Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sveinn Ólafsson) Frv. á þskj. 47 er bæði einfalt og óbrotið. Vænti jeg þess vegna, að láta megi að mestu nægja greinargerðina, sem fylgir því. En nokkrum orðum finst mjer þó rjett að bæta við hana. Með lögum frá 1913 var svo ákveðið, að þjóðjarðaumboðin fornu skyldu niður lögð jafnótt og þau losnuðu, en eftirstöðvarnar af jarðagóssi þeirra afhentar hreppstjórum á hverjum stað til eftirlits undir umsjón sýslumanna. Þetta var auðvitað gert vegna þess, að þá var búist við, að meginið af þjóðjörðunum mundi verða selt, samkv. þjóðjarðasölulögunum frá 1905, enda var þá mikill skriður kominn á sölu þjóðjarðanna. Samkvæmt þessum lögum frá 1913 mun nú vera búið að leggja niður öll hin fornu umboð, nema tvö. Það er: Arnarstapa- og Skógarstrandarumboð vestra og Múlasýsluumboð eystra. Fjórum árum síðar en þessi lög voru gefin út, eða 1917, kom fram frv. hjer á Alþingi um undanþágu frá þeim, sem sje um að undanþiggja Arnarstapa- og Skógarstrandarumboð og skipa þar framvegis umboðsmann. Og frv. þetta varð að lögum. Ástæðurnar fyrir því að halda áfram þessu umboði voru þær fyrst og fremst, að í því voru og eru nokkrar fjölbýlisjarðir, sem sýnt þótti, að skiftast mundu margra á milli, og þess vegna hagfeldara að hafa undir eins manns eftirliti en margra. Voru fjölbýlisjarðir þessar - að mig minnir - einkum taldar við Ólafsvík og Sand, en ef til vill við fleiri verstöðvar á Snæfellsnesi. Nú var, eins og kunnugt er, svo ákveðið í þjóðjarðasölulögunum frá 1905, að ekki skuli þjóðjarðir selja, ef sjáanlegt er - eða líkur til - að þær þurfi að nota í opinberar þarfir, nje heldur þær jarðir, sem líklegar eru til sundurskiftingar og fjölbýlis. Á þeim tíma, sem liðinn er síðan þjóðjarðasölulögin komu í gildi, hefir sú breyting orðið, að víða hefir komið upp fjölbýli á sjávarjörðum, þar sem áður var fáment, en annarsstaðar risið upp þorp eða verstöðvar. Slík breyting hefir komið fyrir á nokkrum þjóðjörðum eystra. Mjer virðist þess vegna, að nú liggi öll þau sömu rök til að undanþiggja Múlasýsluumboð ákvæðum laganna frá 1913, sem lágu til þess að gera undanþáguna um Arnarstapaumboð 1917. En við þetta bætist ennfremur sú ástæða, að nú er nauðsynin á hagfeldri ráðstöfun lands til ræktunar og nýbýla nærri kaupstöðum orðin meira aðkallandi en var fyrir 10 árum, auk þess sem framkvæmd ýmsra ákvæða í 5. og 6. kafla jarðræktarlaganna frá 1923 hlýtur að verða erfiðari og ósamræmilegri, ef eftirlit jarðanna verður hjá mörgum mönnum í stað eins. Við meðferð þessara eigna getur margt til greina komið. Eins og greinargerð frv. getur um, eru í Múlasýsluumboði 4 jarðir, sem þetta tekur einkum til, 3 sem liggja við kauptún, en 4. jörðin er úttangaverstöð að fornu og nýju, Vattarnes. Fjölbýlisjarðirnar, sem kauptún eru reist á, eru Nes í Norðfirði, Kollaleira við Reyðarfjörð og Kappeyri við Fáskrúðsfjörð. Á þremur þessum jörðum, Vattarnesi, Kollaleiru og Kappeyri, hafa verið á síðustu árum leigðar út um 30 lóðir til húsabygginga og túnræktar. Eftirgjaldið eftir þær er ekki ýkjamikið, enda eru jarðirnar í fastri byggingu og fá því ábúendur 1/4 eða 1/2 flestra lóðargjalda. Alls nemur þó eftirgjald þeirra í ríkissjóð nálægt 530 krónum. Á Nesi einu munu leigðar um 130 lóðir, en meiri hluti þeirrar jarðar er einstakra manna eign, og nema lóðargjöld ríkissjóðs þaðan árlega um 250 kr. Að mínu áliti skiftir það ekki miklu máli, þegar rætt er um meðferð þessara eigna, hvort ríkissjóður fær nokkrum hundruðum króna meira eða minna í tekjur af þeim. Enn síður skiftir máli, hvort ríkissjóður greiðir 6% í umboðslaun, eins og hreppstjórum er ætlað, eða 10%, eins og hjer er lagt til, ef fastur umboðsmaður verður skipaður. Mestu skiftir, að hyggilega og samræmilega sje með eignirnar farið, og að sem flestir geti fengið land til ræktunar. Ræktaða landið út frá kauptúnum og verstöðvum mun reynast öruggasta tryggingin í harðæri og atvinnuþröng. Á öllum þessum stöðum, sem jeg hefi nefnt þarna við sjóinn, er landið takmarkað, og þó einkanlega á Nesi. par er búið að nema mest alt ræktanlegt land. Hinsvegar er mikið land eftir óyrkt á Kollaleiru og talsvert á Kappeyri. Jeg hefi farið með Múlasýsluumboð síðastliðin 18 ár, og allur fjöldi lóðanna hefir verið leigður á þeim tíma. Jeg þykist því hafa fengið nokkra reynslu fyrir því, hvert stefnir um hagnýting lands út frá þorpum og þjettbýli. Þess verður t. d. þar að gæta, að landsnotin lendi ekki um of í höndum einstakra manna. Jeg þekki viðleitni manna til þess að ná umráðum yfir stórum spildum, þar sem land er takmarkað og fyrirsjáanleg verðhækkun þess; en því verður að aftra og landið verður fyrst og fremst að vera tiltækilegt til smábýla og stuðnings þeim, sem stopula atvinnu hafa. Jeg get ekki vænst þess, að þetta umboð verði í mínum höndum öllu lengur; en jeg tel að öllu haganlegra, eftir reynslu minni, að einn maður hafi eftirlit með þessum eignum, undir umsjón ráðherra, en að því verði sundrað. Jeg vil vona, að ekki komi hjer fram jafnfáránleg mótbára gegn þessu máli eins og 1917, er það var borið fram í brtt. við undanþáguna um Arnarstapaumboð og felt. Þá var því hreyft, að með till. væri hlaðið undir hagsmuni mína eða einstakra manna. Öllum hlýtur þó að skiljast, að lög eins og hjer er stofnað til koma fyrst til framkvæmdá þegar jeg er kominn undir græna torfu og geta því ekki snert mig hagsmunalega. Þetta mál er svo einfalt, að það ætti ekki að þurfa að fara í nefnd. En ef hv. deild óskar heldur að því sje vísað til nefndar til betri athugunar, þá vil jeg leggja til, að því verði vísað til allshn.

Flm. (Pjetur Þórðarson) Landskiftalögin frá 1913 eru í 14 greinum. Þau lög eru að ýmsu leyti hagkvæm, og ekki síst nú á tímum, þegar jarðrækt er mjög að fara í vöxt og sú stefna ríkir, að skifta jörðum í fleiri parta. Ástæðan til þess, að jeg flyt samt þetta frv. um breytingu á þessum lögum, er sú, að reynslan hefir sýnt - og einkum eftir því sem lengra líður -, að lögin eru ófullnægjandi að sumu leyti; og að einu leyti er ákvæði þessara laga andstætt öðrum ákvæðum og anda laganna. Í þessu frv. eru því fólgnar breytingar á fimm fyrstu greinum laganna. Aðalbreytingarnar eru í þrennu lagi. Lögin heimila ekki skiftingu á þeim landsnytjum, sem áður hefir verið skift, svo sem túni og engjum. Fyrsta aðalbreytingin, sem í frv. er fólgin, gengur út á það að heimila endurskiftingu, að svo miklu leyti, sem skipulagsbreyting er. En það er eindregið tekið fram í frv., að það megi ekki gera hlutfallsbreytingu. Þessar skipulagsbreytingar eru oft nauðsynlegar, sökum þess að áður fyr hefir skifting ekki verið gerð með hliðsjón af því, sem síðar kom í ljós, að var miklu hentugra. Og þótt svo væri, að menn ættu að geta gert slíka skiftingu sjálfir, þá er það oft og einatt, sem erfitt er að fá því komið í kring. Önnur aðalbreytingin er viðvíkjandl því ákvæði laganna, að öll skifting, sem fram fer á sambýlisjörðum, sje miðuð við jarðamat. Vitanlega getur þar ekki verið átt við annað jarðamat en það, sem gildir í hvert skifti, sem skifti fara fram. Nú hefir það komið í ljós eftir síðasta jarðamat, að slík skifting á óskiftu landi, sem miðuð er við nýja matið, yrði þá eftir öðrum hlutföllum en eignahlutföllum. Það hefir t. d. komið fyrir, að 1/4 hluti úr jörð, sem er í raun og veru sjereign, hefir orðið hærri í mati en 1/4 af mati allrar jarðarinnar óskiftrar. Og ef nú ætti að fara að skifta einhverju óskiftu landi, þar sem svona stendur á, og farið væri eftir því ákvæði laganna að miða skiftingu við jarðamat, þá fengi sá, sem á 1/4 jarðarinnar - sem er í hærra verði -, meira af óskiftu landi en honum bæri. Jeg álít nauðsynlegt að breyta þessu; því að jeg veit dæmi til þess, að þar, sem svona stóð á, hefir eigandi þess partsins, sem hækkaði í verði, haldið fram, að skifta ætti eftir því jarðamati, sem nú gildir. Í greinargerð frv. eru einnig tilfærð dæmi, sem sýna, að breyting á þessu ákvæði er nauðsynleg. Jeg skal taka það strax fram, að þessar tvær aðalbreytingar, sem jeg fer fram á, miða einungis að því að færa lögin í fullkomnara horf, með Öðrum orðum: það eru ekki eiginlegar breytingar, heldur viðauki við lögin. Þriðja aðalbreytingin, sem frv. gerir ráð fyrir, gengur aðallega út á að nema úr gildi eitt ákvæði laganna, sem að mínu áliti gengur alveg í öfuga átt við aðalanda laganna. Það er ákvæðið um það, að þegar krafist er skifta á landi einhverrar sameignarjarðar, og landinu fylgja einhver hlunnindi, sem nánar er tiltekið um í lögunum, þá má ekki skifta landinu, nema meiri hluti eigenda jarðarinnar samþykki skiftin. Það getur staðið svo á í þessu tilfelli, að einn sje eigandi meiri hluta jarðarinnar, og hinir tveir eða fleiri. Þá geta þeir ekki fengið skiftingu á landinu, nema eigandi meiri hluta samþykki, jafnvel þótt þeir færu ekki fram á að skifta hlunnindum. Þetta ríður alveg í bága við önnur ákvæði laganna, og það svo freklega, að jafnvel þótt eigendur meiri hluta landsins væru tveir, eða hvað margir sem vera skal, þá ætti einn eigandi að minni hluta jarðarinnar að geta fengið skiftingu. Yfir höfuð er sama, hvernig á þetta er litið; það er ekki sanngjarnt, að skifti geti ekki farið fram á landi, enda þótt skifting sje ekki gerð á hlunnindum, sem landinu fylgja. Þess vegna leggur frv. til, að landskifting geti farið fram eins og önnur skifting samkv. lögum, ef einhver hlutaðeigenda krefst. Aftur á móti er látin fylgja þessu ákvæði upptalning á ýmsum hlunnindum, sem ekki má gera staðbundin skifti á, nema samþykki allra komi til. í langflestum tilfellum er erfitt að gera staðbundin skifti á hlunnindum, t. d. reka, veiði í vötnum og sjó og mörgu fleiru, þar á meðal námarjetti, og því tel jeg slíkt ákvæði nauðsynlegt. Aðrar smærri breytingar á lögunum eru t. d. þær, að í staðinn fyrir að lögin tiltaka þóknun til skiftamanna og matsmanna í krónutali, þá sje farið eftir lögunum frá 14. nóv. 1917 um þau efni. Þá var þóknunin hækkuð til þeirra manna. Frv. gerir ráð fyrir. að þetta ákvæði standi, sökum þess, að það var sett þegar dýrtíðin var komin alt að því á fylsta stig. Aftur á móti gerir frv. ráð fyrir að hækka nokkuð þóknun til yfirmatsmanna, af því að jeg man ekki til, að það hafi verið gert annarsstaðar í lögum. Ennfremur gerir frv. ráð fyrir þeirri smábreytingu, að sýslumaður, sem er oddviti yfirmatsmanna við yfirmatið, megi kveðja mann í sinn stað. Getur þetta verið hentugt, ef sýslumaður á langa leið að fara, eins og víða er, en nú eru menn svo að segja á hverju strái, sem eru færir til að standa fyrir slíkum skiftum, enda þótt yfirmat sje. Mundi þetta koma sjer betur fyrir hvoratveggja aðilja. Í lögunum er ekki gert ráð fyrir, að sá, sem skifta beiðist, greiði einn kostnaðinn, nema við yfirmat, ef skifti haldast óbreytt; þá legst kostnaður á þann, sem yfirmatsins krefst. En frv. gerir þá smábreytingu, að sá, sem um skiftin biður, eigi að borga allan kostnað, ef skiftatilraun verður árangurslaus sökum vanheimilda. Það er nauðsynlegt, að menn hafi ekki of greiðan aðgang að því að heimta skifti, svo að síður sje farið að hreyfa þeim, nema ekkert sje til fyrirstöðu frá laganna hálfu. Fleiri eru ekki breytingarnar en þær, sem jeg þegar hefi minst á, nema jeg tel hagkvæmara að gera breytingu á skipulagi greinanna og skipulagi efnisins í greinunum, þar sem efnisbreyting á lögunum hefir verið gerð. Jeg hefi nú tekið fram alt, sem talist geta breytingar. Jeg tel þær allar nauðsynlegar. Hefi jeg reynslu í þessum efnum og hefi orðið að synja um framkvæmd á skiftum, sem mjer voru falin á hendur sem oddamanni matsmanna, - aðeins vegna þessara galla á lögunum. Og þetta atriði, sem jeg álít skifta mestu máli að breyta, er alls ekki heldur í samræmi við önnur ákvæði laganna. Jeg vænti þess, að hv.þdm. hafi litið á greinargerð frv., þar sem alt er tekið fram, sem nauðsynlegt er að athuga þessu viðvíkjandi. Leyfi jeg mjer svo að óska, að málinu verði vísað til landbn., að þessari umr. lokinni.