Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Eins og við munum, þá var þessu máli snemma vísað til allshn. á þessu þingi, og þar hefir það nú legið allengi, og loks gaf minnihl. nefndarinnar út nál., en meirihl. hefir ekki gert það, blátt áfram af hlífð við hv.flm. (BJ), sem allir vita, að mjer er sjerstaklega vel við. Till. er óframbærileg að forminu til, og stórskaðleg að efninu til. Eins og við vitum, og stendur í greinargerð frv., þá er þetta 11 ára gömul afturganga. Nú vitum við það, að hv.flm. (BJ) hefir staðið báðum fótum í stjórnarjötunni alla tíð síðan, en aldrei getað fengið stjórnina til flytja þetta frv. fyrir sig.  (Atvrh., MG: Hún gerir það á næsta þingi, ef það verður ekki samþykt núna)  . Jæja, jeg hjelt, að þetta myndi nú helst heyra undir dómsmálaráðherra, en ekki undir atvinnumálaráðherra, en honum er vel trúandi til. En þetta frv., sem hjer er um að ræða, hefir viðtæk áhrif á rjettarfar í landinu, og það var þessvegna, sem jeg hjelt, að það væri dómsmálaráðherra, sem myndi fjalla um þetta mál, því að það er venjan, að sá ráðherra beri slík frv. fram. Við þetta frv. er það fyrst og fremst að athuga, að skilyrðin fyrir því, að geta orðið löggiltur endurskoðandi, eru sama sem engin, nema ef vera skyldi, að hlutaðeigandi á að vera skapaður nokkurnvegin í kross.  (Atvrh. MG.: Er það tekið fram?)  . A. m. k. er ekki annað tekið fram, sem að gagni má verða, nema þá hitt, að maðurinn má ekki vera þjófur. Það mun einhversstaðar vera tilskilið, og er það út af fyrir sig góðra gjalda vert. Samkv. frv. verður það mikil trúnaðar- og virðingarstaða, að vera löggiltur endurskoðandi, og geta þeir, sem þá löggildingu fá, haft margvísleg áhrif, en þó eru engin sjerstök skilyrði sett fyrir löggildingunni. Það væri þó vissulega ekki úr vegi, að þeir menn, sem fá svo mikið vald í sínar hendur, verði látnir fullnægja ýmsum skilyrðum, sem ætíð eru gerð til annara sýslunarmanna. T. d. hjelt jeg að hv.flm. (BJ) hefði staðið nær að muna eftir búsetuskilyrðinu. Þau ákvæði, sem gera frv. beinlínis hættulegt, er m. a. að finna í 4. gr. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú láta opinberir sjóðir, hlutafjelög eða sameignarfjelög löggiltan endurskoðanda endurskoða reikinga sína, og skal þá sú endurskoðun jafngilda endurskoðun dómkvaddra manna.“ Þetta segir ekkert annað en að löggilta endurskoðendur á að setja á borð við valin vitni. En við vitum, að þegar nenn eru dómkvaddir til einhverra starfa, þá er það gert til þess, að dómarinn geti í hverju einstöku tilfelli sjeð fyrir því, að góðir menn og óvilhallir sjeu fengnir til að rannsaka það mál, sem fyrir liggur. Af ákvæðum 5. gr. má sjá, að vald endurskoðendanna á að vera enn víðtækara en valdra vitna. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Vilji dómstólar hafa röksamlega endurskoðun á reikningum og rekstri fyrirtækja, eða á þrotabúum, skal til þeirrar skoðunar hafa löggilta endurskoðendur, ef til næst.“ Jafnvel þó að dómari hafi enga trú á hlutaðeigandi endurskoðanda, er honum samt sem áður skylt að nota hann. Þetta er alveg afskaplegt ákvæði.

Menn verða nú að sætta sig við dómara, þó að menn hafi alls enga trú á þeim!

Jú, rjett; en dómarar hafa þó allir fullnægt ströngum skilyrðum, þó vondir kunni að vera, en þessir menn þurfa engum skilyrðum að fullnægja. Og jafnvel þó hv.þm. Barð. (HK) hafi ekki fengið sem besta reynslu af dómurum, þá hjelt jeg, að þeir yrðu varla betri, ef hvern óvalinn strák af götunni mætti setja í þau embætti. Þá kemur 8. gr., sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnarráðið tiltekur nánar verksvið endurskoðenda og setur kaupskrá (taxta) fyrir störf þeirra.“ Þetta er stórhættulegt ákvæði og afskaplegt, einnig að formi til. Með hvaða ráðum á að setja taxta fyrir endurskoðun? Hvernig á að finna þar rjettlátan grundvöll? Mjer er þetta óskiljanlegt. Tiltölulega fyrirferðarlitlir reikningar geta verið þannig úr garði gerðir, að endurskoðun þeirra er afarmikið verk. T. d. hefi jeg einu sinni komist í að endurskoða reikninga bús, sem ekki sýndist yfirgripsmikið í upphafi. Jeg var þó 1 ár að rannsaka skjölin, áður en jeg komst í botn.

Þar hefir vantað löggilta endurskoðendur!

Nei, þeir hefðu sennilega enga kunnáttu haft til brunns að bera, til að geta leyst það verk af hendi. En í öllu falli verður erfitt að setja taxtann fyrir endurskoðunina. Ef hann á að vera eitthvað í líkingu við það, sem opinberum sýslunarmönnum er greitt fyrir störf sin, þá verða lögin hreint og beint siðspillandi. Við vitum, að gjaldataxtinn fyrir opinber störf er alstaðar smánarlegur lágur. Þetta mun leiða til þess, að þeir einir munu hafa efni á að nota löggilta endurskoðendur, sem nóg hafa fjeð. Hið opinbera hefir ekki efni á að nota dýran vinnukraft. Ef endurskoðendurnir vilja því fá lífvænlega atvinnu, þá verða þeir að snúa sjer til stóru atvinnurekendanna og vinna fyrir þá. Og einmitt frá þessu sjónarmiði er frv. stórhættulegt. Samkv. því verður endurskoðun manna, sem burgeisar einir hafa efni á að láta vinna hjá sjer, lögð til grundvallar sem sönnun. Í þessu sambandi er rjett að minnast á atriði, sem reyndar var drepið á, þegar tekjuskattsbreytingin, sem hv.Ed. strádrap eigi alls fyrir löngu, var hjer á ferðinni. Þá var upplýst, að þeir endurskoðendur, sem nú starfa hjer, sjeu einkum til þess notaðir, að semja skattskýrslur hlutafjelaga, til þess að þau megi komast hjá því, að greiða of mikinn skatt í ríkissjóð. Og þegar slíkir endurskoðendur hafa fengið löggildingu og skrifa undir skjal, sem á að vera gagn í rjettarþrætu, þá sje jeg ekki betur en að skattatnefnd verði að taka það plagg sem heilagan sannleika. A. m. k. er sönnunarbyrðinni snúið við með slíku ákvæði. Þar sem skýrsla endurskoðanda á að jafngilda áliti dómkvaddra manna, þá færist sú skylda yfir á hið opinbera, að afsanna skýrsluna, í stað þess, að annars yrði skýrslugjafi að sanna, að skýrslan væri rjett, ef til kæmi. Jeg hefi áður sagt, sem rjett er, að frá hálfu hins opinbera er engin þörf slíkra löggiltra endurskoðenda. Það þarfnast þeirra örsjaldan, en ef til kæmi, þá getur það snúið sjer til þeirra manna, sem hafa endurskoðun að atvinnu, ef menn hafa þá góða trú á þeim. Þessi stjett er enn kornung, enda er endurskoðun alveg nýr atvinnuvegur hjer á landi. Lít jeg því svo á, að rjettara sje að láta stjettinni fjölga og fá meiri þroska og æfingu í starfi sínu en hún hefir nú.

Eru hjer til löggiltir endurskoðendur?

Hvenær hefi jeg sagt það? Jeg hefi sagt, að hið opinbera geti snúið sjer til þeirra manna, sem hafa endurskoðun að atvinnu, ef því líst svo. Eins og kunnugt er, er frv. þetta sjerstaklega fram borið fyrir verslunarstjettina í landinu, og við vitum, að þeirri stjett hefir ekki farið mikið fram á stríðstímunum. Hitt er miklu fremur úr alheimsmál, að verslunarstjettinni hafi yfirleitt hrakað stórum á þessum tíma, og þegar loftið er ekki betra en svo, þá er blátt áfram stórhættulegt að fá þessari stjett slíkt vopn í hendur sem löggiltir endurskoðendur geta orðið samkv. þessu frv.

Bjarni Jónsson Það ber vitni um mælsku manns, að geta haldið skemtilega ræðu um alvarleg málefni, eða lítið efni. Nú hefir hv. 1. þm. Árn. (MT) sýnt hversu snjall hann er að sjá grýlur og vofur, þar sem engar slíkar forynjur er að finna. Ein fyrsta fyndni hans var að segja, að um löggilding endurskoðenda væri engin skilyrði í frv., önnur en það að maðurinn væri skapaður í kross. Þetta stendur nú hvergi í frv. Hv. þm (MT) er því svo snjall, að sjá skilyrð sem hvergi eru sett. En hinsvegar sást honum líka yfir öll skilyrðin, sem frv. setur, enda gat hann með því móti betur notið fyndni sinnar. Í fyrri lið 2. gr. eru sett hin sömu skilyrði, sem bæði dómarar og æðri embættismenn verða að fullnægja, áður en þeir fá veitingu fyrir embættum sínum, t. d. að þeir sjeu fjárráðir og hafi óflekkað mannorð o. s. frv. Í 2. lið greinarinnar er ennfremur krafist hins sama af endurskoðendunum sem t. d. krafist er af dómurun að þeir færi sönnur á kunnáttu sína með þeim hætti, sem stjórnarráðið telur gildan, t. d. með prófvottorði, eins og embættismenn gera að jafnaði. Má því segja, að í frv. þessu sjeu sett nákvæmlega samskonar skilyrði sem öðrum opinberum sýslunarmönnum er sett. Hinsvegar er þess hvergi krafist, að endurskoðendurnir skuli vera skapaðir í kross. Er ekkert því til fyrirstöðu, að í þá vanti t. d. einhverja sveif eða eitt hvað þessháttar, enda mun þess ekki heldur krafist af dómurum. Hv. þm. (MT) sagði, að endurskoðendurnir mættu ekki vera þjófar. Í frv. er þetta sama skilyrði, sem bæði hv.þm. (MT) og aðrir opinberir starfsmenn hafa orðið að fullnægja, óflekkað mannorð. Þá segir hv.þm. (MT) að hættulegt sje að hafa löggilta endurskoðendur, sem heita því við drengskap sinn, að vinna verk sín eftir bestu vitund og ljósta ekki upp leyndarmálum, og telur ósvinnu, að endurskoðun þeirra skuli talin jafngild endurskoðun dómkvaddra manna. Jeg hygg, að dómarar telji yfirleitt skyldu sína að kveðja bestu menn, sem völ er á, til slíkra starfa, en hjer er sjaldan völ á verulega góðum endurskoðendum. En þegar slík stjett kemst hjer á legg og aldur og þroski færist yfir hana, þá verður nóg mannval til endurskoðunar. Löggilt endurskoðun getur aldrei raskað rjettarvissu, heldur einmitt aukið hana. Ekki getur hún heldur gert dómurum erfiðara fyrir, heldur ljett undir með þeim. Jeg ímynda mjer, að hvorki hv. 1. þm. Arn. (MT) nje nokkur annar dómari myndi hugsa sig tvisvar um, áður en hann leitaði til löggiltra endurskoðenda, ef þess væri kostur. Hv. þm. (MT) þótti voðalegt að þurfa að nota löggilta endurskoðendur við endurskoðun þrotabúa og atvinnufyrirtækja, vegna þess, að ekki sje víst, að þeim verði treyst. Það er rjett, sem hv.þm. Barð. (HK) skaut hjer fram í umr., að yfirleitt verða menn að sætta sig við opinbera sýslunarmenn, þó að þeir vantreysti þeim persónulega. Ríkið hefir treyst þeim, þegar þeir fengu embættin, og það á að vera meiri trygging en þó að einhverjir einstaklingar vantreysti þessum sömu mönnum. Jeg fæ ekki skilið þá fullyrðingu hv.þm. (MT), að orð endurskoðendanna eigi að standa sem dómsorð. Dómarar dæma auðvitað eftir sem áður eftir sinni betri þekkingu og viti, ef endurskoðendurnir gera eitthvað skakt. Hv. þm. (MT) þótti óhæfa að tala um kauptaxta, vegna þess að endurskoðendurnir myndu einkum vinna hjá burgeisum, sem hann kallaði. Taxtann á einmitt að setja vegna þeirra, sem efnaminni eru, en þurfa þó að nota endurskoðendurna, og svo vegna hins opinbera. - Annars skilst mjer, að þetta orð: „burgeis“, sje hið sama og franska orðið „bourgeois“, sem þýðir „borgari“, en þeir geta bæði verið fátækir og ríkir, eins og allir aðrir hv.þm. vita. Að vísu er ekki ósennilegt, að hæstv. stjórn verði í vanda stödd, að ákveða taxta fyrir jafnerfið endurskoðunarstörf sem þau t. d., að þrautreyndur og alfullkominn dómari þarf ekki minna en ár til að endurskoða einn reikning. En hæstv. stjórn reynir hvað hún getur, því sjálfsagt er, að slíkum endurskoðendum sje sett gjaldskrá, sem mörgum öðrum opinberum sýslunarmönnum. Hinir efnaminni eiga líka að geta aflað sjer þeirrar tryggingar, sem felst í endurskoðun löggiltra manna. Þá sagði hv.þm. (MT), að þessir endurskoðendur hafi hingað til aðallega verið notaðir til þess að hjálpa hlutafjelögum til að draga undan rjettmætum tekjuskatti í ríkissjóð. Hversvegna erum við þá að ræða þetta mál, ef löggiltir endurskoðendur eru til í landinu og hafa hjálpað mönnum til að gefa upp til skatts um langan tíma? Nú um 6–8 ára skeið hefir minn tilgangur verið sá, að stjett þessi yrði til í landinu og menn geti aflað sjer þeirrar tryggingar, sem felst í endurskoðun manna, sem hafa vit og næga þekkingu á endurskoðun, og það eiga löggiltir endurskoðendur að hafa. Það er rjett, að þessi stjett er ung og fámenn; hún er alls ekki til enn. Að lokum vil jeg þakka hv.þm. (MT) andmæli hans gegn frv., þar sem þau hafa snúist í hin bestu meðmæli, sem jeg get kosið.

Ágúst Flygenring Hv. 1. þm. Árn. (MT) vjek enn einu sinni að þeirri Gróusögu, að ýmsir stærri atvinnurekendur, og þá líklega einkum togaraútgerðarfjelög hjer í Reykjavík, hafi notað eina faglærða endurskoðandann, sem nú er völ á hjer, til þess að hjálpa þeim til að svíkjast undan rjettmætum skatti. Annað liggur ekki í orðum hv.þm. hjer í dag, og ennfremur var ymprað á þessu sama í umræðum um breytingar á tekjuskattslögunum hjer um daginn. Í því skitkasti, sem ýmsir hv.þdm. áttu þá, hirti jeg ekki um að taka til máls. En úr því nú gafst tækifæri til að minnast á þessar sögusagnir, þá vil jeg lýsa þær tilhæfulausan uppspuna. Þessi fjelög eru einmitt svo heiðvirð, að láta fagmann, sem hefir lengi unnið við löggilta endurskoðunarstofnun í Danmörku, yfirfara reikninga sína. Þetta gera fjelögin af tveim ástæðum. Fyrst og fremst veitir slík endurskoðun hluthöfunum fullkomið öryggi, og í annan stað á hún að vera trygging fyrir því, að þau sjeu ekki höfð fyrir röngu ámæli um að þau greiði ekki þann skatt, sem þeim ber, þó að sumir hv.þm. láti sjer sæma slíkar aðdróttanir. Það er heldur ekki til neins að mæla því í gegn, að endurskoðendur þurfa að vera þaulvanir fagmenn, ef endurskoðunin á að vera örugg. Og sýslumenn geta ekki, hversu ágætir sem þeir annars kunna að vera, mælt sig við fagmenn á þessu sviði. En auðvitað kemur ekki til mála, að aðrir verði löggiltir endurskoðendur en þeir, sem færa sönnur á fullkomna kunnáttu sína í þessum efnum.

Frsm. minnihl. (Árni Jónsson) Eins og menn muna, var þetta mál til 2. umr. í gær. Hefði þá mátt búast við því, að hv. 1. þm. Árn. hefði eitthvað um það að segja. En hann hafði það ekki og labbaði steinþegjandi burt áður en til atkvgr. kom. Nú vildi hann bæta þetta upp, reis upp og gusaði mikið, en óð mjög grunt. Hann sagði, að þetta mál hefði lengi legið fyrir allshn., en loks hefði minnihl. skilað nál. sínu. Þetta „loks“ merkir það, að minnihl. skilaði nál. sínu 16. apríl. Nú er næstum mánuður síðan, og virðist málið ekki svo stórviða, að hv. meirihl. hefði átt að geta áttað sig á því fyr og komið fram með sitt nál. fyr en rjett í lokin. Hv. þm. (MT) sagði, að hann hefði ekki viljað koma með málið í deildina af hlífð við hv.flm. (BJ). Nú þykir mjer, og sjálfsagt fleirum, nokkuð langt sótt, því um það blandast engum hugur, að hv.flm. (BJ) stendur þessum hv.þm. (MT) langtum framar í öllu tilliti. Fer því skörin að færast upp í bekkinn, þegar slík ummæli heyrast úr þessari átt. Ætti hv.þm. (MT) fyrst að hugsa um það, að komast þangað með tærnar, sem hv.þm. Dala. hefir hælana, áður en hann fer að tala um að hlífa honum. Hv. þm. Dala. hefir svarað þeim orðum hv.þm. (MT), að þetta frv. væri óframbærilegt. Hefi jeg engu við svör hans að bæta og hirði ekki um að lengja tímann með því að endurtaka þau. En það var eitt atriði, sem hv.þm. Dala. (BJ) fór ekki út í, og jeg hefi gaman af að sýna, hve gáfulegt var. Hv. þm. (MT) sagði, að þetta frv. færi í þá átt, að breyta rjettarfarinu í landinu. Mjer er nú alveg óskiljanlegt, hvernig það á að breyta rjettarfarinu í landinu, og þá síst til þess lakara, ef betri reglu er komið á bókhald og starfrækslu þeirra fyrirtækja, sem rekin eru í landinu. Hv. þm. (MT) sagði, að engin önnur skilyrði væru sett fyrir því, hverjir gætu orðið endurskoðendur, en þau, að þeir væru skapaðir í kross og ekki þjófar. Auðvitað er hvorugt nefnt í frv., heldur hitt, sem vænta mætti, að hv.þm. (MT) væri læs á, að endurskoðendurnir skuli sanna það fyrir nefnd, að þeir hafi nægilega þekkingu samkvæmt því, er ákveðið verður í reglugerð, er stjórnin setur. Virðist lítil hætta á, að stjórnin geti ekki sett nægilega og nauðsynlega reglugerð um þetta, þar sem þetta skipulag er fyrir löngu komið á í nágrannalöndunum. Má ætla, að þessi reglugerð verði sett í samræmi við þær reglur, sem þar gilda, og lært af þeirri reynslu, sem þar hefir fengist. Þá þótti hv.þm. (MT) mjög einkennileg þau fyrirmæli í 5. gr., að ef dómendur vilji hafa sjerstaka endurskoðendur, þá skuli þeir leita til hinna löggiltu endurskoðenda. Hv. þm. Barð. (HK) stakk svo rækilega upp í hv.þm. (MT) í þessu efni, að óþarft virðist að troða þar meiru. Sætir það mestu furðu, að hann sem dómari skuli fjargviðrast út af þessu. Því hjer gilda sömu reglur og alstaðar annarsstaðar, að sjálfsagt þykir í hverju efni að leita til þeirra, sem þar kunna best skil á. Ef einhver fer í mál, leitar hann til yfirvaldsins, ekki eingöngu af skyldu, heldur og af því, að hann trúir honum best til að leysa vandræði sín. Hv. þm. (MT) sagði, að endurskoðendur hjer ynnu helst að því, að koma gróðafjelögunum hjá lögmætum skatti. Mjer er ekki kunnugt um, að það sje nema eitt firma hjer í bæ, sem starfað hefir og starfar að endurskoðun. Skora jeg hjer með á hv.þm. að segja skýrt til um, hvort hann vill halda því fram, að það hafi hjálpað mönnum í þessu skyni, og ef svo er, hvaða gróðafjelögum það þá hafi hjálpað til að komast hjá því að greiða skatt. Það er svo langt frá því, að þetta sje í lög sett til þess að hjálpa mönnum til að komast hjá skatti, að það er þvert á móti sett til öryggis, til að komið sje alveg í veg fyrir slíkt. Þetta er sett til þess, að braskarar og „svindlarar“ og aðrir fjárglæframenn geti ekki, er þeir gefa sig upp, skotið stórfje undan, og braskað síðan eins og ekkert hefði í skorist, en slíkt hefir því miður alt of oft átt sjer stað. Ef það er rjett, sem hv.þm. (MT) sagði, að verslunarstjettinni hafi hrakað í siðgæði eftir stríðið, og jeg skal ekki rengja, að svo kunni að vera, þá er því meiri nauðsyn að setja þennan hemil. Hv. þm. (MT) sagði, að stjettin væri ung. Já, hún er meira að segja, eins og hv.þm. Dala. tók fram, ófædd enn. Hingað til hafa ekki verið neinir löggiltir endurskoðendur í landinu, heldur aðeins „prívat“ endurskoðendur, sem ekki hafa borið neina ábyrgð gagnvart því opinbera. Finst mjer það merkilegt af embættismanni, að hafa svo litla trú sem hv.þm. (MT) hefir á „administration“, eða þeim mönnum, sem bæði bera ábyrgð gegn einstaklingum og því opinbera. Satt er að vísu, sem sagt var, að nokkur skríll finst í öllum stjettum. Dæmi eru þess, að prestar hafa mist kjól og kall fyrir ólifnað. En ættum við ekki að hafa neina presta fyrir það? Jeg þekki dæmi þess, að sáttanefndarmaður var rekinn fyrir það, að hann spilti sættum. Ættum við ekki að hafa neina sáttanefndarmenn þessvegna? Jeg veit til þess, að hreppsstjóri sveik tíund, og var settur af. Eigum við því að hafa enga hreppstjóra? Og jeg veit til þess, að sjóðþurð varð hjá sýslumanni og hann varð að láta af embætti. Vill hv.þm. (MT) af þeim sökum leggja til, að allir sýslumenn verði lagðir niður? Það væri ekki nema hliðstætt við það, að hann vill enga löggilta endurskoðendur hafa, af því að til kunni að vera misendismenn í þeirri stjett. Satt að segja var ómögulegt að finna nokkurn botn í ræðu hv.þm. (MT). Hann hefði átt að taka sama kostinn og í gær, að fara út áður en hann varð sjer til stórskammar, og mun sú skömm hans aðeins verða enn meiri, ef hann stendur upp aftur.

Magnús Torfason Jeg verð að segja, að jeg hjelt ekki, að hv.þm. Dala. væri orðinn eins mikið barn og hann er orðinn, samkv. síðustu ræðu hans. Jeg hefi að vísu tekið eftir því, að honum er farið að förlast, en jeg hjelt ekki, að það væru svona mikil brögð að því. Alt, sem hann sagði, var aðeins barnalegur útúrsnúningur á því, sem jeg bar fram. Jeg vil taka eitt. Hv. þm. (BJ) sagði, að jeg hefði sagt, að það væru engin þekkingarskilyrði í frv. En jeg sagði það ekki. Jeg gekk alveg fram hjá þekkingarskilyrðunum. Jeg gerði það viljandi. Jeg get sagt hversvegna. Það er sagt, að þessir menn eigi að hafa vit á verslun og viðskiftum og reikningshaldi. Það þýðir líklega, að þeir eigi að hafa kaupmannsvit. Frekari eru skilyrðin ekki. Hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) segir, að aðeins sjeu til tveir endurskoðendur í landinu, og þá ætla jeg, að erfitt sje að fá menn til þess að prófa þessa menn. Þetta skilyrði er því í sjálfu sjer einskisvirði. Satt að segja hefir mjer aldrei dottið í hug, að menn fengju stimpil, fyr en þeir hefðu sýnt það með verkum sínum, að þeir væru færir um að gegna þessum störfum. Orðrómurinn fylgir hverjum verkmanni, og það er vitanlega besta tryggingin. Þessvegna geri jeg ekkert úr þessum ákvæðum. Það, sem jeg hefi mest á móti frv. er það, að það á að setja strax þennan stimpil á þessa menn og skylda menn til að nota þá í öllum tilfellum, og skylda hið opinbera til þess að nota þá. Sje jeg ekki, hvað er unnið við það, að hið opinbera megi ekki aðeins nota þessa menn, heldur megi það alls ekki láta vera að nota þá. M. ö. o.: það er verið að búa til einskonar einokun í þessu efni, því eins og nú er, getur dómarinn valið á milli manna og tekið þá, er hann telur besta. Og að taka þetta vald af dómendum landsins, það er hrein og bein afturför. Þá var bæði hv.þm. Dala. (BJ) og hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) að brýna mig á því, að jeg hefði sagt, að það væri altalað í bænum, að þeir endurskoðendur, sem nú eru, hjálpuðu stórgróðafjelögum til að svíkjast undan skatti. Jeg mótmælti því um daginn og geri enn, að jeg hafi sagt, að þessir menn hjálpi mönnum til að svíkjast undan skatti. En hv.þm. virðast ekki vita, að þegar þeir afsaka, þá eru þeir líka að ásaka. Lítur svo út, að samviskan sje ekki betri en það, að þeir þykist þurfa að afsaka þessa menn, sem jeg hefi ekki ákært. Jeg þekki mennina ekkert, og hefir mjer aldrei dottið í hug að koma með slíkar dylgjur í þeirra garð. Það, sem jeg sagði í dag og vildi leggja áherslu á, það er, að þeir eru viðskiftamenn stóru fjelaganna, og þessvegna væri ekki rjett að skylda hið opinbera til þess að nota þá. Jeg hjelt, að hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) ætti að minsta kosti að vita það, að ekki er það siður nokkursstaðar, ef fara á í mál við stofnun, að snúa sjer til málaflutningsmanns hennar eða manns, sem stendur í þjónustu hennar. Hjer er að ræða um menn, sem standa í þjónustu stærri fyrirtækja, og því er það ekki aðeins ekki rjett, heldur beinlínis rangt, að skylda hið opinbera til að snúa sjer sjerstaklega til þessara endurskoðenda. Það er sagt, að endurskoðunin eigi að vera „röksamleg“. Jeg býst við, að það þýði lítið. Það virðist liggja í hlutarins eðli, að hún eigi ekki að vera neitt kák, hver sem framkvæmir hana. Enda verð jeg að halda, að dómendur landsins muni yfirleitt endurskoða röksamlega skjöl þrotabúa. Sem sagt, það er einkum ákvæðið í 5. gr., sem jeg tel algerlega ófært. Jeg var dálítið hlessa á, að hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) skyldi kasta að mjer persónulegum hnútum. Jeg veit ekki til, að jeg hafi sagt eitt einasta skakt orð til hans nokkru sinni. Hann vildi gera lítið úr mjer, en hefja annan mann upp úr skýjunum. Jeg skal ekki draga úr því hóli, en jeg verð þó að segja, að jeg þykist hafa betra vit á þessu máli en hv.þm. Dala. (BJ). Jeg býst og við, að hv.þm. (ÁJ) geti lítið borið um kunnáttu mína á þessu sviði og því síður kunnáttu hv.þm. Dala. Hann mun vera því hvorutveggja jafnókunnugur. Hv. þm. (ÁJ) endaði með að segja, að hann hefði ekki fundið neinn botn í minni ræðu. Jeg get vel hugsað, að svo hafi verið, því að honum var svo mikið í skapi, að honum mun hafa reynst erfitt að hlusta á hana með jafnaðargeði. En jeg vil skjóta öðru að hv.þm., því, hvort hann hafi nokkurntíma fundið eða finni botn í sjálfum sjer?

Flm. (Jón Baldvinsson) Þessi till. er fram borin vegna þess, að það þykir brenna við í ýmsum verstöðvum hjer á landi, að útvegsmenn sæti verri kjörum heldur en ástæða er til. Hjer er ekki farið fram á annað, með þessari till., en að skora á stjórnina, í samráði við stjórn Fiskifjelags Íslands, að útvega upplýsingar viðvíkjandi búðaleigu og öðrum kvöðum á báta þar, er sjerstaklega geta verið athugaverðar, svo sem þær kvaðir, sem lagðar eru á sölu sjávaraflans, þar sem slíkar stöðvar eru eignir einstakra manna. Jeg hefi sjeð einn eða tvo samninga um þetta, og það er sannast að segja, að þar eru ýms ákvæði, sem menn varla geta ímyndað sjer að nokkur væri svo heimskur að skrifa undir, en menn eru neyddir til þess, vegna þess, að í nánd við verstöðvamar liggja fiskimið, sem menn verða að sækja til, og eru menn því neyddir til þess að skrifa undir alt það, sem eigendurnir setja upp. Þar er t. d. áskilinn kauprjettur á öllum fiski, allri lifur, hrognum og öðru, sem aflast. Alt er þetta skuldbinding, sem gerir það að verkum, að ekki er frjálst að bjóða út og selja afla sinn öðrum. Þessir menn fá því oft lægra verð en þeir annars myndu fá. Í þessum samningum, sem jeg hefi sjeð, er lagt á bátana ljósagjald, þar sem rafmagnsljós eru. Jeg á hjer við Sandgerði. Þar eiga þeir að borga alt ljósagjald, samkvæmt reikningi stöðvarinnar, sem miðast við þóknun til stöðvarinnar sjálfrar, viðhald á tækjunum og kannske fleira; það getur verið óákveðið, og svo og svo hátt, ef svo vill verða. Þetta er svo mikilsvert mál, hvernig kjörum þessir menn sæta, að það er ekki rjett að láta það alveg afskiftalaust, heldur ætti hið opinbera að hafa hönd í bagga þar um. Þetta eru ástæður okkar flutningsmanna fyrir till., en þó er ekki farið fram á meira en að stjórnin útvegi skýrslur um þetta og geri svo tillögur um að ráða bót á því, sem henni þykir aflaga fara. Jeg vænti, að háttv. deildarmenn fallist á þessa till., og vona, að hæstv. stjórn framkvæmi það, sem hjer er farið fram á.

Ágúst Flygenring Jeg vil aðeins bæta því við ræðu hv.frsm. (JBald), að Fiskifjelagið vildi, þegar það fer að rannsaka þetta málefni, því að það verður vitanlega látið gera það, þá um leið rannsaka þau kjör, sem ýmsir útgerðarmenn verða að sæta á ýmsum stöðum hjer á landi, bæði fyrir það, sem þeir þurfa að fá keypt og lánað, svo sem hús, land til að leggja á afla og þvíuml., og að Fiskifjel. gleymi þá ekki að rannsaka líka, hvernig þeir eru meðhöndlaðir af viðkomandi bæjarstjórnum eða hreppsnefndum; því að það er áreiðanlega versta meðferðin, sem þeir þar fá; engir okrarar geta jafnast á við þær stofnanir. Ásælni þessara hreppsnefnda og bæjarstjórna gengur oft og tíðum mjög langt.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal ekki hafa á móti þessari till., en verð að taka það fram, að jeg mun fela Fiskifjelaginu að gera þessar rannsóknir, og það verður að sitja við þær upplýsingar, sem þetta fjelag útvegar, og það verður sömuleiðis að skera úr því, hverjar verða að teljast þessar helstu verstöðvar, sem till. nefnir; en annars vil jeg segja það, að það er náttúrlega ekki skylt þessum verstöðvaeigendum, og ekki heldur þessum útvegsmönnum, að láta af hendi þessa samninga, svo að ef þeir neita að gera það, þá er ekki hægt að knýja þá til þess. Það yrði því aðeins með samkomulagi, og jeg ætlast til þess, að Fiskifjelagið leiti þessa samkomulags. Að öðru leyti þarf jeg ekki að ræða um þetta. En út af því, sem hv.flm. (JBald) sagði um kvaðir, sem lagðar væri á aflann um kauprjett, þá verður erfitt að sporna við því, því að það er samningur, sem þessir menn gera um það, en það getur verið álitamál, hvort slíkir samningar sje heppilegir, en í því, að áskilinn er forkaupsrjettur, þarf ekki að liggja neitt óhagkvæmt fyrir samningsaðilja. Jeg mun fela stjórn Fiskifjelagsins að leysa þetta starf af hendi og skoða svo, að með því sje fullnægt því, sem er tilætlunin hjá hv.flm.

Flm. (Jón Baldvinsson) Á Alþingi 1923 kom fram frv. um að breyta þágildandi lögum um löggilding mælitækja og vogaráhalda, en það náði ekki fram að ganga. En á síðasta þingi, eða 1924, voru sett lög, sem breyttu hinu fyrra fyrirkomulagi í þá átt, að nokkrir lögreglustjórar skyldu hafa löggildinigu þessara tækja á hendi. Löggildingarstofan, sem starfað hafði í nokkur ár, átti að hætta eftirliti sínu frá áramótum og það að flytjast í hendur lögreglustjóra á nokkrum stöðum á landinu. Þegar frv. kom fram 1923, var jeg mjög á móti því; jeg áleit, að þetta fyrirkomulag væri ekki eins tryggilegt og að hafa löggildingarstofuna. Sömuleiðis var jeg á móti frv. í fyrra. Jeg var þá í allshn. og lagði einn nefndarmanna á móti því, að frv. yrði samþ. Á Alþingi 1923 var lögð fram hjer á Alþingi skýrsla frá löggildingarstofunni um starfsemi hennar og athugun þá, sem hún hafði gert viðvíkjandi mæli og vogaráhöldum hjer á landi. Þar er lýst, hvernig þessi mælitæki hafa reynst við eftirlit og athugun löggildingarstofunnar, og niðurstaðan var sú, að mikill hluti þeirra þurfti viðgerðar við eða voru ónýt. Það var því bersýnilegt, að fullkomin þörf var á þessari starfsemi löggildingarstofunnar. Enda var svo mikið í húfi, að vogar- og mælitæki reyndust rjett, að hlýða þótti að setja löggildingarstofu á stofn, eins og í öðrum löndum. Það var ekki fyrir það, að mönnum þætti starfsemi löggildingarstofunnar hafa í för með sjer mikil aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, að hún var lögð niður, heldur þótti mönnum sá kostnaður of mikill, sem tekinn var fyrir að löggilda tækin og fyrir viðgerðir og lagfæringar á þeim. Þetta hafa menn fundið því til foráttu að hafa hjer löggildingarstofu, en hinsvegar virðast menn ekki leggja mikið upp úr þeirri tryggingu, sem hægt var að fá fyrir því, að menn fengju rjett úti látið það, sem þeir keyptu eða seldu. Mjer finst ekki hafa verið tekið nægilegt tillit til þessa og tel því illa farið, að stofnunin skyldi vera lögð niður. Annars get jeg bent á tvent, sem ekki er minna virði en tryggingin fyrir neytendur. Það er ekki lítils vert, að þau tæki, sem vega á með útflutningsvörur, sjeu góð og nákvæm, og sama er að segja um vörur, sem fluttar eru inn í landið og vegnar eru upp úr skipum, t. d. kol og salt. Það hefir komið í ljós við athugun, að hin stóra bryggjuvog í Hafnarfirði var mjög ónákvæm, og hún stóð lengi svo, að ekki mátti nota hana, og var það ekki gert fyr en krafa kom frá nokkrum kaupsýslumönnum í Hafnarfirði um, að hún væri sett í lag. Þessi vog vóg kol- og saltfarma úr skipum, og þegar munaði alt að 7% á voginni, sjá allir, hve miklar fjárhæðir hjer gat verið að ræða um. Það er ekki hægt að ætlast til, að lögreglustjórar hafi þekkingu til að löggilda eða ganga úr skugga um, að mæli- og vogartæki sjeu rjett. Og það getur verið erfiðleikum bundið fyrir þá að fá menn, sem þá þekkingu hafa til að bera, sem þarf til þess að geta haft eftirlit með þessu, svo að í góðu lagi sje. Viðvíkjandi þeirri skýrslu, sem lá fyrir 1923, hefi jeg heyrt þm. láta í ljós, að þeir hefðu tæplega samþykt afnám löggildingarstofunnar, ef þeir hefðu þekt ástandið í landinu, eins og því var lýst í þeirri skýrslu, eftir að löggildingarstofan var farin að starfa. En þetta er orðið að lögum og ekki hægt að breyta því á þessu þingi í lagaformi. Jeg skal geta þess, að í vetur kom fram frv. um að færa alt í sama horfið aftur, og var málinu vísað til nefndar hjer, en ekkert nál. kom um það. Tillagan sjálf og greinargerð hennar fer fram á að heimila stjórninni að ráða 1–2 menn til aðstoðar lögreglustjórum við löggildingu mæli- og vogartækja, og er búist við, að ríkissjóður geti fengið til þess þá menn, sem starfað hafa hjá löggildingarstofunni. Í öðru lagi liggur við borð, að ríkissjóður verði að kaupa löggildingartæki handa lögreglustjórum. Það mundi kosta 12–15 þúsund krónur eða meira, en ríkissjóður á sjálfur tæki, sem hafa verið hjá löggildingarstofunni. En þegar áhöldin þurfa að vera á 4–5 stöðum á landinu og ekki er lengur skylda að senda hingað lóð og vogir til aðgerðar, verður að leggja í þann kostnað að kaupa nauðsynleg áhöld handa lögreglustjórum. Þess vegna er í seinni málsgreininni skorað á stjórnina að reyna að haga löggildingunni þannig, að sem minst þurfi að kaupa af áhöldum. Mjer hefir skilist það aðeins vera tímaspurning, hvenær löggildingarstofan kemur aftur og tekur við sínu fyrra starfi. Þetta er það, sem vakir fyrir mjer og hv.þm. Dala. (BJ), að það verði að minsta kosti tryggilegra eftirlit en er eftir núgildandi lögum. Þetta er að vísu nokkur kostnaður fyrir ríkissjóð, en það má ekki horfa í það, þegar athugað er, hversu mikils virði það er, að mælitæki og vogaráhöld öll sjeu í góðu lagi í landinu og tryggi menn í viðskiftum gegn því að fá of lítið fyrir peninga sína. Nákvæmni í þessum efnum er einnig nauðsynleg að því er snertir allar inn- og útfluttar vörur. Jeg vænti þess því, að tillagan verði samþykt í báðum deildum, þó að orðið sje áliðið þingtímans.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg er hlyntur þessari tillögu og tel rétt að ráða einn mann til þess að fara um og athuga mælitæki og vogaráhöld. Jeg held, að hægt sje að komast af með einn mann, þar sem löggilding mælitækja og vogaráhalda hefir farið fram fyrir skömmum tíma. Jeg vil geta þess, að það er auðsætt, að þó að maður verði ráðinn, kostar það ekki alt hans kaup, því að lögreglustjórar verða að borga fyrir eftirlitið. Jeg hefi hugsað mjer þetta þannig, að maðurinn færi ferðir, einkum á sumrin, til eftirlits, en yfirumsjón getur forstöðumaður veðurstofunnar haft, án þess að það kosti landið neitt, því að hann hefir gamalt fyrirheit um sömu laun, þó að hann gegni ekki nema öðru hvoru starfinu. Um þessi nýju áhöld, sem getið er um í 2. gr., er það að segja, að tilgangurinn er, að stjórnin kaupi inn fyrir alla lögreglustjóra, og er seinni hlutinn því bygður á misskilningi, en það skiftir ekki miklu máli. Þetta er gert vegna þess, að búist er við, að á þann hátt verði hægt að ná betri kjörum en ella, því að sá maður, sem mundi sjá um innkaupin fyrir stjórnina, er sjerstaklega kunnugur verslun með slíka hluti.

Flm. (Jón Baldvinsson) Hjer virðist sú venja komin á, að vantraust á landsstjórnina sje borið fram sem sjerstakt mál, er verði að sæta sömu meðferð og þingsköp mæla fyrir um ályktanir Alþingis eða deildanna, sem ein umræða er höfð um. Þyki einhverjum rjett að fá vitneskju um það, hvort stjórnin njóti trausts eða ekki, verður hann því að fara þessa leið. En af því að þetta form er svo þungt í vöfum og venjulega langur tími, sem líður frá því að till. um vantraust kemur fram og þar til hún er tekin til meðferðar, þá þykir mörgum þetta miklu hátíðlegra og stórkostlegra en það í raun og veru er. Í löndum, þar sem þingstarfsemi er lengra á veg komin en hjá okkur, er þetta miklu einfaldara. Þar er vantraust eða vantrauststillaga venjulega í sambandi við úrslit einhvers máls, framkomu stjórnarinnar í því máli eða út af einhverjum gerðum hennar í því sambandi, og er þá venjulegast umsvifalaust skorið úr því, hvort stjórnin hafi traust eða ekki. Nú hefi jeg við flutning vantrauststillögunnar á þskj. 520 fylgt þeirri reglu, sem hjer hefir verið tekin upp. Jeg ber þessa tillögu engan veginn fram vegna þess, að jeg þurfi að sýna lit gagnvart stjórninni. Afstaða mín og míns flokks til stjórnarinnar er sjálfsagt kunn öllum hv.þdm. Jeg hefi aldrei borið snefil af trausti til stjórnarinnar til þess að fara með völdin í landinu, og jeg mundi líklega ekki hafa borið þessa till. fram, ef jeg hefði haft ótvíræða vissu um það, að stjórnin hefði stuðning meiri hluta þingsins eða sjerstaklega ótvíræðan meiri hluta þessarar hv. deildar. Nú er það vitanlegt, að í flokki þeim, sem myndaðist eftir síðustu kosningar, Íhaldsflokknum, voru alls 20 þingmenn, og það er að minsta kosti ekki opinbert, að neitt hafi fjölgað þar síðan. Þessir 20 þingfulltrúar gengu þar í flokk saman. Þó að þetta sje stærsti flokkur þingsins, þá er hann þó ekki nægilega sterkur til þess að mynda stjórn upp á sitt einsdæmi. En það fór nú samt svo, að þessi flokkur tók við stjórnartaumunum eftir talsverð umbrot. Og það hefir aldrei, mjer vitanlega, heyrst með vissu, hverjir það eru, sem, auk Íhaldsflokksins, studdu núverandi stjórn til valda. En hitt mun aftur vitanlegt, að nokkur hluti Sjálfstæðisflokksins lofaði stjórninni hlutleysi sínu. En hvernig þessu hutleysi var háttað, eða hversu langt það náði, er mjer ókunnugt um. Það eru óskráð lög undir þingræðisfyrirkomulagi, að sú stjórn, sem með völd fer, nema um eitthvert millibilsástand sje að ræða, hafi beinan eða óbeinan stuðning meiri hluta fulltrúa á hinni þjóðkjörnu löggjafarsamkomu. Stjórnarskrá Íslands mælir svo fyrir, að fjárlagafrv. skuli jafnan fyrst lögð fyrir Nd. Alþingis, enda venja að bera öll meiri háttar mál fyrst fram þar. Sú deild þingsins á því að ráða mestu um löggjöfina. Og sú stjórn, sem ekki hefir meiri hluta þessarar deildar, getur því ekki kallast þingræðisstjórn. Og með till. þeirri, sem jeg ber nú fram, verður það prófað, hvort svo er eða ekki. Reynist það svo, að stjórnin hafi örugt fylgi meiri hluta þessarar deildar, þá getur hún setið áfram, en hafi hún ekki meiri hluta hjer, þá verður hún annaðhvort að skjóta máli sínu til þjóðarinnar og láta fara fram nýjar kosningar, eða fara frá völdum ella og önnur stjórn að taka við, sem uppfyllir þær kröfur, sem verður að gera til hverrar stjórnar í landi, sem hefir þingræðisstjórnskipulag. Nú þykist jeg hafa fulla ástæðu til þess að draga það í efa, að stjórnin hafi nægilegt fylgi í þessari hv. deild. Í hinu svonefnda Krossanesmáli, sem mikið var rætt hjer í þinginu í vetur, þá gerði stjórnin það að fráfararsök, ef samþykt yrði till. um að rannsaka það mál. Við atkvgr. fjell till. um rannsóknina með jöfnum atkv., og slapp stjórnin þannig með naumindum frá því að þurfa að fara frá. En þess ber að gæta, að úrslit málsins urðu þessi af því, að tveir ráðherrarnir greiddu atkvæði móti rannsóknartill. Stjórnin sat þannig í sjálfstrausti, en ekki í trausti meiri hluta deildarinnar. Það hefir aldrei þótt fullkomlega trygt, að menn dæmdu í sjálfs sín sök. Og það er áreiðanlega brot á anda þingræðisreglunnar, að ráðherrarnir úrskurði sjálfir með atkvæði sínu, hvort þeir skuli sitja áfram í embætti. En hefðu ráðherrarnir ekki greitt atkvæði í máli því, er jeg gat um áðan, þá varð stjórnin að fara frá völdum. En þó að stjórnin á þennan hátt slyppi frá vantrausti út af þessu máli, þá er alls ekki víst, að hún njóti svo almenns trausts deildarinnar, að henni sje trúað til þess að fara með völdin. En það er alls ekki eingöngu af því, að jeg vildi prófa, hvort stjórnin væri „parlamentarisk“ eða ekki, að vantrauststill. er komin fram. Jeg hefi einnig aðrar ástæður til þess að bera fram vantraustsyfirlýsingu, og skal jeg nú fara um þær nokkrum orðum. Er það þá einkum stefna stjórnarinnar í löggjöfinni, eins og hún hefir komið fram í stjfrv. á þessu þingi, og ennfremur öll framkvæmd hennar á síðasta ári. Vænti jeg þess, að þau dæmi, sem jeg tel, þyki nægileg til þess að rökstyðja vantraust og greiða því atkv. Hvað snertir framkvæmdarstjórnina vil jeg aðeins minna á eitt mál, sem jeg tel nægja, því það er í mínum augum svo stórt atriði, að í hverju öðru landi hefði stjórnin verið rekin frá völdum eftir slíkar framkvæmdir eða framkvæmdarleysi. Það er Krossanesmálið. Stjórnin hefir ekki eingöngu með framkomu sinni í því máli látið viðgangast, að stórfeldari fjársvik og verslunarsvik væru þar í frammi höfð en nokkru sinni áður hafa þekst hjer á landi, heldur hefir hún lagt blessun sína yfir þetta athæfi, og aðgerðir hennar líta svo út, sem hún hafi talið alt löglegt. En þó tekur út yfir alt, er stjórnin neitar Alþingi um að láta rannsaka þetta mál og gerir það auk heldur að fráfararsök, ef þingið samþykti rannsóknina. Hjer var þó um upphæð að ræða, sem skifti hundruðum þúsunda kr., og það er sannað, að aðgerðir hæstv. atvrh. (MG) og yfirlýsingar hans í samtali við blaðamenn eftir Krossanesförina drógu úr viðskiftamönnum að fara í mál við verksmiðjuna, þegar löggildingarstofan hafði sannað á hana, að hún hefði notað svikin mál. En annars skal jeg ekki fara mikið út í þetta mál, sökum þess, að það hefir verið rætt allmikið hjer í deildinni í vetur. Þá eru mönnum einnig í fersku minni aðgerðir stjórnarinnar í löggæslu í landinu yfirleitt, og get jeg ekki stilt mig um, í sambandi við aðgerðaleysi og þrekleysi stjórnarinnar í Krossanesmálinu, að minnast á hið svonefnda guðlastsmál, sem tekið hefir verið til rannsóknar fyrir skemstu að tilhlutun hæstv.forsrh. (JM) Einmitt í sambandi við Krossanesmálið er gott að bera saman þrekleysi hæstv. stjórnar þar og röggsemi hennar gagnvart ungum mentamanni hjer, er hún hefir fyrirskipað sakamálsrannsókn gegn. Annars vegar er ungur mentamaður, sem stjórnin þorir að sýna röggsemi við, en hinsvegar er stórauðugt erlent fjelag, sem hefir haft af landsmönnum svo hundruðum þúsunda skiftir með sviknum mælikerum. Sakamál er höfðað gegn unga mentamanninum, en útlenda auðfjelagið sleppur, og ráðherrarnir verja framkomu þess í líf og blóð. Þessi tvö dæmi nægja að sinni til að sýna framkvæmdarstjórnina, og sný jeg mjer þá að löggjafarstarfsemi hæstv. stjórnar, og skal nú taka fyrir nokkur mál, er hún og fylgifiskar hennar hafa borið fram og hún beitt sjer fyrir. Fyrsta málið er þá ríkislögreglan. Mál þetta má nú kalla dautt, en þó vil jeg fara nokkrum orðum um það og hvernig hæstv.forsrh. fórust orð um það. Jeg get að sjálfsögðu ímyndað mjer, hvernig honum hefir orðið við, er íhaldsdátarnir komu með frv. þetta til hans í fyrra. Hann hefir bæði gert að blikna og blána, því að þetta er ólíkt hans skaplyndi að bera þetta fram. En jeg sje, hvernig í þessu liggur. Hæstv. forsrh. er blátt áfram að berjast fyrir pólitísku lífi sínu, eða ímyndar sjer, að svo sje. Mjer er sem jeg sjái, hvernig hann hefir reynt að snúa sig frá þessu máli. Hvernig íhaldsforkólfarnir hafa elt hann krók úr krók, og hvernig hann hefir loks verið króaður í einhverju horninu og loksins látið undan, þegar honum var hótað pólitísku lífláti. Peningana eða lífið! segja ræningjarnir. Hæstv. forsrh. hefir kosið lífið, eins og flestum verður. En þetta hefir verið svona gömlum manni, og með það skaplyndi, sem hann hefir, hin mesta þrekraun, að standa í þessu máli, svo óvinsælt og ilt sem það er. En honum var sýnilega ljett í skapi, þegar þetta mál var hjer síðast til umr. Jeg verð að segja, að mjer þótti framkoma hans þá hálfkynleg, þegar hann var að bregða mjer um það, að jeg talaði vægilega á móti ríkislögreglufrv. En nú skil jeg þetta miklu betur. Hæstv. forsrh. sá fram á það, að málið kæmi ekki á dagskrá aftur á þessu þingi. Það varð ekki með nokkurri sanngirni heimtað, að málið yrði tekið á dagskrá aftur á þessu þingi. Þess vegna var forsrh. svona glensfullur, þegar hann sá, að málið mundi daga uppi. En þetta má engan veginn skilja sem neina afsökun fyrir hæstv.forsrh. Sökin er hin sama, að bera málið fram, þótt hann kunni að hafa gert það nauðugur. þá er tekjuskattsfrv. hæstv. stjórnar. Í raun og veru er það pólitísk dauðasynd að bera slíkt frv. fram. En þetta frv. sýnir einna átakanlegast fjármálastefnu hæstv. stjórnar og fjármálaspeki. Það, sem merkilegast var við frv., var það, að því fylgdi engin áætlun um það, hvað tap ríkissjóðs mundi verða mikið. Og frá hæstv. stjórn kom ekki orð í þá átt. Undir umræðunum hefir hæstv. fjrh. (JÞ) sneitt vandlega fram hjá öllum slíkum upplýsingum. Þetta er og ósköp vel skiljanlegt, þar sem hann gat ekki gefið neinar upplýsingar í þessu efni. Og þess vegna var ekki von, að aðrir gætu það. En hvers vegna leitaði hæstv. fjrh. sjer ekki upplýsinga um málið? Jú, hann hefir vitað, áð á hverri þeirri stundu, er hann kæmi með skýringar, mundi bresta flótti í stjórnarliðið. Þegar hv.fjhn.Ed. fjekk málið til meðferðar, útvegaði hún upplýsingar um það, hve miklu næmi sú upphæð, sem ríkissjóður mundi tapa við þessa eftirgjöf til hlutafjelaganna, og er það, eins og sjest á þskj. 524, að þessi missir er 628 þús. kr. Hæstv. fjrh. (JÞ) passaði sig í þessu efni að nefna engar tölur, en það skal sagt flokksmönnum hæstv. stjórnar til lofs, að þegar þeir sáu, að hverju fór, þá reyndu þeir að bæta úr því. Hv. Ed. hefir gert það, sem Nd. átti að gera: Hún hefir slegið á putana á hæstv. fjrh., þegar henni sýndist ríkissjóður verða fyrir svo miklum skaða af þessu frv. hans, að mörgum hundr. þús. kr. mundi nema. Þetta mál er nú að vísu komið í betra horf en hæstv. stjórn ætlaðist til. Hún ætlaði að fá það óbreytt fram, en þingviljinn var, sem betur fór, á móti. En þótt þessir angar sjeu af sniðnir, eru þó ekki svo lítil hlunnindi eftir handa stórgróðafjelögunum, sem vissu um fyrirætlanir hæstv. stjórnar og gátu hagað reikningisfærslu sinni eftir því og lagt svo og svo mikið af gróða sínum í varasjóð eða til afskriftar. Annars skal jeg ekki fara frekar út í það atriði; það verður tækifæri til þess, þegar málið kemur til einnar umr. í þessari hv. deild. En svo mikið get jeg sagt, að þetta mál hefir opnað augu margra um það, að Íhaldsstjórninni er trúandi til alls. Í þessu sambandi skal jeg benda á það, að tekju- og eignarskattsskráin var lögð fram 6. maí í fyrra, en að þessu sinni er hún ekki enn lögð fram. Jeg skal ekkert um það segja, að þetta sje hæstv. fjrh. að kenna, en samkvæmt lögum á skráin nú að liggja frammi. Þá skal jeg víkja að þeim þingmálum, er ekki heyra hæstv. stjórn beinlínis til, en borin eru fram af hennar fylgifiskum, svo sem afnám tóbakseinkasölu og steinolíu og niðurlagning Landsverslunar. Það vita allir, að Landsverslun hefir jafnan verið þyrnir í augum kaupmanna, og það er ekkert leyndarmál, að kaupmenn heimtuðu það fyrir stuðning sinn við Íhaldsflokkinn við síðustu kosningar, að Landsverslunin yrði lögð niður. Á þinginu 1924 þorðu þeir þó ekki að ráðast í þetta, því að þá voru þeir ekki búnir að kreista alla líftóru úr hæstv. atvrh. (MG). Nú hafa þeir komið því fram, að einkasala á tóbaki á að leggjast niður, og að ríkissjóður hendi frá sjer vitandi vits 1/4 miljón króna tekjum. En nú er talað um svo stórar upphæðir í sambandi við tekjuskattsfrv., að mönnum blöskrar ekki, þótt þeir heyri svo smáar upphæðir nefndar. Steinolíumálið er annars eðlis. Þar átti ríkissjóður ekki að hafa neinar beinar tekjur, en sú verslun átti eingöngu að vera til hagræðis hinum mörgu smáútgerðarmönnum hjer á landi, er áður voru bundnir á klafa D. D. P. A. Í umr. um steinolíumálið kom hæstv. fjrh. (JÞ) sínum mönnum til hjálpar og gaf yfirlýsingu í þessu máli, sem hann varð þó að taka aftur seinna. Þegar búið var að hrekja allar ástæður afnámsmanna steinolíueinkasölunnar, þá kom hæstv. fjrh. þeim til hjálpar, lagði út af samningi Landsverslunar við British Petroleum og þótti hann óhagstæður. Jeg hefi ekki þennan samning í höndum, en jeg veit frá mönnum, er jeg trúi betur en hæstv. fjrh., að samningurinn er okkur hagstæður og engar líkur til þess, að við fáum annan betri eða hagkvæmari innkaup á olíu en samningurinn veitir okkur. Í þessu sambandi kom hæstv. fjrh. með ýmsa útreikninga um það, að innkaupsverð Landsverslunar væri okkur óhagstætt. Mintist hann í því sambandi á það, að verðið væri miðað við verð á Mexíkóflóa, en honum gleymdist þó, þeim góða manni, að geta þess um leið, að við Mexíkóflóa eru einhverjar stærstu olíulindir heimsins, og það eru þær, sem ráða mestu um heimsmarkað á steinolíu. En athuga verður, að olían kemur ekki kostnaðarlaust sunnan úr Mexikóflóa og hingað til Íslands. Annars mætti segja með sama rjetti, að hjer væri okrað á sementi, því það kostaði ekki nema 7 eða 8 kr. tn. í Álaborg, en 16 eða 17 kr. hjer. En þá væri ekkert tillit tekið til alls kostnaðar. Viðvíkjandi útreikningum hæstv. fjrh. þarf ekki annað en benda á útreikninga Jóns þorlákssonar landsverkfræðings hjer á árunum. Þeir, sem því voru kunnugir, hafa ekki mikla ástæðu til þess að trúa því, sem hæstv. fjrh. (JÞ) segir. Síðastliðið ár var hjer mesta árgæska, og því er velgengni manna meiri en áður. Ef gæðin hefðu nú Skifst jafnt milli allra, þá er sennilegt, að hjer hefði verið sæmilegt ástand. En það sýnir glögt afstöðu hæstv. stjórnar til almenningsheilla, að hún vill gefa eftir skatt af stórgróða, en skattleggja svo fátæklinga með allskonar sköttum. Með þessu hefir stjórnin sýnt og sannað þann sorglega sannleika, að sá auður, sem íslenskir sjómenn og verkamenn hafa aflað úr skauti náttúrunnar, er notaður hreint og beint til þess að þröngva kosti þeirra sjálfra. Og þetta er verk íhaldsstjórnarinnar. Hún vill sumpart gefa og sumpart fá heimild til að gefa fjársterkustu hlutafjelögunum og ríkustu mönnunum í landinu mikinn hluta af rjettmætum og lögmæltum skatti þeirra til ríkissjóðs, en af þessu leiðir aftur, að tekjur ríkissjóðs skerðast, og það skarð þarf að fylla. Það er gert á þann hátt að leggja háa tolla á nauðsynjar almennings. Þess vegna þarf að halda við gengisviðaukanum; þess vegna þarf að halda við verðtollinum; þess vegna vildi hæstv. stjóra tvöfalda sóknargjöldin og þar fram eftir götunum. Hverjir eiga þá að taka við, ef þessi stjórn fer frá? 2. þm. Reykv. getur ekki myndað stjóra. Alveg rjett! Jeg er einn í flokki í þinginu. Og ekki býst jeg heldur við, að ný stjórn verði mynduð, sem jeg geti stutt. En væri þá nokkur ávinningur fyrir mig að fella stjórnina, ef menn með sömu eða svipaðar skoðanir mynduðu hina nýju stjórn, t. d. einhverjir þm. úr Íhaldsflokknum? þótt svo yrði, að hin nýja stjórn yrði skipuð mönnum úr Íhaldsflokknum, einhverjum öðrum en núverandi ráðherrum, þá áliti jeg samt ávinning að skifta um stjórn. Og jeg skal færa nokkrar sönnur á þetta. Fyrri part þingsins í fyrra kom íhaldsstjórnin að völdum. Hún var strax ill. En þó er hún svo miklu verri í ár, að það er eins og úlfur hjá lambi móts við það í fyrra. Og hún er miklu verri nú í þinglokin heldur en hún var í byrjun þessa þings. Hún versnar með hverjum deginum sem líður. Hún er verri í dag heldur en hún var í gær, og hún verður verri á morgun heldur en hún er í dag, ef hún fær að sitja þangað til á morgun. Sannanirnar fyrir þessu er að finna í löggjafarundirbúningi stjórnarinnar, í störfum og framkomu stjórnarinnar og flokksmanna hennar á þinginu nú í vetur. Hvert óskapnaðarfrumvarpið hefir rekið annað, svo sem ríkislögreglan, tekjuskattsfrumvarpið, verðtollurinn, sóknargjaldafrv. o. s. frv. Hverja þjóðskaðlegri tillöguna á fætur annari hafa flokksmenn stjórnarinnar flutt hjer á þinginu, svo sem tillöguna um afnám Landsverslunarinnar. Alt eru þetta hagsmunamál örfárra efnamanna í landinu. Öll eru þessi mál rjettarskerðing fyrir alþýðu manna eða þungar álögur á almenning. Alt eru þetta nægilegar ástæður fyrir mig til þess að láta það álit mitt í ljós, að þessi stjórn eigi tafarlaust að fara frá völdum. Það verður ekki verra, hvaða stjórn sem við tekur. Þingið er þó altaf nokkur hemill á stjórnimar, að minsta kosti meðan það situr. Og hver vill sleppa framkvæmdarstjórninni í landinu við þessa herra fram að næsta þingi, svo þeir geti gert hvert Krossaneshneykslið á fætur öðru? Jeg vil að minsta kosti ekki gera það.

Forsætisráðherra (JM): Jeg hefi lítið eða ekki að athuga við inngangsræðu hv.flm. (JBald). Jeg er honum samdóma um það, að það er óheppilegt að þurfa að bera fram sjerstaka vantraustsyfirlýsingu, í stað þess að hafa þetta, svo sem víða á sjer stað erlendis, í sambandi við eitthvert sjerstakt mál, og lítt rætt um vantraustsyfirlýsinguna ahnent, enda umræðulítið yfirleitt. Þess vegna ætti því nú ekki að þurfa langar umræður um þessa till., og ekki síst þegar mál þau, sem hv.flm.till. notaði sem ástæðu fyrir vantrausti, eru þegar margrædd í þinginu. Jeg hefi einu sinni áður sýnt mitt álit um umræður um vantraust eða ekki, er jeg aflaði mjer yfirlýsingar Ed. mjög umsvifalítið. Jeg tek það því ekki til mín, sem hv.flm. talaði um þetta atriði, en hitt er í raun og veru rjett, að fljótt sje úr því skorið, hverjir það eru, sem vilja, að stjórn fari, eða fari áfram með völdin. Aftur á móti tel jeg það ekki rjett, að Nd. eigi að hafa meiri áhrif í því efni, hvort stjórn situr eða fer frá, en Ed. Það, að fjárlög eru fyrst lögð fram í Nd., sker ekki úr um þetta. Það er ekki heldur rjett ályktað, að stjórn geti ekki setið áfram við völd, þó að ekki hafi hún meiri hluta þingsins að baki sjer. Hv. flm. (JBald) veit það vel, að víða erlendis hafa stjórnir setið við völd án þess að hafa haft meiri hluta fylgi, jafnvel ekki einu sinni loforð um stuðning eða hlutleysi frá fullum meiri hluta. Það var ekki heldur alls kostar rjett, sem hv.flm. sagði um Krossanesmálið og afstöðu mína til þess. Jeg gerði það ekki að fráfararatriði í sjálfu sjer, þótt till. yrði samþ., en það var sú hótun um vantraustsyfirlýsingu, sem kom fram í sambandi við till., sem gerði það, að stjórnin gat ekki unað við. Háttv. flm. telur ófært, að ráðherrar greiði atkvæði um vantraustsyfirlýsingar, og hann segir jafnvel, að það sje ótækt vegna þess, að þeir eigi sumir fjárhag sinn undir því að sitja áfram í embætti. Þetta er hin mesta fjarstæða, og jeg get ekki ímyndað mjer annað en að hver og einn ráðherra hljóti að hafa talsverðan fjárhagslegan skaða af því að vera í embætti. Jeg get sagt það fyrir mitt leyti, að það hefir verið alt annað en gróðavegur fyrir mig að vera ráðherra. Þetta er yfir höfuð svo fjarri sanni, að það er undarlegt, að nokkur þingmaður geti látið sjer detta annað eins í hug og þetta. Hv. flm. veit vel, að á 10 sinnum fjölmennari þingum en okkar þingi stendur stundum svo á, að eins eða tveggja atkvæða munur er aðeins á milli stærstu flokkanna og að stjórnirnar hafa þar stundum ekki nema 1 eða 2 atkvæði fram yfir andstæðingaflokkana, en ráðherrar í slíkum stjórnum eru oft um og yfir 20 talsins. Vill nú hv.þm. halda því fram, að ráðherrarnir greiði ekki atkvæði í málum, sem varða tilveru ráðuneytisins, þegar þannig stendur á um flokkaskiftingu? þetta er svo fráleitt, að það er óhugsandi, að nokkrum manni geti dottið í hug að bera slíkt og þvílíkt fram, nema ef til vill hjer á Alþingi, en ber vott um afskaplegt skilningsleysi á því, hvað þingræði er, og yfir höfuð mjög bágborinn stjórnmálaþroska þeirra þm., sem slíkt getur komið til hugar. Að segja t. d., að ráðherrarnir hjer sitji í sjálfstrausti, en ekki samkvæmt þingræðisvenjum, eftir atkvæðagreiðsluna um Krossanestillöguna, er alls ekki frambærilegt. Við skulum nú gera okkur ljóst, hvernig ástandið yrði, ef svo stæði á, að allir ráðherrarnir ættu sæti í þessari háttv. deild og hefðu þar alls 15 atkv. meiri hluta að sjálfum sjer meðtöldum. Hugsum okkur, að þeir mættu ekki greiða atkvæði um till. til vantraustsyfirlýsingar, sem þá yrði auðvitað samþ. með 13:12 atkv. þá ætti stjórnin að fara frá, en þessi 13 manna flokkur að taka við völdunum, og þegar 3 þeirra hafa sest í ráðherrasæti, eru aðeins 10 atkv. eftir til að greiða atkvæði um vantraustsyfirlýsing. Nú mætti búast við, að hún kæmi fram þegar er hið nýja ráðuneyti væri sest á laggirnar. Andstöðuflokkurinn hefði 15 atkvæði, og hin nýja vantraustsyfirlýsing yrði þá samþykt með 15 atkv. gegn 10. Þetta sýnir ljóslega, hversu mikil fásinna það er að halda því fram, að ráðherrar megi ekki hafa atkvæðisrjett um slíkt mál. Að öðru leyti skildist mjer á ræðu hv.flm., að hann hefði í raun og veru mjög fáar og ekki stórvægilegar sakir fram að bera á hendur stjórninni. Þetta um stefnu stjórnarinnar í löggjöf er lítt frambærilegt sem ástæða til vantraustsyfirlýsingar. Fái stjórnin samþyktan meiri hluta sinna frv. og þau helst, sem máli skifta, og ef stefna stjórnarinnar fær yfir höfuð viðurkenningu í aðalatriðum í meðferð mála á Alþingi, situr stjórnin auðvitað áfram við völd, en fái stjórnin ekki þau stórmál samþ., sem hún vill gera að fráfararatriði að fram gangi, verður hún að fara. Hjer á Alþingi hefir ekki tíðkast sá siður, að stjórnir gerðu hvert smámál að fráfararatriði. Hitt er eðlilegt, að hv.flm. sje reiðubúinn við hvert tækifæri sem er að greiða atkvæði gegn stjórninni eða bera fram vantraustsyfirlýsingu á hana, þar sem hann er og hefir ávalt verið andstæðingur núverandi stjórnarflokks, og er ekkert við það að athuga. Þess vegna sje jeg ekki ástæðu til að tala mikið um ríkislögreglumálið, sem þó aldrei fjallaði um neina ríkislögreglu, enda fór hv.flm. sjálfur ekki mikið út í þá sálma, en það frv. hefir þegar mikið verið rætt, bæði hjer á þingi og í blöðunum, og þykir mjer ekki þörf að rökræða það frekara. Þó er eitt atriði í þessu máli, sem jeg get vikið lítið eitt að, enda þótt það sje smávægilegt í sjálfu sjer. Hv. flm. sagði, að jeg hefði verið neyddur til að bera þetta frv. fram, og vildi jafnvel svo sem segja mjer það til afsökunar. Jeg get ekki tekið mjer þetta til inntektar. Jeg er svo sannfærður um, að það sje sjálfsagt og nauðsynlegt að fá einhverja slíka eflingu á þeirri lögreglu, sem til er í landinu, og er það alveg hliðstætt við eflingu ríkisins á lögregluliði þess á sjó, sem enginn hefir fundið neitt að athuga við. Á þessu þingi hefir verið stigið stórkostlegt spor í áttina til að koma upp öflugri lögreglu á sjó en verið hefir, og hefir enginn dirfst að ámæla stjórninni fyrir það að hafa bundist fyrir þetta. En hvað sem um þetta frv. annars hefði mátt segja, átti stjórnin alls ekki ámæli skilið fyrir það, þó að hún vildi einnig koma betra skipulagi á löggæslu á landi. Þess vegna var það, að jeg talaði fyrir því máli af fullri sannfæringu, enda þótt jeg legði ekki svo mikla áherslu á form frv., ef stefna þess var viðurkend. Þá var mjer og ekki heldur neitt kappsmál að fá frv. samþ. á þessu þingi, því jeg hefi ekkert á móti því, að málið verði sem best rætt og athugað frá öllum hliðum. Dómar þeir, sem enn hafa fallið um það mál frá hálfu andstæðinga, hafa verið mjög einhliða og órökstuddir. Jeg sagði áður um það mál, að hv.flm. þessarar till. hefði talað mjög linlega gegn því máli, og lagði jeg honum það ekki út til lasts. Þá kem jeg að þeirri einu sök, sem hv.þm. ber á mig og mína stjórn, sem ætla mætti að væri frambærileg í sambandi við vantraustsyfirlýsingu, en það er Krossanesmálið. Hv. flm. fór og mjög hóflega í það mál, enda var óþarfi að hefja langar umræður um það; málið er þegar kunnugt og hefir mikið verið rætt, og hefði það því aðeins orðið endurtekning ein og til að lengja þessa umræðu meir en þörf var á. Jeg kemst þó vart hjá því að rifja eins stuttlega upp og mjer er unt ofurlítið af sögu þessa máls, þar sem þetta er hið eina atriði af því, sem hv.flm. tíndi til, sem segja mætti að ástæða væri til að setja í samband við vantraustsyfirlýsingu á stjórnina. Málið var þannig vaxið, að yfirmaður mælitækja- og vogaráhaldastofu ríkisins eða umboðsmaður hans, sem átti að rannsaka mælitæki og vogaráhöld í þessum hluta landsins í sumar er leið, gaf stjórninni skýrslu um, að mæliker síldarverksmiðjunnar í Krossanesi mundu vera of stór. Þegar þessi skýrsla barst atvinnumálaráðuneytinu, fyrirskipaði atvrh. (MG) þegar í stað, að rannsókn skyldi fara fram á mælitækjum þessarar verksmiðju og málið alt ítarlega rannsakað. Ráðherrann átti þá einnig erindi til Norðurlands, og rannsakaði hann því að nokkru leyti málið sjálfur, með aðstoð sýslumannsins í Eyjafjarðarsýslu. Hann komst að þeirri niðurstöðu við nánari athugun, að forstjóri Krossanesverksmiðjunnar mundi ekki hafa gerst sekur um hegningarvert athæfi, og þar sem það er alkunna, að atvrh. er gamall og þaulvanur rannsóknardómari og mjög góður lögfræðingur, og að honum var treystandi bæði til vits og einurðar í þessu máli sem öðrum, þá er augsýnilegt, að það var ekki ástæða til fyrir dómsmálaráðuneytið, allra síst er engin kæra var komin fram, að fyrirskipa sakamálsrannsókn. Þegar viðskiftamenn verksmiðjunnar kærðu ekki eða komu fram með neinar umkvartanir til mín, var engin ástæða fyrir mig til að hefjast handa. Það er sá munur á brotum í viðskiftamálum og ýmsum öðrum brotum gegn hegningarlögunum, að það er varla gerlegt að hefjast handa í þeim málum, nema sá, sem tjón bíður, kæri málið til skaðabóta. Jeg skal nefna eitt dæmi, sem allir ættu að geta áttað sig á. Það er t. d. ekki ótítt, að víxlar eru falsaðir, og er lögð ströng hegning við því í hegningarlögunum, en jeg veit ekkert dæmi til, að sakamálsrannsókn hafi verið hafin út af slíku broti, nema sá, sem fyrir skaðanum varð, hafi kært, og þannig mætti telja mörg önnur brot í viðskiftamálum. Jeg fyrir mitt leyti verð að álíta, að viðskiftamennirnir hafi ekki álitið, að um sviksamlegt eða hegningarvert athæfi væri að ræða, er engin kæra kom fram, og jeg hafði þó lýst því yfir, að ef kæra kæmi fram, yrði hún tekin til greina. Jeg hygg því, að þessi áburður á forstjóra Krossanesverksmiðjunnar sje rangur. Þetta álít jeg vera nóg um Krossanesmálið að þessu sinni. Hv. flm. talaði um þrekleysi mitt gagnvart erlendum mönnum, en þetta er misskilningur. Það kemur alls ekki málinu við, hverrar þjóðar sakborningur er, ef mál hans er rannsakað hjer á landi, fyrir brot, sem framið er hjer. Jeg veit ekki heldur til, að nein sjerstök ástæða sje til að koma fram með þessa ásökun í minn garð eða að jeg hafi gefið tilefni til þess. Í sambandi við Krossanesmálið drap hv.flm. á annað mál, þar sem málssókn hafði verið fyrirskipuð gegn manni einum fyrir guðlast. Hann viðurkendi að vísu, að ógætilega hefði verið skrifað, en talaði um, að hjer væri verið að framfylgja úreltum lögum. Það er rjett, að allmikið er um það deilt, hvort hegning skuli lögð við slíku atferli eða ekki. Sú ástæða, sem færð er fram af hálfu þeirra, er nema vilja úr lögum ákvæðin um hegning fyrir guðlast, er sú aðallega, að almenningsálitið muni fella því þyngri dóm yfir sökudólgunum. Sú alda, er risið hefir hjer út af þessu máli, virðist ekki benda til þess, að svo yrði hjer. Auk þess er hjer farið eftir beinum fyrirskipunum laganna eins og þau eru. Þessi sök er alls ekki sambærileg við brot á viðskiftalögunum. Hjer eru meiddar tilfinningar þeirra manna, er ekki vilja láta fara óvirðingarorðum um heilög mál. Hjer var því lögunum aðeins fylgt og annað ekki gert. Og satt að segja sýnist mjer ótækt að sleppa slíku refsingarlausu, að notuð sjeu svívirðilegustu orð, sem tungan á til, um þann guð, sem kirkjan dýrkar. Fært hefir verið fram til afsökunar, að þvílík ummæli finnist í bókum, sem hafa bókmentalegt gildi. Þótt svo kunni að vera, horfir það nokkuð öðruvísi við en að setja skammaryrði um hinn æðsta guðdóm í víðlesið blað, og í grein, sem annars ekkert gildi hefir. Annars mun jeg ekki ræða frekara um þetta mál, enda er það ekki útkljáð. Öðru tel jeg mig ekki þurfa að svara. En með þeim orðum vil jeg enda mál mitt, að þó að Krossanesmálið eigi að vera helsti ásteytingarsteinn stjórnarinnar, þá mundi slíkt hvergi vera talin frambærileg sök.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. flm. (JBald) hefir þá leyst frá poka sínum og látið í ljós, hvað hann helst hefði við stjórnina að athuga. Hefir hann tínt upp úr pokanum gersemar sínar og falar nú atkvæði fyrir. En þessar gersemar eru svo fáar og verðlausar, að undrum sætir. Og hæstv.forsrh. (JM) hefir nú sýnt fram á þetta og neytt hv.flm. til þess að stinga þessum glysvarningi sínum í pokann aftur sem verðlausum og ókaupandi. Eiginlega er því ekki annað eftir en binda fyrir pokagreyið og festa hann á bak eigandans. Jeg hygg og, að hæstv.forsrh. hafi bent á ranghermi hv.flm. um Krossanesmálið, það, að stjórnin hafi gert rannsókn á því að fráfararatriði. Þetta er alls ekki rjett. Þáltill. fór fram á rannsókn á stjórnina, og það var gert að fráfararatriði, ef hún yrði samþykt. En ef rannsaka átti málið yfirleitt, þá væri fróðlegt að vita, hvernig hv.flm. hugsar sjer að sú rannsókn hefði getað orðið framkvæmd, meðan þing stóð yfir. Maður sá, sem hjer er fyrir sökum hafður, dvelur erlendis, og hefði því ekki orðið yfirheyrður. Það hefði víst orðið að beita rússnesku rjettarfari, enda er það víst hv.flm. þóknanlegast. Þegar borin var fram dagskrá um rannsókn á málinu, greiddi hv.flm.atkv. á móti, en jeg með. Hvor okkar drap þá eiginlega rannsókn á Krossanesmálinu ? En hitt játa jeg, að jeg greiddi atkvæði móti rannsókn á stjórnina, eins og fólst í þáltill. Bæjarfógetinn á Akureyri hafði rannsakað mál þetta, er jeg kom norður, og fjelst jeg á niðurstöðu hans, er jeg hafði kynt mjer málavöxtu. Hæstv. forsrh. sýndi fram á, hvílík fásinna það væri, að ráðherrar neyttu ekki atkvæðisrjettar síns. Engin heimild er til að banna þeim að neyta hans. Jeg vil aðeins benda hv.flm. á, hvernig færi fyrir stjórninni í Danmörku, ef ráðherrarnir mættu ekki greiða atkv. Svo er þessu farið um heim allan. Hv. flm. sagði, að álit mitt á máli þessu hefði dregið úr því, að menn höfðuðu mál gegn forstjóranum. Ef svo er, sýnir það, að eitthvert mark er tekið á áliti mínu, og er það meira en hann getur sagt. Annars drap hann ekki á mál, sem mjer koma beint við, nema sjúkratryggingarnar, án þess þó að nefna, hvað að þeim væri, enda þótt jeg viti, hvað hann fór. Hann getur ekki litið svo langt að sjá, að sá skattur er lagður á hinum fátækustu til styrktar. Þá talaði hann um afnám steinolíueinkasölunnar, sem hann sagði að hefði mörg hundrað þús. kr. tap í för með sjer. Hann ætti að muna, að Landsverslunin heldur áfram fyrst um sinn, og ef kjörin þar eru svo miklu betri en annarsstaðar, verður auðvitað útkoman sú, að allir versla þar og hvergi annarsstaðar. Og hvar er þá skaðinn? Hv. flm. spurði, hvort steinolíusamningurinn væri óhagstæður. Hann verður birtur bráðum, og mun þá hið sanna sjást. Mjer kom það á óvart, að hv.flm. skyldi bregða mjer um það, að jeg hefði beitt gerræði viðvíkjandi húsaleigureglugerðinni í Rvík. Jeg neitaði henni staðfestingar af því að jeg taldi hana ólöglega eins og hún var úr garði gerð, þar sem bæjarstjórn var veitt heimild til að banna innflutning til bæjarins, en þingið hafði einmitt látið í ljós, að það vald vildi það ekki gefa bæjarstjórninni, og brtt. í þessa átt samþykti hv.flm. (JBald). En nú fer hann í þessu beint ofan í sjálfan sig. Vilji hann tala um gerræði í sambandi við þetta mál, þá er það rjettnefni um hans eigin framkomu, en ekki mína.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg bjóst við, að hæstv. ráðherrar þættust hafa meiru að svara en raun er á orðin. Jeg hjelt, að hæstv. fjrh. (JÞ) mundi þykjast þurfa að svara fyrir króga sinn, skattafrumvarpið, en að hann gerir það ekki, álít jeg þá einn lið í þeirri uppgjöf að koma frv. fram. Það eru því ekki nema tveir ráðherrar, sem jeg þarf að svara, og satt að segja hafa þeir ekki borið miklar varnir fram. Annaðhvort eru þeir sjer meðvitandi um sakir sínar, eða þá að þeir vilja hafa sem hljóðast um þær. Út af því, sem hæstv.forsrh. (JM) talaði um meiri hluta vald Nd., verð jeg að taka fram, að einmitt þar er stjórninni nauðsynlegt að hafa nægilegan styrk. Þar eru flest stórmál tekin fyrst til meðferðar. Jeg skil ekki, hvernig sú stjórn gæti farið með völd, sem hefði minni hluta í Nd., þó að hún hefði meiri hluta í Sþ. Af því leiddi, að öll þau mál, sem stjórnin vildi koma fram, yrðu strádrepin, en jeg gæti varla hugsað mjer svo lítilþæga stjórn, að hún tæki því þegjandi að sjá öll sín áhugamál drepin, án þess að geta nokkru um þokað. Hæstv. forsrh. sagði út af Krossanesmálinu, að ekki væri rjett, að hann hefði gert það að fráfararatriði, heldur hótanirnar um vantraust í sambandi við það. Það er ekki gott að vita, hvað hæstv.forsrh. hefir hugsað í þessu sambandi, en það er víst, að stjórnin vildi ekki, að þingið fengi að athuga málið, og ekkert liggur nær að álíta en að stjórnin hafi ekki viljað rannsókn af því, að hún vissi sig veika fyrir. Hæstv. forsrh. sagði viðvíkjandi atkvæðagreiðslunni í Krossanesmálinu, sem jeg gerði að umtalsefni hjer, að fráleitt væri, að ráðherrar mættu ekki greiða atkvæði, þegar um fráfararatriði væri að ræða. Hann tók til dæmis stærri þing, þar sem um eins eða tveggja atkvæða mun er að ræða. Þá þyrftu atkvæði ráðherranna að koma til. Þetta er rjett hjá hæstv. ráðh., en jeg talaði um atkvæðagreiðsluna í Krossanesmálinu og sagði, að stjórnin hefði setið þar í sjálfstrausti. En það mun algengt, að þegar ráðist er á gerðir eins ráðherra í sjerstöku máli, þá greiði hann ekki atkvæði í því máli. Í danska þinginu kom fram í vetur till., sem beindist sjerstaklega gegn einum ráðherranna. Honum þótti ekki viðeigandi að greiða atkv. í þessu máli. Það var þetta, sem jeg átti við, þegar jeg hjelt því fram að hæstv. atvrh. (MG) hefði ekki átt að greiða atkv. í Krossanesmálinu, af því að aðalsökin í því máli beindist gegn afskiftum hans, og það er hann, sem mest hefir verið „kritiseraður“ í blöðunum og af almenningi. Það hefði verið hárrjett af hæstv. atvrh. að greiða ekki atkvæði í þessu máli, eins og jeg tel rangt af honum að hafa látið kúga sig í öðru máli til þess að greiða ekki atkvæði. Það, sem jeg sagði, snerti því ekki mikið þau mótmæli, sem hæstv.forsrh. kom með. Honum er vel kunnugt um, að alment þykir ekki sæmandi, að ráðh. greiði atkvæði í sjálfs sín sök. Hæstv. forsrh. talaði gætilegar en nokkru sinni áður um ríkislögregluna. Hann sagðist að vísu hafa barist fyrir henni af fullri sannfæring. Það getur verið. En nú eru kröfurnar ekki orðnar meiri en svo, að hann segir, að það þurfi einhverja eflingu á lögreglunni á sjó og landi. Þetta er með öðrum orðum orðið svo óákveðið, að það á ekki nokkurn. skapaðan hlut skylt við frv. það í vetur. Það gætu allir sagt, að þeir vildu einhverja eflingu á lögreglunni. Jeg t. d. hefi verið með því í bæjarstjórn að fjölga lögregluþjónum hjer í bænum. Þar standa íhaldsmennirnir á móti því. Í ummælum sínum um ríkislögregluna er hæstv.forsrh. kominn svo langt frá því stórfelda frv., sem hann lagði fyrir þingið í vetur, að það verður að skoðast sem algerð uppgjöf. Jeg ætla að víkja ofurlítið að Krossanesmálinu aftur. Hæstv. forsrh. (JM) talaði mjög gætilega um það og vildi sem minst blanda sjer inn í það. Hann skírskotaði til álits hæstv. atvrh., og verð jeg að skoða það sem fína hnútu fyrir það, sem hæstv. atvrh. sagði í sumar, að hann væri ekki dómsmálaráðherra. Til krydds sagði hann, að hann tryði hæstv. atvrh. vel, og þurfti hann að taka það fram til uppbótar fyrir þá óbeinu sök, sem hann beindi til hans. Þá er komið að því, sem hæstv.forsrh. sagði út af kærunum, að engin ástæða væri fyrir dómsmálaráðherra til þess að fara af stað meðan enginn kærði. En í slíku máli sem þessu þurfti alls ekki neina kæru. Atvinnumálaráðuneytið hafði fengið boð frá einum starfsmanni landsins um, að notuð væru of stór mál í Krossanesi, og mjer þykir ótrúlegt, þegar búið var að tilkynna atvinnumálaráðuneytinu þetta, að dómsmálaráðuneytið hafi ekki vitað um það. Hjer var um of mikið fjárhagsatriði að ræða til þess, að láta mætti það afskiftalaust. Hæstv. forsrh. mintist á, að ekki væri ótítt, að falsaðir væru víxlar, án þess að farið væri í mál út af því En jeg býst við, ef um nokkur hundruð þús. kr. víxil væri að ræða, að það yrði ekki látið afskiftalaust, ef það væri á sama hátt á vitorði þess opinbera og Krossanesmálið var, nema þagað væri í hel á sama hátt og af svipuðum ástæðum. Þá mintist hæstv.forsrh. á guðlastsmálið og afsakaði röggsemi sína þar. Þá þurfti ekki að kæra. Mjer er sagt, að hann hafi tekið upp hjá sjálfum sjer að höfða það mál. Hann talaði um ákvæði hegningarlaganna um þetta og sagði, að menn væru í vafa um, hvort halda skyldi þeim ákvæðum. Það mun vera mjög langt síðan dæmt hefir verið eftir þessum ákvæðum í Danmörku, og í haust var lagt fyrir þingið frv. um, að þeim væri kipt burt, af því að þau væru orðin úrelt. Mjer skildist á hæstv.forsrh., að hann vildi halda í þessi lagaákvæði, því hann var að bera fram varnir fyrir því að halda þeim. Almenningsálitið telur hæstv.forsrh. ekkert að marka, því að hann rakti þær ástæður, sem aðrir færðu á móti þeim. Jeg þykist vita, að hæstv.forsrh. segi þetta af eigin reynslu, og að almenningsálitið sje honum miður hagstætt. Hann vildi ekki gera guðlastsbrotið jafnt brotum, sem koma fram í viðskiftum. Mjer skilst, að það hafi þó virkilega í Krossanesverksmiðjunni verið um stærra atriði að ræða en þetta, þar sem leikur á hundruðum þúsunda, sem álitið er að verksmiðjan hafi haft af viðskiftamönnum sínum. Það er ekki lítið brot, heldur mjög stórt, og hæstv. ráðh. hlýtur að telja það með hinum stærri málum. Hæstv. forsrh. sagði, að ekki hefði verið höfðað mál gegn manninum, sem greinina skrifaði, heldur gegn Alþýðublaðinu, sem birti hana, þar sem greinin hefði verið nafnlaus. Það er ekki rjett. Greinin var ekki nafnlaus, heldur var undir henni greinilegt fangamark, sem allir lesendur blaðsins munu skilja. Hæstv. ráðh. svaraði því engu, hvort núverandi stjórn væri þingræðisstjórn eða ekki. Jeg sagði áðan, að það hefði heyrst, að auk Íhaldsflokksins hefðu einhverjir Sjálfstæðismenn veitt stjórninni stuðning. Jeg veit ekki, hverjir mennirnir eru, en satt er það, að hjer í neðri deild höfum við heyrt hv.þm. Dala. (BJ) lýsa yfir því, að hann hafi í fyrra heitið núverandi stjórn stuðningi. En eftir mínu áliti væri það eitt atriði nægilegt til vantrausts á hæstv.forsrh. Og eftir ummælum hæstv.forsrh. (JM) 1921 bjóst jeg ekki við, að hæstv. ráðh. mundi þiggja þann stuðning. Þá kem jeg að hæstv. atvrh. Honum þótti lítið vera hægt að segja sjer til ásökunar og finst ekki mikið til um, þó að menn bendli hann við Krossanesmálið. Hann heimtar fleiri atriði, sem hægt sje að gera að árásarefni á sig. Að því skal jeg koma seinna. Út af till. þeirri frá hv.þm. Str. (TrÞ), sem hjer lá fyrir í vetur, sagði hæstv. atvrh., að hann skildi ekki, hvernig hægt væri að rannsaka Krossanesmálið, þar sem viðkomandi maður væri ekki í landinu. En það, sem farið var fram á með till.hv.þm. Str., var það, að neðri deild Alþingis skipaði nefnd til að rannsaka málið, en sú nefnd getur vel starfað, þó að maðurinn sje ekki hjer á landi. Hún gat bæði fengið upplýsingar hjá bæjarfógetanum á Akureyri, og ennfremur gat hún athugað öll þau skjöl, sem stjórnárráðið hafði. Sem sagt var þetta fullkomlega hægt, enda skil jeg ekki í, að hæstv. atvrh. hafi meint þetta í raun og veru. Hæstv. atvrh. sagði, að það sýndi, hvers trausts hann nyti, þegar menn fyrir norðan hefðu ekki viljað leggja í mál eftir að þeir hefðu heyrt álit hans. En þetta er mesti misskilningur hjá hæstv. atvrh. það var ekki vegna trausts á honum, heldur litu menn svo á, að þegar ráðherrann sjálfur, í samráði við bæjarfógetann á Akureyri, hafði látið uppi álit sitt, væri ekki til neins að fara í mál.  (Atvrh. MG: Er þá ekki til hæstirjettur?)  . Jú, auðvitað gátu menn farið í mál. En skilur ekki hæstv. atvrh. það, að þegar bæjarfógetinn og ráðherrann eru búnir að draga úr mönnum og segja, að ekkert sje athugavert, veigra fátkir menn sjer við því að leggja út í kostnaðarsöm mál?  (Atvrh. MG: Eru þeir þá ekki síldargrósserar?)  . Ónei, þeir eru ekki allir grósserar. Annað árið eru þeir „fallit“. Hæstv. ráðherra sagði, að jeg hefði fundið að ýmsum málum við stjórnina, sem ekki kæmu henni við. Þetta er ekki rjett. Ennfremur sagði hann, að það gleddi mig, að varalögreglan væri útrætt mál á þessu þingi. Jeg geri það ekki að neinu stóru atriði, þó að stjórnin komi ekki öllum frv. sínum fram. Jeg mintist lítillega á sjúkratryggingar. Hæstv. ráðherra (MG) fanst það ekki nóg og vildi fá skýrgreiningu. Í frv. sínu blandar hann tveim óskyldum hugmyndum saman, sem gerir það eiginlega óhæft til framkvæmda. Hann tók berklavarnakostnaðinn með, en hann greiða fá lönd af sjúkratryggingum. Veikindin eru svo langvinn, að sjúklingarnir fá ekki svo lengi styrk, en sjúkratryggingum ætti að koma á hjer, ekki sem fátækrastyrk, heldur sem fullum rjetti manna á að fá vissa fjárhæð úr slíkum sjóði, ef veikindi ber að höndum. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta væri handa þeim fátækustu. Í frv. er kostnaður við berklavarnir látinn ganga fyrir. Frv. virðist mjer því ótækt eins og hann bar það fram, og er ilt til þess að vita, ef hann skyldi með því hafa spilt fyrir því, að sjúkratryggingar kæmust á. Hæstv. atvrh. mintist á steinolíueinkasöluna. Hann skýrði frá, að hann vildi birta samninginn, en þó vill hann ekki draga hann inn í umræðumar hjer. Mjer finst hæstv. ráðh. hefði átt að upplýsa málið og láta ljós sitt skína þar, þegar það mál var hjer til umræðu, í stað þess að senda fjrh. til að rífa niður steinolíusamninginn og gera lítið úr honum. Hæstv. atvrh. sagði, að ef Landsverslunin væri svo góð sem jeg vildi vera láta, mundu menn vilja eiga viðskifti við hana, fyrst hún væri svona ágæt. Það hugsa jeg líka, að Landsverslunin hafi verið góð verslun, en hæstv. ráðh. mun skilja það, að það er alt önnur aðstaða, sem Landsverslun hefir, þegar hún á að keppa við erlent steinolíufjelag, sem aðeins hefir viðskiftamenn á bestu höfnum landsins, en lætur Landsverslunina sitja með erfiðustu staðina. Í gær tók jeg dæmi til að sýna fram á, að Landsverslunin í samkepni við Rockefeller er eins og Eimskipafjelagið í samkepni við Sameinaða gufuskipafjelagið. Eimskipafjelagið fær tugi þúsunda úr ríkissjóði, en Sameinaða fjelagið hirðir viðskiftin á bestu höfnunum. Auk þess er krafist, að Eimskipafjelagið sinni öllum smærri og erfiðustu höfnunum úti um land. Jeg óttast, að sama yrði um Landsverslunina, og mundi þá verða tap á henni. En jeg hugsa, að atvrh. vilji ekki neita, að einkasölufyrirkomulagið er hagkvæmt. Þá kem jeg að því síðasta í ræðu hæstv. atvrh. Hann óskar eftir, að jeg komi með fleiri atriði til ásökunar á hann, og mintist í því sambandi á, að jeg hefði talað um húsaleigulögin og átalið sig fyrir að hafa ekki staðfest reglugerð bæjarstjórnarinnar. Hæstv. atvrh. þykist víst hafa fullkomna ástæðu til þess að standa við þennan úrskurð sinn, en jeg vil benda honum á, að það eru fleiri en jeg, sem álíta, að hann hafi gengið lengra en honum bar. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp úr brjefi borgarstjóra um þetta: „Það virðist svo, sem háttvirtur ráðherra hafi tekið sjer meira vald í þessu efni en lögin fela honum, því það finst ekki stafur um það, að bæjarstjórnin sje að neinu leyti bundin við gömlu húsaleigulögin, nje venjur um uppsagnarfrest á húsnæði, heldur eru lögin einmitt svo rúm, að setja má, á hvaða tíma sem er, þau ákvæði, sem þá þykja hentugust“. Fleira er í brjefinu, sem mætti benda á og sýnir, að bæjarstjórn og borgarstjórinn líta svipað á þetta og jeg, og jeg veit, að góður lögfræðingur í bæjarstjórn hefir fjallað um þessa reglugerð, og jeg treysti honum eins vel til að fara eftir ákvæðum laganna og hæstv. atvrh. Þegar lögin 1921 voru sett, segir í brjefi borgarstjóra, að hæstv.forsrh. (JM) hafi látið í ljós, að með frv. væri bæjarstjórninni „falið fullkomið einveldi í þessu máli“. Þetta má sjá í Alþt. 1921, B. bls. 1806. Það, sem jeg því hefi sagt um þetta, er á fullkomnum rökum bygt, og svo líta fleiri á en jeg. En jeg skil, að hæstv. atvrh. vilji forsvara sínar gerðir, þó að málstaður hans sje ekki góður.

Forsætisráðherra (JM): Jeg get svarað ræðu hv.flm. (JBald) í stuttu máli. Jeg þarf aðeins að leiðrjetta ofurlítið atriði, því að í raun og veru gaf ræða hans mjer annars ekki tilefni til að segja neitt verulegt. Hann sagði, að jeg vildi gera meira úr efri deild en neðri deild. Þetta er ekki rjett. Jeg sagði ekkert í þá átt, heldur lít jeg svo á, að um afstöðu til einstaks ráðherra eða ráðuneytisins í heild sje rjettur hvers eins þingmanns í hvorri deild jafngóður og gildur. Það eimir eftir af gömlum skoðunum hjá hv.þm. (JBald), því að öðruvísi var litið á þetta, þegar þingmenn efri deildar margir voru konungkjörnir. En nú er ekki því til að dreifa. Það er ekki rjett, sem hv.þm. sagði, að stjórnin hefði ekki viljað, að þingið athugaði Krossanesmálið; þvert á móti margbauð hún að lána öll skjöl, sem fyrir lágu í málinu. Jeg veit ekki, hvort nokkur bar sig eftir því, en svo mikið er víst, að það var boðið, og engu var leynt. Hv. þm. (JBald) komst í mótsögn við sjálfan sig, þegar hann sagði, að ráðuneytið sæti í sjálfs sín trausti. Jeg hefi ekki sagt annað um varalögregluna en svo oft áður, að jeg hjeldi ekki fast við frv., en væri fús að taka breytingum á því, ef til bóta væru. Jeg vildi aðeins aukning lögreglu á svipaðan hátt og farið er fram á í frv. Jeg hefi ekki horfið frá því. Jeg ætla ekki að fara langt út í Krossanesmálið. Jeg hefi sagt frá því, hvernig málið kom til hæstv. atvrh. og af hverjum ástæðum jeg taldi mig ekki skifta það mál. Engin kæra hefir komið til mín. Hv. þm. þurfti ekki að fara að tala aftur um guðlastsmálið. Um slík mál verður hver maður að hafa leyfi til að fylgja sinni skoðun, hvert sem almenningsálitið kann að vera. Jeg segi fyrir mig, að ef það skyldi koma fyrir mig, að jeg ætti að starfa að endurskoðun hegningarlaganna, mundi jeg hiklaust leggja til, að ákvæðið um hegning fyrir guðlast hjeldist. Hv. þm. sagði, að jeg gerði lítið úr almenningsálitinu, af því að það væri mjer ekki hliðholt. Þetta er nú ekki rjett, og satt að segja hefir það, sem jeg hefi orðið var við hingað til í þessu efni, ekki gefið mjer ástæðu til að halda, að almenningsálitið væri mjer mótdrægt. Hv. þm. sagði að mínar afsakanir hefðu verið smáar. Það er ekki alveg rjett. Þær voru nefnilega engar. Jeg hafði ekkert að afsaka.

Tryggvi Þórhallsson Mjer hefir verið falið á hendur að gera grein fyrir atkvæðagreiðslu okkar Framsóknarflokksmanna þessarar hv. deildar um þessa þáltill. Jeg hefði gjarnan viljað hafa haft tíma til þess í næði að búa mig undir að gera grein fyrir afstöðu okkar til hæstv. stjórnar, en síðan þessi till. kom fram, og reyndar um langan tíma áður, hafa vinnubrögðin hjer á hv. Alþingi ekki verið í því sniði, sem þeir krefjast að sje, sem heimta átta stunda vinnudag. Það hefir aldrei verið 8 stunda vinnudagur, oftast 10–14 og jafnvel 16 stunda vinna, svo að til þess að búa sig undir sjerstök störf hefir ekki unnist tími. Það munu margir hafa búist við, að við Framsóknarmenn, sem erum fjölmennastir af andstæðingum hæstv. stjórnar, myndum bera fram vantraust á hendur henni. Jeg játa það persónulega fyrir mig, að jeg gerði hiklaust ráð fyrir því fram eftir þinginu, að jeg mundi gera það áður en þessu þingi yrði slitið. Jeg var svona bjartsýnn, að jeg bjóst við, að svo gæti ekki farið, að Ísland yrði að sitja með þessa stjórn eitt árið til. Jeg vildi vona, að að svo miklu leyti, sem breytingar hafa orðið síðan í fyrra, hefðu þær orðið til bóta. Nú sje jeg, að þær hafa ekki orðið til bóta, heldur til hins lakara, sem hefir sýnt sig meðal annars í úrslitum mála hjer á þingi. Og ástæðan til þess, að við Framsóknarflokksmenn höfum ekki borið fram vantraustyfirlýsingu, er því einmitt sú, að við, að öllu athuguðu, teljum það víst, að hún mundi ekki ná fram að ganga. Það kom fram við umr. Krossanesmálsins, að hæstv. stjórn gerði úrslit þess máls að fráfararatriði. Kom það þá í ljós, að það var ekki meiri hluti þessarar hv. deildar, sem vildi láta stjórnina fara frá á þeim grundvelli. Og þó hv.þm. Dala. (BJ) styddi stjórnarflokkinn og rjeði þannig úrslitum um Krossanesmálið, þá hefir hann þó oft lýst því yfir í ræðum sínum, að hann viðurkendi sig ekki styðja stjórnina. Samt hefir hann stutt hana í verkinu, og hefir það skýrlega komið fram í þeim málum, sem aðallega hafa orðið átök um hjer á þingi og hafa máli skift fyrir hana. Framsóknarmönnum þótti því fyrirsjáanlegt, að vantraustsyfirlýsing mundi ekki ganga fram, og þess vegna eigum við engan þátt í því, að hún er fram komin. Hefðum við ætlað að bera hana fram, hefðum við gert það fyr, því við vildum ekki í þinglokin valda töfum með vantraustsyfirlýsingu, sem við gerðum ráð fyrir að hefði engan árangur í för með sjer, þótt okkur hinsvegar sje það ljóst, að hún hlyti að hafa mjög góðar afleiðingar í för með sjer fyrir þjóðina, ef hún næði fram að ganga. Þó jeg lýsi þannig greinilega því, sem fyrir okkur vakir um þetta, og því, sem veldur því, að við berum ekki fram vantraust, þá vil jeg alls ekki kasta steini að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) fyrir að flytja slíka till. Í fyrsta lagi hefir hver þingmaður leyfi til að gera slíkt, og hann hefir ef til vill ekki verið eins viss um það eins og við, að þetta yrði árangurslaust. Hann gæti hafa trúað meira á orð hv.þm. Dala., en við Framsóknarmenn höfum trúað meira á athafnirnar. En nú er þessi vantraustsyfirlýsing komin fram, og um hana á að greiða atkv. Úr því hún er komin fram, þá get jeg lýst því yfir af hálfu Framsóknarmanna, að við teljum það skyldu okkar að greiða atkv. með henni Úr því til þessa er stofnað, þá getur engum manni dulist það, sem eitthvað hefir fylgst með gangi mála á þinginu, að það er beint áframhald af þeirri baráttu, sem háð hefir verið allan þingtímann, að við hljótum að greiða atkv. með vantraustsyfirlýsingu á stjórnina, hvaðan sem hún kemur. Í raun og veru gæti jeg lokið hjer máli mínu, með skírskotun til þess, sem gerst hefir á þessu langa þingi, en jeg bæti nokkrum orðum við, aðeins til að rökstyðja það í stórum dráttum, hvers vegna við teljum skyldu okkar að láta atkv. okkar falla á þennan veg. Það verða aðallega tvö atriði, sem jeg nefni; og sjerstaklega er það vegna hins fyrra atriðis, sem jeg bæti fáeinum orðum við, af því það hefir lítið komið fram í þinginu áður. Jeg þarf þá fyrst að minnast á það, að þegar íhaldsstjórnin settist að völdum í fyrra, var hún ekki meiri hluta stjórn. Síðan hafa henni ekki bæst neinir fylgismenn, svo að kunnugt sje. Hæstv. stjórn er minni hluta stjórn, og jeg man ekki betur en hæstv. atvrh. (MG) hafi játað það, og hún styðst ekki við flokk, heldur við stuðning einstakra manna. Hún verður að styðjast við „kaupamenn“ - jeg get haft það í gæsalöppum, því jeg segi það ekki í slæmri merkingu. Jeg er sannfærður um, að það, að stjórnin situr á svo óstöðugum grundvelli, er mjög slæmt fyrir það land, sem hún á að stjórna. Afleiðingarnar af því hljóta að verða mjög alvarlegar. Jeg ætla aðeins í þessu sambandi að minna á það, að það er ákaflega hætt við, að undir þessum kringumstæðum, þegar stjórnin verður að styðjast við svona stuðning, bæði við allsundurleitan flokk og svo aðra utanaðkomandi, þá er ósköp hætt við, að stjórnin verði, til þess að tryggja liðið, að veita þess um stuðningsmönnum sínum þessi og önnur fríðindi eða hygla þeim á einhvern hátt til þess að fá þá til að styðja sig áfram. Mjer dylst það ekki, og það er mín persónulega sannfæring, að eitt frv., sem borið hefir verið fram og samþ., frv. um að stofna nýtt embætti við háskólann, er gert til þess að þóknast einmitt þeim manni í þessari hv. deild, utan Íhaldsflokksins, sem hefir stutt hæstv. stjórn til þessa. Það er mín persónulega skoðun sömuleiðis, að frv. um það, að kvennaskólinn hjer í Reykjavík yrði gerður að ríkisskóla, sje gert til þess að tryggja fylgi eins flokksmanns Íhaldsflokksins í Ed. Það hefi jeg og fyrir satt, að auk þessa hafi hæstv. stjórn gefið töluvert mikið undir fótinn um það, að stofnað verði suður í Kaupmannahöfn ekki síðar en á nsta ári embætti, sem mjög hefir verið deilt um hjer á landi, hvort nauðsynlegt væri eða ekki, einmitt til þess að þóknast stuðningsmanni, sem stjórnin á mikið undir. Jeg segi þetta sem mína persónulegu skoðun. En þetta út af fyrir sig álít jeg mjög alvarlegt, þegar það er skoðað í því ljósi, að bði þessi embætti, sendiherraembættið og dócentsembættið, voru feld með mjög eindregnum vilja þingsins í fyrra. Fyrir fjárhagsafkomu landsins er það mjög hættulegt, að stjórn sitji við slíka aðstöðu sem þessi, og fyrir alla heilbrigði í stjórnmálalífi landsins er það mjög háskalegt. Jeg nefni annað í þessu sambandi. Hæstv. stjóra hefir lýst því yfir, að hún vilji fyrst og fremst spara, og t. d. borga lausaskuldir ríkissjóðs á fáum áram. En þessi sama stjórn, sem þetta segir, hún á tilveru sína undir þeim þingmanni í þessari hv. deild, sem áreiðanlega hefir minstan áhuga á sparnaði allra hv.þm., sem er hv.þm. Dala. (BJ). Hann er sá eini hv.þm. í þessari deild, sem talað hefir mjög harðlega á móti því að borga lausaskuldirnar upp á 3 árum. Þetta finst mjer hljóta að hafa miklar afleiðingar í því efni, hvernig hæstv. stjórn standi við þetta loforð á sinni stefnuskrá. Jeg segi það í framhaldi af þessu, að þá miklu hækkun, sem orðið hefir á fjárlögunum að þessu sinni, rita jeg fyrst og fremst á þennan reikning. Þingið á að vera þannig saman sett, að stjórnin og meiri hluti þm., sem hana styður, beri fyrst og fremst ábyrgð á því, að fjárlögin sjeu forsvaranlega afgreidd. En sá meiri hluti, sem nú stendur að stjórninni, er svo skiftur, sem verða má, einmitt um þetta atriði. Þess vegna er það mín persónulega sannfæring, að stimpillinn, sem nú er á fjárlögunum, sje fyrst og fremst stimpill þess manns, sem ræður því, að sú stjórn situr við völd, sem verður að setja stimpil hv.þm. Dala. (BJ) á fjárlögin. Þess vegna er það, að þótt orðin á stefnuskrá hæstv. stjórnar sjeu þau að spara og borga lausar skuldir, þá verður í reyndinni útkoman öll önnur. Þetta var annað almenna atriðið, sem jeg vildi víkja að. Jeg er sannfærður um það og við Framsóknarmenn, að af þessu ástandi sem er getur ekki stafað annað en vandræði fyrir landið, og við álítum, að undir svona kringumstæðum ætti stjórnin í raun og veru að eiga sjálf frumkvæðið að því að fá þetta lagfært. Og þetta getur ekki orðið lagfært nema með því eina móti að stofna til nýrra kosninga, til þess að fá úrskurð þjóðarinnar um þetta. Það væri tilraun til þess að fá sterkari stjórn, sem hefði svo öflugan meiri hl., að hún væri ekki háð hinum og öðrum um það, hvernig hún stjórnaði landinu. Út frá þessu sjónarmiði greiðum við Framsóknarmenn atkv. með vantrausti, af því við teljum, að grundvöllurinn, sem stjórnin hvílir á, sje ekki sá, sem hann á að vera. Við gerum það ekki með það fyrir augum, að við ættum í staðinn að taka við stjórn, því við játum það hispurslaust, að við getum ekki bætt úr að þessu leyti. Eins og sakir standa nú, getum við ekki stofnað stjórn með tryggara undir fæti en þessi hefir. Við gerum það með þeirri hugsun, að fram ættu að fara nýjar kosningar, þar sem það sýndi sig, hvort þjóðin gæti ekki skapað ákveðnari flokk, til þess að fá heilbrigðara stjórnmálalíf, því eina ráðið til þess eru nýjar kosningar. Þó vantraustið yrði samþ., þá mundum við alls ekki krefjast þess, að stjórnin færi þegar frá og afhenti þeim flokki völdin, sem flest atkv. leggur til vantraustsins, heldur biði hún róleg meðan þjóðin væri að spurð. Hitt atriðið, sem mjer bar sjerstaklega að gera grein fyrir, um það, hvers vegna við greiðum atkv. með vantrausti, er það, að hverju leyti við erum andstæðir stefnu hæstv. stjórnar, og í annan stað að hverju leyti við hefðum ástæðu til að ásaka hæstv. stjórn fyrir framkvæmdir hennar í einstökum atriðum. Um það gæti jeg talað í alla nótt, ef jeg vildi. En jeg tel óþarft að gera það, því á þessum 95 dögum, sem þingið hefir staðið, hefir afstaða okkar mjög greinilega komið fram, og má segja, að þingið frá upphafi og fram á þennan dag hafi í raun og veru verið ein samfeld vantraustsyfirlýsing frá okkur Framsóknarmönnum á hendur hæstv. stjórn. Að rekja það lið fyrir lið, hvers vegna við teljum núverandi stjórn óheppilega og óhæfa fyrir landið, ætla jeg ekki að gera nú. Það mun öll þingsagan upp kveða, og jeg legg það ekki á mig nje hv. áheyrendur nje prentarana að segja þá sögu. Aðeins ætla jeg með fáum orðum að gefa dálitla mynd af því, hvernig jeg lít á hæstv. stjórn, og þá að ráðast á þar, sem jeg er í engum vafa, að garðurinn er hæstur, og snúa máli mínu þangað, sem engum dylst að aðalkrafturinn er í stjórninni, sem setur sinn svip á stjórnina, svo augljóst er, en það er hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg ætla í þessu sambandi aftur að víkja að því, hvernig þessi stjórn var stofnuð, og aðeins minna á það, að í upphafi var ekki til þess ætlast af Íhaldsflokknum, að sá yrði forsætisráðherra, sem varð. Það var tilætlunin, að hæstv. fjrh. yrði forsætisráðherra. Og jeg verð að segja, að það var vitanlega rjett á litið af Íhaldsflokknum, að það hefði farið best á því, að hann hefði orðið forsætisráðherra. Það hefir sýnt sig síðan. Þetta varð nú ekki, af því að Íhaldsflokkurinn var ekki einráður um það, hvernig hann skipaði þann sess; hann þurfti hjálpar utan að, þar sem sagt var, að annar skyldi verða forsætisráðherra. Að því leyti varð hæstv. fjrh. að láta í minni pokann, þegar stjórnin var skipuð, en hitt hefir ekki farið dult, að síðan hefir hann fullkomlega unnið það upp, og það er hæstv. fjrh., sem að öllu leyti hefir á þessu þingi verið forsætisráðherra, og jeg verð nærri því að segja dóms- og kirkjumálaráðherra og atvinnumálaráðherra í tilbót.  (Fjrh. JÞ: þetta er oflof)  . Það var einu sinni sagt: Lofaðu svo einn, að þú lastir ekki annan; en því miður, um leið og jeg lofa hæstv. fjrh., þá lasta jeg aðra, og ef hæstv. fjrh. er ant um sína „kollega“, þá ætti hann frekar að beina því til mín að lasta þá ekki. Þess vegna er það, að jeg sný máli mínu eingöngu til hæstv. fjrh., þegar jeg vil stuttlega gera grein fyrir því, hvers vegna við erum óánægðir með stefnu stjórnarinnar, með því að það hefir sýnt sig svo skýrt sem orðið getur, að það er hæstv. fjrh., sem setur sinn stimpil á alla stefnu hennar. Það getur engum dulist lengur, hver stjórninni stjórnar og hver er stefnan. Það getur engum dulist, að stjórn þessi er ekki fyrst og fremst landsstjórn, heldur stjórn kaupmanna og ríkra manna í höfuðstaðnum. Það getur engum dulist, að það er hæstv. fjrh., sem er fulltrúi þeirra manna hjer í bænum og af þeirra háttu ræður stefnu stjórnarinnar. Jeg skal aðeins nefna örfá dæmi, sem sýna þetta mjög ljóslega. Fyrst má nefna það málið, sem mest hefir verið barist um, sem sje tóbakseinkasöluna. Þar var það ljóst, að við, sem henni fylgdum, gerðum það vegna þess, að við töldum það hentugri aðferð til að afla ríkissjóði tekna. Jeg segi ekki, að hæstv. fjrh. hafi látið sjer það um munn fara beinlínis, en hans hjartans meining mun án efa hafa verið á þessa leið: Þetta skal leggjast niður, af því að þessir stórn menn í bænum, sem jeg tel rjett og mjer skylt að styrkja, vilja hafa sína atvinnu af því að selja þessa vöru; það hlýtur að ráða. Jeg get í þessu sambandi nefnt steinolíueinkasöluna, slík átök sem urðu um hana hjer fyrir skemstu. Þar var þetta ljós meining hæstv. ráðherra (JÞ), þótt jeg geri honum að vísu upp orðin: Þeir stóru geta fengið olíuna ódýra samt; þeir geta haft hag af að selja olíu; það gerir minna til, hvernig fer um smælingjana úti um landið. Þá má nefna tekjuskattinn, málið, sem baráttan var hörðust um; þar barðist hæstv. fjrh. mjög ósleitilega fyrir sína stóru vini í borginni. En þar hefir flokkur hans sett „bremsu“ á hann í hv.Ed., svo að jeg noti orð hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Þá gæti jeg minst á varalögregluna, þar sem farið var fram á það af flokki manna hjer í bænum að veita pólitískri stjórn vald til þess að hafa hóp vopnaðra manna á að skipa, til þess að reka erindi þeirra. Þá mætti og minnast á skattastefnu stjórnarinnar, sem Framsóknarflokkurinn er að öllu leyti andstæður. Annars hefir kraftur hæstv. fjrh. lýst sjer sorglega og átakanlega hjer í þinginu. Hann hefir lýst sjer sorglega í áhrifum á afgreiðslu mála hjer, svo sem tóbakseinkasölunnar, og átakanlega í framkomu hans gagnvart meðstjórnanda sínum, hæstv. atvrh. Það er átakanlegt að sjá, hvernig hæstv. fjrh. taldi sjer skylt að koma fram gagnvart honum. Tóbakseinkasalan var aðaláhugamál hæstv. atvrh. hjer á þingi áður, og hann hafði lýst því yfir, að hver einasta von sín í því máli hefði ræst. En svo var mikill þunginn frá hæstv. fjrh., að hæstv. atvrh. mátti ekki einu sinni láta atkvæði sitt fylgja sannfæringu sinni í þessu máli. Það er mjög svo sorglegt fyrir Íhaldsflokkinn að þurfa að hafa mann í ráðherrasessi, sem er jafnsvínbeygður og hæstv. atvrh. er í þessu máli, sem og flestum öðrum, er hann hefir afskifti af. Með skírskotun til viðureignar hjer á þinginu áður álít jeg óþarft að fara frekar út í einstök mál. Sjerstaklega er það óþarfi, þar sem telja má víst, að þessi vantraustsyfirlýsing nái ekki fram að ganga. Jeg býst því ekki við að tala frekar í þessu máli.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg verð að segja það, að hv. 2. þm. Reykv. hefir komið hjer fram í kvöld sem harla ljeleg húsmóðir. Eins og allir vita, hefir verið rætt hjer í 4 daga um hið svokallaða Krossanesmál, og verður ekki annað sagt en að þar hafi verið sami grauturinn velgdur upp dag eftir dag. Ennfremur var sami grauturinn á borð borinn á eldhúsdaginn, og nú í þinglokin kemur þessi hv.þm. ekki með neitt annað en þennan útþynta og upphitaða graut, ásamt moðvolgum vatnssopa sem útálát frá honum sjálfum. Jeg þykist því vita, að það sje sannmæli, er jeg fullyrði, að þessi hv. deild sje orðin langþreytt og margleið á slíkri matreiðslu. Mjer finst nú eigi að síður rjett að gera matnum einhver skil, úr því hann er á borð borinn. Vil jeg þá fyrst benda á það, að viðvíkjandi Krossanesmálinu komu fram tvenn stórfeld ósannindi hjá hv.þm. Hið fyrra er, að núverandi stjórn hafi þar látið viðgangast stærri verslunarsvik en þekst hafi hjer áður. Sannleikurinn er nú sá, að þetta hefir viðgengist, ef um svik hefir verið að ræða, fram á tíð núverandi stjórnar, en hún tók í taumana og ljet rannsaka mælikerin og löggilda þau. Það virðist því ekki hægt að fara öfugar að sannleikanum en þetta. Hitt er annað, að stjórnin hafi neitað Alþingi um rannsókn á málinu. Allir vita, að þetta eru ósannindi. Stjórnin hefir boðið þingnefndum og einstökum þingmönnum frjálsan aðgang að öllum skjölum málsins. Næst kom hv.þm. að guðlastsmálinu, og þar kveður nokkuð við annan tón. Hv. þm. hefir altaf heimtað sakamálsrannsókn gegn forstöðumanni Krossanesverksmiðjunnar, vegna þess, að hann hefir grun um, að einhverjir peningar kunni að hafa vilst í vasa hans, sem ekki hefðu átt þangað að fara. En hann ber stjórnina sökum fyrir það, að hún lögum samkvæmt hefir látið höfða mál á hendur þeim, er guðlastaði. Þar vill hann láta sakir niður falla. Þetta bendir til þess, að þessum hv.þm. sje ljúfara að þjóna Mammoni en guði. Jeg þarf litlu að svara því, sem hann beindi til mín. Hann ljet í ljós óánægju sína yfir því, hvernig meiri hluti deildarinnar tók í frv., sem jeg bar fram. Honum hlýtur þó að vera ljóst, að það getur aldrei orðið tilefni til samþyktar vantrausts, sem meiri hlutinn hefir lýst velþóknun sinni á. Viðvíkjandi undirbúningi þessa máls fann þessi hv.þm. mjer það til foráttu, að ekki hefði verið lögð fram þegar í stað áætlun um áhrif frv. á tekjur ríkissjóðs á yfirstandandi ári. En hjer heimtar hann það, sem ómögulegt er. Hann veit, að tekjuskattur hlutafjelaganna síðustu tvö árin hefir verið sem næstur núlli, svo breyting á löggjöfinni honum viðvíkjandi gat ekki gert breyting á tekjum ríkissjóðs þau árin. En um skattinn 1924 varð ekki vitað, því að skattaframtalið var ekki komið, er frv. var lagt fram. En er framtalið var komið, var fyrst hægt að gera útreikninga, svo það hlaut því að verða þingnefndar að gera það. Jeg skal ekki fara frekar út í þetta mál, en aðeins geta þess, að þær tekjur, sem ríkissjóður hefði á yfirstandandi ári tapað á meðaltalsreglunni, hefði hann fengið upp bættar á tveimur árum. Jeg er alveg hissa á, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald), sem stendur fyrir stóru iðnaðarfyrirtæki og hlýtur því að bera nokkurt skyn á reikningsfærslu, skuli taka sjer í munn miljónarfjórðunginn, sem ríkissjóður ætti að tapa á niðurlagningu tóbakseinkasölunnar. Þessi miljónafjórðungur er nú orðinn landsfleygt hlátursefni og sprottinn af vanþekkingu þess þingmanns á reikningsfærslu, sem fyrstur sló þessari tölu fram. Það er margsannað, að ríkissjóður tapar engu á niðurlagningu tóbakseinkasölunnar, ef innflutningurinn vex um 5–6% eða hækkar um 1/6 hluta þess, sem hann hefir minkað síðan einkasalan komst á. Þá kom hv.þm. að steinolíunni, og var auðfundið, að þar var komið að hjartanu. Jeg tel það nokkra vorkunn, þótt hann sje í sárum eftir ósigurinn í gær, en jeg sje enga ástæðu til þess að halda þeim umræðum áfram hjer. En það þarf furðumikla djörfung til þess að segja, að steinolíusamningurinn hafi verið hinum smærri notendum hagræði, eftir að búið er að sýna með skýrum tölum, að hinir smærri útgerðarmenn hafa orðið að skildinga saman í skatt til erlends fjelags á síðasta ári 300 þús. kr. Jeg verð að segja, að ef þetta er hagræði, þá hlýtur hv.þm. að þekkja til þess, að slíkir útgerðarmenn sjeu þungir á sjer af of miklum peningum í vösum sínum og hafi orðið fyrir pyngjuljetti vegna steinolíusamningsins. Öðruvísi er hann ekki hagræði fyrir þá. Dóm hv. 2. þm. Reykv. um verkfræðistörf mín ætla jeg að hafa að engu. Met jeg þar meir dóm mikilsmetandi manna um þau, sem marka má af aðsókn og viðskiftum þeirra, meðan jeg fjekst við þá atvinnugrein. Annars finst mjer það harla ljelegt tal að blanda inn í þetta mál órökstuddum dylgjum um hæfileika manna til að reka iðn eða atvinnu. Hv. 2. þm. Reykv. gæti átt von á þessu sjálfur, ef andstæðingar hans væru jafnómerkilegir sem hann. Þá mintist hv.þm. á mismuninn á afstöðu sinni og stjórnarinnar til sjómanna og verkamanna. Sagði hann, að stjórnin vildi nota auð þann, er sjómenn drægju úr djúpi hafsins, til þess að þrengja kjör þeirra. Bygði hann þetta á því, að stjórnin vildi ívilna útgerðarfjelögunum í óvenjulega harðri skattalöggjöf, sem þau eiga við að búa. Jeg held því nú fram, að það sje lífsskilyrði fyrir sjómenn, sem og aðra verkamenn, að til sjeu nægilega öflug atvinnufyrirtæki, sem veitt geti góða og stöðuga atvinnu. Tillögur stjórnarinnar miðuðu í þá átt að styrkja slík fyrirtæki og gera þeim kleift að halda áfram atvinnurekstri sínum. Þessari stefnu vilja líka sjómenn og verkamenn fylgja. En hv. 2. þm. Reykv. vill þrengja að þessum fyrirtækjum sem mest hann má, svo að skortur og óánægja verði landlæg hjer. En slíkt gefur þeim mönnum byr undir báða vængi, sem lifa á því að æsa verkalýðinn gegn vinnuveitendunum. En stefna stjórnarinnar og stefna mín í þessu máli er heilbrigðari en stefna hv. 2. þm. Reykv. Enda fjekk jeg við síðustu kosningar hjer jafnmörg verkamannaatkvæði og hann. Jeg fjekk 2/3 allra greiddra atkvæða, en hann 1/3 Nú er það vitanlegt, að 2/3 hlutar bæjarbúa eru verkamenn, og hefi jeg því fengið helming atkvæða þeirra. Þetta stafar eingöngu af því, að mín stefna er hagstæðari öllum þorra verkamanna en stefna þessa hv.þm. Þá sagði þessi hv.þm. í ræðu sinni, að Nd. ætti að ráða meiru um það, hvort stjórnin sæti, en Ed. Ekkert færði hann þessu til stuðnings, annað en það, að þessi deild rjeði meiru um fjárlögin. En þetta er misskilningur hjá honum, að Nd. ráði meiru um fjárlögin en Ed. Ef ágreiningur verður um fjárlögin og skiftingin er 21 atkv. gegn 21, þá er það einmitt sá flokkurinn, sem fleiri fulltrúa hefir í Ed., sem ræður, er fjárlögin fara samkvæmt þingsköpunum í sameinað þing, hvernig þau líta út. Hv. þm. hlýtur að sjá það, að allar brtt. við það, sem Ed. hefir gert, hljóta að falla með jöfnum atkvæðum í sameinuðu þingi. Það er því á algerðum misskilningi bygt, að Nd. ráði meiru um fjárlögin. Það var gaman að heyra hv. 2. þm. Reykv. lýsa yfir því, að allir væru sammála um aukning lögreglu á sjó og landi. En þetta er ofmælt. Þó að hann sje í hjarta sínu samþykkur þessu, þá eru þó þeir menn í flokki hans, sem ýta honum fram, eindregið á móti allri lögreglueflingu. Það, sem þeir hafa fyrir stafni, gengur alt greiðlegar, ef engin lögregla er til í landinu. Það er því alls ekki rjett, að allir sjeu sammála um þetta. Jeg læt svo útrætt við þennan forustumann stjórnarandstæðinga hjer í deildinni. Hann hefir, svo sem rjett er, fundið, að socialistarnir eru hinn eiginlegi andstöðuflokkur stjórnarinnar, og því er honum rjett og skylt að taka upp merki stjórnarandstæðinga. Framsóknarflokkurinn hefir líka skilið sitt hlutverk rjett, er hann lýsir yfir því, að hann vilji ekki gangast fyrir vantraustsyfirlýsingu, en fylgi foringjanum, þegar hann ber fram merkið. Jeg get virt ástæður hv.þm. Str. (TrÞ) fyrir því, að flokkur hans áleit ótímabært að greiða stjórninni atlögu, þær ástæður, að ekki væri sigurs von. Hinsvegar getur engum komið á óvart, þótt flokkurinn vilji ekki kasta steini á hv. 2. þm. Reykv. (JBald) fyrir flutning þáltill. um vantraust. Þessi till. þýðir ekki annað en það, að hinn eðlilegi foringi, jafnaðarmaðurinn, blæs til atlögu, og þá fylgir alt liðið, en kastar auðvitað ekki steinum á foringjann. Hv. þm. (TrÞ) bar fram nokkra kveinstafi yfir því, að stjórnin hefði ekki nægilega öflugt fylgi í þinginu, og stakk upp á, að rjettast væri að gera tilraun til að ráða bót á þessu með nýjum kosningum. Hann lýsti yfir því, að hv. stjórnarandstæðingar hefðu ekki hugsað sjer að taka við stjórnartaumunum, en taldi hinsvegar óheppilegt, að stjórnin hefði ekki nægan liðsstyrk í þinginu, og vildi fá þjóðina til að bæta úr þessu við nýjar kosningar. Þetta verð jeg, eftir öllum atvikum, að álíta virðingarverða traustsyfirlýsingu, þegar hún er borin fram af stjórnarandstæðingi undir umr. um vantraust. Þar sem hv.þm. (TrÞ) mintist lítillega á stofnun dócentsembættisins við heimspekideild háskólans, þá þykir mjer hlýða að gera nokkra grein fyrir minni skoðun á því máli, einkum þar sem jeg let það farast fyrir, þegar málið var hjer til umr. í þinginu. Þetta kennaraembætti var lagt niður á síðasta þingi af sparnaðarástæðum. Þá voru margskonar sparnaðarráðstafanir knúðar fram, vegna brýnnar nauðsynjar ríkissjóðs. Nú horfir öðruvísi við, sem m. a. má sjá af því, að gjaldabálkur fjárlagafrv. hefir í meðferð þingsins hækkað um nálega 1 miljón kr., og þó hefir stjórnin ekki neitað að taka við slíkum fjárlögum, þar sem hún telur ekki ómögulegt, þrátt fyrir svo miklar fjárveitingar úr ríkissjóði, að fylgja fram þeirri höfuðfjármálastefnu sinni að greiða lausaskuldir ríkissjóðs á fáum árum. Svo mjög hefir ástandið breyst til batnaðar. En um sparnaðarráðstafanir síðasta þings er það ennfremur að segja, að þeirra vegna var aðeins einum einasta manni vísað úr ríkisins þjónustu án þess að honum væri sjeð fyrir öðru starfi. Og sá maður var málfræðisdócentinn við heimspekisdeild háskólans. Það eitt út af fyrir sig, að þessi maður, einn allra starfsmanna ríkisins, var þannig sviftur lífsframfæri sínu, var mjer næg ástæða til að vilja gera einhverja rjettingu í þessu efni á yfirstandandi þingi, eftir því sem fjárhagnum nú er komið. En hjer við bætast ýmsar aðrar ástæður, sem hæstv.forsrh. (JM) og hv.þm. Dala. (BJ) færðu fram undir meðferð málsins og jeg þarf því ekki að endurtaka nú. Hv. þm. (TrÞ) vill rita afgreiðslu fjárlagafrv. á reikning hv.þm. Dala. (BJ). Jeg skal játa, að fjárlagafrv. hefir að ýmsu leyti verið afgreitt á annan veg en jeg hefði helst kosið; en það get jeg jafnframt sagt, að hv.þm. Str. ber, sem frsm. síðari hluta frv., meiri ábyrgð á mestu fjáreyðslunum en hv.þm. Dala. Alt, sem hv.þm. (TrÞ) sagði um mikilmensku mína í Íhaldsflokknum og stjórninni, var ekki annað en oflof. Jeg geri að vísu ekki ráð fyrir, að hv.þm. (TrÞ) hafi ætlað að hlaða lofi á mig, enda er tækifærið illa til þess valið frá hans sjónarmiði, heldur mun hann hafa viljað kasta skugga á samverkamenn mína. En á þá fellur enginn skuggi í sambandi við þessa till., enda hefir lítið orðið úr rökum, er á þá hefir verið láðist. Jeg hefi þegar svarað þeirri staðleysu, að stjórnin sje fyrst og fremst stjórn hinna ríku í höfuðstaðnum. En jeg vil bæta því við, að hv.þm. Str., sem er fulltrúi fyrir bændakjördæmi, ætti að skilja, að hagur heildarinnar veltur á því, að atvinnuvegir landsins geti blómgast. Svo er því varið í sveitunum, og ef hv.þm. hefir augun opin, þá mun hann fljótt komast að raun um, að sama máli gegnir í kaupstöðum og sjávarþorpum. Jeg ætla ekki að ræða um þau stjfrv. og lög, sem hv.þm. (TrÞ) taldi upp og vildi gera lítið úr. En jeg skal leyfa mjer að hafa upp, eftir minni, ummæli eins flokksbróður hv.þm. (TrÞ) í hv.Ed. ekki alls fyrir löngu, og vona jeg, að það verði ekki misvirt við mig. Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) sagði í ræðu í hv.Ed., að Ræktunarsjóðslögin væru langmerkustu lögin, sem þetta þing hefði afgr., og ef þingsins yrði minst fyrir nokkuð, þá yrði það fyrir þau lög. Frv. til Ræktunarsjóðslaganna var stjfrv., en auðvitað láðist hv.þm. Str. að geta þess í upptalningu sinni. Það átti ekki við - við þetta tækifæri.

Bjarni Jónsson Gamalt grískt máltæki segir: „panta hrei“, sem þýðir: alt er á ferð, eða: alt er samanburði undirorpið. Mjer dettur þetta orðtak í hug út af vantraustinu, sem hjer er á ferðinni. Við verðum að bera þá hæstv. stjórn, sem nú á að greiða atlögu, saman við væntanlega landsstjórn. Jeg hefi nú að vísu ekki heyrt enn, hverjir eigi að taka sæti í væntanlegri stjórn með hv.flm. (JBald), en sennilega verða þeir úr þeim flokki, sem ætlar að greiða þáltill. atkvæði, Jeg veit, að þeir verða ekki úr Sjálfstæðisflokknum, því í fyrra áttu jafnaðarmenn og sá flokkur, sem nú fylgir þeim að málum, kost á að styðja stjórn áfram, sem vinsælasti maður Sjálfstæðisflokksins veitti forstöðu. Þá neituðu þessir flokkar samvinnu við Sjálfstæðismenn, svo að sennilega ætla þeir sjer ekki nú að fara því á flot við þá að taka sæti í nýju stjórninni. Jeg get mjer því til, að þeir ætli að mynda stjórn með hv.flm. (JBald): hv.þm. Str. (TrÞ) og hv. 5. landsk. (JJ). Mikið hefir verið um það talað, hvort jeg muni vera með þessari vantrauststill. eða ekki. Get jeg trúað, að mönnum sje forvitni á að vita um afstöðu mína til þessa máls. En það er nú svo, að mitt fylgi er bundið við höfuðstefnu Sjálfstæðismanna og fylgi stjórnarinnar við hana. Jeg get því ekki sagt um afstöðu mína til till. fyr en jeg veit undirtektir beggja, núverandi stjórnar og væntanlegrar stjórnar, undir þessi stefnumál. Því verð jeg að fá upplýsingar hjá væntanlegum hæstv. ráðherrum sjálfum, hvort jeg á að styðja þá til valda eða ekki. Jeg verð að fá að vita, hvernig þeir muni snúast við þeim málum, sem mjer og mínum flokki eru fyrir mestu. Á þessu þingi hafa utanríkismál vor talsvert verið rædd, bæði um sendiherra í Kaupmannahöfn og einnig aðrar hliðar á þeim málum. Stefna Sjálfstæðisflokksins hefir jafnan verið sú, að vjer höldum sjálfir á utanríkismálunum og framkvæmum að fullu fyrirmæli Sambandslaganna um þau efni. Fyrirfram er jeg ekki viss um, að tilvonandi hæstv. stjórn verði viðráðanlegri í þessum efnum en sú, sem nú situr við völd, hversu ill sem hún annars kann að vera. Í síðasta tbl. „Tímans“ er hæstv.forsrh. (JM) m. a. hallmælt fyrir að hafa „mælt fast á þessu þingi fyrir stofnun sendiherraembættis aftur í Kaupmannahöfn“. Þetta kom líka fram í ræðu ritstjórans, hv.þm. Str., svo að ef hann verður höfuðkrafturinn í nýju stjórninni, þá hefi jeg enga trú á, að hún komi sjálfstæðismálum þjóðarinnar hærra en núverandi hæstv. stjórn. Þó jeg hafi ekki með öllu verið ánægður með svör hæstv.forsrh. við fyrirspurnum mínum, þá verð jeg að segja, að jeg var ánægður með svar hans við 9. spurningunni, en hún skifti mestu máli í mínum augum. Sjálfstæðismenn hafa altaf farið eftir málefnum, en ekki mönnum, og svo er enn. Hæstv. forsrh. (JM) leggur yfirleitt kapp á, að 7. gr. sambandslaganna verði framkvæmd svo sem rjettur vor stendur til, og það er mjer áhugamál. En „Tíminn“ og hv.þm. Str. telja utanríkismálin allra mála ómerkilegust og vilja vinna á móti því, að þeim sje kipt í viðunandi horf. Telja jafnvel afglöp af hæstv.forsrh. að mæla með sendiherra í Kaupmannahöfn. Jeg er nú sannfærður um, að sá sendiherra verður skipaður aftur innan skamms, sennilega ekki síðar en þótt fjárveitingartill. mín í því skyni hefði verið samþ. þetta veit jeg að hæstv. núverandi stjórn ætlar að gera, svo jeg geri það ekki umhugsunarlaust að stuðla að falli hennar, með það fyrir augum, að önnur stjórn taki við, sem vissa er fyrir, að gefur þessum áhugamálum mínum olnbogaskot. Mig undrar, að hv.flm. (JBald), sem er gamall sjálfstæðismaður og reyndar nýr, eins og atkvgr. um sendiherrann sýndi, skuli ekki hafa skoðað huga sinn um þetta veigamikla atriði, áður en hann vill bregða fæti fyrir hæstv. stjórn. Þó veit hann vel, að hann getur ekki fengið aðra með sjer í nýju stjórnina en andstæðinga sjálfstæðismála þjóðarinnar. Ef til vill treystir hann því, að hann verði aðalkrafturinn í nýju stjórninni, en þá mun hann fá að reyna fallvelti veraldlegra hluta, ef til kemur. Nú vil jeg fá að vita, hvort nýja stjórnin vill t. d. senda nú þegar sendiherra til Khafnar, og hvort hún ætlar þegar frá upphafi að láta útnefna einn ráðherranna sem utanríkisráðherra, og yfirleitt að aðhyllast stefnu mína og annara sjálfstæðismanna í utanríkismálum. Ef nýja stjórnin heitir öllu þessu, þá treysti jeg henni betur en þeirri hæstv. stjórn, sem nú situr, en annars ekki. Jeg hefi talað allmikið um „nýju stjórnina“, enda þótt hv.þm. Str. hafi lýst yfir því af hálfu þess Íhaldsflokksins, sem kallar sig Framsóknarflokk, að hann ætli ekki að taka þátt í myndun nýrrar stjórnar, eins og nú standa sakir. Jeg fæ ekki sjeð, hvernig þingflokkur getur æskt stjórnarskifta, án þess að ætla sjálfur að taka við og gera betur en fráfarandi stjórn. Því ekki getur mönnum verið alvara að kasta öllum áhyggjum á kjósendurna og baka þjóðinni mörg hundruð þúsunda kr. kostnað, sem af nýjum kosningum stafar, þegar ekkert er til að kjósa um, annað en það, að Pjetur vill verða ráðherra, af því að hann getur ekki unt Páli heiðursins. Mjer fyrir mitt leyti stendur alveg á sama, hvor þeirra er ráðherra, Pjetur eða Páll, ef ekkert stefnumál ber á milli, en ekki er sjáanlegt, að svo sje hjer, nema ef vera skyldi, að stofna ætti til 6. umræðu um Krossanesmálið, þar sem farið var fram á, að Alþingi gerði sig að opinberum rógbera. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að hæstv. stjórn hafi lifað á einum kaupamanni, sem mjer er ekki kunnugt um hver er.

Það vita allir aðrir.

. Ef hv.þm. á við mig og reiknar mjer málfræðidócentinn við heimspekideildina og sendiherrann í Khöfn í kaup, þá verð jeg að segja, að hæstv. stjórn lifir á óeigingjörnum kaupamanni. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje fremur kaup handa mjer en hverjum öðrum sæmilegum Íslendingi, að kensla í íslenskri málfræði við Háskóla Íslands sje höfð í svo góðu lagi sem föng eru á. Hv. þm. (TrÞ) ætti ekki síður en mjer að vera það áhugamál. Og ekki getur það verið kaup handa mjer, þó að jafnsjálfsagt mál fái framgang og að sendiherraembættið verði aftur stofnsett í Khöfn, því aðrir en jeg munu hafa meiri hagnað af þeirri ráðstöfun. En nú getur hv.þm. (TrÞ) reynt að ráða þennan kaupamann til sín, því jeg skal fylgja honum og hans stjórn, ef hann lofar að fylgja betur fram öllum sjálfstæðismálum þjóðarinnar en sú stjórn, sem nú situr. En það mun standa í honum, því að engan hefi jeg vitað jafnmótsnúinn öllum sjálfstæðismálum þjóðar sinnar sem hv.þm. Str., enda er það eðlilegt, þar sem hann er gamall heimastjórnarforngripur, sem hefir ekki einu sinni getað fylgst með Íhaldsflokknum, hvað þá meira. Þá bar hv.þm. (TrÞ) á mig lof, sem jeg á ekki skilið, þar sem hann sagði, að minn stimpill væri á fjárlagafrv. því miður er þetta ekki rjett. Ef jeg hefði mátt ráða, þá hefði afgreiðsla fjárlagafrv. orðið með öðru móti. En e. t. v. er hv.þm. að syngja gamla sönginn úr „Tímanum“, að jeg sje eyðslusamur á ríkisfje. Hjelt jeg þó, að sá söngur yrði ekki sunginn hjer á Alþingi, þar sem jeg er viðurkendur mesti sparnaðarmaður þingsins. Jeg vil spara það, sem á að spara. En jeg vil ekki vera sálnamorðingi fyrir fáa aura, og jeg vil ekki heldur, að ríkið geri sig að sálnamorðingja. Og ef jeg gæti sett þann stimpil á fjárlögin, þá þætti mjer það stór kostur. En þessar litlu upphæðir, sem jeg hefi farið fram á til menta og lista, eru smáupphæðir, hreinasti hjegómi hjá því, sem margir aðrir hafa farið fram á til vissra stjetta. það er því til lítils að syngja þennan gamla söng og úthrópa mig á þennan hátt. Jeg neita því algerlega, að jeg hafi notað aðstöðu mína til þess að þröngva stjórninni. Það hefir ekki við neitt að styðjast. T. d. hjelt hæstv. fjrh. ræðu og lagðist á móti íshúsamálinu. Ekki var þar minn stimpill. það er hv.þm. Str. kunnugt um. Hv. þm. (TrÞ) vill þingrof. Heldur finst mjer sá spámaður kynlegur, að vilja stofna til nýrra kosninga af hlægilegum ástæðum, sundurlyndi einu saman. Og til hvers? Til þess að sömu menn komi aftur. Eitt eða tvö sæti kunna að verða öðruvísi skipuð. En það verður langt þangað til nokkur stjórn situr hjer í trausti eins flokks. Það verður ekki fyr en eitthvert stórmál kemur, sem skiftir mönnum í tvo flokka. Hv. þm. Str. sagði eitt orð satt í ræðu sinni, það, að þessir 95 dagar, sem af eru þinginu, væru ein samfeld vantraustsyfirlýsing á stjórnina. Já, þessi flokkur hefir komið því inn í hvert einasta mál. það hefir aldrei komið fyrir áður, að nauðaómerkilegt mál væri rætt í fulla 4 daga. Að þessu standa sparnaðarmenn. Hvað kostar þessi 95 daga vantraustsyfirlýsing? Mjer er á móti skapi að þurfa að deila á hv.þm. (TrÞ), en jeg verð að gera það, þótt hann kæmi með afarmikla traustsyfirlýsing til mín sem og til hæstv. fjrh. það er eins og hæstv. fjrh. sje einn í stjórninni og jeg einn á þingi. þennan heiður get jeg ekki þegið. En jeg ætlaði mjer að spyrja tilvonandi hæstvirta, hvort hún bjóði Sjálfstæðisflokknum betri framgang stefnumála sinna en sú, er nú situr. Jeg stend við það, að jeg hallast að henni, ef hún gerir það. En um traustið fer eftir samanburði við það, sem er. Landið getur ekki verið stjórnlaust. Þess vegna verða gætnir menn að stilla til og ekki stofna til óþarfra kosninga um mennina eina saman.

Magnús Torfason Jeg ætla aðeins að gera grein fyrir atkv. mínu, því að jeg átti óbeint þátt í því, að þetta „ministerium“, sem við höfum, heitir „Magnússen“, en ekki „Thorlaksen“. Ástæðan til þess, að jeg hallaðist að því, að núverandi forsrh. tæki við, var meðal annars sú, að hann hafði áður verið bræðingsráðh. og farist það eftir vonum sæmilega. Hann kunni manna best að sigla milli skers og báru, og eins og þingið var þá skipað, þurfti þess með. Jeg leit svo á, eins og á stóð, að best væri að fá hægfara íhaldsstjóra, og að það yrði þjóð og þingi best, og ekki síst fyrir þá sök, að búast mátti við megnum mótblæstri, sakir jafnra flokka. Til þess að gera nú betur grein fyrir þessu, skal jeg geta þess, að á uppvaxtarárum mínum var til skip, sem hjet „Pumpustokkurinn“. þetta var besta sjóskip og farsælasta fleyta, en sá ljóður var á því, að það gat ekki hálsað nema í jómfrúleiði. Vegna þess, hve oft mistókst að hálsa, var loks alveg hætt við það og sú regla upp tekin, að „kúvenda“. En „Pumpustokkurinn“ komst leiðar sinnar samt sem áður. Nú þóttist jeg vita, að sú stjórn, sem kæmi, þyrfti oft að halda á gætninni og „kúvenda“. Og jeg hefi það álit á núverandi forsrh., að hann kunni þá list allra manna best, sem fæðst hafa á þessu landi. Jeg segi honum þetta ekki til lasts. Hjer er krappur sjór og um að gera að nota liggjandann. Og það má segja, að það þurfti að hafa þetta lag, ef störf þingsins áttu að verða að verulegum notum og kraftar þingsins að nýtast. Því þegar þing er skipað svo jafnliða flokkum sem nú, þá hættir nytsömum málum oft til að hjaðna í framkvæmdaleysi, vegna óvildar milli flokka. Jeg treysti honum sem sagt manna best til þess að verða forsrh. allrar þjóðarinnar, en ekki eins flokks, til þess að láta deilumálin liggja, en snúa sjer að því, sem helst var samkomulag um. En þessu trausti hefir hstv. forsrh. alveg brugðist. Jeg man eftir honum, hvað hann var grátfeginn og fagur, þegar hann settist í stólinn. Þá var það aðalefnið í ræðu hans að „treysta guði og bíða góðs“. En stjórnin hefir bara ekki gert það. Hún hefir hvorki treyst guði nje beðið góðs. Að mínum dómi hefir stjórnin unnið fleiri skemdarverk en þarfa á þingi, ef frá eru tekin einstaka smámál, sem allir voru sammála um. Jeg skal nefna Ræktunarsjóðinn. Þetta frv. hefir þingið stórlega bætt. En stjórnin hefir reynt að spilla og ná úr þeim ákvæðum, sem nýtust eru. Það hefir farið svo, að mikill tími þingsins hefir gengið í það að verja þjóðina fyrir stjórninni. Fyrir nokkrum árum fór jeg embættisferð norður á Strandir. Þegar jeg kom á Skorarheiði og sá ofan í fjörðinn, þá var sandurinn allur hvítur. Þetta voru skjannahvítir rekadrumbar. Ef jeg lít á sögu þessa bings, þá liggja frv. stjórnarinnar hjer eins og rekadrumbar á fjörusandi. Það hefir verið talað um það bæði fyr og síðar, en jeg vil að gefnu tilefni höggva dálítið í einn drumbinn. Hæstv. forsrh. hefir í kvöld lýst hann sem sína eign. Jeg þarf ekki að lýsa því máli með öðru en því, að sjálft Íhaldið „væmdi við vofu slíka að gleypa“. Og það er von, því þetta er upphaf þess að innleiða hnefarjett í landinu. En með frv. sýnir líka Íhaldsflokkurinn, að honum er þrotin vörn um að fá meiri hluta í landinu, fremur en í nálægum löndum. Annars er frv. sem þetta ekki nýtt í sögunni. 1885 var flengingarfrumvarpið borið fram. Samkv. því áttu amtmenn að geta smokkað lögreglusamþykt upp á kaupstaðina án samþykkis bæjarstjórna. Og það var ekki einungis í bjunum, sem átti að stofna lögreglulið, heldur úti í sveitunum. Þetta kom fram fyrir 40 árum og var angi af kúgunarstefnu Estrupsráðuneytisins. Það var borið fram í Ed., eins og flest skemdarfrv., en mótmælt einum rómi af þjóðkjörnum þm. og náði ekki að komast í nefnd. Þannig litu sjálfstæðismenn þeirra tíma á slík lög. Það vill nú svo vel til, að frv. um varalögreglu er borið fram á 100 ára afmæli Estrups gamla. Hvort það er gert til heiðurs honum, skal jeg ekki segja. Það væri ástæða til þess að minnast nánar á eitt mál, guðlastsmálið, sem hv. 2. þm. Reykv. talaði um. Hæstv. forsrh. leit svo á, að ekki mætti treysta almenningsálitinu til þess að dæma í svona máli. Jeg held, að það sje alveg öfugt. En málið er þannig til komið, að lýsing kemur fyrir í ritdómi á skoðunum Austurlandabúa á Jahve Mósebókanna. Um hann er farið nokkuð hörðum orðum. En jeg hefi sjeð alveg samskonar lýsingu gerða alveg vítalaust af manni, sem er prestur í þjóðkirkjunni. Mig hrylti, er jeg las þá lýsingu. Georg Brandes hefir fyrir stuttu lýst Jahve, og sú lýsing er síst mýkri, og hneykslaði engan, að því er vitað er. Þess vegna furðaði mig dálítið á því, að hstv. fjrh. (JÞ) skyldi hefjast handa til þess að andmæla þessu. Það hlýtur að vera af því, að Jahve Mósebókanna er guð að hans skapi. Jeg veit ekki betur en að sá maður hjer í bænum, sem þetta mál ætti að taka til fyrst og fremst, bjarfógetinn, njóti almenns trausts, og hæstv. dómsmálaráðh. gat því vel látið hann um það að ákveða það, hvort koma skyldi fram ábyrgð á hendur þessum unga manni. Og það því fremur, sem jeg verð að líta svo á, að tilganginum verði síst náð með málshöfðun gegn þessum manni, ekki aðeins vegna þess, að almenningsálitinu er ætlað að dæma hann, heldur verður sú málshöfðun líka til þess að útbreiða ummælin og valda því, að miklu fleiri hneykslast en ella. Og jeg var satt að segja dálítið hlessa á hæstv.forsrh., að hann skyldi láta hafa sig til slíks. Mjer finst það svo ólíkt honum. Jeg veit og þekki það, að hann er maður miskunnsamur, og hann hefir jafnan orðið að taka það nærri sjer að refsa mönnum, og segi jeg það honum til hróss. Jeg held því, að þegar hann var að ákveða þetta, þá hafi einhver illur andi verið með honum. Jeg get hugsað, að mönnum þyki það skrítið, að jeg skyldi hafa glæpst á því að mæla með hæstv.forsrh. í fyrra og kjósa hann fremur öðrum í þá stöðu, en til þess lágu þær ástæður, að jeg tel hæstv.forsrh. frekar vel innrættan, þegar hann fær að ráða sjer sjálfur. En hæstv.forsrh. hefir aldrei hrundinn maður verið, enda ber raun vitni, að hann hefir alveg orðið að hliðra til fyrir nafna sínum. Hvað snertir hæstv. atvrh. (MG), þá tla jeg ekki að snúa mjer neitt að honum. Það hefir aldrei verið siður minn að leggjast á lítilmagnann. Það er líka svo auðsjeð, að hæstv. fjrh. skoðar hann aðeins sem skrifstofudreng sinn. Að svo sje, er auðsætt af því, að hann hefir ekki einu sinni tekið til máls, þegar verið var að drepa fyrir honum hans hjartfólgnustu afkvæmi. Þá kem jeg að sjálfu háfjallinu, hæstv. fjrh. Honum verður ekki brugðið með rjettu um athafnaleysi, en frekar um það, að athafnirnar sjeu misjafnar. Jeg sagði um hann í fyrra, er jeg kom af þingi, að hvað sem öðru liði, þá færi enginn í skúffuna hjá honum. En nú get jeg ekki sagt það sama. Að vísu er hann enn sparnaðarmaður á smámuni, en jafnframt hefir hann gerst djarftækur og seilst djúpt í vasa landssjóðs um fríðindi handa vinum sínum. Á jeg hjer sjerstaklega við tekjuskattsfrv. hans. Það hefir verið sagt áður og var nú endurtekið af hæstv. fjrh., að það væri ekki honum að kenna, hvað tekjuhallinn væri nú mikill á þessum fjárlögum, sem nú er verið að afgreiða. En jeg held, að hann eigi samt mesta sök á því, vegna þess, að eftir það, að hann bar fram tekjuskattsfrv. sitt, þá hættu þingmenn að taka sparnaðarhjal hans alvarlega. Þegar hann átti frumkvæði að því að fleygja burt úr landssjóði yfir 1/2 miljón kr., þá virtist þingmönnum, að þeim væri ekki eins skylt að spara. Úr því hæstv. fjrh. fleygði krónunni, þá fanst þeim sjer ekki skylt að spara eyrinn. En það, sem jeg hefi sjerstaklega út á hæstv. fjrh. að setja, er þetta, að hann hefir án neinnar nauðsynjar afnumið steinolíu- og tóbakseinkasöluna, og þá fyrtöldu á þann hátt, að varla má þinglegt kalla. Jeg skal ekki tefja tímann með því að fara nú út í það mál. Það væri að bera í bakkafullan lækinn. En það dylst engum, að sökin í þessu atriði er mest hjá hæstv. fjrh., því þótt annar maður sje að nafninu forsrh., þá er hann í raun og veru höfuð stjórnarinnar. Eins og menn vita, er þetta þing sögulegt fyrir þau mörgu stjfrv., sem hafa verið drepin, en þó hafa mörg stjfrv. gengið í gegnum þingið. Í öðrum löndum er það siður, þegar stórmál eru leidd til lykta, að stjórnin leitar eftir því, hvernig þjóðin lítur á slíkar ráðstafanir. Nú verður því ekki neitað, að stjórnin hefir brotið á bak aftur ýms stefnuatriði fyrverandi stjórna, og því hefði ekkert legið nær en það, að hún kveddi sjer nú hljóðs og óskaði þess, að þjóðin dæmdi um það, hvort hún hefði gert rjett eða rangt. En stjórnin hefir nú lýst yfir því, að hún vilji ekki efna til nýrra kosninga. Og af því vil jeg draga þá ályktun, að hún líti sjálf svo á, að verk hennar sjeu ekki vel þokkuð með þjóðinni. Því jeg er ekki í neinum vafa um það, að ef hún teldi sig vel þokkaða með þjóðinni, þá mundi hún undir eins skjóta sínum málstað undir hana, til þess að fá sterkari aðstöðu en hún á nú að fagna. Þetta er líka eðlilegt, því stjórnin hefir ekki fylgt hugsjónum og stefnu Íhaldsflokksins yfirleitt, heldur aðeins þess hluta flokksins, sem ríkastur er og mest hefir völd. Hún mun því fara nærri um það, að það sje ekki holt fyrir hana að leggja sig á skurðarborð þjóðarinnar. Út af þessu, sem jeg hefi nú sagt hjer, þá er það sjálfsagt, að jeg get ekki annað en greitt atkvæði með þeirri till., sem hjer er fram komin. En því vil jeg lýsa yfir, að jeg hefði langhelst kosið, að stjórnin hefði, án þess að til vantrausts kmi, leyst upp þingið. En til þess er hún ófáanleg, og verð jeg þá að líta svo á, að með þessu hafi hún dæmt sig sjálf.

Fyrirspyrjandi (Bjarni Jónsson) Jeg hefi leyft mjer að flytja þessa fyrirspurn til hstv. stjórnar, sakir þess, að mjer hefir borist brjef frá manni, sem að mínu viti er mjög fróður um þessi efni, þar sem hann telur áreiðanlegt, að af Dana hálfu sje á þessu sviði gerð tilraun til að hafa einokun á Íslandi, m. ö. o. að hið svonefnda „Dansk Tarifforening“ ætli sjer að leggja Ísland við Danmörku að því er þetta snertir. Taxtar þessa hrings gilda fyrir „Kongeriget Danmark“, og þar með er Ísland talið og óefað Færeyjum ekki gleymt. Jeg sje nú ekki annað en að það væri heppilegast og rjettast, að Ísland væri laust við Danmörk í þessum málum sem öðrum, því að jeg býst við, að vjer munum hjer einfærir og þurfum ekki að nota Dani sem milliliði. Ef það er rjett, sem jeg dreg út úr fyrnefndu brjefi, sýnist mjer full ástæða til þess, að þetta mál sje rannsakað, og því er það fyrirspurn mín til hæstv. stjórnar, hvort hún vill rannsaka málið til næsta þings og gefa þá skýrslu um, hvað sú rannsókn leiðir í ljós. Þarf sú skýrsla ekki að vera í neinu sjerstöku formi. T. d. getur hæstv. stjórn komið fram með lagafrv. um þetta efni, ef hún telur það nauðsynlegt. Mjer er kunnugt um, að enskt fjelag hefir orðið að fara til Kaupmannahafnar frá Lundúnum til þess að fá leyfi til að vátryggja á Íslandi. Jeg sje svo ekki ástðu til að fjölyrða um þetta, en mjer sýnist, að full ástæða sje til að rannsaka málið. Er mjer kunnugt um, að ýmsir danskir fjesýslumenn hafa fullan hug á að hafa Ísland fyrir mjólkurkú eða sem „bíland“ norður í hafi. En eins og jeg hefi lýst yfir, þá mun jeg gera mig ánægðan með það, að hæstv. stjórn svari nú því einu, að hún skuli taka málið til rannsóknar til næsta þings og gera þá grein fyrir, hvernig sakir standa.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg þarf ekki að segja nema örfá orð, úr því að hv. fyrirspyrjandi gerir ekki frekari kröfur. Jeg hefi ekki neitt á móti því að rannsaka málið til næsta þings og leggja þá fram skýrslu um rannsóknina. Þá hefi jeg svarað hv.þm. (BJ) því, sem hann bað um. Jeg vil aðeins geta þess, að eftir það, að þessi fyrirspurn kom fram, komu til mín tveir tryggingarfróðir menn og sögðu, að ýmislegt í umræddu brjefi væri bygt á misskilningi. Jeg svaraði þeim því, að jeg hefði ekki tíma til að setja mig inn í málið að sinni, en skyldi rannsaka það síðar. Og nú hefi jeg lofað, að sú rannsókn skuli fram fara fyrir næsta þing.

Fyrirspyrjandi (Bjarni Jónsson) Jeg er alveg ánægður með svör hæstv. atvrh. (MG). Vitanlega fer jeg ekki fram á annað nú en það, sem jeg sagði í upphafi, að rannsókn verði hafin. En viðvíkjandi þeim tveim mönnum, sem vildu afsaka Danina og vefengja brjefið, sem jeg mintist á, vil jeg drepa á, að mjer er kunnugt um mann einn sem hafði fult umboð frá Lundúnum, eftir því sem fyrirskipað er í íslenskum lögum. En hann varð að fara til Danmerkur til þess að fá leyfi til að fá iðgjöldin borguð í íslenskum krónum. Jeg skil nú ekki, hvaða leið liggur um Danmörk frá Lundúnum til þess að fá að láta íslenskar krónur liggja í íslenskum bönkum.