Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Frsm. (Bergur Jónsson): Allshn. hefir athugað brtt. á þskj. 70 við þetta frv., og það gat ekki orðið samkomulag um hana í n., svo að við þrír nm. berum fram á þskj. 99 brtt., sem er umorðun á brtt.hv. 6. landsk. á þskj. 70. Ég veit ekki um afstöðu hinna nm. tveggja, því að hún kom aldrei ljóst fram í n. Ástæða okkar flm. fyrir brtt. á þskj. 99 er sú, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er eingöngu um heimild til þess að gefa út 1½ millj. kr. kreppulánasjóðsskuldabréf, til þess að ljúka við skuldaskil sveitarfélaganna, en lögum, sem sett voru um skuldaskil bæjar- og sveitarfélaga, var skipt í tvo kafla; annar kaflinn var um skuldaskil bæjarfélaga og hinn um skuldaskil sveitarfélaga, og ef setja á ákvæði um, hvernig eigi að nota þennan afgang, sem heimilað er með frv., sem flutt er, eins og menn vita, til staðfestingar á bráðabirgðalögunum frá í haust, þá verður að láta þetta fyrst og fremst ganga til skuldaskila fyrir sveitarfélögin, svo framarlega sem halda á samræminu milli bráðabirgðalaganna og þessa frv. Það er að vísu rétt, að sum af bæjarfélögunum þurfa einnig á hjálp að halda. Þess er að vænta, að ef þeir hreppar, sem standa í mestum framfærsluskuldum við bæjarfélögin, ganga undir skuldaskil, þá verði beinlínis um ný bein framlög að ræða til bæjarfélaganna um leið og framfærsluskuldirnar eru gerðar upp, sem bæjarfélögunum kemur enn betur en þó að þeim væri veitt lán til að bæta úr óhagstæðum lánum, sem fyrir eru. Mér finnst því engin ástæða fyrir þá, sem vilja sérstaklega líta á nauðsynina á því, að bæjarfélögunum sé lánað, að vera að ráðast á móti þessari brtt., vegna þess að hún getur orðið bæjarfélögunum til gagns, þar sem svo er gert ráð fyrir, að það, sem afgangs verður að skuldaskilunum loknum, megi lána þeim bæjarfélögum, sem á síðasta ári fengu ekki fullnægjandi afgreiðslu hjá sjóðnum. Þurfi meiri hjálp handa bæjarfélögunum en þarna er reynt að veita, þá verður, til þess að halda samræminu milli frv. og bráðabirgðalaganna, að setja sérstök ákvæði um það.

*Jónas Guðmundsson: Það eru þrír af allshn.mönnum, sem flytja þessa umorðun á þeirri brtt., sem ég hefi flutt við frv. Hv. þm. Barð. hefir nú mælt fyrir þessari till., og í rauninni er ekkert við þessu sjónarmiði að segja, en samt vil ég benda á það, að till. gerir ráð fyrir, að opna megi sjóðinn alveg að nýju, þar sem ætlazt er til þess, að umsóknarfresturinn skuli vera til 1. sept. 1937. Ég vil bara í þessu sambandi benda á, að það munu vera á annað hundrað sveitarfélög, sem hafa ekki enn sótt um lán úr sjóðnum, og það er vitað, að mörg þeirra skulda verulega upphæð, þó að þau færu ekki á síðasta ári í kreppulánasjóð til að fá uppgerð, svo að ef opna á sjóðinn að nýju fyrir öllum sveitarfélögum landsins, þá er ég hræddur um, að það fé, sem nú er í honum, sé of lítið til þess að hægt sé að inna af hendi það hlutverk, sem honum er ætlað samkv. þessum lögum, og ef þessi till. verður samþ., þá þyrfti að gera ráðstafanir til þess að auka við þetta fé að verulegu leyti. Hinsvegar fer mín till. ekki fram á annað en að þau sveitarfélög, sem í fyrra voru tekin til skuldaskila og ekki gátu fengið fullnægjandi afgreiðslu, fái nú þá afgreiðslu af þessu fé, og með því mælir öll sanngirni, því að þó svo sé gert ráð fyrir í lögunum um kreppulánasjóð, að þessu fé sé skipt nokkurn veginn jafnt á milli hreppa og kaupstaða, þá er það vitanlegt, að þessi skuldaskil áttu að fara fram 1936, og á því ári er heimilt að verja 3 millj. kr. til þess að framkvæma þessi skuldaskil, þó að það færi svo, að í öðrum flokki væri féð notað alveg upp, en í hinum flokkunum yrðu eftir um 400000 kr. Mín till. gengur út á að ráða bót á því, sem ekki fékkst bót á ráðin í fyrra, en það var tilætlun þingsins, að á árinu 1936 færi fram fullnaðaruppgerð á þeim sveitar- og bæjarfélögum sem til greina gætu komið í þessu efni, en ekki hitt, að halda áfram starfsemi sjóðsins í tvö ár, eins og gert er ráð fyrir í brtt.hv.þm. Barð., hv.þm. Snæf. og hv. 8. landsk. Ég fyrir mitt leyti vildi því mælast til þess, að ef þessi brtt. á þskj. 99 verður samþ., þá verði jafnframt heimilað að auka fé sjóðsins, til þess að hægt verði að fullnægja þeirri eftirspurn, sem vafalaust verður frá sveitarfélögum landsins. Mín till. gerir ekki ráð fyrir, að sjóðurinn verði opnaður, heldur aðeins, að lán verði veitt úr sjóðnum til þess að lúka þeim lánveitingum, sem í fyrra voru gerðar til bæjar- og sveitarfélaga, sem þá sóttu um lán, og veitt verði það, sem eftir er, meðan féð hrekkur til, en ekki opna sjóðinn að nýju. Ég vil einnig benda á, að kostnaðurinn við að láta sjóðinn starfa heilt ár er þó nokkur, og það verður að gera samkv. brtt. á þskj. 99, en ef hann á að hafa lokið störfum 1. júlí, eins og gert er ráð fyrir í brtt. minni, þá er kostnaðurinn við starfsemi sjóðsins miklu minni. Það kann að vera, að sumir telji þetta ekki miklu máli skipta, en það er þó atriði út af fyrir sig. Ég býst ekki við, að mjög mörg ný sveitarfélög komi með umsóknir, nema því aðeins, að sjóðurinn verði opnaður alveg á ný, eins og gert er ráð fyrir í till. á þskj. 99. Þar er einnig gert ráð fyrir, að bæjarfélögin fái ekki neina réttingu sinna mála, nema svo fari, að eitthvað verði eftir af fé í sjóðnum, þegar sveitarfélögin hafa sótt. Það má segja, að þetta hefði við mikil rök að styðjast, ef litið væri á þetta frá því sjónarmiði, að skiptingin milli þessara tveggja deilda sjóðsins hefði verið beinlínis tæmandi á þann veg, að ekki mætti færa neitt á milli, en ég vil benda á það, að í viðskiptunum við hreppsfélögin hafa bæjarfélögin orðið mjög illa úti, því að þau hafa gefið sveitarfélögunum eftir yfir 500000 kr. í framfærsluskuldum. Bæjarfélögin hafa því tapað innieign hjá sveitarfélögunum, sem nemur a. m. k. ½ millj. kr., sem þau hafa vitanlega lagalegan rétt til að ganga að. Það hefir varla nokkur fátækraskuld verið borguð með meira en 50% og það hefir farið niður í 2½% af skuldinni hjá einu sveitarfélaginu. Þess vegna er aðstaða bæjarfélaganna miklu erfiðari og verri en hún var áður, og hún er einnig erfiðari af ýmsum öðrum örðugleikum, sem að bæjarfélögunum hafa steðjað undanfarin ár, þar sem sveitarfélögin aftur á móti hafa ekki orðið nærri eins illa úti. Þess vegna er það fullkomlega réttlætanlegt gagnvart bæjarfélögunum, sem ekki hafa fengið eftirgefið neitt af skuldum sínum, en sjóðurinn hefir hinsvegar gefið sveitarfélögunum eftir svo hundruðum þúsunda skiptir, að þau fái lán úr sjóðnum til þess að koma þeim skuldbindingum, sem þyngst hvíla á þeim núna, í betra horf. Ég geri nú ekki ráð fyrir að fá að taka oftar til máls við þessa umr., því að ég er búinn að tala eins oft og heimilt er, en út af því, sem hv.þm. Borgf. skaut hér inn í við síðustu umr., vil ég taka þetta fram: Ég get varla ímyndað mér, að þó nokkur hreppsfélög bætist við á þeim svæðum, þar sem fjárpestin hefir herjað skæðast umtanfarin ár, þá sé ástæða til að auka féð í sjóðnum þess vegna, og þau sveitarfélög látin sitja fyrir lánum, sem síðan þessar lánveitingar byrjuðu, hafa orðið fyrir einhverjum skakkaföllum, svipuðum þeim, sem hv.þm. minntist á. Að öllu athuguðu finnst mér því rétt, að till. mín á þskj. 70 verði samþ. eins og hún er, því að þar er aðeins farið fram á að ljúka því starfi, sem byrjaði í fyrra, með því fé, sem fyrir hendi er, en ekki að opna sjóðinn aftur og halda áfram lánveitingum úr honum.

*Pétur Ottesen: Ég vil byrja á því að þakka flm.brtt. á þskj. 99 fyrir þessa till., því með henni er mælt með þeim óskum, sem ég bar fram, þegar þetta mál var hér til umr. síðast. Ég gerði þá grein fyrir því, að aðstaðan fyrir sum sveitarfél. a. m. k. hefði breytzt og væri að breytast, og fullkomin ástæða væri til þess, að þau sveitarfélög, sem nýir erfiðleikar hefðu skapað þröngar kringumstæður, ættu athvarf hjá þessum sjóði. Og mér skilst, að fyrir þessu sé séð samkv. brtt. á þskj. 99. Ég vil því leggja henni mitt lið, og ég vænti þess, að sú brtt. nái fram að ganga. Ég held, að það sé alveg fullkomin þörf á því, að þetta mál verði afgr. á þeim grundvelli, að fleiri sveitarfélög en enn hafa fengið leiðréttingu sinna mála í gegnum starfsemi kreppulánasjóðs, geti átt kost á að fá samskonar aðstöðu þar.

*Thor Thors: Ég ætla aðeins að segja örfá orð. Hv. 6. landsk. vildi halda því fram, að brtt. okkar, sem stöndum að brtt. á þskj. 99, væru frábrugðnar hans till., að því leyti, að við vildum opna sjóðinn að nýju. Ég fæ ekki betur séð en hans till. opni sjóðinn á sama hátt, því að í brtt. á þskj. 70 segir hann, að þessi lán skuli veitt þeim bæjar- og sveitarfélögum, sem hafa ekki fengið fullnægjandi afgreiðslu hjá sjóðnum, og þeim öðrum, sem sækja kynnu um þau síðar. Hann ætlast til, að þessum 400 þús. kr., sem eftir eru af þessari 1½ millj. kr., sem Alþingi ákvað, að varið skyldi til þess að fullnægja bæjar- og sveitarfél., eftir því sem umsóknir berast, verði úthlutað. En munurinn á okkar till. og till.hv. 6. landsk. er sá, að við viljum, að sveitarfélögin gangi fyrir, en hann ætlast til þess, að bæjarfél. hafi sama rétt og sveitirnar hvað þetta snertir. Við teljum það rangt vegna þess, að þessar 400 þús. kr., sem eftir eru, eru eftir af því fé, sem upphaflega var ætlað hreppsfélögunum. Bæjarfél. hafa fengið það, sem þeim var ætlað. Og þótt einhver bæjarfél. þurfi á meira fé að halda en ráðgert var upphaflega, þá finnst okkur ekki rétt að taka það af þessu. Þetta er það, sem greinir á milli. Við viljum láta sveitarfél. ganga fyrir.

*Sigurður Einarsson: Ég geri ekki ráð fyrir að blanda mér inn í þessar deilur á milli hv. 6. landsk. og flm.brtt. á þskj. 99. En mig langaði til að beina einni fyrirspurn til hv.þm. Borgf. Hann talaði um, að hann væri stuðningsmaður brtt. á þskj, 99, vegna þess, að hún mælti með óskum sínum um það, að þeim sveitarfél., sem nýir erfiðleikar hefðu skapað þröngar kringumstæður, yrði hjálpað. Á hv.þm. hér við þau sveitarfélög, sem orðið hafa fyrir hnekki af völdum fjárpestarinnar? Hv. þm. Borgf. og þeim öðrum, sem úr þessum héruðum eru, þar sem þessi vágestur hefir gert vart við sig, er hér raunar nokkur vorkunn, því að fyrirsjáanlegt er, að víða muni verða þröngt fyrir dyrum. En mig langaði til að fá það upplýst, hvort það er þetta, sem hv.þm. átti við. Ég álít, að þetta geti ekki komið til greina við það, hvernig þessum eftirstöðvum verður varið. Það er ekki kreppulánasjóðs að bæta úr þessum vandræðum, heldur verður hér að taka til alveg sérstakra ráðstafana.

*Pétur Ottesen: Það virðist alveg óþarft fyrir hv. 9. landsk. að spyrja um þetta, ef hann hefði heyrt það, sem ég hefi áður um það sagt. Mér er kunnugt um hreppa á því svæði, þar sem fjárpestin hefir komið harðast niður, sem ekki sóttu um uppgerð í kreppulánasjóði, af því að þeir ætluðu að reyna að klífa þrítugan hamarinn og standa skil á skuldum sínum sökum þurfalinga. En þessi geysilega breyt. á afkomu þessara hreppa hefir vitanlega lokað fyrir þessa möguleika, og af þeim sökum myndu þessir hreppar nú snúa sér til kreppulánasjóðs, þar sem svo margir aðrir hreppar hafa fengið úrlausn sinna mála. Ég veit vel, að þeir erfiðleikar, sem fjárfellirinn hefir skapað, verða ekki bættir með því einu að koma þessum hreppum undir ákvæði kreppulánasjóðslaganna. Það skarð, sem höggvið er á þessum stöðum, er miklu stærra og dýpra en svo, að það verði bætt fyrir starfsemi kreppulánasjóðs. En hinsvegar gæti það, með annari aðstoð, orðið leið til þess að létta afkomumöguleikana og standa undir þeim sveitarþörfum, sem hafa aukizt við þessa breyt. frekar en minnkað. Mér virðist þetta mál horfa svo við, að þar sem þetta fé er eftir í þessum sjóði, þá sé sjálfsagt, að þessir hreppar geti orðið þess aðnjótandi, en að það verði ekki farið að taka þetta fé, sem upphaflega var ætlað hreppunum til stuðnings, til þess að hjálpa kaupstöðum landsins um viðbótarlán. Þetta er afstaða mín til þessa máls, og ætla ég, að hún sé ekki ákaflega vandskilin.

*Sigurður Einarsson: Ég þakka hv.þm. Borgf. fyrir þessar upplýsingar. Ég vil taka það fram, að þetta hefir farið framhjá mér við þessar umr. Í sambandi við þetta mál vil ég segja það, að þar sem hv.þm. Borgf. hefir sérstaklega í huga erfiðleikana í þeim hreppum, sem orðið hafa fyrir fjárpestinni, þá er litlu einu borgið, - eins og hann sagði sjálfur -, þótt gerð verði þessi breyt. á meðferð eftirstöðvanna í kreppulánasjóði. Ég verð að hallast að því, að fengnum þessum upplýsingum - þótt hv.þm. sé mikil vorkunn vegna afstöðu sinnar -, að það sé réttara og sanngjarnara að fara þá leið, sem ætlazt er til, að farin verði í brtt. á þskj. 70. Ég verð nefnil. að líta svo á, að ekki sé beinlínis verið að opna sjóðinn, heldur sé sjóðsstjórninni falið að ráðstafa því fé, sem eftir er. En vitanlega er öllum heimilt að sækja um og nota sér þau fríðindi, sem kreppulánasjóður hefir upp á að bjóða.

*Jónas Guðmundsson: Ég ætla aðeins að segja nokkur orð út af því, sem hv.þm. Snæf. sagði áðan. Hann álítur, að ég vilji opna sjóðinn á sama hátt og þeir flm. að brtt. 99. Þetta er ekki rétt. Ég vil nota eftirstöðvarnar í sjóðnum til þess að fullnægja lánbeiðnum þeirra, sem löglega áttu rétt á að fá úr sjóðnum, en ekki var hægt að sinna, en ekki opna hann fyrr en þessar umsóknir hafa fengið fullnægjandi afgreiðslu. Það er mikill munur á þessu og því, sem þeir leggja til, að sjóðurinn verði opnaður fyrir öllum þeim 115 sveitarfélögum, sem ekki notuðu sér þessa heimild. Það er grunur minn, að þetta fé muni ekki hrökkva til bæði handa þeim kaupstöðum, sem ekki fengu rétting sinna mála í fyrra, og handa þeim sveitarfélögum, sem búast mætti við, að sæktu um skuldaskil. En ég geri þó ráð fyrir, að nokkurt fé yrði eftir þegar búið væri að láta þessa kaupstaði fá fullnægjandi afgreiðslu, og mætti þá veita það þeim sveitarfélögum, sem árin 1936 eða '37 hafa orðið fyrir þungum búsifjum, og álít ég, að þingið ætti að trúa stj. fyrir því. En ég vil taka það fram, að ætti að opna sjóðinn, þá er þetta fé of lítið. Og það má gera ráð fyrir því, að kaupstaðirnir, sem hafa gefið eftir svo hundr. þús. skiptir til sveitarfélaganna, fái þá einnig heimild til þess að fá lán úr þessum sjóði.

*Frsm. (Bergur Jónsson): Ég vil benda þeim hv.þm. á það, sem hafa haldið því fram, að, við, sem stöndum að 99. brtt., værum að opna sjóðinn, að samkv. brtt. þeirra á þskj. 70, eins og hún er óbreytt, er gert ráð fyrir því fyrst og fremst, að veita þeim bæjar- og sveitarfélögum lán, sem ekki hafa fengið fullnægjandi afgreiðslu áður. Það er því hreinasti misskilningur, að okkar till. opni frekar sjóðinn en þeirra. Við viljum halda sama principinu og áður, með því að láta þetta fé fyrst og fremst ganga til sveitarfélaganna. Hinu skal ekki neitað, að það er rétt hjá hv. 6. landsk., að bæjarfélögin hafa þurft að gefa mikið eftir til sveitarfélaganna. En það er alveg óvíst, hvort bæjarfélögin hefðu fengið það, sem þau fengu, ef sveitarfélögin hefðu ekki fengið sín skuldaskil. Það mun sjaldgæft, að það hafi verið meira en 50%, sem sjóðurinn hefir gefið eftir, og það er í flestum tilfellum gróði að fá gamlar skuldir gerðar upp, þótt slegið sé af þeim. Það er alveg augljóst, að margar af þessum skuldum sveitarfélaganna er bókstaflega ómögulegt að innheimta, nema tekið sé til þess fé úr sérstökum sjóði. Og ég fæ ekki skilið, að hv. 6. landsk. skuli vera að leggja svo sterka áherzlu á það, að bæjarfélögin hafi gefið þetta eftir, þar sem telja má víst, að bæjarfélögin hafi grætt á skuldaskilasjóði og muni græða á honum áfram.

Frsm. (Páll Zóphoníasson) Herra forseti! Ég geri ekki ráð fyrir að þurfa að hafa langa framsögu í þessu máli. Samskonar frv. hefir legið fyrir þessari d. á tveimur undanförnum þingum og verið samþ. - Ástæður fyrir því að landbn. leggur öll til, að frv. verði samþ., eru sömu og undanfarin ár og því er óþarfi að fara að endurtaka þær frá fyrri þingum, þar sem líka allir hv.þdm. eru hinir sömu.

*Flm. (Bergur Jónsson): Það hefir ekki verið venja hér á þingi að neita um löggildingu nýrra verzlunarstaða, og er ekki meiri ástæða til þess hér en endranær, nema síður sé. Á þeim stað, sem hér ræðir um, er þegar til sláturhús, og líklegt, að rísi þar upp verzlun, þar sem hægara er fyrir þá, sem nálægt búa, að sækja þangað en á Patreksfjörð eða Hvalsker. Ég hefi talað hér um Örlygshöfn, enda þótt sláturhúsið standi í Gjögrum. Um stærð verzlunarlóðar má ákveða sem hentast þykir, þótt hún sé ekki tiltekin í frv.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Þetta frv. sem ég flyt hér sem þm. í þessari hv. d., er þess efnis, að skólinn á Reykjanesi við Ísafjarðardjúp fái komizt undir ákvæði héraðsskólalaganna að því er snertir fjárveitingar. Þetta frv. er flutt vegna þess, að við þennan skóla hefir verið viðhöfð talsvert mikil nýbreytni á síðustu árum. Sú nýbreytni hefir að sjálfsögðu nokkurn kostnað í för með sér umfram það, sem venjulegt unglingaskólahald krefur, og þykir þess verð, að hún sé styrkt nokkru ríflegar heldur en unglingaskólar og allt að því til jafns við héraðsskóla. Héraðsskólarnir eru flestir tiltölulega ungir og, ekki full reynsla komin á, hver starfstilhögun þar sé heppilegust. Nokkrir líta svo á, að starfstilhögun í þessum skóla sé svo góð, að vert sé að athuga, hvort hana eigi ekki að taka upp víðar. Skólastjórinn við þennan skóla er ungur og áhugasamur maður og nýtur hins mesta trausts hjá héraðsmönnum bæði í grennd við skólann og jafnvel víðar. Honum hefir tekizt að vekja óvenju mikinn áhuga og einingu meðal þeirra, sem að skólanum standa, fyrir því, að þessari starfsemi sé haldið áfram. Auk þess, sem gert er ráð fyrir í frv. að veita rekstrarstyrk til skólans, allt að sömu upphæð og héraðsskólum, þá er einnig gert ráð fyrir í frv., að ríkisstj. sé heimilt að veita styrk til nýbyggingar vegna unglingadeildar við skólann. En þess skal getið, að eins og sakir standa eru ekki líkur til, að til nýbyggingar komi fyrr en full reynsla er komin á um, hvernig þessi nýbreytni tekst. Ég skal svo ekki láta fylgja þessu frv. fleiri orð, en vil mælast til þess, að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til 2. umr. og menntmn.

Jón Auðunn Jónsson Mér þykir vænt um, að þetta frv. er fram komið. Reyndar höfðum við hv.þm. S.-Þ. frv. svipað þessu á prjónunum, en vegna inflúenzunnar var það ekki komið fram þegar þessu frv. var útbýtt. Ég vona, að þetta frv. nái fram að ganga, því að það hefir sama tilgang og það frv., sem við ætluðum að flytja. Er því útlit fyrir, að þetta mál geti fengið góða lausn á þessu þingi, þar sem vitað er, að allir flokkar standa að því að leysa vandræði unglingafræðslunnar í Norður-Ísafjarðarsýslu. Það er rétt, sem hæstv.atvmrh. tók fram, að þessi skóli þykir af unglingaskóla vera mjög góður, og að nemendur fái þar kannske betri fræðslu heldur en í hinum eldri héraðsskólum landsins. En auðvitað getur eitt hérað ekki haldið uppi slíkri fræðslu nema fá styrk til þess samkv. lögum um héraðsskóla. En þann styrk hefir skólinn ekki fengið hingað til, en samkv. frv. verður úr því bætt.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Frv. þetta er flutt af okkur hv. 2. þm.N.-M. að tilhlutun landbrh. En hann hefir látið nokkra áhugasama og kunnuga menn þessum málum semja frv. Skal ég ekki fara langt út í efni þess. Þess gerist ekki þörf, meðfram vegna þess, að frv. svipaðs efnis og þetta lá fyrir þessari hv. d. á síðasta þingi og var þá rækilega útskýrt af hv.þm. A.-Sk. Auk þess fylgir frv. allýtarleg grg. Aðalefni frv. er fyrst og fremst að koma á fastri skipun um loðdýrarækt og loðdýraeldi, föstu eftirliti og leiðbeiningastarfsemi af hálfu ríkisins um þessa nýju atvinnugrein. M. a. er hér reynt að tryggja eftirlit með refabúunum, til þess að koma í veg fyrir það, eftir því sem unnt er, að dýr sleppi úr eldi og valdi tjóni á sauðfé landsmanna. Og í síðasta lagi er frv. miðað til þess að tryggja það, að fyrir hendi verði á næstu árum fé, sem sérstaklega sé til þess ætlað, að lána til þess að koma upp loðdýragörðum. Ég skal strax láta þess getið, að þó að við hv. 2. þm.N.-M. höfum flutt frv. eins og það liggur fyrir, þá eru þó nokkur ákvæði í því, sem ég geri ráð fyrir, að við mundum vilja athuga nánar í þeirri n., sem gera má ráð fyrir, að fái frv. til athugunar og við eigum sæti í. Ég skal geta þess, að inn í 22. gr. hefir komizt prentvilla, sem stafar af því, að við breyttum þeirri gr. ofurlítið. Það 4 þús. kr. hámark, sem þar er til tekið, á að falla burt. Í 22. gr. er talað um, að lána megi mönnum út á loðdýr nokkrum saman, og er það gert til þess, að mönnum verði unnt að fá lán til þessarar starfsemi, enda þótt þeir hafi ekki aðrar tryggingar. Það er litið þannig á, að ef ekki er lánað út á nema 40% af verðmæti loðdýrabúanna, þá geti þau verið nokkurn veginn tryggt veð. Nú er ætlazt til, að stefnt sé að því, að lánað sé til margra og smærri búa, til þess fyrst og fremst að dreifa þessu fé sem mest meðal bænda í landinu, og í öðru lagi til þess, að á meðan menn eru að kynna sér þessa atvinnugrein og læra meðferð á dýrunum, þá sé ekki lánað mikið til hvers eins, til þess að áhætta verði sem minnst í sambandi við lánin. Þó er heimild í frv. til þess að lána nokkru meira, ef í hlut á félag, sem menn mynda um loðdýrarækt. Því að mönnum gæti þótt hagkvæmara að mynda kannske allstór félög um þessa alidýrarækt og fá færan mann frá útlöndum á meðan þekking á þessum hlutum er ekki fullkomin hjá okkur. Og í þeim tilfellum er ætlazt til, að lána megi allt að 60% af andvirði loðdýra og loðdýragarða og allt að 500 kr. á félagsmann, ef þeir hafa fullkomna samábyrgð um fyrirtækið. En í frv., sem fyrir okkur var lagt, voru þau takmörk sett, að þessi upphæð, sem lána mætti til loðdýrabús, sem væri eign félags, mætti ekki vera meiri en 4 þús. kr. Þetta 4 þús. kr. hámark hefir láðst að nema burt þegar gamla frv. var breytt, því að þó að þetta hámarksákvæði sé í þessari 22. gr., þá var það ekki meining okkar flm., að það stæði þar. Ég ætla ekki að fara út í einstakar gr. frv. Ég geri ráð fyrir, að allir, sem áhuga hafa fyrir þessu máli, hafi lesið frv. og skýringarnar í grg. Vil ég aðeins að endingu segja það, að loðdýraræktarmálið er mjög mikilsvert mál og nauðsynlegt fyrir þjóðina, að hafizt sé handa um að auka þá atvinnugrein í landinu. Fyrst og fremst má geta þess, að aðstaða okkar Íslendinga er mjög góð til þess að stunda þessa atvinnugrein, eftir því sem gerist og gengur í löndum, og sennilega óvíða betri. Ég hygg, að reynslan sé búin að sýna, að loðdýraeldi sé engu síður hagkvæmt og arðsamt hér en í Noregi. En þar er það orðið svo stór atvinnugrein, að útflutningur af henni mun hafa undanfarið numið um 30 millj. kr. á ári. Það eru miklar líkur til þess, að ef allrar varfærni er gætt og öll þekking hagnýtt, sem unnt er að fá í loðdýrarækt, utanlands og innan, til loðdýraræktar hér á landi, þá geti áður en langt líður þessi atvinnugrein orðið ein höfuðatvinnugrein landbúnaðar okkar og útflutningur fyrir þessa starfsemi orðið hluti, sem um munar, af okkar útflutningsvörum. Og sérstaklega er nú ástæða til að gefa þessum málum gaum og leggja áherzlu á þau, þegar sá vágestur, sem borgfirzka sauðfjárpestin er, er vel á vegi með að leggja í auðn suma hluta landsins hvað sauðfjárrækt snertir. Það er því eðlilegt, að menn grípi eins og sökkvandi maður hálmstrá hvern nýjan möguleika til atvinnu, til þess að framfleyta fjölskyldum sínum. Og loðdýraræktin er eitt af þeim ráðum, sem verður að grípa til. Af þessu, sem ég hefi upp talið, er það sýnt, að við Íslendingar verðum að leggja verulega áherzlu á þessa nýju atvinnugrein. Og ég lít svo á, að þó að ýmislegt megi finna að frv. þessu, þá sé það samt stórt og þýðingarmikið spor í þessa átt.

*Hannes Jónsson: Það er ekki vafi á því, að þessi atvinnugrein er mjög líkleg til þess að geta haft mikla þýðingu fyrir afkomu sveitamanna, og reyndar fleiri hér á landi. Og sú þróun, sem hjá þessari starfsemi hefir átt sér stað, hefir ekki verið svo lítil á undanförnum árum. Hygg ég, að við séum búnir að fá viðurkenningu fyrir það, að hafa beint þessari starfsemi inn á réttar brautir með stofnun og starfsemi Loðdýraræktarfélags Íslands. Vil ég víkja nokkrum orðum að einstökum greinum frv. og vil vænta þess, að hæstv. forseti virði mér það til vorkunnar, þó að ég geri það við þessa umr., af því að ég hefi ekki tækifæri til að fylgjast með meðferð málsins í n. Vil ég þá sérstaklega benda þeirri hv.n., sem fær málið til meðferðar, á nokkur atriði í frv. og byrja á 13. gr. Þar er gert ráð fyrir, að landbrh. skipi ráðunaut með sérþekkingu í loðdýrarækt og gefi út erindisbréf handa honum. Nú sýnist mér ástæða til að athuga, hvort ekki væri rétt, þar sem Loðdýraræktarfélag Íslands hefir farið svo myndarlega af stað sem það hefir gert og hefir með störfum sínum áunnið sér réttmætt traust til þess að fara með yfirstjórn þessara mála - hvort það mundi því ekki rétt að breyta þessu ákvæði á þann hátt, að Loðdýraræktarfélagið sjálft skuli ráða sér þennan ráðunaut, en ríkissjóður greiði laun hans. Þá vil ég ennfremur benda á það atriði í 14. gr., að gert er þar ráð fyrir loðdýrasýningum, sem stofnað sé til að tilhlutun landbúnaðarráðuneytisins. Nú hefi ég ekkert á móti því, að landbúnaðarráðuneytið taki þetta mál upp á sína arma. En ég vil hinsvegar líta svo á, að þar sem félagsskapur er til í landinu af virkilegum áhugamönnum á þessu sviði, sem hafa í þessum efnum talsverðra hagsmuna að gæta og hafa sýnt með áhuga sínum í þessum efnum, að þeir hafa full tök á þessu máli, að það þurfi mjög vandlega að athugast, hvort ekki er rétt að fela þeim mönnum framkvæmdir í þessu máli. Loðdýraræktarfélagið hefir fyllstu löngun til þess, að slíkar sýningar geti verið haldnar á hverju ári. En í þessu frv. er gert ráð fyrir, að slíkar sýningar verði haldnar á hverju sýningarsvæði a. m. k. 5. hvert ár. Þetta er orðað svona, „eigi sjaldnar en fimmta hvert ár“, sem gefur til kynna, að álitið sé, að það megi komast af með það. En slíkt er mesti misskilningur, sem ekki má festa rætur hér á hæstv.Alþ. Í 17. gr. er það tekið fram um þessi sýningarsvæði, sem á að skipta landinu í, að það megi, ef henta þykir og sérstakar ástæður mæla með því, láta dýr keppa á þessum sýningum utan síns sýningarsvæðis. Það er algerlega ástæðulaust að setja þá hindrun, sem hér er gert, í veg fyrir það, að loðdýr megi sýna á hverjum sýningarstað sem er, þar sem loðdýrasýning er haldin í viðkomandi grein þeirrar ræktunar. Það er með öllu ástæðulaust að binda slíkt nokkru sérleyfi, og það getur jafnvel verið skaðlegt. Eftir því sem góð dýr eru sýnd víðar á landinu, eftir því fá fleiri að sjá, hvað til er af góðum dýrum í landinu. Þá fá menn einnig meiri ástæðu til þess að gera samanburð á lélegum dýrum og verulega góðum. Ég álít því, að frekar ætti að stuðla að því, að góð dýr yrðu sýnd sem víðast, en ekki að hindra það, eins og gert er með ákvæðum 17. gr. frv. Um aðalstefnuna, sem felst í 18. gr., er nú ekki nema gott að segja, nefnilega þá till., að ríkissjóður skuli bera að hálfu leyti á móti loðdýraeigendum allan sýningarkostnað. Meðan loðdýrarækt er ekki útbreiddari en hún er, þá mundi það valda nokkrum örðugleikum, ef loðdýraeigendur einir ættu að standa að öllu leyti undir kostnaðinum við undirbúning og framkvæmd loðdýrasýninga. Og það væri vel að verið, ef hæstv.Alþ. vildi styðja þessa starfsemi á þann hátt að veita Loðdýraræktarfélaginu einhvern styrk, sem miðaður væri við þann kostnað, sem sýningarnar hefðu í för með sér. En ég tel æskilegast, að allar framkvæmdir í þessu efni verði fengnar Loðdýraræktarfélaginu í hendur, til þess að dreifa ekki þeim starfskröftum, sem til eru þegar á þessu sviði, og til þess að betri útkoma fáist af starfseminni. Ég veit, að nokkrir líta svo á þetta mál, að þeir óttast, að ef ríkisvaldið hefir ekki meira eða minna áhrifavald í þessum efnum um alla framkvæmd, þá verði örðugra að fá styrk úr ríkissjóði til þessarar starfsemi. En ég vil ekki trúa því, ef það þykir á annað borð rétt að styðja þessa atvinnugrein í landinu, að þá verði þröngsýni Alþ. svo mikil og skilningsskortur þess svo rótgróinn, að ekki þyki rétt að fela Loðdýraræktarfélaginu framkvæmdir á þessum hlutum og trúa því fyrir því fé, sem ríkið kann að geta lagt til þessarar starfsemi. Um II. kafla frv. hefi ég svo nokkrar aths. að gera. Í þeim kafla felst að vísu talsverður stuðningur til stofnunar refabúa í landinu. En hinsvegar, ef maður lítur svo á, að hér sé um verulega atvinnugrein að ræða, þá er hér um að ræða svo smávægilegar lánveitingar, að ég geri ráð fyrir, að ekki geti nokkur, sem fylgzt hefir með útfærslunni á þessu sviði, ímyndað sér, að þessar lánveitingar nægi til þeirrar útfærslu, sem sjáanlega verður í þessari atvinnugrein á næstu árum. Með 21. og 22. gr. er gert ráð fyrir, að 110 þús. kr. verði varið til þessarar ráðstöfunar á næstu 5 árum, og þá er sennilega gert ráð fyrir áframhaldandi endurgreiðslu lánanna, svo að svipuð útlánastarfsemi geti haldið áfram. Nú vil ég benda á það, að hvert tríó mun kosta ekki minna en um 1800 kr. að búinu meðtöldu, og getur þetta verið í sumum tilfellum dýrara, sem fer eftir því, af hve góðum stofni dýrin eru fengin í hvert bú. En minni verður stofnkostnaðurinn ekki en 1800 kr. að meðaltali við hvert bú. Með því nú að veita lán, sem næmu 60% af stofnkostnaði, yrðu það um 1100 kr. fyrir hvert tríó. Það samsvarar því, að þessi fjárveiting mundi nægja til þess. að auka mætti við dýrastofn landsmanna alls um 300 dýrum á ári. Eftir þeim stofni, sem til er í landinu, og eftir þeirri útfærslu á þessari atvinnugrein, sem átt hefir sér stað á undanförnum árum í Noregi og gera má ráð fyrir hér, þá er ekki nokkur vafi á því, að útfærslan verður a. m. k. tvöfalt meiri á næstu árum en þetta, og fer svo sjálfsagt vaxandi úr því. Ég geri ráð fyrir, að ef ekki verður meira fjármagn fyrir hendi til lánveitinga í þessu skyni en hér er til tekið, þá muni verða að fara aðra af tveimur leiðum, annaðhvort að veita ekki öllum aðiljum lán, sem á þeim þyrftu að halda, veita sumum hámarkslánveitingu, en öðrum ekkert, eða þá að skipta fénu þannig á milli umsækjenda, að hver einn fái lítið eitt. En verði hið síðara ráð tekið, á ég von á, að lánveitingarnar verði ekki nema um helmingur af því, sem til er tekið í frv. sem hámark, sem er 60%. Ég á afarbágt með að sætta mig við þann mismun, sem gerður er á lánveitingum til einstakra manna annarsvegar og félaga hinsvegar, sem mynduð eru til loðdýraræktar. Ef einstaklingur ófélagsbundinn vill stofna slíkan atvinnurekstur, þá á hann að hafa jafnan rétt til þess að fá lán til þessarar starfsemi sinnar eins og þótt fleiri myndi félagsskap um það. Sú ástæða, sem hv.frsm. færði fram til að afsaka þetta misrétti, nfl. að rétt væri að stuðla að félagamyndunum um þessa starfsemi, fellur í raun og veru um sjálfa sig, ef vel er að gáð. Hv. frsm. heldur því fram, að þetta ójafnaðarákvæði muni stuðla til þess, að stofnuð muni verða stór refabú og fengnir til þeirra erlendir kunnáttumenn í þessari grein. En ég hygg, að í þeim héruðum, þar sem þessi starfsemi kemst nokkuð á fót, muni þetta verða á annan veg, nfl. þann, að einstaklingar muni á sinn kostnað og í félagsskap ráða til sín mann með sérþekkingu í þessari grein, sem ferðaðist á milli búanna til þess að kenna mönnum alla hirðingu og meðferð dýranna. Þetta fyrirkomulag er eðlilegra og æskilegra, þegar þess er gætt, að loðdýraræktin á að vera einn þáttur í búskap hvers einasta bónda, sem gengur inn á þá braut að stunda loðdýrarækt. Með þessari grein búskapar síns skapast bóndanum möguleiki til þess að fá borgaðan vinnukraft. Og nú er víða svo ástatt, þar sem sauðfjárpestin hefir gengið, að bændur eru í vandræðum með að fá starfsefni fyrir vinnuorku sína. Það getur náttúrlega verið rétt leið í þeim héruðum, þar sem lítið eða ekkert er byrjað á þessari atvinnugrein, að hafa þar félagsskap um loðdýraræktina til að byrja með. Í Noregi var að vísu byrjað með félagsskap í þessari grein, en sá félagsskapur hefir smátt og smátt leystst upp, þannig að einstaklingar hafa tekið þetta til sín og rekið þessa ræktun á eigin spýtur. Við eigum að læra af reynslu Norðmanna í þessum efnum og reyna að sneiða framhjá þeim skerjum, sem þeir hafa rekizt á í þessu efni. Ég er sannfærður um, að þessi atvinnugrein getur komið að fullu liði sem einn þáttur í búskap hvers einasta bónda, sem hana stundar. Það, sem ég vil benda hv.n. sérstaklega á, sem fær þetta mál til meðferðar, er í fyrsta lagi, hvort hún vill frekar styðja einstaklingsrekstur á þessu sviði eða stuðla til þess, að loðdýraræktin verði nokkurskonar spekulation. Í öðru lagi vildi ég eindregið mælast til þess, að hv.n. athugaði, hvort ekki væri hægt að finna leið til þess að auka það starfsfé, sem þessari atvinnugrein er ætlað að geta fengið að láni. Og í þriðja lagi vildi ég, að hv.n. athugaði gaumgæfilega, hvort ekki væri rétt að efla meira en gert er ráð fyrir í frv. þann félagsskap, sem risið hefir hér upp um þetta mál, Loðdýraræktarfélag Íslands. Í þeim félagsskap eru menn, sem hafa sýnt það, að þeim er óhætt að fela ýmsar þær framkvæmdir, sem um ræðir í frv. Væri sízt ástæða til að launa þeim með því að sneiða framhjá þeim í þessu máli.

*Þorbergur Þorleifsson: Ég get í öllum höfuðatriðum vísað til framsöguræðu minnar í fyrra um þetta mál. Ég kvaddi mér að þessu sinni hljóðs aðeins til þess að taka undir tvö atriði í ræðu hv.þm. V.-Húnv. Fyrra atriðið er það, að ég tel eins og hann sjálfsagt, að loðdýr megi keppa á sýningu hvar sem er á landinu. Þetta var svo í frv. upphaflega, en var breytt síðar. Það er alveg gagnstætt tilgangi frv., að loðdýr megi ekki keppa hvar á landinu sem er. Þá er það alveg rétt hjá hv.þm. V.-Húnv., að lánastarfsemin er samkv. frv. alls ekki fullnægjandi. Hér er aðeins vísir að henni, en ef til vill er eðlilegt, að ekki sé farið hraðar af stað í fyrstu. En í frv. felst þó virðingarverð viðleitni. Markmiðið á að vera að koma hér upp miklum loðdýrastofni, einkum af silfurrefum, og þetta á að geta hjálpað þeim, sem erfiðast eiga, þótt í litlum mæli sé. En þess er líka full þörf, því að hér er um svo arðvænlega atvinnugrein að ræða, að hún hlýtur að draga að sér athygli þeirra, sem ráða yfir fjármagni. Hinir myndu því alveg verða útundan, ef þeim kæmi ekkert opinbert liðsinni. Ég álít, að á næstu fimm árum eigum við að koma upp silfurrefastofni, sem gefur af sér 5 millj. króna árlega. Norðmenn flytja nú út silfurrefaskinn fyrir um 30 millj. árlega og komu sér upp þessum stofni á fáum árum. En til þess, að þessu marki verði náð, þarf að auka stofninn um miklu meira en 300 pör á ári. Mér telst svo til, að til þess þurfi aukningin að nema 2000 pörum á ári, svo að stofninn verði 10000 pör alls. Ef hvert par eignast þrjá hvolpa og meðalverðið á skinni verður 170 kr., ætti þetta að nema 5 millj. Ég myndi telja það mjög æskilegt, að Alþingi sæi sér fært að auka framlag ríkissjóðs eitthvað frá því, sem er í frv., þótt ég telji það hinsvegar stórt spor í rétta átt.

*Bergur Jónsson: Það er nú orðið nokkuð langt síðan þetta frv. var til umr. hér. Hæstv. forsrh. og hv. 1. landsk. komu þá fram með sínar aths. við það, en ég vil þó fara um það nokkrum orðum, einkum vegna þess, að í grg. þess er ráðizt á lögfræðinganefndina. Hv. flm. ber sig illa yfir því, að frv. skuli ekki hafa náð samþykki 1934. En ástæðan til þess, að svo var ekki gert, þótt margir hafi án efa verið samþykkir efni þess í höfuðdráttum, var sú, að á því þingi var samþ.þáltill. um skipun n. til að rannsaka réttarfarslöggjöfina til frambúðar. Það var því engin ástæða til að fara að taka einn þátt hennar út úr með samþykkt þessa frv., síst þar sem ákvæði þessi hefðu ekki komið að notum, þar sem þau hefðu ekki samrýmzt réttarfarslöggjöfinni. En auðvitað er nauðsynlegt, að þegar gengið er frá lögum um þetta efni, verði þau í samræmi við hina almennu réttarfarslöggjöf. Síðan 1934 hefir komið frá n. þeirri, er athuga skyldi réttarfarslöggjöfina, heildarlöggjöf um einkamál í héraði. Var fullkomlega eðlilegt, að n. sneri sér að þeim hluta réttarfarslöggjafarinnar fyrst, þar sem það mál var þegar nokkuð undirbúið og þörfin til endurbóta enn ríkari en í hinum opinberu málum vegna hinnar skriflegu málafærslu, sem tafði svo mjög fyrir og gerði mönnum torvelt að ná rétti sínum. Þannig var margt fleira í rekstri einkamála, sem við töldum fyrst og fremst þörf á að lagfæra. Síðan nefndin lauk við samning þessara 1. hefir hún unnið að lagasetningu um rekstur opinberra mála. Að vísu hefir orðið dráttur á því, að þeirri lagasetningu yrði lokið. Ég hefi um langan tíma verið fjarverandi sökum veikinda, og hinir nm. hafa orðið að sigla, og þing hafa verið löng. En ég tel, að í máli sem þessu eigi ekki að leggja aðaláherzluna á flýtinu. Frv. um einkamál í héraði hafði fengið rækilegan undirbúning, enda lá það lengi fyrir þingi, án þess að nokkrar breytingar kæmu fram við það, er væri til verulegra bóta. Ég varð nú að vísu ekki var við, að hv.flm. segði, að við hefðum vanrækt þetta mál vísvitandi. En hann sagði, að við hefðum lofað afgreiðslu þess 1935, en það er ekki rétt. En hinu lofuðum við að ganga eins vel frá þessum málum og hægt væri. Við gerum í till. okkar ráð fyrir saksóknara, en þar eru ákvæðin um hlutverk hans fyllri og í samræmi við önnur ákvæði um rekstur opinberra mála. Það væri því aðeins fljótfærni að fara að samþykkja þetta frv. nú. Það var tilætlun okkar að leggja frv. okkar um opinber mál fyrir þetta þing, og við vonum, að það takist, áður en því lýkur, en við munum þó leggja aðaláherzluna á það, að ganga vel frá lögunum, og það, að mönnum gefist kostur á að athuga málið sem bezt. Ég vil í þessu sambandi drepa á ákvæði 2. gr. frv. og skýringar flm. á þeim. Þar er tekið fram, að hinn opinberi ákærandi megi ekki hafa nein launuð störf á hendi, hvorki fyrir opinberar stofnanir, félög né einstaka menn, og dregur hann af því þá ályktun, að hinn opinberi ákærandi standi utan við alla stjórnmálaflokka. Ég sé ekki, að í þessu sé nein trygging fyrir því. Eftir stjskr. hafa allir kjörgengi, nema dómarar í hæstarétti. Hér er aðeins um umboðsstarf að ræða, og því væri stjórnarskrárbrot að banna þessum embættismanni að eiga sæti á þingi. Annað mál er það, hvort rétt væri að breyta stjskr. í það horf. Hitt nær auðvitað engri átt, að banna þessum manni að taka laun fyrir ritstörf eða eiga sæti í opinberum n., eins og t. d. forseti hæstaréttar má nú. Út í grg. frv. mun ég ekki fara að sinni. Hv. flm. talar þar um misbeitingu ákæruvaldsins fyrr og síðar, og þykist ég vita, að hæstv.dómsmrh. svari þeim ásökunum. Hann nefnir sem dæmi rannsókn, er fyrirskipuð hafi verið á bæjarstjórnina í Vestmannaeyjum. En sú rannsókn var fyrirskipuð af atvmrh. og því alveg umboðslegs eðlis. Ég teldi réttast, að þetta mál yrði ekki látið fara lengra, þótt ég geri það ekki að neinu kappsmáli.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég mun ekki ræða frv. sjálft, en mun víkja að einum kafla í grg. Þar segir svo á bls. 2: „Öll framkoma stjórnarflokkanna í þessu máli sýnir berlega hug þeirra og heilindi. Þeir þykjast fyrir kosningar 1934 vera eindregið fylgjandi skipun opinbers ákæranda, því að þeir vita, að þetta er vinsælt mál með þjóðinni og réttlátt mál. En þegar málið er borið fram á þingi, þvælast þeir fyrir, fresta því og svæfa. Hvers vegna? Vegna þess, að nú hafa þeir ákæruvaldið í sínum höndum og möguleikann til að misbeita því eftir geðþótta. Það er líka óspart gert, eins og síðar mun sýnt rækilegar; en hér nægir að nefna það alræmda hneyksli, þegar alvarlegri ákæru á hendur meiri hluta bæjarstjórnar á Ísafirði er stungið undir stól, en síðan er einn hinna ákærðu Ísfirðinga skipaður rannsóknardómari yfir bæjarstjórn Vestmannaeyja.“ Ég fæ nú ekki séð, hvernig á því stendur, að þessi fullyrðing, sem er auðvitað alveg rakalaus, skuli standa í frv. um opinberan ákæranda. Þær kærur, sem hér ræðir um, eru allt annars eðlis. Sá ráðh., sem fer með yfirstjórn bæjarmálanna, getur auðvitað heimtað allar skýrslur um stjórn og fjárhag bæjarfélaganna. En slíkt kemur ekki neinum sakamálaákærum við. Ef um slíkt væri að ræða, ætti að senda kærurnar til hlutaðeigandi eða dómsmrn. En nú skal ég víkja nokkuð að Vestmannaeyjum. Um haustið 1934 fékk kaupstaðurinn £ 5000 lán úr ríkissjóði samkvæmt heimild Alþingis. Ýmsar eignir bæjarins voru veðsettar fyrir þessu láni. En 1935 eru ýmsar þessar eignir auglýstar til sölu til greiðslu á skuldum bæjarins. 4. júlí 1935 skrifar fjmrn. svo hljóðandi bréf til atvmrn.: „Hinn 4. desember s. l. fékk Vestmannaeyjakaupstaður lán hjá The Pearl Assurance Company Limited, að fjárhæð £ 5000,-,-; og gekk ríkissjóður í ábyrgð fyrir láni þessu samkvæmt heimild í þingsályktun 29. nóv. s. l. Var til þess ætlazt, að kaupstaðurinn notaði lánsfjárhæðina fyrst og fremst til þess að greiða gjaldfallna vexti og afborganir af lánum sínum. Nú hefir komið í ljós, að Vestmannaeyjakaupstaður hefir vanrækt að greiða hina ýmsu gjaldföllnu vexti og smáskuldir, og hafa hinar ýmsu eignir kaupstaðarins verið auglýstar til sölu á opinberu uppboði, og jafnvel hefir stjórn kaupstaðarins látið undir höfuð leggjast að greiða vexti og afborganir af lánum, er hvíla með fyrsta veðrétti á spítala kaupstaðarins, sem veðsettur var ríkissjóði með öðrum veðrétti til tryggingar láni þessu, og það jafnvel þótt vextir þessir og afborganir hafi fallið í gjalddaga, áður en kaupstaðurinn gaf ríkissjóði veð í eigninni. Út af þessu telur fjármálaráðuneytið rétt, að látið verði athuga, til hvers Vestmannaeyjakaupstaður hefir varið þeim £ 5000–0–0, er hann fékk að láni og ástæður þess, að ekki voru greiddar hinar nauðsynlegustu greiðslur vaxta og afborgana þegar í stað er lánið var fengið.“ Þetta varð til þess, að atvmrn. fól Jóni Guðmundssyni endurskoðanda að fara til Vestmannaeyja til þess að kynna sér, hvernig lánsupphæðinni hefði verið ráðstafað, og jafnframt kynna sér almennt fjárreiður kaupstaðarins, eftir því sem við yrði komið á þeim stutta tíma, sem hann hafði til umráða. Endurskoðandinn fór síðan til Vestmannaeyja og kynnti sér þetta og lét rn. í té gögn um málið, sem sýndu, að kæran hafði verið á rökum byggð, en það tókst að fá viðbótarlán og koma þessu, sem mest var aðkallandi, í lag. Rn. lét svo þetta falla niður um leið og þessum vangreiddu skuldum var komið í lag, þannig að ekki skertist sú trygging, sem átti að standa fyrir láni því, er ríkissjóður gekk í ábyrgð fyrir. Um bókhald og annað slíkt var sagt, að ýmsu hefði verið ábótavant, en það færðist til betra horfs, eftir að hinn nýi gjaldkeri tók við störfum. Hinsvegar vannst ekki tími til að gera fullkomna athugun á fjárreiðum kaupstaðarins, því að tími endurskoðandans var naumur. - Svo líður fram til 30. marz 1936. Þá kærir minni hluti bæjarstjórnar í Vestmannaeyjum meiri hl. bæjarstjórnar og bæjarstjóra fyrir ýmiskonar afbrot. Ég hirði ekki að rekja þessi kæruatriði. Þau voru mörg. En með tilliti til þess, sem áður hafði gerzt, og með tilliti til þess, sem fyrir lá, að bæjarstjórnin hafði vanrækt að halda fundi, leggja fram reikninga og gera áætlanir á tilsettum tíma, þá þótti ekki verða hjá því komizt, að gera athugun á kæruatriðum þeim, sem fram voru borin, ekki á þann hátt, að opinber rannsókn væri sett á bæinn, eins og hér er gefið í skyn í grg. frv., heldur þannig, að ráðuneytið fól Ingólfi Jónssyni lögfræðingi, sem áður hafði verið bæjarstjóri á Ísafirði, að athuga reikningshald og fjárreiður kaupstaðarins. Ástæðan fyrir því, að sá maður varð fyrir valinu, var í fyrsta lagi sú, að hann er mjög kunnugur reikningshaldi bæjarfélaga og glöggur og fljótur að átta sig á slíkum hlutum, og í öðru lagi hafði hann samtímis erindum að sinna í Vestmannaeyjum, þannig að við það sparaðist nokkur kostnaður. Þessi maður gaf svo rökstudda skýrslu um það, sem áfátt þótti hjá bæjarstjórninni. Sumt var tekið til greina, enda séð, að það var rétt. Annað var aftur smærra eðlis, og eftir móttöku skýrslunnar ritaði rn. bæjarstjórninni og skaut því til hennar að bæta ráð sitt, en lét að öðru leyti svo búið sitja. - Að því er snertir kæruna á hendur meiri hl. bæjarstjórnar Ísafjarðar, þá var rn. kunnugt um það mál af eldri bréfaskriftum, því að það hafði veitt bæjarstjórninni heimild til þess að ganga í ábyrgð og til lánveitinga í því skyni, sem um ræðir í þessari kæru. Kæran var nú samt sem áður send til umsagnar forseta bæjarstjórnar, og sú umsögn taldi ráðuneytið, að upplýsti málið til fulls eftir atvikum. - Í sama mund barst einnig kæra á hendur Jóni Auðun Jónssyni bæjarstjóra á Ísafirði frá meiri hl. bæjarstjórnar þar, fyrir það, að hann vanrækti að framkvæma ákvarðanir bæjarstjórnar og breytti gegn þeim, og sumpart vegna þess, að hann hefði opinberlega gefið ranga skýrslu um efnahag bæjarins, sem var til þess fallin að veikja traust á honum. Jafnframt var talað um það í kærunni, að rannsókn yrði á þessu gerð og að rn. hlutaðist til um það, að maðurinn hyrfi frá embætti. Nú hlutaðist það svo til, að Jón Auðun Jónsson sagði sjálfur af sér bæjarstjórastöðunni, en hin önnur atriði í kærunni þóttu upplýst þannig, að ekki væri ástæða til að setja það frekar í rannsókn. Ég fæ ekki betur séð en að bæði þessi mál hafi fengið eðlilegan og vanalegan gang í rn. og að engri hlutdrægni hafi verið beitt. En ég vil undirstrika það, sem ég sagði í upphafi máls míns, að hér er ekki um að ræða neitt það, sem snertir efni þessa frv., sem hér liggur fyrir. Hér er aðeins um að ræða athugun, sem gerð var af atvmrn., sem hefir yfirstjórn bæjar- og sveitarstjórnarmálefna. Ef um saknæmt mál hefði þótt að ræða, þá hefði að sjálfsögðu verið hægt að snúa sér til dómara eða til dómsmrn. beint um kæru í því efni.

*Flm. (Gunnar Thoroddsen): Það er nú orðið alllangt síðan þetta mál var til umr. og ýmislegt komið fram, sem þörf er á að svara. - Það er raunar óþarfi að svara þeim aðalröksemdum, sem hv. 1. landsk. og hv.þm. Barð. hafa borið fram fyrir frestun þessa máls, vegna þess að ég hefi bæði í grg. frv. og í minni fyrri ræðu hrakið þær algerlega. Þær tvær ástæður, sem þeir færðu fram, voru í fyrsta lagi, að ekki mætti draga út úr heildarendurskoðun réttarfarslöggjafarinnar þetta eina atriði. Þetta er afsannað m. a. með því, að sjálfir þessir menn hafa tekið einstök atriði út úr heildarlöggjöfinni og borið þau fram á þingi, og þau jafnvel verið lögleidd, eins og breyt. á hæstarétti og breyt. á meðferð einkamála. Í þessu sambandi - að ekki megi taka einstök atriði út úr heildarlöggjöf - nægir að nefna það til andsvara, að í blaði hæstv.forsrh. í dag, Nýja dagblaðinu, er skýrt frá því, að fyrir hans tilstilli muni verða bornar fram næstu daga einstakar breyt. á hegningarlögunum, en þau hafa verið til heildarendurskoðunar, að ég held í 7 ár. Þessar röksemdir hv.þm. eru algerlega á sandi byggðar, enda hafa þeir sjálfir afsannað þær, og er þess vegna ekki þörf á að ræða þær frekar. - Hin ástæðan fyrir frestun þessa máls var sú, að þessi heildarendurskoðun réttarfarslöggjafarinnar tæki svo skamman tíma. Ég segi í grg. þessa frv., að það hafi verið gefið fyrirheit um, að heildarendurskoðun á réttarfarslöggjöfinni skuli vera lokið fyrir 1935. Hv. þm. Barð. vildi mótmæla því, að nokkurt fyrirheit hefði verið gefið í þessa átt. En ég vil máli mínu til stuðnings lesa upp hina rökstuddu dagskrá, sem samþ. var á Alþ. 1934 út af þessu máli. Hún hljóðar svo: „Með því að meiri hl. alþm. hefir í opinberum málefnasamningi ákveðið, að gagngerð endurskoðun skuli fara fram á núverandi réttarfarslöggjöf, þar á meðal að sjálfsögðu 5 fyrirmælunum um meðferð opinberra mála, og kemur þá einnig til álita lögskipun opinbers ákæranda, og í trausti þess, að ríkisstj. leggi fyrir Alþ. 1935 frv. til nýrrar réttarfarslöggjafar, er nái til meðferðar opinberra mála, tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá.“ Í þessari dagskrá er gert ráð fyrir því, að frv. um meðferð opinberra mála yrði lagt fyrir Alþ. 1935, og í málefnasamningi stjórnarflokkanna var gefið fyrirheit um, að þessi mál yrðu afgr. að fullu fyrir að ég ætla 1936. - Þegar maður lítur á þetta fyrirheit í dagskránni, sem þessir 2 hv.þm., þm. Barð. og 1. landsk., hafa m. a. borið fram, þá er það dálítið einkennilegt, að þegar komið er fram á þing 1937, skuli ekki vera farið að bóla á einum staf í þessa átt. Ég bendi á þetta til þess að sýna fram á, að þessi ástæða, sem fram er færð, sem sé að heildarendurskoðunin taki skamman tíma, er ekkert nema fals og fláræði, eingöngu framborin til að skjóta þessu máli á frest. Um þetta atriði þarf ég svo ekki að fara fleiri orðum. Þegar þetta mál var til umr. um daginn, létu bæði hæstv.dómsmrh. og hv. 1. landsk. þau orð falla, að það væru órökstudd ummæli í grg. frv., að ákæruvaldinu hefði verið misbeitt. Ég vil því verða við tilmælum þeirra og sýna fram á, að ákæruvaldinu hefir verið misbeitt og það herfilega. Tilefni þessa frv. er auðvitað það, sem öllum þm. og almenningi er ljóst, að það er hinn mesti háski, að jafnviðkvæmt vald og ákæruvaldið skuli haft í höndum pólitísks ráðh., sérstaklega hér í okkar landi, þar sem hin pólitíska barátta er jafnhörð og perónuleg og raun er á. Um þetta atriði skal ég ekki fara mörgum orðum, því að það er búið að ræða það mikið. En ég hygg, að engum manni geti blandazt hugur um, að ákæruvaldinu hefir verið misbeitt. Það má nefna dæmi jafnvel frá fjarlægum tímum um það, að ákæruvaldinu hefir verið misbeitt af pólitískum ástæðum. Nægir þar að nefna hið svokallaða „Skúlamál“. En þó að bæði fyrir og eftir aldamót hafi komið fram ásakanir um misbeitingu ákæruvaldsins, þá er þó víst, að aldrei hafa komið eins ákveðnar raddir í þá átt eins og einmitt nú eftir stjórnarskiptin 1927. Þá keyrði svo um þverbak, að mikill hluti landsmanna þóttist sannfærður um og geta rökstutt það, að ákæruvaldinu væri svo herfilega misbeitt í pólitískum tilgangi, að nauðsynlega þyrfti að grípa í taumana. Ég skal ekki fara langt út í að nefna einstök dæmi, því að þau eru almenningi svo kunn, en flest eru þau úr valdaferli fyrrv.dómsmrh., núv. hv.þm. S.-Þ. Má þar t. d. nefna hið fræga Tervanimál, þegar tveir togarar, annar ísl., en hinn erlendur, voru kærðir fyrir landhelgisbrot. Ef annar togarinn var öðrum sekari, þá var það sá útlendi, því að það var auðveldara að fá sannanir á hendur honum. Það var svo höfðað mál gegn hinum íslenzka togara og hann dæmdur, en dómsmrh. lætur sakamálshöfðun gegn hinum erlenda togara niður falla, þó að öllum væri augljóst, að ef um sök var að ræða, þá var hann sekari. Ég skal svo ekki fara nánar út í valdaferil þessa ráðh., en þó aðeins nefna hina síðustu daga hans sem ráðh. Nokkrum dögum áður en hann fór frá völdum í maí 1932, fyrirskipaði hann málshöfðun á hendur að ég ætla 7 mönnum, sem allir voru pólitískir andstæðingar hans og flestir hátt settir í andstöðuflokki stj. Þetta mál gekk svo í gegnum dómstólana, bæði undirrétt og hæstarétt, og lauk svo, að engir þessara manna voru dæmdir. En þó að ég hafi nefnt þessi dæmi hér um misbeitingu ákæruvaldsins í stjórnartíð þessa ráðh., þá má þó ekki skilja orð mín svo, að þetta heyri eingöngu fortíðinni til. Misbeiting ákæruvaldsins í pólitískum tilgangi heyrir líka nútíðinni til, ekki sízt hinum síðustu 2 árum, sem núverandi stjórnarflokkar hafa farið með völd. Hæstv. dómsmrh. og hv. 1. landsk. hafa báðir óskað eftir sönnunum í þessu máli, og mun ég því nefna nokkur dæmi. - Í haust birtist grein í blaði þjóðernissinna, þar sem tekin voru upp ýms atriði úr vasabók hæstv. fjmrh. En þó að þessi atriði væru meira og minna ómerkileg, þá var þó ekki þar fyrir að synja, að í þessari vasabók kæmu fram ýmsar upplýsingar, sem voru óþægilegar fyrir þennan ráðh., m. a. það, þegar hann skýrir enskum fjármálamönnum frá því, að hann sjái aðeins 2 leiðir út úr fjármálaöngþveitinu. Önnur sé lántaka, en hin ívilnanir. En út af þessu er svo höfðuð sakamálsrannsókn á hendur þeim mönnum, sem að birtingunni stóðu, og þeir kærðir fyrir landráð samkv. 81. gr. hegningarlaganna. Nú er það öllum augljóst, sem á þessa hegningargrein líta, að ekki gat komið til mála, að birting þessara glefsna úr vasabók fjmrh. gæti fallið undir hana, því að þar er talað um mál, sem heill eða réttindi ríkisins gagnvart öðrum ríkjum sé undir komin. Nú fyrir nokkrum dögum er fallinn dómur í málinu og hinir ákærðu allir sýknaðir af kæru réttvísinnar. Og það vill svo einkennilega til, að jafnvel blöð stj. viðurkenna, að dómurinn sé alveg réttur og í samræmi við gildandi l. og skoðanir réttarfræðinga í þessu efni. Það er því nokkuð augljóst, þegar svo er komið, að felldur er sýknudómur í málinu og blöð stj.flokkanna viðurkenna að dómurinn sé réttur, að þessi ákæra dómsmrh. hafi verið á sandi byggð í upphafi. Og það er ekki hægt að segja annað en að þessi ákæra sé frekleg misbeiting ákæruvaldsins í pólitískum tilgangi einum saman. En í sambandi við þetta, að það hafi verið birt leyndarskjöl, sem „heill eða réttindi ríkisins gagnvart öðrum ríkjum væri undir komin“, þá er rétt að nefna til samanburðar nokkur önnur dæmi. – Fyrir nokkrum árum kom það fyrir, um það bil sem norsku samningarnir voru gerðir, að hv. 2. þm. Reykv., sem í utanríkismn. hafði verið trúað fyrir þessum samningi og var bundinn þagnarheiti, rauf þetta heit sitt og lét blað sitt birta þennan samning til árásar á vissa menn í andstöðuflokki sínum. Þarna var tvímælalaust um samning að ræða, sem átti að fara leynt og snerti heill ríkisins. En ég veit ekki til, að ríkisstj. hafi hreyft legg né lið til þess að lögsækja þennan mann fyrir landráð, þó að hann birti samning, sem leynt átti að fara. - Fyrir 2 árum kom það fyrir, að hv.þm. S.-Þ. skýrði, að vísu með nokkuð loðnum orðum, en þó svo, að allir skildu, frá ýmsum efnisatriðum í samningi þeim, er Íslendingar gerðu við Spán. Hann hafði ekki aðeins fengið vitneskju um þetta mál í utanríkismn. og þar með verið bundinn sama þagnarheiti og hv. 2. þm. Reykv., heldur og sem þm. á lokuðum fundi í Sþ. Þetta tvöfalda þagnarheit sitt brýtur hann með því að skýra frá þessum samningi og notar atriði úr honum til árásar á pólitíska andstæðinga. Það er ekki vitanlegt, að ríkisstj. hafi hreyft legg né lið til þess að ná sér niðri á þessum þm., þótt hann þar með hefði birt leyndarskjöl, sem vörðuðu réttindi ríkisins gagnvart öðrum ríkjum. - Þá skal ég nefna þriðja dæmið. Fyrir 2 árum var gerður verzlunarsamningur við Þýzkaland. Hann átti að fara leynt, og þau fáu afrit, sem til voru af samningnum, voru í vörzlu stjórnarráðsins. Var það skýrt tekið fram, að þetta væri trúnaðarmál og ekki til opinberrar birtingar. Nú vill svo til, að í blaði kommúnista hér í bænum er samningur þessi birtur, að nokkru leyti orðréttur, og notaður til árása á pólitíska andstæðinga. Það er ekki vitanlegt, að ríkisstj. hafi höfðað mál út af þessu, og virðist þó, að ef ástæða hefði verið til að höfða mál út af vasabókarslitrum hæstv. fjmrh., hefði verið ennþá meiri ástæða til að höfða mál út af birtingu þessa samnings við erlenda þjóð. Ég hefi nefnt þessi 3 dæmi til samanburðar til að sýna það og sanna, að ríkisstj. hefir ekki verið óhlutdræg í meðferð ákæruvaldsins hin síðustu ár. Þeir, sem birtu nokkur atriði úr hinni ómerkilegu vasabók fjmrh., eru ákærðir fyrir landráð, en þeir menn, sem hafa rofið sitt trúnaðar- og þagnarheit og birt samninga við erlend ríki, sem leynt áttu að fara, eru ekki lögsóttir af ríkisstj. Til þess að nefna nokkur dæmi enn til sönnunar því, að ákæruvaldinu hafi verið misbeitt, skal ég nefna mál þess manns, sem nú er forstjóri sundhallarinnar hér í Reykjavík. Um málshöfðun og rannsókn á hendur honum skal ég ekkert segja, en nýlega hefir verið felldur dómur í máli hans, þar sem hann er sýknaður af öllum ákærum fyrir fjársvik, en dæmdur fyrir óreglu í bókhaldi. Mér dettur ekki í hug að áfellast ákæruvaldið fyrir að höfða mál út af þessu, en hitt verður að teljast stórvítavert, að á meðan þetta mál er í rannsókn, heldur eitt blað hér í bænum uppi harðvítugum árásum á þennan mann og ásakar hann fyrir fjárdrátt og allskonar fjársvik í sambandi við þetta gjaldþrot. Og það mun vera upplýst mál, að þetta blað hafi, á meðan rannsókn stóð yfir í málinu, fengið öll skjöl málsins að láni úr dómsmrn. sjálfu, til þess að birta það, sem þessum manni mátti til lasts segja og snúa út úr og leggja til verri vegar. Ég verð að telja þetta, ef rétt er, sem ég tel nokkurnveginn víst, hina freklegustu misbeiting ákæruvaldsins í pólitískum tilgangi. Þá skal ég enn nefna eitt dæmi máli mínu til frekari stuðnings. Á fundi, sem haldinn var 9. nóv. 1935, að tilstilli flokks þjóðernissinna, varð uppþot, sem stafaði af því, að andstæðingar fundarboðenda, sósíalistar og kommúnistar, kröfðust þess að fá að taka til máls, en vegna þess að því var neitað, þar eð ræðumenn höfðu verið fyrirfram ákveðnir, urðu úr þessu handalögmál og ryskingar, og þeir, sem kröfðust að taka til máls, réðust upp á ræðupallinn. Af þessu uppþoti hlutu margir meiðsli, og að því mér hefir verið tjáð, fór fram lögreglurannsókn út af þessu. Það kom fram kæra frá fundarboðendum á hendur uppþotsmönnum, en það brá svo við, að dómsmrn. mun ekki hafa séð ástæðu til að höfða mál út af þeim meiðslum, sem þarna voru framin; af hvaða ástæðu það var, skal ég láta ósagt, en ég vona, að hæstv.dómsmrh. upplýsi það í sinni næstu ræðu; en það urðu nokkrar eftirhreytur þessa máls. Á einn af þeim mönnum, sem þarna voru og hafði krafizt þess að fá orðið, en ekki fengið, Guðjón Baldvinsson, var ráðizt á götu nokkru síðar og hann meiddur. Út af þessu var höfðað mál, eins og réttmætt var, og þeir saksóttir og dæmdir til refsingar, sem á hann réðust. En til samanburðar þessu má geta þess, að tveir piltar, sem telja sig til flokks kommúnista, réðust á mann úr Sjálfstæðisflokknum, kennara einn héðan úr bænum. Síðan þetta gerðist, 22. júlí 1936, skilst mér, að ekki hafi verið gert hið minnsta til þess að höfða mál. Þessi maður hefir þó hvað eftir annað reynt að reka á eftir þessu máli. - Hvernig stendur á því, að þegar götuárás er gerð á tvo menn, þá eru aðrir árásarmennirnir saksóttir með hinum mesta flýti, en hinir látnir ganga lausir hálft árið, án þess að ákæruvaldið hreyfi hönd eða fót til þess að höfða mál? Ég býst við, að það séu einhver pólitísk tillit, sem þarna ráði. - Ég vil loks nefna eitt dæmi enn til þess að sanna það, að ákæruvaldinu hafi verið misbeitt, því að það er hægt að misbeita því á tvo vegu, annaðhvort með því að höfða mál, þegar engin ástæða er til, og það hefir oft verið gert, þegar pólitískir andstæðingar hafa átt í hlut, hin aðferðin er sú að láta saksókn gegn mönnum niður falla. Ég hygg að dæmi sé til þess, að saksókn gegn pólitískum samherjum hafi verið látin niður falla, þó að full ástæða hafi verið til málshöfðunar. - Ég vil að lokum nefna það dæmi, að þegar bílstjóraverkfallið stóð yfir í árslok 1935, mun áfengisverzluninni hafa verið lokað um nokkurt skeið. Sá orðrómur kom upp, að þá væri samt sem áður selt áfengi í áfengisverzluninni að tilhlutun eða a. m. k. með samþykki áfengisverzlunarforstjórans. Þetta komst svo langt, að áfengisvarnarnefndin hér í Reykjavík sendi kæru í málinu, en það er ekki vitað, að ákæruvaldið hafi gert neitt í þessu máli. Hvers vegna? Ég vil láta hæstv.dómsmrh. svara því, hvers vegna þetta mál var ekki látið ganga fram. Ég hefi nú nefnt nokkur dæmi, bæði frá fortíðinni og síðustu árum, um það, að ákæruvaldinu hafi verið misbeitt. Ég þykist hafa sýnt fram á, að hæstv. núverandi dómsmrh. þurfi ekki að draga neinn helgihjúp yfir sig, því þó að hann ekki fyllilega feti í fótspor fyrirrennara síns, þá hefir hann vissulega í ýmsum tilfellum misbeitt ákæruvaldinu í pólitískum tilgangi. Ég skal svo að lokum nefna það dæmi, sem minnzt er á í grg. þessa frv. og einkum kom við kaun hæstv. ráðh., því að bæði hæstv.dómsmrh. og hæstv.atvmrh. þurftu að standa upp til þess að gera sínar aths. út af því, en það er kæran á hendur bæjarstjórnunum á Ísafirði og í Vestmannaeyjum. Að því er þetta síðara mál snertir sagði hæstv.dómsmrh., að kæran hefði ekki komizt til hans, hann hefði enga rannsókn fyrirskipað í þessu tilfelli; það væri hæstv.atvmrh., sem bæri fulla ábyrgð á þessu, hann hefði með þessi mál að gera. - Þetta er að nokkru leyti rétt, en ekki nema hálfur sannleikur. Ég virði hæstv.dómsmrh. það til vorkunnar, þó að hann vilji hlaupast á bak við lagsmann sinn, hæstv.atvmrh., því að það er mannlegt, en ekki hermannlegt, en ég verð að segja það, að hæstv.atvmrh. virðist hafa æðinóg á sinni könnu, þó að ekki bætist það við, að hæstv.dómsmrh. fari að vísa á hann. Að því er snertir kæruna á hendur bæjarstjórninni á Ísafirði, þá er það rétt, að kæran frá bæjarstjóra Ísafjarðarkaupstaðar, hv.þm.N.-Ísf., var stíluð til atvmrn., en áður en lengra er haldið, vil ég sérstaklega út af ummælum hæstv.atvmrh., skýra frá þeim helztu kæruatriðum, sem þar komu fram. Meiri hluti bæjarstjórnar Ísafjarðar, sem var skipaður af sósíalistum, og bæjarstjórinn, Ingólfur Jónsson, voru kærðir fyrir aðallega fjórar sakir, og ég skal lesa upp þessi fjögur kæruatriði: „1) Forseti bæjarstjórnar, Finnur Jónsson, ásamt fleirum bæjarfulltrúum meiri hlutans greiða hvað eftir annað atkvæði um mál og ráða úrslitum mála í hafnarnefnd og bæjarstjórn í málum, sem snerta eigin hagsmuni þeirra, gegn hagsmunamálum bæjarsjóðs. ... 2) Knýja með eigin atkvæðum fram lánveitingu, skuldafresti og vaxtaeftirgjafir til félags, sem þeir ásamt fleirum bera persónulega ábyrgð á. 3) Taka í algerðu heimildarleysi meiri veðrétt sjálfum sér til handa en þeir með eigin atkvæðum í bæjarstjórn höfðu knúið fram og brjóta þar með samþykki bæjarstjórnar til eigin hagsmuna. 4) Gera ráðstafanir til þess að draga út innborgað fé í félagi, sem bæjarsjóður stendur í mjög stórri ábyrgð fyrir, og taka veðrétt til tryggingar þeirri greiðslu í eignum félagsins, en fá með eigin atkvæðum lán hjá hafnarsjóði á sama tíma, en gefa hafnarsjóði veð fyrir því láni á eftir veði til sjálfra þeirra. Þegar þetta er framkvæmt er mönnum vitanlegt, að félagið á ekki fyrir skuldum.“ Mér finnst þessi kæruatriði það alvarleg, að fullkomin ástaða hafi verið fyrir stjórnarráðið að taka þetta mál til gaumgæfilegrar athugunar. Út af því, sem hæstv.dómsmrh. sagði, að hann hafi ekkert haft með þetta mál að gera, þá vil ég segja, að það á auðvitað að vera skylda ákæruvaldsins, að sinna ekki aðeins þeim bréflegu kærum, sem til dómsmrn. koma, heldur á það einnig í hvert skipti að hefjast handa og fyrirskipa rannsókn, ef það verður áskynja um það, að afbrot hafi verið framið. Þarna lá fyrir skrifleg kæra, svo að það er ekki vafi á því, að hæstv.dómsmrh. og hæstv.atvmrh. hafa rætt þessi kæruatriði í sameiningu, og hæstv.dómsmrh. hlýtur að hafa verið kunnugt um, að þessi kæra kom fram, vegna þess að þetta kom líka fram í opinberum blöðum. Það er því rangt hjá hæstv.dómsmrh. að koma sér hjá ábyrgðinni á því, að þetta mál hafi verið þaggað niður, af því að kæran hafi verið stíluð til atvmrh. - Að þessu athuguðu vil ég mótmæla þeim ummælum, sem komið hafa fram hjá ýmsum ræðumönnum, að skotið hafi verið yfir mark með því að nefna þetta Ísafjarðarmál í grg. frv., því að þótt kæran hafi verið stíluð til atvmrh., þá leyfi ég mér að benda á það, að refsivöndur ákæruvaldsins hefir verið látinn hvíla, af því að pólitískir samherjar áttu í hlut. Vestmannaeyjamálið mun ég ekki fara út í, það munu aðrir verða til þess, en í grg. frv. tók ég þetta dæmi af Ísafjarðarmálinu til þess að sýna, að þarna hefir tveimur aðiljum á hlutaðeigandi stöðum verið mismunað af hendi stj. Ég mun ekki hafa þessi orð mikið fleiri að sinni. Ég hefi sýnt fram á það í upphafi ræðu minnar og oft áður, að það er ástæðulaust að fresta þessu máli. Sá dráttur, sem þegar er orðinn á því, verður ekki réttlættur með neinu öðru af hendi stjórnarflokkanna en því, að þessir flokkar, sem fyrir kosningar þóttust telja sig fylgjandi skipun opinbers ákæranda, séu nú orðnir daufir og áhugalausir fyrir þessu máli, vegna þess að þeir hafi sjálfir ákæruvaldið í sínum höndum. Ég hefi ennfremur sýnt fram á með glöggum dæmum, að ákæruvaldinu hafi verið misbeitt af pólitískum ástæðum bæði fyrr og í stjórnartíð núverandi stj. Ef að vanda lætur, býst ég við, að þessum ásökunum verði svarað á þá leið, að hæstv.dómsmrh. og fylgismenn hans reyni að benda á dæmi, þar sem samherjar okkar sjálfstæðismanna hafi misbeitt ákæruvaldinu, og það er atriði, sem má athuga, þegar það kemur fram, en ef þessir menn álíta, að þetta sé rétt, þá er það ekki til að afsanna minn málstað, heldur sýnir, að það er nauðsynlegt, að taka ákæruvaldið úr höndum pólitísks ráðh. Allir pólitískir flokkar virðast vera sammála um það, að ákæruvaldinu hafi verið misbeitt í pólitískum tilgangi, en eru ósammála um það, í hvaða tilfellum það hafi verið gert. Hvers vegna á ekki að fela þetta vald óháðum manni, sem standi utan við stjórnmálabaráttuna?

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég skal reyna að vera stuttorður, enda er orðið svo liðið á fundartímann, að ég hefi ekki langan tíma til andsvara. Ég ætla þá að byrja á því, að benda á það, sem hv.flm. endaði á að tala um, að stjórnarflokkarnir hafi talið sig fylgjandi því, að settur yrði opinber ákærandi, en þegar þeir hafi tekið við völdunum, hafi þeir ekki fundið ástæðu til þess að gera það, vegna þess að þeir hafi viljað hafa ákæruvaldið í sínum höndum til þess að geta misbeitt því. Hugsanagangurinn í öllu þessu er álíka ljós eins og í frv. sjálfu, sem ég skal síðar koma að, því að eins og hv.þm. Barð. benti á, er það ekki fyrirbyggt með ákvæði nokkurrar gr. frv., að sá maður, sem yrði opinber ákærandi, skipti sér af stjórnmálum og yrði þm. í þessari hv. d. eða hinni d., eftir því sem verkast vill, yrði pólitískur maður, sem heyði baráttuna hér á Alþingi. Ef sá maður, sem nú fer með ákæruvaldið, væri álíka réttsýnn eins og hv. ræðumaður vill vera láta, hvað hefði þá verið upplagðara en það, að taka samstundis við frv. 1934 og setja pólitískan mann í embættið um aldur og æfi, sem hefði verið skipaður af konungi og ekki hefði verið hægt að hreyfa þaðan í burtu nema með dómi? Hugsanagangurinn í þessum málflutningi hv.flm. er sá, að það myndi fást fullnægjandi lausn á málinu með því að taka við frv. og skipa í þetta starf mann, sem gæti misnotað ákæruvaldið, á meðan honum entist aldur til. Ég ætla að hafa þessi síðustu orð hv.flm. að mínum inngangsorðum. Um frv. sjálft er það að segja, að það væri vitanlega fráleitt, eins og ég veit, að allir lögfræðingar, sem hér eru í þessari hv. d., sjá, að ganga frá frv. eins og það er nú, því að fyrir utan það, að þetta frv. tryggir það ekki, að sá maður, sem með þessi mál á að fara, skipti sér ekki af stjórnmálum, þá er frá þessu frv. þannig gengið, að hinn opinberi ákærandi á að taka við starfi dómsmrn., en það er fráleitt, að hinn opinberi ákærandi geri. Allir, sem hafa fengizt við meðferð opinberra mála vita, að það, sem mestu máli skiptir, er það, hvernig farið er með rannsókn málsins í undirrétti. Það ætti því að vera lögð hin mesta áherzla á það, að hinn opinberi ákærandi eða fulltrúi hans fylgdist með rannsókn málsins, á meðan hún stæði yfir í undirrétti, en það er ekki gert ráð fyrir þessu í frv., heldur á hinn opinberi ákærandi að vera sækjandi í hæstarétti, sem er atriði, sem skiptir litlu máli. Það, sem meginmáli skiptir, er það, að rannsókn undirréttar fari samvizkusamlega fram, og það er það, sem þessi maður ætti að passa upp á.

Gera saksóknarar ríkisins í Danmörku það?

Það gera þeir auðvitað í öllum meiriháttar málum. Ég býst við því, að ef þessi hv.þm. hefir ekki séð það erlendis, þá ætti hann að hafa fylgzt með því, að jafnvel í bíó fer rannsókn málsins þannig fram, að ákærandinn mætir þar, til þess að geta fylgzt með rannsókninni. Það er ekki minnzt á þessi einföldu atriði í frv. Ég veit það að vísu, að sá, sem ber þetta frv. fram, hefir ekkert fengizt við meðferð opinberra mála, en þetta sýnir, að hann hefir ekki kynnt sér það mál, sem hann ber fram. Það hafa komið fram árásir á mig í sambandi við þetta mál. Ég skal fara fljótt yfir sögu, því að ég get látið mér í léttu rúmi liggja þær ákúrur, sem komið hafa fram á mig fyrir misbeitingu á ákæruvaldinu. Á öllum þeim eldhúsdögum, sem farið hafa fram hér á Alþ. síðan núverandi stj. tók við völdum, hefir það ekki verið sparað að deila á ríkisstj., en þeim, sem deilt hafa á ríkisstj., hefir aldrei þótt ástæða til að deila á dómsmrh. fyrir réttarfarið. Það hafa engar aðfinnslur komið fram út af því. Ég hygg því, að um nokkra nýbreytni sé að ræða í þeim málum hér á Alþ. Ég hygg, að þeir menn, sem hafa sjálfir fengizt við rannsókn opinberra mála og vita því, hve frelsisskerðingar eru alvarlegt atriði, verði tregari til þess að misbeita ákæruvaldinu en þeir, sem aldrei hafa fengizt við þau mál. Við, sem höfum fengizt við meðferð opinberra mála í 10 ár, vitum of vel, hvað frelsisskerðingar hafa að þýða, til þess að við misbeitum þessu valdi, þegar við erum komnir í dómsmálaráðherrasæti. Þetta hefir heldur ekki verið gert. Þessi hv.þm. byrjaði á því að minnast á þau mál, sem áttu sína sögu, áður en ég tók við völdum sem dómsmrh. Hinn minntist á Tervanimálið og taldi það misbeitingu á réttarfarinu, að það mál var látið falla niður. Ég man ekki greinilega sögu þessa máls; ég man aðeins, að það höfðu ekki einusinni verið til áhöld í bátnum, sem tók hinn enska togara, til þess að gera mælingar með. Það var sagt, að miðanir hafi verið gerðar með því að gera ristu með nagla í borðstokk bátsins, og allt var yfirleitt eftir því. Málið féll niður, af því að það var ekki einusinni háðung og skömm fyrir íslenzka réttargæzlu, heldur var það einnig skömm fyrir íslenzka ríkið, og hefði getað haft alvarlegar afleiðingar, ef við hefðum látið bera slíka hluti fram í rétti og skjöl málsins hefðu komið til Englands. Ég hygg því, að það hafi ekki verið umhyggja fyrir hinum enska togaraskipstjóra, heldur beinlínis umhyggja fyrir hinu íslenzka ríki, sem réð því, að þetta mál var látið falla niður. Ég skal ekki á þessu stigi málsins fara langt út í önnur málaferli, en vil snúa mér að þeim málum, sem ég hefi haft með að gera og deilt hefir verið á mig fyrir, hvernig ég hafi afgreitt. Það er þá fyrst ákæran gegn nazistunum. Í því sambandi var fundið að því, að ég hafi fyrirskipað, að dómur gengi í því máli, en ekki skipt mér af máli, sem viðkom kommúnistum hér í bænum eða blaði þeirra, þar sem birtur hafi verið í því útdráttur af samningi við Þýzkaland. Það hafi ekki heldur verið höfðað mál gegn Héðni Valdimarssyni fyrir birtingu á samningi, sem honum hafi ekki verið leyfilegt að birta, og í þessu sambandi var jafnvel minnzt á skrif Jónasar Jónssonar um Spánarmálin. Ég hygg rétt að upplýsa það hér í þessari hv. d., og ég verð að ímynda mér, að hv.flm. viti, að skv. 81. gr. hegningarl, er það refsivert, að ljósta upp samningum eða ráðagerðum, sem snerta heill og velferð ríkisins, en í dönsku lagagr., sem þessi gr. er þýðing á, er textinn nokkuð öðruvísi. Það hefir verið deilt talsvert um það hér á landi, hvort þetta ákvæði í íslenzka textanum „heill þess“ tæki yfir það sama og dönsku orðin „Statens Sikkerhed“ í danska textanum. Það hefir verið talið af sumum, að það mætti skýra íslenzka textann þannig, að hann tæki einnig yfir það, sem væri fjármálalegs eðlis, en í skýringu með danska textanum er það tekið fram, að „Statens Sikkerhed“ taki ekki yfir annað en það, sem snerti hernaðarlega þýðingu fyrir ríkið. Þess vegna var l. breytt í Danmörku árið 1930, þannig að gr. var látin ná yfir allt, sem snertir ráðagerðir, fjárhag eða samninga ríkisins við önnur ríki eða einstaklinga í öðrum ríkjum og gr. þannig ná yfir meira heldur en hún nær yfir í danska textanum. Það var því sjálfsagt, þegar farið var að bera á þessari misnotkun hér, að láta dóm ganga um það, hvort íslenzka gr. tæki yfir þetta atriði eða ekki, og það er nú búið að sýna sig með þeim dómi, sem gengið hefir um þetta mál, að gr. nær ekki yfir þetta atriði að áliti undirdómarans. Það er því sýnt með þessum dómi, að hér er hin sama þörf og í Danmörku á að breyta þessari lagagr., en þegar lagagr. er breytt, er það venja, að dómstólarnir séu látnir skera úr því fyrirfram, hvort þess sé þörf. Við þekkjum það úr veraldarsögunni, að misbeiting ákæruvaldsins gengur ekki fyrst og fremst út á það, að láta ákæra og dóm ganga; alvarlegasta og hættulegasta misbeitingin er í því fólgin, að fyrirskipa langvarandi rannsóknir á hendur einstökum mönnum, skrifa síðan um málið og reyna að mynda skoðun um það, en láta síðan aldrei dóm ganga um málið. Þessir nazistadrengir hafa sannarlega ekki fengið meiri áminningu en þeir eiga skilið, þótt dómur hafi verið látinn ganga um þeirra mál. Það er ekki annað en tilviljun, að svona aðferðum hefir ekki verið beitt og að ekki eru til nein ákvæði hér, eins og í nágrannalöndunum, sem ná yfir þennan verknað. Það er þess vegna, að sú ádeila, sem kemur fram af þessu, ætti að fara að skýrast fyrir hv.þdm., þótt ég búist ekki við, að hún skýrist fyrir sjálfum flm. Hann ber hér höfðinu við steininn, þar sem hann talar í þessu sambandi um mál, sem aldrei kom fyrir dómsmrh. Hann álítur, að það sé hlutverk dómsmrh. að eltast við mál, vera opinber ákærandi, lögregla, sem leitar uppi allar aðfinnslur til þess að höfða mál út af þeim. Hefðu Ísfirðingar viljað skjóta þessu máli til dómstólanna í þetta skipti bæjarstj. á Ísafirði, - hvað var þá nær en skrifa mér og senda kæruna til mín? En þessi mál, bæði á Ísafirði og í Vestmannaeyjum, komu aldrei til dómsmrh. En þó er því haldið fram, að dómsmrn. sé aðfinnsluvert fyrir þetta, - fyrir mál, sem aldrei kom fyrir það. En einmitt sjálf grg. frv., aðal-ákæran á dómsmrh. og ákæruvaldið, er byggð á þessari vitleysu, máli sem aldrei kom til minna afkasta og aldrei var til mín sent. Og svo er því haldið fram, að dómsmrh. hafi haldið í ákæruvaldið til þess að geta misbeitt því, eins og í Vestmannaeyjum og á Ísafirði. Þá var minnzt á uppþot á Barnum og að ekki hefði verið höfðað mál út af því. Ég man að vísu eftir því, að það voru einhver slagsmál þar, en ég verð að segja, að þau hafa farið svo framhjá mér, að ég get ekki gefið upplýsingar um þau að sinni. Hvað því viðvíkur, að ég hafi rannsakað, hvar þessir menn voru í pólitík, og hafi síðan látið málið niður falla, því geta þeir trúað, sem trúa vilja. Aftur á móti á að hafa verið höfðað mál út af manni, sem var barinn á götu, en ekki út af öðrum manni, sem barinn var. Ég verð að fá upplýsingar um það, hvaða mál þetta er, Það eru hér svo mörg slagsmál á götu, að ég sé ekki nema 1% af þeim; þau eru afgr. án þess að talað sé um þau við mig. Ég sé að klukkan er yfir 4, og er ekki ástæða til að halda hv.þdm. hér lengur, enda hefi ég minnzt á þau mál, sem hér er um að ræða. En þegar þessum umræðum heldur áfram, verður kannske hægt að sýna fram á, hvernig réttarfarinu var beitt, áður en ég tók við. Ég man eftir tveimur málum, sem er gott fyrir hv.flm. að hugsa um. Það eru málin á móti þeim Pálma Loftssyni og Einari Einarssyni. Málið á móti P. L. er alveg táknandi mál fyrir hina andstyggilegustu misbeitingu á réttarfarinu. Lúðvík C. Magnússon, sem þá var nýlega orðinn gjaldþrota, hann er skipaður til þess að rannsaka hjá P. L., og gaf hann falsaða skýrslu í málinu. Það var haldið uppi látlausri ofsókn gegn honum og því haldið fram, að hann hefði stolið þeim fiski, sem veiðzt hefði á Þór. Og þeir, sem stóðu að þessu, hafa helzt viljað sem minnst um það tala síðan. - Og hvernig var það svo með E. E.? Það var borið á hann, að hann hefði falsað skipsbækurnar. Ég staðhæfi, að þær ákærur voru á engum rökum byggðar. En um þetta var skrifað látlaust í blöðum andstæðinganna, og Einar var rekinn frá skipinu. En þegar málið kemur fyrir hæstarétt, þá er því vísað þaðan burt, og fylgdu því þau ummæli eins hæstaréttardómarans, að hann vonaði að sjá það mál aldrei í hæstarétti aftur. Undrar mig það ekki neitt, því að það hlaut hver réttsýnn maður að segja. Ég ætla ekki að minnast á málið um mig, þetta svokallaða kollumál. Ég læt það liggja á milli hluta. En ég hygg, að andstæðingarnir hafi ekki haft neina sérstaka ánægju af því, áður en lauk, og svo vill oft fara, þegar reitt er til höggs of hátt. Það var haldið uppi rannsókn í 6 vikur, og ég þurfti að sitja fyrir rétti í fleiri tíma á dag. Slíkt er vel fallið til þess að draga kjark úr mönnum, og það er aðferðin, sem notuð er, þegar réttarfarinu er misbeitt. Þetta eru aðeins örfá dæmi af því, hvernig réttarfarið var, áður en ég tók við. Ég hygg, að okkur sé óhætt að halda áfram umr. um það, að réttarfarinu hafi ekki verið misbeitt í tíð núv. stjórnar. Og ég held, að ég hafi stundum farið fullvægt í sakirnar, þó að andstæðingur hafi átt í hlut. En það sýnir bara það, að ég hefi enga löngun til þess að seilast lengra í þeim sökum en réttmætt er. Þótt ég telji að ýmsu leyti réttmætt að hafa opinberan ákæranda, þá hugsa ég samt, að það verði ekki tómt sólskin, ef á að setja mann í það embætti með konunglegri veitingu. Og sé nú maðurinn ekki í alla réttsýnasta lagi, þá getur verið, að þeir, sem undir því eiga að búa, verði ekki alltaf eins ánægðir með það og nú, að fá opinberan ákæranda, enda er það í lófa lagið fyrir dómsmrh. að setja í það mann um aldur og æfi, sem þannig hefir miklu betri aðstöðu til þess að misbeita réttarfarinu og ákæruvaldinu en dómsmrh. kann að hafa haft. Og mín trú er sú, að hver sá dómsmrh. - ég held, að okkar þjóð sé þannig skapi farin -, sem hefir misbeitt ákæruvaldinu, hann hafi tapað á því út frá pólitísku sjónarmiði. Ég hygg, að fyrrv.dómsmrh. hafi að sumu leyti stigið það langt, að hann hafi tapað á því við síðustu kosningar. Og ég er ekki hræddur við það, þegar gengið verður til næstu kosninga, að mæta fyrir dómstóli þjóðarinnar út af því, hvernig réttarfarinu hefir verið beitt.

*Flm. (Jónas Jónsson): Ég get verið stuttorður um þetta frv., af því að í grg. er nokkurnveginn það, sem um það er að segja. Þetta frv. er hugsað eins og partur af stóru verki viðvíkjandi háskólanum, og gert er ráð fyrir, að innan skamms komi fram það, sem boðað er í grg. um gagngerðar breyt. á þessari stofnun. Það hefir komið í ljós, að það, sem menn ætluðu sér með því að lengja starfstímabil háskólarektors úr einu ári upp í 3 ár, er þýðingarlaust frá því sjónarmiði, sem þarf að vinna að, nefnilega að háskólinn fái sterka stjórn. Þess vegna er lagt til að gera þessa einföldu breytingu, að gera þetta eins og það var, enda mun það koma sér vel, því að allir eru samdóma um, að hafa þurfi fastan embættismann, sem vinni að skyldustörfum við háskólann, en rektorsembættið sé aðeins tignartitill, sem flyzt milli prófessoranna frá ári til árs. Ég vil svo mælast til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og menntmn.

*Magnús Jónsson: Það er kannske óþarfi að tala mikið um þetta mál, úr því að hv.flm. hefir lýst því yfir, að þetta sé aðeins fyrsta bindið af stóru verki, sem kemur út smám saman. En þar sem hv.flm. sagði, að óþarfi væri að tala um frv., af því að í grg. væri tekið fram allt viðvíkjandi þessu frv., þá vil ég benda á, að þetta er eitt af þeim frv. þessa hv.þm., þar sem er eitt í frv., en annað í grg. Það er í raun og veru ekkert í grg. um þetta frv. Ef það er grg. fyrir einhverju, er það grg. fyrir einhverju væntanlegu frv., því að í þessu frv. er ekkert sagt annað en að rektorinn skuli kosinn til eins árs í stað þriggja og kosningin fari í fyrsta skiptið fram í vor. En grg. er nálega öll um aðra skipun á háskólanum, um skipun kanslara. Það er einkennilegt þetta frv. vegna þess, að hér er verið að fara fram á breytingu á lögum, sem eru alveg ný, og meira að segja svo ný, að fyrsti rektorinn, sem kosinn var eftir þeim lögum til þriggja ára, er ekki búinn að vera nema hálft skólaár. Það er einkennilegt, þegar hv.flm. segir, að sá tilgangur hafi ekki náðst, sem átti að nást með lögunum frá því í fyrra. Ég vil spyrja hv.flm., hvaða reynsla sé komin um þennan fyrsta rektor, sem ekki er búinn að starfa nema í hálft ár? Ég verð að segja, að það þarf spádómsgáfu til þess að segja að tilgangurinn hafi ekki náðst, því að reynslan er ekki komin á það. Annars var það lítilfjörleg breyting, sem var gerð með lögunum 1936 og var ávöxtur talsvert langra hugleiðinga um þetta mál. - Það var upphaflega þannig ákveðið, að rektor skyldi kosinn u hverju ári. Það voru ýmsir, sem væntu góðs af þessari tilhögun, því að það er í hæsta lagi demokratískt, að háskólakennararnir komi saman á aðalfundi háskólans og kjósi úr sínum hópi rektor, og það er ekkert á móti því, að sami maður geti verið rektor æfilangt, því að það má endurkjósa hann. Það var samt ekki gert. Rektor var kosinn á hverju ári, en það kom ekki að sök, því að háskólakennaraembættin eru yfirleitt þannig skipuð, að prófessorarnir geta gegnt störfum rektors. Samt voru ýmsir, sem töldu að meiri festa mundi komast á stjórn háskólans, ef rektorinn væri kosinn til lengri tíma, og sumir vildu láta kjósa deildarforsetana til lengri tíma. Það varð svo úr, að þetta var gert í reyndinni, að rektor var endurkosinn, og svo var farið fram á breytingu á l. og hún samþ. á þinginu 1935, þó að lögin séu frá 1. febr. 1936. Ég verð að segja, að í þessum umr., sem urðu ár eftir ar um þetta fyrirkomulag háskólans, hafi öllum komið saman um, að það væri mjög óheppilegt fyrirkomulag, ef skipa ætti einhvern yfirmann við háskólann, sem væri háskólanum svo og svo óviðkomandi, en það væri fast embætti, þar sem sæti kannske einhver gamall karl, sem að ýmsu leyti væri kominn út úr samneyti við háskólann og þann hugsunarhátt, sem þar ríkti. Reynslan af þessu er alþekkt annarsstaðar. Það eru háskólar til, sem hafa kanslara, og það eru oft merkir vísindamenn, sem eru „honoreraðir“ með þessu embætti. Þar sitja þeir, en eru vitagagnslausir menn í sínu embætti, nema til þess að njóta þessa einskonar heiðursmerkis, sem háskólarnir veita þeim. Það má vera, að það megi koma þessu kanslaraembætti þannig fyrir, að það mætti synda fyrir þessa örðugleika, en ég er ekki farinn að sjá, að það verði nein bót á stjórn háskólans, að setja þar fastan starfsmann. Stjórn háskólans er, eins og vera ber, ákaflega einföld. Deildirnar kjósa hver sinn forseta, og þeir komu saman á háskólaráðsfund, sem svo kýs rektor, sem er forseti háskólaráðs og stjórnar starfi þess. Víða við háskóla er þetta fyrirkomulag flóknara, og ég hefi talað við marga erlenda háskólamenn, og þeir öfunda okkur af þessu einfalda fyrirkomulagi. Ég verð að segja, að ég veit ekki, hvað það er í stjórn háskólans, sem hefir komið svona mikið að sök, að ástæða sé til að breyta þessu af þeim sökum. Ef deildirnar væru fleiri, kæmu þær hver með sinn forseta, og það fyrirkomulag er einfalt og fljótvirkt. Að fá meiri festu í stjórn háskólans fæst með því að kjósa rektorinn til nokkurra ára, þannig að hann venjist við stórfín og fái tóm til að flytja fram sín áhugamál. Ef hann sýnir sig á þessum 3 árum að vera góður maður í sínu starfi, verður hann vafalaust endurkosinn. Þá verður hann 6 ár. En ég er ekki viss um, að það sé heppilegt, að sami maðurinn og sama stefnan sé lengur ríkjandi við háskólann en það. Annars er frjálst að kjósa sama manninn oftar. Það er hinsvegar annað, sem gerir festuna og gerir háskólaráðinu auðvelt að starfa. Það er háskólaritarinn. Það er fast skipaður maður, og hann vitanlega man og veit, hvað fram hefir farið við háskólann, svo að hann getur séð um samræmi í störfum ekki flóknari stofnunar en háskólinn er. Mér virðist aftur á móti hitt fyrirkomulagið ákaflega einkennilegt, ef fyrir það fyrsta á að skipa fastan forstöðumann, sem á að hafa embættisaðstöðu í háskólahverfinu til þess að annast fjárhagslega og uppeldislega stjórn háskólans. Það er misskilningur, af því að háskólinn er í raun og veru fleiri skólar. Enda þótt háskólinn komi fram út á við sem ein heild. þá er hver deild raunverulega sjálfstæð. Það mætti alveg eins sameina t. d. verzlunarskólann og kvennaskólann eða ýmsa aðra sérskóla og setja þá undir sameiginlega yfirstjórn, en það mundi bara alltaf verða þannig, að hver einstök deild mundi halda sínu sjálfstæði. Það kyndugasta við frv. þetta finnst mér þó vera hugmyndin um kanslarann, sem ætlazt er til, að verði skipaður. Ég sé satt að segja ekki, hvað þetta nýja embætti á að þýða. Mér skilst helzt, að það muni vera einskonar virðingarstaða fyrir háskólakennara, þessi kanslari; hann á ekki að vera kennari neinnar sérstakrar deildar, - hvað á hann þá að gera? Ef hann á að koma fram fyrir háskólans hönd t. d. við móttöku erlendra gesta og háskólasetninguna, ja, hvað á þá að þýða að vera að hafa háskólarektor? Mér skilst satt að segja, að þetta embætti sé gersamlega óþarft og ekki þess vert, að mynda heilan lagabálk utan um það. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri að sinni, en að lokum vil ég aðeins segja það, að enda þótt ég sjái ekki annað en það sé tilgangslaust, að frv. þetta gangi til n., þá sé ef til vill ekki rétt að leyfa ekki athugun á því í n.

*Flm. (Jónas Jónsson): Það er mikið ólán fyrir háskólann, að þessi hv.þm., sem nú settist niður, er oft heldur ógiftusamlegur í till. sinni, þegar um er að ræða málefni háskólans. Ég skal ekki fara langt út í þetta, en ég vil aðeins minna á, hvað þungt þessum hv.þm. var um að hræra tunguna, þegar byggingarmál háskólans var á döfinni, og hvað hann var algerlega trúlaus á það mál, enda þótt það hafi nú sýnt sig, að málið var vel framkvæmanlegt. Annað dæmi um óhappaverk þessa hv.þm. í garð háskólans er það, þegar nokkrir miður velviljaðir menn háskólanum, en ráðamenn hér í þessum bæ, vildu fara að óvirða stofnunina með því að leggja svokallaðan grútarveg inn á háskólalóðina. Ég hygg, að það hafi verið núv. form. Alþfl. og ég, sem fluttum þá tili. um, að skora á stj. að reyna að verja réttindi háskólans og hans fríðindi fyrir þessum grútarvegi. Ég get satt að segja ómögulega skilið það, að hv. 1. þm. Reykv. telji það neina goðgá, þó að þessar till. komi hér fram á Alþ., sem fengu svo góðar viðtökur, þegar ég hreyfði þessu máli í ræðu, sem ég hélt, þegar hornsteinninn var lagður að háskólabyggingunni. Þar var fjöldi manns viðstaddur, og mér virtist eins og orð mín væru töluð út úr hugum flestra viðstaddra. Það verður kannske að afsaka hv.þm. með því, að það sé ekki gaman að gefa mönnum áhuga á málum, sem þeir ekki hafa fyrirfram, eins og það gengur erfiðlega að koma þekkingu inn í þá menn, sem ekki hafa greind né áhuga til að nema. Hv. þm. hefir gott af því að skilja, að það eru menn utan háskólans, en ekki innan hans, sem hafa getað gefið honum lífsmark, útvegað honum möguleika til að fá sína eigin byggingu og nú í haust gefið þessum góðu starfsbræðrum hv.þm. ráðningu, þegar sumir þeirra voru að fara villigötur. Þegar einhver stofnun er svona veik eins og þessi stofnun hv.þm., þá er svo sem ekki ástæða til að hlaupa til að spyrja hana ýtarlega um alla skapaða hluti. Hv. 1. þm. Reykv. virtist vera mjög hneykslaður yfir þeirri uppástungu, að kalla forstöðumann þessarar stofnunar kanslara, og sagðist hann ekki skilja, hvað það embætti ætti að þýða. Ég vil bara segja hv.þm. það, að þegar búið er að leggja svo mikið fé fram til byggingar fyrir háskólann og útlit er fyrir, að hann muni í framtíðinni verða hin veglegasta stofnun hið ytra, þá er full nauðsyn og þjóðin á heimtingu á, að stofnunin fái á sig þann svip, sem slíkri stofnun sæmir, hvað snertir stjórn hans og starfskrafta. Ef hv.þm. skilur ekki, hver meiningin er með þessum kanslara, þá skal ég bara taka dæmi af hinu stóra; ég get bent honum á, að t. d. Ítalir hafa konung, en þeir hafa líka mann, sem raunverulega stjórnar ríkinu; þessi maður er hjá þeim kallaður kanslari. Eitthvað svipað þessu er hugsunin, að verði við háskólann; rektorsembættið á að verða einskonar æðsta virðingarstaða við háskólann, en þessu embætti þarf ekki að fylgja nein sérstök ábyrgð eða vandi, svo að jafnvel menn á því menningarstigi, sem hv. 1. þm. Reykv. hefir lýst sjálfum sér og sínum starfsbræðrum að vera á, gætu hæglega gegnt þessu framtíðarembætti. Háskólinn er stofnun, sem þarfnast mikillar virðingar, og það þarf þess vegna að gera allt, sem unnt er, til þess að hann megi öðlast hana.

*Magnús Jónsson: Hv. þm. S.-Þ. hélt hér eina af sínum skemmtilegu ræðum, sem að vísu eru svo skemmtilegar, að enginn getur hlegið að þeim. Ræða hv.þm. var að mestu óviðkomandi sjálfu efni málsins og því, sem ég beindi til hans í minni ræðu, svo að ég veit nú ekki, hvað ég á að fara út í af því, sem hann sagði. Hv. þm. ætlaði að fara að ná sér niðri á mér, þegar hann var að tala um, að þegar hefði átt að fara að afla fjár handa háskólanum til byggingarinnar, þá hefði ég staðið þar á móti. Það vill nú einmitt svo undarlega til, að ég átti fyrstu hugmyndina um stofnun háskólahappdrættisins. Þegar svo frv. um það kom fram, þá gerði ég allt, sem ég gat, til að greiða fyrir því. Ég veit ekki, nema þetta sé nærri því eins mikill skerfur, sem ég hefi lagt til málsins eins og l., sem hv.þm. fékk samþ. á sínum tíma, þegar hann var ráðh., um það, að á vissu tímabili mætti reisa háskóla, ef þingið veitti til þess fé. Þetta var nú hans stórkostlega hjálp. Það er ekki furða, þótt hv.þm. tali digurbarkalega. - Hvað viðvíkur þessum grútarvegi, sem hann var að minnast á, þá get ég sagt það, að ef háskólinn hefði fengið alla þá lóð, sem honum var ætluð í upphafi þarna suður frá, þá hefði verið óhjákvæmilegt að taka stykki undir götu fyrir framan háskólann. Hv. þm. má náttúrlega kalla þetta grútarveg, ef hann hefir ánægju af. Þetta var því ekkert annað en skipulagsatriði. En til allrar hamingju fyrir háskólann var horfið frá því, að láta honum í té svona stóra lóð, því að vitanlega hefði það orðið mikill kostnaðarauki fyrir hann, að þurfa að sjá um svo stóru loð, en þörfin hinsvegar engin fyrir slíkt flæmi. Hv. þm. sagðist hafa komið með þessa hugmynd, sem hann nú vill gera að veruleika með frv. þessu, í veizlu, sem haldin var, þegar hornsteinninn var lagður að háskólanum. Ég verð að játa, að ég man ekkert eftir þessu, en ég man, að hv.þm. hált ræðu við þetta tækifæri. og það var klappað fyrir honum eins og öðrum og eins og venja er við slík tækifæri. Hv. þm. má vera eins stoltur af þessu eins og hann vill mín vegna. Ég þykist vita, að allir þeir, sem vita, hvað háskóli er, viti nokkurnveginn um það, hvaða námsgreinar eru kenndar, t. d. í læknisfræði.

Hefi ekki verið dósent við háskóla

. Það vill til, að slíkir menn koma ekki þangað.

Hinsvegar ekki eins vitlaus og hv.þm.

Ég veit varla, hvort ég á að fara út í þá útreið, sem hv.þm. sagði, að ég hefði fengið út af embættisveitingu lagadeildar, því að ekki liggur fyrir nein ástæða til að ræða það hér. En ég vildi bara segja það, að menn almennt telja það sjálfsagt, að deildir háskóla ráði, hvort samkeppnispróf skuli fara fram eða ekki. Og hvort haldið þið, að sé betra fyrir einn háskóla, að deildir hans fái að ráða, eða pólitískir ráðh. velji kennarana eftir pólitískum litum. Ég er sannfærður um, að hv.þm. S.-Þ. veit vel hvernig hagað er veitingu háskólaembætta í Svíþjóð. Það er skipuð nefnd. og sú nefnd fer í gegnum allt það, sem umsækjendur hafa skrifað, en þeir fá frí frá störfum í eitt ár til undirbúnings, ef um samkeppnispróf er að ræða. Álíti nefndin einn af umsækjendum beztan er hann tafarlaust skipaður í embættið, en ef um fleiri er að ræða, fer fram samkeppnispróf. Niðurstaðan var sú í haust við háskólann hér, að 2 menn sóttu um embættið í lagadeild. Annar sagði: „Ég skal keppa“. Hinn sagði: „Ég vil ekki keppa“. Og þá velur ráðh. þann mann, sem ekki þorði að keppa. Ég held, að hv.þm. S.-Þ. ætti að segja sem minnst um þetta og láta allt slíkt liggja á milli hluta. Þm. má fara í alla háskóla í veröldinni. og hann skal alstaðar fá sama svarið, að háskóladeildirnar ráði öllu um þetta. Og reynslan hefir alltaf sýnt það, að ef utanaðkomandi áhrif grípa inn í slík mái, þá er það æfinlega til bölvunar. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar. Eina skýringin, sem þm. gaf á kosningu rektors, var, að hún væri eins og konungurinn á Ítalíu og Mussolini. Þetta er það ideala fyrirkomulag eftir hans skoðun.

*Flm. (Jónas Jónsson): Hv. 1. þm. Reykv. er vel að því kominn, að prýða afrek sín og skilning á málum háskólans, en hans skilningur gengur ekki lengra en það, að hann sér ekki þörfina til að kjósa rektor háskólans til eins árs í senn. Meðan menn áttu þennan háskóla sem hverja aðra „lumpna“ stofnun, þá stóð á sama, hvort það vandræða ástand héldist eða ekki. Það hefir ekki í 25 ár komið fyrir neina stofnun eins mikill álitshnekkir og kom fyrir háskólann í haust. Það er fyrsta stóra hneykslið, sem komið hefir fyrir háskólann, eins og hv. 1. þm. Reykv. veit. Þá er hv.þm. að hrósa sér fyrir að hafa fundið upp happdrættishugmyndina. Í sambandi við það vil ég minna þennan hv.þm. á það, að hans flokksbræður, sem þá voru í meiri hl., þótti frv. hneykslanlegt, og jafnvel þeir, þótt undarlegt megi virðast, álitu þetta vera gróðabrallsfrv. Og Morgunblaðið vitnaði í frv., sem Hannes Hafstein flutti um háskólann. Það er því afarbarnalegt að vera að grobba yfir þessum afrekum. Þm. var ágætur í sambandi við grútarveginn. En hvernig stóð á því? var það hann eða hans nótar, sem fundu það upp? Þessi hv.þm. stoð uppi á Skólavörðuholti, eins og menn muna, til að grafa fyrir stúdentagarðinum, en þar vildi hinn hafa bæði stúdentagarðinn og háskólann. Ég þakka hv.þm. fyrir það að hafa minnzt hér á ýms atriði í sambandi við þetta mál. Ég sýndi fram á það, þegar gröfturinn byrjaði í Skólavörðuholtinu, að þetta væri hreinasta vitleysa, að byggja háskólann á þessum stað, og það er yfirlýst, að háskólinn og stúdentagarðurinn voru búnir að kosta 20 þús. kr. í gröftinn þarna í holtinu, en svo kom það í ljós, að staðurinn var afaróheppilegur, lóðin lítil og hugmyndin eftir því bjánaleg. Það er sannast að segja, að þessu var svo breytt. Sú lóð, sem háskólinn hefir nú fengið, kom svo af sjálfu sér, því að sjálfsagt þótti að byggja háskólann, þar sem hann nú er. Alstaðar þar, sem byggð eru slík hús sem þetta, fara fram margra ára tilraunir með teikningar og líkön, til þess að ekki þurfi að verða árekstur, þegar kannske er búið að leggja fleiri þús. kr. í verkið, þótt hv.þm. þætti ekki nein þörf á því, að leita ráða sérfróðra manna um það, hvar eða hvernig ætti að byggja háskólann. Við Ingibjörg H. Bjarnason settum þetta mál fyrst á stað í þinginu, og ég útvegaði lán, til þess að hægt væri að framfylgja lögum frá 1932. Þá þurfti bara að fá lóð, sem hægt væri að byggja á, því að eins og þm. benti á, eru ákvæði um það í háskólalögunum, að staðurinn, sem byggt er á, sé fenginn með leyfi bæjarstjórnar Reykjavíkur. Knut Zimsen tók vel í þetta, en flokksbræður hans í bæjarstjórninni í Rvík voru í mörg ár að ráða við sig, hvort þeir ættu að láta lóð undir háskólann. Meiri hl. bæjarstjórnar Rvíkur vildi ekkert gera til að styðja þetta. Það var alveg út í hött, að háskólinn þyrfti endilega að vera í vatnsmýrinni, því að hyggilegra var, að hann hefði þá lóð, sem hann hefir nú fengið, en bærinn hefði leikvelli í mýrinni. Götuplanið var þannig hugsað, að byrja átti niður hjá hafnarhúsi, kaupa Hótel Ísland og húsin meðfram Tjarnargötu, sprengja hús og taka „villur“ úr götunni, og fylla út í tjörnina og með því breikka Tjarnargötu. Þarna voru gerðar tvær stórar vitleysur. Í fyrsta lagi að kaupa svona dýran hluta af bænum, og í öðru lagi að minnka tjörnina. En þessi íhalds meiri hluti hafði ekki vit til að fordæma þessa vitleysu. Þá var til ætlazt, að rífa háskólabygginguna frá skemmtigarðinum fyrir þann ávinning, sem þótti liggja í því, að háskólinn hefði umferðargötu að baki sér. En það hefir mikið að segja, hvort háskólinn hefir höfuðgötu fyrir framan sig eða að baki sér. Þetta götuplan er fordæmanlegt vegna fjárhagsins, vegna tjarnarinnar og Tjarnargötu. Þetta plan á að eyðileggja. Þetta kemur aldrei. Bærinn getur ekki keypt Hótel Ísland eða hús B. H. B. Síðan þetta varð landsmálefni, hefir þessi hv.þm. hvorki haft vit né orð til að fordæma grútarveginn. Ég hefi þá skoðun um þau orð, sem þessi hv.þm. lét falla í garð stéttar sinnar, að þau hefðu mátt kyrr liggja. T. d. telur þm. það lýsa yfirburðaþekkingu á guðfræði, að hafa ekkert vit á því, sem við kemur málfræði eða sagnfræði. [Eyða í handr.]. Þá leyfði hann sér að hafa vit á, hvernig ætti að ala upp lögfræðinga. verkfræðinga og aðra starfsmenn fyrir þjóðfélagið. Hv. þm. veit það, að þessi háskóli okkar, sem býr menn undir embætti í litlu landi, getur ekki gefið mönnum tækifæri til að stunda það, sem kallað er vísindi í stærri löndunum, af því, hvað þjóðin er fátæk, og það þýðir ekkert fyrir okkur að ætla í alþjóðlegum vísindum að keppa við stofnanir, sem styðjast við eins geysilega mikið fjármagn og þeir erlendu háskólar gera. Þess vegna er, að það hefir verið sá feiknamisskilningur hjá hv.þm. og hans stéttarbræðrum, þegar þeir hafa haldið, að háskólinn okkar væri vísindastofnun. Það væri gaman, ef hann vildi leggja fram allar ritgerðir, sem rektorar hafa látið frá sér fara síðustu 25 ár, og heyra hann svo halda því fram, að þær væru jafnmerkar vísindalega séð og þær, sem koma frá þeim stóru erlendu háskólum. Ég er ekki að ásaka prófessorinn, en hann ætti að sjá, að háskólinn er aðeins lítill embættismannaskóli, og hlýtur að verða það, og það er enginn kóngakraftur yfir þessu. Allt, sem við þurfum, er að fá góða og ærlega embættismenn út úr þessu, og annað getum við ekki fengið út úr því. Þess vegna er heimskulegt að ætla sér að fara að líkja eftir Sorbonneháskólanum eða háskólanum í London, sem hafa 10-15 þús. meðlimi. Það er barnaskapur hjá hv.þm., et hann heldur, að á þann sama hátt geti það verið hjá okkur, sem getum ekkert nema leitazt við að fá sómasamlega embættismenn með sómasamlegan karakter og sómasamlega almenna menntun. við getum ekki hér í okkar fátækt og fámenni líkt eftir þeim miklu skolum í stórveldum heimsins. Þar eru ekki heldur notuð sömu lausatökin og hv.þm. vill hafa hér hjá okkur og hafa verið hjá þeim spekingum, sem voru með grútarveginum. Og svo er þetta hneyksli í haust, og það var eins og með strákinn, sem hafði fengið hirtingu. Hann sagði: „Ég skal taka fötin af mér aftur“. Og þá skyldu menn nú halda, að þessir vísu menn notuðu lærdóminn til að verja málstað sinn. En það gerðu þeir ekki. Þeir gáfust alveg upp við það af þeirri mjög svo frambærilegu ástæðu, að þeir vissu, að þeir höfðu þar orðið sér til stórskammar. Ég skal svo ekki að þessu sinni tala fleira um þetta, en ástæða væri til, og gefst ef til vill tækifæri til þess síðar, að tala um ýmislegt af því gamla framferði, sem þarna hefir átt sér stað, eins og þegar hv. 1. þm. Reykv. komst að þessari stofnun með röngu. Og svo aumir hafa þessir menn verið, að um eina af þessum persónum, sem var fram á hjá þeim, óskuðu þeir, að hann yrði rekinn. Ástandið í þessari stofnun var komið á þetta ömurlega stig. Ég hugsa, að ekki sé svo ástæða til að tala frekar um málið við þessa umr., en ég vona, að málinu verði vel fylgt eftir till.n., m. a. af hv. 1. þm. Reykv., sem mun sjá, að það er viðurhlutamikið fyrir hann að vera alltaf á móti þessari stofnun, sem hann hefir sitt lífsframfæri af, þó að hann hafi komizt þangað með ranglæti.

Forseti (EÁrna): Þessar umr. hafa farið nokkuð langt frá því frv., sem hér liggur fyrir. Báðir aðiljar eru nú búnir að tala það, sem þingsköp leyfa, en ég mun þó leyfa hvorum þeirra að gera stutta aths., ef þeir óska.

*Magnús Jónsson: Hv. flm. hefir rétt til að tala einu sinni oftar en ég, og hefir hann nú notað þann rétt óspart. Samt gat hann nú, sem vænta mátti, ekki útskýrt, hvernig sú reynsla, sem rektor á að fá með því að kjósa hann til 3 ára, á að geta komið honum að haldi, þegar hann er að setja skólann í fyrsta sinn, þ. e. a. s. að vinna sitt fyrsta verk sem rektor. Ég vil nú spyrja hv.þm.: Heldur hann, að sá rektor, sem nú er, hefði hagað sér á einhvern hátt öðruvísi, ef hann hefði ekki verið kosinn til 3 ára en til eins árs. Ég vænti, að hann svari þessu. Þá sagði hann, að ég hefði fengið hugmyndina um happdrættið frá svindlurum, og Hannes Hafstein hefði neitað að bera það fram fyrir konung. Ég bar frv. fram einmitt til þess að kveða niður þessa hugmynd. En það er bezt fyrir hv.þm. að snúa sér til flokksmanns síns. hæstv. forseta Nd., og spyrja hann um það frv., sem hann var 1. flm. að hvað eftir annað. En ég lét rannsaka í Danmörku, hvernig heppilegast væri að koma svona happdrætti fyrir. Frv. var ekki afgr. í fyrsta skipti, sem það kom fram, en vegna þess að það hafði verið rannsakað, var hægt að bera það fram síðar án frekari undirbúnings. Ég geymdi þetta, vegna þess að ég vildi heldur bíða að bera málið fram. þangað til það hefði fengið nauðsynlegan undirbúning og þingið yrði þannig skipað, að trygging væri fyrir, að málið næði fram að ganga. Ég var samt dálítið smeykur um afdrif þess, þegar því var hent inn í þingið, en það bjargaðist betur en ég hélt, vegna þess að á bak við það stóð duglegur agitator frá stofnuninni og duglegir þm. eins og hv.þm. S.-Þ. Þá var hv.þm. að tala um þá dæmalausu fásinnu, að ætla að hola háskólanum niður uppi á Skólavörðuholti, og var að skopast að því, að ég hefði staðið þar sjálfur með skóflu í höndum. Hann má gjarnan kasta rýrð á mig fyrir það, að ég hafi haldið á skóflu. Ég teldi mér enga minnkun, þó að ég hefði alla æfi verið að vinna með því þarfa verkfæri. En hver var þá kennslumrh.? Það væri gaman að sjá Tímablöðin frá þeim tíma með öllum þeim lofgreinum, sem þá voru skrifaðar um hv.þm. fyrir hans miklu hlutdeild í að útvega þarna ókeypis lóð fyrir Stúdentagarðinn, og með því var vitanlega um leið ákveðið, að háskólinn stæði þarna líka. Annars held ég, að hv.þm. hafi verið sú náðarsól, sem skein þannig, að allir gluggar vissu undan. En svo kom Knud Zimsen og stakk upp á að færa skólann á heldur rýmri stað. og var svo horfið að því ráði. Hv. þm. sagði sem dæmi upp á, hvað lítið vit ég hefði á þessu máli, að ég sæi ekki einusinni, að það þyrfti mikinn undirbúning. Ég veit ekki, á hverju hann byggir þetta. Þegar byrjað var að reisa stúdentagarðinn, leyfði ég mér að vera á móti, að byrjað yrði þá strax á að koma honum upp, en hélt því fram, að fyrst yrði að planleggja alla lóðina. Hann var nú samt settur þar, sem hann er, og held ég, að það hafi tekizt sæmilega, en þó held ég, að hann sé heldur neðarlega. Hann er of nærri þessari götu, „grútarveginum“, sem hv.þm. nefnir svo, og sýnir með því hugarfar sitt, að vilja kalla götuna þetta. En þarna verður þó a. m. k. að vera akbraut framhjá háskólalóðinni. Ég held því, að það hríni ekki á mér, að ég vilji hroða þessu af, því að ég vildi einmitt rannsaka allt og undirbúa, áður en hafizt yrði handa um framkvæmdir. Mér skilst, að hv.þm. telji sig fyrsta manninn, sem sá, að byggja þurfti háskóla. Það var svo sem eins og þegar hann fann Íþöku, þó að það hús hefði staðið langalengi. Það væri gaman að vita, hvað mörg erindi frá háskólanum hafa legið fyrir þinginu, þar sem bent er á nauðsynina fyrir að byggja háskólann. Það hafa sem sagt alltaf verið að komu álit og áskoranir um, hve aðkallandi væri sjá þessari stofnun fyrir betra húsnæði. Um skipulag bæjarins skal ég ekki segja margt. Það getur vel verið, að Gjerlöff hafi fyrstur haldið þessu fram hér. verið getur, að skaði sé að gera Tjarnargötuna að mikilli umferðagötu, en að einu leyti er það þó skynsamlegt. Það er sem sé miklu ódýrara að breikka Tjarnargötuna út í tjörnina heldur en ef þarf kannske að rífa niður heil hús til að breikka götu, og það er áreiðanlegt, að þótt gerð yrði svo sem 2 m. breið uppfylling út í tjörnina til að breikka götuna, þá mundi enginn geta fundið út nemi með vísindalegum mælingum, að tjörnin hefði minnkað. En þegar hv.þm. er að tala um, að eigi að rífa niður heil bæjarhverfi, þá væri rétt að minnast á þjóðleikhúsið. Hver réði því, að það var sett á stað, þar sem ómögulegt var að sjá það? Hv. þm. var mikið hrósað fyrir að hafa fengið ókeypis lóð, en svo þurfti að kaupa hús og lóðir og gera eignarnám og kosta stórfé til að fá blett til að geta séð leikhúsið á þessari ókeypis lóð. Það er eins og í sögunni um Molbúana, sem ætluðu að láta smalann reka storkinn úr akrinum, en smalinn hafði stóra fætur, svo að þeir létu átta menn bera hann, svo að hann gæti rekið storkinn burt. Þarna var fengin ókeypis lóð, sem var á svo óheppilegum stað, að varð að gera eignarnám á húsum og lóðum og verja til þess stórfé, svo að rúmið yrði nægilega mikið. Annars er það fjarstæða, sem ég hefi aldrei heyrt, að ætti að framkvæma, að byrja á götunni niður við höfn. En húsin, sem standa þar, sem gatan á að liggja, eru smá timburhús, og það á að nota hvert tækifæri, þegar eitthvert þeirra er aflagt, til að rýma til á þessari línu, unz hægt verður að leggja alla götuna. Ég skal samt engan dóm á það leggja, hvort leggja skuli þessa götu eða hvort nauðsynlegt sé fyrir háskólann að fá hana. Þá þarf ég aðeins að minnast á þau orð hv.þm., að ég hefði komizt að háskólanum með rangindum. Ég skil vel, að hann áliti það, fyrst hann telur menn réttast komna að slíkum embættum með því að neita að keppa, en ég aftur á móti tók þátt í samkeppnimi og sigraði. En mér er sem ég heyri, hvað hann hefði sagt, ef ég hefði neitað að keppa og síðan fengið embættið. Hann hefði sagt sem svo: „Sjáið, þarna er maðurinn, sem neitaði að taka þátt í samkeppnisprófinu, en fékk stöðuna samt og hefir þannig komizt ranglega að þessari stofnun“. Hv. þm. segir, að af því að ég keppti, hafi ég fengið stöðuna með rangindum, en sá, sem neitar að keppa, sé rétt að henni kominn, og þá væri sá líklega allra réttkjörnastur, sem keppti og felli svo í keppninni. Það væri sjálfsagt það alfullkomnasta eftir hans skilningi. Þá var hv.þm. enn að sýna ást sína á háskólanum með því að sýna fram á, hvað hann væri lítilfjörlegur. Það þyrfti ekki annað en að líta á ritgerðirnar, sem fylgt hafa árbókinni til að sannfærast um það. Ég hefði gaman af, ef hv.þm. ætti kost á að lesa erlenda dóma um fjölda af þessum ritgerðum. Þær hafa margar verið lesnar úti um heim og vakið mikla athygli, og sumar verið lagðar til grundvallar í sinni grein, en sumar eru vitanlega léttari eða yfirlitsritgerðir. Ég vil t. d. benda á ritgerð, sem einn af prófessorum háskólans hefir skrifað í stórt útlent vísindarit, þar sem skrifað var um fólksfjölda í ýmsum löndum. Þessi prófessor skrifaði ritgerð um Ísland. Ég hefi séð marga dóma um þessar ritgerðir, og allir telja íslenzku ritgerðina bezta, en sumir telja þó, að danska ritgerðin komist til jafns við hana. Hv. þm. ætti að gleðjast yfir, að ekki skuli allt vera lítilfjörlegt hjá okkur, og að til skuli vera fræðimenn hjá okkur, sem geta skrifað slíkar ritgerðir. Ég vil aðeins nefna fá nöfn, t. d. Guðmund Magnússon. var hann kannske ekki vísindamaður? Eða Sæmundur Bjarnhéðinsson: Hann hafði heimsnafn. Eða Björn Ólsen eða Sigurður Nordal? Það er óþarfi að draga af okkur það, sem við eigum. Eða Helgi Tómasson, sem hv.þm. þekkir vel? Eða menn eins og Niels Dungal? Rockefellersstofnunin kann að meta hann betur en hv.þm. Háskólinn okkar á við svo slæm skilyrði að búa, að slíkt þekkist ekki við nokkurn annan háskóla, hvar sem leitað væri. En hann hefir átt marga vísindamenn, menn sem hafa haft heimsnafn og verið stofnuninni og þjóð sinni til hins mesta sóma, og það er ekki rétt af okkur að draga úr því á nokkurn hátt og gera minna úr okkur en þörf er á. Þá fór hv.þm. að tala um stjórnina á skólanum og benti þar á sem einhverja fyrirmynd, að Wilson hefði verið kosinn kanslari fyrir einhvern stóran háskóla. En ég vil segja: Okkar litla háskóla hæfir sú einfalda stjórn. Hún hefir ekki komið háskólanum að baga. Ég þakka svo hæstv. forseta fyrir þolinmæðina, þar sem þetta er aðeins stutt aths.

*Flm. (Jónas Jónsson): Ég vona, að ég geti í lok míns máls þakkað hæstv. forseta á sama hátt og hv. síðasti ræðumaður. - Hann er nú búinn að játa það, sem ég tók fram í sambandi við happdrættið, og hvernig fór með það mál hjá honum í sambandi við þá útlendu loddara. Mig minnir, að það væri Jón Þorláksson, sem stakk títuprjóni í þetta, og svo heyrðist ekki meira um það. Þá sagði hann, að hann hefði verið að geyma hugmyndina, þangað til við eitthvert hátíðlegt tækifæri. Það er alveg eins og hjá manninum, sem ætlaði sér að verjast tannpínu með því að tyggja ekki nema öðrumegin, en þessar varatennur hurfu á undan hinum. Þetta er dálítið lærdómsríkt fyrir hv.þm. Hann segist hafa endurbætt gamla planið frá tíð Hannesar Hafsteins, og þá er hann stuðningsmaður stj. Hann er í meiri hl. og hefði átt að geta fengið frv. framgengt. þar sem hægt var að leggja þessi pund á borðið fyrir framan þakklátan fjmrh. En fjmrh. bara hundsaði það og þótti skömm til koma. Svo lendir hv.þm. í minni hl. og geymir tanngarðinn eftir einhverjum óvæntum atburði. Svo koma háskólalögin og fer að vanta peninga, og þá fyrst vaknar áhugi hans. Nei, hann ætlaði að bíða eftir, að hann kæmist í meiri hl. og hefði skynsamari ráðh. en Jón Þorláksson. Ég held, að þessi saga sé of góð til þess, að henni sé trúað. Annaðhvort er hv.þm. ekki vel heyrandi eða ekki vel skynjandi, ef honum er ekki ljóst, að ég taldi honum þetta til lofs. Þettv umtal um lóðina var komið upp hjá þeim, sem stöðu að stúdentagarðinum, áður en ég kom í stj. En þegar ég fór að kynna mér málið, sá ég strax, að lóðin var of lítil, og vildi fá stykki þar suður af í viðbót undir háskólann, með tilliti til framtíðarmöguleikanna. Hv. þm. viðurkennir gersamlegan ósigur sinn með því að játa, að hann hafi verið á móti því, að garðurinn yrði reistur þarna, en auðvitað var ekkert tillit tekið til hans í því efni. Hv. þm. sagði, að ég hefði gefið í skyn, að en hefði fundið bókasafn menntaskólans. Ég hygg, að þetta séu nokkrar ýkjur hjá honum. En hitt er annað mál, að þetta laglega Lokasafn, sem skólanum var gefið fyrir 2 mannsöldrum, varð fyrir því, að við því tóku menn á svipuðu kúltúrstigi og hann, menn sem lokuðu því, létu það fyllast af ryki o. s. frv. Saga þess íhalds, sem tók við gjöfinni og ráðstafaði á þennan hátt, er lærdómsrík um þann blæ, sem verið hefir á því andlega lífi, sem hv.þm. er sprottinn upp úr og tilheyrir enn. Meðferð Íþöku hefir verið svo svívirðileg, svo skammarleg og ber vitni um svo mikinn ræfilsskap, að ég er hv.þm. þakklátur fyrir að hafa minnzt á þetta, svo að þessar umræður okkar á milli kæmust inn í þingtíðindin. Er það því seinheppilegt af hv.þm. að vera að halda fram því, sem hann gerði. Þá var hv.þm. ekki heppnari með þjóðleikhúsið. Liggur fyrir ýtarleg skýrsla í einu dagblaðinu hér, þar sem sagt er frá öllum fundargerðum um þetta mál, og hefir Indriði Einarsson skrifað mér bréf, þar sem sagt er, að allt þetta sé rétt. Þetta bréf á ég enn. Samkvæmt þjóðleikhúsl. frá 1923 er ákveðið, að landið leggi leikhúsinu til ókeypis lóð á Arnarhólstúni. Í n. þeirri, sem um þetta fjallaði, voru þeir Indriði Einarsson, Jakob Möller og Einar Kvaran. Þessir menn réðu því, að Þjóðleikhúsið var sett þar, sem það nú er, þvert á móti mínum till., en ég hafði þá einungis ráðgefandi vald í málinu. En ég vildi, að húsið yrði reist á Skólavörðuhæð. Þeir færðu þær ástæður fyrir sínu máli, að lóðin væri gefin og að heppilegra væri að hafa húsið nálægt miðbænum. En húsið var sett þarna, sem það er, þvert á móti vilja mínum og húsameistara ríkisins. Ég hefi bent á það, að Alþingi hefir með miklum meiri hl. atkv.samþ. að skora á ríkisstj. að hefja undirbúning að því, að reynt yrði að mynda torg framan við þjóðleikhúsið. Ef hv.þm. hefði nokkurt vit á skipulagi bæja, ef hann hefði t. d. séð Þrándheim, sem er allmiklu stærri bær en Rvík, myndi hann vera þessu samþykkur. Er svo litið af torgum hér í bæ, að hann ætti að vera okkur þakklátur, sem stöðum að þessari till. í fyrra. Það er víða gert, að hafa svona torg, þar sem það á við, enda borgar það sig jafnaðarlega, með því að lóðirnar kringum torgin verða dýrari, þegar fram í sækir. Ef hann vissi, hvernig Oslóbúar eru að skapa torg í kring um sitt ráðhús, myndi hann ekki vera með þetta háðsglott fáfræðinnar á vörum. Hv. þm. segir um sjálfan sig, að hann hafi unnið í prófþraut. Ég fer ekki út í það mál. Sá, sem við hann keppti, var honum á allan hátt fremri, og ástæðan til, að Tryggvi Þórhallsson fekk ekki embættið, var sú, að einn maður í nefndinni hafði sérstaka öfund og óbeit á föður hans. En ef borinn er saman ferill þessara manna eftir 1917, er fljótséð, hvor þeirra ber þar hærra hlut, þó að öðrum þeirra hafi ekki enzt aldur á við hinn.

Ef hann væri enn á lífi, ætli hann fengi þá lof?

. Ég býst við, að ég hafi sagt meira gott um hann en þessi hv.þm. Ég get sagt hv.þm. það, að hann getur leitað vel í annálum flokksklofninga hér á landi, án þess að finna, að meir hafi verið stillt í hóf deilum manna í millum en þá, er Bændaflokkurinn klofnaði frá Framsóknarflokknum.

Var það ekki Tryggvi Þórhallsson, sem fann einu sinni 70 lygar í einni grein hv.þm.?

. Jú, að því er hann sagði, en ég lét hann ekki gjalda þess, þó að hann væri þar nokkuð seinheppinn, og þó að ég bæði hann að finna eina eða tvær, þá tókst það ekki. Það var svipað og afstaða hv.þm. gagnvart kennslumálarh. í vetur.

Nú, var hann þá svipaður?

. Nei. ekki hv.þm., því að þeir hafa báðir gengið undir stór próf síðar í lífinu, þar sem orðið hefir ólík útkoma. Þá er röksemd, sem þeir hafa heykzt á að svara, hv.þm. og kumpánar hans. Í haust sendu þeir Bjarna Benediktsson, dreng nýbakaðan, út með styrk frá háskólanum. En Þórður Eyjólfsson, sem allir vita, að hefir miklu meiri hæfileika, og hafði auk þess verið styrktur áður, mátti ekki koma til mála. Íhaldsklíkan sagði sem svo: við viljum hafa mann, sem er eins og við, utan og innan. Svo finna þeir Bjarna og kosta hann til Þýzkalands. Próf vildu þeir ekki hafa, því að þeir óttuðust Þórð Eyjólfsson. En þegar þeir geta ekki haldið Þórði burtu, þá taka þeir þennan dreng, sem hv.þm. getur kynnt sér hjá prófdómendum, hvernig hans próf gekk, og senda hann út með styrk frá háskólanum. Þeir þrjózkast við að hafa keppni um þetta. Þótt vitað væri, að fleiri sæktu. En þegar þeir eru svo búnir að kosta sinn kandidat, þá neitar auðvitað sá maður, sem til móts við hann var, að taka þátt í þessum skrípaleik, að ganga til einvígis, þar sem öðrum er fengin skammbyssa í hönd, en hinn á að vera vopnlaus. En nú reyndi á, hvernig þeir ættu að klára sig frammi fyrir landslýð öllum, og endirinn varð sá, að þeir láku niður eftir allar sínar samþykktir. Minnir frammistaða þeirra á hetju eina í Njálu, sem stundum var í félagi við Kára Sólmundarson. Þá var hv.þm. mjög gleiðgosalegur yfir því, hve góðar árbækurnar væru. Hann sagðist hafa heyrt það sagt og jafnvel séð ritdóm, þar sem þetta væri fullyrt. Í Englandi er það máltæki, að enginn Íri sé svo fátækur, að hann hafi ekki annan í eftirdrægi, sem sé enn fátækari. Og ég get skilið, að til séu svo lítilfjörlegir menn, að þeir vitni í „Pál postula“, þó að ég hafi ekki heyrt getið nema einnar vinnukonu fyrir norðan, sem sagði upp úr svefni þau viðurkenningarorð, að Páll postuli væri svo ódýr, af því að hann væri gefinn út fyrir styrk úr sáttmálasjóði. Annars held ég, að hv.þm. misskilji möguleikana fyrir því, að hér sé hægt að reka vísindastarfsemi. Heldur hann, að auðvelt sé með þjóð, sem er ekki nema 115 þús. að tölu, að reka vísindalegar rannsóknir í náttúrufræði, eða jafnvel lögfræði eða guðfræði, í samkeppni við háskóla stærri þjóða, þar sem allt er lagt upp í hendur vísindamönnum. Það er ekki annað en fjarstæða, að hér sé hægt að keppa við erlenda vísindamenn. Hv. þm. vitnaði í mann, sem varpar ljóma á okkar háskóla, Sigurð Nordal. En man hann, hvaða styrk Sigurður Nordal fékk frá háskólanum, þegar hann var í þann veginn að flæmast héðan? Hann fékk styrk alls Framsfl., alls Alþfl. og Ingibjargar Bjarnason og Ágústs Flygenrings frá Sjálfstfl. Ef sjálfstæðismenn hefðu mátt ráða, hefðu þeir flæmt hann héðan fyrir einar 2000 kr. Þeim þótti illt, að þingið skyldi vilja sýna þann stórhug, að gera honum fært að haldast hér við. Það er gott að fá þetta staðfest einu sinni enn í þingtíðindunum, hverja stórsýn Sjálfstfl. sýndi, þegar um það var að ræða að fella tillagið til Sigurðar Nordal.

væri ekki nær að launa prófessorana þannig, að þeir gætu lifað?

. Ég vil minna á, að munur er á Jóni og séra Jóni. Ég álít, að því er hv.þm. snertir, að hann hafi nóg laun, miðað við præstationir hans í háskólanum. Ég get ekki sætt mig við, að laun hans við háskólann verði hækkuð, með tilliti til alls, sem hann dregur að sér þar fyrir utan.

Ég sé, að hv.þm. myndi vera með launahækkun prófessora yfirleitt

. Ég væri því samþykkur, að laun yrðu hækkuð við 4–5 menn.

Framsóknarmennina?

. Ég veit ekki, hvort nokkrir framsóknarmenn eru í prófessorsstöðum háskólans. Þá minntist hv.þm. á tvo fræga vísindamenn, og var annar vinur minn Helgi Tómasson, en hinn Niels Dungal. Ég held ekki, að ég þurfi að argúmentera um vísindahæfileika Helga Tómassonar, því að ég hefi víst óafvitandi afsannað hans kvalifikationir, enda lifir hann nú nokkurskonar skuggalífi, og virðist honum vera orðið það ljóst sjálfum, að hann sé ekki mikill vísindamaður. En að því er hinn snertir, ætla ég að minna á síðasta vísindaafrek hans í sambandi við Deildartunguveikina, þegar hann sá sniglana skríða út og suður og fara í hausana á rollunum. eins og segir í skýrslunni í Mogga. Menn voru himinlifandi, sérstaklega þeir, sem trúa á Moggann. Maðurinn kemur á staðinn og sér þegar kvikindin og skrifar síðan um málið í Moggann. Málið lá ljóst fyrir; veikin er ekki smitandi, en ef féð gengur þröngt á beit, getur kvikindum þessum fjölgað, og er það slæmt, og því ráðleggur Mogginn Jóni í Deildartungu að hafa færra fé. Þetta er ein af 4 útgáfum kenninga Nielsar Dungals. Kenningar þessar leiddu til þess, að bændur urðu grandalausir og hirtu ekki um að einangra féð, en fóru heldur eftir kokkabókum þessa ljóss frá Háskóla Íslands. Öll ábyrgðin á mistökunum í sambandi við Deildartunguveikina hvílir á Niels Dungal og Morgunblaðinu fyrir að trúa á herfilegustu vitleysu. Niels Dungal þykist vita út og inn hluti, sem hann vissi alls ekki, og verður síðan að standa sem glópur frammi fyrir allri þjóðinni og viðurkenna, að hann viti ekkert. Þegar ríkisstj. ymprar á því við hann, að ástæða væri til að reyna að fá einhverja hjálp frá útlöndum, þá segir Dungal, nei, ég veit allt. Svo mikil var trúin orðin á þessum vísindahæfileikum Dungals, að þessu var látið fram fara. Svo verður hann þrí- eða fjórsaga frammi fyrir þjóðinni, og veikin heldur áfram að herja. Þá kemur landbrh. að máli við hann og segir, að þetta megi ekki lengur svo til ganga, það verði að fá úr því skorið annarsstaðar, hvort engin ráð séu til við þessu. Nú var ungur læknir, sem þingið hefir veitt styrk og unnið hefir hjá Dungal. Forsrh. sagði við hann: Viljið þér fara til London með sýkt lungu sem sýnishorn og reyna að fá mann þaðan hingað. En þegar Hermann Jónasson er búinn að tala um þetta við Guðmund Gíslason, þá kemur Dungal upp í stjórnarráð heldur lúpulegur og biður þess, að hann verði látinn fara til Lundúna. Og hann fær að fara. Allir, sem lesið hafa Moggann, vita þessa sorgarsögu. Dungal átti að útvega mann, sem gæti hjálpað. Hann finnur engan mann. Hann fær enga vitneskju um sjúkdóminn. Síðan hittir hann, í London eða Kaupmannahöfn, mann, sem honum lízt vel á, og er sá frá Suður-Afríku. Símar hann nú heim í Moggann þessi gleðitíðindi, sem er vel tekið þar og þakksamlega, og eru birtar fregnir um það, að nú sé Dungal að koma heim með góðan mann, og nú ætli þeir tveir að berjast sameiginlega gegn borgfirzku veikinni. Forsrh. heimilar, að maðurinn komi. Dungal kemur heim, birtist nú mynd í Morgunblaðinu og löng skrif um það, að Suðurafríkumaðurinn sé væntanlegur innan skamms. En sá, sem ekki kemur, er Suðurafríkumaðurinn, en sú, sem lætur sjá sig, er kona hans, sem hingað kemur eitthvað á vegum Dungals og býr hér á hóteli, og hún gerir aðra tegund vísindalegra athugana en að rannsaka Deildartunguveikina. Hún kemst að raun um það, að landið sé svo óbyggilegt og loftslag hér svo illt, að það nái engri átt, að hennar verri helmingur komi hingað, hann muni ekki þola loftslagið. Þannig var þessi eini aðdráttur Dungals sá versti, sem orðið gat, því að ef konan hefði ekki komið, þá hefði hann þó líklega getað slysazt til að draga manninn hingað. Dungal er hér enn, en ekki veit ég, hvort konan er farin. Ég veit ekki, hversu mikla þakklátssemi ég á að láta í té við hæstv. forseta fyrir það, að hann hefir verið miskunnsamur við mig, eins og hv. 1. þm. Reykv., og leyft mér að ræða þetta mál svona ýtarlega. En sérstaklega er ég þakklátur hv. 1. þm. Reykv. fyrir það, að hann hefir gefið mér tækifæri til þess að upplýsa hér ýms mál viðvíkjandi Háskóla Íslands, sem hann hefir sjálfur bent á. Ég hefi fengið tækifæri til þess að gera upp mitt viðhorf til háskólans, en það er, að þar eru þó nokkrir dugandi menn, sem ástæða er til að hlynna að, enda hefir það tekizt, að því er suma snertir. Hinsvegar vona ég, að það standi ljóst fyrir eftir þessar lítilfjörlegu umræður okkar hér, að það mun ekki veita af því, að gera fyrst og fremst þessa breyt. á kosningu rektors til eins árs í stað þriggja, heldur líka aðrar mjög stórvægilegar breytingar, þangað til háskólinn verður eins og þjóðin þarf að hafa hann.

*Magnús Jónsson: Ég ætla ekki að vaða í gegnum allan þennan gashnött, sem hv.þm. hefir búið til. Ég get sett á mig gasgrímu og náð í eitt eða tvö korn. - Hann sagði, að ég hefði sigrað í samkeppninni, af því að einn af kennurum guðfræðideildar hefði öfundað föður og tengdaföður Tryggva Þórhallssonar. Ég skal upplýsa það, að tveir menn utan guðfræðideildar, þeir Björn Ólsen og Jón Aðils, voru kvaddir til, af því að um sögulega ritgerð var að ræða, og þeir kváðu upp úr með dóminn. Hinir voru svo sammála. Ég hygg, að eitt atkv. hafi verið á móti mér, annaðhvort í ritgerðinni eða fyrirlestrinum, eftir því sem mér hefir verið tjáð. Annars voru atkv. alveg sammála, og sagnfræðingarnir utan d. réðu dómnum um söguritgerðina. Þetta er fullt eins satt og það, sem hv.þm. S.-Þ. sagði, því að ræða hans var þessi dæmalausi vaðall. Það er leiðinlegt, að Dungal skuli ekki vera hér viðstaddur, svo að maður gæti haft sanna sögu af rannsóknum hans. Ég held, að bændur í Borgarfirði séu fullt svo dómbærir í þessu máli og hv.þm. S.-Þ., og mér sýnist, að þeir hafi mikla trú á Dungal. Ég er ekki viss um, að hv.þm. afli sér mikilla vinsælda hjá bændum landsins með því að sýna fram á, að Dungal sé alveg gagnslaus maður í sínu starfi. Ég held, að honum endist ekki lengi það blaður. Þessar umræður hafa ekki verið gagnslausar. Þær sýna, hvers vegna þetta frv. er borið fram. Það er borið fram af því, að Dungal er núna rektor háskólans. Það er eingöngu borið fram af því, að hinn hlaut kosningu til þriggja ára. Þess vegna er svo fyrirskipað í frv., að rektorskosning skuli fara fram þegar í vor. Hann virðist hafa von um, að hann geti unnið að því, að Dungal verði ekki endurkosinn. Bara að Dungal verði þá ekki endurkosinn! Svo hafa þessar umræður gert það að verkum, að maður hefir enn einnusinni fengið kvikmynd af Gróu frá Leiti. Hann blandar erlendri konu í þetta mál, og manni átti víst skiljast svo, að hún hefði elt Dungal hingað. Hann talaði um þetta aðdráttarafl hans. Ég held, að hann hafi með því, að bæta þessari skömm ofan á það, sem hann hefir áður sagt, slegið met með þessu.

*Flm. (Jónas Jónsson): Ég er ánægður yfir því að hv.þm. finnur til nokkurs sviða undan því, að hafa fengið dósentsembættið ranglega. Nú segir hann, að aðkomumenn utan úr bæ, sem ekki voru guðfræðingar, hafi dæmt um þetta. Það, sem hann hefir sagt um þetta hér, skiptir ekki máli. Það, sem máli skiptir, er, að sá eini guðfræðingur, sem hafði nokkurt álit, en það var Haraldur Nielsson, var á móti þessum hv.þm. og með Tryggva Þórhallssyni. Það var þess vegna, sem þetta var svo þungt fyrir hv.þm., því að þótt hann hefði með sér sagnfræðingana, þá hafði hann ekki með sér þann mann, sem mestu máli skipti að hafa með sér. Þá hefir hv.þm. farið að tala hér um vísindalega „kvalifikation“ ýmsra, meðal annars Dungals, svo að hann á það upp á sjálfan sig, að hafa byrjað á því, að ræða um þessa hluti hér. Hann talaði um Helga Tómasson og ýmsa aðra, sem ekki hafa verið rektorar Háskólans, og þeirra vísindalegu „kvalfikation“ kom líka til umræðu hér. En það, sem hv.þm. vill ekki skilja. er, að þau vinnubrögð í háskólanum, sem staðið hafa í sambandi við útnefningu Bjarna Benediktssonar og Gunnars Thoroddsens, þurfa að hverfa. Þá heldur hv.þm., að bændur landsins standi á blístri út af því, hvað Dungal vilji fyrir þá gera. Sannleikurinn er sá, að Dungal hefir gert bændum mikið ógagn, með því að þykjast vita, hvað borgfirzka veikin væri. Hann þóttist vita, hverjar sóttkveikjurnar væri, og sendi falsskýrslur um veikina út um land. Sannleikurinn er sá, að Dungal er orðinn nokkuð framlágur upp á síðkastið, enda er hann á sömu leið og vinur minn Helgi Tómasson. Deildartunguveikin hefir gert Dungal sama gagn og mér tókst að gera Helga Tómassyni með því að liggja í hálsbólgunni. Það var nokkurskonar Deildartunguveiki, sem gekk að Helga Tómassyni og hefir gert það að verkum, að hann hefir síðan lifað í nokkurskonar Hadesarheimi og fyrirlitið sjálfan sig og verið fyrirlitinn af öðrum. Hv. þm. heldur, að bændastéttin sé þakklát þessum manni, sem búinn er að gefa henni ósannar upplýsingar og búinn að hindra það, að fenginn væri hingað erlendur maður, og nú hefir fengið þá ánægju, að allir dýralæknar landsins hafa risið móti honum og vilja ekkert með hann hafa. Þeir dýralæknar, sem eru sérstaklega íhaldsmenn, vilja, að hingað sé fenginn maður frá Englandi til þess að standa fyrir rannsóknunum, af því að þessi mikli vísindamaður er svo fallinn í gegn, að þeir vilja ekki líta við honum. Ósigur hans er svona fullkominn. Að síðustu vil ég segja þetta við hv.þm.: Ef hann getur neitað því að „specialistinn“ frá Suður-Ameríku hafi sent konu sína hingað, þá eru það náttúrlega rök. Sannleikurinn er sá, að þetta er það eina, sem Dungal hefir gert, og það er svo hlægileg ráðstöfun, að annað eins þekkist varla. Ef hv.þm. leggur annað í þetta en ég, þá er það hans innræti og þekking hans á Dungal, sem sest á því.