Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Eggerz Jeg á tvær brtt. við þennan kafla fjárl., sem jeg ætla að gera grein fyrir með nokkrum orðum. önnur þessara brtt. er á þskj. 355,III og fjallar um, að Tómasi Kristjánssyni, bónda á Höskuldsstöðum í Laxárdal, sje veitt eftirgjöf á viðlagasjóðsláni því, er honum var veitt árið 1925 til þess að leita sjer heilsubótar erlendis. Mjer er kunnugt um það, að það þykir heldur viðkvæmt mál, þegar farið er fram á að gefa eftir lán úr viðlagasjóði, enda er það ekki nema eðlilegt. En þótt þessi till. verði samþ., verður það ekki til að auka útgjöld ríkissjóðs, því að það er vitanlegt, að þetta verður aldrei borgað. Þessum manni var veitt þetta lán 1925. Þá sótti hann um styrk til þingsins til þess að leita sjer lækninga við örðugum sjúkdómi, er ekki var hægt að fá bót við hjer á landi. Þingið vildi ekki fallast á þetta, og var horfið að því ráði að veita þessum manni lán í þessu skyni úr viðlagasjóði. Lánið var trygt með 4. veðrjetti í Höskuldsstöðum, en auk þess hvíla á jörðunni 16000 kr., auk áfallinna vaxta. Jörðin er metin á 5000 kr., en eftir upplýsingum sýslumannsins í Dalasýslu mun ekki fást meira fyrir hana en 8000 kr. á uppboði, svo að það borgar sig ekki fyrir ríkið að ganga að veðinu. Annars er það að segja um ástæður þessa manns, að hann hefir um langan tíma barist við heilsuleysi og skuldir, og niðurstaðan af þeirri baráttu hefir, því miður, orðið sú, að hvorttveggja hefir unnið sigur á honum, Þegar hann kom hingað til Reykjavíkur í haust, hafði hann hugsað sjer að gefa sig upp, en fyrir milligöngu ýmissa góðra manna lofuðu skuldheimtumenn hans að sýna honum ívilnun, ef ríkið gæfi honum eftir þetta lán, auk þess sem hann hefir þá von um að geta búið áfram á jörð sinni. Eins og jeg tók fram áðan, hefir það ekkert að segja fyrir ríkissjóð, hvort þessi till. verður feld eða samþ., af því að maðurinn getur ekki greitt þetta, en verði till.samþ., getur það orðið til þess, fyrir aðstoð góðra manna, að hann þurfi ekki að hröklast af jörð sinni. Þetta er ungur maður, vel að sjer, gáfaður og hefir um lengri tíma gegnt oddvitastörfum í sveit sinni. Jeg teldi það því í alla staði vel farið, ef þessi eftirgjöf væri samþ., enda er það í fullu samræmi við þann góðvilja og skilning, sem Alþingi hefir allajafnan sýnt, er það hefir verið beðið um styrk til heilsubótar einum eða öðrum. Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum, en vænti þess, að hv. d. geti fallist á að samþ. þessa eftirgjöf. Hin brtt., sem jeg ætla að minnast á, er á þskj. 345, XXVI. Jeg flyt hana ásamt fjórum öðrum þm. Hún fjallar um, að Páli Ísólfssyni sje veittur 2500 kr. styrkur til þess að veita kirkjuorgelleikurum og barnakennurum utan Reykjavíkur ókeypis kenslu í orgelleik, hljómfræði og söngstjórn í kirkjum og barnaskólum. Samskonar till. var samþ. á þinginu í fyrra og mætti góðum undirtektum. Þó lagðist fjvn.hv.Ed. á móti því, að styrkurinn yrði svona hár, og rökstuddi það með því, að það mundi ekki verða mikil aðsókn að þessu, en þáv. fjmrh., Magnús sál. Kristjánsson, hjelt því fram, að sjálfsagt væri að veita þessa upphæð í þessu skyni, og niðurstaðan varð sú, að það var samþ. í Ed. líka. Jeg vil leyfa mjer að benda á, að það hefir verið mikil aðsókn að þessari kenslu Páls, og að þeir, sem hafa notið hennar, hafa verið mjög glaðir yfir að fá að njóta hennar og talið sig hafa haft mikið gott af því. Það er óþarfi að vekja eftirtekt á því, hve það hefir mikla þýðingu, ef hægt væri að bæta kirkjusönginn, og ekki síður hitt, ef barnakennarar utan Reykjavíkur geta notið þeirrar aðstöðu að fá ókeypis kenslu í söng, og sjerstaklega þegar um er að ræða svo hæfan kennara. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, hversu mikil áhrif Páll ísólfsson hefir haft á músiklífið hjer í Reykjavík, og væri æskilegt, að sveitirnar fái einnig að njóta yfirburðahæfileika þessa manns á þessu sviði. Hv. þm. V.-Ísf. er meðflm. minn við þessa till., og skil jeg það vel, af hverju hann mælti svo fast með henni. Það er af því að honum er vel ljóst, hve mikla þýðingu það hefir, að barnakennarar fái fræðslu á þessu sviði. Jeg hefi altaf verið með því að styrkja alþýðufræðsluna. Þessi till. gengur í þá átt, en auk þess, sem með henni er unnið að því að styrkja alþýðufræðsluna, er verið að styrkja einn af okkar mestu listamönnum. Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum, enda þykist jeg vita, að hv.þm. sjeu yfirleitt með þessari styrkveitingu.

Ólafur Thors Jeg á eina brtt. við þennan kafla fjárl. Sú brtt. er á þskj. 345, XLIX og fer fram á, að veittar verði 800 kr. til styrktarsjóðs Margrjetar Bjarnadóttur frá Bergvík til hjálpar fátækum ekkjum og börnum sjómanna í Gerða- og Keflavíkurhreppum. Þessi sjóður var stofnaður 1917 með gjöf frá þessari konu, er nam liðugum 1300 kr. Sjóðurinn hefir, fyrir ötula forgöngu þeirra, sem honum stjórna, og vil jeg í því sambandi sjerstaklega nefna lækninn í Keflavík, herra Þorgrím Þórðarson, komist upp í 13000 kr. Úr sjóðnum hafa verið veittar 1500 kr. til ekkna og barna sjómanna, en umsóknir um styrk úr sjóðnum eru svo miklar, að hann nær ekki tilgangi sínum, nema tekið verði til þeirra ráða að afla honum tekna með nýjum leiðum, og því er farið fram á það, að ríkissjóður leggi sjóðnum eitthvað af mörkum. Jeg býst við, að segja megi með rjettu, að því fje sje vel varið, sem notað er í þessu. augnamiði, og þá rjett og sanngjarnt, að ríkissjóður styðji viðleitni einstaklinganna í þessum efnum. Vænti jeg því, að hv. d. taki þessu litla fjárframlagi vel, og hirði jeg ekki um að í hafa þessi orð fleiri, en bendi aðeins á, áður en jeg setst niður, að þetta hjerað hefir reynst drjúgt ríkissjóði til tekna, og ætti það ekki að veikja þessa málaleitan mína.

Lárus Helgason Af því að jeg á þrjár brtt. við þennan kafla fjárlagafrv., þykir mjer ástæða til að gera lítilsháttar grein fyrir þeim. Allar eru þær á sama þskj., 345, og er sú fyrsta flutt vegna húsmæðrafræðslu í Vík í Mýrdal. Þar á staðnum er kvenfjelag, sem starfað hefir í mörg ár og segja má um, að sje í sífeldri framför, þó krept hafi að því fátækt og ýmsir aðrir örðugleikar, eins og algengt er með þá, sem eru að ryðja nýjar brautir, Þetta fjelag hefir nú í vetur snúið sjer til Alþingis með beiðni um 5000 kr. styrk til starfsemi sinnar framvegis, en hv.fjvn. hefir ekki sjeð sjer fært að sinna þeirri fjárbeiðni nema að litlu leyti, eins og sjest á till. hennar á þskj. 293, þar sem hún leggur til, að til húsmæðrafræðslu í Vík verði veittar 1500 kr. Þetta þykir mjer nokkuð lítið, þegar litið er á þörf fjelagsins, og ekki síst verðleika þess fyrir þrautseigju sína og árvekni í starfinu, og þess vegna hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. við till.hv.fjvn., þar sem jeg fer fram á að hækka styrkinn upp í 2500 kr., og er það helmingur þeirrar upphæðar, sem beðið var um. Jeg held, að það sje ekki ofmælt, þó að jeg segi, að hjer sje ekki til mikils mælst, en til þess þó að gera betri grein fyrir þessu ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp dálítinn kafla úr umsókn kvenfjelagsins, sem legið hefir fyrir þinginu í vetur. Þar stendur meðal annars þetta: „Síðustu sjö árin hefir hjer í Vík verið höfð með höndum árleg kensla fyrir uppvaxandi stúlkur hjeraðsins í handavinnu allskonar, bæði í fatasaumi karla og kvenna og flestum venjulegum hannyrðum. Við þetta hefir verið bætt á síðasta ári kenslu í allskonar vefnaði. Einnig hefir húsmæðrafræðsla farið fram á þessum vetri með styrk frá Alþingi. Kvenfjelagið hefir beitt sjer fyrir þessari hreyfingu og talið verklega menningu kvenna hjer í sýslu aðaláhugamál sitt frá byrjun. Og reynslan hefir sýnt, að þessi viðleitni hefir orðið til stórvakningar og þrifa. Í þessi sjö ár, sem liðin eru frá því er námskeiðin hófust, hafa fullar tvö hundruð stúlkur úr Vestur-Skaftafellssýslu tekið þátt í námskeiðunum, auk nokkurra stúlkna úr Rangárhjeraði. Má slík aðsókn teljast sæmileg hjer í sýslu, er miðað er við sókn að samskonar fræðslu í öðrum fjölmennari sýslum“. Við þetta hefi jeg litlu að bæta. Eftir því sem jeg best veit, er í þessari frásögn kvenfjelagsins ekkert ofmælt. Námskeiðin hafa verið prýðilega sótt og færri fengið aðgöngu á þau en vildu. Nú var það meiningin að stækka húsrúmið, svo að taka mætti á móti fleirum en verið hefir. Og með það fyrir augum hefi jeg leyft mjer að bera fram þessa brtt. Ef hv. d. vildi aðhyllast mína brtt. og veitti þennan styrk, þá mundi kvenfjelagið geta verið sjer úti um stærra húsrými og fleiri orðið kenslunnar aðnjótandi, en með till.fjvn. sæti við það sama og áður, að fjelagið yrði að vísa á bug mörgum umsóknum vegna þrengsla. En jeg vantreysti ekkert hv. d. að verða vel við þessari málaleitun, og það því síður, er hún samþ. í fyrra samskonar till., sem hv.Ed. færði niður. Vænti jeg því, að hv. d. sje sama sinnis og í fyrra og kippi ekki að sjer hendinni, þar sem hún er búin að fá glögga grein fyrir því, að þetta fjelag er alls góðs maklegt. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa brtt., enda lít jeg svo á, eins og ýmsir fleiri, að langar ræður hafi ekki mikið að segja. Önnur brtt. mín á sama þskj., 345, er sú XXXV. í röðinni og hljóðar um að veita styrk til áveitu og sandgræðslu í Meðallandi. Eins og kunnugt er, hefir sveit þessari farið sífelt hnignandi vegna sandfoka og annara skemda af völdum náttúrunnar. Síðan jeg man fyrst eftir mjer hefir fjöldi góðbýla lagst í eyði og graslendi það, sem eftir er, er í sífeldri hættu, verði ekkert aðhafst til þess að stemma stigu fyrir eyðileggingunni. Því var það, að Búnaðarfjelag Íslands sendi þangað austur einn af ráðunautum sínum sumarið 1926 til þess að athuga, hvað hægt væri að gera til þess að vernda sveitina fyrir áframhaldandi eyðileggingu. Það hefir mikið verið talað um það, bæði í ræðu og riti, nú í seinni tíð, að nauðsynlegt sje að hjálpa landbúnaðinum til meiri framfara. Einn liðurinn í þeirri hjálp, og ekki sá óverulegasti, virðist mjer vera sá, að koma í veg fyrir það, að býlin í landinu eyðileggist. Annars býst jeg við, að jeg geti ekki talað betur fyrir þessari brtt. minni á annan hátt en að lesa upp kafla úr skýrslu ráðunautsins, sem austur fór til að athuga sandfokið í Meðallandi. Þetta brjef, sem jeg hefi hjer í höndum, er til stjórnar Búnaðarfjelags Íslands, dags. hjer í Reykjavík 17. des. 1928, og er umsögn um erindi, sem jeg hafði sent Búnaðarfjelaginu 10. júlí s. á. viðvíkjandi landvörnum í Meðallandi. Ráðunauturinn segir meðal annars svo í brjefi sínu, með leyfi hæstv. forseta: „Jeg hefi í júlímánuði 1927 framkvæmt athuganir viðvíkjandi eyðileggingu nytjalands í Meðallandi og sendi fjelaginu allítarlega greinargerð um þær athuganir, dags. þann 23. jan. 1928. Niðurstöður þær, sem jeg komst að við athuganirnar, voru þessar: Að með kerfisbundinni sandgræðslustarfsemi mundu vera möguleikar til að gera að nytjalandi alt að 23000 ha., sem nú eru sandar, og að í skjóli þeirrar græðslustarfsemi væru möguleikar til að hafa fult vald á vatni því, er sandarnir halda uppi á engjum býla í austurhluta Meðallands ofan Eldvatns. Hinsvegar er mjer ljóst, að kostnaður við þær framkvæmdir yrði svo mikill, að með þeirri aðstöðu, sem nú er að gera slíkan landvinning arðbæran, er vart hægt að ráða til, að nú þegar verði horfið til þannig lagaðra framkvæmda. Hinsvegar tel jeg brýna þörf, að hafist verði handa til verndunar óeyddum býlum á svæðinu, og verkinu hagað þannig, að það, sem gert yrði nú, gæti orðið sem einn liður í kerfisbundinni græðslustarfsemi síðar. Þær jarðir, sem liggja nú þannig fyrir vatns- og sandágangi, að til auðnar horfir, eru: Efri-Steinsmýri, ábúendur 4 og 2 húsmenn, Syðri- Steinsmýri, ábúendur 2, og Efri-Fljótar, ábúandi 1. Eigi að vernda býli þessi svo varanlegur árangur fáist af því verki, verður að byrja með að stöðva sandfokið á svæði þessu. Stærð sandsvæðisins ofan Eldvatns er 4300 ha. frá þessum jörðum, og yrði girðingarlengd 11 km., en til þess að ná fyrir upptök sandsins þarf að girða 1200 ha. af Kirkjubæjarhreppi neðanverðum, og girðingarlengd verður þá um 13 km. alls. Verður hinn beini kostnaður við að setja upp girðing þessa, efniviður og flutningur hans og vinna, eigi minna en kr. 1.00–1.20 pr. m., eða samtals 13000–15600 kr. (verðlagið bygt á upplýsingum frá hr. sandgræðslustjóra Gunnl. Kristmundssyni). Þar til kæmi hinn eiginlegi ræktunarkostnaður. Sem einn liður hans yrðu þær umbætur, er jeg lagði til, að gerðar væru, undir lið 1, 2 og 3 í ályktunum í skýrslu minni frá 23. jan. 1928: 1. Að veitt verði vatni frá Steinboganefslæk og Mjóalæk á sandana austur af beitilandi Efri- Steinsmýrar. 2. Að Steinsmýrarfljót verði stíflað og veitt á sandgárana, er stefna til eyðileggingar á Fljótakrók og nærliggjandi engjalönd, og að jafnframt verði gert við garða, er halda vatninu á söndunum en varna því fram á graslendi Syðri- Steinsmýrar. 3. Að gerðar verði tilraunir að koma vatninu frá þeirri áveitu austur á sandana og dreifa því þar og halda því frá að lóna uppi kringum Syðri-Steinsmýri. Kostnaður við lið 1 og 2 er samkvæmt áætlun minni frá í fyrra kr. 3600.00. Kostnaðinn við lið 3 verður ekki hægt að fastákveða, þar sem hjer verður um tilraun að ræða, en jeg teldi þess vert, að til þess væri varið alt að 2000 krónum. Stofnkostnaður fyrir utan hinn árlega ræktunarkostnað yrði þá um 20000 kr. alls. Þegar litið er til þess, að hjer er um landvinning að ræða, sem nemur 5500 ha. fyrir utan landverndun þá, er gerir 9 fjölskyldum mögulegt að haldast við á býlunum framvegis, þá virðist mjer rjettmætt að leggja til, að ráðist verði í þessar framkvæmdir á þeim grundvelli, sem að framan er gert ráð fyrir“. Við þessa skýrslu hefi jeg svo litlu að bæta. Eins og hún ber með sjer, er gert ráð fyrir, að þurfa muni um 20 þús. kr. til þess að hrinda þessu verki í framkvæmd. En til þess að fara ekki of hart í sakirnar, hefi jeg með brtt. minni aðeins farið fram á 1/4 þessarar upphæðar og ætlast til, að það nægi í bili til þess að vinna að þeim framkvæmdum, sem nefndar eru í þeim þremur liðum, er skýrslan getur um og jeg las upp, en það er áveitan á sandana. Síðar yrði að sjálfsögðu að koma upp girðingunum með einhverjum ráðum, en með því að byrja á áveitunni er mjer óhætt að fullyrða, að mikið sje fengið, þó að eitthvað dragist með girðingarnar. Þess vegna vildi jeg leyfa mjer að minna hv.þdm. á, að það væri hinn mesti misskilningur að leggjast á móti þessari litlu fjárhæð nú, þar sem upplýst er, að hún gæti orðið til mikils gagns og varnað því, að stórt landsvæði legðist í auðn. Menn hafa nógu lengi horft á það með köldu blóði, að blómlegar sveitir liggi undir eyðileggingu af völdum náttúrunnar án þess að gera nokkurn skapaðan hlut til þess að koma í veg fyrir það. Það þarf ekki annað en fara um þessa sanda til þess að sannfærast um, að ekki þyrfti mikið að gera til þess að græða þá upp. Því að þrátt fyrir sínagandi sandinn eru þar fallegir og grænir grasnabbar, sem með áveitu og friðun mundu breiðast út og verða að samfeldu graslendi. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa brtt., og sný mjer þá að þeirri, sem jeg á eftir að gera nokkur skil. Það er XLVII. brtt. á þessu sama þskj. og er fram komin vegna eyðileggingar á Álftaveri af völdum jökulárinnar Skálmar. Þetta mál er nú gamall kunningi hjer á þingi, og mætti eflaust til þess vísa, sem áður hefir um það verið sagt. En nú liggur þetta mál sjerstaklega vel undirbúið af þessum sama trúnaðarmanni Búnaðarfjelags Íslands, Pálma ráðunaut Einarssyni, sem gert hefir athuganirnar um uppgræðslu Meðallands. Jeg sje ekki annað ráð vænlegra en að láta þennan sama mann einnig gera grein fyrir þessari brtt. minni, þar sem jeg er svo heppinn að hafa hjer í höndum skýrslu hans til Búnaðarfjelags Íslands, dags. hjer í Reykjavík 17. nóv. 1928, og eru þær upplýsingar svar við erindi, er jeg hafði sent Búnaðarfjelaginu 10. júlí 1928. Kafli sá, er jeg vildi lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, hljóðar þá á þessa leið: „Í áætlun minni um fyrirhleðslu Skálmar, dagsettri 12. okt. 1926, var gert ráð fyrir, að til fullkominna landvarna þyrfti að gera fyrirhleðslu á 4320 lengdarmetrum með hleðslurými 15400 teningsmetra. Eftir er að gera af því verki 2370 lengdarmetra með hleðslurými um 8300 teningsmetra. Gera má ráð fyrir, að með þeirri aðstöðu, sem orðin er á um efnisflutning til garðgerðarinnar, að kostnaður pr. teningsmeter verði minst 0,80 kr., og verður því kostnaðurinn við garðhleðsluna um 6640 kr. Til skýringar á þeirri þýðingu, sem nefndar framkvæmdir hafa fyrir hjeraðið, leyfi jeg mjer að draga fram eftirfarandi atriði úr skýrslu minni frá 1926: „Engi og haglendi, sem að meira og minna leyti liggja í hættu fyrir vatnságangi og aurframburði frá ánni Skálm í V.-Skaftafellssýslu, eru samkvæmt lauslegri mælingu og afmörkun svæðisins á uppdrætti herforingjaráðsins 1300 ha. að stærð. Liggja þau sunnan árinnar, en norðan Landbrotsár, takmarkast að austan af Kúðafljóti og hæðum vestan þess, en að vestan eru takmörkin hæðir þær, sem bæirnir Skálmarbær, Holt, Herjólfsstaðir og Hraunbær standa á. Þær jarðir, sem eins og sakir standa eru að eyðast að engjum af völdum árinnar, eru Jórvíkurhryggir og Holt; hvortveggja býlin eru þjóðjarðir. Ef áin nær að eyða engjum þessara jarða og einkum ef hún næði í samband við Holts- og Herjólfsstaðavötn, sem mjög er líklegt, þá er engjum 10 annara jarða hætta búin frá framburði hennar og vatnságangi. Þegar litið er til þess, að alt graslendi, hagar og engi þeirra 13 býla, sem í Álftaverinu eru, aðeins nemur um 3100 ha., sjest, að hjeraðshætta stafar frá ánni, einkum þá litið er til þess, að það eru fyrst og fremst slægjulönd bænda, sem fyrir eyðileggingunni liggja“. Þá telur ráðunauturinn upp nöfn þeirra jarðeigna ríkissjóðs, sem þarna eiga hlut að máli, og tel jeg óþarft að þylja þá nafnaskrá, en skal þó geta þess, að landverð þeirra til samans eftir matinu 1917 er 10300 kr. En landverð þeirra jarða, sem þarna eru í hættu, en eru bændaeign, nemur 15500 kr. eftir sama mati. Út frá þessu bætir svo ráðunauturinn við: „Það er því hjer um verulega verðmætisverndun að ræða, því verðgildi þessara jarða, verði þær trygðar fyrir ágangi vatnanna, er í raun og veru miklu meira en matið sýnir. Leyfi jeg mjer því að leggja til, að erindi alþingismanns Lárusar Helgasonar verði sint á þann hátt, að til framkvæmda verði horfið strax á næsta vori um framhald verksins“. Eftir þeim kunnugleikum, sem jeg hefi á þessu máli, tel jeg umsögn Pálma Einarssonar alveg rjetta. Jeg skoðaði garðinn, sem búið er að byggja, í síðastliðnum nóvembermánuði, og leitst mjer mjög vel á það verk, en mjer er ljóst, að verði ekki haldið áfram með garðbygginguna, getur þetta mannvirki orðið til minni nota en ella. Þess vegna er óumflýjanlegt að hefjast handa um þær framkvæmdir, sem nefndar hafa verið, svo að sveitin rýrni ekki um of. Hjer er um fámenna sveit að ræða, sem orðið hefir fyrir meiri áföllum af náttúrunnar völdum en nokkur önnur sveit á landinu, t. d. af völdum Kötlugosanna, sem veitt hefir bændum austur þar svo þungar búsifjar, að efnahagur þeirra ber þess lengi merki. Þegar svo þess er gætt, að Alþingi hefir látið mikið af mörkum falla til ýmsra sveita, sem síður væri ástæða til, þá vil jeg vænta, að það sjái þá nauðsyn, sem á því er að leggja fram þessa litlu upphæð, svo að hægt sje að halda áfram þessu nauðsynjafyrirtæki. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta, en vænti, að hv. deild geti fallist á að samþ. þessar fáu brtt. mínar, sem jeg þykist vera búinn að sýna, að hafi fullan rjett á sjer.

Sveinn Ólafsson Á þskj. 345 á jeg þrjár brtt. við þennan síðari kafla fjárl., er nú liggur fyrir til umr. Fyrsta brtt. mín er við 18. gr. og skiftir litlu máli, en hinar eru við 22. og 23. gr. frv. Jeg ætla þá að byrja á því að víkja nokkrum orðum að síðustu brtt., sem er sú sextugasta í röðinni á þskj. því, er jeg nefndi, og lýtur að 90000 kr. ábyrgðarheimild ríkisstjórnar fyrir rafvirkjunarláni handa Reyðarfjarðarhreppi. Jeg skal þegar geta þess, að það stendur í till. annaðhvort fyrir misritun eða misprentun Reyðarfjarðarkauptún, en á að vera Reyðarfjarðarhreppur. Jeg geri ráð fyrir, að það megi leiðrjetta þessa misritun án sjerstakrar brtt., ef till. verður samþ. Jeg hefi veitt því eftirtekt, að hv.fjvn. er furðu ör á þessar ábyrgðir fyrir aðra hreppa og hjeruð, en hjer er þó um smáræði að ræða í samanburði við það, sem áður er veitt, og ekki ætti það að spilla, að í þessu hjeraði er ekki fyrir nein ábyrgð eða skuld við ríkissjóð, og má því segja með sanni, að þarna er ekki um meiri áhættu að ræða en í hinum tilfellunum, nema síður sje. Mjer hefir verið bent á það, að hv.fjvn. hafi aldrei fengið málaleitun eða skýrslur um þetta mál og þess vegna hafi hún ekki getað ákvarðað sig um það, og er þetta alt með líkindum. Jeg vil því til skýringar geta þess, að áætlun verkfræðingsins, sem fór austur til þess að athuga virkjunarskilyrðin, barst mjer ekki fyr en fyrir fáum dögum og eftir að nefndin lauk lestri erinda. Verkfræðingurinn er Árni Daníelsson og hann hefir undirritað áætlunina 4. þ. m., en hún barst mjer ekki fyr en nokkru síðar. Þarna er ráðgert að virkja 200 hestöfl, og má bæta við að minsta kosti jafnmiklu síðar. Virkjunin kostar eftir áliti verkfræðingsins 96 þús. kr., en í brtt. nefndi jeg ekki nema 90 þús., og ætlast til þess, að hreppurinn sje einfær með það, sem umfram verður. Verðið á þessari stöð virðist eftir atvikum fremur lágt, en þó er aðstaðan ekki ákjósanleg og verður pípuleiðslan að vera mjög löng. Líkur allar benda til þess, að fyrirtækið renti sig að áliti verkfræðingsins, og allar horfur fremur góðar. Kaupfjelagið eitt hefir þörf fyrir 40 hestöfl og er það nálægt af því, sem virkja á, en íbúar þorpsins eru að vísu ekki nema 300. Verður varla gert ráð fyrir, að þeir noti meira en 80–100 hestöfl fyrst um sinn, og verður sú dreifing með lágspennu um kauptúnið sjálft. Nálægt aflsins ætti því að verða eftir til leigu um nágrennið, sem væntanlega mun alt verða notað, þegar efni leyfa að leggja háspennuleiðslu þangað, en að vísu er hún ekki með talin í áætlun verkfræðingsins. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að skýra þetta nánar, en ef einhver af hv.þdm. vil fá nánari skýringu á þessu, þá stendur þeim til boða að sjá þessi plögg hjá mjer, áætlun verkfræðingsins og fundargerð hreppsfundar í Reyðarfirði. Jeg vona, að hv. deild taki þessari málaleitun hreppsins ekki lakar heldur en hún hefir tekið öðrum hjeruðum, sem hafa fengið miklu stórfeldari upphæðir, og þar sem búið er þó að veita mikla ríkisábyrgð áður. Þá vil jeg víkja að 57. brtt. á þessu sama þskj., sem jeg flyt ásamt með hv.þm.N.-Ísf. Hún er um lán úr viðlagasjóði til handa tveim mönnum, 10 þús. kr., eða 5 þús. kr. til hvors, til þess að afla þeim tækja vegna starfsemi þeirrar, sem þeir stunda. Báðir þessir menn, Sigfús Vigfússon og Guðmundur Einarsson, hafa lengi fengist við rafstöðvabyggingar í sveitum, áður heima í sínu hjeraði, en nú í fjarlægum sveitum. Hafa þeir nú flutt á brautu, Sigfús til Austurlands, en Guðmundur til Vestfjarða. Ætla þeir að leggja stund á rafvirkjanir á þessum slóðum, en vantar þar smiðjur og önnur nauðsynleg tæki. Sigfús Vigfússon, sem næstl. haust og vetur vann austanlands að smíði ljósastöðva, varð ýmist að sækja smíðar og viðgerðir hingað til Reykjavíkur eða til Seyðisfjarðar, þar sem að vísu er gott verkstæði, en úthvorft að nota úr fjarlægum sveitum. Yfirleitt er þessum rafstöðvasmiðum mikil nauðsyn á að eignast helstu áhöld til vinnu sinnar, og fyrir þá skuld er beðið um þetta lán til þeirra. Tafirnar við að sækja í fjarlæg hjeruð eftir áhöldum og smiðjum tefur verk þeirra óhæfilega. Í fjárl. fyrir yfirstandandi ár stendur 5000 kr. viðlagasjóðslán til Bjarna Runólfssonar frá Hólmi, sem er veitt í þessum sama tilgangi. Það lán á að standa vaxtalaust, en endurgreiðast á 20 árum. Hjer er farið fram á það sama fyrir þessa 2 menn, að því breyttu, að lánin eiga að endurgreiðast á 15 árum. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þdm. sjái, að það er mjög svipuð nauðsyn á þessu fyrir þá menn, sem vinna austanlands og vestan, eins og norðan og sunnan, og sjái sjer því fært að samþ. þetta. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að skýra þetta mál frekar. Svo er það að síðustu ein brtt., sem er svo lítilfjörleg og sjálfsögð, að jeg geri ráð fyrir, að allir geti fallist á hana. Það er 52. brtt. á þingskjalinu, þar sem farið er fram á 100 kr. hækkun á þeim styrk, sem Steindór Hinriksson fyrv. póstur nýtur, eða hækkun úr 200 kr. upp í 300 kr. Þessi maður er nú kominn á áttræðisaldur og hefir lengi verið póstur á Austfjörðum, þar sem póstleiðir eru einna erfiðastar og víða yfir torsótt fjöll að fara. Nú er hann orðinn hrumur og sjóndapur og hefir orðið að leita hingað tvisvar vegna sjóndeprunnar til lækninga. Hann dvelur nú hjer undir læknishendi, og eru engar líkur til þess, að hann geti greitt lækninga- og ferðakostnaðinn sjálfur, en mun njóta hjálpar nokkurra góðra manna til þess. Þessi 100 kr. hækkun er honum auðvitað engin hjálp til að standast slíkan kostnað, en aðeins glaðning og viðurkenning þess, að hann hafi ekki dugað ver í sínu starfi heldur en aðrir stjettarbræður hans, sem flestir fá 300 kr. eftirlaun eða meira.

Jón Ólafsson Jeg hefi ásamt hv. 1. þm. Reykv. borið fram 2 brtt. á þskj. 345, og af mikilli gætni í fjármálum og til þess að vera í samræmi við þann sparnaðaranda, sem nú ríkir í hv.fjvn., þá höfum við borið fram nýja brtt. við aðra þeirra, á þskj. 368, sem er varatill. Fyrri brtt. er sú XX. á þskj. 345 og er um 3 þús. kr. styrk til gagnfræðaskóla Reykjavíkur, en hefir misritast í gagnfræðaskóli Reykvíkinga. Jeg hygg, að öllum hv.þdm. sje kunnugt um það, hve Reykvíkingar hafa átt erfitt undanfarin ár með sín skólamál. Allir vita, hvernig fór með samskólahugmyndina, og þar við bættist, að bekkjum var fækkað í mentaskólanum, svo að þar komast að aðeins 25 nýir nemendur á ári. Úr þessu var að nokkru leyti bætt með stofnun ungmennaskóla Reykjavíkur, en nú eru bæjarbúar orðnir 26 þús. og hafa mikinn áhuga fyrir því að fá góða skóla, og þykir ekki nóg bætt úr þörfinni með ungmennaskólanum, svo að þeir rjeðust í að stofna þennan skóla. Aðsóknin að þessum skóla hefir verið afarmikil, svo að það sýnist alls ekki ófyrirsynju, að hann var stofnaður, enda var hans full þörf. Það er álit allra málsmetandi manna, að hjer hafi verið um mikla nauðsyn að ræða, og hv. fræðslumálastjóri, hv.þm. V.-Ísf., viðurkendi þetta fyllilega og taldi rjett, að þessi skóli fengi hlutfallslega jafnháan styrk og aðrir hliðstæðir skólar. Til vara höfum við farið fram á 2 þús. kr. styrk til skólans, og mun það láta nærri að vera 50 kr. á hvern nemanda, sem skólann sækir. Er þá ekki farið hart í sakirnar, þó að farið sje fram á þessa litlu upphæð, og þar sem meiri hl. fjvn. er þessu meðmæltur, þá vona jeg, að það nái samþ. þessarar hv. deildar. Önnur brtt. er sú XXVIII. á þskj. 345, og er hún um lítilsháttar styrk til Sveinbjarnar Björnssonar skálds hjer í bænum. Þessi maður er eitt af þessum merkilegu alþýðuskáldum okkar, og hefir hann, þrátt fyrir marga og mikla erfiðleika og óslitna vinnu við steinsmíði, lagt til bókmentanna tvær ljóðabækur. Hann er nú kominn á áttræðisaldur, er efnalaus og farinn að heilsu og kröftum, og hefir hann ekki getað stundað atvinnu sína hin síðari árin, enda aldrei kunnað að hlífa líkamsburðum sínum meðan þeir entust. Þessar ljóðabækur hans ætla jeg ekki að dæma um, til þess hefi jeg ekki næga þekkingu á þeim hlutum, en það vill svo vel til, að nokkrir velmetnir fræðimenn og skáld hafa sent með þessu erindi meðmæli sín, og ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að láta þá tala sjálfa: „Við undirritaðir leyfum okkur hjer með að leiða athygli fjvn. hins háa Alþ. að ástæðum Sveinbjarnar Björnssonar skálds nú í elli hans, og teljum hann þess maklegan, að honum verði veittur nokkur styrkur af landsfje í viðurkenningarskyni fyrir ljóðagerð hans. Það eru því tilmæli okkar, að honum verði ætlaðar 1500–2000 kr. í fjárl. þeim, sem nú liggja fyrir“. Brjefið er dagsett 5. mars 1929, og undir það hafa skrifað Þorsteinn Gíslason, Hannes Þorsteinsson, Hannes S. Blöndal, Guðm. Björnsson, Hallgrímur Hallgrímsson og Jak. Jóh. Smári. Jeg hugsa að þetta sje nægilegt til þess að sýna hv.þdm., að hjer er um bókmentir að ræða, sem eiga viðurkenningu skilið, þegar þessir menn mæla með því. Þó að þessir menn fari fram á 1500 til 2 þús. kr., þá vorum við flm. svo hæverskir, að við fórum ekki af stað með meira en 1 þús. kr., sem auðvitað er styrkur og viðurkenning í eitt skifti fyrir öll, og er þetta, að jeg hygg, í samræmi við vilja meiri hl. fjvn. Jeg vona svo, að þar sem um litla fjárhæð er að ræða og mjög maklegur maður á í hlut, þá láti hv. dm. sig ekki muna um að veita þetta.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi aðeins segja örfá orð um einstakar brtt., sem hjer liggja fyrir. Hv. 3. þm. Reykv. flytur hjer brtt.; þar sem farið er fram á, að gagnfræðaskóla Reykjavíkur sje veittur 3 þús. kr. styrkur. Jeg vil þá skýra frá því, að Reykvíkingar hafa til þessa haft gagnfræðaskóla nær eingöngu fyrir sjálfa sig, kostaðan af ríkinu, þar sem hver bekkur kostaði 8–9 þús. kr. árlega. Nú er svo háttað, að annarsstaðar á landinu verða bæjar- og sveitarfjelög að kosta slíka skóla nær eingöngu upp á eigin spýtur. Ísafjörður hefir t. d. haldið uppi skóla, sem er sóttur af nálægt 50 nemendum, og fær ekki nema 2 þús. kr. styrk til hans. Þetta er afarmikið órjettlæti og ósamræmi, að sumir kaupstaðir verði að kosta sína alþýðufræðslu nær eingöngu sjálfir, en aðrir fái allan kostnaðinn greiddan úr ríkissjóði. Þessu vil jeg láta bæta úr og koma á meira samræmi, eftir því sem því verður við komið. Að því er snertir þá takmörkun á inntöku í mentaskólann, sem hv.þm. talaði um, þá er því til að svara, að þar var svo komið, áð heilsu nemendanna var stórhætta búin af offyllingu, og úr því varð ekki bætt nema með því að fækka þeim. Núv. stj. og Alþ. komu hjer upp í fyrra byrjun að gagnfræðaskóla, og var það vitaskuld, að sú stofnun var hinn tilvonandi alþýðuskóli bæjarins. Svo þegar til kom, þá var mikill hluti bæjarbúa, sem ekki vildi sætta sig við þessa stofnun og settu á stofn sinn eiginn skóla. Við þessu var auðvitað ekkert að segja, ef stofnendur vildu kosta skóla sinn sjálfir, en það brýtur öll „princip“, þó að mönnum finnist börn sín of fín til þess að ganga í skóla með fátækum börnum, og er ekkert annað en frekja og ofsi, að ætla svo að láta landið kosta þennan skóla fyrir sig. Þetta er hrein uppgjöf þeirra manna, sem hlut eiga að máli, og sýnir það ljóslega, að þeir hafa ekki manndóm í sjer til þess að kosta sinn eiginn skóla, þegar þeir vilja ekki nota þann, sem ríkið útvegar þeim, heldur kalla á hjálp. Það er hrein og bein móðgun við foreldra barnanna að veita þennan styrk, og jeg vona, að hv. 3. þm. Reykv. sjái sóma sinn í því að taka brtt. aftur. Reykjavík á að kosta þennan skóla sjálf og bærinn getur veitt honum nægilegan styrk; það væri lofsverð sjálfsbjargarviðleitni bæjarbúa, og það stendur þeim opið. Þá vil jeg víkja að brtt. frá hv. 1. þm. Reykv., sem er þess efnis, að hækka framlagið til kvennaskólans upp í það, sem áður var, eða úr 15 þús. kr. upp í 21 þús. kr. Jeg vil þá benda hv.þm. á það, að eins og sjest á skýrslu um kostnaðinn við kvennaskólann, þá kostar hann að meðaltali 300 kr. fyrir hvern nemanda. En aftur á móti eru aðrir skólar, eins og t. d. hjeraðsskólarnir, þar sem kostnaður hefir ekki orðið nema um 200 kr. á nemanda. Jeg álít því, að ef þessari fjárveitingu yrði eitthvað breytt, ætti að miða hana við tölu nemenda. Annars er það óhugsandi, að það ástand haldist um kvennaskólann, sem verið hefir. Alstaðar annarsstaðar en hjer leggja hjeruðin fje af mörkum til svipaðra skóla. T. d. hefir Norður-Ísafjarðarsýsla lagt 10 þús. kr. til Núpsskólans. Vestursýslan mun leggja annað eins til, og einstakir menn leggja sinn hlut fram. Svona er þetta alstaðar annarsstaðar en í Reykjavík. Hjer leggur hvorki bærinn nje nokkur einstaklingur nokkurn eyri fram til skólans, að talist geti, og jafnvel þær góðu konur, er þykjast bera hag skólans mest fyrir brjósti, láta sjer ekki til hugar koma að gefa neitt í byggingarsjóð skólans. Þessi breyt. í stjfrv. er aðeins aðvörun um það, að ætlast sje til þess, að bærinn sjálfur eða einstaklingar hans leggi eitthvað af mörkum sjálfir. Ríkið hlýtur fyr eða síðar að segja: Við getum ekki gert alt fyrir þá, sem ekkert vilja hjálpa til sjálfir. Þá vík jeg að brtt. um 2500 kr. fjárveitingu til Páls Ísólfssonar til að halda uppi kenslu í organleik. Með þeirri till. vil jeg mæla hið besta. Það er hættulegt, þegar þjóðin á ágætismenn í sinni grein, að lofa þeim ekki að njóta sín. Þessi maður stendur svo framarlega á sínu sviði, að við getum ekki búist við að hafa ávalt slíkum mönnum á að skipa. Hann hefir undanfarið kent organleik með kostgæfni og góðum árangri, svo að ávextir eru þegar farnir að sjást af starfi hans. Jeg vil bæta því við þessi meðmæli mín, að það er og hefir verið einn af höfuðgöllunum á kirkjulífi mótmælenda, hvílík vöntun hefir verið á því, að messuformið væri hátíðlegt. Sökum fátæktar okkar hefir borið einna átakanlegast á því hjer, hve söngur og spil í kirkjum landsins hafa staðið á lágu stigi. Það er því mikilsvert fyrir íslenskt kirkjulíf, að Páll ísólfsson fái að njóta sinna miklu hæfileika. Þá kem jeg að LVII. brtt. á þskj. 345. Hún er frá hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm.N.-Ísf. um að veita Sigfúsi Vigfússyni og Guðmundi Einarssyni 5000 kr. styrk hvorum til að koma upp verkstæðum vegna rafstöðvabygginga í sveitum og til leiðbeininga í slíkum efnum á Austur- og Vesturlandi. Jeg vil bæta við þessa till. þeim meðmælum, að þessir menn eru báðir reyndir dugnaðarmenn og hugvitsmenn í þessa átt í Skaftafellssýslum. Þeir og aðrir þar eystra hafa nú þegar komið svo miklu til leiðar í þessu efni í Skaftafellssýslum, að ekki er lengur markaður fyrir starfskrafta allra slíkra manna austur þar. Jeg kynti mjer þetta mál nokkuð síðastliðið sumar og fjekk þessa menn, sem hjer um ræðir, til að ferðast um Austur- og Vesturland til að kynna sjer möguleika fyrir byggingum slíkra stöðva og til þess að komast í kynni við fólkið og hafa vekjandi áhrif á það í þessum efnum. Leiðandi menn á þessum slóðum voru mjög hrifnir af þessum mönnum og gera sjer miklar vonir um, að gott muni leiða af starfi þeirra. Til dæmis um það, hverju slík verkstæði geta afkastað, skal jeg geta þess, að Bjarni frá Hólmi, sem fjekk í fyrra samskonar styrk og hjer er farið fram á, hefir reist 15 stöðvar síðan. Ef árangurinn af starfi þessara manna á Austur- og Vesturlandi yrði svipaður, myndi landið bera eigi alllitlar menjar þessara manna eftir nokkur ár. Þá hafa þeir hv.þm. V.-Ísf. og hv. 3. þm. Reykv. borið fram till. um að greiða Magnúsi Helgasyni skólastjóra full laun, ef hann lætur af embætti. Jeg er þeim þakklátur fyrir, að þeir hafa borið þessa till. fram, en annars hafði jeg hugsað mjer að bera fram till. sama efnis í Ed. Þessi merki maður mun nú láta af skólastjórastörf um á næsta hausti. Hjer er um einhvern mætasta skólafrömuð vorn að ræða og þann mann, sem sameinað hefir í sjer hið besta í íslenskri menningu. Allur ferill hans hefir verið óvenjuglæsilegur. Hinsvegar mun hann vera fátækur maður, enda hefir hann alla tíð verið verndarvættur og hjálparhella nemenda sinna í fjárhagsefnum sem öðrum. Að vísu mun hann hafa fengið mest það fje, er hann hefir látið af höndum rakna á þann hátt, endurgoldið, en hjálpsemi hans hefir þó verið svo mikil, að hún hefir hnekt efnahag hans. Það er þó ekki þetta, sem jeg tel aðalástæðuna til þess að samþykkja beri brtt., heldur að jeg álít, að óvenjulega mætan mann eigi að heiðra á óvenjulegan hátt. Hjer er ekki um fordæmi að ræða, því að öðrum góðum mönnum ólöstuðum hefir þessi maður haft óvenjulega mikla þýðingu fyrir okkar þjóð.

Magnús Torfason Jeg á brtt. á þskj. 345, þar sem farið er fram á, að gefið verði upp viðlagasjóðslán það, sem ríkið veitti vegna Stokkseyrarbrunans. Þetta lán var veitt með því fyrirheiti, að því aðeins kæmi til endurgreiðslu, að þeir, sem að brunanum væru valdir, gætu látið eitthvað af höndum rakna. Nú er útsjeð um, að nokkuð sje af þeim að hafa, og virðist því sjálfsagt, að lánið verði gefið upp samkv. áðurnefndu fyrirheiti. Þá á jeg einnig XLIV. brtt. á sama þskj., og gengur hún í þá átt, að fara fram á, að Jakobi Gíslasyni verði veittar 1200 kr. til framhaldsnáms í rafmagnsfræði. Jeg skal geta þess, að fyrir tveim árum hafði jeg þá æru og ánægju að mæla með því, að þessum unga manni væri veittur lítill styrkur, sem hann og fjekk. Jeg kallaði hann þá hið græna trjeð, og hann hefir nú sannað þau ummæli mín með því, að hann hefir nýskeð lokið prófi með ágætiseinkunn og þannig gert þjóð sinni mikinn sóma. Hygg jeg það mála sannast, að fáir muni hafa stundað nám sitt með annari eins kostgæfni og hann og verið eins vandir við sjálfa sig. Hann var ári lengur en hann þurfti við háskólanám sitt, því að hann gat ekki sætt sig við annað en að ná þeirri fullkomnustu þekkingu í sinni grein, sem kostur var á. Í þessu hefir komið fram mannkostur, sem varla er hægt að meta sem vert er og alstaðar kemur í bestu þarfir. Að afloknu prófi hefði honum sjálfsagt staðið opið að ná í lífvænlega stöðu þegar í stað, en í stað þess herðir hann á náminu. Hann lætur sjer ekki nægja, að hann hefir þegar aflað sjer hinnar fullkomnustu bóklegrar þekkingar. heldur vildi hann einnig öðlast hina bestu verklegu fræðslu, sem unt er, og því fjekk hann inngöngu í ríkisraforkustöð Dana í Höfn. Er svo eftirsótt af rafmagnsfræðingum að fá inngöngu þar, að þangað komast ekki menn nema með allra bestu prófum og fyrirtaks meðmælum. Einn af kennurunum við fjöllistaskólann, sem er heimsfrægur maður, mælti svo fast með þessum manni, að honum var leyfð innganga, þótt margir aðrir yrðu frá að hverfa. En sökum þess, hve aðsóknin er mikil, eru engin laun greidd þeim, sem að komast. Því hefi jeg farið fram á, að honum yrði veittur þessi lítilfjörlegi styrkur fyrir fæði og húsnæði, meðan hann dvelur þarna. Jeg verð að álíta, að gott sje og nauðsynlegt að styrkja góða Íslendinga til náms í þessari grein, rafmagnsfræðinni. Við erum smám saman að beisla fossana, og sú virkjun verður von bráðar í stórum stíl, og þá verður brýn þörf á nýtum sjerfræðingum til þeirra hluta. Framtíð landsins er bundin við fossana og virkjun þeirra. Og síðan jeg bar þessa till. fram, hefir hæstv.atvmrh. sagt mjer, að stj. vanti einmitt mann til þess að vera henni til leiðbeiningar í þessum efnum. Er enginn vafi á því, að Jakob Gíslason er manna best fallinn til þess. Hefir viljað við brenna, að þeir menn, sem við þvílíkt hafa fengist, hafi ekki verið starfi sínu fyllilega vaxnir. Orsökin til þess hefir þó oft verið sú, að þetta hafa verið menn, sem ekki hafa getað öðlast nægan undirbúning sökum fjárskorts. Hjer er aftur um mann að ræða, sem hefir aflað sjer þeirrar bestu þekkingar, sem völ er á. Jeg vona því, þegar litið er á verðleika þessa manns og þörf landsins, að hv. deild taki vel í þessa málaleitun.

Jörundur Brynjólfsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram nokkrar brtt. við þennan kafla fjárlaganna. Vík jeg þá fyrst að XXVI. brtt. á þskj. 345, sem jeg flyt ásamt fleiri þm., um að hækka styrkinn til útgáfu jarðabókar Árna Magnússonar. En þessa till. höfum við komið okkur saman um að taka aftur við þessa umr. Þá jeg XXXI. brtt. á þskj. 345, um að Sigurði Skúlasyni verði veittur 1500 kr. styrkur til sagnfræðistarfa. Eins og menn munu minnast, hafa áður verið samþ. í þessu skyni 2000 kr. handa þessum manni, en Ed. lækkaði þann styrk niður í 1000 kr. Fjárlögin voru þá samþ. óbreytt eins og þau komu frá Ed. Nú hefir þessi maður stundað bókmentasögu miðalda, einkum einn þátt hennar. Hann hefir nú í nærfelt ár kynt sjer skjalasöfn erlendis. Hann þykir einkar efnilegur fræðimaður, er bæði ötull og ástundunarsamur og alls góðs maklegur. Það er oss eigi með öllu vansalaust, að það skuli oft og tíðum hafa verið útlendingar, sem hafa orðið til þess að bregða ljósi yfir ýms atriði í sögu vorri. Hefir það þó eigi stafað af því, að eigi hafi verið íslenskum efnismönnum til að dreifa á þessu sviði, heldur sökum þess, að þá hefir skort fjármuni, svo að þeir gætu notið sín. Sá þáttur bókmentasögunnar, er Sigurður Skúlason fæst við, er lítt rannsakaður, en er þó mjög merkilegur. Þó að allar fjárveitingar til einstakra manna hafi löngum verið kallaðar bitlingar, þá er þó vafasamt, að nokkru fje hafi verið betur varið, þegar það hefir komið niður á rjettum stað. Mætti í því sambandi minna á Jón Sigurðsson, sem að vísu naut að miklu leyti styrks frá Dönum, en þó að nokkru leyti frá Íslendingum. Jeg mun svo eigi fylgja þessari brtt. úr hlaði með fleiri orðum. Veit jeg, að menn munu bregðast við henni eftir því, hvaða hugarfar þeir bera til slíkrar starfsemi, sem styrkurinn er ætlaður til. Þá á jeg enn brtt. um að styrkja bændur í Hraunamannahreppi til miólkurflutninga að bílvegi. Þessi hreppur er eigi síður vel fallinn til kúabúa en sauðfjárræktar. Hinsvegar vita allir, hve lítið verðmæti hefst upp úr mjólk með því að nota hana eingöngu heima fyrir og vinna úr henni heima. Nú hafa bændur í þessum hreppi gengið í mjólkurbúið í Flóanum og orðið að skuldbinda sig til að flytja mjólkina til búsins í 2 ár. Vegalengdin að mjólkurbúinu nemur um 70 km., og er sú leið ekki nærri öll bílfær. Bílvegur nær ekki nema að Laxá. Eftir sveitinni liggur ruddur óbílfær vegur, sem er að vísu fær með vagna á sumrum, en ófær þeim oft á vetrum. Þessi vegur er um 35–40 km. á lengd. Hjer er því um mikla vegalengd að ræða og ákaflega örðuga flutninga. Virðist því eigi ástæðulaust, þótt þessir menn væru styrktir nokkuð til að koma vöru sinni á markaðinn. Vera má, að einhverjir telji, að hjer sje vafasamt fordæmi gefið. Jeg get ekki skilið, að svo sje. Fyrst og fremst er hjer um óvanalega vegalengd og erfiðleika að ræða, og í öðru lagi eru aðeins tvö mjólkurbú á öllu landinu, annað í Eyjafirði og hitt í Flóanum. Hið þriðja verður máske stofnað í sumar í Ölfusi. Þessir menn vilja nú sjá, hversu starfsemin gefst við Ölfusá, áður en þeir ráðast í að byggja mjólkurbú hjá sjer. En jeg tel satt að segja hæpið, að búast megi við, að þessi langi flutningur borgi sig, ef ekki kemur sjerstök hjálp til. En hvað sem því líður, hafa bændurnir nú skuldbundið sig til að flytja mjólkina til búsins, og verður eigi hjá því komist. Við atkvgr. þá, sem fram fer um þessa till., reynir á þá menn, sem telja sig vilja styðja hag bænda í hvívetna. Og er nú að sjá, hversu kapparnir gefast. Þá á jeg brtt. á sama þskj., undir tölulið XLIII.: Til Guðmundar Jónssonar frá Stokkseyri. til vjelfræðináms í Þýskalandi, til að læra að fara með dieselvjelar, kr. 1500.00. Þetta er mjög ötull maður. Hefir hann stundað járnsmíði í 3 ár og er fullnuma í því. Ennfremur hefir hann gengið í vjelstjóraskólann og farið námið prýðilega úr hendi. Nú hefir hann hug á að komast til Þýskalands og kynna sjer smíði og meðferð dieselvjela. Þessar vjelar eru nú mjög komnar í notkun hjer á landi, en enginn hefir enn kynt sjer meðferð þeirra til neinnar hlítar. Vjelbátaútvegurinn fer nú stöðugt vaxandi, og mega því allir sjá, hve bráðnauðsynlegt það er að vita góð skil á þessum vjelum. Má fullyrða, að dýrar vjelar hafi oft orðið ónýtar fyrir fákunnáttu eina. Vitanlega er best að afla sjer þekkingarinnar í því landi, þar sem vjelarnar eru smíðaðar. Jeg vona, að hv.þdm. líti á það, að ekki þarf nema hluta af einu vjelarverði til að borga þann litla styrk, sem hjer er farið fram á. Myndi hann því áreiðanlega margborgast, þó að óbeint væri, þegar á fyrsta ári. Vænti jeg, að hv. deild láti nú fram koma víðsýni og nærgætni og felli eigi þessa till. Eiga hjer sæti þeir menn ýmsir, sem betri þekking hafa vafalaust á nauðsyn þessa máls en jeg. Væri mjer þökk á, að þeir ljetu til sín heyra, því að meira munu vega orð þeirra en mín, sem sjálfur hefi að mestu fengist við landbúnað, en eigi sjávarútveg. Um brtt. annara hv þm. ætla jeg ekki að tala. Þó vil jeg taka undir með hv. 3. þm. Reykv. um styrkinn til Sveinbjarnar Björnssonar skálds. Eru mjer kunnar prýðilegar gáfur þess manns og hefir hann margt ágætlega kveðið. Þætti mjer vel, ef þingið veitti honum nú viðurkenningu fyrir starfsemi hans í þágu íslenskra bókmenta.

Hannes Jónsson Við þessa umr. liggur fyrir fjöldi af brtt., og hafa allmargir hv.þm. þegar talað fyrir sínum till. Hafa að vanda mörg fögur orð fallið frá hverjum einum, og svo virtist í hvert sinn, sem heimurinn myndi forganga, ef hlutaðeigandi fengi ekki það, sem um er beðið. Stendur vafalaust nokkuð ólíkt á um þessar fjárbeiðnir, en erfitt er að greina milli þeirra, því að kunnugleik brestur og sýnist sitt hverjum. Jeg hefi yfirleitt, hvorki nú nje áður, sjeð ástæðu til að styðja þessar brtt. við fjárlagafrv. Verð jeg þó að gera þá undantekningu, að því fje, sem varið er til að efla atvinnuvegina og auka verðmætið í landinu, þegar vel árar, tel jeg vel varið. Tel jeg ástæðu til að vera örari á fje í þeim tilgangi en öðrum. Jeg á brtt. undir tölulið XLII. á þskj. 345, sem fer fram á að styrkja tilraun til aukinnar framleiðslu í landinu. Hún er um að veita Magnúsi bónda Jónssyni á Torfastöðum í Vestur-Húnavatnssýslu 1200 kr. til eflingar laxa- og silungaklaki. Klakstöð hefir Magnús þegar bygt og starfrækt með miklum dugnaði. Jeg býst við, að sagt verði, að það mætti æra óstöðugan að styrkja af ríkisfje allar klakstöðvar á landinu. En jeg vænti, að mjer takist að færa hv. deild heim sanninn um, að hjer sjeu alveg sjerstakar ástæður fyrir hendi. Vil jeg því með fáum orðum skýra frá því helsta, sem þessu máli kemur við. Fram af Miðfirði er, eins og kunnugt er, heiði sú, er Tvídægra nefnist. Hún er einkum víðfræg fyrir þann fjölda vatna, sem á henni er. Eru vötnin á Tvídægru talin eitt af þrennu, sem óteljandi sje á landinu. Í mörgum þessara vatna er silungsveiði. En um hálsana, sem ganga frá hálendinu út í bygðina, úir líka og grúir af vötnum. En sá ljóður er á ráði þeirra vatna, að ekki er í þeim silungur, nema urriði á stöku stað. En við rannsóknir hefir það komið í ljós, að skilyrði fyrir silungsrækt eru mjög góð í mörgum þessara vatna. Eigi nú að flytja silung í þessi vötn, verður að sækja hann langar leiðir. Á Tvídægru eru, eins og jeg hefi tekið fram, mörg veiðivötn, og í þeim eru bæði góð og miður góð silungakyn. Magnús á Torfastöðum hefir nú leitað um alla heiðina og loks fundið í einu vatni mjög álitlegt silungakyn. Undanfarin 2 haust hefir hann gert mikið til að afla hrogna úr þessu vatni. Hefir hann klakið þessum hrognum út í klakhúsi sínu án verulegra vanhalda og slept silungum í vatn í landareign sinni, svonefnt Torfastaðavatn, en jafnframt reynt að útrýma urriðanum, sem þar var fyrir, því að urriði spillir yfirleitt silungsrækt í vötnum, nema þar sem hann er ræktaður eingöngu. Jeg vil nú leyfa mjer að lesa upp kafla úr brjefi frá Pálma Hannessyni náttúrufræðingi um starfsemi Magnúsar. Vænti jeg, að hv. deild meti mikils orð hans. En brjefkaflinn hljóðar svo: „Bóndinn á Torfastöðum, hr. Magnús F. Jónsson, er leiguliði. Hann er næsta áhugasamur um fiskirækt og hefir sýnt það í verki, sem nú skal greint verða. Fyrir nokkrum árum bygði hann lítinn klakkofa á Torfastöðum, eftir fyrirsögn Þórðar Flóventssonar, til þess að koma upp bleikju í vatninu. En sá hængur var á, að hvergi var unt að fá bleikjuhrogn, fyr en suður á miðri Tvídægru. Bóndi tók sig nú upp laust eftir veturnætur og fór við annan mann suður á heiðina, að vatni því, sem Ketilvatn heitir. Það liggur um dagleið frá bygðum. En fyrir því var svo seint farið, að silungur hrygnir ekki fyr. Í vatninu aflaðist nokkuð af hrognbleikju. Flutti bóndi hrognin heim, og komst nokkuð af þeim upp. Síðastliðið vor bygði Magnús bóndi lítinn kofa við Ketilvatn, til þess að geta legið þar við. Og á liðnum vetri fór hann 2 ferðir suður þangað við annan mann. Í fyrra sinni, þ. 6. nóv., var silungur ekki tekinn að hrygna, en í síðara skiftið, þ. 15. sama mán., fengust nóg hrogn. Verður ekki annað sagt en að málið sje hjer kappsamlega sótt, og væri vel, ef svo væri víðar um þetta mál og önnur. Á hálsunum beggja megin Miðfjarðar eru mörg vötn, en mjer er sagt, að ekki sje bleikja í neinu þeirra. Ýms þessara vatna eru óefað vel fallin til fiskiræktar. Ef bleikjurækt tækist á Torfastöðum, væri hægur vandi að koma upp bleikju í vötnum þessum, og gæti það orðið til mikilla hagsbóta, því að engan efa tel jeg á því, að bleikja sje betur hæf til ræktunar í fjallavötnum en urriði, og þó einkum á Norðurlandi. Af þeim ástæðum, sem nú eru greindar, tel jeg sanngjarnt og æskilegt, að bóndanum á Torfastöðum, hr. Magnúsi Jónssyni, verði veittur styrkur af almannafje til starfsemi sinnar“. Nú hefir Magnús í hyggju að bæta klakhús sitt og kaupa nýja klakkassa. En til þess vantar hann fje. Auk þess sem Torfastaðir yrðu mjög hentug miðstöð fyrir silungsklak í hjeraðinu, mætti líka stunda þar laxaklak. Ár í Vestur-Húnavatnssýslu eru vel fallnar til laxræktar. Skal jeg minna á það, að síðastl. sumar var fluttur út lax frá Hvammstanga fyrir 16 þús. kr., og er þó ekkert gert til að vernda laxinn eða fjölga honum. En tilraunir í þá átt myndu áreiðanlega bera góðan árangur. Hjer í hv. deild hefir mikið verið talað um innflutning sauðnauta. Mjer þykir einkennilegt, ef menn vilja efla landbúnaðinn með því að flytja inn með ærnum kostnaði sauðnaut, kanínur og refi, jafnvel frá öðrum heimsálfum, en vilja ekkert leggja fram til að hægt sje að hagnýta auðsuppsprettur landsins sjálfs. Jeg álít að þjóðin eigi fyrst og fremst að nota sjer þá möguleika, sem þetta land býður, og vafasamur hagnaður sje að dreifa kröftunum út fyrir þær atvinnugreinar, sem hún hingað til hefir stundað. A. m. k. verður að gæta fullrar varasemi, þegar slík spor eru stigin. Jeg skal raunar ekki bera á móti því, að gott sje að atvinnulífið sje sem fjölbreyttast. En þann atvinnuveg, sem haldið hefir lífinu í þjóðinni gegnum eldraun liðinna alda, ber fyrst og fremst að leggja stund á. Jeg skal eigi fara fleiri orðum um þetta mál. Hjer eru fáir viðstaddir, og þó að jeg tali yfir tómum stólum, efast jeg um, að þeir sannfæri hv.þm., þegar þeir setjast á þá. En jeg vona, að þeir, sem mál mitt hafa heyrt, greiði ekki atkv. gegn þessari till. Sumir segja sjálfsagt, að fleiri muni á eftir fara. En jeg get gjarnan sagt það, að jeg teldi ekki fráleitt að styrkja aðra eins framfaraviðleitni og hjer er um að ræða á nokkrum stöðum í landinu, því að sú viðleitni miðar að því að auka atvinnu. En það hygg jeg, að Húnavatnssýsla muni öðrum hjeruðum betur fallin til slíkrar starfsemi.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg ætla aðeins að minnast á nokkrar brtt. viðvíkjandi lánum úr viðlagasjóði. Fyrst skal jeg nefna brtt.hv.þm. Barð. undir tölulið LVIII. á þskj. 345, um að gefa eftir 30 þús. kr. af rafveituláni Patreksfjarðarhrepps. Þessi hreppur hefir tvisvar fengið lán, hið fyrra 1918, að upphæð 55 þús. kr., og hið síðara 1920, að upphæð 30 þús. kr. Námu því bæði lánin saman 85 þús. kr. Af þessu láni eru nú eftir kr. 66916,67. Hreppurinn hefir altaf staðið í skilum með rentur og afborganir, síðast á gjalddaga 1928. Hv. fjvn. flytur brtt. undir tölulið 71,d á þskj. 293, um að veita uppgjöf vaxta og greiðslufrest afborgana af dýrtíðarlánum Gerðahrepps og Innri- Akraneshrepps árin 1929 og 1930. Till. er aðeins framhald till., sem samþ. var á þinginu 1927 um að veita sömu hreppum uppgjöf vaxta og greiðslufrest afborgana það ár og næsta. Vildu hrepparnir upphaflega fá lánin eftirgefin að fullu, eða a. m. k. nokkru leyti, en þingið sá sjer eigi fært að verða við beiðni þeirra. Lágu og enn fyrir þessu þingi beiðnir um eftirgjöf, en hv.fjvn. hefir enn sem fyr talið þá leið ófæra. Gerðahreppur fjekk fyrst lán árið 1923, að upphæð 20 þús. kr. Af því hefir hann borgað 2000 kr., en vextir eru ógreiddir fyrir árin 1927 og 1928. Árið eftir, 1924, fjekk hreppurinn aftur 20 þús. kr. lán og hefir greitt af því 1000 kr. Skuld hans við viðlagasjóð er því alls 37 þús. kr. auk vaxta. Innri-Akraneshreppur fjekk 3000 kr. að láni árið 1928. Af því láni hefir ekkert verið greitt. Ársvextir af því eru kr. 157,50, og hefir hreppurinn fengið uppgjöf þeirra fyrir árin 1927 og 1928, en fer nú fram á að fá hana einnig 2 næstu ár. En þetta eru ekki einu hrepparnir, sem svona stendur á fyrir. Svipað er ástatt um Grunnavíkurhrepp í Ísafjarðarsýslu og Árneshrepp í Strandasýslu. Þykir mjer sennilegt, að þessir hreppar komi síðar og fari fram á ívilnanir. Sú leið, sem hv.fjvn. vill nú fara, er engin lausn þessara vandræða. Jeg lít svo á, að sumum hreppunum yrði ofþyngt, ef heimta ætti af þeim fulla greiðslu. Væri ilt, ef framkvæmdir manna þar sliguðust vegna þeirra þungu útgjalda, sem af því myndi leiða. Rjettast myndi vera að taka þessar lánveitingar til fátækra hrepna allar til athugunar í einu lagi. Væri sú leið hugsanleg, að þingið fæli ríkisstj. að gera nýja samninga með meiri eða minni eftirgjöfum, eftir ástæðum. Jeg hafði ætlað mjer að bera fram till. í þessa átt, en fjell frá því, meðfram af því, að líkur eru til þess, að viðlagasjóður hverfi nú inn í búnaðarbankann. Tekur bankinn þá við öllum skuldabrjefum sjóðsins. Taki bankinn til starfa bráðlega, sem vel getur orðið í lok ársins, myndi ekki koma til kasta ríkisstj. að semja um lánin, heldur bankastj. Ef gera ætti upp við hreppana, yrði að rannsaka fjárhag þeirra allítarlega. Og við væntanlega samninga yrði að líta á hag viðlagasjóðs, eftir því sem hægt er, en þó þannig, að gjaldendum fátækustu hreppanna verði ekki ofboðið. Skal jeg í þessu sambandi geta þess, að jeg tel vonlaust, að Gerðahreppur geti staðið straum af sínum skuldum. Hinsvegar er það svo, að þegar till. koma fram í þinginu um að gefa þessum eða hinum hreppnum upp ýmsar skuldir, er það ekki bygt á neinu samræmi milli hreppanna, og tilviljun ein, hvort samþ. eru eða ekki, en á þann hátt skapast órjettlæti milli hreppanna. Jeg skal ekki beinlínis mæla gegn því, að till. verði samþ., en eins og á stendur get jeg ekki talið það hyggilegt. Það væri rjettara fyrir þingið nú að gera engar þær ákvarðanir viðvíkjandi þessum skuldum, sem gætu valdið meira ósamræmi milli hreppanna en nú er, og eftir því sem jeg þekki til, stendur nokkuð misjafnlega á fyrir þessum hreppum, sem hjer er um að ræða. Jeg vildi ekki eiga frumkvæði að því. að sti. yrði falið að athuga þessi mál, meðfram vegna þess, að viðlagasjóður er nú á förum. En ef d. óskar þess. er hægt að koma með till. þar um við 3. umr. Þá vil jeg með fáum orðum drepa á brtt.hv.þm. Dal. um uppgjöf á viðlagasjóðsláni til Tómasar Kristjánssonar. Að mínu áliti er lán þetta sama sem tapað, því að jeg tel tryggingar fyrir því einskis virði. Að öðru leyti er hv. deild sjálfráð um, hvað hún gerir.

Jón Ólafsson Jeg hefði viljað segja nokkur orð út af ummælum hæstv.dómsmrh., en þar sem hann er ekki viðstaddur hjer í hv. d., get jeg ekki getið þeirra svo sem mjer þætti við eiga. Úr því að hæstv.dómsmrh. ljet ljós sitt skína yfir brtt., hefði jeg kunnað betur við, að hann hefði farið rjettara með en hann gerði. Annars á maður auðvitað því að venjast að heyra slíkt frá þessum ráðherrastóli, og stundum töluverða hlutdrægni í málum. Jeg geri þær kröfur til hæstv. ráðh., að þeir líti með velvilja á nauðsynjamál þau, er þjóðina varða og einstaklinga hennar, en komi þar ekki fram. með hlutdrægni, því að ekkert getur verið skaðlegra nje svívirt meira þau sæti, er þeir sitja í. Það var út af ummælum hæstv.dómsmrh. um styrk til gagnfræðaskóla Reykjavíkur, að jeg vildi segja nokkur orð. Hæstv. dómsmrh. gerði samanburð á Ísafirði og Akureyri, en hæstv. ráðh. gætir þess ekki, að hjer í Reykjavík býr meira en 1/4 hluti allra landsmanna, og því alls ekki sambærilegt við aðra kaupstaði hvað þetta snertir. Skólinn á Ísafirði hefir fengið 4000 kr. styrk af ríkisfje, og nú er í ráði að hækka þann styrk að mun. Þó eru þar ekki nema 2200 íbúar ennþá, en þeir gætu orðið fleiri þegar ábyrgðin frá síðasta þingi er farin að verka til hlítar, en ekki er vert að taka það þegar með í reikninginn. Það hefir sýnt sig, að ungmennaskóli Reykjavíkur fullnægði ekki eftirspurninni, sjerstaklega eftir að fækkað var bekk í mentaskólanum. Því var haldið fram, að þessi fækkun væri nauðsynleg sem heilbrigðisráðstöfun, en það var tómur fyrirsláttur og rykskvettur að umsögn fróðra manna í heilbrigðismálum, og það verður að treysta þeim eins vel og hæstv.dómsmrh. Þá er það ekki rjett, að landið hafi skaffað þennan gagnfræðaskóla Reykvíkingum að kostnaðarlausu. Jeg veit ekki betur en að fram hafi komið till. um það hjer í þinginu að afnema skólagjöld þau, sem almenningur verður að greiða, en það eru kr. 150,00, sem bæjarbúar verða að greiða með börnum sínum t. d. í mentaskólanum. Þessa sömu reglu hefir gagnfræðaskólinn tekið upp, en ungmennaskólinn hefir fært skólagjaldið niður í 70–75 kr. Það er því ekki hægt að segja, að Reykvíkingar vilji ekki mikið að sjer leggja fyrir skólann, og auk þess leggur Reykjavíkurbær fram ríflegan styrk til beggja skólanna. Jeg get svo látið þessi fáu orð nægja, einkum þar sem hæstv.dómsmrh. er ekki viðstaddur.

Hjeðinn Valdimarsson Það eru fáar brtt. og smáar, sem jeg hefi við fjárlögin við þessa umr., og vil jeg fara um þær fáum orðum. En fyrst vil jeg minnast á brtt., sem hv.þm. Ísaf. flytur hjer um að auka námsstyrkinn samkv. ákvörðun mentamálaráðs. Það er að vísu komin brtt. frá hv.fjvn. um að hækka þennan lið upp í 8000 kr., en jeg hygg, að það muni verða of lítið, þegar miðað er við þá aðsókn, sem er að þeim styrkjum, og vildi jeg því mæla með, að þessi brtt.hv.þm. Ísaf., 12000 kr., yrði samþ. Jeg hefi hjer brtt. við 14. gr. B. II. c., til Odds Guðjónssonar, til hagfræðináms, 1500 kr., en til vara 1200 kr. Ef brtt.hv.þm. Ísaf. um að hækka námsstyrkinn yrði samþ., þá myndi jeg falla frá minni brtt., en ef hún verður ekki samþ., mun jeg auðvitað halda fram minni brtt. Svo er háttað um þennan mann, að hann sótti hjer um styrk í fyrra, sem aðrir stúdentar, fjelagar hans, en úrslitin urðu þau, að allir hinir stúdentamir fengu styrk, en hann ekki neitt; veit jeg ekki, hver ástæða hefir verið til þess, því að hann er ágætur námsmaður, hefir mjög gott stúdentspróf, og síðan hann kom til háskólans í Kiel, hefir hann verið mjög vel látinn þar. Jeg hefi hjer við hendina meðmæli frá ýmsum kennurum hans við þennan háskóla, þar sem hann les hagfræði. Er það vottað, að bæði hafi hann sótt vel fyrirlestra og reynst hinn besti námsmaður. Hann stundar aðallega þá grein hagfræðinnar, sem snertir verslunarviðskifti, og er mjer ekki kunnugt um, að nokkur annar Íslendingur hafi áður lagt þá grein fyrir sig. Jeg hefi sjeð ritgerð, sem hann var látinn gera um verslunarviðskifti Íslendinga við önnur lönd, eftir að hann kom til háskólans, og er óhætt að segja, að þessi ritgerð sýnir allmikla hæfileika hjá höfundinum. Svo ber á það að líta, að þessi maður hefði átt að fá styrk eins og aðrir stúdentar frá sama tíma, sem hafa fengið hann hjer. Jeg hefi farið fram á 1500 kr., en til vara 1200, og þar sem hann hefir orðið svo aftur úr fjelögum sínum, þá finst mjer sanngjarnt, að hann fengi örlítið meira en þeir fengu í fyrra. Vona jeg, að hv.þdm. sýni þá sanngirni gagnvart þessum efnilega stúdent, að greiða þessari brtt.atkv., ef til þess kemur, því eins og jeg hefi sagt áður, þá mun jeg taka till. aftur, ef fram gengur brtt.hv.þm. Ísaf. um hækkun námsstyrks til mentamálaráðs. Þá er hjer önnur lítil brtt., um að bjóða Jóni Sveinssyni rithöfundi heim og greiða úr ríkissjóði kostnaðinn við för hans. Eins og kunnugt er, þá mun Jón Sveinsson vera einhver hinn þektasti rithöfundur Íslendinga utanlands, og hefir hann mikla löngun til að koma hingað heim. Hv. fjvn. hefir tekið vel í þetta, en þar sem maðurinn er munkur, sem ekkert fje má eiga, þá virðist hv.n. hafa skorið það mjög við neglur sjer að ætla ekki nema 600 kr. til þessa ferðalags. Jeg hefi talað við þann mann, sem sótti fyrir hönd Jóns Sveinssonar, og sagði hann, að 600 kr. mundu vera það minsta, sem hann kæmist fyrir hingað til lands, en ef ætti að hugsa um það, að hann kæmist hjeðan nokkurn tíma aftur, þá yrði hann að fá eitthvað meira; yrði þá að afla þess með samskotum, ef það fengist ekki úr ríkissjóði. Nú mun það ætlun hans, þegar hann kemur hingað, að hafa ekki mikið um sig, en vera á vegum kaþólsku prestanna í Landakoti, en mjer finst þó sjálfsagt, að styrkurinn til hans yrði svo rífur, að hann fengi til ferðanna á milli landa. Þess vegna hefi jeg valið þá aðferðina, að heimila landsstj. að bjóða honum heim og greiða kostnað við för hans; hugsa jeg, að það myndi verða sem næst 1200 kr. Þá á jeg hjer eina brtt. með hv.þm. V.-Ísf. og hv. 2. þm. G.-K. um styrk til Magnúsar. Ásgeirssonar, til ljóðaþýðinga úr erlendum málum, 1500 kr. Vil jeg taka undir það, sem þegar hefir verið sagt um þá brtt., og vænti jeg þess, að hv. þingd. veiti þann styrk; munu hv.þm. hafa sjeð af bók þeirri, sem hjer hefir gengið um, að þeim styrk er vel varið og að maðurinn er efnilegt skáld, sem er styrks maklegur.

Benedikt Sveinsson Þar sem jeg flyt nokkrar brtt. á þessum kafla fjárlaganna, vil jeg gera nokkra grein fyrir þeim. Það eru helst till. til þess að viðurkenna nokkur skáld og rithöfunda, sem jeg hefi gerst tillögumaður að ásamt nokkrum öðrum hv.þm. Alþingi hefir sýnt það áður, að það hefir víst í fullu hlutfalli við aðrar þjóðir, eða eftir efnum og ástæðum, viðurkent skáld sín, listamenn og rithöfunda, enda er það og alveg ljóst, að skáld og rithöfundar eru allra þarfastir þeirra, sem vinna gagn með þessari þjóð, því að engir eru þeir, sem tunga þjóðar vorrar hefir jafnmikinn styrk af sem góð skáld og rithöfundar. Það er nokkurnveginn ljóst flestum, að ef Íslendingar hefðu engar bókmentir átt, þá væri saga þeirra úti. En þetta er nú svo kunnugt, að jeg hefi ekki lengri formála að. Jeg tek það hjer fram, að jeg á hjer aðeins við góðskáld eða höfuðskáld; það eru þau, sem öðluðust drykkinn, „hinn er Surts ór sökkdölum fármögnuðr fljúgandi bar“, - er fjell inn fyrir Ásgarð, enda er ekki hjer um aðra menn að gera, sem jeg hefi fyrir að mæla. Jeg skal hefja þar mál mitt, að í Þingeyjarsýslu hafa verið mörg skáld uppi að minsta kosti nokkra síðustu mannsaldra, og er merkilegt, að þau hafa flest verið umhverfis Mývatn og í bygðunum niður með Laxá tveim megin. Má þar til nefna þá Gamalíel Einarsson í Haganesi og Illuga Einarsson, er uppi voru öndverða 19. öld og ortu saman nafnkunna bragi, sem víða voru kunnir um landið, þótt eigi væru prentaðir. Þar var og Jón Hinriksson, alkunnugt skáld, faðir Sigurðar skálds, sem nú býr að Arnarvatni. Mótbýlismaður hans er Jón Þorsteinsson, ágætt skáld, nú roskinn að aldri, og á næstu grösum bjó frændi þeirra Jón Stefánsson, eða Þorgils gjallandi. Ennfremur eru þeir Mývetningar Stefánssynir, móðurbræður Þuríðar skáldkonu í Garði, allir hnytnir hagyrðingar. Þá má nefna þær frændkonurnar, Guðnýju Jónsdóttur frá Grenjaðarstöðum, móðurmóður Haralds prófessors Níelssonar, og Unni Benediktsdóttur frá Auðnum. Þegar maður kemur í dalinn, verða þeir fyrir Fjallsbræður og Sandsbræður, en austan Laxáróss Jóhann Sigurjónsson frá Laxamýri. Er hjer farið fljótt yfir og ýmsum slept. Fæstir þessara manna hafa nokkurn stuðning eða styrk fengið, og verða menn því að viðurkenna, að ekki sje borið í bakkafullan lækinn, þótt eitt þessara skálda sje nú tekið upp í fjárlög. Því er það, að jeg ber fram ásamt hv.þm. Ísaf. till. um, að veittur sje skáldastyrkur Sigurjóni Friðjónssyni frá Sandi, sem nú býr að Laugum í Reykjadal. Hann er kominn yfir sextugt og hefir ort allmörg kvæði, sem birst hafa á víð og dreif í blöðum og tímaritum, en ekki hafa kvæði hans komið út í heild fyrr en í vetur. Birtist þá merkileg ljóðabók, sem Þorsteinn Gíslason ritstjóri gaf út. Þeir, sem lesið hafa þó bók, munu hafa gengið úr skugga um það, hversu mikill listamaður þar fer. - Jeg hefi hjer fyrir mjer blað, sem getur um bókina, og af því að þar er rjéttilega og haglega um hana mælt, vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur orð upp úr því. Þar segir svo: „Sigurjón Friðjónsson .... fór lengi dult með kveðskap sinn, og ekki bjó hann þessi kvæði sín undir prentun fyrr en hann var sextugur. Þó má með sanni segja, að fremur sje æskubragur en elli á kvæðum hans, einkum hvað yrkisefnin snertir, en orðaval og frágangur allur ber vitni um athygli og íhugun, sem sjaldan mun gefin mjög ungum mönnum. Ef Þingeyingar væru beðnir að greiða atkvæði um þrjú bestu skáld, sem nú eru uppi þar í sýslu, þá yrði Sigurjón Friðjónsson eflaust í þeirra hópi, og sumir munu telja hann þar fremstan í flokki“. Og enn segir þar: „Annars er það um kveðskap Sigurjóns Friðjónssonar að segja, að hann er allur mjög fágaður og hneigist í „ómræna“ átt, eins og höfundurinn kemst sjálfur að orði. Glamur og gífuryrði eru honum svo fjarlæg sem mest má verða, en kyrlát gleði, fögnuður yfir sól og sumri, óvenjuleg viðkvæmni og djúp alvara skín úr flestum kvæðunum“. Þessi maður er mörgum hjer nokkuð kunnur, af því að hann hefir verið þingmaður, og þar sem ljóð hans eru nýútkomin, hygg jeg, að hann sje mönnum svo kunnur, að jeg þurfi ekki fleiri orðum um að fara, enda er jeg enginn listdómari, og aðrir því betur fallnir til að taka í þann streng og mæla svo fyrir sem vert væri. Þó að jeg hafi nú nefnt hjer nokkur skáld úr Þingeyjaþingi, þá má samt segja, að víðar sje guð en í Görðum, og eru ýmsir aðrir góðs maklegir. Vil jeg lýsa því, að jeg er hlyntur því, að Sveinbirni Björnssyni verði veittur styrkur sá, er farið er fram á, 1500 kr. Hann er nú orðinn hniginn að aldri, en hefir verið atorkumaður, og þó ekki safnað auði, enda mun sjaldnast svo um daglaunamenn. Verða þeir því margir, er sagt geta með Agli Skallagrímssyni þegar hann var hrumur í elli og kaldur á fótum og teygði hæla að eldinum: „Eigum ekkjur allkaldar tvær, en þær konur þurfu blossa“. Og þótt ekki væri annað en skáldið nyti ofurlítið meiri hlýju í ellinni en áður hefir hann notið, þá væri þetta betur veitt en óveitt. Einn hafði jeg og í huga enn, er jeg fór almennum orðum um gildi og verðleika góðskálda. Það er Stefán frá Hvítadal. Höfum vjer nokkrir þm. borið fram till. um, að hann fái sess á fjárlagabekknum meðal annara góðskálda. Skal jeg ekki segja, hvort hann græðir fje á því, þar sem hann hefir áður notið nokkurs skáldastyrks. - Ef nokkur kann nú að yrkja að fornum hætti, þá er það Stefán. Er eins og Sturla Þórðarson sje endurborinn í Saurbæ vestur, er Stefán slær sína snjöllu hörpu. - En sá er ljóður mestur á hinum yngri skáldum, að mörg þeirra brestur það, sem er frumskilyrði íslensks skáldskapar, en það er fullkomin kunnátta í íslenskri tungu og þekking á verkum hinna fornu höfuðskálda. Er vjer lesum ljóð vor þýdd á annara tungur, sjáum vjer best, hve tunga vor er miklu göfgari en annara þjóða, svo að það verður oft skáldfíflahlutur einn, er góðskáld þeirra bera frá borði, er þau gerast svo djörf að leggja hönd á að þýða kvæði höfuðskálda vorra. Er víst mörgum í minni eitt slíkt sýnishorn, er nýlega birtist af sonatorreki Egils Skallagrímssonar. Þá er enn brtt. á framannefndu þskj. við 18. gr., um að veita 1800 kr. til Einars Þorkelssonar. Það er jeg áður mælti um góða og snjalla rithöfunda, á og við þennan mann, og ekki síður. Er það þjóð vorri fengur, er svo færir menn og orðsnjallir láta sem mest eftir sig liggja í ritverkum. Einar á við mikið andstreymi að búa, sakir langvarandi heilsubrests, hefir ómegð mikla og á því við mestu fátækt að stríða. Er hann því hlaðinn sífeldum áhyggjum, og nýtur því eigi hæfileika sinna, svo sem verða mætti, ef kjör hans væru skaplegri. Er þetta mikill skaði, því að alt er það eins og fundið fje, er ber á rekann frá Einari af snjöllum ritsmíðum og að mörgu leyti merkilegum. Allir þekkja hans einkennilega og frumlega málfar og margra hluta minnist hann um háttu og hugarfar alþýðu og einkennilegra manna í afskektum bygðum, sem ekki er á annara færi að segja frá. Heilsu hans er nú svo illa farið, að hann hefir mist sjón á öðru auga, og mjög bilaður á hinu, svo að eigi má vita hve lengi sjón hans endist. Er því nauðsyn að veita honum nú þegar stuðning. Jeg mun ekki tefja tímann með því að leggja orð í belg um aðrar till., er hjer liggja fyrir. Þó vil jeg taka í streng með hv.þm. V.-Húnv. um 1200 kr. styrk til Magnúsar Jónssonar bónda á Torfastöðum í Miðfirði, til að efla laxa- og silungaklak. Í því hjeraði er mikill fjöldi vatna, og er í sumum gnægð fiskjar, þeim er liggja í eystri hluta sýslunnar, bæði í bygð og inni á Arnarvatnsheiði. En svo bregður við, er kemur vestur á Tvídægru, að þar finst varla branda í vötnum, þótt staðhættir sjeu sagðir þar næsta líkir sem við Fiskivötn á Arnarvatnsheiði. Er fjárveitingartillagan í því skyni fram borin, að ráða bót á þessu. Varðar þetta hag heilla bygðarlaga, og svo mætti víða verða, að mikil not gætu orðið að, ef stund væri lögð á ræktun fiska. Tel jeg því sjálfsagt að veita styrk í þessu skyni.

Gunnar Sigurðsson 1Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg skal vera stuttorður eins og minn er vani. Jeg á hjer brtt. við 14. gr. B. II. c. Nýr liður: Til Gústafs Pálssonar, til verkfræðináms 1000 kr. Þetta er efnilegur maður, og gæti jeg lesið upp vottorð um það, ef þyrfti. Jeg skal lýsa yfir því, að jeg mun fylgja brtt.hv.þm. Ísaf. um að hækka námsstyrk, sem mentamálaráð úthluti, og vænti jeg þess, að ef till. mín fellur, þá verði hann tekinn upp þar. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um sandgræðslustyrkinn, sem við þm. Rang. förum fram á. Þegar jeg var hjer fyr á þingi, fór jeg með landbn. til að skoða sandana eystra. Skal jeg fullyrða, að sumir munu ekki hafa verið ráðnir í að veita fje til sandgræðslu, er þeir fóru, en það sáu þeir, að fáu fje mundi betur varið en til uppgræðslu á landi því, er sandar höfðu eytt. Þá flyt jeg till. um styrk til Dýraverndunarfjelags Íslands. Jeg hefi áður flutt samskonar till.; var hún þá samþ., en síðar var styrkurinn aftur feldur niður úr fjárlögunum, til minkunar fyrir þing og þjóð. Jafnframt því, sem dýraverndun er menningarmál, er hún og hagsmunamál. Og jeg er þess fullviss, að þessi fjárveiting muni margborga sig fyrir þjóðina, þó ríkistekjurnar eflist ekki beinlínis við það. En fjelagið er nú efnalega illa statt. Þá vil jeg minnast á styrk til Kristjáns í Auraseli, 500 kr. Þessi fjárveiting var samþ. hjer í fyrra, en hv.Ed. gerði þann búhnykk að ætla sjer að laga fjárl. með því að fella upphæðina niður. Hjer er um fjárveiting í eitt skifti fyrir öll að ræða; finst mjer einkennilegt, ef hv. d. getur ekki fallist á að veita þessa litlu viðurkenningu. Hefir maðurinn oft lagt sig í lífshættu og bjargað með því mörgum mannslífum. Má t. d. bera þetta saman við allar þús., sem eytt er árlega í krossa til mismunandi verðugra manna. Enn vil jeg minna á brtt. við 16. gr. um 500 kr. styrk til að endurreisa bygð í Haukadal. Þessi bær er gististaður þeirra, er sækja skóg í þennan hluta sýslunnar. Menn kunna að segja, að hann geti fengið lán til að koma þar upp byggingu, en það er oftast ekki auðhlaupið að því fyrir fátæka menn, er ekki hafa upp á neitt sjerstakt veð að bjóða.

Jón Sigurðsson Ásamt hv.þm. Borgf. og hv. 3. þm. Reykv. á jeg brtt. á þskj. 345, sem jeg vildi leyfa mjer að minna á. - Eins og kunnugt er, lá fyrir Ed. frv. um raforkuveitur í sveitum utan kaupstaða, en það frv. fann ekki náð hjá stuðningsmönnum hæstv. stj. og var drepið. Þrátt fyrir það viljum við minnihl.mennirnir í fjvn. gera það, sem hægt er að gera til þess að greiða fyrir þessu nauðsynjamáli. Í till. er farið fram á að veita 15000 kr. til að rannsaka og gera till. um raforkuveitur til almenningsþarfa utan kaupstaða. Eins og kunnugt er, hafa undanfarin ár verið reistar allmargar rafstöðvar, flestar fyrir 1–2 heimili. Þessar smástöðvar hafa risið upp þar, sem svo hefir til hagað, að slíkt hefir verið unt, en venjulega þó án þess að rannsakað hafi verið, hvort ekki væri hagkvæmara að fá orkuna á annan hátt. Víða mun það svo, að ekki eru nema 1–2 bæir í hreppi, þar sem smástöðvum verður við komið, og verður afleiðingin sú, að mestur hluti sveitanna verður án raforku, ef notast á eingöngu við smástöðvar. Og því fleiri smástöðvar, sem reistar verða, því örðugra verður að koma á alm. samtökum til að hrinda stærri virkjun í framkvæmd. Það er því okkar álit, að almenn rannsókn þurfi að fara fram um það, hvaða ár verði hentugast að virkja í hverju hjeraði og hvernig leiðslum og öðru verði fyrir komið á ódýrastan hátt, meðal annars til þess að koma í veg fyrir, að hrapað verði að byggingu stöðvanna og skapa fastan grundvöll til framkvæmda. Þetta má ekki dragast lengur. T. d. er það mikilsvert, að gerðar sjeu vatnsrenslismælingar, en þær þarf að gera í mörg ár áður en tekið er til framkvæmda. Jeg skal geta þess, að við höfum hugsað okkur, að hjeruðin legðu eitthvað fram á móti, t. d. nauðsynlega aðstoð. Jeg er sannfærður um það, að það verður eitt af hlutverkum þessarar kynslóðar og hinnar næstu, að leiða rafmagn inn í allar hinar fjölbygðari sveitir landsins. Um þörfina þarf ekki að ræða. Öllum ætti að vera ljóst, hvaða þýðingu það hefir fyrir sveitirnar að fá nægilegt rafmagn til suðu, ljósa og hitunar. Það er svo augljóst mál, að um það þarf ekki mörg orð. M. a. er mjög kvartað yfir örðugleikunum á að fá innistúlkur í sveitum; þar er nú svo komið, að víða á bæjum er húsfreyjan orðin ein síns liðs. Jeg hygg, að fátt muni ljetta húsfreyjunni störfin betur en rafmagnið. Og ekki gæti það síður orðið til nytsemdar utanbæjar, því það má eins og kunnugt er nota til margvíslegrar vinnu, sem nú verður að kaupa dýrum dómum og fæst oft og einatt ekki eða verður ekki unnin fyr en í ótíma vegna mannfæðar. Við flm. hreyfðum till. þessari lauslega í fjvn. og n. í heild treystist ekki að taka afstöðu til hennar. Nú hefir meiri hl. n. óskað, að við tækjum till. aftur til 3. umr., og höfum við ákveðið að gera það, í von um, að samkomulag náist um hana í n.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil þakka hv.fjvn. fyrir það, hve vel hún hefir tekið í till. mína og hv. 1. þm. S.-M., um að veita 5000 kr. lán til tveggja manna til að koma sjer upp verkstæðum vegna rafstöðvabygginga í sveitum. Ennfremur undirtektir n. við ábyrgðarbeiðni Bolvíking... Það stendur alveg sjerstaklega á þar vestra og munu óvíða eins góð skilyrði til að fá ódýrt rafmagn með vatnaflsvirkjun sem þar. Árið 1923 fjekk Hólshreppur samskonar ábyrgðarheimild, en fyrir nær helmingi hærri upphæð (300 þús. kr.). Í áætlun, er liggur fyrir frá rafmagnsstjóra Rvíkur, er talið, að hvert heimili geti fengið nægilega raforku til ljósa, suðu og hita fyrir um 80 kr. á ári. - Jeg get upplýst, að sýslufundur Norður-Ísafjarðarsýslu hefir nýlega samþ. að ganga í ábyrgð fyrir þessu rafveituláni. Skal jeg ekki fjölyrða um þetta, en vænti góðra undirtekta hjá hv. deild, því fremur, sem n. hefir tekið þetta upp í till. sínar.

0734Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg vildi óska, að hv.þm., þeir er ekki hafa því meir áríðandi störfum að gegna, vildu hlýða á mál mitt, er jeg segi hjer frá áliti n. um till. þeirra, þó það sje ef til vill ekki merkilegt. Þó hefi jeg sitt lítið við hvern að tala, og mættu þeir gjarnan sýna n. þann sóma að hlusta á álit hennar. Jeg skal ekki álasa hv.þm., þó þeir komi fram með brtt. um fjárveitingar til framkvæmda og menningarmála, og þó n. geti ekki fallist á nema lítið eitt af þeim brtt., þá er það ekki af því, að ekki sje farið fram á það, sem er gott og gagnlegt og vert styrktar. Jeg hygg, að þó við ræddum fjárlögin í 365 daga, þá mætti ávalt finna nýja og nýja hluti, er hægt væri að tala fyrir með góðri samvisku. En það er skylda n. að vera þar nokkurskonar stífla. Það má gjarnan ásaka hana fyrir þröngsýni og fjandskap við þarfar framkvæmdir. En hitt er víst, að þjóðin lifir ekki lengi á ríkissjóðnum, ef öllum er þar að hleypt, er þangað vilja komast. Það er þá fyrst brtt. XIII. á þskj. 345, um að veita rannsóknarstofu háskólans 3000 kr. rekstrarstyrk. Þessi till. er tekin aftur og þarf því ekki að ræða frekar um hana. Næst kemur brtt. XIV. á sama þskj. Fer hún fram á, að námsstyrkirnir hækki úr 4 þús. kr. í 12 þús. Er það 4 þús. kr. hærra en n. leggur til. Hv. flm. þessarar brtt. (HG) talaði mjög sannfærandi fyrir henni, og efast fjvn. alls ekki um það, að hægt sje að koma þessum peningum í lóg. En hún lítur svo á, að fje það, er hún leggur til að veitt verði í þessu skyni, sje nægilegt til að styrkja þá stúdenta, er þess sjeu maklegir og nauðsynlegt er fyrir þjóðina. Hv. flm.brtt. sagði meðal annars, að ef litið væri á það, hve mikinn kostnað ríkið bæri af þeirri kenslu, er menn gætu fengið hjer innanlands, þá væri það ekki nema sjálfsagt, að þeir, er nema vildu erlendis, fengju og nokkurn styrk. Það má vel vera, að nokkuð sje til í þessu. En það verður þá fyrst að athugast, að við höfum hjer háskóla heima, sem ríkið kostar að mestu leyti. Er það því skylda þess að efla hann og hlúa að honum eftir föngum. Nú er kostnaðurinn svipaður, hvort fleiri eða færri stunda þar nám. Það verður því að gæta þess að beina ekki frá honum öðrum námsmönnum en þeim, sem nauðsynlegt er fyrir þjóðfjelagið, að sigli utan til þess að nema þær greinar, er ekki er hægt að fá kenslu í hjer á landi. En ef menn geta fengið styrk til þess að nema erlendis, má búast við því, að fleiri verði til þess en nauðsynlegt er. Þar sem nú ekki verður samt hjá því komist, að einhverjir sigli til að nema ýms fræði, sem ekki eru kend hjer, leggur n. til, að veittar verði í þessu skyni 8 þús. kr. Telur hún, að það muni nægja til viðbótar við hinar föstu 24 þús., sem veittar eru í sama skyni. - Hvað snertir persónustyrki til stúdenta frá ýmsum hv.þm., þá leggur n. á móti þeim öllum af þeim ástæðum, er jeg hefi þegar greint. Um brtt. XVII á sama þskj. er það að segja, að n. er á móti henni. Því eftir þeim upplýsingum, er hún hefir fengið, þá mun innheimtu skólagjaldanna vera hagað svo, að efnilegir en fátækir nemendur munu yfirleitt losna við að greiða þau. Þá er það brtt. XVHI., frá hv.þm. Ísaf., um að veita Iðnaðarmannafjelaginu á Ísafirði 1500 kr. í stað 500, og til vara 1200 kr. Hv. flm.brtt. hefir nú tekið aðaltill. aftur, en meiri hl. n. vill mæla með varatill. Svo er það brtt. XIX., um að styrkurinn til kvennaskólans verði hækkaður úr 15 þús. og í 21 þús. kr. Um þessa till. hefir n. óbundnar hendur, en meiri hl. er henni meðmæltur. Lítur hann svo á, að meðan ekki sje Komið fast skipulag á húsmæðrafræðsluna í landinu, sje ekki ástæða til þess að fara að breyta til hvað þennan eina skóla snertir. Þá er það brtt. XX., frá hv. 1. og 3. þm. Reykv., og er þess efnis, að gagnfræðaskóli Reykjavíkur fái 3000 kr. styrk. Þessi brtt. er nú tekin aftur, en síðar mun koma varatill., er meiri hl. n. mælir með. Næst er XXI. brtt., frá hv.þm. Ísaf., um að veittur verði 20 þús. kr. byggingarstyrkur til húsmæðraskólans á Ísafirði. Hún hefir nú verið tekin aftur og kemur því ekki til atkvæða.

Það er ekki rjett

. Jeg skildi það svo og a. m. k. býst jeg við, að það væri það hyggilegasta fyrir hv.flm. Svo er brtt. XXII., frá hv.þm. V.-Sk., um að hækka styrkinn til húsmæðrafræðslu í Vík úr 1500 kr. í 2500. N. efast ekki um það, að þessi starfsemi er góðs makleg, en getur þó ekki fallist á þessa hækkun. Það eru svo mörg kvenfjelög á landinu, sem hafa svipaða starfsemi með höndum, og býst jeg við, að mörg þeirra þættust góð, ef þau gætu fengið 1500 kr. styrk til sinnar starfrækslu. Virðist mjer því, að þetta hv. kvenfjelag geti verið vel ánægt með þann styrk er því er ætlaður. Þá er brtt. XXIII, frá hv. þm Vestm., um að veita Björgu Sigurðardóttur 1500 kr. utanfararstyrk og 2000 kr. til þess að kenna mönnum síldarát. N. getur ekki mælt með þessum styrkjum. Því að þó að henni detti ekki í hug að neita því, að síld sje holl og góð fæða, þá virðist henni ekki ástæða til að leggja fram fje til þessa úr ríkissjóði. Auk þess hefir Kenslu verið haldið hjer uppi nokkurn tíma, og virðist lítill árangur af því. Hinsvegar efast n. ekki um það, að þessi kona er gegn og góð og þessu starfi vaxin. Og ef hún kann að búa til 20 rjetti, eins og skýrt hefir verið frá hjer í deildinni, þá ætti það að nægja fyrst um sinn. Því ef Íslendingar læra að jeta 20 rjetti síldar, ættu þeim ekki að verða vandræði úr því að notfæra sjer hana. Þá er önnur brtt. frá þessum sama hv.þm., um að styrkurinn til Bandalags skáta verði 1000 kr. í stað 500. N. getur heldur ekki fallist á hana, en heldur sjer við það, sem hún hefir áður lagt til, að hin upphæðin, þótt lægri sje, verði látin nægja að sinni til að sýna þessum fjelagsskap þá viðurkenningu, er hann verðskuldar. Hv. þm. hjelt því nú reyndar fram, að fjelagsskapurinn myndi ekki komast af með þetta og yrði því að hætta að starfa, ef hann fengi ekki þessar 1000 kr. En jeg vil leyfa mjer að geta þess, að hann hefir nú starfað styrklaust í mörg ár, og ætti þessi styrkur því, þó lítill sje, heldur að verða til þess að auka starfsemi hans heldur en draga úr henni. XXIV. brtt. er tekin aftur af flm. hennar, og þarf því ekki að ræða hana frekar. Þá er XXV. brtt., frá hv.þm. Ísaf., að hækka styrkinn til Leikfjelags Ísafjarðar úr 600 kr. í 2500 og til vara í 1000 kr. N. getur ekki fallist á þetta. Því þó að hún viti, að Ísfirðingar sjeu listelskir og listhneigðir, þá finst henni þeir þó ekki þola samanburð við höfuðstað Norðurlands, Akureyri, og verði því að sætta sig við að standa skör lægra. Hvað snertir XXVI. brtt., um að veita Páli Ísólfssyni 2500 kr. til þess að veita ókeypis kenslu í orgelleik o. fl., þá er það svo, að meiri hl. n. mælir á móti henni, en að öðru leyti hefir hún óbundnar hendur. Jeg hefi því ekki leyfi til að mæla með henni fyrir hönd n., þó jeg hefði mikla tilhneigingu til þess hvað sjálfan mig snertir. En aðrir hafa nú þegar gert það svo vel, að óþarfi. er þar nokkru við að bæta. Þá eru nokkrir listastyrkir frá hv.þm. Ísaf. Er það brtt. XXVII. Verð jeg að hryggja hv.þm. með því, að n. mælir á móti þeim öllum. Hún hefir að vísu ekki ástæðu til að halda, að þetta fólk sje ekki styrks maklegt, en sjer sjer þó ekki fært að veita svona mikla upphæð að sinni. Um brtt. XXVIII. er það að segja, að n. felst á varatill., að Sveinbirni Björnssyni verði veittar 1000 kr. Er hún samdóma því, er sagt hefir verið um mann þennan. Hann er skáld gott frá náttúrunnar hendi og hefir brotist áfram í lífinu gegnum mikla örðugleika. Hefir hann aldrei fengið neina viðurkenningu fyrir skáldskap sinn. Þykir n. því rjett, að honum í eitt skifti fyrir öll verði veittur þessi styrkur. Þá er brtt. XXIX., þess efnis, að Þórbergur Þórðarson fái 2400 kr. í stað 1200. N. hefir óbundnar hendur um hana. Meiri hl. mun þó greiða henni atkv. sitt. Sama er að segja um brtt. XXX., um styrk til Magnúsar Ásgeirssonar. Hefir n. óbundnar hendur um hana. Þó mun meiri hl. hennar vera mótfallinn brtt. Brtt. XXXI., frá hv. 1. þm. Árn., um að veita Sigurði Skúlasyni mag. art. 1500 kr. og til vara 1000 til sagnfræðistarfa, mælir n. eindregið á móti. Gat hún ekki sannfærst um það, að slík þörf lægi hjer fyrir hendi, að rjett væri að veita þennan styrk. Sama er að segja um brtt. XXXII, frá hv.þm. Barð., um að veita Samúel Eggertssyni 2000 kr. til þess að semja og gefa út hlutfallauppdrátt af sögu Íslands. Mælir n. eindregið á móti henni, en fellir hinsvegar engan dóm um þetta verk. Þá kemur brtt. XXXIII., frá hv. 1. þm. Reykv., um 1000 kr. styrk til íþróttafjelags stúdenta, til þess að senda glímumenn á samkomu í Kiel. Meiri hl. n. er á móti henni. Býst jeg við, að þar ráði nokkru, að n. hafði áður lagt til, að glímufjel. Ármann yrði veitt nokkurt fje til þess að sýna glímu í Þýskalandi. Álítur hún því síður þörf á að bæta þessu við, þó þetta sje að vísu nokkuð annað. Og hefði engin svipuð beiðni legið fyrir, mundi meiri hl. hafa mælt með henni. Um brtt. XXXIV., frá hv.þm. Rang., um að 12 þús. kr. af sandgræðslufje gangi til girðingar á Rangárvöllum, gat n. ekki orðið einhuga um. En meiri hl. hennar mælir með brtt. Það væri nú ekki nema eðlilegt, þó mönnum þætti nokkuð mikið gert fyrir þetta hjerað í þessum efnum, ef á að veita því 12 þús. kr. af þeim ca. 50 þús., er fara til sandgræðslu. En þeir, sem þekkja ástandið þar, vita að það er mjög slæmt, þar sem hætta er á, að mikill hluti sýslunnar blási upp. Hinsvegar hafa þær ráðstafanir, er gerðar hafa verið til þess að hindra þetta, borið svo góðan árangur, að þær rjettlæta fyllilega, þó nokkru sje til kostað. Og jeg fyrir mitt leyti er fyllilega sannfærður um, að þessu fje sje vel varið. Hitt getur vel verið, að meir orki tvímælis, hvort ekki væri rjett að setja þeim mönnum, er þar eiga hlut að máli, harðari skilyrði en gert er hvað snertir þátttöku í kostnaði við byggingu girðinga, því þetta kemur að miklum notum fyrir gróðurlönd einstakra manna. Þá er það brtt. XXXV., frá hv.þm. V.-Sk., um að veita 5 þús. kr. til áveitu og sandgræðslu í Meðallandi. N. viðurkennir fyllilega röksemdafærslu hv.þm., en getur þó ekki mælt með brtt. að sinni. Fyrir fjvn. lágu 2 umsóknir um fje til Skaftfellinga í svipuðu skyni, og get jeg glatt hv.þm. með því, að n. hefir ákveðið að mæla einhuga með þeirri lægri, en treysti sjer ekki til þess að leggja með þeim báðum. Þá kemur XXXVI. brtt., frá hv.þm. Vestm., um að veita 12 þús. kr. til þess að byggja ræktunarveg í Vestmannaeyjum. Eftir því að dæma, er hv.þm. talaði fyrir þessari brtt., þá er hjer að ræða um áframhald af verki, sem þegar hefir verið byrjað á og borið góðan árangur. N. mælir því ekki á móti þessari brtt. En hinsvegar lágu svo litlar upplýsingar fyrir um þetta, að n. óskar þess, að flm. taki hana aftur til 3. umr., svo henni gefist kostur á að kynna sjer þetta betur með upplýsingum frá hv.þm. og Búnaðarfjelagi Íslands. Næst er brtt. XXXVIII., frá hv. 2. þm. Skagf., hv.þm. Borgf. og hv. 3. þm. Reykv., um að veita 15 þús. kr. til að rannsaka og gera till. um raforkuveitur til almenningsþarfa utan kaupstaða. Hv. 2. þm. Skagf. talaði mjög rækilega fyrir þessu máli, og er enginn ágreiningur um meginatriði þess innan n. Aftur á móti eru það ýms smærri atriði, sem n. hefir ekki komið sjer saman um. Hefir það því orðið að samkomulagi við flm.brtt., að hún verði tekin aftur til 3. umr., svo n. geti komið sjer saman um öll atriði þessa máls. Brtt. XXXVIII. er svo smávægileg, að ekki þótti ástæða til að taka afstöðu til hennar. Þá flytur hv. 2. þm. Eyf. brtt. þess efnis, að veittar verði alt að 75 þús. kr. til bryggjubyggingar í Siglufirði. N. er algerlega ókunnugt um þetta mál, því það kemur eins og skollinn úr sauðarleggnum. Getur hún því ekki tekið afstöðu til þess að svo stöddu, en verður að kynna sjer það fyrst. Þá er það brtt. XL., frá hv. 1. þm. Árn., um að bændum í Hrunamannahreppi verði veittar 5000 kr. og til vara 4000 til þess að flytja að bílvegi mjólk í mjólkurbúið í Flóanum. N. mælir á móti þessari till., að einum undanteknum. Hv. 1. þm. Árn. brýndi okkur með því, að við sýndum best áhuga okkar fyrir landbúnaðinum með því, hvernig við styddum þessa brtt. En mjer finst engin velvild felast í því að ausa út fje, áður en einhverjar þær ráðstafanir eru gerðar, er tryggja það, að gagn verði að því. Og hvað þetta snertir finst mjer, að þetta sje sama og kasta fjenu í sjóinn, því alt verður við það sama eftir sem áður. Þessu fje væri miklu betur varið til þess að bæta aðstöðu þessara manna á einhvern hátt, t. d. með vegum, brúargerðum, jarðræktarframkvæmdum eða því líku. En að ætla sjer að styrkja þá til þess að flytja mjólk á klökkum án þess að gera nokkuð til þess að bæta veginn, nær ekki nokkurri átt. Ef þessi till. hefði farið þess á leit, að veittar yrðu 5–10 þús. kr. til þess að bæta vegina þarna, þá var alt öðru máli að gegna. Þá var verið að búa í haginn fyrir framtíðina. En eins og till. er nú, er hjer aðeins um kák að ræða, og sem þar að auki gæti skapað hættulegt fordæmi. Því þó nú sjeu aðeins tvö mjólkurbú í landinu, þá er mjög líklegt, að fleiri rísi upp, og þá er hætt við því, að margir gætu farið fram á flutningsstyrk, er meiri ástæðu hefðu til þess en bændurnir í Hrunamannahreppi. N. leggur því á móti þessari fjárveitingu. Þá er brtt. frá nokkrum hv.þdm. um að veita Dýraverndunarfjel. Íslands 2500 kr. og til vara 2000 kr. N. getur ekki mælt með þessari till. Henni er ekki ljóst, að svo mikið liggi eftir fjelagið, þó tilgangur þess sje góður, að bægt sje að búast við því, að stórvirki yrðu gerð fyrir þessa upphæð. Lítur hún svo á, að ekki sje ennþá ástæða til þess að styrkja fjelagið af opinberu fje. Þá flytur hv.þm. V.-Húnv. brtt. þess efnis, að Magnúsi Jónssyni á Torfastöðum verði veittar 1200 kr. til eflingar laxa- og silungaklaki. Öllum hv.þdm. mun vera það kunnugt, að þessi hv.þm. er hinn mesti sparnaðarmaður. Ætti því að vera óhætt að treysta því, að þegar hann mælir með einhverju, þá sje þar um nytjafyrirtæki að ræða. Enda efast n. alls ekki um það, að hjer sje þarfamál á ferðinni. Hitt er meira vafamál, hvort hjer sje um vísa fjárvon að ræða. Niðurstaðan verður því sú, að meiri hl. n. mælir með þessari till., en að öðru leyti hefir hún óbundnar hendur. Næst er brtt. frá hv. 1. þm. Árn., þess efnis, að Guðmundi Jónssyni á Stokkseyri verði veittar 1500 kr. til þess að læra að gera við Dieselvjelar. Þó þetta kunni að vera þarflegt, gat það þó ekki fundið náð fyrir augum nefndarinnar, og leggur hún móti því. Þá kemur aftur á móti till. frá hv. 2. þm. Árn., sem fer fram á 1200 kr. styrk til Jakobs Gíslasonar cand. polyt., til framhaldsnáms í rafmagnsfræði. Meiri hl. n. mælir með því, að þessi styrkur verði veittur, því að hjer er efnilegur námsmaður, sem á hlut að máli, og í það starf, sem hann er að búa sig undir, vantar menn. Næst kemur till. frá hv. báðum þm. Rang., sem gengur í þá átt, að Kristjáni Jónssyni í Auraseli verði veittar 500 kr. í viðurkenningarskyni fyrir leiðsögu yfir jökulvötn í Rangárvallasýslu um langt skeið. N. sjer ekki ástæðu til þess að mæla með þessari till., því að það er vitanlegt, að um alt land eru margir menn, sem fylgt hafa fólki yfir ár, og sjer hún því ekki ástæðu til að taka einn fram yfir annan. Sama er að segja um 2. till. þessara hv.þm., um 500 kr. styrk til að endurreisa bygð í Haukadal. Það virðist helber hjegómi, og slík fjárveiting sem þessi segir hvorki heilt nje hálft, enda álítur n., að fyrir þessu sje að nokkru leyti sjeð í byggingar- og landnámssjóði. Þá kemur brtt. frá hv.þm. V.-Sk., hv. þm 6600 kr. styrk til að bæta úr skemdum, sem orðið hafa af völdum jökulárinnar Skálmar. Þetta er nú töluverð hækkun, en við nánari athugun fjelst n. á að mæla með þessari till., því að það er aðkallandi nauðsyn, að bætt verði úr þeim spjöllum, sem áin hefir valdið. Þá kemur breytingartillaga frá hv.þm. V.-Ísf., sem fer fram á 2000 kr. styrk til minningarsjóðs frú Maríu Össursdóttur, til berklavarnastarfsemi. Meiri hl. n. mun hafa haft á móti þessu, en nm. hafa þó óbundnar hendur. Sama er að segja um svipaða till. frá hv. 2. þm. G.-K. Þá kemur brtt. frá hv.þm. V.-Ísf., er fer fram á, að styrkur Páls Árdals verði hækkaður upp í 800 kr. Með henni mælir n. Þá kemur till. frá hv.þm. Barð., er fer fram á 700 kr. styrk til ekkju Sigurðar heitins Þórólfssonar. Jeg vil að vísu undirstrika margt af því, er hv.þm. sagði um þann mann, því að það var margt gott um hann, en þótt Alþ. hafi gengið inn á þá braut, að styrkja ekkjur opinberra starfsmanna, þá er það hæpið, að það geti styrkt ekkjur svo að segja hvers góðs manns. Einu sinni var samþykt að veita gömlum ljósmæðrum styrk, en það dró dilk á eftir sjer, og n. vildi varast að opna nýjar leiðir með slíkum styrkveitingum sem þessum. Þá kemur brtt. frá hv.þm. S.-M., við 18. gr., að fyrir 200 kr. komi 300, en hjer er um svo litla fjárupphæð að ræða, að n. sá ekki ástæðu til að mæla á móti henni. Þá kemur nýr liður, styrkur til Sigurjóns Friðjónssonar skálds, 1200 kr. N. hefir hjer óbundnar hendur, og hefi jeg því ekki heimild til að tala frekar um það. Sama er að segja um brtt. frá hv. 1. þm. Skagf., að Guðm. Friðjónssyni verði veittar 2000 kr. í stað 1200. Um það hefir n. óbundnar hendur; í henni eru misjafnlega listhneigðir menn, en þeir munu sýna vilja sinn við atkvgr. Þá kemur brtt. frá hv.þm.N.-Þ., um að Einari Þorkelssyni verði veittur 1800 kr. styrkur. N. leggur á móti því, sökum þess að hún álítur, að Alþ. hafi þegar farist svo vel við þann mæta mann, að ekki sje ástæða til frekari styrktar. Hann hefir nú 2500 kr. auk dýrtíðaruppbótar, og n. sjer því ekki ástæðu til að bæta ofan á það, sem þegar er fyrir. Þá kemur brtt. LVI., en flm. hennar er nú veikur, svo að hann hefir ekki getað mælt með henni, en n. hefir snúist eins hjer og gegn ekkju Sig. Þórólfssonar. Hún sjer ekki annað en að ef þetta verður, þá verði að opna ríkissjóðinn til eftirlauna öllum hjúkrunarkonum landsins, en það vill hún ekki taka á sig að svo komnu. Þá kemur brtt. LVII, frá hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm.N.-Ísf., um styrk til Sigfúsar Vigfússonar og Guðm. Einarssonar. Það hefir verið talað vel fyrir þessari till., og þar sem áður hefir verið stigið svipað spor, getur n. ekki annað en lagt til, að þessum efnilegu hagleiksmönnum verði veitt svipuð aðstaða við þeirra þarfa starf - rafveiturnar. Þá kemur brtt. frá hv.þm. Barð., er fer fram á 30000 kr. eftirgjöf af rafveituláni Patrekshrepps. N. getur á engan hátt lagt með því eins og það liggur fyrir, en viðurkennir hinsvegar, að það þarf að athuga gjaldþol hreppsins og aðstæður og endurskoða þá samninga er gerðir hafa verið. Ennfremur stendur nú til, að viðlagasjóður falli undir búnaðarbankann, og þá má gera ráð fyrir, að hann reyni að ná því inn, sem hægt verður að ná. Þing og stj. ættu því áður en lán þessi eru afhent bankanum að láta fara fram endurskoðun á högum og gjaldgetu skuldunautanna, og taka þær ákvarðanir um lánin, sem álitin eru landinu og viðkomandi hjeruðum fyrir bestu. Og því hefir n. dottið í hug að vísa öllum þesskonar málum til stj. til rannsóknar fram til næsta þings. Annars vill n. óska þess, að hv.þm., sem að slíkum till. standa, taki þær aftur til 3. umr. og reyni að bræða sig saman við n. Þá kemur till. frá hv. 2. þm. Árn., um að Stokkseyringum verði gefið eftir lán það, sem þeir urðu að fá hjá viðlagasjóði sökum stórbruna haustið 1926. Hv. þm. hefir mælt með þessari till. og tekið fram það, sem fram þurfti að taka, og öllum er kunnugt um gjaldþol þessa sveitarfjelags, enda munu menn ekki hafa búist við, að lán þetta yrði endurgreitt. Þess vegna mælir n. með því, að lánið verði eftir gefið, þar eð hún sjer ekki ástæðu til, að þetta verði látið standa lengur sem skuld, því að vitanlega verður það aðeins á pappírnum. Þá kemur næst brtt. frá hv. 1. þm. S.-M., er fer fram á 90000 kr. ábyrgð til rafvirkjunar í Reyðarfjarðarhreppi, gegn þeim tryggingum, sem stj. metur gildar. N. er sammála um, að af þeim heimildarumsóknum, sem henni hafa borist vegna rafvirkjana, er þessi lakast undirbúin, og henni er ekki einu sinni ljóst, hvernig stöð þessa eigi að starfrækja. N. vill þó ekki mæla á móti þessari till., en vill vísa henni til hæstv. stj., en vonar, að hún gangi úr skugga um, að verkið sje á tryggum grundvelli bygt, áður en ábyrgðarheimildin er veitt, og eins sje hitt athugað, hve mikið lán hreppurinn getur borið. Í þeirri von mælir hún með þessari till. Þá kemur brtt. frá hv. 1. þm. Skagf., en vegna veikinda hefir hann ekki getað talað fyrir henni og hefir því tekið hana aftur til 3. umr. Þá kemur brtt. frá hv.þm. V.-Ísf. og hv. 3. þm. Reykv., er fer fram á, að Magnúsi Helgasyni skólastjóra verði greidd full laun, ef hann skyldi fara frá embætti. Fyrir till. þessari hefir verið talað rækilega og n. leggur til að hún verði samþ. Þá kemur brtt. frá hv. 2. þm. Reykv., um að bjóða Jóni rithöfundi Sveinssyni heim og greiða úr ríkissjóði allan kostnað við för hans. Þetta er eiginlega breyting á brtt.n., því að hún hafði ætlað honum 600 kr. styrk til ferðarinnar. N. er á móti því að greiða allan kostnaðinn við för hans, því að hún lítur svo á, að það, sem hann aðallega hafi þörf fyrir, sje opinber stimpill til fararinnar, svo að hann eigi hægara með að fá heimfararleyfi. Því að hann er bundinn í báða skó innan klaustursveggjanna. Ef honum væri veittur einhver opinber styrkur. myndi hann eiga hægara með að fá leyfið, en varla yrði hann í vandræðum með fje, hví að kaþólska kirkjan myndi kosta för hans, og hún er nú svo efnum búin, eins og menn vita, að hún þarfnast ekki styrks til slíks. Á þskj. 355 er till. frá hv.þm. Dal., sem fer fram á, að Stefáni frá Hvítadal verði veittur 2000 kr. skáldastyrkur. Það er eins með þessa till. og aðrar slíkar, að n. hefir þar óbundnar hendur, þar eð hún gat ekki komið sjer saman um styrkinn. Þá kemur brtt. frá hv.þm. Dal., sem fer fram á eftirgjöf á viðlagasjóðsláni til Tómasar Kristjánssonar. Eftir þeim upplýsingum, sem n. hefir fengið bæði hjá hæstv. fjmrh. og hv.þm., er þetta fje tapað, og því liggur sýnilega ekki annað fyrir en að gefa það eftir. Þá kemur brtt. frá tveimur hv.þm. Reykv. um 2000 kr. styrk til gagnfræðaskólans í Reykjavík. N. mælir með þessari till., en einhverjir hafa þó óbundnar hendur. Jeg sje, að hv. 1. þm. Reykv. er ekki viðstaddur, en jeg þurfti að beina nokkrum orðum til hans, en vona, að einhver af flokksbræðrum hans láti hann vita, hvað jeg hefi sagt. Hann ljet þau orð falla í gær, að n. vildi hliðra sjer hjá þeim málum, er snertu alþingishátíðina, en svo er mál með vexti, að alt önnur n. fjallar um það, sem lýtur að undirbúningi hátíðahaldanna, og öll störf hennar eru svo leyndardómsfull, að við höfum fengið að vita um fæst það, sem hún hefir haft með höndum. Henni hafa borist ýms mál til umsagnar, eins og t. d. umsókn um styrk til norræns stúdentamóts, og ýmsar aðrar styrkbeiðnir, en hún hefir ekkert látið frá sjer heyra til þessa. Líklega hefir hún stungið þessum málum undir sinn verndarvæng, og er því ósennilegt, að þessi n. hafi nokkuð þar að segja. En hvað sem því líður, er ekki að búast við, að við tökum nokkra afstöðu til þessara mála, meðan við höfum enga hugmynd um þær heildarfyrirætlanir um hátíðina, sem hátíðarnefndin kann að búa yfir. Þá vildi jeg svara þeirri aths. hæstv.forsrh., er hann sagði, að ef till.n. næðu fram að ganga, væri sjeð fyrir því, að engin verkleg kensla gæti farið fram í búnaðarskólum, því að nemendur vildu ekki vinna við svo lítinn styrk. Ef það borgar sig fyrir bændur að taka menn og láta þá vinna sömu verk með því að gjalda þeim nokkurt kaup, ætti það að borga sig fyrir skólastjórana að greiða nemendum þeim, sem hjá þeim vinna, svipað kaup, því að verk nemendanna koma skólastjórunum til tekna; aðstaða þeirra er hin sama og bændanna. Mjer fyrir mitt leyti var nokkurnveginn sama, hvort það ætti að vera eins og það er, en n. þótti rjett að slá því föstu, að þessi styrkur skyldi renna til nemendanna sjálfra, en ekki skólastjóranna. Þá spurði hæstv.forsrh., hvað við meintum með því að ákveða upphæðina til byggingar fyrir landssímann. Við fórum þar eftir áætlun landssímastj., en okkur var ekki fast í hendi að ákveða upphæðina, ef það bryti í bága við framkvæmd verksins. Legg jeg því til fyrir hönd n., að burt verði feld fjárupphæðin, en heimildin látin standa. Jeg man svo ekki eftir, að það væri fleira, sem jeg þurfti að svara, en ef það er eitthvað, býst jeg við, að því verði skotið að mjer.

Lárus Helgason Mig furðar á því, hvernig hv.fjvn. hefir tekið í styrkinn til áveitu og sandgræðslu í Meðallandi. Eins og kunnugt er, er búið að skýra frá því, hvernig undirbúningi þessa máls er varið. Enda hefir hv.fjvn. haft öll plögg fyrir sjer. Hjer er um heila sveit að ræða, sem er í þessum voða frá náttúrunnar hendi. Ráðunauturinn hefir skýrt frá því, að þarna væru sýnilega 23 þús. hektarar, sem gæti orðið nytjaland, ef hafist er handa um að græða upp landið. Það er líka víst, að þarna eru góð skilyrði fyrir hendi. Kemur þar aðallega tvent til greina. Í fyrsta lagi að girða og í öðru lagi að veita vatni á landið með tiltölulega litlum kostnaði, en sem vitanlegt er, að ber fljótan og góðan árangur. Jeg hefi verið svo vorkunnsamur við það opinbera, að jeg hefi aðeins farið fram á örlítinn part af áætluðum kostnaði, það allra minsta til þess hægt sje að byrja á framkvæmdum í þessu efni. Jeg hefi aðeins tekið fyrsta og sjálfsagðasta póstinn úr áætlun ráðunautsins til þess að koma í veg fyrir áframhaldandi skemdir. Í sveitinni eru um 30 búendur. Þegar jeg tek til samanburðar það, sem veitt hefir verið til Rangæinga í þessu skyni og hvernig hv.n. hefir tekið málaleitunum þeirra - og er þó síður en svo, að jeg sje að telja það eftir -, þá verð jeg að segja, að mjer er alveg óskiljanleg aðstaða hv.n. til minnar till. Nefndin mælir með 12000 kr. hækkun til Rangárvallasýslu, en á móti 1/4 parti af þeirri minstu upphæð, sem ráðunauturinn leggur til að lagt verði til verndar Meðallandinu. Þetta sannfærði mig um, að það er greinilega ókunnugleiki hv.nm. að kenna, hvernig þeir hafa tekið í till. mína. En jeg er þess fullviss, að þó að sendur yrði óvilhallur maður bæði austur á Rangárvelli og Meðalland til að athuga þetta mál. mundi hann strax sannfærast um, að ekki væri þörfin minni í Meðallandinu en Rangárvöllunum. Enda lágu fyrir skýrslur frá óvilhöllum manni, sem leggur eindregið til, að styrkurinn sje veittur. Samt eru hv.n. svo mislagðar hendur, að hún kemur ekki auga á nauðsyn þessa máls og leggur á móti þeim litla hluta kostnaðarins, sem jeg fer fram á. En jeg vænti þess fastlega, að hv. dm. líti öðruvísi á málið og leggi lið sitt til þess, að þessi sanngjarna og sjálfsagða brtt. mín nái fram að ganga.

Hákon Kristófersson Jeg kann ekki við að sýna ekki hv.n. þann sóma að þakka henni fyrir undirtektirnar undir þær fáu brtt., sem jeg flyt. Hv. n. hefir samt ekki tekið jafnvel í þær allar. En jeg veit, að ekki dugar að deila við dómarann. Jeg ætla fyrst að minnast á till. mína um eftirgjöf á hluta af rafmagnsveituláni Patrekshrepps. Að athuguðu máli býst jeg við að geta tekið hana aftur til 3. umr., með það fyrir augum, að það verði einhver heildarniðurstaða á því máli og að úr því rætist eftir því sem hv.frsm.n. tók fram. Hv. frsm. sagði, að n. gæti ekki mælt með þeim lítilfjörlega styrk til ekkju Sigurðar Þórólfssonar, sem jeg fer fram á, af því að hún væri hrædd um að skapa fordæmi. Jeg held, að hv.frsm. geri fullmikið úr þeirri hættu, því að áður hefir verið veittur styrkur undir svipuðum kringumstæðum, og jeg hefi ekki heyrt, að menn væru neitt hræddir við fordæmi hvað þetta snertir. En jeg veit, að fá eða mörg orð um þetta breyta í engu afstöðu hv.n.Hv. frsm. benti á fordæmi, sem skapað var fyrir skömmu með styrk til ljósmæðra í fjárlögunum. Það er rjett hjá hv.frsm., en jeg verð að segja, að með þeim breyt., sem væntanlegar eru á högum ljósmæðra, eru minni líkur til þess að styrkur til þeirra verði tekinn í fjárlögin, og það einmitt nú, þegar laun þeirra eru tiltölulega miklu hærri en nokkurra annara embættismanna eða sýslunarmanna. Þetta er ekki sagt í mótmælaskyni gagnvart þeim heiðurskonum, heldur aðeins til að benda á ósamræmið. Svona miklar eftirlaunagreiðslur eins og sjá má í fjárlögum fyr og nú til þeirra eru óframbærilegar í samanburði við það, sem aðrir fá. Þarna virðist hv.fjvn. ekki hrædd við að skapa fordæmi. En þegar um er að ræða ekkju merkismanns, sem á fyrir mörgum börnum að sjá, þá er n. svo hrædd við það ógurlega fordæmi, að hún titrar og skelfur. Sama er að segja um styrk til Samúels Eggertssonar til þess að semja og gefa út hlutfallauppdrátt af sögu Íslands. Hv. n. leggur á móti honum. En enginn ásakar hv.n., þó að hún geti ekki orðið við hinum ýmsu tilmælum. Hitt er alt annað, hvort ástæður hennar fyrir mótbárunum eru frambærilegar, þegar tillit er tekið til annara styrkja, sem samþ. hafa verið. En jeg leyfi mjer að fullyrða, að það hafa ekki altaf legið áþreifanlegar sannanir fyrir hv.þm., þegar um styrki hefir verið að ræða, þó að þeir yrðu samþ. Enda hygg jeg, að sjeu einhverjar aðrar stoðir, sem þessar ályktanir hv.n. eru bygðar á, en bær, sem hv.frsm. hafði fram að færa, sem sje í fyrra tilfellinu, að n. sje hrædd við að skapa fordæmi, og í síðara tilfellinu, að hún hafi ekki fullkomna vissu fyrir raunverulegum eða heppilegum árangri. Jeg ætla ekki að deila við hv.n. um þessar upphæðir, heldur mun jeg láta atkv.hv. dm. ráða niðurlögum. Hinsvegar er tæplega hægt að búast við því, þegar sjö manna nefnd leggur einróma á móti einhverri till., að hún eigi hægt með að ná samþykki í deildinni. Jeg mun ekki lengja mál mitt með því að gera að umræðuefni hinar ýmsu brtt.hv.þm. Þeir hafa nú talað fyrir þeim og jeg mun sýna aðstöðu mína með atkvgr. En mjer mundi ekki koma á óvart sú sanna reynsla, að hjer í hv. d. yrðu samþ.till., sem síður skyldi en mínar, enda þótt hv.fjvn. sje á móti þeim.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg stend upp vegna fyrirspurnar hv.frsm. um alþingishátíðarnefndina. Jeg skal geta þess, að fyrir 10 dögum var haldinn fundur í nefndinni út af erindi hv.fjvn., og mun n. senda skýrslu um ákvarðanir sínar nú þegar, svo að hv.fjvn. getur tekið afstöðu til þeirra fyrir 3. umr. Úr því að jeg stóð upp, get jeg tekið það fram, að jeg mun ekki að þessu sinni greiða atkv. með sjerstökum námsstyrkjum til stúdenta, eða flytja till. um þá, þar sem stj. hefir sett ákveðna upphæð í því skyni. En jeg mun fylgja hækkunartill. hv.fjvn., enda tel jeg sjálfsagt, að mentamálaráðið telji sig fyrstu 1–2 árin bundið við fjárveitingar til stúdenta, sem notið hafa sjerstaks styrks í fjárlögum undanfarin ár. Væru það svik við þá, sem byrjað hafa nám með þeim bakhjarli, ef þeir væru sviftir honum áður en þeir hafa notið hans í 4 ár, eins og skylt er lögum samkvæmt.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg ætla í stuttu máli að svara þeim aths. við gerðir n., sem komið hafa fram frá hv.þm. Það er ekki hægt að lá mönnum, þó að þeim renni í skap, þegar þeir þykjast sjá fram á, að þeir fái ekki óskum sínum framgengt, og ætla jeg ekki að stökkva upp á nef mjer út af því. Það er altaf svo, þegar um mörg góð mál er að ræða, sem menn þurfa að taka afstöðu til, að sitt sýnist hverjum. Hv. þm. V.-Sk. vil jeg segja það, að þó að n. geti ekki mælt með brtt. hans um fjárframlag til Meðallendinga, þá er það ekki af því, að við álítum ekki þörf á að hefta sandfokið. Hitt er annað mál, að það er ekki hægt að framkvæma alt í senn. Eitthvað verður að bíða. Hv. þm. V.-Sk. á vonandi eftir að sitja á fleiri þingum en þessu, svo að ekki er loku fyrir það skotið, að hann geti komið þessu áhugamáli sínu í framkvæmd, þó að síðar verði. Enda finst mjer nefndin vera búin að veita honum þá úrlausn, sem hann getur við unað. Þá kem jeg að hv.þm. Barð. Jeg vil ekki viðurkenna, að hann hafi hrakið það, sem jeg sagði um, að styrkur til Ásdísar Þorgrímsdóttur mundi skapa óheppilegt fordæmi, þar sem maður hennar var ekki opinber starfsmaður. En það, sem hv.þm. sagði um laun yfirsetukvennanna, hittir ekki núv. fjvn. Núv. fjvn. hefir í því efni gengið slóð, sem áður hefir verið troðin. Jeg vil ekki heldur viðurkenna, að það sje það rjettlátasta, að þegar launin eru lág, sjeu eftirlaunin líka lág, en þegar launin eru há, sjeu eftirlaunin eftir því. Mjer fyndist ástæða til að hafa það öfugt. Ef menn eru sjerstaklega vel launaðir, er frekar ástæða til, að þeir hafi lítil eftirlaun. Það má vel vera, að svo fari, að samþ. verði till., sem eiga síður rjett á sjer en till.hv.þm. Barð., en um það verður hver að eiga við sjálfan sig og gera eins vel og hann getur. Út af orðum hv.þm. V.-Ísf. skal jeg geta þess, að mjer var ókunnugt um, að hátíðarnefndin hefði skilað áliti sínu um þau plögg, er fjvn. sendi henni, en það munum við að sjálfsögðu taka til athugunar til 3. umr.

Jóhann Jósefsson Jeg skal lýsa yfir því, að jeg mun verða við tilmælum hv.frsm. um að taka aftur till. mína um vegarlagningu í Vestmannaeyjum, af því að mjer skildist á orðum hv.frsm., að hv.n. líti með velvilja á það mál, en þætti ekki vera nægar upplýsingar fyrir hendi. Viðvíkjandi aths. hv.frsm. um brtt. mína um styrk til Bjargar Sigurðardóttur, í fyrsta lagi til utanfarar og í öðru lagi til þess að halda uppi kenslu í síldarmatreiðslu, vil jeg segja það, að mjer þykir leitt, að hv.n. skuli ekki geta fallist á þá skoðun, að eina leiðin til þess að kenna okkur Íslendingum að nota síldina er sú, að leggja í það verk á sama hátt og ungfrú Björg hefir gert. Það er þessi skoðanamunur, sem mjer þykir leitt, að skuli eiga sjer stað. Hitt, hvort styrkur er veittur þessari konu eða annari, sem er hæf til starfans, er aukaatriði. Það má til sanns vegar læra, að ekki sje svo brýn nauðsyn að styrkja Björgu Sigurðardóttur til utanfarar, þar sem hún kann nú að matreiða um 20 rjetti. Jeg skal því taka a.-lið till. aftur. En jeg vil eindregið beina því til hv.þm., að þeir veiti því athygli, að alveg sama grundvallarregla gildir hjer og annarsstaðar, þegar verið er að vinna nýrri vörutegund útbreiðslu og markaðs. Það verður að vinna að því með áhuga og dugnaði. En síld sem neysluvara má heita ný hjer á landi, þó að undarlegt megi virðast. Jeg gat þess, þegar jeg mælti fyrir till. minni, að ungfrú Björg hefir verið studd lítilsháttar af ýmsum búnaðarfjelögum og Fiskifjelaginu og óbeinlínis frá bæjarfjelögunum. Kenslugjaldið hefir verið aðeins 10 kr. á viku. Það er mjög lítið, en hitt er ljóst, að annars yrði kenslan ekki sótt af öllum almenningi. Jeg skal bæta því við, að Búnaðarsamband Vestfjarða hefir meðal annars farið þessum orðum um starf hennar: „Á síðastliðnum vetri, tímabilinu mars–apríl hjelt ungfrú Björg Sigurðardóttir frá Reykjavík námsskeið í matreiðslu síldar hjer á Ísafirði og Hnífsdal um mánaðartíma. Stóð hvert námsskeiðanna yfir um vikutíma. Var á hverju námskeiðanna kent að búa til um 20 rjetti. Var nemendum skift niður í deildir, þar eð aðsókn var svo mikil, að öll námskeiðin sóttu milli 50 og 100 húsmæður og ungar konur. Var miklu lofsorði lokið á stjórnsemi og leikni ungfrúarinnar, er sýndi í þessu starfi sínu frábæran dugnað og ósjerplægni. - Um leið og oss er ljúft að gefa ungfrú Björgu Sigurðardóttur hin bestu meðmæli vor, þar sem vjer veittum henni lítilsháttar styrk til námskeiðanna, verðum vjer að telja hina mestu nauðsyn á, að ekki verði staðar numið með að kenna matreiðslu síldar, þar sem hún er viðurkend að vera einhver allra besta fæða, er fæst oft og einatt við svo vægu verði, að neysla hennar ætti að verða miklum mun almennari en verið hefir, þar sem jafnmikið er af henni aflað og hjer á landi“. Það getur vel verið, að jeg hafi sagt sem svo, að það væri ef til vill neyðin, sem gæti kent okkur að eta síld. En jeg vona, að ekki þurfi að því að reka, að það verði neyðin, sem útbreiðir hana. Jeg held að nú vanti ekki nema herslumuninn. Það er þegar búið að skrifa mikið um þetta mál og brýna það fyrir almenningi, en herslumunurinn liggur í því, að konur, sem kunna þetta starf, ferðist stað úr stað og afli matnum vinfengis. Þetta er svo þýðingarmikið mál, að hv.fjvn. hefði átt að sýna því einhvern sóma, og vona jeg, að hv. dm. geri það.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Allshn. gat eigi orðið sammála um þetta frv. Liggja því fyrir tvö nál. ásamt fylgiskjölum, sem bæði mæla með og móti frv. Jeg ætla þá fyrst að minnast á frv. á þskj. 86. Meiri hl. allshn. hefir ekki fundið ástæðu til að breyta formi frv., en þó hinsvegar talið rjett að bæta orðinu „umbúðir“ inn í upptalninguna í 7. og 8. gr., þannig að einkasalan næði einnig til umbúða ásamt lyfjum og hjúkrunargögnum. Ríkisstjórnin ræður lyfjaskránni og sker úr, ef ágreiningur rís um, hvaða vörur heyri undir hana. Meiri hl. hefir ekki sjeð ástæðu til að breyta fleiru, nema hvað orðið „landsstjórn“ er felt úr 6. gr. og ríkisstjórn sett í staðinn til samræmis, eins og nú er orðinn siður. Við fyrstu umr. þessa máls og eins í nefndinni var um það rætt, að forstjórastaða lyfjaverslunarinnar væri í höndum manns, sem ekki hefði tekið lyfsalapróf. En nú er því þannig háttað, að samkv. 4. gr. er það trygt, að forstöðumaður lyfjasölunnar hafi lyfsalapróf. Að vísu er það svo, að núverandi forstjóri áfengisverslunar ríkisins hefir ekki slíkt próf. En í því tilfelli er, samkvæmt 4. gr. laga nr. 69, frá 1928, trygt, að aðstoðarmaður hans hafi slíkt próf, enda falli þá stjórn lyfjaeinkasölunnar undir hann. Jeg hendi á þetta út af aths. í brjefi landlæknis til n. á fskj. I, sem prentað er með áliti meiri hl. Með því að athuga 4. gr. frv. og 4. gr. laga um áfengisverslunina, tel jeg, að frá formsins hlið sje ekkert við þetta mál að athuga. Það er lögformlega trygt, að maður með lyfsalaprófi fer með framkvæmd lyfjaverslunarinnar, og ekkert annað hefir verið fundið að þessu frv., en að þetta væri ekki nægilega trygt. Það hefi jeg nú leiðrjett. Þá kem jeg að aðaldeiluefninu, sem skoðanir skiftast um, hvort hentugt sje að hafa þetta verslunarform. Það eru aðallega Íhaldsfl. og svokallaður frjálslyndur flokkur hjer í landinu, sem þykjast berjast fyrir frjálsri verslun, og þeir kalla það frjálsa verslun, ef hver maður má versla, sem leyst getur borgarabrjef. Til allrar verslunar þarf að kaupa leyfisbrjef, og á meðan svo er, getur hún ekki talist alfrjáls. - Lyfjaverslunin er t. d. ekki alveg frjáls; til hennar þarf sjerstakt leyfi, sem erfitt er að fá hjer á landi. Þess vegna hefir í raun og veru verið hjer einkasala á þeirri nauðsynjavöru, þannig, að ein lyfjabúð hefir verið á hverjum stað utan Rvíkur, en aðeins tvær hjer í Reykjavík síðustu missirin. En flokkar þeir, sem teljast fylgja frjálsri verslun, virðast láta sjer ant um að lyfjasalan sje einokuð í höndum fárra manna, og það fremur en aðrar vörur. Hin mikla lyfjanotkun, sem altaf virðist fara vaxandi, er í raun og veru óþörf; en fólkið trúir á lyfin og hafa þau, og læknarnir hjálpa til að halda þeirri hjátrú við. Það verður því að ganga út frá því, að lyfjaverslunin sje nauðsynleg fyrir almenning, og mörg lyf eru vitanlega bráðnauðsynleg; þess vegna verður. að finna leið til þess að gera þau sem ódýrust. Lyfjaverslunin á ekki að vera fyrir lyfsalana og læknana og miðast við þeirra kröfur, heldur á hún að vera fyrir fólkið. Það er þetta, sem um er deilt milli nefndarhlutanna. Hin stærstu og helstu „autoritet“ í heilbrigðismálum þjóðarinar styðja álit meiri hl. nefnd. Landlæknir mælir með frv., enda er það að mestu samhljóða því frv., sem hann undirbjó 1921 og stjórnin lagði þá fyrir þingið. Hann leggur til, að gerð sje aðeins lítilsháttar formbreyting í einu atr. frv., en mælir með því að öðru leyti. Og það eru sterk meðmæli með þessu frv., þegar yfirmaður læknastjettarinnar í landinu leggur eindregið til, að það verði samþykt og lítur svo á, að það sje fullkomin ástæða til að ríkið hafi einkasölu á lyfjum. Þá er það annar aðili, stjórn Læknafjelags Íslands, sem hefir látið nefndinni í tje álit sitt á fskj. II með áliti meiri hl. Það er dálítið erfitt að átta sig á þessu brjefi frá formanni læknafjelagsins; í því eru ýmist meðmæli eða mótmæli gegn frv. En rauði þráðurinn í brjefinu er sá, að eins og nú standa sakir, þá sje okurverð á lyfjum í landinu, og telur stjórn læknafjel. það vera aðalatriðið í þessu máli, að unt sje að lækka hið afarháa verð, sem nú er á lyfjum, og gefa út sanngjarnan lyfjataxta. Telja þeir það mikinn kost, að einkasalan geti fengið fulla vissu um innkaupsverðið og samið fullkominn og sanngjarnan taxta eftir því. Landlæknir mundi þá hafa fulla vitneskju um innkaupsverð lyfjanna og vita, hvað samsetning þeirra og blöndun kostar. Þó að stjórn læknafjelagsins telji þannig mikla galla á núverandi lyfjaverslun, þá leggur hún ekki með frv. og telur hæpið, að einkasalan bæti lyfjaverðið. Álit þessara beggja aðilja læknastjettarinnar er ekki frá fælandi. Með tilliti til þess er vel aðgengilegt að samþ. frv. Hvorutveggju finna að ástandinu eins og það er, læknafjelagið ekki síður, en það mælir með að úr því sje bætt með nýjum lyfjataxta. Þeir, sem líta á málið með heilbrigðri skynsemi, draga af þessu þá ályktun, að sú leið sem frv. bendir á sje rjett, til þess að tryggja, að verðið lækki á lyfjunum, birgðirnar verði nægar og varan góð. Þriðji aðilinn í þessu máli eru lyfsalarnir sjálfir. Þeir voru ekki spurðir álits af nefnd., en hafa þó fundið ástæðu til að láta frá sjer heyra í brjefi, sem prentað er með áliti minni hl. nefndarinnar. Vitanlega þarf ekki að spyrja lyfsalana um þetta mál, þeir eru allir á móti frv. og vilja fá að selja lyfin hjer eftir sem hingað til með því „afarháa verði“, sem stjórn læknafjelagsins talar um. Það er mannlegt þó að þeir vilji tryggja sig og ekki minka sínar tekjur. Um þá þarf ekki að ræða, menn geta verið rólegir, þó að þeir mæli á móti frv. Þeir verða af skiljanlegum ástæðum ekki teknir alvarlega eins og hinir aðiljarnir. Jeg hefi minst á brjef stjórnar læknafjel., sem telur lyfjaverðið afar hátt, og það kveður alstaðar við, að lyfin sjeu seld okurverði. Í einu vikublaðinu var nýlega rakið verð á lyfjum í ýmsum löndum, og greinarhöf., sem mun hafa verið lyfsali, komst að þeirri niðurstöðu, að verð á lyfjum væri langhæst í þeim löndum þar sem salan væri alfrjáls, t. d. eins og í Ameríku. Þetta er mjög sennilegt; þegar lyfsalarnir eru fáir eiga þeir að geta selt lyfin ódýrara heldur en þegar margir eru orðnir um þá atvinnu. En hvað er þá lyfjaverðið hátt hjer? Fyrir skömmu síðan talaði jeg við lækni utan af landi, og hann skýrði mjer frá því, að smáglös með asperíntöflum væru seld í lyfjabúðum á 1,50 kr., en sjálfur kvaðst hann selja þau á 90 aura; innkaupsverð á þeim væri 35 au. danskir, eða nálægt 50 au. ísl. hingað komið. Mjer þótti vissara að prófa þessa umsögn læknisins, þó að jeg tryði honum vel, og keypti í Reykjavíkur Apóteki 1 glas af þessum töflum. Þetta reyndist rjett, sem læknirinn hafði sagt; þar fengust tvennskonar glös, innihaldið var samskonar í báðum - 12 asperintöflur - en umbúðirnar heldur dýrari um annað glasið. Það ódýrara kostaði 1,50 kr., en það dýrara 1,65 kr. Jeg tók reikning með fyrir glasið, og gerir ekkert til, þó hann birtist í þingtíðindunum; en þessi reikningur lítur þannig út: Reykjavíkur Apótek. Scheving Thorsteinsson. Reykjavík, 19/4 1929. Kontant. Kr. au. 1.65. An. 1 gl. Asperintöflur 1.65. Sýnir þetta hversu afarmikill munur er á verði í lyfjabúðum í Reykjavík og hjá læknum út um land, sem þó hafa miklu minni verslun. Gera má ráð fyrir, að kostnaðurinn sje nokkru meiri við lyfjasölu í bænum, en umsetning lyfjabúðanna er líka gífurleg og þessi verðmunur óeðlilega mikill. Leikmenn eiga ekki hægt með að rannsaka verð á mörgum lyfjategundum, og veit jeg ekki, hvort læknar geta heldur fullkomlega dæmt um svona hluti. Sennilegt er, að það geti ekki aðrir en lyfjafræðingar dæmt um verð á lyfjablöndum. Landlæknir og læknafjelagið kvarta um erfiðleika á því að fá settan sanngjarnan lyfjataxta, og að örðugt sje að fá upplýsingar um innkaupsverð á lyfjum. Þetta eru, ásamt öðru, mjög sterkar ástæður fyrir því, að ríkið taki lyfjaverslunina í sínar hendur, og að heilbrigðisstjórnin hafi eftirlit með henni; geti fylgst með og athugað; að lyfjaverðið sje ekki haft hærra en hæfilegt er til þess, að lyfjabúðirnar geti borið sig. Af þeim litla reikningi, sem jeg skýrði frá áðan, sjest, að það er talsverður gróði, sem lyfsalinn hefir tekið af almenningi fyrir þessa verslun með meðulin, ef verð á öðrum lyfjum er eitthvað svipað því, sem þetta einstaka dæmi sýnir. Eðlilegra virðist, að ríkið taki sjálft þann gróða í sínar hendur, og reki jafnframt að einhverju leyti smásölu á lyfjum, a. m. k. í stærri kaupstöðum. Þegar slík lyfjaverslun er komin á laggirnar á ríkið að reisa efnarannsóknarstofu í sambandi við hana, til þess að blanda lyf, sem mikið eru notuð, og selja síðan fyrir vægara verð en apótekin nú gera. Jeg get látið hjer staðar numið og beðið átekta þangað til hv.frsm. minni hl. hefir talað og gert grein fyrir afstöðu sinni.

Jón Jónsson Eftir því sem fram hefir komið, þá dylst mjer það ekki, að ástæða mun vera til þess að gera ráðstafanir um lækkun á verði lyfja alment. Gild rök virðast hafa verið færð fyrir því, að verð á lyfjum sje nú óhæfilega hátt. En þegar farið er að athuga leiðir til að bæta úr því, þá verður um fleiri en eina að ræða, þótt frv. þetta sje sennilega ein þeirra. Eins og sakir standa, virðist eftirlit heilbrigðisstjórnarinnar vera fremur litið. Skín það meðal annars út úr áliti læknafjelagsins. Virðist það ekki hafa verið reynt til þrautar, hvort strangara eftirlit heilbrigðisstjórnarinnar muni ekki geta leitt til þess, að verð á lyfjum lækki. Það er nú skoðun mín, að einkasala sje hlutur, sem ekki er æskilegur yfirleitt, nema þá þegar sjerstaklega stendur á. Svo getur verið, ef hringur hefir myndast um innlendu söluna svo segja megi, að einkasala sje þar komin á hvort sem er. Eða þá að ríkið tekur sölu á vissum tegundum, sjer til fjáröflunar. Svo var t. d. með tóbakseinkasöluna, sem jeg tel að hafi náð þeim tilgangi sínum, að vera tekjustofn fyrir ríkið. En þegar um einkasölu á lyfjum er að ræða, þá getur ekki verið um gróðafyrirtæki að ræða fyrir ríkissjóð. Sú vara er ekki vel fallin til þess. Ennfremur er sá annmarki á, að ríkið taki þetta að sjer, að allmikið fje þarf í það að leggja, sem verður þá fast í þessari verslun. Og eins og bent er til í áliti lyfsalanna, þá eru sum lyf, sem þola illa geymslu. Má því búast við, að meðul skemmist og verði að ónýta þau. Getur það orðið erfitt fyrir verslun, sem lítið er ætlast til að leggi á vöru sína. - Að þessu athuguðu þykir mjer rjett að reyna þær aðrar leiðir, er blasa við. Er þá fyrst, að strangara eftirlit sje haft með lyfjaverðinu. Og annað, sem miðar í sömu átt, er frv., sem fram er komið í hv.Nd. Er það um það, að heimila megi bæja-, sveita- og samvinnufjelögum sölu á lyfjum. Hefi jeg þá trú, að minsta kosti samvinnufjelögin muni stilla verði lyfja í hóf, ef þau annast sölu þeirra. Jeg hefi því hugsað mjer að bera fram till. til rökstuddrar dagskrár, þar sem hert er á því, að hlutast verði til um, að lyfjataxtinn verði endurskoðaður og verðið lækkað fyrir almenning. Till. mín til rökst. dagskrár hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Í trausti þess, að ríkisstjórnin láti fara fram endurskoðun á núgildandi lyfjataxta og athugi, hver ráð muni vænlegust til þess að lækka verð lyfja fyrir almenning, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Það er alveg rjett, sem hv.frsm. minni hl. sagði, og sem líka er minst á í brjefi læknafjelagsins, að það er okurtollur, sem lagður er á í áfengisverslun ríkisins. En hitt verður um leið að athuga, að þetta er með vilja gert. Er þetta því hvorki ástæða með eða móti frv. Þingið sjálft hefir ákveðið að hafa þetta svo. Það er líka verk þingsins að leggja háan toll á spíritus, og kemur því heldur ekki þessu máli við. Ef hv.frsm. minni hl. vill láta lækka áfengið, þá verður hann að fá samþ.till. um að fella niður tollinn.

Jeg talaði aðeins um lyfjaáfengi og lyfjaspiritus!

. Hv. þm. gerði þau orð í áliti Læknafjelagsins að sínum orðum, að verð á áfengi væri hið versta okur. Og það á að tolla áfengið. En lyfin eiga að vera með vægu verði. Það var nú auðheyrt á ræðu hv.frsm. minni hl., að hann í raun og veru vill ekkert gera til að lækka verð á lyfjum. Hann gaf reyndar í skyn, að hið háa verð á lyfjum mundi stafa af slælegu eftirliti heilbrigðisstjórnarinnar. En landlæknir hefir í áliti sínu frá 1921 gert glögga grein fyrir því, hversu erfitt sje að framkvæma slíkt eftirlit á annan hátt en með einkasölu. Jeg veit nú að vísu ekki hvort heilbrigðisstjórnin rækir svo eftirlit sitt sem skyldi. En hún fær harðan dóm, bæði hjá hv.frsm. minni hl. og hjá Læknafjelagi Íslands. En það virðist vera undarlegt að ásaka aðra, en vilja sjálfur ekkert gera til að kippa því í lag. Þá talaði hv.frsm. minni hl. um það, að hann tryði ekki neinum unglingi til að standa fyrir lyfjaversluninni, eða framkvæma það eftirlit með lyfjabúðum, sem ætlast er til að gert verði. Hann vildi fá reyndum og ráðsettum manni það starf í hendur. Jeg get nú best trúað, að þetta sje öfugt. Ungur maður, vel mentaður, mundi verða athafnameiri og duglegri til þessa starfs heldur en fullorðinn maður, sem stirðnaður væri í því ástandi, sem nú er og verið hefir. Sá yngri myndi verða röskari að bæta ástandið. Þá leit svo út sem hv.frsm. minni hl. vildi, að fram kæmi þál.till. um að skerpa eftirlit með verði lyfja. En þá er einmitt komið að því aðalatriði, hve erfitt er að framkvæma slíkt eftirlit undir núverandi ástandi, sem er hið sama og það var 1921, þegar landlæknir lýsti því. Nú vill hv.frsm. minni hl. láta líta svo út sem landlæknir sje ekki með einkasölu á lyfjum. Er það hið sama sem að bera í honum á brýn skort á einlægni. Hjer liggur nú álit landlæknis fyrir, og vísar hann í því til álitsins frá 1921. Og í þessu frv. er aðeins eitt atriði, sem hann felst ekki á. Sú breyting er líka á þessu frv. frá því, sem var 1921, að ekki skuli leggja á lyfin, og felst landlæknir á þá breytingu. Þá kallaði hv.frsm. minni hl. frv. þetta einokunarfrv. og þess háttar nöfnum. Slíkt heyrist nú svo oft, að það er hætt að hafa mikil áhrif. En svo sagði hann, að fylgi jafnaðarmanna við þetta frv. stafaði af því, að þeir óskuðu eftir einkasölu á öllu, og þetta væri einn hlekkur í þeirri keðju. - Hjer getur nú varla verið um þá ástæðu að ræða, þar sem þetta frv. lýtur hvorki að smásölu lyfjanna nje framleiðslu á þeim. Þá mælti hv. 6. landsk. nokkur orð á móti frv. Hann var þó á því, að sá þungi dómur, sem upp hefir verið kveðinn gegn lyfjabúðunum um okurverð á lyfjum, væri rjettur. Kemur hann síðan fram með dagskrártill., - sem vísar málinu frá. Held jeg, að lítið vinnist með því, einkum þegar þess er gætt, að hvorki hann nje hv.frsm. minni hl., hafa á nokkurn hátt bent á það, hvernig þessu eftirliti eigi að vera fyrir komið, sem landlæknir telur svo erfitt að framkvæma. Trúi jeg því ekki, að það sem fulltrúi heilbrigðisstjórnarinnar segir um þetta mál, sje ósatt. Hefi jeg á engan hátt reynt hann að því, að fara með ósannar staðhæfingar, enda trúi jeg honum betur í þessu máli en fullyrðingum hv.þm., sem talað hafa móti þessu frv. Þá talaði hv. 6. landsk. um það sem ástæðu gegn frv., að meðul þyldu ekki að verða gömul og yrði þá að eyðileggja þau. Það er alveg rjett, að það á að eyðileggja meðul, sem orðin eru „forlegin“, sem kallað er. En það var eins og að í þessari mótbáru hv.þm. feldist sú hugsun, að ekki væri nú alveg víst, að lyfjabúðirnar gerðu það æfinlega. Og ef það væri rjett, þá væri það vitanlega einn kostur einkasölu á lyfjum, að koma í veg fyrir það, að mönnum væru seld gömul og skemd lyf. - Það getur vel verið, eins og hv.þm. hjelt fram, að einkasalan yrði að borga hærra kaup en nú tíðkast hjá lyfjaverslunum. Þær verslanir greiða nú a. m. k. lægra settum starfsmönnum afarlágt kaup. En það er kostur á hverri stofnun, ef hún greiðir starfsmönnum sínum lífvænleg laun. Hv. 6. landsk. talaði um annað frv., sem væri á ferðinni hjer í þinginu, og lagt hefði verið fram í hv.Nd., og vel má taka til athugunar. En verði það til að fjölga lyfjabúðum mjög, tel jeg það til hins verra. - Því fleiri verslanir með þessar vörur, því hærra verð. Jeg mun greiða atkv. á móti dagskrá hv. 6. landsk., þó að telja megi, að í henni felist umvöndun til stjórnarinnar og hvatning til þess að gera eitthvað. Að forminu til er þetta frávísun málsins, enda er engin trygging fyrir því, að ríkisstjórnin aðhafist nokkuð í málinu, og síst að hún taki það svo föstum tökum sem vera ber og nauðsyn krefur.

Frsm. minni hl. (Jóh. Jóhannesson) Það eru einungis örfá orð. Jeg gleymdi að geta þess, að í lögum frá 1921 var ákvæði um það, að á áfengi til lyfja mætti ekki leggja nema fyrir kostnaði. 1928 var þessu breytt, illu heilli, enda hækkaði lyfjaverðið þá stórum. Þessu þyrfti að kippa í lag sem bráðast. Hv. frsm. meiri hl. vildi efast um, að reyndir og ráðsettir menn væru betri en ungir og óreyndir. Jeg vil halda fast við það, að reynsla og æfing sje mikið atriði og nauðsynlegt skilyrði til þess að geta staðið vel í sinni stöðu. Og jeg sný ekki aftur með það, að jafn þýðingarmikið starf sem yfirstjórn lyfjaeinkasölunnar, megi alls ekki fela undirmanni við áfengisverslunina, af þeim einföldu ástæðum, að slíkur undirmaður er ekki svo launaður, að trygging sje fyrir því, að hæfur maður veljist til starfans. Ennfremur benti jeg á, að ríkisstjórnin ætti ekkert húsnæði fyrir verslunina, og að það myndi taka nokkurn tíma að koma því upp, auk þess sem stjórnin yrði til þess að taka ríkislán, og það álít jeg tæplega gerandi. Sami hv.þm. sagði, að það lægi þungur dómur yfir lyfjaversluninni í því, að allir væru sammála um, að lyfin væru dýr. Þetta þarf alls ekki að vera, því að enginn ber brigður á það, að lyfsalarnir selji eftir hinum setta taxta. Það, sem áfátt er, ber því að saka heilbrigðisstjórnina um, en ekki lyfsalana. Þá las hv.þm. upp reikning yfir 1 glas af aspirintöflum úr lyfjabúð Reykjavíkur, og bar verðið saman við verð úti á landi. Mig undrar það ekki, þó lyfsalar í Reykjavík þurfi að leggja meira á vörur sínar en læknar úti á landi; þetta er aðalatvinna þeirra, sem þeir hafa lífsuppeldi af, en hjá læknum eru þetta einungis aukatekjur, auk þess sem lyfsalar, a. m. k. í Reykjavík, verða að reikna með mjög hárri húsaleigu og öðrum starfrækslukostnaði. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði ekki bent á leið til þess að gera lyfjaskrána sanngjarnari en hún er nú. Um þetta eru glöggar upplýsingar í brjefi Læknafjelagsins. Þar segir svo, meðal annars: „Oss virðist þó, að heilbrigðisstjórninni ætti ekki að vera það ofvaxið, að vita um sannvirði lyfja með því skipulagi, sem nú er, annaðhvort með því að fá að rannsaka innkaupsreikninga lyfjabúðanna eða með því að leita upplýsinga frá útlöndum, að svo miklu leyti sem reikningar lyfjaverslunar ríkisins hrökkva ekki til þess að vita um verð á öllum lyfjategundum.“ Að þetta hefir ekki verið gert, bendir ótvírætt á vanrækslu heilbrigðisstjórnarinnar. Annars get jeg felt mig við dagskrá hv. 6. landsk. og mun greiða atkv. með henni, því að hún fer einmitt í sömu átt og jeg hefi bent á að fara eigi í þessu máli.

Halldór Steinsson Þegar þetta frv., eða annað samhljóða þessu, var borið fram hjer á Alþingi 1921, þá lágu til þess einkum þrjár ástæður. Í fyrsta lagi þóttu meðalágæðin ekki nógu trygg á stríðstímunum, og öðru lagi þótti ekki örugt nema lyfjavöntun gæti orðið í landinu þá og þegar. Í þriðja lagi þótti lyfjaverðið óhæfilega hátt. Úr þessu átti frv. 1921 að bæta. Nú eru tvær af þessum ástæðum fallnar burtu. Lyfin eru nú vönduð og nægilega mikil, og ekki þarf að búast við meðalaskorti, ef að líkindum lætur. En þá er þriðja ástæðan eftir, sú að meðulin sjeu dýr, og þeirri ástæðu er nú flaggað í sambandi við þetta frv. Það má vel vera, að lyfin sjeu óþarflega dýr, en sú leið, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, stefnir ekki í rjetta átt, og er mjög hæpið að leiði til lækkunar lyfjaverðsins. Jeg vil í því sambandi benda á álit Læknafjelags Íslands, sem meiri hlutinn hefir látið prenta með nál. sínu. Fjelagið telur hæpið, að einkasalan bæti lyfjaverðið, og leggur á móti frv. af ýmsum ástæðum. Þetta álit sjerfróðra manna er því rík sönnun þess, að tilgangi frv. yrði tæplega náð, þótt þessi leið væri farin. Hv. frsm. meiri hl. kvaðst eiga bágt með að átta sig á niðurstöðu brjefs Læknafjelagsins. Jeg get nú ekki betur sjeð, en að njðurstaða brjefsins sje í fullu samræmi við alt inntak þess. Fullkomin andúð gegn frv. skín út úr hverri línu brjefsins, og stjórn fjelagsins er frv. mjög andvíg. Það hefir verið stiklað á sumum línum brjefsins hjer við umræðurnar, og jeg ætla þá líka að stikla á öðrum línum þess, til þess að brjefið geti alt komið í Þingtíðindunum. Þá vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp aðra málsgr. brjefsins. Hún hljóðar svo: „Fjelagið vill þá fyrst benda á, að hæpið er, að landið geti tekið einkasölu á umbúðum o. þvíl. Undir þetta heyrir margt, sem allar almennar verslanir mega versla með og nota má til annars en lækninga eða hjúkrunar, t. d. grisja (gaze).“ Jeg skal benda á, að það er ótal |margt fleira en grisja, sem almennar verslanir versla með, en heyrir til lækninga og hjúkrunar, það er fjöldi áhalda og umbúða, og væri það óneitanlega hart, að taka leyfi af verslunum til þess að versla með slíkar vörutegundir. Og þótt fjelagið álíti verð á lyfjum óþarflega hátt, þá telur það þetta frv. engan veginn leið til þess að fá lyfjaverðið lækkað. Hv. frsm. minni hl. las upp kafla úr brjefinu, þar sem bent er á hina einu skynsamlegu leið til þess að fá verðið lækkað. Jeg sje því ekki ástæðu til að lesa það upp aftur. Síðar í brjefinu segir svo: „Mikil líkindi virðast oss ekki til þess, að einkasalan standi betur að vígi með að gera lyfin ódýrari. Vjer viljum þannig benda á: 1.) Að ólíklegt er að betri innkaup fáist á flestum lyfjum, þó þau væru keypt í heild fyrir alt landið.“ Ennfremur segir í brjefinu: „Mikill aukakostnaður hlyti að fylgja einkasölunni. Forstöðumaður hennar þyrfti að sjálfsögðu að vera sjálfstæður lyfjafræðingur, sem ekki ræki neina lyfjabúð, og hann þyrfti að launa. Gott og mikið húsnæði þarf fyrir allan lyfjaforðann. Mikið fje yrði bundið í versluninni, og vexti þarf að greiða af því. Talsvert af lyfjum yrði ónýtt við geymslu (of gömul).“ Brjefið endar síðan með þessum orðum: „Að öllu athuguðu teljum vjer hæpið, að einkasalan bæti lyfjaverðið frá því sem vera mætti með núverandi skipulagi, og getum því ekki mælt með frv., þrátt fyrir nokkra kosti.“ Mjer er ekki ljóst, hvað meiri hl. hefir þótst græða á því að láta prenta brjefið með nál. sínu. Jeg sje ekkert í brjefinu, sem verulega styður þeirra mál, en hinsvegar ærið margt, sem sterklega mælir gegn frv. Enda er það aðalatriði, að hægt sje að færa lyfjaverðið niður, og Læknafjelagið bendir á, að það megi gerast með því að setja sanngjarnari taxta. Og enginn minsti vafi er á því, að með núverandi skipulagi má hæglega komast að lyfjaverðinu erlendis, og með því finna rjettlátan grundvöll til þess að byggja lyfjataxtann á. Og ennfremur efa jeg ekki, þrátt fyrir ummæli landlæknis, að lækka megi lyfjaverðið, ef hyggilega er að farið. Jeg hefi ekki heyrt neinn lækni tala um, að þetta væri sjerstaklega örðugt, en hvað lyfjabúðirnar snertir, þá fylgja þær taxtanum, og sjá eðlilega ekki ástæðu til þess að selja lyfin ódýrara en þar er fyrirskipað. Hv. frsm. meiri hl. bar saman verð á lyfjum hjer í bæ og úti um land. Sem dæmi tók hann asperintöflur, og hafði það eftir einhverjum lækni, að slíkar töflur kostuðu í innkaupi 36 au. danska, eða sem næst 50 au. íslenskum. Jeg verð að segja, að sá læknir hefir fengið betri innkaup en venjuleg eru. Minsta kosti hefi jeg aldrei fengið asperíntöflur fyrir nálægt því svo lágt verð, og mjer þætti annars gaman að vita, hver þessi læknir er, sem hv.frsm. er að vitna í. Jeg hefi skift við áfengisverslun ríkisins, og mjer hafa þessar töflur verið reiknaðar á minst 100% hærra verð en þetta. Og satt að segja á jeg erfitt með að skilja í þessu lága verði læknisins. Jeg efast þó alls ekki um, að hv.þm. skýri rjett frá.  Hv. frsm. meiri hl. sagði, að jeg hefði haldið því fram við 1. umr., að lyfin væru ekki dýr, af því að samkepni væri frjáls. Þetta er eigi rjett með farið. Jeg sagði ekki, að lyfin væru ódýr, en einungis að lyfin þyrftu ekki að vera dýr, og þau þurfa þess ekki, ef eftirlitið er nægilegt, þ. e. a. s. ef settur er sanngjarn, ákveðinn lyfjataxti og sjeð um að farið sje eftir honum.

Jón Jónsson Jeg vil gera nokkra grein fyrir, hvað felst í till. þeirri til rökst. dagskrár, sem jeg hefi flutt. Ætlun mín er, að fela ríkisstjórninni að sjá um, að endurskoðun á lyfjataxtanum fari fram hið bráðasta. Ef dagskrártill. þessi verður samþykt, þá ber stjórninni að taka þetta sem eindreginn vilja deildarinnar. Ennfremur er til þess ætlast, að stjórnin athugi alla hugsanlega möguleika til þess að færa lyfjaverðið niður, án þess þó að vörugæði rjeni, t. d. hvort sú leið, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, sje heppileg eða fær. Og hvað því viðvíkur, að erfitt sje að endurskoða lyfjataxtann og finna hið raunverulega lyfjaverð, þá hefir minni hl. bent á, með skýrskotun til álits Læknafjelagsins, að slíkt sje ekki meiri örðugleikum bundið en svo, að vel sje tækilegt. Jeg geri því fastlega ráð fyrir, að ef till. mín verður samþykt, þá muni ekki alllítið ávinnast, og álít jeg þetta mál þá eftir atvikum sæmilega afgreitt af þessu þingi.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Þetta margumrædda og upplesna brjef Læknafjelagsins virðist ætla að reynast alveg ótæmandi og óþrjótandi náma. Báðir málspartar sækja þangað sitt hvað, sínu máli til stuðnings. Brjefið tvístígur á milli þess, að verðið sje óhæfilega hátt, og hins, að setja megi í hagkvæmari taxta. Loks klykkir það út með þessum margupplesnu orðum: „Að öllu athuguðu virðist oss hæpið, að einkasalan bæti lyfjaverðið o. s. frv.“ Já, þeir eru langt frá því vissir um að einkasalan kynni ekki að bæta lyfjaverðið, en þeir telja það bara hæpið. Af þeim sökum geta þeir ekki ljeð frv. fylgi sitt, enda þótt þeir játi, að það hafi „nokkra kosti“. Mjer finst best að strika brjefið út sem röksemdir af beggja hálfu, því að innihald þess vegur nokkurnveginn salt. Þá er einungis umsögn landlæknis, sem nokkurs er nýt, enda situr það illa á læknum deildarinnar, að gera lítið úr yfirmanni þeirra með því að taka ekki fult tillit til þess, sem hann leggur til málsins, og gefa í skyn, að hann hafi ekki hugsað þetta mál til hlítar. Jeg vil þó leyfa mjer að lesa upp kafla úr áliti landlæknis, eða athugasemdum hans, með frv. 1921. En með því að þetta álit hefir verið lesið upp við 1. umræðu þessa máls, vil jeg biðja skrifarana að taka það ekki upp, en hv. deildarmenn hafa hinsvegar gott af að heyra það afur, til frekari skilnings og athugunar. - Hvernig yrði það nú í framkvæmdinni, þegar landlæknir ætti að fara að rannsaka innkaupsverð lyfjanna? Jú, hann gengi t. d. niður í Reykjavíkur Apótek og spyrðist fyrir um innkaupsverð lyfjanna. Og til hvers ætti svo að nota þær upplýsingar? Auðvitað til þess eins, að færa verðið niður. Er þá eðlilegt að treysta á þær upplýsingar, sem eiga að verða til þess að þröngva kosti þeirra, sem gefa þær. Jeg segi nei, en ef einkasalan hefði slíka verslun alla með höndum, þá væru reikningar og velviljaðar upplýsingar ávalt fyrir hendi, og þá fyrst væru nokkur tök á að vita hið sanna lyfjaverð, og þá væri hægt að selja almenningi þau með sanngjörnu verði. Auk þess hefði einkasalan mikið verkefni við ýmsar rannsóknir, sem landlæknir getur ekki komist yfir. Býst jeg við, að þar væri ærið verk fyrir 1 mann. Auk þessa hefði einkasalan ýmislegt fleira á takteinunum, og m. a. væri ekki lítið verk að reikna út sannvirði lyfjanna áður en seld væru. En ef landlæknir ætti að finna sannvirði lyfja, yrði hann að byggja það á upplýsingum lyfsalanna sjálfra, og á slíkt væri aldrei að treysta. T. d. myndi honum verða sýndir innkaupsreikningar, þar sem meðulin væru reiknuð með verði, sem ekki væri ástæða til að vefengja. En þá ber á það að líta, að um áramót eru reikningar gerðir upp, og venjulega gefinn mikill afsláttur. Um hann þyrfti landlæknir ekkert að vita, og er ekkert víst, að hann fengi að vita um hann. En slíkur afsláttur getur orðið afarmikill af lyfjum. Jeg get ekki betur sjeð, en að þessar ástæður landlæknis sjeu ærið sterk rök fyrir þessu frv. Þá langar mig til að svara hv.þm. Snæf. nokkrum orðum. Hann var á móti frv. 1921, og hann var einn þeirra manna, sem sáu svo um, að það sæi ekki dagsins ljós.

Ekki rjett

. Jæja, ætli það láti nú ekki nærri. Jeg hefi það einhvernveginn á tilfinningunni. Hv. þm. talaði um, að læknar fengju ekki alment eins góð innkaup á lyfjum og þessi læknir, sem jeg gat um. Um það get jeg ekki borið, en þetta tilfelli sýnir glögt, hve verðið er óhæfilegt hjer í Reykjavík. Þessi aspirín-glös, sem læknirinn keypti, voru af sömu stærð og hjer er venjulegast. Þá sný jeg mjer að hv. 6. landsk. með dagskrártill. sína. Hann sagði, að mikið væri komið undir því, sem stjórnin segði um málið. En stjórnin er ekki viðstödd og getur því ekkert lagt til málanna, og þar af leiðandi mun hún ekki telja sig bundna af þessari dagskrá, þótt samþykt verði. - Jeg bið afsökunar á, að jeg tók ekki eftir hæstv.forsrh. Hann situr þarna úti í horni, og er spursmál, hvort maður þarf að taka eftir honum annarsstaðar en í sæti sínu. Ef stjórnin segir ekkert um málið, þá er dagskrá hv. 6. landsk. mjög þægileg og notaleg leið til þess að smeygja sjer undan að greiða atkv. um mál, sem þeim er illa við, en þora samt ekki að drepa. Till. er neikvæð lausn á málinu, en jeg sje ekki neina möguleika fyrir stjórnina að bæta úr ástandinu, sem nú er, nema farin sje sú leið, er frv. gerir ráð fyrir. Þá var hv.frsm. minni hl. að tala um hina reyndu og ráðsettu menn, en jeg um hina ungu og duglegu. Jeg ætla aðeins að minna hv.þm. á þá reglu, er erlend stórfyrirtæki hafa nú alment tekið upp. En það er að láta hina „reyndu og ráðsettu“ þoka sæti fyrir hinum ungu, áhugasömu og duglegu mönnum. Þetta hefir þótt gefast vel, sem og að líkindum ræður, enda þótt þeir verði að greiða gömlu mönnunum töluverð eftirlaun.

Hvað er etatsráð Andersen gamall

. Jeg býst við, að hann hafi þessa sömu reglu, að láta gömlu mennina fara og taka aftur unga í þeirra stað. Þá var hv.þm. Seyðf. að afsaka landlækni, og sagði, að það væri ekki von, að hann vildi ganga á móti þessu afkvæmi sínu, af því að það væri nú svo, að enginn vildi bera barn sitt út. Út af þessum ummælum hv.þm. vil jeg benda honum á, að það hefir samt komið fyrir hjer á Alþingi, að þingmaður hefir að þessu leyti borið barn sitt út, og á jeg þar við hv. 1. þm. Skagf., flokksbróður hv.þm. Seyðf., þegar hann sjálfur gekk af tóbakseinkasölunni dauðri, sem hann þó hafði verið faðir að á þinginu 1921. En landlæknir er bara staðfastari, þar sem hann, þrátt fyrir það þó að hann sje í Íhaldsflokknum, vill ekki ganga á móti þessu barni sínu frá 1921.

Frsm. minni hl. (Jóhannes Jóhannesson) Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er einn hlekkur í þeirri einokunarkeðju, er hv. jafnaðarmenn bera fram á þessu þingi og vilja fá samþykt. Jeg hefi nú ekki getað sjeð nje sannfærst um, að nokkur þau rök hafi verið fram borin fyrir rjettmæti þessa frv., að jeg geti sjeð ástæðu til þess að breytt sje núverandi fyrirkomulagi á sölu á lyfjum. Hin eina ástæða, sem við einhver rök kann að styðjast og færð hefir verið fram sem ástæða til breytingar á skipulaginu nú er sú, að lyfin sjeu nú seld of háu verði. En bæði álit læknafjelagsins og lyfsalafjelagsins, sem prentuð eru með nál. meiri og minni hl. sýna ljóslega, að því má hæglega kippa í lag á annan hátt en þann, að taka einkasölu á lyfjum. Og óvíst er, að þótt sett væri ríkiseinkasala á lyfin, að sá tilgangur næðist að lækka þau í verði. Og eins og stjórn læknafjelagsins bendir á, þá hefir reynsla sú sem fengin er um einkasölu á vini og bóluefni ekki orðið svo glæsileg, að ástæða sje að taka einkasölu á öðrum lyfjum. Einkasalan á áfengi hefir verið hið mesta okur, að dómi læknafjelagsins. Um hið háa verð lyfjanna er það að segja, að stjórn læknafjelagsins telur það stafa af því, að heilbrigðisstjórnin hafi ekki vandað svo verk sitt sem skyldi um samningu lyfjataxtans, hafi yfirleitt tekið upp danska taxtann án fullrar athugunar á því, hvað hjer væri hæfilegt verð. En eins og jeg gat um áður, þá þarf enga fyrirkomulagsbreytingu á sölu lyfja til að lagfæra þetta, og ætti það að vera fyllilega fært. Engin útgjöld við sölu lyfja sparast við einkasölufyrirkomulagið, svo það ætti að nást eins lágt verð með óbreyttu fyrirkomulagi. Ef ríkið tekur að sjer söluna, þá þarf það að launa duglegum sjerfræðingi. Það þarf mikið og gott húsrúm, sem það hefir ekki nú til umráða. Og það þarf rekstrarfje, sem jeg veit ekki af að til sje handbært. Að vísu heimilar frv. ríkisstjórninni að taka lán til þessarar starfrækslu. En það er áreiðanlega hægt að beina lánsfje landsins til nauðsynlegri fyrirtækja en þessarar starfrækslu. Þá má draga það í efa, að hægt verði að reka þessa einkasölu undir stjórn áfengisverslunar ríkisins, eins og hún er skipuð nú. Þótt einhver unglingur með lyfsalaprófi starfi þar nú, þá er sjáanlegt, að ekki er fært að fela honum forstöðu slíkrar verslunar. Ef sá maður, sem þá forstöðu hefir, á jafnframt að vera eftirlitsmaður við lyfjabúðir, þá þarf það að vera reyndur og ráðsettur maður, kunnugur öllum ástæðum. Að þessum ástæðum öllum athuguðum hefi jeg lagt það til, að hv. deild felli þetta frv. Jeg get ekki sjeð neina þörf á því. Jeg verð að taka undir það með hv. 5. landsk. (JKr), sem hann sagði við 1. umr. þessa máls, að hjer sje um skollafingur að ræða, sem hv. stjórnarflokk sje ætlað að grípa í frá jafnaðarmönnum. En sá flokkur hefir nú nýlega sýnt það í öðru máli, að hann vill ekki taka um þeirra skollafingur, og vona jeg að eins fari um þetta frv., að það verði felt. Máske hefði það verið rjett að koma fram með sjerstaka þál.till. um það, að heilbrigðisstjórnin færi verð á lyfjum svo niður, að það verði hæfilegt. En slíkt má taka upp síðar. Hv. þdm. hafa nú átt kost á að kynna sjer nál. mitt og þau fskj., sem nál. meiri og minni hl. fylgja. Er nóg í að vísa til þeirra. Jeg get þó tekið fram það, að jeg sje ekki betur en að álit læknafjelagsins sje eindregið móti þessu frv. Það telur að vísu verðið á lyfjum of hátt nú, en telur að það megi lagfæra án skipulagsbreytingar. Virðist augljóst, að í því felst engin trú á það, að bót verði ráðin á því, þótt þetta frv. verði samþ. Umsögn landlæknis, sem hv.frsm. meiri hl. lagði allmikið upp úr, er þess eðlis, að ekki er alt of mikið upp úr henni leggjandi. Það vill nú svo til, að landlæknir er í raun og veru faðir þessa frv. - Nú vill enginn bera út börn sín, og þá hann heldur ekki þetta fóstur sitt. En mjer finst þó skína út úr umsögn hans, að hann muni líta nokkuð öðrum augum á þetta mál nú en hann gerði þá. Er það og skiljanlegt þegar á það er litið, að allar ástæður hafa breyst síðan. Þá voru erfiðleikar og byltingar stríðsins öllum í fersku minni, og menn voru hræddir um, að skortur yrði á lyfjum og vildu fyrirbyggja það. Þá var og því frv., sem fram var borið, ætlað að gefa drjúgan skildinga í ríkissjóð. Var síst af öllu vanþörf á því 1921. En þrátt fyrir það, þótt miklu fleiri ástæður mæltu þá með frv. en nú, þá sá þessi hv.þd. sjer þó ekki fært að afgreiða það frv. Það komst til nefndar og var aldrei afgr. frá henni. Nú eru þessar ástæður, sem þá voru fyrir hendi, fallnar. Trúi jeg ekki, að aðrir en hv. jafnaðarmenn hjer verði með þessu frv. Jeg veit að þeir verða með því, en það gera þeir ekki vegna þess, að þeir búist við því, að lyfin verði ódýrari, heldur vegna þess, að stefna þeirra er einokun og ríkisrekstur á öllum sviðum.