Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Nefndin hefir eiginlega ekkert haft við frv. þetta að athuga og telur sjálfsagt, að það nái fram að ganga á þessu þingi. hún hefir þó komið fram með nokkrar brtt., og er ein þeirra dálítil efnisbreyting, en hinar eru einungis orðabreytingar, til þess að gera málið á frv. betra. Nú hefir það orðið að samkomulagi milli nefndarinnar og stjórnarinnar að láta ekki bera þessar brtt. upp við þessa umr., en geyma þær til næstu umr. Leyfi jeg mjer því að skjóta þessu til hæstv. forseta.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil aðeins benda á, að í dag er 23. apríl, og því komið fram á sumar, er frv. þetta kemur fyrst hingað til þessarar hv. deildar frá hv.Nd. Er því ekki langur tími, sem fjárveitinganefnd þessarar deildar hefir til þess að fjalla um það. En að sjálfsögðu mun hún gera alt, sem í hennar valdi stendur, til þess að fjárlögin þurfi ekki að tefja fyrir þingslitum og að þau verði eins vel úr garði gerð og hægt er.

Frsm (Karl Einarsson) Jeg vil aðeins mæla með því, að frv. verði samþykt eins og það liggur fyrir, því að engin brtt. er við það og það hefir gengið óbreytt gegnum þingið.

Jónas Jónsson (frh.): Jeg hafði, er umr. um þetta mál var slitið síðast, lokið við að gefa yfirlit yfir vissa þætti í sögu Íslandsbanka um síðustu 20 ár. Jeg var kominn fram að vorinu 1920, þegar núverandi kreppa hófst. Um leið og bankinn hætti að yfirfæra fyrir almenning kom upp talsverður uggur hjá kaupsýslumönnum, er áttu fje inni í bankanum, eða höfðu önnur skifti við bankann. Þá gerðist það, víst í fyrsta sinni í sögu bankans, að einn bankaráðsmaðurinn grípur á eftirtektarverðan hátt inn í eftirlitið með þessari stofnun, að jeg tel rjettast að fara um störf hans nokkrum orðum. Eins og mörgum er kunnugt, átti hv.þm. Dala. (BJ) sæti í bankaráðinu, og tekur vor ið 1920 að sjer að rannsaka hag og ástæður bankans og gefa skýrslu um þær rannsóknir. Það er ekki hægt að sjá, hvort hann hafi gert það að tilhlutun landsstjórnar eða bankans eða tekið það upp hjá sjálfum sjer, en að vísu gat þetta legið innan hans verksviðs sem bankaráðsmanns. Niðurstaða rannsóknarinnar var svo birt í blaði hjer í bænum, og gekk út á, að bankinn væri í prýðilegu ástandi. Þar eru viðhöfð sterk orð um, hversu tryggingarnar sjeu miklar, einkum þó tryggingar Fiskhringsins og stórkaupmanna. Yfirleitt eru þar stærstu orðin höfð um öryggi þeirra lána, er síðar hafa reynst hættulegust fjárhag bankans. Það sjest af skýrslunni, að honum hefir verið fenginn til aðstoðar starfsmaður í bankanum, sem farið hefir með hann í gegnum hinar og þessar bækur, og á því hafi dómurinn verið bygður, án þess að bankaráðsmaðurinn kynti sjer sjálfur tryggingarnar. Síðan fer bankaráðsmaðurinn til bankastjórnarinnar og spyr hana, hvernig stórlánin sjeu trygð, og hún lætur vel yfir. Síðan kemur út dómurinn um ástand bankans, á þá leið, að alt sje í ágætu lagi. Skýrslan hefir sjálfsagt haft áhrif í þá átt að styðja traustið á bankanum hjer innanlands, þegar hún kom út. Erlendis hjeldu menn áfram að byggja skoðun sína á vanmætti bankans til að yfirfæra. En er frá leið og upp komst, að skýrslan var tóm endileysa, gerði hún bankanum verulegan álitshnekki. Það hafa verið skiftar skoðanir um það, hvort rannsóknin hafi verið svo grunnfær eða skýrslan gerð þannig úr garði með vilja. Jeg hallast að þeirri skoðun, að hv.þm. Dala. (BJ) hafi samið skýrsluna í góðri trú. Að hóflaust sjálfsálit hans, samfara vöntun á þeirri greind og þekkingu, sem að gagni mátti koma í þessu máli, hafi leitt hann út í ófæruna. það var allra hluta vegna óheppilegt fyrir bankann, að þessi maður skyldi vera fenginn til að gera skýrsluna. Maður, sem var þá á 10–15 þús. kr. launum fyrir að gera ekki neitt. Þar að auki tók hann við sjerstakri borgun fyrir þetta ómak, 4–6 þús. kr. - Hæstv. landsstjórn hefir ekki enn viljað skýra þinginu opinberlega frá, hvor talan er rjettari. - Skýrslan er að mörgu leyti einstök í sinni röð. Hún er vitlausasta endurskoðun, sem sögur fara af hjer á landi. Engin endurskoðun hefir verið borguð með jafnmiklu fje, miðað við vinnuna. Og þjóðin má líklega að talsverðu leyti kenna skýrslunni um, hversu álappalega hefir tekist með ríkishjálpina til bankans. Eftir að skýrslan kom út byrjaði hrunið fyrir alvöru. þessir ríku menn, sem skýrslan talaði svo fleðulega um, stóðu á fallanda fæti og fjárhagur þeirra var hinn hörmulegasti það hafði verið myndað fjelag, svo nefndur Fiskhringur, sem keypt hafði mestan hluta af íslenskum fiski það ár. Enn fremur hafði hringurinn gert ráðstafanir til að láta smíða 2 skip í Englandi, sem nota skyldi til vöruflutninga milli Íslands og Suðurlanda. Nú lækkaði verðið á fiskinum óðum og tapið varð gífurlegt, svo að þegar til skjalanna átti að grípa, varð bankinn að gefa hringnum upp mörg hundruð þúsundir, ef ekki miljónir króna. Það er ekki ljóst, hvað tapið hefir numið miklu, bæði af hinni illu sölu fiskjarins og af því, að Fiskhringurinn hafði orðið að sleppa skipunum, en tapið á skipunum einum saman er áætlað 11/2 miljón króna. Þá tapaði bankinn stórfje á mörgum nýjum togurum, sem þá voru keyptir og kostuðu á þeim tímum meira en helmingi meira en nú, svo að tap eigenda og lánardrottins varð óskaplegt. Loks varð bankinn í tvö haust fyrir miklum skelli út af síldarsölunni. Var tap landsins á henni áætlað alls um 10 miljónir króna, og af því lenti allmikill skerfur á Íslandsbanka. Þessi tvö töp, fyrir utan mörg önnur, stöfuðu algerlega af verslunarbralli kaupmanna í Reykjavík, sem fengu fjeð út úr bankanum eftirlitslítið, gegn tryggingu í sjálfum fyrirtækjunum, og þegar þau mishepnuðust, kom skellurinn á bankann. En hluthafarnir hafa síðan reynt að koma tapinu yfir á þjóðina. Ekki verður sjeð, að formaður bankaráðsins, þáverandi forsætisráðherra, hafi aðhafst nokkum skapaðan hlut. Í stað þess að gera ráðstafanir til þess að bjarga landinu og bankanum, var haldið undan. Fyrst var hætt að yfirfæra, því næst hætt að innleysa seðlana erlendis. Jeg var þá staddur í Kaupmannahöfn, þegar Tofte bankastjóri bannaði viðskiftabanka sínum þar að innleysa seðlana. Varð jeg var við, að miklum óhug sló á menn, og ótrúin á fjárhag landsins margfaldaðist. Um þetta leyti var Landsbankinn í samningaumleitunum við enskan banka um viðskifti, en þeir samningar strönduðu, er bankinn heyrði, að íslensku seðlarnir væru óinnleysanlegir erlendis. Enn fremur kom fyrir þá um sumarið leiðinlegt atvik, sem enn hefir ekki verið fyllilega skýrt, en skýrist ef til vill hjer við umræðurnar í dag. Það kom brjef til kaupsýslumanna hjer, frá erlendum viðskiftamönnum, þar sem spurst var fyrir um það, hvernig stæði á því, að stjórnin bannaði Íslandsbanka að greiða skuldir sínar erlendis. Eftir því sem heyrst hefir, báru þessi brjef bankastjórn Íslandsbanka fyrir þessu. Sje það rjett, verður þessi syndin ekki ljett á metunum, þegar gerður verður upp skuldareikningur hluthafanna við landið. Væri hörmulegt til þess að vita, ef forráðamenn stofnunar, sem notið hefir slíkra vildarkjara hjer á landi, hefði skrökvað upp á landsstjórnina, eins og illa vaninn götudrengur. En nærri má geta, hver áhrif þetta hefir haft á álit landsins, er erlendir kaupsýslumenn fóru að trúa þessu. Haustið 1920 varð ástandið verra og verra og álitið tæpara og tæpara út á við. Stafaði það af þessum mörgu glappaskotum, sem nú hafa verið rakin, þar sem stjórn Íslandsbanka og stjórn landsins áttu sameiginlega sök, meir sökum fávisku og aðgerðaleysis heldur en af öðrum ástæðum. því hefir verið haldið fram í Nd., að fjártap Íslandsbanka skaði ekki landið svo mikið, því að mestur hluti fjárins hafi tapast innanlands. En þetta er hinn mesti misskilningur. Mjög mikið af fjenu er tapað úr landi. Má þar til nefna togarakaupin. Togaramir voru keyptir 3–400 þús. kr. of dýrt. þetta fje, ef það verður nokkurn tíma borgað, er vitanlega tapað út úr landinu. Sama er að segja um skipatap Fiskhringsins, tap á síld og fiski, þar sem mikill hluti framleiðslukostnaðar var greiddur erlendis, þá hefir því verið haldið fram, að verkalýðurinn hafi grætt á hinu háa kaupi. Því er fyrst að svara, að bankinn tapaði fjenu engu að síður og að tap og skuldabasl bankans hefir valdið gengishruninu, lánstraustsspjöllum og almennri óáran í þjóðlífinu. Í öðru lagi er það vafasöm blessun, að kaup sje hærra heldur en framleiðslan ber á hverjum tíma. Í sveitunum, þar sem kaupfjelögin og Sambandið selja íslensku vöruna á ábyrgð hinna starfandi manna, þar helst jafnvægið milli söluverðs og framleiðslukostnaðar. Þess vegna eru samvinnufjelögin tryggustu skiftavinir bankanna. Og hvað viðvíkur sjálfum háu verkalaununum, sem borguð voru 1920 og 1921 við útgerðina, þá hafa þau á vissum sviðum haft beinar skuggahliðar, aukið óhóf og eyðslu, a. m. k. hjá flestöllu einhleypu fólki. Um haustið 1920 kom grein í blaði einu hjer í Reykjavík, sem mun hafa komið óþægilega við kaun hv. 2. þm. S.-M. (SHK). Hún mun hafa verið sá ásteytingarsteinn, sem olli því, að hann talaði af sjer í gær. Þessi grein var einföld skýring á því, af hverju sjúkleikinn í bankanum stafaði, sem sje af klofningi milli hagsmuna hluthafanna og hagsmuna þjóðarinnar. Þetta kom strax fram, er rætt var um stofnun bankans. þess vegna stóðu flestir þjóðhollir menn á móti bankastofnuninni. Þeir skildu, að þegar bankinn var rekinn með hagsmuni hluthafanna fyrir augum, sem að mestu leyti voru erlendir menn, þá gat augnablikshagnaður hluthafanna orðið stórtjón fyrir þjóðina. En sumir forvígismenn bankans töluðu þá strax eins og þeir ættu eiginhagsmuna að gæta móti hagsmunum landsins. Byrjun meinsemdarinnar lá í hinu hættulega fyrirkomulagi á skipulagi bankans. Það var nauðsynlegt að skilja upphaf og eðli meinsemdarinnar, enda er öll lækning óhugsanleg án þess. En síðan Tíminn skýrði hagsmunaklofning hluthafanna og íslenska þjóðfjelagsins hefir málið legið ljóst fyrir öllum hugsandi mönnum í landinu. Eftir að hluthafarnir höfðu sett bankann í strand 1920 og margbrotið rjett sinn bæði gagnvart landsstjórninni og viðskiftamönnum sínum átti vilji þeirra að lúta í lægra haldi fyrir hagsmunum þjóðfjelagsins. En fyrir ofsa og frekju hluthafanna og undirlægjuskap meiri hluta þings og stjórnar sitja hluthafarnir. enn sem fyr í hásætinu í fjármálum landsins. Jeg minnist á þessa blaðakrítik hjer af því, að hinar einföldu og óhrekjanlegu sannanir, sem þar komu fram, hafa valdið nokkru um þann taumlausa geðofsa, er kom fram í ræðu hv. 2. þm. S.-M. (SHK). Á. útmánuðum 1921 kemur Alþingi saman. Þá fær þáverandi stjórn heimild til að taka lán erlendis til þess að hjálpa landinu og ef til vill leggja eitthvað í bankann sem lán eða hlutafje. Stjórninni gekk nú erfiðlega að fá lánið. Það fekst ekki í Danmörku af skiljanlegum ástæðum. Orðstír landsins var lítill, og Íslandsbanki nokkurskonar sendiherra þess út á við. Sumarið 1921 tókst stjórninni að fá 10 miljón króna lán í Englandi. Þá er maður kominn að þessu nafntogaða enska láni, sem óhjákvæmilegt er að minnast á í þessu sambandi, því að mest af því fór til Íslandsbanka, til að bjarga honum úr kröggum þeim, sem stjórnleysi bankastjórnarinnar hafði skapað honum. Þeim, sem kynni að þykja þetta ofmælt, má benda á það, að hinn bankinn, sem skifti við sömu aðilja, útvegsmenn og kaupmenn, auk þeirra litlu skifta, sem bændur hafa þar, gat altaf starfað, af því að forráðamenn hans skildu, hvert stefndi. Landsbankinn var sú afltaug, sem þjóðin lifði á yfir erfiðasta tímann. Í sambandi við ástand Íslandsbanka er erfitt að láta hjá líða að fara fáeinum orðum um enska lánið, en stjórnin hefir engar skýrslur um það gefið. Það má slá því föstu, að það hafi fyrst og fremst verið tekið fyrir Íslandsbanka, því næst til almennrar eyðslu fyrir þáverandi landsstjórn. Minstur parturinn fór til Landsbankans. Það voru býsna margir gallar á láni þessu, eins og þjóðkunnugt er orðið. Fyrst og fremst fóru 100 þús. kr. í milliliði. Þetta er óþægileg hnot að brjóta fyrir þá, sem telja mikið gagn að sendiherranum, því að auðvitað var sjálfsagt að láta hann annast um lántökuna, ef fjármálaráðherrann, hv. 1. þm. Skagf. (MG), kendi sig ekki mann til að koma þar fram fyrir landsins hönd. Hr. Sveinn Björnsson tekur að vísu lánið og skrifar undir það, en þó þurfum við að borga 100 þús. krónur til milliliða. Það er sagt, að hr. Páll Torfason hafi verið að skrifa hingað heim og beiðst hjálpar að ná því inn, sem hann telur sig eiga inni fyrir aðstoð við enska lánið. Jeg veit ekki, hvort 19 þetta er satt, en það sýnir, að stjórnin hefir þurft hjálp frá milliliðum, og það fleiri en einum. Og auk þess lítur út fyrir, að samningar við þessa aðstoðarmenn hafi verið loðnir, úr því að 100 þús. kr. nægðu ekki. Til samanburðar vil jeg geta þess, að þegar Sambandið semur um lán erlendis vegna kaupfjelaganna, þá framkvæma umboðsmenn þess þar það og fá ekki eyri sjerstaklega fyrir og nota enga milliliði. Það er partur úr daglegri vinnu þeirra. Annar galli enska lánsins var, að af því var ekki útborgað nema 85%. Kjörin eru þau, að þó að vextirnir sjeu 7%, þá er bannað að endurborga lánið fyrstu 10 árin, en ef skuldin er þá borguð upp, verður að borga hver 100 sterlingspund með 103. Þá er þriðja atriðið. Íslandi er ekki trúað betur en svo, að afborgun og rentur verður að senda til London 2 mánuðum fyrir gjalddaga. þetta ber vitni um megnasta vantraust á fjárreiðum landsins og skilsemi landsstjórnarinnar. þessir peningar, sem liggja í Englandi 2 mánuði á undan greiðsludegi, eru á afarlágum vöxtum. Þá er beiskasta pillan eftir, en það er bandið á tolltekjunum. Jeg verð að minnast á þetta atriði, úr því að lánið var tekið fyrir Íslandsbanka, til þess að sýna, hve gífurlegar fórnir landið hefir lagt á sig fyrir þennan banka. Jeg skal leyfa mjer að lesa upp úr enska textanum þær línur þessu viðvíkjandi, sem mest hefir orkað tvímælis um: „The said loan, both as regards principal and interest, shall be the direct obligation of the Kingdom of Iceland, and shall further be secured by a specific charge on the customs Receipts, which the Government declare are at date hereof uncharged. No charge on the customs Receipts shall be given whilst any bonds of this loan are outstanding, ranking either ahead of, or pari passa with this charge“. Skilmálamir eru þá svona. Ísland tekur þetta lán, og ber fulla ábyrgð bæði á höfuðstól og vöxtum. Enn fremur skal lánið gert öruggara með sjerstakri tryggingu í tolltekjum landsins. íslenska stjórnin (þ. e. umboðsmaður hennar, sendiherrann) lýsir yfir, að tolltekjurnar sjeu ekki veðbundnar, þegar samningurinn er gerður. Að lokum lofar íslenska stjórnin, að tolltekjumar skuli ekki vera veðsettar neinum öðrum (nema þá með 2. og 3. veðrjetti!) meðan nokkurt af skuldabrjefum enska lánsins eru óinnleyst. Þannig hefir fyrverandi landsstjórn tekist að ganga frá fjármálum landsins. Hugsjón hv. 2. þm. G.-K. (BK), sem kom fram í sambandi við stofnun Íslandsbanka 1901, að til mála gæti komið að veðsetja tolltekjumar, var nú orðin að veruleika. Að festa þannig tekjur landsins er ráð, sem ræfilsþjóðir eru stundum neyddar að grípa til, svo sem Tyrkir og Kínverjar, og er í þessu hin mesta auðmýking. Enn er eitt dálítið einkennilegt við skilmálana. Ef lánveitendurnir vilja skifta sjer eitthvað af okkur, þá snúa þeir sjer ekki til landsstjórnarinnar, heldur til Landsbankans. Landsstjórnin er ekki talin hæfur aðili í þessu máli, og má segja, að Bretinn hafi fljótt fundið, við hverja hann átti. Þessir menn hafa vitað, að Landsbankinn var aðaltraust landsins með skilagreiðslur erlendis. En til hvers skyldu þessir 2 mánuðir vera settir? Jeg geri ráð fyrir, að lánveitendurnir hafi hugsað sem svo: Ef Íslendingar standa ekki í skilum og senda peningana ekki 2 mánuðum fyrir gjalddaga, þá getum við gert okkar ráðstafanir. En hvaða ráðstafanir? Þeir gætu sent mann hingað til þess að taka við tolltekjunum, um leið og þær innborgast hjer í Reykjavík. Þessi umboðsmaður yrði eftirlitsmaður hinnar ómyndugu, skuldaflæktu landsstjórnar. Hann mundi heimta, að hver eyrir af tollunum gengi til Landsbankans og þaðan upp í skuldina. Þetta ástand er ekki alveg hliðstætt skuldabasli Tyrkja og Kínverja. En það er eingöngu forms en ekki efnismunur. Þannig var þá enska lánið fengið. Jeg kem þá að hinu nafntogaða mati á Íslandsbanka, sem núverandi og fyrverandi landsstjórn telur einskonar goðasvar og innibyrgja í sjer þá vitneskju um bankann, sem þjóðin hafi gott af að fá. Danir fóru samt ólíkt að, þegar þeir hófu rannsókn í Landmandsbankanum. Þar datt engum í hug að skipa rannsóknarnefndina að 2/5 hlutum trúnaðarmönnum bankans sjálfs. Enda mun það hvergi tíðkast í víðri veröld, þegar lánardrottinn þarf að rannsaka hag skuldunauts, eins og hjer stóð á, að blönduð nefnd sje skipuð til þess. Í Danmörku áttu hluthafar Landmandsbankans engan þátt eða trúnaðarmann í rannsóknarnefndinni, er haft gæti áhrif á virðingu hlutabrjefanna. Þar var því líka strax ákveðið, að hlutabrjefin væru hið fyrsta, sem ganga ætti upp í skuldir bankans, og að hluthafarnir töpuðu alveg andvirði þeirra. Hjer er þessu öðruvísi farið. Nefndin var skipuð þannig, að hluthafar völdu 2 af 5 nefndarmönnum, þingið 2 og hæstirjettur 1. Í augum barna og fáfræðinga leit þetta mjög sakleysislega út, að hafa oddamann, sem hæstirjettur kaus. En sá styrkur, sem það var fyrir bankann að hafa 2 menn sína í nefndinni, auk áhrifa þeirra, sem hluthafarnir virðast hafa á suma menn í þinginu, og þar með á dóma þingsins, verður naumast of hátt metinn. Þegar kom til að kjósa þessa tvo menn í nefndina, neitaði meiri hluti þingmanna að taka þátt í kosningunni. Sá nefndarmanna, sem fleiri atkvæði fekk, var svo kosinn með eitthvað 17 atkvæðum. Mjer dettur auðvitað ekki í hug að segja, að meiri hlutinn hafi ekki verið lagalega bundinn við þessa kosningu, en aðferð meiri hlutans sýnir geig og ugg margra þingmanna við allan þennan málatilbúnað. Annar þessara manna, sem kosinn var, var 2. þm. G.-K. (BK), sem hafði verið einn af hvatamönnum þess, að bankinn var stofnaður. Og þótt nokkur kuldi væri milli hans og Íslandsbanka meðan hann var bankastjóri Landsbankans, þá hafði hann þó nokkurskonar guðföðuraðstöðu til þessarar stofnunar. Jeg segi ekki, að það hafi haft nein áhrif við rannsóknina, en þetta er staðreynd. Hinn maðurinn var Þorsteinn Þorsteinsson hagstofustjóri. Þótt sá maður sje að allra dómi dugandi borgari, þá var þó aðstaða hans ekki sem ákjósanlegust, þar sem hann var mjög venslaður sumum þeim, sem einna mest skulduðu í bankanum. Þetta sýnir, hve erfitt er í okkar litla þjóðfjelagi að fá algerlega óháða menn til trúnaðarstarfa eins og þeirra, sem hjer var um að ræða. Jeg er ekki að segja, að þessir menn hafi ekki viljað vinna starf sitt trúlega. Aðeins, að þessi aðstaða skapar ekki nægilega tiltrú. Jeg skal ekki fara mikið út í matið sjálft. Niðurstaðan varð sú, að hlutabrjefin væru enn nálega í fullvirði. Að vísu væri um verulegt tap að ræða, en varasjóður myndi duga til að jafna það að mestu. Nefndin virti hlutabrjefin á 91%, en einn bankastjórinn, Eggert Claessen, var óánægður með þá virðingu, vildi láta landið, ef það keypti þau, kaupa þau yfir nafnverð. En það hefir fallið annar dómur um störf nefndarinnar. Erlendis hafa brjefin mjög fallið síðan matið var framkvæmt. þau munu jafnvel hafa komist niður í 38%. Sá dómur er bygður á kauphallarverði í Danmörku, bygður á dómi þeirra manna erlendis, er mest afskifti hafa af Íslandsbanka. Hann er því þungur dómur á rannsóknarnefndina. það er hæpið, þegar svona stendur á, að nota allra svæsnustu skammaryrði málsins um þá menn, er ekki að öllu leyti vilja ganga inn á dóm nefndarinnar, sem hefir þar að auki ekki á minsta hátt rökstutt þetta mat opinberlega. Og skrítin tilviljun er það, að nálega sömu menn, sem kusu hagstofustjórann og þm. G.-K. (BK) til þessarar virðingargerðar, lögðu á flótta út af lokaða fundinum í vetur, þegar farið var fram á heimulega athugun á Íslandsbanka. Þeir vildu þá ekki einu sinni eiga tal við þá, sem vildu á friðsamlegan hátt kynna sjer tryggingar þær, er Íslandsbanki hafði gefið fyrir því fje, er hann hafði fengið af enska láninu. Um þetta leyti höfðu bankastjórar Íslandsbanka mjög farið að týna tölunni. Einn hafði fengið lausn, vegna heilsubilunar, og annar lengi legið veikur. Bankaráðið er svo skipað, að í því eru 7 menn. Eru 3 kosnir af þingi, 3 af hluthöfum og forsætisráðherra Íslands sá 7. Ísland hefir því jafnan meiri hluta í bankaráðinu, auk þess sem forsætisráðherra hefir venjulega umboð fyrir erlendu hluthafana. Val bankastjóranna ætti því að vera á ábyrgð íslenskra manna, og gæti verið það. En í framkvæmdinni mun það hafa orðið svo, að minni hlutinn, útlendingarnir, hafa stungið forsætisráðherranum og hans fríða íslenska fylgdarliði í vasann. Þegar nú stjórn Jóns Magnússonar og hluthafarnir fóru að svipast um eftir manni í stað þess, sem burtu fór, þá völdu þeir málfærslumann einn hjer í bænum, sem verið hafði lögfræðilegur ráðunautur mjög margra af stærstu útgerðar- og kaupsýslufyrirtækjunum hjer í bænum. Og mörg af þeim voru þá orðin höfuðskuldunautar Íslandsbanka. Jeg vil nú á engan hátt segja það, að bankastjórinn, sem skipaður var af hluthöfunum, sje ekki duglegur og gegn maður, eða að það hafi ekki að ýmsu leyti verið ávinningur fyrir bankann að fá hann, einkum ef miðað er við dáðleysi fyrirrennaranna. Jeg álít meira að segja, að bankinn myndi hafa tapað minna 1919–1920, ef hr. Claessen hefði þá verið einn í stjórn hans. En að hann er skipaður af hluthöfum, og telur sig því fyrst og fremst eiga að gæta hagsmuna þeirra, kom ljóst fram á fundi, er 1. þm. Rang. (GunnS) hafði boðað til hjer í bænum í vetur og ræddi um bankamál. Eggert Claessen lýsti því yfir á þeim fundi, að gengismálið kæmi Íslandsbanka ekkert við. Ef rjetta ætti við gengið, þá ætti landið að gera það. Þetta er auðvitað rjett frá lagalegu sjónarmiði. Íslandsbanki er gróðafjelag, eign erlendra manna. Bankastjóri, sem hluthafarnir skipa með aðstoð vina sinna í landsstjórninni, skoðar sig fyrst og fremst sem fulltrúa hluthafanna og telur sig eiga að gæta rjettar þeirra. En þetta kemur þjóðinni við, sem líka á sinna hagsmuna að gæta í bankanum, vegna þess fjár og þeirra hlunninda, sem hún hefir látið bankanum í tje. En hjer kemur til greina vanræksla frá hálfu stjórnarinnar. Hluthafar bankans hafa einn mann til að gæta sinna rjettinda, en landið á að hafa tvo til að gæta sinna. Og nú kemur að því, hversu landsstjórnin hefir þar gætt skyldu sinnar. Fyrverandi landsstjórn hafði látið bankanum í tje meiri hluta enska lánsins, honum til hjálpar, en framfylgdi ekki þeirri heimild, er hún hafði, til að skipa tvo bankastjóra í hann, til að gæta hagsmuna landsins. Danski bankastjórinn, Tofte, mun því hafa ráðið mestu um, hvernig þessu láni var ráðstafað. Þetta var hvorki tilgangur þingsins nje í samræmi við erlenda venju, þar sem líkt stendur á. Í sambandi við þessa ráðningu hr. Claessens hefir komið fram megn eyðsla á fje bankans, og þar með þjóðarinnar Umræddur bankastjóri, sem sagt er að hafi samning til 10 ára, mun hafa verið ráðinn þangað með 40 þúsund kr. árslaunum, eða með hæstu launum, sem þekst hafa nokkrum Íslendingi til handa fyr eða síðar. Nú mun það verða sagt, að bankinn borgi þessi laun, og það komi því þjóðinni ekki við. En þetta er ekki rjett, því það er þjóðin, sem borgar þau með háu vöxtunum. Þá hefir og annar íslenski bankastjórinn, sem hætti störfum, fengið há eftirlaun, líklega, eftir því sem mælt er, ein 13–14 þús. kr. á ári undanfarin ár, að meðtalinni dýrtíðaruppbót. Að ákveða eftirlaunin svona há er hvorki rjett nje eðlilegt. Þessi bankastjóri ber að sínu leyti ábyrgð á tapi bankans, og er þar að auki ríkur maður, svo ekki er um þurftarlaun að ræða. Þetta er því eyðsla, sem seint verður álitin rjettmæt, og er ekkert hliðstætt fordæmi til um eftirlaun hjer á landi. Jeg þarf naumast að taka það fram, að þegar bankar tapa erlendis fyrir ógætilega stjórn og bankastjórarnir eru látnir fara frá, þá eru færð niður laun starfsmanna svo sem unt er og sparað sem verða má. Þessi eyðslusemi í Íslandsbanka er því einstök og óverjandi. Þá kem jeg að því, er hluthafarnir fengu hluta af enska láninu. Í því máli er það aðalatriði, hverja tryggingu fyrv. fjármálaráðherra (MG) fekk. Ef til vill hefir einhverjum þingnefndum verið skýrt frá því, en þjóðin veit áreiðanlega ekkert um það. - Það hefir nú samt einhvern veginn lekið út, að tryggingin muni hafa verið 4–5 miljónir króna, mest í víxlum reykvískra kaupmanna og útgerðarmanna, eða máske alt. þetta er mjög undarlegt. Væri gott, að hv. 4. landsk.þm. (JM) gæti gefið upplýsingar um það, hvert nafnverð þessarar tryggingar var, einkum um það, hvort nafnverð veðsins hefir verið lægra en lánsupphæðin. Þetta er merkileg ráðstöfun, því venjulega er ekki lánað út á meira en mest 3/5 virðingarverðs tryggingar, jafnvel þótt um fasteignaveð sje að ræða. En því miður leikur sterkur grunur á, að í tíð fyrverandi stjórnar hafi nafnverð víxlaveðsins verið mun lægra en upphæð lánsins, ef miðað er við núverandi gengi krónunnar gagnvart enskri mynt. Að hafa veðið ófullnægjandi, var bæði rangt og óþarft, því auðvitað átti bankinn miklu meira í víxlum, og hefði þá getað látið þá sem tryggingu. Þegar þing kom saman 1922, mun hafa verið aðalástæðan fyrir því, að stjórnin fjell, vanræksla hennar og axarsköft í aðgerðum viðvíkjandi Íslandsbanka. Þingið mun hafa litið svo á, að þetta mál væri ekki í góðum höndum hjá fyrverandi stjórn. Hún hafði þótt lin- og aðgerðalítil. Enn fremur eyðslusöm, hvað launin snerti. þingmenn óttuðust auðvitað mjög hina hóflausu eyðslu á landsfje, sem stjórnin var sek um. Eyðslan var alstaðar höfuðeinkennið, hvort sem litið var á launin, eftirlaunin eða þóknun til milliliða (100 þús. kr. við enska lánið). Þetta gegndarleysi í launagreiðslum og eftirlaunum vakti líka almenna gremju, t. d. hjá ýmsum starfsmönnum landsins. Sýslumenn, sem lengi höfðu þjónað, fengu ekki meira en 1/5 þeirrar eftirlaunaupphæðar, sem bankastjórinn fekk, sem bar þó þunga ábyrgð á tapi bankans. Stjórnin hafði, eins og áður er sagt, þótt aðgerðalítil og eyðslusöm. Því fjell hún. En ný stjórn var skipuð í þeirri von, að hún rjetti hlut þjóðarinnar gagnvart hluthöfunum. Aðalhlutverk nýja bankastjórans, Eggerts Claessens, fyrstu mánuðina var að moka þetta Ágíasarfjós bankans, og má telja það honum til lofs. Hann sýndi rögg af sjer við að rannsaka, hverjir ekki gætu borgað, og gefa þeim upp, og urðu þeir býsna margir og upphæðirnar háar. Þessi allsherjarhreingerning mun hafa verið nauðsynleg, en þó hygg jeg, að það hafi gert aðstöðu bankans erfiðari í bili. Það gat líka orkað nokkuð tvímælis, hverjum var gefið upp og hvernig átti að semja. Eggert Claessen hafði, eins og fyr er sagt, áður verið lögráðunautur ýmsra útgerðarfjelaga hjer. Gat það orðið til þess, að menn álitu, að honum væri ekki fært að dæma jafnóhlutdrægt um aðstöðu þessara skuldunauta bankans. Sýnir þetta aftur, hve afarerfitt er að fá algerlega óháða menn hjer á landi til slíkra trúnaðarstarfa, þótt dugandi sjeu að öðru leyti. það er því ekki hægt að áfella þá menn, sem vorkenna þessum bankastjóra að hafa orðið að gefa upp miljónir króna af þessum töpuðu skuldum, og sumt til fyrirtækja, sem hann hafði áður átt að vera verndarmaður fyrir. Til dæmis um þessa örðugleika má nefna alþektan kaupsýslumann í Hafnarfirði, sem gefið hefir verið eftir, í Fiskhringnum. Hann hafði hælt sjer af því 1920, í siglingu, að hann ætti 10 börn og gæti látið hvert þeirra fá 100 þús. kr. Hefir þessi maður borgað aleigu sína til bankans upp í tap hringsins? Eða hefir honum verið gefið eftir meira eða minna af eignum sínum? Þetta veit þjóðin ekki, en verður að vita fyr eða síðar. Því að almenningur getur ekki tekið með þökkum að borga skuldatap fyrir auðmenn landsins. Og það væri langbest fyrir alla hlutaðeigendur, að ekki orkaði tvímælis um neinar staðreyndir í slíku máli. Enska lánið dugði ekki til að rjetta bankann við. En þá var sagt, að „kritikin“ hjer heima hafi verið þess valdandi, en hv. 2. þm. S.-M. (SHK) ætti að geta skilið, að bankanum myndi veitast erfitt að ná sjer upp, og það voru fyrst og fremst hans eigin gerðir, sem voru þess valdandi. Það er barnalegt og skoplegt, að hjer megi ekki tala um misfellur bankanna; það er þó alstaðar gert erlendis, og ekki minna en hjer. Þessir hv.þm. ættu að lesa dönsk og norsk blöð um þessar mundir. Eftir þessa hreingerningu í bankanum, að gefa nokkrum af helstu kaupmönnum og útgerðarmönnum í Reykjavík upp 5–6 miljónir, sem voru þá þegar tapaðar, fór þessi bankastjóri, Eggert Claessen, í ferðalög um mörg hin næstu lönd, til að fá peninga að láni handa stofnuninni. Eftir heimkomuna var fullyrt í Morgunblaðinu, að nú væru nógir peningar til að bæta úr þörfum bankans; fjórar miljónir hefðu fengist að láni. En í raun og veru fekk hann ekki svo mikið, því að töluverður partur, alt að því helmingur upphæðarinnar, var aðeins framlenging eldri skuldar við Prívatbankann í Kaupmannahöfn. Svo kom atvik, sem hv. 2. þm. S.-M. (SHK) ber ábyrgð á, að jeg neyðist til að minnast á. 2. desember í fyrra gat bankinn ekki staðið í skilum með ávísun, sem var ekki 100 þús. kr., og mun hafa komið frá landsstjórninni. Þetta er skiljanlegt, þegar þess er gætt, hve bankinn hefir haft lítið í sjóði við sum hin seinni opinberu reikningsskil, og sýnir þetta, hversu erfitt bankinn á með að annast stórar útborganir, sem vitanlega altaf geta komið fyrir. Eins og jeg hefi fyr tekið fram, urðu stjórnarskiftin í fyrra fyrst og fremst með tilliti til Íslandsbanka. Og af því að Framsóknarflokkurinn var aðalþátturinn í stuðningsliði núverandi landsstjórnar, var ekki óeðlilegt, að hann óskaði eftir, að einhverju verulegu yrði breytt til batnaðar frá ráðlagi fráfarandi stjórnar, sem virtist meira setja fyrir sig hluthafahagsmunina en hagsmuni þjóðarinnar. Það er óhætt að segja, að eftir að þingi sleit í fyrra ljet miðstjóra flokksins ekkert tækifæri ónotað til þess að minna stjórnina á þá sjálfsögðu skyldu að framfylgja þingviljanum. Stjórnin tók þessu líklega og mun hafa gert einhverjar bráðabirgðaráðstafanir í þá átt. En þó var ekki laust við tvískifting í stjórninni, eins og síðar varð fullkunnugt.  (Forsrh. SE: öll stjórnin var sammála)  . Jeg skal víkja að því góða samlyndi síðar. Á miðju sumri gerðist sú formlega breyting viðvíkjandi bankanum, að forsætisráðherra ákvað að breyta verkaskiftingunni meðal ráðherranna þannig, að forsætisráðherra skyldi eftirleiðis skrifa skipunarbrjef bankastjóra, þar á meðal vitanlega hinna stjórnskipuðu bankastjóra við Íslandsbanka. Forsætisráðherra hrifsaði þannig undir sig veitingarvaldið yfir bönkunum, með konunglegri auglýsingu, úr höndum stjettarbróður síns, fjármálaráðherrans. þessi atburður hefir verið kallaður valdarán. Forsætisráðherra ákvað þessa breytingu að fjelaga sínum fjarverandi og þvert ofan í óskrifaða samninga við Framsóknarflokkinn, sem hafði gert það að skilyrði fyrir stuðningi ^ið stjórnarmyndunina, að fjármálaráðherrann færi með bankamálin og að verkaskifting milli deildanna hjeldist óbreytt. Þessi atburður breytti þungamiðjunni í stjórnmálunum um stund. Af einhverjum leyndardómsfullum ástæðum flutti forsætisráðherra hug og hjarta yfir á skákina til hluthafanna, eins og gerðir hans sýna síðan í máli þessu. Með þessu hvarf ábyrgð bankamálanna yfir á forsætisráðherra. Áður höfðu tveir ráðherrar haft ábyrgðina saman, annar á því, að losa ekki um stöðurnar í bankanum, en hinn á því, að vanrækja að skipa í hinar lausu stöður. Svo líður fram á haustið, en þá fer forsætisráðherra að hugsa sjer til hreyfings að framfylgja bankalögunum og losa stöður í bankanum. Mönnum er kunnugt, að það haust voru fleiri fundir í bankaráði Íslandsbanka en öll undanfarin ár, og voru aðallega tvö umræðuefni á dagskrá. Annað var vaxtalækkunin. Landsbankinn var búinn að setja niður sína vexti talsvert, og öll sanngirni og kröfur almennings mælti með því, að Íslandsbanki yrði knúður til að hafa ekki hærri vexti. Það gekk lengi í þófi um þetta, en svo fór, að Íslandsbanki hjelt sínum óforsvaranlega háu vöxtum. Það er skiljanleg ástæða, að banki, sem hafði orðið fyrir gífurlegu tapi, vildi vinna það upp með háum vöxtum, og flytja þannig skaða þann, sem fyrst og fremst átti að koma niður á hluthöfunum, yfir á þjóðarheildina. Hitt umræðuefnið, sem virðist hafa eytt miklum tíma fyrir bankaráðinu, var að semja við fráfarandi bankastjórn um launafúlgur, er þeim bæri að fá að skilnaði. það virtist liggja í augum uppi, að hagsmuna þjóðarinnar yrði best gætt með því að láta þessa menn fara umsvifalaust, eins og gert er við banka erlendis, þar sem stórfeld töp koma fram, eins og hjer hafði átt sjer stað. Kröfur þeirra um eftirlaun eða heiðurslaun gátu þá orðið dómstólamál. Í bankaráðinu var forsætisráðherra voldugasti maðurinn, því að auk síns atkvæðis fór hann með atkvæði fyrir þrjá útlendu hluthafana. Hann einn var því meiri hluti í bankaráðinu. En í stað djarftækra framkvæmda gagnvart bankastjórninni var ákveðið að fara samningaleið, og endirinn varð sá, að annar bankastjórinn fekk 70 þús. danskar krónur í eitt skifti fyrir öll, sem bætur fyrir atvinnumissi, en hinn fekk 4, 5 eða 6 þús. í eftirlaun, auk dýrtíðaruppbótar. En það er meira en ráðherralaun hjer á landi. Það hefir þó varla verið gustukaverk að gefa danska bankastjóranum þessar 70 þúsundir, því að ekki hefir hann haft sultarlaun við bankann undanfarið. Eitt árið vita menn, að laun hans urðu 80 þús. kr., og yfirleitt munu þau hafa verið hærri en laun nokkurs annars manns á landinu. Hinn, sem hrepti 10 þúsund, er líka með efnaðri mönnum bæjarins og hefir fengið mikla erfð og er maður á besta aldri og barnlaus, svo að ekki verður sjeð, að hann eigi við mikla örðugleika að stríða. Tölur þessar eru að vísu að nokkru leyti ágiskanir, því að formaður landsstjórnarinnar hefir neitað að gefa upplýsingar um þetta efni opinberlega, frá gerðum bankaráðsins. Þær eru ríkisleyndarmál, sem „ríkið“ sjálft má ekki fá neitt að vita um. Áreiðanlega hefir þessi ákvörðun um að leyna þjóðina gerðum bankaráðsins, verið studd af hæstv. forsætisráðherra, því að hann einn gat á þessu tímabili myndað meiri hluta ályktun í bankaráðinu. Annars er það ekki fyrst og fremst peningaupphæðin, sem er eftirsjá í, þótt hún sje töluvert há. En það er blærinn á öllum þessum aðgerðum, að moka þannig peningum út, þegar bankinn er í nauðum staddur, og það til þeirra manna, sem hafa stýrt bankanum á þeim tíma, þegar stjórn hans orsakar þjóðfjelaginu mikil vandræði. Nokkru fyrir jól, töluvert áður en ákveðið var endanlega um heiðurslaunin handa Tofte, varð um 120 þús. kr. sjóðþurð í Íslandsbanka. Datt mjer þá ekki annað í hug en að bankastjórarnir fráförnu hefðu orðið glaðir yfir því að sleppa úr embættum sínum, þótt þeir hefðu orðið að fara þaðan slyppir og snauðir. En þetta mikla óhapp virtist engin áhrif hafa á þá eða meiri hluta bankaráðsins. Danski bankastjórinn Tofte, var alveg eins kröfuharður, þegar komið var fram í dagsljósið svona sjerstakt dæmi um afleiðingamar af hirðuleysisstjórn á bankanum. Óhappið hlaut að varpa skugga á stjórn þeirra, sem frá viku. Að sjálfsögðu vissu bankastjórarnir ekki um þessa miklu óreiðu. En í því liggur einmitt sönnunin um, að þeir voru ekki vaxnir húsbóndastarfinu á heimilinu. En þeir bera þó ábyrgðina. Þannig þótti fyrv. forsætisráðherra Dana, I. C. Christensen, ekki tilhlýðilegt annað en að segja af sjer, er það vitnaðist, að einn úr ráðuneyti hans, Alberti, hafði stungið miklu fje undan, þó að allir vissu, að forsætisráðherrann væri saklaus um alla hlutdeild í fjárdrættinum. Þegar þessi sjóðþurð vitnaðist, fanst miðstjórn Framsóknarflokksins keyra úr hófi fram, og fyrir jól skrifaði hún forsætisráðherra brjef, áður en hann sigldi, og lagði þar eindregið til, að stjórnin skipaði tvo duglega menn til að gæta hagsmuna landsins í bankanum. Forsætisráðherra svaraði með því, að það væri ekki hægt, því að búið væri að slíta fundi í bankaráðinu; hann hefði ekki lengur útlendu umboðin, nema með nýjum samningum við hluthafana. Síðar hefir komið í ljós, að hr. Claessen hafði beðið hann að gera ekki neitt. Og sú ósk hafði verið tekin til greina. Þegar forsætisráðherra kemur heim úr utanför sinni um áramótin, slær hann upp báðum bankastjórastöðunum, og um þær sækja 10–15 menn. Rjett á eftir ákveður bankaráðið laun fyrir hina nýju bankastjóra, hin hæstu, sem þekkjast í hinu íslenska ríki, 25 þús. kr. eða meira. Síðari fregnir herma, að þau sjeu 30 þús. Hæstv. forsætisráðherra getur gefið skýringu á þessu, því að hann er sá eini maður hjer í deildinni, sem um þetta veit. Hjer ber aftur að sama brunni og áður. Þegar bankanum hefir gengið í lakasta lagi, þá eru launakröfurnar óstjórnlegastar. þannig heldur þessum leik áfram til mánaðamótanna janúar–febrúar. Þá er umsóknarfresturinn liðinn, og enn þá hefir landsstjórnin ekki ákveðið að skipa neina fasta menn í stöðurnar. Þá setur hún tvo menn í þær, bókara úr bankanum og skrifstofustjóra úr stjórnarráðinu. Þetta hefir mælst illa fyrir. Báðir eru menn þessir að vísu góðir og gegnir menn. En aðstaða þeirra gerir þeim ómögulegt að starfa eins og þjóðarhagsmunirnir krefjast. Þessir menn geta verið reknir á brott með klukkutíma fyrirvara. Þeir vita aldrei að kveldi, hvort þeir verði bankastjórar að morgni. Þeir geta þess vegna ekki gert það, sem þjóð og þing ætlast til af mönnum í þessari stöðu: Að leggja grundvöll að framtíðarskipulagi og starfsemi bankans, þar sem fyrst og fremst sje gætt hagsmuna landsins, en hluthafanna þar á eftir. Það hefir engin skýring verið gefin á því, vegna hvers hæstv. forsætisráðherra tekur fyrst undir sig valdið til að skipa í bankann, en notar svo ekki þetta vald. Með valdaráninu sjálfu hefir hann brotið af sjer traust þeirra manna, sem studdu hann til ráðherratignar. En með því að nota ekki valdið eftir anda og bókstaf bankalaganna hefir hann brotið af sjer traust þjóðarinnar. En til að gera hæstv. forsætisráðherra greiða vil jeg gefa honum tækifæri til að mótmæla því, sem haldið er á lofti um þessi efni. Það er álit margra, að hann hafi gripið til þessarar ráðstöfunar, að setja í embættin, til þess að geyma embætti handa sjálfum sjer, er hann ljeti af störfum. Einn af bestu borgurum þessa bæjar hefir sagt, að ef stjórnin hrifsaði þessi embætti undir sig, vanrækti síðan að velja í þau heppilega menn, þá væri slíkt athæfi líkast því þegar forsetinn í Mexico fer í langt ferðalag með landssjóðinn í vasanum.  (Forsrh. SE: Hver er þessi ágæti borgari?)  . Það skiftir engu máli, hvert nafn hans er. Allir óspiltir menn í landinu eru og verða manni þessum sammála. Jeg vona og þykist vita, að grunur þessi sje ástæðulaus, og trúi honum ekki, fyr en jeg tek á. Það er algerlega í bága við reynslu mína hingað til af hæstv. forsætisráðherra. En jeg gef honum hjer með tækifæri til að hreinsa sig af þessu, með því að skýra frá, hvers vegna hann hafi vanrækt að skipa í embættin, og lýsa því yfir í áheyrn þingsins, að hann ætli hvorki beint eða óbeint að njóta hagsmuna sjálfur af þessari vanrækslu. Þá kem jeg næst að hinum ýmsu tilraunum Framsóknarflokksins hjer á þingi til að fá gleggra yfirlit yfir þetta mál.  (Forsrh. SE: Talar hv.þm. í nafni Framsóknarflokksins?)  . Jeg tala í mínu nafni um tilraunir Framsóknarmanna til að koma viti fyrir hæstv. forsætisráðherra í þessu efni. Stjórnarskiftin í fyrra voru gerð vegna Íslandsbanka og fjármálanna yfirleitt. Það er ekki hægt að neita því, að þó að mikill munur hafi verið á fjárreiðum fyrverandi og núverandi stjórnar, eins og fjáraukalögin frá tíð hvorrar um sig sýna best, þá er munurinn á stjórn þeirra á Íslandsbanka ekki ýkjamikill. Þær vonir, sem menn gerðu sjer um, að nýja stjórnin, sem tók við í fyrra, sýndi röggsemi í stjórn bankans, hafa ekki ræst. Þeir bera margar sameiginlegar syndir, fyrverandi og núverandi forsætisráðherra. Höfuðástæðan til þessa sameiginlega syndafalls er ef til vill sú, að þeir hafa verið formenn í bankaráði erlends hlutabanka, án þess að vera nógu sterkir til að standa í þeirri raun. Við skulum hugsa okkur, hvað sagt yrði í Englandi, ef Bonar Law tæki að sjer að vera formaður í bankaráði þýsks banka, sem starfaði í London. Bankaráðsformenskan er að vísu lögleg, en jafnframt erfið skylda, og því meiri ætti löngun ráðherranna að hafa verið að láta hagsmuni landsins sitja fyrir hagsmunum hinna erlendu hluthafa. Jeg kem nú að einu aðalatriðinu, sem mikið hefir verið talað um í sambandi við mál þetta. Það er, hversu alt hefir gengið seint hjá landsstjórninni, þegar um rjettmætar ráðstafanir gagnvart bankanum hefir verið að ræða. Er ekki ástæða til, að þeir, sem við stjórn bankans hafa verið riðnir síðan hann byrjaði að tapa, skili aftur ágóðahlut sínum? Er ekki rjett að afskrifa hlutafje bankans fyrir tapinu, í stað þess að hann vinni það upp með alt of háum vöxtum, sem vitanlega eru teknir úr vasa almennings ? Hv. 2. þm. S.-M. (SHK) vonar, að bankinn fari að græða aftur og rjetta við. En á hverju græðir hann þá? Á vaxtamismun. Útlánsvextir eru nú hærri í Íslandsbanka en í Landsbankanum, og hafa verið um langt skeið. Það er því bersýnilegt, að með þessu á að koma tapinu á herðar almennings, en bjarga hluthöfunum, sem þó þóknanlegast hirða gróða góðu áranna. Og hvers vegna eru ekki festir þeir tveir trúnaðarmenn stjórnarinnar, sem fyrir landsins hönd eiga að gæta þess fjár, sem bankanum hefir verið lagt til úr ríkissjóði? Það er nærri broslegt að heyra stöðugar ásakanir og illyrði í garð þeirra manna, sem vilja framfylgja lögfestum þjóðarvilja í þessu máli. Og hvaðan eru þessar ásakanir sprottnar? Vitaskuld frá þeim, sem eiga hlutabrjef í bankanum, þeim, sem skulda honum eða hafa notið bitlinga við hann. Það eru þeir, sem telja þá menn óalandi, sem heimta rjettlæti. Það eru hinir seku, sem áfella þá saklausu, þeir sjúku, sem brigsla um veikindi þeim, sem heilbrigðir eru. Það er ekki verið að áfella þá, sem margföld fá heiðurslaun fyrir að hafa stjórnað bankanum svo dæmalaust vel, og ekki heldur hina, sem gefin hafa verið upp hundruð þúsunda. Nei, en á okkur er hlaðið gífuryrðum fyrir að krefjast rannsóknar á stjórn þeirra. Fyrir að gera það eitt, sem hver og einn góður borgari í þessu þjóðfjelagi hlýtur að krefjast af fulltrúum sínum. þá eru nokkur atriði í ræðu hv. 2. þm. S.-M. (SHK), sem þarf að athuga. Góður og gegn þm., sem mjög er kunnugur þingsögunni síðastliðin 25 ár, sagði við mig, að ræða þessa hv.þm. (SHK) í máli þessu væri sú ókurteisasta, sem flutt hefði verið hjer á þingi um síðasta aldarfjórðunginn. Á þessu eru ýmsar skýringar, t. d. veikindi þessa hv.þm. (SHK). En jeg mun halla mjer að hinu, sem er honum til verulegs sóma, að honum er ljóst, hvern málstað hann er að verja. Hann finnur, að sá málstaður er alt annað en góður, og því meiri verður gremja hans, er honum verður ljóst, hversu málstaður hans er lítið virðulegur fyrir íslenskan alþingismann. Ádeilu hans á fyrv. fjármálaráðherra (MagnJ) er svarað með því að taka fram þá staðreynd, að það er forsætisráðherra, sem er æðsti maður bankans og honum ber því að gefa skýrslur um hann.  (Forsrh. SE: Heyra bankamál undir forsætisráðherra?)  . Jeg hefi þegar tekið fram, að hann er yfirmaður bankans.  (Forsrh. SE: Hvar stendur það skrifað?)  . Það stendur illu heilli skrifað í stofnlögum bankans, að ráðherrann skuli vera formaður bankaráðsins. Og þar að auki hefir hæstv. forsætisráðherra aukið völd sín og sorgir með því að hrifsa undir sig veitingarvaldið nú í sumar sem leið. Annað mál er það, að þó að skýrsla hefði nú verið gefin og þó að henni hefði verið trúað, þá hefði hún aldrei verið það fullnægjandi, að tillaga þessi væri ekki jafnrjettmæt. Og þingið á í raun og veru aðeins að trúa sínum eigin augum í svo mikilvægu máli.  (Forsrh. SE: Flutningsmenn till. eru þá ekki sammála, eftir því sem kom fram í umr. í hv.Nd.)  . - Ef rannsókn yrði hafin á tryggingunum fyrir enska láninu, sem eru mestmegnis víxlar, þá er hætt við, að ýms góð nöfn sæjust þar standa fyrir svo sem hálfri miljón, 300 þús. o. s. frv. Ef menn nú óskuðu að vita gerla um, hvers virði þessar tryggingar eru, þá er ómögulegt að fá nokkurn botn í þá rannsókn, nema að athuga, hvernig þessir skuldunautar bankans eru stæðir. Og þá er rannsóknin orðin að almennri athugun á hag bankans. Þetta er kjarni málsins. Engin skýrsla til þingsins gaf fullnaðarskýringu. Um ástand veðsins verður ekki dæmt, nema af ástandi bankans sjálfs og skuldunauta hans. En hluthafarnir og vinir þeirra í þinginu virðast bera kvíðboga fyrir því, að þjóðin eða fulltrúar hennar fái að sjá þau hin göfugu nöfn, sem á víxlunum standa. Neðri deild hefir nú samþykt, að þingið skuli ekki fá að vita neitt um hag bankans, nema gegnum gleraugu stjórnarinnar. Og þar sem hæstv. forsætisráðherra hefir neitað að gefa upplýsingar um laun Tofte, geta menn nokkum veginn gert sjer í hugarlund, að það verður takmarkað, sem þingmenn græða á þessari tilvonandi skýrslu stjórnarinnar. Það er og villandi hjá hv. 2. þm. S.-M. (SHK), að fyrv. fjármálaráðherra. (MagnJ) hafi sett enska lánið í bankann. Það gerði fyrirrennari hans, núverandi hv. 1. þm. Skagf. (MG), og það var hann, sem vanrækti að skipa tvo umsjónarmenn með fje þessu, sem hann hafði þingheimild til. Aftur á móti má telja það til lofs fyrverandi fjármálaráðherra (MagnJ), að honum tókst að auka trygginguna um eitthvað 25%, eftir að fyrirrennari hans var búinn að sleppa peningunum í bankann. Eitt atriði sýnir, hvernig margt breytist undarlega í heimi þessum. Hv. 2. þm. S.-M. (SHK) fordæmdi með sterkum orðum rannsókn þessa, kvað hana glæp o. s. frv. Fyrir nokkrum árum kom líkt atvik fyrir hjer á landi. Það var 1909. Þá átti þessi sami maður (SHK) sæti á þingi og var ákafur stuðningsmaður þeirrar stjórnar, sem skipaði rannsóknarnefnd á annan bankann. En þá var það Landsbankinn. Ef allir þeir eru glæpamenn, sem nú standa að þessari tillögu, þá mætti jafnvel finna einstaka slíka herra meðal þeirra, sem fastast stóðu að rannsókn inni 1909. Um haustið 1909 sendu Heimastjórnarmenn undirskriftaskjöl út um alt land, til að lýsa vantrausti á þáverandi ráðherra, vegna rannsóknarinnar á Landsbankanum. Þá var gefið út blað á Akureyri, sem hjet „Norðurland“. Ritstjóri þess hjet þá Sigurður Hjörleifsson, en hefir nú gengið úr gamla reifinu og heitir nú alt öðru nafni. Það er núverandi 2. þm. S.-M. (SHK). Í ritstjórnargrein í blaði sínu 21. des. 1909 segir hann í tilefni af þessu atferli stjórnarandstæðinganna: „Með þessu ætlast þeir til, að þjóðin launi honum (þ. e. Birni Jónssyni ráðherra, sem skipaði rannsóknarnefndina) þá drengilegu djarfmensku að stöðva óregluna í Landsbankanum“. Enn fremur: „Engar sannanir hafa verið færðar fyrir því, og engar líkur verða fyrir því færðar, að þessi ráðstöfun muni spilla fjárhag eða lánstrausti bankans eða þjóðarinnar“. Á þingi 1911 var mjög deilt á þá, sem að rannsókninni stóðu, en þessi sami maður (SHK) stóð til varnar fyrir rannsókninni. M. a. sagði hann þá í einni þingræðu: „Það má telja þrjá merkisdaga í þessu máli eða hátíðisdaga, þó að margir hafi verið tyllidagar þar að auki. Fyrsti merkisdagurinn er 27. apríl 1909, þegar bankarannsóknarnefndin er skipuð, þá er 22. nóv. 1909, þegar stjórn Landsbankans var vikið frá, og loks 3. jan. 1910, þegar háyfirdómari Kristján Jónsson ljet setja sig inn í bankann með fógetavaldi“. Hjer talar þm. með miklum fjálgleik um hátíðisdaga, sem margir aðrir kölluðu hneykslisdaga. Í sömu ræðu segir hann, að ástæðurnar fyrir rannsókninni hafi ekki verið lítilfjörlegar, þótt hann telji nú enga ástæðu til rannsóknar. Ástæðumar kvað hann þá, að vantað hefði á víxlaforða bankans og að uppgerð sparisjóðs hafi ekki verið í fullri reglu, „og loks, að töluvert var álitið tapað af útlánum bankans“. Þá telur hann, að bankinn hafi tapað á 11 mönnum, sem riðnir voru við gjaldþrot, þetta frá 10–171 þús. á hverjum Ef þessar ástæður hans, í grimmri varnarræðu fyrir stjórn þeirri, sem skipaði rannsóknina, eru bornar saman við afstöðu hans nú, þá undrast menn breytinguna. Sannast á þm., að enginn veit sína æfina fyr en hún öll er. Á þessu sama þingi (1911) var svo skipuð rannsóknarnefnd á stjórnina, og átti hv. núverandi 2. þm. S.-M. (SHK) sæti í henni í Ed. Nefndin klofnaði, og var hann einn í minni hluta, þótti honum bankarannsóknin 1909 hafa verið nauðsynleg og varði hana, en hins vegar fanst honum þessi nefnd ekki gera nógu mikið að því að hnýsast í bækur bankans. Fórust honum svo orð: „Niðurstaða bankastjórnarinnar nýju hefir orðið sú, að 500 þús. kr. sjeu tapaðar, eða þá að meira eða minna leyti í hættu. Mjer þótti rjettara, að hv. samnefndarmenn mínir hjer í deildinni hefðu reynt að rannsaka nokkuð þetta atriði málsins, hvort þetta ískyggilega ástand bankans stafaði af einhverjum slysum eða óhepni, eða af ófullnægjandi eftirliti hinnar fráförnu bankastjórnar, en jeg get ekki betur sjeð en að þetta sje órannsakað enn“. Þessi dæmi ættu að nægja til þess að sýna, hvernig hv. núverandi 2. þm. S.-M. (SHK) leit á slíka rannsókn þá, og er þessa alls ekki getið honum til lasts. Það er rjettmætt að finna að stjórn og rekstri banka eins og annara fyrirtækja. En hins ber að minnast, að þessi framkoma hv. 2. þm. S.-M. (SHK) þá er engan veginn samrýmanleg illyrðaaustri hans út af bankarannsóknum alment, eins og kom fram í ræðu hans um daginn. Munurinn á ástæðunum til rannsóknar 1909 og nú er aðallega sá, að þá var óendanlega lítilfjörleg ástæða til að rannsaka Landsbankann, í samanburði við þær, sem nú hrópa á rannsókn á Íslandsbanka. Þá hefir því verið slegið fram, að þagnarskylda hvíldi ekki á mönnum, samkvæmt tillögu okkar Framsóknarmanna, nema rjett á meðan á rannsókninni stæði. Hjer er rjettu máli vikið við. Ef rannsóknin færi fram, þá er tvent til: Annaðhvort að alt sje í lagi eða ekki. Við viljum, að alt fari fram með ítrustu varasemi og að lokaður fundur taki ákvörðun um, hvað gera skuli, þá er rannsókn er lokið, og þinginu í heild sinni skýrt frá árangrinum. Ef alt reynist í góðu lagi, þá er engin ástæða til að upphefja þagnarskylduna. en annars er óhugsandi að þegja. Þjóðin yrði að fá vitneskju um, ef ólag reyndist á bankanum; annað væri óhæfa. Jeg hefi nú rakið þetta mál allítarlega, dregið fram í dagsbirtuna aðalatriðin í sögu bankans frá byrjun og fram á þennan dag. Ræða mín er orðin nokkuð löng, en lengri er því miður óhappaferill hluthafastefnunnar hjer á landi. Hefir ekki í skemra máli verið hægt að gefa deildinni, og síðan öllum borgurum landsins, viðunanlega hugmynd um áhrif hluthafastefnunnar á þjóðlífið og fjármál landsins. Jeg skal ekkert um það fullyrða, hvort hluthafarnir eða þjóðin eru í meiri hluta í þessari deild. Fyrir okkur flutningsmönnum tillögunnar vakir það eitt að gera skyldu okkar og gefa þinginu tækifæri til að gera skyldu sína. Nærfelt helmingur þm. hefir áður á þessu þingi flúið salinn vegna Íslandsbanka. Ef til vill verður í kvöld meiri hluti í deildinni fyrir því að flýja enn undan boði skyldunnar.

Forsætisráðherra (SE): Jeg gerði ítarlega grein fyrir þessu máli í Nd., og þar sem margir þm. úr þessari hv. deild munu hafa heyrt það, get jeg farið nokkuð fljótar yfir sögu hjer. Jeg skildi tillöguna svo, er jeg fyrst mintist á hana í hv.Nd., að með henni væri tilætlunin, að þingnefnd sú, sem skipuð yrði, rannsakaði allan hag bankans, og þetta kom einnig ljóslega fram í framsöguræðu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Jeg gerði í hv.Nd. ítarlega grein fyrir því, hvers vegna jeg stæði gegn slíkri almennri rannsókn. Í fyrsta lagi af því, að nýbúið væri að rannsaka bankann af þingnefnd, sem þetta sama þing, sem nú situr, hefði skipað. En síðan væri, að dómi núverandi bankastjóra, sem allir væru nýlega komnir í bankann, og 2 stjórnskipaðir, ekkert skeð, sem gæfi ástæðu til að ætla, að meira tapaðist en nefndin hefði gert ráð fyrir. En eftir niðurstöðu þessarar nefndar, í samræmi við þær upplýsingar, sem síðan væru fram komnar um hag bankans nú, þá ætti bankinn nú, eftir að búið væri að taka frá fyrir tapinu, sem nefndin hefði áætlað, af varasjóði sínum um 700000 kr. - jeg tilfæri ekki smærri upphæðir - og auk þess hlutafjeð óskift 4500000 kr. Jeg benti og á, að þingnefndarrannsókn í 15 daga væri engin rannsókn, og loks, að þingrannsókn á bankanum, ekki síst af sama þingi og rannsakaði hann áður, mundi meðal fjármálamanna annarsstaðar vera skoðuð svo óvenjuleg ráðstöfun, að aðeins það að ákveða rannsóknina mundi spilla trausti bankans. Hv. flm. hjer í þessari hv. deild (EÁ) sagði nú, að meiningin væri ekki, að almenn rannsókn færi fram á bankanum, og svo skildi jeg einnig hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) í lokaræðu hans í hv.Nd., en hins vegar, að nefndin tæki aðeins á móti skýrslu af bankastjórninni um hag bankans, - hv.þm. leiðrjettir mig, ef jeg fer með skakt mál -, en ef þetta er meiningin, þá liggur sú skýrsla í raun og veru fyrir. Jeg hefi margsinnis spurt núverandi bankastjórn, hvort hún hafi orðið nokkurs þess vör, sem benti á, að meira mundi tapast en rannsóknarnefndin hefði gert ráð fyrir, og þessu hefir bankastjórnin svarað neitandi. Þetta ætti því í raun og veru að vera fullnægjandi fyrir þingið, ef tilætlunin er aðeins að fá skýrslu hjá bankastjórninni. Nokkur atriði vil jeg drepa á í ræðu hv. 5. landsk.þm. (JJ). Þessi hv.þm. sagði, að 2. des. 1922 hefði Landsbankinn sent ávísun á Íslandsbanka, að upphæð 1 miljón kr., en Íslandsbanki hefði ekki getað greitt hana. Sagði hv.þm. (JJ), að á þessum degi hefði Íslandsbanki strandað. Jeg get nú upplýst það að samkvæmt yfirlýsingu eins bankastjórans, sem jeg spurði um þetta, var þessi upphæð borguð sama daginn, og jafnframt er það þá upplýst, að bankinn strandaði ekki 2. desember. Þá talaði hv.þm. (JJ) um samkomulag Landsbankans og Íslandsbanka, er forsætisráðherrann hefði gengist fyrir. Sannleikurinn er sá, að bankarnir áttu sjálfir upptökin að samningum þeim, sem þm. á við, en stjórnin lagði á eftir, eftir ósk Landsbankans, samþykki sitt til þess, sem bankamir höfðu komið sjer saman um. Annars get jeg vísað til þeirra upplýsinga, sem gefnar hafa verið hjer í þinginu um þessa samninga, hvernig þeir voru. Þá flutti hv.þm. (JJ) langan fyrirlestur um sögu bankans. Jeg skal ekki rekja þann lestur í einstökum atriðum eða gagnrýna, en hitt er víst, að af því sögulega ljósi, sem hv.þm. (JJ) brá yfir bankann, stóð lítil birta um hann. Einu vil jeg þó slá föstu, að menn verða að skoða bankann í ljósi nútímans. Og því má ekki gleyma, að bankinn er orðinn svo mikill liður í viðskiftalífi þjóðarinnar, að styrkur hans er að ýmsu leyti styrkur þjóðarinnar. Má í því sambandi minna á það, að þessi banki hefir nú á herðum sjer 21 af botnvörpungum þjóðarinnar. Og ekki er það sama fyrir framtíð þessarar þjóðar, hvernig fer um þann flota. Þá talaði þessi sami hv.þm. (JJ) allmikið um afstöðu mína til hinna er lendu hluthafa, og í blaði sínu, Tíman um, hefir hann einnig blásið að þeim kolunum, að þar mundi alt mitt traust. En ef hv.þm. og blað hans ætti aðeins ofurlitla sannleikstýru í eigu sinni og vildi bregða henni upp, þá mundu þau sjá, hvað öll þessi ummæli eru undarlega öfugsnúin við það, sem gerst hefir í þessum málum í minni stjórnartíð. Er þá rjett að benda á það, að í minni stjórnartíð hefir það gerst, að öll bankastjórnin er orðin alíslensk. Danski bankastjórinn, sem naut fulls trausts erlendu hluthafanna, er nú farinn frá bankanum, og hver er kominn í staðinn? Alíslenskur maður. Og nú í fyrsta sinni í sögu þessa banka skipa íslenskir menn allar bankastjórastöðurnar. Þarna er nú sýnishornið af því, sem gert hefir verið fyrir erlendu hluthafana. Yfirleitt eru árásir þessa hv.þm. (JJ) á mig þannig, að jeg mun bráðlega leita mjer vitneskju um það, hvort flokkur sá, sem hann tilheyrir, stendur þar á bak við eða ekki. Jeg veit að vísu, að þessum hv.þm. (JJ) hefir verið það áhugamál að fá mig úr ráðherrasæti og að blað hans hefir í öðru sambandi kallað mig t. d. Gissur Þorvaldsson. Það hefir nú að vísu komið í ljós í því máli, sem þar var um að ræða, að ekki einn einasti af samflokksmönnum þm. fylgdi honum þar að málum á móti mjer. Og má vera, að svo sje víðar, því það er alkunnugt, að ærinn mismunur er á skoðun flokksins sjálfs og hugsunarhætti og á skoðunum og hugsunarhætti blaðsins, sem þessi hv.þm. (JJ) lætur blása tortrygni, eilífri tortrygni, inn í alt og alla. Jeg efast um, að bændastjett þessa lands hlusti með aðdáun á alla þessa undarlegu tóna tortrygninnar, og sá stormur, sem hv.þm. er nú að leitast við að reisa út af þessu máli, gæti snúist snögglega að honum sjálfum og blásið hann um koll. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) kallaði Íslandsbanka feita fósturbarnið, og átti það víst að þýða, að honum væri skipað hærra en Landsbankanum. En jeg sje nú ekki, hvernig það á að samrýmast við það, að landsstjórnin hefir stöðugt tekist á hendur ábyrgðir fyrir Landsbankann gagnvart erlendum bönkum, og hefir aldrei verið minsta fyrirstaða fyrir þessu, og má á þessu sjá, hvort þessi banki hefir verið skoðaður sem olnbogabarn. Þá talaði þm. þannig, eins og hið lága gengi krónunnar væri alt Íslandsbanka að kenna. Það er svo sem ekki verið að reyna að gera reikningana rjettlátlega upp og taka hina óhagstæðu tíma til athugunar, sem alstaðar hafa knúð að dyrum og alstaðar gert meiri og minni spjöll. Þá sagði hann, að flestir þeir, er að þessum banka hefðu staðið, hefðu haft ást á honum. Skal jeg ekki fara út í það, en auðsjeð var, að tilgangur hv.þm. var með þessu að koma að samanburðinum milli Íslandsbanka og Landmandsbankans. Þegar hv.þm. (JJ) er á því spori, þá er hann í draumalandinu sínu. Hann sagði að vísu, að það væri ekki alveg eins ástatt með þessa banka, en öll ræða hans sýndi þó, að hann taldi líkindin mikil. Jeg vil nú geta þess, að mikið af tapi Landmandsbankans stafaði af því fje, sem tapaðist hjá Transatlantisk Company. Nam sú upphæð á annað hundrað milj. króna, og lenti ekkert af þessu fje hjá Dönum sjálfum. Enn fremur lánaði bankinn mikið fje kaupmönnum til spekúlationa, til þess að kaupa vörur fyrir og selja til Rússlands. Svo fjellu þessar vörur og tapið varð afskaplegt. Voru bankastjórarnir einnig sjálfir frumkvöðlar að ýmsum spekúlationsfyrirtækjum. Hjer hefir ekkert líkt þessu átt sjer stað. Og þó er eitt blaðið altaf að jafna þessu saman. Hvað þýðir þetta nú fyrir lánstraust landsins? Ef haldið væri nú áfram á þessari braut og skipuð yrði rannsóknarnefnd af þinginu í framhaldi af þessum þokkalega samanburði, hvernig mundi þá verða litið á þetta í Danmörku og yfir höfuð í útlöndum? Þar mundi auðvitað talið víst, að hjer stæði eins á og um Landmandsbankann, og má vera, að þá mætti víða finna þess merki, hve viturlega oss farnast í fjármálum vorum. Þá sagði hann, að ekkert saknæmt hefði verið komið upp um bankastjórn Landmandsbankans, þegar ekki hafð lengra verið komið rannsókninni þar en nú er hjer. Hjer er enn verið að blása og blása í lúður tortrygninnar. Gefið í skyn, að eitthvað glæpsamlegt muni koma hjer upp síðar. Hann talaði um bankastjóra Íslandsbanka líkast því, sem þeir væru menn, er ættu heima í steininum, og jafnaði við menn, er settir hafa verið undir opinbera rannsókn. Þá kom hann að sjóðþurðinni. Það er rjett, að það var 120 þús. kr. sjóðþurð. Hann sagði, að þetta væri eitt af ríkisheimulegheitunum og kastaði ekki skemtilegu ljósi yfir fráfarandi bankastjórn. Jeg gat um þessa sjóðþurð við Clausen bankastjóra í Privatbanken um leið og jeg mintist á fráför bankastjóra Tofte o. fl. Er það víðast annarsstaðar svo, að bankastjórarnir sjálfir telja ekki kassann, heldur endurskoðendur. Þeir höfðu nýlega talið kassann og urðu ekki varir við sjóðþurðina. Jeg efast því um, að hægt sje að leggja þessa sök alla á bankastjórnina eða nokkuð af henni. Í þessu sambandi held jeg að taka megi fram, að bankastjórn Landsbankans telji ekki kassann þar, eftir því sem jeg veit best. Það má vel vera, að þessi hv.þm. (JJ) finni til hlýju, er hann talar um þessa sjóðþurð og sje unun að draga fram óhamingju mannsins, sem sekur varð um sjóðþurðina. En feginn hefði jeg viljað, að fjölskyldu þessa manns hefði verið hlíft við þessu umtali hjer. Jeg hefi nú þekt þennan mann um langt skeið, og síst hefði mig grunað, að þessi óhamingja henti hann, því vandaðri mann til orða og verka þóttist jeg ekki vita um. En hann hafði einn slæman breyskleika; hann var því miður of vínhneigður, og frá engu öðru getur þetta stafað en því. En þessi óhamingja var meira en óhamingja fyrir hann; eins og reiðarslag kom hún yfir ættfólk hans, sem aldrei hefir mátt vamm sitt vita. Og allir skilja, og ekki síst við, sem höfum þekt móður hans, hve sárt þetta tók hana. Börn hennar og tengdabörn þorðu fyrst ekki að segja henni frá þessu, en svo varð þó að vera. Og það fyrsta, sem hún gerði, var að bjóða strax fram allar eignir sínar til þess að greiða bankanum tap hans. Það var svo sem ekki verið að draga það tilboð, og þess vegna, einmitt þess vegna, hefði, finst mjer, mátt hlífa henni við að láta þetta mál koma hjer til umræðu. Var nokkur unun, gat nokkur haft ánægju af að sjá hjarta þessarar góðu, öldruðu konu bresta? Og engan skal jeg öfunda af að kasta þessum steini. Hv. þm. (JJ) segir, að bankarannsóknin sje stærsta þjóðmálið. Hann segir, að þarna liggi þungamiðja íslenskra stjórnmála. En sje það rjett, sem frsm. þessa máls sagði í Nd., að það nægi að fá skýrslu bankastjóranna, og ef hún er bankanum í vil, hvernig á þetta þá að teljast þungamiðja íslenskra stjórnmála? Hann mintist á bankarannsóknina 1909. Jeg var þá ekki kominn inn í stjórnmálin, en jeg var á móti henni. Veit jeg þó, að sumir þeir menn, er að henni stóðu, og sá ráðherra, er ljet framkvæma hana, hafa verið sannfærðir um rjettmæti hennar, eins og auðvitað ýmsir eru nú í góðri trú um þessa rannsókn. En niðurstaðan af þessari rannsókn sýndi, að ekkert var að athuga við bankastjórnina, og sagan hefir kveðið upp dóm sinn yfir þeim bankastjórum, sem þá voru dregnir inn í eldinn. - Kristján Jónsson varð seinna ráðherra og er nú dómstjóri hæstarjettar. Minnisvarði er yfir Tryggva Gunnarsson hjer í Alþingisgarðinum, og allir eru sammála um ágætismanninn Eirík Briem. - Þessi varð niðurstaðan af þeirri rannsókn, og hver urðu töp bankans? Hjegóminn einn. Hann sagði, að hagsmunir erlendu hluthafanna væru settir hærra en hagsmunir þjóðarinnar. í hverju? Eru það hagsmunir erlendu hluthafanna, sem verið er að hugsa um, þegar verið er að gera ráðstafanir til að koma botnvörpungum okkar á flot? Eru þetta ekki hagsmunir þjóðarinnar? Hver er svo litblindur, að hann sjái ekki þetta? Og hvílíkt ranglæti að halda öðru eins fram og því, að hjer sje nokkuð annað á ferðinni en hreinir og beinir hagsmunir þjóðarinnar. En auðvitað er það, að ef tekið er fyllilega tillit til hagsmuna þjóðarinnar. Þá getur ekki farið hjá því, að þeir hagsmunir sjeu að ýmsu leyti sameiginlegir hagsmunum hluthafanna, því velgengni bankans er auðvitað þeirra hagur. Jeg hefi skrifað hjer á blað hjá mjer nafn hv.þm. V.-Sk. (LH). Hann gerði fyrirspurn til mín í hv.Nd., hvort það væri rjett, að fyrverandi fjármálaráðherra hefði ekki aðgang að veði landssjóðs. Jeg svaraði því, að það væri algerlega undir hans umsjón. Ástæðan til, að þessi hv.þm. (LH) hafði gerst meðflytjandi till., var það, að hæstv. fyrv. fjármálaráðherra hafði, að því er mjer skildist, sagst ekki hafa aðgang að veðinu, og þá var auðvitað öðruvísi ástæða til rannsóknar á því af þinginu. En er þessi hv.þm. (LH) hafði fengið að vita um þetta, greiddi hann ekki atkv., sem eðlilegt var. Þá sagði hv. 5. landsk.þm. (JJ), að rannsóknin, sem fór fram á bankanum nú síðast, hefði verið einkennileg. Jeg skil það ekki, en eitt er víst, að hún var sett þannig af stað, að hún gat ekki vakið neitt vantraust á bankanum. Landið var að hugsa um að kaupa hlutabrjef bankans, og nefndin var skipuð til að komast að raun um, hvers virði hlutirnir væru, því án þess var auðvitað ómögulegt að gera sjer í hugarlund, hvers virði hlutirnir væru. Þá má nú nærri geta, hvort tilhneiging hafi verið, þegar svona stóð á, hjá þingkjörnum mönnum að fara hærra með verð hlutanna en rjett var. Hann sagði, að þeir hefðu ekki verið kosnir af meiri hluta þingsins. En hví notaði ekki meiri hlutinn rjett sinn til að ráða kosningunni? Hann losnar sannarlega ekki við neina ábyrgð með því að sitja hjá. Þá talaði hann um, að dómur kauphallarinnar dönsku á hlutum Íslandsbanka væri þungur á metunum. Það er nú svo, en ætli þeir dómar hafi ekki farið nokkuð eftir óminum, sem barst hjeðan? Ómurinn frá „Tímanum“ hefir ekki orðið til þess að hækka hluti Íslandsbanka. Jeg skal segja hjer frá skemtilegu atriði; jeg nefni engin nöfn. Jeg heyrði einn mann tala mjög illa um hlutabrjefin, og taldi hann þau lítils virði; en sami maður lagði mikið kapp á að kaupa brjefin erlendis. Hv. þm. (JJ) sagði, að bankastjóri Eggert Claessen hefði gert gott í bankanum, og talaði heldur vel um hann. En aðalverk hans hefði þó verið það að gefa eftir skuldir, en hjá því hefði nú ekki verið hægt að komast. En þrátt fyrir mjúku orðin var sama tortrygnin, þessi tortrygni, sem er undiraldan undir nálega öllu, sem hv.þm. (JJ) segir um þetta mál. Og því var heldur ekki gleymt, að bankastjórinn hefði verið málaflutningsmaður þeirra manna, sem gert var upp hjá. Það er dálítið spaugilegt þetta. Hv. þm. (JJ) heldur, að bankastjórinn hafi fengið ást á hverjum manni, sem hefir borgað honum málfærslulaun. Ekki trúi jeg á þá ofurást. Hverjum datt nú í hug að halda, að það skifti nokkru, þótt bankastjóri Landsbankans, Magnús Sigurðsson, væri málaflutningsmaður áður? Hv. þm. (JJ) sagði, að það hefði sjálfsagt ráðið miklu hjá nýju stjórninni, að hún keypti ekki bankann, að hún hefði ekki haft traust á honum. Þetta hefir aldrei komið fram, en stjórnin áleit, að það væri gott að hafa áfram þetta erlenda hlutafje starfandi í bankanum með hæfilegum vöxtum. Þá kem jeg að breytingunni um stjórn bankans. Rjett eftir þinglok, áður en jeg sigldi, spurði jeg samverkamenn mína, hina ráðherrana, Um það, hvort þeir vildu breyta þá strax til um stjórn bankans, en þeir vildu þá ekki að svo stöddu máli taka ákvörðun um það. Ef ákvörðun hefði þá verið gerð um málið, þá hefði ef til vill mátt ráða því til lykta fyrir aðalfund bankans. Þegar jeg kom heim aftur, var enn fundur um málið, og þá var afráðið að skifta um stjórn bankans, en þó ekki fyr en eftir áramót. Litum við þá allir svo á, að varhugavert væri, vegna trausts bankans út á við, að umskiftin yrðu of snögg og á óeðlilegum tíma. Styðst þessi skoðun okkar og við skeyti, sem við fengum frá Claessen bankastjóra, meðan hann var utan, þar sem hann mæltist til, að breytingin á bankastjórninni yrði ekki látin fara fram meðan hann væri í lánaumleitunum fyrir bankann, því breytingin gæti orðið skilin þannig, að eitthvað væri að athuga við bankann. Eins og jeg tók fram áðan, var það ákveðið með samþykki allra ráðherranna að breyta ekki til í bankanum fyr en við áramót, og á fjármálaráðherrann, sem frá er farinn, átrúnaðargoð hv. 5. landsk.þm., óskilið mál þar með okkur hinum ráðherrunum. Þar sem nú hlutafjelagið Íslandsbanki hafði gengið að því að láta tvær bankastjórastöður vera lausar, þegar landsstjórnin óskaði að skipa í þær, þá varð hlutafjelagið auðvitað að taka á sig þau óþægindi, sem því fylgdu að losa þessar stöður. Það var svo langt frá, að sakir væru bornar á bankastjórana eða þeim væri vikið burt, og þar sem þetta var ekki tilfellið, þá var það svo sem auðvitað, að bankinn varð sóma síns vegna, að skilja sæmilega við þá. Sjerstaklega virðist það hafa hneykslað hv. 5. landsk.þm. (JJ), að of vel hafi verið skilið við Tofte bankastjóra. Að vísu hefir nú ekki verið birt neitt um það, hvernig sá viðskilnaður hafi verið, en hv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir slegið því föstu, að hann hafi fengið einu sinni fyrir alt 70 þús. kr. Jæja. Af samningstímabili hans voru eftir 11/2 ár. Laun hans voru 20 þúsund á ári, og þá er hann fór frá, var dýrtíðaruppbótin 20 þúsund. Það verða í 11/2 ár 60 þúsundir, og þá er ekki reiknað neitt fyrir „tartiéme“. Það er satt, þessi laun eru há. Jeg hafði heldur ekki samið um launin. En samninga verður að halda; á þeim grundvelli munu allir standa hjer, nema ef hv. 5. landsk.þm. (JJ) skyldi standa á þeim hinum nýja grundvellinum. Nú var það svo með Tofte, að þó að hv. 5. landsk.þm. (JJ) hafi ekki trú á honum, þá báru erlendu bankamennirnir í bankaráðinu óskorað traust til hans. Og þar sem nú sá maður var tekinn úr bankanum, sem þeir sjerstaklega trúðu, og enginn settur inn, sem þeir sjerstaklega þektu, þá sjá allir, hvort hyggilegt hefði verið á þessum tímum fyrir bankann að ganga einnig á móti þeim í að skilja sæmilega við aðaltrúnaðarmann þeirra í bankanum. Jeg vil leyfa mjer að geta þess nú, til þess að sýna fram á það, hvað misjafnlega sanngjarnlega menn líta á málin, að jeg átti einu sinni í trúnaði tal um þetta mál við Hallgrím heitinn Kristinsson. Jeg sagði honum þá, hvað erfitt væri að ná samkomulagi um þetta mál, og varð honum þá að orði, að honum fyndist það engu skifta, þótt gert væri sæmilega við hina fráfarandi bankastjórn. Það hefir verið reynt að siga öllum árum á Tofte bankastjóra; honum hefir verið kent um gengisfallið; hann hefir verið settur á bekk með misindismönnum úti í Danmörku o. m. m. fl.; þess vegna á það að vera vottur um hörmulegt ástand hjá oss, að stjórnin skuli gerast svo djörf að halda við hann gerða samninga. Nú ber einnig að taka tillit til þess, að auk þess sem Tofte bankastjóri átti kröfur eftir samningi, þá var hann með þessu stöðvaður í því starfi, sem hann auðvitað bjóst við, að hann gæti haldið áfram og gert að lífsstarfi. Hann er líka áreiðanlega mjög óánægður við oss og álítur, að hann hafi verið beittur hörðu. Og svo kemur það í viðbót, að honum á skilyrðislaust að fórna á altari hinna óhagstæðu tíma og hann á að vera fórnarlambið - og því má ekki láta honum eftir æru fyrir túskilding. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) blandar hr. I. C. Christensen inn í þetta mál. Jeg hefi ekki talað um danska stjórnmálamenn, en verð þó að segja, að hann mun alment vera álitinn einn af helstu stjórnmálamönnum Dana.

Hann hefir víst grætt á Alberti?

. Nú, þarna kemur það! Hann á að vera líkur Alberti, hann Tofte; það eru þessar indælu samlíkingar hv. 5. landsk.þm. (JJ), sem eru svo ágætar: Alberti-Tofte; Glückstadt-Tofte! Hann er aftur byrjaður að blása. Þá kem jeg að stóra atriðinu, höfuðsyndinni, því, að ekki var skipað strax í stöðurnar, heldur sett í þær. Þegar fresturinn var útrunninn, 1. febrúar, þá komu ráðherrarnir sjer allir saman um, að þá strax yrðu nýir menn að taka við. En satt að segja treystum við okkur ekki til að skipa þá strax í stöðurnar. Setningunni var líka vel tekið, og hv. 5. landsk.þm. (JJ) hafa farist sæmilega orð um þá settu menn, þótt hann hafi látið fylgja þeim meðmælum nokkra sjálfsagða tóna úr tortrygnisbúð sinni. Svo þegar bankastjóri Eggert Claessen sigldi nú í vetur, bað hann um, að ekki yrði skipað í embættin fyr en hann kæmi aftur, og færði hann sem ástæðu, að bankastjórarnir væru í sameiningu búnir að leggja plan fyrir framtíðina. Jeg held því, að sæmileg grein sje nú gerð fyrir þessu máli. Enn var það, að þessi hv.þm. (JJ) ætlaði að gefa mjer tækifæri til þess að hreinsa mig af áburði eða illu umtali, sem gengi staflaust um bæinn, að hans sögn. Einn af „bestu“ borgurum þessa bæjar hafði sagt, er svo var skipað málunum í stjórnarráðinu, að forsætisráðherra skyldi undirrita skipun hinna æðstu embætta, að þá hefði jeg farið að eins og forsetarnir í Mexikó, þegar þeir færu frá, þá hlypu þeir burt með kassann. Jeg tók fram í fyrir hv.þm. (JJ) og spurði, hver þessi besti borgari væri. En jeg fekk ekkert svar. Nú er það svo, að hv.þm. (JJ) vitnar oft í þennan besta borgara, án þess að nefna hann, og mjer er því farið að detta í hug, hvort það muni ekki vera maður, sem jeg veit, að hv. 5. landsk.þm. (JJ) dáist mjög að, nefnilega Jónas frá Hriflu. Hv. þm. (JJ) gengur í óumræðilegri angist fyrir því, að jeg muni fara í bankann, því hann óttast alla þá menn í þýðingarmiklum stöðum, sem hann getur ekki ráðið við. Þennan ótta ætla jeg alls ekki að taka frá þingmanninum. Honum hefir fundist, þessum hv.þm. (JJ), að jeg mundi ætla að búa vel um mig í framtíðinni. Jeg er nú hálfhissa á þessu, vegna þess, að þessi sami hv.þm. hefir búið furðuvel um sjálfan sig. Hann býr sjálfur í miklu veglegri höll en jeg sem forsætisráðherra. Þó öfunda jeg hann ekki af þessari veglegu höll hans, eða hinu ljómandi fagra útsýni, sem hann nýtur þaðan o. fl. En mjer finst hv.þm. ætti að geta skilið, þótt jeg vilji búa vel um sjálfan mig líka.

Þjer játið þá þetta?

. Með þessu hefi jeg engan veginn tekið angistina frá hv.þm. Enn þá verður hann um tíma að skjálfa á andvaka nóttum af hryllingi við það, að jeg kunni að fara í bankann. Jeg álít, að þetta komi hvorki honum nje þinginu við. Jeg læt engan þingflokk segja mjer fyrir, hvernig jeg skuli skipa í stöður. Ef stjórninni er ekki treyst til þessa, þá er sjálfsagt, að þingið losi sig við hana. Jeg hefi aldrei verið með neitt bænarkvak, hvorki til hægri nje vinstri, til þess að fá að hanga við völdin. Ef mjer er treyst til að fara með æðstu stjórn landsins, þá er það gott; en ef ekki, þá ættu menn að hafa þá mannrænu í sjer að koma fram með vantraustsyfirlýsingu í þinginu. Nú veit jeg um afstöðu hv. 5. landsk.þm. (JJ) til mín, en jeg mun bráðlega komast eftir, hvort framkoma hans gagnvart mjer og stjórninni er í nokkru samræmi við vilja meiri hluta Framsóknarflokksins. Þá vil jeg segja nokkur orð um einkafundinn. Það er rjett hjá hv.þm. (JJ), að 18 þm. skoruðu á mig að fá fund í Sþ. til þess að ræða um rannsókn á bankanum. Ástæðurnar til þess, að jeg bað ekki um fundinn, vorn nú auðvitað meðal annars, að meiri hluti þingmanna var ekki undir áskoruninni, en hitt rjeð þó mestu, að jeg gat ekki beðið um fund til að ræða mál, sem jeg var algerlega á móti. En hitt tók jeg fram, að jeg mundi fúslega biðja um að fá málið rætt í þeim flokki, sem jeg heyrði til, og mjer virtist einnig rjett, að það yrði rætt í hinum flokkunum. Ef út af þeim umræðum hefði runnið eitthvað, sem jeg gat fallist á, þá var jeg fús til að biðja um fundinn í sameinuðu þingi. Þá spyr hv. 5. landsk.þm. (JJ) enn fremur, hvers vegna bankastjórar og bankaráð hefðu eigi verið látnir skila aftur ágóðahlut þeirra. Jeg sje ekki, með hvaða rjetti það hefði mátt ske.

En í Danmörku?

. Jú, þarna kemur það enn, þessi gamli samanburður við Landmandsbankann. Það er verið að blása. En er ekki nóg, að jeg taki það fram enn, að engir þessara manna eru undir neinni kæru. Engum dettur þetta í hug, nema hv. 5. landsk.þm. Hv. þm. (JJ) spyr um, hví ekki hafi verið afskrifað fyrir tapi bankans. Nú, en það er einmitt það, sem hefir verið gert. Jeg skýrði frá því, að þegar búið væri að taka frá fyrir öllu tapinu, sem nefndin hefði áætlað, þá mundu vera eftir góðar 700 þúsund kr. í varasjóði og hlutafjeð óskert. Þess vegna er þessi hávaði svo skrítinn. Einkennilegt er það, að hv. 5. landsk.þm. (JJ) heldur því stöðugt fram, að bankamálin sjeu fjármálaráðherra óviðkomandi, og þó heyra þau alveg undir hann. Þá er það skrítið að kalla breytinguna milli deilda í stjórnarráðinu valdarán, þar sem sú breyting er gerð á fullkomlega löglegan hátt. Rangt er það, að jeg hafi neitað að skýra frá hag bankans. Um það hefi jeg aldrei verið beðinn. Jeg kom eitt sinn í vetur á fund í Framsóknarflokknum og stakk þá einn upp á því, að bankastjórn beggja banka ásamt ríkisstjórninni yrði boðið á fund til þess að ræða þetta mál, svo ekkert þyrfti að fara milli mála og sem bestar upplýsingar fengjust um það. En úr þessu varð þó ekki neitt. Jeg vil víkja að því sama, sem jeg gerði í hv.Nd., þegar þessi tillaga var þar til umræðu. Sparisjóðsfje vort er nú yfir 7 miljónir kr. í sparisjóðum, fyrir utan Reykjavík. Með þessu fje er í raun og veru sama sem ekkert eftirlit af stjórnarinnar hálfu. Þetta má ekki viðgangast svo lengur. Áður hefir komið fram frv. um þetta efni, en ekki náð fram að ganga. En nú eru tímarnir og aðstæður allar breyttir, og mjer finst ekki geti annað komið til mála en að þetta þing taki nú það mál upp á ný, og um leið mætti þá fela sama manni eftirlit með bönkunum. þetta yrði alls ekki til að spilla lánstrausti bankanna, því þetta yrði aðeins einn nýr, en eðlilegur liður í tryggingarráðstöfunum til þess að varðveita traust bankanna bæði utanlands og innan. Stjórn Íslandsbanka er þessu meðmælt. Bankinn er ekki hræddur við rannsókn, sem er eðlileg og því ekki getur veikt aðstöðu hans. Það er augljóst, að þótt skipuð yrði nú rannsóknarnefnd á bankann, þá mundi hún ekkert geta gert á þeim tíma, sem þing á eftir að standa. Þótt hv.þm. kanske hjeldu það fyrirfram, þá mundu þeir þó komast að raun um, er út í rannsóknina væri komið, að þeir mundu ekki vera komnir að mikilli niðurstöðu eftir 15 daga. Þótt ekki væri nema einn einasti botnvörpungur, sem þeir þyrftu að athuga í sambandi við bankann, og hvernig hagur bankans væri trygður gagnvart honum, þá tæki það þegar langan tíma. Það væru máske 20 ábyrgðarmenn fyrir skuldum botnvörpungsins, og þá þyrfti að athuga hag hvers þeirra fyrir sig. Einungis þetta mundi taka upp mikið af tímanum, hvað þá ef athuga þyrfti hag allra botnvörpungafjelaganna. Jeg hefi nú gert grein fyrir skoðunum mínum viðvíkjandi þessu máli, og með uppástungu minni um eftirlitsmann með sparisjóðum og bönkum hefi jeg sýnt, að jeg vil hafa sem öruggast eftirlit með bönkum og sparisjóðum, þótt jeg sje á móti rannsóknum, sem ekki eru fullnægjandi, og auk þess í eðli sinu þannig, að þær fyrirfram veikja traust landsins og bankans.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg fann enga ástæðu til þess að taka til máls í hv.Nd., þegar samskonar tillaga þeirri, sem hjer liggur nú fyrir, var þar til umræðu. Málið snerti mig ekki neitt fyrst, og enda þótt jeg væri búinn að taka við fjármálastörfunum undir lok umr., þá sá jeg ekki ástæðu til að fara að blanda mjer inn í þær deilur þá. Jeg hefði ekki heldur látið mig þetta mál skifta nú, hefði ekki hv. 5. landsk.þm. (JJ) gefið mjer tilefni til þess, með því að fara nokkrum orðum um sögu bankans og stofnun hans. En þar sem jeg var einn af stofnendum bankans, og fáir munu nú sitja á þingi, er sæti áttu þar á þeim árum, er bankinn var stofnaður, þá vil jeg fara dálítið út í sögulegan aðdraganda málsins, og það því fremur, sem jeg braut algerlega í bága við minn flokk í þessu máli. Jeg skal þó ekki vera langorður, því jeg álít, að margar af ræðum þeim, sem haldnar hafa verið um þetta mál, hafi verið mikils til of langar, og því óþarfar, og mörg orð fallið, sem hefðu verið betur ótöluð. Mjer fanst á ræðu hv. 5. landsk.þm. (JJ), að honum þætti það hafa verið ilt verk, er útlendingum var gefið einkaleyfi til þess að reka hjer bankastarfsemi, og hann talaði um, að þessir útlendu menn hefðu ekki verið feimnir, því þeir hefðu beðið um einkaleyfi til 90 ára, og hefði tilgangur þeirra verið að drepa jafnframt Landsbankann. Það var að vísu satt, að þeir sóttu um 90 ára leyfi, en fengu það ekki, eins og hv.þm. er kunnugt, og þó að þetta sje langur tími, þá ber þess að gæta, að þeir höfðu fyrirmynd frá Danmörku, þar sem Þjóðbankinn danski hafði fengið einkaleyfi til 90 ára. Auk þess er ekki nema eðlilegt, að nokkuð hátt sje farið í byrjun, því venjulega er meira eða minna dregið úr slíku. Að meiningin hafi verið að drepa Landsbankann, trúi jeg varla, að nokkur geti talað af alvöru, þótt einhver ógætileg orð í þá átt hafi fallið, enda varð ekkert úr því. Þá sagði hv. 5. landsk.þm. (JJ), að rógur hefði verið borinn um Landsbankann á þeim árum af stofnendum Íslandsbanka. þessu var að vísu slegið fram þá á þingi af einhverjum, en það var alls eigi rjett. Bankinn var að vísu kritiseraður í blöðunum þá og á Alþingi, en sú kritik var alveg hlutdrægnislaus og því rjettmæt, en alveg rangt að kalla slíkt róg. því hvernig stóð á um þetta leyti hjer á landi? Þá höfðu verið mjög góð ár alt að áratug, eða frá 1890-1900, eftir hörmunga- og harðindaár 1890. Eftir því sem leið á áratuginn 1890-1900 fóru menn, einkum þeir, sem ungir voru og áhugasamir, að hugsa um að efla og bæta atvinnuvegi landsins, og þá sjerstaklega sjávarútveginn. Skipaútgerðin var þá í byrjun. Fiskiskip voru þá fá og lítil. Norðanlands voru gerð út nokkur hákarlaskip og sunnanlands voru mest opnir bátar, en þilskip fá. Framsæknir og ötulir menn vildu nú koma af stað fiskiveiðum í stærri stíl og auka sjávarútveginn, án þess að lífi manna væri mikil hætta búin, eins og var á opnu bátunum. Þeir sneru sjer þá fyrst til Landsbankans, en honum stýrði þá roskinn maður og þjettur fyrir. Honum var líkt farið og gömlu verslunarstjórunum, að hann vildi einn ráða, hvort lánin voru veitt og hverjum þau voru veitt og til hvers þau ættu að ganga. Varð þetta því þungur róður fyrir þá, sem lán vildu fá. Bankastjórinn hafði áður verið bóndi í sveit, en þó naut landbúnaðurinn lítils styrks hjá honum. Veðdeildin, sem stofnuð var á þeim árum, var t. d. ekki hans verk; hann mun frekar hafa verið henni mótfallinn. Sjávarútveg var hann öllu fúsari á að styðja, en hvergi nærri svo, að fullnægði þeim þroska, sem sú atvinnugrein var þá að taka. Bankinn hafði ekki nægilegt fje fyrir höndum og stjórn hans gerði sjer ekki mikið far um að útvega fje til hans. Þá vorum við á þingi nokkrir ungir og sumir mjög framtakssamir menn, svo sem Skúli Thoroddsen, Guðlaugur Guðmundsson og fleiri. Þeim gramdist mjög, hversu þessi stofnun var föst fyrir og hve litlu þeir fengu um þokað. Þeir reyndu að bæta úr þessu á ýmsan hátt, bæði með fyrirspurnum á þingi og fleiru, og gerðu sitt ítrasta til þess, að þessi eina lánsstofnun landsins, Landsbankinn, hlypi undir bagga með þessari atvinnugrein, sem þá var óðum að blómgast, nefnilega sjávarútveginum. Þessir menn voru þá á líkum aldri og hv. 5. landsk.þm. (JJ) er nú, og jeg er sannfærður um það, að með því hugarfari, sem hann hefir, mundi hann hafa fylgt þessum mönnum að málum, hefði hann þá verið á þingi. Þegar þessir menn fengu nú engu um hreyft hjer, var eina úrræðið fyrir þá að reyna nýjar brautir, og varð það þá að ráði að reyna að stofna nýjan banka. Um fje til bankans var þá ekki í önnur hús að venda en til útlanda, og var það gert. Komu tveir danskir menn upp alþingissumarið 1899, í þeim tilgangi að afla þessum banka hlunninda. Var annar þeirra danskur hæstarjettarmálaflutningsmaður, mjög duglegur og ábyggilegur maður. Kyntist jeg honum þá, og hafði náin kynni af honum meðan hann lifði, og þori jeg að fullyrða, að hann var mesti heiðursmaður og jafnan mikils metinn. Hinn var Gyðingur, og er hann mjer ekki eins vel kunnur. Átti hann meiri þátt í útvegun fjárins. En sá, sem flutti mál þetta inn á þing, var ekki ómerkari maður en Benedikt Sveinsson, maður, sem þá bar höfuð og herðar yfir aðra þingmenn. Var það eitt af hans síðustu málum, því hann dó nokkrum dögum síðar. Jeg veit, að bæði eldri menn, sem þá voru komnir til vits og ára, og yngri menn, sem kynst hafa Benedikt af blöðum og þingtíðindum þeim muni ekki koma til hugar að væna þann mann um það, að hann hafi viljað brugga landinu nokkur vjelráð. Hann var allajafna hugsjónamaður, og þótt hann væri þá kominn alveg á grafarbakkann, bar hann málið fram með eldmóði og miklum áhuga, því hann áleit, að það myndi verða lyftistöng atvinnuvegum landsins í framtíðinni. En honum auðnaðist ekki að sjá afdrif þess. Jeg skal játa það með hv. 5. landsk.þm. (JJ), að meðmælendur og flutningsmenn málsins á þingi hafi stundum verið nokkuð ógætnir í orðum, þegar þeir töluðu um, að nú mundi hægt að fá nóg lán og ódýr lán. En viðvíkjandi láninu, sem sagt var, að Warburg hefði veitt með okurkjörum, tekið 7–8% í vexti, sem í rauninni ekki geta kallast okurvextir, þá er mjer kunnugt um, að það lán var illa veðtrygt, og mun aldrei hafa verið borgað. En renturnar fara mikið eftir því, hve vel lánið er trygt. Mótstöðumenn málsins spöruðu ekki heldur stór orð. T. d. sagði Magnús landshöfðingi þá þessi alkunnu orð: „Timeo Danaos et dona ferentes“. Svo fór, að málið dagaði uppi 1899, en var svo samþykt 1901. En á milli þessara þinga skeði nokkuð, sem hefði átt að gerast fyr. Bankastjóri Landsbankans fór utan til þess að fá lán til bankans, og tókst honum að fá lán með góðum kjörum. Þetta var mjög heppilegt. því þrátt fyrir það, þótt nýi bankinn kæmi með 21/2 milj. kr. í hlutafje, auk væntanlegra innlána, þá kom það brátt í ljós, að fje Landsbankans hefði ekki hrokkið til. Og það var beinlínis nýja bankanum að þakka, að togaraútgerðin komst á um 1906 og hefir haldið áfram síðan. Vita allir, hvílíka þýðingu hún hefir haft fyrir landið í heild sinni. Er það Íslandsbanka aðallega að þakka, og líka auknu lánstrausti Landsbankans, að sá atvinnuvegur hefir blómgast svo, sem raun hefir á orðið. Er ekki hægi að bera brigður á það, að Íslandsbanki hefir alla tíð verið meginstoð sjávarútvegsins. Þá hefi jeg skýrt frá aðaltildrögunum til stofnunar bankans. Hika jeg ekki við að lýsa því yfir sem minni skoðun, að hann hafi aldrei brugðist þeim vonum. er stofnendur hans gerðu sjer um hann, og ekki landsmanna yfirleitt. En það skal jeg viðurkenna, að bankanum hefir ekki altaf verið vel stjórnað, t. d. 1919. En það voru fleiri en Íslandsbanki, sem höguðu sjer ógætilega í fjármálum það ár, þegar peningar streymdu um og yfir landið, og menn hjeldu, að það mundi haldast við. Fór tiltölulega betur fyrir þinginu það ár? Jeg held varla. Jeg viðurkenni, að heimilt sje að gagnrýna opinberar stofnanir, en altaf verður að gera það með gætni og stillingu, sjerstaklega þegar um banka er að ræða. Þá vík jeg að till. eins og hún liggur fyrir. Verð jeg að segja það, að þótt hún sje hógvær að efni til, þá hefði jeg þó óskað, að hún hefði aldrei komið fram opinberlega. Er hún alt of rúm, og hefði jeg álitið heppilegra, að hún hefði verið orðuð eins og brtt.hv. 6. landsk.þm. (IHB). Sje jeg eftir því, að sú brtt. var tekin aftur. Vona jeg, að hv.flm.till. (JJ) játi, að tilganginum sje að mestu náð með brtt.hv. 2. þm. S.-M. (SHK), á þskj. 319. Verði sú till. samþykt, sem jeg efast ekki um, þá skal jeg heita því, að ekki skal standa lengi á því, að skýrslan komi, því nú þegar er byrjað á því að undirbúa hana. Jeg hafði eiginlega ekki fleira að segja, og sje ekki ástæðu til þess að ganga inn á einstök atriði. En það hafði einhver hv.þm. í hv.Nd. talað um, að engin gulltrygging mundi vera til í Íslandsbanka. Jeg vil því upplýsa, að hún er til og hefir altaf verið til, og hefir hún verið geymd í Nationalbanken undanfarin stríðsár, en er nú verið að flytja hana hingað upp. Er ekki hægt að senda það alt í einu, en 4 sendingar eru þegar komnar, og verður ekki langt að bíða, að alt sje komið. Þá var hv. 5. landsk.þm. (JJ) að tala um samninginn milli bankanna, og taldi hann vera leynilegan, og að stjórnin væri annar samningsaðili. Slíkt er alls ekki rjett. Samningurinn er einungis gerður milli Landsbankans og Íslandsbanka og er alls ekki leynilegur. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) skýrði frá innihaldi hans í hv.Nd. Samningurinn hljóðar svo, að Landsbankinn leggur á hlaupareikning í Íslandsbanka fje það, er hann getur verið án, gegn 3%. Íslandsbanki skuldbindur sig til þess að greiða ávísanir frá Landsbankanum á innieignir hans í Íslandsbanka. Verði hann ekki fær um að útborga þær, getur Landsbankinn snúið sjer til stjórnarinnar og fengið leyfi til þess að gefa út seðla. Nú er mönnum vitanlegt, að Íslandsbanka er með lögum frá 1921 gert að skyldu að innleysa árlega af sínum seðlum 1 miljón króna. Bankinn hafði seðla í umferð í fyrra minst í mars, 6,3 milj., en mest í fyrrahaust, 8,3 miljónir. Nú hefir hann í umferð 7,3 miljónir, og yrði því í haust 9,3 miljónir, en samkvæmt lögum má hann ekki hafa nema 7 milj. í umferð þá. Nú er ekki meiningin með þessum lögum að girða fyrir það, að nógir seðlar verði til umferðar. Viðskiftalífið krefst þess, að þeir sjeu ætíð nægir. Sje nú svo, að 7 miljónir nægðu, þá verður Landsbankinn að gefa út 1 miljón, þegar Íslandsbanki er kominn niður í 6 miljónir o. s. frv. Það er því ekkert viðsjárvert fyrir landsstjórnina að samþykkja samninginn. Það kom að vísu til tals að takmarka seðlaútgáfuna við einhverja fastákveðna upphæð, en úr því varð þó ekki, enda gerist þess engin þörf, að mínu áliti, því hvað skyldi bönkunum ganga til að fara fram á meira en þörf krefur? Mjer virðist óhætt að trúa bankastjórum beggja bankanna svo, að þeir fari ekki að auka seðlaútgáfuna um þörf fram.

Jón Magnússon Jeg held jeg hafi það ekki rangt eftir, að í blaði hv. 5. landsk.þm.

Jeg á það ekki einn

væri kvartað undan því, að ekki væri hægt að koma málum fram í þinginu fyrir vaðli einstakra þingmanna. Jeg er samdóma þessu. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) veit best um þetta. Hann hefir nú með vaðli sínum komið máli þessu svo, að ekki er hægt að taka það alvarlega. Það er orðinn loddaraleikur af hálfu flutningsmanna. Það var blásið upp í byrjun í Nd., en bólan sprakk þar furðu skyndilega. Jeg hefði nú haldið, að nægilegt hefði verið, að þessi rannsóknartillaga væri samþykt í Nd., og gætu því hv. tillögumenn tekið tillögu sína aftur hjer, einkum þar sem flm. hennar í Nd. lýsti því þar, að hann væri ánægður með þá till., sem samþykt var þar. Jeg tók ekki eftir því, hvort hv.flm. hjer í deildinni hefir lýst yfir því sama, en held, að hann hafi þó sagt eitthvað í þá átt. - Nei, það er ekki til þess að gera neitt, að þessi till. kemur fram. Tilgangur forgöngumannanna er sá, að hafa gagn af þessu við næstu kosningar. Enda hefir það komið fram í málgagni þeirra, að þetta ætti að vera aðalmálið við næstu kosningar. Þetta er bara áframhald af árás á Íslandsbanka og ein staka menn, eins og best sjest af ræðu hv. 5. landsk.þm. (JJ) Það hefir einatt verið svo um mig, að jeg hefi ekki átt því láni að fagna að hafa mikið blaðafylgi um dagana. Tíminn var mjer að vísu velviljaður fyrst í stað. En síðustu 3 árin rúmlega hefir hann, að jeg held, aldrei viljandi sagt neitt satt um mig. Jeg skal þó ekki kvarta undan þessu, því þetta hefir stutt mig allra best sem stjórnmálamann. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) veit vel, að það er sagt um stjórnmálamenn, að ilt sje, að um þá sje talað í blöðunum, því það er venjulega misjafnt, sem um þá er sagt; en hitt sje verra, að um þá sje þagað. Það er sagt í Njálu, þegar Gunnar Lambason var að segja frá brennunni í Orkneyjum, að um allar sagnir hefði hann hallað mjög til, en logið víða frá. Svipað og ekki rjettara er því farið með söguburð hv. 5. landsk.þm. (JJ) um mig. Jeg þakka honum fyrir þann stuðning, sem hann hefir veitt mjer með því. Og jeg er ekki sá eini, sem getur sagt eitthvað svipað. Það er alment talið, að forsætisráðherra (SE) hafi vaxið í áliti manna síðan hann fór að hundsa þennan þm. (JJ), sem oft vinnur mótstöðumönnunum mikið gagn með þessu undarlega móti. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) heldur víst, að jeg sje enn í stjórn þessa lands.

Er þetta Íslandsbankamál?

. Er það alt um efnið, sem talað hefir verið? Nei, ekki. Við skulum ekki gera okkur alt of heimska. Hv. þm. (JJ) hefir sjálfur vaðið utan við efnið. Saga hans o. fl. kom ekkert efninu við. Það er oft sagt frá því í fornsögum vorum, er talað er um bardaga, að sumir garparnir hafi virst ekki sjá nema foringja mótstöðumannanna. Mjer virðist einatt líta svo út, sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) sjái engan nema mig. Jeg hefi að vísu altaf haft mjög hóflegt álit á sjálfum mjer, en jeg játa, að það hefir töluvert vaxið við þessa athygli, sem hv.þm. hefir sjerstaklega veitt mjer. Þá sagði sami hv.þm. (JJ), að Íslandsbanki hefði í stjórnartíð minni blásið upp, en vindurinn farið úr honum síðar. Auðvitað. Þetta var svo alstaðar seinni hluta stríðsáranna og fram á árið 1920, að fje safnaðist, en þá kom fellirinn. Jeg bjóst við því og sagði það einatt fyrir, að brekkan myndi reynast býsna brött, og það varð hún. Þá var talað um það í blaði hv. sama þm. (JJ), að húsaleiga fyrir landið hefði hækkað í minni stjórnartíð. Þetta var sagt með mesta sakleysissvip. Auðvitað. Öll leiga hækkaði á þeim tíma. Það er eins og með fleira, að auðvitað gerði það ekkert til, þótt annar færi með bankamálin í minni tíð. Mjer er samt kent um það alt. Annars er ilt að svara þessum hv.þm. (JJ), því það er með hann eins og sagt var um aðra mjög virðulega persónu, að hann veður vítt um veraldarfrón. Hann kom víða við í ræðu sinni. Jeg held það hafi verið eitthvað í sambandi við mig, að hann var að tala um, að skila bæri aftur þeim ágóðahluta, sem bankinn hefði borgað út, eftir að hann fór að tapa. En hve nær fór hann að tapa? Hæstv. atvrh. (KIJ) sagði, að það hefði verið á árinu 1919, en það er ekki rjett. Eftir því, sem einn af kunnugustu mönnum bankans sagði mjer í morgun, þá hefir það ekki verið fyr en síðari hluta ársins 1920. Þá fyrst tapar hann verulega. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) sagði, að hann hefði tapað á síld árið 1919, en það er ekki rjett. Útgerðarmenn hafa þá tapað, en bankinn ekki.

En Elías Stefánsson ?

. Jeg veit ekki um það; veit ekki einu sinni, hvort búið er að gera búið upp enn. En tapið varð auðvitað að koma. Og jeg álít, að það hefði verið óforsvaranlegt að reka bankann svo varlega á þessum árum, að ekki hefði orðið tap. Það varð tap á síld 1919, en bankinn fór ekki að tapa fyr en á árinu 1920. Þá fæst ekkert fyrir fiskinn og heilir farmar fara forgörðum; jafnvel var farmi, sem var miljón króna virði, fleygt í sjóinn af einu skipi. Svona lagað er ekki hægt að sjá fyrir nje reikna með því fyrirfram. Vegna þess, hve hv. 5. landsk.þm. (JJ) er mjög ant um að vita, hve mikinn ágóðahluta jeg fekk, þá skal jeg friða hann með því að segja honum það. 1920 var ágóðahlutinn 1950 kr., og skiftist hann jafnt milli þriggja ráðherranna. Það voru því um 650 kr. í hlut. 1921 fekk enginn neitt. Eftir þessu loflega dæmi, sem hv.þm. (JJ) talaði um, þá ætti hver ráðherra að borga aftur þessar 650 kr. Ef almennur vilji væri, að það væri gert, þá held jeg, að jeg myndi komast fram úr því, fyrir mitt leyti. - í ár verða það líklega nálægt 400 kr. Íslandsbanki yrði varla feitur af því. Það er hlægilegt alt þetta sögulega hjal um Íslandsbanka. Eftir till. og ræðu hv.frsm. (EÁ) sýnist það lítið koma málinu við. Jeg sje enga hættu fyrir landið í heiti bankans. Hann fekk þetta nafn, er lögin um hann voru samþykt, og var gefið það af þeim mönnum, er hv. 5. landsk.þm. (JJ) ber svo mikla virðingu fyrir og talar svo vel um. Nei, þetta er alt tómur loddaraleikur. - Íslandsbanki tapaði á ýmsu fleiru en fiskinum, eða fiskhringnum, sem talað hefir verið um. Vandræði hans stöfuðu frá fleiru. T. d. lögðu Englendingar hjer inn fje til vörukaupa á ófriðarárunum. Að ófriðnum loknum voru eftir af því um 5 milj. króna. Þetta fje varð bankinn að yfirfæra til Englands, og skapaði þetta meðal annars örðugleikana. En jeg ætla ekki að fara lengra út í sögu bankans að sinni, enda er jeg ekki til þess búinn. Jeg bjóst ekki við að þurfa að gefa skýrslu sem ráðherra, enda engin heimild til að krefja mig um hana úr því sæti, er jeg nú sit í. Jeg skal þó aðeins drepa á einstök atriði. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) talaði um, að bankinn hefði brugðist skyldu sinni um yfirfærslur. Þetta er rjett, að nokkru eða miklu leyti - um tíma. Og ef það hefði staðið lengur, hefði máske orðið að láta bankann hætta störfum. Hv. þm. Dala. (BJ) fór þá til bankastjóra Landsbankans og spurði að því, hvort sá banki treysti sjer til að halda uppi viðskiftunum, ef Íslandsbanki hætti. Landsbankastjórnin neitaði því. Þótti þá ekki rjett að fara út í nein harðræði. það kemur mjer ekki við, og þó að nokkru leyti, að fara að tala um skýrslu hv.þm. Dala. (BJ), sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) varð svo tíðrætt um. Tildrögin voru þau, að vegna þess, að vitanlegt var, að bankinn hafði átt allerfiða tíma um hríð, þá þótti bankaráðinu rjett, að athugaðir væru ýmsir víxlar og fleiri hlutir viðvíkjandi störfum bankans og viðskiftum. Varð það svo úr, að hv.þm. Dala. (BJ) tók það að sjer. Jeg var þá fjarverandi, þegar þetta var gert og skýrslan var gefin. En um þessa rannsókn og skýrslu hv.þm. Dala. (BJ) veit jeg það, að hann vann að henni og vann mikið; hafði hann sjer til aðstoðar einn af glöggustu starfsmönnum bankans, og hann reyndi að afla sjer upplýsinga um skuldunauta og aðra viðskiftamenn bankans. Veit jeg ekki til, að neitt það yrði þá upplýst, er gæfi ástæðu til að ætla, að viðskiftamenn bankans gætu yfirleitt ekki staðið í skilum. Jeg get sagt það um þessa skýrslu hv.þm. Dala. (BJ), að hún er gefin af mjög bjartsýnum manni, eins og allir vita að hv.þm. Dala. (BJ) er, að þá sagði hann ekki neitt annað en það, sem allir góðir drengir mundu hafa sagt, og að þessi skýrsla hans er gefin eftir bestu sannfæringu. En hv. 5. landsk.þm. (JJ) segir að vísu ekki, að hv.þm. Dala. (BJ) hafi gefið vísvitandi ranga skýrslu, en hann segir það ósatt, því hann álítur hitt, enda kom slíkt fram í blaði hans, og hann gæti þá alls ekki sagt um þessa skýrslu hv.þm. Dala. (BJ), að hún væri það allra vitlausasta, sem til væri á jarðríki.

Hver er vitlausari?

. Það er ekki hægt að dæma skýrsluna eftir því, sem eigi varð vitað fyr en síðar; auk þess hefir hv. 5. landsk.þm. (JJ) margsinnis talið þessa skýrslu ranga  Hv. 5. landsk.þm. (JJ) var að tala um og álasa fyrri þingmönnum, og er það allmerkilegt, hversu hann er altaf að dæma fyrri þingmenn; stafar það líklega af því, hversu sögufróður hv. 5. landsk.þm. (JJ) er. En jeg álít þetta rangt, því það hefir vitanlega hver nóg með sjálfan sig. Þá var hv.þm. (JJ) að lá þingmönnum, að þeir sæktust eftir að komast í bankaráðið eða eftir öðrum slíkum bitlingum. Jeg skal játa, að jeg er á svipaðri skoðun um hina svo kölluðu bitlinga, þótt jeg vilji ekki fara að taka undir ásakanir hans á þingmenn í þessu efni. Um sjálfan mig get jeg sagt það, að jeg hefi aldrei bitling þegið. Einu sinni átti jeg kost á því að verða kosinn í bankaráð Íslandsbanka, en jeg afþakkaði það, og þau árin, sem jeg var forsætisráðherra, skifti jeg ágóðahlut mínum milli mín og hinna ráðherranna, jafnt til hvers okkar. Yfir höfuð held jeg, að jeg geti sagt það, að jeg hefi aldrei haft aðrar tekjur en þær, er jeg hefi unnið fyrir. Allar sögur um fjár- „spekúlationir“ mínar eru ósannar; jeg hefi aldrei verið við riðinn neitt þess háttar; hefi t. d. aldrei átt hluti í botnvörpungum. Þá fer hv. 5. landsk.þm. (JJ) að mælast til að fá skýrslu um það, hvernig á því hefði staðið, að það frjettist til útlanda, að stjórnin hefði bannað yfirfærslur. Hv. landsk.þm. á engan rjett til þess að krefjast skýrslu af mjer. En mig minnir, að hjer væri þá innflutningsnefnd; hefir þetta líklega verið eitthvað í sambandi við hana. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) var eitthvað að saka Íslandsbanka um, að hann hefði átt mikinn þátt í dýrum botnvörpungakaupum. Jeg spurði um það á sínum tíma, hvern hlut bankinn hefði átt í togarakaupum, og fekk það svar, að bankinn hefði aldrei verið að spurður, hvort þar fengist fje til kaupanna, eða verið við hann ráðgast um þau. Fyrst höfðu menn fest kaup á skipum eða látið byggja, og eytt til þess miklu fje frá sjálfum sjer, máske 400–500 þús. kr., áður en fullgerð var smíðin, og þá komnir í fjárþrot. Þá fyrst var venjulega komið til bankans og hann beðinn um lán. Þá komu menn og sýndu fram á, hvernig komið væri fyrir þeim, og að ef þeir ekki fengju meira fje, mundu þeir tapa öllu, sem þegar væri í þetta lagt. Jeg held því, að það hafi verið þannig, að Íslandsbanki hafi sjaldan verið með frá byrjun, en leiðst til að hjálpa með lánum til þess að forða mönnum frá mjög miklu fjártjóni. Enn var hv. 5. landsk.þm. (JJ) að tala um hið háa kaup hjer. Mjer er spurn: Var nú nokkurn tíma svo hátt kaup hjá verkamönnum eða öðrum, að það væri of mikið? Jeg efast mjög um það. Það kann að hafa átt sjer stað um sjómenn; en við því er það að segja, að svona var það þá um allan heim, og stafaði þetta af þeirri áhættu, sem siglingum þá voru samfara. Þegar verið er að tala um tjón Íslandsbanka, þá verður ávalt að hafa það í huga, að hann hafði stöðugt aðaláhættuna alstaðar. Flestöll áhættumestu fyrirtækin, áhættumesta framleiðslan, hafði þar viðskifti sín, og því var eðlilegt, að hann tapaði. Tímarnir eru og þannig, að allflestir bankar í álfunni hafa beðið mikið tjón undanfarið. En jeg hefi þó ekki orðið var við, að svo hafi verið hrópað upp erlendis eins og hjer út af þessu, nema þá um bein svik hafi verið að ræða. Þá var hv. 5. landsk.þm. (JJ) enn að tala um það, að umhyggju fyrir hagsmunum hluthafa hefði mjög svo gætt hjá stjórn bankans. Jeg sje nú ekki, hvað sje svo athugavert við það, meðan bankinn er rekinn sem einkafyrirtæki. Því skal síst neitað, að Landsbankinn hjálpaði vel um tíma með yfirfærslur. Þá var sami hv.þm. (JJ) að tala um það, að Ísland hafi verið orðið svo ófrægt erlendis, að eigi hafi fengist viðskiftalán handa Landsbankanum í útlöndum 1920. Jeg var nú einmitt staddur í London í maí 1920 og samdi þá um lán handa Landsbankanum og fekk það, sem jeg bað um. Jeg komst að því, að Ísland var þar í fremur góðu áliti, en þó sagt, að það væri fremur óþekt þar á peningamarkaðinum. Jeg vissi um það, að seinna hafði bankinn leitað fyrir sjer með stærra lán, sem þó ekki varð neitt úr, en mjer er ókunnugt um, hvers vegna svo fór þá. Jeg veit ekki til, að bankinn hafi mætt neinum erfiðleikum á peningamarkaði Englands. Aðalatriðið er það, að komast inn á þessa stóru markaði, og ef svo er staðið í skilum, þá er alt gott. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) vill helst altaf vera í eldhúsverkum fráfarinnar stjórnar, og sjest það best á „Tímanum“, er hann segir, að stjórnin sje eyðslusöm; en fjvn.hv.Nd. hefir ósannað þetta. Jeg veit nú ekki, hversu vel „Tíminn“ trúir þessu, en jeg ætla að trúa betur þingnefnd heldur en „Tímanum“. Jeg ætla að staðhæfa það, að meðan jeg var forsætisráðherra var stjórnin ekki eyðslusöm. Þá var svo um öll lönd, að miklu var eytt; það var svo hjer líka, en það var ekki stjórnin, sem því olli sjerstaklega, miklu fremur þingið. Nú má að vísu segja, að stjórnin hefði átt að halda aftur af því og aftra þessu, en það gerði nú engin stjórn þá. Þá er enska lánið; hv. 5. landsk.þm. (JJ) drap og á það. Sagði hann, að jeg hefði þar farið út fyrir efni dagskrárinnar. Þetta hygg jeg vera misskilning hjá hv.þm., og ef það er ekki að fara út fyrir efnið, sem hann þar gerði sig sekan í, veit jeg ekki, við hvað er átt með því að fara út fyrir efnið. Hann var sem sje að tala um, hve enska lánið væri dýrt.

Þetta er misskilningur. Það er talað um þetta úti um alt land

. Ef svo er, að óskað hafi verið eftir því, að lán væri tekið utan Danmerkur, þá var það vel gert af fráfarinni stjórn, að hún tók það þarna. Annars er óþarft að vera að tala um þetta nú. Þáverandi fjármálaráðherra (MG) gaf ítarlega skýrslu um það í þinginu í fyrra, sem jeg læt mjer nægja að vísa til. Þá talaði sami hv.þm. (JJ) um veðsetning á tolltekjunum fyrir láninu. Jeg ætla nú ekki að fara nánar út í þær umr., en jeg ætla að segja þingmanninum sögu. Einn af mestu fjármálamönnum Dana sagði við fulltrúa vorn einn, að tolltekjurnar væru veðsettar fyrir láninu. Maður þessi er mjög kunnugur enskum peningamarkaði og öðrum fjármálum. Fulltrúi vor spurði hann, hvort hann þyrði að standa við þessi orð, eða hvort þetta væri hans skoðun. „Nei, alls ekki“, kvað hann, „en „Tíminn“ ykkar segir það“.

Enski textinn?

. Þessi hv.þm. (JJ) er eigi meiri ættjarðarvinur en það, að þótt erlendir fjármálamenn þori ekki að telja tekjur okkar veðsettar fyrir þessu láni, segir hann, að þær sjeu það. Þá talar hann um ákvæði lánssamningsins og milligöngu Landsbankans. Hann sjer ekki það, sem liggur beinast fyrir augum í öllum þessum málum. En það er það, að ofureðlilegt er, að bankafirmu vilji heldur fara til banka í þessum efnum en þurfa að snúa sjer til ríkisstjórnar. Það er ekkert vantraust á stjórnunum, þótt svo sje. Þegar jeg var að semja um lánið 1920 handa Landsbankanum, þá var miklu greiðara að fá lán handa bankanum heldur en handa ríkisstjórninni, sem líka var um talað. Banki sá, er jeg átti við um lánið, sagðist heldur vilja veita lánið bankanum, vegna þess, að reynslan væri sú þar, að ríkislánunum væri eytt, en bankalánum ekki. En hvað er það þá um þessar tolltekjur? Það er alt og sumt, að því er lofað, að þær verði ekki veðsettar öðrum meðan enska lánið stendur. Jeg veit, að menn vilja í lengstu lög forðast veðsetningu á þeim.

Það er nú samt búið að gera það

. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) er það fyrir öllu að finna einhvern höggstað á óvinum sínum. Vegna hans miklu meðfæddu tortrygni getur vel verið, að hann haldi, að erlendir bankar tryðu betur stjórninni en bankanum, en til þess þarf afarkrókóttan hugsunarhátt. Áður en jeg hverf frá enska láninu ætla jeg að leyfa mjer að geta þess, að þegar hr. Kaaber bankastjóri sigldi til þess að reyna að fá betri kjör á láni hjá enskum bönkum, þá sagði sá maður, er hafði verið milligöngumaður bankans þar, að erfitt væri að fá lán í London, vegna þess, hve Ísland væri þar lítt þekt. Fekk Kaaber þau svör hjá fjámálamönnum þar, að kjörin yrðu að teljast góð eftir kringumstæðum, og hann rjeð til að taka lánið. Þá taldi hv.þm. (JJ) virðing hlutabrjefanna ekki rjetta á 91%, og viðvíkjandi því, er hann ber fyrir sig kauphallarsöluna, þá er það vitanlegt, að verðið er þar oft mismunandi, eftir framboði og eftirspurn, og auk þess sjaldnast selt fyrir sannvirði. Enn fremur var það alt rangt, sem þessi hv.þm.- (JJ) sagði um verð hlutabrjefanna í kauphöllinni, auk þess sem það í sjálfu sjer er engin sönnun fyrir sannvirði þeirra, þótt rjett hefði verið frá skýrt um verðið. Þá taldi þessi þm. (JJ) það aðeins vera ræfilsþjóðir, sem veðsettu tekjur sínar. Mig minnir hann nefndi Tyrki, Grikki og Kínverja. Hvað Tyrkjum viðvíkur, er vafasamt, hversu miklir ræflar þeir eru. Þeir munu þó og nokkru þektari í heiminum en vjer, og um Kínverja er það að segja, að þeir eru nokkru fleiri en vjer og einnig talsvert efnaðri. Ræfilsnafnið er einnig dálítið varasamt fyrir okkur að nota um Grikki. Það, sem þessi hv.þm. (JJ) var að tala um fullveldið, á alls ekki við mig. En meðan hann var í flokki sjálfstæðismanna gæti þetta þá hafa átt við hann sjálfan. Jeg man eftir því, að í blaði hans var hæðst að hátíðahaldinu 1. des. 1919 - held jeg - og fullveldisviðurkenningunni. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) var að tala um útrjetta hönd, er verið var að boða okkur á einkafund um daginn um bankarannsóknina. Ef þessi þm. rjetti mjer höndina, þá mundi jeg hika við að taka í hana, af því að jeg óttaðist, að rýtingur væri í henni. Hið sanna er, að jeg vil ekkert leynimakk við þennan hv.þm. eiga. Það var ekkert annað en yfirdrepskapur að tala um leynifund, því að vitanlega var ekki hægt að gera neitt án þess að allir vissu um það. Það, sem átti að gerast, varð að gerast opinberlega. Framsóknarflokkurinn fór óforsvaranlega að ráði sínu. Hann ljet flokksmann sinn, forseta sameinaðs þings, kalla saman einkafund. Hinir flokkarnir fengu ekki að vita, hvað gera átti. Er spurt var, fekst ekkert svar, og er á fundinn kom, tóku þeir að lesa upp skrifaðar ræður og tilbúnar ályktanir til samþyktar. Þetta er neðansjávarverk, kafbátahermaður. Hv. þm. (JJ) ætti að minnast þess, að það, sem gera á, á að gerast opinberlega.

Það er þá best að samþykkja þessa tillögu

. Það er ekki annað en spaug að ætla nú að fara að rannsaka bankann, þegar ekki er hægt að búast við, að eftir sje nema í hæsta lagi hálfur mánuður af þingtímanum. Sjerstaklega þó þegar það eru Framsóknarflokksmenn, sem framkvæma eiga rannsóknina, því að það þori jeg að fullyrða, að enginn úr þeim flokki, sem sæti á hjer í deildinni, hefir minsta vit á að rannsaka bankann. Segi jeg þetta ekki þeim til lasts; það er ekki von, að þeir sjeu bankafróðir eða sjerstaklega hafi þann kunnugleik, er hjer þarf til. Þá fann þessi hv.þm. (JJ) að vali bankastjóra Eggerts Claessens. Jeg skal fúslega játa, að jeg á sök á því máli. Jeg áleit, að það væri ekki hægt að fá heppilegri mann í bankann, eins og þá stóð á, og hygg jeg, að það muni hafa sýnt sig, að hann var vel valinn. Hv. þm. talaði um hið óskaplega kaup, er hann fengi, og jeg minnist þess, að það mun hafa staðið í Tímanum, að hann væri ráðinn með 40 þús. króna lágmarkslaunum. En sannleikurinn er sá, að jeg rjeð hann með 20 þús. kr. föstu kaupi. En hins vegar hafa bankastjórarnir dýrtíðaruppbót, sem bankaráðið ákveður eftir á fyrir ár hvert, svo það er algerlega undir því komið, hve há hún er. Mín synd er því ekki fólgin í öðru en því, að jeg rjeð þennan íslenska mann með sömu kjörum og hinn danski bankastjóri, Tofte, hafði. Maðurinn var í tekjumikilli stöðu áður, og var ekki eðlilegt, að hann vildi fara úr henni, nema hann fengi há laun, og auk þess mátti búast við, að bankanum yrði þá og þegar lokað, ef hv. 5. landsk.þm. (JJ) og hans nótar fengju vilja sínum framgengt, og hvað var þá orðið úr þessum háu launum?

Þetta er skáldskapur

. Þetta er ekki skáldskapur, því að ef þessi hv.þm. (JJ) verður að teljast með fullu ráði, þá er ekki hægt að fá annað út úr skrifum hans og skrafi en að hann vilji láta leggja bankann niður, ef hann verður ekki algerlega landsins eign. Hv. þm. (JJ) kvaðst hafa spurt mig að því fyrir nokkrum árum, hvort jeg vildi, að landið eignaðist Íslandsbanka. Jeg býst við, að jeg hafi svarað því svo, að meðan bankanum gekk vel og hann var vel stæður, þá hafi jeg viljað það. Nú tel jeg það óráð; best að láta hlutafjelagið bera áhættuna. Þá talaði hv.þm. (JJ) um það, að það hefði veri vanrækslusynd af fyrv. stjórn að skipa ekki í bankastjórastöðurnar. Jeg hefi nú heyrt þetta fyr, að það hefði verið rjett af fyrv. stjórn að gera þetta, og líklega hefði það ekki verið óskemtilegt fyrir mig, sem altaf hefi átt að vera að trana gæðingum mínum og nánustu venslamönnum í feitar stöður, eftir því sem þessi hv.þm. (JJ) segir. En jeg skal taka það fram hjer, að jeg veit ekki til, að nokkur náinn venslamaður minn eða ættingi hafi fengið nokkra opinbera stöðu í minni ráðherratíð, nema ef telja skyldi það, að einn systursonur minn varð háseti á einu landssjóðsskipinu. Hvað viðvíkur bankastjóraskipuninni, þá taldi jeg mjer ekki rjett að skipa þá; það hlaut að hafa áhrif á skipunina, hvort landið tæki hluti í bankanum og eignaðist þannig bankann að meiri hluta, með öðrum orðum, banki þessi yrði og landsbanki. Og þótti mjer rjettast að láta núverandi stjórn hafa óbundnar hendur, er ráðið væri, hvort hlutir væru keyptir eða ekki. Jeg vildi í þessu máli, sem öðrum, gera það, sem mjer þótti rjettast, en jeg veit, að það þýðir ekki að segja hv.þm. þetta; hann trúir því ekki, því að honum er farið eins og sagt er um þá, sem þjófgefnir eru, að þeir halda, að allir steli. Hann heldur, að jeg hlynni að mjer sjálfum, af því að hann hefir svo ósleitilega skarað eld að sinni köku.

Hve nær hefi jeg hlynt að sjálfum mjer á opinberan kostnað?

Hvenær hefir þingmaðurinn hlynt að öðrum en sjálfum sjer? Sagði þm. það? Mjer heyrðist. Ja, því get jeg ekki svarað. Annars heyrðist mjer hæstv.forsrh. (SE) eitthvað minnast á það í einni ræðu. Hv. þm. (JJ) er stuðningsmaður núverandi stjórnar, og hún hefir ekki enn skipað í embættin, svo þm. getur nú átt um þetta við sína eigin stjórn. En það er oft eins og þessi þm. sjái ekki aðra en mig, er hann þykist að einhverju þurfa að finna. Þá taldi þessi hv.þm. (JJ) eftir þessi 6000 kr. eftirlaun til Sighvats Bjarnasonar. Honum þótti þau of há. Það má kanske deila um, hvort þau hafi átt að vera 5 eða 6 þús. En þessi maður hefir lengi verið í landsins þjónustu, og jeg efast um, að hann geti talist efnaður, eins og þm. tók fram. Annars mun hann vera einn uppi með að sjá eftir þessum eftirlaunum til þessa heiðursmanns, og þegar hann á næsta þingi ræður öllu einn, eins og hann hefir haft á orði, þá fer hann sjálfsagt að reyna að breyta þessu. Jeg veit ekki, hvað veðið hefir verið hátt, sem Íslandsbanki setti í byrjun fyrir enska láninu (sínum hluta). Það má vera, að veð í víxlum hafi eigi verið meira en matsverð á enska láninu, en þar fyrir utan var skuld ríkissjóðs ca. ein miljón, sem telja má hafa verið og að veði. Það er annars ekkert nýtt með slíka víxla. Er Kaupmannahafnarbankarnir þurfa að fá seðla hjá Þjóðbankanum danska, þá fara þeir með víxla. Þá talaði hv.þm. (JJ) um, að vextir Íslandsbanka væru hærri en hjá Landsbankanum. Þeir voru hærri fyrir þingið 1922, en þá fekk þáverandi stjórn loforð um vaxtalækkun, gegn ákveðinni breytingu á bankalögunum, sem þingið samþykti. Jeg veit ekki til, að önnur niðurfærsla hafi átt sjer stað síðan. Annarsstaðar fara vextir eftir því, hvort lánin eru áhættumikil eða ekki; þeir fara eftir tryggingum og mönnum, sem lánað er. Því er í raun og veru ekki undarlegt, þótt vextir Íslandsbanka sjeu eitthvað hærri. Nú munar, að jeg hygg, 1/2% á vöxtunum. Jeg hygg, að það sje nú svo, að áhætta Íslandsbanka sje ekki öllu minni en svo, í samanburði við Landsbankann, að hún samsvari vaxtamismuninum. Mjer þykir leitt að þurfa að lengja mikið umræðumar um þetta mál, sem nú er orðið ómerkilegt. Hæstv. atvrh. (KIJ) hefir lýst yfir því, að skýrslan sje nú bráðum tilbúin. Að henni fær fjhn. aðgang, og býst jeg við, að nefndarmönnum geti orðið veðið fullljóst eftir henni, þótt þeir sjeu ekki allir bankamenn. Jeg vænti þess, að jeg þurfi ekki að halda langar tölur hjer eftir; jeg a heimtingu á því af hv. 5. landsk.þm. (JJ), að fá að vera óáreittur af honum sem stjórnandi, en sem þingmaður mun jeg engrar vægðar biðjast af honum.

Björn Kristjánsson Jeg ætlaði mjer ekki að lengja umræðurnar í þessu máli, en ræða hv. 5. landsk.þm. (JJ) gaf mjer tilefni til þess, þar sem hann var að lýsa stofnun Íslandsbanka í hinni löngu sögu um það, sem vitanlega kom ekki þessu máli við. En áður en jeg fer að minnast á það, vil jeg svara hv.frsm. (EÁ) fáum orðum, af því hann var að kvarta um, að hv. 2. þm. S.-M. (SHK) hefði ekki svarað sjer. Jeg vil þá fyrst geta þess, að hann færði fram sem aðalástæðu, að mikill meiri hluti kjósenda hefði krafist rannsóknar á bankanum. þetta er ekki rjett. Jeg hefi hjer þingmálafundagerðir úr 13 sýslum, eða frá 36 þingmálafundum, fyrir framan mig, og engin þeirra krefst rannsóknar á Íslandsbanka; þar er á stöku stað krafist af þinginu að sjá um, að veðið sje í lagi. Þá talaði frsm. (EÁ) um það, að bankinn væri svo samtvinnaður viðskiftalífi þjóðarinnar, að eftirlitsins þurfi að gæta. þetta er rjett. En einmitt þess vegna verður að gera það með gætni, svo að bankinn og atvinnuvegirnir ekki líði við það. Og það má finna fleiri fulltryggar leiðir til þess en beina opinbera rannsókn. Framsögumaður (EÁ) taldist hafa verið þess fullviss, að þetta rannsóknarmál yrði aðalmál þingsins. Á hverju bygði hann það? Á þingmálafundagerðunum gat hann ekki bygt það. Ætli sannfæring hans í þessu efni hafi ekki fyrst mótast, er hann hitti „Tímaklíkuna“ hjer í höfuðstaðnum ? Þá kvartaði frsm. (EÁ) um, að vextir væru háir og gengismunurinn mikill. Þetta er rjett. En stafar það ekki af verslunarástandinu yfirleitt í heiminum? Rannsókn á bankanum bætir ekki úr þessu. Ef hagur bankans reyndist slæmur við rannsóknina, mundi það ekki bæta gengismuninn. Og þótt rannsóknin leiddi í ljós, að bankinn stæði vel, þá mundi það heldur ekki bæta gengismuninn, því til þess er bankinn ekki nógu stór nje sterkur. Úr því getur ekkert annað bætt en að vjer flytjum út meira en vjer flytjum inn. Hv. frsm. (EÁ) taldi þetta sjúkdóm á viðskiftalífinu, sem mætti komast út úr á skömmum tíma, en hann benti ekki á neina leið til að komast út úr þessu, nema þessa rannsóknarleið. Þá kvartaði hv.frsm. (EÁ) um, að þessi rannsókn væri skoðuð ofsókn. Það er mjög eðlilegt, því hún er ekkert annað, eins og sýnt hefir verið fram á af öðrum. Hann ætlast enn fremur til, að þingmenn beri fult traust til hans og flokks hans í þessu máli, en jeg fæ ekki sjeð, á hverju slíkt traust ætti að vera bygt. Þá segir hv.frsm. (EÁ) enn fremur, að Íslandsbanka hafi á sínum tíma verið veittur ótakmarkaður og of mikill seðlaútgáfurjettur. Jeg er honum alveg sammála um það, enda mun hann kannast við, að jeg var ekki aftastur í lest inni með að finna að því. En nú er sá tími fyrir löngu liðinn, og síðan hefir einmitt hv.frsm. (EÁ) sjálfur gerst aðalflutningsmaður að frumvarpi, 1921 um seðlaútgáfurjett Íslandsbanka, þar sem seðlarnir voru svo takmarkaðir, að bankanum var skylt að draga inn 1 miljón króna á ári, og kem jeg síðar að því. Þá segir hv.frsm. (EÁ), að Íslandsbanki hafi lánað mikið til húsabygginga hjer á landi í kaupstöðum. Mjer er persónulega kunnugt um, að bankinn hefir gert lítið að því; slík lán hafa einkum hvílt á veðdeild Landsbankans, eða hvíldu að minsta kosti fram að styrjöldinni og jafnvel til 1918. Og enn fremur segir hann, að fyrsta spurningin, er heim kemur til kjósendanna, verði, hvernig lánin sjeu trygð í Íslandsbanka. Hvernig stendur á því, þegar búið er að sýna fram á, að 13 sýslur, að minsta kosti, hafa alls ekki krafist neinnar rannsóknar? Jeg get skilið, að spurningar um það geti risið upp, í þeim kjördæmum, sem hafa þá menn fyrir þingmenn, er standa allra næst Tímaklíkunni. Af því svo virðist, sem hv.frsm. (EÁ) muni ekki vel eftir því, sem gerðist á Alþingi 1921, í þessu bankamáli, vil jeg leyfa mjer að rifja upp fyrir honum afskifti þingsins og sjerstaklega Framsóknarflokksins af Íslandsbankamálinu. Eins og menn muna, var mikið rætt um Íslandsbanka 1921, bæði um seðlaútgáfu hans, sem hann átti þá að fara að takmarka, og hjálp þá, sem þingið vildi veita honum til að komast yfir örðugleikana. Það var augljóst á öllu því, sem fram fór þá, að Alþingi vildi styðja bankann, svo að hann gæti starfað áfram og veitt þeim atvinnugreinum stoð, sem, fjárhagslega sjeð, bera nú þjóðina langmest uppi. Landsmenn skulduðu bankanum þá um 34 miljónir króna, sem voru óveðtrygðar skuldir, og var því auðsætt, að ef bankinn yrði að hætta starfsemi sinni, þá yrði það svo mikið tjón fyrir landið, að það gæti ekki undir risið. Þingmenn litu þá líkt á, hvað gera þyrfti til að reisa bankann við, eins og Danir gerðu, er Landmandsbankinn komst í þrot. Eins og menn muna, vissu allir þingmenn þá, að bankinn mundi bíða allmikið tjón, og því var það, að Framsóknarflokkurinn, ásamt öðrum, bar fram frumvarp um seðlaútgáfurjett Íslandsbanka, sem var breyting á lögum, sem stjórnin bar fram, þess efnis, að heimila Íslandsbanka að hækka hlutafje sitt um 100% og að ríkið skyldi leggja fram hlutafjeð, ef hluthafar Íslandsbanka vildu fallast á það. Í frumvarpi þessu er ekki ríkissjóði áskilin nein sjerstök trygging eða forrjettindi fyrir hlutafje þessu, en áskilið, að bankinn ætti að vera háður eftirliti tveggja „kritiskra“ endurskoðenda. Gert var ráð fyrir í frumvarpi þessu, að 5 manna nefnd mæti verð hlutanna, og var það gert, eftir að hluthafar Íslandsbanka höfðu samþykt þetta fyrirkomulag. Samtímis voru á þinginu samþykt lög, er heimiluðu landsstjórninni að taka lán í því skyni að kaupa hlutabrjefaaukninguna, eða í því skyni að veita bönkunum lán til þess að greiða úr fjárhagskreppunni. Að lokum var síðar á þinginu ákveðið í seðlafrumvarpinu, að í staðinn fyrir 2 endurskoðendur skyldi stjórnin velja 2 af 3 bankastjórum bankans, og segir svo í því: „á meðan Íslandsbanki hefir á hendi seðlaútgáfu, eða ríkissjóður ber ábyrgð á skuldbindingum fyrir hans hönd“. Frekari tryggingar krafðist Framsóknarflokkurinn ekki. Og orðin sjálf sýna, að til frekari tryggingar ætlaðist flokkurinn ekki en að hafa yfirráðin í stjórn bankans. Enginn minnist þá heldur einu orði á frekari tryggingu fyrir hlutafjenu eða láni en þessa. Framsóknarflokkurinn, sem tók að sjer að flytja þetta frv., mintist því alls ekki á neitt veð, hvorki í frumvarpinu nje umræðunum um það nje í umræðunum um lántökuheimild stjórnarinnar. En þetta mun hafa komið til af því, að þingið var að hugsa um það eitt að bjarga atvinnuvegunum frá hruni og þeim, sem skulduðu þessar 34 miljónir króna. Samt hefir bankinn verið látinn setja veð, þótt Alþingi gerði ekki ráð fyrir því, og mátti telja sjálfsagt, að stjórnin gerði það, að minsta kosti á meðan það skilyrði var ekki uppfylt, að stjórnin skipaði 2 af 3 bankastjórum bankans. Nú er gamla bankastjórnin farin frá og stjórnin búin að setja 2 bankastjóra í bankann, sem allir ættu að geta borið fult traust til. það má því telja, að skilyrðum Framsóknarflokksins og þingsins sje fullnægt. Þegar litið er nú til hags bankans sjálfs, þá skyldu menn ætla, að hann sje ægilegur, þegar önnur eins tillaga og þessi kemur fram frá Framsóknarflokknum. 5 manna nefnd sú, sem kosin var samkvæmt lögunum um seðlagáfu Íslandsbanka, lauk við mat sitt í febrúar 1922. Og hún verðlagði hlutabrjef bankans á 91%. Með öðrum orðum, nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að varasjóðurinn yrði að ganga til greiðslu á væntanlegum töpum, og kr. 407372 af hlutafjenu, sem var 4500000 kr. Eftir var þannig óeytt af hlutafjenu kr. 4092628. Nú hefir bæst við hreinn gróði á árinu sem leið, eftir að hluthöfum hefir verið áætlaður arður 5%, kr. 1157048. Skuldlaus eign bankans ætti þá að vera um 5249000 kr. En það nemur um 749 þús. kr. meira en alt hlutafjeð. Vel getur verið, að nefndin, sem rann sakaði bankann 1922, hafi reiknað verðmuninn á enska láninu full ríflega, bankanum í óhag, þar sem hún mat sterlingspundið 27 krónur, en lánið á að endurborgast á 30 árum, og kemur þá sá mismunur bankanum til góða. En á þeim tíma hafði nefndin ekki á öðru að byggja en dagverði pundsins þá, miðað við íslenska krónu. Þessi álitlega upphæð stendur því nú sem trygging fyrir því, að bankinn geti staðið í skilum við alla sína lánar drotna. Og þetta er eign bankans, eftir að búið er að draga frá öll lán, sem telja mátti töpuð eða mjög vafasöm. Íslandsbanki mun því eiga talsvert meiri eign til þess að standast ný áföll en t. d. Landsbankinn. Þá kem jeg að því, sem jeg í upphafi ræðu minnar vjek að, ósannindum hv. 5. landsk.þm. (JJ), er hann var að skýra frá afskiftum mínum um stofnun Íslandsbanka. Hann gleymdi því ekki, hv.þm. (JJ), að senda mjer tóninn eins og 4. landsk.þm. (JM). það á eflaust að sýna, að jeg sje eitt af mikilmennunum, sem hann þurfi að ryðja úr vegi. Hann sagði, að jeg hefði viljað leggja Landsbankann niður og veita Íslandsbanka seðlaútgáfu í 90 ár. Þetta er hv.þm. (JJ) búinn að segja tvisvar áður í Tímanum, og hefi jeg mótmælt því opinberlega. En samt verður hann að koma með sömu vísvitandi ósannindin í þriðja sinn, eins og altítt er í Tímanum. En frumvarpið um að leggja Landsbankann niður og veita Íslandsbanka seðlaútgáfu í 90 ár var borið fram á þingi 1899, en þá var jeg ekki kominn á þing. Jeg var fyrst á þingi árið 1901, er frumvarp þetta var borið fram í annað sinn, mjög breytt. Var þá farið fram á að veita seðlaútgáfurjettinn í 40 ár. Jeg skrifaði þá undir það rökstuddasta nefndarálit, sem samið hefir verið síðan jeg kom á þing, og var það í þessu máli, en jeg skal taka fram, að jeg skrifaði það ekki. Frumvarpið, eins og nefndin gekk frá því, er að finna á þingskjali 376 árið 1901. Og tel jeg mjer æru að hafa stutt það mál. í því frumvarpi var lagt til, að seðlaútgáfurjetturinn yrði ekki veittur til lengri tíma en 30 ára, og við Landsbankanum var ekki hreyft. Var þessi bankastofnun upphafið til þess, að atvinnuvegirnir fóru að þróast og vaxa að mun. Þá vildi hv. 5. landsk.þm. (JJ) gera sem allra minst úr matsnefnd Íslandsbanka og mati hennar, og sagði, að mat hennar hefði verið 91%, en mat brjefa þessara væri þrátt fyrir það 40% eða jafnvel 38%. Á þeim tíma, sem nefndin lagði mat á brjefin, stóðu hlutabrjef Íslandsbanka í um 70% í Kaupmannahöfn. Og þegar gengi íslenskrar krónu var þá um 30% lægra en dönsk króna. Þá munu menn sjá, að eigi munaði miklu á matinu. Og „Börs“-verð er ekki ávalt áreiðanlegt. Það byggist mest á trausti kaupendanna, átilfinningu þeirra, eins og aðrir hafa bent á. Ekki hafði 5. landsk.þm. (JJ) öllu meira út á mig að setja sem nefndarmann, en að jeg hafi verið „guðfaðir“ Íslandsbanka. Tíðræddast var honum um hagstofustjórann, sem hann taldi hafa verið illa settan, þar sem hann hafi verið mægður fólki, sem hefði stórskuldað í botnvörpuskipafyrirtækjum. Alt auðvitað sagt til að niðra nefndinni og til að gera hana tortryggilega. Jeg verð því að bera af þessum manni ámæli, sem getur enga vörn sjer veitt, því hann kom heiðarlega fram í alla staði í nefndinni, eins og nefndarmennirnir yfir höfuð. Nefndarmennirnir unnu allir af trú og dygð og vildu síst gera matið hærra en ástæða var til. Ekki er heldur nein ástæða fyrir hv. 5. landsk.þm. (JJ) að kvarta yfir of miklum gróða hluthafa Íslandsbanka. Mjer hefir verið skýrt frá af nákunnugum manni, að meðaltalsgróði þeirra hafi verið fram að árinu sem leið 6,29%. Og síðasta ár fengu þeir enga vexti og nú í ár munu þeir fá 5%. Þegar nú þess er gætt, að hlutabrjef bankans standa nú erlendis í um 50% og að hlutafjeð samkvæmt því er fallið í verði að minsta kosti um helming, þá sjá allir. hvað gróðinn verður mikill. Enginn útlendingur mundi vilja leggja fje sitt í fyrirtæki, sem gæfi jafnlítinn arð. Og flestir þessir hlutabrjefaeigendur hafa keypt hlutina á 130%, sem gerir tap þeirra enn tilfinnanlegra. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta óþrifamál, en mun greiða atkvæði með breytingartillögunni.

Sigurður Jónsson Það er með hálfum huga, að jeg kveð mjer hljóðs til að leggja orð í belg, því að fleirum en mjer mun þykja þessara umræður orðnar nokkuð langar, þótt jeg vilji eigi með þessum orðum setja ofan í við hv. samdeildarmenn mína. Jeg vildi leyfa mjer að minnast á örfá atriði, sem hafa ekki verið dregin nógu rækilega fram, en þyrfti að skýra betur. Jeg var ekki viðstaddur, þegar hv. 2. þm. G.-K. (BK) mintist á, hvernig tekið hefði verið í þetta mál á þingmálafundum. Jeg hefi líka rannsakað þetta nokkuð í sambandi við ýms ummæli, er fallið hafa hjer í hv. deild í sambandi við þetta mál. Tek jeg þingmálafundagerðirnar af handa hófi, þær sem hendi eru næstar, en ekki í neinni ákveðinni röð. Fyrst urðu fyrir mjer 4 fundargerðir úr Skagafjarðarsýslu, þar sem lýst er óánægju yfir afskiftaleysi stjórnarinnar gagnvart Íslandsbanka og er skorað á þingið að hlutast til um, að næg trygging sje fyrir enska láninu. Líkt þessu er víða í öðrum fundagerðum, og tekið oft svo til orða, að fundurinn lýsi „megnri óánægju“, „víti harðlega stjórn bankans“ o. s. frv. Úr Austur-Skaftafellssýslu eru 3 fundargerðir, 3 úr Mýrasýslu, er ætlast til, að þingið skifti sjer af málinu. Úr Eyjafirði eru 4 fundargerðir, og kemur þar fyrir orðatiltækið „megn óánægja“. Af sameiginlegum fundi fyrir báðar Múlasýslur og þingmálafundi fyrir Norður-Múlasýslu er sama að segja, og í Suður-Múlasýslu voru 2 fundir haldnir, á Nesi í Norðfirði og á Djúpavogi. Þar eru samþyktirnar einna harðorðastar og ákveðnastar. Þetta er þá umboð hv. 2. þm. S.-M. (SHK) frá kjósendum hans, og sjá hv. deildarmenn, hversu hann hefir farið með umboðið í þessu efni. Jeg held því fram, að þrátt fyrir það, þótt Ólafur læknir Thorlacius sje Tíma maður, þá sje hann góður maður og greindur. Og þrátt fyrir það, þótt hann sje í tengdum við hæstv.forsrh. (SE), þá þorir hann samt að skora á stjórnina að láta rannsaka hag bankans. Hjer getur því varla verið fjandsamlegum persónulegum ástæðum til að dreifa. Úr langflestum kjördæmum koma fram áskoranir um að athuga hag Íslandsbanka. Jeg veit annars ekki betur en að það sje venjan, að Alþingi taki tillit til vilja kjósendanna úti um landið, enda fæ jeg ekki betur sjeð en það sje mjög eðlilegt. Rataðist hv. 1. þm. S.-M. (SHK) þar rjett orð af munni, er hann sagði, að þjóðin ætti rjett á að fá að vita, hvort nokkur hætta sje á ferðum. En þá veit jeg ekki, hvers vegna þessi hv.þm. (SHK) vill endilega spyrna gegn vilja kjósendanna í þessu efni. Það er ekki annað en þetta, sem till. fer fram á. Sami hv.þm. (SHK) talaði um „yfirdrepskap“ og að till. okkar Framsóknarflokksmanna væri ekki fram komin af umhyggju fyrir hag bankans. Gaf hann það í skyn, að þetta ætti að vera kosningabeita. Það er undarleg ósamkvæmni hjá hv.þm. (SHK), að játa í öðru orðinu, að rjett sje að taka tillit til vilja kjósenda, en lá öðrum svo í hinu, að þeir gera það. Jeg skal fúslega játa, að ástæðan til, að jeg fylgi þessari till., er einmitt sú, meðal annars, að jeg veit, að þetta er vilji kjósendanna. Mönnum er orðið órótt út af bankanum, en vonandi að ástæðulausu, og býst jeg því við, að rannsóknin verði fremur til að gera bankanum gagn en hið gagnstæða. Hjer ætti við að minnast þess, að samþykt var á þinginu 1918 till. um að rannsaka Landsverslunina, sem kom frá 10 þm. í Nd. Átti þetta áð ná til starfs ins „inn á við og út á við“. Þetta var stórmikið verk, þar sem veltan var þá um 20 miljónir króna, og fór svo, að nefndin skilaði aldrei áliti sínu. En ekki er sjáanlegt, að rannsókn þessi hafi neitt rýrt álit ríkisverslunarinnar. Sama máli gegnir um rannsókn þá á Landsbankanum í tíð Björns heitins ráðherra, sem nefnd hefir verið. Bankinn beið engan hnekki af þeirri rannsókn. Þvert á móti. Eins gæti farið hjer, og líklegt, að svipað færi nú. Líklegt er líka, að svo færi nú, að sú fyrirhugaða nefnd manna gæti ekki skilað neinu áliti áður en þingi verður slitið. En það er ekki þetta, sem skilur á milli, heldur hitt, að við flm. viljum, að það sjeu trúnaðarmenn þingsins, sem hafi þessa rannsókn á hendi, en ekki aðrir. Það er þó ekki svo, að jeg vilji væna skýrslu góðra manna um að vera fölsk, en hitt verður þó betra og kemur að meiri notum. Mundi skýrsla slíkra manna geta orðið bankanum hinn mesti styrkur. Hæstv. forsrh. (SE) gaf í skyn, að með þessu væri lýst vantrausti á bankanum. Svo er það ekki frá mínu sjónarmiði. Jeg hefi þá trú, að bankinn sje sterkur. Og því má þá almenningur ekki fá að vita það? Rjett frásögn um góðan hag bankans mundi aðeins verða til að auka traust hans bæði innanlands og utan. Hv. 4. landsk.þm. (JM) talaði um það áðan, að það væri „loddaraleikur“, sem hjer væri á ferðinni. Því er þar til að svara af minni hálfu, að jeg hefi ekki lært sjónhverfingar. Annars er það ekki líkt þeim manni að hafa slík orð, og mun hann hafa verið kominn í mikinn hita. Kvað hann okkur í fjárhagsnefnd þessarar deildar ekki hafa neitt vit á bankamálum, og datt mjer þá í hug þetta, sem skáldið sagði forðum: Hafðu, bóndi minn, hægt um þig. Hver hefir skapað þig í kross? Svo lítur út, sem sami hv.þm. (JM) hafi gleymt því, að hv. 2. þm. G.-K. (BK) er þó einn í nefndinni, sem kemur til að fjalla um málið, en varla býst jeg við, að hann telji þann mann ekki hafa neitt vit á bankamálum. Jeg þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta. Jeg hefi sýnt fram á það, að það er ekki rjett hermt, að fundagerðir þingmálafundanna úti um landið óski ekki eftir því, að slík rannsókn verði gerð. 

Hann er að minsta kosti sterkari en Moggadótið

. Jeg lýk svo máli mínu með því að taka það fram enn á ný, að þessi till. okkar er ekki fram flutt í því skyni að veikja bankann, heldur miklu fremur til að styrkja hann og afla almenningi rjetts álits á Íslandsbanka.

Flm. (Einar Árnason) Það er hvorttveggja, að fátt hefir komið fram af hálfu andstæðinganna, sem þörf er á að svara, enda væri tæpast fært að bæta miklu við þær umr., sem þegar eru orðnar um málið. Get jeg því verið mjög stuttorður að þessu sinni. Það hefir verið stangast talsvert utan við till. þá, sem hjer er á ferðinni, og vil jeg ekki gefa mig í þann orðaleik. Þó vildi jeg víkja nokkrum orðum til hæstv.forsrh. (SE). Hann byrjaði á því að tala um, á hvern hátt jeg hefði skýrt verkefni væntanlegrar nefndar. Spurði hann að því að lokum, hvort hann hefði ekki farið með rjett mál. Svaraði jeg ekki þá þegar, sökum þess, að mjer fanst rjettara að svara honum í ræðu, til að svarið kæmi skýrara fram. Vill svo vel til, að jeg hefi þetta skrifað og fleira, sem jeg sagði þá, því jeg bjóst við, að fram kynnu að koma hártoganir í málinu.  (Forsrh. SE: Það var alls ekki ætlun mín að hártoga neitt í ræðu hv.þm.)  . Jeg átti heldur alls ekki við hæstv.forsrh. (SE) með þessum orðum mínum. Jeg talaði annars um, að það væri hlutverk nefndarinnar að athuga tryggingarnar fyrir láninu. Jafnframt tók jeg það fram, að jeg gæti ekki fallist á brtt., sem fram hafa komið síðan, af þeim sökum, að þær þrengdu verksvið nefndarinnar. Því hjer er meira að gera en að rannsaka tryggingarnar. Skal jeg, til að taka af allan vafa, lesa orðrjett það, sem jeg sagði áðan um þetta: „Með þessu er þó ekki sagt, að hefja skuli gagngerða rannsókn í venjulegri merkingu þess orðs. Það væri vitanlega óframkvæmanlegt. Til þess er enginn tími. Það, sem við flm. ætluðumst til, er það, að nefndin fái nauðsynlegar upplýsingar og skýrslur um það, er nauðsynlegt er að vita um ásigkomulag og horfur með fjárhag bankans og viðskiftamöguleika í framtíðinni. Nefndin þarf að gera sjer ljóst, í samráði við bankastjórnina, hverra ráða þarf að leita og hverjar vonir eru um það, að bankinn geti farið að starfa að nauðsynlegum viðskiftamálum þjóðarinnar, og greiða fyrir framkvæmdum hennar og atvinnuvegum; og í öðru lagi að athuga það, hvort bankinn muni ekki með einhverjum hætti geta stutt að lagfæringu gengisins“. Þetta hefi jeg sagt. Læt jeg menn sjálfráða um það, hvað þeir vilja leggja inn í þessi orð mín. Annars virðist mjer svo, sem meiri parturinn af mótbárunum gegn till. hafi farið fram hjá því, sem er aðalmarkmið hennar. Finst mjer sumar af þessum ræðum vera eins og kindur, sem hafa brotið bæði horn, án þess þó að hitta markið. Það hefir verið sagt, að nóg væri að fá skýrslu um tryggingarnar. Út af fyrir sig er það gott, en við flm. getum samt ekki látið okkur það nægja. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, að líta bæri á bankann í ljósi nútímans. Jeg er honum samdóma um, að það sje rjettara en að skoða hann í ljósi fortíðarinnar, enda geri jeg það líka. En hjer ber fleira en eins að gæta. Það hefir verið margsagt, að ástæður bankans sjeu góðar, hann sje að græða og geti nú borgað hluthöfum ágóða. Látum nú svo vera, að þetta sje svo. En þótt bankinn græði, þá er það þjóðinni ekki nóg. Hún bíður eftir því, að hann geti tekið til starfa og stutt hana að nauðsynlegum framkvæmdum. En síðustu árin er hann sáralítill, stuðningurinn, sem bankinn hefir getað veitt. Þá var það eitt atriði, sem jeg drap lauslega á áðan, að Landsbankinn hafi lánað Íslandsbanka alhnikið fje, að því er sumir hv.þm. segja, án tryggingar.  (Forsrh. SE: Það er innlag, en ekki lán)  . Það er engu að síður sama sem lán, úr því hann bað um það. Hv. 1. þm. G.-K. (BK) bar það svo fram sem sönnun fyrir því, hve Íslandsbanki væri vel stæður, að Landsbankinn skyldi trúa honum fyrir þessu fje. Það dylst ekki, að eitthvað er óljóst í þessu máli. Jeg átti tal við einn bankastjóra Landsbankans fyrir skömmu, og sagði hann mjer, að Landsbankinn hefði fengið tryggingu fyrir þessu fje, enda hefði hann ekki látið það ella. Gekk jeg fast á bankastjórann í þessu, og mun jeg halda mjer við, að þetta sje hið sanna í málinu. Það var að vísu eitthvað fleira, sem jeg skrifaði eftir hæstv.forsrh. (SE), en af nærgætni við hv. deild vil jeg ekki tefja tímann meira en góðu hófi gegnir, og hleyp því yfir það í bráðina. Jeg hefi ekki heldur ástæðu til að fara neitt út í ræðu hv. 4. landsk.þm. (JM). Hann var að gefa deildarmönnum bendingar um persónulega hæfileika þeirra. Kvað hann þá ekki hafa neitt vit á bankamálum, og það, sem hjer væri verið að fremja, væri bara loddaraleikur. Gaf hann það yfirleitt í skyn, að við værum menn, sem ættum að hafa sem hægast um okkur. En það, sem mig furðar þá á, er það, að þessi hv.þm. (JM) skuli þá sjálfur taka þátt í loddaraleiknum, svo þrunginn af viti og bankaþekkingu, sem hann er. Að því er snertir ræðu hv. 2. þm. G.-K. (BK), þá verð jeg að segja það, að honum gekk heldur illa að hnekkja orðum mínum um það, að þingmálafundir úti um landið hafi þegar tekið bankamálin til meðferðar og að þjóðin vænti þess, að þingið geri hið sama. Hv. 2. landsk.þm. (SJ) tók annars af mjer ómakið með að sýna fram á, hve lítinn mat hv.þm. (BK) gat gert sjer úr fundargerðunum, og þarf jeg ekki að fara frekar út í það. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) kvaðst efast um, að þjóðinni væri nokkurt áhugamál, að farið væri að athuga bankann. Það virðist þá svo, þótt undarlegt sje, að hv.þm. viti ekki, hver óþægindi það bakar þjóðinni, að bankarnir eru svo magnlausir. Já, það má vera, að hv.þm. (BK) sje svo vel staddur, að hann þurfi ekki að halda á bönkunum. En svo er ekki um alla. Annars misskildi hv.þm. (BK) mig í einu atriði. Jeg sagði aldrei, að þjóðin óskaði rannsóknar einnar, heldur voru orð mín á þessa leið: „Í öðru lagi er það vitanlegt, að mikill meiri hluti þjóðarinnar hefir vænst þess, að þetta þing tæki bankamálin til rækilegrar athugunar og gerði sitt ítrasta til þess að leysa viðskiftalífið úr þeim læðingi, sem það er í lagt“. Þá sagði hv.þm. (BK), að jeg hefði sagt, að þetta væri sjúkdómur á viðskiftalífinu. Það er rjett hermt. Jeg taldi viðskiftalífið sjúkt, en jeg sagði aldrei, að það læknaðist með rannsókn einni saman. Jeg sagði á þessa leið: „Þetta er sjúkdómur á viðskiftalífinu, sem ekki má láta ráðast, hvernig snýst. Það þarf að þekkja ræturnar til meinsins og byrja þar lækninguna. Og það er trú mín, að ef bankarnir, landsstjórnin og þingið vildu hefja heilhuga samstarf til að greiða úr þessum málum, þá megi komast langt í endurbótum á tiltölulega skömmum tíma“. Sjest hjer ljóslega, að hv.þm. (BK) hefir hjer dregið ranga ályktun af því, sem jeg sagði. Hann sagði, hv.þm. (BK), að það væri hjer um ofsókn að ræða á hendur bankanum. Jeg deili ekki við hann um það atriði, en læt mjer nægja að vísa til till. og skýringar þeirrar, sem jeg hefi gefið á henni. Svo getur hver sem vill dæmt um það, hvort þar er um nokkra ofsókn að ræða. Út af þessu ofsóknarskrafi er því í öðru orðinu haldið fram, að bankinn sje vel stæður, og jeg skal ekki vefengja, að svo kunni að vera. En hvað er þá á móti því að athuga það og ganga úr skugga um það? Og hvað þarf þá að tala um ofsóknir, ef bankinn er vel stæður? Jeg skil ekki þessa hræðslu og þessa leynd um hag hans. Það skiftir ekki máli, hvort þetta er rætt lengur eða skemur; jeg geri ráð fyrir, að það breyti engu. Jeg get látið mjer nægja það, sem komið er, og er reiðubúinn að greiða atkvæði, þótt fyr hefði verið.

Jónas Jónsson Jeg varð að nokkru leyti fyrir vonbrigðum vegna þeirra andmæla, sem fram hafa komið gegn tillögunni og fyrri ræðu minni. Á móti henni hafa talað 4 ráðherrar og lítið snert við kjarna málsins. Ekkert litið á, hve mikið böl gengishrunið er nje athugað sök Íslandsbanka í því máli. Þeir hafa ekki viljað viðurkenna hina sögulegu þýðingu málsins, ofurvald hluthafanna yfir þjóðarhagsmununum. Jeg hafði þó áður sýnt fram á, að orsök gengishrunsins er sú, að bankinn hefir ekki getað sint yfirfærslukröfum síðan 1920. Hjá tveimur hv. ræðumönnum kom fram mikill barnaskapur. Þeir töluðu svo mikið um sjálfa sig, bæði hæstv. núverandi og fyrverandi forsætisráðherra. Hæstv. forsrh. (SE) var haldinn af þeim leiða hjegómaskap að halda, að mál, sem snertir fjármálalíf eða dauða borgaranna í landinu og velferð heillar kynslóðar, snúist mest um persónu forsætisráðherrans. Hann leit ekkert á gengishrunið nje önnur vandræði, er af bankanum stafa, virtist sjá málið í gegnum gleraugu valdastreitunnar. Að því leyti á hann sammerkt við hv. 4. landsk.þm. (JM). Báðir halda, að allir sjeu að ofsækja þá, ef menn ekki vilja skríða undir feld dönsku hluthafanna. Hæstv. forsrh. (SE) leit ekkert á vilja almennings um þetta mál, sem borist hefir hvaðanæva utan af landi og er orsök þess, að farið er fram á athugun á fjárhagsaðstöðu Íslandsbanka gagnvart ríkinu. Sama er að segja um hv. 4. landsk.þm. (JM). Það getur vel verið gaman fyrir hann að tala um sjálfan sig og hversu mikill píslarvottur hann hafi verið. En í eyrum annara er það blátt áfram broslegt hjegómatal í jafnalvarlegu máli eins og þessu. í augum almennings eru persónuþægindi þessara manna ekki talin með þjóðmálunum. Þá vík jeg að ræðu hæstv.forsrh. (SE). Hann kallaði starf bankanefndarinnar sælu frá 1921 þingmannarannsókn. Þetta er ekki rjett. Í nefndinni var aðeins einn þingmaður, og hæstv.forsrh. (SE) studdi ekki sjálfur nefndarkosninguna, af því hann vissi þá, að hún var bygð á heimskulegum, ef ekki skaðlegum grundvelli. Hann hlýtur því að hafa skift um skoðun síðan. Hann bygði á því, að tap bankans gæti ekki verið meira en nefndin gerði ráð fyrir. Hvaða rök eru færð fyrir því? Og hvernig fór um samskonar mál í Danmörku? Sá maður, sem fyrst áætlaði bankatapið, naut þar fylsta trausts og hafði aðgang að öllum heimildum, áætlaði það 25 miljónir króna. En tap Landmandsbankans varð margfalt hærra, ca. 300 milj. kr. Hæstv. forsrh. (SE) vildi byggja á niðurstöðum nefndarinnar, sem eru alveg ósannaðar, og hið sama kom fram hjá hv. 4. landsk.þm. (JM). Nú er sífelt hrun hjer í bænum og gjaldþrot kaupmanna og útgerðarbraskara svo að segja daglegir viðburðir. Og ómögulegt er að segja um, hversu mörg fyrirtæki verða lömuð eða fallin eftir 2–3 ár. Mjer er kunnugt um stóráföll hjá mönnum, sem ekki hafa verið álitnir tæpir, og altaf er verið að nefna nýja menn, sem standi höllum fæti eða sjeu gjaldþrota. Þá var hæstv.forsrh. (SE) að tala um, að þingmenn mundu ekki geta rannsakað tryggingarnar. En hvers vegna er þá svona óttalegt að lofa þingmönnum að sjá heimildirnar? Þeir eru þó fulltrúar þeirrar þjóðar, sem fær að lána bankanum fje, svo að hann geti lifað. Svo kemst hann að þeirra undarlegu niðurstöðu, að alt sje í góðu lagi í bankanum, af því að bankastjórnin hafi sagt það, og enn fremur, að skýrsla nefndarinnar væri rjett og samboðin þinginu. Það kann að vera, ef það væri eins skipað og hv. 4. landsk.þm. (JM) lýsti, nefnilega, að enginn í Framsóknarflokknum og engir í fjárhagsnefnd hefðu minsta vit á bankamálum. Þá er það ávísunin frá í desember í vetur. Jeg hefi fylstu og áreiðanlegustu heimildir fyrir því, að bankinn gat ekki innleyst hana. Enda skal það sannast, og er jeg ekki hræddur við að hleypa því lengra.  (Forsrh. SE: Bækur bankans)  . Mig grunar, að hæstv.forsrh. (SE) hafi loðnar heimildir, enda vitnaði hann aðeins til lauslegrar umsagnar eins bankastjórans í Íslandsbanka. Hæstv. forsrh. (SE) hjelt því fram, að landinu kæmi ekki við lántaka Íslandsbanka hjá Landsbankanum, og að Íslandsbanki hefði ekki átt upptökin að henni. En nú er það öllum vitanlegt, að hann vantaði fje og óskaði eftir láninu. Með leyfi hæstv. forseta skal jeg lesa það, sem Eggert Claessen bankastjóri segir í Alþýðublaðinu í dag: „Í síðastliðnum mánuði varð um nokkra daga skortur á rekstrarfje til botnvörpunganna. Síðan úr þeim hnút varð leyst með samningi milli bankanna, samþyktum af landsstjórninni, hefir ekki mjer vitanlega skort rekstrarfje“. Það, sem jeg hefi sagt, er í fullu samræmi við yfirlýsingu bankastjórans, og ekki er hægt að neita því, að hópur af þingmönnum fór upp í stjórnarráð til að sjá lánsskjölin, en varð litlu nær. Það þýðir ekki heldur að telja þetta innlán. Íslandsbanka vantaði peninga til að gera út togarana; Landsbankinn lánaði þá, og stjórnin lagði blessun sína yfir samninginn og gerði um leið merkilega ákvörðun um seðlaútgáfuna, sem mun ganga í þá átt að gefa Íslandsbanka aftur ákvörðunarrjett um seðlamagnið. Það er enginn minsti vafi á því, að Íslandsbanki hefði verið í stórum vandræðum með að greiða skuldir sínar, ef hann hefði ekki fengið þessa miklu hjálp, og tel jeg það ekki óeðlilegt. En þetta verða menn að vita og skilja, og þýðir því ekki að vera að telja fólki trú um annað en það, sem satt er, þótt það kunni að lækka kambinn á hluthöfunum. Mikið af vandræðum bankans stafar af því, að hann hefir vantað greiðslufje, enda er það eðlilegt, sökum inndráttar á seðlunum, í viðbót við hin miklu töp. Um síðastliðin áramót var bankinn næstum seðlalaus, eins og hæstv.forsrh. (SE) sjálfsagt veit. Það merkilegasta við ræður þeirra hæstv.forsrh. (SE) og hv. 4. landsk.þm. (JM) var einmitt það, sem þeir sögðu ekki. Þeir fóru sem mjúklegast fram hjá veiku punktunum í gerðum sínum í bankamálunum, og skal jeg nú rifja nokkuð af því upp. Hæstv. forsrh. (SE) skýrði ekki frá því, er hann tók undir sig yfirráð bankanna seint á síðastliðnu sumri. Sömuleiðis vildi hann lítið tala um vanræksluna að skipa bankastjórana. Í tvö skifti játar hann að hafa farið í mikilsverðustu atriðum eftir vilja erlendu hluthafanna, eins og hann var túlkaður af þeirra manni í bankanum, og bendir það á það, sem jeg hefi sagt, að viljinn er meiri til þess að gera eins og þeim þóknast, en ekki að vilja þingmanna nje þjóðarinnar. Hann hefir ekki verið sjerlega bónþægur við aðra en hluthafana. Þá hefir hæstv.forsrh. (SE) ekki skýrt frá því, hvers vegna hann ljet undir höfuð leggjast að gera skyldu sína Hann svaraði með tómum ónotum, þegar spurt var um, hvers vegna bankastjóraembættin í Íslandsbanka væru látir vera óveitt. Viðvíkjandi Tofte bankastjóra er það að segja, að jeg trúi því vel, að hann hafi notið trausts erlendu hluthafanna. Að minsta kosti hafði hann traust Clausens í Privatbankanum, og er það naumast þakkarvert, þar sem Tofte borgaði þeim banka síðari hluta árs 1920 með nálega öllum gjaldeyri sínum erlendis, en ljet póstávísun landsins standa ógreidda. En þess vegna er miklu síður ástæða fyrir Íslendinga að láta sjer líka vel við hann og ráðsmensku hans. Þá kem jeg að þeirri margtilvitnuðu blaðagrein, þar sem hæstv.forsrh. (SE) þótti sjer vera misboðið með því að minnast á Gissur Þorvaldsson í örlygsstaðabardaga, og jeg veit vel, að hæstv.forsrh. (SE) er þar ekki jafnfávís og hann lætur. Hann veit vel, hvaða frjettir bárust um þetta gegnum sendiherra Dana, að aðflutningsbannið mundi verða afnumið hjer mótstöðulítið. Það er rangt af hæstv.forsrh. (SE) að hugsa eða álíta, að rjett hafi verið að tala svona um þetta mál erlendis. Hitt er nokkuð annað mál, að greiða atkvæði sem þm. með undanþágunni hjer heima: það er annað mál, þótt slæmt sje. Þessi framkoma ráðherrans í bannmálinu hefir valdið sársauka hjá mörgum hjer heima. Það er nógu gremjulegt að þurfa að taka því þegjandi, að Spánverjar skuli kúga okkur til þess að breyta landslögunum, þó að ekki sje verið að þvaðra um það erlendis. Það hefir ekki verið sagt um hæstv.forsrh. (SE), að hann væri líkur Gissuri. Ef hann væri eins vel að sjer í sögu Sturlunga, eins og mjer er sagt að hv. 4. landsk.þm. (JM) sje - því hann mun hafa kynt sjer rækilega hinar pólitísku siðgæðisfyrirmyndir þeirrar aldar - þá mundi hann vita, að Gissur var einn mesti gáfumaður, sem verið hefir hjer á landi; og ýmsir sagnfræðingar nú á dögum eru þeirrar skoðunar, að Gissur hafi verið einn af okkar mestu stjórnmálamönnum, enda varð hann jarl, þótt ekki fengi hann danska stórkrossinn eða Lasarusarorðuna. Samlíkingin laut að því, þegar Gissur hoppaði upp, yfir föllnum óvin, í örlygsstaðabardaga. Núverandi forsrh. (SE) þótti hafa verið í óþarflega miklum sigurhug, er hann var að molda bannið ytra. Jeg hleyp nú yfir margt, en þó verð jeg að minnast á hinn prestlega blæ, sem var yfir ræðu hæstv.forsrh. (SE). Maður gat stundum verið í vafa um, hvort þar talaði prestur eða ofurlítið ljóðskáld, svo var hann háfleygur. Jeg rakti samanburð bankanna og lýsti rjett gangi Íslandsbankamálsins, svo að hæstv.forsrh. getur ekki með skáldskap sínum sannað, að jeg hafi talið stjórn bankans „kriminella“. Jeg hefi aldrei sagt, að bankastjórnin hafi framið nokkuð glæpsamlegt, þó að eitthvað slíkt kunni að hafa orðið hjá undirmanni hennar í bankanum. En þjóðin líður mikið fyrir fáfræði og bögubósalega stjórn á bankanum. Heimskan er ekki glæpur. En afleiðingar hennar eru oft þungbærar fyrir einstaklinga og þjóðir. Andstæðingar mínir beita sjer fastlega á móti rannsókn á bankanum, en hafa lítið nema svívirðingarorð fram að bera því til andmæla, eins og komið hefir frá hv. 2. þm. S.-M. (SHK), og þó öllu ósæmilegar frá hv. 4. landsk.þm. (JM). Það er hart um þann hv.þm., sem lengst af hefir setið í bankaráði Íslandsbanka síðan 1917, - lent þar í mestu vandræðunum, og ber því siðferðislega ábyrgð á óförum bankans -, það er hart, segi jeg, að hann skuli hafa þá djörfung að koma hjer inn á þing, tala um þetta mál eins og hann hefir gert og bera fram niðrandi ummæli um stærsta flokk þingsins, fyrir að framfylgja sjálfsagðri kröfu þjóðarinnar. Fortíð þessa ræðumanns ætti að loka munni hans við umræður eins og þær, sem hjer fara fram. Hverjir eru það, sem spilla mest fyrir Íslandsbanka? þeir, sem mæltu á móti athugun á bankanum, sem ráðgert var að gera í kyrþey. Hinar löngu umræður um þetta mál eru þeim að kenna, sem vilja tálma rannsókninni, og nefni jeg þar til, meðal annara, hæstv.forsrh. (SE) og hv. 4. landsk.þm. (JM). Sjóðþurð. það er gott og blessað, þegar búið er að tapa miklu fje, þá eigi sökudólgarnir að vaða uppi með drýldnar skammir til þeirra, sem voga sjer að tala um stjórnleysið og glapræðin í rekstri almennra fyrirtækja. Jeg er ekki harðhjartaðri en hver annar. En það er næstum daglegur viðburður í hverju menningarlandi, að menn sjeu dregnir fyrir lög og dóm fyrir ávirðingar, sem þeir fremja, stundum í ölæði. Og slíkt mega mæður og námenni þeirra þola. Jeg veit, að hæstv.forsrh. (SE) er svo fær í skáldskap, að hann þekkir kvæðið Rispa eftir Tennyson. Jeg hagaði varlega orðum um þetta mál í fyrri ræðu minni, enda veit jeg ekki einu sinni, hvaða maður það er í Íslandsbanka, sem valdur er að þessari sjóðþurð, og held það sje einmitt slæmt, að það hefir ekki komist upp, vegna þess manns, sem bar ábyrgðina formlega, en sem enginn getur sannað, að sje í raun og veru sekur. Jeg geri ráð fyrir, að hv. 4. landsk.þm. (JM) sje svo vel að sjer í bankafræði - þótt sagan gefi honum ef til vill ekki sem bestan vitnisburð í því efni - að hann sjái, að ef hluthafar bankans hefðu verið látnir bera ábyrgð á tapi bankans, þá hefði verið hægt að hafa vextina mun lægri nú. En það er sýnilegt, að verið er að reyna að bjarga hluthöfum bankans frá fjárhagslegum halla, með því að hafa vextina sem hæsta. En það eru hluthafarnir, sem gegnum sína trúnaðarmenn bera ábyrgð á tapi bankans, enda mega vextirnir lengi vera háir, ef með þeim eingöngu á að vinna upp tjónið, en láta það að engu bitna á hluthöfunum. Þá verð jeg að leiðrjetta það, sem hjer hefir verið sagt, að hv.þm. V.-Sk. (LH) hafi á fundi í Nd. haldið því fram, að hæstv. fjrh. (MagnJ) hefði ekki talið sig hafa haft aðgang að veðinu. En þetta mun ekki rjett hermt, heldur mun hann aðeins hafa átt við bækur bankans. Jeg vildi leiðrjetta þennan misskilning áður en hann fer lengra. Þá er það sálfræðilegt atriði um málflutningsmenn, að þeim verði ant um skjólstæðinga sína. Hvort þetta er staðreynd, skal jeg ekki fullyrða, en þykir það mjög líklegt, að slík viðkynning geti skapað tiltrú. Jeg hefi raunar lítið átt við málfærslumenn um dagana, og get því ekki dæmt um þetta af eigin reynd. En jeg þekki það frá öðru sambærilegu. Mjer er t. d. vel við lækna, raunar alla, en þó sjerstaklega þá, sem jeg hefi leitað til og mjer hafa hjálpað í veikindum. Og lætur það að líkum, að svipað sje því farið með málfærslumennina. Og hafi svo málfærslumaður verið hjálplegur við það að stofna eitthvert fyrirtæki, þá er það ekki aðeins óeðlilegt, heldur gæti það talist miskunnarlaust að ganga mjög hart að því, ef í harðbakka slægi. Jeg held því, að hr. Eggert Claessen hafi hlotið að hafa föðurlegar tilfinningar gagnvart ýmsum af þeim fyrirtækjum, er nú skulda bankanum mikið. Þetta er eðlilegt, en ekki heppilegt frá almennu sjónarmiði. Faðir mundi t. d. eðlilega taka vægara á barni sínu en öðrum þeim, sem hann ætti jafnmiklar sakir við. Oft er búið að taka það fram, að Tofte bankastjóri hafi ekki farið úr stöðu sinni í ónáð. Nei, það er öðru nær. Hann fekk 70 þús. kr. danskar til fararinnar, og verður því ekki annað sagt, en að landið hafi skilið vel við hann. Þá er í þessu sambandi verið að tala um það að landið verði að standa við gerða samninga. Auðvitað. Landið á að efna alla samninga við Íslandsbanka, en bankinn er undanþeginn því að efna samninga sína við landið. Þá kem jeg að yfirfærslunum. Jeg býst ekki við, að nokkurn tíma hafi fjárhag Íslands verið verra gert til en þegar ávísanirnar voru látnar falla og bankinn stóð ekki við yfirfærslurnar. Það kom líka glögglega í ljós, hve mikið dálæti sumir hv.þm. hafa á Dönum, því svo virðist, sem dálítið af heiðurslaunum Tofte hafi verið þóknun, til þess að styggja ekki lánstraustið hjá dönsku mömmu. Hefi jeg áður vikið nokkuð að því atriði. Jeg ætlaði ekki að fara að draga dána menn inn í þessar umræður. Og mjer þykir leiðinlegt, að hæstv.forsrh. (SE) skyldi gera það. Ekki var heldur allur sannleikur sagður um afstöðu þessa látna heiðursmanns, forstjóra Sambandsins, til þessa máls, sem hæstv.forsrh. (SE) talaði um í dag. Það er raunar satt, að fyrir honum var það ekki aðalatriðið, með hvaða kjörum Tofte vjek úr bankastjórastöðunni, heldur hitt, að Íslandsbanka yrði sem fyrst komið í lag og nýtir menn yrðu fengnir til að veita honum forstöðu. Þá mintist hæstv.forsrh. (SE) á það, að Tofte hefði verið stöðvaður á sinni braut og orðið að fara úr stöðu, sem hann hefði haft fulla ástæðu til að ætla, að hann mundi halda. En hver var það, sem stöðvaði Íslandsbanka á sinni braut? Og Tofte hefði áreiðanlega ekki verið stöðvaður, ef hann hefði ekki fyrst verið búinn að stöðva bankann. Jeg nefndi í þessu sambandi I. C. Christensen. Hann varð að líða fyrir það, sem samherjar hans gerðu rangt. Tofte varð að líða fyrir það, að hann og bankinn gerðu rangt. Og það minsta, sem hann gat gert, var það að hverfa úr stöðu sinni slyppur og snauður. Má minna enn á í því sambandi, að Landmandsbankastjórarnir leggja nú laun sín í það að endurgreiða tap bankans. Óneitanlega er þar dálítið annað en það, sem hjer er gert. Þá var það veiting bankastjóraembættanna. Jeg efast ekki um, að það sje erfitt verk, enda hefir hæstv. stjórn gengið það æðiseinlega. Er meira en ár liðið frá því, að það var beinlínis formleg skylda, og þó ekki búið að veita embættin enn. Líklegast þætti mjer, að útnefningin kæmi ekki fyrri en við dyrnar hjá Sankti-Pjetri. Þá kom það fram, að bankastjórinn í Íslandsbanka, sá, sem hluthafarnir kusu, væri mjög ánægður með hina settu meðstjórnendur sína. Því get jeg líka vel trúað; þeir eru myndarmenn og hluthafarnir hafa í rauninni sett þá sjálfir. En gallinn er sá, að þeir geta ekki eðlilega neytt sín til hálfs, á móts við það, ef þeir væru skipaðir. Hæstv. forsrh. (SE) vjek líka að því, að mjer væri það óttaefni, ef hann yrði bankastjóri. Þann hugsanagang fæ jeg ekki skilið. Bæði er það, að jeg hefi lítið skift við Íslandsbanka hingað til, og býst við, að svo verði einnig eftirleiðis, og svo í annan stað geri jeg ekki ráð fyrir, að hann tæki ver á móti mjer en öðrum, og hygg yfirleitt, að hann mundi koma góðmannlega fram við viðskiftamenn bankans. Nei! það, sem mjer finst óttalegt, er það, að ef hann, eftir að hann er búinn að taka við stjórninni til þess að bæta bankann, losna við bankastjórana með hneykslanlegum samningum, búinn að taka veitingarvaldið í sínar hendur með ráni og ofbeldi, og setja síðan menn í embættin, ef til vill missirum saman, þjóðinni til skaða, - ef hann, eftir alt þetta, ætlar sjer að fara inn í bankann með 25000 kr. launum, þá álít jeg, að slíkt sje pólitísk spilling á háu stigi. Jeg vona, að öllum skiljist, að það er ekki maðurinn, heldur aðferðin, sem jeg er að „kritisera“. Jeg þekki hæstv.forsrh. (SE) sem meinhægan mann, og mjer þykir leitt, ef hann endar sína pólitísku braut á þennan hátt, með meiri háttar hneyksli. Og jeg veit, að honum muni þykja vel farið að fá tækifæri til þess nú að lýsa yfir því, að þetta sje ekki hans ætlun. Þá mintist hann á, að jeg hefði búið mjer hæga sæng hjá kaupfjelögunum. Jeg bý við svipuð kjör og aðrir skólar bjóða, nema að það er hægt að segja mjer upp með dagsfyrirvara, og það sama get jeg gert. En það er mjer ekki kvíðaefni. Miklu fremur get jeg verið ánægður yfir því, að flokksbræður mínir kunna mjer þakkir fyrir starf mitt, og það eru ekki aðrir en andstæðingar mínir, sem eru óánægðir með mig, og verð jeg að segja, að jeg tek alt slíkt sem meðmæli. Öll hræðsla þeirra við samvinnuskólann stafar af því, að þeir vita, að jeg muni gera samvinnufjelögunum gagn, og það ekki lítið, ef marka á af hvalablæstri kaupmannanna. Líka get jeg gefið þær upplýsingar, að jeg hefi nokkrum sinnum líka átt kost á smávegis vegtyllu og bitlingum fyrir þátttöku mína í stjórnmálalífinu. En jeg hefi ekki notað mjer það, og óska af heilum hug, að hæstv.forsrh. (SE) falli heldur ekki fyrir slíkum freistingum, og að hann taki aldrei að sjer störf, sem hann er miður fallinn til heldur en jeg að vinna fyrir samvinnufjelögin. Um bankaumsjónarmanninn fyrirhugaða ætla jeg ekki að tala nema frá einni hlið. Jeg hefi nefnilega oft látið það í ljós, að jeg skildi ekki, hvað ræki þá stjórn, sem lætur standa opin tvö embættin við bankann, til þess að fara að stofna nýtt yfirembætti til að líta eftir þeim ófæddu. Mjer finst ofureinfalt mál að nota fyrst þessi tvö embætti og sjá svo til, hvort yfirmann þyrfti til að hafa umsjón og gætur á þeim, sem í þau væru skipaðir. Líka er það vanhugsað að ætlast til, að þessi bankaumsjónarmaður líti eftir sparisjóðunum úti um landið. Það má gera ráð fyrir, að roskinn maður eða fullorðinn verði látinn hafa þetta embætti á hendi, og þá engin leið að ætlast til, að hann geti lagt á sig öll þau ferðalög, sem slíkt yfirlit krefði. En úr því jeg er farinn að minnast á sparisjóðina, þá get jeg ekki látið það vera óvítt, að stjórnin skuli enn ekki hafa rannsakað sparisjóðinn á Eyrarbakka. Þar mun þó ekki vera alt með feldu, enda vilji þeirra, sem fyrir sjóðnum hafa staðið, að slík rannsókn fari fram. Og hvers vegna þá ekki að gera það og reyna svo að hjálpa honum? Má ekki rannsaka hann, fremur en fóstruna, hlutabankann? Hæstv. forsrh. (SE) endaði á því, að tíminn væri orðinn svo naumur, að öll rannsókn á hag Íslandsbanka fyrir þinglok mundi reynast ókleif og árangurslaus. það er gott að geta sagt þetta, eftir að búið er margsinnis að taka málið af dagskrá og tefja fyrir því á allan hátt. Fyrst verðum vjer að bíða í viku eftir því, að hæstv.forsrh. (SE) þóknaðist að kalla saman fund, og hverjir áttu sök á því, að þegar á fundinn kom, skyldi þriðji hluti þm. ganga af fundi og neita að taka þátt í friðsamlegum umræðum um málið? Jeg geri nú samt sem áður ráð fyrir, að verði nefnd kosin í báðum deildum, sem athugi fjárhag bankans, lán hans og þau veð, er að baki liggja, þá muni sú rannsókn ekki verða að minsta kosti ónákvæmari en sú, sem hv.þm. Dala (Bjarni Jónsson frá Vogi) gerði um bankann, sællar minningar. Viðvíkjandi ræðu hæstv. atvrh. (KlJ), þá þarf jeg ekki að svara mörgu í henni, enda var hún aðallega sögulegs efnis og flest í henni samhljóða því, sem jeg hefi áður sagt. Það er ekki rjett, að jeg hafi talað um það, að mjer fyndist eðlilegt, þótt landsmenn hefðu lagt kapp á að fá veltufje inn í landið, en hitt taldi jeg misráðið, að fá það ekki fremur að láni handa Landsbankanum. Og sannast að segja eru margar ræður í þingtíðindunum frá árunum 1899 og 1901 æðiógætilegar, þótt jeg geti sagt hæstv. atvrh. (KIJ) það til heiðurs, að þar er ekkert eftir hann, sem sýni gapaskap í þessum efnum, eða annað verra. Og jeg vil taka það fram, að ýmsir greindir menn, sem sátu þá á þingi, hafa játað, að þeir sjái eftir gálauslegri framkomu sinni í þessu alvörumáli. Þá vil jeg snúa mjer næst að hv. 4. landsk.þm. (JM). Jeg hefði nú búist við betri ræðu frá hans hendi; bæði var hún sundurlaus, utan við efnið, og þar á ofan krydduð með ýmsum fáránlegum vitleysum. Hann leyfir sjer að kalla það loddaraskap, þótt sumir þingmenn sjeu svo gerðir, að þeir vilji eitthvað vita um fjárhag stofnunar, sem hefir til umráða 10 milj. kr. frá ríkinu og þar á ofan um 7 milj. í seðlum, ekki síst þegar það er öllum kunnugt orðið, að þessi stofnun er þráfaldlega í megnustu vandræðum, eins og þegar enska lánið kom. Og ekki gat bankinn heldur í vetur komist af án þess að fá lán hjá Landsbankanum. það er nokkurn veginn víst, að landið hefir aldrei, fyrir nje eftir daga Gissurar þorvaldssonar, lánað einni stofnun jafnmikið fje. Því er það vægast sagt nokkuð mikil bíræfni að nefna það loddaraskap að vilja fá einhverja vitneskju um trygginguna fyrir slíku láni. Mundu þeir ágætismenn, sem þing sátu fyrir aldamótin, Grímur Thomsen, Arnljótur Ólafsson, Magnús Stephensen, dr. J. Jónassen o. fl., hafa leyft sjer að fara niðrandi orðum um þá viðleitni, eins og þeir litu á fjárhag landsins? Svo er talað um, að þetta sje gert til að nota málið undir kosningarnar. Jeg býst við, að undirtektirnar ráði mestu um það. Og verði málið felt hjer í kvöld, eins og gert var í Nd., finst mjer ekki ólíklegt, að einhversstaðar verði á það minst á kjörfundum. Og verði mál þetta kosningamál, mega þeir sjálfum sjer um það kenna, sem vefja vilja Úlfhjeðni að höfði kjósendum um alt, sem snertir Íslandsbanka. Þá var sami hv.þm. (JM) að dylgja um það, að jeg hefði talið mig mundu verða voldugan mjög eftir næstu kosningu. Jeg hefi aldrei látið neitt í ljós um þetta. En mjer finst hjer vera farið svo laglega af stað á skáldskaparbrautinni, að vert væri, að hæstv.forsrh. (SE) Ijeti ræðumann fá einhvern lítinn skáldastyrk, t. d. á borð við minstu söngnemana. Mjer finst þessi byrjun hans lofa svo góðu. En hver verður svo útskýringin á tapi bankans og gróða? Og í hverju liggur það, að halli Landsbankans er svo miklu minni en Íslandsbanka? Ætli það hefði ekki verið heppilegra, sem jeg stakk upp á 1916, að landið ætti bankann, og hagsmunir þess hefðu verið látnir vera í fyrirrúmi fyrir hagsmunum hluthafanna? En í stað þess eru hagsmunir hluthafanna látnir ráða, bæði með laun bankastjórnarinnar og enn fremur hvernig bankinn var rekinn. Þá þótti mjer undarlegt, hve lítið hv. 4. landsk.þm. (JM) vildi gera úr tekjum bankaráðsmannanna, því að hann sagði, að í sinni tíð hefðu þær verið 1900 kr., sem þeir fengu allir. En mjer var kunnugt um, að sumir þeirra höfðu þó kringum 10 þús. Hefir hann því verið illa afskiftur, ef hann hefir ekki fengið meira en hann sagði. Annars reyndi hv.þm. (JM) ekki að hrekja það, að rjett væri, að fje þessu væri skilað aftur. Var slíks von af þessum hv.þm., því að hann er svo lærður í danskri pólitík, að hann veit, að fordæmi eru fyrir því þar. Þá kom það fram, að Tofte bankastjóri hefði haft um árið 80 þús. króna tekjur, sem sje 20 þús. króna laun og 20 þús. í dýrtíðaruppbót, og auk þess 40 þús. kr. ágóðahluta. Og í tilefni af því vil jeg minna hæstv.forsrh. (SE) á, að hann á enn þá ósvarað fyrirspurn um það, hve mikil laun og ágóðahluti bankastjórnarinnar hafi verið öll stríðsárin; og jeg spurði af því, að jeg álít sjálfsagt, að því fje sje skilað aftur til stofnunarinnar. Er jeg því í fylsta máta óánægður yfir því, að hæstv. stjórn skuli ekki sjá sjer fært að svara fyrirspurn þessari, enda mun þessi dráttur stafa af óverjanlegu meðhaldi með hluthöfunum. Annars er óánægja þjóðarinnar mest yfir því að láta þetta útlenda gróðafjelag fara gálauslega með fje landsins. Og að tap bankans skuli ekki vera látið koma niður á hluthöfunum, heldur á þjóðinni sjálfri, með hinum geysiháu vöxtum, sem bankinn hefir tekið nú að undanförnu. Alveg hið sama á sjer nú stað í Danmörku; það er danska þjóðin, sem ber ábyrgð á því, sem Landmandsbankinn hefir tapað og tapar nú á næstu árum. Er því ekki djúpsæ bankaþekking hjá þessum mönnum, er altaf bera skjöldinn fyrir Íslandsbanka, því að ef rjett hefði verið að farið, þá ættu hluthafarnir að vera búnir að tapa af hlutum sínum í bankanum. En íslenska þjóðin ætti að hafa enska lánið til annars en að hjálpa gjaldþrota útvegsmönnum. Jeg ætla ekki að vera með neinar dylgjur um hv.þm. Dala. (BJ), út af skýrslu hans, eins og hv. 4. landsk.þm. (JM) virtist vera, því að jeg er eindregið þeirrar skoðunar, að hún hafi verið gefin í góðri trú, en samin af dæmalausri fáfræði og skeytingarleysi. Annars var það gott, að það upplýstist, að hv. 4. landsk.þm. (JM), þáverandi forsætisráðherra, hefði beðið tvo menn um að rannsaka hag bankans, og að annar þeirra hefði ekki viljað gera það. Var verkið því framkvæmt af hv.þm. Dala. (BJ), og árangur þess var hin nafntogaða skýrsla. Er ekki annað að sjá, en hv. 4. landsk.þm. (JM) sje mjög ánægður með hana, þó að alment sje hlegið að henni og hún, eins og áður er sagt, sje eitt hið auðvirðilegasta þess háttar plagg, sem samið hefir verið í heiminum. Jafnvel sjálfur höfundurinn er farinn að verða efablandinn um ágæti hennar. Skal jeg því ekki vera að draga úr ánægju hv.þm. Þá var skýrslan um töpin á togurunum dálítið undarleg, þar sem Íslandsbanki beit á agnið, þegar kaupendur voru búnir að sigla öllu í strand og borga út 3–4 hundruð þúsund fyrir hvern togara. En togararnir kostuðu 6–7 hundruð þúsund krónur hver, en standa nú í 200 þús. krónum. Er slíkt bankavit sem þetta sem betur fer ekki til hjá öðrum en hv. 4. landsk.þm. (JM) og hans líkum, svo og fyrverandi stjórn Íslandsbanka. Hefi jeg því alveg sömu skoðun á henni og hennar fyrverandi yfirmanni, hv. 4. landsk.þm. (JM), eins og hann segist hafa á fjárhagsnefndum þingsins og Framsóknarflokknum. Þá er það athugandi, hve klóklega hluthafarnir hafa komið ár sinni fyrir borð, þegar skipulagsskrá bankans hefir verið samin. Fyrst og fremst með því að láta forsætisráðherra landsins vera formann í bankaráðinu, og láta hann jafnframt hafa bitling, og í öðru lagi með því að láta þrjá menn úr þinginu vera í bankaráðinu og láta þá einnig hafa bitlinga. þessir menn eiga svo aftur vini og kunningja, sem fylgja þeim að málum, enda hefir sú raunin orðið á, að enginn af þessum bankaráðsmönnum, nema einn, hafa haldið sannfæringu sinni gegn bankanum; og gamlir bankaráðsmenn hafa meira að segja líka slegið á trumbuna og gengið inn í hringinn. Einnig fengu á fyrstu árum bankans ýmsir helstu menn landsins keypta hluti í bankanum. Sitja væntanlega einhverjir hjer inni, sem bergt hafa á þeim kaleik. Af þessu öllu hefir aftur leitt það, að altaf hefir töluvert af broddborgurum landsins staðið eins og múrveggur kringum bankann. Verð jeg því að undirstrika það, að þetta fyrirkomulag hefir orðið að þjóðaróláni, sjerstaklega að því leyti, að hægt hefir verið að troða bitlingum upp á forsætisráðherra landsins, og jafnframt að hægt hefir verið að láta þau bein ná til sumra þingmannanna. Þess vegna eru þjóðarhagsmunirnir oft svo ljettir á metunum, þegar hluthafar eru annars vegar. Þá vildi hv. 4. landsk.þm. (JM) bera brigður á, að það hefði spilt fyrir Landsbankanum, er Íslandsbanki hætti að innleysa seðla sína. En það vildi svo vel til, að jeg var þá staddur ytra, og hitti einn af bankastjórum Landsbankans, sem sagði mjer, að hann hefði verið kominn í samninga um lán fyrir bankann á Englandi, en það hefði alt farið út um þúfur, er Íslandsbanki gerði seðla sína óinnleysanlega. Út í umræður um fjáraukalögin fyrir 1920 og 1921 skal jeg ekki fara nú, en er alveg hissa á, hve hv. 4. landsk.þm. (JM) er ánægður með sjálfan sig, og er því líklega tæplega gustuk að hrella hann með því að segja honum, að úti um land er lítil ánægja með sparsemi fyrverandi stjórnar, og jeg býst við, að hefði fyrverandi fjrh. (MG) einnig verið ánægður með hana, þá hefði hann lagt fjáraukalögin fyrir þingið í fyrra, en ekki látið geyma þau til þessa árs. Þá var hv. 4. landsk.þm. (JM) ánægður með enska lánið, en gaf þó engar skýringar um þær 100 þús. kr., sem taldar eru hafa farið í milliliði. Hvað snertir veðsetningu tollteknanna, þá er jeg, sem einn af eigendum „Tímans“, stoltur af því, að einn af helstu fjármálamönnum erlendrar þjóðar skuli hafa sagt, að þær hlytu að vera veðsettar, úr því að það stæði í Tímanum. En þá er um leið dreginn heiður af öðru dagblaði hjer í bænum, sem hjelt því sama fram. Þá var það ekki rjett hjá hv.þm. (JM), að farið væri út fyrir efnið, þótt minst væri á enska lánið, því að það var tekið til þess að bjarga Íslandsbanka; er því full ástæða til, að þjóðin vilji fá að vita um tryggingarnar, sem bankinn hefi? sett fyrir því. Út af veðsetningu tollteknanna vil jeg benda hv. 4. landsk.þm. (JM) á eitt lítið dæmi. Setjum þá svo, að hann fari ofan í Landsbankann og vilji fá lán, en bankastjórnin segi: „Við lánum ekki“. En þá bjóði þingmaður húsið sitt í veð, og fái því lánið. Er húsið þá sem baktrygging fyrir láninu. Og getur þá hv.þm. (JM) fundist, að hann sje eins frjáls að gera með það hvað sem hann vill, eins og áður? Jeg segi nei. Alveg eins er með enska lánið. Tolltekjurnar voru settar sem baktrygging, af því að hin tryggingin þótti ekki nógu örugg. Það, sem því Englendingar meintu, var það að geta gengið að tolltekjunum, ef vanskil yrðu á greiðslum. Það var gott hjá hv.þm. (JM), er hann mintist á þá gulu, og hann var ánægður með, að hafa sett þjóð sína á bekk með þeim. En jeg fyrir mitt leyti vildi heldur vera eins og við vorum 1917, en vera kominn í slíkt öngþveiti, sem við erum nú komnir í út úr enska láninu. Því að jeg hefi aldrei haft neina sjerstaka aðdáun á fullveldinu, og allra síst eftir að þetta enska plagg kom til sögunnar, sem fjötrar þjóðina með þungum hlekkjum. Þá fór hv.þm. (JM) hörðum orðum um einkafundinn, og skil jeg það vel frá hans sjónarmiði, því að hann og hans fylgifiskar vilja helst ekkert láta þjóðina vita um Íslandsbanka, eða hvernig honum er stjórnað. Jeg skrifaði niður hjá mjer setningu úr ræðu hv. 4. landsk.þm. (JM), þar sem hann segir, að enginn Framsóknarmanna hafi hið minsta vit á þessu máli. Ætla jeg mjer eigi að deila við hv.þm. um það atriði, en jeg mun á sínum tíma skjóta því undir dóm þjóðarinnar, og mun jeg óhræddur bíða þess dóms. Annars skal jeg taka það fram, að jeg tek þetta eigi illa upp fyrir hv. 4. landsk.þm. (JM). Geðsmunirnir hafa hlaupið með hann í gönur, þótt hann sje vanur að vera rólegur. En svo er um fleiri hv. andstæðinga mína í þessu máli. Hafa sumir þeirra komið með skáldlegar langlokur, en aðrir með ofstækisfullar meinlokur; en jeg get sagt hið sama um það og jeg sagði um hv. 2. þm. S.-M. (SHK), - það er batamerki, sprottið af því, að mönnum þessum er það ljóst, að þeir eru á rangri leið. Samviskan er að byrja að gera þeim aðvart. Er þetta komið af því, að samviskan bítur þá. Fer þeim eins og sagt er um vissan flokk kvenna - sem sje óbyrjur -, að þær þola eigi að sjá börn kynsystra sinna. Annars er gleðilegt að heyra, að einn ákveðinn maður hefir orðið til þess að taka á sínar herðar ábyrgð á 40 þúsund króna launum til eins bankastjóra Íslandsbanka, og annar hefir tekið á sig ábyrgðina á 25 þús. króna launum til tveggja bankastjóranna. Hv. 4. landsk.þm. (JM) heldur því fram, að jeg vilji eyðileggja Íslandsbanka. En ætli hv.þm. haldi því fram, að Politiken vilji eyðileggja Landmandsbankann? Danska þjóðin er öll sammála um það að bjarga bankanum. Og jeg verð að halda því fram, að Framsóknarflokkurinn hafi átt sinn þátt í tilraununum til að bjarga Íslandsbanka með enska láninu. En hitt vildi flokkurinn, að skipaðir væru í bankastjórastöðurnar fastir menn til að gæta þjóðarhagsmunanna. Hvað því viðvíkur, að jeg vilji eyðileggja bankann, þá get jeg látið mjer þær aðdróttanir í ljettu rúmi liggja. Enda veit jeg, að sumir andstæðingar vor tillögumanna munu skilja, að við viljum fá að vita ástæður bankans, til þess að ganga úr skugga um, hvort og hvernig hægt er að bjarga honum, og þá um leið að gera hann innlendan. Jeg hefi frá því fyrsta að jeg kynti mjer þennan banka verið andvígur hluthafapólitík hans. Sá jeg strax, að slík pólitík mundi hafa hina mestu fjármálaspillingu í för með sjer. Fyrv. landshöfðingi Magnús Stephensen komst svo viturlega að orði, er um stofnun Íslandsbanka var að ræða, að hægara væri að leiða asnann inn í herbúðirnar en út úr þeim, og átti hann þar við hluthafana. Hv. 4. landsk.þm. (JM) talaði um það, að sjer hefði verið borið á brýn, að hann hefði dregið taum sinna sambandsmanna í pólitík. Jeg ætla mjer eigi að fara út í þá sálma að sinni; mun máske gera það á sínum tíma og þá annarsstaðar. En þó vildi jeg aðeins minna hv.þm. á það, að í ráðherratíð hans var lögreglustjóraembættið veitt einum af skrifstofustjórum stjórnarráðsins, en gengið fram hjá Magnúsi Torfasyni, enda þótt hann væri eldri embættismaður. Enn fremur mætti minna á veitingu Húnavatnssýslu, þar sem gengið var fram hjá Böðvari Bjarkan. Álít jeg, að sá, sem embættið hlaut, hafi einungis fengið það fyrir kunningsskapar og venslasakir við þáverandi ráðherra, núverandi 4. landsk.þm. (JM). Minnist jeg á þetta aðeins sem dæmi, af því að hv.þm. fór að tala um þetta atriði. Hvað viðvíkur enska láninu, þá hefir hv.þm. (JM) viðurkent, að trygging bankans sje lítil, eigi meiri að nafnverði en skuldin sjálf. Hafi fjármálaráðherra aukið við trygginguna 2 milj. kr. Er lánið því tryggara nú en þá, er það var tekið, þó að tryggingin sje enn þá of lítil, því það verður að gera ráð fyrir, að tryggingin sje eigi skoðuð jafngóð og gulltrygging. Þá kem jeg að hv. 2. þm. G.-K. (BK). Hann var aðallega að svara hv. 2. þm. Eyf. (EÁ). Kom það sjerstaklega fram í ræðu hans, að honum væri í nöp við fundarályktanir utan af landi um það að athuga veð Íslandsbanka fyrir enska láninu og hag bankans yfirleitt. Skildist mjer á honum, sem hann kendi Tímanum um þessar ályktanir. Álítur hann, engu síður en hv. 4. landsk.þm. (JM), að Tíminn sje það stórveldi hjer á landi, að jafnvel bestu menn Dana dæmi þjóðina og íslensk mál eftir því, sem blaðið segir. Jeg verð að vera svo lítillátur að álíta þetta, því miður, ofmælt. Held jeg, að óttinn sje af öðru sprottinn. Þjóðinni allri er kunnugt um skakkaföll bankans nú á síðustu tímum og það, hversu erfitt hann hefir átt með að yfirfæra fyrir menn. Það er þess vegna, sem þjóðin nú heimtar rannsókn á bankanum. Þjóðin er ekki eins vitlaus og hv.þm. halda, þótt þeir segi það eigi á þingmálafundunum. Þá fór hv.þm. (BK) ekki rjett með eitt lítilfjörlegt atriði viðvíkjandi stofnun Íslandsbanka. Jeg sagði sögu málsins á þingi 1899–1901, þegar málið gekk í gegnum Nd. Tók jeg þá fram, að hv.þm. (BK) hefði átt sæti á þingi 1901 og verið í þeirri nefnd, er fjallaði um málið, en að þeir Tryggvi Gunnarsson og Lárus H. Bjarnason hafi verið í minni hluta nefndarinnar. Þetta er sannleikurinn. Þm. er einn af feðrum bankans. Auk þess hefir hann ef til vill átt einhvern þátt í undirbúningi málsins utan þings; en jeg sagði ekkert um það. Annars virtist hv.þm. (BK) mjög hróðugur af því að hafa verið með í stofnun Íslandsbanka. Skal jeg eigi hafa af honum þann heiður. En undarlegt er það, að fáir aðrir en hann af öllum þeim, sem studdu þetta mál á þingi 1899, eru montnir af því. Enda var, með því að veita þannig útlendu hlutafjelagi einkarjett til seðlaútgáfu, tilraun gerð til þess að drepa Landsbankann. Hæstv. atvrh. (KIJ) reyndi að afsaka þetta með því, að hin mestu peningavandræði hefðu verið í landinu um þessar mundir. En sumir af stofnendunum, og það hinir greindari, hafa nú viðurkent, að þeim hafi yfirsjest í máli þessu. Þá játaði hv.þm. (BK), að hlutabrjef Íslandsbanka væru nú eigi í hærra verði en 50 kr. Er það alveg rjett. Hefir hann í því efni farið eftir kauphallarverði erlendis, sem er heimsdómur um það atriði. Er hann þar í ósamræmi við hæstv.forsrh. (SE), sem vildi aðallega leggja upp úr matinu á brjefunum. Þá sagði hv.þm. (BK) til lofs þeim mönnum í matsnefndinni, sem hluthafarnir tilnefndu, að hann hefði eigi getað sjeð neinn mun á þeim og sjer. En menn mega þá spyrja, hvort hluthafarnir hafa þá gleymt sjer eða hann. Hv. þm. (BK) mun nú sakir aldurs mjög aftur farið, og er því eigi ósennilegt, að hann hafi getað flaskað nú eins og þegar hann var yngri. Á jeg þar við útreikninga hans á símanum hjer áður, er hann lagði fyrir þingið. Sagði hv.þm. (BK), að síminn yrði algert rothögg á fjárhag landsins, og að þeirri niðurstöðu komst hann eftir „vísindalegan útreikning“. Það mat, sem hv.þm. (BK) gerði þá á símanum, hefir nú eigi reynst alls kostar rjett, þar sem síminn er mikil tekjulind fyrir landið, en þó gerði hann þennan útreikning sinn á besta aldri. Og hvað mun þá um vinnuafrek hans nú? Hv. þm. (BK) sagði, að jeg hefði sveigt að hagstofustjóranum um hlutdrægni í matsnefndinni. Jeg sagði aðeins, að það væri óheppilegt, að hann skyldi hafa þurft að meta skuldir togaranna, þar sem að þeim standa ýmsir vandamenn hans. Býst jeg við, að margir muni mjer samdóma um það. Jeg skal taka það fram, að það, sem er aðalatriðið fyrir mjer í máli þessu, er það, að bankinn gekk illa undir stjórn hluthafanna, og hefir með því aukið þjóðinni vandræði. Og þar sem þjóðin hefir gert mjög mikið fyrir þennan banka, tekið lán með blóðugum kjörum til þess að hjálpa bankanum, Landsbankinn lánað honum fje og einn af ráðherrunum hjálpað til þess að útvega lán erlendis handa honum, þá álít jeg, að eigi sje hægt að heimta það, að stofnun þessi sje álitin svo heilög, að lánardrottinn hennar - sem sje þjóðin - megi eigi sjá, hvernig ástand hennar er. Og fram undan vakir hjá mjer sú hugsjón, að komandi kynslóðir sjái, hversu óheppilegt þetta hluthafafyrirkomulag er, svo að bankanum verði einnig stjórnað með hagsmuni alþjóðar fyrir augum. Vil jeg eigi, að það þurfi að koma fyrir, að duglegur og vel gefinn maður - eins og hr. Eggert Claessen - segi, að lággengi íslenskrar krónu komi bankanum eigi við, aðeins af því, að hann er fyrir hluthafana, en ekki fyrir þjóðina. Ef það eigi að lagast, þá verði landssjóður að laga það. Þjóðin hefir lagt 7 miljónir í þennan banka, en þó er sagt, að bankanum komi lággengið eigi við. Hann þurfi eigi annað en að hugsa um sig. Við Framsóknarmenn álítum þetta mál þýðingarmesta mál fyrir þjóðina, en við getum talað um það rólegir og látum oss illyrði andstæðinganna engu skifta. Við höfum ljósan og sterkan málstað, og getum því látið okkur á sama standa, þótt við sjeum ausnir auri. Æst lund er altaf samfara slæmum málstað, og við kennum í brjósti um þá menn, sem svo er ástatt fyrir. Af því að jeg er dauður í máli þessu, er jeg hefi lokið ræðu þessari, þá skal jeg taka það fram, að ef hv. 2. þm. S.-M. (SHK) hefir sjeð ástæðu til að líta eftir því, að mjer yrði máls varnað, þá mun jeg lítt hirða um, hvað hann segir um mig. Jeg mun svara honum á öðrum vettvangi. Jeg er búinn að ganga svo frá þessum hv.þm. (SHK), að jeg býst eigi við, að hann þurfi meira í bráðina. Hann fór í fyrstu mörgum og stórum orðum um bankarannsóknina, sagði að hún væri glæpsamleg. En jeg mundi afstöðu hans í bankamálinu 1909, þegar hann studdi stjórnina sem mest í hvellinum út af Landsbankanum. Og á þingi 1911 talaði hann mjög fagurlega um framkomu stjórnarinnar í því máli og varði gerðir hennar með hnúum og hnefum. Talaði hann í því sambandi um tyllidag og hátíðisdag, þegar Tryggvi Gunnarsson og gæslustjórarnir voru reknir frá bankanum. Lýsir það nokkuð bardagaaðferðinni, þegar maður með slíka fortíð kemur fram og stimplar sem glæpamenn alla þá, sem vilja athuga ástæður Íslandsbanka nú. Er það sama bardagaaðferð og hjá hv. 4. landsk.þm. (JM), þegar hann er að hæla sjer fyrir sparnað, eftir að út eru komnir landsreikningarnir 1920–1921. Jeg öfunda eigi þann málstað, er þarf þessara vandræðameðala við. En jeg sætti mig við atkvæðagreiðsluna í kvöld, því jeg vil heldur tapa rjettu máli en vinna rangt mál. Jeg þarf hvorki að vera æstur í máli þessu nje skáldlega yfirspentur. Jeg treysti málstaðnum, og það er aðalatriðið fyrir mjer.

Halldór Steinsson Hv. 5. landsk.þm. (JJ) gat þess í lok ræðu sinnar, að hann væri dauður og gæti því eigi borið hönd fyrir höfuð sjer. En jeg skal sem forseti lofa hv.þm. (JJ) því, að hann skal fá að gera athugasemdir sínar á eftir, ef hann vill. Það voru tvær smásendingar, sem hv.þm. (JJ) sendi mjer og jeg get ekki látið ósvarað. Var önnur þeirra til mín sem þm. Snæf., út af leynifundi í sameinuðu þingi, en hin til mín sem forseta þessarar hv. deildar. Hv. þm. (JJ) mintist á leynifund þann, sem haldinn var í Sþ., og hjelt því fram, að jeg hefði verið forsprakkinn í því að andmæla þessum fundi. Það hefir því miður einstöku sinnum komið fyrir hjer á þingi, að kvisast hefir um leynifundi, en hitt mun þó vera eins dæmi í þingsögunni, að þingmaður hafi opinberlega skýrt frá slíkum fundi. Er það algert brot á öllum þingvenjum, auk þess sem það stríðir á móti almennri meðvitund manna um þagnarskylduna. En þar sem hv.þm. (JJ) hefir nú opinberað þennan leynifund, þá álít jeg, að þar með sje þagnarskyldu minni lokið. Jeg ætla mjer því að skýra frá þessum fundi, og þó nokkuð á annan veg en hv. 5. landsk.þm. (JJ). Hv. 4. landsk.þm. (JM) hefir að vísu tekið fram ýmislegt um þetta mál, en jeg vildi þó leyfa mjer að skýra það nokkru nánar. Fundurinn var boðaður af forseta Sþ., eftir tilmælum frá Framsóknarmönnum. Var það látið fara með mestu leynd, hvert tilefni til fundarins væri, og var það í mesta máta ókurteist og óþinglegt. Þegar á fundinn kom, tók einn af Framsóknarmönnum upp blað og las upp af því ályktun um gagngerða rannsókn á Íslandsbanka. Var ætlast til, að gerð væri ályktun um málið áður en fundi væri slitið. Er það í mesta máta ónærgætið og ókurteist að koma með slíkt fram fyrir þingmenn, án þess að hafa gefið þeim nokkurn kost á því að undirbúa sig og athuga málið. Á þeim grundvelli mótmælti jeg fundinum, og gat þess um leið, að ef Framsóknarflokkurinn vildi hafa tal af okkur, þá ættum við heimtingu á, að okkur væri boðaður fundur með nokkrum fyrirvara og fundarefni tilkynt. Þannig er sagan rjett sögð. Þá dróttaði sami hv.þm. (JJ) því að mjer, að jeg hafi tafið um of gang þessarar þáltill., sem nú er til umræðu. Þetta lýsi jeg tilhæfulaus ósannindi. Till. var tekin svo fljótt sem unt var á dagskrá. Að vísu var hún aftur tekin af dagskrá, en til þess lágu ástæður, er jeg, sem forseti í þessari hv. deild, hlaut að taka til greina. Jeg þori óhræddur að leggja það undir dóm hv. deildarmanna, jafnvel líka hv. 5. landsk.þm. (JJ), að það er ekki jeg, sem hefi tafið gang mála hjer í þessari hv. deild á þessu þingi, nema ef vera skyldi með því, að jeg hefi látið hv. 5. landsk.þm. (JJ) haldast uppi óátalið að flytja allar sínar mörgu og löngu, en óþörfu og leiðinlegu ræður.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Það er dálítið eftirtektarvert, að þegar menn eru hjer í deildinni að reyna til þess að verja lánstraust landsins, með því að bægja frá Íslandsbanka ósæmilegum ófrægingaraðdróttunum, m. a. aðdróttunum um það, að eitthvað líkt muni vera ástatt fyrir honum eins og var um Landmandsbankann, - en allir vita, að þar var um svik að ræða í reikningi bankans -, þá lætur hv. 5. landsk.þm. (JJ) svo, sem andmælendur hans sjeu málafærslumenn bankans. Enn þá hefir hann ekki beinlínis sagt, að þeir vinni fyrir kaupi hjá bankanum, en búast má við því, að það verði næsta sporið. Jeg ætla mjer því að taka það fram í eitt skifti fyrir öll, að jeg er algerlega óháður Íslandsbanka. Jeg er svo óheppinn, að jeg á ekkert hlutabrjef í honum, en jeg er jafnframt svo heppinn, að jeg skulda þar ekkert og er ekki heldur í ábyrgð fyrir neinu láni þar. Það er heldur ekki lengra síðan en í fyrra, en þess minnist hv. 5. landsk.þm. (JJ) náttúrlega ekki, að jeg vítti það, að Íslandsbanki hefði hærri vexti en Landsbankinn. Ársarðurinn 1921 var mjög mikill, og jeg hjelt því fram, að bankinn flýtti sjer um of að því að vinna upp tapið, og skoraði á fjármálaráðherra að skerast í leikinn. Bankanum er þó mikil vorkunn í þessu efni, í þeim rógi, er hann hefir verið borinn. það er ekki svo undarlegt, þó að bankastjórnin hafi rógsins vegna orðið dálítið „nervös“ og viljað ná peningunum inn aftur sem fyrst. það eru því þeir menn, sem mest hafa ofsótt bankann, sem þetta er fyrst og fremst að kenna, og þá líklega ekki hvað síst hv. 5. landsk.þm. (JJ). Hann hefir nú haldið fjórar ræður um ósamræmi í framkomu minni árið 1911 og nú í þessu bankarannsóknarmáli. Jeg má til með að rifja upp, hvernig þá var ástatt. Um hina upphaflegu bankarannsókn 1909 vissi jeg ekkert fyr en hún var afgerð. Menn muna, hvílík læti þessi rannsókn vakti úti um land, og dómarnir um aðfarir þáverandi ráðherra voru afarharðir. Hins vegar kom skýrsla frá rannsóknarnefndinni, sem sýndi, að ekki var alt með feldu, og hinir tveir bankastjórar, sem sendir voru þá hingað frá Landmandsbankanum, gáfu þá yfirlýsingu, að svo framarlega sem þeir tveir þáverandi gæslustjórar bankans yrðu settir inn í embættið aftur, myndu þeir leggja það til við banka sinn, Landmandsbankann, að hann hætti að skifta við Landsbankann. Jeg ætla ekki að halda langa ræðu um þetta atriði, og síst að hallmæla gæslustjórunum, en sem ritstjóri hafði jeg þá fullan rjett til að biðja menn að fara varlega og dæma ekki þáverandi ráðherra of hart. En hvað skeður á þinginu 1911? Það var strax ljóst, að þáverandi ráðherra hafði minni hluta þings með þessum ráðstöfunum sínum. Og þá var skipuð rannsóknarnefnd, ekki á bankann, heldur á ráðherrann, hvort þessar ráðstafanir hans, að láta rannsaka Landsbankann, hafi verið rjettmætar. Till. hjer að lútandi var samþykt í báðum deildum þingsins, hjer í Ed. með 11:2 atkv., og var annað þessara tveggja mitt atkv. Jeg var þar í minni hluta, og var ræða sú, sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) las kafla úr í dag, flutt í tilefni af þessari rannsókn, sem var skipuð í samræmi við núgildandi 35. gr. stjórnskrárinnar. Jeg átti sæti í þessari rannsóknarnefnd hjer í Ed. og var þar einn í minni hluta móti fjórum. Jeg ætla ekki að fara lengra út í þetta mál, en mig langar þó til að lesa 2–3 línur upp úr nefndaráliti mínu þá, sem sýna, hvernig jeg leit á starf þessarar rannsóknarnefndar. Þær hljóða svo: „Enda lít jeg svo á, sem allri þessari svo nefndu „rannsókn“ hafi verið hagað þann veg, að kent hafi meiri hlutdrægni en sæmd þingsins sje samboðið, að því leyti, sem „rannsóknin“ hefir ekki verið einber hjegómi“. Þetta var vottanlega minn dómur um þessa rannsóknarnefnd, og fæ jeg ekki sjeð, að mikið ósamræmi sje í því, þótt jeg hafi enga tröllatrú á nefnd þeirri, sem nú á að skipa - fremur en öðrum pólitiskum rannsóknarnefndum - og sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) ætlar að troða sjer í.

Jeg var að tala um sjálfa bankarannsóknamefndina 1909

. Jeg hefi margtekið fram, að í henni átti jeg enga hlutdeild. Annars verð jeg að bera fram dálítið þakkarávarp til hv. 5. landsk.þm. (JJ), og er það ekki oft, sem mjer finst ástæða til þess. Flest af því, sem jeg hefi lesið eftir hann, hefi jeg lesið með ógeði. Nú er jeg alveg hættur að leggja slíkt á mig. Og ræðurnar, sem hann hefir flutt hjer í þinginu, þær hefi jeg hlustað á með leiðindum. Og þá eru framvörpin hans hjerna í deildinni; þessi andvana fæddu, ófullburða og vansköpuðu afkvæmi höfundarins, sem deildin hefir verið að hjálpa upp á líkvagninn, svona einu eða tveimur á viku. Lítið get jeg þakkað fyrir þau. Nei, en jeg vil þó þakka honum fyrir síðustuna ræðuna hans. Ekki af því, að hún væri beinlínis skemtileg; langt frá því. Jeg býst við, að aðalskemtunin hafi verið fyrir höfundinn sjálfan, þegar hann var að lesa upp gamlar greinar úr Suðurlandi eftir sjálfan sig. En það, sem mjer finst þakkarvert, er, að með þessari ræðu sinni sannaði hann langflest af því, sem jeg hafði haldið fram í síðustu ræðu minni; sannaði það svo átakanlega og eftirminnilega, að jeg get vísað þangað hv.frsm. (EÁ), sem hjelt, að jeg hefði farið of þungum orðum um hvatir þeirra manna og athæfi, sem mestu hafa ráðið um þessa síðustu ofsókn á bankann. Nú verður fyrri ræða mín og ræða hv. 5. landsk.þm. (JJ) bundnar inn í sömu bókina og fylgjast þar að, meðan hægt verður að lesa á pappírinn, sem þær eru prentaðar á, haldast nærri því í hendur, eins og tvær góðar vinkonur, - og stærri og fyrirferðarmeiri vinkonan sannar og rjettlætir það, sem sú fyrri sagði. Það þarf ekki framar vitnanna við. En mjer þætti gaman, í þessu sambandi, að minnast á spánný ummæli í síðasta tölublaði málgagns Framsóknarflokksins þar er því haldið fram um þennan einn af flokksmönnum Framsóknarflokksins, sem gerðist sá drengur, að hann neitaði að flytja með þeim þessa ofsóknartillögu á bankann, að hann hafi eigi síður verið gunnreifur í máli þessu en kjósendur hans. Hann hefir nú sýnt það best með framkomu sinni, hversu gunnreifur hann var, og ætli kjósendunum hafi ekki verið svipað farið ? Þetta hefir líklega farið einhvern veginn milli mála hjá þeim, sem ritar í blaðið. Það voru víst hinir fulltrúar Framsóknarflokksins, sem voru gunnreifir, eftir að þeir höfðu tekið á móti bendingunum og fyrirskipununum hjeðan úr Reykjavík og er það ekki einmitt það, sem jeg sagði í síðustu ræðu minni, að það voru þeir sjálfir, sem túlkuðu þessar tillögur fyrir kjósendum sínum og voru hreyknir af þessari tálbeitu, sem þeir höfðu lagt fyrir þá? En jeg er ekki alveg viss um, að þeir verði eins gunnreifir, þegar mál þetta er útrætt með þjóðinni. Hingað til hafa þeir að mestu fengið að tala einir. En jeg vona, að svo verði ekki fyrst um sinn hjer eftir. Og svo mikið traust hefi jeg á viti og dómgreind þessarar þjóðar, að hún átti sig á því, að það er ekki gæfuvegur fyrir hana og viðskiftalíf hennar að ofsækja þær lánsstofnanir, sem lánstraust og viðskiftatraust hennar er bundið við, bæði heima og erlendis. Jeg veit það reyndar vel, að það er eitt, sem fær flm. þessarar þáltill. nokkurrar gleði og gerir þá ef til vill gunnreifari í bráð. Og hvað haldið þið að það sje? Gleðiefnið er dálítið skrítið og skemtilegt. Jeg skal ekki draga ykkur alt of lengi á svarinu. Það er það, að till. sjálfra þeirra verði strádrepin í báðum deilum þingsins. Því vitanlega var aldrei sá tilgangurinn að fá hana samþykta, heldur sá, að fá hana felda. Með því telja foringjarnir opna leið til að halda tortrygninni gegn bankanum áfram. Þá geta þeir sagt við kjósenduma: „Þetta, sem við sögðum ykkur, að þið skylduð skipa okkur, og sem við þess vegna reyndum að gera, það vildi þingið ekki gera. Þarna sjáið þið. Á meðan þið sendið ekki nógu marga Framsóknarmenn á þing, þá verður fyrirskipunum ykkar ekki hlýtt“. - Því alt er þetta kosningabeita og valdastrit. Jeg vil nú ekki segja mig betri mann en jeg er. Jeg hefi haft sterka löngun til þess að samþykkja þessa till. Framsóknarflokksmanna. Jeg hefði haft dálítið gaman af því að lofa þeim að látast vera að rannsaka og finna ekki neitt annað en þetta, sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) setur saman við skrifborðið sitt, án þess að rannsaka nokkum skapaðan hlut. ófrægingarnar yrðu þá hvorki meiri nje verri en þær voru áður. Ef þetta væri algerlega innlent mál, eins og t. d. brúargerð, ef það væri ekki svo afskaplega fjötrað við alt viðskiftalíf landsins, þá skyldi jeg leyfa hv. 5. landsk.þm. (JJ) að fara niður í banka og rannsaka, og gæti jeg brosað að honum um leið. En jeg hefi í fyrri ræðu minni gert grein fyrir því, hvers vegna þetta er ógerningur og hvaða álitshnekki það mundi baka þjóðinni út á við og öllu viðskiftalífi hennar. Þær ástæður þarf jeg ekki að endurtaka. Ætla ekki að haga mjer í því efni eins og hv. 5. landsk.þm. (JJ). Er það ekki dálítið sjerkennilegt og getur það ekki opnað augu manna, að þessir menn, sem hugsa og tala eins og hv. 5. landsk.þm. (JJ), vilja ekkert um bankann vita, nema ilt eitt? Þeir þykjast ekkert vita og ekkert geta fengið að vita. Gátu þeir ekki, ef þeir vildu, beðið stjórnina um skýrslu um ástand bankans? Gátu þeir ekki spurt sína eigin stjórn, sinn eigin fjármálaráðherra, sem var flokksbróðir þeirra? Trúir því nokkur, að flokksforingjarnir hafi trúað því sjálfir, að þeir gætu ekki fengið hjá honum upplýsingar, sem allir þingmenn meira að segja geta fengið. Tveir bankastjórarnir voru líka settir af þeirra eigin stjórn. Þeir hafa haft Móse og spámennina. Hvers vegna vildu þeir ekki nota sjer það? Jeg skal ekki fara langt út í það að tala um gengisfall og dýrtíð. Jeg er enginn þjóðhagsfræðingur, og mjer finst það ekki vera speki, sem um þetta hefir verið sagt hjer í þinginu, sem tæplega er heldur von. Eftir 1919 fara atvinnuvegirnir að tapa svo tugum miljóna skiftir. Á þessum tíma höfum við þurft að fá lífsnauðsynjar okkar og við höfum þurft að halda við þeim atvinnuvegum, sem fyrir voru, en illa báru sig, svo að alt hryndi ekki í kaldakol, en jafnframt hefir þess gætt, að þjóðin hefir ekki á þessum tíma, fremur en á undan styrjöldinni, haft nægilegt veltufje, sem hún þurfti til atvinnuvega sinna. Gengið hefir orðið lágt af því, að við gátum ekki flutt út nógu mikið verðmæti í skarðið fyrir tapi og lífsnauðsynjum sjálfra okkar og atvinnuveganna. Að kenna Íslandsbanka um þetta er ekki annað en haugavitleysa og argasta fjarstæða. Dýrtíðin er líka alheimsfyrirbrigði, og það er jafnfráleitt að heimta af Íslandsbanka, að hann lækni hana, eins og af þinginu. En við getum að minsta kosti látið vera að vinna hermdarverk, eins og það væri að samþykkja þessa tillögu. Það er eitt af því glæpsamlega í þessari ofsókn, að vera að telja þjóðinni trú um, að Íslandsbanka sje um þetta alt að kenna. Þótt Íslandsbanka væri rutt úr vegi, þá hækkar ekki gengið fyrir það, en það mundi fremur stórfalla. Jeg get ekki betur sjeð en það sje glæpur gegn þjóðinni, að vera að reyna að villa henni sýn um þetta, eins og það er glæpur að hengja bakarann fyrir það, sem smiðurinn gerði. Upp af ösku Íslandsbanka getur enginn Phönix risið. Mjer fanst hv.flm. (E.Á.) vilja tala sanngjarnlega um það, að nauðsyn væri á því, að kveða niður vantraustið til Íslandsbanka. Það er gleðilegt, en benda vil jeg á það, að það var talið ljettara að vekja upp drauga en að kveða þá niður. En ráðið til að kveða niður þetta vantraust er ekki það, að senda fjendur bankans inn í hann, heldur hitt, að kveða niður þá blekbullara, málrófsmenn og kjaftaskúma, sem einlægt eru að reyna til að vekja vantraust á bankanum. Ef það tækist, þá ætti að halda þjóðhátíð í þessu landi. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) var í líku sambandi að tala um nauðsynina á því, að „skera í sjúkdóminn“. En nú eru þeir æðimargir í þessu landi, sem líta svo á, að hann sje sjálfur eitt af lakari pestarkýlunum á þjóðfjelagi okkar. Fyrir það held jeg ekki, að það væri ráðlegt að brúka við hann hnífinn. Jeg vil beinlínis alvarlega ráða frá því, og jeg vona, að hv. 5. landsk.þm. (JJ) taki mjer það ekki illa upp. Því miður er ekki hægt að lækna alla sjúkdóma með því að skera í þá. En menn eru farnir að reyna nýjar aðferðir, sem eru í mikilli tísku. Við ýmsa þessa sjúkdóma eru menn farnir að reyna geislalækningar. Jeg hefi ekki trú á, að önnur lækningaaðferð væri hentugri við hv. 5. landsk.þm. (JJ), en að brúka við hann góða geisla, geisla vitsins, þekkingarinnar og sannleikans.

Jón Magnússon Jeg gæti nú haft ástæðu til þess, eða jafnvel tilhneigingu, engu síður en sumir aðrir, að halda svo sem tveggja tíma ræðu. En jeg held, að jeg verði að hlífa deildarm. við slíku, enda munu þeir vera búnir að fá meira en nóg af því að hlusta á hv. 5. landsk.þm. (JJ). Það er heldur ekki ástæða til þess að fara langt út í ræðu hans, því síðari ræða hans var að mestu leyti endurtekning og útþynning á fyrri ræðunni. Hann var að ásaka mig um það, að ræða mín hefði verið sundurlaus. En mín ræða var alveg eins og hans eigin ræða gaf tilefni til, því hún var svar við henni að nokkru leyti, lið fyrir lið. Jeg skal nú aftur taka stuttlega til athugunar nokkur atriði úr seinni ræðu hans, sem mjer þykir helst ástæða til. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) var að tala um það, að við ættum að hafa það eins og Danir, í þessu máli, við ættum að láta rannsaka eins og Danir, við ættum að gera alvarlegar ráðstafanir eins og Danir. Þetta er nú sagt annað veifið, en hitt veifið er altaf verið að fjargviðrast út af því, að alt of mikið sje hjer farið eftir því, sem Danir vilji og Danir geri. En sannleikurinn er nú sá um Dani í þessu máli, að aðrar þjóðir eru yfirleitt ekkert hrifnir af framkomu þeirra í því. T. d. er það í einu helsta viðskiftablaði þeirra nýlega haft eftir merkum, erlendum fjármálamanni, að honum þætti það allundarlegt, að Danir væru að básúna þetta bankahrun út um allar jarðir. Okkar bankar, segir hann, hafa líka tapað hundruðum miljóna, margir hverjir, á þessum árum, en við erum ekki að flagga neitt með því; við græðum ekkert á því. Um gildi þeirrar rannsóknar, sem hjer er um að ræða, þarf jeg ekki að tala mikið meira en jeg hefi þegar gert. Ummælum þeirra hv. 5. landsk.þm. (JJ) og hv. 2. landsk.þm. (SJ) um þetta síðar, er að mestu svarað með því, sem sem jeg hefi áður sagt, og óþarfi í rauninni að endurtaka það. Það var óþarfi fyrir þá að styggjast við það, þótt jeg segði, að enginn hv.flm. aðaltillögunnar hefði vit á eða væri fær um að framkvæma þá rannsókn, er þessi tillaga fjallaði um. Jeg þarf hjer ekkert úr að draga. Til þess að geta framkvæmt þar verulega góða, hlutlausa og kritiska rannsókn þarf ekki einungis menn með meiri sjerþekkingu á bankamálum en nokkur hv. Framsóknarmanna hjer í deildinni hefir til brunns að bera, heldur líka menn með meiri kunnugleika á högum manna og háttum og viðskiftalífinu úti um alt land. Það er ekki nema einn þm. í deildinni, sem nú hefir verulega þekkingu á þessum bankamálum, sem sje hv. 2. þm. G.-K. (BK), og er þó ekki sagt, að hann treysti sjer til þess að framkvæma slíka rannsókn, sem hjer er um að ræða, á hálfum mánuði. Hv. 2. landsk.þm. (SJ) var sjerstaklega að taka upp þykkjuna út af því, sem jeg sagði um þetta áðan, og virtist vilja láta menn skilja það, að hann treysti sjer að minsta kosti til þess að framkvæma þetta. Má vera, að það virðist hart að halda því fram, að hann, sem um stund - meðan hann var ráðherra - var skipaður yfir bankamálin, geti ekki framkvæmt nú slíka rannsókn. það mætti máske minna á það, er einhvern tíma var sagt, að þeim, sem guð gefi embætti, gefi hann líka vitið, en gefi hann ekki vitið, þá megi hafa fulltrúa í staðinn. En það mun sanni næst, að svo hafi verið um hv. 2. landsk.þm. (SJ) og mig og svo marga aðra ráðherra, að ekki höfum við haft fullkomlega vit á öllum þeim málum, er við vorum yfir settir. Aðalatriðið í þessu er það, að til þess að geta framkvæmt að nokkru gagni þá rannsókn, sem hjer hefir oftast verið talað um, þarf „experta“, sjerfræðinga, en slíkir menn eru hjer fáir til. Annað mál er um rannsókn þá, sem breytingartillagan fer fram á. Til slíks þyrfti líka skemri tíma; en til hinnar rannsóknarinnar, sem t. d. hv. 5. landsk.þm. (JJ) talar oftast um, þyrfti miklu lengri tíma.

Hvað var Bjarni lengi?

. Jeg má kanske skjóta því hjer inn í, að þessi hv.þm. (JJ) hefir hjer oft þann óþinglega sið, að kalla hv.þm. eiginnöfnum, og er einatt að grípa fram í ræður manna. Jeg vil annars minna á það, sem jeg hefi áður tekið fram, að úr þessu rannsóknarmáli væri að verða loddaraleikur, eftir að hv.frsm. málsins í hv.Nd. (SvÓ) hafði lýst því yfir, að hann gæti eins vel verið með till.hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) eins og sinni eigin till. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) var að furða sig á því, að jeg skyldi treysta hv.þm. Dala. (BJ) til þess að gefa rjetta skýrslu, af því að hann væri í öðrum flokki en jeg. En jeg er nú alls ekki svo, að jeg álíti alla menn óheiðarlega, þótt þeir sjeu ekki samflokksmenn mínir, þó að hv. 5. landsk.þm. (JJ) haldi ávalt um sína andstæðinga, að þeir hugsi og geri aldrei annað en alt ilt. Öðrum atriðum í ræðu hv.þm. (JJ) þarf jeg varla að svara. Hann fór, alveg að ástæðulausu og óviðeigandi, að blanda veitingu lögreglustjóraembættisins inn í þetta. Sú veiting var þó í fullu samræmi við eldri veitingareglur í þessum efnum og ekki unt að ganga fram hjá þeim manni, sem veitt var staðan. Hann fór líka að tala um sýslumanninn í Húnavatnssýslu. Jeg þarf ekkert að verja hann, hv. 5. landsk.þm. (JJ) ætti heldur að gera það sjálfur, því jeg þekki fáa menn trúaðri á Tímann, og líklega hv.þm. (JJ), en þennan sýslumann. Hv, 5. landsk.þm. (JJ) ætla jeg þá ekki að svara fleiru, til viðbótar við fyrri ræðu mína. Jeg verð aðeins að segja það að endingu, að það er leitt að þurfa að vera að deila við menn, annars vegar þá, sem sjáandi ekki vilja sjá og heyrandi ekki heyra það, sem rjett er, en hins vegar við menn, sem eru heiðarlegir menn af sjálfum sjer, en leiddir á tálar af öðrum.

Forsætisráðherra (SE): Jeg skal gera mjer alt far um að vera stuttorður. En jeg verð að drepa á nokkur atriði í ræðu hv. 5. landsk.þm. (JJ). Út af hinni nýafstöðnu rannsókn bankans, sem jeg talaði um, en hann virtist undrast, að jeg legði nokkuð upp úr, verð jeg aðeins að minna hann á það, að sú rannsókn var hafin að fyrirlagi þingsins og 2 kosnir af þinginu, 2 af bankanum og oddamaður tilnefndur af hæstarjetti. Er það þá engin trygging? Um tapið er það að segja, að jeg hefi aldrei sagt, að það gæti ekki orðið meira, en hitt hefi jeg sagt, að bankastjórarnir fullyrtu, að þeir hefðu ekki orðið varir við neitt, sem benti á, að meira mundi tapast heldur en rannsóknarnefndin hefði gert ráð fyrir. Út af ummælum hv. 5. landsk.þm. (JJ) um ávísunina, sem Íslandsbanki á ekki að hafa getað greitt 2. des. síðastl., vil jeg gefa þær upplýsingar, að jeg símaði í dag til hr. bankastjóra Jens Waage og spurði hann um þetta. Sagði hann mjer, að ávísunin hefði verið greidd samdægurs, og hlýtur hann að hafa sjeð þetta af bókum bankans. Hæstv. atvrh. (KIJ) lýsti því yfir, að bankarnir hefðu gert samning sin á millum og að landsstjórnin hefði þar lagt samþykki sitt á, og sama hefi jeg tekið fram áður. Þarf þar engu við að bæta. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) spurði, hvers vegna jeg hefði ekki skipað þegar bankastjórana, eftir að jeg hafði tekið valdið frá fjármálaráðherra til að undirskrifa skipun þeirra. Jeg gerði þetta ekki vegna þess, að öll stjórnin taldi óheppilegt að skifta um á miðju ári; það gæti spilt lánstrausti bankans. Hv. sami þm. (JJ) vildi nú reyna að draga úr samlíkingunni milli mín og Gissurar Þorvaldssonar. En hann getur ekki neitað því, að blaðið vildi sýna mjer þá mestu móðgun, sem það gat upphugsað. Blaðamaður frá „Berlingske Tidende“ kom til mín og spurði, hvað gerst hefði í Spánarmálinu. Jeg sagði honum, að samþykt hefði verið 1 árs undanþága frá bannlögunum, en þrátt fyrir það hefði bannið sterkar rætur hjá þjóðinni, en hún hefði orðið að láta undan vegna fjárhagslegrar nauðsynjar. Þá spurði hann, hvað gert mundi verða framvegis; jeg sagði, að undanþágan mundi verða framlengd. Hefði jeg nú ekki sagt þetta, en talið líklegt, að undanþágan mundi ekki framlengd, þá gat það stórkostlega spilt fyrir lánstrausti landsins. Um sjóðþurðina í Íslandsbanka skal jeg ekki tala nú; jeg vjek að því svo ítarlega í fyrstu ræðu minni. Um vextina er það rjett, að þeir eru nú 1/2% hærri í Íslandsbanka en Landsbankanum, en þeir hafa lækkað um 1/2% að tilhlutun bankaráðsins. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) sagði, að hv.þm. V.-Sk. (LH) hefði aldrei sagt, að fjármálaráðherra hefði sagt, að hann hefði ekki aðgang að veðinu, heldur að hann hefði ekki aðgang að bókum bankans. Má vel vera, að rjett sje, að hv.þm. (LH) hafi sagt þetta. En þetta er ekki rjett; eins og 22. gr. reglugerðar Íslandsbanka sýnir, þá á sá ráðherra, sem bankarnir heyra undir, fullan aðgang að bankanum, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa greinina upp: „Jafnframt því, að landsstjórnin, með því að hafa þrjá þingkosna fulltrúa í fulltrúaráðinu, getur haft eftirlit með því, að bankinn hlýði fyrirmælum laga 7. júní 1902 og reglugerðar þessarar, og fullnægi sjerstaklega skilyrðunum fyrir seðlaútgáfurjetti sínum, er enn fremur ákveðið, að ráðherra Íslands hefir rjett til þess, hve nær sem hann vill, að heimta sýnt og sannað, að málmforði bankans sje í hinu lögákveðna hlutfalli við seðla þá, sem í veltu eru, og auk þess hefir hann aðgang að framkvæmdastjórnarumræðum og rjett til þess, hve nær sem vera skal, að láta sýna sjer bækur bankans og skjöl“. Bankastjórar Íslandsbanka líta einnig svo á, að ráðherrann hafi fullan aðgang að bankanum, og það er víst, að nú á þetta reglugerðarákvæði við þann ráðherrann, sem bankamálin heyra undir, og það er fjármálaráðherrann, jafnt þótt forsætisráðherra undirskrifi nú skipun bankastjóranna. Um bankastjóra Tofte hefi jeg áður getið. Var ekki nema sjálfsagt, að bankinn stæði við gerða samninga gagnvart honum. Undan því var ekki hægt að komast. Þá lýsti sjer enn hræðslan hjá hv. 5. landsk.þm. (JJ) um það, að jeg færi í bankann þegar jeg ljeti af stjórn. þann ótta ætla jeg ekki að taka frá honum. Áður en þing kom saman, var það símað um land alt, að jeg ætlaði að fara frá í þingbyrjun og inn í bankann. En jeg sit nú enn þá, þótt jeg hafi átt litlum byr að fagna hjá hv.þm. (JJ). En jeg skýri honum ekki frá því, hvort jeg muni taka embætti eða fara á eftirlaun, þegar jeg fer frá völdum. Veit jeg líka fyrir víst, að ef jeg lýsti því yfir, að jeg mundi fara á eftirlaun, þá mundi blað hans fyllast rjettlátri reiði yfir því, að jafnungur maður skyldi gera það. En því á jeg bágt með að trúa, að þetta sje af einskærri ást til mín, eins og hv.þm. (JJ) sagði, að hann spurði mig um þetta. Hefi jeg aldrei orðið var hlýju eða samúðar frá honum eða hans blaði, og þegar jeg var fjármálaráðherra, vildi blað hans ekki flytja framsöguræðu mína í fjármálunum svo að þjóðin fengi að sjá hana. Hann sagði, að sjer líkaði illa, ef jeg endaði leiðinlega mína pólitísku braut. Hann mun þar litlu um ráða; mun þar mestu valda mín eigin hegðun. Þarf jeg ekki að þakka blöðunum minn stuðning. Þau hafa aldrei haft ást á mjer. Það, sem ræður því, að jeg lifi enn sem stjórnmálamaður, er það, að jeg hefi stundum getað talað til þjóðarinnar, og hún hefir tekið það til greina. Vona jeg, að jeg á næsta sumri fái tækifæri til þess að skýra þjóðinni frá mínum áhugamálum og láta hann dæma á milli. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) virtist taka fremur illa í það, að frv. kæmi fram um bankaeftirlitsmann. Það er dálítið einkennilegt. Er þessi ráðstöfun ekki til þess fallin að veikja traust bankanna, heldur þvert á móti eðlilegur liður í þeim tryggingarráðstöfunum, sem nauðsynlegar og sjálfsagðar eru, að stjórnin hafi með höndum. En þótt þessi þingnefnd yrði sett, mundi árangurinn af starfi hennar ekki verða nema „humbug“ og mundi ekki fá svalað þorsta þeirra manna hjer á þessu hv. þingi, sem hafa einlægan hug á að komast að því rjetta í þessu máli, og vita um, hvort þær kviksögur eru á nokkru bygðar, sem borist hafa út um land um bankann. Hv. sami þm. (JJ) mintist á sparisjóðinn á Eyrarbakka. Hann mundi þurfa rannsóknar við. Stóð jeg þar ekki í vegi; það heyrir undir fjármálaráðherra. Veit jeg ekki, hvort hæstv. fyrv. fjármálaráðherra hefir skipað rannsókn þar, en hitt veit jeg, að það kom eitthvað til hans kasta. Hv. þm. (JJ) vildi víta Eggert Claessen fyrir það, að hann hefði sagt, að gengið kæmi ekkert bankanum við. En við þetta er það að athuga, að bankastjórinn sagði aðeins, að bankinn gæti grætt og starfað, hvað svo sem genginu liði; en hann sagði jafnframt, að sjálfsagt væri, að bankinn styddi að því að lagfæra gengið svo sem honum væri unt. En það er erfitt að lagfæra gengið. Það fer eftir vissu lögmáli, og til þess að breyta því, þarf alveg sjerstakar ráðstafanir. Lántaka læknar aðeins í bili, en ekki til lengdar. Vil jeg svo ekki, þar sem langt er liðið á nótt, tala meira í þessu máli. Aðeins harðlega mótmæla því, að stjórnin og meiri hluti hv.þm. beri í þessu máli annan hag en þjóðarinnar fyrir brjósti.

Guðmundur Ólafsson Hjer hafa verið furðu fjörugar umræður og er búið að lýsa allrækilega mannkostum og vitsmunum Framsóknarflokksþingmanna. Vil jeg fyrst víkja nokkrum orðum að hv. 2. þm. S.-M. (SHK). Jeg skal nú byrja á því að hæla honum fyrir það, að þótt ræða hans nú væri ekki neitt tiltakanlega kurteis, þá var hún þó hálfu orðfínni en sú, sem hann flutti hjer í gær. Hann kallaði till. okkar ofsókn á bankann, gerða í illum tilgangi, og að við þingmennirnir hefðum skipað kjósendum að krefjast þess á þingmálafundum, að bankinn væri rannsakaður. Sjá allir, hve viðurkvæmilegt það er af þingmanni, að bera okkur þessar sakir á brýn, að við viljum eyðileggja þessa stofnun og gerum þetta til að afla okkur fylgis og hafa það sem kosningaagn. Það eru líka mjög lofsamleg þessi ummæli um þjóðina eða kjósendurna, að hún muni hlaupa til og kjósa þessa menn, sem bera þessa fallegu hugsun í brjósti. Mundu öll þessi orð, ef þau kæmu óbreytt í þingtíðindunum, sýna vel, hver málstaðurinn hefði verið betri og hverjir hefðu farið með meiri stillingu og skynsemd í málið, en það verður líklega einhverju af þeim slept. Er einkennilegt veður þessara manna út af þessari nefndarskipun. Fjöldi manna er í vafa eða veit ekkert um hag bankans, og það er ekki nema eðlilegt, að þeir óski að fá vitneskju um þetta. Er þess og að gæta, að þótt allir bæru fult traust til þeirrar nefndar, er rannsakaði bankann, þá er fult ár síðan, og margt getur breyst á skemmri tíma. Hv. þm. (SHK) sagði, að nú væri búið að skipa tvo bankastjóra. Þetta er ekki rjett; þeir eru aðeins settir, og aðstaða þeirra er því alt önnur en ef þeir væru skipaðir. Þá sagði hv.þm. (SHK), að sig hálflangaði nú til að samþykkja þessa till. okkar, en hann gæti það ekki sökum þess, að þeir menn, sem nefndina mundu skipa og sendir væru inn í bankann, væru fjandmenn hans, kjaftaskúmar og blekbullarar. Jeg vil nú spyrja hv.þm. (SHK), hver tegund af þessum þremur það mundi verða, sem hans flokkur mundi kjósa í nefndina. Hv. 4. landsk.þm. (JM) vildi ekki kannast við það, að hann hefði sagt, að Framsóknarflokkurinn hefði ekkert vit á þessum málum. Hann sagði það þó, þótt hann þori ef til vill ekki nú að standa við það. Enn fremur sagði hann, að fjárhagsnefnd hefði ekkert vit á þessu, og þykir mjer þá skörin vera farin að færast upp í bekkinn. Þar sitja þó 5 menn, og þar á meðal fyrv. bankastjóri (BK), hv. 2. þm. S.-M. (SHK) og svo lögfræðingur, eins og hann er sjálfur, en ekki nema 2 fávísir bændur í nefndinni. Hefir hingað til ekki þurft að maður væri nema lögfræðingur til þess að eiga opna leið að bankanum sem bankastjóri. Hefir enn ekki verið heimtuð meiri bankaspeki hjer. Hæstv. forsrh. (SE) gladdist mjög yfir því, að tíminn væri nú útrunninn. En þetta er beinlínis honum sjálfum að kenna. Hann hefir dregið málið, sem líka er eðlilegt, þar sem hann hefir altaf verið á móti því, að nokkuð væri athugað um hag bankans. Þó að komnar sjeu fram upplýsingar um það hjer í deildinni, að þingmenn sjeu ekki færir um þá athugun á hag bankans, sem hjer er farið fram á í till., þá hygg jeg þó, að þeir geti jafnast við hv.þm. Dala. (BJ) til þessa starfs, sbr. skýrslu hans um bankann. Jeg er hræddur um, að það verði erfitt að telja þjóðinni trú um, að Framsóknarflokkurinn beri þetta mál fram í þeim tilgangi að afla sjer fylgis við næstu kosningar eða til þess að koma Íslandsbanka fyrir kattarnef. Verst, að þetta kemur ekki í þingtíðindunum.

það, sem jeg hefi sagt, kemur alt

. Hv. þm. getur ekki fullyrt það, enda yrðu þingtíðindin þá ljót. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, að alt þetta umtal um bankann í blöðunum hefði borist út úr landinu og skaðað bankann. Er það nú víst, að erlendis sje meira mark tekið á blöðunum en áliti 5 manna nefndarinnar frá 1921? Jeg þakka hv.þm. þeirra góðu tilgátur í minn garð og meðflutningsmanna minna. Hv. 4. landsk.þm. (JM) endaði ræðu sína með þeirri góðgjörnu ályktun, að við Framsóknarflokksmenn hefðum verið dregnir á tálar til þess að bera fram þessa tillögu. Þetta er í fullu samræmi við það, sem hann sagði áður um vitsmuni þessara þingmanna og hv. fjárhagsnefndar, þótt hann að vísu væri hóflegri og mildari í síðari ræðu sinni.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg hefi áður gert grein fyrir því, hvers vegna jeg hafði borið þess þáltill. fram. Eldri löggjöf gerir ráð fyrir, að Mosfellssókn sje skift á milli nágrannaprestanna. Söfnuðurinn hefir verið óánægður með þessa ráðstöfun. þess vegna hefir þingmaður þessa kjördæmis borið fram frv., þar sem ætlast er til, að þetta brauð verði aftur gert að sjerstöku prestakalli. Nú hefir deildin felt þetta frv. með jöfnum atkvæðum. Þá talaði hæstv.forsrh. (SE) um, að hann mundi skipa prest í embættið. En þar sem um mjög lítil prestsverk er að gera í svo litlu prestakalli, að ekki virðist þörf vera á að binda þar einn mann við, þá er þáltill. komin fram. Mjer datt í hug, að hugsanlegt væri, að landsstjórnin fengi ákveðna upphæð á ári til þess að launa prestsverk í prestakallinu og semja við einhverja prestvígða menn hjer í höfuðstaðnum og fá þá til að þjóna þar um stundarsakir. Jeg gæti bent hjer á allmarga roskna prestvígða menn, sem myndu fegins hendi taka á móti slíkri aukavinnu, ef hún byðist, og þótt þeir fengju ekki nándar nærri eins há laun fyrir það og prestar annars fá. Síðan þetta mál kom til umr. hjer á þinginu, hefi jeg hitt gamlan, merkan prófast, sem nú er hættur prestsskap. Hann er nýfluttur hingað til bæjarins og starfar nú mest við tímakenslu og annað þess háttar. Jeg átti tal við hann um þetta, og leist honum vel á það fyrirkomulag, sem jeg hafði hugsað mjer. Var hann hreint ekki fjarri því að fást til að þjóna brauðinu með þessum kjörum, ef það kæmist í kring, enda er hann enn þá eru og hraustur. Hann var mjer yfir höfuð fullkomlega samdóma um, að ýmsir prestvígðir menn hjer í bænum, lausir og liðugir, mundu taka að sjer þennan starfa, þannig, að talsvert fje mundi við það sparast. Það munu árlega vera greiddar 700 kr. aukalega fyrir að halda guðsþjónustur á Kleppi, en ef þingið hyrfi að þessu ráði, sem felst í þáltill., þá mætti sameina þetta eftir samkomulagi, þannig, að það væri vel viðunanlegt fyrir sama manninn að halda guðsþjónustur á Kleppi og messa í prestakallinu í Mosfellssveit. Annars skal jeg ekki orðlengja um þetta. það, sem mestu máli skiftir, er stefna till. Jeg álít, að ríkið eigi að halda sömu braut og einstakir menn, að koma framkvæmdunum sem allra ódýrast fyrir. Þeir, sem vilja, að hið formlega sitji í fyrirrúmi, hvað sem kostnaði líður, verða þá sjálfsagt á móti till., og þá er sú saga búin.

Jón Magnússon Það er að mestu leyti alveg rjett, sem hv. fhn. (JJ) sagði, að þeir, sem halda upp á formið, verða á móti till. Með till. er sem sje farið fram á að breyta prestakallalögunum, þar sem stjórninni er heimilað að sjá fyrir þjónustu prestakallsins. Jeg er að vísu samdóma hv.flm. (JJ) um, að það er efasamt, hvort rjett sje lögum samkvæmt að setja mann í prestakallið, en jeg get samt ekki fallist á till. Jeg bjóst satt að segja við, að kirkjumálaráðherra yrði hjer, svo að hægt væri að vita, hvort honum fyndist þáltill. ekki takmarka vald hans. Jeg held, að úr því að Mosfellsprestakall verður ekki gert að sjerstöku prestakalli, þá sje líklegasti vegurinn til að leysa úr þessu sá, að Garðaprestur þjóni Lágafellssókn fyrst um sinn, enda hefir hann nú ungan kapellán sjer til aðstoðar. Hins vegar finst mjer mögulegt, eins og hv.flm. (JJ) sagði, að Viðeyjarsókn sje þjónað af dómkirkjuprestunum; þeim ætti ekki að vera ókleift að bæta svo litlu við sig, þá er aðeins eftir Brautarholtssókn, sem verður að sjá fyrir sjerstakri þjónustu. Auðvitað er það sjálfsagt, að æskilegt er, að þjónusta prestakallsins verði ríkissjóði sem ódýrust, þó svo, að sóknunum sje sjeð fyrir forsvaranlegri prestsþjónustu. Annars finn jeg ekki ástæðu til að orðlengja frekar um málið, sem auðvitað snertir sjerstaklega hæstv. kirkjumálaráðherra.

Flm. (Jónas Jónsson) Mjer er ekki vel ljóst það, sem kom fram í ræðu hv. 4. landsk.þm. (JM), að hverju leyti till. kæmi í bága við lögin, ef hún yrði framkvæmd. Það er algengt um land alt, að undir eins og brauð losnar, þá eru nágrannaprestarnir fengnir til að þjóna því, uns nýr prestur er skipaður. Jeg býst við, að það sje venjulegt að láta þá presta fá bara einhvern ákveðinn hluta af laununum. Það væri gaman að vita, hvaða lög yrðu brotin, ef till. yrði samþykt, hvaða lög hindra það, að landið geti þannig fengið ódýrari prestsþjónustu en ella. Því að hitt veit jeg, að hv. 4. landsk.þm. (JM) ber ekki brigður á, að það sje hægt að fá nóga prestvígða menn í Reykjavík til að gegna þessum störfum.

Jón Magnússon Jeg get vel skilið, hvers vegna hv.flm. (JJ) skilur mig ekki. Þó að hann sje gáfaður maður, þá hefi jeg orðið var við, að hann er óvenjulega skilningslítill á alt, sem lögum viðkemur. Ef takmarka á þá heimild, sem landsstjórnin hefir samkvæmt lögum. Þá er það vitanlega ekki hægt með þál., heldur með lögum. Þetta ætti hverjum meðalgreindum manni að vera svo ljóst, að ekki þyrfti að eyða löngum tíma í útskýringar.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg er ekki ánægður með það, að hv. 4. landsk.þm. (JM) hefir ekki skýrt þetta atriði á þann hátt, sem lá beinast við. Í stað þess að sýna fram á leið, sem yrði landinu til mests sparnaðar, hefir hann farið að bera saman lögfræðikunnáttu mína og sína, en um það skal jeg ekki metast við hann. Jeg hefi fyr haft ástæðu til að lýsa því yfir, að lögfræðin, eins og mest ber á henni hjer á landi, gerir menn tiltölulega sljóa og fávísa í tillögum, svo að þegar hv. 4. landsk.þm. (JM) sagði, að jeg hefði litla þekkingu á því sviði, þá verð jeg miklu fremur að taka það sem persónulegt hrós um mig heldur en nokkra sönnun, er komi þessu máli við.