Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Svo er nú komið um þetta mál, að það er komið hingað í því nær sömu mynd og það fór. Eins og háttv. deild er kunnugt, var meiri hl. bjargráðanefndar ekki ánægður með frv., er það var fyr meir til umr. hjer, og þar sem það er enn þá í sömu mynd, leyfir meiri hl. bjargráðanefndar sjer að koma enn þá einu sinni með brtt. Aðalmunurinn á brtt. meiri hl. bjargráðanefndarinnar og frv. er sá, að til þess „að afstýra verulegri neyð af matvælaskorti“ vill meiri hl. veita lán, en frv. hallærisstyrk eða gjöf. Hvor leiðin, sem farin er, verður landssjóður, eins og fjárhag hans er nú komið, að taka lán til þessarar dýrtíðarhjálpar. Að vísu mun ekki rjett að tala hjer um hallærisstyrk, því að þennan styrk eða gjöf á ekki að veita þegar hallærið er komið, heldur á að veita hann til þess að afstýra verulegri neyð eða hallæri. Mjer finst það nokkuð undarlegt að vilja gefa mönnum fje til að „afstýra hallæri“, því að verði þeim tilgangi náð með hjálpinni, þá eru líkurnar sem 10:1 fyrir því, að lánahjálpin verði endurgreidd að fullu, en ef hjálpin er veitt sem styrkur, þá eru peningarnir með öllu tapaðir landssjóði. Þetta er grundvallarmismunurinn á skoðunum meiri hl. bjargráðanefndar og hæstv. stjórnar. Jeg tel það skyldu háttv. Alþingis að líta á fjárhag landsins, er um slík stórmál og þetta er að ræða, og ef stjórnin hefir skýrt rjett frá fjárhagnum hjer í deildinni - og engin ástæða er til þess að efa það - þá ættu þm. í lengstu lög að reyna að forða landssjóði frá því að gripa til þeirra örþrifaráða, að búta bann niður í hallærisgjafir, og það áður en nokkurt verulegt hallæri er að höndum borið. Dýrtíðarlánin koma alveg að sömu notum og gjafirnar, að því er til þess kemur að afstýra „verulegri neyð“. Gjafirnar forða mönnum ekkert fremur frá hallæri en lánin, en lánin getur landssjóður fengið að fullu endurgreidd, er í ári batnar og gjaldþol landsmanna vex. Lánaleiðin er því og verður eina rjetta leiðin, þótt hún hafi ekki til þessa fundið náð fyrir augum þingsins. Hæstv. stjórn gerði ráð fyrir því í ástæðunum fyrir frv. sínu, að þessar dýrtíðargjafir, 5 kr. á hvern landsmann, gætu numið 450 þús. kr. Sú upphæð, sem landssjóður kemur til með að lána eftir vorum till., getur að vísu orðið helmingi meiri. Vjer gerum ráð fyrir, að landssjóður láni 10 kr. á hvern íbúa, móti því, að sveitar- eða bæjarstjórn hafi áður lagt fram 10 kr. á hvern íbúa, auk hinna venjulegu útgjalda. Það má því með rökum segja, að ef viðhöfð er aðferð stjórnarinnar, þá sje of fjár kast að á glæ, án allrar endurgjaldsvonar, þar sem með lánsaðferðinni er full trygging fyrir endurgjaldi, er í ári batnar. Þetta vil jeg biðja háttv.þm. að athuga vel, áður en til atkvæða kemur. Auk þessa verðum vjer að líta á afstöðu þessa máls til landsmanna. Hallærisgjafirnar eru síst til þess fallnar að auka sjálfstæði þeirra eða viðleitni einstaklinganna til þess að bjargast á eigin spýtur; þær eru nokkurskonar sveitarstyrkur. Þetta er því ekki leiðin til þess að efla hug og dug einstaklinganna, heldur ala þær upp í mönnum vesalmensku og amlóðaskap og vantraust á sjálfum sjer. Ef þingið því fellst á þessa aðferð stjórnarinnar, gerir það gyllingar til þess að gera landsmenn að þurfamönnum landssjóðs, og landssjóðinn, sem verður að taka lán til þessarar gjafahjálpar, að enn ver stöddum skuldunaut, og það ef til vill þeirrar þjóðarinnar, sem vjer knýjum nú fastast á um aukið sjálfstæði. Þessa annmarka er lánaleiðin laus við. Það er ætlast til þess, að þessi lög gildi til eins árs. Meiri hlutinn verður að telja það nokkuð mikla bölsýni, að dýrtíðin gangi á þessu ári svo milli bols og höfuðs atvinnuvegum og fjárþoli þjóðarinnar, að til þess örþrifaráðs skuli þurfa að grípa, að útbýta gjöfum. Ef slík neyð yrði, þá er jeg á sama máli og hæstv. fjármálaráðherra var hjer á dögunum, að öll sú hjálp, sem heitið yrði eftir frv. og till., hvort heldur sem gjöf eða lán, kæmi að engu gagni, og þá yrði auðvitað stjórnin að grípa til einhverra þeirra ráða, og þó að það yrðu örþrifaráð, til þess að forða mönnum frá hungurdauða. En jeg verð nú þvert á móti að álíta, og er jeg ekki talinn bjartsýnn maður, að það verði meiri hluti landsmanna, þetta ár sem lögin eiga að gilda, sem stendur jafnrjettur, hvort sem hann fær 5 kr. fjárstyrk eða ekki. Sama má að vísu segja um þetta 10 kr. lán, en sá er þó munurinn, að landssjóður fær þær aftur, eftir að þær hafa gert sitt gagn, en þessi 5 kr. smágjöf er ekki annað en sundurbútun landssjóðs til óverulegrar hjálpar, sem þó getur numið alt að 1/2 milj. króna og landssjóður þannig fleygir út, án þess að þess sjáist nokkur staður. Þessi styrkur er því, eins og áður er getið, með öllu óendurkræfur fátækrastyrkur, sem þó er veittur, eftir því sem greinir í frv., ekki til þess að bjarga í verulegri neyð, heldur til þess að afstýra verulegri neyð. En verði styrkurinn til þess, að menn standi betur að vígi gagnvart dýrtíð og óáran, þá á að borga hann aftur þegar gjaldþolið vex. Jeg vil leyfa mjer í þessu sambandi að minna á hallærisárin, sem gengu yfir landið nýlega, 1883-88. Þá var svo mikið hallæri, að mönnum lá við dauða af hungri og harðæri. Ár eftir ár var fiskleysi umhverfis Faxaflóa, og grasbrestur var um alt land. Menn geta því nokkurn veginn gert sjer í hugarlund, hvernig líðan almennings víða á landinu hefir verið. Þegar þetta harðæri steðjaði að, hafði þjóðin fyrir skömmu byrjað þjóðarbúskap sinn, og þótt svo ilt væri ástandið, þá datt samt stjórninni aldrei í hug að gefa einn eyri til hallærishjálpar, en hún veitti upp á sitt eigið eindæmi, og án þess svo mikið sem að spyrja þingið, marga tugi þúsunda að hallærisláni. Það kom heldur engri sveitarstjórn til hugar að biðja stjórnina um gjafir til þess að geta klofið örðugleikana, en þær báðu um lán, og það var þeim veitt, og veit jeg ekki betur en að öll þessi lán hafi verið endurborguð. Þá var að vísu ekki samskonar dýrtíð í landi og nú, en skortur á lífsnauðsynjum var miklu meiri en enn er orðið að þessu sinni, en undir eins og hann var hjá liðinn og í ári batnaði, þá streymdu innborganir til landssjóðsins, svo að á öllum þessum lánum mun hann, þegar öll kurl voru komin til grafar, hafa tapað sáralitlu fje Jeg held nú, að vjer getum lært mikið á reynslu þessara ára, sem voru sannkölluð hallærisár. Reynslan hefir sýnt oss, að lánaleiðin reyndist þá mjög hentug. Þá bjó líka landið svo vel, að ekki þurftum vjer að taka lán erlendis til þess að geta veitt þessa hjálp. En aftur á móti nú, þegar landssjóðurinn er kominn í óbotnandi skuldafen, höfum vjer stjórn, er dettur slík fásinna í hug, að ausa út fje landsins í gjafir, til þess að afstýra hallæri. Jeg verð því að segja, að það sje ekki vansalaust fyrir þingið að vera að „monta“ sig með að heita mönnum hallærisgjöfum, sem landið verður að taka lán til að geta veitt; hitt vansaminna, að lána mönnum fjeð, eins og ástæður vorar eru nú. Mjer virðist það skrítinn búskapur að taka lán með háum vöxtum til þess eins, að gefa peningana, og mjer er nær að halda, og er meira að segja sannfærður um, að bændur, sem sæti eiga í þessum sal, mundu ekki telja það búhnykk að fara svo að ráði sínu. Auðvitað má gera ráð fyrir því, að þótt þetta næsta ár verði ekki svo erfitt, að hallæri standi fyrir dyrum, þá geti næstu ár orðið svo erfið, að erfitt verði um endurgreiðslu lánanna, en þá er hægurinn hjá fyrir þing og stjórn að haga sjer eftir því við skuldunautana og veita þeim lengri borgunarfrest, og í versta tilfelli að gefa jafnvel upp lánin. En jeg fyrir mitt leyti álít, að á næstu árum verði meiri líkur fyrir því, að lánin borgist, heldur en að þau tapist með öllu, og því verð jeg að álíta þessa leiðina æði miklu hyggilegri búskaparaðferð fyrir landssjóðinn. Það má ef til vill hafa það sem keyri á brtt. vorar, að þessi 10 kr. lánsheimild sje helmingi stórtækari á fje landssjóðs heldur en 5 kr. gjafaheimild stjórnarfrv., en þessu er því að svara, að landið stendur sig miklu betur við að taka lán, til þess að lána það út aftur með hæfilegum vöxtum, heldur en að taka helmingi minna lán, til þess að útbýta því sem smágjöfum. Þá finst mjer, að hjer komi til athugunar, hver afstaða sveitar- og bæjarstjórna verði til þessara laga, og jeg verð að álíta, að ef samþ. verður styrkveiting stjórnarinnar, þá veiti hún minni tryggingu fyrir því, að hjálpin komi niður á rjettum stað og þar, sem þörfin er mest, heldur en ef lánaleiðin er farin. Þessi gjafaleið freistar efnaðri sveitarfjelaga til fjárframlaga, þótt engin veruleg neyð sje fyrir dyrum, til þess að ná í þennan styrk. Efnamennirnir „spekúlera“ í því að taka lán fyrir sveitina og ná í landssjóðsstyrkinn, til þess að ljetta á sjer gjöldunum til sveitarinnar, sem menn verða að greiða eftir efnum og ástæðum, og koma því mest á efnamennina, án þess að fátæklingarnir beri sanngjarnan hlut frá borði. Á þessu er bættan minni, ef lánaleiðin er farin. Efnamennirnir verða þá að bera mest af þeirri byrði, sem á sveitarfjelagið legst, fyr eða síðar, og þá er lítil freisting fyrir nokkurn mann að stuðla að því að ná í fje úr landssjóði, og lítil von um að geta grætt á því, þegar um upphæð er að tefla, sem verður að endurborga að fullu. Þess vegna verður meiri hl. bjargráðanefndar að álita, að sveitarfjelögin tefli meir á fremsta hlunn með að bjarga sjer sjálf, ef þessi leið er farin. Fátækum sveitarfjelögum gæti að vísu verið það þarfur ljettir, að fá þennan landssjóðsstyrk, en þau yrðu þá að leggja mjög hart að sjer til þess að verða hans aðnjótandi. Ríkari sveitarfjelög geta blátt áfram haft hann að gróðafyrirtæki fyrir sveitina, eða til hlunninda fyrir efnaðri menn í sveitarfjelögunum. Þegar á þetta er litið, skoðar meiri hl. nefndarinnar þá leiðina, að lána sveitarfjelögunum 10 kr. á mann, í stað þess að gefa þeim 5 kr. á mann, bæði rjettlátari og hollari, og um leið er meiri trygging fyrir, að hún komi að notum og minni freisting fyrir sveitarfjelögin til að leita fjár úr landssjóði um skör fram. - Jeg segi hollari? - Það er hollara fyrir sjálfstæðistilfinningu þjóðarinnar, að þeim, sem hjálpar þurfa, sje veitt fje að láni til að sjá sjer borgið, í stað þess að gera landsbúa að þurfalingum landssjóðs. Jeg get ekki búist við, að þessar brtt. verði samþ., heldur en fyr, en meiri hl. nefndarinnar vildi samt koma fram með þær til þess að gera enn eina tilraun til að koma málinu í viðunandi horf. En við getum ekki álitið, að málið komist í viðunandi horf, nema gengið sje inn á lánaleiðina í einhverri mynd. í háttv.Ed. vildi nefndin ekki hætta fyr en í fulla hnefana við tilraunir til að koma frv. í þetta horf, í stað þess að fylgja fram frv. stjórnarinnar, og í þessari háttv. deild er sjálfsagt að reyna það til hins ítrasta.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer þykir leitt, að ekki skuli vera hægt að koma á einhverju samkomulagi um þetta atriði milli þings og stjórnar og milli þingmanna innbyrðis. Mjer sýnist þessu máli komið í það óefni, að ástæða sje til að reyna enn þá að finna einhverja leið til samkomulags. Jeg lít svo á, að vel hefði mátt biða með að samþ. þessi lög þangað til rjett fyrir þingslitin. Fyr þarf ekkert á lögunum að halda. Það væri ef til vill líka rjettast að geyma að samþ. þau þangað til allra síðast. Jeg verð að segja það, að jeg er óánægður, bæði með frv., eins og það kemur frá háttv.Ed., og líka með till. meiri hl. bjargráðanefndar. Mjer þykir leitt að heyra þingmenn nú vera að fjargviðrast út af því og berjast á móti því með hnúfum og hnefum, eins og það sje einhver fjarstæða, að landssjóður rjetti mönnum hjálparhönd til að bera dýrtíðarbyrðarnar. Þótt þingið veiti nú tæpa 1/2 miljón til dýrtíðarhjálpar, þá er það ekki neitt óheyrilegt, þegar þingið í fyrra veitti svipaða upphæð í sama tilgangi, að eins til að setja niður verð á einni vörutegund og það þó ekki nema að nokkru leyti. Það er alveg samskonar, sem farið er fram á í þessu frv.; og það, sem gert var í fyrra, með niðurfærslu kolaverðsins. Nú eru allar vörur dýrari en þær voru þá, og því er enn meiri ástæða til áð lækka verðið. Það er ekki nema eðlilegt, fyrst að haldið var inn á þá braut að veita mönnum hjálp, að haldið sje áfram á þeirri braut. Jeg skal játa það, að frv., eins og það kom frá háttv.Ed., er nær stjórnarfrv. en till. meiri hl. bjargráðanefndar. En inn í það hefir þó verið sett það atriðið, sem stjórnin vildi sjerstaklega varast, en það er heimild til þess að lána úr landssjóði. Eins og frv. liggur nú fyrir, ætlast það til þess, að landssjóður bæði gefi og láni sveitarfjelögunum fje til hallærisráðstafana. Jeg verð að telja þetta mjög varhugavert atriði í lögunum og töluvert tvísýnt um, að landssjóður geti lánað fje, svo að nokkru nemi. Hann þarf fyllilega á öllu sínu lánstrausti að halda. En það, sem lakast er við frv, eins og það kom frá Ed., er það, að eftir orðalagi þess þurfa sveitarfjelögin ekki að leggja neitt fram frá sjálfum sjer til þess að fá landssjóðsstyrkinn. Ef þau að eins taka lán, sem nemur 15 kr. á mann í sveitinni, og kaupa fyrir það vörur, til þess að útbýta meðal þeirra, sem hjálpar þurfa, þá geta þau látið sinn part sem lán, en útbýtt þessum 1/3, sem landssjóður leggur til sem gjöf. Þetta gæti orðið til þess, að landssjóður legði fram fje án þess að brýn þörf kallaði að. Það er hætt við því, að sum sveitarfjelög reyndu til þess að taka þessi lán, til þess að græða á þeim styrkinn, án þess að þeim væri það óhjákvæmilegt. Það stendur að vísu í frumv., að lánin eigi að vera tekin til þess að afstýra verulegri neyð. En það gæti orðið erfitt að líta eftir því, hve veruleg neyð væri fyrir dyrum, og hætt er við, að einhverju sveitarfjelagi yrði veittur styrkur, sem ekki hefði þess brýna þörf. Jeg þarf svo ekki að tala meira um þetta mál. Jeg sje enga frágangssök að ganga að frumv. stjórnarinnar. Það heldur að eins áleiðis sömu brautina og lagt var út á í fyrra. Aftur á móti finst mjer frágangssök að lána fje úr landssjóði, því að landssjóður á nóg með sig. Það er að minsta kosti varla heppilegri leið en hitt. Sem sagt, þetta er frumv., sem ekkert liggur á, fyr en rjett fyrir þinglokin, og er því rjettast að samþykkja það ekki fyr en allra síðast, svo að menn geti hugsað um það til síðustu stundar. Ef til vill getur líka eitthvað komið fyrir á þeim tíma, sem gæti haft áhrif á það, hvernig frá því yrði gengið.  (S. St.: Hve nær koma þinglokin?)  . Jeg geri ráð fyrir, að menn viti það að minsta kosti 3 eða 4 dögum áður en að þeim kemur, þótt ekki sje hægt að segja neitt um það enn þá. Það er varla hægt að búast við því, að þau beri svo bráðan að, að ekki verði hægt að afgreiða málið, og tæplega kemur að þeim fyrsta hálfa mánuðinn, og á þeim tíma kynni að vera hægt að finna einhverja leið til samkomulags. Jeg tel varla hægt að bjóða upp á lán úr landssjóði, eins og hann þarf mikið á fje að halda. En ef þingið vill nú kippa að sjer hendinni með að hjálpa, sem það hefir áður útrjett, þá verður það að vera þess sök og á þess ábyrgð, ef illa fer. - Jeg fyrir mitt leyti verð að vera á móti því að bjóða upp á lán úr landssjóði, eins og hagur hans stendur nú.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg verð að taka í sama strenginn og hæstv. forsætisráðh. og óska þess, að málið verði tekið út af dagskrá og látið bíða, þangað til fullreynt er, hvort ekki er hægt að koma á samkomulagi. Í háttv.Ed. komu líka fram raddir um þetta saa, að ráða málinu ekki til lykta fyr en í þinglok, og voru þær rökstuddar á sama hátt og hæstv. forsætisráðh. gerði í ræðu sinni, að komið gætu fram ýmsar breytingar, eftir því sem tíminn liður, sem vert væri að taka til íhugunar. Jeg hefi þegar farið mörgum orðum um þetta mál, bæði í þessari hv. deild og hv.Ed. Jeg ætla því ekki að bæta við langri ræðu að þessu sinni. Hún mundi verða að miklu leyti endurtekning á því, sem jeg hefi áður sagt. Viðvíkjandi tillögunum, sem fyrir liggja, vildi jeg leggja það til, að frv. yrði aftur frt í það horf, sem það var í, er það fór frá þessari háttv. deild, en tekin út lánsheimildin, sem Ed. setti inn í það. Að því er snertir till. meiri hl. bjargráðanefndar og ástæður þær, sem háttv.frsm. (S. St.) færði fyrir þeim í ræðu sinni, þar sem hann sagði, meðal annars, að lánaleiðin væri rjettmætari en gjafaleiðin, þá get jeg vísað til þess, sem jeg hefi sagt í háttv.Ed. Jeg get með engu móti litið svo á, að komið geti til mála, að kalla það fátækrastyrk til þjóðarinnar, þótt landssjóður veiti þessa dýrtíðarhjálp. Þá hefði líka, eins og hæstv. forsætisráðh. tók fram, verið ástæða til þess að kalla það fátækrastyrk, þegar niðurfæralan á kolaverðinu var veitt í fyrra. Jeg hefi ekki orðið var við það, að neinn hafi tekið það í mál. Þessi leið er líka farin hjá öðrum þjóðum, t. d. hjá Dönum. Þeir hafa veitt dýrtíðarstyrk, vissa upphæð á mann í sveitarfjelögunum, og bæði þar og annarsstaðar hefir verið veitt niðurfærsla á vörum, t. d. smjöri, en hvergi hefi jeg orðið þess var, að þessi hjálp hafi verið kölluð fátækrastyrkur. En jeg tel heppilegra fyrir sveitarfjelögin að fá ákveðna upphæð, þótt ekki sje fullnægjandi, heldur en að binda sig í skuldasúpu, sem tvísýnt er um, hve nær þau geta leyst sig úr. Háttv. frsm. (S. St.) var að bera hallærishjálpina núna saman við hallærishjálpina, sem veitt var árin 1880-88. Jeg lít nú svo á, að hagur landsins sje, þrátt fyrir alt, betri nú en hann var þá. En jeg skal ekki fara frekar út í það. Þá hjelt hann (S. St.), að ef haldið væri inn á styrkleiðina, þá mundu efnamennirnir leggja kapp á að ná í styrk handa sveitarfjelögunum, til þess að ljetta útgjaldabyrði af sjálfum sjer. Jeg álít að niðurstaðan yrði alveg öfug. Til þess að ná í landssjóðsstyrkinn, verða sveitarfjelögin að leggja á sig meiri byrði en venjulega. Þessi aukna byrði kemur að sjálfsögðu þannig niður, að hærri upphæð verður að jafna niður eftir efnum og ástæðum. Hún lendir því aðallega á efnamönnunum. Mjer þykir ólíklegt, að þeir vildu fara að stuðla að því, að jafnað væri niður hærri upphæð. Jeg get ekki skilið það. Jeg verð að líta svo á, að hjálpin, sem frv. fer fram á, sje svo takmörkuð, sem frekast er unt. Og landssjóður getur betur staðið sig við, að veita svo takmarkaða hjálp en að binda sig við að lána, eftir því sem þörf gerist. Lánaleiðin er alls ekki heppileg frá landssjóðsins sjónarmiði. Jeg ætla svo ekki að bæta fleiru við það, sem jeg hefi áður sagt. En jeg vildi óska þess, að málið yrði tekið út af dagskrá að þessu sinni, og reynt að finna einhverja leið, sem þingið gæti sameinað sig um. Jeg segi ekki, að það sje örvænt um, að hægt sje að finna einhverja leið.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Það var víst síðastliðinn mánudag, sem málið var tekið út af dagskrá, að jeg held, eftir beiðni hæstv. fjármálaráðh. Jeg hafði ekkert á móti því þá, og hjelt, að það væri gert til þess, að koma með brtt., sem gengi eitthvað í áttina til samkomulags. En þessi von hefir brugðist. Alt til þessa hefir ekki bólað á neinni samkomulagstilraun, og verð jeg þó að álíta, að málið hafi ekki verið tekið út af dagskrá til neins annars en þess, að reyna að koma á samkomulagi. Það er síður en svo, að meiri hluti bjargráðanefndar hafi neitt á móti því, að málinu sje frestað. Hann hefir fullan vilja á því, að komist verði að einhverri skynsamlegri niðurstöðu en útlit er fyrir að komist verði að nú. Ef það tækist, þá væri málinu góðu heilli frest að. En eigi það að takast, þá verður stjórnin að gera einhverja tilraun til þess að koma á móti nefndar meiri hl. í trausti þess, að hún ætli sjer að gera það, og geri það, get jeg fallist á, að málinu sje frestað. En það er líka það eina, sem jeg get fallist á í ræðum beggja hæstv. ráðh. Hæstv. forsætisráðh. vildi byggja dýrtíðarstyrkinn á því, að þingið í fyrra fór einnig inn á þá leið, að veita dýrtíðarhjálp. Það er alveg rjett, að þingið í fyrra hjelt inn á þessa braut. En óvíst er hve margir þeir eru nú hjer í salnum, sem telja nú að t. d. niðurfærsla kolaverðsins hafi verið hyggileg ráðstöfun. Líklega eru þeir fleiri, sem telja, að dýrtíðarráðstafnir þær sumar, sem gerðar voru í fyrra, hafi reynst hið mesta óráð. Að því er lánin snertir, hefir reynslan sýnt, að þegar til framkvæmdanna kom, sá stjórnin sjer ekki fært að veita lán með svo góðum kjörum, sem lögin ákváðu. Hún hafði blátt áfram ekki fje handbært til þess. Það er síður en svo, að jeg lái stjórninni, þótt hún gæti ekki framkvæmt þau lög. En reynslan bendir þá til þess, að nú verði að taka upp aðra aðferð en þá var tekin. Um dýrtíðarkolin held jeg, að jeg verði að segja það, að líklega fengist nú ekki eitt einasta atkvæði með því, að veita þann afslátt aftur. En eftir ræðu hæstv. forsætisráðh. á að skoða dýrtíðarráðstafanirnar í fyrra að eins sem byrjun, og að nú sje sjálfsagt að halda lengra á þeirri braut. En það dugir ekki að halda áfram á einhverri braut, þótt byrjað sje á henni, ef reynslan sýnir, að brautin hafi verið óheppilega valin. Þá er að læra af reynslunni og reyna að finna aðra leið, sem líklegt er að reynist betur. Mjer er með öllu óskiljanleg sú fjármálapólitík, að heppilegra sje að gefa en lána, þegar lánin koma þiggendum að sömu notum og gjafir, og líkur eru til að lánin geti orðið endurborguð fyr eða síðar. Jeg verð að játa, að mig brestur skilning til að skilja þá fjármálapólitík; sú ákvörðun í 5. gr. frv., að lánin megi veita úr landssjóði, virðist mjer vera óþörf og koma inn í frv. eins og „deus ex machina“, eða fjandinn úr sauðarleggnum. Því að þess ber að gæta, að í 7. gr. er einnig heimild til lántöku fyrir stjórnina, og jeg lít svo á, að sú heimild eigi ekki einungis við lánin, sem talað er um í 6. gr., heldur öll þau lán, sem lögin hljóða um. Að hægra sje fyrir landssjóðinn, að gefa en lána, er mjer öldungis óskiljanlegt. Og vilji menn styðjast við þá reynslu, sem fyrir liggur frá 1880-88, þá var farin lánaleiðin í miklu verulegri neyð en nú er sjáanleg fyrir dyrum í nánustu framtíð, og kom hvergi að baga. Hitt væri ærinn skorbítur í fjárhag landsins, ef nú ætti að fara að búta 1/2 miljón niður í gjafir og strá þeim út um sveitirnar. Menn verða að líta á hag landssjóðs, líta á það, að hann hefir fje af mjög skornum skamti. Þótt auðugri þjóðir geti leyft sjer að veita verulega dýrtíðarhjálp, sem um munar, með gjöfum úr ríkissjóði, þá leyfir hagur landssjóðs það ekki. Það dugir ekki að vitna í aðrar þjóðir, sem hafa miklu meira fje handbært. Jeg sje ekki heldur neina hættu á því, að dýrtíðarhjálpin verði frekar misbrúkuð þótt hún sje veitt sem lán, heldur en þótt hún sje gjöf, nema miklu síður. Jeg verð að álíta, að það sje skylda þingsins, að ganga inn á einhverja aðra leið en það gekk inn á í fyrra.  Það þótti því strax undarleg aðferð í frv. stjórnarinnar, er hún fer nú, eftir reynsluna frá því í fyrra, að bjóða út að fyrrabragði milj. kr. að gjöf, og það á því herrans fullveldisári 1918. Það er ófyrirsynju, að stimpla þjóðina með öreigastimplinum, í sömu andránni sem hún krefst þess, að henni sje fenging fullveldi mála sinna í hendur. Og enn undarlegra er, að sama stjórnin, sem ekki gat veitt lögákveðna hjálp í fyrra, sökum fjeleysis, skuli nú bjóða fram hallærisgjafir. Þetta væri verjandi, ef ástandið væri svo miklum mun verra, en í fyrra, að yfir vofði hallæri og mannfellir. En svo ilt er þó ekki í efni. Jeg hygg, að jeg geti sagt fyrir hönd bjargráðanefndar, að hún hafi ekkert á móti því, að málinu sje frestað. En nefndin vonar þá, að hæstv. stjórn komi til móts við hana og reyni að lagfæra verstu misfellurnar á frv., sem eru svo miklar, að nefndin hikar sjer ekki við, að greiða atkvæði gegn því, verði þeim ekki kipt í lag.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg þori ekki að fullyrða hvort það eru 3 eða 4 dagar síðan jeg æskti þess, að málið væri tekið út af dagskrá. Jeg hefi íhugað málið síðan, en er ekki algerlega undirbúinn undir að ræða það enn þá. Jeg ætlaði að hafa tal af hv. bjargráðanefnd um málið, en er jeg kom á fund hennar, vildi svo til, að hún hafði þegar gert till. sínar. Mjer finst háttv.frsm. (S. St.) ekki í fullu samræmi við sjálfan sig. Hann gat þess, að lánsleiðin hafi ekki reynst vel í fyrra. Þar er jeg honum algerlega sammála, og það var einmitt af þeirri ástæðu, að stjórnin vildi snúa frá þeirri leið og inn á aðra braut. Ef lán yrðu veitt, yrði það stór halli fyrir landssjóðinn. Ástæðan til þess, að dýrtíðarlánin voru ekki veitt í fyrra, var ekki sú, að ekki væri fje fyrir hendi. Fje var nægilegt til þess, en hefðu lánin verið veitt, hefði landssjóður orðið fyrir stórhalla. Því þó að það hjeti einungis lán, þá hefði landssjóður tapað margfalt meiru, heldur en þótt ákveðin upphæð væri veitt sem styrkur. Þegar málið var hjer fyrst til umræðu, var stjórninni fundið það til foráttu, að styrkurinn væri alt of lítill. Þetta var aðalmótbáran þá. Háttv. framsm. (S. St.) mintist á kolaúthlutunina. Skildist mjer hann fara þeim orðum um hana, að hann liti svo á, að hún væri ófyrirsynju, og lýsti hann því, sem sú væri skoðun fólks alment. En jeg er sannfærður um, að mikill þorri manna lítur svo á, að hún hafi verið til afarmikils góðs, og jeg veit fyrir víst, að svo hefir verið. Enda hlýtur öllum að vera það skiljanlegt, að þar sem kolin voru í svo háu verði, að allur fjöldi manna gat ekki keypt þau, þá hefði orðið hreinasta neyð meðal almennings, hefði landið ekki veitt neinn afslátt af þeim. Þá segir háttv. framsm. (S. St.), að landsstjórnin sje að bjóða út gjafir. Þetta er ekki rjett. Landsstjórnin býður ekki út styrkinn, hún bindur hann einmitt skilyrðum. Sveitarstjórnirnar verða að leggja á sig talsverðar byrðar, en svo var ekki í fyrra. Í þessu er fólgið það eftirlit, er vantaði í fyrra, en full þörf er á. Er því algerlega rangt að segja, að landsstjórnin bjóði styrkinn út. Því að vitanlega er ekki tilætlun að veita hann, nema hans sje full þörf. Háttv. framsm. (S. St.) sagði enn fremur, að ekki væri rjett að taka til greina reynslu annara þjóða, t. d. Dana. Þar væru menn miklu auðugri. En hyggur háttv. framsm. (S. St.) ekki, að þótt þeir sjeu ríkir, þá muni þeir samt fara þær leiðir, er þeir álíta hagfræðislega bestar. Vitanlega verður að gera ráð fyrir því, að hver hyggin þjóð fari þær leiðir, sem völ er á.  (S. St.: Þar hefir lánaleiðin verið farin)  . Háttv. framsm. (S. St.) segir, að lánaleiðin hafi verið farin þar. Jeg hygg, að sú leið sje ekki farin af þeim þjóðum, er fara viturlega með fje sitt, að þær teymi almenning ekki út á lánabrautina. Það er vitanlegt, að óholt er að taka lán til annars en til þess að auka framleiðsluna. Lán til einstakra manna til eyðslueyris, eru lítt holl. Miklu rjettari er sú leið, að segja við almenning, að svo eða svo háa upphæð skuli hann fá. Þá veit landssjóður, hve há útgjöldin til þessa verða í hæsta lagi, og þá geta allir þeir fengið styrk, sem uppfylla þau skilyrði, er sett eru. Háttv. framsm. (S. St.), sem er sjálfsagt mikill ráðdeildarmaður, mun og á því, að einstaklingum er óholt og hættulegt að draga fram lífið með lánum. Og hann veit, að Danir muni ekki vilja leiða fólk sitt inn á þá braut. Eftir að háttv. framsm. (S. St.) er nýbúinn að segja, að auðugri þjóðir geti veitt styrk, þá segir hann, að þessi þjóð sje að stimpla sig með því að veita öreigastyrk. Jeg á bágt með að skilja, hvað hann er að fara. Hann hefir gripið sig fastan í lánaleiðina. En þó geri jeg ráð fyrir, að hann vilji eigi hleypa mönnum alment inn á þá leið. Sú leið er ekki heldur holl. Stjórnin hefir haft það fyrir augum, að taka fult tillit til landssjóðsins og binda honum ekki of þunga bagga En hún vill og taka tillit til almennings. Þegar allar vörur eru í jafn-háu verði, sem nú, útlenda varan afardýr og innlendar vörur ekki siður, þegar smjörpundið kostar yfir 3 kr. og mjólkurpotturinn 52 aura og ekkert er gert til þess að halda verðinu niðri, þá á almenningur heimtingu á styrk. Og algerlega er rangt að kalla það ölmusu, þó að landssjóður hlaupi undir bagga með almenningi. Jeg geri ráð fyrir því, að þeir sem vinna við landbúnað, ættu að geta unnað almenningi einhvers styrks, þar sem afurðir þeirra eru í svo háu verði. Hv. framsm. (S. St) ber einmitt landssjóðinn ekki fyrir brjósti, því að hann gætir þess ekki, að lánin verða til margra ára, 5 ára. Þá verður ófriðurinn vonandi á enda, en verði hann það ekki, þá fær landssjóður ekki heldur lánin endurgreidd á þeim tíma. Frá sjónarmiði háttv. framsm. (S. St.) ætti landssjóður að geta fremur veitt 450.000 kr. styrk, en 1 milj. króna lán. Landssjóður stendur sig betur við það, að sjá af 450.000 heldur en af 1 milj. kr. á þessum tímum, þegar vandræðin, er stafa af ófriðnum, kreppa að; honum veitist ljettara að standast ófriðarörðugleika, með því að gefa 450.000 kr., heldur en veita 1 milj. kr. lán. Setjum svo, að öll sveitarfjelög á landinu fengju þennan styrk, þá mundi það nema um 450 þús. kr. Það mundi ekki þýða annað en að almenningur yrði þeim mun færari til þess að taka þátt í ófriðarbyrðinni á eftir. Styrkurinn er takmarkaður og bundinn föstum skilyrðum. Hann getur því aldrei verið hættulegur. En lánabrautin er hættuleg. Jeg hefi oft rekið mig á það, að sú er skoðun mjög margra manna, einnig innan þingsins, að landssjóður geti veitt lán takmarkalaust til hinna og þessara fyrirtækja, án þess að nokkur trygging sje fyrir því, að þau verði endurgreidd. Og margir hafa komist inn á landssjóðinn á þennan hátt. Háttv. þingmenn hafa ekki verið eins gætnir, að hamla á móti lánum, eins og á móti beinum styrkveitingum. Því er styrkveiting heppilegri en lánveiting. Þingið er ávalt betur á verði gegn styrkveitingum. Verði málið tekið út af dagskrá, sem jeg vona, fæ jeg ekki sjeð, að nauðsyn sje á frekari umræðum um málið að sinni. Því að vonandi finst þá leið í málinu, sem allir geta unað við.

Forsætisráðherra (J. M.) Ef hæstv. forseti verður við þeim tilmælm, er komið hafa um að taka málið út af dagskrá, og háttv. framsm. (S. St.) hefir tekið vel í, þá er tilgangslaust að ræða málið frekar að þessu sinni. Ef til vill verður hægt að finna aðrar leiðir, er ekki verður deilt um, og er þá gagnslaust að ræða málið frekar, eins og það liggur fyrir nú. Verði málið tekið út af dagskrá, ætti hæstv. forseti ekki að leyfa frekari umr. um það, nema að mótmælum verði hreyft gegn því, að málið sje tekið út, en til þess hygg jeg ekki að muni koma.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Ef málið verður tekið út af dagskrá, get jeg geymt mjer að leiðrjetta allan þann misskilning, sem kom fram í ræðu hæstv. fjármálaráðherra.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ekki er þörf að fjölyrða um frv. þetta, eins og það nú liggur fyrir. Það er komið aftur frá háttv.Ed., og hefir þar tekið örlitlum breytingum. Sú breyting, sem Ed. hefir gert, er í því fólgin, að tekjuhámarkið, sem skatt skal af greiða eftir lögum þessum, er fært niður úr 50 þús. og niður í 35 þús. Skattprocentan, sem háttv.Ed. hefir samþ. að greiða skuli af tekjum frá 35 þús. til 50 þús., er þessi: Af tekjum frá 35 þús. að 40 þús. kr. 3½%, af 40 þús. að 45 þús. kr. 4%, og af 45 þús. að 50 þús. kr. 4½%. Þessi skattprocenta er í samræmi við skatthundraðsgjaldið að öðru leyti. Fjárhagsnefndin hefir athugað þessar breytingar, og hefir hún fallist á þær. Einn nefndarmanna hefir skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, og býst jeg við, að hann geri grein fyrir, í hverju sá fyrirvari sje fólginn. Jeg hefi því ekki annars að óska, fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar, en að háttv. deild samþykki frv. eins og það nú er.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Ástæðan til þess, að fjárveitinganefnd hefir komið fram með þessa till., er sú, sem allir vita, að á Laugaarnesspítala er alt lýst með steinolíu. Steinolíuljósin hafa þar sem annarsstaðar mikla galla, þurfa mikils viðhalds, óþrifnaður talsverður að þeim, og síðast en ekki síst stafar brunahætta af þeim, þar sem spítalinn er timburhús. En að þessi till. kemur nú fram stafar aðallega af því, að erfitt er að halda við þeim, þar sem spítalinn er timburhús. En að þessi till. kemur nú fram stafar aðallega af því, að erfitt er að halda við ljóstækjunum. Skortur er á steinolíulömpum, og ef eitthvað bilar í þeim, þá er ekki ætíð hægt að fá sömu tegund í staðinn, og verður því oft að kaupa nýja lampa, þó að ekki vanti annað en lampaglas, kveik, dreifara eða því um líkt. Og sjerstaklega hefir það ýtt undir nefndina með að með þessa till., að svo gæti farið, að alls ekki yrði unt að útvega steinolíulampa. Hjer hafa nú verið settar upp smárafmagnsstöðvar, og hafa þær flestar reynst vel. Kostnaðurinn við að koma þessari stöð upp yrði 23165 kr., samkvæmt tilboði, er gert hefir verið. Gert er ráð fyrir, að 6 hesta vjel framleiði rafmagnið, og er hún og alt, sem tilheyrir, innifalin í þessu tilboði. Nefndin hefir ekki fengið fullkomlegar upplýsingar um það, hvort rafmagnsstöð sje ódýrari í rekstri en steinolíuljós. Þeir menn, er hafa komið sjer upp smárafmagnsstöðvun, hafa ekki langa reynslu í því efni, og reynslu þeirra ber ekki saman. Sumir segja, að rafmagnsljós sjeu mun ódýrari. Einn maður hefir t. d. látið það í ljós við nefndina, að 100 kerta rafmagnsljós kosti 8 aura um klukkustund, en sama steinolíuljós 17 aura, með því olíuverði, sem nú er. Má því búast við, að rafmagnsljósin verði ekki mun dýrari, en sá er munurinn á, að miklu minni vinnu þarf við þau en steinolíulampa. Og þar að auki er talsverð áhætta að nota steinolíulampa þar, sem sjúklingar eru margir veikir og svo farlama, að þeir geta ekki notað hendurnar, og eru ósjálfbjarga, ef bruna bæri að höndum. Ekki myndi þurfa að bæta manni við til þess að hirða vjelina; það gætu sjúklingarnir annast. Jeg býst við, að margir mundi segja, að óþarfi sje að koma þessari stöð upp nú, þar sem þess muni skamt að bíða, að komið verði upp aflstöð fyrir bæinn. Þetta er að vísu rjett, að bærinn muni koma sjer upp rafmagnsstöð áður en líður á löngu. En þó að sú stöð komi, er hjer ekki kastað út miklu fje. Allar leiðslur og lampa er þá hægt að nota áfram, og þarf ekki að kaupa þá hluti oftar en einu sinni. Það yrði þá að eins vjelin og rafmagnsgeymirinn, sem yrði óþarft. En gera má ráð fyrir því, eftir því sem horfur eru á, að menn muni setja upp smáaflstöðvar víða úti um land, og eru fullar líkur til þess, að þá megi selja vjelina og rafmagnsgeyminn á affalla. Þarf því ekki að óttast, að þessu fje verði á glæ kastað, heldur muni fást sæmilegt verð fyrir alt það, er síðar kann að verða óþarft á spítalanum. Eins og jeg tók áður fram, er ekki hægt að segja með fullri vissu um rekstrarkostnaðinn. Nefndin hefir ekki fengið beina áætlun um hann. En sú er reynsla sumra manna, að rafmagn sje ódýrara en steinolía. Maður sá, er gert hefir tilboð um að koma stöðinni upp, kveður rekstrarkostnaðinn, munu verða minni, en aftur segja aðrir, að hann muni verða fult svo hár. Hefir nefndin því ekki getað áttað sig á þessu atriði. Það er óhætt að segja, að rekstrarkostnaðurinn geti orðið meiri, en þá fæst líka meira ljósmagn en áður fyrir sama verð. Vjer spurðum líka mann þann, er tilboðið gerði, hvort ekki myndi verða hægt að spara þá olíu, sem notuð er þar á spítalanum til suðu, og áleit hann, að vafalaust mundi mega spara steinolíuvjelar þær og »primusa«, sem notaðar eru til kaffihitunar. Jeg get þá ekki gefið frekari upplýsingar í svip, þótt verið geti, að jeg þyrfti að taka fleira fram. En ef jeg skyldi geta gefið einhverjar frekari upplýsingar, sem háttv.þm. þætti æskilegt að fá, þá vona jeg, að þeir láti til sín heyra.