Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill bjóða hv. þingmenn velkomna til starfa á nýjan leik eftir kjördæmaviku. Eftir umræður í forsætisnefnd og að höfðu samráði við þingflokkana hefur verið ákveðið að hætta útbýtingu þingskjala á borð þingmanna í þingsalnum. Þess í stað verða ný þingskjöl látin liggja frammi í hliðarherbergi, svokölluðu blaðamannaherbergi, þar sem dagskrárskjölin, þ.e. skjöl í þeim málum sem eru á dagskránni, eru líka látin liggja frammi, þingmönnum til hagræðis. Um útbýtinguna munu því eftirleiðis gilda þessar reglur: Forseti les tilkynningu um útbýtingu þingskjala í upphafi fundar, eða síðar á fundi eftir því sem tilefni eru til, eins og verið hefur, sbr. 8. og 53. gr. þingskapa. Í öðru lagi liggja þingskjöl sem útbýtt er á fundi frammi á sérstöku sérmerktu borði í hliðarsal. Í þriðja lagi verður dagskrám þingfunda útbýtt á borð þingmanna í upphafi fundar, svo sem verið hefur. Í fjórða lagi verður með dagskránni lagður á borð þingmanna útbýtingarlisti með skrá yfir þau skjöl sem útbýtt er við upphaf fundarins. Listi yfir þingskjöl sem útbýtt er eftir að þingfundur hefst, þ.e. síðar á fundinum, fylgir með útbýtingarlista við upphaf fundar næsta dag. Í fimmta lagi ákveður forseti hverju sinni ef sérstakar ástæður eru fyrir því hvort tilteknum þingskjölum - eða öðru efni - skuli útbýtt í þingsalnum. Forseti vill jafnframt geta þess að starfsfólk skrifstofunnar og þingverðir munu eftir því sem unnt er aðstoða þingmenn við að finna skjöl sem útbýtt hefur verið á fundi, dagskrárskjöl funda eða önnur þingskjöl. Eins er ástæða til að minna hv. alþingismenn á að á forsíðu vefs Alþingis er birtur listi yfir ný þingskjöl og þar er líka unnt að skoða þau skjöl í heild sinni.

Forseti vill geta þess að á fundi forsætisnefndar í morgun voru samþykktar eftirfarandi breytingar á starfsáætlun Alþingis 2004–2005, vetrarþingi: Umræðum um starfsskýrslur Ríkisendurskoðunar og umboðsmanns Alþingis, sem ræða átti fimmtudaginn 5. nóv. nk., verður frestað þar til síðar. Nefndarfundir fimmtudaginn 18. nóv. falla niður. Þess í stað verður þingfundur þann sama dag á venjulegum tíma. Þá mun fara fram 2. umr. um fjáraukalög 2004 en ekki þriðjudaginn 16. nóv. eins og starfsáætlun segir.

Forseti vill tilkynna um stjórnir þingflokka á þessu þingi eins og venja er til, þótt seint sé. Þær verða skipaðar með sama hætti og á síðasta þingi.



Borist hafa þrjú bréf um forföll þingmanna, hið fyrsta frá 2. þm. Norðaust., Halldóri Blöndal, dags. 29. okt., og hljóðar svo: „Sem ég er á förum til útlanda í erindum Alþingis get ég ekki sótt þingfundi á næstunni. Óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðausturkjördæmi, Sigríður Ingvarsdóttir, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Annað bréf er frá hv. 10. þm. Suðvest., Gunnari Örlygssyni, dags. 1. nóv., og hljóðar svo: „Þar sem ég get ekki, af einkaástæðum, sótt þingfundi næstu tvær vikur óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að varamaður minn, Sigurlín Margrét Sigurðardóttir, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Sigríður Ingvarsdóttir og Sigurlín Margrét Sigurðardóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnar velkomnar til starfa á nýjan leik. Þriðja bréfið er frá 5. þm. Norðaust., Steingrími J. Sigfússyni, dags. 29. okt., og hljóðar svo: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 2. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Norðausturkjördæmi, Bjarkey Gunnarsdóttir leiðbeinandi, Ólafsfirði, taki sæti mitt á Alþingi á meðan þar sem 1. varamaður á listanum, Hlynur Hallsson, er forfallaður.“ Borist hefur svohljóðandi bréf frá 1. varaþingmanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, í Norðaust., Hlyni Hallssyni, dags. 28. okt. 2004: „Ég get því miður ekki að þessu sinni vegna sérstakra anna tekið sæti Steingríms J. Sigfússonar á Alþingi.“ Kjörbréf Bjarkeyjar Gunnarsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Bjarkey Gunnarsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseti vill geta þess að þegar hefur verið óskað eftir því að ræða um störf þingsins. Ég mun, ef enginn hreyfir andmælum, víkja örlítið frá þingsköpum í því sambandi og taka fyrir 1. lið dagskrár, Rannsókn kjörbréfs, áður en sú umræða hefst. Borist hefur svohljóðandi bréf frá 6. þm. Norðaust., Arnbjörgu Sveinsdóttur, dags. 29. okt. 2004: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðausturkjördæmi, Hilmar Gunnlaugsson, lögmaður á Egilsstöðum, taki sæti mitt á Alþingi á meðan en 1. varamaður á listanum tekur nú jafnframt sæti á Alþingi sem varamaður fyrir Halldór Blöndal.“ Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Hilmari Gunnlaugssyni sem er nú 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðaust. eftir afsögn Tómasar Inga Olrichs. Jafnframt hefur kjörbréfanefnd haldið fund áður en þingfundur hófst til að fjalla um kjörbréfið.

Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd kom saman og fór yfir kjörbréf Hilmars Gunnlaugssonar, 3. varaþingmanns Sjálfstæðisflokksins í Norðaust., sem landskjörstjórn gaf út 1. nóv. sl. Kjörbréfanefnd leggur einróma til að kjörbréf Hilmars Gunnlaugssonar verði samþykkt.



Hilmar Gunnlaugsson hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Hilmar Gunnlaugsson hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að bjóða hæstv. utanríkisráðherra velkominn til starfa og lýsa sérstakri ánægju minni með að sjá hann hér á ný. Eins og öllum er kunnugt hafa orðið miklar breytingar á störfum og veru varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli á síðustu mánuðum. Í síðustu viku bárust fréttir af því, m.a. úr blöðum varnarliðsins sjálfs, að verið væri að flytja mikið af hergögnum úr landi og að fyrirhugaður væri mikill niðurskurður á veru varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Þar sem hæstv. utanríkisráðherra er kominn til starfa langar mig að óska eftir því að hann svari hvort eitthvað sé að frétta af þessu máli, hvort honum sé það kunnugt, hvort þær fréttir sem bárust í síðustu viku um flutning hergagna séu réttar og hvort eitthvað sé að frétta af viðræðum íslenskra stjórnvalda og Bandaríkjamanna um veru varnarliðsins.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni góð orð í minn garð. Ég mun á morgun svara fyrirspurn sem liggur fyrir um einstaka þætti sem snúa að þessum málum og mun því ekki víkja að þeim hér þingvenju samkvæmt. Eins og hv. þm. Böðvar Jónsson veit átti ég á sínum tíma, meðan ég gegndi starfi forsætisráðherra, fundi með Bandaríkjaforseta um þessi efni og þar var ákvarðað að málin skyldu ganga til utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Colins Powells, og ég mun hitta hann að máli 16. þessa mánaðar, árdegis. Vona ég að á þeim fundi megi takast að færa þetta mál í fastari farveg þannig að úr óvissu gagnvart varnarstöðunni dragi og að vissa ríki í þeim efnum sem allra fyrst.

Herra forseti. Ég tek undir það sem hv. málshefjandi sagði, það er gaman að sjá hæstv. utanríkisráðherra svona hressan á meðal okkar og ég hlakka til þess að eiga við hann ýmsar orrustur í nánustu framtíð. Ég vil líka þakka hv. málshefjanda fyrir að hafa tekið þetta mál hér upp. Það er með ólíkindum að hlusta á fregnir og lesa tíðindi af varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Aftur og aftur er það staðhæft í fjölmiðlum að verið sé að flytja í burtu varnaratgervi, vopn og jafnvel mannafla og að fyrirhugaður sé verulegur niðurskurður á mannafla og liðssafnaði á Keflavíkurflugvelli. Það verður að hreinsa loftið með einhverjum hætti og mér fannst hæstv. utanríkisráðherra ekki gera það áðan. Hann gerir það e.t.v. í svari sínu á morgun en það liggur fyrir að óvissan er mikil, og hún fer vaxandi. Það eru stöðugar fregnir af því að verið sé að flytja vopn í burtu, og herflugvélar. Það gengur ekki að Bandaríkjamenn taki einhliða ákvarðanir. Við höfum gert ákveðið tvíhliða samkomulag við Bandaríkin. Þessari ríkisstjórn hefur ekki auðnast að ná fram þeirri bókun sem skýrir þann samning út í ystu æsar en það er auðvitað partur af fullveldi hverrar þjóðar að hafa nægjanlegar loftvarnir. Menn hljóta að setja spurningarmerki við það hvort svo sé í dag. Þær fregnir t.d. sem hafa verið staðfestar, að herþotur fljúgi án vopna, minna óneitanlega á það þegar þessi ríkisstjórn ætlaði sér að efla öryggi á vegum með því að setja þar upp sérstakar pappalöggur. Því miður duga Íslendingum ekki neinar pappavarnir eða pappaþotur. Við þurfum að fá skýr svör í þessu, og einhliða ákvarðanir af hálfu Bandaríkjamanna ganga ekki. Þessi ríkisstjórn verður að taka fastar á í þessu efni. Það verður að skýra málið.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir góðar óskir til hæstv. utanríkisráðherra með að vera kominn aftur til starfa. Enn og aftur heyrum við af niðurskurði hjá varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli án þess að það virðist vera á nokkurn hátt í takti við samninga milli íslenska ríkisins og bandarísku ríkisstjórnarinnar. Þetta virðist vera eitthvað sem er bara að gerast, eins og menn segja, og enginn getur gert við vegna þess að Bandaríkjastjórn sé að skera niður fjármuni og því hafi þetta í raun ekkert með samninginn um varnarsamstarfið milli Íslands og Bandaríkjanna að gera. Við sem búum á Suðurnesjum horfum oft á tíðum á þetta í forundran og setjum þetta að sjálfsögðu í atvinnulegt samhengi. Sveitarstjórnarmenn hafa lengi leitað skýringa og svara hjá hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra um hvað þarna sé að gerast. Ítrekað höfum við óskað eftir því að fá fund með þessum tveimur hæstv. ráðherrum en engin formleg viðbrögð hafa fengist. Í raun leyfi ég mér að kalla þetta lítilsvirðingu við þá sveitarstjórnarmenn sem hafa tekið að sér að vinna á vettvangi sveitarstjórna á Suðurnesjum að ekki skuli takast að ná fundi þessara tveggja hæstv. ráðherra til að ræða þau alvarlegu mál sem þarna eru í gangi. Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. utanríkisráðherra vegna þeirra upplýsinga sem fram komu hér að hann eigi fund með Colin Powell 16. nóvember hvort hann sé tilbúinn til þess í framhaldi af þeim fundi að beita sér fyrir einhvers konar samráði og samvinnu við sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum til að mæta þeim vanda sem þegar er orðinn og til að mæta því sem hugsanlega getur komið upp í viðræðum þeirra tveggja, því við verðum með einhverjum hætti að viðurkenna vandann í atvinnulegu tilliti sem niðurskurðurinn í varnarstöðinni þýðir fyrir Suðurnes og ráðast í einhverjar mótvægisaðgerðir á svæðinu.

Herra forseti. Ég vil taka undir orð annarra þingmanna sem hafa fagnað komu hæstv. utanríkisráðherra til þings á nýjan leik. Ég fagna því einnig sem fram kom í svari hans að hann muni innan tíðar hitta Colin Powell að máli vegna þessa alvarlega máls sem upp er komið. Mér datt reyndar í hug þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson steig í pontu áðan að öðruvísi mér áður brá því ég veit ekki betur en hann sé gamall herstöðvarandstæðingur 

Herra forseti. Ég, sem og aðrir sem hafa tekið til máls, fagna því að hæstv. utanríkisráðherra er mættur til leiks og mun taka að fullu þátt í þingstörfum. Varðandi það mál sem hér er til umræðu um fækkun í herafla og brottkvaðningu herbúnaðar frá Keflavíkurflugvelli sem hefur verið í fréttum undanfarið vil ég í fyrsta lagi árétta þá skoðun mína og flokks míns, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að við teljum að Ísland eigi fyrst og fremst að vera boðberi friðar og það sé ekki hlutverk okkar að vera með erlendan her. Þess vegna sé það í sjálfu sér fagnaðarefni hvað það varðar að herinn fari. Hitt er líka alvarlegt ef íslenskir ráðamenn berja stöðugt höfðinu við steininn og sjá ekki hvað er að gerast af hálfu Bandaríkjamanna með brottflutning hersins héðan. Ljóst er að grípa þarf til sérstakra aðgerða á Suðurnesjum hvað varðar atvinnumál því að sjálfsögðu hefur vera hersins skaffað atvinnu þar. Það að hann skuli vera að fara héðan í áföngum með tæki sín og tól og fjöldi manns missir atvinnu sína í kjölfarið á einmitt að kalla á ábyrgð af hálfu stjórnvalda um að viðurkenna það, sætta sig við það, fallast á það og fagna því, en jafnframt að byggja upp og koma til móts við íbúana með þátttöku í uppbyggingu á öðrum atvinnuvegi sem er Íslandi miklu frekar sæmandi.

Hæstv. forseti. Vegna orða hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar held ég að öllum hér inni sé sæmst að telja gamla herstöðvarandstæðinga í sínum röðum áður en þeir byrja að telja þá í öðrum flokkum, líklega öllum nema þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Í annan stað taldi hann Samfylkinguna hafa ályktað um þessi mál nýverið. Það er rangt hjá þingmanninum. Við erum hins vegar í mjög mikilli málefnavinnu sem verður lögð fyrir landsfund á næsta ári. Sú vinna er öll uppi á borði. Það eru óvenjuleg vinnubrögð sem mörgum reynist reyndar erfitt að skilja og þar hefur ýmislegt verið rætt, en það er opin umræða og hugmyndirnar eru öllum opnar. Að síðustu finnst mér mesta fréttin í umræðunni á milli sjálfstæðismannanna Böðvars Jónssonar og Davíðs Oddssonar að þeir hafi einhverjar upplýsingar um úrslit forsetakosninganna í Bandaríkjunum sem við hin höfum ekki, að Colin Powell verði áfram í embætti 16. nóvember. Ég veit reyndar að embættistakan er í janúar en þetta er samt svolítið skondið í ljósi þess að í dag fara fram forsetakosningar í Bandaríkjunum.

Herra forseti. Þetta síðasta var nú dálítið sérstakt því að hvernig sem kosningar fara situr ríkisstjórn Bandaríkjanna til 20. janúar á næsta ári.

Ég sagði það líka.

Jú, hv. þm. reyndi að redda sér út úr þessu en þetta var nú ekki mjög gott. En látum það vera. Ég sé á umræðunni að það var vel til fundið hjá hv. þm. Böðvari Jónssyni að taka þetta mál upp, það var ekki vanþörf á því. Ég vil líka fagna því hvað hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, talaði einarðlega um málið vegna þess að auðvitað kom það manni á óvart að varaformaður sama flokks og formaður framtíðarnefndar var með allt aðra línu í málinu. Það verður að segjast alveg eins og er að sú lína og þær yfirlýsingar sem komu frá varaformanni í fjölmiðlum voru svo sannarlega ekki hjálplegar í þeirri viðkvæmu stöðu sem við erum í núna þannig að ég fagna því með hve afdráttarlausum hætti formaður Samfylkingarinnar talaði í þessum efnum. Varðandi vopn á Keflavíkurflugvelli vil ég taka fram að þær herþotur sem þar eru og við þurfum virkilega á að halda að séu þar til staðar eru öllum þeim vopnum búnar, eða vopnin eru til staðar, sem þær þotur þurfa á að halda. Jafnframt vil ég taka fram að þó að Orion kafbátaleitarflugvélarnar hafi verið færðar til suður á bóginn og Bandaríkjamenn hafi flutt burt ákveðinn vopnabúnað sem þeim tilheyrir þá er vopnabúnaður þar til staðar á vegum NATO sem þær sprengjuleitarflugvélar geta notað ef til kasta kemur. Þetta vil ég taka fram en að öðru leyti mun ég svara spurningum sem lúta að þessum efnum í samræmi við fyrirspurn sem mér er kunnugt um að hv. þm. Mörður Árnason hefur lagt fram í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég vil eftirláta öðrum þingmönnum að flokka menn í fyrrverandi eða núverandi herstöðvarandstæðinga. Ég fagna því í hvert skipti sem menn hætta að vera herstöðvarandstæðingar og koma hinum megin við. Það er ánægjulegt að heyra hjá hæstv. utanríkisráðherra að fundur sé fyrirhugaður 16. nóvember og það verður fróðlegt að heyra hvað kemur út úr honum. Mér finnst ástæða til þess að flytja honum bestu óskir um gott gengi fyrir hönd lands og þjóðar í þeim viðræðum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu sem þingmenn Samfylkingarinnar flytja um endurskoðun stjórnarskrár. Eins og fram kom á liðnu sumri og síðasta vori voru miklar umræður um að nauðsynlegt væri að breyta stjórnarskránni. Þær umræður hófust síðan á flug þegar hæstv. þáverandi forsætisráðherra flutti merkilega ræðu í tilefni af 100 ára afmæli heimastjórnar á málþingi í háskólanum. Ráðherrann sagði þá að það væri ætlan núverandi ríkisstjórnar, sem illu heilli situr enn þá, að ráðast í endurskoðun á stjórnarskránni. Hæstv. ráðherra gat þess jafnframt að það væri áform og vilji ríkisstjórnarinnar að sú endurskoðun lyti fyrst og fremst að I. og II. kafla stjórnarskrárinnar og tæki þar með einkum á skipan forseta embættisins og áhrifum og völdum forsetans. Þessu var lýst yfir af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Í kjölfar þeirra hörðu deilna sem urðu hér um fjölmiðla í vor og sumar voru þessi áform ítrekuð af hæstv. ríkisstjórn. Þá var jafnframt aftur og aftur vísað til ummæla sem m.a. ég og forustumenn annarra stjórnarandstöðuflokka áttum að hafa látið frá okkur fara um vilja okkar til þess að taka þátt í því að endurskoða stjórnarskrána, fyrst og fremst með það fyrir augum að fara í þessa kafla. Ég hef að vísu nokkrum sinnum leiðrétt þetta, bæði fyrir mína hönd og annarra pólitískra vandamanna, en ég vil í upphafi máls míns undirstrika að það hefur aldrei af hálfu Samfylkingarinnar verið tekið undir það að ráðast eigi í endurskoðun stjórnarskrárinnar fyrst og fremst til þess að huga að stöðu forsetans. Við höfum ítrekað sagt það og leggjum á það áherslu enn í dag að það séu mörg önnur atriði sem stjórnarskrá tengjast sem nauðsynlegt er að skoða. Ég vil líka að gefnu tilefni, af því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er fjarstaddur, rifja það upp að sá ágæti þingmaður, formaður VG, lagði sömu áherslu í blaðaviðtali þar sem þetta bar á góma. Það þingmál sem ég ræði hér og flyt fyrir hönd Samfylkingarinnar felur einmitt í sér þau stefnuatriði sem við í Samfylkingunni teljum að eigi að koma til álita þegar stjórnarskráin verður tekin til endurskoðunar. Það skiptir líka ákaflega miklu máli að strax í upphafi sé lögð á það áhersla að endurskoðun stjórnarskrárinnar er mál sem varðar alla þjóðina, ekki bara okkur sem sitjum á hinu háa Alþingi, ekki ríkisstjórnina, heldur fyrst og fremst þjóðina, stjórnarskrárgjafann. Til hans hljótum við að leita um ráð og hugmyndir þegar kemur að því að endurskoða stjórnarskrána. Þess vegna er í tillögunni lögð rík áhersla á að sú nefnd sem hugsanlega verður skipuð til þess að endurskoða stjórnarskrána beiti sér fyrir málstefnum, málfundum og samræðu við þjóðina til að ná fram þessum hugmyndum. Þetta mál á ekki að loka inni í nefnd, þetta á að vera opin og lýðræðisleg umræða sem allir þegnar þjóðarinnar koma að. Við í Samfylkingunni ætlum okkur ekki þá dul að segja til um vilja þjóðarinnar í þessu efni. Við sem stjórnmálahreyfing höfum lagt fram ákveðin áhersluatriði sem við teljum að eigi að vera veganesti inn í umræðuna. Í stuttu máli, herra forseti, ætla ég að gera grein fyrir þessum atriðum, í fyrsta lagi að rætt verði í stjórnarskrárnefnd með hvaða hætti megi tryggja sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum. Þetta hefur um langt skeið verið baráttumál jafnaðarmanna, raunar allt frá því að jafnaðarstefnan hófst til vegs snemma á síðustu öld. Í vaxandi mæli hefur verið lögð meiri áhersla á þetta tiltekna mál og sú áhersla hefur komið fram innan fleiri flokka en bara Samfylkingarinnar. Ég tel, herra forseti, að um þetta mál eigi að vera hægt að ná góðri samstöðu vegna þess að aðrar stjórnmálahreyfingar, t.d. Framsóknarflokkurinn, hafa reifað málið og gert um það samþykktir á fundum sínum. Það er að skapast breiður vilji til þess að í stjórnarskrá verði kveðið fast á um það að sameiginlegar auðlindir sem hægt er að sýna fram á að ekki eru helgaðar af einkaeignarrétti eigi að vera þjóðareign. Auðlindanefndin, sem allir flokkar áttu sæti í sem þá sátu á Alþingi og skilaði af sér árið 2000, skilgreindi þetta mjög ítarlega og ég segi fyrir hönd Samfylkingarinnar að við teljum að þeirri skilgreiningu eigi að fylgja. Með vissum hætti snertir uppruni þeirrar skilgreiningar okkur sem sitjum hér á þinginu vegna þess að það var litið til þess að árið 1928 skilgreindi þetta þing þjóðareign þegar sett voru lög um sameign þjóðarinnar á Þingvöllum sem núna er orðin að formlegum þjóðgarði. Í öðru lagi teljum við einboðið að í stjórnarskrá verði sett ákvæði um það að tiltekinn hluti landsmanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mál. Þetta er eitt af því sem skiptir hvað mestu máli varðandi breytingar á stjórnarskránni og ég vil að gefnu tilefni, herra forseti, taka það alveg skýrt fram að ekki er hægt að leggja rétt forseta lýðveldisins til þess að synja lagafrumvarpi staðfestingar og skjóta því til þjóðarinnar til þjóðaratkvæðagreiðslu að jöfnu við þjóðaratkvæðagreiðslu eins og hér er um rætt. Þetta tvennt er óskylt. Ég segi það að gefnu tilefni, það hefur komið fram af hálfu ýmissa talsmanna ríkisstjórnarinnar, m.a. í viðtölum við hæstv. forsætisráðherra, að hægt sé að gera einhvers konar skipti á málskotsrétti forseta lýðveldisins og farvegi sem stjórnarskrá tryggði fyrir tiltekinn minni hluta landsmanna að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu. Svo er ekki. Þarna er um að ræða tvö aðskilin og að mínu viti óskyld mál. Við í Samfylkingunni erum almennt þeirrar skoðunar að í vaxandi mæli þurfi að skapa landsmönnum, bæði á vettvangi landsmála en líka innan sveitarfélaga, möguleika á því að hafa bein áhrif á ákvarðanir sem varða líf þeirra og umhverfi. Ég er reyndar þeirrar skoðunar þó að ekki sé rétt að slá það í gadda í stjórnarskrá að með stækkun sveitarfélaga sem við í Samfylkingunni höfum barist fyrir skapist möguleikar til þess að flytja í vaxandi mæli viðameiri og flóknari verkefni yfir til sveitarfélaganna, framhaldsskólann, heilsugæslu, alla umönnun aldraðra o.s.frv. Ég er þeirrar skoðunar, og við erum þeirrar skoðunar að þegar þau skipti og skil hafa orðið í samfélaginu að það er búið að ná slíkum áfanga eigi með lögum að skapa skilyrði til þess að íbúarnir geti haft bein áhrif á stærstu ákvarðanir í þessum stóru málaflokkum, einkum skipulags-, umhverfis-, heilsugæslu- og skólamálum að ógleymdri umhverfisvernd. Þetta vil ég nefna hérna vegna þess að mér er það mál ákaflega hugleikið. Við í Samfylkingunni höfum líka með hryggð í huga fylgst með því hvernig þrígreining ríkisvaldsins hefur orðið óljósari og hvernig krumla framkvæmdarvaldsins hefur í vaxandi mæli lagt sig og lukið yfir löggjafann og því miður líka seilst inn á svið dómsvaldsins - ég er þá auðvitað að vísa til skipunar hæstaréttardómara síðustu missirin. Við teljum að það verði að veita framkvæmdarvaldinu meira aðhald. Stjórnarskráin talar á tveimur stöðum um slíkt aðhald, hægt er að kjósa sérstakar nefndir samkvæmt 39. gr., og sömuleiðis minnir mig að í 26. eða 28. gr. geti þingnefndir tekið sér vald til þess að rannsaka mál og brjóta til mergjar. Það hafa nefndir stundum reynt að gera og við í stjórnarandstöðunni höfum reynt að ná því fram að þingnefndir rannsaki tiltekin mál sem upp hafa komið. Það hefur ekki skilað miklum árangri og það hefur aldrei tekist, a.m.k. ekki í sögu lýðveldisins, að nýta ákvæði stjórnarskrárinnar til þess að setja upp sérstaka rannsóknarnefnd vegna þess að það þarf meiri hluta til þess. Ef lýðræðið á að virka og ef Alþingi á að geta haft eftirlit með framkvæmdarvaldinu verður að setja skýrt ákvæði í stjórnarskrána um þetta mál og við sem flytjum þessa tillögu teljum að eitt af því sem eigi að skoða við endurskoðun stjórnarskrárinnar sé að tiltekinn minni hluti þingheims geti krafist þess að slík nefnd verði sett á laggir. Ég held að þetta muni skipta ákaflega miklu máli í framtíðinni til þess að löggjafinn, Alþingi, geti staðið undir þeirri eftirlits- og rannsóknarskyldu sem fjallað er um í stjórnarskránni. Í þessari tillögu er sömuleiðis lagt til að mannréttindakaflinn sem við náðum svo ágætri samstöðu um að breyta 1994 verði endurskoðaður með það fyrir augum að ákvæði alþjóðlegra mannréttindasáttmála sem við staðfestum taki gildi jafnskjótt og ríkisstjórn Íslands staðfestir þá með undirskrift viðeigandi ráðherra. Við teljum þetta þarft og brýnt og að þetta sé hluti af því að bæta réttarvernd íslenskra þegna. Sömuleiðis vekjum við eftirtekt á nauðsyn þess, herra forseti, að hægt sé að breyta stjórnarskrá með svipuðum hætti og frændþjóðir okkar á Norðurlöndunum hafa gert þannig að hægt sé að framselja ríkisvald til alþjóðastofnana og til samtaka sem vinna að friði og frelsi í viðskiptum millum þjóða. Í dag er ákvæði í stjórnarskrá sem heimilar ríkisstjórn og forseta að gera þetta. Það er hins vegar álitamál hvort ýmiss konar samningar þar sem við erum í reynd að afsala okkur með varanlegum hætti hluta af fullveldi okkar standist þetta ákvæði. Í vaxandi mæli hefur risið álitamál um að það standist stjórnarskrána að framselja vald gegnum alþjóðasamninga, hugsanlega í gegnum EES-samninginn. Ég rifja það upp að þegar þingheimur samþykkti aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu komust menn að þeirri niðurstöðu eftir yfirferð vísra manna að þar værum við á gráu svæði. Samt sem áður var talið að þanþol stjórnarskrárinnar væri það mikið að það brysti ekki vegna þessa. Síðan hafa orðið viðamiklar breytingar á innra gangvirki Evrópusambandsins sem hafa leitt til þess að möguleikar okkar til að hafa áhrif á gerðir og tilskipanir þess hafa snöggtum minnkað. Þetta er kannski ekki farið að koma fram í daglegum samskiptum Íslands við Evrópusambandið, í gegnum samninginn um EES, en hitt liggur alveg ljóst fyrir að þau áhrif sem við töldum ásættanleg þá minnka smám saman og er jafnvel hægt að segja frá mánuði til mánaðar. Þetta gerir það að verkum að við þurfum líka að skoða breytingu af þessu tagi. Í tillögunni er enn fremur lagt til að kannað verði hvort ekki sé tímabært í ljósi þjóðfélagsbreytinga að huga að breytingum á ákvæðum stjórnarskrár um samband ríkis og kirkju. Ég segi það ærlega, herra forseti, að þetta er umdeilt atriði. Það er umdeilt meðal þjóðarinnar hvort þarna eigi að skilja betur á milli. Það er umdeilt í flokkunum, t.d. í Samfylkingunni. Í okkar röðum er fólk sem er alfarið þeirrar skoðunar að svo eigi að gera. Aðrir eru á móti því. Ég er þeirrar skoðunar með hliðsjón af ákvæðum stjórnarskrárinnar um trúfrelsi að ekki sé hægt að segja að hér ríki formlegt og fullkomið trúfrelsi nema þarna sé skilið á milli. Það er mín skoðun. En ég tek það fram að sumir í mínum flokki eru annarrar skoðunar. Tillögugreinin sem hérna liggur fyrir er ákaflega væg. Þar er einfaldlega verið að leggja til að hugað verði að því hvort tímabært sé að skoða þessar breytingar. Herra forseti. Ég hef í allra stystu máli farið yfir þær almennu tillögur sem við í Samfylkingunni viljum leggja inn í umræðuna. Það eru tvær aðrar sem þyrfti að reifa betur, um afnám heimildar til bráðabirgðalaga og eins frekar um endurskoðun mannréttindakaflans, en það mun hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir gera síðar í umræðunni og aðrir þingmenn Samfylkingarinnar munu skýra betur og með meiri dýpt einstakar tillögugreinar sem hér eru. Ég legg til, herra forseti, að tillögunni verði síðan vísað til sérstakrar nefndar um meðferð stjórnarskrár.

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson fór yfir efni þessarar tillögu að nokkru leyti. Ég ætla hins vegar að gera að aðalumtalsefni þau atriði tillögunnar sem eru ný, má segja, og komu ekki fram í fyrri tillögu sem Samfylkingin lagði fram á síðasta þingi og var að mörgu leyti svipaðs efnis. Í báðum tillögunum er þó um að ræða að gerð sé heildarendurskoðun á stjórnarskránni og áhersluatriði okkar talin upp í tillögunni. Ég held að í þeirri tillögu sem við sjáum hér og þingflokkur Samfylkingarinnar leggur fram komi fram öll þau helstu atriði sem mikilvægt er að skoða í tengslum við endurskoðun á stjórnarskránni. Ég vil líka segja í upphafi að ég er ekki þeirrar skoðunar að brýnasta verkefnið þar sé að endurskoða forsetaembættið og hvort ástæða sé til að leggja það niður. Orðræðan frá því í sumar í tengslum við fjölmiðlamálið og allur ferill þess máls hefur þvert á móti styrkt mig í þeirri skoðun minni að ástæða sé til að halda forsetaembættinu úti. Ég ætla að koma aðeins inn á c-, b- og g-liði tillögunnar. Í fyrsta lagi ætla ég aðeins að fjalla um að við leggjum hér til að eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu sé styrkt, m.a. með því að stjórnarskrá tryggi að sérstakar eftirlitsnefndir séu settar á fót sé þess krafist af þriðjungi þingmanna. Við þekkjum það að skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar eins og hún er í dag er gert ráð fyrir því að meiri hluti þingmanna geti krafist þess að settar verði á fót slíkar nefndir. Þetta ákvæði hefur alls ekki orðið grundvöllur þess virka þingeftirlits sem því er ætlað að vera samkvæmt stjórnarskránni og eins og reyndin hefur verið í nágrannaríkjum okkar þar sem eftirlitsnefndir á borð við þær sem 39. gr. stjórnarskrárinnar heimilar hafa verið mjög mikilvægur lýðræðisgrundvöllur. Slíkar nefndir hafa oft orðið rótin að því að kafað er djúpt ofan í einstök mál sem upp koma og jafnvel eftir langa vinnu slíkra nefnda kemur til þess að ráðherraábyrgð verður virk og jafnvel ábyrgð annarra embættismanna í kerfinu. Það hefur dregið mikinn dilk á eftir sér að mínu mati að hafa nefndirnar ekki virkar hér á landi og m.a. gert það að verkum að þingeftirlit er mjög lítið virkt hér miðað við það sem gerist í nágrannalöndunum. Við höfum jú ýmis úrræði í stjórnarskrá og í lögum. Alþingi getur sinnt eftirlitshlutverki sínu t.d. með skýrslubeiðnum, með fyrirspurnum til ráðherra, með því að krefja ráðherra svara í utandagskrárumræðum o.s.frv. og við höfum auk þess styrkt þetta eftirlit m.a. með stofnun embætta umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar. Eigi að síður er það þannig að á meðan þingið er eini aðilinn sem getur farið af einhverri dýpt ofan í mál sem upp koma í tengslum við hugsanleg embættisafglöp eða vanrækslu t.d. ráðherra og meðan þingið gerir það ekki að kafa ofan í málið í formi þess að setja upp slíka eftirlitsnefnd fer málið aldrei neitt lengra. Það er því engin tilviljun að mínu mati að ráðherraábyrgð hefur verið afskaplega lítið virk hér á landi miðað við Norðurlöndin t.d. og nágrannalöndin. Ráðherrar segja mjög sjaldan af sér á Íslandi og lögin um ráðherraábyrgð og landsdóm eru nánast dauður bókstafur í dag. Það er eitt af því sem er mjög mikilvægt að skoða líka í tengslum við endurskoðun á stjórnarskránni. Í ljósi þess að það hefur ekki dugað til að meiri hluti þingsins geti sett á fót rannsóknarnefndir, meiri hlutinn sem hér situr hverju sinni hefur ekki haft vilja til þess að kafa ofan í slík mál, þá leggjum við til að það sé nóg að þriðjungur þingmanna krefjist slíkrar nefndar. Það sé þá meiri möguleiki til þess að Alþingi sem löggjafarstofnun geti sinnt eftirlitshlutverki sínu með framkvæmdarvaldinu sem er mjög mikilvægur grundvöllur lýðræðisins. Ég tel einnig að það væri rétt - það er reyndar ekki lagt til beint í þessari tillögu en ég tel að það væri eitt af því sem skoða þyrfti í tengslum við slíka endurskoðun - að breyta 39. gr. þannig að það væri ekki skilyrði að þingmenn ættu þar sæti. Þannig er það samkvæmt greininni eins og hún er í dag en t.d. í danskri lagaframkvæmd er hægt að skipa menn utan þings í slíkar nefndir, sérfræðinga, rannsóknardómara o.s.frv. Það teldi ég að væri mjög æskileg breyting og hef í hyggju að leggja fram frumvarp í þá veru. Ég tel líka nauðsynlegt, herra forseti, að í þessu samhengi yrðu sett sérstök lög sem væru málsmeðferðarreglur um það hvernig meðferð mála skuli vera fyrir nefndum eins og 39. gr. Við sáum það hér í stóra málinu í sumar þegar 26. gr. var til umfjöllunar, um málskot forsetans, að það vissi enginn hvernig ætti að framkvæma slíka þjóðaratkvæðagreiðslu. Það vantar í raun og veru allt kjöt á beinin með þessum greinum og það er sama með 39. gr. Danir settu sér slíkar reglur fyrir ekki svo löngu síðan, mig minnir að það hafi verið upp úr 1990. Það er heill lagabálkur sem kveður á um það hver staða manna sem koma fyrir slíka nefnd er, þeim er skylt að bera vitni, svipað og gildir þegar menn eru kallaðir fyrir dómstól. Það eru ekki sams konar reglur en má segja svipaðar reglur, þannig að það sé alveg skýrt málsmeðferðarkerfi sem tæki gildi þegar slík nefnd færi af stað. Ég tel að það vanti í okkar lög. Ég vil líka nefna athyglisverða tillögu sem birtist hér varðandi mannréttindi í stjórnarskrá. Mannréttindakafli stjórnarskrárinnar er kannski með því nýlegra sem er í stjórnarskránni, hann var endurskoðaður 1995 en byggist að mörgu leyti á úreltu fyrirkomulagi sem er upptalning réttinda, annars vegar í stjórnarskrá og hins vegar byggir hann líka á tvíeðli landsréttar og þjóðaréttar, sem þýðir að mannréttindareglur eða -samningar taka ekki gildi gagnvart íslenskum borgurum fyrr en þau eru leidd í íslensk lög. Þetta teljum við ástæðu til að endurskoða og byggjum þar á hugmynd sem Guðmundur Alfreðsson setti fram í afar athyglisverðri grein í afmælisriti Gunnars G. Schram og heitir „Tillaga um mannréttindi í stjórnarskrá“, þar sem hann leggur til að í stað upptalningar réttinda- og frelsisákvæða verði upphafskafli stjórnarskrárinnar stuttur og laggóður og innihaldi aðeins tvær greinar sem feli það m.a. í sér að mannréttindareglur njóti stjórnarskrárverndar þegar þær eru þjóðréttarlega skuldbindandi fyrir íslenska ríkið samkvæmt staðfestum milliríkjasamningi. Þannig verði það skýrara hvaða reglur gildi þegar um mannréttindi er að ræða, en tvíeðli landsréttar og þjóðaréttar býður upp á að það er svolítið miklum vafa undirorpið oft á tíðum hvað gildir þegar kemur að mannréttindum sem eru byggð á alþjóðlegum samningum. Virðulegi forseti. Ég hef ekki tíma á þessum átta stuttu mínútum sem við höfum til að fjalla um þingsályktanir til að fara dýpra ofan í málið en kann að vera að ég kveðji mér hljóðs öðru sinni ef ég tel ástæðu til.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér merkilega og vel unna tillögu sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerði ágætlega grein fyrir áðan, þeim atriðum sem hann komst yfir, og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir fyllti upp í þær eyður. Ég ætla að staldra við örfá atriði og nefna svo enn eitt sem ekki er hér að finna en ég er sérstakur áhugamaður um beint lýðræði og þjóðaratkvæðagreiðslur og rétt borgaranna til að fara fram á þjóðaratkvæðagreiðslur um þau mál sem tiltekinn hluti borgaranna kýs að kalla í þjóðaratkvæði í beint lýðræði, í beina ákvarðanatöku fólksins sjálfs, og hef í tví- eða þrígang flutt sérstaka tillögu til þingsályktunar um eflingu beins lýðræðis en það er einn af stólpunum í þeirri tillögu sem við ræðum í dag, um breytingar á stjórnarskrá. Þá verð ég að nefna sérstaklega kaflann Landið eitt kjördæmi sem fjallar um að gera landið allt að einu kjördæmi og jafna atkvæðisrétt allra Íslendinga til fulls, en slíka stjórnarskrárbreytingu tel ég vera eitt albrýnasta málið sem við stöndum frammi fyrir á vettvangi lýðræðis og mannréttinda því það eru að mínu mati hrein og klár mannréttindi að allir Íslendingar hafi jafnan atkvæðarétt, að atkvæði allra Íslendinga vegi jafnþungt. Þar fyrir utan yrði slíkt kosningakerfi, ef svo má segja, að landið sé eitt kjördæmi, ákaflega einfalt og auðskilið fyrirkomulag þar sem það væri mjög gagnsætt hvernig leikar fara og stjórnmálaflokkar fá þann þingmannafjölda sem atkvæði þeim greidd segja til um en ekki eftir einhverjum flóknum uppbótarreglum sem fáir bera fullt skynbragð á. Þetta mál hefur verið reifað áður með mjög skýrum hætti. Fyrstur gerði það Héðinn Valdimarsson, forustumaður Dagsbrúnar og þingmaður. Hann flutti frumvarp þess efnis að landið yrði gert að einu kjördæmi árið 1927 og er sú greinargerð glæsilegt vitni um framsýni Héðins og félaga hans og þeirri ríku mannréttindahugsun sem lá til grundvallar allri jafnaðarstefnu þeirra. Síðar flutti hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson málið og byggir á sömu hefðinni og sama málinu og svo lítur það dagsins ljós í tillögunni sem við ræðum í dag. Það er vel við hæfi þar sem tæp 80 ár eru liðin frá því að Héðinn flutti fyrst tillögu sína um að gera landið að einu kjördæmi og hið gamla kjörorð Héðins „Einn maður - eitt atkvæði“ á við sem aldrei fyrr og á enn fullt erindi við okkur. Vonandi nær þetta fram að ganga eins og margt annað sem hér er lagt til og mjög mikilvægt að mannréttindi okkar Íslendinga séu jöfnuð að þessu leyti. Annað mál sem ég vil reifa, sem er ekki að finna í þessu plaggi enda ekki eitt af stefnumiðum Samfylkingarinnar eða neins annars stjórnmálaflokks á Íslandi svo að ég viti eins og sakir standa, er um beina kosningu framkvæmdarvaldsins. Vilmundur heitinn Gylfason flutti um þetta þingsályktunartillögu í upphafi níunda áratugarins sem byggði mjög á grein sem Gylfi Þ. Gíslason, faðir Vilmundar, skrifaði í Helgafell töluvert löngu áður, í lok sjöunda áratugarins. Það er mjög glæsileg grein sem er mönnum efniviður í þessar hugmyndir enn þá og höfum ég og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir að undanförnu verið að ræða og kanna kosti og galla þessara hugmynda um beina kosningu framkvæmdarvaldsins. Hvernig sem þeirri vinnu mun að lokum farnast og hvaða niðurstaða sem kemur út úr henni eru þetta spennandi og öflugar hugmyndir sem okkur ber að taka upp núna rúmum 20 árum eftir að Vilmundur Gylfason flutti um það mjög merkilegt og gott þingmál, um beina kosningu framkvæmdarvaldsins, þar sem slíkt fyrirkomulag getur verið mjög heppilegt. Þar er að finna algeran aðskilnað á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds en einn stærsti gallinn við það lýðræðisfyrirkomulag sem við búum við í dag, fyrir utan ójafnræði atkvæða, er hvernig framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið rennur saman og sem aldrei fyrr á seinustu árum og missirum og mjög mikilvægt að skoða hvaða leiðir við höfum til að girða fyrir að svo sé og styrkja löggjafarvaldið sem slíkt og skilja það eins mikið frá framkvæmdarvaldinu og hugsast getur. Vissulega eru til aðrar leiðir eins og þær að ráðherrar gegni ekki þingmennsku. Það er áhrifarík leið til að styrkja þættina hvern með sínum hætti og skilja á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Slík leið hugnast mörgum enda er hún ábyggilega ágæt og væri alla vega ágætisvarða á þeirri leið að skilja rækilega á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, en ég er mjög spenntur fyrir þeirri leið að kjósa framkvæmdarvaldið beinni kosningu þó svo að það sé enn sem komið er bara viðhorf mitt. Ég hef ekki leitt það til lykta heldur er ég að velta málinu fyrir mér og skoða kosti þess og galla. Það mætti hugsa sér að þeir sem hefðu safnað tilskildum meðmælendafjölda væru kjörgengir í slíka framkvæmdarvaldskosningu þannig að það gæfi raunverulega mynd af fjölda atkvæðisbærra manna í landinu. Síðan yrði kosið á milli þeirra sem hafa skilað inn fullgildum framboðum en svo yrði önnur umferð þar sem kosið yrði á milli tveggja efstu frambjóðendanna, þeirra tveggja sem hafa hlotið flest atkvæði. Þannig færi fram síðari umferð forsætisráðherrakosningarinnar, eða hvað við mundum kalla embættið sem við kysum um, og síðan mundum við skilgreina reglur eftir hvaða leiðum beinkjörinn forsætisráðherra veldi ríkisstjórn sína, hvort sem hann þyrfti að fá einstaka ráðherra samþykkta í þinginu eða hvernig valið á þeim færi fram. Þetta eru allt útfærsluatriði og allt þættir í þeirri skemmtilegu og spennandi hugmynd sem þeim sem hér stendur þykir bein kosning framkvæmdarvaldsins vera. Eins og ég gat um áðan erum við hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir að skoða þetta mál upp á nýtt og höfum að sjálfsögðu til hliðsjónar hina mjög svo vönduðu þingsályktunartillögu Vilmundar Gylfasonar og skrif Gylfa Þ. Gíslasonar um þessi mál. Þetta eru mjög efnismikil og vönduð skrif og gaman að bera þau saman við þá lýðræðisþróun sem hefur átt sér stað og lýðræðisástandið á Íslandi í dag, sem mjög auðvelt er að fullyrða að sé ákaflega bágborið og að löggjafinn hafi verið fótumtroðinn af framkvæmdarvaldinu á síðustu árum. Ég held því að það sé ákaflega brýnt að skoða allar hugmyndir af fullri alvöru um beina kosningu framkvæmdarvaldsins og fullan aðskilnað á milli þessara þátta þannig að flæðið þarna á milli sé ekkert heldur að skýrt sé kosið annars vegar inn á löggjafann og hins vegar sé kosið beinni kosningu um framkvæmdarvaldið. Þetta mun að sjálfsögðu koma til frekari umræðu síðar en ég vildi reifa þetta í umræðunni um breytingar á stjórnarskránni.

Hæstv. forseti. Ég held að umræðan sem hér fer fram sé þörf því endurskoðun stjórnarskrárinnar er löngu orðin tímabær og allir stjórnmálaflokkar sem eiga fulltrúa á Alþingi hafa verið sammála um það nokkuð lengi. Margir hafa tjáð sig í ræðu og riti um nauðsyn þess en í þingmáli Samfylkingarinnar kemur fram afstaða okkar til helstu breytinga sem við teljum að þurfi að gera. Í greinargerðinni kemur líka fram hversu áríðandi við teljum að almenningur í landinu taki þátt í því gríðarlega mikilvæga starfi. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson kvað fast að orði um þessa hluti áðan en ég vil aðeins fara nánar yfir þetta. Í umræðum um stjórnarskrána og lýðræðismálin kemur alltaf fram að flestir sjá sömu vandamál við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Fólkinu í landinu, kjósendunum, finnst það ekki vera hlutverk þeirra sem fara með völdin að setja sjálfum sér reglur til að fara eftir. Og það skyldi engan undra í ljósi reynslu síðustu ára af því hvernig menn fara með völd sín. Margir hafa sett fram hugmyndir um sérstakt stjórnlagaþing en ekki liggur í augum uppi hvernig eigi að velja fólk til að sitja á slíku þingi. Um það hefur engin góð tillaga komið fram. Það er skoðun mín að sjálfsprottið stjórnlagaþing þar sem kjósendur en ekki stjórnmálamenn ræði sjálfan grundvöll stjórnskipunarinnar, þ.e. stjórnarskrána, geti vel heppnast. Mér finnst rökin fyrir þessu vera að þá sé valdið komið frá fólkinu í landinu. Með almennum kosningum færir fólkið völdin til fulltrúa á Alþingi. Þessir fulltrúar geta á hverjum tíma eins og nú farið að nota valdaaðstöðu sína ótæpilega, jafnvel farið að setja reglur um óeðlileg völd sér til handa, taka pólitísk réttindi frá þjóðinni eða setja lög sem örugglega stríða gegn þjóðarvilja. Um þetta eru sannarlega dæmi. Einstaklingar hafa talað til Alþingis í fjölmiðlum og bent á það sem betur má fara en reynslan sýnir að á þá er takmarkað hlustað af ráðamönnum. Sagt er að valdið spilli öllum sem lengi hafa með það farið og á slíkt við um Alþingi eins og aðrar valdastofnanir. Þar á ég ekki bara við stjórnarliða á Alþingi. Alþingi er og á að vera æðsta valdastofnun landsins. Það hlutverk hefur Alþingi sem heild, þ.e. bæði stjórn og stjórnarandstaða á hverjum tíma. Og því þarf stjórnarandstaða á hverjum tíma líka að líta í eigin barm. Verðum við óhlutdrægir fyrir hönd Alþingis gagnvart þjóðinni við það verkefni að endurskoða stjórnarskrána af því að við erum í stjórnarandstöðu? Ég segi nei. Við verðum það ekki. Auðvitað viljum við til valda. Ef stutt væri síðan við hefðum haft völdin væri líklegt að við stæðum nær stjórnvöldum en almenningi í afstöðu okkar til þess að takmarka völd Alþingis eða framkvæmdarvaldsins. Traust almennings á alþingismönnum er ekki mikið og síst er hægt að treysta því að við getum sett okkur eigin leikreglur hjálparlaust. Augljóslega þurfa stjórnvöld jafnt sem stjórnarandstaða á leiðbeiningum að halda. Við endurskoðun stjórnarskrárinnar þarf að styðjast við ríkan þjóðarvilja. Slíkan þjóðarvilja er ekki hægt að mæla í kosningum til Alþingis þó að breytingar á stjórnarskrá séu líka í húfi í slíkum kosningum. Alþingi þarf þess vegna vel og grandgæfilega ræddar leiðbeiningar um breytingar á stjórnarskránni frá valdgjafanum, þ.e. fólkinu í landinu. Ef trúverðuglega væri unnið að málinu bæri Alþingi að taka slíkar leiðbeiningar mjög alvarlega. Og hvað er eðlilegra en að þjóðin, þegar henni finnst tími til kominn, setjist á rökstóla og tali til Alþingis, ríði fjölmenn til Þingvalla á nútímavísu? Ég held að það sé orðið tímabært. Þetta getur þjóðin gert undir forustu fólks sem stendur utan við stjórnmálaflokkana. Meðlimir stjórnmálaflokka geta vel tekið þátt í starfi af því tagi sem svona sjálfsprottið stjórnlagaþing vinnur en forustan má auðvitað ekki verða bitbein flokkapólitíkur. Í þessu landi er fjölmargt áhugafólk um betra lýðræði. Og hvað er áhugaverðara fyrir fólk sem hefur áhuga á þjóðfélaginu og leikreglum þess en að taka þátt í virkri umræðu um sjálfar grunnreglurnar? Eins máls hreyfingar eru þekkt fyrirbæri. Nú er réttur tími til stefnu fyrir starf sem gæti orðið afar mikilvægt við endurskoðun stjórnarskrárinnar sem vonandi lýkur fyrir næstu kosningar til Alþingis. Spurningin er einungis hverjir hafa eldinn til að vekja lýðræðismeðvitundina með þjóðinni og virkja hana með þeim krafti að Alþingi taki mark á boðskapnum. Ég hvet til þess að láta okkur stjórnmálamönnum ekki einum eftir að fjalla um þessi mikilvægustu lýðræðismál mál okkar tíma. Mér finnst þessir hlutir vera þannig að vandi okkar þingmanna sé gríðarlegur. Við höfum auðvitað farið yfir þau málefni sem okkur finnst að eigi að breyta en mér finnst við ekki í raun og veru hafa umboð til þess að ákveða fyrir hönd þjóðarinnar hvaða reglur hæfi best. Þess vegna þarf að finna leiðir til að virkja umræðu í þjóðfélaginu. Ég hef ekki á annað að benda en það sem ég var að setja fram, þ.e. að þegar almenningi finnst tími til kominn að breyta reglunum þá fari fram virk og almenn umræða í þjóðfélaginu, með þátttöku þeirra sem þekkja vel til, og síðan verði til einhvers konar alþingi almennings í landinu. Alþingi hlýtur þá að taka tillit til hugmynda sem þar koma fram. Ég læt mér ekki detta í hug að stjórnarskrá verði til einhvern sunnudaginn á Þingvöllum þar sem punktur verði settur aftan við það sem menn settu þar á blöð heldur að grundvallaratriði í endurskoðun stjórnarskrárinnar komi a.m.k. frá almenningi í landinu þannig að alþingismenn, sem eiga að bera ábyrgð á að úr þessum umræðum verði niðurstaða, hafi eitthvað til að byggja á. Mér finnst að þetta sé hægt en til þess að svo verði þurfa einhverjir í samfélaginu að finna hjá sér hvöt til að fara í slíka vinnu.

Herra forseti. Hér er á ferðinni hið merkasta mál sem nauðsynlegt er að fái þinglega meðferð og komi aftur inn í sali þingsins svo hægt sé að greiða atkvæði um það. Það er orðið til vansa fyrir þingið hvernig ár eftir ár koma fram tillögur um breytingar á stjórnarskránni sem allar sem ein sofna í sérkjörinni nefnd sem skipuð er til að fjalla um þessi mál. Mörg af þeim málum sem hér er rætt um að verði endurskoðuð hafa komið fram í þingbúningi ár eftir ár en aldrei hlotið afgreiðslu. Þrátt fyrir að ég sé einn af flutningsmönnum þessarar tillögu til þingsályktunar um breytingar á stjórnarskránni þá hef ég verið talsmaður þess að stjórnlagaþing sem fjalli um breytingu á stjórnarskránni verði sett á fót og reyndar flutt um það þingmál á árunum 1994–1995, fyrir 10 árum. Það voru reyndar tvö frumvörp, frumvarp til stjórnarskipunarlaga um að efna ætti til stjórnlagaþings til að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og eins útfært frumvarp til laga um hvernig þetta stjórnlagaþing ætti að vera skipað og nefni ég það sérstaklega af því að síðasti ræðumaður, hv. 2. þm. Norðvest., sagði að lítið hefði komið fram um mótaðar eða fullskapaðar reglur um hvernig slíkt þing skyldi skipað. Það var nákvæmlega útlistað í frumvarpi til laga um stjórnlagaþing þar sem velja átti 41 fulltrúa til stjórnlagaþingsins sem áttu að koma úr öllum kjördæmum. Allir nema þingmennirnir sjálfir gátu komið til greina á slíkt stjórnlagaþing. Það átti sér þá skýringu að margar breytingar á stjórnarskránni eru þess eðlis að þingmenn ættu að mínu viti ekki að fjalla um þær sjálfir vegna þess að breytingarnar snerta iðulega þá sjálfa. Við þekkjum hvernig hefur farið um tillögur og frumvörp sem hafa komið fram um breytingu á kjördæmaskipan. Það tekur langan tíma að koma þeim í gegnum þingið og um þær eru skiptar skoðanir og yfirleitt horft á málin út frá sjónarhorni þingmanna sem eru að máta sjálfa sig í þær reglur sem eru uppi hverju sinni. Mér finnst því að sérstakt stjórnlagaþing eigi að fjalla um það mál og ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að það er langt frá því að samstaða sé um að fara þá leið að efna til stjórnlagaþings til þess að endurskoða stjórnarskrána á Alþingi. Ég nefni t.d. mál sem stjórnlagaþing ætti að fjalla um en það eru lögin um ráðherraábyrgð, breytingar á þeim, og um landsdóm. Ég nefni einnig að ráðherrar afsali sér þingmennsku þannig að það eru ýmis mál í stjórnarskránni sem snerta þingmennina sjálfa sem stjórnlagaþing ætti að fjalla um. Varðandi málið sem nú er til umræðu þá nefndi ég að hér er farið í tillögur um það að hverju þessi endurskoðun eigi að lúta og það eru níu mál, mjög brýn og stór mál hvert um sig sem eru tekin hér upp, sem þeir sem hafa talað á undan mér hafa farið yfir. Ég nefni sérstaklega að tiltekinn hluti landsmanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er mál sem ég ásamt fleiri þingmönnum í Samfylkingunni höfum flutt a.m.k. átta sinnum og það hefur alltaf fengið sömu meðferð á þinginu, virðulegi forseti. Það fer í þessa sérstöku nefnd sem á að fjalla um stjórnarskrárbreytingar og sofnar þar og fær aldrei umfjöllun. Það er oft og iðulega þannig að þingmenn sem eru kjörnir í þá nefnd eru ekki einu sinni kallaðir saman til að fjalla um þessi mál sem er til vansa fyrir þingið. Sama gildir um mál sem ég hef flutt um rannsóknarnefndir þingsins, að þingið hafi starfhæfa rannsóknarnefnd sem geti tekið á málum sem upp koma og rannsakað þau. Um það hefur nokkrum sinnum verið flutt þingmál en ekki náð fram að ganga. Þá erum við að tala um að til sé sérstök rannsóknarnefnd sem hafi heimild til að rannsaka mál að eigin frumkvæði og að nefndin sé ekki háð því, eins og kveður á um í 39. gr. stjórnarskrárinnar, að meiri hluti þingsins geti fellt að slík rannsókn fari fram. Örlög þeirra 50 eða 60 tillagna sem hafa verið fluttar um stofnun sérstakrar rannsóknarnefndar á grundvelli 39. gr. stjórnarskrárinnar hafa orðið þau að engin þeirra hefur náð fram að ganga nema ein ef ég man rétt. En þá var um að ræða rannsóknarnefnd sem þingið þurfti ekki að staðfesta eða samþykkja að væri sett á laggirnar. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að þessi mál komi til endurskoðunar næst þegar við mönnum okkur upp í að endurskoða stjórnarskrána og ég tel að bæði lögin um ráðherraábyrgð og landsdóm sem ég hef nefnt hafi iðulega verið flutt sem sérstök þingmál. Fyrir þessu þingi liggur m.a. að heildarendurskoðun á lögum um landsdóm og lögum um ráðherraábyrgð fari fram, það komi einnig til skoðunar þegar stjórnarskráin verður endurskoðuð en tillagan sem nú liggur fyrir þinginu hefur það að markmiði að einfalda framkvæmd laga og kanna hvort tryggja eigi tilteknu hlutfalli alþingismanna málshöfðunarrétt samkvæmt lögunum. Jafnframt hafa verið kannaðir kostir þess og gallar að leggja af landsdóm en ábyrgð á hendur ráðherrum verði komið fram fyrir almennum dómstólum. Ég sé að tíma mínum er að ljúka en ég vil nefna eitt mál enn sem ég tel að eigi að koma til skoðunar þegar ráðist verður í breytingu á stjórnarskránni. Það mál hefur ekki verið flutt á Alþingi í langan tíma. Það eru breytingar á lögum um kosningar til Alþingis. Að veitt verði heimild til að valfrelsi við kosningar til Alþingis verði sem mest og ég minni þar á frumvarp sem var flutt fyrir mörgum árum, sennilega 20 árum, af Magnúsi H. Magnússyni og fleiri þingmönnum sem hafði það að markmiði að veita kjósendum sem allra mest valfrelsi við kosningar til Alþingis og veita þeim kost á að ráða alfarið röðum frambjóðenda á viðkomandi framboðslista um leið og kosning fer fram. Ég tel að þetta mál eigi að koma til skoðunar. Það sem var athyglisvert varðandi málið þegar það var flutt fyrir 20 árum var að það var afgreitt inn í þingið aftur með sérstöku nefndaráliti frá meiri hluta fjárhags- og viðskiptanefndar sem mælti með að málið yrði samþykkt. Formaður og framsögumaður meiri hluta fjárhags- og viðskiptanefndar á þeim tíma er núverandi forsætisráðherra Halldór Ásgrímsson sem mælti með að frumvarpið yrði samþykkt. Fróðlegt væri að vita hvort hann er sama sinnis nú.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, hefur fylgt úr hlaði tillögu til þingsályktunar sem allir þingmenn Samfylkingarinnar flytja, um breytingar á stjórnarskrá. Hún er lögð hér fram í tilefni 60 ára lýðveldisafmælisins, en svo virðist vera, þegar þetta er sagt, að á afmælisdögum lýðveldisins taki menn sig til og breyti stjórnarskránni örlítið samanber það sem samþykkt var árið 1995 í tilefni af hálfrar aldar afmælinu þegar mannréttindakaflanum var umbylt og hann færður í nútímahorf. Þá var jafnræðisregla stjórnarskrárinnar sett í stjórnarskrána, en hún hafði verið ólögfest meginregla fram að þeim tíma. Þetta er ansi merk tillaga vegna þess að hún tekur á mörgum liðum. Hér eru nefndir níu liðir sem rétt væri að skoða. Auðvitað þarf að færa blessaða stjórnarskrána okkar meira til nútímans, en í greinargerð sést hvernig stjórnarskránni hefur verið breytt af og til, þó lítið og mest í kringum kjördæmabreytingar. Virðulegi forseti. Ég fer aðeins í gegnum nokkur atriði á þeim stutta tíma sem okkur er skammtaður í þetta og byrja á a-liðnum um sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum. Auðvitað eigum við að vera búin að festa í stjórnarskrá að fiskurinn í sjónum sé sameign okkar allra þannig að það sé bundið í stjórnarskrá. Ég verð að segja að mér finnst töluvert undarlegt þegar útgerðarmenn segja að þeir eigi fiskinn í sjónum vegna kvóta sem þeim hefur verið úthlutað vegna reglu sem var á viðmiðunarárum. Virðulegi forseti. Ég kann miklu betur við það sem aðrir útgerðarmenn segja, þ.e. að þeir hafi nýtingarrétt á þessari sameiginlegu auðlind okkar. Auðvitað á þetta að vera fast í stjórnarskrá og mig minnir að margir stjórnmálaflokkar hafi talað um það. Ég minnist þess líka, virðulegi forseti, að þegar ég var ungur maður á fundi hjá Alþýðuflokknum þá fjallaði  Segja má sem svo, virðulegi forseti, að við séum að stíga hér örlítið skref í áttina að því að festa þetta inn kannski ómeðvitað, að hafa það svoleiðis en krefjast þess að ákveðið gjald komi fyrir. Þá á ég við veiðileyfagjald fyrir fiskinn í sjónum. Og nýverið var flutt frumvarp í Alþingi um svokallaða þriðju kynslóð farsíma, að fram skuli fara útboð varðandi það og greiðast til ríkisins, til samfélagsins, fyrir notkun á þeirri auðlind. Hér er líka fjallað um að skoða möguleika á nýtingu nýrrar tækni til kosninga. Vegna þess að dagurinn í dag er kosningadagur í Bandaríkjunum vil ég segja að ég vona að Bandaríkjamenn klúðri ekki kosningum sínum með nýrri tækni að menn fari hér fleiri ár aftur í tímann og hræðist að taka upp nýja tækni við kosningar eftir þennan dag. Ég ætla að sleppa því hér að ræða það að framselja ríkisvald til alþjóðastofnana. Auðvitað er hárrétt að taka það upp núna vegna þess að e.t.v. neyðumst við til þess að ganga í Evrópusambandið eftir einhver ár. Þá finnst mér betra að vera búinn að vinna þá vinnu sem nauðsynleg er gagnvart stjórnarskránni í tæka tíð þannig að það sé þá orðið virkt og ekki þurfi að vinna í einhverjum spreng þegar að því kemur. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig að fara í einn lið sem snýr að því að gera landið allt að einu kjördæmi. Ég eins og aðrir þingmenn Samfylkingarinnar er hlynntur því að gera landið að einu kjördæmi, að jafna atkvæðisrétt manna sama hver þeir búa á landinu. En ég vil gera það í framhaldi af því að við höfum viðurkennt að allir eigi að búa við sömu lífskjör. Ég vil með öðrum orðum jafna lífskjör í landinu til þess að jafna atkvæðisvægi í beinu framhaldi af því. Ég vil gera þetta samhliða. Virðulegi forseti. Mér finnst það ekki bráðnauðsynlegasta atriðið að jafna atkvæðisrétt á meðan ýmislegt annað í þjóðfélaginu er á þann veg að mjög hallar á þá sem taldir eru hafa örlítið meira atkvæðavægi en hinir sem búa á höfuðborgarsvæðinu. Skal ég nefna nokkur dæmi. Ríkið á og rekur heilbrigðisþjónustuna í landinu, hátæknisjúkrahús í Reykjavík o.s.frv. Engum dettur í hug að byggja upp mörg hátæknisjúkrahús eða sjúkrahús í hverju einasta byggðarlagi landsins. Þetta, að sækja sér aðgang að heilbrigðisþjónustunni, má jafna í gegnum skattkerfið. Sama má segja um menntun og við stígum ákveðin skref í þá átt þó svo að betur megi fara. Mér virðist að menn hafi sama rétt til að sækja um og fá jafnhá lán hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna hvort sem þeir sækja Háskóla Íslands, Háskólann á Akureyri eða Bifröst. Þarna er verið að jafna aðgang að námi án tillits til þess hvar skólinn er og það er gott. Þetta gildir hins vegar ekki til dæmis um framhaldsskóla. Fyrir foreldra að senda ungling sinn í framhaldsskóla getur kostað stórfé í ákveðnum byggðarlögum. Lítið skref er stigið í þá átt að jafna þennan námskostnað og betur má ef duga skal vegna þess að töluvert hallar á þá sem hafa meira atkvæðavægi. Þeir hafa minni jöfnun hvað þetta varðar. Ríkið beitir hins vegar þeirri aðferð að nota sömu skattprósentu sama hvar er á landinu. Ég greiði sama tekjuskatt á Siglufirði, sömu skattprósentu og þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu og það er auðvitað alveg hárrétt. Ríkið hefur stigið ákveðin skref til þess að hafa sömu verðskrá milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar. En þar líka má gera betur en verið hefur. Virðulegi forseti. Ef við göngum í að virkja þessi jafnréttissjónarmið sem ég tek sannarlega undir þá vil ég, svo að það komi skýrt fram, að við gerum það á öllum sviðum. Það gerum við auðvitað best með því að fólk sitji við sama borð við að sækja þá þjónustu sem ríkinu ber að leggja fram, eins og ég tók hér fram um heilbrigðisgeirann og það t.d. að stunda nám, sækja sér menntun. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Þess vegna segi ég að um leið og við fjöllum um 100% jafnt atkvæðavægi milli allra landsmanna, sem við gerum best með einu kjördæmi - og ég tek skýrt fram að ég er sammála því - þá verðum við í leiðinni að jafna lífskjörin svo í landinu sem mest má og ganga þá skref í átt til jafnaðar í þeim efnum líka.

Herra forseti. Ég fagna þeirri tillögu til þingsályktunar sem hér hefur verið lögð fram á Alþingi og er til umræðu í dag um breytingar á stjórnarskrá. Ég vil fyrst segja að ég er algerlega sammála því að Alþingi skipi nefnd til þess að koma sér saman um tillögur til breytinga á stjórnarskránni. Að óbreyttu fyrirkomulagi er eðlilegt að Alþingi sjálft hafi málið í sínum höndum en ekki ríkisstjórnin. Það var lengst af þannig á síðustu öld að stjórnarskrárbreytingar voru viðfangsefni Alþingis undir forustu stjórnmálaflokkanna en ekki viðfangsefni ríkisstjórnarinnar. Ég geri mikinn greinarmun á því og tel það miklu æskilegra fyrirkomulag að stjórnmálaflokkarnir og Alþingi hafi málið í sínum höndum en það sé ekki á forræði framkvæmdarvaldsins. Í öðru lagi vil ég taka undir þau sjónarmið sem hér hafa verið reifuð, að alþingismenn eru að mörgu leyti í erfiðri stöðu til að fjalla um breytingarnar sem gera á á stjórnarskránni vegna þess hversu nátengdir þeir eru breytingunum sjálfum. Þeir eru í allnokkrum mæli að fjalla um eigin stöðu. Þess vegna hef ég haft töluverðan áhuga á þeim hugmyndum sem fram hafa komið um stjórnlagaþing og mér finnst að rökstuðningurinn á bak við að halda slíkt þing sé mjög sterkur, að stjórnlagaþing þar sem valdir eru fulltrúar þjóðarinnar með einhverjum hætti ákveði í raun tillögurnar sem þjóðin á síðan að kjósa um og sem síðan eiga að vera leikreglurnar sem þingið á að starfa eftir. Það skiptir máli að sá sem vinnur eftir einhverjum leikreglum geti ekki sjálfur breytt þeim að eigin vild þegar honum hentar. Við sáum dæmi um það áþreifanlega á liðnu sumri að það er greinilegt að fyrirkomulagið sem við búum við í dag veitir æðstu valdamönnum landsins of mikil tök á því að ráða því hvernig leikreglurnar eru sem þeim er gert að vinna eftir. Það er ekki æskilegt að menn séu í þeirri stöðu að geta safnað miklu valdi í sínar hendur. Við skulum ekki gleyma því að þingræðið byggir á því að löggjafarvald og framkvæmdarvald eru mjög samtvinnuð og því til viðbótar er okkar löggjöf þannig að handhafi framkvæmdarvaldsins ræður því hvernig dómsvaldið er skipað. Við erum því með allar greinar ríkisvaldsins á höndum þeirra einstaklinga sem eru valdamestir í stjórnmálunum hverju sinni. Þetta fyrirkomulag er óæskilegt. Það hefur gengið sér til húðar. Það þarf ekki annað en að vísa til þeirra atburða sem orðið hafa á liðnu ári til þess að undirstrika það að við getum ekki búið við það fyrirkomulag að menn geti ráðið miklu um það að breyta þeim ramma eða leikreglum sem þeim er ætlað að starfa eftir. Það þætti nú ekki góð latína í knattspyrnuleik ef leikmennirnir gætu í miðjum leiknum ákveðið að breyta þeim leikreglum sem dómarinn á að dæma eftir og ef þeir væru komnir í sókn upp hægri vænginn og það ætti að dæma þá rangstæða og boltann af þeim, að þá gæti lið sagt: „Ja, við ætlum að breyta leikreglunum þannig að við getum haldið áfram okkar sókn eða skipt dómaranum út og sett annan dómara inn á.“  Herra forseti. Það er margt sem ég vildi nefna sem ekki er tími til að hafa orð á í þessari ræðu. Ég nefni samt fáein atriði. Ég vil fyrst undirstrika að ég tel að við eigum að breyta hlutunum þannig að þær stjórnarskrárbreytingar sem þingið kemur sér saman um eigi að leggja fyrir þjóðina sjálfstætt í kosningum þar sem kosið yrði um hverja og eina breytingartillögu. Þannig segði þjóðin til um það hvort þær nái fram að ganga. Jafnvel þótt við höfum fyrirkomulagið að öðru leyti eins, að þingið ákveði hvaða tillögur skuli lagðar fyrir og samþykki þær með lögum og taki þær til afgreiðslu á seinna þingi þá lægi afstaða þjóðarinnar til tillagnanna sjálfra alltaf fyrir. Það tel ég grundvallaratriði því að fyrirkomulagið eins og það er hér á landi hefur þróast þannig að stjórnarskrárbreytingar hafa horfið út úr kosningabaráttunni. Um þær hefur í raun ekki verið kosið. Ég tel í öðru lagi að ekki eigi að hrófla við stöðu forseta Íslands. Hann á að hafa málskotsrétt sinn áfram en það má skoða hvort setja eigi efnislegar viðmiðanir sem forsetinn hafi til hliðsjónar þegar hann ákveður hvort beita eigi þeim rétti eða ekki. Ég tel, herra forseti, að það ætti að breyta dálítið eðli þingræðisins. Sá vandi sem við höfum átt við að stríða hér á landi, of samtvinnað framkvæmdarvald og Alþingi, er líka vandi sem við sjáum erlendis, sem leiðir til þess að of mikil völd eru í höndum of fárra manna, þ.e. leiðtoga flokkanna. Það dregur úr völdum þjóðþinganna og það getum við t.d. séð í Bretlandi. Ég held að við eigum að stíga það skref að setja ráðherrana út af þingi. Þeir eiga ekki að sitja á þingi. Ef við höfum þá reglu að þeir megi koma aftur inn á þingið þegar þeir hafa misst ráðherrasæti sitt þá eigum við að tryggja að þeir séu ekki í þingflokkunum og taki ekki ákvarðanir um störf þingsins. Ég vil að lokum, herra forseti, segja að skipulagið sem við höfum kosið okkur, lýðræðisskipulagið, byggist á stjórnmálaflokkum. Þeir eru mikilvægasta grunneining lýðræðisfyrirkomulagsins. Þess vegna þurfum við að rækta stjórnmálaflokkana. Þeir þurfa að vera öflugir og aðlaðandi fyrir almenning til að starfa í. Það þarf að vera ljóst að þeir sjálfir starfi eftir lýðræðislegum leikreglum og séu ekki háðir öðrum öflum í þjóðfélaginu í það miklum mæli að ætla megi að afstaða þeirra í mikilvægum málum ráðist af því, svo sem fjárhagslegum stuðningi eða slíku. Þess vegna þurfum við að hafa sérstök ákvæði um stöðu stjórnmálaflokkanna, herra forseti.

Virðulegi forseti. Það er afar brýnt verkefni að breyta stjórnarskrá Íslands. Það hefur raunar legið fyrir allt frá því að Kristján IX. afhenti þjóðinni stjórnarskrána fyrir margt löngu. Það er ekki bara vegna þess að það sé mikilvægt menningarinnar vegna, vegna þess að við þurfum að búa í siðaðra samfélagi eða vegna þess að það sé fallegra þegar við komum til alþjóðlegs samstarfs á einhverju sviði að geta bent á að við séum lýðræðisríki, heldur er það raunverulega brýnt verkefni fyrir atvinnulíf, þjóðlíf, menningarlíf og frjálsa hugsun í landinu. Það er þess vegna mikið fagnaðarefni að þetta þingmál skuli komið fram, þessi tillaga sem lögð er fram af öllum þingmönnum Samfylkingarinnar. Þau málefni sem hér eru lögð fram eru á margan hátt mjög mikilvæg og sum hver meira að segja ný, nýbreytni í þeirri löngu lýðræðisumræðu og umræðu um stjórnarskrá sem staðið hefur á Íslandi í áratugi. Reyndin er sú að utan stjórnmálaflokka, utan hinnar reglulegu umræðu stjórnmálamanna, hefur farið fram mjög virk og öflug umræða um lýðræðismál og stjórnarskrána í áratugi, sem stjórnmálaflokkum og hinu háa Alþingi hefur því miður ekki alltaf tekist að taka nægjanlegt mark á. Ég vil sérstaklega nefna, sem nýjar og merkilegar tillögur í þingsályktunartillögunni sem hér liggur fyrir, tillöguna um að mannréttindaákvæði alþjóðlegra samninga hljóti samstundis gildi í íslenskum rétti, þ.e. að menn hverfi frá þeirri kenningu, sem raunar er í framkvæmd orðin löngu úrelt en er þó beitt í orði kveðnu og því fólki sem er ætlað að fylgja þessu eftir í opinberum störfum eins og lögfræðingum og stjórnmálafræðingum er kennt, að á Íslandi ríki enn þá tvíeðli landsréttar og þjóðaréttar. Í raun er þessi kenning ekki meira en orðin tóm og á stanslausu undanhaldi. Þess vegna væri til réttarbóta fyrir almenning, einstaklingana, hvort sem það er blind stúlka í Háskóla Íslands eða einstakir öryrkjar sem fá öfluga lögmenn til að fara með mál sitt fyrir Hæstarétt, að fá slíka úrbót sem stjórnarskrárbreyting af þessu tagi mundi fela í sér, þ.e. að ákvæði alþjóðlegra mannréttindasáttmála teldust samstundis hluti af íslenskum landsrétti. Það væri sömuleiðis gríðarlegt framfaramál ef óskorað yrði kveðið upp úr um að bráðabirgðalög séu aldrei annað en algjört neyðarúrræði. Að sjálfsögðu hefur orðið mjög mikil þróun í þeim efnum í rétta átt. Mat á því hefur meira að segja komið til kasta Hæstaréttar og í sératkvæði hefur verið bent á að bráðabirgðalögum megi raunar ekki beita eins og gert hefur verið, samkvæmt núgildandi ákvæðum stjórnarskrárinnar. Þarna gæti verið brýnt að bæta úr enda þekkja allir að notkun bráðabirgðalaga á Íslandi hefur verið allt of mikil í gegnum tíðina og mun meiri en í nágrannalöndum okkar. Ég nefndi áðan að breytingar á stjórnarskránni væru ekki bara menningarlegt mál heldur vörðuðu einnig beina, grjótharða hagsmuni fólks frá degi til dags. Þar skiptir ekki sístu máli ákvæði sem bent er á að þurfi að koma inn í stjórnarskrána, þ.e. ákvæði um hvernig standa eigi að framsali valds til alþjóðlegra stofnana. Vegna þess sem áður hefur komið fram í umræðunni er sjálfsagt að tiltaka að þetta mál varðar ekki einungis þá stöðu sem upp kæmi ef svo kynni að fara að Íslendingar tækju ákvörðun um að ganga í Evrópusambandið. Segja má að vegna þess hve illa var staðið að því þegar við gengum inn í Evrópska efnahagssvæðið megi halda því fram fullum fetum að á Íslandi sé nú uppi óþolandi réttaróvissa fyrir einstök fyrirtæki, fyrir Íslendinga sem einhverra hluta vegna hafa hug á að leggja út í atvinnurekstur á hinu Evrópska efnahagssvæði, á innri markaði Evrópu. Þeir eru undirseldir reglum sem iðulega eru óljósar og óljóst hvaða verkan hafa á Íslandi vegna þess að samspil íslenskra yfirvalda við hin evrópsku yfirvöld eru svo óljós. Þetta er almennt viðurkennt. Hin óljósa réttarstaða réttarheimilda frá hinu Evrópska efnahagssvæði er viðurkennd í íslensku samfélagi, er rædd úti í samfélaginu, en hefur mér vitandi ekki verið rædd fyrr á hinu háa Alþingi. Sú umræða hefur a.m.k. ekki borist víða. Að svo mæltu vil ég taka sérstaklega undir orð hv. 2. þm. Norðvest. Ég taldi ræðu hans áðan sérlega merkilega vegna þess að það er viðbúið að á Íslandi muni almenningur taka þá ákvörðun að setja fram kröfugerðir gagnvart hinu háa Alþingi, gagnvart ríkisstjórn, stjórnmálaflokkum eða öðrum valdhöfum sem því miður virðast stundum háðir þeim viðhorfsbresti, vil ég nefna, að líta svo á að breytingar á stjórnarskránni séu samningsatriði eða samkomulagsatriði milli stjórnmálamanna. Ég vil með öðrum orðum halda því fram að það liggi nærri því að vera eins konar misbeiting valds þegar menn ganga að því sem vísu að breyting á efnisatriðum stjórnarskrár sé samkomulagsatriði milli þingflokka, stjórnmálaflokka eða þeirra sem eiga sæti á Alþingi. Hversu valdamiklir sem þeir kunna að vera og hversu skýrt umboð sem þeir kunna að hafa til að gegna tilteknum embættum, hvort sem það er á Alþingi eða í ríkisstjórn, þá er stjórnarskrárgjafinn, samkvæmt íslenskri stjórnskipunarhefð, almenningur í landinu, þ.e. kosningarbærir menn í landinu. Þeir eiga að fara með þetta vald. Jafnvel þótt íslensk stjórnskipun sé svo óvenjuleg að gert sé ráð fyrir að aðferðin til að breyta stjórnarskránni sé sú að þjóðþing sem málið er borið undir sé kosið tvisvar sinnum en ekki bara einu sinni þá ber stjórnmálamönnunum og þingmönnunum ávallt að ganga út frá því sem vísu að hin eiginlegi stjórnarskrárgjafi sé þjóðin. Það er síðan úrlausnarefni, eins og þingmenn hafa komið inn á, nákvæmlega hvernig vísa eigi málum til þjóðarinnar. Hv. 2. þm. Reykv. s. hefur þó komið fram með athyglisverða tillögu um þjóðfund. Íslendingar þekkja þjóðfund úr sögu sinni, við eigum sögulegt dæmi um slíkt. Þetta verkefni er samt sem áður ekki jafnerfitt og menn kunna að halda. Nágrannaþjóðir okkar, t.d. Finnar, eru nýbúnar að gera þetta, að breyta stjórnarskrá sinni með geysilega góðum árangri. Það væri létt verk, fyrir þá sem raunverulega vildu ganga í það verk að breyta stjórnarskránni að nútímahætti, að taka upp þær aðferðir sem notaðar hafa verið í nágrannalöndum okkar með góðum árangri.

Hæstv. forseti. Málið sem hér hefur verið til umræðu er að mörgu leyti þarft mál og merkilegt. Lagt er til að stjórnarskráin komi nánast öll til endurskoðunar. Ég tel að sjónarmið samfylkingarmanna, flutningsmanna þessa frumvarps, og okkar sem störfum í Frjálslynda flokknum fari að mörgu leyti saman í þessum málum. Það vill svo til að við höfum flutt tillögu til þingsályktunar um kosningar til Alþingis, um að gera landið að einu kjördæmi. Sjónarmið okkar eru því hin sömu í afstöðu okkar til þess. Við höfum og iðulega tekið upp að að sjálfsögðu ætti að festa í stjórnarskránni ákvæði um að auðlindir Íslands, sameiginlegar auðlindir, væru þjóðareign. Við teljum að það beri að festa í stjórnarskrá. Ég sé hins vegar í greinargerð Samfylkingarinnar á einum stað eitthvað á þá leið að núverandi ríkisstjórn hafi sýnt þessu atriði nokkurn áhuga og meira að segja stigið skref í þá átt. Ég held ég verði nú að lýsa vonbrigðum mínum með það hve ríkisstjórnin hefur lítið aðhafst í þessum málum. Ég sé satt að segja ekki að hæstv. ríkisstjórn sé með neina tilburði í þá veru, á því kjörtímabili sem nú stendur yfir, að setja slík ákvæði inn í stjórnarskrá. Betur ef satt væri. Ég tek hins vegar undir það sem sagt er í tillögunni um að festa í stjórnarskrá ákvæði um sameiginlegar auðlindir landsmanna. Ég hef haft sérstakan áhuga á því varðandi auðlindir í sjó, fiskstofna okkar, að þeir séu sameign þjóðarinnar. Ég tel algjörlega skýrt að nýting útgerðarmanna á aflaheimildum þeirra sé nýtingarréttur en ekki eignar- og söluréttur. Ég teldi gott að staðfesta það í stjórnarskrá. Almennt tek ég undir efni þeirrar tillögu sem hér er til umræðu, um það að skipa nefnd níu manna sem fari yfir þessi mál og þessa endurskoðun. Hins vegar þarf að ræða fjölmargt í því sambandi. Að því er m.a. vikið í tillögunni. Það er full ástæða til að gera að umræðuefni stöðu stjórnmálaflokkanna í landinu eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson vék að í ræðu sinni áðan. Mér finnst það mikið áhyggjuefni og hefur lengi fundist að stjórnmálaflokkar skuli ekki vera með opið bókhald og þar sjáist hvernig flokkarnir eru styrktir, hvaðan þeir fá fjármagn sitt o.s.frv. og að almenningur geti fengið að sjá með hvaða hætti stjórnmálaflokkarnir fá þá fjármuni sem renna til starfsemi þeirra því að iðulega hefur farið fram umræða í þjóðfélaginu um að stjórnmálaflokkar fái mismunandi mikið fé frá ákveðnum hagsmunaaðilum. Ég hef áður sagt í þessum ræðustól að ég heyrði það í síðustu kosningabaráttu að ákveðin öfl hér á landi hefðu tekið sér það fyrir hendur að tryggja að Framsóknarflokkurinn fengi mikið fé til kosningabaráttu sinnar til að viðhalda mætti því stjórnarmunstri sem nú er í landinu. Við upplifum þessa dagana, virðulegi forseti, fréttir af störfum olíufurstanna, ef hægt er að orða það svo, þar sem menn hafa algjörlega brugðist því trausti sem til þeirra var borið við meðferð fjármuna frá almenningi og ákvarðanir um hvað almenningur í landinu og atvinnureksturinn ætti að greiða fyrir ákveðna þjónustu. Ég dreg enga dul á það að ég óttast mjög að víðar sé pottur brotinn í þjóðfélaginu í starfsemi atvinnurekstrar, félagasamtaka og stjórnmálaflokka en í því máli sem Samkeppnisstofnun hefur verið að skoða núna varðandi olíuviðskiptin hér á landi. Og ég held að ekki sé hægt að víkja að þessari umræðu öðruvísi en að segja bara eins og það kemur manni fyrir sjónir eftir að hafa gluggað dálítið í þessa þúsund blaðsíðna skýrslu að þá kemst maður helst að þeirri niðurstöðu að olíufélögin hafi rekið ákveðna mafíustarfsemi á Íslandi og að sú starfsemi hafi jafnvel náð út fyrir landsteinana og til annarra landa. Ég er ekki að segja með þessu að ég sé að jafna stjórnmálaflokkunum við þetta, að með því að vera með falið bókhald sé um slíkt að ræða en ég tel að sú umræða sem nú fer fram gefi fyllilega tilefni til þess að þjóðin eigi kröfu á því að þær stofnanir, stjórnmálaflokkarnir sem eru undirstaða lýðræðisskipulags okkar, sjái til þess að bókhald þeirra verði opnað og það sé opið almenningi. Feluleikur með grundvöll stjórnmálaflokkanna að því er varðar fjármögnun þeirra og fjárhagsstöðu getur ekki haldið áfram miðað við þær uppákomur sem við upplifum í okkar ágæta þjóðfélagi um þessar mundir. Ég tel að þeir forustumenn í olíufélögunum sem þar hafa starfað með þeim ósköpum sem upplýst hefur verið séu ekki hæfir til trúnaðarstarfa fyrir annað fólk eins og þeir hafa komið fram. Þetta vildi ég láta koma fram í umræðunni Hið misjafna atkvæðavægi sem löngum hefur verið gert að umræðuefni í þjóðfélaginu og verið notað sem afsökun fyrir því að landsbyggðin gæti hugsanlega haft minni réttindi í einhverju öðru, m.a. í heilbrigðiskerfinu, vegakerfinu og öðrum aðstæðum, tel ég að eigi að afnema og að gera eigi landið að einu kjördæmi, það sé engin ástæða til að viðhalda þeim rökum að völdin séu í Reykjavík vegna þess að atkvæðavægið sé misjafnt.

Frú forseti. Í þessari tillögu þingmanna Samfylkingarinnar er hreyft ýmsum atriðum er lúta að grundvallargildum í samfélagsgerð okkar. Í níu atriðum eru tiltekin ýmis atriði sem sérstaklega þarf að huga að hvað varðar breytingar og endurskoðun á stjórnarskrá og er upptalningin langt í frá altæk. Ég hafði, frú forseti, gert mér vonir um það í því ljósi að á síðustu vikum og mánuðum hefur umræðan um stjórnarskrána, veikleika hennar og styrkleika eftir efnum og ástæðum, verið mjög ofarlega á baugi í hinni almennu umræðu í þessu húsi og í þjóðfélaginu öllu, þá hafði ég gert mér í hugarlund að þingmenn væru tilbúnir í eldhúsdag um þau atriði. Því miður er því ekki að heilsa því að mér sýnist á mælendaskránni að það séu einkum og sér í lagi þingmenn Samfylkingarinnar, þ.e. flutningsmenn sjálfir, og aukinheldur að ógleymdum síðasta ræðumanni, hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni, og hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni sem hafa lagt hér orð í belg. Með öðrum orðum að þegar til stykkisins kemur virðist áhugi a.m.k. stjórnarliða á stjórnarskránni, sem þeir stundum tala hátt og mikið um, ekki vera meiri en þessi. Ég hirði svo sem ekkert um það og læt mér það í léttu rúmi liggja en vil þó kalla mjög ákveðið eftir því úr þessum ræðustól að þau yfirlýstu markmið stjórnarliða og oddvita stjórnarflokkanna um að setja á enn eina stjórnarskrárnefndina verði að veruleika fyrr en síðar en ekki bara spjall út í himingeiminn. Því staðreyndin er sú að þó að stjórnarskrá verði aldrei þannig úr garði gerð að hún svari öllum þeim álitaefnum sem upp koma í samfélaginu við lagasetningu eða við túlkun laga þá er það auðvitað eftirtektarvert að í síauknum mæli, m.a. í þessum sal og úr þessum ræðustól, hafa þingmenn, þeir sem setja lögin, borið brigður á það að tiltekin lagasetning standist ákvæði stjórnarskrár. Ég ætla ekki að leggja dóm á það í hve mörgum tilfellum slík gagnrýni á rétt á sér og hvenær ekki en ég skynja það á mínum beinum að þetta fer mjög vaxandi. En það sem er verra er að við sem setjum landinu lög og erum kjörin sérstaklega til þess erum sum hver a.m.k. farin að tala á þann veg að það sé eðlilegt og sjálfsagt að dómstólar landsins, Hæstiréttur, kveði upp úr um það og séu raunverulega sá aðili einn og sér sem kveða eigi upp úr um hvort þessi eða hin lagafrumvörpin séu í samræmi við stjórnarskrá. Þannig á það auðvitað ekki að vera. Ef það er svo að trekk í trekk og aftur og aftur koma upp álitamál um að tiltekin atriði í stjórnarskrá séu óljós og óskýr, þá eigum við auðvitað og okkur ber að taka á þeim atriðum og reyna að skilgreina þau með þeim hætti að landi og lýð sé ljóst hvað átt er við. Þarna þarf auðvitað að fara varlega og ég er ekki að kalla eftir því að menn hlaupi hér upp til handa og fóta í hvert einasta skipti og leggist í stjórnarskrárpælingar og breytingar á henni. Þetta á auðvitað að vera grundvallarplagg sem á að lifa lengur en dægur, mánuð, missiri eða ár, þetta á að vera gagn sem við getum byggt á og land og lýður getur trúað og treyst á. Upptalningin í fyrirliggjandi tillögu, frú forseti, er þess eðlis að flest atriðin hafa verið mjög vakandi og ofarlega á baugi í almennri þjóðfélagsumræðu og það er því löngu kominn tími til að menn komist að niðurstöðu á einn eða annan veg í þeim efnum. Að landið og miðin séu þjóðareign er yfirlýst stefna allra flokka, liggur mér við að segja, a.m.k. í seinni tíð. Ég held að það blandist líka engum hugur um mikilvægi þess að koma til móts við þann vilja almennings í landinu að þjóðaratkvæðagreiðslur verði snar þáttur við ákvörðun mikilvægra málefna. Við höfum aldrei nýtt okkur það ákvæði og það er dauður bókstafur. Ég nefni líka eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu sem hægt væri að setja hér á langar ræður um og hafa verið settar á langar ræður og flutt fjölmörg frumvörp um ár eftir ár. Raunar er ýmis þau ákvæði einnig að finna í þingsköpum Alþingis sem löngu er brýnt að við förum yfir og endurskoðum frá grunni og raunar liggja fyrir tillögur í þá veru, m.a. frá þeim sem hér stendur. Ég nefni líka það sem fyrri ræðumenn hafa nefnt, að skoða Ísland í samfélagi þjóðanna í þessu samhengi. Við getum auðvitað ekki búið við að það séu enn þá uppi álitamál, tíu árum síðar, að Alþingi Íslendinga hafi hugsanlega, og margir halda sennilega, gert rangt þegar ákvörðun var tekin um að ganga inn í hið Evrópska efnahagssvæði. Ég held að við þurfum að horfast í augu við þann veruleika og þær breytingar og öru þróun sem átt hefur sér stað einkum á síðustu árum hvað varðar Ísland í samfélagi þjóðanna og alþjóðasamninga í því samhengi, og læt ég þá algjörlega liggja á milli hluta hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu þó að við þurfum auðvitað að hafa það bak við eyrað. Þetta eru allt mál sem brenna á okkur og við þurfum að takast á við og skapa hinn pólitíska vilja og hið pólitíska þrek til að gera það. Það stendur ekki á flutningsmönnum í því sambandi. Ég vek athygli á orðræðu formanns flokksins, Össurar Skarphéðinssonar, í inngangsræðu hans með þessari tillögu til þingsályktunar þar sem hann kvað upp úr með að hér væri ekki hinn stóri sannleikur á ferð, það væri ekki endilega þannig að allir flutningsmenn væru nákvæmlega sammála um öll einstök atriði upp á punkt og prik í þeim álitamálum sem hér eru vakin upp. Ég nefni til að mynda efasemdir mínar um að það eigi að gera róttækar breytingar á samskiptum ríkis og kirkju. Ég vil nefna það sérstaklega hér til sögu, en ég er að sönnu algjörlega tilbúinn til að fara í gegnum þá umræðu og ræða hana til hlítar. Ég vil hins vegar að lyktum leggja sérstaka áherslu á atriði sem hér er að finna og ég hef raunar ásamt félögum mínum tvívegis flutt frumvarp um og vil láta koma fram við þessa umræðu að ég hef í hyggju að flytja aftur frumvarp um á næstu dögum og það varðar „Landið eitt kjördæmi“. Ég hef átt þess kost að sitja í tveimur stjórnarskrárnefndum, annars vegar 1995 og hins vegar 1998 og 1999 þar sem gerð var síðasta stóra breytingin á kjördæmaskipan í landinu. Hún var að sönnu mjög umdeild og voru alls ekki allir á eitt sáttir um hana en mat flokkanna þá og flestra þingmanna var samt sem áður að betra væri að taka eitt skref þótt lítið væri heldur en að sitja uppi með ónýtt fyrirkomulag eins og hið gamla var. Ég held hins vegar að þetta hafi eingöngu verið áfangaskref og í ljós hafi komið þegar kjördæmin stækkuðu, bæði landfræðilega og þingmönnum fjölgaði, að þá hafi menn séð fram á að það er vel gerlegt að vinna við þær kringumstæður og eingöngu spurning um tíma en ekki hvort við tökum hið stóra skref að endingu og gerum landið allt að einu kjördæmi. Ég heyri það úr öllum flokkum, ekkert síður úr stjórnarflokkunum, Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki, að fylgi við þá hugmynd er stórvaxandi og sérstaklega vek ég athygli á því af því að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir gengur nú inn í salinn, fráfarandi umhverfisráðherra, sem hefur talað mjög fyrir þessum sjónarmiðum og raunar miklu, miklu fleiri. 

Frú forseti. Sú tillaga til þingsályktunar sem hér er til umræðu, um breytingar á stjórnarskrá, er flutt af þingmönnum Samfylkingarinnar. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson hélt hér góða ræðu og væri ágætt ef hv. þingmaður hefði tök á að fylgjast með ræðu minni líka. Frú forseti. Þau atriði sem talin eru upp í tillögunni er að mínu viti eðlilegt að séu rædd og skoðuð. Þingsályktunartillagan felur í sér að skipuð verði nefnd allra þingflokka til að endurskoða stjórnarskrána og ég styð það sjónarmið að allir þingflokkar eigi aðild að slíkri endurskoðun. Varðandi atriðin sem síðan eru talin upp eins og t.d. a-liðinn: „að gera tillögur um hvernig tryggja má í stjórnarskrá sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum, svo sem lifandi auðlindum í hafi eða öðrum sem kunna að finnast á eða í hafsbotni, auðlindum í fallvötnum, auðlindum í fjarskiptarásum í lofti, þjóðlendum, svo og öðrum náttúruauðlindum sem enginn á og álíta má sameiginlega arfleifð þjóðarinnar“ þá tel mjög eðlilegt að réttarstaða á þessari sameign þjóðarinnar sé tryggð og ef ástæða er til þess að breyta stjórnarskrá þar um þá sé nauðsynlegt að það verði gert. Við upplifðum umræðuna um fiskveiðistefnuna þar sem fiskveiðiheimildirnar voru teknar af byggðunum og eru komnar í hendur örfárra manna þannig að byggðirnar vítt og breitt um landið, byggðir sem urðu til á grundvelli þess að nýta auðlindirnar meðfram ströndum landsins, standa nú uppi án þess að hafa þar lengur aðgang að og slíkt er náttúrlega bara fullkomið óréttlæti. Það þarf því ekki aðeins að tryggja sameign þjóðarinnar, heldur líka að tryggja rétt íbúanna á viðkomandi svæðum til þess að hafa forgangsrétt til auðlinda sinna. Það höfum við þingmenn Vinstri grænna einmitt lagt til í okkar sjávarútvegsstefnu, að hluti af fiskveiðiheimildunum sé bundinn við byggðirnar. Þá vil ég og víkja að þeirri umræðu sem nú á sér stað og því sem er að gerast í uppkaupum á jörðum vítt um land. Fyrr á öldum voru jarðeignir á landinu annaðhvort í eigu örfárra stóreignamanna, kóngsins eða biskupsstólanna. Hluti þeirrar sjálfstæðisbaráttu sem hófst um 1800 og lyktaði með endanlegu fullu sjálfstæði var einmitt að fela landið í forsjá ábúendanna, sjálfseignarbænda. Það var litið á það sem hluta af sjálfstæðisbaráttunni að vera með mjög dreifða eignaraðild þannig að segja mætti að þjóðin ætti landið. Nú er land aftur að færast á örfárra manna hendur, bæði landið og náttúruauðlindir sem því tilheyra. Ég tel þetta mjög varhugaverða þróun, ekki aðeins gagnvart landeigninni sem slíkri heldur einnig gagnvart því hvernig við nytjum land, bæði til lengri og skemmri tíma. Þessi þróun ógnar líka þeim sáttmála sem hefur verið um framleiðslu á búvörum og nýtingu landsins gæða á sjálfbæran hátt fyrir þjóðina alla. Ég tel tímabært að skoða hvort ekki eigi einmitt að festa í stjórnarskrána að land skuli vera að grunni til í eigu þjóðarinnar, ekki bara þjóðlendur heldur land allt. Ég teldi mjög hættulegt ef t.d. uppkaup á jörðum sem nú eiga sér stað leiddu síðan áfram til þess að þær söfnuðust á örfárra manna hendur, þá jafnframt útlendinga og/eða til stórfyrirtækja. Þarna eru mörg brýn atriði sem ég tel að ætti að taka inn í þessa umræðu. Ég er sammála flutningsmönnum um nauðsyn þess að taka á því. Þjóðin á að eiga óskoraða sameiginlega eign og forsjá á auðlindum sínum. Einnig vil ég árétta þjóðaratkvæðagreiðsluna, að ákveðinn hluti landsmanna og ákveðinn hluti þingmanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mál. Jafnframt er mjög mikilvægt að þjóðaratkvæðagreiðslur fari fram á sjálfstæðan hátt og séu ekki gerðar að hluta af alþingiskosningum eins og nú er. Það er veruleg skerðing á lýðræðinu að láta alþingiskosningar einar ráða stjórnarskrárbreytingum, þetta á að vera sjálfstæð ákvörðun hverju sinni af hálfu þjóðarinnar hvernig atkvæði eru greidd um breytingar á stjórnarskránni. Þetta tel ég kannski einna brýnast að taka á varðandi lýðræðið, aðkomu þjóðarinnar að stjórnarskránni og breytingum hennar. Ég get hins vegar ekki tekið undir og er ekki sannfærður um mikilvægi þess að gera landið að einu kjördæmi. Ef út í það yrði farið yrði samtímis að tryggja lýðræði gagnvart hinu pólitíska starfi í landinu, tryggja opinn aðgang að framboðum. Ég óttast að ef keyrt yrði eins og við núverandi lagaumgjörð inn í eitt kjördæmi mundi það auka verulega á flokksræðið í landsstjórnmálunum. Þetta má svo sem allt skoða. Ég tel að sú kjördæmabreyting sem var gerð síðast hafi verið mjög vanhugsuð. Við höfum byggt á því að kjördæmin mynduðu eins konar starfseiningar eða félagslegar einingar en kjördæmabreytingin sem var gerð síðast tók ekkert mið af því að mínu mati. Það að skipta Reykjavík upp í tvö kjördæmi er dæmi um vitleysuna og líka það að mynda eitt stórt Norðvesturkjördæmi eins og við höfum nú sem er fjarri því að vera samgönguleg eða félagsleg eining. Ég tel að kjördæmabreytingin síðasta hafi frekar orðið til þess að veikja lýðræðislegan rétt almennings í landinu og möguleika á nánu samstarfi og tengslum milli þings og þjóðar, á milli þingmanna og kjósenda þeirra. Ekkert af þessu er þó óbreytanlegt og er sjálfsagt að þetta sé allt saman endurskoðað reglulega ef ástæða er til. Frú forseti. Ég kom hingað fyrst og fremst til að lýsa almennum stuðningi við þau sjónarmið að sett verði í gang nefnd allra þingflokka sem fari í gegnum þau atriði sem þarna eru nefnd og fleiri. Þó er ég ekki þar með að lýsa stuðningi við ýmislegt í greinargerðinni eða aðra þætti sem þar eru tíundaðir.

Frú forseti. Ég vil við lok þessarar umræðu þakka öllum hv. þm. sem hér hafa tekið til máls og með ýmiss konar hætti lýst stuðningi við tillöguna eða a.m.k. mörg meginatriði hennar. Ég vil sérstaklega þakka þeim hv. þm. Jóni Bjarnasyni, Guðjóni A. Kristjánssyni og Kristni H. Gunnarssyni sem ekki eru í Samfylkingunni fyrir þau sjónarmið sem þeir lögðu hérna fram. Sömuleiðis óska ég hv. þm. Kristrúnu Heimisdóttur til hamingju með ákaflega fína jómfrúrræðu sem varpaði gleggra ljósi á eitt tiltekið atriði þessarar tillögu en okkur öðrum hafði auðnast sem um það höfðum fjallað. Ég held að það merkilegasta sem hér hefur komið fram í umræðunni sé að það virðist almennur vilji til þess að þau atriði sem eru lögð fram í tillögu Samfylkingarinnar verði hluti af lýðræðislegri umræðu um endurbætur á stjórnarskránni. Spurningin er síðan: Með hvaða hætti er best að haga þeirri umræðu? Ég verð að viðurkenna að ég er dálítið skotinn í hugmyndinni sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lagði hér fram um þjóðfund. Ég er þeirrar skoðunar að því meiri samstaða sem næst um að koma þessari umræðu á sem breiðastan grundvöll, því betra. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson undirstrikaði þá skoðun sína að hann teldi að hvernig sem þessari siglingu yrði háttað ætti það að verða svo í framtíðinni að um hverja einstaka breytingu sem lögð væri til á stjórnarskránni þyrfti þjóðin sérstaklega að greiða atkvæði. Ég er sammála því. Mér finnst að það væri mjög til bóta að fara þá leið. Hv. þm. Jón Bjarnason ræddi þann möguleika að auðlindin „land“ yrði líka tekin upp í ákvæðið sem við leggjum til um sameign á auðlindum í þjóðareigu. Þetta er ákaflega athyglisvert. Í tillögunni er lagt til að þjóðlendur verði lýstar þjóðareign en það er mjög erfitt hygg ég lagalega að lýsa lönd þjóðareign. Miklar deilur hafa verið í landinu um það hver eigi tiltekið landsvæði eins og hv. þm. vita. Ég held að þetta þyrfti að skoða ákaflega vel áður en það yrði upp tekið. Hins vegar er þetta hugmynd sem sjálfsagt er að ræða í þessu ferli öllu saman. Ég fagna því sérstaklega að heyra þann hljómgrunn sem tillaga okkar um sameignarákvæðið virðist eiga. Ég reifaði það í flutningsræðu minni að a.m.k. Framsóknarflokkurinn hefur tekið á því máli með flokkslegum hætti og samþykkt stuðning við það viðhorf. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson vandaði föðurlega um við mig sem 1. flutningsmann þingsályktunartillögunnar þegar hann sagði að hann gæti ekki verið sammála mér og þeim sem tillöguna flytja, sagði að ríkisstjórnin hefði þó stigið ágæt skref varðandi þetta tiltekna ákvæði. Ég er eigi að síður þeirrar skoðunar að það brjóti í blað þegar ein ríkisstjórn lýsir því yfir í sameiginlegri starfslýsingu tveggja flokka að stefna beri að því að taka slíkt ákvæði upp í stjórnarskrá. Að sönnu var það með þeim hætti orðað að einungis átti við auðlindir í hafi. Það er samt sem áður mikilvægt. Ef hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson vill getur hann notað þetta sem svipuól til þess að reka ríkisstjórnina áfram í því efni. Hún hefur gefið fullt tilefni til þess. Ég tel að eins og umræðunni um stjórnarskrána hefur undið fram á síðustu missirum hafi orðið ein meginbreyting. Eftir að við samfylkingarfólk byrjuðum fyrst að reifa hér þjóðaratkvæði hefur það gerst að orðin er breið samstaða um það í samfélaginu að ákvæði um þjóðaratkvæði verði tekið upp. Ýmsir af helstu fjölmiðlum landsins hafa ítrekað skrifað til stuðnings því viðhorfi. Flokkar af ólíkum toga hafa lýst stuðningi við það og ýmiss konar fjöldasamtök eins og hlutar af verkalýðshreyfingunni hafa gert það líka. Þeir sem áður höfðu það á tilfinningunni að þeir væru eins og Jóhannes skírari í árdaga, rödd hrópandans í eyðimörkinni, eru með allt öðrum hætti að upplifa sinn eigin málflutning. Við finnum að hann á sér skýra samsvörun meðal þjóðarinnar. Ég er þeirrar skoðunar að hin mikla umræða um málskotsrétt forsetans og þær deilur sem stóðu um fjölmiðlalögin illræmdu sem hér voru samþykkt á vordögum og jafnharðan úr gildi numin þegar leið á sumarið hafi svipt hulu frá sjónum manna varðandi þetta. Ég held að sú atburðarás hafi leitt þetta mál inn í kastljósið og nánast helft þjóðarinnar varð að daglegum þátttakanda í umræðu um málið sem ég lít á sem eitt af burðarákvæðum stjórnarskrárinnar. Í framhaldinu var ákaflega auðvelt að feta sig áfram og tala og rökstyðja rétt þjóðarinnar til þess að taka sjálf ákvörðun um meginefni sem eru til ákvörðunar í samfélaginu. Hv. þm. Jón Bjarnason tók undir þetta og gat þess jafnframt að líka þyrfti að vera sérstakt ákvæði í stjórnarskránni sem heimilaði tilteknum hluta þingmanna að óska eftir eða krefjast þjóðaratkvæðis, þá væntanlega um lagafrumvarp líkt og menn hafa í Danmörku. Þá vil ég segja eftirfarandi: Ég tel að slíkt ákvæði mætti að ýmsu leyti leggja að jöfnu við málskotsrétt forseta. Ég er þeirrar skoðunar. Ég sé að hv. þm. er mér ósammála um þetta. Víst væri gaman að rökræða við hann síðar um það en þetta er eitt af því sem við þurfum að skoða ákaflega vel. Auðvitað er hugsanlegt að við höfum þetta þrennt til staðar áfram: málskotið, þennan rétt sem hv. þm. gerði að umræðuefni í ræðu sinni og síðan einn almennan farveg líka fyrir tiltekinn minni hluta þjóðarinnar til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu. Hvað sem því líður er ljóst að þetta er eitt af því sem tekur huga manna þegar verið er að ræða endurskoðun á stjórnarskránni. Ég vil túlka það svo að menn eru almennt að verða betur áskynja um nauðsyn þess að skapa umhverfi þar sem beint lýðræði er áhrifaríkara, og hreinlega gildari þáttur í þjóðlífinu en hingað til. Ég ætla ekki að fara út í mikla umræðu um það, frú forseti. Samfylkingin hefur hins vegar haft ákveðið frumkvæði á þessu sviði. Við höfum lagt hér fram nokkrar þingsályktunartillögur og jafnvel frumvörp sem varða beint lýðræði. Það er eftirtektarvert að Samfylkingin mótaði stefnu um íbúalýðræði fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar á flokksstjórnarfundi sem flokkurinn hélt á Akureyri. Í kjölfar þess hefur íbúalýðræði í vaxandi mæli verið tekið upp í sveitarfélögum sem öll eiga það sameiginlegt að Samfylkingin kemur með einhverjum hætti þar að stjórnun. Ég held þess vegna að það skipti máli að flokkar leggi sig í umræðu um þessi mál og taki ákvörðun. Mér finnst eins og að hér sé enginn ágreiningur um þennan þátt af þeim lýðræðisumbótum sem Samfylkingin hefur verið að reifa hér í dag og á umliðnum árum. Umbætur á lýðræði og bætt lýðræði, aukinn réttur borgaranna, vernd borgaranna, eru ákaflega snar þáttur af málefnastarfi og stefnu Samfylkingarinnar. Við hófum það mikla starf sem leiddi til þess að við höfum flutt hér á þriðja tug þingmála samanlagt, að ég hygg, sem einhvern veginn tengjast þessum þáttum. Það var áður en sú þunga atburðarás varð sem hér setti samfélagið allt á hvolf í tengslum við fjölmiðlalögin. Í kjölfar þeirrar atburðarásar hefur hulunni verið svipt af því hvernig ríkisstjórnarflokkarnir vanvirða lýðræðið með margvíslegum hætti og hve nauðsynlegt er fyrir okkur, sem unnum lýðræðinu, að standa vörðinn og standa fast gegn ásælni framkvæmdarvaldsins. Ég hef stundum kallað þetta ráðherraræði og líka kallað þetta rassvasalýðræði. Mér hefur fundist sem staðan á hinu háa Alþingi sé í vaxandi mæli þannig að þingflokkar stjórnarflokkanna séu í helgreipum ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórninni er ráðið af einum eða tveimur mönnum. Það einkenndi atburðarásina sem tengdist fjölmiðalögunum. Ég þori að fullyrða, frú forseti, að enginn stjórnarliði hafði ríka sannfæringu fyrir þeirri málafylgju sem forustumenn stjórnarflokkanna sýndu í því máli. Þeir tróðu málinu í gegn. Ég efa að þeim hefði tekist það fyrir tíu árum. En þróunin á þeim tíma sem ég hef setið á þingi og í tíð núverandi ríkisstjórnar, frá árinu 1995, hefur verið sú að hér eru menn farnir að valsa um eins og þeir eigi ríkisvaldið. Þeir virða ekki lengur skiptingu þess í mismunandi valdþætti. Það er nauðsynlegt að við alþingismenn stöndum vörð um þá skiptingu. Þessi tillaga er að stórum hluta innlegg í þá umræðu og er að stórum hluta varðstaða af okkar hálfu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnun embættis talsmanns neytenda. Auk mín flytja tillöguna háttvirtir þingmenn Samfylkingarinnar Jóhanna Sigurðardóttir, Mörður Árnason, Rannveig Guðmundsdóttir, Björgvin G. Sigurðsson, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðrún Ögmundsdóttir, Össur Skarphéðinsson. Tillagan hljóðar svo, frú forseti: „Alþingi ályktar að fela viðskiptaráðherra að setja á fót embætti talsmanns neytenda til þess að styrkja stöðu hins almenna neytanda á frjálsum markaði. Í því skyni verði undirbúnar nauðsynlegar lagabreytingar í samráði við Neytendasamtökin og verkalýðshreyfinguna. Embættið fari með framkvæmd laga sem lúta að óréttmætum viðskiptaháttum og neytendavernd, auk löggjafar um öryggi vöru og markaðsgæslu. Talsmanni neytenda verði frjálst að taka upp hvert það mál er varðar hagsmuni neytenda og sækja mál fyrir dómstólum ef þurfa þykir. Embættið hafi sjálfstæðan fjárhag og sinni erindrekstri fyrir íslenska neytendur. Viðskiptaráðherra leggi fram frumvarp þar að lútandi svo fljótt sem auðið er og eigi síðar en á haustþingi 2005.“ Í greinargerð með tillögunni segir m.a., frú forseti, að efling neytendaverndar og -réttar hafi hingað til ekki verið forgangsverkefni íslenskra stjórnvalda. Það sem þó hefur verið fest í lög á liðnum áratug má að miklum hluta rekja til aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Öflug neytendavernd er hins vegar ein af forsendum þess að markaðshagkerfið virki með eðlilegum hætti. Markaðsumhverfi neytenda á Íslandi hefur tekið miklum og hröðum breytingum síðastliðinn áratug. Alþjóðavæðing viðskiptalífsins hefur haft mikil áhrif markaðssamfélagið og stöðu neytenda innan þess. Vöruframleiðsla og verslun er nú skipulögð á heimsvísu og neytendur þurfa að bregðast við breyttum aðstæðum með öflugra starfi og samvinnu á alþjóðlegum vettvangi. Ný fyrirbrigði, eins og netverslun, sala erfðabreyttra matvæla, sameiginleg mynt í Evrópusambandinu og nýir alþjóðlegir viðskiptasamningar, svo að nokkur dæmi séu nefnd, kalla á frekari samvinnu neytenda þvert á landamæri. Góð neytendavernd getur að einhverju leyti komið í veg fyrir sóun samfélagslegra verðmæta og er til þess fallin að bæta lífskjör með því að auka samkeppnishæfni framleiðslu og verslunar. Hún tryggir stöðu neytenda gagnvart fyrirtækjum, með öðrum orðum samkeppnisstöðu neytenda á markaði, og kemur á betra jafnvægi á milli hagsmuna neytenda annars vegar og framleiðenda og auglýsenda hins vegar. Hún er einnig nauðsynlegt öryggistæki og forvörn í samfélagi sem vill lágmarka kostnaðinn sem það ber af slysum og tjónum vegna framleiðslugalla á vöru eða ófullnægjandi hönnunar. Frá gildistöku EES-samningsins hefur staða neytenda hér á landi styrkst en fram á síðasta áratug 20. aldar var lagasetning á sviði neytendamála fábreytt. Fyrstu lög um lausafjárkaup voru sett árið 1922 og almenn samningalög tóku gildi árið 1936. Að vísu má segja að hin fábreytta lagaflóra, a.m.k. á fyrri hluta síðustu aldar, hafi að nokkru leyti endurspeglað stjórn efnahagsmála, t.d. opinbera verðlagsstýringu og stöðu neytenda með tilliti til hennar. Ísland er eina norræna landið þar sem ekki er sérstakt embætti umboðsmanns eða talsmanns neytenda. Annars staðar á Norðurlöndum á lagasetning um neytendavernd sér um það bil þriggja áratuga sögu. Þar virðist vitund almennings og stjórnvalda um gildi neytendaverndar hafa verið vakin mun fyrr en hér á landi og er litið á hana sem samfélagslega þjónustu sem endurspeglast m.a. í sterkum ríkisstyrktum félagasamtökum og ríkisreknum stofnunum á sviði neytendamála, enda teljast Norðurlandaþjóðirnar í fremstu röð í þessu efni. Sem dæmi má nefna embætti umboðsmanns neytenda í Danmörku. Hann getur beitt ýmsum aðferðum við að koma erindi sínu til skila, t.d. almennri fræðslu, birtingu leiðbeininga og reglna um tilteknar markaðsfærslur, almennum tilmælum sem gert er ráð fyrir að menn fylgi möglunarlaust, eða lögsókn ef þörf krefur. Fleiri góðar fyrirmyndir um starf talsmanns neytenda er að finna í nágrannalöndum og hægur leikur að velja leið sem hentar íslensku samfélagi vel og tekur jafnframt mið af því sem best gerist. Í júní árið 1999 skilaði starfshópur á vegum viðskiptaráðuneytisins áliti til ráðherra er bar yfirskriftina „Stefnumörkun í málefnum neytenda“. Í álitinu gerir starfshópurinn tilraun til þess að forgangsraða málefnum sem snúa að neytendavernd. Í því má finna margar ábendingar um atriði sem betur mættu fara í íslenskri neytendavernd. Þar er að finna margar ábendingar um margt sem mætti betur fara í íslenskum neytendarétti og tillögur t.d. um að komið verði á fót upplýsinga- og leiðbeiningaþjónustu til neytenda. Það er ástæða til þess að benda á að í þessu fimm ára gamla áliti er lögð áhersla á það við ráðherra viðskipta að neytendavernd verði skipað með sama hætti og um ræðir í nágrannalöndum og í samræmi við markmið um neytendavernd á hinu Evrópska efnahagssvæði. Það er kannski óþarfi að taka það fram en frekar lítið hefur verið gert með þetta álit þótt reyndar hafi borist fréttir af vinnu að nýrri lagasetningu eða nýjum frumvörpum í viðskiptaráðuneytinu. Eins og fyrr segir heyra neytendamál undir iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið og undirstofnun þess, Samkeppnisstofnun, sem samkvæmt orðanna hljóðan er yfirvald í samkeppnismálum og eftirlitsaðili. Frjáls félagasamtök, svo sem Neytendasamtökin, Kvenfélagasambandið sem rekur Leiðbeiningastöð heimilanna og verkalýðshreyfingin hafa einnig mikilvægu þjónustuhlutverki að gegna og standa vörð um réttindi neytenda þótt með ólíkum hætti sé. Starf Samkeppnisstofnunar felst m.a. í að hafa eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum, röngum og villandi auglýsingum, verðkönnunum og miðlun upplýsinga til neytenda, auk þess að setja reglur um verðmerkingar. Auk samkeppnislaganna hefur Samkeppnisstofnun eftirlit með framkvæmd laga um neytendalán, alferðir, húsgöngu- og fjarsölusamninga og lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu. Stofnunin gegnir víðtækara hlutverki í neytendamálum en sambærilegar stofnanir gera í nágrannalöndunum. Meðal þess sem fjallað er um í áliti starfshópsins frá 1999 er sú staðreynd að neytendamáladeild Samkeppnisstofnunar hafi aldrei verið sérgreind frá öðru starfi stofnunarinnar. Svo segir í áliti starfshópsins á bls. 9, með leyfi forseta: „Rökin sem mæla gegn núverandi skipulagi eru m.a. þau, að Samkeppnisstofnun hefur það hlutverk að fylgjast með markaðinum og vera hlutlægur úrskurðaraðili ef svo ber undir, sem leggur dóm á hvort eðlilegum leikreglum sé fylgt á markaði. Eðli máls samkvæmt getur Samkeppnisstofnun því ekki tekið afstöðu til hagsmunagæslu fyrir einn aðila markaðarins gegn öðrum.“ Flutningsmenn þessarar tillögu taka undir rökin sem færð eru í áliti starfshópsins frá 1999 og í nýrri skýrslu um íslenskt viðskiptaumhverfi, sem kom út í september í haust, um að neytendahluti starfsemi Samkeppnisstofnunar verði færður frá henni og leggja til að hann heyri undir nýtt embætti talsmanns neytenda. Verkefni talsmanns neytenda verði m.a. að veita fyrirtækjum nauðsynlegt aðhald gegn óheftri markaðsfærslu, hafa eftirlit með að lögum og reglum um neytendavernd sé fylgt, upplýsa neytendur um réttindi sín á markaði, tala máli neytenda og gæta hagsmuna þeirra í hvívetna, samkvæmt orðanna hljóðan. Hér er lagt til að talsmaður neytenda starfi ekki hjá Samkeppnisstofnun eða lúti forstjóra hennar. Embætti talsmanns þarf að vera sjálfstætt, vinna sjálfstætt og vera fjárhagslega sjálfstætt. Það útilokar þó ekki að það starfi undir sama þaki og skyldar stofnanir ellegar frjáls félagasamtök. Vissulega væri nokkur nýbreytni í slíkri ráðstöfun. Til dæmis má hugsa sér að hægt væri að vista embættið við hlið Neytendasamtakanna og samnýta aðstöðu með þeim hætti. Slíkt fyrirkomulag gæti einnig styrkt og auðveldað aðgang hins almenna borgara að þjónustu þeirra. Það verður að teljast til hægðarauka fyrir hinn almenna neytanda, auk þess sem vænta má að starfsemi talsmanns neytenda verði sýnilegri fyrir vikið. Flutningsmenn telja mikilvægt að kanna allar leiðir í þessu efni með opnum hug. Mestu máli skiptir að fara vel með almannafé. Frú forseti. Það er löngu tímabært að stjórnvöld taki neytendamál fastari tökum en hingað til hefur verið gert. Stofnun embættis talsmanns neytenda er skref í þá átt en jafnframt er brýnt að mótuð verði heildstæð stefna í málefnum neytenda, um réttindi þeirra og neytendavernd almennt. Vel heppnuð stefnumótun, sem leggur umhverfisvernd og gott viðskiptasiðferði til grundvallar, kemur samfélaginu öllu til góða og er nauðsynleg til þess að veita viðskiptalífinu aðhald, stuðla að bættu atvinnulífi og meiri samkeppni á milli fyrirtækja. Öflug neytendavernd er forsenda þess að neytendur geti nýtt sér kosti hins frjálsa markaðshagkerfis. Ég legg að lokum til, frú forseti, að þessari þingsályktunartillögu verði að lokinni fyrri umræðu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 7. þm. Suðvest. fyrir frumkvæði hennar í að koma þessu máli til þingsins. Við fjöllum hér um mjög mikilvægt mál fyrir neytendur. Öflug neytendavernd er grundvallaratriði hjá þeim sem búa við markaðsskipulag, eigi það að virka til hagsbóta fyrir neytendur. Það vantar verulega upp á að löggjöf okkar í neytendamálum sé virk og traust til hagsbóta fyrir neytendur. Þar erum við nokkuð aftar en aðrar þjóðir sem við berum okkur saman við. Þar má m.a. nefna aðrar Norðurlandaþjóðir sem fyrir löngu hafa komið á fót talsmanni eða umboðsmanni eins og hér er lagt til. Við þekkjum það í þjóðfélagi okkar þar sem fólk býr við hvað hæstan framfærslukostnað miðað við þær þjóðir sem við berum okkur saman við, við þekkjum frá umliðnum árum það samsæri sem viðhaft hefur verið í atvinnulífinu gegn neytendum. Þar er hægt að nefna tryggingafélögin sem hlunnfóru neytendur um marga tugi milljarða króna og þurftu ekki að sæta neinni refsingu fyrir og við þekkjum grænmetisgeirann þar sem neytendur bjuggu við þau vinnubrögð á þeim vettvangi að þar var stundað samráð til þess að geta haldið uppi háu verðlagi. Svo er náttúrlega nýjasti skandallinn, samsæri gegn neytendum sem olíufélögin hafa stundað í heilan áratug sem kostað hefur þjóðfélagið um 40 milljarða kr. Þetta er það umhverfi sem við búum í og við vitum að sú leið sem er líkleg til að tryggja að svona gerist ekki er að við búum við öfluga neytendavernd. Stór liður í því er að stofna embætti talsmanns neytenda. Eftir að ákveðið hafði verið að leggja fram þessa tillögu til þingsályktunar um stofnun embættis talsmanns neytenda bárust spurnir af því að viðskiptaráðherra væri með slíkt mál í smíðum. Það er ekki komið inn í þingið en var kynnt efnahags- og viðskiptanefnd í morgun. Það frumvarp sem við fórum lauslega yfir segir mér að margt þarf að laga í frumvarpinu ef það á að gagnast neytendum eins og ætlanin er. Í því máli sem við fjöllum um hér er einmitt lögð áhersla á tvö grundvallaratriði sem ekki er að finna í frumvarpi viðskiptaráðherra, þ.e. að embætti talsmanns eða umboðsmanns neytenda vinni sjálfstætt og sé fjárhagslega sjálfstætt og að embættið eða neytendavernd verði skipuð með sama hætti og um ræðir í nágrannalöndunum í samræmi við markmið um neytendavernd á hinu Evrópska efnahagssvæði. Eins og málið er úr garði gert af hálfu viðskiptaráðherra er langt í frá að það standist. Þess vegna á þessi tillaga fullan rétt á sér. Við gerum auðvitað kröfu um að hún fái þinglega meðferð og verði höfð til hliðsjónar þegar gengið verður frá fullbúnu frumvarpi um stöðu talsmanns neytenda. Nú má um það deila hvort embættið eigi að heita „talsmaður neytenda“ eða „umboðsmaður neytenda“. Margt mælir með því að skoða beri að embættið heiti „umboðsmaður neytenda“ eða „stofnun embættis umboðsmanns neytenda“ þannig að ekki verði það skör lægra en t.d. embætti umboðsmanns barna sem hefur gert mjög marga góða hluti á þeim árum sem það hefur starfað. Í því frumvarpi sem viðskiptaráðherra mun leggja fyrir þingið fer því fjarri að talsmaður neytenda hafi sama sess og t.d. umboðsmaður barna. Samt hefur verið litið svo á að illa hafi verið búið að umboðsmanni barna, fámennt starfslið og ótal verkefni sem þar er að sinna, en í frumvarpinu hjá hæstv. viðskiptaráðherra um Neytendastofu og talsmann neytenda er gert ráð fyrir að talsmaður neytenda verði staðsettur í nýrri stofnun sem á að heita Neytendastofnun og á að taka við af Löggildingarstofunni. Þar er verið að hræra saman ýmsum ólíkum verkefnum sem Löggildingarstofa hefur haft. Því þarf að gjörbreyta og taka út ýmis verkefni og skilgreina betur til þess að þetta verði sú stofnun neytenda og talsmaður neytenda sem nauðsynlegt er. Þarna er t.d. gert ráð fyrir að Neytendastofa fari með rafmagnsöryggismál, eins og kveðið er á um í lögum um öryggi raforkuvirkja, neysluveitna og raflagna. Jafnframt er rætt um það í frumvarpinu að lög um jöfnun á flutningskostnaði olíuvara falli þarna undir og fleira sem ég sé ekki að geti átt heima þarna með eðlilegum hætti. Síðan er einungis gert ráð fyrir í frumvarpi ráðherra að þau sex stöðugildi sem nú eru á neytendasviði Samkeppnisstofnunar verði flutt yfir í Neytendastofu og ekki verði um viðbótarstarfsfólk að ræða nema þennan eina talsmann neytenda. Hann þarf að sækja til Neytendastofunnar sjálfrar um starfslið og undir því er komið að hann geti sinnt eðlilega sínu verki. Hann mun ekki hafa sambærileg verk á sinni könnu eins og t.d. er hjá umboðsmönnum neytenda annars staðar á Norðurlöndunum. Hann mun ekki vinna að stefnumótun eða rannsóknum sem er þó mjög nauðsynlegt að umboðsmaður geri og hann hefur ekki á sérstöku starfsliði að skipa. Stefnumótun á þessu sviði verður á hendi sérstaks forstjóra Neytendastofu og Neytendastofunnar sjálfrar en ekki hjá talsmanni neytenda. Ég hef því dálitla ástæðu til að drepa á þetta hér um leið og við ræðum þetta mikilvæga mál sem er flutt undir forustu hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur. Ég vona að sú nefnd sem fær bæði þessi mál til meðferðar, tillöguna sem við ræðum hér og síðan það frumvarp til laga sem viðskiptaráðherra flytur um Neytendastofu og talsmann neytenda, beri gæfu til þess að gjörbreyta frumvarpi viðskiptaráðherra þar sem tekið verður tillit til þeirra sjónarmiða sem fram koma í þessari tillögu um stofnun embættismanns, talsmanns neytenda. Ég gagnrýni það harðlega að hæstv. viðskiptaráðherra skuli ekki við undirbúning þessa máls um Neytendastofu og talsmann neytenda hafa haft betra og nánara samstarf við Neytendasamtökin og verkalýðshreyfinguna en raun ber vitni. Þeir aðilar búa yfir margvíslegri þekkingu í þessum málum. Mikilvægast er þó að við getum lent þessu máli hér á þingi þegar það verður fullbúið og hefur fengið meðferð í þingnefnd þannig að sómi sé að fyrir okkur. Nógu lengi hefur verið beðið eftir því að fá hér umboðsmann eða talsmann neytenda sem tryggi betur hag neytenda og stuðli að bættri neytendavernd.

Frú forseti. Ég tel að markmið þessarar tillögu sé mjög gott, þ.e. að efla hag neytenda. Ég get heils hugar tekið undir að ekki er vanþörf á því nú, dæmin sanna það. Við höfum olíumálið þar sem verið er að hafa af neytendum, öllum sem hafa bílpróf, ótrúlegar upphæðir. Þegar saman safnast eru það milljarðar króna sem olíufélögin hafa rakað til sín. Aftur á móti er ég ekki jafnsannfærður um að rétt sé að stofna enn eina örstofnunina. Það kom fram hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að embætti talsmanns neytenda ætti ekki að vera skör lægra en embætti umboðsmanns barna. Ég tek undir það. Það embætti kostar samt um 25 millj. kr. Ég tel að ef við ætluðum að verja frekar hag neytenda yrði fjármununum betur varið með því að efla Samkeppnisstofnun. Hún hefur um 180 millj. til ráðstöfunar. Mér finnst eins og staðan er nú að menn ættu að horfa til þess að efla Samkeppnisstofnun því að mál eru árum saman að velkjast innan stofnunarinnar. Það er full þörf á því að efla hana. Ef við ætlum að ná fram markmiðum tillögunnar tel ég bestu leiðina vera að veita fjármuni í Samkeppnisstofnun og síðan að skoða hvaða leiðir eru til að efla Neytendasamtökin í stað þess að fara í enn eina örstofnunina. Eins og áður segir höfum við málið með samráð tryggingafélaganna - ég man ekki hvað það tók mörg ár, var það fjögur ár að velkjast í rannsókn hjá Samkeppnisstofnun, eða var það lengur? Síðan eru það heildarsamtök þeirra sem veita internetþjónustu í samkeppni við ríkisrekið fyrirtæki og það tekur á annað ár að fá einhvern botn í kvörtun. Þá er hægt að áfrýja málinu til áfrýjunarnefndar. Sú málsmeðferð hvað varðar viðskiptaumhverfið er algjörlega óviðunandi og full þörf á að endurskoða og skoða með opnum hug hvaða leiðir eru færar til að ná fram markmiðunum. Ég er ekki að draga úr því að það þarf greinilega, hvert málið rekur hér annað. Við þurfum að skoða hvernig við getum náð fram því markmiði að bæta hag neytenda. Að því leyti get ég tekið undir markmið frumvarpsins þótt ég hafi vissar efasemdir um sjálfa leiðina, að stofna enn eina stofnunina. Þar sem gallar eru á því að fara þá leið að setja málaflokkinn með auknum þunga inn í Samkeppnisstofnun kemur fram í greinargerðinni að Samkeppnisstofnun geti ekki tekið afstöðu til hagsmunagæslu fyrir einn aðila markaðarins gegn öðrum. Það má vel taka undir það en er þá ekki önnur leið að skoða það einfaldlega að efla Neytendasamtökin? Ég tel að það væri fín leið.

Forseti. Ég hef mikla samúð með sjónarmiðum síðasta hv. ræðumanns, Sigurjóns Þórðarsonar, og er ekki hrifinn af því að fjölga ríkisstofnunum, litlum eða stórum. Hins vegar er þessi málaflokkur auðvitað fyrir hendi í ríkisstofnunum eða hjá starfsmönnum ríkisins, annars vegar í neytendamáladeild Samkeppnisstofnunar og hins vegar í viðskiptaráðuneytinu. Við höfum - mér liggur við að segja í áratugi og ég held að það sé rétt - í áratugi kvartað yfir því að þeim starfsmönnum sem þarna er um að ræða hafi ekki verið gefið svigrúm til þess að gera nægilega vel á þessu sviði, og hreinlega yfir því að í nútímasamfélagi af því tagi sem hér er upp komið þarf einfaldlega meira fé, fleiri starfsmenn til að sinna þessum málaflokki. Það er auðvelt og einfalt eins og hv. 1. flutningsmaður gerir í greinargerð sinni eða þeirri greinargerð sem hún hefur haft yfirstjórn með að semja að vísa einfaldlega til Norðurlanda, til norrænu ríkjanna, þeirra sem við þekkjum best hér á Íslandi. Þegar yfir þau er flogið sér maður að þar er alls staðar um að ræða slíka umboðsmenn neytenda eða talsmenn af einhverju tagi í tengslum við einhvers konar ríkisstofnanir sem víða eru þó fámennar miðað við fólksfjöldatölur þar og einkar skilvirkar. Ég held að því megi koma fyrir hér. Ég tek mjög undir það líka með síðasta hv. ræðumanni að brýn þörf er á því að efla Neytendasamtökin. Neytendasamtökin eru hins vegar frjáls félagasamtök sem ekki geta tekið að sér það verkefni sem umboðsmönnum eða talsmönnum neytenda er falið þar sem þeir eru til. Það er eðlismunur á starfi slíkra frjálsra félagasamtaka og því starfi sem umboðsmaður neytenda eða talsmaður sinnir, og sinnir í þeim krafti að hann er fulltrúi ríkisvaldsins með nokkrum hætti þó að hann sé ekki og eigi aldrei að vera fulltrúi ráðherra eða ríkisstjórnar. Það er t.d. eitt sem þarf að gera við það að koma neytendamálum betur fyrir hér á Íslandi, það að athuga með hvaða hætti menn ætla að hafa framtíðarskipulag á því sem nú heitir kvörtunar- og leiðbeiningarþjónusta Neytendasamtakanna. Þau ein sjá um hana en njóta að vísu að hluta til fjárveitingar frá Alþingi, í gegnum viðskiptaráðuneytið, en sú þjónusta er í heild sinni kostuð af ríkisvaldinu í hinum norrænu ríkjunum og þykir engum það tiltökumál. Í greinargerðinni er einmitt fjallað um það að umboðsmaður eða talsmaður neytenda geti sem hægast starfað í tengslum við frjáls félagasamtök af því tagi sem við þekkjum í Neytendasamtökunum okkar og slíkt samstarf gæti orðið, held ég, árangursríkt og áhugavert vegna þess að Neytendasamtökin hafa frá upphafi þrýst á um að hagsmuna neytenda sé gætt og hafa verið í fararbroddi við að kynna fyrir þjóðinni þau sjónarmið sem þá þóttu nýstárleg. Sumum þóttu þau afkáraleg. En þau hafa nú valdið því að það er að takast pólitísk samstaða um að stofna til þess embættis sem þessi tillaga gerir ráð fyrir. Að minnsta kosti er á leiðinni - það upplýsti hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir þeim sem ekki vissu það fyrir - frumvarp frá viðskiptaráðherra sem heitir svipuðu nafni um talsmann neytenda. Það var nú erindið í ræðustólinn að ég vildi segja, án þess að ætla að fara að tala um annað þingmál en það sem liggur fyrir, að einkum þrennt skiptir máli um það hvort vel tekst til í þessu efni eða ekki. Ég nota orðið talsmaður vegna þess að það er notað bæði í tillögu okkar Þórunnar Sveinbjarnardóttur og fleiri samfylkingarmanna og í frumvarpi ráðherrans. Ég held að það fyrsta sé það að talsmaðurinn njóti fulls sjálfstæðis. Hann verður að njóta fulls sjálfstæðis og hann verður að hafa burði til að koma fram sem sá fulltrúi neytenda sem hann á að vera. Það þýðir að það verður að vera skýrt hvaða valdsvið hann á að hafa og hvert erindi hans er. Í tillögunni er það orðað svo, með leyfi forseta: „Talsmanni neytenda verði frjálst að taka upp hvert það mál er varðar hagsmuni neytenda og sækja mál fyrir dómstólum ef þurfa þykir.“ Í norrænu ríkjunum á einmitt umboðsmaður neytenda að geta höfðað mál. Hann á að geta gert tillögur um breytingar á lögum og hann á að geta með sínum hætti stuðlað að setningu reglna um nánari umferðarreglur á markaðnum og sums staðar tíðkast það að honum er gert að segja almennt álit sitt á ákveðnum hlutum. Þá er það þannig að menn taka mark á því áliti vegna þess að embættið hefur unnið sér virðingu og yfirleitt þarf ekki meira um það að fjalla og ekki um þau sár að búa frekar. Þetta skiptir verulegu máli og þar með skiptir máli að hæfi hans sé vel skilgreint. Það er svo með ákveðnum hætti hér í tillögunni. En á það vantar í því þingmáli sem ég ætlaði ekki að ræða mikið eða a.m.k. því sem ég hef séð af því. Þar eru sem sé engar hæfiskröfur í raun og veru, ekki einu sinni lögmannskröfur að ég hygg. En á Norðurlöndum er gert ráð fyrir dómarahæfi í þessu starfi. Í öðru lagi verður, eins og stendur í tillögunni, embættið að hafa sjálfstæðan fjárhag. Fjárveitingar til þess verða að vera alveg skýrar og það á ekki að þurfa að sækja undir aðra en fjárveitingavaldið sjálft um peningana, með milligöngu ráðuneytis auðvitað eins og þurfa þykir. Það má ekki vera þannig og það er vís dauði að talsmaðurinn sé settur sem skrifstofumaður í einhverja aðra stofnun og forstöðumanni þeirrar stofnunar sé gert að biðja um fjármagn fyrir talsmanninn og síðan að úthluta því til hans eins og annarra skrifstofumanna sinna. Í þriðja lagi verður talsmaðurinn að hafa full ráð yfir sínu starfsliði. Hann verður að geta annast stefnumótun og hann verður að hafa verkstjórn í sínum höndum með þeim starfsmönnum sem undir hann heyra og það má ekki vera þannig að hann þurfi að leita leyfis einhvers annars, einhvers forstöðumanns yfir einhverju sem kemur honum ekki við, til þess að nýta það starfslið eða skipa því fyrir. Ég held að þetta sé sá þrefaldi grundvöllur sem talsmaður neytenda eða umboðsmaður verður að standa á til þess að vera ekki bara einhver brandari. Þessa er gætt í þessari þingsályktunartillögu og ég vona að svo verði líka í því þingmáli sem að lokum verður hér samþykkt sem ný lög um talsmann eða umboðsmann neytenda, vonandi í vetur.

Frú forseti. Það hefur verið sagt, og mikið er til í því, að markaður sé aðeins frjáls ef neytendur knýja hann áfram. Það er vafalaust umhugsunarefni fyrir okkur öll á Íslandi, sérstaklega nú á þessum síðustu og verstu tímum, hversu margir markaðir á Íslandi eru sannarlega ekki knúnir áfram af neytendum. Því er mikið fagnaðarefni að það skuli vera komið í slíkt hámæli í opinberri umræðu að nú hilli undir það að til verði einhvers konar stofnun eða talsmaður neytenda á Íslandi. Ég vil sérstaklega taka undir það sem hv. þm. Mörður Árnason sagði áðan um hæfnisskilyrði þess einstaklings sem tæki að sér slíkt embætti. Það skiptir meginmáli. Það er ómetanlegt og forsenda trúverðugleika embættisins að viðkomandi aðili búi við það sem hv. þm. Mörður Árnason lýsti. Nauðsynlegt er að gera greinarmun á því hvað samkeppniseftirlit annars vegar er og neytendarannsóknir hins vegar. Samkeppniseftirlit og starfsemi Samkeppnisstofnunar kom til á Íslandi upp úr því að við gengum í Evrópska efnahagssvæðið. Hún er að verða tíu ára gömul og var stofnuð upp úr Verðlagsstofnun. Fyrir einhvers konar sögulegt slys færðist alls kyns aukastarfsemi undir Samkeppnisstofnun, þar á meðal hlutir sem ættu að heita neytendarannsóknir en ekki verið sinnt sem skyldi. Neytendarannsóknir hafa hins vegar raunverulega ekki verið til á Íslandi í þeim mæli sem nauðsynlegt er í því evrópska nútímamarkaðssamfélagi sem Ísland er sem betur fer orðið. Samkeppniseftirlit á fyrst og fremst að varða eftirlit og eftirfylgni með hegðun fyrirtækja á markaði. Neytendarannsóknir eiga að ganga út á það að skoða hvers konar vöru, hvers konar þjónustu og hvers konar verk einstaklingar, neytendur á markaði, fá í hendur þegar þeir greiða fyrirtækjum sem bjóða til sölu vöru sína, þjónustu eða verk. Þetta snýst um það hvers konar efndir séu á bak við þau loforð, hvað felist í því sem neytendurnir fá afhent. Þetta eru allt annars konar viðfangsefni en þau sem Samkeppnisstofnun hingað til hefur að mestu leyti verið að fást við. Þetta viðfangsefni hefur verið algjörlega vanrækt á Íslandi og á þessu er satt að segja talsvert lítil þekking hérlendis. Það sem skiptir kannski hvað mestu máli nú, ef út í það verður haldið að koma á fót slíku embætti hér á Íslandi, er að til þess verði varið nægum fjármunum til þess að viðkomandi starfsemi njóti trúverðugleika bæði hjá almenningi og ekki síður hjá fyrirtækjunum í landinu. Neytendarannsóknir eru flókin og oft kostnaðarsöm starfsemi. Það þarf að greina tiltekna vöru, tiltekin matvæli frá matvælafyrirtækjum eða flókna tæknivöru sem flutt er inn til landsins. Þetta eru kostnaðarsamar aðgerðir. Þetta krefst þekkingar og krefst þess að það sé gert á réttan hátt. Til þess að ekki verði betur heima setið en af stað farið verður að leggja nægilega fjármuni og nægilega mikið afl í þetta til að íslensk fyrirtæki taki mark á þessu og til að íslensk fyrirtæki njóti þess sem þarna er á ferðinni og þetta verði sannanlega til þess fallið að styrkja vöruframboð og þá þjónustu sem íslenskum neytendum er boðin.

Frú forseti. Mig langar til að nota tækifærið og þakka þátttökuna í þessari umræðu um þingsályktunartillögu um stofnun embættis talsmanns neytenda. Eins og hv. þingmenn hafa komið inn á í sínum ræðum eru verkefnin ærin og brýn í þessum efnum. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir rifjaði hér upp með okkur samsærin, sem hún svo kallaði, gegn neytendum, tryggingafélaganna, grænmetissalanna, olíufélaganna nú hið síðasta. Allt heitir þetta einu nafni ólöglegt samráð. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson taldi markmið málsins vera gott en hann var ekki sannfærður um að setja ætti á fót nýja stofnun. Vissulega eru það veigamikil rök hvort setja eigi á fót enn eina ríkisstofnunina. En mér segir svo hugur um að hér sé ekki um neina venjulega stofnun að ræða heldur þjónustuembætti við neytendur í landinu og því megi náttúrlega útfæra starfsemi þessa embættis með nýstárlegum hætti eins og ég kom inn á í ræðu minni hér fyrr. Ég er sammála hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni að svo sannarlega ber bæði að efla starf Neytendasamtakanna og einnig Samkeppnisstofnunar. Um það hafa þingmenn Samfylkingarinnar flutt margar ræður við ýmis tilefni á hinu háa Alþingi og á það skal minnt vegna Neytendasamtakanna að það gerist hvergi á Norðurlöndunum nema á Íslandi að meiri hluti þess fjár sem er notaður til reksturs Neytendasamtakanna komi frá félagsmönnum en ekki ríkinu. Því er einmitt öfugt farið á Norðurlöndunum þar sem ríkisstyrkt félagasamtök eru stór og öflug og það þykir eðlilegt og í raun hlutverk ríkisins að halda úti og styðja við frjáls félagasamtök með þessum hætti. Auk þess, eins og oft hefur verið rætt á hinu háa Alþingi, ber auðvitað að efla Samkeppnisstofnun til muna, þ.e. markaðssvið hennar. Þar hafa starfsmenn búið við fjársvelti sem hefur valdið því að það hefur tekið mánuði og ár að ljúka verkefnum sem hefðu þurft að taka skemmri tíma. Frú forseti. Hlutverk ríkisvaldsins er nefnilega að stuðla að ákveðnu jafnvægi á hinum frjálsa markaði. Staða fyrirtækjanna, seljendanna og auglýsendanna, er eins og málum er háttað í dag einfaldlega miklu sterkari en staða neytendanna. Hlutverk ríkisvaldsins er að stuðla að betra jafnvægi þannig að hinn frjálsi markaður sé, eins og hv. þm. Kristrún Heimisdóttir orðaði það, knúinn áfram af neytendunum en ekki fyrirtækjunum. Aðeins þannig virkar hið frjálsa markaðshagkerfi eins og við viljum að það virki best, þ.e. með sterkum fyrirtækjum og sterkum neytendum. Eins og staðan er í dag á Íslandi er ójafnvægið þarna á milli óþolandi og þannig að við verðum að gera gangskör að því að bæta ástandið. Frú forseti. Að lokum vil ég einnig taka undir orð hv. þm. Marðar Árnasonar um hinar þrjár forsendur þess að embætti talsmanns neytenda sé - ég vil leyfa mér að orða það þannig - þess virði að setja það á fót, þ.e. að það hafi fullt sjálfstæði, skýrt valdsvið og að embættismaðurinn, talsmaðurinn, hafi vel skilgreint hæfi og hæfni til starfans, hafi sjálfstæðan fjárhag og hafi full ráð yfir sínu starfsliði. Ég kom ekki inn á það í framsöguræðu minni en það er rétt að samkvæmt þeim hugmyndum sem kynntar hafa verið frá viðskiptaráðuneytinu þá væri sá talsmaður sem lagt er til að taki til starfa samkvæmt hugmyndum hæstv. viðskiptaráðherra í raun bara venjulegur starfsmaður í ríkisstofnun sem heitir Neytendastofa. Það held ég að hún eigi að heita. En það er ekki það sem við í Samfylkingunni erum að tala um. Við viljum sjálfstæðan öflugan talsmann neytenda sem hefur fullt umboð til þess að leiðbeina, lögsækja ef þörf krefur, og vera í því hlutverki á hinum frjálsa markaði að hafa tækin og forsendurnar til þess að tala máli neytenda á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég flyt hérna öðru sinni þingsályktunartillögu okkar í Samfylkingunni um eflingu starfsnáms og styttri námsbrauta, nú í töluvert breyttri mynd frá því í fyrra eftir að málið hefur hlotið umræður í menntamálanefnd þar sem við þingmenn Samfylkingar lögðum ríka áherslu á að hér væri um þverpólitískt mál að ræða sem væri mjög brýnt að afgreiða frá Alþingi en svæfa ekki þyrnirósarsvefni inni í nefnd einn ganginn enn eins og gerist allt of oft með mörg góð mál á hinu háa Alþingi. Þá taldi ég mig hafa nokkurt vilyrði fyrir því frá forustumönnum stjórnarflokkanna í menntamálanefnd að málið, fram komið öðru sinni, yrði litið mjög jákvæðum augum í nefndinni og ef allt færi eins og best á horfði yrði það afgreitt út úr henni og til 2. umr. Við fengum fjölda ágætra umsagna um málið sem að sjálfsögðu voru notaðar til að efla það og styrkja til hins ýtrasta. Þetta er mjög mikilvægt mál, það er mjög brýnt að efla iðnnám í landinu. Að mörgu leyti er iðnnámið öflugt og stendur nokkuð styrkum fótum í iðnskólunum sjálfum en innan fjölbrautaskólanna hefur hallað verulega undan fæti bæði vegna fjárskorts og þess hvernig reiknilíkanið skammtar fé til framhaldsskólanna sem hafa lagt flestar verknámsgreinar af á kennsluskrám. Verknámið er því ekki nema að litlu leyti kennt í svokölluðum fjölbrautaskólunum og hefur færst að verulegu leyti í stóru iðnskólana og verknámsskólana á höfuðborgarsvæðinu með nokkrum undantekningum, t.d. mjög öflugum verknámsskólum á Akureyri og í Fjarðabyggð. Mjög brýnt er að skjóta miklu styrkari stoðum undir verknámið og iðnnámið en hefur verið gert og því leggjum við til með þessari tillögu að Alþingi álykti að fela starfshópi skipuðum fulltrúum þingflokkanna, Samiðnar, Samtaka iðnaðarins, Félags framhaldsskólanema, Félags framhaldsskólakennara, Iðnnemasambandsins, Alþýðusambands Íslands, Samtaka atvinnulífsins, Verslunarráðs Íslands og fulltrúa skólastjóra verknámsskólanna, að vinna tillögur um átak til að efla starfsnám og styttri námsbrautir og stofnun styttri námsbrauta, með það að markmiði að efla starfsnámið verulega, draga úr brottfalli, eyða úreltri aðgreiningu milli bóknáms og verknáms, endurskoða samsetningu náms í grunnskólum með sérstöku tilliti til verknáms. Það er einn af mikilvægustu þáttunum í þessu. Um helgina var ég á þingi Iðnnemasambandsins og ávarpaði þingið á laugardaginn ásamt hæstv. menntamálaráðherra og Inga Boga Bogasyni frá Samtökum iðnaðarins. Þar spunnust mjög uppbyggilegar og skemmtilegar umræður um stöðu iðnnáms og það var sem ferskur andblær fyrir mig að mæta þarna á iðnnemaþingið og ræða málið beint og milliliðalaust við þá sem í eldlínunni standa en þetta var mjög hressilegt og kraftmikið þing þar sem tekið var á mörgum málum. Það sem upp úr stóð, eins og ég nefndi áðan, var að mjög eftirsóttar verknámsgreinar eins og t.d. hárgreiðsla og allt sem tengist háriðnum hefur færst nánast algjörlega á höfuðborgarsvæðið og er t.d. ekki kennt á Akureyri, en er reyndar kennt fyrir austan, í Neskaupstað. Þetta er dæmi um hvernig allt er að færast hingað en þeim greinum sem nemendur úti á landi geta valið fækkar. Annað í sambandi við kynninguna á iðnnáminu sem mörgum iðnnemum liggur þungt á hjarta er hið nöturlega viðhorf sem allt of margir hafa til verknámsins. Ekki er neinu einu þar um að kenna heldur er þetta andrúmsloft og viðhorf í garð verknámsins sem skapaðist fyrir árum og áratugum síðan þegar litið var svo á að verknámið væri einhvern veginn annars flokks, væri ekki jafnmerkilegt og bóknámið. Þarna væri um að ræða einhvers konar tossabekk fyrir þá sem einhverra hluta vegna væri ekki fært að ganga bóknámsveginn. Um þetta spunnust mjög fjörugar umræður manna í millum á iðnnemaþinginu og við fórum að ræða um leiðir til að breyta viðhorfinu og sérstaklega hjá nemendunum sjálfum. Að mínu mati er langbesta leiðin til að gera það í gegnum grunnskólann, að leggja af þessa hefðbundnu kennslu á smíðum og saumaskap sem viðgengist hefur áratugum saman í grunnskólanum og taka þess í stað upp nokkurra vikna námskeið í hverri grein fyrir sig, mánaðarnámskeið í málmiðnum, mánuð í þessu, mánuð í hinu, og kynna þannig fyrir börnum og unglingum mismunandi og ólíkar verknámsgreinar. Þannig fái þau beint í æð hvað þetta er skemmtilegt nám og geti svo tekið afstöðu til þess sjálf hvað og hvort þau vilji nema síðar. Hitt sem mér fannst standa upp úr umræðum á þessu iðnnemaþingi, og er eitt af mikilvægustu atriðunum, er að þeim nemendum sem fara í starfsnámið séu ljósir kostirnir sem þeir hafa til að byggja ofan á nám sitt síðar. Þar komum við aftur inn á hitt meginatriðið í þessari þingsályktunartillögu sem er að fjölga styttri námsbrautum sem er alltaf galopinn skóli, galopnar dyr og auðvelt að byggja ofan á síðar, hvenær sem hentar námsmanninum, hvenær sem hann vill gera hlé á þátttöku sinni á atvinnumarkaðnum og fara aftur í skóla. Á þennan hátt er hægt að byggja ofan á námsbraut sem hefur verið tekin og bæta nýju réttindanámi við og það sé þannig mjög greið og augljós leið fyrir iðnaðarmenn og verknámsnema að fara aftur inn í skóla, inn í tækniháskólann eða aðra skóla. Þá kemur sérstaklega upp í hugann sú aðgerð Háskóla Íslands í haust að hætta að nota undanþágu sem skólinn hefur haft til að taka inn stúdenta af starfsnámsbrautum. Þetta er að mínu mati mjög ruddaleg og neikvæð aðgerð af hálfu Háskóla Íslands. Ég veit vel að Háskóli Íslands var að beita neyðarúrræðum vegna fjárskorts frá hinu opinbera með því að skera niður það sem hægt var án þess að ganga meira á námið en hann gerði. Að mínu mati er þetta mjög neikvæð staða, sérstaklega þar sem starfsnámsstúdentum var annaðhvort ekki gerð grein fyrir því að þeir gætu ekki fengið inngöngu í háskóla síðar eða það að undanþágum hefur verið beitt í svo mörg ár að komin var hefð á hana og nemendurnir hafa gengið út frá því sem vísu að þeir gætu komist inn í háskólann og lært þar eitthvað meira. Enda eru engin rök fyrir því að stúdentspróf af starfsnámsbraut sé ekki jafngilt stúdentsprófi af bóknámsbraut. Það má ræða út frá mörgum sjónarhornum sérstaklega þar sem fleiri einingar eru á bak við stúdentspróf af verknámsbraut en af öðrum brautum. En þetta á að sjálfsögðu að vera á hreinu, það á ekki að nota þetta til að fæla fólk frá frekari menntun því það er þá, eins og ég segi, mjög ruddaleg og neikvæð aðgerð og vonandi verður háskólunum gert kleift eða gert skylt að taka við þessum stúdentum eins og öðrum á næsta ári. Það þarf að breyta þessum reglum og skýra þær. En aftur að tillögunni sem við þingmenn Samfylkingarinnar flytjum öðru sinni í talsvert breyttri mynd. Þegar ég flutti tillöguna í fyrra rakti ég sögulegan bakgrunn verknámsins á Íslandi. Er það skemmtileg saga sem er ágætlega rakin í bók Helga Guðmundssonar um sögu Iðnnemasambandsins og iðnnemahreyfingarinnar í 100 ár, sem kom út 1998. Þar er sérstaklega skemmtilega sagt frá fyrsta iðnnemanum, sem var Jón Jónsson Matthíasson, sonur Jóns Matthíassonar prests á Hólum árið 1530. Verknámið á sér því langa sögu og stendur traustum fótum á Íslandi. Upp úr þar síðustu aldamótum tók iðnnámið stór stökk og hefur þróast hröðum skrefum yfir í það sem við þekkjum í dag. Meðal annars með tilkomu fjölbrautaskólanna, stóra fjölbrautaskólans í Breiðholti 1975, Fjölbrautaskólans á Selfossi 1981 og fleiri öflugra fjölbrautaskóla sem voru stofnaðir sérstaklega til að bjóða upp á bæði bóknám og verknám, öflugt og fjölbreytt nám af báðum gerðum. Þá voru margir mjög bjartsýnir á að vegur iðnnámsins væri nokkuð tryggur og greiður og góður. En fljótlega fór að halla undan fæti af því að reiknilíkanið er þannig byggt upp að það er kostnaðarsamt að halda verknáminu úti og því er freistandi fyrir skólana, sem eru að sjálfsögðu í eilífum barningi í rekstrinum, að leggja af fámennar verknámsgreinar einfaldlega til að spara peninga þar sem það er svo miklu, miklu ódýrara að mennta stúdenta á bóknámsbrautum. Þróunin hefur því verið mjög neikvæð og núna blasir við skortur á iðnmenntuðu fólki í einstökum greinum eins og kom fram í viðtali við Baldur Gíslason, skólastjóra Iðnskólans í Reykjavík - en sá merkilegi skóli á nú 100 ára afmæli og er ástæða til að óska honum til hamingju með það - að t.d. er fyrirsjáanlegur skortur á járniðnaðarmönnum svo hundruðum skiptir á næstu árum. Þetta er því um margt neikvæð staða og það er mjög margt annað sem þarf að skoða til að efla iðnnámið frekar og breyta viðhorfunum í garð þess og hvetja verulega til aukinnar þátttöku í því. Brottfall úr íslenskum framhaldsskólum er verulega hátt og við Íslendingar eigum heimsmet í brottfalli úr framhaldsskólum. Þar er brottfallið sérstaklega hátt úr verknáminu. Þessu þarf að breyta og þar er öflug námsráðgjöf strax í grunnskóla algjört lykilatriði. Þar erum við miklir eftirbátar Norðurlandaþjóðanna sem hafa náð framúrskarandi tökum á að minnka brottfallið niður í lítið sem ekki neitt, sérstaklega í Svíþjóð. Aðgerðir gegn brottfalli er einn af mörgum þáttunum sem spila inn í mikilvægi þess að efla starfsnámið og stytta námsbrautirnar. Fjölgun styttri námsbrauta skiptir að mínu mati verulegu máli til að efla framhaldsskólastigið. Mikilvæg viðbót við framhaldsskólamenntun er fjölbreytt framboð styttri námsbrauta í hinum ýmsu starfsgreinum í þjónustu og öðrum störfum sem ekki heyra undir neinar faggreinar en eru miðaðar að því að leið fólks til að bæta við sig nýjum greinum sé alltaf greið. Og, eins og ég gat um áðan, að fólk geti alltaf með greiðum og augljósum hætti bætt ofan á nám sitt. Við flutningsmenn þessarar tillögu erum þess fullvissir að framboð á slíkum styttri námsbrautum mundi valda miklum breytingum fyrir marga unga einstaklinga sem eru óráðnir um hvert þeir eigi að fara í menntun, hafa ekki áhuga á bóknámi, treysta sér ekki til að skuldbinda sig í langt iðnnám, enda sýnir hið mikla brottfall að mörgum hentar það illa, en styttri námsbraut gæti verið fyrsti áfanginn á menntagöngu mjög margra. Ég spurði hæstv. menntamálaráðherra í fyrra um brottfall á milli ára og það kom ágætlega greinargott svar. Reyndar var deilt um hvaða aðferðir væru notaðar til að skilgreina brottfall en svarið sýndi að brottfallið úr verknáminu er yfir 20%, jafnvel á þriðja tug prósenta. Það er reyndar svolítið erfitt að henda alveg reiður á því af því að margir eru samningsbundnir og hverfa frá skráðu námi til að fara á samning o.s.frv. En þó liggur fyrir að brottfallið úr verknáminu er allt of mikið og tel ég að slíkar styttri námsbrautir gætu skipt þar mjög miklu máli. Annað sem er algjört lykilatriði í þessu öllu er virðingin fyrir verknáminu, viðhorfin í garð iðnnámsins eins og það leggur sig. Þau hafa verið neikvæð og okkur til mikils skaða. Þau hafa orðið til þess að allt of margir fara í bóknám sem þeir hætta eftir kannski eitt, tvö ár, enda er brottfallið úr framhaldsskólunum langmest á fyrsta og öðru ári. Það má segja að það sé alveg gríðarlegt og þróunin, eins og staðan er núna, er þannig að það eru yfir 40% af vinnuaflinu á Íslandi með styttri skólagöngu en framhaldsskólapróf, þ.e. grunnskólapróf en ekki framhaldsskólamenntun, og þróun síðustu ára sýnir að þetta er ekkert að breytast. Ætla mætti að þetta væri að breytast, því æ fleiri úr hverjum árgangi útskrifast úr framhaldsskóla o.s.frv., en samkvæmt tölum frá fullorðinsfræðslu atvinnulífsins er þetta ekkert að breytast og þróunin stendur í stað. Á sumum landsvæðum eins og sums staðar á Norðurlandi vestra er þetta hlutfall miklu, miklu hærra, samsetningin er ekki nógu góð. En ég kem kannski betur að því síðar, ég hef einungis náð að tæpa á örfáum atriðum í þessari þingsályktunartillögu núna.

Frú forseti. Ég get tekið heils hugar undir markmið þingsályktunartillögunnar, þ.e. að efla verknám. Það er allt of oft bara talað um það og lítið gert og löngu orðið tímabært að gera átak í þeim málum. Að vísu finnst mér sá starfshópur sem á að skipa samkvæmt þingsályktunartillögunni nokkuð stór og hefði talið vænlegra að hafa hann minni og þá væri markvisst unnið að þessu góða máli. Einnig kemur fram ágætismarkmið í þingsályktunartillögunni, að stofna styttri námsbrautir, vegna þess að það er ágætt að hafa markmiðið nálægt sér. Það getur verið sérstaklega gott fyrir unglinga sem finnst árið mjög langt og hvað þá fjögur ár, að hafa markmiðið nálægt sér. Það veit maður m.a. úr íþróttum að það getur verið gott að hafa þannig markmið. Menn geta náð einni tröppu og þá er hægt að fara í þá næstu. Eins tel ég rétt að hafa reiknilíkön til viðmiðunar en reiknilíkön í menntakerfinu eru nokkuð gölluð. Samkvæmt reiknilíkönum væri mjög gott fyrir þjóðfélagið að allir væru að læra lögfræði og viðskiptafræði en ef maður skoðar heildarhagsmuni þjóðfélagsins skiptir verulega miklu máli að vernda fjölbreytileikann hvað varðar menntun. Einnig skiptir verulegu máli að tekið sé tillit til minni skóla og minni deilda, sérstaklega hvað varðar verknám og raunvísindi. Ég vil minnast á ákveðið nám sem virðist ekki vera í uppáhaldi hjá hæstv. menntamálaráðherra og ég ætla að nota tækifærið hvað eftir annað að minna hana á það og það er fiskvinnslunám. Það er alveg ótrúlegt að þjóð sem byggir svo mikið á sjávarútvegi skuli vera búin að leggja niður fiskvinnslunám. Maður spyr sig um forgangsröðunina, sérstaklega ef skoðað er hverjir eru gæðastjórar í fyrirtækjum og jafnvel framleiðslustjórar í sjávarútvegsfyrirtækjum sem margir telja að séu mjög vel rekin og hæla sér af. Þeir hafa margir hverjir ef ekki flestir gengið í fiskvinnsluskóla. Ríkisstjórnin sem situr við völd talar nú stundum um að efla verknám og lítið gerist. Það er enginn fiskvinnsluskóli eða menntun í fiskvinnslu í landinu. Það finnst mér alveg ótrúlegt og vel þess virði að minnast á það hér. Að lokum ætla ég að ítreka það enn og aftur að það er ekki nóg að hafa reiknilíkön hvað varðar menntun heldur verður þjóðfélagið að hugsa um að varðveita fjölbreytileikann.

Frú forseti. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson hefur gert ágætlega grein fyrir tillögu til þingsályktunar um eflingu starfsnáms og styttri námsbrauta sem við nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar flytjum. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson kom víða við og minntist á flest það sem máli skiptir. Ég vil þó bæta örfáum atriðum við sem tengjast tillögunni á ýmsan hátt. Það var athyglisvert að á haustdögum þegar hæstv. menntamálaráðherra þurfti að bregðast við þeim tíðindum að ýmsir nemendur hefðu ekki fengið svör um það hvort þeir fengju skólavist í framhaldsskólum kom fram að það væri þó a.m.k. búið að tryggja það að allir þeir nemendur sem lokið hefðu grunnskóla sl. vor fengju inngöngu í framhaldsskóla. Frú forseti. Þetta viðhorf segir því miður allt of mikið um almennt viðhorf til menntunar, að menntun eigi ætíð að vera í einhverri beinni línu og hvert skólastig að taka sjálfvirkt við af öðru. Þannig er málum ekki almennt háttað heldur er auðvitað fjöldi nemenda sem hefur nám á einhverju skólastigi eða hefur nám á einhverri braut, tekur sér síðan hlé af ýmsum ástæðum og kemur svo aftur í skólana, tekur jafnvel hlé langtímum saman af félagslegum ástæðum, fjárhagslegum ástæðum eða ástæðum sem geta verið af fjölmörgum toga, og að æðsti yfirmaður menntamála á Íslandi skuli ætla að afgreiða þann hóp sem sækir um nám í framhaldsskólum á þennan hátt nær auðvitað ekki nokkurri átt árið 2004. Þannig er t.d. með margs konar starfsnám að nemendur þurfa að gera hlé á náminu í skólunum jafnvel vegna námsins og sækja sér starfsþjálfun á vinnumarkaði. Það mátti jafnvel skilja orð hæstv. menntamálaráðherra á þann hátt að þeir nemendur væru settir í annað eða þriðja sæti gagnvart því að fá skólavist í framhaldsskólum. Skilaboð af þeim toga eru að sjálfsögðu ekki til þess fallin að efla starfsnám eða styttri námsbrautir. Þetta eru skilaboð um að ef menn passi ekki inn í einhvern fyrir fram ákveðinn farveg í skólakerfinu geti þeir átt von á hverju sem er. Frú forseti. Ég ætla að ræða frekar um það sem tengist beint þingsályktunartillögunni eins og það hvernig sá ágæti starfshópur sem að henni kemur verði saman settur. Það má að vísu taka undir með hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni að samsetningin kallar á býsna stóran hóp sem hugsanlega yrði ekki mjög snöggur að ljúka störfum, en auðvitað þekkjum við það að stórir hópar geta myndað með sér minni hóp sem sér um ákveðna framkvæmd og keyrir málið hraðar áfram. Það er hins vegar nauðsynlegt þegar mál eru sett í slíkan farveg að öll sjónarmið komi að borðinu. Það er algjört lykilatriði þegar við horfum til starfsnáms að fullur skilningur sé á milli skólanna og atvinnulífsins hverju verið er að velta fyrir sér og hvað leið við viljum fara. Það hefur því miður ekki alltaf verið full og trygg tenging á milli atvinnulífsins og skólanna. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar í skólum landsins varðandi það að setja á stofn stuttar námsbrautir sem því miður hafa ekki allar náð fram að ganga af þeirri einföldu ástæðu að það hefur ekki náðst fullur taktur við atvinnulífið. Nemendur eru nú almennt býsna skynsamur hópur sem veltir fyrir sér hlutunum og alveg ljóst að námsbrautir sem settar eru af stað sem ekki tryggja ákveðin réttindi eða skila sér með einhverjum hætti t.d. til betri launa á vinnumarkaði ná ekki fótfestu. Þess vegna er mjög brýnt að fulltrúar allra þeirra aðila sem nefndir eru í tillögunni eigi seturétt við borðið þegar um málið er fjallað því að ella er hætta á því að verkefnið skili ekki þeim árangri sem flutningsmenn vonast eftir. Við getum líka horft á ýmsa þætti varðandi það hvernig málin hafa þróast á undanförnum árum og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson kom inn á. Það er alveg ljóst að hinir stærri skólar á höfuðborgarsvæðinu hafa tekið sífellt stærra hlutfall af starfsnáminu til sín af ýmsum ástæðum, bæði vegna þess að tækniþróunin er gífurlega ör og við sem lítil þjóð höfum ekki efni á því að tryggja öllum skólum um allt land sömu aðstæður til þess að þeir séu í fararbroddi varðandi ýmsar tækninýjungar þó þannig sé það sem við viljum sjá það, að skólarnir séu ef eitthvað er skrefinu á undan atvinnulífinu vegna þess að skólarnir eru jú að undirbúa nemendur fyrir framtíðina en ekki fortíðina og þurfa þess vegna að vera í fararbroddi. Því miður hefur starfsnámið veikst of mikið á landsbyggðinni vegna þess að menn hafa ekki varast þá þróun og hafa ekki passað að veita nægjanlegt fjármagn til þeirra skóla sem hafa oft af veikum mætti haldið uppi starfsnámi af ótrúlegri fjölbreytni miðað við aðstæður. Því miður hefur dregið úr því á seinni árum vegna margs konar skipulagsbreytinga og ekki síður vegna þess að fjármagninu hefur verið stýrt á ákveðinn hátt til skólanna. Þá komum við að hinu margumrædda reiknilíkani sem hefur verið notað um nokkurt skeið til þess að útdeila fjármagni til framhaldsskólanna. Ég vil segja það, frú forseti, svo að það sé enginn misskilningur, að ég hef verið talsmaður reiknilíkansins mjög lengi og tel það vera nauðsynlegt vegna þess að þá getum við betur fylgst með því hvernig fjármagninu er deilt út. En það er auðvitað algjört skilyrði til þess að slíkt reikniverk nái tilætluðum árangri að það sé endurskoðað reglulega og aðlagað breyttum aðstæðum og síðast en ekki síst að forsendur þess séu virtar af öllum aðilum. Því miður höfum við mjög nýlegt dæmi, þ.e. í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2004, um það hvaða hundakúnstum er beitt þegar ekki er vilji til þess að láta nægjanlegt fjármagn renna m.a. til framhaldsskólanna. Þeirri aðferð hefur oft verið beitt á undanförnum árum að viðurkenna ekki allan nemendafjöldann og hafa þar af leiðandi ekki rétta forsendu í margföldunarverkinu þegar fjármunum er útdeilt. Núna er hins vegar gripið til hinnar leiðarinnar, þ.e. nú á að taka mark á - að því er sagt er en það verður að hafa fyrirvara á því hvort sú fullyrðing stenst - þeim tölum sem koma frá skólunum um nemendafjölda en þá er viðmiðunartalan sem notuð er varðandi kostnað á nemendur lækkuð, þannig að í raun og veru sitjum við á sama stað; þegar forsendur eru ekki virtar er ekki hægt að gera ráð fyrir því að reiknilíkanið skili réttri tölu. Þá fara menn oft á tíðum að tala illa um reiknilíkanið sem er út af fyrir sig annað mál. En reiknilíkanið hefur því miður, fyrir utan þá vankanta sem menn hafa skapað utan um það, ekki fengið að þróast í eðlilegum takti við breyttar forsendur. Frú forseti. Það er miklu fleira sem hægt væri að ræða í tengslum við þessa ágætu tillögu en þar sem tími minn er úti læt ég máli mínu lokið.

Frú forseti. Ég þakka þá umræðu sem fram hefur farið um þessa þingsályktunartillögu um að efla iðnnám og styttri námsbrautir. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi að hér er um þverpólitískt mál að ræða sem ég tel mjög mikilvægt að ná samstöðu um og afgreiða frá þinginu í vetur þar sem mjög brýnt er að efla starfsnámið og láta það ekki reka á reiðanum og mörg mjög brýn mál innan borðs sem ég nefndi áðan, eins og samsetning náms í grunnskólunum og hve mikilvægt er að gera verknáminu hærra undir höfði þar. Annað sem mér gafst ekki tími til að nefna í fyrri ræðu minni er fyrirhuguð stytting á námstíma til stúdentsprófs. Það er lagt til í skýrslu starfshóps, sem væntanlega mun verða grunnurinn að þingmáli frá hæstv. menntamálaráðherra síðar í vetur, að námstími til stúdentspróf verði skorinn niður um eitt ár. Það er frekar glannalega að farið í þeirri skýrslu því eins og það blasir við mér er verið að gengisfella stúdentsprófið mjög harkalega þar sem ekki er verið að lengja skólaárið í neinu samræmi á móti. Ég held því að blikur séu á lofti þar þó að ég styðji markmiðið í sjálfu sér, að stytta námstíma til stúdentsprófs. Það hlýtur að vekja athygli hvernig breyta eigi verknáminu og námstíma til verknámsins til samræmis við það. Ef skera á námstíma til stúdentsprófs niður um eitt ár hljóta menn að ætla að gæta einhvers samræmis við iðnnámið. Því hefði verið fróðlegt ef hæstv. menntamálaráðherra hefði verið við umræðuna í dag og getað svarað spurningum er varða verknámið, hvort almennt eigi að stytta það um eina önn eða tvær eða hvað. Þetta er svolítið flókið mál en við munum taka það til umræðu síðar í vetur. Annað sem ég vildi nefna sérstaklega lýtur að iðnmeistaranáminu. Það er skoðun mín og margra sem ég hef rætt þessi mál við að meistarakerfið sé orðið býsna úrelt. Oft er um að ræða býsna alvarlegan skort á iðnmeisturum þannig að það er erfitt fyrir sveina að komast á samning eða komast til meistara. Svo er mikið ósamræmi á milli greina um umfangið í meistarakerfinu og verulegt ósamræmi á milli landa hvernig meistaranáminu er háttað. Ég velti því upp hvort ekki væri í raun og veru best að leggja af iðnmeistaranámið eins og við erum með það í dag og taka upp miklu straumlínulagaðra og nútímalegra iðnmeistaranám sem miklu greiðara aðgengi er að og nemendum gert kleift að fara í á þeim forsendum. Verknámsnemar eru oft eldra fólk en bóknámsnemar, fólk sem hefur farið í nám, verið á vinnumarkaði og kemur svo aftur til náms. Punkturinn er um lánshæfi verknámsins, lánshæfi framhaldsskólanámsins almennt. Ég held að við þurfum að endurskoða það alveg upp á nýtt og jafnvel að líta til þess hvort við ættum að binda lánshæfi framhaldsskólanáms, bæði bóknáms og verknáms, við ákveðinn aldur. Að uppfylltum einhverjum skilyrðum geti t.d. nemendur í framhaldsskóla, hvort sem er í verknámi eða bóknámi, sem hafa náð 18 ára aldri sótt um framfærslulán til lánasjóðsins. Sérstaklega þarf líka að endurskoða hvers konar jöfnun á námskostnaði á milli landshluta en þar gilda býsna tyrfnar og ósanngjarnar reglur á köflum. Ég er nokkuð sannfærður um að fjármunum væri vel varið til þess að gefa nemendum í framhaldsskólunum kost á framfærsluláni. Ég held að við mundum auka töluvert námsþátttökuna í framhaldsskólunum með því að gera námið á einhverjum tímapunkti lánshæft, bæði bóknám og verknám. Það mundi gera svo mörgum kleift að fara aftur í nám, ungu fólki sem er snemma komið með fjölskyldu eða hefur farið út á vinnumarkaðinn og er komið með skuldbindingar, fólk sem hefur ekki kost á því annaðhvort að vera á framfærslu foreldra eða forráðamanna eða vera launalaust í framhaldsskóla. Ég held að við þurfum að skoða það á Alþingi með mjög opnum augum hvort við eigum ekki að breyta framhaldsskólanáminu þannig að eftir 18 ára aldur verði það almennt lánshæft. Ég held að í því væri mikil réttlætisbót, og að þeim fjármunum til þess hluta menntakerfisins og skólamálanna væri mjög vel varið enda er eitt af meginatriðunum að efla þátttökuna og fjölga þeim sem útskrifast úr framhaldsskólum. Frú forseti. Samkvæmt opinberum tölum útskrifast innan við 70% íslenskra framhaldsskólanema, þ.e. af þeim sem fara í framhaldsskóla, ekki öllum árgangnum. Það er ekki nema rétt rúmur helmingur sem fer í framhaldsskóla. Meðaltalið er hins vegar 82% innan OECD og yfir 90% í Svíþjóð. Þetta himinháa brottfall er klárlega einn stærsti vandi skólakerfis okkar og þar eru lausnirnar breytt samsetning á náminu í grunnskólunum, miklu meiri og öflugri námsráðgjöf í grunnskólunum líka og hlutir eins og það að nám í framhaldsskóla við 18 ára aldur verði lánshæft, a.m.k. að uppfylltum einhverjum skilyrðum. Öll þessi atriði eru mjög mikilvæg að mínu mati til að efla starfsnámið sérstaklega og ég held að aðgerðir til þess, þar á meðal styttri námsbrautir, séu algjör lykill að því að efla skólakerfið. Við verðum að skoða sérstaklega að námið skaðist ekki af fyrirhugaðri styttingu á námstíma til stúdentsprófs en þá umræðu geymum við þar til síðar og sjáum hvort það mál kemur inn í þingið. Ég vil aftur þakka kærlega þeim sem tóku þátt í umræðunni og hafa lagt þessu máli lið og ég vona að framgangur þess í menntamálanefnd núna í haust verði eins og ádráttur var gefinn um í fyrra, að þingsályktunartillagan verði afgreidd frá nefndinni og að við megum sjá þverpólitíska samstöðu um það að efla starfsnámið og fjölga styttri námsbrautum í framhaldsskólunum. Fyrst hv. formaður menntamálanefndar gat ekki verið við umræðuna er bara von að hann taki hressilega á málinu þegar það kemur til kasta nefndarinnar síðar í haust og að það verði afgreitt frá Alþingi í vetur.

Frú forseti. Hér kemur enn eitt málið í dag frá stjórnarandstöðunni. Auðvitað er synd að ekki skuli vera fleiri stjórnarþingmenn, ráðherrar eða nefndarformenn til staðar í þingsal til að hlýða á mál okkar og taka þátt í umræðunni en þetta eru örlög okkar stjórnarandstöðuþingmanna. Við megum búa við þetta. Það væri gaman að sjá þinghaldið ef stjórnarandstaðan legði ekki fram nein mál, ríkisstjórnin þyrfti að halda uppi þinghaldinu og halda uppi umræðunni um stjórnarfrumvörpin. Þau stjórnarfrumvörp sem komin eru fram á þessu þingi mundu ekki nægja lengi í umræður eða þingfundahald ef því væri að skipta. Hér mæli ég, frú forseti, fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnbrautakerfi fyrir hjólreiðar í annað sinn. Þessa tillögu flutti ég nokkurn veginn óbreytta á síðasta löggjafarþingi. Þá var hún send út til umsagnar. Eru komnar þó nokkrar umsagnir um hana og mun ég í máli mínu fara að nokkru yfir þær. Það er þó merkilegt við þessa þingsályktunartillögu, frú forseti, að hún er flutt af fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á Alþingi. Þeir þingmenn eiga það sameiginlegt að sitja allir í umhverfisnefnd Alþingis. Þetta eru auk mín hv. þm. Dagný Jónsdóttir, Gunnar Birgisson, Rannveig Guðmundsdóttir og Sigurjón Þórðarson. Hér tel ég vera um að ræða tillögu sem á sér breiðan pólitískan stuðning og ég treysti því sannarlega að þegar samgöngunefnd fær þessa tillögu til umfjöllunar öðru sinni taki hún hana til jákvæðrar skoðunar með þetta í huga og taki einmitt einnig mið af þeim jákvæðu umsögnum sem bárust á síðasta löggjafarþingi en nefndinni vannst ekki tími til að fara yfir þá. Tillögutextinn felur það í sér að Alþingi álykti að ríkisstjórninni verði falið að skipa nefnd með fulltrúum samgönguráðuneytis, umhverfisráðuneytis, Vegagerðarinnar, Umferðarstofu, samtaka sveitarfélaga og samtaka hjólreiðafólks. Hlutverk nefndarinnar verði að undirbúa áætlun og lagabreytingar sem geri ráð fyrir hjólreiðum sem viðurkenndum og fullgildum kosti í samgöngumálum. Hjólreiðabrautir verði sérstaklega skilgreindar og þeim fundinn staður í vegalögum auk þess sem kveðið verði á um ábyrgð eða þátttöku ríkisvaldsins í gerð þeirra. Þannig verði komið upp sérstöku stofnbrautakerfi fyrir hjólreiðar sem ríkisvaldið sjái um eða taki þátt í að kosta í samstarfi við sveitarfélögin. Hjólreiðabrautakerfið skal tengja saman þéttbýlisstaði og hjólreiðastíga einstakra sveitarfélaga við þjóðvegakerfið. Einnig skal gert ráð fyrir stofnbrautum gegnum þéttbýlisstaði með svipuðu fyrirkomulagi og gildir um þjóðvegi í þéttbýli. Að lokum segir í þessum tillögutexta að samgönguráðherra eigi að leggja fyrir Alþingi frumvarp í samræmi við niðurstöðu nefndarinnar eigi síðar en ári eftir samþykkt tillögunnar. Eins og ég sagði, frú forseti, fengum við nokkuð margar umsagnir um þetta mál á síðasta löggjafarþingi. Þar var mjög jákvætt tekið í það. Þetta voru aðilar eins og Árvekni (átaksverkefni um slysavarnir barna og unglinga), Eyþing, Hjólreiðafélag Reykjavíkur, Íslenski fjallahjólaklúbburinn, Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands, Landssamtök hjólreiðamanna, Landvernd, Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum, Slysavarnafélagið Landsbjörg, Umferðarráð og Umferðarstofa. Það var ýmis fróðleikur í þessum umsögnum og mig langar að nota tækifærið, frú forseti, og fara aðeins yfir það sem segir í umsögn Íslenska fjallahjólaklúbbsins. Hann fagnaði mjög þingsályktunartillögunni sem eðlilegt má teljast því að Íslenski fjallahjólaklúbburinn er skipaður öflugu fólki sem notar hjólin sem samgöngutæki og hjólar í hvernig veðri og hvernig færð sem er, hefur verið til mikillar fyrirmyndar í þessum efnum og hefur tekið virkan þátt í allri umræðu um umferðarmál, umferðaröryggismál ekki síst, á síðustu missirum. Það hefur Hjólreiðafélag Reykjavíkur gert líka og Landssamtök hjólreiðamanna. Þetta eru allt félög og samtök sem hafa verið í broddi fylkingar í þessum efnum. Íslenski fjallahjólaklúbburinn telur hjólreiðar vera raunhæfan kost í samgöngumálum okkar Íslendinga. Það vanti bara aðstöðuna. Vilji fólksins sé til staðar og það sé ekki ásættanlegt fyrir okkur sem erum íbúar í þessu kyrrsetusamfélagi að við skulum ekki geta notað hjólin okkar sem skyldi sem samgöngutæki. Þau segja að þetta hljóti að vera vænlegur kostur, jafnt fyrir almenning sem þarf á því að halda að hreyfa sig - minnst 45–60 mínútur á dag segir í öllum skýrslum og heilbrigðisáætlunum sem ég hef lesið um þau mál - en ekki síður vænlegur kostur fyrir stjórnvöld því að auðvitað er þetta í alla staði miklu ódýrari samgöngumáti og hagkvæmari út frá öllum efnahagslegum mælikvörðum en þessi ótrúlegi einkabílismi sem ræður ríkjum í umferðinni hér. Fjallahjólaklúbburinn segir öll umferðamannvirki vera dýr og umferð bíla svo mikla að það horfi til stórvandræða. Það sé erfitt fyrir fólk að komast á milli staða á höfuðborgarsvæðinu og svo telja þau upp nokkur atriði sem vert sé fyrir nefndina að taka tillit til þegar um málið verður fjallað þar. Þar vill Íslenski fjallahjólaklúbburinn fyrst nefna að ekkert hafi verið hugsað fyrir umferð hjólandi vegfarenda milli Keflavíkur og Reykjavíkur og ekki heldur í kringum Seyðisfjörð sem sé afar hvimleitt þar sem við fáum í auknum mæli ferðamenn hingað til landsins sem noti hjólin sem ferðamáta og því sé nauðsynlegt að bæta við þeim möguleikum fólks að hjóla frá Keflavík og hingað til Reykjavíkur og ekki síður frá Seyðisfirði inn á þjóðvegakerfið. Það vantar líka að gera ráð fyrir hjólandi fólki á vegöxlum á landsbyggðinni, t.d. við breikkun vega og nýbyggingar brúa. Ég minnist þess að hæstv. samgönguráðherra sagði það beinlínis í ræðu fyrir tveimur árum eða svo að ekki væri ætlast til þess að hjólað væri á vegöxlunum. Það var í umræðu um Reykjanesbraut og breikkun hennar. Íslenski fjallahjólaklúbburinn segir ófremdarástand ríkja og stórhættulegt að fara á milli sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Einnig segir hann ófremdarástand ríkja varðandi merkingar, það vanti allar merkingar á hjólreiðastíga og sömuleiðis þurfi að skilgreina hver ábyrgð sé á lagningu þeirra, bæði í þéttbýli og utan þess. Það þarf sömuleiðis, segja þau, að taka tillit til fjölda bíla á dag og umferðarhraða í þessum efnum og gera síðan staðla fyrir hjólavegi. Þetta eru þau tæknilegu atriði sem fagfólkið hefur bent á í umsögnum sínum og kemur auðvitað til með að koma upp á borð samgöngunefndar þegar þar að kemur. Umferðarráð gefur líka mjög jákvæða umsögn um málið og tekur undir nauðsyn þess að mörkuð verði stefna um hönnun og merkingu hjólreiðabrauta í þéttbýli og dreifbýli og segir að slíkt geti án efa orðið lóð á vogarskálar aukins umferðaröryggis. Stjórnin er því sammála að aukið tillit verði tekið til hjólreiðamanna við hönnun nýrra mannvirkja og að hjólreiðar verði raunhæfur kostur í samgöngumálum hér á landi. Þetta er alveg sammerkt með öllum þeim sem gefa hér umsagnir. Það er kominn tími til að við efnum og uppfyllum þær samgönguáætlanir sem við höfum samþykkt í þessum sal og hæstv. ríkisstjórn hefur talað fyrir með hæstv. samgönguráðherra í broddi fylkingar en það eru áætlanir okkar um sjálfbærar samgöngur. Ég held því fram að þessi tillaga sé í fullu samræmi við alla stefnumörkun sem í þessum sal hefur farið fram og á vettvangi annarra sem koma að umferðarmálum í landinu. Ég tel vera fullan samhljóm í tillögunni og skuldbindingum Íslendinga á alþjóðavettvangi hvað þetta málefni varðar. Nægir þar að nefna áætlanir um sjálfbær Norðurlönd. Við höfum nýsamþykkta stefnu fyrir Norðurlönd um sjálfbæra þróun. Hún var gefin út 2001, geri ég ráð fyrir, og hún hefur hlotið sérstakt samþykki á vegum norrænu ráðherranefndarinnar. Þar er lögð mjög mikil áhersla á þessa þætti. Umferðaröryggi verður að hafa í hávegum og umferðaröryggi hjólreiðafólks verður að halda í heiðri. Gera þarf sérstakar áætlanir hvað það varðar því að öryggisleysi í umferðinni hefur, eins og allir vita, letjandi áhrif á notkun þessara samgönguhátta og það má segja að íslensk stjórnvöld hafi ekki sem skyldi hugað að öryggi hjólreiðafólks. Stofnbrautakerfi eins og það sem hér er mælt fyrir mundi að sjálfsögðu bæta þar talsvert úr. Saga þessa máls er orðin nokkuð löng. Þegar vegalögum var síðast breytt á 125. löggjafarþingi var það gert með stjórnarfrumvarpi sem fjallaði um reiðvegi og girðingar. Þegar það mál var til umfjöllunar í samgöngunefnd kom upp sú tillaga að kannski ætti líka að setja hjólreiðastíga inn í vegalögin. Eftir að þau mál komu til umfjöllunar í samgöngunefnd á sínum tíma voru hjólreiðastígar settir inn í vegalögin. En þar eru þeir eingöngu nefndir sem fyrirbæri í vegakerfinu, algerlega án rökstuðnings eða áætlunar um hvernig hjólreiðastígum verði fyrir komið eða hver ætti að bera fjárhagslega ábyrgð á að leggja þá. Þeir fóru því nánast munaðarlausir inn í vegalög og hafa verið munaðarlausir í kerfinu síðan. Þeir hafa alls ekki sambærilega heimild eða skilgreiningu á við þá sem reiðvegir hafa í vegalögum. Það er sannarlega kominn tími til að bæta þar um betur og gera hjólreiðastígunum jafnhátt undir höfði í vegalögum og reiðvegum. Þannig hefur málið þróast nokkuð í áranna rás. Fluttar hafa verið sambærilegar tillögur við þessa en nú er svo komið að fram er komin tillaga sem á stuðning í öllum stjórnmálaflokkum og er bæði rökstudd með stefnu stjórnvalda í samgöngumálum og alþjóðasamningum sem við erum aðilar að. Það má náttúrlega nefna í framhjáhlaupi hversu sjálfsagt er að horfa til hjólreiða sem samgöngumáta þegar losunarmálin, sem eru nú ofarlega á baugi, eru til umræðu. Ekki losum við gróðurhúsalofttegundir við að nota hjól sem samgöngutæki. Við flutningsmenn tillögunnar teljum að málið gæti verið þungt lóð á vogarskálarnar í átt til sjálfbærra samgangna og til samdráttar í losun gróðurhúsalofttegunda. Sjálfbærar samgöngur eru til umræðu alls staðar í nágrannalöndum okkar, ekki hvað síst í tengslum við fyrrnefnda Kyoto-bókun. Það er því nauðsynlegt að Íslendingar gangi fram fyrir skjöldu, sýni að þeir séu ábyrgir gerða sinna og viti hvað það þýðir að undirrita sáttmála á borð við Kyoto-sáttmálann eða Kyoto-bókunina. Það er ekki hægt að gera það bara í sunnudagafötunum og ætla svo ekki að framfylgja þeim ákvæðum eða gera neitt til að framfylgja þeim ákvæðum sem bókunin hefur að geyma. Það er líka kominn tími til að við hættum að flokka hjólreiðar eingöngu með útivist og heilsusamlegri hreyfingu. Hjólin eru framleidd sem samgöngutæki. Fólk vill nota þau sem samgöngutæki. Það sem upp á vantar er að hjólareiðastígarnir séu þannig úr garði gerðir að fólk geti notað hjól sem samgöngutæki. Ég óska eftir því, frú forseti, að að lokinni fyrri umræðu um þessa tillögu verði henni vísað til síðari umræðu og samgöngunefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft máli sem er á margan hátt athyglisvert. Þótt hv. þm. hafi haft orð á því að þetta sé ekki spurning um hreyfingu eða útivist þá snýst málið engu að síður um það öðrum þræði. Hjólin eru vissulega samgöngutæki en eru líka tæki til að komast í hreyfingu og útivist sem er út af fyrir sig mjög jákvætt. Ástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs er sú að í tillögunni er talað um að koma beri upp sérstöku stofnbrautakerfi fyrir hjólreiðar sem ríkisvaldið sjái um eða taki þátt í að kosta í samstarfi við sveitarfélög. Við vitum að það er almennt þannig með stofnbrautakerfi fyrir vegi að umferðin sem stendur undir þeim kostnaði, þeirri fjárfestingu. Þetta er auðvitað dálítið sérstakt varðandi stofnkostnað eða innri mannvirki í samfélagi okkar, þ.e. umferðin stendur undir vegunum og við leggjum sérstök gjöld á bíla eða öllu heldur á notkun á bílum. Ég vildi spyrja hv. þm. hvort hún hefði velt því fyrir sér með hvaða hætti ætti að standa undir þeirri fjárfestingu sem falist gæti í þessu stofnbrautakerfi fyrir hjólreiðar, hvort hv. þm. sjái almennt fyrir sér að það yrði hluti af stofnbrautauppbyggingu í landinu og bílaumferðin greiddi þá fyrir það. Eða sér hv. þm. fyrir sér að hjólreiðarnar standi undir uppbyggingu á stofnbrautakerfinu alveg eins og við höfum varðandi bílana? Mér finnst að þetta þurfi að liggja fyrir þegar málið kemur til nefndarinnar, a.m.k. einhverjar hugmyndir í þá veru. Ég leggst ekki gegn þessu máli, nema síður sé. Ég vildi hins vegar að málið yrði a.m.k. sett í eðlilegt samhengi, að við skoðuðum það í samhengi við uppbyggingu stofnbrauta í landinu að öðru leyti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þessa spurningu. Ég geri ekki ráð fyrir því í hugmyndum mínum um sjálfbærar samgöngur að hjólreiðarnar eða hjólreiðafólk eigi að standa straum af kostnaði við uppbyggingu þessara mannvirkja. Ég tel hins vegar sjálfsagt að ráðast í verkið og tel að á alþjóðavettvangi höfum við skuldbundið okkur til að búa til vettvang fyrir hjólreiðafólk innan samgöngukerfisins. Sú uppbygging sparar kostnað á öðrum sviðum. Hún dregur úr kostnaði við umferðarslys og dregur úr kostnaði af sliti vega. Það dregur úr kostnaði við ótal aðra þætti að setja fleiri hjólreiðamenn út á göturnar. Að mínu mati eiga hjólreiðamenn að vera á frímiða í samgöngukerfinu. Öll hin neikvæðu áhrif bílaumferðar eru þekkt og þau eru þess eðlis að það er ekki óeðlilegt að bensínið sé skattlagt eða umferð skattlögð til að standa að hluta til straum af kostnaði við samgöngur. En við vitum líka að það er ekki einhlítt í okkar samgöngukerfi, að allir vegir á Íslandi séu byggðir fyrir það sem umferðin um viðkomandi veg greiðir eða hlutdeild þessarar viðkomandi umferðar.

Eins og vegirnir á Vestfjörðum.

Já, vegirnir á Vestfjörðum eða hvar sem er á landsbyggðinni eru greiddir úr sameiginlegum sjóðum okkar. Auðvitað greiðir umferðin á höfuðborgarsvæðinu stóran hluta af vegalagningu úti á landi. Við vitum það og um það hefur ríkt ákveðið samkomulag. En það er kannski ekki samkomulag sem á að gilda um aldur og ævi og ekki endilega sjálfgefið að sú skipting verði ævinlega til staðar. Hvað svo sem um bílaumferðina má segja og kostnaðinn sem umferðarmannvirkin okkar útheimta vil ég að það sé alveg skýrt samkvæmt þessari tillögu að hjólreiðafólkið eigi að fá frímiða í umferðinni vegna þess að það dregur umtalsvert úr kostnaði á öðrum sviðum.

Virðulegi forseti. Umferðin greiðir fyrir stofnbrautakerfið í landinu. Það er einfaldlega þannig. Við höfum bensíngjald og við höfum gjald sem við leggjum á dísilbíla og þau standa undir þessari fjárfestingu. Það þarf ekki að deila um það. Það liggur bara fyrir. Það er hárrétt sem hv. þm. vakti athygli á, að þessu er ekki skipt jafnt þannig lagað, að sumir bílar borga ekki nákvæmlega þá notkun sem þeir hafa af vegunum o.s.frv. Um það getum við deilt. Það sem ég var einfaldlega að fiska eftir var: Er það hugmynd hv. þm. að sá gjaldstofn sem við höfum í dag, þ.e. bensíngjald og olíugjald, þungaskattur o.s.frv., skuli standa undir þeirri viðbótarfjárfestingu sem hér er lagt til að ráðast í? Ég segi ekki að hún sé ekki skynsamleg og útiloka ekki að þetta geti verið mjög skynsamlegt. Ég var einfaldlega að fiska eftir hugmyndum þingmannsins varðandi þá umferð sem í dag borgar vegina. Við erum stöðugt að gera kröfur um að farið verði hraðar í alla uppbyggingu á umferðarmannvirkjum fyrir bifreiðir. Er hv. þm. á þeirri skoðun að eðlilegt væri að sú umferð sem við skattleggjum í dag að hluta muni standa undir þessum viðbótarkostnaði? Mér heyrðist hv. þm. í raun leggja það til, að það væri eðlilegt að bensíngjaldið, þungaskatturinn og dísilgjöldin og allt sem því tilheyrir, færu þá í það að greiða upp þessar stofnbrautir. Mér finnst mikilvægt að það sjónarmið sé a.m.k. skýrt.

Hæstv. forseti. Svar mitt við þessari spurningu er: Já, ég sé það þannig fyrir mér að þeir gjaldstofnar sem nú eru til staðar í samgöngukerfinu eigi að standa undir þeirri viðbótarfjárfestingu sem fólgin yrði í að gera þjóðvegi okkar og stofnbrautirnar þannig úr garði að þær séu líka fyrir hjólreiðafólk. Ég minni á að við erum með reiðvegi inni í vegalögum og hestamenn eru ekki skattlagðir sérstaklega fyrir reiðvegina, sem hið opinbera leggur. Það kostar ekkert sérstaklega fyrir hestamenn að fara eftir þessum reiðvegum. Okkur finnst það bara sjálfsagt að boðið sé upp á gott kerfi fyrir fólk sem stundar hestamennsku. Við höfum skrifað upp á það í nýjustu stefnumörkunum okkar varðandi samgöngumál að hjólreiðarnar eigi sinn sess í samgöngukerfi okkar. Og vegna þess hve jákvæður þáttur samgangnanna þetta er og hve mikið hann sparar á öðrum sviðum þá tel ég eðlilegt að sú fjárfesting sem kæmi til viðbótar í þessum efnum verði greidd af þeim sjóðum sem nú þegar standa undir samgöngukerfinu.

Forseti. Mér er ánægja að leggja orð í þennan belg, þó aðallega til að fagna þeirri tillögu sem hér er fram komin í annað skipti svo ég muni eftir en hún á sér væntanlega einhverja forvera eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir rakti í ræðu sinni. Hjólreiðar hafa aukist mjög hin síðari ár á Íslandi sem annars staðar. Eftir að fyrsta skeiði borgartíma lauk voru þær einkum barna og unglinga. Í mínu ungdæmi og þeirra sem hér eru staddir, hygg ég, var varla sá fullorðinn maður sem fór upp á hjólhest án þess að það þætti undarlegt eða hann eitthvað undarlegur. Nú hefur þetta breyst eins og háttvirtur 1. flutningsmaður rakti. Það er ekki aðeins um það að ræða að menn hafi vegna heilsubyltingarinnar hér á síðustu árum, á síðustu 15–20 árum, tamið sér hjólreiðar sem íþrótt eða sem heilsuræktaraðferð heldur eru þær einnig samgöngutæki fyrir vaxandi hóp fólks. Hjólin nota menn aðallega á styttri leiðum innan bæjar en einnig, hinir djörfustu og framsýnustu, á milli borgarhverfa og jafnvel á milli bæja og héraða. Þetta á við um Íslendinga en einnig ferðamenn, sem er athyglisvert fyrir þingheim og kannski einkum hv. 4. þm. Norðvest., sem einmitt er formaður Ferðamálaráðs. Ferðamennska á reiðhjólum er sífellt að aukast og er mjög algeng aðferð í Evrópu, Mið-Evrópu og Suður-Evrópu sem jafnvel Íslendingar fara utan til þess að stunda. En þessi ferðamáti er líka að aukast hér og hjólreiðar um landið gætu, ef fram yrði fylgt þeirri tillögu sem hér liggur fyrir og öðrum af því tagi, orðið einn kosturinn í ferðamennsku hér í framtíðinni. Þetta eru ekki endilega puttalingar, sem menn tala um með nokkrum hroka, eða einhverjir fátæklingar. Þetta getur einmitt verið vel stöndugt millistéttarfólk sem kýs að eyða peningunum sínum með öðrum hætti í sumarfríum en að kosta til mikilla ferða á bílum, eða gera þetta meðfram. Ein af ástæðunum fyrir því að hjólreiðar hafa getað aukist hér í Reykjavík er sú að undir forustu Reykjavíkurlistans hefur orðið gjörbreyting á hjólreiðastígunum í borginni. Jafnvel þótt þeim finnist ekki mikið um sem hafa verið í Kaupmannahöfn eða á öðrum slíkum stöðum þá er þetta mikill munur frá því sem áður var. Stígakerfið í Reykjavík er eitt af því sem telja má til á árangurslista borgaryfirvalda og almennings, borgarbúa, síðustu tíu árin. Menn þekkja hins vegar að hjólreiðar fara ekki vel saman við aðra umferð. Auðvitað leita menn ákveðinnar málamiðlunar og lausna í þeim efnum. En þeir kannast við það, sem hafa stigið upp á hjólhest, að hjólreiðar fara ekki vel saman við bifreiðaumferð þar sem hún er mest. Það er ekki þægilegt að vera á hjóli á Miklubrautinni þótt það gangi betur á minni götum. Þeir sem reynt hafa við Vesturlandsveginn vita að það er ekki heiglum hent að fást við hann þegar hann er í góðu formi. Það er raunar ekki almennilegt heldur að stilla saman hjólreiðamönnum og gangandi fólki þó að það hafi þurft að gera t.d. á stígunum í Reykjavík með ákveðnum málamiðlunum. Það vill halla á hina gangandi sem stundum hrökkva undan ógætilegum riddurum reiðhjólsins. Þannig að þó að ekki verði á allt kosið er æskilegast að hjólreiðastígarnir séu einir og sér, fyrir reiðhjól eingöngu, þó að ekki sé hægt að gera þær kröfur miðað við ástandið hér. Ég rakti hvernig þessi mál standa í Reykjavík. Ég þekki ekki vel til annarra sveitarfélaga en ég hygg að Reykjavík standi einna fremst í þessu. Sjálfsagt eru þau ýmis úti á landsbyggðinni sem standa sig vel. En það er athyglisvert að meðan hjólreiðaaðstaða batnar í Reykjavík og vonandi víðar í sveitarfélögunum þá er það öfugt undir landstjórninni því þar versnar í raun og veru aðstaða hjólreiðarmanna með því að þeim er ekki sinnt þegar vegir eru gerðir betri. Tvö dæmi úr framförum síðustu ára sem hv. framsögumaður rakti að nokkru má nefna um það, annars vegar er leiðin til Keflavíkur og hins vegar eru Hvalfjarðargöngin þar sem hjólreiðamönnum er í raun og veru gert að fara annaðhvort lengri leiðina sem tekur nokkuð drjúgan tíma fyrir hjólreiðamann eða þá að sníkja sér með einhverjum hætti far sem yfirvöldin gera ekki ráð fyrir í gegnum Hvalfjarðargöngin. Ég mæli með samþykkt þessarar tillögu og vonast til að af henni verði. Ég sé að þar hafa safnast saman menn úr mörgum flokkum og ég held að við ættum að geta gert þetta. Margt stuðlar að því og þar á meðal auðvitað þau rök sem nú verða æ sýnilegri og augljósari í ljósi loftslagsbreytinganna og skuldbindinga okkar gagnvart Kyoto-samkomulaginu sem nú er að ganga í gildi og þó að þar sé íslenskt ákvæði losar það okkur ekki undan því að hugsa til lengri tíma en þeirra nokkurra ára sem íslenska ákvæðið er fast í hendi. Ég vil segja aðeins út af hugleiðingum hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar, að sjálfsögðu réttmætum, um það hver eigi að kosta þessa hluti - nefndin mundi væntanlega ræða um það líka - að í framtíðinni kemur til greina ýmisleg fjármögnun í því skyni. Það kann að verða staðan eftir nokkur ár þegar settar verða upp verksmiðjur sem ganga á gróðurhúsalofttegundir að þær þurfi að kaupa sér þann kvóta sem um ræðir. Menn hafa talað um að slíkar verksmiðjur gætu að einhverju leyti bætt upp mengandi starfsemi sína með því að rækta skóg og kannski verður reyndin sú þegar ég og hv. 4. þm. Norðvest. erum komnir á efri ár að þá muni álverksmiðjurnar borga okkur fyrir að stunda hjólreiðar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um rekstur skólaskips. Flutningsmenn ásamt mér eru þingmenn úr öllum flokkum. Það eru hv. þingmenn Jóhann Ársælsson, Guðmundur Hallvarðsson, Þuríður Backman, Kristinn H. Gunnarsson, Björgvin G. Sigurðsson, Jón Bjarnason og Magnús Þór Hafsteinsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að stuðla að því að aftur verði boðið upp á fræðsluferðir fyrir grunnskólanema um fiskveiðar, vinnulag til sjós, fiskifræði og líffræði sjávarins, með sama eða svipuðu sniði og gert var um borð í rannsóknarskipinu Dröfn RE í samstarfi við Hafrannsóknastofnunina.“ Starfsemi skólaskipsins er verkefni sjávarútvegsráðuneytisins sem fékk Fiskifélag Íslands og Hafrannsóknastofnunina til að annast það. Fjármagn til þessa verkefnis kom frá ráðuneytinu og Alþingi. Hafrannsóknastofnunin lagði til skip með áhöfn og sá um kennsluna um borð. Fiskifélag Íslands skipulagði áætlun skipsins og sá um kynningu fyrir skólana, tók á móti skráningum og raðaði skólunum í ferðir. Fiskifélagið sá einnig um samskiptin við skólana þegar kom að ferðum, m.a. breytingum á ferðum vegna veðurs eða af öðrum ástæðum. Á undanförnum árum hefur nemendum í efstu bekkjum grunnskólans verið boðið í námsferðir með skólaskipinu Dröfn. Í ferðunum hafa krakkarnir fengið að kynnast sjávarútveginum og vinnunni um borð í fiskiskipum. Líffræðingur og fiskifræðingur frá Hafrannsóknastofnun hafa verið með í för og frætt krakkana um hinar ýmsu sjávarlífverur sem lifa í sjónum og starfsemi Hafrannsóknastofnunar er kynnt. Skipstjórinn kynnir fyrir nemendum stjórntæki skipsins, veiðarfæri og vinnslulínur. Siglt er út á sjó og trollinu kastað og þegar búið er að toga fá krakkarnir að gera að aflanum undir handleiðslu áhafnarinnar og líffræðings. Óhætt er að segja að um sé að ræða metnaðarfulla dagskrá þar sem nemendur kynnast mörgum hliðum á þessari mikilvægu atvinnugrein Íslendinga. Hver ferð tekur að jafnaði tvær og hálfa til þrjár klukkustundir og oftast nær voru nemendur u.þ.b. 15 í hverri ferð. Mikil eftirspurn hefur verið eftir námsferðum með skólaskipinu og langt frá því að hægt hafi verið að anna eftirspurn. Frá 1998 hafa um 7.600 nemendur alls staðar að af landinu farið með skólaskipinu og fengið að kynnast þessari mikilvægu atvinnugrein. Fyrirkomulag ferðanna hefur þróast í gegnum árin og er almenn ánægja með hvernig að þeim er staðið. Skólaskipið hefur verið starfrækt með þessu sniði frá 1998 til vormissiris á þessu ári, 2004. Vegna minni fjárveitinga liggur verkefnið niðri um þessar mundir. Nú er fyrirsjáanlegt að þetta verkefni leggist af vegna fjárskorts og flutningsmenn telja afar mikilvægt að aftur verði boðið upp á fræðsluferðir með svipuðu sniði í samstarfi við Hafrannsóknastofnunina og Fiskifélagið til að nemendur eigi kost á að kynnast verklagi við fiskveiðar og kynnast lífríki sjávar. Eins og áður sagði hafa yfir 7 þúsund nemendur farið í þessar ferðir ásamt kennurum. Margir kennarar hafa bent á nauðsyn þess að þessi fræðsla verði hafin að nýju sem fyrst og fylgir hér lýsing eins þeirra á ferðinni til fróðleiks, með leyfi forseta: „Ég hef farið á hverju ári síðustu fjögur eða fimm ár og þetta er bæði mjög fróðlegt og vel skipulagt verkefni sem krakkarnir hafa ótrúlega gaman af. Meira að segja mestu pempíur (á bæði við stelpur og stráka) voru komin á kaf í aðgerð þegar við vorum búin að draga inn trollið. Skipulagið var eins og hér segir: 1. Skipstjóri tók á móti hópnum. 2. Yfirstýrimaður og fiskifræðingur kynntir fyrir hópnum. 3. Yfirstýrimaður fór yfir björgunarbúnað skipsins, gúmmíbáta og bjargbelti o.fl. 4. Fiskifræðingur skýrði út hvað ætti að gera í ferðinni, kynnti Hafró, sýndi myndband. 5. Veiðarfæri kynnt (ýmiss konar). 6. Sýnt hvernig taka á sjósýni og lesa á sjótanka, einnig var háfi dýpt í sjóinn. 7. Tækjakostur í brú sýndur og farið yfir hvernig tækin eru notuð. 8. Fiskitrolli kastað og farið yfir nokkra hluti þess og sýnt hvernig það virkar. 9. Sýnt hvernig fiskur er mældur sem kemur í trollið, aldursgreindur, hvar heilinn í honum er o.fl. 10. Fræðst um það svæði sem verið er á (ekki mörg börn sem vita hvað Kollafjörður heitir og að Engey er við hlið Viðeyjar). 11. Haldið heim.“ - Þetta er lýsing á ferð í Faxaflóa. „Við erum þjóð sem fáum mestar tekjur af fiskveiðum og okkur ber skylda til að kynna þessa atvinnugrein fyrir æsku landsins. Mér þótti miður að heyra í vor að líklega yrðu ekki fleiri ferðir farnar þar sem þetta er eina leiðin fyrir mjög marga krakka til að komast í tæri við sjómennsku.“ Ef nánar er gerð grein fyrir verkefninu á árunum frá 1998 þá er ég hér með yfirlit fyrir framan mig yfir ferðir skólaskipsins Drafnar sem Hafrannsóknastofnunin á og hefur gert út til rannsókna á innfjörðum og einnig á dýpri miðum varðandi rækju- og fiskileit, seiðaeftirlit og seiðamælingar. Árið 1998 fóru 560 nemendur á Faxaflóasvæðinu í ferðir og á hringferð um landið sem stóð frá 28. október til 30. nóvember fóru 640 nemendur í slíkar ferðir eða alls 1.200 nemendur. Árið 1999 fóru 750 nemendur á Faxaflóasvæðinu og 550 sem komu um borð í skipið á hringferðinni eða alls 1.300 nemendur. Árið 2000 fóru 846 nemendur á Faxaflóasvæðinu og 340 á hringferðinni eða 1.186 alls. Á árinu 2001 fóru 550 á Faxaflóasvæðinu og sama tala á hringferðinni um landið eða alls 1.100 nemendur. Árið 2002 fór 1.151 nemandi alls og þar af 533 á hringferðinni. Árið 2003 fóru 1.305 nemendur og þar af 702 á hringferðinni um landið. Árið 2004 var eingöngu farið í ferðir í Faxaflóann á tímabilinu 1. mars til 25. mars. Þá voru farnar 27 ferðir og fóru 376 nemendur í þær en síðan féll þetta starf niður, því miður. Tillagan gengur út á að reyna að koma þessu fyrirkomulagi aftur á og tryggja að skólabörnum hér á landi gefist kostur á að kynna sér líffræði sjávarins, veiðar og nýtingu og rannsóknir eins og þær eru stundaðar hér á landi og hvaða auðlegð felst í því að nýta okkar fiskislóð og fiskstofna og hvernig standa þurfi að því. Ég held að þetta sé mjög góður og gagnlegur fróðleikur fyrir æsku landsins og afar slæmt að þetta verkefni skuli hafa fallið niður sem Fiskifélagið og Hafrannsóknastofnun hafa séð um á undanförnum árum með miklum ágætum en sjávarútvegsráðuneytið styrkt fjárhagslega auk þess sem komið hafa fjárveitingar í það frá Alþingi. Við viljum þess vegna flytja þetta mál til að reyna að koma því aftur af stað að slík starfsemi verði rekin hér á landi. Það er rétt að geta þess að Hafrannsóknastofnunin hefur lagt Dröfninni, a.m.k. um tíma. Reyndar var það upplýst í umræðu í þinginu, mig minnir að sjávarútvegsráðherra hafi upplýst að það stæði til að selja Dröfnina og að Hafrannsóknastofnun hygðist nota andvirðið af sölu skipsins til að kaupa tæki í hin hafrannsóknaskipin sem eftir væru, þ.e. Bjarna Sæmundsson og hið nýja skip Árna Friðriksson. Virðulegur forseti. Hér á landi hefur verð fyrir fiskiskip lækkað allverulega á undanförnum árum og kvótalaus fiskiskip eru ekki mikils virði hér og ég býst nú ekki við að sjávarútvegsráðherra setji kvóta á Dröfnina til að gera hana að söluvöru. Samkvæmt upplýsingum mínum er ekki ólíklegt að fyrir Dröfnina fengjust í kringum 10 millj. kr. plús/mínus 2–4 milljónir í aðra hvora áttina eða sem sagt allt niður í 6–8 milljónir og upp í kannski 14 þegar best léti. Þá ályktun dreg ég einfaldlega eftir að hafa hringt í skipasala og velt því upp hvað kvótalaus skip af svipaðri stærð sem er hugsanlegt að nýta til fiskveiða hafa verið að seljast á. Þetta skip er byggt sem fiskiskip og hefur verið notað sem slíkt á undanförnum árum í gegnum rannsóknirnar. Það er ekki eftir stórum fjármunum að slægjast, virðulegur forseti, með því að selja þetta skip. Ég dreg því mjög í efa að hagkvæmt sé fyrir Hafrannsóknastofnun að selja Dröfnina. Dröfnin hefur á undanförnum árum verið að sinna innfjarðarverkefnum eins og rækjurannsóknum. Ég tel að ef einhvern tíma hafi verið þörf á að fylgjast með líffræðilegri þróun hér á landi þá sé full þörf á því nú um stundir þegar hitafar sjávar hefur verið að breytast eins hér hefur gerst á undanförnum árum. Rækjustofnar innfjarða hafa látið á sjá vegna þess að inn hafa gengið fisktegundir eins og þorskur og ýsa sem gengið hafa á þá stofna í verulegum mæli. Ef einhvern tíma hefur verið þörf á því að fylgjast með ástandinu í fjörðunum þá er það núna því að varla ætla menn að standa uppi alveg þekkingarsnauðir um það hvernig áframhaldandi breytingar verða innfjarða þó það sem mönnum var talin trú um fyrir nokkrum árum að yrði þeirra lífsviðurværi áratugum saman inn í framtíðina, þ.e. rækjuveiðar innfjarða, hafi hrunið. Nú stendur ekki steinn yfir steini í þeirri vísindaráðgjöf sem gefin var áratugum saman um að íbúar hinna ýmsu sjávarbyggða þar sem hægt var að stunda innfjarðarrækjuveiðar mundu búa að því alla tíð að fá notið þeirra veiða. Ég held að ekki veiti af því að halda úti skipi til að fylgjast með ástandi lífríkis sjávar og ég held að það sé best gert með því að nýta skip eins og Dröfnina sem kostar ekki mikla fjármuni. Hafrannsóknastofnun á skip sem hún hvort sem er fær sáralítið verð fyrir þó að það væri selt og ég dreg mjög í efa, virðulegi forseti, að ríkisstofnunin Hafrannsóknastofnun sé að fara réttar leiðir í því að halda hér uppi hagkvæmustu rekstraráætlun fyrir innfjarðarannsóknir og rækjurannsóknir með því að losa sig við þetta skip. Þá verður kannski farið að stunda þessar rannsóknir á stærri og dýrari skipum sem ekki er beinlínis þörf á við innfjarðarannsóknir eða þá með öðrum hætti sem alls ekki er víst að spari nokkurt einasta fé í rekstri stofnunarinnar, hvað þá heldur að því verkefni sem við hér erum að leggja til að verði vakið til lífsins verði sinnt af þessari stofnun. Það þarf að finna málinu annan farveg því að varla ætlum við, fiskveiðiþjóðin Íslendingar, að standa svo að málum í framtíðinni að gefa æskunni enga möguleika á að fræðast um lífríki sjávar og þá atvinnuhætti og möguleika sem í því felast, og verða þá að finna þessu annað rekstrarform.

Virðulegi forseti. Þegar fréttir bárust af því í fyrravetur að til stæði að leggja skóla- og hafrannsóknaskipinu Dröfn rak mann eiginlega í rogastans og átti nánast erfitt með að trúa þessum fréttum því að bæði þótti sýnt, að maður hélt alla vega, að þetta skip væri hagkvæm rekstrareining fyrir Hafrannsóknastofnun, einkum til að stunda rannsóknir á minni fiskstofnum eða nytjastofnum ef svo má segja, þ.e. stofnum inni á fjörðum og flóum, og líka til að stunda aðrar hafrannsóknir lengra frá landi, ekki síst um sumartímann. Þannig hafði Dröfnin verið nýtt um margra ára bil og ekki var annað að sjá en það gengi vel. Hún er ódýrt skip með tiltölulega fámennum mannskap sem skilaði þó miklu þegar í land var komið. Þetta skip gegndi einnig mikilvægu hlutverki sem skólaskip eins og fram kom í máli hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar áðan. Þúsundir nemenda hafa átt þess kost að fá að fara á sjó með þessu skipi í stuttar ferðir, ferðir sem tekið hafa frá nokkrum klukkutímum og kannski upp í heilan dag, þar sem nemendum á grunnskólastigi einkum og sér í lagi hefur verið veitt ákveðin innsýn í bæði fiskveiðar, almenna sjósókn og þær aðferðir sem eru viðhafðar um borð í svona rannsóknaskipum. Ég þekki vel til þessara starfa sjálfur vegna þess að ég hef sjálfur farið í svona leiðangra og þá sem kennari eða leiðbeinandi bæði hér við land og einnig erlendis. Ég veit af eigin reynslu að svona starfsemi er ákaflega verðmæt. Hún veitir okkur einstakt tækifæri til þess að æskan fái að verða vitni að því hvað í raun og veru felst í hafinu umhverfis landið. Nemendur fá að kynnast notkun veiðarfæra. Þeir fá að kynnast því hvernig svona skip líta út að innan. Þeir fá að kynnast því hvernig þeim er siglt, hvaða tækjabúnað þarf til að stjórna þeim. Þeir fá einnig að kynnast því hvernig fiskur er veiddur, hvernig hann er fenginn um borð, hvernig unnið er að honum um borð og hvaða aðferðir eru viðhafðar hjá vísindamönnum við að afla sér gagna í svona leiðöngrum. Þá á ég t.d. við hluti eins og tegundagreiningar, lengdarmælingar, athuganir á magainnhaldi, kynþroska og öðru þess háttar. Aðra líffræðilega hluti mætti nefna, t.d. tegundir, þ.e. hvernig hinar ólíku tegundir líta út og hvernig þær eru byggðar upp út frá líffræðilegu tilliti, ef svo má segja. Það er ekki sjálfgefið að æskan í dag hafi aðgang að þessari þekkingu eins og hún hafði kannski hér á landi fyrir örfáum áratugum síðan þegar krakkar, ekki síst á landsbyggðinni, ólust að verulegu leyti upp í tengslum við lifandi ys og þys á bryggjunum. Það er heldur ekki sjálfsagt mál að börn á höfuðborgarsvæðinu eigi þess nokkurn kost að fá svona þekkingu á lífríki hafsins og því hvernig fiskveiðar fara fram eða hvernig hafrannsóknir fara fram. Því er mikill skaði að því að þessu skipi skuli hafa verið lagt og með ólíkindum er að ekki skuli finnast peningar í okkar ríka þjóðfélagi til þess að halda úti svona skipi, til að halda úti svona menntun. Ég á í raun mjög bágt með að skilja hvers vegna þetta er ekki hægt. Það mætti t.d. hugsa sér að aflaverðmæti svona skips, þ.e. sá fiskur sem veiddist yrði seldur á markaði. Þar af leiðandi mundu þó a.m.k. fást einhverjar tekjur á móti þeim kostnaði sem hlýst af því að reka skip með þessum hætti. Einnig mætti hugsa sér að menntamálaráðuneytið legði peninga í þetta, ekki bara sjávarútvegsráðuneytið og Fiskifélag Íslands, eins og verið hefur. Menntamálaráðuneytið gæti með einhverjum hætti komið að því að reka svona skip. Ég er alveg viss um að mjög mikill áhugi er meðal kennara hér á landi til að taka þátt í svona verkefni, m.a. líffræðikennara en líka kennara í öðrum námsgreinum. Ég er líka sannfærður um að áhugi er fyrir því að stunda þessa starfsemi hjá Hafrannsóknastofnun. Ég trúi ekki öðru en að þar sé líka áhugi á því vegna þess að þar gera menn sér mjög vel grein fyrir því að það er mikilvægt að uppfræða æsku landsins um lífríkið í hafinu. Þarna höfum við að verulegu leyti brugðist á undanförnum árum. Ég bendi á að við Íslendingar eigum ekkert sædýrasafn sem þykir þó sjálfsagður hlutur alls staðar í löndunum í kringum okkur, sædýrasafn sem sýnir fólki hvernig lífríkið í hafinu lítur út. Slíkt safn hefur ekki verið til hér áratugum saman. Sem betur fer samþykkti hið háa Alþingi í fyrra þingsályktunartillögu þar sem stjórnvöldum var falið að athuga möguleikana á því að hefja hönnun og byggingu slíks safns hér á landi. Vonandi verður það að veruleika sem allra fyrst því ef vel verður að verki staðið þar verður hægt að búa til einstakan sýningarglugga, ekki bara fyrir okkur Íslendinga heldur líka fyrir erlenda ferðamenn, sýningarglugga sem veitti okkur innsýn í mjög einstakt og mjög ríkt lífríki í hafinu í kringum Ísland. Það er afskaplega ríkt og miklu ríkara en við gerum okkur grein fyrir. Ég vona að þessi þingsályktunartillaga fái góða meðferð í þinginu og góða afgreiðslu. Ég bendi á að að henni standa þingmenn úr öllum flokkum. Það ætti því að segja manni að þessi tillaga, þar sem Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að stuðla að því að aftur verði boðið upp á fræðsluferðir fyrir grunnskólanema með svona skipi, verði að veruleika. Við ættum í sama vetfangi að huga að því hvort ekki væri rétt að gefa framhaldsskólanemendum einnig kost á að fara á sjó með svona skipum til að vinna ákveðin verkefni og afla sér þekkingar og síðast en ekki síst háskólanemum einnig í tengslum við ákveðin námskeið sem þeir tækju þá bæði við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri, svo að dæmi séu tekin. Svona skip eru í rekstri í löndunum í kringum okkur, m.a. í Noregi og eins og ég nefndi áðan þá hef ég einmitt tekið þátt í svona kennsluleiðöngrum þar. Það er alveg ómetanlegt fyrir háskólanema í sjávarútvegsfræðum eða líffræði hafsins að eiga kost á að fara í námsferðir með svona skipum þar sem þeim er kennt skipulega hvernig vinna um borð í rannsóknarskipum fer fram.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, nr. 45/1987, og lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með áorðnum breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru þingmenn úr öllum stjórnmálaflokkunum, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Magnús Stefánsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Ögmundur Jónasson, Drífa Hjartardóttir, Guðjón A. Kristjánsson, Sólveig Pétursdóttir, Pétur H. Blöndal, Guðlaugur Þór Þórðarson og Guðjón Hjörleifsson. Kjarni þessa frumvarps er sá að gert er ráð fyrir að lágmarksfésekt við tilteknum skattalagabrotum sem lögfest var árið 1995 eigi ekki við þegar um svokölluð vanskil á vörslufé er að ræða og brotamaður hefur skilað réttilega skilagrein svo að ljóst má vera að ekki sé um að ræða tilraun til undanskots. Ástæða er til að leggja á það áherslu að vanskil á vörslufé vegna greiðsluerfiðleika eru mjög ólík öðrum skattalagabrotum. Slík brot hafa sjaldnast þau einkenni sem algengt er að fylgi því sem höfum kallað skattsvik í daglegu tali, svo sem vanhöld á færslu bókhalds. Ekki er heldur fyrir að fara þeirri leynd sem einkennir skattsvik og önnur skattalagabrot. Oft eiga brotlegir við þessar aðstæður sér málsbætur umfram þá sem fremja önnur skattalagabrot og skýringarnar eru jafnan þær að forsvarsmenn fyrirtækja hafa lent í greiðsluerfiðleikum sem oft enda með gjaldþroti. Þó svo að þessi brot séu annars eðlis þá höfum við illu heilli sett upp þannig regluverk að það hefur leitt til þess að menn fá gríðarlega þunga dóma. Í fyrsta lagi er um að ræða lágmarksfésektir sem eru mjög háar. Menn geta einfaldlega sett sig í spor fólks sem hefur átt í greiðsluerfiðleikum sem hafa t.d. endað með gjaldþrotum og hafa þess vegna haft það í för með sér að það hefur ekki getað staðið skil á vörslufénu. Það er augljóst þegar um er að ræða mjög háar sektir að menn eru ekki í neinum færum til þess að borga þær. Þá er það oft og tíðum þannig að þeir hafa fengið vararefsingu sem er fangelsi. En þegar svo háttar til að menn hafa ekki getað borgað sektina og enda í fangelsi vegna vararefsingar þá eiga þeir heldur ekki möguleika á reynslulausn eins og er þó almenna reglan í okkar lögum. Við höfum orðið vitni að miklum mannlegum harmleik víða í þjóðfélaginu þar sem þetta hefur gerst. Menn hafa lent í greiðsluerfiðleikum, hafa verið að berjast til hins ýtrasta, til síðasta blóðdropa, í rekstri sínum til að koma í veg fyrir gjaldþrot til að hægt sé að halda áfram rekstri, oft og tíðum mikilvægum atvinnurekstri sem snertir hagsmuni fjölda fólks, m.a. í litlum byggðarlögum. Þetta hefur leitt til þess að menn hafa dregið að greiða vörslufé í þeirri von að úr mundi rætast með rekstur fyrirtækisins. Menn hafa haldið bókhald, skilað skýrslum og reynt að vinna með þeim hætti að hægt væri að halda atvinnurekstrinum áfram og síðan þegar í þrot er komið standa menn frammi fyrir ókleifum skafli, eru búnir að rýja sjálfa sig inn að skinni, setja sjálfa sig í ábyrgð, kreista út allt lánsfé sem þeir hafa haft með tryggingunum sem þeir hafa boðið fram og eiga þess vegna enga möguleika á að standa skil á þessu vörslufé þegar í óefni er komið. Það er augljóst mál að þeir sem eru komnir í slíkar aðstæður eru ekki hinir dæmigerðu skattsvikarar sem við viljum ná utan um. Þetta er fólk sem lendir í óviðráðanlegum aðstæðum sem enginn getur gert við. Í ýmsum tilvikum er um að ræða yngra fólk. Það er líka um að ræða fólk sem hefur verið að setja á stofn það sem menn hafa kallað sprotafyrirtæki og oftar en ekki hefur verið talað af mikilli velvild um slík fyrirtæki úr þessum ræðustól vegna þess að menn hafa séð að forsendan fyrir því að okkur miði eitthvað áfram í þessu þjóðfélagi er að til staðar sé fólk sem er tilbúið til þess að hætta eigin fjármunum í því skyni að byggja upp atvinnurekstur. Við höfum orðið vitni að því m.a. í þeirri uppbyggingu sem varð hér fyrir fáeinum árum svo ég taki dæmi í nýtækni, tölvum og slíkri þjónustu sem reis upp og hafði heilmikið að segja um vöxt og viðgang þjóðfélagsins. Síðan þegar sló í bakseglin - þessi fyrirtæki voru oft og tíðum vanfjármögnuð vegna þess að menn trúðu á þann mikla vöxt sem flestir töldu sig sjá fyrir sér í þessum atvinnugreinum - þá gerðist það mjög hratt að mörg fyrirtæki urðu gjaldþrota, mjög margir sem höfðu lagt sig fram og höfðu unnið merkilegt starf og skaffað fólki vinnu, forsvarsmenn slíkra fyrirtækja lentu í vandræðum og verða núna fyrir barðinu á þessari óréttlátu löggjöf. Þetta mun leiða til þess að fólk sem horfir upp á slíka reynslu hugsar sig tvisvar um áður en það stofnar til nýs atvinnurekstrar. Ég held að það sé ekki góð framtíðarsýn fyrir þjóðfélagið ef okkar best menntaða fólk, unga háskólamenntaða fólkið sem þekkir vel lagaverkið og regluverkið, viðskiptafræðingarnir okkar, ungu lögfræðingarnir okkar, allt þetta unga góða fólk sem við viljum að sé í forsvari í atvinnurekstri, hugsar sig tvisvar um áður en það stofnar eigin fyrirtæki og fer frekar í skjól stóru fyrirtækjanna þar sem engin hætta er á að menn lendi í að verða rukkaðir um vörslufé. Þess vegna megum við ekki, virðulegi forseti, ganga þannig frá löggjöfinni, jafnvel þó við viljum ná utan um og koma í veg fyrir að menn stundi skattsvik, að við hræðum venjulegt fólk frá því að taka þátt í atvinnurekstri sem í eðli sínu hlýtur alltaf að vera áhættusamur. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mjög mörg orð um þetta mál. Þetta er mál sem hefur fengið nokkra umfjöllun. Þetta frumvarp var lagt fram í fyrra og var komið til efnahags- og viðskiptanefndar. Það var augljóst af viðtökunum sem það fékk innan nefndarinnar að um það gat tekist mjög breið pólitísk samstaða. Maður varð líka var við í opinberri umræðu sem fór fram um frumvarpið að það átti sér mjög marga velvildarmenn en það er ekki mjög algengt að frumvörp af þessu taginu sem snerta skattamál sem eru ekki mál sem vekja athygli í fyrirsögnum dagblaðanna, kalli á jafnmikil viðbrögð og þetta frumvarp gerði. Þess vegna held ég, virðulegi forseti, að það væri þinginu til sóma og væri mjög í réttlætisátt ef okkur auðnaðist að ljúka þessu máli á næstu vikum. Það hafði fengið efnislega meðferð innan efnahags- og viðskiptanefndar en í bardaganum síðastliðið vor var engin von til að hægt væri að ljúka því. Ég held að allar forsendur séu til þess að efnahags- og viðskiptanefnd, sem ég legg til að fái þetta mál til umfjöllunar, geti lokið því á tiltölulega skömmum tíma og við getum gert það að lögum í allra síðasta lagi nú fyrir jólin.

Hæstv. forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og hvet til að það nái fram að ganga á þessu þingi. En það breytir ekki mati mínu á því að of skammt sé gengið, einkum í þeim þætti frumvarpsins sem lýtur að breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, nr. 45/1987. Í mínum huga er staðgreiðsluskattur ekki vörslufé í sama skilningi og virðisaukaskattur. Staðgreiðsla er hluti af launagreiðslu til starfsmanna. Í þessu samhengi er fróðlegt að líta til þeirra vanefndaúrræða sem annars vegar starfsmenn og hins vegar ríkið hafa vegna þessara launa. Í báðum tilvikum geta aðilar krafist dráttarvaxta og þá getur starfsmaður rift ráðningarsamningi sínum alveg eins og ríkið getur sent lögreglu og látið loka atvinnustarfsemi eftir 30 daga. Síðan hefur ríkið búið sér til tekjustofn sem að mínu mati er afar hæpinn. Það er hið svokallaða álag sem jafngildir einu prósentustigi í allt að 10 daga sem vanskil vara, þ.e. fyrstu 10 dagana. Það, hæstv. forseti, eru 365% sem í mörgum tilvikum bætast ofan á dráttarvexti. Í fræðilegri umfjöllun telst álag til refsikenndra viðurlaga. Í mínum huga er um okurvexti af hálfu ríkisins að ræða þar sem ríkið hefur misbeitt valdi sínu til að setja leikreglurnar. Auðvitað eiga allir að greiða skuldir sínar. Það er hins vegar blákaldur veruleiki að fjölmargir lenda í þeirri aðstöðu að geta ekki, a.m.k. tímabundið, staðið við allar skuldbindingar sínar á nákvæmlega réttum tíma og þá á að mati þess er hér stendur að ríkja jafnræði. Ríkisvaldið á ekki að komast upp með að beita valdi sínu í svo miklum mæli að gengið sé út fyrir allt meðalhóf. Hæstv. forseti. Það má með góðum vilja finna gild rök fyrir því að innheimta ríkisins njóti einhverrar sérstöðu umfram almennar kröfur. En að búa sér til aukatekjur á kostnað þeirra sem eru veikir fyrir, t.d. smáir atvinnurekendur, verður að teljast hæpið og er þá einkum verið að horfa til hins 365% álags. Ég spyr, herra forseti: Er ekki nægilegt að reikna dráttarvexti og geta lokað atvinnurekstri ef ekki er greitt innan 15 daga frá eindaga? Í þessu samhengi get ég ekki annað en rifjað upp dóm Hæstaréttar frá 1988. Þar var einstaklingur dæmdur fyrir það sem almennt var kallað okurlánastarfsemi. Hann var fundinn sekur um að hafa lánað peninga gegn kröfum um 88% ársávöxtun þegar leyfilegir hámarksvextir voru 21%. Hann krafðist, hæstv. forseti, 67% meiri vaxta en leyfilegt var. Því spyr ég: Getur það talist eðlilegt með því að kalla okurvextina álag að ríkið krefjist 365% meiri vaxta en dráttarvextir Seðlabanka Íslands eru á hverjum tíma? Það er meira en fimmfalt grófara en okurlánarinn úthrópaði var fundinn sekur um 1988. Hæstv. forseti. Ég geri mér grein fyrir því að í frumvarpinu sem nú liggur fyrir þinginu er ekki gert ráð fyrir breytingum á reglum um álag. En það er von mín að sá vinkill verði tekinn til skoðunar í meðferð málsins í þinginu þó ég vilji ekki á nokkurn hátt bregða fæti fyrir þær tillögur sem þar koma fram. Ég sagði í upphafi ræðu minnar að ég fagnaði þessu frumvarpi og legði til að það yrði samþykkt. Viðurlagaákvæði þau sem hér eru til umræðu eru mér einkar hugleikin og hafa verið það allt frá því að ég lenti í þeirri reynslu að neyðast til, starfandi sem dómari við Héraðsdóm Austurlands, að dæma frumkvöðul og einyrkja á grundvelli þessara óbilgjörnu viðurlaga og refsiákvæða. Núverandi ákvæði eru ósanngjörn og þeim þarf að breyta. Ég ítreka því von mína um að Alþingi gangi a.m.k. jafnlangt og núverandi frumvarp gerir ráð fyrir.

Hæstv. forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum þessa frumvarps og tel að hér sé verið að hreyfa miklu réttlætismáli sem ég vonast til að verði nú tekið til endanlegrar afgreiðslu á Alþingi og gert að lögum. Menn geta lent í rekstrarörðugleikum af ýmsum toga og eru margar ástæður fyrir því. Sumir sem hafa rekið fyrirtæki eða verið með eigin rekstur hafa á engan hátt reynt að fela neitt í starfsemi sinni og allt hefur verið réttilega talið fram og öllum ljóst hverjar skyldur þeirra eru og hvað þeir eiga að greiða jafnvel þó að ekki væri mögulegt að inna allar greiðslur af hendi á réttum tíma. Þá er hart að refsingin skuli vera með þeim hætti sem hv. síðasti ræðumaður gerði mjög skilmerkilega grein fyrir. Ég óska honum til hamingju með fyrstu ræðu sína í þinginu og ég held að hann hafi undirstrikað það mjög vel í máli sínu hversu óréttlát afgreiðsla og meðferð á mönnum sem lenda í rekstrarörðugleikum getur verið þegar vanskil verða á vörslufé vegna greiðsluerfiðleika. Þetta eru talin saknæm brot og þar að auki eru þeir beittir bæði álögum og refsingum sem reiknuðum álögum ríkisins fylgir. Ég tel að þetta sé mjög þarft mál eins og ég sagði í upphafi máls míns og ætla ekki að lengja umræðuna um þetta. Það eru margir flutningsmenn að þessu frv. og ég treysti því að það fái skjóta og góða meðferð og lögum verði breytt í þá veru sem málið leggst.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir litlu frumvarpi um breytingu á lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, nr. 64/1994, með síðari breytingum. Frumvarpið er í sjálfu sér ekki mikið að vöxtum en það getur skipt máli og tilgangurinn er fyrst og fremst sá að stuðla að betri sambúð æðarbænda og grásleppuveiðimanna, grásleppukarla, og það verður ekki gert nema breyta þessum tilteknu lögum. Í lögunum er það þannig að frá tilteknu tímabili, þ.e. frá 15. apríl til 14. júlí má ekki án leyfis varpeiganda, þ.e. eiganda æðarvarps, leggja net í sjó nær friðlýstu æðarvarpi en sem nemur 250 metrum frá stórstraumsfjörumáli. Þetta hefur í langflestum tilvikum gengið ágætlega og ekkert orðið þess valdandi að árekstrar yrðu. En allt breytist og það hefur færst í vöxt að gráslepputíminn lengist og sé ekki lengur frá 15. apríl til 14. júlí heldur hefjist 1. apríl og jafnvel sums staðar enn fyrr. Þetta hefur orðið til þess að í einstaka tilvikum, og ég undirstrika í einstaka tilvikum, hafa orðið árekstrar þar sem hagsmunir æðarbænda og grásleppuveiðimanna hafa ekki farið saman. Í þessum tilvikum þarf að búa til reglur sem tryggja að báðir aðilar geti stundað atvinnurekstur sinn í friði, að grásleppukarlinn trufli ekki æðarræktandann og æðarræktandinn sé ekki að leggja óþarfa stein í götu grásleppuveiðimannsins. Til þess að svo verði er nauðsynlegt að breyta lögunum þannig að sá tími sem er takmarkaður á lagningu grásleppuneta eða annarra neta í sjó nær friðlýstu æðarvarpi en sem svarar 250 metrar frá stórstraumsfjörumáli verði lengdur. Hann verði færður frá 15. apríl fram til 1. apríl. Þannig mundi, að mínu mati, í langflestum tilvikum vera hægt að koma í veg fyrir óþarfa árekstra sem ég veit að bæði grásleppukarlar og æðarræktendur vilja vera án. Ég undirstrika að í langflestum tilvikum gengur þessi sambúð prýðilega enda eru það oft og tíðum sömu aðilarnir, sá sem stundar æðarrækt er oft líka grásleppukarl og hefur því eðlilega mjög góðan skilning á störfum hins. Í flestum tilvikum leysist þetta af sjálfu sér líka vegna þess að í báðum tilvikum eru menn að nýta náttúruna og skilja að það þarf að gera í góðri sambúð. Engu að síður þarf í þessum tilvikum að skýra umferðarreglurnar dálítið og í þessu frumvarpi er lagt til að það sé gert með þeim hætti sem ég hef þegar lýst.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tveimur frumvörpum til laga, annars vegar frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti, og hins vegar frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 2/1995, um hlutafélög, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn mínir eru í báðum tilvikum hv. þm. Halldór Blöndal, Jóhanna Sigurðardóttir, Hjálmar Árnason, Steingrímur J. Sigfússon og Guðjón A. Kristjánsson og eru fulltrúar allra stjórnmálaflokka á Alþingi. Ég ætla ekki að fara mjög náið út í efnisatriði frumvarpanna, þau skýra sig með lestri þeirra og af greinargerðinni. Þó vil ég vekja athygli á því að hér er um samkynja mál að ræða að því leytinu að báðum frumvörpunum er fyrst og fremst ætlað að styðja við hlut hinna minni hluthafa í hlutafélagi. Það er gert með ýmsum hætti. Í fyrsta lagi er verið að leggja til miklu skýrari reglur um það sem kallað er „skyldir aðilar“ þegar einn aðili innan hlutafélags er að selja öðrum sem er skyldur. Lagt er til að hugtakinu „skyldir aðilar“ sé bætt við gildandi lög og þannig skilgreint að maki og börn verði talin skyld viðkomandi einstaklingi. Við teljum ekki ástæðu til að ganga mikið lengra en erum þarna með tilteknar skilgreiningar í því sambandi til þess að ekkert fari á milli mála. Enn fremur er líka leitt inn í lögin nýtt hugtak sem við köllum „veltuhraða“, sem er velta skráðra bréfa í einum eða fleiri flokkum hlutabréfa á skráðum markaði, og er fundinn þannig að fyrir hvern mánuð á 12 mánaða tímabili er reiknað hlutfall veltu með bréf félags í viðkomandi mánuði og markaðsvirði þess í lok mánaðarins. Hlutfallið er síðan margfaldað með 12 og veltuhraði síðustu 12 mánaða er síðan fundinn með því að taka meðaltal þessa hlutfalls síðustu 12 mánuði. Þarna er fyrst og fremst verið að reyna að tryggja að þegar um er að ræða sölu með hlutabréf í félögum þar sem ætla má að markaðsverðmæti komi ekki endilega skýrt fram vegna þess að um sé að ræða sölu hlutabréfa sem fer fram í svo litlum mæli að ekki hafi orðið til eðlilegt markaðsverð. Við erum með öðrum orðum fyrst og fremst að reyna að búa til reglu sem tryggir sanngjarnt verð á hlutabréfum þegar markaðurinn sér ekki um að búa verðmætið til. Þetta getur auðvitað átt sér stað á ýmsum sviðum. Í Kauphöll Íslands hafa t.d. ýmis hlutafélög farið út af markaðnum af ýmsum ástæðum, m.a. vegna þess að markaðurinn með bréfin hefur verið lítill. Því má segja sem svo að það hafi aldrei orðið til neitt raunverulegt markaðsverðmæti. Við vitum að það eru tilteknar reglur um svokallaða yfirtökuskyldu sem gera ráð fyrir því að aðili eða aðilar sem eru tengdir, sem eru komnir með 40% í eign tiltekins hlutafélags, beri að gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð. Þá skiptir miklu máli að yfirtökutilboðin séu gerð með sanngjörnum hætti og sá sem gerir tilboðið sé ekki að sölsa undir sig eignir, kannski duldar eignir, úr einhverju hlutafélagi með því að bjóða fram lágt verð sem getur gerst ef ekki er um að ræða mikil viðskipti með viðkomandi bréf. Hins vegar er gert ráð fyrir því að það sé skoðað tólf mánuði aftur í tímann og borgað sé hæsta verð sem borgað hefur verið af viðkomandi tilboðsgjafa á því tímabili. En ef um mjög lítil viðskipti er að ræða þá getur það auðveldlega gerst að verðið sé svo lágt að ekki sé hægt að búa til raunverulegt markaðsverð. Þess vegna erum við að reyna að innleiða hugtakið „veltuhraði“ og skýra betur hugtakið „skyldir aðilar“. Við teljum að við séum með þeim hætti að koma í veg fyrir að menn geti sölsað undir sig eignir í einhverju hlutafélagi með óeðlilegum og ósanngjörnum hætti. Í hinu frumvarpinu sem lýtur að hlutafélagalögunum segir svo: „Hlutafélagi er óheimilt að kaupa eignir af hluthöfum, stjórnarmönnum og framkvæmdastjórum félagsins eða félögum sem þessir aðilar eiga ráðandi hlut í nema áður hafi verið aflað sérfræðiskýrslu. Sama gildir um kaup félags á eignum af móðurfélagi þess og þeim sem tengdir eru aðilum.“ Þarna er einfaldlega verið að fara leið sem við þekkjum í löggjöf annarra þjóða og er fyrst og fremst til þess fallin að leggja ábyrgðina á þá sem eru í þessu tilviki að kaupa og tryggja það að menn geti ekki búið til eitthvert falskt markaðsverð og eignast þannig hlut í félagi. Með öðrum orðum, bæði frumvörpin hafa einfaldlega þann megintilgang að reyna að teysta stöðu minni hluthafa. Það er heilmikil þörf á þessu því það hefur orðið gríðarleg breyting í þjóðfélagi okkar. Það var þannig áður fyrr að eignamyndun almennings, hins venjulega meðaljóns á Íslandi, fór fyrst og fremst fram í gegnum íbúðarhúsin. Menn lögðu til hliðar upphæðir, menn byggðu sér hús, lögðu á sig mikla vinnu við húsbyggingarnar, við breytingar á húsnæði sínu og þannig eignuðust menn eignir. Það var hið venjulega eignarform hins venjulega Íslendings. Þetta hefur verið að breytast, að langflestu leyti sem betur fer, vegna þess að menn hafa núna möguleika á því að spara, leggja fé til hliðar, fjárfesta í hlutabréfum, skuldabréfum og öllum þeim sparnaðarformum. Menn eru með öðrum orðum allt í einu farnir að festa eignir sínar ekki endilega í steinsteypunni heldur í ýmsum óefnislegum hlutum eins og t.d. hlutabréfum og öðru slíku sem eru þá að mynda m.a. stofn að nýrri eign og líka mynda stofn að lífeyri fólks í framtíðinni. Ég varpaði fram fyrirspurn til fjármálaráðherra á sínum tíma um þessi mál. Þá kom í ljós að árið 1990 höfðu 40 þús. manns keypt sér hlut í fyrirtækjum á því ári en voru 80 þús. eða 40% framteljenda árið 1999. Auðvitað breytist þetta milli ára, stundum árar vel og margir hafa áhuga á því að kaupa hlutabréf. Við höfum líka verið að nota skattafslátt í þessu tilviki en allt lýtur þetta að því að almenningur í dag, hinn venjulegi maður á Íslandi í dag, á hlutabréf. Hann hlýtur þess vegna að hafa töluverðar áhyggjur af því að staða hans sé ekki nægjanlega vel tryggð. Við höfum í löggjöfinni á undanförnum árum reynt að tryggja stöðu minni hluthafanna, ég nefndi áðan 40% regluna sem kveður á um það að menn hafi skyldu til að gera yfirtökutilboð ef þeir eiga 40% í fyrirtæki. Það er gert til þess að tryggja það að lítill hluthafi verði ekki áhrifalaus vegna þess að stór hluthafi sé búinn að eignast stóran hlut í fyrirtækinu og er alveg augljóst mál að þróunin hefur verið í þessa átt. Við höfum fyrst og fremst verið að reyna að búa til skjól fyrir minni hluthafana í fyrirtækjunum einfaldlega vegna þess að við sjáum að það mikil þörf á því. Þessi breyting sem ég hef verið að rekja hefur leitt til þess að venjulegur hluthafi er einstaklingur sem er ekki endilega dag hvern að fylgjast nákvæmlega með rekstrinum eða nákvæmlega með því hvert verðmæti fyrirtækisins er að öllu leyti, heldur treystir á það að lög og reglur gefi honum það skjól sem hann leitar eftir. Þess vegna þurfum við að tryggja það að minni hluthafarnir geti áhyggjulausir lagt hluta af sparnaði sínum m.a. í atvinnurekstur því það skiptir mjög miklu máli frá margvíslegum sjónarhóli séð að almenningur sé þátttakandi í atvinnulífinu. Þannig getur orðið til eignamyndun, þannig getur almenningur fengið hlut í verðmætisaukningunni og þannig getur það gerst líka að almenningur skilji betur þarfir atvinnulífsins og atvinnulífið fengið síðan áhættufjármagn til þess að byggja sig upp, þjóðfélaginu til framdráttar. Bent hefur verið á að þetta kunni að vera leið til þess að jafna kjörin í landinu. Við höfum reynt að gera það með skattalegum aðgerðum, við höfum reynt að gera það í gegnum kjarasamninga með því að lyfta upp lægstu launum. Við þekkjum það að þetta eru hins vegar býsna erfið mál. Þess vegna getur það skipt miklu máli að meðaljóninn geti líka eignast hlutabréf í þeim fyrirtækjum sem hafa verið að hækka, fjármálafyrirtækjunum, og notið ávaxtanna af því hlutfallslega fyrir sjálfan sig á borð við þá sem auðugari eru og leggja í þessar fjárfestingar. Það gerist ekki nema almenningur sé algjörlega sannfærður um það og viti fyrir víst að hann verði ekki hlunnfarinn, það muni verða fyrir því séð með lögunum að almenningur geti lagt peningana í þessa fjárfestingu og þurfi ekki að hætta á að verða einhverju því að bráð sem hann ekki getur séð fyrir, óttast t.d. að stóru hákarlarnir komi og hrammsi til sín fyrirtækið og skilji litla karlinn eftir algjörlega varnarlausan í fyrirtæki sínu. Þess vegna, virðulegi forseti, hefur sú þróun verið í okkar löggjöf að við höfum verið að reyna að styrkja stöðu minni hluthafans og frumvörpin tvö eru sannarlega liður í því sama, að bæta stöðu minni hluthafanna, gera það að verkum að minni hluthafarnir geti óáreittir og óhræddir tekið þátt í því að fjárfesta í atvinnulífinu. Ég vil í því sambandi nefna það að frumvörpin komu fram á Alþingi á sl. vetri. Þau fengu ekki umfjöllun vegna þess að ekki var tími til þess hér í þingsölum. Málið kallaði hins vegar á gríðarlega miklar umræður úti í þjóðfélaginu, m.a. hjá ýmsum sérfræðingum sem létu í sér heyra og margir voru ekki á eitt sáttir um málið og það er ósköp eðlilegt. Hér er verið að takast á um gífurlega mikla hagsmuni, milljarðahagsmuni, vegna þess að fyrirtækin eru sem betur fer mikils virði hér á landi um þessar mundir og þess vegna er ekkert óeðlilegt við það að tekist sé á um þessi mál. En þá verða menn að hafa það í huga að frumvörpin hafa það einfaldlega að markmiði að tryggja stöðu þeirra sem minni eru innan fyrirtækjanna og ekkert óeðlilegt við það að einhverjum finnist þar of mikið að gert og vilji hafa rýmra svigrúm fyrir sjálfan sig til þess að leika á þessum mikla markaði. Ég vil einfaldlega segja að það er óeðlilegt að við búum þannig til löggjöfina eða leikreglurnar að menn geti leikið á þeim markaði án tillits til þeirra sem minni eru og starfa innan þess markaðar, þ.e. minni hluthafanna, einstaklinganna í landinu. Ég vil í því sambandi sérstaklega fagna því að sú nefnd sem hæstv. viðskiptaráðherra skipaði einhvern tíma á sl. vetri eftir að frumvörpin litu dagsins ljós hefur að ýmsu leyti tekið undir þau sjónarmið sem hér koma fram, ekki að öllu leyti en að ýmsu leyti. Það er enginn vafi á því að sá andi sem svífur svo greinilega yfir vötnunum í frumvörpunum hefur ratað inn í tillögur nefndarinnar. Nú á eftir að láta á það reyna hvort það sé pólitískur styrkur til þess að koma málinu fram í þeim búningi eða einhverjum svipuðum búningi í gegnum þingið. Það mun veturinn skera úr um. Ég tel að það skipti mjög miklu máli fyrir þingið og fyrir umræðuna alla að það liggi fyrir kristaltær afstaða þingmanna úr öllum flokkum sem vilja leggja sitt lóð á vogarskálarnar til þess að tryggja að leikreglurnar séu sem sanngjarnastar, sérstaklega fyrir veikari aðilann, hinn almenna hluthafa, hinn minni hluthafa í atvinnurekstrinum. Ég held að það sé atvinnulífinu til góða og ég tala nú ekki um þeim einstaklingum sem vilja auka eignir sínar með því að taka þátt í því að fjárfesta í íslensku atvinnulífi.