Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá varaformanni þingflokks Pírata um að Halldóra Mogensen, 3. þm. Reykv. n., geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, 2. þm. Norðvest., verði fjarverandi á næstunni vegna embættiserinda. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í Reykjavíkurkjördæmi norður, Lenya Rún Taha Karim, og 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðvest., Teitur Björn Einarsson. Lenya Rún Taha Karim og Teitur Björn Einarsson hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.

Borist hefur bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 230, um kennslu um kynheilbrigði og ofbeldisforvarnir í grunn- og framhaldsskólum, frá Gísla Rafni Ólafssyni, og þskj. 362, um kennslu um kynheilbrigði og virkar ofbeldisforvarnir, frá Bryndísi Haraldsdóttur.

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um til að freista megi þess að ljúka umræðu um 4. dagskrármálið.

Til svara eru: Innviðaráðherra, matvælaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Það er stórfrétt af fjárlögum sem ég verð að taka upp í fyrirspurn til hæstv. innviðaráðherra. Hæstv. ríkisstjórn helmingar framlög til húsnæðisuppbyggingar á árinu 2023. Eftir öll fögru fyrirheitin, eftir alla blaðamannafundina og eftir öll stóru orðin frá hæstv. ráðherrum Framsóknarflokksins þá er þetta niðurstaðan sem okkur var kynnt á fundi hv. fjárlaganefndar í morgun, að ríkisstjórnin ætli að helminga stofnframlög til húsnæðisuppbyggingar og reyndar rúmlega það. Framlögin fara úr 3,7 milljörðum kr. á ári niður í 1,7 milljarð. Þannig ætlar hæstv. ríkisstjórn beinlínis að búa til stórfelldan samdrátt í uppbyggingu íbúða á næsta ári á Íslandi. Ég ætlaði hreinlega ekki að trúa þessu. Ég hef ekki tölu á þeim skiptum sem ég hef komið hingað upp og kallað eftir skýrum, fjármögnuðum tillögum um alvöru aðgerðir í húsnæðismálum sem eru stærsta einstaka kjaramálið fyrir fólkið í landinu. Hæstv. innviðaráðherra hefur margítrekað svarað því til að það væri ekki að marka, fyrst fjármálaáætlun og síðan fjárlög, því að hann ætlaði að vinna tillögur núna í haust og leggja þær fram við 2. umr. fjárlaga. Hann sagði m.a. orðrétt, með leyfi forseta, að það yrði „í síðasta lagi við 2. umr. fjárlaga komið með tillögu um að […] færa ákveðna fjármuni yfir til þess að fjármagna stofnframlögin í almennu íbúðirnar, í hlutdeildarlán þar sem það á við, hugsanlega yfir í félagslega íbúðakerfið“. Þetta sagði innviðaráðherra í umræðu um fjárlögin þann 15. september sl. og nú er búið að kynna breytingartillögu ríkisstjórnarinnar við eigin fjárlög. Þar blasir við stórfelldur niðurskurður og engin aukning í vaxtabætur og húsnæðisbætur - þvílíkt innlegg í viðkvæma kjarasamninga. Ég vil því spyrja hæstv. innviðaráðherra: Er þetta í alvöru talað öll Framsóknarsóknin í húsnæðismálum, helmingi lægri framlög til uppbyggingar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þessa fyrirspurn upp úr því að vanþekkingin á málinu er svona mikil. Við höfum í langan tíma verið að reyna að bæta gagnaöflun á þessu sviði. Smátt og smátt hefur okkur tekist það. Það sem hefur skýrst núna í haust og á síðustu mánuðum er að það var ofmat á fólksfjölda, 10.000 manns, eitthvað um það bil. Það hefur komið í ljós að við erum að byggja fleiri íbúðir í ár en á mörgum undanförnum árum. Það hefur líka komið í ljós að það er talsvert mikil þensla sem hefur valdið því, eigum við að segja, að aðilar hafa kannski síður farið af stað í sum verkefni en ella. Hugsanlega er það líka lóðaskortur. Ég er að vísa hér til stofnframlaganna, þar sem við höfðum úr u.þ.b. 2 milljörðum að spila umfram það sem við gátum nýtt á þessu ári og tæpa 2 milljarða á næsta ári. Við hyggjumst fá heimild til þess að færa þessa 2 milljarða yfir og þannig verði um 4 milljarðar til stofnframlaga á næsta ári, sem að mati HMS við þær aðstæður sem uppi eru, þær byggingar sem eru í gangi, þann stutta tíma sem við höfum til að byggja og gera samninga, duga á næsta ári. Við komum því inn í fjármálaáætlunina á næsta ári með fjármagn til áranna þar á eftir til að undirbyggja rammasamningana við sveitarfélögin. Eins og hv. þingmaður veit mætavel þá munum við ekki klára húsnæðismálin á einu ári, á árinu 2023, heldur er þetta verkefni næstu ára. Við erum sem betur fer í stakk búin, miðað við fjárlögin og þær fjárheimildir sem við höfum ef við yfirfærum á milli ára, til að takast vel á við árið 2023 og komast þannig af stað í að klára rammasamninga við sveitarfélögin. Ég hlakka til samstarfsins við hv. þingmann um að ljúka því verki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að tala um vanþekkingu mína á þessum málaflokki. 10.000 manns talar hann um og hann talar um lóðaskort. Þetta er auðvitað bara fyrirsláttur. Ef við myndum ræða við verkalýðshreyfinguna, sem ég hef gert, og sveitarfélögin þá lá alveg fyrir að þau eru að búast við þessu fjármagni inn í stofnframlagakerfið. Það er búið að vera samráð í gangi á milli ráðuneytisins og sveitarfélaganna nákvæmlega út af þessu og hér kemur hæstv. ráðherra upp með þennan fyrirslátt. Það var spilað upp með 4.000 íbúðir í vor, var spilað upp með í haust. Þriðjungur af því eru félagslegar íbúðir. Óháð því hvað er að gerast á venjulegum markaði fyrir íbúðir þá er þessum félagslegu íbúðum ekki að fjölga, þetta loforð er ekki að koma inn. Þetta eru bara fleiri svikin loforð, líkt og eftir lífskjarasamningana þar sem úrbótum á leigukerfinu var lofað en ekkert kemur inn. Ég vil því spyrja hæstv. formann Framsóknarflokksins og innviðaráðherra: Fyrst það er ekki geta í þessari ríkisstjórn til að koma fjármagninu út í stofnframlög má ekki setja þetta í vaxtabótakerfið og styðja við fólk sem á virkilega um sárt að binda út af húsnæðisverðshækkunum þessarar hæstv. ríkisstjórnar?

Virðulegur forseti. Ég hef heyrt hv. þingmann tala býsna hátt um að hægt sé að greina viðkomandi ef hægt er að sjá fjárlögin hjá viðkomandi, fjármálaáætlun. Mér sýnist að í þeim fjárlögum sem við erum að leggja hér fram, í þeim tillögum, sé verið að svara öllum þeim kröfum sem hv. þingmaður hefur kallað eftir. Við höfum sagt að í varasjóði sé fjármagn vegna ársins 2023 sem við ætlum að veita í húsnæðismálin. Þar eru peningar, allt að 2 milljarðar, sem til að mynda verður hægt að nota í húsnæðisbætur, í vaxtabætur, í stuðning við fólk og fleiri slíka þætti, og standa þar inni. Ég er búinn að fara yfir það að við munum hafa úr að spila nægum fjármunum í stofnframlög á næsta ári. Þá vil ég spyrja hv. þingmann á móti: Hvað þurfum við að gera meira þar? Og ég ætla að svara spurningunni: Jú, við þurfum að halda áfram. Við þurfum að koma inn í fjármálaáætlun og við þurfum að byggja nægilega mikið af íbúðum á næstu árum. 

Virðulegi forseti. Í umsögnum um drög að frumvarpi til laga um rýni á fjárfestingum erlendra aðila vegna þjóðaröryggis og allsherjarreglu, sem var í samráðsgátt stjórnvalda, var mjög skýr og mjög afdráttarlaus umsögn frá íslenskum frumkvöðlum og forstjórum nýsköpunarfyrirtækja sem hafa sótt tugi milljarða erlenda fjárfestingu í íslensk nýsköpunarfyrirtæki undanfarin ár. Þeir segja m.a., með leyfi forseta: „Það er álit umsagnaraðila að frumvarpsdrögin myndu, yrðu þau að lögum í óbreyttri mynd, hafa verulega íþyngjandi áhrif á íslensk nýsköpunarfyrirtæki og hafa verulega neikvæð áhrif á möguleika þeirra á að verða sér úti um alþjóðlega fjármögnun en slík fjármögnun, sem oft er sérhæfð, skiptir íslenskt nýsköpunarumhverfi sköpum enda lítið um sérhæfða fagfjárfesta á Íslandi sökum smæðar landsins.“ Þeir eru því mjög neikvæðir. Ég vil líka benda á í þessu samhengi að bæði erlendar stofnanir, OECD, en líka Viðskiptaráð undanfarið og Samtök atvinnulífsins hafa bent ítrekað á að samkeppnishæfni vegna alþjóðasamskipta og fjárfestinga hefur fallið verulega hér á Íslandi síðastliðin tíu ár. Þetta erlenda fjárfestingarumhverfi er að verða mjög óhagfellt og ýtir ekki beint undir samkeppnishæfni landsins. Umsagnaraðilar segja síðan áfram, með leyfi forseta: „Það er okkar álit að ef lögin yrðu að veruleika í óbreyttri mynd þá myndu íslenskir frumkvöðlar í auknum mæli kjósa að stofna fyrirtæki erlendis um starfsemina til að komast hjá íþyngjandi áhrifum þess - sem væri mikið tjón fyrir íslenskt samfélag og öfugþróun.“ Frumvarpið sé því „…háð slíkum ágöllum að verulegri hættu geti stafað að íslenskri nýsköpun og hátækniþróun“. Ég vildi spyrja ráðherra nýsköpunarmála: Mun hann beita sér fyrir því að þetta frumvarp verði lagt til hliðar eða að gerðar verði verulegar breytingar á því sem verði líka hagfelldar fyrir íslensk nýsköpunarfyrirtæki og frumkvöðlaumhverfi?

Virðulegi forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns um þá gagnrýni sem hefur komið fram um þetta frumvarp. Ég er þeirrar skoðunar að nú sé rétt að staldra við út af öllum þeim umsögnum sem hafa komið varðandi stöðuna á erlendri fjárfestingu hér á landi og fara yfir þessa gagnrýni áður en lengra er haldið. Við verðum að taka okkur tíma til að skoða bæði forsendur og tilgang frumvarpsins ofan í kjölinn. Ég tel persónulega að það hasti ekkert að koma málinu í gegn fyrr en almenn sátt hefur náðst. Flestir skilja tilganginn og geta stutt hann, en það verður að eyða þeirri óvissu sem er til staðar og hv. þingmaður nefnir, t.d. hef ég séð í ábendingum að það þurfi að skýra til hvaða fyrirtækja og greina rýnin skuli ná og einnig þurfi að fara fram greining á efnahagslegum áhrifum frumvarpsins áður en lengra er haldið. Áformin yfir höfuð eru í sjálfu sér skiljanleg. Margar hættur ber að varast en kúnstin felst í því að smíða löggjöf sem hæfir tilefninu og er hvorki of víðtæk né of ströng. Fremur en að fæla alþjóðlega fjárfesta frá landinu ættum við einmitt að hvetja þá til að koma hingað til lands með einföldu, skiljanlegu og samkeppnishæfu regluverki, þó að jafnframt sé hugað að öryggishagsmunum þjóðarinnar. Hindrunin í vegi alþjóðlegrar fjárfestingar í mikilvægum innviðum og atvinnugreinum er nú þegar orðin talsvert mikil hér á landi. Því tel ég mjög mikilvægt að rýna það og fara vel yfir hvernig við getum skoðað fjárfestingarumhverfið í heild sinni, sérstaklega fyrir nýsköpunarfyrirtæki svo að þau velji það að starfa hér, svo að þau velji að stækka fyrirtækin hér og komi hingað með þessa fjárfestingu af því að við vitum hversu mikilvæg hún er fyrir íslenskt efnahagslíf.

Virðulegur forseti. Þetta skiptir nefnilega máli, við erum að ræða hér frumvarp sem virðist ná langt út fyrir þau svið sem varða þjóðaröryggi og mikilvæga innviði. Þeir sem skrifa undir þetta hafa m.a. verið með fyrirtæki sem við þekkjum vel: Lucinity, Sidekick Health, Meniga, Avo, DTE, Oculis, Oz, Kerecis - líftækni, gervigreind - Carbon Recycling International. Þetta eru raddir sem við verðum auðvitað að hlusta á og taka alvarlega. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra nýsköpunarmála hvort það hafi ekki örugglega verið haft samráð við hans ráðuneyti við samningu þessa frumvarps. Ef svo er ekki þá er einhver veruleg brotalöm í Stjórnarráðinu. En um leið verð ég líka að hrósa ráðherra fyrir þetta svar sem lýsir ákveðnum áhyggjum, verulegum áhyggjum, af þessu máli. Ég hef sjaldan séð ráðherra í ríkisstjórn nokkurn veginn slátra máli annars ráðherra í ríkisstjórn jafn snyrtilega og gert var hér áðan.

Virðulegi forseti. Það er verkefni okkar stjórnmálamanna, jafnt í ríkisstjórn sem annars staðar, að hlusta á þær gagnrýnisraddir sem koma upp þegar frumvörp eru lögð fram. Þegar svona stórt mál er sett í samráð og athugasemdir af þessu tagi koma frá fyrirtækjum sem hafa verið að stíga stór skref í uppbyggingu í íslensku efnahagslífi verðum við auðvitað að leggja við hlustir. Það er ekki annað í boði. Við þurfum líka að nálgast þetta út frá því hverjir eru kostir alþjóðlegrar fjárfestingar fyrir land eins og Ísland af því að þeir eru algerlega ótvíræðir. Slíkri fjárfestingu fylgir bæði ný þekking og kunnátta en um leið mun fjölbreytni í atvinnulífinu aukast og nýir markaðir fyrir útflutning opnast. Stoðirnar eru að verða fjölbreyttari í íslensku atvinnulífi. Á sama tíma þurfum við að smíða löggjöf sem hæfir tilefninu og það er ýmislegt sem þarf að varast. Við verðum á sama tíma að draga úr hömlum og hindrunum og fara milliveg í þessu máli eins og öðrum.

Virðulegur forseti. Nú virðist komið í ljós að meiri hluti fjárlaganefndar og þar með ríkisstjórnarflokkarnir muni samþykkja 60.000 kr. eingreiðslu til öryrkja fyrir jólin, ekki bara 60.000 kr. heldur 60.300 kr. Meiri hluti fjárlaganefndar mun leggja fram breytingartillögu við fjáraukann, nánast samhljóða breytingartillögu hv. þm. Ingu Sæland sem lögð var fram fyrir skömmu. Ef rétt reynist þá ber að fagna því að sátt hafi náðst um þennan mikilvæga stuðning til þeirra sem mest þurfa á því að halda. Engu að síður verð ég að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki standi til að greiða sambærilega eingreiðslu til fátækustu eldri borgara okkar. Í umræddri breytingartillögu Flokks fólksins kemur fram að það myndi ekki kosta nema 360 millj. kr. að greiða sams konar eingreiðslu til þeirra 6.000 eldri borgara sem hafa minnst milli handanna. Í þessum hópi er svo sannarlega fátækt fólk sem þarf á aðstoð að halda. Þessi hópur býr óumdeilanlega í jafn sárri neyð og jafnvel verri að mörgu leyti. Er það raunverulegur vilji hæstv. ráðherra að skilja fátæka eldri borgara eftir eina ferðina enn eins og var gert í Covid eða ræður hann kannski engu um þetta í félagsmálaráðuneytinu vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra hefur e.t.v. engan áhuga á að hjálpa þessum hópi? Ef við áttum okkur á því hver þessi hópur er þá eru þetta aðallega konur sem voru ekki úti á vinnumarkaði og eiga ekki lífeyri. Þetta er fólkið sem á að skilja eftir. Þetta er fólkið sem ríkisstjórnin telur einhvern veginn að þurfi ekki að fá hjálp, hvorki núna í 10% verðbólgu eða í Covid þegar allir fengu hjálp - þá var akkúrat þessi hópur skilinn eftir. Hæstv. ráðherra, á virkilega aftur að skilja þennan hóp eftir?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég vil í fyrsta lagi fagna því sem hv. þingmaður hafði hér eftir fundarmönnum í fjárlaganefnd. Ég held að það sé mjög jákvæð niðurstaða sem hv. þingmaður fór hér yfir. Þegar eingreiðslurnar voru teknar upp, sennilega fyrir tveimur árum, voru þær ekki síst rökstuddar með því að um væri að ræða sérstaka uppbót fyrir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega þar sem ekki væri búið að laga greiðslukerfi þeirra. Þessi heildarendurskoðun og uppstokkun á málaflokknum og kerfinu hefur ekki farið fram líkt og búið er að gera fyrir ellilífeyrisþega. Það verður því að segjast eins og er að það er kannski ólíku saman að jafna í þessum málum þó svo að ég ætli ekki að draga úr því að það séu líka ellilífeyrisþegar sem hafi minna á milli handanna, það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. Það verður þó að segjast að sú heildarendurskoðun sem fór fram á ellilífeyriskerfinu árið 2017 hefur skilað umtalsverðum breytingum, jákvæðum breytingum, fyrir þann hóp samfélagsins og ekki síður þau sem eru lægst í tekjugrunninum þar. Sama má segja um frumvarpið sem varð að lögum árið 2020, og tók gildi 2021, um félagslegan viðbótarstuðning. Allt er þetta eitthvað sem hefur mætt ellilífeyrisþegum og þeim sem minnst hafa í þeim hópi meira en verið hefur varðandi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Við erum að tala um fólk sem hefur rétt rúmar 200.000 kr. frá almannatryggingum, eldri borgara sem hafa það verst og eru á strípuðum bótum almannatrygginga, sem eru bara í sárafátækt. Verst setta fólkið okkar bíður í röð eftir mat, fær ekki matarbita þar sem allt klárast og verður að fara aftur í röð við næstu úthlutun og mæta þá mun fyrr. Við erum ekki bara að skatta fátækt, við erum að skatta sárafátækt. Hvernig væri nú einu sinni að hlusta með báðum eyrum á þetta fólk, verst setta fólkið okkar, og taka eldri borgarana með inn í dæmið? Við erum að tala um 360 milljónir til 6.000 eldri borgara. Setjum það í samhengi við það sem var gert í Covid þar sem við vorum með hundruð milljarða. Það er alveg óskiljanleg ef hægt er að skilja þessa verst settu eldri borgara eftir á strípuðum bótum almannatrygginga. Ég trúi því ekki að það verði gert.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir spurninguna og umræðuna um þetta mál. Mig langar að bæta því við svar mitt frá því áðan að við megum heldur ekki gleyma því að bæði ellilífeyrisþegar og örorkulífeyrisþegar fá greidda desemberuppbót og orlofsuppbót. Það vill gleymast í umræðunni að þar er að sjálfsögðu líka verið að mæta fólki í desember, sem er jú útgjaldahár mánuður. Ég vil bara endurtaka það sem ég sagði hér áðan að hugmyndin á bak við eingreiðslurnar á sínum tíma var sú að mæta örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum þar sem ekki var búið að laga greiðslukerfið líkt og búið er að gera varðandi ellilífeyrisþega. Það er ástæðan fyrir því að ráðist var í þá aðgerð á sínum tíma og það er ástæðan fyrir því að sú aðgerð er enn í gangi í dag.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra. Málefni flóttamanna hafa verið rædd hér reglulega í þessum sal undanfarna mánuði. Frá upphafi árs til loka október höfðu komið hingað 764 einstaklingar með vegabréf frá Venesúela og flestir hafa nú þegar fengið hér alþjóðlega vernd og meira að segja svokallaða viðbótarvernd sem tryggir mun ríkari réttindi en t.d. þeir sem koma hingað frá Úkraínu njóta. Það má reikna með að í dag sé fjöldinn farinn að nálgast 1.000 innan ársins. Allt gerist þetta á grundvelli úrskurðar kærunefndar útlendingamála þar sem vísað er til bágborinna kjara fólks í heimalandinu sem vissulega hefur átt bjartari tíma en þá sem sósíalistinn Maduro býður upp á og áður félagi hans Hugo Chávez, allt frá árinu 1999. Staðan sem vísað er til í úrskurði kærunefndar útlendingamála á við um mörg önnur lönd, því miður. Í gær bárust fréttir af því að sátt hefði náðst að einhverju marki milli stjórnar og stjórnarandstöðu í Venesúela. Bandaríkin voru fljót til eftir að sáttmálinn var undirritaður og afléttu olíuviðskiptabanni til Venesúela og olíurisinn Chevron fær að halda störfum sínum áfram þar í landi. Venesúela sem hér um ræðir er 25. stærsti framleiðandi olíu í heiminum og áttunda stærsta land innan OPEC. Á fyrsta ársfjórðungi 2024 var vöxtur á landsframleiðslu um 17,4% á milli ára í Venesúela. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Telur hæstv. ráðherra að hælisleitendur frá fleiri löndum en Venesúela gætu fengið alþjóðlega vernd og jafnvel viðbótarvernd á þeim forsendum að aðstæður heima fyrir séu með svipuðum hætti og lýst er í úrskurði kærunefndarinnar gagnvart fólki frá Venesúela? Og í öðru lagi: Í ljósi frétta af viðskiptasamningum um aukna olíuframleiðslu og viðskipti við Venesúela, með hvaða hætti sér hæstv. ráðherra fyrir sér að verði undið ofan af þeirri stöðu sem hér hefur skapast vegna úrskurðar kærunefndar útlendingamála?

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi er full ástæða til að fagna því að eitthvert samkomulag hafi náðst um að bæta mannréttindi og lífsgæði í Venesúela undir stjórn Sameinuðu þjóðanna og vinda ofan af þeim áhrifum sem sósíalisminn hefur skapað í því landi. Af hálfu bæði Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála er það auðvitað stöðugt endurmetið hverjar aðstæður eru í þeim ríkjum þaðan sem flóttamenn eru að koma til landsins. Það á einnig við um Venesúela og til að mynda veit ég að bæði frá Noregi og Þýskalandi hafa sendinefndir verið að skoða aðstæður í þessum löndum. Við leitumst við að horfa til upplýsinga sem koma fram í þeirra skýrslum og koma þeim á framfæri. Ég veit að þessar stofnanir nýta þær í sinni umfjöllun. Þær skoða gjarnan skýrslur sem berast frá alþjóðastofnunum, einstaka löndum eða öðrum samtökum og auðvitað getur það haft áhrif til breytinga. Einnig hefur verið rýnt í þennan úrskurð kærunefndar útlendingamála varðandi fólk frá Venesúela og skoðað hvernig megi endurskoða málsmeðferðina á þeim grunni, þ.e. miðað við nýjar upplýsingar. Því vonum við það besta í þessum efnum. Það er auðvitað mjög sláandi hversu margir koma hingað vegna þeirrar viðbótarverndar sem hér var nefnd og nær til fólks sem kemur frá Venesúela. Tímabilið sem er gefið hér er lengra en almennt er í Evrópu og því koma sennilega yfir 800 manns frá Venesúela á þessu ári á meðan þá má telja í einhverjum tugum í einstaka Norðurlöndum, svo dæmi sé tekið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið þó að það hafi kannski ekki beint verið svar við spurningunum. En mig langar til að reyna að ná fram ákveðnu atriði hér í seinni fyrirspurn minni: Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að í ljósi bættra aðstæðna í Venesúela, sem vonandi verður í kjölfar þess samkomulags sem gert var og yfirumsjónar Sameinuðu þjóðanna, verði viðhaldið fjögurra ára viðbótarvernd hjá öllum þeim sem hana hafa fengið á þessu ári - til fjögurra ára, viðbótarvernd sem ekki er verið að veita í nágrannalöndum okkar? Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að þeir sem komu hingað á árinu frá Venesúela, hátt í 1.000 manns, og fengu hér viðbótarvernd njóti hennar í fjögur ár þó að allar forsendur á heimasvæðinu verði mögulega breyttar?

Virðulegur forseti. Ég sé ekki fyrir mér að einhverjir úrskurðir verði gerðir afturvirkir, þ.e. ef það yrði breyting á afgreiðslu mála hjá Útlendingastofnun og svo aftur kærunefnd þá get ég ekki séð að það yrði afturvirkt. Hvort þetta hafi þau áhrif að það verði við framtíðarafgreiðslu horfið frá þeirri niðurstöðu sem fékkst hjá kærunefnd útlendingamála þá veit ég, eins og ég sagði í svari mínu áðan, að þetta er stöðugt til endurskoðunar. Hér er auðvitað alltaf verið að skoða þessar umsóknir, hvaðan sem þær koma, og það er stöðugt til endurskoðunar matið á því hverjar aðstæður eru í þessum löndum. Ég ber miklar væntingar til þess, ekki síst út frá íbúum Venesúela, að þessi samningur sem gerður er núna og nær til framkvæmda, undir stjórn Sameinuðu þjóðanna, verði vonandi til þess að bæta lífsskilyrði það mikið í þessu landi að fólk hætti að flýja þaðan.

Herra forseti. Fjölmiðlar fjölluðu um úrræðaleysi í málefnum heimilislauss fólks nú á dögunum. Umræðan hefur m.a. snúist um að heimilislaust fólk með fíknivanda leiti sér skjóls í bílastæðahúsi. Sérfræðingar í skaðaminnkun hafa lengi bent á þetta úrræðaleysi. Neyðarskýli er lokað á milli tíu á morgnana og fimm á kvöldin og þá hefur heimilislaust fólk ekki í önnur hús að venda en bílastæðahús. Til að byrja með er vert að benda á hversu lýsandi það er fyrir þau gildi sem samfélag okkar hefur í hávegum að heimilisleysi sé látið viðgangast en enginn skortur sé á byggingum fyrir bíla svo að heimilislaust fólk sér sig tilneytt að leita skjóls í bílastæðahúsum. Engar áætlanir eru um fjölgun íbúðarhúsnæðis ef marka má fjárlög svo að ekki verður mikið byggt til handa heimilislausu fólki á næstunni. Ekki eru heldur líkur á öðru en að þessu fólki muni koma til með að fjölga ef útlendingafrumvarp dómsmálaráðherra verður gert að lögum. Ljóst er að ábyrgð ríkisstjórnarinnar á stöðu heimilislauss fólks er mikil. Hvernig ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra að bregðast við þessum vanda? Hvaða vinna innan heilbrigðisráðuneytisins á sér stað með tilliti til fjölgunar neyslurýma og hvenær má búast við að sú vinna skili áþreifanlegum afrakstri?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að þetta er flókinn og samþættur vandi, þetta tiltekna mál, þar sem fólk þarf að leita skjóls. Ég vil fyrst draga það fram, varðandi skaðaminnkandi úrræði, að það hefur verið útbúið neyslurými, sérútbúið neyslurými. Bíllinn Ylja var tekinn í notkun í mars 2022 og ég held að það sé mjög mikilvægt úrræði. Ég held að við þurfum til framtíðar að horfa til þess úrræðis, að það sé staðbundið. En þetta er staður þar sem notendur 18 ára og eldri geta sprautað ávana- og vímuefnum í æð undir eftirliti sérhæfðs starfsfólks og þar er fyllsta hreinlætis, öryggis og sýkingarvarna gætt. Neyslurými af þessum toga eru starfrækt víða um heim og ég held að þetta sé mjög mikilvægt úrræði. Við höfum nýverið tekið höndum saman við Reykjavíkurborg um að styðja enn betur við heimilislaust fólk sem þarf heilbrigðisþjónustu. Á dögunum settum við 30 milljónir sérstaklega í það verkefni, til að styðja við þetta fólk. Við verðum svo að taka sérstaklega fyrir það sem hv. þingmaður kemur inn á hér, að það sé skjól fyrir þetta fólk allan sólarhringinn.

Forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið og ég tek undir með hæstv. ráðherra um mikilvægi Ylju, neyslurýmisins. Það var margt gott sem kom fram í máli hæstv. ráðherra, m.a. um mikilvægi þess að halda áfram þessari þjónustu sem er í gangi núna. En ég vil þá líka ítreka spurninguna um hvort það sé einhver vinna í gangi til að gera Ylju að staðbundnu neyslurými sem er bundið við húsnæði en er ekki færanlegt, er ekki í bíl og hvort þetta sé bara tímabundið húsnæði, af því að ég veit að Ylja er með samning við Reykjavíkurborg akkúrat núna. Og þar sem við erum að tala um fréttir þá birtist sú frétt líka í morgun að fyrirhugað útlendingafrumvarp hæstv. dómsmálaráðherra feli í sér þá breytingu að barnlausir og heilbrigðir fullorðnir einstaklingar verði sviptir aðgengi að heilbrigðisþjónustu, sem væri ekki í frásögur færandi enda ekkert nýtt að hæstv. dómsmálaráðherra hafi uppi fjandsamlegar ráðagerðir í garð útlendinga, en þessi umrædda lagabreyting snertir verksvið heilbrigðisráðherra. Þess vegna finnst mér mikilvægt að fá á hreint hvort heilbrigðisráðherra 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Nú eru þær tvær og ég hef ekki mikinn tíma en ég vil bara klára þetta með neyslurýmin og varanlegan stað. Það er verið að vinna í þeim málum og við þurfum að vinna að því með Reykjavíkurborg. Það er mjög mikilvægt. Það er líka mjög mikilvægt að draga það fram að Ylja hefur skilað sér mjög vel og vinnur eftir hugmyndafræði skaðaminnkunar. Það er mjög gott úrræði Ég hygg að hv. þingmaður sé að vísa í umsögn landlæknisembættisins við mál sem er fyrir hv. velferðarnefnd. Ég held að þar sé mjög mikilvægt að draga það fram að einstaklingar sem þurfa á nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu að halda fái hana. Það kann að vera að það þurfi einhvers konar skilgreiningar þar en það þarf að vera tryggt og yfir vafa hafið að einstaklingar fái nauðsynlega þjónustu þurfi þeir á henni að halda. 

Virðulegi forseti. Sú almenna viðhorfsbreyting virðist hafa átt sér stað að fólk tekur því alvarlegar að keyra í vonskuveðrum og oft á tíðum erfiðu færi. Þetta er góð þróun og líklega hluti af þeim breytingum sem þar hefur orðið á, aukin umferð með fjölgun ferðamanna á síðustu árum. Svo höfum við sannarlega tekið upp betri og skilvirkari leiðir til að gera viðvart um veður og veglokanir. Víða úti um land búum við að fleiri en einni leið milli staða. Þegar ófært er á einum stað má finna aðra leið. Þetta á oft við um tengi- og stofnvegi sem tengja gjarnan saman sveitarfélög. Sá galli er þó á gjöf Njarðar að mokstur á slíkum vegum er iðulega minni en á þjóðvegum. Það má vissulega hafa samúð með þeim sjónarmiðum sem liggja þar að baki. Það er þó þannig að vegstæði stofn- og tengivega geta verið ákjósanlegri með tilliti til snjóþyngsla og vegalengda sem hvort tveggja ætti að vega þungt í flokkun. Nú þegar sameinuðum sveitarfélögum fjölgar í æ víðfeðmari og fjölmennari atvinnusóknarsvæði er ljóst að einhverrar endurskoðunar er þörf. Ég nefni hér t.d. Öxi sem styttir leiðina á milli byggðakjarna í Múlaþingi um 70 km, frá Djúpavogi inn á Egilsstaði, en sætir lokun vegna snjóa þrátt fyrir að talið sé að halda megi veginum opnum mun lengur en gert er með tilheyrandi aksturssparnaði í vetrarfærð fyrir íbúa í sameinuðu Múlaþingi. Það er mikilvægur hvati við sameiningar að samgöngur fylgi með. Þá hefur aukin atvinnuuppbygging í kringum fiskeldi valdið aukinni þungaumferð um fjallvegi að vetrarlagi bæði á Vestfjörðum og á Norðausturlandi, þar sem vegir voru líklega á sínum tíma upp á sitt versta. Það er mikilvægt að tryggja öryggi, ekki síst stórra flutningabíla sem þurfa að komast leiðar sinnar, t.d. í Norrænu. Síðan má ekki gleyma að miklu hefur verið kostað til vegna Demantshringsins og því afar mikilvægt að hafa hann opinn, bæði fyrir ferðamenn og, eins og ég sagði, ekki síður atvinnustarfsemi. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ástæðu til að breyta flokkun vega með tilliti til mokstursreglna.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina um vetrarþjónustuna hjá okkur á vegunum. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að viðhorfið hefur verið að breytast. Ég held að í sjálfu sér hafi bílarnir okkar batnað og vegirnir með. Veðrið hefur ekkert endilega versnað nema að hluta til síðastliðinn vetur. En staðreyndin er sú að við höfum ekki breytt þessum reglum síðan 2017 og 2018, að ég held, og eini vegurinn sem við bættum þá inn á er Dynjandisheiði. Það er rétt að þegar um sameiningar sveitarfélaga er að ræða er oft komið með beiðni um að vegir sem tengja betur byggðirnar séu settir í forgang og það er reynt að verða við því innan samgönguáætlunar og í þeim áherslum sem við höfum. Það hangir auðvitað verulega á auknu fjármagni. Það sama gildir auðvitað um vetrarþjónustuna sem er, held ég að megi segja, samhljóma krafa hringinn í kringum landið, allir vilja fá talsvert meiri fjármuni í mokstur og hálkuvarnir en áður var. Við höfum sannarlega verið að bregðast þar við. Ég man ekki upphæðina eins og hún er í dag. Ég held að við séum búin að tvöfalda hana á fimm árum, ég skal bara koma þeim tölum til þingmannsins. Þess vegna munum við ekki geta aukið þjónustuna þótt við breytum flokkuninni nema til komi meira fjármagn. Ég get svo sem sagt það við formann fjárlaganefndar að það verður auðvelt að koma þeim peningum út. Þörfin er sannarlega fyrir hendi. Vandinn við einstaka fjallvegi - hér var Öxi nefnd og við erum reyndar að moka hana lengur en reglan segir til um; hún var mokuð nýlega og nóvember er að verða búinn, yfirleitt er hætt að moka hana 1. nóvember. Það er einfaldlega stórhættulegt að moka hana yfir vetrartímann í allt að 20% halla, að senda 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Varðandi Öxi þá þekki ég það bara úr Ólafsfjarðarmúla að það eru kannski einhverjir tilteknir staðir sem lokast en ekki endilega allur vegurinn. Í svona góðri tíð eins og verið hefur þá hlýtur að vera til einhver auka peningur hjá Vegagerðinni í einmitt þetta. Kannski fáum við skellinn - eins og maðurinn minn segir gjarnan að hann eigi talsvert inni norðan við sig - eftir áramótin. Hæstv. ráðherra þekkir það að þegar við erum að tala um atvinnustarfsemi, ekki síst í Svarfaðardal þar sem eru 12 kúabú, að ekki er mokað nógu ört. Þetta á víða við. Síðan verð ég að koma því áleiðis til ráðherra og spyrja hann um afstöðu til helmingamoksturs. Það kom víða fram í kjördæmavikunni hvað sveitarfélögin telji það gamaldags nálgun að sum sveitarfélög búi við að vera með helmingamokstur. Því spyr ég ráðherrann líka um afstöðu hans til þess og hvort við ættum að horfa til þess að breyta því.

Virðulegur forseti. Eins og eins og ég nefndi áðan þá er Öxi á svokallaðri G-reglu, sem þýðir, ef ég man rétt, að það er ekki mokað frá 1. nóvember til 1. mars. En veturinn hefur verið snjóléttur og Öxi hefur verið haldið opinni núna í nóvember og var mokuð nýlega. Ef veðrið helst eins áfram þá held ég að það verði reynt að gera það, ég er sammála hv. þingmanni um það, við reynum auðvitað að halda öllum vegum opnum ef hægt er. Það sama gildir um einstök verkefni sem menn hafa verið að horfa í annars staðar. En af því að þingmaðurinn hljóp bara í sínum landshluta á nokkrum stöðum,  Helmingaskiptareglan, sem gildir nú, held ég, á allflestum stöðum, bara misþungt eftir lengd vega, er auðvitað gerð til þess að búa til einhvern hvata til að stýra því hvernig hægt er að moka. Ég sé ekki við hverfum frá henni nema við stóraukum fjármagn til vetrarþjónustu Vegagerðarinnar. En það er þörf á því, ég tek undir með hv. þingmanni með það.

Herra forseti. Umræðan um veiðileyfagjöld fyrir aðgang að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar gnæfir yfir aðra þætti þessarar undirstöðuatvinnugreinar í umræðunni, eðlilega. Mig langar hér í dag til að ræða tækifæri Íslands á erlendum mörkuðum. Ég lagði fyrir hæstv. matvælaráðherra fjórar spurningar en meginspurningin er einfaldlega þessi: Hvernig getum við aukið verðmæti fyrir íslenskan fisk á erlendum mörkuðum? Fyrsta spurningin varðar fisk sem fluttur er óunninn úr landi, svokallaðan gámafisk, og hvaða afleiðingar það hefur á vörumerkið Ísland erlendis að fiskurinn er ekki unninn hér heima áður en hann fer út á erlenda markaði, að við flytjum fiskinn heilan og óunninn út. Hvaða afleiðingar hefur þetta á samkeppnisstöðu fiskvinnslna hér heima og hvaða þýðingu hefur það fyrir gæðin? Í lok síðasta árs fóru um 50.000 tonn af óunnum fiski úr landi. Það jafngildir um 2.000 gámum af fiski. Stundum er fiskinum staflað í 200–300 kílóa hrúgu í fiskikari. Ég spyr mig hvort sú meðferð gefi til kynna að um lúxusvöru sé að ræða. Laxeldi hefur vaxið gríðarlega á undanförnum árum og nánast allur lax er fluttur óunninn út með flugi. Það er gæðamál að hráefnið sé unnið hér heima, það er atvinnumál, það er byggðamál en það er líka umhverfis- og loftslagsmál. Þess vegna á það að vera metnaðarmál stjórnvalda að meðferð sjávarafurða sé þannig að staða íslenskra sjávarafurða á mörkuðum haldist áfram sterk. Könnun Íslandsstofu frá 2020 er áhugaverð. Hún sýnir að neytendur erlendis búa ekki yfir þekkingu um að íslenskar sjávarafurðir séu sérstakrar gæðavörur, ekki lengur. Þróunin sést t.d. í Bretlandi þar sem um 25% elstu svarenda nefndu Ísland sem land gæðasjávaafurða og þannig viljum við hafa það. En þegar við skoðum hlutfall fólks á aldrinum 20–35 ára þá var þetta hlutfall komið niður í 5%. Það er vísbending um að mikilvæg sérstaða eða þekking á sérstöðunni sé að glatast á markaði. Könnun Íslandsstofu sýndi líka að íslenskir útflytjendur hafa náð mjög góðum árangri í markaðssetningu til dreifingar og til söluaðila en neytandinn sem kaupir fiskinn tengir Ísland hins vegar ekki lengur nægilega sterkt við gæðafisk. Hér eru þess vegna mikil tækifæri fyrir íslenskan sjávarútveg. Ég hefði áhuga á að heyra hver viðbrögð hæstv. ráðherra eru hvað þessa stöðu varðar, þ.e. þekkingu neytenda á erlendum mörkuðum um gæði íslensks fisks. Noregur hefur forskot á Ísland hvað varðar þekkingu neytenda. Á mörkuðum í Bretlandi er norskur fiskur auglýstur dýrari en sá íslenski og menn vilja meina að markaðssetning hafi skilað þessum árangri. Fjárfesting í markaðssetningu íslenskra sjávarafurða hefur á sama tíma verið fremur lítil. Lykilspurningin í þessu sambandi er þá: Hvernig aukum við verðmæti íslenskra sjávarafurða á erlendum mörkuðum? Svarið hlýtur að vera: Með því að fá sem hæst verð fyrir fiskinn. Til þess þarf tvennt, annars vegar að við verjum gæðin en hins vegar að við fjárfestum í markaðssetningu, að neytendum erlendis sé sagt frá gæðum og sérstöðu íslenskra sjávarafurða. Villtur íslenskur þorskur er t.d. veiddur af hátæknivæddum togurum eða dagróðrarbátum. Hann er verkaður þannig að nýting aflans er 80–90% og oftast tekst mjög vel að koma honum ferskum á áfangastað. Þessi þorskur á að seljast sem lúxusvara á alþjóðlegum mörkuðum en engu að síður fáum við ekki alltaf hæsta verð fyrir okkar gæðavöru, villta íslenska fiskinn, þrátt fyrir að við séum að selja gæðavöru en ekki fisk úr stórtæku fiskeldi eins og býðst á stórum mörkuðum í Evrópu og Bandaríkjunum. Sjávarútvegurinn á Íslandi er tengdur öflugu neti dreifiaðila beggja vegna Atlantshafsins sem þekkja gæðin vel en þessir aðilar hafa kannski ekki sérstakan hag af því að halda uppi merkjum íslensks sjávarútvegs gagnvart neytendum. Undanfarin ár hefur sjávarútvegurinn fjárfest af krafti í veiðum og vinnslu og það var auðvitað vegna þess að til staðar var uppsöfnuð þörf á að endurnýja flotann. En ætti næsta fjárfestingarátak ekki að vera í markaðssetningu annars vegar og í því að verja gæðin? Ég verð að segja að ég set spurningarmerki við gámafiskinn í því sambandi. Hvaða þýðingu hefur sú staðreynd að afli sé fluttur úr landi óunninn? Hvaða áhrif hefur það á gæði vörunnar? Hver eru síðan tækifæri íslensks sjávarútvegs á að skapa sér sérstöðu? Eru gæðin ekki okkar sterkasta svar þar? Ég minni í því sambandi á sögu Icelandic-vörumerkisins sem selt var úr landi, sem ætti að vera okkur víti til varnaðar. Afleiðingin varð sú að uppþíddur hvítur fiskur hvaðanæva að var seldur sem íslenskur. Tækifærin til að sækja fram eru svo sannarlega til staðar en það þarf að tryggja gæði og það þarf að fjárfesta í markaðssetningu þannig að verð sé í samræmi við gæði. Þeim sem treyst er fyrir auðlindinni ber skylda til að verja gæði og hámarka verðmæti í þágu sameiginlegra hagsmuna okkar allra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir frumkvæðið að þessari umræðu sem er sannarlega mikilvæg og er gott að fá tækifæri til að taka hana. Þegar öllu er á botninn hvolft er kjarni málsins þau verðmæti sem skila sér fyrir fiskveiðiauðlindina. Af því að hv. þingmaður byrjaði á því að tala út frá óunninni afurð sem við seljum frá landinu, þá vil ég bara segja það skýrt að ég er almennt þeirrar skoðunar að það sé mjög mikilvægt að vinna sem mest af fiski hér á landi. Ýmis rök eru fyrir því, m.a. er mikilvægt að hér sé nægt hráefni fyrir vinnslur og að sem mestur virðisauki sé eftir þegar aflinn er unninn hér. Við vinnu í landi og vinnslu hér þá verða til hráefni sem eru nýtt áfram til ýmissar virðisaukandi starfsemi. Kollagenvinnsla er eitt af því sem hefur verið nefnt. Mér finnst þetta skipta máli sem grundvallarafstaða fyrir okkur sem leggjum upp úr því sem samfélag að nýta þessa auðlind sem og aðrar með sjálfbærum hætti og með gæði að leiðarljósi. Þá er fullvinnsla líka markmið til þess að sinna hugmyndafræði hringrásarhagkerfisins þarna eins og annars staðar. Íslenskur sjávarútvegur og fiskeldi hefur auðvitað mjög mörg tækifæri til að skapa sér sérstöðu til viðbótar við þá sérstöðu sem við höfum þegar séð. Mín skoðun er sú að helstu sóknarfærin séu í gegnum ábyrga umgengni við auðlindina og að hún sé leiðarstef í markaðssetningu á íslensku sjávarfangi, en auðvitað líka afurðum fiskeldis. Ég held að mikil tækifæri séu í því að nýta rekjanleika íslenskra sjávarafurða til að sækja gott verð á markaði, m.a. með tilliti til kolefnisspors sem sífellt meiri eftirspurn er eftir, eins og maður finnur fyrir í loftslagsumræðunni. Þetta er auðvitað hafið hjá sjávarútvegsfyrirtækjunum. Þau tækifæri munu bara aukast við aukinn árangur sjávarútvegsins í loftslagsmálum. Þar höfum við ákveðið forskot. Einnig er mikilvæg spurning um hlutverk stjórnvalda í markaðssetningu. Við beitum okkur fyrir bættu markaðsaðgengi fyrst og fremst í gegnum það að tryggja orðspor, að beita okkur fyrir gæðum, sjálfbærri nýtingu o.s.frv. Nákvæmlega hvernig eigi að selja fisk er örugglega verkefni sem aðrir geta leyst betur. Við erum með, eins og hv. þingmaður veit, umfangsmikla stefnumótun í gangi á sviði sjávarútvegs undir formerkjum Auðlindarinnar okkar. Þar er m.a. rætt um verðmætasköpun og tækifæri í sjávarútvegi þar sem við freistum þess í raun og veru að halda utan um tækifærin í sérstökum sérfræðingahópi, einmitt til þess að við getum horft til þess með aðgreindum og aðskildum hætti án þess að við séum beinlínis að hugsa um fjármagnið sem rennur til samfélagsins. Við erum líka að vinna að stefnumótun í fiskeldi þar sem fyrirtækið Boston Consulting Group skilar ítarlegri skýrslu um framtíðartækifæri og áskoranir og það mun koma til mín innan fárra vikna. Undir þessari stefnumótun, hvorri um sig, er mjög mikið verið að horfa til tækifæra fyrir íslenskt samfélag og fyrir þessar greinar. Ég staldraði sérstaklega við það þegar ég kom til Færeyja og kynnti mér umhverfi fiskeldis þar, sem hefur fest sig betur í sessi en á Íslandi, að þar er verið að horfa með miklu ríkari hætti en við gerum hér til þess að fullvinna fiskinn áður en hann er seldur út. Því fer hann frá Færeyjum í neytendapakkningum. Ég held að við getum horft mikið til Færeyinga í þessu sem öðru. Ég vonast til að umræðan verði mjög góð og þakka hv. þingmanni fyrir góða umræðu.

Herra forseti. Áhersluatriðin í þessari umræðu eru mjög mikilvæg og þyrfti lengri tíma til umfjöllunar en hér er gefinn. Samkeppniseftirlitið gaf út álit fyrir um tíu árum síðan um samkeppnishæfni fiskvinnsla hér á landi sem ekki halda á veiðiheimildum við þær fiskvinnslur sem halda á veiðiheimildum. Í álitinu var bent á að í aðstöðumuninum sé hvati fyrir útgerðir sem stunda bæði veiðar og vinnslu til að gefa upp sem lægst verð á afla í innri viðskiptum milli útgerðarhluta og vinnsluhluta fyrirtækisins. Þar eru talin upp fjögur atriði til bóta sem enn eru í góðu gildi: Að tryggja að innri viðskipti þessara fyrirtækja sé eins og í viðskiptum á frjálsum markaði en ekki undirverðlagning, að tryggja að hafnarsjóðir landsins verði ekki af tekjum vegna þessarar undirverðlagningar, að tryggja að útgerðarmenn komi ekki að verðmyndun hjá Verðlagsstofu, að frelsi til úthlutunar veiðiheimilda verði aukið, t.d. til fiskvinnsla til að bæta aðstöðumun. Við þessi fjögur atriði má bæta áhrifum á kjör sjómanna. Samkeppnisstaða gagnvart erlendum samkeppnisaðilum er annars eðlis. Meðferð á afla, rekjanleiki, umgengni við auðlindina, þar með talið brottkast, skiptir miklu máli fyrir orðspor á markaði. Útflutningur á óunnum afla og kaup erlendra aðila á fiskmörkuðum til vinnslu erlendis er vandamál sem horfast þarf í augu við. Íslensk stjórnvöld verða að finna leiðir til að hvetja til innlendrar framleiðslu. Íslensk útgerðarfyrirtæki flytja sjálf um helming af þeim óunna fiski sem fluttur er úr landi og erlend fyrirtæki kaupa hinn helminginn á fiskmarkaði. Kvótalausar fiskvinnslur sem treysta á fiskmarkaði verða undir í samkeppninni og störf og þekking tapast úr sjávarbyggðunum. Nýsköpun í íslenskum sjávarútvegi getur ekki orðið nema tryggt sé að afli til vinnslu sé til sölu hér innan lands.

Virðulegur forseti. Varðandi stöðu íslensks sjávarútvegs í alþjóðlegri samkeppni og tækifæri í markaðssetningu þá er mikilvægt að fiskur fari á markað þannig að fiskvinnslur geti boðið í sjávarafla sem berst að landi. Ríkisvaldið þarf að stuðla að því að sem mest af sjávarafla fari á markað til að tryggja aðgang sjálfstæðra fiskvinnsla til vinnslu. Það er einungis þannig sem samkeppnisumhverfi íslenskra fiskvinnsla verður tryggt. Það er þannig sem við komum í veg fyrir að útflutningur óunninna sjávarafurða aukist. Allar íslenskar fiskvinnslur verða að hafa aðgang að sjávarafla til fullvinnslu á markaði. Ljóst er að hin samþætta virðiskeðja útgerðar og fiskvinnslu, veiða og vinnslu virkar ekki sem skyldi og mætti halda langa ræðu um hana. Margir segja að hún bjóði upp á misnotkun, sérstaklega í gegnum sölufélög erlendis, hún komi í veg fyrir frjálsa verðmyndun sjávarafla á markaði o.s.frv. Núverandi samþætt virðiskeðja gerir því ómögulegt að innheimta veiðileyfagjald með nokkurri sanngirni. Málið er að það ætti að skylda að a.m.k. 30% af afla hverrar útgerðar fari á markað til þess að tryggja að þeir fái fiskinn til vinnslu sem geta fengið best verð fyrir aflann. Þar koma t.d. strandveiðar inn í. Það er tryggt að afli og sjávarafurðir frá strandveiðum fari beint á markað. Þetta þarf að auka stórlega. Varðandi markaðssetningu á sjávarafurðum og afurðum fiskeldis og það hvort íslenskur sjávarútvegur og fiskeldi sé að skapa sér sérstöðu, þá hefur íslenskur sjávarútvegur misst sérstöðu sína á mörkuðum. Áður var litið á íslenskt fiskmeti sem hið mesta hnossgæti erlendis. Nú er öldin önnur. Norskur eldislax er seldur á umtalsvert hærra verði auk þess sem sami lax hefur svo gott sem rutt íslenskri ferskri gæðaframleiðslu úr sjónmáli neytenda með aðstoð frá þiðnum fiski frá Noregi og Rússlandi. Þetta er hættuleg þróun. Helsta ástæða þessa er að íslenskir útflytjendur hafa ekki staðið sig nægilega vel í markaðsmálum fyrir afurðir sínar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa sérstöku umræðu. Mitt innlegg í hana er kannski fyrst og fremst að rifja upp og minna á hversu mikils virði það er og hversu frábærum árangri íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hafa náð í að auka verðmæti sjávarafurða. Ég held að það byggist ekki síst á því að hér höfum við haft vinnslu og veiðar og beina tengingu við markaðsstarf í hávegum og það tryggir í raun og veru hámarksnýtingu og hámarksverðmæti sjávarafurða. Það er nefnilega svo merkilegt að það þarf ekki alltaf að haldast í hendur miklar veiðar eða stórir kvótar. Við getum líka gert mikil verðmæti úr tiltölulega litlum kvótum og það sáum við ekki síst fyrir nokkru síðan í frekar slakri loðnuvertíð. Við viljum byggja fiskstofnana upp og þess vegna stundum við ábyrgar veiðar. Það sem mig langaði að leggja inn í þessa umræðu er að mér finnst athyglisvert hvernig við erum að sækja fram á nýjan leik á Bandaríkjamarkaði með útflutningi á sjávarafurðum. Þar hefur útflutningur á síðustu tveimur árum stóraukist og ekki síst ferskfisksútflutningur. Þar gegnir kannski fiskeldið einna stærstu hlutverki og með auknu flugi eða traustari samgöngum til Bandaríkjanna höfum við þar meiri tækifæri. Ég hlustaði á áhugavert erindi hjá DNB-bankanum í haust þar sem rætt var um markaðsmöguleika sjávarafurða og þetta sérstaka samhengi að tryggt framboð, stöðlun, sé í raun og veru undirstaðan undir hátt verðmæti en fiskeldið hafi kannski það fram fyrir að bjóða bleikan fisk og það sé í raun og veru grunnurinn að þeirri athyglisverða staðreynd að það er sjóeldi á laxi sem tryggir hærra verð fyrir sjávarfang en veiðar á villtum tegundum. Virðulegur forseti. Það er margt spennandi að gerast í þessum efnum og við viljum styðja það áfram.

Virðulegi forseti. Þegar kvótakerfið var sett á upphaflega var tekið stórt skref í því að gera fiskveiðar sjálfbærar og eftir því var tekið á alþjóðlegum vettvangi. Þrátt fyrir ýmsar breytingar á kerfinu í gegnum árin, sem hafa sumar hverjar leitt til samþjöppunar og auðsöfnunar á hendur fárra aðila, þá er grunnurinn enn sá að tryggja sjálfbæra nýtingu. Það er hins vegar afar slæmt að á undanförnum árum höfum við dregið úr fjárfestingum í rannsóknum og eftirliti. Þannig eru bæði Hafrannsóknastofnunin og Fiskistofa fjársvelt og þurfa sífellt að draga saman seglin og hagræða. Þetta er sérstaklega slæmt þegar kemur að eftirlitinu, en um helmingur eftirlitsferða Fiskistofu með dróna sýndi fram á brottkast. Samanburður á aflasamsetningu þegar eftirlitið á sér stað og þegar það á sér ekki stað bendir einnig til mikils brottkasts og í einstaka tilfellum hefur allt að 30% afla báts verði kastað frá borði þar sem hann var ekki af þeirri stærð sem uppfyllti sölusamninga við útgerðina. Á sama tíma telur Fiskistofa að löndun fram hjá vigt sé stórfelld eða allt að 10%. Bæði þessi atriði leiða til þess að sjálfbærnimarkmiðin nást jafnvel ekki og uppfylla stundum ekki þau skilyrði sem alþjóðlegar vottanir um samþykki gera. Þarna er mikil orðsporsáhætta og allt tal um sjálfbæra umgengni við auðlindir hafsins er jafnvel bara tálsýn ein.

Virðulegur forseti. Í þessari umræðu ræðum við m.a. tækifæri íslensks sjávarútvegs og fiskeldis og tækifærin eru fjölmörg. Þá vil ég sérstaklega benda á tækifæri í nýsköpun og þróun innan geirans en á því sviði stendur Ísland framarlega. Á síðustu árum hafa íslensk fyrirtæki selt tæknilausnir erlendis í miklu magni með tilheyrandi velmegun og útflutningstekjum. Erlendir aðilar á sviði sjávarútvegs og fiskeldis fjárfesta þar í íslensku hugverki og við eigum enn mikið inni, hvort sem það er nýting 100% sjávaraflans í mat eða annað, notkun fiskafurða í gerð sárabinda eða hönnun og framleiðsla tækja fyrir sjávarútveg, matvælaiðnað eða flutningsgeirann. Þetta eru allt saman íslenskar hugmyndir framkvæmdar af íslenskum aðilum. Þessi hugverk stuðla ekki einungis að betra atvinnulífi og auðveldari framleiðslu heldur eru þau oft skref í átt að kolefnishlutleysi og að við náum okkar markmiðum í loftslagsmálum ásamt vissulega tekjum inn í samfélagið. Sérstaða Íslands í haftengdri nýsköpun og framleiðslu er öfundsverð um allan heim og mun mikilvægi hennar einungis aukast með nýjum áherslum og þörf á frekari útflutningstekjum. Því eiga íslensk stjórnvöld að byggja grunn á góðu rekstrarumhverfi í þeim geira. Þannig fjölgum við tækifærum og tryggjum góðar horfur til framtíðar. Við Íslendingar erum sérfræðingar í hafinu og öllum því tengdu. Nýtum okkar þekkingu, reynslu og kunnáttu og höldum áfram á þeirri vegferð sem við erum í.

Herra forseti. Ég þakka mikilvæga umræðu um áhugavert mál en ég átta mig ekki alveg á því hvert megininntakið er, hver boðskapurinn eða skilaboðin með þessari umræðu eru. Er hugmyndin sú að íslenska ríkið fari að sjá fyrir markaðssetningu íslensks sjávarfangs eða er íslenskum útgerðum ekki treystandi til að gera það? Íslenskur sjávarútvegur hefur nefnilega staðið sig ótrúlega vel í samkeppni við sjávarútveg í öðrum löndum. Ísland er eitt af örfáum, ja eiginlega bara undantekning meðal landa í því að við erum ekki með ríkisstyrktan sjávarútveg. Síðast þegar ég athugaði þá var meira að segja í Noregi ríkisstuðningur við hvert landað tonn, sem nam á þeim tíma um 20.000 íslenskum kr. Þrátt fyrir að Ísland sé fjær mörkuðunum og þurfi oft og tíðum að fylgja stífum reglum þá hefur íslenskum sjávarútvegi tekist ótrúlega vel upp. En það snýst aðallega um fyrirsjáanleika. Þurfum við ekki að verja fyrirsjáanleika íslensks sjávarútvegs umfram allt og gera sjávarútvegsfyrirtækjum þar með kleift að gera áætlanir og vinna fiskinn? Því að þótt töluvert, reyndar mjög lítill minni hluti en samt talsvert, af fiski fari óunninn úr landi þá er það ekki hvað síst vegna þess að menn hafa ekki fyrirsjáanleikann sem ella hefði getað nýst til þess að vinna fiskinn og flytja hann svo út fullunninn. Nú mun fara fram í matvælaráðuneytinu vinna við að ná þjóðarsátt í sjávarútvegsmálum. Sá brandari virðist ekki vera orðinn gamall enn þá og við sjáum hvað kemur út úr því. En aðalatriðið er það, hver sem niðurstaðan verður og hver sem niðurstaðan verður úr þessari umræðu, að við viðhöldum fyrirsjáanleika sjávarútvegsins og við verjum minni aðilana, minni fyrirtækin sem hefur mjög ítrekað hallað á vegna stefnu stjórnvalda í sjávarútvegsmálum og ýtt undir samþjöppun og vöxt stærri fyrirtækja sem njóta hlutfallslega miklu sterkari stöðu en minni fyrirtækin. Þetta tvennt þarf að fara saman sem niðurstaða þessarar umræðu og vonandi sem niðurstaða vinnunnar í matvælaráðuneytinu, að við verjum hlutfallslega minni fyrirtækin og við viðhöldum fyrirsjáanleika fyrir íslenskar útgerðir.

Virðulegi forseti. Aðeins út af orðum hv. þingmanns sem talaði hér rétt áðan þá er það einfaldlega þannig að útgerðin, þessi glæsilegi íslenski sjávarútvegur, hefur sjálf neitað því að fá þennan fyrirsjáanleika. Þeir hafa ekki viljað tímabinda heimildir, t.d. til 20 eða 30 ára. Sú umræða hefur alltaf verið slegin út af borðinu af því að það er ekki pólitískur vilji innan ríkisstjórnar, innan ákveðinna flokka, til að fara þá leið sem við í Viðreisn höfum kallað eftir, að það verði skýrt hver eigi auðlindina, að það verði skýrt að réttlætið nái til almennings þegar kemur að úthlutun auðlindarinnar. Að því sögðu er þessi umræða mjög mikilvæg. Það er gríðarlega mikilvægt að við höfum skoðun á því hvernig við markaðssetjum íslenskar sjávarafurðir. Það hlýtur að vera eitthvað að þegar við fáum ekki meira fyrir hvert kíló af villtum fiski en fæst fyrir eldislax, með fullri virðingu, hvort sem hann er norskur eða íslenskur; þetta er ekki villtur fiskur eins og þorskur eða annar fiskur sem er veiddur í íslenskri lögsögu. Ég held við hljótum að þurfa að skoða hvernig við setjum hvata í kerfið til að við getum minnkað þennan gámaútflutning, að við reynum einmitt að vinna sem mest hér heima. Við höfum sögu að segja og við megum ekki glata sögunni eins og hv. frummælandi hefur réttilega bent á. Við megum ekki glata því forskoti sem Ísland hefur sem land hreinna afurða og hreinna sjávarafurða. Það gerum við ekki nema með því að gefa verulega í. Það er ekki verið að tala um ríkisvæðingu. Það er verið að tala um að sjávarútvegurinn, í samvinnu við stjórnvöld, reyni að koma inn hvötum, reyni að verða sýnilegri og markvissari þegar kemur að markaðssetningu íslenskra sjávarafurða. Ég er sannfærð um það, eins og með landbúnaðinn, að við eigum alveg ótrúleg tækifæri fram undan ef við grípum þau og nýtum rétt í þágu íslensks almennings og íslensks sjávarútvegs.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu í dag. Hún er mjög mikilvæg og það er líka mikilvægt að sú tækniþekking og þróun sem orðið hefur við vinnslu sjávarafurða á Íslandi, þ.e. sá þáttur sem skapar mestan virðisauka, skili sér í ríkara mæli inn í slátrun og vinnslu, t.d. á eldisfiski. Það er alveg ljóst í núverandi umhverfi og stöðu í heimsmálum þar sem fiskverð, ekki síst laxverð, er í hæstu hæðum að til staðar er ákveðinn freistnivandi sem er að fyrirtækin spari sér í ríkara mæli vinnsluna hér á landi og selji fiskinn beint úr landi. Þetta er mikil óheillaþróun fyrir bæði hugvit og þekkingu okkar á fiskvinnslu. Við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði höfum lagt mikla áherslu á að innlend verðmætasköpun í sjávarútvegi sé sem mest. Af því hljótast fleiri störf og með tíð og tíma mun frekari fullvinnsla afurða leiða til nýsköpunar með aukaafurðir vegna fiskeldis líkt og þekkist í hefðbundnum sjávarútvegi. Áhersla á innlenda verðmætasköpun, störf og fullvinnslu er ekki eini mælikvarðinn á velgengni atvinnugreinar þó að þetta séu sannarlega mikilvægir þættir. Það er ljóst að fullvinnsla hér á landi lágmarkar losun kolefnis í útvegsgreinum, hvort sem er í eldi eða annars staðar. Því er mikilvægt að tryggja með öllu móti að afli af Íslandsmiðum, hvort sem er vegna laxeldis eða hefðbundinna veiða, fari ekki óunninn úr landi. Ég heyri að við tölum mörg hver í sama tóni. Það er mikilvægt að við stöndum vörð um aðgengi innlendrar fiskvinnslu að hráefni og í stefnu minnar hreyfingar segir um þessi mál, með leyfi forseta: „Innlend fiskvinnsla skal alltaf eiga þess kost að bjóða í óunninn afla áður en hann fer úr landi …“. Þessi orð styðja við byggðafestu sem er mjög mikilvægur þáttur í umræðu um sjávarútveg. Það þarf að tryggja sjálfstæði fiskmarkaða og að þeir geti tekið við hráefni um land allt og komið því til vinnslu, ekki síst í minni sjávarbyggðum.

Virðulegi forseti. „Koma þarf í veg fyrir að vaxandi afli af Íslandsmiðum og stór hluti framleiðslunnar í auknu fiskeldi fari óunninn úr landi. Með því eru ekki aðeins störf og virðisauki flutt úr landi, heldur er einnig ljóst að slíkur hráefnisútflutningur skilur eftir sig mikið viðbótar kolefnisspor borið saman við fullvinnslu hér heima. Beita þarf umhverfisgjöldum eða umhverfisálagi á slíkan hráefnisútflutning. Innlend fiskvinnsla skal alltaf eiga þess kost að bjóða í óunninn afla áður en hann fer úr landi, þ.e. annan afla en þann sem fer beint til vinnslu hjá sama aðila og stundar veiðarnar eða afla sem gengur beint til innlendrar vinnslu á grundvelli tengsla eða samninga.“ Þetta er texti úr stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs.  Það væri gaman að heyra frá hæstv. ráðherra hér á eftir hvernig hún sér fyrir sér að framkvæma þessa stefnu. Ég heyri að vilji hæstv. ráðherra er að halda fiskvinnslunni innan lands o.s.frv., en það væri gaman að heyra það meira „konkret“, með leyfi forseta, hvaða ráðstafanir hæstv. ráðherra sér fyrir sér að ráðast í til að fylgja þessari stefnu eftir og hvenær megi eiga von á þessum umhverfisgjöldum á hráefnisútflutning sem eru boðuð í þessari stefnu sem ég las hér upp og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir vitnaði líka til.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að fagna því sem fulltrúi Vinstri grænna, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, sagði hér í umræðum um mikilvægi fiskmarkaða fyrir fiskvinnslur á landsbyggðinni og þá byggðafestu sem fiskmarkaðir veita. Staðreyndin er sú að við erum sammála um margt fleira en okkur grunar þegar kemur að sjávarútvegsmálum til farsældar fyrir byggð í landinu og samfélagið í heild, og er vert að vísa líka í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða sem lýtur að byggðum landsins. Mig langar að halda áfram út frá því sem ég minntist á í fyrri ræðu varðandi það að íslenskur sjávarútvegur hefði misst sérstöðu sína á mörkuðum og að íslenskir útflytjendur hefðu ekki staðið sig nægilega vel í markaðsmálum fyrir afurðir sínar. Hvað er til ráða? Vert er að skoða hvað frændur vorir Norðmenn hafa gert. Fyrir 30 árum stofnuðu Norðmenn norska sjávarafurðaráðið, Norwegian Seafood Council eða Norges sjømatråd. Þeir fjármögnuðu verkefnið með gjaldi ofan á allan útflutning sjávarafurða frá landinu og tóku upp slagorðið „Seafood from Norway“. Ég veit að Íslendingar hafa líka tekið upp slagorðin „Seafood from Iceland“ og „Iceland Responsible Fisheries“, en betur má ef duga skal. Norska sjávarafurðaráðið, Norwegian Seafood Council, er með mjög skýr markmið sem eru að auka verðmæti norskra sjávarafurða með markaðsrannsóknum, markaðsþróun, markaðsáhættugreiningu, orðsporsáhættugreiningu og mjög markvissri markaðsfræðslu. Þeir reka skrifstofur í 13 löndum sem greina markaði í 27 löndum um allan heim. Tilgangurinn er að leita að tækifærum fyrir bæði nýjar og eldri afurðir. Verkefnið er mjög skýrt: Auka vitund neytenda og koma norskum fiski í forgang hjá neytendum. Það er gert með markaðsgreiningu ásamt markaðsrannsóknum sem beinast að neytendum á skilgreindum svæðum. Ég veit að hæstv. matvælaráðherra, sem sósíalisti, er áhugakona um visku stjórnvalda og ríkisvaldsins. Hér er um ríkisstofnun að ræða og það er vert að nota 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og tek undir mikilvægi samtalsins. Ég vil byrja á að nefna eitt varðandi fullyrðingu málshefjanda í spurningum sínum til ráðherra þar sem segir að tækniþróun í vinnsluaðferðum auk annarra þátta hafi breytt samkeppnisumhverfi íslenskra fiskvinnsla og þrýst mjög á aukinn útflutning á óunninni afurð frá landinu. Það ber að hafa í huga að þvert á móti hefur aukið tæknistig tryggt að fiskvinnsla sé hér á landi. Það er þó full ástæða til að vera með augun á því hvernig hlutföll óunnins afla þróast og þar má horfa til Noregs. Á undanförnum árum hefur meðalverð fyrir hvert útflutt kíló af þorski að jafnaði verið mun hærra frá Íslandi en Noregi. Ástæðan er sú að Íslendingar flytja einkum þorskafurðir úr landi sem eru að langstærstum hluta unnar heima fyrir á meðan Norðmenn hafa dregið úr framleiðslu á unnum afurðum. Í Noregi hefur umgjörð sjávarútvegs snúist fyrst og fremst um að styðja við strandbyggðir á meðan sjávarútvegur hefur verið einn mikilvægasti grunnatvinnuvegur Íslendinga og ein mikilvægasta stoð efnahagslífsins. Því er ekki um annað að ræða en að reka hann á eins hagkvæman hátt og kostur er þannig að hann skili mestum þjóðhagslegum ábata. Forseti. Mér þykir segja sig sjálft að það mun ekki hjálpa samkeppnishæfni greinarinnar að setja á einhvers konar höft eða bönn í þessu samhengi. Stjórnvöld verða hins vegar að treysta samkeppnishæfni með því að passa upp á samkeppnishæfa skatta og gjöld. Það gerist ekki af sjálfu sér að sjávarútvegur hafi orðið slíkur jarðvegur verðmætasköpunar sem raunin er. Stjórnvöld geta til að mynda einnig gert betur í því að liðka fyrir og bæta aðgengi að fleiri mörkuðum. Því er mikilvægt að við höldum samtalinu áfram um að gera góða hluti enn betri.

Forseti. Gæði eru fjölbreyttari heldur en okkur kannski grunar og mig langar til að benda á gæði sem tengjast viðskiptaháttum. Þau skipta einnig máli. Íslenskar sjávarafurðir hafa orðið fyrir ákveðnum álitshnekki, eða í rauninni viðskiptahættir, t.d. varðandi viðskiptahætti í Afríku þar sem Samherji er grunaður um að hafa stundað mútur í mörgum löndum miðað við yfirheyrslur vitna og skjöl sem hafa lekið. Það hefur tvímælalaust mjög mikil áhrif á orðspor okkar og íslensks sjávarútvegs í heildina. Það hefur ákveðin varúðaráhrif, má orða það þannig, fólk verður kannski vart um sig í viðskiptum sem tengjast þessu. Við hér á þingi, og ég tel það skipta mjög miklu máli, verðum að stíga mjög fast til jarðar til þess að passa upp á að álit á Íslandi verði ekki fyrir skaða vegna þess. Það hefur komið í ljós t.d. að bandarísk fyrirtæki eða bandarísk yfirvöld geta í rauninni lokað fyrir viðskipti íslenskra fyrirtækja sem eru grunuð um mútur eða hafa orðið sek um að hafa greitt mútufé, bara af því að múturnar voru greiddar í bandarískum dölum þrátt fyrir að engin bandarísk fyrirtæki eða yfirvöld hafi komið þar nærri. - Svo þurfum við að huga að því líka að hér hefur verið beitt veiðiaðferðum sem hafa skemmt vistkerfi hafsins í kringum landið. Það er ekki sjálfbært. Við þurfum að huga að nýsköpun, tvímælalaust. En við þurfum líka að huga að framtíðinni. Þar er framtíðartækni sem fyrr en síðar mun koma til með að skipta út í rauninni þörf okkar á að sækja út á haf 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu og góðu umræðu. Mikið vatn hefur runnið til sjávar þegar kemur að vinnubrögðum og umgengni um afurðina sem við höfum veitt hér í kringum landið um aldir. Það eru ekki margir áratugir síðan að vinnubrögðin voru á þann veg að fiski var landað svo lengi sem gaf á sjó. Ef vinnslan hafði ekki undan þá var einfaldlega keyrt með fiskinn út í hraun, hann geymdur þar og beðið eftir næstu brælu, þá var hægt að vinna fiskinn. Sem betur fer þá höfum við látið af þessum vinnubrögðum og umgengnin um afurðina hefur breyst mjög mikið til hins betra. Hámarksnýting á afurðinni held ég að sé óhætt að segja að sé til fyrirmyndar. Markaðsstarfið hefur gengið í flestum tilfellum með ágætum en þrátt fyrir mikla og gríðarlega samkeppni á mörkuðum erlendis er eftirspurn eftir hvítum villtum fiski til staðar og hún mun verða til staðar þrátt fyrir mikið framboð af eldisfiski sem sækir verulega á þar á mörkuðum. Vissulega er alltaf hægt að gera betur í markaðsstarfi og minna á gæði íslenska fisksins en það er dapurlegt að útgerðarmenn freistist til þess að flytja út óunninn fisk í gámum. Virðulegi forseti. Við eigum að sameinast um það að allur fiskur sem veiddur er eða alinn innan lögsögu Íslands sé hér fullunninn til neytenda handan Atlantsála.

Frú forseti. Ég er enn að reyna að átta mig á því hvert þessi annars ágæta umræða á að leiða okkur. Það virðist vera að útlendingar vilji borga meiri pening fyrir eldislax en þorsk. Getum við gert eitthvað í því? Hugsanlega. Á æskuárum mínum vildu Íslendingar flestan annan fisk en þorsk og svo komst maður að því að þorskur væri náttúrlega besti fiskurinn. Ég veit ekki hvað þarf til, hugsanlega að auglýsa þorskinn á Instagram. En hvað er verið að leggja til hér með þessari umræðu um að það þurfi inngrip í markaðssetningu á íslenskum fiski? Svo er hitt, af því að hv. þingmaður sem stendur fyrir þessari umræðu er þingmaður Viðreisnar og sá flokkur hefur stundum hallast að frjálshyggju, þá skil ég ekki alveg hvernig frjálshyggjan á að leysa þessi mál öll. Ímyndum okkur, í framhaldi af umræðu hér um allan fisk á markað og slíkt, ef íslensk útgerðarfyrirtæki gætu ekki lengur gert ráðstafanir og áætlanir um hvenær þau sækja fiskinn og sótt hann akkúrat á þeim tíma sem hentar best og sent hann beint í vinnslu og flutt hann beint út ferskan. Hvernig myndi aukin óvissa um möguleika þessara fyrirtækja á að vinna og flytja út fiskinn bæta stöðuna hvað varðar að flytja út gæðavöru á sem hagkvæmastan hátt? Ég er ekki að gagnrýna þetta. Ég er bara að spyrja af því að ég velti þessu fyrir mér út frá þessum hugmyndum um mikið markaðsræði á þessum markaði í útgerðinni. Hvernig á þetta að ganga fyrir sig? Þetta er mikilvæg umræða og varðar eina af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar. 

Frú forseti. Tilgangurinn var að vekja máls á mörgum mikilvægum þáttum sem snerta þessa grein sem eru óskaplega sjaldan hluti af hinni pólitísku umræðu, einfaldlega vegna þess að það er svo mikið ósætti um þann hluta sem varðar aðgang að auðlindinni og óréttlátan hlut þjóðarinnar þar að önnur mál komast ekki á dagskrá. Mér finnst vera mikill mánudagur í hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni og mikill vilji til að gera einfaldan hlut fremur flókinn. Hér er einfaldlega verið að ræða ákveðna stöðu og hvernig eigi að horfa á hana og mögulega bregðast við. Vitaskuld á að ræða hér í sal brýn mál án þess að í því felist einhver tillaga um að ríkið eigi að taka þau öll í fangið. Það erum við að gera hér alla daga í þingsal, alla daga vikunnar, þannig að varla trúir þingmaðurinn því að hér sé bara hægt að ræða þau mál með þeim formála að ríkið eigi að taka verkefnið í fangið? Ég er sannarlega ekki að leggja það til og ég held að enginn annar þingmaður hafi skilið umræðuna þannig. Ég vildi einfaldlega ræða það hvort í þeirri stöðu að við erum að sjá stígandi í útflutningi á gámafiski felist einhver ógn við gæði íslensks vörumerkis á markaði, einhverjar hættur. Ég er einlæglega þeirrar skoðunar að bönn séu ekki vænleg í þeim sporum en það á að vera metnaður okkar allra, vegna þess að íslenskur sjávarútvegur er hluti af okkar sögu, er hluti af okkar menningu, að ræða það hver staða greinarinnar er á Íslandi og á erlendum mörkuðum og að við ræðum það hvar sérstaðan á að liggja. Er ástæða til að skoða einhverja hvata varðandi gámafiskinn? Ég veit það ekki. En mér fannst fullt tilefni til að velta þessu upp einfaldlega vegna þess að ég hef metnað fyrir hönd greinarinnar og ég held og vona að það eigi við um þingmenn alla hér í þessum sal.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Hún hefur snert á ýmsu. Mig langar til þess að nefna nokkra punkta. Í fyrsta lagi er áskorun fyrir íslenska fiskvinnslu að keppa við ríkisstyrktar fiskvinnslur í Evrópusambandinu og víðar. Þannig geta skapast skilyrði fyrir því að erlendar vinnslur yfirbjóði innlendar á fiskmörkuðum. Þetta höfum við séð. Sú þróun sem hefur verið býsna hröð síðustu ár er að aukin tæknivæðing í innlendum vinnslum eykur samkeppnishæfni þeirra og breytir þessari stöðu. Í öðru lagi vil ég þakka fyrir það sem hér hefur verið nefnt varðandi stöðu minni útgerða og fyrirtækja sem eru einungis að sinna vinnslu. Umræða eins og sú sem hér fer fram sem gefur okkur einmitt tækifæri til að ræða þessi mál vegna þess að tilhneigingin er oftar en ekki sú að við tölum fyrst og fremst um stærstu útgerðirnar eða einhverja tiltekna anga þess kerfis sem snýst um byggða- og atvinnuaðgerðir. Sjálfbær nýting verður alltaf hornsteinn þessa kerfis og ráðgjöf verður að byggja á vísindum. Bent hefur verið á að við hugum að því stofnanirnar okkar séu burðugar og er það mjög mikilvægt. Að lokum vil ég segja, varðandi orðsporið og stemninguna í kringum íslenskan sjávarútveg, að þetta snýst um einstaka stöðu til að vinna íslenskan fisk á grundvelli sjálfbærrar þróunar og með loftslagssjónarmið að leiðarljósi. Þar þurfum við og rekstraraðilar í sjávarútvegi að gera betur að því er varðar orkuskiptin. Það getum við gert og við getum gert það hraðar. Á næstu dögum mun ég vonandi mæla fyrir þingmálum í þá veru. Annars þakka ég fyrir góða umræðu.

Virðulegi forseti. Við höfum tekið þá ákvörðun að leikskólarnir okkar séu skilgreindir í lögum sem fyrsta skólastigið í skólakerfinu. Í lögum um leikskóla tölum við um menntun barna á leikskólaaldri og setjum þar fram kröfur um náms- og uppeldisumhverfi þeirra. Í frumvarpinu sem varð að núgildandi leikskólalögum segir að barnið, réttindi þess og velferð sé í fyrirrúmi í lögunum. Frumvarpið var sagt endurspegla breytta atvinnu- og samfélagshætti þar sem flestir foreldrar væru útivinnandi. Frá því að lögin tóku gildi árið 2008 hefur þróun samfélagsins haldið áfram í takt við efni frumvarpsins en hvernig hefur samfélaginu tekist að halda í við þessa þróun? Höfum við byggt upp samfélag um allt land þar sem börn eru jafn vel sett þegar kemur að menntun? Af hverju erum við annars hér í dag að ræða leikskólamálin á Alþingi? Sveitarfélögin bera jú ábyrgð á starfsemi leikskóla og á því að tryggja börnum menntun á fyrsta skólastiginu en hæstv. mennta- og barnamálaráðherra sér til þess að farið sé eftir lögum um þessi mál og foreldrar krefjast þess í auknum mæli að ríkið stígi inn í þennan málaflokk þar sem sum sveitarfélög sinna honum ekki sem skyldi. Þar eru raddir foreldra reykvískra barna mjög fyrirferðarmiklar. Virðulegur forseti. Í svari sem ég fékk nýlega frá hæstv. ráðherra kemur fram að hlutfall kennara af stöðugildum á leikskólum er langt undir kröfum laga um menntun, hæfni og ráðningu kennara. Við vitum sömuleiðis að staða barna er mjög misjöfn milli sveitarfélaga þegar kemur að því að hefja menntun á fyrsta skólastiginu. Ég þekki auðvitað best til á höfuðborgarsvæðinu og þar vitum við t.d. að börn í Reykjavík hefja nám miklu seinna en börn annars staðar á svæðinu. Mér finnst mikilvægt að við fáum að heyra afstöðu hæstv. mennta- og barnamálaráðherra til þess hvort þessi misjafna staða barna og foreldra, þegar kemur að leikskólamálum, sé ásættanleg, hvort þetta misrétti standist hreinlega lög og alþjóðlegar skuldbindingar. Virðulegi forseti. Leikskólamálin eru stærsta jafnréttismálið á forræði sveitarfélaganna og það er krafa í nútímasamfélagi að bilið verði brúað milli fæðingarorlofs og leikskóla. Ég hef þegar komið inn á það hvernig börn hér á landi sitja ekki við sama borð þegar kemur að aðgengi að menntun á fyrsta skólastiginu. En hvaða áhrif skyldi þessi misjafna staða hafa á jafnrétti? Hverjir eru það annars sem fresta því að snúa aftur á vinnumarkaðinn að loknu fæðingarorlofi ef bilið hefur ekki verið brúað? Hvaða áhrif hefur þetta óbrúaða bil í mörgum sveitarfélögum á útgjöld heimila? Eru öll heimili jafn vel í stakk búin til þess að mæta miklum kostnaði sem hlýst af því að foreldrar geta ekki snúið aftur á vinnumarkað og kostnað af því að brúa þetta bil með kostnaðarsömum skammtímalausnum? Það væri gott að heyra afstöðu hæstv. ráðherra til þessa. Hæstv. ráðherra er ráðherra leikskólamála en hann er líka ráðherra flokks sem sótti mjög fram í síðustu sveitarstjórnarkosningum. Framsóknarflokkurinn er í meiri hluta og hefur tekist á hendur aukna ábyrgð víða um landið og tók m.a. við leikskólamálunum í Reykjavíkurborg þar sem flest börn á landinu búa. Auknu valdi fylgir aukin ábyrgð og kjósendur flokksins í ríki og borg hljóta að hafa væntingar um aukna áherslu og þunga á þennan málaflokk. Það er jákvætt að við alþingismenn eigum hér orðastað við hæstv. ráðherra í dag til að ræða þennan mikilvæga málaflokk og hvort og þá hvaða tillögur hæstv. ráðherra hefur til úrbóta á misjafnri stöðu barna þegar kemur að leikskólamálum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að taka þessa umræðu upp hér á Alþingi. Ég held að það sé óhætt að segja í upphafi að það sé mjög brýnt að við séum einmitt að ræða málefni yngstu þegna þjóðfélagsins vegna þess að þar getum við haft mest áhrif á það hvernig framtíðin mun líta út. Hv. þingmaður var með allmargar spurningar og ég ætla að reyna að skauta yfir þær og svara þeim en koma svo aðeins inn á stöðuna almennt í lokin. Í fyrsta lagi er það hver staða barna er á milli sveitarfélaga þegar kemur að menntun á fyrsta skólastiginu í skólakerfinu. Það er svo að ríkið hefur takmarkaðar upplýsingar um nákvæma sundurliðun á þessu á milli svæða nema við höfum upplýsingar um aldur barna í desember 2021 en ekki brotið niður á sveitarfélög heldur niður á landshluta. Þessu var svarað í fyrirspurn til Alþingis nýlega. Þar kemur fram að langstærstur hluti barna á landinu öllu er kominn með leikskólapláss tveggja ára, 93–100%, en þegar kemur að fyrsta árinu, þ.e. 12 mánaða, þá er það svo að hér á höfuðborgarsvæðinu eru um 52% í Reykjavík komin með leikskólapláss og 55% á höfuðborgarsvæðinu í heild, þannig að þar munar 3%, en síðan er staðan víða úti á landi dálítið öðruvísi. Til að mynda á Vestfjörðum er 82% barna komin með leikskólapláss eins árs gömul sem er það hæsta á landinu. Þegar spurt er að því hvort þetta samræmist barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, þ.e. takmarkað aðgengi eða breytileg staða þegar kemur að leikskólamálum, þá er barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna þeim annmörkum settur að hann fjallar ekki um leikskólastigið eða rétt barna til náms á því skólastigi, hann fjallar ekkert um þau mál. En þó má segja að staðan á Íslandi sé nokkuð góð miðað við mörg önnur lönd þegar kemur að þessu vegna þess að allflest börn eru komin í leikskóla tveggja ára eins og ég sagði áðan, og þetta er miðað við heiminn í heild. Þegar kemur að leikskólaplássi og áhrifum þess á útgjöld heimilanna erum við eðli máls samkvæmt ekki með nákvæma tölfræði um það. En ég ætla að koma aðeins betur inn á þessi mál á eftir, koma inn á útgjöldin og hvað mér finnst við þurfa að gera í þessum málum þegar kemur að yngstu árunum. Spurt er um jafnrétti gagnvart leikskóla og það kom kannski skýrar fram í máli hv. þingmanns núna hvort um væri að ræða jafnrétti foreldra á vinnumarkaði eða jafnrétti barna til náms, vegna þess að staðan er auðvitað þannig að ef við horfum á jafnrétti barnanna til náms þá ættum við að skoða sérstaklega hversu hátt hlutfall er af menntuðum leikskólakennurum í leikskólunum. Ef við erum að ræða um leikskólann sem nám þá er það alvarlegt að í sumum sveitarfélögum erum við kannski ekki með neinn menntaðan leikskólakennara en síðan erum til að mynda með lítil sveitarfélög úti á landi, eins og Skeiða- og Gnúpverjahrepp, þar sem 65% kennara eru með leikskólakennaramenntun. Þegar kemur að náminu þá held ég að það sé ekki skynsamlegt að gera breytingar umfram það sem búið er að gera vegna þess að við erum að sjá aukningu þegar kemur að umsóknum í leikskólanám og sem dæmi þá útskrifuðust þrír úr leikskólakennaranámi árið 2020 en 76 árið 2022. Ef okkur er alvara með því að þetta sé mikilvægasti aldurinn og mikilvægasta stigið þá er gríðarlega mikilvægt að þar sé einmitt vel menntað fólk og ekki bara kennarar heldur fleiri starfsstéttir sem þurfa að koma að leikskólamálum. Varðandi úrbætur á þessum málaflokki þá langar mig að segja þetta, og nýta þessa einu mínútu sem ég hef í það: Ég held að við þurfum að horfa heildstæðar á fyrstu árin í lífi barna heldur en við höfum verið að gera, þ.e. fyrstu 1.000 dagana í lífi barna. Umræðan er rosalega mikið um tekjuhluta foreldranna, jafnréttismálin, sem sannarlega eru mikilvæg og það er mikilvægt að afla sér tekna, en við þurfum að taka inn í þetta og tengja við umræðu um fæðingarorlof, lengd fæðingarorlofs, lengd leikskóladagsins og áhrif þess á börn að vera með langa leikskóladaga, frá kl. átta til fimm, 12 mánaða gömul börn. Ég held að það sé ekki jákvætt fyrir 12 mánaða gömul börn að vera með lengri vinnudag en flest önnur börn sem eru í námi á Íslandi. En við þurfum að halda inni í þessu umræðunni um jafnréttismálin, umræðunni um tekjugrunn heimilanna og það sem lýtur að því og þessir hagsmunir fara ekki endilega saman. Þess vegna þarf að eiga þetta samtal og það er það sem ég hef rætt, bæði við sveitarfélög, við hagsmunasamtök eins og Kennarasambandið og fleiri aðila. 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir frumkvæðið að þessari mikilvægu umræðu. Hún er ekki síst mikilvæg í ljósi umræðu um geðheilbrigðismál og mikilvægi þess að hefja geðrækt strax í frumbernsku. Það gerum við með fagmennsku og fræðslu strax á fyrsta skólastigi. Eitt stærsta skref sem tekið var í jafnréttismálum samtímans var að auka aðgengi að leikskólamenntun. Með stóreflingu leikskólans að frumkvæði Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur og R-listans í Reykjavíkurborg varð leikskólinn ekki lengur geymslustaður fyrir börn einstæðra foreldra og stöku námsmanna heldur menntastofnun fyrir öll börn óháð fjölskyldugerð, og má þakka jafnaðarhugsjóninni fyrir þetta framfaraskref. Starf í leikskólum á Íslandi er á heimsmælikvarða en því miður hefur mönnunarvandi í leikskólum, rétt eins og í heilbrigðiskerfinu, verið sérstök áskorun. Lenging leikskólakennaranámsins á einn þátt í þessu en einnig lögin um eitt leyfisbréf sem menntamálaráðherra hafði frumkvæði að á síðasta kjörtímabili. Sú ákvörðun ein og sér leiddi til þess að yfir 300 kennarar fluttu sig frá leikskólanum og yfir í grunnskólana. Þessari áskorun hefur verið mætt með fagháskólanámi þar sem reynslumikið en ófaglært starfsfólk án stúdentsprófs á þess kost að sækja sér háskólamenntun. Þetta er gríðarlega mikilvægt átak til að fjölga faglærðu starfsfólki leikskólanna og frekari lausnir þurfa að koma til. Við fögnum því sem vel er gert. Í Reykjavík er markviss vinna við að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla langt komin og hvet ég ríkisvaldið til að huga að enn frekari lengingu fæðingarorlofsins, eins og hæstv. ráðherra talaði um, í þágu geðheilbrigðis barna. Samvera með foreldrum er mikilvægasta forvarnastarfið í þágu barna en þá þurfa foreldrarnir að hafa efni á því að vera í lengra orlofi. Að lokum, frú forseti, vil ég þakka öllu starfsfólki leikskóla fyrir umhyggjuna við mig, við börnin mín og núna við barnabörnin.

Virðulegi forseti. Þegar rætt er um leikskólamál þá er það yfirleitt um skort á plássum. Við höfum skapað þjóðfélag þar sem tvær fyrirvinnur þurfa að vera í 100% starfshlutfalli auk þess að taka yfirvinnu til að sjá fyrir heimilinu. Það er ekki til að standa undir einhverjum lúxus, nema kannski í undantekningartilfellum, heldur einfaldlega til að komast af. Kannski er það eitthvað sem við ættum að velta fyrir okkur. Með fullri virðingu fyrir því góða leikskólastarfi sem er víðast hvar þá getur það ekki verið gott fyrir börn að vera frá eins árs aldri á stofnun meginhluta dagsins, allt árið um kring. Við erum að tala um 8–9 tíma á dag hjá fjölmörgum krílum sem eru að stíga sín fyrstu skref út í lífið. Þessar hugleiðingar eru ekki settar fram sem gagnrýni á leikskóla og það starf sem þar er unnið. Ég er hins vegar að velta upp forgangsröðun samfélags sem hefur búið þannig um hnútana að börn eigi þess varla kost að verja tíma með foreldrum sínum á virkum dögum nema rétt fyrir svefninn þegar allir eru örþreyttir. Lág laun og hár húsnæðiskostnaður eru stærstu vandamálin á Íslandi og það lítur því miður ekki út fyrir að ráðstöfunarfé heimilanna muni aukast á næstunni. Húsnæðiskostnaður hefur hækkað svo svakalega á síðustu mánuðum að margar ungar fjölskyldur sjá varla fram úr því. Leikskólar eru góðir en þeir eru ekki geymslustaður fyrir börn, þeir eru menntastofnanir fyrir yngstu börnin okkar og átta tímar eru gríðarlega langur skóladagur fyrir hvern sem er. Það gefur augaleið að fyrir lítil börn er hann allt of langur, alveg sama hversu vandað skólastarfið er. Flokkur fólksins hefur mælt með því að fé fylgi barni, ekki þó bara til annarra leikskóla eins og málshefjandi virðist vera að ýja að heldur líka til þeirra foreldra sem kjósa að vera heima með börnum sínum. Alveg sama hversu góða leikskóla við erum með þá eru foreldrar mikilvægustu persónurnar í lífi barna sinna og tengslamyndun við þau á fyrstu árum barnsins getur ráðið úrslitum um gengi þess og vellíðan um alla framtíð. Þurfum við ekki líka að huga að því?

Frú forseti. Leikskólastigið er fyrsta skólastigið. Góð menntun eykur lífsgæði einstaklinga en tryggir um leið velsæld og blómlegt atvinnulíf. Við erum stolt af því á Íslandi að atvinnuþátttaka kvenna er og hefur verið hlutfallslega mjög há hérlendis, en við megum ekki gleyma því að það er að stærstum hluta vegna okkar góðu og sterku leikskóla sem á sínum tíma var tekin ákvörðun um á pólitískum vettvangi, af femínistum, að koma á fót. Dagheimili sem konur í Kvennalistanum komu á fót gerðu konum kleift að sækja vinnu á vinnumarkaði, mennta sig og taka aukinn þátt í stjórnmálum. Leikskólarnir eru samofnir baráttu kvenna fyrir jafnrétti og jöfnum tækifærum til náms og starfa. Það er pólitísk ákvörðun að setja jafnrétti í forgang. Það er pólitísk ákvörðun að leggja áherslu á leikskólann, fyrsta skólastigið. Á sama tíma og vel virðist takast til með að fjölga leikskólakennurum í námi, eins og hæstv. ráðherra benti hér á, og auka aðgengi ófaglærðra starfsmanna að námi með átaki sem farið var í af stjórnvöldum, þá blasir samt við sú staðreynd að of hægt gengur að ná því markmiði sem stjórnvöld hafa sett um að tveir þriðju af starfsmönnum leikskóla skuli vera faglært fólk með menntun á sviðinu. Þannig hefur samkvæmt nýjustu tölum Hagstofunnar háskólamenntuðum leikskólakennurum fækkað um rúm 3% frá árinu 2017 og leikskólakennurum með framhaldsskólamenntun fækkað um rúm 25% frá árinu 2019. Sú grundvallarviðhorfsbreyting að viðurkenna leikskólann sem hið raunverulega fyrsta skólastig hefur ekki orðið sem skyldi. Það er lykilþáttur í því að tryggja stöðu leikskólakennara og stöðva flótta úr greininni að störf innan leikskólans séu metin að verðleikum og vinnuaðstæður og umhverfi séu til jafns við það sem við sjáum í grunn- og framhaldsskólum. Að lokum vil ég segja: Takk leikskólar, takk fyrir allt ykkar ótrúlega magnaða starf.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Á heimasíðu Sambands íslenskra sveitarfélaga segir, með leyfi forseta: „Leikskóli er fyrsta skólastigið í skólakerfinu samkvæmt lögum nr. 90/2008 um leikskóla og er ætlaður börnum undir skólaskyldualdri. Sveitarfélög bera ábyrgð á starfsemi leikskóla. Lögin kveða á um að sveitarfélög hafi forustu um að tryggja börnum leikskóladvöl og beri ábyrgð á heildarskipan skólahalds í leikskólum sveitarfélaganna. Hvert sveitarfélag skal setja sér almenna stefnu um leikskólahald í sveitarfélaginu og kynna fyrir íbúum þess.“ Það sem stendur borginni m.a. fyrir þrifum og öðrum sveitarfélögum þegar kemur að leikskólamálum er auðvitað það sem hér hefur verið margnefnt, sem er það að leikskólastigið er ekki á meðal lögbundinna verkefna sveitarfélaga. Það gerir að verkum að þegar þeim fjármunum sleppir sem sveitarfélögunum er úthlutað af hálfu ríkisins, sem sannarlega er fyrirkomulag sem mætti endurskoða, þá eru það lögbundin verkefni sem ganga fyrir. Leikskólastigið er ekki þar á meðal. Fjármögnun sveitarfélaga á verkefnum sem færð hafa verið yfir til sveitarfélaganna á síðustu árum er ófullnægjandi og kemur niður á nauðsynlegum verkefnum, svo sem leikskólaþjónustu, sem ekki eru lögbundin. Sé það vilji ríkisstjórnarinnar að skilgreina leikskólastigið sem fyrsta skólastigið er auðvitað fyrsta skrefið að tryggja fjármögnun, binda það í lög. Svo mætti blanda í þessa umræðu, sem fer kannski eilítið út fyrir efnið, stöðu Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og fyrirkomulagi úthlutana úr honum. En þetta mál snýst að mörgu leyti um akkúrat þetta, fjármögnun og tekjustofna sveitarfélaganna sem er stærri umræða en svo að ég geti úttalað mig um hana hér á tveimur mínútum. Ég endurtek þakkir mínar til hv. þingmanns fyrir að hefja þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér stöðu leikskólamála að frumkvæði hv. þm. Diljár Mistar Einarsdóttur. Framlagðar spurningar eru margar og mikilvægar og erfitt að gera þeim öllum skil í stuttri umræðu sem þessari. Hins vegar eru þær engu að síður þess verðar að skoðaðar séu í framhaldinu. Mig langar í minni fyrri ræðu í þessari umræðu að einblína á spurninguna sem sett var fram um hugsanlega endurskoðun á námi leikskólakennara. Með reglugerðarbreytingum hefur leikskólakennurum verið gert kleift að nýta leyfisbréf sitt á fleiri en einu skólastigi. Þá hafði lenging námsins úr þremur árum í fimm þau áhrif að fækkun varð í leikskólakennaranámi en gerði námið um leið jafngilt öðru kennaranámi. Um leið og þetta eykur sveigjanleika þeirra sem eru menntaðir leikskólakennarar til að leita eftir vinnu á öðrum skólastigum hefur þessi breyting skapað ákveðin vandamál innan leikskólanna sem glíma við verulegan mönnunarvanda. Það er eðlilegt að leikskólakennarar skoði stöðu sína og leiti sér að starfi sem hentar þeim sem best. Það hefur verið talsverður munur á aðstæðum leikskólakennara annars vegar og grunnskólakennara hins vegar, m.a. þegar horft er til vinnutíma. Mörg sveitarfélög hafa reynt að bregðast við þessu með ýmsu móti og samanburðurinn að þessu leyti er leikskólunum í óhag. Einhver sveitarfélög hafa t.d. verið að gera tilraunir með að hafa leikskólana lokaða á milli jóla og nýárs líkt og viðgengst í grunnskólanum. Það hefur hjálpað til en dugar þó ekki. Svona breytingar skapa um leið erfiðleika fyrir marga foreldra sem hafa getað treyst á opinn leikskóla fyrir börnin sín. Það er morgunljóst að mönnunarvandi leikskólanna verður ekki leystur með því að gera ekki neitt. Leikskólanámið þarf að vera jafngilt námi á öðrum skólastigum enda er leikskólinn skilgreindur sem fyrsta skólastigið.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem hér fer fram. Ég ætla mér að fara inn í þessa umræðu út frá samskiptum heimilis, barns, fjölskyldu annars vegar og atvinnulífsins hins vegar. Það er auðvitað mjög sérstakt þegar við stöndum frammi fyrir þeirri stöðu sem kristallast hvað best í stöðu mála í hér höfuðborginni, Reykjavík, þar sem ekki nema rétt 52% 12 mánaða barna eru komin með pláss og nýjustu fréttir sem borist hafa benda til þess að enn sé að lengja í hvað þann aldur varðar að tryggt sé að pláss fáist. Á sama tíma ætlumst við til þess að foreldrar sinni sínum störfum. Fæðingarorlofið er, eins og við þekkjum, 12 mánuðir þar sem forsjárhyggjan er allsráðandi hvað varðar ráðstöfun réttarins. Það er í rauninni lögþvingað hvort foreldrið nýtur sex mánaða með smávægilegri heimild til framsals, eitthvað sem skiptir sáralitlu máli. Mér finnst stundum eins og skilaboð stjórnvalda í þessum efnum gangi beinlínis gegn þeim markmiðum sem stjórnvöld segjast vera að vinna að og það er í augnablikinu ekkert sem bendir til þess að staða leikskólamála hvað aðgengi barna varðar sé að batna. Í því samhengi verðum við að ræða bara með opnum hug, hvort eitthvað hafi misfarist þegar reglum um námskröfur grunnskólakennara var breytt á sínum tíma, hvort hluti af lausninni sé ekki að það ríki fullt framsal fæðingarorlofs á milli foreldra þannig að foreldrarnir geti ákveðið það hvað er barninu fyrir bestu en það séu ekki kontóristar sem sjái um það og troði því ofan í kok foreldra þeirra ungu barna sem eiga þessi réttindi.

Virðulegur forseti. Ég ætla eins og aðrir að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég hef haldið því fram að við ræðum allt of lítið um skólamál hér í þessum sal og því fagna ég sérstaklega að við séum hér að ræða um leikskólamál. Eins og hv. þingmenn hafa komið inn á þá erum við öll sammála um að þetta sé mikilvægt skólastig sem það er svo sannarlega. Hvort sem þetta er lögbundið verkefni eða ekki þá er alveg ljóst að öll sveitarfélög reka leikskóla. Þau gera það langflest af miklu afli og miklum gæðum. Ég held að það sé algjörlega óhætt að segja að íslenskir leikskólar séu með því besta sem þekkist enda starfar þar mikið af fagfólki. Mig langaði til að koma inn á það hér og beina spurningum til ráðherra um kröfur sem gerðar eru á mönnun inni á leikskólunum, kröfur til mönnunarinnar og til þeirrar menntunar sem þeir sem þarna starfa hafa hlotið. Sveitarfélögin hafa kallað eftir því - það er mjög erfitt að manna leikskóla og mjög erfitt að manna leikskóla með fullmenntuðum leikskólakennurum eftir að við lengdum námið og eftir að leyfisbréfið varð eitt. Ég vil velta því upp hvaða skoðun ráðherra hefur á þeim málum og jafnframt hvort við ættum kannski að horfa aðeins á uppbrot í leikskólakerfinu okkar. Þetta er svo sannarlega menntastofnun en fær kannski mikilvægara hlutverk eftir því sem líður á leikskólaaldurinn. Ég held kannski að menntunin sem slík skipti ekki öllu varðandi eins árs börn, þetta snýst fyrst og fremst um umönnun. Þá skiptir auðvitað mjög miklu máli að umönnunin sem slík sé fagleg. Þegar við erum að tala um að þetta sé mikilvægt jafnréttistæki, og við erum þannig samfélag að báðir foreldrar starfa almennt úti, þá velti ég því fyrir mér hvort það væri ekki eðlilegt að atvinnulífið kæmi inn í auknum mæli með leikskólaþjónustu, sérstaklega fyrir yngstu börnin, eins og við sjáum það til að mynda á spítölum erlendis þar sem fólk starfar á mismunandi tímum. Þá sé umönnun fyrir börnin, sem skapar líka tækifæri fyrir foreldra til að verja meiri tíma með börnunum sínum. Við vitum hvernig nútímasamfélagið virkar og nútímafjölskyldan. Það er mjög erfitt að keyra á milli staða og þessi tími sem við bjóðum upp á í leikskólum er mjög takmarkaður.

Hæstv. forseti. Leikskólar veita samfélaginu mikilvæga grunnþjónustu og eru orðnir stór hluti af lífi barna og fjölskyldna þrátt fyrir að vera ekki lögbundið verkefni sveitarfélaga. Sjálf hef ég tekið mikinn þátt í mótun og starfi leikskóla sem starfsmaður, foreldri og kjörinn fulltrúi. Ég hef fylgst með og tekið á móti mjög ungum börnum á leikskóla. Börn eru yndisleg og jafn ólík og þau eru mörg en þau koma oft mjög ung inn á leikskóla. Á sama tíma reynist það sveitarfélögum mjög erfitt að taka á móti svo ungum börnum enda þurfa þau yngstu mun meiri umönnun sem er erfitt fyrir suma leikskóla þar sem mönnun gengur erfiðlega. Það virðist einnig vera mun dýrara fyrir samfélagið að setja börn snemma á leikskóla en að bjóða upp á lengra fæðingarorlof. Forseti. Ríkið tók stór skref fyrir barnafjölskyldur þegar fæðingarorlof var lengt úr níu mánuðum í tólf á síðasta kjörtímabili. Ég velti því fyrir mér hvort möguleiki á lengra fæðingarorlofi myndi ekki koma til móts við mörg þeirra vandamála sem við erum að kljást við. Það gæti brúað bilið sem hefur myndast í sumum sveitarfélögum þar sem börn komast ekki að á leikskóla að fæðingarorlofi loknu og gæti styrkt tengslamyndun foreldra og barna. Við höfum séð þörfina á sumum stöðum fyrir aukinn stuðning við barnafjölskyldur. Með þessu myndu möguleikar aukast á að halda áfram að byggja upp faglegt starf í leikskólum landsins með minnkandi álagi, því að vinnuumhverfi leikskólakennara er fjölbreytt og það er mikilvægt að gætt sé að andlegu og líkamlegu álagi kennara sem taka þátt í uppeldi barnanna okkar á hverjum degi. Það þarf líka að gæta að samspili barnafjölskyldna, skóla og vinnumarkaðarins því að þetta spilar allt saman.

Frú forseti. Hér notar hv. málshefjandi, og kannski ekki óvænt, ferðina til að hnýta aðeins í stöðuna í Reykjavík en þá er kannski rétt að halda því til haga að fyrir utan Garðabæ þá tekur Reykjavík inn yngstu börnin. Reykjavík borgar hæstu launin og Reykjavík er það sveitarfélag á höfuðborgarsvæðinu sem hefur með trúverðugustum hætti áætlun um að fjölga plássum, brúa bilið. Kópavogsbær hefur hins vegar sagt að hann ætli ekki að fjölga sínum plássum, án þess að málshefjandi hafi séð ástæðu til að nefna það sérstaklega. En þetta er engu að síður mjög nauðsynleg umræða. Þetta er gríðarlega mikilvægt skólastig en sveitarfélög eru að sama skapi mjög ólík að stærð og gerð og í mjög mismunandi færum til að sinna þjónustunni. Þannig má t.d. velta því upp og verður að gera það hér hvernig vanfjármögnun ríkisins, þegar kemur að málaflokkum sem ríkið ber ábyrgð á en eru á hendi sveitarfélaga, getur bitnað á mikilvægri framþróun í sveitarfélögum. Það segir sig sjálft að þegar það vantar 9–13 milljarðar inn í málefni fatlaðra af hálfu ríkisins þá bitnar það auðvitað bara á annarri þjónustu í sveitarfélögum og hjálpar a.m.k. ekki við rekstur leikskóla. Á meðan ríkið virðir ekki skuldbindingar sínar við sveitarfélög mun t.d. ganga miklu hægar að brúa bilið milli fæðingarorlofs og þess aldurs þegar börn fá leikskólavist, eins og hv. málshefjandi ræddi hér um. Ég held að við ættum núna í miðri fjárlagagerð að leggja til grundvallar hvernig við ætlum í rauninni að virða skuldbindingar okkar við sveitarfélögin áður en við förum kannski of hart í að segja að þau uppfylli ekki allt sem við vildum að þau gerðu. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála mér um að stórfelldar vanefndir í einstökum málaflokknum geti bitnað á öðrum málum innan sveitarfélaga.

Virðulegi forseti. Á hátíðarstundum er rætt um börnin sem það dýrmætasta sem við eigum og það er eitthvað sem við getum öll verið sammála um. En hvernig sýnum við þetta verðmætamat okkar í verki? Foreldrar geta fæstir skapað sér fjárhagslegt svigrúm til að minnka við sig vinnu svo þau geti varið meiri tíma með börnum sínum og við tímum ekki að borga þeim mannsæmandi laun sem sinna þeim á leikskólum. Á meðan fólk sem sýslar með peninga og tölur fær háu launin á Íslandi fá þau sem hugsa um börnin okkar eingöngu molana af borðum þeirra, ef þá það. Þannig er forgangsröðun okkar þegar á reynir. Víðast er leikskólastarf borið uppi af ófaglærðu starfsfólki því að menntaðir leikskólakennarar fást ekki til starfa. Þetta ófaglærðra fólk á miklar þakkir skildar því að það hefur bjargað leikskólastarfi á Íslandi. Og eins og kom fram í Covid eru þau einhverjir mikilvægustu starfsmenn þjóðarinnar því að án þeirra stöðvast öll hjól þjóðfélagsins eða hökta a.m.k. alveg svakalega. Þessu áttaði Reykjavíkurborg sig á og sendi starfsfólki leikskólanna svohljóðandi kveðju: Kæra leikskólastarfsfólk. Með þessari litlu sendingu viljum við koma á framfæri þökkum til ykkar allra fyrir ómetanlegt framlag við krefjandi og flóknar aðstæður. Þið hafið sýnt mikla samstöðu, úthald og útsjónarsemi sem seint verður fullþakkað. Þakklætisvotturinn var páskaegg nr. 1. Við skulum ekki falla í þá gryfju að vanmeta framlag þessa fólks. En hitt er svo annað mál að samkvæmt lögum eiga a.m.k. tveir þriðju starfsmanna á hverjum leikskóla að vera menntaðir leikskólakennarar, en þar er svo sannarlega pottur brotinn sem er gríðarlega alvarlegt mál. Ófaglært starfsfólk hefur gert vel en eðli málsins samkvæmt er þetta oft ungt fólk sem brúar einhver bil með vinnu á leikskóla þannig að mannaskipti eru tíð sem er alls ekki gott fyrir lítil börn sem þurfa festu og öryggi. Það eru þúsundir menntaðra leikskólakennara í öðrum störfum því að menntun þeirra færir þeim betri laun í öðrum störfum en því sem þau menntuðu sig til. Það er hægt að stofna alls kyns nefndir til að leysa umönnunarvandann á leikskólanum þegar lausnin blasir við; það þarf að hækka laun leikskólakennara og kannski líka létta á leikskólanum með því að tryggja að fé fylgi barni fyrir þá foreldra sem kjósa að vera heima með börnin.

Frú forseti. Þegar er spurt um menntun leikskólakennara og fjölgun þeirra langar mig að segja að samkvæmt fréttum frá Háskóla Íslands núna í sumar hafði umsóknum um nám í leikskólakennarafræðum fjölgað um 20% milli ára. Stór hópur leikskólakennara útskrifaðist svo núna í vor, sem er vísbending um að margvíslegar aðgerðir til að fjölga leikskólakennurum hafi borið árangur. Verið er að vinna að því að bæta laun og starfsaðstæður leikskólakennara og efla möguleika starfsmanna leikskóla á að stunda nám meðfram starfi. Margt fleira er í bígerð, til að mynda sveigjanlegri vinnutími í leikskólum og bættari kjör og að vinnuaðstæður og umhverfi séu á pari við það sem við sjáum í grunn- og framhaldsskólum. Fjölgun leikskólakennara er forsenda gæðamenntunar í leikskólum og mikilvægur þáttur sem þarf að efla áfram til að geta náð lögbundnu markmiði sem er að tveir þriðju hlutar starfsfólks sem sinna menntun og uppeldi leikskólabarna séu leikskólakennarar. Samkvæmt lögum nr. 90/2008 er hlutverk leikskóla að tryggja börnum gæðamenntun og uppeldi sem tekur mið af aldri og þroska barna. Til að framfylgja þessum lögum þarf leikskólinn að vera skylduverkefni hins opinbera, þ.e. að vera að mestu leyti í rekstri sveitarfélaga með sanngjörnum stuðning ríkisins, aðallega reknir af opinberum aðilum og aldrei í hagnaðarskyni. Og ég endurtek að mikilvægt er að stöðva flótta leikskólakennara úr greininni, að störf innan leikskólans séu metin að verðleikum og vinnuaðstæður sambærilegar við það sem er á hinum skólastigunum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu enda er málefnið mikilvægt. Staða leikskólamála hefur verið í umræðunni í svolítinn tíma og sætt mikilli gagnrýni. Beinist gagnrýnin m.a. að umönnunarvanda leikskóla og skorti á plássum. Vandinn felst þó ekki bara í umönnunarvandanum heldur líka að sum sveitarfélög taki feilspor þegar kemur að uppbyggingu leikskóla, þ.e. að sveitarfélög geti ekki farið eftir útboðsskilyrðum sem þau setja sjálf. Við sáum dæmi um það þegar útboð var kært á uppbyggingu leikskóla í Urriðaholti í Garðabæ í sumar sem fól í sér seinkun á öllu ferlinu og stöðva varð samningsgerð. Þegar ekki er vandað til verka í svona málum þá bitnar það á foreldrum og börnum sem hafði verið lofað leikskólaplássi og binda vonir við að barnið geti hafið skólagöngu sína sem fyrst, sem er leiðinlegt fyrir alla. Það þýðir einfaldlega ekki að tala um að skortur á leikskólakennurum sé fyrst og fremst ástæðan fyrir skorti á leikskólaplássum þegar sveitarfélög geta ekki farið eftir sínum eigin útboðsskilyrðum fyrir umfangsmikið verkefni á borð við uppbyggingu leikskóla. Vandinn er fjölþættur og ljóst að heildarsýn og heildarstefnu vantar í þessum málefnum. Það er tímabært að ríki og sveitarfélög samræmi verksvið sín, til að mynda hvað varðar að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla, og ég vona að það verði gert sem fyrst. Ég bíð spennt að sjá hvort einhver hlutverk verði samræmd eða hvort eitthvert samtal muni eiga sér stað á milli ríkis og sveitarfélaga út af því að samráð er ekki nógu mikið og þetta er einhvern veginn allt úti um allt. Ég vona að það verði verkefni þessarar ríkisstjórnar og núverandi sveitarstjórnarfulltrúa.

Virðulegur forseti. Það er fleira en mönnunarvandi sem verið er að glíma við á leikskólastiginu. Fjölgun barna á leikskólastigi hefur verið mikil sem hefur sett mörg sveitarfélög í verulegan vanda. Þá er mikil áskorun fyrir sveitarfélögin að standa undir þeirri breyttu kröfu samfélagsins um að börn fái leikskólavist við eins árs aldur, þ.e. eftir að lögbundnu fæðingarorlofi lýkur. Ég vil hins vegar gera við það athugasemd að sveitarfélögin eigi ein að standa undir þeirri kröfu að brúa þetta bil. Lengi vel þótti eðlilegt að börn kæmust inn á leikskóla við tveggja ára aldur en nú er krafan orðin önnur. Það er talsvert meiri kostnaður fyrir sveitarfélögin að þjónusta lítil börn frá eins árs aldri. Allur umbúnaður þarf að vera annar og það krefst talsverðrar sérhæfingar þeirra sem sinna börnum á þessum aldri. Þessi umræða ætti einnig að snúast um samspil fæðingarorlofs og vistunar á leikskóla. Er það endilega gott fyrir barnið að vera vistað á leikskóla í átta tíma á dag frá eins árs aldri? Þarf ekki að skoða samspil fæðingarorlofs og vistunar á leikskóla? Væri kannski rétt að lengja fæðingarorlof og búa þannig um hnútana að barnið geti dvalið lengur hjá foreldrum sínum eða uppalanda? Eigum við endilega að móta samfélagið okkar á þann hátt að það sé atvinnulífið sem ráði því hvernig við ætlum að ala upp börnin okkar? Þurfum við ekki að leyfa okkur að taka þessa umræðu á hlutlægan hátt þar sem hagsmunir barnanna eru í fyrsta sæti? Börnin okkar eiga það skilið.

Frú forseti. Mig langar í seinni ræðu minni að koma aðeins inn á menntunarmál leikskólakennara. Hæstv. ráðherra sagði hér í ræðu sinni að honum hugnaðist ekki að gera breytingar á því fyrirkomulagi sem nú er viðhaft, þ.e. að nám leikskólakennara sé fimm ár; grunnnám og tveggja ára mastersnám, ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir góða og mikilvæga umræðu í þinginu í dag og hæstv. ráðherra fyrir hans innlegg og svör. Það er jákvætt að heyra metnaðinn sem hæstv. ráðherra hefur til þess að taka heildstæðar utan um þann aldurshóp sem við ræðum hér í dag. En ég hef örlitlar áhyggjur af því að heyra hann ekki kveða fastar að orði þegar kemur að úrbótum og sumpart vera að enduróma orðræðu sem ég kannast vel við sem foreldri hér í Reykjavíkurborg. Mig langaði að nefna nokkra punkta úr umræðunni. Í fyrsta lagi hvað það er mikilvægt, af því að hæstv. ráðherra kemur inn á að það vanti upplýsingar, m.a. til þess að bera á milli svæða, að við söfnum þessum upplýsingum saman. Varðandi það að langstærstur hluti barna komist inn við tveggja ára aldur, að það sé t.d. lítill munur þegar við horfum til höfuðborgarsvæðisins - ef við horfum heildstætt á þetta eina ár sem er eftir að skyldum ríkisins lýkur þá þekkjum við það sem foreldrar ungra barna á þessu svæði að hver dagur skiptir ofboðslega miklu máli. Það að tiltaka prósentustig og horfa heildstætt til tímabilsins þykir mér ekki vera góður samanburður. Þegar ég nefndi jafnrétti í þessu samhengi þá tiltók ég það bæði varðandi jafnrétti barna og foreldra, og það kom fram í framsögu minni. Enda skiptir hvort tveggja gríðarlega miklu máli. Hvað varðar langa leikskóladaga þá tek ég heils hugar undir það sem hefur komið fram í umræðunni. Ég hef hins vegar áhyggjur af því og mér hefur virst sem svo að þessar ákvarðanir, þegar teknar hafa verið ákvarðanir um að skera niður leikskólaþjónustu, hafi ekki verið teknar með hagsmuni barna að leiðarljósi heldur vegna hagræðingar. Ég vil því frekar horfa til aukins sveigjanleika. Í lögum um leikskóla er falleg framtíðarsýn, fögur fyrirheit. En það þarf pólitíska forystu til að framfylgja lögunum. Sveitarfélög bera lögum samkvæmt ábyrgð á starfsemi leikskóla og að tryggja börnum leikskóladvöl. Stjórnmálamenn í öllum sveitarfélögum þurfa að ákveða að gera leikskólamál 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og ég ætla að reyna að koma inn á nokkur atriði hér að lokum. Ég vil byrja á því að fagna því aftur að verið sé að ræða þessi mál hér. Það er margt mjög gott unnið í málefnum barna á Íslandi. Á leikskólastiginu erum við með frábært starfsfólk, ég tek undir með þeim sem hafa komið inn á það hér, og Ísland stendur mjög framarlega. En um leið er fullt af hlutum sem við getum gert betur. Þegar kemur að því að ræða hver stendur sig vel og hver stendur sig illa og hvernig það allt er þá held ég að allir flokkar standi sig mjög vel allt í kringum landið. Ég vil blanda mér aðeins inn í það af því að hv. þingmaður, sem hóf þessa umræðu, talaði um að það væri verið að reyna að sveigja hjá umræðu sem tengdist Reykjavík. Það er ekki svo. Ég hef fulla trú á því að núverandi meiri hluti í Reykjavík fylgi því eftir að brúa þetta bil.  
            

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, nr. 26/145. Það er rétt að rifja upp að þjóðaröryggisstefna, sú sem hefur verið í gildi, var samþykkt á Alþingi 2016. Þar er kveðið á um að þjóðaröryggisráði beri m.a. að stuðla að endurskoðun þjóðaröryggisstefnunnar eigi sjaldnar en á fimm ára fresti í samræmi við ákvæði laga um þjóðaröryggisráð. Þar er átt við heildarendurskoðun stefnunnar en ráðið getur þess á milli lagt til við Alþingi breytingar á einstökum þáttum stefnunnar sem kunna að vera aðkallandi. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er mælt fyrir um að áfram verði unnið á grundvelli þjóðaröryggisstefnunnar en kallað eftir frekari skoðun á þeim fjölþættu ógnum sem samfélög standa frammi fyrir vegna örra tæknibreytinga og áskorana í loftslagsmálum. Við höfum nú á vettvangi þjóðaröryggisráðs rætt þessa endurskoðun í töluverðan tíma og raunar hófst umræðan um endurskoðun á árinu 2021, einmitt þegar fimm ár voru liðin frá samþykkt stefnunnar. Það má því segja að þjóðaröryggisráð hafi bæði fyrir og eftir kosningar fjallað um þessa endurskoðun. Það var ekki fullkomlega eins skipað en þetta er niðurstaða af vinnu ráðsins. Eðli máls samkvæmt er þetta plagg eitthvað sem við höfum ekki rætt mikið út á við á meðan það var í vinnslu en við áttum hins vegar einn ágætan fund með hv. utanríkismálanefnd þar sem óskað var eftir sjónarmiðum inn í þessa vinnu. Eins og áður byggist þjóðaröryggisstefnan á víðtækri skilgreiningu öryggishugtaksins þar sem litið er til hnattrænna, samfélagslegra og mannlegra áhættuþátta. Stefnan felst í virkri utanríkisstefnu, alþjóðasamstarfi, almannaöryggi og tekur mið af samþættingu og innri tengslum öryggisþátta. Í stefnunni er að finna meginmarkmið í þjóðaröryggismálum, bæði í innlendu og alþjóðlegu samhengi. Það var niðurstaða þjóðaröryggisráðs að þessi stefna hefði reynst vel. Hún hefði staðið fyrir sínu á tímum þar sem ýmsar áskoranir hefðu verið fyrir hendi. Ég nefni heimsfaraldur, stríðsátök, almannavarnaástand hér á landi nokkrum sinnum vegna náttúruvár og að sjálfsögðu viðvarandi ógnir eins og loftslagsvána. Því var það niðurstaða okkar að þessi stefna, sem og ráðið sjálft, hefði mótast með farsælum hætti á þeim tíma sem það hefur verið starfandi. En eins og kunnugt er er þjóðaröryggisráð ekki stjórnvald heldur mun frekar samráðsvettvangur aðila sem koma að þjóðaröryggismálum. Til upprifjunar þá sitja þar auk forsætisráðherra utanríkisráðherra, dómsmálaráðherra, forstjóri Landhelgisgæslunnar, ríkislögreglustjóri, fulltrúi Landsbjargar og fulltrúi meiri hluta og minni hluta á Alþingi. Stefnan byggir á þeim skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og hefur grunngildi þjóðarinnar að leiðarljósi. Þá vil ég sérstaklega vekja athygli á því að tillagan er í raun og veru lögð fram út frá breytingum á gildandi þjóðaröryggisstefnu þar sem breytingarnar voru ekki veigamiklar. Nú hef ég þegar farið yfir af hverju það er. Við viljum hins vegar leggja aukna áherslu á lýðræðislegt stjórnarfar í upphafinu þannig að við ræðum hér stefnu um þjóðaröryggi sem tryggi sjálfstæði, fullveldi, lýðræðislegt stjórnarfar og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og mikilvægra innviða samfélagsins. Þessi áhersla - takk - á innviði …  Í stefnunni eru tilgreindar áherslur sem ríkisstjórnin á að framfylgja og í samræmi við það sem kom fram þegar þessi stefna var rædd á sínum tíma árið 2016 þá hafa áherslur stefnunnar allar jafnt vægi. Ákvarðanir stjórnvalda er varða framfylgd þjóðaröryggisstefnunnar, í samræmi við þær áherslur sem þar er kveðið á um, eru svo teknar í þeim ráðuneytum sem falin hefur verið ábyrgð á tilgreindu stjórnarmálefni, þannig að þjóðaröryggisráð hefur í störfum sínum leitast við að fylgja eftir þeim þáttum sem eru tilgreindir í þjóðaröryggisstefnunni, kalla ráðuneyti til fundar við ráðið, þ.e. þau ráðuneyti sem ekki eiga þar fasta fulltrúa. Ég vil t.d. nefna að fjarskiptamál hafa verið mikið rædd á fundum þjóðaröryggisráðs, umhverfis- og orkumál hafa verið rædd og matvælaöryggi og fæðuöryggi hefur verið rætt sérstaklega og þá hafa viðeigandi ráðuneyti verið kölluð inn. Ógnir og áskoranir í öryggismálum eru síbreytilegar og þær eru flóknari en áður og þar hefur þjóðaröryggisráð, eins og ég nefndi hér, sérstaklega horft til hraðrar tækniþróunar í net- og upplýsingatækni sem hefur að sjálfsögðu leitt til margvíslegra framfara en um leið nýrra áskorana. Það skiptir máli að við nýtum þau tækifæri sem felast í tæknibreytingunum af ábyrgð og tryggjum að þær verði til að styrkja þau grunngildi sem liggja þjóðaröryggisstefnu til grundvallar og endurspeglast líka í stjórnarskránni. Á hinn bóginn getur andvaraleysi á þessu sviði grafið undan lýðræðislegu stjórnarfari og grunngildum á kostnað mannréttinda og lýðræðis og þannig hefur hnattvæðing og hröð tækniþróun gjörbreytt stöðunni á alþjóðavettvangi. Þá er uppi ný staða í öryggismálum Evrópu eftir ólöglega, ólögmæta og hryllilega innrás Rússa í Úkraínu. Aukin spenna í alþjóðasamskiptum kallar á aukna árvekni á fjölmörgum málefnasviðum fyrir utan afleidd áhrif af innrásinni. Þá kem ég aftur að því sem ég byrjaði á að nefna; hvað við erum að gera með þessari endurskoðun. Við viljum árétta það sem lýtur að lýðræðislegu stjórnarfari og lýðræðislegum gildum. Við áréttum einnig vernd mikilvægra innviða, ekki bara í upphafi heldur einnig síðar í breytingartillögunum. Við tölum um lýðræðisleg gildi aftur þegar við tölum um 1. gr. og leggjum þar sérstaka áherslu á, í tillögu, mikilvægi samvinnu og samhæfingar í stjórnkerfinu á þeim sviðum sem þjóðaröryggisstefnan tekur til, enda er það okkar reynsla þegar upp koma alvarlegir atburðir, hvort sem það er heimsfaraldur, eldgos, óveður eða hvað það er, að þá skipti máli að ráðuneyti og stofnanir vinni þétt saman. Síðan er kveðið sérstaklega á um mikilvægi alþjóðlegrar samvinnu þar sem tiltekin er norræn samvinna, evrópsk samvinna og alþjóðleg samvinna. Það má velta því fyrir sér, og einhverjir hafa gert það í samtölum um þessi málefni, af hverju við séum að tiltaka þetta sérstaklega svona. En vissulega er það svo að norræn samvinna er líklega nánasta samvinna sem við Íslendingar eigum almennt. Norrænir forsætisráðherrar eiga tíða fundi og samtöl um ýmis málefni og þá ekki síst málefni sem lúta að öryggi okkar og ég get rifjað upp fundi sem við áttum t.d. í heimsfaraldri. Ég vil nefna evrópska samvinnu sem hefur reynst okkur farsæl, bæði í heimsfaraldri en ekki síður nú í stríðsrekstri Rússa þar sem við höfum kosið að standa mjög þétt með þeim refsiaðgerðum, þeim þvingunaraðgerðum, sem Evrópusambandið hefur beitt Rússa vegna innrásarinnar. Þar hefur Ísland innleitt allar þær þvingunaraðgerðir og talað af krafti fyrir þeim þannig að það er ekki óeðlilegt að tiltaka þetta sérstaklega, tel ég vera. Þá vil ég nefna að hér er sérstaklega talað um hafsvæðin umhverfis Ísland og þar erum við bæði að horfa til umferðar í kringum landið en einnig verndar sæstrengja. Núverandi stjórnvöld beittu sér fyrir undirbúningi að nýjum sæstreng sem margfaldar fjarskiptaöryggi hér í gegnum sæstrengi. Það er sæstrengurinn Íris og hann mun nú komast í gagnið, er kominn á land á Írlandi. Þetta er eitt af því sem við teljum mikilvægt að leggja áherslu á, þ.e. hafsvæðin, umferð um þessi hafsvæði í kringum okkur og hvernig við getum tryggt aukna vöktun þar. Við ræðum sérstaklega um styrkingu áfallaþols samfélagsins og þá kem ég aftur að hinum mikilvægu innviðum, tölum um skilvirkan og samhæfðan viðbúnað og viðbrögð til að takast á við afleiðingar hvers kyns ógna við líf og heilsu fólks, umhverfi og eignir og innviði. Þetta er mjög margbrotið verkefni. Við getum bara tekið sem dæmi þau skriðuföll sem hafa orðið hér á undanförnum misserum, hversu gríðarlega miklu skiptir að innviðir séu tryggðir, ekki bara áþreifanlegir innviðir heldur vöktun, til að mynda Veðurstofunnar, sem getur skipt sköpum í þessum efnum þannig að unnt sé að bjarga fólki en líka eignum. Það á auðvitað líka við um snjóflóð og ógnir sem stafa af snjóflóðum. Við höfum einmitt upplifað snjóflóð fyrir ekki löngu síðan, á síðasta kjörtímabili. Þarna skiptir ekki bara máli að reisa varnargarða, við höfum flýtt framkvæmdum við varnargarða vegna þeirra atburða sem hafa orðið, heldur ekki síður að tryggja mjög skilvirka vöktun. Við ákváðum að skerpa á því sem kemur hér varðandi loftslagsbreytingar þar sem segir nú: „Að sporna við röskun á lífsskilyrðum og búsetu vegna loftslagsbreytinga, m.a. með samdrætti í kolefnislosun, orkuskiptum, grænni fjárfestingu og virkri þátttöku í alþjóðlegu samstarfi til að bregðast við loftslagsbreytingum.“ Það er mat okkar að það þurfi að ítreka þennan þátt. Þetta er auðvitað vá sem er yfir og alltumlykjandi hér á norðurslóðum þar sem við sjáum þessar breytingar gerast í raun og veru enn hraðar en annars staðar, hvort sem litið er til hafsvæðanna, norðurskautsins eða Grænlandsjökuls sem bráðnar hratt. Þarna skiptir máli að talað er um röskun á lífsskilyrðum því við þurfum auðvitað að tryggja að við séum með viðunandi áætlanir til þess að auka aftur viðnámsþrótt samfélagsins því að við vitum að það mun verða röskun á lífsskilyrðum. Jafnvel þó að við gætum náð markmiðum okkar um að halda hlýnun innan við 1,5° og jafnvel þótt við náum markmiðum okkar um að draga úr losun þá mun verða röskun á lífsskilyrðum og við erum þegar farin að sjá afleiðingar loftslagsbreytinga, og ég nefndi skriðuföllin hér áðan. Sérstaklega er skerpt á net- og upplýsingaöryggi á öllum sviðum samfélagsins með samhæfðum aðgerðum. Þá er sérstaklega talað um ógnun við stjórnskipun, stjórnkerfi og fjarskipti, þar á meðal fjarskiptatengingar við útlönd sem er það sem varðar sæstrengina sem ég nefndi hér þar sem nú þegar eru unnið að því að auka það öryggi en líka að vakta þá, og orkuöryggi. Það er kannski ný staða þar sem við sjáum árásir á orkuinnviði í Úkraínu til að reyna að lama þrek Úkraínumanna gegn innrásarliðinu. Það skiptir nefnilega máli að við hugum ekki síður að okkar innviðum í þessu, ekki bara að við séum að tryggja fullnægjandi orkuöryggi á öllum tímum heldur að tryggja að þessir innviðir séu nægjanlega viðnámsþolnir. Ég nefni bara eitt dæmi, af því að við þurfum ekki alltaf að vera að hugsa um stríðsrekstur, við getum rætt um það rafmagnsleysi sem varð hér, langvarandi rafmagnsleysi á gervöllu Norðurlandi. Það varð til þess að við lögðum fram umfangsmikla skýrslu um aðgerðir, tíu ára áætlun, þar sem m.a. er stefnt að því að koma flutningskerfinu í jörð, sem er auðvitað lykilatriði til að tryggja betur viðnámsþrótt samfélagsins gagnvart þeim áföllum sem geta dunið yfir orkukerfi. Og eins og ég segi, það þarf ekki stríðsrekstur til, það þarf hreinlega mjög vont veður. Frú forseti. Ég gæti talað lengi um þetta og farið nánar í þá umræðu sem átti sér stað og hefur átt sér stað innan ráðsins en líka um það að hverju við höfum verið að vinna í sjálfri stefnunni. Ég hef ekki tíma til þess en segi bara hér í lokin: Á stjórnvöldum hvílir sú skylda að tryggja öryggi samfélagsins og borgaranna og standa vörð um grundvallarréttindi einstaklinga. Örar breytingar hafa orðið á alþjóðavettvangi og þar hafa Íslendingar talað mjög skýrt á undanförnum árum. Ég myndi segja að Íslendingar séu orðnir virkari þátttakendur en nokkru sinni fyrr. Þessi þróun hefur hins vegar haft það í för með sér, vegna þessara öru breytinga, að það eru ný viðfangsefni á þessu sviði. Þessar ógnir sem við stöndum frammi fyrir tvinnast saman með nýjum hætti, einkum vegna tækniþróunar og nýrra samskiptaleiða. Það er ekki síst þess vegna sem við tölum sérstaklega um lýðræði í breytingartillögum okkar vegna þess að við sjáum að hinar nýju samskiptaleiðir skapa líka áskoranir fyrir okkar lýðræðislegu stjórnarhætti. Ég ítreka það, frú forseti, að ég tel mikilvægt að við reynum að skapa sem breiðasta sátt um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland því markmið hennar er mikilvægt. Ég vonast til þess að umræðan hér í þingi og meðferð hv. utanríkismálanefndar skili því að við getum lokið þessari vinnu í tiltölulega breiðri sátt.

Virðulegi forseti. Ég er sammála um þetta með sáttir en það skiptir miklu máli. Ég verð þó að draga fram m.a. að það sem Björn Bjarnason skrifaði í Morgunblaðið á laugardaginn þar sem hann dregur fram sérstaklega, og ég vil taka undir það, að öll rök mæla með því að íslensk stjórnvöld stígi enn fastar til jarðar en birtist í þingsályktunartillögu um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Það verði að tryggja hernaðarlegt öryggi lands og þjóðar við hættulegustu aðstæður sem hafa skapast síðan frá lokum seinni heimsstyrjaldar. Þetta vildi ég bara hafa sagt hér. En mín spurning er tvíþætt. Annars vegar vil ég fá afstöðu hæstv. ráðherra varðandi kjarnorkukaflann, hvort það sé ekki alveg skýrt að hann er óbreyttur og það þýðir þá, það sem stendur, að Ísland verði friðlýst fyrir kjarnavopnum að teknu tilliti til alþjóðaskuldbindinga. Er ekki alveg skýrt að kjarnavopnastefna Íslands er sú sem NATO leggur fram að við skuldbindum okkur við - og höfum skrifað undir, m.a. í Madrid fyrr í sumar? Það sem stendur af hálfu NATO þegar kemur að kjarnavopnum er stefna Íslands.

Frú forseti. Ég verð nú fyrst segja það að ég hef greinilega klikkað á því að lesa laugardagsmoggann. En ég tel hins vegar að undanfarin ár sýni að þessi stefna hefur staðið mjög vel fyrir sínu. Það er mín eindregna afstaða og ég er mjög ánægð með og það er samhljómur í þjóðaröryggisráði um þær breytingar sem hér eru lagðar til sem breyta henni ekki í grundvallaratriðum. Það er ekki lögð til breyting á því ákvæði þar sem fjallað er um friðlýsingu Íslands að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga, eins og það er orðið í stefnunni. Það er ekki lögð til nein breyting á því. Þetta var mikið rætt á sínum tíma þegar stefnan var lögð fram og ég man vel eftir því, það var m.a. að frumkvæði okkar Vinstri grænna sem þessi texti fer inn um kjarnavopnin. En lendingin var þessi, ekki eingöngu út frá aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu sem hv. þingmaður nefnir hér heldur líka vegna hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna þar sem Ísland er skuldbundið til að heimila friðsamlega för skipa yfir landhelgina óháð því til að mynda hvort þau skip eru knúin kjarnorku eða kjarnavopn eru í þeim farmi svo lengi sem slíkt ógnar ekki friði. Þannig að þessar alþjóðlegu skuldbindingar 

Virðulegur forseti. Mér finnst það vera gild spurning og gild skoðun hjá Birni þegar hann dregur fram að við erum með hættulegustu aðstæður sem hafa skapast á síðari tímum. Þjóðaröryggisstefna sem er í gildi núna hefur ótvírætt verið góð en við þurfum að taka meiri skref og ég fer yfir það á eftir. En svarið við minni spurningu - já eða nei? Er kjarnavopnastefna NATO stefna Íslands? Er það ekki alveg ljóst að við erum skuldbundin því sem stendur í NATO og við höfum skrifað undir þær skuldbindingar sem þar eru? Þetta er einföld spurning, hvort það sé ekki alveg á hreinu og þetta skiptir mjög miklu máli. Þetta varðar þjóðaröryggi. Síðan er annað og ég rak augun í það varðandi 12. lið. Það er búið að taka út orðið varnarmál en mig langar að fá skýringar á því af hverju 12. liður er þannig breyttur að í stað varnarmála eru þjóðaröryggismál sett inn. Varnarmálin eru vissulega það sem í texta snertir tvíhliða samstarf okkar Íslendinga. En ég vil gjarnan fá útskýringu ráðherra á því af hverju orðið varnarmál helst ekki inni. Það er hægt að hafa þjóðaröryggis- og varnarmál, að við undirstrikum, 

Frú forseti. Mér finnst mikilvægt að það komi hér alveg skýrt fram að stefna íslenskra stjórnvalda er vel kunn og hún hefur verið sú að leyfa ekki staðsetningu kjarnavopna hér á Íslandi. Hins vegar er það svo að kjarnavopn eru þáttur í fælingarstefnu Atlantshafsbandalagsins og öll aðildarríkin standa að þeirri stefnu. Í henni felst ekki velþóknun á slíkum vopnum og þar held ég að ég tali algjörlega skýrt enda er hið endanlega markmið Atlantshafsbandalagsins, af því að hv. þingmaður nefnir það sérstaklega hér, að fækka kjarnavopnum og skapa þau skilyrði að þeim verði hægt að eyða. Ég held að svarið geti ekki orðið öllu skýrara en það og svara ég bara út frá þeim samþykktum sem hafa verið gerðar á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um þá breytingu sem hér er gerð vil ég segja að þjóðaröryggisráð var sett á laggirnar eftir að stefnan var samþykkt síðast. Í staðinn fyrir að það standi að sett verði á laggirnar þjóðaröryggisráð stendur að þjóðaröryggisráð starfi á grundvelli sérstakra laga og síðan þótti þetta hreinlega til einföldunar. Það fór ekki fram, satt að segja, mikil pólitísk umræða um þessa breytingu enda þótti okkur þjóðaröryggismál 

Frú forseti. Í framhaldi af því að hæstv. ráðherra sagði að stefna íslenskra stjórnvalda væri algerlega skýr, að leyfa ekki staðsetningu kjarnavopna á Íslandi, þá langar mig að spyrja: Er það virkilega svo? Vegna þess að þessi lending sem ráðherra kallaði svo varðandi friðlýsinguna í þjóðaröryggisstefnu setur þann fyrirvara að taka skuli tillit til alþjóðlegra skuldbindinga og þar væntanlega kemur samningurinn um NATO og tvíhliða varnarsamstarf við Bandaríkin til skoðunar varðandi staðsetningu mögulegra kjarnavopna á íslenskri grundu. Mér finnst þetta nefnilega alls ekkert skýrt. Ef þetta væri algerlega skýrt þá hefði væntanlega ekki þurft neina lendingu. Ef það er algjörlega skýr stefna stjórnvalda að leyfa ekki staðsetningu kjarnavopna á Íslandi, mætti þá ekki breyta 10. gr. þjóðaröryggisstefnunnar um að það stæði? Við getum sleppt því að tala sérstaklega um landhelgina af því að þar á hafréttarsáttmálinn við og gegnir kannski örlítið öðru máli. En á íslenskri grundu - er eitthvað því til fyrirstöðu að taka þennan fyrirvara um alþjóðlegar skuldbindingar út 

Frú forseti. Þessi stefna íslenskra stjórnvalda hefur verið óbreytt um áratugaskeið. Hún er ekki neitt sem núverandi forsætisráðherra er að finna upp á enda eru ekki staðsett kjarnavopn á íslenskri grundu og hafi aldrei verið, bara svo það sé alveg skýrt ef fólki finnst það eitthvað óskýrt. Ég vísaði áðan í svari við fyrirspurn hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur hins vegar í ástæður þessa orðalags á sínum tíma, sem var nákvæmlega þetta, annars vegar aðildin að Atlantshafsbandalaginu og hins vegar hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna. Ekki eingöngu snýst það um mögulega umferð farartækja með kjarnavopn heldur líka kjarnorkuknúin farartæki. En síðan er það auðvitað svo, eins og öllum er hér kunnugt, að aðild að Atlantshafsbandalaginu er hluti af þessari stefnu sem var samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta hér á Alþingi Íslendinga og þessi fælingarstefna sem svo hefur verið kölluð, er hluti af stefnu Atlantshafsbandalagsins. En ég ítreka: 

Frú forseti. Ef það er stefna þessarar stjórnar eins og allra ríkisstjórna síðustu áratuga, að hér séu engin kjarnavopn staðsett, eins og þau hafi aldrei verið, og það sé ekki stefnt að því í framtíðinni, ættum við þá ekki að breyta 10. gr. þannig að við tökum landhelgina út fyrir sviga fyrst þetta er skýr stefna núverandi og fyrrverandi stjórna, að á Íslandi séu ekki staðsett kjarnavopn? Getum við ekki bara sett það óskilyrt eða gerir NATO, Atlantshafsbandalagið eða Bandaríkin einhverja kröfu um að geta mögulega staðsett slík vopn á Keflavíkurvelli? Af orðum ráðherrans að dæma þá sé ég því ekkert til fyrirstöðu að breyta 10. töluliðnum þannig að hann segi afdráttarlaust að Ísland sé friðlýst fyrir kjarnavopnum. Punktur. Myndi ráðherrann styðja slíka breytingu?

Frú forseti,. Ráðherra hefur lagt fram sínar tillögur að breytingum á þjóðaröryggisstefnunni. Ef hv. utanríkismálanefnd, sem raunar ráðherra átti óformlegt samráð við í aðdragandanum, vill skoða þessi mál frekar þá tel ég að nefndin geri það. Hins vegar minni ég bara á að þegar þessi stefna var á sínum tíma lögð fram á Alþingi og þess vegna ætti það, eins og ég segi hér, ekki að koma neinum á óvart, fylgdi beinlínis í greinargerð, texti um nákvæmlega þetta þar sem sagði: „Nefndin minnir á að það hefur löngum verið yfirlýst stefna íslenskra stjórnvalda að á Íslandi skyldu ekki vera kjarnorkuvopn. Má nefna því til áréttingar þingsályktun um stefnu Íslands í afvopnunarmálum frá árinu 1985.“ Til frekari áréttingar á þeirri stefnu er í þessari tillögu, tillögunni sem var lögð fram 2016 og samþykkt, lagt til að Alþingi álykti að Ísland og íslensk landhelgi, sem var í raun og veru nýmælið, sé friðlýst fyrir kjarnavopnum í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði. Friðlýsingin nái til íslensks lands og landhelgi að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga og vitnað var sérstaklega í hafréttarsamninginn. Ég hvet bara hv. utanríkismálanefnd til að fara nánar yfir þetta en ég ítreka það síðan að við erum auðvitað aðilar að Atlantshafsbandalaginu 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsöguna á þessum breytingartillögum. Eins og segir í greinargerð þá felst þjóðaröryggisstefnan í virkri utanríkisstefnu, almannaöryggi og varnarsamstarfi. Í tillögunum er einnig fjallað um mikilvægi innviða samfélagsins og í d-lið er fjallað um vernd og órofa virkni mikilvægra innviða og styrkingu áfallaþols samfélagsins gagnvart hvers kyns ógnum. Síðan er haldið áfram að tala um þætti sem lúta að almannaöryggi. Ég get ekki séð það öðruvísi en svo að árás á íslenska innviði eða árás á sæstrengi til landsins sé varnarmál. Er forsætisráðherra sammála því og er hann sammála því að þetta myndi falla undir varnarsamninginn við Bandaríkin og falla undir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu? Og það sé raunverulega NATO og Bandaríkjamenn sem sjá um varnir Íslands hvað varðar mögulegar árásir, ógnanir við sæstrengi til landsins, fjarskiptatengingar til landsins og jafnvel föst fjarskipti innan lands?

Frú forseti. Þegar 5. gr. sáttmála Atlantshafsbandalagsins er virkjuð þá gerist það eftir ítarlegt samráð sem byggir á 4. gr. þessa sama sáttmála. Þar þarf alltaf að fara fram ákveðið mat á stöðunni. Þetta er ekki eitthvað sem gerist bara yfir nóttu af því að það fara í raun og veru ákveðnir ferlar af stað þegar slík mál koma upp. Ef um er að ræða sæstrengi þá vil ég bara segja það í fyrsta lagi, það er mjög mikilvægt að það komi fram, að það er metið mjög ólíklegt að samband Íslands við umheiminn myndi rofna, þ.e. að allir þrír strengirnir færu úr sambandi. En vegna þess að það er alltaf áhætta, ekki bara út af hernaðarlegum atvikum, það getur ýmislegt gerst í svona sæstrengjum, þá var það mín ríkisstjórn sem lagði á það áherslu að efla hér fjarskiptaöryggi með nýjum sæstreng. Það er auðvitað þannig að við erum hér með miðstöð kafbátaeftirlits sem fylgist með hafsvæðinu í kringum landið. En eins erum við með okkar eigin stofnun, Landhelgisgæsluna, sem fylgist sömuleiðis með þessu hafsvæði 

Virðulegur forseti. Mér finnst, þegar ég skoða þessa breytingartillögu, að það sé verið að grauta saman, t.d. eins og í d-liðnum, varðandi vernd og órofa virkni mikilvægra innviða og styrkingu áfallsþols samfélagsins gagnvart þeim. Það lýtur klárlega að varnarmálum, það lýtur ekki að utanríkisstefnu. Það lýtur ekki að almannaöryggi sem slíku. Það lýtur að varnarsamstarfi og ég get ekki séð annað í þessum lið en að verið sé að blanda saman varnarmálum, sem er vernd þessara innviða sem eru tengingar við landið sem klárlega heyra undir varnarsamninginn og NATO, við t.d. fæðuöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttir, af því að við erum bara með þjóðaröryggi landsins sem er keyrt áfram á virkri utanríkisstefnu, almannaöryggi og varnarsamstarfi. Þar undir er kjarni varnarsamstarfs. Ég verð að taka undir það sem hér hefur komið fram varðandi 11. tölulið, að þar sé tekið út orðið varnarmál og tekin í staðinn ákveðin klifun varðandi þjóðaröryggi, eins og það sé orðið, ég segi ekki skammaryrði, en það er verið að hlaupa fram hjá því. Ég get ekki annað en spurt hæstv. forsætisráðherra: 

Frú forseti. Ég er bara algerlega ósammála hv. þingmanni. Eins og kom fram í minni framsöguræðu þá er ég einmitt ánægð með þessa stefnu vegna þess að hún er mjög breið, vegna þess að hún byggir á breiðum grunni, af því að ógnir samtímans eru ekki bara einhverjar einsleitar ógnir eins og í einfaldari heimi fortíðarinnar, vegna þess að heilbrigðisöryggi er mikilvægt, vegna þess að fjármálaöryggi er mikilvægt, vegna þess að umhverfisöryggi er mikilvægt, vegna þess að það er það sem við erum að ræða í öllu alþjóðlegu samstarfi. Það eru þessir þættir sem snúast um fjölþáttaógnir þar sem heimsmyndin er breytt. Þess vegna erum við að tala um þjóðaröryggi. Það er ekki hægt að koma hér upp og tala eins og að ekki sé talað um varnir því það eru fjöldi skipta í stefnunni þar sem er að sjálfsögðu er fjallað um varnarmál. Þau eru einn hluti af þessari þjóðaröryggisstefnu. Það var niðurstaða Alþingis og þingmannanefndar sem starfaði hér að þjóðaröryggisstefnan ætti að vera byggð á breiðum grunni. 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu hér, mikilvæg umræða. Norðurlöndin eru nánustu samstarfsríki Íslands og fylkja sér saman um norræn gildi lýðræðis og frelsis sem jafnframt eru grunngildi Atlantshafsbandalagsins. Mín fyrirspurn til forsætisráðherra snýr að fundi forsætisráðherra í Ósló í Noregi 15. ágúst síðastliðinn þar sem þessi mál voru rædd og kom þarna ákveðin ályktun út frá þeim fundi sem snýr raunverulega að dýpkun samstarfs Norðurlandaþjóðanna í öryggis- og varnarmálum og hefur mikil áhrif á svæðið; Eystrasaltið, norðurhluta Atlantshafsbandalagsins og síðan náttúrlega Norður-Atlantshafið. Mín fyrirspurn er: Hvernig lítur hæstv. forsætisráðherra á þetta varðandi framhaldið og hvernig mun þetta samstarf fara fram á næstunni sem tengist öryggis- og varnarmálum nú þegar staðan hefur breyst í grundvallaratriðum meðal norrænu ríkjanna?

Frú forseti. Ég vil byrja á að segja að umræðan um aukið samtal um öryggismál, varnarmál, var í raun og veru hafin á norrænum vettvangi áður en til innrásar Rússa kom og Finnar og Svíar ákváðu að sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Ég vil rifja það upp að á vettvangi Norðurlandaráðs hefur verið vaxandi umræða um þessi mál vegna þess, eins og hv. þingmaður nefnir, að þetta eru nánustu samstarfsríkin. Þau deila um margt gildum og samfélagsgerð og því er ekki nema eðlilegt að þessi mál séu til umræðu á þessum vettvangi. Eftir aðildarumsókn Finna og Svía má auðvitað segja að þetta samtal hafi orðið enn þéttara. Þetta eru stórmál og auðvitað lögðum við hin, Ísland, Noregur og Danmörk, á það sérstaka áherslu að standa með lýðræðislegri niðurstöðu Svía og Finna í þessum efnum enda teljum við að þetta muni styrkja, getum við sagt, norræna rödd á vettvangi Atlantshafsbandalagsins.

Frú forseti. Mig langar að spyrja út í allt annan hlut sem snýr raunverulega að orkuöryggi í stefnunni. Áfallaþolið, viðnámsþolið kom fram í ræðu hæstv. forsætisráðherra áðan. Orkuskiptin byggjast raunverulega á rafvæðingu þjóðarinnar sem kallað er á ensku, frú forseti, „electrification“, að við ætlum að treysta á raforkuna í grænum umskiptum og orkuskiptunum. Þá gegnir öflugt áfallaþol í flutningskerfi raforku lykilhlutverki og möskvun kerfisins. Við ætlum raunverulega að treysta bara á raforkuna, við ætlum að leggja allt okkar á hana, að raforkan - að það virki kerfið hjá okkur. Það er kannski ekki alveg rétt sem kom fram áðan hjá hæstv. ráðherra, við erum ekki að fara að leggja flutningskerfi raforku í jörðu. En það sem þurfum að gera er að styrkja kerfið eins og veður er núna. Það sýndi sig bara síðast í haust á norðanverðu landinu að gömlu línurnar voru að bila, þær sem höfðu ekki bilað fram að því, en nýju línurnar, stóru og öflugu, héldu. Ættum við ekki að tala um þetta með beinskeyttari hætti í stefnunni? Það er bara 

Frú forseti. Það er hluti kerfisins sem við erum að færa í jörð, þ.e. þessar svokölluðu byggðalínur. Síðan erum við með háspennulínurnar sem eru þessar nýju línur. Hversu nákvæmur á maður að vera í stefnu? Hvenær missum við þá stöðu að vera að horfa á landslagið úr ákveðinni hæð, 30.000 fetum eða hvað það er, og hvenær erum við komin of djúpt ofan í einhver smærri atriði? Það er alltaf jafnvægislist og það er ekki endilega þannig að í þessum tillögum felist hinn endanlegi sannleikur. En ég segi það líka að ég held að við höfum reynt að feta þetta einstigi milli þess að ná utan um aðalatriðin og vera ekki að fara kannski endilega inn í öll smáatriði en þó þannig að við tökum á hinum helstu þáttum. Og orkuöryggi snýst augljóslega ekki bara um framleiðslu á orku, það snýst líka um að þeirri orku sé komið til viðtakenda. Ég hef skilið málið þannig. En eins og ég segi, ég ítreka það líka að það er mikilvægt að nefndin ræði þessi mál og hvort þörf er á frekari skerpingu.

Virðulegi forseti. Ég er sammála því að núverandi þjóðaröryggisstefna hafi skilað sínu. Hún er sem betur fer byggð á breiðum grunni, tók fyrir innrás Rússa í Úkraínu, tók á þessum fjölþáttaógnum að einhverju leyti. Það þarf eðlilega að efla og þroska það ferli enn betur með tilliti til grundvallarbreytinga sem hafa orðið á síðustu fimm árum en í heildina hefur þjóðaröryggisstefnan, sem Vinstri græn sátu hjá við afgreiðslu á, reynst okkur vel og verið gott tæki fyrir okkur til að sinna þessum málum ágætlega. Síðan 24. febrúar hefur grundvallarnálgun og afstaða gagnvart öryggis- og varnarmálum, og þar með talið þjóðaröryggi, breyst. Við megum ekki vera það viðkvæm í umræðu um þjóðaröryggi, að við getum ekki talað um öryggis- og varnarmál. Það eru allir sem betur fer sammála hér og mér heyrðist það í andsvörum áðan að það skiptir máli að taka á fjölþáttaógnum, á því hvernig við byggjum upp meira öryggi í umhverfi þegar kemur að loftslagsmálum og það má nefna fleira sem fellur undir þjóðaröryggisstefnuna. En ég held að við komumst ekki hjá því að horfast í augu við þann veruleika sem er gjörbreyttur eftir 24. febrúar í þá veru að við þurfum að fara í endurmat á öryggis- og varnarmálum okkar Íslendinga. Mig langar að fara stuttlega yfir þessa punkta sem koma fram og vangaveltur af minni hálfu í tengslum við hina og þessa punkta sem koma fram í stefnunni. Þá má velta fyrir sér því sem segir í upphafinu: Við erum fámenn þjóð sem hefur hvorki vilja eða löngun til að ráða yfir her. Ég vona að við séum sammála um það. En þá þurfum við líka að segja hvort það sé nægilega skýrt og skorinort í stefnunni hvernig við tryggjum öryggi og varnir okkar án þess að vera með her, án þess að segja skýrt hvernig við ætlum að tryggja m.a. fjárframlög til öryggis og varna. Við höfum ekkert rætt það sérstaklega í tengslum við þetta hvert framlag okkar til varnarsamstarfs vestrænna ríkja á að vera út frá fjárlögum. Við gætum sett okkur metnaðarfull markmið og að einhverju leyti raunhæf líka að miða við hlutfall af þjóðarframleiðslu því núverandi framlög ná ekki 0,2% af landsframleiðslu eða innan við 10% af skuldbindingum okkar innan NATO, sýnist mér. Þó að við séum ekki með her þá er ýmislegt annað sem er hægt að gera og sem við þurfum líka að gera og herleysi fríar okkur ekki frá skuldbindingum okkar á ábyrgð þar, bara þannig að það sé sagt. Aðildin að NATO ásamt varnarsamningi við Bandaríkin eru að sjálfsögðu hornsteinn öryggis og varna hér á landi. Í því samstarfi þarf Ísland að leggja sitt af mörkum með enn ríkari hætti en áður, svo sem með aukinni þátttöku okkar í friðargæslu og borgaralegum verkefnum NATO. Það þarf líka að tryggja það að greina öryggis- og varnarþarfir landsins heilt yfir og ég bið okkur um að vera ekki viðkvæm þegar kemur að þessum þætti. Það eru nýjar aðstæður. Það er nýr veruleiki sem við blasir, við verðum að sjá það og ég vona einfaldlega að þjóðaröryggisráð endurmeti öryggis- og varnarþarfir okkar þegar kemur að þessari hernaðarógn sem við blasir núna og til að tryggja líka okkar hernaðarlega öryggi. Það má líka horfa til aukinnar samvinnu við Evrópusambandið, það kemur náttúrlega örugglega fáum á óvart að ég nefni þetta hér. En þegar við sjáum það í þjóðaröryggisstefnunni þá erum við að leggja fram ákveðna áherslupunkta, hvort sem er á sviði loftslagsmála eða mannréttinda. Við erum að tryggja þjóðaröryggi um leið til þess að tryggja grunngildi á borð við frelsi, lýðræði og mannréttindi. Ef við segjum að þetta sé hluti af þjóðaröryggisstefnunni hljótum við m.a. að líta til sambandsins sem hefur þetta að meginmarkmiði. Það var kjarninn að stofnun Evrópusambandsins að tryggja frið, frelsi, lýðræði og mannréttindi. Endurmat á varnarstöðu okkar kallar líka á umræðu um stefnumótun og stjórnsýsluna að mínu mati sem snýr að öryggis- og varnarmálum. Það þarf að endurskoða verkaskiptingu milli ráðuneyta og skýra betur nákvæmlega hvar ábyrgðin, eða ábyrgðartakan, fer fram í öryggis- og varnarmálum. Það er ekkert alveg skýrt, ég er búin að spyrja um þetta á nokkrum fundum og fólk verður vandræðalegt. Er það utanríkisráðherra? Er það forsætisráðherra? Er það á grundvelli þjóðaröryggisráðs? Við þurfum að hafa það alveg skýrt hver það er ef til þess kemur, sem við vorum náttúrlega að verði ekki, hver það er sem virkjar varnaraðstoð Bandaríkjastjórnar eða eftir atvikum NATO. Mig langar líka að velta fyrir mér skuldbindingum þeim sem Ísland hefur gert í ljósi yfirlýsinga um að landið verði björgunarmiðstöð fyrir önnur ríki á norðurslóðum. Þá hlýtur að koma þessi spurning hvort ríkisstjórnin ætli ekki að tryggja örugglega skuldbindingar um þyrluþjónustu vegna loftrýmisgæslu og annarrar yfirlýstrar aðstoðar, að þær skuldbindingar séu uppfylltar til frambúðar og með skilvirkari hætti en hingað til. Ég vil líka draga fram það, eins ólíklegt og það kann að vera, að ef allir þrír sæstrengirnir fari þá held ég að við verðum líka að skoða hvaða innviðir munu detta út. Ég held að forsætisráðherra ætti að beina því til Fjarskiptastofu hver er þá lágmarksbandbreiddin sem þarf að vera til að tryggja lágmarksinnviði okkar Íslendinga. Við vitum það að gervihnettirnir sinna ekki nema brotabroti. Sæstrengirnir voru einmitt settir af stað út af því að gervihnettirnir ná ekki að sinna þessu en þeir geta sinnt lágmarki og ég veit að Isavia hefur haft þetta í huga. En ég tel rétt að við fáum að vita, ekki nema það liggi skýrt fyrir á vettvangi þjóðaröryggisráðs, hver lágmarksbandbreiddin eigi að vera til að tryggja innviðina. Mig langar líka í tengslum við að það er verið að hnykkja á aðild Íslands að NATO og þátttöku okkar á borgaralegum forsendum að vita hvort það stendur til að efla þátttöku Íslands í borgaralegum verkefnum með meiri og með afgerandi hætti en verið hefur. Það þarf líka að tryggja að varnarsamningurinn við Bandaríkjastjórn taki með ótvíræðum hætti til netöryggismála. Við þurfum að taka upp þessa samninga við Bandaríkin. Við vitum að það er gott samstarf við Bandaríkin en þetta hefur ekki verið tekið upp og varnarsamningurinn hefur ekki verið tekinn upp eða viðbætur við hann til að hafa þetta skilyrði alveg skýrt, að hann taki til netöryggismála og þessara fjölþáttaógna, mikilvægi órofinna samgangna, birgðaflutninga og fólksflutninga sem og sæstrengja. Þetta þarf að vera alveg skýrt. Ég tek heils hugar undir það að við þurfum að efla og auka samstarf Norðurlanda þar sem þekking og reynsla stærri ríkjanna getur og hefur reynst okkur dýrmæt. En aukin ólga og vígbúnaðar á norðurslóðum mun óhjákvæmilega hafa áhrif á varnarhagsmuni Íslands og stöðu okkar á alþjóðavísu og mér finnst vanta örlítið skýrari stefnu og sterkari ákvörðun þegar kemur að þessum þætti. Það hefur margt breyst frá því 2016 þegar þessi þjóðaröryggisstefna var lögð til. Ég vil sjá enn meiri áherslu á varnar- og öryggishagsmuni þegar kemur að norðurslóðum. Ég ætla kannski bara stikla á stóru af því það er svo lítill tími eftir, en ég tel mikilvægt að draga fram að í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu, sem hefur gjörbreytt stöðu öryggis- og varnarmála í heiminum, þá sjáum við að hvert lýðræðisríkið á fætur öðru hefur mætt með endurmat á eigin vörnum og öryggi með auknu samstarfi sín á milli. Þau eru ófeimin að tala um auknar varnir og öryggi. Það er líka verið að tala um alla hina þættina en þetta kallar ekki síst á samstarf og samtal um varnarsamstarf landsins á alþjóðavísu og stefnu okkar til framtíðar. Við þurfum að dýpka þessar leiðir sem við höfum, varnarsamninginn, dýpka enn frekar þátttöku okkar innan NATO á borgaralegum og okkar forsendum og við þurfum líka að ræða aðrar leiðir, hvort sem það er Evrópusambandið eða aðrir þættir sem geta eflt öryggi okkar út frá hernaðarsjónarmiðum. Þá hlýt ég að benda á að við þurfum að efla líka og styrkja okkar þekkingu á hervörnum, á öryggis- og varnarmálum. En ég vil líka velta því upp hvort ekki standi til að tryggja hér fasta og staðfasta viðveru varnarliðs, sem ég hef reyndar ekki fengið nein svör um, annað en það að við vitum að Vinstri græn vilja alls ekki hafa staðfasta varnarveru. En síðan heyrum við á þingmönnum Sjálfstæðisflokksins að þeir eru meira en til í að ræða þetta. Ég vil fá skýr svör við þessu. Ef við ætlum ekki að tryggja hér fasta og staðfesta viðveru varnarliðs, viðvarandi, sem felst mikill fælingarmáttur í, hvernig hyggst ríkisstjórnin styrkja varnir landsins að öðru leyti? Og að hvaða leyti hefur þessi aukna ólga og vígbúnaður á norðurslóðum áhrif á endurmat ríkisstjórnarinnar á varnarstöðu og varnarsamstarfi? Það er margt gott í þessari stefnu en mér finnst við ekki vera að taka nægilega mikið tillit til þess harða veruleika sem við blasir í dag og er algerlega 

Frú forseti. Hv. þingmaður flutti hér ágætisræðu og kom víða við. Auðvitað var það svo að hv. þingmaður stóðst ekki freistinguna og nefndi mikilvægi Evrópusambandsins í ræðunni. Það sem vekur athygli í því er að hv. þingmaður kom inn á gildi Evrópusambandsins. Þá er freistandi að beina því til hv. þingmanns, af því að hv. þingmaður tók það sérstaklega fram að aðildin að NATO væri hornsteinn í okkar varnarsamstarfi: Hver er í grunninn munurinn á grunngildum Evrópusambandsins og NATO þegar kemur að þessum atriðum? Er einhver sérstakur munur á þessum tveimur stofnunum um þau grunngildi sem Ísland vill standa að og vera í samstarfi við aðrar þjóðir um? NATO er með grunngildi um standa vörð um lýðræðisleg gildi, tryggja frelsi og öryggi bandalagsríkja sinna og leita friðsamlegra lausna. Er eitthvað annað í grunngildum Evrópusambandsins sem hv. þingmaður telur að náist ekki fram með grunnstefnu NATO?

Virðulegi forseti. Það er allt rétt sem hv. þingmaður sagði um NATO. Þetta er líka grunnurinn að stofnun Evrópusambandsins. Stofnun Evrópusambandsins er m.a. rakin til þess að Bandaríkjamenn sögðu að Evrópa þyrfti svolítið að taka málin í sínar hendur til þess að varðveita frið, frelsi, lýðræði og mannréttindi. Það er m.a. gert með efnahagslegri samvinnu, af því að hluti af efnahagslegum lífsgæðum eykur velsæld íbúa og það eykur öryggi, frelsi og frið. Ég hef sagt að NATO og Evrópusambandið séu tvær hliðar á sama peningnum og nú hafa bæði Finnar og Svíar valið það að vera báðum megin á þessum peningi. Ég virði það og ég skil það líka mjög vel. Í þeirri þjóðaröryggisstefnu sem við ræðum um hér eru loftslagsmálin dregin inn réttilega, sem ég styð. Hluti af því að koma upp þjóðaröryggisstefnu er að taka tillit til loftslagsmála. Kjell Magne Bondevik, fyrrverandi forsætisráðherra Noregs, alfarið andstæðingur Evrópusambandsins í gegnum tíðina, skrifaði nýlega grein í norska fjölmiðla þar sem hann dró fram að við getum ekki lengur komist hjá því að ræða þessi mál því að stefna Evrópusambandsins, m.a. á sviði loftslagsmála, hefur verulega þýðingu fyrir Norðmenn, öryggi Norðmanna og fyrir öryggi allrar heimsálfunnar. Ég segi: NATO hefur sinnt okkur svo vel að þegar við urðum blessunarlega stofnaðilar að NATO 1949 þá fengum við sæti við borðið. Og það er það sem ég segi, ég vil gjarnan að við Íslendingar höfum sæti við borðið þegar kemur að Evrópusambandinu af því að ég trúi því að með slíku samstarfi - af því þetta er ekki bara efnahagslegt samstarf, þetta er pólitískt samstarf sem að mínu viti stuðlar að friði, auknu öryggi og auknu samstarfi á milli þjóða. Það er mín trú og ég virði það við hv. þingmann að hann telur bara að NATO geti leyst málin. Ég held að báðir aðilar muni auka efnahagslegt, félagslegt og pólitískt öryggi okkar Íslendinga.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er ágætt að það komi fram að það er ekkert sérstakt í öryggis- og varnarmálum þegar kemur að Evrópusambandinu sem er umfram það sem við höfum þegar í samstarfi okkar í Atlantshafsbandalaginu. Röksemdir hv. þingmanns fyrir því að ganga í Evrópusambandið kunna að vera margs konar, eins og hv. þingmaður hefur komið inn á. Ég er þeirrar skoðunar að öryggis- og varnarsamstarf er bara ekki einn sá hluti. Til að draga það sérstaklega fram þá er það þannig að samstarf NATO og Evrópusambandsins er þegar mjög mikið, því verður ekki breytt, hvort sem við horfum til stefnu Evrópusambandsins í þessum málum eða NATO sjálfs. Vissulega er það svo að þegar kemur að öðrum þáttum sem hv. þingmaður kom inn á, loftslagsmálum sem dæmi, þá eigum við í mjög miklu alþjóðlegu samstarfi um þau mál. Það er mikilvægt. Aftur, engin röksemd hefur komið hér fram í ræðu hv. þingmanns um að Ísland þurfi að ganga í Evrópusambandið.

Virðulegur forseti. Ég er algjörlega ósammála hv. þingmanni, blessunarlega, af því að mér finnst þessi nálgun vera 20. aldar nálgun þegar kemur að utanríkismálum. Með fullri virðingu. Að menn sjái ekki möguleikana og tækifærin sem felast í auknu samstarfi ríkja. Mér finnst bara best að benda á: Hvar töldu Úkraína, Moldóva, Georgía og Eystrasaltsríkin sínu öryggi best borgið? Hvar var það? Fyrsta skrefið var að leita inn í Evrópusambandið og NATO, ekki bara NATO heldur Evrópusambandið líka, hvort sem það er Úkraína, Moldóva, Georgía og þessi lönd sem ég fjallaði um, af því að þetta er samofið. Ég er þeirrar skoðunar að efnahagslegu, félagslegu og varnarlegu öryggi Íslands sé betur borgið í því að vera aðili að báðum samböndum. Fyrst við erum að tala um loftslagsmálin þá kemur það einmitt fram hjá Bondevik og fleirum að markmið Evrópusambandsins er núna orðið hærra, öflugra og markvissara en Íslendingar hafa sjálfir sett sér. Þeir hafa miðað við losun 2040 upp á 57%. Við Íslendingar eru enn þá bara með 55%, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var alveg ágæt. Hv. þingmaður hefur talað fyrir því - og ekki bara úr þessum ræðustóli heldur í skrifum, ég held ég hafi rekist á það - að hér yrði föst viðvera varnarliðs. Mig langar þá að spyrja hv. þingmann nánar út í það með hvaða hætti hún sæi það fyrir sér. Nú var síðast föst viðvera landhers á Íslandi árið 1960 og ég sé persónulega ekki þörfina fyrir slíkan varnarviðbúnað. Ég sé ekki alveg ógnina. Ef Rússar ætluðu sér t.d. að ásælast Ísland þá myndu þeir væntanlega skjóta stýriflaug úr kafbáti sirka 3.000 km í burtu. Þess vegna held ég að það sé afar mikilvægt að við tökum umræðuna um loftvarnasveitir, þ.e.a.s. þessar skuldbindingar sem Bandaríkjamenn hafa undirgengist í varnarsamningnum við okkur um að hingað komi loftvarnasveitir steðji hernaðarleg hætta að landinu. Ég spyr hvort hv. þingmaður telji það ekki nægilegt. Í því sambandi er spurningin þessi: Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér þennan viðbúnað? Er hv. þingmaður að tala um landher? Er hann að tala um fasta viðveru sjóhers? Ég minni á að við höfum virkt kafbátaeftirlit í kringum landið á vegum Bandaríkjahers og er því ágætlega sinnt og m.a. langt norður í haf. Sá þáttur held ég að sé í góðu lagi hjá okkur. En það væri gott að fá frekari skýringar á þessu frá hv. þingmanni.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja einmitt um þjóðaröryggi og öryggis- og varnarmál, vera ófeiminn við það og detta ekki í einhverja taugaveiklun þegar kemur að Evrópusambandinu. Ég hef sagt það og fleiri væntanlega að það voru mistök af hálfu Bandaríkjamanna að virða viðvörunarorð bæði okkar og fleiri að vettugi þegar herstöðinni var lokað árið 2006 og það hafa verið skrifaðar margar greinar um það. Ég minntist hér fyrr í dag á Björn Bjarnason sem dregur fram m.a. grein sem bandarískir öryggisfræðingar skrifa nýlega í tímaritinu Foreign Affairs þar sem þeir draga það einmitt fram að þetta hafi verið mistök. Við verðum, ekki síst í ljósi þess ástands sem nú er í heiminum vegna grófrar og ömurlegrar framkomu Rússa í garð Úkraínu, að endurmeta þetta. Það er það sem ég spyr um: Hvar er matið á þessu? Er það einstaks þingmanns að meta það? Ég vil einfaldlega fá að meta það hver er fælingarmáttur þess að hafa viðvarandi varnarlið hér á Íslandi. Sérfræðingar eins og Baldur Þórhallsson, prófessor við Háskóla Íslands, hefur bent m.a. á að í því geti falist ákveðin fæling fyrir þjóð eins og Rússa að vita af því að það er ákveðið varnarlið sem getur farið af stað. Hvernig setjum við það saman, er það þannig að NATO-þjóðirnar rótera sín á milli? Það er bara framkvæmdaatriði. Ég tel að við eigum að meta það skýrt og skilmerkilega og ég fæ það mat hvergi fram hvort betra sé fyrir okkur að hafa viðvarandi veru varnarliðs hér eða hafa þetta svona happa og glappa, stundum loftrýmisgæslu og stundum ekki. Þetta er umræða sem ég vil gjarnan fá af stað. Ég segi: Vegna viðkvæmrar samsetningar ríkisstjórnarinnar og ólíkrar afstöðu ríkisstjórnarflokkanna gagnvart NATO, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hv. þingmaður nefndi sérfræðinga á þessu sviði, m.a. við Háskóla Íslands, en ég hef heyrt önnur sjónarmið. Ég nefni t.d. ágætan sérfræðing á þessu sviði, Albert Jónsson, sem hefur m.a. skrifað um þessa hluti og er á þeirri skoðun að ekki sé þörf hér fyrir fasta viðveru þannig að sérfræðinga greinir á um þennan þátt. En það er sjálfsagt og eðlilegt, og ég tek alveg undir það með hv. þingmanni, að fram fari mat á þessu. Ég átti fund í utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna ekki fyrir svo löngu með sérfræðingi á norðurslóðum og spurði hann sérstaklega um öryggi sæstrengja við Íslandsstrendur. Hann sagði þá að það væri stöðugt mat í gangi af hálfu Bandaríkjanna hvað það varðar. Það sama ætti náttúrlega við þegar kemur að almenna varnarviðbúnaðinum. 

Virðulegur forseti. Já, ég held einmitt að sérfræðinga geti greint á um þetta og örugglega myndast líka sjónarmið og skoðanir út frá því hvort þeir hafi komið að málinu áður, t.d. þegar herinn fór 2006, að menn móti svolítið sína afstöðu út frá þeirri atburðarás allri. Það breytir því ekki að ég get ekki leitað til þjóðaröryggisráðs og fengið skjalfest hvernig ráðið hefur metið þetta, hvort betra væri að hafa þetta svona eða hinsegin. Það mat liggur hvergi fyrir. Mér finnst það hættulegt á þeim tímum sem við lifum að við skulum ekki taka fastar á þessu. Mér finnst vont að sjá að flokkur eins og Sjálfstæðisflokkurinn, sem hefur að mínu mati staðið farsællega vörð um öryggis- og varnarmál þjóðarinnar í gegnum tíðina, skuli ekki ganga lengra þegar kemur að þessu og ekki hafa meiri áhyggjur af þessu. Það er að sjálfsögðu, eins og við vitum, út af því hvernig samsetningin er á ríkisstjórninni. Varðandi sæstrengina, af því að þetta eftirlit er að vissu leyti til staðar af hálfu Bandaríkjamanna, af hverju tökum við þá ekki upp formlegar viðræður við þá þannig að við komum að viðauka við grundvallarsamninginn, þ.e.a.s. varnarsamninginn við Bandaríkin, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún kom inn á netöryggismál og minntist m.a. á NATO og varnarsamninginn. Það er mikilvægt að koma þessu inn í varnarsamninginn og það er vitað að þetta er líka hluti af samstarfinu við NATO, ég þekki ekki alveg nógu vel hversu mikið. Er það ekki rétt skilið að vernd mikilvægra innviða og órofa virkni og styrking áfallaþols samfélagsins - þessar tengingar og fjarskiptatengingar Íslands við útlönd - fellur undir varnarmál, undir NATO og varnarsamninginn? Þessar tengingar eru ekki hluti af almannaöryggi eða virkri utanríkisstefnu. Ég get ekki séð annað þegar ég les d-liðinn, f-liðinn og g-liðinn í þessari breytingartillögu. Ég er ekkert viss um að þetta falli undir varnarmál, ég verð bara að segja alveg eins og er, en ég vil fá að vita það. Ef við kæmum t.d. upp virkri innlendri greiðslumiðlun sem myndi stórlega tryggja öryggi okkar, þ.e.a.s. ef Ísland yrði ekki tengt við umheiminn myndum við geta haldið okkar innra hagkerfi - það getur vel verið að það sé almannaöryggi sem við getum átt við sjálf, þessar innri tengingar. Það breytir því ekki að öryggi ytri tenginga Íslands er í umsjá NATO, Atlantshafsbandalagsins. Veit hv. þingmaður til þess að þetta sé nægilega tryggt innan NATO? Ég veit að það er ekki í varnarsamningnum en er það ekki þessara aðila að hafa eftirlit með því að varnir séu til staðar og að hægt sé að koma í veg fyrir að ráðist verði á þessa mikilvægu innviði? Annað sem mig langar að minnast á - ég kannski nota seinna andsvar mitt til þess, ég get ekki sleppt hv. þingmanni án þess að minnast á það - er að innganga í Evrópusambandið er ekki öryggismál heldur efnahagsmál. Við erum á innri markaðnum og inngangan í ESB yrði á forsendum Íslands, efnahagsstefnu Íslands, en ekki á grundvelli öryggishagsmuna, varnarhagsmuna. Við erum með þá tryggða í NATO og í varnarsamningnum. Ég bendi á að Finnland og Svíþjóð, aðildarríki ESB, gengu í Atlantshafsbandalagið út af innrásinni í Úkraínu.

Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða þjóðaröryggisstefnu sem tekur breiðar á málum eins og hæstv. forsætisráðherra hefur m.a. sagt. Sameiginleg stefna Evrópusambandsins snýst einmitt um öryggismál í hinu stóra samhengi. Heildrænni nálgun á öryggis- og varnarmál í sem víðustum skilningi, það er nákvæmlega það sem ESB hefur fram að færa umfram NATO. Áhættuþættirnir gagnvart Íslandi eru því ekki ósvipaðir þeim sem settir væru fram í öryggisstefnu og eru settir fram í öryggisstefnu ESB á sviði efnahags, innviða, umhverfis o.s.frv. Slík samvinna tekur því bæði til viðbúnaðar og viðbragðsáætlana á Íslandi sem og þátttöku í alþjóðlegum aðgerðum. Öryggis- og varnarstefna ESB fellur því að mínu mati mjög vel að anda og stefnu íslenskra stjórnvalda í öryggismálum og ýtir í raun enn frekar undir hana. Við skulum hafa í huga að hefðbundin mörk milli innra og ytra öryggis verða sífellt óljósari. Það er það sem m.a. hefur komið fram hér í dag eftir því sem áskoranir á sviði öryggismála verða fleiri og fjölbreyttari. Ég held að það sé mjög erfitt að slíta þetta í sundur. ESB er vissulega með svipaðar áherslur og NATO en líka á aðeins breiðari grunni. Þess vegna skiptir aðild að bæði NATO og ESB máli, að mínu mati, fyrir öryggishagsmuni Íslands. Ekki viljum við bara tala um að við séum að koma okkur upp þjóðaröryggisstefnu á sem breiðustum grunni en mega svo alls ekki tala um þennan breiða grunn þegar kemur að ESB? Hljóð og mynd verða að fara saman hvað þetta varðar. Þetta er eindregið mín skoðun. Ég kem kannski að því í mínu seinna andsvari, ég sé að tíminn er að renna út, að ég er á því að við þurfum að skýra og skerpa enn frekar hvað fellur undir þjóðaröryggi, öryggis- og varnarmál, þegar kemur að uppbyggingu innviða og m.a. að sæstrengjunum. Allir ferlar og öll stjórnsýsla þurfa að vera skýrari og skarpari ef eitthvað kemur upp á, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það væri fróðlegt að ítreka þetta varðandi netöryggið. Ég tel að það ætti að falla undir varnarsamninginn og aðild okkar að NATO. Ef sæstrengir, fjarskiptatengingar við Ísland, væru sprengdir í loft upp, þeir rofnir, þá er það árás á Ísland. Það er árás skv. 5. gr., árás á aðildarríki. Ef Bústaðabrúin væri sprengd í loft upp eða Keflavíkurstöðin þá er það árás Ísland, svo einfalt er það - alveg sama með þessar tengingar - og áhrifin yrðu gígantísk. Við þurfum að vera búin undir það að tenging Íslands við umheiminn gæti rofnað, þá þurfum við að geta tryggt að innra hagkerfi sé til staðar. Ég tel að vissulega geti þarna verið ákveðnir þættir sem lúta að almannaöryggi en það tengist ekki virkri utanríkisstefnu eða neitt svoleiðis. En það er fyrst og fremst varnarmál að verja þessa innviði, þessa hlutbundnu innviði, svo það liggi fyrir. Varðandi öryggismál Evrópusambandsins - nú hef ég búið í Noregi, þeir eru í NATO, þeir eru á innri markaðnum. Þeir hafa lagt höfuðáherslu á að bandarískt herlið verði í Noregi með viðvarandi hætti, vissulega „rotating“ eins og það er kallað. Danir hafa líka gert það, þeir hafa líka opnað fyrir það. 

Virðulegi forseti. Varðandi netöryggið, svo að ég svari því, vil ég bara draga fram að Viðreisn er eini flokkurinn, síðan árás Rússa á Úkraínu hófst 24. febrúar síðastliðinn, sem hefur sett fram þingsályktunartillögu sem tekur á öryggis- og varnarmálum. Viðreisn er eini flokkurinn sem hefur lagt fram slíka tillögu og einn af fjórum þáttum sem við leggjum til er að viðauki við varnarsamninginn verði sérstaklega tekinn upp í samtali við Bandaríkjamenn, þannig að það sé alveg skýrt að varnar- og öryggismál okkar séu líka tengd því að netöryggi sé í lagi, að sæstrengirnir séu í lagi, að innviðir eins og órofnar samgöngur séu í lagi. Við þurfum, í ljósi þess tíma sem við lifum á, að taka þetta samtal við Bandaríkin og hafa þetta mun skýrar. Ég segi því: Ég óttast að þessi viðkvæmni sem maður skynjar svolítið núna sé að leiða okkur í að þetta verði þunnt plagg, bara endurnýjun á gamla plagginu 

Virðulegur forseti. Hér er um áhugavert plagg að ræða um margt, tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Þessar breytingar virðast taka tillit til mikilvægra innviða samfélagsins og þess að vernda þurfi órofa virkni mikilvægra innviða, styrkingar áfallaþols samfélagsins gagnvart hvers kyns ógnunum og einnig netöryggis og upplýsingaöryggis, þar á meðal fjarskiptatengingar við útlönd. Það virðist vera kjarninn í þessu. Ég vil vekja athygli á því sem er grundvallarforsenda þjóðaröryggisstefnunnar, eins og kemur fram í lok 3. mgr. þjóðaröryggisstefnunnar fyrir Ísland í dag: Grundvallarforsenda þjóðaröryggisstefnunnar er staða Íslands sem fámennrar eyþjóðar sem hvorki hefur burði né vilja til að ráða yfir her og tryggir öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana. Ísland er með öðrum orðum herlaus þjóð en við tryggjum öryggi okkar og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki. Hvaða ríki eru það? Jú, það eru Bandaríki Norður-Ameríku. Við gerum það með varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna frá árinu 1951 sem tryggir varnir Íslands. Við erum með samning við eitt mesta herveldi sögunnar til að tryggja varnir Íslands. Ef ég hef lesið sögubækurnar rétt þá líta Bandaríkin á varnir Íslands sem hluta af vörnum Bandaríkjanna. Bandaríkjamenn hafa gert það síðan þeir komu hingað í síðari heimsstyrjöldinni á grundvelli Monroe-kenningarinnar fyrir árásina á Perluhöfn í desember 1941, komu í ágústmánuði það ár og fóru líka til Grænlands. Þetta er grundvallarstefnan. Í núverandi ríkisstjórn, sem er undir forystu Vinstri grænna, virðist þetta kannski ekki vera leyndarmál en það er ekki talað mikið um það. Ég hef spurt hæstv. forsætisráðherra um stefnu flokks hennar varðandi aðild að varnarsamningnum og líka Atlantshafsbandalaginu og þá er vísað í þjóðaröryggisstefnuna. Það er ekki sagt upphátt að flokkur hennar sé enn á móti NATO-aðild og á móti varnarsamningnum. Það er samt kjarninn í þjóðaröryggisstefnunni, eins og segir í 3. tölulið, að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu verði áfram lykilstoð í vörnum Íslands. Í 4. tölulið segir að varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá 1951 tryggi áfram varnir Íslands og áfram verði unnið að þróun samstarfsins o.s.frv. Þetta er grundvallaratriði. Þetta er alfa og ómega íslensku þjóðaröryggisstefnunnar. Vissulega er líka talað um norræna samvinnu sem er gott og blessað, en það er aukaatriði í hinu stóra samhengi hlutanna. Það eru þessar tvær meginstoðir. Varðandi breytingartillöguna þá vil ég benda á að ég vona að það verði breyting á b-lið. Þar segir í lokin með leyfi forseta: „Lögð verði áhersla á mikilvægi samvinnu og samhæfingar í stjórnkerfinu á þeim sviðum sem þjóðaröryggisstefnan tekur til og að stjórnvöld taki virkan þátt í norrænni, evrópskri og alþjóðlegri samvinnu hvert á sínu sviði.“ Ég tel þetta orðalag nokkuð misvísandi. Af hverju er það? Vegna þess að við erum þarna að tala um norræna samvinnu sem vissulega er mikilvæg en við erum ekki með varnarsamning við Norðurlöndin. Við erum í góðri samvinnu um náið menningarsamstarf og samstarf á sem flestum sviðum á alþjóðavettvangi. Evrópusambandið og aðild okkar að EES kemur heldur ekki að vörnum Íslands á nokkurn hátt. Það eru aðildarríki NATO sem munu koma að þeim, en það munu fyrst og fremst vera Bandaríkin. Alþjóðleg samvinna, það fellur væntanlega undir Bandaríkin. Það sem ég hefði viljað sjá í þessari setningu er að íslensk stjórnvöld taki virkan þátt í norrænni og vestrænni samvinnu og alþjóðlegri samvinnu. Það er það sem þetta snýst um. Við erum hluti af Vesturlöndum og við eigum að taka virkan þátt í vestrænni samvinnu til að tryggja öryggi borgaranna, lýðræðisleg stjórnkerfi og friðsamlega lausn deilumála, afvopnun og virðingu fyrir mannréttindum og réttarríkinu. Það er vestræn samvinna fyrst og fremst. Það vantar þau hugtök, Vesturlönd og vestræna samvinnu. Þar heyra að sjálfsögðu líka undir ríki Vesturheims, þ.e. Bandaríkin, Kanada og önnur ríki sem eru ekki í eins miklu samstarfi. Það eru fyrst og fremst þessi tvö ríki Norður-Ameríku, Bandaríkin og Kanada, sem eru kjarninn í okkar þjóðaröryggisstefnu. Varðandi önnur atriði sem ég minntist á í andsvörum við hæstv. forsætisráðherra og mér finnst vera nokkuð óljós nefni ég t.d. d-lið breytingartillögunnar varðandi 7. tölulið, að hann orðist svo: „Að stuðlað verði að vernd og órofa virkni mikilvægra innviða og styrkingu áfallaþols samfélagsins gagnvart hvers kyns ógnum.“ Síðan segir: „Lögð verði áhersla á að tryggja skilvirkan og samhæfðan viðbúnað og viðbrögð til þess að takast á við afleiðingar hvers kyns ógna við líf og heilsu fólks, umhverfi, eignir og innviði.“ Málið er þetta: Það að tryggja vernd og órofa virkni mikilvægra innviða verður að falla undir aðild okkar að NATO og aðild okkar að varnarsamningnum við Bandaríkin. Við verðum að tryggja að varnarsamstarfið tryggi verndina og tryggi órofa virkni þessara mikilvægu innviða og tengingar okkar við umheiminn, fjarskiptatengingar með sæstreng við útlönd. Það eru okkar öryggishagsmunir og þar eru þeir tryggðir. Við sem smáþjóð, fámenn eyþjóð í Norður-Atlantshafi, höfum ekki burði til að verja sæstrengina til Íslands, við höfum að vissu leyti burði til að verja okkar innra kerfi, innri tengingar, sem er mjög mikilvægt að við gerum gangskör að. Það er eitt atriði sem mig langar að benda á og það varðar innri greiðslumiðlun. Það hefur verið bent á það, m.a. í skýrslu frá Seðlabankanum og líka af Gylfa Zoëga, prófessor við Háskóla Íslands, að við þurfum að koma á fót okkar eigin innri greiðslumiðlun líkt og Danir hafa gert. Af hverju er það? Jú, það sparar okkur tugi milljarða á ári og það myndi líka tryggja að innri greiðslumiðlun okkar myndi ganga snurðulaust fyrir sig kæmi rof á samskipti við útlönd, þannig að það er líka öryggismál. Ég hef óskað eftir því að fjallað verði um það að vernda órofa virkni mikilvægra innviða og um fjarskiptatengingu við útlönd í tengslum við varnarsamstarfið. Það er ekki hluti af virkri utanríkisstefnu eða almannaöryggi nema að vissu leyti, kannski innanlands að vissum hluta. Eins og segir, með leyfi forseta: „Með þjóðaröryggi er átt við öryggi gegn ógnum er kunna að valda sjálfstæði, fullveldi, lýðræðislegu stjórnarfari og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og stjórnkerfi og mikilvægum innviðum samfélagsins stórfelldum skaða, hvort sem um er að ræða innri eða ytri ógnir af mannavöldum eða vegna náttúruhamfara.“ Við byrjuðum á að fjalla um náttúruhamfarirnar en Ísland hefur að mörgu leyti staðið sig mjög vel og verið fyrirmynd annarra ríkja varðandi aðgerðir gegn náttúruhamförum, hvernig við tökum á málum þegar kemur að eldgosum, snjóskriðum og öðrum náttúruhamförum. Ég er sjálfur fæddur í Vestmannaeyjum og flutti nóttina örlagaríku 1973, það verða 50 ár 23. janúar á næsta ári, þegar við urðum sennilega fyrir einum mestu náttúruhamförum Íslandssögunnar og heilt bæjarfélag flutti upp á fastalandið. Það voru viðbrögð íbúanna sjálfra sem skiptu máli og að vissu leyti almannavarna sem stóðu fyrir björgun í þeim náttúruhamförum. Ég bendi líka á að Landsbjörg, sem eru sjálfboðaliðasamtök, og Hjálparsveitir skáta eru ekki hluti af ríkisvaldinu. Ég segi kannski ekki að við séum búin að útvista þessu en það eru almannasamtök sem sjá um öryggi okkar varðandi aðgerðir gegn náttúruhamförum að mestu leyti. Grunnstoðin eru þessar sjálfboðasveitir sem eru gríðarlega mikilvægar og eru sennilega ein af virtustu stofnunum samfélagsins. Við verðum að taka tillit til þess að íslenska ríkisvaldið heldur ekki úti sveitum, jú lögreglusveitum, til þess að aðstoða eða vinna með björgunarsveitunum í náttúruhamförum svo það liggi fyrir, það lýtur að almannaöryggi. Vissulega eru aðrir þættir sem koma að ríkisvaldinu varðandi almannaöryggi og viðbrögð við náttúruhamförum. Við erum með almannavarnadeild o.s.frv. sem er mjög mikilvæg, en það er í sjálfu sér ekki stór stofnun. Varðandi innri og ytri ógnir af mannavöldum þá er það að ráðist verði á Ísland, þ.e. ráðist á innviði okkar, jafnvel hryðjuverkamenn, og svo líka að hingað kæmu skipulögð glæpasamtök. Það fyrra er klárlega undir varnarmálum. Það segir líka, með leyfi forseta, í greinargerð með þessari breytingartillögu, að þjóðaröryggisstefna felist í virkri utanríkisstefnu, almannaöryggi og varnarsamstarfi. Það er mjög mikilvægt að öll atriði í þjóðaröryggisstefnu séu felld undir réttan hlut, virk utanríkisstefna - það nær bara svo langt. Það nær ekki alla leið. Við verðum alltaf að enda á varnarsamstarfi. Almannaöryggi nær til öryggis borgaranna en ekki að kjarnanum í þjóðarörygginu sem er alþjóðleg samvinna við Bandaríkin og NATO. Mér finnst, svo ég leyfi mér að vitna í 11. töluliðinn, að það sé verið að taka út hugtakið varnarmál, 

Frú forseti. Í framhaldi af ræðu hv. þingmanns vil ég segja að mér finnst fólk skilgreina öryggi ansi þröngt þegar við erum að ræða þjóðaröryggisstefnu í algerlega breyttum heimi. Við höfum vissulega verið rækilega minnt á þjóðaröryggi og mikilvægi þess, ekki bara vegna stríðsins sem nú geisar í Úkraínu, árásarstríðs Rússa þar, heldur einnig vegna annars konar ógna sem hafa dunið á okkur með harkalegum hætti að undanförnu. Nærtækast er að nefna Covid-veirufaraldurinn en einnig áskoranir sem við stöndum frammi fyrir og munum gera næstu áratugi sem eru loftslagsógnirnar. Það er því löngu tímabært að lögð sé fram ný endurskoðuð þjóðaröryggisstefna sem við eigum auðvitað að fara rækilega yfir hér í þinginu. Ég tek undir með mörgum sem hafa sagt það, m.a. hæstv. forsætisráðherra, að þessi stefna sem við höfum haft hefur dugað okkur vel. Það þýðir ekki að við eigum ekki að taka inn nýja þætti sem okkur mun jafnvel stafa ógn af í framtíðinni. Við byggjum hefðbundnar varnir okkar gegn þessum hefðbundnu ógnum sem að okkur steðja og við erum svo föst í að séu það eina sem geti í raun raskað ró okkar, sem sagt styrjöld. Við byggjum það á þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu annars vegar og hins vegar á tvíhliða samningum við Bandaríkin. Hvort tveggja eru mjög mikilvægir þættir og ég myndi vilja treysta þessa hnúta enn betur með því að við skoðuðum meira fjölþjóðlegt samstarf. Ég er sannfærður um að þessar nýju ógnir, sem ég get komið inn á eftir, verða aldrei leystar nema í miklu alþjóðlegu og fjölþjóðlegu samstarfi. Ég get tekið undir það með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að á sama tíma og við leggjum flest áherslu á að skoða þjóðaröryggi í víðasta skilningi þess orðs er það skrýtið að það sé talinn einhver þvergirðingsháttur eða þráhyggja að ræða þátttöku í Evrópusambandinu í sama vetfangi. Staðreyndin er sú að á næstu mánuðum munu Svíar og Finnar, líklega og vonandi, koma inn í NATO og þá erum við með þá stöðu að þrjú af fimm stóru Norðurlandaríkjunum eru bæði innan vébanda NATO og í Evrópusambandinu. Við erum að tala um að 75% af íbúum Norðurlanda tilheyri þá báðum þessum samtökum. Og af hverju gera þau það? Jú, vegna þess að þau telja að eitt nægi ekki heldur geti annað bætt hitt upp. Það hefur margoft komið fram, bæði af hálfu Bandaríkjamanna, sem hafa sagt að Evrópuþjóðirnar verði að taka aðeins meiri ábyrgð á sér, og af hálfu Evrópuþjóðanna, að Evrópusambandið mun leika miklu stærra hlutverk í framtíðinni í varnar- og öryggismálum þó að löndin muni auðvitað áfram vera innan NATO og vinna vel þar. Hér hefur mikið verið rætt að bæði þessi samtök byggi á sömu grunngildum um frelsi, lýðræði og mannréttindi. Það er alveg rétt. En Evrópusambandið hefur einnig verið í fararbroddi þegar kemur að risastórum áskorunum, svo sem loftslagsógninni, og líka í málum er varða réttindi einstaklingsins, varðandi persónuvernd eða í tilfelli borgararéttinda margra viðkvæmra hópa, og það eru í raun sömu áherslur og við Íslendingar höfum haft og er okkar stærsta og dýrmætasta útflutningsafurð í utanríkismálum. Ég tel að við eigum að eiga í miklu meira samstarfi við líkt þenkjandi þjóðir og samtök. Það sem mér finnst vera jákvætt við þessa tillögu er að á sama tíma og hún viðurkennir mikilvægi þeirrar stefnu sem við höfum byggt á, er varðar þær hefðbundnu áskoranir og ógnir sem við stöndum frammi fyrir, þá viðurkennir hún líka þær risaáskoranir sem við stöndum auk þess frammi fyrir. Ég er ekki viss um að okkur stafi minni hætta af þeim en hefðbundinni stríðsógn, þrátt fyrir viðsjárverða tíma í Evrópu. Hér er fjölþátta ógninni gerð skil, hún getur birst í öllum mögulegum og ómögulegum myndum, og sumt af því er eitthvað sem við getum kannski ekkert ímyndað okkur núna. Lýðræðið, með þessari tækni sem er, er undir stöðugri ógn, getum við sagt, þar sem vísvitandi er hægt að beita fölskum upplýsingum til að hafa áhrif á stóra hópa þar sem raunverulega er hægt að hafa áhrif á kosningahegðun, og síðan eru það auðvitað loftslagsmálin, sem eru kannski okkar langstærsta viðfangsefni og kannski langmesta ógnin þegar öllu er á botninn hvolft. Maður hlýtur þess vegna að eyða tveimur til þremur mínútum í að ræða þessar tæknibreytingar sem við erum að taka þátt í. Það er ekki hægt að segja bara: Þetta kemur okkur ekki við. Þetta er nýr hlutur sem byggir á allt annars konar vöru en við erum vön. Þú ert með einhvern fýsískan hlut sem þú þarft svo að framleiða í eins mörgum eintökum og þú hefur áhuga á og flytja með ærnum tilkostnaði á milli staða. Við erum að glíma við stafrænar uppfinningar að einhverju leyti sem geta haft gríðarlega mikil áhrif á okkur án þess að við getum varist þeim fullkomlega. Þessar breytingar eru líka þess eðlis að það eru mjög fáir sem geta gert mikinn usla og það þarf ekki stóran herafla til heldur getur þetta birst okkur alla vega. Mér finnst gott að áherslan í breytingum á þjóðaröryggisstefnu hafi verið á þetta, vegna þess að um leið og þessar tæknilegu áskoranir geta vissulega fært okkur betra líf, aukið framlegð og minnkað sótspor, þá geta þær líka komið illa aftan að okkur og leitt til meiri ójöfnuðar og glundroða ef við hugum ekki vel að okkur. Mér finnst það ákveðin jafnvægislist að viðurkenna þessa vel þekktu ógn sem stafar að ríkjum og svo hinar nýju sem við erum kannski berskjaldaðri fyrir af því að við höfum ekki tekið þær föstum tökum og beitt okkur gegn þeim. Að því sögðu útiloka ég ekki að maður geti haft ýmislegt við þetta plagg að athuga en ég mun láta það bíða þess tíma sem þetta verður rætt í utanríkismálanefnd. En mitt álit er að þetta sé framfaraskref og ég er í öllum stóru atriðum sammála þeim breytingum sem gerðar hafa verið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann byrjaði á að vitna til ræðu minnar og sagði að ég hefði litið á þjóðaröryggisstefnuna eða öryggishagsmuni í ansi þröngum skilningi og hann vildi gera það í víðum skilningi. Ég vil bara benda á skilgreininguna, hvað átt er við með þjóðaröryggi. Ég fór yfir það í ræðu minni að það eru ógnanir sem geta valdið ákveðnum áhrifum á fullveldi, sjálfstæði o.s.frv. Innri og ytri ógnanir af mannavöldum og náttúruhamförum. Ég fór yfir ógnanir af völdum náttúruhamfara og af mannavöldum. Annars vegar getur það verið lögreglumál og svo er það varnarsamstarfið, árásir. Hv. þingmaður talar um að horfa á þetta í víðu samhengi en það segir að þjóðaröryggisstefnan byggist á víðtækri skilgreiningu öryggishugtaksins þar sem litið sé til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta. Stefnan felst m.a. í virkri utanríkisstefnu, almannaöryggi og varnarsamstarfi við önnur ríki og tekur mið af samþættingu. Ég náði bara ekki hvað hv. þingmaður átti við með þessari víðu skilgreiningu, sem væri víðari en þetta. Mér fannst hann vera að tala um eitthvað sem væri enn þá víðari skilgreining á öryggishugtakinu. Ég get bara bent á að í stríðinu í Úkraínu er það varnarsamstarfið sem skiptir máli. Öll Austur-Evrópa horfir til Bandaríkjanna. ESB mun ekki bjarga neinum. Þýskaland, mesta efnahagsveldi Evrópusambandsins, er með færri skriðdreka en Sviss, er með minni flota en Holland - þeir ætla reyndar að fara að setja 100 milljarða evra í að byggja hernaðarmaskínu. Vissulega talar Frakklandsforseti um evrópskt fullveldi og það allt, en það er alveg kristaltært að við byggjum varnarhagsmuni okkar á Bandaríkjunum og NATO, engum öðrum. Bandaríkin eru í NATO. Austur-Evrópuríkin vilja komast undir vernd Bandaríkjanna. Það er það sem þetta snýst allt um. NATO er drifið áfram af Bandaríkjunum, mesta herveldi heims. Eistar eða Danir myndu ekki verja Ísland, það er bara ekki þannig. Og að segja að ég líti á þetta í þröngum skilningi: Hvað sýnir stríðið í Úkraínu okkur annað en það að það er einmitt varnarsamstarfið sem skiptir máli?

Frú forseti. Mér þykir afskaplega leitt ef hv. þingmanni hefur fundist ræðan beinast gegn sér, það var alls ekki þannig hugsað. En í ræðu sinni útskýrði hv. þingmaður hins vegar kannski svolítið vel hvað ég var að hugsa. Við höfum í gegnum tíðina, í gegnum okkar samstarf innan Atlantshafsbandalagsins og með þessum tvíhliða samningi við Bandaríkin, verið að reyna að takast á við þær ógnir sem að okkur steðja, þessar best þekktu og mest ræddu ógnir sem að okkur steðja sem geta verið vegna styrjalda. En til framtíðar eru það fjölmargir aðrir þættir sem geta haft áhrif á líf okkar og ógnað þjóðaröryggi. Ógn getur steðjað að lýðræðinu. Ógn getur stafað af skorti á menntun. Okkur getur staðið ógn af mikilli fátækt í landinu. Það sem ég er einfaldlega að taka undir er að í endurbættri þjóðaröryggisstefnu er verið að gefa þessum hlutum meiri gaum, svo að ég tali nú ekki um loftslagsmálin. Ég er alveg sama sinnis með það og hv. þingmaður að innganga í Evrópusambandið mun ekki bjarga öllu. Ég er hins vegar að benda á að ásamt því að byggja á sömu grunngildum og NATO, frelsi, lýðræði og mannréttindum, þá eru Evrópusambandsríkin saman í fararbroddi þegar kemur að baráttu gegn loftslagsógninni, verndun lýðréttinda, eins og persónuverndar, réttinda minnihlutahópa, og af því að það er kjarninn í því sem við höldum á lofti í alþjóðasamstarfi þá fyndist mér mjög skynsamlegt að við myndum eiga betra samstarf og samlegð. Ég vil sjálfur að við verðum fullir aðilar þar inni og tel, eins og Eystrasaltsríkin, Finnar, Svíar og Danir, að hvort tveggja sé betra en annar kosturinn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vildi bara koma hér upp í andsvar þar sem hann vitnaði til ræðu minnar og talaði um að ég hefði litið á öryggissjónarmið, þjóðaröryggishugtakið eða öryggisstefnuna, í ansi þröngum skilningi. Ég held að við séum sammála um mjög margt og nánast allt. En ég vildi bara fá skýringu á þessu, hvort hann var að tala um skilgreiningu á öryggishugtakinu í eitthvað víðari skilningi en gert væri í greinargerð með breytingartillögunni. Ég veit að hann og hans flokkur er stuðningsmaður aðildar að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin og að grundvallarforsenda stefnunnar sé að Ísland sé herlaus þjóð sem þurfi þá að byggja varnir sínar á samvinnu við önnur ríki, að það sé grundvallaratriði. Ég er algjörlega sammála því, og get tekið dæmi varðandi það, að það er margt sem ógnar öryggi Íslands. Ég get haldið ræðu um það að lélegt læsi ungra drengja og léleg lestrarkennsluaðferð á Íslandi ógni öryggi Íslands, það er vel hægt að halda því fram. Og að menntakerfi Íslands sé ekki nægjanlega gott, að það ógni öryggi Íslands. Bandaríkin eru farin að líta svo á að lélegt menntakerfi geti ógnað öryggi Bandaríkjanna. Af hverju getum við ekki gert það? Auðvitað þurfum við að skoða styrkleika íslensks samfélags, en varðandi það sem við horfum á hérna, varðandi þjóðaröryggisstefnuna, þá eru það ákveðin kjarnaatriði sem skipta öllu máli. Vissulega er virk utanríkisstefna mikilvæg. Ég sakna þess að sjá t.d. ekki talað um alþjóðasamstarf í löggæslumálum, lögreglusamstarfi, t.d. til þess að berjast gegn alþjóðlegum glæpasamtökum. Það mætti vel vera í b-liðnum í breytingartillögunni. Ég tel það vera mjög mikilvægt atriði. Það er mál sem við eigum að taka á sjálf. Við erum herlaus þjóð og við verðum að hafa öflugt lögreglulið jafnvel til að tryggja öryggi landsins þar sem við höfum ekki herafla að sækja til ef upp kæmi ólga í íslensku samfélagi. Lögreglan stóð sig mjög vel þegar hér voru fjöldamótmæli í lok hrunsins, þá vorum við ekki með neitt varalið til að kalla á eða neitt svoleiðis. Við höfum ekki neitt slíkt. 

Frú forseti. Já, ég held að við eigum nú í samstarfi við lögreglu í öðrum ríkjum þegar þannig háttar og ég held að það sé best að hafa það bara þannig í augnablikinu. En það er gott að við hv. þingmaður erum sammála og ég ítreka að orð mín voru alls ekki til höfuðs honum. Ég talaði um að við mættum ekki þrengja of mikið umræðuna um öryggis- og varnarmál og var í raun bara að taka undir þá áherslu sem birtist í tillögu um þjóðaröryggisráð um taka víðari hagsmuni inn í myndina en þrengri. Mér finnst það koma ágætlega fram hérna í textanum, með leyfi forseta: „Að tryggja víðtæka öryggishagsmuni Íslands með virku alþjóðasamstarfi á grundvelli alþjóðalaga og með friðsamlega lausn deilumála, afvopnun, virðingu fyrir lýðræðislegum gildum, mannréttindum og réttarríkinu, jafnrétti kynjanna og baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt að leiðarljósi.“ Ég er algjörlega sammála þessu. En ég er hins vegar algjörlega meðvitaður um það að á sama hátt og við eigum að sækja fram í alþjóðastarfi og í samvinnu við nágrannaþjóðir okkar, og líkt þenkjandi þjóðir, bera út boðskap friðar, lýðræðis og mannréttinda, þá þurfum við líka að kunna að takast á við ófrið þegar sú ógn steðjar að okkur eins og nú er að gerast í Evrópu. Það er alveg jafn mikilvægt að við höldum þeim hluta þjóðaröryggisstefnunnar inni sem byggir annars vegar á veru okkar í Atlantshafsbandalaginu og hins vegar á tvíhliða samningi við Bandaríkin.

Frú forseti. Hernaður Rússa í Úkraínu hefur framkallað nýja stöðu í öryggismálum Evrópu. Það kallar á aukna árvekni á fjölmörgum málefnasviðum sem þjóðaröryggisstefnan tekur til. Innrás Pútíns hefur fært NATO sterkari tilfinningu um tilgang sinn og þjappað stjórnmálamönnum í Evrópu meira saman en nokkuð annað á síðari árum. Ég fagna þeim breytingum sem hér eru lagðar til að verði gerðar á þingsályktun um þjóðaröryggismál, sem fyrst var samþykkt árið 2016, og ég vil þakka fyrir þá vinnu sem liggur að baki. Frú forseti. Ég hef farið tvisvar sinnum til Úkraínu eftir að stríðið hófst og hef m.a. komið til Bútsja, skammt fyrir utan höfuðborgina Kiev, þar sem grimmileg fjöldamorð á óbreyttum borgurum fóru fram. Í litlum almenningsgarði, ekki ósvipuðum Austurvelli hér fyrir utan, var grafin hola með vinnuvél. Umhverfis garðinn eru síðan hús rétt eins og húsin hér við Austurvöll, nema það voru íbúðarhús. Í þessum húsum voru fjölskyldur, mæður og feður, börn og eldra fólk. Þetta blessaða fólk hafði ekkert til saka unnið. Þetta saklausa fólk var dregið úr húsum sínum af rússneskum hermönnum út í garðinn sem það hafði ávallt notið þess að vera í. En í þetta sinn beið þeirra hryllingur í garðinum. Móðir hélt í höndina á níu ára dóttur sinni þegar henni var hent ofan í holuna og hún skotin til bana. Mæðgurnar voru báðar skotnar til bana; saklausar konur, saklausir borgarar. Holan sem hafði verið grafin deginum áður var orðin full. Hún var full af líkum saklausra borgara í Úkraínu. Stríðið í Úkraínu er hreinn viðbjóður, frú forseti, ég hef séð það eigin augum. Rússar svífast einskis og skjóta á allt sem fyrir verður; íbúðarhús, sjúkrastofnanir, skóla, leikskóla, kirkjur, matvöruverslanir og leikvelli barna. Þetta stríð er okkur þörf ábending um mikilvægi varnarsamstarfsins við Bandaríkin og veru okkar í varnarbandalaginu NATO. Þess vegna verðum við að sjá til þess að við uppfyllum ávallt skuldbindingar okkar hvað þetta varðar. Hlutleysi veitir enga vörn. Ég tel ekki þörf á því að hér verði föst viðvera landhers, eins og sumir hafa kallað eftir, eða aukinn hernaðarviðbúnaður af þeim toga. Síðast var hér landher á vegum Bandaríkjahers árið 1960, eins og ég nefndi í andsvari, en ég sé ekki að við búum við ógn sem kalli á landher. Ef Rússar ætluðu sér að ásælast Ísland myndu þeir skjóta stýriflaugum úr kafbátum í allt að 3.000 km fjarlægð. Loftvarnasveitir eru það sem við eigum að leggja áherslu á og þar höfum við varnarsamninginn við Bandaríkin. Bandaríkin eru skuldbundin til að senda okkur loftvarnasveitir verði ráðist á landið. Þá má heldur ekki gleyma því að virkt kafbátaeftirlit er hér á landi á vegum Bandaríkjahers, eftirlit sem nær langt norður í haf og Bandaríkjamenn eru t.d. þessa stundina með flugmóðurskip við æfingar í Austur-Atlantshafi. Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að trúa því að Rússar verði farnir frá Úkraínu innan fárra mánaða. Rússneski herinn hefur orðið fyrir miklum skakkaföllum. Mannfall er mikið og mórall meðal hermanna í molum. Herinn er í verulegum vandræðum og ekki sér fyrir endann á þeim. Hrakfarir rússneska hersins hafa verið slíkar að Pútín þarf nú að glíma við reiði og spennu innan hersins og valdaklíkunnar í Kreml. Hins vegar er afar mikilvægt að almenningur í Evrópu hafi þolinmæði fyrir mjög kostnaðarsömum aðgerðum gegn stjórnvöldum í Moskvu. Sú hætta er fyrir hendi að úthaldið gæti reynst minna, t.d. ef komandi vetur verður harður í Evrópu eða margir koma til með að missa vinnuna, en gas er mikið notað í iðnað í Evrópu eins og í Þýskalandi, svo dæmi sé tekið. Ef ég vík nánar efnislega að tillögunni þá vil ég aðeins koma að fjarskiptum. Nánast öll tal- og gagnafjarskipti við útlönd fara um ljósleiðaratengingar á landi og síðan um þrjá sæstrengi sem tengja Ísland við umheiminn. Alvarlegt sambandsrof sæstrengjanna eða ljósleiðaratenginga hér á landi getur gert Ísland að mestu sambandslaust við umheiminn og haft alvarlegar afleiðingar fyrir hagsmuni íslenska ríkisins, jafnt efnahags-, öryggis-, varnar- og almannahagsmuni, líkt og bent er á í skýrslu þjóðaröryggisráðs frá því í febrúar á síðasta ári um mat á ástandi og horfum í þjóðaröryggismálum. Hér er hætta sem við verðum að taka alvarlega og vönduð áhættugreining þarf að vera til staðar sem og viðbragðsáætlun. Frú forseti. Næst vil ég víkja aðeins að matvælaöryggi og þá vil ég sérstaklega beina sjónum að áburði í landbúnaði. Utanríkismálanefnd átti fróðlegan fund fyrir skömmu með framkvæmdastjóra Matvælastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Á fundinum komu m.a. fram áhyggjur hans af áburðarskorti, en Rússar eru einn stærsti framleiðandi áburðar í heiminum. Það er öryggismál fyrir okkur Íslendinga að við séum sjálfbær í áburðarmálum og ég tel fullt tilefni til þess að við leggjum okkur sérstaklega fram um að svo verði, jafnvel með því að hér verði reist áburðarverksmiðja að nýju. Ef við berum ekki áburð á tún þá lækkar framleiðni kjötframleiðslu um 30–50%. Sé ekki borið á tún a.m.k. annað eða þriðja hvert ár þarf að fletta, plægja og sá aftur í túnið. Fái kýr ekki það kjarnfóður sem þær þurfa getur mjólkurframleiðslan minnkað frá 6–7.000 lítrum á ári niður í minna en 4.000 lítra á ári. Í skýrslu um fæðuöryggi á Íslandi, sem unnin var fyrir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið árið 2021, segir að um 80–90% af korni, áburði og fóðri sem flutt er inn til Íslands komi frá Evrópusambandinu. Þessi hrávara er beintengd Rússlandi, Hvíta-Rússlandi og Úkraínu og hefur einungis stutta viðkomu í Evrópusambandinu þegar henni er pakkað þar. Fosfór er gott dæmi um hrávöru sem er okkur frekar framandi en er gríðarlega mikilvæg í áburð. Hvít-Rússar og Rússar eiga um 50% af allri fosfórframleiðslu í heiminum. Því hefur m.a. verið varpað fram hvort ríkið ætti að kaupa hrávöru sem eins konar tryggingu til að verja okkur gegn áföllum og hækkandi verðum sem hafa bein áhrif á verðlag á Íslandi. Ógnir sem steðja að okkur Íslendingum eru ekki bara utanaðkomandi eins og við vitum. Við lifum í landi þar sem náttúruöflin geta breytt lífi okkar á skömmum tíma. Því verður að taka mið af ógnum sem tengjast náttúruhamförum, eins og segir í þingsályktunartillögunni, og í því sambandi vil ég aðeins nefna hér í lokin gosin í Geldingadölum, þann merkilega atburð sem hafði ekki gerst í 800 ár. Jarðvísindamenn hafa einmitt sagt okkur að þetta geti verið upphafið að tímabili þar sem komi nokkur gos og verið er að skilgreina eldvirkni á skaganum. Þetta lýtur m.a. að flutningskerfi raforku til Suðurnesja og öryggi þess, einkum með tilliti til jarðhræringa sem hafa átt sér stað á Reykjanesi, en deilt hefur verið um nauðsyn þess að styrkja flutningskerfi raforku til Suðurnesja. Deilan hefur ekki snúist um nauðsyn þess að setja upp kerfið eða styrkja það, heldur með hvaða hætti það er gert, hvort það er gert í loftlínu eða með jarðstreng. Þessar deilur hafa staðið yfir í langan tíma og því miður hafa stjórnvöld ekki staðið sig nægilega vel í að reyna að liðka fyrir lausn deilunnar. Í því sambandi vil ég segja að við verðum að skoða alla möguleika. Þess vegna tel ég, og hef talað fyrir því hér áður, að við ættum að skoða hugmyndir sem hafa komið fram um sæstreng milli Straumsvíkur og Suðurnesja. Þær hugmyndir eru ekki nýjar af nálinni en ég tel hins vegar fullt tilefni til að skoða þennan möguleika nú af fullri alvöru, ekki síst í ljósi þeirra atburða sem gerst hafa á Reykjanesskaganum og þess að vísindamenn telja að við séum að fara inn í langt tímabil jarðhræringa á Reykjanesi. Því er margt sem þarf að skoða og ég fagna því að þessar breytingar séu komnar fram. Þær eru nauðsynlegar og ég held að það hafi sýnt sig að þessi þjóðaröryggisstefna hafi höfðað vel til þeirra málefna sem upp hafa komið núna á skömmum tíma, en hún þarf að sjálfsögðu alltaf að vera í fullri endurskoðun. Ég tel því mjög mikilvægt 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir sína góðu ræðu og samantekt á nokkrum lykilþáttum. Ég myndi gjarnan óska þess að umræðurnar hérna myndu verða einhvers konar þankatankur um forgangsmál á þessum viðsjárverðu tímum. Á þessum stutta tíma sem ég hef vil ég benda á það sem sumir hafa nefnt og ég tel algjört forgangsmál í þessu samhengi öllu: Hér geisar stríð og ekkert venjulegt stríð. Það er, að því er virðist, galinn maður sem efnir til þess og slíkum mönnum er trúandi til ótrúlegustu óhæfuverka. Það sem hér hefur margkomið fram er að öryggi okkar, nánast á öllum sviðum samfélagsins, er undir alnetinu komið, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Sá sem hefði horn í síðu okkar eða fyndi hjá sér þörf til að hreinlega lama okkur, klippa á þessa sæstrengi, gæti gjörsamlega valdið þeim versta skaða sem dæmi um það sem koma skyldi ef slík hugsun næði einhvers konar undirtökum. Þá myndi ég vilja benda þeim sem ber ábyrgð á þessu ágæta þjóðaröryggisráði á að tryggja okkur strax aðgang að þeim gervitunglum sem geta kannski skipt með sér því mikla magni upplýsinga og mikilvægra þátta sem koma þyrftu til. Ég held að við séum því miður ekki með neinn mekanisma sem hugsar kannski í þessu stóra samhengi, þjóðaröryggisráð er kannski helsta birtingarmynd þess að eitthvað sé verið að hugsa og gera en samt er þetta allt í skötulíki hjá okkur enn sem komið er. Ég vil segja hreint út að við skulum ekki vera með eina deild sem heldur utan um netöryggið, öll njósnamálin sem á okkur dynja og allt þetta. Það er afar slæmt. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisinnlegg, hann hefur iðulega komið inn í góðar umræður með ágætum hætti. Það var kannski ekki um beina spurningu að ræða hjá hv. þingmanni en ég vil koma aðeins inn á það sem hann nefnir hér varðandi netöryggið og sæstrengina og ljósleiðarana - þetta eru náttúrlega allt gríðarlega mikilvæg fjarskiptatæki sem skipta okkur verulegu máli. Ég átti gott samtal við sérfræðinga í Bandaríkjunum fyrir ekki svo löngu, í utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna, um þessi mál. Þar var mér m.a. sagt að ef menn væru áhugasamir um að fara að klippa hér á strengi, og þá er náttúrlega verið að horfa sérstaklega til Rússa, værum við væntanlega ekki á forgangslista hvað það varðar. Það væru þá lönd eins og Írland og Holland, sem gríðarleg netumferð er í gegnum, sem væru kannski meiri skotmörk, ef það má orða það þannig. Engu að síður verðum við að vera á varðbergi hvað þetta varðar. Eins og ég nefndi í andsvari fyrr í dag þá líta Bandaríkjamenn svo á að þó að hættan geti vissulega raungerst sé hún ekki alvarleg hvað okkur varðar en þetta sé þó stöðugt í mati. Ég spurði þann sem ég ræddi við sérstaklega að því hvort þeir væru með einhverja viðbragðsáætlun hvað okkur varðar og vildi hann meina að svo væri og að fram færi stöðugt hættumat sem er náttúrlega upplýst og gert í samstarfi við íslensk stjórnvöld. Ég held því að þessir hlutir séu vel vaktaðir hjá okkur en auðvitað má alltaf gera betur og t.d. fylgjast með þeirri kafbátaumferð sem hér er við landið. Mér skilst þó að hún sé ekki mikil hér nálægt landi, hún sé meiri norður frá. 

Virðulegur forseti. Svarið verður eðli málsins samkvæmt stutt og laggott. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvör sín en nú er málshefjandi kominn, formaður þjóðaröryggisráðs. Þá vil ég ítreka það sem ég sagði hér áðan: Við þurfum að horfa til þess sem kallað er á ensku, með leyfi forseta, „worst case scenario.“ Við verðum að horfa til þess sem mögulega gæti gerst í verstu tilfellum, í einhvers konar refsiskyni við stóra samhengið, NATO-mekanismann - og við erum á óvinalista Rússa, munum það, við erum skilgreindir óvinir. Ef til þess kæmi að magtin yrði sýnd með því að klippa á lífæðarnar neðansjávar skulum við hugsa til þess að það eru aðrir kostir í háloftunum sem heita gervitungl. Elon Musk með Starlink-áætlun upp á 35.000 gervitungl gæti gagnast okkur á viðsjárverðum tímum og fyrr því að við erum sambandslaus á vegum úti allt of víða um landið. 

Frú forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að við verðum að horfa til annarra möguleika þegar kemur að gervitunglum og þráðlausu sambandi, að það sé nokkurs konar varakerfi í þessu. Þó skilst mér að ef strengirnir færu út þá myndi sá máti ekki anna nema broti af þeirri umferð sem er um þessa strengi daglega. Ég ítreka það sem ég hef sagt hér að við þurfum svo sannarlega að vera vel vakandi yfir þessu. Við sjáum náttúrlega það sem gerist í Eystrasaltinu þegar skemmdarverkin eru unnin á gasvinnslunni, þá er þetta komið nær okkur, þetta er orðið raunverulegra en maður áttaði sig kannski á í upphafi. Þessir hlutir gætu auðvitað raungerst hér og þá er mikilvægt að fyrir liggi áhættugreining og við höfum þá viðbragðsáætlun til að bregðast við ef illa færi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég tek undir ótrúlega margt sem þar kom fram. Mig langar að vitna í það sem hér kemur fram, þ.e. að við eigum að fylgja stefnu um þjóðaröryggi sem tryggi sjálfstæði, fullveldi, lýðræðislegt stjórnarfar og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna, vernd stjórnkerfis o.fl. Í næstu grein er svo fjallað um þessa hluti og þar er talað um jafnrétti, friðarstefnu, afvopnun. Mér hefur þótt dálítið sérstakt hvernig orðræðan fer oft út í það að á Íslandi sé styrjöld yfirvofandi og að við þurfum að efla allar varnir með tilliti til hernaðar sem mér finnst ekki vera sérstaklega ábyrg orðræða og ekki senda sérstaklega góð skilaboð út til almennings. Ég held að við getum verið þakklát fyrir að eiga okkar talsmann, hæstv. forsætisráðherra, á vettvangi NATO, þar sem við höldum þessum gildum á lofti. Mig langar að spyrja hv. þingmann, í kjölfar ræðu hans, hvort það sé ekki hans mat, ef ég skil hann rétt, að við ættum að vera að tala um, í staðinn fyrir að vera alltaf að þeyta einhverja stríðslúðra, það sem við erum megnug að gera, sem er fjármagn í formi mannúðaraðstoðar, reynsla og þekking af orkumálum, að stuðla að matvælaöryggi. Það er svo margt sem við höfum fram að færa en umræða um her á Íslandi, um að hér standi fyrir dyrum ógn af stríðsrekstri, á eiginlega ekki við.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgott andsvar. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að það er óþarfi að vera að ala á einhverjum stríðsótta. Við eigum fyrst og fremst að leggja áherslu á að við Íslendingar erum vel settir. Við höfum hér varnarsamstarf við NATO og Bandaríkin og varnarsamninginn við Bandaríkin sem eiga að skapa okkur það öryggi sem við þurfum. Það eru breyttir tímar í Evrópu þannig að það þarf vissulega að ræða þessa hluti og ég held að við getum kjarnað það í samstarfinu sem ég nefndi. Varðandi það að við tölum fyrir friði þá styð ég það heils hugar. Ég hef oftar en einu sinni úr þessum ræðustól talað fyrir því að við Íslendingar eigum ónýtt tækifæri í friðarumleitunum á erlendum vettvangi. Það helgast m.a. af því að við erum herlaus þjóð án vopnaframleiðslu og í öllum friðarumleitunum skiptir traust gríðarlega miklu máli. Framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna hefur einmitt sagt opinberlega að Ísland njóti mikils trausts á alþjóðavettvangi. Þess vegna tel ég að þarna séu ónýtt tækifæri sem við gætum nýtt til að vera friðflytjendur, og það væri mikill sómi að því. Hv. þingmaður nefndi að forsætisráðherra hefði talað fyrir slíku innan NATO og ég styð það heils hugar. Það er afar mikilvægt að við leggjum þetta til málanna. Það er þannig í þessum friðarmálum að ríki sem hafa t.d. verið að reyna að gera sig gildandi í friðarumleitunum, eins og t.d. Noregur, hafa því miður ákveðna svarta bletti þegar kemur að þessum málum, t.d. varðandi vopnaframleiðslu. Það varð t.d. 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar að fara svolítið nánar inn á það sem hann nefndi í svari sínu og það er þessi einstaka sérstaða Íslands í alþjóðasamfélaginu, að vera herlaus þjóð og hafa alltaf verið það. Við þurfum að gæta að orðræðu okkar út á við. Það sem við höfum er nákvæmlega þetta, það sem við höfum fram að færa er að geta stigið inn í það á trúverðugan hátt að boða frið og afvopnun. Ég ætla sérstaklega í lokin að minnast á friðlýsingu fyrir kjarnavopnum. Það er eitthvað sem við verðum að standa fast með og ég fagnaði því mjög í svari hæstv. utanríkisráðherra á dögunum að hún teldi að landið væri nú þegar friðlýst.

Frú forseti. Eins og ég segi deili ég þessari skoðun með hv. þingmanni, að við eigum að vera friðflytjendur á erlendum vettvangi og eigum að vera óhrædd við að tala fyrir friði. Jafnframt þurfum við náttúrlega að vera vakandi fyrir þeim ógnum sem geta stafað að okkur sjálfum og þar erum við með varnarsamninginn sem skiptir okkur afar miklu máli. En nú kom áhugaverður hópur fyrir utanríkismálanefnd í morgun þar sem verið var að fjalla um formennskuáætlun Íslands í norrænu ráðherranefndinni á næsta ári. Þar er yfirskriftin einmitt: Norðurlönd - afl til friðar. Við erum að reyna að nýta þessa sérstöðu okkar til góðs og ég er afar spenntur að sjá hvernig okkur tekst til í þessari mikilvægu formennsku á næsta ári til að tala fyrir friði í heiminum og 

Virðulegur forseti. Við Íslendingar höfum lagt okkar af mörkum í því að stuðla að friði, höfum t.d. verið fljót að viðurkenna þjóðir sem þurftu á stuðningi að halda eftir erfiðan kúgunartíma Sovétmanna, eins og var í Eystrasaltsríkjunum. Við höfum að langmestu leyti nýtt utanríkisstefnu okkar til farsældar að mínu mati. Stærsta breytan í því að við erum talin friðelskandi þjóð, að við beitum okkur fyrir lýðréttindum og mannréttindum hvar sem við komum, er að við erum með sterka rödd og við erum ekki síst með sterka rödd af því að við höfum verið þátttakendur, stofnendur, í Atlantshafsbandalaginu, sem sumir vilja alls ekki heyra nefnt friðarbandalag. Ég er eindregið á því að það hafi stuðlað að friði og öryggi í álfunni og þar með byggt enn frekar undir grunninn að því sem við teljum vera til farsældar í vestrænum lýðræðisríkjum, þ.e. frelsi, mannréttindi, að það sé með eindregnum hætti viðurkennt og ekki síður talað fyrir því. Ég heyri að það er áfram þessi viðkvæmni af hálfu Vinstri grænna. Um leið og við segjum að við eigum að halda áfram að líta á þjóðaröryggisstefnuna í breiðu samhengi, líta til fjölþátta ógna, líta á loftslagsvána sem er þjóðarógn ef við tökum ekki rétt á málum þar, þá verðum við líka að líta til þess veruleika sem er í dag. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála Birni Bjarnasyni þegar hann segir að öll rök mæli með því að íslensk stjórnvöld stígi enn fastar til jarðar en birtist í þessari þjóðaröryggisstefnu, tillögunni sem við erum að ræða hér í dag. Telur hann að það þurfi að stíga fastar til jarðar? Er hann sammála Birni Bjarnasyni þegar að því kemur?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég hef nú ekki lesið þetta frá Birni Bjarnasyni en hann hefur lagt mjög margt gott til málanna þegar kemur að öryggis- og varnarmálum Íslands og er fróður í þeim efnum. Að stíga fastar til jarðar - frá mínu sjónarhorni finnst mér afar mikilvægt að við eigum þetta góða samstarf við Bandaríkin. Ég held að hv. þingmaður hafi einmitt nefnt það í ræðu sinni að við myndum dýpka það samband og mér finnst það bara vel að orði komist. Auðvitað þurfa þessir hlutir að vera í stöðugri endurskoðun vegna þess að við erum að horfa fram á breyttar ógnir. Ég held að það sé lykillinn að því að styrkja þær stoðir sem við höfum nú þegar, þ.e. varnarsamninginn við Bandaríkin, veru okkar í NATO. Ég vil alveg taka undir það með hv. þingmanni að að mörgu leyti væri rétt að segja að NATO sé einnig friðarbandalag. Það er varnarbandalag í mínum huga en það má alveg segja að það sé friðarbandalag vegna þess að það er þessi fælingarmáttur sem við þekkjum. Það er ekki að ástæðulausu að land eins og Finnland, sem hefur alltaf reynt að sýna ákveðið hlutleysi, skuli núna vera umsóknarríki um aðild að NATO, en í því felst fælingarmáttur gagnvart Rússlandi, að NATO komi þá inn til varnar ef Rússar ætla að færa sig upp á skaftið gagnvart Finnum. Svo er Svíþjóð auk þess umsóknarríki þannig að við erum að sjá gríðarlegar breytingar. En ég veit ekki hvað Björn Bjarnason, sá ágæti maður og fyrrum ráðherra, átti nákvæmlega við með þessu enda hef hef ég ekki lesið það sem hann skrifaði um þetta. 

Virðulegur forseti. Já, ég tel einmitt að varnarbandalagið sem NATO er - tilgangur varna er að tryggja frið og öryggi þegna. Þess vegna er hægt að segja að þetta sé að vissu leyti friðarbandalag. Ég tók eftir því að hv. þingmaður talaði um að það ætti að vera endurmat, ég held hann hafi notað það orð, og skoðanir á því sem við ættum að gera betur. Það er það sem ég hef verið að kalla eftir, að við einfaldlega metum það því að það eru skiptar skoðanir meðal sérfræðinga. En ég er á því að það sé ákveðinn fælingarmáttur í fastri viðveru og ég er ekki að tala um landher, það var ekki landher hér síðast. Við þurfum að efla bæði loftrýmisgæslu og eftirlit okkar á þessu svæði og ekki síst með tilliti til þess hvernig þróunin er að verða á norðurslóðum. Og við erum ekki búin að nefna Kína enn þá í þessari umræðu, sem er risaáhrifavaldur, m.a. í tengslum við norðurslóðir, þannig að við verðum að taka 

Frú forseti. Ég tel t.d. að loftrýmisgæslan sem er viðhöfð hér á landi hafi gefið góða raun, í henni er ákveðinn fælingarmáttur. Það mætti að sjálfsögðu skoða hvort það væri nauðsynlegt að auka hana með einhverjum hætti og að Ísland komi þá inn í það. Það væri ákveðið endurmat eins og ég nefndi áðan. Síðan er afar mikilvægt að við stöndum við skuldbindingar okkar þegar kemur að varnarsamstarfinu og samstarfinu við NATO. Það er t.d. viðhaldið á mannvirkjunum og að við séum í stakk búin til að taka á móti þeim varnarbúnaði sem til þarf ef hér skapast hættuástand. Ég held að við höfum ekki staðið okkur nægilega vel í því að halda þessum varnarmannvirkjum við. Ef það er mat þeirra sem best þekkja til, sjálfstætt mat NATO og Bandaríkjamanna, að það þurfi t.d. að bæta hafnaraðstöðu í Helguvík þá tel ég að við eigum bara að greiða fyrir því. 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um breytingu á þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland og það er margt gott í þeirri tillögu og ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsöguna hér áðan. Það eru ákveðnir hlutir í þessari tillögu sem ég vil leggja sérstaka áherslu á. Fyrst vil ég nefna það sem kemur fram í d-lið. Þar segir, með leyfi forseta: „Að stuðlað verði að vernd og órofa virkni mikilvægra innviða og styrkingu áfallaþols samfélagsins gagnvart hvers kyns ógnum. Lögð verði áhersla á að tryggja skilvirkan og samhæfðan viðbúnað og viðbrögð til þess að takast á við afleiðingar hvers kyns ógna við líf og heilsu fólks, umhverfi, eignir og innviði. Tekið verði mið af ógnum sem tengjast náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum.“ Hér er margt sem hægt er að ræða. Ég vil byrja á að ræða um mikilvægi fjarskiptainnviða og áfallaþol þeirra. Um allt land eru svæði sem eru ekki tengd eða þola illa áföll. Margir farsímasendar eru með varaafl sem dugar takmarkað. Það getur þýtt að ef veður er slæmt í marga daga sem veldur rafmagnsleysi geta verið margir sem ekki geta látið vita af sér vegna sambandsleysis. Þetta getur haft og hefur haft margs konar afleiðingar. Ein þeirra er að fólk treystir sér einfaldlega ekki til að búa á svæði þar sem líkur eru á sambandsleysi. Tryggt samband skiptir máli um allt land og ef eitthvað kemur upp á þurfum við að geta haft samband við viðbragðsaðila. Það er ekki staðan á öllu landinu í dag. Þess eru mörg dæmi að fólk lendi í slysum, eins og t.d. bílslysi, og geti ekki haft samband í tæka tíð við viðbragðsaðila. Við þurfum að geta tryggt öryggi fólks alls staðar á landinu. Annað sem nefnt var í d-lið tillögunnar er matvælaöryggi. Þar vil ég tala um sýklalyfjaónæmi en Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur lýst því yfir að sýklalyfjaónæmi sé mesta lýðheilsuvá sem mannkynið stendur frammi fyrir í dag. Sýklalyfjaónæmi er notað yfir það þegar bakteríur verða ónæmar fyrir sýklalyfjum. Í framhaldinu er það þannig að ef nota á sýklalyf til að meðhöndla sýkingu af þeirra völdum þá virkar viðkomandi sýklalyf ekki. Ef áfram heldur sem horfir og engin skref verða stigin til að bregðast við þeirri þróun sem blasir við gæti niðurstaðan orðið sú að við höfum engin sýklalyf til að meðhöndla sýkingar í mönnum. Gert hefur verið ráð fyrir að u.þ.b. 700.000 dauðsföll í heiminum á ári megi rekja til sýklalyfjaónæmis. Þær spár sem gerðar hafa verið í þessum efnum gera ráð fyrir að ef ekkert verður að gert verði þessi tala komin í tíu milljónir árið 2050. Það myndi þýða að fleiri muni látast af völdum sýklalyfjaónæmra baktería en látast af völdum krabbameins í dag. Sýklalyfjaónæmi í fólki á Íslandi er með því lægsta sem þekkist í heiminum og það þrátt fyrir að sýklalyf séu notuð í svipuðu magni hér á landi og þekkist víðast hvar í Evrópu. Sérstaða okkar hvað sýklalyfjaónæmi varðar er afar áhugaverð og tilefni til að viðhalda henni. Þegar við skoðum útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería sjáum við að þær geta hæglega breiðst út með kjöti og staðan í Evrópu hvað varðar notkun sýklalyfja í landbúnaði er víða afar slæm. Staða okkar er fyrirmynd í mörgum öðrum Evrópulöndum þegar kemur að vörnum gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería og við megum ekki hætta á að sú staða glatist. Það verður að gera allt sem hægt er til þess að stemma stigu við þessu ónæmi. Ég vil einnig nefna það sem kemur fram í f-lið tillögunnar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Að stuðla að auknu net- og upplýsingaöryggi á öllum sviðum samfélagsins með samhæfðum aðgerðum, áframhaldandi uppbyggingu á eigin getu og með samstarfi við önnur ríki.“ Nú í nóvember var sérstök umræða hér í þinginu um fjölþátta ógnir og netöryggi. Þar sköpuðust góðar umræður. Þar vakti ég athygli á þróun gervigreindar og mikilvægi þess að við skiljum hvernig hún virkar. Við erum nefnilega að færast ansi nálægt því að skilja ekki hversu mikið tækin læra á okkur. Samfélagsmiðlar kunna margir betur á okkur og okkar áhugamál en við sjálf. Það getur haft bæði jákvæð og neikvæð áhrif. Stór hluti af félagslífi okkar er í gegnum samfélagsmiðla; Facebook, Instagram, Snapchat, TikTok. Í hverri viku koma nýir samfélagsmiðlar og nýjar vefsíður sem við gefum leyfi til að safna upplýsingum um staðsetningu okkar, hvaða myndir við tökum, við hverja við tölum og upplýsingar sem við áttum okkur ekki einu sinni á að verið sé að safna um okkur. Í sumum tilvikum er þetta okkur til góðs og gervigreindin sýnir okkur hluti sem við höfum áhuga á. En við sjáum líka að þetta hefur neikvæð áhrif. Þegar fólk er komið inn í ákveðna lokaða hópa getur það gerst að það telji að þær neikvæðu upplýsingar sem það er að fá í sífellu séu eðlilegur hlutur. Við sjáum þetta í tengslum við fjölda ofbeldismála, þróun umræðu um ýmsa hópa eins og í aukinni neikvæðri umræðu um hinsegin samfélagið. Fyrirtæki og samfélagsmiðlar geta haft mikil völd. Þau geta haft áhrif á lýðræðið því þau geta stjórnað því hvernig upplýsingar það eru sem við fáum á samfélagsmiðlum. Þetta getur verið lúmskt og því er mikilvægt að við séum öll upplýst og tryggjum að miðlalæsi þjóðarinnar sé gott. Annars er ég almennt mjög ánægð með þær tillögur sem koma fram og ég þakka forsætisráðherra fyrir að hafa lagt þær fram.

Frú forseti. Mig langaði bara að koma örstutt upp og þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu og punkta.

Virðulegi forseti. Ég vil bara þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir hrósið.

Virðulegur forseti, hv. þingheimur, kæra þjóð. Ég býð ykkur gleðilegt kvöld, gott og gleðilegt kvöld. Umræðan hér snýst um þjóðaröryggi. Í d-lið tillögunnar sem við ræðum segir m.a.: „Tekið verði mið af ógnum sem tengjast, náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum.“ Ég vil aðeins staldra við hér og segja ykkur hvernig ég horfi á heilbrigðisöryggi. Þannig var að snemma í vor þá þurfti ég að fá hjartapillurnar mínar. Ég hef farið í hjartaþræðingu og þarf á ákveðnum pillum að halda til að halda mér gangandi. Merkilegt nokk, þær fengust ekki vikum og mánuðum saman. Ég var bara svo heppinn að við fórum í kynningarferð með Flokki fólksins norður í land og ég fór í hvert einasta apótek á leiðinni og spurði hvort þeir ættu Tambocor-pillurnar mínar og það var aðeins eitt apótek, á Siglufirði, sem átti einn pakka eftir. Að öðru leyti þurfti fólk að bíða mánuðum saman eftir þessu meðali. Ég nota annað meðal sem heitir Duodart og það hefur að gera með blöðruhálskirtilsvandamál. Þetta meðal er mér mjög mikilvægt. Það skeði í hittiðfyrra að það meðal var ekki til í þrjá mánuði. Ég vek athygli á þessu vegna þess að ef allt fer til fjandans og hér verður einhvers konar stríð og styrjöld þá eru ákveðin meðul sem þjóðin þarf á að halda til að geta haldið lífi. Það er mikið atriði að finna út úr því hvernig við getum byrgt brunninn áður en barnið dettur ofan í hann. Það er of seint þegar á að fara að panta þessi lyf og það er bara sagt: Sorrý, þetta er ekki til. - Afsakið að ég skuli sletta. Burt séð frá þessu langar mig til að ræða þessa hugmyndafræði um það hvað skeður ef það kemur stríð. Þeir segja í Hollywood, þar sem bíómyndir eru framleiddar í löngum bunum: Við vitum ekki neitt. Sama hvað þeir framleiða margar myndir þá segja þeir það alltaf, við vitum ekki neitt, þegar verið er að koma með nýjar myndir, hvort þær verði vinsælar eður ei. Ég segi: Við höfum ekki hugmynd um hver hinn raunverulegi óvinur verður. Getum við sagt sem svo að þegar Kínverjar ætluðu að kaupa Grímsstaði á Fjöllum hafi þeir verið að gera tilraun til innrásar? Mér finnst það trúlegt. Þeir hefðu getað komið hingað með fleiri tugi þúsunda Kínverja til að byggja upp eitthvað sem þeir töluðu um að gæti orðið ferðamannaparadís fyrir kínverska ferðamenn; allt í einu sætum við uppi með jafn marga Kínverja og þjóðin telur, það hefði þess vegna getað gerst, við vitum ekkert um það. Ég vil geta þess að kínverski múrinn sem tók 500 ár að byggja - en þegar loksins var ráðist á mongólana þá bara grófu þeir sig undir og múrinn skipti engu máli. Ég segi: Við vitum ekkert hver hinn raunverulegi óvinur verður þegar þar að kemur. Munið þið eftir árásinni á Perluhöfnina, Pearl Harbor, á Hawai í seinni heimsstyrjöldinni, 1941? Þeir komu bara í skjóli nætur og réðust á eitthvað sem enginn átti von á. Ef eitthvað skeður í þessu þjóðfélagi okkar og það verður stríð þá getum við ekki gert neitt. Við höfum engar varnir og allt sem við erum að tala um að gera hérna mun ekki skipta neinu máli. Það verða brjálæðingar sem stofna til stríðsins, það er alltaf þannig, og þeir virða engin mörk og engar takmarkanir. Ég ætla að segja ykkur annað: Frægur bandarískur rithöfundur og heimspekingur, sem hét Will Durant, sagði: Mannkynssagan er alltaf að endurtaka sig. Það verður bara allt dýrara og dýrara, það sem skeður. Það er einmitt það sem er að ske núna. Mannkynssagan er að endurtaka sig en við höldum alltaf að við séum búin að ná tökum á þessu. Við erum ekki búin að ná tökum á neinu og við vitum ekki neitt. Ég segi bara eins og er og það eru mín síðustu orð: Það var api sem ég var með mynd af uppi á vegg og hann sagði þessa fallegu setningu: Þegar ég hélt að ég kynni öll svörin skiptu þeir bara um allar spurningarnar. Þannig er þetta ágæta þjóðfélag okkar. Ef það verður stríð þá bara koma þeir hátt af himnum ofan og við munum ekki hafa neinar varnir. Takk fyrir mig.

Frú forseti. Við ræðum hér breytingar á þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Stefnan var sett árið 2016 og nú ræðum við endurskoðun. Það sem hefur kannski haft mest áhrif á mikilvægi þess að hún sé endurskoðuð með þeim hætti sem hér er verið að vinna er óveðrið í desember 2019 og mikið tekið á því raunverulega í tillögunni sem hér er lögð fram um breytingu á stefnunni. Svo er það sem hófst í byrjun árs, Úkraínustríðið, innrás Rússa í Úkraínu. Þetta eru kannski þeir helstu þættir sem eru mjög mótandi um það sem við erum að fást við hér. Mér finnst mjög vel orðað margt í þessari tillögu og greinargerðin góð, mér finnst t.d. mjög gott það sem segir í a-lið tillögunnar: „1. mgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að fylgja eftirfarandi stefnu um þjóðaröryggi sem tryggi sjálfstæði, fullveldi, lýðræðislegt stjórnarfar og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og mikilvægra innviða samfélagsins.“ Þessar tvær línur segja býsna margt og stefnan snýst raunverulega að miklu leyti um þessar tvær línur. Ég kem kannski inn á nokkra þætti sem mér finnst að mætti skoða og reyndar mætti - og það kom kannski fram í andsvari við hæstv. forsætisráðherra áðan - kannski fara dýpra í að útskýra aðeins raforkukerfið og mikilvægi þess. Við ætlum okkur að fara í orkuskipti og raunverulega treysta á græna raforku þannig að hún verður sífellt mikilvægari og raunverulega munum við treysta miklu meira en við gerum í dag á öflugt raforkukerfi, þar með flutningskerfi raforku, meginflutningskerfið. Það hefur sýnt sig og hefur reynst okkur vel núna síðustu vikur og mánuði og bara þetta haustið, í tveimur óveðrum fyrir norðan, hvað Kröflulína 3, nýja línan, og Hólasandslína 3 hafa staðið sig vel þar sem gömlu línurnar, gamli byggðalínuhringurinn, voru að bregðast okkur á því svæði. Þetta er svolítið það sem koma skal og við ætlum okkur að treysta á þetta þannig að það er gríðarlega mikilvægt að þessi uppbygging komi upp sem allra fyrst til að tryggja þetta orkuöryggi enn frekar. Það er einn punktur sem maður hefði gjarnan viljað kannski sjá minnst á með aðeins öflugri hætti í þessu. Við höfum náð miklum árangri í dreifikerfinu. Árin 1991 og 1995 voru mjög slæm óveður á Íslandi og þá lagðist stór hluti af dreifikerfi landsins niður. Í framhaldi af því var farið í mikið átak að byggja upp dreifikerfið með því að leggja lágspennta kerfið í jörðu. Nú er svo komið að það er komið að yfir 70% í jörð en meginflutningskerfið verður seint allt lagt í jörðu og þess vegna þarf að efla það og styrkja sem allra mest og fyrst. Fyrir mér væri það lykilatriði að klára meginflutningskerfi raforku alveg frá Reykjanestá og austur í Fljótsdalsstöð. Það væri svona fyrsta verk sem við ættum að fara í hratt og vel. Það er líka mikið rætt um fjarskipti og verið mikið rætt hér í dag um fjarskiptakerfin, t.d. sæstrengina, fjarskiptastrengina, og þetta er náttúrlega lykilatriði í öllum fjarskiptum landsins. Hér hefur líka verið minnst á gervihnattatengingar. Þá held ég að talan sé þannig að við gætum raunverulega sinnt um 2–5% af gagnamagni sem fer um fjarskiptastrengina með því gervihnattasambandi sem við höfum í dag. Þannig að það er ljóst að ef við missum fjarskiptastrengina í sjó þá missum við ansi mikið. Þá þarf að efla og ég hef grun um að það sé verið að huga mjög að því í tengslum við Nordstream, sprengingarnar á gaspípunum þar, í Eystrasaltinu, að það sé mikil vinna farin af stað í að tryggja ýmsa innviði í sjó. Þetta haustið höfum við séð slitna strengi milli Svalbarða og Noregs, við Hjaltlandseyjar og sunnan við Frakkland á undanförnum vikum og ekki komnar fullnægjandi skýringar á öllum þessum tilvikum. Þetta er raunverulega lykilatriði úti um allan heim, þessir fjarskiptastrengir. Maður getur kannski bara tekið nokkra punkta fyrir í stuttri ræðu en mig langaði að nefna leit og björgun í Atlantshafinu. Það er komið inn á hafsvæðið í kringum landið. Það kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra áðan að kannski væri meira talað um fjarskiptastrengina en ég vil einmitt líka ræða skyldur okkar Íslendinga við leit og björgun í Norður-Atlantshafinu á svæði sem er 19 sinnum stærra en Ísland, bara á hafsvæðunum í kringum okkur sem Landhelgisgæslan raunverulega ber ábyrgð á að sinna og stýra. Ég held við þurfum að efla þann kost og þyrlukost til þess að geta sinnt þeim málum og ég held við ættum að skoða það samstarf og að það væri eðlilegt að við myndum skoða það í samvinnu við Atlantshafsbandalagið, kannski sérstaklega Bandaríkjamenn sem eru í þinginu hjá sér að ræða mikið norðurslóðamálin og þar með öryggis- og varnarmál á norðurslóðum og Norður-Atlantshafi, síðan kannski jafnvel enn frekar það sem Danir eru að skoða núna með aukinni fjárfestingu til sinna öryggis- og varnarmála, sem þeir hafa sagt upp á 1,5 milljarða danskra króna og þeir hafa sagt að það eigi fyrst og fremst að fara í varnar- og öryggismál í Norður-Atlantshafi, í kringum Færeyjar og Grænland, hvort það sé einhver vettvangur þar sem hægt er að vinna með varðandi þyrlurnar, hvort væri hægt að efla og vera með samstarf um þetta og gera þetta heilsteypt yfir allt þetta með öflugum hætti. Ég vil rétt koma inn á, vegna þess að hv. þm. Jakob Frímann Magnússon kom inn á hugveitu áðan, á ensku „think tank“, frú forseti, að þingsályktunartillaga sem liggur hér fyrir í þinginu um rannsóknarsetur um öryggis- og varnarmál er einmitt til að koma til móts við þessar þarfir, að efla umræðu á Íslandi um öryggis- og varnarmál og fellur algerlega undir það sem við erum að ræða hér í dag, að það þarf svo sannarlega að efla og það er mikilvægt að efla þessa umræðu og þekkingu um öryggis- og varnarmál sem eru auðvitað risastór hluti af þjóðaröryggismálum þjóðarinnar. Auðvitað er það þannig varðandi að öflugum vörnum og öryggi sé sinnt með öflugum hætti að lokamarkmiðið hér er að tryggja frið. Um það snýst málið allt þegar við ræðum öryggis- og varnarmál. Það hefur verið komið víða við og einn punkturinn varðandi matvælaöryggi er áburðarframleiðsla, fosfórinn, íblöndunarefni í áburð og ég held að væri mjög spennandi að tengja þetta við rafeldsneytisframleiðsluna, þar sem er verið að framleiða vetni. Þetta er hliðarafurð og gæti verið hluti af þessu hringrásarkerfi í tengslum við rafeldsneyti. Það er eitthvað sem við eigum að taka alvarlega og skoða vel. Ég vil líka koma inn á hér, ég hef nú ekki tíma til að ræða Evrópusambandið, Ísland og öryggi og varnir, hef gert það áður, búinn að ræða aðeins hérna um leit og björgun, en það er gervihnattaleiðsagan. Síðan ég kom inn á þing 2016 hef ég mikið rætt um EGNOS-gervihnattaleiðsöguna sem er þá hluti líka af því að efla leiðsögu fyrir flugvélar og skip og almenna leiðsögu bara á okkar heimssvæði og hérna á Íslandi og ég held að það gæti gert gríðarlega mikið ef við fengjum - við urðum aðilar að þessu í október 2021 og það væri gríðarlega stórt og mikilvægt, og mér finnst það ætti að skoða það í þessu samhengi hlutanna, vegna þess að það er hluti af öryggismálum þjóðarinnar, hvort væri hægt að flýta því eða raunverulega ná því fram, vegna þess að það hefur gríðarlega mikið að segja eins og á Íslandi og Grænlandi og hérna á Norður-Atlantshafi varðandi allt flug. Það er eitthvað sem þyrfti klárlega að fara betur í. En þetta er, eins og ég segi, þannig mál að það klárast ekki á tíu mínútum að ræða það heldur vildi ég bara að koma með þessa áherslupunkta. Við höfum tekið svolitla umræðu um þetta í haust í nokkrum hlutum. Síðan vildi ég reyndar nefna neyðarbirgðir. Það þarf að fara miklu betur í ákveðna hluti þar, m.a. um flugvélaeldsneyti, hvernig því er dreift í landinu og hvar það er geymt, vegna þess að það er lykilþáttur í öryggi landsins.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir fína ræðu. Ég veit að það er margt annað sem hann hefði gjarnan viljað koma inn á og mér fannst ákveðinn partur af öryggis- og varnarmálahlutanum vera eftir. En það er eins og við segjum, þjóðaröryggisstefnan tekur ekki bara yfir þann hluta heldur er á þessum breiða grunni sem ég vona að við séum sammála um, allt frá áherslu á innviðaöryggi yfir í loftslagsmálin, yfir í netvarnir og aðrar fjölþátta ógnir. Það breytir ekki því að við megum heldur ekki minnka fókusinn á hin hefðbundnu öryggis- og varnarmál og ég vil taka undir með hv. þingmanni þegar hann segir að efla þurfi sérstaklega þekkingu á öryggis- og varnarmálum. Ég held að það skipti okkur gríðarlega miklu máli að það sé gert. Ég vil spyrja hv. þingmann tveggja spurninga. Annars vegar þegar við skoðum framlag Íslendinga sem hlutfall af þjóðarframleiðslu miðað við aðrar þjóðir til varnar- og öryggismála: Telur hann að það megi gera betur? Telur hann að það þurfi að gera betur á því sviði varðandi það að festa framlög Íslands til öryggis- og varnarmála með ákveðnari hætti? Síðan er hin spurningin, sem ég hef verið að spyrja og komið á framfæri við aðra þingmenn Sjálfstæðisflokksins, hvort þeir séu sammála Birni Bjarnasyni um að stíga þurfi enn ákveðnar og fastar til jarðar en gert er með þessari tillögu forsætisráðherra og ríkisstjórnar um þjóðaröryggisstefnu, að ekki sé nægilegt tillit tekið til þeirra gríðarlega breyttu aðstæðna sem við stöndum frammi fyrir, ógnir eru með allt öðrum hætti núna en fyrir 24. febrúar, og hvort hann sé einfaldlega sammála því að við í utanríkismálanefnd þurfum einmitt að stíga svolítið ákveðnar til jarðar en gert er með tillögunni sjálfri.

Frú forseti. Það er þannig að ef við værum að borga 2% af okkar landsframleiðslu til varnarmála þjóðarinnar væru það væntanlega milli 60 og 70 milljarðar eins og það er. Það hefur verið tekið tillit til þess í starfi Atlantshafsbandalagsins að Ísland er lítið land og staðsetning okkar og geta er bara metin þannig að það er ekki verið að ýta á eftir okkur varðandi þennan þátt. Eins og ég kom inn á áðan: Það er borgaraleg þjónusta eða borgaraleg störf sem við gætum helst sinnt, þar sem Íslendingar gætu kannski komið inn með öflugri hætti. Við erum að gera ágætismót í Eystrasaltsríkjunum með fjölmiðlafulltrúum og höfum gert ýmislegt í gegnum tíðina. Ég held að við ættum að skoða þetta með leit og björgun, hvort við gætum raunverulega gert meira tengt því á Norður-Atlantshafi, komið sterkar inn með þeim hætti, þá með tíð og tíma og vonandi með öflugri innkomu þar og að meira fjármagni sé varið til þeirra mála, þá mögulega sérstaklega í samstarfi við, eins og ég benti á, Dani, sem hafa verið í stóru hlutverki í kringum landið og í nágrenni við það í gegnum árin. Ég held að það væri eitthvað sem við þyrftum að skoða betur. Varðandi það að stíga fastar inn í: Ég er bara hlynntur því, það er mín persónulega skoðun, að þessi mál séu skoðuð alvarlega og ég fagna því að málin séu rædd. En það þurfti eiginlega svona hræðilegt stríð til þess að skilningur á þessum málum ykist eins og það er í dag. Ég tek það kannski fyrir í síðara andsvari hvað mér finnst eðlilegt að við myndum gera.

Virðulegi forseti. Ég vil heils hugar taka undir með hv. þingmanni að það er erfitt fyrir okkur að segja skýrt og skorinort að við ætlum að fara upp í 2% af landsframleiðslu, ég held að það sé ekki raunhæft eins og staðan er í dag og alls ekki miðað við stöðu ríkisfjármála þannig að það er snúið. Á hinn bóginn þurfum við í þessu eins og öðru að horfa til framtíðar og ég vil í fyrsta lagi segja að við þurfum að leggja aukna áherslu á að byggja upp þekkingu hér innan lands á öryggis- og varnarmálum, meira en verið hefur. Í öðru lagi einmitt að skoða leit og björgun. Það er eitthvað sem við getum raunverulega gert sjálf og stuðlað að og verið okkar framlag og um leið að fjölga enn frekar í borgarahluta starfseminnar í NATO. Þar sem við höfum komið inn höfum við gert það alveg ótrúlega vel, hvort sem það er flugumsjón eða aðrir þættir, ráðgjöf varðandi björgun og fleira. Það er eitthvað sem við getum tvímælalaust bætt. Í þriðja lagi er okkar aðstaða hér, hvernig við ætlum að byggja upp aðstöðu, m.a. líka í samvinnu við mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins. Ég tel að við þurfum að halda áfram uppbyggingu sem hefur átt sér stað. Það hefur verið uppbygging á síðustu árum sem er fagnaðarefni og við verðum að búa þannig um hnútana að hún geti haldið áfram í þessu breytta umhverfi og að við getum gripið til þeirra aðgerða hverju sinni og við séum með aðbúnað þannig að við getum gert það ef svo ber undir. Ég ætla einfaldlega að leyfa mér að skilja að það er ekki hægt, verandi með hæstv. forsætisráðherra í salnum, fyrir stjórnarþingmenn að koma hér og taka undir orð Björns Bjarnasonar um að stíga þurfi ákveðnar til jarðar í þessum málum. Hv. þingmaður talar um að við þurfum að taka þetta alvarlega. Ég tek heils hugar undir það og ég vona og ég veit að við munum gera það mjög ítarlega, að taka þetta alvarlega í utanríkismálanefnd.

Frú forseti. Svo maður sletti, frú forseti: Á ensku er talað um „Transatlantic bond“ sem er þá innan Atlantshafsbandalagsins þar sem verið er að tengja Ameríku og Evrópu saman. Innan bandalagsins gegnir Ísland gríðarlega stóru og mikilvægu hlutverki í Norður-Atlantshafinu, hvort sem það hefur komið fram hér eða ekki, í tengslum við kafbátaleitina eða loftrýmisgæslu og leit og björgun sem var raunverulega, getum við sagt, öflugri hér þegar varnarliðið var í landinu. Það voru fimm þyrlur sem það var með, auk þess var svo Landhelgisgæslan íslenska. Gæslan hefur staðið sig gríðarlega vel í sínu hlutverki. Það þarf einnig að tryggja skipaleiðir yfir Atlantshafið sem eru bara hérna rétt sunnan við Ísland. Það þarf að hafa í huga þegar verið er að vinna að vörnum og öryggismálum Atlantshafsbandalagsins og Íslands að þetta er stórt og mikilvægt hlutverk og við erum bara stödd þar sem við erum stödd í þessari „geo-pólitík“. Og ég held að við höfum bara verið að gera fína hluti, núna síðast í Keflavík varðandi uppbygginguna á þessari birgðageymslu til að geyma búnað til að geta byggt upp flugvöll með skömmum hætti, það er fyrst og fremst í þeirri birgðageymslu sem verið er að byggja núna. En ég hef raunverulega viljað að við myndum skoða það alvarlega, og það er mín persónulega skoðun, hvernig Norðmenn standa að málum varðandi samvinnu við Bandaríkin, að vera með þetta á þessum basa, sex mánaða „rotation“ eða skipti á herafla eins og nú hafa verið í Noregi í tvö, þrjú, fjögur ár. Og það er bara ákveðinn veruleiki sem er á bak við kafbátaleitina í Keflavík undanfarin ár sem ýtir undir að það þurfi að skoða þessa umræðu og ræða þetta opinberlega. 

Virðulegi forseti. Með samþykkt þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland árið 2016 fól Alþingi ríkisstjórninni að fylgja eftir stefnu um þjóðaröryggi, stefnu sem tryggir sjálfstæði, fullveldi og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og grunnvirkja samfélagsins. Þjóðaröryggi byggist á skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og hafa grunngildi þjóðarinnar að leiðarljósi, lýðræði og virðingu fyrir réttarríkinu og alþjóðalögum, mannúð og verndun mannréttinda, jafnrétti allra og sjálfbæra þróun sem og afvopnun og friðsamlega lausn deilumála. Þjóðaröryggisstefnan hefur vissulega staðið fyrir sínu en nú þarf að endurskoða hana í ljósi núverandi stöðu hér heima sem erlendis. Samfélagið tekur hratt breytingum og því er afar mikilvægt að við séum sífellt á varðbergi. Í því ljósi er nauðsynlegt fyrir okkur sem þjóð að greina öryggis- og varnarþörf Íslands með það sjónarmið að tryggja þjóðarhagsmuni og þjóðaröryggi okkar til lengri tíma. Pólitísk sátt er leiðarljós í allri vinnu við þjóðaröryggi þar sem stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum er órjúfanlegur hluti þess. Markmið almannavarna er vissulega að undirbúa, skipuleggja og framkvæma ráðstafanir sem miða að því að koma í veg fyrir og takmarka, eftir því sem unnt er, að almenningur verði fyrir líkams- og heilsutjóni eða að umhverfi og eignir verði fyrir tjóni, hvort sem það er af völdum náttúruhamfara, af mannavöldum, vegna farsótta eða hreinlega vegna hernaðaraðgerða. Við búum hér í friðsömu landi og fyrir það getum við verið afar þakklát. Við þurfum þó að vera tilbúin til að bregðast við ef þess þarf og fyrirbyggjandi aðgerðir sem tryggja öryggi Íslands og Íslendinga leika þar lykilhlutverk. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að unnið verði áfram á grundvelli þjóðaröryggisstefnu Íslands en kallað er eftir frekari skoðun á þeim fjölþættu ógnum sem samfélög standa frammi fyrir vegna örra tæknibreytinga og einnig vegna ýmissa áskorana. Breytingar þær sem forsætisráðherra leggur hér fram í átta liðum á þjóðaröryggisstefnu Íslands eru til þess fallnar að auka skýrleika stefnunnar. Lögð er til grundvallar víðtæk nálgun á öryggishugtakið og mikilvægi samhæfingar innan stjórnkerfisins í því skyni að ná markmiðum hennar. Það er af miklu að taka enda fjölmörg atriði sem við verðum að huga að hvað varðar öryggi þjóðarinnar. Við Íslendingar höfum ekki farið varhluta af óblíðri náttúru og náttúruhamförum. Síðustu misseri hafa landsmenn séð mikilvægi öflugra almannavarna hér á landi en brugðist hefur verið við þar sem látið hefur undan. Þó er ljóst að þörf er á að efla almenna kerfið enn frekar ásamt því að tryggja viðunandi aðbúnað og starfsaðstæður. Þá er einnig nauðsynlegt að grípa til aðgerða til að tryggja öfluga og skilvirka enduruppbyggingu eftir náttúruhamfarir. Þjóðaröryggisstefnan fjallar ítarlega um vernd mikilvægra samfélagsinnviða, löggæslu- og öryggismál og inniheldur aðgerðaáætlun fyrir hvert þessara sviða. Leggja ber kapp á að þessum aðgerðaáætlunum verði framfylgt, það er afar mikilvægt. Nú þegar er búið að hrinda af stað átaki til að fjölga í lögreglunni svo að það er greinilegur vilji til staðar til að bæta það sem bæta þarf. Þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland er í stöðugri mótun og tekur mið af þróun öryggismála á hverjum tíma sem er afar mikilvægt. Íslendingar verða hverju sinni að horfa til hagsmuna sinna í öryggis- og varnarmálum sem eru samofnir hagsmunum annarra Atlantshafsbandalagsríkja og aðlaga sig að þeim veruleika sem blasir við hverju sinni. Stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum á að vera hluti af þjóðaröryggisstefnu og taka verður mið af ógnum sem tengjast loftslagsbreytingum, t.d. náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum. Tryggja þarf að áfram verði öflug umræða um fæðuöryggi þjóðarinnar. Við búum nefnilega við breyttan raunveruleika. Stríð geisar í Evrópu og nýafstaðinn heimsfaraldur plagar enn stærstan hluta heimsins. Í landi eins og Íslandi á ekki að þurfa að reiða sig á innflutning matvæla til að geta fætt þjóðina. Það er þjóðaröryggismál að fæðuöryggi þjóðarinnar sé tryggt og að við séum sjálfbær þegar kemur að grunninnviðum. Til þess þurfum við að tryggja innlenda matvælaframleiðslu og styðja við bakið á henni. Við búum yfir kröftugum stéttum matvælaframleiðenda, en rekstrargrundvöllur þeirra fer dvínandi og nýliðun því miður minnkandi. Vissulega leiðir það til minnkandi framleiðslu á matvælum og þetta er því miður þróun sem við verðum að gera allt sem við getum til að koma í veg fyrir. Í erfiðum aðstæðum, sem vonandi koma ekki upp hér á landi, er einmitt nauðsynlegt að hafa mat og drykk. Það er jafn mikið öryggismál og hvað annað. Tryggja þarf matvælaframleiðendum á Íslandi sanngjörn starfs- og samkeppnisskilyrði og ýta undir nýsköpun í allri matvælaframleiðslu. Sækja þarf fram í íslenskum matvælaiðnaði og draga fram sérstöðu íslenskra matvæla. Áhersla á sjálfbæra nýtingu auðlinda þjóðarinnar er mikilvægt leiðarljós í öllum iðnaði. Fyrir Alþingi liggur þingsályktunartillaga þar sem kveðið er á um að stjórnvöld útfæri fyrirkomulag vegna neyðarbirgða landbúnaðarafurða sem hægt er að framleiða hér á landi þar sem markmiðið er að tryggja lágmarksbirgðir af landbúnaðarafurðum í landinu hverju sinni. Þetta er tillaga sem mér finnst mjög mikilvægt að við náum að tryggja að komist hér í gegn. Ég þreytist ekki á að ræða mikilvægi orkuöryggis en orkuöryggi er þjóðaröryggismál. Staðreyndin er sú að við þurfum að byggja upp sterkara flutningskerfi sem er viðnáms- og áfallaþolið. Við sjáum það kristaltært hve stóran þátt orkan spilar í öryggi þjóða þegar við horfum til stöðunnar sem nú er í Evrópu. Við erum heppin með þá orkukosti sem við höfum en við sjáum blikur á lofti og megum ekki sofna á verðinum. Við getum fyrirbyggt orkuskort hér á landi til framtíðar en við þurfum einnig að tvöfalda dreifikerfi raforku og efla það ásamt því að við þurfum að horfa til þess hvernig mögulegt er að afla frekari orku hér í landi. Þetta er nauðsynlegt skref sem við þurfum að taka en þó vissulega varlega og í sátt við náttúru og samfélag. Þannig getum við tryggt orkuöryggi okkar þegar á bítur. Við Íslendingar könnumst of vel við afleiðingar náttúruhamfara og óveðurs á orkuöryggi samfélaga. Einnig sjáum við stríðsrekstur í Evrópu þar sem ráðist er á orkuinnviði og dreifikerfi en ef það tekst þá getur almenningur einungis reitt sig á kerti. Heimili og atvinnulíf lamast án orku. Náttúruhamfarir, óveður, jafnvel árásir á orkuinnviði er eitthvað sem við þurfum að vera búin undir. Við getum þakkað þeim sem á undan okkur fóru og gerðu gerbyltingu þegar hitaveita var lögð í hús á sínum tíma. Við stöndum frammi fyrir eins verkefnum í dag ef við ætlum bæði að tryggja orkuöryggi sem og farsæld þjóðarinnar. Í nýrri þjóðaröryggisstefnu, sem er hér til umræðu, verðum við að hafa skýr markmið og einnig að framfylgja þeim. Efla verður framleiðslu og dreifingu á orku svo við séum sjálfum okkur nóg. Þetta varðar ekki einungis orkuöryggi heldur er þetta grunnskilyrði fyrir því að við klárum orkuskiptin sem við höfum skuldbundið okkur til sem þjóð að ná. Í orkukapphlaupinu er einmitt mikilvægt að við séum ekki að draga lappirnar því við höfum allt sem til þarf til að tryggja orkuöryggi þjóðarinnar sem og til að ná settum markmiðum. Það væri í raun grátlegt ef kjöraðstæður Íslands yrðu ekki nýttar. Virðulegi forseti. Við sjáum aukna hörku í glæpastarfsemi á Íslandi. Síðustu vikur hafa fregnir af hrottalegum árásum og auknum umsvifum glæpasamtaka verið daglegt brauð. Lögreglan gerir allt það sem hún getur með þann mannafla og þá tækni sem hún hefur í höndum sér. Að geta gengið um götur Íslands án ótta við líkamsárásir, skot- eða stunguárásir eða rán er öryggismál. Það liggur fyrir að það þarf að taka á þessum málaflokki af krafti. Að auki hafa netárásir færst í aukana. Hver sem er getur orðið fyrir slíkum árásum. Einstaklingar, fyrirtæki sem og stjórnvöld. Nær öll þessi starfsemi fer fram á netinu í dag. Þar skilja einstaklingar eftir sig stafræn fótspor sem jafngilda fingraförum, að mér skilst. Við endurskoðun nýrrar þjóðaröryggisstefnu verðum við einnig að fjalla um það hvernig við mætum þessum nýja veruleika þar sem sönnunargögn eru óhefðbundin. Þá kemur til álita hvernig lögreglan eigi að rannsaka þessi mál með notkun stafrænna fótspora. Þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland á að treysta og efla undirstöðu þjóðaröryggis Íslands til langs tíma á grundvelli virkrar utanríkisstefnu, varnarstefnu og almannaöryggis. Mikilvægasta skylda íslenskra stjórnvalda er að tryggja öryggi borgaranna. Stjórnvöld verða að axla þá ábyrgð og stjórnvöld eru tilbúin til þess. Ég fagna þessari nýju þjóðaröryggisstefnu en það sýnir sig þegar á reynir, líkt og þegar óveður geisar eða þegar ráðist er inn í Úkraínu, hvað við getum gert betur. Því er mikilvægt að þjóðaröryggisstefna Íslands sé einmitt endurskoðuð reglulega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, fyrir að mæla hér fyrir uppfærslu á þjóðaröryggisstefnunni. Það er svo sannarlega kominn tími til að uppfæra hana og draga lærdóm af því sem við höfum verið að gera undanfarin ár sökum þess að það eru miklar breytingar í heiminum í öryggismálum en líka í loftslagsmálum. Og svo má ekki gleyma því að tæknin breytir líka heiminum ansi hratt þessa dagana. Það er ánægjulegt að sjá að í þessari tillögu er settur ákveðinn fókus á friðsamlegar lausnir og afvopnun og ber að fagna því að því sé haldið hér áfram. En það er mikilvægt líka að þessi umræða sé ekki bara um varnarmál og stríð þó svo að við séum að upplifa tíma núna sem fá okkur kannski til þess að fjalla meira um það en við höfum gert undanfarinn áratug eða svo. Við þurfum nefnilega líka að horfa til þeirra breytinga sem eru að verða í loftslagsmálunum, hvernig við sem lítið eyríki úti í miðju Atlantshafi verðum fyrir áhrifum loftslagsbreytinga. Á sama tíma megum við ekki gleyma því að við búum á eyju sem er enn að mótast og bara á síðustu tveimur árum höfum við fengið að upplifa það að t.d. eldgos geta átt sér stað hér í bakgarði höfuðborgarsvæðisins. Jarðvísindamenn eru líka duglegir við að minna okkur á það að flest af okkar stærstu eldfjöllum eru komin á tíma. Þetta eru allt saman hlutir sem við þurfum að hafa í huga þegar við erum að hugsa um þjóðaröryggi vegna þess að þjóðaröryggi snýst ekki bara um varnarmál heldur um öryggi þjóðarinnar og hvers konar vá. Það er einnig ánægjulegt að sjá í þessari tillögu að talað er um friðsamlega alþjóðasamvinnu þar sem verið er að takast á við hluti eins og ójöfnuð, jafnrétti, hungur, fátækt og fleira. Þar getur Ísland einmitt leikið mun stærra hlutverk, ekki kannski endilega með peningaútlátum, því að þó svo að við höfum verið duglegri við að auka peningaútlát á síðari tímum til þróunarstarfs og mannúðaraðstoðar þá getum við gert svo miklu meira með því að miðla af þekkingu okkar og reynslu. Hér í dag hefur einmitt verið nefnt eitt dæmi um slíkt. Við Íslendingar stöndum mjög framarlega þegar kemur að hlutum eins og leit og björgun og við gætum, eins og bent var á fyrr í dag eða fyrr í kvöld, þetta er orðinn kvöldfundur, séð um leit og björgun á norðurslóðum, ekki endilega að sjá um framkvæmd við alla leit og björgun heldur að stýra aðgerðum og samhæfa þær. Þar höfum við mikla reynslu. Það er einnig ánægjulegt að sjá að það tókst að setja smá af Evrópu í þessa stefnu, þó ekki Evrópusambandið heldur bara evrópska samvinnu. Það er mikilvægt að átta sig á því að Ísland hefur um langt skeið tekið þátt í almannavarnasamstarfi Evrópu. Við höfum í rauninni ekki nýtt okkur það nógu vel vegna þess að þar gefst okkur kostur á að þjálfa okkar fólk í því að takast á við stórar aðgerðir, jafnvel taka þátt í aðgerðum í þessu samvinnuverkefni sem Evrópusambandið er að vinna. Þannig öðlast fólk reynslu og þegar það fólk kemur aftur hingað til lands eftir einhverjar vikur, eftir að hafa tekið t.d. tveggja vikna námskeið eða verið í tvo mánuði í Pakistan við að aðstoða við vatnsdreifingu eða eitthvað slíkt, kemur það til baka með reynslu sem nýtist síðan í okkar samfélagi. Þar höfum við rætt í þróunarsamvinnunefnd um möguleika þess að byggja upp ákveðinn viðbragðshóp hér heima sem hægt sé að bjóða fram í gegnum þetta evrópska samstarf og er síðan hægt að nýta hér á landi þegar stórir atburðir gerast. Það er eitthvað sem við ættum að skoða vel. Hér er talað um skilvirkt og samhæft viðbragð við vá. Þarna er mikilvægt að vera ekki bara með orðin tóm heldur að það sé sett fjármagn í þetta. Það hefur því miður verið þannig um allt of langan tíma að almannavarnir hafa verið undirfjármagnaðar. Þar þurfum við að vinna mikla vinnu í viðbragðsáætlunum og fleira. Hér skömmu fyrir Covid unnu um sex manns hjá almannavörnum. Restin voru allt sjálfboðaliðar. Það þarf fjármagn og eins og haft var eftir yfirmanni almannavarna, Víði Reynissyni, þá þyrftum við um 30 stöðugildi til nokkurra ára til að klára viðbragðsáætlanir á landinu. Þetta eigum við að skoða og gera. Það er líka ánægjulegt að sjá að þessi þingsályktunartillaga fjallar um röskun á lífsskilyrðum og búsetu vegna loftslagsbreytinga. Þarna er ekki nóg að hugsa bara um hvernig þetta hefur áhrif á okkur heldur þurfum við að taka virkan þátt og leggja fjármagn í hinn nýstofnaða sjóð sem var búinn til í Egyptalandi fyrir tveim vikum síðan sem gengur út á það að ríku þjóðirnar veiti fjármagn til þess að bregðast við skemmdum og tapi eftir veðurhamfarir og fara í þær aðgerðir sem þarf í fátækari löndum. Þessi sjóður er kallaður á ensku, með leyfi forseta, Loss and Damage-sjóður. Hann var búinn til fyrir tveim vikum en það er ekki fyrr en eftir eitt ár sem við ákveðum hvernig hann á að virka og svo förum við ekki að leggja pening í hann fyrr en eftir eitt ár í viðbót eftir það. Það hefur mikið verið talað um netöryggi og þar er mikilvægt að horfa ekki bara til þess að hingað liggja strengir sem hægt er að klippa í sundur heldur líka að það er hægt að ráðast á slíkan búnað einfaldlega með netárás og hafa þannig áhrif á hann án þess að nokkurn tíma þurfi að sigla einum einasta bát. Það er líka búið að tala aðeins um gervihnetti sem varaleið. Því miður er það þannig í dag að það eru ekki gervihnettir fyrir ofan Ísland sem hægt væri að nýta almennilega sem varaleið. Evrópusambandið kynnti fyrir okkur í EES-nefndinni fyrir rúmum mánuði síðan eða tveimur nýtt prógramm sem þeir eru með, sem á ensku kallast, með leyfi forseta, EU Secure Connectivity Program. Það á að fara að setja upp gervihnetti til að tryggja fjarskipti milli ríkja innan Evrópu og það er mikilvægt að Ísland og EES verði þátttakendur í þessu. Að lokum langaði mig bara að segja enn og aftur: Það er ekki nóg að vera með góða stefnu og vel skipað þjóðaröryggisráð heldur þarf að fylgja þessu eftir með aðgerðaáætlun um hverju þurfi að breyta og hvað þurfi að gera, áætlun sem er tímasett og fullfjármögnuð.

Herra forseti. Eins og hv. þingmaður kemur inn á erum við náttúrlega að ræða margt annað en öryggis- og varnarmál hér og þar á meðal að byggja upp öfluga og áfallaþolna innviði. Hver er skoðun hv. þingmanns á þeim málum? Nú heyrir maður kannski ekki mikið frá hans flokki um þessi mál, varðandi raforkukerfið, hversu miklu það skiptir að byggja upp meginflutningskerfi raforku og slíka þætti, flugvellina, alþjóðaflugvellina, bara þannig að það virki allt hjá okkur. Nú veit maður ekki almennilega hver skoðun hv. þingmanns er eða hans flokks almennt á aðildinni að Atlantshafsbandalaginu, hvernig hv. þingmaður sér það fyrir sér að þetta verði best gert, varðandi fjölþáttaógnir, netöryggismálin og almennt að treysta varnir lands og þjóðar í þessu samhengi. Það væri áhugavert fyrir umræðuna að fá þetta fram. Ég hef setið hér í sex ár og lítið heyrt af þessu úr hans átt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og það að vilja vita meira um hvað okkur í Pírötum, eða mér, finnst um þessi mál. Ég held að það sé alveg á hreinu að við þurfum að vinna mikið í því að bæta innviði okkar, hvort sem það er til að tryggja fjarskipti á vegum úti eða í afskekktum dölum, eins og hv. þm. Lilja Rannveig Sigurðardóttir nefndi hér áðan, eða til að tryggja raforkuöryggi, eins og hv. þingmaður nefndi. Að sjálfsögðu þarf að leggja vinnu í þessa hluti. Það er sorglegt að við séum með flutningskerfi sem er orðið 50 ára gamalt og er þannig úr garði gert að það stenst hreinlega ekki veður. Það verður að geta dreift orkunni hvaðan sem hún kemur þegar álagið minnkar eða eykst á einhverjum stöðum. Við þurfum svo sannarlega að fjárfesta í þessu og því miður held ég að við höfum misst af tækifæri fyrir nokkrum árum til að sækja ódýr græn lán til að byggja upp þessa innviði, lán sem hefði verið hægt að fá á 0% vöxtum. Varðandi það hvernig við eigum að ná fram okkar hlutum þá held ég að það sé einmitt mjög góð setning í þessari þingsályktunartillögu, þ.e. með því að taka virkan þátt í norrænni, evrópskri og alþjóðlegri samvinnu. Það er nákvæmlega þannig sem við þurfum að vinna hlutina. Við skulum ekki halda að við getum gert eitthvað alein og óstudd. Við þurfum að vinna með öðrum, læra af öðrum, leggja það fram sem við getum, hvort sem það er á borgaralegum forsendum eða öðrum. Þannig vinnum við.

Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir andsvarið, það er bara fínt að fá þetta fram. Fyrir örfáum árum var þessi umræða um flutningskerfi raforku ekki á þessum stað. Það þurfti fárviðri sem gerði heilu landsvæðin rafmagnslaus svo dögum skipti til. Þetta er fyrir þremur árum í næsta mánuði, það vantar 10 til 12 daga upp á að það verði þrjú ár. Þar á undan var bara mikið skeytingarleysi víða varðandi þessa uppbyggingu og vantaði almenna og góða umræðu um mikilvægi slíkrar framkvæmdar. En ég held að við séum komin á þann stað núna að þjóðin sé almennt farin að sjá ljósið og þingheimur líka. Mér fannst þetta líka ágætlega orðað í þessum breytingartillögum við þjóðaröryggisstefnuna, sem snýr einmitt að því að við vinnum þetta með norrænu löndunum og okkar nágrannaþjóðum. En það er ekki minnst á Atlantshafsbandalagið í þessu, varðandi alþjóðasamtök, sem er kannski viðkvæmt fyrir einhverjum, að þess sé getið í pappírnum. Ég veit ekki hvar hv. þingmaður stendur varðandi þann þátt, það væri eðlilegt að minnast á það með beinum hætti í breytingartillögunum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. NATO er reyndar nefnt í greinargerðinni. Ég sá hins vegar ekki í fljótu bragði að Sameinuðu þjóðirnar væru nefndar, sem ég held að væri alveg jafn mikilvægt að hafa á þeim upptalningarlista. Það er því miður þannig í mörgum löndum, en ég vil þó meina að það sé sérstaklega eitthvað sem við Íslendingar eigum til að gera, að menn byrja ekki að hugsa um hlutina fyrr en eftir að eitthvað slæmt hefur gerst. Hvort sem það er raforkuleysi eða stríð í nágrenni við okkur, heimsfaraldur - við erum alltaf tilbúin að fjárfesta í hlutunum þegar eitthvað hefur gerst. Fyrir 10–15 árum var skrifuð skýrsla af nokkrum nóbelsverðlaunahöfum í hagfræði um það hvort skaðaminnkunaráhrif í hamförum borguðu sig, eða það sem á ensku kallast, með leyfi forseta: „Disaster Risk Reduction“. Þessir nóbelsverðlaunahafar komust að því að fyrir hvern einn dollara sem eytt var í forvarnir gagnvart hamförum, gagnvart krísum, spöruðust sex dollarar í viðbragðinu. Við erum nýbúin að eyða fullt af peningum í faraldur. Fyrir hverjar 6 kr. sem við eyddum í það hefðum við getað sparað okkur heilmikið.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að þingmálið er íslenska. Þingmenn eru því beðnir um að finna íslensk orð eða orðasambönd yfir þá hugsun sem þeir vilja koma á framfæri. Auðvitað kemur fyrir að menn eru að vísa til sérheita á enskri tungu og annað kann að eiga við í því sambandi en íslenskan á orð yfir allt eða orðasambönd sem eiga að duga til að koma hugsun hv. þingmanna á framfæri.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og taka undir með forseta því að ég hef tekið eftir þeirri tilhneigingu hér í þingsal að hv. þingmenn þýði ágæt íslensk orð sem þeir nota í ræðum sínum yfir á ensku til skýringar. Ég hvet alla hv. þingmenn til að treysta móðurmálinu betur. Við getum sagt að það sé líka fullveldismál, og þjóðaröryggi og fullveldi eru jú nátengd. Því finnst mér ágætt að við nefnum aðeins tungumálið í þessari ágætu umræðu sem ég vil fyrst og fremst nota tækifærið til að þakka fyrir. Út af ræðu hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar sem hér talaði síðast á undan mér, þar sem hann nefndi mikilvægi þess að gera áætlanir, þá held ég að ný Covid-skýrsla sem gefin var út um viðbrögð stjórnvalda við heimsfaraldri geti um margt reynst okkur lærdómsrík þegar tekist er á við slíkan faraldur. Þar er sérstaklega rætt um að þær viðbragðsáætlanir sem voru til hafi gagnast, sérstaklega er rætt um að þær breytingar sem hafa verið gerðar á stjórnkerfinu þegar kemur að samhæfingu hafi gagnast. Mér fannst þetta lærdómsríkt þó að vissulega getum við gert betur og ýmsar ábendingar eru um það í skýrslunni, t.d. hvað varðar samræmt viðbragð ríkis og sveitarfélaga í svona aðstæðum. Þá held ég að líka sé mikilvægt að muna að okkur hefur miðað aðeins áfram og ég held að starfsemi þjóðaröryggisráðs sé í raun einn liður í því. Mig langar að nefna örfá atriði sem hv. þingmenn komu að í sínum ræðum. Eðlilega er ákveðinn skoðanamunur milli hv. þingmanna en heilt yfir tel ég nú að ályktunin sem ég dreg af þessum umræðum sé sú sama og við drógum í þjóðaröryggisráði, þ.e. að stefnan hafi gefist vel og þessi breiða nálgun sé mikilvæg. Mig langar að nefna, af því að einhverjir hv. þingmenn ræddu þessa auknu áherslu á lýðræði, að ég tel vera mikilvægt að við horfum á þá staðreynd að fremur hefur orðið bakslag en framþróun í lýðræði í heiminum á þeim fimm árum sem liðin eru síðan gildandi stefna var sett. Heldur hefur dregið úr lýðræði innan ríkja, lýðræðisríki eru jafnvel færri en áður töldust vera og bent hefur verið á, af þeim alþjóðlegu aðilum sem reyna að hafa einhvers konar yfirsýn yfir slíkar upplýsingar, að við séum að sjá ákveðna afturför. Stundum er hún líka tengd hinni nýju tækni, ekki vegna þess að við höfum ekki alltaf haft skautaða umræðu - hún hefur alltaf verið til staðar - en hin nýja tækni gerir það að verkum að skautuð umræða ferðast hundrað- eða þúsundfalt hraðar en hún gerði áður þegar þessi mál voru til umræðu. Mér finnst þetta mikilvægur punktur og mikilvægt að koma honum á framfæri hér vegna þeirra hv. þingmanna sem nefndu sérstaklega þessa áherslu á lýðræði. Ég vil síðan aðeins koma að því sem hér var nefnt af nokkrum hv. þingmönnum, sem varðar mat á stöðunni. Ég tek undir það. Þjóðaröryggisráð hefur gengið frá mati á ástandi og horfum í varnarmálum þjóðarinnar. Það verður væntanlega lagt fram á þinginu. Ég hafði vonast til að það yrði í þessari viku, a.m.k. er það farið frá þjóðaröryggisráði og mér. Það hefði verið hægt að vinna það hraðar en ástæðan fyrir því að það tók lengri tíma en ella er að farið var algerlega heildstætt yfir fyrra mat frá árinu 2021, en alþingismenn eiga von á þessu í vikunni. Mig langar líka að nefna neyðarbirgðirnar, sem ýmsir hv. þingmenn hafa nefnt. Unnið er samkvæmt áætlun í þeim efnum sem þjóðaröryggisráð gerði þegar þessi skýrsla kom til okkar og var unnin fyrir okkur. Einstök ráðuneyti hafa þegar sett mál á þingmálaskrá til að mæta þeim kröfum sem settar eru fram í skýrslunni, önnur eru enn að undirbúa sín mál. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa bent á mikilvægi þessa máls. Ég held að skýrslan sé mjög góður grunnur fyrir aðgerðir og þjóðaröryggisráð mun fylgja eftir þeim aðgerðum sem þar eru lagðar til. Hið sama erum við að gera varðandi innlenda greiðslumiðlun. Seðlabanki Íslands sendi þjóðaröryggisráði erindi um þau mál og frá því það erindi barst höfum við þrisvar fengið Seðlabankann á fund til að ræða stöðu innlendrar greiðslumiðlunar sem við metum sem svo að sé lykilatriði til að tryggja fjármálaöryggi, þ.e. að til staðar séu innviðir til að tryggja innlenda greiðslumiðlun. Öll þessi mál komu upp hjá hv. þingmönnum og ég vildi aðeins nýta tækifærið til að bregðast við þeim. Vegna þess sem hér kom fram varðandi síðustu breytinguna, þar sem áður var talað um öryggis- og varnarmál en nú er talað um þjóðaröryggismál, þá langar mig að nefna að það orðalag byggir á matsskýrslunni frá árinu 2021 þar sem rætt var um að æskilegt væri að þjóðaröryggisráð mæti ástand og horfur í þjóðaröryggismálum á heildstæðan hátt og horfi í þeim efnum til allra þátta sem þjóðaröryggisstefnan tekur til. Eins og ég sagði hér, og kannski er einhver meiningarmunur um það í þingsal, þá er grunnuppleggið á bak við stefnuna eins og hún var samþykkt á sínum tíma að allir þættir hennar séu jafn mikilvægir, hver og einn standi í raun og veru fyrir sig. Þar af leiðandi er það skylda okkar að horfa á stefnuna út frá þessari heildstæðu sýn en ekki þröngt. Það er ástæðan fyrir þessari orðalagsbreytingu sem ég er nú búin að kafa betur ofan í af því að spurning kom fram um hana. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að lengja þessa umræðu, virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir. Ég þykist vita að einhverjar spurningar komi í andsvörum en vil bara ítreka að ég teldi mjög jákvætt ef hv. utanríkismálanefnd, sem fær málið til umfjöllunar, myndi forgangsraða þessu máli í sinni umfjöllun. Ég held að mikilvægt sé fyrir heildarhagsmuni samfélagsins að við látum þetta mál ekki liggja lengi opið. Út frá umræðum í dag leyfi ég mér að draga þá ályktun, þótt auðvitað sé einhver skoðanamunur, að almennt séu hv. þingmenn sáttir við grundvallarhugmyndafræði þjóðaröryggisstefnunnar og því vona ég að það geti orðið til þess að greiða þessu máli leið hjá hv. utanríkismálanefnd.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hæstv. forsætisráðherra. Ég held að þetta hafi verið afar gagnleg umræða og tel að það sé nú svona sameiningar- og samstöðuþráður í þessu öllu. Við viljum landinu okkar allt. Við viljum varðveita fullveldi, lýðræði, frelsi og mannréttindi og gera það m.a. út frá þjóðaröryggisstefnunni. Ég get talað fyrir mína hönd, eftir að hafa hlustað, og dregið fram að þessi breiða nálgun skiptir mjög miklu máli. Það breytir því ekki að við erum með ákveðnar áherslur. Ég held að það sé eitthvað sem við í utanríkismálanefnd verðum að fara vel yfir, þ.e. varnar- og öryggismálahlutann, að breyttu breytanda, eftir þessa hörmulegu tíma frá því í lok febrúar og ofbeldi Rússa - hvort við séum einfaldlega að gera nægilega mikið fyrir varnir og öryggi landsins þar. Að öðru leyti vil ég taka undir þennan samstöðutón. Ég vil líka taka undir að það er mikilvægt að innlend greiðslumiðlun verði skoðuð sérstaklega. Ég vil hins vegar spyrja hæstv. ráðherra að tvennu, tæknilegs eðlis. Þetta er breytingartillaga. Af hverju leggur hæstv. ráðherra ekki fram nýja þjóðaröryggisstefnu og gerir hana heildstætt? Það verði þá bara reglan að við verðum með nýja þjóðaröryggisstefnu sem við ræðum hverju sinni. Yrði þá eitthvað því til fyrirstöðu að utanríkismálanefnd legði stefnuna fram svo breytta? Síðan er hitt, að hæstv. ráðherra nefndi að mat á stöðunni í varnar- og öryggismálum hefði verið gert 2021. Ég man ekki til þess, hvorki þá eða nú, að samráð hafi verið haft við utanríkismálanefnd í þessu. Mér finnst svolítið að öryggishlutverk og lögbundið hlutverk utanríkismálanefndar þegar kemur að varnar- og öryggismálum sé að fara beint yfir til þjóðaröryggisráðs 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og velti vöngum yfir tvennu. Í fyrsta lagi, hvers vegna breytingartillaga? Ég átti þess vegna von á því að það yrðu miklu umfangsmeiri breytingar á þjóðaröryggisstefnunni, en þegar á hólminn var komið og við vorum öll sammála um það í þjóðaröryggisráði að við ætluðum að gera mjög hófstilltar breytingar þá fannst mér meiri bragur á því, í staðinn fyrir að leggja fram nýja stefnu, að þetta myndi snúast um tiltölulega litlar breytingar á góðri stefnu. Það breytir því ekki að stefnan verður auðvitað alltaf borin upp fyrir Alþingi í heild sinni. Ef breytingarnar verða samþykktar þá verður stefnan alltaf borin upp svo breytt fyrir þingið þannig að það breytir í raun og veru ekki heildarniðurstöðunni, ef hv. þingmaður veltir því fyrir sér. Hvað varðar ástandsmatið þá finnst mér þetta bara góð athugasemd. Sérfræðihópur vann þetta mat síðast fyrir þjóðaröryggisráð. Það var svo sent til þingsins og rætt hér og sú verður raunin aftur. Mögulega ætti samráð við utanríkismálanefnd að fara fram fyrr í þessu ferli og ég tek þá ábendingu og kem henni áleiðis til ráðsins, því að mér finnst í sjálfu sér mikilvægt að við skerpum á því hvert sé hlutverk utanríkismálanefndar og hvert sé hlutverk þjóðaröryggisráðs. Á köflum hefur mér þótt eins og einhverjir úti í samfélaginu, ekki hv. þingmenn en aðrir aðilar, hafi mögulega væntingar til þess að þjóðaröryggisráð sé beinlínis framkvæmdaraðili. Svo er ekki því að við erum samráðsvettvangur þar sem utanríkisráðherra situr, sem fer auðvitað með varnarmálin; dómsmálaráðherra, sem fer með löggæsluna og Landhelgisgæsluna; fulltrúi Landsbjargar með björgunarsveitirnar í landinu o.s.frv. Því erum við samráðsvettvangur og nálgumst málið sem slíkt. En ég held að það sé góð ábending að skerpa á þessum hlutverkum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessi ágætu orð hæstv. forsætisráðherra nákvæmlega á þessum nótum. Við í þinginu getum ekki firrt okkur ábyrgð. Við verðum að standa undir þeirri ábyrgð sem felst í því að vera hér að störfum og því hvert hlutverk okkar í utanríkismálanefnd er hverju sinni. Náum við að uppfylla þau skilyrði og kröfur sem eru gerðar til okkar lögum samkvæmt? Það er fínt að tekið sé vel í það. Ég get auðvitað ekki komist hjá því að minnast á Evrópusambandið. Hæstv. ráðherra nefndi lýðræði sem svo stóran part í upphafi sinnar ræðu, hélt fína tölu um hvað lýðræði skiptir miklu máli og væri einhvern veginn þrætt inn í allt þegar kemur að þjóðaröryggismálum. Það er hluti af sýn okkar í Viðreisn, þ.e. að Evrópusambandið er svo miklu meira en bara efnahagssamband heldur ýtir undir mikilvæga þætti eins og lýðræði, frelsi og frið. Það er ástæða þess að við segjum að það eigi að vera hluti af þjóðaröryggisstefnu okkar að meta 

Herra forseti. Það fór ekki svo að ég kæmist ekki aðeins í að ræða Evrópusambandið.  Ég er ekki að segja að ekki sé margt gott sem hefur komið frá Evrópusambandinu en ég held að við Íslendingar eigum mikil tækifæri til þess að beita okkur á vettvangi Evrópuráðsins í samfélagi Evrópuþjóða, innan evrópska pólitíska samfélagsins sem nú hefur verið komið á laggirnar þar sem Evrópuleiðtogar munu hittast einu sinni til tvisvar á ári á næstunni til að tala fyrir þessum skýru sjónarmiðum sem við hv. þingmaður erum sammála um; lýðræði, mannréttindum, friði og frelsi.

Herra forseti. Ég hrósaði einmitt a-lið 1. mgr. þar sem komið var inn á þetta lýðræðislega stjórnarfar í breytingartillögunum. Í NATO-þinginu er þetta eiginlega orðið að meginumræðu síðustu ár, þ.e. hvernig við verjum lýðræðið. Umræðan um lýðræðið er að verða ein stærsta umræðan. Það kom upp í hug minn þegar maður hugsar til baka. Í apríl 2018 var ég á ráðstefnu á vegum NATO-þingsins í Tyrklandi þar sem verið var að ræða arabíska vorið, þróunina, lýðræðið og ýmislegt. Þarna kemur prófessor við virtan háskóla og segir: Það eru kannski 40 lýðræðisríki í heiminum sem við teljum til vestræns lýðræðis af 200 þjóðríkjum í heiminum, 20% þjóðríkja búa við lýðræði. Það er ekkert sjálfsagt við það og hugtakið er býsna ungt, sagði viðkomandi. Þetta væru ekkert margir áratugir í sjálfu sér. Við myndum aldrei telja vestrænt lýðræði eins og við þekkjum það í öldum. Því er þetta endalaus barátta fyrir lýðræði, frelsi og mannréttindum. Mér fannst ég verða að koma upp og minnast á þetta fyrst hæstv. forsætisráðherra fór inn í þessa umræðu. Í störfum NATO-þingsins er t.d. búið að endurskíra eina nefndina út frá lýðræði, það er komið í nafn nefndarinnar. Það er breyting frá því sem var og gríðarleg áhersla er lögð á þetta.

Herra forseti. Ég las ágæta bók á dögunum þar sem það var orðað þannig að við sæjum alltaf fyrir okkur að þegar lýðræðið hyrfi þá væri það á þann veg að það væri skriðdreki fyrir utan gluggann hjá okkur. En það væri hins vegar flóknara þegar lýðræðið hyrfi jafnvel vegna aðgerða lýðræðislega kjörinna leiðtoga sem beittu öllum ráðum til að draga úr lýðræðinu með því að takmarka aðgengi að kosningum, skerða frelsi fjölmiðla, listamanna og annarra þeirra sem halda uppi gagnrýninni umræðu í samfélaginu okkar, sem við verðum öll að geta tekist á við. Ef okkur er í raun og veru annt um lýðræðið er okkur líka annt um tjáningarfrelsið, málfrelsið og sterka stöðu þessara aðila. Það er einmitt þetta sem við höfum því miður séð gerast, að kjörnir leiðtogar nýta jafnvel færin til að breyta stjórnskipan til að lengja sín eigin valdatímabil. Þetta sjáum við gerast hægt og hljótt og skyndilega áttar fólk sig á því að lýðræði er ekki lengur hið sama og það var. Eftir að hafa gegnt núverandi embætti og kynnst þessu nánar þá verður lýðræðið manni einhvern veginn kærara og maður verður enn þá meira vakandi fyrir því að ekkert er sjálfgefið í þeim efnum. Við erum fólk eins og allt annað fólk í heiminum og þessir hlutir geta gerst hér líka. Því er ég mjög ánægð með að við tölum um lýðræðisleg gildi og lýðræðislegt stjórnarfar í þessari þjóðaröryggisstefnu verði hún samþykkt svo. Ég held nefnilega að þetta sé algjört lykilatriði fyrir okkar samfélagsgerð.

Herra forseti. Það sem ég vildi benda á áðan, varðandi þann þátt sem snýr að lýðræðinu, er samstarfið við Norðurlandaþjóðirnar sem ég held að setji fordæmi á heimsvísu. Manni finnst stefna í að þetta verði þær þjóðir sem munu kannski verða skjöldurinn og grunnur að því hvernig við sjáum lýðræðið þróast og hvernig barst verður fyrir því. Að sama skapi vil ég rétt koma inn á hvert hlutverk utanríkismálanefndar er og síðan þjóðaröryggisráðs. Varðandi þessa endurskoðun á öryggis- og varnarmálum þá kemur mér svolítið á óvart að staða málsins sé sú að þetta sé að koma núna inn í þingið. Ég man ekki eftir að hafa heyrt um að þetta væri að koma inn. Við vorum einmitt að ræða hlutverk þjóðaröryggisráðs í utanríkismálanefnd í heildarstöðu mála og hvernig við tökumst á við þetta. En við þurfum kannski að ná aðeins utan um það hvernig við eigum að standa að þessari þinglegu meðferð.

Herra forseti. Ég get auðvitað engu haldið fram um það hvort hv. þingmaður hafi heyrt eitthvað um þetta eða ekki þó að ég hafi verið að reyna að gera það úr sæti. Hins vegar hef ég greint frá því úr ræðustól Alþingis að þessi endurskoðun stæði yfir. Síðan erum við kannski svo mikið farin að tala við okkur sjálf í þjóðaröryggisráði að við gleymum að tala við aðra og það er þá aftur áminning, sem ég heyri frá báðum hv. þingmönnum Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og Njáli Trausta Friðbertssyni, um að það skipti máli að við skerpum betur á samtalinu. Það kom raunar skýrt fram á þeim fundi sem ég átti með hv. utanríkismálanefnd að mikil ósk væri um aukið samtal þjóðaröryggisráðs og utanríkismálanefndar Alþingis sem ég tel að sé bara jákvætt. Eins var líka sérstaklega rætt um samtal framtíðarnefndar Alþingis og þjóðaröryggisráðs. Sameiginleg vinnustofa þessara tveggja aðila er í undirbúningi núna af því að mjög margt af því sem þessar nefndir og ráð fást við varðar einmitt ógnir framtíðar. En ég held að við getum í raun og veru gert það sama með samtali við utanríkismálanefnd, skerpt á því samtali, og ég held að það sé gott fyrir okkur öll.

Virðulegi forseti. Mig langaði bara að leiðrétta það sem kannski var misskilningur, að ég hefði sagt að við hefðum ekki verið með góð viðbrögð við heimsfaraldrinum. Þvert á móti þá vorum við með viðbrögð í heimsklassa. Það eina sem ég reyndi að taka sem dæmi var að það að undirbúa sig, fjárfesta í forvörnum og t.d. eiga birgðir af hlutum o.s.frv. hefur sýnt sig að sé sparnaður upp á einn á móti sex. Svo það sé alveg á hreinu þá gerðum við frábæra hluti þegar kom að heimsfaraldrinum, að sjálfsögðu lærðum við ýmislegt um það sem betur hefði mátt fara, en alltaf var gert rétt á sínum tíma miðað við þær upplýsingar sem fyrir lágu. Ég vildi bara koma þessu á framfæri.

Herra forseti. Þetta var nú mjög skýrt hjá hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni. Þetta rímar við neyðarbirgðaskýrsluna þegar kemur að lyfjum og lækningatækjum. Þar sáum við dæmi um það, bæði hjá nágrannaþjóðum okkar sem sumar hverjar höfðu hent stórum birgðum sem hefðu getað komið sér vel en líka hjá okkur sem liggjum ekki á miklum birgðum af slíku almennt. Því er þetta auðvitað hárrétt athugasemd. Það eina sem ég vildi benda á var einmitt að viðbragðsáætlanir sem höfðu verið gerðar sýndu í raun og veru gagnsemi sína. Ég held því að ég og hv. þingmaður séum sammála um að með þeim mun meiri undirbúningi sé mun líklegra að svona barátta beri árangur.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra bendir einmitt á viðbragðsáætlunina. Ef ég man rétt þá var fyrsta viðbragðsáætlunin gegn sóttvörnum gerð í kringum 2008 eða 2009, u.þ.b. þegar svínaflensan var að berast hingað. Það hjálpaði okkur svo sannarlega mjög mikið að við vorum búin að taka fullt af ákvörðunum um hvernig við ætluðum að gera hlutina og ýmislegt annað, sem einfaldaði viðbragðið þegar eitthvað gerðist. Þess vegna er mjög mikilvægt að við hlustum á Víði, ekki bara þegar kemur að sóttvörnum heldur líka þegar hann segir að við þurfum að fjárfesta í viðbragðsáætlunum, fleiri viðbragðsáætlunum, og líka að uppfæra þær sem við höfum. Margar þeirra eru orðnar úreltar af því að hér eru þúsundir, tugir ef ekki hundruð þúsunda, ferðamanna á hverjum tíma. Það var kannski ekki raunin í gömlu viðbragðsáætluninni.

Herra forseti. Ég tek undir þetta. Kannski í blálokin, af því að við erum að ræða þjóðaröryggisstefnu, að jafnvel þótt maður hefði talað um samkomutakmarkanir, sóttvarnahólf, afkvíun landshluta og fleiri slíka þætti - allt var þetta til staðar í viðbragðsáætlunum og sóttvarnalögum - þá er það svo að þegar til kastanna kemur vil ég ekki gera lítið úr því hversu stórt skref það er að ráðast í slíkar aðgerðir sem hafa svo mikil áhrif á daglegt líf og frelsi fólks. Um leið og það er ofboðslega mikilvægt að hafa góðar viðbragðsáætlanir þá þurfum við alltaf á hverjum tíma að hafa stjórnvöld sem eru reiðubúin að velta fyrir sér öllum slíkum stórum ákvörðunum og taka þær ekki nema að vandlega íhuguðu máli, sem ég held að hafi gengið eftir þarna. Þegar öryggi fólks er ógnað, sama af hvaða orsökum, þurfum við alltaf að taka önnur sjónarmið með í reikninginn og finna þetta vandrataða einstigi. Ég þakka annars fyrir umræðuna, herra forseti.