Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Mig langar til að vekja athygli á máli sem snertir byggðamál og að nokkru leyti þá umræðu sem fór fram í gær um staðsetningu starfs ferðamálastjóra. Í þeirri umræðu nefndi hæstv. byggðamálaráðherra að margt væri þar vel gert og þar á meðal að nú væri eitt af opinberum háum störfum auglýst sem starf án staðsetningar. Ég vil gera nokkra athugasemd við þann skilning vegna þess að hér er væntanlega verið að vísa til starfs framkvæmdastjóra Vatnajökulsþjóðgarðs sem er reyndar orðað svo í auglýsingu að sé starf án staðsetningar en í fundargerð Vatnajökulsþjóðgarðs segir, með leyfi forseta: „Er það sameiginlegur skilningur stjórnarmanna að það þýði að framkvæmdastjóri verði staðsettur í einu af þeim átta sveitarfélögum sem eiga land að þjóðgarðinum eða á höfuðborgarsvæðinu.“ Það virðist vera að nota eigi hugtakið „starf án staðsetningar“ þannig að höfuðborgin t.d. hafi sérstöðu og svæðið Búðardalur sem sagt enga stöðu, þannig að þetta er ekki starf án staðsetningar. En það sem verra er er að hér er greinilega verið að taka störf sem menn hafa bundið miklar vonir við á landsbyggðinni, í þessu tilfelli Skaftfellingar varðandi hinn glæsta Vatnajökulsþjóðgarð sem er kannski eitt það merkasta og dýrmætasta sem við erum að byggja upp í því héraði og veitir sannarlega ekki af, og nota það til að stofna fleiri há embætti á Reykjavíkursvæðinu. Ég verð fyrir töluverðum vonbrigðum með að þetta mál skuli vera í þessum farvegi og hef rætt þetta við stjórnarmenn í Vatnajökulsþjóðgarði og þar er það raunar svo að skilningur manna eftir þá fundi er mun dapurlegri en hér kemur fram vegna þess að þar er skilningur manna að starfið verði hvergi staðsett nema á Reykjavíkursvæðinu, þ.e. að öll átta sveitarfélögin í kringum Vatnajökulsþjóðgarð teljist allsendis óhæf til að hýsa þetta svæði. Ég spyr hv. þm. Lúðvík Bergvinsson, formann þingflokks Samfylkingar og þingmann Skaftfellinga, hvort hann telji þetta í anda þess sem ætlað var með hugtakinu störf án staðsetningar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir að taka þetta mál upp. Hér er um mjög stórt mál að ræða. Hér er um ákveðna grundvallarbreytingu, stefnumótun sem í því felst að færa störf af höfuðborgarsvæðinu út á land. Það er skilgreiningin á „störfum án staðsetningar“ þ.e. að vinna þau störf sem hægt er að vinna úti á landi, að þau séu flutt. Það er skilgreiningin. Það er alveg klárt. Það er einnig alveg klárt í huga þess sem hér stendur og hefur alltaf verið að ég tel að það starf sem hv. þingmaður vísaði til eigi að vera á Hornafirði og ég hef gengið út frá því að það verði þar. Ég hef ekki trú á öðru en hæstv. iðnaðarráðherra hafi nákvæmlega sömu skoðun á því að það starf verði unnið þar. Nýverið skilaði starfshópur á vegum fjármála- og iðnaðarráðuneytisins af sér greinargerð um þessi mál þar sem fram kemur að nú eigi að vinna með 40 stofnanir sem heyra undir 11 ráðuneyti í þessu verkefni, þ.e. „störf án staðsetningar“ sem byggja á því að flytja störf út á land en þó vitaskuld með það fororð að sá hæfasti sé jafnan ráðinn. Opinberum störfum hefur fjölgað nánast einvörðungu á höfuðborgarsvæðinu en fækkað annars staðar, það er verið að reyna að snúa þessu við. Mín skoðun er sú og minn skilning hefur alltaf verið sá að það starf sem hv. þingmaður vísaði til verði í framtíðinni unnið í þessum sveitarfélögum og ég hef alltaf skilið það þannig að umrætt starf verði unnið á Hornafirði.

Herra forseti. Þetta verður æ undarlegra með ríkisstjórnina og hina meintu stefnu hennar um að auglýsa störf án staðsetningar í því skyni að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni þegar upp koma dæmin hvert á fætur öðru um að alveg hið gagnstæða er svo gert. Ég tók það upp í gær að þau undarlegu tíðindi urðu þegar ferðamálastjóri var skipaður og einn umsækjandi, mjög hæfur, sótti um starfið og bauðst til að gegna því frá starfsstöð Ferðamálastofu á Akureyri. Hann fékk tilkynningu nokkrum vikum áður en starfið var veitt og það frá ráðningarskrifstofunni, Capacent, um að ráðuneytið hefði tekið þá ákvörðun að starfið skyldi vera í Reykjavík. Það var ráðningarskrifstofa úti í bæ sem bar umsækjandanum þá niðurstöðu ráðuneytisins að starfið ætti að vera í Reykjavík. Hæstv. iðnaðarráðherra, byggðamála- og ferðamálaráðherra varði sig í gær með því að hann hefði ekkert um málið vitað og þetta hefði komið honum í opna skjöldu og hann frétt af þessu eftir á. Engu að síður er það staðreynd að samtök sveitarstjórnarmanna fyrir norðan heiðar sendu iðnaðarráðherra strax 10. desember erindi út af málinu og síðan 21. desember, erindi til þeirra allra, iðnaðar-, samgöngu- og forsætisráðherra þannig að þeir lesa ekki vel póstinn sinn, hæstv. ráðherrar. Svo kemur hv. þm. Bjarni Harðarson hér með þetta skringilega dæmi og þá fer maður að spyrja: Er þetta bara sýndarmennska? Er þetta bara til áróðurs út á við sem menn flagga þessari stefnu um að auglýsa störf án staðsetningar ef ekkert er svo að breytast, ef ráðuneytin vita ekki af þessu og vinna þvert gegn þessari stefnu ríkisstjórnarinnar og hún sjálf jafnvel líka. Þá er ekki mikið fyrir þetta gefandi. Ég held að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson verði að gera betur en svara því til að hér séu merk tímamót og stórtíðindi á ferðinni þegar staðreyndin er sú að það er bókstaflega ekkert að gerast í þessum málum hjá ríkisstjórninni.

Hæstv. forseti. Hérna er þörf umræða á ferðinni. En þrátt fyrir allt hefur þróunin verið sú að ríkisvaldið hefur lagt mikla áherslu á að fjölga störfum úti á landi. Við getum nefnt dæmi um það, t.d. að sjávarútvegsráðuneytið hefur fjölgað mikið störfum úti á landi undir þeim stofnunum sem það ræður yfir og er þá átt við Matís, Hafró og Fiskistofu. Þá hefur störfum undirstofnana menntamálaráðuneytisins líka verið fjölgað mikið úti á landi og er það ekki síst tilkomið vegna mikillar aukningar á kennslu á háskólastigi á undanförnum árum á háskólasetrum og þá að sjálfsögðu við Háskólann á Akureyri. Til eru ótal dæmi um þetta, m.a. af undirstofnunum iðnaðarráðuneytisins. Það sem ekki er síður mikilvægt í þessu er að ýmis fyrirtæki sem ekki eru ríkisfyrirtæki, fyrirtæki á almennum markaði skilgreini störf sín líka sem störf án staðsetningar. Það er ánægjulegt að mörg þeirra hafa gert það og eru bankarnir mjög góð fyrirmynd í þeim efnum en smærri fyrirtæki hafa líka gert þetta, þ.e. skilgreint störf sín án staðsetningar. Í mínum huga er það alveg skýrt og ég held að það sé skilningur allra og annað sé bara nánast útúrsnúningur, að þegar talað er um störf án staðsetningar þá er verið að tala um að fjölga störfum úti á landi, að fólk úti á landsbyggðinni hafi möguleika á að taka að sér störf fyrir hönd ýmissa ríkisstofnana án þess að flytja sig um set. Það er algerlega skýrt enda hefur langmesta fjölgunin orðið hér og þess vegna veitir ekkert af því að fylgja þessari hugsun og stefnu eftir og ég held við hljótum að geta sammælst um það að þetta er hugsunin.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeim áhuga sem þingmenn sýna þessu máli, þ.e. störfum án staðsetningar, og áhuga þeirra á verkefninu. Þetta verkefni er að fara af stað og það er rétt núna að byrja að sjást í stjórnsýslunni og við ákvörðunartöku og starfshætti hjá ríkinu að þessi stefna sé farin í gang. Ég er sannfærð um það og veit að þetta mun fara á mikla ferð og mun móta starfshætti ríkisins allverulega á næstu árum og næstu mánuðum. Virðulegi forseti. Það er nefnilega ekki eins og hv. þm. Steingrímur Jóhann Sigfússon segir að það sé ekkert að gerast í þessum efnum vegna þess að það er svo sannarlega eitthvað að gerast og á næstu dögum tekur til starfa sameiginlegur hópur, verkefnishópur fjármála- og iðnaðarráðuneytis til þess að fylgja eftir tillögum sem starfsmannaskrifstofan hefur lagt fram um störf án staðsetningar. Þessi hópur er að fara af stað til að skilgreina þetta nákvæmlega svo að verkefnið geti farið af stað af þeim krafti sem ætlað er. Það er því svo sannarlega eitthvað að gerast í þessum efnum.  Virðulegi forseti. Það er rangt sem hér kemur fram að þetta eigi að leiða til þess að störf flytjist til höfuðborgarsvæðisins vegna þess að þessu er ætlað, og það kom skýrt fram þegar þingsályktunartillaga þessa efnis lá fyrir þinginu, að fjölga störfum úti á landsbyggðinni, fjölbreyttum störfum.

Hvað þýðir þetta …?

Þetta starf og umrædd bókun, virðulegi forseti, kemur mér dálítið á óvart og er á skjön við yfirlýsta stefnu okkar og ég ætla ekkert að breiða yfir þá staðreynd og þetta er eitthvað sem við verðum að fara yfir. Við verðum að fara yfir það hvernig þessi bókun er til komin vegna þess að þetta er ekki í takt við áætlunina um störf án staðsetningar að mínu viti.

Herra forseti. Því miður eru mörg dæmin fyrir því að stjórnvöld standa ekki við fyrirheit um styrkingu landsbyggðar og auðvitað væri illt ef svo færi að ráðamenn þjóðarinnar sem eiga að véla um Vatnajökulsþjóðgarð mundu virka eins og erlendir skiptinemar á fyrsta degi á Íslandi, þ.e. þeir hafa bara komið til Reykjavíkur og sjá ekkert annað. Þarna þarf að stokka upp eins og til að mynda kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Það er eitt sem kemur ekki til greina í sambandi við Vatnajökulsþjóðgarð, að mínu mati, það er að framkvæmdastjórnin sé staðsett á höfuðborgarsvæðinu. Hún á auðvitað að vera staðsett heima í héraði. Það er reiknað með 400 þúsund ferðamönnum í Vatnajökulsþjóðgarð í fyrstu lotu og helmingi þeirra er ætlað að sækja heim suðurhluta svæðisins. Þess vegna er það augljóst mál að framkvæmdastjórn Vatnajökulsþjóðgarðs hlýtur að vera staðsett á Hornafirði þó að það þurfi að gera það í góðri samvinnu við alla aðila sem koma að málum norðan Hornafjarðar. Þetta er verkefni sem skiptir miklu máli og hefur verið lagt fram af miklum metnaði. Þetta er stórt verkefni og það á að treysta heimamönnum fyrir því að sinna því. Þeir standa nær því og skynja það að mörgu leyti betur en margir aðrir og geta ræktað garðinn betur en skilaboð að sunnan, eins og sagt er.

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að þessi hugmynd um störf án staðsetningar er mér mjög að skapi og ég var ánægður með að sjá það í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að það ætti að fylgja því eftir. Reyndin hefur verið sú að hingað til hefur stefnan verið allt önnur. Í gær fór fram umræða um það að ferðamálastjóri skyldi ekki vera staddur á Akureyri og mér þótti hálfvandræðalegt að hlusta á svör hæstv. iðnaðarráðherra þegar hann lýsti því yfir að hann hefði einfaldlega ekki vitað að svo væri. Það má líka benda á að staðsetning veiðimálastjóra á Akureyri hefur verið flutt í burtu. Ég tel að staða framkvæmdastjóra Vatnajökulsþjóðgarðs eigi að vera staðsett í einu af þeim átta sveitarfélögum sem eiga land að þjóðgarðinum en alls ekki á höfuðborgarsvæðinu. Það kom fram í haust að Samfylkingin stæði ekki við gefin kosningaloforð vegna þess að þau hefðu eingöngu verið gefin með það í huga ef hér tæki við vinstri stjórn. Ég vona samt að orð hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur verði að veruleika og ný ríkisstjórn muni standa sig mun betur í þessum efnum en hún hefur gert hingað til.

Herra forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem farið hefur fram um þetta mál sem er í mínum huga mjög brýnt hagsmunamál fyrir Skaftfellinga og aðra nærsveitunga Vatnajökuls. Varðandi þá fullyrðingu hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur að það væri eitthvað að gerast í þessum málum, þá er það vissulega svo og ég vona svo sannarlega að það séu jákvæðari hlutir en eru að gerast varðandi umrædda stöðu því í mínum huga er þar tvímælalaust verið að nota hugtakið „störf án staðsetningar“ til þess að draga embættisstörf til Reykjavíkur, en ekki til að dreifa þeim um landið. Við getum tekið sem dæmi ef sýslumannsembættið á Höfn væri auglýst án staðsetningar, möguleikarnir á því að Hornfirðingur fengi það starf frekar en Reykvíkingur eru 1 á móti 100 bara út frá þeirri einföldu staðreynd að það sé svona jafnhæft fólk búandi í þessum landsfjórðungum og þá eru u.þ.b. 100 sinnum fleiri búandi hér á höfuðborgarsvæðinu en þar. Hér er tvímælalaust verið að nota hugtakið til þess að staðsetja starf sem allir höfðu hugað, bæði þingheimur og við sem störfum að málefnum kjördæmisins, og við vissum ekki annað en að yrði í kjördæminu, það er verið að nota það til þess að draga starfið suður. Að því leyti til er þetta mál verra en það mál sem byggðamálaráðherra kom hér til varnar fyrir í gær og gat þá borið fyrir sig að Capacent Gallup hefði eitt komið að því og hann vissi ekkert um málið. Hér er um að ræða að formaður stjórnar Vatnajökulsþjóðgarðs er aðstoðarmaður hæstv. umhverfisráðherra þannig að hin pólitísku tengsl við Samfylkinguna eru bein í þessu máli og hún getur ekki fríað sig af því. Það skiptir mjög miklu máli að í þessu hefur sveitarfélögunum 

Virðulegi forseti. Um tíma í þessari umræðu var ég ekki klár á því hvort stjórnarandstaðan væri fylgjandi því að af þessari stefnubreytingu yrði, þ.e. að færa störf út á land í stað þess að byggja þau áfram upp hér í Reykjavík eins og verið hefur. Mér hefur fundist svona eftir því sem á umræðuna hefur liðið að stjórnarandstaðan sé samt þessu fylgjandi þrátt fyrir þau orð sem hér hafa …  Það sem hér skiptir einnig máli er að það þarf að huga að kjarasamningum, hér þarf að huga að lagaumhverfi og hér þarf að huga að mörgum þáttum því að hér er um grundvallarstefnubreytingu að ræða hjá stjórnvöldum og samkvæmt henni verður unnið. Þetta er sú stefna sem Samfylkingin fór fram með í kosningunum og að henni verður unnið en það verður ekkert kastað til höndunum, þetta verður unnið vandlega. Eins og fram hefur komið hefur þetta verkefni verið sett af stað með 40 stofnunum sem heyra undir 11 ráðuneyti sem eiga að vinna með í þessum málum. Ef menn halda að það sé eitthvert grín, að það sé verið að kasta til höndum eða svíkja gefin loforð þá er með ólíkindum hvernig menn leyfa sér að tala um þessi mál. Það er alveg klárt að við ætlum að vinna að þessum málum og við höfum líka þá hugmynd að það starf sem hér var rætt áðan verði staðsett þar sem það kemur þjóðgarðinum best og ég hef alltaf litið á það þannig að það verði á Hornafirði.

Herra forseti. Í Viðskiptablaðinu 29. janúar sl. er upplýst að Kárahnjúkavirkjun gæti með virðisaukaskatti farið í 200 milljarða kr., nær 100% yfir upphaflegri áætlun. Það er vissulega himinn og haf á milli þess sem forstjóri Landsvirkjunar sagði í viðtali við Morgunblaðið 9. desember sl., að þessi framkvæmd muni fara 5–6% fram úr áætlun og, virðulegi forseti, það væri innan skekkjumarka sem búast mætti við í framkvæmd af þessari stærðargráðu. Því er það að ég tek þetta hér upp að hinn 16. október sl. var samþykkt beiðni þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um skýrslu iðnaðarráðherra um kostnað við Kárahnjúkavirkjun. Erindi mitt í þennan ræðustól er að spyrja hæstv. forseta hvað líði þeirri skýrslu. Samkvæmt þingsköpum, nýjum og gömlum, skal svar ráðherra við skýrslubeiðni liggja fyrir innan tíu vikna frá því að hún er samþykkt. Nú eru liðnar fimm vikur fram yfir þann tímafrest sem þingsköpin gefa og því spyr ég hvað svarinu eða skýrslunni líði. Það er mjög mikilvægt að fá greinargott yfirlit yfir heildarkostnað við þessa stærstu og umdeildustu framkvæmd Íslandssögunnar. Í upphaflegri kostnaðaráætlun var gert ráð fyrir að þetta mundi kosta innan við 100 milljarða, tilboð og verksamningar voru 15–20 milljörðum undir þeirri fjárhæð. Nú er ljóst, samkvæmt úttekt Viðskiptablaðsins, að kostnaðurinn stefnir í 168 milljarða kr. án virðisaukaskatts eða 79% umfram áætlun. 

Herra forseti. Ef hv. þingmaður hefði haldið áfram að lesa í þeirri frétt sem hún las upp úr í Viðskiptablaðinu hefði hún líka komist að því að þar kemur fram að arðsemi virkjunarinnar hefur aukist töluvert mikið umfram það sem áður var sagt. Það er þó ekki efni svars míns. Hv. þingmaður spurði hvað liði gerð skýrslu um kostnað og framkvæmd Kárahnjúkavirkjunar sem beint var til mín, iðnaðarráðherra.  Þetta var hv. þingmanni bent á en hún vildi  Í öllu falli er þetta flókin skýrslugerð sem ekki er hægt að gera nema að fá gögn frá Landsvirkjun. Þau gögn bárust iðnaðarráðuneytinu ekki fyrr en í síðustu viku eftir töluvert harðan og þrýstingsmikinn eftirrekstur þannig að hv. þingmaður fær þessa skýrslu á sínum tíma. Ég bið hana afsökunar á töfinni, 

Herra forseti. Ég beindi spurningu minni til hæstv. forseta og átti ekki von á því að fá slíka yfirhalningu frá hæstv. iðnaðarráðherra. Það er ljóst, og það getur skrifstofustjóri Alþingis staðfest, að mig og okkur sem að þessari beiðni stöndum skiptir engu máli hvaðan svörin koma. Það var viðbúið að ef þetta væri rangt stílað frá okkar hálfu mætti prenta þetta upp og vísa því annað. Það skiptir ekki máli hvor silkihúfan það er sem svarar. Það eru svörin sem skipta máli, það er niðurstaðan sem skiptir máli. Það er heppilegt að með því að framkvæmdin hafi farið 70% fram úr áætlun, úr litlum 100 milljörðum í 170, þá er það vissulega heppilegt sem forvígismenn Landsvirkjunar kynntu á blaðamannafundi á dögunum að tekjurnar hafi aukist og arðsemin hafi batnað og á þetta benti ráðherrann áðan. En því miður, rétt eins og hæstv. ráðherra sagði mér að lesa betur ætti hann að gera það sjálfur,  Ég bíð eftir þessari skýrslu 

Vegna orða hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur sem hún beindi til forseta mun forseti láta kanna þetta mál. Það er rétt sem fram kom að sá frestur er liðinn sem áskilinn er í þingsköpum til að skila skýrslu. Forseti mun sjá til þess að viðkomandi ráðherra verði gert viðvart um að sá tími sé liðinn og verður rekið á eftir því að viðkomandi skýrsla verði lögð hér fram.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þetta frumvarp flyt ég ásamt hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni og Grétari Mar Jónssyni á þingskjali 138. Frumvarpið er í fjórum greinum. Í 1. gr. þess er lagt til að 28. gr. stjórnarskrárinnar falli brott en það er grein sem fjallar um heimild til útgáfu bráðabirgðalaga. Í 2. gr. er lagt til að bæta inn í ákvæði sem tekur fyrir setu ráðherra sem alþingismanna. Í 3. gr. er ákvæði þar sem lagt er til að bæta í stjórnarskrána ákvæði um að breytingar á stjórnarskrá sem samþykktar eru á Alþingi verði að ganga til þjóðaratkvæðagreiðslu áður en þær hljóti endanlega afgreiðslu sem breyting á stjórnarskrá. Þær þurfa að hljóta samþykki meiri hluta þeirra sem taka þátt í almennum kosningum um málið. 4. gr. gerir ráð fyrir að þessar breytingar öðlist þegar gildi. Í þessu frumvarpi eru lagðar til þrjár breytingar á stjórnarskránni. Í fyrsta lagi er felld brott heimild til þess að setja bráðabirgðalög og í öðru lagi er skilið milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds með því að meina ráðherrum setu á Alþingi en í þriðja lagi er gert ráð fyrir að breytingar á stjórnarskránni verði bornar undir þjóðina. Heimild til setningar bráðabirgðalaga hefur lengi verið umdeild og var lengi beitt í umtalsverðum mæli. Frá 1874 hefur heimildinni verið beitt 448 sinnum og þar af liðlega 100 sinnum á áttunda og níunda tug síðustu aldar. Hafa ber í huga að þegar stjórnarskráin er sett 1874 voru aðstæður í íslensku þjóðfélagi allt aðrar en nú er. Þá kom Alþingi saman annað hvert ár og stóð almennt ekki lengur en átta vikur, samgönguerfiðleikar voru miklir og fjarskipti stirð. Þessi rök fyrir heimild til þess að setja bráðabirgðalög eru löngu úr gildi fallin. Við stjórnarskrárbreytinguna fyrir sextán árum, þegar deildaskipting Alþingis var afnumin, var ákveðið að þrengja heimild ríkisstjórnarinnar til að setja lög með þessum hætti og var miðað við að heimildin yrði aðeins notuð í undantekningartilvikum. Ætlunin var að meginreglan yrði sú að kalla Alþingi saman og starfsreglum þess var breytt þannig að það starfar allt árið og getur komið saman til funda hvenær sem er með litlum fyrirvara. Ekki verður séð að sú staða geti komið upp að ókleift verði að kalla Alþingi saman en á sama tíma geti einstök ráðuneyti, ríkisstjórnin og embætti forseta Íslands staðið að því að setja nauðsynlega löggjöf. Í kjölfar breytinganna hefur dregið verulega úr lagasetningu með bráðabirgðalögum. Setning bráðabirgðalaga um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði og fleiri lögum sumarið 2003 og bráðabirgðalaga í júlí síðastliðnum um notkun raflagna og raffanga í núverandi ástandi á íbúðar- og skólasvæði fyrrum varnarsvæðis á Keflavíkurflugvelli bendir til þess að aftur sæki í sama farið af hálfu ríkisstjórnar á hverjum tíma. Í fyrra málinu kom fram í áliti meiri hluta landbúnaðarnefndar Alþingis um frumvarpið til staðfestingar bráðabirgðalögunum að leitað hafi verið álits Ragnhildar Helgadóttur, lektors í Háskólanum í Reykjavík, og Eiríks Tómassonar prófessors. Niðurstaða Ragnhildar var að með bráðabirgðalögunum þá hafi verið gengið nær 28. gr. stjórnarskrárinnar en dæmi eru um frá stjórnarskrárbreytingunni 1991. Hún taldi hins vegar ólíklegt að dómstólar kæmust að þeirri niðurstöðu að bráðabirgðalöggjafinn teldist hafa farið út fyrir valdsvið sitt þó að sú niðurstaða væri að hennar mati ekki vafalaus. Eiríkur Tómasson taldi setningu bráðabirgðalaganna takmarkatilvik. Það sem fyrst og fremst þótti vafasamt er hvort brýna nauðsyn hafi borið til að beita heimildinni og setja bráðabirgðalög fremur en að leggja málið fyrir Alþingi, sem fer með löggjafarvaldið samkvæmt stjórnarskránni. Reyndar gengur Ragnhildur í áliti sínu svo langt að segjast vera þeirrar skoðunar að of nærri hafi verið gengið skilyrðum 28. gr. um brýna nauðsyn, eins og greinin verði skýrð með hliðsjón af þeim ummælum sem féllu á Alþingi við breytingu stjórnarskrárinnar 1991, með því að setja bráðabirgðalög án þess að reyna að leggja málið fyrir Alþingi. Í sumar voru aðstæður þær sömu og fyrir fjórum árum og því nokkuð ljóst að skilyrði fyrir notkun bráðabirgðalagaheimildarinnar eru ekki ríkari en var fyrir fjórum árum. Það verður að telja hafið yfir allan vafa að unnt var að kveðja Alþingi saman og leggja málið fyrir það á þeim tíma sem til ráðstöfunar var og viðurkennt var af hálfu ráðherra við 1. umræðu um staðfestingarfrumvarpið nú í október að ríkisstjórninni fannst ekki ástæða til þess. Í ljósi þessara atriða þykir rétt að fella niður með öllu núverandi heimild til þess að setja bráðabirgðalög. Það finnst mér ástæða til þess að undirstrika við hv. þingheim, að hæstv. viðskiptaráðherra nýtti sér bráðabirgðalagavald stjórnarskrárinnar með þeirri skýringu á Alþingi að það væri ekki ástæða til þess að leggja málið fyrir Alþingi, það væri ekki það brýnt að tæki því að kalla Alþingi saman og leggja málið fyrir þingið. Með þessari skýringu kollvarpaði viðskiptaráðherra öllum hugsanlegum forsendum fyrir því að nýta bráðabirgðalagavaldið. Eins og komið hefur fram eru í röksemdum prófessoranna, sem lögð voru fyrir Alþingi fyrir fjórum árum, eða 2003, rætt um að heimildin til að nýta bráðabirgðalöggjafarvaldið hvíldi á því að brýnt sé að setja lögin og ekki möguleiki á að bíða um stund og kalla þing saman. Það var forsendan, að málið sé svo brýnt að ekki sé hægt að bíða eftir því að Alþingi komi saman. Hæstv. viðskiptaráðherra notar heimildina og rökstyður hana í þinginu með því að segja að málið hafi ekki verið brýnt. Hvernig í ósköpunum ætlar hæstv. ríkisstjórn að snúa sig út úr þessari snöru sem hún sjálf hefur stungið höfðinu í, að setja bráðabirgðalög með þeim rökum að málið sem um er fjallað sé ekki það brýnt að það taki því að kalla Alþingi saman? Virðulegi forseti. Þetta finnst mér dapurlegt og full ástæða til þess að Alþingi bregðist við og setji ríkisstjórninni skorður sem ekki verði misskildar þannig að ríkisstjórnin teygi sig ekki lengra eftir þessari götu sem enn er fær í stjórnarskránni með 28. gr. um bráðabirgðalagavald einstakra ráðherra. Eins vek ég athygli hv. þingheims á breytingunni sem orðið hefur á því að nota bráðabirgðalagavaldið, fyrir utan þá augljósu breytingu sem hefur verið bent á, að eftir 1991 er setning bráðabirgðalaga mjög fátíð. Það er vel og nákvæmlega sú þróun sem Alþingi ætlaðist til á þeim tíma. Þeir sem hafa lesið umræðurnar frá 1991, fyrir og eftir alþingiskosningarnar, átta sig á því hvernig löggjafinn rammaði af beitingu bráðabirgðalaga án þess að setja rammann í stjórnarskrána sjálfa, sem er haldreipið sem ríkisstjórnin hefur haft til að teygja rammann aftur út og stíga út úr því þrönga bili sem framsögumenn málsins settu heimildinni í ræðum sínum. Ég vísa þar fyrst og fremst til hv. þáverandi formanns þingflokks Sjálfstæðisflokksins, Ólafs G. Einarssonar og Margrétar Frímannsdóttur, formanns þingflokks Alþýðubandalagsins, sem voru framsögumenn málsins hvort í sinni þingdeild. Álit þeirra og skýringar á því hvað felst í frumvarpstextanum tekur mikið mið af því sem þau segja, sem framsögumenn um málið. En það sem ég vildi benda á, er að í þessum tveimur síðustu tilvikum, lax- og silungsveiðisumarið 2003 og í Keflavíkurflugvallarmálinu 2007, var heimildinni ekki beitt fyrir almenna hagsmuni. Það er ekki þjóðarhagur eða almennir hagsmunir sem voru forsenda löggjafarinnar heldur var löggjöfin rökstudd með því að tekið væri mið af hagsmunum eins fyrirtækis. Í fyrra málinu var það fyrirtækið Stofnfiskur og útflutningshagsmunir þess á hrognum og í síðara tilvikinu var það þetta fyrirtæki Keflavíkurflugvöllur sem greint er frá í frumvarpinu. Það er ákaflega sérkennilegt þegar bráðabirgðalagavaldið er farið að bregðast við afmörkuðum, takmörkuðum hagsmunum lítilla fyrirtækja. Þótt þau geti haft áhrif og hafi eðlilega rétt á að stjórnvöld líti til hagsmuna þeirra þá eru þetta of takmarkaðir hagsmunir til að ríkisstjórnin eigi að beita lagasetningarvaldi sínu til þess að bregðast við þeim. Þetta tel ég slæma þróun og endurspegla það viðhorf ráðherra að þeir noti bráðabirgðalagavaldið helst aldrei eins og ætlast er til en láti það eftir sér þegar í hlut eiga hagsmunir fyrirtækja í kjördæmi þeirra. Í báðum tilvikum voru þetta fyrirtæki í kjördæmi þeirra ráðherra sem settu lögin. Þetta er afleit þróun, virðulegi forseti. Ég vonast til þess að hæstv. forsætisráðherra, sem ég met mikils, sjái til þess að gangan eftir þessari braut verði stöðvuð í hans tíð sem forsætisráðherra. Þetta er ekki eðlileg leið, virðulegi forseti, að ráðherrar komi sér undan Alþingi með því að nota bráðabirgðalagavald til að bregðast við vanda fyrirtækja í þeirra eigin kjördæmi, að þeir skelli út lögum fyrirvaralítið, meira að segja með þeim rökstuðningi að málið sé ekki brýnt. Virðulegi forseti. Ég vík þá að næsta þætti í greinargerðinni með frumvarpinu. Seta ráðherra á Alþingi hefur lengi þótt umdeilanleg í ljósi þess sjónarmiðs að rétt sé að aðskilja framkvæmdarvald og löggjafarvald með sama hætti og dómsvald er aðgreint frá öðrum þáttum ríkisvaldsins. Nefna má að á 123. löggjafarþingi var flutt frumvarp sem kvað á um að ráðherrar sætu ekki á Alþingi þann tíma sem þeir gegndu ráðherradómi. Slíkt fyrirkomulag er talið heppilegt til að auka skilin á milli framkvæmdar- og löggjafarvalds og er í samræmi við meginregluna um þrígreiningu ríkisvaldsins. Undanfarna áratugi hefur greinilega verið sú þróun í löggjöf að þáttur alþingismanna innan framkvæmdarvaldsins hefur farið mjög minnkandi og hlutur og áhrif ráðherra vaxið að sama skapi. Nú er meginreglan að ráðherrar skipa stjórnir og ráð sem falla undir ráðuneyti þeirra eða stofnanir sem heyra undir ráðuneytið. Enn fremur hafa veigamiklar ákvarðanir verið fluttar frá Alþingi til ráðherra og má þar nefna sem dæmi að virkjanaleyfi eru nú í höndum iðnaðarráðherra en áður veitti Alþingi sjálft þau flest með sérstökum lögum hverju sinni. Breytingar á lögum um ríkisstofnanir og um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hafa styrkt stöðu framkvæmdastjóra ríkisstofnana. Stjórnir einstakra stofnana hafa ýmist verið lagðar niður eða heyra að öllu leyti beint undir ráðherra og hlutverki þeirra verið breytt. Þessi skýra stefna um aðskilnað löggjafarvalds frá framkvæmdarvaldi er studd mörgum veigamiklum rökum og hefur eflt framkvæmdarvaldið. Eðlilegast er að framfylgja þessari stefnu með sama hætti innan löggjafarvaldsins og taka fyrir setu ráðherra á Alþingi. Er hér lagt til að ráðherra verði að afsala sér þingmennsku og eigi því ekki afturkvæmt til setu á Alþingi fyrr en við næstu alþingiskosningar. Þessi leið tryggir aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Önnur leið er að ráðherra verði að láta tímabundið af þingmennsku meðan hann gegnir ráðherrastarfi. Hún kemur einnig til greina og er til bóta en er þó síðri en sú sem lögð er til í frumvarpinu. Ég vil til viðbótar, virðulegi forseti, segja að þau rök sem borin hafa verið fram gegn seinni tillögunni sem ég nefndi, sem liggur fyrir Alþingi líka sem frumvarp, að ráðherra taki inn varamann meðan hann gegnir ráðherraembætti, hefur þann annmarka að sá flokkur sem er í ríkisstjórn og hefur ráðherra öðlast með henni fleiri þingmenn í reynd þar sem hann hefur ráðherrana sem eru áfram þingmenn, þótt þeir gegni ekki starfinu, og síðan koma inn varamenn sem verða þingmenn á meðan flokkurinn hefur ráðherraembætti á að skipa. Þannig var t.d. með Framsóknarflokkinn í síðustu ríkisstjórn sem hafði 12 þingmenn alls og sex ráðherra. Hann hefði með þessari leið sex ráðherra og 12 þingmenn, þ.e. hefði haft 18 menn í þingsalnum sem gætu beitt sér að fullu í umræðum og málflutningi þótt flokkurinn hefði áfram ekki nema 12 atkvæði. Það munar mikið um að hafa sex viðbótarmenn í þingsalnum til starfa, til þátttöku í umræðum og til starfa í þingnefndum. Þetta finnst mér galli á þeirri leið að ráðherrar láti af embætti tímabundið og taki inn varamann og fellst á gagnrýnina á þá hugmynd. Við erum með of fámennt þing til að sú leið gangi sæmilega upp. Þetta gæti gengið í þjóðþingi sem væri með 150–200 þingmanna sveit og kannski 12–15 ráðherra eða slíkt. En við erum með 12 ráðherra í 63 manna þingi og hlutföllin hjá ráðherrunum eru allt of há miðað við það. Þess vegna er áhrifavald ráðherranna við núverandi aðstæður miklu meira en er í erlendum þjóðþingum þar sem óbreyttir þingmenn eru miklu fleiri, borið saman við fjölda ráðherra í þeirra eigin flokki. Í þingflokki erlendis sem á aðild að ríkisstjórn er kannski þorri þingmanna ekki ráðherrar og eiga ekkert mikið sína framtíð og stöðu undir ráðherranum og leyfa sér að tala alveg opið við hann og flytja sínar skoðanir í umræðum um málið innan þingflokksins sem utan. En menn vita hvernig staðan er hér í fámennum þingflokkum með nokkra ráðherra. Það er bara mjög sterk staða ráðherranna í því sem ég held að menn verði að viðurkenna að er staðreynd. Þess vegna held ég, og eins líka ef menn ætla að hafa einhvern aðskilnað milli hluta eins og í þessu tilviki þá verður það að vera annaðhvort eða. Annaðhvort eru menn ráðherrar eða ekki. Annaðhvort velja menn sér þann vettvang að bjóða sig fram til Alþingis, gerast alþingismenn og sinna því starfi af fullum krafti og leggja þá til hliðar hugmyndir um það að vera ráðherrar. Starf alþingismanns er orðið mjög viðamikið í nútímaþjóðfélagi sem er flókið og það þarf mikinn tíma til þess að fylgjast með helstu málum. Menn verða að afmarka sig og þurfa samt mikinn tíma og jafnvel aðstoðarmenn til að hjálpa sér í þeim störfum. Það er bara alveg nóg. Menn eru fullsæmdir af því að leitast við að vera góðir alþingismenn í umboði kjósenda sinna þó menn leggi til hliðar drauma um ráðherrastól á meðan. Svo verður það líka auðvitað þannig að þegar aðskilnaður hefur orðið þá verður staða ráðherrans allt önnur og miklu minna eftirsóknarvert fyrir þingmenn að verða ráðherra vegna þess að þingmennirnir munu ráða miklu meira um löggjöfina þar sem þeir eru en er í dag. Það verður miklu minna ráðið um löggjöfina uppi í ráðuneytunum en núna. Menn vita alveg hvernig þetta gengur fyrir sig hér í þinginu, hv. þingmenn, að breytingartillögur á stjórnarfrumvörpum fæðast ekki endilega eða eru bornar fram af þingmönnum. Það kemur fyrir auðvitað. En í megindráttum eru hlutirnir þannig að það er ráðherrann sem stýrir ferðinni, sendir embættismenn sína til þess að bera boð á milli og láta þingmenn vita af því hvaða breytingartillögur viðkomandi ráðherra getur sætt sig við að verði gerðar. Við sátum í félags- og tryggingamálanefnd í morgun og þar komu þrír gestir í nafni ráðuneytisins til þess að fara yfir frumvarp til jafnréttislaga og svara athugasemdum sem fram hafa komið í nefndinni. Einn þessara þriggja las bara upp af blaði tillögu sem hún flutti, væntanlega í nafni ráðherra, um breytingar á skipan Jafnréttisráðs. Mér finnst ekki góður svipur á þessu.  Þetta mundi breytast við aðskilnað vegna þess að þingmennirnir væru miklu sjálfstæðari í sínum störfum. Þeir mundu leitast við að vera þingmenn vegna þess að þeir væru ekki daginn út og daginn inn á biðilsbuxunum og biðlistanum eftir ráðherrastólnum sem kemur kannski á næsta ári eða við næstu kosningar og til þess að vel gangi í því þá þurfa menn auðvitað að eiga góða vini, virðulegi forseti. En við skulum ekkert fara lengra út í þessa sálma. Þetta er auðvitað ...  Nú að lokum þriðja atriðið í þessu frumvarpi. Um það segir í greinargerð, með leyfi forseta: „Þriðja breytingartillagan gerir ráð fyrir að breytingar á stjórnarskránni verði bornar undir þjóðina og öðlist ekki gildi nema með samþykki í almennri og leynilegri atkvæðagreiðslu. Þykir ekki eðlilegt að Alþingi sjálft bæði leggi fram tillögur til breytinga á stjórnarskránni og samþykki þær, einkum í ljósi þess að stjórnarskráin er upphaflega sett af þjóðinni og hefur að geyma fyrirmæli um starfssvið Alþingis. Rétt þykir að sá sem setti stjórnarskrána í upphafi, þ.e. þjóðin sjálf, staðfesti framvegis breytingar á henni. Að sama skapi verður að telja það til bóta að Alþingi ákvarði ekki sjálft eigin stöðu í stjórnskipaninni.“ Þar með lýkur þessari greinargerð, virðulegi forseti. Þetta mál var flutt á 133. þingi og varð ekki útrætt þá og var flutt þá óbreytt. Auk þess var flutt á 130. þingi sambærilegt frumvarp að frátöldu ákvæðinu um þjóðaratkvæðagreiðslu. Virðulegi forseti. Ég hef þá lokið við að gera grein fyrir helstu atriðum í þessu frumvarpi og rökstuðningi fyrir þeim. Ég vil ljúka þessari framsöguræðu með því að nefna eitt atriði sem komið hefur fram í umræðum um þetta mál á fyrri stigum þess, sem varðar afnám heimildar til útgáfu bráðabirgðalaga. Það hefur verið, eins og eðlilegt er, að sumir þingmenn eru ekki alveg tilbúnir að ganga svo langt að fella heimildina algjörlega út úr stjórnarskránni og hafa velt því fyrir sér að hafa heimildina áfram en með breyttu sniði þannig að það sé mun skýrara hvenær megi grípa til þessa ákvæðis og þrengra jafnframt þannig að það sé ljóst að það sé í algjörum undantekningartilvikum sem heimildin er notuð og þegar ríkir hagsmunir eiga í hlut. Ég er ekkert alveg fráhverfur því að fallast á þessi sjónarmið þó ég sé eindregið á hinni línunni, að það sé einfaldast, skýrast og best að hafa enga slíka heimild. En þá finnst mér - og vil nefna þá hugmynd - eðlilegast að það verði forseti Alþingis sem gefi út bráðabirgðalögin þannig að það verði hann sem forseti Alþingis sem gefi þau út en ekki einstakir ráðherrar. Þar með höfum við þá líka náð því að aðskilja ríkisstjórnina frá útgáfu bráðabirgðalaga. Mér finnst það að mörgu leyti eðlilegri gangur. Forseti Alþingis styðst væntanlega alltaf við stjórnarmeirihlutann rétt eins og ríkisstjórnin þannig að það er sama pólitíska stærð á ferðinni og þetta fellur alveg jafn vel að þingræðisreglunni sem er að vísu óskrifuð og mætti kannski huga að við annað tækifæri að skrifa texta til að fella þingræðisregluna inn í stjórnarskrána en þessi útfærsla mundi falla vel að þingræðisreglunni að mínu viti. Virðulegi forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til 2. umr. og sérnefndar um stjórnarskrármál.

Herra forseti. Ég held að það sé ríkur vilji hjá þingmönnum til þess að takmarka svigrúm til setningar bráðabirgðalaga. Sá þingvilji kom skýrt í ljós árið 1991. Ég held að það sé almenn skoðun að menn eigi að fara sér mjög gætilega við beitingu þess ákvæðis. Hins vegar er það svo að það koma upp aðstæður, eins og mér fannst hv. þingmaður reifa í lok sinnar ræðu, sem gera það hugsanlega nauðsynlegt að slíkt ákvæði sé fyrir hendi. Hins vegar vil ég algjörlega mótmæla því sem hv. þingmaður sagði um aðkomu hæstv. viðskiptaráðherra að þessu máli. Það er með öllu útilokað að ætla að klína einhverju máli á hæstv. viðskiptaráðherra einan og sér vegna þess að þetta tengist hans kjördæmi. Það var öll ríkisstjórnin sem lagði þetta fram, þar á meðal hæstv. forsætisráðherra og sá sem hér stendur. Það hefur einungis með það að gera að málið, sökum raffangaeftirlitsstarfsemi sem fellur undir það ráðuneyti, að það var hæstv. viðskiptaráðherra sem lagði það fram. Það hefði þess vegna getað verið einhver annar. Ég vil bara að það komi alveg skýrt fram að það var ekkert honum neitt sérstakt kappsmál umfram aðra í ríkisstjórninni, og sá sem hér stendur ber nákvæmlega sömu ábyrgð á því og aðrir í ríkisstjórninni. Að öðru leyti vil ég segja að ég er sammála því sem kemur fram varðandi þau atriði sem reifuð eru í 2. og 3. gr. þessa frumvarps. Ég hef áður sagt að ég tel eðlilegt að skerpa skilin á milli löggjafar- og framkvæmdarvaldsins með því að ráðherrar láti tímabundið af þingmennsku meðan þeir fara með handhöfn framkvæmdarvaldsins. Ég hef skýrt það áður hér í lengra máli og ætla ekki að halda langa ræðu um það en ég vil lýsa stuðningi við þetta viðhorf eins og ég hef áður gert úr þessum stól. Sömuleiðis er ég þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt að sá sem samþykkti stjórnarskrána upphaflega sömuleiðis hafi síðasta orðið um það þegar henni er breytt. Ég skil það þá þannig hjá hv. þingmanni að hann sé sammála mér um það ef slík breyting yrði tekin upp. Þá þyrfti ekki nema samþykkt eins Alþingis og síðan þetta fyrirkomulag. En það yrði ekki tekið aftur 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra bregst vel við og víkur sér undir ábyrgð en ekki undan ábyrgð eins og er nú kannski algengara í íslenskri pólitík. Mér finnst ástæða til að vekja athygli á því og ég tek hans skýringar alveg gildar í þeim efnum, að hér sé um sameiginlega ábyrgð á þessu máli að ræða. Ég sleppti því reyndar að lesa hér upp kafla úr ræðu frá fyrri umræðu um þetta mál, einmitt um þetta ákvæði sem lýsti afstöðu Samfylkingarinnar til þess hvernig eigi að beita bráðabirgðalagavaldinu og er að finna í ræðu Bryndísar Hlöðversdóttur sem hér sat á þingi um tíu ára skeið. Ég bendi bara hæstv. iðnaðarráðherra á ræðuna þannig að hann kynni sér efni hennar. Ég staðfesti að það er réttur skilningur hjá ráðherranum að eins og ég hugsa þetta ákvæði þá muni stjórnarskrárbreytingar sem Alþingi hefur samþykkt ganga til þjóðaratkvæðagreiðslu og verða þar endanlega afgreiddar þannig að það þurfi ekki að koma aftur til Alþingis að nýju og það þurfi ekki að vera alþingiskosningar á milli. Einfaldlega verður það að vissu leyti samspil Alþingis og þjóðar með breytingar á stjórnarskránni. Alþingi hefur frumkvæðið. Það tekur upp breytingarnar, samþykkir þær breytingar hverju sinni sem það kemst að niðurstöðu um og leggur þær fyrir þjóðina sem segir annaðhvort já eða nei.

Herra forseti. Ég þarf ekki að lesa ræður fyrrverandi þingmanns Bryndísar Hlöðversdóttur um bráðabirgðalagaheimildir. Ég get bara flett upp í mínum eigin ræðum. Ég hef flutt bæði ræður og þingmál sem varða þetta hið sama. Að því er varðar síðan það að víkjast undan eða inn í ábyrgð þá er það bara svo að ég vík mér aldrei undan ábyrgð. Ég var ekki á þeim ríkisstjórnarfundi þar sem þetta var ákveðið. Ég hins vegar gaf þau skilaboð alveg skýrt til ríkisstjórnarinnar að ég styddi þetta alveg eins og aðrir. Það er fráleitt að halda því fram að viðskiptaráðherra hafi af einhverjum kjördæmahagsmunum verið að beita sér fyrir þessu. Þetta var sameiginleg ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Þetta var umdeilanleg ákvörðun og sjálfsagt að hv. þingmaður deili á hana. En hann getur ekki deilt á hæstv. viðskiptaráðherra umfram okkur hina sem að þessu stóðu fullkomlega. Ég vil svo geta þess, af því að við erum nú sammála um það hvernig eigi að fara með breytingar á stjórnarskránni, að þetta var rætt í stjórnarskrárnefndinni sem sett var á stofn á síðasta kjörtímabili og situr formlega enn þá. Þar náðu menn samstöðu um þetta ákvæði. Ég tel að þessi tillaga sem er meðal annars flutt af hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni sem sat í þeirri nefnd sé að stofni til upp runnin úr því sem að lokum varð eina formlega tillagan sem frá okkur gekk til þáverandi ríkisstjórnar. Mörg rök og sannfærandi er hægt að flytja fyrir þessari skipan mála. Ég tel alveg fullkomlega eðlilegt að þegar Alþingi og hinir kjörnu fulltrúar hafa samþykkt breytingar á þessu að þá sé það þjóðin sem upphaflega samþykkti stjórnarskrána, stjórnarskrárgjafinn sem taki hina endanlegu afstöðu til breytinga á stjórnarskránni. Ég vil svo líka segja, til þess að öllu sé til haga haldið, að þó að ég sé þeirrar skoðunar að það eigi að skilja á milli framkvæmdar- og löggjafarvalds með þeim hætti að ráðherrar segi tímabundið af sér þingmennsku þá vil ég bara að það komi fram að um þetta eru skiptar skoðanir í mörgum flokkum, þar á meðal mínum. Þetta þýðir ekki, þó 

Virðulegi forseti. Það er svo sem ekki miklu að svara annað en ég bara fagna því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra um stöðu þess ákvæðis frumvarpsins sem fjallar um þjóðaratkvæðagreiðslu um breytingar á stjórnarskránni. Það er greinilegt að það er þá ríkur vilji - eða var það fyrir síðustu alþingiskosningar - ríkur vilji hjá Alþingi og stjórnmálaflokkunum til þess að breyta stjórnarskránni í þessa veru. Ég vil því hvetja hann og ríkisstjórnina til þess að beita sér fyrir því að haldið verði áfram að undirbúa breytingu á stjórnarskránni í þá veru á þessu kjörtímabili og samhliða því þarf auðvitað að taka ákvörðun um og setja löggjöf um framkvæmdina á slíkri atkvæðagreiðslu. Þetta væri hægt að gera núna á þessu kjörtímabili og haga því svo til að breytingarnar gangi í gildi fyrir næstu alþingiskosningar þannig að sú breyting sem þá yrði gerð á stjórnarskránni þyrfti auðvitað að fara samkvæmt gildandi leið fyrir þingkosningar og verða samþykkt af nýju þingi eftir þær kosningar.

Herra forseti. Það er jafnan svo á hverju þingi að lögð eru fram nokkur frumvörp til breytinga á stjórnarskránni, frumvörp til stjórnarskipunarlaga, og er þeim jafnan vísað til sérnefnda sem fjalla um þessi mál. Í reynd þýðir flutningur þessara mála að viðkomandi þingmenn vilja leggja áherslu á sjónarmið sín gagnvart tilteknum atriðum í stjórnarskránni, væntanlega þá með það fyrir augum að til slíkra sjónarmiða sé tekið tillit við þá stjórnarskrárvinnu sem verið hefur meira og minna í gangi áratugum saman. Ég lít svo á að þetta frumvarp og önnur sambærileg sem hér er verið að ræða í dag og á næstu dögum séu efniviður í þá vinnu. Eins og ég útskýrði hér skömmu fyrir jólahlé er ekki endanlega búið að ákveða hvaða tilhögun verður varðandi framhald á vinnu stjórnarskrárnefndarinnar sem starfaði á síðasta kjörtímabili. Við höfum nokkur hér í salnum reynslu af setu í þeirri nefnd. Hún gerði að sjálfsögðu margt gott og eftir hana liggur heilmikið starf en eftir á að ákveða hvert framhaldið á því verður. Eina tillagan sem þaðan kom, eins og menn muna frá síðasta þingi, lokaþingi fyrir kosningar, var einmitt um skylt atriði og er þriðja atriðið í frumvarpi hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar og fleiri, þ.e. um það að breytingar á stjórnarskrá skuli ganga til endanlegrar samþykktar við þjóðaratkvæðagreiðslu. Eins og við munum urðu önnur atvik til þess í þinginu á liðnu vori að sú tillaga náði ekki fram að ganga en hún heldur að sjálfsögðu gildi sínu og var flutt sameiginlega af fulltrúum allra flokka úr nefndinni. Það vil ég segja almennt um þessi mál. Auðvitað eru frumvörp sem þessi og hugmyndir sem fram koma í frumvörpum sem þessum gagnlegar og góðar til umræðu í þingsalnum og til undirbúnings frekari úrvinnslu í stjórnarskrárnefnd. Ekki er þess að vænta að frumvarp af þessu tagi hljóti samþykki og að þing verði rofið í kjölfarið og efnt til alþingiskosninga. Ég hygg að flestir flutningsmenn geri sér grein fyrir því að það sé ólíklegt. Varðandi efnisatriði þau sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson mælti fyrir, vildi ég aðeins fá að fjalla um þau í örfáum orðum. Í fyrsta lagi er lagt til að heimild til útgáfu bráðabirgðalaga verði felld brott. Um það urðu nokkrar umræður í haust þegar til staðfestingar kom bráðabirgðalagafrumvarp sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni og varðaði rafföng á Keflavíkurflugvelli. Þá var því haldið fram af a.m.k. einum þingmanni að sá gjörningur fengi ekki staðist. Sá þingmaður, hv. þm. Atli Gíslason, situr í þingsalnum en ég er þeirrar skoðunar að gjörningurinn hafi fyllilega staðist, ella hefði ekki verið ráðist í að gefa út bráðabirgðalög. Ég hafði ekki hugsað mér að ræða einstök mál af þessu tilefni en hins vegar ákvað Alþingi árið 1991, þegar þessi ákvæði í stjórnarskrá voru rækilega endurskoðuð og mörgum breytt, að ekki skyldi felld brott heimild til útgáfu bráðabirgðalaga sem verið hefur í stjórnarskrá frá upphafi, að ég hygg. Það gerðist ekki þrátt fyrir að samgöngur hafi batnað með þeim hætti sem við þekkjum öll og þrátt fyrir að Alþingi komi oftar saman og sitji lengur en áður og fjarskipti öll séu með allt öðrum hætti en áður var. Stundum getur reynst óhjákvæmilegt að beita þessu valdi og þess vegna er nauðsynlegt að það sé fyrir hendi. Hins vegar er það líka staðreynd að þeim tilvikum þar sem bráðabirgðalög eru sett hefur fækkað mjög frá 1991. Ég minnist þess t.d. árið 2001 eftir árásina á tvíburaturnana í New York að sett voru í skyndingu bráðabirgðalög rétt áður en Alþingi kom saman til að unnt væri að tryggja að flugfloti landsmanna, sem var þá og er enn mikill og stór, gæti keypt nauðsynlegar tryggingar til að geta haldist á lofti eða í starfsemi. Ekki var um annað að ræða á þeim tíma en að gefa út bráðabirgðalög til þess að veita bakábyrgð ríkisins fyrir því. Ábyrgðin var, að mig minnir, upp á 3 þúsund milljarða kr. og þessi ákvörðun var því ekki auðveld fyrir þáverandi fjármálaráðherra. Sem betur fer voru taldar litlar líkur á því að á bakábyrgðina reyndi og svo varð heldur ekki. Lögin sem Alþingi staðfesti síðan þurfti svo að framlengja með bráðabirgðalögum milli jóla og nýárs það ár vegna aðstæðna sem þá komu upp. Ég nefni það sem dæmi eins og ég gerði í haust um bráðabirgðalagaútgáfu sem komið hefur mjög flatt upp á fólk en það var vegna mjög sérstakra og óeðlilegra aðstæðna. Hvað sem því líður sem sagt hefur verið hér um nýjustu bráðabirgðalögin eða þau næstu þar á undan út af laxveiði, er það ekki síst vegna mála eins og þessara sem ég gat um varðandi tryggingamál flugfélaganna sem það er algerlega bráðnauðsynlegt að hafa þessa heimild fyrir hendi að mínum dómi. Auðvitað á að fara varlega með hana eins og gert hefur verið. Henni er mjög sjaldan beitt nú orðið og á þá ekki að þvælast fyrir neinum. Varðandi 2. gr. frumvarps þingmannsins og félaga hans um að ráðherrar megi ekki vera alþingismenn þá rakti hann sjálfur veigamikil rök gegn því að fara þá leið að þingmenn víki tímabundið úr sæti og inn komi varamenn í staðinn en það hefur verið meginhugmyndin í þessu máli. Það mundi þýða að í stað þeirra 12 ráðherra sem nú sitja í ráðherrastólum kæmu 12 vaskir varaþingmenn inn í þingið og myndu taka sæti í nefndum og fullan þátt í umræðum. Með öðrum orðum hefðu í raun bæst 12 nýir þingmenn við stjórnarliðið. Það er kannski ekki það sem við þurfum helst núna. Hins vegar er auðvitað mikilvægt að ræða svona mál og það varðar að hluta til skiptinguna á milli löggjafar- og framkvæmdarvalds. Segja má sem svo að skýrari skil séu þar á milli ef ráðherrar hafa ekki atkvæðisrétt á Alþingi. Þó er hægt að gera það með þeim hætti að ekki fari í bága við þingræðisregluna ef ráðherrar starfa í skjóli eða á grundvelli meiri hluta á Alþingi. Við munum mörg að ágætur hugsjónamaður flutti á sínum tíma frumvarp um að kjósa skyldi forsætisráðherrann beinni kosningu. Það var Vilmundur heitinn Gylfason. Hann byggði hugmyndir sínar m.a. á því sem tveir þáverandi þingmenn og prófessorar, þeir Ólafur Jóhannesson og Gylfi Þ. Gíslason, höfðu skrifað að mig minnir árið 1946 um þessi mál. Það má auðvitað hugsa sér þannig fyrirkomulag. Það er þá líkt því sem gerist í Bandaríkjunum. Þá er ekki lengur byggt á þingræðisreglunni vegna þess að forsætisráðherrann gæti starfað óháð því þótt hann ætti síðan undir þinginu hvort hann kæmi frumvörpum fram. Við sjáum í hendi okkar ýmis vandkvæði sem gætu skapast af þessu, t.d. varðandi afgreiðslu fjárlaga og annarra mikilvægra þingmála. Við höfum búið við það kerfi sem við þekkjum hér um mjög langa hríð, alveg frá því að Íslendingar fengu innlendan ráðherra fyrir meira en 100 árum. Það byggir, eins og við þekkjum, á danskri fyrirmynd og hefur gefist ágætlega en auðvitað yrði það til að auðvelda starf ráðherranna ef þeir þyrftu t.d. ekki að passa upp á að mæta í atkvæðagreiðslur og þess háttar. Þeir gætu einbeitt sér að því að vera hér eingöngu þegar þeirra eigin mál væru til umræðu en annars verið á hinum vinnustaðnum sínum í Stjórnarráðinu og sinnt málum þar. Það er að mörgu leyti ákveðinn sjarmi yfir íslenska þinginu sem fylgir því að ráðherrarnir verða að gefa fleiru gaum en bara því sem þeir eru persónulega ábyrgir fyrir og taka t.d. fullan þátt í störfum þingflokka. Ekki er þó hægt að fletta því neins staðar upp í handbók og spyrja hvaða fyrirkomulag sé best í þessum efnum. Það er misjafnt eftir löndum og mismunandi reynsla er af því fyrirkomulagi sem ýmsar þjóðir hafa. Ég tel að okkar fyrirkomulag hafi gefist vel og auðvitað er staðreynd að ráðherrarnir hér, a.m.k. þeir sem eru formenn stjórnmálaflokka, eru líka forustumenn í þinginu. Þó að tilhneiging sé til að draga eða gera lítið úr þeim þætti málsins þá er það eigi að síður staðreynd. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frumvarpið. Ég fagna því að umræður séu um stjórnarskrármálefni með reglulegum hætti í þinginu en síðan þurfa forustumenn stjórnmálaflokkanna, bæði þeirra sem eru í ríkisstjórn og hinna, að koma sér saman um áður en langt um líður á þessum vetri hvert framhaldið eigi að vera á vinnu varðandi endurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég hugsaði með mér eftir kosningar að kannski væri ágætt að láta málið hvíla aðeins eftir þann sprett sem tekinn var í því rétt fyrir kosningar eða í febrúar og mars á síðasta ári. Staðreyndin er jafnframt sú að ekki er raunhæft að koma neinu fram fyrr en skömmu fyrir kosningar. Mín hugmynd var því sú að hvíla það mál aðeins og leyfa mönnum að kasta mæðinni en síðan þarf auðvitað að endurskipuleggja það með einhverjum hætti og koma því í vinnslufarveg á nýjan leik, hvenær svo sem tímabært þykir að gera það. Um það þarf að fjalla meðal formanna flokkanna sem síðan ræða það hver í sínu baklandi.

Forseti. Ég þakka forsætisráðherra fyrir merka ræðu. Ég ætla ekki að fjalla um það efnislega sem hér er á mælendaskrá nema það sem hæstv. forsætisráðherra sagði fyrst og síðast þegar hann safnaði nánast saman þeim frumvörpum sem hér eru á dagskrá og öðrum þeim sem flutt hafa verið til stjórnskipunarlaga. Hann dró þau svo í þann dilk að þau yrðu að bíða þangað til stjórnarskrárnefnd þóknaðist í fyrsta lagi að taka til starfa eða þá að hætta störfum og ný yrði skipuð. Í lokin sagðist hæstv. forsætisráðherra vera að íhuga hvort hann ætti að tala við formenn annarra flokka um að halda starfinu áfram. Það er kannski veruleikinn sem blasir við okkur, að svona sé þetta en það er ekki samkvæmt stjórnarskránni. Þar er formönnum flokka ekki falið neitt sérstakt hlutverk í sambandi við breytingar á stjórnarskrá. Þar er ekki getið um sérstakt löggjafar- eða stjórnarskrárgjafarstig sem heitir stjórnarskrárnefnd sem formenn flokka véli um, heldur er það eins og við þekkjum öll einfaldlega þannig að þingið samþykkir tillögur og síðan er farið með þær með tilteknum hætti. Aðilar málsins eru annars vegar Alþingi Íslendinga og hins vegar kjósendur í landinu. Ég vil beina því til forsætisráðherra að losa um þá stíflu sem orðið hefur í þörfum og nauðsynlegum breytingum á stjórnarskrá vegna deilna um tiltekin efni. Ég nefni að menn eru alveg sammála um ákveðnar breytingar á ákvæðum stjórnarskrár um dómskerfið. Ég nefni íslenska tungu sem er baráttumál hæstv. menntamálaráðherra og mitt og fleiri breytingar, m.a. sumar þeirra sem hér eru til umræðu 

Virðulegi forseti. Ég tók eftir því að hv. þingmaður hefur lagt fram frumvarp um breytingar á stjórnarskránni og útskýrði það í fréttaviðtali að hann ætti ekki von á að það næði fram að ganga heldur væri það innlegg af hans hálfu til að kalla fram umræður um þetta tiltekna atriði. Hann hefur fullan skilning á því að það er kannski ekki alveg raunhæft að hver og einn þingmaður sem leggur fram frumvarp til laga um breytingar á stjórnarskránni geti vænst þess að slík frumvörp fái afgreiðslu og samþykki og þar með verði þing rofið og boðað til þingkosninga þótt vissulega sé það ferillinn sem ráðgerður er í stjórnarskránni eins og hv. þingmaður ýjaði að. Auðvitað segir þar ekkert um hlutverk formanna flokkanna eða yfirleitt annarra en þingmanna í því efni. Í reynd hefur þetta verið þannig að það hafa verið formenn flokkanna eða einhverjir á þeirra vegum sem hafa komið sér saman um breytingar í þessum efnum og síðan flutt hér frumvörp sem Alþingi hefur þá stutt. Það hefur byggst á vinnu meðal þingflokkanna og meðal þingmanna þannig að um það hefur skapast bærileg sátt þó að hún hafi ekki alltaf verið hundrað prósent. Þannig var þetta 1983, 1991, 1995 og 1999 svo að ég taki bara nokkrar breytingar sem ég man sjálfur vel eftir og tók að hluta til þátt í. Það er því ekki raunhæft að reikna með því að einstakar tillögur hljóti samþykki og efnt verði til þingkosninga af því tilefni. Það er raunhæft að reikna með að tillögur geti náð fram að ganga næst þegar tekst að efna í einhvers konar samkomulag um breytingar og ég tel ekki að það sé raunhæft fyrr en á þingvetrinum 2010–2011 úr því sem komið er. Þar eru hugmyndir eins og hv. þingmaður gat um velkomnar og eiga þar svo sannarlega heima.

Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að hafa tekið eftir því að ég taldi óraunhæft að reikna með að tveir þriðju hlutar þingmanna samþykktu þá tillögu sem hefur verið dreift af minni hálfu. Það er rétt hjá hæstv. forsætisráðherra að ósennilegt er að þingið sem situr á þessu starfsári samþykki þessa tillögu til þess síðan að leysa sjálft sig upp. Það er einmitt eitt af því sem gæti fylgt breytingum á stjórnarskrá af því tagi sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson og fleiri flytja, að þessum tillögum væri einmitt safnað saman til að fara síðan af stað í lok kjörtímabils eða við þingrof að öðru leyti í þá atkvæðagreiðslu sem eðlilegt er að fylgi þingkosningum, a.m.k. samkvæmt þeim hugmyndum sem hæstv. iðnaðarráðherra lýsti áðan úr stjórnarskrárnefnd. Ég tel af reynslu undangenginna ára að hæstv. forsætisráðherra ætti að beita sér fyrir því, og spyr hann um það, að losa ýmis þörf framfaramál sem varða stjórnarskrána úr þeirri herkví sem þau eru í og stendur um allt önnur atriði stjórnarskrárinnar en við erum hér að tala um. En þetta bíður allt saman og myndar hér heilmikinn vatnsmassa, tillögumassa, á bak við þá stíflu sem fyrir hendi er og allir kannast við um nokkur einstök atriði sem menn hafa ekki getað komið sér saman um á þinginu og í samfélaginu. Ég tel þetta óheppilegt og skora hér með á hæstv. forsætisráðherra að brjóta þessa herkví upp og hefja umræður um þau mál sem við getum verið sammála um.

Virðulegi forseti. Ég tel ekki rétt að tala um einhverja sérstaka herkví í þessu sambandi eða vatnsmassa sem hafi safnast upp. Málið er það, óháð því sem hv. þingmaður segir, að jafnvel þó um það sé samkomulag að gera tilteknar breytingar eða taka tiltekin atriði inn í stjórnarskrána, eins og sérstaka vernd íslenskrar tungu eða önnur slík atriði, þá verður það ekki gert svo raunhæft sé að reikna með fyrr en í lok kjörtímabils og þá er eðlilegt að safna öllu slíku saman og því sem um er samkomulag. En það er hægt að gera það án þess að tekið sé á einhverjum sérstökum deilumálum. Auðvitað er hægt að fara þá leið að taka það sem samkomulag er um og geyma annað. Það er búið að gera það margoft. Ef maður horfir á hvað raunhæft er í þessu efni þá er ekki raunhæft að reikna með því að hlutir leysist úr læðingi hvað þetta varðar fyrr en skömmu fyrir þingrof og kosningar. Mín ágiskun er sú að þingrof og kosningar verði héðan af ekki fyrr en árið 2011 en ég tók eftir því að hv. þingmaður sagði: Kosningar eða þingrof að öðru leyti, og það er tæknilega séð alveg hárrétt hjá honum.

Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka undir með hæstv. forsætisráðherra að umræður á Alþingi um stjórnarskrána okkar eru gagnlegar og mér hefur gjarnan fundist þær gagnlegri og innihaldsríkari og um margt skemmtilegri en margar aðrar umræður sem hér fara fram. Mig langar því til að leggja orð í belg um þetta ágæta frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson flytur ásamt tveimur hv. þingmönnum úr þingflokki Frjálslynda flokksins. Í frumvarpinu eru lagðar til þrjár breytingar á stjórnarskránni eins og komið hefur fram. Í fyrsta lagi að 28. gr. stjórnarskrárinnar, sem fjallar um setningu bráðabirgðalaga, verði felld brott. Í öðru lagi að ráðherrar gegni ekki þingmennsku samhliða ráðherradómi sínum og síðan að tekið verði upp annað fyrirkomulag, þjóðaratkvæðagreiðsla, við breytingar á stjórnarskránni. Ég ætla í stuttu máli að reifa sjónarmið mín varðandi þessar þrjár tillögur sem hér liggja fyrir og byrja kannski á þeirri tillögu að ákvæði stjórnarskrár um setningu bráðabirgðalaga verði felld úr gildi. Ég er ekki hlynntur því að ákvæði 28. gr. verði fellt út úr stjórnarskránni okkar. Það er ljóst að slík lög, þ.e. bráðabirgðalög, verða einungis sett þegar brýna nauðsyn ber til og er það samkvæmt ákvæðinu forseti Íslands sem gefur út bráðabirgðalög en ekki ráðherrarnir, a.m.k. ekki formlega, eins og kom fram hjá flutningsmönnum, en það er auðvitað gert að frumkvæði ráðherra og ríkisstjórnar. Í umræðum um bráðabirgðalög á Alþingi, bæði meðan ég hef setið hér og mörg ár aftur í tímann, hafa menn einkum deilt um það hvort ástæða hafi verið til þess í hvert skipti að setja bráðabirgðalög, hvort nauðsyn hafi verið svo brýn að til þess hefði þurft að koma. Menn hafa deilt um hvort þau skilyrði hafi verið uppfyllt og ekki bara í tengslum við það mál sem hér hefur verið nefnt. Mönnum er vafalaust í fersku minni þegar sett voru bráðabirgðalög á kjaradeilur í tíð vinstri stjórnar árið 1990 sem olli miklum úlfaþyt. Ég hygg að ávallt eða langoftast deili menn um hvort skilyrði stjórnarskrárinnar, um brýna nauðsyn, séu uppfyllt í hvert skipti sem stjórnvöld og forseti grípa til þessarar heimildar sinnar. Ég hygg að almennt, og sérstaklega í seinni tíð, hafi stjórnvöld farið vel með þessa heimild sína. Mjög hefur dregið úr setningu bráðabirgðalaga á síðustu áratugum eða allt frá árinu 1991. Menn mega síðan ekki gleyma því í þessu sambandi og í þessari umræðu að þrátt fyrir að í 28. gr. stjórnarskrárinnar sé mælt fyrir um heimild til setningar bráðabirgðalaga er í ákvæðinu mjög mikilvægur varnagli. Sá varnagli er sleginn með því að í ákvæðinu er mælt fyrir um að bráðabirgðalög skuli ætíð lögð fyrir Alþingi strax og það kemur saman á ný til samþykktar eða synjunar. Þetta ákvæði er náttúrlega sett inn í 28. gr. til að koma í veg fyrir að forseti, í umboði ráðherra, eða stjórnvöld misnoti þá heimild sem 28. gr. veitir þeim. Menn þurfa því ekki að hafa áhyggjur af því að stjórnvöld hafi heimild til að ganga fram eftir því sem þau vilja í þessu efni vegna þess að varnaglinn tryggir aðkomu Alþingis að slíkri lagasetningu. Mér finnst sjálfsagt að þessi heimild sé áfram fyrir hendi í stjórnarskránni enda geta komið upp aðstæður þar sem nauðsynlegt er að beita henni. Við slíkar aðstæður tel ég heppilegra að heimildin sé til staðar frekar en ekki. Ég held að hæstv. forsætisráðherra hafi nefnt ágætisdæmi frá árinu 2001 þegar ríkisstjórnin og forseti settu bráðabirgðalög í tengslum við árásirnar á tvíburaturnana. Í öðru lagi er í frumvarpinu lagt til að ráðherrar afsali sér þingmennsku eða ráðherrar gegni ekki þingmennsku meðan þeir gegna ráðherradómi, hafi eftir sem áður málfrelsi á Alþingi og tillögurétt en ekki atkvæðisrétt. Ég vil nefna tvö atriði í tengslum við þessa tillögu. Í fyrsta lagi mæla praktísk rök gegn henni. Það er fyrirséð að verði þingmönnum fjölgað um 12, ef við miðum við að ráðherrarnir verði áfram 12, mun launakostnaður ríkisins aukast verulega. Ætli launakostnaður muni ekki aukast um u.þ.b. 80 millj. kr. á ári vegna hinna nýju 12 þingmanna sem þá munu taka hér sæti. Þar við bætist kostnaður vegna aðstöðu fyrir hina nýju þingmenn. Útvega þarf þeim skrifstofur og tölvubúnað og síðan er fyrirséð að gera þyrfti breytingar á Alþingishúsinu til að koma þessum hópi fyrir með sómasamlegum hætti. Þetta eru praktísk rök gegn tillögunni. Hitt atriðið sem ég vildi nefna skiptir kannski meira máli. Ég tel að sú hugmynd sem birtist í 2. gr. frumvarpsins sé til þess fallin að veikja stöðu stjórnarandstöðu á Alþingi á hverjum tími. Ef við miðum við stöðuna á þinginu eins og hún er núna þá eru hér Sjálfstæðisflokkur og Samfylking í ríkisstjórn og fara með meiri hluta á þinginu, Sjálfstæðisflokkur með 25 þingmenn, Samfylking með 18, samtals 43 þingmenn. Ef frumvarpið mundi ná fram að ganga mundi þingmönnum stjórnarliðsins fjölga úr 43 í 55 þannig að fulltrúar þessara tveggja flokka hér á Alþingi og í nefndum yrðu 55 á móti 20 þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Þrátt fyrir að ég sé í sjálfu sér enginn talsmaður þeirrar stjórnarandstöðu sem nú situr á þingi tel ég óheppilegt að fara út í breytingar sem þessar. Hvað sem um stjórnarandstöðuna sem nú situr á þingi má segja gegnir stjórnarandstaða hverju sinni mikilvægu hlutverki í þjóðfélagi okkar og hér á þinginu til að veita meiri hlutanum aðhald. En ég held að við getum alveg verið sammála um það, ég og hv. þingmaður, að nauðsynlegt sé að ræða hvort ástæða sé til að styrkja og efla þingið. Við getum verið sammála um að nauðsynlegt sé að gera það, það er bara spurning með hvaða hætti það verður gert. Þingmenn hafa á þessu kjörtímabili komið fram með ýmsar hugmyndir í þá áttina sem ég tel allrar athygli verðar. Við ræddum í tengslum við fjárlög ýmsar breytingar sem ættu að bæta starfsaðstöðu þingmanna, sérstaklega landsbyggðarþingmanna, og einnig hafa einstaka þingmenn bent á hluti sem ættu að styrkja og efla starf þingmannsins og þingsins og aðkomu þess að ýmsum málum, bæði hvað varðar löggjafarsetninguna og ekki síður aðkomu þingmanna að innleiðingu tilskipana og reglugerða Evrópusambandsins í íslenskan rétt. Þetta eru allt hugmyndir sem við skulum ræða en ég er ekki viss um að sú leið sem farin er í 2. gr. þessa frumvarps sé til þess fallin að styrkja og efla þingið, m.a. með hliðsjón af því sem ég sagði um stöðu stjórnarandstöðunnar gagnvart þessum tillögum. Hv. þingmaður heyrði að ég leggst gegn þeim breytingartillögum sem fram koma í 1. og 2. gr. frumvarpsins. Um 3. gr. má kannski segja að andstaða mín sé daufari. Ég er reiðubúinn að ræða hvort rétt sé að breyta því fyrirkomulagi sem við höfum nú hvað varðar breytingu á stjórnarskrá og færa slíkar breytingar í átt að þjóðaratkvæðagreiðslu umfram það sem nú er. Ég veit þó ekki betur en núverandi fyrirkomulag hafi gefist ágætlega. Ég fæ ekki séð að það sé neitt sem kalli á breytingar á því. Ég fæ a.m.k. ekki séð að brýn nauðsyn kalli á að við breytum stjórnarskránni okkar að þessu leyti. Ég held að það sé ró í samfélaginu vegna þessara mála. En ég ítreka að hugmyndin er allrar athygli verð og engin ástæða til annars en ræða hana.

Forseti. Ég vil í fyrsta lagi fagna þessu þingmáli og þeim umræðum um stjórnarskrána, stjórnarskipunarlögin eins og þetta heitir á þingmálinu, sem fram fara í tilefni af þessu. Á þeim skamma tíma sem ég hef nú dvalist á þinginu sé ég að breytingarnar á þingsköpum hafa haft jákvæð áhrif, m.a. með þeim hætti að ráðherrar eru viðstaddir umræður um mál sem koma þeim við og taka þátt í þeim. Ég tel það góða breytingu og hrósvert af ráðherranna hálfu frá því sem ég þekkti hér áður. Ég ætla ekki að fjalla um öll þessi mál, a.m.k. ekki jafnítarlega. Ég hef - á ég að kalla það samúð með sjónarmiðum flutningsmanna um bráðabirgðalögin þó að ég hafi ekki gert upp hug minn um það hvort ganga eigi svo langt að fella greinina um þau úr gildi og varðar kannski ekki miklu. Það sem skiptir mestu máli er að ríkisstjórnin fari með þetta vald af varkárni og hagi sér í samræmi við þá tíma sem nú eru upp runnir, bæði tæknilega og í þingsköpum, að þingið situr allt árið. Það er ekki stórmál að kalla það saman og ber að gera það samkvæmt þeim anda sem er í lögunum. Ég verð að segja það með flutningsmönnum að ég sé ekki þau stóru vandræði sem upp gætu komið við það að ríkisstjórnin hefði ekki þennan rétt, að þingið hefði hann eitt og sjálft. Vissulega þarf stundum að taka ákvarðanir fljótt og vel en þá er þess að minnast, sem Einar Benediktsson sagði, að „þegar býður þjóðarsómi, þá á Bretland eina sál“. Ef ákvarðanirnar eru svo mikilvægar og samstaðan um þær svo mikil að menn telji þær vera, þannig að ég noti nú forsætisráðherralegt orðalag, „andlag“ bráðabirgðalaga, hljóta forustumenn stjórnarandstöðunnar og þingmenn að geta sameinast um þá hluti. Ég hef enga trú á því að menn fari að setja upp einhverja andstöðu eða beita einhverjum hrossakaupum gegn slíkum hlutum. Dæmið um ríkisábyrgð vegna flugvélanna við þær aðstæður sem þá voru uppi er einmitt slíkt dæmi. Ég skal svo ekkert segja um þau dæmi sem nefnd voru hér um bráðabirgðalög. Ég var ekki hrifinn af bráðabirgðalögum ríkisstjórnarinnar um Keflavíkurflugvöll, verð að segja það alveg eins og er. Ég hvorki skýt mér undir né undan ábyrgð með því að fjalla ekki meira um það en ég efast um að það hafi verið slíkt stórmál að ekki hefði verið hægt að fá þingheim, og þar á meðal forustumenn stjórnarandstöðunnar, til þess að fallast á tiltekna afgreiðslu innan ákveðins tíma um það án þess að blanda öðrum málum þar saman við. Ef svo var ekki gat ríkisstjórnin þó, a.m.k. pólitískt, sett ábyrgðina á stjórnarandstöðuna og á þingmennina í því efni. Við erum að ræða hér um annað kerfi og í því kerfi gilda önnur lögmál, ekki er hægt að flytja atburði og aðstæður úr einu kerfi, því sem nú gildir, yfir í það sem við tæki hér ef vilji flutningsmanna um bráðabirgðalögin, sem ég hef talað miklu meira um en ég ætlaði, næði fram að ganga. Ég er ósköp einfaldlega sammála því að stjórnarskrárákvæði fari í þjóðaratkvæðagreiðslu og tel að það geti gerst með þeim hætti sem orðaður var í stjórnarskrárnefndinni sem hæstv. iðnaðarráðherra minntist á, að hinn venjulegi framgangsmáti yrði sá að þjóðaratkvæðagreiðsla yrði samfara alþingiskosningum og þá væri eðlilegt, eins og ég sagði, að stjórnarskrárbreytingar sem þingið hefði samþykkt söfnuðust saman í þessa rennu. Ég tel líka koma til greina að breytingartillögur komi frá öðrum en Alþingi, þær geti komið t.d. úr undirskriftasöfnun þar sem tiltekinn hluti kjósenda hefði átt hlut að máli og færu þannig í atkvæðagreiðsluna. Stjórnarskrárgjafinn yrði þá klárlega þjóðin og tillögur til hennar um breytingar á stjórnarskrá kæmu þá frá öðrum, annars vegar frá Alþingi og hins vegar einhverjum tilteknum hluta kjósenda í landinu. Um það að ráðherrar séu ekki þingmenn tel ég rétt að leiðrétta hæstv. iðnaðarráðherra hvað það varðar að Samfylkingin hafi ekki skoðun á þessu, vegna þess að hún hefur það.

Ég sagði það ekki.

Nei, en hæstv. iðnaðarráðherra lét að því liggja að menn væru ekki á einu máli um þetta og það kann að vera að menn séu það ekki, en hvað sem því líður var þetta eitt af stefnumálum Samfylkingarinnar í kosningunum síðasta vor og ég hygg að þetta hafi verið samþykkt á landsfundi, að vísu ekki í neinni annarri útfærslu en þeirri að segja þetta almennum orðum. Hér hrista menn höfuð en það er nú rétt hjá mér samt að þetta var gert svona. Þessu er ég sammála og hef lengi verið. Ég tel ástæðu til þess að skilja að löggjafarvald og framkvæmdarvald betur en gert er. Síðan ég kynntist Alþingi hefur mér runnið nokkuð til rifja hvað ráðherravaldið er mikið á þinginu sjálfu, jafnvel svo að það kemur fram með mjög táknlegum hætti, kemur fram í liðsskipan hér í sal Alþingis þar sem ráðherrarnir sitja, fulltrúar valdsins, og horfa fram á þingheim, sem er svona almenningur á sínum eigin heimavelli, í staðinn fyrir, eins og sumir hafa lagt til, að ráðherrarnir sitji til hliðar við þingheim sem er hér að funda á sínum stað. Það kemur fram í því að myndir af öllum ráðherrum Íslendinga eru hafðar á sérstökum vegg en myndir af forsetum þingsins eða duglegum, virkum þingmönnum, öðrum en þeim sem hafa gegnt ráðherraembættum, eru meira háðar tilviljunum. Það kemur fram í því að ráðherrar láta bílstjóra sína sitja hér niðri í salnum, ágætis karlar flestir, og bílarnir eru hafðir framan við húsið, skyggja á þinghúsið og eru á stundum nokkuð ágengir, svo að notað sé orðfæri úr orkubransanum,  Þetta er hin myndræna ásýnd ráðherravaldsins á þingi og svo kemur auðvitað hin efnislega. Ég verð að segja að þrátt fyrir hól mitt um þingskapabreytingarnar hér á haustþinginu voru þær nú margar þess eðlis að þær voru annaðhvort að framfæra ráðherravaldið eða að staðfesta það. Sú ágæta breyting í sjálfu sér, sem mér sýnist hafa lífgað upp á þingið, að fjölga óundirbúnum fyrirspurnum til ráðherra setur ráðherrunum vissulega - það má segja að hún auki eftirlit þingsins með ráðherrunum. En sú breyting gerir það líka að verkum að ráðherrarnir verða meiri partur af þinghaldinu, að umsögn þeirra, svör þeirra, ákvarðanir þeirra, stefna þeirra, samþykki þeirra verður aukinn hluti af því sem fram fer í þessum sal, sem á samkvæmt stjórnarskránni, sem á samkvæmt hugsuninni um löggjafarvaldið, að vera vettvangur löggjafarstarfseminnar og hinnar pólitísku umræðu kjörinna fulltrúa almennings en ekki ráðamanna framkvæmdarvaldsins. Ég geri mér grein fyrir því að við höfum skipulagt samfélag okkar með tilteknum hætti og ekki öðrum, t.d. ekki þeim sem hæstv. forsætisráðherra, sem mér fannst einkar hrósvert að skyldi fara hér yfir sviðið - hann rakti af víðsýni og skarpskyggni það sem viðgengst í Bandaríkjum hinna amerísku ríkja eða hvað þau eiga nú að heita, og að Vilmundur Gylfason lagði til með sínum hætti hér á árum áður að þingræðið væri sem sé afnumið. Það væri ekki þannig að þingið samþykkti eða synjaði ráðherrum seturéttar heldur væri framkvæmdarvaldið kjörið sérstaklega, forsetinn skipaði þá ráðherra eða forsætisráðherra og þingið sæti þá óháð meiri hluta á þinginu sem hann yrði að búa til í hvert sinn eins og við sjáum dæmi um í Bandaríkjunum þar sem forsetinn hefur ekki endilega meiri hluta á þinginu. Ég hikaði þegar þessi tillaga var hér til umræðu á sínum tíma og hika enn við að ganga svona langt þó að sá vilji sé til hér í þingsalnum og reyndar á ráðherrabekkjunum því að hæstv. viðskiptaráðherra hefur oftar en einu sinni mælt með þessari skipan mála, sem er athyglisverð leið. Ég held hins vegar að það sem hér er lagt til mundi bæta þetta ástand að nokkru og þá hygg ég að það sé betri leið, a.m.k. í byrjun, að láta ráðherra segja tímabundið af sér þingmennsku þó að hin aðferðin hafi sín rök. Athugasemdir hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar eiga hvorar tveggju rétt á sér. Þar sem við erum nú að ræða þetta í alvöru þurfa flutningsmenn að gera grein fyrir skoðunum sínum á þeim. Það er annars vegar um þann kostnaðarauka sem þetta hefði í för með sér að óbreyttri þingmannatölu, sem er rétt athugasemd og ábending, og áður í umræðu um þessi efni hefur verið bent á að e.t.v. væri rökrétt, a.m.k. hyggilegt, að fækka þá þingmönnum í leiðinni. Ef ráðherrar eru 12 og halda áfram að vera 12 væri einfalda aðferðin að fækka þingmönnum um 12, þeir yrðu þá 51. Þegar ég kom auga á það í æsku að til væri Alþingi sátu þar, held ég, 50 manns þannig að það er þá ekki mikil breyting frá þeim tíma. Við sem erum annaðhvort rétt innan við jaðar þingsins eða rétt utan við hann yrðum kannski ekki mjög ánægð með þetta en ekki má hugsa málin út frá sínum eigin hagsmunum. Þetta væri svarið við þeirri umkvörtun að þetta auki kostnað þjóðarinnar á þinghaldinu og væri, held ég, alveg saklaust að gera þó að e.t.v. þyrfti þá að bæta aðstöðu og hjálp við þá þingmenn sem eftir eru. Hitt er rétt hjá hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni að ef hér bætast við þingmenn í stað þeirra sem sitja á ráðherrastóli þá er það ekki eingöngu þannig að stjórnarliðar fái 12 menn sem eru bæði ráðherrar og þingmenn og 12 aðstoðarmenn þeirra úr sínum hópi í ráðuneytin heldur bætast sem sé við 12 menn í stjórnarliðið sem eru þá þingmenn að auki. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson ræddi þá stöðu sem nú er uppi á þinginu þar sem meiri hlutinn er óvenjumikill, þó að það sé ekki einstætt, og það væri ekki í þágu lýðræðisins að taka upp slíka stöðu. Flutningsmenn tillögu af þessu tagi verða líka að gera grein fyrir því með hvaða hætti þeir ætlast til að aðstaða stjórnarandstöðuþingmanna og stjórnarandstöðunnar yrði bætt til þess að vega upp á móti þeim áhrifum sem þetta hefði á valdahlutföllin milli stjórnar og stjórnarandstöðu hér á þinginu. Ég tel að þetta sé hægt að gera en það er sjálfsagt að slík umræða fylgi tillöguflutningi af þessu tagi sem ég hef að öðru leyti allt gott um að segja.

Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins í lok umræðunnar koma upp og þakka þeim sem tóku þátt í henni fyrir sitt framlag, bæði ráðherrum og þingmönnum. Hér hefur farið fram ágæt umræða um efni þessa frumvarps og álitamál sem auðvitað tengjast því sem lagt er til í frumvarpinu. Það er eðlilegt að menn bendi á ýmis atriði sem þeir telja ástæðu til að velta fyrir sér eða gera öðruvísi en lagt er til í frumvarpinu. Ég er í meginatriðum alveg sammála því sem komið hefur fram, m.a. held ég hjá hæstv. forsætisráðherra og hv. þm. Merði Árnasyni, að þessi frumvarpsflutningur um breytingar á stjórnarskránni og umræður um það þjónar auðvitað þeim tilgangi að setja málið í farveg eða vekja upp umræðu um tiltekin atriði og reyna að efla hana þannig að þegar dregur að lokum kjörtímabilsins hafi það áhrif á það sem þá kann að verða samþykkt varðandi breytingar á stjórnarskránni. Ég lít svo á að forsætisráðherra hafi í raun og veru sagt það að breytingar eða hugmyndir um breytingar á stjórnarskránni yrðu teknar til meðferðar fljótlega á þessu kjörtímabili og farið yfir þær með það í huga að ná samkomulagi fyrir komandi þingkosningar um breytingar sem yrðu afgreiddar þá. Það er ekki margt í því sem fram hefur komið sem kallar á að fara sérstaklega yfir það umfram það sem þegar hefur verið gert. Ég vildi þó segja varðandi athugasemdir um kostnað sem hlýst af því ef ráðherrar taka inn varamann meðan þeir sitja á ráðherrastóli, að það eru alveg gild sjónarmið. Ég lét það koma fram í framsöguræðu minni að ég teldi að það væru rök í þeirri gagnrýni sem menn yrðu að taka tillit til. Þess vegna finnst mér líka hitt betri tillaga, að hafa ekki þessa útgönguleið heldur skýra línu, þ.e. annaðhvort eða. Annaðhvort eru menn ráðherrar og sitja þá ekki á löggjafarþinginu eða menn sitja á löggjafarþinginu og eru þá ekki ráðherrar. Ef það gerist hlýst enginn kostnaður af breytingunni vegna þess að kostnaður við ráðherra er bara kostnaður ráðuneytisins en ekki kostnaður þingsins. Það má því frekar segja að það verði sparnaður hjá Alþingi við þá tillögu að aðskilja algjörlega ráðherrasetu og þingmennsku. Hugmyndir um slíkan aðskilnað hafa lengi verið á kreiki og hv. þm. Mörður Árnason upplýsti að það hefði verið samþykkt í meginatriðum á landsþingi Samfylkingarinnar sem stefna þeirra. Slíkt á við um fleiri flokka, eins og Framsóknarflokkinn, þannig að vissulega er töluverður stuðningur við það að efla þrígreiningu valdsins og sérstaklega að snúa betur í sundur framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið frá því sem nú er. Virðulegi forseti. Ég vildi aðallega koma hér upp til að þakka fyrir framlag þeirra sem hafa talað við umræðuna og vonast til að það leiði til ánægjulegrar niðurstöðu þegar þar að kemur undir lok kjörtímabilsins.