Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) Hæstv. forseti. Þetta frv., sem lagt var fyrir Ed. og hefur verið afgreitt þaðan, felur í sér þrjú meginatriði. 1. gr. fjallar um að veita Iðnlánasjóði aukna lántökuheimild, en í núgildandi lögum er svo ákveðið, að hann megi taka allt að 300 millj. kr. lán. Þessu marki er þegar náð og nauðsynlegt að breyta núgildandi ákvæði, og er hér farið fram á eftir ósk stjórnar sjóðsins að fella þetta hámark niður. Í sambandi við þessa breytingu er kannske rétt að taka það fram, að meðal þess starfsfjár, sem Iðnlánasjóður fær, eru lán frá Framkvæmdasjóði og hafa þau hækkað mjög nú að undanförnu, úr um 100 millj. upp í 250 millj. á s. l. ári, en í lánsfjáráætlun þessa árs er gert ráð fyrir 450 millj. úr Framkvæmdasjóði til Iðnlánasjóðs. Þessi breyting ásamt því, að hækkað var í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár framlag ríkissjóðs til Iðnlánasjóðs úr 50 millj. í 150 millj., gerir það að verkum að ráðstöfunarfé Iðnlánasjóðs verður á þessu ári til útlána rúmar 1200 millj. kr., en var árið 1974 um 300 millj. röskar. Önnur breytingin er varðandi lánadeild veiðarfæraiðnaðar, en fyrir um það bil 10 árum var ákveðið að stofna sérstaka lánadeild veiðarfæraiðnaðar og um leið var ákveðið að sérstakt aðflutningsgjald eða tollur skyldi lagður á sumar greinar innfluttra veiðarfæra. Nú hefur Landssamband ísl., útvegsmanna farið eindregið fram á að þessi tollur verði niður felldur, og þeir aðilar, sem hafa með höndum framleiðslu veiðarfæra hér á landi, hafa tjáð sig samþykka því. Með þessari gr. er því gert ráð fyrir að fella niður þetta gjald, hins vegar starfi lánadeild veiðarfæraiðnaðar áfram. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að bæta inn í lögin nýjum tölulið á þá lund, að Iðnlánasjóði sé heimilt að lána einnig til framkvæmda er auka hollustu og öryggi og bæta starfsumhverfi á vinnustöðum. Við 2. umr. málsins í hv. Ed. fluttu tveir alþm., þeir Eggert G. Þorsteinsson og Jón Árm. Héðinsson till. um að bæta inn í lögin ákvæði um að sérstök deild skyldi fjalla um þessi mál. Að beiðni minni var sú till. tekin aftur til 3. umr. til að kostur gæfist á að ræða hana í iðnn. Ed. milli 2. og 3. umr. og einnig við forráðamenn Iðnlánasjóðs. Náðist samkomulag um það við 3. umr. að bæta við því ákvæði sem greinir í 3. gr. frv. Ég legg til, að málinu verði vísað til 2. umr. og iðnn., og vænti þess, að málið geti fengið afgreiðslu á þessu þingi.



Virðulegi forseti. Eins og hæstv. iðnrh. greindi frá, fluttu tveir þm. Alþfl. brtt. í Ed. á þá lund að stofnuð skyldi sérstök deild í Iðnlánasjóði til að hafa á hendi það sem kalla mætti hollustulán: til framkvæmda er auka hollustu og öryggi og bæta starfsumhverfi á vinnustöðum. Við teljum að það hefði verið hentugast og sterkast fyrir sjóðinn ef þetta verkefni hefði verið fengið sérstakri deild, en ekki blandað saman við önnur lán. Það getur staðið þannig á að ýmis iðnfyrirtæki hafi tæmt lánamöguleika sína í sjóðnum til almennra framkvæmda, og kynni þá að fara svo, að forráðamenn sjóðsins treystu sér ekki til að lána til þessa verkefnis sem er mjög sérstætt, því að hollustulán eru í raun og veru til þess að bregðast við vaxandi kröfum um bætta starfsaðstöðu og hafa e. t. v. ekki þegar í stað nema óbein áhrif á afköst iðnfyrirtækisins. Þá erum við þeirrar skoðunar, að það mundi mun sterkara að afla fjár í sérstaka deild af því tagi heldur en að hafa þetta allt saman blandað saman. Ég taldi rétt að þetta sjónarmið kæmi hér fram. Engu að síður vil ég láta í ljós ánægju mína yfir því, að hæstv. ráðh. skyldi taka þessari hugmynd vel. Ég tel að það sé þýðingarmikið skref, sem stigið er með því að setja þetta verkefni inn í lögin um sjóðinn, og ég vænti þess, að það verði hugsað fyrir því að þetta verði meira en bókstafurinn einn. Við alþfl.-menn höfum flutt mörg mál sem snerta hollustu og öryggi verkafólks og starfsumhverfi, og með flutningi þessarar till. vildum við sýna að við höfum skilning á að umbætur á þessu sviði verða ekki án þess að það kosti fyrirtækin verulegt fé, og við teljum eðlilegt að reynt sé að koma til móts við þessa þörf og útvega það fé. Í sambandi við þá spurningu sem alltaf vaknar þegar menn leggja til að sjóðir láni meira eða ný deild sé stofnuð: hvar á að afla peninganna? höfum við bent á að Iðnlánasjóður hafi staðið mjög höllum fæti við almenna lánsútvegun. Það er glöggt dæmi að líta á ráðstöfun Framkvæmdasjóðs, sem útvegar lánasjóðum atvinnuveganna fé, á s. l. ári, þegar sjávarútvegurinn fékk hátt á þriðja milljarð, stofnlánasjóðir landbúnaðarins 1.1 milljarð, en Iðnlánasjóður 250 millj. kr. Á þessu ári hefur þessi skipting batnað töluvert Iðnlánasjóðnum í hag, en það á enn þá langt í land að hann njóti jafnréttis við sjóði annarra atvinnuvega. Ef Framkvæmdasjóður breytir þessum hlutföllum, jafnvel þó að það kosti eitthvert rask á heildarlánastarfsemi hans, sem ég tel óhjákvæmilegt að hann geri fyrr eða síðar, þá mundu við það koma viðbótartekjur í Iðnlánasjóð sem gætu meira en staðið undir þessu verkefni. Ég vil því leggja áherslu á þýðingu þessa ákvæðis og láta í ljós ánægju með að það skuli hafa verið tekið upp í frv.

Frsm. (Sigurlaug Bjarnadóttir) Hæstv. forseti. Menntmn. Nd. hefur fjallað um þetta mál og varð samstaða í n. að öðru leyti en því, að einn nm., Ellert B. Schram, undirritar nál. með fyrirvara. Leitað var umsagnar hjá formanni Skólastjórafélags Íslands og formanni Tónmenntakennarafélags Íslands, og var umsögn þeirra beggja á þann veg að þeir mæltu með samþykkt frv.



Virðulegi forseti. Menntmn. hefur fjallað um þetta frv. og leggur til að það verði samþykkt í því formi sem það var lagt fyrir þessa hv. d. og afgreitt frá Ed. Ég vil taka það fram, að Svava Jakobsdóttir, sem skrifar undir nál., gerir það með fyrirvara um viss atriði í frv.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Ég vil í stuttu máli aðeins skýra frá því, að fyrirvari minn varðar 8. gr. Þar er kveðið á um kostnaðartilhögun, sams konar og hefur verið í lög leidd varðandi Verslunarskólann og Samvinnuskólann, og ég er því mótfallin. Ég hefði líka talið eðlilegt, þegar ríkissjóður leggur svona mikið fram til skólans, að eignaraðild ríkisins hefði verið viðurkennd og menntmrh. hefði skipað formann skólanefndar. Þetta er aths. mínar við frv. Ég vildi láta þær koma fram hér.

Frsm. (Ingvar Gíslason) Hæstv. forseti. Menntmn. hefur fjallað um þetta frv. og leggur til að það verði samþykkt, en einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að flytja brtt. eða fylgja brtt. ef þær koma fram.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Að mínu mati hefði menntmn. þurft að velta ýmsum atriðum þessa frv. betur fyrir sér, en vegna þess að ríkisstj. virðist staðráðin í því að senda Alþ. heim á miðvikudag, þá er þetta eitt þeirra mála sem við höfum orðið að afgreiða án þeirrar athugunar sem það hefði þurft við og ég er nánast viss um að öll menntmn. hefði viljað að færi fram. En ég er þó svo hlynnt því að þetta frv. verði að lögum, að ég hef ekki gert við það nema eina aths. og flutt eina brtt. Hún er á þá leið, að liður I í 4. gr. falli niður. 4. gr. fjallar um hlutverk leiklistarráðs, og þar stendur m. a. um hlutverk þess, að það eigi „að vera vettvangur skoðanaskipta og umræðna um leiklistarmál og stuðla að stefnumótun á því sviði á hverjum tíma.“ Mig fýsti að vita hvort nokkuð kæmi fram í frv. um það, hvers konar stefnu hér ætti að framfylgja og þá með hvaða hætti. En þegar ég fletti upp í aths. til að verða einhvers vísari, þá stendur þar aðeins: „Þarfnast ekki skýringar:“ Mér fannst því að það væri vel hægt að misskilja þessa setningu og þarna væri hugsanlega verið að opna leið til þess að mynda einhverja opinbera stefnu sem gæti orðið listamönnum fjötur um fót. Mér fannst enn fremur varla þurfa að taka það fram í lögum, að þetta leiklistarráð skyldi ræða leiklistarmál eða hafa skoðanir uppi um leiklistarmál, og fannst því að athuguðu máli rétt að fella þennan lið niður. Meðflm. mínir báðir eru í menntmn., hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson og Magnús T. Ólafsson. Þeir eru mér sammála um þetta atriði. Ég þykist þess nú fullviss raunar eftir að hafa lesið till. n., hinar fyrri, sem samdi þetta, að hér er ekki átt við að leiklistarráð eigi að vera með puttana í því sem skrifað er, heldur skuli hér reka leikhús innan frjálsra og framsækinna marka með íslenska leikhúshefð að kjölfestu. Undir þetta hefði ég getað skrifað, en þetta hefði ég viljað fá skýrt í lögunum. Ég tel að það skipti ekki miklu máli fyrir leikhúsráð eða bindi hendur þess þó að þessi liður falli brott, því að þær skoðanir, sem meiri hl. leiklistarráðs hefur uppi, hljóti eftir sem áður að koma fram í þeirri ráðgjöf sem því er ætlað að veita rn., sveitarfélögum og leiklistarstofnunum. En til þess að fyrirbyggja allan misskilning í framtíðinni tel ég rétt að fella þetta alveg burt. Ég ítreka það þó, að ég hef ekki áhuga á að tefja þetta mál.



Virðulegi forseti. Ég vil nú fyrst leyfa mér að þakka hv. menntmn. fyrir fljóta afgreiðslu á málum menntmrn. sem hún hefur fengið í hendur á síðustu stundu. Ég harma aðeins að þessi hv. d. og hv. menntmn. hennar skyldi ekki einnig fá frv. til l. um Þjóðleikhús. Það var vissulega ætlun mín að einnig það frv. næði hér fram að ganga í þeirri mynd sem Alþ. kysi að hafa það. En það er nú önnur saga. En ég sem sagt vil, fyrst ég kvaddi mér hljóðs út af brtt., nota tækifærið og þakka n. fyrir skjóta afgreiðslu á þessum málum. Hitt er auðvitað eðlilegt, að það komi upp ýmis sjónarmið og þ. á m. þá um þetta atriði sem brtt. hv. þm. Svövu Jakobsdóttur og tveggja annarra hv. dm. og nm. fjallar um. Ég er hins vegar ekki sáttur við þessa brtt. Nú skal ég taka það fram, að það er ekki hægt annað en viðurkenna að skýringar eru í knappasta lagi um þessa grein, því að eins og hv. síðasti ræðumaður segir, þá segir í skýringum: „Þarfnast ekki skýringar.“ Hins vegar eru í því fskj., sem prentað er með frv., nál. mþn., nokkuð ítarlegar skýringar einmitt á efni þessarar greinar. En auðvitað eiga þær ekki fyllilega við hana vegna þess að frv. er ekki flutt í því formi sem n. útbjó það. En mér sýnist þó að þessar skýringar eigi í raun og veru fyllilega við greinina að undanskildum tveimur atriðum sem eiga ekki við hana vegna þess einfaldlega að þau atriði, sem þar eru talin, eru ekki í verkahring leiklistarráðsins eins og frv. gerir ráð fyrir honum. Ég álít að 4. gr. væri orðin ansi kollótt, ef það væri fellt niður að leiklistarráð skuli vera vettvangur skoðanaskipta og umr. um leiklistarmál. Aftur á móti verð ég að játa að mér hefur verið bent á, að þetta hefði mátt orða öðruvísi og þessi „skoðanaskipti“ kunni kannske að orka tvímælis. En þessi skolli er kominn inn í málið og er mikið notað og vita raunar allir hvað við er átt þegar talað er um að skiptast á skoðunum og skoðanaskipti. Þá eiga menn við það að ræða málin, en ekki beinlínis að færa skoðanir frá einum manni til annars. Það hefði mátt orða þetta betur, en þetta er komið inn í málið og ég veit ekki hvort það skiptir miklu máli. En mér finnst, að það megi ekki vanta, að leiklistarráð eigi að vera vettvangur umr. um leiklistarmál. Það er náttúrlega meginhlutverk ráðsins að leiða saman menn úr áhugaliði leiklistarinnar til þess að gefa þeim tækifæri til þess að ræða þessi mál. En raunar kom hv. 1. flm. ekki inn á þetta atriði, en mér hefur verið bent á þetta orð. En aftur á móti þetta efnislega atriði sem hv. 1. flm. minntist á, að ráðið skuli stuðla að stefnumótun, þá vil ég taka það skýrt fram, að hvorki fyrir mér né heldur þeim starfsmanni rn., sem stýrði því nefndarstarfi sem var undanfari þessa frv., vakir á nokkurn hátt að hér sé um það að ræða að móta eins konar bókmenntastefnu í leiklistarbókmenntum. Því fer víðs fjarri. Það, sem fyrir okkur vakir, er eingöngu ytri stefnumótun, ef svo mætti segja, og raunar er nú aðeins talað um að stuðla að. En hvað um það, það er ytri stefnumótun. Og dæmi get ég nefnt hvað fyrir mér vakir og raunar einnig n., því að það kemur fram í aths. á fskj., aths. við gr. eins og n. hugsaði sér hana, en við eigum þarna við skipulagningu á hlutum eins og samstarfi leikfélaga, leikhúsa og skóla, eins og kynningu leiklistar í fjölmiðlum, t. d. stuðla að kynningu á íslenskum leikbókmenntum, einnig að fylgjast með menntun leiklistarfólksins. Leiklistarskóli ríkisins er alveg nýr, og má segja að þetta nám sé í mótun, bæði grunnmenntun, framhaldsmenntun og endurmenntun o. s. frv., o. s. frv. Ég vildi nefna þessi dæmi um atriði sem ég álít að til greina komi undir þessum lið. Ég hefði nú viljað fara fram á það við hv. flm. að þeir að fengnum þessum upplýsingum um hvað fyrir mér vakir og nánast yfirlýsingu um það, að ekki er á nokkurn hátt stefnt að því að fara að móta bókmenntastefnu á sviði leiklistarbókmennta, þá hefði ég viljað fara fram á að hv. þm. drægju þessa till. til baka. Það eru auðvitað aðeins vinsamleg tilmæli, en annars, eins og fram hefur komið í þeim orðum sem ég hef hér sagt, þá er ég andvígur þessari till.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Af því að ég heyri að hæstv. menntmrh. er mjög í mun að þetta mál tefjist ekki vegna atkvgr. og hugsanlegrar meðferðar í Ed., og eftir þær yfirlýsingar sem hann hefur gefið hér um þetta atriði, þá mun ég fyrir mitt leyti draga þessa till. til baka, og ég held að ég geti mælt fyrir munn meðflm. Við höfðum pata af því fyrr í dag, að hæstv. menntmrh. hefði af þessu áhyggjur, svo að við vorum búin að bera saman bækur okkar og vildum gjarnan létta einhverjum áhyggjum af önnum kafinni ríkisstj. En ég vil þó ítreka það, að það er mín skoðun að þetta eigi ekki að standa svona í lögum til frambúðar. Ég held að þetta þurfi endurskoðunar við. Ég er ekki sammála hæstv. ráðh. um að það eigi að festa í lögum atriði sem eru alveg sjálfsögð og liggja í hlutarins eðli. Ég veit t. d. ekki hvað leiklistarráð ætti að gera, áður en það tekur ákvörðun um ráðgjöf, annað en ræða um leiklistarmál. En ef þarf að skylda það til þess með lögum, þá er kannske rétt að gera það. En í trausti þess, að þetta ákvæði verði ekki misnotað, drögum við þessa till. til baka.



Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. flm. fyrir þessa tillitssemi í minn garð og það traust sem þeir á vissan hátt sýna mér í sambandi við yfirlýsingu mína. En út af þessu orði, sem margir hv. þm. fella sig mjög illa við og ég er ekki, eftir að mér hefur verið bent á það, hrifinn af, vil ég leyfa mér að beina því til hæstv. forseta, hvort það geti ekki skoðast sem leiðrétting á máli að fella þetta orð niður og láta aðeins standa: „að vera vettvangur umræðna um leiklistarmál og stuðla að stefnumótun á því sviði á hverjum tíma“. Ég leyfi mér að skjóta þessu til hæstv. forseta, en sjálfur treysti ég mér ekki til að sjálfsögðu að úrskurða um þetta.



Herra forseti. Út af þeim umr., sem hér hafa farið fram, vil ég taka fram, að mér þykir það galli á þessu máli hjá okkur að hv. 5. landsk. þm. skuli draga þessa ágætu till. til baka. Ég er hv. þm. og meðflm. hennar hjartanlega sammála. Eins og hv. þdm. glöggt heyra á máli hæstv. ráðh., þá er nú ekki alveg ljóst að nauðsynlegt sé að í þessum lið, I í 4. gr., standi að leiklistarráð skuli stuðla að stefnumótun í leiklist. Til þess að þetta orðalag greinarinnar skiljist þarf sérstakar skýringar sem í raun og veru koma hvergi fram í því þskj. sem við höfum undir höndum. Slíkt orðalag á lagagr. finnst mér að við eigum ekki að samþykkja. Hins vegar er ég engan veginn mótfallin því, og það liggur raunar í hlutarins eðli, að hlutverk leiklistarráðs hljóti að vera vettvangur umræðna um leiklistarmál. Hvort það þarf nauðsynlega að vera vettvangur skoðanaskipta skal ég ósagt láta. En fyrst þessi till. er dregin til baka, þá vil ég leyfa mér að flytja skrifl. brtt. við þessa gr. sem hljóðar svo, hún er við 4. gr.: „Liður I orðist svo: Að vera vettvangur umr. um leiklistarmál.“ Ég leyfi mér að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir þessari till. sem er skrifl. og of seint fram komin.



Herra forseti. Það getur verið að alþm. hafi ekki tekið eftir því vegna annríkis á öðrum vettvangi, að þetta þjóðfélag er orðið næstum að segja allt saman vettvangur umr. um leiklistarmál. Leiklistarstarfsemi í þessu landi er meiri en í nokkru öðru landi. Árleg aðsókn að atvinnuleikhúsunum er næstum því íbúatala þessarar þjóðar. Og svo eru öll áhugaleikhúsin. Áhugastarfsemi úti um allt land og áhugi fólksins bæði að taka þátt í þessu og koma í leikhúsin er með eindæmum. Hvergi í heiminum er annar eins leiklistaráhugi, önnur eins leiklistarstarfsemi og hér á Íslandi. Fróðlegt er að velta fyrir sér orsökum þessa. Mér koma í hug vissar skýringar. Sá gamli menningaráhugi, sem bundinn var við okkar fornu sögur öldum saman, beinist nú að leikhúsunum. Við byggjum hér sem sé á gömlum merg. Hinar fornu sögur okkar eru leikrænar bókmenntir. Hvar sem við lítum í fornsögurnar blasa við okkur leiksvið, leikræn atriði, leikræn tilsvör. Hver baðstofa var að vissu leyti leikhús. Sögurnar voru lesnar upp, og það orsakaði enn meiri leikræn áhrif. Hæfileikinn til að skrifa leikrit og leikrænn áhugi þjóðarinnar þroskaðist í gegnum aldirnar, þrátt fyrir það að þjóðin eignaðist aldrei leikhús. Þetta eins og flest annað gott í menningu okkar eigum við þannig fornsögunum að þakka. Það má nefna ótal staði í fornbókmenntunum sem eru næstum að segja eins og skrifaðir fyrir leiksvið, og ekki bara fyrir leiksvið, heldur líka kvikmyndir. Sögurnar eru næstum að segja eins og kvikmyndahandrit sums staðar. Upp úr þessum akri sprettur leiklistarstarfsemi nútímans. Og sú kemur tíð, að upp úr þessu sprettur eitthvað stórt í menningu þessarar þjóðar. Þó að við, sem hér stöndum núna verðum þá e. t. v. komnir undir græna torfu, þá kemur sú tíð, að þessi þjóð eignast heimsmeistara í leikritagerð. Já, þjóðfélag okkar er allt saman að verða vettvangur umr. um leiklistarmál. Og þá er náttúrlega ekki seinna vænna að setja það í lög, að tiltekið ráð, sem heitir leiklistarráð, skuli líka vera vettvangur umr. um leiklistarmál!



Herra forseti. Út af seinustu orðum hv. þm. vil ég leyfa mér að taka fram, að fyrst allir í þjóðfélaginu eru als staðar að ræða um leiklistarmál hvort sem er, þá finnst mér engu muna þótt það sé í lög leitt að stofnun, sem heitir leiklistarráð, fái í friði að hafa uppi umr. um leiklistarmál, þó að það fari ekki að hafa með höndum stefnumótun í leiklistarmálum fyrir okkur öll hin, það er annað mál. En satt að segja bað ég um orðið vegna þess, að mér rann svo til rifja hvað hv. þm. var alvöruþrunginn og áhyggjufullur þegar hann sagði, að í þessu þjóðfélagi væri alls staðar verið að ræða um leiklistarmál, og spurði, hvað væri eiginlega að gerast. Ég varð líka dálítið áhyggjufull honum til samlætis og hélt að hann mundi segja næst: Er það virkilega svo, að nú sé að því komið að þessi þjóð biðji aðeins um brauð og leiki? Síðan fór hann að vitna til fornsagna okkar og fann þá skýringu á þessu, að sögurnar væru svo leikrænar að fyrrum hefði hver baðstofa verið leikhús. Ég verð nú að segja að ekki þarf að leita til fornra sagna til þess að finna að hver baðstofa sé leikhús. Ég held að svo sé á hverju heimili. Hvert hús er með nokkrum hætti leikhús, og þinghús er líka leikhús. Og svo að við vitnum til þess leikritaskálds sem hefur notið einna mestra vinsælda á leiksviði í Reykjavík í vetur fyrir utan hv. 5. þm. Vesturl., þá minnir mig að það leikritaskáld hafi mælt, að allt lífið væri leiksvið og allir mennirnir. 



Herra forseti. Úr því að opnað var fyrir brtt. eftir að ég hafði dregið brtt. mína til baka, þá held ég að það sé ekki ástæða til annars en mín till. komi til atkv. og tek ég hana hér með upp aftur.



Herra forseti. Nú er illa farið - hæstv. ráðh. nýbúinn að þakka fyrir að brtt. skuli dregin til baka, og þá verður hann að fara að afneita þökk sinni í næstu ræðu. En ég get ekki varist því að spyrja, þegar farið er að ræða þetta mál og við höfum heyrt það með orðum hv. 5. þm. Vesturl., Jónasar Árnasonar, sem ég tek mikið undir og tel að allt sem hann sagði sé bæði rétt og satt og spaklega, eins og búast má við af þeim félögum, að við höfum leiklistarstarfsemi í þessu landi sem er meiri en í nokkru öðru landi, og þetta er satt og rétt: Þurfum við þá nokkuð á þessu leiklistarráði að halda? Við höfum þá staðreynd fyrir framan okkur, sem þeir félagar hafa líka komið auga á, að hver baðstofa sé leikhús eða hafi verið meðan baðstofur voru hér, og það kom fram hjá okkar ágæta forseta d. að hvert heimili væri það og hv. Alþ væri það einnig, og þetta skeður jafnvel þó að ekkert leiklistarráð sé. Ég legg til að síðasti tillöguflm. geri nú bragarbót á till. sinni og leggi til að 4., 5. og 6. gr. verði felldar út úr frv. Ég sé ekki annað en það taki miklum bótum með því. Ég fæ ekki séð annað en með 4. gr. t. d. sé verið að gefa þessu ólaunaða ráði allmikið vald til þess að stofna til kostnaðar eða a. m. k. á það að geta stuðlað að því. Þetta getur orðið margra tuga manna ráð með tímanum og jafnvel strax á fyrsta ári ef að líkum lætur. En samkv. 6. gr., þótt þetta ráð sé ólaunað, á að greiða því þóknun fyrir stjórnarstörf og ferða- og dvalarkostnað utanbæjarmanna vegna fundasetu. Ef að líkum lætur og þetta ráð verður jafnáhugasamt og þjóðin öll að sitja og rabba um leiklist og taka þátt í leiklist árið út og árið inn, þá kannske situr hér í Reykjavík eða einhvers staðar annars staðar 20–30 manna hópur og borðar og drekkur út á Matthías Á. Mathiesen og okkur hina hjá þessari þjóð. Og þetta er verið að leggja til þegar talið er að ekki sé hægt að hækka laun við þá lægst launuðu í þjóðfélaginu. Mér finnst svo hjákátlegt og okkur til háborinnar skammar og vanvirðu að vera að troða þessu áfram á síðustu dögum þingsins, að ég vil mjög mælast til þess að einhverjir þm. taki þá brtt. upp með mér að þessar gr., 4., 5. og 6. gr., verði felldar burt úr frv. Þá skal ég láta þetta vera lausn minna mála, ef ég má orða það þannig, og lofa því að fara áfram sem eftir er af þessu frv. Ég endurtek það, að það besta væri að lofa frv. að liggja alveg. En ég fæ ekki séð annað en aðrar gr. frv. séu frekar til staðfestingar á því, sem þegar er fyrir hendi, og þó með nokkrum breytingum, en ástæðulaust að taka upp þessar þrjár greinar.



Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykv. var að finna að því, að við skyldum vera að eyða síðustu klukkustundum þinghaldsins til þess að ræða um svona ómerkileg mál. Ég vil láta það koma fram hér, að það er ekki sök þess sem flytur þetta mál. Þetta mál var lagt fram til kynningar hér á síðasta þingi, og það var flutt á fyrsta degi þingsins s. l. haust. Ég vil að það komi fram, að það er ekki hans sök að það er til umr. einmitt þessa daga, en hefur ekki hlotið meðferð fyrr á þessu þingi. Ég vil segja það annars út af þessum brtt., sem nú eru orðnar tvær, að í fyrsta lagi eru ekki einasta skýringarnar svo knappar heldur frv. sjálft svo stutt og fáort, að ég held, hvort sem menn nú draga það út úr frv., að ráðið skuli vera vettvangur umræðna um leiklistarmál ellegar það skuli stuðlað að stefnumótun, að það megi varla við því að kippa út þessum ákvæðum. Ég var búinn að lýsa því, að ég væri andvígur þeirri till. sem kom hér fram fyrst og var síðan dregin til baka og nú tekin upp aftur. Og ég er einnig andvígur till. hv. 5. þm. Reykv. Ég held að ég verði að skýra örlítið nánar en ég gerði áðan hvað vakir fyrir mér sem flm. þessa frv. fyrir hönd ríkisstj. með þessu ákvæði þarna í 4. gr.: að stuðla að stefnumótun, sem að mínum dómi gæti alveg eins verið að stuðla að skipulagningu eða bættri skipan leiklistarmálanna. Og ég held að ég skýri best, hvað fyrir mér vakir, með því að vitna í aths. mþn. orðréttar, þau atriði sem eiga við frv. eins og það er núna, sem eiga við þau ákvæði sem eru í frv. um verksvið leiklistarráðs, og gera þær um leið að mínum: „Í gr. eru talin upp og flokkuð nokkur helstu viðfangsefni sem leiklistarráði er ætlað að sinna og munu þau varla þarfnast langra skýringa. Leiklistarráð á í fyrsta lagi að vera samvinnunefnd og ráð sem opinberir aðilar gætu snúið sér til og leitað álits og ráða hjá um allt það sem varðar þessi mál á innlendum vettvangi.“ Nú hleyp ég yfir þann þátt sem ekki á lengur við, vegna þess að ekki eru öll þau ákvæði um verksvið leiklistarráðs í frv. því, sem hér liggur fyrir, ekki öll þau sömu og voru í frv. mþn. Svo segir: „Leiklistarráði og framkvæmdastjórn þess er ætlað að fylgjast almennt með menntun leiklistarfólks og þá sérstaklega með framhaldsmenntun og endurhæfingu eða símenntun þess. Þegar talað er um að styðja rannsóknir og nýjungar í leiklistarmálum er einkum átt við tilraunaleikhús, svo og ýmsar aðferðir við rekstur leikhúsa, og leikflokka er gefin hafa verið ólík nöfn, en allar stefna að því að forða leikhúsinu frá stöðnun eða afturför, en koma því í nánari snertingu við mannlíf líðandi stundar. Þessu skyld eru rannsóknarstörf í leiklistarmálum, bæði sögulegar rannsóknir og félagsfræðilegar, en hinar síðarnefndu ryðja sér nú mjög til rúms í listum og öðrum menningarmálum. Kynning á leiklist í skólum getur verið með ýmsum hætti. Beinni fræðslu í þessum efnum verður vart komið við skyldunámsskólum eða framhaldsskólum, nema í formi valgreina, en áherslu verður væntanlega að leggja á heimsóknir leikfélaga í skólum og eigin leiklistarstarfsemi nemenda. Kynning á leiklist fyrir almenning hlýtur einkum að fara fram í fjölmiðlum og sér í lagi sjónvarpi og hljóðvarpi. Möguleikar sjónvarps í þessum efnum eru nær ótæmandi. Námskeið fyrir áhuga fólk mundu teljast til þessara verkefna, svo og uppeldisleg leiktjáning sem rutt hefur sér mjög til rúms í öðrum löndum og dæmi eru til um að sé kennd sem námsgrein í kennaraskólum.“ Þá segir hér enn, að hlutverkið sé „að stuðla að eflingu leikritunar og útgáfu leikbókmennta, hvort heldur er í prentuðu eða fjölrituðu máli. Þetta er verkefni sem ekki verður litið fram hjá þegar fjallað er um vanda leikhúss og leiklistar á Íslandi. Leikfélag Akureyrar hefur riðið á vaðið með raunhæfri samvinnu við leikritahöfunda. Væntanlega má finna ýmis úrræði til eflingar leikritunar, bæði með hefðbundnum og öðrum hætti. Það þyrfti að veita leikritahöfundum aukin tækifæri til að afla sér frekari þekkingar á sínu sviði með kynnisferðum og námsvist erlendis og nánari samvinnu og samskiptum við lifandi leikhús og við leikara. Leikritun fyrir sjónvarp er kapítuli út af fyrir sig sem lýtur allt annarri tækni en leikritun fyrir venjuleg leikhús.“ Loks segir hér: Leiklistarráði er ætlað „að stuðla að samvinnu leikhúsa og leikflokka. Mörg mikilvæg verkefni bíða úrlausnar í leiklistarmálum, sem vonir standa til að auðvelda megi lausn á með skipulegri samvinnu þeirra stofnana, félaga og einstaklinga, sem að þessum málum vinna, og samræmingu á störfum þeirra. Er hér einkum átt við skipulagningu leikferða um landið, svo og hin miklu vandkvæði sem eru að verða á að fá leiðbeinendur og leikstjóra til starfa í byggðum landsins. Enn fremur má nefna skipti á leikurum milli hinna ýmsu leikhúsa og leikfélaga.“ Þetta er nefnt hér sem dæmi um hlutverk leiklistarráðs, og það er þetta eða eitthvað þessu líkt sem fyrir mér vakir þegar ég legg til að nefna þarna að stuðla að stefnumótun í leiklistarmálum. 



Herra forseti. Ég skal nú ekki eyða dýrmætum tíma á síðustu dögum þingsins til að orðlengja þetta, þó að þetta mál sé vissulega ekkert ómerkara en hvað annað sem við erum að fjalla um þessa dagana. Ég vil í stuttu máli segja það mína skoðun, að ég held að við ættum ekkert að vera að hrófla við þessu frá hví sem meiri hl. n., hv. menntmn., afgreiddi það. Mér finnst að það hafi komið hér fram misskilningur varðandi rómverskan lið I í 4. gr., þar sem talað er um að hlutverk leiklistarráðs sé að vera vettvangur skoðanaskipta og umræðna um leiklistarmál og stuðla að stefnumótun á því sviði á hverjum tíma. Ég hefði ákaflega vel getað fellt mig við að fella út þetta orð: „skoðanaskipta“, það er nánast það sama og umræður. En hins vegar þetta um stefnumótunina, þá finnst mér það liggja nokkuð í augum uppi, að það er ekki verið að tala um stefnumótun í leiklist, eins og hér kom fram áðan. Það er sitt hvað, leiklist eða leiklistarmál. Og ég tek undir það sem hæstv. menntmrh. sagði, að fyrir mér þýðir þetta nánast það, að rætt er um og reynt að móta stefnuna í framkvæmd og skipulagi leiklistarmála um allt landið. Og ég held að það sé frekar af því góða heldur en hinu gagnstæða. Ég vil líka benda á að þetta leiklistarráð, þótt ég játi að mér finnist það nokkuð fjölmennt, þá gæti það komið ýmsu góðu til leiðar, þ. á m. því, að þarna hefur áhugafólk í leiklist tækifæri til að komast í snertingu við fagmenntaða aðila: leikritahöfunda, tónskáld, lærða leikara, og ég held að fólki úti um landið, sem er að basla við að setja leikrit á svið, oft með undraverðum árangri, væri fengur í því að komast í snertingu og samvinnu við þessa aðila. Það er plús í frv., að þessu ráði er ætlað að koma bara einu sinni saman á ári og það er ólaunað. Að vísu er þarna talað um þriggja manna framkvæmdastjórn, sem vafalaust verður launuð, a. m. k. framkvæmdastjórinn sjálfur, þannig að þarna er vafalaust um einhvern kostnað af hálfu ríkissjóðs að ræða. Ég rek hér augun í einn aðila sem á að vera aðili að leiklistarráði, en það eru einmitt samtök félagsheimilanna, og það er einmitt það sem ég átti við, samtök félagsheimilanna úti um landsbyggðina, sem yrði gagn að því að hafa samráð og samneyti við fagmenntað leikhúsfólk. Með tilliti til þess, að við viljum koma þessu áfram, þá fyndist mér að við ættum að stefna að því að afgreiða það eins og það kom frá meiri hl. menntmn.



Herra forseti. Mér fannst ég alls ekki geta látið þetta frv. fram hjá mér fara nema að segja nokkur orð, þó ekki væri nema aðeins vegna þess að ég er mikill áhugamaður um leiklistarmál, þó að ég hafi aldrei samið leikrit eins og þeir félagar Shakespeare og Jónas. Hins vegar fer ég reglulega í leikhúsið, hef að vísu misgaman af, en það er á fimm ára fresti. Annars lærði ég að lesa löngu áður en ég fór fyrst í leikhús, og ég gerði mér það ómak að renna augunum yfir þetta skjal, og ég er ekki viss um að ég hafi orðið mikils vísari, því að ég spurði sjálfan mig: Hvað er það sem okkur vantar helst í þessu landi? Af þessu plaggi væri helst að ráða að okkur vantaði eitthvert nýtt ráð, nógu stórt ráð. Til þess að þetta ráð hefði eitthvað að gera yrðum við að reyna að grufla eitthvað upp hvað við gætum falið því sem verkefni. Þegar þetta frv. er lesið yfir kemur í ljós að það er ekkert nýtt í 1. gr. og ekki heldur í 2. gr. sem máli skiptir. Ríkið rekur og kostar þjóðleikhús og leiklistarskóla, og svo kemur fjármagn til hinna ýmsu leikfélaga sem þarna eru upp talin. Í 3. gr. er það sem við vitum, að peningar koma til hinna ýmsu leikfélaga. En svo kemur 4. gr., og þá kemur fyrst eitthvað nýtt og það er tilbúningur ráðsins, u. þ. h. 25 manna ráðs.  Svo er í 5. gr. fjallað um hverjir eiga að vera í ráðinu. Það er auðvitað ósköp eðlilegt að taka eitthvað af því fólki sem er í þessu hvort sem er og vinnur allt að leiklistarmálum hvort sem er. Það eru t. d. þrír frá Félagi ísl. leikara og tveir frá Ríkisútvarpinu. Og ef maður lítur svo strax á næstu grein, sést að það þarf ekki nema þessa aðila, bara fulltrúa frá leikurum og Ríkisútvarpinu, til þess að kalla ráðið saman vikulega af öllu landinu ef þeim sýndist svo. Ég er ekki að segja að það verði gert. Og þá er ég hræddur um að fari að hækka svolítið kostnaðurinn sem hv. þm. Pétur Sigurðsson benti réttilega á. Enda vil ég taka undir það, ég væri tilbúinn til þess að flytja með honum till. um að leggja niður þessar þrjár gr. sem hann nefndi. Þá kemur að því, að þær fyrstu þrjár eru auðvitað í lögum fyrir og eru þá sjálffallnar og þar með frv. allt, því að það er hégómi, allt er hégómi í þessu frv. og eftirsókn eftir vindi, gott ef það er ekki prédikarinn. Brtt., sem hér var frá hv. þm. Svövu Jakobsdóttur leikritahöfundi, hv. þm. Eyjólfi K. Jónssyni hrútabana og Magnúsi T. Ólafssyni, hv. þm., fyrrv. ráðh., var það, að liður I félli niður úr 4. gr. Sá liður er um það, að ráðið verði vettvangur skoðanaskipta og umræðna um leiklistarmál og stuðli að stefnumótun á hví sviði á hverjum tíma. Hér í vetur las ég einu sinni þriggja blaðsíðna viðtal við heimsfrægan leiklistarmann utan úr heimi, og ég rauk á Þjóðviljann, þegar hann kom út úr póstkassanum hjá mér, til þess að gleypa í mig fræði um leiklistina, því að það var mikill áhugamaður um leiklist, svo mikill áhugamaður um leiklist að hann er giftur leikkonu, sem skrifaði viðtalið. Og ég hélt að ég fengi þar miklar upplýsingar um Shakespeare og alla hans kúnst og leiklistina yfir höfuð. En það var ekki orð um það að finna. Það var hins vegar þriggja blaðsíðna runa um nýja heimspeki sem ég er viss um að hv. þm. vita um hvað var. En með tilliti til allra þessara hluta finnst mér það vera furðulegt hugmyndaflug að láta sér detta í hug að klippa út þennan fyrsta hluta 4. gr., sem segir þó hvað þessi samtíningur fólks úr öllum landshornum eigi að tala um. Það gæti kannske farið að tala um eitthvað allt annað þegar það hittist ekki nema einu sinni á ári og engar líkur til þess raunar að það færi að velta þessu fyrir sér. Og ég sé ekki betur en það sé alveg nauðsynlegt að það skipti um skoðanir álíka oft og hv. þm. Svava Jakobsdóttir hefur gert núna á 5 mínútum. En satt að segja, ég verð að segja það þrátt fyrir mikinn leiklistaráhuga, að þá finnst mér þetta frv. vera dæmi um einskæra sýndarmennsku og einskisverða hluti. Fyrri helmingurinn fjallar um hluti, sem þegar eru til, og seinni helmingurinn um hluti, sem mér sýnist vera gersamlega óþarfir. Ég lýsi því hér með yfir, að ég get alls ekki staðið að afgreiðslu svona máls sem er einskis virði að mínum dómi.



Herra forseti. Mér heyrist á þessum umr. að menn leggi allir sama skilning í orðið „stefnumótun“ í 4. gr., þ. e. a. s. lið I, sem hér er helst til umr. Ég tek undir með þeim sem lýst hafa nokkurri tortryggni gagnvart þessu orði: Reyndar er ég þeirrar skoðunar, að þetta orð, „stefna“ í leikhúsi, sé eitt af þeim tískuorðum sem mönnum láist oft að skilgreina. Það verður stundum upphlaup í blöðum út af leikhúsunum okkar, atvinnuleikhúsunum, sem eru ríkisstyrkt og styrkt af Reykjavíkurborg, svo að menn þykjast ýmislegt mega um rekstur þeirra segja. Það verður stundum upphlaup út af því að ekki sé nógu ákveðin stefna í leikhúsunum. Ég verð að segja fyrir mig, að þó að ég hafi fylgst töluvert með leikhúsmálum, þá hef ég aldrei áttað mig á því hvað þetta fólk á við, hvað sé „stefna“ í leikhúsi. Og ég er viss um að það eru ekki margir hér í salnum sem átta sig á þessu. Krafa um ákveðna „stefnu“, merkir hún t. d. að það eigi bara að sýna eina tegund leikrita, - leikrit sem geri fólk alvarlegra heldur en það er þegar það kemur inn í leikhúsið, eða þá leikrit sem geri það glaðara þegar það fer út aftur? Stefna gæti það líka verið að sýna ekkert annað en leikrit sem enginn vill sjá. Þá væri greinilega stefnan sú að koma leikhúsinu á hausinn. Þetta orð hefur yfirleitt enga ákveðna merkingu og ég held allra síst í hugum þess fólks sem mest brúkar orðið. Á þetta að vera einhver pólitísk stefna? Hvorki til hægri né til vinstri heyri ég það játað. Stundum heyrir maður að leikhús eigi að hjálpa okkur til að skilja okkur sjálf, að hjálpa okkur til að skilja okkur sjálf ekki náungann. Enn einn frasinn sem aldrei er skilgreindur. Svona mætti lengi rekja dæmin um það glamur sem sýnkt og heilagt kveður við í sambandi við leikhús, eins og raunar yfirleitt allar listir hér uppi á þessu landi. Megnið af því spakvitringarausi er innihaldslaust glamur, til þess fram sett að vekja athygli á þeim sem setur það fram. Ég harma þetta vegna þess að hér er þrátt fyrir allt mikið af einlægum áhuga á leikhúsi. En hér er - í blöðum og öðrum fjölmiðlum yfirleitt fjallað um leikhús undir sömu formerkjum eins og skrifað er um leikhús úti í heimi, og margir spakvitringarnir gera sömu kröfur um leikritaval og gerðar eru úti í heimi, úti í hinum stóru borgum, þar sem aðeins örlítið brot af íbúunum sækir leikhús. Ef við tökum t. d. Lundúnaborg, sem fræg er fyrir sín leikhús, þá sést að ekki nema örlítið brot af lundúnabúum fer yfirleitt í leikhús. Lundúnabúar eru sem sé álíka á vegi staddir menningarlega hvað þetta snertir eins og hv. þm. Garðar Sigurðsson. Og af þessu fólki er ekki nema örlítið brot sem við mundum nefna alþýðu. Fyrir nokkrum árum hitti ég aðstoðarleikhússtjóra Þjóðleikhússins breska úti í Dyflinni, Peter Hall held ég að hann heiti eða Peter Brook. Ég var að segja mönnum frá því, hvernig það væri hjá okkur, að t. d. í Þjóðleikhúsi okkar væru heilar sýningar stundum keyptar upp af verkalýðsfélögum. Þetta voru mestu tíðindi sem þessi maður heyrði á þessari leiklistarráðstefnu. Hann talaði mikið við mig á eftir og spurði hvernig við færum að þessu. Ég sagðist ekkert svar hafa við því frekar en öðrum sjálfsögðum hlutum. Þetta væri alveg sjálfsagt og eðlilegt hér uppi, að alþýða manna tæki þátt í leikhúsi, sýndi því áhuga. Hann sagðist hafa barist við það í þau tvö ár, hann var búinn að vera við þjóðleikhús Breta, að hækka prósentu þeirra sem hann nefndi ,,manual workers“ - það eru verkamenn og iðnaðarmenn - og þegar hann kom í þessa stöðu var prósentan einn - 1% af leikhúsgestum breska þjóðleikhússins voru „manual workers“. Hitt var yfirstétt samkv. gamalli marxískri skilgreiningu. Alþýða manna kom þarna hvergi nærri. Honum hafði tekist það - og var nokkuð hreykinn af - að hækka þessa prósentu upp í 1.5. Okkar íslenska leikhús, hvort heldur er lítið til atvinnuleikhúsa eða áhugaleikhúsanna, það er leikhús alþýðu, þjóðin öll tekur hátt í þessu. Það er eitt af því sem má vera okkur til hressingar þegar við hugleiðum ástandið í þessu landi okkar, að þarna er engin stéttaskipting. En skrifin hér hjá okkur um leikhús, þau eru tillærð í þessum stóru borgum. Skrif þessi einkennast af sömu formúlunum og skrif um leikhús úti í hinum stóru borgum. Þessir „skribentar“ heimta sama leikritaval. Þess vegna varð t. d. þessi rimma núna nýlega út af uppsetningunni á einu leikriti Shakespeares í Þjóðleikhúsinu. Hún var fyrst og fremst út af því, að þarna fékk að ráða maður sem kemur frá hinni stóru London þar sem leikhúsgestir, - þessi yfirstétt sem stundar leikhúsin þar, - orðnir dauðþreyttir á gömlu uppfærslunni á gamla Shakespeare. Þetta fólk er búið að horfa á Shakespeare kynslóð eftir kynslóð og heimtar alltaf eitthvað nýtt í uppsetningu. Við erum hins vegar núna fyrst að kynnast Shakespeare. Og Helgi Hálfdanarson bendir réttilega á að það er ekki þetta sem okkur vantar hér. Við erum ekkert orðin þreytt á leikhúsi, við erum fyrst núna að komast í leikhús. Þess vegna er öll þessi fjöruga starfsemi og öll þessi gleði í kringum leikhús. Þessi þjóð fær loksins núna tækifæri til að njóta þessa og gerir það öll, en ekki aðeins einhver sérstakur hluti hennar. Og þá kemur aftur að orðinu „stefnumótun“. Ef þetta orð merkir það að fjalla um hvernig haga skuli aðstoð við leiklistarstarfsemi, þá er það gott. Ég tala nú ekki um ef það kæmi meiri skilningur á þeirri starfsemi sem á sér stað víðs vegar úti um landsbyggðina, þ. e. a. s. áhugastarfinu. En því miður fer því víðs fjarri að af hálfu löggjafans eða fjárveitingavaldsins hafi komið fram réttur skilningur á því stórkostlega starfi. Ég vil ekki draga úr fjárveitingum til atvinnuleikhúsanna. En starfsemi áhugaleikhúsanna er ekki síður mikilvæg fyrir menningu þessarar þjóðar. Ég vitna til þess sem ég spáði áðan um stórvirki framtíðarinnar. Þau stórvirki munu vaxa úr jarðvegi áhugaleikhúsanna ekki síður en atvinnuleikhúsanna. Bandalag ísl. leikfélaga, stjórn þess er að mínum dómi ekkert þýðingarminna starf en stjórn þjóðleikhúss íslendinga. Í raun og veru eigum við tvö þjóðleikhús, annað hér við Hverfisgötuna, hitt víðs vegar úti um land. Ég hef að undanförnu verið tíður gestur í samkomuhúsi, leikhúsi hérna á Suðurnesjum, þar sem ekki komast fyrir nema 120 manns, gömlu húsi. En sem leikhús er það til fyrirmyndar. Ég tala nú ekki um hvað áhorfendur eru þar til fyrirmyndar svo og áhugi þess fólks sem tekur þátt í leiksýningunum. Ef stefnumótunin merkir að auka aðstoðina við þessa starfsemi, þessa gríðarlegu þýðingarmiklu starfsemi, þessa starfsemi sem er að mínum dómi meginhátturinn í menningarviðleitni íslendinga í dag, ef „stefnumótun“ lofar einhverju um þetta, þá læt ég þetta orð eiga sig.  Ég er feginn því að hafa fengið þetta tækifæri til að koma á framfæri þessum sjónarmiðum mínum. Ég vek athygli á því og ítreka það enn, að kjarninn í menningarviðleitni þessarar þjóðar núna er leikhússtarfsemi og ekki hvað síst áhugaleikhúsið. Og þetta ber að styðja eins og mögulegt er. Þetta er hollt. Þetta er gott. Og ef frvgr. sem við erum hér að tala um, gæti orðið til að styðja betur áhugaleikhússtarfið, en án þess þó að draga úr starfsemi atvinnuleikhúsanna, og ef það, sem ég hef hér sagt, gæti aukið eitthvað skilning manna á þessu, þá tel ég að ég hafi ekki farið erindisleysu upp í ræðustólinn í þetta sinn.

Forseti (Magnús T. Ólafsson) Áður en atkv. verða greidd vil ég í örfáum orðum taka afstöðu til þess sem hæstv. ráðh. beindi til mín um orðalag á liðnum, sem auðkenndist með rómverskum I í 4. gr., þar sem segir að hlutverk leiklistarráðs sé „að vera vettvangur skoðanaskipta og umræðna um leiklistarmál og stuðla að stefnumótun á því sviði á hverjum tíma“. Skoðun mín á þessu orðalagi: „vettvangur skoðanaskipta og umræðna“, er að orðin „vettvangur skoðanaskipta og“ geti vel misst sig án þess að merking breytist. Ég sé ekki hvernig vettvangur umræðna getur átt sér stað án þess að þar sé skipst á skoðunum og þar séu uppi mismunandi skoðanir alveg sér í lagi þar sem í hlut á leikhúsfólk.



Herra forseti. Ég mun greiða atkv. á móti greininni í heild og einnig 5. og 6. gr. þegar þær verða bornar upp. Ég tel til bóta hvað sem af þessari grein verður höggvið og segi því já.



Herra forseti. Það er ekki um efnisatriði málsins, heldur hitt, að mér fyndist fara miklu betur á því, að 4. gr. yrði 5. gr. og 5. gr. 4. gr., vegna þess að ef maður les frv. eins og það kemur fyrir, þá kemur allt í einu ákvæði um hlutverk leiklistarráðs, en það liggur ekki fyrir að það sé neitt leiklistarráð til fyrr en komið er fram í 5. gr. Ég segi já.



Herra forseti. Félmn. hefur haft þetta frv. til meðferðar, frv. til l. um breyt. á 1. um Bjargráðasjóð. Efni þess er í stuttu máli það, að samkv. 10. gr. gildandi laga er svo ákveðið, að fjárhagsaðstoð Bjargráðasjóðs sé fólgin í veitingu styrkja og/eða vaxtalausra lána og sjóðnum því óheimilt að veita lán gegn vöxtum nema því ákvæði gildandi laga sé breytt. Svo er ætlunin að gera með 1. mgr. 1. gr. þessa frv., þ. e. a. s. að heimila sjóðstjórn að taka allt að 10% ársvexti, ef sjóðstjórn telur óhjákvæmilegt. Félmn. leggur einróma til, að frv. verði samþykkt eins og það er komið frá hv. Ed.



Herra forseti. Ég skal viðurkenna að ég er búinn að tala talsvert um þetta mál, en ýmsar ástæður verða nú til þess að ég óska að segja enn nokkur orð. Ég vil taka það fram, að ég er enn þá sömu skoðunar og ég lýsti s. 1. laugardag, að ekki sé að finna efnisbreytingar í frv. þessu eftir afgreiðslu þess í Ed. Þessar breytingar eru formlegs eðlis, en með nokkru ívafi af orðhengilshætti, eins og ég leyfði mér, held ég, að orða það. Um þetta hef ég enn sömu skoðun. Hins vegar get ég endurtekið, að þessar breytingar eru svo meinlausar og svo smásmugulegar að þær koma ekki að neinni sök. Þess vegna get ég ekki annað en mælt með samþykkt frv. í núverandi búningi. Aðalbreytingin er sú, að ákvæði, sem fyrr var í 10. gr., er nú í 13. gr. Þetta kalla ég formbreytingu. Smávægilegan orðalagsmun kalla ég á mæltu máli orðhengilshátt. En nú hefur komið í ljós að einn hv. þm., hv. 3. þm. Suðurl., skilur afgreiðslu hv. Ed. sem efnisbreytingu. Hann virðist lesa annað efni út úr núverandi 13. gr. en var áður í 2. mgr. 10. gr. En við skulum líta nánar á efni málsins og tilgang ákvæðisins í núverandi 13. gr. sem áður var 10. gr. Að mínum dómi er tilgangur hv. Ed. efnislega alveg hinn sami og var tilgangur okkar hér í hv. Nd. En hvað snertir það atriði, sem hér er einkum rætt, er tilgangurinn sá að tryggja þremur tilteknum söfnum í landinu takmarkaðan skylduskilarétt. Og ég vil benda á að þetta er aðalatriðið. Það er að tryggja þremur tilteknum bókasöfnum takmarkaðan skylduskilarétt. Um þetta eru Ed. og Nd. sammála, þannig að efnisbreytingin er í sjálfu sér engin. Og á hverju skyldi þetta nú byggjast? Á hverju skyldi þessi tilgangur byggjast, að tryggja þessum þremur sérstöku bókasöfnum takmarkaðan skylduskilarétt? Hann byggist að öllu leyti á sögulegum ástæðum. Þau söfn, sem hér um ræðir, hafa notið réttar og það lögbundins réttar til að fá ókeypis prentmál allt upp í 90 ár og raunar þar yfir. Ég bið menn að taka eftir því, að Amtsbókasafnið í Stykkishólmi hefur átt þennan rétt síðan 1886, Amtsbókasafnið á Seyðisfirði síðan 1907 og Bókasafnið á Ísafirði síðan 1909, að lög voru samþykkt um það. Það er því misskilningur, sem þráfaldlega kemur fram hjá hv. 3. þm. Suðurl., að verið sé að veita þessum söfnum sérréttindi. Það er öðru nær. Með þeirri löggjöf, sem nú er verið að setja um skylduskil til safna, er raunverulega verið að svipta þessi söfn rétti sem þau hafa haft að lögum í marga mannsaldra. Og hv. 3. þm. Suðurl. veit vel að erfiðleikarnir við að koma þessu máli fram hafa stafað af tregðu margra þm. og þ. á m. innan menntmn. þessarar hv. d. að taka þennan rétt af söfnunum. Um þetta hafa umr. snúist síðustu 2–3 ár a. m. k. Loks fór svo að við í menntmn. hér í þessari hv. d. ákváðum að höggva á þennan hnút. Minni hl. n. vildi samþykkja það alveg óbreytt. Meiri hl. n. lagði til að frv. yrði samþykkt óbreytt að allri höfuðstefnu, þannig að skilaskyldan skyldi miðast við fjögur eintök, sem er fækkun úr 12, en þrjú söfn skyldu njóta takmarkaðrar skilaskyldu, þ. e. a. s. að þeim bæri að fá afhent til varðveislu þau rit sem væru styrkt af opinberu fé. Ætlun okkar var að draga nokkuð úr þeirri réttindasviptingu sem þessi söfn yrðu fyrir eftir að nýtt skipulag kæmist á. Ég vil því enn leggja áherslu á að hér er ekki um sérréttindi að ræða fyrir þessi söfn, heldur í raun og veru um réttindasviptingu. Það er t. d. fjarri því að hægt sé að tala um að þarna sé um að ræða sérréttindi á kostnað Bókasafns Vestmannaeyja. Ef menn kynna sér sögu málsins, þá verður það alveg ljóst. Ég geri alls ekki lítið úr ágæti Bókasafns Vestmannaeyja, og mér finnst ekki lítið til um áhuga hv. 3. þm. Suðurl. á málefnum þess safns. Hins vegar gætir misskilnings í afstöðu hans til þessa máls í heild, og þann misskilning vil ég leiðrétta. Hv. 3. þm. Suðurl. benti á í ræðu sinni s. l. laugardag, að sá munur væri á orðalagi á umræddum frv.-texta, að Ed. felldi niður orðin „til varðveislu“, og að sú niðurfelling þýddi efnisbreytingu á greininni. Þetta tel ég rangt. Hér er ekki um efnisbreytingu að ræða, aðeins blæbrigðamun á orðalagi, sem mun einkum eiga rót sína að rekja til manna utan Alþingis sem reynt hafa með ýmsum ráðum að koma í veg fyrir að ákvæði í þágu hinna umræddu gömlu amtsbókasafna yrði fellt inn í þetta frv. Veit ég að vísu að þessir menn, sem ég er hér að nefna utan Alþingis vilja gömlu amtsbókasöfnunum ekki illt, en formskyn þeirra og sérfræði þeirra segir þeim, að ákvæði þar að lútandi eigi ekki heima í löggjöf um skylduskil til safna. Í þeirra huga hefur orðið „varðveisla“ í þessu frv. svo sérgreinda merkingu, að það á að vera alveg afmarkað fræðilegt hugtak og getur að þeirra dómi ekki átt við aðrar bækur en þær sem geymdar eru í Landsbókasafni, Háskólabókasafni og Amtsbókasafninu á Akureyri. Sem sagt: Sú menningarlega nauðsyn, að prentað mál sé vel varðveitt til síðari tíma og aðgengilegt í þágu fræða og vísinda, er orðin að uppþornaðri sérfræði sem er hætt að skilja mælt mál og ergir sig allra mest út af smámunum. Nú segi ég og hef margsagt, að þessi orðhengilsháttur gerir ekkert til. Ég tek það ekki illa upp þó að orðin „til varðveislu“ séu felld niður úr frvgr., vegna þess að það breytir engu efnislega. Eftir sem áður stendur það sem til er ætlast, að Amtsbókasöfnin á Seyðisfirði og Stykkishólmi og Bókasafnið á Ísafirði halda rétti sínum til að fá ókeypis nokkuð af ritum sem styrkt eru af almannafé, og þar verða þessi rit „varðveitt“ til afnota fyrir safngesti samkv. nánari reglu sem menntmrh. mun setja. Þetta á allt að geta gerst hvað sem líður þyrrkingslegri hugtakasmið og fræðilegum vangaveltum örfárra bókasafnsfræðinga. Þó að þetta dæmi sé ekki stórvægilegt, þá er það á sinn hátt spegilmynd af fræðilegri smásmygli og orðhengilshætti og þeirri vísindamennsku sem nennir að standa í deilum um keisarans skegg. Því betur sem ég hugsa um tillöguflutning hv. 3. þm. Suðurl., því augljósara virðist mér að hann er á misskilningi byggður. Till. hans um Vestmannaeyjasafnið var byggð á misskilningi og till. hans nú er byggð á sama misskilningi. Hann rekur mál sitt á grundvelli kjördæmissjónarmiða, sem ég tel ekki einasta pólítískt óheppileg, heldur í andstöðu við eðli alls þessa máls. Það er í andstöðu við megintilgang laganna um skilaskyldu prentmáls, og það er í andstöðu við þær sögulegu ástæður sem réðu því að menntmn. beitti sér fyrir því að þrjú söfn héldu að nokkru gömlum rétti sínum. Ég mun því ekki greiða atkv. með till. hv. 3. þm. Suðurl., og vona að sú till. verði felld. En ég vil taka það fram að í þessu efni hlýt ég að tala fyrir sjálfan mig, en hvorki sem formaður menntmn. né frsm. fyrir þá n. sérstaklega.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, taldi að tillöguflutningur minn í sambandi við þetta mál væri á misskilningi byggður. Ég held að ef nokkur maður hefur misskilið það sem ég er að fara og meina, þá sé það þessi hv. hm., en ég misskilji ekki frv. eða tilgang þess. Hann byggir afstöðu sína á því fyrst og fremst, að það sé verið að taka þarna rétt af hinum þremur söfnum sem eru tilgreind í frv. Það er langt frá því að ég sé að leggja til að nokkur réttur verði tekinn af þeim söfnum. Ég er aðeins að leggja til að fleiri en þessi söfn, sem eru tilgreind, fái sama rétt. Hví í ósköpunum, þó að eitt safn sé búið að hafa þennan rétt einhvern tíma umfram aðra, má ekki leiðrétta það? Ég segi: Þetta á að leiðrétta og þetta er hægt að gera innan ramma frv. án þess að hreyfa það nokkurn skapaðan hlut meira. Ég tel það hreina meinbægni og alveg furðulega meinbægni hjá hv. formanni menntmn. að vera með slíka túlkun hér á málinu. Í 13. gr., eins og hún nú er orðin, segir að þeir útgefendur og stofnanir, félög og einstaklingar, sem njóta styrks af almannafé til útgáfu á ritum, skuli afhenda Landsbókasafni ókeypis allt að tíu eintökum. Það þýðir, ef við höldum okkur að frv. eins og það er og eins og hv. formaður menntmn. leggur til, að tekin verða til varðveislu fjögur eintök. Í Landsbókasafni eiga að liggja sex eintök - og til hvers? Það getur vel verið að einhverjir haldi því fram, að það þurfi að liggja sex eintök umfram það eina eintak sem það fær. Ef till. mín verður samþykkt, þá liggja fyrir í bókasafninu, þrátt fyrir það að ekki verði fjölgað skilaskyldunni til þess, þrjú eintök umfram þau eintök sem eru ákveðin sérstaklega í lögunum. Hvað er það betra að láta þessi eintök liggja þar, kannske lítið eða ekki notuð og kannske rykfalla, heldur en dreifa þeim um landið til annarra bókasafna? Það er fólk víðar en í Reykjavík sem kannske vill fletta þessum ritum upp, og það fólk úti á landi á nákvæmlega sama rétt á því eins og þeir sem sækja Landsbókasafnið. Fyrst verið er að dreifa út slíkum ritum ókeypis, þá eiga þessi söfn úti á landi alveg eins rétt á því og fólkið á alveg eins rétt á því og þeir sem búa í Stykkishólmi, á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði. Ég segi: Þetta er misrétti, það er verið að beita beinu misrétti, og mér þykir það leitt með hv. formann menntmn., sem búsettur er á Akureyri, að hann skuli halda því stíft fram, að þó að bókasafnið í hans héraði hafi haft einhver forréttindi, þá skuli þið halda þeim, en megi ekki veita öðrum sama rétt og þetta safn er búið að hafa, að hann segir, í 90 ár. Ég vil benda á það á móti, að það er t. d. með sama rétti hægt að segja að það sé búið að svipta Bókasafnið í Vestmannaeyjum í 115 ár þessum rétti. Bókasafnið þar er 115 ára gamalt, hefur starfað óslitið allan tímann síðan 1862, og ef einhver söfn eiga sérstakan rétt, þá á auðvitað þetta bókasafn í Vestmannaeyjum nákvæmlega sama rétt og hin söfnin sem tilgreind eru í lögunum. Það er ekki lagt til í brtt. að beita neinu misrétti, ekki taka rétt af öðrum og ekki að þyngja skyldukvöðina að neinu leyti. Í till. segir aðeins, að það skuli tekin þrjú eintök úr Landsbókasafni, þá verða fjögur eftir, og þeim skuli dreift til fólksins í landinu til afnota fyrir þá sem það vilja notfæra sér. Mér finnst alveg furðulegt að hv. 1. þm. Norðurl. e., formaður menntmn., skuli ekki geta skilið jafneinfalda hluti og þetta. Maður hlýtur að vera undrandi yfir að þurfa að koma í ræðustólinn hvað eftir annað til þess að leiða hann í þennan einfalda sannleika, að láta ekki þessi eintök liggja ónotuð og rykfallin í Landsbókasafninu, heldur láta fólkið úti á landi á þessum tilgreindu stöðum, fá afnotarétt af heim. Ég þarf ekki að tala um þetta lengra mál. Ég sagði, þegar frv. kom aftur breytt bæði að formi til og að mörgu leyti efnislega, að ég teldi þessa till. mína vera leiðréttingu, sagðist telja hana vera einfalda leiðréttingu á svo sjálfsögðu máli eins og það er að vera ekki að mismuna söfnum úti á landi, vera ekki að mismuna landsmönnum. Fyrst skylduskilarétturinn er fyrir hendi, þá á hann auðvitað að ná sem víðast um landið. Það á að dreifa þessum 10 eintökum sem víðast um landið og ekki vera að mismuna landsmönnum, af því að það er alls ekkert við að gera að halda sex eintökum í Landsbókasafninu. Við vitum öll hvernig um þau fer. Ég vona sannarlega að hv. þm. skilji þetta, svona einfalt mál, þó að mér sé ómögulegt að koma hv. þm. formanni menntmn. í skilning um þetta. Og ég endurtek: Ég er ekki að gera nokkra tilraun til að taka nokkurn rétt af þeim söfnum sem áður hafa haft hann. Þau hafa hann framvegis. Ég er aðeins að koma með leiðréttingu, að þau söfn, sem áður hafa verið svipt þessum rétti og eiga kannske alveg eins mikinn rétt og bókasöfnin sem tilgreind eru, fái þennan rétt núna þegar verið er að breyta lögunum. Mér finnst það ósköp eðlilegt og sjálfsagt þegar hægt er að gera það án þess að íþyngja útgefendum nokkuð umfram það sem lögin annars gera ráð fyrir. Ég skal ekki tefja umr. um þetta meira, en vonast til þess og á ákaflega bágt með að trúa öðru en þm. vilji fallast á jafneinfalda till. og hér er flutt til leiðréttingar á frv. eins og það er.