Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Efni þessarar till. er á þá lund, að Alþingi skori á ríkisstj. að hraða undirbúningi næstu byggingarframkvæmda við Reykholtsskóla og staðsetja þær þannig, að sem fyrst verði unnt að ljúka fornleifarannsóknum á staðnum. Kjarni málsins er sá, að nokkur af húsum Reykholtsskóla, sem eru 30 ára gömul og voru í upphafi reist sem bráðabirgðahúsnæði, standa í vegi fyrir því, að unnt að að ljúka einhverjum athyglisverðustu fornleifarannsóknum, sem vitað er til að eru óunnar í okkar landi. Hér er átt við Snorragöng, sem talið er að hafi legið frá Snorralaug og sennilega í kjallara undir bæ Snorra, en íþrótta- og smíðahús skólans stendur þvert yfir göngin, þannig að aðeins hefur verið unnt að grafa upp mjög lítinn hluta þeirra. Allshn. hefur sent þetta mál til umsagnar fræðslumálastjóra, skólastjóra og sóknarprests í Reykholti og þjóðminjavarðar, og mæla þeir allir eindregið með því, að till. verði samþ. Með leyfi hæstv. forseta, vil ég lesa stuttan kafla úr grg. þjóðminjavarðar, þar sem hann ræðir um það verk, sem óunnið er í Reykholti, en þar segir svo: „Þegar göngin fundust, gerði Matthías Þórðarson þá rannsókn, sem unnt var, og gróf alllangt inn eftir frá lauginni. Sömuleiðis gróf hann niður hinum megin við íþróttahúsið og komst að raun um, að göngin halda áfram þar. Meira varð ekki grafið, enda vegur fram með íþróttahúsinu að norðan og auk þess stutt í steinsteypt hús lítið, sem byggt er á gamla bæjarstæðinu. Af þessu er augljóst, að rannsókn þessi var ekki annað en tausleg könnun, enda lét Matthías Þórðarson svo um mælt, að hér þyrfti miklu ýtarlegar. um að fjalla, þegar íþróttahúsið yrði fjarlægt, hvenær sem það yrði. Er augljóst, að nauðsynlegt er að geta fylgt göngunum eftir þvers undir húsið og síðan áfram, og munúi mörgum virðast, að forvitnilegast af öllu væri að sjá, hvar og hvernig göngin enda að norðan, þ.e.a.s. hvernig þau hafa tengzt hinum forna bæ. Enginn vafi getur leikið á því, að göng þessi eru að stofni til frá dögum Snorra Sturlusonar, ef ekki eldri. Má vera, að upptök þeirra séu einmitt í kjallara undir hinum forna bæ. Fornleifarannsókn, sem unnin væri með tilhlýðilegri gát og styddist við nægilegt fjármagn, ætti að geta kastað skemmtilegu ljósi yfir þennan sögufræga stað. Vitaskuld verður aldrei sagt fyrir, hvaða árangur fornleifarannsókn kann að bera, en hér er áreiðanlega um að ræða einn af þeim stöðum, sem sjáifsagt er að rannsaka eins vel og kostur er á, þegar tækifæri býðst.“ Af þessum upplýsingum þjóðminjavarðar er ljóst, að þegar Reykholtsskóli var byggður fyrir liðlega 30 árum, var hann staðsettur rétt við gamla bæinn og - að því er virðist nú - mjög óskynsamlega nálægt Snorralaug. Síðan var reist, eftir að sjálft skólahúsið hafði komizt upp, bráðabirgðahús fyrir leikfimikennslu og smíði, gert af miklum dugnaði og atorku á þeim tíma, miðað við allar aðstæður. Eins og oft kemur fyrir í okkar þjóðfélagi, hefur þetta bráðabirgðahús verið notað í 30 ár, og það er það, leikfimihúsið, sem er svo illa á sig komið, að stundum er ekki hægt að kenna í því, þegar kalt er í veðri, og fyrirsjáanlega verður að endurnýja. Þar eð sú endurnýjun er fyrir dyrum og verður að gerast tiltölulega fljótt, er tímabært að benda á, hvaða menningarleg verðmæti er þarna um að ræða og hversu mikilsvert er, að við gerum okkur grein fyrir í tíma, að það verður að skipuleggja þennan stað á þann hátt, að fornminjunum verði viðunanleg ræktarsemi sýnd. Allshn. mælir öll með því, að þessi till. verði samþykkt.



Herra forseti. Þegar mál þetta var hér síðast á dagskrá fyrir nokkrum dögum, voru haldnar hér allsérkennilegar ræður, að mér fannst. Það mái, sem til umr. var, var þáttill. á þskj. 287 um hagnýtingu síldarafla við Suðurland. Till. fjallar um það, að Alþingi feli ríkisstj. að láta fara fram ýtarlega rannsókn á, því, hvernig hagnýta megi síldaraftann hér við Suðurland á sem beztan og verðmætastan hátt. Inn í þessar umr. kom hæstv. viðskmrh. og var óvenju viðskotaillur í sambandi við það, sem sagt hafði verið um þetta mál. Hann flutti hér allmikla siðavöndunarprédikun yfir flm. till. og sagði m.a., að hann teldi þessa till. hreint ekki þinghæfa. Enn fremur sagði hann, að rannsóknir teldi hann í þessu máli með öllu óþarfar, það, sem á stæði í þessum efnum, væri eingöngu, að það vantaði framkvæmdir, það vantaði athafnir, til þess að unnið yrði svo úr Suðurlandssíldinni, að mest og bezt verðmæti fengist úr henni. í leiðinni gaf svo hæstv. ráðh. ýmsar upplýsingar varðandi málið, sem mér þóttu æðihæpnar. Hæstv. ráðh, nefndi, að það hefði vissulega verið gert mikið hér til að bæta alla aðstöðu til að vinna Suðurlandssíldina og sagði, að söltun hefði stóraukizt frá því, sem áður var. Hann nefndi, að árið 1959 hefðu verið saltaðar rúmlega 52 þús. tunnur, árið 1960 hefðu verið saltaðar 78 þús. tunnur og árið 1961 109 þús. tunnur og nú s.l. ár, 1962, 124 þús. tunnur, og sagði svo, að þessar tölur sýndu það alveg ljóslega, að hér væri um mikla framför að ræða, og því væri í rauninni óþarft að sveigja að því, að hér væri eitthvað ógert af hálfu ríkisstj. Um niðursuðu og niðurlagningu á síld komst hæstv. ráðh. þannig að orði, að reist hefði verið á Siglufirði mjög fullkomin verksmiðja til niðurlagningar á síld og sannleikur málsins væri sá, að aðstaða okkar til þess að sjóða niður síld og leggja niður síld væri þannig, að þar hefðum við átt allmikla ónotaða möguleika, - möguleika, sem hefðu ekki verið nýttir. Var því að skilja á honum, að það væri ekki ýkjamikil þörf á því að gera miklu meira í þeim efnum. Það er auðvitað enginn vafi á því, að það er mikil þörf á því að aðhafast allmikið til þess að koma vetrarsíldinni, svo mikil sem hún er nú orðin, í verðmætara horf en verið hefur. Og það er í rauninni mjög illt til þess að vita, ef ríkisstj. landsins hefur ekki gert sér grein fyrir því, að á - þessu er brýn þörf. í rauninni má segja svipað um sumarsíldina, að það er sams konar þörf á því að gera þar ráðstafanir til að nýta þau verðmæti betur en gert hefur verið, og óskir, sem fram kunna að koma um það, að gerðar séu athuganir á því, hvernig megi bæta úr vinnslunni í þessum efnum, er ekki hægt að afgreiða með því að segja, að við eigum nægilegt af verksmiðjum fyrir, sem séu ekki notaðar, eða þá að hér hafi verið um miklar framfarir að ræða að undanförnu. Tölurnar, sem hæstv. ráðh. nefndi í þessum umr. um söltun á Suðurlandssíldinni, segja ekkert til um það, að hér hafi verið um einhverjar framfarir að ræða í þessari verkunargrein. Við höfum stundum áður saltað eins mikið og nú. Árið 1956 voru saltaðar hér rúml. 116 þús. tunnur, og ýmis önnur ár var einnig saltað mun meira en þessi ár, sem hæstv. ráðh. nefndi hér. En þá stóð hins vegar svo á, á árunum 1958, 1957 og 1958, að þá var svo að segja öll veiðin, sem um var að ræða, söltuð eða fryst, aðeins örlítið af aflanum fór þá til bræðslu eða í verðminnstu verkunina. En nú hefur orðið sú breyting á, eftir að veiðin óx svona mikið eins og hún hefur gert síðustu tvö árin, að þá fer meginhluti aflans í bræðslu eða í mjög verðtitla verkun, því að sú síld, sem veiðist yfir veturinn, er hreint ekki vel til þess fallin að vera brædd, en aðeins sáratítilt hluti fer til söltunar eða frystingar eða annarrar verkunar. Hið rétta er það, að um alllangan tíma hefur verið svo gengið frá málum, að það hefur verið tryggt með fyrirframsamningum um sölu saltsíldar, að hægt væri að salta hér suðvestanlands í kringum 100 þús. tunnur. Stundum hefur verið saltað örlítið meira, stundum minna eftir því, hvernig veiðin hefur gengið. En þrátt fyrir stóraukinn afla hafa möguleikar í þessum efnum ekki aukizt frá því, sem áður var. En hitt liggur líka fyrir, að það er auðveldlega hægt að salta hér miklum mun meira magn en gert hefur verið og það er líka hægt að selja miklum mun meira magn af saltsíld en gert hefur verið. En það, sem þar stöðvar framleiðsluna, er, að markaði. sem hafa verið tilbúnir til þess að taka við okkar saltsíld, hefur ekki verið hægt að nýta vegna þeirrar viðskiptastefnu, sem ríkisstj. hefur haldið uppi. Samningar, sem gerðir hafa verið, hafa orðið að falla niður, vegna þess að ríkisstj. hélt uppi þeirri viðskiptastefnu, að hún eyðilagði þá markaði, sem fyrir hendi voru fyrir þessa saltsíld. Þetta atriði hefði auðvitað hæstv. viðskmrh. átt að vita aura manna bezt. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að það væri auðvelt að salta hér yfir veturinn 200–300 þús. tunnur af Suðurlandssíld, og það væri auðvett að benda á örugga markaði fyrir þessa framleiðslu. En skilyrði til þess, að þeir markaðir verði nýttir, eru þau, að við verðum að eiga ákveðin við skipti við þær þjóðir, sem þar eiga hlut að máli. Ríkisstj, hefur sem sé greinilega valið þá leiðina að láta heldur síldina fara í verðlitla verkun, til þess að þurfa ekki að eiga viðskipti við þau markaðslönd, sem voru tilbúin að taka þessa framleiðsluvöru okkar. Þannig er sannleikurinn varðandi þessa verkunargreinina á Suðurlandssíldinni, söltunina. Hvað er svo að segja um niðursuðu og niðurlagningu á síld? Er því raunverulega þannig háttað hjá okkur, að þar hafi verið um ónotaða möguleika að ræða, að þar höfum við átt einhvern verksmiðjukost, sem hafi ekki verið notaður? Þessu er auðvitað algerlega öfugt farið. Hið rétta er það, að við erum með mjög ónógan verksmiðjukost í þessum efnum. Við höfum gert nokkra viðskiptasamninga um sölu á niðursoðinni síld og niðursoðnum sjávarafurðum, og við höfum ekki getað staðið við þá samninga. Við höfum orðið að svíkja þá, vegna þess að við höfum ekki haft hér verksmiðjur til að afkasta upp í þessa samninga. Okkar útflutningsskýrslur sýna, að við höfum ekki flutt út nema nokkur hundruð tonn á ári af niðursoðnum sjávarafurðum og niðurtögðum, á sama tíma t.d. sem keppinautar okkar, Norðmenn, hafa um árabil flutt út niðursoðnar sjávarafurðir og þá fyrst og fremst niðursoðna síld, svo að skiptir tugum þúsunda tonna. Um langan tíma hefur útflutningur þeirra leikið á milli 20 og 30 þús. tonna af niðursoðnum sjávarafurðum, aðallega niðursoðinni síld. En Norðmenn selja mjög mikið af þessari vöru til ýmissa þeirra landa, sem íslenzk stjórnarvöld virðast nú forðast að eiga viðskipti við. Það er alveg rétt, að það er á ýmsan hátt örðugt að finna hentuga markaði fyrir okkar niðursoðnu vöru í löndum Vestur-Evrópu flestum. Sum þeirra eru beinlínis útflutningslönd að niðursoðnum síldarafurðum, og þar er því miklu þrengra um vik. Það þarf því að leita til annarra staða. Svo sagði hæstv. viðskmrh., að niðurlagningarverksmiðja síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði væri mjög fullkomin og vönduð verksmiðja. Nei, því miður verður að játa það, að hún er afskaplega frumstæð. Þar hefur verið framkvæmd tilraunavinna nokkur allmerkileg og mjög gagnleg eflaust, en þar er ekki um fullkomna verksmiðju að ræða. Sú síld, sem þar hefur verið lögð niður, hefur öll verið handflökuð, og hún hefur verið handskorin og handlögð niður í dósirnar og allt saman unnið þar í höndum á eins prímitífan hátt og hægt er að hugsa sér. Það er sannleikur málsins. Og heildarafköstin eru lítil. En framleiðslan hefur tvímælalaust verið góð, og menn hafa lært allmikið á þessari starfsemi. Það er mikill misskilningur, ef ríkisstj. heldur, að þarna sé um einhverja fullkomna verksmiðju að ræða og að þeir byrjunarerfiðleikar, sem hafa komið fram varðandi sölu á framleiðslu hennar, sanni eitthvað um þá möguleika, sem eru í þessum efnum. Það er rétt, að í einni grein verkunarinnar á Suðurlandssíldinni hefur orðið um nokkra framför að ræða nú á s.l. vetri, en það er í hraðfrystingu á síld. Hraðfrysting á síld jókst talsvert mikið nú. Það reyndist mögulegt fyrir allmikið af frystihúsum hér suðvestanlands að koma fram breytingum á vélakosti sínum, þannig að hægt var að auka frystinguna til verulegra muna. Þetta hefur komið fram einnig í auknum útflutningi vegna þess, að það hefur stórlega dregið úr hraðfrystingu á síld fyrir innanlandsnotkunina. Beitunotkun í landinu hefur minnkað svo mikið frá því, sem áður var, að hægt er að flytja miklu meira magn út af þeirri síld, sem fryst er. En það er sem sagt rétt, að þarna hefur orðið um nokkra aukningu að ræða, en þó er það svo, að þarna eru enn þá mjög miklir möguleikar ónotaðir. Við höfum enn ekki komizt upp í það að flytja út nema rúmlega 20 þús. tonn af hraðfrystri síld, en við vitum til þess, að Norðmenn hafa komizt sum árin upp í 70 þús. tonn í útflutningi af frosinni síld, og við vitum enn fremur um það, að við eigum mikla möguleika á því að selja þessa vöru. En þar kemur nákvæmlega það sama upp og með saltsíldina, að við verðum að eiga viðskipti við þau lönd, sem ríkisstj. hefur brotið niður viðskiptin við, annars erum við í strandi með þessa framleiðslu líka. Þetta eru framleiðendurnir margsinnis búnir að benda ríkisstj. á. Samninga, sem gerðir hafa verið um sölu á þessari framleiðslu, hefur ekki verið hægt að framkvæma, vegna þess að hin almennu viðskipti við viðkomandi markaðsland hafa fallið saman. Hið rétta er því þetta, og því vil ég beina alveg sérstaklega til hæstv. viðskmrh. vegna þeirra umr., sem fóru fram áður um þetta mál, að það hefur verið saltað mun minna af Suðurlandssíld nú á s.l. ári og á árinu þar á undan en hægt var að gera, heldur en markaðsmöguleikar leyfðu okkur, vegna þess að mörkuðunum var lokað fyrir okkur vegna viðskiptastefnu ríkisstj. Hið sama er að segja um frystinguna á síld, að það var líka hægt að frysta mun meira af síld en gert var, en það strandaði líka á markaðsmálinu. Aðrar verkunargreinar koma svo auðvitað líka til greina til hagnýtingar á vetrarsíldinni. Við vitum, að það er möguleiki á því að reykja allmikið af síld. Reynsla Norðmanna hefur líka sýnt okkur það, að þeir hafa verkað allmikið af sinni vetrarveiddu síld á þann hátt og fundið markað fyrir reyktu síldina í mörgum löndum. Við höfum svo að segja ekkert framleitt af þeirri vöru. Og hvaða ástæður eru til þess, að við höfum ekki getað verkað síldina á þennan hátt, og einnig til þess, að ýmsir þeir hafa ekki getað tekið þátt í framleiðslu á hraðfrystri síld, sem það hefðu þó viljað? Ástæðurnar eru þær, að það er vitanlega hægara sagt en gert að koma upp vinnslustöðvum eða verksmiðjum, þar sem svo stendur á, að ekki er hægt að fá nein stofnlán til framkvæmdanna. Í okkar landi háttar þannig til, að þó að um væri að ræða aðila, sem vildu koma upp vinnslustöð til þess að reykja síld til útflutnings, þá er engin stofnun til í landinu, sem veitir stofnlán til byggingar slíkrar stöðvar. Fiskveiðasjóður, sem helzt ætti að sinna því verkefni, hefur ekki nægilegt fé til þess og svarar öllum, sem til hans leita, að hann hafi ekki fé í slíkt að leggja. Enginn vafi er á því, að ýmsir mundu leggja í það að koma upp niðursuðuverksmiðjum og einnig reykingarverksmiðjum, ef möguleikar væru á því að fá nægileg stofnlán til þess að koma upp slíkum rekstri. Fleiri atriði grípa svo hér inn í, sem hæstv. ríkisstj. ætti að þekkja betur til en nokkur annar. Sannleikur málsins er líka sá, að útlánapólitík ríkisstj. og vaxtapólitíkin standa mjög gegn því, að nokkrir aðilar ráðist í að vinna vöru, þar sem það kostar langan tíma að fullvinna vöruna til útflutnings. Það er oft og tíðum miklu hentugra og oft og tíðum eina leiðin, sem framleiðendur geta valið, að taka síldina beint upp úr veiðiskipinu, koma henni út í útflutningsskip, láta útflutningsskipið sigla með vöruna óunna á erlendan uppboðsmarkað og auðvitað sæta þar misjafnlega góðu verði. Það er oft og tíðum, að þessi leið er valin til þess að komast undan þeim mikla vanda að fá nægilegt fé í vinnslukostnaðinn og til þess að komast fram hjá hinum háu vöxtum, sem hér hvíla á framleiðslunni. Þeir, sem taka vöruna og þurfa að hafa hana í vinnslu í marga mánuði og jafnvel allt upp í eitt ár, eins og getur verið um sumar verkunaraðferðir, verða að borga óheyrilega háa vexti og fá til rekstrarins mjög knöpp rekstrarlán skv. reglum þeim, sem ríkisstj. hefur sett, og þetta hefur orðið til þess, að menn draga það við sig að fara í fullvinnstu á vörunni og sæta heldur hinu, að flytja vöruna út tiltölulega lítið unna. Það, sem gera þarf, til þess að síldarafli okkar, bæði sumarsíldarafli og vetrarsíldarafli, verði unninn á hagnýtari og verðmeiri hátt en gert hefur verið, er í fyrsta lagi það, að það þarf að gerbreyta um fyrirkomulag varðandi veitingu á stofnlánum. Það þarf að breyta um vaxtapólitík. Það þarf að breyta um rekstrarlánapólitík frá því, sem verið hefur. Og síðast, en ekki sízt, þarf að breyta um viðskiptastefnu hjá ríkisstj. til þess að hægt sé að nýta þá markaði, sem alveg er vitanlegt að liggja á borðinu hjá okkur fyrir þessa framleiðslu. Hitt þarf svo gjarnan að gera líka, þegar er verið að ráðast í nýjar framleiðslugreinar eins og niðursuðu og niðurlagningu á síld, þá þarf á mikilli sérfræðiþekkingu að halda. Og af því hafa verið fluttar hér till, á Alþingi æði oft um það, að ríkisstj. beiti sér fyrir því að fastráða nokkra sérfræðinga, sem gætu gengið á milli framleiðenda og leiðbeint þeim, veitt þeim sérfræðilegar upplýsingar varóandi slíkar nýjar framleiðslugreinar. Ég álít því, að það hafi verið hinn mesti misskilningur, sem hér kom fram í ræðu hæstv. viðskmrh., varðandi þessi mál, að það væri með öllu ástæðulaust að tala um, að það þyrfti að athuga, hvernig hægt væri að hagnýta á betri og verðmætari hátt síldaraflann, að þar væri allt athugað í botn. Ég segi það, að mér fannst, að það, sem hæstv. viðskmrh. sagði um málið, sýndi, að ríkisstj. hefði ekki áttað sig á því, hvað þyrfti að gera. Ég skal að vísu játa, að það eru ýmsir aðilar í þessu landi, sem hafa gert sér grein fyrir því í aðatatriðum, að hverju þessi athugun þyrfti að beinast og hvað það er, sem gera þarf til þess að fá úrbætur í þessum efnum. En það er nú svo, að þó að einstakir aðilar séu að halda fram sínum skoðunum á því, hvað gera þurfi, þá virðist hitt æði oft vera kröftugra, að Alþingi ákveði að setja niður nefnd manna, sem síðan geri almenna athugun á málinu og leggi þar fram till. um leiðir til úrbóta. Því tel ég fyrir mitt leyti, að sú till., sem hér er til umr., sé fyllilega réttmæt og í alla staði þinghæf till., og ég hef ekki áttað mig á því að öllu leyti enn, hvernig stóð á því, að hæstv. viðskmrh. tók þessu máli svo illa sem hann gerði, nema það sé þá raunverulegt, sem ég á erfitt með að trúa, að hann haldi, að málin standi á þann hátt, sem hann túlkaði þau. En ég held nú, að hann hljóti að vita betur í málinu.



Herra forseti. Það mun á flestra vitorði, að sú síld, sem veiðist fyrir Suður- og Suðvesturlandi, er hið ákjósanlegasta hráefni til niðursuðu og jafnvel til niðurlagningar. Þá mun og vera á því lítill vafi, að síld má reykja og flytja út sem fullunna vöru þannig til sölu á erlenda markaði. Tilraunir með niðursuðu Faxasíldar eða Suðurlandssíldar hafa mér vitanlega ekki verið gerðar að neinu ráði, og má slíkt teljast alveg furðulegt og sýnir okkur betur en mörg orð, á hvaða stigi við stöndum í þessu stórmáli. Ég vil benda hér á eitt mjög athyglisvert dæmi frá okkar nágrannaþjóð, Norðmönnum. Fyrir nokkrum árum suðu Norðmenn niður síld, 30 þús. tonn. Og eftir því sem mér er sagt, hefur það magn allmikið vaxið síðan. Enginn mun nú þurfa að halda því fram, að okkar ágætu frændur, Norðmenn, séu að leggja í slíkan stóriðnað, nema þeir sjái sér fyrir fram hag þar í, enda mun það vera, og einn af aðalauðmönnum Noregs, Bielland í Stavangri, er talinn með allra auðugustu mönnum Noregs og hefur auðsjáanlega fengið mikið af sínum auði einmitt í gegnum niðursuðu á síld og útflutning hennar til annarra landa. Að áliti þeirra manna, sem bezt til þekkja, er talið, að hægt muni vera að selja allmikið magn af slíkri síld niðursoðinni, svo framarlega sem varan uppfyllir þau skilyrði, sem kaupendur gera til vörunnar, og þá um leið með góðri fyrirgreiðslu hæstv, ríkisstj., sem virðist þó oft og tíðum ekki hafa verið slík sem skyldi, þegar um það hefur verið að ræða að selja vörur til landa t.d. austan járntjalds. Þannig hafa Norðmenn í fjöldamörg ár soðið niður og lagt niður í dósir síld í stórum stíl, sem þeir hafa Svo flutt út á erlenda markaði, og eftir aví sem bezt verður vitað með ágætum árangri. Það má vel vera, að á meðan verið væri að koma vörunni til hinna ýmsu landa, þyrfti að leggja eitthvað í aukakostnað, svo sem í auglýsingar, kom: vörunni inn á vörusýningar, senda út sýnishorn o.fl. þess háttar. Það verða allar þjóðir að gera, sem ætla að koma sínum vörum, sérstaklega nýjum vörum, inn á markaði. Kaupandinn kemur sjaldan sjálfur til þess að bjóða í vöruna, heldur verður seljandinn að leggja sig fram um það að bjóða sína vöru og koma henni þannig til væntanlegra kaupenda. Slík auglýsingastarfsemi getur komið til með að kosta allmikið fé. En í slíkt er alls ekki horfandi. Hér er allt að vinna. Mér finnst, að um þetta mál hafi ríkt allt of mikið sinnuleysi, sem m.a. hlýtur að stafa af vantrú á því, að nokkur árangur fáist. Ég vil benda hér á aðeins eitt lítið dæmi, sem skeði hér í Reykjavík. Fyrir nokkru flutti einn af meðlimum útgerðarráðs Reykjavíkur, Guðmundur Vigfússon, fulltrúi Alþb., till. á fundi í útgerðarráði um rannsókn á möguleikum Bæjarútgerðar Reykjavíkur til að setja á stofn verksmiðju til að sjóða og leggja niður Faxasíld. Till. þessi er í alla staði hin athyglisverðasta, og hér var um að ræða eitt af stærstu útgerðarfyrirtækjum landsins og því ekki óeðlilegt, þótt það reyndi að brjótast inn á nýjar leiðir. En það merkilega skeður, að till. Guðmundar er felld. Þessi afstaða útgerðarráðs Reykjavíkur til þessa stórmáts talar sannarlega sínu máli. Það virðist svo sem ráðamenn þessa stórfyrirtækis telji sér það óviðkomandi, þótt mestur hluti þessarar gæðavöru sé látinn fara í gúanó. Þetta er því merkilegra, þegar það er haft í huga, að í stjórn þessa ágæta fyrirtækis eru m.a. framámenn íslenzkra útvegsmanna,. Ég hef bara bent á þetta dæmi hér til þess að sýna fram á hið mikla vanmat, sem menn hafa á því, að reyndar séu nýjar leiðir til betri hagnýtingar okkar ágætu síldar. Mér finnst, að þáltill. á þskj. 297, og reyndar má sama segja um þáltill. á þskj. 294, að þær séu báðar athyglisverðar, þótt þær séu aðeins bundnar við Suðurlandssíld, en að mínum dómi áttu þessar till. báðar að ná almennt til síldar, hvort sem hún væri veidd fyrir Suðurlandi eða Norður- eða Norðausturlandi. Rannsókn þá, sem þar er farið fram á að verði gerð, hefði átt að vera búið að framkvæma fyrir löngu. Sú staðreynd liggur fyrir, að engin slík rannsókn hefur verið framkvæmd. Enn þá fer mikill hluti þeirrar síldar, sem veiðist hér við land, til bræðslu, og engin raunhæf tilraun af hendi einstaklinga, félagasamtaka eða ríkisvaldsins hefur verið gerð til úrbóta á þessu sviði. Það, sem gert hefur verið, svo að hægt hefur verið að taka á móti hinni miklu veiði, sem oft hefur verið á síldveiðum, er það, að byggðar eru fleiri og fleiri síldarverksmiðjur. Það er vitanlega í sjálfu sér nauðsynlegt, svo langt sem það nær, að slíkar verksmiðjur séu reistar, og á meðan íslendingar treysta sér ekki til þess að hagnýta síldina á annan og betri hátt en nú er gert, er ekki um annað að ræða en að setja mikinn meiri hluta af þessari gæðavöru í bræðslu, í meðalsíldarári er ekki hægt að reikna með nema litlum hluta af síldinni, sem fer til söltunar og frystingar. Ég er ekki að halda því fram, að það sé ekki hægt að auka sölu á saltsíld, það er mál út af fyrir sig, sem hefði verið vel þess vert að hefði verið rætt hér á fundum í Alþingi. En það mun ekki verða gert af mér nú, hvað sem síðar kann að verða. Það skal tekið fram til að fyrirbyggja allan misskilning, að þó að reistar yrðu nokkrar niðursuðuverksmiðjur fyrir síld til viðbótar því titla, sem fyrir er, og þó að vel gengi með sölu á afurðum verksmiðjanna, mundi samt sem áður í sæmilegum síldarárum mikið magn síldar fara til bræðslu. En það, sem vinnst með því, ef hægt yrði að koma hér upp stórfelldum niðursuðu- og niðurlagningariðnaði á síld, er, að fyrir slíka vöru mundi fást margfaldur gjaldeyrir miðað við það að bræða og salta síldina. Auk þess mundi með tilkomu hinna nýju verksmiðja skapast ótrúlega mikil atvinna og í sumum tilfellum einmitt þar, sem vetraratvinnuna vantar. Sérstaklega á þetta þó við um niðurlagningu saltsíldar, en slík niðurlagning er einmitt tilvalin vetraratvinna. Það, sem kom mér þó aðallega til að taka til máls um till., er Norðurlandssíldin. Um það verður ekki deilt, að Norðurlandssíldin er eitthvert bezta hráefni, sem til er, og hefur inni að halda flest þau bætiefni, sem nauðsynleg eru til manneldis. Það sama gildir og að nokkru leyti um Suðurlandssíldina, þótt hún sé ekki eins góð vara og hin norðlenzka og austfirzka síld. Mjög smávægilegar breytingar hafa átt sér stað í meðferð saltsíldar, frá því fyrst að byrjað var að salta síld á Íslandi. Enn þá flytjum við meginpartinn og svo að segja alla okkar saltsíld út í tunnum. Mjög lítið er gert að því að setja þetta í hentugar pakkningar, sem aðrar þjóðir nafa allmikið farið inn á. Aðalmismunurinn, sem gerzt hefur frá því fyrst að byrjað var að salta síld á Íslandi og fram á þennan dag, er sá, að nú er mest framleitt af hausskorinni síld, kryddsíld og sykursaltaðri síld. Áður fyrr var síldin bara kverkuð og í einstaka tilfellum rúnnsöltuð, eins og það er kallað, þ.e.a.s. síldin var lögð niður í tunnurnar, án þess að hún væri kverkuð. Fyrir síldina þannig verkaða fæst í mörgum tilfellum ágætt verð. Hinu ber ekki að leyna, að margir þeir, sem bezt til þekkja, telja, að hægt muni vera að útvega markað fyrir niðurlagða norðlenzka síld í stórum stíl. Svíar kaupa t.d. af okkur á hverju ári tugi þúsunda tunna af síld, sem þeir svo leggja niður í dósir í verksmiðjum sínum og senda út um allan heim með ágætum árangri. Dálítil tilraun með niðurlagningu síldar hefur verið framkvæmd á Siglufirði á vegum síldarverksm. ríkisins, eftir því sem næst verður komizt með ágætum árangri, og að því er mér er tjáð, líkar sú vara yfirleitt mjög vel. En nú er það með slíka vöru sem aðrar, að eitthvað þarf að gera til þess að kynna vöruna í hinum ýmsu löndum. Hér er um mjög harða samkeppni að ræða af hendi Svíanna og jafnvel af hendi Norðmanna líka, og vitanlega þurfum við að sækja þar á. Fjárhagur þessa fyrirtækis mun vera allþröngur og því litlar líkur til þess, að þessi litla niðurlagningarverksmiðja hafi ráð á því að kynna þessa ágætu vöru erlendis eins og þörf væri á. Ég tel, að hér sé á ferðinni mjög merkileg tilraun, sem beri að hlúa að, eftir því sem hægt er. Norðmenn og Svíar hafa t.d. í þjónustu sinni fjölda ungra manna, sem eru á stöðugum ferðalögum um allan heim til þess að kynna niðursuðu- og niðurlagningarvörur þeirra og aðrar fiskafurðir. í Svíþjóð er, eins og áður hefur verið frá sagt, fjöldi verksmiðja, sem leggja niður síld keypta frá Íslandi. Nú síðustu ár hefur það skeð, að Norðmenn hafa keypt nokkur þúsund tunnur af síld frá Íslandi og að tangmestu leyti til niðurlagningar. Það sýnir okkur, hversu mikils virði þessar nágrannaþjóðir okkar telja þessa ágætu vöru. Mitt álit er, að einskis megi láta ófreistað til þess að kanna allar hugsanlegar leiðir í þessu máli. Ég tel lítinn vafa á því, að við íslendingar höfum eins góðar, ef ekki betri aðstæður en nágrannaþjóðir okkar til þess að framleiða niðurtagða síld í stórum stíl til útflutnings, ef rétt og vel væri á haldið. Það er alveg útilokað, að við getum ekki orðið fyllilega samkeppnisfærir með verð miðað við Svía og Norðmenn. í báðum þessum löndum er t.d. greitt hærra kaup en hér, þótt það sé út af fyrir sig ekki til fyrirmyndar, að við skulum vera eftirbátar frænda okkar í því efni. Hér höfum við svo að segja alveg við bæjardyrnar það bezta hráefni, sem til er. Um það þarf ekki að deila, að jafnvel hin ágæta skozka síld er tæplega talin jafngildi við okkar ágætu norðlenzku síld. Það má vel vera, að til þess að koma á fót stórfelldum iðnaði í síld, bæði í niðurlagningu og niðursuðu, vanti okkur innlenda sérfræðinga á þessu sviði. En úr því hlýtur að vera hægt að bæta á stuttum tíma. Það hafa verið fengnir erlendir sérfræðingar, þegar síður skyldi heldur en þótt það væru fengnir nokkrir menn hingað til þess að kenna Íslendingum nauðsynlegar starfsaðferðir í sambandi við þessa iðju. Um gjaldeyrishliðina, að því er mér er sagt af þeim mönnum, sem bezt vita, er, að fimmfaldur gjaldeyrir muni fást fyrir niðurlagða síld miðað við útflutta saltsíld í tunnum. Ég tel það vitanlega fjarri öllu lagi, ef rétt er, sem fram kom í einu dagblaðanna nú fyrir skemmstu, að niðurlagningarverksmiðjan á Siglufirði, sem er ríkiseign, hafi lítinn sem engan fjárhagsstuðning fengið frá ríkinu. Hér er um mjög merkilegar tilraunir að ræða, sem ríkisvaldinu ber alveg tvímælalaust skylda til að styðja á hvern þann hátt, sem nauðsynlegt getur talizt. Það eru fleiri staðir en Siglufjörður, sem salta síld, og þeir mundu ekki hafa á móti því, þó að hægt væri að leggja eitthvað niður af þeirri síld, sem þar er söltuð. Um það, hvort hægt sé að sjóða niður norðlenzka síld, eru dálítið skiptar skoðanir. Sumir sérfræðingar eða menn, sem telja sig hafa vit á þessum málum, vilja halda því fram, að norðlenzka og austfirzka síldin sé óhentug til niðursuðu. Aðrir halda hinu gagnstæða fram. Þetta mál er vitanlega órannsakað eins og flest það, sem snýr að okkar síldariðnaði. Og vitanlega er hin mesta nauðsyn á því, að á þessu fari fram gagnger rannsókn. Sjálfum finnst mér það mjög ótrúlegt, að norðlenzka og austfirzka síldin sé ófær til niðursuðu, en sem sagt, hér þarf að koma til rannsókn sérfróðra manna. Dálítil tilraun hefur verið gerð með reykingu á norðlenzkri síld. Sú tilraun hefur gefið sæmilega raun. Það er vitanlegt, að þegar byrjað er á nýjum framkvæmdum og nýrri framleiðslu og það af miklum vanefnum, eins og kom fram í ræðu síðasta hv. ræðumanns, þá er ekki hægt að fá lán út á neinar slíkar vinnslustöðvar, eins og reykingarhús fyrir síld, eða a.m.k. miklum örðugleikum bundið, og þá geta komið fyrir margvíslegir örðugleikar og margvísleg mistök. En slíka erfiðleika á að vera hægt að yfirstíga. Hin reykta síld, sem framleidd er á Siglufirði, mun hafa náð hylli kaupenda, bæði innanlands og erlendis, og er ekki nema gott um það að segja og lofar góðu um framhaldið. Þá hefur verið reist á Akureyri allstór niðursuðuverksmiðja til niðursuðu á smásíld, sem hefur tekizt alveg með ágætum. Þarna í Eyjafirðinum er alveg ótakmarkað magn af einmitt slíkri vöru, sem hægt er að sjóða niður, og það er ekki fyrr en á síðustu árum, sem neitt verulega hefur verið gert í því að nota sér þetta ágæta hráefni til niðursuðu. Í kringum síldariðnað okkar hefur verið allt of mikil þögn. Það er engu líkara en enn þá sé ríkjandi hin megnasta ótrú á því, að reyndar séu nýjar framleiðsluaðferðir og nýjar leiðir. Vitað er, að t.d. Norðmenn eru alltaf að finna út nýjar og nýjar leiðir, nýjar pakkningar og nýjar aðferðir til að gera vöruna sem bezta og útgengilegasta fyrir kaupandann. Á þessu þarf vitanlega að verða alveg gerbreyting. Síldin hefur inni að halda, eins og ég hef áður tekið fram, flest þau bætiefni, sem líkaminn þarf til viðhalds. Hundruð milljóna manna eru hungrandi úti um allan heim. Ég hef enga trú á öðru, ef vel væri á þessu máli haldið, en að til slíkra landa væri hægt að selja mikið magn af okkar ágætu síld, ýmist niðursoðinni eða niðurlagðri. Við verðum vitanlega að kenna þjóðum heims að meta þessa dýrmætu fæðu. Það má vel vera, að það taki nokkurn tíma að kenna þjóðum heims að meta að verðleikum okkar ágætu síld. En ég hef þá trú, að ef við tærum að tilreiða síldina á réttan hátt, munum við eiga í hinni íslenzku síld ótæmandi fjársjóð, sem mundi færa í þjóðarbúið hundruð milljóna króna fram yfir það, sem fæst fyrir þessa vöru, eins og nú er háttað. Við eigum marga dugandi verzlunarmenn, sem eru fúsir á að reyna nýjar leiðir. Því þá ekki að nota sér þessa ágætu starfskrafta, senda þá út um allan heim, láta þá bjóða til sölu okkar nýju síldarafurðir, kynna sér, hvaða tegundir síldar mundu bezt henta í hinum ýmsu löndum, hvaða umbúðir mundu heppilegastar, hvað stórar pakkningar mundu heppilegastar og fleira þess háttar? Við vinnum nefnilega aldrei nýja markaði fyrir okkar síldarafurðir eða aðra framleiðslu nema með markvissri sókn á þessu sviði. Slík markaðsleit mundi að sjálfsögðu kosta allmikið fé. Ég tel, að nokkurn hluta þess kostnaðar ætti ríkið að greiða. Hluta af kostnaði gæti síldarútvegsnefnd prýðilega greitt, enda hefur hún sérstakan sjóð, sem heitir markaðsleitarsjóður, og svo gæti komið til mála, að einataklingar og félög, sem teldu sig hafa áhuga og jafnvel hagsmuna að gæta, legðu eitthvað af mörkum. Að bíða og gera ekki neitt, láta allt reka á reiðanum er sama sem að gefast upp. Það er sú leið, sem okkur er ekki samboðin sem einni mestu fiskiþjóð veraldar. Jafnhliða hinum nýja niðursuðuiðnaði væri vitanlega sjálfsagt að setja á stofn verksmiðju, sem framleiddi allar þær tegundir af dósum, sem með þarf. Með byggingu slíkrar verksmiðju mundi sparast töluverður gjaldeyrir, og tollur sá, sem nú er á slíkri vöru, bæði á hráefninu og á fullunnum dósum, yrði vitanlega að afnemast að mestu eða öllu leyti. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið á tollatjóraskrifstofunni, eru eftirtaldir tollar á innfluttum dósum til niðursuðu og niðurlagningar: 36% verðtollur, 16.5% söluskattur og 38.8% tollur af hverju kg af innfluttum niðursuðu- og niðurlagningardósum. Þetta gerir samtals hvorki meira né minna en 92.3% á hvert kg, sem inn er flutt af umbúðum undir síldina framleidda sem fullkomin matvæli. Þetta dæmi eitt út af fyrir sig sýnir okkur mjög ljóslega, að hingað til hefur ríkisvaldið ekki talið sérstaka ástæðu til þess að ýta undir menn til að leggja út í framkvæmdir á niðursuðu eða niðurlagningu á síld. Tollskráin er nú í endurskoðun, og má vel vera, að eitthvað af þessum tollum verði fellt niður, enda er slíkt höfuðskilyrði til þess, að menn sjái sér fært að leggja fé í slíka framleiðslu. Ég er orðinn allmargorður um þetta mál. En þar sem ég held það vera eitt af mest aðkallandi verkefnum okkar, að hafizt verði handa um betri hagnýtingu síldarinnar en nú er, taldi ég rétt, að það álit mitt kæmi fram undir umr. um þá till., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Mig langar að leggja nokkur orð í belg í sambandi við þessa till., sem nú er til umr. Sumpart er það vegna þess, að ég tel, að það mál, sem till. fjallar um, sé eitt hið allra þýðingarmesta varðandi afkomumöguleika landsmanna í framtíðinni, og sumpart er það að gefnu tilefni í þeim - ég vil leyfa mér að segja furðulegu ræðum, sem hæstv. viðskmrh. flutti hér um þetta mál, þegar það var til umr. á dögunum. Till. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram ýtarlega rannsókn á því, hvernig hagnýta megi síldaraflann við Suðurland á sem beztan og verðmætastan hátt, og gera að þeirri rannsókn lokinni áætlun um það, á hvern hátt ríkið geti bezt stuðlað að því, að upp byggist iðnaður, er vinni sem fullkomnastar vörur úr þessum afla.“ Þannig hljóðar þessi till. En eina og grein er gerð fyrir í þeim athugasemdum, sem till. fylgja, og raunar öllum landsmönnum er kunnugt, hefur síldveiðin farið stórkostlega vaxandi við Suðausturland og raunar alls staðar við landið, og kemur þar til ekki sízt hin nýja veiðitækni, sem menn hafa nú náð tökum á og verður til þess, að möguleikar, sem ekki var áður hægt að notfæra sér, koma nú að fullum notum. Nú er hægt að finna síldina, þó að hún vaði ekki. Nú er hægt að veiða hana, þó að hún standi djúpt, vetur og sumar. Það hefur orðið bylting í síldveiðitækninni, og framleiðslan hefur aukizt stórkostlega frá því, sem áður var. En sáralítið af þessari síld er hægt að selja sem matvöru, langmest af henni verður að fara í bræðslu og er selt út úr landinu fyrir sáralítið verð. En hér er um einhverja beztu fæðutegund að ræða, sem mjög mikið er notað af í heiminum. Það er því þjóðarnauðsyn - það er lífsnauðsyn að finna nýjar leiðir og nýja möguleika, til þess að hægt verði að selja síldina sem matvöru út úr landinu. Og um þetta fjallar þessi till., sem hér liggur fyrir, og orðalagið heyrðu menn áðan. En þegar þessi till. kemur fram við 1. umr., rís upp einn af hæstv. ráðh., viðskmrh., og segist sjá alveg sérstaka ástæðu til þess að benda á það í sambandi við þessa till., að hér sé farinn að tíðkast sá ósiður að flytja till. að tilefnislausu og till., sem geti varla talizt þinghæfar, en í þeim flokki sé alveg ,hiklaust þessi till. Hún sé dæmigerð slík till., sem geti ekki talizt þinghæf, og með öllu ástæðulaus. Því sé sérstök ástæða til að vekja athygli á henni. Ég hef tekið hér orðrétt upp, að hæstv. ráðh. sagði, að till. væri eingöngu áróður af lélegasta tagi. Ég vil fyrst í þessu sambandi minna á það, að 1960 var samþ. hér á Alþingi till. um síldarmálin, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir því, að athugaðir verði til hlítar möguleikar á því að hagnýta síldarafla landsmanna betur en nú er gert og þá einkum með það fyrir augum, að sem mestur hluti síldarinnar verði fluttur út sem fullunnin neyzluvara.“ Þessi till. var samþ. á Alþingi einróma, þ.e.a.s. með atkv. allra, sem atkv. greiddu, 27. maí 1960. Ekki lítur út fyrir, að hv. alþm. hafi verið hæstv, ráðh. sammála um það þá, að till. eins og þessi væri óþinghæf eða áróður af lélegasta tagi, því að sú till., sem þá var samþ. einróma hér á Alþingi og fjallaði um síldarafla landsmanna yfir höfuð, má heita nær alveg efnislega samhljóða þeirri, sem nú er flutt hér, en fjallar að vísu aðeins um síldaraflann við Suðurland. Hitt er svo annað mál og hefur kannske átt einhvern þátt í hinum furðulegu viðbrögðum hæstv. ráðh., að mönnum er ekki kunnugt um, að hæstv. ríkisstj. hafi gert nokkurn skapaðan hlut til að framkvæma þingviljann frá 1960, sem kemur fram í þeirri ályktun, sem ég var að lesa. En þá ályktaði Atþingi, að hæstv. ríkisstj. skyldi beita sér fyrir því, að athugaðir yrðu til hlítar möguleikar til að hagnýta betur síldarafla landsmanna en nú er gert. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki, svo að kunnugt sé, látið fara fram neina heildarathugun á því máli skv. þál., eins og henni var þó skylt að láta gera. Og þá hefur auðvitað engin skýrsla komið um almennt ástand þessara máta, nema ef menn eiga að kall það niðurstöðu rannsókna um þessi mál, sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh. og ég skal nú víkja að smátt og smátt í fáum orðum. Ég vil leyfa mér að finna að því við hæstv. ráðh., að hann skuli leyfa sér að flytja ruddalegan skæting í staðinn fyrir rök, þegar um málefni er að ræða eins og þessa þáltill., sem engum dylst að er ekki aðeins fullkomlega þinghæf og þingleg og í fullkomnu samræmi við alla þingvenju frá fyrstu tíð, heldur fjallar þar að auki um eitthvert þýðingarmesta nauðsynjamál landsins, sem sé að fram fari heildarathugun á því, hvað hægt sé að gera til að nota betur hinn mikla síldarafla við Suðurland. Ég vil leyfa mér að finna að þessu við hæstv. ráðh, og láta í ljós undrun mína yfir þessu. Og ég vil gjarnan segja það um leið, að þetta var ólíkt hæstv. ráðh., og ég varð alveg undrandi, þegar ég heyrði þetta, og ég vil vona, að þetta verði einsdæmi og til þessa hafi legið einhverjar ástæður, sem mönnum eru óljósar, fremur en þetta sé upphaf þess, að hæstv. ráðh. eða aðrir temji sér þess konar málflutning, sem hæstv. ráðh. varð hér á. Ef svo reynist, þá má þetta frumhlaup hæstv. ráðh. gjarnan vera gleymt af minni hendi, og þannig held ég að sé um fleiri. En óhugsandi er, að það fari þegjandi fram hjá mönnum, þegar þannig er tekið á málum eins og hæstv. ráðh. gerði sig sekan um að þessu sinni. Í þessum umr. hélt hæstv. ráðh. því fram, að það væri hrein blekking, að ríkisvaldið ætti nokkuð ógert í þessum málum, og orðrétt sagði hæstv. ráðh.: „Hér er í sannleika sagt ekki um að ræða nein veruleg rannsóknarefni, sem upplýsa þarf.“ Þetta átti að vera rökstuðningurinn fyrir því, að það væri nánast móðgun við þingið að flytja till. um, að heildarathugun færi fram á þessum málum. Hér væri í sannleika sagt ekki um að ræða nein veruleg rannsóknarefni. Enn fremur sagði hæstv. ráðh. orðrétt, að „innan atvinnuveganna væri mjög víðtæk þekking á þeim vandamálum, sem hér er bent á.“ En ályktunarorðin voru þau, sem ég sagði áðan. Ég verð enn að láta í ljós undrun mína yfir því, að einn af hæstv. ráðh. skuli leyfa sér að flytja fram þetta sjónarmið, og sannast að segja verður augljóst, hversu fráleit þessi skoðum hæstv. ráðh. er, þegar rökin fyrir henni eru krufin ofur lítið til mergjar, eins og þau komu fram hjá hæstv. ráðh. Fyrstu rökin, og að því er manni skildist aðalrökin, voru þau, að SÍS hefði ekki komið upp niðursuðuverksmiðju. Vegna þess að SÍS hefði ekki komið upp niðursuðuverksmiðju, þyrfti ekki að fara fram nein heildarathugun á því, hvort mögulegt væri að gera síldaraflann verðmætari en þetta. Þetta var hugsunargangur hæstv. ráðh. ag það, sem kom fram hjá honum um þetta. SÍS hefur ekki komið sér upp neinni niðursuðuverksmiðju enn þá. En auðvitað skiptir það engu máli, þegar það er metið, hvort ástæða sé til þess að láta fara fram heildarathugun á síldarmálunum eða ekki. Hæstv. ráðh. lét sér tíka sæma í þessu sambandi að deila á SÍS fyrir að hafa ekki komið upp niðursuðuverksmiðju. Hann fór hörðum orðum um Sambandið fyrir að hafa ekki komið sér upp niðursuðuverksmiðju. Nú fjallar þessi þáltill. ekki aðeins um niðursuðu á síld, heldur að athugun fari fram á öllum hugsanlegum möguleikum til þess að verka síld til manneldis og selja hana þannig úr landi. En ef hæstv. ráðh. sér ástæðu til þess að ámæla SÍS stórkostlega fyrir að hafa ekki komið upp niðursuðuverksmiðju nú þegar á síld, þá hlýtur hæstv. ráðh. að álita, að það séu miklir möguleikar til þess að reka niðursuðu hér með sæmilegum árangri, því að annars mundi hann ekki táta sér sæma að deila á Sambandið fyrir það að hafa ekki komið upp verksmiðju. Í þessu sambandi er rétt að benda á, að það hefur verið hér heimild í lögum lengi til að koma upp niðursuðu á vegum ríkísins. En slíkri niðursuðuverksmiðju nefur ekki verið komið upp eða hún rekin, fyrr en niðurlagningu var komið upp nú fyrir stuttu, sem ég mun koma að siðar. Og ef SÍS er ámælisvert fyrir að hafa ekki komið upp niðursuðuverksmiðju enn þá, hvað má þá. segja um allar þær ríkisstjórnir, sem setið hafa og ekki hafa komið upp neinni niðursuðuverksmiðju á vegum ríkisins á undanförnum árum, fyrr en lagt var út í þá tilraun með niðurlagningu á Siglufirði, sem ég mun koma að síðar og ríkisstj. hefur ekki átt neinn þátt í að neinu leyti. Það var ekki að neinu leyti að frumkvæði ríkisstj., sem sú niðurlagning var seti á fót, og hún hefur ekkert hana stutt, nema aðeins með því að veita ríkisábyrgð fyrir þeim lánum, sem síldarverksmiðjustjórnin hefur útvegað til niðurlagningarinnar. Í þessu sjáum við, að það rekur sig hvað á annars horn hjá hæstv. ráðh. í þessu efni. Og það er bara sýnishorn af röksemdafærslunni, þegar hæstv. ráðh. segir í öðru orðinu, að það sé engin þörf á því, að fram fari heildarathugun á möguleikum til þess að verka síld til manneldis, vegna þess að SÍS hafi ekki enn þá komið sér upp niðursuðuverksmiðju, en tekur sig síðan til og deilir harðlega á SÍS fyrir ósæmilega vanrækslu að hafa ekki komið álíkri verksmiðju upp. Þó að SÍS hafi enn þá ekki komið sér upp niðursuðuverksmiðju síldar, er ekki þar með sagt, að slíkt geti ekki komið til greina. SÍS hefur í mörg horn að líta og þarf að sinna mörgum rekstri og getur ekki vegna rekstrarfjárskorts sinnt nema sumum þeirra verkefna, sem það gjarnan vildi sinna. Þessi skætingur hæstv. ráðh. í garð SÍS út af þessu er náttúrlega alls óviðkomandi efni þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, og undanbrögð af hendi hæstv. ráðh. frá því að horfast í augu við efni hennar. Það er annar kafli í sambandi við málflutning hæstv. ráðh. að þessu leyti, að hann var líka svo smekklegur, að hann sá ástæðu til þess að hreyta ónotum í SÍS fyrir að hafa komið upp tilraunastöð í Hafnarfirði, sem á að hafa það með höndum að gera tilraunir með ýmsar nýjungar í verkun fiskafurða. Ráðh. sá alveg sérstaka ástæðu til að hreyta skætingi að þessari starfsemi. En maður hefði átt að geta búizt við, að það andaði öðruvísi í garð slíkrar framtakssemi af hendi ráðamanna landsins, að þeir skildu og hefðu vit á því að þakka það, að einstök fyrirtæki í landinu og félagasamtök hefðu forgöngu um eitthvað nýtt í þessu efni. En auðvitað er það ekkert nema skætingur, þegar hæstv. ráðh. leyfir sér hér að gera lítið úr þessari starfsemi, vegna þess að það hafi ekki verið flutt út enn þá nema 1/2 tunna eða svo af reyktri síld. Einhvern tíma verður að byrja, ekki aðeins á fyrstu hálfu tunnunni, heldur meira að segja á fyrstu síldinni. En það virðist hæstv. ráðh. alls ekki vera ljóst. Og þess vegna heyra menn það hér á Alþingi, að einn af hæstv. ráðh. hefur það eitt til þessara mála að leggja að hreyta ónotum að þeim, sem eru að reyna að ryðja nýjar brautir í þessum efnum, hreyta ónotum fyrir það, að þeir hafi ekki séð sér fært að sinna öllu í senn, og hreyta ónotum að þeim tilraunum, sem vitanlega verða ætíð fyrst að vera í mjög smáum stíl, það verður að þreifa sig áfram. Ég hef nú farið örfáum orðum um þessa fyrstu röksemd hæstv. ráðh. fyrir því, að ástæðulaust væri, að nokkur heildarathugun færi fram á þessum málum, ef röksemd skyldi kalla, og skal ekki fara lengra út í það. Næsta röksemd hæstv. ráðh. var svo sú, að það hefði aukizt mjög mikið söltun á Suðvesturlandssíld og nýjar verkunaraðferðir í því sambandi komið til greina upp á siðkastið. Þetta var önnur röksemd hæstv. ráðh. fyrir því, að till. væri ekki aðeins óþörf, heldur nánast móðgandi fyrir Alþingi. Athugum þessa röksemdafærslu hæstv. ráðh. með aðeins örfáum orðum. Langmestur hluti eða nær öll sú síld, sem enn er flutt út frá Lalandi til manneldis, er saltsíld í tunnum, og það er aðeins hverfandi lítið brot enn sem komið er, sem flutt er út öðruvísi, þegar frá er tekið það, sem er fryst af síldinni og þannig flutt út, og svo nokkuð um súrsun og annað slíkt. En það er vitanlega öllum ljóst, sem hafa komið nálægt þessum málum, að aðrar þjóðir, sem framleiða síld, framleiða síld til sölu bæði innanlands hjá sér og líka til útflutnings út úr löndunum með margvíslegum öðrum hætti. Þetta er vandamál, sem sífellt þarf að vera að skoða og reyna að leysa með því að finna upp fleiri verkunaraðferðir á síldinni til manneldis og nýjar leiðir til þess að pakka síldinni og gera hana þannig úr garði, að neytendur í öðrum löndum vilji kaupa hana. Það er bókstaflega ekki hægt að sætta sig við það, að hér verði ekki breytingar, ef ekki stökkbreytingar, þá a.m.k. smátt og smátt breytingar í þá átt að gera verkun síldarinnar fjölbreyttari. Hér er ekki aðeins um að ræða niðursuðu og niðurlagningu, heldur að pakka síldinni öðruvísi en í tunnur, tilreiða síldina á margvíslegan hátt. S.l. sumur hef ég dálítið verið riðinn við síldarmál, vegna þess að ég hef átt sæti í stjórn síldarverksmiðja ríkisins, og ég hef ferðazt nokkuð um Norðurland á sumrin af því tilefni. Ég hef gert mér far um að koma á söltunarstöðvarnar og rætt við ýmsa þá, sem reka þær og hafa söltunina með höndum. Ég hef mikið rætt þessi efni við þá, hvort ekki væri hægt að finna upp nýjar leiðir til þess að pakka síldinni og verka hana á annan og fjölbreytilegri hátt en nú er gert. Og venjulega hafa menn sagt, að þeir efuðust ekkert um, að þetta væri mögulegt, en þeir teldu, að það væri þýðingarlaust að vera að kynna sér neyzluvenjur í öðrum löndum og eftirspurn eftir síld, sem væri verkuð með öðru móti og pökkuð á annan hátt en í tunnur, vegna þess að þeir fengju ekki að stofna til beinna viðskiptasamninga erlendis, því að þessi mál, útflutningur síldarinnar, væru að öllu leyti á vegum síldarútvegsnefndar. Þetta voru svörin, sem ég fékk sumarið 1960 og sumarið 1961. Ég tók þá þetta mál hér upp í þinginu ásamt öðrum þm. og stakk upp á því, að síld, sem væri í neytendapakkningum, þ.e.a.s. öll önnur síld en sú, sem sett væri í tunnur til útflutnings, yrði gefin frjáls, yrði tekin undan sölumeðferð síldarútvegsnefndar og yrði gefin frjáls, og þá í þeirri von, að ef þetta væri gert, sæju einstaklingarnir sér hag í því að fara að kynna sér af kappi neyzluvenjur erlendis, mundu stofna til sinna eigin sambanda um sölu á síld, sem pökkuð væri og tilreidd með öðru móti, og þannig mundi vera hægt að leysa kraft úr læðingi til að auka fjölbreytnina í þessari þýðingarmiklu grein. Þessi mál tóku síðan þá stefnu, að hæstv. ríkisstj. tók inn í frv. sitt um breyt. á l. um síldarútvegsnefnd, er samþ. var á síðasta þingi, ákvæði um, að ef síld væri sett í neytendapakkningar, skyldi verkun og verzlun með hana vera frjáls. Og þetta ákvæði gilti s.l. sumar. Nú skal ég ekki segja, hvort þessi breyting, sem ég taldi mjög hyggilega og ég beitti mér fyrir ásamt öðrum, verði að því gagni, sem við vonuðumst eftir, sem beittum okkur fyrir henni. En ég vona, að þegar stundir líða, verði hún að einhverju gagni. Hitt dylst mér ekki og verð sannfærðari og sannfærðari um, eftir því sem ég hugsa meir um þessi mál og kynnist þeim meira í sambandi við starf mitt á sumrin nyrðra og eystra í síldarverksmiðjustjórninni, að það þarf að koma flefra til en bara það að gefa viðskiptin með síldina í neytendapakkningunum frjáls. Ég sannfærist um það betur og betur og líka í sambandi við þá, reynslu, sem ég hef fengið sem einn af stjórnarnefndarmönnum fyrir niðurlagningarverksmiðjunni nýju á Siglufirði, að það þarf að koma annað og meira til. Það þurfa að fara fram ýtarlegar og nákvæmar neyzlurannsóknir, ef svo mætti orða það, á síld og síldarafurðum í öllum löndum, sem koma til greina. Þessar rannsóknir verða íslendingar að framkvæma og einnig markaðsrannsóknir, og það kostar áreiðanlega mikið fé að framkvæma slíkar rannsóknir. Og þessar rannsóknir er ekki hægt að framkvæma til neinnar hlítar, eða svo að tæmandi sé, nema með því, að hið opinbera hafi forgöngu um þær að einhverju verulegu leyti til viðbótar því, sem einstaklingarnir sjálfir vilja gera, eftir að meira frelsi hefur verið innleitt í þessum málum. Það leikur því enginn vafi á því, að þarna er stórkostlegt verkefni, sem þarf að leysa, og það er ekki nóg, að það aukist söltun á síld, eins og hæstv. viðskmrh. virðist álita. Hér verða að koma til nýjar verkunaraðferðir. Og það er alveg vist, að hér dugir ekki það, sem síldarútvegsnefnd gerir í þessu efni, það er ekki nægilegt eitt út af fyrir sig, og ekki heldur það, sem einstaklingarnir gera, þó að þeir kunni eitthvað að aðhafast í framhaldi af því frelsi, sem þeir nú hafa fengið. Og ég vona, að þeir geri það, þó að maður hafi ekki orðið var við það enn þá. Til viðbótar því, sem gert er á vegum síldarútvegsnefndar, og til viðbótar því, sem gert er á vegum einstaklinganna, þurfa að koma til afskipti þess opinbera og þau allvíðtæk, og þá ekki sízt neyzlurannsóknir í nálægum löndum, sem verða að vera kostaðar að verulegu leyti af því opinbera, og markaðsrannsóknir. Og síðan í framhaldi af því verða að eiga sér stað framleiðslutilraunir. Og það er alveg víst, að þær framleiðslutilraunir verða ekki gerðar í sumum greinum, sem til álita koma, nema með stuðningi ríkisvaldsins, nema þær séu að einhverju leyti styrktar. Það mun sýna sig, að sumar þeirra tilrauna, sem þarf að gera í framhaldi af rannsóknunum, neyzlurannsóknunum og markaðsrannsóknunum, eru svo kostnaðarsamar og jafnvel svo áhættusamar, að það er óhugsandi, að einstaklingar geti lagt í þær. Það er alveg óhugsandi. Og ef ríkjandi verður í þessum efnum fullkomið tómlæti og hið opinbera er ekki reiðubúið að fórna hér bæði fé og fyrirhöfn og takast í hendur við einstaklingsframtakið til að ryðja hér nýjar brautir, þá. munu ekki gerast nein veruleg stórmerki í þessu máli á næstunni til stórtjóns fyrir þjóðfélagið. En það er á hinn bóginn alveg áreiðanlegt, að ef við náum réttu tökunum á þessum málum, er hægt að koma upp mörgum nýjum framleiðslugreinum með síldina sem hráefni og hægt að tilreiða hana og pakka með margvíslegu öðru móti en nú er gert til útflutnings úr landinu. Ég get sagt það rétt til dæmis um þetta, að ég kom í hittiðfyrrasumar á litla síldarstöð úti á Amager í Kaupmannahöfn. Þetta var lítil stöð, það unnu eitthvað um 15 manns á stöðinni. Þangað komu inn síldartunnur frá Íslandi og frá Noregi og síldin var tekin upp úr þessum tunnum og pökkuð þar í ýmiss konar neytendaumbúðir og henni breytt með ýmsu móti. Ég vissi ekki, hve margar vörutegundir það voru, sem afgreiddar voru frá stöðinni. En þær skiptu áreiðanlega tugum, þær tegundir af síldarvörum, sem þaðan voru svo aftur afgreiddar út um borgina. Og þannig stöðvar eru náttúrlega víðs vegar í síldarneyzlulöndunum. Allt þetta þarf að rannsaka til hlítar. Það kostar mikið erfiði og mikið fé, og mér dettur ekki í hug að kasta neinni rýrð á síldarútvegsnefnd og störf hennar, sem áreiðanlega hafa verið að mörgu leyti mjög merkileg. Ég hef það fyrir satt, að það séu duglegir menn sumir hverjir, sem þar starfa að síldarsölumálunum. En það er auðvitað fjaratæða að halda, að 2 eða 3 sölumenn, hversu duglegir sem þeir kunna að vera, geti bæði annað því að selja allt það óhemjumagn, sem hér er framleitt af saltsíld og einstökum öðrum tegundum, sem framleiddar eru í stórum stíl, og jafnframt fylgzt með eða látið rannsaka eða rannsakað alla möguleika til þess að selja síld með öllu öðru hugsanlegu móti í öllum löndum jarðarinnar. Það er náttúrlega með öllu gersamlega óhugsandi, að tveir eða þrír menn geti annað þessu verkefni. Og sannleikurinn er sá, að þegar menn hafa svona stórkostleg mál með höndum, eins og að selja þetta gífurlega magn af saltsíldinni og fjalla um þessi óskaplega stóru vöru-„partí“, þá hættir slíkum mönnum - það er ekki nema mannlegt - auðvitað við því að líta á það sem smávægilegri verkefni, sem verði að sitja á hakanum, að sinna örsmáum pöntunum um einhverjar sérstakar pakkningar af síld og öðru slíku. Það er ekki nokkur vafi á því, að leitin að því nýja hefur orðið útundan að nokkru leyti, og ég get sagt mönnum það líka, af því að það er fróðlegt fyrir hv. þm. að vita það, að öngþveitið í þessum málum var svo alvarlegt, að þegar ég fór að ganga á síldarstöðvarnar og spyrja síldarsaltendurna, af hverju þeir legðu ekki út á nýjar brautir, af hverju þeir byggðu ekki pökkunarstöðvar og verkunarstöðvar, framhaldsverkunarstöðvar, út frá síldarstöðvum sínum, en hefðu verið í þessu kannske 20–30 ár, þá sögðu þeir sumir: Það er fyrst og fremst vegna þess, að þetta er allt saman bundið á vegum síldarútvegsnefndar. Hún veitir öll útflutningsleyfi. Hún vill selja síldina ein, og það þýðir ekki fyrir okkur að leita nýrra sambanda eða nýrra aðferða. Þegar ég svo vakti athygli á þessu hér á Alþingi í þskj. og flutti till. um það ásamt öðrum að gefa þetta frjálst til þess að leysa þennan vanda, þá hljóp til formaður síldarútvegsnefndar og gaf það út í fréttatilkynningu og setti í öll blöð landsins, að það, sem ég sagði um þetta eftir síldarsaltendum, væri misskilningur, síldarútvegsnefnd hefði ætlazt til þess, að þetta væri frjálst. En það bara vissi enginn síldarsaltandi, að þetta væri frjálst, eftir því sem þeir sögðu mér. Það vissi enginn, að það væri frjálst. Þannig var þetta í þessari bjánalegu sjálfheldu, að formaður síldarútvegsnefndar hélt því fram, þegar ég fór að benda á ástandið í þessum málum og að hér þyrfti að gera nýjar ráðatafanir og í grg. fyrir málinu sagði, hvað mér hefði verið sagt um þetta á síldarverkunarstöðvunum, - þá hélt form. því fram, að þetta hefði verið frjálst. Svo fór ég að athuga þá pappíra, sem ráðh. hafði gefið út til síldarútvegsnefndar, og þá sá ég, að síldarsaltendurnir höfðu rétt fyrir sér, því að síldarútvegsnefndin hafði fengið - það var orðað þannig - hafði fengið einkarétt til þess að fjalla um alla saltsíld, og það var ekkert undan tekið, ekki neytendapakkningar eða neitt þvílíkt. Og það hefur sjálfsagt verið tilkynnt og þeir, sem söltuðu síldina, dregið af því alveg réttar ályktanir. En formaður síldarútvegsnefndar taldi sig ekkert hafa með þetta að gera og ekki síldarútvegsnefndina, eftir því sem hann síðar sagði. en hinir töldu, að síldarútvegsnefndin hefði þetta ein. Þannig hefur ástandið verið í þessum málum. En útkoman úr þessu dæmi varð svo sú, þegar farið var að róta upp í þessu, að inn í síldarútvegsnefndarlögin var sett ákvæði um, að mönnum skyldi vera frjálst að setja síld í neytendapakkningar og flytja hana út og selja hana sjálfir þannig úr landinu. Þessa breytingu tel ég til bóta. En það er hin mesta fjarstæða, ef hæstv. ráðh. meinar, að þetta sé nóg og það þurfi ekkert meira að gera, það þurfi ekkert meira að gera t.d. en það, sem síldarútvegsnefnd hefur gert, og það, sem hugsanlegt er að muni ske í framhaldi af þessu frelsi fyrir síldina í neytendapakkningunum. Ég vona af heilum hug, að margir einstaklingar, sem fást við síldina, fari út í að pakka í neytendapakkningar sjálfir og kynni sér neyzluvenjur og framkvæmi markaðsrannsóknir. Ég vona af heilum hug, að þeir gert það. En ég veit hitt af mínum kynnum af þessu máli, að það er ekki nóg, að þeir geri það einir. Það verður að gera í þessu stórkostlegt átak líka af hálfu þess opinbera. En sannarlega blæs ekki byrlega fyrir slíku, þegar við heyrum úr ráðherrastólum hér á Alþingi setningar eins og þessa: „Hér er í sannleika sagt ekki um að ræða neitt verulegt rannsóknarefni, sem upplýsa þarf.“ Það blæs sannarlega ekki byrlega fyrir framtíð þessarar mikilvægu atvinnugreinar, meðan slíkar yfirlýsingar koma frá hæstv. ráðh. Þriðja ástæðan, sem hæstv. viðskmrh. færði svo fyrir því, að till. væri ekki aðeins óþörf, heldur einnig sýndi hún takmarkalaust ábyrgðarleysi og væri raunar óþinghæf, var svo það, að niðurlagningarverksmiðjan á Siglufirði hefði ekki uppfyllt þær vonir, sem til hennar voru gerðar, og af því áttu menn víst að álykta, að það þyrfti þess vegna ekki meira að hugsa um niðurlagningu á síld. Vegna þess að mér er þetta mál nokkuð sérstaklega kunnugt, þar sem ég er í stjórn síldarverksmiðja ríkisins og síldarverksmiðjur ríkisins reka þessa niðurlagningarverksmiðju, hafa komið henni á fót og stjórn síldarverksmiðjanna er stjórn hennar, þá langar mig til þess að segja um þetta efni nokkur orð. En orðrétt sagði hæstv. ráðh. um þetta, eða þær upplýsingar, sem hann gaf Alþingi um þetta, voru þessar: „Fyrir nokkrum árum var nefnilega einmitt með tilstilli hins opinbera og á vegum síldarverksmiðja ríkisins reist mjög fullkomin niðursuðuverksmiðja á Siglufirði, en því miður hafa ekki þær vonir, sem tengdar voru við þá framkvæmd, rætzt, því að sala til útflutnings hefur gengið mjög illa.“ Þar með er það mál úr sögunni, að dómi hæstv. ráðh. En í tilefni af þessu vil ég taka eftirfarandi fram: Eins og ég gat um áðan, er búin að vera frá 1946 heimild í lögum til að reisa og reka á Siglufirði verksmiðju til að sjóða og leggja niður síld í dósir. Þessi lög höfðu ekki verið framkvæmd, og ég get nú ekki stillt mig um að minna á það enn, að sé það á rökum reist hjá hæstv. ráðh., að Samband ísl. samvinnufélaga hafi vanrækt eitthvað með því að vera ekki búið að koma upp niðursuðuverksmiðju, hvað má þá segja um það, að allar götur frá 1946 og þangað til nú fyrir tæpum tveimur árum var ekkert gert til þess að framkvæma þessi lög, sem eru um að reisa og reka á Siglufirði verksmiðju til þess að sjóða og leggja niður síld í dósir? Og áreiðanlega eru ekki fáir sjútvmrh. búnir að sitja á þessum árum, t.d. úr Alþfl. En ég ætlaði ekki að fara að deila um þetta meira, heldur ætlaði ég að segja í fáum orðum sögu niðurlagningarverksmiðjunnar á Siglufirði, þessarar nýju. Þá er það fyrst að segja, að stjórn síldarverksmiðjanna ákvað að beita sér fyrir því, að komið yrði upp niðurlagningarverksmiðju á Siglufirði, og hafði þá m.a. í huga þessa lagaheimild, sem ég var að minnast á áðan, ekki niðursuðuverksmiðju, eins og hæstv. ráðh. heldur, heldur niðurlagningarverksmiðju. Og síldarverksmiðjustjórnin átti frumkvæði að þessu máli og leitaði til ríkisstj. um fjárframlög í þessu skyni. Sannleikurinn var sá, að hér var farið mjög smátt af stað, og ég man ekki betur en stofnkostnaður væri áætlaður eitthvað 2–3 millj. kr., því að meiningin var að fara smátt af stað í tilraunaskyni. Það kom þá í ljós, að hæstv. ríkisstj. taldi ekki mögulegt að leggja fram neitt fé til þessarar niðurlagningarverkamiðju af því fé, sem hún hafði til umráða. Það eina, sem hægt var að fá hjá hæstv. ríkisstj., var ríkisábyrgð eða réttara sagt leyfi til þess, að síldarverksmiðjustjórnin færi af stað með þetta, ef hún gæti útvegað fé til þess, og ríkisábyrgð má kannske kalla það að forminu til, þ.e.a.s. það var eiginlega aðeins leyfi til þess að fara af stað með slíka tilraunaverksmiðju til niðurlagningar á síld. Síldarverksmiðjustjórnin skrapaði svo saman með ýmsu móti þá peninga, sem þurfti til þess að koma þessu af stað, og varð að fara á fleiri en einn stað til þess. En það tókst nú, og var fyrst farið af stað eftir að búið var að útvega nauðsynlega sérþekkingu, sem tókst að útvega frá Noregi. Þá var farið af stað og lagt niður s.l. vetur úr nokkur hundruð tunnum. Það var gert án þess að hafa fullkomnustu vélar til þess, og þess vegna varð framleiðslukostnaður nokkuð mikill, enda var þetta fyrst og fremst gert til að finna, hvort ekki væri hægt að komast upp á lag með að framleiða góða vöru, sem væri samkeppnisfær að gæðum. Og það tókst strax að framleiða vöru, sem að dómi sérfræðingsins er samkeppnisfær að gæðum. Þá var tekin ákvörðun um að kaupa vélar til þessarar niðurlagningarverksmiðju, þannig að hún yrði vélvædd í bezta lagi, þótt hún væri smá, þannig að hægt væri að koma við hentugum vinnuaðferðum og þá með það fyrir augum að koma framleiðslukostnaðinum niður. Það var strax eftir fyrstu tilraunina talið ljóst, að það væri allt í lagi með gæðin, og sú sérþekking og þær sósur, sem fengnar voru að, talið reynast vel. Síldin þótti sem sé strax sambærileg að gæðum við það, sem menn höfðu kynnzt annars staðar. Og þá var næsta skrefið að vélvæða verksmiðjuna, þannig að hægt væri að koma framleiðslukostnaðinum niður. Og ég get sagt mönnum þær fréttir, að talið er, að fullyrða megi, að þær tilraunir, sem síðan hafa verið gerðar um að leggja niður með hjálp nýju vélanna, sýni, að það sé hægt að leggja hér niður síld og gera hana samkeppnisfæra að gæðum og samkeppnisfæra að verði. Og er þá miðað við, að umbúðamálið, þ.e.a.s. dósamálið, sé leyst á hagfelldastan hátt. Það hafa ekki enn verið fengnar nægilega fullkomnar vélar til að leysa umbúðamálið á hagfelldasta hátt. En sé reiknað með því í framleiðslukostnaðinum, að umbúðamálið, sem auðvitað verður gert, verði leyst á hagfelldasta hátt, þá sýnir reynslan, að það mun vera hægt að framleiða hér eða leggja hér niður síld og bjóða hana með samkeppnisfæru verði við þá síld, sem aðrar þjóðir bjóða. Það er þess vegna alger misskilningur, að niðurlagningarverksmiðjan sjálf hafi ekki uppfyllt þær vonir, sem tengdar voru við hana að þessu leyti. Ég mundi vilja segja, að þær hefðu rætzt þær vonir, sem menn gerðu sér, þegar til þessarar tilraunar var stofnað, að þessu leyti. En þá mætti spyrja: Er þá ekki allt í lagi, og var ekki einsýnt að auka mikið framleiðstuna og stækka verksmiðjuna? En þá kemur í tjós, að aðalvandinn liggur í því að selja vöruna. Ég geri ráð fyrir því, að við höfum þarna vöru, sem sé alveg sambærileg að gæðum við það bezta, sem aðrar þjóðir bjóða. Við erum búnir að lækka verðið núna á þessum vörum, og við tókum okkur það leyfi að bjóða síldina með verði, sem svarar til þess, að umbúðamálið væri líka í fyllsta lagi, vegna þess að við teljum, að þessa tilraun erlendis til að setja verði að gera með samkeppnisfæru verði og með því verði, sem við sjáum að fullkomin verksmiðja gæti klárað sig með. Sem sagt, við megum ekki hækka verðið á vörunni með tilliti til byrjunarörðugleika, sem stafa af því, að okkar verksmiðja er ekki nægilega vélvædd. Við miðum því verðið núna við það, sem við sjáum að muni geta orðið viðvarandi í vel vélvæddri niðurlagningarverksmiðju. En nú kemur í ljós. að þó að við höfum þarna góða síld, í fallegum umbúðum og með samkeppnisfæru verði, eru mjög miklir erfiðleikar á því að selja síldina. Hvernig stendur á því? Það er ósköp einfalt og ætti að vera hverjum manni skiljanlegt. Í þessum löndum eru boðnar þekktar vörur. Það eru vörumerki, það er síld, sem boðin er fram, sem neytendurnir gjörþekkja. Þeir þekkja þessi merki. En aftur á móti nýtt merki, nýja síld, sem kemur, þekkja þeir ekki. Og við vitum, hvað neytendur eru vanafastir að þessu leyti. Við þekkjum söguna um Ludvig David kaffibætinn. Hann þekkir hver einasti íslendingur. Það var ákaflega sterk neyzluvenja hjá mönnum að vilja fá Ludvig David kaffibæti. Og þannig er þetta um fleira. Og þeim, sem leggja fyrir sig að selja þessar vörur í markaðslöndunum, gengur greiðast að selja þekktustu vörurnar, sem eru þekktar fyrir gæði. Þeir hafa miklu meira fyrir því að reyna að koma inn nýjum vörumerkjum og nýjum vörum. Það er margföld fyrirhöfn, jafnvel þó að varan sé jafngóð. Það er nefnilega ekki aðeins smekkur, sem byggt er á, heldur einnig trú. Og þetta höfum við orðið ákaflega greinilega varir við, bara við þessa litlu tilraun með afurðir niðurlagningarverksmiðjunnar á Siglufirði. Okkur er það alveg ljóst núna, að það verður að leggja í óhemjukostnað. Þó að við hefðum niðurlagningarvörur, sem væru alveg sambærilegar að gæðum og verði, þá verður að leggja í óhemjukostnað við að ryðja þessum vörum braut inn á markaðina. Og þá kemur kannske hæstv. viðskmrh. og segir, eins og hann sagði um daginn: Þetta er bara sönnun þess, að það á ekkert meira að fást við þetta. Við eigum að leggja árar í bát. því miður hafa ekki þær vonir, sem tengdar voru við þá framkvæmd, rætzt, því að sala til útflutnings hefur gengið mjög illa. - Það virðist hæstv. ráðh. álíta að sé nóg til þess, að það eigi að hætta, þó að það liggi fyrir, að við getum framleitt jafngóðar vörur og aðrir eða jafnvei betri en nokkrir aðrir og að við getum framleitt þetta með samkeppnisfæru verði, því að ég tel, að það sé hægt nú þegar að sýna fram á. En það koma í ljós miklir erfiðleikar samt við að selja vöruna. Þá er það sjónarmið hæstv. viðskmrh., kannske allrar ríkisstj., að þess vegna eigi að hætta, það sé a.m.k. engin þörf á neinni frekari athugun á því máli. „Þær vonir, sem við þessa verksmiðju hafa verið tengdar,“ sagði hæstv. ráðh., „hafa ekki rætzt.“ En ég segi: Við eigum ekki að hætta. Við eigum að leggja í kostnað við að setja vöruna. Það er lífsnauðsynlegur stofnkostnaður, sem þarf að leggja fram. En það getur ekki þessi litla niðurlagningarverksmiðja gert, sem er fædd á þennan hátt, að hún hefur ekki fengið eina, kr. frá ríkisstj., og síldarverksmiðjustjórnin hefur reytt saman smálán til þess að koma henni á. fót. En síldarverksmiðjur ríkisins hafa ekkert fjármagn til að standa í þessu, því að þær eru svo fjármagnslausar, að þær geta ekki einu sinni komið í framkvæmd nauðsynlegustu endurbótum á sínum eigin verksmiðjum. Ríkisstj. hefur búið þannig að síldarverksmiðjum ríkisins, - það er bezt, að ég upplýsi það hér í leiðinni, af því að hæstv. ráðh. gefur tilefni til þess, - það er búið þannig að síldarverksmiðjum ríkisins, að þar voru nýjar framkvæmdir á síðasta ári upp á eitthvað á milli 50 og 60 millj. Og hvað haldið þið, að síldarverksmiðjur ríkisins hafi fengið mikið lánsfé til þess að standa undir þessu? Þær fengu eitthvað í kringum 11 millj. kr. Allt hitt hafa þær orðið að gera svo vel að leggja fram af eigin fé verksmiðjanna. Það er því búið að festa allan ágóðann, sem varð í góðærunum, bæði 1961 og 1962, í þessum framkvæmdum. Síldarverksmiðjurnar geta því ekki einu sinni komið fram nauðsynlegum lagfæringum á sínum eigin verksmiðjum, hvað þá meir. Svo eru þær samt að baksa með þessa tilraun. Þrátt fyrir þetta er verið að baksa þarna með þessa tilraun með niðurlagningarverksmiðjuna, án þess að fá til þess eina einustu krónu nokkurs staðar frá., þar sem ríkisstj. ræður. Ég segi alveg hiklaust, og það vil ég að hv. þm. viti, að ef það verður búið áfram að þessu eins og hefur verið hingað til, þá verður þessi tilraun kannske ekki að neinu gagni og kannske verr farið en heima setið. Það getur farið svo, að sagt verði: Þetta gekk svo illa, að það varð að hætta, og það er enn ein sönnun fyrir því, að niðurlagning á síld á Íslandi á ekki rétt á sér. Og það virðist hreint og beint nú þegar vera farið að bóla á þessu sjónarmiði hjá hæstv. viðskmrh., og það af því, að fram hafa komið erfiðleikar við að selja afurðirnar. Kannske verður þetta drepið bara vegna þess, að það fáist ekki nægur kraftur í markaðsleitina, ekki fjármunir eða mannafli til þess að standa í henni, þó að við getum framleitt eins góða vöru og aðrir, jafnvel betri, og með samkeppnisfæru verði. En ég segi enn: Þetta sjónarmið hæstv. ráðh. á engan rétt á sér. Það verður t.d. í þessu falli, með niðurlagningarverksmiðjuna á Siglufirði, þá verður að leggja verksmiðjunni fé, þannig að hún geti tekið á sig verulegan kostnað við markaðsöflun sem stofnkostnað, sem síðar verði afskrifaður eða þá bara tekinn sem tap. Ef meiningin er að reka þetta eins og venjuleg viðskipti, þá getur þetta alls ekki gengið. Það þarf að leggja í mikinn kostnað við að ryðja afurðunum til rúms. Ég vildi nota þetta tækifæri til að ræða einmitt dálítið ýtarlega um þetta niðurlagningarmál, því að það er einmitt einhver allra gleggsta myndin af þessu vandamáli öllu saman, sem hægt er að skoða, einmitt þetta dæmi um niðurlagningarverksmiðjuna, sem er að gerast núna. Og ég endurtek enn: Þarna er verksmiðja, sem sér fram á að geta framleitt alveg fyrsta flokks vöru og kannske betri en nokkrir aðrir og með samkeppnisfæru verði. Og þá er spurningin: Á að brjótast í því að reyna að selja þessa vöru eða ekki? Vilja menn ekki horfast í augu við, að það þarf stofnkostnað við söluna? Það er einn þáttur í stofnkostnaðinum við svona fyrirtæki að kynna vöruna, koma nýju vörunni inn á markaðina. Og þegar við athugum þessa reynslu niðurlagningarverksmiðjunnar, sem þarna er verið með, þá sjáum við, hvort það muni vera hægt að treysta eingöngu á einkaframtakið í þessu tilliti og hvort það opinbera muni geta látið að skaðlausu þessi mál afskiptalaus, eins og hæstv. ráðh. virðist í einhverri fljótfærni álíta. Nei, því fer alls fjarri. Hæstv. ráðh. ræddi nokkuð um það hér á dögunum, að menn ættu að segja nákvæmlega, þegar þeir flyttu till., hvernig ætti að framkvæma þær, annars væru þær með öllu óhæfilegar. Ég ætla ekki að fara að taka að mér fyrir flm. þessarar till. að segja til um þetta. Ég efast ekkert um, að hann hefði getað gert skýra grein fyrir því, til viðbótar því, sem hann hefur þegar gert. En ég ætla samt aðeins að minnast á þetta, þótt sumt af því verði endurtekningar á því, sem ég hef áður sagt, minnast á örfá atriði - aðeins upptalning: Það er fyrst, eins og ég er þegar búinn að benda á, það, sem ég kalla neyzlurannsóknir. Það þarf að framkvæma í enn ríkari mæli en enn hefur orðið neyzlurannsóknir í mörgum löndum. Þá eru markaðsrannsóknir. Það er óhugsandi að brjótast í gegn með framtíðarvörur okkar unnar til manneldis og sölu, nema þetta verði gert og það verði lagt fram mikið fjármagn í þessu skyni af opinberri hálfu. Enn fremur dreg ég ekki í efa, að við athugun muni koma í ljós, að það þurfi einnig að verja verulegu fé til framleiðslutilrauna. T.d. er það alveg víst, að ef niðurlagningarverksmiðjan á Siglufirði á að verða nokkur tilraun, sem hægt er að gefa það nafn, þá, þarf að leggja henni fé, til þess að hún geti tapað fyrstu árin eða réttara sagt: hún geti lagt í stofnkostnað við að vinna sínum vörum markað. Og þannig mætti nefna ótal dæmi um stuðning við framleiðalutilraunir, sem verða að geta komið til greina. Enn fremur þarf vitaskuld að setja niður nefnd eða starfshóp og vanda vel valið á þeim mönnum, sem til eru kvaddir, til þess að safna saman allri þeirri þekkingu, sem nú þegar er í landinu um þessi efni, bæði frá, síldarútvegsnefnd, síldarsattendum, einstaklingum, sem hafa gert tilraunir með nýjungar, niðurlagningarverksmiðjunni á Siglufirði. Sem sagt, það þarf bæði að rannsaka og safna saman upplýsingum, því, sem menn vita nú þegar um þessi efni, síðan draga ályktanir, reyna að finna, hvar skórinn kreppir, fá upplýsingar frá öllum aðilum, sem hér að standa, finna, hvar skórinn kreppir og hvar það opinbera þarf að hlaupa undir bagga. Og það er alveg augljóst af því, sem hæstv. ráðh. hefur sagt, að það er ekki sízt fyrir hæstv. ríkisstj. ákaflega mikil nauðsyn að safna þessari þekkingu þannig saman, svo að hægt sé að draga af henni ályktanir og stjórnin leiðrétti hugmyndir sínar. Þá verður að gera áætlanir um stuðning við nýjungar í þessari grein, m.a. um það, hvernig tánastarfsemin eigi að vera, og er mér í því sambandi mjög ofarlega í huga, að Haraldur Böðvarsson upplýsti það í fyrra, að hann hefði missirum saman verið að reyna að kría út lán til þess að koma upp reykingu á síld, en árangurslaust fram að þeim tíma, sem hann greindi frá því í blöðunum. Nú má vera, að eitthvað hafi rætzt úr fyrir honum síðan, en við vitum, að lánastarfsemi til þessara mála er mjög í molum. Og þannig mætti vitanlega halda áfram að sýna fram á þá augljósu nauðsyn, sem á því er, að heildarathugun fari fram á þessum málum. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en ég vil aðeins taka undir það að lokum, sem aðrir hafa sagt, að það væri einnig mjög æskilegt, að athugun á því, hvað sé hægt að gera til að hagnýta betur síldaraflann, nái ekki aðeins til Suðurlandssíldar, heldur einnig þeirrar síldar, sem veidd er fyrir Norður- og Austurlandi.



Herra forseti. Ég heyri það, að tvær stuttar ræður, sem ég flutti um þessa till., þegar hún var síðast til umr. hér á hinu háa Alþingi, hafa orðið nokkrum hv. þm. mikið umhugsunarefni, því að allur þingtíminn nú í dag hefur farið í flutning þriggja mjög langra ræðna í tilefni af nokkrum orðum, sem ég sagði um málið fyrir rúmri viku. En í þessum ræðum hafa nokkur atriði komið fram, sem ég tel ástæðu til að svara. Ég skal taka það fram í upphafi, að ég mun að sjálfaögðu ekki snúa máli mínu nú til flm. tili., hv. þm. Helga Bergs. Þótt ég hafi deilt allhart á hann síðast, þegar málið var á dagskrá, mun ég að sjálfsögðu ekki halda þeim orðræðum áfram, þar sem hann hefur nú horfið af þingi, og hvarflar ekki að mér að halda uppi ádeilum á mann, sem hefur ekki tök á að svara fyrir sig á þessum sama vettvangi. En í tilefni af ummælum hv. síðasta ræðumanns um ræður minar á síðasta þingfundi vil ég aðeins láta þess getið, að í framsöguræðu sinni deildi hv. þm. Helgi Bergs mjög á ríkisstj. fyrir vanrækslu hennar í þessu sannarlega mjög mikilvæga máli, en hældi hins vegar á hvert reipi, ef ég má svo að orði komast, Sambandi ísl. samvinnufélaga fyrir gott frumkvæði í þessum efnum. Þetta þótti mér mjög ósanngjarnt og satt að segja mjög áróðurskennt, því að sannleikurinn er sá, að ríkisstj. hefur bókstaflega gert allt, sem í hennar valdi hefur staðið. Ég segi: þessi ríkisstj., eins og þær ríkisstj., sem á undan henni fóru, hefur gert allt til að selja saltsíldarframleiðslu Íslendinga. Ríkisstofnun, síldarútvegsnefnd, hefur gert hinar merkustu tilraunir til nýrrar hagnýtingar á síldarafla landsmanna og þá ekki sízt Suðurlandsíldinni. Ríkið sjálft hefur einnig haft mjög merka forgöngu um niðursuðu og niðurlagningu á síld, bæði hér í Reykjavík og á Siglufirði. Um allt þetta var þagað. Hins vegar var eitt af stórfyrirtækjum landsins dregið inn í umr. og það talið eiga sérstakan heiður skilið fyrir sína framgöngu í málinu. Það má hver lá mér sem vill, að ég hafi ekki talið rétt að þegja við slíkum málflutningi sem þessum. Það vita allir, sem kunnugir eru, að ríkisvaldið hefur bæði í framleiðslumálum og sölumálum, - ekki einungis sú stjórn, sem nú situr, heldur ríkisstj. á undan henni um langt skeið, - gert allt, sem í þess valdi hefur staðið, bæði til að berjast gegn miklum erfiðleikum, sem orðið hafa á vegi í sölu sérataklega saltsíldar og einnig annarra síldarafurða, og gert fjölmargt gott og mjög merkilegt til að auka fjölbreytni í hagnýtingu síldaraflans. Það vita líka allir, sem kunnugir eru, að örðugleikarnir hafa ekki verið á framleiðslusviðinu hér innanlands, ekki einu sinni á því sviði, að hér hafi ekki verið unnið að því og tekizt að auka fjölbreytni framleiðslunnar, - erfiðleikarnir hafa verið á sölusviðinu. Þetta vita allir, sem kunnugir eru. Ég þekki það til hv. þm. Helga Bergs, að ég vissi þá og ég veit enn, að honum eru þessi atvik jafnljós og mér, og það var þess vegna, sem mér fannst ræðuhald hans gefa tilefni til þeirra aths., sem ég gerði. Ég vil undirstrika sérataklega, að það var ekki ég, sem að fyrra bragði blandaði fyrirtækinu SÍS inn í þetta mál, heldur var það tilefni gefið af honum í grg. og framsöguræðu. En þar sem hann hafði gefið það tilefni, gat ég ekki stillt mig um að segja frá því, sem ég gerði ekki ráð fyrir að þm. almennt væri kunnugt, að Samb. ísl. samvinnufélaga hefur fengið að kenna á hinum stórkostlegu markaðserfiðleikum í síldarsölu og þá ekki hvað sízt á erfiðleikunum á því að komast inn á niðursuðu- og niðurlagningarmarkaðinn, ekki síður en aðrir, sem við slíkar tilraunir hafa fengizt. Þess vegna taldi ég rétt að segja frá því, að þetta fyrirtæki hefði um skeið verið að hugsa um að koma á fót niðurlagningar- og niðursuðuverksmiðju hér á Íslandi og hefði átt kost á mjög góðum kjörum af hálfu sína systurfyrirtækja í Svíþjóð, þar sem einmitt er staðsettur einn fullkomnasti niðursuðu- og niðurlagningariðnaður í Evrópu, og þrátt fyrir vandlega athugun á málinu treysti þetta stóra fyrirtæki, sem hefur yfir fjölmörgum ágætum starfsmönnum að ráða, sér ekki til að leggja í þessa framkvæmd, án efa ekki vegna þess, að hér væri ekki nóg hráefni fyrir hendi, án efa ekki vegna þess, að það skorti fjármagn, heldur ekki vegna þess, að það ætti ekki kost á nógu mörgum sérhæfðum starfsmönnum og nógu miklum uppskriftum frá hinu sænska systurfyrirtæki sínu, heldur vegna þess að SÍS taldi markaðshorfurnar af ótryggar til þess, að verjandi væri á því stigi málsins að leggja í þá gífurlegu fjárfestingu og þá áhættu, sem slíku fyrirtæki fylgdi. En þegar a.m.k. allmörgum ráðamönnum í Framsfl. og þ. á m. auðvitað fyrrv. formanni Sambands ísl. samvinnufélaga, þeim þm., sem hér hefur nýlokið ræðu sinni, var kunnugt um þetta mál írá byrjun til enda, þá þótti mér líka skörin fara nokkuð að færast upp í bekkinn, þegar sá flokkur stæði að og studdi flutning till., þar sem ríkisstj. er ætlað nær allt frumkvæði í málinu og ábyrgð sett á ríkisstj. fyrir, að ekki skuli hafa tekizt enn sem komið er að byggja upp niðurlagningarog niðursuðuiðnað hér á Íslandi. Annars fór það svo, sem raunar var við að búast, að hv. síðasti ræðumaður staðfesti í síðasta hluta ræðu sinnar í raun og veru algerlega það, sem væri höfuðástæðan fyrir því, að ég taldi ástæðu til þess að segja nokkur orð um þessa till. næstsíðasta miðvikudag, því að allur síðasti hluti ræðu hv. þm. var þess efnis, hversu gífurlegum erfiðleikum væri bundið að koma hér upp starfhæfum niðurlagningar- og niðursuðuiðnaði vegna þess, hversu mikið fé það kostaði og hversu miklum erfiðleikum það væri bundið að brjóta það söluskipulag eða komast inn fyrir múra þess skipulags, sem ríkti á sölu þessa varnings í öllum helztu markaðslöndunum. Það var í raun og veru aðeins þetta, sem ég var að benda á, að það væri ekki nóg að hafa hér hráefni, ekki nóg að þekkja framleiðsluaðferðirnar, ekki nóg að hafa fjármagn og koma verksmiðjunum upp, það erfiðasta væri þá eftir, sem sagt að finna sérstaklega niðursuðuvörum tryggan og öruggan markað erlendis í samkeppni við gömul og gróin fyrirtæki, sem hefðu náð tökum á markaðinum í skjóli alls konar vörumerkja og rækilegrar kynningar árum, ef ekki áratugum saman á sinni vöru. En fram hjá þessum atriðum er algerlega gengið í grg. fyrir till., sem hér er til umr., eins og þessir erfiðleikar væru ekki til, og fram hjá því var algerlega gengið í framsöguræðu hv. flm. næstsíðasta miðvikudag. Ég sagði hins vegar aldrei orð um það, sem hv. síðasti ræðumaður vildi leggja mér í munn, að draga ætti þær ályktanir af hinum miklu söluerfiðleikum á niðursoðinni vöru, að Íslendingar ættu að hætta allri viðleitni í þá átt. Ég sagði aldrei eitt orð í þá átt og mundi aldrei láta mér slíkt um munn fara. En þegar haldnar eru langar ræður um þessi miklu vandamál og látið eins og söluerfiðleikarnir séu ekki til, er ástæða til að benda á, að þeir eru höfuðhindrunin í þessu máli. Ályktunin á hins vegar auðvitað ekki að vera sú að hætta viðleitninni, heldur að reyna að sigrast á erfiðleikunum. En það getur ekki heldur orðið með þeim hætti einum, eins og þessi tili. gerir ráð fyrir, að hrópa á ríkið um að bjarga málinu. Hér verður að eiga sér stað rækileg og mjög náin samvinna ríkisvaldsins og framleiðendanna sjálfra, hvort sem um er að ræða einkaframleiðendur eða samvinnuframleiðendur. Og ég hef aldrei sagt eitt orð í þá átt, að ríkið ætti ekki að vera reiðubúið til slíkrar samvinnu og jafnvel fúst til forustu í þessum efnum. Það er alger rangtúlkun á mínum orðum, þegar því er haldið fram, hvort sem það er gert hér eða í blöðum. Það mætti og hv. síðasti ræðumaður muna, fyrrv. formaður Sambandsins, sem fylgdist nákvæmlega með því máli, sem ég gerði að umræðuefni í mínum stuttu ræðum næstsíðasta miðvikudag, að viðskmrn., sem fjallaði mjög ýtarlega um þessa samninga íslenzka sambandsins og sænska sambandsins, gerði allt, bókstaflega allt, sem í þess valdi stóð, og bókstaflega allt, sem það var beðið um, til þess að greiða fyrir samningunum. Ég hafði þá nýlega tekið við forstöðu viðskmrn., þegar þetta mál var á, döfinni og kom til úrslita, þ.e. á árinu 1959, og ég veit, að hv. þm. kannast vel við það, að ég og sú ríkisstj., sem þá sat, lagði málinu allan þann stuðning og allan þann styrk, sem hún máttí, og liggur það bréflega fyrir í skjalasafni viðskmrn. Því segi ég það, að mér kann líka að þykja það nokkuð hart undir þessum kringumstæðum, að mér skuli borið á brýn, að ég hafi ekki neinn áhuga á því, að ríkisvaldið styðji að góðum og gagnlegum framkvæmdum í þessu máli, þegar saga þessa stærsta máls, sem verið hefur á döfinni í þessum efnum á s.l. áratugum, er þannig, að sú ríkisstj., sem ég átti sæti í, og það rn., sem ég veitti forstöðu og hafði sérstaklega með málið að gera, eins og það var í pottinn búið, gerði bókstaflega allt, sem í þess valdi stóð, og allt, sem það var um beðið, til þess að greiða fyrir samningunum, sem hins vegar tókust því miður ekki. En það var ekki sök þeirrar ríkisstj., sem þá sat, né heldur mín sem viðskmrh. Skal ég svo láta útrætt um þennan þátt málsins. En þá voru nokkur atriði í ræðu hv. þm. Lúðvíks Jósefssonar, sem mér finnst ástæða til að gera að nokkru umtalsefni. Það var kjarninn í hans ræðu, að hægt hefði verið að selja miklu meira af saltsíld, ef hér væri ekki vond ríkisstj., sem. vanrækti að hagnýta markaði, sem sannanlega væru fyrir hendi. En þannig vill nú til, að þessi hv. þm. hefur haft mjög góða aðstöðu til að vinna að þessu áhugamáli sínu um sölu íslenzkrar saltsíldar, að efla sölu íslenzkrar saltsíldar, vegna þess að hann var í 21/2 ár bæði sjútvmrh. og viðskmrh. En þá fór fyrir honum eins og fyrirrennurum hans og þeim, sem komið hafa á eftir honum, að þeir hafa orðið varir við mjög mikla erfiðleika í þessum efnum, og um það tala raunar tölur alveg skýru máli. Þau tvö heilu ár, sem hv. þm. var viðskmrh. og sjútvmrh., þ.e. árin 1957 og 1958, var meðalsöltun Suðurlandssíldar 78588 tunnur. Núv. ríkisstj. hefur verið 3 ár við völd, 1960, 1961 og 1982, meðalsöltun Suðurlandssíldar á þessum 3 árum nemur 104227 tunnum eða næstum fjórðungi meira en söltunin nam á valdatíma hv. fyrrv. viðskmrh. og sjútvmrh. Mér dettur hins vegar ekki í hug að benda á þessar staðreyndir sem neitt ádeiluefni á hv. fyrrv. viðskmrh. og sjútvmrh. Mér var vel kunnugt um það þá og get gjarnan staðfest það nú, að hann gerði það, sem í hans valdi stóð, til þess að koma íslenzku saltsíldinni út. Hann vann vel og dyggilega að því þá, eins og ég hygg líka að gert hafi verið af hálfu núv. ríkisstj. En sannleikurinn er sá, að íslenzk saltsíld á mjög í vök að verjast á hinum gömlu og öruggu mörkuðum sínum. Sannleikurinn er sá, að Austur-Evrópuþjóðirnar, þar sem verið hefur um langan aldur höfuðmarkaðurinn fyrir íslenzka saltsíld og er raunar höfuðneyzlusvæði saltsíldar yfirleitt í heiminum öllum, þessar Austur-Evrópuþjóðir hafa á undanförnum árum mjög verið að minnka innflutning sinn frá framleiðslulöndum saltsíldar í Vestur-Evrópu vegna aukinnar framleiðslu þeirra sjálfra, til viðbótar því, að saltsíldarneyzla hefur nokkuð minnkað hvarvetna, nema kannske helzt í Sovétríkjunum. Þetta hefur valdið erfiðleikunum á sölu íslenzkrar saltsíldar. En íslendingar hafa staðið sig betur sem saltsíldarseljendur en nokkur önnur framleiðsluþjóð sattsíldar í Vestur-Evrópu, því að hlutdeild íslendinga í saltsíldarmarkaðinum í Austur-Evrópu hefur ekki aðeins haldizt óbreytt, heldur vaxið nokkuð, á sama tíma sem hlutdeild annarra framleiðsluþjóða hefur stórminnkað í saltsíldarmarkaðinum í Austur-Evrópu. Þessi staðreynd gefur sannarlega ekki tilefni til þess að deila á núv. ríkisstj., eins og nú er gert af hálfu stjórnarandstöðunnar, né heldur fyrrv. ríkisstj. fyrir að hafa verið sofandi á verðinum, því að engin ríkisstj. hefur undanfarið verið sofandi á þessum verði. Erfiðleikarnir hafa verið fólgnir í minnkandi saltsíldarneyzlu og þó enn fremur minnkandi saltsíldarinnflutningi Austur-Evrópulandanna vegna aukinnar framleiðslu. Ég hika ekki við að fullyrða, að hvert einasta tækifæri til sölu saltsíldar hefur verið notað af hálfu íslendinga. Hins vegar hefur verið við ramman reip að draga að fá kaupendurna og þó sérstaklega Sovétríkin til að halda áfram saltsíldarkaupunum. Til að sýna, hversu sú fullyrðing hv, þm. Lúðvíks Jósefssonar, að íslenzka ríkisstj. hafi vanrækt saltsíldarmarkaðinn í Austur-Evrópu, og þá á hann væntanlega fyrst og fremst við saltsíldarmarkaðinn í Sovétríkjunum, vegna þess að hann er langsamlega stærstur, til að sýna, hvað þessi fullyrðing er gersamlega úr lausu lofti gripin, til að sýna, hve hún er fullkomlega ósanngjörn, ætla ég að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa skýrslu seljenda saltsíldarinnar, síldarútvegsnefndar, frá 25. jan. um viðræðurnar við Rússa um kaup Suðurlandssíldar frá s.l. ári. Skýrslan er í upplýsingabréfi n. til síldarsaltenda á Suður-og Vesturlandi og er dags. 25. jan. 1963, en hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Í upplýsingabréfum, dags. 14. des., 3. jan., 8. jan. og 11. jan., var skýrt frá nýjustu tilraununum, sem gerðar hafa verið til þess að fá Rússa til þess að kaupa saltaða Suðurlandssíld. Verður hér gerð grein fyrir gangi þessara mála og hvernig þau standa í dag. Eins og saltendum er kunnugt, hafa hinir sovézku kaupendur verið mjög tregir til þess síðustu árin að ræða um kaup á saltaðri Suðurlandssíld. Er síldarútvegsnefnd óskaði eftir viðræðum varðandi sölu á Suðurlandssíld s.l. sumar, svöruðu Rússar því til, að enginn áhugi væri fyrir kaupum og væri því engin ástæða til að taka upp viðræður um málið. S.l. haust voru aftur gerðar ítrekaðar tilraunir til þess að fá Rússa til þess að kaupa Suðurlandssíld, en svörin voru á sömu leið og áður, þ.e. að Prodintorg hefði ekki áhuga fyrir kaupum á Suðurlandssíld saltaðri. Skýrði aðstoðarverzlunarfulltrúi Sovétríkjanna frá því, að ef Prodintorg keypti Suðurlandssíld, kæmi aðeins til greina að kaupa hana hraðfrysta. Þrátt fyrir þessi neikvæðu svör var Rússum hinn 13. des. s.l. sent nýtt tilboð. Samkv. tilboði þessu voru boðnar 40 þús. tunnur af rúnnsaltaðri síld af stærðunum 350–400, 400–450 og 450–700. Boðnir voru tveir fituflokkar, 15% og yfir og 12–15%. í tilboðinu var tekið fram, að óskuðu Rússar frekar eftir cutsíld, þá værum við reiðubúnir að ræða um sölu á þeirri tegund. Þrátt fyrir ítrekaða beiðni okkar um skjót svör höfðu engin svör borizt, er mesta síldveiðihrota vertíðarinnar hófst þann 27. des. Var þá óskað eftir því við dr. Kristin Guðmundsson, ambassador Íslands í Moskvu, að hann reyndi að fá Prodintorg til þess að gefa skjót svör. Þann 29. des. barst símskeyti frá ambassadornum, þar sem hann tilkynnti, að hann gæti ekki fengið fund með Prodintorg fyrr en 2. jan. Að kvöldi þess dags skýrði dr. Kristinn framkvæmdastjóra n. frá því í símskeyti, að hann hafi rætt við Prodintorg og fengið þau svör, að tilboð n. hefði ekki borizt stofnuninni fyrr en 28. des. og ekki væri unnt að gefa nein svör fyrr en eftir nokkra daga. Strax eftir að þessar upplýsingar höfðu borizt frá ambassadornum, var haft samband við aðstoðarverzlunarfulltrúa Sovétríkjanna hér og óskað eftir skýringum á því, hvers vegna Prodintorg hefði ekki verið símað um tilboð síldarútvegsnefndar tafarlaust, eins og lofað hefði verið. Gat verzlunarfulltrúinn engar fullnægjandi skýringar gefið á þessum drætti. Dr. Kristinn Guðmundsson tók jafnframt fram í símskeytinu, að hann mundi gera allt, sem í hans valdi stæði, til þess að fá svör frá Prodintorg sem allra fyrst. Að kvöldi 4. þ. m. (þ.e. 4. jan.) tilkynnti aðstoðarverzlunarfulltrúinn, að Prodintorg hefði falið yfirtökumanni þeim, sem yfirtekið hefur Norðurlandssíld nú í haust, að skoða Suðurlandssíld þá, sem veiddist um það leyti (þ.e.a.s. í byrjun janúar), og jafnframt síld, sem söltuð hafði verið fyrr á vetrinum. Yfirtökumaðurinn framkvæmdi skoðun sína hinn 5. þ. m. Lýsti hann því yfir við þá, sem viðstaddir voru skoðunina, að janúarsíldin væri allt of léleg til söltunar fyrir sovézka markaðinn og raunar öll Suðurlandssíldin, nema stórsíld sú, sem söltuð var í nóvember. Þann 8. jan. átti dr. Kristinn Guðmundsson aftur samtal við Prodintorg. Tilkynnti hann Rússunum, að nauðsynlegt væri að fá svör nú þegar, þar sem óvíst væri, hve lengi yrði hægt að halda söltun áfram. Lofuðu Rússar svörum eftir 2–3 daga. Síðdegis þann 10. jan. barst loks svar frá Prodintorg. í svari sínu kváðu Rússar verð það, sem boðið var, og hátt og tilkynntu jafnframt, að smæstu síldina kæmi ekki til greina að kaupa. Gerðu þeir gagntilboð, sem var 121/2 shillingum lægra en tilboð okkar. Var aðstoðarverzlunarfulltrúanum, sem tilkynnti okkur svör Prodintorgs, skýrt frá því, að útilokað væri að framleiða á Íslandi saltsíld fyrir það verð. Sama kvöld var svo verzlunarfulltrúanum afhent nýtt tilboð, þar sem fallizt var á að fella niður smæsta flokkinn og koma nokkuð til móts við Prodintorg varðandi söluverðið. Var þá jafnframt tilkynnt, að hér væri um lokatilboð að ræða og óskað væri eftir skjótum svörum. í síðustu viku tilkynnti aðstoðarverzlunarfulltrúinn, að Prodintorg gæti ekki heldur samþykkt siðara tilboð okkar, en tilkynnti, að Prodintorg gæti hækkað fyrra tilboð sitt um 2 shillinga. Eftir að málið hafði veríð rætt við stjórn FSS, var aðstoðarverzlunarfulltrúanum svarað, að ekki kæmi til greina að lækka verðið meira en gert hefði verið með gagntilboði okkar frá 10. jan. Jafnframt var honum skýrt frá, að nú væri aðalverzlunartíminn liðinn og veiðiútlitið verra en áður. Þann 24. þ. m. tilkynnti aðalverzlunarfulltrúinn, að Prodintorg hefði fallizt á að hækka síðasta tilboð sitt um 1 shilling. Var sama dag haft samband við stjórn FSS, og var stjórnin sammála síídarútvegsnefnd um, að ekki kæmi til greina nein lækkun frá tilboði okkar 10. jan. Var aðstoðarverzlunarfulltrúanum tilkynnt þetta og jafnframt, að ekki væri lengur áhugi fyrir sölu á miklu magni, þar sem veiðihorfur væru slæmar og fitumagn síldarinnar orðið mjög lítið og færi versnandi, enda liðinn tæpur 11/2 mánuður frá því, að við hefðum afhent umrætt tilboð okkar. Um klst. eftir að aðstoðarverzlunarfulltrúanum hafði verið gefið þetta svar, hafði hann aftur samband við skrifstofu n. og tilkynnti, að hann gæti nú skrifað undir samning og samþykkt það verð, sem við hefðum boðið 10. jan. Fyrir hádegi í dag hélt síldarútvegsnefnd fund með aðstoðarverzlunarfulltrúanum. Var honum skýrt frá, að sökum þess, hversu lengi hefði dregizt að fá svör frá Prodintorg, og jafnframt vegna þess, hve útlit er slæmt fyrir því, að hér fáist mikið magn af söltunarhæfri síld, teldi n. raunhæfara að lækka magnið niður í 20 þús. tunnur. Samkomulag tókst ekki, þar sem aðstoðarverzlunarfulltrúinn setti það sem skilyrði fyrir samningi, að ef ekki tækist að salta þetta magn, væri n. skuldbundin að ákveða hlutfallslega sama magn til Prodintorgs og til annarra landa miðað við heildarsamninga, sem gerðir hafa verið á vertíðinni. Að sjálfsögðu var alls ekki hægt að ganga að slíku, þar sem þá var hætta á, að taka yrði eitthvað af þeirri rúnnsíld, sem söltuð hefur verið fyrir Rúmena, og afhenda Rússum. í því sambandi má geta þess, að Rúmenar hafa þegar leigt skip til flutnings á allri þeirri síld, sem þeir hafa keypt hér. Verði einhver breyting á afstöðu Rússa, verður saltendum tilkynnt það tafarlaust. Í sambandi við þessar samningaumleitanir vekur það sérstaka athygli, að Rússar, sem undanfarin missiri hafa alls ekki viljað ræða um kaup á saltaðri Suðurlandssíld, skuli nú skyndilega hafa fengið áhuga á kaupum og það á síld með fitumagni allt niður í 12%. Er því ekki óeðlilegt, að mönnum komi til hugar, að veiði sovézka síldveiðiflotans kunni að hafa reynzt minni undanfarið en gert hafði verið ráð fyrir. Sovétríkin hafa s.l. áratug verið langstærstu kaupendur saltaðrar Suðurlandssíldar, og hafa minnkandi kaup þeirra á Suðurlandssíld undanfarin ár valdið miklum vonbrigðum. Er vonandi, að á þessu sé nú að verða einhver breyting til batnaðar. Af hálfu íslenzkra stjórnarvalda hefur mikið verið gert til þess að halda uppi miklum innflutningi frá. Sovétríkjunum, enda verður að ætlast til þess, að Rússar kaupi áfram þær vörur, sem við höfum hvað mesta möguleika á að auka framleiðslu á. Einnig er nauðsynlegt, að hinum sovézku viðskiptavinum okkar sé gert fyllilega ljóst, að þeir geta ekki ætlazt til þess, að við seljum þeim saltsíldina fyrir lægra verð en við fáum í öðrum markaðslöndum, eins og verið hefur fram til þessa.“ Lýkur hér skýrslu síldarútvegsnefndar um málið. Þessi skýrsla, sem ég taldi rétt að láta hv. þingheim heyra, tekur af öll tvímæti um, að ekki er fótur fyrir þeirri staðhæfingu hv, þm., að íslenzk stjórnarvöld og íslenzkir seljendur hafi ekki gert og geri ekki allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að afla markaða fyrir þessa afurð eins og aðrar afurðir landsmanna. Hér hefur strandað á tregðu okkar stærsta viðskiptavinar til þess að kaupa það, sem þeim hefur verið boðið.