Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Jósef Björnsson) Eg skal víkja nokkrum orðum að breytingartillögum þeim, er fram eru komnar við frumvarp þetta. Sný eg mér fyrst að breytingartillögunni á þskj. 418. Hún fer fram á að fella burt, að vinnuhjú hafi kosningarrétt. Þeirri tillögu er nefndin algerlega mótfallin. Henni virðist sjálfsagt, að vinnuhjú fái þenna rétt, sem lausafólk hefir þegar öðlast. Munurinn á þessum stéttum er sá einn, að hjúin ráða sig til lítið eitt lengri tíma; lausafólk ræður sig oft til ½ árs eða jafnvel lengri tíma í einu. Að láta lausafólk hafa kosningarrétt, en vinnuhjú ekki, er í raun og veru ekkert annað, en að leggja réttindamissi við því, að ráða sig í vist, sem þó er heppilegasti ráðningarmátinn bæði fyrir vinnuveitendur og verkamenn. Nefndin aðhyllist fyrri breytingartillöguna á þskj. 371, að vinnuhjú skuli ekki hafa kjörgengi. Það má að vísu deila um, hvort það sé ekki með öllu óþarft, þar sem mjög sjaldan myndi hafa til þess komið, að vinnuhjú hefðu tafist frá störfum í þarfir húsbænda sinna, sakir þess að þau hefðu átt sæti í hreppsnefndum eða bæjarstjórnum, því að ekki er líklegt, að mörg hjú yrðu kosin til slíkra starfa. En nefndin hefir þó getað sætt sig við, að fara ekki lengra að þessu sinni, en að veita þeim kosningarrétt. Hún tekur því aftur breytingartillögu sina við 2. gr. á þskj. 372. Nefndin hefir ekki getað fallist á 2. breyt.till. á þskj. 371, að fella burt að konur mættu skorast undan kosningu. Nefndin játar að vísu, að konur á þann hátt fái réttindi fram yfir karla, og að svo ætti í raun og veru ekki að vera, en þegar á hitt er litið, hve mjög því fer fjarri, að konur enn sem komið er hafi jafnrétti við karla í öllum efnum, þá virðist það ekki skifta miklu, þótt þær í þessu atriði séu betur settar. Nefndin vill þess vegna ekki fella undanþágu þessa burtu að svo stöddu, enda þótt hún játi, að hún sé í sjálfu sér óeðlileg.

Steingrímur Jónsson Nefndin hefir ekki tekið vel breytingartillögu þeirri, sem eg á á þgskj. 418. Eg gat þess þegar við 2. umræðu, að eg teldi ákvæði frumv. þessa um, að veita konum kosningarrétt og kjörgengi í sveitar- og bæjarmálum, koma í bága við hin gildandi vinnuhjúalög, tilsk. frá 23. jan. 1866, og að ef menn vildu veita hjúunum þessi réttindi, þá væri bezta og einfaldasta aðferðin að af nema vistarbandið um leið. Mér virðist breyting sú, er hér er farið fram á, töluvert byltingarkend. Á síðasta þingi var eftir miklar umræður samþykt, að veita konum kosningarrétt og kjörgengi til jafns við karlmenn í 2 bæjum. Þetta átti að vera tilraun, er af mætti sjá, hvort hættulaust væri að rýmka kosningarréttinn. Eg álít, að rétt væri að láta þá réttarbót ná til allra hreppa- og bæjarfélaga í landinu, en heldur ekki að fara lengra að svo stöddu. En nú á að eyðileggja þessa tilraun með því, að bæta við nýjum flokki af kjósendum. Þetta kalla eg byltingarkent. Hjúin hafa heldur alls eigi beðið um þessi réttindi, og það kemur ekki af því, að þau geti ekki látið til sín heyra, ef þeim væri þetta áhugamál. Þau gætu það að minsta kosti alt eins vel og konurnar, sem nú eru teknar að krefjast jafnréttis við karlmenn. Sannleikurinn er sá, að hjúunum er það ekkert áhugamál, að fá þessi réttindi; það er annað sem þeim er áhugamál, það er að fá vistarbandið af numið. Þetta er ekkert annað en þing-»radikalisme«. Eg veit ekki, hvað þeim gengur til, er fyrir þessu máli berjast; eg vil ekki gera ráð fyrir að ástæðurnar séu óheiðarlegar, en það eitt er víst, að hjúin hafa ekki krafizt þessara réttinda. Þá er það annað atriði í þessu máli, sem er athugavert, og sem eg vona að hin háttv. deild íhugi vel, og það er, hvað er verksvið sveitanefnda og bæjarstjórna, og hvaða vald þær hafa. Aðalverk þeirra er að stjórna fjármálum hreppanna og bæjanna. Og það starf er mjög þýðingarmikið, einkum eftir að hin nýja skipun er komin á fræðslumálin. Hver er sú meginregla, sem þingið hefir sett, að því er snertir álagning sveitargjaldanna? Hún er sú, að þeim gjöldum beri að jafna niður eftir efnum og ástæðum. Þá reglu tel eg rétta, og einu færu leiðina, en þá má heldur ekki láta þá, sem fátækastir eru og minst gjalda, ráða mestu um ráðstafanir hreppa- og bæjarsjóðanna. Það er mjög hætt við, að með því móti verði efnamennirnir alt of hart úti. Eigi að leggja fjárveitingarvald það, sem hér um ræðir, í hendur fátækasta fólkinu, þá verður líka að takmarka rétt hreppsnefnda og bæjarstjórna til þess að auka álögurnar meira en nú er gert. Eg geri ekki ráð fyrir, að mér aukist vinsældir af tillögum mínum til þessa máls, en eg met meira, hvað satt er og rétt í hverju máli, en hvernig það mælist fyrir. Þá liggja fyrir breyt.till. á þgskj. 371 og 372. Síðari breyt.till. á þskj. 372 er tekin aftur og hin fyrri er að eins orðabreyting, svo að hér koma að eins til greina breyt.till. á þgskj. 371. Þær eru tvær. Verði mín till.samþ., fellur hin fyrri burtu; verði mín till. ekki samþykt, mun eg greiða henni atkvæði mitt, af því að það er, eins og eg hefi þegar tekið fram, í mínum augum sjálfsagt, að hjú geti ekki haft kjörgengi. Það er ekki hægt gagnvart húsbóndanum og kemur í bága við hjúalögin, að láta hjú hafa þennan rétt, þó það sé í sjálfu sér óeðlilegt, að kjörgengi fylgi ekki með kosningarrétti. Síðari breyt.till. fer fram á það, að tekinn sé af konum rétturinn til að skorast undan kosningu. Eg er samdóma háttv. framsm. um það, að í rauninni sé það óeðlilegt, að konur hafi þennan undanþágurétt, en álít samt ekki »praktiskt«, að taka hann af þeim. Að vísu mundi konum sjaldan verða þröngvað til að taka við kosningu, ef þær hefðu ekki kringumstæður til þess, en eg tel samt réttast, að láta þær halda þessum rétti framvegis, þó eg sé í sjálfu sér mest hneigður til að greiða atkvæði með breyt.till.

Steingrímur Jónsson Háttv. framsm. tók fram, að þess væri dæmi, að menn vildu ekki fara í vist vegna þess, að þeir mistu kosningarrétt sinn við það. Eg veit að þess eru dæmi, en það eru líka þær einustu raddir hér á landi í þessa átt. Og þessum mönnum er frjálst að gjöra eins og þeim sýnist; vilji þeir halda kosningarréttinum, geta þeir slept að fara í vist. Háttv. þm. sagði í fyrri ræðu sinni, að lausamenn hefðu ekki meiri verðleika en vinnumenn, til að hafa kosningarrétt. Það má vera. En það verður að taka tillit til þess, sem eg hefi margsinnis bent á, að húsbóndi getur samkvæmt hjúalögunum bannað hjúum sínum að neyta kosningarréttarins. Að minsta kosti getur hann gert það óbeint. Hann getur sagt við hjúið: »Þetta verk skaltu vinna í dag«, og meinað því þannig að fara á kjörfund, því að eg býst ekki við því, að alþingi fari að lögbjóða það, að kosningadagur skuli vera frídagur. Og sé þetta rétt, þá geta húsbændur líka haft óleyfileg áhrif á kosningar. Hugsum okkur, að tveir húsbændur séu á sama máli um sveitamál. Annar hefir 4 hjú, sem áhugalítil eru um sveitamál og hafa enga ákveðna skoðun. Hann pínir þau til að fara og greiða atkvæði með þeim málstað, sem hann fylgir. Hinn hefir önnur 4 hjú, sem eru á annari skoðun en hann, og hann bannar þeim að fara að greiða atkvæði. Þannig gæti útkoman orðið skökk. - En auk þess eru í lausamannaflokknum einmitt þeir menn, sem samkvæmt kringumstæðum sínum eiga að sjálfsögðu að hafa kosningarrétt. Útsvaraskrár sýna það, að víðast hvar borga lausamenn hærra útsvar en vinnumenn, en eru þó viðlíka efnum búnir og þeir. Auðvitað verður aldrei hjá því komist, að misjafnir menn séu í hverri stétt. Þá talaði háttv. framsm. um það, að það væru engin mótmæli gegn þessum lögum, að þau væru bara uppfundning þingmanna. Jú, það er það einmitt! Ef menn skoða þær umbætur í pólitiskum og persónulegum efnum, sem gerðar hafa verið í hvaða landi sem er, þá sjá menn það, að þær eru allar til orðnar fyrir »press« að neðan. Enda á það svo að vera. Það er eðlilegast, að slíkar breytingar verði fyrir áleitni þeirra manna, sem við þær eiga að búa. Þá fyrst er trygging fyrir, að þær komi að gagni. En ef þær koma frá utanstéttarmönnum, þá er engin trygging fyrir, að þær verði að gagni; þeir geta ekki fundið eins vel og hlutaðeigendur sjálfir, hvort þörfin er og hve mikil hún er. Ennfremur mintist háttv. framsögum. á þá ástæðu mína, að fjármálum sveita mundi hætta búin af kosningarrétti hjúa. Hann hélt það væri óhjákvæmilegt og ekki hætt við, að þeir fátækari bæri þá efnaðri ofurliði. Eg skal benda honum á dæmi frá Danmörku. Í dönskum blöðum er nú sem stendur rætt og ritað mikið um, hvernig hagur sé í bæjum utan Hafnar. Þeim er talinn háski búinn af samtökum vinnumanna. Í Esbjerg og fleiri bæjum hafa vinnumannafélögin, gegnum samtök vinnumanna, komist í meiri hluta í bæjarstjórninni, og þykir þar farið æði léttúðlega á stað, svo að ástandið er orðið allískyggilegt. Verði hjúum veittur kosningarréttur hér, má búast við að það verði ekki lengur helztu bændur, sem hafi sveitamál til meðferðar, heldur komist meðferð þeirra í hendur annara manna. Hvort það verður til góðs eða ills, er ekki sagt. Má vera, að það verði til góðs, en það getur líka orðið til ills.

Sigurður Hjörleifsson Eg held ekki, að eins mikil hætta stafi af að veita hjúum kosningarrétt, eins og háttv. 4. kgk. þm. álítur. Eg veit ekki betur, en að rétturinn til að hækka álögur í hreppunum sé takmarkaður af æðra umboðsvaldi, með líkri takmörkun sem í sveitalögunum dönsku. Til viðbótar við það, sem háttv. 2. þm. Skagf. sagði, skal eg benda á það, að í frumvarpi því til stjórnarskrárbreytingar, sem nú liggur fyrir alþingi, er gert ráð fyrir, að hver karlmaður, sem er 25 ára að aldri, hafi kosningarrétt til alþingis. Ef þessi breyting verður að lögum, sem ekki er ólíklegt, liti það undarlega út, ef neitað væri um lægri réttinn, kosningarrétt til sveitastjórna, um leið og þessi hærri réttur er veittur. Um þá alvarlegu spurningu, hvort konur skuli hafa undanþágurétt frá kosningu, var það aðallega háttv. 2. kgk. þm. sem talaði. Eg játa, að mér er ekki full-ljóst, hvað hann fór. Mér skildist hann í byrjun ræðu sinnar hallast að því, að það væri óeðlilegt, að kvenmenn hefðu þennan undanþágurétt, en í síðari hlutanum heyrðist mér hann vera ákveðinn með því, að þær hefðu hann. Eg hallast að þeirri skoðun, sem hann hélt fram í síðari hluta ræðu sinnar. Giftar konur geta óneitanlega stundum verið forfallaðar, - og enda ógiftar líka, og þegar um verkaskifting er að ræða, er sjálfsagt að taka tillit til þess, þannig að konur séu undanþegnar opinberum störfum, meðan þær eru forfallaðar. En það er ekki rétt, að verkaskiftingin komi fram í því, að sumir hafi réttindin, en sumir ekki. Ef ætti að útiloka heila flokka manna frá kosningarrétti, mætti alveg eins fela einstökum mönnum að kjósa; það væri lítið meira órétti. Auðvitað ber að taka tillit til hinnar náttúrlegu verkaskiftingar. En hún gefur ekki ástæðu til annars, en að veita konum undanþágurétt. Hún gefur ekki ástæðu til að neita þeim algjörlega um kosningarrétt og kjörgengi.

Lárus H. Bjarnason Fyrir mér er þessi spurning, er hér liggur fyrir, ógnarlega einföld. Í raun og veru ættu hjúin að hafa hvorutveggju réttinn, bæði kosningarrétt og kjörgengi, úr því að þau hafa skyldu til þess að borga útsvar. Það er að vísu sjaldan mikið, en kosningarréttur og kjörgengi fer víðast hvar ekki eftir því, hvort greitt er mikið eða lítið. - En eg álít nóg í svipinn, að hjú fái kosningarrétt, enda naumast sanngjarnt, að skylda húsbændur til þess, að leyfa hjúum sínum að sitja í bæjarstjórnum eða hreppsnefndum. Mér fanst ekki háttv. 2. kgk. þm. leggja það til mála, sem eg hafði búist við; mér heyrðist hann ekki vilja missa kvenfólkið frá arninum. Það er að vísu mjög fagurt og virðingarvert sæti. En eigi kvenfólkið að sitja þar áfram, ætti það helst hvorki að hafa kosningarrétt né kjörgengi. Það er ekki einhlýtt, að það geti skorast undan kosningu. Það heftir ekki þær, sem ólmar vilja vasast í sveitarstjórn og því um líku.

Júlíus Havsteen : Eg hefi að vísu ekki neinu nýju að bæta við það, sem eg sagði við síðustu umræðu þessa máls. En eg vildi aðeins taka aðal efnið upp aptur. Það kom fram hjá háttv. framsögumanni, að löggjafarvaldið ætti að samþykkja þessa sölu á Kjarna, vegna þeirra hagsmuna, sem Akureyrarbær hefði af jörðinni. En eg skal benda háttv. deild á nokkuð annað; þar verður líka að taka tillit til þess ranglætis og skaða, sem Hrafnagilshreppur verður fyrir. Eg heimta það hinsvegar ekki vegna Hrafnagilshrepps, að jörðin verði ekki seld Akureyrarbæ. því að eg vil helzt að jörðin verði alls ekki seld Eg vona að sá háttv.þm., sem hér er í deildinni og er sveitarbóndi, sem vel sér þann óhagnað, sem Hrafnagilshreppur mun hafa af því, að kaupin fara fram, greiði atkv. móti frumv.

Steingrímur Jónsson Eg hefði ekki staðið upp við þessa umræðu, ef eg hefði ekki átt breyttill. á þskj. 416, því að eg gerði grein fyrir mínu atkv. við 2. umræðu málsins. Viðvíkjandi þessari br.till., sem fer fram á að í stað 8200 kr. komi 12,000 kr., skal eg geta þess, að eg álít 8200 kr. altof lágt verð, enda þótt jörðin hefði verið seld ábúanda. En nú álít eg að verðið geti enn síður staðist, þar sem ekki á að selja ábúanda, og hins vegar á að selja jörðina þvert ofan í vilja sýslunefndar og hreppsbúa. Því að eg sé ekki betur, en að allar reglur um forkaupsrétt séu brotnar. Það hefir hins vegar nóg verið gert til þess, að pína niður verð á jörðum hér á landi, þó ekki sé nú verið að halda því áfram með þessum »special«-lögum. Eg hefi leitað mér nokkurra upplýsinga um þessa jörð, og samkvæmt þeim er ekki of sagt, þó að eg segi að jörðin sé viss með í hverju meðalári að gefa af sér alt að 1000 hestum af nautgæfu heyji. Af þessu er eitthvað 140 eða 150 hestar taða, og eykst hún heldur. Engi á jörðinni hafa stórbatnað árlega án þess að við þau hafi verið gert. Eftir þessu sýnist mér það liggja í augum uppi, að það sé allt of lágt að selja jörð með slíkum engjum, sem liggur rétt hjá Akureyri, fyrir 8200 kr. og skal eg aðeins benda á Naust og Eyrarland til samjafnaðar. Landið liggur svo vel, að ábúandi á Kjarna hefir miklar tekjur af gripabeit úr Akureyrarkaupstað. Það er óhætt að fullyrða, að 30 kúa beit sé landinu til einkis skaða. Eg er sannfærður um það, að ef þessi jörð hefði verið í einstaks manns eign, þá hefði ekki verið tiltök að hún hefði selzt fyrir minna en 16000 kr. Eg vona að mín br.till. verði samþykt, ef háttv. deild á annað borð ætlar málinu að sleppa héðan.

Framsögum. (Sig. Hjörleifsson) Eftir umr. um þetta mál gæti litið svo út, sem hér væri um stórmál að ræða. En eg skal ekki vera langorður í þetta sinn. Eg vildi aðeins stuttlega svara því, sem háttv, 1. kgk. þm. talaði um að þessi sala yrði Hrafnagilshreppi til tjóns. Eg þykist satt að segja hafa fært rök fyrir því gagnstæða, og skal bæta enn þá dálitlu við. Ef Akureyrarbær eignast Kjarna, þá er mjög líklegt að þar verði komið upp stóru kúabúi, t. d. með 30 kúm til að byrja með. Jörðin getur að vísu ekki fætt svo margar kýr sjálf, en það má gera slíkt með kraftfóðri. Og mér fyrir mitt leyti þykir það undarlegt, ef það á að vera til tjóns eða óheilla Hrafnagilshreppi að fá slíkt stórbúa, enda þó það yrði Akureyri líka til gagns. Viðvíkjandi br.till. á þskj. 416, þá get eg ekki annað séð, en að hún sé fjarstæða; það er svo langt frá, að hún sé á rökum bygð, enda heyrði eg engin rök af munni háttv. 4. kgk. þm., þegar hann talaði um hana. Hann hélt því fram, að jörðin gæfi af sér 1000 hesta af nautgæfu heyji. Þetta get eg ekki skilið öðru vísi en að það hafi verið mismæli. Eg verð líka að kalla þetta undarleg ummæli, þegar menn hafa fyrir sér orð dómkvaddra manna, og eg veit ekki hverjir ættu betur að vita um jörðina, heldur en einmitt þeir, sem undir eiðstilboði rannsaka hana og gefa skýrslu um hana. Og þessir matsmenn segja einmitt, að jörðin gefi af sér 600 hesta af útheyi og 120 hesta af töðu. Um Eyrarland og Naust er það að segja, að salan á þeim er ekki sambærileg við sölu á Kjarna, því að Kjarni liggur fyrir utan bæinn, en hinar jarðirnar í bænum. Þessi tillaga hlýtur að vera fram komin í þeim tilgangi, að gera Akureyrarkaupstað ómögulegt að kaupa jörðina. Því að það er hvorttveggja, að það er ekki auðvelt að fá »kapital« til slíkra kaupa, og hinsvegar ekki vænlegt að kaupa, þegar það er auðséð þegar í byrjun, að of dýru verði er keypt.

Lárus H. Bjarnason Það lítur út fyrir, að það sé ekki hægt að sannfæra háttv. deild um það, að réttur Hrafnagilshrepps sé brotinn með þessu frumv. Nú hefir mér dottið í hug ráð til þess, að verja Hrafnagilshrepp fyrir þeim óþægindum, sem af sölunni kunna að leiða fyrir hann; en eg get því aðeins komið því fram, að málið verði tekið útaf dagskrá núna. - Eg ætla að koma með breytingartillögu í þá átt, að jörðin verði lögð undir lögsagnarumdæmi Akureyrar. - Það getur vel verið að Akureyri ali fleira á jörðinni en kýr, þegar frá liða stundir. Það getur verið að hún verði pörtuð í sundur handa mörgum fjölskyldum, og að þær fjölskyldur verði til þyngsla fyrir Hrafnagilshrepp. Eg sé ekkert ráð til að sett verði undir þann leka annað en það, sem eg nefndi, að leggja jörðina undir lögsagnarumdæmi Akureyrar. Eg ætla að koma með breytingartillögu í þá átt, ef mér gefst kostur þess, og í því skyni bið eg hæstv. forseta að taka málið út af dagskrá.

Framsögumaður (Sig. Hjörleifsson) Í tilefni af lekanum vil eg benda á, að það má vel setja undir hann þó að málið væri ekki tekið út af dagskrá. Eg skil ekki annað en háttv. 5. kgk. þm. eigi svo góða menn að í hinni deildinni, að hann geti fengið þessa breyt.till. borna fram þar. - Annars mundi eg telja breytinguna til bóta, að leggja jörðina undir lögsagnarumdæmi Akureyrar. En eins og eg hefi tekið fram áður, hefi eg ekki farið fram á það, af því að eg tel það misgerð við Hrafnagilshrepp, að gera slíkt án hans leyfis.

Lárus H. Bjarnason Eg þykist vita að háttv.þm. Ak., sem er læknir, muni vilja lækna lekann sem fyrst, svo að ekki grafi hann um sig. Það má vel ná til Hrafnagilshrepps með símanum og spyrjast fyrir um það, hvort hann hafi nokkuð á móti þessari breytingu. Eg skal taka að mér að leita þeirra upplýsinga. - Hitt er ekkert að vita, hvað neðri deild kann að gera í málinu, ef það sleppur héðan. Eg veit vel að þetta mál er orðið flokksmál hér í deildinni, og kappsmál, svo mikið kappsmál, að jafn stiltur maður og háttv.þm. Ak. talaði af sér við síðustu umræðu málsins. - En eg vona þó að háttv. deildarmenn vilji ekki hafna þeim útvegi, sem eg hefi bent á, til þess að komast hjá því, að rétti Hrafnagilshrepps verði hallað meir en þörf gerist.

Steingrímur Jónsson Eg vil mæla með því að málið verði tekið út af dagskrá, og það því fremur, sem einn háttv. deildarmanna er fjarverandi, einmitt sá, sem kunnugur er kaupum Akureyrarkaupstaðar á jörðunum Eyrarlandi og Naustum.

Forseti: Með því að það stóð öllum opið að koma með breytingartillögur við frumv. við 2. og 3. umræðu, þá get eg ekki séð ástæðu til að taka málið út af dagskrá. - Skal þó bera það undir atkv.háttv. deildar, ef þess er óskað. Var það þá borið undir atkv. deildarinnar, og felt með 6 atkv. móti 4, að taka málið út af dagskrá.

Steingrímur Jónsson Háttv. þm. Ak. sagði að eg hefði engin rök fært fyrir verðhækkun þeirri, sem eg hefi stungið upp á. Annaðhvort hefir háttv.þm. ekki heyrt ræðu mína, eða hann skilur annað við rök en aðrir menn. Eg sagði að eg áliti ófært að selja góða jörð með 1000 hesta heyfalli, rétt hjá Akureyrarkaupstað, fyrir minna en 12000 kr. Eg benti á, að það þykir ekki mikið að borga 1 kr. í eftirgjald fyrir hverja 2 hesta á góðu slægjulandi. 1000 hesta heyfall gerir þá 500 kr. árstekjur af því einu, og þegar beitiland bætist við, og aðrar nytjar jarðarinnar, má óhætt gera ráð fyrir að hafa megi upp úr jörðinni 800 kr. á ári. Eg rengi ekki virðingu hinna dómkvöddu manna. En þess er að gæta, að þeir fara eftir 10 ára meðaltali, og eg hefi ástæðu til að ætla, að heymagn á jörðinni hafi aukist mjög á þeim tíma, og getur aukist ennþá til muna án mikils tilkostnaðar. Hvað sem því líður, þá hefir kunnugur maður sagt mér, að jörðin hafi 5 kúa tún, og þá hlýtur túnið, eftir norðlenzkum mælikvarða, að gefa af sér 150 hesta af töðu. - Mér þykir ekkert undarlegt, að virðingarmennirnir hafa ekki virt jörðina hærra. Því að þeir miða við kjör leiguliða á landsjóðsjörðum, sem vitanlega hafa allir við mjög góð kjör að búa. Virðingarmenn hafa fylgt þeirri meginreglu, sem gert er ráð fyrir í lögum um sölu þjóðjarða, að miða við meðal landskuld á síðustu 10 árum. En þó að leiguliðum, sem kaupa ábýlisjarðir sínar, sé ívilnað á þennan hátt, er engin ástæða til að ívilna Akureyrarkaupstað. Ef hann þarfnast svo mjög jarðarinnar, sem sagt er, þá hefir hann líka ráð á að borga hana fullu verði. En ef hann hefir ekki þörf fyrir hana, þá á hann heldur ekki að fá hana undir neinum kringumstæðum. Háttv. þm. gat þess, að ef Akureyrarbær keypti jörðina fyrir 12000 kr., þá yrði hann að borga svo háa leigu, þegar meðreiknaðar væru 200 kr. til ekkjunnar, að í raun og veru samsvaraði 20 þús. kr. kaupverði. Þar til er því að svara fyrst og fremst, að okkur kemur ekkert við, hvað Akureyringar borga ekkjunni. Í öðru lagi þekki eg illa til, ef Akureyringar heimta ekki sömu kjör, sem aðrir hafa, þeir er landsjóðsjarðir kaupa, og þá bættist það ofan á hið ósæmilega lága verð, að þeir fengju 9/10 parta jarðarverðsins lánaða, með þeim vildarkjörum, sem heimiluð eru eftir lögunum um sölu þjóðjarða. Enda eiga þeir fullan rétt á því, samkvæmt þeim lögum, og því kæmi ekki til neinna vandræða fyrir kaupstaðinn, að útvega »kapítal< til kaupanna, sem háttv.þm. Ak. virtist bera kvíðboga fyrir. - Hvað snertir þessar 200 kr. til ekkjunnar, þá er það að vísu satt, að það getur orðið töluverð fúlga, ef hún lifir lengi. En landsjóður getur ekki tekið tillit til þess eða hans ráðamenn. Annaðhvort hefir þessi samningur við ekkjuna verið ráðleysa, og þá verða Akureyringar sjálfir að bera afleiðingarnar af því, eða þá að þeir hafa séð sér farborða, að fá hallann bættan á annan hátt en þann, að fá jörðina fyrir þeim mun lægra verð hjá landsjóði. Það er ekki á neinum rökum bygt, að þessi breytingartillaga mín sé framkomin til þess að eyðileggja málið. Háttv. þm. Ak. byrjaði ræðu sína á því, að það liti út fyrir að þetta væri stórmál. Jú, eg er á sama máli. Það lítur að minsta kosti út fyrir, að það sé stórmál frá hans hlið, og hans flokki kappsmál. Eg ætla ekki að fara lengra út í þessa sálma, en aðeins ítreka það ennþá, að ef jörðin verður seld, eru brotin »princip« laganna um forkaupsrétt leiguliða, og einnig laganna um sölu þjóðjarða og kirkjujarða.

Framsögumaður (Sig. Hjörleifsson) Það er ástæðulaust að þvæla um þetta mál lengur. En eg vil aðeins mótmæla því, að þetta sé flokksmál eða um nokkurt flokksofríki að ræða í þessu máli. Enda sést það bezt á því, að einn af meiri hlutanum er fremur andvígur sölunni, en einn minni hluta manna með henni. Og að því er snertir málið að öðru leyti, hafa verið færð full rök fyrir því, að salan kemur á engan hátt í bága við nokkur lög.

Ágúst Flygenring Háttv. þm. V.-Sk., framsögum. nefndarinnar, hefir gert grein fyrir frv. við síðustu umræðu. Enda ætla eg ekki að fara neitt út í einstök atriði umfram það, að eg vildi hafa skýrt frá því, að, nefndinni sást yfir að koma með breytingartillögu við frv. að því er snertir Viðey. Eg þarf varla að taka það fram, að það hefir mælst mjög illa fyrir, þæði innan og utan þings, að Nd. skyldi fella frv., sem þar var borið upp um daginn, um löggilding verzlunarstaðar í Viðey. Því hefi eg fundið ástæðu til að koma með breyt.till. þess efnis, að Viðey verði bætt við á frv. Því, sem hér liggur fyrir um löggilding verzlunarstaða. Eg þarf varla að tala mörg orð til að mæla með þessari breyt.till., því að flestir háttv. deildarmenn munu þekkja nokkuð til staðarins, sem hér er um að ræða, og hann mælir bezt með sér sjálfur. Eg álít það algerlega óviðurkvæmilegt, að vera að samþykkja löggilding verzlunarstaða hingað og þangað, staða sem enginn þekkir og engar líkur eru til, að nokkurn tíma verði notaðir sem verzlunarstaðir, en fella aftur á móti löggilding verzlunarstaðar í Viðey af eintómri hreppapólitík, þó að það sé öllum mönnum kunnugt, að þar er eina höfnin sem telja má trygga hér við Faxaflóa. Árangurinn af slíkri pólitík verður enginn annar en sá, að orsaka óþarfar tafir og baka þeim kostnað, er reka verzlun í Viðey. Því að þeir verzla þar auðvitað alt að einu; þurfa ekki annað en snúa sér til viðkomandi sýslunefndar - eins og þeir hafa gert - og fá leyfi til verzlunar, og munurinn verður þá að eins sá, að ef staðurinn verður ekki löggiltur, verða þeir annaðhvort að láta skip sín koma við í Reykjavík eða Hafnarfirði fyrst, eða senda skipstjórana suður í Hafnarfjörð með skipaskjölin til þess að fá afgreiðslu á þeim, eins og þeir hafa orðið að gera í vor.

Framsögum. (Gunnar Ólafsson) Einn nefndarmanna hefir komið fram með breytingartillögur, án þess að bera sig saman við samnefndarmenn sína. Það er háttv. 3. kgk. þm., sem það hefir gert. - Um fyrstu breytingartillöguna þarf eg ekki að fjölyrða; þar var auðsjáanlega að eins um ritvillu í frv. að ræða. - 2. breytingartillagan, um að setja >á« í stað »í«, þykir mér litlu skifta, en álíta verð eg það vafasamt, hvort það er fegurra mál eða málfræðislega réttara, að orða það á þann hátt, er hinn háttv. 3. kgk. þm. óskar. 4. breytingartillaga háttv. 3. kgk. þm. fer fram á, að löggilda Viðey í Kjósarsýslu, og skal eg ekki vera henni mótfallinn; en þar sem Nd. þegar hefir felt frv. þar að lútandi, þá get eg ekki fylgt henni, ef öllu frv. er með því hættu stofnað. Eg bjóst heldur ekki við, að háttv. 3. kgk þm. myndi verða þess svo mjög fýsandi, að fjölga verzlunarstöðum, því að þegar tilrætt var um löggildingu Ósanna hér á dögunum, þá talaði hann hreinasta óráð. Eg get ekki kallað það annað en óráðshjal, að vera að tala um að löggilda hafnir fyrir loftför, eins og háttv. 3. kgk. þm. gerði þá. Eg skal engar getur að því leiða, hvað honum gengur til, með því að leggja svo mikið kapp á löggilding Viðeyjar; það kemur líka síðar í ljós. En eins og eg sagði áður, mun eg greiða atkv. með þeirri löggildingu, á meðan hún ekki stofnar öllu frv. í hættu.

Sigurður Hjörleifsson Eg álít vafasamt, hvort heimilt sé að bera upp hér í deildinni breytingartillögu um að löggilda Viðey, þar sem frv. þar að lútandi hefir þegar verið felt í Nd., og óska eg úrskurðar forseta um það atriði.

Forseti (J.P.): Eg lít svo á, sem ekkert sé því til fyrirstöðu samkvæmt 30. gr. þingskapanna, að bera upp sem breytingartillögu hér í deildinni það sem fallið hefir í frumvarpsformi í hinni deildinni. Eg úrskurða því, að tillagan megi koma til atkvæða hér í deildinni.

Ari Jónsson Úr því úrskurðurinn féll svona, finn eg ástæðu til þess að segja nokkur orð. Mér þykir það dálítið undarlegt, að um leið og nefndin öll kemur fram með frv., þá skuli einn nefndarmanna koma fram með þessa breytingartillögu, - breytingartillögu, sem einmitt fer fram á löggilding, sem feld hefir verið í hinni deildinni. Eg lít svo á, sem sú breytingartillaga sé banatilræði við frumv. í heild sinni.  (Ágúst Flygenring: Ljóti skaðinn)  . Hvort sem það er nú skaði eða skaði ekki, þá er öllu frv. með því í hættu stofnað, því að tími mun varla vinnast fyrir þingið til þess að afgreiða frv., ef því verður breytt í Nd. Annars hélt eg að háttv. 3. kgk. þm. færi eigi að mæla með þessu frv. sem nefndarmaður, ef hann áliti það einskis virði. En furðu grunsöm og skrítin er breytingartillaga hans, því að engar líkur eru til, að háttv.Nd. verði fúsari til þess að samþykkja löggilding Viðeyjar, þótt ákvæði um það sé skotið inn í frv., er fleiri ákvæði hefir að geyma heldur en frv., er að eins fer fram á þá löggildingu eina, því eins og þingheimur veit, var það frv. fyrir Nd. fyrir nokkrum vikum.

Steingrímur Jónsson Eg skil ekki rökfærslu hins háttv.þm. Strandamanns. Ef Nd. vill fella Viðey, þá er hægt að gera það með breytingartillögu, og frv. getur því alls engin hætta stafað af því, þótt hún verði samþykt. Sjálfur hika eg ekki við að greiða atkv. með löggildingu Viðeyjar, og er þakklátur háttv. 3. kgk. þm. fyrir að hafa gefið mér tækifæri til þess.

Ágúst Flygenring Það er góðra gjalda vert af hinum háttv. framsögum., að hann ekki er því mótfallinn að löggilda Viðey. Þar sem honum virtist eg tala óráð, þar sem eg mintist á loftför í sambandi við löggilding Ósanna, þá get eg sagt þeim herra það, að það verður jafnsnemma farið á loftförum yfir hafið og nokkur fleyta þorir að fara inn á þær hafnleysur, því að þangað er engu skipi fært. Háttv. framsögum. gat ekki skilið, hvers vegna eg vildi skifta um orð. Skilning get eg ekki gefið honum - það mun ekki vera pláss fyrir hann -, en eg get sagt honum það að eins og menn nú ganga öðru vísi klæddir en fyrir 1000 árum, eins klæða menn nú hugsanir sínar í annan búning en á söguöldinni. Málið breytist eins og alt annað. - Það er eins og það stingi menn, þegar minst er á að löggilda Viðey. Eg sé ekki hvað ætti að vera því til fyrirstöðu, að taka löggilding Viðeyjar upp sem breytingartillögu hér, þótt frv. um það efni hafi fallið í Nd. Neðri deild hefir vit á að fella hana burt með breytingartillögu, ef henni svo sýnist, og þarf því þessum blessuðum Ósum, sem hinn háttv.þm. V.-Skaft. hefir tekið svo miklu ástfóstri við, engin hætta að stafa af því, þótt breytingartillaga mín verði samþykt. Eg þarf ekki að fara um þetta frekari orðum, enda stendur mér á sama um orðabreytingarnar.

Framsögum. (Gunnar Ólafsson) Það er að eins kurteisi vegna að eg stend upp. Háttv. 3. kgk. þm. afsakaði, að hann ekki gæti gefið mér skilning. Eg er honum þakklátur fyrir umhyggjuna; en annars vildi eg leyfa mér að benda hinum háttv. 3. kgk. þm. á, að það væri nú bezt fyrir okkur að þræta sem minst um málfræðisleg efni; við erum hvorugur sérfræðingar í þeirri grein. En það hefir einkennilega ýfandi áhrif á skapsmuni háttv. 3. kgk. þm., ef Ósar þessir eru nefndir. Eg dreg þá ályktun af orðum hans, að hann alls ekki þekki Íslandskort, en úr því svo er, ætti hann sem minst að tala um það, sem hann ekki hefir þekkingu á. Hann hefir komið í Viðey, en ekki í Skaftárós, þótt hann ef til vill hafi siglt þar fram með ströndinni, og þá líklega ekki farið mjög grunt, jafnhræddur og hann er við þá; en eg þekki Ósana og hefi líka séð Viðey, og verð því að álíta að eg sé kunnugri, - og að minsta kosti þekki eg ströndina í Vestur Skaftafellssýslu betur en háttv. 3. kgk. þm. En honum er auðsjáanlega annast um Viðey og Hafnarfjörð, og kysi sjálfsagt helzt, að á engar aðrar hafnir væri siglt.

Eiríkur Briem Það er einmitt þetta atriði, sem háttv. 4. kgk. þm. talaði um síðast, seinni breyt.till. á þgskj. 371, sem eg vildi minnast á. Eg get ekki viðurkent, að í henni felist nein rétt »princip«-krafa né heppileg. Miklu fremur ætti löggjöfin að fara í þá átt, og það væri rétt »princip«, að allir gætu skorast undan slíku starfi. Réttmætast er, að kostnaður og erfiði við sveitarstörf leggist jafnt á alla, sem sveitarbyrðar eiga að bera, en ekki sérstaklega þungt á einstaka menn. Það eru hreint og beint leifar frá þeim tímum, er menn lögðu störfin á sem skyldur í stað þess að borga þau; væru þau borguð, sem vert er, væri engin vandræði að fá menn í þau. En þess ber ennfremur að gæta, að það er misjafnt, hve þungt skyldurnar geta komið niður á einstökum mönnum. Allir virðast sammála um það, að ekki megi skylda vinnumenn til að taka við kosningu, af því að þeir eru í þeim kringumstæðum, að þeir geta ekki fullnægt þeirri skyldu. En einmitt það sama á sér stað um konuna. Hún er svo tengd við hag heimilisins, að það hefir aðra þýðingu, að rífa hana frá því en karlmanninn, og getur gert mikið ógagn. Menn tala um að skyldur og réttindi eigi að fylgjast að. Það getur ekki verið stílað til þeirra kvenmanna, sem helzt vilja vera lausar við réttindin, eða kæra sig ekkert um þau. Það á að stílast til þeirra, sem mest sækjast eftir réttindum í opinberum málum, en ekki til hinna, sem ekki hafa áhuga á þeim. Eg vil að þær, sem vilja, megi gefa kost á sér til kosninga, og ekki sé fyrirmunað að kjósa þær þeim, sem bera traust til þeirra, en á hinn bóginn geti þær sloppið við kosningu, sem vilja. Það kæmi ekki að eins illa niður á þeirri einstöku konu, heldur heimilinu öllu, ef hún væri neydd til að taka við kosningu. Það opinbera vald grípur hér inn í rétt heimilisins, og því álít eg það sérstaklega varhugavert. Eg álít rétt, að hver sem er, hvort heldur er karl eða kona, sem hefir hæfileika til að taka þátt í almennum málum og treystir sér til þess, megi gera það, en hins vegar álít eg, að kvenfólkið sé á skakkri leið, ef það sækist eftir því. Eg álít það væri hin mesta afturför, ef sú stórkostlega verkaskifting breyttist, sem verið hefir um allan aldur milli karla og kvenna, og má heita að sé orðin kynföst. Fyrst gera allir alt. En með vaxandi menningu vex verkaskiftingin. Sú fyrsta verkaskifting var milli karla og kvenna. Konur hafa alt af verið, og eru enn, færari um sum störf en karlmenn, og þá sérstaklega uppeldi barna. Eg álít það væri stór afturför fyrir mannkynið, ef þessi mismunur minkaði. Enda er það stór misskilningur, að sú kona geri meira gagn, sem skiftir sér af almennum málum, en hin, sem hugsar um heimilið og börnin, og undir býr hina komandi kynslóð undir lífið. Eg álít það afar-þýðingarmikið, að ekki sé farið inn á þá braut, að taka konuna nauðuga frá heimilinu, enda sé eg alls ekki, að það sé nein nauðsynleg afleiðing af kosningarrétti og kjörgengi þeirra. Ef einhver kona hefir áhuga á almennum málum og traust annara, þá er rétt að það sé heimilt, að kjósa hana, en á hinn bóginn finst mér jafn sjálfsagt, að ekki megi neyða neina konu til að taka kosningu, ef hún vill það ekki sjálf.

Framsögumaður (Jósef Björnsson) Eg ætla ekki að vera langorður. Háttv. 4. kgk. þm. talaði um það, að hjúin hefðu ekki látið uppi óskir um að fá kosningarrétt, né látið neitt til sín heyra um það. Það er satt, að ekki hafa komið opinberlega fram raddir um það, en eigi að síður hafa fleiri en eg heyrt marga lausamenn segja, að þeir vildu ekki fara í vist, af því að þeir mistu við það ýms réttindi, aðallega kosningarréttinn. Eg get ekki séð að það mæli neitt á móti því, að lögleiða kosningarrétt hjúa, þó málið sé frá þingmönnum komið, en ekki beinlínis frá hjúunum. Nú er það búið að fá það fylgi, að það hefir gengið hiklaust gegn um Nd. Sami háttv.þm. sagði, að með því að veita fjöldanum kosningarrétt, ofurseldu menn að miklu leyti þá efnaðri menn fjöldanum í meðferð fjármála. Það má segja, að það sé ávalt afleiðingin, ef fjöldanum eru veitt aukin réttindi í meðferð opinbers fjár. Hann getur með atkvæðamagni sínu þröngvað kosti hinna, sé atkvæðamagnið notað til að koma á auknum útgjöldum. Það má líta svo á, að þetta sé bæði kostur og ókostur. Kostur er það, sé fénu varið vel og hyggilega, en ókostur, sé því illa varið. Eg tel það kost, að veita almenningi áhrif á meðferð almenns fjár, því með því mun fénu verða betur varið að jafnaði. Háttv. 2 kgk. þm. tók fram, að sér fyndist réttast, að neyða engan til að taka á móti kosningu. Það er auðvitað, að þá væri jafnréttis-»principið« ekki brotið, ef karlmenn gætu líka skorast undan kosningu, en mér finst þetta brot á »principinu«, að leyfa konum að skorast undan, réttlætast af því, að mikið vantar enn á, að þær hafi jafnan rétt við karlmenn í öðrum efnum.