Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (Ó. Br.) til máls á þessa leið: Þegar annað mál á dagskránni var á dagskrá 28. f. m., var því skotið undir úrskurð forseta, hvort það og önnur slík heimildarlög kæmi ekki í bága við 24. gr. stjórnarskrárinnar. Með því að þá var úrskurði frestað, verður málið nú tekið til nánari athugunar og úrlausnar. Áminst grein stjórnarakrárinnar, er skipar svo fyrir, að ekkert gjald megi greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum, virðist nánast snerta umboðsstjórnina og vera aðallega sett til þess að reisa skorður við heimildarlausri meðferð hennar á fé landssjóðs, en ekki til þess að rýra eða takmarka fjárveitingarvald og verksvið þingsins. Verður því ekki litið svo á, að í greininni felist bann gegn því, að þingið noti heimildarlagaformið til þess að lýsa yfir þeim vilja sínum, að landssjóðsfé sé varið til einhvers sérstaks fyrirtækis, enda eru í þingsögunni fleiri fordæmi til sönnunar því, að þetta hafi verið sameiginlegt álit þings og stjórnar, t. d. á aukaþinginu 1912 heimild til kaupa á Vestmannaeyja-símanum og á þessu þingi heimild til kaupa á vörubirgðum. Hins vegar er það bein afleiðing af téðri lagagrein, að til þess að fjárgreiðsla samkvæmt slíkum heimildarlögum sé fullkomlega lögmæt, hlýtur fjárveitingin á sínum tíma að vera tekin upp í fjárlög eða fjáraukalög. En þetta getur einungis haft áhrif á það, hvort stjórnin notar heimild þá, sem þannig er takmörkuð. Fyrir því er úrskurðað, að frumvarp það, sem fyrir liggur, komi ekki í bága við 24. gr. stjórnarskrárinnar.

Jón Jónsson : Eg þakka hæstv. forseta fyrir úrskurð sinn í þessu máli. Eg álít hann í alla staði sanngjarnan og réttan. Eins og kunnugt er, var gert talsvert veður úr þessu máli hér um daginn, álitið stjórnarakrárbrot og hin mesta fjarstæða. En eg býst nú við, að slík mótmæli hafi meira verið sprottin af gömlum og nýjum nábúakryt, heldur en því, að hér væri svo mikill voði á ferðum. Það er ekki nýtt hér á þingi, að ýmsar væringar milli flokkanna komi af stað undarlegum ágreiningsatriðum við umræður í þinginu. Reyndar var svo sagt, að hér væri ekki um flokksmál að ræða, þó að svo liti út. Á það skal engan dóm leggja. Þegar fjáraukalagafrumvarpið var til framhalda fyrstu umræðu hér í deildinni og felt frá annari umræðu, var spurt, hversvegna sjálfstæðisflokkurinn gerði þetta, hver væri ástæðan. Eg veit, að ýmsar getgátur hafa sagt, að flokkurinn gerði þetta til óvirðingar fyrrverandi stjórn, að það væri í rauninni vantraustsyfirlýsing til nýja ráðherrana. En slíkar getgátur eru alveg ástæðulausar. Fyrir flokknum vakti ekkert annað en það, að koma í veg fyrir mikil útgjöld úr landssjóði á þessu aukaþingi. Nú hafa verið gerðar varnarráðstafanir gegn afleiðingum Norðurálfuófriðarins. Vænti eg því, að ekki verði með réttu lagt þinginu út til lasta, þótt það sporni á móti hjákvæmilegum útgjöldum nú. Það er hægt að segja, að þingið hefði getað haft hemil á fjáraukalögunum. En undanfarin reynsla hefir sýnt og sannað, að þetta er hægra sagt en gert. Það kom fram í sjálfstæðisflokknum, að ýmsir þingmenn flokksins höfðu fengið áskoranir frá kjósendum sínum um að fylgja fram ýmsum fjárbeiðnum, ef fjáraukalög yrði til meðferðar á þinginu. Töldu þeir sig knúða til að verða við þeim óskum, nema fjáraukalögin yrði feld, úr því að þau komu fram. Eg veit ekki, hvernig þingmenn hinna flokkanna hafa ataðið að vígi í þessu efni, eða hversu varlega þeir hefði viljað fara. Eg býst þó við, að eitthvað svipað hefði orðið ofan á hjá þeim. Var því sýnilegt, að svo hefði farið að lokum, að allmikil upphæð hefði verið samþykt, langt fram yfir það, sem stóð í stjórnarfrumvarpi. Ekki var hægt að segja með sanni, að fjáraukalaganefndin skaraði eld að sinni köku, né færi óvarlega. En lítil líkindi vóru til þess, að tillögur hennar næði fram að ganga og aðrar ekki. Þá vil eg geta þess, að oft hefir það komið í ljós á alþingi, að minni hlutinn finnur ekki eina ljóst eins og skyldi til þeirrar ábyrgðar, er hvílir á honum í fjármálum. Í rauninni ber hver þingmaður ábyrgð gerða sinna gagnvart kjósendum sínum og allri þjóðinni. Aðalábyrgðin verður auðvitað að hvíla á meiri hlutanum. En hitt er ekki rétt, sem komið hefir fyrir, að minni hluti stuðli að því, að fjárlög verði með óhæfilega miklum tekjuhalla og noti það svo sem vopn á meiri hlutann við kosningar. Langt er frá því, að eg vilji segja, að minni hlutinn á þingi nú myndi hafa gert sig sekan í þessu. En það hygg eg mér sé óhætt að segja, að hann sé ekki orðinn alt í einu svo heilagur, að hann hefði neitað sér um, að flytja ýmsar fjárbeiðnir, frekar en meiri hlutinn. Frumv. það, sem hér liggur fyrir, er í samræmi við tillögur fjáraukalaganefndarinnar. Eftir þeim upplýsingum, sem eg hefi fengið í málinu, tel eg óhjákvæmilegt, að þingið hlaupi undir bagga með heilsuhælisstjórninni, til þess að hælið geti starfað óhindrað til næsta þings. Nú hvíla á því svo miklar skuldir, að til vandræða horfir. Þótti mér því furðu sæta., að hæstv. umboðsmaður ráðherra, sem er einn í heilsuhælisstjórninni, skyldi leggjast á móti því, að frv. þetta gengi gegnum þingið. Þar fanst mér sá höggva, er hlífa skyldi. Óska eg svo að málið fái góðar undirtektir.

Eggert Pálsson : Eg skil það, að háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) og hans flokksmenn sé ánægðir með úrskurð hæstv. forseta. Hins vegar býst eg við, að mönnum sé það skiljanlegt, að eg er ekki eins ánægður. En hér er um eins konar hæstaréttardóm að ræða, sem vér verðum að sætta oss við. Efast eg ekki um, að úrskurðurinn er uppkveðinn eftir beztu samvizku, jafnvel þótt eg geti ekki varist þeirri hugsun, að skeð gæti, að einhver annar, sem setið hefði í forsetastól, kynni að hafa kveðið upp annan úrskurð. Og skal eg svo ekki fara nánara út í það. Um frv. það, sem hér liggur fyrir skal eg geta þess, að fjáraukalaganefndinni duldist ekki, að hér væri um nauðsynlega fjárveiting að ræða. Sama máli er að gegna um næsta frv. hér á eftir. En úr því að fjáraukalagafrumv. var felt, þá álít eg, svo framarlega sem þingið vill vera sjálfu sér samkvæmt, að ekkert fé ætti að veita á þessu þingi, en láta stjórnina um það að hlaupa undir bagga, þegar bráð nauðsyn kall. aði að, upp á væntanlegt samþykki alþingis. En fyrst svo mörg heimildarfrumv. eru nú fram komin og að eins tvö þeirra hafa verið íhuguð af fjáraukalaganefndinni, þá tel eg rétt, að skipuð verði 7 manna nefnd í málið, og öllum frumv. vísað til hennar. Hér er um heilan samkynja flokk mála að ræða, og því vel til fallið, að þau sé athuguð öll í senn. Engin töf þarf að verða að því. Ef mönnum er ljós nauðsyn þessara frumv., þarf framganga þeirra ekki að heftast, svo að nokkru nemi við það, þareð nefndin getur þá skilað þeim jafnharðan frá sér aftur til deildarinnar.



Nú er þá komin ástæðan fyrir því, að fjáraukalagafrumv. var felt, þótt lengi hafi staðið á svarinu þrátt fyrir áskoranir, sem fram komu þann dag, er frv. var felt. Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) hefir nú komið með ástæðuna, sennilega fyrir hönd síns flokks, og trúi eg vel. Hún er sú, að háttv. sjálfstæðisflokkur hefir ekki treyst sér til að taka lokið af kjötkatlinum, af ótta við, að þess flokks menn yrði of gráðugir í ketilinn. Aðra þingmenn var ekki að óttast. Eg þakka fyrir upplýsingarnar. En nú álít eg, að afgreiða megi málið með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: Með því að deildin lítur svo á að landsstjórninni sé heimilt og eftir atvikum skylt að sjá, við því, að heilsuhælið þurfi eigi að hætta störfum sínum, svo að engin þörf sé á sérstökum lögum um þetta efni, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Einar Jónsson : Eg finn ástæðu til að þakka háttv. forseta fyrir úrskurðinn. Eg tel úrskurðinn alveg lagalega sanngjarnan og með honum greitt fram úr þeim flækjum, sem þessi mál. Mig furðar á þeirri yfirlýsingu háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.), að fjáraukalögin hafi verið feld, sökum þess, að þingmenn treystu sér ekki að standa á móti ýmsum fjárbeiðnum héðan og þaðan. Fyrr má vera kjarkurinn. Það, sem mestri óánægju hefir valdið í þessu máli er það, að fjáraukalögin vóru feld svo seint. Með þessu lagi hefir eyðst að óþörfu mikill tími þingsins, einkum fjáraukalaganefndarinnar, sem ætíð hefir mikið verk að vinna, eins og vér vitum allir. Ofan á það bætist svo, að nefndarmenn sjálfir setjast niður til að semja frv. um fjárveitingar, sem ekki verður hjá komist, en við það koma frv. Svo seint fram, að tvísýnt er, hvort þau hafist fram. Hvað þetta frv, snertir, þá er eg því algerlega samþykkur, þrátt fyrir þessar athugasemdir. Öllum er kunnugt um, að Vífilsstaðahælinu verður beinlínis að loka, ef það fær ekki styrk, Og sjá þá allir, hver voði landinu er bílinn. Háttv. samþingismaður minn kastaði því fram, að stjórnin gæti ráðið fram úr þessu með bráðabirgðalögum eða fjárveitingum, upp á væntanlegt samþykki alþingis. Allir vita nú, hverjar þakkir stjórnin hefir fengið fyrir slíkar fjárveitingar að undanförnu, jafnvel þótt mikil og bráð nauðsyn hafi kallað að. Nauðsynin er nú hin sama, og tel eg því sjálfsagt að samþykkja frumv. nú, þótt fremur hefði eg óskað, að fjárveitingin hefði farið fram með fjáraukalögum. Þó að því þessi upphæð þyki sumum há, þá sé eg þó ekki, að þingið geti leitt hjá sér að samþykkja þetta frumvarp, og eg sé ekki aðra leið betri en þessi heimildarlög, héðan af. Og hver sem kann að segja, að réttara sé að loka hælinu, þá er það víst, að það segir þjóðin ekki. Þegar einu sinni er búið að reisa það með ærnum kostnaði, og það búið að starfa svo, að flestir munu vera þakklátir fyrir, þá getur það ekki verið alþjóðarvilji, að gera það að engu. Það verður því að veita þessa upphæð, þótt það væri hins vegar æskilegt, eftir allan þann styrk, sem hælinu hefir borist, að það gæti hýst fátæka menn fyrir minni borgun, en nú á sér stað. En það er nú líklega eitthvað aunað en að það sé hægt, meðan hagur þess er ekki betri en nú. Skal eg svo ekki þreyta menn á lengri ræðu að sinni.



Eg get ekki leitt hjá mér orð háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.), þar sem hann var að tala um að hann væri hæstv. forseta ekki þakklátur fyrir úrskurðinn. 



Eg skal ekki blanda mér í æsingaræður þær, er hér hefir bólað töluvert á, en betur færi að minkuðu, heldur að eins benda með fám orðum á ástæður mínar fyrir því, að eg greiddi ekki atkvæði við framhald 1. umræðu fjáraukalaganna. Það var nú svo ástatt, að nafn mitt stóð undir nefndaráliti fjáraukalaganefndarinnar, en hins vegar kom tillaga sú, sem fyrir lá til atkvæða, ekki opinberlega fram fyrri en hún var lesin upp, eftir að umræðum var slitið í deildinni og því ekki kostur á að gjöra þá grein fyrir atkvæði í málinu. Í mínu kjördæmi var talið sjálfsagt, að engin fjáraukalög lægi fyrir þessu aukaþingi. Að vísu hefir slíkt komið fyrir áður, en við Norðmýlingar vissum þess engar vonir nú, og höfðum því, sem þingmenn, eg og háttv. samþingismaður minn, ekki til flutnings neinar fjárbænir úr kjördæmi okkar. Þegar til þings kom, þá lágu fyrir fjáraukal., eins og kunnugt er, og skal eg kannast við það, að eg óttaðist ekki upphæð þeirra, eins og hún var í stjórnarfrumvarpinu og ekki heldur eins og hún var eftir tillögu nefndarinnar. En eins og undanfarin reynsla hefir sýnt, þá er oft ekki farið mikið eftir því, hvað fjárlaganefndin leggur til, heldur verður útkoman eftir atvikum við meðferð þingsins og eftir verzluninni (hrossakaupunum) innan þings. Eg hefi einlægt verið á móti fjáraukalögum á þessu þingi, allra helzt háum, en það óttaðist eg, að þau gæti orðið, ef þessi stefna væri tekin á annað borð. Eg hafði því um tvent að velja, annað hvort að fylgja þessari skoðun minni, að afgreiða engin fjáraukalög, eða þá að sætta mig við einstöku nauðsynlegustu fjárveitingar, sem reyndar var bent á við 1. umr. að mætti veita með sérstökum heimildarlögum. Það varð nú með dræmingi ofan á í nefndinni að leggja til að afgreiða fjáraukal., vegna þess að fjáraukalaganefndin fekk ekki ábyggilegt svar frá þingflokkunum, þegar sú spurning var lögð fyrir þá utan þings. Það var ekki glögt, hvað þingið myndi vilja í þessu efni. Ef til vill yrði meiri hl. þó með því. Eg sá, það um seinan, að rétt hefði verið að láta nefndina klofna á þessu. En þegar til atkv. kom í deildinni og eg átti um það að velja, að fylgja skoðun minni eða offra nafni mínu, sem eg hafði sett undir nefndarál., þá kaus eg þann kostinn, að greiða ekki atkvæði. Samnefndarmenn mínir, sem vanir eru þingstörfum, sögðu mér að ekki væri venja að skrifa undir fjárlaganefndarálitið með fyrirvara, þótt ágreiningur væri í nefndinni, og því hafði eg ekki gert það, þótt eg væri því ósamþykkur að ýmsu leyti. Eg vil taka það skýrt fram, að eg hefi ekki verið í neinum flokkssamtökum um þetta mál og að eg hefi engan viljað móðga með framkomu minni, hvorki hæstv. fyrrv. ráðherra, né nokkurn mann annan. Það hefði líka setið illa á mér, ef eg hefði viljað ganga í berhögg við hæstv. núverandi ráðherra, þar sem eg taldist einn af stuðningsmönnum hans, en honum kom þetta ekki síður við, þar sem hann átti að hafa framkvæmd laganna á hendi til næsta þings, og ætla mátti að hann vildi koma inn í þau einhverjum fjárveitingum, en það var útilokað með þessu. Eg vona nú, að þetta nægi til þess að sýna mína afstöðu. En hvað snertir styrk þann, sem hér liggur fyrir til umræðu, þá sé eg ekki annað, en að hann sé sjálfsagður og að ekki þurfi langar ræður til að sýna það, hvað við liggur, ef hælið verður að hætta að starfa. Og eins og sagt hefir verið, er nú fjárhagur þess svo, að annað liggur ekki fyrir, ef ekki er undið að þessu nú þegar. Eg sé ekki, að það hafi neina þýðingu, að setja þetta mál í nefnd nú. Það var rætt í fjáraukalaganefndinni sálugu, og það ætti að nægja til þess, að fara ekki að tefja það frekar. Bæði þetta mál og hið næsta ætti að ganga í gegn viðstöðulaust, en meiri spurning gæti verið um tvö hin næstu þar á eftir. Þau hafa ekki verið áður í nefnd og þau vantar líka takmörk fyrir upphæðinni, svo að hugsanlegt væri, að meira fé yrði notað en til var ætlast. Skal eg svo ekki lengja umræðurnar meira.



Eg ætla að víkja örfáum orðum að dagskránni, sem hér liggur fyrir. Eg felli mig betur við það, að samþykkja frumv. en hana. Það er ekki venja að ætlast til þess, að stjórnin verji öðru fé en því, sem hún hefir heimild til, annaðhvort í fjárlögum eða öðrum sérstökum lögum. Það er varasamt að heimila stjórninni einræði um ýms mikilvæg fjármál. Eg segi þetta ekki af neinni tortryggni til núverandi stjórnar, heldur af því, að mér fanst, að stefnan ætti að vera nú, að þingið freistaði ekki stjórnarinnar til þess að ganga úr hófi í útgjöldum. Menn verða að vera varkárir í því efni og fara gætilega með fé landsins. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) tók það fram, að flokkur vor þori ekki að taka lokið af kjötpottinum, af því að hans menn myndi þá verða of fingralangir. Eg skal nú alls ekki taka fyrir það, að sumir kunni að finnast breyzkir í því efni, en eg hygg, að þó megi með alveg eins miklum rétti segja hið sama um hinn flokkinn, og að ómögulegt sé að gera upp á milli. Eg er ekki að bera í bætifláka fyrir minn flokk, en þegar einstakir menn fara að koma með br.till. á annað borð, þá er erfitt að banna þeim að greiða atkvæði með sínum eigin tillögum, og það er ekki venja að beita flokksaga þegar svo stendur á, hvorki í þeim flokki né öðrum. Hins vegar er það álitamál, hvort það væri ekki rétt, til þess að kippa meðferð fjármálanna í rétt horf, því að það er erfitt að hafa nokkra stjórn á þeim, meðan hver einasti þingm. getur komið með br.till. við fjárlögin. Það væri vit í því, að hinir ráðandi flokkar tæki af skarið og takmörkuðu fjárbeiðslur einstakra þingmanna, því að meðan þetta fyrirkomulag er, þá er ekki von að takist vel að takmarka útgjöldin, þó að einstakir menn geri það fyrir sitt leyti. Eg er ekki að drótta neinu misjöfnu að mótflokknum um það, að hann myndi hafa beitt sér til þess að gera fjáraukalögin sem bölvuðust, en hitt veit eg, að það hefði orðið erfitt að hafa hemil á því, að þau yrði ekki óhæfilega há.



Eg vil leiðrétta það ranghermi háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.), er hann segir að Sjálfstæðisflokkurinn hafi drepið fjáraukalögin. Þetta er alla ekki fyllilega rétt. Það kom til tals þegar við 1. umr., og það var maður úr Bændaflokknum, háttv. samþingismaður minn (S. S.), sem þá stakk upp á því, - þeim flokki, sem háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) telst til. Reyndar greiddi sá maður, háttv. samþingism. minn (S. S.) ekki atkvæði sitt með því - enda eigi heldur móti því - að fella frumv., en það var af því, að hann hafði verið í nefndinni. Fleiri vóru þeir úr Bændaflokknum, sem vóru móti aukafjárl., og auk þess var einn af vorum mönnum með þeim, og einn eða fleiri greiddu eigi atkvæði, svo að það er alls ekki rétt, að þetta hafi verið flokksmál, heldur greiddi hver atkvæði eins og honum sýndist, eins og t. d. háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), og það tel eg líka rétt. Annars kalla eg það lítilfjörlegt atriði, hverjum þetta hefir verið að kenna. Þá ætla eg að minnast á dagskrána, sem háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) kom fram með. Við 1. umr. þessa máls var því haldið fram, bæði af háttv. umboðsm. ráðherra (Kl. J.) og fleirum, að þetta frumv. færi í bága við 24. gr. stjórnarskrárinnar, og væri því ekki heimilt að taka það til meðferðar hér í deildinni. Ef það væri brot á 24. gr. stjórnarskrárinnar að greiða gjald af hendi samkvæmt heimildarlögum, ætti það að vera því meira brot á þessari grein, ef stjórnin greiddi fé úr landssjóði eftir einfaldri þingsályktunartillögu eða rökstuddri dagskrá. Nú hefir háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) komið hér með rökstudda dagskrá, sem ætlast er til að nægi til heimildar fyrir stjórnina til fjárgreiðslu i sama skyni og frumv. fer fram á.  (Eggert Pálsson: Það yrði þá veitt upp á væntanlegt samþykki næsta þings)  . Eg heyri það, en þetta er undarleg hringferð í hugsuninni hjá háttv. þm. Ef í dagskránni liggur engin heimild, þá er hún óþörf, og ef stjórnin vill veita fé án fjárlagaheimildar, þá getur hún það jafnt, hvort sem til er marklaus dagskrá eða ekki, en ef nokkur heimild á að liggja í dagskrá, sem að eins er samþykt í annarri deildinni, þá er skrítið, ef engin heimild felst í reglulegum lögum um sama efni. Mér dettur nú ekki í hug, að stjórnin yrði dregin fyrir landsdóm fyrir það, þótt hún greiddi fé samkvæmt slíkri dagskrá, en allir sjá, hve hugsanrétt þetta er hjá háttv. þingm.

Matthías Ólafsson Háttv. flutningsm. (J. J.) tók það fram, að stjórninni væri gefið ofmikið rúm með dagskránni. Í henni liggur þó ekki annað en það, að þingið lýsir yfir því, að henni sé heimilt og skylt að styðja Heilsuhælið, ef nauðsyn krefur, og meðan stjórnin er ekki þekt að neinu bruðli, þá er engin ástæða til að vantreysta henni í þessu efni. Þá sagði háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) að einnig myndi vera til græðgi í öðrum flokkum en hans flokki. Eg hafði tekið það fram, að meiri hl. hefði alt af getað ráðið við minni hl. í því tilliti, svo að þaðan var ekkert að óttast. Hitt hafði eg efast um, að hann myndi komast til sannleikans viðurkenningar um sinn flokk, en nú gerði hann það, og var það drengilegt og fyrsta skilyrði til afturhvarfs. Þá er talað um að flýta þessu máli. Það er einmitt til flýtis, ef dagskráin verður samþykt. Hins vegar hefði mér þótt bezt og þinglegast að samþykkja fjáraukalögin, úr því að þau vóru lögð fyrir þingið, og tel alla þessa aðferð óþinglega, en úr því sem komið er, er dagskráin bezt. Að því er það snertir, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði um ranghermi hjá mér, þá læt eg mér nægja að vitna til orða háttv. sessunautar míns (Sk. Th.), sem sagði berum orðum, að það hefði verið samþykt á fundi þess flokks, sem hann telst til, að drepa fjáraukalögin, og skoraði á þá, sem fyrir því beittust, að gera grein fyrir því, hvers vegna þeir gerði það, og sjálfur greiddi hann ekki atkvæði. Það er því sá flokkur með tilstyrk nokkurra annarra manna, sem hefir drepið fjáraukalögin, og er þá vísað til baka ámælinu um ranghermi. Hitt getur verið, að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki verið sammála um þetta, en hvenær er sá flokkur sammála um nokkurn skapaðan hlut?



Út af þriðja máli á dagskránni skal eg leyfa mér að taka það fram, að spurning getur verið um, hvort eigi þurfi að leita afbrigða frá þingsköpum til þess að það geti komist að. Í 27. gr. þingskapanna er svo fyrir mælt, að lagafrumvörp, er önnurhvor deildin hefir felt, megi ekki bera upp aftur á sama þingi. Liggur nærri að líta svo á, að þetta ákvæði verði einnig að gilda um einstakar greinir feldra frumvarpa, sakir þess, að annars mætti algerlega fara í kringum það með því að bera upp sérstakt frumvarp um hverja einstaka grein. Ennfremur er svo fyrirmælt í 30. gr. þingskapanna, að atriði, sem búið er að fella í deild, megi ekki bera upp aftur í sömu deild á sama þingi. Nú er það vitanlegt, að frumvarp það, sem fyrir liggur, var einn liður í fjáraukalagafrumvarpi því, sem felt hefir verið hér í deildinni, jafnvel þó þetta atriði kæmi ekki sérstaklega undir atkvæði. Samkvæmt þessum ákvæðum þingskapanna þykir því varlegra að leita afbrigða frá þeim.



Það eru aðeins örfá orð. Það vita allir, hvernig á þessari beiðni um vita stendur, og er því óþarft að orðlengja um það. Ef ekki verður bygður viti á þessum stað, er hætta á að skip komi ekki inn á hafnir á Húnaflóa. Það virðist vera sjálfsagt, að þessi landshluti sé ekki hafður útundan með skipaferðir, enda er það tekið fram í samningum við Bergenska gufuskipafélagið, að skip þess skuli hafa viðkomustaði þar, gegn því að viti sá, er hér ræðir um, sé reistur. Það er því sjálfsagt að veita þennan styrk, svo að ekki sé hægt að líta svo á, að stjórnin hafi rofið samninga um þetta atriði.



Eg vil minna menn á orð skáldsins: »Við eigum sumar innra fyrir andann, þá ytra herðir frost og kyngir snjór«. Andlegar listir, hvort sem þær eru framleiddar með litum, myndaðar úr leir, hvort sem það er skáldskapur eða söngvar eða myndir, skapa okkur þetta sumar. Það er sannast sagt um listamennina, að þeirra ríki er ekki af þessum heimi. Þeirra ríki fylgir skortur og vöntun á þessa heims gæðum. En þetta ríki er eilíft og stöðugt, því að því verður ekki kollvarpað með þeim vopnum, sem menn nota venjulega í ófriði, hugmyndirnar verða ekki brendar eða skotnar eða drepnar á eitri. Aftur á móti er það af þessum heimi, að geymsluhús þarf til þess að varðveita þessar mótuðu hugmyndir Einars Jónssonar, til þess að geymdir verði þeir kostir, sem eru ekki enn búnir að fá fulla viðurkenningu, en fá hana áreiðanlega síðar. Einar Jónsson er ekki svo langt kominn ennþá, að hann hafi fengið þá heimaviðurkenningu, sem listamaðurinn þarf til þess að verða ríkur, þó að hann hafi fengið loflegt umtal fyrir verk sín, bæði í Norðurálfu og Vesturheimi. Hann er svo fátækur, að hann hefir ekki efni á að kosta geymsluna á listaverkum sínum. Hann hefir verið svo heppinn undanfarið, að fá að geyma þau ókeypis í járnbrautarskemmu í Kaupmannahöfn. En nú verða tekin hús á honum um nýár, því að þá á að rífa skemmuna. Þá kemst hann í þau vandræði, að hann verður að mölva listaverk sín, vegna þess, að hann hefir ekki efni á að leigja hús undir þau verði ekki einhvernveginn hlaupið undir bagga með honum. Og þó það sé rétt sem í vísunni segir: »Aldrei þó, það lán var lént, lubbar dóm er sátu, eitrað, höggvið, hengt né brent, hugmyndirnar gátu«, þá má má þó mölva gifsið, sem hugsjónirnar eru mótaðar í. Alt starfsþrek Einars Jónssonar hefir gengið í þessi verk hans. Það er því ekki að eins mikill skaði fyrir hann - því að fyrir hann er það sama sem að missa lífið heldur fyrir alt föðurland hans, ef þessar myndir glatast. Þær eru einkennilegar, hugmyndadjarfar og munu vafalaust síðar vinna þá viðurkenningu, sem þær hafa ekki fengið enn. Þess vegna er þessi heimildartillaga borin fram. Það er ekki verið að fara fram á það, þótt svo kynni að sýnast og væri auðvitað ekkert á móti - að flytja hingað heim annars manns eign og geyma hana á landsins kostnað. Listaverkin verða ekki hans eign lengur en landið óskar, því að hann hefir boðið því þau að gjöf. Vilji landið ekki þiggja þau, þá býst eg við, að því fari líkt og segir í sögunni um Tarquinius og Sibillu. Sibilla kom til Tarquiniusar og bauð honum til kaups 6 bækur og kvað á verðið 1 miljón sestertia. Hann vildi ekki kaupa þær því verði. Þá tók hún eina bókina og brendi hana og spurði hvort hann vildi nú kaupa þær, er eftir væri. Hann spurði um verðið. Hún kvað það vera hið sama og áður. Hann vildi ekki ganga að kaupunum. Þá brendi hún aðra til og fór alt á sömu leiðina - hún heimtaði altaf jafn hátt verð. Þannig gekk það, þangað til hún hafði brent 3 bækur. Tarquiniusi þótti þetta harla kynlegt og keypti þær sem eftir vóru fyrir sama verð og allar bækurnar áttu upprunalega að kosta. Og hann iðraðist þess ekki, því að þetta vóru dýrmætar spádómsbækur, er mikil áhrif höfðu á sögu Rómverja. Eins hygg eg að oss gæti farið að vér síðarmeir, þegar Einar Jónsson er orðinn frægur maður, vildum fegnir gefa margfalt meira fyrir þessi listaverk, sem ekki yrði mölvuð, en vér nú vildum gefa fyrir þau öll. Þó er dæmið halt að því leyti, að vér eigum að fá þessar myndir ókeypis núna. En rétt er það að hinu leytinu, að ekki þarf nema dálitla hepni til, að Einar verði frægur maður og vér þá vildum fegnir gefa 40 þús. kr. fyrir það, sem oss býðst nú ókeypis, ef vér önnuðumst flutning og geymslu á því, sem aldrei kostar meira en 4000 kr. Það gefur að skilja, að það er ekki með ljúfu geði, að hann býðst til þessa. Hann fær ekkert í aðra hönd fyrir það, annað en það, að von hans um að fá viðurkenningu í framtíðinni er ekki með öllu drepin. Og það er ekki ofmikið þótt vér drepum ekki þá von hans, að framtíðin líti hann réttari augum en samtíðin. Það hefir reynst svo oft, einkum um þá menn, sem eru einkennilegir að einhverju leyti. Eg skil ekki í öðru, en að þetta hljóti að vera hvers manns vilji. Þó að nú sé ófriðartímar, álít eg samt gott að gefa þessi lög. Og það gæti kanske létt á samvizku sumra þm. að vel getur svo farið, að skotið verði á Khöfn, og einhver kúlan hitti þessi verk. Þá þyrfti alþingi Íslendinga ekki að naga sig í handarbökin fyrir þennan ósparnað. Eg gleymdi að geta þess áðan, því til sönnunar, að eg fer hér með rétt mál, því að eg hefi hér með höndum símskeyti frá manninum sjálfum, sem hljóðar svo : »Gef verkin ef heimflutt landskostnað og geymd. Einar». Eg gæti sagt ýmislegt fleira til þess að vekja tilfinningar þeirra manna, sem kunna að meta lífsstarf, unnið fyrir hugsjónirnar. Hinna strengi held eg að þýði ekki að reyna að hræra - þeir eru svo hljóðlitlir. Annars vil eg óska þess, að málið gangi tafarlaust fram, eða það verði drepið strax - svo að menn verði ekki lengi að murka lífið úr seinustu vonum mannsins.

Framsögum. (Einar Arnórsson) : Frumv. þetta, sem er komið hingað frá Ed., er á þskj. 212 í því formi, sem Ed. afgreiddi það. Nefndin, sem háttv. Nd. kaus til að athuga þetta mál, hefir orðið sammála um það, að rétt væri að hækka refsingar við tollsvikum. Eins og kunnugt er, hafa gengið sagnir miklar af því, að nú kvæði talsvert að tollsvikum hér í þessum bæ, svo að full ástæða virðist til þess, að löggjafarvaldið láti þetta mál til sín taka. Hins vegar hefir nefndin orðið sammála um, að rétt væri að breyta ýmsum ákvæðum frá því, sem þau eru í Ed. frv. Eins og frv. er nú orðað, þá nær það að eins til hinna almennu toll-laga, en ekki er hægt að nota ákvæði þess um samskonar brot gegn vörutollslögunum frá 1912. Þetta virtist oss þurfa að lagfæra. Vörutollslögin eru í eðli sínu sams konar og almennu toll-lögin, og því rétt að láta sömu ákvæði gilda um refsingar fyrir brot á þeim. Það getur verið að landssjóð drægi það minna, þótt vörutollslögin sé brotin, en brotin eru samt í eðli sínu þau sömu, og því rétt að hegna á sama hátt fyrir þau sem brot gegn hinum almennu toll-lögum. Þá höfum vér og lagt til, að verzlunarleyfi skyldi því að eins missast, að að miklar sakir væri. Þá hefir nefndin viljað greina milli brotanna eftir því, hvort þau eru aðeins brot á móti tolllögunum frá 11. júlí 1911 eða vörutollslögunum 1912, eða einnig brot móti 155. gr. hinna al mennu hegningarlaga. Þá hefir nefndin einnig viljað, samræmisins vegna, hækka refsilágmark 155. gr. hegningarlaganna svo mikið, að það gæti aldrei orðið lægra en refsilágmark fyrir hreint tolllagabrot. Hún hefir því stungið upp á 30 daga einföldu fangelsi, sem refsilágmarki, og svarar það til 100 króna sektar. 3. brt. nefndarinnar á þskj. 287 er alveg sjálfsögð, því að tolllagabrot á að fara með sem alm. lögreglumál, en brot gegn hegningarlögunum eiga að sæta almennri sakamálameðferð. Sömuleiðis sýnist mér viðaukatillaga nefndarinnar á þskj. 344 vera sjálfsögð. Hún er um það, að póstmönnum sé heimilt að láta opna böggulsendingar, ef grunsamt þætti að í þeim fælist tollskyldar vörur. Eg vona að þetta mál fái að ganga fram með breytingum nefndarinnar og skal því ekki lengja umræðurnar frekara.



Eg átti hér á dögunum brtill. við fjáraukalögin, er fór fram á sama og þetta frumvarp. Þegar þau lög vóru feld hér í deildinni, lofsællar minningar, bjóst eg ekki við, að fram mundi koma á þessu þingi nein lög, er færi fram á útgjöld úr landssjóði. En fáum stundum eftir að lögin vóru feld, vóru þegar prentuð þrjú frv. til heimildarlaga fyrir landsstjórnina til að veita fé úr landssjóði. Mér virtist þá, að eg gæti ekki setið hjá og látið þau frv. ganga fram, án þess að gefa þinginu kost á að fjalla um þetta mál, sem eg tel í fremstu röð þeirra mála, sem hér um ræðir. Eins og flestum er kunnugt, er á svæðinu frá Reykjanesi og austur á Hornafjörð alls engar hafnir, er því nafni geti nefnst og lendingar afarillar. Þó liggur víðast þar að landi einhver fiskisælasti sjór hér við land, að minsta kosti síðari hluta vetrar. Mér hafði verið þetta um langan tíma kunnugt áður en eg ferðaðist austur um fjall í erindum Fiskifélags Íslands síðastliðinn vetur. En mér varð þá fyrst ljóst, að fiskimenn á Stokkseyri og Eyrarbakka eru nú miklum mun verr staddir en þeir vóru fyrir nokkrum árum. Áður gengu þaðan að eins opnir bátar til fiskjar, og þá var Þorlákshöfn þrautalending þeirra, þegar sundin á Stokkseyri og Eyrarbakka vóru ófær vegna brims, en nú kemur Þorlákshöfn þeim eigi að slíku gagni sem áður, því að vélbátarnir, sem nú eru því nær hinn eini skipakostur þeirra til fiskveiða, eru of þungir og óviðráðanlegir til að lenda þeim, jafnvel þótt með rólegum sjó sé, hvað þá heldur í brimi. Þeim er því nú enginn annar kostur, en að liggja úti á hafi, hvernig sem veður er, og þegar þess er gætt, að þeir með allri landsunnan og austanátt hafa hina hættulegustu strönd á hléborða, þá ætti öllum að vera það ljóst, að þeir eru að mun hættar staddir nú en áður, og verði eigi ráðin bót á þessu ástandi, getur ekki hjá því farið, að af því leiði stórtjón. Nú hefir hlutafélag nokkurt keypt Þorlákshöfn og hygst að koma þar upp vélbátahöfn og reka þaðan vélbátaútveg. Hefir það nú sent þinginu umsókn um styrk til fyrirtækisins og farið fram á lán til þess. Fór stjórn þessa hlutafélags þess á leit við mig, með því að hún vissi, að eg hafði hug á því, þótt ekki yrði á þessu þingi, að eg flytti frumvarp þessa efnis. Eg var ráðinn í því að hlutast til um, að lagt yrði fyrir þingið 1915 frumvarp í þessa átt, ásamt fleiri frumvörpum um hafnabætur og lendingu, en eg hefi aldrei verið í neinum vafa um, að þarna er þörfin brýnust og má með engu móti dragast, ef ekki á að leiða stórtjón af. Mér var því einkar ljúft að verða við þeim tilmælum og það því fremur, sem eg þekti suma af forgöngumönnum þessa máls sem sérstaka framkvæmdamenn. Eg hefi heyrt á ýmsum deildarmönnum, að þeir vilji að vísu styðja málið og áliti það mesta nauðsynjamál, en þeir vilji gera það skilyrði fyrir fylgi sínu við málið, að landsjóður kaupi Þorlákshöfn, annaðhvort taki hana eignarnámi eða kaupi hana á venjulegan hátt. Ekki er eg því á nokkurn hátt mótfallinn, að landssjóður eignist þessa eign og láti byggja þar höfn á sinn kostnað, en eg óttast fyrir því, að það myndi valda drætti á framkvæmd málsins, og hann tel eg hættulegan. Hefir mér virst svo, sem framkvæmd landasjóðs í hverju landi sem er, sé eigi mun rösklegri en einstakra manna, nema síður sé. Þá hefir því og verið haldið fram, að núverandi eigendur Þorlákshafnar okruðu á henni og tæki óvenjulega hátt gjald fyrir uppsátur, og að það myndi jafnvel geta orðið frágangssök að nota höfnina vegna þess hve dýr hún yrði. En í fyrsta lagi er það nú fjarri öllum sanni, að eigendur Þorlákshafnar hafi enn sem komið er beitt sjómenn neinum ójöfnuði, og í öðru lagi væri þingi og stjórn ávalt innan handar að taka eign þessa eignarnámi ef almenningsþörf krefði. Uppsátursgjaldið er nú ½ hlutur á hverjum bát og mun það verða sem næst 4–5 af hundraði af afla bátsins, virðist það ekki afarhátt gjald, þegar litið er til þess, að fiskimönnum eru lögð til vergögn og íbúð. Þá hefir því verið hreyft til andmæla, að málið væri ofilla undirbúið. Þetta gæti verið ástæða, ef hún væri á rökum bygð. Landsverkfræðingurinn hefir látið aðstoðarmann sinn, hr. Jón Ísleifsson, gera athuganir á staðnum og sjálfur hefir hann verið þar í sömu erindum. Að vísu hefir hann ekki getað vegna tímaskorts lagt fram teikningu af höfninni né nákvæma áætlun um kostnaðinn, en hann hefir leyft mér að hafa það eftir sér, að kostnaðurinn mundi verða öðruhvorumegin við 75 þúsund krónur, og ætla eigendurnir að sjálfsögðu að leggja það fé til, sem styrkurinn og lánið hrekkur ekki til, en þeir sjá sér ekki fært, að leggja út í fyrirtækið hjálparlaust. Mér dettur í hug atburður, sem fór fram fyrir mörgum hundruðum ára á því sama landsvæði, sem hér á hlut að máli, suðurlandsundirlendinu. Þegar mörgum banaspjótum var beint að brjósti eins hins göfgasta og glæsilegasta manna fornaldarinnar, Gunnars á Hlíðarenda, þá bað hann konu sína að snúa sér bogastreng úr hári hennar, en hún spurði þá þessarri kæruleysislegu og kuldalegu spurningu: »Liggur nokkuð við?« »Líf mitt liggur við,« svaraði hann. En kvenflagðið synjaði honum hársins og hann féll fyrir óvinunum, svo sem kunnugt er. Nú er mörgum banaskeytum beint að brjóstum þeirra manna, er sjó stunda á Eyrarbakka og Stokkseyri. Þingið á nú ráð á þeim bogastreng, sem eignir og líf þessarra manna er undir komið. Vill það nú synja um aðstoð sína, eða vill það treysta strenginn, svo að lifi og eignum verði betur borgið? Eg vil vona það. Annars vegar blasir hér við hætta á tjóni lífs margra efnilegra manna og meiri eða minni eigna, ef framkvæmd þessa máls dregst, en hinsvegar aukið öryggi á lífi og eignum, aukin framleiðsla og meira gjaldþol og beinar tolltekjur í landssjóð, ef fljótt og vel er við brugðið. Ef þingið vísar þessu máli á bug og af því hlýzt tjón, þá vildi eg ekki vera í sporum þeirra manna, er að því væri valdir. Eg hefi áður tekið það fram, að eg vildi stuðla að því, að vér takmörkuðum sem mest útgjöld vor til þess, er eigi færir beinan arð, en eg er á gagnstæðri skoðun þegar um er að ræða þær framkvæmdir, er auka velmegun og öryggi. Frá mínu sjónarmiði er þetta fyrirtæki beinn búhnykkur fyrir landssjóð. Eg vil nú eigi lengja umræður um þetta mál við þessa umræðu, en aðeins bæta því við, að eg vona að deildin sýni þessu máli þann sóma að skipa nefnd í það og leyfa því að ganga til 2. umr. Leyfi eg mér að stinga upp á 5 manna nefnd.



Þótt undarlegt sé lítur út fyrir að háttv. deildarmenn láti sig þetta litlu máli skifta, því að það er naumlega helmingur þeirra viðstaddur. Hér er þó um alvarlegt velferðarmál að ræða, og þótt háttv. þm. sé ekki kunnugir staðháttum þarna austur frá, þá vita þeir þó, að það munar töluvert um hverjar þúsund krónurnar, sem veittar eru úr landssjóði. Það eru tvær hliðar á þessu máli, önnur sú, að hér er verið að fara fram á fjárstyrk til arðvænlegs fyrirtækis, og hin hliðin er hættan fyrir mannslífin og eignir manna, sem af því getur stafað, að þessu fyrirtæki sé ekki komið í framkvæmd. Eg hefi verið sjómaður þarna austur frá í 15 ár og þekki vel brimið á Eyrarbakka og erfiðleikana, sem þar er við að atriða fyrir sjómennina. Það hafa stundum orðið slys að því, þegar öll sund hafa verið lokuð og menn hafa orðið að »leggja frá« á opnu bátunum. Þá var það þrautalendingin að hleypa til Þorlákshafnar, þar vóru þá heimamenn stundum lentir og tóku með mannsöfnuði á móti róðrarbátunum í lendingunni. Þetta er ekki hægt að gera nú, síðan mótorbátarnir komu. Það er því enn meiri hætta að fara frá Eyrarbakka á mótorbátum heldur en á opnum bátum, því að í Þorlákahöfn er ekki hægt að taka á móti mótorbátunum nema ef þar kæmi höfn. En það mundi að sjálfsögðu auka að mun mótorbátaútveginn á Eyrarbakka og Stokkseyri. Þegar um þessa hafnargerð er að ræða, er vert að gæta þess, hvort kostnaðurinn við byggingu hafnarinnar mundi svara til þess hagnaðar, sem af henni má vænta. Skal eg segja frá litlu dæmi, sem getur gefið hugmynd um það. Það var í síðastliðuum aprílmánuði, að 9 mótorbátar frá Eyrarbakka og Stokkseyri reru út í svokallaðar »Forir« í 6 daga samfleytt. Alla þessa daga urðu þeir í Þorláksshöfn að sitja heima. En mótorbátarnir fiskuðu að meðaltali 250 fiska á bát á dag eða 1500 fiska á bát alla 6 dagana. Allur aflinn var því 13,500 fiskar á alla bátana, og gerði ca. 9,500 krónur. - Eg hygg, að hér sé um það mál að ræða, sem ekki sé ósanngjarnara að taka til greina, heldur en t. d. brimbrjótinn í Bolungarvík í fyrra. Þó eg hafi minst á þetta litla dæmi, sem gerði Þorlákshöfn þetta mikla aflatjón, þá er það ekki það eina, sem taka verður tillit til, heldur er og á að líta hættuna fyrir mannlífin, sem beinlínis stafar af hafnleysi á þessum stað. Og þó að einum háttv. þm. hafi þóknast að meta mannslífið á 500 kr., þá get eg ekki metið það til peninga. Látum nú vera hvað mannslífið kostar í peningum, hitt mun þó altaf vega meira, sorg og söknuður vinanna sem eftir lifa. Eg þekki dálítið ástandið hjá konum og börnum á, Eyrarbakka þegar brimið hefir lokað öllum sundum og ekkert virðist vera eftir fyrir bátunum heldur en að sökkva í sjóinn. Þetta verður líka að taka til athugunar. Eins og eg sagði í fyrstu, lítur út fyrir, að hv. deildarmenn láti sig þetta mál litlu skifta - deildin stendur því nær tóm - en eg ætla að vona samt sem áður, að hv. deild taki liðlega og vel í málið. Það eru engin ósannindi, þótt eg segi, að hér sé um þarft fyrirtæki að ræða. Það hefir verið int að því, að heppilegt mundi vera, að landið sjálft eignaðist Þorlákshöfn, og bygði þar höfn á sinn kostnað. Eg er ekki á móti því, því að þetta er arðsöm eign. En þeir, sem nú eiga Þorlákshöfn, ætla að leggja mikið fé til þessarar hafnargerðar, á móti því, sem um er beðið í þessu frv. En ef landið eignaðist Þorlákshöfn og réðist að öllu leyti á eigin kostnað í þetta fyrirtæki, þá þyrfti það að borga bæði það, sem hér er beðið um, lánið og styrkinn, og auk þess það, sem núverandi eigendur ætla að leggja fram. Óski háttv. þingmenn að fá einhverjar frekari upplýsingar, þá er eg fús á að gefa þær, sem í mínu valdi stendur. Eg hygg, að enginn háttv. þingm. sé kunnugri á þessum slóðum en eg. Eg hefi séð þar svo margt agalegt, séð svo mikið manna- og peningatjón, vegna þess, að bátakví og örugt lægi hefir vantað, að eg tel það hina bráðustu nauðsyn. að sem fyrst verði úr þessu bætt.



Það er alveg rétt hjá háttv. framsögumanni, að hafnlaust er alla leið með suðurströnd landsins frá Reykjanesi til Hornafjarðar, og Þorlákshöfn er eina neyðarhöfnin fyrir báta, er sjó sækja frá Eyrarbakka og Stokkseyri. Það er líka rétt hjá honum, að menn eru farnir að taka upp mótorbátaútveg á þessum slóðum, og þeir geta enn síður notað þessa neyðarhöfn en opnir bátar. Eg kannast við, að þetta er hið mesta nauðsynjamál, og það er ekki vegna þess, að eg neiti því, að eg legst á móti málinu í þetta sinn. En málið er svo illa undirbúið, að eg er hræddur um, að árangurinn af því mundi ekki ná tilgangi sínum. Það eru sem sé ekki sett nein skilyrði eða takmörk fyrir því, hve mikils eigendur landsins geti krafist í gjald af mönnum þeim, er leyft er að hafa uppsátur þar. Áður fyrr var það altaf svo, að sami ákveðni taxtinn var á ári hverju fyrir uppsátur. En síðan landið lenti í nýjum höndum, þá hefir það hækkað að mun og jafnvel verið heimtaður heill bátshlutur í uppsátursgjald. Að takmörk fyrir þessu vantar alveg, veldur því, að eg í bráðina verð að leggjast á móti málinu, hversu mikið, sem mig langaði til að vera því fylgjandi. Færi frumvarpið fram á það, að landið keypti þessa eign, þá gæti eg verið því fylgjandi. Staður, eins og Þorlákshöfn, á að vera opinber eign, annaðhvort sýslunnar eða landsins. Þegar Jón gamli í Þorlákshöfn seldi jörðina, var gefið fyrir hana 32 þús. krónur - og þótt landið yrði að kaupa eitthvað dýrara en það, álíti eg það ekki frágangssök. Auðvitað væri 70–80 þús. of mikið, en það er beinlínis lífsskilyrði, að þetta verði opinber eign áður verður ekkert að gert í þessu efni. - Eg lét spyrja aðaleiganda jarðarinnar að því í vor, hvort jörðin væri föl. Hann kvað svo vera. Var honum þá bent á það, að bjóða landinu hana til kaups á næsta þingi, í stað þess að sækja um styrk til hafnargerðar þar. Hann mun hafa látið í ljós, að hann væri fús til þess. Síðan væri sjálfsagt að gera þar góða höfn. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, að vinda þyrfti bráðan bug að þessu fyrirtæki, vegna þess, að nú væri hægt að ná í hafnarverkfræðinga hér á landi til þess að vinna hafnargerðina. Eg get nú ekki betur séð, en að málið megi vegna þessa bíða næsta þings, því að vitanlegt er, að Reykjavíkurhöfn verður ekki búin á næsta ári, svo að ekki þurfi að verða vandkvæði á þessu. Sem sagt er eg málinu hlyntur, en aðeins með þessu skilyrði, sem eg hefi getið um.



Það er víst fáum kunnugra en mér, hver þörf er á, að höfn verði gerð í Þorlákshöfn. En eg get ekki mælt með því, að lagt verði út í þetta mál að svo stöddu, vegna þess, hve undirbúningi öllum er ábótavant. Það hefir t. d. ekkert verið rannsakað enn, hve mikið fyrirtækið muni kosta. Annað hefi eg ekki að segja, en jafnskjótt og málið er fullundirbúið, mun eg gerast stuðningsmaður þess.



Eg stend upp til þess að leiðrétta misskilning eða ranghermi hjá háttv. 1. þm. Rangv.s. (E. J.). Hann sagði, að eg hefði metið mannslífið á 500 kr. Þetta er rangt. Eg sagði um daginn, að jafnvel þótt mannslífið væri ekki metið hærra en 500 kr., þá mundi læknir, sem mikið hefði að starfa, borga sig ágætlega fyrir landið, þar sem hann áreiðanlega bjargaði að minsta kosti 10 mannslífum á ári hverju. Eg er ekkert hissa á því, að deildin er hér um bil tóm, þegar verið er að ræða um þetta mál. Það er í samræmi við mína reynslu, að fáir hafa áhuga á stjórnmálum en margir á málum, sem snerta einstaklings hag, metnað og valdahag - þegar um slíkt er að ræða, þá er deildin venjulega troðfull. Þó að eg sé ókunnugur þar eystra, þá dylst mér það ekki, að þetta er mál, sem vert er að athuga vandlega og sýna allan sóma, og vildi eg því leggja til, að nefnd yrði kosin í það. Undirbúninginn er mér ókunnugt um, en væntanlega rannsakar nefndin það atriði sem önnur.

Matthías Ólafsson Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) var sömu skoðunar og eg um það, að hér væri um nauðsynjamál að ræða. En okkur greinir á um það, að hann vill ekki koma þessu fyrirtæki í framkvæmd fyrr en landssjóður sé orðinn eigandi Þorlákshafnar. Eg get ekki betur séð, en að rétt sé hér sem annarsstaðar setningin: »fljótt hjálpað er tvisvar sinnum hjálpað«. Og þótt höfn sé gerð áður en landssjóður eignast landið, þá útilokar það alls ekki, að landið geti fengið eignina með sömu kjörum og nú, því að við væntanlegt eignarnám mundi auðvitað verða tekinn til greina sá styrkur, er landið hefði veitt til hafnargerðarinnar. En að fara nú að stanza við kaupsamninga á eigninni, mundi taka langan tíma og sá dráttur gæti orðið mörgum manninum að fjörlesti. Annars álít eg það óþarft að vera að halda hrókaræður um þetta mál. Verkfræðingur landsins hefir skoðað hafnarstæðið, en hann var ekki viðbúinn með teikningar, svo að ekki hefir verið hægt að leggja þær hér fram. Hann kvaðst áætla kostnaðinn við hafnargerðina eitthvað öðru hvoru megin við 75 þús. kr. Þar af er farið fram á, að viðlagasjóður láni 40 þúsund kr. og að fyrirtækið sé styrkt með 20 þús. kr. af landsjóði, en að eigendurnir leggi til mismuninn, ca. 15 þús. kr. Málið er því ekki eins illa undirbúið og gefið hefir verið í skyn. Og sé viljinn góður hjá háttv. þingm., þá hygg eg, að ekki sé mikið að óttast þá ástæðu. Annars mæli eg með því, að nefnd verði kosin í málið.



Eg er aðeins meðflutningsmaður þessarar tillögu; aðalflutningsmaðurinn er hv. þm. Snæf. (S. G.). Eg hefi lofað að gera grein fyrir þessari tillögu í hana stað, af því að honum er þungt um mál, eins og allir vita. Það þarf ekki að fjölyrða um það, að samgöngur á sjó eru lífsnauðsyn þeim héruðum, sem hafa litla og vonda landvegi. Hér stendur svo á, að frá Borgarnesi og vestur að Búðum er enginn nýtilegur verzlunarstaður löggiltur, nema Syðra-Skógarnes í Hnappadalssýslu, en þessum stað er mjög vel í sveit komið, því að, að honum liggja grösugar víðlendar sveitir, og skal eg einkum nefna til þess Kolbeinsstaðahrepp, Eyjahrepp, Miklaholtshrepp og syðri hluta staðarsveitar, og er Skógarnes hérumbil í miðju þessara sveita. Þessi héruð eru glæsileg að mörgu leyti og gott er þar víða undir bú, enda eiga þar heima í kringum 800 manna. Skógarnes var löggiltur verzlunarstaður árið 1905. Þar er dágóð höfn þegar inn er komið, en leiðin inn á höfnina er vandrötuð, meðan innsiglingin er ekki mæld. Hefir þetta dregið mjög úr skipakomum þangað, því að einsog kunnugt er, er ekki hægt að fá skipin til að koma við á þeim höfnum, sem hafa ómælda innsiglingu. Þetta hefir gert það að verkum, að nú er Skógarnes alveg lokað fyrir viðkomum strandferðaskipanna, sem ella mundu koma þar oft, því að lykkjan er svo sem engin. Á það skal einnig bent, að samgöngumálaráðunauturinn leggur það til í ferðaáætlunum sínum, að strandferðaskipin komi hvergi þar, sem skipaleið til hafnar er eigi mæld. Þetta kemur illa og ómaklega niður á svo framfaravænlegum héruðum, sem hér eiga hlut að máli, þar sem hafnleysur eru á báðar hendur við Skógarnes, en hár fjallgarður að norðan, en langt til Búða og aðflutningar allir afar erfiðir og dýrir. - Þessi tillaga fer fram á það, að stjórnin hlutist til um, að gerð sé áætlun um það, hvað mikið kosti að mæla þessa skipaleið og láti síðan mæla hana. Það er ekki í fyrsta sinn nú, sem þessi málaleitun kemur fram. Hver þingmálafundur vestra þar hefir í seinni tíð haft þetta mælingarmál, sem vonlegt er, með fremstu málum á dagskrá. Þess var áður leitað hjá stjórninni, að hún hlutaðist til um, að þessi mæling yrði framkvæmd, og var þá ráðgert, að hún skyldi fram fara um leið og mælingin á Gilsfirði. En svo er að sjá, sem þetta hafi gleymst, því að nú er mælingunni á Gilsfirði lokið, en Skógarnesleiðin ómæld enn sem komið er. Þegar nú undanfarandi stjórn hefir sama sem lofað að láta þessa mæling fara fram, en hefir samt ekki gert það, verður að skoða það sem gleymsku, en þeirrar gleymsku eiga þeir, sem í þessum héruðum búa, ekki að gjalda. Það er fullerfitt fyrir þá um alla aðflutninga þótt þetta sé gert. Leiðir inn á hafnir eru sama sem þjóðvegir á landi, nema að miklu meira er áríðandi, að skipaleiðirnar sé nákvæmlega mældar, því að menn drukna þó ekki á landi, þótt þeir lendi í ófærum, en allir vita, að hættulegt er að sigla um sjóinn þegar menn þekkja ekki, hvar sker og slíkar torfærur eru. Eg vona nú fyrir hönd aðalflutningsmanns þessarrar tillögu og fyrir hönd héraðsins og mína eigin, að háttv. deild lofi þessu máli nú að ganga sína leið til stjórnarinnar.

Frams.m. (Sveinn Björnsson): Eg skal vera mjög stuttorður. Hér lá fyrir til umræðu í gær nefndarálit frá nefndinni, sem þessi háttv. deild kaus til að athuga málið um stækkun kirkjugarðsins í Reykjavík. Eg fékk þá ástæðu til að tala um þetta mál í sambandi við kirkjugarðsstækkunina, því að þau snerta hvort annað. Þessi tillaga fer í þá átt, að skora á stjórnina að afla sér upplýsinga um það, hvað kosta mundi að koma á líkbrenslu hér í bænum og leggja svo fyrir alþingi næsta frumv. til laga um það mál. Nefndin var öll á einu máli um það, að hér væri um nauðsynjamál að ræða og að auk þess, sem það hefði aukinn þrifnað í för með sér, þá gæti þetta orðið til mikils sparnaðar fyrir landið, því að það kostar ekki svo lítið fyrir landið að verða að leggja til land undir kirkjugarðinn í hvert sinn, sem þarf að stækka hann. Eg vænti því þess fastlega, að háttv. deild verði sammála nefndinni um þetta mál og samþykki tillöguna.



Eg vil að vísu ekki leggja stein í götu þessarar tillögu, en mér finst hún þó samt óþörf. Ef menn vilja leita sér upplýsinga um þetta mál, þá þurfa menn ekki annað en að ganga hér upp á landsbókasafnið, því að þar er hægt að fá, að sjá ótal ritgerðir um þetta mál og skrá yfir allan kostnað og áhöld, sem nauðsynleg eru. Allur almenningur trúir því, að gera megi svona bálfarir eða líkbrenslur ódýrari en greftrunina. Það tel eg mjög hæpið. Það sem eyðist af koks við hverja líkbrenslu, eru um 300 kgr., en þetta er minstur hluti kostnaðarins. Í Lübeck er líkbrenslufélag. Þar er kostnaðurinn 50 kr. fyrir félagsmenn en 60 kr. fyrir utanfélagsmenn. Eg býst við, að kostnaðurinn verði nokkuð líkur því, sem nú er við greftrunina með kistu og öllu saman. Sennilega þó heldur dýrara að brenna þegar öllu er á botninn hvolft. Önnur ástæða til þess, að menn vilja heldur fá líkbrenslu, er sú, að greftruninni fylgi sýkingarhætta, sem geti orsakast af líkum þeim, sem dáið hafa úr næmum sjúkdómum, t. d. taugaveiki. Eg held, að óhætt sé að fullyrða, að engu slíku sé til að dreifa. Þetta mál hefir verið rannsakað nákvæmlega af Kock og Petri, og þeir gera ekkert úr hættunni. Nýjustu handbækur í heilbrigðisfræði segja, að í heilbrigðislegu tilliti sé enginn munur á jarðarförum og líkbrenslu. Eg sé að vísu ekkert á móti því, að stjórnin sé beðin að afla upplýsinga um málið, en eg tel það óþarft, því að hver sem vill getur aflað sér þeirra af eigin rammleik, ef hann vill ómaka sig upp á landsbókasafn og biðja um bækur þar. Annars skal eg taka það fram, að eg skil ekki, hversvegna þessi kirkja þarf að vera ómagi landssjóðs fremur en aðrar kirkjur á landinu, og hér á að styrkja Reykvíkinga til að koma líkum sínum í jörðina.

Frams.m. (Sveinn Björnsson): Eg bjóst ekki við, að þessi tillaga yrði að deilumáli, enda skildist mér raunar á háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.), að hann væri ekki beint á móti tillögunni. En út af því, sem hann sagði, er eg neyddur til að segja nokkur orð. Háttv. þm. sagði, að hver maður, sem vildi, gæti sjálfur aflað sér upplýsinga um málið, þyrfti ekki annað en að fara upp á landsbókasafn og líta í bækur þar. Það er nú svo. Eg efast um, að hægt sé að nota skýrslur, sem finnast þar, svona alveg ómeltar. Mér þykir líklegt, að sníða þurfi málið eftir vorum högum. Hann hélt því fram, að líkbrensluaðferðin mundi ekki verða ódýrari en jarðarfarir. Eg skal ekki um það segja, en það er kunnugt, að landlæknirinn, sem manna mest hefir rannsakað þetta mál, hefir komist að þeirri niðurstöðu, að líkbrensla verði ódýrari. Eg skal ekki stæla við háttv. þingm. um málið frá heilbrigðislegu sjónarmiði, en víst er það, að ýmsir vísindamenn líta svo á, að líkbrensla sé hættuminni en greftranir. Auk þess eru margir fylgjandi því, að afnema þenna greftrunarmáta, sem nú tíðkast. af því, hversu óviðkunnanlegur hann er og ýfir átakanlega harma þeirra manna, er að hinum látna standa. Um það atriði, sem háttv. þm, tók fram, að undarlegt væri, að landssjóður stæði straum af kirkjugarði Reykvíkinga, skal honum bent á það, að landssjóður er eigandi kirkjunnar og verður því lögum samkvæmt að kosta kirkjugarðinn. Þess vegna lá fyrir og var samþykt í gær frumv. til laga um stækkun á kirkjugarðinum, þar sem lagt er fyrir stjórnina að kaupa land til greftrunar hér.

Flutn.m. (Jóhann Eyjólfsson): Þessi tillaga á þskj. 192 fer fram á, að landsjóður leggi fé til brúargerðar á Langá á Mýrum gegn því, að sýslusjóður Mýrasýslu leggi fram 1/3 af kostnaðinum við það. Er gert ráð fyrir því, að landsjóðsféð verði tekið af upphæð þeirri, sem á gildandi fjárlögum er veitt til vegarins frá Borgarnesi til Stykkishólms. Þessi ráðstöfun er gerð í samráði við landsverkfræðinginn Jón Þorláksson og eftir tillögu hans. Brú þessi var gerð 1897, og lagði landsjóður til hennar 1000 krónur en Mýrasýsla það sem á vantaði, og er óhætt að segja, að hún gerði það af fátækt sinni. Brúin var því af vanefnum gerð, og af þeirri ástæðu ekki eins traustlega og þurft hefði, og þar af leiðandi ekki orðið eins endingargóð og annars hefði orðið. Nú er brúin orðin fúin og hrörleg, og háskagripur fyrir menn og skepnur, og er því óumflýjanlegt, að við hana verði gert hið bráðasta. Vegurinn frá Borgarnesi til Stykkishólms er lagður á landsjóðskostnað en viðhaldið hvílir á sýslunni. Þar sem Langárbrúin er einn hluti af þessum vegi, hefði hún í öndverðu átt að byggjast að öllu leyti á landsjóðs kostnað, en eins og eg tók fram áðan, var lagður fram hluti af byggingarkostnaðinum úr sýslusjóði. Það hefði því ekki verið nema réttlátt, að landsjóður kostaði nú brúargerðina að fullu, eins og aðrar brýr á þessum vegi og á öðrum flutningabrautum, sem hann leggur, en eg vildi samt sem áður ekki koma fram með þá kröfu, þó að réttlát væri. Eg vildi ekki tefla taflinu í þá hættu, að tillagan yrði feld af þeirri ástæðu. Þetta er ekki fjárlagaþing og það hefir komið í ljós, að þingmenn eru því mjög mótstæðir að fé sé eytt úr landsjóði. Eg hefi því lagt til, að tekið sé af því fé, sem þegar hefir verið veitt til Stykkishólmsvegarins og brúin gerð fyrir það, jafnframt því, sem eg ætlast til, að krafist verði 13 af kostnaðinum úr sýslusjóði Mýrasýslu. Eg taldi betra, að sýslusjóðnum blæddi of mikið í bráðina, heldur en að málinu væri teflt í óefni með ofháum kröfum. Sú tillaga, sem fram er komin frá háttv. þm. Snæf. (S. G.) á þskj. 242, að þó að fé verði veitt til brúargerðarinnar, þá verði samt sem áður ekki dregið af fénu, sem lagt hefir verið til Stykkishólmsvegarins, kom mér mjög á óvart, því að hún verður annaðhvort til þess að fella fjárveitinguna til brúarinnar, eða að nýja fjárveitingu verður að leggja til vegarins. Það sjá allir, að enginn kafli á þessum vegi, sem er ein heild, er eins nauðsynlegur og sjálfsagður og þessi brú. Vegurinn frá Borgarnesi til Stykkishólms er ekki síður fyrir Snæfellinga en Mýramenn og engu síður umfarinn af þeim. Þó að víða sé vondur vegur á þessari leið, þá er þó enginn kafli á honum svo, að mannhætta stafi af honum, nema þessi brú, eins og hún er nú. Mér er það öldungis óskiljanlegt, ef allir, sem um veginn fara, óska ekki eftir brúnni fyrst og fremst, því að bráð aðgerð á henni er svo nauðsynleg, að hún stendur framar öllu öðru og er langsjálfsögðust. Eg hygg, að hér hafi ofmikil hreppapólitík komist að, og getur það þó naumast kallast því nafni, því að það er auðsýnilegt hverjum manni, sem þessu máli er kunnugur, að bæði sýslufélögin, sem hér eiga hlut að, mundu hafa sameiginlegt gagn af þessari ráðstöfun. Hér hefði því átt að vera unnið að í sameiningu af okkur þingmönnum beggja sýslnanna, svo að það yrði ekki dregið út úr höndunum á okkur, að þessi brúargerð kæmist í framkvæmd.



Eg býst við, að sú fjárveiting, sem þessi tillaga fer fram á, sé sanngjörn, eins og fleiri útgjöld sem fram á er farið á þessu þingi, en ekki ná fram að ganga. Eg skal ekki segja, hvað rétt hefði verið að gera í þessu efni, ef þessi ráðstöfun hefði getað talist sanngjörn gagnvart Stykkishólmsveginum. En eg verð að álíta, að það sé nokkuð djarft að taka af fé því, sem þingið hefir áður veitt annarri sýslu og byggja fyrir það þessa brú. Það held eg, að geti alls ekki komið til mála. Enda hefir nú háttv. þm. Snæf. (S. G.) komið fram með tillögu um, að þó að fé verði veitt til brúarinnar, þá verði fjárveitingin til Stykkishólmsvegarins látin óskert. Þetta verð eg að telja sjálfsagt, en jafnframt verð eg að leggja til, að tillaga háttv. þm. Mýr. (J. E.) verði feld. Eg vona, að hann virði mér þessar undirtektir til betri vegar, því að fyrir mér vakir ekkert annað en sparnaðurinn; að öðru leyti játa eg, að tillaga hans hefir mikið til síns máls.



Eg vil leyfa mér að reyna að sýna fram á, að tillaga háttv. þm. Mýr. (J. E.) er töluvert ósanngjörn, og ekki viðeigandi af þinginu að samþykkja hana nema því aðeins, að viðaukatillaga háttv. þingm. Snæf. (S. G.) verði samþykt um leið. Eg vil leyfa mér að benda á, að þessi vegur, sem brúin er einn hluti af, er þjóðvegur, sem sýslunni ber skylda til að kosta viðhaldið á. Spurningin, sem hér liggur fyrir, er því sú, hvort létta eigi viðhaldsskyldunni af Mýrasýslu að því er brúna snertir. Hér er ekki um annað að tala. Háttv. þingm. Mýr. (J. E.) virðist ganga út frá því, að landsjóði beri skylda til að annast viðhald brúarinnar, og skil eg ekki, hvernig hann fer að álíta það. Annað mál væri það, ef brúin hefði ekki upphaflega verið gerð á landsjóðs kostnað.  (Jóhann Eyjólfsson: Það var hún einmitt ekki.)  Jú, eftir bréfi, sem eg hefi hér í höndunum, lagði landsjóður 1000 kr. til brúargerðarinnar, en sýslusjóður Mýrasýslu aðeins kr. 407,88. Verður því ekki með sanni sagt, að brúin hafi verið gerð á kostnað sýslunnar. En hvað sem því líður, þá verður það ekki talið annað en ósanngjarnt, og eg skil ekki að margir verði til þess að ljá því atkvæði sitt, að leggja þessa brú fyrir það fé, sem þingið í fyrra veitti til þess að halda áfram veginum frá Borgarnesi til Stykkishólms. Það vita allir, sem sátu hér á þinginu í fyrra, og allir, sem þingtíðindin hafa lesið, að féð var veitt eingöngu í því augnamiði að halda þessum þjóðvegi áfram, en ekki til þess að Mýrasýsla fengi það til að gera við þessa brú, sem hún sjálf er skyldug til að halda við. Því fremur er þetta ósanngjarnt, þar sem einnig er byrjað á þessum vegi frá Stykkishólmi, og Snæfellsnessýsla hefir lagt til hans yfir 2500 krónur. Og þetta hefir hún gert til þess, að vegurinn kæmist sem fyrst alla leið. Nú er vegur kominn frá Stykkishólmi og upp undir fjall, eða lengra.  (Sigurður Gunnarsson: Upp að Síkjum)  . Og því síður er ástæða til að breyta þessari fjárveitingu, þar sem full ástæða er til að ætla, að Mýrasýsla hafi ekki haldið veginum frá Borgarnesi eins vel við og skyldi. Mér er kunnugt, að þegar eg var fyrir vestan, þá vórum vér lengi að þvæla um það við Mýrasýslu, að hún málaði brú, sem var á takmörkum sýslnanna, en þess var enginn kostur að fá hana til þess. Lyktaði því máli svo, að vér urðum sjálfir að mála brúna upp á eigin kostnað. Eg get hugsað mér, að líkt hafi farið um Langárbrúna. Eg vil leggja áherzlu á það, að þingið hefir ekki heimild til að taka það fé aftur, sem það hefir einusinni veitt á fjárlögunum. Eg vil benda hv. deild á, að Stykkishólmsvegurinn er nú kominn yfir Haffjarðará, en þar fyrir vestan taka við ófær fen og flóar, og upphæðin, sem til vegarins var veitt í fyrra, var einmitt miðuð við það, að koma vegi yfir þessar ófærur.  (Sigurður Gunnarsson: Þetta sést líka í þingtíðindunum)  . Eg endurtek það enn einusinni, að eg tel það alveg ófært að taka þetta fé og leggja það til Mýrasýslu; það mætti alveg eins leggja það til Húnavatnsýslu, eins og hv. þm. Snæf. (S. G.) skaut að mér.



Vitanlega færi bezt á því og væri eðlilegast, að hv. þm. Mýr. (J. Eyj.) og hv. þm. Snæf. (S. G.) bitust á um þessar tillögur, sem hér liggja fyrir. En eins og hv. deildarmönnum er kunnugt, er hv. þm Snæf. (S. G.) að miklu leyti hamlað máls, og getur hann því ekki fyllilega borið hönd fyrir höfuð sér og sínu kjördæmi, og því er það, að eg leyfi mér að leggja hér lítil orð í belg. Eftir að hafa lesið málskjölin, dylst mér ekki, að Langárbrúin þarf bráðra endurbóta við. Það er enginn vafi á því, að hún er illa komin, eins og hv. þm. Mýr. (J. Eyj.) skýrir frá. Og þar sem hún liggur yfir stórt og hættulegt vatnsfall, er viðbúið, að af geti hlotizt tjón, og jafnvel líftjón, ef ekki verður neitt aðhafst, til þess að koma í veg fyrir það. En hinsvegar get eg ekki annað en kannast við, að ef réttlæti á að gilda í þessu máli, þá á brúin ekki að byggjast á kostnað Snæfellsnessýslu. Það er ekkert réttlæti fólgið í því, að úr því að fé hefir verið veitt á reglulegum fjárlögum, til framhalds Stykkishólmsveginum, þá sé það nú tekið aftur og því varið til annars fyrirtækis og meira að segja í annari sýslu. Eg hygg, að það sé varhugavert að innleiða þá reglu, að aukaþing kippi aftur þeim fjárveitingum, sem reglulegt alþingi hefir veitt. Þrátt fyrir það, þó að eg geti ekki annað en talið það nauðsynlegt að þessi brú verði gerð hið bráðasta, þá hygg eg samt sem áður ógerlegt fyrir þingið að koma því í framkvæmd með því móti sem till. hv. þm. Mýr. (J. Eyj.) fer fram á. En af hverju stafa nú þessi vandræði, sem bæði eg og aðrir eru i, að því er þetta mál snertir? Það stafar af þeirri glópsku, sem þessa hv. deild henti hér á dögunum, er hún feldi fjáraukalagafrumvarpið. Þessu hefði verið auðvelt að koma í kring á sómasamlegan hátt fyrir þingið, ef fjáraukalögin hefði fengið að ganga fram, því þá var svo ofureinfalt að veita þeim þá litlu en nauðsynlegu upphæð, sem þurfti til þess að endurbæta þessa brú. Eg hygg, að þeir hv. deildarmenn, er hér áttu hlut að máli, hljóti nú að finna til glópsku sinnar, er þeir reka þannig svo að segja nefin í hana. Hér eru bæði eg og aðrir komnir í þann skyldubága, sem ekki er auðvelt að greiða úr. Á aðra hliðina viljum vér láta endurbæta Langárbrúna, svo að ekki hljótist slys af vanrækslunni, en hinsvegar viljum vér heldur ekki láta ganga á augljósan rétt Snæfellsnessýslu. En úr því að svo er ástatt, verður þó að skera úr, og sýnist mér þá ekki um annað að gera, en að fella þessa tillögu hv. þm. Mýr. (J. Eyj.), því að af tvennu illu er það þó verra, að þingið fari að gera sjálft sig ómerkt, með því að taka það aftur, sem það hefir einusinni veitt.



Eg vil halda, að ekki sé hægt að breyta fjárlögum með þingsályktunartillögu, og þar sem einusinni hefir verið veitt fé á fjárlögum til framhalds veginum frá Borgarnesi til Stykkishólms, þá hygg, eg að ekki geti komið til mála að taka það fé aftur og byggja fyrir það þessa brú. Mýrasýsla mun vera skyldug til að halda við þeirri brú sem er, svo að umferð um veginn teppist ekki vegna skemda á henni. Hinsvegar tel eg rétt, að ef hér verður gerð steinsteypubrú, þá verði þess ekki krafist af sýslunni, að hún geri hana upp á eigin spýtur, heldur leggi hún aðeins til 1/3 af kostnaðinum, en landssjóður hitt. Þetta er í samræmi við vilja og tillögur landsverkfræðingsins, og þannig var þessu tilhagað, eftir hans ráðstöfun, þegar brúin var lögð yfir Steinslæk á Holtaveginum. En þar stóð eins á og hér. Mér skilst, að þingið nú þurfi ekki að veita neina fjárveitingu í þessu skyni, því að landsverkfræðingurinn hefir, ef eg veit rétt, ráð á einhverju fé til vegagerðar, sem hann hefir heimild til að nota, ef tengja þarf saman vegarspotta, til þess að gera þá nothæfa, eða ef eitthvað annað smávegis þarf að gera við vegi, og vinda þarf bráðan bug að. Eins getur stjórn veitt fé til þessa fyrirtækis upp á væntanlegt samþykki alþingis. Þannig var farið að í fyrra, þegar brúnni á Steinslæk var breytt í steinsteypubrú. Eg get ekki séð neitt á móti því að samþykkja tillögu hv. þm. Snæf. (S. G.) og hygg eg, að það sé misskilningur hjá hv. þm. Mýr. (J. Eyj.) að hún spilli fyrir máli hans. Honum getur ekki verið annað kappsmál, en að fá fé til brúargerðarinnar á Langá. Í hinu er honum vitanlega engin þægð, að féð sé tekið frá Stykkishólmsveginum. Eg mun greiða atkvæði með aðaltillögunni, ef viðaukatillaga hv. þm. Snæf. (S. G.) verður samþykt, en falli hún, þá verð eg að greiða atkvæði á móti brúnni.

Flutningsm. (Jóhann Eyjólfsson) Hv. síðasti ræðum. (B. J.) tók dálítið vingjarnlegar í þetta mál, en aðrir, sem talað hafa, og er eg honum þakklátur fyrir það. Hv. þm. S.-Múl. (G. E.) vildi eg svara örfáum orðum. Hann hélt því fram, að það væri sama að taka fé frá Stykkishólmsveginum og leggja það til þessarar brúargerðar, eins og að leggja það til einhvers fyrirtækis norður í landi. Hér er þó ólíku saman að jafna. Það vakir hið sama fyrir mér og verkfræðingnum, að þessi vegur frá Borgarnesi til Stykkishólma sé ein heild, enda er hann líka kallaður einu nafni Stykkishólmsvegur. Það hefir verið byrjað á veginum frá tveimur endum, bæði að sunnan og vestan, og það hefir verið gert fyrir það, að bæði sýslufélögin, sem hér eiga hlut að máli, hafa litið svo á, að vegurinn væri þeim báðum jafn-nauðsynlegur, og þess vegna mætti á sama standa, hvar byrjað væri og hvar unnið væri að honum. Það varðar vitanlega mestu, að þeim köflum vegarins, sem hættulegastir eru yfirferðar, sé fyrst af lokið, hvar svo sem þeir eru á veginum. Og eins og eg hefi tekið fram, er enginn kaflinn nándar nærri eins hættulegur og þessi brú, eins og hún er nú komin. Mér þykir það harla einkennilegt, að hv. þm. Snæf. (S. G.) skuli ekki finna, að þessi endurbót er ekki síður í þágu Snæfellinga en Mýramanna. Honum hlýtur þó að vera kunnugt, að mikill fjöldi þeirra sækir kaupstað í Borgarnes, og er auðséð, hver nauðsyn þeim er á því, að við brúna verði gert. Eg játa það, að eg vildi gjarna að hægt væri að koma upp brúnni, án þess að taka þyrfti af fé því, sem veitt hefir verið til Stykkishólmsvegarins, en eg treystist ekki til að vera svo kröfuharður, úr því að verkfræðingurinn vildi ekki leggja það til. - Hv. þm. S.-Múl. (G. E.) var að bregða Mýramönnum um, að þeir stæði illa í stykkinu með að halda við vegum sínum. Eg ætla ekki að standa hér sem vörður fyrir því, hvernig þeir leysa viðhaldið af hendi, en það hygg eg þó að eg megi fullyrða, að þeir geri það ekki verr, en víða annarsstaðar á sér stað. En það er svo á Mýrunum eins og víðar, að það er erfitt fyrir fátækt sýslufélag að halda þeim vegum vel við, sem illa hafa verið gerðir í upphafi, miklu erfiðara en að hreyta úr sér ónotum, sem á litlum rökum eru bygð. Hvað það snertir, að Mýrasýslu beri að halda við þessari brú, þá er það mjög hæpið, því að landssjóður hefir aldrei bygt annað af henni en stöplana eina. Nú er farið fram á, að hann geri það sem á vantað, og þegar það hefir verið gert, þá fyrst er sjálfsagt að sýslan geri sitt ítrasta til að halda henni við. Eg skil ekki í öðru en að hv. þm. sjái, að hér er ekki farið fram á annað en það, sem er sanngjarnt og réttmætt, og eg trúi því ekki fyrr en eg tek á, sem eg hefi þó heyrt, að þetta eigi að gera að flokksmáli. Eg vona að menn skilji, að hér er um nauðsyn að tefla, ef til vill um lífsnauðsyn. Og ef slys bæri að höndum, vegna þess að brúin kæmist ekki á, þá vildi eg ekki standa í flokki þeirra manna, sem gæti kent sér um það.



Eg hefi veitt því eftirtekt, að ekki er öllum þingm. ljóst, að þessu máli er þannig varið, að það er sýslan, sem hefir viðhaldsskylduna á hendi. Háttv. flutnm. (J. E.) heldur því fram, að svo sé ekki, en eg skal þá, til að leiða hann í allan sannleika, lofa honum að heyra kafla í bréfi landsverkfræðingsins um þetta efni. Þar segir svo: »Með því, að nú var brú á Langá þegar komið var með veginn að henni, þá var vitanlega ekkert átt þar við brúargerð, en brúin þó síðan skoðuð sem einn hluti af þjóðvegi þessum, sem Mýrasýslu bæri skylda til að halda við«. Eg vona að háttv. flutningsmanni tillögunnar, verði héðan af ljóst, að þetta er rétt, sem eg segi, að sýslan á að viðhalda vegi þessum. Hitt er auðvitað alt annað mál, að sé ætlast til, að bygð verði járnbent steinsteypubrú yfir ána, þá er ómögulegt að heimta það af sýslunni, að hún greiði þann kostnað að öllu leyti. Þetta er auðskilið, af því að sýslunni ber engin skylda til að viðhalda vegi í öðru formi, heldur en hann var upphaflega gerður. Mér finst það alveg eðlilegt, að þar sem steinsteypubrú er mikið dýrarari en trébrú, þá borgi landssjóður þann mismun. En hitt held eg, að ekki geti komið til nokkurra mála, að taka af því fé, sem búið er að veita til vegargerðarinnar og leggja það til brúargerðarinnar, sem sýslan er skyld til að kosta. Mér finst þessi tillaga vera hreinasta ósanngirni, sem ekki nær nokkurri átt. Ef að þessi tillaga yrði samþykt, þá gæti allar sýslur komið á eftir og heimtað fé úr landsjóði til að halda við öllum þjóðvegum. Háttv. flutningsm. (J. E.) játaði í öðru orðinu, að brúin þessi væri grautfúin og því nær ónýt, en í hinu orðinu hældi hann Mýramönnum fyrir það, hve vel þeir héldi við sínum vegum. Eg get ekki séð, að nokkurt vit geti verið í að halda þessu tvennu fram í einu. Háttv. flutn.m. (J. E.) sagðist ekki vilja vera í sporum þeirra manna, sem nú legðist á móti þessari brúargerð, þegar slys hlytist af því, hvað brúin væri ónýt. Það getur vel verið, að þessi brú sé svo ónýt, að slys geti hlotist af að fara hana, en það verður þá ekki þinginu að kenna, heldur Mýramönnum, því að þeir eiga að sjá um, að brúnni sé haldið við. Í fám orðum sagt; mér finst þessi tillaga vera í fylsta máta ósanngjörn, og vona,að deildir taki hana ekki til greina.

Flutn.m. (Jóhann Eyjólfsson): Eg skal ekki vera langorður. Eg get hvort sem er ekki búist við að sækja mikinn rétt í hendur manna, sem hugsa líkt og þessi háttv. síðasti ræðumaður. Það sem hann sagði nú síðast, var að mestu leyti rangfærslur á því, sem eg hafði áður sagt. Hann saði, að eg hefði hrósað Mýramönnum fyrir það, hve vel þeir héldi við sínum vegum. Þetta er rangt. Eg sagði einmitt, að eg ætlaði ekki að standa á verði fyrir Mýramenn um það. En eg sagðist líka búast við því, að það væri nokkuð líkt sem þeir héldi við sínum vegum og aðrar sýslur, sem fátækar væri og litlar, en það er víst, að Mýrasýsla var svo óheppin, að þessi vegur var framúrskarandi illa gerður í fyrstu, og vegna þess er viðhaldið bæði dýrt og erfitt. Það getur verið rétt, að sýslan sé lagalega skyld til að viðhalda þessari brú, en hún hefir að minsta kosti ekki siðferðislega skyldu til þess. Sú stefna virðist hafa verið tekin hér á þinginu áður, að sjálfsagt væri að landssjóður legði 2/3 fram til brúarbygginga. Þessi regla finst mér, að eigi að ráða jafnt f þessu sem öðru. Meira hefi eg ekki um málið að segja, enda býst eg við, að allir þingmenn sé búnir að ákveða, hvernig þeir greiði atkvæði í þess máli. En ekki vildi eg eiga að bera ábyrgð á atkvæði þeirra, sem vilja þessu máli ógagn.



Eg skal aðeins lýsa yfir því, að verði tillaga mín samþykt, þá mun eg heldur ekki greiða atkvæði á móti þessu máli. En verði viðaukatillagan ekki samþykt, þá get eg ekki greitt því mitt atkvæði.