Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. Nd. hefur haft þetta mál til meðferðar á nokkrum fundum sínum, en frv. er komið frá hv. Ed. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt að samþykktum tveimur brtt. sem fluttar eru og eru á þskj. 1302 og nefndin stendur að. Undir nál., sem er á þskj. 1301, rita allir nm. utan Kristín S. Kvaran sem var fjarverandi afgreiðslu málsins. Einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja brtt. og það hafa reyndar tveir nm. gert, þeir hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og Jón Baldvin Hannibalsson, og munu þeir gera grein fyrir þeirri brtt. En brtt. sem nefndin stendur að sameiginlega snertir í fyrsta lagi 10. gr., gildistökuákvæðið. Við leggjum til að þeirri grein verði breytt þannig að í stað þess að lögin taki þegar gildi öðlist þau gildi hinn 1. janúar 1986. Ástæðan fyrir því er fyrst og fremst sú að það er orðið of seint að leggja sóknargjöld á skv. ákvæðum þessa frv., ef að lögum verður, og þess vegna leggjum við til að gildistakan verði hinn 1. janúar 1986. Í öðru lagi leggur nefndin til að breytt verði bráðabirgðaákvæði frv., sem varðar innheimtuþóknun, til samræmis við ákvæði kjaradómslaga nr. 41/1984, en í bráðabirgðaákvæði þeirra er innheimtumönnum ákveðinn tiltekinn umþóttunartími um lögkjör sín en þau skulu haldast óbreytt til ársins 1990, þ. e. hjá þeim sýslumönnum sem hafnað hafa kjaradómslaunum. Þessi breyting er reyndar í samræmi við það sem hv. Ed. samþykkti við 2. umr. frv. Ekki þykir unnt að fella niður umrædd innheimtulaun þar sem þau eru lögvarin til ársloka 1990 eða í rúmlega fimm ár, en þá er umþóttunartíminn liðinn og innheimtulaun falla alfarið sjálfkrafa niður. Best virðist fara á því að um þessi kjör verði samið með innheimtumönnum og sóknarnefndum svo sem reyndar var ráð fyrir gert af höfundum þessa frv. En fyrir mistök í meðförum hv. Ed. varð þetta ákvæði ekki eins og það þarf að vera. Þess vegna er þessi brtt. flutt. Til þess að spara tíma vil ég láta þess getið varðandi brtt. á þskj. 1303 að hliðstæð brtt. var flutt við meðferð málsins í hv. Ed., en náði ekki samþykki þar. Ég læt þess getið að ég mæli ekki með því að nefnd brtt. verði samþykkt, heldur eingöngu þær tvær brtt. sem nefndin stendur einhuga að.



Herra forseti. Ég undirrita nál. menntmn. með fyrirvara, eins og einnig hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, og fyrirvari okkar varðar sérstaklega efni 3. gr., en hún er eins og frv. liggur fyrir svohljóðandi: „Nú hrökkva tekjur sóknarkirkju ekki fyrir nauðsynlegum útgjöldum að dómi sóknarnefndar og sóknarprests og er þá heimilt með samþykki safnaðarfundar að hækka sóknargjöld allt að tvöföldu, enda komi til samþykki kirkjumálaráðherra. Í Reykjavíkurprófastsdæmi tekur safnaðarráð, sbr. 2. gr. laga nr. 35/1970, ákvörðun um þetta efni að fengnum tillögum sóknarnefnda í prófastsdæminu og leitar samþykkis ráðh.“ Þessi grein felur það í sér að sóknargjöld geta, þar sem tekjur sóknarkirkju hrökkva ekki fyrir nauðsynlegum útgjöldum að dómi sóknarnefndar og sóknarprests, orðið allt að 0.8% af útsvarsstofni eða tvöfalt það hámark sem tilgreint er samkv. 2. gr. Menn sjá væntanlega af þessu að ekki er um neinar óverulegar upphæðir að ræða ef þessi heimild samkv. 3. gr. yrði notuð, með henni mælt og kirkjumálaráðherra samþykkti. Ég hygg að þetta sé aðallega hugsað varðandi dreifbýlissóknir þar sem gjaldendur eru tiltölulega fáir og tekjur ekki fullnægjandi að ýmissa mati til að hlynna að kirkjum og öðru safnaðarstarfi og þá má samkvæmt frv. leggja á svona hátt sóknargjald eða tvöfalt hærra en hin almenna regla gerir ráð fyrir að hámarki. Þetta teljum við hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, sem stöndum að sérstakri brtt., hið mesta óráð, að halda slíkri heimild inni, og höfum því flutt svofellda brtt. við 3. gr., að hún orðist svo, með leyfi forseta: „Af innheimtum sóknargjöldum skulu 10% lögð í jöfnunarsjóð. Framlög úr jöfnunarsjóði skulu einkum ætluð sóknarkirkjum þar sem tekjur hrökkva ekki fyrir nauðsynlegum útgjöldum að dómi sóknarnefndar og sóknarprests. Sjóðurinn er í vörslu dóms- og kirkjumrn. sem ákveður úthlutun úr sjóðnum að fengnum tillögum biskups og prófasta samkv. nánari ákvæðum í reglugerð.“ Það er sem sagt okkar till. samkv. þessu að það verði stofnaður sérstakur jöfnunarsjóður með 10% af innheimtum sóknargjöldum og fjármagni verði veitt úr honum til kirkna þar sem tekjur hrökkva ekki fyrir nauðsynlegum útgjöldum. Þetta tel ég vera mun sanngjarnari aðferð en þá sem frv. gerir ráð fyrir. Ýmsum mun þykja allmikið í ráðist með ákvæðum 2. gr. um sóknargjöld allt að 0.4% af útsvarsstofni. Það mun hafa komið fram við athugun á vegum nefndarinnar, að ekki sé óalgengt að þessi gjöld nemi um 0.3% af útsvarsstofni. En hér er sem sagt ekki verið að leggja á nefskatt, heldur á grundvelli tekna greiðsluskyldra til útsvars og menn sjá hversu hátt er stefnt með ákvæðum 3. gr. ef þeirri heimild yrði beitt. Ég vænti því að brtt. okkar hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar fái jákvæða afgreiðslu hér í þd. þar eð hún er mun sanngjarnari en það sem felst í ákvæðum frv.



Herra forseti. Þetta mál er komið frá Ed. Á þskj. 1279 er nál. frá landbn. Nd.: „Nefndin hefur fjallað um frv. Jónas Jónsson búnaðarmálastjóri kom á fund nefndarinnar og gaf ýmsar upplýsingar um málið. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt eins og það kom frá Ed. Jón Baldvin Hannibalsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.“ Ég hef verið spurður að því af nokkrum aðilum hvernig beri að líta á það ef búið er að bjóða út t. d. gröft á skurðum, kannske meira en frv. felur í sér að verði styrkhæft á þessu ári. Því er til að svara að miðað við brtt. sem var gerð í Ed. mun þetta breytast þannig að það verður borgað út í ár, en þeim mun minna kemur á næsta ári eins og menn munu sjá ef þeir fara að lesa frv. betur. Þetta frv. gildir sem sagt fyrir árin 1985 og 1986.



Herra forseti. Menntmrh. er ekki viðlátinn, en ég hafði hugsað mér að hafa samband við hann og vildi óska eftir því að frv. um grunnskóla og eins frv. um lögverndun kennaraheitis komi ekki svo á dagskrá að hæstv. menntmrh. sé ekki um það kunnugt.



Herra forseti. Það er auðvitað með öllu óviðunandi að hæstv. ráðh. sem eru í landinu skuli ekki sjá ástæðu til að sitja þingfundi á síðustu starfsdögum Alþingis. Hér eru á dagskránni tvö mál sem varða sérstaklega hæstv. menntmrh. og hæstv. ráðh. hefur mér vitanlega ekki fjarvist á þessum fundi, en sést hér ekki í þingsal. Þetta tel ég nánast vítavert, að svo skuli staðið að málum af hæstv. ríkisstj. þegar samkomulag er um að reyna að hraða störfum þingsins. Ég hélt að þetta væru mál, þau sem hér eru til umr., sem hæstv. ráðh. hefði áhuga á að rædd væru og þá að vera viðstaddur umr. Svipað hefur gerst á undanförnum dögum. Ráðh. hafa ekki haft fjarvist frá þingfundum, en forseti hefur síðan orðið að upplýsa að þeir væru utanbæjar og jafnvel komnir til útlanda án þess að fjarvistarbeiðni lægi fyrir.



Herra forseti. Mér þótti þessi ræða allundarleg. Ég var nýbúinn að segja þessum hv. þm. að ég ætlaði að hafa samband við menntmrh. Ég hafði einnig sagt hæstv. forseta frá því. Málið er síðan tekið á dagskrá án þess að mér ynnist tími til að ræða við hæstv. menntmrh. Ég skil því hvorki að málið skuli tekið á dagskrá né athugasemdir hv. síðasta ræðumanns.



Út af þessum athugasemdum vil ég taka það alveg skýrt fram að málið er í fyrsta lagi á dagskrá og það er farið að þrengjast mjög um fundartíma og það er þá ekki við forseta að sakast ef sífelli er verið að biðja um frestanir á málum. Og ég verð að segja það hér úr forsetastóli að ég tek það fremur óstinnt upp þegar hæstv. ráðh. eru ekki við þegar hér er verið að ljúka þingstörfum. Þetta er e. t. v. næstsíðasti dagur sem deildin hefur til afgreiðslu mála og þá er það satt að segja ákaflega erfitt og kemur kannske hvað harðast niður á forseta þegar þeir hæstv. ráðh. sem vissulega eru ráðamiklir um þingstörf eru ekki viðstaddir.



Herra forseti. Ég var nýbúinn að segja hæstv. forseta í fyrsta lagi að ég þyrfti að bregða mér frá til að ná í plögg. Í öðru lagi hafði ég spurt hann um það hvenær þetta mál gæti komið á dagskrá. Það eru u. þ. b. fimm mínútur síðan. Hæstv. forseti gat þá ekki veitt mér svör við því.



Það er hverju orði sannara að ég gaf engin ákveðin svör um það og sagði að hér væru mörg mál á dagskrá og það væri ekki neinn ákveðinn tími um það hvenær hvert þeirra kæmi til umr. En þetta mál verður þá ekki tekið fyrir í bili. Þess sýnist ekki kostur. En ég vona hins vegar að þær umr. sem hér hafa farið fram sýni að það er full ástæða til að minna hv. þdm. á þingskyldur sínar og þá kannske ekki síst hæstv. ráðh. En ég geri ráð fyrir að það eigi sama við um 8. dagskrármálið, að það sé ekki heppilegt að þurfa að taka það fyrir þegar hæstv. menntmrh. er ekki viðstaddur. En frá forseta hálfu er ekkert sem bannar það ef ekki eru á því aðrir meinbugir. Og þannig stendur á um 1. dagskrármálið, sem margir hafa nú óskað eftir að kæmi til umr. og er sjálfsagt að gera, áfengislög, að þess er ekki kostur á þessari stundu að taka það mál fyrir vegna fjarvista tiltekinna manna og reyndar fjarvista með leyfi forseta.



Herra forseti. Ég tala hér fyrir nál. um frv. til l. um breyt. á lögum nr. 55/1981, um breytingu á umferðarlögum nr. 40/1968. Frv. er komið í þessa deild frá Ed. þar sem það var samþykkt samhljóða. Ég bið menn að taka eftir því. Þess vegna endurtek ég að frv. er komið héðan frá Ed. þar sem það var samþykkt samhljóða. Ég tala hérna fyrir áliti minni hl. allshn. sem leggur til að frv. verði samþykkt. Nefndin hefur athugað þetta frv. og kallað á sinn fund Guðjón Magnússon landlækni. Magnús Einarsson aðstoðaryfirlögregluþjón og Arngrím Ísberg fulltrúa lögreglustjóra. Þessir aðilar voru samþykkir meginefni frv. Í grg. með frv. segir svo m. a.: „Fullreynt má nú telja að ekki verði unnt með áróðri og fræðslustarfsemi einni að auka beltanotkun meira en orðið er ... Er þessi reynsla fullkomlega í samræmi við það sem gerst hefur í öðrum löndum. ... og því er brýnt að nú þegar verði vanræksla á notkun öryggisbelta látin varða viðurlögum.“ Umferðarráð er þess hvetjandi að frv. verði samþykkt. Á vegum þess var tekin saman skýrsla um banaslys í umferðinni á árunum 1972 til ársloka 1983. Þar kemur m. a. fram að á þessum tólf árum hafa 165 ökumenn og farþegar í bifreiðum látist. Í skýrslunni er það mat lagt á að notkun öryggisbelta hefði að líkindum getað forðað um 104 þessara manna frá dauða. Þar af eru 15 frá 1. okt. 1981 fram til ársloka 1983, þ. e. eftir að lög um skyldunotkun öryggisbelta tóku gildi. Þeir aðilar, er hvað mest vinna að þessum málum. telja að með samþykkt frv. megi koma í veg fyrir fjölmörg slys á ári hverju. Minni hl. n. er samþykkur þessu máli og leggur því til að frv. verði samþykkt, en minni hl. n. skipa Gunnar G. Schram, Guðrún Helgadóttir og Stefán Guðmundsson. Ég ætla ekki að orðlengja þetta hér vegna þess að samkomulag hefur náðst um að hraða afgreiðslu ákveðinna mála, en ég hefði getað sagt mörg orð um þetta merkilega mál sem ekki hefur hér náð afgreiðslu fyrr. Ég hvet menn til að hugsa vel til þeirra sem verið hefur leitað umsagna hjá um þetta mál áður en þeir afgreiða það í dag.



Herra forseti. Mig langar að segja nokkur orð um þetta mál. Það er mikið í húfi að umferðarslysum og þá sérlega dauðaslysum fækki í umferðinni hér á Íslandi og það er að sjálfsögðu ekki besta eða heppilegasta leiðin að þvinga fólk til þess að lifa af með því að beita þar löggjöf, en ég vil benda á þær staðreyndir sem hafa komið fram í þessu máli. Þær eru óvefengjanlegar. Nýlega birtist grein sem vitnað var til úr ensku tímariti þar sem spáð hafði verið auknum mannslátum á gangandi vegfarendum í kjölfar þess að bílbelti yrðu notuð í auknum mæli. Þessar niðurstöður eru mjög umdeildar í Bretlandi. Þær þykja ekki vel unnar og öll tölfræði í þessum rannsóknum er mjög vefengd þannig að ég ráðlegg mönnum að kynna sér þær staðreyndir vel ef þeir ætla að nota þær til að styðja mál sitt. Ég vil í þessu sambandi vitna til greinar eftir Ólaf Ólafsson landlækni sem nú dvelst og vinnur að sérstökum verkefnum hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni í Kaupmannahöfn. Þetta er grein sem mun birtast í einu dagblaðanna núna á næstu dögum og ég leyfi mér að vitna til, með leyfi forseta. Hún kallast „Um bílbelti og slys“: „Hvort sem um er að ræða slys í umferð, heima, í vinnu eða frístundum má rekja orsökina til umhverfisins, mannlegra yfirsjóna eða galla í vél eða tækjum. Til að draga úr slysum er því ráð að breyta þessum þáttum. Stöðugt er unnið að endurbótum á tækjum þannig að slysahætta verði sem minnst, en kostnaður t. d. við gerð algerlega „slysatryggðra“ bíla yrði svo mikill að fáir hefðu ráð á að eignast þá. Umhverfinu má breyta og fækka þannig slysagildrum þó kostnaðurinn geti einnig þar orðið þrándur í götu. Þá er komið að manninum sjálfum. Langflest slys á láði, í lofti og á legi verða á ungu fólki og orsökin er oftast mannleg yfirsjón eða reynsluleysi. Um 65% þeirra sem deyja eða slasast í umferðinni eru undir 25 ára aldri. Árangursríkast væri því að kenna ungu fólki að fara jafnan fram með gætni og fyrirhyggju. Sú breyting verður þó ekki á einni nóttu. Eftir er því sú leið sem fæstir vilja fara - beiting laga og viðurlaga. Þessi aðferð er þó notuð er fokið er í flest skjól, en staðreynd er að tekist hefur að draga úr ýmsum slysum á þann hátt. Nú liggur fyrir Alþingi frv. um breytingar á umferðarlögum sem gerir ráð fyrir því að þeir sem ekki noti bílbelti verði látnir sæta sektum. Í Morgunblaðinu 1. júní 1985 kemur fram að meiri hl. allshn. Nd. telur „að varanlegur grunnur að bættri umferðarmenningu og meira öryggi verði ekki lagður með sektarákvæðum. Úrbætur verða að fást með jákvæðri löggæslu, hvatningu eða upplýsingu, umferðarkennslu og aðgerðum á sviði gatnaframkvæmda og skipulags, svo að nokkur dæmi séu nefnd.“ Ég er ekki fyllilega sammála þessari umsögn þó að margt sé þar gott sagt. Umferðarslysum hefur fækkað verulega í heiminum á undanförnum árum þrátt fyrir mikla fjölgun bifreiða. Að mati Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar og annarra stofnana sem starfa að slysavörnum eru orsakirnar aðallega þær að hert hafa verið viðurlög við brotum á lagaákvæðum um hraðatakmarkanir og um bann við ölvun við akstur, auk þess sem sett hafa verið lög um notkun bílbelta og viðurlög ef lögin eru ekki virt. Hvern er verið að vernda með bílbeltalögum og sektarákvæðum? Það er einkum verið að koma í veg fyrir að ungt og reynslulítið fólk deyi eða slasist í umferðinni. Ég vil hvetja alþm. til að hafa þetta í huga við afgreiðslu málsins.“ Ég vildi gjarnan koma þessu á framfæri þó að þetta sé enn ekki birt í blaði og ég vil hvetja til þess að málið sé samþykkt í upprunalegri mynd eins og það kom frá Ed.



Herra forseti. Það er nú orðið nokkuð um liðið síðan mælt var fyrir áliti meiri hl. allshn. og ég vildi aðeins rifja upp nokkur atriði í því sambandi til þess að það komi inn í umr. Ég ætla að leyfa mér að lesa álit meiri hl. sem er stutt. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: „Meiri hl. nefndarinnar telur að varanlegur grunnur að bættri umferðarmenningu og meira öryggi verði ekki lagður með sektarákvæðum. Úrbætur verða að fást með jákvæðri löggæslu, hvatningu og upplýsingum, umferðarkennslu og aðgerðum á sviði gatnaframkvæmda og skipulags, svo að dæmi séu nefnd. Notkun einstaklinga á bílbeltum verður að byggjast á fullvissu þeirra sjálfra um nytsemi hennar en ekki á ótta við lögreglu- og dómsvald. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að frv. verði fellt.“ Undir þetta rita Guðmundur Einarsson, Ólafur Þ. Þórðarson, Pálmi Jónsson og Friðjón Þórðarson með fyrirvara. Í framsögu fyrir þessu nál. á sínum tíma vísaði ég til greinar sem birtist í DV þann 3. apríl 1984 þar sem Stefán Már Stefánsson lagaprófessor gerir nokkur atriði að umtalsefni varðandi þetta mál. Mér finnst það þess virði fyrir alþm. að velta þeim málum svolítið fyrir sér. Þar fjallar lagaprófessorinn um þetta á ýmsan hátt og ég ætla að vísa til nokkurra atriða. Í fyrsta lagi fjallar Stefán Már um það sem hann kallar „neikvæð áhrif refsiviðurlaga við smábrotum“ og þar segir hann, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi valda ákvæði um refsiviðurlög því að jafnaði að efla verður löggæslu og dómgæslu í landinu því að þessir aðilar hafa eftirlit með brotum af þessu tagi. Einstök lög hafa þó mismunandi áhrif að þessu leyti. Lögleiðing refsiviðurlaga við vanrækslu á notkun bílbelta mundi hafa mikil áhrif að þessu leyti. Hún mundi ljóslega leiða til þess að stórefla þyrfti löggæslu og dómgæslu í landinu ef að gagni ætti að koma.“ Í öðru lagi segir Stefán Már um refsiviðurlög og neikvæð áhrif þeirra: „Í öðru lagi valda eftirlits- og refsiaðgerðir í tilefni af smábrotum því að lögregluaðgerðir aukast almennt séð. Margir telja að slíkum afskiptum fylgi ófrelsi. Þeir telja sig oftlega órétti beitta, m. a. vegna þess að komast mátti hjá þessum aðgerðum. Þetta á auðvitað alveg sérstaklega við þegar um er að ræða víðtækar eftirlitsaðgerðir út af umdeildum smábrotum. Í þriðja lagi eru víðtæk refsiviðurlög í tilefni smábrota almennt til þess fallin að veikja virðingu borgarans fyrir lögum og að veikja traust sem ríkja verður milli hans og lögregluyfirvalda (eða annarra yfirvalda). Þetta á sérstaklega við þegar tvímælis orkar um réttmæti refsiviðurlaga.“ Þarna eru tiltekin þrjú atriði sem eru vel þess virði að velta fyrir sér ef menn hugleiða að innleiða sektir vegna þessa. Einnig gerir Stefán Már Stefánsson að umræðuefni í þessari grein rökstuðning með fyrirliggjandi frv. og ræðir um þá fullyrðingu í grg. að fullreynt megi teljast að ekki verði unnt með áróðri og fræðslustarfsemi einni að auka bílbeltanotkun meira en orðið er. Hann telur að þessi fullyrðing sé ósönnuð. Ég er þessu sammála. Ég tel að ekki hafi verið hafðar í frammi þær aðgerðir til áróðurs og upplýsingar um bílbelti sem hægt er að gera ef menn vilja það viðhafa með þeim miðlum sem mönnum eru tiltækir, hvort sem það eru blöð, útvarp eða sjónvarp eða útgáfa upplýsingagagna. „Í öðru lagi“, segir í þessari grein, „er ekki rétt sú fullyrðing ... að vandfundin séu lög þar sem dómsvaldinu sé ekki ætlað að beita viðurlögum ef út af er brugðið. Slík ákvæði í lögum eru þvert á móti algeng." Í þriðja lagi er sagt í þessari grein að sú staðhæfing að notkun bílbelta geti dregið úr slysum sé ekki ein út af fyrir sig næg til að taka upp refsiviðurlög við brotum á fyrirmælum laga um notkun bílbelta: „Slíkt hlýtur ávallt að verða að meta með hliðsjón af mun fleiri atriðum, t. d. með hliðsjón af kostnaði, hagkvæmni, möguleikum að ná sama árangri með öðrum aðferðum, hugmyndum manna um frelsi einstaklingsins o. s. frv. Engum virðist t. d. detta í hug að banna vindlingareykingar með lögum að viðlögðum lögregluaðgerðum og refsingum, enda þótt ómótmælt sé að reykingar valdi bæði reykingamanni sjálfum og öðrum skaða. Í fjórða lagi er gerður nokkur samanburður í umræddri grg. við reynslu frá öðrum löndum og dregnar af því ályktanir... slíkum samanburði ber að taka með varúð.“ Ég lýsti því í ræðu minni þegar ég mælti fyrir nál. að maður hefði fulla ástæðu til að óttast að Íslendingar tækju þessum hlutum öðruvísi en ýmsar þjóðir gera. Menn virðast almennt minna löghlýðnir, a. m. k. í sambandi við umferðarmál. Menn þurfa ekki annað en að líta hérna út fyrir veggi Alþingishússins á ráðherrabílana sem þar standa. Mér datt í hug að þetta ætti erindi inn í þessa umr. rétt til að rifja upp það sem kemur í hugann þegar menn tala um að lögleiða sektir vegna þessara atriða. Þarna er farið inn á mjög vafasamt svið að mínu mati. Það vita allir að afleiðingar slysa þar sem fólk t. d. berst í framrúður eru hryggilegar og ýmis fleiri slys, eins og lamanir vegna mænuskaða og þess háttar. Það er þó engu að síður alltaf matsatriði hversu langt löggjafinn á að ganga til að vernda fólk á þann hátt sem lögð er áhersla á í frv. Ég ætla að láta þetta nægja að sinni, en mun kannske gera grein fyrir áliti mínu frekar.



Herra forseti. Ég undirrita nál. meiri hl. með fyrirvara og vil gera grein fyrir þeim fyrirvara í örfáum orðum. „Hver sá er situr í framsæti bifreiðar, sem búin er öryggisbelti, skal nota það við akstur á vegum“, segir í umferðarlögum, 64. gr. Þetta ákvæði kom inn í umferðarlöggjöfina með lögum nr. 55 frá 1981. Jafnframt segir í 6. gr. þeirra laga að eigi skuli refsa fyrir brot gegn 64. gr. fyrr en lokið er heildarendurskoðun umferðarlaga. Þetta ákvæði kom inn í frv. við meðferð þess á Alþingi 1981. Umferðarlaganefnd sú sem skipuð var af dómsmrh. í september 1980 til að vinna að heildarendurskoðun umferðarlaga lauk störfum á liðnum vetri, í janúarmánuði. Stjfrv. um þetta efni var lagt fram í febrúar s. l. Það er þingmál nr. 314 sem nú er til meðferðar í allshn. Ed. Er mér kunnugt um að það frv. hefur verið sent fjölmörgum aðilum til umsagnar, bæði frá umferðarlaganefnd og einnig þingnefnd. Í X. kafla þess frv., er fjallar um notkun öryggisbúnaðar, er 73. gr. sem hefur að geyma mjög hliðstæð ákvæði um öryggisbelti og 64. gr. gildandi laga. En í hinu nýja frv. er að vísu gert ráð fyrir að refsað verði fyrir brot á þessum ákvæðum eftir gildistöku laganna. Mér er fyllilega ljóst að mörg og sterk rök má færa fyrir því að refsa fyrir brot af þessu tagi. Og sennilega er erfitt eða illmögulegt að halda uppi og framfylgja slíkum ákvæðum án refsiviðurlaga, því miður. Má í því sambandi vitna til reynslu annarra þjóða og nefna mörg dæmi. Og hér er vissulega um mikið alvörumál að ræða. Í frv. því sem hér er til umr., þ. e. þingmáli nr. 129, er gert ráð fyrir að frv. öðlist þegar gildi sem lög ef samþykkt verður. Nú er spurningin hvort skynsamlegra er að slík ákvæði taki gildi á þessu vori eða sumri eða hvort affarasælla yrði að líta á hið nýja umferðarlagafrv. í heild. En vafalaust verður það frv. tekið til rækilegrar meðferðar í byrjun næsta þings á komandi hausti. Í ýmsum grannlöndum okkar hefur refsilöggjöf af þessu tagi tekið gildi í áföngum. Nægir þar að nefna Noreg. Þar í landi giltu lagaákvæði án refsinga um nokkurra ára skeið, að vísu án þess að viðunandi árangur næðist að dómi Norðmanna. En þeir fengu sinn reynslutíma, sinn reynsluskóla. Íslendingar hafa einnig fengið sinn reynslutíma. En er hann nægur eða nýttur svo sem vera ætti? Allir eru sammála um að umferðarmenningu hér á landi megi bæta og þurfi að bæta til mikilla muna. Varla verður því marki náð nema með samstilltu átaki fjölmargra aðila. Löggjöfin og framkvæmd hennar verður helst að geta skírskotað til réttarvitundar almennings. Hún þarf að finna hljómgrunn hjá þjóðinni allri, a. m. k. hjá meginþorra landsmanna. Nú skulum við segja að frv. þetta á þskj. 133 verði samþykkt og það er að sjálfsögðu vilji meiri hl. hv. alþm. sem ræður því. Þá hlýtur óðar en líður, „nú þegar“ segir í frv., að koma að því að lögin verði framkvæmd því að útilokað og alveg fráleitt er að setja slíkt refsiákvæði í umferðarlöggjöfina án þess að framfylgja því mjög ákveðið. Það þýðir m. a. að lögreglumenn verða að horfa inn í sérhvern bíl sem fram hjá ekur, hratt eða hægt, til þess að líta eftir því hvort umræddum ákvæðum sé hlýtt. Lögreglumenn mega ekki líta undan ef þeim sýnist eitthvað athugavert því að eitt verður yfir alla að ganga og allir verða að vera jafnir fyrir lögunum. Þetta er að sjálfsögðu stóraukið álag á lögregluna, á löggæslu og dómgæslu og auk þess erfitt verk, viðkvæmt og vandasamt. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur t. d. á hverju hausti við gerð fjárlaga óskað eftir fjölgun starfsmanna. Þeim beiðnum hefur lítt verið sinnt og er þá vægilega til orða tekið. Umferðarráð og aðrir sem vinna að bættri umferðarmenningu hér á landi hafa úr litlu fé að spila. Þó er vitað og almennt viðurkennt að markviss áróður geti haft mikil og heillavænleg áhrif. Nægir að nefna þann jákvæða áróður sem viðhafður var þegar skipt var frá vinstri umferð til hægri hér á landi. Og enn fremur má nefna hið svokallaða umferðarár, hið norræna umferðaröryggisár 1983, sem vissulega hafði góð áhrif um öll Norðurlönd. En allur áróður, sem bera á einhvern árangur, hlýtur að kosta mikið fé. Og varla verður annað sagt en því fé sem varið er til að bæta umferðarmenningu á Íslandi sé vel varið. Það sem ég tel fyrst og fremst á skorta í íslenskri umferð er að vegfarendur sýni næga háttvísi og varúð. Ég hef ævinlega haft miklar mætur á þeirri hugsun sem býr að baki 37. gr. umferðarlaganna þar sem þeirri meginreglu er lýst að öllum vegfarendum sé skylt að sýna varúð í umferð, gæta þess að trufla ekki né tefja að óþörfu aðra vegfarendur og valda eigi þeim eða öðrum, sem búa eða staddir eru við umferðarleið, hættu eða óþægindum. Þessi grein er tegld úr sama efniviði og heilræði það sem oft hefur verið haldið á loft: Brosið í umferðinni. Enginn er einn í heiminum. Margir eru samferða á fjölförnum vegum. Hvergi er nágrennið viðkvæmara og raunar hættulegra. Sérhver vegfarandi hlýtur að taka tillit til samferðarmanna sinna ef vel á að fara. Annars er voðinn vís. Umferðarslysin eru ægileg mörg hver og draga langan slóða á eftir sér, langa drögu óhamingju, þjáninga og útgjalda. Það ber því að gera allt sem í mannlegu valdi stendur til þess að draga úr slysum í umferðinni og bæta hana á allan hátt. Um það hygg ég að allir séu sammála. Og margir eru reiðubúnir að leggja mikið á sig til þess að svo geti orðið. Öryggisbeltin og rétt notkun þeirra eru aðeins einn þáttur sem orðið gæti til góðs í bættri umferðarmenningu og öryggismálum hér á landi. Nú hygg ég og hallast að því að við ættum að flýta okkur frekar hægt í þessu máli, við ættum að brjóta umferðarmálin til mergjar í vor og sumar. Tökum frv. til nýrra umferðarlaga föstum tökum strax í byrjun haustþings. Herðum áróður fyrir góðri umferðarmenningu. Öflum fjár í því skyni. Leiðbeinum vegfarendum í umferðinni. Samþykkjum hið allra fyrsta á næsta þingi nýja umferðarlöggjöf sem tekur á öllum helstu meginvandamálum sem við er að glíma á vegum landsins. Nýtum okkur þær vonir og bjartsýni, dáð og dug sem setning nýrrar heildarlöggjafar um umferðarmál ætti að geta blásið okkur í brjóst til þess að stórbæta íslenska umferðarmenningu og stórauka öryggi og þar með hamingju allra vegfarenda hér á landi.



Herra forseti. Flestu gat maður búist við í þessari háu stofnun öðru en því að meiri hl. allshn. skuli leggjast gegn þessari sjálfsögðu breytingu á umferðarlögum, að mínu mati, þrátt fyrir skýrslu um dauðaslys í umferðinni á einu ári þar sem segir að 165 ökumenn hafi látið lífið og jafnframt því að þeir sem hafa rannsakað þessi slys hafa komist að því að hægt hefði verið að bjarga níu mannslífum á ári frá árinu 1972 til 1983. Ég held að það sé örugglega skoðun flestra sem til þekkja, hafa lagt sig eftir að kynna sér þessa hluti, að engin ein aðgerð kemur að eins miklu haldi við að draga úr slysum í umferðinni og notkun bílbelta. Engin ein aðgerð er áhrifameiri. Einstaka sérvitringur hefur lagst á móti því að menn séu skyldaðir til að nota bílbelti og nefna það m. a. frelsi einstaklingsins eins og það heitir. - Frelsi einstaklingsins! Menn eigi að hafa fullt frelsi til þess að aka í umferðinni eins og hún er og eiga það á hættu að stórslasa bæði sjálfa sig og aðra. Sannleikurinn er sá að þessar tölur, þessar ógnvekjandi tölur um dauðaslys í umferðinni, eru ekki þær einu sem mönnum ber að líta á. Miklu fleiri slasast meira eða minna. Miklu fleiri en þeir sem deyja í umferðarslysum stórslasast og liggja örkumla og bjargarvana það sem þeir eiga eftir ólifað. Ég gisti í húsi einu hér í bænum um fimm mánaða skeið á s. l. ári og fram eftir þessu ári. Sannleikurinn er sá að þó að maður hafi talið sig heldur illa kominn skammaðist maður sín fyrir það að kvarta, horfandi upp á ungmenni liggjandi meðvitundarlítil enn þá eftir margra ára legu, bjargarlaus og vonlítil. Þetta var aðeins í einu húsi, en þau eru mörg, því miður, og ævinlega vantar mörg pláss fyrir fórnardýr umferðarslysanna. Það er ekki nokkur vafi á því að hægt er að koma í veg fyrir svo stórkostleg slys með því að nota bílbelti. Við höfum búið við bílbeltaskyldu nú um nokkurt skeið, en reynslan sýnir og það er óvefengjanlegt samkvæmt margítrekuðum könnunum að notkun bílbelta er lítil og fer ekki vaxandi svo heitið geti. Svo kemur meiri hl. í hv. nefnd í Alþingi Íslendinga og leggst á móti því að bílbeltanotkun sé aukin. Þessi svokallaði jákvæði áróður er auðvitað nauðsynlegur og verður að halda áfram og helst með meira afli og þunga, en reynslan sýnir, eins og ég sagði áðan, að það dugar ekki, það nægir ekki. Þess vegna held ég að ekki sé nægilegt að menn noti bílbelti þegar þeir eru sjálfir fullvissir um nytsemi þeirra, eins og stendur þarna í nál., heldur verði óttinn við refsingar að koma einnig til. Þetta er svo alvarlegt mál fyrir þjóðina alla að á því verður að taka með hörku hvað svo sem menn tala hér fagurlega um frelsi einstaklingsins. Umferðarslysin kosta mannslíf, örkuml, þjáningar ekki aðeins þeirra sem í þeim lenda sjálfir, heldur einnig fyrir aðstandendur. Kannske er ekki nægilega gott að nefna peninga um leið og menn tala um dauða og örkuml. en gífurlegur kostnaður vegna þessara slysa hlýtur að koma upp í hugann. Hvað kostar að annast eitt fórnarlamb umferðarslysa í eitt ár?

Tvær milljónir.

Ja, það kostar milljónir. Og þegar þau eru orðin hundruð á hverju ári er um gífurlega fjármuni að tefla. Þá vilja menn ekki horfa á peningana heldur gaspra glottandi um frelsi einstaklingsins. Þjóðfélagið hefur ekki efni á þessu. Hin litla þjóð þolir ekki að missa á annað hundrað einstaklinga í dauðaslysum í umferðinni. Hún þolir kannske enn síður að missa nokkur hundruð einstaklinga í áralanga veru á sjúkrahúsum, jafnvel alla ævina. Ég skora á hv. Nd. að samþykkja frv.



Herra forseti. Ég tek undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði áðan, að hér er vissulega um mjög alvarlegt mál að ræða, gífurlega alvarlegt. Ég er hins vegar ekki sammála honum um að meiri hl., sem hann talar um að sé í hv. n., sé að leggjast á móti því að notkun bílbelta sé aukin. Ég skil ekki afstöðu þeirra hv. nm. sem skrifa undir nál. á þskj. 1069 á þann veg að þeir séu að leggjast á móti því að aukin sé notkun bílbelta. Hér greinir menn á um leiðina sem gæti orðið til að tryggja betur að hið vissulega mikilsverða öryggistæki væri notað almennt og nyti meiri skilnings ökumanna. Þegar frv. um lögleiðingu bílbelta var til umr. á Alþingi á sínum tíma var ég andvígur því, greiddi atkvæði gegn því, og ég er enn sömu skoðunar. Ég er ekki um það sannfærður að lögleiðing af þessu tagi sé til hins góða til þess að ná árangri. 

Það væri gott ef hv. þm. Karvel Pálmason hefði belti í sæti sínu.

Já, það er út af fyrir sig rétt. Sumir þurfa ekki belti, eru fastir. Það sýnir vaxtarlagið. Hvað sem því líður er ég enn þeirrar skoðunar að lögfesting, boð og bönn í þessu tilfelli, verði ekki til þess að auka skilning almennings á því öryggi sem getur verið samfara notkun bílbeltis. Ég dreg ekkert í efa að í sumum tilfellum, kannske mörgum, er um að ræða öryggistæki sem bjarga mannslífum, en ég er ekkert viss um nema slíkt tæki verki öfugt undir sumum kringumstæðum. Ég er þeirrar skoðunar að það verði að einhverju leyti að treysta dómgreind almennings. Það er alveg rétt, sem fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni og trúlega fleirum, að umferðarslysin, fyrir utan peningalegu hliðina á þeim, eru hrikaleg, en ég held að ef á að ná virkilega góðum árangri hvað það snertir að koma í veg fyrir slys af því tagi sem horft er upp á nánast daglega verði það ekki gert með boðum og bönnum. Ætli þau skipti ekki tugum, jafnvel hundruðum, boðin og bönnin í núgildandi umferðarlögum sem virt eru að vettugi og ekki framfylgt? Við horfum upp á það daglega, nánast hvar sem er á landinu, að umferðarlöggjöfinni er ekki framfylgt. Það var sagt áðan úr ræðustól: Lítið þið hérna út um gluggana. Þetta má horfa upp á dag eftir dag, að þverbrotin séu umferðarlög eins og hér er gert. En hvar er löggæslan? Við horfum upp á þetta miklu víðar. Lagabókstafurinn sem slíkur gagnar því ekki í öllum tilvikum til þess að ná því fram sem menn telja æskilegast hverju sinni og ná árangri. Ég tek hins vegar undir það að ef menn eru um það sannfærðir að hægt sé að ná raunhæfum árangri með slíkri löggjöf eða með einhvers konar öðrum hætti eiga menn miskunnarlaust að berjast fyrir því að það verði gert. Ég er þó einn af þeim mönnum sem eru alls ekki sannfærðir um að þetta færi okkur fram á veginn og ýti undir skilning almennings í því að nota þetta öryggistæki í bílnum. Hvað ætli hver og einn hv. þm. horfi upp á það oft á hverjum einasta degi að umferðarlögin séu brotin án þess að nokkuð sé aðhafst og oft og tíðum án þess að löggæslan hafi afskipti þar af? Það má kannske orða það eins og fyrrv. hæstv. dóms- og kirkjumálaráðh. áðan: Löggæslan má ekki líta undan þegar slíkt á sér stað. - Ef það á að ná árangri með þeim hætti að lögleiða þetta verður að sjálfsögðu að fylgja því eftir. Þar hefur á skort í allt of mörgum tilfellum að því er varðar umferðarlöggjöfina eins og hún er og að því er varðar miklu fleira í lagasmíð og framkvæmd hennar hér á landi. Menn fullyrða hér margir hverjir að þeir hafi ekki trú á því að með fræðslu sé hægt að ná árangri í þessu. Ég er þeirrar skoðunar að það sé hægt og það sé kannske vænlegra til árangurs að fá menn til að tileinka sér í þessu tilfelli notkun bílbeltis með því að fara aðra leið en að lögleiða það. Ég hef oft vitnað til þess að þegar var skipt úr vinstri í hægri umferð á sínum tíma var það fyrst og fremst fræðslan sem varð þess valdandi að jafnvel tókst til og raun bar vitni. Það hefði að mínu viti ekki náðst sá árangur sem náðist þá hefði átt að fara fram með boðum og bönnum. Það var fyrst og fremst sú fræðsla sem uppi var höfð sem skilaði þeim árangri sem þá náðist og var virkilega góður árangur. Ég er enn sömu skoðunar, að fyrst og fremst muni fræðsla skila okkur betri árangri að því er þetta varðar en boð og bönn eins og hér er lagt til. Ég vísa á bug fullyrðingum af því tagi, sem hér hafa komið fram, að við sem erum þessarar skoðunar, teljum að það eigi að fara aðra leið að markinu, séum andvíg því að ná árangri í öryggi í umferðinni.  Mér er ljóst að slík fræðsla kostar peninga og það mikla peninga, en hún kostar ekki mikla peninga miðað við þann árangur sem við gætum náð til að bjarga þeim gífurlega fjölda einstaklinga sem lendir í umferðarslysum á ári hverju hér á Íslandi. Ég vil ekki fyrir mitt leyti liggja undir því að ég sé neitt síðri talsmaður öryggis í umferð þó að mig greini á við aðra um hvaða leið skuli fara að markinu. En ég tel rétt að það komi strax fram að ég mun greiða atkvæði gegn frv.



Herra forseti. Ég vildi mega frábiðja þessari hv. þd. þann barnaskap að karpa um hvort við séum meiri eða minni talsmenn öryggis í umferðinni. Ég held að við hljótum öll að vilja sem fæst slys og tryggja sem best öryggi í umferð og ættum að láta umræðum um slíkt lokið hér. Ég skal reyna að tjá afstöðu mína til þessa frv. í fáum orðum, herra forseti. Ég vil ekki tefja framgang þessa þarfa máls með miklum málalengingum héðan úr þessum ræðustól. Ég styð álit minni hl. og legg til að frv. verði samþykki eins og það kom frá Ed. Það sem fyrir mér vakir er ekkert síður að afstýra þeim miklu líkamssköðum og tjóni sem verður á heilsu fólks, jafnvel þó að dauðaslysunum sé sleppt út úr því reikningsdæmi. Það eru ekki síst unglingarnir sem ég hugsa þá til, en það liggur fyrir að í þeim hópi er bílbeltanotkunin minnst en slysin mest. Það er víst fátt dapurlegra, eins og reyndar hefur komið fram í máli eins hv. ræðumanns, en að heimsækja ákveðnar stofnanir hér í borginni þar sem unga fólkið, rétt komið út í lífið, liggur lamað og úr leik fyrir lífstíð vegna slysa í umferðinni, e. t. v. á þeim árum sem lífið blasti við. Ég skil ekki hræðslu nokkurra hv. þdm., sem hér hafa talað, við sektir. Ég hélt að það væri svo viðtekin regla í þessu þjóðfélagi og flestum öðrum þjóðfélögum sem styðjast við lög og reglur að beita einhverjum viðurlögum ef ekki er farið að lögum að ég hélt satt best að segja að umræður um slíkt væru óþarfar. Það eru viðhafðar hér sektir fyrir ýmislegt, svo sem að greiða ekki gjald í stöðumæla, leggja ólöglega á vegarkanta o. s. frv. Ef menn halda svo að það sé einhver takmörkun á einstaklingsfrelsi held ég að það sé misskilningur. Mig rekur minni til þess að þegar ég var landshornaflakkari í „guðs eigin landi“ með bakpoka og ekki mikla fjármuni missti ég drjúgan hluta þess gjaldeyris sem ég hafði mér til framfærslu vegna þess að ég álpaðist yfir gangbraut á rauðu ljósi í San Diego-borg í Bandaríkjunum. Og þá var ekki miskunnin hjá Magnúsi í landi þessa mikla einstaklingsfrelsis  (Grípið fram í: Er það guðs land?)  heldur var þar beitt hörðum sektum. Ég fór nú eitthvað að þrefa við lögregluþjóninn og vildi helst ekki una þessu. Hann sagði að þetta væri ekki gert af illsku í minn garð, heldur væri verið að venja fólkið af því að ganga yfir á rauðu ljósi. Auðvitað er það það sem nú er á ferðinni. Það er að sú áhersla sem löggjafinn leggur á að fólk fari að lögum er tjáð með þeim viðurlögum sem ákveðin eru hverju sinni. Ég lít einnig svo á að hér sé um heimildarákvæði að ræða og það sé ekki skylda að sekta alla menn sem ekki nota við öll tækifæri bílbelti. Mér dettur ekki til hugar að íslensk löggæsla færi að beita þessu þannig að maður sem teldi öryggi sínu betur borgið þegar hann æki fyrir Ólafsfjarðarmúlann yrði sektaður þó að hann tæki af sér öryggisbeltið á þeim spöl. Mér dettur ekki til hugar að þessu verði framfylgt þannig. En í innanbæjarakstri og í almennum akstri eiga menn að hafa bílbeltin spennt. Það liggur fyrir tölfræðilega sannað að þannig er öryggi þeirra best borgið. Löggjafinn er með ýmsu móti að reyna að hafa áhrif á að öryggi þegnanna sé sem best tryggt og það á ekkert skylt við einhverja misskilda frelsiskrossferð hér að leggjast gegn þessu þarfa frv. á þeim forsendum. Ég mun harma það mjög, herra forseti, ef þessu frv. verður að aldurtila sá sjúkdómur sem heltekur nú hluta hv. þm. eins og menn vita og byggist á misskilningi. Ég legg til að þetta frv. verð samþykkt eins og það kom frá Ed. Ég styð sem sagt álit minni hl. Ég hvet hvern einasta þm. að líta í eigin barm. Þeir munu margir eiga börn sem e. t. v. eru að taka bílpróf núna eða gera það á næstu árum. Ég bið þá að hugleiða andartak hvort þeir telji ekki öryggi þeirra betur borgið með því að þeim verði leiðbeint til að nota öryggisbelti og helst ættu allir bílar einnig að hafa höfuðpúða, en það liggur fyrir að með þessu tvennu og sameiginlegri notkun þessa tvenns má afstýra miklu líkamstjóni og jafnvel forða mannslífum. Ég skora einnig á þá hv. þm. sem enn efast að heimsækja slysadeild Borgarspítalans eina mikla umferðarhelgi og vera þar og fylgjast með störfum læknanna því að það verða slys eftir slys þar sem tiltölulega minni háttar umferðaróhöpp valda miklum skaða á andliti, hálsliðum o. fl. vegna þess að fólk notaði ekki bílbelti og það voru ekki höfuðpúðar í viðkomandi bifreiðum. Ég hefði gaman af að sjá þá þm. sem eftir mikla umferðarhelgi og búnir væru að vera á slysadeild Borgarspítalans t. d. kæmu inn í þessa hv. þd. og greiddu atkvæði gegn þessu frv.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Það var lagt fram á þessu þingi frv. til umferðarlaga sem samið er af nefnd sem skipuð var seint á árinu 1980. Það er mikill lagabálkur og víða komið við. Ég hefði talið æskilegt að Alþingi hefði farið mjög ítarlega yfir það frv. og fagna fjölmörgum greinum þess og breytingum sem hafa verið gerðar. Það er auðvitað ekkert einhlítt í þessum efnum, en eitt er staðreynd, að umferðarslys eru mörg í okkar landi, allt of mörg, og að því þarf að vinna enn betur en gert hefur verið að fækka þeim. Það er eftirtektarvert að þegar einhverjar breytingar eru gerðar eiga menn til að vera með miklar hrakspár og fullyrðingar. Ég minnist þess mjög vel að þegar frv. um hægrihandarumferð var til umr. hér á hv. Alþingi, og ég átti sæti í þeirri nefnd sem fjallaði um frv. í Nd., komu margir á fund þeirrar nefndar sem spáðu ógurlegu umferðaröngþveiti og stórfelldri fjölgun slysa í umferðinni. Þessi mál voru undirbúin með þeim hætti að það var brýnt fyrir fólki að fara varlega, sýna gætni í umferð. Útkoman var sú að slysum fækkaði verulega, fólk umbar miklu betur hvert annað í umferðinni meðan á breytingunni stóð. Það var ánægjulegt til þess að vita að allar þessar hrakspár stóðust ekki. Það liggja sektir við því að aka of hratt eða fara yfir tilskilinn ökuhraða. Margir eru sektaðir fyrir of hraðan akstur og láta sér aldrei segjast. Það er of hraður akstur eða kæruleysi sem veldur flestum slysum. Ég held að sektirnar í þessum tilfellum séu nauðsynlegt aðhald, en það er líka margt sem þarf að gera og stendur til bóta. Hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi t. d. höfuðpúða. Það væri mjög skynsamlegt og rétt að setja ákvæði um að höfuðpúðar ættu að vera í öllum bílum því að þeir hafa verið einna besta slysavörnin sérstaklega þegar um aftanákeyrslur er að ræða. En ég held að ekki sé ráðlegt að taka eitt atriði út úr þegar umferðarlaganefndin hefur lokið sínum störfum og dómsmrh. hefur lagt fram frv. til l. um umferðarmál. Það er líka eitt sem stendur í mér. E. t. v. er það einhver sérviska, það má vel vera, en hefur líka þá ástæðu að ég er fæddur og uppalinn þar sem eru brattar hlíðar og þar má oft sjá menn bjarga sér með því að stinga sér út úr bílunum. Mér hefur oft orðið hugsað til þess ef ég samþykkti frv. á borð við þetta og það liðu nokkrir dagar og einhver sem maður annaðhvort þekkti vel og þó ekki hefði verið að hlýða lögum og hefði ekki getað forðað sér með því að henda sér út. Þannig getum við tekið til á báða bóga rök eins og hv. 4. þm. Suðurl. flutti. Öll þau rök eiga rétt á sér og fleiri. Rökin eru á báðum hliðum. Í fleiri tilfellum, ég skal viðurkenna það, getur notkun bílbelta verið til góðs. Í öðrum getur hún orðið til tjóns. Þannig er þetta ekki alveg eins einfalt mál og menn vilja vera láta. Það er mikið um umferð t. d. á bryggjum í bæjum og kauptúnum þessa lands og oft við slæm ökuskilyrði. Sá sem keyrir út af bryggju er lengur að losa sig ef hann er í bílbelti en hinn sem er laus. Þetta eru ókostirnir við bílbeltin. Svo koma á móti hinir mörgu og miklu kostir við að nota bílbeltin. Ég held að það sé fyrst og fremst fræðslan, áróðurinn, sem þarna muni hafa áhrif á fólk, að það sé talið jákvætt, það sé öryggi í því að nota bílbelti við flestar aðstæður. Þau hafa verið skylduð í ýmsum löndum, en öðrum ekki eins og gerist og gengur. Mér finnst ekki rétt að taka eitt tiltekið atriði út úr, en skilja önnur eftir eftir að hinu mikla starfi umferðarlaganefndar er lokið. Það er ýmislegt í frv., sem lagt var fram, sem ég vildi gjarnan breyta og tel ekki vera til góðs. Annað er mjög til góðs. Ég er á þeirri skoðun sem hv. 1. þm. Vesturl. hafði áðan, en hann skipaði umferðarlaganefnd sem dómsmrh. á sínum tíma. Ég hefði talið miklu réttara að afgreiða ekki þetta frv., knýja það fram á síðustu dögum þings, eftir að við höfum fyrir okkur viðamikinn lagabálk um umferðarmál.



Herra forseti. Þetta hefur orðið lengra mál en ég hélt að mundi verða þegar ég talaði fyrir nál. minni hl. Það var kannske ekki óeðlilegt. Það var búið að höggva á þessar umr. fyrr. Þá hafði frsm. meiri hl. talað, en umr. um málið var slitið. Mér hefur hins vegar fundist í þessum umr. að þeir sem hér hafa talað, a. m. k. nokkrir þeirra, hafi ekki alveg nýlega litið yfir frv. sjálft. Þó að skammt lifi þessa þings held ég að ég leyfi mér, vegna þess að ég tel mig eiga nokkuð eftir af kvótanum í þessari pontu, að eiga hér nokkra viðdvöl. Ég held að þeim tíma sé vel varið til þess að ég lesi grg. þannig að menn átti sig gjörla á um hvað þeir ætla að greiða atkvæði á eftir: „Í maímánuði árið 1981 voru samþykkt lög þess efnis að hver sá sem situr í framsæti bifreiðar, sem búin er öryggisbelti, skuli nota það við akstur á vegum. Við lokaafgreiðslu laganna var ákveðið að eigi skyldi refsa fyrir brot gegn þeim fyrr en þeirri heildarendurskoðun umferðarlaga, sem hófst í september 1980, lyki. Á þeirri stundu ætluðu menn að endurskoðunin væri vel á veg komin þannig að um skammtímaráðstöfun væri að ræða varðandi refsiákvæði laganna. Nú, tæpum þremur árum seinna, er endurskoðuninni ekki lokið og því hefur raunverulegur vilji meiri hl. þáverandi alþm. í þessu máli enn ekki komið til framkvæmda. Samkv. sérstakri skýrslu, sem tekin var saman á vegum umferðarráðs um banaslys í umferðinni á árunum 1972 til ársloka 1983, kemur fram að á þessum 12 árum hafa 165 ökumenn og farþegar í bifreiðum beðið bana. Í skýrslunni er það mat lagt á að notkun öryggisbelta hefði að líkindum getað forðað 104 þessara manna frá dauða. Þar af eru 15 frá 1. október 1981 fram til ársloka 1983, þ. e. eftir að lög um skyldunotkun öryggisbelta tóku gildi. Á þessu sést að hér er um stórt mál að ræða, sem í bókstaflegri merkingu getur skilið milli lífs og dauða, og því brýnt að nú þegar verði vanræksla á notkun öryggisbelta látin varða viðurlögum. Fullreynt má nú teljast að ekki verði unnt með áróðri og fræðslustarfsemi einni að auka beltanotkun meira en orðið er, en samkv. síðustu talningu lögreglu og umferðarráðs var notkunin hér á landi um 27% hjá ökumönnum og 28% meðal farþega í framsæti. Er þessi reynsla fullkomlega í samræmi við það sem gerst hefur í öðrum löndum, t. d. í Noregi þar sem lagaákvæði án refsingar giltu um nokkurra ára skeið án þess að viðunandi árangur næðist. Í Sviss voru lög um skyldunotkun frá árinu 1976 numin úr gildi í árslok 1977, en öðluðust gildi á ný árið 1981. Kom fram greinileg sveifla milli lítillar notkunar öryggisbelta og fjölgunar látinna í umferðarslysum. 31. janúar s. l. var rétt ár liðið frá því að sett voru lög um skyldunotkun öryggisbelta í Bretlandi. Á þessu ári fækkaði banaslysum farþega í framsætum úr rúmlega 2200 í 1500, eða um þriðjung. Auk mannslífanna er talið að öryggisbeltin hafi forðað fimm til sjö þúsund manns frá alvarlegum meiðslum. Andlitsmeiðslum hefur t. d. fækkað þar í sumum sjúkrahúsum um 70%, höfuðmeiðslum fækkaði verulega og augnmeiðsli vegna bílslysa hafa nær horfið á mörgum sjúkrahúsum. Nú munu um 90% breskra bílstjóra og framsætisfarþega nota belti, enda sekt um 2500 kr. ef út af er brugðið. Ef framsætisfarþegi hefur ökuréttindi og gerist brotlegur við lögin greiðir hann sektina sjálfur, annars verður bílstjórinn að greiða fyrir hann. Margir áhrifamiklir aðilar í Bretlandi lögðust á sínum tíma gegn lagasetningu um skyldunotkun öryggisbelta. Þeirra á meðal var félag breskra bíleigenda sem mælti með notkun án lögþvingunar. Í ljósi þeirrar reynslu, sem nú hefur fengist, hefur félagið snúið við blaðinu og styður þessi lög. Allt kemur þetta heim og saman við þá skoðun fjölmargra aðila hér á landi, þ. á m. umferðarráðs, að lögum um skyldunotkun verði að fylgja refsiákvæði eins og umferðarlaganefnd lagði til árið 1981. Enda munu vandfundin lög þar sem dómsvaldinu er ekki ætlað að beita viðurlögum ef út af er brugðið. Á sama hátt má ætla að undansláttur í framkvæmd einnar lagagreinar leiði til minni virðingar manna fyrir öðrum lögum. Frv. þetta var flutt á síðasta þingi, en varð þá eigi útrætt. Það var samþykkt samhljóða í Ed., en þegar kom til afgreiðslu í Nd. mætti frv. þeim hindrunum sem vörnuðu því framgangs. Hvers vegna, vita flm. ekki. Það er hins vegar ástæða til að spyrja nú, hve margir hafi látið lífið í umferðarslysum á þeim tíma, sem liðinn er frá því að tök voru á að samþykkja frv., vegna þess að þeir notuðu ekki bílbeltin. Og enn má spyrja: Hve margir verða örkumla ævilangt vegna þessa?“ Ég endurtek það sem ég sagði hér fyrr, herra forseti, að þdm. hugsi ráð sitt vel áður en þeir stöðva framgang þessa þarfa máls hér enn að nýju. Verst af öllu er að fresta þessu máli nú vegna þeirrar endurskoðunar á umferðarlögum sem menn eru að velta fyrir sér að verði að lögum - ja, ég veit ekki hvenær. Hér verður að bregða fljótt við. Því fyrr því betra. Ég vil vegna þeirra umr, sem hér fóru fram, og ekki síst vegna ummæla hæstv. heilbrrh., ítreka að á fund okkar kom settur landlæknir Guðjón Magnússon og fleiri aðilar. Allir sem einn lögðust þeir á þá sveif að þetta frv. yrði samþykki. - Og hér eru örfáar tölur til viðbótar til fróðleiks. Okkur voru gefnar upp tölur um slys í Reykjavík í mars á þessu ári. Það urðu um 240 umferðarslys. en 388 lentu í þeim slysum. Þar af voru 117 í beltum en 271 án beltis. 22 slasaðra notuðu ekki beltin, en ekki slösuðust nema fjórir sem voru með belti. Ég held að þessar tölur hljóti að tala skýru máli. Ég trúi því ekki að menn vilji bregða fæti fyrir að þetta frv. nái fram að ganga. Ég sé ekki að þó að verið sé að endurskoða umferðarlögin komi þetta mál, verði það samþykki hér, á nokkurn hátt í veg fyrir þá endurskoðun. Ég vil enn og aftur beina því mjög ákveðið og eindregið til dm. að þeir hugsi mál sitt vel og líti gjarnan til baka til fyrri afstöðu þegar þeir greiða nú atkvæði.



Herra forseti. Ég ætla að segja örfá orð sem mér finnst ástæða til að komi inn í þessar umr. því að þær eru um margt fróðlegar. Ég vil byrja á því að lýsa stuðningi mínum við það frv. sem hér liggur fyrir á þskj. 133. Og ég styð þá brtt. sem minni hl. allshn. hefur lagt fram. Ég vil taka sérstaklega undir það sem hv. 4. þm. Suðurl. sagði áðan. Þar var hvert orð rétt og málað réttum litum því að staðreyndir málsins eiga að blasa við öllum hugsandi mönnum. Ég er nýlega búinn að heimsækja stofnanir hér í Reykjavík þar sem fjöldi fólks dvelst sem sumt hvert nær sér aldrei eftir umferðarslys. Margt af þessu fólki hefði sloppið við örkuml ef það hefði notað þau öryggistæki sem bjóðast og bílbeltin eru vissulega meðal þeirra. Ég vil ekki draga úr nauðsyn þess að auka fræðslu í þessum málum og hvet til þess að það sé gert, en því miður dugar það ekki. Ég tel að sá aðlögunartími sem við höfum haft frá því að lög um bílbelti voru sett hér á hv. Alþingi sé orðinn nægjanlega langur þannig að ekki dugi annað en að herða viðurlög við því að fara ekki eftir þeim lögum. Ég vil endurtaka að ég vonast til þess að Alþingi afgreiði þetta mál á þann veg sem nál. minni hl. segir til um.



Herra forseti. Það frv. sem hér er til umr. fjallar ekki um hvort menn eigi að nota öryggisbelti eða ekki. Sá stóri misskilningur virðist vera á ferðinni að menn telji að frv. fjalli um hvort menn eigi að nota öryggisbelti eða ekki. Það er ekkert á dagskrá.  Spurningin sem við erum að velta fyrir okkur hérna er spurningin um refsigleði manna. Það er allt önnur spurning. Við refsum mönnum fyrir að vera fullir á almannafæri. Hætta þeir því? Það má vel vera að hv. 4. þm. Norðurl. e. sé hættur að fara yfir á rauðu ljósi vegna þess að í guðs eigin landi kynntist hann því að menn eru sektaðir fyrir slíkt. Ég efa að þetta sé rétt. Mér er skapi næst að ætla að hann álpist yfir götu á rauðu ljósi og ferðist yfirleitt á rauðu. Mér finnst það dálítið hart, eftir að búið er að taka ákvörðun, sem meiri hl. þm., þó nokkur meiri hl., studdi, um að bílbelti skyldu lögleidd, - og þau eru lögleidd, það er skylda að nota þau, - að menn vilji stilla þessu dæmi þannig upp að sumir séu á móti því að nota bílbelti en aðrir séu með því. Ég kannast ekki við þessa hörðu andstæðinga þess að menn eigi að nota bílbelti. Ég hef ekki orðið var við þá hér í þingsölum. Það er aftur á móti fullyrt í grg., með leyfi forseta: „Við lokaafgreiðslu laganna var ákveðið að eigi skyldi refsa fyrir brot gegn þeim fyrr en þeirri heildarendurskoðun umferðarlaga, sem hófst í september 1980, lyki.“ Þetta er einfaldlega rangt. Hvar eru sólsetursákvæði í þessum lögum eða fyrirmæli um að menn hafi ákveðið að hafa þetta einhvern tíma? Þetta er einfaldlega alrangt. Það þarf kjark til að setja hreinar lygar í grg. Það var tekin köld ákvörðun um að þetta skyldi lögleitt og látið reyna á hver væri virðing Íslendinga fyrir lögum. Ég vil, með leyfi forseta, lesa áfram: „Nú, tæpum þremur árum seinna, er endurskoðuninni ekki lokið og því hefur raunverulegur vilji meiri hl. þáverandi alþm. í þessu máli enn ekki komið til framkvæmda.“ Enn er verið að fara með hrein ósannindi í þessu máli. Vilji meiri hl. alþm. hefur komið til framkvæmda. Hann hefur verið sá að menn eigi að nota bílbelti og ég vil undirstrika það. Þáverandi dómsmrh. var spurður að því í útvarpsviðtali eða sjónvarpsviðtali hvort lögreglan gæti nokkuð gert ef hún mætti manni á bíl og viðkomandi notaði ekki bílbelti. Hann svaraði því til að það bæri að hlýða lögreglunni. Hún gæti gefið fyrirmæli um að maðurinn spennti á sig beltið. Og brot gegn því að hlýða ekki lögreglunni þýðir að hægt er að flytja viðkomandi mann á lögreglustöð í yfirheyrslu. Þetta eru þær heimildir sem eru til staðar í dag. Ég er ekki þeirrar skoðunar að við bætum þetta þjóðfélag með því að gera það að meira lögregluríki en það er. Þegar neðar á sömu bls. í grg. er enn farið með fullyrðingar sem ég tel engan fót fyrir reynir á mitt langlundargeð. Hér stendur, með leyfi forseta: „Fullreynt má nú teljast að ekki verði unnt með áróðri og fræðslustarfsemi einni að auka bílbeltanotkun meira en orðið er, en samkv. síðustu talningu lögreglu og umferðarráðs var notkun hér á landi um 27 % hjá ökumönnum og 28% meðal farþega í framsæti.“ Vita þessir menn ekki að þegar slysatíðni á Íslandi hefði átt að vera langmest varð hún minnst. Þegar hægri breytingunni var komið á snarféll slysatíðni á Íslandi í umferðinni. Hvers vegna? Lágu stórkostlegar sektir við því ef menn keyrðu á öfugum vegarkanti? Það var beitt fræðslu. Menn tímdu að leggja peninga í fræðslu. Og árangurinn lét ekki á sér standa. Við náðum umferðarslysunum niður. Það sem hefur gerst á undanförnum árum er það að menn hafa ekki tímt að leggja peninga í fræðslu og þeir bera fulla ábyrgð á þeirri umferðarslysaaukningu sem orðið hefur vegna þess að þeir hafa ekki tímt að leggja peningana í fræðslu. Ég tel að það sé annað atriði sem menn hafa líka horft fram hjá ef þeir bera saman slysatíðni á Íslandi og á Norðurlöndum. Mér er minnisstætt að þegar við fórum mjög nákvæmlega yfir öll gögn í þessu máli á sínum tíma kom í ljós að væri dregið upp línurit yfir slysatíðni á Norðurlöndum og gert annað línurit yfir slysatíðni á Íslandi og lagt yfir hið fyrra var stórkostlegur munur á þessum tveimur línuritum hvað það snerti að hinir ungu bílstjórar Íslands, 17–24 ára, voru með miklu hærri slysatíðni en á Norðurlöndum. Hvers vegna? Af því að kennslan sem Íslendingarnir hafa fengið er léleg miðað við það sem gert er á Norðurlöndum. Hún er léleg. Það er eina orðið sem er til yfir það. Og alleiðingin er sú að slysatíðnin frá 17 til 24 ára aldurs er miklu meiri hér. Menn eru sem sagt að læra í umferðinni það sem þeir hefðu getað lært áður en þeir fóru að keyra einir og sjálfir. Á þessu máli þarf að taka af fullri alvöru. Ég tel að það sé ekki jafnvonlaust verk og sumir vilja vera láta að lögregla komi mönnum til að fylgja lögum þó að ekki sé beitt refsiákvæðum. Þeir eru einfaldlega að halda uppi aga í þjóðfélaginu. Allir sem hafa unnið við kennslu vita að þeir þurfa að halda uppi aga. Þeir hafa ekki þann refsirétt að þeir geti heimtað 1000 eða 2000 kr. ef menn mæta of seint. Það er ekki á dagskrá. Það mundi trúlega bæta agann ef þetta yrði upp tekið. Og það er nokkuð athyglisvert að þeir menn sem hafa kannske hið innra með sér fullkomlega meðalskammt af uppreisnareðli hafi einnig ríka þörf fyrir að refsa. Ég minnist þess þegar ég las þá góðu bók í sálarfræði, Mannþekkingu eða Hagnýta sálarfræði eins og hún hét nú seinna. Þar var greint frá félagsfræðirannsókn sem gerð hefði verið til að fylgjast með því hvenær vasaþjófarnir væru iðnastir við að stela úr vösum manna. Þá kom í ljós að albesta tækifæri sem þeir fengu til að stela úr vösum manna var í mannþyrpingunni þegar verið var að hengja einhvern vasaþjófinn.

Var þetta fyrir vestan?

Þá stóð allur skarinn í andagt og fylgdist með og það var kjörið tækifæri til að stela úr vösunum. Mér er þetta minnisstætt vegna þess að þetta segir manni stundum hvað refsigleðin skilar sáralitlu. Ég tel að allir sem vilja horfa opnum augum á það hvenær við höfum náð árangri í því að bæta íslenska umferðarmenningu hljóti að horfa á þá staðreynd hvað okkur tókst vel þegar við skiptum yfir í hægri umferðina. Okkur tókst vel af því að menn lögðu þá fjármuni í þessa hluti. Þá lögðu menn fjármuni í umferðarfræðslu af því að þeir óttuðust „katastrofu“. En í dag eru það patentlausnir sem eiga að duga. Menn vilja ekki setja peninga í þetta. Menn vilja ekki fræðsluna.

Þvættingur.

Menn vilja fyrst og fremst, hv. 4. þm. Norðurl. e., boða beint og óbeint að það sé ákveðinn hluti þm. sem beri ábyrgð á dauðsföllum sem orðið hafi vegna þess að þeir hafi ekki verið hlynntir því að beita refsiákvæðum varðandi bílbeltanotkun. Með leyfi forseta vil ég lesa þessa aths.: „Það er hins vegar ástæða til að spyrja nú, hve margir hafi látið lífið í umferðarslysum á þeim tíma, sem liðinn er frá því að tök voru á að samþykkja frv., vegna þess að þeir notuðu ekki bílbelti. Og enn má spyrja: Hve margir verða örkumla ævilangt vegna þessa?" Það hefur verið grunnatriði í íslenskri lagasmíð og í refsirétti að refsa mönnum fyrir það sem þeir gera á hluta annarra, en refsa mönnum ekki fyrir það sem þeir gera sjálfum sér illt.

Eru sjálfsvíg lögleg?

Ég hef ekki vitað til að dauðarefsingu væri beitt gegn sjálfsvígum, hv. 4. þm. Norðurl. e., jafnvel ekki í þeim löndum þar sem dauðarefsingu er beitt fyrir morð. Það bendir allt til þess að menn líti það dálítið öðrum augum. Auðvitað geta menn verið svo forstokkaðir í sínum málflutningi að þeim finnist sjálfsagt að refsa mönnum miskunnarlaust fyrir það sem þeir gera á sjálfs sín hlut, en ég vil gera greinarmun á því hvort við erum að refsa mönnum fyrir það sem þeir gera öðrum til bölvunar eða hvort það á að taka upp þá stefnu að refsa mönnum fyrir það sem þeir gera sjálfum sér til bölvunar. Ég trúi því enn að sú löghlýðni sé til staðar hjá íslenskri þjóð að hægt sé með því að auka umferðarfræðslu að ná miklu betri árangri í þessum efnum en við höfum náð. Ég minnist þess að í fyrravetur í kulda og heldur slæmu veðri - ég held að það hafi örugglega verið í fyrravetur eða veturinn þar á undan - var ljósmyndari að þvælast á stæðinu hjá alþm. og hann var af og til að taka myndir. Ég vissi nú ekki hvað hann væri að gera, en hann var þarna við verstu veðurskilyrði með myndavélina á lofti. Jú, svo kom það í ljós dálitlu seinna hvað hann hafði verið að gera. Hann var að leita þá uppi sem höfðu ekki verið með bílbeltið spennt og tók myndir af þeim og birti til kynningar.