Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 5. nóv. 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur, leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess, þar sem 1. varaþingmaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi getur ekki vegna sérstakra anna tekið sæti á Alþingi, taki 2. varaþingmaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Karen Erla Erlingsdóttir ferðamálafulltrúi, Egilsstöðum, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl. `` Þá hefur borist svofellt bréf, dags. á Seyðisfirði 4. nóv. 1992: ,,Virðulegi forseti. Vegna sérstakra anna sé ég mér ekki fært að taka sæti á Alþingi á næstunni sem 1. varaþingmaður Framsfl. í Austurl. Virðingarfyllst, Jónas Hallgrímsson. `` Kjörbréf Karenar Erlu Erlingsdóttur hefur verið rannsakað og samþykkt. Hún hefur hins vegar ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Karen Erla Erlingsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Áður en gengið er til dagskrár og fyrir tekið eina dagskrármálið vill forseti geta þess að gert er ráð fyrir því að umræðu og afgreiðslu á málinu ljúki í dag en atkvæðagreiðsla fari ekki fram fyrr en klukkan 17.00 eða síðar að sjálfsögðu ef umræðu verður ekki lokið fyrir þann tíma.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá 1. minni hluta allshn. varðandi till. til þál. um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Með leyfi forseta mun ég gera grein fyrir því nál. sem er á þskj. 221. ,,Nefndin ræddi tillöguna á þremur fundum. Til viðræðna komu þeir lögfræðingar sem kennt hafa og kenna stjórnskipunarrétt eða almenna lögfræði við lagadeild Háskóla Íslands, Eiríkur Tómasson hrl., dr. Gunnar G. Schram prófessor, dr. Magnús K. Hannesson lektor og Sigurður Líndal prófessor og auk þeirra Ólafur Þ. Harðarson, stjórnmálafræðingur og lektor við félagsvísindadeild Háskóla Íslands. Íslensk stjórnskipun byggist á fulltrúalýðræði, sbr. 48. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir að alþingismenn séu eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum. Í almennum kosningum velja kjósendur þingmenn sem fá umboð til fjögurra ára. Í því umboði felst vald til að taka ákvörðun um samskipti Íslands við aðrar þjóðir eins og mælt er fyrir um þau í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði (EES). Þingmenn standa kjósendum sínum síðan skil gerða sinna þegar kjörtímabilið er á enda. Þjóðaratkvæðagreiðsla um EES-samninginn bryti í bága við þær hugmyndir sem hingað til hafa ráðið um fulltrúalýðræði hér á landi. Rísi vafi um það hvort alþjóðasamningur brjóti í bága við stjórnarskrána fæst ekki úr því skorið með þjóðaratkvæðagreiðslu. Stjórnarskránni verður aðeins breytt með þeim hætti sem getið er í 79. gr. hennar. Þeir sem styðja EES-samninginn en telja að hann brjóti í bága við stjórnarskrána hljóta að krefjast breytinga á henni og síðan þingrofs og nýrra kosninga. Það er þingmanna að meta hvort alþjóðasamningur samrýmist stjórnarskránni eða ekki. Í tveimur tilvikum hefur verið efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu hér á landi vegna breytinga á stjórnskipan ríkisins, árið 1918 um sambandslagasáttmálann við Dani og árið 1944 um afnám sambandslaganna og stofnun lýðveldis. Árið 1918 var framfylgt fyrirmælum í stjórnarskránni frá 1915 og þegar sambandslögin voru afnumin var það í samræmi við ákvæði í lögunum sjálfum. EES-samningnum verður með engu móti jafnað við fullveldið 1918 eða stofnun lýðveldis 1944. Engin krafa hefur komið fram á Alþingi um að stjórnarskránni verði breytt sérstaklega vegna EES-samningsins. Hins vegar hafa þingmenn úr Alþýðubandalagi, Framsóknarflokki og Samtökum um kvennalista flutt tvær breytingartillögur við stjórnarskrána. Samkvæmt hinni fyrri er auknum meiri hluta þingmanna veitt heimild til víðtæks framsals á íslensku ríkisvaldi til fjölþjóðlegrar stofnunar eða samtaka. Í hinni síðari er mælt fyrir um alþjóðasamninga og ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um lagafrumvörp eða tillögur til þingsályktunar. Þessar tillögur eru nú til meðferðar í sérstakri stjórnarskrárnefnd Alþingis. Frá því lýðveldið var stofnað má nefna þrjá tillögur um þjóðaratkvæði á Alþingi við meðferð mikilvægra samninga við erlend ríki eða fyrirtæki. Í öllum tilvikum voru tillögurnar felldar með atkvæðagreiðslu á þingi, þ.e. þegar fjallað var um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu (NATO), samninginn við Alusuisse um álverið í Straumsvík og aðild Íslands að Fríverslunarsamtökum Evrópu (EFTA). Í stuttu máli má því segja að það væri brot á íslenskri stjórnskipunarhefð að samþykkja þessa tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þátttöku Íslands í EES. Það gengi einnig í berhögg við fyrri niðurstöður á Alþingi þegar um mikilvæga alþjóðasamninga hefur verið að ræða. Sé litið sérstaklega á EES-samninginn og spurningar um það hvort afgreiðsla hans kalli á þjóðaratkvæðagreiðslu er ástæða til að staldra við fjögur meginatriði: 1. Þegar gengið var til þingkosninga í apríl 1991 höfðu staðið umræður um þátttöku Íslands í EES frá því í mars 1989. Hafði skapast víðtæk samstaða um nauðsyn þessarar þátttöku þótt um skeið hafi verið deilt um leiðir að því markmiði að efla tengslin við Evrópubandalagið (EB). Allir meginþættir EES-málsins lágu skýrir fyrir við þingkosningarnar og kjósendur gátu einnig gert sér grein fyrir afstöðu einstakra þingmanna og flokka. Málið bar hátt í kosningabaráttunni. Þingmenn fengu því umboð í kosningunum til að ljúka málinu. 2. EES-samningurinn er uppsegjanlegur með 12 mánaða fyrirvara. Hann bindur því ekki Ísland nema 12 mánuði í senn. Unnt er að rifta samningnum með einföldum meiri hluta á Alþingi. Yrði hann borinn upp og samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu væri Alþingi jafnframt að undirgangast þá pólitísku skuldbindingu að rifta honum ekki nema með sömu aðferð. Það er með öllu ástæðulaust að festa samninginn þannig í sessi, ekki síst með tilliti til þeirra breytinga er kunna að verða á EFTA og geta krafist skjótra viðbragða af hálfu íslenskra stjórnvalda. 3. Þó svo færi að EES-samningnum yrði vísað til þjóðaratkvæðagreiðslu yrði hún aðeins ráðgefandi. Þingmenn þyrftu því eftir sem áður að taka afstöðu til samningsins eftir sinni eigin sannfæringu í samræmi við 48. gr. stjórnarskrárinnar. Undan þeirri ábyrgð getur löggjafarvaldið ekki vikist. 4. EES-samningurinn hefur hlotið meiri og almennari kynningu en nokkur alþjóðasamningur síðan lýðveldið var stofnað. Samningaviðræður EFTA og EB fóru að verulegu leyti fram fyrir opnum tjöldum og hvers kyns fræðsluefni um samninginn er auðfengið og aðgengilegt. Það er því með öllu ónauðsynlegt að stofna til pólitískra átaka, sem mundu þar að auki líklega að verulegum hluta snúast um annað en EES, og töluverðra útgjalda með þjóðaratkvæðagreiðslu í því skyni að tryggja það að almenningur kynni sér EES-samninginn. Með vísan til þess sem hér hefur verið sagt er lagt til að þessari tillögu til þingsályktunar verði hafnað. --- Alþingi 3. nóvember 1992.`` Undir álitið rita Sólveig Pétursdóttir, Björn Bjarnason og Sigbjörn Gunnarsson. Virðulegi forseti. Til frekari skýringar á þessu nál. tel ég nauðsynlegt að minnast nánar á fáein meginatriði. Ef þáltill. hlyti samþykki yrði brotið blað í sögu íslenska lýðveldisins enda hefur þjóðaratkvæðagreiðsla ekki farið um slíkt einstakt mál frá stofnun þess. Hvað væri í raun að gerast með slíku samþykki? Eins og rakið er í nál. er fulltrúalýðræði eitt af grundvallaratriðum íslenskrar stjórnskipunar. Í 48. gr. stjórnarskrárinnar er þessi skipan fest í stjórnskipan okkar með þeirri reglu að alþingismenn eru eingöngu bundnir af sannfæringu sinni við afgreiðslu þingmála og ekki við neinar reglur frá kjósendum sínum. Reglur um fulltrúalýðræði eiga rætur sínar allar götur aftur til frönsku stjórnarbyltingarinnar. Þær byggja á þeirri hugsun að þjóðin kjósi með tilteknu millibili hóp útvalinna fulltrúa sinna til að taka ákvörðun um lagasetningu og afstöðu til þjóðmála í stað þess að þjóðin þurfi að gefa svör sín um slík ákvörðunaratriði í hvert og eitt skipti. Fulltrúalýðræðið byggir þannig að nokkru marki á því viðhorfi að það sé nauðsynlegt að greiða fyrir stjórnun þjóðfélagsins með því að tiltölulega þröngur hópur þjóðkjörinna fulltrúa taki ákvarðanir í þágu þjóðarinnar. Þessi hópur getur sinnt því að kynna sér hvert og eitt mál af nægilegri nákvæmni og tekið síðan afstöðu til þess á þeim grundvelli í stað þess að ætlast verði til að hver og einn þjóðfélagsþegn geti varið tíma sínum til þeirra þarfa. Þótt þjóðkjörnir fulltrúar sæki vissulega þetta vald sitt til kjósenda eru þeir um leið að gangast undir skyldu gagnvart kjósendum, skyldu til að kynna sér mál og taka ákvarðanir fyrir kjósendur á kjörtímabili sínu. Þjóðin á þannig tilkall til að fulltrúar hennar á löggjafarþingi sinni þessu hlutverki eftir sannfæringu sinni en leitist ekki við að varpa ábyrgðinni af einstaka ákvörðunum yfir á þjóðina. Fulltrúalýðræði byggir þó einnig á öðrum grunni. Í 48. gr. stjórnarskrárinnar kemur berum orðum fram að þingmenn eru ekki bundnir við neinar reglur frá kjósendum sínum heldur láti þeir sannfæringu sína ráða afstöðu sinni. Reglan tekur mið af því að það sé nauðsynlegt að skera á tengsl milli kjósenda og þingmanna meðan kjörtímabil stendur yfir því þingmenn verða stundum að taka nauðsynlegar ákvarðanir um þjóðfélagsmál sem geta verið óvinsælar meðal kjósenda þótt þær séu þjóðinni til heilla þegar til lengdar lætur. Ef slík mál yrðu borin undir atkvæði þjóðarinnar er hætt við að stundarhagsmunir réðu niðurstöðunni en ekki tillitið til áhrifa ákvörðunar til lengri tíma. Kjósendur fá í staðinn tækifæri sitt til að meta slíkar gerðir fulltrúa sinna við kosningar. Þegar hv. þm. ganga til atkvæðagreiðslu um þessa till. til þál. er þarft að hafa í huga hvort vilji sé til að höggva skarð í þennan grundvallarþátt í stjórnskipun okkar. Í nál. er tekið svo til orða að það yrði brot á íslenskri stjórnskipunarhefð að samþykkja fyrirliggjandi þáltill. Með þeim orðum er ekki verið að halda þeirri skoðun fram að þjóðaratkvæði væri í andstöðu við reglur stjórnarskrárinnar enda ber mönnum almennt saman um að Alþingi hafi út af fyrir sig stjórnskipulega heimild til að ákveða að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram. Á hinn bóginn væri samþykki tillögunnar andstætt markmiði fulltrúalýðræðis og að auki í andstöðu við hefðir sem hafa ríkt án undantekninga í nærfellt hálfa öld. Í fyrsta sinn í sögu lýðveldisins mundu hv. þm. bregðast þeirri skyldu sinni gagnvart þjóðinni að taka afstöðu til þingmáls eftir sinni eigin sannfæringu sem þeir verða að standa ábyrgir fyrir við kjósendur. Um leið væri verið að bregðast þeim anda sem reglur stjórnarskrárinnar byggja á. Er þetta breyting sem hv. þm. vilja standa að? Þegar hver og einn gerir það upp við sig er full ástæða til að huga líka að afleiðingunum. Þegar litið er til afleiðinganna staðnæmist ég fyrst við þá spurningu hvert þetta fordæmi getur leitt. Því neitar enginn að EES-málið er umfangsmikið og hefur mikil áhrif á fjölbreytileg atriði í þjóðfélaginu. Eins og fram kemur í nál. er hins vegar ekki hægt að líta fram hjá því að við þingkosningar 1991 höfðu verið uppi umræður í þó nokkurn tíma um þetta mál. Kjósendum var ljóst þegar þeir gengu að kjörborði að ef áætlanir gengju eftir um framvindu þessa máls kæmi það í hlut fulltrúanna sem þeir voru að kjósa að taka afstöðu til þess. Kjósendur völdu þannig fulltrúa sína til að taka m.a. ákvörðun um EES og höfðu ekki tilefni til að búast við öðru en að málinu lyki á kjörtímabilinu. Við undirritaðir nefndarmenn teljum því engan vafa á því að þingmenn hafi fullt umboð þjóðarinnar til að ráða fram úr þessu máli hver og einn eftir sinni sannfæringu. Ef Alþingi víkst undan þeirri skyldu sinni nú hlýtur sú spurning að vakna rakleitt í kjölfarið hvort ekki þurfi að bera önnur mikilvæg þjóðfélagsmál einnig undir þjóðaratkvæði. Á að greiða þjóðaratkvæði t.d. um fiskveiðistefnuna, byggðastefnuna eða ríkisfjármál? Stefnumið frambjóðenda við síðustu alþingiskosningar til þessara mála voru kynnt kjósendum áður en þeir gengu til atkvæða líkt og afstaða frambjóðenda til EES. Fyrir mitt leyti fæ ég illa séð hver grundvallarmunur er á þessum málum innbyrðis enda skipta þau öll verulegu máli fyrir almenning. Kjarninn í þessu er einfaldlega sá að spurning um aðild að EES nýtur engrar þeirrar sérstöðu sem réttlætir að hún verði ein lögð undir þjóðina á meðan Alþingi tekur afstöðu til annarra mikilvægra mála. Með ákvörðun um þjóðaratkvæði nú væri skapað fordæmi sem er erfitt að sjá hvert gæti leitt. Ef það er í raun vilji til að breyta grundvallarreglum stjórnskipunar okkar um fulltrúalýðræði verður að taka ákvörðun um þá breytingu á miklu breiðari grundvelli og án þess að afstaða hv. þm. dragi dám af afstöðu þeirra til eins tiltekins máls, þ.e. aðildarinnar að EES. Varðandi afleiðingarnar sem gætu orðið af samþykkt þáltill. verður einnig að spyrja annarrar spurningar. Nú hefði verið gengið út frá því að ef þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram yrði hún eingöngu ráðgefandi. Til hvers mundi hún þá leiða? Eftir sem áður segir í 48. gr. stjórnarskrárinnar að þingmenn verði að taka afstöðu til þingmála eftir sannfæringu sinni. Sú sannfæring á ekki að taka mið af öðru en hvort hver og einn telji rétt eftir gaumgæfilaga athugun að samþykkja aðild að EES eða ekki. Sannfæringin á ekki að ráðast af meiri hluta atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Eða pólitískum þrýstingi í þinginu.

Mundu hv. þm. fylgja reglum 48. gr. stjórnarskrárinnar eða mundu andstæðingar aðildar að EES greiða henni atkvæði að undangengnu þjóðaratkvæði þar sem hún væri samþykkt? Ef sannfæringin á að ráða eins og stjórnarskráin býður þjónar þjóðaratkvæði engum tilgangi. Ef meirihlutavilji þjóðarinnar í slíkri atkvæðagreiðslu á að ráða framgangi þessa máls á Alþingi er allt eins hugsanlegt að þingmenn verði að greiða atkvæði í andstöðu við sannfæringu sína og brjóta þar með gegn stjórnarskránni. Enn einni spurningu má varpa fram til umhugsunar. Ef þáltill. væri samþykkt og þjóðaratkvæði færi fram þar sem meiri hluti kjósenda samþykkti aðild að EES, hver væri þá staða Alþingis að falla frá þeirri aðild á síðari stigum? Í nál. er bent á að EES-samningurinn sé uppsegjanlegur með 12 mánaða fyrirvara. Þessi staðreynd skiptir vissulega máli þegar afstaða er tekin yfirleitt til aðildar að EES. Margvíslegar breytingar gætu orðið í alþjóðamálum og samvinnu Evrópuríkja sem gætu valdið því að Alþingi teldi ástæðu til að nýta þennan uppsagnarrétt. Ef þjóðaratkvæði hefur farið fram um aðild að samningnum í upphafi má telja einsýnt að Alþingi væri tæplega stætt á að ákveða uppsögn án undangengins samþykkis í þjóðaratkvæðagreiðslu nema viðhorf um neyðarrétt gætu réttlætt það. Í þessu ljósi væri meira og minna búið að binda samninginn þannig í sessi að ógerlegt væri að losna frá honum aftur með almennum reglum um meirhlutavilja Alþingis sem gilda þó um afnám laga. Með þessum hætti gæti Ísland verið aðili að EES um ókominn tíma án tillits til þingvilja. Ef þjóðin á að ráða á einhverjum tíma hvort við séum áfram aðilar að EES má eins spyrja hér í leiðinni hvernig ætti að bregðast við ef líkur væru á að þjóðin væri almennt orðin andstæð aðildinni? Væri Alþingi þá skylt að hlutast til um þjóðaratkvæðagreiðslu gagnstætt vilja meiri hluta þess til að staðreyna hvort sú væri orðin raunin? Væri Alþingi þá skuldbundið pólitískt til að ákveða uppsögn samningsins? Þá er rétt að hafa það í huga að þegar kemur að næstu alþingiskosningum mun þjóðin væntanlega hafa fengið reynslu af EES-samningnum. Næstu kosningar gætu þannig hæglega snúist um EES-samninginn á þann hátt að þeir stjórnarandstöðuflokkar sem hafa lýst sig andvíga samningnum gætu lýst því yfir að þeir muni segja honum upp fái þeir til þess traust kjósenda. Eins og ég gat um áður er ein af ástæðunum fyrir afstöðu þeirra sem standa að þessu nál. sú að samþykki þáltill. gæfi fordæmi sem gæti fyrr en varir leitt af sér þann nýja hátt í stjórnskipan okkar að fulltrúalýðræðið hyrfi í skugga ákvarðana í þjóðaratkvæðagreiðslum. Ég lýsti einnig þeirri skoðun hér áður að slíkar stórfelldar breytingar yrði að ákveða algerlega óháð einu einstöku máli. Sú breyting gæti læðst inn í stjórnskipunina með þessu eina fordæmi og við breytingunni sem slíkri viljum við vara. Með því að taka upp þjóðaratkvæði sem almenna reglu til að leysa úr öllum veigameiri eða umdeildari málum væri í raun verið að færa löggjafarvaldið frá Alþingi. Lýðræðið byggir vissulega á því að valdið til löggjafar er sótt til þjóðarinnar. En í hvaða ógöngur væri stefnt ef þjóðarákvörðun um lagasetningu á að vera aðalreglan? Lagasetning getur ekki alltaf verið vinsæl. Það má minnast þess að litlu munaði t.d. á sínum tíma að nægilegur fjöldi þingmanna á danska þjóðþinginu fengist til að samþykkja tillögu um þjóðaratkvæði um afhendingu handritanna til Íslands. Ætli meiri hluti hefði fengist fyrir þeim málalokum sem urðu okkur í hag ef þjóðaratkvæðagreiðsla hefði farið fram? Reynslan í þeim ríkjum Evrópu þar sem mislöng hefð er fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum getur einnig verið okkur til umhugsunar. Í Danmörku hefur t.d. verið deilt á ofnotkun þjóðaratkvæðagreiðslna sem öðrum þræði stafar þó af þeirri aðstöðu að þar hafa gjarnan setið við stjórn ríkisstjórnir sem hafa ekki haft þingmeirihluta að baki sér og hafa því gripið til þjóðaratkvæðis um veigamikil mál til að styrkja stöðu sína. Þar hafa verið uppi ádeilur á notkun þjóðaratkvæðagreiðslna um flóknari mál og bent á að hinn almenni kjósandi eigi að vonum erfitt með að taka afstöðu til þeirra á málefnalegum grundvelli. Því hefur verið borið við að í slíkri stöðu hverfi flestir kjósendur að þeirri lausn að greiða atkvæði í samræmi við afstöðu þess stjórnmálaflokks eða stjórnarmanns sem þeir bera helst traust til þó vissulega megi finna áberandi dæmi um hið gagnstæða. Í Sviss hefur lengi verið viðtekinn háttur að ráðið sé fram úr mikilvægum málum með þjóðaratkvæði. Reynslan þar hefur á hinn bóginn sýnt að kjörsókn er almennt dræm og verður minni eftir því sem þjóðaratkvæði eru tíðari. Því hefur einnig verið haldið fram að reynslan í Sviss hafi sýnt áberandi tilhneigingu til að niðurstöður í þjóðaratkvæði verði almennt íhaldssamar og hneigist að því að fyrirbyggja breytingar. Sem dæmi hefur m.a. verið bent á hvernig hefur farið í þjóðaratkvæði gegnum árin um tillögur um kosningarrétt kvenna. Til viðbótar því sem nú hefur verið sagt þá virðist sem framkvæmd þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu er hér er til umræðu gæti orðið miklum erfiðleikum bundin. Þá er ekki einungis átt við erfiðan árstíma hvað veðurfar snertir heldur bárust mér þær fregnir í gær að samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu væri miklum erfiðleikum háð að halda slíkar kosningar frá 15. nóv. til 15. jan. Ástæðan er sú að á því tímabili stendur yfir vinna við uppfærslu þjóðskrár sem er meginverkefni stofnunarinnar. Það hefði miklar afleiðingar að fresta því verkefni, t.d. væri ekki hægt að leggja á skatta og erfiðleikar gætu skapast fyrir Tryggingastofnun ríkisins. Samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði mun hins vegar taka gildi um næstu áramót og fyrir þann tíma verða hv. þm. að hafa gert upp hug sinn til samningsins. Virðulegi forseti. Beint lýðræði með notkun þjóðaratkvæðagreiðslna getur vel haft sína kosti. Ókostirnir eru hins vegar einnig fyrir hendi og vega þungt. Við undirritaðir nefndarmenn teljum stórlega varhugavert að ganga inn á þessa braut hér á landi án þess að umfangsmikil athugun og umræða eigi sér stað um kosti og ókosti hennar. Slík umræða mundi snúa að einu mikilvægasta grunnatriðinu í stjórnskipun okkar og má ekki verða lituð af afstöðu þeirra sem taka þátt í henni til aðildar að samningi um EES.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 226 frá 2. minni hluta allshn. um till. til þál. um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Í íslensku stjórnarskránni eru nokkur ákvæði um að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram, t.d. ef ágreiningur verður milli forseta og þings um staðfestingu laga. Alþingi getur tvímælalaust ákveðið hvenær sem er að leita álits þjóðarinnar og vísað málum til þjóðaratkvæðagreiðslu telji það sérstaka þörf á því. Þjóðaratkvæðagreiðslur hafa farið nokkrum sinnum fram, m.a. tvisvar um breytingar á stjórnskipun landsins, árið 1918, þegar Ísland varð fullvalda ríki og við lýðveldisstofnunina árið 1944. Annar minni hluti allshn. telur sérstaka ástæðu til að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Fyrir því er hægt að færa mörg rök en ég mun að þessu sinni aðeins nefna nokkur þar sem þau eru svo skýr að frekar þarf ekki vitnanna við. Þjóðaratkvæðagreiðsla um samninginn er í fullu samræmi við þróun síðustu ára og áratuga í öðrum löndum Vestur-Evrópu þar sem þjóðaratkvæðagreiðslum hefur í vaxandi mæli verið beitt, og þá sérstaklega í sambandi við samningana um nánara samstarf Evrópuríkja. Það er lýðræðislegt andsvar við vaxandi áhrifum stofnana og embættismanna. En sú þróun hefur ekki síst orðið áhyggjuefni innan Evrópubandalagsins vegna hins gífurlega miðstjórnarvalds í Brussel. Sú stefna kemur reyndar fram á Alþingi nú í hverju frv. af öðru frá hæstv. ríkisstjórn þar sem heimildir skal veita til að setja reglugerðir og taka ákvarðanir um mikilvæg mál samkvæmt þeim. Því hefur heldur ekki verið haldið fram að þjóðaratkvæðagreiðsla um Maastricht-samninginn í Danmörku og Frakklandi sl. sumar hafi ekki átt rétt á sér. Þvert á móti hafi þær breytt viðhorfi og leyst úr læðingi umræðu sem bæld hafði verið niður þannig að Evrópa verði ekki sú sama á eftir. Það kemur varla til greina að þeir sem mestan áhuga hafa á nánum tengslum Íslands við önnur Evrópulönd telji það ekki sjálfsagt að við fylgjum þessari lýðræðislegu þróun nágranna okkar heldur vilji halda sig í einhverjar steinrunnar kennisetningar. Það er líka athyglisvert fyrir okkur hér á Alþingi að þegar Danir breyttu fyrir nokkru skipan þjóðþings síns úr tveimur deildum í eina voru um leið sett inn ákvæði um rýmkaðar heimildir til að óska eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég veit ekki hvort þetta var rætt við undirbúninginn að breytingu á þingsköpum Alþingis nú fyrir skömmu. Allir eru sammála um að samningurinn er mjög umfangsmikill og fyrir Íslendinga hefur hann áhrif á flest svið þjóðlífsins frá öræfum landsins til ystu marka fiskveiðilögsögunnar. Yrði hann tvímælalaust víðtækasti fjölþjóðasamningur sem Íslendingar hefðu gert. Þegar um er að ræða svo örlagaríka ákvörðun er það lýðræðisleg krafa að þjóðin fái að segja álit sitt á samningnum áður en Alþingi afgreiðir hann með einföldum meiri hluta. Þá sanngjörnu kröfu hafa fjölmenn félagasamtök sett fram, svo sem Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Stéttarsamband bænda og Neytendasamtökin auk þess sem tugir þúsunda kjósenda hafa sent Alþingi áskorun um það. Það kom fram í gær við kynningu formanna þessara samtaka á afstöðu þeirra að þeir teldu sérstaka ástæðu til þjóðaratkvæðagreiðslu að þessu sinni þar sem horfur eru á að ekki fari fram alþingiskosningar fyrir endanlega afgreiðslu málsins eins og kveðið er á um í stjórnarskránni vegna beytinga á henni. Nauðsynlegur undanfari að þjóðaratkvæðagreiðslu er ítarleg kynning á efni samningsins. Slík kynning er besta andsvarið við fullyrðingu um að þjóðin hafi ekki næga þekkingu til að taka afstöðu til efnis samningsins. Að vísu er það rétt að mörg atriði samningsins eru enn þá óljós enda margt ófrágengið. Í samningaviðræðum sem nú standa yfir um slík atriði hefur komið fram að Evrópubandalagið vill ganga lengra en áður hefur komið fram í þá átt að láta sínar reglur gilda. En að sjálfsögðu er hægt að gera grein fyrir því um hvaða atriði er þar verið að deila og út í hvaða áhættu er lagt ef ákvörðun er tekin áður en þeim er ráðið til lykta. Því miður er vægt til orða tekið að ríkisstjórnin hafi vanrækt hlutlausa kynningu á efni og afleiðingum samningsins þótt slík kynning sé mjög mikilvæg, ekki síst í þeim tilgangi að gera það sem unnt er til að koma í veg fyrir hörð átök í þjóðfélaginu eftir afgreiðslu málsins hvort sem samningurinn verður samþykktur eða honum hafnað. Við undirritaðir nefndarmenn, Jón Helgason, Kristinn H. Gunnarsson, Anna Ólafsdóttir Björnsson og Ólafur Þ. Þórðarson, sem skipum 2. minni hluta allshn. leggjum til að þáltill. verði samþykkt óbreytt. Það gera einnig nefndarmennirnir Eyjólfur Konráð Jónsson og Ingi Björn Albertsson sem skipa 3. minni hluta allshn. þó að þeir hafi kosið að skila séráliti.

Hæstv. forseti. Þar sem samkomulag er um að leitast við að afgreiða málið á þessum degi mun ég stytta mál mitt sem mest í þessari framsögu minni. Til að svo megi verða kýs ég að vitna til nál. og víkja sem minnst út frá textanum en ég get ekki alveg komist hjá því. Þótt Evrópumálin séu hin flóknustu má segja að þessi þáttur þeirra, þ.e. þjóðaratkvæðagreiðslan, sé einfaldur. Spurningin er í rauninni: Er það rétt og skynsamlegt að þjóðin fái að meta hvort hún sé samþykk efni þessarar tillögu? Um það er spurt, annað ekki. Þess vegna er þessi þáttur í sjálfu sér mjög einfaldur og þarf ekki að fara um það fleiri orðum. Almenningur þarf ekki t.d. að leggjast í lestur þúsunda blaðsíðna til þess að svara þeirri einföldu spurningu. Ég vil því helst losna við að svara málalengingum og útúrsnúningum um þau efni. Ljóst er að Alþingi getur, ef það vill, ákveðið atkvæðagreiðsluna en það getur líka hundsað vilja meiri hlutans. Verði það gert er ekki við góðu að búast við afgreiðslu EES-málsins í heild sinni eða öllu heldur draganna sem fyrir liggja um Evrópskt efnahagssvæði, því að enn eru það ekki nema drög. Það hefur enginn samþykkt neinn EES-samning mér vitanlega og verður kannski aldrei. Af þessum sökum vonast ég til að menn spari hér stóru orðin og skal reyna að gera það. Ég vil þó gera um það athugasemd að áður en nál. okkar Inga Björns Albertssonar barst, þ.e. þriðja nefndarálitið, var búið að geta þess í nál. annarra manna, þeirra sem flytja nál. 2. minni hluta nefndarinnar. Það taldi ég ósmekklegt og ekki við hæfi. Það er ástæðulaust að hafa um það fleiri orð. Enda þótt ágreiningur sé mikill um aðild að EES er það almenn skoðun að það mál sé hið mikilvægasta frá stofnun lýðveldisins. Enginn getur dæmt um hvort EES sé nú komið í endanlegt horf. Það hefur mótast á undangengnum missirum og er að mótast enn þann dag í dag. Til þess að fá úr því skorið hver sé vilji þjóðarinnar er bara ein leið og má raunar segja að aldrei hafi verið meiri ástæða til að láta fara fram allsherjaratkvæðagreiðslu en einmitt við þessar aðstæður. Það hefur komið fram í skoðanakönnunum að mikill meiri hluti virðist vera meðal þjóðarinnar um að efna til allsherjaratkvæðagreiðslu. Það er athyglisvert að þjóðin vill fá að segja sitt álit á málinu án tilits til þess hvort menn styðja aðildina að EES eða ekki. Það er skoðun 3. minni hluta að samþykkt tillögunnar mundi leiða til markvissari kynningu á innihaldi samningsins, bæði kostum og göllum, sem gerði fólki fært að mynda sér skoðun og greiða atkvæði í samræmi við það. Svar þjóðarinnar er hins vegar ekki bindandi fyrir þingheim, eins og hér hefur komið fram, sem eftir sem áður getur og er raunar skyldur til að greiða atkvæði samkvæmt samvisku sinni. Hver þingmaður er skyldur til þess. Þriðji minni hluti bendir á að víða um Evrópu fara fram þjóðaratkvæðagreiðslur í mjög auknum mæli. Þá er einnig vert að benda á að fimm þjóðaratkvæðagreiðslur hafa farið fram á Íslandi á undangengnum áratugum eins og einnig hefur komið fram og skal ég ekki endurtaka það sem aðrir hafa sagt. Það er rétt að fjölmenn félagasamtök lýsa yfir kröfu um þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér hafa verið nefnd samtök eins og BSRB, ASÍ, Stéttarsamband bænda, Neytendasamtökin o.s.frv. Einnig hafa tugþúsundir Íslendinga undirritað slíkar áskoranir. Ég held því að viljinn um þetta mál sé nokkuð ljós. En okkur vantar að fá að vita viljann um það hvert við leggjum héðan í frá og það ættu menn helst að vera sammála um. Ef reynt er að knýja málið fram án þjóðaratkvæðagreiðslu gæti það haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Málið er ekki flokkspólitískt. Deilur um flokka eða ríkisstjórn eiga þar ekki heima. Þetta er mál sem er þannig vaxið að menn skiptast ekki eftir flokkum við stuðning eða andstöðu við það. Sá sem hefur trú á málstað sínum og kynnir hann rækilega er að sjálfsögðu óhræddur að leggja sína samvisku og málstað undir dóm þjóðarinnar. Það er langt í frá að Evrópuþjóðirnar hafi leyst sín mál eða að þau séu í höfn. Það sést best á því að þessar þjóðir standa ráðþrota við lausn hernaðarlegra átaka í álfunni sem Íslendingar vilja síst af öllu blandast í. Daglega berast líka fregnir af harkalegum pólitískum átökum í Evrópulöndunum, löndunum í álfunni okkar. Í stofnunum Evrópubandalagsins eru líka slík pólitísk átök og þau fara ekki minnkandi heldur vaxandi. Íslendingum ber líka að varast að blanda sér í slíkar deilur. Nú síðast heyrum við fregnir af því að fríverslunarsamtökin, GATT, aðalsamtökin sem við höfum trúað á, bæði þessi þjóð og aðrar frjálsar þjóðir, að gætu opnað heiminn fyrir frjálsum viðskiptum og meiri auðlegð, eru nánast í uppnámi. Það veit enginn hver annan grefur. Það er að verða styrjaldarástand í óeiginlegri merkingu, pólitískri merkingu, á milli Bandaríkjanna og Evrópubandalagsins sérstaklega og Japans raunar líka, um það hvernig fara megi með viðskiptafrelsið sem menn tengdu við GATT. Það er ekki sérstaklega skemmtilegt fyrir okkur að taka afstöðu í því máli með eða móti einhverjum. Við verðum auðvitað að hafa okkar sjálfstæði og okkar eigin pólitísku skoðun eins og við höfum alltaf haft en ekki að ánetjast einhverjum öðrum skoðunum yfirgnæfandi stórveldis. Ef svo illa tækist til að þetta mál leystist ekki og það með þeim hætti að tillagan yrði samþykkt er mikill vandi fyrir höndum. Hér er talað fjálglega um fulltrúalýðræði. Hvað það er veit ég naumast. Ég er hæstaréttarlögmaður engu að síður. Þetta er nýtt af nálinni hygg ég, alla vega finn ég þetta orð ekki í orðabókum. Þetta er líklega eitthvað sem notað er á tyllidögum. Fullveldis landsins er af sögulegum ástæðum vendilega gætt í sjálfri stjórnarskránni og henni er erfitt að breyta án víðtæks stuðnings. Það er styrkur okkar í samskiptum við þá sem við viljum semja við, á grundvelli laga okkar að sjálfsögðu, að það er nánast ekki hægt að breyta stjórnarskránni. Þetta skilja þrautreyndir, erlendir samningamenn sem okkur eru velviljaðir. Það var svo vel gengið frá stjórnarskránni að hún er nærri því óhagganleg. Það er varla hægt að afnema neitt af fullveldinu og gefa það til annarra. Það er nánast ekki hægt. Málið er þess vegna gífurlega vandasamt og ég held að við ættum öll að gera okkur grein fyrir því. Þriðji minni hluti telur engin vandkvæði á því að ná tvíhliða samningum í samráði við önnur EFTA-ríki en oftast mætti ná svipuðum árangri með einhliða lagasetningu af okkar hálfu. Það getum við gert. Við getum reynt að aðlaga ýmislegt að þeirri þróun sem er í Evrópu og ekkert nema sjálfsagt um það að segja að borga þar með óbeint eitthvað af kostnaðinum sem við höfum þegar lagt í. En samkvæmt þeim reglum sem við mundum hafa í skiptum við EFTA, sem kannski yrði eitt eftir, gætum við kannski samið beint við þá. En við mundum auðvitað fylgjast með þróuninni og herma gömul og ný loforð Evrópubandalagsins um að taka upp tvíhliða viðræður við okkur, sem ekki hefur mátt nefna nú um langt skeið, upp á bandalagið sjálft, hið heilaga bandalag, og vita hvort þeir minntust þess ekki að þeir hafa bæði í mín eyru og margra annarra heitið því að við sætum við svipað borð og þeir. Þeir hafa sagt það, t.d. Henning Christophersen, aðstoðarframkvæmdastjóri í framkvæmdastjórninni, að við hefðum gert allt sem að okkur sneri, þ.e. við hefðum opnað alla markaði með fríverslun til Íslands fyrir þá með verslun á þeirra afurðum, iðnaðarvarningnum til okkar, en þeir hefðu svikist um að gera það sama gagnvart okkur, t.d. að því er varðaði fiskinn sem fer til Spánar og Portúgal. Ég ætlaði sem sagt ekki að fara út í langt mál. Það er ástæðulaust. Ég held að þingmenn séu orðnir nægilega menntaðir eða þreyttir eins og utanrrh. sem sagðist hundleiður á þessu bandalagi. Það er langt síðan hann sagði það, blessaður. Við hv. þm. Ingi Björn Albertsson leggjum til að þáltill. verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Það er óþarfi að halda langa ræðu um þetta mál nú. Bæði hefur málið verið ítarlega rætt á Alþingi og sömuleiðis og ekki síður með þjóðinni á fjölmörgum fundum og manna á meðal. Ég stend þó upp til að gera grein fyrir þeirri ákveðnu niðurstöðu Framsfl. að halda beri þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild að hinu Evrópska efnahagssvæði. Það samþykkti flokkurinn einróma á miðstjórnarfundi sínum 2. maí sl. og hefur ítrekað þá samþykkt iðulega síðan. Það var gert að mjög vel athuguðu máli. Í rauninni þykir mér að þyngstu rökin fyrir því að þjóðaratkvæðagreiðsla verði haldin um þetta mál hafi komið fram í orðum hæstv. utanrrh. sem hefur sagt það aftur og aftur hér á hinu Alþingi að þetta sé mesti milliríkjasamningur sem Íslendingar hafa nokkru sinni gert. Ég hygg að þetta sér rétt hjá hæstv. utanrrh. Það eru því mjög veigamikil rök fyrir því að þjóðin fái að segja álit sitt á svo veigamiklum samningi. Auk þess hefur komið fram mjög eindregin ósk frá fjölda manna að fá að segja álit sitt á samningnum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Nægir þar að nefna rúmlega 34 þúsund kosningabæra einstaklinga sem hafa skrifað undir áskorun til Alþingis. Sömuleiðis hafa Neytendasamtökin, félög launþega og bænda eindregið skorað á AlÞingi að þjóðaratkvæðagreiðsla verði höfð um samninginn. Samkvæmt síðustu skoðanakönnun munu yfir 70% aðspurðra telja að þjóðaratkvæðagreiðslu beri að hafa um samninginn. Það er afar athyglisvert að í þeim hópi eru fjölmargir sem svöruðu aðspurðir að þeir styddu þennan samning. Þarna eru vitanlega fram komin afar veigamikil rök fyrir því að um samninginn verði fjallað í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þessi samningur er mjög umdeildur. Á því er ekki nokkur vafi og það hljóta bæði þeir sem sækja fast að fá hann samþykktan og þeir sem eru andsnúnir honum að viðurkenna. Það er afar veikt að knýja svo umdeildan samning í gegnum Alþingi en neita þjóðinni að segja álit sitt á honum. Með því er að mínu mati verið að stofna til átaka sem við sjáum ekki fyrir endann á. Ríkisstjórnin stæði satt að segja langtum sterkari að vígi ef hún hlyti stuðning þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu við þennan samning. Hún mundi bæði styrkja þá ætlan sína að fá samninginn samþykktan og styrkjast sjálf mjög í sessi. Ég vek athygli á því að í þessari sömu skoðanakönnun kom fram að meiri hluti þeirra sem aðspurðir voru eru fylgjandi því að samningurinn verði gerður. Ég hlustaði að sjálfsögðu á rök hjá hv. flm. 1. minni hluta hér áðan og þótti þau heldur léttvæg. Við erum ekki að leggja til að almennt verði sú regla upp tekin að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um fjárlögin eins og kom fram eða eitthvað þess háttar. Ég tel að sá samanburður sé alveg út í hött ef ég leyfi mér að orða það svo. Við erum að leggja til að þjóðaratkvæðagreiðsla verði haldin um þann mikilvægasta alþjóðasamning sem gerður hefur verið af hálfu Íslendinga, svo notuð séu orð hæstv. utanrrh. Væntanlega verða slíkir samningar ekki margir. Ég hlýt einnig að taka undir það með hv. síðasta ræðumanni að þetta með fulltrúalýðveldið, orð sem skyndilega hefur sprottið upp og virðist notað, eins og hann orðaði það, á tyllidögum, er gott og blessað út af fyrir sig. En það er enginn að tala um að kollvarpa þessu fulltrúalýðveldi. Ég vísa því einnig á bug að þingmönnum beri svo ákveðið að fara eftir sinni sannfæringu að þeir megi ekki hlusta á vilja þjóðarinnar. Hvers konar rök eru það? Ég vil spyrja hv. þm.: Hve margir eru þeir hér inni sem hafa ekki hlustað á rök sinna umbjóðenda og kannski breytt sinni sannfæringu? Sannfæringin mótast vitanlega af svo mörgu og hún mótast af eigin skoðun þingmannsins á málinu að sjálfsögðu. Ég vona að enginn þingmaður sé svo þver í sínum skoðunum að hann hlusti ekki á rök annarra, bæði andstæðinga og ekki síst sinna umbjóðenda. Hér er í raun og veru verið að gefa kjósendum, Íslendingum sem hafa kosningarrétt, tækifæri til þess að segja sína skoðun. Ég yrði ekki undrandi þótt það kynni að hafa áhrif á afstöðu einhvers þingmanns og mér finnst það fullkomlega eðlilegt. Þau rök hafa verið færð fram að þessi samningur sé svo flókinn að ekki sé hægt að leggja hann fyrir þjóðina. Ég vísa því fullkomlega á bug og vísa reyndar á rökstuðning 1. minni hluta sem segir að þessi samningur hafi verið mjög vel kynntur fyrir þjóðinni. Ég er að vísu þeirrar skoðunar að það þurfi að gerast enn þá betur. Ég treysti þjóðinni afar vel til að segja álit sitt á þessum samningi. Ég treysti því og veit reyndar að það er engum vafa undirorpið að hægt er að leggja fram öll meginrök með og á móti þessum samningi á mjög skiljanlegu máli fyrir þjóðina alla. Ég þykist vita að hæstv. utanrrh. telji að utanrrn. hafi gert það eins og kemur fram í áliti 1. minni hluta. Ég vara við því að knýja þennan samning fram án þess að verða við þeirri eindrægu og einlægu ósk mikils meiri hluta þjóðarinnar, sem ég hef rakið hér, og ég óttast að það leiði til ófarnaðar ef það er gert. Þetta eru meginástæðurnar fyrir því að Framsfl. mælir eindregið með því að þjóðaratkvæðagreiðsla verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í nál. 2. og 3. minni hluta allshn. er það skoðun meiri hluta nefndarfólks allshn. að krafan um þjóðaratkvæði sé krafa um lýðræðisleg vinnubrögð í meðferð þessa máls. Á sömu forsendum hafa öll fjölmennustu launþegasamtök landsins krafist þjóðaratkvæðagreiðslu, einnig hagsmunasamtök á borð við Neytendasamtökin að ógleymdri áskorun liðlega 34.000 kjósenda víðs vegar að af landinu. Samkvæmt skoðanakönnunum vilja um 70% þjóðarinnar þjóðaratkvæðagreiðslu. Víða erlendis, ekki síst í Evrópu, hefur farið fram ábyrg umræða um ástæður þess að stjórnmálamenn virðast hafa allt of lítil tengsl við umbjóðendur sína og þann lærdóm hafa stjórnmálamenn m.a. dregið af úrslitum þjóðaratkvæðagreiðslna. Þessi umræða hefur m.a. fjallað um grundvallarspurningar um lýðræði og leikreglur þess. Ég held að það sé ástæða til að við tökum þessa umræðu alvarlega. Það er mín skoðun að ástæða væri til að efna oftar til þjóðaratkvæðagreiðslu en nú er gert. Eins og fram kom í ræðu minni við 1. umr. þessa máls höfum við kvennalistakonur flutt á Alþingi tillögur um að þjóðin og íbúar einstakra sveitarfélaga eigi þess oftar kost að segja álit sitt í þjóðaratkvæðagreiðslu og allsherjaratkvæðagreiðslu innan sveitarfélaga. Auk þess tel ég að til séu mál sem eru svo stór og afdrifarík fyrir allan almenning að ekki sé forsvaranlegt annað en að spyrja þjóðina álits á þeim og um það geti allir sameinast, bæði þeir sem vilja fjölga þjóðaratkvæðagreiðslum og einnig þeir sem aðeins vilja að þær séu hafðar um veigamestu álitamálin sem þjóðin stendur frammi fyrir. Ég vil taka heilshugar undir það sem segir í nýútkomnum bæklingi frá BSRB um EES. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Krafan um að þjóðin taki milliliðalaust afstöðu til þessa stórmáls kemur bæði frá fylgismönnum og andstæðingum samningsins. Þjóðaratkvæðagreiðsla leiðir til meiri og markvissari umræðu um kosti þess og galla fyrir Íslendinga að eiga aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Röksemdir þarf að íhuga gaumgæfilegar og ætla má að þær komist betur til skila jafnt innan þings sem utan. Þjóðaratkvæðagreiðsla um Maastricht-samkomulagið í Danmörku og Frakklandi var til að örva umræður og skoðanaskipti og fyrir vikið eru viðkomandi þjóðir mun betur í stakk búnar til að taka afstöðu um eigið samfélag í nútíð og framtíð. Það er mikilvægt að niðurstaða í jafnafdrifaríku máli sé sannanlega byggð á yfirlýstum vilja meiri hluta þjóðarinnar. Með þjóðaratkvæðagreiðslu tekur þjóðin ábyrgð á niðurstöðunni á hvorn veginn sem hún verður. Fyrir bragðið verður aðlögun okkar að þróuninni í Evrópu auðveldari utan eða innan EES. Samningurinn um EES hefur í för með sér viðamiklar breytingar á fjölmörgum sviðum. Mjög deildar meiningar eru um hvort þær breytingar séu til góðs eða ills. Nánari umfjöllun er ein af forsendum þess að þjóðin verði sátt við niðurstöðuna, hver svo sem hún verður.`` Það er ljóst að ekkert mælir gegn því tæknilega séð að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram, heldur ekki ef litið er á stjórnskipun landsins. Til þess að svo megi verða þarf aðeins eitt: Að Alþingi samþykki það. Á það mun reyna á eftir. Það kom fram í máli allra þeirra er komu á fund hv. allshn. að slík atkvæðagreiðsla væri bæði lögleg og í samræmi við íslenska stjórnskipan. Það væri fyrst og fremst pólitísk ákvörðun hvort hún færi fram eða ekki. Hins vegar komu fram í þessum umræðum vangaveltur um það hvort íslensk stjórnskipunarhefð væri fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu og í þetta hálmstrá hafa þremenningarnir sem snerust gegn þjóðaratkvæði í allshn. nú gripið. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í þessa umræðu en mér finnst nauðsynlegt að þetta komi fram vegna nál. hv. 1. minni hluta nefndarinnar. Miklar umræður hafa verið um lýðræði, bæði beint lýðræði og fulltrúalýðræði og þessar umræður eru að mörgu leyti mjög gagnlegar. Þær urðu m.a. tilefni töluverðrar umfjöllunar nefndarinnar um málið. Þar kom fram, sem ég sé nú að er ein helsta röksemd hv. 1. minni hluta, að kjörnir fulltrúar séu einungis ,,bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum``, eins og segir í nál. þeirra. Ég ætlast til þess, ekki síst út af þessum orðum, að það verði þá virt að þeir sem hafa þá bjargföstu sannfæringu að ganga eigi til þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mikilvæga mál, fái að láta skoðanir sínar í ljós og að þeirra skoðanir séu virtar. Þetta er mín sannfæring og við erum sex talsins í allshn. sem höfum þessa sannfæringu. Ég hef einnig vonað að meiri hluti Alþingis hefði hana. Mér fyndist það eðlilegt og mér fyndist það í takt við þá umræðu sem hér er oft og tíðum. Ég hlýt að spyrja ef menn eiga aðeins að hlýða sannfæringu sinni og ekki þrýstingi frá kjósendum: Hvað með annan þrýsting? Er ekki allur þrýstingur óeðlilegur? Er ekki eðlilegast að hlusta eftir röddum umbjóðenda sinna en ekki að láta undan þrýstingi annarra gegn eigin sannfæringu? Sé okkur annt um lýðræðið er nauðsynlegt að taka málefnalega afstöðu og skoða rök málsins. Ég hlýt líka að spyrja hvort andstæðingar þjóðaratkvæðagreiðslu séu nokkuð hræddir við hana. Það mundi benda til þess að málstaður þeirra væri svo veikur að hann þyldi ekki skoðun almennings. Mér finnst afskaplega óþægilegt, svo ekki sé meira sagt, að heyra þá röksemd að þessi samningur sé of flókinn til þess að heppilegt sé að bera hann undir þjóðina. Ég hafna auðvitað þessum röksemdum. Ég bendi á að einn helsti ráðgjafi hæstv. utanrrh. eða utanrrn., Gunnar Snorri Gunnarsson sendiherra, er sama sinnis. Hann sagði í erindi á fræðslu- og umræðufundi hjá Verslunarmannafélagi Reykjavíkur þann 16. sept. sl., með leyfi forseta: ,,Ég get þó fullvissað ykkur um það að meginreglur þessa samnings eru tiltölulega skýrar og einfaldar. Þær skuldbindingar sem íslenska ríkið tekur á sig fyrir samþykkt samningsins og þau réttindi sem honum fylgja má leiða út frá tiltölulega fáum grundvallarreglum. Allt það pappírsflóð sem þar fylgir er að mestu leyti tæknileg útfærsla á þessum meginreglum, reglugerðir um framkvæmdaratriði.`` Þetta er mat eins okkar allra fróðasta samningamanns og hann hefur oftar en einu sinni ítrekað það í samtölum, a.m.k. okkar á milli. Auk þessara skýru meginreglna hafa komið upp í umræðunni ákveðin vafaatriði í samningnum sem tiltölulega auðvelt er að einangra og um þetta eru einnig allir sammála. Þessi vafaatriði eru mikilsverð en þau eru ekki mörg og þau eru ekki ýkja flókin. Ég held að kannski mundi almenn umfjöllun frekar leiða til þess að við fengjum skýr svör en öll sú umræða sem verið hefur í einstökum nefndum þingsins og raunar einnig hér á Alþingi. Ég á þar ekki síst við það hvernig fiskveiðisamningurinn muni líta út. Ég er sannfærð um það að almenningur mundi ekki sætta sig við að greiða atkvæði um EES-samninginn án þess að fiskveiðisamningurinn lægi fyrir og öll ágreiningsefni um hann útkljáð, skýr og fullmótuð. En það gæti farið svo á Alþingi að meiri hluti þingsins léti það yfir sig ganga ef marka má þau svör sem maður hefur heyrt og þær umræður sem hér hafa farið fram. Enn vakna spurningar um ábyrg vinnubrögð fyrst þetta er möguleiki. Auðvitað vil ég ekki væna meiri hluta Alþingis um að gera þetta á meðan það er ekki sannað en því miður, það hefur komið fram, m.a. hjá hæstv. utanrrh., að ekki sé tiltökumál að gera þetta. Hann talar ekki í umboði allra þingmanna, ekki einu sinni þeirra sem styðja ríkisstjórnina. Ég tel ekki ástæðu til að hafa lengra mál að þessu sinni og ítreka það að beiðnin um þjóðaratkvæðagreiðslu er lýðræðisleg krafa. Ég vænti þess að hún verði samþykkt og ég trúi því að hlýði menn samvisku sinni og sannfæringu, eins og þeim ber að gera, muni það verða.

Virðulegi forseti. Hér er fjallað um mikilsvert mál sem að vissu leyti, ef samþykkt verður, mundi hafa í för með sér nokkra breytingu á afstöðu Alþingis til mikilsverðra mála og rétt almennings til að hafa álit og segja sína skoðun á þeim. Í áliti 1. minni hluta kemur fram sú skoðun að það að vísa máli til þjóðar til umsagnar sé brot á íslenskri stjórnskipunarhefð. Með þessum rökum eru þeir sem standa að þessu áliti í raun og veru að segja að það komi ekki til álita að vísa til þjóðarinnar umsókn Íslands um aðild að Evrópubandalaginu ef til þess kemur. Það er ekki útilokað mál. Það kemur fram í samþykktum beggja stjórnarflokkanna að þeir útiloka ekki aðild að EB. Það er augljóst mál að ef menn hafna þjóðaratkvæðagreiðslu nú á þeim grundvelli að það væri brot á íslenskri stjórnskipunarhefð væru menn að brjóta þá stjórnskipunarhefð ef menn vísuðu til þjóðarinnar umsókn Íslands um aðild að EB. Ég fæ ekki aðra niðurstöðu út úr röksemdafærslu 1. minni hluta en að hann sé andvígur því og muni verða ef til þess kemur að íslensk þjóð fái eitthvað um það að segja hvort við verðum aðilar að Evrópubandalaginu. Þetta er mikilvægt að hafa í huga þegar menn fara yfir röksemdafærslu af þessu tagi, þ.e. hvað hún leiðir af sér gagnvart öðrum mikilsverðum málum. Sú fullyrðing kemur fram í nál. þeirra að þingmenn hafi fengið umboð í síðustu alþingiskosningum til þess að ljúka málinu. Til að meta þessa fullyrðingu þurfum við að rifja upp hvað þessir flokkar sögðu um Evrópskt efnahagssvæði í kosningabaráttunni því við hljótum að álykta sem svo að hafi menn fengið umboð til að ljúka einhverju máli þá sé það á grundvelli þeirra yfirlýsinga sem menn gáfu þegar þeir ræddu við kjósendur fyrir síðustu alþingiskosningar. Hvað skyldu þessir flokkar hafa lagt upp með gagnvart almenningi í landinu á þessum tíma? Hver voru þeirra skilyrði fyrir því að þeir mundu samþykkja aðild að EES? Við skulum rifja upp hvað Sjálfstfl. setti fram um það efni. Það kemur fram í landsfundarsamþykktum flokksins sem samþykktar voru 10. mars 1991 eða fáum dögum fyrir síðustu alþingiskosningar. Í hefti sem þeir hafa gefið út um sínar samþykktir kemur eftirfarandi fram á bls. 40, með leyfi forseta: ,,Sjálfstæðismenn telja að Íslendingar eigi samleið með öðrum EFTA-ríkjum um þátttöku í Evrópsku efnahagssvæði að því tilskildu að samningar takist um hindrunarlaus viðskipti um sjávarafurðir.`` Þetta voru skilyrði Sjálfstfl. fyrir aðild að EES og þetta var það sem þeir sögðu við kjósendur sína á þeim tíma, að það væri forsenda fyrir því að þeir gætu fallist á þennan samning að í honum fælust hindrunarlaus viðskipti með sjávarafurðir. Öll vitum við hver reyndin er. Það er ekki. Með þeirri röksemdafærslu að menn hafi fengið umboð til að ljúka málinu á grundvelli yfirlýsinga sinna má fallast á að ef samningurinn mætti þeim kröfum og skilyrðum sem menn settu þá hefðu menn það umboð. En þegar samningurinn gerir það ekki er ekki annað hægt að segja en að menn hafi ekki umboð til að ljúka máli á þeim grundvelli sem liggur fyrir. Það er augljóst mál að samningurinn uppfyllir ekki þær kröfur sem Sjálfstfl. setti fyrir samþykkt EES. Hann hefur því ekki fengið umboð til að ganga frá því að ljúka samningnum eins og liggur fyrir nú. Þegar hann hefur ekki það umboð er það eðlileg og lýðræðisleg afstaða að menn snúi sér til þjóðarinnar aftur með samning sem lítur öðruvísi út en rúmast innan þess umboðs sem menn telja sig hafa fengið. Lítum á samþykktir Alþfl. Á hvaða grundvelli gengu þeir til sinna kjósenda og báðu um umboð til að ljúka málinu? Það kemur fram í kosningastefnuskrá þeirra á bls. 24, með leyfi forseta: ,,Tollar á unnum fiski og styrkir til sjávarútvegs í Evrópubandalaginu torvelda innlendri fiskvinnslu að keppa um fiskinn sem aflast á Íslandsmiðum. Við þessu þarf að bregðast með því að knýja fram aukna fríverslun með fiskafurðir í samningaviðræðum EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins.`` Skilyrðið er: Fríverslun. Niðurstaðan er: Ekki fríverslun. Samningurinn, eins og hann liggur fyrir nú, uppfyllir ekki það skilyrði sem Alþfl. setti fram. Í þriðja lagi skulum við athuga hvaða skilyrði ríkisstjórnin sjálf setti fyrir því að samningurinn væri ásættanlegur. Skyldi samningurinn uppfylla þau skilyrði sem ríkisstjórnin sjálf setti þegar hún var mynduð? Við skulum gæta að hvað er í stefnuskrá þeirra sem ber heitið ,,Velferð á varanlegum grunni``. Þar kemur fram á tveimur stöðum í stefnuskránni á bls. 31 og 39 að í fyrsta lagi sé samningaviðræðum ekki lokið. Þar segir á bls. 31: ,,Stefnt er að því að ljúka samningnum`` og á bls. 39: ,,Ríkisstjórnin mun reyna til þrautar að ná samningum``. Hvernig geta menn fengið umboð til að ljúka máli sem er ekki lokið einu sinni þegar ríkisstjórnin er mynduð? Það er viðfangsefni þeirra sem bera fram röksemdafærslu af þessu tagi að rökstyðja það. En þá skulum við líta á þær kröfur sem ríkisstjórnin setur upp gagnvart samningnum til að hann sé ásættanlegur að mati ríkisstjórnarflokkanna. Það kemur fram á báðum þessum stöðum sem ég vitnaði til að forsendan er óhindraður markaðsaðgangur með afnámi erlendra tollmúra. Það er forsenda ríkisstjórnarinnar. Það er það sem hún segir sínum kjósendum að sé skilyrði fyrir því að hún geti tekið við samningnum. Þetta eru þær kröfur sem við setjum til að ganga að samningnum. Hver er niðurstaðan? Hún er allt önnur og veikari þannig að menn eru að leggja fram til samþykktar samning sem uppfyllir ekki kröfur Sjálfstfl. í kosningabaráttunni, ekki kröfur Alþfl. í kosningabaráttunni og ekki kröfur ríkisstjórnarinnar sjálfrar þegar hún var mynduð. Auðvitað er það eðlileg afstaða og lýðræðisleg krafa þegar svo er um hnútana búið að máli sem þannig er vaxið verði skotið til þjóðarinnar til umsagnar. Önnur afstaða er ólýðræðisleg og sæmir ekki þingmönnum hér á Alþingi að taka. Sú skoðun, sem hér hefur komið fram að það beri ekki að heimila þjóðinni að segja sitt álit á þessum samningi, er ólýðræðisleg. Hún er skoðun manna sem eru hrokagikkir valdsins og hafa gleymt uppruna sínum og telja að lýðræðið sé fólgið í því að fulltrúarnir sem kosnir eru geti hagað sér eins og þeir vilja. Það er hægt að fara yfir langan lista af kosningaloforðum t.d. Sjálfstfl. sem hafa verið svikin. Það er augljóst mál að menn, sem stjórna með þessu hugarfari, eru í engu sambandi við kjósendur og engum takti við lýðræðislegar hefðir. Ég vil segja um þá röksemdafærslu að samningurinn sé uppsegjanlegur með 12 mánaða fyrirvara að uppsögn á samningi riftir ekki gerðum sem gerðar eru í skjóli samningsins. Það er alveg borin von að halda því fram að ef menn segja upp samningnum eftir nokkur ár þá þýði það að menn rifti þeim gerðum innan lands sem gerðar hafa verið á því tímabili. Menn munu ekki afturkalla sölu lands til útlendinga þó að menn segi upp samningnum. Menn munu ekki ná forræði auðlinda úr höndum útlendinga sem þeir kunna að hafa fengið í skjóli samningsins við það að samningnum verður sagt upp. Það er því varla boðleg röksemdafærsla að bera fyrir sig þá skoðun að hægt sé einhvern tíma seinna að segja samningnum upp. Og það er beinlínis hlægilegt að hlusta á hæstv. utanrrh. segja: Ég er tilbúinn að bera upp samninginn eftir tvö ár, uppsagnarákvæði samningsins. Við skulum rifja upp afstöðu hæstv. utanrrh. til þjóðaratkvæðagreiðslu í svona veigamiklum málum. Hver var afstaða hans árið 1969 til kröfunnar um þjóðaratkvæðagreiðslu um EFTA-samninginn? Sá ágæti ráðherra var þá að vísu ekki í Alþfl. heldur í öðrum flokki sem studdi EFTA-samninginn. En formaður þess flokks sagði: Í svona viðamiklu máli ber að hafa þjóðaratkvæði. Sá formaður hét Hannibal Valdimarsson. Ritstjóri málgagns þess flokks sagði það sama: Það ber að hafa þjóðaratkvæði, og ritstjórinn hét Jón Baldvin Hannibalsson. Árið 1969 treysti hæstv. núv. utanrrh. þjóðinni til þess að hafa skoðun á málinu. 1992 hleypur hann frá þjóðinni og vill ekki að hún fái að segja álit sitt á málinu. Um svona afstöðu, þar sem menn eru á flótta undan eigin sannfæringu, verður ekki annað um sagt en að sé heybrókarskapur. Menn sem þora ekki að standa við afstöðu sína núna eru best geymdir í þeim hópi stjórnarliðsins sem ég veit ekki hver er, en hæstv. utanrrh. kallaði ,,heybrækurnar`` í stjórnarliðinu. Ég hef ítrekað reynt að fá hæstv. utanrrh. til að koma hér í ræðustól og svara því hvers vegna hann treysti ekki íslensku þjóðinni nú en hann hefur ætíð lagt á flótta út úr þingsalnum þegar þetta hefur borið á góma og menn sjá hér auðan stól utanrrh. Hæstv. utanrrh. vill ekki ræða þetta mál vegna þess að það er augljóst að afstaða hans mótast af eigingjörnum, persónulegum forsendum. Árið 1969 var hann í stjórnarandstöðu. Þá var allt í lagi að spyrja þjóðina. 1992 er hann sjálfur í stjórn og ráðherra. Þá má ekki spyrja þjóðina því að þjóðin gæti sagt annað en hann vill. Fulltrúalýðræði sem er komið í þá stöðu að fulltrúarnir í mikilsverðustu málum landsins taka afstöðu út frá eigingjörnum, persónulegum hagsmunum er komið á villigötur. Og það er kominn tími til að rétta af þessa fámennisvaldsslagsíðu á fulltrúalýðræðinu og það verður gert með því einu að menn hafi kjark til þess að horfast í augu við kjósendur og vísa stórum málum til þjóðarinnar. Verði þessi tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu felld þá eru núv. stjórnarflokkar að segja við þjóðina: Við ætlum ekki að spyrja ykkur þegar við ákveðum að sækja um aðild að EB.

Virðulegi forseti. Till. sú sem hér er til umræðu fjallar í raun um að fara skuli fram víðtæk skoðanakönnun um afstöðu kosningabærra manna í landinu til aðildar að hinu Evrópska efnahagssvæði. Hér á undan hefur nokkuð verið vikið að því hvernig 48. gr. stjórnarskrárinnar gerir þjóðaratkvæðagreiðslu óþarfa og hirði ég ekki um að færa frekari rök fyrir því. Því er gjarnan haldið á lofti og kemur raunar fram í áliti 2. og 3. minni hluta allshn. að ef gengið verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild að EES, muni þurfa ítarlega kynningu á efni samningsins. Slík kynning hefur þegar farið fram. EES-samningurinn hefur hlotið meiri og almennari kynningu en nokkur alþjóðasamningur sem gerður hefur verið frá stofnun lýðveldisins. Samningaviðræðurnar fóru fram fyrir opnum tjöldum og ég leyfi mér að efast um að nokkurs staðar hafi fjölmiðlar fylgst jafngrannt með gangi mála sem hér á Íslandi og miðlað af þeim fréttum. Auk þess hefur ráðuneyti utanríkismála gefið út bæklinga og dreift á heimili landsmanna og allar frekari upplýsingar verið auðfengnar fyrir þá sem þess óska. Þannig hafa þeir sem hafa viljað haft öll tækifæri til að kynna sér samninginn. Hins vegar er ógerlegt að neyða fólk til að kynna sér umræddan samning og varla trúi ég því að það sé vilji flm. tillögunnar. Nú nýlega skýrði góður og gegn þingmaður frá því að eftir nær tveggja ára vandaða athugun á EES-samningnum hefði hann loks komist að niðurstöðu um afstöðu sína. Er af sanngirni hægt að ætlast til þess að þjóðin setji sig af mikilli kostgæfni inn í mál á fáum vikum sem tekur þingmenn allt að tveimur árum að gera þrátt fyrir greiðan aðgang að upplýsingum og áliti sérfræðinga? Við síðustu alþingiskosningar var aðild að Evrópsku efnahagssvæði eitt helsta kosningamálið. Eins og menn væntanlega muna var framganga formanns Framsfl. sérdeilis eftirtektarverð í baráttunni fyrir aðild að Evrópsku efnahagssvæði, einkum á síðustu dögum kosningabaráttunnar. Að vísu hefur formaðurinn skipt um skoðun síðan eins og alþjóð veit. Raunar hafa fleiri sporgöngumenn samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði frá tíð síðustu ríkisstjórnar snúið við blaðinu og eru nú fráhverfir hinum ágæta samningi sem þeir eiga miklar þakkir fyrir að hafa lagt drög að og verða seint oflofaðir fyrir. Mér segir svo hugur að síðar meir muni að því koma að allir vildu Lilju kveðið hafa. Tillagan um þjóðaratkvæðagreiðslu mun hins vegar auðvelda þeim stjórnmálamönnum, sem leikið hafa tveimur skjöldum við meðferð EES-samningsins eftir því hvort þeir hafa verið stuðningsmenn ríkisstjórnar eða ekki, að taka ekki afstöðu til EES-samningsins. Með öðrum orðum, að skjóta sér á bak við það að Alþingi hafi hafnað þjóðaratkvæðagreiðslu og taka því ekki afstöðu til málsins. Það kann að vera þægilegt á stundum að koma sér hjá því að taka afstöðu í viðkvæmum deilumálum en hitt má síðan deila um hversu stórmannlegt það er. Virðulegi forseti. Vissulega efast enginn um að Alþingi geti skotið málum til þjóðaratkvæðagreiðslu. Nokkrum sinnum frá stofnun lýðveldisins hafa tillögur þess efnis komið fram en ávallt verið hafnað á hinu háa Alþingi. Ég tel ekki viturlegt að hlaupa til og samþykkja tillögur um þjóðaratkvæði um einstök mál eins og hér er lagt til. Ég hygg að samþykkt tillögunnar muni skapa fordæmi um aukna notkun þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel varasamt að ana að slíku án fyrirhyggju. Það er t.d. ljóst að vægi atkvæða landsmanna mun verða jafnt og ef mig misminnir ekki, þá er slík hugsun eitur í beinum a.m.k. sumra flutnings- og stuðningsmanna tillögunnar. Í áliti stjórnarskrárnefndar frá 1983 laut ein tillaga að því að tiltekinn hluti kjósenda gæti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá urðu undirtektir litlar ef nokkrar við slík sjónarmið. Það er hins vegar full ástæða til að mínu mati að þingheimur velti rækilega fyrir sér hvort setja beri reglur um þjóðaratkvæðagreiðslu. Þau rök eru gjarnan færð fram að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði hafi svo víðtæk áhrif í þjóðfélaginu að nauðsynlegt sé að bera hann undir atkvæði þjóðarinnar. Vissulega er það rétt að áhrifin eru víðtæk. Hins vegar eru mörg önnur málefni sem að mínu mati hafa ekki síður víðtæk áhrif á daglegt líf fólks í landinu og bæri því að leggja í dóm þjóðarinnar samkvæmt framansögðu. Má þar t.d. nefna lög um stjórnun fiskveiða, landbúnaðarmál og byggðamál. Ef flm. tillögunnar um þjóðaratkvæðagreiðslu um EES-samninginn lýsa því yfir að þeir muni beita sér fyrir að slík málefni, sem ég nefndi hér á undan, verði borin undir þjóðaratkvæði, þá mun ekki standa á mér að endurskoða hug minn til þessarar tillögu. Ef þeir gera það ekki þá leyfi ég mér að álykta sem svo að eitthvað annað búi að baki flutningi tillögunnar en ást á lýðræðinu.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér ástæðulaust að orðlengja mikið um þá tillögu sem hér liggur fyrir. Rök með og á móti hafa verið dregin fram en þó eru nokkur atriði úr þeim umræðum sem fram hafa farið hér í dag og sömuleiðis umræðum úti í þjóðfélaginu að undanförnu sem ég tel ástæðu til að staldra við. Ég ætla fyrst að benda á þann veruleika í þessu máli að það er stór hluti þjóðarinnar sem vill greiða atkvæði um málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það getur út af fyrir sig verið að einhverjir í stjórnarliðinu kjósi að hunsa það viðhorf en það er umhugsunarvert engu að síður og ég vona að þeir velti því fyrir sér hvað það þýðir að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar samkvæmt skoðanakönnun vill gjarnan greiða atkvæði um málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég vona að við berum öll það mikla virðingu fyrir lýðræði og lýðræðislegum leikreglum að við teljum að þetta atriði skipti máli. Við teljum vonandi líka að það skipti máli að forustusveitir Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Stéttarsambands bænda og Neytendasamtakanna hafa lýst stuðningi við kröfuna um þjóðaratkvæði. Finnst mönnum ekki að það skipti máli? Finnst mönnum að þeir séu í raun og veru það öruggir um sig innan múra valdsins að þeir þurfi ekki að hlusta á þessar kröfur, það skipti í raun og veru engu máli og þurfi ekki að eyða orði að því, hvað þá heldur hugsun, sem hér er á ferðinni? Í þriðja lagi liggur það fyrir að 34 þúsund Íslendingar hafa skrifað undir áskorun til Alþingis um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla í þessu máli. Þeir sem hafna þessum sjónarmiðum á þeim forsendum að þeir séu að verja fulltrúalýðræðið, eins og talsmaður ríkisstjórnarinnar gerði hér í dag, ganga í raun býsna langt. Eru þeir með því að segja að mál, sem yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar óskar að segja skoðun sína á, megi aldrei bera undir þjóðaratkvæði? Eru þeir að segja það af því að þar með væri verið að brjóta fulltrúalýðræðið á bak aftur? Eða eru þeir einfaldlega að segja að þeir vilji ekki taka mark á meiri hluta þjóðarinnar? Nei, það getur ekki verið. Rökin fyrir því að það þurfi að verja fulltrúalýðræðið halda ekki heldur. Ég tel að ræða hv. 6. þm. Reykv., Sólveigar Pétursdóttur, hér áðan dugi engan veginn í þessu efni vegna þess að auðvitað er það þannig þegar um er að ræða mál af þessu tagi að þá finnast ekki þau rök til verndar fulltrúalýðræðinu sem skapa okkur í raun og veru stöðu til að hafna því að meiri hluti þjóðarinnar fái að segja skoðun á máli sem hann vill segja skoðun á. Þess vegna eru tilraunir hv. 6. þm. Reykv. og hæstv. utanrrh. til að vefja þetta mál í einhverjar lögfræðilegar formúlur tilraunir til þess eins að breiða yfir hinn pólitíska veruleika málsins. Utanrrh. vill ekki leggja málið fyrir dóm þjóðarinnar af því að, eins og hv. 6. þm. Reykv. benti á, þessir þingmenn óttast að dómur meiri hluta þjóðarinnar verði þeim í óhag og það sem verra er og kom fram í ræðu hv. þm., þeir óttast það að ríkisstjórnin, staða hennar og stefna verði dregin inn í umræður um málið. Það er í raun og veru meginástæðan. Og það kom líka fram í ummælum hæstv. forsrh. í fjölmiðlum fyrir nokkru að hann teldi að þjóðaratkvæðagreiðslan í Frakklandi væri sönnun þess að á Íslandi ætti ekki að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla af því að í Frakklandi drógu menn inn í umræðuna um þjóðaratkvæðagreiðsluna hina óvinsælu stjórn Mitterands í Frakklandi. Með öðrum orðum, það eru pólitísk og aftur pólitísk rök og flokkspólitísk þröng sjónarmið sem ráða. Hv. 6. þm. Reykv. getur gleymt allri sinni lögfræði í sambandi við þetta mál. Það er í raun og veru tilraun til þess að drepa málinu á dreif. Það er líka fróðlegt, virðulegi forseti, að velta því fyrir sér hvaða flokkar eru það sem hafa alltaf, ég segi alltaf, beitt sér gegn þjóðaratkvæðagreiðslum af því tagi sem við erum að að tala um? Það er Alþfl. og Sjálfstfl. Þannig er það. Staðreyndin er sú að í gegnum áratuga sögu þessara mála hafa Alþb. og Framsfl. í grófum dráttum átt samleið í málum af þessu tagi. Það segir sína sögu að Alþfl. skuli ævinlega þegar á herðir skipa sér hægra megin í átökum íslenskra stjórnmála um úrslitamál af þessu tagi. Ég ætla, virðulegur forseti, þessu næst að víkja að þeim rökum öðrum sem hv. 6. þm. Reykv. og fleiri hafa rakið hér. Í fyrsta lagi heyrði ég það koma fram hér áðan að þessi mál hefðu legið þannig fyrir síðustu kosningar að þjóðaratkvæði væri ónauðsynlegt. Hvernig liggur það mál við af hálfu okkar alþýðubandalagsmanna? Það liggur þannig að fyrir síðustu kosningar var því lýst yfir af okkur, m.a. af formanni Alþb., að við teldum óhjákvæmilegt að leggja samninginn um Evrópskt efnahagssvæði fyrir dóm þjóðarinnar, fyrir þjóðaratkvæði, ef hann yrði gerður á því kjörtímabili sem þá fór í hönd. Það var því augljóst mál hver okkar afstaða var í þessu efni. Þess vegna er það í raun og veru alveg út í hött að bera fyrir sig þau rök sem hv. 6. þm. Reykv. reyndi áðan. Annað atriðið sem hv. þm. reyndi að bera fyrir sig var að ef það yrði samþykkt að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál yrði að hafa þjóðaratkvæðagreiðslur um fjöldamörg önnur mál. Hún nefndi sem dæmi: Fiskveiðistefnu, ríkisfjármál, byggðamál. Ég segi: Öll eru þessi mál stór en hvorki eru þau samanlögð né hvert um sig jafnstór og samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði. Það er algerlega fráleitt og í raun og veru engin rök til í því að segja að menn séu að ákveða þjóðaratkvæðagreiðslu í þessum málum þó svo menn ákveði þjóðaratkvæðagreiðslu um Evrópskt efnahagssvæði. Ein rökin sem hæstv. utanrrh. hefur flutt í þessu máli eru svo þau að málið sé svo flókið að ekki sé hægt að leggja það fyrir þjóðina. Ég tel þetta bæði rétt og rangt. Í rauninni er málið viðamikið. Það er gríðarlega viðamikið og snertir alla þætti íslensks þjóðlífs en það er ekki flókið vegna þess að það er verið að spyrja þjóðina, ef við höfum um þetta þjóðaratkvæðagreiðslu: Eru menn tilbúnir til að samþykkja að ryðja burtu öllum takmörkunum ríkisborgararéttar á fjórfrelsissviðinu á því svæði sem Evrópskt efnahagssvæði nær yfir? Þetta eru öll ósköpin. Þetta liggur þarna fyrir og ekkert annað. Menn geta út af fyrir sig sagt: Þessu fylgja breytingar á lögum um einkaleyfi, breytingar á lögum um staðlaráð, breytingar á lögum um þetta og hitt. Það eru aukaatriði. Lykillinn að þessu fjölmúlavíli sem samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er er alveg skýr. Hann liggur í ákvæðum sem lúta að því að fella niður í raun og veru allar takmarkanir sem byggjast á því að menn noti sinn rétt sem ríkisborgarar tiltekins ríkis. Málið er því í raun og veru nauðaeinfalt. Hver eru rökin fyrir því að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um Evrópskt efnahagssvæði að mínu mati? Þau eru aðallega tvíþætt, virðulegi forseti. Í fyrsta lagi eru mín rök þau að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sé stærsta mál sem lagt hefur verið fyrir Alþingi Íslendinga á undanförnum áratugum --- ég hef stundum sagt frá stofnun lýðveldisins --- af því að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði og framkvæmd hans mun í einstökum atriðum snerta öll svið þjóðlífsins: Atvinnuvegi, iðnað, sjávarútveg, landbúnað, fjármálastjórn, menntamál og hvað eina. Dæmi: Í iðnn. Alþingis liggur núna fyrir frv. til laga, sem flutt er vegna Evrópsks efnahagssvæðis, um svæðislýsingar smárása í hálfleiðurum og ég veit að þingmenn þekkja alveg í smáatriðum. Hér er um að ræða frv. sem gengur út á að það þurfi að setja sameiginlegar reglur á svæðinu um rétt hönnuða svæðislýsinga sem notaðar eru við framleiðslu smárása í hálfleiðurum. Ég sé það á andliti hvers einasta þingmanns og ekki síst hæstv. umhvrh. að honum er gjörljóst hvaða mál er hér á ferðinni. Þetta nefni ég til marks um að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði mun alls staðar koma við í íslenska þjóðfélaginu og það eitt út af fyrir sig eru sjálfstæð rök í málinu. Í annan stað tel ég að í þessu máli geti falist fyrsta skrefið inn í Evrópubandalagið. Það er mín skoðun að það sé veruleg hætta á að svo verði. Í þriðja lagi tel ég að af þessum ástæðum og öðrum sé það siðferðilegur réttur hvers einasta manns í lýðræðisríki að fá að segja skoðun sína á þessu máli. Þetta eru rök númer eitt. Þetta snertir allt þjóðfélagið, þetta gæti verið fyrsta skrefið inn í Evrópubandalagið og þarna er um að ræða siðferðilegan rétt. Auk þess ætla ég að tefla því fram í þessari umræðu, sem hefur kannski ekki komið allt of mikið fram áður, að stjórnarskrá lýðveldisins Íslands gerir ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum. Það er beinlínis rangt að stjórnarskráin hafni þjóðaratkvæðagreiðslu. Þvert á móti er það þannig að stjórnarskráin gerir ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum með alveg tilteknum hætti. Reyndar er það svo að í þremur greinum stjórnarskrárinnar er þjóðaratkvæðagreiðslan nefnd sem óhjákvæmilegt úrræði. Það er í fyrsta lagi þegar forseti Íslands neitar að staðfesta lög sem Alþingi hefur samþykkt. Í öðru lagi þegar um það er að ræða að meiri hluti Alþingis telur að leysa þurfi forseta Íslands frá embætti og það er í þriðja lagi þegar gerðar verði, eins og það er orðað í stjórnarskránni, ,,breytingar á kirkjuskipan landsins``. Með öðrum orðum gerir stjórnarskráin sjálf ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum um þessi atriði. Það er því rangt og hættulegur útúrsnúningur af lögfræðingum að halda því fram að stjórnarskráin geri ekki ráð fyrir því að þjóðaratkvæðagreiðslur fari fram. Auk þess er það þannig að þegar stjórnarskrá lýðveldisins Íslands var sett ræddu menn um það hvernig ætti að velja forseta. Á að kjósa forseta með kjörmönnum eins og í Finnlandi? Á að kjósa forseta með kjörmönnum eins og í Bandaríkjunum? Eða á að kjósa forseta af Alþingi eins og gerðist þegar Sveinn Björnsson var kosinn forseti í fyrsta skipti? Niðurstaðan varð sú að forseti Íslands ætti að vera þjóðkjörinn. Hver voru rökin fyrir því? Rökin voru þau að með því móti gæti þjóðin veitt sínu eigin þingi aðhald. Þessi sjónarmið komu mjög skýrt fram í ræðum þeirra stjórnarskrárnefndarmanna sem lögðu stjórnarskrárfrv. fyrir á sínum tíma áður en lýðveldið Ísland var stofnað. Þess vegna er það algerlega fráleitt og um leið háskalegt þegar einstakir þingmenn, ég tala nú ekki um löglærðir þingmenn, leyfa sér að halda því fram að stjórnarskráin hafni grundvallaratriðum þjóðaratkvæðagreiðslu. Því fer víðs fjarri. Það er af þessum ástæðum, virðulegur forseti, sem tekin er um það ákvörðun í stjórnarskránni að það er ekki ákveðið hér heldur af þjóðinni hver skuli vera forseti Íslands. Það fer fram þjóðaratkvæðagreiðsla um það hver skuli vera forseti Íslands. Þjóðaratkvæðagreiðsla um það hver skuli vera forseti Íslands hefur farið fram fjórum sinnum frá því að lýðveldið var stofnað. Þessi veruleiki þar sem Alþingi og stjórnarskrárgjafinn sjálfur kallar þjóðina til með beinum hætti í þremur tilvikum og setur leikreglur sem kallar í raun og veru þjóðina til alltaf þegar valinn er forseti sannar það óvefengjanlega að stjórnarskráin byggist á því að þjóðin sé kölluð til. Í erlendum fræðiritum af ýmsu tagi um stjórnarskrár, forsetaembætti og þing er fróðlegt að lesa yfir hvernig útlendir aðilar m.a. skoða íslensku stjórnarskrána. Það er afar fróðlegt að lesa þær úttektir þar sem það undirstöðuatriði kemur m.a. fram að í rauninni er það svo samkvæmt stjórnarskránni að forsetinn á Íslendi hefur mjög mikil völd þó að í veruleika hafi það verið þannig að því valdi hefur ekki verið mikið beitt. En valdið er til staðar. Stjórnkerfi okkar er þess vegna ekki þröngt parlamentarískt kerfi, er ekki þröngt fulltrúalýðræði, heldur er stjórnkerfi okkar það sem kallast á erlendum málum, ,,semiprecidentiell`` eða parlamentarískur dúalismi. Hvað þetta þýðir upp á íslensku nákvæmlega skal ég ekki segja. En það sem verið er að tala um er að þarna eigast við tvö kerfi þar sem er annars vegar þingið og hins vegar þjóðin og stjórnarskráin gerir ráð fyrir því að þau taki þátt í því saman að kveða upp úrskurði í stærstu málum þjóðfélagsins. Um þetta hafa verið skrifaðar langar og ítarlegar ritgerðir m.a. af þekktum frönskum sérfræðingi sem heitir Michail Deverges og sömuleiðis af skandinavískum sérfræðingum. M.a. er nýlega komin út bók eftir sænskan sérfræðing í stjórnmálum, stjórnmálafræði og stjórnskipun, sem starfar við háskóla í Stokkhólmi sem prófessor, þar sem hann gerir ítarlegan samanburð á stjórnkerfum Norðurlandanna. Þar er algerlega ljóst að menn telja íslenska stjórnkerfið sérstaklega athyglisvert vegna þess að það er gert ráð fyrir þeim möguleika að þjóðin ekki aðeins kjósi þingið heldur eigi hún það vald sem er fólgið hjá forsetanum eða í þjóðaratkvæðagreiðslum til þess að taka ákvarðanir eða jafnvel til þess að stöðva þingið. Þess vegna er nál. 1. minni hluta í hróplegri andstöðu við grundvallarhugsjónir íslensku stjórnskipunarinnar. Það er verri lögfræði en hægt er að ætlast til að menn setji frá sér jafnvel þó þeir séu í þeirri þröngu stöðu að verja andstöðu við þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir hönd Sjálfstfl. þar sem menn hafa að vísu leyft sér eitt og annað í gegnum tíðina. Þjóðaratkvæðagreiðslur hafa iðulega farið fram á Íslandi fyrr á árum eins og menn þekkja. M.a. um bann eða ekki bann, um þegnskylduvinnu og síðan um stofnun lýðveldis og fleiri þætti. Það er því sterk hefð fyrir því að það fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla og ég kem hér upp aðallega, virðulegur forseti, til að undirstrika að það er ekki í andstöðu við stjórnskipun Íslands að hafa þjóðaratkvæði og til að undirstrika að ég tel hættulegt að láta þeim hlutum ómótmælt að stjórnskipun Íslands sé svo þröng og einræðissinnuð að hún útiloki að það geti farið fram þjóðaratkvæði um mál sem er stærsta mál lýðveldisins hvernig svo sem menn skoða það. Þess vegna skora ég á þá menn sem hafa verið að velta þessu máli fyrir sér að fylgja sannfæringu sinni, jafnvel þó flokkspressan kunni að hafa verið þung. Ég skora á hæstv. utanrrh., sem er vitur maður, að hugleiða það mjög alvarlega hvort hann er ekki á villigötum, hvort hann er ekki þarna að skapa fordæmi sem gæti verið notað af óvandaðri mönnum en honum þegar fram í sækir í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. allshn. þingsins fyrir umfjöllun þessa máls. Eins og kom á daginn var henni auðvitað vel treystandi til að fara með þetta mál og skila því til þingsins aftur fljótt og vel þótt svo væri að heyra á einhverjum þingmönnum þegar málinu var vísað til nefndarinnar að efasemdir væru uppi um það og talið að málið væri betur komið hjá utanrmn. þingsins. Mér finnst að það hafi ekki komið á daginn og ég þakka allshn. fyrir góða umfjöllun um þetta mál. Þó að hér hafi verið flutt í sjálfu sér ágæt og merk ræða af frsm. 1. minni hluta verður ekki hjá því komist að fetta aðeins fingur út í ýmislegt sem þar kom fram. Það má segja að frsm. 1. minnihlutaálitsins hafi verið með hljóðfærið allt undir. Það fer ekki hjá því þegar slíkt er gert og menn reyna að spila flóknara spilverk en þeim er unnt að slegnar séu ákveðnar feilnótur. Því miður kemst ég hjá því að benda á ákveðnar feilnótur sem mér finnst hafa komið fram í máli Sólveigar Pétursdóttur, 6. þm. Reykv. og frsm. nál. 1. minni hluta. Ég hirði kannski ekki um rök eins og þau sem komu fram varðandi handritin heim. Hvort við hefðum kannski átt það á hættu að fá aldrei handritin heim til Íslands ef Danir hefðu verið spurðir að því í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort þeir vildu skila þessum handritum. Ég get bara sagt það að ég varð aldrei vör við það þegar ég var í Danmörku að handritin væru Dönum yfirleitt nokkurt mál né að þeir hefðu neinar sérstakar áhyggjur af þessum handritum, a.m.k. ekki almenningur í Danmörku. Það var líka talað um kosningarrétt kvenna í Sviss og að þjóðaratkvæðagreiðsla hefði með einhverjum hætti komið í veg fyrir að konur í tiltekinni kantónu í Sviss fengju kosningarrétt. Ég held að það hafi í sjálfu sér ekkert með þjóðaratkvæði og eðli þess að gera heldur einhverja tiltekna sérvisku og hugmyndir um kosningarrétt í þessari kantónu í Sviss. Síðan komu fram ýmis almenn pólitísk rök sem mig langar aðeins til að fjalla um. Það var í fyrsta lagi talað um fulltrúalýðræðið. Ef við færum með þetta mál í þjóðaratkvæði værum við þar með að breyta íslenskri stjórnskipan. Við værum að hverfa frá þingræði til beins lýðræðis. Ég fæ ekki séð að það sé mótsögn í þingræðishugmyndinni og beina lýðræðinu vegna þess að það getur í eðli sínu aldrei verið rangt að leita til þeirra sem hafa falið okkur valdið, til umbjóðenda okkar. Það getur í eðli sínu ekki verið rangt ef við metum málið þess eðlis að umbjóðendur okkar eigi að segja sitt álit á því. Og þegar þeir krefjast þess, eins og komið hefur fram m.a. í skoðanakönnunum að 75% þjóðarinnar vill fá að segja álit sitt á þessu máli, vill axla þá ábyrgð sem fylgir því að segja skoðun sína á þessu máli, getur það í eðli sínu aldrei verði rangt. Í öðru lagi var á það bent í framsöguræðu hv. 6. þm. Reykv. að ekki væri hefð fyrir að fara þessa leið. Ýmis rök voru þar tilfærð og m.a. talað um að hér hefði verið flutt tillaga um þjóðaratkvæði á sínum tíma þegar NATO-aðildin var til umfjöllunar, þegar samningurinn við Alusuisse var til umfjöllunar og EFTA-samningurinn. Þá hefði þessu verið hafnað og þar af leiðandi væri engin hefð fyrir því að fara með slíka samninga til þjóðarinnar og spyrja hana álits á málinu. Mér finnst þetta vera rökfærsla í hring, þ.e. við höfum aldrei gert eitthvað og gerum það þess vegna ekki nú. Ef við höfum ekki gert eitthvað þá gerum við það aldrei. Þannig er í raun og veru verið að segja: Það er ekki hægt að breyta hefðum. Ef hefð er komin til er ekki hægt að breyta henni. Auðvitað höfum við það á valdi okkar að breyta hefðum. Við erum alltaf að breyta hefðum og við getum alveg gert það í þessu máli eins og svo mörgum öðrum. Þar að auki er þetta ekki að öllu leyti rétt að ekki sé hefð fyrir því að fara með mál í þjóðaratkvæði. Það hefur sex sinnum verið þjóðaratkvæðagreiðsla á Íslandi á þessari öld. Vissulega er því hefðin fyrir hendi þó hún hafi ekki verið iðkuð eftir að Ísland varð lýðveldi. Þá var á það bent að atkvæðagreiðsla af þessu tagi væri eingöngu ráðgefandi og eftir sem áður væru þingmenn bundnir af 48. gr. stjórnarskrár sem kveður á um að þeir eigi fylgja sannfæringu sinni í tilteknu máli en engum reglum frá kjósendum. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram hjá öðrum sem hafa talað að ef við lítum svo á að við séum bundin eftir sem áður af sannfæringu okkar í málinu og þar af leiðandi sé ekkert mark takandi á þjóðaratkvæðagreiðslunni, þá erum við líka að segja það sama um hugsanlega aðild að EB ef það kemur upp. Þá erum við líka að segja: Það er ekki hægt að fara með það mál til þjóðarinnar þegar þar að kemur. Nú ætla ég að rifja það upp að ég man ekki betur en hæstv. forsrh. hafi sagt fyrir síðustu þingkosningar að ef aðild að Efnahagsbandalagi Evrópu kæmi upp yrði farið með það mál í þjóðaratkvæði og það lagt undir dóm þjóðarinnar. Ég man ekki betur. En eru þeir þá að segja að við ætlum ekkert mark að taka á þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu? Eða ætlum við að segja: Menn munu eftir sem áður fara eftir einhverri sannfæringu, ef þeir þá hafa hana, hér á þingi í því máli? Ég held að a.m.k. sjálfstæðismenn verði að svara þessu mjög skýrt hérna því að þetta er auðvitað eitt af því sem kemur inn í myndina. Þegar við tölum um EES er EB auðvitað inni í sjóndeildarhringnum að vissu marki þó að það verði sjálfstæð ákvörðun á sínum tíma hvort það eigi að tengjast því eða ekki. Þá vil ég einnig benda á það að þegar við tölum um sannfæringu og að þingmenn eigi að fylgja sannfæringu sinni og engu öðru, þá getur það líka verið sannfæring manns að þjóðin eigi að ráða. Það er líka sannfæring að þjóðin eigi að ráða í svona málum. Þingmenn sem eru þeirrar skoðunar að þjóðin hafi kannski valið rangt eiga þess alltaf úrkosta að sitja hjá á þinginu og láta þá ráða málinu sem eru sammála þjóðinni í þessu tiltekna máli. Við eigum kost á hjásetu. Það er ekki bara um það að ræða að greiða atkvæði með eða á móti. Hjáseta er alltaf kostur út af fyrir sig. Ef hún væri ekki afstaða væri hreinlega ekki boðið upp á hana í þingsköpum Alþingis þannig að menn eiga þess kost að láta þá greiða atkvæði um málið sem hafa sannfæringu í því. Hinir geta bara hreinlega setið hjá. Sá möguleiki er alltaf fyrir hendi. Í þessu sambandi langar mig líka til þess að nefna þá sem stóðu að tillögu stjórnarskrárnefndar 1982 á þinginu þar sem komið var með það ákvæði inn í stjórnarskrána að heimila ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur. Það voru hugmyndir stjórnarskrárnefndarinnar þá og ég held að allir þingflokkar hafi átt aðild að því á þeim tíma að setja ákvæði um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu inn í stjórnarskrána. Hvað hugsuðu menn sér þá þegar þeir lögðu þetta til á sínum tíma? Höfðu þeir ekki hugsað það mál til enda? Eru þeir að reyna að segja það? Eða eru þeir að segja að ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla geti aldrei komið til? Hvað eru menn að segja með þeim rökfærslum sem hér hafa komið fram? Hv. 6. þm. Reykv. velti því nokkuð fyrir sér hvert fordæmið gæti leitt okkur, hvort það gæti leitt okkur út í það að við þyrftum að bera fiskveiðistefnuna undir þjóðina. Það væri líka stórmál sem varðaði þjóðina. Hún sagðist ekki sjá grundvallarmun á því máli og svo aftur samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefði enga sérstöðu sem hún kæmi auga á. Ég hlýt, eins og hv. 9. þm. Reykv., að mótmæla þessu. Auðvitað hefur þetta mál ákveðna sérstöðu. Þegar við erum að tala um fiskveiðistefnuna og þegar við erum að tala um landbúnaðarstefnuna erum við að tala um mál sem varðar okkur hér innan lands eingöngu. Það varðar ekki tengsl okkar við annað ríki. Mér finnst þegar tengsl við annað ríki kemur inn í myndina eins og gerðist með aðildinni að NATO, eins og gerðist með EFTA-samningnum og eins og gerist núna þá horfi málið öðruvísi við. Við erum að framselja ákveðið vald með því að gangast undir milliríkjaleikreglur og með því að gerast aðilar að samtökum eins og NATO og að Evrópska efnahagssvæðinu. Við erum að framselja ákveðið vald, þótt það sé á afmörkuðu sviði og menn geti fært að því rök að það sé takmarkað, þá er þetta engu að síður ákveðið framsal á valdi. Það er síðan hægt að færa rök fyrir því að það sé söguleg nauðsyn og það sé efnahagsleg nauðsyn og pólitísk nauðsyn. Það má auðvitað vel rökfæra þannig en framsal á valdi er það að vissu marki og það til annars ríkis. Það er það sem skiptir máli í þessu sambandi. Það gegnir allt öðru máli um fiskveiðistefnuna eða landbúnaðarstefnuna eða önnur slík mál. Þá komu líka fram þau rök að ef við samþykktum með þjóðaratkvæði að gerast aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði þyrfti að taka samninginn af með sama hætti, þ.e. það þyrfti að bera það undir þjóðina hvort Íslendingar ættu að segja upp samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Á það var bent að samningurinn væri uppsegjanlegur með tólf mánaða fyrirvara og það væri í rauninni verið að taka það vald af stjórnvöldum að segja honum upp með þessum fyrirvara. En þá ætla ég líka að spyrja: Hverju segjum við upp ef við segjum samningnum upp? Við erum öðru fremur að segja upp stofnanaþætti samningsins. Við tökum ekki af allar þær lagabreytingar sem hér á að gera í tengslum við þennan samning. Þær verða ekki teknar aftur eins og hendi sé veifað. Það er þá fyrst og fremst stofnanaþáttur samningsins sem verður tekinn af. Við getum rétt ímyndað okkur það ef allt annað sem tengdist samningnum væri tekið af hvílík kollsteypa það væri fyrir íslenskt samfélag. Hver vill setja íslenskt samfélag í þá kollsteypu? Er ekki komið nóg af þeim? Við erum með því að gerast aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að stíga skref inn í ákveðna þróun og það verður ekki stigið skref aftur út úr þeirri þróun með sama hætti. Það verður ekkert eins og það áður var. Það er því ekki hægt að ganga inn í þetta og ganga svo bara skref til baka eins og allt sé óbreytt. Við getum tekið dæmi af Frökkum. Frakkar voru að samþykkja Maastricht-samkomulagið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þeir geta aldrei stigið skref aftur út úr Maastricht eins og þeir stigu inn í Maastricht. Það er í eðli sínu ólíkt vegna þess að þetta er þróunarferli. Það hélt ég að öllum væri ljóst. Þarna eru hlutir að þróast og þetta breytist frá einum mánuði til annars. Ef við vildum segja upp samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði mundi væntanlega eitthvað annað leysa þann samning af hólmi, einhver annar samningur. Það væri þá hægt að bera þann samning, sem út úr því kæmi, undir þjóðina aftur. En það verður aldrei stigið út úr þessu eins og inn í það. Það væri kannski hægt að segja það um aðild NATO, gerist maður aðili að því bandalagi. Ef það er samþykkt í þjóðaratkvæði stígur maður út úr þeim aftur eins og ekkert sé. Það er ekki þróunarferli. Það er allt annars eðlis. Það hefur líka verið sagt að kjósendur hafi kosið um þetta í síðustu kosningum. En ég hlýt að spyrja: Hvernig kusu þeir um þetta? Á hvaða forsendum kusu þeir um þetta? Hér hefur verið vitnað í stefnuskrá Sjálfstfl. fyrir síðustu kosningar þar sem segir að þeir teldu rétt að gerast aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði ef frjáls markaðsaðgangur fengist með fisk. Nú vitum við að hann fékkst ekki, kannski sem betur fer þá fékkst ekki fríverslun með fisk. Ég er hrædd um að við værum ekki í góðri stöðu ef við hefðum haldið þeirri kröfu til haga að hafa algera fríverslun með fisk. Þá væri fiskur bara eins og hver önnur vörutegund sem við gætum ekki takmarkað með neinum hætti útflutning á eða annað síkt. Við þessar aðstæður, sem nú eru, held ég að það sé kannski eins gott að ekki fékkst fullkomin fríverslun með fisk. Ég spyr: Hvernig kusu kjósendur um þetta mál? Ég hef verið að lesa greinar um málið þar sem menn hafa verið með röksemdafærslu, bæði grein eftir hv. þm. Björn Bjarnason og grein eftir Þröst Ólafsson, aðstoðarmann utanrrh. Björn Bjarnason heldur því fram í sínum greinum að allir flokkar nema Kvennalistinn hafi verið fylgjandi samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Þar af leiðandi hafi þeir sem ekki voru fylgjandi honum væntanlega átt að kjósa Kvennalistann. Þröstur Ólafsson heldur því hins vegar fram að fyrir síðustu kosningar hafi stjórnarflokkarnir lýst yfir stuðningi við Evrópska efnahagssvæðið en ekki Framsfl. og Alþb. Ef þessir tveir menn, sem lifa og hrærast í stjórnmálum, skilja ekki eða hafa ekki skýra mynd af því hvað flokkarnir buðu upp á fyrir síðustu kosningar hvernig eiga þá kjósendur að hafa það? Ég hlýt að spyrja þeirrar spurningar hér. Um hvað kusu kjósendur og hvernig? Ég sá það í nál. 1. minni hluta að þar er fjallað um að það sé með öllu ónauðsynlegt að stofna til pólitískra átaka um þetta mál og síðan segir að þau muni þar að auki snúast að verulegum hluta um annað en EES. Það er bara þannig stundum að pólitísk átök verða ekkert umflúin hvort sem við aðhöfumst eitthvað eða ekki. Það held ég að öllum, sem hafa tekið þátt í stjórnmálum, ætti að vera ljóst. Stundum verða þau ekki umflúin ef stórmál er á ferðinni. Það er ekki þar með sagt að þó að við förum ekki með mál í þjóðaratkvæði verði ekki pólitísk átök áfram um málið. Það er nefnilega vel líklegt að stór hluti þjóðarinnar telji sig hafa verið snuðaðan í þessu máli, að þessu máli hefði verið þröngvað upp á þjóðina. Þjóðin hefði aldrei fengið að gera upp hug sinn varðandi málið og þar af leiðandi erum við kannski bara að lengja í þessum pólitísku átökum sem verða ekki umflúin. Hér kom upp einn nefndarmanna í allshn., hv. þm. Sigbjörn Gunnarsson, 7. þm. Norðurl. e., og taldi að það væri sérkennilegt hjá stjórnarandstöðuþingmönnum að vilja bera þetta mál undir þjóðina eins flókið og það væri. Hann sagði að einn þingmaður hefði komist að niðurstöðu í þessu máli eftir tveggja ára skoðun á því. Hann nefndi engin nöfn en eins og við segjum á mínu heimili þá skil ég fyrr en skellur í skoltum og skögultönnum og vissi að þessu var beint til þeirrar sem hér stendur. Þá hlýt ég að varpa fram þeirri spurningu: Hvers konar málafylgjumenn eru hv. þm. stjórnarliðsins? Ég kom að þessu máli fyrir tveimur árum með opinn huga, vildi skoða allar hliðar á því. Það hljóta að vera slappir málafylgjumenn ef það tekur þá tvö ár að koma rökum inn hjá manneskju eins og mér sem á að vera sæmilega greind, svona í meðallagi greind. Það má kannski segja að það sé ástæða fyrir stjórnarþingmenn til þess að óttast dóm þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu fyrst málafylgjan er ekki meiri en þetta. Ég veit ekki hvort ég á að hafa þessi orð nokkuð fleiri. Þegar ég mælti fyrir þessari tillögu á sínum tíma færði ég fram helstu rökin fyrir því af hverju þjóðin á að fá að kjósa um þetta mál. Mér sýnast skoðanakannanir benda til þess að þjóðin vilji fá að kjósa um þetta mál, hún sé tilbúin til að axla þá ábyrgð sem þessu fylgir og hún sé tilbúin til að setja sig inn í málið. Það getur vel verið að hún sé ekki búin að því núna enda kannski ekki ástæða til fyrir hana fyrr en hún veit hvort hún á að segja álit sitt á málinu eða ekki. Það er bara þannig með okkur flest að við gerum ekki upp hug okkar fyrr en að því kemur að við þurfum að segja af eða á enda engin ástæða til að gera það í rauninni fyrr. Ég treysti þessari þjóð mætavel til þess að taka á þessu máli og gera það sem er rétt og skynsamlegt.

Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að eyða löngum tíma í þessum ræðustól. Ég undirrita álit 3. minni hluta allshn. ásamt hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni. Hann hefur gert ítarlega grein fyrir því áliti og hef ég í rauninni ekki miklu við það að bæta. Ég vil hins vegar leyfa mér í upphafi míns stutta máls að spyrja hæstv. utanrrh. hvers vegna sú fyrirstaða er til staðar sem nú er fyrir því að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu, hvað það er sem ríkisstjórnin er að forðast, hvers vegna hún hlýðir ekki kalli 34 þúsund Íslendinga sem undirrita áskorun um það að fá að segja álit sitt á málinu. Hvað er í raun og veru að áliti ríkisstjórnarinnar og að áliti þess fagráðhera sem með málið fer í veginum fyrir því að þjóðin fái að segja álit sitt? Ég tel það alveg skilyrðislaust að þjóðin eigi heimtingu á því að fá svar af vörum ráðherra úr þessum stóli. Maður hlýtur að spyrja sig: Hafa menn ekki hreina samvisku? Hafa menn ekki sannfæringu fyrir málstaðnum sem þeir eru að boða og vilja að Alþingi samþykki og þjóðin meðtaki síðan? Eru verið að fela eitthvað eða er þetta kannski dómur yfir dómgreind þjóðarinnar? Er henni ekki treystandi til þess að meta málið og taka afstöðu? Ég segi hiklaust: Þjóðin er það vel gefin að hún getur vel tekið afstöðu í þessu máli og hún á að gera það. Hún á að segja sitt álit. Ég ítreka að það álit er ekki bindandi fyrir þingmenn. Þeir eru eftir sem áður bundnir af sinni samvisku og munu láta hana eina ráða. Ég tel því að það sé skilyrðislaus krafa að ráðherrar geri grein fyrir því hvers vegna í ósköpunum þjóðin megi ekki segja álit sitt á málinu. Það er athyglisvert að lesa DV í dag. Þar er birt skoðanakönnun þar sem fram kemur í fyrirsögn að þrír af hverjum fjórum vilji þjóðaratkvæði um EES. Það er ekkert smáræði. Er nú ekki allt í lagi að ráðherra hlusti aðeins á rödd þjóðarinnar?  Sú skoðanakönnun sem birtist í DV í dag er afar athyglisverð. Ef aðeins eru teknir þeir sem taka afstöðu, þá eru 75,7% fylgjandi þjóðaratkvæði um samninginn en andvígir eru aðeins 24,3%. Þetta er athyglisverð niðurstaða. Ef litið er á þá sem styðja EES-samninginn kemur í ljós að 46,9% þeirra sem styðja hann eru einnig fylgjandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þeir vilja fá að tjá sig í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er alveg ljóst að vilji þjóðarinnar til þess að fá að tjá sig um málið er skýr og klár. Ég tel að Alþingi eigi að hlusta á rödd þjóðarinnar og það eigi að gefa þjóðinni kost á að tjá sig. Ummæli fólks í könnuninni eru líka athyglisverð og þau taka fyllilega undir það nefndarálit sem 3. minni hluti leggur fram þar sem 3. minni hlutinn hvetur til þess að ítarlegri kynning fari fram á samningnum þar sem bæði kostir og gallar eru kynntir. 3. minni hluti vill einnig að það sé alveg skýrt fyrir þjóðinni hverjar eru afleiðingar þess að hafna samningnum. Við viljum fá alla myndina. Það sem við viljum að þjóðinni verði ljóst er hvernig þjóðfélag við erum að búa til hér, hvernig þjóðfélagsmyndin verður. Þegar menn gera sér grein fyrir því er hægt að taka afstöðu til þessa máls en ekki fyrr. Það á ekki að leika sér að framtíð þjóðarinnar. Það á ekki að taka áhættu og uppgötva það svo einn góðan veðurdag hvað felst í raun og veru í öllum EB-tilskipunum, reglugerðum, lögum, dómum og öðru slíku sem við núna vitum kannski ekkert um. Við eigum bara að upplifa það eftir nokkur ár hvað í þeim felst. Við eigum ekki að taka áhættu með íslenskt þjóðfélag. Þess vegna á kynningin að vera ítarleg og hún á að vera á báða vegu, bæði kostir og gallar tíundaðir. Öðruvísi er ekki hægt að mynda sér skoðun á málinu. Ummæli fólks í könnuninni eru m.a. með leyfi forseta: ,,Ég get ekki tekið afstöðu til EES núna. Ég vil mun meiri upplýsingar``, sagði kona á Austurlandi. ,,Maður stendur á gati því það veit enginn neitt um EES``, sagði kona á Norðurlandi. Svo var hv. þm. Sigbjörn Gunnarsson áðan að tala um að allítarleg kynning hafi farið fram. Ég er svolítið smeykur um að hún hafi verið of einhliða. Ég ætla að lesa fleiri tilvitnanir í ummæli fólks, með leyfi forseta: ,,Ég vil fá örugga fræðslu um EES áður en ég tek afstöðu``, sagði kona á Vesturlandi. Og síðasta tilvitnunin: ,,Þjóðin þurfti að hafa mikið fyrir því að brjótast undan yfirráðum Dana. Íslendingar eru bara peð í stórum veraldarleik og við þurfum að vera varkárir í alþjóðasamningum.`` Þetta sagði níræð kona á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að það sé vel við hæfi að á þessar raddir sé hlýtt. Hér hefur aðeins verið minnst á fulltrúalýðræði. Ég ætla ekki að fjalla um það. Ég vil bara segja að ég lít á það sem fulltrúalýðræði að fulltrúarnir geti tekið afstöðu til þess og ákveðið að leita eftir áliti þjóðarinnar. Ég tel það hluta af fulltrúalýðræðinu. Því er ekkert verið að fara á skjön við fulltrúalýðræðið þó að menn samþykki að hlusta á rödd þjóðarinnar enda veit ég ekki betur en það tíðkist víða um land í sveitarfélögum. Ég veit ekki betur en það hafi verið leitað eftir áliti fólks á hundahaldi, opnun áfengisverslunar og fleiru. Þetta er því til í smærra mæli. Að menn séu að bregðast skyldu sinni við að taka afstöðu í þessu máli er alrangt. Það kom fram hjá frsm. 1. minni hluta. Það er bara alrangt. Það er enginn að bregðast skyldu sinni. Það er aðeins verið að leita eftir áliti þjóðarinnar til þess að hjálpa mönnum við að mynda sér skoðun, ef þeir hafa ekki þegar gert það, en fyrst og fremst að leyfa þjóðinni að tjá sig. Það er málið. Ég vil gjarnan að það komi fram hvað mína afstöðu varðar til EES, að hún kemur engan veginn fram með því að ég styðji tillögu um þjóðaratkvæði. Það hefur ekkert með afstöðu mína til málsins eða samningsins sem slíks að gera. Hér er hins vegar um svo stórt mál að ræða að við verðum að hlusta. Auðvitað er fjölmörgum spurningum ósvarað sem þarf að upplýsa fólk um. Það þarf að upplýsa fólk um hverjar afleiðingarnar eru. Erum við að skerða dómsvald? Erum við að skerða löggjafarvald? Erum við að skerða fullveldið? Eru við að brjóta stjórnarskrána? Hvernig hafa hinir ýmsu afmörkuðu þættir áhrif á þjóðlífið? Þessa stuttu ræðu, hæstv. forseti, vildi ég flytja. Ég sagði í upphafi að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefði þegar farið yfir okkar sameiginlega nefndarálit. Við það hef ég ekki miklu meiru að bæta öðru en því sem ég hef nú sagt.

Virðulegi forseti. Það sakar e.t.v. ekki undir lok þessarar umræðu að ydda svolítið þær spurningar sem hér hafa verið bornar fram og snerta kjarna málsins. Fyrsta spurningin er þessi: Er þessi tillaga sem við ræðum um það að vísa þessu máli í raun og veru til úrskurðar þjóðarinnar? Önnur spurning: Ef þessi tillaga yrði samþykkt, mundi það á einhvern máta leysa hv. þm. frá þeirri stjórnarskrárbundnu skyldu og kvöð að taka afstöðu til þessa máls? Þriðja spurning: Hvaða rök búa á bak við það að það sé nauðsynlegra að bera þennan milliríkjasamning, sem hefur að geyma uppsagnarákvæði með 12 mánaða fyrirvara, undir þjóðina en aftur á móti ekki hvers kyns önnur mál sem fela í sér langvarandi skuldbindingar og auðvelt er að sýna fram á að eru íþyngjandi fyrir almenning í landinu? Fjórða spurning: Er það í raun og veru svo að hv. þm. sem gerst hafa talsmenn þessarar tillögu vilji með því skapa fordæmi um að breyta íslenskri stjórnskipan á þann veg að til skuldbindandi þjóðaratkvæðagreiðslu verði gripið í þýðingarmiklum málum? Víkjum aðeins að fyrstu spurningunni. Tillagan sem við erum að ræða heitir ,,Tillaga til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu.`` Menn láta sem svo að tillagan sé um það að vísa málinu undir endanlegan dóm þjóðarinnar. Tillagan er ekkert um það. Í raun og veru er staðreyndin sú að heiti sjálfrar tillögunnar er rangnefni. Þessi tillaga er í reynd um það að fram fari á vegum stjórnvalda skoðanakönnun vegna þess að þessi svokallaða þjóðaratkvæðagreiðsla er ekkert annað en skoðanakönnun, þ.e. niðurstaða hennar yrði ekkert annað en ráðgefandi umsögn. Nú vill svo til að það hafa farið fram skoðanakannanir og það hefur meira að segja verið harðlega gagnrýnt af stuðningsmönnum blessaðrar tillögunnar að ríkið skuli hafa beitt sér fyrir skoðanakönnunum og það hefur þótt bruðl með peninga. En skoðanakannanir hafa farið fram. Nýjasta skoðanakönnunin sýnir víst að meiri hluti þjóðarinnar sé með samningnum. Fyrri kannanir sýndu aðra niðurstöður. En það breytir engu um það að þetta er tillaga um að fram fari skoðanakönnun. Þetta er ekkert um það að vísa málinu til endanlegs úrskurðar eða dóms þjóðarinnar, að þjóðin fái að segja sitt seinasta orð um þetta mál. Það er bara misskilningur.  Ef menn eru fylgjandi því, sem er mjög virðingarvert sjónarmið, þá stendur upp á hv. þm. sem þeirrar skoðunar eru að koma með vandaðan tillöguflutning sem auðvitað ætti að vísa til stjórnarskrárnefndar. Það hefur reyndar áður verið rætt hvort menn vilja í raun og veru taka upp þjóðaratkvæðagreiðslu sem snaran þátt í okkar stjórnskipun í staðinn fyrir það fulltrúalýðræði sem við höfum búið við hingað til. Þessu er mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir. Þetta er ekkert tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu. Það skýrir náttúrlega að hina spurninguna: Breytir samþykkt þessarar tillögu einhverju um skyldu þingmanna til þess að taka afstöðu til málsins? Nei, auðvitað ekki. Hafa hv. þm. einhverja trú á því að hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, sem er manna sannfærðastur andstæðingur þessa samnings, muni láta af þeirri skoðun sinni þótt það birtist einhver skoðanakönnun um að meiri hluti þjóðarinnar sé honum ósammála? Auðvitað ekki. Auðvitað mun hv. 4. þm. Austurl. gera það upp við sína samvisku. Hann leggur ekki samviskuna undir dóm þjóðarinnar eins og stóð svo snilldarlega á einhverju nefndarálitinu. Menn standa við sína samvisku og gera upp sína samvisku en leggja ekki samviskutötrið undir dóm þjóðarinnar. Hafa menn einhverja trú á því að hv. 10. þm. Reykv., sem hefur verið að kveða upp úr um niðurstöður sínar í þessu máli eftir að hafa kannað það vandlega í rúm tvö ár --- ég á við hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur --- muni hvika frá niðurstöðum sínum eftir tveggja ára vandlega skoðun þótt birt yrði einhver skoðanakönnun um það að meiri hluti þjóðarinnar væri henni ekki sama sinnis? Auðvitað ekki. Það var ákaflega athyglisvert skólabókardæmi um pólitík sem átti sér stað innan Kvennalistans um daginn. Hv. þm. sagði frá því í áheyrn alþjóðar að að lokinni vandlegri könnun treysti hún sér ekki til þess samvisku sinnar vegna að mæla með því við þjóðina að þessi mikilvægi samningur yrði felldur. Samtök hennar voru annarrar skoðunar m.a. fyrir kosningar og einn af talsmönnum Kvennalistans greip til þess, væntanlega í fljótræði, að segja að hv. þm. sem hafði komist að þessari niðurstöðu yrði að draga sig út úr utanrmn. þar sem hún var fulltrúi samtakanna sem einhvern tíma hefði verið kennt við stalínisma.  Ég er að segja að hv. þm. komast ekkert undan þeirri skyldu, sem er stjórnarskrárbundin, að gera þetta mál upp við sig og taka þátt í atkvæðagreiðslu og standa og falla með sinni afstöðu, gera upp sína samvisku og standa ábyrgir gerða sinna og ákvarðana frammi fyrir kjósendum þegar þar að kemur. Við skulum ekki taka það mjög hátíðlega þótt einstaka stjórnmálamenn séu að leita að einhverri réttlætingu fyrir sinnaskiptum, fyrir að hafa skipt um skoðun eða þóst hafa skipt um skoðun frá því að þeir voru í stjórn og eru nú í stjórnarandstöðu. Þeir eru að leita að einhvers konar pólitískri fjarvistarsönnun í málinu. Menn sem búa við pólitísk óþægindi eða vita að það eru skiptar skiptar skoðanir í flokkum þeirra og þeir vilja endilega komast hjá því að taka efnislega afstöðu til málsins og eru þess vegna á einhvers konar pólitísku hundasundi eða flóttaleiðum frá málinu. Þeir komast ekkert frá málinu eftir þeim leiðum hvert sem þeir hlaupa og hvaða fíkjublað sem þeir reyna að bera fyrir sig í stormum sinnar tíðar. Það dugar ekki. Sýndarmennskan dugar ekki. Hv. þm. standa bara frammi fyrir því að þeir verða að gera upp hug sinn. Þeir hafa haft ærinn tíma til þess. Þeir hafa haft rúmlega þrjú og hálft ár til þess og hafa enga afsökun fyrir því að reyna að skýla sér á bak við einhverja skoðanakönnun í málinu. Þegar þessar skoðanakannanir hafa verið birtar hafa menn ekki raunverulega látið niðurstöðurnar ráða máli sínu. Einn hv. þm. spurði mig hvort ég hefði virkilega ekki næga sannfæringu fyrir mínum málstað í þessu máli t.d. og ég væri þess vegna eitthvað hræddur við niðurstöður. Nei. Ég hef djúpa sannfæringu í þessu máli og hef ekki skipt neitt um skoðun í því. Ég hef haft sömu skoðun og sömu niðurstöður allan tímann, öfugt við ýmsa aðra hv. þm. Ég hef djúpa sannfæringu fyrir því að auðvitað er þetta mál gjörunnið fyrir þjóðarniðurstöðu þegar á það reynir. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um það. Það breytir bara engu um þá aðferð sem við notum til þess að leiða þetta mál til lykta. Niðurstaðan er sú að það verður að taka afstöðu til þess á Alþingi og þingmenn geta ekkert skotið sér undan því að segja það í heyranda hljóði hver er þeirra afstaða. Það verður leitað eftir því, hv. þm., sem hér talaði seinast og sagði og tók það sérstaklega fram að afstaðan til þess að vilja hafa skoðanakönnun segði ekkert um það hvaða skoðun hann hefði á málinu. Nei, merkilegt nokk. Síðan er það þetta: Þessi samningur er svo óskaplega viðamikill og felur í sér svo miklar skuldbindingar að það er alveg sérstök ástæða til þess að hafa skoðanakönnun um þennan samning, en t.d. ekki um ýmis önnur máli. Menn geta haft á því hvaða skoðun sem þeir vilja og síst ætla ég að neita því að þetta sé mikilvægur samningur. En það er t.d. á honum sá munur, ef við berum hann saman við búvörusamning sem gerður var árið 1985 og gilti til sjö ára eða aðrar slíkar skuldbindingar sem væru íþyngjandi fyrir almenning í landinu, að þessi samningur hefur í sér fólgið uppsagnarákvæði. Í honum eru engar skuldbindingar umfram 12 mánuði, engar. Það er á valdi Alþingis að segja þessum samningi upp. Þá segja menn: En ef við erum á annað borð búnir að samþykkja samninginn og hann er á annað borð genginn í gildi verður ekki aftur snúið. Einn hv. þm. líkti þessu við ráðhúsbyggingu. Menn væru á móti ráðhússbyggingunni, ef þeir væru spurðir eftir á ættu menn ekki annarra kosta völ en að rífa niður ráðhús. Þessi líking er ekki alveg heppileg og stenst ekki alveg vegna þess að það er ekkert sem kemur í veg fyrir það eftir 12 mánaða reynslu að menn segi þessum samningi upp. Menn vita nákvæmlega núna hvað í því felst að hafna þessum samningi. Menn vita nákvæmlega eftir 12 mánuði hvað í því felst og hverju menn eru að hafna ef menn vilja beita uppsagnarákvæðinu. Hvers vegna er það að þessi krafa er sett fram um þennan samning eða um alþjóðasamninga fremur en einhver önnur lög sem ekki hafa sólarlags- eða uppsagnarákvæði eða hafa í sér fólgin efnisákvæði sem eru íþyngjandi fyrir almenning í landinu? Nú er ekki um það deilt að þessi samningur er ekki íþyngjandi, þvert á móti. Hann færir þessari þjóð, sem á við ærna erfiðleika að etja, verulega bót sinna mála og hefur margsinnis verið sýnt fram á það. Þetta er ekki samningur sem íþyngir þjóðinni. Þetta er samningur sem léttir undir með þjóðinni á erfiðleikatímum og er, eins og ég sagði, uppsegjanlegur með 12 mánaða fyrirvara. Þau rök sem hafa verið færð fram duga bara einfaldlega ekki til þess að styðja þessa tillögu, enda tillagan sjálf rangnefni. Þetta er ekkert spurning um þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er ekkert verið að stilla mönnum frammi fyrir valkostum. Annaðhvort að vísa málinu til þjóðarinnar þannig að þjóðin fái að ráða niðurstöðunni. Hún fær það ekki samkvæmt íslenskum stjórnskipunarreglum og ekki samkvæmt þessari tillögu og ekki samkvæmt þeim reglum sem gilda um þjóðaratkvæðagreiðslur. Þingið verður að komast að niðurstöðu. Þessi samningur verður í gildi ef meiri hluti alþingismanna samþykkir hann. Hann fellur ef meiri hluti alþingismanna hafnar honum. Þessi skoðanakönnun, sem verið er að biðja um, breytir engu til eða frá frekar en aðrar skoðanakannanir, nákvæmlega engu, ekki nokkrum öðrum sköpuðum hlut. Spurningin er þess vegna í raun og veru allt önnur og hún er þessi: Er það raunverulegur vilji hv. flm. að settar verði reglur með stjórnskipulegum hætti um það að Alþingi geti ákveðið að fram fari raunveruleg þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem niðurstöður yrðu bindandi? Og um hvaða mál? Ættum við að gera það t.d. um alþjóðasamninga? Ég hef vitnað til þess áður að auðvitað yrði samþykkt slíkrar tillögu um þennan samning um Evrópska efnahagssvæðið fordæmi sem menn mundu vísa til til þess að rökstyðja það að sama máli gegndi um aðra slíka samninga sem væru þjóðréttarsamningar og yrðu hluti af landsrétti, þ.e. væru lagðir undir Alþingi til samþykktar eða synjunar. Ef við sköpuðum það fordæmi stæðu menn frammi fyrir þeirri spurningu: Vilja menn að vald framkvæmdarvalds og síðar löggjafarvalds Íslendinga yrði skert með þeim hætti í samningum við önnur ríki? Vilja menn það? Vilja menn skapa það fordæmi? Vilja menn að við hefðum lagt fyrir Alþingi 89 þjóðréttarsamninga sem gerðir hafa verið á undanförnum árum? Vilja menn að þessu verði ævinlega vísað til þjóðarinnar? Eða ætla menn að byggja á huglægu mati hvenær eigi að gera það? Á að gera það þegar ekki er uppsagnarákvæði eða hvað? Eða eru menn segja: Þegar lögð eru fyrir Alþingi lagafrumvörp sem varða þjóðarheill eða almannahag og gætu t.d. varðað almenna kjaraskerðingu svo sem krísupakki sem kynni að vera í smíðum eða búvörusamningur sem gæti falið í sér skuldbindingar um tugi milljarða kr. t.d. hvernig eigi að verja öllum tekjuskatti einstaklinga sjö ár fram í tímann --- er það svo lítils háttar mál að alþingismönnum sé treystandi til þess að afgreiða það eða á kannski að setja slík stór hagsmunamál undir dóm þjóðarinnar með bindandi niðurstöðu? Þeir sem svara þessum spurningum játandi eru að segja: Við viljum í raun og veru breyta íslenskri stjórnskipan og íslenskum stjórnskipunarhefðum í grundvallaratriðum. Menn gætu verið að segja: Við viljum taka upp svissneska fyrirkomulagið. Ef menn eru að meina það væri það út af fyrir sig ákaflega fróðlegt að fá svar við þeirri spurningu: Halda menn að lýðræði sé meira í Sviss en t.d. hér á landi? Ég er t.d. þeirrar skoðunar að svo sé alls ekki.  Hafandi gert þetta sæmilega skýrt held ég að mín niðurstaða sé afar einföld. Hvað svo sem líður þessari tillögu um skoðanakönnun breytir hún ekki því, hv. þm., hvort sem það er þægilegt eða óþægilegt, hvort sem um það eru skiptar skoðanir í flokkum ykkar eða ekki, hvort sem menn eru í pólitískum feluleik eða ekki, hvort sem menn eru á hlaupum frá sannfæringu sinni frá fyrra kjörtímabili eða ekki, að sá tími er kominn að nú verða menn að gera málið upp.

Þrír hv. alþm. hafa óskað eftir því að veita andsvar við ræðu hæstv. utanrrh. Nú mega andsvör eigi standa lengur en 15 mínútur og verður beitt þeim tímamörkum að í fyrri umferð sé heimilað að tala fullan tíma, eða tvær mínútur, en í seinni umferð eina mínútu. Til máls tekur hv. 8. þm. Reykn.

Virðulegi forseti. Það hefur verið sagt af ýmsum hér í umræðum í dag að þessi samningur sé venjulegur samningur. Það er athyglisvert að öll önnur EFTA-ríki ætla sér að afgreiða þennan samning annaðhvort með auknum meiri hluta á þingi eða þjóðaratkvæðagreiðslu. Ríkisstjórn Íslands er eina ríkisstjórnin í EFTA-landi sem telur að það sé hægt að afgreiða EES-samninginn með einföldum meiri hluta á Alþingi. Engin önnur ríkisstjórn í EFTA-ríkjunum telur að það sé unnt, hæstv. utanrrh. En hæstv. utanrrh. var með röksemdir sem urðu til þess að ég vil leggja fyrir hann spurningu. Hún er á þessa leið: Vill hæstv. utanrrh. að íslenska þjóðin fái að hafa, með skýrum hætti, síðasta orðið um EES-samninginn eða ekki? Já eða nei. Er ráðherrann sammála því að íslenska þjóðin eigi að fá að hafa síðasta orðið um EES-samninginn? Ef svarið er já, sem ég vænti, þá er mjög auðvelt að leita samkomulags um það. Þá er hægt að bæta nýrri grein við frv. um EES-samninginn sem liggur fyrir Alþingi á þá leið að fyrst greiði Alþingi atkvæði um samninginn en hann taki ekki gildi fyrr en hann hefur verið samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þannig er hægt að fullnægja þeim sjónarmiðum sem utanrrh. var með áðan að þingmenn greiði atkvæði um samninginn og þá er líka hægt að fullnægja þeim sjónarmiðum að þjóðin fái að hafa seinasta orðið. Það er líka hægt að fara þá leið að forseti Íslands vísi málinu í þjóðaratkvæði. Þess vegna er kjarni málsins ekki þeir loftfimleikar sem hæstv. utanrrh. var með áðan heldur sú einfalda spurning hvort hann vilji að þjóðin fái að segja síðasta orðið um samninginn eða ekki. Ef hann vill það er mjög auðvelt að finna leiðir til þess.

Virðulegur forseti. Mér fannst þau ummæli svolítið lítilsvirðandi sem ég heyrði hjá hæstv. utanrrh. um þjóðaratkvæðagreiðslu, að kalla það bara skoðanakönnun. Ég spyr hann: Ef við hefðum staðið frammi fyrir svipaðri spurningu 1944 og nýtt okkur heimild í lögum var þar þá líka um skoðanakönnun að ræða? Erum við ekki að tala um þær leiðir sem færar eru? Og hvað er hæstv. ráðherra að segja við 34.000 manns sem biðja um þjóðaratkvæðagreiðslu? Að þeir geti reynt að komast í góða skoðanakönnun. Mér finnst þetta ekki við hæfi. Í öðru lagi bendi ég á að ýmsar leiðir eru mögulegar, eins og fram kom í máli ræðumanna áðan, til að bregðast við því ef úrslit þjóðaratkvæðagreiðslu þeirrar sem hér er beðið um verða með þeim hætti að þau gefi skilaboð sem stangast á við sannfæringu þingmanna. Það eru ýmsar leiðir mögulegar, m.a. hjáseta. Í þriðja lagi ítreka ég það enn og það er í rauninni sérkennilegt að hæstv. ráðherra skuli ekki vera búinn að gera sér grein fyrir því að það er ekki hægt að segja upp öllum þeim lagabreygingum sem orðið hafa á samningnum með tólf mánaða fyrirvara heldur einungis þeim ákvæðum sem tengjast samningnum beint.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að ítreka þá spurningu sem hv. 8. þm. Reykn. lagði fyrir ráðherrann áðan um það hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir því að þjóðin fái að hafa síðasta orðið í þessu mikilvæga máli. Satt að segja finnst mér ráðherrann ekki geta verið þekktur fyrir annað en að svara spurningu af þessu tagi í framhaldi af þeim ummælum sem hann hafði um þessa tillögu áðan. Ég ítreka því þessa spurningu og skora á hæstv. ráðherra að svara henni um leið og ég segi þetta til að mótmæla ræðu hans áðan. Í fyrsta lagi er það rangt að í samningnum felist engar skuldbindingar umfram eitt ár vegna þess að á grundvelli samningsins og þeirra laga sem honum kunna að fylgja geta menn gert bindandi samninga af ýmsu tagi og tekið ýmsar ákvarðanir sem hafa áhrif til margra ára, ákvarðanir sem verða ekki afturkallaðar með því að segja samningnum upp. Þetta er þess vegna útúrsnúningur hjá hæstv. ráðherra og ég skora á hann að kalla þessi ummæli til baka. Síðan vitnar hann til annarra alþjóðasamninga og lætur að því liggja að það sé erfitt að segja þeim upp og að samningurinn sé afbrigðilega hagstæður af því að aðrir alþjóðasamningar séu bundnir. Að sjálfsögðu hefur Alþingi Íslendinga fullt ,,súverenítet``, fullveldi, til að segja upp alþjóðasamningum. Sá samningur sem hæstv. utanrrh. er að mæla fyrir hér er því ekkert betri en aðrir samningar að þessu leyti. Þetta er rökleysa. Með því að segja: Þjóðaratkvæðagreiðsla um EES --- eru menn þá að segja þjóðaratkvæði um alla alþjóðlega samninga? Mitt svar er nei. Ástæðan fyrir því að menn krefjast þjóðaratkvæðis um EES er fyrst og fremst sú að sá samningur er viðamesti alþjóðasamningur sem gerður hefur verið á vegum íslenskra stjórnvalda í sögu lýðveldisins. Þess vegna er sérstök ástæða til að leggja samninginn fyrir dóm þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Ég er feginn að menn játa greiðlega að sú till. sem hér liggur fyrir er ekki tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu heldur um það að fram fari skoðanakönnun sem hefur aðeins ráðgefandi gildi eins og aðrar skoðanakannanir. Í annan stað er spurt: Vill ráðherra ekki að þjóðin hafi síðasta orðið um samninginn? Jú, hann bæði vill og er sannfærður um að hún hefur það. Það er óhagganleg staðreynd að þeir stjórnarflokkar sem nú mynda meiri hluta á Alþingi Íslendinga gengu til seinustu kosninga um það mál efst á blaði að lúka þessum samningi og fengu til þess meiri hluta þjóðarinnar. Í annan stað: Það var frá því gengið og þannig um hnúta búið að það er uppsagnarákvæði í samningnum sem beita má hvenær sem er. Að fenginni tveggja ára reynslu af samningnum, ef menn telja erfitt að þekkja raunverulegt inntak hans nema af fenginni reynslu, mætti t.d. hugsa sér að spyrja þjóðina beinlínis að því í næstu kosningum hvort hún vilji að þessu uppsagnarákvæði verði beitt. Hv. þm. sagði að það hefði verið villandi í mínu máli --- að fullvalda þjóð geti alltaf rift alþjóðasamningum. Það er ekki algilt. Ef við lítum t.d. á þá samninga sem þjóðaratkvæðagreiðslur hafa gengið um samkvæmt stjórnskipunarreglum í Evrópubandalagsríkjum eins og Danmörku að því er varðar afstöðuna til Maastricht-samningsins, felur hún í sér framsal á valdi þjóðríkis öfugt við þennan samning og er bindandi og varanlegur og erfitt að snúa til baka af þeirri braut.

Virðulegi forseti. Það er útilokað fyrir hæstv. utanrrh. að rétta sig af í þessu máli með því að bera fyrir sig þá samninga sem hafa verið gerðir á vegum Evrópubandalagsríkjanna um Evrópubandalagið og stjórnskipun þess. Það er ekki hægt að bera það fyrir sig í þessu máli. Staðreyndin er sú að Íslendingar geta sagt upp alþjóðasamningum með tilteknum hætti sem er venjulega tiltekinn í þeim samningum sem um er að ræða. Mér finnst hins vegar afar merkilegt að hæstv. ráðherra skuli, í þeirri stöðu sem nú er komin upp, ekki vera tilbúinn að svara þeirri spurningu sem lögð var fyrir hann áðan. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að ganga eftir því svari með sérstökum hætti áður en umræðunni lýkur, eins og hann hefur sett þessi mál upp. Grundvallaratriðið er: Samningurinn um EES er stærsti milliríkjasamningur sem hefur nokkurn tímann verið gerður og það hefur utanrrh. sjálfur sagt. Þess vegna á þjóðin pólitískan og siðferðilegan rétt á því að greiða atkvæði um hann og hún vill það. Því hefur hún lýst yfir í undirskriftasöfnun, skoðanakönnunum og með yfirlýsingum stærstu samtaka landsins á sérstökum blaðamannafundi í gær. Ég skora á utanrrh. að endurskoða afstöðu sína í þessu máli því hann getur verið vitur maður, jafnvel góðgjarn ef hann hefur mikið við.

Virðulegi forseti. Samkvæmt þingsköpum er það alveg skýrt að ráðherra ber að svara hverju andsvari að því loknu ef hann á annað borð ætlar að svara því og veita þeim þingmanni sem andsvarið hefur veitt rétt til þess að segja álit sitt á svarinu. Hæstv. utanrrh. braut þessa reglu áðan með því að bíða með andsvar sitt við spurningu minni þar til aðrir þingmenn voru búnir að tala. Ég hafði því engan rétt til þess samkvæmt þingsköpum að fjalla um mál hans. Það er auðvitað mjög slæmt sérstaklega þegar um er að ræða slíkt lykilatriði hvort íslenska þjóðin fær að segja álit sitt á EES-samningnum og afstöðu ráðherrans til þess. Ég varpaði fram spurningu til hæstv. utanrrh. um það hvort hann væri sammála því eða ekki að íslenska þjóðin hefði síðasta orðið um EES-samninginn áður en hann tæki gildi. Ef ráðherrann er sammála því að íslenska þjóðin eigi að hafa síðasta orðið reikna ég með að hægt sé að leggja vinnu í það hér í þingsalnum að ná samkomulagi um að gera það á þann hátt að bæði ráðherrann og þeir sem vilja þjóðaratkvæðagreiðslu geti unað niðurstöðunni. Ég benti á leið í þeim efnum. Hún er á þann veg að bætt verði nýrri grein við frv. um EES-samninginn sem hljóði svo: Að lokinni afgreiðslu Alþingis fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla um samninginn og samningurinn taki gildi sé hann samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þetta er slíkt lykilatriði að ef hæstv. ráðherra vill láta taka sig alvarlega og þá ræðu sem hann flutti áðan verður hann að svara spurningum af þessu tagi. Ef hann er hins vegar ósammála því í grundvallaratriðum að þjóðin fái að segja álit sitt á samningnum áður en hann tekur gildi falla öll hans rök í ræðunni áðan dauð og ómerk. Mér þykir leitt, virðulegi forseti, að ráðherrann skyldi kjósa að víkja að þessu án þess að ég hefði rétt til að fjalla um það. Ég vona að í framtíðinni virði ráðherrann þær reglur um andsvör sem eru í þingsköpum en mun að öðru leyti fylgja þessu eftir í almennu umræðunum á eftir.

Virðulegi forseti. Undir dagskrárliðnum þingsköp hefur hv. þm., 3. flm. till. sem hér er flutt, viðurkennt að tillagan er ekki tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu og kemur því ekki til skila. Þetta er eingöngu skoðanakönnun og er ekki skuldbindandi. Það stendur ekkert upp á mig að svara þeirri spurningu hvort ég vilji að þjóðin hafi seinasta orðið um málið. Ég hef þegar svarað því. Ef hv. þm. á við það með spurningu sinni hvort ég sé tilbúinn til einhvers krukks með honum í skúmaskotum um að breyta stjórnarskrá Íslands áður en við lúkum umræðunni eða á næstu dögum þá er svarið við því nei. Það eru ekki vinnubrögð við hæfi, hv. þm. Ef menn vilja breyta því og þar með breyta stjórnarskrá Íslands þannig að taka upp þjóðaratkvæðagreiðslu sem væri bindandi gera menn það ekki með þeim hætti. Það gera menn með því að flytja um það sérstaka tillögu, þessi dugar ekki til þess, og þeirri tillögu yrði síðan vísað til stjórnarskrárnefndar sem mundi gefa henni vandaða umfjöllun og þar með færi það væntanlega til sérstakrar nefndar samkvæmt þingsköpum Alþingis. Spurning hv. þm. var því ekkert sérstaklega beinskeitt.

Virðulegur forseti. Í umræðum um þingsköp ætla ég ekki að víkja að þeim furðulega efnislega útúrsnúningi sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. Það er merkilegt að hæstv. utanrrh. skuli telja málstað sinn svo veikan í þessari umræðu að hann þurfi að grípa til útúrsnúninga af þessu tagi. Þeim verður hins vegar svarað í umræðunni hér undir almennum reglum umræðunnar. Að ég hafi verið að leggja til stjórnarskrárbreytingu er gjörsamlega út í hött. Þingskaparæða ráðherrans áðan lýsir slíkri fáheyrðri vankunnáttu að undrum sætir því það er mjög algengt að í frv. sé gildistaka þeirra skilyrt með ýmsum hætti og tengd öðru en atkvæðagreiðslunni sjálfri á Alþingi. Um þetta getum við fjallað í umræðunum á eftir. Eitt hefur þó komið í ljós hér á síðustu mínútum og það er að utanrrh. telur málstað sinn í andófinu gegn tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu svo veikan að hann hefur þau einu vopn í sínu búri að vera með ómerkilega útúrsnúninga og hártoganir.

Virðulegi forseti. Í tilefni af þeim umræðum sem hér hafa átt sér stað langar mig til að koma með nokkrar athugasemdir. Í allshn. beindist meðferð málsins fyrst og fremst að stjórnskipulegum þætti þess. Samkvæmt því leituðum við álits sérfræðinga í íslenskum stjórnskipunarrétti. Allir voru þeir sammála um að íslensk stjórnskipun byggði á fulltrúalýðræði, lýðræði sem væri frá fólkinu komið og ef fara ætti út í þjóðaratkvæðagreiðslu væri verið að breyta íslenskri stjórnskipun. Slíkt þyrfti að sjálfsögðu mikillar umhugsunar og athugunar við. En það mótmælir því enginn að Alþingi hafi vald til að taka slíka ákvörðun í einstöku máli enda er þessi þáltill. til síðari umræðu í dag. Ég bendi hv. þm. Svavari Gestssyni sérstaklega á þetta, hann er að vísu ekki staddur hér, og að það er ekki verið að loka neinum dyrum. Þá má einnig benda á að það hefur einkum verið Alþb. sem hefur haft áhuga á breytingum í þá veru að koma á þjóðaratkvæðagreiðslum í einstökum málum. Reyndar er það nokkuð sérstakt að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og Ragnar Arnalds, sem báðir hafa átt sæti í svonefndri stjórnarskrárnefnd í mörg ár, skuli ekki hafa verið virkari í tillögugerð fyrst þeir hafa svona mikinn áhuga á þjóðaratkvæðagreiðslu. Íslenska stjórnarskráin byggir einnig á fulltrúalýðræði og þar er ekki gert ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum almennt. Það er einungis í 2. málsgr. 79. gr. sem beinlínis er kveðið á um þjóðaratkvæðagreiðslu, þ.e. ef Alþingi samþykkir breytingu á kirkjuskipun ríkisins. Ákvæði 11. gr. um að forseti Íslends verði leystur frá störfum af hálfu Alþingis og 26. gr. um það ef forseti neitar að staðfesta lagafrumvarp sem Alþingi hefur samþykkt eru sértilvik sem ekki er beinlínis hægt að telja með greinum um þjóðaratkvæði. Þetta var og samdóma álit þeirra sérfræðinga í stjórnskipunarrétti sem mættu á fund allshn. Það er því bæði eðlileg og lýðræðisleg ákvörðun í samræmi við íslenska stjórnskipun að alþingismenn taki sjálfir ákvörðun um EES-samninginn án þess að leita til þjóðaratkvæðis á undan. Ólafur Þ. Harðarson stjórnmálafræðingur lýsti því m.a. fyrir nefndinni í hvaða tilvikum þjóðaratkvæðagreiðslur gætu átt sér stað í öðrum löndum sem byggju við fulltrúalýðræði: 1. Þegar um er að ræða grundvallarmál. Dæmi: Danir 1950 um stjórnarskrárbreytingu. Væntanlega eru engin mál jafnmikil grundvallarmál og breyting á stjórnarskrá en það þarf ekki þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrárbreytingar hér á landi. 2. Þau tilvik þar sem um er að ræða valdaágreining þings og forseta. Dæmi: Frakkland. Þá hafði þjóðaratkvæðagreiðsla það hlutverk að styrkja forseta í spennu gagnvart þinginu. Hér á landi væri forseti ekki með sömu aðstöðu og í Frakklandi og ætti þetta því ekki við hér. 3. Tilvik þar sem flokkakerfið eða þingið getur ekki leyst mál sjálft t.d. vegna ágreinings í flokkum. Dæmi: Svíþjóð á 8. áratugnum, um kjarnorku- og umhverfismál. Jafnan væri þetta lausn úr óþægilegum málum. 4. Í fylkjum Bandaríkjanna hafa kjósendur frumkvæði að löggjöf ef nægilega margir skrifa undir það. Dæmi: Kalifornía, t.d. vegna lækkunar skatta. 5. Tilvik sem er lítið beitt en það er þegar upp koma mál sem ekkert hafa verið rædd í kosningum. Ekkert þessara tilvika eiga við hér. Vegna athugasemda hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar vísa ég aftur til nefndarálits 1. minni hluta um að EES-samninginn bar hátt í síðustu kosningum. Vegna þessara orða þykir mér rétt að benda á ályktun 29. landsfundar Sjálfstfl. frá árinu 1991 um utanríkismál. Þar segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Sjálfstæðismenn telja að Íslendingar eigi samleið með öðrum EFTA-ríkjum um þátttöku í Evrópsku efnahagssvæði að því tilskildu að samningar takist um hindrunarlaus viðskipti með sjávarafurðir. Ef viðhlítandi samningar um EES-svæðið takast ekki leggja sjálfstæðismenn áherslu á að Íslendingar leitist við að ná fram þessum markmiðum eftir öðrum leiðum. Íslendingar eiga ekki fremur en aðrar Evrópuþjóðir að útiloka fyrir fram að til aðildar geti komið að Evrópubandalaginu. Viðfangsefnið er að tryggja þjóðinni efnahagslega farsæld í framtíðinni og sjá til þess að sjálfstæði og sjálfsákvörðunarréttur landsins skuli ávallt vera tryggður ásamt fullri stjórn á auðlindum landsins.`` Í kaflanum um utanríkismál og utanríkisviðskipti í hvítbók ríkisstjórnarinnar segir enn fremur á bls. 39: ,,Ríkisstjórnin mun reyna til þrautar að ná samningum um myndun hins Evrópska efnahagssvæðis EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins.`` Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. frá 30. apríl 1991 er því lýst í 16 liðum hvaða aðgerðum stjórnin ætlar að beita til þess að ná markmiðum sínum. Í 15. lið segir: ,,Með því að semja um þátttöku Íslendinga í Evrópska efnahagssvæðinu, EES, til þess að tryggja hindrunarlausan aðgang sjávarafurða að Evrópumörkuðum. Ekki kemur til greina að gefa eftir forræði í íslenskri fiskveiðilögsögu í skiptum fyrir aðgang að mörkuðum.`` Í fjórða lagi samþykktu þingflokkar Sjálfstfl. og Alþfl. framlagningu frv. um EES-samninginn athugasemdalaust. Rétt er einnig að taka það fram að innganga í Evrópubandalagið er ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar enda hefur hæstv. forsrh. margoft lýst því yfir. Ef í framtíðinni kæmi hins vegar í ljós að slíkt mundi þjóna hagsmunum Íslendinga yrði væntanlega að huga að stjórnarskrárbreytingum e.t.v. með því að tryggja aukinn meiri hluta á þingi og fleira gæti komið þar til athugunar. Vegna orða hv. þingkonu Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur áðan vil ég gjarnan gera grein fyrir þeim tillögum að málum sem fóru í þjóðaratkvæðagreiðslu sex sinnum á þessari öld, eins og hún sagði. Árið 1905 kom fram tillaga um aðflutningsbann gegn áfengi, 1914 frv. til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá, 1915 till. til þál. um atkvæðagreiðslu um þegnskylduvinnu, 1933 till. til þál. um þjóðaratkvæði um aðflutningsbann á áfengum drykkjum og 1944 lýðveldisstjórnarskráin. Hv. þingkona talaði líka um hefðir og að hefð væri hægt að breyta. Auðvitað er það hægt með vilja Alþingis. Vegna þessa vil ég benda á að prófessor Sigurður Líndal taldi að það hefði einmitt skapast ákveðin hefð vegna þess að Alþingi hefur aldrei fallist á að stofna til þjóðaratkvæðagreiðslu um einstök mál síðustu áratugina. Það er líka hefð. Ég vona og trúi því reyndar að hann hafi kennt mér þokkalega lögfræði á sínum tíma. Varðandi NATO er það að mínu mati misskilningur hjá hv. þingkonu að auðveldara sé að segja upp þeim samningi en EES-samningnum því þar er aðallega um viðskiptahagsmuni að ræða en í NATO er um að ræða varnarkeðju og öryggi annarra þjóða. Í nefndarálitum hv. 2. og 3. minni hluta allshn. er vikið að þjóðaratkvæðagreiðslum í Evrópu. Þar var verið að greiða atkvæði um Maastricht-samninginn sem er allt öðruvísi en EES-samningurinn eins og allir vita því að hann er að mestu viðskiptasamningur þótt vissulega sé hann stór í sniðum. Í Maastricht-samningnum er hins vegar um að ræða ákveðið framsal á fullveldi sem kallar m.a. á stjórnarskrárbreytingar í viðkomandi ríkjum þar sem ætlunin er að móta sameiginlega pólitíska stefnu í fjölmörgum málaflokkum. Þessi samningur innan EB-ríkjanna er alls ekki á dagskrá hér heldur samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði og ekkert EFTA-landanna utan Sviss ætlar eða hefur látið fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um EES-samninginn. Í nefndarálitum 2. og 3. minni hluta er einnig vikið að því að samþykkt þessarar tillögu mundi leiða til ítarlegrar kynningar á efni samningsins. Því er til að svara að EES-samningurinn hefur hlotið meiri og almennari kynningu en nokkur alþjóðasamningur síðan lýðveldið var stofnað. Ég er þó sammála því að aukin fræðsla sé til góðs en henni hefur ekkert verið hætt, m.a. er í undirbúningi þáttaröð á vegum Ríkissjónvarpsins um þetta efni. Þar að auki er hvers kyns fræðsluefni um samninginn auðfengið og aðgengilegt. Þá hefur verið talað um að það yrðu pólitísk átök ef ákvörðun yrði tekin um þjóðaratkvæðagreiðslu. Við skulum ekkert vera að blekkja hvert annað hér á hinu háa Alþingi né heldur þjóðina með því að halda öðru fram. Dettur mönnum í hug að fulltrúar stjórnmálaflokkanna munu sitja með hendur í skauti ef til þjóðaratkvæðagreiðslu kemur? Auðvitað ekki. Það munu allir reyna að sannfæra kjósendur um sinn málstað nema að einhver flokkanna eigi í erfiðleikum með að finna sameiginlega stefnu. Þá er líka ljóst að ríkisstjórnin hefur blandast inn í þetta mál og þær efnahagsþrengingar sem nú eru í þjóðarbúskapnum. Ég held að það sé engin tilviljun að stjórnarandstaðan sameinast um þetta mál. Hins vegar er ekkert óeðlilegt að önnur málefni blandist inn í þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn en það getur líka verið varasamt. Nýlega birtist viðtal við Bent A. Koch, hinn danska ritstjóra og Íslandsvin í DV. Hann segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Þjóðaratkvæðagreiðslur eru mjög vafasamt lýðræðislegt verkfæri. Ég vara yfirleitt við þeim, líka á Íslandi. Það er vegna þess að maður veit aldrei nákvæmlega um hvað fólk er að greiða atkvæði. Á Írlandi var mest fjaðrafok í kringum fóstureyðingalöggjöfina. Í Frakklandi tóku menn afstöðu til Mitterand forseta og í Danmörku var mikil óánægja með stjórnmálamenn.`` Enn fremur segir hann: ,,Ég get alveg hugsað mér að þjóðaratkvæðagreiðsla á Íslandi gæti snúist upp í atkvæðagreiðslu með eða á móti ríkisstjórninni. Það er erfitt að túlka niðurstöðurnar, hverju menn neita og hverjum menn játa í hverju landi fyrir sig.`` Svo mörg voru þau orð en þetta var hans mat. Auðvitað verður því ekki haldið fram að hin íslenska þjóð hafi ekki næga þekkingu til að taka afstöðu til samningsins. Slíkt fæli í sér vanmat á kjósendum. Það er bara ekki til umræðu hér né var það í meðferð allshn. á málinu. Það sem kom út úr þeirri vinnu var sú staðreynd að stjórnskipulega séð ætti þjóðaratkvæðagreiðsla ekki við hér á landi og ef menn vildu breyta því kallaði slíkt á nákvæma yfirvegun og umræður en ekki tekin slík ákvörðun hér og nú í tengslum við þetta eina mál. Þá hefur verið minnst á það að atriði að EES-samningurinn bindi ekki Ísland nema 12 mánuði í senn. Menn hafa samt áhyggjur af réttaráhrifum þess t.d. varðandi samninginn um eignarrétt og atvinnuleyfi útlendinga. Það er auðvitað hægt að breyta lögum aftur í kjölfarið t.d. lögum um útlendinga og hugsanlegt að setja einhvers konar eignarnámsákvæði o.s.frv. Það yrði að sjálfsögðu í höndum Alþingis sem hefur löggjafarvaldið. Þess má einnig geta að nú þegar hefur verið unnið frv. sem felur í sér mun meiri takmarkanir á kaupum á fasteignum og jörðum en þegar eru fyrir hendi í íslenskum lögum. Í nefndaráliti hv. 3. minni hluta eru enn fremur nokkur atriði sem ég tel rétt að gera athugasemdir við. Þar segir m.a.: ,,Sá sem hefur trú á málstað sínum og kynnir hann rækilega er að sjálfsögðu óhræddur að leggja samvisku sína og málstað undir dóm þjóðarinnar.`` Að sjálfsögðu verður tekið undir þessi orð. En þessi dómur verður ekki felldur í neinni þjóðaratkvæðagreiðslu heldur við næstu alþingiskosningar. Einnig segir í álitinu: ,,Ef svo illa tækist til að málið leysist ekki með samþykkt tillögunnar yrði vandinn mikill. Deilur um óhjákvæmilegar stjórnarskrárbreytingar mundu þá magnast og er vandséð hvernig þær yrðu leystar.`` Í fyrsta lagi er ljóst að þjóðaratkvæðagreiðsla sker ekki úr um þörf á stjórnarskrárbreytingu. Í öðru lagi hlýtur maður að spyrja: Hvers vegna ættu deilurnar að magnast og hverjir ættu að deila? Í þessu sambandi er rétt að minna á að hin sérskipaða stjórnarskrárnefnd hefur þegar afgreitt þessi tvö frumvörp stjórnarandstöðunnar um breytingu á stjórnarskrá út úr nefnd. Var það gert í samkomulagi enda þótt álit manna verði ekki hið sama. Ég tel enga ástæðu til þess að ætla að þau mál hljóti ekki hefðbundna þinglega meðferð og varla fara flm. þeirra að tefja málið á þinginu. Þeir hafa þvert á móti lýst því yfir að þeir hyggja á breytingar á frumvarpstexta svo að túlkun hans valdi ekki þeim vandkvæðum að menn telji þar allt of langt gengið. Þetta orðalag ,,óhjákvæmilegar stjórnarskrárbreytingar`` virðist fela það í sér að þessir tveir nefndarmenn hafi þegar gert upp hug sinn og því skipti í raun og veru ekki máli þótt þjóðin samþykki samninginn í þjóðaratkvæðagreiðslu, það yrði að rjúfa þing og efna til kosninga. Í lok nefndarálitsins segir enn fremur: ,,Ástæðulaust er því að væna þingmenn um kjarkleysi. Það hittir þá sjálfa fyrir sem þannig tala.`` Þetta finnast mér nokkuð furðuleg ummæli og ég kannast ekkert við að slíkt hafi nokkurn tíma borið á góma í allshn. varðandi þessa þáltill. og afstöðu manna til hennar þar. Vonandi hafa allir hv. þm. þann kjark til að bera að taka þær ákvarðanir sem munu, ef til lengri tíma er litið, reynast farsælastar fyrir land og þjóð. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég segja það, að þó vissulega sé erfitt að taka ekki tillit til þeirra undirskriftalista sem borist hafa til Alþingis er það engu að síður skoðun okkar þriggja þingmanna sem undirritum 1. minnihlutaálitið að ákvörðun okkar sé rétt. Hún er ekki einungis byggð á skoðun fræðimanna heldur ekki síst á okkar eigin sannfæringu um að ekki sé rétt að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um EES-samninginn, bæði vegna hinnar íslensku stjórnskipunar og ekki síst með tilliti til þess hvernig kringumstæður eru nú í þjóðarbúskapnum. Ég vil leyfa mér að rifja upp orð leiðarahöfundar Morgunblaðsins í gær er hann sagði: ,,En íslensk þjóð hefur ríkari þörf fyrir flest annað á líðandi stundu en víðfeðm átök og sundurlyndi sem þjóðaratkvæði af þessu tagi getur stefnt okkur í. Sundurlyndið er oftar en ekki skæðasti óvinur lítillar þjóðar.``

Þrír hv. þm. hafa óskað eftir því að bera fram andsvar og verður sá háttur hafður á að viðkomandi má aðeins tala í tvær mínútur í fyrra sinn en eina mínútu í hið síðara. Fyrst ber fram andsvar hv. 2. þm. Suðurl.

Hæstv. forseti. Vegna frásagnar hv. 6. þm. Reykv. af komu sérfræðinga til allshn. vil ég að það komi skýrt fram að þeir sögðu að Alþingi gæti ákveðið þjóðaratkvæðagreiðslu hvenær sem væri, það væri pólitísk ákvörðun. Að öðru leyti ætla ég ekki að endurtaka þau rök sem hér hafa verið færð fram gegn málflutningi í varnarræðum hv. 6. þm. Reykv. og félaga hennar fyrir þeirri afstöðu að vera á móti þjóðaratkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég ætla einnig að taka það fram að þeir sérfræðingar sem komu á fund nefndarinnar bentu á að það væri fyrst og fremst pólitísk ákvörðun að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu og ég tengi það því að við verðum að hafa þann kjark sem þarf til að taka slíka ákvörðun. Auk þess var umræðan um það hvort þetta mundi valda breytingum á stjórnskipun okkar. Sú umræða er fullgild og umhugsunarefnið var: Mun þetta leiða til þess eða ekki? Sjálf er ég hlynnt fleiri þjóðaratkvæðagreiðslum eins og fram kom í máli mínu áður. Ég mundi fagna slíkum breytingum en að sjálfsögðu er ekkert öruggt að þessi tillaga leiði til þess að þjóðaratkvæðagreiðslum fjölgi. Í þriðja lagi er mér ekki fullljóst hvernig það er hugsað ef hætta er á því að þjóðaratkvæðagreiðslur snúist um fleiri en eitt mál þar sem aðeins er spurt einnar skýrrar spurningar. Hvernig stenst það ef rökin í málinu eru þau að fjallað hafi verið um EES í síðustu kosningum? Það hlýtur væntanlega að hafa verið fjallað um fleiri spurningar með sömu röksemd. Eða að dómur verði kveðinn upp í næstu kosningum? Ef kosningar um eina spurningu fela í sér að kosið sé um fleira hljóta venjulegar kosningar á fjögurra ára fresti að gera það líka. Ég sé því ekki annað en önnur röksemdin útiloki hina.

Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég sagði í báðum ræðum mínum hér áðan að hvorki ég né aðrir hafa efast um að Alþingi hefur fullan rétt til þess að taka ákvörðun um að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Svo það sé engin spurning um túlkun á orðum mínum vildi ég taka þetta fram.

Virðulegi forseti. Það kom mjög skýrt fram í ræðu hv. 6. þm. Reykv. að það sjónarmið kom fram í nefndarálitinu að til þess að taka ákvörðun um EES þurfi menn umboð frá kjósendum. Það umboð hlýtur að markast af þeirri stefnu sem þeir lögðu fyrir kjósendur. Hv. 6. þm. Reykv. las upp þá stefnu, bæði úr samþykktum Sjálfstfl. og yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, sem er að samningurinn verði að uppfylla það skilyrði að tryggja hindrunarlaus viðskipti með fisk. Það gerir samningurinn ekki. Það er óumdeilt. Það þýðir að ríkisstjórnin og þingmenn hennar hafa ekki umboð til að afgreiða þennan samning samkvæmt eigin skilningi. Fróðlegt væri að fá röksemdir frá hv. 6. þm. Reykv. fyrir því hvernig þingmenn ætli sér að taka afstöðu og ljúka málinu umboðslausir. Ég bendi líka á að það er rétt að ef menn samþykkja þá till. sem hér liggur fyrir felst í því breyting á stefnu. Það skapar fordæmi. En það skapar líka fordæmi að hafna tillögunni. Það skapar fordæmi upp á síðari tíma, upp á enn stærri samninga sem hingað kunna að koma eins og t.d. samningur um aðild Íslands að EB. Það kemur skýrt fram í áliti 1. minni hluta að þeir eru á móti því að brjóta íslenska stjórnskipunarhefð. Það þýðir að þeir eru væntanlega á móti því að samningur um aðild Íslands að EB verði borinn undir þjóðina ef til þess kemur.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins ítreka það sem sagt hefur verið í nál. að öll undirstöðuatriði þessa samnings lágu almennt skýrt fyrir í síðustu kosningum. Það er bara útúrsnúningur að mínu mati hjá hv. þm. að tala á þennan hátt.

Virðulegi forseti. Það lá skýrt fyrir í síðustu kosningum hvaða kröfur Sjálfstfl. gerði til samningsins. Það er útúrsnúningur af hálfu Sjálfstfl. og þingmanna hans að ætla að hlaupast frá þeim kröfum eftir kosningar þegar búið er að samþykkja lélegri samninga en þeir gerðu sjálfir kröfu um og sögðu þjóðinni að væri skilyrði þess að þeir mundu samþykkja samninginn. Það er útúrsnúningur. Það eru svik við þjóðina.

Virðulegur forseti. Ég vil aðeins rifja það upp fyrir hv. þm. út af orðum hans áðan að í síðustu ríkisstjórn stóð til að ganga enn lengra með dómsvaldið en gert er nú í dag.

Virðulegur forseti. Mér þykir þeir sem vilja fella þá tillögu sem hér er til umræðu grípa vopnin á ýmsum stöðum og ég tel þau ekki verða merkileg í höndunum á þeim. Það hefur verið einkenni á málflutningnum að menn eru að þvæla þessu máli fram og til baka og reyna að tala um það eins og eitthvert venjulegt mál sem sé jafnvel afgreitt daglega á þinginu. Það er auðvitað af og frá. Við erum að tala um sjálfstæðismál þjóðarinnar. Við erum ekki að tala um búvörusamning eða það hvernig við stjórnum fiskveiðum í landinu. Við erum ekki að tala um mál sem snýr bara að íbúunum hér. Við erum að tala um mál sem snýr að öðrum þjóðum. Við erum að tala um sjálfstæði landsins. Ég held að þess vegna sé út í hött að ræða málið með þeim hætti sem hér hefur verið gert. Ég tel það reyndar óvirðingu við þjóðina að kalla tillöguna skoðanakönnun vegna þess að verið er að tala um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla. Skoðanakönnun er athugun sem fer fram. Þá eru fáir einstaklingar spurðir um eitthvert tiltekið málefni. Þjóðaratkvæðagreiðsla er aftur á móti atkvæðagreiðsla þar sem allir þegnar þjóðfélagsins fá tækifæri til að taka þátt. Ég tel einsýnt að Alþingi Íslendinga hljóti að skoða vandlega niðurstöður slíkrar þjóðaratkvæðagreiðslu þó það sé ekki lögformlega bundið af niðurstöðunni. En mér er sem ég sjái Alþingi Íslendinga ganga í berhögg við vilja verulegs meiri hluta þjóðarinnar sem kæmi fram í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel þess vegna að þjóðaratkvæðagreiðslan hafi fullkomlega þann tilgang sem menn ætla henni þó niðurstaðan sé ekki fyrir fram ákveðin lögformlega sem lokapunktur í málinu. Í mínum huga er ekki efi um það að þjóðin á að fá að kveða upp þennan dóm. Með þeim samningi sem við erum að tala um er verið að framselja ákvörðunarrétt þjóðarinnar í mörgum viðamiklum málum. Það hefur verið rætt um þessi mál í þinginu mjög lengi og við getum ekki endurtekið þau rök í þessari umræðu sem nú fer fram. En það er óhætt að minna á að ákvarðanir eftirlitsstofnunar EFTA skerða framkvæmdarvaldið. Dómsvaldið verður framselt til EFTA-dómstólsins. Alþingi Íslendinga skal samþykkja í einu lagi öll lög og reglur EB sem gilda á þeim sviðum sem samningurinn nær til og fær ekki breytt einum einasta stafkrók í sambandi við þessi mál. EB tókst að komast í gegnum allt samningaferlið án þess að gera eina einustu tilslökun. EB tekur ekki upp eina einustu reglu eða lög sem hafa gilt á EFTA-svæðinu en eru ekki í gildi hjá EB. Segir það mönnum ekki einhverja sögu um áhrif þeirra í þessu samstarfi í framtíðinni að allar samningaviðræðurnar snerust um tímabundnar undanþágur og smávægilegar tilslakanir sem í okkar tilfelli snúast um fisk en virðast haldlitlar þegar til framtíðarinnar er litið? Það er ekki nóg, heldur á að gefa ráðherrum á hverjum tíma heimildir til að staðfesta nýjar reglugerðir sem koma frá EB. Og þær munu koma tugum og hundruðum saman frá Brussel. Flæðilínan á að liggja þaðan og beint inn á borð ráðherranna. Þar verður tekin ákvörðun um hvaða reglur eigi að gilda á hverju sviði. Það hefur komið fram í umræðum um þingmál í nefndum þingsins að það er ekki vilji til að skapa öðruvísi farveg fyrir reglugerðarbreytingarnar. Nýjar reglugerðir sem koma frá Brussel eiga að koma inn á borð ráðherra og fá þar staðfestingu. Hvert er svo líklegasta framhaldið af þessu öllu saman? Það getur auðvitað hver hugsað um og gerir hver og einn. En mín skoðun er sú að framhaldið verði einfaldlega þannig að þegar allir aðilar hafa staðfest þátttökuna í EES-samningnum muni fljótlega, vegna þess að þjóðirnar sem með okkur eru í þessu samstarfi eru búnar að biðja um að fá aðild að EB, verða farið að ýta á eftir þeim umsóknum. Og að svar EB við þeim þrýstingi verði að óska eftir því að þjóðirnar komi í einu lagi í viðræður um aðild að EB. Skyldu þá ekki einhverjir fleiri fara að tala um að það væri rétt að vera með í þeim umræðum? Ég efast ekki um að þá munu margir rísa upp hér á landi og segja: Nú verðum við að vera með því annars erum við að einangra okkur pólitískt. Við þurfum á krafti þeirra félaga okkar að halda sem eru í EFTA til að ná fram okkar markmiðum í samningunum. Það verða gífurlegar breytingar á réttarstöðu einstaklinga í landinu við þennan samning. Það eru að mínu mati ekki sístu rökin fyrir því að það eigi að spyrja þjóðina. Við vitum að það er verið að innleiða hér allt aðra stöðu en hefur verið gagnvart atvinnu t.d. Og orðið Íslendingur mun auðvitað taka merkingarbreytingu í sjálfu sér. Það væri kannski eðlilegra að lýsa réttarstöðunni með því að segja að menn séu Evrópubúar á hinum íslenska hluta hins Evrópska efnahagssvæðis vegna þess að réttarstaða manna á að vera algerlega jöfn. Ég held að íslenska þjóðin hafi ekki gert sér fyllilega grein fyrir þessu og því þurfi --- og það er kannski jákvæðast við að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu --- að fá enn þá meiri umræðu með þjóðinni en orðin er. Því hefur verið borið við að þessi samningur sé uppsegjanlegur með tólf mánaða fyrirvara og þá getum við bara kvatt þetta samkomulag. Ég tel það út í hött og tel að það hafi verið rökstutt mjög vel í umræðunum. En því til viðbótar vil ég segja að það eru efasemdir um að fríverslunarsamningar okkar við Efnahagsbandalagið og bókun 6 muni standa eftir að við værum búin að segja samningnum upp. Hvar værum við þá? Við værum komin á byrjunarreit í samningum við EB um viðskipti. Við værum komnir aftur að árinu 1973 og þyrftum að byrja algerlega upp á nýtt með þessa samninga. Ég tel þetta svo viðamikla stefnumörkun sem hér er á ferðinni að þjóðin eigi að fá að segja sitt álit. Stefnan hefur verið tekin í svo mörgum málum sem tengjast Evrópska efnahagssvæðinu og þessum samningum. Ég tel að stefnan liggi raunverulega til samstarfs um að ganga í EB. Eða hvernig stendur á því að íslensk stjórnvöld hafa tekið þá ákvörðun að mynda tollmúr með EB? Það liggja fyrir frumvörp í þinginu þar sem gert er ráð fyrir að 7,5% tollur verði á vörum sem koma annars staðar að inn í landið en frá Evrópska efnahagssvæðinu. Halda menn virkilega að ef á stað fer einhvers konar efnahagsstríð á milli stórveldanna verði ekki litið á það að Íslendingar taka þátt í að mynda tollmúr með Evrópubandalaginu? Eru menn vissir um að Íslendingar lendi ekki öfugu megin? Eru menn vissir um að Bandaríkjamenn t.d. muni sleppa Íslendingum þegar Íslendingar hafa tekið þá ákvörðun að leggja hærri tolla á vörur frá Bandaríkjunum en frá Evrópu? Ég er ekkert viss um það. Ég tel ekki mikla framtíð í því kaupfélagi sem hér er verið að tala um að fara í samstarf við. Frá aldaöðli hafa íbúar jarðarinnar barist um bestu landsvæðin og friður hefur sjaldan varað lengi í Evrópu. Ég óttast að frelsi fjármagnsins til að flytjast fyrirstöðulaust á milli landsvæða muni valda togstreitu. Yfirráð auðhringa og risafyrirtækja yfir atvinnulífi, stórum landsvæðum, jafnvel heilum ríkjum og flutningur fólks inn í önnur lönd án fyrirstöðu muni valda því að þessi draumur breytist í martröð. Og höllin í Brussel mun hrynja eins og spilaborg. Ég tel að stærsta hlutverk Alþingis Íslendinga sé að vernda sjálfstæðið. En það er líka stærsta hlutverk forseta Íslands. Forseti Íslands er kosinn í þjóðaratkvæðagreiðslu og sækir umboð sitt beint til þjóðarinnar. Í 26. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: ,,Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar, eigi síðar en tveimur vikum eftir að það var samþykkt og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem auðið er undir þjóðaratkvæði allra kosningabærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.`` Halda menn virkilega að það sé ekki nein meining með þessu lagaákvæði? Þarna er forseta ekki bara gefinn kostur á að taka þessa ákvörðun. Það hlýtur að vera ætlast til að forsetinn geri það og taki afstöðu til mála sem eru samþykkt á Alþingi. Hann hlýtur að skoða þetta mál sérstaklega og öll þau mál sem tengjast sjálfstæði þjóðarinnar sérstaklega. Ég held að í raun og veru hljóti það að vera mikið umhugsunarefni fyrir þingið hvernig forseti lýðveldisins mun taka á þessu máli. Mig langar að spyrja hæstv. utanrrh., sem alla lykla hefur í sínum höndum í þessu máli, hvort það hafi verið rætt við forseta Íslands hvaða álit hann hafi á þessu máli. Hvort hann muni staðfesta lög um Evrópska efnahagssvæðið sem stendur til að setja hér á Alþingi. Því ég held að það sé mjög mikilvægt að menn setji ekki lög á Alþingi þannig að forsetinn þurfi að grípa til 26. greinarinnar. Ég vonast til að fá svar við þessu. Mér finnst það mjög mikilvægt. Ég tel reyndar að forseti geti mjög eðlilega tekið afstöðu til málsins sé hann í þeirri vissu að mikill meiri hluti þjóðarinnar sem kaus hann beint sé á þeirri skoðun að hann eigi að fá að segja álit sitt á máli sem varðar sjálfstæði þjóðarinnar. Þá hlýtur forsetinn að þurfa að hugsa sig vel um.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þess umræðu mikið umfram það sem þegar er orðið. Ég kom aðallega upp vegna þeirra orða hæstv. utanrrh. áðan að hér væri ekki verið að flytja tillögu um þjóðaratkvæði eins og hann sagði heldur væri verið að flytja tillögu um skoðanakönnun. Fyrirsögn ályktunarinnar gefur skýrlega til kynna að verið sé að bera málið undir þjóðaratkvæði þó það atkvæði sé ekki bindandi. Ástæðan fyrir því einfaldlega að ekki er flutt tillaga um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu er sú að stjórnarskráin heimilar það ekki, hæstv. ráðherra. Hún heimilar það ekki. Þessi atkvæðagreiðsla hlýtur því í eðli sínu að vera ráðgefandi. Menn hafa verið að tala um hefðir og að hefðir séu nánast eitthvað sem ekki megi breyta. Það var talað um að hér væri ekki hefð fyrir beinu lýðræði og þess vegna ættum við ekki að beita beinu lýðræði núna. En þó hefur farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla hér á landi sex sinnum á þessari öld. Ef við ætlum að notast við hefðirnar getum við líka sagt að sú hefð hafi skapast í þeim þjóðaratkvæðagreiðslum að þær séu bindandi vegna þess að mér vitanlega hefur Alþingi alltaf farið eftir niðurstöðu þegar hún hefur borið málið undir dóm kjósenda í þjóðaratkvæði. Það er þá hefðin. Ég er fús til að lýsa því yfir að ég mun lúta þeirri niðurstöðu sem yrði í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er tilbúin til að lúta þeirri niðurstöðu hér á Alþingi Íslendinga. Hæstv. utanrrh. spurði þeirrar spurningar hvort menn mundu láta af sannfæringu sinni í þessu máli þegar þjóðin væri búin að kveða upp sinn dóm. Og hann spurði hvort við héldum að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson mundi láta af sinni sannfæringu eða hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Ég verð að segja að þar er dálítið ólíku saman að jafna, hæstv. utanrrh.

Það er ósvífni að vera með þetta í sama ávarpinu.

Það er rétt vegna þess að Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl. er sannfærður um andstöðu sína við samninginn, hefur verið það allt frá upphafi og hefur ekki látið neinn bilbug á sér finna. Það er vissulega virðingarvert að menn séu sjálfum sér samkvæmir gegnum þykkt og þunnt burt séð frá því hver situr við stjórnvölinn. Ég er ekki sannfærð manneskja í þessu máli. Það er vandamálið, hæstv. ráðherra. Ef sannfæring er sama og fullvissa þá hef ég enga fullvissu í þessu máli. Það er í rauninni vafinn sem er mitt hlutskipti í málinu og verður það kannski alla tíð. Það hlutskipti verð ég þá bara að búa við. Þegar ég tók til máls um þetta fyrir líklega mánuði síðan lýsti ég því yfir að ég treysti mér ekki til eindreginnar andstöðu við þennan samning. Það var það sem ég sagði. Ég var í rauninni að tilkynna að ég treysti mér ekki til að vera fulltrúi andstöðunnar í utanrmn. Það var það sem ég var að segja, hæstv. ráðherra, og ráðherrann veit það væntanlega hafi hann lesið blöðin. Sem fulltrúi Kvennalistans í utanrmn. hlaut ég auðvitað að gera grein fyrir því, bæði kvennalistakonum og öðrum, að þetta væri mitt hlutskipti. Þetta væri mín staða. Og það skal ég segja ráðherranum að ég hef kvenna og karla líklega bestan skilning á þeim vanda sem það auðvitað skapar fyrir Kvennalistann. Ráðherrann hefur sjálfsagt lent sjálfur í svipaðri aðstöðu persónulega eða með sína þingmenn. Auðvitað skapar þetta vanda fyrir pólitísk samtök, það vitum við öll. En ef það hefði komið til álita að ég segði af mér í utanrmn. og ef ég geri það, sem auðvitað er mál sem enn er opið til umhugsunar, verður það vegna þess að ég ákveð það sjálf. Þá er það ekki vegna þrýstings, sem ég er ekki beitt, í mínum samtökum í þessu máli heldur vegna þess að ég ákveð sjálf að þannig vilji ég standa að málinu. Ég spurði ráðherra áðan hvað það þýddi ef við segðum upp samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Hverju værum við þá að segja upp? Ég held að það skipti verulegu máli að fá svör við þessu vegna þess að ef við erum þá að segja upp stofnanaþætti samningsins er hugsanlegt að einhverjir sem eru sáttir við fjórfrelsið sjái í því einhvern möguleika. Mér finnst skipta verulegu máli að fá einhver svör við því hér hverju við segjum upp ef við segjum upp samningnum. Þá varpaði ég líka fram þeirri spurningu, sem mér finnst ég ekki hafa fengið svör við, með hvaða hætti menn hefðu hugsað sér að standa að þjóðaratkvæði um aðild að Evrópubandalaginu ef til kæmi. Þetta segi ég vegna þess að hæstv. forsrh. sagði það fyrir síðustu kosningar að ef aðildarspurningin kæmi upp á borðið, þá yrði það vissulega borið undir þjóðina. Nú segja menn að þetta geti ekki verið annað en skoðanakönnun sem ekkert mark sé á takandi og menn verði eftir sem áður að ráða niðurlögum málsins á Alþingi. Með hvaða hætti hafa menn þá hugsað sér að leggja það mál fyrir þjóðina ef til þess kemur? Mér finnst að menn verði að svara því einhverju hér og nú hvernig þeir mundu standa að því máli. Hvernig mundu þeir gera þann dóm þjóðarinnar bindandi? Hvernig vilja þeir tryggja að sá dómur verði bindandi?

Virðulegi forseti. Í þessum umræðum í dag hafa aðallega komið fram tvíþætt rök frá þeim sem hafa andmælt því að þessi tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu verði samþykkt. Annars vegar er það sjónarmið að ef tillagan yrði samþykkt væri verið að opna fyrir það að fram færu þjóðaratkvæðagreiðslur um ýmiss konar önnur lög eins og búvörusamning, fiskveiðistefnu og annað í þeim dúr. Hér sé með öðrum orðum ekki um neitt óvenjulegt mál, EES-samninginn, að ræða. Hins vegar eru þau rök að þingmenn verði að bera ábyrgð á atkvæði sínu og geti ekki skotið sér á bak við þjóðina. Ég ætla að fara nokkrum orðum um þessi rök sem eru í raun og veru það eina sem fram hefur komið af hálfu talsmanna ríkisstjórnarflokkanna og þar með hæstv. utanrrh. í þessu máli. Varðandi fyrra atriðið er það auðvitað mjög athyglisverð staðreynd að ekkert EFTA-ríkjanna hefur treyst sér til þess að afgreiða EES-samninginn með venjulegum hætti. Í engu EFTA-ríkjanna nema á Íslandi á að greiða atkvæði um EES-samninginn eins og um venjulegt lagafrv. Í öllum öðrum EFTA-ríkjum er annaðhvort krafist aukins meiri hluta, yfirleitt að tveir þriðju hlutar þingmanna verði að samþykkja samninginn, eða, eins og er í tveimur EFTA-ríkjanna, að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla. Það er auðvitað dálítið merkilegt að hæstv. utanrrh. treystir sér ekki í umræðu um það hér hvers vegna hann og ríkisstjórn Íslands eru eini utanríkisráðherra EFTA-ríkis og eina ríkisstjórn EFTA-ríkis sem leggja í að halda því fram að EES-samningurinn sé bara eins og venjulegt lagafrv. og hann sé hægt að afgreiða með venjulegum hætti. Í öllum öðrum EFTA-ríkjunum er það viðurkennt að hér er á ferðinni svo óvenjulegur lagabálkur, svo víðtækur og afgerandi fyrir stjórnskipan og stjórnarfar að það verði að krefjast aukins meiri hluta í þjóðþinginu eða að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram. Þegar þessi staðreynd blasir við falla auðvitað dauð öll þau furðulegu rök sem hér hafa verið notuð í dag um að þetta sé eins og búvörusamningurinn eða lögin um fiskveiðistjórnun eða eitthvert frv. um aðgerðir í ríkisfjármálum eins og hæstv. utanrrh. sagði áðan. Hin tegundin af röksemdum sem hér hefur verið notuð í dag er að þingmenn eigi ekki að skjóta sér á bak við það að greiða atkvæði í málinu. Þess vegna sé ekki hægt að láta þjóðaratkvæðagreiðslu fara fram vegna þess að ef hún fari fram áður, eins og hv. frsm. Sjálfstfl. í allshn. nefndi áðan, sé hún ekki bindandi. Hæstv. utanrrh. leyfði sér að setja fram það sjónarmið áðan að þá væri eingöngu um skoðanakönnun að ræða. Ég notaði tvær mínútur í andsvari áðan til þess að spyrja hæstv. utanrrh. grundvallarspurningar sem honum ber að svara hér á Alþingi. Hæstv. utanrrh. hefur ekki svarað henni enn og ég krefst þess að hann svari þeirri spurningu áður en umræðunni lýkur. Spurningin er þessi: Er hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson sammála því eða ósammála að íslenska þjóðin hafi síðasta orðið um gildistöku EES-samningsins áður en samningurinn tekur gildi? Þetta er mjög einföld og skýr spurning. Vill utanrrh. að þjóðin hafi síðasta orðið áður en samningurinn tekur formlega gildi eða ekki? Ef ráðherrann segir nei, hann er á móti því að þjóðin hafi síðasta orðið, þá er það auðvitað afstaða. En hann hefur ekki enn þá lagt í að segja það í ræðustól á Alþingi að hann sé andvígur því að íslenska þjóðin hafi síðasta orðið áður en samningurinn tekur gildi. Hann hefur skotið sér á bak við útúrsnúninga og hártoganir sem byggjast á því að þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram áður en atkvæðagreiðslan fari fram á Alþingi um sjálft frv. Þess vegna orðaði ég það áðan að ef ráðherrann væri sammála okkur um að þjóðin ætti að hafa úrslitaatkvæði í því hvort samningurinn tekur gildi eða ekki, þá reiknaði ég með að það væri tiltölulega auðvelt að ná samkomulagi um það á Alþingi að frv. um gildistöku EES-samningsins yrði breytt á þann veg að síðasta grein frv. hljóðaði: Áður en frv. tekur gildi skal fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Verði frv. samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu taki það gildi. Eða gildisdagur EES-samningsins verði sá dagur þegar meiri hluti þjóðarinnar segir já í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það þarf enga breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins, hæstv. utanrrh., til þess að gera þetta. Það er alger misskilningur eða vankunnátta eða útúrsnúningur. Þetta er mjög einföld, þingræðisleg og eðlileg aðferð. Ef það er sjónarmið hæstv. ríkisstjórnar að þingmenn verði fyrst að greiða atkvæði er ég reiðubúinn til þess að beita mínum áhrifum til þess að ná slíku víðtæku samkomulagi þar sem bæði er hægt að fullnægja því sjónarmiði ríkisstjórnarinnar að þingmenn greiði atkvæði um samninginn --- það er það eina efnislega sem ráðherrann og fulltrúar ríkisstjórnarinnar hafa sagt --- og orðið verði við þeirri kröfu okkar í stjórnarandstöðunni og tugþúsunda Íslendinga að þjóðin fái einnig að segja álit sitt á samningnum áður en hann tekur gildi. Þess vegna, virðulegi utanrrh., er óskað eftir skýru svari við þeirri spurningu hvort ráðherrann og ríkisstjórnin vilji veita þjóðinni þennan rétt. Þá þarf ekki að bíða eftir næstu alþingiskosningum eftir tvö ár. Það þarf ekki að hindra það að þingmenn greiði hér atkvæði. Frv. getur gengið í gegnum allar þrjár umræður á Alþingi og síðan fer fram t.d. í desembermánuði atkvæðagreiðsla um hvort þjóðin er sammála þeirri afgreiðslu Alþingis. Sé þjóðin það tekur samningurinn gildi 1. jan. Það þarf enga stjórnarskrárbreytingu eða neitt af því tagi. Það er til einföld, þingræðisleg og skýr aðferð til þess að samræma þessi sjónarmið. Ég vona að hæstv. ráðherra hafi manndóm og pólitískt hugrekki til þess að svara því alveg skýrt hvað hann vill. Til viðbótar þessu tvennu hefur að nokkru verið vikið að því í umræðunni að málið sé mjög flókið. Í raun og veru má segja að ef litið er til íslenskrar sögu á þessari öld, þá er málið mjög einfalt. Í íslenskri löggjöf á þessari öld eru fjölmörg atriði í lögum sem enn eru í gildi, sem veita Íslendingum einum margvísleg réttindi á sviði efnahagsmála, atvinnumála, félagsmála og viðskiptamála. Með einni og hálfri línu í 4. gr. þessa samnings og einni setningu eru öll þessi sérstöku réttindi Íslendinga á sviði efnahagsmála, atvinnumála, viðskiptamála og félagsmála afnumin gagnvart 350 millj. manna í Evrópu þannig að 350 millj. manna munu deila þessum réttindum okkar Íslendinga með okkur eftir gildistöku samningsins. Mín skoðun er sú að það sé bæði siðferðilega, lýðræðislega og stjórnskipunarlega hæpið ef ekki beinlínis rangt að einfaldur meiri hluti á Alþingi með nokkurra sekúndna atkvæðagreiðslu afnemi þetta allt saman með þessum hætti án þess að spyrja þjóðina hvort hún sé sammála þessu afnámi. Ég vil í því sambandi nefna að hvorki núv. ríkisstjórn né neinn þingmaður á Alþingi hefur lagt til að afnema þær aðferðir sem við Íslendingar höfum notað hingað til til að veita mönnum ríkisborgararétt. Alþingi hefur ekki treyst sér til að búa til almennar reglur um það hverjir fái lagalega séð íslenskan ríkisborgararétt. Alþingi hefur heldur ekki treyst sér til að framselja það vald í hendur dómsmrn. eða framkvæmdarvaldsins heldur er á hverju þingi flutt sérstakt frv. þar sem sérhver einstaklingur er nafngreindur sem á að fá íslenskan ríkisborgararétt.

Allir verða að hafa óflekkað mannorð.

Já, það er út af fyrir sig sjálfsagt og eðlilegt skilyrði að allir hafi óflekkað mannorð, virðulegi þingmaður. En það finnst mér í raun og veru ekki vera athugasemd sem snertir þetta mál heldur er það kjarni málsins að með einfaldri atkvæðagreiðslu á að veita 350 millj. manna meginþorrann af þeim réttindum sem hingað til hafa falist í ríkisborgararéttinum samkvæmt íslenskri löggjöf. Engu að síður á áfram að halda í gildi þeirri skipan að þingið treysti sér ekki ti þess að búa til almennar reglur um það heldur verði að nafngreina hvern og einn. Þess vegna er málið mjög einfalt, að spyrja þjóðina, sem í tæpa öld hefur verið að setja í lög og búið við margvísleg ákvæði af þessu tagi, hvort hún sé sammála því að þau séu öll afnumin með einni og hálfri línu í stystu grein þessa samnings. Það þarf engar 10 þús. blaðsíður til þess að nefna einfalt grundvallaratriði sem eðlilegt er að þjóðin fái að segja álit sitt á. Þjóðin fékk að segja álit sitt varðandi ríkisborgararéttinn 1918, virðulegi þingmaður, frsm. Sjálfstfl. Og þjóðin fékk að segja álit sitt 1944 varðandi ríkisborgararéttinn, virðulegi þingmaður, frsm. Sjálfstfl. Hvers vegna á þjóðin ekki nú að fá að segja álit sitt varðandi ríkisborgararéttinn, virðulegi þingmaður Sjálfstfl.? Þess vegna er auðvitað samhengi í því að leggja nú til þjóðaratkvæðagreiðslu um ríkisborgararéttinn eins og gert var 1918 og 1944. Virðulegi forseti. Ég ítreka spurningu mína til hæstv. utanrrh.: Er hann sammála því eða ósammála að íslenska þjóðin fái að hafa síðasta orðið varðandi gildistöku EES-samningsins? Ef svarið er já er hægt að finn form í þinginu um lagafrv. sem uppfyllir þau skilyrði. Ef svarið er hins vegar nei er það einfaldlega vegna þess að ráðherrann annaðhvort aðhyllist ekki lýðræðisleg sjónarmið, sem við hin teljum eðlileg, eða hann er hræddur við dóm sinnar eigin þjóðar. Ráðherra sem er hræddur við dóm sinnar eigin þjóðar á einfaldlega að segja af sér.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. gerði fulltrúum á LÍÚ-þingi grein fyrir því að vestur á fjörðum hefði Jón nokkur orðið fyrir því að frá honum var stolið og eftir það hefði hann setið uppi með það að vera kallaður Jón þjófur. Mér finnst nú eiginlega sagan betri af konu nokkurri sem orðaði það svo um sinn Jón: Aldrei er honum Jóni mínum svo illa lýst að honum sé ekki rétt lýst. Ég skil eiginlega ekkert í því hvers vegna Jón, hæstv. utanrrh., sagði þeim fyrir vestan ekki frekar þessa sögu. Hér er svo komið að við höfum hlustað á ræðu sem flutt var af hv. 6. þm. Reykv., ræðu sem var mjög vel undirbúin, fínpússuð, ef til vill yfirlesin inni í Valhöll og hugsuð til þess að sannfæra íslenska þjóð um að hún ætti ekki að hugsa fyrir þingmennina. Það væru þingmennirnir sem ættu að hugsa fyrir þjóðina. Þingmennirnir væru á launum til að taka ákvarðanir. Þeir hefðu verið kosnir til þess. Þeir væru að bregðast ef þeir tækju upp á því að fara fram á það að þjóðin hugsaði. Nú er það svo að okkar lýðræði gerir ráð fyrir alþingiskosningum. Hvernig fær það þá staðist að þjóðin geti sloppið við það að hugsa? Neyðist hún ekki til að hugsa þegar hún er að velja menn til þings? Ég hygg að ekki fari á milli mála að svo sé. En hvers vegna þurfti þá hv. 6. þm. Reykv. að flytja svona langa ræðu? Vegna þess að Sjálfstfl. hafði þá stefnu fyrir seinustu alþingiskosningar að það ætti að fara í tvíhliða viðræður en það ætti ekki að velja þá leið sem þeir eru nú að leggja til. Það væri ekki þægilegt að þurfa að standa frammi fyrir þjóðinni og gera grein fyrir þessu. Það var auðveldara að flytja hér vel skrifaða ræðu í rólegheitunum og búa sig svo undir það að bíða í nokkur ár til að þurfa að mæta frammi fyrir þjóðinni. Það eru margir sem trúa á gleymskuna. Nei. Það er nú einu sinni svo að lýðræðið gerir fyrst og fremst kröfu til alþýðu manna að alþýða landsins sé nægilega vel upplýst til þess að hún geti valið sér leiðtoga. Þess vegna er hægt að hafa lýðræði þar sem alþýðumenntun er til staðar. Þess vegna hefur lýðræðið ekki gengið upp þar sem engin alþýðumenntun hefur verið til staðar. Þetta eru þau sannindi sem blasa við. Það er boðið upp á þá kenningu að hér sé fyrst og fremst fulltrúalýðræði og þjóðin hafi nánast ekkert annað vald en að kjósa sína fulltrúa. Þetta er merkileg heimspeki og það er vitnað í stjórnarskrána til að staðfesta þetta. Ég ætla að vekja athygli á því að eigi að setja forseta Íslands af, sem er heimilt samkvæmt stjórnarskránni, er Alþingi Íslendinga ekki treyst til þeirrar athafnar. Þjóðinni er treyst til þess með einföldum meiri hluta. En það þarf þrjá fjórðu af þingmönnum að samþykkja að slíkt sé gert og þrátt fyrir að þrír fjórðu samþykki það heldur forsetinn velli nema þjóðin í einfaldri atkvæðagreiðslu ákveði að setja hann af. Þetta er það fulltrúalýðræði sem verið er að tala um. Þarna er verið að tala um að valdið sé hjá þjóðinni þar sem það á að vera og hvergi annars staðar. Mér er fullkomlega ljóst hvaða blekkingaleik var verið að leika hér í dag. Það er verið að reyna að verja þann illa málstað sem mönnum hefur dottið í hug að verja, að koma í veg fyrir að þetta mál fari fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu með einhverjum kenningum um hefðir. Í fyrsta lagi er það grundvallaratriði fyrir þá sem vilja lifa á öld breytinga að gera sér grein fyrir því að ef engu hefði mátt raska í tímans rás og hefðirnar einar hefðu átt að ráða þá væri náttúrlega konungsríki á Íslandi enn þann dag í dag. Það var sama og kristin kirkja taldi vitlegast forðum og erkibiskup Noregs taldi nánast hneyksli að á Íslandi skyldu menn hafa þing en ekki konung yfir landinu. Auðvitað hljóta þeir fulltrúar sem hér eru inni og trúðu á þann boðskap á sínum tíma að hafa þá skoðun að þetta eigi allt að vera óbreytt. Það er furðulegt að þjóð sem hefur verið að berjast til sjálfstæðis í sjö aldir og verið stig fyrir stig verið að styrkja sína stöðu í þeim efnum á þessari öld, en þó ekki síður á öldinni á undan, og bar málið þá undir þjóðina í atkvæðagreiðslu skuli núna, þegar hún er byrjuð að vinda ofan af, afsala sér sjálfstæði í áföngum sem útflutningsbótum með fiski eða öðrum vörum og þá segi menn: Nú á ekki að spyrja þjóðina. Er það nokkuð skrýtið þó að hæstv. utanrrh. liggi undir þeim ámælum að hann þyngi drykkjuna þessa dagana? Er það nokkuð skrýtið? En ég ætla að segja og það er kannski það eina sem ég ber ekki á hann honum til hnjóðs vegna þess einfaldlega að í einu af þeim góðum kvæðum sem kveðin hafa verið á Íslandi var sagt: Svíktu aldrei ættland þitt í tryggðum. Það er glórulaust svo ekki sé meira sagt að halda því fram að hægt sé að svipta menn jafnmiklum réttindum og menn hafa verið að vinna sér inn í þessu landi og segja svo: Þjóðinni kemur það ekki við þó að þetta sé tekið af. Ég sé að sumir fulltrúar verslunarvaldsins í þessu landi, sem ávallt hafa verið reiðbúnir að selja sálina fyrir silfurpeninga, eru farnir að sussa á sjálfs sín samvisku. Það er merkilegur hlutur að upplifa það hér og nú að sumir vilja forðast það sem mest þeir mega að fylgja eftir lýðræðisþróun Evrópu. Menn vilja forðast það að fara að fordæmi Dana þegar þeir ákváðu að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu. Menn vilja ekki taka mark á Frökkum með eina elstu lýðræðishefð í álfunni. Nei, menn vilja það ekki. Hér er það boðað kalt og ákveðið: Við gerum þetta. Þetta er uppsegjanlegt með 12 mánaða fyrirvara. Það er bara að segja þessu upp aftur. Er það þá sannleikanum samkvæmt að ef við samþykkjum þetta þurfi ekkert annað að gerast en að segja þessu upp og þá falli allir samningar úr gildi sem gerðir hafa verið á þessu tímabili? Ef menn tækju nú ákvörðun um að selja Landsvirkjun, það er stefnuskráratriði núv. ríkisstjórnar, segjum að við trúum ráðherrunum, og auðvitað mundu menn ekki selja Landsvirkjun nema á fullu verði og hún yrði keypt af þeim aðilum sem vildu flytja raforkuna út með streng til Evrópu. Mundi salan ganga til baka ef við segðum samningnum upp? Það er dauðaþögn í salnum og fulltrúi verslunarvaldsins sem situr með hönd undir kinn og sussaði á eigin samvisku á ekkert svar. Hann á svarið en hann vill ekki segja það. Hann veit að salan mundi ekki ganga til baka. Hann andmælir því ekki. Það liggur ljóst fyrir að sú kenning er alröng að halda því fram að hér sé ekkert að gerast sem ekki sé hægt að segja upp með 12 mánaða fyrirvara. Sumir hlutir verða ekki aftur teknir. Mér er ljóst að Bretland mun hvenær sem er rífa sig út úr samstarfi við Evrópu með vopnavaldi ef þeim sýnist svo. Mér er ljóst að hið sama munu Frakkar gera ef þeir treysta sér til þess. Það hefur reyndar verið sagt um þá þjóð og ég held að það sé í fullu gildi enn að þeir séu lagnari að komast í stríð en að standast þau. En burt séð frá því, hvað verður með hinar smærri þjóðir? Þeim verður haldið til laga. Það er grundvallaratriði að gera sér grein fyrir því að menn eru að afsala sér valdi og það miklu valdi. Ég hef mjög oft setið úti í allshn. og farið yfir lista þar sem menn hafa farið yfir það hverjir eigi að fá ríkisborgararétt í þessu landi. Þar hefur krafan verið óflekkað mannorð. En nú eru menn að veita mafíuforingjum Ítalíu og öllu því liði fullan rétt á Íslandi á við aðra. Það er aldeilis merkilegt starf sem maður hefur verið að vinna úti í allshn., að sitja yfir því að þurrka þá út sem ekki hafa óflekkað mannorð. Maður skammast sín nánast fyrir að hafa eytt ævinni í þetta eftir að hafa horft á veitinguna miklu, 350 milljón manns fá núna ríkisborgararéttinn með þessu fyrirkomulagi. Ég hygg að það fari ekkert á milli mála og þurfi nánast ekki um það að hugsa hver niðurstaða þessarar atkvæðagreiðslu verður. Það stendur reyndar hér í ágætri grein að þingmenn séu aðeins bundnir af sannfæringu sinni en ekki reglum frá kjósendum. Það er samt svo að hæstv. ráðherrar telja að þó nokkuð af þingmönnum hér séu hálfgerðar heybrækur. Reyndar var það notað í því tilefni af hæstv. utanrrh. að þetta hefði varðað virðisaukaskattinn. Þar hefði komið í ljós að það var þó nokkuð af heybrókum. Hafi menn verið heybrækur í því máli hallast menn kannski að því að þeir geti verið það í fleiri málum. Vissulega fer ekki á milli mála að staðið hefur verið mjög myndarlega að því að reyna að hræða menn til hlýðni og koma mönnum til að styðja stjórnina og fella þá tillögu sem hér er til staðar. Sá sem hefur ekki meiri trú á sumum þingmönnum í stjórnarliðinu en að þar fari heybrækur er náttúrlega fyrir fram viss um að þetta hefur skilað árangri. En þetta er fyrsta umferð í málinu. Bretar samþykktu það með þriggja atkvæða meiri hluta að mega taka Maastricht-samkomulagið til umræðu. Hér ræða menn það í fúlustu alvöru að því er virðist að fylkja Íslendingum við hlið Evrópu í því viðskiptastríði sem blasir við í heiminum. Það hefur verið talað um atvinnuleysi á Suðurnesjum. Eitt af því sem þaðan hefur heyrst er að menn þar vilji fá að vinna rússneskan fisk, þ.e. fisk sem veiddur er af Rússum, að öðru leyti mjög þekkt tegund, þorskur. Skyldi Efnahagsbandalagið ekki bíða fagnandi að kaupa þennan fisk af Suðurnesjum? Nei. Þetta er sko fiskur sem þeir vilja ekki éta í Efnahagsbandalaginu. Þennan fisk verðum við að selja til Bandaríkjanna eða eitthvert annað. Uppruninn er ekki réttur. Meðferðin á rækjunni, 300 millj. kr. sekt handa Íslendingum. Er þetta forsmekkurinn að því sem koma skal? Eru þetta reikningarnir sem sendir verða hingað heim í framtíðinni? En þetta heyrir undir umræðuna þegar til atkvæðagreiðslunnar um frv. kemur, þ.e. hvort við ætlum að samþykkja samninginn eða ekki. Hérna eru menn fyrst og fremst að takast á um þá spurningu hvort það eigi að fara í þjóðaratkvæði eða ekki. Hæstv. utanrrh. fékk fjármuni til að fræða þjóðina. Hæstv. utanrrh. ákvað að eyða sjálfur fjármunum í þá fræðslu. Hann dreifði þessum peningum ekki til stuðningsmanna eða andstæðinga eða stéttarfélaga eða fjölmiðla. Hann ákvað að eyða þessum peningum sjálfur. Mig minnir að í fjáraukalögunum sé beðið um 60 millj. í viðbót. Spurningin er: Var ekki alger óþarfi að eyða þessum peningum fyrst það þarf ekkert að fræða þjóðina? Hún á ekki að ráða þessu. Auðvitað hefði hæstv. utanrrh. átt að eyða þessum peningum í að fræða þingmenn ef þeir einir eiga að taka ákvörðunina. Eða var í reynd verið að drýgja áróðurspeninga Alþfl. í þeirri styrjöld sem háð er í landinu um áhrif og völd? Fóru peningarnir raunverulega í það? Í það minnsta er uppskeran svo rýr að það er með ólíkindum og langlélegasti árangurinn hefur náðst í því að fræða kratana. Það liggur fyrir. Ég verð bara að segja eins og er, ég efa að hæstv. utanrrh. vilji staðfesta það hér í þessum ræðustól að það sé vegna þess að þeir séu þetta tregari en aðrir, þeir viti minna. Ég trúi því ekki að hann sé þeirrar skoðunar. Þá hafa þeir hlustað verr en aðrir og það vita allir að það var sett fé í sérstaka skoðanakönnun til að rannsaka þetta. Árangurinn varð ekki eins og hæstv. utanrrh. hefði viljað og vegna þess að árangurinn varð ekki eins og hann vildi í málinu segir hann í dag: Þjóðin á ekki að dæma í stærsta málinu sem fyrir hana hefur verið lagt. Hún á bara að vera þolandinn. Ég verð að segja eins og er að auðvitað hefur núv. ríkisstjórn yfirburðastöðu í fjölmiðlum þessa lands. Hún getur ekki borið það á stjórnarandstöðuna að hún hafi í þessu máli ekki beðið eftir því að flestar niðurstöður væru komnar fram áður en menn fóru fram á sviðið til að taka afstöðu. Samt vitum við ekki enn þá hvað þeir ætla að gera innan íslensku landhelginnar. Það hefur aftur á móti átt sér stað orusta innan Sjálfstfl. og hún er stórmerkileg vegna þess að þeir hafa með réttu haft í sinni forustusveit í utanríkismálum um árabil ákveðinn þingmann. Þeir treystu honum til að móta Evrópustefnuna með formennsku í Evrópustefnunefnd. Stjórnarandstæðingar hafa stutt þennan þingmann til forustu í utanrmn. en þegar kom að því að keyra þetta mál áfram fór hann að sinni sannfæringu og sinni þekkingu og þeir ákváðu að skipta. En hver skyldi þá vera staðan hjá þjóðinni? Hver skyldi vera staðan hjá Sjálfstfl.? Ætli það sé tilfellið að þessi eini þingmaður hafi yfir helming Sjálfstfl. á bak við sig? Eitt er víst, sá sjálfstæðismaður sem þekktastur er af yngri sjálfstæðismönnum fyrir að þora að fara eigin leiðir í þinginu hikar hvergi við að stefna á sama veg. Það er ekki skrýtið þó sumir þurfi að forða sér norður yfir heiðar í leit að kjörfylgi vegna þess að þeir hafa ekki haft aðstöðu til þess að brjóta sér ríki þar sem þeir eru.  sé meira sagt, hversu blindir menn ganga til þessa leiks. Ein snjallasta öfugmælavísan sem hér hefur verið notuð og er að sjálfsögðu bæði án höfuðstafa og ríms er sú að við megum ekki einangra okkur. Stórhættulegt er að einangra sig, segja þeir. En hvernig einangra menn sig? Menn einangra sig fyrst og fremst á þessum hnetti með því að horfa aðeins á örlítinn blett af honum en ekki hnöttinn allan. Í því felst einangrun. Er Evrópa fjölmennasta svæðið, stærsta svæðið, framtíðarsvæðið, sigursvæði framtíðarinnar á þessari jörð? Hver trúir því? Tvisvar á þessari öld hafa Bandaríkjamenn orðið að koma inn í Evrópu til að taka í hnakkadrambið á því liði sem hefur barist svo heiftarlega innbyrðis að maður efar að nokkur þeirra hafi verið fermdur hvað þá skírður. Það er merkilegt ef þær heimsstyrjaldir sem gengið hafa yfir Evrópu eru árangurinn af öllum kristnidóminum, ég segi ekki annað. Og þó var beðið fyrir leiðtogunum í öllum kirkjum Evrópu á báðum vígstöðvum. Ég held að þeir séu fáir hér inni sem trúi því að framtíðarsvæðið sem muni sigra sé Evrópa. Ef Frakkar hafa orðið til þess að tryggja það að Evrópa lendir í viðskiptastríði við Ameríku, Japan og Asíu hafa þeir tryggt að það er verið að byggja kínverskan múr fáfræði og hleypidóma utan um Evrópu. Það er nefnilega svo að þó að Bandaríkin skuldi þá skulda þau bara í dollurum. Ef þýski seðlabankinn léti sér detta í hug að selja alla sína dollara mundu Bandaríkjamenn bara fella gengið á dollaranum meðan þeir væru að innleysa þá. Svo einfalt er það mál. Skuldin mundi hrynja vegna þess að þeir mundu einfaldlega flytja út sínar vörur og hinir sitja uppi með sinn iðnaðarvarning fastan á meðan. Það sama veit japanski seðlabankinn. Aftur á móti er það athyglisvert að í Bandaríkjunum eru nýafstaðnar kosningar þar sem ungir menn komust til valda, ungir menn sem boða framtíð fyrir þetta stórveldi og ætla að ráðast til atlögu við vandamál sinnar samtíðar. Það hefur engin frétt að þar eigi að skipa fortíðarnefnd, frægustu nefnd sem núv. ríkisstjórn hefur skipað og er enn föst í. Það er spurning hvort hún verður laus eftir fjögur ár út úr fortíðarnefndinni eða hvort þá verður farið í að skrifa sögu fortíðarnefndarinnar svo þetta verður framhaldsleikrit. Það er munur á stefnu og markmiðum. Ég verð að segja eins og er að þeir sem í dag friða sína samvisku með því að þjóðin hafi ekki tíma til að kynna sér þetta mál, friða hana með því að þeir séu sjálfir á kaupi og þess vegna eigi þeir að vinna verkið fyrir þjóðina hafa vissulega flutt hér merka ræðu fyrir vonlausum málstað. Málstað sem þjóðin tekur ekki mikið mark á. Íslenska þjóðin hefur ekki beðist undan því að kynna sér þetta mál, hún hefur ekki beðist undan því að greiða atkvæði um þetta mál. En stórkostlegustu loftfimleikana í þessu máli sýnir þó hæstv. utanrrh. sem fyrst heldur því fram að þjóðin sé ófær um að dæma í málinu, næst heldur hann því fram að þetta sé bara skoðanakönnun og þess vegna í reynd engin þjóðaratkvæðagreiðsla. Þá komum við kannski að þungamiðju þessa máls. Ráðherrarnir eru fulltrúar forsetans sem tekur vald sitt frá þjóðinni. Ef þeir, eftir að þjóðin hefði fellt þetta mál, tækju ákvörðun um að keyra það í gegn á Alþingi yrði forsetinn að sjálfsögðu að meta hvort þjóðin ætti að ráða eða hvort þingið ætti að ráða. Það vald hefur forsetinn. Hvers lags forseta hefði þessi þjóð ef forsetanum dytti í hug að samþykkja slík lög eftir að þjóðin væri búin að kolfella þau? Eru menn að halda því fram að Ísland hafi slíkan forseta? Ég trúi því ekki, ég segi það hreint út, að Ísland hafi slíkan forseta. Ég trúi því að undir þeim kringumstæðum mundi forsetinn að sjálfsögðu gera þessum fulltrúum sínum grein fyrir því að þetta gengi ekki upp. Þjóðaratkvæðagreiðslan er engin skoðanakönnun, hún mundi ráða í þessu máli.

Virðulegur forseti. Mér þykir leitt ef hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson ber ekki meira traust til mín, þar sem við sitjum saman í hv. allshn., en að ég þurfi að láta fínpússa ræður mínar uppi í Valhöll. Ég skil vel að hann reyni að gagnrýna ræðu mína en ég verð þó að segja, þó með mestu virðingu fyrir hv. þingmanni, að mér finnst árangurinn ekki í takt við erfiðið. Það var rætt um það hér áðan að Alþingi gæti ekki vikið forseta Íslands frá án þess að til kæmi þjóðaratkvæðagreiðsla, samkvæmt stjórnarskrárákvæði. Þetta er að sjálfsögðu algjörlega óskylt mál því forsetinn er kosinn í almennum kosningum og það er ekki eðlilegt að Alþingi geti ógilt slíkar kosningar. Allt öðru máli gegnir um alþjóðasamninga en um þá geta fulltrúar á Alþingi að sjálfsögðu tekið ákvörðun. Að lokum, eins og hv. alþingismönnum er mætavel kunnugt um vegna þeirra orða sem féllu áðan, þá munu þær reglur sem gilda um íslenskan ríkisborgararétt halda gildi sínu þrátt fyrir ákvæði EES-samningsins.

Herra forseti. Ég fullyrti ekki að ræða hv. þm. væri unnin í Valhöll en mér kemur á óvart hversu hv. þm. lætur sér bylt við verða þegar þetta er nefnt. Ég hef ekki talið að það væri neinum til lasts þótt hann leitaði ráðlegginga. Hafi hv. þm. leitað ráðlegginga í Valhöll lít ég ekki á það honum til hnjóðs. Varðandi samninga er það meginregla að það er forseti Íslands sem gerir samninga við önnur ríki. Það er sagt í 21. gr. stjórnarskrárinnar: ,,Þó getur hann enga slíka samninga gert, ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi eða ef þeir horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins, nema samþykki Alþingis komi til.`` Varðandi ríkisborgararéttinn þá liggur ljóst fyrir að það er grundvallaratriði í fjórfrelsinu að allir þegnarnir skuli vera jafnir. Þeir skulu vera jafnir og þar með höfum við vissulega fengið frelsi úti í Evrópu en hinir hafa einnig fengið frelsi hér á landi.

Virðulegi forseti. Í ræðu hv. 2. þm. Vestf. hefur málflutningur stjórnarandstæðinga að mínu viti risið hæst. Hv. þm. þótti við hæfi að bera utanrrh. þeim brigslum að hann vildi svíkja ættland sitt í tryggðum en færði honum það til afbötunar að landráðamaðurinn væri drykkjusjúklingur og því væntanlega ekki sjálfrátt. Þetta tekur jafnvel fram frægum ummælum hv. 8. þm. Reykn. sem svaraði forsrh. á þá leið að hann væri haldinn skítlegu eðli. Ég spyr, virðulegi forseti á Alþingi Íslendinga, hver er málstaður manna sem lúta svo lágt í málflutningi? Ég viðurkenni það að hverjum þeim sem verður fyrir svo ærumeiðandi brigslyrðum úr ræðustól á Alþingi af manni sem nýtur þinghelgi verður svarafátt og hann á kannski erfitt um varnir. Ég hlýt þess vegna að treysta því að málflutningur af þessu tagi dæmi sig sjálfur og vísa því að öðru leyti til forseta hvort hann telst samboðin sóma Alþingis.

Herra forseti. Samkvæmt þingsköpum ber forseta að víta ræðumann strax ef hann hefur sagt eitthvað sagt sem ekki stenst að megi segja hér í þingsölum. Í annan stað, ég gat ekkert um það hversu mikið hæstv. utanrrh. drykki. Ég sagði ekki eitt einasta orð um það hvort það væru tvær, þrjár flöskur á ári eða hvort það væri meira eða minna. Ég sagði aðeins ,,þyngja drykkjuna``. Það er dálítið annað og hæstv. utanrrh. metur það sjálfur að hann hafi staðið mjög tæpt ef það er vonlaust að hann geti þyngt drykkjuna nema vera drykkjusjúklingur. Ég skil ekki svona röksemdafærslu, mér finnst hún út í hött.

Vegna þess að hæstv. utanrrh. beindi orðum til forseta vill forseti taka undir það að vissulega eiga þingmenn sem taka hér til máls að gæta orða sinna í hita umræðunnar og spara sér stóryrðin eða ásakanir í garð hv. þingmanna eða ráðherra. Því miður verður forseti að viðurkenna að þau orð sem hér voru nefnd fóru fram hjá forseta. Ef forseti hefði heyrt hv. þm. segja þessi orð eða gripið þau um leið og þau voru sögðu hefði forseti svo sannarlega gert athugasemd við þau og slegið í bjölluna. Forseti biður því hæstv. utanrrh. velvirðingar á því að hafa ekki tekið eftir þessu og getað gert athugasemdir þar um.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki lagt í vana minn að gera athugasemdir við fundarstjórn hæstv. forseta en ræða eins og hv. 2. þm. Vestf. flutti áðan gefur sannarlega tilefni til þess að spyrja: Hvenær eru ummæli um þingmann eða ráðherra vítaverð? Eins og hæstv. forseti rifjaði hér upp áðan og reyndar hv. 2. þm. Vestf. þá segir í 89. gr. þingskapalaga að beri þingmaður ráðherra eða þingmanni brigslyrðum eða víki verulega frá umtalsefninu eða með öllu skuli hann víttur, þá skuli forseti víta hann og kalla til hans: ,,Þetta er vítavert``. Ég tel að þau ummæli sem hér voru áðan viðhöfð gefi sannarlega tilefni til þess að forseti hugleiði þetta mál og svari því eins og hún hefur nú gert að þetta hafi verið vítaverð ummæli. Ég þakka það.

Herra forseti. Það er mjög alvarlegt mál, þótt ekki sé meira sagt, ef hæstv. forseti vill standa á þeirri fullyrðingu sinni að hér geti þingmenn leyft sér að segja ýmsa hluti án þess að forseti fari að þingsköpum og berji strax í bjölluna og láti vita. Það er mjög alvarlegt mál. Það gengur nefnilega ekki að hæstv. forseti taki við pöntunum frá ráðherrum um það hvenær þeir telji að eitthvað sé vítavert sem hér er sagt. Það má vel vera að þung orð séu höfð um ráðherrana, það má vel vera. Það má vel vera að ráðherrar gefi tilefni til þess að svo sé. En það er gjörsamlega vonlaust að búa við það að forseti taki við því sem pöntun frá ráðherrunum hvenær hann vill gera athugasemdir við mál þingmanna eftir að ræða hefur verið flutt. Það er nefnilega skýlaus krafa þingskapanna að forsetinn dæmi það á þeirri stundu sem það gerist. Það er skýlaus krafa þingskapanna.

Forseti hefur nú þegar svarað því sem hv. þm. var að tala um og telur ekki ástæðu til að fjalla frekar um það.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða umfangsmesta og afdrifaríkasta milliríkjasamning sem við höfum staðið frammi fyrir og nú á að taka ákvörðun um hvort þjóðinni verður leyft að segja álit sitt á honum. Í mínum augum er þetta fyrst og fremst spurning um lýðræði og að nauðsynlegt er að ekki rofni þau tengsl sem alltaf þurfa að vera á milli kjörinna fulltrúa og kjósenda þeirra. Þjóðaratkvæðagreiðsla er lýðræðislegt tæki sem við getum gripið til þegar um grundvallarspurningar er að ræða. Ég segi því já.

Virðulegi forseti. Enn þá er margt óljóst í sambandi við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og hann á eftir að koma til ítarlegrar umfjöllunar á Alþingi. Því tel ég ekki tímabært að taka nú ákvörðun um þjóðaratkvæðagreiðslu um þennan samning og greiði því ekki atkvæði.

Virðulegi forseti. Afstaða Austfirðinga er skýr varðandi þessa þjóðaratkvæðagreiðslu. Austfirðingar vilja fá þá umræðu sem yrði undanfari slíkrar þjóðaratkvæðagreiðslu og í kjölfar þess taka afstöðu í þessu mikilvæga máli. Ég treysti þeim vel til þess. Ég tel rétt að leggja málið í dóm þjóðarinnar. Ég segi já.

Virðulegur forseti. Flestir eru sammála því að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sé eitt stærsta mál sem þjóðin hefur staðið frammi fyrir frá stofnun lýðveldisins. Það er því sjálfsögð krafa ASÍ, BRSB, Neytendasamtakanna, bændasamtakanna og fjölmargra annarra að leggja málið í dóm þjóðarinnar. Rúmlega 34.000 kjósendur hafa skrifað undir kröfuna um þjóðaratkvæði. Stjórnarmeirihlutinn virðist ekki þora að leggja samninginn um EES undir dóm þjóðarinnar. Þeir virðast ekki sannfærðir um ágæti hans. Það er sjálfsögð lýðræðiskrafa að þjóðin sé spurð álits um EES-samninginn, að þjóðin sé spurð álits í þessu stóra og afdrifaríka máli. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Það eru sjö EFTA-ríki sem standa að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Í fjórum þessara ríkja eru ákvæði í stjórnarskrá þar sem krafist er aukins meiri hluta á þingi við framsal valds til alþjóðlegra stofnana. Í Noregi þarf 3 / 4 hluta greiddra atkvæða. Í Finnlandi og Austurríki þurfa tveir þriðju þingmanna að greiða því atkvæði og í Svíþjóð þarf 5 / 6 hluta greiddra atkvæða. Þar er að vísu umdeilt hvort ákvæðið eigi við í þessu tilviki en sá ágreiningur skiptir ekki máli, því þar liggur fyrir að 5 / 6 hlutar eru fylgjandi þessu máli. Í tveimur ríkjum, Sviss og Liechtenstein, fer fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Ísland er eina ríkið af þessum sjö þar sem hvorki eru ákvæði í stjórnarskrá um aukinn meiri hluta atkvæða á þingi né ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu í slíkum tilvikum. Hæstv. utanrrh. hefur lýst yfir að þessi samningur sé einn sá veigamesti og örlagaríkasti sem Íslendingar hafa gert. Samt er það ætlun hæstv. ríkisstjórnar að keyra málið í gegn með knöppum meiri hluta án þess að fallist sé á frv. stjórnarandstöðunnar um aukinn meiri hluta og án þess að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram og það jafnvel þótt endurteknar skoðanakannanir sýni að mjög er óljóst um vilja þjóðarinnar í þessu máli. Hitt er aftur á móti ótvírætt að yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna telur rétt að þjóðin fái að fella sinn dóm. Ég mótmæli vinnubrögðum hæstv. ríkisstjórnar í þessu örlagaríka máli. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Samkvæmt nýlegri könnun eru um 70% þjóðarinnar því samþykk að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Það er engum samboðið, ekki einu sinni núverandi ráðherrum né fulltrúaráði sjálfstæðisfélaganna í Reykjavík, að halda því fram að þjóðin sé svo fávís að henni sé ekki treystandi til að taka ákvörðun í þessu mikilsverða máli. Í blaðagrein fyrir örstuttu síðan segir hv. 1. flm. þessarar tillögu, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir: ,,Mér er alveg ljóst að ef við förum inn í Evrópskt efnahagssvæði þá er EB inni í þeirri mynd. Mér dettur ekki í hug að halda því fram að þetta sé bara EES og síðan ekki söguna meir. Ég held að þeir stjórnmálamenn sem það fullyrða séu annaðhvort að blekkja sjálfa sig eða aðra.`` Ég vona að orð þessa þingmanns opni augu þings og þjóðar fyrir þeirri örlagaferð sem hér er verið að undirbúa. Þau hafa a.m.k. auðveldað mér að taka ákvörðun í þessu máli. Virðulegi forseti. Hér er um svo stórt mál að ræða að þjóðin öll á að fá að kveða upp sinn dóm. Því segi ég já við þeirri tillögu sem hér er til umræðu.