hefir talsverðan sparnað í för með sjer fyrir ríkissjóð, þegar setudómara er leyft að kveða upp dóma í máli heima hjá sjer, þó að málið hafi hinsvegar verið rekið utan þinghár hans eða lögsagnarumdæmis. Það hefir oft orðið tilfinnanlega dýrt að senda setudómara langa vegu, t. d. að vetrarlagi, til þess að kveða upp dóm, sem hann hefir að öðru leyti samið heima hjá sjer. Þessi breyting getur líka orðið til þess að spara aðiljum málskostnað, því að þeim má á sama standa, hvar dómurinn er kveðinn upp, aðeins að þeim sje gert það á sem ódýrastan hátt. Það ákvæðið, sem felst í 1. gr. frv., hefir minni þýðingu, en stefnir þó í sömu átt, að spara ríkissjóði og aðiljum óþarfa málskostnað. Frv. þetta var í. allshn., hv., Ed., og geri jeg það að minni till., að því verði að umr. lokinni vísað til allshn. þessarar hv. deildar. 

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg vildi leyfa mjer að mega mælast til, að frv. þetta fái að ganga til 2. umr. og allshn. Það er stjfrv., sem gengið hefir greiðlega og óbreytt í gegnum hv.Ed., og vænti jeg, að það njóti sömu velvildar í þessari hv. deild.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Bifreiðar eru nú orðnar aðalfarartækin hjer í nágrenni Reykjavíkur og um Suðurlandsláglendið. Á þessu svæði munu vera um 200 bifreiðar til mannflutninga og um 250 til vöruflutninga. Er auðsjeð, að í þessum vögnum liggur mikið fje, og er nauðsynlegt að það glatist ekki fyrir vanhirðu. En það hefir sýnt sig á síðari árum, að allmörg bifreiðarslys hafa orðið fyrir slæman frágang á vögnunum, bæði hjer í bæ og annarsstaðar. Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er fram borið með það fyrir augum að bæta úr þessu með betri og tíðari bifreiðaskoðun. Nú er þessi skoðun framkvæmd af lögreglustjóra og aðeins einu sinni á ári. Er hún jafnan auglýst með allmiklum fyrirvara. Það verður auðvitað til þess, að eigandi getur látið gera við bifreiðina áður en hún er skoðuð, en trassað viðgerðir á öllum öðrum tíma. í stað þessa þarf að fyrirskipa óvæntar skoðanir á bifreiðum öðru hverju. Að vísu er heimild til þess í gildandi lögum, en telja má ólíklegt, að því verði komið í framkvæmd, nema sjerstakir fastir menn sjeu skipaðir til þess. Bifreiðastjórafjelag Íslands (ekki Bifreiðafjelag Íslands, eins og í þskj. stendur) hefir æskt þess, að sú breyting kæmist á, sem þetta frv. talar um. Nú eru víða um land komnar margar bifreiðar, annarsstaðar en hjer á suðvesturlandi, svo sem á Ísafirði, Vestmannaeyjum, Borgarfirði, Eyjafirði og víðar. Er því ráð fyrir gert í frv., að atvrh. megi skipa sjerstaka skoðunarmenn á þessum stöðum, þegar þurfa þykir. Önnur ástæða fyrir því, að frv. er fram komið, er sú, að hvergi nærri allir menn, sem við bifreiðastjórn fást, eru til þess færir eða hafa til þess lögmælt skírteini. Hjer er ekki gengið nærri nógu hart eftir því, að ökuskírteini bifreiðastjóra sjeu í lagi, enda er það örðugt, meðan bifreiðaskoðun er svo fyrir komið sem nú er. En ef frv. verður samþykt, geta skoðunarmenn aðgætt ökuskírteinin um leið og þeir skoða hemla og stýri o. s. frv. Geta þeir þá gætt þess, að þeir, sem stýra mannflutningabifreiðum, hafi þau viðbótarskírteini, sem til þess þarf. En nú hefir ekki meira en einn fimti hluti þeirra, sem mannflutningabifreiðum stjórna, fengið þessi viðbótarskírteini, og hafa þeir því ekki fult próf. Þá eru nokkur atriði, sem jeg vil beina til þeirrar hv. nefndar, sem frv. fær til meðferðar, að athuga, enda þótt þau sjeu ekki í frv. Það væri eðlilegt, að lögleidd væru einhver fyrirmæli um að takmarka fjölda farþega, er bifreiðar mega flytja í einu. Þeir, sem oft hafa farið í bifreiðum utan Reykjavíkur, vita, að oft er í þær hlaðið meiru en góðu hófi gegnir. Hljóta allir að sjá, að fyrir þá sök er miklu hættara við slysum. Auk þess væri mikil ástæða til að athuga, hvort ekki ætti að hækka ábyrgðartryggingu hverrar bifreiðar, og hvort ekki væri ástæða til þess að skyldutryggja bifreiðarnar sjálfar, því að það er bagalegt fyrir eiganda bifreiðar, ef slys ber að höndum, að þurfa að borga háar skaðabætur og bifreiðin ónýtist ef til vill þar á ofan. Loks er athugandi, hvort ekki væri rjett að skipa fyrir um ákveðinn hvíldartíma handa bifreiðastjórum á hverjum sólarhring. Eftir gildandi lögum hefir atvrh. heimild til að setja einhverjar takmarkanir um þetta; en hann mun ekki hafa sjeð sjer það fært enn, og verður sjálfsagt eina ráðið að ákveða hvíldartímann í lögum. Nú er ástandið það, að bifreiðastjórar vinna 14 klst. á sólarhring á vetrum en 16 klst. um sumarmánuðina. Er þetta vitanlega alt of langur vinnutími, og það við vinnu, sem er mjög þreytandi og slítur taugunum. Jeg vil aðeins benda á þessi atriði. Ef til vill getur hæstv. atvrh. (MG) gefið einhverjar upplýsingar um þessi efni, og vildi jeg gjarnan fá að heyra þær. Vonast jeg til, að háttv. deild vísi þessu máli til 2. umr. og allshn.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Mjer skilst, eftir orðalagi frv., að ætlast sje til, að ný grein komi á eftir 4. gr. bifreiðalaganna. En nái þessi breyting fram að ganga, sje jeg ekki betur en að 2. málsgr. 4. gr. hljóti að falla burtu. Mjer skilst, að þessir skoðunarmenn eigi að bera ábyrgð á því, að bifreiðar sjeu skoðaðar nógu oft og nógu vel, og eigi þeir að ljetta þeim störfum af lögreglustjóra. Jeg held því, að rjett væri að láta frvgr. koma í stað 2. málsgr. 4. gr. En vitanlega er þetta aðeins formsatriði. Annars er það svo, að samkvæmt 4. gr. 2. málsgr. er lögreglustjóra heimilt að láta skoðun fram fara hvenær sem hann vill, og ef því ákvæði væri framfylgt af krafti, ætti það að vera nóg. En það er rjett hjá hv. 1. flm. (HjV), að nú er þessi skoðun ekki framkvæmd nema einu sinni á ári, og þá hafa menn fyrirvara til að láta gera við bifreiðar sínar. Þó finst mjer heldur ólíklegt, að margar ónothæfar bifreiðar sjeu í gangi, því að þá hljóta eigendurnir altaf að hafa hitann í haldinu um það, að slys verði. Þá gat hv. 1. flm. um, að allmargir þeirra, sem stjórna fólksflutningabifreiðum, hefðu ekki þau viðbótarskírteini, sem til þess þarf. Þetta mun vera alveg rjett hjá hv.þm. (HjV), og með brjefi 15. þ. m. hefir stjórnarráðið brýnt fyrir lögreglustjórum að gæta þessa betur en verið hefir. Ástæðan til þessa brjefs er, að vegamálastjóri, sem annast þessi mál fyrir landsstjórnarinnar hönd, hafði komist að því, að ólag er á skírteinunum. Hugsa jeg, að þetta atriði komist í lag með vorinu, þegar lögreglustjórar hafa haft tækifæri til að rannsaka það. Frv. gerir ráð fyrir að löggilda þrjá skoðunarmenn hjer á Suðvesturlandi. En mjer sýnast vera nokkur vandkvæði á að skifta starfinu með þeim. Vildi jeg, að fram kæmi, hvernig hv.flm. hafa hugsað sjer það atriði, þar sem bifreiðafjöldinn er svo ákaflega mismunandi á ýmsum stöðum á þessu svæði. Þá mintist háttv. 1. flm. á að takmarka vinnutíma bifreiðastjóra. Mjer virðist mjög örðugt að koma því við að hafa fasta reglu um þetta efni. Ef á að tryggja það, að hvervinni ekki nema vissan klukkustundafjölda á dag, þá þyrfti oft að senda tvo bifreiðastjóra í langferðir, því að þegar lagt er af stað í þær ferðir, er oft ekki unt að segja, hve langan tíma þær taka, eða hvort komið verði aftur samdægurs. Jeg óska ekki, að þessar athugasemdir mínar sjeu skoðaðar sem mótmæli gegn frv., heldur hefi jeg aðeins viljað benda á, að nái frv. fram að ganga, er eðlilegast, að þessum þrem skoðunarmönnum sje algerlega fengin í hendur sú umsjón með bifreiðunum, sem nú er hjá lögreglustjóra.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg vil þakka hæstv. atvrh. (MG) undirtektir hans undir þetta mál, og hefi jeg litlar athugasemdir við ræðu hans að gera. Jeg get ekki sagt, hvernig heppilegast væri að skifta verkum með skoðunarmönnunum, en mjer virðist eðlilegt, að þeir væru allir búsettir hjer í bænum, því að hjeðan eru ferðir í allar áttir. Ættu ekki að vera miklir örðugleikar á að finna menn, sem færu þessar leiðir, bæði suður með sjó og austur yfir fjall. Þeir ættu svo að taka bifreiðarnar, hvar sem tóm væri til að skoða þær. Jeg skal ekki segja, hve oft bifreiðar eru bilaðar, en jeg veit, að mikil brögð eru að því. Jeg hefi oft farið með bifreiðum, þar sem hraðamælir, hemill og jafnvel stýri hefir verið í ólagi. Vel má vera, að það sje rjett hjá hæstv. ráðh. (MG), að rjett væri að fella niður 2. málsgr. 4. gr. bifreiðalaganna.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það sýnist sjálfsagt, að skoðunarmaður hafi vald til þess að banna að nota þær bifreiðar, sem ekki fullnægja ákvæðum laga eða reglugerða, sem sett eru í þessu efni. Ef bifreið bilar, þá á þegar í stað að banna að nota hana, þar til úr er bætt. Það virðast t. d. lítil hyggindi í því að viðhafa það fyrirkomulag, að ætíð þurfi fyrst að tilkynna sýslumanninum í Árnessýslu, ef bifreið þaðan er biluð hjer í Reykjavík, og bíða svo eftir því, að hann banni, að hún sje notuð, í stað þess að fela það umsjónarmanni hjer. Jeg get ekkert um það dæmt, hvort mikil brögð sjeu að því, að ekið sje hjer biluðum bifreiðum. Jeg hefi aldrei ekið í biluðum bifreiðum, að því er jeg best veit. En hvað það atriði snertir, að hraðamælarnir sjeu í ólagi, þá mun ástæðan vera sú, að vegirnir, eins og þeir eru upp og ofan, ósljettir og sumstaðar lítt færir, ónýta hraðamælana á skömmum tíma. Mælarnir þola sem sje ekki lengi mikinn hristing.

Flm. (Sigurjón Jónsson) Þegar lögin um varnir gegn berklaveiki voru hjer til umræðu á Alþingi 1921, var þm. mjög óljóst um þann kostnað, er þau hefðu í för með sjer. Kom þá fram í þskj., að kostnaður þessi mundi geta farið upp í 60–70 þús. kr., og áttu bæjar- og sýslufjelögin að annast um greiðslu á 2/5 kostnaðarins, en ríkissjóður 3/5. Þetta var vitanlega áætlun, enda kom fljótt á daginn, að ekkert var á henni að byggja, eins og best sjest á því, að þegar á næsta ári, 1922, eru gjöldin vegna berklavarnalaganna komin upp í 131 þús. kr.; 1923 verða þau 280 þús.; 1924 330 þús., og nú eru þessi gjöld samkv. LR þeim, er liggur hjer fyrir til samþ., komin upp í rúma hálfa miljón króna. Auk þessara gjalda ríkissjóðs, hafa bæjar- og sýslufjelög goldið sinn skerf öll þessi ár: fyrst framan af 2/5 kostnaðar, en eftir 1923 dálítið minna, því að þá var sú breyting gerð á lögunum, að í stað 2/5 var sett hámarksgjald: 2 kr. á hvern heimilisfastan mann í sýslunni eða kaupstaðnum. Þessi breyting var gerð vegna þess, að 1923 voru þessi gjöld orðin lítt bærileg fyrir sum sýslu- og bæjarfjelög, eða komin upp í 3 kr. á hvern heimilisfastan mann í Varnir gegn einstökum sýslum. Undanfarin ár, eða síðan 1923, hafa svo bæjar- og sýslufjelög greitt þetta hámarksgjald. Aðeins tvö bæjarfjelög og tvö sýslufjelög hafa enn ekki náð því að greiða að fullu þetta hámarksgjald, en auðvitað mestan hluta gjaldsins samt. Hinsvegar hafa flest lögsagnarumdæmin orðið að leggja út til bráðabirgða talsvert hærri upphæð en þeim ber samkv. hámarksgjaldinu, en það hafa þau fengið endurgreitt úr ríkissjóði á sínum tíma. Þetta frv. á þskj. 61 fer fram á að breyta 14. gr. laga um varnir gegn berklaveiki frá 1921 og að nema úr gildi lögin frá 1923 um sama efni. Breytingin er aðeins í því fólgin, að bæjarfjelög og sýslufjelög greiði hjer eftir upp í berklavarnakostnaðinn 2 kr. fyrir hvern mann í lögsagnarumdæminu, í stað þess að áður var þetta gjald hámark þess, er hverri sýslu eða bæjarfjelagi ber að greiða. Að vísu mætti segja, að þeim 4 lögsagnarumdæmum, sem enn hafa ekki náð því að þurfa að greiða hámarksgjaldið, sje órjettur ger með þessari breytingu, og að þau greiði lítið eitt meira hjer eftir. En þá er því að svara, að óvíst sje nema þau þá og þegar nái því að fylla hámarksgjaldið. Um það skal engu spáð. Hinsvegar mætti benda á, að lögin um berklavarnir eru sett vegna landsmanna yfir höfuð, jafnt vegna lítið sýktu sveitanna sem hinna sýktu, og þess vegna rjettlátast, að allur kostnaður þar af leiðandi sje greiddur úr sameiginlegri fjárhirslu ríkisins, en ekki færður yfir á sýslu- og bæjarfjelögin. Þess vegna tel jeg það ekki neina raunverulega breytingu, þó að öllum sýslu- og bæjarfjelögum sje gert jafnt undir höfði og látin greiða sama hámarksgjald, en hitt verð jeg að telja hagræði mikið fyrir lögsagnarumdæmin, að geta hjer eftir greitt gjaldið beint í ríkissjóð. En af því leiðir þá, að allir reikningar ganga beint til stjórnarráðsins, þar sem þeir verða úrskurðaðir. Enda tel jeg það sjerstaklega áríðandi, þegar um jafnhá gjöld er að ræða fyrir ríkissjóð, og ekki nema sjálfsagt, að stjórnarráðið endurskoði og úrskurði alla slíka reikninga. Þá gefst stjórnarráðinu líka tækifæri til að sjá um, að reikningarnir sjeu svo sundurliðaðir sem þörf er á. Jeg tel ekki þörf á að hafa þessa framsögu öllu lengri, en skal þó geta þess, að það, sem aðallega kom mjer til þess að athuga þetta mál, var samþykt á þingmálafundi vestra um, að sýslu- og bæjarfjelög yrðu undanþegin þeirri kvöð að greiða öll þessi gjöld. Enda hafa sýslufjelögin oft lent í vandræðum og fjárþröng, orðið að taka lán, sem misjafnlega hefir gengið, til þess að geta í bili staðið straum af þessum geysimikla kostnaði. Má þetta því skoðast sem lántaka fyrir ríkissjóð, en virðist óþarft að sýslufjelögin eða bæjarfjelögin leggi þá kvöð á sig hans vegna. Að vísu má segja, að með breytingu þessari verði um eitthvert rentutap að ræða fyrir ríkissjóð, en það ætti að vinnast upp í margskonar skriffinskusparnaði og ýmsu fleiru, sem breyting þessi hefir í för með sjer. Að svo mæltu leyfi jeg mjer að mælast til, að frv. fái að ganga til 2. umr. og geri að till. minni, að því verði vísað til allshn.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Mjer þykir hlýða að láta nokkur orð fylgja úr garði þessum tillögum okkar til breytingar á þeirri löggjöf, sem hjer er um að ræða. Sum ákvæði, sem í þessum lögum standa, eru nú orðin með öllu ófullnægjandi, og er það að vonum. Þau hafa nú staðið óbreytt yfir 40 ára skeið, og þótt segja megi um landbúnað okkar Íslendinga, að hann hafi ekki tekið miklum breytingum, þá hefir þó á síðari árum verið gert ýmislegt, sem veldur því, að talsvert rót hefir orðið á búnaðarháttum manna, frá því, sem áður var. Ýmislegt hefir komið fram í starfsemi manna, sem snertir allmjög ábúð jarða, sem áður var óþekt, og þau lög, sem um þetta efni voru sett, hafa engin ákvæði um. Við hefðum ekki farið fram á breytingu á lögunum, ef ekki mætti búast við, að breytingarnar verði enn stórstígari en verið hefir, og þá eru lög þessi þannig úr garði gerð, að þeim er í mörgum tilfellum mjög áfátt. Að sumu leyti má segja, að lögin hafi verið allgóð, er þau voru sett. En þau hafa engin fyrirmæli um ýmislega notkun manna á jarðnæði, eftir því sem nú er farið að tíðkast, en óþekt var áður hjer á landi. Það er nú að vísu svo, að þótt þessar breytingar á ábúðarlögunum verði samþyktar, þá eru þau þó hvergi nærri tekin svo til athugunar sem þyrfti. Til þess þyrfti miklu meiri endurskoðun á þeim en okkur vanst tími til, en þessar breytingar, nokkrar að minsta kosti, eru gerðar fyrir sum bygðarlög landsins, og eru svo aðkallandi, að þeim verður, að okkar áliti, ekki skotið á frest. Jeg skal reyndar segja það um sumar þessar breytingar, sem hjer er farið fram á, að það mun ekki skifta svo miklu máli, hvort þær ná samþykki þessa þings eða ekki, og jeg mun, áður en jeg lýk máli mínu, víkja að þeim breytingum, sem jeg tel mestu máli skifta að nái samþykki þessa þings. Fyrsta breytingin, sem farið er fram á í þessu frv., leggur nokkrar hömlur á, að hægt sje að sameina heimajörð og hjáleigu. Þetta ákvæði hefði gjarnan mátt koma fyrir löngu, því að þótt jeg vilji ekki neita því, að í einstökum tilfellum geti verið nauðsyn á að sameina heimajörð og hjáleigu, þá er þó oft ekki nein nauðsyn á því, og það er víst, að með því að leggja það á vald sveitarstjórnar, þá er sjeð fyrir því, að samsteypa jarðanna verði leyfð, svo framarlega sem viðkomandi maður, sem óskar þess, hefir þess nokkra þörf. En þó að annars sje komið í veg fyrir að jarðir sjeu sameinaðar, og með því komið í veg fyrir, að ræktun þeirra sje ver borgið, þá tel jeg þar með engan skaða skeðan. Þá kem jeg að öðru atriðinu í þessu máli, sem sjálfsagt skiftir ekki miklu um, hvort það kemst í lög árinu fyr eða síðar. Eins og kunnugt er, hafa börn ekki meiri rjett til að taka við jörð eftir foreldra sína heldur en hver annar óviðkomandi maður; það er með öðrum orðum, að öllu leyti á valdi þess manns, sem jörðina á, eða þess, sem með umboð jarðarinnar fer, hvort þau skuli fá að halda ábúð jarðarinnar eftir dag foreldra sinna eða ekki. Þetta tel jeg ákaflega óheppilegt, og hygg, að hv.þdm. geti orðið mjer sammála um, að það sje ekki nema sanngjarnt, að börn eða fósturbörn megi ganga fyrir óviðkomandi mönnum, svo framarlega sem eigandi jarðar þarf hennar ekki með handa sjálfum sjer, börnum sínum eða fósturbörnum, því að það er vitaskuld, að það er ekki rjettmætt, að jörðin gangi þannig mann fram af manni, að eigandi geti ekki tekið hana til ábúðar handa sjer eða börnum sínum. Rjettur ekkju, sem hefir jörð í ábúð, er líka gerður nokkru fyllri en áður var. Ekkja ábúanda heldur ekki rjettinum lengur en á meðan hún ekki giftist aftur. En hjer er sú breyting á ger, að hún heldur ábúðarrjettinum áfram, þótt hún giftist, svo framarlega sem eigandinn þarfnast ekki jarðarinnar fyrir sjálfan sig eða börn sín. Þessi ákvæði eru nú að vísu ekki svo ákaflega aðkallandi, að óhjákvæmilegt sje að þau verði samþykt á þessu þingi, en jeg geri samt ráð fyrir, að hvernig svo sem fer um þá till. til þál. um skipun milliþinganefndar til þess að íhuga landbúnaðarlöggjöf landsins, sem nú er fram komin, þá liði ekki á löngu áður en tekið verður til að endurskoða ábúðarlögin, og skiftir þá ekki svo miklu máli, hvort þessar breytingar verða látnar bíða, þar til er lögin verða tekin í heild. En okkur leist, að þar sem þessi atriði hafa mikla þýðingu fyrir þá, sem jarðirnar byggja, væri ekki vert að slá því á frest, ef tími fengist til að vinna þeim nokkuð til bóta. Þá kem jeg að því atriðinu, sem máske er róttækasta breytingin og hefir orðið þess valdandi, að við komum fram með þetta frv. Það er orðalag 12. gr., eins og við leggjum til, að hún verði gerð. Nú er það svo, að eiganda jarðar er undir flestum kringumstæðum heimilt að fara með nytjar jarðar eftir eigin geðþótta, og ef að jarðir yrðu notaðar alstaðar eins og langalgengast hefir átt sjer stað hingað til, að ábúendur, hvort sem þeir eru eigendur jarðanna eða ekki, nota landsnytjar þeirra fyrir bú sitt heima fyrir, heyafla jarðarinnar handa fjenaði sínum o. s. frv., þá væri ekki svo aðkallandi að gera þessa breytingu á lögunum. En síðari árin hefir mikil breyting orðið á þessu; sjerstaklega hefir það átt sjer stað, að menn, búsettir í kauptúnunum, hafa keypt jarðir upp um sveitir en ekki stundað búskap á þeim. Stundum hafa jarðirnar verið seldar á leigu að einhverju leyti, eða sumar nytjar þeirra. Heyið hefir verið flutt burtu, stundum til eigin nota, eða þá selt í kauptúnin. Við þetta hefir jörðin svo að öllu leyti gengið úr sjer, og hún hefir ekki, nema að litlu leyti, orðið til gagns því sveitarfjelagi, sem hún er i, og þetta hefir ágerst allmjög á síðari árum, og jeg get nefnt það sem dæmi, að í einni sveit eru milli 10 og 20 jarðir notaðar svo, að landsnytjar eru fluttar burt af jörðunum. Með þessu móti ganga jarðirnar stórkostlega úr sjer að rækt, en það sveitarfjelag, sem hefir orðið fyrir þessum þungu búsifjum, þá hefir farið svo, að útgjöldin hafa vaxið, en gjaldþolið farið minkandi, eftir því sem fleiri jarðir hafa horfið úr ábúð. Þetta er með öllu óþolandi, og það er skylda löggjafarvaldsins að koma í veg fyrir slíka misbrúkun jarðnæðisins. Með þeim ákvæðum, sem við förum fram á, að sett verði í þessi lög, er reynt að koma í veg fyrir þessa misbrúkun. Nú förum við ekki fram á það, að þeim manni, sem þarf að sækja sjer heyskap af annari jörð, að honum sje meinað að afla sjer heyja og flytja í burtu, svo framarlega sem hann að nokkru sjer fyrir því, að jörðin verði í ræktun áfram. En við leggjum hömlur við því, þótt hann telji sig hafa jörð í ábúð, að hann geti flutt máske alt eða nær alt heyið burt af jörðinni, nema með leyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Þetta kann að þykja hart, og jeg skil það vel, að mjög oft þarf ekki svona ákvæði, vegna þess að það kemur ekki að sök vegna ræktunar jarðarinnar, og það er heldur ekki sett í þeim tilgangi. En það er ekki svo gott að koma svona lagaákvæðum þannig fyrir, að þau geti aðeins átt við þau ein tilfelli, sem verða til hnekkis jarðræktinni og sveitarfjelögunum, án þess að þau taki þá að nokkru leyti til hinna. En sá varnagli er sleginn við því, að ekki þurfi annað en að leita hlutaðeigandi sveitarstjórnar, og jeg er sannfærður um, að hver sveitarstjórn leyfir að selja hey af jörð, svo framarlega sem það verður til þess að tryggja afkomu ábúanda. Menn þurfa ekki að óttast það, að sveitarstjórn sjái ekki sinn eigin hag og ábúandans, svo að þótt þetta ákvæði sje sett, eins og við leggjum til, þá held jeg, að engin hætta sje á, að það mundi standa neinum ábúanda fyrir þrifum. En það kemur í veg fyrir, að með því að telja sig ábúanda á jörð, geti maður farið með nytjar hennar eftir eigin vild. Og fari svo, að jörðin gangi stórkostlega úr sjer að rækt og sveitarfjelagið missi þess hagnaðar, sem af henni væri fáanlegur, ef hún væri í góðri rækt, þá getur maður sagt, að þær breytingar, sem við förum fram á að gerðar sjeu á ábúðarlögunum, sjeu aðeins til þess að tryggja meðferð jarða og þeim sveitarfjelögum, þar sem jarðirnar eru, að þær verði þeim að sem bestum notum, og þá ekki síður ábúanda en sveitarfjelagi. Því að hagur þeirra, ábúanda og sveitarfjelags, fellur undir flestum kringumstæðum algerlega saman. Ef mönnum kynni nú að virðast, að þessari hugsun okkar, sem jeg set hjer fram, mætti koma fyrir með öðru betra móti, þá erum við fúsir til að taka þeim breytingum, sem hv.þd. kann að vilja gera, hvort sem þær snerta orðalag eða efni frv., ef aðeins er sjeð fyrir því, að þeim tilgangi, sem við höfum með frv., verði náð. Þá á jeg eftir að tala um tvö atriði frv., sem jeg þó get verið fáorður um. Annað er um hlunnindi jarðar. Það er gert ráð fyrir, að þau hlunnindi, sem jörðu hafa fylgt, haldi áfram að fylgja henni, og jeg tel það algerlega rjettmætt. En það hefir tíðkast ekki alllítið á síðari árum, að hlunnindi hafa verið undan skilin og ekki fengið að fylgja jörðinni lengur. Og þó að þetta kunni kanske undir sumum kringumstæðum ekki að gera mikið til, þá er það þó til þess að rýra verðmæti jarðarinnar. En þetta er að vísu ekkert höfuðatriði, og jeg býst við, að okkur flm. liggi í ljettu rúmi, hvort þetta ákvæði nær samþykki þingsins nú eða síðar, svo að ekki skiftir miklu máli, þó að það bíði, þar til öll lögin verða tekin til endurskoðunar. Þá er eftir eitt atriði, sem jeg vildi víkja stuttlega að. Það er, ef leiguliði vill gera heygryfju eða áburðarhús, þá sje honum trygt verð fyrir, þegar hann fer af jörðinni. Eins og menn vita, er ekkert orð um þetta í ábúðarlögunum. Sjerstaklega verð jeg að telja það mjög illa farið, að ekki skuli hafa verið lögð sú kvöð á um áburðarhús, því að það er öllum ljóst, að á meðan áburðarhirðingu er ekki betur fyrir komið en nú er, komumst við skamt í ræktun landsins; hitt er minna um vert, heygryfjurnar, en jeg legg mjög mikla áherslu á það, að ef leiguliði byggir áburðarhús, þá sje honum trygt verð fyrir, þegar hann verður að flytja af jörðinni. Það er engin von til þess, eins og ábúðartíma er háttað nú hjá mörgum leiguliðum, að leiguliði leggi mikla peninga í umbætur, ef hann á ekki von á að fá neitt fyrir, er hann fer frá. En ef ekki er betur sjeð fyrir áburðarhirðingunni, fer jarðræktin í handaskolum. Það hefði máske mátt koma þessu ákvæði betur fyrir, ef til vill verið rjett að taka það berum orðum fram, að styrkur sá, sem ábúandi fengi af opinberu fje, ætti að dragast frá. Reyndar er sagt í 4. gr., að leiguliði eigi ekki að fá meira verð fyrir mannvirkin en hann hefir lagt fram í fyrstu, en með því er óbeinlínis sagt, að styrkur úr opinberum sjóðum eigi að dragast frá. En hitt hefði ekki spilt, að orða þetta berlega. Jeg tel ekki við þurfa að svo vöxnu máli að fara fleiri orðum um þetta. Jeg hefi drepið á aðalatriði þessa frv. Jeg vænti þess, að hv.þm. leyfi því til 2. umr. og landbn., þótt þeir hafi eitthvað út á það að setja. En annars væri gott að heyra nú við þessa umræðu, ef hv.þdm. hafa aðfinslur að gera; það gæti verið landbn. til athugunar.

Hjeðinn Valdimarsson Mjer virðist margt í frv. þessu miða til bóta frá því sem verið hefir. Þó vil jeg gera athugasemd við 3. gr., 2. málsgr. Jeg álít það mjög vafasamt að mæla svo um, að óheimilt sje að selja eða flytja hey af jörðu, án samþykkis viðkomandi sveitarstjórnar. Það getur komið mjög illa niður á þeim, sem búa í kaupstöðum og kauptúnum. Nú hefir nýlega verið bannaður innflutningur heys frá útlöndum, og það gæti haft alvarlegar afleiðingar, ef nú væri tekinn upp sá siður, að banna útflutning heys úr sveitunum. Það má nú segja, að sveitarstjórnir mundu oft leyfa slíka sölu, en eigi að síður mundi með þessu móti verða örðugra að ná í heyið. En það munu allir viðurkenna, að nauðsynlegt er fyrir kauptúnin og kaupstaðina að fá hey að, og áburðurinn kemur að gagni þar, engu síður en í sveitunum.

Jón Sigurðsson Hv. flm. óskaði eftir því, að andmæli kæmu fram við þessa umr. málsins, svo landbn. ætti kost á að heyra þau og athuga þau. Það er ekki nema sjálfsagt og skylt, að verða við þeim tilmælum. Í ástæðunum fyrir þessu frv. er það tekið fram, að með því sje ráðin bót á ýmsum stærstu agnúunum, sem á gildandi lögum sjeu. Jeg skal kannast við það, að reynt er að ráða bót á nokkrum annmörkum, sjerstaklega annmörkum, sem vart verður við í nágrenni Reykjavíkur. En um leið og nokkrum einstökum mönnum er veitt rjettarbót, þá eru hundruð eða jafnvel þúsundir manna, sem gerður er mikill órjettur. Fyrsta atriðið, er jeg vil minnast á, er í 2. gr. frv., þar sem færður er út rjettur ekkju til ábúðar að manninum látnum, þannig, að börn og fósturbörn njóta hans líka. En þegar nánar er að gætt, þá er rjettur barnanna ekkert betur trygður en áður, því að ekkjan nýtur ekki ábúðarrjettarins, nema um lífstíðarábúð sje að ræða. Með þessu er því jarðeigendum gefið undir fótinn með að byggja ekki jarðir sínar til lífstíðar, heldur kanske til eins eða tveggja ára. En þetta hefir auðvitað ekki verið tilgangur hv.flm., og jeg tel ekki æskilegt, að slíkt verði gert. Þá er annað atriði, sem jeg vil víkja að, en það er, að samþykki viðkomandi sveitarstjórnar þurfi til þess að selja eða flytja burt hey af jörðu, sem er í sjálfsábúð. Hjer virðist vera farið inn á æði hála braut. Það er borið fyrir, að þetta sje gert til þess að jörðin njóti nytjanna. En með sama hætti mætti banna bændum að selja kindur sínar, kýr eða hross, því að hvaða gagn er að heyjunum, ef ekki eru til skepnur til þess að setja á þau? Sveitastjórnirnar eiga með þessum hætti að verða yfirfjárráðendur bænda. Hv. flm. sagði, að þetta mundi ekki skaða einstaka menn, sem selja. En það er nú vitanlegt, að víða er nú rígur og sveitardráttur, og hugsanlegt er, að það gæti orðið til synjunar um sölu, bóndanum til stórtjóns, ef hann ef til vill gæti ekki þess vegna sint hagkvæmu tilboði. Mjer sýnist hjer stefnt inn á mjög varhugaverða braut, með því að svifta menn umráðum eigna sinna, og get jeg ekki greitt slíku atkvæði. Þá er loks í 1. gr. svo um mælt, að leiguliða skuli heimilt að gera votheysgryfju og áburðarhús á leigujörð sinni og skuli hann fá fult endurgjald fyrir, er hann flytur af jörðinni. Hvergi sjest, að hann þurfi að fá samþykki jarðeigana til þessa, enda bersýnilegt, að honum er ekki ætlað að hafa hönd í bagga með þessu. - Leiguliði getur bygt fjós fyrir 20 kýr, þótt túnið fóðraði aðeins 10 og jörðin væri að allra dómi aðallega fallin til sauðfjárræktar, án þess eigandi, eftir frv., geti nokkuð að gert; hann á bara að þegja og borga brúsann. Þó ábúandi hafi bygt áburðarhús fyrir 30 árum og fari síðan, þá á hann að fá fult endurgjald fyrir, að frádreginni fyrningu. En þegar um steinhús er að ræða, þá er fyrning lítil. Það er talið, að túnasljettur borgi sig á 10 árum. Jeg hefi ekki kynt mjer um áburðarhús, en jeg býst við, að þau borgi töluvert upp í verð sitt við notkun. Með öðrum orðum: hjer er beinlínis gengið á rjett jarðeiganda. Hann er skyldaður til að greiða nokkurn hluta verðs, sem leiguliði er þegar búinn að taka í sinn vasa. Mjer finst, að taka ætti tillit til þess, hve lengi hlutaðeigandi hefir notað jarðabótina. Jeg skal líka benda á, að þetta getur komið mjög meinlega við. Það er ekki fátítt, að ekkjur, sem eiga mörg börn, verða að bregða búi um stundarsakir, af því að þær hafa ekki efni á að búa, en vilja hinsvegar ekki farga jörðinni, vegna barnanna. Í öðru lagi reyna fjárráðamenn barna oft að halda í jarðirnar, barnanna vegna. En á þessar ekkjur og börn eru með þessu frv. lagðar kvaðir, sem óvíst er um, hvort þau fái undir risið, ef gálauslega er með farið. Það gæti vel farið svo, að selja þyrfti jörðina til þess að uppfylla kröfur leiguliða. Það mætti margt fleira um smærri atriði þessa frv. segja. En af því að þetta er 1. umr., þá hirði jeg ekki um það nú. Það er magt í því, sem þarf verulegrar lagfæringar við. Jeg get getið þess í sambandi við 4. gr., að það er alls ekki tekið fram, að þessar byggingar sjeu í samræmi við þarfir jarðarinnar. Jarðeigandi verður að gera svo vel og borga, þó að þær sjeu enganveginn samrýmanlegar stærð eða gæðum jarðarinnar. Leiguliða getur t. d. dottið í hug að reka á jörðinni stærðar kúabú og bygt áburðarhús með tilliti til þess, þótt jörðin sje miklu betur fallin til sauðfjárræktar. En eigi að síður verður jarðeigandi að kaupa þessa byggingu fullu verði.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Þessir tveir hv.þm., sem nú hafa talað, hafa gert nokkrar athugasemdir við frv. þetta. Það er ekkert við því að segja, en jeg saknaði þess, að hvorugur þessara hv.þm. leysti úr þeim vanda, að gera meðferð jarða og ábúð sæmilega trygga. Það er rjett hjá hv. 2. þm. Skagf., að ákvæðin um sölu heys eiga aðeins við í fáum tilfellum og í einstöku sveitum. Þetta var okkur flm. ljóst. En þessi heysala kemur svo illa niður á einstöku sveitum, að ekki er við unandi. Þetta ákvæði er sett til þess að koma í veg fyrir, að svo verði víðar. Þá skal jeg víkja nokkuð að hv. 4. þm. Reykv. Honum þótti frv. vera til bóta, en gerði athugasemd við ákvæðið um heysöluna og taldi það mundu koma í veg fyrir heyflutning til bæjanna og áleit það því varhugarverðara nú, þar sem bannaður væri innflutningur heys frá útlöndum. Þótt það kunni nú að sýnast svo, að þetta frv. muni hefta heysölu til bæjanna, þá er því þó alls ekki svo varið, ef sú sala er bygð á heilbrigðum grundvelli. Frv. er stefnt gegn þeim mönnum, sem kaupa jarðir til þess að stunda þar rányrkju og flytja afurðirnar burtu, svo að jarðirnar ganga úr sjer og komast í órækt og hverfa sveitarfjelögunum sem tekjulind. Frv. er fyrst og fremst stefnt gegn svona meðferð. Jeg tel vafalaust, að kaupstaðarbúum gangi jafngreiðlega að fá hey, þótt þetta frv. verði að lögum. Jeg treysti sveitarstjórnunum vel til þess að koma sanngjarnlega fram í þessum málum. En hinsvegar er með þessu ákvæði verið að stemma stigu fyrir, að Reykvíkingum eða öðrum heppnist að leggja jarðir í eyði með rányrkju. Hv. 2. þm. Skagf. drap á fleiri atriði, og verð jeg því að víkja nánar að ræðu hans. Hann sagði, að hundruðum eða jafnvel þúsundum manna væri órjettur ger með þessu frv., til þess að koma í veg fyrir misnotkun jarða í fáum tilfellum. Jeg verð að segja, að hv.þm. ber lítið traust til sveitarstjórnanna, ef hann heldur, að þær gæti ekki hagsmuna sveitarinnar og ábúendanna í þessum tilfellum. Jeg treysti þeim vel til þess, og jeg kvíði ekki þeim sveitadrætti, sem hann talaði um. Jeg þekki hann ekki. Jeg fullyrði, að sveitastjórnirnar mundu haga sjer eins og sveitarfjelaginu og ábúendunum er fyrir bestu, en hinsvegar ekki líða það, að jarðir yrðu eyðilagðar. Þá fanst þessum hv.þm. hæpið, að það væri rjettarbót, að ekkja og börn gangi fyrir öðrum með ábúð jarða, og taldi það verða til þess, að jarðir yrðu bygðar til skemri tíma. Þessi skoðun minnir mig á bónda, sem býr rausnarbúi á jörð, sem hann á ekki. Hann býr þar eftir föður sinn og hefir gert þar miklar áveitur, túnasljettur, bygt hús o. fl., alt án nokkurs styrks frá jarðeigandanum. Þegar hann svo spyr jarðeigandann, hvort hann megi ekki hugsa til þess, að drengirnir sínir fái jörðina eftir hans dag, fær hann þetta svar: Þeir síður en nokkur annar. Það sem kann að hafa valdið þessu svari er það, að ábúandinn vildi ekki borga margfalt hærra afgjald heldur en er hann tók við jörðinni, en vildi hinsvegar ganga inn á að borga nokkru hærra. En jeg verð að segja, að ef menn eru alment þeirrar skoðunar, að bygt yrði til skemri tíma, aðeins í þeim tilgangi að varna börnum leiguliða að taka við jörðinni, þá harma jeg, hve margir einstakir menn hjer í landi eiga jarðnæði, sem þeir leigja. Það styður þá það, sem jeg hefi áður sagt, að það hefði verið betra, að ríkið hefði ekki látið jarðir sínar, og frekar bætt við sig jörðum. Þá drap hv. 2. þm. Skagf. á takmarkanir þær, sem frv. setur á sölu heys, og þótti honum mjög athugavert, að þessar skorður væru reistar gegn athafnafrelsi manna. Þó vildi hann ekki mótmæla þeim rökum, er jeg benti á að rjettlættu þessar hömlur. Og ef hv.þm. gæti bent á ráð til að hefta misnotkun jarða, án þess að baka annari notkun þeirra nokkur óþægindi, þá mundi það gleðja okkur flm. þessa frv., því að þá er tilgangi okkar algerlega náð. En jeg hugsa, að erfitt verði að fulltryggja jarðirnar gegn misnotkun, án þess að snerta þá menn, sem heilbrigða heysölu vilja stunda. Jeg fæ ekki heldur sjeð, að það sje nein frágangssök fyrir menn að leita í þessum efnum til sveitastjórnanna, því að jeg er sannfærður um, að þær gefa ætíð heimild til heysölunnar, þegar rjett rök mæla með því. Hv. þm. sagði, að ef farið væri að takmarka svo mjög frelsi manna, þá mætti eins banna mönnum að selja kindur eða hesta. Þetta er fjarstæða, sem engri átt nær, og það veit hv.þm. sjálfur. En geti hann bent á annað heppilegra fyrirkomulag eða orðaval um þetta efni, þá endurtek jeg, að jeg er fús til að fallast á það. En það verður að vera sjeð fyrir því, að ábúðarrjetturinn verði ekki misnotaður. Sú mótbára, að þetta snerti umráð manna yfir eignum sínum, er harla lítils virði. Þegar almenningsheill og hagsmunir einstaklinga rekast á, þá verða einstaklingarnir að víkja. Enda eru þess mýmörg dæmi í lögum, að takmarkanir eru settar á umráðarjett manna yfir eignum sínum, og verður ekki hjá því komist. Þá drap hv.þm. á ákvæði 4. gr. Jeg tók það nú fram, að jeg teldi litlu máli skifta ákvæðið um votheysgryfjurnar, a. m. k. að þessu sinni. Hv. þm. Str. skaut því að mjer, að búnaðarþingið vildi koma þessum fyrirmælum inn í jarðræktarlögin. Ætti þá líka að verða hægt að fá styrk til þessara bygginga. Hv. 2. þm. Skagf. sagði, að þessi fyrirmæli gætu orðið til þess, að leigjandi jarðar gæti ráðist í stórbyggingar á henni og jafnvel yfirbygt hana, án þess að eigandi fengi að segja eitt orð um. Jeg held, að á því sje engin hætta. Menn mundu oftast ekki ráðast í meiri mannvirki en þeir nauðsynlega þurfa á leigujörðunum. Annars mætti gjarnan koma því svo fyrir, að leitað væri álits jarðeiganda og sjeð væri fyrir því, að byggingin væri við hæfi jarðarinnar. En frá aðalatriðinu vil jeg ekki hverfa, að ábúanda sje heimilað að gera þessar byggingar, innan þeirra takmarka, að jörðin verði ekki yfirbygð. Þá þótti hv.þm. ekki sanngjarnt, að ábúandi, sem hefði bygt safnhús, t. d. 30 árum áður en hann færi af jörð, ætti þá kost á að fá byggingu þess endurgreidda af jarðeiganda. Hví þá ekki? Hvað hefir jarðeigandi unnið til þess, að honum sje gefið þetta? Í langflestum tilfellum leggja eigendur jarða ekkert til endurbóta þeirra, sem ábúendur láta gera. Sje jeg litla sanngirni í því, að þeir eigi svo að ganga slyppir og snauðir frá jörðunum, er þeir hafa eytt kröftum sínum og fjemunum til að endurbæta þær. Það má vel vera, að eins og nú er ástatt, geri menn meiri endurbætur á ábýlisjörðum sínum, ef þeir eiga þær sjálfir, en það sannar einmitt það, að betur þarf að sjá fyrir kosti leiguliða en nú er gert. Er því ekkert annað en fylsta sanngirni, sem mælir með því, að þeir fái endurgreiðslu fyrir þau mannvirki, er þeir gera, að frádregnum opinberum styrk og fyrningu. Það er áreiðanlegt, að jarðeigandi mundi græða stórkostlega á þessum umbótum, þótt hann yrði að borga þær, þegar ábúandi færi af jörðu. Hv. þm. sagði, að þetta gæti orðið til þess, undir sumum kringumstæðum, að fátækar ekkjur yrðu að sjá af eignarjörðum sínum, af því að þær gætu ekki greitt álag á þær. En við flm. getum fúslega sætt okkur við að draga úr þessu, t. d. um votheysgryfjurnar, og vel mætti setja í lögin ákveðna upphæð, sem safnhúsin mættu kosta mest. Aðalatriðið er, að leigjandi jarðar fái rjettinn til að gera þessi mannvirki, og að honum sje trygt, að fá þó nokkrar bætur fyrir fyrirhöfn sína og kostnað. Þetta yrði ekki að eins leigjendum til hagsbóta heldur öllum landslýð. Um helmingur allra jarða í landinu er í leiguábúð. Meðan ekki er betur sjeð fyrir hag leiguliða í landinu, er ekki að vænta mikilla framfara eða umbóta í ræktun landsins.