Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Í gær, eins og forseta rekur sjálfsagt minni til, ítrekuðum við þá kröfu okkar að félags- og vinnumarkaðsráðherra yrði viðstaddur umræðu um útlendingafrumvarpið í ljósi þess að embættismenn ráðuneytisins mætti í nafni ráðherrans á fund allsherjar- og menntamálanefndar við umfjöllun hennar um málið. Sú breyting varð á dagskrá dagsins að ráðherrann mætir hér í óundirbúinn fyrirspurnatíma en ég vil bara undirstrika að það kemur ekki í stað efnislegrar umræðu um málið sjálft. Ég reikna með því, virðulegur forseti, að ráðherrann sitji hér áfram og taki þátt í umræðu um útlendingafrumvarpið við þinglega meðferð þess sem er hér síðar í dag.

Til svara eru: Matvælaráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, heilbrigðisráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra.

Virðulegi forseti. Formaður Læknafélagsins lýsti stöðunni í heilbrigðiskerfinu í viðtali fyrir áramót með eftirfarandi hætti, með leyfi forseta: „Þessi málaflokkur er gríðarlega undirfjármagnaður og við höfum áhyggjur af því að ráðherra nái ekki sínum málum fram að óbreyttu. Það eru ekki fjárheimildir til að ráðast í neitt átak til að bæta stöðuna en það er akkúrat það sem þarf.“ Nýjasta taktíkin hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, í anda taktíkur hæstv. fjármálaráðherra, er að vísa svona gagnrýni bara á bug, segja að það vanti staðreyndir inn í umræðuna og telja upp samhengislausa milljarða. Ekki er rætt um hvar flöskuhálsar liggja í kerfinu og hvernig stendur til að losa um þá. Sá stærsti snýr að legurýmum. Hér virðist hæstv. ráðherra úrræðalaus. Annaðhvort fær hann ekki fjármagn, kemur fjármagninu ekki í verk eða treystir sér ekki til ákvarðanatöku. Núgildandi áætlanir sýna mjög takmarkaðar breytingar á þessari stöðu. Förum yfir nokkrar umræddar staðreyndir. Stór hluti legurýma á Landspítalanum er nýttur í öldrunarþjónustu vegna þess að hjúkrunarheimili og uppbygging þeirra hefur verið vanfjármögnuð, sem bitnar á allri heilbrigðisþjónustu í landinu og setur eldra fólk í landinu í algerlega ómannúðlega stöðu. Það er líka staðreynd að eftir árið 2023 er nær ekkert fjármagn í fjármálaáætlun fyrir uppbyggingu hjúkrunarheimila og líka er það staðreynd að samkvæmt skýrslu McKinsey er nýr Landspítali nú þegar sprunginn hvað varðar legurými, bæta þarf við 240 langtímaumönnunarúrræðum til að spítalinn springi ekki samkvæmt skýrslunni. Önnur staðreynd er sú að samkvæmt núverandi fjármálaáætlun vantar 504 hjúkrunarrými til ársins 2027 til þess eins að halda í núverandi horfi, halda við óbreyttu ástandi, en sama áætlun fjármagnar ekki nema 360 slík rými. Því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvers má vænta frá heilbrigðisráðuneytinu í fjármálaáætlun sem verður lögð fram í vor og telur hæstv. ráðherra að hann nái þeim tillögum í gegn?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir þessa spurningu. Stutta svarið er auðvitað: Já, við náum því í gegn. Hv. þingmaður hafði ágætisformála á sinni spurningu, sem snýr að því hvaða verkefni séu í gangi og hvað við séum að gera. Ég vil taka það fram að ég kom, þegar þingið fór af stað og nefndir þingsins, fyrir hv. velferðarnefnd og fór í gegnum það sem við höfum verið að gera á öllu árinu til að bregðast við þessari stöðu. Þessi taktík sem hv. þingmaður kemur inn á eða meinta taktík vil ég orða það - við hlustum og við eigum í þéttu samtali, bæði við spítalann og við Læknafélagið, og við tökum þessa stöðu mjög alvarlega. Hún var ekki bara að skella á okkur núna í desember. Það er rétt, sem hv. þingmaður segir, þetta hefur verið viðvarandi staða nánast allt árið og lengur. Við fórum í gegnum Covid og harðasta bylgjan í þessari stöðu þegar flestir komu inn á spítalann var ómikrón-bylgjan sem var framan af síðasta ári og við vorum þá í viðbrögðum. Það er rétt sem hv. þingmaður dregur hér fram, og við höfum margrætt hér í þingsal, að það er þetta flæði sem þarf að vera, þannig að þessi vandi birtist ekki á bráðamóttökunni. Ég fór yfir þessa tímalínu með hv. velferðarnefnd og í byrjun sumars tókum við fund með bráðamóttökunni, settum af stað viðbragðsteymi til að efla alla bráðaþjónustu í landinu. Spítalinn hefur líka gert fjölmargt í sínu innra skipulagi. Á miðju sumri var til að mynda sett á fót bráðadeild lyflækninga vegna þess að það er misjöfn staða á sjúklingum sem leita inn á bráðamóttöku. Sumir þurfa innlagnar við. 

Virðulegi forseti. Við verðum að komast út úr því að ræða bara um viðbragðstillögur. Við vitum að þær tillögur sem er verið að ræða um á bráðamóttökunni snúa að grundvallarvandanum sem er legurýmavandi í landinu. Það þýðir ekkert að koma sífellt með stakan og stakan milljarð í að leysa einhvers konar afleiðingarvanda þegar það er engin sýn, það er engin von hjá neinum í kerfinu um að legurýmavandinn sé leystur. Ég vek sérstaklega athygli á þessu, ekki að tilefnislausu heldur vegna þess að í síðustu fjármálaáætlun voru 3,5 milljarðar teknir út úr lið fyrir uppbyggingu hjúkrunarrýma, að því er virðist einhliða, á vegum hæstv. fjármálaráðherra, án nokkurra útskýringa. Þau svör komu m.a. frá heilbrigðisráðuneytinu að til stæði að sækja þetta fjármagn. Er þetta fjármagn sem hæstv. ráðherra mun beita sér fyrir að verði sett aftur inn í þessa áætlun? Við vitum að þessi vandi mun ekki leysast án þess að farið verði í uppbyggingu þessara úrræða, sama hvað verður gert á bráðamóttökunni. Hvað munum við í minni hlutanum, og bara fólkið í landinu, sjá varðandi tillögu hæstv. heilbrigðisráðherra í þessum málaflokki í fjármálaáætlun í vor?

Hæstv. forseti. Varðandi legurýmavandann og þessa stöðu þá skortir rými þegar sjúklingar eru búnir að fá þjónustu á spítalanum og við opnuðum u.þ.b. 120 ný rými, fjármögnuð að sjálfsögðu. Það þurfti viðbótarfjármagn og það var tryggt. Þar af voru um 60 rými í þéttu samstarfi við hjúkrunarheimilin og Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og spítalann, 60 rými sem ekki voru á áætlun, með spítalann í forgang. Þetta bjargaði stöðunni og þetta staðfesti spítalinn á fundi velferðarnefndar. Við fórum mjög vel yfir það með hv. velferðarnefnd. Þetta er mjög mikilvægt og ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þetta. Við vorum þannig á undan þessari holskeflu veirusýkinga, annars hefði þetta verið miklu erfiðara að kljást við. Fyrirhugaða uppbyggingu hjúkrunarheimila á Vík vantar inn í fjármálaáætlun. Það verður tryggt núna í þeirri fjármálaáætlun sem við ræðum í vor og allt annað sem er á framkvæmdaáætlun um aukningu hjúkrunarrýma. Það verður inni í fjármálaáætlun núna í vor.

Virðulegi forseti. Nú hefur einn stærsti starfshópur sem skipaður hefur verið af ráðherra skilað drögum til hæstv. matvælaráðherra, Svandísar Svavarsdóttur, drögum um sjávarútvegsmálin, um kvótamálin okkar, drögum um það hvernig best og gerst eigi að haga málum þar sem þjóðin er ekki sátt. Hún er ekki sátt við stöðuna eins og hún er í dag. Ein af þessum tillögum er t.d. sú að hreinlega þurrka út strandveiðikvótann, taka þessi aumu 5,3% sem hefur verið úthlutað til litlu sveitar- og sjávarplássanna sem eiga náttúrlega í vök að verjast nú þegar. Mig langar að nefna að ég er fædd og uppalin í einu slíku, sem heitir Ólafsfjörður, þar sem voru tugir báta, togara, smábáta, netabáta, þar sem var líf og fjör úti um allt, þar sem voru tvö risastór frystihús og tugir sjóhúsa, þar sem hver einasti Ólafsfirðingur gat valið um þá vinnu sem hann vildi fá og laut að sjávarútvegi. Það er ekkert eftir nema tvær trillur í þessu litla sjávarplássi. Mínar vangaveltur um þetta núna eru þær að í ljósi þessa langar mig einnig að benda á þessa gríðarlegu samþjöppun í greininni. Það má t.d. nefna Þormóð ramma. Sæberg í Ólafsfirði kaupir upp tapreksturinn hjá Þormóði ramma til að losna við að greiða skatta og skyldur til okkar, samfélagsins - frekar er tapreksturinn keyptur til að þurfa ekki að borga krónu, ekkert frekar en þau gera fyrir aðganginn að auðlindinni. Nú er Ísfélagið í Vestmannaeyjum komið í eina sæng með þessu fyrirtæki, Þormóður rammi-Sæberg-Síldarvinnslan. Mig langar að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra: Hefur ráðherra ekki áhyggjur af því hvert við raunverulega erum að stefna? Svo ég vendi nú mínu kvæði í kross og komi með eitthvað rosa fyndið inn í þetta: Hvað fannst hæstv. ráðherra um Verbúðina sem allir Íslendingar sáu? 

Virðulegi forseti. Mér fannst Verbúðin alveg frábær, mjög mikilvægt að menningin sé þátttakandi í samfélagsumræðunni og mér fannst það einstaklega vel gert í þessum þáttum sem vakti okkur auðvitað til vangaveltna og spurninga um ákvarðanir sem voru teknar á vettvangi stjórnmálanna á sínum tíma, bæði hér í þinginu en ekki síður á vettvangi sveitarfélaganna og þeirra sem áttu fyrirtækin á þeim tíma. En af því aðhv. þingmaður spyr sérstaklega um tillögurnar sem eru í samráðsgátt stjórnvalda núna, og ég vil hvetja fólk til að skoða og gera athugasemdir við, þá eru þær um 60 og eru í raun og veru þannig að þær mynda ekki heildstætt nýtt kerfi heldur koma þarna fram tillögur sem mögulega draga fram valkosti, eins og til að mynda valkosti sem varða það sem kallað er félagslega kerfið eða 5,3%. Þar er líka dreginn fram sá valkostur að færa á milli þeirra potta sem þar eru til að styrkja strandveiðiþáttinn. Samráðsnefndin sem heldur utan um allar tillögur þessara undirhópa er að fara að funda núna á næstu vikum og ég hvet fulltrúa Flokks fólksins til þess að taka þátt í þeirri vinnu en við munum á næstu vikum fara yfir þessar tillögur. Við byrjum á þeim tillögum sem lúta að auðlindinni sem slíkri og síðan efnahagsþættinum og loks að hinum félagslega. Það er spennandi vinna fram undan og ég treysti því að Flokkur fólksins sé tilbúinn að taka þátt í henni.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem ég fékk reyndar ekki. Það skortir ekki á vilja Flokks fólksins til góðra verka og hefur aldrei gert. Ég vil enn spyrja spurningar í ljósi þess að Vinstrihreyfingin – grænt framboð hélt fund núna í sumar á Ísafirði þar sem eindreginn vilji var til þess að auka við strandveiðikvótann ef eitthvað var. Mig langar til þess að spyrja: Hefur hæstv. ráðherra engar áhyggjur af því ef það verður búið að þurrka út þennan kvóta og það á að láta þau fara að rækta kartöflur í staðinn, sem dæmi? Hefur ráðherrann ekki áhyggjur af því að við förum að horfa upp á enn brothættari byggðir en nú er? Og í öðru lagi: Hvað kostaði þessi stóra nefnd? Varla hafa þau verið í sjálfboðavinnu. Í þriðja lagi: Miðað við að allt er vænt sem vel er grænt hjá Vinstri grænum þá er staðreyndin sú að nú er jafnvel verið að leyfa stærðarinnar togurum með manni og mús og trolli og öllu saman hreinlega að fara að veiða nánast inni í hjónarúmi hjá hjá fólki í landinu. Er það umhverfisvænt að ætla að níðast svona rosalega á lífríkinu algerlega upp í fjöru?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr um kostnað við vinnuna. Ég er ekki með þær tölur á hraðbergi en hvet hv. þingmann til að leggja fram skriflega fyrirspurn um það því að þau gögn liggja öll fyrir. Þetta er auðvitað gríðarlega víðfeðm vinna og það er sannarlega rétt sem hv. þingmaður nefnir að hún er umfangsmeiri heldur en hefur verið lagt upp í áður vegna þess að við erum að freista þess að reyna að ná utan um umhverfisþáttinn, efnahagslega þáttinn og félagslega þáttinn í þessu kerfi, freista þess að reyna að ná meiri samfélagslegri samstöðu um verkefnið. Mér finnst samskipti samfélagsins við sjávarútveginn verðskulda að við reynum að gera þetta með eins breiðum og víðtækum hætti og hægt er. Tímaáætlunin hefur staðist hingað til og ég vonast auðvitað til þess að hún geri það áfram. Það er ekki útlátalaust en enn þá er það þannig 

Forseti. Fyrir alllöngu síðan lagði hv. varaþingmaður, Högni Elvar Gylfason, fram fyrirspurnir til hæstv. matvælaráðherra sem vörðuðu m.a. viðbrögð ráðherrans við fyrirsjáanlegum skorti á lambakjöti, auk spurninga um mælingar á losun gróðurhúsalofttegunda í landbúnaði. Þrátt fyrir langa bið er svarið ekki komið en hins vegar er málið þegar tekið að skýrast. Skorturinn sem hv. þingmaður óttaðist virðist vera að raungerast án viðbragða stjórnvalda og enn ríkir óvissa, svo að ekki sé meira sagt, um hvernig stjórnvöld mæla, ef þau gera það yfir höfuð, losun vegna framræsts lands og annars landbúnaðar, sauðfjárræktar ekki hvað síst. Nýverið skrifaði Ari Teitsson, fyrrverandi formaður Bændasamtakanna, grein, í þessari viku held ég að það hafi verið, í Bændablaðið þar sem hann færði sterk rök fyrir því að þau viðmið sem stjórnvöld hafa notað að þessu leyti standist einfaldlega ekki. Það er ekki hvað síst vegna þess, eins og ég hef oft bent á hér, að það er ekki litið á heildarmyndina. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvað, ef eitthvað, er verið að gera til að mæla raunverulega losun? Þær vísbendingar sem við höfum fengið og niðurstöður sem hafa skilað sér úr raunverulegum rannsóknum að undanförnu benda til þess að viðmið stjórnvalda í þessu máli séu algjörlega út úr kortinu. Það er ekki gott þegar íslenskir ráðherrar fara um heiminn með hástemmdar yfirlýsingar um væntan árangur í loftslagsmálum og byggja það að miklu leyti, að því er virðist, á einhverju sem ekkert liggur fyrir um, jafnvel á kolröngum upplýsingum. Hvað er verið að gera, ef eitthvað, til að rannsaka losun vegna íslensks landbúnaðar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það sem hv. þingmaður snertir hér á er mikið grundvallaratriði, þ.e. með hvaða hætti mælum við losun gróðurhúsalofttegunda í einstökum greinum og með hvaða hætti finnum við þá það viðmið sem við ætlum að leggja til grundvallar þegar við náum síðan árangri, mælanlegum árangri, þegar fram líða stundir. Þarna er í raun og veru ekki bara íslenskt samfélag sem stendur frammi fyrir mikilli áskorun heldur samfélög heimsins vegna þess að þarna eru undir mælikvarðar og viðmið sem eru breytileg og sums staðar hefur ekki tekist að ná utan um með hvaða hætti það sé gert best. Ég vil þá nefna líka fleiri þætti. Hv. þingmaður talar fyrst og fremst um landbúnað en það má líka velta fyrir sér votlendi og það má velta fyrir sér öðrum þáttum landnotkunar og landnýtingar. Það er hins vegar staðreynd að landbúnaðurinn hefur dregið verulega úr kolefnisspori sínu á hvert framleitt kíló síðustu áratugi. Það hefur komið fram vegna framleiðniaukningar í greininni en líka vegna þess að þarna hefur verið horft til margra þátta. Ég er bjartsýn fyrir hönd landbúnaðarins og mér er kunnugt um það að á Hvanneyri er verið að vinna sérstaklega að því að mæla metanlosun kúa, sem er auðvitað mjög mikilvægur þáttur og stór og ráðandi þáttur í kolefnisframleiðslu landbúnaðar og ekki síst kjötframleiðslunnar. Það eru mörg slík verkefni í farvatninu en þetta verkefni á Hvanneyri er sennilega það mikilvægasta sem lýtur beinlínis að kjöti og landbúnaðinum.

Herra forseti. Ég heyri að ráðuneytið er ekkert að gera til að rannsaka þessi mál en er engu að síður tilbúið til að gefa út hinar ýmsu yfirlýsingar, alþjóðlega og hér innan lands, og leggja sífellt nýjar kvaðir á allan íslenskan almenning og þar með talið bændur, en það hefur verið sótt að bændum í tíð þessarar ríkisstjórnar úr ýmsum áttum. Þegar verið er að leggja nýjar og nýjar kvaðir á almenning og gefa út tilkynningar þá skyldi maður ætla að það þyrfti að liggja fyrir skýr niðurstaða um áhrifin, um það við hvað er verið að fást. En svo er ekki. Það held ég að sé að miklu leyti vegna þess að þessi málaflokkur, loftslagsmálin, hefur orðið fórnarlamb sýndar- og umbúðamennsku í stjórnmálum. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að ráðast í alvöru rannsóknir á þessu. Vinnan á Hvanneyri er vissulega mjög góð og æskileg en þegar stjórnvöld eru að leggja línurnar í svona stóru máli verða þau að vita um hvað þau eru að tala.

Virðulegur forseti. Það má líka nefna í þessu samhengi það verkefni sem kennt hefur verið við loftslagsvænan landbúnað, sem er ekki lausnin en er hluti af henni, sem er mjög mikilvægt verkefni til að finna lausnir í eðli sínu sem síðan væri hægt að hanna áfram til þess að vita hvar okkur skortir verkfæri og fara síðan á dýptina með takmörkuðum hópi bænda sem eru viljugir til að fara í slík verkefni. Þeir eru þó nokkrir og þeim fer fjölgandi því að það er mikill áhugi á loftslagsmálum hjá bændum og mikill áhugi á því að það séu innbyggðir hvatar í búvörusamninga og í okkar kerfi til að ýta landbúnaðinum áfram í loftslagsvæna átt. Umhverfisstofnun er sú stofnun sem heldur utan um loftslagsbókhaldið okkar í heild þannig að ég held að það sé full ástæða til að líta í þá átt eftir þeim gögnum sem til eru og þeim mælitækjum sem þegar liggja fyrir.

Herra forseti. Nú berast fréttir af því að hæstv. matvælaráðherra hafi ákveðið að falla frá framlagningu fyrirhugaðs frumvarps sem átti að veita sláturiðnaði undanþágur frá samkeppnislögum um bann við ólögmætu samráði. Þessi frumvarpsdrög voru samin að tillögu spretthóps matvælaráðherra um stöðuna og þar var fjarvera fulltrúa neytenda hróplega áberandi og ekki í fyrsta skipti, því miður. Það kemur fram í fréttum að ráðherra hafi hætt við vegna harðrar andstöðu Samkeppniseftirlitsins og Neytendasamtakanna sem í umsögn sinni sögðu málið aðför að neytendum. Þetta, herra forseti, eru góðar fréttir fyrir heimili landsins og nú er lag að spyrja hæstv. ráðherra hvort það megi hér merkja stefnubreytingu hjá stjórnvöldum og hvort áhugi þeirra á hag neytenda, á hag heimila, þegar kemur að matvælamarkaði sé þar með orðinn meiri en verið hefur og komið hefur fram í verkum stjórnvalda. Eins og ítrekað hefur komið fram í fréttum og ábendingum og umkvörtunum ýmissa hagsmunaaðila og stéttarfélaga hefur útboðsgjaldið sem innflytjendur þurfa að greiða, samkvæmt fyrirkomulagi stjórnvalda, til að fá að flytja inn búvörur án tolla frá ríkjum Evrópusambandsins, svokallaða tollkvóta, hækkað síendurtekið síðustu ár og nú er svo komið að gjaldið er farið að slaga upp í fullan toll með tilheyrandi hækkandi verði þvert á hagsmuni heimila. Þessi þróun er einfaldlega að eyðileggja þá samkeppni sem tollasamningurinn við Evrópusambandið átti að búa til á íslenskum matvælamarkaði. Eftir sitja heimili með sárt ennið og hækkandi matvælaverð og mætti segja að það væri ekki á þá dýrtíð bætandi. Á tímum verðbólgu, himinhárra vaxta og almennrar dýrtíðar eru skýrar aðgerðir stjórnvalda í þágu hags heimila gríðarlega mikilvægar. Ég spyr því hvernig hæstv. ráðherra hefur hugsað sér að bregðast við þessari stöðu. Mega heimili landsins t.d. eiga von á sérstökum spretthópi um hagsmuni þeirra þegar kemur að verðlagi á matvöru eða hvað annað hefur hæstv. ráðherra hugsað sér að gera?

Virðulegur forseti. Ég er aðallega bara glöð með það - þetta er hálfkæringur - að hugtakið spretthópur hafi náð að komast á blað sem orð ársins 2022. Ég held að það að ná utan um tiltekið afmarkað verkefni og gefa því stuttan tíma sé eitthvað sem við ættum að gera oftar og ég held að það hafi gefist vel þarna. Niðurstaðan varð sú að ráðstafa 2,5 milljörðum til að koma til móts við hækkun á afurðaverði og eins og hv. þingmaður nefnir hér þá skilaði spretthópurinn í raun og veru bæði þessum áþreifanlegu tillögum en líka tillögum sem lutu að ákveðnu umhverfi, ef svo má segja, þeirra framleiðenda sem hafa verið að horfa til þess um nokkurt árabil að þeir hafi lakara svigrúm til hagræðingar og starfsemi en tíðkast í okkar nágrannalöndum. Það er í raun og veru áskorunin. Þegar ég set síðan frumvarpið í samráðsgátt og fæ umsagnir, ekki bara frá Samkeppniseftirlitinu heldur líka frá Alþýðusambandinu og fleiri aðilum, auðvitað Bændasamtökunum og fleirum, þá er það mín niðurstaða að það þurfi að vinna þetta mál betur. Ég held að það sé eitthvað sem við ættum að gera oftar ef það kemur til þess að við fáum inn sjónarmið sem við teljum að þurfi að taka afstöðu til. Ég mun áfram beita mér fyrir því, og það er alveg á hreinu, að innlendir framleiðendur hafi ekki lakara svigrúm til hagræðingar en tíðkast í okkar nágrannalöndum og ég held að sú leið sem horft er til, að heimila fyrirtækjum í meirihlutaeigu framleiðenda að vera hluti af því að skapa slík skilyrði, sé eitthvað sem við gætum gert. Þá erum við í raun og veru að tryggja þessa jafnstöðu. Öruggir umhverfisvænir framleiðendur sem búa við góð skilyrði eru auðvitað líka neytendum í hag en það hefur verið eitt af mínum áherslumálum sem matvælaráðherra að horfa á heildarmyndina, ekki bara hinar hefðbundnu 

Herra forseti. Ég ætla að reyna að beina augum aftur að tollafyrirkomulaginu. Eins og það hefur þróast þá virkar þetta sem verndaraðgerð fyrir innlenda framleiðslu frekar en aðgerð sem á að bæta hag heimila í formi verðsamkeppni og gæðasamkeppni. Eftir sitja heimilin með neikvæð áhrif af einokun og þeim er ekki treyst til að taka sjálfum ákvörðun um hvaða vörur þau kjósa að kaupa og borða. Og það er ekki bara þessi verðvernd, sem er í gangi í boði stjórnvalda, sem hindrar þau vegna þess að það eru líka dæmi um að innlendir kjöt- og mjólkurvöruframleiðendur bjóði hátt verð í kvótana, kaupi þá og flytji viðkomandi vöru ekki inn. Ég veit, og það hefur komið fram í fréttum, að ákveðin stéttarfélög hafa gert bókanir við kjarasamninga sína þar sem óskað er eftir því að stjórnvöld fari í vinnu við að afnema og lækka tolla í þágu neytenda, í þágu heimila. Það er ein skilvirkasta leiðin til að bæta hag heimila. Að mati þessara aðila sem hafa bókað væri góð byrjun að afnema tolla sem vernda enga hefðbundna innlenda landbúnaðarframleiðslu. Spurning mín er einfaldlega: Hefur hæstv. ráðherra kjark til að fara í þessar aðgerðir í þágu heimila landsins?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn spurninguna. Tollkvótum er úthlutað samkvæmt ákvæðum búvörulaga og tollalaga. Við gerðum breytingar hér í þinginu á árinu 2019 á búvörulögum og innleiddum þar með nýtt kerfi til að úthluta tollkvóta. Það frumvarp var unnið á grundvelli tillagna starfshóps um endurskoðun á regluverki um úthlutun tollkvóta. Markmið þessara breytinga á sínum tíma hér fyrir þinginu var að stuðla að auknum ábata neytenda og aukinni samkeppni á markaði með landbúnaðarvörur en um leið að gæta að hagsmunum innlendra framleiðenda. Það er þessi jafnvægislist. Ein úthlutun fór fram á árinu 2020 samkvæmt þessu nýja fyrirkomulagi en tímabundið var svo horfið til eldra kerfis á tíma heimsfaraldurs og svo var þetta tekið upp að nýju haustið 2022. Það má segja að það sé takmörkuð reynsla af þessu nýja kerfi en ráðuneytið fylgist mjög grannt með þessu; þróun útboðsverðs, eftirspurn eftir tollkvótum, aðstæðum á markaði o.s.frv. Þegar við fáum betri reynslu á þetta fyrirkomulag er hægt að meta með heildstæðum hætti hvort það nær markmiðum sínum. Eins og nú er er það snúið að hafa í raun og veru ekki reynsluna nægilega skýra fyrir framan sig en það verður sannarlega gert og horft til þeirra hagsmuna sem hv. þingmaður er hér að nefna.

Forseti. Enn og aftur er Alþingi með til umfjöllunar skaðræðisfrumvarp dómsmálaráðherra um aðför að fólki á flótta, svokallað útlendingafrumvarp. Breytingin sem varð þetta misserið er sú að þingflokkur Vinstri grænna og ráðherrar flokksins hleyptu málinu fyrirvaralaust til þingsins, gerðu engan fyrirvara við afgreiðslu málsins. Þetta skýtur dálítið skökku við í ljósi þess að allar umsagnir sérfræðinga og fagaðila eru á sama veg og öll hin síðustu skiptin, að það sé margt slæmt í þessu frumvarpi. En nú hefur bæst við grasrótarhreyfingin Fellum frumvarpið, sem kallar eftir því að málið verði dregið til baka og unnið upp á nýtt í samstarfi við fagaðila þar sem virðing fyrir jafnrétti og mannréttindum eru höfð í hávegum. Að þessari grasrótarhreyfingu standa ýmis ungmennasamtök, þar á meðal ungmennahreyfing Vinstri grænna, Ung vinstri græn, flokks hæstv. ráðherra. Ráðherrann hefur lýst einhverjum efasemdum og áhyggjum af málinu við fjölmiðla en átti ekki heimangengt til að taka þátt í 1. umr. um málið. Fulltrúar ráðherra hafa mætt á lokaða fundi allsherjar- og menntamálanefndar til að lýsa einhverjum formlegum efasemdum við málið. Mig langar við þetta tækifæri að gefa ráðherra einfaldlega tækifæri til þess að ræða afstöðu sína gagnvart frumvarpinu hér í ræðustól, í augsýn almennings, í augsýn Ungra vinstri grænna sem skora á ráðherrann að draga málið til baka.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Mig langar að byrja á því að koma inn á það með hvaða hætti þetta frumvarp hefur tekið breytingum, enda búið að leggja það fjórum eða fimm sinnum fram á þinginu. Það voru mjög mikilvægar breytingar sem voru gerðar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi, og það er náttúrlega langstærsta breytingin áður en frumvarpið kom hér inn í þingið núna síðast, að halda þeirri heimild inni í lögunum að taka megi mál til efnismeðferðar þó svo að fólk hafi fengið vernd í öðru ríki. Þetta var atriði sem ekki bara Vinstri græn höfðu lagt þunga áherslu á, í fyrri meðförum þingsins á málunum sem hér höfðu komið inn, heldur líka margir aðrir þingmenn. Þetta er farið út, sú breyting sem átti að gera þarna, og það er auðvitað fyrir tilstilli Vinstri grænna. Ef hv. þingmaður er ekki búinn að átta sig á því þá veit hann það núna. Það fór út umdeilt atriði sem m.a. Læknafélag Íslands gerði alvarlegar athugasemdir við og félagið hefur reyndar fagnað þeim breytingum. Það má líka nefna að eftir að frumvarpið var sett í samráðsgátt í lok janúar 2022 og þangað til það síðan kom fram um vorið voru gerðar jákvæðar breytingar sem fjölluðu um 30 daga regluna, t.d. að til viðbótar við að ekki væri heimilt að fella niður réttindi barna þá ætti það líka að ná til foreldra eða umsjónarmanna þeirra, að alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir ættu ekki að sæta skerðingu á þjónustu og margt fleira. Það urðu því svo sannarlega jákvæðar breytingar á þessu máli og það var fyrir tilstilli Vinstri grænna, það vitum við öll. Málið hefur síðan verið og er til þinglegrar meðferðar hjá Alþingi og ég geri bara ráð fyrir því að sú vinna haldi áfram núna milli 2. og 3. umr., því mér skilst að það sé búið að kalla málið inn.

Herra forseti. Vegna þess að hæstv. ráðherra talar um jákvæðar breytingar er kannski rétt að halda því líka til haga að þrátt fyrir allar breytingar sem hafa orðið á málinu til þessa dags þá er hver einasta umsögn um það neikvæð. Hver einasti sérfræðingur segir að þetta mál sé ekki gott. Og þó að Vinstri græn hafi náð að kría burt eitt ákvæði þá standa eftir svona sjö í viðbót sem eru alveg jafn slæm. En það að flokkurinn hafi látið af öllum fyrirvörum um málið út af þessu eina atriði finnst mér frekar benda til þess að rýnin hafi ekki verið sérstaklega djúp innan þingflokksins. Ráðherrann svaraði því ekki hver væri afstaða sín gagnvart frumvarpinu hér í sínu fyrra svari, hann gerir það kannski í seinna skiptið, en með því að hafa hleypt því fyrirvaralaust í gegnum þingflokk og ríkisstjórn þá reikna ég með að hann styðji það óbreytt. En út af þessari, mig langar að segja hringavitleysu varðandi það að kalla málið inn milli 2. og 3. umr. frekar en að hafa gert breytingar á því í síðustu viku ef ástæða var til, þá held ég að við eigum heimtingu á því að vita hvaða breytingar það eru sem Vinstri græn sjá fyrir sér að verði gerðar á frumvarpinu milli 2. og 3. umr., ef einhverjar.

Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að hér er um að ræða mál sem er umdeilt. Um það deilum við ekki. Hv. þingmaður kom inn á að fulltrúar ráðuneytis míns hefðu komið fyrir nefndina og ég vil bara nota tækifærið hér til að koma því á framfæri að ástæðan fyrir því að ráðuneyti mitt kom fyrir nefndina var til að skýra ákveðna lagagrein og leggja til að þar yrði tekinn af allur vafi um það að það væri í valdi lögreglunnar að fara með ákveðin atriði svo ekki yrði misskilningur í löggjöfinni. Það er eðlilegt að ráðuneyti komi fyrir nefndir til að skýra slíkt. Ég studdi það að málið færi til þingflokka og í þingflokknum okkar var bókun þar sem farið var inn á það að í ljósi mikilvægrar breytingar á frumvarpinu þá legðist þingflokkurinn ekki gegn því að málið yrði lagt fram á þingi. Málið er í þinglegri meðferð. 

Þú ert varaformaður flokksins.


            

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir þessa sérstöku umræðu um ferðaþjónustuna á Íslandi í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Ferðaþjónustan er okkar stærsta útflutningsgrein, stendur undir hátt í 40% af útflutningstekjum og er af svipaðri stærðargráðu, ef ekki stærri, en áliðnaður og sjávarútvegur samanlagt. Þessi grein er og verður áfram ein helsta undirstaða hagvaxtar hér á landi. Síðasta ferðamannaár var það fimmta stærsta frá upphafi. Svo veigamiklum breytingum á efnahagslífinu og við höfum séð með vexti ferðaþjónustunnar fylgja óhjákvæmilega vaxtaverkir. Þessi umræða hér í dag er því liður í því að varpa ljósi á þessa þróun og stefnu stjórnvalda í málaflokknum. Sú hlutfallsbreyting sem átt hefur sér stað á milli einstakra útflutningsgreina á undanförnum árum sýnir að okkur hefur tekist að fjölga eggjunum í körfunni. Það er vel. En eins og við þekkjum þá hafði heimsfaraldur kórónuveiru gríðarleg áhrif á ferðaþjónustuna umfram aðrar útflutningsgreinar. Í því samhengi má velta því upp hvort greinin sé í raun orðin hlutfallslega of stór enda áhrif áfalla eins og heimsfaraldurs, nú eða hruns fiskstofns, þeim mun meiri eftir því sem stoðin er stærri. Það er gleðilegt að aðgerðir stjórnvalda í þágu ferðaþjónustunnar sem greinar vegna heimsfaraldursins tryggðu að hægt er að mæta áframhaldandi áhuga fólks á að koma og skoða Ísland. Ferðaþjónustan virðist hafa rétt hratt og örugglega úr kútnum þrátt fyrir áfallið sem á dundi. Fyrir heimsfaraldur kórónuveirunnar sáum við mikinn vöxt í greininni, vöxt sem ekkert lát virðist vera á nú þegar hið versta er yfirstaðið. Birtingarmyndin er m.a. í stórauknum fjölda þeirra skemmtiferðaskipa sem komu hingað til lands á síðasta ári eða hyggja á komu hingað á þessu ári. Samkvæmt Ferðamálastofu heimsóttu 80 skemmtiferðaskip Faxaflóahafnir í 184 ferðum á síðasta ári, alls 169.526 farþegar af þeim rúmlega 448.000 farþegum sem heimsóttu landið með þessum hætti, þ.e. með skemmtiferðaskipum. Fjöldi væntanlegra farþega með skemmtiferðaskipum hingað til lands á þessu ári er 812.000 samkvæmt sömu heimild. Það gera ríflega þúsund komur skemmtiferðaskipa í hafnir víðs vegar um land en Faxaflóahafnir, hafnirnar á Akureyri, í Grímsey og Hrísey sem og Ísafjarðarhöfn munu sjá um 75% allra koma skemmtiferðaskipa á þessu ári. Ef litið er til þróunar í komu skemmtiferðaskipa frá árinu 2017 til ársins í ár hafa skipakomur aukist um 103% og fjöldi farþega aukist um 115% á sama tíma. Þetta er gríðarleg aukning, virðulegur forseti. Þá hefur það færst í aukana að hingað komi ferðalangar flugleiðina til að fara um borð í skemmtiferðaskip eða frá borði til síns heima. Álag á innviði er því mikið og er að stóraukast miðað við þessar tölur, álag á hafnir, flugvelli, samgönguinnviði, heilbrigðisþjónustu og almannavarnakerfi, svo að ekki sé minnst á innviði sem eiga að tryggja vernd íslenskrar náttúru. Langflestir þeirra ferðamanna sem sækja landið heim gera það vegna íslenskrar náttúru. Kostnaður við uppbyggingu, rekstur og viðhald innviða er því mikill. Í þessu samhengi velti ég upp nokkrum spurningum sem mig langar að taka hér til sérstakrar umræðu. Það hefur lengi verið rætt um sérstaka gjaldtöku í ferðaþjónustu, svo sem komu- eða brottfarargjald, hærri gistináttaskatt eða svokallaðan náttúrupassa. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái fyrir sér frekari gjaldtöku af ferðamönnum og ef svo er, hvenær hann hyggist hrinda þeim í framkvæmd. Hvaða leiðir telur ráðherra heppilegastar til að vernda náttúruna gegn ágangi ferðamanna? Finnst ráðherra koma til greina að takmarka aðgengi á einstaka ferðamannastöðum, til að mynda með ítölu? Nýlega sáum við í fréttum hvernig Grundarfjarðarbær hefur sett sér ákveðið hámark á móttöku ferðamanna með skemmtiferðaskipum. Hvaða aðrar leiðir sér ráðherra færar til verndar náttúrunni? Sér ráðherra fyrir sér sérstakar kröfur til uppbyggingar innviða á ferðamannastöðum með tilliti til gæðaviðmiða og aðgengis, svo sem fatlaðs fólks? Samanber það sem ég fór yfir á undan, virðulegur forseti, þá stefnir allt í að fjöldi farþega á skemmtiferðaskipum muni aukast verulega á næstu árum. Mig langar því að endingu að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sér fyrir sér að þessum vænta stóraukna fjölda verði mætt, ekki síst með tilliti til aukins álags á heilbrigðiskerfið og almannavarnakerfið.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að setja ferðaþjónustu á dagskrá hér á Alþingi í sérstakri umræðu. Varðandi fyrstu spurningu hv. þingmanns um gjaldtöku þá kemur fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að samhliða endurreisn ferðaþjónustunnar muni fyrirkomulag gjaldtöku í greininni verða tekið til skoðunar. Einnig kemur þar fram að horft verði til þess að breikka skattstofninn, tryggja jafnræði aðila á markaði og að unnið verði að breytingum á fyrirkomulagi gistináttagjalds með það að markmiði að sveitarfélögin njóti góðs af gjaldtökunni. Við höfum þegar hafið undirbúning þessarar vinnu um fyrirkomulag gjaldtöku innan ráðuneytisins og er það eitt af þeim verkefnum sem eru í forgangi í mínu ráðuneyti. Virðulegi forseti. Árið 2019 var kynntur stefnurammi um framtíðarsýn íslenskrar ferðaþjónustu til ársins 2030 með helstu áherslum. Innan míns ráðuneytis höfum við undanfarna mánuði og vikur verið í vinnu með lykilaðilum að uppfæra þennan stefnuramma. Sú uppfærsla tekur mið af þróuninni frá árinu 2019, áherslum í stjórnarsáttmála, alþjóðlegum straumum og stefnum ásamt áherslum í nýlegum stefnum stjórnvalda, samanber loftslagsstefnu, orkustefnu, nýsköpunarstefnu. Það sem við erum að gera er að við erum að taka þetta allt inn í eina stefnu, þ.e. ferðamálastefnu til ársins 2030. Þar sem ferðaþjónustan hefur vaxið mjög mikið og kemur við flesta þætti samfélagsins þarf að taka mið af öðru sem er búið að gera til þess að það verði samfella í því sem stjórnvöld eru að gera. Þessu verður svo fylgt eftir með aðgerðaáætlun sem ráðgert er að leggja fyrir Alþingi sem tillögu til þingsályktunar í byrjun haustþings 2023. Undirbúningur er hafinn að þessari aðgerðaáætlun og við sjáum fyrir okkur að hún verði að sjálfsögðu unnin í víðtæku samráði við ferðaþjónustuna og aðra hagaðila og skili sér þannig hingað inn á Alþingi. Er varðar gjaldtöku í ferðaþjónustu er hún að sjálfsögðu samspil ólíkra þátta og við sjáum það vel þegar við skoðum hvernig fyrirkomulagið er hjá öðrum þjóðum. Hér má nefna gistináttagjald, virðisaukaskatt, tekjuskatt fyrirtækja, komugjöld, brottfarargjöld, bílastæðagjöld, aðgang í þjóðgarða, leyfisgjöld, gjaldtöku af skemmtiferðaskipum o.s.frv. Við höfum að undanförnu verið að afla upplýsinga um hvernig samsetning annarra þjóða er á þessum þáttum í gjaldtöku í ferðaþjónustu. Það sem við erum helst að horfa á þessa dagana er gistináttagjaldið og gjaldtaka á skemmtiferðaskipum. Það er hins vegar mjög mikilvægt að skoða öll þessi gjöld, sem við höfum verið að gera, til að gæta að samkeppnishæfni Íslands og að okkar fyrirkomulag gjaldtöku á ferðaþjónustu sé skynsamlegt, skilvirkt og sanngjarnt. Eftir mikinn samdrátt í heimsfaraldri er ferðaþjónustan aftur orðin sú atvinnugrein sem skapar mestan erlendan gjaldeyri fyrir þjóðarbúið. Síðustu fjóra ársfjórðunga skilaði greinin 411 milljörðum kr. í útflutningstekjur eða tæpum fjórðungi heildarútflutningstekna þjóðarbúsins. Hins vegar eru ýmsar blikur á lofti sem gætu haft áhrif á eftirspurn frá okkar helstu mörkuðum. Má þá nefna stríð í Evrópu, verðbólgu, hækkandi orku- og olíuverð og yfirvofandi efnahagslægð. Niðurstöður könnunar Ferðamálastofu meðal fyrirtækja í ferðaþjónustu benda til að greinin standi frammi fyrir margvíslegum áskorunum, svo sem jöfnun árstíðasveiflu, innviðatengdum áskorunum og mönnunarvanda. Það er því mikilvægt að ferðaþjónustan fái svigrúm og tækifæri til þess að vaxa enn frekar og áform um gjaldtöku þurfa að taka mið af því. Markmið okkar er sjálfbær uppbygging ferðaþjónustu til lengri tíma sem áframhaldandi lykilstoð í efnahagslífi okkar. Því þarf, virðulegi forseti, að vanda til verka í þessari vinnu um gjaldtöku í ferðaþjónustu með arðsemi, sjálfbærni og samkeppnishæfni greinarinnar til lengri tíma í huga. Umræða um skattlagningu og gjaldtöku tengist líka inn í hvernig við stýrum álagi og aðgengi að fjölförnum ferðamannastöðum. Ég tel því brýnt að við skoðum þessi gjaldtökumál með heildstæðum hætti og eins og áður segir mun ég síðar á þessu ári kynna tillögur mínar í samvinnu við fjármála- og efnahagsráðherra að loknu viðamiklu samráði og samtali við hagaðila.

Herra forseti. Það er margt ákjósanlegt við þessa mikilvægu atvinnugrein sem við ræðum hérna. Fyrirtækin eru ótrúlega fjölbreytt að stærð og gerð, sum risavaxin og mikilvæg fyrir greinina alla en önnur minni og oft sjálfsprottin fjölskyldufyrirtæki. Þegar maður ferðast um landið er auðvitað bara magnað að sjá hvað greinin hefur breytt mörgum þorpum sem hafa átt undir högg að sækja í sannkallaðar perlur, gert þau eftirsóknarverð fyrir ferðamenn en líka aukið lífsgæði íbúanna sem þar búa með framboði af góðum mat og menningu. Það er unun að sjá hvernig það hefur smitað út í vel uppgerð hús í röðum í mörgum bæjum. En það er hins vegar nauðsynlegt að ríkið sjálft komi betur að innviðauppbyggingu um allt land og hjálpi til við að móta greininni framtíðarstefnu þar sem skilgreindir verða ákjósanlegir markhópar og lagt mat á hversu marga ferðamenn landið okkar ber án þess að við sköðum bæði náttúruna en líka greinina sjálfa. Síðan verðum við að fara að komast að niðurstöðu um hvernig við getum staðið að eðlilegri og hóflegri gjaldtöku sem verði sem breiðust sátt um. En aðeins, herra forseti, um fjölda ferðamanna eða hvort greinin sé orðin stór, eins og hv. málshefjandi nefndi, þá langar mig að benda á að 75% allra íbúa þessa lands, þessa stóra lands, búa á mjög takmörkuðu svæði á suðvesturhorninu. Og þar er líka staðsett stærsta gáttin inn í landið og um hana fara sennilega um 97, 98% allra sem koma til og frá landsins. Þetta hefur leitt til mikillar ofbeitar ferðamanna á litlum afmörkuðum hluta landsins á meðan aðrir landshlutar gætu tekið á móti miklu fleiri ferðamönnum. Herra forseti. Mér er algerlega hulin ráðgáta af hverju við ráðumst ekki strax í að jafna verð á flugvélaeldsneyti og fáum Isavia, sem við eigum 100%, til þess að byggja frekar upp fyrir norðan og austan í stað þess að einbeita sér algjörlega að Keflavíkurflugvelli.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka frummælanda og ráðherra fyrir það sem hér hefur verið sagt varðandi okkar stóru og blómlegu búgrein, sennilega þá nýjustu sem við búum að en jafnframt þá tekjuhæstu í gjaldeyri til þessa. Á árinu 2018 held ég að hreinar tekjur ferðaþjónustu hafi skilað 80 milljörðum. Ef maður ber það saman við sitthvað annað þá veltir maður fyrir sér hvort ástæða sé til sérstakrar frekari skattlagningar á slíka búgrein og þá að velja svona aðferð úr litlu gulu hænunni. Allir segja: Ekki ég, ekki ég, þegar hugmynd kom upp um náttúrupassann og svo er það nánast í skjóli nætur hengt um hálsinn á gistihúsaeigendum að þeir skuli bera þetta og sveitarfélögum gefnar sveltivonir um að þaðan skuli koma það sem upp á vantar í skiptingu tekna ríkis og sveitarfélaga. Ég held að þetta sé vanhugsað. Hugmynd sem ég tók þátt í að ræða hér fyrir nokkrum dögum síðan var að lagðir verði á sérhvert fluggjald sirka 7 ríkisdalir, 5 sterlingspund eða þar um bil. Við vorum komin í 8 eða 9 milljónir farþega sem komu hér í gegn og fengu að lenda hér með tilheyrandi kolefnisspori og öllu fyrir Covid og miðað við að þetta væri lagt á alla sem fengju að lenda hérna - þetta eru smápeningar - þá gætu verið 9 milljarðar á ári sem kæmu þarna inn í formi þess konar álaga. Ég mæli með því að þetta verði skoðað. Gistihús landsins eru núna búin að vera í tveggja ára gíslingu Covid með tilheyrandi eftirköstum og eru síðan skotspónn verkfallsaðgerða sem beinast t.d. eingöngu að gistihúsum í Reykjavík, fyrir ekki svo löngu, og nú er það bara ein gistihúsakeðja sem fær á því að kenna. 

Virðulegi forseti. Suðurkjördæmi er einstakt kjördæmi og það eru forréttindi að fá að vera þingmaður þar. Það er það kjördæmi sem tekur á móti flestum ferðamönnum fyrir utan höfuðborgarsvæðið. Um 80% allra ferðamanna sem heimsækja Ísland koma á Suðurland og um 67% heimsækja Reykjanesið. Það gefur því augaleið að ferðaþjónusta er gríðarlega mikilvæg atvinnugrein í kjördæminu og einmitt vegna þessa hafði heimsfaraldur kórónuveirunnar gríðarleg áhrif hjá mörgum fyrirtækjum, einstaklingum og sveitarfélögum. Í síðustu viku sótti ég viðburðinn Mannamót í Kórnum í Kópavogi þar sem markaðsstofur landshlutanna kynntu fyrirtæki sín í ferðaþjónustu. Það var samdóma álit allra þeirra sem ég ræddi við að ferðaþjónustan væri að ná sínum fyrri styrk. Viðspyrnan hefur verið hraðari en fólk þorði að vona. Á síðasta ári náðum við 85–90% af þeim fjölda ferðamanna sem kom til landsins fyrir faraldur og jafnframt útflutningstekjum upp á um 95%. Það var sömuleiðis samdóma álit fólks að bókunarstaðan fyrir sumarið í ár lofar mjög góðu, svo góðu reyndar að einhverjir nefndu að það yrði verulega krefjandi að halda uppi góðum gæðum. Það er alveg ljóst að greinin hefði ekki verið svo fljót að ná upp sínum fyrri styrk ef ekki hefði komið fyrir aðgerðir ríkisstjórnarinnar á þessu tímabili og nær allir segja að stuðningur ríkisins hafi skipt sköpum. Uppgangur ferðaþjónustunnar á síðustu 12–13 árum hefur verið drifkraftur hagvaxtar og bættra lífskjara um land allt. Ferðaþjónustan hefur verið í mörgum byggðum vaxtarbroddur nýrrar atvinnu og þannig treyst búsetu hringinn í kringum landið. Því er mikilvægt að við höldum áfram vinnu við að gera Ísland að áfangastað allt árið um land allt og til að svo megi verða verður að tryggja grunnþjónustu eins og t.d. snjómokstur.

Virðulegi forseti. Það er svo sannarlega ánægjulegt að sjá að Ísland er enn á ný vinsæll áfangastaður ferðamanna í kjölfar heimsfaraldurs. Það hefur að sjálfsögðu haft jákvæð áhrif á hagkerfið og tekjur ríkissjóðs. Jafnframt hefur það skipt sköpum fyrir fyrirtæki í ferðaþjónustu sem hafa misst nær allar sínar tekjur undanfarin ár. Það er nú samt þannig að hluti fyrirtækja í þessum geira var fyrir heimsfaraldur ekki rekinn á sjálfbæran hátt og margir spenntu bogann ansi hátt í von um sneið af ferðamannakökunni. Aðgerðir ríkisins vegna heimsfaraldurs gerðu lítið annað fyrir þessi fyrirtæki en að lengja í hengingarólinni. Það má því búast við því að nú þegar gjalddagar þeirra lána sem voru fryst koma til framkvæmda verði nokkuð stór hópur sem mun þurfa að loka sjoppunni og fara í gjaldþrot. Við erum byrjuð að sjá þetta gerast, nú fyrst innan veitingageirans en þar hafa verðhækkanir á aðföngum einnig margfeldisáhrif. Á sama tíma eru stór fyrirtæki í þessum geira sum hver vel tengd inn í stjórnarflokkana, fyrirtæki sem greiddu sér út stórar arðgreiðslur árin fyrir heimsfaraldur og fengu síðan mikla ríkisstyrki í gegnum heimsfaraldur. Þessi fyrirtæki sem í mörgum öðrum löndum hefðu þurft að reiða sig á fjármagn frá hluthöfum en ekki ríkinu ná nú sum hver markaðsráðandi stöðu á sínum markaði á meðan minni samkeppnisaðilar fara í þrot. Forseti. Það er mikilvægt að áframhaldandi uppbygging þessa geira hér á landi einblíni á sjálfbæra uppbyggingu sem tryggir réttláta samkeppni á þessum litla markaði. Við megum ekki láta ferðamannaauðlindina enda eins og þá í hafinu, að einungis fáir útvaldir ráði markaðnum í skjóli stuðnings síns og fjölskyldutengsla við ráðamenn hverju sinni.

Virðulegi forseti. Eitt af því sem þarf að hugsa um og huga að þegar fjallað er um stöðu ferðaþjónustunnar á Íslandi er uppbygging samgönguinnviða og þar er verk að vinna. Reykjanesbrautin er einn af þeim samgönguinnviðum sem þarf að lagfæra þar sem brautin er í raun lífæðin inn í landið. Einhverra hluta vegna hefur framkvæmdum við brautina ítrekað verið frestað og ekki tekið tillit til þess að brautin er fjölfarnasti þjóðvegur Íslands. Á sínum tíma, þegar öll brautin var einbreið, var hægt að halda því fram að hún væri í raun dauðagildra vegna fjölda alvarlegra slysa sem þar áttu sér stað og fjölda dauðaslysa. Eftir að ráðist var í tvöföldun brautarinnar hefur þetta gjörbreyst og staðfestir að tvöföldun brautarinnar var og er mikilvæg. Staðan er hins vegar þannig að enn eru tveir áfangar eftir sem ráðast þarf í til að Reykjanesbraut sé tvöföld frá flugstöð og í Hafnarfjörð, þ.e. frá flugstöðvarhringtorgi í Njarðvík en einnig frá Hafnarfirði í Hvassahraun. Ráðgert var að bjóða út þann hluta á síðasta ári en sú fyrirætlan varð að engu og málinu var frestað. Einhverra hluta vegna er brautin oft sett ofan í skúffu þegar draga þarf saman. Þetta hefur mikil áhrif á öryggi ferðamanna sem margir leigja sér bíla í flugstöð og keyra þessa umræddu Reykjanesbraut. Þá vinnur mikill fjöldi einstaklinga sem eru búsettir á höfuðborgarsvæðinu í flugstöð og keyrir brautina á hverjum degi. Forseti. Það kom einnig í ljós í óveðrunum fyrir áramót að einbreiði hluti brautarinnar, sérstaklega við flugstöðina, var að valda miklum vandræðum. Það er því nauðsynlegt að gera bragarbót á þessu. Vonandi verður Reykjanesbrautin boðin út á þessu ári og verður ekki látin mæta afgangi rétt einn ganginn.

Herra forseti. Ég ætla að bregðast við ágætu uppleggi hv. málshefjanda með því að benda á tvö atriði sem gætu skipt sköpum við að efla ferðaþjónustuna, treyst hana í sessi og gagnast landinu öllu. Hér er ég á mjög svipuðum slóðum og hv. þm. Logi Einarsson því að fyrra atriðið varðar betri nýtingu á landinu öllu, þeirri auðlind sem í Íslandi felst. Það hlýtur að vera hægt að gera þá kröfu til stjórnvalda þegar um er að ræða stærstu útflutningsgreinina að þau búi til hvata til þess að auðlindin nýtist sem best. Þar á ég m.a. við að hætt verði að rukka aukalega fyrir að flugvélar taki eldsneyti á flugvöllum á landsbyggðinni, raunar ætti frekar að hafa það ódýrara þar til að búa til hvata, en einnig getur það þýtt beinan stuðning eins og þegar við settum á flugþróunarsjóðinn. Í því fælist góð fjárfesting. Allir hvatar sem stuðla að því að landið nýtist betur og við fáum meira út úr auðlindinni ættu að teljast jákvæðir og munu skila sér í auknum tekjum til greinarinnar og fyrir vikið til ríkissjóðs. Hins vegar verður vart þess viðhorfs hjá ríkisstjórninni að ferðamenn og ferðir fólks almennt séu ekkert endilega æskilegar. Við sjáum þetta t.d. í yfirlýsingum vegna loftslagsráðstefnunnar að það er talið óæskilegt að fólk sé allt of mikið á ferðinni af því að þá losi það kolefni. Stjórnvöld verða hér að ákveða sig í hvorn fótinn þau ætla að stíga. Seinna atriðið varðar menningartengda ferðaþjónustu, þ.e. að útvíkka greinina í þeim skilningi að fólk hafi fleira hingað í að sækja heldur en fyrst og fremst náttúruna.. En ég fer yfir það í seinni ræðu minni.

Virðulegur forseti. Ferðaþjónustan hefur vaxið með ofurkrafti, eins og við þekkjum, og snertir alla landsmenn. Fjöldi tækifæra hafa sprottið upp sem mikilvægt er að nýta vel til að skapa fjölbreytt störf og öflug fyrirtæki, bæði stór og smá. Það er mikilvægt að við byggjum upp innviði í takt við þessa þróun og sköpum þessari stærstu útflutningsgrein okkar gott og heilbrigt rekstrarumhverfi sem skilar þjóðinni arði og getur borgað góð laun. Það er mikilvægt að við komum í veg fyrir massatúrisma sem náttúran og innviðir ráða bara alls ekki við. Það verður að skoða einhvers konar stýringu á vinsælustu viðkomustaðina og beina ferðafólki líka að þeim fjölda frábæru viðkomustaða vítt og breitt um landið sem bjóða upp á fjölbreytta og fallega náttúru og vert er að heimsækja. En náttúran má aldrei bera skaða af of miklum ferðamannaiðnaði eins og við stundum köllum það. Við í Vinstri grænum höfum talað fyrir því að rík krafa sé gerð til erlendra ferðaþjónustu sem hefur starfsemi hér á Íslandi með tilliti til aðbúnaðar starfsfólks, upplýsingagjafar, farartækja, hæfni leiðsögumanna og annarra öryggisþátta. Það hefur verið okkar leiðarljós að byggja hér á landi upp vandaða og faglega ferðaþjónustu. Ég kalla því eftir því að ráðherra beiti sér sérstaklega fyrir því að leiðsögumenn fái góða menntun og þeim sé boðið upp á góða menntun. Það er gerð krafa á slíkt víða um heim. Það er allra hagur að ferðaþjónustan og opinberir aðilar vinni saman að uppbyggingu þessarar ört vaxandi atvinnugreinar okkar Íslendinga, okkur öllum til hagsbóta.

Virðulegi forseti. Milljónir manna um allan heim dreymir um að ferðast til Íslands. Ísland er í þeirri stöðu umfram margar aðrar þjóðir að ferðaþjónustan hefur tekið verulega hratt við sér eftir heimsfaraldur og m.a. vegna aðgerða stjórnvalda. Við höfum hins vegar heyrt því fleygt fram að Ísland sé uppselt, að ekki sé hægt að taka á móti fleiri ferðamönnum, en það er hreinlega ekki rétt því að við þurfum einfaldlega að styrkja innviðina. Í því ljósi er mikilvægt að styðja við ferðaþjónustuna líkt og aðrar greinar. Framlög til ferðaþjónustunnar hér á landi eru ekki há í samanburði við aðrar greinar þrátt fyrir að um sé að ræða eina af mikilvægustu atvinnugreinum okkar. Víða um land er kallað eftir aukinni fjárfestingu, sér í lagi á landsbyggðinni. Á sama tíma er takmarkað aðgengi að lánveitingum til fjárfestinga í ferðaþjónustu, sem er áhyggjuefni. Þörf er á gistirýmum í hærri gæðum og seglum á svæði, t.d. eins og fyrir austan og vestan, og ljóst er að ekki er hægt að ráðast í slíkt án fjármagns. Við þurfum að taka umræður um gjaldtöku af meiri festu og mikilvægt er að hluti af allri gjaldtöku fari beint í að styrkja frekar innviði atvinnugreinarinnar. Þá þarf í þessari vinnu að gæta þess að ferðaþjónustan hafi gott svigrúm til þess að koma auknum gjöldum inn í verðskrár enda eru þær ákvarðaðar langt fram í tímann. Í lokin langar mig að minnast örstutt á eitt málefni sem lýtur að sérstöðu okkar, sérstöðu landsins, íslenskunni. Ísland er áhugavert land, m.a. vegna íslenskrar tungu. Það hefur því miður verið tilhneiging síðustu ár að enskan taki yfir sem tungumál ferðaþjónustunnar. Æ fleiri fyrirtæki bera ensk nöfn og enskuvæðing á skiltum er orðin áberandi. Leyfum ferðamönnum að sjá og lesa íslenskuna okkar því að það er viss upplifun út af fyrir sig.  
            

Frú forseti. Hér er rætt um ágang ferðaþjónustunnar og ferðamanna á íslenskar auðlindir. Orðið sjálfbærni heyrist í hverri ræðu og við vitum að þetta leiðir auðvitað beint til þess að okkar ósnortna náttúra ber skaða af. Við verðum samt að kalla alla hér til ábyrgðar þegar kemur að því að sporna gegn ósjálfbærum ferðamannaiðnaði, ef hann er þá til staðar, og hér erum við að tala um sveitarfélög, landeigendur, fagaðila og ekki síst ríkið sem leggur línurnar með því að mæla fyrir um skattheimtu og gjaldtöku þegar það á við. Mig langar að nota tækifærið og tala um auðlind sem er allt of sjaldan nefnd á nafn sem slík. Hún er kannski ekki ósnortin en hún er alveg jafn mikilvæg fyrir því. Þetta er vinsælasti áfangastaður ferðamanna á Íslandi. Ég er að tala um höfuðborgina okkar. Við eigum kannski erfitt með að hugsa til höfuðborgarinnar Reykjavíkur, með sínar gráu götur, sem auðlindar sem þarfnast einhverrar sérstakrar verndar. En trúið mér, það þýðir ekki bara að tala um fossa, fjöll og þjóðgarða, það þarf að vernda borgina okkar og ríkið þarf að útvega sveitarfélögunum almennilegar heimildir til að hýsa hér ferðamenn án þess að þeir gangi á auðlindina. Og hvaða auðlindir, spyr kannski einhver. Jú, 90% ferðamanna dvelja eitthvað á höfuðborgarsvæðinu á meðan á ferð þeirra stendur, 66% þeirra leigja bílaleigubíl. Það eru ansi margir Dacia Duster-ar á nöglum. Þetta veldur að sjálfsögðu álagi á samgönguinnviðum okkar og hefur hræðileg áhrif á loftgæði og eðlilegt umferðarflæði. Í nýlegri skýrslu Ferðamálastofu frá síðasta ári, þar sem gerð er grein fyrir mismunandi ferðamátum ferðafólks, vekur athygli að strætónotkun ferðafólks kemst ekki einu sinni á blað yfir algengasta samgöngumátann. Virðulegur forseti. Hér getur ríkið gripið ákveðið inn í, í samstarfi við borg, byggðasamlög og sveitarfélög, og kallað eftir metnaðarfullri almenningssamgönguvæðingu ferðaþjónustunnar. Eitt er að rafvæða þessa bílaleigubíla. 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir að vera með okkur hér í dag. Við tölum um ferðamannaauðlindina. Ég tek undir með þeim sem áður hafa tjáð sig. Hér hefur margt komið fram sem er nauðsynlegt að ræða og þar á meðal það að við þurfum að jafna flæði ferðamanna um allt land. Þetta er auðlind sem er nauðsynlegt að fái að flæða úti um allt æðakerfi samfélagsins. Hins vegar langar mig líka að nefna eitt sem ég hef saknað í umræðunni. Það er hvergi nokkurs staðar minnst á það að fatlað fólk eigi að geta ferðast um þetta ágæta land. Það eru hvergi í rauninni aðstæður eða aðgengi, nánast hvergi, fyrir fatlað fólk til að ferðast um landið okkar, því miður. Síðan er það þetta sem ég velti fyrir mér: Hvers lags ofboðslegur valkvíði er þetta í 12 ár að vera ekki enn þá búin að koma á t.d. einhverjum gjöldum til að geta byggt upp innviðina? Ísland er „in“. Við erum mjög vinsæll ferðamannastaður og það er ekkert sem gæti mögulega gæti orðið þess valdandi, þótt við settum 2.000 eða 3.000 kr. á hvern flugfarseðil, sem er náttúrlega á okurverði fyrir, að einstaklingur sem ætlaði að koma til Íslands kæmi ekki, hann gerir það hvort sem er. En það myndi skipta sköpum fyrir okkur. Það er líka athyglisvert að nú mun margfaldast hér fjöldi skemmtiferðaskipa en við erum ekki enn þá búin að ná að byggja upp almennilega innviði hvað lýtur að því að rafmagnstengja þessi skip í höfnum landsins, ekki enn þá. Þannig að þau spúa hér ekki bara olíu heldur svartolíu. Talið er samkvæmt skýrslu sem við lásum hér eftir þýskan sérfræðing fyrir þremur árum síðan að eitt svona skip að meðalstærð mengaði á við 12.000 bíla á dag. Við erum að tala um loftslagsvá m.a. Ég segi: Það er ástæða til þess í fyrsta lagi að dreifa flæði ferðamanna út um allt land og gefa okkur öllum tækifæri á því að taka þátt í auðlindinni og í öðru lagi verðum við hreinlega að fá fjármagn inn  
            

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að óska eftir þessari umræðu. Upp úr 1950, fyrir rúmum 70 árum, komu 5.000 erlendir ferðamenn til landsins. Metárið 2018 voru erlendir ferðamenn 2,3 milljónir. Í ár, 2023, er spáð nýju metári og spár gera ráð fyrir töluverðri aukningu á næstu árum. Að meðaltali koma jafn margir ferðamenn á dag á þessu ári, ef spár rætast, og komu allt árið 1952. Ferðaþjónustan er orðin einn af höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar á tiltölulega skömmum tíma. Það er rétt að benda á hér að í fjármálaáætlun síðastliðið vor voru kynntar hugmyndir um upptöku ferðamannagjalds um næstu áramót, 2023/2024, sem við tökum þá til seinni umræðu. Það er ljóst að flugrekstur til og frá landinu hefur náð sér hratt á strik á nýjan leik eftir Covid-faraldurinn, mun hraðar en víðast annars staðar. Íslensk ferðaþjónusta á allt undir að millilandaflug til og frá landinu gangi vel fyrir sig. Í því samhengi vil ég benda á mikilvægi þess að innviðir sem tengjast alþjóðaflugvellinum séu til staðar til að tryggja öryggi flugsins og geti tekist á við flugumferðina sem nú þegar er til staðar. Allar spár gera ráð fyrir miklum vexti á næstu árum og áratugum ef spár rætast. Eitt allra mikilvægasta verkefni íslenskrar ferðaþjónustu á þessum tímapunkti er hvernig við getum stuðlað að betri dreifingu ferðamanna um allt land með uppbyggingu í innviðum til að skapa forsendur fyrir að slíkt sé mögulegt. Ég hef í minni pólitík á undanförnum árum, og reyndar löngu áður en ég hóf afskipti af pólitíkinni, talað fyrir því að byggja upp fleiri gáttir inn í landið og þá litið til flugvallanna á Akureyri og Egilsstöðum. Einnig hef ég talað fyrir því að uppbygging Kjalvegar sé einmitt mikilvæg til dreifingar á erlendum ferðamönnum um landið. Meira af því síðar. Það má benda á að 70% af öllum erlendum ferðamenn sem koma til landsins leigja sér bílaleigubíl og þannig fer dreifingin fram í landinu. Allt Ísland, allt árið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að ljá máls á ferðaþjónustu í kjölfar Covid og sérstaklega fyrir efnistökin. Mér fannst þau um margt áhugaverð og hafa leitt hérna til mikilvægrar og áhugaverðrar umræðu um m.a. gjaldtöku af greininni. Hér hefur verið rakin saga, eins og hv. þm. Inga Sæland orðaði það, valkvíða um hvernig átti að koma á gjaldtöku og með hvaða hætti og ýmsar leiðir skoðaðar. Lendingin var orðin hækkun gistináttagjalds. Fyrir hafði verið lagt á lágt gjald, 300 kr., á hverja gistingu. Stefnan var að hækka það og láta sveitarfélögin fá hluta, en eins og við þekkjum var ein af þeim aðgerðum sem farið var í vegna Covid að fella það alfarið niður. Það átti að gilda út árið 2021 en í vinnu við fjárlög 2022 þá var það framlengt þannig að þessi niðurfelling gildir út þetta ár. Það er gott að heyra frá hæstv. ráðherra að fyrirhuguð sé vinna við endurskoðun á þessu fyrirkomulagi til framtíðar, enn einn snúningur á því. En í því samhengi velti ég fyrir mér og bið kannski ráðherra um að velta því líka fyrir sér eða svara því hvort sú vinna verði með einhverjum hætti sett í samhengi við vinnu við endurskoðun rekstrarumhverfis og skattstofna sveitarfélaga almennt sem ég tel vera mjög mikilvæga áskorun fyrir ríkisstjórn og þing.

Frú forseti. Ég er stolt af íslenskri ferðaþjónustu, og held að við ættum öll að vera það, sem sýndi sig vera nýsköpunargrein á erfiðum tíma í sögu Íslands og ekki síst fyrir hinar dreifðari byggðir, hefur skilað þjóðinni miklum tekjum. Hér eru enn þá mikil tækifæri en auðvitað líka hættur. Það var jákvætt að sjá hversu hratt íslensk ferðaþjónusta tók við sér eftir heimsfaraldur. Þar vorum við fyrr á ferðinni en aðrar þjóðir en ég vil líka benda á hversu viðkvæm staðan er. Hérna erum við að mig minnir með um 40% af öllum gjaldeyristekjum, Covid-aðgerðir í þágu ferðaþjónustunnar skiluðu sér vel, en þegar við lítum yfir sviðið á alþjóðavettvangi eru auðvitað blikur á lofti. Svo ég leyfi mér að tala hérna á ensku þá er krísan úti í Evrópu, „cost of living crisis“, orðin svo stór og svo mikil að þar verður að líta til þess að allar rannsóknir segja okkur að fólk sker fyrst niður í ferðalögum og upplifun þegar kreppir að. Það hefur vitaskuld áhrif á okkur, ekki síst ef höfum í huga t.d. hver fjöldi Breta er sem hingað kemur til lands, en mér hefur sýnst fjöldi bandarískra ferðamanna vega þar upp á móti, a.m.k. sem stendur. Þetta sýnir okkur vel hvað þetta tengist allt saman og að við erum alltaf öðrum háð. Mér finnst gistináttagjaldið verið eðlilegur leikur og er ánægð með orð ferðamálaráðherrans en vildi nefna í lokin að staðan á Reykjanesbrautinni og ákveðið viðbragðsleysi þar finnst mér vera viss áfellisdómur yfir stjórnvöldum, að hafa ekki nýtt tímann betur 

Frú forseti. Eins og við þekkjum er íslensk náttúra einstök. Kennari minn einn í menntaskóla sagði að náttúran á Íslandi væri sú fallegasta í heimi, hugsanlega fyrir utan Noreg. Ég er nú reyndar ekki sammála þessari viðbót hans 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir mjög svo áhugaverða umræðu og ýmsa vinkla á henni. Við getum tekið ýmislegt úr henni saman en ég held að við öll sem höfum tekið hér til máls í dag séum sammála um mikilvægi þessarar greinar, en jafnframt að það þurfi að tryggja vöxt og viðgang hennar með þeim hætti að við berum ekki skaða af. Það var ekki að ástæðulausu sem ég tók dæmið um fiskstofn áðan í framsögu minni. Við höfum og þekkjum líka reynsluna af því að hafa ekki gengið nægilega vel um auðlindina, eins og til að mynda síldarauðlindina á sínum tíma, og að mínu viti eru ferðamennirnir í sjálfu sér nýja silfrið. Við þurfum því að gæta vel að því hvernig við gerum þetta. Ég er hins vegar, talandi um silfur, á því að hægt sé að ná frekari gjaldtöku af þessari grein og fagna því sem fram kemur í stjórnarsáttmálanum og þeirri vinnu sem hæstv. ráðherra lýsti. En það þarf auðvitað að gera það af mikilli skynsemi og úthugsun. Hv. þingmenn hafa hér nefnt ýmis pund í því samhengi. Ég tek undir það, sjálfur hef ég verið hrifnastur af því að það sé einhvers konar komu- eða brottfarargjald, altént gjaldstofn sem styður sannarlega við þá þörf á uppbyggingu innviða sem ég taldi upp í löngu máli í upphafi. Þetta er líka almannavarnakerfið og heilbrigðiskerfið. Þetta kemur mjög víða við og við gerum okkur öll grein fyrir því. Að endingu vil ég bara taka undir góð orð hv. þingmanna sem lúta að því að sannarlega snúast gestakomurnar um meira en heimsóknir í íslenska náttúru, þó að þær hafi sannarlega mesta vægið, og ég held að víða sé ókannaður akur þegar kemur að menningarmálunum sem eru vaxandi atvinnugrein, sem betur fer - talandi um að fjölga eggjunum í körfunni.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni fyrir mjög góðar umræður og þinginu öllu fyrir áhugaverðar og skemmtilegar umræður. Í ljósi þess langaði mig að hverfa til ársins 1920 og vitna í leiðara Morgunblaðsins frá 19. ágúst - ég minni á það að árið 1920 voru Íslendingar aðeins 93.000, Framsóknarflokkurinn fjögurra ára og ekki mikið af ferðamönnum. Með leyfi forseta: „Ekki þarf neinum blöðum um það að fletta, að frá landsins hálfu eru skilyrði svo góð, sem hugsast getur, til þess að hingað ferðist fjöldi fólks á hverju einasta sumri. Ísland hefir að mörgu leyti engu síðri skilyrði en Sviss til þess að draga að sér útlenda ferðamenn. Hér er einkennileg og margháttuð náttúrufegurð, sem flestir hafa heillast af er hingað hafa komið, og verið sæmilega veðurheppnir. Ísland hefir eignast vini, er hafa unnið því gagn út um [allan] heim […]. Það er ekki fyrir tilstilli þjóðarinnar, að útlendingar hafa vanið komur sínar hingað. Af Íslendinga hálfu hefir ekkert verið gert til þess, að draga hingað ferðamenn. [...] Íslendingar verða nú að fara að gera sér það ljóst, hvort þeir vilja að landið verði ferðamannaland eða ekki. Það kann að vera, að sumir komi með mótbárur gegn því, að hingað komi mikið af ferðamönnum, eða að nokkuð sé gert til þess, að laða að ferðafólk að landinu, og telji það hættulegt þjóðerninu. En þegar á allt er litið, verður ekki annað séð, en að gagnið sem orðið geti af ferðamannaheimsóknum hingað, sé svo mikið, að sjálfsagt sé að styðja að þeim.“ Það er gaman frá því að segja að í þessum 123 ára gamla leiðara á margt við enn í dag. 
             Örstutt langar mig að nefna, virðulegur forseti, að flugþróunarsjóður hefur verið að skila miklum árangri. Við sjáum tíðari flug með Condor og öðru slíku þannig að hann er loksins farinn að skila árangri. 

Frú forseti. Ég held hér aðra ræðu mína um þetta mikið umrædda litla útlendingafrumvarp en verð að víkja aðeins frá áformum mínum um áhersluatriði í ljósi umræðunnar sem hefur átt sér stað á milli þess sem ég flutti fyrri ræðuna og svo seinni ræðuna sem ég flyt nú. Það hefur komið enn betur í ljós en áður að þetta er á mörkunum að vera ríkisstjórnarfrumvap. Hér fyrr í dag t.a.m. virtist formaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs varla kannast við það en lagði fyrst og fremst áherslu á hvað VG hefði gert mikið til að draga úr vægi frumvarpsins, minnka það enn frekar. Þetta er mjög áhugavert í ljósi sögu málsins en málið er nú lagt fram í fimmta sinn þrátt fyrir ítrekaðar yfirlýsingar þeirra ráðherra sem hafa talað fyrir málinu á fyrri stigum, um að það nyti stuðnings og brýnt væri að klára það. Við lok síðasta þings, síðastliðið vor, var keyrt í gegn í þriðju tilraun frumvarp um svokallaða samræmda móttöku. Það frumvarp vinnur í raun gegn markmiðum þessa frumvarps, auglýsir Ísland enn frekar sem áfangastað með því að veita öllum sama rétt, hvort sem þeim er boðið hingað, kvótaflóttamönnum sem Íslendingar hafa viljað taka vel á móti og gera vel við í gegnum tíðina, eða að þeir koma á eigin vegum eða þeirra sem skipuleggja fólksflutninga. Nú á það sama að gilda um alla, hvernig sem þeir fá hæli eða landvistarleyfi, að þeir njóti allir þessarar sömu þjónustu. Þeir sem voru áður að meðaltali 24 á ári, frá stofnun flóttamannaráðs, 1995–2019, verða núna, eftir síðasta ár, líklega um 5.000. Þegar þetta var klárað á sínum tíma og Sjálfstæðisflokkurinn lét teyma sig í þessu eins og svo mörgu öðru - þetta var mál sem ráðherrar Framsóknarflokks og Vinstri grænna höfðu mælt fyrir - þá fylgdi víst það skilyrði að litla útlendingafrumvarpið yrði klárað í beinu framhaldi. Það kom hingað inn í þingið í fyrra og gekk greinilega brösuglega. Þingflokksformaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þm. Orri Páll Jóhannsson, sagði að málið hefði að vísu verið afgreitt úr þingflokki Vinstri grænna en bara að því leyti að þingflokkurinn væri til í að málið yrði rætt; hann lýsti ekki einu sinni yfir stuðningi við ríkisstjórnarfrumvarp. Þegar mál eru afgreidd úr ríkisstjórn njóta þau þar með stuðnings ríkisstjórnarinnar nema hugsanlega að sérstakir fyrirvarar séu settir á því stigi. Nú er þetta komið í einhverja furðulega óvissu þrátt fyrir að búið sé að gera málið að nánast engu. Það er fyrir tilstilli Vinstri grænna, eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á í viðtali í fyrradag, held ég að það hafi verið, og hæstv. félagsmálaráðherra hér í þinginu í dag, búið að taka út úr frumvarpinu mesta bitið, þau atriði sem hefðu haft hvað mest áhrif, til að mynda það að ef umsækjandi væri þegar búinn að fá hæli í öðru landi ætti sá hinn sami að fara þangað aftur og nýta sér þann rétt sem þegar væri kominn. En nú er þetta ekki lengur í frumvarpinu og jafnvel þótt menn séu þegar komnir með hæli í öðru landi þá geta þeir farið í gegnum allt það langa ferli sem hér viðgengst og öll þau flækjustig og þær áfrýjanir sem íslensk stjórnvöld bjóða upp á - þau búa til þessa svokölluðu segla, sem hæstv. dómsmálaráðherra kallar svo, sem veita Íslandi sérstöðu og draga hingað að umsækjendur um það sem menn vilja kalla alþjóðlega vernd, þ.e. hælisleitendur, umfram önnur lönd hlutfallslega. Þetta mál tekur ekki á vandanum og hann er stór, eins og ég rakti hér í fyrri ræðu. Við myndum að sjálfsögðu, ef við gætum, vilja hjálpa öllum í heiminum sem standa höllum fæti af einhverjum ástæðum. Við myndum væntanlega líka vilja hjálpa öllum á Íslandi sem standa höllum fæti af einhverjum ástæðum. En það er vandi stjórnmálamanna að þurfa að forgangsraða og nýta sem best það fjármagn sem þeir hafa yfir að ráða. Þá hlýtur maður að spyrja aftur þegar vandinn, viðfangsefnið, er svona stór - það er talað um 100 milljónir flóttamanna og ég fór yfir það í fyrri ræðu að þeim mun bara fjölga, m.a. mun þeim fjölga með auknum lífsgæðum eins undarlega og það kann að hljóma. Þegar vandinn er þetta stór hljótum við að vilja nýta þá möguleika sem við höfum, það fjármagn, sem allra best til að hjálpa sem best þeim sem eru í mestri neyð. En fyrirkomulagið hér gerir okkur það ekki kleift, enda gengur það í berhögg við stefnu annarra Norðurlanda, sérstaklega þróunina á undanförnum árum, sem eru þó að reyna að ná tökum á málaflokknum til að geta gert sem mest gagn fyrir þá sem eru í mestri neyð. Oft hefur verið talað um Danmörku þar sem forsætisráðherrann, Mette Frederiksen, sagði að markmiðið með stefnunni væri að enginn kæmi til Danmerkur til að sækja þar um hæli. Danir myndu áfram taka á móti flóttamönnum, raunverulegum flóttamönnum, en þeir vildu hafa stjórn á því hverjir kæmu og bjóða fólki sem sækti um hæli í Danmörku, en gerði það í öðrum löndum, að koma til landsins og með ákveðnum skilyrðum, m.a. skilyrðum um aðlögun að samfélaginu. Slíkt hefur varla mátt nefna hér í umræðu um þennan málaflokk á Íslandi enn sem komið er. Það kemur að því. Líklega kemur ekki að því fyrr en það verður orðið of seint að huga að málinu eins og allt of oft er hjá okkur við umfjöllun um stórmál. Í umræðunni kom eitt og annað áhugavert fram eða hefur gert fram að þessu og ég næ ekki að rekja allt sem ég hefði talið tilefni til að nefna. En tvö atriði ætla ég að nefna. Það er annars vegar þegar hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði að Miðflokkurinn væri ákafur, ég man ekki orðalagið nákvæmlega, að styðja þetta mál. Nei, það er aldeilis ekki. Við höfum gagnrýnt þetta mál mjög harkalega, gerðum það reyndar á fyrri stigum áður en það var þynnt enn meira út. Nú er þetta komið á það stig að maður er einfaldlega farinn að velta fyrir sér hvort málið sé til bóta eins og það stendur núna, hvað þá hvernig það gæti orðið eftir innsendingu í nefndina en það er áformað að senda málið aftur inn í nefnd og hæstv. forsætisráðherra hefur boðað það í viðtölum að þar geti það tekið einhverjum breytingum sem væru til bóta að mati Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Hæstv. félagsmálaráðherra vildi þó ekki, að sögn, hér fyrr í dag skipta sér af gangi málsins. En það var ekki annað að heyra en að forsætisráðherrann ætlaði að reyna að stuðla að því að á þessu yrðu gerðar enn meiri breytingar til að niðurlægja Sjálfstæðisflokkinn enn meira. Þá vitum við ekkert hvað út úr því kemur. En maður fer að velta fyrir sér hvort þetta litla útlendingafrumvarp sé yfir höfuð til bóta lengur. Ég ætla að vísa í annan hv. þingmann sem tók þátt í umræðu um málið. Það er reyndar, svo að ég gleymi því ekki, frú forseti, áhugavert að sjá að stjórnarliðar hafa verið alveg furðu ragir við að koma upp og styðja málið. Það veldur manni stundum áhyggjum þegar þeir sem leggja fram boðað mál, meiri hlutinn, sjá ekki ástæðu til að taka þátt í umræðunum og styðja við eigin mál, hvað sem veldur, hvort sem það er vegna þess að ekki er samstaða um þetta í ríkisstjórninni - Sjálfstæðisflokkurinn, hugsanlega orðinn ósáttur við afraksturinn, rýrðina. Enda - já, ég gleymdi að nefna það líka - var það þingflokkur Sjálfstæðismanna sem gerði fyrirvara við málið við afgreiðslu þess úr þingflokknum. Það fór hraðar í gegnum þingflokk Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og Framsóknarflokksins en Sjálfstæðisflokksins. Þar stoppaði það og gerðir voru einhverjir fyrirvarar sem við vitum ekki enn hverjir voru en virtust lúta að því hversu rýrt þetta væri orðið. Þá aftur að efninu. Ég ætlaði að nefna orð hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem lagði til að tekist yrði á við þennan vanda, þetta mál, og þá stöðu sem það er komið í, með því að skipa þverpólitíska nefnd. Nú ætla ég bara að veita hæstv. ríkisstjórn þau ráð að fara ekki að þeirri tillögu því að þessi vandi sem við erum í er að miklu leyti til kominn með vinnu þverpólitískrar nefndar þegar ráðherra Sjálfstæðisflokksins tók upp á því á sínum tíma að skipa þverpólitíska nefnd um endurskoðun þessara útlendingalaga, í raun að skrifa ný útlendingalög, og undir forystu þingmanns stjórnarandstöðunnar. Út úr því kom alveg handónýtt mál eins og reynsla áranna sem eru liðin síðan sýnir. Það sem ætti að gera er: Jú, það má hugsanlega klára þetta. Það skiptir í raun mjög takmörkuðu máli varðandi umfang vandans. Það sem ráðherrann ætti að gera er að taka forystu í málaflokknum, taka forystu í eigin málaflokki, fá þá sem best þekkja til, þá sem starfa við þetta, sérfrótt fólk, til þess að ráðleggja sér en koma svo einfaldlega með pólitískt frumvarp, einhverja stefnu, einhverjar lausnir á því hvernig eigi að takast á við þennan málaflokk. Það hafa stjórnmálaflokkar, stjórnmálamenn, á öðrum Norðurlöndum gert. Danski jafnaðarmannaflokkurinn efndi ekki til þverpólitísks samræðukaffiklúbbs um hvað ætti að gera í málaflokknum. Hann ræddi málið reyndar mikið og lengi innan eigin flokks og komst að þeirri niðurstöðu að menn þyrftu að taka forystu, læra af reynslunni og þora að gera það sem aðstæður kölluðu á. Það verður ekki vart við neitt slíkt hjá þessari ríkisstjórn og svo sem ekki bara í þessu máli heldur virðist það vera almennt að ráðherra langi bara að fá að fljóta áfram í gegnum hin ýmsu viðfangsefni sem samfélagið stendur frammi fyrir án þess að þurfa í raun að lýsa skoðun eða taka á þeim. Og afraksturinn er þessi: Litla útlendingafrumvarpið lagt fram í fimmta sinn. Á sama tíma heldur lífið áfram og hlutirnir þróast, ekki bara á Íslandi heldur í löndunum í kringum okkur. Við sjáum hvernig jafnvel Schengen-samstarfið hefur komist í uppnám og er það að einhverju leyti enn vegna þess að stjórnvöld í ýmsum öðrum löndum töldu þetta það stórt mál og varða heill samfélaga sinna að þau sáu ástæðu til að víkja frá reglum Schengen og bjóða Evrópusambandinu birginn. Það eru engin merki um að þessi ríkisstjórn þori að bjóða Evrópusambandinu birginn á nokkurn hátt. Sífellt fleiri hafa orðið til að benda á hversu stór þessi vandi er og að það þurfi að nálgast hann á nýjan hátt. Meira að segja Bill Gates, sem er nú stundum nefndur í einhvers konar samsæriskenningum um yfirtöku á veröldinni, maður sem jafnvel hefur veitt meiri mannúðaraðstoð til Afríku en nokkur annar á undanförnum árum, segir að núverandi nálgun myndi hvetja sífellt fleiri til að yfirgefa álfuna og leita til Evrópu og Evrópa myndi ekki ráða við það, frekar ætti að bæta í þróunaraðstoð. Það má taka undir þau orð. Við þurfum að veita eins mikla þróunaraðstoð og við höfum tök á og varðandi hælisleitendamálin sérstaklega þurfum við að nýta tækifæri okkar og fjármagn þannig að það gagnist sem flestum. Það fyrirkomulag sem við búum við á Íslandi núna gerir þveröfugt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir sína ræðu. Það er nú kannski ekki þannig að við, ég og hv. þingmaður, séum mjög sammála þegar kemur að þessu málefni. En hv. þingmaður veltir samt upp ákveðnum punktum sem mig langar kannski ekki að slást við hann um heldur langar mig frekar í fyrra andsvarinu að fá aðeins innsýn inn í reynsluheim hv. þingmanns því að eitt sinn var hann jú hæstv. forsætisráðherra. Í upphafi ræðu sinnar talaði hv. þingmaður um það hvernig svo virðist vera sem hver flokkurinn sé upp á móti öðrum í ríkisstjórn, þeirri sem við erum með núna, og hvernig þeir virðast tala ansi mikið á skjön en samt samþykkja allt í ríkisstjórn án fyrirvara. Þar sem hv. þingmaður hefur verið hér á þingi dálítið lengur en ég og leitt ríkisstjórn þá langaði mig að spyrja hv. þingmann hvað hann héldi að væri að gerast innan ríkisstjórnarflokkanna þegar svo er. Við sjáum náttúrlega bara rétt það sem nær í fjölmiðla eða nær hér í ræðustól Alþingis en það virðist vera að þarna sé ágreiningur en að fólk þori ekki að fara upp á móti hinum flokkunum allt til að halda í völd. Og hafandi 01-ríkisstjórn gera menn það almennt? Er bara alveg sama hvað gerist, gera menn allt til að halda í völdin? Mig langaði að fá smá viðbragð við þessu frá hv. þingmanni.

Frú forseti. Það virðist a.m.k. vera tilfellið hjá þessari ríkisstjórn en með mjög ólíkum hætti. Ég vek athygli á því að Sjálfstæðisflokkurinn lætur nú eitt og annað yfir sig ganga, innleiðir hér alls konar dellumál sem Vinstri grænir finna upp en leggur ekki í að klára eigin mál ef VG gerir athugasemdir við þau. Og þegar ákvörðun er tekin um að afgreiða mál úr ríkisstjórn, eins og ég kom aðeins inn á áðan, þá er málið ríkisstjórnarmál á ábyrgð flokkanna allra. Auðvitað gerðist það stundum að einhver ráðherra í minni tíð gerði eitthvað sem maður var ekki alveg sammála eða sáttur við en gat breytt reglugerð, þurfti í raun ekki leyfi til þess. En nú sjáum við að ráðherrar Vinstri grænna mega, að því er virðist, breyta sínum reglugerðum að vild en sjálfstæðisráðherrarnir þurfa að fá leyfi frá VG til reglubreytinga svo að valdahlutföllin í ríkisstjórninni virðast vera býsna ójöfn. Við sjáum þetta til að mynda líka í allt öðru máli, í málinu sem hæstv. forsætisráðherra kynnti um hatursnámskeiðin. Þar virðist ekki þurfa samþykki Sjálfstæðisflokksins. Ráðherrann bara boðar þetta og viðbúið að enn á ný verði það afgreitt með þeim hætti, eins og stundum hefur gerst hjá ríkisstjórninni í ljósi þessara valdahlutfalla, að einhverjum Sjálfstæðismönnum er til málamynda leyft að segjast vera á móti málinu eða hafa efasemdir um það en svo treystir þessi sami Sjálfstæðisflokkur vinstri flokkunum í stjórnarandstöðu til þess að afgreiða málið fyrir sig og fyrir Vinstri græna. Þetta valdaójafnvægi en um leið núningur í ríkisstjórninni finnst mér vera að aukast verulega hratt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir andsvarið. Það er gaman að heyra úr reynslubanka hv. þingmanns, hvernig hann metur að staðan sé. Ég held að það sé verið að lesa stöðuna rétt. Í framhaldi af því sem hv. þingmaður sagði, um að kannski fengju einhverjir Sjálfstæðismenn að vera á móti einhverju námskeiði, verður kannski til málamynda einhverjum VG-liðum leyft að vera á móti frumvarpinu. Í lok ræðu hv. þingmanns virðist eins og við séum jafnvel líka sammála, þ.e. um það að við þurfum stórlega að auka okkar þróunaraðstoð sem er verið að inna af hendi í þróunarlöndunum. Í dag er Ísland aðeins komið hálfa leið að því markmiði sem OECD hefur bent á. 0,35% af þjóðarframleiðslu fara til þróunarmála, það á að fara í 0,70%. Samkvæmt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar virðist þetta eiga að vera flatt út þetta kjörtímabil í 0,35%. Mig langaði að spyrja hv. þingmann sem formann Miðflokksins hvort Miðflokkurinn myndi standa með öðrum flokkum, hvort sem þeir eru í ríkisstjórn eða ekki, í því að búa til áætlun um það hvernig við eigum að komast í 0,7%, sem er alþjóðlega viðmiðið, og þar með hjálpa fólki þar sem það býr. Eins og hv. þingmaður benti á er það náttúrlega best ef við getum gert fólki kleift að lifa betur á þeim stað. - Ég tók eftir því að ég fékk aukamínútu.

Hv. þingmaður féll af mælendaskrá þannig að hann fékk tvær mínútur, já.

Takk.

Frú forseti. Já, ég styð aukna þróunaraðstoð en það að þessi málaflokkur, sem við ræðum í dag, sé í þeim ólestri sem hann er gerir okkur erfiðara fyrir að auka stuðning við þróunaraðstoð og aðstoða í nærsamfélaginu. Allt hangir þetta saman, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það eru t.d. takmörk fyrir því hver útgjöld ríkisins geta verið. En sem viðbót við þessa yfirlýsingu um að ég styðji sannarlega aukna þróunaraðstoð, eins og ég hef nú löngum gert, og til að svara spurningu hv. þingmanns um þátttöku í einhverri áætlanagerð um það, tel ég mikilvægt að nefna að það skiptir auðvitað öllu máli hvernig fjármagnið er nýtt, ekki bara hver upphæðin er eða hlutfall af landsframleiðslu, þó að það megi auka það, eins og ég hef sagt áður. Aðalatriðið er: Hvernig nýtist fjármagnið best til að gera sem mest gagn? Þetta er í raun það sama og varðar heilbrigðiskerfið á Íslandi, eins og ýmsir hafa orðið til að benda á að undanförnu, nú síðast Björn Zoëga. Vandinn þar er kannski ekki skortur á fjármagni, það er til að mynda búið að auka mjög verulega framlög til Landspítalans, vandinn er hvernig fjármagnið er nýtt, vandinn er skipulagið. Í þróunaraðstoð kemur þessi skipulagsvandi oft upp og milliliðirnir geta orðið dýrir og þar fram eftir götunum. Það sem ég myndi vilja leggja áherslu á í þessari vinnu, sem við þá hugsanlega förum í, eru ekki bara upphæðirnar heldur líka nýting fjármagnsins. Maður sér auglýsingar frá hinum ýmsu hjálparstofnunum um að það þurfi að styðja börn til að fá bólusetningu eða aðgang að vatni o.s.frv. Og maður veltir fyrir sér: Af hverju eru þróunarlöndin ekki búin að leysa svona grundvallaratriði? En það hefur eitthvað með skipulagið á þessu að gera og auðvitað fjárveitingarnar líka, þetta þarf að hanga saman.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson er, hefur mér sýnst af öllu sem fram hefur farið hér og annars staðar, sennilega ekki mjög sammála mér um málaflokkinn efnislega. Hins vegar var margt í máli hans sem varðar formið og feril þessa máls sem ég get tekið heils hugar undir og hef velt fyrir mér sjálfur, t.d. þeirri staðreynd hversu fáir stjórnarliðar koma til að tala um málið og hvaða vísbendingar það gefur mögulega og í raun hvers konar skilaboð það sendir um hvað fólki finnst um þingið og hlutverk þess. Hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra var hér í óundirbúnum fyrirspurnum og þar var hægt að ná á hann til að spyrja um umræðuna hér og skoðanir hans. Þar talar hann um að frumvarpið sé afgreitt. Þingflokkur VG samþykki að taka málið til meðferðar þannig að í þeim skilaboðum felst væntanlega - já, það er allt í lagi að taka þetta til meðferðar en svo er annað með afstöðu okkar, hvernig við afgreiðum og tölum um málið. En svo kemur bara þögn. Það er svo skrýtið að vera í þessari óvissu, t.d. um hvernig eigi að afgreiða þetta í nefnd. Ég tek líka undir hvað það er mikið stefnuleysi til staðar. Það er ekki tekin forysta, heldur bara ákveðið að fara í einhverja átt. Þess í stað er þingmönnum boðið upp á að takast á við þessa stöðu, einhvern bútasaum, eins og hér birtist.

Frú forseti. Við í stjórnarandstöðunni, og stjórnarandstaðan almennt, höfum auðvitað mjög takmörkuð áhrif, ef við segjum hlutina bara hreint út. En á móti hefur þó yfirleitt komið að stjórnarandstaðan hefur getað vitað að það sem kæmi frá ríkisstjórn væri stutt af ríkisstjórninni, væri niðurstaða hennar. Þá getur stjórnarandstaðan andmælti því, fært rök gegn því sem ríkisstjórnin ætlar sér að innleiða því ríkisstjórnin leggur yfirleitt ekki fram mál nema ætla að klára þau á meðan hún heldur meira og minna öllum málum minni hlutans frá. En nú er öldin önnur. Við erum með ríkisstjórn þar sem ráðherrar tala jafnvel hver í sína áttina, ekki hvað síst hæstv. dómsmálaráðherra og hæstv. félagsmálaráðherra. Og þetta er ekki í fyrsta skiptið. Það hefur gerst í öðrum málum líka með hætti sem maður er ekki vanur að sjá hjá samráðherrum í ríkisstjórn. Nú kemur þetta mál hér og eins og hv. þingmaður bendir á segist hæstv. félagsmálaráðherra þurfa að skoða og fylgjast með málinu. Hann er með öðrum orðum ekki að lýsa yfir stuðningi við málið en vill þó ekki segja þinginu hvað það er sem hann væntanlega gerir athugasemd við. Þetta setur okkur í dálítið erfiða stöðu. Þegar ráðherra í ríkisstjórn segist hugsanlega ekki vera hlynntur ríkisstjórnarmáli en er ekki tilbúinn að segja okkur hvað það er sem hann er ósáttur við, hvernig á þá að eiga sér stað einhver alvöruumræða um kosti og galla málsins? Og ég hefði satt best að segja viljað sjá hæstv. félagsmálaráðherra taka þátt í þessari umræðu. Áður var okkur sagt að hann væri í útlöndum og gæti þess vegna ekki verið með. En nú er hann greinilega mættur en samt ekki í umræðuna.

Virðulegur forseti. Þetta er nokkuð kúnstugt og ágætt að heyra í hv. þingmanni, sem hefur meiri reynslu en sá sem hér stendur af bæði þingstörfum og störfum í ríkisstjórn, miðla sinni sýn á stöðu þessa máls og hvernig þetta blasir við honum. Ég tek undir að þetta er óþægileg staða og ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum, verandi varaþingmaður sem er að koma í þriðja sinn, kannski með takmarkaða reynslu af hvernig mál ganga hér fyrir sig. Ég sá fyrir mér að fólk úr öllum áttum myndi mæta og kannski ekkert endilega öll halda langar ræður eða vera endalaust í andsvörum og takast á, en alla vega halda einhverja framsögu um málið sem fyrir liggur og afstöðu sína og bjóða kannski upp á smáskoðanaskipti svo að það liggi fyrir hvort fólk styðji málið eða ekki. Og þá líka að hægt sé að ýta aðeins í fólk, og svona bara eins og þessi vettvangur gengur út á, að fá fram sjónarmið og mögulega að fá fólk til að skipta um skoðun og líka að hlutir liggi fyrir upp á söguna að gera. Nú eru umræður um lögskýringargögn sem geta skipt máli ef frumvörp verða að lögum, geta skipt máli upp á túlkun, þannig að mér finnst þetta allt hið versta mál. Ég held ég verði bara að spyrja þingmanninn: Hvað er til ráða? Hvað getur stjórnarandstaðan gert í svona stöðu?

Frú forseti. Hv. þingmaður endaði á spurningu sem ég hef mikið velt fyrir mér í mörg ár og er svo sem ekki kominn með endanlegt svar við. En varðandi skort á þátttöku stjórnarliða í þessari umræðu þá getur maður ekki annað en ályktað sem svo að það séu vísbendingar a.m.k. um að þingmennirnir séu ekki nógu ánægður með málið, ekki nógu stoltir af því til þess að mæta hér, tala fyrir því og útskýra kosti þess. Það getur verið af ólíkum ástæðum. Annars vegar, eins og ég nefndi áðan, að þingflokkur Sjálfstæðismanna tafði afgreiðslu málsins og gerði við það fyrirvara, væntanlega af því að það væri ekki nógu gott. Og hins vegar vegna þess að hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs eru ósáttir við eitthvað í þessu líka. Þrátt fyrir að hafa þó fengið aftur og aftur að breyta þessu máli Sjálfstæðismanna, sem virkar ekki á hinn veginn virðist vera, sem bara vonast til að fá einhvern veginn að klára þetta til að geta sagst hafa gert eitthvað. Þeir séu búnir að gera breytingar á lögum um útlendinga þannig að þeir séu að taka á vandanum, jafnvel þó að aðferðin við að taka á vandanum dugi lítið sem ekki neitt. Þetta er alltaf það sama, þetta eru bara umbúðirnar frekar en innihaldið, að geta sagst hafa afgreitt mál um útlendinga. Þrátt fyrir að það sé gömul saga og ný með stöðu stjórnarandstöðu gagnvart ríkisstjórn þá sjáum við, í umfjöllun um þetta mál, dálítið nýja hluti gerast eins og þetta nýjasta nú í dag með útskýringar hæstv. félagsmálaráðherra um að þetta væri í raun ekki hans mál. Þá velti ég fyrir mér, frú forseti, hvort það gefi ekki tilefni til að biðja hæstv. ráðherra að kíkja á okkur hérna og taka aðeins þátt í umræðunni og skýra afstöðu sína.

Frú forseti. Við höfum ítrekað óskað eftir því að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra mæti hér í efnislega umræðu um þetta mál. Við höfum ítrekað óskað eftir því í ræðum, alla vega frá 9. desember. Við höfum óskað eftir því skriflega. Því var komið til forseta í gærkvöldi að við teldum ekki nægilegt að félags- og vinnumarkaðsráðherra hefði bætt sér inn í óundirbúinn fyrirspurnatíma heldur teldum við að hann þyrfti að koma hingað og taka þátt í efnislegri umræðu um málið. Mig langar því að óska eftir því við forseta að hann athugi hvort hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra ætli sér að koma hingað 

Frú forseti. Ég tek undir hvatningu hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar. Ég veit að hæstv. ráðherrar eru oft uppteknir, það eru borðar að klippa og það eru fundir að sitja og ræður að halda. En í þessu tilviki þætti mér eðlilegt að hæstv. félagsmálaráðherra og raunar hæstv. dómsmálaráðherra líka forgangsröðuðu með þeim hætti að mæta þinginu og útskýra fyrir okkur sem sitjum hér og reynum að átta okkur á umræðunni hver afstaðan er, hver staðan á þessu máli er. Það væri gagn í því fyrir Alþingi Íslendinga að í þessu tilviki, í ljósi þess hvernig mál hafa þróast og í ljósi misvísandi skilaboða frá ráðherrum, slepptu þeir eins og einum fundi einhvers staðar úti í bæ og kæmu og skýrðu málin aðeins fyrir okkur hér á Alþingi.

Frú forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni sem í andsvari sínu hér áðan talaði um þátttöku stjórnarþingmanna í umræðum hér. Mig langar fyrst að þakka hv. þingmönnum Guðrúnu Hafsteinsdóttur og Ágústi Bjarna Garðarssyni fyrir að vera með okkur í salnum. Við metum það mikils en við hefðum gjarnan viljað sjá fleiri þingmenn úr stjórnarflokkunum, sér í lagi úr Vinstri grænum sem virðast bara alls ekki hafa verið hér, enda er hægt að sjá það á vef Alþingis. Ef skoðað er yfirlit yfir ræðutíma og hversu mikil þátttaka hefur verið frá hverjum flokki eru ansi fáir úr Vinstri grænum sem hafa komið hingað upp og ég sakna þess þar sem það virðist vera að sá flokkur hafi ákveðnar skoðanir um þetta mál og við myndum gjarnan vilja fá þær hér í umræðuna 

Frú forseti. Okkur í stjórnarandstöðunni hefur orðið tíðrætt um það að við teljum að það séu hlutir í þessu frumvarpi sem ekki standist stjórnarskrá lýðveldisins og mannréttindasáttmála sem gerðir eru. Þá er mikilvægt að lesa 4. kafla greinargerðar sem fylgdi með frumvarpinu en hann hefst svo með leyfi forseta: „Frumvarpið gefur ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá.“ Nú bárust yfir 20 athugasemdir eða umsagnir sem margar hverjar bentu á að þetta væri nú ekki rétt. Þá langar mig að rifja upp eftirfarandi: Í þingskapalögum í 37. gr., undir lok 1. mgr. stendur, með leyfi forseta: „Stjórnarfrumvörpum skal fylgja mat á áhrifum [...]“ og einnig stendur: „Forseti getur sett leiðbeiningarreglur um frágang lagafrumvarpa.“ Mér fannst þetta athyglisvert þannig að ég fór og athugaði hvaða leiðbeiningar væru til. Ég fór þá á vef Stjórnarráðsins og fann þar Handbók um undirbúning og frágang lagafrumvarpa. Í 5. kafla þeirrar handbókar stendur, með leyfi forseta: „Í hvert sinn sem settar eru nýjar reglur eða gildandi reglur eru endurskoðaðar fer fram einhvers konar mat á áhrifum. Skoðað er hvaða afleiðingar reglur hafi, hverjir verði fyrir kostnaði af reglum og hverjir njóti góðs af. Oftast er slíkt mat óskráð og þess sér ekki stað nema að litlu leyti í tillögu að breytingum á gildandi reglum. Í samræmi við stefnumótun ríkisstjórnarinnar er ætlunin að þegar stjórnarfrumvörp eiga í hlut verði mat þetta í vaxandi mæli formbundið og samræmt.“ Í kafla 5.1. segir einnig, með leyfi forseta: „Tilgangurinn með almennu mati á áhrifum er að leiða í ljós þær afleiðingar sem samþykkt frumvarps mun hafa í för með sér. Matið á að vera faglegt og hlutlægt.“ Svo ef við höldum aðeins lengra, vegna þess að farið er í gegnum ýmislegt varðandi það hvað hlutirnir kosta, en í kafla 5.1.2. segir einnig: „Um mat á áhrifum á jafnrétti kynjanna má vísa til jafnréttisgátlista forsætisráðuneytisins sem birtur er á heimasíðu þess.“ Þetta fannst mér ansi merkilegt því að ég sá ekkert um mat á jafnrétti í þessu. Og að lokum, upp úr þessari handbók, langar mig að fara í kafla undir 5.1.4. þar sem fyrirsögnin er: Undirbúningur lagafrumvarpa, lykilspurningar um efnisleg atriði. Í 2. tölulið þar undir er talað um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Þar er eftirfarandi lykilspurning: „Hefur við samningu frumvarps verið gætt að samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar íslenska ríkisins?“ Að lokum í þessari handbók, í 7. kafla sem heitir: Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar, segir, með leyfi forseta: „Við samningu frumvarpa verður að gæta að því að lög séu í samræmi við stjórnarskrá. Sérstaklega þarf í þessu sambandi að huga að mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Að sama skapi hvílir sú þjóðréttarlega skylda á íslenskum stjórnvöldum að gæta að samræmi laga og alþjóðlegra skuldbindinga.“ Þetta er ekki eitthvað, frú forseti, sem við í Pírötum bjuggum til eða við í Pírötum erum að segja að þurfi að vera í lagafrumvarpi. Þetta hefur ríkisstjórnin sjálf sett sér sem vinnureglu sem á að fara eftir. Þegar greinilegt er að við samningu þessa frumvarps hafi þessu ekki verið fylgt, þá er það mjög sanngjörn beiðni okkar úr stjórnarandstöðunni að fá slíkt óháð mat á því 

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp í seinni ræðu en ég flutti nefndarálit 2. minni hluta í fyrradag. Mig langar að fara aðeins betur yfir málið og nýta rétt minn til annarrar ræðu hér. Staða þessa málaflokks er engan veginn nægilega góð í íslensku samfélagi. Ég tel að það séu ýmsar ástæður fyrir því, eins og ég rakti í fyrri ræðu. Þar er það fyrst og fremst það að við erum með sérreglur, það er eitt helsta vandamálið. Ísland á að sjálfsögðu að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar sínar eins og önnur ríki sem eru aðilar að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Það eigum við að gera vel og taka vel á móti því fólki sem fær hér alþjóðlega vernd, af þeim umsóknum sem samþykktar eru. Við eigum hins vegar ekki að vera með sérreglur, reyna að gera eitthvað allt öðruvísi en allir aðrir og reyna að ganga lengra en alþjóðlegar skuldbindingar okkar kveða á um. Málaflokkurinn býður einfaldlega ekki upp á það. En við erum enn þá með sérreglur og samkvæmt þessu frumvarpi er ekki verið að taka á þeim. Við erum líka með úrskurð kærunefndar útlendingamála sem er mjög sérstaks eðlis og byggist á því að vegna efnahagsástandsins í Venesúela séum við að taka á móti fólki frá Venesúela og veita því alþjóðlega vernd, þ.e. vegna þess að þar sé slæmt efnahagsástand. Á tímabilinu janúar til nóvember í fyrra sóttu 966 einstaklingar frá Venesúela um alþjóðlega vernd, bara í nóvember sóttu 202 frá Venesúela um alþjóðlega vernd. Í sama mánuði voru umsóknirnar 166 frá Úkraínu þar sem er stríð. Það voru fleiri frá Venesúela en frá Úkraínu. Þetta byggir allt á úrskurði kærunefndar um útlendingamál og ég tel að sá úrskurður byggist á efnahagsástandinu í ríkinu. Spurningin er þessi: Hver ræður gangi mála í þingræðisríki? Hver ræður gangi mála í þessum málaflokki? Er það Alþingi eða kærunefnd útlendingamála? Ég segi að það sé Alþingi Íslendinga. Aðalúrskurðurinn er nr. 231/2022. Í úrskurðinum vísaði kærunefndin ítrekað til efnahagsástandsins í Venesúela, samanber eftirfarandi umfjöllun, með leyfi forseta, og þetta er í lok úrskurðarins. „Þá er ljóst að alvarlegt efnahagsástand í landinu og skortur á aðgengi almennings að fæðu, hreinu vatni og heilbrigðisþjónustu stafar fyrst og fremst af aðgerðum stjórnvalda en ekki af utanaðkomandi þáttum líkt og þurrkum eða öðrum náttúruhamförum. Af framangreindum gögnum um heimaríki kæranda er ljóst að dregið hefur úr átökum í landinu síðustu ár þrátt fyrir það sé öryggisástand enn verulega ótryggt og glæpa- og morðtíðni há. Verður því ekki talið að aðstæður í landinu nái því marki að sérhver einstaklingur sem þangað fari eigi á hættu að láta lífið eða verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum. Á hinn bóginn er það mat kærunefndar að þegar markvissar aðgerðir stjórnvalda til að bæla niður andstöðu í landinu, alvarlegt efnahagsástand þar sem laun duga ekki til að uppfylla grunnþarfir almennings í landinu, skortur á hreinu drykkjarvatni, há glæpatíðni, skortur á lögregluvernd og algert hrun réttarkerfisins leggjast saman geti aðstæður einstaklinga við endursendingu til Venesúela náð því marki að rétt sé að veita þeim viðbótarvernd hér á landi.“ Hér er verið að vísa til efnahagsástands og samfélagsaðstæðna í Venesúela; alvarlegt efnahagsástand, há glæpatíðni, há morðtíðni, að það sé skortur á hreinu drykkjarvatni og skortur á lögregluvernd. Flokkur fólksins telur að þessi úrskurður gangi einfaldlega of langt. Það sé ekki hlutverk kærunefndarinnar að kveða á um það að Ísland taki á móti fólki frá Venesúela vegna þess að þar er slæmt efnahagsástand. Það er slæmt efnahagsástand mjög víða í heiminum. Venesúela er mjög sérstakt ríki. Þar eru einar verðmætustu olíuauðlindir heims, meiri olíuauðlindir en í Sádi-Arabíu og raunverulega verðmætari af því að olían er einfaldlega miklu betri þar. Þar búa 30 milljónir manna á milljón ferkílómetrum. Það er meira en á öllum Norðurlöndunum. Á Norðurlöndunum búa um 26 milljónir manna. Það gengur ekki að Ísland ætli að taka á móti öllum sem hingað vilja koma frá Venesúela af því að þar er slæmt efnahagsástand. Þess vegna er Flokkur fólksins og 2. minni hluti með breytingartillögu um það, og hún er í 5. tölulið, sem er viðbót við 9. gr. laga um útlendinga. Þar segir, með leyfi forseta: „Við mat skv. 2. mgr. skal ekki leggja til grundvallar efnahagsástand í viðkomandi ríki þegar metið er hvort einstaklingur eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð.“ Það er alveg augljóst mál að það er hlutverk Alþingis að taka fram fyrir hendurnar á kærunefnd útlendingamála þegar hún kveður upp úrskurð sem byggir eingöngu á efnahagsástandi, það er alveg kristaltært. Í nefndaráliti 2. minni hluta, sem ég mælti fyrir hér í fyrradag, vísaði ég til handbókar frá Sameinuðu þjóðunum sem fjallar um meðferð mála í þessum málaflokki. Á því byggir það að ekki sé hægt að leggja til grundvallar efnahagsástand í ríki. Þetta er handbók, um málsmeðferð og skilgreiningu á stöðu flóttamanns samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna, sem gefin var út af Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna þar sem m.a. er fjallað um skilin milli efnahagslegra innflytjenda og flóttamanna. Við eigum ekki að vera að taka á móti efnahagslegum innflytjendum í þessu kerfi sem lýtur að alþjóðlegri vernd. Við eigum að taka við flóttamönnum sem búa við ástæðuríkan ótta um að vera ofsóttir vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana, svo að vísað sé til skilgreiningar á flóttamanni í lögum um útlendinga. Það er þannig fólk sem við eigum að taka á móti, fólk sem býr við ótta við að vera ofsótt. Við eigum hins vegar ekki að gera þetta með sama hætti og kærunefnd útlendingamála. Það er mjög mikilvægt grundvallaratriði að Alþingi Íslendinga taki á þessu máli og setji reglur þar sem ekki er hægt að byggja úrskurð á þessu. Ég vil benda á að á árinu 2021 tók Útlendingastofnun ákvörðun um að breyta stjórnsýsluframkvæmd og tilkynnti að framvegis yrði lagt einstaklingsbundið mat á það hvort umsækjendur ættu rétt á viðbótarvernd skv. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga sökum þess að aðstæður í Venesúela hefðu breyst til hins betra og vísaði m.a. til þess að í Noregi væri búið að breyta framkvæmdinni á þessa vegu. Kærunefnd útlendingamála kvað hins vegar upp úrskurð fyrr á árinu sem tók þessa framkvæmd úr sambandi. Okkar hlutverk er að setja þessa framkvæmd aftur í samband. Það er ekki hægt að við séum að taka á móti fólki, sennilega 1.500 manns á síðasta ári - umsóknir í janúar til nóvember voru hátt í 1.000, 966 eins og áður sagði. Og ég hef heyrt að í desember séu þær hátt í 500. Við getum ekki verið að taka á móti fólki, 1.500 manns á ári frá Venesúela, ár eftir ár, kannski 2.000 á hverju ári. Það myndi gera 20.000 á tíu ára tímabili. Þetta er stóra vandamálið, það er ekki fjallað um þetta í frumvarpinu. Það er mikilvægt, ef við ætlum að ná tökum á þessum málaflokki sem við höfum ekki í dag, við höfum enga stjórn á þessum málaflokki, að við tökum á þessu atriði. Svo einfalt er það. Eins og Laxness sagði: Þetta fer jú alltaf allt einhvern veginn hér á Íslandi. Það er svo sannarlega í þessum málaflokki, það er ófremdarástand í honum og hann er stjórnlaus. Það er okkar skylda hér á Alþingi Íslendinga að taka á þessum málaflokki svo að hann verði kominn í viðunandi horf. Árið 2015, flóttamannaárið mikla í Evrópu, tók Svíþjóð á móti 170.000 manns. New York Times sagði í grein að það samsvaraði því að Bandaríkin tækju á móti 5,2 milljónum manna, 5,2 milljónum hælisleitenda. Það þýðir, ef Ísland ætlaði að taka hlutfallslega jafnmikið og Svíar gerðu 2015, að við tækjum á móti 5.200 manns á ári. Það getum við ekki. Við getum það einfaldlega ekki. Svo einfalt er það. Þó að við hefðum alla góðmennsku í heimi myndi íslenskt samfélag fara á hvolf. Ef við myndum gera það á tíu ára fresti þá væru það 52.000 manns. Umsóknir í janúar til nóvember voru komnar hátt í 4.000 á síðasta ári, 3.936 í janúar til nóvember í fyrra, árið 2022. Svo veit ég fyrir víst að þær voru sennilega hátt í 1.000 í janúar, þannig að þær eru komnar í 5.000 þar. Það er klárt mál að umsagnirnar í fyrra, sem nú eru í meðferð, eru 4.000–5.000, ég myndi giska á 4.500 svo að ég sé varfærinn í matinu. Við getum ekki tekið á móti 4.500 manns ár eftir ár. Við getum það ekki. Það er mín skoðun og ég óska eftir því að aðrir flokkar lýsi skoðun sinni á því hversu mörgum við getum tekið á móti. Við getum ekki tekið á móti 45.000 manns á tíu ára fresti. Við getum það ekki, svo einfalt er það. Þessi málaflokkur er algjörlega stjórnlaus. Það sem gerðist í Svíþjóð er mjög áhugavert - ég bjó nú í Noregi og er enn með annan fótinn þar. Afleiðingarnar af því að taka á móti svo mörgum, 170.000 manns, eru þær að flokkakerfið í Svíþjóð, þar sem verið hefur mjög stöðugt samfélag áratugum saman, er algerlega að riðlast. Það er kominn upp stjórnmálaflokkur þar sem er á móti því að Svíar hafi tekið á móti svona mörgum og er með 21% fylgi. Það er búið að setja flokkakerfið þar algjörlega á annan endann, nánast snúa því á hvolf. Við eigum ekki að fara þessa leið. Við eigum að horfa til fordæma annarra og sjá hver staðan er. Ég óska bara eftir því að aðrir flokkar lýsi því yfir - ef þeir telja að við eigum að taka á móti 5.000 manns á ári þá eiga þeir bara að segja það. Ég er ekki í Open Borders, ég tala ekki fyrir opnum landamærum. Ég tel að við eigum að standa við skuldbindingar okkar samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna og gera það vel, gera það mjög vel, ekki að vera með sérreglur eins og við erum með í dag. Þetta frumvarp tekur ekki á sérreglunum. Það tekur ekki á 12 mánaða reglunni, t.d. í 8. gr. Það að einstaklingur geti komi hingað með alþjóðlega vernd og sótt aftur um alþjóðlega vernd er bara alveg galið. Það er ekkert annað ríki sem gerir þetta, ekki neitt. Við sjáum það alveg sjálf. Ef þú ert kominn með alþjóðlega vernd þá ertu ekki lengur skilgreindur sem flóttamaður, þú býrð ekki við ofsóknir. Þú fellur bara ekki undir skilgreininguna flóttamaður. En við erum að taka á móti fólki sem er þegar komið með alþjóðlega vernd. Af hverju? Jú, sennilega af því að við ætlum að vera best í heimi. Við höfum áhuga á því að vera best í heimi eins og oft; að einhver úti í heimi taki eftir því. Já heyrðu, uppi á litla Íslandi eru þeir að gera svo rosalega flotta hluti, með tvöfalda vernd þar. Þetta gengur ekki upp. Svo að ég fjalli aðeins um það hvað við erum að gera þetta vel þá er það þannig í íslenskum lögum, og ég er búinn að benda ítrekað á þetta, að fólk sem er í þvingaðri brottför - nú er þetta umsókn, þú sækir um alþjóðlega vernd. Ef þú færð já þá færðu alþjóðlegu verndina. Ef stjórnvöld segja: Nei, við ætlum ekki að veita þér alþjóðlega vernd, þá ber þér að fara af landi brott af fúsum og frjálsum vilja. Ef þú gerir það ekki þá er það svokölluð þvinguð brottför sem fer í fjölmiðla nánast í hvert einasta skipti sem hún er framkvæmd. Öll önnur ríki líta á þetta sem hluta af málsmeðferðinni. Ég spurði sérstaklega að þessu í Noregi. Já, meira að segja hagsmunasamtök hælisleitenda eru á því. Ef málsmeðferð er réttlát þá er þvinguð brottför hluti af ferlinu. Þeir eru líka með svokallað Detention Center sem við erum ekki með. Við erum eitt af fáum ríkjum Evrópu sem eru ekki með slíkar lokaðar búðir. En hvað bjóðum við upp á í staðinn? Jú, við bjóðum upp á það að senda fólk sem er í þvingaðri brottför í gæsluvarðhaldsfangelsið á Hólmsheiði. Það er farið til héraðsdóms, óskað eftir úrskurði og fólkið er sett í einangrunarfangelsi. Hvað segir fólk við því? Það má varla minnast á þetta. Það hafa komið athugasemdir frá Schengen-nefndinni utan úr heimi um það að við séum að setja umsækjendur um alþjóðlega vernd í gæsluvarðhaldsfangelsi. Ég hef þegar komið með skriflega fyrirspurn til ráðherra um það hversu margir þeir eru. Þeir skipta tugum. Það er staðan á málinu hjá okkur Íslendingum. Þetta er skv. 115. gr. laga um útlendinga, um það að heimilt sé að handtaka útlending og færa í gæsluvarðhald að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Þau skilyrði eru talin upp í a til h-lið. Í d-lið þeirrar upptalningar segir: „[ef] endanleg ákvörðun hefur verið tekin um brottvísun, réttaráhrifum hefur ekki verið frestað og tilgangur handtöku er að flytja útlendinginn úr landi …“ - Þá má setja hann í gæsluvarðhaldsfangelsið á Hólmsheiði. Þetta er staðan í málaflokknum. Ég tel mjög mikilvægt að við tökum á þessu. Að lokum vil ég benda á það að ríki eins og Bandaríkin, sem er þúsund sinnum stærra, ætlar að taka á móti 24.000 manns á ári frá Venesúela af mannúðarástæðum. Það samsvarar 24 einstaklingum á Íslandi.

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég þyrfti sennilega restina af deginum í andsvör til að leiðrétta margar þær misfærslur sem komu fram í ræðu hv. þingmanns. En mig langar að byrja á því að tala um Venesúela. Mig langar að benda hv. þingmanni á að ég hélt sérstaka ræðu hér í gær um af hverju Venesúelabúar eru að sækja um hæli. En mig langar að benda hv. þingmanni á að lögin eru þannig í dag, það er nákvæmlega kærunefnd útlendingamála sem fer eftir lögunum sem við erum með til að skilgreina og meta hvert mál fyrir sig og í úrskurði sem sú kærunefnd kvað upp segir, með leyfi forseta: „Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gaf út leiðbeiningar vegna umsókna venesúelskra ríkisborgara um alþjóðlega vernd árið 2019. Í leiðbeiningunum kemur fram að það sé mat stofnunarinnar að meiri hluti venesúelskra ríkisborgara hafi ríka þörf fyrir vernd vegna ástandsins í Venesúela. Atburðir undanfarinna ára hafi raskað allsherjarreglu í landinu og sé líf þeirra, öryggi og frelsi því í hættu. Í ljósi ástandsins hafi Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hvatt aðildarríki til þess að senda venesúelska ríkisborgara ekki aftur til landsins.“ 7,1 milljón manna hefur farið frá Venesúela, 7,1 milljón. 6 milljónir hafa farið til nágrannalanda í Suður-Ameríku. Það að líf fólks, öryggi og frelsi sé í hættu er nákvæmlega það sem stendur í 37. gr. laga um útlendinga, um skilgreininguna á því hvað er umsækjandi um alþjóðlega vernd og flóttamaður, nákvæmlega það sem stendur þar og hefur ekkert með eitthvert efnahagsástand að gera, ekkert. Þetta er fyrsta rangfærslan sem mig langar að leiðrétta.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vona að hann noti þá daginn, það er ótímabundið, hann getur farið eins oft og hann vill í fimm mínútna ræðu til að leiðrétta þessar misfærslur. Varðandi það að meiri hluti venesúelskra ríkisborgara búi við hættu: Meiri hluti venesúelskra ríkisborgara er yfir 15 milljónir manna. Í Svíþjóð eru um 10 milljónir manna. Eigum við að taka á móti öllum 15 milljónunum þá? Er það það sem er verið að fara fram á? Það er alveg kristaltært á hverju úrskurður kærunefndar byggir. Þessi úrskurður, nr. 231/2022 segir, með leyfi forseta: „Þá er ljóst að alvarlegt efnahagsástand í landinu og skortur á aðgengi almennings að fæðu, hreinu vatni og heilbrigðisþjónustu stafar fyrst og fremst af aðgerðum stjórnvalda …“ Svo fara þeir ofan í það, háa glæpatíðni, skort á hreinu vatni, skort á lögregluvernd o.s.frv. Það er það sem er grundvöllur úrskurðarins og breytingartillaga Flokks fólksins vísar til þess, vísar til handbókarinnar sem er sem skilgreiningargagn hjá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna um muninn á efnahagslegum flóttamanni og flóttamanni. Það er það. Einstaklingurinn verður að búa við ótta. Ef svona er ástandið með Venesúela, að við förum að taka á móti 15 milljónum manna, þá get ég bent á dæmi t.d. af Gaza-svæðinu. Þar búa 1.200 þúsund manns. Það er kallað stærsta fangelsi í heimi. Við getum tekið á móti þeim öllum. Varðandi fjölda í Noregi þá voru 29 umsóknir í Noregi í hittiðfyrra, 2021, 39 frá Svíþjóð, 361 frá Íslandi. Bandaríkin ætla að taka á móti 24.000 manns í nýju prógrammi sem lýtur að því að taka á móti fólki á grundvelli mannúðarástæðna, 24.000 manns frá Venesúela. Hvar kemur það inn á þessar 15 milljónir sem hv. þingmaður var að vísa til? 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður heyrði greinilega við ekki þegar ég benti á að það væri Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem hefði skilgreint að þarna væri ástand sem fellur ekki undir efnahagslegan flótta heldur flótta af ótta við að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum. Þetta er það sem ríkisstjórnin þarna er að gera innan lands. Þetta er sú hætta sem fólkið er að flýja og það er ekki kærunefndin sem er að velja það, það er Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem er búin að skilgreina að þetta sé þannig.

… kærunefndinni.

Kærunefndin byggir á Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem hefur sennilega aðeins meira vit á þessu en margir aðrir. 

Forseti minnir á að í síðara andsvari og síðara svari hafa ræðumenn aðeins eina mínútu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Hann talaði um að lögin væru þannig í dag að kærunefnd útlendingamála væri að úrskurða þannig. Við erum með breytingartillögu við lögin. Þess vegna erum við með þessa breytingartillögu. Kærunefnd útlendingamála ber að fara að settum lögum í landinu. Þess vegna erum við með breytingartillögu við lögin. Hv. þingmaður talaði um meiri hluta venesúelskra ríkisborgara. Það eru 15 milljónir. Og á hverju byggja þessar umsóknir sem eru að koma frá Venesúela? Þær byggja úrskurði kærunefndar. Það er úrskurður kærunefndar sem segir hverjir fá að koma inn í landið, ekki einhver stofnun úti í heimi, hvað hún heitir, Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Það er úrskurður kærunefndar og rökin í úrskurði kærunefndar liggja fyrir. Það er búið að taka málsgreinina út, sérstaklega í nefndaráliti 2. minni hluta, ég er búinn að lesa upp úr henni tvisvar. Það klárt mál að ef hv. þingmaður les úrskurðinn þá er sá úrskurður grundvallaður á efnahagsástandinu í ríkinu, hárri glæpatíðni.  
            

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir góða ræðu. Hún var afar upplýsandi og vék að mörgum hlutum, þar á meðal tölum eins og 4.500 og 45.000, en á bak við þessar tölur er samt fólk. Það er spurt, og hefur ítrekað verið spurt, í þessum ræðustól um hversu mörgum við getum tekið við. Þessari spurningu er að mörgu leyti ekki hægt að svara vegna þess að hún byggir á ansi mörgum þáttum. Fyrir það fyrsta þá byggir hún á því hversu vel við tökum á móti fólki, hversu lengi við þurfum að geyma það í lokuðum úrræðum, hversu lengi við höldum því án þess að það hafi möguleika á að framfleyta sér með atvinnu. Það er raunverulega vandamálið sem við eigum að vera að leysa. Við eigum að leysa þau vandamál að fólk hafi tækifæri; fólk sem hingað leitar til okkar eftir vernd hafi tækifæri. Það sorglega við þetta er að við erum að sjá fólk leita hingað sem er ekki að biðja um neitt annað en öryggi. Það er það sem fólkið sem hingað leitar þarf á að halda. Það er ekki að biðja um neitt annað í mörgum tilfellum. Við getum vel tekið á móti fólki og sérstaklega ef við reynum með skilvirkum hætti að aðstoða fólk við að komast inn í samfélagið okkar þá getum við gert miklu betur.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Að sjálfsögðu getum við gert miklu betur. Í dag er verið að koma með búsetuúrræði fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd í Vatnagörðum þar sem sprautufíklar búa. Við erum ekki að gera betur en það. Við erum ekkert að gera þetta sérstaklega vel. Við erum 360.000 manna samfélag, við getum ekki vegna stærðar okkar og fámennis verið að taka á móti 5.000 manns ár eftir ár. Við getum það ekki, svo einfalt er það, nema við ætlum að breyta íslensku samfélagi. Þá bara tökum við það upp. Og ef hv. þingmaður vill hafa opin landamæri þá er það að sjálfsögðu skoðun. Ég er ekki á þeirri skoðun. Það er ekkert ríki í Evrópu sem er á þeirri skoðun. Svíar sem tóku á móti 170.000 manns 2015 eru búnir að herða löggjöf sína stórkostlega. Nú eru nýir aðilar þar við völd m.a. vegna þessarar stefnu. Danir voru með eina frjálslyndustu löggjöf á sínum tíma í þessum málaflokki. Þeir eru með eina ströngustu löggjöfina núna, þeir eru búnir að gefast upp. Við erum að fara þá leið. Það mun taka svona fimm, tíu ár, þá verðum við komin þangað. Auðvitað ættum við að taka vel á móti fólki sem þarf á vernd að halda og að það fái réttláta málsmeðferð. Þetta snýst ekki um það. Það liggur fyrir í lögum. Reglurnar eru þannig að það á að tryggja réttaröryggi þeirra umsækjenda sem sækja um alþjóðlega vernd og þeir sem fá höfnun þurfa annaðhvort fara af landi með frjálsri för eða þá þvingaðri brottför. Það er bara þannig, það eru reglur. Það er alls staðar þannig. En við verðum að taka vel á móti þessu fólki. Það er fjöldinn sem við erum að fá sem er allt of mikill. Við ráðum ekki við fjöldann. Það er það sem er stóra vandamálið. Það er af því að við erum búin að uppdikta einhverjar sérreglur, ætlum að reyna að gera þetta eitthvað öðruvísi en aðrir; öðruvísi en Norðmenn, Danir og öðruvísi en Svíar núna - það er það sem er vandamálið. Ég segi: Við verðum að taka á þessum málaflokki til að standa við alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Burt með sér reglurnar og komum í veg fyrir að kærunefnd útlendingamála 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir svar við andsvari en ég vil líka biðja hv. þingmann um að leggja mér ekki orð í munn. Ég hef aldrei talað um opin landamæri. Það er ekki það sem ég hef sagt. Ég vil líka benda á að þetta er fólk í neyð. Eins og ég vék að í ræðu minni hér fyrr í þessari viku er ein leið til að koma í veg fyrir utanvegaakstur að athuga hvar fólk keyrir utan vegar og merkja það bara sem veg. Það sem við erum að tala um er að fólk sem hingað hefur leitað í raunverulegri þörf á aðstoð, sem á rétt á henni, er meinað um það hér eftir með þessum breytingum, með því að fella út þá möguleika sem kærunefndin hefur bent á.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Það er bara einfaldlega rangt hjá hv. þingmanni að þessi breytingartillaga Flokks fólksins leiði til þess að verið sé að neita fólki um aðstoð í neyð. Ég skal bara lesa upp þessa breytingartillögu, 5. tölul., sem er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Við 2. tölul. 9. gr. bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Við mat skv. 2. mgr. skal ekki leggja til grundvallar efnahagsástand í viðkomandi ríki þegar metið er hvort einstaklingur eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð.“ Breytingartillagan byggir á því að það sé ekki hægt að leggja til grundvallar efnahagsástand, líkt og gert er í úrskurði kærunefndar. Á þessu byggir þetta. Það er enginn að tala um að það sé ómannúðlegt, ekki nokkur einasta sála. Ég bara óska eftir því að mínir ágætu vinir í Pírötum, þeim ágæta flokki, segi bara hvað þeir vilja. Það er grundvallaratriði í þessu máli. Varðandi Venesúlea, hælisumsóknir árið 2021 frá Venesúela voru 22.400 til Bandaríkjanna, 361 til Íslands 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir framsögu sína og fyrir frekari skýringu hans á breytingartillögunni, var það ekki annar minni hluti eins og hann kallast? Og líka þakka honum fyrir að vera skýr með hver markmiðin eru og tilgangur sem er nokkuð sem verður ekki jafn auðveldlega sagt um mjög margt í frumvarpinu sjálfu. Hér áréttar þingmaðurinn, svo að það verður mjög illa misskilið, að markmiðið er draga verulega úr eða hætta alveg að taka við fólki sem kemur frá Venesúela. Eftir að hafa skoðað úrskurðinn sem vísað er til, þetta er úrskurður kærunefndar útlendingamála frá 16. september 2021 væntanlega, þá velti ég svolítið fyrir mér hvort þessu er beint í réttan farveg. Þótt það sé kannski ekki alveg algerlega ljóst þá er í úrskurðinum vísað til fyrri ákvarðana á árunum 2018–2020 sem er bara stjórnvaldsákvörðun um að veita svokallaða viðbótarvernd. Það er kannski ekki sagt alveg berum orðum að þarna komi inn fordæmis- og jafnræðisregla. Mér finnst alveg auðveldlega hægt að lesa þetta þannig sem leiðir þá til þess að kærunefndin er í rauninni að fara eftir fyrra fordæmi frá stjórnvöldum og þessari heimild undir viðbótarvernd. Hvort það megi kannski ekki fara betur yfir, þó að ég sé ekki endilega efnislega sammála þessari nálgun, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Málið hér undir er að markmið þessa frumvarps er að reyna að auka skilvirkni í málaflokknum, þ.e. að auka getu kerfisins til að afgreiða umsóknir um alþjóðlega vernd á sem skilvirkastan hátt. Ég tel að þetta frumvarp nái ekki markmiðum sínum. Það gerir það ekki. Það eru m.a. enn þá inni sérreglur um það og meira að segja verið að fara þá leið að skerða réttindi eftir 30 daga, sem ég tel að muni brjóta á fólki þannig að það lendi í örbirgð. Þess vegna er ég með breytingartillögu sem lýtur að því að íslenska ríkinu ber skylda til að sjá til þess að fólk sem hefur ekki réttindi eftir 30 daga, að það lendi ekki í örbirgð. Það er ein af breytingartillögunum. Varðandi breytingartillöguna um efnahagsástand, að það sé ekki lagt til grundvallar, leggjum við til grundvallar úrskurð kærunefndar um kærurnar vegna Venesúela. Það þýðir ekki að Ísland hætti að taka á móti öllum frá Venesúela. Að sjálfsögðu ekki. Það myndi þýða að þeir sem kæmu hingað gætu ekki vísað til efnahagsástands í Venesúela og að þar sé há glæpatíðni, óhreint vatn o.s.frv. Það myndi bara þýða fyrir umsóknir frá Venesúela að þar myndi vera horft einstaklingsbundið á þann einstakling sem kæmi frá Venesúela, hvort hann búi við ótta. Breytingartillaga Flokks fólksins byggir á Handbók um réttarstöðu flóttamanna; málsmeðferð og skilyrði samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna sem gefin var út af Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna þar sem fjallað er um skilin milli efnahagslegra innflytjenda og flóttamanna. Þess vegna erum við með þessa grein, til að það séu ekki efnahagslegir flóttamenn að koma hingað og sækja um hæli. Það er grundvallaratriði en það myndi ekki þýða að það kæmi enginn sem væri ofsóttur í Venesúela, pólítískt ofsóttur eða út af kynferði sínu eða þjóðfélagsstöðu eða annað slíkt, af því að hann gæti ekki komið hingað. Það er skýrt í lögunum að ekki sé hægt að grundvalla úrskurðina á efnahagsástandi. Út á það gengur þetta. Og það á sér sterka stoð í Handbók um réttarstöðu flóttamanna; málsmeðferð og skilyrði samkvæmt flóttamannasamningnum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa skýringu. Mér finnst gott að fá það fram að þessu er ekki ætlað að ná yfir alla sem koma frá Venesúela heldur heyrist mér að meiningin sé að ef eingöngu er vísað til efnahagsástands þá muni það ekki eiga við og þá auðvitað ekki bara um Venesúela heldur bara almennt. Til að reyna aðeins að ramma enn betur inn áhrifin og markmiðin: Getur þingmaðurinn skotið á einhverja tölu varðandi það hver áhrifin yrðu, sem sé hvaða hlutfall þeirra sem eru núna að fá vernd eru að fá vernd eingöngu vegna efnahagsástands og myndu þá, ef þessi breytingartillaga yrði samþykkt eða þessi liður hennar, ekki fá vernd? Fyrst markmiðið er að draga úr, hversu mikið myndi þessi breyting draga úr veitingum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ég tel mig ekki geta skotið á tölu um hver áhrifin yrðu en ég tel vera fullvíst að kærunefnd útlendingamála gæti þá ekki lagt áherslu á efnahagsástandið í viðkomandi ríki þegar metið er hvort einstaklingur eigi á hættu að sæta ómannúðlegri meðferð eða vanvirðandi meðferð. Það atriði, að fjalla um efnahagsástand í ríki, væri ekki hægt að gera með sama hætti og leggja það til grundvallar úrskurðinum. Það yrði þá horfa einstaklingsbundið á stöðu þess einstaklings sem kæmi fyrir kærunefndina, hvort það sé verið að ofsækja hann eða ekki. Það er grundvallaratriðið í þessu. Það byggir á þeirri skilgreiningu hvort einstaklingur sé efnahagslegur innflytjandi eða flóttamaður. Ég tel að skilgreiningin í lögunum um hver sé flóttamaður sé alveg skýr. Þú þarft að búa við rökstuddan ótta við að vera ofsóttur vegna stjórnmálaskoðana og annarra atriða. Það er alveg skýrt. Það fólk á sannarlega rétt á að fá alþjóðlega vernd á Íslandi. Ég tel að þessi úrskurður sé ein af þessum sérreglum sem við erum að glíma við. Ég tek bara dæmi um að við erum að fá hlutfallslega of margar umsóknir frá Venesúela miðað við önnur ríki. Ég tek dæmi að umsóknir um hæli í Bandaríkjunum voru 22.000 á meðan við erum með 361. Miðað við Bandaríkin ættum við að vera að fá 22 umsóknir. 

Frú forseti. Ég hef þurft að koma hér upp í ræðustól ítrekað, því miður, til þess að spyrja forseta hvort von sé á því að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra muni koma hér og taka þátt í efnislegum umræðum eins og við höfum ítrekað óskað eftir, fyrst 9. desember við 1. umr. þessa máls og ítrekað eftir það í bréfum til forseta, í ræðustól og þess háttar. Mig langar því að spyrja frú forseta hvort forseti hafi einhverjar upplýsingar um slíkt.

Virðulegi forseti. Mig langaði að lýsa yfir vonbrigðum með það að við erum hérna að ræða afar mikilvægt mál sem mörgum spurningum er ósvarað um, þar sem við erum með ótal umsagnir frá mörgum aðilum. Kannski er lýsandi fyrir samráðið sem hefur átt sér stað í þessu máli að hér er ekki að finna neinn ráðherra né neinn þingmann frá nokkrum stjórnarflokkanna í salnum til umræðu um málið. Ég bara lýsi furðu yfir því að hv. þingmenn sjái sér ekki fært að koma og taka þátt í umræðum um þessi mál. Ég hef lagt fram margar spurningar um þetta mál og ég hef ekki orðið var við að þeim hafi verið svarað og ég kalla eftir því að fá svör við þessum vangaveltum.

Frú forseti. Mig langar að taka undir með hv. þingmanni Indriða Inga Stefánssyni að við söknum þess að hér séu þátttakendur í umræðunni. Mig langar þó að byrja á því að þakka frú forseta, hún hefur verið sem þingmaður dugleg við að vera hér. En þegar skoðuð er t.d. þátttaka í umræðunni um þetta mikilvæga mál þá má sjá að í heild hafa tveir ræðumenn komið hingað frá Framsóknarflokknum sem hafa talað samtals í 15 mínútur við 2. umr. Það sama gildir um Vinstrihreyfinguna – grænt framboð, þingmenn hafa talað í 22 mínútur. Mest af þessum tíma fór í nefndarálit. Það er líka ansi lítið um andsvör frá þessum tveimur flokkum og það er virkilega sorglegt að það skuli ekki vera hægt að halda uppi lýðræðislegum umræðum um jafn mikilvægt mál. Ég spyr sjálfan mig eins og einn hv. þingmaður gerði hér áðan: Er þinghald virkilega orðið þannig að við erum hætt lýðræðislegri umræðu og það að við séum að tala hérna sé bara stimplað sem eitthvert málþóf eða bara helvítis frekja í Pírötum? Afsakið orðbragðið, frú forseti.

Forseti getur upplýst að hann mun koma þessum fyrirspurnum áleiðis til hæstv. ráðherra. Hvað aðra þingmenn varðar þá gera þeir bara sjálfir upp við sig hversu mikið gagn þeim þykir að því að taka þátt í umræðum og virðist forseta ljóst að það sé misjafnt hvernig einstakir hv. þingmenn meta það.

Virðulegi forseti. Ég er búinn að starfa í nokkra áratugi í tæknigeiranum og hafandi starfað þar þá leitar oft til mín fólk sem spyr mig ráða varðandi hluti eins og tölvukaup. Um þetta get ég oft ekki svarað fyrr en ég veit ákveðna þætti; til hvers á að nota gripin, hver ætlar að nota hann, hversu oft, hversu vel á hann endast og marga svoleiðis þætti. Til þeirra þingmanna sem hafa verið að spyrja um hversu mörgu fólki í neyð, í leit að vernd við getum tekið við, þá verð ég að svara því á svipaðan hátt: Við vitum það ekki fyrr en fyrir liggur hvernig við hyggjumst taka á móti fólki. Ef við hyggjumst taka á móti fólki þannig að við hrúgum því í lokuð úrræði án þess að gefa því nokkra möguleika á að framfleyta sér, án þess að það geti fengið vinnu og aflað sér tekna og tekið þátt í samfélaginu. Ef við ætlum síðan að fara í mikinn kostnað við að vísa fólki úr landi með valdi, sem síðan kemur hingað aftur, þá mun það alltaf koma niður á því hvaða möguleika við höfum til að taka á móti fólki sómasamlega. Þessum spurningum er því miður ósvarað nema það sé raunverulega það sem liggi fyrir, að það eigi að taka á móti fólki með hörku og ég vona að svo sé ekki. Ég vona að við ætlum okkur að taka á móti fólki í leit að vernd því að hér hafa margir greinilega áhyggjur af því að við þurfum að taka á móti fólki sem leitar hingað án þess að eiga rétt á vernd. Ég spyr á móti: Er það réttlætanlegt að vísa frá fólki sem hingað leitar sem á rétt og tilkall til þess að hljóta hér alþjóðlega vernd? Mér þykir mikilvægt að það komi fram að ég tel það mun verra ef við ætlum að vísa hér burt fólki í neyð á efnahagslegum forsendum. Það er raunverulega það sem við erum að tala um. Við erum að tala um fólk í neyð. Hér var áðan vikið að Venesúela. Nú vill svo til að ég þekki bara ágætlega til fólks frá Venesúela og hef þar af leiðandi ákveðna innsýn í ástandið sem þar ríkir og ég er ekki viss um að sú mynd sem við sjáum hér á Íslandi í fjölmiðlum sé endilega lýsandi fyrir ástandið þar miðað við það sem ég hef heyrt frá fólki sem á enn ættingja í Venesúela. Mig langar líka að benda á að fólk frá Venesúela er bara fólk eins og við. Venesúela var mjög lengi afar stöðugt ríki þar sem fólk gat menntað sig. Fyrir þá sem hafa áhyggjur af því að fólkið hafi ekki möguleika á að framfleyta sér þá tel ég bara mjög góðar líkur á því að það fólk sem hingað leitar, og tekur þá ákvörðun að koma hingað frá Venesúela, sé bæði menntað og upplýst. Fyrir okkur sem hér búum ætti það að vera afar jákvætt og mikill kostur að fá hingað vel menntað fólk sem getur tekið þátt í samfélaginu. Þetta er ekki allt vandamál.

Virðulegur forseti. Mig langar til að fjalla aðeins um bréf sem allsherjar- og menntamálanefnd barst frá Rauða krossinum þann 23. janúar sl. Þar segir á forsíðu að vísað sé til fundar nefndarinnar með fulltrúum Rauða krossins þann 17. janúar og að þar hafi fulltrúar Rauða krossins verið beðnir um að skila sínum svörum skriflega til nefndarinnar. Þetta fer sem sagt fram 17. janúar, í síðustu viku, og innan við viku síðar er málið komið til meðferðar. Þessi skriflegu svör fá því ekki meðferð inni í nefndinni. Þess vegna finnst mér mikilvægt - úr því að margir hér hafa lagt ríka áherslu á að þetta mál þurfi að fá þinglega meðferð, það sé svo mikilvægt, síðan þurfi bara að sjá hvað setur. Þetta er eitt af því sem þarf augljóslega að taka til greina, þetta er enn frekari árétting á því að Rauði krossinn er meðal þeirra aðila sem eru mjög ósáttir við frumvarpið eins og það liggur fyrir og líka þó að tekið sé tillit til breytingartillögu meiri hlutans. Ég ætla aðeins að tæpa á því efnislega. Þetta eru atriði sem varða sjálfkrafa kæru, mat á fólki í viðkvæmri stöðu, reglurnar um endurupptöku mála og fyrsta griðland, útvíkkun á því atriði sem er óljóst hvernig verður beitt, á hverja það mun hafa áhrif og líka hvort það mögulega standist alþjóðaskuldbindingar; hvernig ætlunin sé að útfæra þetta. Svo eru það atriði sem ég tæpti á í minni fyrstu ræðu. Það er skilgreiningin á töfum sem eru á ábyrgð umsækjanda og ekki síst þeirri meiningu sem birtist í frumvarpinu og greinargerð að láta þá staðreynd að metið sé svo að foreldrar barna hafi tafið mál á einhverjum stigum bitna á rétti barna til að fá efnismeðferð eftir 12 mánuði. Mjög furðuleg þráhyggja, finnst mér, gagnvart því að það sé svo mikilvægt að svipta börn rétti til efnismeðferðar, eins og það sé rosalega íþyngjandi fyrir ríkið að þurfa að taka umsóknir barna um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar eftir að þau hafa verið hér - í þessu tilfelli sannanlega, það liggur bara í eðli málsins - í minnst ár og að þessir hagsmunir ríkisins af því að geta hafnað barni efnismeðferð vegi þá ríkar en réttur og hagsmunir barnsins. Það er ekki hægt að ráða í þetta á annan hátt. Þetta er atriði sem þögn hefur ríkt um hérna í salnum að mestu leyti. Hv. þm. Birgir Þórarinsson kom og lýsti sig sammála þessu en það er náttúrlega það sem kemur fram í meðferð nefndarinnar og er hægt að lesa úr henni, þannig að það er ekkert nýtt þar. En hvað finnst öðrum þingmönnum um þetta atriði, með tilliti til barnasáttmálans til að mynda? Er þetta atriði sem fólki er sama um og treystir þá bara nefndinni sem tók ekki á þessu milli annar að 1. og 2. umr. til að taka á þessu núna eftir 2. umr.?

Frú forseti. Í síðustu ræðu minni fjallaði ég aðeins um það hvernig eigi að vinna lagafrumvörp samkvæmt þeim leiðbeiningum sem ríkisstjórnin hefur gefið út og þeirri handbók sem þarf að fylgja. Í þessari ræðu minni langar mig að fara í næsta skref þess ferlis, þ.e. eftir að mál koma inn í þessa margumtöluðu þinglegu meðferð. Við Íslendingar erum stolt af því að vera lýðræðisþjóð. Á fjögurra ára fresti kjósum við fulltrúa til að stjórna landinu og setja okkur lög. Margir spyrja sig hins vegar hvort fólk sem býr við fulltrúalýðræði geti í raun og veru ráðið einhverju um þær ákvarðanir sem teknar eru í umboði þess. Er í raun eitthvað hlustað á skoðanir og athugasemdir fólks og félagasamtaka nema kannski í aðdraganda kosninga og þá bara til að fá viðkomandi til að kjósa sig miðað við loforð sem strax eftir kosningar eru svikin. Á undanförnum áratugum hefur hugmyndin um íbúalýðræði fengið aukinn stuðning eins og sjá má t.d. í tillögum stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá þar sem bæði er hægt að fara fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um mál og sömuleiðis að ákveðið hlutfall kjósenda geti lagt fram frumvarp til samþykktar á Alþingi. En það er kannski framtíðarmúsík. Í þingsköpum Alþingis segir, með leyfi forseta: „Nefnd getur við umfjöllun máls óskað skriflegra umsagna um það frá aðilum utan þings. Á sama hátt geta þeir er mál varðar komið skriflegum athugasemdum sínum að eigin frumkvæði á framfæri við nefnd. Sömuleiðis getur nefnd samþykkt að taka við gestum og hlýða á mál þeirra.“ Með þessu ákvæði í þingsköpum er komið til móts við þá hugmynd að mikilvægt sé að fá álit einstaklinga, stofnana, félagasamtaka og fyrirtækja á þeim lögum sem verið er að setja eða breyta hverju sinni. Þó svo að um valkvætt ákvæði sé að ræða er í flestum tilfellum sá háttur hafður á að frumvörp og þingsályktunartillögur eru sendar af nefndinni til umsagnaraðila. Það var gert t.d. í þessu máli. Úr þeim hópi sem skilar inn umsögnum eru valdir ákveðnir aðilar og nefndarmönnum þar sem gefst kostur á að spyrja nánar út í umsagnir þeirra og önnur mál. Allt hljómar þetta gott og vel og utan frá lítur þetta út eins og virkilega sé hlustað á álit þeirra aðila sem hafa aðkomu að viðkomandi máli. Raunveruleikinn, eins og við sjáum hér í dag, er hins vegar sá að hlustað er á fæstar þær athugasemdir sem berast nema þær bendi á þeim mun alvarlegri ágalla á málinu. Við erum búin að vera að lesa hér um ágalla á stjórnarskránni en það virðist ekki vera nógu merkilegt. Alla vega er það þannig að orðið er við nær öllum athugasemdum sem koma frá ráðuneytinu þar sem frumvarpið var samið - oft uppgötva þau ágalla eða hluti sem betur mættu fara eftir að frumvarpinu er skilað til þingsins - en engu sem kemur frá öðrum. Sem nýr þingmaður sit ég oft hissa á nefndarfundum þar sem lögmætar og góðar ábendingar koma fram hjá umsagnaraðilum en fulltrúar stjórnarmeirihluta velja að hunsa þær ábendingar, greinilega af ótta við að styggja viðkomandi ráðherra. Í besta falli leiða þessar athugasemdir til þess að búinn er til texti í nefndaráliti þar sem áhyggjur eru nefndar en hnýtt við setningu um að ekki sé talin þörf á að taka á þeirri athugasemd. Ég sé að ég er að renna út á tíma. Ég er hræddur um að ég þurfi að klára þessa ræðu þegar ég kemst aftur á mælendaskrá. Mig langaði að nefna að í þessu ákveðna frumvarpi komu 20 umsagnir frá bara mjög viðurkenndum umsagnaraðilum og félagasamtökum sem þekkja þessi mál mjög vel. Það var ekki tekið tillit til einnar einustu athugasemdar sem kom fram í skriflegum umsögnum og ekki eins einasta atriðis sem kom fram á fundum nefndarinnar - ekkert. Mig langar að segja í næstu ræðu, frú forseti, ef þú getur bætt á mælendaskrá, hvað þetta þýðir fyrir lýðræðið.

Virðulegi forseti. Ég hef í nokkrum ræðum vikið að skilvirkni og reynt að átta mig á því í hverju þessi skilvirkni felst sem verið er að reyna að ná fram með frumvarpinu. Ég er hreinlega að kalla eftir því að ef við erum að leita eftir skilvirkni þá sé hana að finna í umsögnunum um málið, frá 14 ef ekki fleiri samtökum sem hafa lýst þungum áhyggjum af efni frumvarpsins án þess að þess sjáist nokkur merki að tekið hafi verið mark á þeim. Ég er að leita að þessari skilvirkni. Ef við ætlum að nálgast þetta vandamál á þann hátt að við vísum frá fólki í neyð, sem er í leit að vernd, sem á rétt og tilkall til að hljóta hér alþjóðlega vernd - af því að við getum ekki tekið við því? Af því að hvað? Þannig erum við að segja að við ætlum ekki að gangast við þeim skuldbindingum sem við höfum undirgengist með flóttamannasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þetta er ekki vandamál sem við leysum með excel-skjali. Þetta er vandamál sem við leysum með mannúð. Það er fólk á bak við þessar tölur. Ég vík aftur að samlíkingunni sem ég kom með í fyrstu ræðu minni. Við leysum ekki utanvegaakstur með því að finna hvar fólk hefur keyrt utan vegar og merkja það sem veg. Það blasir við mér að það standi til með frumvarpinu. Það stendur til með frumvarpinu að finna hvar Útlendingastofnun hefur þurft frá að hverfa með málarekstur fyrir kærunefnd sem hefur tekið, að því er virðist, hárréttar ákvarðanir og veitt fólki vernd sem átti rétt á henni. Nú á greinilega að leiðrétta það sem einhverjum sýnist þá hafa verið mistök með því að útiloka þá möguleika sem nýttir hafa verið - og ekki nýttir heldur tekin ákvörðun og úrskurðað á réttum forsendum. Þetta þykir mér óskiljanlegt. Mér þykir þetta ekki leysa vandamálin. Þetta þykir mér ekki vera skilvirkni og við getum alveg gert málaflokkinn skilvirkari og við getum náð margfalt meiri árangri í málaflokknum. Til þess þarf að fara í samráð við aðilana sem starfa við þessi mál, við aðila sem þekkja hvar vandamálin liggja og eru með tillögurnar og lausnirnar sem okkur vantar í málaflokkinn til að það sé hægt að nálgast þetta með þeim hætti að við séum að tala um einhverja skilvirkni vegna þess að skilvirkni sem felst í því að vísa frá fólki sem á rétt á vernd þykir mér vera öfugmæli. Við fórnum ekki réttindum fólks fyrir skilvirkni. Auk þess langar mig að ítreka ósk mína um að við fáum hér til umfjöllunar þær breytingar sem til stendur að gera á frumvarpinu. Mér þykir það ótækt að þær komi ekki fram hér við 2. umr. á Alþingi. Ég kalla eftir því og ég kalla eftir því að fá hér í umræðna fleiri þingmenn.

Frú forseti. Ég var að ræða áðan um umsagnir. Mig langar að lesa fyrst upp úr nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um þetta mál. Þar kemur fram að nefndin hafi fjallað um málið og fengið á sinn fund ansi marga og ég ætla ekki að nefna þau öll, þetta eru alla vega 10, 12 línur. Síðan stendur, með leyfi forseta: „Nefndinni bárust umsagnir um málið frá Alþýðusambandi Íslands, Barnaheillum, embætti landlæknis, Hafnarfjarðarbæ, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélagi Íslands, Landssamtökunum Þroskahjálp, mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, Persónuvernd, Ásu Laufeyju Sæmundsdóttur og Toshiki Toma, prestum innflytjenda og flóttafólks, Rauða krossinum á Íslandi, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Solaris – hjálparsamtökum fyrir hælisleitendur og flóttafólk á Íslandi, skrifstofu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna fyrir Norður-Evrópu og Læknafélagi Íslands. Þá sendu UNICEF á Íslandi, Barnaheill, Landssamtökin Þroskahjálp og Samfés, landssamtök félagsmiðstöðva og ungmennahúsa á Íslandi, sameiginlega umsögn. Nefndinni bárust einnig tvö minnisblöð frá dómsmálaráðuneyti og minnisblað frá félags- og vinnumarkaðsráðuneyti. Þá barst erindi frá Rauða krossinum á Íslandi varðandi umsækjendur um alþjóðlega vernd sem ekki er hægt að flytja úr landi.“ Eins og þessi langi listi bendir á þá voru umsagnir margar og í nefndarálitinu, í umfjöllun nefndarinnar, er fjallað um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar en margar athugasemdir komu um þetta og segir þar, með leyfi forseta: „Í umsögnum um málið hefur verið vísað til nokkurra ákvæða stjórnarskrárinnar og alþjóðasamninga vegna ólíkra greina frumvarpsins, en Ísland á aðild að ýmsum mannréttindasamningum sem gerðir hafa verið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðsins sem geta haft áhrif á réttarstöðu útlendinga hér á landi.“ Síðan er farið í gegnum allar þær athugasemdir og svo segir í lokasetningu þessarar greinar, með leyfi forseta: „Vísast nánar til þeirrar umfjöllunar um mat meiri hlutans á því hvernig ákvæðin samræmast stjórnarskránni.“ Þá langar mig bara að fara aftur - ég er reyndar búinn að gera þetta áður en ekki kannski beint í tengslum við akkúrat þetta. Í kaflanum í frumvarpinu sem nefndarálitið vísar til stendur, með leyfi forseta. „… frumvarpið gefi ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrána.“ Með öðrum orðum: Það er fullt af athugasemdum frá umsagnaraðilum, það er bent á að þetta standist jafnvel ekki stjórnarskrá og svar nefndarmeirihlutans er; „sjá greinargerð með lagafrumvarpinu“ en þar stendur að við þurftum ekki að gera neitt mat. Frú forseti. Árið 1969 skrifaði Sherry nokkur Arnstein merka grein um það hvernig efla mætti þátttöku almennings í ákvarðanatöku. Hún flokkaði stig þátttökunnar niður í átta stigvaxandi þrep sem á endanum leiddu til beins íbúalýðræðis í formi íbúavalds. Sé litið til skilgreiningar Arnsteins má segja að samráð á Alþingi þegar kemur að þessu máli falli í besta lagi undir það sem hún kallaði málamyndaaðgerðir en undir það féllu aðgerðir þar sem valdhafar villa íbúum sýn með því að gefa í skyn að það sé hlustað á þá, en í raun sé allt slíkt einungis til málamynda og nær engar athugasemdir nái að hafa áhrif á ákvörðunartökuna. Já, frú forseti, það væri óskandi að fleiri alþingismenn legðu við hlustir þegar athugasemdir og umsagnir berast og sýndu það þor að gera breytingar til hins betra á þeim frumvörpum og þingsályktunartillögum sem berast inn í þingið frá framkvæmdarvaldinu. Óttinn við að fara gegn ráðleggingum embættismanna í ráðuneytum, og styggja þar með ráðherra og skapa óróa í nú þegar brothættu ríkisstjórnarsamstarfi, virðist vera of mikill til þess að þingmenn þori að fylgja sannfæringu sinni. Frú forseti. Við þurfum að hlusta og við þurfum að hafa alvörulýðræði hér á landi. 

Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að fylgja eftir því sem ég kom inn á áðan varðandi afstöðu Rauða krossins, sérstaklega til þessa ákvæðis um að láta börn líða fyrir ákvarðanir foreldra sinna og svipta þau rétti til efnismeðferðar, senda þau sem sé þar með úr landi eftir 12 mánuði, ef ekki meira - öllu heldur minnst 12 mánuði, það er augljóst að börn eru eðli málsins samkvæmt búin að vera hérna í minnst ár en eru send úr landi. Þessari afstöðu er lýst mjög vel í umsögn Rauða krossins sem er dagsett 11. nóvember sem var lögð fyrir nefndina og nefndinni gafst þá drjúgur tími til að taka tillit til. Í umsögninni segir um þessa grein í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Athygli vekur að í frumvarpinu er lagt til að horfið verði frá þeirri framkvæmd að láta tafir foreldra eða umsjónarmanna ekki bitna á rétti barna til efnislegrar meðferðar. Er hér raunar lagt til að börn missi rétt til efnismeðferðar ef foreldrar þess eða umsjónarmenn teljast vera valdir að töfum. Hingað til hafa börn verið talin eiga sjálfstæðan rétt til efnislegrar meðferðar eftir 12 mánaða dvöl á landinu, bæði óháð því hvenær lokaákvörðun var birt í máli þeirra og ástæðum fyrir lengd dvalar hér á landi. Umrædd breyting tekur ekki tillit til sérstakra þarfa barna og er ekki í samræmi við meginreglu barnaréttar um að við ákvarðanatöku skuli hafa bestu hagsmuni barna að leiðarljósi …“ Hér er síðan vísað í barnalög, samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og svo í barnasáttmálann, þar sem segir, með leyfi forseta, samkvæmt umsögninni „að aðildarríki skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima. Ákvæðið beinist einkum gegn því að börn séu sett í þá aðstöðu að vera látin líða fyrir athafnir foreldra sinna eða ættingja, sem þau eiga engan þátt í né bera ábyrgð á, en eru samt látin gjalda fyrir vegna sérstaklega viðkvæmrar stöðu sinnar. Þá er tilefni til að taka fram að þau rúmlega sjö ár sem Rauði krossinn sinnti talsmannaþjónustu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd hafa talsmenn félagsins ekki orðið þess áskynja að foreldrar hafi „þvingað fram efnislega málsmeðferð“ með því að viljandi tefja mál sín, líkt og fram kemur í frumvarpinu, og er umrædd staðhæfing því í engu samræmi við reynslu félagsins.“ Þannig að með þessu er varað harðlega við að ákvæðið sé brot á barnasáttmálanum sem segir berum orðum að börn eigi ekki að líða fyrir ákvarðanir foreldra. Það segir gagngert í greinargerð með frumvarpinu að það sé markmið frumvarpsins að ákvarðanir foreldra hafi áhrif á rétt barnsins. Svo er þarna talað um að Rauði krossinn hafi aldrei orðið var við að foreldrar hafi gert þetta. En, af þessu gæti kannski einhver hugsað: Já, fyrst þetta gerist aldrei þá er þetta ekki vandamál og þetta er hættulaust ákvæði. Ég get ekki tekið undir það heldur vil ég meina að með því að setja svona ákvæði í lög um að þetta sé heimilt og síðan ákvæði um hvað teljist til tafa af hálfu foreldranna þá verði að sjálfsögðu farið að horfa sérstaklega eftir þessu og að þetta verði innbyggt í stjórnsýsluna, að fylgjast með því hvort foreldrar hafi tafið, og það er t.d. skilgreint í rauninni sem að mæta ekki á einhvern boðaðan fund, í eitt skipti. Ég fæ ekki skilið þetta ákvæði öðruvísi og kalla kannski eftir einhverjum áréttingum einhvers staðar frá um hvernig þetta mun mögulega birtast í framkvæmd. Ég fæ ekki skilið þetta öðruvísi en t.d. að ef foreldrar mæta ekki einhvers staðar á einn fund á einhverju stigi þá sé það látið bitna á barninu og að það sé svipt, enn og aftur, svo ég árétti það, rétti til efnismeðferðar. Það að ríkið þurfi að taka umsókn barns um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar er talið vera svo íþyngjandi fyrir ríkið að það á að vega þyngra en réttur barnsins samkvæmt barnasáttmálanum.

Frú forseti. Ég kem aftur hingað upp í ræðustól undir liðnum fundarstjórn til að athuga hvort virðulegur forseti hafi heyrt eitthvað í hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundi Inga Guðbrandssyni, um þá ítrekuðu, marg-, marg-, margítrekuðu, beiðni okkar um að hann komi hingað til að taka þátt í efnislegri umfjöllun um þetta mál sem, eins og ráðherrann sjálfur hefur bent á, snertir hann og hans ráðuneyti og embættismenn þaðan, snertir hans verksvið samkvæmt forsetaúrskurði. Mig langar að biðja enn og aftur, frú forseti, um aðstoð við að koma þessu á framfæri.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir orð hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar um að hæstv. ráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, komi hingað og taki þátt í umræðunni. Bæði var hann hér í þingsal áðan og samkvæmt töflu sé ég ekki betur en að hann sé í húsi og tel að hann hljóti að vilja koma og taka þátt í þessari umræðu þar sem hann óskaði sérstaklega eftir aðkomu síns ráðuneytis að málinu. Ég lýsi furðu á því að hér sé ekki einhver frá stjórnarliðum að ræða málið. Það tel ég bara óskiljanlegt.

Forseti getur upplýst um að óskum hefur verið komið á framfæri við viðkomandi hæstv. ráðherra. Síðan er auðvitað undir honum sjálfum komið hvort hann verður við óskinni.

Forseti. Það er gott að það er búið að koma skilaboðunum áleiðis en það væri voðalega gott að fá svar frá hæstv. ráðherra um hvort hann ætli sér að taka þátt í umræðunni eða ekki. Þá gætum við bara grafið þetta í raun og veru. Þá vitum við hvort hann ætlar að koma eða ekki og getum hætt að þrábiðja hann um að taka þátt í umræðunni. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra var hérna í morgun í óundirbúnum fyrirspurnum og þar svaraði hann engum spurningum sem var beint að honum. Hann fékk tvær spurningar. Í annarri þeirra var verið að bjóða honum að tjá sig um frumvarpið, þ.e. hver afstaða ráðherra væri til útlendingafrumvarpsins. Hin spurningin sneri að því að tjá þinginu hvaða breytingar þingflokkur Vinstri grænna hyggist gera á málinu í nefndarvinnunni milli 2. og 3. umr. Hvorugu af þessu var svarað og því er tilvalið fyrir hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra að koma fyrir þingið og svara þessum spurningum í þessari umræðu sem verður hér áfram í dag.

Forseti hefur komið óskunum á framfæri við hæstv. ráðherra og hefur til þess sömu tæki og hv. þingmenn sem hér hafa tekið til máls og hefur því miður ekki frekari fregnir af því.

Virðulegi forseti. Ég vil líka mögulega benda á það að ef önnur meira knýjandi mál valda því einhverra hluta vegna að þingmenn og ráðherrar sjá sér ekki fært að taka þátt í umræðunni þá er það fyrir mitt leyti, og mig grunar að ég tali fyrir hönd fleiri þingmanna, alveg skaðlaust að málinu verði frestað og fundinn verði hentugri tími þar sem fleiri geti tjáð sig um þetta mikilvæga mál því að það er alveg ótækt að hæstv. ráðherrar sem hafa óskað eftir að koma að málinu hafi þess ekki tök sökum anna.

Frú forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Indriða Inga Stefánssyni. Það virðist sem stjórnarþingmenn hafi lagt á flótta þegar kom að þessu máli. Ég fór í gegnum tölfræði áðan um hversu mikið viðkomandi flokkar hefðu tjáð sig undir þessu máli. Það er mikið búið að ræða hérna þegar við höfum verið að tala um þetta mál að það þurfi að fá sína þinglegu meðferð. Þinglega meðferðin gengur út á að það séu málefnalegar og góðar umræður hér í þingsal. Það er rosalega erfitt að eiga málefnalegar og uppbyggjandi samræður um þetta mál þegar það er aðeins ein hliðin sem fær að koma fram af því að hinir hv. þingmenn eru lagðir á flótta. Ég vona bara að landið sem taki á móti þeim sé með góða flóttamannastefnu.

Virðulegi forseti. Mig langar að víkja aðeins að gagnsæi sem er ein af höfuðáherslum okkar Pírata. Það er eitt af því sem við höfum gagnrýnt við þetta frumvarp. Því hefur ekki verið svarað hvernig hægt er að tryggja gagnsæi þegar ótal afar matskennd atriði er að finna í frumvarpinu. Hvenær er einstaklingur að leita að vernd? Hvenær er hann samstarfsfús? Hvenær er heilbrigðisþjónustan nauðsynleg? Þessu hefur ekki verið svarað, ekki frekar en hvernig þessari skilvirkni sem á að koma með þessu frumvarpi sé náð. Í raun hefur kannski afskaplega fáu verið svarað. Það er miður og aftur, þá er ekkert í þessu frumvarpi sem bendir til þess að málsmeðferðartími hjá Útlendingastofnun styttist - hann lengist. Það er nánast eins og það sé verið að setja í lög að það eigi að vera gott veður. Þannig bara virkar það ekki. Þetta frumvarp kemur ekki í veg fyrir eða fækkar þeim sem hingað leita. Það getur það ekki, það hefur enga möguleika til þess. Við erum jafnframt ekki búin að taka á þeim ábendingum sem hafa komið um mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Við erum heldur ekki búin að ávarpa áhyggjur margra umsagnaraðila vegna þeirrar alvarlegu stöðu að skilja umsækjendur um alþjóðlega vernd ítrekað eftir í mikilli óvissu í langan tíma, oft á tíðum börn sem er síðan vísað harkalega úr landi. Og þar erum við aftur komin að þessu samráði, sem átti sér ekki stað, sem hefur skort á og ég kalla eftir raunverulegu samráði. Ég kalla eftir raunverulegu samráði þar sem hlustað er á ábendingar, þar sem við gefum umsagnaraðilum raunverulega möguleika til að hafa áhrif á ferlið. Það blasir við þegar við skoðum umsagnir og þegar við skoðum frumvarpið að umsagnaraðilar höfðu enga möguleika á að hafa áhrif á þetta ferli, þannig að það er ekki hægt að skreyta sig núna með einhverju samráði. Það var ekkert samráð, þetta var bara áheyrn og það er bara tímasóun að kalla eftir umsögnum. Það er tímasóun að kalla á fólk til að koma og mæta og gera grein fyrir umsögnum og gera grein fyrir áhyggjum, koma með tillögur og hlusta síðan ekki á það. Við verðum að gera betur og við eigum að gera betur og ég kalla eftir því að við bætum úr þessu samráðsleysi og aftur kalla ég eftir því að það sé ekki bara bætt úr samráði við umsagnaraðila heldur verði líka bætt úr samráði við okkur í þinginu þannig að því sé ekki líka sleppt að gefa okkur færi á að hafa áhrif á málið með því að halda frá okkur þeim breytingum sem til stendur að gera á frumvarpinu, sem við ættum með réttu að fá til umræðu. Mér þykir algjört lágmark að við fáum tækifæri til þess og ég skil ekki enn þá af hverju þeim óskum hefur ekki verið sinnt að við fáum að ræða þau mál hér.

Forseti. Ég ætla að byrja á að stikla aðeins á stóru. Ég ætla að leggja áherslu á að finna lausn á þessum helstu punktum í frumvarpinu sem mér þykir vera varhugaverðir og bara beinlínis slæmir. Þessir helstu punktar eru þeir að breytingarnar sem þetta frumvarp felur í sér munu minnka skilvirkni kerfisins, sem er ótrúlega furðulegt í sjálfu sér af því að ég heyri stjórnarliða koma upp og tala um að það sé verið að auka og bæta skilvirkni kerfisins. Það virðast líka vera aðalrökin fyrir því að það þurfi að klára þetta mál. Ég get ekki séð að þetta sé rétt. Við erum að minnka skilvirkni kerfisins með því að búa til flóknar sérreglur og undantekningar á ágætu regluverki sem samið var af þverpólitískri nefnd og sátt hefur ríkt um. Kostnaðurinn við málsmeðferð eykst fyrir vikið. Það er ekkert sem bendir til þess að breytingarnar í frumvarpinu muni fækka umsóknum hér á landi eða með einhverjum öðrum hætti leysa þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Breytingarnar munu fjölga einstaklingum sem eru hér árum saman án þess að fá niðurstöðu í máli sínu. Það er verið að eyðileggja ákvæði sem sett voru sérstaklega til að leysa það vandamál. Fyrir vikið eykst kostnaðurinn við uppihald og þjónustu. Breytingarnar skerða réttindi fólks á flótta. Þetta er það alvarlegasta og það ljótasta við þetta mál. Þær munu líka skerða réttindi fólks sem er í raunverulegri neyð. Móttaka flóttafólks frá Úkraínu hefur sýnt að ekki þarf að gera neinar lagabreytingar til að auka skilvirkni kerfisins til muna. Vandinn við kerfið er ekki löggjöfin heldur framkvæmdin, sem er mannfjandsamleg, sem skapar miklar tafir og tregðu í kerfinu. Tilgangur þessa frumvarps er að lögfesta ólögmæta framkvæmd stjórnvalda síðustu ára. Áskorunin sem við eigum að vera að ausa peningum í frekar en þá vitleysu sem er í þessu frumvarpi eru innviðirnir okkar og tækifæri fyrir nýtt fólk til aðlögunar að samfélaginu. Það er lykillinn að þessu öllu saman. Bara til þess að fara yfir þetta í stuttu máli þá munu breytingarnar samkvæmt frumvarpinu sem við fjöllum um núna afnema rétt fólks til að fá mál sitt endurupptekið ef ný gögn eða upplýsingar koma fram í málinu. Þetta sjáum við í 3. og 7. gr. frumvarpsins. Rétturinn er þröngur nú þegar og er í almennum stjórnsýslulögum um réttindi allra borgara til að fá mál sitt endurskoðað ef ný gögn eða upplýsingar gefa tilefni til. Þessi sérákvæði flækja reglur sem eru mjög skýrar og hafa gengið vel í öllum öðrum málaflokkum í áratugi. Ef þau hafa gengið eitthvað illa í meðförum Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála er mun líklegra að ástæðuna sé að rekja til vanþekkingar eða skorts á þjálfun lögfræðinga þessara stofnana í meðferð stjórnsýslulaga. Tilgangurinn með þessu ákvæði er alls ekki að auka skilvirkni - alls ekki. Tilgangurinn er sá að útrýma öllum þessum málum sem eru að vinnast í endurupptökuferli, oft eftir fjölmiðlaumfjöllun og þrýsting frá samfélaginu, sem gerist auðvitað bara af því að ný gögn og upplýsingar breyta forsendum málsins og leiða til annarrar niðurstöðu. Þetta þolir ráðherra ekki og vill stoppa. Endurteknar umsóknir eru ekki sérstakt vandamál hér á landi og það er óþarfi að fjölyrða um það. Þetta ákvæði frumvarpsins gengur mun lengra í því að skerða réttindavernd flóttafólks en að koma í veg fyrir endurteknar umsóknir. Breytingarnar í frumvarpinu svipta fólk þeirri lágmarksaðstoð sem það fær að liðnum 30 dögum eftir lokasynjun - þetta er í 6. gr. frumvarpsins - en undanþegin eru börn, foreldrar eða umsjónarmenn þeirra og ættingjar, barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir. Tilgangur ákvæðisins er að þrýsta á fólk að hypja sig úr landi sjálft, sem það gerir ekki og lendir þar með á götunni. Hægt er að fresta þjónustusviptingu ef útlendingurinn sýnir að hann hefur gert allt sem í hans valdi stendur til að aðstoða við flutninginn á sjálfum sér. Dæmi eru um fólk sem hefur verið reynt um árabil að sýna stjórnvöldum fram á að það geti ekki útvegað sér ferðaskilríki, sé jafnvel ekki ríkisborgarar í því ríki sem íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að viðkomandi sé frá. Hvaða þjónusta er það sem verið er að svipta fólk? 8.000 kr. á viku, herbergi, jafnvel með ókunnugu fólki, neyðarheilbrigðisþjónusta og í raun ekki fleira. Þetta er þjónustan. Þetta heimilar Útlendingastofnun, að vísa fólki til annarra landa en heimaríkis sem það er ekki með neina heimild til komu eða dvalar. - Þetta er í 8. gr. frumvarpsins. Slíkar ákvarðanir eru óframkvæmanlegar vegna þess að ríki geta ekki bara „droppað“ fólki þangað sem þeim dettur í hug. Breytingin er lögð til í samfloti við þjónustusviptinguna af því að fólk þarf að fara sjálft, enda þvingaðir flutningar ekki í boði nema fólkið hafi heimild til komu eða dvalar í móttökuríkinu eða móttökuríkið samþykki. Breytingarnar í frumvarpinu munu eyðileggja mjög mikilvægar réttarbætur sem voru gerðar árið 2016 með breytingum á lögum um þá þar sem settir voru inn frestir fyrir stjórnvöld til að komast að niðurstöðu. Eftir breytingarnar er enginn þrýstingur á stjórnvöld að klára málin hratt og fólk öðlast engin réttindi þrátt fyrir að málsmeðferð stjórnvalda taki mörg ár. Kostnaðurinn við málsmeðferð og uppihald fólks eykst því til muna. Kostnaðurinn eykst, forseti. Breytingarnar í þessu frumvarpi skerða heimild kvótaflóttafólks til fjölskyldusameiningar við maka. - Þetta er í 15. gr. - Þetta eru fyrst og fremst konur og hinsegin karlar sem koma makalaus í gegnum Flóttamannastofnunina og svo kemur maki ljós í heimalandinu og óskað er fjölskyldusameiningar fyrir viðkomandi. Stjórnvöld móðgast yfir þessu. En þetta er ekki sérstakt vandamál, það á bara að loka fyrir þetta því að stjórnvöld móðgast og finnst fólk vera að svindla með því að nefna makann ekki fyrr. Fá tilvik en almenn regla sem brýtur á réttindum flóttafólks. Algerlega tilgangslaust. Það sem er gott í þessu frumvarpi og góð breyting er að það á að veita einstaklingum með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða atvinnuleyfi. En þetta er nákvæmlega sama breytingin og er í frumvarpi sem er inni í velferðarnefnd og væri hægt að afgreiða auðveldlega til að fá þessa sjálfsögðu og mikilvægu réttarbót inn í lögin. Það þarf ekki að afgreiða þetta frumvarp til að fá þessa réttarbót. Þetta er eina gulrótin í þessu máli og það er verið að nota hana sem slíka til að reyna að hylma yfir allan hinn skítinn - afsakið orðbragðið, forseti. Mig langar aðeins til að tala um kerfin sem við mannfólkið smíðum, kerfi sem eru afleiðing mannlegra samskipta og hugmynda. Kannski væri hægt að tala um félagsleg kerfi, sprottin af þörf mannsins til að gera heiminn aðeins skiljanlegri, flokka það sem við sjáum og upplifum og ramma inn í rökrétt samhengi. Þessi kerfi eru til vegna þess að við mannfólkið erum öll sammála um að þau séu til. Lönd eru dæmi um svona kerfi og landamæri og líka peningar. Við mannfólkið þurfum að vera sammála um að það sé eitthvað til sem kallast land og við þurfum að vera sammála um hvað það þýðir. Án þessa sameiginlega skilnings og samkomulags þá væru lönd bara ekki til. Það sama á við um peninga. Það er auðvelt að komast að þeirri niðurstöðu að peningar séu til, enda getum við snert peningana, en það er einungis vegna þess að við höfum komið okkur saman um hvað peningarnir tákna og hvað þeir eru notaðir fyrir að þeir eru meira en bara pappír, málmskífur. Kerfin sem við höfum smíðað í gegnum tíðina eru væntanlega upprunalega hugsuð til að þjóna okkur mannfólkinu. Þau gera okkur kleift að skapa og skynja einhvers konar hlutlægan sannleika með því að draga úr formleysi hins náttúrlega heims, með því að formgera. Við drögum úr hinu óþekkta með því að smætta og einfalda. Við gerum það óáþreifanlega áþreifanlegt. Auðvitað einfaldar það lífið okkar verulega mikið að lifa eftir kerfunum sem við höfum skapað en það er auðvelt að tapa núönsum og detta í svarthvíta hugsun. En lífið er bara aldrei svo einfalt. Þetta er kannski full abstrakt, forseti, en þetta er í alvöru það sem ég hugsa um þegar ég skoða, ekki bara þetta útlendingafrumvarp heldur líka mörg önnur frumvörp og lög sem við ræðum hér í þessum þingsal. Ég sé kerfishugsunina sem smættar mannslíf, pappír og málmskífur, dregur einhverjar ósýnilegar línur til að marka höft á för fólks á milli ímyndaðra landa og ég velti því fyrir mér hvernig þessi kerfi þjóni okkur. Trúum við því að líf sé heilagt? Hvers virði er líf? Hvers virði er að bjarga lífi og hvað felst í því? Líf er ekki bara að draga andann, að lifa er að finna fyrir von, að finna fyrir tilgangi, að finna fyrir tengingu og ást. Ein ástæðan fyrir því að við getum smalað saman fólki og hent því á götuna í einhverju fjarlægu landi er vegna þess að við sjáum fólkið í gegnum kerfissíur sem eru ekki hannaðar til að gera ráð fyrir mannlega þættinum. Kerfin villa okkur sýn með þeim hætti að við byrjum að upplifa þessar manneskjur sem tölur á blaði, skilgreina þær sem eitthvað annað, eitthvað óskylt okkur. Þau eru ekki hluti af okkur og þar af leiðandi tengjum við ekki við vonir þeirra, við tilgang þeirra og þarfir. Við þurfum ekki að tengjast þeim ef þau tilheyra okkur ekki. Og með því aftengjast öðru fólki á þennan hátt getum við auðveldlega átt rökræður hér inni í þessum sal og annars staðar í samfélaginu um hversu marga aðra við viljum fá hingað til okkar og hvað þurfi mikinn pappír og margar málmskífur til að dekka þetta og hvað mikinn pappír við eigum eftir fyrir okkur. Eigum við svo bara að afmá allar þessar ósýnilegu línur sem hefta för fólks til þessa ímyndaða lands? Glundroði, óvissa, hræðsla - skiljanlega. En málið er að þetta eru manneskjur; hold og blóð, vonir, bænir, sálir. Þau eru hluti af okkur. Þau eru við. Ég held að það sé eðlilegt og ósköp mannlegt að vera óörugg og hrædd við fólk sem við upplifum sem aðra tegund, annars staðar frá, óskylt samfélag, öðruvísi hugsun. Það er í eðli okkar að bregðast við því ókunnuga með hræðslu. Það eru ævaforn viðbrögð sem hafa þjónað sérstökum tilgangi í þróunarsögu mannkyns og mögulega haldið okkur lifandi á tímum ólíkum þeim sem við lifum á núna. Hið óþekkta gat vissulega verið og var oft raunveruleg ógn. Hræðsla og varhugur eru því náttúruleg varnarviðbrögð. Við þurfum líka að sjá þetta og fyrirgefa okkur þetta því að þetta er eðlilegt. En málið er að við lifum í öðruvísi heimi í dag. Við erum upplýstari, við erum tengdari, við erum alheimssamfélag. Hið óþekkta þarf ekki lengur að vera ógn, ekki ef við bregðumst rétt við. Ef við tökum á móti fólki með opnum örmum og gerum það óþekkta þekkt, gerum þau að okkur, berum virðingu, sýnum áhuga, hlýju og tengjumst þá sjáum við að það er raunverulega ekkert að óttast. Á næstu árum og áratugum mun flóttamannastraumurinn þyngjast enn frekar og þá reynir á aðlögunarhæfni okkar sem erum landfræðilega heppnari en bræður okkar og systur úti í heimi. Góðu fréttirnar eru þær að við höfum endurtekið sýnt fram á vilja og getu til að bregðast við slíku og það hefur auðgað líf okkar í þessu litla og einangraða samfélagi til muna. Við þurfum að taka ákvörðun núna sem samfélag um það hvernig við ætlum að bregðast við fólki sem vill koma hingað til lands, sem vill vera hluti af okkar samfélagi. Ætlum við að loka okkur af hérna í einhverri hræðslu, hrinda fólki frá okkur, einangra okkur eins mikið og lengi og við getum í hræðslu við breytingarnar eða ætlum við að aðlagast og ætlum við að taka á móti fólki og nýta þetta ástand til að styrkja okkur? Ég ætla ekki að segja ástand, ég ætla að segja tækifæri. Þetta er tækifæri til þess að styrkja okkur sem fólk, sem þjóð. Og talandi um pappírinn sem við köllum peninga. Fólk sem upplifir að það tilheyri, fólk sem upplifir tilgang, það gefur af sér. Það á við um allt mannfólk. Það er í eðli okkar að gefa af okkur. Að fjárfesta í fólki mun skila sér í fjölbreytileika, samheldni, samkennd, samstöðu og samfélagi sem við getum öll verið stolt af. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Ef við höldum áfram í þeirri hugsun sem við erum í núna, þar sem við erum að verja takmarkaðar auðlindir, - það er hugsunin, við erum í skortshugsuninni - þá einhvern veginn tvístrum við fólki í einhverja sérhópa, að við getum ekki hjálpað þessu fólki af því að við þurfum að hjálpa þessu fólki, eða að við getum ekki tekið á móti þessu fólki af því að það mun verða baggi á samfélagið. Við verðum að muna í allri þessari umræðu að við höfum ótrúlega mikið af upplýsingum um hvernig mannfólk þrífst, hvernig það hagar sér í mismunandi aðstæðum og hvernig við getum raunverulega dregið fram bæði það versta og það besta í fólki. Við þurfum að nýta þessa þekkingu, þessa vitneskju, til þess að búa til verkfæri til að nálgast vandamál á þann hátt að við erum sjá fólk, einstaklinga og líf sem heilagt og sem óþrjótandi auðlind ímyndunarafls og sköpunarkrafts sem við getum notað til að byggja saman, ekki bara betra samfélag heldur betri heim. Nú veit ég að mögulega hljóma ég útópísk eins og svo oft áður, forseti, en við verðum að hafa útópíur, annars staðnar samfélagið. Það er bara dálítið það sem mig langaði til að varpa ljósi á í dag.

Frú forseti. Mig langar aðeins að reyna að leiðrétta misskilning sem kemur dálítið oft fram í umræðum hér um umsækjendur um alþjóðlega vernd og þá misskilning sem kemur oft fram af því að það er verið að tala um að fólk sé að fá vernd frá löndum þar sem ekki sé neitt stríð eða annað í gangi heldur sé það að flýja eitthvert efnahagslegt ástand. Það er jafnvel gengið svo langt að halda því fram, frú forseti, að kærunefnd útlendingamála sé að veita fólki hæli á grundvelli efnahagsástands. Að sjálfsögðu getur slæmt efnahagsástand leitt til þess að í landi brotni allt niður og allt fari í fari á versta veg og þar verði stríð en það er samt ekki þannig. Þá er mikilvægt að við séum öll með það á hreinu hvað núverandi og framtíðarfrumvarp eða framtíðarlög, ef þetta frumvarp er samþykkt - hvernig þau skilgreina hverjir eigi rétt á vernd en III. og IV. kafli laga um útlendinga fjalla nákvæmlega um þetta, um flóttamenn og alþjóðlega vernd. Í 37. gr. er hugtakið flóttamaður skilgreint, með leyfi forseta, á eftirfarandi máta: „Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.“ Þetta var löng setning, frú forseti. Þarna er mikilvægt að við horfum á þetta: vegna ótta við að vera ofsóttur vegna ákveðinna hluta. Þarna stendur ekki: ótta við það að vera fátækur, ótta við það að geta ekki orðið ríkur, ótta við það að verða ekki Hollywood-stjarna eða hvað við viljum skilgreina. Það er ekkert slíkt þarna. Þetta er það sem við skilgreinum sem flóttamann. En það sem við skilgreinum sem einstakling sem þarf alþjóðlega vernd - það er dálítið góð setning þannig að ég er hræddur um að ég verði að fá að koma aftur og fara í þá grein, frú forseti - hvort þú gætir bætt mér inn á mælendaskrá svo ég geti haldið áfram að lesa skilgreininguna og sýnt fram á að þarna séu engin tækifæri fyrir fólk að fá þessa skilgreiningu, annaðhvort að vera flóttamaður eða umsækjandi um alþjóðlega vernd, einungis út frá efnahagsástandi í landinu. Og svo vil ég kannski fara í að sýna að tölfræðin sýnir að það er bara nákvæmlega þannig.

Virðulegi forseti. Við meðferð frumvarpsins komu fram ótal umsagnir og það virðist ekki hafa verið tekið mikið tillit til þeirra og fyrst hér fást hv. þingmenn stjórnarinnar ekki til að koma og ræða hvorki umsagnir né aðra þætti frumvarpsins ætla ég að lesa hérna hluta af því sem fram kemur í þessum umsögnum. Hjá Barnaheillum kemur fram að ítrekað hafi verið kallað eftir samráði en því kalli hafi ekki verið svarað. Jafnframt sé ótækt að tafir sem rekja megi til aðstandenda barns komi niður á rétti barns til efnismeðferðar. Í umsögn landlæknis segir að óásættanlegt sé að svipta fólk heilbrigðisþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar auk þess sem vart þurfi að fjölyrða um alvarlegar afleiðingar sem stöðvun heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er vegna langvinnra sjúkdóma eða bráðra, geti haft í för með sér ef ekki er brugðist við því sem upp kemur. Auk þess séu grundvallarmannréttindi að njóta heilbrigðisþjónustu og ítrekað hafi komið fram að ekki hafi verið gaumgæft að frumvarpið stæðist mannréttindakafla stjórnarskrárinnar, „en í alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi nr. 10/1979 segir m.a. í 12. gr. um „… rétt sérhvers manns til þess að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er“. Fyrir utan að það er ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu getur það boðið heim hættu fyrir aðra ef t.d. einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega eru ekki metnir alvarlegir við fyrstu sýn.“ Hafnarfjarðarbær bendir á að: „Frestun réttaráhrifa hefur gert það að verkum að Útlendingastofnun getur ekki tekið til skoðunar að endurupptaka mál þó svo talsmenn og/eða við bendum á virkilega slæmar kringumstæður hjá fjölskyldum vegna barnaverndarmála eða annarra kringumstæðna. Þannig sjáum við mál festast í kerfinu og engin sjáanlegur endir er á málsmeðferð. Teljum við því þurfa að skoða vel mál sem komin eru út fyrir málsmeðferð á stjórnsýslustigi enda getur ekki sú biðstaða sem fjölskyldur eru settar í, sér í lagi börn, staðist barnasáttmálann og önnur lög sem sett eru í þágu barna.“ Íslandsdeild Amnesty International skrifaði ítarlega og langa umsögn og miðað við tímann sem ég á eftir, virðulegi forseti, mun mér ekki nægja sá tími til að fara út í nema bara hluta af þeim umkvörtunum. Þá er nóg eftir af öðrum umsögnum sem þarf að gera grein fyrir þannig að ég áskil mér rétt til þess að koma hérna seinna og gríp niður í umsögn Kvenréttindafélags Íslands. Ekki hefur enn verið framkvæmt nægjanlegt jafnréttismat líkt og skylt er samkvæmt jafnréttislögum, nr. 150/2020. Frumvarpið hunsar þau ólíku áhrif sem slíkar lagabreytingar hafa á stöðu kynjanna. Í handbók Jafnréttisstofu segir að skoða þurfi hvort lögin muni koma til með að hafa áhrif á líf fólks og hvort munur sé á stöðu karla og kvenna í málaflokknum. Ekki er tekið tillit til sérstakrar stöðu kvenna eða annarra jaðarhópa, t.d. þolenda mansals eða kynfæralimlestinga. Ekki hefur verið haft sérstakt samráð við fagaðila við vinnslu þessa frumvarps eins og bent var á í sameiginlegri ákvörðun 15 félagasamtaka á Íslandi þann 19. maí 2022. Ég mun koma hingað aftur og halda áfram lestrinum. Þú mátt setja mig á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég kem enn og aftur upp í ræðustól undir liðnum um fundarstjórn forseta til að kanna hvort eitthvað sé að frétta af hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundi Inga Guðbrandssyni, en við höfum ítrekað óskað eftir því að hann komi hingað þar sem þetta mál snertir hans ráðuneyti og hans embættismenn tróðu sér inn í málið á því stigi sem venjulega er kallað „í meðförum þingsins“ og við höfum óskað eftir því að hann komi hingað og ræði málið efnislega. Hann virðist vera týndur, alla vega höfum við ekki séð hann og reyndar virðist allur þingflokkur Vinstri grænna vera horfinn - spurning hvort hann hafi bara þurrkast út í skoðanakönnun eða eitthvað og hún virkað hingað inn í þingsal. 

Forseti mun koma óskum hv. þingmanns á framfæri.

Frú forseti. Ég kem hingað til að taka undir ósk hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar. Ég veit að það eru margir þingmenn meiri hlutans í húsi, ég skil það að einhverju marki að þau vilji ekki taka þátt í þessari umræðu. Það sem ég hef áhyggjur af er að það séu margir einstaklingar að fara að hleypa þessu máli í gegn án þess að skoða það, af því að það er búið að semja um eitthvað annað. Ég átta mig ekki á því vegna þess að það hefur í rauninni ekki komið fram. Mig langar hins vegar til að eiga þetta samtal við ykkur. Ég trúi því að ef fólk rýnir í þessi lög, áttar sig á því hvað er verið að gera hérna, þá sé þetta ekki raunverulega eitthvað sem við viljum gera. Ég myndi vilja eiga þetta samtal. Ég myndi vilja skilja hvað ykkur gengur til. Ég myndi vilja vita það vegna þess að ég trúi því ekki að það sé það sem raunverulega gerist með þessu frumvarpi.

Frú forseti. Nú er ræðutíminn orðinn svo stuttur hjá okkur að ég held alltaf í hvert skipti sem ég kem hingað upp áfram með það sem frá var horfið síðast. Líkt og ég hef nefnt hérna nokkrum sinnum, og gerði bara núna rétt áðan, þá hef ég áhyggjur af því að fólk sem er að fara að samþykkja þetta mál í gegnum þetta þing sem lög í þessu landi viti ekki hvað það er að samþykkja, viti ekki um hvað það snýst, viti ekki hvað það raunverulega gerir, taki gagnrýnislaust fullyrðingum þeirra sem leggja þetta frumvarp fram, sem er dómsmálaráðherra, um tilgang og markmið þessara laga og áhrif þeirra. Vegna þessa, og þar sem það er bara þannig að það er meiri hlutinn sem ræður hér á þessu þingi og þau munu ná þessu máli í gegn ef þau ætla sér að ná þessu máli í gegn, þá, eins og ég hef lýst yfir nokkrum sinnum, get ég ekki samvisku minnar vegna leyft því að gerast öðruvísi en að ég sé búin að gera allt sem ég get, allt sem í mínu valdi stendur til að útskýra hvað er hér í gangi. Það er ekki bara af prinsippástæðum sem ég er mótfallin þessu frumvarpi heldur vegna þess að þetta er gríðarlega vont mál. Það er mjög slæmt, það verður mjög slæmt ef þetta frumvarp verður að lögum. Það mun hafa slæmar afleiðingar fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd, fyrir flóttafólk, fyrir stjórnsýsluna og fyrir okkar samfélag í heild. Þar sem frá var horfið síðast var ég að fara yfir ákvæði sem lagt er til með 1. gr. frumvarpsins og var ég í a-lið 1. gr. sem snýst um skilgreiningu á hugtakinu endurtekin umsókn. Líkt og ég nefndi hérna í gær þá er í sjálfu sér ekkert að því að í lögum sé ákvæði um endurtekna umsókn, hvernig skuli farið með einstakling sem leggur fram umsókn að nýju eftir að mál hans hefur verið klárað í kerfinu. En það sem ég hef mestar áhyggjur af varðandi þetta ákvæði er að það snýst ekki bara um endurteknar umsóknir. Inn í þetta er verið að möndla því sem kallað er beiðni um endurupptöku, þegar fólk kemur með ný gögn í sama máli, sömu umsókn, eða forsendur breytast í því máli. Samkvæmt almennum stjórnsýslulögum sem gilda um réttindi borgaranna í samskiptum við stjórnvöld eiga einstaklingar rétt á því að fá mál sitt tekið upp að nýju ef ákvörðunin sem var tekin var byggð á röngum forsendum, röngum gögnum eða röngum upplýsingum eða öðru, eða eitthvað hefur breyst verulega. Ég las orðrétt upp úr lagaákvæðinu í ræðu minni í gær þannig að ég ætla ekki að endurtaka það, fólk getur svo sem flett því upp. Með þessari skilgreiningu á endurtekinni umsókn í a-lið 1. gr. frumvarpsins spilar 7. gr. frumvarpsins þar sem í lokamálslið er aftengd þessi grein stjórnsýslulaga sem kveður á um rétt fólks til að fá mál sitt endurskoðað ef tilefni er til. Þetta var svona smá upprifjun á minni gagnrýni, mínum helstu áhyggjum af þessu ákvæði. Ég hef miklar áhyggjur af þessu ákvæði og þetta er reyndar sennilega það ákvæði sem ég held að verði einna skaðlegast í þessum lögum, þar sem af reynslu minni sem lögmaður, sem vinnur í þágu fólks á flótta, þá er það mjög oft við endurskoðun máls sem, hvað eigum við að segja, réttur næst fram. Ég held því miður að það sé ástæðan fyrir þessari tillögu. Ég held því miður að það sé viljandi verið að setja stein í götu flóttafólks til að ná fram réttindum sínum - ekki verið að gera þeim erfiðara að fá að dvelja á Íslandi, ég er ekki að tala um það, það er verið að gera þeim erfiðara að ná fram rétti sínum, mannréttindum. Af því hef ég áhyggjur. Það sem vakti hins vegar athygli mína var það að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, sem skilaði umsögn bara örfáum dögum áður en meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar skilaði frá sér nefndaráliti og afgreiddi málið úr nefndinni, gerði athugasemd við þetta ákvæði um endurteknar umsóknir, sem lýtur ekki að því sem ég er að segja heldur að því að heimildin í lögunum til þess að yfir höfuð skoða umsókn sem er endurtekin - þá er þröskuldurinn svo hár að Flóttamannastofnun segir að þetta sé ekki neitt réttaröryggi. Í ofanálag kemur Flóttamannastofnun með athugasemd við ákvæði sem ég næ ekki að fara yfir núna af því að ræðutíminn er svo stuttur. En ég mun halda áfram með þetta í minni næstu ræðu. Ég óska eftir því að forseti setji mig aftur á mælendaskrá. Ég endurtek, sama hvað hver gæti haldið: Ég er ekki í málþófi, ég er að reyna að útskýra þetta fyrir ykkur.

Frú forseti. Ég var í síðustu ræðu minni búinn að fara í gegnum það hvað er að vera flóttamaður. Stundum köllum við þá skilgreiningu það að vera kvótaflóttamaður. En förum þá að skilgreiningunni um það sem við köllum umsækjendur um alþjóðlega vernd, sem er nú svona þar sem við erum meira að tala um hér í dag. En í sömu grein, 37. gr. laga um útlendinga, segir, með leyfi forseta: „Flóttamaður samkvæmt lögum þessum er einnig útlendingur sem telst ekki flóttamaður samkvæmt ákvæði A-liðar 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna“ - þ.e. það sem ég las upp í síðustu ræðu - „ef raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka verði hann sendur aftur til heimalands síns. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.“ Þarna er í raun verið að gera greinarmun á þeim sem almennt eru kallaðir flóttamenn eða kvótaflóttamenn annars vegar og hælisleitendur eða umsækjendur um alþjóðlega vernd hins vegar. Það er einnig mikilvægt að lesa næstu grein þessara laga en í 38. gr. í sömu lögum er skilgreint hvað þurfi að uppfylla til þess að um ofsóknir sé að ræða. Munum að það stóð að útlendingur þyrfti að vera með ástæðuríkan ótta við að vera ofsóttur. Þar er talað um, með leyfi forseta, „athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.“ Já, mismunun á grundvelli kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, þjóðfélagshóps og stjórnmálaskoðana er meðal þeirra atriða sem fjallað er um þar. Í 40. gr. laganna er síðan sérstaklega tekið á því ef viðkomandi hefur brotið lög eða framið stríðsglæpi, þá á ekkert af þessu við. Þarna er á mjög skýran hátt tekið á því sem oft er talað um, að hingað séu bara að koma glæpamenn, sem auðvitað er alger fásinna og ekkert annað en kynþáttahatur í mínum huga. Já, ekkert í þessari 30. eða 38. gr. leiðir til þess, eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson reyndi að halda fram hér áðan, að efnahagslegar ástæður í heimalandi væru næg ástæða til þess að fá hér hæli.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mér hefur fundist áhugavert í gegnum tíðina að hlusta á hann tala um þennan málaflokk, ekki síst með tilliti til hans fyrri starfa, reynslu eða innsýnar í það hverjar aðstæður fólks á flótta geta verið. Ég hjó eftir því sem hann var að nefna um breytur hvað varðar mismunun í þessu sambandi núna og var að velta því fyrir mér, það hefur aðeins verið talað um það í þessari umræðu, samanburð við Norðurlönd, samanburð við Evrópu, hvaða skref og hvaða takt íslensk stjórnvöld vilja stíga í þessum efnum. Finnst þingmanninum það vera stóra atriðið að hér verði séríslensk löggjöf? Ætti það að vera sjálfstætt markmið að fylgja öðrum þjóðum eftir eða hvernig skildi hann þessa orðræðu meiri hlutans hvað þann þátt varðar? Af því að ég heyrði aldrei hjá stjórnarþingmönnum sem töluðu með þessum hætti hvort það væru einhver tiltekin atriði í löggjöf annarra Norðurlanda t.d. sem ætti að fylgja eða hvort það væri bara þannig að það ætti að fylgja Norðurlöndum sérstaklega að málum nú eða Evrópu, mér fannst það nú reyndar mjög áhugavert frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem eru yfirleitt óskaplega feimnir við Evrópu. Hvaða orðræðu vorum við að hlusta á þar?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Hv. þingmaður varpar einmitt upp mjög góðri spurningu. Það er endalaust talað um séríslensk ákvæði en þegar við spyrjum hv. þingmenn stjórnarflokkanna hver þessi séríslensku ákvæði séu þá getur ekkert þeirra bent okkur á þau. Jú, ákvæði útlendingalaga hér eru að sjálfsögðu ekki nákvæmlega eins og einhvers staðar í öðrum löndum, hvort sem það er á Norðurlöndum eða í Evrópu. Það er meira að segja þannig í Evrópu, í Evrópusambandinu, sem ég veit að hv. þingmaður er mjög fylgjandi, að þar er ekki sameiginleg útlendingalöggjöf. Löndin innan Evrópusambandsins taka mismunandi á hlutunum rétt eins og öll Norðurlöndin taka mismunandi á hlutunum. Það er rosalega mikilvægt að hafa það í huga að það eru breytur sem skipta máli í þessu öllu saman. Ef við horfum á Úkraínubúana sem eru að koma á flótta frá Úkraínu - flest þeirra eru að sjálfsögðu næst Úkraínu, eru í Póllandi, og um 2.500 manns hafa komið hingað. Ég held að það séu miklu meira landfræðilegir þættir sem ráði séríslenskum hagsmunum. Ég held að það séu líka atriði eins og það að við erum mjög framarlega þegar kemur að jafnrétti. Við erum mjög framarlega þegar kemur að réttindum hinsegin og kynsegin fólks. Að sjálfsögðu leitar jafnvel fólk sem er á flótta sem er hinsegin og kynsegin til Íslands út af því. Það er kannski segull. En það er þá segull sem ég er mjög stoltur af að við höfum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég tók til máls í þessari umræðu í gær og var þá m.a. að vísa í reynslu mína af því að ég sat í allsherjarnefnd, að mig minnir fyrir tveimur árum síðan, og þetta frumvarp var þar þá í aðeins annarri útgáfu til meðferðar. Ég var að tala um tímasóunina sem mér finnst ríkisstjórnin stunda við matreiðslu á þessu máli en þar var ég að vitna til þess að stjórnarliðar væru stundum að tala um að það þyrfti að horfa á stóru myndina án þess að við fengjum önnur frumvörp sem eiga að vera systurfrumvörp þessarar löggjafar, um atvinnuréttindi fólks sem kemur t.d. ekki frá EES-svæðinu og fleira í þeim dúr. Við sjáum enga heildarstefnumótun hvað varðar bara innflytjendamál í stóru myndinni. Stóra myndin er sú að staðan í Evrópu hefur gjörbreyst með stríðinu í Úkraínu. Það er að vaxa upp kynslóð núna sem er í fyrsta sinn að meðtaka fréttir af stríðsrekstri í Evrópu. Þjóðverjar lágu undir ámæli fyrir það hvað þeir eru seinir að taka við sér um vopnaflutninga. Þetta er auðvitað algjörlega ný mynd frá seinni heimsstyrjöld. Þetta er stóra myndin. Um þessa þætti þarf auðvitað líka að ræða. Fyrir þjóð eins og Ísland sem ekki er með her, sem er mjög háð því að stórríkin virði alþjóðalög, sem getur ekki með beinum hætti tekið þátt í stríðsrekstrinum og gerir það vitaskuld ekki, er hér tækifæri til að sýna stuðning, stuðning við málstað Úkraínu og um leið auðvitað annarra flóttamanna, en mér hefur fundist skorta upp á það þegar stjórnarmeirihlutinn talar um það að við horfum á stóru myndina að það sé verið að ræða þessa breyttu heimsmynd, vil ég leyfa mér að segja, sem af stríðinu hefur hlotist.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég get ekki annað en verið sammála og rétt eins og hv. þingmaður nefndi get ég líka heldur ekki annað en verið stoltur yfir því að hingað skuli hafa komið fólk á flótta frá stríðinu í Úkraínu. Sú umræða sem við værum með í dag hér inni í þessum sal væri allt, allt önnur ef það væri ekki að gerast. Ég hef líka bent á það að fyrir 40–50 árum tókum við yfir 5.000 manns á einum degi, á einni nóttu. Þau komu ekki frá öðru landi þó svo að Heimaey eða Suðurey vilji stundum kannski fá að vera sjálfstæð frá okkur Íslendingum. Við getum tekið við eins mörgum í neyð og við þurfum vegna þess að sem samfélag gerum við það. Við þurfum að tala um stærri myndina. Hvað er þetta fólk að flýja? Þetta fólk er að flýja ástand eins og er í Úkraínu, stríð. Við erum búin að sjá stríð í Sýrlandi. Við erum búin að sjá mjög harðnandi átök í Palestínu. Við erum búin að sjá samfélag hreinlega riða til falls, þar sem stjórnarandstæðingar eru lögsóttir og drepnir á götum úti eins og við sjáum í Venesúela. Við erum búin að sjá Afganistan þar sem yfir 20 ár af valdbeitingu og öðru frá þjóðum eins og okkar samstarfsþjóðum, og Ísland tók þátt í því - við erum að sjá áhrif þess að það féll allt saman og talibanar hafa tekið yfir. Þetta er stóra myndin. 

Virðulegur forseti. Að þessu sinni sé ég sérstaka ástæðu til að þakka fyrir umræðuna sem fór fram hér á undan. Það gerist ekki í hverri einustu ræðu en nú vill svo til að ég ætlaði einmitt að fara að tala um Úkraínu og hvernig hún hefur breytt landslaginu og hvað það setur þetta frumvarp í frekar hjákátlegt samhengi og í rauninni þessi flóttamannamál yfir höfuð, af því það kerfi sem við höfum búið við byggist að miklu leyti á samevrópsku samstarfi sem snýst svolítið um að reisa girðingar í kringum Evrópu þar sem er síðan reynt að velta ábyrgðinni á því að taka við umsóknum flóttafólks á löndin sem eru á jaðrinum, Grikkland, Ítalíu og Ungverjaland og fleiri Austur-Evrópuríki. Þetta er ekki algilt. Ríki hafa svigrúm til túlkunar. Sum ríki eins og Þýskaland hafa verið mjög dugleg við að bjóða flóttafólk velkomið. Við höfum svolítið verið að beita þessu mikið og stíft, að senda fólk til annarra ríkja. Þetta er ekki bara almenn umræða því það má hæglega setja þetta í samhengi við frumvarpið sem hér er til umræðu, af því að grein sem hefur verið rakin hér og verið komið inn á áður, sem er b-liður 8. gr. í frumvarpinu, fjallar um aukna heimild til að láta ríki sem eðlilegt geti talist að eigi að bera ábyrgð á fólki taka við fólki. Ég segi um það enn og aftur: Mér finnst mjög óljóst að hverju er miðað með þessu ákvæði, að hverju þetta mun beinast. Eru þetta ríkin í kringum Venesúela? Eru þetta önnur ríki? Mun þetta leiða til þess að það sé horfið frá núverandi stefnu sem er í gildi um að ef fólk kemur í gegnum Grikkland eða Ungverjaland að þá hafi það rétt á að sækja um vernd hér? Ég held einmitt að þessi innrás í Úkraínu, sem er inn fyrir Evrópu, og hvað þetta kemur meira inn í bakgarðinum okkar allra en nokkru sinni áður, sýni svolítið að þessi viðleitni til að skipta svona upp og slá upp einhverjum girðingum sé óhjákvæmilega að líða svolítið fyrir það og að hin almenna stefna þurfi svolítið að breytast. Mér fannst síðan, svo ég vísi aftur í fyrri ræðu, mjög gott hjá hv. þm. Halldóru Mogensen að tala um óttann og hvernig hann stjórnar oft, af því að í þessu virðist hann mjög oft stjórna og er oft gripið til hans frekar en raka eða gagna eða einhvers sem hönd á festir, um að ef við slökum á hér þá opnist einhverjar flóðgáttir og af því að allir aðrir séu að halda að sér þá megum við ekki vera öðruvísi. Þarna er enn og aftur hægt að vísa svolítið til Úkraínu og skoða tölfræði. Ég er ekki búinn að kafa ofan í það en ég geri ráð fyrir að flest ríki, alla vega í Evrópu og hér í kring, séu að gera það sama og við, að taka fólki opnum örmum. Þá er þetta mjög góð í raun tilraun eða prófsteinn, jafnvel svona empírísk tilraun um það hvað gerist þegar öll ríki opna, hvernig þetta dreifist í raun. Hér er talað um segla og að við séum með miklu betri segla en aðrir. Þetta er, ef eitthvað, einn áreiðanlegasti, mælanlegi mælikvarði sem við höfum og þar erum við í meðallagi eða jafnvel aðeins neðarlega þegar kemur að fjölda flóttafólks frá Úkraínu á höfðatölu. Ég hvet fólk til að skoða það aðeins og kynna sér.

Virðulegur forseti. Ég vék að því í ræðu minni áðan að fyrst að ekki var tekið mark á þessum ótal umsögnum sem komu fram þá myndi ég gera grein fyrir þeim hér og ég ætla að lesa hérna upp úr umsögn Amnesty International, með leyfi forseta: „Íslandsdeild Amnesty International hefur borist framangreint frumvarp til umsagnar. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga var lagt fram á 149. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Það var endurflutt með nokkrum breytingum á 150., 151. og 152. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Íslandsdeild Amnesty International skilaði inn umsögn um framangreind frumvörp þegar þau voru lögð fram á 150., 151. og 152. löggjafarþingi þar sem gerðar voru alvarlegar athugasemdir við nokkur ákvæði frumvarpsins. Íslandsdeild Amnesty International gerði nokkrar alvarlegar athugasemdir við ákvæði frumvarpsins þegar það var í samráðsgátt Stjórnarráðsins í febrúar sl. Sum þeirra ákvæða eru óbreytt í frumvarpinu sem nú er lagt fram en önnur hafa tekið einhverjum breytingum. Deildin vill ítreka fyrri athugasemdir að breyttu breytanda. Gerðar eru eftirfarandi athugasemdir: 2. gr. frumvarpsins: Synjun sæti sjálfkrafa kæru. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á grundvelli 36. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 (útl.) sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski sérstaklega að svo verði ekki. Þá er gerð sú krafa að greinargerð vegna kæru berist kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Gagnaöflun vegna kæru er háð afhendingu gagna frá Útlendingastofnun sem gefur sér að lágmarki 10 virka daga til þess að afhenda skjöl. Það sama á við um gagnaöflun frá öðrum stjórnvöldum og aðilum almennt. Sú staðreynd að umsækjendur geta ekki treyst því að gögn verði afhent þeim með stuttum fyrirvara á meðan mál þeirra sæta sjálfkrafa kæru mun leiða til þess að umsækjendur um alþjóðlega vernd verða ófærir um að undirbúa viðunandi málsvörn og að mál þeirra sé nægjanlega upplýst í skilningi rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar ákvörðun er tekin. Tillögð lagabreyting felur í sér áhættu um að þessi málaflokkur verði sá eini sem lýtur málsmeðferð innan stjórnsýslunnar þar sem málsaðilum er ekki tryggður sá kostur að njóta réttar síns til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns í skilningi 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Miðað við ofangreint mun ákvæðið leiða til verulegrar skerðingar á réttarvernd umsækjenda um alþjóðlega vernd. Mikilvægt er að aukin skilvirkni komi ekki niður á réttaröryggi umsækjenda. Íslandsdeild Amnesty International leggur því eindregið til að fallið verði frá þeirri breytingu sem 2. gr. frumvarpsins felur í sér. 6. gr. frumvarpsins: Heimild til að skerða eða fella niður grunnþjónustu. Í 6. gr. frumvarpsins er lagt til að 8. mgr. 33. gr. laganna orðist svo að útlendingur sem fengið hafi endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd njóti áfram réttinda samkvæmt greininni þar til hann hafi yfirgefið landið en þó að hámarki í 30 daga frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Að þeim tímafresti loknum falli réttindin niður. Þau réttindi sem fjallað er um í 33. gr. eru grundvallarmannréttindi og snúa að grunnþörfum fyrir fæði, húsnæði og nauðsynlega heilbrigðisþjónustu auk þess sem börnum á grunnskólaaldri er tryggður réttur til menntunar. Með því að heimila skerðingu á slíkri grunnþjónustu er hætt við því að alvarleg vandamál skapist og velferð fólks sé stefnt í hættu. Mikilvægt er að tryggja að einstaklingar fái notið mannréttinda sinna að fullu þegar fyrir liggur framkvæmdarhæf ákvörðun í málum þeirra, sérstaklega í ljósi þess að slík ákvörðun kemur oft ekki til framkvæmda svo mánuðum skiptir. Sá sem bíður endursendingar nýtur þá hvorki réttar til almennrar félagsþjónustu né hefur hér atvinnurétt nema að ströngum skilyrðum uppfylltum. Tillögð skerðing eða niðurfelling á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks felur í sér alvarleg vandamál þar sem fólki er ekki tryggð lágmarksframfærsla né réttur til húsnæðis á nokkurn hátt. Þá verður að leggja áherslu á mikilvægi þess að fólk njóti grunnheilbrigðisþjónustu á meðan það dvelur hér á landi. Þau réttindi sem hér um ræðir eru meðal annars tryggð í samningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem Ísland er aðili að og hefur fullgilt, auk barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem hefur verið lögfestur á Íslandi.“ Ég mun halda áfram í næstu ræðu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að hafa ætlað að koma á framfæri spurningu til hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundar Inga Guðbrandssonar, hvort hann hafi ætlað sér að koma hingað að ræða við okkur efnislega um þetta mál þannig að ég óska eftir því að heyra hvort eitthvað hafi heyrst í ráðherra. Til vara báðum við um að það yrðu einhverjir frá Vinstri grænum. Hér í salnum með okkur er hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur frá Sjálfstæðisflokknum og ég þakka henni kærlega fyrir að vera hér að hlusta á okkur og vonandi tekur hún þátt. En mér er spurn, við erum búnir að spyrja dálítið oft um Vinstri græn og ráðherra þeirra og það virðist vera eins og þau séu jafnvel horfin. Ég er farinn að hafa áhyggjur af því hvort ég þurfi að hafa samband við góða félaga mína í björgunarsveitunum og láta fara að leita að þeim.

Forseti hefur komið óskum á framfæri um að hér hafi verið kallað eftir nærveru félags- og vinnumarkaðsráðherra og þingmanna Vinstri grænna. Þessu hefur verið komið á framfæri og við sjáum hvað setur.

Forseti. Nú hafa komið, hvað 27 umsagnir við þetta frumvarp sem við ræðum hérna, útlendingamálið. Þær eru nánast allar neikvæðar, vara við þessu máli. Það eru rauð flögg út um allt og nýjasta umsögnin til að detta inn kemur frá Samtökunum '78, datt bara inn á gáttina í dag. Mig langar dálítið að lesa hana, mér finnst þetta vera mikilvæg umsögn, með leyfi forseta: „Samtökin '78 setja mikla fyrirvara við stjórnarfrumvarp dómsmálaráðherra sem nú er til meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Samtökin '78 telja enga af þeim breytingum sem lagðar eru til, til þess fallnar að tryggja réttláta málsmeðferð hinsegin fólks sem leitar að alþjóðlegri vernd. Í núgildandi lögum er lítið sem ekkert fjallað um hinsegin fólk sem leitar að alþjóðlegri vernd, þrátt fyrir að sá hópur falli undir viðkvæma hópa. Í lögskýringartexta við þau lög var þó tæpt á hinseginleika en það er ekki gert í þessari breytingartillögu. Samtökin 78 setja sérstaklega fyrirvara við eina grein í þessum breytingum. Í 15. gr. frumvarpsins er lagt til að undanþáguákvæði a-liðar 4. mgr. 70. gr. laganna eigi ekki við um umsókn um fjölskyldusameiningu við útlending sem hefur verið boðið hingað til lands af stjórnvöldum skv. 43. gr. laganna. Samtökin '78 hafa miklar áhyggjur af þessari breytingu þar sem það er afar ólíklegt að manneskja sem komi frá landi þar sem t.d. samkynhneigð eða tvíkynhneigð er refsiverð greini fyrir fram frá því að eiga maka af sama kyni. Fólk vill einmitt finna fyrir öryggi áður en það upplýsir yfirvöld um samkynja samband sitt, vegna mikils vantrausts í garð stjórnvalda. Samtökin '78 vilja einnig benda á að einstaklingar sem leita til samtakanna hafa ítrekað þurft að sannreyna sinn hinseginleika og sum hafa þurft að ganga ansi langt til að reyna að sýna fram á það að þau vissulega tilheyri þeim hópi. Slík vinnubrögð eru að mati Samtakanna '78 ófagleg og til þess fallin að brjóta á mannréttindum þessara einstaklinga. Eins hafa einstaklingar sem leita til samtakanna verið beitt miklu ofbeldi af hálfu yfirvalda í heimalandi sínu, vegna hinseginleika síns, og eðlilega treysta þá ekki stjórnvöldum neins staðar til að opinbera hinseginleika sinn. Vegna þessa þá þarf að byggja upp traust og því fullkomlega eðlilegt að einstaklingur segi ekki frá hinseginleika sínum í fyrsta viðtali. Það hefði mátt fara í skoðun á því hvernig málsmeðferð hinsegin fólks sem leitar að alþjóðlegri vernd er almennt á Íslandi svo að það mat gæti verið grunnur að breytingum á lögum um útlendinga. Það var ekki gert við breytingar á þessum lögum. Það er ansi margt sem má bæta í lögum um útlendinga til að virða mannréttindi minnihlutahópa, en þessi breyting nær ekki til þeirra þátta og eru að mati Samtakanna '78 ekki til bóta. Jafnframt má færa rök fyrir því að þau séu skref aftur á bak þegar kemur að hinsegin fólki, með vísan til breytinga á 15. gr. laganna.“ Forseti. Þessi umsögn er ein af mörgum sem flagga því hversu lítið samráð - eða bara algjöran skort á samráði við þá aðila í samfélaginu okkar, samtök sem hafa sérfræðiþekkingu og eiga að sjálfsögðu að koma að gerð svona frumvarps alveg frá byrjun, frá upphafi, þegar það er verið að hugsa þetta, þegar verið er að þarfagreina og svo fara í þá vinnu að finna lausnir sem henta og passa upp á að það sé verið að ná utan um sem flesta þjóðfélagshópa, þá á að sjálfsögðu að kalla sem flesta að borðinu til þess að fá þeirra innsýn og sérfræðiþekkingu inn í málaflokkinn svo að þessi samtök geti sinnt sínu hlutverki sem er að standa vörð um hagsmuni, eins og Samtökin '78, viðkvæmra hópa. Það er raunverulega til skammar að það hafi ekki verið gert og mér finnst það eitt og sér að vera nóg til þess að henda þessu á ruslahaugana og byrja upp á nýtt, í alvöru. Þetta er svo ófaglegt en ekki bara það, það er svo mikill hroki sem felst í því að við skulum hérna - og þetta er ekki eina frumvarpið sem er svona, þetta er bara hluti af mynstri sem ég sé hérna trekk í trekk, að það eru alltaf að koma hérna fram frumvörp sem eru svo illa unnin og svo illa hugsuð, bara út af því að einhverjum ráðherra datt í hug að þetta væri mögulega sniðug nálgun á þetta eða út af því að það endar með því að það þarf að málamiðla málið svo svakalega mikið að það er algjörlega búið að missa allan kontext og alla stefnu, ef það var einhver stefna, til að reyna að finna lausnir til að nálgast þau markmið sem frumvarpið á að ná. Það er bara tapað, týnt í einhverju svona skítamixi - afsakið orðbragðið. Þetta er ógeðslega vond nálgun á lagagerð. Hún tryggir það raunverulega að fólk verður alltaf undir. Við verðum að standa vörð um mannréttindi. Við getum ekki kallað okkur lýðræðisríki að sönnu nema við tökum þetta hlutverk okkar alvarlega, að standa vörð um mannréttindi og það á við um alla, ekki bara einhvern einn þjóðfélagshóp fram yfir annan aðra. Það á við alla, líka fólk á flótta, útlendinga, alla. Það er ótrúlega mikið af góðum umsögnum sem hafa komið fram sem virðast eiga að vera hunsaðar. Við erum nýkomin úr nefndaviku þar sem nefndir fengu það hlutverk að vinna að málum sem hafa verið send til þeirra. Allsherjar- og menntamálanefnd er með þetta mál og það var unnið í þessu máli í nefndavikunni. Þar er ekkert verið að taka tillit til þessara gífurlega mörgu athugasemda sem hafa komið fram í umsögnum við þetta mál. Þetta mál er nýkomið í 2. umr. úr þessari nefndaviku og þá fáum við fregnir af því að þingflokkur Vinstri grænna vilji gera breytingar á málinu, en ekki fyrr en eftir 2. umr. En það vill enginn koma hingað upp og tjá sig um það hvað er verið að hugsa, hvernig breytingar á að gera. Hverju megum við búast við? Það er ekkert samtal við þingið, við aðra flokka, við stjórnarandstöðuna, um hvernig meiri hlutinn er að hugsa þetta mál. Þannig að auðvitað stöndum við hér, við ítrekum áhyggjur okkar, við lesum þessar umsagnir, ég ætla að halda áfram að gera það, 27 umsagnir, og þær eru gríðarlega langar, díteilaðar, flóknar - afsakið enskuslettuna - og mikilvægar, mikið af góðum upplýsingum sem koma þar fram og mér þykir það til skammar að þessar athugasemdir, þessar áhyggjur, þessar réttmætu áhyggjur, séu hunsaðar. Mannréttindaskrifstofa Íslands er með nokkra mjög mikilvæga punkta í sinni umsögn og aftur, áréttar skort á samráði og vísar þar til yfirlýsingar 15 samtaka. Þetta eru ótrúlega margir mikilvægir aðilar, mikilvæg samtök, mikilvægar raddir sem eru að kalla á okkur, á þingið: Hey, kommon, það var ekki haft neitt samráð við okkur, það kom enginn og talaði við okkur. Þetta eigum við samt bara einhvern veginn - æi, það er meirihlutaræði og við þurfum bara að klára þessa umræðu og leyfa ríkisstjórninni að halda áfram sínu fúski. Nei, ég sem Pírati get ekki gúterað það. Það getur ekki verið niðurstaðan. Niðurstaðan hlýtur að vera sú að meiri hlutinn taki þetta mál til sín aftur, að ríkisstjórnin taki þetta mál til sín aftur, og vinni það betur og hunskist til þess að taka tillit til þessara umsagna, þessara 27 umsagna, og breyta þessu þingmáli, þessu frumvarpi, í samræmi við þær umsagnir, og komi svo hér aftur inn á þing og eigi alvörusamtal við okkur ef þau hafa hug á því að þetta mál verði samþykkt hérna.

Frú forseti. Helsti gallinn við svo stuttan ræðutíma að maður þarf að búta mál sitt svona niður er sá að í hvert skipti þarf maður að taka af þeim stutta tíma sem maður hefur til að rifja upp fyrir hlustendum hvað maður er að tala um. Ég er sem sagt enn að útskýra fyrir þeim sem hyggjast samþykkja þetta mál þannig að það verði að lögum á Íslandi hvað þau eru að samþykkja. Ég er sannfærð um að þau geri sér ekki fulla grein fyrir því. Í a-lið 1. gr. frumvarpsins er fjallað um endurteknar umsóknir. Ég ætla að reyna að stytta mál mitt. Ekki er nóg með þær athugasemdir sem ég hef þegar bent á hér á undan, sem eru mínar helstu áhyggjur, þetta eru í rauninni þær breytingar sem ég hef einna mestar áhyggjur af í þessu frumvarpi, heldur gerði Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna í ofanálag athugasemdir við þann þátt ákvæðisins sem ég hefði talið að gæti sloppið. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er ekki þekkt fyrir það að vera neitt sérstaklega róttæk. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna einbeitir sér að því að tryggja lágmarksréttindi flóttafólks um allan heim, sendir ábendingar til ríkja til að svo megi vera. Það hefur frekar borið á því að Flóttamannastofnunin sé vænd um að ganga ekki nógu langt í sínum kröfum. Því vekur það óneitanlega mikla furðu að þegar Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerir mjög skýrar tillögur að breytingum á þessu frumvarpi, svo að það megi standast flóttamannasamninginn, sé það hunsað með öllu af hálfu meiri hlutans hér á þingi. Ekki það, ég tel mig vita hvers vegna það er og ég mun svo sem tæpa á því hér á eftir. Ég ætla að byrja á að segja frá því hvað það er sem Flóttamannastofnunin gerir athugasemdir við. Í þessu ákvæði er sem sagt bætt við skilgreiningu í lögin á hugtakinu endurtekin umsókn og það er skilgreint með þessum hætti: „Þegar útlendingur, sem sótt hefur um alþjóðlega vernd, leggur fram frekari gögn í máli sínu“ - mínar varúðarbjöllur - „eða sækir um alþjóðlega vernd að nýju eftir að hann hefur fengið niðurstöðu í máli sínu.“ - Sem er sá hluti sem er í prinsippinu í samræmi við Evrópureglur en er þó sá hluti sem Flóttamannastofnun gerir athugasemdir við. Í greinargerð með frumvarpinu segir um þetta ákvæði, með leyfi forseta: „Lagt er til að bætt verði við skilgreiningu á hugtakinu endurtekin umsókn í 3. gr. laganna. Við skilgreiningu hugtaksins var litið til skilgreiningar sambærilegs hugtaks í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2013/32/ESB um lágmarkskröfur til málsmeðferðar í aðildarríkjum við veitingu og afturköllun á stöðu flóttamanns. Nánar um endurteknar umsóknir vísast til 7. gr. frumvarpsins og skýringa við það ákvæði.“ Auðvitað vekur athygli að þarna var skilgreiningin sem er í þessari Evróputilskipun ekki tekin upp heldur er litið til hennar. Það var litið til hennar og svo var fundin upp ný skilgreining sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerir athugasemdir við. Í athugasemdum Flóttamannastofnunar, sem hafa verið þýddar á íslensku - reyndar með nokkrum, hvað eigum við að segja, annmörkum á þýðingunni, sem væntanlega má rekja til þess að þýðandinn er sérfræðingur í þýðingum úr ensku yfir á íslensku en kannski ekki endilega í lagahugtökum, ég mun reyna eftir bestu getu að leiðrétta þar sem þörf krefur - segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt tillögunni er nauðsynlegt að samræma íslenskar reglur og verklag við það sem gengur og gerist í öðrum Evrópulöndum hvað varðar endurteknar umsóknir um alþjóðlega vernd og gera þær skilvirkari. Slíkum umsóknum verður vísað frá nema umsækjandinn sé staddur á Íslandi og nýjar upplýsingar í málinu séu tiltækar sem leiði til þess að sýnilega auknar líkur séu á því að endurtekna umsóknin verði samþykkt.“ Tilvitnun lýkur í bili. Þarna er Flóttamannastofnun sem sagt að rekja þröskuldinn sem settur er fyrir því að endurtekin umsókn sé tekin til greina hér á landi samkvæmt ákvæðinu. Flóttamannastofnun hefur áhyggjur af þessu orðalagi, með leyfi forseta: „Að mati Flóttamannastofnunarinnar er aðeins réttlætanlegt að meðhöndla umsókn sem endurtekna umsókn ef fyrri umsóknin var tekin til efnislegrar meðferðar, þar sem farið var eftir öllum tilheyrandi réttarfarsreglum. Margar gildar ástæður geta verið fyrir því að umsækjandi leggur fram endurtekna umsókn sem þeir sem ákvörðunina taka þurfa að meta áður en umsókninni er vísað frá. Meðal annars getur verið að breytingar hafi orðið á aðstæðum í upprunalandinu, að annmarkar eða ágallar hafi verið á fyrri málsmeðferð sem komu í veg fyrir fullnægjandi skoðun, áföll eða aðrar hömlur sem komu í veg fyrir ítarlegan vitnisburð frá umsækjandanum í fyrri málsmeðferð eða þá að umsækjandanum hafi áskotnast fleiri sönnunargögn.“ Og þá er tími minn búinn. Ég held áfram í næstu ræðu. Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Í mínum síðustu tveimur ræðum hef ég verið að ræða aðeins um skilgreininguna á flóttamönnum og umsækjendum um alþjóðlega vernd. Dómsmálaráðherrar og aðrir hv. þingmenn hafa stundum notað önnur orð, og svo ég vitni í ráðherrann, með leyfi forseta, þeir hafa talað um fólk sem er að „freista gæfunnar, fólk sem er í daglegu tali kallað efnahagslegir flóttamenn og er í leit að betri lífsskilyrðum, á ekki erindi í verndarkerfið.“ Þetta voru orð hæstv. ráðherra í ræðustól í 1. umr. um þetta mál. Ég tel, frú forseti, að það sé mikilvægt að við tölum hreint út. Við þurfum að muna það að nálægt því níu af hverjum tíu sem hingað koma eru að flýja stríð, óöld, átök og aðrar þær ofsóknir sem ég nefndi í síðustu ræðu. Þegar við skoðum tölfræðina - vegna þess að það er gaman að Útlendingastofnun birtir tölfræðina sína. Reyndar sakna ég þess að full tölfræði fyrir árið 2022 er ekki komin á vefsíðuna og skora ég á ráðherra að tala við stofnunina og fá þessar tölur uppfærðar vegna þess að við þurfum að taka ákvarðanir út frá gögnum. Gögnin sýna að þegar þú skoðar hælisleitendur, þá sem hingað koma, sækja um alþjóðlega vernd og eru frá löndum þar sem ekki er stríð eða átök er þeim umsóknum nær undantekningarlaust hafnað. Tölfræðin sýnir þetta svart á hvítu. Árið 2021 sóttu tíu manns t.d. um hæli hér á landi frá Albaníu. Tíu umsóknum var líka hafnað. 11 manns sóttu um hæli frá Kólumbíu. 11 af þeim var synjað. Meira að segja - ég og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson ræddum hér harðlega um Venesúela fyrr í dag. Hv. þingmaður vildi meina að úrskurður Útlendingastofnunar hefði gert það að verkum að allir Venesúelabúar fengju að koma hingað inn. Það er bara alls ekki satt, því samkvæmt nýjustu gögnunum frá 2021 var 23% af Venesúelabúum sem sóttu um hafnað. Þeir voru ekki taldir falla undir þessa hættu á ofsóknum sem er hluti af skilgreiningunni á þessu. Stundum er talað um að það þurfi að senda skýr skilaboð svo að hingað komi ekki flóð af fólki. Ég get ekki skilið það öðruvísi en að það að hafna fólki sem ekki kemur frá löndum þar sem eru átök og stríð séu bara ansi skýr skilaboð. Nú, það er svo allt annað mál hvort við eigum ekki að hlusta á það sem mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar benti á, að það þurfi ekki stríð eða átök til að einstaklingar falli undir skilgreiningu Flóttamannastofnunar um að eiga rétt á að vera metnir sem flóttamenn. 

Virðulegi forseti. Mér nægðu engan veginn fimm mínútur til að fara yfir umsögn Amnesty International og ég ætla að halda áfram að gera henni hérna góð skil. Með leyfi forseta held ég áfram þar sem frá var horfið: „Í greininni segir að ekki sé heimilt að fella niður réttindi alvarlega veikra og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Íslandsdeild hefur gert alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á því hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu vegna veikinda eða fötlunar. Svo virðist vera að verulega þröng skilyrði séu sett fyrir því að umsækjendur teljist falla undir að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Þá hefur Útlendingastofnun ítrekað vanrækt skyldu sína um að rannsaka hvort einstaklingur teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu og hefur tekið ákvarðanir i málum áður en mikilvæg heilbrigðisgögn hafa borist stofnuninni. Þrátt fyrir umrædda undantekningu á meginreglunni um niðurfellingu þjónustu er líklega í ljósi fyrri reynslu á mati Útlendingastofnunar að breytingin mun samt sem áður bitna harðast á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Íslandsdeild Amnesty International leggur eindregið til að fallið verði frá þeirri breytingu sem 6. gr. frumvarpsins felur í sér.“ Um 7. gr. frumvarpsins, endurtekin umsókn: „Í 7. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um sérstaka málsmeðferð svokallaðra endurtekinna umsókna. Í ákvæðinu er lagt til aukaskilyrði um að endurtekinni umsókn skuli vísað frá fylgi henni ekki gögn eða upplýsingar sem leiði til þess að sýnilega auknar líkur séu á að umsækjanda verði veitt vernd, dvalarleyfi hér á landi eða að umsókn hans verði tekin til efnismeðferðar og þau gögn eða upplýsingar hafi ekki legið fyrir við fyrri málsmeðferð. Viðbótarkrafa um að gögn sýnilega auki líkurnar á vernd er einkum til þess fallin að skapa útilokunarástæður fyrir stjórnvöld til að réttlæta synjun á fleiri umsóknum umsækjenda um alþjóðlega vernd um endurskoðun á máli þeirra og eftir atvikum til að vísa þessum umsóknum frá. Samkvæmt ákvæðinu er 24. gr. stjórnsýslulaga um endurupptöku ekki ætlað að gilda um ákvarðanir í málum er varða alþjóðlega vernd. Stjórnsýslulög kveða á um lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og að ákvæði í sérlögum geta ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum laganna. Því er ljóst að tillögð ný málsmeðferð veitir umsækjendum minna réttaröryggi en stjórnsýslulögin þar sem skilyrði fyrir endurtekinni umsókn eru strangari og meira íþyngjandi fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd en þau skilyrði sem rakin eru í 24. gr. stjórnsýslulaga. Íslandsdeild Amnesty International leggst eindregið gegn umræddri tillögu.“ Þá vík ég að 8. gr. frumvarpsins, vernd í öðru ríki. „Í 8. gr. eru lagðar til breytingar á 36. gr. útlendingalaga en sú grein hefur gegnt hlutverki öryggisventils fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd, þ.m.t. þeirra sem hafa fengið vernd í öðru Evrópuríki en neyðst til að flýja til Íslands, ýmist vegna sérstakra aðstæðna í þeim ríkjum, sérstaklega Grikklandi, Ítalíu og Ungverjalandi, eða vegna viðkvæmrar stöðu sinnar. Breytingarnar sem gert er ráð fyrir samkvæmt þessu ákvæði virðast hafa það að markmiði að útiloka þá sem þegar hafa fengið vernd í öðrum Evrópuríkjum frá því að fá vernd hérlendis óháð raunverulegum aðstæðum viðkomandi ríkis eða viðkomandi umsækjanda. Hér er tilefni til að vísa í yfirlýsingu Íslandsdeildar Amnesty International sem gefin var út 16. nóvember sl. en í henni segir m.a.: „Það er mikið áhyggjuefni að íslensk yfirvöld taka ítrekað umsóknir um alþjóðlega vernd ekki til efnislegrar meðferðar og senda þess í stað umsækjendur til Grikklands. Aðbúnaður flóttafólks í Grikklandi hefur m.a. verið gagnrýndur af Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og Amnesty International. Fjölmargar heimildir, svo sem skýrslur Evrópuráðsins og mannréttinda- og frjálsra félagasamtaka, gefa til kynna að raunverulegri stöðu flóttafólks í Grikklandi sé verulega ábótavant. Í nýlegum úrskurði kærunefndar útlendingamála nr. 513/2021 kemur beinlínis fram að það sé mat hennar að það sé ljóst af fyrirliggjandi gögnum að þeir einstaklingar sem hlotið hafi alþjóðlega vernd í Grikklandi …  Ég mun víkja að þessu síðar.

Frú forseti. Mér finnst ég vera farinn að hljóma eins og biluð plata en ég er að vonast til þess að það sé eitthvað að frétta af hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra Guðmundi Inga Guðbrandssyni eða samstarfsfélögum hans í þingflokki Vinstri grænna. Ég hef nú bara áhyggjur af því að þau sjást hvorki hér í ræðusal né í matsal Alþingis. Venjulega er nú hægt að finna fólk þar ef maður finnur það ekki hér. Ég bara óska eftir því enn og aftur að reynt verði að hafa uppi á hæstv. ráðherra og fá hann til að koma hér og ræða við okkur.

Forseti getur upplýst hv. þingmann um að þessum óskum hefur verið komið á framfæri.

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að tala um orðræðu, hvernig er talað um skjólstæðinga þess kerfis sem þetta frumvarp fjallar um. Hún er m.a. dregin fram í tengslum við frumvarpið og af þeim sem leggur það fram, hæstv. dómsmálaráðherra þegar hann talar um stjórnlaust kerfi og talar um að fólkið sé bara allt komið hingað aftur á framfæri skattgreiðenda - sem reyndist reyndar ekki alveg rétt. Sú staðreynd sýndi svolítið fram á hvaða gögnum, eða skorti á gögnum, hæstv. ráðherra byggir gjarnan sínar ákvarðanir og orðræðu en það er saga út af fyrir sig. Ég verð að segja að mér finnst þessi orðræða mjög afmennskandi. Það er verið að koma fram við fólk eins og viðföng og eitthvert fólk sem er að reyna að sækja alls konar hluti sem það á engan rétt á. Svo er sagt: Þetta frumvarp á að taka á því. Það eru bara þeir sem mega og eiga rétt sem eiga að fá. Ég og fleiri teljum að það hafi verið rakið ágætlega að þetta stenst ekki skoðun. Ástandið er ekki svona. Hv. þingmaður Gísli Rafn Ólafsson kom inn á það rétt áðan og rakti tölur um það hversu fáir sem koma frá ríkjum sem eru skilgreind sem örugg ríki sækja um og þá staðreynd að öllum er hafnað. Svo hefur verið rætt líka, ég hef t.d. gert það sjálfur, heildartölfræði yfir hafnanir, heildartölfræði yfir hvaða umsóknir eru samþykktar og svo þessi sneið sem er fólk sem er sent annað en það er samt sem áður fólk sem á rétt á vernd. Mér finnst eitt það ógeðslegasta í þessu að enginn greinarmunur sé gerður á þessu gjarnan. Það er bara sagt: Við erum að senda fólk til baka af því að það er að koma hingað en á bara engan rétt. Það á hins vegar rétt þarna og það er verið að reyna að virkja hann þarna. Það eru réttilega skiptar skoðanir á því að hversu miklu leyti við eigum að vera opin fyrir því að fólk sem getur sótt um vernd annars staðar eða hefur fengið vernd annars staðar eigi að koma hingað. Mér finnst samt lágmark að það sé talað af virðingu af því að þetta er fólk sem er í þeirri í stöðu að eiga rétt á að sækja um, hvar sem það er. Talandi um stjórnlaust ástand þá er stjórnlausa ástandið hjá ríkisstjórninni. Stjórnlausa ástandið er hjá ríkisstjórn sem getur ekki einu sinni komið hérna og talað fyrir máli sem er búið að fara í gegnum nefnd og er verið að leggja fram, ríkisstjórn sem sendir alls konar misvísandi skilaboð um að þetta verði bara skoðað einhvern veginn betur inni í nefnd aftur. Af hverju lá svona mikið á því að taka þetta út úr nefndinni? Já, það er margt sem þarf að spyrja sig að hér. Ég kem kannski betur inn á þau efnisatriði síðar. Ég kom nú inn á það í fyrstu ræðu minni um þetta mál að þessi hópur sem er að koma til baka er hópur sem er búið að vera að níðast á fyrir. Það fólk er að koma til baka vegna þess að það er að sækja réttindi sem því hafði verið neitað um sem það sækir síðan á öðru stjórnsýslustigi, annaðhvort það sjálft eða þá að það er að sækja í fordæmi sem hafa skapast út af úrskurðum sem annað fólk hefur náð fram. Þetta virðingarleysi sem er talað um og þessi hroki í rauninni, að tala alltaf um að það sé allt í fínu lagi hjá okkur, að við séum ekkert að skapa nein vandamál og kerfið sé fínt nema það þurfi bara að pússa það svolítið til, stjórnleysið sé bara út af þessu fólki 

Frú forseti. Ég held áfram þar sem frá var horfið. Það sem ég er enn að dunda mér við að útskýra, í bútum, þar sem ræðutími er stuttur, eru athugasemdir Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna við nýja skilgreiningu í þessu lagafrumvarpi sem lögð er til á hugtakinu „endurtekin umsókn“ í útlendingalögum. Í greinargerð með frumvarpinu segir að við skilgreiningu hugtaksins hafi verið litið til skilgreiningar sambærilegs hugtaks í Evróputilskipun, sem er tilgreind í greinargerðinni. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna telur hins vegar skilgreininguna sem fram kemur í lögunum ekki fullnægjandi og segir m.a., með leyfi forseta: „Að mati Flóttamannastofnunarinnar er aðeins réttlætanlegt að meðhöndla umsókn sem endurtekna umsókn ef fyrri umsóknin var tekin til efnislegrar meðferðar, þar sem farið var eftir öllum tilheyrandi réttarfarsreglum.“ Það voru auðvitað vonbrigði að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hafi ekki einu sinni séð tilefni til þess að bregðast við athugasemdum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, þar sem stofnunin nýtur mikillar virðingar og er talin vera mjög hógvær í sínum tillögum og ábendingum og er í rauninni alltaf bara að krefjast lágmarksréttaröryggis fyrir flóttafólk. Það eru sannarlega vonbrigði að meiri hlutinn hafi ekki brugðist við þessu með neinum hætti. Engar tillögur eru lagðar til í breytingartillögum meiri hlutans sem koma til móts við þessar athugasemdir, enda var búið að gera drög að meirihlutaáliti þegar umsögn Flóttamannastofnunarinnar kom í hús. Ekki þótti tilefni til að halda vinnunni áfram í nefndinni þar sem búið var að ákveða að afgreiða þetta úr nefndinni þrátt fyrir þessar alvarlegu athugasemdir og skýrar og einfaldar tillögur að lagfæringum á lögunum. Ég ætla aðeins að grípa aftur niður í umsögn Flóttamannastofnunarinnar, með leyfi forseta: „Í grundvallaratriðum er Flóttamannastofnun samþykk því að farið sé yfir það fyrirfram í tilfelli endurtekinna umsókna hvort ný atriði séu til staðar eða hafi verið sett fram sem kalli eftir efnislegri meðferð á umsókninni. Slík nálgun gerir það mögulegt að koma fljótlega auga á það þegar endurteknar umsóknir uppfylla ekki þessi skilyrði. Flóttamannastofnunin hefur þó áhyggjur af þeirri hækkun á þröskuldi sönnunargagna sem lögð eru til fyrir endurteknar umsóknir. Að mati Flóttamannastofnunar ætti ekki að meta það í fyrirframskoðun hvort slík atriði feli í sér „verulega auknar líkur“ á því að umsækjandinn hljóti alþjóðlega vernd. Taka ber umsókn til nýrrar efnislegrar meðferðar til að ákvarða hvort umsækjandinn eigi rétt á alþjóðlegri vernd.“ Þetta er umsögn Flóttamannastofnunarinnar við ákvæðið. Í lok umsagnarinnar, sem tekur á fleiri atriðum í frumvarpinu, koma tillögurnar og þær eru ákaflega skýrar og einfaldar, með leyfi forseta: „Út frá ofanverðu mælist Flóttamannastofnunin til þess að Ísland íhugi að gera breytingar á tillögunni til að: a. Tryggja það að aðeins sé litið á umsókn sem endurtekna umsókn í þeim tilfellum þar sem upprunalega umsóknin var tekin til fullrar efnislegrar meðferðar.“ - Og örlítið síðar: „d. Fjarlægja skilyrðið um „verulega auknar líkur á því að fallist verði á“ umsókn „um alþjóðlega vernd“ þegar endurteknar umsóknir eru metnar í a-lið í tillagðri 35. gr.“ Líkt og ég sagði voru það sannarlega vonbrigði að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar skyldi ekki bregðast við þessum athugasemdum en ég get því miður ekki sagt að það komi mér á óvart. Ástæðan er þessi: Tilgangur þessarar breytingartillögu í frumvarpinu hefur ekkert með endurteknar umsóknir að gera, ekki neitt. Hún gengur lengra og fellir burt rétt fólks til að fá endurupptöku máls síns ef forsendur hafa breyst eða ný gögn hafa komið fram, sem er bara í almennum stjórnsýslulögum á Íslandi. Það kemur fram í greinargerð með þessum tillögum að það er gert vegna þess að beiðnum um endurupptöku hefur fjölgað, þær eru orðnar margar. Það liggur fyrir að þorri þeirra beiðna um endurupptöku sem hafa verið lagðar fram að undanförnu eru vegna þess að málsmeðferð viðkomandi máls hefur dregist fram úr tímafrestum laganna, 12 mánuðum, og það vegna Covid-heimsfaraldursins. Það er vegna þessa sem orðið hefur nokkur fjölgun á beiðnum um endurupptöku - sem fólk á rétt á, þarna á fólk rétt á endurupptöku máls síns vegna þess að forsendur eru breyttar. Það sem meiri hlutinn er að leggja hér til 

Frú forseti. Í síðustu ræðu talaði ég aðeins um það að við hefðum verið að synja fólki. Ég tók dæmi um Albana og Kólumbíubúa. Merkilegt nokk er fólk að hlusta á okkur úti í bæ, kannski ekki hér í húsi en fólk virðist vera að horfa á þessar umræður okkar í sjónvarpinu. Ég var beðinn um að segja aðeins meira um það hverjum væri verið að hafna og hversu háu hlutfalli. Síðasta árið sem nákvæmar tölur ná yfir, en Útlendingastofnun á enn eftir að birta tölurnar fyrir 2022, þá eru þær eftirfarandi, en við verðum að muna að þetta var áður en Úkraínustríðið braust út: Þá sóttu hér um hæli 794 einstaklingar. 440 af þeim, eða um 55%, fengu synjun. Ef við förum í gegnum löndin hvert á fætur öðru þá var það þannig - og ég ætla að skoða þau í röð þaðan sem hæsta hlutfallið fékk synjun. Stærsti fjöldi þeirra sem fengu synjun voru frá Írak. Af þeim 100 sem sóttu um fengu 85 neitun. Fyrir okkur sem erum góð í stærðfræði þá eru það 85%. Næst þar á eftir komu einstaklingar frá Palestínu en af þeim 140 sem sóttu um var 82 synjað eða 59%. Nígeríubúar voru í þriðja sæti en 57 af þeim 60 sem komu hingað var synjað eða 95%. Samt er það nú þannig að í ákveðnum héruðum Nígeríu er hrein og klár borgarastyrjöld í gangi. En ókei. Ég nefndi það líka, en ætla að endurtaka það hér, að Venesúelabúar voru í fjórða sæti yfir þá sem var hafnað en 41 af þeim 176 sem sóttu um var synjað um hæli. Sómalía er land þar sem ríkt hefur algjört stjórnleysi og ástand verið óeðlilegt, borgarastríð, hundruð þúsunda ef ekki milljónir flóttamanna hafa komið þaðan; hér sóttu 46 um hæli og 28 var hafnað eða 61%. Sýrlendingar, það ætti ekki að fara fram hjá neinum að það hefur verið stríð í Sýrlandi en samt var 24 af 51, eða 57%, synjað um hæli. Hingað komu 20 Íranar, 15 af þeim, eða 75%, var synjað um hæli. Afganir voru næstir. Það má reyndar nefna það sérstaklega að Ísland bauð á þessu ári, á árinu 2021, hópi Afgana til Íslands sem svokölluðum kvótaflóttamönnum. Ríkisstjórnin talaði um að taka á móti allt að 200 manns þannig, en raunveruleikinn varð miklu færra fólk; aðrir 37 komu fyrir utan kvótaflóttamenn og af þeim var 12 synjað eða 32%. Eins og ég sagði áðan: Kólumbíubúar, 11 af 11 synjað. Albanar, 10 af 10. Þarna er ég búinn að fara yfir tíu stærstu löndin hvað varðar synjanir en ef farið er í gegnum önnur lönd þar fyrir neðan er næstum því ávallt öllum sem sækja um synjað. Árið 2021 var t.d. Úkraínubúum sem sóttu hér um hæli neitað því að þá var ekki stríð þar, nema þú spyrjir Úkraínubúana, það er auðvitað búið að vera stríð á Krímskaga frá 2014. En, frú forseti, mig langar að tala aðeins meira um Palestínu og af hverju við erum með svona stóran hóp þaðan hvað synjanir varðar og bið því um að vera settur aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Í ljósi þess að umsögn Amnesty International var meðal þeirra sem lítið mark var tekið á í þessu ferli, í þessu sýndarsamráði sem var viðhaft, þá hef ég verið að gera þeirri umsögn skil í ræðum mínum og mun halda því áfram í þessari. Ég held áfram þar sem frá var horfið, með leyfi forseta: „Yfirvöldum ber að taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar ef viðkomandi hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því. Með sérstökum ástæðum er átt við einstaklingsbundnar ástæður er varða umsækjanda sjálfan. Skal líta til þess hvort umsækjandi muni eiga erfitt uppdráttar í viðtökuríki vegna alvarlegrar mismununar, svo sem ef ríkið útilokar viðkomandi frá menntun, nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, nauðsynlegri þjónustu vegna fötlunar, eða atvinnuþátttöku á grundvelli kynhneigðar, kynþáttar eða kyns eða ef umsækjandi getur vænst þess að staða hans, í ljósi framangreindra ástæðna, verði verulega síðri en staða almennings í viðtökuríki. Ekki má flytja umsækjanda um alþjóðlega vernd til viðtökuríkis ef veigamikil rök standa til þess að raunveruleg hætta sé á að hann sæti þar eða við flutninginn ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Sú er staðan ef sinnuleysi stjórnvalda viðtökuríkis hefur þær afleiðingar að einstaklingur sem að öllu leyti er háður stuðningi ríkisins, t.d. vegna sérstaklega viðkvæmrar stöðu, verður í slíkri stöðu sárafátæktar að hann geti ekki mætt grundvallarþörfum sínum, og sem grefur undan líkamlegri og andlegri heilsu hans eða setur hann í aðstöðu sem er ósamrýmanleg mannlegri reisn. Þá er brýnt að benda á að mikilvægt er að taka sérstaklega tillit til stöðu og þarfa kvenna og stúlkna við mat á umsóknum fólks um alþjóðlega vernd. Kyn og kyngervi skiptir miklu máli þegar fjallað er um málefni flóttafólks. Það er staðreynd að staða kvenna í neyð og á flótta er sérstaklega viðkvæm þar sem þær standa frammi fyrir fjölþættri mismunun, svo sem kynbundinni mismunun og kynferðislegu ofbeldi. Með vísan til framangreindra viðmiða, umfjöllunar um aðstæður einstaklinga sem njóta alþjóðlegrar verndar í viðtökuríki og einstaklingsbundinna aðstæðna hvetur Íslandsdeild Amnesty International íslensk yfirvöld til að endurskoða stranga stefnu sína um að taka ekki til efnislegrar meðferðar mál einstaklinga í sérstaklega viðkvæmri stöðu sem sótt hafa um alþjóðlega vernd á Íslandi ef þeim hefur verið veitt hún í Grikklandi. Þá eru einnig lagðar til breytingar hvað varðar 12 mánaða tímafresti og þau tímamörk sem miða skuli við þegar talað er um málslok. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að miðað verði við málslok á stjórnsýslustigi en ekki þegar flutningur á sér stað úr landi. Hér virðist verið að afnema annars vegar réttarvernd sem umsækjendur um alþjóðlega vernd hafa og hins vegar að leysa stjórnvöld undan þeirri skyldu að ljúka málsmeðferð innan 12 mánaða. Íslandsdeild Amnesty International leggst alfarið gegn ofangreindum breytingum.“ Þá er vikið að 13. gr. frumvarpsins, fjölskyldusameining: „Með frumvarpinu eru lagðar til þær breytingar á 2. mgr. 45. gr. útlendingalaga að þeir einir geti verið grundvöllur fjölskyldusameiningar sem uppfylli skilyrði 37. og 39. gr. laganna. Þannig uppfylla einstaklingar sem fengið hafa alþjóðlega vernd á grundvelli 45. gr. ekki skilyrði fyrir frekari fjölskyldusameiningu á grundvelli ákvæðisins. Ekki verður séð hvaða ástæður eða nauðsyn liggur að baki tillögunni, auk þess sem rík mannúðarsjónarmið liggja að baki því að leyfa sameiningu fjölskyldna í tilviki þeirra sem fengið hafa alþjóðlega vernd á grundvelli 2. mgr. 45. gr. laganna. Í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna má finna meginregluna um einingu fjölskyldunnar, þar sem segir m.a. að fjölskyldan sé í eðli sínu frumeining samfélagsins og samfélaginu og ríki beri að vernda hana. Íslandsdeild Amnesty International telur að sú meginregla skuli einnig gilda um þá sem tillögunni er ætlað að undanskilja. Með tillögunni er verið að takmarka sameiningu fjölskyldna. Mikilvægt er að einstaklingar á flótta geti sameinast fjölskyldum sínum, enda getur aðskilnaður þeirra við fjölskyldur sínar reynst þeim afar þungbær, haft neikvæð áhrif á möguleika 

Virðulegi forseti. Nú langar mig að tala aðeins um stefnumótun, hvað það þýðir. Stefnumótun er þegar mynduð er einhver heildarsýn, oft út frá gildum sem eru skilgreind og svo er farið svolítið yfir breiðu myndina. Það er venjulega einhver sem er ofarlega í einhverjum valdapýramída sem fer í stefnumótun en svo er auðvitað hægt að vinna það með ýmsum hætti. Þessi aðili getur síðan átt samráð eins vítt og hann vill, kallað fleiri til og fengið alls konar sjónarmið inn. En stefnumótun er m.a. það sem ríkisstjórn er ætlað að vinna að. Þegar við hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson skiptumst aðeins á orðum þá heyrðist mér við vera nokkuð sammála um að ástandið sem við búum við núna af hálfu ríkisstjórnarinnar væri mun skárra ef það væri bara hægt að taka sig saman og koma inn með eitthvað sem kalla má stefnu. Það væri skilvirkari aðferð til að vinna hlutina, færi náttúrlega að vissu leyti mikið eftir hversu vandlega það væri unnið en það væri þá alla vega eitthvað sem byggðist á einhverri heildrænni hugsun. Ekki eins og frumvarpið sem við erum að ræða hér, sem snýst um að einn ráðherra fær einhver skilaboð úr einhverjum einum anga kerfisins um að við þurfum að taka á þessu og þessu. Svo fer umræðan í allar áttir um að það sé farið að taka á hinu og þessu og er blandað inn einhverri umræðu um álag á innviði o.s.frv. sem á bara heima á öðrum vettvangi. Hún á heima á stefnumótunarvettvangi. Svo koma spurningar eins og: Hvað þið viljið taka á móti mörgum? Það er ekkert spurningin sem liggur fyrir. Henni verður ekki svarað með nokkurs konar afstöðu til þessa frumvarps. Það er alveg sama hvernig það er afgreitt eða hvað fólk segir um þetta frumvarp, þú verður að fara út fyrir frumvarpið til að hafa skoðun á því. Hefur ríkisstjórnin skoðun á því hve margir eigi að koma hingað, hversu margir innflytjendur, hælisleitendur, eða umsækjendur um alþjóðlega vernd, eins og réttara að kalla þá samkvæmt nútímamáli, eigi að koma og sækja um og hversu marga eigi að samþykkja? Ég veit ekki til þess að ríkisstjórnin sé með einhverjar svona tölur þannig að það er í rauninni absúrd að búa við spurningar eins og hvað okkur finnst um það. Af hverju eru gerðar ríkari kröfur til einhverra sem eru lægra í valdapýramídanum en til þeirra sem eru fyrir ofan? Ég held að þetta stefnuleysi og þessi óskilvirkni sé vegna þess að þessir flokkar eru gríðarlega ólíkir en ákváðu einhverra hluta vegna koma sér saman um að vera við völd og eiga erfitt með að koma sér saman um stóru myndina af því að þau eru að horfa á hana frá svo ólíkum hliðum. Auðvitað gæti þetta í prinsippinu gengið upp. Mér finnst það ekki vera að ganga upp út frá því sem kemur eða kemur ekki frá þessari ríkisstjórn. Nú gæti einhver mögulega sagt: Er það ekki óskilvirkt að vera að ræða þetta mál áfram í stað þess að láta þetta bara fara í gegn? Af því að það er búið að segja að þessu verði breytt og það eru stjórnarflokkarnir sem bera ábyrgð á þessu á endanum. Mögulega væri bara skilvirkara að hleypa þessu í gegn en ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég treysti - miðað við það sem fram hefur komið tel ég það ábyrgðarhluta að gera það í því upplýsingalega tómarúmi sem við búum hér við. Ég veit ekki hvað verður um þetta frumvarp ef það fer aftur inn í nefnd. Ég hef engin svör fengið við því. Ég hef ekki gefið upp vonina um að það komi skýrari svör svo að það sé hægt að taka aðeins upplýstari ákvörðun um frumvarpið og afdrif þess.

Forseti. Ég byrjaði í fyrri ræðunni minni aðeins að lesa mig í gegnum umsagnir. Mér finnst það mikilvægt af því að þetta eru gríðarlega margar umsagnir; góðar umsagnir, skrifaðar af fagaðilum með sérþekkingu á sínu málasviði. Þetta eru aðilar sem var ekki haft neitt samráð við við gerð þessa frumvarps. Athugasemdir, viðvaranir, rauð flögg út um allt, þetta á bara allt að hunsa og keyra þetta mál í gegn, sem hlýtur að þykja frekar grátlegt. Vonandi tengir fólk það við ástæðu þess að við erum inni í þessum þingsal að tala um þetta mál. Það skiptir máli að gera grein fyrir þessum áhyggjum, athugasemdum þessara aðila. Það skiptir máli að fólk átti sig á því hvað það er sem er verið að reyna að keyra hér í gegn. Einhverjir stjórnarliðar sjá vonandi líka að sér og átta sig á þessari geðveilu sem er í gangi hérna, að ætla að keyra þetta mál svona í gegn óbreytt. Kvenréttindafélag Íslands segir, með leyfi forseta: „Nú liggur enn og aftur fyrir frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016. Frumvarp þessa efnis hefur verið lagt fyrr fyrir og mótmælti Kvenréttindafélag Íslands þá að jafnréttismat hefði ekki farið fram á frumvarpinu. Við fögnuðum því að sjá að því hefði verið bætt við, en tókum svo eftir að það er aðeins við 6. gr frumvarpsins og telur Kvenréttindafélagið það ekki vera fullnægjandi. Enn fremur er einungis minnst á barnshafandi konur í frumvarpinu í heild, en hvergi á þau áhrif sem þetta frumvarp hefur á kynin eða kynjajafnrétti. Þá er sérstaklega ámælisvert að hvergi er minnst á konur í viðkvæmri stöðu og hunsar frumvarpið því með öllu þá hættu sem steðjar að konum, t.d. á að lenda í mansali. Helstu atriði sem Kvenréttindafélag Íslands gagnrýnir eru að: Ekki hafi enn verið framkvæmt nægilegt jafnréttismat og hunsar frumvarpið þau ólíku áhrif sem slíkar lagabreytingar hafa á stöðu kynjanna. Ekki er tekið tillit til sérstakrar stöðu kvenna eða annarra jaðarhópa. Ekki hefur verið haft sérstakt samráð við fagaðila við vinnslu þessa frumvarps, eins og bent var á í sameiginlegri áskorun 15 félagasamtaka á Íslandi þann 19. maí 2022.“ Ef við förum áfram inn í þessa umsögn er gerð ítarlegri grein fyrir athugasemdum. Það sem mér finnst m.a. áhugavert af því sem kemur hérna fram - eða ég veit ekki hvort það er rétta orðið, mér finnst þetta bara vera sláandi. Hér kemur fram, með leyfi forseta: „UN Women á Íslandi bendir á að ein af hverjum fimm konum á flótta hefur þurft að þola kynferðislegt ofbeldi;“ - ein af hverjum fimm konum, herra forseti - „að 60% kvenna í heiminum sem deyja á meðgöngu eða af barnsburði deyi á átakasvæðum; að konur og börn séu fjórtán sinnum líklegri til að deyja við slíka neyð; að stelpur séu rúmlega helmingi líklegri til að detta úr námi; og að konum sé yfirleitt haldið utan við ákvarðanatökur í neyð og á átakasvæðum og að þarfir almennings séu þar af leiðandi greindar fyrst og fremst út frá þörfum karla. Því er mikilvægt að tillit sé tekið til sérstakrar stöðu kvenna þegar farið er yfir umsóknir þeirra um alþjóðlega vernd. Þó að Kvenréttindafélag Íslands fagni því að sérstakt tillit sé tekið til barnshafandi kvenna í þessu frumvarpi með því að veita þeim áframhaldandi aðgang að mæðravernd og fæðingarhjálp,“ - sem ætti, forseti, í fullri alvöru bara að vera sjálfsagt, við ættum ekki að vera að fagna því eitthvað sérstaklega að barnshafandi konur fái áframhaldandi aðgang að mæðravernd og fæðingarhjálp. Hvað er í gangi? Það er bara sjálfsagt. - „þá harmar félagið að ekkert sé tekið fram um önnur réttindi þeirra og séu þær þá í jafn mikilli hættu og aðrir að lenda á götunni, þó þær séu barnshafandi.“ Þetta er sláandi, forseti. Þessar konur koma hingað í von um skjól, öryggi og tækifæri til að lifa mannsæmandi lífi, fyrir sig, fyrir börnin sín og fyrir fjölskyldurnar sínar, og við erum að senda þær út á götuna. Það er alla vega ekkert í þessu frumvarpi sem kemur í veg fyrir að það verði gert. Forseti. Mér finnst mikilvægt að leggja áherslu á það að í 2. umr. um frumvörp geta þingmenn raunverulega talað út í hið endalausa, það eru engin takmörk á umræðunni, en þegar málið fer inn í nefnd eftir 2. umr. 

Forseti vill minna á að ræðutíminn er fimm mínútur.

Frú forseti. Nú verða upphafsorð hverrar ræðu þau sömu hjá mér: Þá held ég áfram þar sem frá var horfið. Auðvitað væri vænlegast ef ég gæti einfaldlega fengið þann tíma sem ég þarf til að útskýra þessi ákvæði fyrir fólki en ég er enn þá að útskýra það sem ég tel vera alvarlegasta ágallann á þessu frumvarpi, alvarlegustu breytinguna, hættulegustu breytinguna sem að mínu mati má ekki gerast, - þetta má ekki gerast, kæru þingmenn meiri hlutans, þið megið ekki láta þetta gerast - þ.e. á rétti einstaklinga til að fá mál sitt endurupptekið í kjölfar þess að ákvörðun hefur verið birt ef viðkomandi er með ný gögn eða forsendur eru breyttar, svo sem ef tímafrestir eru uppurnir eða slíkt. Þetta er sem sagt a-liður 1. gr. frumvarpsins sem spilar saman við 7. gr. Til að gæta samhengis ætla ég að lesa upp 7. gr. frumvarpsins. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Á eftir 35. gr. laganna kemur ný grein, 35. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Endurtekinni umsókn skal vísað frá. Þó skal taka endurtekna umsókn til meðferðar að nýju ef umsækjandi er staddur hér á landi og nýjar upplýsingar liggja fyrir í máli hans sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur eru á því að fallist verði á fyrri umsókn hans skv. 24. gr. Verði endurtekin umsókn tekin til meðferðar skal málsmeðferð hennar fyrst og fremst taka mið af þeim nýju upplýsingum eða gögnum sem liggja henni til grundvallar. Endurtekin umsókn telst ekki framhald fyrri umsóknar í skilningi 2. mgr. 36. gr. og 2. mgr. 74. gr.“ Ég geri hlé á tilvitnun. Þarna er lykillinn. Þarna er það sem segir okkur að þessum ákvæðum, þessum breytingum er beinlínis beint gegn fólki sem er að sækja um endurupptöku vegna tímafresta. „Óafgreiddar umsóknir falla niður við framkvæmd fyrri ákvörðunar eða ef umsækjandi yfirgefur landið sjálfviljugur á meðan endurtekin umsókn er til meðferðar, enda hafi réttaráhrifum fyrri ákvörðunar ekki verið frestað.“ Ég geri aftur hlé á tilvitnun. Þetta er einmitt áhugavert í ljósi þess að þegar óskað er eftir endurupptöku máls - nú hef ég gert þetta mjög oft sem talsmaður umsækjenda - vegna þess annaðhvort að ný gögn hafa komið til eða forsendur eru breyttar, það getur t.d. verið að frestir séu liðnir, þá á fólk rétt á þessari endurupptöku. Það á rétt á því að fá mál sitt endurupptekið. Kærunefnd útlendingamála hefur kerfisbundið neitað að svara beiðnum um frestun réttaráhrifa í þessum málum. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir það að þegar óskað er eftir endurupptöku - það er búið að ákveða að vísa einstaklingi úr landi til Grikklands og síðan líða þessir 12 mánuðir, við sækjum um endurupptöku, vegna þess að 12 mánuðirnir eru liðnir, það tekur alltaf einhvern einhverja daga að fara yfir þá umsókn og meta t.d. hvort viðkomandi hafi tafið mál sitt sjálfur og annað slíkt. Á þeim tíma er hægt að flytja viðkomandi úr landi því að það er gild ákvörðun sem liggur þarna fyrir en forsendurnar eru breyttar þannig að við erum búin að sækja um endurupptöku. Á meðan þetta er að gerast er hægt að flytja viðkomandi úr landi þannig að við óskum alltaf eftir frestun réttaráhrifa sem þýðir að við óskum eftir því að Útlendingastofnun biðji stoðdeild ríkislögreglustjóra um að hinkra með flutning viðkomandi úr landi þangað til að niðurstaða varðandi endurupptökubeiðnina er komin. Þessu hafnar kærunefndin ekki einu sinni. Hún kerfisbundið svarar þessum beiðnum ekki. Hún ansar þeim ekki. Á meðan hún svarar þeim ekki þá er ekki búið að fresta réttaráhrifum og það er hægt að flytja viðkomandi úr landi. Þetta sáum við gerast hérna og það kostaði ríkissjóð milljónir um daginn þar sem hópur fólks var fluttur úr landi við mikinn tilkostnað þrátt fyrir að eiga mál í meðferð sem síðan var endurupptekið og þau fengu síðan mál sitt endurupptekið. Af hverju erum við að eyða peningum í þetta? Þetta er bara vitleysa. Með þessum breytingum þá hefði þetta fólk ekki átt neina von eftir að búið var að flytja það úr landi. Málið fellur bara niður. Fyrirgefðu herra Hussein, þú gætir átt rétt á endurupptöku en það er búið að flytja þig nauðugan úr landi og þá fellur málið þitt sjálfkrafa niður. Þú átt engan möguleika á því að leita réttar þíns hér á landi þó að samkvæmt íslenskum lögum hefðir þú átt rétt á að vera hérna.  
             Þetta er það sem er verið að reyna að gera. 

Frú forseti. Eins og ég sagði í síðustu ræðu minni þá langaði mig að fjalla aðeins um það hvaðan hælisleitendur eru að koma. Það fer kannski ekki á milli mála að stærsti hópurinn er frá Úkraínu og eins og ég hef sagt hljótum við öll að vera stolt yfir því að við Íslendingar séum að taka á okkur þann hluta af baráttunni fyrir lýðræði í Evrópu. Annar stærsti hópurinn, eins og ég hef nefnt, kemur frá Venesúela og ég tel mig hafa fjallað ágætlega um þann hóp. Mig langar að tala aðeins um þriðja stærsta hópinn á síðasta ári. Um 240 manns komu frá Palestínu, árið 2022 reyndar, á heimasíðu Útlendingastofnunar var hægt að sjá tölur fyrir Palestínu, Úkraínu og Venesúela alla vega út nóvember. En 240 manns er svo sannarlega meiri fjöldi en við höfum verið að sjá koma frá Palestínu á undanförnum árum. Árið 2019 komu 24. Ég tel reyndar að 2020 og 2021 séu ekki samanburðarhæf ár enda var lítið um möguleika á því að ferðast á milli landa á þeim tíma. En af hverju ætli að hingað sé að koma fleira fólk frá Palestínu en áður? Við heyrum ekkert endilega oft í fjölmiðlum hér á Íslandi umræður um ástandið í Palestínu. Við þingmenn fengum í síðustu viku fréttabréfið Frjáls Palestína en þar kom fram að Ísraelsher hefur drepið 2.300 palestínsk börn frá aldamótum. Það eru 100 börn á ári. Og það sem hefur gerst síðan 2019 er að í Ísrael hafa eiginlega allan þann tíma mjög miklar harðlínu hægri stjórnir verið við völd. Því miður er sú hættulegasta og sú sem er lengst til hægri af þeim öllum akkúrat við völd núna. Það þýðir að enn er búið að auka við landnemabyggðir, bæði á Gasa og á Vesturbakkanum, en einnig hafa sífelldar árásir verið á þessi svæði. Fyrir utan það hafa jafnvel verið gerðar árásir á flóttamannabúðir. Allt gerir þetta það að verkum að fólkið sem þarna er vill flýja það ófremdarástand, það stríð, sem Ísrael er í raun í gegn Palestínu. En hverjar ætli séu ástæðurnar fyrir því að fólk frá Palestínu velji að fara hingað norður á hjara veraldar? Ekki eru það hrútspungarnir eða maturinn okkar. Nei, kannski skiptir það máli að Ísland var fyrst vestrænna ríkja til að viðurkenna Palestínu sem sjálfstætt land og þjóð. Já, við tókum forystu þar og gerðum þar með frábæra hluti. Ísland er líka land þar sem fjölbreytileikinn er samþykktur og stutt við fólk sem er hinsegin og kynsegin, nokkuð sem þekkist ekki í þeim hluta heimsins sem þau flýja frá. Kannski skiptir líka máli að þeir Palestínumenn sem hingað hafa komið hafa aðlagast samfélaginu vel. Það smitar út frá sér. 

Virðulegi forseti. Í síðustu þremur ræðum hef ég vikið að umsögn Íslandsdeildar Amnesty International og hefur það ekki dugað til að fara yfir allar þær athugasemdir sem Íslandsdeild Amnesty International hefur gert við frumvarpið. Tek ég nú fyrir það sem Íslandsdeild Amnesty International hefur almennt að segja um frumvarpið, með leyfi forseta: „Samkvæmt frumvarpinu er því einkum ætlað að stuðla að gagnsærri og stöðugri framkvæmd laganna, auka skilvirkni og stytta málsmeðferðartíma til hagsbóta fyrir verndarkerfið og umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þrátt fyrir þessi yfirlýstu markmið eru gildar ástæður til að halda því fram að frumvarp þetta muni leiða til mun lakari stöðu umsækjenda um alþjóðlega vernd en nú þegar er við lýði gagnvart stjórnvöldum. Hröðun málsmeðferðartíma má ekki koma niður á grundvallarréttindum einstaklinga. Íslandsdeild Amnesty International hefur áhyggjur af fleiri ákvæðum frumvarpsins. Sem dæmi má nefna að frumvarpið gerir strangari kröfu m.a. um rétt einstaklinga til að fá mál sitt endurskoðað í samanburði við hin Norðurlöndin, þ.m.t. Svíþjóð. Þykir því ástæða til að hafa verulegar áhyggjur af þróun virðingar fyrir mannréttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd á Íslandi. Íslandsdeild Amnesty International minnir á þær ríku skyldur stjórnvalda að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar og mikilvægi þess að axla ábyrgð og skapa hér góð skilyrði fyrir fólk á flótta. Íslenskum stjórnvöldum ber að tryggja að lög séu í samræmi við alþjóðlega mannréttindasamninga, svo sem mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, samning Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg félagsleg og menningarleg réttindi, sem Ísland hefur fullgilt, auk barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og Mannréttindasáttmála Evrópu sem báðir hafa verið lögfestir hér á landi. Ítrekað hefur verið bent á skort á samráði við gerð frumvarpsins auk þess að bent hefur verið á verulega vankanta á efni frumvarpsins. Deildin áréttar sérstaklega áskorun sína og 14 annarra samtaka til ríkisstjórnarinnar um að draga þetta frumvarp til baka og vinna það betur og í mun meira samráði við alla þá hagsmunaaðila sem að málaflokknum koma. Mikilvægt er að lagabreytingar sem þessar séu unnar í þverfaglegu samráði, til þess að skapa sátt um stefnu og lagaumhverfi í málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd með mannúð og mannréttindi að leiðarljósi.“ Ég get ekki sagt annað en að þessi umsögn sé sláandi. Bæði er hún sláandi því að hún bendir á augljósa vankanta á frumvarpinu en hún sýnir líka greinilega að samráð var ekki nægt. Hún sýnir líka að ábendingar Pírata um gallana á frumvarpinu, um þau vandamál sem það skapar, eiga við rök að styðjast. Þetta er ekki bara eitthvað sem við í Pírötum erum að benda á. Þetta hafa aðrir aðilar bent á og það ítrekað. Það er ekki eins og þessi gagnrýni sé að koma fram núna á lokametrunum, þvert á móti hefur Íslandsdeild Amnesty International verið að senda inn umsagnir um þetta og fyrri frumvörp ítrekað yfir langan tíma. Stjórnarliðum var því í lófa lagið að bregðast við þessum ábendingum og viðhafa betra samráð við hagsmunaaðila við samningu frumvarpsins en því hefur bara ekki verið sinnt.

Virðulegi forseti. Þættinum hefur borist bréf. Við höfum hér farið ítarlega yfir margar umsagnir við frumvarpið. Hér er ein sem kom í vikunni og er í raun áskorun í formi umsagnar sem mig langar að lesa upp. Mér finnst að við þingmenn sem erum með málið til meðferðar skuldum þessu unga fólki - rétt eins og við skuldum þeim félagasamtökum sem hafa ítrekað, hvert í sínu lagi og í sameiningu, gagnrýnt frumvarpið og hvatt til þess að það verði ekki samþykkt og að bakkað verði með það og farið í annars konar ferli - alla vega að sjónarmið þess heyrist héðan úr ræðustól. Mér finnst að við eigum að taka það að okkur fyrir þeirra hönd að kalla eftir því að sjónarmiðum þeirra verði svarað af hálfu þeirra sem annaðhvort hafa lýst yfir stuðningi við frumvarpið eða þeirra sem maður hefur grunuð um að styðja það. Það er nú ansi stór hópur sem ekki hefur látið afstöðu sína í ljós og þetta fólk þarf að svara betur þeim sjónarmiðum sem fram hafa komið. Áskorunin er frá 14 ungliðahreyfingum félagasamtaka, stjórnmálaflokka og stúdentahreyfinga. Hún hefst svona, með leyfi forseta: „Grasrótarhreyfingin Fellum frumvarpið fordæmir frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga (alþjóðleg vernd, brottvísunartilskipunin, dvalar- og atvinnuleyfi), nr. 80/2016 (alþjóðleg vernd), í daglegu máli kallað útlendingafrumvarpið. Við styðjum og tökum undir umsagnir Íslandsdeildar Amnesty International, Kvenréttindafélags Íslands, SOLARIS, Rauða krossins, UNICEF á Íslandi, UN Women og Þroskahjálpar. Við sem ungmenni í landinu höfum verulegar áhyggjur af skelfilegri þróun núverandi ríkisstjórnar í málefnum útlendinga. Við krefjumst þess að allar lagabreytingar sem standa til skuli vera gerðar með mannréttindi að leiðarljósi. Frumvarpið stangast á við ákvæði í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem er lögfestur í íslenskum lögum. Þar með ber stjórnvöldum skylda til að fylgja honum. En í 3. gr. barnasáttmálans kemur fram að stjórnvöld eigi að taka ákvarðanir sem varða börn, byggt á því sem er börnunum fyrir bestu. Auk þess brýtur frumvarpið 1. gr. jafnréttislaga. Frumvarpið veitir stjórnvöldum heimild til að senda flóttamenn til ríkja sem ekki eru talin örugg móttökuríki eins og Rauði krossinn hefur bent á.“ Ég ætla að sleppa hérna nokkrum málsgreinum sökum tímaskorts. „Við teljum að harkalegri og strangari stefna í málefnum flóttafólks og umsækjanda um alþjóðlega vernd sé röng leið að skilvirkari kerfi. Það að skerða verulega rétt flóttamanna til að fá mál sín skoðuð nægilega vel, á grunni rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar og réttlátrar málsmeðferðar, er mannréttindabrot. Í frumvarpinu kemur fram að heilbrigðisþjónusta, lágmarksaðstoð og réttur til húsnæðis falli niður 30 dögum eftir synjun á alþjóðlegri vernd. Það veldur okkur miklum áhyggjum að velferð og öryggi flóttamanna sé hunsað í þessu frumvarpi og að þau njóti ekki grundvallarmannréttinda. Eftirfarandi félög skora á dómsmálaráðuneytið, forseta Alþingis, Birgi Ármannsson, og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að draga frumvarpið til baka og vinna það upp á nýtt í samstarfi við fagaðila þar sem virðing fyrir jafnrétti og mannréttindum eru höfð í hávegum“ Undir þetta rita ungliðahreyfing Íslandsdeildar Amnesty, ungmennaráð Þroskahjálpar, Ungheill – ungmennaráð Barnaheilla, ungmennaráð UN Women, Ungir umhverfissinnar, Röskva – samtök félagshyggjufólks við Háskóla Íslands, háskólahreyfing Amnesty, Femínistafélag Háskóla Íslands, Q – félag hinsegin stúdenta, Ung vinstri græn, Ungir sósíalistar, Ungt jafnaðarfólk, Ungir píratar og Uppreisn - Ungliðahreyfing Viðreisnar Hér má sjá merki þessara félaga. Ég hvet fólk til að skoða þessa áskorun í málsgögnum með frumvarpinu á vef Alþingis.

Frú forseti. Áðan barst þættinum bréf en nú kemur bilaða platan. Við höfum ítrekað spurt hvort von sé á hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundi Inga Guðbrandssyni, eða einhverjum af félögum hans í stjórnmálahreyfingunni Vinstri grænum og hér koma hvorki inn nokkrir hv. þingmenn úr þeim flokki né hæstv. ráðherra. Mig langar því að ítreka enn og aftur beiðni til forseta um að óska eftir því að hæstv. ráðherra komi hingað og taki þátt í efnislegri umræðu um þetta mál. Ég skil hreinlega ekki af hverju hann er svona hræddur við að koma og ræða við okkur á málefnalegan og lýðræðislegan hátt um þetta mál.

Eftir því sem þessum forseta skilst hefur þessari beiðni verið komið á framfæri við ráðherra. Fleira getur forseti ekki sagt um málið að svo stöddu.

Frú forseti. Það eru mikil vonbrigði að þingmenn meiri hlutans skuli ekki vera reiðubúnir að taka þátt í þessu samtali með okkur hérna. Ég væri mjög gjarnan til í að spyrja þau í fyrsta lagi hvort þau skilji hvað þau eru að samþykkja, hvort þau átti sig á því hverju þau eru að hleypa í gegn og ef svo er hvernig þeim finnist það réttlætanlegt. Ég er enn að reyna að útskýra afleiðingarnar sem verða af þessum ákvæðum frumvarpsins, hverju fyrir sig, þar sem ég hef, eins og ég hef sagt, stórar áhyggjur af því að fólk geri sér hreinlega ekki grein fyrir því. Þá er ég ekki að segja að fólk hafi ekki unnið heimavinnuna sína og hafi ekki lesið málið, hafi ekki lesið frumvarpið, en hins vegar er þessi málaflokkur þannig, og þetta frumvarp ekki síst, að það er erfitt að átta sig á því nákvæmlega hvað frumvarpshöfundum gengur til án þess að þekkja málaflokkinn. Ég t.d. sem hef starfað sem lögmaður í þessum málaflokki um árabil get beinlínis séð í hverju einasta ákvæði mál sem liggja þarna á bak við sem koma ekki fram í greinargerðinni. Það kemur ekkert fram í greinargerðinni af hvaða tilefni er verið að setja ákvæðin. Það kemur ýmislegt fram í greinargerðinni um tilefni frumvarpsins en það er, og ég ætla leyfa mér að segja það, og ég meina það, ekki fullkomlega heiðarleg framsetning á tilefninu, því miður. Það sem ég hef verið að fjalla um í mínum síðustu ræðum og hef ekki alveg enn þá náð að úttala mig um, er ákvæði a-liðar 1. gr., sem spilar saman við 7. gr. frumvarpsins. Það varðar nýtt hugtak sem heitir endurtekin umsókn sem er gott og blessað að sé í lögunum. En á sama tíma er verið að fella niður heimild fólks til að fá mál sitt endurskoðað. Líkt og ég fór yfir áðan er þessu ákvæði augljóslega beint gegn þeim fjölda beiðna um endurupptöku sem hefur borist kærunefnd útlendingamála á undanförnum mánuðum þar sem þær eru farnar að telja talsvert hlutfall af þeim málum sem kærunefnd útlendingamála hefur á sínu borði og þetta er alveg rétt. En þetta er engin tilviljun. Þetta er vegna þess að hér var heimsfaraldur Covid-19, sem ég geri nú ráð fyrir að öll hér hafi heyrt af og orðið vör við sem gerði það að verkum að stjórnvöldum reyndist erfitt og í mörgum tilvikum ókleift að flytja fólk úr landi þar sem það voru miklar takmarkanir á ferðalögum fólks á milli landa. Þarna er ekkert við umsækjendur um alþjóðlega vernd að sakast og það er ekki við umsækjendur að sakast þrátt fyrir að upp komi ákveðnar hindranir sem valda því að það líður langur tími áður en hægt er að flytja viðkomandi úr landi og bara frá lögfræðilegu sjónarmiði þá firrir það fólk heldur ekki rétti sínum til að fá mál endurupptekin að ákveðnum tíma liðnum vegna þess að barn aðlagast alveg jafnmikið samfélaginu á 12 mánuðum hver sem ástæðan er fyrir því að þessir 12 mánuðir líða. Það er annað ákvæði í lögunum sem snýst um að eyðileggja þessa fresti en við skulum fara út í það síðar. Ég er enn að einbeita mér að þessu afnámi réttar til þess að sækja um endurupptöku. Þessi tillaga sýnir að mínu mati svo glöggt hvað þetta frumvarp er, ég ætla að leyfa mér að sletta aðeins hérna, afsakaðu forseti, reaktíft. Það er engin heildarhugsun. Það er engin framsýni í þessum tillögum. Þetta snýst ekki um að straumlínulaga eitt eða neitt. Þetta snýst um að bregðast við ástandi sem er síðan bara búið, fyrir utan að þetta eru fullkomlega röng viðbrögð við ástandinu. Eðlilegast hefði verið að taka þessi mál til efnismeðferðar. Þetta eru nokkrir tugir einstaklinga sem dvöldu í langan tíma út af Covid. Þó að þeir hafi neitað í tvær mínútur að taka eitthvert Covid-próf þá var það ekki ástæðan fyrir töfunum. Nú er ég bara búin með tímann minn. Ég legg til að þessi ræðutími verði endurskoðaður. Ég verð að biðja hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Áður en ég byrja ræðu mína þá langaði mig að segja að hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir var ansi hógvær hér áðan þegar hún talaði um að hún hefði einhverja reynslu úr þessum geira. Það eru sennilega fáir á hinu háa Alþingi sem hafa fengið jafn góða innsýn í þennan málaflokk og hv. þingmaður. Það að hv. þingmenn stjórnarflokkanna skuli ekki nýta sér það tækifæri að fá að heyra raunverulega hvernig hlutirnir gerast og raunverulega hvaða áhrif þetta frumvarp hefur er bara sorglegt í mínum augum vegna þess að við sem setjumst hér á þing eigum að taka vel upplýstar ákvarðanir um þau lög sem við setjum hér. Það er ekki hægt að vera sérfræðingur í öllu en það er svo sannarlega hægt að hlusta á þá sem eru sérfræðingar og læra af þeim og það hef ég mikið gert. En ég ætlaði að flytja mína eigin ræðu í staðinn fyrir lofræðu um kollega minn. Mig langaði að tala aðeins um tvö orð sem hafa heyrst ansi mikið í umræðunni og það eru orðin flóðbylgjur og seglar. Þetta eru sennilega vinsælustu orð vikunnar, alla vega hjá þeim sem eru í stjórnarflokkunum eða eru fylgjandi þessu frumvarpi. Við heyrum ansi oft talað hér um að það sé flóðbylgja hælisleitenda á leiðinni hingað og það séu séríslenskir seglar sem dragi allt þetta fólk hingað. Við heyrum meira að segja suma tala um að það séu hreinlega auglýsingar sem auglýsi Ísland sem frábært land til að sækja um hæli í. Ekki veit ég hvort þær auglýsingar koma frá Íslandsstofu en við erum búin að vera dugleg að auglýsa Ísland fyrir ferðamennina, kannski virkar það eitthvað líka á hælisleitendur, ég veit það ekki. En alla vega, ég held að ef þetta væri satt þá væri flóðbylgja á leiðinni hingað og það væru auglýsingar úti um allt þá væru kannski hér þúsundir að koma frá löndum þar sem ekki geisar stríð. En það er bara ekki raunveruleikinn. Það er svo auðvelt að nota svona orð og nýta þau til þess að byggja upp eitthvert hatur gagnvart því fólki sem hingað leitar í neyð og mér finnst virkilega að vera skömm að því þegar hv. þingmenn nota þvílíkan popúlisma eins og það að nota svona orð og hræðsluáróður án þess að gögnin sýni að þetta sé rétt. Já, það er mikil fjölgun á umsóknum á þessu ári en það er af því að 52% þeirra sem hingað leituðu til að fá hæli koma frá Úkraínu og það tekur að sjálfsögðu á að sýna þá mannúð og þá reisn sem þjóð að standa með þessu fólki sem er að berjast fyrir lýðræði í Evrópu. Ég veit að við teljum það ekki eftir okkur. Næststærsti hópurinn, 26%, kemur frá Venesúela. Þaðan er fólk að flýja ófriðarástand sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur skilgreint sem slíkt og alls er 7,1 milljón búin að flýja þaðan og við fáum að sjálfsögðu hluta af þessari 7,1 milljón. Samtals gera þessi tvö lönd 78% af þeim sem sóttu hingað í auknum mæli. Já, ef ekki væri þetta ástand í Úkraínu og Venesúela þá væri staðan allt önnur. Frú forseti. 

Já.

Ég bið um að fá að komast á mælendaskrá til að klára ræðu mína. Ég verð að passa mig á þessum lofræðum.

Virðulegi forseti. Ég hef enn ekki fengið nein svör við þeim ótal spurningum sem ég hef lagt fram í ræðum á Alþingi um þetta mál þannig að ég held bara áfram að fara yfir nokkrar staðreyndir og langar að benda á að þann 24. maí 2022 mætti hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, í viðtal á Rás 2 og mig langar að fara aðeins yfir þær misfellur sem fram komu í því viðtali. Sú fyrsta er að breyta þurfi lögum til að hætta að senda fólk til Grikklands sem fengið hefur þar vernd. Þetta er rangt. Lögin veita samkvæmt orðanna hljóðan stjórnvöldum í raun mjög þrönga heimild til að senda fólk til baka þangað sem það hefur fengið vernd. Meginreglan er sú að umsókn skal tekin til efnismeðferðar hér á landi en framkvæmdin er eins og það sé undantekning og ráðherra talar eins og það sé ekki hægt. Það þarf ekki að breyta lögunum. Það þarf að breyta framkvæmdinni og það er á hendi ráðherra. Stjórnvöld hafa heimild til að senda fólk til baka. Þeim ber engin skylda til þess í neinum lagalegum skilningi - engin, aldrei. Enginn getur breytt þessari framkvæmd nema dómsmálaráðherra. Lögin eru ágæt hvað stöðu þessa fólks varðar. Þeim er bara rangt beitt. Flóttafólk í þessari stöðu hefur síðan ekki aðgang að dómstólum þar sem það fær ekki gjafsókn og fær ekki að vera á landinu meðan beðið er eftir niðurstöðu dómstóla. Þá endurskoða dómstólar ekki mat stjórnvalda nema að mjög takmörkuðu leyti. Önnur misfellan er að fólk sem fær vernd í einu Evrópuríki geti farið hvert sem er í Evrópu og leitað sér að vinnu. Þetta er rangt. Dvalarleyfi fyrir flóttamann í einu Evrópuríki fylgir ferðaheimild innan Evrópu, sem ferðamaður í þrjá mánuði. Fólk í þessari stöðu hefur enga heimild til lengri dvalar eða atvinnu í öðrum ríkjum og á ekki raunhæfan kost á því að sækja um annars konar dvalar- og atvinnuleyfi en stöðu flóttamanns, sem er ekkert annað en dvalar- og atvinnuleyfi. Þau eru að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi hér á landi með því að sækja um vernd. Sú þriðja er að reglurnar séu skýrar um að fólk sem hefur fengið vernd í öðru landi skuli fara aftur þangað. Þetta er rangt. Eins og var farið yfir hérna áðan þá er þetta ekki skylda. Íslensk lög heimila og skylda jafnvel íslensk stjórnvöld til að meta hvert mál og senda fólk ekki í aðstæður á borð við þær sem margt flóttafólk býr við í Grikklandi, Ungverjalandi og á Ítalíu. Þarna er ráðherra að lýsa lögunum eins og þau væru ef frumvarpið sem hér er til umræðu yrði samþykkt. Það er akkúrat kjarninn í málinu, með þessu frumvarpi er verið að leitast eftir því að hvítþvo framkvæmdina, að gera framkvæmdina sem hefur verið við lýði að lögum og þar með erum við að hætta að standa við alþjóðlegar skuldbindingar og líta fram hjá ákalli ótal samtaka um úrbætur í þessum málaflokki. Það er reyndar nóg eftir af því sem kom fram í þessu viðtali. Ég þarf að víkja að því síðar þannig að ég óska eftir því, forseti, að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Hér áðan las ég upp nýframkomna sameiginlega áskorun nokkurra ungliðahreyfinga þar sem er skorað á hlutaðeigandi aðila hér og í ríkisstjórninni að draga þetta frumvarp til baka og byrja frá grunni á mannúðlegri forsendum. Það er ekkert nýtt í því að svoleiðis áskoranir komi fram. Það hefur verið rakið hér úr ræðustól hversu lítill stuðningur er í raun við frumvarpið og hvað stuðningur hefur verið takmarkaður alveg frá upphafi. Það hefur líka verið komið inn á hvað ákallið um samráð og önnur vinnubrögð hefur verið skýrt. Eitt skýrasta dæmið er þegar búið var að fjalla um fjórðu útgáfu þessa frumvarps í 1. umr. og það var komið í vinnu inni í nefnd, þetta var í maí í fyrra, þá gáfu nokkur félagasamtök út sameiginlega yfirlýsingu þar sem afstaða til þessa frumvarps var látin í ljós og kallað var eftir öðrum vinnubrögðum. Ég ætla að fá að lesa upp alla vega hluta hennar, eins og tíminn leyfir, bara til að minna á hvað ákallið hefur verið skýrt og minna á hvað hefur verið hunsað. Yfirlýsingin hefst svona, með leyfi forseta: „Alþingi hefur nú lokið fyrstu umræðu um frumvarp dómsmálaráðherra um breytingar á útlendingalögum. Frumvarpið er nú endurflutt í fjórða sinn en í örlítið breyttri mynd frá því frumvarpi sem birt var til umsagnar í Samráðsgátt í lok janúar sl. Endurtekið hefur komið fram fjöldi umsagna um efni frumvarpsins og því ljóst að það er mjög umdeilt. Eftirtaldir aðilar lýsa því yfir áhuga og vilja á því að koma á samráði og samvinnu um mótun laga í málaflokknum. Útlendingalöggjöfina þarf að þróa áfram af ábyrgð og raunsæi til framtíðar. Til að tryggja víðtæka sátt er mikilvægt að auka traust og gagnsæi um ákvarðanir útlendingayfirvalda, sem og móta skýra og heildstæða stefnu í málaflokknum, enda væri það í anda stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar og markmiða hennar. Allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis hefur nú sent frumvarpið til umsagnar á ný. Núverandi frumvarp er í meginatriðum það sama og áður hefur verið birt til umsagnar í Samráðsgátt. Í umsögnum um fyrri útgáfu frumvarpsins hafa umsagnaraðilar frá stofnunum og samtökum lýst yfir skorti á samráði við gerð frumvarpsins auk verulegra vankanta á efni frumvarpsins.“ Ég ætla að sleppa aðeins hér úr vegna tíma. Ég held áfram lestrinum, með leyfi forseta: „Í fyrstu umræðu Alþingis um frumvarpið kom fram að mikil vinna væri fyrir höndum fyrir allsherjar- og menntamálanefnd og að frumvarpið þurfi að skoða gríðarlega vel, bæta þurfi kerfið og jafnvel kalla til sérfræðinga ef þörf er á. Við viljum því með þessari sameiginlegu yfirlýsingu benda á að áður en lög sem þessi eru mótuð og skrifuð teljum við rétt að samráð verði haft við alla þá hagsmunaaðila sem að málaflokknum koma svo lögin tryggi að réttindi þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd séu vernduð og virt í hvívetna. Þá fyrst verður hægt að ná þeirri þverfaglegu sátt sem tókst við mótun fyrri laga. Við skorum því á ríkisstjórnina að stíga skref til baka, dýpka samtalið og samráðið og þannig ná faglegri sátt líkt og áður hefur tekist. Alþýðusamband Íslands, Barnaheill – Save the Children á Íslandi, Geðhjálp, Hjálparstarf kirkjunnar, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélag Íslands, Landssamtökin Þroskahjálp, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Rauði krossinn á Íslandi, Samtökin '78, Siðmennt, WOMEN in Iceland, UN Women á Íslandi, UNICEF á Íslandi, ÖBÍ.“ Þetta var staðan þá og þetta er staðan nú.

Frú forseti. Ég held áfram þar sem frá var horfið. Tímans vegna ætla ég ekki að endurtaka mikið af því sem ég var að segja. Ég er að fjalla um a-lið 1. gr. frumvarpsins í samspili við 7. gr. frumvarpsins, þar sem er verið að búa til nýtt hugtak í lögunum um endurtekna umsókn, sem væri gott og blessað ef þar væri ekki um leið verið að fella niður rétt fólks til að fá endurupptöku máls síns vegna nýrra gagna eða breyttra forsendna, svo sem ef tímafrestur hefur liðið. Ég ætla að klára að lesa ákvæðið sem lagt er til í þessu frumvarpi og bið fólk þegar ég les að hafa í huga mál einstaklings sem kemur til Íslands eftir að hafa fengið vernd í Grikklandi. Stjórnvöld hafa tekið meira en 12 mánuði í að afgreiða málið og einstaklingur fer fram á endurupptöku málsins vegna þess að tímafrestur er liðinn, þar sem fólk á skv. 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga rétt á efnismeðferð ef 12 mánuðir eru liðnir frá því að umsókn barst íslenskum stjórnvöldum og þá er meðferð málsins ekki á ábyrgð umsækjanda. Eftir breytingarnar, ef þessu frumvarpi verður hleypt í gegnum þetta þing, sem ég ætla rétt að vona að muni ekki gerast, þá verður ekki um neinar endurupptökur að ræða. Flóttafólk getur ekki sótt um endurupptöku máls síns. Sá grundvallarréttur í stjórnsýslulögum verður afnuminn, bara fyrir flóttafólk. Í staðinn verður litið á beiðni um endurupptöku sem endurtekna umsókn og hlustið nú vel, með leyfi forseta: „Endurtekinni umsókn skal vísað frá. Þó skal taka endurtekna umsókn til meðferðar að nýju ef umsækjandi er staddur hér á landi og nýjar upplýsingar liggja fyrir í máli hans sem leiða til þess að sýnilega auknar líkur eru á því að fallist verði á fyrri umsókn hans skv. 24. gr. Verði endurtekin umsókn tekin til meðferðar skal málsmeðferð hennar fyrst og fremst taka mið af þeim nýju upplýsingum eða gögnum sem liggja henni til grundvallar. Endurtekin umsókn telst ekki framhald fyrri umsóknar í skilningi 2. mgr. 36. gr. og 2. mgr. 74. gr.“ - sem eru tímafrestsákvæðin. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Óafgreiddar umsóknir falla niður við framkvæmd fyrri ákvörðunar“ - þ.e. ef viðkomandi er flutt - „eða ef umsækjandi yfirgefur landið sjálfviljugur á meðan endurtekin umsókn er til meðferðar, enda hafi réttaráhrifum fyrri ákvörðunar ekki verið frestað.“ - Sem er aldrei gert í þessum málum. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Endurtekinni umsókn skal beint að því stjórnvaldi sem tók þá ákvörðun sem leitað er endurskoðunar á og frestar ekki réttaráhrifum þeirrar ákvörðunar. Því stjórnvaldi sem hefur endurtekna umsókn til skoðunar er þó heimilt að fresta réttaráhrifum fyrri ákvörðunar, enda hafi umsækjandi óskað eftir því þegar hin endurtekna umsókn var lögð fram og sýnt fram á brýna nauðsyn þess að fresta framkvæmd.“ - Á þetta er aldrei fallist í þessum málum, aldrei. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Endurtekinni umsókn skal þó beint að Útlendingastofnun hafi umsækjandi farið af landi brott samkvæmt fyrirmælum fyrri ákvörðunar en komið aftur til landsins.“ Það er því alveg kýrskýrt af þessum ákvæðum að þeim er ætlað að koma í veg fyrir það að einstaklingar sem eiga rétt á endurupptöku máls síns og efnismeðferð, vegna þess að það hefur ekki tekist að flytja þau úr landi innan frests, geti leitað réttar síns með öllum tiltækum ráðum, og það ansi klaufalegum, verð ég að segja. Þessi útfærsla er með öllu algjört lögfræðilegt slys eins og má kalla það. Ég ætla að grípa aðeins niður í greinargerðina, um 7. gr. frumvarpsins, þó að tími minn sé á þrotum. Ég verð bara halda áfram í annarri ræðu. Ég ætla samt að nýta þann litla tíma sem eftir er til að byrja. Um 7. gr. frumvarpsins segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Í greininni er lagt til að mælt verði fyrir um sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna sem gerir útlendingum sem sótt hafa um alþjóðlega vernd kleift að fá ákvarðanir í málum sínum teknar upp að nýju á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga.“ Ég ætla að láta þarna staðar numið. Það er sagt berum orðum, kemur fram í greinargerðinni, að það á að fara að rugla því saman þegar einstaklingur hefur fengið niðurstöðu í máli sínu og ætlar að sækja um aftur - sem Flóttamannastofnunin hefur verið skýr um að fyrir þá málsmeðferð eru gerðar tilteknar kröfur sem hafa hins vegar ekkert með þetta að gera. Þetta snýst um endurupptöku. Þetta snýst um beiðni um endurupptöku, segjum bara vegna tímafrests. Það verður ekki hægt lengur. Ég bið forseta vinsamlegast að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætlaði hreinlega bara að kanna hvort forseta hefði nokkuð borist bréf frá hv. þingmönnum eða hæstv. ráðherra Vinstri grænna um þá beiðni okkar að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, kæmi hér og tæki þátt í efnislegri umræðu. Við höfum gefið ástæður fyrir því og allt það. Okkur langar bara að forvitnast, frú forseti, hvort einhver bréf hafi borist frá þeim þingflokki eða ráðherra um hvort þau taki þátt hér.

Forseti getur svarað hv. þingmanni því að ekkert bréf hefur borist né nokkuð annað.

Frú forseti. Mig langar í þessari ræðu, og það gæti gerst að það fari yfir í aðra ræðu, vegna þess að við erum komin í ansi stuttar ræður, að fjalla aðeins um það sem ég held að sé frekar alvarleg vöntun inn í eina af þeim breytingum sem verið er að gera. Ég trúi því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafi hreinlega ekki áttað sig á þessu. Mig langar að biðja nefndarmenn þar, sem eru kannski að hlusta - ég mun reyndar reyna að ýta á þetta við þá annars staðar líka - að skoða það mál sem ég er að fara að nefna dálítið vel. Eitt af því sem verið er að breyta í þessu frumvarpi snertir niðurfellingu á réttindum eftir 30 daga frá synjun. Þar stendur, með leyfi forseta: „Þó er ekki heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir.“ Við getum rifist um það hvort fella eigi þessa þjónustu niður eða ekki en ef við ætlum að hafa þessar undanþágur þá tel ég að meiri hlutinn hafi því miður gleymt mjög mikilvægum hópi sem þyrfti að vera undanþeginn þarna og ég veit að önnur lönd undanþiggja slíku. Það er hópur sem Evrópuráðið, sem Ísland á ekki bara sæti í heldur leiðir um þessar mundir, hefur sérstaklega bent á í tilmælum sínum sem gefin voru út 20. maí 2022, en þar er bent á að vernda þurfi flóttamenn og hælisleitendur sem eru konur. Þessi tilmæli byggjast m.a. á Istanbúl-samningnum svokallaða. En við erum einmitt að fara í sérstakar umræður um það hversu vel við höfum fylgt honum, vonandi í næstu viku. Þessi tilmæli frá Evrópuráðinu, ráðherraráði Evrópuráðsins, benda sérstaklega á það að konum og stúlkum hafi fjölgað stórlega í þessum hópi. Það er líka bent á það í þessum tilmælum að konur og stúlkur á flótta eigi mjög á hættu að verða fyrir mansali, ofbeldi, kynferðisofbeldi og öðru á meðan þær eru á flótta og séu líka sumar hverjar að flýja ofbeldi í heimalandi sínu. Þess vegna eru þessi tilmæli - með öllum fallega lagatextanum eru þetta einhverjar 15–20 síður þar sem farið er djúpt í gegnum þetta. Mig langar bara að biðja hv. allsherjar- og menntamálanefnd að íhuga það alvarlega hvort ekki þurfi að bæta inn í þessa upptalningu á hópum sem þurfi að vernda sérstaklega fyrir þessari niðurfellingu konum og stúlkum sem hafa orðið fyrir mansali eða öðru ofbeldi, það er bara hreinlega eitthvað sem við verðum að passa.

Virðulegi forseti. Í síðustu ræðu minni fór ég yfir rangfærslur sem komu fram í viðtali við hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, í morgunútvarpinu á Rás 2 þann 24. maí á síðasta ári. Ég náði ekki að fara yfir þær allar og held því áfram núna. Í fjórða lagi nefni ég þá rangfærslu að fólk í Grikklandi búi við sömu aðstæður og aðrir Grikkir. Um þetta eru ótalmargar skýrslur og um það getur hæstv. ráðherra auðveldlega lesið sjálfur. Flóttafólk hefur öll réttindi á blaði í Grikklandi en þau eru ekki virk. Flóttafólk hefur ekki raunverulegan aðgang að vinnumarkaði, ekki aðgang að húsnæðismarkaði og ekki aðgang að félagslegum úrræðum. Þetta þýðir að langflestir flóttamenn í Grikklandi eru á götunni án húsaskjóls, án matar og án vonar um að það muni nokkurn tímann breytast. Í fimmta lagi er það lagaumhverfið sem mælir gegn því að þessi hópur fái að vera, og það er aftur rangt. Lögin koma ekki í veg fyrir að fólk fái að vera og farið var yfir það í leiðréttingu við rangfærslur eitt og þrjú. Ráðherra endurtekur þetta aftur. Þá vík ég að sjöttu rangfærslunni: Flestir fara af landinu af sjálfsdáðum þegar þeir hafa fengið höfnun. Það er rangt. Fæstir fara af sjálfsdáðum eftir synjun en þegar fólki er ekki gefinn annar kostur streitist það ekki endilega á móti. Það er samt á vegum lögreglunnar og gjarnan í lögreglufylgd. Það kallast ekki að fara af sjálfsdáðum. Sjöunda rangfærslan er að það brjóti gegn jafnræði að stöðva endursendingar til eins ríkis en ekki annars. Ísland hefur ekki sent fólk til Grikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar síðan 2010. Það er byggt á aðstæðum hælisleitenda þar í landi og brýtur ekki gegn jafnræði. Mörg gögn sýna að staða fólks sem hefur fengið vernd í Grikklandi sé jafnvel verri en hælisleitenda, þ.e. þeirra sem eru að bíða eftir svari við umsókn sinni um vernd, enda er fólki vísað út úr úrræðum á vegum hersins og hjálparstofnana þegar það er búið að fá vernd. Þá fer fólk á götuna. Ætlast er til að það sjái um sig sjálft sem því er í mjög mörgum tilvikum ómögulegt að gera vegna kerfisbundinna hindrana, mismununar og annarra vandamála sem ekkert bendir til að verði nokkurn tíma leyst. Þetta ástand hefur ríkt í Grikklandi árum saman og hefur lítið breyst til batnaðar. Nær væri að segja að það brjóti gegn jafnræði að senda flóttafólk til Grikklands en ekki hælisleitendur. Að það sé ekki á forræði dómsmálaráðherra að rýmka reglur um heimild fólks til komu og dvalar í atvinnuskyni heldur sé það á forræði félags- og vinnumarkaðsráðherra - það er rangfærsla. Hæstv. ráðherra veit að það fellur ekki undir hans ráðuneyti. Útlendingalögin eru á forræði dómsmálaráðherra og það eru útlendingalög sem kveða á um heimild fólks til komu og dvalar hér á landi. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sér um atvinnuleyfin, ekki dvalarleyfin. Atvinnuleyfi er ekki hægt að veita án dvalarleyfis. Við þetta bætist að þegar er búið að leggja fram frumvarp á sviði félags- og vinnumarkaðsráðherra um atvinnuleyfi fyrir fólk með mannúðarleyfi eins og það fólk sem kemur hingað frá Úkraínu. Ég velti því fyrir mér hvort einhver af þessum rangfærslum skýrir það hvers vegna þetta frumvarp er ekki betra en raun ber vitni. Ég neyðist því miður til þess að óska eftir því að koma aftur á mælendaskrá því að ég er engan veginn búinn að tæma rangfærslurnar og mun því víkja að þeim hér í síðari ræðum.

Virðulegi forseti. Mig langar að nýta tímann og rýmið til að tala hreinlega og heiðarlega um það af hverju ég er hér að tala. Ég hef svo sem komið inn á það áður en mér finnst mikilvægt að þetta sé skýrt, eins skýrt og hægt er. Ég vona að það skili sér að þarna er ekki verið að látast eða halda einhverju aftur eða vera í einhverjum leikjum sem eru ekki alveg uppi á borðinu. Málið er, eins og hér hefur oft verið komið inn á, að 2. umr. er vettvangurinn til þess að taka djúpa efnislega umræðu og það um mál sem telst að mestu leyti fullunnið, þannig er verklagið hérna. Ég hef ekki verið mjög lengi hér við störf en ég hef fylgst með störfunum utan frá mjög lengi og þannig skil ég verklagið. Eftir 1. umr. fer málið inn í nefnd og þar fer fram mjög ítarleg vinna, málið er pússað til og svo koma breytingartillögur. Síðan fer málið úr nefnd og þá kemur þessi 2. umr. sem er í gangi núna þar sem ræðutími er rúmur, umsagnir eru komnar inn, málið búið að vinnast yfir langan tíma og nefndin að leggja það fram, eða meiri hluti hennar ef ekki er sátt um málið, hvernig hún vill að frumvarpið líti út. Þetta er að öllu jöfnu líka að því gefnu að þegar ríkisstjórnin leggur frumvarpið fram, eða ráðherrann fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, þá sé frumvarpið af hennar hálfu eins og hún vill að það líti út. Ég held og vona að verklagið sé almennt þannig, að meiningin sé að verklagið sé þannig, að ekki eigi að umturna frumvarpinu alveg í meðförum nefndarinnar. Þá er það bara lélegt frumvarp til að byrja með. En það er allt sem bendir til þess að þetta sé einmitt mjög lélegt frumvarp alveg frá upphafi. Það hefur margoft verið bent á það og kallað eftir öðruvísi verklagi og meira samráði og að ríkisstjórnin sýni meiri ábyrgð í því að taka þetta af stefnumótununarstigi. Þetta er bæði lélegt á því stigi og þetta er lélegt eins og þetta kemur út úr nefndinni. Þess vegna, og líka út frá því hve umræður hér hafa verið af skornum skammti af hálfu stjórnarþingmanna, þá treysti ég því ekki að frumvarpinu verði allt í einu alveg umturnað þannig að það verði bara miklu betra í lokaumferð í nefndinni eftir að umræðum hér lýkur. Það er bara fáheyrð hugmynd, mér finnst hún galin. Ef það er virkilega ætlast til þess að maður haldi það þá er verið að ætlast til þess að maður sé ekki alveg með fullum sönsum. En hins vegar er enn von eins og áskoranir sem hafa borist kveða á um. Enn er von til þess á þessu stigi að annaðhvort verði frumvarpið alfarið dregið til baka eða, sem væri ekki alveg eins gott að mínu mati en samt skárra en að senda það í lokaumfjöllun, að það verið tekið til baka. Ég játa reyndar fáfræði í því, ég veit ekki hvort það er tæknilega mögulegt. Hér kinkar hv. þingmaður kolli, það er mögulegt að taka frumvarpið til baka inn í nefnd með þeim hætti að 2. umr. fari fram frá grunni. En hvernig sem það er útfært þá er ég ekki sáttur, alls ekki sáttur, við þá útfærslu að frumvarpið, eins illa unnið og það er, eins illa rætt og það er, og með tilliti til óvissu, verði fært skrefi nær því að verða samþykkt.

Frú forseti. Ég treysti því og vona að einhverjir þingmenn meiri hlutans séu að hlusta á það sem ég er að reyna að segja hér. Það hvarflar að mér að mögulega verði þau til í eitthvert spjall þegar þau átta sig á því hvað það er sem er í gangi hérna, geta kannski komið og útskýrt hvernig þau skilja þetta eða hvaða önnur ástæða er fyrir því að þau telja tækt að samþykkja þá mannvonsku sem hér er verið að reyna að koma í gegnum þingið og gera að landslögum. Ég ætla að reyna að láta staðar numið, alla vega í bili, við 1. gr. frumvarpsins, með því bara að skauta svolítið ódýrt yfir b-lið 1. gr., en það er viðbót við skilgreiningu sem er fyrir í lögum, þ.e. skilgreiningu á umsækjanda um alþjóðlega vernd. Í frumvarpinu er lagt til að við þá skilgreiningu, á því hvað er umsækjandi um alþjóðlega vernd, bætist eftirfarandi, með leyfi forseta: „Útlendingur telst ekki umsækjandi um alþjóðlega vernd þegar hann hefur fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi.“ Þessu ákvæði er ætlað að spila saman með 6. gr. frumvarpsins um niðurfellingu þjónustu að 30 dögum liðnum, eftir lokaákvörðun. Ég ætla að lesa upp úr greinargerð við þetta ákvæði í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Lagt er til að bætt verði nýjum málslið við 25. tölul. 3. gr. laganna, sem verður 26. tölul. sömu greinar, þess efnis að með umsækjanda um alþjóðlega vernd sé ekki átt við útlending sem fengið hefur endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi. Er þetta lagt til í því skyni að taka af allan vafa hvað þetta varðar og tryggja samræmda framkvæmd laganna og túlkun ákvæða þeirra. Í framkvæmd hefur þessi aðgreining milli umsækjanda um alþjóðlega vernd annars vegar og útlending hins vegar ekki verið nægilega fylgt þrátt fyrir að gildandi lög geri ráð fyrir slíku. Hefur það einna helst birst við beitingu 33. gr. laganna eins og nánar er rakið í skýringum við 6. gr. frumvarpsins.“ Þetta ákvæði, þessi viðbót við skilgreininguna á umsækjendum um alþjóðlega vernd, er að mínu mati enn annað dæmi um það lögfræðilega klúður sem þetta frumvarp er. Það skilur enginn nákvæmlega hvað það er sem gerist á hvaða tímapunkti er varðar þjónustuna. Þarna er verið að kveða á um það að þegar umsækjandi um alþjóðlega vernd, hælisleitandi, hefur fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu þá teljist hann ekki lengur hælisleitandi. Og samkvæmt lögunum eins og þau eru eiga umsækjendur um alþjóðlega vernd rétt á tiltekinni þjónustu og mætti halda því fram að með þessu einu falli þjónustan niður við umsækjanda; þegar hann hættir að vera umsækjandi um alþjóðlega vernd þá hættir þjónusta við umsækjanda um alþjóðlega vernd að eiga við um hann. Ókei, samt sjá frumvarpshöfundar ástæðu til að kveða enn frekar á um niðurfellingu þjónustu til að flækja þetta aðeins meira, gera þetta enn óskiljanlegra fyrir þau sem þurfa að framfylgja þessu, sem eru Útlendingastofnun og lögreglan, sem þurfa að heimila undanþágur frá þessu og annað, og sveitarfélögin sem taka við. Þegar einstaklingur missir þjónustu sem umsækjandi um alþjóðlega vernd fer hann yfir á ábyrgð sveitarfélaganna sem svokallaður útlendingur í neyð. Í 6. gr. segir, með leyfi forseta: „Eftirfarandi breytingar verða á 33. gr. laganna:“ - sem fjallar um þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd - „8. mgr. orðast svo: Útlendingur sem fengið hefur endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd nýtur áfram réttinda samkvæmt þessari grein þar til hann hefur yfirgefið landið en þó að hámarki í 30 daga frá því að ákvörðunin varð endanleg á stjórnsýslustigi. Að þeim tímafresti loknum falla réttindin niður. Þó er ekki heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir.“ - Þarna voru komnar undanþágur frá þjónustusviptingunni. Nú koma undanþágur frá undanþágunum. Og áfram: „Í þeim tilvikum þegar umsækjandi er ríkisborgari  Ég fer fram á það við forseta að ég verði aftur sett á mælendaskrá því að ég hef hvergi nærri lokið máli mínu.

Frú forseti. Í síðustu ræðu var ég að tala um viðkvæman hóp, konur sem hafa orðið fyrir ofbeldi eða lent í mansali. Mig langar í þessari ræðu að fjalla um annan viðkvæman hóp. Það er dálítið erfitt að fjalla um þessi mál á þennan sundurleita veg sem við höfum, fimm mínútur í senn til að tala. En ég vona að það sé einhvern veginn á vef Alþingis hægt að fá meiri samfellu í þetta. En ég sagðist ætla að tala um viðkvæman hóp og það er hinsegin og kynsegin fólk. Við fengum öll að sjá það í áramótaskaupinu að það er svo sannarlega ekki tekið nægilega vel á móti þeim hóp hér á Íslandi og farið ansi langt í því að krefja fólk um að sanna hinsegin- og kynseginleikann. Þetta er ekkert einsdæmi hjá Útlendingastofnun, því miður, því ég hef heyrt ófá dæmi um fólk sem gerir þau mistök að giftast útlendingi - mistök, já, eða a.m.k. samkvæmt Útlendingastofnun virðast það vera mistök vegna þess að þau eru viss um að öll hjónabönd sem eru slík hljóti að vera plat. Það lá við - kom fram í fjölmiðlum að það var einn sem spurði hvort hann þyrfti hreinlega sýna hvort hann stundaði kynlíf með eiginkonu sinni, hvort það væri nægilegt til þess, og gera það fyrir framan fulltrúa Útlendingastofnunar. Í siðmenntuðu þjóðfélagi getum við ekki gengið svona langt og það er stundum notað gegn hælisleitendunum að þeir hafi ekki sagt frá því við komuna til landsins að þeir væru hinsegin eða kynsegin og þar af leiðandi hlytu þeir að hafa lesið það einhvers staðar að það væri góð ástæða til að fá hér hæli og því ættu þeir að nota það. En því miður er það einfaldlega þannig að hælisleitendur segja ekki frá hinsegin- og kynseginleikanum strax af ástæðum sem við erum kannski búin að gleyma því að við erum komin dálítið lengra í réttindum þessa hóps. Það er það að margt af þessu fólki sem kemur hingað kemur frá menningu þar sem hinsegin- og kynseginleikinn er stundum jafnvel bannaður með lögum. Það er því ekkert skrýtið að þetta fólk hræðist hvað yfirvöld geri við það ef það segir hreinlega frá því að það séu hinsegin eða kynsegin og við erum heldur ekki að passa nógu vel upp á það hvernig við höldum utan um þennan hóp. Ég hef heyrt því miður ófá dæmi um að hinsegin fólk hafi - hinsegin karlmenn hafa t.d. oft þurft að gista í sömu í rýmum, í herbergi með öðrum karlmönnum og verða þar fyrir árásum og jafnvel misnotkun sökum kynferðis síns. Við heyrðum hér áðan hvað Samtökin '78 hafa að segja um þetta frumvarp og hvaða áhrif það mun hafa á þennan hóp. Mig langar líka að segja að Samtökin '78 eru með alveg ótrúlega flott prógramm í gangi fyrir þennan hóp og eru að styðja hann þrátt fyrir lítið fjármagn.  
             Frú forseti. Ég vona að við tökum vel á móti hinsegin flóttafólki svo það spyrjist út því við eigum að vera stolt af því að bjóða þennan hóp velkominn 

Virðulegi forseti. Fyrst þingmenn stjórnarliða hafa ekki tekið til þess að svara þeim spurningum sem ég hef lagt fram hérna í ótal ræðum, og aðrir þingmenn, þá brá ég á það ráð að lesa upp og leiðrétta nokkrar rangfærslur sem komu fram í viðtali við hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, á Rás 2 þann 20. maí á síðasta ári. Ég held þá áfram að fara yfir þær rangfærslur sem komu fram. 9. liður: Þetta fólk kemur hér inn í verndarkerfið, ef það væri að koma hingað til að dvelja og vinna væri það að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi. Umsókn um vernd er akkúrat þetta: Umsókn um dvalar- og atvinnuleyfi. Þegar fólki er veitt staða flóttamanns fær það fjögurra ára dvalarleyfi og óbundið atvinnuleyfi. Það er opið, hægt að vinna við hvað sem er. Þetta fólk á ekki möguleika á annars konar dvalar- eða atvinnuleyfi hér á landi. Þetta er dvalar- og atvinnuleyfið sem þau eiga kost á að sækja um og kerfið gerir ráð fyrir að þau sæki um. Dómsmálaráðherra hefur einfaldlega ákveðið að synja þeim um það því honum finnst að lögin eigi að vera öðruvísi en þau eru. 10. liður: Við erum í alþjóðasamstarfi og vinnum eftir þeim reglum sem löndin setja okkur. Þetta, eins og önnur atriði sem ég er búinn að fara yfir, er rangt. Það er ekkert alþjóðasamstarf, hvorki Evrópusamstarf né annað, sem kveður á um að fólk skuli sent þangað sem það hefur fengið vernd, ekkert. Um þetta gilda landslög, ekki alþjóðasamningar eða -reglur. Dyflinnarreglugerðin gildir ekki um fólk sem er búið að fá stöðu flóttamanns í einhverju Evrópuríki. Í ofanálag er sú reglugerð skýr um það að einungis sé um heimild að ræða en ekki skyldu en hún gildir ekki einu sinni í þessum málum. Það er ekkert sem skyldar okkur til að senda þetta fólk til baka. Jafnvel þó að hún gilti væri það ekki skylda heldur heimild 11. liður er að frumvarp ráðherra muni verða til þess að málsmeðferðartími fólks styttist. Flestar breytingarnar sem ráðherra leggur til í frumvarpinu munu vinna gegn skilvirkni og fjölga málum þar sem fólk er hérna í lengri tíma án þess að fá úrlausn sinna mála. 12 mánaða reglan er tekin úr sambandi, sem dæmi, sem var ein mesta réttarbótin í átt að skilvirkni kerfisins með lögunum frá 2016. Það þýðir að fólk getur verið hérna árum saman án þess að skorið sé úr um það hvort skoða eigi umsóknina. Núgildandi lög bjóða upp á þessi mál séu afgreidd mjög hratt en með því að rembast við að reyna að senda fólk til baka er málsmeðferðin lengd og málið tafið. Samkvæmt núgildandi lögum væri hægt að taka mál þessa fólks til efnismeðferðar og veita því stöðu flóttamanns á innan við klukkutíma. Þetta eru viðurkenndir flóttamenn. Það þarf ekkert nema ákvörðun ráðherra um að hætta að senda fólk til Grikklands og Ungverjalands og það er sannarlega í verkahring ráðherra og ekki á valdi annarra. Ég ítreka það sem ég sagði hérna áðan: Mögulega, ef það var unnið eftir þessu, ef það var unnið miðað við þessar rangfærslur, þá skýrir það hvers vegna þetta frumvarp sem hér er til umræðu er ekki betra en það er og ég skil enn ekki hvers vegna við fáum ekki að heyra þær breytingar sem gera á á því hér.

Frú forseti. Þar sem nýr forseti hefur sest í stólinn langar mig að upplýsa frú forseta um margítrekaða beiðni þess efnis að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, eða jafnvel einhver annar úr hans þingflokki, komi hér og taki þátt í efnislegri umræðu um málið. Okkur skilst að fyrrum forseti hafi sent bréf og við erum reyndar líka búin að senda nokkur bréf. Mig langaði því fyrst að spyrja virðulegan forseta hvort eitthvert bréf hafi borist og ef svo er ekki hvort frú forseti gæti ítrekað þessa beiðni fyrir okkur þannig að við getum átt efnislega umræðu um málið við hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir það sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson segir hérna og ítreka enn fremur að hvað mig varðar væri það alveg að skaðlausu að ræða þetta frumvarp seinna ef aðrir hv. þingmenn eru ófærir um að mæta til umræðu sökum anna við annað og myndi raunar fagna því.

Frú forseti. Mig langar líka að segja að ég sakna þess virkilega að sjá einhverja fulltrúa úr öðrum flokkum hér inni, ekki vegna þess að þeir vilji endilega taka þátt í umræðunni heldur bara eins og rétt áðan þegar ég uppgötvaði þetta með konur sem hafa orðið fyrir ofbeldi, konur, sem eiga að njóta verndar undir Istanbúl-samkomulaginu, aðilar sem við eigum sérstaklega að horfa til þegar þær eru á flótta samkvæmt Evrópuráðinu, þarna er ég að koma með mjög beina ábendingu um að eitthvað vanti sem er ekki eitthvað sem hefur komið fram áður í umræðum innan nefndarinnar og ég er svo hræddur um að svona ábendingar - ég held að við séum öll sammála um að við viljum vernda konur sem hafa orðið fyrir ofbeldi - verði hreinlega ekki teknar til greina vegna þess að þær berist ekki fólki sem er ekki hér inni.

Virðulegi forseti. Í þetta skipti langar mig að fara aðeins yfir aðra ástæðu fyrir því að ég er hér að taka þátt í þessum umræðum og taka þetta frumvarp alvarlega, mjög alvarlega, en það er stefna flokksins míns, Pírata. Það er nefnilega þannig, eins og ég hef komið inn á í fyrri ræðum, að ein rót vandans er stefnuleysi. Þetta eru ólíkir flokkar með mjög ólíka stefnu í þessum málum og oft mjög óljósa að auki. Það er nefnilega oft lenska í stefnumótun hjá stjórnmálaflokkum að hún snýst kannski stundum meira um að líta vel út og hljóma vel svo að hægt sé að nýta stefnuna í baráttuskyni í kringum kosningar frekar en að hún snúist um að bora sig ofan í það með áþreifanlegum hætti hvað eigi að gera. Þegar þetta fer allt saman, mjög mismunandi stefna ólíkra flokka og síðan óljós stefna, ólík og óljós stefna, leiðir það til þess að úr verður eðli málsins samkvæmt óljós stefna og ónákvæm. Þá verður gjarnan eitthvað sem flýtur upp á toppinn einhvers staðar ráðandi í umræðunni, í þessu tilfelli einhver óskalisti innan úr kerfinu þar sem hlutirnir geta verið þægilegir þar sem verið er að skoða mjög þröngt sjónarhorn. Það er þá allt í einu orðið að einhverju sem ríkisstjórnin vill leggja áherslu á af því að hún getur ekki komið sér saman um neitt annað. Ég tek það mjög alvarlega að horfa til stefnu Pírata þegar ég legg mat á hvort ég eigi að samþykkja eða styðja mál. Nú er það náttúrlega þannig að stjórnarskránni segir í 48. gr., með leyfi forseta: „Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.“ Eitt af því sem heillaði mig við Pírata var málflutningur á borð við þann sem fyrrum þingmaður, Helgi Hrafn Gunnarsson, hélt uppi um sína sýn á þessi mál líkt og mörg önnur. Um þetta sagði hann að það væri sannfæring hans að hans skoðun ætti ekki alltaf að ráða heldur ætti hann stundum bara að hlusta á aðra og fara eftir þeirra ráðleggingum eða eftir annarri stefnu, frekar en einhverju sem hann vill trana fram. Þetta fannst mér vel orðað og þetta dýpkaði svolítið skilning minn á því hvernig ég lít á fulltrúalýðræðið. Eftir þessu hef ég unnið, út frá því að sannfæring er ekki sama og skoðun, sannfæring er bara það eftir hverju maður vill fara og hvaða gildum maður fer eftir og vinnur eftir. Sannfæringin getur allt eins verið einhvers konar afstaða gagnvart því að hve miklu leyti manns eigin skoðun eigi að ráða og að hve miklu leyti skoðanir annarra eigi að ráða og hve mikið lögmæti maður leggur í stefnu flokks sem maður er í. Það er reyndar mjög ánægjulegt að í þessum málaflokki og í mörgum öðrum skarast mínar skoðanir mjög mikið við formlegu stefnuna. Út af takmörkuðum tíma sýnist mér að þetta hafi meira verið inngangur að umfjöllun um stefnu Pírata í málaflokknum en raunveruleg efnisleg umfjöllun. Ég ætla því að nýta næstu ræðu mína í að fjalla betur um stefnuna sjálfa og samanburð við þetta frumvarp. Ég óska eftir að verða settur aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég var rétt byrjuð að tæpa á b-lið 1. gr. áðan sem er beintengdur við 6. gr. frumvarpsins, þannig að ég ætla aðeins að geyma það, það snýst um þjónustusviptinguna líkt og ég nefndi. Af einhverjum ástæðum þykir mikilvægt að breyta skilgreiningu í lögunum á því hvað umsækjandi um alþjóðlega vernd er og hvernig hann er frábrugðinn útlendingi í lögunum. Það snýst um að tryggja að fólk eigi ekki rétt á tiltekinni þjónustu sem er síðan líka tekið á í 6. gr. Ég ætla að vinda mér yfir í 2. gr. frumvarpsins sem er kannski sú grein sem við fyrstu sýn virðist hvað meinlausust í þessu frumvarpi, fyrir utan náttúrlega 21. gr. Ég held að það sé síðasta greinin sem er frábær, enda er hún samhljóða frumvarpi sem sú er hér stendur hefur lagt fram alveg sér. En þessi 2. gr. laganna er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Við 7. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki og skal greinargerð vegna kæru berast kærunefnd innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar.“ Það sem er verið að gera þarna er að gera kæru á ákvörðun Útlendingastofnunar sjálfkrafa til kærunefndar útlendingamála. Í dag er það þannig að eftir að ákvörðun hefur verið birt umsækjanda um synjun þá hefur hann 15 daga til að taka ákvörðun um það hvort hann vilji kæra til kærunefndarinnar. Og eftir að hann er búinn að kæra hefur hann í framkvæmd - ég held það séu enn sjö virkir dagar, eða hvort það voru tíu virkir dagar - til að skila inn greinargerð, eða fimm virka daga, ég held að það sé vika. Þarna er sem sagt verið að reyna að stytta málsmeðferðartímann um örfáa daga á kostnað réttaröryggis umsækjanda og á kostnað vinnuálags hjá kærunefnd. Þetta leiðir til þess að það verða væntanlega einhver mál kærð sem kærandi kærir sig ekkert um að kæra. Í slíkum tilvikum er mjög ólíklegt að viðkomandi fari að draga kæru sína til baka, eins og hefur verið bent á. Þá er það líklega í þeim tilvikum fólk sem er bara slétt sama um málið. Ég ætla aðeins að lesa upp það sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu um þetta ákvæði. Það er sem sagt þessi sjálfkrafa kæra, og síðan er líka í lögunum kveðið á um greinargerðarfrestinn sem er lengdur. Ég óskaði eftir þýðingu á enska orðinu, sem ég ætla ekki að hafa eftir hér uppi í pontu, á internetinu og upp kom tillagan klessuklúður. Ég er á þeirri skoðun að þetta frumvarp sé óttalegt klessuklúður og þetta ákvæði er eitt dæmi um það. Það er verið að stytta málsmeðferðartímann, ég veit ekki um hversu marga daga, við það að 15 daga kærufresti og sjö daga greinargerðarfresti er breytt í sjálfkrafa kæru og 14 daga greinargerðarfrest, úr 21 degi í 14 daga, það er verið að stytta um eina viku. Svo er í raun ekkert verið að stytta málsmeðferðartímann hjá kærunefndinni vegna þess að málið kemur ekki til kasta kærunefndar fyrr en búið er að kæra. Eins og staðan er í dag eru þarna í upphafi sjö dagar, á meðan kærunefndin er með málið til meðferðar en er að bíða eftir greinargerðinni, en verður eftir breytingarnar 14 dagar. Þetta er allt mjög skrýtið, allt óttalegt klessuklúður eins og ég segi. Ég held áfram að lesa upp úr greinargerðinni - já, já, alltaf að falla á tíma - um 2. gr., með leyfi forseta: „Undanfarin ár hefur fjölgað umsóknum um alþjóðlega vernd frá umsækjendum sem hafa dvalið í öðrum ríkjum Schengen-svæðisins áður en þeir óskuðu eftir alþjóðlegri vernd á Íslandi.“ Ég ætla að gera hlé þarna og benda á að þarna eru frumvarpshöfundar nokkuð heiðarlegir með tilefni breytinganna. En bara til þess að sýna hvað þetta er kjánaleg tillaga má taka fram að þetta gildir bara í málum þar sem fólk hefur fengið vernd í öðru ríki en ekki í öðrum efnismeðferðarmálum. Þar er kæra ekki sjálfkrafa og ekki kveðið á um greinargerðarfrest í lögunum. Það er því svolítið erfitt að sjá hvernig þetta 

Frú forseti. Klessuklúður, þetta er fallegt nýyrði. Við lærum fullt af nýyrðum í þessari viku. Mig langaði aðeins að ræða frasa sem við heyrum dálítið oft hér inni. Dómsmálaráðherra og aðrir hv. þingmenn nota oft þann frasa: að tilefnislausar umsóknir stoppi okkur frá því að taka á móti - og nú nota ég orð ráðherra, með leyfi forseta - fólkinu sem við viljum taka á móti. Í einhverjum tilfellum hafa líka verið notuð orðin: Fólkinu sem er í neyð. Fólkinu sem við viljum taka á móti, fólkinu sem er í neyð. Þess má geta að eftir að ráðherra lét þau ummæli falla að mikið væri um tilefnislausar umsóknir kom fram fyrirspurn frá hv. þingmanni, ef ég myndi nú hver það var, um það hversu margar þessar tilefnislausu umsóknir væru. Ef ég man rétt voru það níu umsóknir af 4.600 sem Útlendingastofnun mat tilefnislausar. Ég veit nú ekki hvernig þessar níu umsóknir stoppuðu okkur í að taka á móti fólki. Alla vega hefði ég haldið að níu af 4.600 væri nú ekki mjög mikil stífla. Mig langar samt að tala aðeins meira um þessa frasa sem eru notaðir. Byrjum á fólkinu sem er í neyð. Hvaða fólk er það sem er í raunverulegri neyð? Ég spyr: Er það fólk að flýja stríð? Er það fólk að flýja ofsóknir? Er það jafnvel fólk að flýja mansal? Já, frú forseti. Ég myndi telja að öll þessi þrjú skilyrði uppfylli fólk sem er í raunverulegri neyð. Það er ekki bara ég sem tel það, heldur er það nákvæmlega skilgreiningin, bæði í flóttamannasáttmála Sameinuðu þjóðanna og 37. og 38. gr. laga um útlendinga, sem ekki er verið að breyta neitt hér. Það er fólkið í neyð. Eins og ég hef komið inn á í fyrri ræðum þá fellur stærsti hluti þeirra sem hingað koma undir þessa skilgreiningu. En tölum líka um frasann: Fólkinu sem við viljum taka á móti. Þetta er dálítið athyglisverð orðanotkun. Hvaða fólki viljum við taka á móti? Ég spyr mig: Er það fólk í neyð, eða er það bara ákveðið fólk sem er í neyð? Ég ætla þá að vona að það hverjum við viljum taka á móti sé ekki eins og á tímum seinni heimsstyrjaldar og stuttu þar á eftir, þar sem t.d. ríkisstjórn Íslands vildi ekki taka á móti - tölum ekki um flóttamenn, tölum heldur um hermenn sem komu hingað þegar ríkisstjórn Íslands vildi bara taka á móti kristnum hvítum hermönnum en ekki neinum af annarri trú eða öðrum litarhætti svo að hinn íslenski kynstofn hlyti ekki skaða af.

Virðulegi forseti. Ég hef verið hérna í síðustu ræðum að grípa niður í atriði sem komu fram í viðtali við Jón Gunnarsson í morgunútvarpinu á Rás 2 þann 24. maí á síðasta ári. Það hefur tekið þrjár ræður að fara yfir það sem við erum komin með en nú er komið að síðasta atriðinu, kannski einu af þeim mikilvægari; að frumvarp ráðherra verði til þess að draga úr komum flóttamanna hingað. Mér finnst þessi nálgun vera svipuð eins og ætla að fækka barnsfæðingum með því loka fæðingardeildinni. En íslenskum lögum er beitt með sama hætti og í öðrum Evrópuríkjum þó að þau séu í raun rýmri. Fólk leitar hingað því að það er í neyð, ekki af því að reglurnar hérna séu svo frábærar og ólíkar því sem er í öðrum ríkjum. Árið 2018 var endursendingum flóttafólks til Ungverjalands hætt fyrir tilstilli kærunefndar útlendingamála. Hingað kom svo lítill hópur sumarið 2020 sem var með stöðu flóttamanna í Ungverjalandi sem virðist hafa haft vitneskju um að flóttafólk væri ekki sent héðan til Ungverjalands; upp til hópa mikið menntað og mjög fært fólk. Útlendingastofnun tók sig þá á og breytti þeirri framkvæmd og fór að senda fólk til Ungverjalands að nýju án þess að ástandið hefði nokkuð batnað þar frá því að fyrri afstaða var mótuð heldur í raun versnað töluvert. Mörg þessara mála féllu á 12 mánuðunum með miklum herkjum. Sum þeirra eru í þessum hópi sem átti að senda burt á þeim tíma. Fjöldinn sem leitar hingað til lands, eftir að hafa fengið vernd í öðru ríki, veltur meira á aðstæðum þar í landi en regluverkinu hér. Þar fyrir utan er það er ekki göfugt markmið að setja ógeðslega löggjöf til að fæla fólk frá því að koma hingað til lands. Mörg ríki hafa farið þá leið og það hefur verið kallað „kapphlaupið á botninn“. Er það virkilega það sem við viljum gera? Viljum við taka þátt í svoleiðis kapphlaupi og verða þar með hluti af vandanum í staðinn fyrir að verða hluti af lausninni? Ég verð að játa að það rifjast upp fyrir mér, við að skoða þessar rangfærslur, að aftur, eins og áður sagði, skýrist það mögulega í hvaða stöðu við erum nú. Mögulega skýrir það hvers vegna við erum ekki að leggja hér fram frumvarp byggt á samráði við umsagnaraðila, á samráði við sérfræðinga, á gagnkvæmum samtölum milli þingmanna stjórnar og stjórnarandstöðu. Allir í stjórnarandstöðu, í það minnsta í flokki Pírata, hafa mikinn áhuga á að gera þessi mál vel, að bæta úr í málaflokknum. Það er engin andstaða frá okkur í Pírötum við það að gera breytingar. Þvert á móti, eins og ítrekað hefur komið fram, eru breytingar þarfar. Við verðum sífellt að þróa okkar viðbrögð, enda sjáum við hversu breytilegt landslagið er. Með innrás í Úkraínu sáum við á einni nóttu gerbreytingu á öllu landslaginu. Við verðum að bregðast við raunveruleikanum. Við getum ekki búið í einhverri tálsýn þar sem við höldum að við getum stjórnað því hversu margir komi hingað með því að setja bara nógu ógeðslegar reglur. Það er bara ekki þannig sem þetta virkar.

Virðulegi forseti. Þá ætla ég að fara í smá yfirferð yfir stefnu Pírata og samanburð við þetta frumvarp. Það er ég að gera bæði til að árétta enn frekar afstöðu mína og hvaðan hún er komin og líka til að kannski sýna dæmi um hvernig er með svona lista af þessu tagi, með skýrum lista er hægt að leggja mat á frumvörp og taka afstöðu til þeirra. Stefna Pírata í útlendingamálum hefst á því atriði að Útlendingastofnun verði lögð niður. Þetta er að sjálfsögðu mjög afgerandi. Í undirlið 1.1. segir: „Leggja skal Útlendingastofnun í núverandi mynd niður og fela verkefni stofnunarinnar öðrum embættum, svo sem Þjóðskrá og sýslumönnum.“ Þetta frumvarp gengur að sjálfsögðu ekki út á það. Svo er það undirliður 1.2.: „Taka skal markviss skref til að stuðla að hraðari, einfaldari og notendavænni meðhöndlun umsókna um dvalarleyfi og ríkisborgararétt.“ Kannski mætti í fljótu bragði halda að þetta frumvarp snúist um slíkt, það er alla vega yfirlýst markmið þess. En þegar nánar er skoðað þá eru alla vega allnokkur áhöld um það. Þetta ákvæði skil ég frekar þannig að hér sé verið að tala um verkferla, hvaða tæki starfsfólk á þessu sviði er að nota, upplýsingatækni t.d., samræmingu upplýsinga, svona atriði sem létta verkið og hraða því, frekar en að verið sé að stilla af reglurnar út frá einhverjum viðmiðum, oft óljósum sem eiga einhvern veginn að gera hlutina auðveldari. Svo er í lið 2 strax farið í flóttafólk. Í undirlið 2.1. segir: „Bæta skal móttökuferli fólks á flótta og stuðla að því að Ísland hafi burði til að taka við fleiri einstaklingum og fjölskyldum á flótta.“ Aftur er svolítið óljóst hvernig þetta frumvarp passar við þetta ákvæði. Ég myndi samt segja að andi frumvarpsins sé ekki sá að við höfum burði til að taka við fleiri heldur að annaðhvort fækka þeim sem er tekið við eða halda í horfið og einhvern veginn að minnka vinnuálagið, þannig að það er alla vega alls ekki víst að þetta passi við frumvarpið. Í undirlið 2.2. segir: „Beiting matskenndra ákvæða útlendingalaga skal taka mið af aukinni mannúð, skilningi og virðingu fyrir umsækjendum um alþjóðlega vernd.“ Ég myndi segja að frumvarpið sé í engu samræmi við þetta, fer í öfuga átt þar sem sjónarhornið er ekki sjónarhorn umsækjenda og þeirra aðstæður heldur frekar verið að slá á puttana og setja upp stífara kerfi, minni kassa sem fólk þarf að troða sér í til að eiga rétt innan þessa kerfis. Í undirlið 2.3. segir: „Umsóknir um hæli skulu almennt vera teknar til efnismeðferðar.“ Frumvarpið er ekki í samræmi við þetta, það er verið að setja inn fleiri undantekningar frá efnismeðferð. Í undirlið 2.4. segir: „Brottvísanir til óöruggra ríkja innan Evrópu, þar með talið Grikklands og Ungverjalands, eru ólíðandi og þær verður að stöðva án tafar.“ Þetta frumvarp gengur ekki út á það. Þetta gengur frekar, ef eitthvað er, í öfuga átt. Í undirlið 2.5. segir: „Brottvísanir þeirra sem hafa aðlagast hér á landi, sérstaklega barna, eru ómannúðlegar og þeim skal hætta án tafar.“ Frumvarpið gengur í berhögg við þetta, t.d. ákvæðið um að ef foreldri telst hafa tafið málsmeðferð skuli ekki taka umsókn barns til efnismeðferðar, sem hefur eðli málsins samkvæmt þá verið hér í minnst 12 mánuði og telst þá væntanlega hafa aðlagast. 

Frú forseti. Ég fékk að heyra þau orð frá samstarfsmanni hérna á göngunum rétt áðan að viðkomandi ætlaði bara að hlusta á ræðu mína þegar þessari umræðu verður lokið þar sem hann gæti þá raðað saman þessum brotum sem ég neyðist til að flytja hérna í fimm mínútna bútum, þessa ræðu mína, sem er þó eina og sama ræðan þar sem ég er að reyna að útskýra fyrir hv. þingmönnum meiri hlutans hvað þau eru að gera með því að hleypa þessu máli í gegnum þingið. Þá hvet ég fólk bara til þess að gera það. Þrátt fyrir það þá væri ég gjarnan til í að nýta það tækifæri sem felst í þessum fimm mínútna bútum sem ræða mín er í til að spjalla við þingmenn meiri hlutans ef þau vildu vera svo væn að koma í þingsal og ræða þetta við okkur. Það var ekki hægt að ræða þetta í allsherjar- og menntamálanefnd, það mátti einhvern veginn ekki. Það komu gestir og það mátti spyrja gesti spurninga en allar umræður voru stöðvaðar alltaf alveg um leið og fór ákaflega lítil umræða, lítil sem engin, fram í nefndinni um þetta mál og því síður um hvert ákvæði fyrir sig. Ég tel alveg ljóst að það hafi verið tekin ákvörðun í upphafi um að þrýsta þessu máli í gegnum þingið, í rauninni án skoðunar, og ég tel að þorri þeirrar vinnu sem var unnin í allsherjar- og menntamálanefnd hafi verið unnin til málamynda. Ég ætla bara að fullyrða það og tek því fagnandi ef einhver vill koma og leiðrétta mig eða eiga þetta samtal. Ég er bara mjög til í það, langar það mjög mikið. Ég er búin að vera að bíða eftir tækifæri til að eiga þetta samtal, þessar samræður um þetta frumvarp; hvað okkur finnst um það, af hverju við erum að leggja þetta til, af hverju við erum að samþykkja það, af hverju við ættum ekki að gera það. Þetta samtal sem á að eiga sér stað í þessum þingsal en er ekkert að eiga sér stað. Við stöndum bara hérna og erum að „ranta“. Þannig að eina ferðina enn hvet ég sérstaklega hv. þingmenn meiri hlutans til að koma hérna og spjalla við okkur. Ég er komin í 2. gr. frumvarpsins um þetta kjánalega klessuklúður varðandi afnám kærufrests, sem sagt sjálfkrafa kæru bara í tilteknum tegundum mála og einhverja lengingu greinargerðarfrests, miðað við það sem er núna samkvæmt starfsreglum kærunefndar útlendingamála. Það er alveg ljóst að þessi breyting styttir málsmeðferðartíma í þessum málum í allra mesta lagi um einhverja sjö daga í heild, ekki virka daga - fimm virka daga. Þegar við erum að tala um það að stjórnvöld hafi 12 mánuði til þess að afgreiða mál af þessu tagi þá er það nú ekki nein sérstök breyting. Í þessu samhengi langaði mig til að vekja athygli á því að í stjórnsýslulögum sem mér er tíðrætt um, enda eru það hin almennu lög, þær almennu málsmeðferðarreglur og almennu reglurnar sem gilda um samskipti borgaranna við stjórnvöld á Íslandi, en þar er almennt ákvæði um kærufrest og það er í 27. gr. stjórnsýslulaganna. Ég ætla að fá að lesa hana upp að hluta, með leyfi forseta: „Kæra skal borin fram innan þriggja mánaða frá því að aðila máls var tilkynnt um stjórnvaldsákvörðun nema lög mæli á annan veg.“ Almennur kærufrestur í íslenskri stjórnsýslu eru þrír mánuðir. Það er sannarlega langur tími og þegar frumvarp til núgildandi laga var lagt fram þar sem var kveðið á um 15 daga kærufrest þá held ég að flest hafi fagnað vegna þess að það flýtir málsmeðferðinni. Það er 15 daga kærufrestur í þessum málum, það er langtum styttra en hinn almenni kærufrestur. Með því að hafa kærufrestinn 15 daga í þessum málum er að mínu mati alveg nógu langt gengið í því að takmarka rétt umsækjenda og rétt kæranda til að íhuga sína kæru og undirbúa hana, það er alveg nógu langt gengið í að takmarka þann rétt í þágu málshraða. Þá langar mig að benda á að t.d. í einu umtalaðasta máli síðustu mánaða, þar sem einstaklingur hefur verið talinn tefja mál sitt sjálfur af því það var einhver ruglingur með bólusetningarvottorð, ég er að tala um mál sem er búið að vera mikið í fjölmiðlum, þá hafði málsmeðferðin tekið 11 mánuði og 13 daga. 

Frú forseti. Ég kem hér aftur upp til að athuga hvort eitthvað hafi frést af hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundi Inga Guðbrandssyni, eða samflokksmönnum hans hér á þingi. Mig langaði sem sagt að fá að hlera hjá frú forseta hvort bréf hefði borist eða hvort einhver skilaboð hefðu borist um það hvort við fáum tækifæri til að ræða þetta mál efnislega við hæstv. ráðherra. Ef hæstv. ráðherra er mjög upptekinn þá erum við alltaf tilbúin að fresta umræðunni þangað til að hann getur komið. En það er auðvitað í valdi frú forseta.

Frú forseti. Mig langar aðeins að halda áfram að tala um frasa. Það er nefnilega þannig, eins og ég hef bent á áður, að við virðumst vera voða dugleg, sérstaklega í þessu máli, að nota ákveðna frasa til að alhæfa og kannski villa sýn fyrir þeim sem hafa ekki sömu innsýn inn í kerfið. Annar frasi sem dómsmálaráðherra og hv. stjórnarþingmenn nota oft er að það sé svo mikið um að fólk sé að misnota kerfið. En hvað er misnotkun á kerfinu? Það er góð spurning og ég reyndi aðeins að fara í gegnum þessi mál og spyrja sjálfan mig hvað gæti verið misnotkun á kerfinu. Nú, eins og ég kom inn á áðan, ef misnotkun á kerfinu eru tilhæfulausar umsóknir þá voru þær 9 af tæplega 5.000. Já, kannski er það misnotkun en það er alla vega ekki stór misnotkun og alla vega ekki þannig að það falli undir þann frasa að mikið sé um að fólk sé að misnota kerfið. Það næsta sem mér datt í hug var hvort það að sækja um hæli frá löndum þar sem ekki geisar stríð, það sem ég fór í hér áðan, sem hv. þingmenn kalla stundum efnahagsflóttamenn - þá er það bara þannig að það er ekkert hægt. Þau geta ekki misnotað kerfið vegna þess að umsóknum þeirra er öllum hafnað. Ég benti á að árið 2021, sem er síðasta árið sem eru til nákvæm gögn um, sóttu tíu um frá Albaníu og tíu var hafnað. Það er ekki misnotkun af því að þau sjá einfaldlega svart á hvítu að það eru ekki opin landamæri, sem er nú enn einn frasinn sem menn nota. Ef misnotkun er það að óska eftir efnislegri meðferð sinna mála þá er það ekki misnotkun, það er grundvallarréttur fólks á flótta að geta skýrt út af hverju það falli undir 37. og 38. gr. útlendingalaga. Þessar greinar eru nær beint upp úr flóttamannasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Já, það virkar bara allt alþjóðakerfið þannig að allir þeir sem hafa skrifað undir flóttamannasáttmála Sameinuðu þjóðanna eiga að vera með ferli til að taka á móti fólki sem uppfyllir skilyrði 37. og 38. gr. og fara með það í efnislega meðferð. Ég get ekki séð að það sé misnotkun á kerfinu. Ef þau sem sækja hingað telja að mannréttindi þeirra, t.d. vegna þess að þau eru hinsegin eða kynsegin, verði best vernduð með því að flýja land þar sem þau eru ofsótt en fá vernd hér til þess að vera hinsegin og kynsegin, þá kalla ég það nú ekki misnotkun, ég tel það bara hrós fyrir Íslendinga, enda höfum við tekið á móti kvótaflóttamönnum sem uppfylla þessi skilyrði frá hinum ýmsu löndum sem við höfum annars ekki tekið á móti flóttamönnum frá. Það er nefnilega mikilvægt ef hv. þingmenn ætla að tala um misnotkun á kerfinu að við fáum gögn frá ráðuneytinu sem sýni svart á hvítu hversu mikil þessi misnotkun raunverulega er, ekki bara einhverja frasa sem hv. þingmenn vita að spila upp í hlustendur Útvarps Sögu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram að veita þeim umsagnaraðilum rödd sem ekki var hlustað á við vinnslu þessa frumvarps. Ég gríp hér niður í umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, með leyfi forseta: „Lagatillögur sem hafa með hæli að gera varða Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna beint, þar sem hún er sú stofnun sem allsherjarþing Sameinuðu Þjóðanna hefur veitt umboð til að útvega flóttafólki alþjóðlega vernd og til að finna varanlegar lausnir við vandamálum flóttafólks, í samvinnu við stjórnvöld. 8. mgr. stofnsáttmála Flóttamannastofnunarinnar felur stofnuninni það ábyrgðarhlutverk að hafa yfirumsjón með alþjóðlegum ráðstefnum varðandi flóttamannavernd á meðan samningur Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 og bókun frá 1967 (sem hér eftir verður vísað til í sameiningu sem „flóttamannasamningsins frá 1951“) skylda aðildarríki til að aðstoða Flóttamannastofnunina við að uppfylla umboð sitt, sér í lagi með því að greiða götuna fyrir því að Flóttamannastofnunin geti sinnt þeirri skyldu sinni að hafa yfirumsjón með því hvernig ákvæðum flóttamannasamningsins frá 1951 […] er hrint í framkvæmd. Þetta endurspeglast einnig í lögum Evrópusambandsins (,,ESB“), þar á meðal með vísun í flóttamannasamninginn frá 1951 í 78. gr. sáttmála um starfshætti Evrópusambandsins. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hefur einnig falið Flóttamannastofnuninni umboð á heimsvísu til að veita ríkisfangslausum einstaklingum vernd um allan heim og til að koma í veg fyrir ríkisfangsleysi og draga úr því. Athugasemdir Flóttamannastofnunarinnar eru settar fram á eftirfarandi hátt: í lið II eru lagðar fram athugasemdir um valda hluta tillögunnar, þ.e. um endurteknar umsóknir (tillaga að nýrri grein 35a), um fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt og öruggt þriðja land […] II. Athugasemdir. Í ljósi þess að hælisleitendum á Íslandi fjölgaði talsvert árið 2022 kann Flóttamannastofnunin vel að meta víðtæka viðleitni íslenskra stjórnvalda til að stækka við móttökustofnanir sínar til að koma til móts við þarfir þeirra sem eru nýkomnir til landsins og til að hafa í heiðri grundvallarréttindi til að leita verndar og njóta verndar á Íslandi. Flóttamannastofnunin gengst líka við því að tilgangur umbóta á lögum um útlendinga er sá að koma til móts við nýtilkomna þróun og gera viss atriði varðandi ákvæðin um alþjóðlega vernd skýrari. Eitt af meginmarkmiðum tillögunnar er að „sporna gegn frekari flutningum“ þar sem fjöldi þeirra hælisleitenda á Íslandi sem hafa annaðhvort sótt um vernd annars staðar eða hefur verið veitt vernd annars staðar hefur aukist. Flóttamannastofnunin lagði fram athugasemdir við fyrra uppkast tillögunnar þann 16. ágúst árið 2019. Þær athugasemdir sem hér eru lagðar fram eru viðbót við fyrri athugasemdir og þær ber að lesa í samhengi við athugasemdirnar sem á undan komu. Endurteknar umsóknir um alþjóðlega vernd. Samkvæmt tillögunni er nauðsynlegt að samræma íslenskar reglur og verklag við það sem gengur og gerist í öðrum Evrópulöndum hvað varðar endurteknar umsóknir um alþjóðlega vernd og gera þær skilvirkari. Slíkum umsóknum verður vísað frá nema umsækjandinn sé staddur á Íslandi og nýjar upplýsingar í málinu séu tiltækar sem leiði til þess að sýnilega auknar líkur séu á því að endurtekna umsóknin verði samþykkt. Að mati Flóttamannastofnunarinnar er aðeins réttlætanlegt að meðhöndla umsókn sem endurtekna umsókn ef fyrri umsóknin var tekin til efnislegrar meðferðar, þar sem farið var eftir öllum tilheyrandi réttarfarsreglum. Margar gildar ástæður geta verið fyrir því að umsækjandi leggur fram endurtekna umsókn sem þeir sem ákvörðunina taka þurfa að meta áður en umsókninni er vísað frá. Meðal annars getur verið að breytingar hafi orðið á aðstæðum í upprunalandinu, að annmarkar eða ágallar hafi verið á fyrri málsmeðferð sem komu í veg fyrir fullnægjandi skoðun, áföll eða aðrar hömlur sem komu í veg fyrir ítarlegan vitnisburð frá umsækjandanum í fyrri málsmeðferð eða þá að umsækjandanum hafi áskotnast fleiri sönnunargögn.“ Hér er nóg eftir. Ég mun koma aftur að þessu í næstu ræðu.

Virðulegur forseti. Ég hjó eftir áhugaverðum fregnum, upplýsingum úr hv. allsherjar- og menntamálanefnd, sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir flutti okkur um hvernig hennar upplifun af starfinu þar hefði verið. Mér finnst sú upplifun hennar vera í miklu samræmi við það hvernig málið kom út úr nefndinni. Það að ekki hafi miklu verið breytt er í góðu samræmi við að umræður hafi verið takmarkaðar. Að sjálfsögðu gefur þetta enn meira tilefni til að stórefast um að frumvarpið sé að fara að breytast eitthvað eftir þessa umræðu í meðförum nefndarinnar. Þetta gefur enn og aftur tilefni til að hvetja fleiri þingmenn, og þá þingmenn sem sitja í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, til að lýsa upplifun sinni af umræðunni og bera þetta kannski af sér ef það er röng upplifun að umræður hafi verið svona litlar. Það er að sjálfsögðu öllum velkomið, vettvangurinn er opinn. Það er reyndar pínulítið ósamræmi milli þess að ætla að umræður hafi verið ítarlegar í nefndinni en halda því síðan fram að gerðar verði miklar breytingar á þessu máli í næstu umferð í nefndinni, ekki nema ætlunin sé að taka þetta í tveimur áföngum, fyrst rosalega góð vinna og svo aftur rosalega góð vinna. En fyrir utan það þá ber málið það ekki með sér efnislega að vinnan hafi verið ítarleg hingað til. Þetta var mikilvægur útúrdúr í ljósi þessara upplýsinga. Ég held að mér gefist tími til að klára það sem ég var byrjaður á, þ.e. yfirferð yfir stefnu Pírata í samanburði við frumvarpið. Undir lið 2.6, sem fjallar um stefnuna um flóttamenn og flóttafólk, segir, með leyfi forseta: „Ákvörðun um frestun réttaráhrifa skal tekin af dómara en ekki kærunefnd útlendingamála. Í öllum tilvikum skal skilgreina málsmeðferðartíma frá upphafi umsóknar og fram að því að einstaklingur er fluttur úr landi.“ Ég myndi ekki segja að frumvarpið sé í samræmi við þetta. Því er ekkert breytt hver tekur ákvörðun um frestun réttaráhrifa. Það er heldur ekki verið að skilgreina málsmeðferðartíma með þessum hætti. Undir lið 2.7 segir, með leyfi forseta: „Íslensk stjórnvöld skulu standa við skuldbindingar sínar á grundvelli samnings Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali og tryggja að fórnarlömbum mansals verði veittur viðeigandi stuðningur og hjálp.“ Það er nú þannig að þó að í umræðum hafi kannski borið á því að misneyting fólks á flótta af hálfu glæpahópa sé eitthvert atriði sem þessu frumvarpi er ætlað að taka á þá er því ekki að finna stað, hvorki í frumvarpinu né í lögskýringargögnum, að það sé sérstakt markmið með frumvarpinu. Enda er erfitt að ætla að með þessum stillingum á réttindum umsækjenda geti það einhvern veginn farið saman. Það þarf alla vega mikla hugarleikfimi til að ímynda sér að það geti farið saman með vernd gegn mansali. Það þyrfti þá frekar að fara fram með allt öðrum hætti, vera vakandi fyrir mansali og gefa umsækjendum kost á að geta upplýst um það og leita sér hjálpar en til þess þarf að byggja upp traust.

Frú forseti. Þegar ég féll á tíma hér rétt áðan var ég í miðjum klíðum að ræða um breytingartillögu í frumvarpinu um breytingu á reglum útlendingalaga um kærufresti. Það er sem sagt lagt til í 2. gr. frumvarpsins að ákvarðanir Útlendingastofnunar í tiltekinni tegund mála, í málum þar sem umsóknum er í raun vísað frá, ýmist með vísan til þess að eitthvert annað ríki beri ábyrgð á meðferð málsins á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar eða að umsækjanda hafi verið veitt alþjóðleg vernd í öðru ríki. Við skulum bara vera hreinskilin og tala um Grikkland, Ungverjaland og Ítalíu. Í þessum málum, þar sem umsókn hefur verið vísað frá af hálfu Útlendingastofnunar, er lagt til að kæra verði sjálfvirk. Þetta á bara að gilda um þessa tegund mála. Almennur kærufrestur í stjórnsýslulögum eru þrír mánuðir en í útlendingalögum er hinn almenni kærufrestur 15 dagar. Það er alveg ljóst hver tilgangurinn með þessu er. Hann er sá að taka af umsækjanda þann tíma sem hann hefur til að undirbúa kæruna sína. Í framkvæmd er ekki óalgengt að umsækjendur kæri neikvæða niðurstöðu á síðasta degi en þetta á við í öllum málum. Þetta á jafnt við í málum þar sem lagt er til að kæra verði sjálfvirk og í efnismeðferðarmálum svokölluðum og öðrum málum. Hvers vegna er algengt að umsækjendur kæri á síðasta degi? Jú, vegna þess að málsmeðferð á fyrsta stjórnsýslustigi hjá Útlendingastofnun er gjarnan svo ábótavant, rannsókn málsins, að það er ekki fyrr en á kærustigi sem umsækjanda gefst kostur á að leggja fram gögn sem Útlendingastofnun hefur jafnvel neitað að afla. Þetta er ekki óalgengt í málum af þessu tagi þegar fólk reynir að afla gagna um t.d. andlegt heilsufar eða reynir að afla annarra gagna sem varpa ljósi á sérstaklega viðkvæma stöðu viðkomandi að öðru leyti. Það er mjög algengt að Útlendingastofnun neiti beinlínis að bíða eftir slíkum gögnum. Því hafa umsækjendur gjarnan gripið til þess ráðs að nýta þennan kærufrest til gagnaöflunar. Þetta eru 15 dagar. Af 365 dögum eru 15 dagar ekki mjög margir dagar. Með þessari tillögu er heildarmálsmeðferð, heildarafgreiðslutími mála, stytt um sjö daga. Hins vegar er þarna verið að svipta fólk 15 dögum sem það hefði til að undirbúa mál sitt. Ég fæ ekki séð að brýnt tilefni sé til að gera þessa breytingu á lögunum. Þetta er bara til þess að flækja lögin, láta ólíkar reglur gilda um ólíka tegund mála enn frekar en er nú þegar. Þetta er eitthvert, eins og ég hef sagt hér áður, klessuklúður sem á rætur sínar að rekja til einhvers konar pirrings hjá stjórnvöldum yfir því að verið sé að nýta þennan kærufrest, 15 daga kærufrestinn. Tilefnið er ekki meira en það. Ég ætla að fá að lesa aðeins upp úr greinargerðinni um þetta ákvæði. Ég ætla bara að sleppa fyrri hlutanum, þar sem ég hef ákaflega lítinn tíma, og koma mér beint að efninu, með leyfi forseta: „Áréttað er að stjórnsýslulög, nr. 37/1993, gilda um meðferð útlendingamála nema annað leiði af öðrum ákvæðum laga um útlendinga. Á kærunefnd útlendingamála hvílir því sérstök skylda til að sjá til þess, að eigin frumkvæði, að málsatvik séu nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Heimild kærenda til að koma að viðbótargögnum takmarkast því ekki við 14 daga skilafrest greinargerðar enda geta þeir lagt fram slík gögn á meðan mál er til meðferðar hjá kærunefnd. Á þeim grunni hefur kærunefnd í framkvæmd að jafnaði veitt kærendum viðbótarfrest til að skila gögnum hafi hún metið það nauðsynlegt til að taka efnislega rétta ákvörðun í því. Með sjálfkrafa kæru eru að einhverju leyti lagðar auknar kröfur á stjórnvöld en í ljósi þess að mikill meiri hluti ákvarðana í málum sem þessum er nú þegar kærður má ætla að ekki verði mikil breyting á málafjölda sem ratar til kærunefndar útlendingamála. Til að mynda var kæruhlutfall verndarmála, þ.e. umsóknum frá einstaklingum sem þegar eru handhafar alþjóðlegrar verndar í öðru Evrópuríki, 95% árin 2019 og 2020 og 98% árið 2021. Þá var kæruhlutfall Dyflinnarmála 90% árið 2019, 98% árið 2020 og 96% árið 2021.“ Ég held áfram í næstu ræðu minni, ég óska eftir því að forseti bæti mér aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég veit að ég er eins og biluð plata en ég vil enn og aftur ítreka beiðni okkar til forseta, sem fyrst kom fram 9. desember, hefur verið ítrekuð hér alla vikuna, var ítrekuð með bréfi til forseta í gær, um að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, komi hingað í efnislegar umræður við okkur. Ég veit að klukkan er orðin ansi margt, hún er að verða sjö. Vonandi er dagskrá dagsins fyrir ráðherrann í öðrum störfum búin. Ég veit að það er orðið dimmt úti og við gætum alveg sent eitthvert okkar til að lóðsa hann hingað ef það er eitthvert vandamál með það. Ég bara ítreka þessa ósk og vonast til þess að frú forseti hafi einhverjar upplýsingar fyrir okkur um það hvar hæstv. ráðherra er staddur.

Virðulegi forseti. Mig langar bara að lýsa yfir furðu minni á því að hafa varla heyrt síðustu daga í þingmönnum ríkisstjórnarinnar um þetta mál sem margir telja sig mikið varða. Ef svo er hljóta þeir að vilja ræða málin við okkur, taka þátt í umræðunni. Ef ekki þá er voðalega erfitt annað en að annaðhvort álykta að þetta skipti ekki máli eða þá að þetta frumvarp sé raunverulega bara í fínasta lagi í þeirra augum og þessar breytingar sem eigi að gera á því, hverjar svo sem þær verða, séu varla nokkrar.

Frú forseti. Eina ferðina enn ætla ég að koma hingað upp til að óska eftir þátttöku þingmanna meiri hlutans í þessari umræðu. Ég sat í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem fjallaði um málið á því stigi þar sem umræður um einstök efnisatriði mála eiga að fara fram. Það var sannarlega orðið við þeim gestabeiðnum sem lagðar voru fram af hálfu nefndarmanna og vil ég þakka hv. formanni nefndarinnar fyrir það. Hins vegar þá virðist sem það hafi ekkert rosalega mikið farið fyrir því að hlustað hafi verið á þá gesti sem komu miðað við það að meiri hlutinn skuli bara yfir höfuð ætla að reyna að keyra þetta mál í gegn þrátt fyrir allar þær alvarlegu athugasemdir sem komu fram í umræðunni þar af hálfu gesta. Það kemur enn meira á óvart að meiri hlutinn ætli sér ekki að gera neinar breytingartillögur sem svara þeim áhyggjum sem komu fram við meðferð málsins í nefndinni. Umræðan í nefndinni var nánast engin. Það lá svo á að afgreiða þetta mál úr nefndinni, 

Frú forseti. Ég velti því fyrir mér af hverju við sjáum ekki hv. þingmenn úr stjórnarflokkunum hér, a.m.k. þá þingmenn sem sitja í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég spyr sjálfan mig hvort þessir hv. þingmenn séu einfaldlega hræddir við að taka þátt í umræðum þar sem við höfum bent á að frumvarpið brjóti að öllum líkindum stjórnarskrá og mannréttindasáttmála og aðra alþjóðlega sáttmála sem Ísland hefur skrifað undir, að hv. þingmenn séu þess vegna einfaldlega hræddir við að sitja uppi með það eftir einhverja mánuði eða ár, þegar atriði í þessu frumvarpi munu lenda fyrir dómstólum, að vera dæmd fyrir það að hafa vísvitandi sett lög sem brjóta stjórnarskrá. Ég bara spyr mig, frú forseti.

Frú forseti. Ég náði ekki að klára þetta röfl mitt hérna um takmörkun á vinnunni í allsherjar- og menntamálanefnd rétt áðan. Ég var svo spennt að fá að taka umræðuna við þingmenn meiri hlutans eftir að þau þrjóskuðu þessu máli út úr nefndinni en ég og fleiri greiddum atkvæði gegn því að málið yrði afgreitt úr nefndinni þar sem við töldum það einfaldlega ekki tilbúið. Við vorum ekki búin að ræða þetta enda er það augljóst vegna þess að ef við værum búin að ræða þetta, ef fólk gerði sér raunverulega grein fyrir því hvað við erum að samþykkja, ef það hefði raunverulega verið hlustað á umsagnaraðila og gesti sem mættu fyrir nefndina, þá værum við ekki að ræða þetta hérna. Það er bara svo einfalt. Það eru því mikil vonbrigði í mínum huga að við skulum vera ein að ræða þetta mál hér í þessum þingsal. Það koma engin mótrök og engar skýringar á því hvers vegna fólk er að troða í gegnum þingið þessari hrikalegu hugmynd sem þetta mál er í alla staði.

Frú forseti. Ég sagði hér í ræðustól fyrr í dag að við værum kannski að tala dálítið öðruvísi um þessi mál ef stríðið í Úkraínu hefði ekki átt sér stað. En mig langar að tala um annan atburð sem ég held að hafi líka haft stórvægileg áhrif á það af hverju málin eru kannski flóknari akkúrat þessa stundina en þau annars væru. Það er það sem við hér á Íslandi og um allan heim höfum þurft að eiga við undanfarin ár, heimsfaraldur Covid. Mörg þeirra mála sem eru í kerfinu núna, sem eru að komast upp í þennan 12 mánaða frest eða hafa farið fram yfir hann, eru vegna þess að við lentum í heimsfaraldri. Og það er ekki eins og sá heimsfaraldur hafi bara brotið ferli og kerfi innan hælisleitendakerfisins heldur braut hann bara öll okkar kerfi og við urðum að hugsa hlutina upp á nýtt. Í stað þess að hugsa í lausnum þá var það því miður þannig að í dómsmálaráðuneytinu virðast menn meira hafa verið að horfa á það hvernig við gætum þrýst á það að reglurnar okkar giltu jafnvel í heimi þar sem flugsamgöngur væru t.d. ekki mögulegar. Það var bara ekkert hægt að komast á milli. Það var ekkert hægt að losa sig við fólk úr landi. Á meðan þessi heimsfaraldur var um allan heim, eins og heimsfaraldrar eru víst, þá var það fólk sem hingað hafði komið á þeim tíma að sjálfsögðu byrjað að aðlagast Íslandi. Börnin þeirra fóru að fara í skóla, þó svo að í mörgum öðrum löndum hafi skólar ekki verið opnir. Í stað þess að segja einfaldlega: Það var heimsfaraldur. Við þurfum að hugsa hlutina öðruvísi núna fyrir það fólk sem var hér á meðan heimsfaraldurinn geisaði - nei, þá er það: Hvernig getum við samt komið fólkinu úr landi? Þetta kalla ég ekki að hugsa í lausnum. Þetta kalla ég að hugsa í þvingunum og rembast eins og rjúpan við staurinn og hugsa: Jú, ég skal hafa rétt fyrir mér. Ég spyr: Var ekki bara betra að fara í gegnum listann af fólki sem sat hér fast, veita því bara öllu hæli og losna við allar þessar umsóknir úr kerfinu? Hefði ekki verið betra - í stað þess að sitja einhvers staðar og reyna að fara í alls konar lagafimleika sem, eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir hefur bent á, flækja bara hlutina - að breyta þessu aðeins? Við þurftum að gera alls konar breytingar vegna heimsfaraldursins - við ræddum t.d. hér í morgun breytingar sem gera þurfti í ferðaþjónustu - en í stað þess að gera það í hælisleitendakerfinu þá sögðum við: Nei, þá skulum við við frekar hafa rétt fyrir okkur, alveg endalaust, alveg sama hvað gerist í heiminum í kringum okkur.

Virðulegi forseti. Eins og með svo margt af því efni sem ég hef reynt að fara yfir í dag þá nægir engan veginn ein fimm mínútna ræða til þess að klára þá yfirferð sem ég hóf í síðustu ræðu um athugasemdir Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Ég held áfram að grípa niður í þeim punktum. Næst ætla ég að lesa um umsækjendur með tengsl við annað land, fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt eða öruggt þriðja land, með leyfi forseta: „Tillagan miðar að því að takmarka möguleikann á því að umsóknir umsækjenda sem hafa „sérstök tengsl“ við annað land séu teknar til efnislegrar skoðunar […]. Í tillögunni er engin skilgreining á því hvaða forsendur liggja að baki skilgreiningu á landi sem „fyrsta landi þar sem alþjóðleg vernd er veitt“. Flóttamannastofnunin gengst við því að það skapast áskoranir fyrir Ísland og alþjóðlega verndarkerfið í heild sinni þegar hælisleitendur og flóttamenn fara frá einu landi yfir í annað. Í sumum tilfellum fara flóttamenn og hælisleitendur áfram til annars lands til að sækja um alþjóðlega vernd sem er í raun ekki í boði á þeim stað sem þeir flúðu fyrst til; eða til að hafa aðgang að lifibrauði, fyrir tilstilli mannúðaraðstoðar eða eftir öðrum leiðum; til að komast aftur til fjölskyldumeðlima sem þeir höfðu aðskilist frá eða til að finna einhverjar varanlegar lausnir. Í sumum tilfellum flytja þeir kannski áfram til annars lands í því augnamiði að nýta sér fjárhagsleg tækifæri eða meðhöndlunarstaðla sem eru, eða talið er að séu, hærri. En ef hælisleitendur sækja ekki um alþjóðlega vernd í ríki þar sem þeir höfðu virkt tækifæri til að gera það, þá býr það til tvíverknaði í stjórnsýslunni, tafir og aukið álag á móttökugetu og hæliskerfi í ólíkum löndum. Þess vegna kemur fram í New York-yfirlýsingunni fyrir flóttamenn og farandverkamenn frá árinu 2016 að hægt sé að setja reglugerðir um það hvort flóttamenn fái að sækja um vernd í þeim löndum sem þeir vilja, að því gefnu að þeir hafi aðgang að alþjóðlegri vernd og njóti hennar annars staðar. Því má vísa flóttafólki til baka eða senda þá áfram til ríkis þar sem þeir höfðu hlotið, hefðu getað hlotið eða geta, að fengnu formlegu samkomulagi, hlotið alþjóðlega vernd. Flóttafólk hefur ekki skilyrðislausan rétt til að velja sér „hælisland“ en taka ber fyrirætlanir þeirra með í reikninginn. Fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt. - Hvað umsækjendur varðar sem hafa þegar hlotið alþjóðlega vernd í öðru landi áður en þeir komu til íslands er hugtakið „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“ almennt í gildi. Alþjóðlega verndin sem í boði var í þessu fyrsta landi þarf að vera aðgengileg og virk fyrir einstaklinginn sem um ræðir. Þó svo að tillagan skilgreini ekki þær forsendur sem liggja til grundvallar skilgreiningunni „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“ hefur Flóttamannastofnunin staðfastlega haldið því til haga að til þess að nota megi hugtakið „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“ þurfi að meta á einstaklingsgrundvelli hvort flóttamaðurinn muni a. fá aftur aðgang inn í „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“; b. fá rétt til löglegrar dvalar; og c. njóta meðhöndlunarstaðla sem eru í samræmi við flóttamannasamninginn frá 1951 og bókunina frá 1967 og alþjóðlega mannréttindastaðla, þar á meðal - en ekki einvörðungu - vernd gegn því að vera send aftur til lands þar sem hann er í hættu. Aðeins er hægt að vísa umsókn frá án efnislegrar meðferðar og senda umsækjandann aftur til fyrsta lands þar sem alþjóðleg vernd er veitt þegar búið er að uppfylla þessi skilyrði í tilfelli hvers einstaklings.“ Af þessu má lesa að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna setur mikla fyrirvara við þá nálgun sem er að finna í frumvarpinu. Ég mun halda áfram að lesa úr þessum athugasemdum næst þegar ég kem í pontu.

Virðulegi forseti. Ég rak augun áðan í skrif á Facebook þar sem mælt var með því sem lækningu við þunglyndi að hlusta á umræðurnar hérna og þá var ég persónulega nefndur gott þunglyndismeðal og þessu fylgdi mynd af mér. Forsendurnar fyrir þessu voru sem sé að þessi umræða, og ég alveg sérstaklega, væri svo leiðinleg. Ég verð að játa að mér fannst þetta svolítið skrýtið og óvenjulegt. Það er ekki oft sem maður sér mælt með því sem lækningu við þunglyndi að horfa á eitthvað leiðinlegt en kannski það virki fyrir suma. Ég ætti kannski að prófa þetta einhvern tímann þegar ég er langt niðri. Kannski samsamar maður sig einhvern veginn grámyglunni og nær að sjá að það er fleira leiðinlegt eða þá hugsar: Ég ætla ekki vera svona leiðinlegur, ef ég sekk dýpra verð ég svona leiðinlegur. Eitthvað svoleiðis. Ég gat ekki verið móðgaður yfir þessu því að ég er að reyna að vera leiðinlegur og mér finnst þetta mál mjög leiðinlegt. Þetta fékk mig engu að síður til að hugsa um hvernig hlutirnir líta út út á við fyrir einhverjum sem kveikir á sjónvarpinu og fer að horfa og hvernig er hægt að miðla málum. Manni verður svolítið hugsað til frægra orða Nietzsches, að þeir sem berjast við skrímsli þurfi að passa sig á að verða ekki skrímsli. Þetta er svolítil tilhneiging, ef þú ert að berjast gegn leiðinlegum málum, og ég er að viðurkenna sjálfur að ég er að reyna að vera leiðinlegur, þá verður þú kannski leiðinlegur sjálfur. Þá fer fólk kannski að halda að það sé fólkið sem er að tala um þetta sem er leiðinlegt, það sé fólkið sem er að gagnrýna þetta sem er leiðinlegt en ekki málið sjálft sem er leiðinlegt. Það er svolítið hættan. Málið er að það er erfitt þegar það liggur fyrir frumvarp sem snýst um að láta börn líða fyrir það hvað foreldrar þeirra gera, um að svipta barn rétti til að sækja um vernd, henda barni úr landi af því að foreldrarnir eru taldir hafa tafið einhverja málsmeðferð. Það er rosalega erfitt að gera þetta skemmtilegt. Maður ætti kannski að syngja þetta eða setja upp leikrit. Ég verð að játa pínu vanmátt hvað það varðar. En fyrst fólk er að horfa og er að leita sér að lækningu við þunglyndi þá verð ég að segja að það sem virkar fyrir mig, til að rífa mig upp úr slíku ástandi, er að finna mér eitthvað til að slást fyrir, eitthvað sem er stærra en ég, eitthvað sem skiptir máli. Oft er það eitthvað sem er í rosalega leiðinlegum farvegi og þarf að tala leiðinlega um og setja sig inn í tyrfinn lagabókstaf og kerfi og staglast á því sama. Ég tek þessu bara sem áskorun, maður þarf að passa sig að verða ekki samdauna leiðindunum og kannski hafa smá jafnvægi í því að vera hóflega leiðinlegur og hafa samt léttleika í þessu. Mér líður bara ekkert þannig að ég eigi rosa auðvelt með að skemmta akkúrat núna. En það veldur alla vega ekki vonbrigðum varðandi þunglyndismeðalsþáttinn í mínum ræðuhöldum.

Virðulegi forseti. Ég held ég þurfi ekki að upplýsa virðulegan forseta um það, og ég lofa að vera stuttorður, að við höfum verið að biðja um að hæstv. ráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson mæti hér og ræði við okkur efnislega. En rétt eins og kollegi minn var ég að skoða aðeins á Facebook og komst að því að hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, og hæstv. félags og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, og hv. þingmenn Vinstri grænna hafa boðað til svokallaðs súpufundar með félagsmönnum sínum til að ræða einmitt útlendingamálin. Þau hafa boðað til þessa fundar á laugardaginn kl. 11–13. Þetta þykir mér ansi furðulegt, að þessir hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar virðast ekki geta komið og talað um þessi mál hér innan veggja Alþingis heldur ætla að gera það einhvers staðar úti í bæ og bjóða svo upp á súpu og brauð gegn vægu gjaldi.

Virðulegi forseti. Frá því að síðast var skipt um forseta hér í stóli hafa eingöngu þingmenn Pírata verið í þessum þingsal. Ykkur sem heima sitjið og sjáið ekki þingsalinn upplýsi ég um þetta. Þetta minnir mig á það að ég hef heyrt því fleygt, því hefur verið kjaftað í mig, að það orð sé notað innan ákveðinna flokka að andstaðan við þetta frumvarp sé einhvers konar píratapopúlismi, þetta séu Píratar eitthvað að reyna að fella ríkisstjórnina. Því fer fjarri, ég vil bara taka það fram. Ef fólk velkist í einhverjum vafa um að þingmenn Pírata standi ekki einir gegn þessu frumvarpi þá hvet ég fólk til að lesa þær rúmlega 20 umsagnir sem bárust um þetta mál til allsherjar- og menntamálanefndar þar sem allar þær athugasemdir sem við erum að gera hér voru settar fram. Það eru gríðarlega 

Virðulegi forseti. Ég finn mig knúinn til að taka undir orð hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar og Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur hvað það varðar að við höfum ekki orðið þess heiðurs aðnjótandi að aðrir hv. þingmenn en þeir sem tilheyra framboði Pírata hafi tekið þátt í umræðunni. Þeir hafa þar með misst af gullnu tækifæri til að upplýsa okkur hin um það hvað það sé sem er svona útrætt og frábært því að augljóslega er hér ekki sameiginlegur skilningur. Að sama skapi lýsi ég furðu yfir því að það sé mikilvægara að ræða við fólk úti í bæ um útlendingafrumvarpið en við okkur hér sem höfum þó ítrekað óskað eftir því að fá þetta fólk í salinn til að ræða við okkur.

Herra forseti. Það sem mér finnst leiðinlegast við þetta mál er að ég held að stuðningur þingmanna meiri hlutans við frumvarpið, og reyndar fleiri, byggist á misskilningi á frumvarpinu og ranghugmyndum um það um hvað þetta mál snýst. Í þeim ræðum sem voru fluttar af hálfu þingmanna meiri hlutans í upphafi umræðunnar, það voru nokkrir sem tóku til máls, þá gætti mjög mikils misskilnings. Það var mjög oft einfaldlega farið með rangt mál um áhrif frumvarpsins, tilgang og markmið. Ég verð þó að nefna að það var engu að síður upplýsandi að heyra í ræðum tiltekinna þingmanna meiri hlutans að þau væru einfaldlega hlynnt tilteknum breytingum, eins og það sé bara fínt og eðlilegt að hagsmunir barns gjaldi fyrir athafnir annarra, sem að mati umsagnaraðila og gesta  Ég væri gjarnan til í að fá fleiri þingmenn meiri hlutans hingað upp til þess annaðhvort að afhjúpa misskilninginn 

Forseti minnir á afskaplega takmarkaðan ræðutíma er rætt er um fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Já, það er þetta með ræðutímann. Við þurfum kannski að fara að skoða það að leggja fram breytingu á frumvörpum um þingsköp hvað varðar ræðutíma. En ég las aðeins nánar þessa blessuðu auglýsingu frá þingmönnum og ráðherrum Vinstri grænna og það stóð neðst í henni: Allir velkomnir. Ég vona bara að þeir hæstv. ráðherrar sem greinilega sjá sér ekki fært að mæta hér í sal Alþingis sendi boð á alla þá þingmenn sem áhuga hafa á að koma á þennan súpufund og þeir fái að heyra hvað það er sem viðkomandi ráðherrar hafa að segja. Vonandi nýta fjölmiðlar sér líka þetta tækifæri fyrst allir eru velkomnir, nema skilgreining Vinstri grænna á öllum sé eins og skilgreining þeirra á stjórnarskránni; sumir eru mikilvægari en aðrir og allir eru ekki allir. En já, ég bara vona að þetta verði góð súpa og gott brauð.

Virðulegi forseti. Mig langaði líka að benda á það, til að hugsa í lausnum, að ef það er skortur á súpu sem veldur fjarveru þingmanna hér þá lýsi ég mig reiðubúinn til að leysa úr því. Það er vel hægt að útvega súpu ef það er það sem þarf til þess að þingmenn fáist til að koma og ræða málið efnislega. Af súpu er hægt að fá nóg en tíminn hér á Alþingi er dýrmætur, bæði okkur þingmönnum og því fólki sem er nú í leit að vernd á Íslandi og bíður þess að sjá hvernig afgreiðsla þessa frumvarps fer.

Virðulegi forseti. Í ljósi fyrri umræðu af minni hálfu ætla ég að reyna að setja þessa frétt um fundinn hjá Vinstri grænum í skemmtilegt samhengi. Mér finnst skemmtilegt að þau séu alla vega á einhverjum vettvangi að taka það alvarlega að ræða málið. Greinilega finnst þeim nauðsynlegt að leita til Flokks fólksins og fá sjónarmið þar eða alla vega skýra hvað þau eru að hugsa, þannig að ég ætla bara að vona að út úr því komi einhvers konar afstaða í næstu viku þegar umræða um þetta mál heldur áfram. Það verður kannski hægt að spyrja þau hér, ef þau taka þátt í umræðunni, hvernig þessi fundur hafi gengið og hver afstaðan sé. Kannski voru þau akkúrat að bíða eftir því að geta haldið fund til að geta tjáð sig. Ég ætla því bara að vera vongóður í næstu viku.

Virðulegi forseti. Við vorum að tala um kærufrest og hugmyndir frumvarpshöfunda um að hafa sjálfvirka kæru sem augljóslega er beint gegn, hvað eigum við að segja, þeirri útbreiddu háttsemi umsækjenda eða kærenda að nýta kærufrestinn til undirbúnings kæru. Stundum er það þó að einstaklingar vilja raunverulega hugsa sig um hvort þeir ætli að kæra eða ekki. En það verður ekki í boði lengur ef þetta verður að lögum. Það fer þá bara í kæru, hvort sem fólk hefur áhuga á því eða ekki. Þetta á að verða til þess að auka skilvirkni, það fækkar sem sagt málsmeðferðardögum um sjö í mesta lagi í heildina í hverju máli en fjölgar náttúrlega augljóslega þeim málum sem kærunefndin þarf að afgreiða þar sem hún mun þurfa að afgreiða öll mál, hvort sem umsækjandi var sáttur við niðurstöðuna eða ekki. Kannski var hann bara sáttur við niðurstöðuna, það gerðist í t.d. 10% Dyflinnarmála árið 2019. Í 10% Dyflinnarmála árið 2019 var fólk bara: Jæja, ókei, ég skil, ég þarf að fara til Svíþjóðar, þá bara geri ég það. Það kemur alveg fyrir, ég hef unnið í þessum bransa ansi lengi. Það er rétt sem kemur fram í greinargerð, það er tiltölulega fátítt í þessum málum vegna þess að fólk kemur hingað yfirleitt af ástæðu, en það kemur fyrir. Þá veltir maður fyrir sér, og ég spurði reyndar um þetta við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd: Er búið að reikna út þá lengingu eða þyngingu á málsmeðferð hjá kærunefndinni sem verður við það að þar séu afgreidd mál sem þarf ekki að afgreiða, sem viðkomandi ætlaði ekkert að kæra? Að jafnaði tekur málsmeðferð í málum af þessu tagi tvo til þrjá mánuði hjá kærunefndinni. Ég velti því fyrir mér hvort þetta muni raunverulega borga sig þegar upp er staðið. Ef við eigum bara að fara í einhverja daga og tína þá til er augljóst að þessi breytingartillaga er fullkomlega tilgangslaus. Hún er algjörlega tilgangslaus, ekkert endilega líkleg til auka neinn málshraða þegar upp er staðið og mun sannarlega ekki auka skilvirkni vegna þess að hún mun verða til þess að mál eru kærð sem umsækjandi vildi ekki einu sinni kæra. Ef við bara tökum saman, segjum að kæruhlutfall sé 95%, eins og virðist vera svona nokkurn veginn meðaltal í þessum málum, þá er það 5%. Ef þetta eru nokkur hundruð umsóknir erum við að tala um kannski fimm, tíu, fimmtán mál, jafnvel fleiri eftir því sem umsóknum fjölgar hérna, ætli það séu ekki fleiri, 15–20 mál sem eru á borði kærunefndarinnar algjörlega að óþörfu sem kærunefndin þarf að fara í að rannsaka og skoða og skrifa úrskurð um, það tekur tvo til þrjá mánuði, í einhverjum 20 málum sem var algjör óþarfi. Þetta er eitthvað sem hefur ekki verið reiknað út, var svarið sem ég fékk. Það er ekki búið að tékka á þessu. Þegar þetta frumvarp var samið var ekki farið í að kanna hvort þetta muni raunverulega auka skilvirkni á heildina í málaflokknum. Að mati Rauða krossins sem hefur áralanga reynslu af því að kæra, semja greinargerðir og leggja fram gögn í þessum málum er þetta ekki til bóta fyrir umsækjanda, þessi breyting, að kæran sé sjálfvirk og að það sé einhver lögbundinn 14 daga greinargerðarfrestur, það er ekki til bóta. Og ef það er heldur ekki til bóta fyrir kerfið, til hvers er þetta þá? Þetta einkennir svolítið þetta frumvarp, þetta eru einhverjar hugmyndir sem fólk fær þegar það er pirrað út af einhverju sem gerðist og því er bara skellt á einhvern tékklista sem síðan verður til frumvarp úr sem þegar upp er staðið er síðan bara eitthvert - þarf ég að segja það í hverri ræðu? - klessuklúður. Ég ætla ekki að vera að málalengja um þetta ákvæði með kærufrestinn, það sem mér persónulega finnst kannski minnst skaðlegt af allri þessari skaðsemi sem er í þessu frumvarpi, en langar að ítreka það sem ég nefndi hérna áðan: Í almennum stjórnsýslulögum og almennt í stjórnsýslunni er kærufrestur þrír mánuðir. Það er venjulegur kærufrestur. Hann er nú þegar 15 dagar í þessum málum. Er það ekki nóg til að tryggja skilvirkni málsmeðferðar í þessum málum? Er það ekki nægur niðurskurður á möguleikum umsækjenda til að íhuga kæru og undirbúa málsmeðferð fyrir kærunefnd? Er einhver þörf á að gera breytingar af þessu tagi?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Halldór Auðar Svansson kom hér áðan og ræddi um það hvort við værum skemmtileg eða leiðinleg í ræðum hér. Ég nefndi það, í minni fyrstu ræðu hér í þessari 2. umr., að ástæðan fyrir því að við Píratar værum hér væri ekki sú að við vildum endilega opna landamæri vegna þess að við vildum bara hleypa öllum inn, heldur sú að við værum að berjast fyrir mannréttindum. Við erum að berjast fyrir því að ekki sé traðkað á stjórnarskrárvörðum mannréttindum. Og ef ég þarf að vera leiðinlegur með því að tala mikið um það hvernig verið er að traðka á stjórnarskrárvörðum mannréttindum þá verður það bara að vera þannig. Eins og ég benti á í minni fyrstu ræðu: Ef ég stend ekki upp og berst fyrir stjórnarskrárvörðum mannréttindum fyrir hælisleitendur þá verður einfaldlega næsta skref ríkisstjórnarinnar að byrja að ráðast á önnur stjórnarskrárvarin réttindi fyrir aðra. Ég spyr: Er það bara í lagi? Er virkilega í lagi að það sé hægt, skref fyrir skref, að taka til baka það mikla sem hefur verið áorkað á undanförnum áratugum í að tryggja mannréttindi hér á Íslandi? Hvað gerist næst? Lendum við kannski í því sama og er að gerast í Bandaríkjunum, að næst ráðist þeir á þungunarrof, kannski hjónabönd samkynhneigðra? Nei, við höfum verið að berjast fyrir því að byggja réttlátt samfélag og það byggir á þessum stjórnarskrárvörðu réttindum. Ef við ætlum að leyfa ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, hæstv. forsætisráðherra, sem hugsar um það eitt að halda völdum með því að leyfa hægri sinnaðasta fólkinu í samstarfsflokknum að taka til baka þau mannréttindi sem við höfum barist fyrir og forfeður okkar börðust fyrir, þá er ég til í að standa hér eins lengi og þarf og vera leiðinlegur því ég veit að ef ég stend ekki hér og berst fyrir þessu þá ganga þessir aðilar einfaldlega á lagið. Því er ég ekki tilbúinn að fórna, aldrei. Ef hv. þingmenn stjórnarinnar reyna að segja að ekki sé verið að brjóta nein stjórnarskrárvarin mannréttindi eða alþjóðasáttmála þá endurtek ég það sem við hjá Pírötum höfum sagt mánuð eftir mánuð, ár eftir ár: Fáum þá óháðan aðila til að skera úr um það hvort þetta brjóti mannréttindi og stjórnarskrá og aðra sáttmála. Ekki fá ráðuneytið, ekki fá einhverja innan þingsins, fáum óháðan aðila til að skera úr um það. Ef þessir óháðu aðilar segja að þetta gangi ekki á þessi réttindi þá er ég til í að gefa mitt eftir og hætta að vera leiðinlegur.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í fyrri ræðu þá hef ég verið að taka hérna efni úr umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Eins og áður hefur komið fram þá nægir ræðutíminn engan veginn til að gera henni nægilega góð skil en ég ætla aðeins að grípa niður í niðurstöðukafla umsagnarinnar, með leyfi forseta: „Út frá ofanverðu mælist Flóttamannastofnunin til þess að Ísland íhugi að gera breytingar á tillögunni til að: a. Tryggja það að aðeins sé litið á umsókn sem endurtekna umsókn í þeim tilfellum þar sem upprunalega umsóknin var tekin til fullrar efnislegrar meðferðar; b. Afmarka skýrt í lögum hvaða viðeigandi mat þurfi að fara fram þegar verið er að beita hugtökunum „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd var veitt“ annars vegar og „þriðja land þar sem alþjóðleg vernd var veitt“ hins vegar, í samræmi við ofangreindar forsendur; c. Senda ekki umsækjanda til baka eða áfram til lands sem er ekki aðildarríki að flóttamannasamningnum frá 1951 og/eða bókuninni frá 1967 og grundvallarmannréttindagerningum; d. Fjarlægja skilyrðið um „verulega auknar líkur á því að fallist verði á“ umsókn „um alþjóðlega vernd“ þegar endurteknar umsóknir eru metnar í a-lið í tillagðri 35. gr.; e. Viðhalda réttindum endurbúsettra flóttamanna til fjölskyldusameiningar; f. Viðurkenna rétt fjölskyldumeðlima/skjólstæðinga þess sem nýtur alþjóðlegrar verndar til að hljóta sjálfir alþjóðlega vernd, einnig þegar aðalumsækjandinn nýtur sameiginlegrar verndar tímabundið.“ Ég fór engan veginn yfir alla umsögnina, hér er margt annað. Í nær öllum þeim umsögnum sem er að finna um málið, og þær eru yfir 20, þá er, eins og fram kom í máli annarra hv. þingmanna, varað eindregið við frumvarpinu eins og það liggur fyrir. Ég lýsi aftur yfir furðu yfir því að hafa ekki fengið nein svör við þeim spurningum og málefnalegu vangaveltum sem við höfum lagt hér fram þann tíma sem þetta mál hefur verið til umræðu. Ég ítreka að við teljum fullt erindi til að gera breytingar á þessu frumvarpi. Við teljum fullt erindi til að stytta málsmeðferðartíma. Við teljum fullt erindi til að minnka kostnað. Við teljum fullt erindi til að auka skilvirkni. En þetta frumvarp gerir ekkert af þessu. Þetta frumvarp er algerlega ófært um að uppfylla þá draumsýn stjórnarliða að geta klárað þetta með þessum hætti. Þetta frumvarp er sóun á tækifæri til að ná fram raunverulegum gagnlegum breytingum á lögum um útlendinga sem myndu auka skilvirknina vegna þess að lausnirnar er að finna í umsögnum. Þar eru lausnirnar. Það þarf ekkert að leita að þeim. Þó að við höfum björgunarsveit þá þurfum við ekkert að kalla hana út. Ég lýsi furðu minni yfir því að við sjáum þess ekki merki að tekið hafi verið mark á umsögnum og fáum ekki til umræðu þær breytingar sem til stendur að gera á frumvarpinu, ef einhverjar.

Virðulegi forseti. Þar sem ég áttaði mig á því að ég hafði ekki spurt virðulegan forseta um það hvort einhver svör hefðu borist þá ákvað ég að gera það. Eins og forseta er kannski kunnugt þá höfum við Píratar allt frá því í desember verið að óska eftir því að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, mæti í efnislega umræðu með okkur í þessu máli þar sem það eru þó nokkur atriði sem snerta málefnasvið hans sem eru í þessu frumvarpi og voru ekki rædd af ráðherra í 1. umr. og hafa ekki verið rædd hérna í 2. umr. Þess vegna höfum við óskað eftir því. Mig langaði því að spyrja forseta hvort það hafi borist bréf frá hæstv. ráðherra um það hvort hann ætli að taka þátt.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Gísla Rrafni Ólafssyni og benda á að kanna hvort mögulega annars konar samskipti en bréf hafi borist sem gætu gefið upplýsingar um hvenær þess megi vænta að við fáum málefnalega umræðu um frumvarpið í þessum sal. Það þarf ekki að vera bréf, mætti að vera bréfdúfa, tölvupóstur, eitthvað annað.

Forseti. Ég spurði kannski of nákvæmt, hvort bréf hefði borist en ég meina hreinlega hvort einhverjar upplýsingar hafi borist á einhvern máta. Við förum nú bráðum að ljúka umræðunni í dag en umræðurnar munu halda áfram og mig langaði að hvetja hv. þingmenn, sérstaklega þingmenn sem sitja í allsherjar- og menntamálanefnd en einnig aðra þingmenn sem sitja hér á hinu háa Alþingi, hvort sem þeir sitja í stjórn eða stjórnarandstöðu, til að taka þátt, alla vega að hlusta. Það hafa verið nokkrir þingmenn úr öðrum flokkum að hlusta á og læra. Ég hef alltaf trúað því að við lærum af því að hlusta og ég hvet þá eindregið til að koma hér. En ég kannski endurtek spurninguna: Hafa einhverjar upplýsingar borist frá hæstv. ráðherra?

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að leggja út af orðum þingmannsins Gísla Rafns Ólafssonar þegar hann talar um af hverju við séum að standa í þessu stappi við að vera leiðinleg, vera að berjast gegn því sem við lítum á sem mannréttindabrot og sem fleiri aðilar líta á sem mannréttindabrot, brot á alþjóðasáttmálum og brot á réttindum barna. Það er akkúrat þessi punktur sem er þekktur í sögunni, að þegar gefið er eftir á einum stað þá getur það orðið að skriðufalli. Hættan í þessu er - þingmaðurinn fór með mjög þekkt kvæði eftir Niemöller í gær sem fjallar um að manni er fyrst alveg sama um hópinn sem veist er að, og svo sama og alltaf sama þangað til það er komið að manni sjálfum. Í þessu tilfelli er þetta hópur fólks sem er auðvelt að líta á sem fjarlægan. Þetta er fólk sem við þekkjum ekki, kemur úr mjög framandlegu umhverfi. Það er ekki bara frá útlöndum heldur flóttafólk, það er kannski veruleiki sem við þekkjum ekki. Þetta er fólk sem á sér ekki rödd, það er ekki mikið að tjá sig í samfélagsumræðunni. Það er því svo auðvelt að búa sér til alls konar hugmyndir um hvernig þetta fólk er, að það sé bara að reyna að sækja sér alls konar hluti sem það eigi ekki rétt á o.s.frv. En í þessu tilfelli eru það sterk félagasamtök, rótgróin, sem hafa tekið að sér að tala máli þessa fólks, sem hafa lagt hér inn umsagnir og ítrekaðar óskir um samráð. Svo erum við hér í þingsal að reyna að tala fyrir hönd þessa fólks, ekki bara fyrir það en að mestu leyti fyrir það og líka bara út af prinsippinu. Við sjáum líka dæmi um það frá þessari ríkisstjórn hvernig verið er að gefa eftir með því að setja, með einhverjum fáeinum pennastrikum, rafbyssur í hendur lögreglunnar. Þið eruð í vandræðum, lögreglan er í vandræðum, þið eruð vanfjármögnuð og vinnuaðstæður eru erfiðar. Ykkur finnst í fljótu bragði að það sé góð lausn og geti létt ykkur lífið að fá rafvopn. Fáið bara rafvopn og prófið þetta. Það er sett lágmarksregluverk um hvernig þetta eigi að virka. Ekki má beita slíkum vopnum gegn sýnilega óléttum konum, þá má væntanlega beita þessu á konur sem eru ekki sýnilega óléttar, alla vega verður að gera ráð fyrir að það sé ekkert passað sérstaklega. Ekki má beita þessu gagnvart fólki sem er í áberandi lélegu líkamlegu ástandi, þá má væntanlega beita þessu á fólk sem er í óáberandi líkamlega lélegu ástandi. Ekki má heldur beita þessu gagnvart fólki sem er í áberandi lélegu andlegu ástandi, það gæti kannski verið þunglyndismeðal að stuða það með rafbyssum. Þetta er líka annar málaflokkur þar sem er hægt að hugsa: Já, þessu er bara beitt á einhverja glæpamenn, bara beitt á eitthvert fólk sem er leiðinlegt við lögregluna og á þetta skilið. Dæmin sýna að það er ekki alltaf þannig. Heimurinn er ekki svona klipptur og skorinn. Lögreglufólk er mannlegt, það gerir mistök og það að vinna hlutina almennilega er til að forðast mistök. Í þessu máli, líkt og með rafbyssurnar, þá skiptir líka máli hvernig hlutirnir eru unnir og að hugsað sé fyrir öllu. Það er kannski rosalega leiðinlegt en það er þeim mun leiðinlegra að lenda í því að fá hlutina í hausinn og að ákvarðanirnar leiði til skaða.