Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá Geir H. Haarde, 1. þm. Reykv. s., dagsett 16. febrúar 2005: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykjavíkurkjördæmi suður, Guðrún Inga Ingólfsdóttir hagfræðingur, Reykjavík, taki sæti mitt á Alþingi á meðan en 1. varamaður á listanum situr um þessar mundir á Alþingi.“ Guðrún Inga Ingólfsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa.

Rétt er að geta þess að tvær utandagskrárumræður eru fyrirhugaðar í dag. Hin fyrri hefst áður en gengið er til dagskrár og er um kosningarnar í Írak. Málshefjandi í þeirri umræðu er hv. þm. Jónína Bjartmarz en hæstv. utanríkisráðherra Davíð Oddsson verður til andsvara. Hin síðari hefst kl. 1.30 í dag, að loknu hádegishléi, og er um losun koltvísýrings. Málshefjandi í þeirri umræðu er hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir en hæstv. umhverfisráðherra Sigríður A. Þórðardóttir verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor.

Herra forseti. Málefni Íraks hafa oft komið til umræðu á Alþingi í vetur og miðað við daginn í gær hafa frá því að þing kom saman í haust verið haldnar 149 ræður um Írak í sölum Alþingis. Ég tel að sjaldan hafi verið jafnmikil ástæða til þess að ræða þau mál og nú í framhaldi af kosningunum sem fóru fram þar um síðustu mánaðamót sem eru fyrstu raunverulegu þingkosningarnar í Írak frá 1953. Um undirbúning og framkvæmd kosninganna naut írakska kjörstjórnin aðstoðar sendinefndar Sameinuðu þjóðanna til stuðnings Írökum en hún var stofnuð með ályktun öryggisráðsins nr. 1500/2003 og fékk með ályktun 1546/2004 yfirumsjón með kosningaaðstoð Sameinuðu þjóðanna. Þar var og ákveðið að nýjar kosningar færu fram eigi síðar en 31. janúar 2005 og nýrri stjórn var sett það hlutverk að semja stjórnarskrá sem mun verða lögð til grundvallar þingkosningum. Þrátt fyrir það ástand sem ríkir í landinu og þrátt fyrir hótanir um ofbeldi og hryðjuverk til að spilla fyrir kosningaþátttökunni er talið að um 58% Íraka hafi greitt atkvæði í þingkosningunum. 40 manns biðu bana í ofbeldisverkum sem höfðu það markmið að spilla kosningunum og vissulega var þátttaka á sumum svæðum súnníta lítil, t.d. í kringum Ramati og Falluja, en útkoman var engu að síður áþekk kosningaþátttöku í síðustu sveitarstjórnarkosningum í Noregi og í forsetakosningunum í Bandaríkjunum í nóvembermánuði sl. Mér finnst, herra forseti, full ástæða til að fagna þessu og að við hér á Alþingi gerum það, enda sýnir útkoman glöggt að írakska þjóðin leit á þessar kosningar sem mikilvægt og stórt tækifæri til þess að hafa áhrif á og móta samfélag sitt og taka þátt í að skapa sér nýja og betri framtíð. Írakska þjóðin á eftir sem áður langt í land og það eru mörg ljón á veginum en ég ætla að við viljum, við á Alþingi Íslendinga, leita leiða og standa saman um að styðja hana eftir megni á þeirri vegferð sem núna er hafin. Það sem vekur sérstaka athygli við úrslit þingkosninganna er hlutur kvenna en samkvæmt niðurstöðunum verða konur um þriðjungur þingmanna á írakska þjóðþinginu og fá 86 þingsæti af 275. Hlutfall kvenna verður þannig hærra á írakska þinginu en í nokkru öðru landi í þessum heimshluta og í raun svipað og það er hér á landi. Þar með er það sambærilegt við það sem einna best gerist í heiminum. Þegar íslensk stjórnvöld lýstu pólitískum stuðningi við hernaðaraðgerðirnar til að framfylgja ályktun öryggisráðsins nr. 1441/2002 heimiluðu þau aðgang að íslenskri lofthelgi og lendingu á Keflavíkurflugvelli og skuldbundu sig til að styðja mannúðar- og uppbyggingarstarf í Írak. Nú að afloknum þingkosningunum tel ég rétt að beina spurningum um þetta til hæstv. utanríkisráðherra og spyr hvernig þeim stuðningi hafi verið háttað og hvernig honum verði háttað. Ég leyfi mér í þessu samhengi, herra forseti, að leggja til að kannaðir verði möguleikar til þess að styðja sérstaklega írakskar konur sem eru núna að stíga sín fyrstu skref við að taka þátt í stjórnmálum landsins og að hlutur Íslendinga geti a.m.k. að hluta miðað við að veita þeim nauðsynlega fræðslu, þjálfun og annan stuðning, m.a. í takt við vinnu sem UNIFEM hefur víða staðið fyrir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp mál þetta sem er eitt það merkasta sem gerst hefur í heimsmálum á undanförnum árum eða jafnvel áratugum. Vegna þeirrar beinu spurningar sem hv. þingmaður nefndi í máli sínu hafa, eftir því sem ég best veit, þegar verið veittir fjármunir til ákveðinna verkefna sem tengjast málefnum barna og kvenna í Írak. Ég tel þó að við höfum aflögu fjármuni til að verja í þessu skyni, ég tel sjálfsagt að við gerum það og tel ráðlegt að við höfum um það efni samráð við utanríkismálanefnd. Ég vil einnig ítreka það sem kom fram í inngangi hv. þingmanns að það liggur fyrir að hefði ekki hervaldi verið beitt í Írak væri Saddam Hussein enn við völd og írakska þjóðin væri enn í greipum böðla hans. Ályktanir öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna væru áfram að engu hafðar og trúverðugleiki samtakanna væri eftir því. Þá væri ekki búið að halda kosningar í þessu hrjáða landi, frjálsar kosningar sem marka tímamót eins og þingmaðurinn nefndi, ekki bara í sögu þessa lands heldur og í sögu þessa heimshluta og reyndar heimsins alls. Í þessum heimshluta hafa mannréttindi og lýðræði, eins og allir vita, mjög átt undir högg að sækja. Írökum hefur aldrei áður gefist tækifæri til að ganga frjálsir að kjörborði. Þeir gerðu það að vísu undir stórkostlegum hótunum um ofbeldi og jafnvel morðárásir eins og menn þekkja. Þeim var beint gegn frambjóðendum, þeim var beint gegn kjósendum til að eyðileggja þessar fyrstu kosningar. Þrátt fyrir alla þá erfiðleika og hinar miklu fórnir Íraka var hvergi hvikað frá undirbúningi að tímasetningu kosninganna. Sem betur fer að mínu viti var ekki farið að ráðum margra úrtölumanna á Vesturlöndum sem vildu fresta kosningunum og fá þannig hryðjuverkamönnunum úrslitaákvörðunarvald um það hvenær kosningarnar færu fram, eða reyndar í þeirra huga færu ekki fram. Kosningarnar tókust eins og hv. þingmaður sagði afar vel þvert á allar hrakspár og voru alvarlegt áfall fyrir hryðjuverkaöflin og aðra óvini lýðræðisins í Írak. Um 15 millj. karla og kvenna skráðu sig á kjörskrá og 58% gengu að kjörborðinu. Miðað við aðstæður í Írak og þá kjörsókn sem þekkist í sumum traustum lýðræðisríkjum eru þetta auðvitað stórkostleg og merkileg tíðindi. Bent hefur verið á að þátttaka súnníta hafi ekki verið sambærileg við það sem gerðist meðal sjíta og Kúrda en reyndar var kjörsóknin í héruðum þar sem súnnítar eru í meiri hluta mjög misjöfn. Hún var t.d. 29% í einu kjördæmi en einungis 2% í öðru. Það ætti engum að koma á óvart ef horft er til þess að hótanir og ógnanir um ofbeldi beindust einkum að súnnítum en jafnframt verður að hafa í huga að súnnítar eru eingöngu fimmtungur, 20%, íröksku þjóðarinnar. Þótt hryðjuverkamenn hafi tapað af því að þeim mistókst að hræða meiri hluta kjósenda frá því að kjósa er ljóst að áfram þarf að berjast í Írak, berjast fyrir lýðræðið og verja það með oddi og egg. Lyktir þeirrar baráttu skipta sköpum fyrir Írak, fyrir möguleika frelsisins og lýðræðisins annars staðar í Miðausturlöndum og um heiminn allan. Góður árangur í Afganistan vekur bjartsýni um framhaldið í Írak. Fyrir rúmum þremur árum var Afganistan undir ógnarstjórn talibana en er nú á leið til lýðræðis og friðar, land sem áður var eingöngu þekkt fyrir óstjórn, ógnarstjórn og ofbeldi. Íslendingar hafa eins og kunnugt er lagt töluvert af mörkum til frelsunar afgönsku þjóðarinnar með mannskap á vegum íslensku friðargæslunnar. Áfram verður haldið þátttöku okkar í friðargæslu og uppbyggingarstarfi í landinu. Írakska þjóðin eygir nú von um að mega njóta frelsis og lýðræðis. Sú von rætist þó ekki nema Írakar njóti áfram stuðnings alþjóðlega herliðsins sem er í landinu og aðstoðar utan frá við þjálfun eigin öryggissveita. Á þessu ári á eftir að semja stjórnarskrá, bera hana undir þjóðaratkvæði og halda þingkosningar. Það verður því miður að ætla að einræðisseggir og hryðjuverkamenn vilji áfram frelsi veikt í Írak og geri allt til að stuðla að dauða þess. Alþjóðlega herliðið í Írak, höfum það í huga, er þar nú með fulltingi Sameinuðu þjóðanna. Hið sama á við um þjálfun írakskra öryggissveita á vegum Atlantshafsbandalagsins. Þar leggur Ísland af mörkum með því að kosta flutning á búnaði fyrir öryggissveitir til Íraks, þar á meðal á vopnum og skotfærum sem Slóvenía hefur gefið. Íslensk stjórnvöld hafa einnig ákveðið að leggja rúmar 12 millj. kr. í sjóð sem greiðir ferðir og uppihald manna úr írökskum öryggissveitum vegna þjálfunar utan lands. Loks hefur verið ákveðið að leggja til íslenskan upplýsingafulltrúa hjá þjálfunarsveitum NATO í Írak. Hann hefur þegar verið ráðinn og heldur þangað innan skamms. Andspyrna gegn alþjóðlega herliðinu í Írak hefur aldrei verið almenn, heldur einskorðast aðallega við svokallaðan súnníþríhyrning í Bagdad og nágrenni og er þar einkum um fylgismenn Saddams Husseins að ræða og aðra hryðjuverkamenn sem koma erlendis frá. Því miður bendir flest til þess að hryðjuverk haldi áfram í landinu en eftir kosningar - og það er aðalatriðið - má öllum vera ljóst að áframhaldandi hryðjuverk hafa ekkert með alþjóðlega herliðið að gera, heldur er þeim beint gegn frelsisvonum fólksins í landinu. Hryðjuverkin í Írak eru því glæpur gegn fólkinu í landinu og glæpur gegn lýðræði í heiminum.

Herra forseti. Kosningarnar í Írak, framkvæmd þeirra og niðurstöður eru öllum lýðræðisþjóðum fagnaðarefni. Í því ljósi hef ég allan skilning á því að hér sjái hv. þingmenn ástæðu til að vekja athygli á því að það er ljós í myrkrinu í þessu stríðshrjáða landi. En ég hygg, og vona að ég sé ekki neinn veisluspillir þegar ég vek athygli á því, að langt sé því frá að viðunandi ástand, hvað þá viðunandi framtíð, blasi við Írökum þrátt fyrir það að kosningar séu afstaðnar og hafi tekist bærilega. Því miður geisar stríð í landinu, borgarastyrjöld, fólk deyr þar á hverjum degi, í hópum stundum, og þeir skipta tugþúsundum, þeir Írakar sem hafa látið lífið vegna þessa ástands sem varað hefur eftir árásina í mars 2003. Þannig er nú veruleikinn, herra forseti. Til viðbótar þessu hafa hryðjuverkahópar haslað sér völl í landinu, ekki eingöngu til að herja á Íraka og hernámslið Breta, Bandaríkjamanna og fleiri þjóða heldur líka til að stríða á þjóðir utan Íraks. Þeir hafa með öðrum orðum sett niður hreiður sitt í þessu stríðshrjáða landi. Í þriðja lagi vek ég athygli á því, herra forseti, sem margoft hefur verið gert í þeim 149 ræðum sem hér hafa verið haldnar, að engin hafa þau gereyðingarvopnin fundist sem voru meginástæða innrásarinnar á sínum tíma. Ég vil að lyktum segja þetta: Ég hygg að rétt hafi verið að verki staðið hjá hæstv. utanríkisráðherra þegar ákvörðun var tekin um að styðja uppbyggingu í Írak á þann veg að leggja fé til hennar fyrst og síðast í stað þess að senda friðargæslumenn á vettvang. Við þekkjum það af eigin reynslu að við þekkjum ekki til verka þegar stríð geisar í löndum. Við þekkjum það hins vegar vel og kunnum vel til verka þegar þarf að byggja upp, hlúa að og vinna mannbætandi verkefni á vettvangi hjúkrunar og fleiri þátta. Ég vænti þess og vona sannarlega að til þess komi einhvern tíma í Írak að við getum lagt hönd að því verki þótt síðar verði.

Hæstv. forseti. Allir þeir sem tóku þátt í nýafstöðnum kosningum í Írak sýndu vilja og viðhorf sem án efa bærist í hjörtum allra Íraka, að fá að lifa eðlilegu og friðsömu lífi í landi sínu. Þótt Írakar búi nú við hernám og ofbeldi skulum við ekki gleyma því að þjóðin hefur mátt þola harðræði og styrjaldir í hátt á þriðja áratug, fyrst í grimmilegu stríði við Íran þar sem milljónir féllu og afleiðingar viðskiptabannsins sem landið mátti þola á síðasta áratug og alveg fram undir innrásina í mars 2003 verða varla ofmetnar. Það nöturlega við stöðu Íraks og íröksku þjóðarinnar er að hún gæti verið ein ríkasta þjóð í heiminum, þ.e. ef hún sjálf fengi að njóta eigin auðlinda, en talið er að í Írak kunni að vera eins miklar olíuauðlindir og á öllum Sádí-Arabíuskaganum, staðreynd sem skýrir án efa hvers vegna Írak hefur verið bitbein nýlenduveldanna og á síðari tímum olíurisanna sem ásælast þessar auðlindir. Háttvirtir menn í ríkisstjórn Bush hafa viðurkennt að yfirráð yfir olíunni hafi verið ástæða innrásar Bandaríkjamanna. Varðandi kosningarnar er enn of snemmt að segja til um framhaldið en hitt er víst að þessar kosningar hefðu ekki verið viðurkenndar neins staðar annars staðar sem frjálsar og lýðræðislegar kosningar. Enda þótt tæplega þriðjungur landsmanna hafi tekið þátt í þeim var framkvæmdin í molum. Í heilum byggðarlögum og borgum áttu menn ekki kost á að kjósa ýmist vegna hættu á ofbeldi eða vegna þess að engar kjörskrár voru búnar til. Það er góðra gjalda vert að ræða kosningarnar í Írak á Alþingi Íslendinga en ég vek athygli á því að Alþingi er meinað að fá upplýsingar um aðkomu ríkisstjórnar Íslands að innrásinni í Írak en málshefjandi í þessari umræðu var á meðal þeirra sem greiddu atkvæði gegn því að leynd yrði aflétt af gögnum um það mál.

Virðulegi forseti. Vissulega var það rétt sem hæstv. utanríkisráðherra benti á áðan að kosningarnar í Írak hefðu verið merkilegur atburður. En við hljótum að staldra við og spyrja: Hvaða verð hefur verið greitt fyrir þessar kosningar? Írak er í rúst. Írakska þjóðin hefur þurft að líða ómældar þjáningar frá því ráðist var á landið í mars árið 2003. Tugir ef ekki rúmlega hundrað þúsund manns liggja í valnum. Fólk hefur verið limlest, fólk er í sorg. Ég tel að það hefði mátt ná þessum áfanga, þessum mjög svo ófullkomnu kosningum, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á áðan, að þeim áfanga hefði verið hægt að ná án þess að beita því miskunnarlausa og skefjalausa ofbeldi sem við höfum orðið vitni að af hálfu innrásarhersins á undanförnum missirum. Maður þarf ekki að leita langt til þess að sjá myndir, kvikmyndir, ljósmyndir og aðra vitnisburði um það hvernig Bandaríkjamenn hafa hegðað sér í Írak og það er ekki fögur sjón. Mér er ekki skemmt þegar ég sé limlest lík af börnum, konum og gamalmennum eftir aðfarir bandaríska hersins. Ég mun aldrei, aldrei nokkurn tíma fallast á að hægt sé að réttlæta það að leggja heilt þjóðfélag í rúst, misþyrma heilli þjóð missirum saman til þess eins að framkvæma mjög ófullkomnar kosningar til að vera kominn núna á punkt sem við vitum ekki í rauninni hvert við stefnum frá. Framtíð mála í Írak er mjög óljós og hefur sennilega aldrei verið jafnóljós. Framtíð mála í þessum heimshluta er mjög óljós og ástandið er mjög eldfimt. Aðeins eru örfáir dagar síðan fréttastofur voru fullar af sögusögnum um það að hugsanlega væri hafin ný styrjöld, í þetta sinn í nágrannalandinu Íran.

Virðulegi forseti. Það eru tvö atriði sem ég vildi draga fram í þessari umræðu. Í fyrsta lagi að kosningarnar í Írak voru mjög ánægjulegar og vegna þess að það var mjög góð kosningaþátttaka og Írakar eru á þennan hátt að feta sig á leið til lýðræðis. En það sem mér fannst líka mjög athyglisvert í þessum kosningum og ánægjulegt og er eðlilegt að við speglum okkur svolítið í sjálf, er staða kvenna, hvernig konur koma út úr þessum kosningum. Það hefur oft verið talað um að staða kvenna í arabaheiminum sé ekkert sérstaklega sterk, staða múslimakvenna. Nýlega kom út bókin Arabíukonur eftir Jóhönnu Kristjónsdóttur þar sem því var m.a. lýst að eftir að kona eignaðist dóttur talaði tengdafjölskyldan ekki við hana. En síðan átti hún son og þá varð hún viðræðuhæf í tengdafjölskyldunni. En hvernig fór með kosningarnar? Jú, konur eru núna 31% á írakska þinginu og það var vegna þess að fjórði hver frambjóðandi á framboðslistanum átti að vera kona, það var kvóti. Hvernig er staðan hjá okkur, virðulegur forseti? Konur hér eru 30,2%, karlar eru 70%. Við stöndum okkur því verr en Írakar varðandi hlutfall kvenna á þingi. Það er betra hlutfall kvenna á þingum m.a. á Kúbu, Spáni, Kosta Ríga, Argentínu, Rúanda, Suður-Afríku og í Írak en er á Íslandi. Við þreytumst lítið á að monta okkur yfir því að við erum vagga lýðræðis. Maður stórefast um að innstæða sé fyrir því monti, virðulegur forseti, þegar við horfum upp á það að konum fækkaði hér í þinginu í síðustu kosningum, fækkaði um upp undir 6%. Það var hneyksli, virðulegur forseti. Núna standa fyrir dyrum sveitarstjórnarkosningar og þar er hlutfall kvenna 31% hjá okkur. Ef hlutfall kvenna eykst þar með sama takti og verið hefur verður sú er hér stendur um 80 ára gömul þegar það verður komið í jafnvægi á móts við karla í sveitarstjórnum. Ég vil því leyfa mér að óska íröksku þjóðinni til hamingju með að hafa hleypt konum að. Þannig verður lýðræðið sterkara og meiri líkur á velmegun í Írak en ella.

Virðulegi forseti. Velheppnuðum kosningum í Írak er lokið. Þrátt fyrir að hryðjuverkamenn hafi reynt sitt ýtrasta til að koma í veg fyrir kosningar og fæstir hafi talið líklegt að þær gætu farið fram tala tölurnar sínu máli. 60% kosningaþátttaka er í rauninni ævintýralegt í ljósi þess að fólk gekk að kjörborðinu þrátt fyrir hótanir vígamanna. Svo tala menn hér, sem búa við frið og lýðræðislegt fyrirkomulag, um ófullkomnar kosningar. Þær voru auðvitað ekki ófullkomnar. Við skulum ekki gleyma því við hvaða aðstæður fólk gekk að kjörborðinu. Það gekk að kjörborðinu þrátt fyrir hótanir vígamanna. Þessar kosningar eru, eins og hæstv. utanríkisráðherra sagði, einn merkasti atburðurinn í okkar sögu. Hver var forsenda kosninganna? Hvers vegna voru þær mögulegar? Hver var forsenda uppbyggingarstarfsins sem allir tala núna um að þeir vilji styðja og vilji stuðla að? Forsendan var þessi úthrópaða innrás í Írak. Án hennar væri harðstjórinn Saddam Hussein enn þá við völd, það hefðu engar kosningar farið fram, engar forsendur verið til staðar fyrir endurreisnarstarfið eða uppbyggingu. Þeir sem voru andsnúnir innrásinni í Írak ættu að gefa þessu gaum.  Hérna er kosningunum almennt fagnað. En verðum við ekki að viðurkenna samhengið, skoða þessi mál í eðlilegu, pólitísku sögulegu samhengi? Líka þeir sem alla daga úthrópa Íraksmálin en segjast samt sem áður fagna kosningunum og fagna uppbyggingarstarfinu. Írakar eru sundruð þjóð. Þar ríkir mikil heift, hörmungarástandið er gróðrarstía fyrir öfgaöfl. Þess vegna er mjög mikilvægt að reyna að skapa sem breiðasta samstöðu á grundvelli bráðabirgðastjórnarskrárinnar meðal Íraka og bráðabirgðastjórnarskráin er að mínu mati plagg sem getur lagt grundvöll að þessu og við eigum að sjálfsögðu að styðja við endurreisnarstarfið eins og við höfum verið að reyna að gera með því að stuðla að þeirri lýðræðisþróun sem við sjáum upphafið að með þeim velheppnuðu kosningum sem núna er nýlega 

Virðulegi forseti. Við skulum halda því til haga að ekki var ráðist inn í Írak til að kjósa. Kosningarnar fóru fram í öryggisleysi í hernumdu landi. Við vitum ekki afleiðingar þess að mikilvægur minnihlutahópur, súnnítar, voru ekki sáttir við gang mála. Gleymum því heldur ekki að Bandaríkjamenn gerðu ólöglega innrás þar sem tugþúsundir létu lífið og íslensk stjórnvöld studdu þann hernað í bága við vilja íslensku þjóðarinnar. Í áttafréttum í morgun var sagt frá fundi vestan hafs í gær þar sem CIA lýsir miklum áhyggjum yfir ástandinu í Írak og lýsir því sem vargöld. Það er spenna á öllu svæðinu, Sýrlandi, Kúveit, Sádí-Arabíu og sjónir beinast mjög að Íran núna. Þetta er ástandið í Írak í þeirri umræðu sem við erum að fara fram með núna. En ég tek undir með Siv Friðleifsdóttur að Arabíukonur Jóhönnu Kristjónsdóttur hafa varpað skýru ljósi á arabasamfélögin og eytt fordómum. Staða kvenna hefur verið forgangsmál í Írak frá því það varð sjálfstætt og kvennasamtök hafa verið sterk í Írak frá 1968. Saddam Hussein hróflaði ekki við þeim, enda eiginkonan Sadía ein af forustukonunum. Konur hafa yfirleitt haft hátt hlutfall á þingi, oftast yfir 30% en fóru reyndar niður í 10% í stríðinu við Íran, en þá héldu írakskar konur þjóðfélaginu gangandi. Kvóti tryggði stöðu írakskra kvenna á þingi í kosningunum núna. Það skiptir miklu máli að staða þeirra versnaði ekki á þingi. Ég vek athygli á mikilvægi kvótans þegar tryggja á þátttöku kvenna í samfélögum. En ég vona, virðulegi forseti, að þrátt fyrir allt séu þessar kosningar byrjun á jákvæðu ferli í þessu stríðshrjáða landi og að það takist að lægja ófriðaröldur og ég styð það 

Hæstv. forseti. Í öllum þeim hörmungum sem gengið hafa yfir íröksku þjóðina má segja að örlítið færist þjóðin í átt að lýðræði og bjartari framtíð vonandi með því að þar voru haldnar lýðræðislegar kosningar. Verðum við ekki að leyfa okkur að vona að þar með hafi verið stigið fyrsta skrefið í átt til lýðræðis? Jafnframt er ljóst að sátt innan þjóðfélagsins er ekki í hendi með kosningunum enda þátttaka súnníta lítil. Í Írak þurfa ósamstæð öfl og þjóðarbrot að ná saman svo að friður geti orðið í landinu til frambúðar. 60% þjóðarinnar tóku þátt í kosningunum og verður það talin marktæk þátttaka við ríkjandi aðstæður og athygli vekur að konur fengu góða kosningu. Ég læt í ljós þá von að raunverulegt lýðræði nái að festast í sessi íröksku þjóðinni og heimsbyggðinni til góðs. Írakar eiga mikinn olíuauð og eiga að geta orðið efnahagslega sjálfstæð þjóð. Stríðshörmungarnar í Írak verða hins vegar ekki réttlættar með kosningunum einum. Stríð færir mannkyni ekki réttlæti. Og minnast mega menn þess þegar talað er um að konur hafi náð merkum áfanga í Írak hversu margar konur og börn létu lífið í þessu hörmungarstríði.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu og fagna sérstaklega þeim sem leyfðu sér að viðurkenna að þeir sæju ljós í myrkrinu. Mig langar að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svörin og líka fyrir góðar undirtektir við þeirri ábendingu minni um að styðja sérstaklega stjórnmálaþátttöku kvenna í Írak og ég fagna einnig orðum hæstv. ráðherra um samráð við utanríkismálanefnd um þetta málefni. Herra forseti. Konurnar í Írak náðu 33% hlut sínum fyrir atbeina Sameinuðu þjóðanna, fyrir þriðjungskvóta sem þeim var tryggður. Sameinuðu þjóðirnar hafa víða við svipaðar aðstæður farið þessa sömu leið til að tryggja aðkomu kvenna að stjórnmálalífinu. Kostur þess að koma konum þannig inn á vettvang stjórnmálanna er m.a. talinn sá að þær verði með því síður fyrir aðkasti og ógnunum sem þær gjarnan verða fyrir í arabaheiminum fyrir það að fara út fyrir hefðbundin og menningartengd hlutverk sín. Það er svolítið athyglisverður punktur sem maður les m.a. um í skýrslunni Konur, stríðið og friður, þar sem bent er á þetta. En það eru þá rök fyrir kvótanum. En þó að þessum árangri sé náð, herra forseti, um hlut kvenna á írakska þinginu er ljóst að þær eiga mjög langt í land með að hafa áhrif og völd í einhverju samræmi við hlut þeirra á þingi. Ég tel að stuðningur við stjórnmálaþátttöku þeirra geti skipt sköpum um hvernig tekst til.

Herra forseti. Ég endurtek þakkir til þeirra sem hefja umræðu um þetta mál og þingmanna fyrir að taka þátt í henni. Flestar ræðurnar voru með athyglisverða og jákvæða punkta, a.m.k. að hluta til, en svo voru auðvitað fluttar ræður sem mundu væntanlega verða kallaðar furðuræður hvar sem er í heiminum, og mundu hvergi náttúrlega heyrast. Ég ætla ekki að fara yfir þær hérna,  Hins vegar varðandi hugtökin sem menn nefna, samanber eins og að það sé borgarastyrjöld í landinu, vara ég menn við því að nota slík hugtök. Það er ekki borgarastyrjöld í landinu, það er ekki rétt. Við vitum það, og kosningarnar sanna það, að þeir sem börðust gegn kosningunum eru að berjast gegn frelsinu í Írak. Það er þröngur hópur hryðjuverkamanna. Stór hluti af þeim er aðsendur, við vitum það, og stór hluti kemur úr röðum kvenréttindafrömuðarins Saddams Husseins sem við heyrðum um áðan. Við þekkjum það. Líka er spurning um hugtakið hernám. Nú liggur það fyrir, samkvæmt ályktunum Sameinuðu þjóðanna, að alþjóðlega herliðið sem er í Írak verður að hverfa á brott eigi síðar en um næstu áramót nema írakska ríkisstjórnin biðji það að vera áfram, og fyrr ef hún biður það um að fara. Það þýðir að hér er ekki um hernámslið að ræða. Þetta er lið sem er þarna í umboði og á valdsviði Sameinuðu þjóðanna. Þetta er það sem eftir stendur. Að öðru leyti þakka ég þessa umræðu. Auðvitað er það svo að margir hér, rétt eins og alls staðar annars staðar í heiminum, fagna þessum stórkostlega merkilega viðburði, frjálsum kosningum í Írak, sem er auðvitað efni sem er miklu merkilegra til umræðu en sum þau önnur efni sem hér hafa verið til umræðu lengi.

Herra forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 38/2004 og 103/2004, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn, og fella inn í samninginn annars vegar tilskipun nr. 2003/6/EB, um innherjasvik og markaðsmisnotkun, og hins vegar reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 2273/2003 og tilskipanir 2003/124/EB og 2003/125/EB um óhlutdrægna kynningu og birtingu upplýsinga um hagsmunaárekstra. Gerð er grein fyrir efni ákvarðananna í tillögunni og eru þær prentaðar sem fylgiskjöl með henni ásamt þeim gerðum sem hér um ræðir. Tilskipun 2003/6/EB miðar að því að samræma reglur er lúta að innri markaði á sviði fjármála í Evrópu og styrkja tiltrú fjárfesta á verðbréfamörkuðum, m.a. með því að mæla fyrir um bann við innherjasvikum og markaðsmisnotkun. Í reglugerð 2273/2003 og tilskipunum 2003/124/EB og 2003/125/EB er að finna nánari útfærslu á ákvæðum hennar. Hæstv. viðskiptaráðherra hefur mælt fyrir frumvarpi sem innleiðir gerðina að hluta og er hún til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði þessari tillögu vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Herra forseti. Það er með þessa tilskipun ESB að okkur er gert að yfirtaka hana samkvæmt EES-samningi. Í fljótu bragði við fyrri umr. máls virkar hún talsvert óljós. Gangur mála hefur auðvitað verið sá að utanríkismálanefnd hefur fengið þær til umfjöllunar, kafað ofan í þær og síðan hefur gjarnan fylgt í kjölfarið lagasetning um svipað mál. Hæstv. utanríkisráðherra nefndi í framsöguræðu sinni að hæstv. viðskiptaráðherra, og þingið raunar, væri með mál til umfjöllunar sem þessari þingsályktunartillögu tengdist en mig langaði til að spyrja hvort hæstv. utanríkisráðherra gæti með örfáum orðum gert þinginu grein fyrir því hvaða aðrar praktískar breytingar þetta hefði í för með sér fyrir íslenskan fjármálamarkað, hvort það væri eitthvað sem máli skipti og gerði það að verkum að íslenskt atvinnulíf og hinn íslenski fjármálamarkaður þyrfti að gera stórar breytingar á verklagi sínu sem verið hefur.

Herra forseti. Ég tel að hér sé ekki um veigamiklar breytingar að ræða sem muni hafa nein stórbrotin áhrif á það umhverfi sem viðskiptalíf okkar býr við. Hins vegar er um samræmdar reglur að ræða sem eðlilegt er að menn taki upp og búi þá við samhæfðar reglur sem snúa að þessum þáttum viðskiptalífsins. Ég held reyndar að flestir sem fylgjast með og hafa verið að fylgjast með á undanförnum árum átti sig á því að þörf er á því að styrkja trú manna á verðbréfamörkuðum og því að þar séu leikreglur skýrar og klárar, þar séu innherjasvik hættuminni en verið hefur og að markaðsmisnotkun geti ekki átt sér stað. Auðvitað er það aldrei svo að menn hnýti á þessum vettvangi Evrópu eða heimsins alls þá hnúta eða skapi þau skilyrði að hætta á slíkri misnotkun hverfi. Það er auðvitað ekki svo en samræmdar gegnsæjar reglur sem þeir viðskiptaaðilar sem eiga viðskipti yfir landamæri geti gengið að og búið við eru að mínu mati nauðsynlegar.

Herra forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 45/2004, um breytingu á XVIII. viðauka við EES-samninginn, og fella inn í samninginn tilskipun nr. 2003/88/EB, um ákveðna þætti er varða skipulag vinnutíma. Gerð er grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er hún prentuð sem fylgiskjal með henni ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Með tilskipuninni er verið að sameina í eina heild tilskipun eldri gerðar um sama efni en að hluta til er um nýmæli að ræða. Tilskipunin felur í sér lágmarksreglur um skipulag vinnutíma að teknu tilliti til öryggis og heilbrigðis starfsmanna. Hún gildir um daglegan og vikulegan lágmarkshvíldartíma, árlegt orlof, um hlé á hámarksvinnutíma á viku og tiltekna þætti í tengslum við næturvinnu, vaktavinnu og vinnumynstur. Efni tilskipunarinnar hefur verið innleitt í íslensk lög að því er varðar flestar starfsgreinar en innleiðing tilskipunarinnar krefst lagabreytingar að því er varðar þær stéttir sem ekki falla undir vinnutímareglur laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og aðrar reglur gilda ekki um. Unnið er að innleiðingu tilskipunarinnar í félagsmálaráðuneytinu. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessari tillögu vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Hér er verið að innleiða reglur um ýmislegt sem snýr að launþegum, vinnutíma og vinnutímafyrirkomulag, vaktafyrirkomulag, frítíma og önnur ýmisleg félagsleg réttindi. Neðarlega á bls. 3 segir, með leyfi forseta: „Efni tilskipunarinnar hefur verið innleitt í íslensk lög að því er varðar flestar starfsgreinar með lögum nr. 68/2003, um breytingu á lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum ... Innleiðing tilskipunar þessarar krefst lagabreytinga að því er varðar reglur um vinnutíma þeirra stétta er falla ekki undir vinnutímareglur laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og aðrar reglur gilda ekki um. Þó kemur einnig til greina að innleiða efni hennar með kjarasamningum samtaka aðila vinnumarkaðarins.“ Nú þykist ég vita að um þetta hafi verið þó nokkuð fjallað á undanförnum árum en það er aðallega út af þessum lið sem mig langar að spyrja hvaða efni það helst væri sem menn teldu koma til greina að leysa með kjarasamningum sem ekki hefur enn þá náðst samkomulag um. Ef hæstv. utanríkisráðherra hefur upplýsingar um það væri það gott en auðvitað verður fjallað um þetta mál nánar síðar. Það kemur þá kannski betur fram.

Herra forseti. Ég hef það ekki á hraðbergi til að svara því í einstökum atriðum. Mér þykja þó þær lýsingar sem á málinu eru gefnar á bls. 2 og 3 skýra það þokkalega. Ég hlýt að vekja athygli á því líka vegna þess að eins og kom fram í máli mínu þegar ég mælti fyrir tillögunni verður lagabreyting að fylgja þessari tillögu. Þá gefst færi á því að taka þá þætti til efnislegrar umræðu. Ég geri mér grein fyrir því að ég hef ekki þá þekkingu á málefnum vinnumarkaðarins sem hv. þingmaður hefur eftir áratuga starf sitt á þeim vettvangi þannig að ég ráðlegg honum í mikilli vinsemd að fylgjast glöggt með málinu þegar það kemur í lagabreytingaferlið og eins eftir því sem málin þokast í gegnum nefndir þingsins. En ég er ekki með á hraðbergi einstaka þætti er snúa að því sem annars vegar mun snerta kjarasamninga og hins vegar lagasetningaratriðið.

Herra forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 56/2004, um breytingu á XXII. viðauka við EES-samninginn, og fella inn í samninginn tilskipun 2003/58/EB, um birtingarskyldu félaga af tiltekinni gerð. Gerð er grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er hún prentuð sem fylgiskjal með henni ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Með tilskipuninni eru gerðar breytingar á fyrstu félagaréttartilskipuninni frá 1968 varðandi skráningu félaga þannig að skrá megi upplýsingar í hlutafélagaskrá rafrænt. Er markmiðið með breytingunni að auðvelda hagsmunaaðilum að hafa greiðan og skjótan aðgang að upplýsingum um félög og einnig að einfalda formsatriði um birtingu upplýsinga. Unnið er að innleiðingu tilskipunarinnar í viðskiptaráðuneytinu. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði þessari tillögu vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Herra forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 73/2004, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn, og fella inn í samninginn tilskipun nr. 2003/71/EB, um útboðs- og skráningarlýsingu, sem birta skal við almennt útboð verðbréfa eða þegar þau eru tekin til skráningar. Gerð er grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er hún prentuð sem fylgiskjal með henni ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Tilskipunin kveður á um þær lágmarksupplýsingar sem fram þurfa að koma þegar fjármálagerningar eru boðnir í almennu útboði eða skráðir í kauphöll. Munu fjárfestar hafa aðgang að samhæfðum og samræmdum upplýsingum sem þeir eiga að geta treyst á. Tilskipuninni er ætlað að tryggja vernd fjárfesta, virkni fjármálamarkaðarins í Evrópu og gagnsæi. Hæstv. viðskiptaráðherra hefur mælt fyrir frumvarpi sem innleiðir tilskipunina að hluta og er það nú til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði þessari tillögu vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Herra forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 110/2004 frá 9. júlí 2004, um breytingu á XVII. viðauka við EES-samninginn og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2001/29/EB um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu. Gerð er grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er hún prentuð sem fylgiskjal með henni ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Í tilskipuninni er kveðið á um að höfundum og rétthöfum svokallaðra skyldra réttinda skuli tryggður einkaréttur til hvers konar eftirgerðar verka sinna. Skal einkarétturinn þannig ekki aðeins ná til áþreifanlegra eintaka heldur einnig t.d. til afrita í rafrænu formi. Höfundum skal einnig tryggður réttur til miðlunar verka sinna. Unnið er að innleiðingu gerðarinnar í menntamálaráðuneytinu. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni umræðunni verði þessari tillögu vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Herra forseti. Hæstv. utanríkisráðherra hefur hér mælt fyrir á fyrstu fimm dagskrárliðum þessa fundar, fimm þingsályktunartillögum er varða breytingar á EES-samningnum. Eins og ég gat um fyrr á þessum fundi munum við samfylkingarmenn, eins og venja er, skoða allar þær þingsályktunartillögur með opnum huga og gera það sem í okkar valdi stendur til að þær geti verið afgreiddar frá hinu háa Alþingi fyrr en síðar eftir að hefðbundin ítarleg umfjöllun hefur farið fram um málið í utanríkismálanefnd.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meinatækna, nr. 99/1980, og lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 97/1990, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu er komið til móts við óskir meinatækna um að starfsheiti þeirra verði breytt úr meinatæknir í lífeindafræðingur og ákvæði um að meinatæknir starfi á ábyrgð og undir handleiðslu sérfræðings verði fellt brott. Einnig er sett í lögin heimild til þess að setja í reglugerð ákvæði um sérfræðiviðurkenningu lífeindafræðings. Tækniháskóli Íslands annast nú menntun meinatækna. Í október síðastliðnum varð samkomulag um stofnun nýs háskóla með samruna Háskólans í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands og er stefnt að því að starfsemin verði endanlega sameinuð sumarið 2005. Því er lagt til að ekki verði gert ráð fyrir því í lögunum að lífeindafræðingar skuli hafa lokið prófi frá tilteknum háskóla, heldur verði vísað til háskóla hér á landi, þannig að það eigi við um þann eða þá háskóla sem hverju sinni annast menntun lífeindafræðinga. Með aukinni sérhæfingu meinatækna/lífeindafræðinga hafa komið fram óskir um að heimilt verði að veita sérfræðileyfi í lífeindafræði. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að ráðherra verði heimilt að setja reglugerð um veitingu sérfræðileyfa að fengnum tillögum landlæknis, Félags lífeindafræðinga og háskóla eða háskóladeildar sem menntar lífeindafræðinga. Í frumvarpinu er lagt til að ákvæði um að meinatæknir starfi á ábyrgð og undir handleiðslu sérfræðings verði fellt brott. Slík ákvæði er ekki að finna í lögum um aðrar heilbrigðisstéttir með hliðstæða menntun og verður ekki séð að nauðsynlegt sé að hafa sérstakt ákvæði í lögum um ábyrgð á störfum lífeindafræðinga fremur en annarra hliðstæðra stétta. Ekki er gert ráð fyrir að niðurfelling þessa ákvæðis leiði til þess að gera þurfi breytingar á starfsemi eða stjórnfyrirkomulagi rannsóknadeilda og rannsóknastofa sjúkrahúsa eða annarra heilbrigðisstofnana. Meinatæknar hafa um alllangt skeið óskað eftir að starfsheiti þeirra verði breytt. Landlæknisembættið kannaði m.a. starfsheiti hliðstæðra stétta í nálægum löndum og enn fremur var höfð hliðsjón af starfsheitum annarra heilbrigðisstétta. Í samræmi við óskir meinatækna og að höfðu samráði við landlækni er lagt til að heiti fræðigreinarinnar breytist úr meinatækni í lífeindafræði og starfsheiti meinatækna verði lífeindafræðingur. Í samræmi við það er lagt til í 4. gr. frumvarpsins að heiti laganna verði lög um lífeindafræðinga. Samkvæmt gildandi ákvæði 6. gr. laga um meinatækna er ljóst að meinatæknir getur ekki fengið leyfi til að reka rannsóknastofu, nema hann ráði lækni sem er sérfræðingur á viðkomandi sviði og þeir meinatæknar sem starfa á rannsóknastofunni, þar með talinn rekstrarleyfishafi, starfi undir handleiðslu og á ábyrgð sérfræðings. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga um heilbrigðisþjónustu veitir ráðherra stofnun því aðeins leyfi að ætla megi að hún geti leyst verkefni sitt á viðunandi hátt og skal hann leita álits landlæknis um nauðsyn og gagnsemi stofnunar. Til að tryggja frekar að stofnanir sem sótt er um rekstrarleyfi fyrir uppfylli faglegar kröfur er í frumvarpinu lagt til að kveðið verði á um faglegt mat landlæknis í 27. gr. laganna. Með vísan til framangreinds er í 5. gr. frumvarpsins lagt til að hnykkt verði á því að ákvæði 1. mgr. 26. gr. laga um heilbrigðisþjónustu um að leyfi ráðherra þurfi til að setja á stofn eða reka sjúkrahús og hvers konar aðra starfsemi, sem talin er vera í lækningaskyni, taki til rannsóknarstofa, þar sem fyrirhugað er að stunda lækningarannsóknir. Þá er lagt til í 6. gr. frumvarpsins að tekið verði fram í 2. mgr. 27. gr. að leita skuli álits landlæknis á því hvort fyrirhuguð stofnun sem sótt er um rekstrarleyfi fyrir, hvort sem um er að ræða sjúkrahús eða aðra starfsemi sem talin er vera í lækningaskyni, þar með taldar rannsóknastofur, uppfylli þær faglegu kröfur sem gera þarf til hennar. Virðulegi forseti. Í ræðu minni hef ég lauslega farið yfir aðdraganda þess að ég legg fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um meinatækna og lögum um heilbrigðisþjónustu. Ég tel mikilvægt að frumvarp þetta nái fram að ganga á þessu þingi og leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. heilbrigðis- og trygginganefndar og til 2. umr.

Herra forseti. Í frumvarpinu er atriði sem ég vildi fá hér nánari skýringar á hjá hæstv. ráðherra. Það segir hér í 1. gr. að aðeins megi veita þeim leyfi sem lokið hafi prófi í lífeindafræði frá háskóla hér á landi. Síðan segir í b-lið: „Áður en leyfi er veitt samkvæmt þessari málsgrein skal leitað umsagnar Félags lífeindafræðinga og háskóla eða háskóladeildar sem menntar lífeindafræðinga.“ Ég hefði gjarnan viljað fá útlistun á því hvort hér er eingöngu verið að tala um að þetta heiti geti átt við þá sem menntast hér á landi. Eða á að skilja b-lið 1. gr. þannig að metið verði inn annað nám annars staðar frá, t.d. innan Evrópska efnahagssvæðisins?

Herra forseti. Eins og kom fram í framsöguræðu minni, þó að það hafi kannski ekki verið nógu skýrt, þá er hér átt við þá sem stunda nám sitt hér á landi. Tækniháskólinn hefur séð um þetta nám hingað til en menn vildu ekki, miðað við þær aðstæður sem nú eru uppi, binda það eingöngu við þann skóla, þannig að hér er átt við nám hérlendis.

Herra forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum um meinatækna og lögum um heilbrigðisþjónustu, með síðari breytingum. Eins og fram hefur komið í umræðunni er ætlunin að breyta starfsheiti meinatækna, breyta því úr „meinatæknir“ í „lífeindafræðingur“. Einnig á að breyta ákvæðum um að meinatæknar starfi ekki lengur á ábyrgð eða undir handleiðslu sérfræðinga. Meinatæknar hafa um nokkurt skeið óskað eftir að starfsheiti þeirra verði breytt, segir hér. Ég verð að segja að mér finnst meinatæknir mun fallegra orð en lífeindafræðingur. Ég tel svo sem enga ástæðu til að breyta því en ef stéttin vill endilega breyta þessu þá er lítið við því að gera. Mér finnst samt að við eigum að halda í svona gömul orð. Ég saknaði þess alltaf þegar við breyttum hinu fallega orði „fóstra“ í „leikskólakennari“. Fóstra er ákaflega fallegt íslenskt starfsheiti og gamalt og gegnt og segir mikið um það starf sem sú starfsstétt fæst við. Meinatæknir finnst mér líka alveg ágætis heiti sem hefur skapað sér ákveðna hefð í máli okkar. En það er sem sagt ósk stéttarinnar að breyta þessu orði og þessu heiti og taka upp heitið „lífeindafræðingur“. Þar bætist enn eitt orðið við fræðingaflóruna, þegar þetta frumvarp verður að lögum. Ég býst við að munum nú styðja þetta úr því að það er eindreginn vilji meinatæknanna að fara þessa fræðingaleið. Ég get einnig tekið undir að það sé ástæðulaust að hafa það í lögum að meinatæknar verði að starfa á ábyrgð eða undir handleiðslu sérfræðinga. Auðvitað eru meinatæknar sérfræðingar í sínu fagi og eiga auðvitað að geta starfað sjálfstætt. Löggjafinn á ekki að stjórna því hvort þeir starfi undir öðrum eða ekki. Það verður auðvitað að ráðast af stofnunum hvernig menn haga því. Í þessu frumvarpi er einnig komið inn á menntun meinatækna. Hingað til hefur Tækniháskóli Íslands annast menntun meinatækna en nú eru að verða breytingar á Tækniháskólanum, eins og glöggt kom fram í umræðum í þinginu í vikunni, þar sem Tækniháskóli Íslands mun sameinast Háskólanum í Reykjavík með lagabreytingu sem verið hefur til umfjöllunar. Við það mun breytast fyrirkomulagið í námi meinatækna. Af þeim sökum mun ekki lengur tiltekið sérstaklega hvaðan meinatæknar eða lífeindafræðingar, eins og þeir skulu heita eftir að frumvarpið verður að lögum, skuli hafa lokið prófi, þ.e. frá tilteknum háskóla. Frumvarpið hefur svo sem ekki stórvægilegar breytingar í för með sér þótt breytt sé tvennum lögum til að koma þeim á. Ég á sæti í heilbrigðis- og trygginganefnd þar sem við munum fjalla um málið. Við munum við kalla eftir umsögnum þeirra sem að málinu koma og heyra viðhorf þeirra til breytinganna. Eftir að hafa skoðað umsagnir munum við auðvitað taka afstöðu til þessa máls. En við 1. umr. held ég að ég hafi ekki meira um það að segja, herra forseti, en ég mun taka þátt í umfjöllun nefndarinnar um málið.

Hæstv. forseti. Frumvarp þetta er flutt til að afla heimildar fyrir stjórn Utanverðunesslegats í sveitarfélaginu Skagafirði til að selja jörðina Utanverðunes til ábúanda hennar. Jörðin Utanverðunes er kristfjárjörð en kristfjárjarðir voru hluti af fátækraframfærslu sveitarfélaga fyrr á öldum. Voru jarðirnar gefnar í því skyni að fátæklingar í viðkomandi hreppi mættu njóta afgjalds eftir þær um aldur og ævi. Jörðin var gefin Rípurhreppi í Skagafirði með gjafabréfi, dags. 31. janúar 1838. Gjöfinni skyldi varið í þágu munaðarlausra barna í hreppnum Stofnaður var sjóðurinn Utanverðunesslegat um gjöfina og er jörðin eign sjóðsins. Afgjald vegna jarðarinnar hefur runnið til sjóðsins. Kristfjárjarðir verða ekki seldar nema til komi sérstök lagaheimild þar sem jarðirnar eru yfirleitt eigin eign sem má líkja við sjálfseignarstofnun eða eign sjóðs eins og er í þessu tilfelli. Hefur Alþingi ávallt sett það skilyrði að söluandvirði verði varið í samræmi við fornan tilgang kristfjárjarðarinnar. Nauðsyn á lagaheimild til sölu jarðarinnar er til komin vegna beiðni núverandi ábúanda hennar til stjórnar Utanverðunesslegats um kaup á jörðinni. Hefur ábúandi búið einn á jörðinni frá árinu 1999 og er eigandi að fasteignum og fylgifé sem á jörðinni eru. Á jörðinni er nú stundaður sauðfjárbúskapur. Um efni frumvarpsins vísast að öðru leyti til þess og athugasemda við það, en að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. félagsmálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Mikið hefur verið rætt á hv. Alþingi undanfarna daga um eignarrétt ýmiss konar. Menn tala um að Ríkisútvarpið sé þjóðareign án þess að fara nánar út í hvað það þýðir. Hér erum við að ræða um nokkuð merkilegan eignarrétt sem eru kristfjárjarðir og kristfé, en í Íslandssögu Einars Laxness segir svo, með leyfi forseta: „Kristfé, fé gefið Kristi til framfærslu „guðs fátækra“ eða þeim til styrktar með öðrum hætti, sem kirkjuvaldið hvatti menn þegar um miðja þjóðveldisöld til að gefa sér til sáluhjálpar eða guðsþakka, enda þurfti ekki að greiða tíund af slíkum gjöfum.“ Við erum sem sagt að fjalla hér um eign sem er eign Krists, þ.e. Jesú Krists, og menn þurfa að hafa það í huga. Nú geta verið vandræði að fá heimild til að selja slíka jörð vegna þess að eigandinn er ekki við og þess vegna tekur Alþingi sér leyfi til þess að gefa heimild til að selja þessa jörð enda reiknar maður með því að gott verð fáist fyrir jörðina og það renni þá til þess legats sem um jörðina er stofnað og arður þess verði þá notaður í upphaflegum tilgangi, að sú eign verði notuð í þeim tilgangi sem segir til framfærslu „guðs fátækra“. Þessar jarðir voru oft á tíðum nefndar sælubú og stundum voru þær settar upp við ferjustaði til þess að auðvelda mönnum að komast til kirkju. Elsti kristfjármáldaginn er frá Bakka í Borgarfirði, (Ferjubakka), til að hjálpa mönnum að fá stuðning til að komast yfir ána. Í rauninni hefði það fé átt að renna til brúarinnar þegar hún var byggð á sínum tíma. Ekki veit ég hvort það var gert. Þetta frumvarp er dálítið athyglisvert í ljósi umræðunnar um eignarrétt sem menn hafa talað mikið um, um sjálfseignarstofnanir, um einkaeignarrétt, um þjóðareign o.s.frv., um ríkið, um ríkiseign - sumir segja að ríkiseign sé sama og eign þjóðarinnar, sem ég er alfarið á móti vegna þess að ríkið er jú lögpersóna, það er ákveðinn aðili í þjóðfélaginu - og hér erum við að fjalla um eignarrétt þar sem fé hefur verið gefið Kristi og hann á.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Það er svo skemmtilegt, herra forseti, að þetta er í rauninni í beinu framhaldi af því sem við ræddum áðan og fjallar um eignarrétt og leyfi manna til að ráðstafa eigum sínum. Að mati flutningsmanns brýtur þetta mál stjórnarskrána á tvennan hátt. Í fyrsta lagi er það í andstöðu við 74. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að menn eigi rétt á að taka þátt í félögum, en ekki sé hægt að skylda menn til þátttöku í félögum. Það er enn fremur í andstöðu við 40. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að engan skatt megi á leggja nema með lögum og er í andstöðu við 77. gr. sem segir að ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann, og tengist að sjálfsögðu eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Í 2. mgr. 7. gr. laganna, sem lagt er til að felld verði brott, segir, með leyfi herra forseta: „Starfsmaður, sem lög þessi taka til og eigi er innan stéttarfélags samkvæmt lögum þessum, greiði til þess stéttarfélags, sem hann ætti að tilheyra, gjald jafnt því sem honum bæri að greiða væri hann í því, enda fari um laun hans og önnur starfskjör samkvæmt samningum þess samkvæmt nánari ákvörðun fjármálaráðherra eða sveitarstjórnar. Þá ákvörðun skal tilkynna viðkomandi sveitarfélagi.“ Þarna er merkilegt ákvæði sem segir að menn skuli greiða í stéttarfélag fullt gjald hvort sem þeir eru félagar í stéttarfélaginu eða ekki. Það er dálítið undarlegt því í rauninni væri heimskulegt af fólki í þessari stöðu að ganga ekki í félagið og njóta allra þeirra réttinda sem það veitir þar sem það þarf að greiða í félagið hvort sem er. Þetta er þess vegna dulbúin skylda til aðildar að stéttarfélagi. Nú er það tryggt í stjórnarskránni að menn eiga ekki að þurfa að ganga í félög og þess vegna er talið að þetta brjóti það ákvæði stjórnarskrárinnar. Síðan er ákvæðið, að mati flutningsmanns, líka talið brjóta gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar um að skatta skuli leggja á með lögum og að ekki skuli fela stjórnvöldum, hvað þá einkaaðilum, ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Það er nefnilega svo, herra forseti, að félagsfundur í stéttarfélagi getur samþykkt hvaða félagsgjald sem er, án hámarks. Það getur t.d. ákveðið að hafa félagsgjaldið 100% af launum og launaskrifstofa ríkisins yrði að innheimta það gjald samkvæmt þessum lögum. Þá er ég hræddur um að einhvers staðar mundi hvína í fólki. Þetta gjald, sem samkvæmt lögum er hægt að leggja á fólk og launaskrifstofan skal innheimta samkvæmt þessu ákvæði, rennur til aðila sem er ekki einu sinni opinber aðili, stéttarfélagsins, einhvers hóps fólks, sem viðkomandi þarf ekki að vera félagsmaður í og kemur þar af leiðandi ekki að ákvörðun um gjaldið sem honum ber þó að greiða. Þetta gjald hefur sem sagt öll einkenni skatts og ætti náttúrlega að afnema þetta ákvæði sem allra fyrst. Ég ætla ekki að fara nánar ofan í greinargerð með frumvarpinu, hún hefur verið lesin í tvígang áður, og þessu frumvarpi hefur verið vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Þar var samþykkt að leita eftir lögfræðilegri umsögn en vegna umfangs málsins - það var hreinlega of dýrt - var ekki unnt að fá um það lögfræðilegt álit og er það mjög miður því það er mjög mikið mál ef stjórnarskráin er brotin, hvað þá ef hún er brotin á tvennan hátt. Menn hafa haldið því fram að félagsgjaldið sé þjónustugjald og það má til sanns vegar færa að stéttarfélög gegni ákveðnu hlutverki, t.d. að semja um kaup og kjör. En eftir að aðlögunarsamningar opinberra starfsmanna voru teknir upp þarf hver opinber starfsmaður í rauninni að semja um laun sín sjálfur þannig að þau rök eru fallin brott nema stéttarfélögin semji um ákveðið lágmark. Menn þurfa svo að semja um restina sjálfir. Margt af því sem stéttarfélögin veita er háð því að menn séu félagar, t.d. eins og orlofsheimili og annað slíkt sem sá sem ekki er í félaginu og vill ekki ganga í félagið nýtur ekki. Það má því segja það að njóti ósköp lítils af því sem stéttarfélagið er að véla um. Það er því mjög vafasamt að telja félagsgjaldið þjónustugjald, a.m.k. allt félagsgjaldið, þar sem það rennur í margs konar aðra starfsemi sem maðurinn ekki nýtur. Það má ræða um hvað sé skattur og þyrfti náttúrlega að ræða það. Hugtakið skattur er jafnan skilgreint sem lögþvinguð greiðsla á gjaldi til opinberra aðila án þess að á móti komi sérgreint endurgjald. Andstætt skatti eru alls konar þjónustugjöld sem eru lögþvinguð gjöld sem greidd eru fyrir ákveðna þjónustu og eiga að standa undir henni svona að jafnaði. 77. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: „Skattamálum skal skipað með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann.“ Þetta ákvæði var sett inn 1995 með stjórnarskrárbreytingu og eftir það hafa menn þurft að breyta ýmsum lögum þar sem ráðherra hafði áður heimildir til að hækka t.d. skatta miðað við verðlag. Þess vegna liggja fyrir Alþingi á hverju hausti frumvörp um breytingar á alls konar gjöldum, þjónustugjöldum og öðru, vegna þessa ákvæðis að Alþingi verður að ákveða hvaða skatta skuli greiða. Þegar rætt er um þetta félagsgjald til stéttarfélaga opinberra starfsmanna - og ég sé núna að formaður BSRB, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, er mættur í salinn og þetta er mál sem snertir hann vissulega þar sem þetta er skattur hans á alla opinbera starfsmenn.

Ég er búinn að biðja um orðið.

Gott. Þá vil ég gjarnan nefna önnur dæmi sem líka eru töluvert vafasöm og þar er fyrst að nefna búnaðargjald sem lagt er á alla bændur og rennur til Bændasamtaka Íslands sem ekki er opinber aðili. Gjaldið er reyndar ákveðið með lögum en það rennur ekki til ríkisins eða sveitarfélaga, það rennur ekki til opinberra aðila. Þar af leiðandi er mjög vafasamt að það gjald fái staðist ákvæði stjórnarskrárinnar um að ekki megi leggja á skatta nema með lögum, og skattur á þá væntanlega renna til opinbers aðila. Sóknargjald er samkvæmt lögum nr. 91/1987 nefskattur sem hækkar eins og laun og rennur til trúfélags viðkomandi en ella til Háskóla Íslands ef viðkomandi er ekki í neinu trúfélagi. Og það er mikil spurning: Hvað fær sá trúlausi fyrir þetta gjald ef þetta á að vera þjónustugjald? Hann fær í rauninni ekki neitt nema hann stundi nám við Háskóla Íslands. Þetta er því ekki þjónustugjald og þar af leiðandi er þetta skattur og skatturinn má ekki renna til annars en opinbers aðila og trúfélög eru ekki opinberir aðilar. Svo er það sem er kannski athyglisverðast og menn ættu virkilega að skoða, það er stefgjaldið, herra forseti, og þau gjöld sem lögð hafa verið á tölvur og tölvudiska og alveg með ólíkindum að menn skuli ekki sjá í gegnum það. Þannig er í dag að lagt er gjald á óskrifaða diska og tölvur með þeim rökstuðningi að verið sé að borga höfundarrétt að tónverkum, kvikmyndum og öðru slíku og því gjaldi dreift út til höfunda slíkra verka. En það merkilega er, herra forseti, að þeir sem eiga mestan höfundarrétt sem tengist tölvum og slíku eru forritarar, það eru hugbúnaðargerðarmenn og kerfisfræðingar. Þeir fá ekki neitt. Þeir fá ekkert af því gjaldi, sem kom fram í blöðum um daginn að væri langt yfir 100 milljónir, sem er innheimt af tölvum og er dreift til sérstaks hóps höfunda, ekki til þeirra höfunda sem mest hafa lagt til málanna. Það rennur heldur ekki til ljósmyndara sem eiga mikið af myndum á t.d. netinu og margir einstaklingar eiga myndir á netinu og eru með höfundarrétt að þeim myndum. Þetta gjald sem á að renna til höfunda, stefgjaldið, rennur ekki til myndasmiða. Ég held að menn ættu að skoða þetta gjald sérstaklega, fyrir nú utan það að gjaldið er innheimt af opinberum aðilum, tolli og skatti, en rennur til einkaaðila, einstaklinga og félaga þeirra. Ég held því að þetta gjald, stefgjaldið, brjóti stjórnarskrána í nokkuð mörgum atriðum. Auk þess sem það brýtur jafnræðisregluna brýtur það félagaákvæðið, frelsi til að vera í félögum, menn fá þetta gjald ekki nema þeir séu í ákveðnum félögum. Svo brýtur það að sjálfsögðu ákvæði stjórnarskrárinnar um hvernig megi leggja á skatt. Síðan er það afnotagjaldið til RÚV sem hér hefur verið mikið til umræðu. Það er skattur sem allir þeir eiga að borga sem eiga slíkt tæki þó að þeir noti það ekki til að horfa á RÚV. Segjum að einhver unglingur vilji eiga sjónvarpstæki til að horfa á Skjá 1, sem er ókeypis, þá skal hann borga gjald til samkeppnisaðila Skjás 1, sem er RÚV. Þetta er náttúrlega atriði sem brýtur stjórnarskrána að mörgu leyti og alveg sérstaklega það að þetta er í rauninni skattur en rennur ekki til opinbers aðila heldur til RÚV, sem er fyrirtæki eða stofnun í eigu opinbers aðila, fyrir utan hvernig reglurnar um innheimtu þess gjalds brjóta nú allt að því mannréttindi þegar það er skoðað ofan í kjölinn. Í greinargerðinni er iðnaðarmálagjald nefnt, sem rennur til Félags íslenskra iðnrekenda eða Samtaka iðnaðarins, og er lagt á öll iðnfyrirtæki í landinu og er skyldugreiðsla til stéttarfélags, það er nákvæmlega það sama. Menn borga til Samtaka iðnaðarins hvort sem þeir vilja vera félagar í þeim eða ekki og þetta er skattur sem rennur til annarra aðila en opinberra aðila. Einnig má ræða um iðgjald í lífeyrissjóð sem er vissulega þjónustugjald að vissum hluta en t.d. karlmenn, ókvæntir og barnlausir eru látnir greiða of hátt iðgjald í lífeyrissjóðina vegna þess að þeir standa undir barna- og makalífeyri og dýrari ellilífeyri kvenna. Þeir borga því allt of hátt iðgjald í lífeyrissjóðinn. Þetta er því ekki þjónustugjald, þetta er jafnaðargjald sem má þá líkja við skatt. Svo er mjög skrýtið fyrirbæri sem heitir Fiskræktarsjóður. Sá skattur er falinn í lögum um lax- og silungsveiðar, nr. 76/1970. Þar segir að greiða skuli 3‰ af óskírum tekjum vatnsaflsstöðva í landinu sem selja orku til almennings eða stórnotenda, til Fiskræktarsjóðs sem ætlaður er til stuðnings fiskrækt og fiskeldi í landinu. Þarna gildir það að lagður er skattur á stórfyrirtæki, vatnsaflsstöðvar, sem eru oft með gífurlegar tekjur, og þessi skattur rennur til fiskræktarfélaga sem eru einstaklingsfélög. Ég held því að hið háa Alþingi þurfi - af því að hv. þingmenn hafa svarið eið að stjórnarskránni, þá ættu þeir að fara að skoða hvort þessi gjöld öll standist þá stjórnarskrá sem þeir hafa svarið eið að. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri, herra forseti, þar sem þetta mál hefur nú verið lagt fram tvisvar áður og umræða um það liggur fyrir í þingskjölum.

Herra forseti. Mér hló hugur í brjósti þegar hv. þingmaður talaði um það í nokkrum vandlætingartóni að möguleikar væru á því að þetta lagaákvæði sem hv. þingmaður vill fella brott bryti í bága við jafnvel tvenn ákvæði stjórnarskrárinnar. Það hefur nú ekki vafist fyrir þeim hv. þingmanni hingað til að koma og dásama lög þó að fyrir liggi að vísir menn, fræðibrekkur hafi sýnt fram á það svart á hvítu að viðkomandi lög brytu ekki ein, ekki tvenn heldur hugsanlega þrenn og jafnvel fern ákvæði stjórnarskrárinnar. Þá vafðist nú ekki fyrir hv. þingmanni að koma hér og mæra þau ákvæði. Ég á við fjölmiðlalögin sem illu heilli voru samþykkt en sem betur fer afnumin aftur á síðasta ári. Hv. þingmaður er búinn að flytja töluverð rök fyrir því að þessi ákvæði, sem hann vill að brott séu felld, brjóti gegn ákvæði um félagafrelsi. Að vísu segir hv. þingmaður, og ber að virða það við hann, að það gerist hugsanlega. En það liggur hins vegar alveg skýrt fyrir að Félagsdómur frá árinu 1998 hefur um þetta fjallað og komist að þeirri niðurstöðu að þetta brjóti ekki í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar um félagafrelsi. Þau rök sem hv. þingmaður hefur flutt hér gegn þessum dómi finnast mér ekki standast. Hv. þingmaður segir að vegna þess að Hæstiréttur hafi ekki um þetta fjallað hafi dómur Félagsdóms ekkert gildi. Þetta finnst mér ákaflega mikil hundalógík. Hægt er að taka undir með hv. þingmanni að þau gjöld sem hér um ræðir hafa ákveðin einkenni skatts. Samt sem áður get ég ekki fallist á þá skilgreiningu að öllu leyti því að ljóst er að það kemur skilgreint endurgjald fyrir þetta gjald, það er t.d. samið um lágmarkslaun. Hver ella ætti að gera það?

Herra forseti. Varðandi það að samin hafi verið lög á Alþingi sem brjóta stjórnarskrána og Hæstiréttur hefur tekið á þeim nokkrum, það er öryrkjadómurinn, það eru kvótadómar. Hv. þingmaður heldur því einnig fram að fjölmiðlalögin sem samþykkt voru síðasta sumar brjóti stjórnarskrána líka en það er náttúrlega ekki sannað mál þar sem Hæstiréttur hefur ekkert um þau fjallað. Þannig er að stjórnarskráin og skoðun á henni er í ákveðinni breytingu, gerðar hafa verið stjórnarskrárbreytingar og menn hafa að sjálfsögðu hlítt þeim dómum þar sem Hæstiréttur hefur kveðið úr um. Varðandi dóm Félagsdóms er fjallað um það í greinargerðinni og þar nefnt einmitt að dómarar verða að fara að lögum og þeir skulu fara að laganna hljóðan, þeir geta ekki annað. Í undirrétti hlýtur dómari að fara að lögum jafnvel þó að lögin brjóti stjórnarskrána. Það er Hæstaréttar, þegar hann kemur fram sem stjórnlagadómstóll og ákveður hvort lög standist stjórnarskrána eða ekki, það er enginn annar dómari sem getur kveðið á um það. Dómari í héraðsdómi hlýtur því að fara að lögum sem sett eru á Alþingi. Síðan fer það til Hæstaréttar og það er sá aðili sem getur kveðið á um það hvort þetta standist stjórnarskrána eða ekki. Þessi umræddi dómur sem þarna féll fór að sjálfsögðu að lögunum, sem gert er ráð fyrir að þetta frumvarp breyti, þannig að hann fór að lögunum. Hann dæmdi samkvæmt lögunum og gat ekki annað. Ef hægt hefði verið að áfrýja þeim dómi til Hæstaréttar og ef það hefði verið gert og Hæstiréttur tekið á málinu þá gætum við sagt um það hvort þetta ákvæði stæðist stjórnarskrána eða ekki. En við getum ekki notað dóma héraðsdóms af því að í stjórnarskránni stendur að þeir skuli fara að lögum.

Herra forseti. Þó að hugsanlegt sé að tiltekin lög sem hv. þingmaður hefur stutt brjóti í bága við stjórnarskrána kemur það ekki í veg fyrir að hv. þingmaður hafi þessa skoðun á öðrum lögum. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um það. Munurinn á þessu frumvarpi hv. þingmanns og hins vegar fjölmiðlalögunum sem samþykkt voru liggur hins vegar í því að þá lá fyrir rökstutt álit margra, raunar helstu vísindamanna á sviði stjórnlaga um að mörg ákvæði þess frumvarps sem varð að lögum brytu í bága við ýmis ákvæði stjórnarskrárinnar. Hv. þingmanni þótti það ekki tiltökumál. Hann skautaði yfir það sem ekkert væri þó að lægju fyrir rökstuddar greinargerðir þessara manna. Í þessu tilviki liggur nánast ekkert fyrir, nema jú fyrir liggur þokkalega rökstutt álit hv. þingmanns en það eru engir sérstakir fræðimenn sem hafa veitt þessu stuðning sinn. Félagsdómur hefur alveg klárt og kvitt sagt að þetta tiltekna ákvæði um félagafrelsi sé ekki brotið. Raunar er líka tekið fram í greinargerðinni að Alþýðusamband Íslands hafi eftir stjórnarskrárbreytinguna 1995 gert sérstakt átak til að koma í veg fyrir að það sé aðildarskylda í lögum félaganna sem tilheyra samtökunum. Það eru vissulega málsbætur í þessu. Reyndar hefur verið deilt um hvort forgangsréttarákvæðið sem kemur fram í ýmsum kjarasamningum standist ákveðin ákvæði stjórnarskrárinnar, en það hafa engar nauðir rekið einn eða neinn til þess að láta á þetta reyna. Spurning mín til þingmannsins er því: Ef málið er svona grafalvarlegt að verið sé að brjóta mikinn rétt á fólki, hvernig stendur á því að aldrei hefur verið látið á það reyna fyrir Hæstarétti?

Í fyrsta lagi varðandi það sem hv. þingmaður sagði um fjölmiðlalögin og álitsgerðir lögfræðinga man ég ekki betur en rignt hafi yfir þjóðina og þingheim lögfræðiálitum um þetta og hitt og þau stönguðust oft á. Ég nefni t.d. 26. gr. um heimild forseta, þar fengum við þrjú mismunandi álit, og ég gat fallist á þau öll, hvert og eitt einasta, ég las þau öll og gat fallist á þau öll. Varðandi það af hverju ekki hefur reynt á þetta ákvæði, það er bara vegna þess að menn verða að ganga í félag opinberra starfsmanna, þeir neyðast til þess að borga hv. þm. Ögmundi Jónassyni sem formanni BSRB skatt, af því að ef þeir gera það ekki þá njóta þeir ekki alls konar fyrirgreiðslu sem stéttarfélögin veita, eins og t.d. sumarbústaði og sitthvað fleira, heilsurækt og annað, aðild að sjúkrasjóði o.s.frv. Það væri mjög heimskulegt af fólki, fyrst það verður að borga skattinn, fyrst það verður að borga félagsgjaldið, að nota ekki það sem það fær fyrir það. Þetta er því tilbúin skylda til að vera aðili að félagi. Hins vegar væri mjög gaman að fá fram dómsmál um þetta, fá fram prófmál, að einhver opinber starfsmaður neitaði að borga í stéttarfélag. Ég gerði það einu sinni. Ég var kennari og neitaði að borga í stéttarfélag en merkilegt nokk, ég komst upp með það, menn gerðu ekkert í málinu. Það er kannski af því að þetta átti við mig.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, formanni Samfylkingarinnar, fyrir að taka upp hanskann fyrir verkalýðshreyfinguna. Ég er sammála því sem fram kom í málflutningi hans. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að ef líf verkalýðshreyfingarinnar og sá rammi sem hún starfar samkvæmt stangast á einhvern hátt við stjórnarskrá Íslands þá þarf að endurskoða stjórnarskrána. Hæstv. forseti. Ég er mjög sjaldan sammála Verslunarráðinu, en ég vil gjarnan að Verslunarráðið lifi. Ég vil bara hafa mótvægi. Ég er mjög sjaldan sammála Samtökum atvinnulífsins, en ég vil gjarnan að Samtök atvinnulífsins séu til. Ég vil bara mótvægi. Ég er ekki alltaf, og kannski mjög sjaldan, sammála stjórnmálaskrifum Morgunblaðsins, en ég vil gjarnan að þau stjórnmálaskrif séu til og að sú rödd heyrist. Ég vil bara að til sé mótvægi. Ég er nefnilega fylgjandi fjölþátta lýðræðisþjóðfélagi. Slíkt þjóðfélag byggir á jafnvægi. Það byggir á jafnvægi innan vinnustaðanna og jafnvægi í samfélaginu almennt. Hver veitir atvinnurekandavaldinu aðhald og skapar jafnvægið og hver skapar jafnvægið með aðhaldi gagnvart fjármagnsöflunum í samfélaginu önnur en verkalýðshreyfingin? Ef við erum sammála um þetta þarf að tryggja líf verkalýðshreyfingarinnar. Ég er á þeirri skoðun að allir eigi að greiða til stéttarfélaganna vegna þess að sannfæring mín er að líta eigi á stéttarfélögin og verkalýðshreyfinguna sem einn af grunnpóstunum í lýðræðissamfélagi. Þá þurfa slík félög að sjálfsögðu að starfa lýðræðislega og verkalýðshreyfingin einnig. Það er umræða sem ég er tilbúinn að taka og á stöðugt að vera í gangi og er það. Eitt það fyrsta sem hægri öfgakonan Margaret Thatcher reyndi að fá framgengt í upphafi valdaferils síns, undir lok áttunda áratugarins, og líka fóstbróðir hennar og skoðanabróðir í Bandaríkjunum, Ronald Reagan, var að grafa undan verkalýðshreyfingunni. Þetta hefur verið viðkvæðið hjá öfgafyllstu hægri frjálshyggjumönnum. Ekki almennt hjá hægri sinnuðu fólki, alls ekki, því innan verkalýðshreyfingarinnar starfar fólk úr öllum stjórnmálaflokkum. Vísað var í BSRB. Þar er fjöldinn allur af sjálfstæðismönnum, framsóknarmönnum, samfylkingarfólki, VG og frjálslyndum, sem sagt fólk úr öllum stjórnmálaflokkum.

Vill ekki Samfylkingin eigna sér verkalýðshreyfinguna?

Jú, því var síðan mótmælt. Ég held að það hafi verið öfugt, að tilteknir starfsmenn verkalýðshreyfingarinnar ætluðu að eigna sér tiltekna aðila innan Samfylkingarinnar, enda risum við þá mörg upp og sögðum að verkalýðshreyfingin væri okkar allra, fólks úr öllum … 
            

… Samfylkingin dró nú til sín miklar eignir verkalýðshreyfingarinnar eins og við munum þegar slit urðu milli Alþýðuflokksins og Alþýðusambandsins.

Nú er hv. þm. Halldór Blöndal og hæstv. forseti Alþingis kominn í sögulegar rannsóknarvangaveltur sem ég held að þurfi að taka við betra tækifæri. Það sem ég er að leggja áherslu á er að innan verkalýðshreyfingarinnar er fólk úr öllum stjórnmálaflokkum. Ég er að lýsa viðhorfum öfgafullra hægri frjálshyggjumanna. Frumvarpið sem hér er til umræðu er dæmigert fyrir slíka afstöðu, að grafa undan verkalýðshreyfingunni. Reyndar kemur fram ákveðin mótsögn í þeim málflutningi sem við heyrðum áðan frá hv. þm. Pétri H. Blöndal. Hann sagði að tekið væri að færast í vöxt að einstaklingar semdu beint við atvinnurekandann inni á vinnustöðum, einstaklingssamningar, en að vísu væri samið um lágmarkssamninga og um lágmarkskjör. Hver skyldi gera það fyrir hönd launafólks? Það gera samtök launafólks. Það gerir verkalýðshreyfingin. Ég veit ósköp vel að til er fjöldinn allur af fólki, sem betur fer ekki svo ýkja margir hér á landi enn sem komið er, en til eru þeir einstaklingar, hv. þingmaður lýsti sjálfum sér sem slíkum, að hann hefði lagst í mikla mannréttindabaráttu fyrr á tíð til að reyna að komast út úr verkalýðsfélagi. Margir vilja standa utan verkalýðsfélaganna, greiða ekki til þeirra en láta hina borga, láta hina smíða lágmarkskjörin, láta hina smíða lágmarksréttindi, fleyta síðan rjómann ofan af sjálfir en standa utan hreyfingarinnar og axla enga ábyrgð. Þetta finnst mér ósköp vesælt viðhorf. Launafólk á allt að standa að stofnununum til að skapa þessa mikilvægu stoð í lýðræðislegt fjölþátta samfélag. Ég held líka að það sé að vissu leyti hagsmunamál samfélagsins alls að tryggja breiða aðkomu að verkalýðsfélögunum. Ég hlustaði einu sinni á fróðlegt erindi sem formaður, að ég hygg, háskólamenntaðra starfsmanna ríkis og sveitarfélaga í Svíþjóð hélt hér. Hún talaði fyrir því sjónarmiði að við reyndum að tryggja sem breiðasta aðkomu að verkalýðshreyfingunni og sagði: „Í Frakklandi og víðar er þátttakan í verkalýðsfélögum víða í mörgum greinum orðin mjög lítil. Ég veit alveg hvernig það væri í mínu félagi ef einvörðungu 10%–20% starfsmanna ættu aðild að félaginu, ég veit alveg hverjir það væru og hvaða sjónarmið væru þar uppi.“ Það getur vel verið að það væru einmitt skoðanabræður mínir, ég er ekkert alveg frá því, þeir sem vildu veita fjármagninu sem kröftugast aðhald. En hún sagði: „Er það þetta sem við viljum? Er þetta í anda þess jafnvægis sem samfélagið kallar á? Ég held ekki.“ Það var niðurstaða hennar. Ef við horfum til þess sem gerist í þinginu t.d., þá vinnum við málin í þessum anda, að kalla að ólík sjónarmið, sjónarmið sem flestra aðila til að varpa ljósi á málin frá öllum hliðum. Ég hef fundið fyrir því og fann það mjög vel áður en ég kom á Alþingi að þingmenn eru þakklátir öllum sem koma á þeirra fund jafnvel þó þeir séu þeim mjög ósammála, vegna þessa mikilvæga hlutverks að varpa ljósi á málin úr öllum áttum. Ég tel mjög mikilvægt að tryggja aðkomu verkalýðshreyfingarinnar, aðkomu launafólks og málsvara launafólks að slíkri umræðu. Ég held að það sé gott fyrir samfélagið, en þá verður líka hreyfingin að vera til. Þá megum við ekki búa til fyrirkomulag sem gerir það að verkum að þeir sem ekki vilja axla ábyrgð, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal sem reyndi að komast út úr verkalýðshreyfingu og komast hjá því að greiða til þessarar sameiginlegu baráttu, að þeir aðilar geti skotið sér undan ábyrgð og látið hina um hituna, látið hina um að fjármagna fundina og vinnuna sem fram fer um aðskiljanleg mál sem lúta að réttindum launafólks og lýðræðinu í samfélaginu. Þess vegna er ég algerlega ósammála frumvarpinu og þeirri hugsun sem það hvílir á vegna þess að það grefur undan fjölþátta lýðræðissamfélagi.

Frú forseti. Ég er ekki á sama máli og hv. þm. Ögmundur Jónasson um að BSRB mundi líða undir lok ef ekki væri skylda að greiða í félagið. Ég hugsa að opinberir starfsmenn vilji vera í stéttarfélagi, eða er ekki svo? Hv. þingmaður gerir ráð fyrir að einungis 10%–15% mundu greiða í félagið ef þeir þyrftu þess ekki. Almáttugur. Hvers lags skoðun foringjans er þetta á liðsmönnum sínum? Verslunarráðið og Samtök atvinnulífsins eru ekki með skylduaðild, Samtök iðnaðarins eru eingöngu með skylduaðild. Verslunarráðið þarf að berjast fyrir félagsmönnum sínum, ekki með skylduaðild og það vill ekki fá hana reikna ég með vegna þess að tengslin verða miklu nánari þegar fólkið þarf ekki að borga í félagið. Tengslin yrðu miklu nánari við félagsmenn ef menn þyrftu ekki og yrðu ekki að borga í stéttarfélagið eins um skatt væri að ræða. Þá mundu menn spyrja: Hvað fæ ég fyrir það? Hv. þingmaður talaði um stöðnun ef ekki yrði skattur á félagsmennina. Það er aldeilis álit sem formaður BSRB hefur á starfi sínu og samtökunum, að fólk vilji ekki vera þarna nema það sé skyldað til þess. Síðan sagði hann að ef skylduaðildin að verkalýðshreyfingunni rækist á stjórnarskrána skyldum við bara breyta henni. Verkalýðshreyfingin á sem sagt að breyta stjórnarskránni. Ég hélt að það væri meira mál en það að breyta stjórnarskránni og þjóðin öll tæki ákvörðun um það en ekki bara BSRB eða formaður þess. Hvernig skyldi sjálfstæðismanni, samfylkingarmanni eða framsóknarmanni í BSRB líða að þurfa að borga skatt til stéttarfélags síns sem rennur svo til BSRB og fulltrúi þess er kominn á þing og er með allt aðrar skoðanir, hvernig skyldi þessu fólki líða? Það verður að borga skatt til þessa aðila.

Hæstv. forseti. Ég held að félögum mínum í BSRB líði bara alls ekkert illa, enda reyni ég að viðurkenna og virða að það eru mismunandi pólitískar skoðanir innan samtakanna. Við sameinumst hins vegar um tiltekna þætti sem snúa að réttindum launafólks og lýðræði í samfélaginu og um það er fullkomin eining á meðal fólks, líka fólks úr flokki hv. þm. Péturs H. Blöndals. Varðandi það að ég hafi litla trú á eigin samtökum og eigin starfi, ég held að það hafi ekkert með starf mitt að gera. Ég held að við mundum vera í svipuðum farvegi og Norðurlandaþjóðirnar með aðild að stéttarfélögum ef við breyttum þessum reglum, en þar er aðildin 80% eða þar um bil. Ég horfi hins vegar á málið með langtímaþróun í huga. Ég horfi til þess sem er að gerast í Evrópu þar sem aðild að verkalýðshreyfingunni hefur farið hríðfallandi á undanförnum árum, enda hafa mörg ríki þurft að búa við stjórnvöld sem hafa verið mjög andvíg verkalýðshreyfingunni og gert allt sem í þeirra valdi hefur staðið til að koma fólki út úr hreyfingunni. Þetta hefur verið sérstaklega erfitt á atvinnuleysistímum því þá hafa verið brögð að því að atvinnurekandinn hafi stillt hinum atvinnulausa upp við vegg og sagt: Ég skal ráða þig í vinnu að því tilskildu að þú standir utan verkalýðsfélaga. Þess vegna getur skylduaðildin verið trygging fyrir launamanninn að þessu leyti. Þess vegna tel ég þetta vera enn eina ástæðuna fyrir því að halda því fyrirkomulagi sem við búum við.

Frú forseti. Það vill svo til að ég þekki opinberan starfsmann sem er meira að segja meiri sjálfstæðismaður en ég og honum líður oft illa yfir því sem básúnað er í hans nafni. „Stjórn BSRB ályktar“, o.s.frv. Það er ekki alltaf í hans anda. Mikið af þeim réttindum sem verkalýðshreyfingin hefur sem betur fer barist fyrir á undanfarinni öld eru komin í lög. Fyrir Alþingi liggur lagafrumvarp um lágmarkslaun sem búið er að flytja hér ár eftir ár frá einum þingmanni Samfylkingarinnar. Þegar það verður komið, hvað er þá eftir? Ég held að verkalýðshreyfingin hafi mjög mikið hlutverk. Ég á mjög gott samstarf við verkalýðshreyfinguna um ýmis mál sem eru sameiginleg hugðarefni mín og verkalýðshreyfingarinnar, t.d. velferðarkerfið. En það að skylda menn með lögum til að borga skatt til BSRB veldur stöðnun. Það gerir verkalýðshreyfinguna að stofnunum og það er henni ekki í hag, ekki frekar en þjóðkirkjunni sem er í tengslum við ríkið. Menn sitja á lárviðarsveigunum alla daga og fá bara tekjurnar inn sem skatt, 1% af launum allra opinberra starfsmanna. Það er nú aldeilis huggulegur skattur og menn geta aldeilis hvílt sig á lárviðarlaufunum og dundað við eitthvað allt annað en að gæta hagsmuna félaga sinna sem þeir yrðu að gera ef ekki væri skylduaðild.

Hæstv. forseti. Fyrir nokkrum árum skrifaði maður að nafni Fukuyama fræga bók sem hét Endalok sögunnar, The End of History. Hann taldi að nú væri lokið öllum átökum um kerfin í heiminum, nú snerist lífið bara um að velja á milli Sparr og OMO út í búð og annarra vörutegunda, þetta væri allt búið. Hann átti þetta sammerkt með Karli gamla Marx sem taldi að sögunni mundi ljúka við byltingu kommúnismans. Ég held að þetta sé svolítil einföldun á framvindunni og að sagan sé nú ekki búin og við eigum eftir að takast á um hvernig við viljum skipa okkar samfélagi og skipuleggja það almennt. Það sem ég er að tala fyrir er að tryggja lýðræðislega aðkomu, fjölþátta aðkomu fólks þannig að fulltrúar fjármagnsins fái aðhald frá launafólkinu. Ég tel að verkalýðshreyfingin eigi að sinna þessu aðhaldi. Hv. þm. Pétur H. Blöndal segist hafa átt gott samstarf við verkalýðshreyfinguna og leggja upp úr því að hún sé til, eða hvað?  Síðan segir hv. þingmaður dálítið sem mér finnst vera nokkuð lýsandi, þ.e. að ef við fáum valfrelsi, innleiðum valfrelsi þá verði verkalýðshreyfingin að fara að hugsa svolítið öðruvísi vegna þess að fólkið mun spyrja: „Hvað fæ ég? En hvað fæ ég?“ Það sem verkalýðshreyfingin hefur lagt mikið upp úr í tímans rás er að byggja á samstöðuhugsun þar sem menn hugsa einmitt ekki á þennan veg, 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir að flytja þetta frumvarp hér á þingi um breytingu á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Það er frumvarp um rétt manna til þess að standa utan verkalýðsfélags eða stéttarfélags. Eins og fram hefur komið þá er þetta frumvarp ekki flutt nú í fyrsta skipti. Á síðasta þingi var ég einn flutningsmanna þessa frumvarps en er það ekki lengur af einhverjum ástæðum. En það breytir því ekki að ég styð það sem fram kemur í frumvarpinu og þá meginhugsun sem þar er lýst. Stéttarfélögin eru náttúrlega dálítið sérstakir klúbbar. Þau færa stjórnendum félaganna gríðarlega mikil völd í skjóli m.a. skylduaðildarinnar og greiðsluskyldunnar sem launþegum er að lögum gert að uppfylla. Þessum völdum er beitt m.a. til þess að launþegar geti haft með sér samráð. Mönnum hefur á síðustu vikum og missirum kannski verið dálítið umhugað um samráð ýmiss konar og séð ýmislegt samráði til foráttu. Ég held að það megi halda því fram að samráð launþega á vinnumarkaði sé nú eitthvert umfangsmesta samráð sem átt hefur sér stað á íslenskum markaði. En málunum er nú venjulega stillt upp með öðrum hætti. Það er allt í lagi að nefna þetta í þessu sambandi. Ég er almennt þeirrar skoðunar, og þess vegna kem ég hér upp til þess að leggja orð í belg, að ég er í prinsippinu á móti því að menn séu skyldaðir til aðildar að félögum. Það skiptir engu máli hvort um er að ræða stéttarfélög eða einhvers konar annan félagsskap. Ég er þeirrar skoðunar að vilji menn standa utan félags þá eigi þeir að hafa frelsi til þess, menn eigi að fá að ráða því sjálfir hvort þeir eru í félaginu eða ekki. Menn eiga að fá að ráða því sjálfir, svo við tölum nú bara um stéttarfélögin, hvort þeir vilji njóta þeirra kjaralegu réttinda sem stéttarfélögin vilja tryggja þeim eða ekki, þ.e. hafi leyfi til þess að semja sjálfir um kaup sitt og kjör á markaði ef þeim líkar t.d. ekki sú kjarastefna sem stjórn viðkomandi stéttarfélags rekur og telja sig geta náð fram betri samningum upp á eigin spýtur en í gegnum þetta tiltekna stéttarfélag. Ég tel að menn eigi líka að fá að ráða því hvort þeir vilji njóta einhverra annarra réttinda, t.d. aðgangs að sumarbústöðum sem sum þessi félög veita sínum félögum, eða annarrar þjónustu sem þeir þurfa náttúrlega að borga fyrir og kæra sig kannski ekki um að gera, en þurfa engu að síður að gera það í núverandi lagaumhverfi. Auðvitað eiga menn að hafa rétt til þess að ákveða sjálfir hvort þeir eigi aðild að slíku félagi eða ekki. Ég mótmæli því að í þessum sjónarmiðum sem ég er hér að lýsa felist einhver öfgafrjálshyggja. Er það öfgafrjálshyggja að vilja leyfa einstaklingum að ákveða sjálfir hvort þeir tilheyri tilteknu félagi eða ekki? Er það öfgafrjálshyggja að heimila mönnum að kjósa að standa utan einhvers félagsskapar sem þeir hafa engan áhuga á að tilheyra, hvað þá ef slík aðild kostar þennan tiltekna aðila drjúgan skilding að þurfa að vera partur af klúbbnum sem hann hefur engan áhuga á að taka þátt í? Þetta sjónarmið lýsir engri öfgafrjálshyggju. Þetta eru bara klassísk mannréttindi sem hér er verið að lýsa, sem hafa verið viðurkennd ekki bara í okkar stjórnarskrá heldur í stjórnarskrám allra a.m.k. vestrænna ríkja, þ.e. réttur manna til þess að standa utan félaga hvort sem það eru stéttarfélög eða önnur félög. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er lagt til að 2. mgr. 7. gr. núgildandi laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna verði felld brott. Það ákvæði er dálítið sérstakt. Það segir að starfsmaður sem lögin taka til og er eigi innan stéttarfélags samkvæmt lögum þessum greiði gjald til þess stéttarfélags sem hann ætti að tilheyra jafnt því sem honum bæri að greiða ef hann væri í félaginu. Þetta er dálítið sérstök grein. Hún felur það í rauninni í sér að viðkomandi launþega er heimilt að standa utan félagsins í orði kveðnu. En það hvílir á honum greiðsluskylda. Ef hann vill standa utan félagsins þá verður hann samt sem áður að greiða félagsgjald í félagið. Þetta er, eins og segir í frumvarpinu, ekkert annað en dulbúin skylda, dulbúin skylda að tilteknu félagi. Mér finnst hv. þm. Ögmundur Jónasson vera heiðarlegur hvað það varðar að það er bara hans skilningur og honum finnst eðlilegt að slík skylda sé til staðar. En ég er honum ekki sammála. Ýmsir sem hafa komið að málefnum launþega og verkalýðsfélaganna á síðustu árum hafa lýst annarri skoðun sinni á þessu máli. Ég minnist þess t.d. að á árunum 1994 og 1995, þegar ég var í háskólanum, en endurskoðun stjórnarskrárinnar átti sér stað þá, var reyndar umræða um hvort heimila ætti stúdentum að standa utan félagsskapar sem heitir stúdentaráð. Þá héldu verkalýðsforkólfar eins og Lára V. Júlíusdóttir og Benedikt Davíðsson því fram í þeirri rökræðu sem þá átti sér stað að í raun væri ekki félagsskylda eða aðildarskylda að stéttarfélögum, það væri bara greiðsluskylda. En á þessu er auðvitað enginn munur. Auðvitað er þetta tóm tjara. Þetta sjónarmið sem þá var lýst kemur fram í bók Láru V. Júlíusdóttur hæstaréttarlögmanns sem heitir Stéttarfélög og vinnudeilur og er frá árinu 1994. Þar fjallar hún um rétt manna til þess að standa utan félaga. Þar er sagt að samkvæmt íslenskum lögum, með leyfi forseta: „... er launafólk ekki skyldað til þess að vera í stéttarfélagi ...“ Hins vegar er fjallað um hina eðlilegu greiðsluskyldu þeirra sem vilja standa utan félaga. Það er meira að segja gengið svo langt - mér finnst reyndar mjög ósmekklegt að halda því fram - að greiðsluskyldan feli í rauninni í sér hvatningu til manna til þess að vera í félagi. Ég meina: Hvers konar málflutningur er þetta? Við erum ekkert að tala um neitt annað en þvingaða félagaaðild fólks að félögum, í þessu tilviki stéttarfélagi. Þannig er það og því kerfi er ég ósammála. Ég er þeirrar skoðunar að menn eigi að hafa rétt til þess að standa utan félaga, hvort sem það er stéttarfélag opinberra starfsmanna, knattspyrnufélag eða hvaða félag sem er, stjórnmálaflokkur. Þetta eru allt félög. Ég tek undir það sem kemur fram í greinargerðinni að auðvitað hlýtur skylduaðild eins og þessi í hugum manna, a.m.k. í mínum huga, að stríða gegn félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar. Að minnsta kosti heggur hún ansi nærri því að brjóta gegn því ákvæði. Það er furðulegt að jafnræði manna sé brotið með þeim hætti sem löggjöfin kveður á um og gerð er grein fyrir í greinargerð. Það er alveg sama hvað menn segja. Auðvitað er greiðsluskyldan sem er lögbundin ekkert annað en skattheimta gagnvart launþegum. Þeir komast ekkert undan því að greiða í þetta félag hvort sem þeim líkar betur eða verr, rétt eins og sá sem kaupir sér sjónvarpstæki kemst ekkert hjá því að greiða afnotagjöld til Ríkissjónvarpsins eða Ríkisútvarpsins. Þetta er skattur og ekkert annað og við skulum bara kalla hann skatt. Mér finnst síðan athyglisvert það sem fram kemur í greinargerðinni að þar er vísað til ritgerðar, kandídatsritgerðar í lögfræði frá árinu 1992, Elínar Blöndal lögfræðings sem ég man nú ekki hvar starfar í svipinn þessa dagana. Hún kemst að því í ritgerð sinni að 7. gr. laganna um kjarasamninga opinberra starfsmanna samrýmist ekki ákvæði 2. gr. ILO nr. 87, Alþjóðavinnumálastofnunar. Þetta ættu menn kannski að skoða. Erum við Íslendingar með þessu ákvæði sem hér er lagt til að verði fellt brott að brjóta gegn tilmælum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar eða tilskipun? Virðulegi forseti. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að menn eigi að hafa fullan rétt til þess að standa utan stéttarfélaga og standa utan þeirra félaga sem þeir vilja ekki eiga aðild að. En ég velti því fyrir mér hvernig hv. þingmenn eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson lítur á hugsanlega millileið eða millileik í stöðunni? Er nauðsynlegt að skylda alla sem undir lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna heyra til fullrar aðildar að félaginu? Kæmi til greina að þeir yrðu skyldaðir til aðildarinnar að félaginu að því marki sem lýtur að þessu stóra máli sem hv. þingmaður lýsti, þ.e. kjarasamningsgerð á vinnumarkaði, en séu frjálsir undan öðrum þáttum, annarri starfsemi eða þjónustu sem félagið stendur fyrir? Ég lýsti því áðan t.d. að stéttarfélögin bjóða félögum sínum upp á að fara í sumarbústaði sem eru í eigu félaganna og þar með þeirra sjálfra og þeir hafa kostað til. Nú er það svo að þessi uppskipting eða aðgreining er gerð hvað aðrar starfsstéttir varðar. Ekki er langt síðan samþykkt voru lög um regluverk hvað varðar fasteignasala. Ég greiddi reyndar atkvæði gegn skylduaðild löggiltra fasteignasala að félagi þeirra en engu að síður varð niðurstaðan sú að fasteignasalar eru í dag skyldaðir til þess að eiga aðild að Félagi fasteignasala en þó einungis að hluta þeirrar starfsemi sem félagið stendur fyrir. Það er frjáls aðild að félagsdeild félagsins, þ.e. þeirri deild sem rekur sumarbústaði og heldur fundi o.s.frv. Það sama má segja um t.d. Lögmannafélag Íslands. Þar eru menn skyldaðir til að greiða félagsgjöld vegna tiltekinnar starfsemi félagsins en eru frjálsir að því að eiga aðild að félagsdeildinni. Ég velti því fyrir mér hvernig hv. þm. Ögmundi Jónassyni, formanni BSRB, líst á þessar hugmyndir, hvort við getum tekið a.m.k. eitt lítið skref til baka, eða er það algjört skilyrði að menn séu eins múlbundnir og núverandi fyrirkomulag gerir ráð fyrir? Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta mál. Ég vildi koma þessum sjónarmiðum mínum á framfæri og lýsa yfir stuðningi við málið og þá hugsun sem þar kemur fram.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fyrir innlegg hans hér og málefnalegar spurningar. Aðeins í upphafi varðandi samráðið þá er ég er ekki í hópi þeirra sem er mjög heilagur. Ég hef verið talsmaður samvinnu og legg ekki að jöfnu það sem gerist innan verkalýðshreyfingarinnar annars vegar, milli launafólks, og þess sem gerist í Öskjuhlíðinni eða hjá olíufyrirtækjunum hins vegar og minni á að Thatcher talaði á sínum tíma einmitt um verkalýðshreyfinguna sem stærsta einokunarhring landsins þar sem fólk sammæltist um verðlagið á vöru sem heitir vinna. Ég er fylgjandi slíku samráði og tel það vera gott og til þess að styrkja launafólk og stuðla að jöfnuði í þjóðfélaginu sem ég tel vera grundvallaratriði.  Síðan varðandi þá grundvallarspurningu sem hv. þingmaður teflir hér fram. Eru til einhverjar millileiðir? Hann dregur upp mynd sem er nokkuð skýr. Annars vegar segir hann, og tekur undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal: Það eru mannréttindi að geta staðið utan félags. Hver og einn á að vera frjáls til þess að ákveða það. Og hann gengur lengra sem mér finnst ágætt að heyra: Ef slíkt er gert á hann að taka öllum afleiðingum gjörða sinna og afsala sér þeim réttindum sem ávinningur kjarabaráttunnar hefur fært. Hann á að taka algjörlega ábyrgð á sjálfum sér. Hins vegar er hitt sjónarmiðið sem ég er fulltrúi fyrir þar sem sagt er: Við eigum að líta á verkalýðshreyfinguna og samtök launafólks sem hluta af lýðræðisþjóðfélaginu og allir eiga að eiga aðild að því. Það sem ég held fram er að ef við förum hina leiðina þá snúist frelsið 

Frú forseti. Ég vil taka það skýrt fram áður en lengra er haldið að þegar ég fjallaði um samráð, sem hv. þingmaður kallaði líka samvinnu, samráð launþega gagnvart atvinnurekendum, þá var ég ekki að líkja því við samráð sem hefur kannski helst verið til umræðu á síðustu vikum og missirum og varða tiltekin félög hér í þjóðfélaginu, en mér fannst engu að síður rétt að varpa því fram. Auðvitað er þetta samráð. Það er alveg sama hvort menn kalla það samvinnu eða nota einhver önnur orð, samráð er það. Hv. þm. Ögmundur Jónasson talar um að þeir sem standi fyrir utan verði að taka afleiðingum gjörða sinna. Ég er alveg sammála því. Það er alveg skýrt í mínum huga að þeir sem vilja standa utan félaga verða að taka afleiðingum þess. Þeir mega búast við því að kjör þeirra verði hugsanlega lakari en hinna sem mynda með sér félag til að berjast sameiginlega fyrir hagsmunum sínum. Ég geri mér líka grein fyrir því að ef til frjálsrar aðildar kemur kunni hugsanlega að koma upp vandamál, svokallað „free-rider“ vandamál. Það kann að gerast að einhverjir flækist með og græði á samráði hinna sem hafa ákveðið að mynda með sér einhvern tiltekinn félagsskap. Mér finnst þau rök ekki vega þyngra en rökin um rétt manna til að standa utan félaga sem þeir vilja ekki vera hluti af. Það finnst mér vera lykilatriði. Ég spyr hv. þingmann enn og aftur: Hvernig hugnast honum hugmyndir um að hluti af starfsemi þessara félaga verði gerður félagsskyldur 

Hæstv. forseti. Ég held að það sé alveg hárrétt, nema ég held að það gerist í ríkari mæli en hv. þingmaður telur að þeir sem standa utan stéttarfélaga eða kjósa að gera það, njóti ávaxtanna af erfiði hinna og peningum sem þeir verja til félagsstarfsins þó að þeir standi sjálfir fyrir utan. Ég ætla að reyna að botna þessa hugsun. Ef við göngum út frá því að hver og einn geti valið er sú staðreynd fyrir hendi og reynslan sýnir okkur það erlendis frá að á atvinnuleysistímum, ég gat um þetta aðeins áðan, hafa atvinnurekendur stillt einstaklingunum upp við vegg og sagt: Ég skal ráða þig í vinnu að því tilskildu að þú standir utan félags. Eins muni það gerast að ef einstaklingurinn og atvinnurekandi, við skulum ekki gleyma því að þeir koma báðir að þessu, geta valið um að greiða iðgjald sem lýtur aðeins að grunnþjónustu en ekki að því sem kann að vera til viðbótar, þá muni atvinnurekandinn einnig beita þvingunarvaldi sínu í þessa veru. Þá er hætt við því að það sem hv. þingmaður, og ég geri ekkert lítið úr því sjónarmiði, lagði upp með sem mannréttindakröfu, kröfu einstaklings að geta staðið utan félags, hafi snúist upp í andhverfu sína og svipti hann réttindum, vegna þess að í því felst ákveðin vörn fyrir einstaklinginn að þetta sé skylda þar sem hann nýtur alls pakkans. Þá erum við komin að grunnhugsuninni hjá mér. Ég er að reyna að berjast fyrir viðurkenningu á því að einn af grunnpóstunum í lýðræðisþjóðfélagi sem byggir á blönduðu hagkerfi, sé verkalýðshreyfingin. Ég væri tilbúinn að ræða um frelsi einstaklingsins til að vera í verkalýðsfélagi og þar þarf verkalýðshreyfingin að taka á honum stóra sínum. Það hafa iðulega verið mikil átök milli verkalýðshreyfinga um slíkt val. Það er önnur saga. 

Frú forseti. Af því hv. þm. Ögmundi Jónassyni er svo umhugað um lýðræðið, þá verð ég að segja að þetta rekst allt hvað á annars horn. Það er ekki sérstaklega mikið lýðræði falið í því að skylda menn til aðildar að félögum sem þeir hafa engan áhuga á að eiga aðild að. Það er bara þannig.

Það er atvinnurekandinn sem hefur ekki áhuga á því.

Síðan er það röksemd hjá hv. þingmanni að ef sú leið verður farin að hluti af starfsemi stéttarfélags verði gerður aðildarskyldur en annar frjáls, muni atvinnurekandinn beita þvingunarúrræði sínu til þess að draga máttinn úr stéttarfélögunum og beina öllum einungis inn í skylduaðildarþáttinn en ýta mönnum út úr hinu frjálsa félagaformi. Ég held við megum ekki gefa okkur það að atvinnurekendur séu slík skrímsli að þeir beiti brögðum gagnvart launþegum eins og hv. þingmaður vék hér að. Atvinnurekandinn er líka góður og launþegar mega þakka honum ýmislegt. Það er atvinnurekendum og þeim sem leggja í fjárfestingar talsvert að þakka að launþegarnir hafa vinnu. Við skulum ekki gleyma því.

Það verður að vera gagnkvæm virðing.

Já, gagnkvæm virðing. Ef fulltrúar launþega og þeir sem gæta hagsmuna þeirra vilja að atvinnurekendur sýni virðingu, þá verður virðingin að vera gagnkvæm. Mér hefur ekki fundist það alltaf vera viðkvæðið hjá verkalýðsforkólfunum að svo sé. 
            

Frú forseti. Barnsleg trú og einlægni þess hv. þingmanns sem hér talaði á gæði atvinnurekandans og mjög einlægur misskilningur á eðli þeirra lögmála sem fjármagnið gengur eftir, kreisti fram hjá mér ákveðin hughrif. Þennan ágætlega upplýsta hv. þingmann sem hélt hér að mörgu leyti snjalla ræðu virtist hins vegar skorta grundvallarþekkingu á sögu síðustu aldar. Hún var saga átaka af því tagi sem hv. þingmaður sagði að gætu ekki gerst. Hv. þingmaður sagði: Líta andstæðingar þessa frumvarps svo á að atvinnurekendur séu einhver skrímsli? Nei, við gerum það ekki en saga síðustu aldar, sérstaklega fyrri parts síðustu aldar, sýndi að þá braust fram aftur og aftur viðleitnin til þess að þvinga verkafólk frá því að taka þátt í stéttarfélögum, frá því að taka þátt með samræmdum aðgerðum í að bæta sín kjör. Þetta er það sem hv. þingmaður sagði að gæti ekki gerst í byrjun 21. aldar. Frú forseti. Hvað er að gerast þessa dagana? Hvað er að gerast á almenna vinnumarkaðnum? Á allra síðustu dögum höfum við séð það gerast að íslenskur verktaki við Kárahnjúka hefur sagt upp fjórum íslenskum starfsmönnum sem unnu við það að aka bifreiðum og í staðinn réð hann fjóra erlenda starfsmenn. Þeir höfðu ekki atvinnuleyfi. Þeir höfðu ekki tilskilin réttindi. Þeir voru ráðnir fyrir laun sem voru svo lág að allir fjórir fá greitt samanlagt minna en einn íslenski starfsmaðurinn. Hvar eru þá réttindi fólks til að taka höndum saman og hrinda frá sér ásókn sem þessari? Það verður að vera alveg ljóst, frú forseti, að íslenskur verkalýður, íslenskt verkafólk, hafi möguleika til að bindast samtökum þegar slík aðstaða kemur upp. Hún er að koma upp. Hvað mundi gerast, frú forseti, ef þjónustutilskipun Evrópusambandsins yrði samþykkt í því formi sem hún er núna? Að vísu eru ákvæði þar inni sem undanþiggja tiltekna opinbera þjónustu. Það er hins vegar alveg ljóst, eins og ég skil þá þjónustutilskipun, að það er verið að ryðja leiðina, brjóta brautina fyrir starfsmannaleigur sem mundu leigja vinnuafl innan opinbera geirans. Þá erum við komin að því grundvallaratriði sem við erum að ræða um sem eru stéttarfélögin og styrkur stéttarfélaganna til þess að verja hagsmuni félagsmanna sinna. Það er það sem málið snýst um. Frelsið er margrætt hugtak. Ég hef ákveðna samúð og skilning á því hugarfari sem liggur að baki máli hv. þingmanns þegar hann segir: Er það ekki í þágu frelsisins að leyfa fólki að standa utan stéttarfélaga? Jú, það er í þágu frelsisins og þess vegna er það heimilað í dag. Hann gengur lengra og spyr: Er það ekki líka í þágu frelsisins að leyfa fólki að greiða ekkert endurgjald fyrir þá lágmarksþjónustu sem stéttarfélögin hafa veitt? Nei, segi ég. Það er ekki í þágu frelsisins vegna þess að ég lít á frelsið sem margbrotið hugtak sem hefur margar hliðar og mörg andlit. Við þurfum líka að sinna því frelsi sem fólk á að hafa til að geta lifað með reisn. Sama við hvaða aðstæður það býr og sama hvað hendir það á lífsleiðinni, það verður að hafa frelsi til að lifa með reisn, lifa mannsæmandi lífi. Það sem verkalýðshreyfingin og samtök launafólks hafa gert er að skapa umhverfi sem gerir þetta mögulegt. Ef ekki hefði verið samtakamáttur verkalýðshreyfingarinnar og launafólks væri ekki þetta umhverfi til í dag sem gerir fólki mögulegt að lifa með reisn. Margvísleg félagsleg réttindi hafa einungis orðið að veruleika vegna þess að verkalýðshreyfingin hefur barist fyrir því. Síðan komum við hin í kjölfarið. Ungir menn eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson ganga að þessu sem gefnu en þetta er ekki gefið. Þetta var ekki gefið. Þennan rétt þurfti að skapa og taka með átökum. Það sýnir saga síðustu aldar. Vera kann að hv. þingmenn séu þeirrar skoðunar að í þeirri friðsamlegu sambúð sem ríkir í samfélögum Vesturlanda í dag sé þetta orðið óþarft og úrelt. Fyrir nokkrum árum hefði jafnvel maður eins og ég hneigst til þess að taka undir það, en við höfum séð þróunina allra síðustu ár. Hún hefur verið með miklu harðara og harðsvíraðra móti hvað varðar átök um réttindi en nokkur maður átti von á. Það sem er að gerast á vinnumarkaði í dag, almenna vinnumarkaðnum, er líklegt til þess að flytjast inn á opinbera vinnumarkaðinn ef einhverjar glufur opnast. Þá fer að sneyðast um það frelsi sem ég ræddi hér áðan, þ.e. frelsi til að lifa mannsæmandi lífi, til að lifa við ákveðin réttindi, frelsinu til að lifa með reisn. Frelsið er ekki hægt að túlka með þeim þrönga skilningi sem margir hægri menn hafa jafnan gert. Frelsið er hugtak sem verkalýðshreyfingin sjálf notaði mjög gjarnan fyrir aldamótin 1900. Þá var verkalýðshreyfingin að tala um að beita samtakamætti sínum til að búa til frelsi fyrir félagsmenn sína sem þá lifðu við margvíslega neyð og örbirgð, en þeir túlkuðu þetta alltaf sem frelsi einstaklingsins. Síðar hafa ýmiss konar hægri menn beitt þeirri túlkun á frelsishugtakinu með þeim hætti að hún hefur orðið miklu þrengri og hún hefur ekki horft til þessa félagslega frelsis sem skiptir hvern einasta einstakling svo miklu máli. Þess vegna er ég á móti þessu frumvarpi hv. þm. Péturs H. Blöndals. Hv. flutningsmaður reifar þetta finnst mér undan þrengra sjónarhorni en félagi hans hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson. Hv. þm. Pétur Blöndal telur að það þurfi að koma þessu í burtu vegna þess að þetta stangist á við ákveðin ákvæði stjórnarskrárinnar. Mér finnast þau rök sem hv. þingmaður hefur fært í greinargerð sinni þar sem hann lýsir því hvernig Félagsdómur frá 1998 hefur beinlínis sýnt fram á það að þessi grein sem hann vill fella brott úr lögunum stangist ekki á við ákvæði um félagafrelsið. Hv. þingmaður hefur sagt að vegna þess að Hæstiréttur hefur ekki um málið fjallað sé ekkert hægt að segja um það, eða þ.e. þá hafi Félagsdómur ekkert sérstakt gildi. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson tekur þetta hins vegar undan hinu almenna sjónarhorni frelsisins. Mér líkar í sjálfu sér sú umræða, en mér finnst hann taka þetta allt of þröngt. Ég tók ekki eftir því að hv. þingmaður væri að reifa þetta vegna þess að hann teldi að þetta væri brot á þessum ákvæðum stjórnarskrárinnar, a.m.k. færði hv. þingmaður ekki mikil og sterk rök fyrir því. Mér fannst líka að hv. þingmaður hrinti í reynd þeim rökum þegar hann kom sjálfur fram með þá hugmynd að farin væri einhvers konar millileið, þ.e. að menn hefðu ekki fulla aðild að stéttarfélögum, en greiddu gjald fyrir einhvers konar lágmarksþjónustu. Mér skildist helst að það sem hv. þingmaður vildi fría menn undan væri að taka þátt í kostnaði sem verkalýðshreyfingin hugsanlega bakar sér með því að búa til orlofsbústaði fyrir sitt fólk. Það finnst mér nú ekki vera aðalatriði þessa máls. Aðalatriðið er þetta: Er afnám þessa ákvæðis í reynd skref í áttina að meira frelsi? Hv. þingmaður færði rök fyrir því með því að beita þröngum skilningi á frelsishugtakinu. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að afnám þessa ákvæðis, sérstaklega við þær aðstæður sem eru að skapast núna í samfélögum Vesturlanda, gæti leitt til þess að frelsi einstaklingsins, frelsi til að lifa með reisn, mundi minnka, það mundi skerðast. Það er ekki síst af þeim ástæðum sem ég geld varhuga við þessu. Mér finnst hins vegar að hv. þingmaður, kannski án þess að hann geri sér grein fyrir því, hafi verið að láta glitta í ákveðinn skilning á því að það komi í reynd endurgjald af hálfu verkalýðshreyfingarinnar fyrir það gjald sem almennir félagsmenn greiða til hennar. Þess vegna var hann að reifa þá hugmynd að hægt væri að fara millileiðina sem fælist í því að þá kæmi lágmarksþjónusta gegn lágmarksgjaldi. Ég hafna því hins vegar og geri það með þeim rökum að ef sett yrði upp einhvers konar tveggja þrepa leið í áttina að þátttöku í verkalýðshreyfingunni, þá sýnir reynslan að samtakamáttur atvinnurekendanna og þrýstingurinn sem þeir geta beitt mun að sjálfsögðu í tímans rás og fyrr en seinna leiða til þess að mönnum yrði þrýst í þessa millileið. Frú forseti. Einungis sú hugsun sem kemur fram hjá hv. þingmanni. varðandi millileiðina sýnir það alveg glöggt að hann er í hjarta sínu þeirrar skoðunar að verkalýðshreyfingin sé að inna af höndum ákveðna þjónustu, einnig fyrir þá sem stæðu utan verkalýðshreyfingarinnar sjálfrar með formlegum hætti. Það er auðvitað alveg hárrétt. Hvað sem menn segja um þjónustu verkalýðsfélaganna gagnvart félagsmönnum sínum, þá eru það ákveðin lágmarksréttindi sem hún hefur samið um og hún hefur barist fyrir og eru í dag hluti af því sem við getum kallað sjálfsögð réttindi allra aðildarfélaga innan verkalýðshreyfingarinnar. Þetta kostar. Það kostar að vinna félagsmönnum slík réttindi inn. Það kostar átök. Það kostar fjármagn. Og þess vegna er það réttlætanlegt að menn greiði þetta gjald, jafnvel þótt þeir standi með formlegum hætti utan verkalýðsfélaganna sjálfra. Ég skil vel að þeir sem eru aldir upp í hinum harða skóla frjálshyggjunnar, eru agaðir þar við allt öðruvísi frelsishugtak en við sem höfum verið á vinstri kanti stjórnmálanna, finnist sem þarna sé verið að sneiða utan af frelsinu, utan af svigrúmi einstaklingsins til að taka ákvarðanir um sig sjálfa. Ég er einfaldlega að halda því fram að þeir sem komast að þeirri niðurstöðu geri það vegna þess að þeir skilja frelsishugtakið allt of þröngt. Menn verða líka að hugsa til þess að fólk þarf að hafa frelsi til að lifa með reisn. Það lifir ekki með reisn nema því séu tryggð ákveðin lágmarksréttindi. Þau réttindi eru til staðar í samfélaginu í dag. Hver hefur tryggt þau? Samtök launamanna! Verkalýðshreyfingin! Hvað er að gerast í samfélaginu í dag? Við sjáum að verið er að naga utan af og undan þessum réttindum sem við töldum sjálfsögð. Ég hóf þessa ræðu, frú forseti, á því að rifja það upp hvað er að gerast við Kárahnjúka í dag. Þá er ég ekki að tala um hið ítalska verktakafyrirtæki heldur líka íslenskt verktakafyrirtæki sem á síðustu dögum hefur sagt upp fjórum starfsmönnum í kjördæmi hv. þm. Dagnýjar Jónsdóttur, og ráðið í snarhasti og svo að segja samdægurs fjóra erlenda starfsmenn á launum sem eru svo miklu lægri en þau laun sem íslensku starfsmennirnir nutu, að samanlögð laun þessara fjögurra erlendu starfsmanna eru minni en laun eins. Þetta eykur samkeppnishæfni fyrirtækisins. Það er engum vafa blandið. Ef menn komast upp með þetta mun það þegar til lengdar lætur og fyrr en seinna rýra samkeppnishæfni þeirra fyrirtækja sem ekki geta af siðferðislegum eða öðrum ástæðum notfært sér þetta sama. Til lengdar mun þetta þess vegna rýra samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja og íslensks atvinnulífs og þar með íslensks samfélags. En það sem skiptir mestu er að það rýrir samkeppnishæfni íslenska vinnuaflsins sem getur ekki keppt við þetta. Það er mergurinn málsins. Þá komum við að þeim skilningi frelsisins sem ég legg mest upp úr, þ.e. frelsi mannsins til að lifa við mannsæmandi kjör, til að lifa við viðunandi aðstæður. Þetta sem hér er verið að leggja til gæti hrundið af stað þróun sem dregur úr því. Hv. þingmenn gætu komið og sagt: Þetta er þróun sem er að gerast á almenna vinnumarkaðnum. Ég óttast því miður að hún gæti rutt sér til rúms líka á þeim vinnumarkaði sem helgast af samskiptum opinberra starfsmanna og ríkisins. Hér í gær voru t.d. umræður um þjónustutilskipun Evrópusambandsins. Það kom að vísu fram hjá hæstv. utanríkisráðherra að það er líklegt vegna andstöðu ESB-ríkja að henni verði í töluverðum atriðum breytt, en ef það gerist ekki þá yrði ákaflega erfitt fyrir okkur að hamla gegn henni og það gæti leitt til þess að starfsmannaleigur ryddu sér líka til rúms í opinbera geiranum. Þá er aftur að koma upp þessi staða og þá þurfa samtök launamanna að hafa sterka stöðu til þess að geta varist slíkum árásum á réttindi starfsmanna sinna. Þetta frumvarp mundi draga úr þeim möguleikum fyrr en seinna.

Frú forseti. Ég get að sínu leyti tekið undir það með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að saga síðustu aldar hafi verið saga stéttabaráttu, a.m.k. fyrri hluti þeirrar aldar. Ég get alveg tekið undir það og ég hef kynnt mér þá sögu ágætlega. Ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um það að auðvitað er mikilvægt að fólki verði gert kleift að lifa með reisn í þjóðfélagi okkar. Það er enginn á móti því. Ég er ekki á móti því. Og flutningsmaður frumvarpsins er ekki á móti því. Hv. þingmaður segir að launamenn verði að eiga möguleika á því að taka saman höndum og berjast fyrir réttindum sínum eða eftir atvikum að verja þann rétt sem áunnist hefur. Ég er alveg sammála því. Þetta frumvarp mun engu breyta um það. Menn geta eftir sem áður stofnað sitt sameiginlega félag til að berjast fyrir hagsmunum sínum gegn atvinnurekendum. Þarf að leiða það í lög? Þarf að leiða félagaskylduna í lög, að menn verði að koma saman í einhverju tilteknu félagi til að berjast sameiginlega fyrir hagsmunum sínum? Auðvitað ekki. Ef menn sjá sér hag í því að koma saman og berjast sameiginlega fyrir hagsmunum sínum þarf slík félagaskylda ekkert að vera lögbundin. Það er algjörlega fráleitt. Ég verð líka að segja að ég hef orðið fyrir ákveðnum vonbrigðum með yfirlýsingar hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar varðandi þessa millileið sem ég nefndi. Ég vil taka það fram að í henni felst engin viðurkenning af minni hálfu á réttmæti félagaskyldu. Ég tók fram að ég er á móti því að menn séu skyldaðir til aðildar að stéttarfélögum eða hvers kyns félögum sem þeir vilja standa fyrir utan. En að það sé nauðsynlegt að skylda það í lögum að starfsmenn hins opinbera greiði hluta af launum sínum til þess að starfrækja sumarbústaði t.d. í Munaðarnesi í Norðurárdal.

Hefurðu verið þar?

Er það nauðsynlegt? Já, ég hef verið þar oft, hv. þingmaður.

Á kostnað opinberra starfsmanna?

Á kostnað opinberra starfsmanna, já. Mér finnst óþarfi að lögbinda slíka greiðsluskyldu. Ég skil ekki af hverju hv. þingmaður getur ekki tekið undir það með mér að félagaskylda að þessu leyti sé óþörf.

Frú forseti. Ég efa ekki að þeir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hér hafa talað eru ekki andstæðir því að fólk hafi möguleika til að lifa með reisn. Ég held hins vegar að þeir hugsi þetta mál allt of skammt. Hv. þingmaður segir að það þurfi ekki að lögbinda samtök og lögskylda menn til að vera í samtökum launamanna til að hægt sé að berjast gegn þeirri þróun sem ég var að lýsa áðan. Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þingmanni en ég er þeirrar skoðunar að slík lögskylda sé ekki fyrir hendi. Mér virtist það koma fram í máli hv. þingmanns, reyndar líka í andsvarinu áðan, að hann telji réttmætt að gera ráð fyrir því að launamenn greiði ákveðið gjald fyrir þjónustu verkalýðsfélaganna. Það hlýtur að vera fyrir þá lágmarksþjónustu sem felst í að ávinna þeim og verja nauðsynleg lágmarksréttindi. Þar með er hv. þingmaður kominn að allt annarri niðurstöðu en hv. þm. Pétur H. Blöndal, félagi hans, sem telur að ekki eigi að vera um neitt slíkt endurgjald að ræða. Hann telur raunar að þar sé um hreinan skatt að ræða. Ég get ekki skilið hv. þingmann öðruvísi en svo að hann sé á allt annarri skoðun. Mér finnst það auðvitað skipta miklu máli í þessari röksemdafærslu. Ég sé að hv. þingmaður hristir höfuðið - ég heyrði það ekki, ég sá það. Ég hlýt að álykta að hann sé ekki sammála þeirri ályktun sem ég dró af máli hans. En þá spyr ég hv. þingmann.: Ef hann er sammála því að leggja til millileið þar sem menn geta greitt, eins og mér skildist á hv. þingmanni, ákveðið lágmarksgjald, þá er það væntanlega til að fá ákveðna lágmarksþjónustu, en er hann þá ekki kominn á þá skoðun og í reynd að leggja til ákveðna lögbundna greiðsluskyldu, bara með öðrum hætti en hefur 

Frú forseti. Hér er ákveðinn misskilningur í gangi. Ég lagði ekki til að tekin yrði upp þessi millileið sem við höfum rætt um, að menn væru skyldaðir til félagsaðildar vegna tiltekinnar starfsemi en væru frjálsir til þess að standa utan félaga vegna annarrar þjónustu sem stéttarfélögin eða önnur félög veita. Ég varpaði þeirri spurningu fram til hv. þm. Ögmundar Jónassonar hvort hann teldi að það væri hugsanleg leið í stöðunni, hvort nauðsynlegt væri að skylda menn til þátttöku í öllu því sem félögin standa fyrir. Ég tók fram í ræðu minni að ég er algjörlega andsnúinn skylduaðild á hvaða formi sem hún er. Ég fór yfir það að þegar við settum lög um fasteignasala fyrir fáum mánuðum, en þau lög gera ráð fyrir því að menn væru skyldaðir upp að ákveðnu marki til aðildar að Félagi fasteignasala en gætu um frjálst höfuð strokið hvað varðaði ýmsa þá þjónustu sem félagsdeild þeirra samtaka veitir. Ég greiddi hins vegar atkvæði gegn því 

Forseti minnir þingmenn á að virða hinn knappa ræðutíma andsvaranna, að gefnu tilefni.

Frú forseti. Ég gerði mér ekki grein fyrir því að það væri svona allt upp á grín hjá hv. þingmanni, að varpa fram þessari hugmynd að millileið. Ég verð hins vegar að draga þá ályktun af máli hv. þingmanns að hann sé að hopa frá hugmynd sem hann sjálfur varpaði hérna fram.

Rugl.

Hvernig stendur á því að hv. þingmaður kemur hér og varpar fram þeirri hugmynd til okkar sem höfum verið að andæfa frumvarpinu að farin verði ákveðin millileið? Það hlýtur að vera vegna þess að hann telji möguleika á því í stöðunni. Hvað felst í þeim möguleika? Jú, lágmarksgjald sem allir yrðu að greiða fyrir ákveðna lágmarksþjónustu. Þar með er hv. þingmaður kominn að þeirri niðurstöðu að í lagi sé að lögskylda alla til ákveðinnar greiðslu. 

Virðulegi forseti. Það er gaman að hlusta á þessa umræðu og hv. þm. Össur Skarphéðinsson er, eins og menn þekkja, vígfimur í ræðustólnum og tekst að gera tiltölulega einfalt mál mjög flókið og allt í góðu með það. Ég vildi nota tækifærið, af því þetta snýst eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði rétt áðan í svari við andsvari, bara um prinsipp. Það er bara svo einfalt. Ef við sleppum öllum skemmtilegum söguskýringum sem eru að sjálfsögðu góðar, ég hef gaman af slíku og gaman að bera ýmsa hluti saman, þá vildi ég bara spyrja hv. þm. Össur Skarphéðinsson einnar spurningar. Ég vona að hann noti tækifærið, ég held hann fái til þess tvær mínútur, virðulegi forseti, til að svara því skýrt og leyfi okkur seinna að njóta söguskýringanna með því að fara út um víðan völl. Er hv. þm. Össur Skarphéðinsson fylgjandi eða andvígur félagafrelsi? Er það svo, svo það sé á hreinu: Styður hv. þm. Össur Skarphéðinsson að fólk geti valið sér félag? Styður hv. þingmaður að það sé frelsi hvers og eins að meta það hvort hann eigi að vera í félagi eða ekki? Þetta er mjög einföld spurning og ég vonast til þess að hv. þm. Össur Skarphéðinsson noti tækifærið í þessu tveggja mínútna andsvari og svari því skýrt: Er hv. þingmaður fylgjandi félagafrelsinu eða ekki?

Frú forseti. Þetta var einföld spurning þótt hv. þingmaður sé ekki einfaldur maður. Ég get svarað henni með einföldum hætti, Svarið er: Já, ég er fylgjandi félagafrelsi. Ég tek það skýrt fram að ákvæðið sem við erum að ræða og hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur lagt til að verði numið brott stangast ekki á við ákvæði stjórnarskrárinnar um félagafrelsi. Er það mín niðurstaða? Nei. Það er niðurstaða Félagsdóms frá árinu 1998, úrskurður sem liggur þar fyrir. Ég tek hann alveg fullkomlega gildan. Ég er þeirrar skoðunar að það ríki félagafrelsi í landinu og sú tiltekna kvöð, sem við erum sennilega sammála um að mætti kalla þetta enda fylgja henni mikilvæg réttindi, stangist ekki á við það.

Virðulegi forseti. Ég get ekki séð annað en að flutningsmaður sé kominn með stuðningsmann við frumvarpið. Eðli málsins samkvæmt hlýtur það, sama hvernig menn leika sér með það, að skylda mann til að greiða í ákveðið félag og vera í ákveðnu félagi, að brjóta gegn frelsi viðkomandi. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson getur sagt að þetta sé bara gott fyrir viðkomandi, að hann hafi bara gott af þessu, það nýtist honum ofsalega vel og séu svo mikil réttindi að ef hann hafi ekki vit á því að velja þau sjálfur sé best fyrir okkur að velja það fyrir hann. En það liggur fyrir, alveg eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson orðaði það, að þetta er kvöð, þetta er helsi. Viðkomandi einstaklingur hefur ekki frelsi til að velja þetta sjálfur. Það er óumdeilt. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hlýtur að geta tekið mið og mótað sér stefnu. Ef hann er þessarar skoðunar þá hlýtur hann að geta gert upp hug sinn sjálfur, óháð því hvaða niðurstöðu Félagsdómur hefur komist að. Eða er það kannski þannig að ef annað dómstig kæmist að annarri niðurstöðu þá mundi hv. þingmaður skipta um skoðun?

Frú forseti. Eins og ég rakti í ræðu minni áðan hóf verkalýðshreyfingin til vegs og virðingar hugtakið „frelsi einstaklingsins“. Það var síðan skrumskælt af ýmsum mönnum sem á eftir komu og hafa verið allt of tjóðraðir við það sem við köllum í dag grímulausa frjálshyggju. Það voru einnig sömu menn, ármenn verkalýðshreyfingarinnar, sem töluðu um að öllum réttindum fylgdu skyldur og skyldur ættu alltaf að leiða til réttinda. Svo gildir um þetta. Þarna er ákveðin greiðsluskylda, þótt ég telji að um fullkomið félagafrelsi sé að ræða. Ég er að því leyti svolítið ósammála tveimur hv. þingmönnum sem hafa talað hér í dag. Ég tel alveg ljóst að þessu, sem ég kalla ekki helsi en við getum sagt að sé ákveðin kvöð, fylgja veruleg réttindi. Þau réttindi eru þess eðlis að ég held að enginn þegn í íslensku samfélagi í dag vildi án þeirra vera.

Frú forseti. Í 61. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi frú forseta: „Dómendur skulu í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum.“ Þegar Félagsdómur fjallaði um þetta umrædda mál þá gat hann einungis farið að lögum samkvæmt stjórnarskránni. Hann kemst hins vegar að þeirri niðurstöðu að þetta ákvæði samrýmist ákvæðum stjórnarskrárinnar, sem mér finnst merkileg niðurstaða. Hann leyfir sér að setja sig í stöðu stjórnlagadómstóls. Hann leyfir sér það, sem hann ekki hefur heimild til. Ef einhver opinber starfsmaður mundi mótmæla þessu og fara í einkamál þá heyrði það ekki undir Félagsdóm og færi gegnum dómskerfið upp í Hæstarétt. Í lögum stendur - það stendur ekkert um Hæstarétt í stjórnarskránni því miður - en í lögum stendur að Hæstiréttur sé æðstur dómstóla. Að mínu mati er hann sá eini dómstóll sem getur komist að niðurstöðu um hvort lög frá Alþingi standist stjórnarskrána eða ekki. Annað er fráleitt. Ef hann kæmist í þessu máli að því að þetta mál stangaðist á við stjórnarskrána, hvar stendur þá úrskurður Félagsdóms sem er óæðri dómstóll? Ég furða mig á því að dómendur í Félagsdómi skyldu í umræddu máli leyfa sér að fara í hlutverk stjórnlagadómstóls. Ég held að úrskurður Félagsdóms hafi verið mistök og hafi ekkert gildi frekar en aðrir úrskurðir héraðsdómara, sem verða að fara að lögum. Í lögum stendur að það skuli borga félagsgjald til stéttarfélags. Það stendur í lögunum. Að því skulu dómstólar fara nema þegar Hæstiréttur kemur fram sem stjórnlagadómstóll, þá getur hann dæmt lög andstæð stjórnarskránni.

Herra minn trúr. Annað hvort væri nú að við værum sammála um það, ég og hv. þm. Pétur H. Blöndal, að Hæstiréttur sé æðri Félagsdómi. Við erum sammála um það, það er alveg klárt. Ef Hæstiréttur kæmist að þeirri niðurstöðu að lögin væru andstæð stjórnarskránni þá horfði málið öðruvísi við. Ég er að vísu þeirrar skoðunar að þá mundu ýmsir halda því fram að það þyrfti að breyta stjórnarskránni eins og hér hefur komið fram í dag. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, með þeim rökum sem ég flutti í löngu máli áðan í ræðu minni um frelsið, að þetta ákvæði stangist ekki á við ákvæði stjórnarskrárinnar. Hv. þingmaður hefur líka haldið því fram að þetta stangist á við jafnræðisákvæði stjórnarskrárinnar. Ég er þeirrar skoðunar að svo sé alls ekki. Mér finnst athyglisvert að eins og hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa talað í dag mætti draga þá ályktun að þetta væri mál sem fjöldi manns gengi með sár og benjar undan. En hver er ástæðan fyrir því að á þetta hefur ekki reynt með öðrum hætti en fyrir Félagsdómi? Það er ekki nokkur maður sem telur að þetta særi eða skerði frelsi sitt. Þvert á móti telja ákaflega margir að þetta ákvæði sé ein grundvallarstoðin undir tilvist verkalýðsfélaga og a.m.k. vörn gegn því að undan þeim flæði. Þess vegna hafa menn sætt sig við þetta. Ég er almennt þeirrar skoðunar að þau réttindi sem Íslendingar búa við í dag megi að verulegu leyti rekja til starfshátta og starfsemi samtaka launamanna. Grundvöllurinn fyrir réttindabaráttu þeirra var að menn höfðu það svigrúm sem tekjur af þessu tagi gáfu þeim.

Frú forseti. Venjulegur opinber starfsmaður ræður sig til starfa og treystir því að það sem gert er sé í samræmi við lög, reglur og stjórnarskrá. Hann setur ekki út á að honum sé gert að greiða í lífeyrissjóð. Hann setur ekki svo mikið út á að honum sé gert að greiða í stéttarfélag. Hann er ekki að setja út að það sé borgað í orlofsheimilasjóð eða sjúkrasjóð af launum hans. Hann gagnrýnir þetta ekki vegna þess að hann er ekki að velta því fyrir sér alla daga hvort það sé félagaskylda eða ekki, hann treystir því að þetta sé í samræmi við stjórnarskrána. Hins vegar væri mjög skemmtilegt að fá einhvern opinberan starfsmann til að fara í prófmál út af þessu, neita að borga félagsgjald til stéttarfélags og láta reyna á það. Ég reyndi það einu sinni og ég komst upp með það. Menn gerðu ekkert í því vegna þess að þeir vissu kannski að málið var ekki eins skothelt og gefið hefur verið í skyn.

Frú forseti. Ég vil byrja á að nota tækifærið til að óska þingheimi og þjóð til hamingju með þann áfanga sem náðist í gær þegar Kyoto-bókunin varð að alþjóðlegum lögum. Hún gekk í gildi þrátt fyrir erfiða fæðingu og mikla erfiðleika við að koma henni almennilega í kring en við skulum vona að hún lifi og dafni og eigi eftir að verða til þess að snúa megi við þeirri óheillaþróun sem orðið hefur á losunarmálum, ekki hvað síst í vestrænum iðnaðarríkjum. Nú hefur það verið uppgötvað á Íslandi að losunarmál okkar eru ekki einföld og ekki öll eins og við höfum haldið þau vera. Í ljós hefur komið í nýrri rannsókn vistfræðinganna Hlyns Óskarssonar og Jóns Guðmundssonar frá umhverfisdeild Landbúnaðarháskóla Íslands, sem hafa verið að rannsaka útstreymi gróðurhúsalofttegunda frá þurrlendi og mýrlendi í Borgarfirði, að framræst votlendi og rofið land lætur frá sér gífurlega mikið af gróðurhúsalofttegundum. Með því að yfirfæra rannsóknarniðurstöðurnar yfir á allt landið má segja að niðurstöður þeirra Hlyns og Jóns bendi til þess að allt að 18 millj. tonna af gróðurhúsalofttegundum streymi út í andrúmsloftið frá framræstum mýrum og sárum í gróðurþekjunni. Það er gífurlega alvarlegt mál því að það er um sexföld losun Íslendinga frá öðrum ferlum í dag. Talsvert hefur verið rætt um þetta mál í fjölmiðlum, m.a. við skrifstofustjóra umhverfisráðuneytisins, Huga Ólafsson, sem hefur haldið því fram að sum losun frá landbúnaði og landnotkun sé tekin inn í bókhaldið en ekki losun vegna löngu liðinna aðgerða mannsins eins og framræsla mýra. Ég verð að viðurkenna að það hefur valdið mér nokkrum vonbrigðum að umhverfisráðuneytið skyldi ekki strax tala skýrt í þessum efnum. Ég tel að hér sé á ferðinni atriði sem við verðum að taka alvarlega og það sé nauðsynlegt fyrir okkur að setja ákveðnar reglur um hvað við ætlum að taka inn í losunarbókhald okkar og hvað ekki. Við vitum að það gilda ákveðnar reglur um bindingu samkvæmt Kyoto-samningnum. Hann gerir ráð fyrir talsverðri bindingu í skógrækt og landgræðslu. Við vitum líka að loftslagssamningurinn segir að það eigi að taka tillit til allrar losunar gróðurhúsalofttegunda og samningurinn undanskilur ekki losun vegna landnýtingar. Ég sé ekki betur en að framræsla mýranna, þótt löngu liðin sé, sé hluti af landnýtingu okkar. Það nægir auðvitað að minna á að oftar en einu sinni var varað við þeim aðgerðum. Frægur er pistillinn um hernaðinn gegn landinu sem Halldór Laxness skrifaði á sínum tíma og var birtur 1971. Mig langar, með leyfi forseta, að fá að vitna til orða hans þar sem segir: „Á síðustu áratugum hafa menn verið verðlaunaðir af hinu opinbera fyrir að ræsa fram mýrar, lífseigustu gróðursvæði landsins, undir yfirskini túnræktar. Seigar rætur mýragróðursins halda gljúpum jarðveginum saman og vatnið nærir fjölda lífrænna efna í þessum jarðvegi og elur smádýralíf sem að sínu leyti dregur til sín fugla. Mýrarnar eru stundum kallaðar öndunarfæri landsins. Þúsundir hektara af mýrum standa nú með opnum skurðum sem ristir hafa verið í þeim tilgángi að draga úr landinu alt vatn; síðan ekki söguna meir: eftilvill var aldrei meiníngin í alvöru að gera úr þessu tún. Fer ekki að verða mál til að verðlauna menn fyrir að moka ofaní þetta aftur?“ Nú vil ég meina, virðulegur forseti, að spurning skáldsins um hvort ekki eigi bara að moka ofan í þetta aftur sé í fullu gildi í dag. Þess vegna hef ég ákveðið að leggja fyrir hæstv. umhverfisráðherra eftirfarandi spurningar sem fjalla um aðgerðir stjórnvalda til að draga úr losun koltvísýrings, ekki hvað síst vegna nýbirtra niðurstaðna sem ég hef rakið í máli mínu. Ég spyr: Hyggjast stjórnvöld grípa til aðgerða til að takmarka losun koltvísýrings á framræstum mýrum og illa förnu landi? Munu stjórnvöld hafa frumkvæði að frekari rannsóknum á þessum tilteknu koltvíoxíð-uppsprettum? Hversu stór eru þau votlendissvæði sem framræst voru á öldinni sem leið og hafa einhver þeirra votlendissvæða verið endurheimt? Að lokum: Í ljósi þess að loftslagssamningur Sameinuðu þjóðanna tekur til allrar losunar gróðurhúsalofttegunda, þar með talið losunar vegna landnýtingar, hyggjast stjórnvöld þá taka hinar nýuppgötvuðu uppsprettur með í bókhald Íslands yfir útstreymi gróðurhúsalofttegunda?

Frú forseti. Ríkisstjórnin samþykkti stefnumörkun í loftslagsmálum árið 2002. Þar er m.a. kveðið á um aukna bindingu koltvíoxíðs í gróðri, aðgerðir til að draga úr losun flúorkolefna frá áliðnaði, upptöku olíugjalds í stað þungaskatts og lækkun gjalda á bíla sem nota hreina orku og fleira mætti telja. Nú stendur yfir endurskoðun á þessari stefnumörkun sem á að ljúka á þessu ári. Þegar þessi mál eru til umræðu í heild sinni er nauðsynlegt að hafa í huga að Ísland stendur vel hvað varðar skuldbindingar sínar gagnvart Kyoto-bókuninni. Allar líkur eru á því að við munum standa við þær að fullu en miðað við nýjustu tölur virðist fáum öðrum þjóðum ætla að takast hið sama. Í ljósi nýrra upplýsinga um losun koltvíoxíðs úr framræstum mýrum og illa förnu landi er einsýnt að fara verður vandlega yfir málið í umhverfisráðuneytinu og meta það með tilliti til skuldbindinga okkar vegna Kyoto-bókunarinnar. Ég mun óska eftir því við samráðsnefnd ráðuneyta um loftslagsbreytingar sem vinnur að endurskoðuninni að hún skoði sérstaklega aðgerðir sem grípa mætti til í ljósi niðurstaðna nýrra rannsókna og það var einmitt nefnt áðan af háttvirtum frummælanda að einfaldasta aðgerðin í því væri að moka í skurði. Leiði sú skoðun í ljós að þörf sé á frekari rannsóknum á þessu sviði mun ég taka það mál upp í ríkisstjórn. Þegar er unnið að því með skipulögðum hætti að endurheimta votlendi og græða upp illa farið og örfoka land. Það nýtist við bindingu kolefnis jafnhliða því að endurheimta landgæði. Niðurstöður nýrra rannsókna gefa slíkum aðgerðum aukið vægi og skoða þarf sérstaklega hvort hægt sé að ná mikilli bindingu kolefnis úr andrúmslofti með endurheimt votlendis í ljósi þessara rannsókna. Slík binding mundi bætast við bindingu vegna skógræktar og landgræðslu sem unnið hefur verið að í mörg ár, m.a. í átaksverkefni sem miðaði sérstaklega að því að binda kolefni úr andrúmsloftinu. Það liggja ekki fyrir nákvæmar tölur um þau votlendissvæði sem framræst voru á síðustu öld. Áætlað er að búið sé að ræsa fram með skurðum 112 þús. hektara lands. Auk þess var töluvert ræst fram með plógræsum. Telja má að heildarflatarmál framræsts lands geti verið um 1.200–1.400 ferkílómetrar. Töluvert af þessu landi er aftur orðið blautt þar sem skurðum hefur ekki alls staðar verið haldið við. Á vegum votlendisnefndar sem landbúnaðarráðherra skipaði árið 1998 hefur verið unnið að tilraunum við endurheimt votlendis. Fyllt hefur verið upp í skurði og einnig gerðar tilraunir með endurheimt vatna. Þá hefur umhverfisráðuneytið sett skilyrði um endurheimt votlendis í úrskurði um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda þar sem votlendissvæðum er raskað vegna framkvæmda og hafa þá framkvæmdaraðilar unnið að endurheimt votlendissvæða í samvinnu við nefndina. Á vegum nefndarinnar og Umhverfisstofnunar voru unnar tillögur um hvernig meta skyldi röskun á votlendi og jafnframt við hvað skyldi miðað þegar landið væri endurheimt. Vegna þessa hefur Vegagerðin, m.a. í góðri samvinnu við votlendisnefndina, endurheimt stór votlendissvæði vegna vegagerðar á Vestur-, Norður- og Austurlandi þar sem þurfti að fara með veg um votlendi. Útstreymi og binding kolefnis úr andrúmslofti vegna landnýtingar er án efa flóknasti þátturinn í því bókhaldi sem Íslandi og öðrum ríkjum er skylt að halda og skila árlega til skrifstofu loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna. Umhverfisstofnun heldur utan um loftslagsbókhald Íslands og nýtur aðstoðar ýmissa stofnana og sérfræðinga, m.a. á sviði landbúnaðar og landnýtingar. Í bókhaldinu er farið eftir leiðbeiningum frá skrifstofu samningsins og hún fer reglulega yfir bókhaldið, t.d. með sérstakri heimsókn úttektarnefndar hingað til lands í fyrra. Það er ekki pólitísk ákvörðun hvort útstreymi frá framræstum mýrum verður tekið inn í loftslagsbókhald Íslands heldur verður það að fylgja alþjóðlegum viðmiðunum og leiðbeiningum. Loftslagsbókhaldinu er ætlað að mæla áhrif þeirra aðgerða sem gripið er til á hverju ári. Árið 1990 er viðmiðunarár varðandi skuldbindingar ríkja samkvæmt Kyoto-bókuninni.

Frú forseti. Niðurstöður rannsóknar Hlyns Óskarssonar og Jóns Guðmundssonar við Landbúnaðarháskóla Íslands, Keldnaholti, sýna fram á nauðsyn þess að afla upplýsinga í heildstæðan gagnagrunn um landnotkun á Íslandi. Slíkur grunnur gerir okkur kleift að hafa yfirsýn yfir landnotkunina og gæti líka sem slíkur auðveldað skipulagsvinnu sveitarfélaga. Niðurstöðurnar gefa einnig vísbendingar um ástand jarðvegs annars staðar á landinu þótt rannsóknin sé eins og kunnugt er gerð í Borgarfirðinum. Ég verð þó að segja, frú forseti, að grunni losunarbókhalds vegna Kyoto-skuldbindinganna verður varla breytt í bráð. Til þess þarf bæði ítarlegar rannsóknir og samningavinnu. Umræðan í dag er hins vegar gott tilefni til að brýna ráðherra umhverfismála til að taka bókhaldsvinnuna svokölluðu vegna Kyoto fastari tökum. Það þarf bæði meiri fjármuni og mannafla til að sinna rannsóknum á sviði loftslagsbreytinga af mannavöldum svo sómi sé af og ekki síst til að ná utan um brotakennda þekkingu okkar á gildi bindingarinnar. Að lokum vil ég segja, frú forseti, að hafi menn ekki hingað til verið sannfærðir um gildi þess að moka ofan í skurði þá sýnir niðurstaða umræddrar rannsóknar svo ekki verður um villst fram á að það hefur enn mikið gildi og mun hafa um ókomna tíð að moka ofan í skurði á Íslandi. Endurheimt votlendis hefur mikið gildi og vaxandi vil ég segja fyrir okkur. Hafi nóbelsskáldið haft rétt fyrir sér 1971 þá eru þau orð enn í fullu gildi í dag.

Herra forseti. Ég hygg að ekki sé lengur um það deilt að mikið er í húfi með að bregðast við því mati sem menn leggja á þróun hitastigs á jörðinni á næstu öld, næstu 100 árum, í ljósi þeirrar iðnvæðingar á síðustu öld og jafnvel lengra aftur. Menn telja nokkuð víst að ef fram fer sem horfir sé mikil vá fyrir dyrum. Við þær aðstæður getur enginn setið hjá og látið eins og málið komi honum ekki við. Þetta er í alþjóðlegu samhengi og enginn einn getur dregið sig út úr í þeim efnum. Ég tel því eðlilegt að menn bregðist við þeim nýju upplýsingum sem fram hafa komið og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gerði að umtalsefni þessarar utandagskrárumræðu. Ég er sammála því sem fram kom hjá hæstv. ráðherra að það er eðlilegt að byrja á að rannsaka málið frekar vegna þess að það er stórt. Hvort sem alþjóðlegar skuldbindingar leiða til þess að menn eigi að breyta því hvernig menn færa bókhald í þessum efnum eða ekki þá er eðlilegt að við tökum upplýsingarnar alvarlega og bregðumst við þeim sjálfstætt, jafnvel þó að ekki sé gerð krafa um það í tengslum við Kyoto-bókunina. Ég er hvatamaður þess, herra forseti, að menn taki rösklega til hendinni í þessum efnum og endurheimti votlendi sem í ljósi þeirra upplýsinga sem fram hafa komið virðist rökrétt aðgerð, enda eru aðstæður breyttar hér á landi. Þau landgæði sem við þurftum helst á að halda á síðustu öld voru ræktað land en nú hefur málið breyst mikið frá þeim tíma, m.a. í ljósi mikillar tækniþróunar. Ef til vill má segja að votlendi sé þau landgæði sem við viljum frekar hafa um þessar mundir.

Frú forseti. Hér er til umræðu losun koltvísýrings. Það er hægt að ræða þetta mál út frá ótal hliðum, út frá framræslu mýra og allt til álvera. Einnig má velta upp hver möguleg áhrif aukins styrks gróðurhúsalofttegunda eru í andrúmsloftinu. Öllum má ljóst vera að það er nauðsyn að auka rannsóknir á hver raunveruleg áhrif eru og hver hlýnunin verður. Staðreyndin er sú að þessir spádómar byggja oft ekki á mjög traustum grunni og þess vegna er nauðsynlegt að byggja undir þá spádóma. Ýmsir, jafnvel prófessorar í Háskóla Íslands, hafa gert sig seka um það að spá fyrir um ýmsa þætti út frá mjög veikum forsendum, svo sem um stærð fiskstofna áratugi fram í tímann, stofna sem menn geta ekki spáð um ár fram í tímann og hvað þá tvö ár fram í tímann. Auðvitað sjá allir að að slíkir spádómar eru hrein og klár vitleysa og þess vegna ber að ræða þessa hluti af varfærni. Umhverfisstofnun hefur tekið saman leiðir um hvernig á að taka á þessum málum. Efst á þeim lista var einmitt að ræða samgöngumál, auka hlut dísilbifreiða og minnka hlut bensínbifreiða. Annar þáttur var að auka þátt almenningssamgangna og það höfum við í Frjálslynda flokknum tekið heils hugar undir og m.a. flutt um það tillögu í borgarstjórn Reykjavíkur sem því miður var felld af fulltrúum R-listans eða vísað frá. Ég tek undir það að rétt er að hafa áhyggjur af stöðu mála og auka rannsóknir á þessu sviði og treysta grunn vísindamanna til þess að veita okkur góða ráðgjöf í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Í gær samfögnuðum við gildistöku Kyoto-samningsins með öðrum ábyrgum þjóðum. Því er ánægjulegt að við skulum í dag ræða um mál sem tengist samningnum, þ.e. sértæka losun gróðurhúsalofttegunda frá landbúnaði. Uppruni losunar gróðurhúsalofttegunda er margþættur en í grundvallaratriðum tengist myndun á losun þeirra niðurbroti á lífrænu efni og er myndun þeirra því hluti í hringrás kolefnis og niturs í náttúrunni. En samkvæmt rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun andrúmsloftsins er þeirri starfsemi sem veldur losun gróðurhúsalofttegunda skipt upp í sex undirflokka. Athygli okkar hefur fram til þessa beinst frekar að öðrum þáttum en landbúnaði og mismunandi framleiðsluferlum innan landbúnaðarins. Þó kemur losun gróðurhúsaáhrifa frá landbúnaði hér á landi næst á eftir losun frá brennslu eldsneytis sem er langmest og nær fjórfalt meiri en frá landbúnaði. Breyting vegna landnýtingar og landnotkunar, þ.e. skógrækt og landgræðsla, vegur á móti losun frá öðrum landbúnaði. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda, Kolbrúnar Halldórsdóttur, hafa um nokkurra mánaða skeið verið stundaðar rannsóknir hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins á flæði gróðurhúsalofttegunda úr ýmsum gerðum úthaga, allt frá lítt grónum svæðum yfir í frjósamt graslendi og frá blautum mýrum yfir í fullframræst svæði. Þessar rannsóknir eru þegar farnar að gefa nokkuð ljósa mynd af ástandi og eðli flæðis og hringrásar kolefnis og niturs í mismunandi jarðvegi. Það er ljóst að mælingar sýna að við lækkun vatnsstöðu eykst jarðvegsöndun mikið en geta gróðursins til að binda koltvísýring stendur í stað og jafnvel minnkar. Því er mikilvægt, hæstv. forseti, að taka niðurstöðu rannsóknanna alvarlega. Það er aukin losun gróðurhúsalofttegunda og okkur ber því að uppfylla ákvæði Ramsar-samningsins um 

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir að taka þetta mál upp. Það hefur ekki verið mikil umræða um framræslu mýra áður en þessar rannsóknir voru kunngerðar eða niðurstöður þeirra en þó hefur þetta verið örlítið í umræðunni í gegnum tíðina. Það er svolítið magnað að hugsa til þess að það er stutt síðan farið var út í þetta. Menn fóru ekki að ræsa fram mýrar að einhverju marki fyrr en eftir seinna stríð og það náði hámarki á 7. áratugnum. Það var auðvitað gert til að bæta hag og aðstöðu til landbúnaðar og svo sannarlega hefur það hjálpað til, a.m.k. ef marka má þá menn sem gerst þekkja til en þeir telja að t.d. í Austur-Landeyjum hafi verið illa búandi þangað til menn fóru í þetta framtak og núna er þar afskaplega blómlegt landbúnaðarhérað, blómleg sveit á Suðurlandi. Það breytir því hins vegar ekki að á þeim skamma tíma frá því að þetta var hefur margt breyst og það eru miklar breytingar í landbúnaði. Sá sem hér stendur er enginn sérfræðingur á því sviði en þó veit hann að það eru til nóg hey í landinu. Ef við skoðum þróunina sem er á Íslandi munum við örugglega ekki sjá mikla aukningu í hinum hefðbundna landbúnaði. Við verðum að hafa í huga, burt séð frá loftslagssjónarmiðum, að mýrar eru fæðuöflunarsvæði fyrir mófugla og vaðfugla og állinn t.d. nýtir þessi votlendissvæði. Það að ræsa þau fram hefur eyðilegt bæði læki og vötn sem renna frá þessum svæðum. Virðulegi forseti. Í stuttu máli, burt séð frá þeim alvarlegu hlutum sem tengjast loftslagsþáttum sem mikið hefur verið rætt hér, þá er ég fylgjandi endurheimtingu votlendis og vona að gert verði enn þá meira af því en gert hefur verið áður. Ég vona að sátt sé um það hér og það tengist að sjálfsögðu eins og hér hefur komið fram 

Virðulegur forseti. Þær rannsóknir sem hér eru ræddar virðast benda til að framræsla mýra hafi leitt til verri og meiri mengunaráhrifa fyrir landið en jafnvel Halldór Laxness sá fram á í sinni framsýnu grein, Hernaðinum gegn landinu, fyrir liðlega 30 árum. Hér er m.a. um að ræða alvarlegar afleiðingar af dapurlegum atvinnubótasjónarmiðum sem lengi hafa ráðið ferðinni í þeirri landbúnaðarpólitík sem við höfum rekið. Það er umhugsunarefni að við skulum vera að ræða þetta mál við umhverfisráðherra því það virðist vera svo að í Stjórnarráðinu telji menn þessi mál ekki heyra undir umhverfismál því nefndin um votlendið er skipuð af landbúnaðarráðherra og kostuð af honum. Landgræðslan er hjá landbúnaðarráðherra og Skógræktin er hjá landbúnaðarráðherra, allt það mikilvægasta sem þetta mál varðar. Það minnir okkur á að það er löngu kominn tími til að við tökum þessar stofnanir og flytjum þær til umhverfisráðuneytisins því að þessi málaflokkur á að lúta stefnumörkun á forsendum umhverfisins en ekki landbúnaðarstefnunnar. Við þurfum að endurskoða forgangsröðun í landgræðslu út frá þessum rannsóknum og þessum sjónarmiðum því það hvort við höfum bókhaldslegar skuldbindingar til að draga úr þessari loftmengun er ekki það sem máli skiptir. Við höfum siðferðilegar skuldbindingar til að vinna gegn þeirri mengun á lofti og andrúmi heimsins sem af þessari pólitík okkar hefur leitt og við eigum að vinda bráðan bug að því með því að flytja þennan málaflokk til umhverfisráðherra og styðja hana og styrkja í þinginu til að leggja í þá leiðangra sem þar þarf.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir taka undir þakkir til hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur fyrir að vekja upp umræðu um þetta mjög svo stóra og mikla mál sem snertir grunn og skilgreiningu á bókhaldi okkar um losun gróðurhúsalofttegunda. Umræðan fram til þessa hefur snúist um útblástur af manna völdum en nú má segja að náttúrulegar ástæður bætist inn í þá umræðu og hugsanlega skilgreiningu. Svo sem kunnugt er hefur í umræðunni verið talað um að þriðjungurinn af útblæstri komi frá bílum, þriðjungur frá fiskiskipum og þriðjungur frá iðnaði en nú bætast við það sem kalla má bæði af mannavöldum og af náttúrulegum ástæðum, skurðir eins og hér hafa verið nefndir, mýrar, náttúrulegar mýrar, urð og grjót með lífrænum leifum. Þar má kannski bæta við ýmsum urðunarstöðum þar sem m.a. metangaslosun er mikil en hún er 25 föld á við koldíoxíð og þannig má áfram telja. Þá er stóra spurningin auðvitað: Hvernig ætlum við að bregðast við? Ég tek undir þau sjónarmið að efla rannsóknir en ég vil líka nota tækifærið og minna á framtíðarsýnina um vetnistæknina sem er innan seilingar og með vetnistækni í fiskiskipum og bílaflota okkar getum við minnkað útblástur um tvo þriðju sem er mikill árangur og er framtíðarsýn, studd m.a. af ríkisstjórninni. Ég tek líka undir að moka í skurði þar sem við á og hægt er og nægir að benda á Ölfusið þar sem endurheimt votlendis hófst formlega og hefur skilað glæsilegum árangri, sömuleiðis ræktunarátak á örfokasvæðum. Hins vegar getum við varla tekið allar náttúrulegar ástæður inn í bókhald okkar vegna þess að það þyrfti ekki annað en eitt eldgos til að rústa því og við búum jú við þau skilyrði að hér verða annað slagið eldgos með alveg feikilegum útblæstri.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum fyrir þátttökuna í umræðunni. Mér þykir auðvitað mikilvægt að hæstv. umhverfisráðherra skuli ætla sér að fara vandlega yfir þessar nýju upplýsingar og skoða aðgerðir með tilliti til þeirra niðurstaðna sem þá koma til með að liggja á borðinu. Ef ég skildi hana rétt sagði hún jafnframt að ef við förum að moka ofan í skurðina og bindum þar með aftur kolefnin í jarðvegi mundi sú binding bætast við aðra bindingu okkar. Það hlýtur þá að vera að því gefnu að við tökum losunina líka inn í bókhaldið. Við vitum það sem hér sitjum að bindingslosun er náttúrulegt ferli og þó að við ætlum okkur að auka bindingu á Íslandi þá vitum við að við bindum ekki mjög lengi kolefni í íslenskum skógi. Birkiskógur bindur kannski kolefni í nokkra áratugi en um leið og ákveðin mettun verður fer hann aftur að losa þannig að í sjálfu sér má gagnrýna að það skyldi hafa orðið niðurstaða í Kyoto að binding í gróðri skyldi tekin inn sem eitt af samningsákvæðunum. Ég gagnrýni það að íslensk stjórnvöld skuli að því er virðist ætla að leggja svona mikla áherslu á bindingu í gróðri. Ekki það að ég sé að hallmæla skógrækt eða landgræðslu, þvert á móti. En við þurfum að átta okkur á því að það er heildarmagn losunar sem skiptir verulegu máli og skiptir í raun og veru öllu máli í þessum efnum. Og þegar vinda á ofan af losuninni gerum við það bara á einn veg: Með því að draga úr losun af mannavöldum. Það eru aðgerðir sem miða að því að dregið verði úr losun af mannavöldum sem skipta mestu máli í þessum efnum. Síðan fagna ég yfirlýsingu hv. formanns umhverfisnefndar sem ætlar sér greinilega að leggjast fast á árarnar með okkur sem höfum barist fyrir endurheimt votlendis og sömuleiðis vil ég lýsa því yfir að ég er opin fyrir hugmyndum hv. þm. Helga Hjörvars varðandi endurskoðun á því hvernig málum er fyrir komið í stjórnsýslunni hér á landi.

Frú forseti. Ég þakka þingmönnum mjög góðar umræður um þessi mikilvægu mál. Þau eru flókin og það sem þyrfti t.d. að skoða er að meta nákvæmlega hvort útstreymið frá framræstum mýrum og illa förnu landi sé eingöngu af mannavöldum eða að einhverju leyti af náttúrulegum orsökum. Þá þyrfti líka að skoða hvort hægt sé að yfirfæra rannsóknir á takmörkuðum stöðum á allt landið og einnig hvort fleiri þættir landnýtingar frá fyrri tíð hafa haft áhrif, hvort við ættum að taka með afleiðingar aldalangrar eyðingar gróðurs og jarðvegs af mannavöldum o.s.frv. Það er líka augljóst að örfoka land kann að binda kolefni úr loftinu með efnaveðrun. Niðurstöður rannsóknar hafa leitt það í ljós þannig að þessi mál eru ekki einföld. Það er gott að finna að það er samhljómur í málflutningi hv. þingmanna um þessi mál. Við erum sammála um gildi rannsókna á þessu sviði. Við erum sammála um að það beri að innheimta votlendi og það er ekki bara mikilvægt vegna útstreymis koldíoxíðs heldur líka vegna fjölbreytileika í lífríki náttúrunnar. Hv. þm. Helgi Hjörvar nefndi skógrækt og landgræðslu og kom með tillögu um að færa þá málaflokka yfir til umhverfisráðuneytisins. Fleiri tóku undir þær óskir. Ég býst þó ekki við að landbúnaðarráðherra sé ljúft að verða við þeirri frómu ósk hv. þingmanna þó að sú sem hér stendur mundi fagna því að svo yrði.

Frú forseti. Ég þakka umræðuna um þetta mál sem við vorum að ræða fyrir hádegi og í hádeginu. Það kom fram hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni að sumir vildu njóta ávaxtanna af starfi verkalýðshreyfingarinnar en ekki borga brúsann. Þetta held ég að sé ekki rétt. Hið rétta er að menn sjá kannski ekki ávinning af starfsemi stéttarfélaganna í dag vegna þess hve mikið hefur áunnist og hve mikið af þeim baráttumálum verkalýðshreyfingarinnar sem voru á fyrri hluta síðustu aldar meginmálið er komið í lög og reglur ríkisins. Auðvitað þarf áfram að vinna að þróun velferðarkerfisins og enn eru fjöldamörg verkefni óleyst þannig að ég hugsa að þó að aðildin að stéttarfélögunum yrði frjáls mundi fólk sjá hag sinn í því að vera félagar í stéttarfélagi vegna þess sem það nær fram. Þá væri kannski meiri krafa til þess að þau stæðu vel að verki sem ekki er þegar menn verða að borga til þeirra hvort sem þeim líkar vel eða illa. Þá vantar allt aðhald. Mér fannst vanta í umræðuna, sérstaklega þegar fram kom vantrú formanns BSRB á það að fólk vildi borga í stéttarfélög opinberra starfsmanna af frjálsum vilja, hvers vegna menn ganga í og stofna félög. Það er auðvitað til að ná fram samtakamætti, eingöngu til þess. Menn ganga í félög til að ná fram samtakamætti og ég er ekki sömu skoðunar og formaður BSRB viðraði, að fólk mundi ekki vilja ganga í stéttarfélög. Ég held að mjög margir mundu vilja það af því að þeir hafa trú á því að þau hafi hlutverk áfram. Það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi var eiginlega sú einstaklingshyggja sem mér finnst vera mjög vaxandi í þjóðfélaginu og kristallaðist kannski í umræðunni um öryrkjamálið þegar öll stjórnarandstaðan sem telst þó vera vinstri sinnuð gekk fram í því að dásama einstaklingshyggjuna, þ.e. líta á einstaklinginn sem meginmál en ekki maka hans eða fjölskylduna. Það var litið fram hjá samtakamætti fjölskyldunnar, og mjög kristaltær einstaklingshyggja réði ríkjum í þeim málflutningi öllum. Það er í sjálfu sér ágætt frá mínu sjónarhorni. Það var í umræðunni að vera þyrfti gagnkvæm virðing á milli stéttarfélaga og félagsmanna þeirra og eins á milli stéttarfélaganna og atvinnurekenda og ég held að svo sé nema að því er varðar samband stéttarfélaganna við félagsmenn sína. Stéttarfélögin þurfa ekki að sýna félagsmönnum sínum virðingu. Þeir borga hvort sem þeir vilja eða ekki og það er ekki hollt fyrir stéttarfélögin, enda fannst mér það koma fram í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar, formanns BSRB, þegar hann sagði að ef stjórnarskráin leiddi til þess að þetta ákvæði væri ekki gilt ætti bara að breyta stjórnarskránni. Það væri aldeilis munur ef hann gæti bara breytt stjórnarskránni þegar honum líkar ekki hvernig hún er. Það var ekkert verið að spyrja hvort almenningur mundi vilja það, þjóðin sjálf, nei, nei, verkalýðshreyfingin mundi bara breyta stjórnarskránni. Það er hin gagnkvæma virðing hv. þm. Ögmundar Jónassonar við bæði kjósendur og félagsmenn sína í stéttarfélögunum, ef þeir eru ekki skyldaðir til að greiða honum skatt bara breytum við stjórnarskránni. Ég má til að ræða um það að BSRB er að stunda stjórnmál.  Hvað mundi gerast með t.d. samfylkingarmann svo maður tali ekki um vinstri grænan mann, þ.e. einhvern sem elskar skatta, þegar hann les svo skattstefnu BSRB sem er borguð með peningunum hans? Það er ekki víst að hann sé á sömu skoðun eða sumt fólk sem er ekki á þeirri skoðun sem BSRB hefur komið með í umhverfismálum. Það verður samt að borga þessa skoðun og útdeilingu hennar um allt. Það er verið að borga fyrir það að þeirri skoðun sé komið um allt með hans eigin peningum. Ég er ekkert viss um að allir félagsmenn BSRB sem verða að borga þarna inn séu sáttir við það sem verið er að gera. Ólíkt hafast að BSRB og ASÍ eftir að stjórnarskránni var breytt varðandi félagsaðild, aðallega skattlagningu. ASÍ hefur verið að vinna í því að laga reglugerðir sínar og samninga þannig að það stangist ekki á við aðildarskylduna en BSRB berst eindregið gegn því að það sé tekið úr lögum að það sé skylda að vera í stéttarfélagi. Það verður ekki rætt um stéttarfélög öðruvísi en að ræða um lífeyrissjóðina. Þar eru ógnvænleg völd. Nú eru eignir lífeyrissjóðanna að skríða yfir eitt þúsund milljarða. Þeir eru kaupandi hlutabréf alla daga, bæði innan lands og erlendis, lánandi peninga og hafa gífurleg völd. Þeir hafa völdin í hlutafélögum, skipa menn í stjórnir, stjórnirnar ráða svo forstjóra o.s.frv., þetta er ósköp indælt, allt fyrir annarra manna peninga, allt saman með skylduaðild manna og sjóðfélagarnir hafa engin áhrif. Þeir skulu borga í BSRB, inn í félagið, hvort sem þeir vilja vera með eða ekki. Hér kom eiginlega fram sú skoðun að félagafrelsið væri öfgafrjálshyggja og samt er þetta ákvæði í flestum stjórnarskrám. Mér finnst þetta alveg út í hött. Að sjálfsögðu er þetta ekki öfgafrjálshyggja, þetta er ekki frjálshyggja yfirleitt. Þetta heitir mannréttindi. Mig langar til að spyrja hv. þm. Ögmund Jónasson sömu spurningar og hér var spurt áðan ef hann skyldi taka til máls á eftir - ég get náttúrlega ekki neytt hann til þess en ég heyri að hann er búinn að kveðja sér hljóðs: Er hann á móti félagafrelsi eða er hann hlynntur því? Vill hann hafa þetta ákvæði inni eða ekki? Telur hann e.t.v. að þetta sé einhvers konar þjónustugjald sem menn séu að borga með því að borga í félag án þess að vera í því og hvað þá með alls konar fyrirbæri eins og sumarbústaði sem maðurinn ekki fær af því að hann er ekki í félaginu? Sumarbústaðirnir kosta óhemju mikið. Ég er viss um að ekki nokkur einasti maður mundi vilja borga það fyrir sumarbústaði sem þeir kosta. Menn borga ekki nema brot af því sjálfir, þ.e. þeir borga restina í gegnum félagsgjöldin. Þetta er mjög einföld spurning til hv. þingmanns: Er hann hlynntur félagafrelsi eða er hann ekki hlynntur félagafrelsi? Hér var rætt nokkuð um önnur samtök atvinnulífsins, Verslunarráðið, Samtök atvinnulífsins o.s.frv. Það eru tvenn samtök sem skera sig úr og þau eru nefnd í þessu frumvarpi, Samtök iðnaðarins og Bændasamtökin. Þau hafa það nákvæmlega eins og BSRB, skylduaðild. Menn skulu borga skatt inn í félagið hvort sem þeir vilja eða ekki og það er einmitt það sem ég legg til að hv. Alþingi skoði líka til breytinga. Það er ljóst að velferðarkerfið hefur verið mótað að miklu leyti af verkalýðshreyfingunni, af fátæku fólki sem bast samtökum af því að það vildi það og náði fram breytingum á velferðarkerfinu, náði fram hækkun á launum, uppsagnarfresti, veikindaleyfi, lífeyrissjóðum og sjúkrasjóðum - það eru miklar breytingar sem samtakamáttur launafólks hefur náð fram. Það sem hefur því miður gerst er það að verkalýðshreyfingin hefur stofnanagerst. Hún er búin að koma sér upp þægilegum skatti, fólk þarf ekki að borga til hennar af því að það langi til þess - það skal borga til hennar og hún er farin að lifa allt of þægilegu lífi. Ég tel að það yrði verkalýðshreyfingunni til mikilla bóta ef það væri ekki skylduaðild að henni og hún þyrfti virkilega að sýna fólki af hverju það þarf að hafa samtakamátt og vera í stéttarfélagi. Þá mundi verkalýðshreyfingin ganga í árdaga drauma sinna, vaxa og dafna aftur og vera ekki aðallega að hugsa um völdin í lífeyrissjóðunum. Verðmæti velferðarkerfisins er ómælt fyrir atvinnulífið, fyrir þjóðfélagið. Það skiptir verulegu máli í samkeppnisstöðu fyrirtækja, þegar þau ákveða hvar þau setja sig niður. Það skiptir líka máli fyrir fólk hvar það velur sér að starfa, í hvaða landi. Velferðarkerfið er hluti af starfskjörunum. Á þessu eru allir búnir að átta sig á fyrir löngu þannig að það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að halda því fram að menn séu einhvern veginn á móti velferðarkerfinu þó að þeir séu á móti staðlaðri og stofnanagerðri verkalýðshreyfingu sem reyndar er að gera átak í því að leiða sig út úr þessu nema BSRB sem berst hatrammlega gegn þessu frumvarpi um að breyta því að menn séu skyldaðir með lögum til að borga í stéttarfélög. En ég þakka þessa umræðu. Hún hefur verið mjög góð og að miklu leyti málefnaleg. Auðvitað rekast á ákveðnir hagsmunir og sjónarmið og það er eðlilegt. Til þess er umræðan. Ég vil að lokinni umræðu leggja til að þessu frumvarpi verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar. Ég vona að það fái góða meðferð, verði skoðað, vonandi afgreitt út og verði að lögum.

Hæstv. forseti. Ég hef oft velt því fyrir mér hve margar mótsagnir rúmist í einum manni. Í hv. þm. Pétri H. Blöndal rúmast mjög margar og þær komu fram ekki svo fáar í máli hans hér áðan. Hann talar um pólitík verkalýðssamtakanna og staðnæmist sérstaklega við BSRB. BSRB hefur sett fram skattstefnu, segir hann. Ég er mjög hrifinn af þeirri skattstefnu, segir hv. þm. Pétur H. Blöndal. En hvað segja hægri menn um slíka stefnu? Ég læt bara hlustendur og hv. þingmenn um að dæma þennan málflutning þó að ég vilji leiðrétta hv. þingmann að því leyti að það er veigamikill munur á þeim markmiðum sem hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur sett hér í mótun sinnar skattstefnu annars vegar og BSRB hins vegar. BSRB, eins og reyndar verkalýðshreyfingin öll, hefur reynt að kappkosta að byggja á mjög lýðræðislegu starfi í öllu því sem tengist stjórnmálum og pólitík, sem lýtur að skipulagi samfélagsins. Það er keppikefli verkalýðshreyfingarinnar allrar, ekki aðeins hér á landi heldur um allan heiminn, að hafa áhrif á það sem er að gerast á samningasviði Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar svo að dæmi sé tekið, GATT-samninganna sem hv. þingmaður vísaði til og þjónustutilskipunar Evrópusambandsins. Fleira mætti telja sem snertir sjálfan grundvöll samfélagsins, velferðarþjóðfélagið sem verkalýðshreyfingin hefur barist fyrir á undanförnum árum. Hv. þingmaður beindi til mín nokkrum spurningum, m.a. um félagafrelsi. Já, ég hef verið fylgjandi félagafrelsi innan verkalýðshreyfingarinnar. Það hefur oft reynt á það og ég hef stillt mér þar upp. Þegar kemur hins vegar að þeirri spurningu sem ég veit að hv. þingmaður er að beina til mín, hvort mér finnist að menn eigi að vera frjálsir að því að greiða til verkalýðsfélaga, 

Forseti minnir hv. þingmenn á þröng tímamörk í andsvörum.

Frú forseti. Það er alltaf slæmt í rökræðu þegar menn fara að koma með svona sleggjudóma.

Nú?

Hann furðar sig á því hve margar mótsagnir rúmist í einum manni. Eru þetta einhver rök í málinu?

Já.

Nei, þetta eru aldeilis ekki nein rök í málinu.

Að benda á mótsagnir?

Nei, nei, málið er það að við erum að ræða kosti og galla ákveðinna mála og þá eiga menn að ræða það, ekki gefa mönnum einkunnir.

En líka mótsagnir.

Það á bara ekkert að vera að gefa mönnum einkunnir fyrir það. Ég er ekkert að gefa hv. þingmanni einkunn fyrir eitt eða neitt.

Nú, það var spurt um einkunnagjöf hér áðan.

Hv. þingmaður sagði að verkalýðshreyfingin byggði á lýðræðislegu starfi. Er það svo? Af hverju í ósköpunum þarf þá að skylda menn til að greiða gjald til stéttarfélaga fyrst þetta er svona lýðræðislegt? Af hverju verða menn að borga skatt til þessarar hreyfingar ef þeir ekki vilja það og þetta er allt svona lýðræðislegt? Svo sagði hv. þingmaður, og með réttu, að verkalýðshreyfingin ætti að fjalla um grunnþætti þjóðfélagsins. Það getur vel verið rétt en hún á ekki að mynda sér skoðun á því fyrir hönd félagsmanna sinna nema það sé frjáls aðild, þá getur hún það. Ef það er frjáls aðild geta þeir sem vilja og ekki sætta sig við stefnumörkunina sem stéttarfélagið hefur náð fram sagt sig úr því og hætt að borga í það. Þeir geta það ekki í dag. Þeir skulu borga fyrir skoðun stjórnar BSRB í ýmsum málum, hvort sem þeir vilja eða ekki. Hv. þingmaður svaraði því ekki af hverju í ósköpunum menn eigi að borga fyrir skoðun sem þeir eru á móti, að þeirri skoðun sé dreift til allrar þjóðarinnar. Hvernig geta menn yfirleitt gert þetta, hvernig geta þeir gert fólki þetta? Fólkið þarf að horfa upp á það að skoðun sem það er eindregið á móti sé fjármögnuð af því sjálfu. Þetta er eins og að láta menn smíða sverðið til að höggva sig með.

Hæstv. forseti. Aðeins enn um mótsagnirnar. Hv. þingmaður telur að þótt aðild að verkalýðsfélögum væri algjörlega frjáls alls staðar í þjóðfélagi yrðu þau áfram til. Ég hef hins vegar staðhæft að grundvelli þeirra væri ógnað af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi væru þeir einstaklingar - eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal sem sjálfur reyndi að komast út úr verkalýðsfélagi - sem vilja fleyta rjómann ofan af og njóta ávaxtanna af starfi annarra, annars vegar er það. Hins vegar er það ásetningur atvinnurekenda að bola fólki út úr félagslegu starfi af þessu tagi, stilla atvinnulausu fólki upp við vegg og segja: Ég skal ráða þig í vinnu að því tilskildu að þú standir utan verkalýðsfélaga og njótir ekki ávaxtanna af því starfi sem þar fer fram. Þannig hefur krafa sem er lagt upp með upphaflega sem mannréttindakröfu snúist upp í andstæðu sína. Það er þetta sem ég óttast. Þess vegna hef ég sagt: Lítum á verkalýðshreyfinguna sem grunnþátt í samfélaginu, í þjóðfélaginu. Þegar þjóðfélagið eða samfélagið er annars vegar spyrjum við ekki einstaklinga þegar við viljum gefa valfrelsi, og við erum fylgjandi því að hafa það sem víðast: Vilt þú standa utan þjóðfélagsins? Vilt þú ekki kannski greiða neina skatta? Ætlarðu ekkert að vera með? Nei, við erum í samfélagi og öxlum ábyrgðina saman á því samfélagi, við að byggja það upp, búa það til og gera það að siðaðra manna hætti. Eins vil ég líta á verkalýðshreyfinguna sem einn af grunnpóstum í fjölþáttalýðræðisþjóðfélagi. Ég hef áhyggjur af því ef öfgafrjálshyggja, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal er í forsvari fyrir, nær einhverri fótfestu hér á landi. Ég vona að svo verði ekki.

Frú forseti. Þetta var mjög athyglisverð yfirlýsing hjá hv. þingmanni. Ég veit ekki betur en að þingmönnum sé gert að sverja eið að stjórnarskránni. Samkvæmt henni er félagafrelsi í landinu, hvort sem menn vilja eða ekki. Hv. þingmaður lýsir því yfir að hann sé bara á móti þessu ákvæði í stjórnarskránni í vissum atriðum. Mér finnst þetta vera þó nokkuð alvarlegt. 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu þótt það væri fullt tilefni til að sjálfsögðu vegna þess að við erum að tala hér um grundvallarmannréttindi og við erum að tala um grundvöll lýðræðissamfélagsins. Ástæðan fyrir því að ég kem hér upp er sú að ég vildi víkja einu orði að einum þætti sem fram kom í máli hv. þm. Péturs H. Blöndals í ræðu hans fyrir stundu, meintum vilja stjórnarandstöðunnar til að ganga gegn samfélagslegum sjónarmiðum og viðhorfum þegar öryrkjar væru annars vegar og hefði komið fram í öryrkjamálinu svokallaða.  Ef við förum með þetta út í atvinnulífið og tökum t.d. þingmann - ég veit ekki hvernig hv. þm. Pétur H. Blöndal mundi líta á það ef laun þingmanna tækju mið af kjörum makans, þætti honum það gott? Fyndist honum það til framfara?

Ég er einstaklingshyggjumaður.

Hann er einstaklingshyggjumaður, já, já. Það er þetta, hæstv. forseti, sem ég á við þegar ég tala um mótsagnir í málflutningi manna. Hv. þingmaður kýs að kalla það einkunnagjöf. Ég er bara að vísa á mótsagnir sem fram koma hjá mönnum í málflutningi þeirra. Við höfum verið að leggja áherslu á það að bæta kjör atvinnulauss fólks og öryrkja og það að skilgreina þetta sem baráttu fyrir einstaklingshyggju er svo öfugsnúið að ólíkindum sætir. En þetta er einstakur hæfileiki sem hv. þingmaður hefur til að taka það sem stendur upprétt og snúa því á haus.

Hæstv. forseti. Fyrsti flutningsmaður að þessu þingmáli er hv. þm. Össur Skarphéðinsson en samfylkingarþingmenn flytja það allir saman undir forustu hans. Ég hleyp í skarðið fyrir formann flokksins við að flytja þetta mál vegna þess að hann hafði ekki tök á því að vera hér staddur núna en ástæðulaust er að fresta því að málið komi til afgreiðslu við fyrri umr. Þetta er tillaga til þingsályktunar um aukna notkun endurnýjanlegra, innlendra orkugjafa í samgöngum. Tillögugreinin er eftirfarandi: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera heildstæða áætlun um aðgerðir til að auka notkun farartækja sem nýta endurnýjanlega, innlenda orkugjafa. Miðað verði við að árið 2020 verði fjórðungur nýrra bifreiða knúinn slíkum orkugjöfum. Áætlunin feli meðal annars í sér tillögur um lagabreytingar er veiti fjármálaráðherra heimild til að fella niður svo lengi sem þurfa þykir öll opinber gjöld, svo sem virðisaukaskatt, vörugjöld og þungaskatt: a. af samgöngutækjum sem nýta endurnýjanlega orkugjafa, b. af búnaði sem nýttur er til að framleiða nýja endurnýjanlega orkugjafa á Íslandi, c. af endurnýjanlegum orkugjöfum sem framleiddir er hér á landi í því skyni að knýja samgöngutæki. Áætlunin feli jafnframt í sér tillögur að samstarfi ríkis við sveitarfélög um aðgerðir sem hvetja til nýtingar innlendra orkugjafa, svo sem tímabundna styrki vegna almenningsvagna, um rannsóknir sem ýtt gætu undir þróun vistvænna samgangna og um aðrar aðgerðir sem gætu dregið úr mengun frá samgöngutækjum. Áætlunin verði lögð fyrir Alþingi eigi síðar en fyrir lok vorþings 2006 á að standa en vegna þess að hér er verið að endurflytja þessa tillögu, hún var flutt á síðasta þingi, 130. löggjafarþingi en var þá ekki útrædd, hafði láðst að breyta ártalinu í lok tillögugreinarinnar. Eins og ég sagði áðan var tillagan flutt á síðasta löggjafarþingi og er flutt aftur núna. Þá var mælt fyrir henni í Alþingi og ég hyggst ekki fara yfir alla þá greinargerð sem hér fylgir, enda er hún lengri en að svo geti orðið. Ég vil fara yfir upphaf hennar: Samgöngur valda gríðarlegri mengun í formi gróðurhúsalofttegunda sem verða til við bruna eldsneytis sem á uppruna sinn í jörðu. Gróðurhúsalofttegundirnar verða að eins konar hitagildru sem kemur í veg fyrir að hiti geislist frá jörðu út í geiminn. Hlýnun á sér því stað í andrúmsloftinu. Ekki er lengur deilt um að hlýnunin geti raskað umhverfi jarðarinnar verulega. Auk þess veldur brennsla jarðefnaeldsneytis í farartækjum margvíslegri loftmengun sem m.a. hefur áhrif á heilsu fólks. Minni notkun jarðefnaeldsneytis í samgöngum mun því til lengri tíma einnig auka heilbrigði og lífsgæði samfara því að draga úr kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Áhrif vaxandi styrks gróðurhúsalofttegunda í andrúmslofti gætu orðið geigvænleg. Breytt straumakerfi sem drægi úr Golfstraumnum gæti hugsanlega haft mikil áhrif á gengd fiskstofna og búsetuskilyrði, m.a. í okkar heimshluta. Rannsóknir á borkjörnum úr Grænlandsjökli, þar sem íslenskir vísindamenn hafa verið í forustu, benda til að skjót hlýnun andrúmsloftsins geti verið undanfari ísalda sem skella á með litlum fyrirvara. Hröð hlýnun af völdum útstreymis gróðurhúsalofttegunda hefur því verið skilgreind sem ein mesta vá sem steðjar að mannkyninu. Víðs vegar um heim eru stjórnvöld að grípa til aðgerða gegn henni. Kyoto-samningurinn er besta dæmið. - Hann hefur verið til umræðu undanfarna daga vegna þess að nú eru ákvæði hans loksins gengin í gildi. Miklar vonir standa til að innan fárra ára hefjist fjöldaframleiðsla farartækja sem knúin verða með mengunarlausum orkuberum í stað mengandi jarðefnaeldsneytis. Tækist það - sem er einungis tímaspursmál hvenær verður - yrðu tímamót í umhverfisvernd. Í þeirri þróun eiga Íslendingar kost á að leika veigamikið hlutverk. Náttúrulegar auðlindir okkar bjóða upp á fágæta möguleika til að þróa samgöngur sem byggjast að langstærstum hluta á innlendum orkugjöfum. Þar ber að sönnu hæst þá miklu möguleika sem felast í að nýta vetni og rafmagn til samgangna en ekki má heldur horfa fram hjá tækifærum sem liggja í að nota metan og metanól. Notkun tveggja síðasttöldu orkuberanna er að sönnu ekki laus við myndun gróðurhúsalofttegunda en mengun af þeirra völdum er hins vegar miklu minni en vegna olíu og bensíns. Því er einnig mikilvægt að búa í haginn fyrir notkun þeirra. Þá er einnig rétt að hafa í huga að áætlanir um skógrækt í atvinnuskyni sem nú eru komnar til framkvæmda í öllum landshlutum munu í framtíðinni gefa af sér afurðir sem gætu nýst vel til framleiðslu á lífrænu endurnýjanlegu eldsneyti en hún er líkleg til að auka arðsemi þeirra verkefna. Í þeirri tillögu eru samgöngur sem byggjast á öllum framangreindum innlendum orkugjöfum því skilgreindar sem endurnýjanlegar samgöngur. Heimildirnar sem lagt er til í þessari þingsályktunartillögu að stjórnvöld fái ná sömuleiðis til allra áðurgreindra orkugjafa. Við framleiðslu endurnýjanlegra orkubera, svo sem vetnis og rafmagns, verða flestar þjóðir að nýta að einhverju marki eldsneyti eða hráefni sem er af uppruna jarðefna og fæst með námagreftri, svo sem kol, olíu eða jarðgas. Við umbreytingu þeirra í hreina orkugjafa verður jafnan einhver losun gróðurhúsalofttegunda. Íslendingar, nær einir þjóða, eiga hins vegar kost á því að nýta náttúrulegar, endurnýjanlegar auðlindir í formi vatnsafls og jarðhita, til að framleiða vetni og rafmagn án þess að nokkur losun gróðurhúsalofttegunda verði við framleiðsluna. Í þessu felst mikilvæg sérstaða Íslands. Íslendingar búa ekki aðeins að endurnýjanlegum auðlindum. Hér á landi er einnig einstök þekking og reynsla í framleiðslu þessara orkugjafa. Við Háskóla Íslands hefur dr. Bragi Árnason unnið ómetanlegt starf við þróun á framleiðslu vetnis og nýtingu þess til samgangna. Dr. Bragi hefur m.a. kynnt stórmerkar hugmyndir sem byggjast á því að nýta útblástur frá stóriðjuverunum til að framleiða metanól en í slíku framleiðsluferli fellur það vel undir skilgreiningu á endurnýjanlegu eldsneyti. Þá er ónefnt framlag Íslenskrar nýorku ehf. á sviði vetnisnýtingar sem vakið hefur heimsathygli. Fyrirtækið rekur fyrstu og einu vetnisdreifingarstöð Íslendinga í samvinnu við olíufyrirtæki og sömuleiðis nokkra almenningsvagna sem ganga fyrir vetni, auk þess að sinna þróunar- og rannsóknarvinnu varðandi vetni. Ekki þarf heldur að fjölyrða um þekkingu okkar Íslendinga á sviði raforkuframleiðslu. Fyrir utan mikla þekkingu á virkjun fallvatna er hvergi í heiminum jafnmikil reynsla og á Íslandi af því að framleiða rafmagn úr jarðhita. Íslendingar ættu því að geta lagt mikið af mörkum til umhverfisverndar í heiminum með því að þróa þá tækni sem þarf til að nýta mengunarlausa orkugjafa til samgangna. Mikil orka í formi jarðhita er víða ónýtt. Má í því sambandi rifja upp frumkvæði Samfylkingarinnar varðandi orkuvinnslu úr lághita en þingsályktunartillaga flokksins sem Örlygur Hnefill Jónsson var fyrsti flutningsmaður að var samþykkt á Alþingi 3. maí 2002. Sömuleiðis eru sums staðar góðar aðstæður hér á landi til að framleiða orku með vindmyllum en þeirri tækni fleygir nú fram erlendis auk þess sem Íslendingar hafa sinnt rannsóknum á beislun vindafls. Engin ástæða er til að ætla annað en að hér á landi verði framleidd orka með þeim hætti í framtíðinni. Við bestu aðstæður gætum við orðið útflytjendur á vetni til að knýja samgöngur utan Íslands. Frumkvæði og forganga Íslands á þessu sviði getur því ef rétt er á haldið einnig skapað margvísleg efnahagsleg tækifæri. Sérstaða okkar Íslendinga í þessum efnum er slík að fullyrða má að okkur beri siðferðileg skylda til að taka að okkur forustuhlutverk í þessum efnum. Hæstv. forseti. Auðvitað eru þessi mál öll merkileg og það er full ástæða til þess að hér á Alþingi sé ýtt á eftir því að stjórnvöld fylgi þessum málum sem allra fastast fram. Á það hefur reyndar vantað þó að ýmislegt hafi verið gott gert. Það er t.d. full ástæða til að ræða alvarlega um það hvers vegna okkur hefur ekki miðað meira en raun ber vitni hvað það varðar að beina notkun okkar á bifreiðum í skynsamlegri áttir en við höfum gert. Hér gætu verið miklu fleiri dísilbílar, hér gætu verið miklu fleiri bílar sem eyddu minni orku og minna bensíni en þeir gera en vegna þeirra reglna sem við höfum haft hér í sambandi við skatta af innflutningi á bílum og vegna þess að hvatningu hefur vantað til þess að fólk kaupi bíla sem eru þannig að þeir eyða minni orku hefur ekki nógu mikið gerst í þessum málum. Það er spurning hvort stjórnvöldum væri ekki hollara að horfa í eigin barm og velta fyrir sér hvaða áhrif þau geti haft í viðbót. Hver var síðasta ákvörðun hér hvað varðar bíla? Hún var fólgin í því að hvetja menn til að kaupa sér stóra jeppa. Ég held að þar hafi ekki verið skynsamleg ráðstöfun á ferðinni. Miklu nær hefði verið að breyta reglum þannig að fólki hefði orðið hvatning til þess að kaupa sparneytnari bíla, bíla sem eyða þá dísilolíu frekar en bensíni og bíla sem gætu hugsanlega nýtt sér aðra orkugjafa en þá tvo sem ég nefndi. Margt annað er auðvitað hægt að gera. Við erum hér með gríðarlega stóran fiskiskipaflota. Við höfum ekki beitt neinum reglum sem hafa haft einhver áhrif á það hvernig menn nýta orku í sjávarútveginum. Sú þróun sem þar hefur orðið hefur einungis orðið út frá sjónarmiðum útgerðarmannanna sjálfra og án tillits til þess hvort hugsanlegt væri að beina t.d. orkunýtingunni í aðra farvegi. Það er augljóst að miklu minni orka fer í að veiða hvert kíló af fiski sem veiddur er á línu en ef það er veitt í troll. Þó hefur ekki verið gerð nein tilraun til að hafa áhrif á það að menn nýti frekar veiðarfæri sem spara orku eða menga minna. Þvert á móti er ákveðin hvatning fólgin í því að nýta orkufrekari veiðarfærin þrátt fyrir að sá hópur fiskiskipa veiði meira af smærri fiski en gerist að meðaltali í flotanum. Það er alveg hægt að hafa sérumræðu um þessa hluti en þarna hefur verið á ferðinni fram að þessu líklega u.þ.b. þriðjungur af orkunýtingu okkar. Okkur vantar verulega stefnumörkun hvað þetta varðar, þá er ég að tala um fiskiskipaflotann. Í bílaflotann fer gríðarlega mikið af þeirri orku sem hér er eytt og þar gætum við líka haft mikil áhrif. Allt er þetta ákaflega stórt mál en ég held að þessi tillaga hér geti verið gott lóð á þær vogarskálar að kalla fram umræðu um þessi efni.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé mjög vel við hæfi að við tökum þessa tillögu til umfjöllunar um þetta leyti þar sem í gær var hin opinbera gildistaka Kyoto-bókunarinnar. Af því tilefni var einmitt fundur í boði umhverfisráðuneytisins þar sem fjallað var um loftslagsbreytingar og framkvæmd bókunarinnar. Það var afskaplega skemmtilegur og athyglisverður fundur og mikið af góðum upplýsingum kom þar fram. Eitt af því sem menn ræddu þar var það hvernig orkugjafar í samgöngum mættu verða umhverfisvænni. Þegar menn ræða slíka tillögu er rétt að rifja upp kannski með örfáum orðum hvað gert hefur verið í því efni. Sú tillaga sem hér er rædd gerir m.a. ráð fyrir lagabreytingum þess efnis að heimilt verði að fella niður ýmis opinber gjöld varðandi þau ökutæki sem nýta innlenda orkugjafa. Af því tilefni er rétt að rifja upp að í lögum um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., nr. 29/1993, er einmitt gert ráð fyrir því að ökutæki séu undanþegin gjaldskyldu, þ.e. þau ökutæki sem hafa í för með sér hverfandi mengun og eru knúin óhefðbundnum orkugjafa, svo sem rafhreyfli og vetni. Þau eru sem sagt undanþegin gjaldskyldu. Þetta ákvæði var lögfest 1997 og í athugasemdum með því frumvarpi sem varð þá að lögum kemur m.a. fram að breyting sú sem þá var lögð til hafi verið gerð í þeim tilgangi að hvetja til aukinnar notkunar ökutækja sem ekki gefa frá sér koltvísýring. Árið 1997 voru menn einmitt að huga að þessum málum. Síðan er annað varðandi vörugjaldið, um tvíorkubifreiðar. Samkvæmt ákvæði VII til bráðabirgða í fyrrgreindum lögum skal „[v]örugjald af bifreiðum sem eru gjaldskyldar skv. 3. gr. laganna og búnar eru vélum sem nýta metangas eða rafmagn að verulegu leyti í stað bensíns eða dísilolíu […] vera 120.000 kr. lægra en ella væri samkvæmt greininni“. Þessi heimild til lækkunar gildir til 31. desember 2006. Þegar ákvæðið var framlengt með lögum 38/2000 kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu að markmiðið með breytingunni sé „að styðja við öra þróun í hönnun og framleiðslu ökutækja sem geta nýtt rafmagn og metangas, enda eru skaðleg áhrif þeirra orkugjafa á umhverfið mun minni en eldsneytis úr olíum“. Þá hafði verið bent á það að „notkun tvíorkubifreiða sé nauðsynlegt skref í frekari þróun í framleiðslu bifreiða sem eingöngu verða knúnar öðrum orkugjöfum en bensíni eða dísilolíu“. - Mér láðist víst að fá leyfi hæstv. forseta fyrir þessari tilvitnun. Fram kemur í tillögunni að ákvæði VII til bráðabirgða heimili ekki að veita afslátt af vörugjaldi þegar um er að ræða bifreiðar sem nýta vetni. Það er alveg rétt enda eru bifreiðar sem knúnar eru óhefðbundnum orkugjöfum, svo sem rafhreyfli eða vetni, undanþegnar vörugjaldi samkvæmt því sem áður sagði. Það er því verið að hvetja til aukinnar notkunar þessara bifreiða. Niðurfelling vörugjalds nær ekki til ökutækja sem bæði eru knúin mengandi og minna mengandi orkugjöfum, samanber tvíorkubifreiðar, en slíkum ökutækjum var veittur 120 þús. kr. afsláttur sem ég vitnaði til áðan. Ekki verður farið í þennan mun á vetnis- og rafmagnsbifreiðum annars vegar og tvinnbifreiðum hins vegar út frá umhverfissjónarmiðum en ljóst að fyrrgreindu ökutækin eru minna skaðleg fyrir umhverfið en hin síðarnefndu. Ég vil aðeins minnast á þungaskattinn. Í lögum um fjáröflun til vegagerðar kemur fram að í ákvæði til bráðabirgða eru bifreiðir sem nota í tilraunaskyni annan orkugjafa en bensín, dísilolíu eða annað eldsneyti unnið úr olíu undanþegnar greiðslu þungaskatts til 30. júní 2005. Ég held að hv. framsögumaður hafi vitnað til þess að dagsetningin sem fram kemur í tillögunni hafi ekki verið rétt, ákvæðið er ekki fallið úr gildi heldur framlengt með lögum nr. 127/2004 fram til 30. júní 2005. Þá falla úr gildi lög nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar, en frá og með 1. júlí 2005 taka gildi lög nr. 87/2004, um olíugjald og kílómetragjald. Samkvæmt þeim lögum er ekki að finna gjaldskyldu vegna tvinnbifreiða eða bifreiða sem nota einvörðungu óhefðbundna orkugjafa, að undanskildu því að ef ökutækin eru 10 tonn eða þyngri ber þeim að greiða kílómetragjald. Öll tæki yfir 10 tonnum skulu greiða kílómetragjöld óháð eldsneytisnotkun. Hæstv. forseti. Tími minn er víst á enda en breytingin varðandi olíuna hefur mjög góð áhrif hvað það varðar að dísilbílar verða almennari í notkun þegar þungaskatturinn er kominn í olíuna og því verður ódýrara að nýta dísilbíla, sérstaklega fyrir smærri fólksbíla.

Hæstv. forseti. Ég vil koma upp og lýsa eindregnum stuðningi við þá þingsályktunartillögu sem lögð er fram af öllum þingmönnum Samfylkingarinnar sem segir til um þyngd málsins í þeirra huga. Þingsályktunartillagan hefði getað verið sniðin í smiðju Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs svo vel fellur hún að hugmyndafræði okkar og pólitískum áherslum. Farið er inn á mjög mikilvæga þætti í þingsályktunartillögunni, að fela ríkisstjórninni að gera heildstæða áætlun um aðgerðir til að auka notkun farartækja sem nýta endurnýjanlega innlenda orkugjafa. Töluverð þekking er til staðar til að hrinda þingsályktunartillögunni í framkvæmd því nú þegar eru í umferð bifreiðar sem nota bæði rafmagn og metangas, en ég er ekki ein um að telja að við hefðum átt að setja miklu meiri kraft í heildstæða áætlun til að auka hlut farartækjanna í samgöngum okkar. Það er hægt að gera með margvíslegum hætti. Við værum þá, eins og við erum í dag, frumkvöðlar hvað varðar notkun á rafmagnsbílum, en fleira kemur til. Huga þarf að skattlagningu og að auðvelda fólki sem hefur áhuga á því að aka um á slíkum bílum að eignast þá og geta keyrt um, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur víðar. Þetta er því áætlun til einhverra ára því þetta er ekki gert í einu vetfangi. Hvað varðar metangasið er alveg ljóst að það er mjög nýtanlegt á bifreiðar. Með því að efla hlut þeirra bifreiða sem nota metangas sláum við tvær flugur í einu höggi því að með því getum við nýtt það metangas sem er framleitt af mannavöldum, má segja, sem kemur frá sorphaugunum í stað þess að það fari í andrúmsloftið eða brennt eins og gert er í dag, að orkan sem sannarlega er til staðar verði notuð til þess að knýja áfram bifreiðir. Það er mikil mengun af losun lofttegunda frá skipaflotanum okkar sem hefur áhrif á gróðurhúsaáhrifin eða gróðurhúsalofttegundir eins og farið er að kalla það. Til er tækni til að minnka brennslu á núverandi kolefnaeldsneyti á eldri skipum og stórefla minnkun á notkun kolefnisorkugjafa á nýjum skipum. Íslenskt fyrirtæki hefur lagt stund á og metnað í þær rannsóknir og ég tel að standa þurfi vel við bakið á því fyrirtæki og öðrum sem fara inn á þessar brautir og stuðla að því að íslenski skipaflotinn fari markvisst inn á þá braut að nota vistvæna orkugjafa og minnka útblásturinn með öllum ráðum. Eins og fram kom í máli hv. framsögumanns og hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur tók Kyoto-bókunin gildi í gær og er orðin bindandi samningur. Ég held að lýðum sé orðið ljóst að losun gróðurhúsalofttegunda hefur mjög mikil og hnattræn áhrif á veðurfar og á möguleika okkar til lífs á jörðinni. Við verðum að horfa á uppspretturnar, losunina á mengandi lofttegundum, það er númer eitt og síðan hvernig við getum bundið kolefni eins og með gróðursetningu og því sem við ræddum í dag um endurheimt votlendis eða að grafa niður í skurði, það er framhaldið. Ef við ætlum að standa undir nafni sem þjóð sem vill stuðla að sjálfbærri þróun eru samgöngutækin ekki síst til þess fallin að einbeita sér að í þessari stóru mynd. Gefa þarf öðrum farartækjum möguleika í samgöngukerfi okkar, eins og reiðhjólum, sem verða þá eðlilegur hluti af samgöngum okkar og til þess þurfum við að leggja sérstakar brautir. Þetta er umfram það sem þingsályktunartillagan segir til um því hún einbeitir sér að farartækjunum og það er nægilegt verkefni. En við þurfum að hafa þessa heildstæðu mynd og því styðjum sannarlega þingsályktunartillöguna og ég vona að það verði nægur tími til að senda hana út til umsagnar og afgreiðslu á þessu vorþingi.

Herra forseti. Ég tek undir það sem fram hefur komið og get ekki annað en tekið undir þau markmið sem sett eru í þessari tillögu til þingsályktunar um aukna notkun á endurnýjanlegum og innlendum orkugjöfum í samgöngum. Eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni sýnir það þunga hv. þingmanna Samfylkingarinnar að allur þingflokkurinn stendur að málinu og hv. þm. Þuríður Backman sagði að það félli vel að hugmyndafræði flokks hennar. Ég tek undir markmið þingsályktunartillögunnar en flutningsmenn hefðu getað kynnt sér stöðu málaflokksins örlítið betur því að að þessum málum er unnið og stefnumörkunin liggur fyrir og er það sem upp á vantar í vinnslu. Nefnd skilaði til ríkisstjórnar 1997, ef ég man rétt, og önnur nefnd á vegum iðnaðarráðuneytis, samgönguráðuneytis, fjármálaráðuneytis og sjávarútvegsráðuneytis svo einhver ráðuneyti séu nefnd. Þau eru einmitt með þessi mál, þessa heildarsýn sem nær yfir flest ráðuneyti um skattalegt umhverfi og þar fram eftir götunum, þetta er í vinnslu þar. Sem kunnugt er er ríkisstjórn Íslands sú fyrsta í veröldinni sem lýsir því yfir að hafa það sem pólitískt markmið að Ísland verði vetnisríki, hið fyrsta í veröldinni. Það má því segja að markmið þingsályktunartillögunnar falli mjög vel að stefnu ríkisstjórnarinnar og ber auðvitað að túlka hana sem stuðning við stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum málum enda er þetta líklega eitt af þeim málum sem væntanlega er nokkuð þverpólitísk samstaða um, málið er af þeim toga. Það hefur sannarlega náðst mikill árangur á þessu sviði. Stefnumörkunin er nokkuð skýr og hefur vakið verðskuldaða alþjóðlega athygli. Fjallað hefur verið um stefnu Íslands í þessum málum í hátt á fimmta hundrað erlendum fjölmiðlum. Íslandi hefur verið boðið sæti meðal stærstu þjóða heims í fyrstu alþjóðlegu samtökunum um vetnismálin og Íslandi er boðið, einu af 14 ríkjum, að taka sæti þar vegna þessarar stefnumörkunar. Á þeim stutta tíma sem hér er til umræðu má aðeins hlaupa yfir það sem gerst hefur varðandi vistvæna orkugjafa í samgöngum. Benda má á að nú þegar eru um og yfir 20 bílar á götum höfuðborgarinnar knúnir metangasi, þökk sé mikilli framsýni og dugnaði Ögmundar Einarssonar, framkvæmdastjóra Sorpu, og fleiri slíkir bílar á leiðinni. Þegar eru komnir líklega hátt í 20 rafmagnsbílar. Þeir komu hingað fyrir ekki svo mörgum árum og hafa nýst ágætlega hjá ýmsum fyrirtækjum og stofnunum á höfuðborgarsvæðinu, á Suðurnesjum og á Akureyri. Hér eru þegar þrír vetnisstrætisvagnar og ekki má gleyma fyrstu vetnisstöðinni í veröldinni sem er sérlega byggð til að fylla á vetnisbíla. Á vegum fyrirtækisins Íslenskrar NýOrku, sem er eiginlega vettvangur stjórnvalda til að annast framkvæmd þessarar stefnumörkunar í samstarfi við þrjú virt og stór alþjóðleg fyrirtæki, er unnið að enn frekari áætlunum sem eru í bígerð með ýmsum innlendum og erlendum samstarfsaðilum. Má þar nefna frekari innflutning á bílum hjá ýmsum bílaframleiðendum, framleiðslu og jafnvel útflutning á vetni. Fyrsta sérsmíðaða vetnisknúna skipið er á teikniborðinu og áfram má telja. Grundvallaratriði í þessu er að Íslendingar hafa boðið Ísland sem tilraunavettvang fyrir þessa nýju og byltingarkenndu tækni sem á eftir að valda miklum straumhvörfum ekki bara í umhverfismálum heldur líka í efnahagsmálum og síðast en ekki síst lýtur þetta að pólitísku orkulegu sjálfstæði sem þjóðir eru farnar að líta meira og meira til, þ.e. að geta framleitt sitt eigið eldsneyti en þurfa ekki að vera háðir óróa t.d. í Austurlöndum sem hefur áhrif beint á efnahagslífið. Það má segja að hvað samgöngur varðar séum við á ákveðnum tímamótum því að flestir bílaframleiðendur veraldar hafa lýst því yfir að þeir veðji á efnarafala og vetni sem framtíðartækni í bílunum. Það má segja að sprengihreyfillinn með jarðefnaeldsneyti hafi verið einkennandi fyrir síðustu öld og menn spá því að efnarafall og vetni verði einkennandi fyrir þá öld sem ný er gengin í garð. Vandinn verður hins vegar sá að brúa þetta bil. Þróunin hefur verið mjög ör og hefur gerst ævintýralega hratt á síðustu fimm árum. Þeir vetnisbílar með efnarafölum sem lengst eru komnir núna geta ekið um það bil 500 kílómetra á fyllingunni og afskaplega lítið fer fyrir búnaðinum. Maður verður vart var við hann í þessum bílum öfugt við það sem var fyrir svona sjö árum þegar bílarnir voru fullir af alls konar tækjum og tólum sem hafa síðan horfið, þökk sé undraverðum árangri góðra vísindamanna. Svo er það sem við þurfum að gera innan lands. Stefnumörkun liggur fyrir og ég hef áður vísað til þeirrar nefndar sem hefur skilað starfi og ráðuneytavinnuhópa sem eru að störfum við að fara yfir skattaumhverfið. En svo þurfa sveitarfélögin líka, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, að móta sér stefnu um þetta eins og gert hefur verið víða erlendis, svo sem að koma upp tenglum, forgangi vistvænna ökutækja og þar fram eftir götunum. Þetta getum við séð í nokkrum nágrannaborgum okkar þar sem vistvænir bílar fá eiginlega forgangshraða og forgang í umferðinni rétt eins og almenningssamgöngutæki. Ríkisstjórnin hefur sína stefnumörkun og hefur lagt beint fé í það sem hér hefur verið gert. En það verða fyrst og fremst bílaframleiðendur sjálfir sem munu ráða hraðanum á þessari tækni því það eru þeir sem framleiða bílana og framfarirnar sem orðið hafa á síðustu fimm árum, eins og ég nefndi áðan, eru ævintýri líkastar. Það mun gerast núna á allra næstu missirum að fyrstu bílaframleiðendurnir fara að koma, í takmörkuðu magni þó, vetnisknúnum bílum á hinn almenna markað. Fram að því munum við sjá lausnir eins og rafmagnsbíla, metangasbíla, bíla sem nota vetni á sprengjuhreyfla sem er þó ekki eins hagkvæmt og vetni á efnarafölum og þar fram eftir götunum. Við höfum markað þá stefnu og vakið athygli fyrir að vera fyrsta landið sem lýsir því opinberlega yfir að það ætli sér að 

Virðulegi forseti. Ég er ánægð með þessa umræðu og er í raun að bregðast við ræðu hv. þm. Hjálmars Árnasonar. Ég gat ekki verið við upphaf umræðunnar en er ánægð að heyra að þessi tillaga okkar fær undirtektir hjá honum enda hefði annað komið mér mjög á óvart vegna þess að þingmaðurinn hefur sjálfur, þó hann sé í flokki þess ráðherra sem hefur haft sig mest í frammi um að kynna möguleika sem vetnisvæðing hérlendis gæti gefið Íslandi, flutt þingmannamál um að fara skuli heildstætt í þessi mál. Það vakti auðvitað mjög mikla athygli og sérstaklega vakti það athygli mína af því að á þessum tíma var ég búin að vera að skoða afskaplega vel hvað var í gangi hérlendis í sambandi við þessa nýju innlendu orkugjafa og möguleikana á því að fara í alveg nýja orkugjafa fyrir bíla og báta. Það kom mér því mjög á óvart þegar mál hv. þingmanns kom fram af því að ég átti von á því að þegar eitthvað slíkt kæmi þá yrði það stjórnartillaga. Ég þekki málið afskaplega vel og auðvitað gerum við okkur grein fyrir því betur en nokkrir aðrir sem hafa skoðað þessi mál að það er mjög takmarkað sem búið er að taka ákvarðanir um hjá ríkinu. En hvað er þá búið að taka ákvarðanir um hjá ríkinu? Hvað hefur vakið svona gífurlega mikla athygli langt út fyrir landsteinana, ekki bara í Evrópu þaðan sem við höfum fengið peningana í þetta verkefni heldur líka vestan hafs? Minnist ég þess að fyrir um það bil tveimur árum síðan var haldinn fundur í Pentagon í kjölfar þess að verið var að skera niður áform um stórvirkjanir þar. Stórt kort hékk upp á vegg, eftir því sem mér var tjáð, af Íslandi og sagt var: „Þarna á þessari litlu eyju eru menn framsýnir. Þarna á að fara að vinna að því að á þessum stað verði fyrsta hreina hagkerfið í veröldinni af því að þeir eru farnir að gera það sem allar þjóðir ættu að vera að gera, þ.e. að skoða möguleikana á að framleiða orku til að framleiða vetni. Þar vilja menn vera tilbúnir til að nýta sér þá tækni sem allar bílaverksmiðjur í heiminum eru að rannsaka möguleikana á, að framleiða bifreiðar og vélar sem geta brennt vetninu.“ En hér höfum við látið okkur nægja að setja í gang samstarf við NýOrku, VistOrku, samstarf af hálfu háskólans með mjög litlum ríkisfjármunum. Ég held að 1 milljón hafi komið frá ríkinu í gegnum aðild háskólans að þessu verkefni. Hins vegar höfum við fengið hundruð milljóna í styrki úr rannsóknasjóðum Evrópusambandsins og það er ágætt. En það hefur þýtt að hingað hafa streymt þingmenn frá Evrópu, úr öllum löndum Evrópu, og við sem eigum sæti í utanríkismálanefnd þekkjum það vel því að það erum við sem fyrst og fremst tökum á móti þeim sem stjórnmálamenn fyrir utan það að þessir hópar fara síðan í heimsóknir til orkufyrirtækjanna og fá kynningar af ýmsu tagi um hvað hér er að gerast og áformin, áformin sem eru bara áform enn þá og hafa m.a. engan lagaramma sem gefur vísbendingar um hvert stjórnvöld stefna og hversu mikil alvara er í málum hjá stjórnmálum og það vil ég gagnrýna. Í fyrra tók ég á móti Þjóðverja sem hafði verið að vinna með þessi mál í þýska þinginu og hann tók allan pakkann. Hann sagði við mig á eftir: „Hvernig stendur á því eftir allan boðskapinn um það sem er í farvatninu á Íslandi“ - hann var búinn að fara í heimsókn á alla staðina og tók í þetta marga daga - „að þegar ég spyr hvort til sé áætlun um virkjanir eða hvernig eigi að skaffa orku til að framleiða vetnið þá eru engin svör?“ Til að vera viss um að ástandið væri kannski aðeins betra en það sem þessi Þjóðverji var að gagnrýna þá bar ég fram fyrirspurn í haust og reyndar margar fyrirspurnir um hin ýmsu áform í virkjanamálum til að geta lagt mat á hvað menn væru að hugsa inn í framtíðina með framleiðslu á vetni í þessa veru því ef við ætlum að hafa hreint hagkerfi þá ætlum við ekki bara að nota vetni á bíla heldur líka skipaflotann. Við skulum gera okkur grein fyrir því að 50% mengunar í andrúmsloftinu koma frá þessum vélum. Þess vegna bar ég fram fyrirspurn til hæstv. iðnaðarráðherra og fékk svar, í umræðu fyrir rúmri viku. Þá kom upp úr kafinu að engar áætlanir eru til um hvaða virkjanir í framtíðinni eigi að skaffa orku til að framleiða vetni. Skýringin var sú að þetta mundi dragast meira hjá þeim framleiðendum sem eru að vinna við að útbúa þessar vélar. Ég vil skjóta því að að vetnið tekur svo mikið rými að stórir tankar eru á strætisvögnunum sem nú eru í tilraunaakstri og engin leið hefur verið að finna út hvernig hægt er að nota vetni í bíla öðruvísi en að fá áfyllingu eftir um það bil 150 kílómetra. En það mundi þýða ofboðslega uppbyggingu á tankakerfi að afgreiða slíkt. Þá segir hæstv. iðnaðarráðherra að það sé svo langt í að þetta leysist, að menn telji að bifreiðar af þessum toga muni ekki koma á markað fyrr en á árunum 2020–2040. Það er ekkert óskaplega langt þangað til 2040 rennur upp. Það eru 35 ár. Við erum því að segja að 15–35 ár séu þar til hægt verður að fara raunverulega í aðgerðir sem skipta máli. Þá hét það að við ættum svo mikið af orkulindum til að virkja að ekki þyrfti að geyma neitt og að ekki þyrfti að taka neitt frá auk þess sem allir stóriðjusamningar mundu renna út áður en þessi bílafloti með nýjum vélum fyrir vetni kæmi á markaðinn. Þetta er auðvitað stórundarleg afstaða hjá stjórnvöldum þeirrar þjóðar sem ætlar að vera með fyrsta hreina hagkerfið. Sömuleiðis liggur fyrir sá möguleiki að gera samninga við stóriðjufyrirtæki um að nýta afgas frá verksmiðjum og virkja það. Þá væri hægt að framleiða m.a. metanól eins og nefnt var í umræðunni og gera það ódýrt. Það hefði verið mjög snjallt og um það hef ég áður spurt hvort í farvatninu væri að semja við stóriðjufyrirtækin, sem fá núna orku úr viðkvæmum orkulindum, um að þau skiluðu afgasinu. En það hefur ekki verið gert. Þess vegna leyfi ég mér að gagnrýna hvað menn taka stórt upp í sig varðandi vetnisvæðinguna og hve lítil innstæðan er þegar á reynir.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er alveg undrandi á þessum neikvæða tóni hv. þingmanns. Ég er ekkert hissa á að hinn þýski vinur hv. þingmanns skuli hafa orðið undrandi ef þetta eru þær upplýsingar sem hv. þingmaður veitir erlendum gestum okkar. Það er umhugsunarefni, ekki síst af því að hv. þingmaður er í alþjóðlegu samstarfi. Ef þetta er sú rödd og þær upplýsingar sem bornar eru til útlanda þá hef ég áhyggjur af því vegna þess að hér var skautað mjög frjálslega yfir ýmsar staðreyndir. Hér er talað um að lítið hafi verið gert. Flestar þjóðir fagna því að okkar ríkisstjórn skuli vera fyrst til að taka þessa ákvörðun, stefnumörkunina. Flestir aðrir en hv. þingmaður virðast meta það einhvers. Allar aðrar þjóðir horfa öfundaraugum til Íslendinga einmitt fyrir þá stefnumörkun. Sagt er að lítið hafi verið gert. Hér er búið að festa ákveðna þætti í lög til þess einmitt að gera skattumhverfið þægilegra fyrir vistvæna bíla eins og fram kom fyrr í umræðunni. Hér er fyrsta vetnisstöðin í veröldinni. Hér eru þrír vetnisvagnar og þær áætlanir sem ég nefndi í fyrri ræðu minni. En svo kemur þingmaðurinn og segir: „Það er lítil innstæða. Það er lítið gert.“ Það er rangt hjá hv. þingmanni að það sé bara einhvers konar samstarf við Íslenska VistOrku. Í fyrsta lagi þá er samstarfið við Íslenska NýOrku og það er samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnar að fela því fyrirtæki hina praktísku hluti, að hrinda málunum í framkvæmd með erlendum aðilum en það sé ekki gert hjá ráðuneytum eða á vegum hins opinbera. Það var talin skynsamlegasta leiðin og ég styð þá stefnu. Það er líka rangt hjá hv. þingmanni að ekki hafi verið gert ráð fyrir vetnisvæðingu í orkuspá okkar. Hefði hv. þingmaður setið síðustu orkuþing þá vissi hv. þingmaður betur.

Virðulegi forseti. Ég skil vel að þingmaðurinn sé viðkvæmur fyrir ræðu minni. Ég vil upplýsa hv. þingmann um að ég er mikil áhugamanneskja um þetta verkefni. Ég hef tekið þátt í dansinum. Ég tala eins og hv. þingmaður þegar ég er með útlendingum. Ég tók á móti þýskum þingmanni, ekki til að fjalla um þessi mál heldur til að fjalla um önnur mál. Hann fór að lýsa fyrir mér hvernig þessi mál stæðu og á hverju hann væri hissa. Ég sagði nákvæmlega það sama við hæstv. iðnaðarráðherra þegar ég spurði um virkjanamálin á dögunum. Ef það er orkuspá í gangi og áætlun fyrir virkjanir til að framleiða vetni þá kom það ekki fram í svörum við fyrirspurn minni til hæstv. ráðherra. En sé svo væri ég mjög ánægð að heyra það. Ég vona að við getum orðið fyrsta þjóðin með hreint hagkerfi. Það er mjög gott ef aðrar þjóðir geta öfundað íslensku ríkisstjórnina af því að Íslendingar hafi innstæðu fyrir því sem samið hefur verið um, mjög gott. Ég ætla líka að segja, út af vetnisvögnunum, að ég hafði einnig nefnt það að vetnisvagnarnir væru að koma, áður en ég fór að kafa í verkefnið. Þá var sagt við mig: Heyrðu Rannveig, veistu hve margar borgir í Evrópu notast við vetnisvagna? En hér tölum við alltaf eins og við séum að gera eitthvað einstakt. Ég er ekki að gera lítið úr því sem gert er. Ég gagnrýni að menn haldi því fram að það sé meira en innstæða er fyrir. Við flytjum þessa tillögu vegna þess að við viljum að þetta verkefni komist áfram. Við styðjum ríkisstjórnina í því en við viljum líka að innstæðan sé meiri en hingað til hefur verið.

Herra forseti. Á öllum alþjóðlegum umhverfis- og vetnisráðstefnum sem haldnar hafa verið síðustu árin vekur Ísland einmitt mikla athygli fyrir mikla innstæðu, þótt hún hafi farið fram hjá hv. þingmanni. Hún nefndi að hér væru bara þrír vetnisstrætisvagnar en svo væri einnig í níu öðrum borgum í Evrópu. Þá er rétt að upplýsa hv. þingmann um hvers vegna svo skuli vera í níu öðrum borgum í Evrópu? Það var vegna þess að það náðist samkomulag Íslenskrar NýOrku og íslenskra stjórnvalda við DaimlerChrysler-verksmiðjurnar um að hér skyldu koma þrír strætisvagnar. Þegar það spurðist út óskuðu níu aðrar borgir eftir því að fá vetnisvagna til sín. Þess vegna seinkaði komu vagnanna hingað en af því varð strax árangur og það er einmitt það sem vetnissamfélagið alþjóðlega segir: Ykkar skref eru okkur hvatning. Einmitt þessir strætisvagnar sem hv. þingmaður nefndi í Evrópu eru sönnun og dæmi þess að við höfum látið gott af okkur leiða vegna þess að hér er skýr stefnumörkun. Það liggur líka fyrir og er viðurkennt af Orkustofnun að til þess að fullnægja þörf okkar fyrir vetni á allar okkar samgöngur og á fiskiskipaflotann með efnarafölum þarf ekki nema 8–10% af virkjanlegri orku á Íslandi. Við nýtum ekki nema lítið brot af henni og þegar ég segi 8–10% þá eru helstu náttúruperlur undanskildar. Þetta er staðfest af Orkustofnun. Það er ekki heldur alveg rétt hjá hv. þingmanni að vetnisbílar komist ekki nema 150 km. Á strætisvagnana dugir ein fylling á sólarhring. Þeir keyra upp undir 200 km á dag í höfuðborginni og þess vegna var Reykjavík m.a. valin. En nýjustu vetnisbílar komast 500 km á fyllingunni. Það liggur líka fyrir að á næstu missirum munu vetnisbílaframleiðendur senda á markað fyrstu vetnisbílana.

Virðulegi forseti. Ég er afskaplega hissa á því að hv. þingmaður skuli vera svo æstur yfir umræðunni. Hann tekur undir tillögur okkar. Hann segir sjálfur að sveitarfélögin þurfi að búa sig undir það sem koma skal. Í tillögu okkar er þess getið að áætlunin feli jafnframt í sér tillögur að samstarfi ríkisins við sveitarfélög. Við viljum m.a. tryggja að það fari í gang af því að í þá vinnu hefur greinilega ekki verið farið af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þingmaðurinn talaði um að á öllum ráðstefnum væri horft hingað. Það var ég líka að segja. Ég sagði frá fundi sem haldinn var í Pentagon þar sem stórt kort af Íslandi var hengt upp á vegg og sagt: Sjáið, þarna verður fyrsta hreina hagkerfið. Þegar mér var sagt frá þessu þá varð ég óhemjustolt. Það var ekki fyrr en ég fór að vinna að verkefninu, kynna mér það og tala við fjöldann allan af sérfræðingum sem vinna í þessu að ég gerði mér grein fyrir því hve skammt menn eru komnir. Ég finn náttúrlega að þingmaðurinn er mjög miður sín að heyra það. Varðandi hvort bílarnir komist 150 km eða ekki þá fékk ég þær upplýsingar hjá sérfræðingi og að það væri mikilvægt að þegar þar að kæmi væri hægt að nýta þær áfyllingarstöðvar sem eru til í dag en ekki byggja upp nýtt kerfi. Það er líka ljóst að ef við getum framleitt vetni bæði fyrir báta- og bílvélar þá þurfum um það bil eitt stykki Kárahnjúkavirkjun eða ígildi hennar, 5 teravattstundir, til að framleiðslunnar. En eigi að framleiða efni á hefðbundnar bensínvélar þarf 10 teravattstundir. Á hinn bóginn er það að verða viðkvæmt mál, þ.e. orkugeirinn allur. Fólk er að hverfa frá vatnsaflsvirkjunum. Það þarf ekki nema lesa Morgunblaðið frá því fyrir hálfum mánuði til að sjá það. Nú þurfum við að fara í jarðvarmann og hann er heldur ekki óendanlegur.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Reyndar tel ég að hún hafi sannað að það er sannarlega ástæða til að samþykkja þessa þingsályktunartillögu. Ég minni á að það er verið að flytja hana öðru sinni. Hv. þm. Hjálmar Árnason upplýsti við umræðuna að verið væri að vinna í málinu, í gangi væru nefndir og einhver niðurstaða væri að koma. Hefði ekki verið skynsamlegt að taka á þessu máli þegar það var lagt fram af Samfylkingunni á síðasta þingi í stað þess að hnoðast áfram á bak við tjöldin í ríkisstjórnarflokkunum eins og gert hefur verið og virðist lítið ganga. Það er að verða óþolandi að hlusta á íslenska stjórnmálamenn hæla sér fram og til baka af hlutunum eins og allt sé best í heimi sem þeir gera. Það hefur aldrei nokkurn tíma verið neitt á jörðinni sem er í námunda við íslenska stjórnmálamenn. Það liggur við að í hverri ræðu sé sagt frá því að sett hafi verið nýtt heimsmet. Íslenskir stjórnmálamenn voru að setja nýtt met. Við erum að gera best í heimi, er nánast í endanum á annarri hverri ræðu sem maður heyrir. Ég er ekki vanþakklátur fyrir það sem gert hefur verið í þessum málum. En mér hefur stundum fundist að menn hafi skotið sér hjá því að gera það sem hægt er að gera. Hvernig stendur t.d. á því að bílaflotinn okkar er eins og hann er? Það hefur verið talað um það áratugum saman að við getum verið á miklu skynsamlegri bílaflota. En, nei. Af hverju er ekki búið að breyta því? Af hverju hafa menn ekki farið út í að kaupa hingað fleiri dísilbíla? Það er af því að stjórnvöld hafa ekki áhuga á málinu. Síðasta ákvörðun sem tekin var var um að við skyldum kaupa okkur fleiri og stærri jeppa. Það var síðasta afrekið í sölum Alþingis hvað þessa hluti snertir. Það hefur ekki mátt minnast á að setja einhvers konar reglur sem hefðu þau áhrif að menn mundu beita skipum betur við veiðar með tilliti til orkunýtingar. Ekki aldeilis. Það er verið að fikta í kerfinu ef eitthvað svoleiðis er gert. Það hefur ekki mátt ræða þær hugmyndir. Almenningssamgöngur, hversu mikið skyldu þær hafa verið studdar þó að skrifað hafi verið undir það fyrir 7 árum í Kyoto að stjórnvöld ættu að styðja þær? Sjáum við einhvers staðar áætlun af því tagi í gangi? Hún er ekki til. Við megum hins vegar ekki einblína á vetni eins og nú virðist gert. Það verður auðvitað að halda því máli áfram og standa vel að því en ég bendi á að hægt er að koma á úrbótum fyrr með því að taka upp einhverja metanól-nýtingu, sem við þurfum að gera að öllum líkindum fram að því að vetnisbílar geta komið að einhverju marki til sögunnar. Ég verð síðan að minna á það sem er óþægilegt í þessu öllu, að fjármunir frá ríkissjóði hafa verið afar takmarkaðir til þessara mála. Peningarnir hafa komið að utan. Það er ágætt að fá peninga annars staðar frá en þeir segja líka til um hve mikið menn vilja sjálfir gera. Það hefur vantað mikið á hvað það varðar. Það vantar stefnumörkun og liggur t.d. ekkert fyrir um hvernig menn ætla sér að spara orku og vinna í þessum málum þann tíma sem vetnisvæðingin tekur. Ég hitti þann ágæta mann Braga Árnason fyrir 30 árum af því að kunningi minn hafði mikinn áhuga á vetnismálum og vildi endilega fá að tala við þann galdramann. Kunningi minn var með hugmyndir um vél sem hann vildi setja í fiskiskip. Það sem Bragi sagði við hann var ansi sárt fyrir kunningja minn, sem er dáinn núna. Það eru 50 ár í þetta, sagði Bragi. En það eru liðin 30 ár af þeim 50 árum sem Bragi sagði þá að mundu líða þar til hægt væri að gera þessa hluti. Mér virðist að því miður muni ekki veita af þeim 50 árunum sem Bragi spáði þá að þyrfti til að hægt yrði að nýta vetnisorku á fiskiskipum á Íslandi. Þau verða fleiri ef það verður ekki unnið að þessum málum undir skynsamlegri stjórn sem menn hugsa fyrir, m.a. á þann hátt sem við leggjum til. Ég hvet þess að menn taki á sig rögg, setjist yfir þessa tillögu og hún komist til afgreiðslu í sölum Alþingis.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson endaði ræðu sína um þingsályktunartillögu um að auka notkun endurnýjanlegra innlendra orkugjafa í samgöngum með því að ræða um fiskiskipaflotann. Ég held að það sé full ástæða til að taka þau mál til umræðu en það verður ekki gert á skömmum tíma. Mér þótti svolítið leiðinlegt í hve neikvæðum farvegi hv. þingmaður endaði. Það kemur fram í ágætri greinargerð sem fylgir tillögunni að auðvitað sé afskaplega margt gert í þessum málum á landinu m.a. í samstarfi við sveitarfélög. Sorpa framleiðir t.d. metan fyrir, að mér er sagt, fyrir allt að 2000 bíla. Hins vegar eru einungis á milli 40 og 50 bílar sem nýta sér þann orkugjafa. Markaðurinn þarf vitanlega að taka við sér og átta sig á hvernig nýta megi þessa orkugjafa. Öll umræða, m.a. í þingsölum, hvetur fólk til að íhuga það, fólk sem hefur áhuga á þeim lífsstíl að lifa umhverfisvænu lífi og ganga sem minnst á umhverfið. Auðvitað þarf að halda því á lofti að til eru bílar sem eru mjög umhverfisvænir og að hægt væri að fjölga þeim bílum á götunum sem ganga fyrir innlendum orkugjöfum sem eru umhverfisvænir.

Hæstv. forseti. Það var ekki meining mín að setja umræðuna í neitt neikvæðan farveg. Mér finnst hins vegar ekki hægt að vera með mjög jákvæð orð um þann hluta málsins sem ég var að tala um, það að ekki hefur sést að menn væru að vinna að þessum málum með fullnægjandi hætti hvað varðar það tímabil sem líður örugglega þangað til vetnisvæðing getur orðið að veruleika. Það er svo margt sem við getum gert til að spara orku og til að nýta betur orkuna sem við flytjum inn. Þar er fiskiskipaflotinn náttúrlega stór liður en líka bílarnir sem hv. þingmaður nefndi áðan. Bílaflotinn okkar gæti verið allt öðruvísi en hann er núna. Hann gæti eytt miklu minni orku en hann gerir og mengað miklu minna en hann gerir. Þetta er eitthvað sem við verðum að horfast í augu við að er rétt. Ég tel samt að allt hljóti þetta að horfa til betri vegar. Ég vona sannarlega að hluti af því sem hv. þm. Hjálmar Árnason nefndi áðan sem stefnumörkun sé stefnumörkun um það hvað menn ætla að gera þangað til vetnið getur orðið sú framtíð sem við viljum fá. Það er mjög mikilvægt að við gerum allt sem við getum til að nýta sem allra best orkuna og minnka mengunina sem allra mest. Það verður ekki allt gert með því að horfa eingöngu á vetnisvæðinguna.

Hæstv. forseti. Eins og komið hefur fram í þessum umræðum í dag hefur þróunin orðið mjög ör og við eigum von á því að hún verði enn örari. Það hefur líka komið fram og er viðurkennt að það er mjög langt þangað til vetnisbílar verða að veruleika. Hins vegar höfum við aðra bíla sem eru mun meira orkusparandi en þessi týpíski bensínbíll, fjölskyldubíll sem er algengastur. Þar skiptir miklu máli að nú erum við að taka upp olíugjald og kílómetragjald þannig að sparneytnir dísilbílar verða þá mun hagkvæmari. Það hefur líka komið fram að tvíorkubifreiðarnar fá verulegan afslátt af vörugjaldi og einnig eru þær bifreiðar algjörlega undanþegnar vörugjaldi sem eru knúnar óhefðbundnum orkugjöfum og rafhreyfli. Auðvitað er verið að vinna að þessu á ýmsum sviðum og í fjármálaráðuneytinu er verið að fara yfir þetta skattumhverfi. Í umhverfisráðuneytinu er einnig verið að vinna að þessum málum. Menn eru mjög metnaðarfullir og það er engin ástæða til að halda öðru fram. Það hefur komið mjög vel fram í máli hv. þm. Hjálmars Árnasonar hvað menn eru að vinna í vetnisverkefninu þannig að það er engin ástæða til að tala um þetta með þeim neikvæða hætti sem hv. þingmaður gerði.

Hæstv. forseti. Tvíorkubílar eru örfáir á markaðnum og þeir eru mjög dýrir. Það er ekki vitað hvernig það breytist á næstunni. Það er mikil ástæða til að spyrja sig hvernig mál standi gagnvart því að nýta metanól sem er virkilega stór möguleiki hér. Komið hafa fram hugmyndir um að hægt væri að framleiða mikið af eldsneyti í samstarfi við járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Þar eru menn að tala um verulegan stóran hluta af eldsneytisþörf bílaflotans sem væri hægt að framleiða í samstarfi við þessa verksmiðju. Ég hef ekki heyrt neinar nýjar fréttir af því máli. Ég efast um að mikið sé að gerast hvað það varðar að skoða þann kost. Ég held að full ástæða sé til að benda á það sem þurfi að líta til í þessum efnum. Ég hef sagt áður í umræðunni að ég held að mikil ástæða sé til að vanda til við áætlunargerðina alla, ekki síst þann hluta hennar sem snýr að því tímabili sem líður þangað til menn komast inn í þetta vistvæna umhverfi framtíðarinnar. Það er nefnilega svolítið þangað til.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um úttekt á fjárþörf Samkeppnisstofnunar. Hér er mikilvægt mál á ferðinni sem snertir eina af mikilvægustu eftirlitsstofnunum okkar í þjóðfélaginu og ég hafði óskað eftir því að hæstv. viðskiptaráðherra yrði viðstödd þessa umræðu. Ég veit að hún er í húsinu þannig að ég vænti þess að hún muni láta sjá sig í salnum fyrr en varir. Þessi tillaga felur í sér að ráðist verði þegar í stað í úttekt á þörf Samkeppnisstofnunar á fjármagni og mannskap til að hún geti sinnt hlutverki sínu í samræmi við samkeppnislög og ákvæði í öðrum lögum. Það er mikilvægt að mati okkar flutningsmanna að fá fram slíka kostnaðargreiningu, unna af hlutlausum aðilum þar sem til grundvallar verði lögð reynsla síðustu 10 ára af starfi Samkeppnisstofnunar. Þessa tillögu flytja með mér hv. þm. Lúðvík Bergvinsson, Björgvin G. Sigurðsson og Katrín Júlíusdóttir. Við höfum iðulega fjallað um það í þessum virðulega sal að Samkeppnisstofnun hefur verið illa í stakk búin til að sinna hlutverki sínu sökum manneklu og fjársveltis. Samkeppnislög hafa verið í gildi í rúmlega 10 ár og á þeim áratug hafa orðið gífurlegar breytingar í atvinnulífinu og samkeppnisumhverfi í viðskiptalífinu. Allt lagaumhverfi þess hefur tekið miklum breytingum, m.a. vegna alþjóðlegrar þróunar og skuldbindinga sem Íslendingar hafa undirgengist. Með auknu frelsi í viðskiptalífinu og aukinni samkeppni hafa verkefnin sem Samkeppnisstofnun sinnir á grundvelli samkeppnislaga því margfaldast, auk þess sem mörgum nýjum verkefnum hefur verið bætt á stofnunina með öðrum lögum eins og lögum um neytendalán, fjarskiptalögum o.fl. Ég vitna til þess í tillögu minni að forstjóri Samkeppnisstofnunar, Georg Ólafsson, hefur einmitt í ársskýrslu stofnunarinnar fyrir árið 2003 kallað eftir slíkri úttekt eins og hér er lögð til og vísa ég þar til ágætrar greinar eftir hann, Til hagsbóta fyrir heildina, þar sem þetta er ítarlega rökstutt. Ég ætla ekki að tefja tímann á að vitna í ágæt orð forstjórans. Ég hygg að flestir séu sammála um að með vaxandi umsvifum fyrirtækja, jafnt hérlendis sem erlendis, og frelsi í viðskiptum sé afar brýnt að starfsumhverfi eftirlitsstofnunar sé öflugt og sterkt svo að hún ráði við að veita markaðnum það aðhald sem nauðsynlegt er til að koma í veg fyrir fákeppni og hringamyndun í viðskiptalífinu. Þar eiga almennir hagsmunir að vera í fyrirrúmi en ekki sérhagsmunir. Hagsmunir neytenda og alls almennings eiga að hafa forgang og það er auðvitað best gert með öflugri eftirlitsstofnun. Mál Samkeppnisstofnunar hafa verið rædd aðeins í efnahags- og viðskiptanefnd á þessum vetri. Fram hefur komið að fjárþörf Samkeppnisstofnunar er mjög mikil. Hún hefur ekki getað sinnt ýmsum nauðsynlegum frumkvæðismálum og í svari hæstv. viðskiptaráðherra til mín á þessu þingi um mál frá Samkeppnisstofnun kemur fram að allt að 14 mánuðir geta liðið án þess að erindi séu tekin til efnislegrar skoðunar hjá Samkeppnisstofnun vegna manneklu og fjárskorts. Það gengur auðvitað ekki að þannig sé búið um hnútana. Tilefni þess að ég óskaði eftir því að hæstv. ráðherra yrði viðstödd þessa umræðu var að ráðherrann hefur boðað að milljónir tuga verði settar í samkeppnismál á næstunni, eftirlit verði eflt með nýjum lögum sem eru í fæðingu - þau voru boðuð held ég síðla í janúar og sagt að þau yrðu lögð fram á næstu dögum - nýtt frumvarp til að skerpa á lögum um Samkeppnisstofnun og haft eftir hæstv. ráðherra að milljónir tuga yrðu lagðar í Samkeppnisstofnun. Ég ætla ekki að fara út í fyrirhugaðar breytingar á lögunum en ég hef miklar efasemdir um ýmislegt sem hefur komið fram í því máli, m.a. hvernig eigi að standa að því að flytja neytendaþátt stofnunarinnar þaðan og til stofnunar sem að mínu viti hefur annað verkefni, Löggildingarstofu. Hún hefur allt annað verkefni og þar væri þá á margan hátt verið að hræra saman ólíkum hlutum en ég ætla ekki að fara út í það á þessari stundu. Ég lýsi samt hér að ég hef nokkrar áhyggjur af þeim breytingum sem þarna er verið að boða, m.a. að verið sé að setja þriggja manna stjórn yfir stofnunina sem á að ákveða, ef maður skilur málin rétt, alla stefnumörkun og hvaða mál verði tekin til meðferðar. Ég held að þetta séu ekki breytingar til bóta, virðulegi forseti, ef þannig á að standa að málum. Margir halda því reyndar fram að hér hafi m.a. verið sett fram leið til að geta losnað við núverandi forstjóra stofnunarinnar sem hafi ekki verið stjórnvöldum þóknanlegur í ýmsum þeim málum sem stofnunin hefur tekið til umfjöllunar. Það hefur komið fram hjá forstjóra stofnunarinnar og mig minnir líka hjá efnahags- og viðskiptanefnd að fjárþörf stofnunarinnar sé a.m.k. 100 millj. kr. Lausleg þarfagreining sem hefur farið fram sýnir að fjölga þurfi sérfræðingum við stofnunina verulega, þ.e. úr 11 sérfræðingum nú í um 21 sérfræðing bara á samkeppnissviði. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra í tengslum við það mál sem hæstv. ráðherra hefur boðað hvort fram hafi farið einhvers konar úttekt eða greining á fjárþörf Samkeppnisstofnunar, ef svo er hvernig hún hafi þá verið unnin, hvort hún hafi verið unnin í samráði og samvinnu við Samkeppnisstofnun og hver hafi verið meginniðurstaðan á fjárþörf stofnunarinnar miðað við að hún geti með eðlilegum hætti sinnt hlutverki sínu. Þá er ég líka að tala um að stofnunin geti tekið upp mál að eigin frumkvæði, ekki bara að sá tími sé styttur sem þarf að bíða eftir úrskurðum stofnunarinnar sem hlaðast upp heldur líka að stofnunin geti með eðlilegum hætti tekið fyrir eftir þörfum frumkvæðismál sem nefndin telur mikilvægt að á verði tekið. Ég er hérna með yfirlit á verðlagi 2003 yfir þær breytingar sem hafa orðið á fjárframlögum til stofnunarinnar samanborið við ríkislögreglustjóra og Fjármálaeftirlitið. Á hverju ári hefur verið gengið hart eftir því að stofnunin fái aukið fjármagn og það hefur borið nokkurn árangur. Frá árinu 1999 til 2003 á verðlagi 2003 hefur aukningin verið um 30% til Samkeppnisstofnunar. Þó að það sé aukning er hún miklu minni en t.d. til ríkislögreglustjóra. Sú aukning er um 85% og aukningin hjá Fjármálaeftirlitinu hefur nánast engin orðið, meira að segja dregist saman um 0,4% á þessum tíma. Sú hækkun sem hefur orðið hjá Samkeppnisstofnun hefur orðið til vegna þess að gengið hefur verið mjög hart eftir því að Samkeppnisstofnun fái aukið fjármagn. Ég minni á að við hverja fjárlagagerð á umliðnum árum hefur Samfylkingin sett fram tillögur um aukið fjármagn til Samkeppnisstofnunar. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra hvort skoðuð hafi verið einhver fjármögnunarleið fyrir stofnunina en því hefur stundum verið slegið fram að skoða ætti hvort ekki mætti nýta sektargreiðslur sem renna til stofnunarinnar til þess að reka t.d. öfluga neytendavernd eða neytendastofnun. Ef menn á annað borð færu út í það að skipta upp Samkeppnisstofnun hvort þá væri ekki ástæða til að skoða það að sektargreiðslur sem Samkeppnisstofnun fær verði nýttar til þess að efla neytendavernd og samkeppniseftirlit. Það er ástæða til að halda því til haga að sú þróun sem er að því er varðar sektargreiðslurnar er ákveðið áhyggjuefni, eins og þegar áfrýjunarnefnd samkeppnismála lækkaði verulega þær sektir sem Samkeppnisstofnun hafði ákveðið. Þó að hún gagnrýndi ekki það álit Samkeppnisstofnunar að ávinningur olíufélaganna væri 6,5 milljarðar og lög heimili að leggja á að hámarki 10% af ársveltu hvers félags þá lækkaði áfrýjunarnefnd samkeppnismála sektargreiðslurnar verulega og það segir auðvitað ekkert annað en að það virðist vera svo að glæpir borgi sig þegar heildarsektir samkeppnisráðs sem námu um 2,5 milljörðum eru lækkaðar í 1,5 milljarða þegar ávinningur olíufélaganna sem ekki var gagnrýnt af áfrýjunarnefndinni var 6,5 milljarðar kr. En ég vildi nefna þetta hér af því að það er áhugavert að fá fram álit ráðherrans á því hvort hugleitt hafi verið að skoða einhverjar aðrar fjármögnunarleiðir fyrir stofnunina en nú eru. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara ítarlegar yfir þetta mál. Samkeppnisstofnun hefur margsinnis, eins og ég nefndi, m.a. í síðustu ársskýrslu, bent á að starfsmannahald hjá stofnuninni hafi ekki þróast í samræmi við aukin umsvif og verkefni. Hefur stofnunin bent á að í upphafi árs 2003 hafi 80–90 samkeppnismál beðið úrlausnar og að á síðustu árum hafi kraftar samkeppnisyfirvalda farið í að sinna eftirliti og athugunum á samkeppnishindrandi samráði fyrirtækja og samkeppnishamlandi hegðun markaðsráðandi fyrirtækja. Umfangsmiklar rannsóknir eftirlitsaðila með markaðnum sem vaxið hafi verulega á umliðnum árum, hafi tekið sífellt meiri tíma hjá stofnuninni og ná gögn sem rannsaka þarf í einstökum málum yfir allt að níu ára tímabil. Þar er auðvitað skemmst að minnast rannsóknar á vátryggingamarkaðnum sem tók mörg ár og kostaði skattgreiðendur 40 millj. kr. sem eru rúmlega 20% af árstekjum stofnunarinnar og eins og menn muna var það mál að mestu fellt niður. Virðulegi forseti.. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar og vænti þess að hæstv. ráðherra blandi sér í umræðuna og svari þeim spurningum sem ég hef beint til hennar. Í fyrsta lagi hvenær megi vænta þess að frumvarpið um breytingu á Samkeppnisstofnun verði lagt fram. Er það rétt sem fram hefur komið að þriggja manna stjórn sem setja á yfir stofnunina eigi að vera þar allsráðandi um verkefnaval og hvaða verkefni eru tekin fyrir og rannsökuð, sem ég tel alveg fráleitt? Síðast en ekki síst, og það snertir þetta mál: Hve miklum fjármunum verður veitt til stofnunarinnar nú þegar ný lög sjá dagsins ljós? Mér skilst á hæstv. ráðherra að sú fjárveiting sem hún hefur boðað upp á tugi milljóna króna sé sett fram í tengslum við þær breytingar sem ráðherra hefur boðað á Samkeppnisstofnun.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu mál sem flutt er af fjórum þingmönnum Samfylkingarinnar um Samkeppnisstofnun og að gerð skuli úttekt á fjárþörf stofnunarinnar. Er ekkert nema gott um það að segja í sjálfu sér annað en það, eins og hv. þingmaður sem mælti fyrir tillögunni veit vel, að uppi eru áform um nokkrar breytingar á samkeppnisyfirvöldum og þær breytingar leiða af sér að að sjálfsögðu þurfti að fara í úttekt á því hver fjárþörfin yrði samkvæmt þeim breytingum sem áform eru um. Ég hef látið það koma fram opinberlega að það þýði að milljónatugum verði varið til viðbótar til þessa málaflokks og fer ekkert nánar út í það hér. En að því leyti til er þessi tillaga í raun ekki í takt við tímann vegna þess að þessi áform eru orðin opinber og hv. þingmaður þekkir það mál ágætlega að ég tel. Úttektin var að sjálfsögðu unnin í samvinnu við stofnunina þar sem er þekking er á þörfinni. Hv. þingmaður spyr hvort skoðað hafi verið að fara einhverjar sérstakar leiðir í sambandi við fjármögnun þessarar stofnunar. Það hefur komið upp sú hugmynd hvort rétt sé að reka Samkeppnisstofnun með áþekku móti og gert er með Fjármálaeftirlitið en ég tel að það sé mjög flókið mál og í raun óframkvæmanlegt þar sem samkeppnisyfirvöld koma svo víða við að þar er í raun allt samfélagið undir. Það væri því mjög flókið mál að koma því fyrir eins og er hjá Fjármálaeftirlitinu að eftirlitsskyldir aðilar reki í raun stofnunina eða leggi til það fjármagn sem þarf til rekstrarins. Ég tel að það sé alveg óvinnandi vegur hvað varðar Samkeppnisstofnun. Ég held að ekki sé rétt formsins vegna að ég sé að ræða frumvarp sem ekki er komið fram og hv. framsögumaður spyr hvenær það komi fram. Því get ég ekki svarað þar sem það er til umfjöllunar hjá samstarfsflokknum, en ég hef þær upplýsingar að það sé mjög skammt í það. Ég vonast til þess að hægt verði að dreifa þessu máli á hv. Alþingi í næstu viku og fljótlega eftir það væri hægt að taka það til formlegrar umfjöllunar hér. Ég hef trú á því, miðað við þann mikla áhuga sem hv. þingmenn Samfylkingarinnar sem flytja þetta mál hafa á samkeppnismálum, að það sé mjög ólíklegt annað en að þeir styðji þær breytingar sem þar eru boðaðar vegna þess að þær styrkja samkeppnisyfirvöld og það er aðalmálið. Hv. þingmaður talaði nokkuð um fjármálin og telur að ekki hafi verið staðið nægilega vel að málum af hálfu stjórnvalda hvað varðar fjárframlög frá hv. Alþingi til stofnunarinnar og það getur verið hennar skoðun. Hins vegar vil ég láta koma fram að árið 1993 fékk Samkeppnisstofnun innan við 90 millj. á fjárlögum en á árinu 2004 voru það hátt í 160 millj. þannig að framlög hafa a.m.k. hækkað mjög mikið á þessu tímabili þó að alltaf megi deila um hvort þau hafi verið nægilega há. Miðað við það sem ég greindi frá hér í upphafi er það skoðun stjórnarflokkanna að ástæða sé til að veita aukið fjármagn til samkeppnisyfirvalda í tengslum við þær breytingar sem fara eiga fram á þeim málum.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin þó að mér fyndist þau ekki vera nægilega upplýsandi fyrir málið og um það sem hér var spurt. Mér heyrðist á hæstv. ráðherra að þetta mál væri úrelt, ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt. Það getur varla verið úrelt að kalla eftir auknu fjármagni til Samkeppnisstofnunar og að það sé byggt á faglegu mati sem hér er lagt til að fram fari á fjárþörf stofnunarinnar. Mér fannst hæstv. ráðherra alls ekki svara því hvort slík kostnaðargreining hafi farið fram og þá á þeim grunni sem ég lýsti áðan, að það yrði ekki bara miðað við að hægt væri að auka málafjöldann sem tekinn væri til umfjöllunar og hún tæki ekki svona langan tíma, heldur að stofnunin gæti sinnt frumkvæðisrannsóknum sínum. Ég nefndi að fjárþörf stofnunarinnar væri a.m.k. 100 millj. til viðbótar því sem nú er. Það hefur komið fram hjá forstjóra stofnunarinnar. Ég spyr: Hve mikið fjármagn mun stofnunin fá? Ég gat ekki heyrt að hæstv. ráðherra svaraði því. Lausleg þarfagreining sem gerð hefur verið, eftir því sem ég best veit, er að fjölga þurfi sérfræðingum úr 11 í 21 bara á samkeppnissviðinu. Ég spyr ráðherra um þetta vegna þess að það eru einmitt slík atriði sem ég hef verið að kalla eftir og ekki fengið nægjanleg svör við. Það hefur a.m.k. ekki verið gert hingað til þó að hugsanlega hafi verið gerð einhver lausleg þarfagreining í tengslum við það mál sem hæstv. ráðherra boðaði, en það er nauðsynlegt vegna þess að það hefur ekki verið gert allan þann tíma sem Samkeppnisstofnun hefur starfað. Þess vegna kalla ég eftir því að hæstv. ráðherra svari þessum spurningum nú við umræðuna.

Hæstv. forseti. Ég óttast að hv. þingmaður hafi bara ekki hlustað nægilega vel. Ég taldi mig hafa svarað öllum þeim spurningum sem hún bar upp. Ég sagði að það hefði farið fram úttekt á fjárþörf hinnar nýju stofnunar sem verður til með því frumvarpi sem lagt verður fram á næstu dögum og hún var unnin með stofnuninni. Hversu mikið fjármagn þarf? Ég vil ekki greina nákvæmlega frá því hér vegna þess að málið er enn þá til meðferðar hjá stjórnarflokkunum en ég hef sagt áður opinberlega að milljónatugum verði varið til viðbótar til samkeppnisyfirvalda, verði þessi frumvörp samþykkt. Ég svaraði því líka að ég teldi ekki að það væri rétt leið að hugsa sér að eftirlitsskyldir aðilar leggi til fjármagn til þess að reka Samkeppnisstofnun eða samkeppniseftirlit vegna þess að það má segja að allt sviðið og allt þjóðfélagið sé undir. Fjármagn hefur verið aukið verulega til þessarar stofnunar, eins og ég fór yfir áðan, en það má alltaf deila um hvort nægilega vel sé að málum staðið. En mér finnst það metnaðarfull áform sem uppi eru hjá stjórnarflokkunum í sambandi við samkeppniseftirlit og vonast til að Samfylkingin styðji þau.

Virðulegi forseti. Ekki er hægt að segja að hæstv. ráðherra sé beinlínis að auðvelda okkur störfin í þinginu með því að halda frá okkur upplýsingum um hver niðurstaðan var í þeirri þarfagreiningu sem hún nefnir að farið hafi fram. Af hverju er það eitthvert leyndarmál á þessari stundu hver sé fjárþörf stofnunarinnar sem ráðherra vill ekki upplýsa? Ég fæ engan botn í það og það vekur auðvitað bara tortryggni þegar svoleiðis er haldið á málum. Ég kalla eftir því að ráðherrann upplýsi hver þessi þarfagreining er. Getur hún staðfest það hér að í þessari þarfagreiningu hafi komið fram að fjölga þurfi sérfræðingum um tíu, úr 11 í 21, bara á samkeppnissviðinu? Ég spyr um það. Tekur hún undir það og kom það fram í þessari þarfagreiningu að fjárþörf stofnunarinnar sé 100 millj. kr.? Það er þetta sem verið er að kalla eftir. Við verðum kannski að bíða eftir því, virðulegi forseti, að Sjálfstæðisflokkurinn, þingflokkur sjálfstæðismanna, losi þetta frumvarp úr gíslingu vegna þess að það er ekki hægt að heyra annað en að menn þar liggi yfir því að skoða það. Sjálfstæðismenn hafa ekki beinlínis verið í forsvari fyrir þeim sem hafa haldið á lofti nauðsyn þess að efla Samkeppnisstofnun og þess vegna býður manni í grun að frumvarpið sé í gíslingu hjá samstarfsflokknum. Það hefur komið mjög illa við neytendur hve stofnuninni hefur verið haldið í miklu fjársvelti og nefni ég bara að árið 1997 þegar við kölluðum eftir að úttekt yrði gerð á olíufélögunum þá var það ekki hægt af því að það kostaði 10–20 millj. að gera slíka úttekt og það var ekki hægt að verða við því með þeim afleiðingum sem við þekkjum í þeirri rannsókn sem síðar fór fram á olíufélögunum.

Virðulegi forseti. Nokkrir tugir milljóna, segir ráðherrann, nýbúinn að fella tillögur okkar við fjárlagagerð um að bæta nokkrum tugum milljóna til samkeppnismála. Georg Ólafsson, forstjóri Samkeppnisstofnunar, upplýsti fjárlaganefnd um að það vantaði 100 milljónir, svo vel væri, og þrátt fyrir að hér væri bætt við nokkrum tugum milljóna þá stenst stofnunin ekki samjöfnuð við Póst- og fjarskiptastofnun og Fjármálaeftirlitið sem hafa þó miklu minna verksvið. Ráðherra hefur ekki legið á því að tjá sig annars staðar en hér um væntanlegt frumvarp í samkeppnismálum og það er alveg nauðsynlegt að ráðherrann svari þeim spurningum sem til hennar var beint þar að lútandi. Er ætlunin að þriggja manna ráðherraskipuð stjórn ráði því framvegis hvað verður rannsakað og hvað ekki? Er ætlunin að auglýsa störf forstjóra og stjórnenda Samkeppnisstofnunar, hinnar nýju Samkeppnisstofnunar? Verða það þá lyktir olíumálsins að sá sem hafði frumkvæði að því og tók ákvörðun um að rannsaka olíufélögin, Georg Ólafsson, forstjóri Samkeppnisstofnunar, þurfi að sækja um sitt starf á nýjan leik? Og mun sá sem fór fyrir þeirri mikilvægu rannsókn ekki eiga stuðning ráðherra samkeppnismála til áframhaldandi starfa, frumkvæðis og forustu í þessum mikilsverða málaflokki? Þeim spurningum sem settar hafa verið fram í umræðunni verður hæstv. ráðherra að svara.

Hæstv. forseti. Svara eða svara ekki því ég tel ekki að þingsköp Alþingis heimili það að ég fari að tala í smáatriðum um frumvarp sem er ekki komið fram. Hv. þingmaður verður að hafa biðlund þar til þessum frumvörpum verður dreift, þau komi til þingsins og verði tekin formlega á dagskrá. Ég vil þá gjarnan spyrja hv. þingmann hvort - hann miðar við það sem hann veit um frumvarpið, það hefur ekki verið neitt leyndarmál, þetta hefur verið meira og minna inni á netinu - hann telji ekki að Samfylkingin muni styðja málið.

Virðulegur forseti. Það hefur ekki staðið á hæstv. ráðherra að tjá sig um þetta utan sala Alþingis og það er ekkert í þingsköpum sem varnar því að ráðherrann lýsi stefnu sinni í samkeppnismálum. Það sem spurt er um í hinu væntanlega frumvarpi eru grundvallaratriði. Hér tók forstjóri Samkeppnisstofnunar, hafandi það sjálfstæði sem hann hefur, ákvörðun um að rannsaka þau fyrirtæki sem viðskiptaráðherra vildi ekki láta gera úttekt á 1997, olíufélögin í landinu. Nú berast fréttir af því að yfir þessa starfsemi eigi að setja þriggja manna stjórn sem eigi að ákveða hvað eigi að rannsaka og hvað eigi ekki að rannsaka og sú stjórn verði pólitískt skipuð. Sömuleiðis berast fréttir af því að þeir stjórnendur og starfsmenn Samkeppnisstofnunar sem afhjúpuðu samsæri gegn atvinnulífi og almenningi í landinu með svo glæsilegum hætti sem gert var í olíumálinu megi nú sæta því af hálfu síns ráðherra sem standa ætti við bakið á þeim, að stofnunin sem þeir vinna hjá verði lögð niður, störfin þeirra verði lögð niður, auglýst og þeir megi sæta því að sækja um sín eigin störf aftur eins og hver annar og það eigi að launa forstjóra Samkeppnisstofnunar frumkvæðið í olíumálinu með því að ráða annan mann yfir stofnuninni. Er það svo eða styður ráðherrann stjórnendur Samkeppnisstofnunar til áframhaldandi starfa í málaflokknum og mun ráðherrann tryggja að stjórnendur hinnar nýju Samkeppnisstofnunar hafi þurft sjálfstæði og ákvörðunarrétt um það hvað þeir telja að rétt sé að rannsaka eða verða það pólitískar ákvarðanir eftir að hið óheppilega olíufélagamál kom upp?

Hæstv. forseti. Ég verð að endurtaka það enn einu sinni að ég ætla ekki að ræða frumvarp sem ekki hefur verið dreift hér. En ég verð að leiðrétta eitt vegna þess að það tel ég mig hafa fulla heimild til, það varðar þó ekki þetta frumvarp, en það er þegar hv. þingmaður heldur því fram að ég sem viðskiptaráðherra hafi ekki viljað láta rannsaka olíufélögin. Hefur það ekki komið fram opinberlega að ég skrifaði … 

Herra forseti. Ástæða þess að ég er kominn í þennan ræðustól er sú að mig langar til að leggja orð í belg varðandi þessa tillögu til þingsályktunar um að gerð verði úttekt á fjárþörf Samkeppnisstofnunar. Tillagan er lögð fram af fjórum hv. þingmönnum Samfylkingarinnar. Þar er lagt til að Alþingi feli viðskiptaráðherra að láta slíka úttekt fara fram. Í greinargerðinni kemur fram að hugmyndin að því að slík úttekt verði gerð hafi komið fram af hálfu forstjóra Samkeppnisstofnunar og það hafi hann gert í ársskýrslu Samkeppnisstofnunar árið 2003. Það er í sjálfu sér eitt og sér athyglisvert að þingmenn Samfylkingarinnar skuli svara kalli forstjóra Samkeppnisstofnunar svona hratt og vel en þetta er í sjálfu sér hvorki nýtt mál né mjög spennandi. Þetta er gömul saga og ný að forstjórar ríkisfyrirtækja eða ríkisstofnana óski eftir auknum fjárframlögum úr ríkissjóði til að stunda starfsemi sína. Ég kannast alla vega ekki við neina ríkisstofnun sem telur sig ekki geta verið án meiri peninga til að standa undir rekstri sínum og það væri ágætt ef einhverjir hv. þingmenn sem hér eru staddir í salnum gætu bent mér á þá stofnun sem teldi sig hafa of mikið umleikis í peningamálum. Einnig segir í greinargerðinni að á umliðnum árum hafi iðulega komið fram að Samkeppnisstofnun hafi verið illa í stakk búin til að sinna hlutverki sínu sökum manneklu og fjársveltis. Ég leyfi mér hins vegar að halda því fram að Samkeppnisstofnun hafi ekki verið haldið í neinu fjársvelti, síður en svo. Það er hins vegar þannig að sá áróður dynur á okkur, kannski ekki dag eftir dag en mjög reglulega að samkeppnisyfirvöldum sé haldið í fjársvelti og þess vegna geti Samkeppnisstofnun ekki sinnt hlutverki sínu. Ég verð að segja að mér finnst reyndar með ólíkindum að þeir fréttamenn sem flytja fréttir af þessu máli skuli ekki kanna það með hvaða hætti fjárframlög til Samkeppnisstofnunar og samkeppnisyfirvalda hafa aukist á undanförnum árum. Það er bara tekið upp án þess að málin séu könnuð nánar að stofnunin sé í fjársvelti en ekki athugað hvort eitthvað standi á bak við þau orð. Ef við förum aðeins yfir þetta fjársvelti þá er það þannig að í öllu fjársveltinu hafa fjárveitingar til Samkeppnisstofnunar frá árinu 1998 aukist um 87% úr 85 eða 86 milljónum í 157 milljónir. Fjárframlögin hafa aukist um næstum 87% frá árinu 1998. Þetta er það fjársvelti sem stofnuninni hefur verið haldið í. Ef við skoðum fjárlögin fyrir árið 2005 er gert ráð fyrir að 20 millj. kr. aukning verði til viðbótar þessu á árinu og fjárframlögin aukist upp í 177 millj. kr. Við erum því að tala um að frá árinu 1998 hafi aukningin á fjárframlögum til Samkeppnisstofnunar aukist um hartnær 100%. Þetta er allt fjársveltið. Einnig er athyglisvert að skoða þessar tölur í ljósi þess að ekki alls fyrir löngu barst svar viðskiptaráðherra við fyrirspurn Kristjáns L. Möllers um Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð. Þar varpar sá vörpulegi þingmaður fram þeirri spurningu hver starfsmannafjöldi Samkeppnisstofnunar hafi verið þessi ár, þ.e. frá 1993–2003. Í því svari kemur fram að á árinu 1998 var starfsmannafjöldi Samkeppnisstofnunar 22,6 en á árinu 2003 22,7. Það hefur sem sagt fjölgað í starfsliði Samkeppnisstofnunar um 0,1 stöðugildi frá árinu 1998 á meðan fjárframlög til stofnunarinnar hafa aukist um þetta 100%, a.m.k. 87% frá árinu 1998–2004. Svo er því haldið fram að stofnunin geti ekki sinnt hlutverki sínu og sé í fjársvelti. Ég leyfi mér að halda því fram, herra forseti, að hér sé verið að gera úlfalda úr mýflugu. Verið sé að kasta ryki í augu almennings og menn verði að fara að tala aðeins ábyrgara um þessi samkeppnismál en þeir hafa gert hingað til og halda til haga öllum þeim staðreyndum sem fyrir liggja varðandi þessa stofnun. Ég velti því líka fyrir mér og ágætt væri að fá svör við því frá hv. málsflytjendum hvort ekki sé hægt að leita einhverra annarra leiða en þeirrar sem hér eru lagðar til hvað varðar Samkeppnisstofnun og málsmeðferð þar og hraða. Getur lausnin á þeim vanda sem flutningsmennirnir telja að stafi af eða sæki að rekstri Samkeppnisstofnunar ekki verið fólgin í einhverju öðru en því að kalla eftir endalausum fjárframlögum, aukafjárframlögum úr ríkissjóði? Ég leyfi mér t.d. að nefna eitt dæmi. Í 18. gr. núverandi samkeppnislaga er ákvæði um að óheimilt sé að renna saman tveimur fyrirtækjum ef sameiginleg velta þeirra er 1 milljarður eða meiri. Fyrirtæki sem velta 1 milljarði eða meira mega ekki samkvæmt núgildandi lögum renna saman nema Samkeppnisstofnun samþykki þann samruna. Ef við skoðum lista frá Frjálsri verslun yfir fyrirtækin í landinu kemur í ljós að velta 153 fyrirtækja nemur 1 milljarði eða meira og 220 fyrirtæki velta 500 milljónum eða meira. Þetta þýðir að það má naumast enginn samruni í landinu eiga sér stað án þess að Samkeppnisstofnun leggi blessun sína yfir það. Væri ekki viturlegra ef menn vilja hraða málsmeðferð að leggja það til að þessu ákvæði yrði breytt þannig að Samkeppnisstofnun þyrfti ekki að vera að vasast í hverjum þeim samruna sem verður á Íslandi og geti þá sinnt betur og hraðar öðrum þeim málum sem eftirlitinu eða stofnuninni er ætlað að sinna?

Hæstv. forseti. Það er ástæða til að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi skipt um skoðun á Samkeppnisstofnun, því ef ég man rétt er ekkert óskaplega langt síðan það lá fyrir að hv. þingmaður teldi réttast að leggja stofnunina niður. Auðvitað er ekkert að því að menn skipti um skoðun og væntanlega kemur í ljós hvort hv. þingmaður hafi gert það. Ég get ekki séð að rök hv. þingmanns fyrir því að ekki hafi verið um að ræða fjárvöntun hjá Samkeppnisstofnun hafi verið mjög sannfærandi. Við höfum séð það á undanförnum árum og ekki langt síðan að það varð ónýtt mál hjá Samkeppnisstofnun vegna þess að hún hafði ekki krafta til að klára þá rannsókn sem var á ferðinni þegar hún var að rannsaka tryggingafélögin. Það hefur ítrekað komið fram að stofnunin hefur ekki haft fjármuni til að vinna að málunum með þeim hætti sem þeir sem þar hafa stjórnað húsum hafa talið þurfa. Mér finnst það ekki vera rök í málinu þó stöðugildum hafi ekki fjölgað en fjármunir aukist meira en stöðugildin, því að í margri starfsemi í landinu hafa orðið miklar breytingar. Menn kaupa alls konar þjónustu að og það þarf ekki endilega að ráða alltaf nýtt fólk til þess að vinna þau verkefni sem þarf að vinna. Það er því ekki endilega beint samband á milli fjárnotkunar í fyrirtækjum eða stofnunum og mannfjöldans sem þar vinnur, fyrir utan að launakostnaður spilar líka inn í.

Herra forseti. Ég hélt að hv. þingmaður ætlaði að víkja að einhverjum atriðum sem fram komu í ræðu minni í andsvarinu. Ég var ekki að fjalla um nauðsyn þess að hafa Samkeppnisstofnun eða samkeppnislög í ræðu minni heldur vék ég að tveimur aðalatriðum, annars vegar að Samkeppnisstofnun hefði ekki verið haldið í fjársvelti og hins vegar að til væru aðrar leiðir en að kalla endalaust eftir auknum fjárútlátum úr ríkissjóði til að ná fram þeim markmiðum sem menn vilja ná. En úr því að hv. þm. Jóhann Ársælsson spyr mig út í samkeppnislögin hef ég sagt það og segi enn að hvorki samkeppnislög né Samkeppnisstofnun eru forsenda þess að samkeppni geti ríkt. Mannkynið komst ágætlega af í nokkur þúsund ár líklega með samkeppni á markaði áður en samkeppnislögin komu til. Það þarf ekki að halda að eggið hafi komið á undan hænunni í þeim efnum. Varðandi þær tölur sem ég nefndi vekur það óneitanlega athygli að á sama tíma og fjárframlög til Samkeppnisstofnunar aukast um 87% í öllu fjársveltinu fjölgar starfsmönnum samkeppnisyfirvalda um 0,1. Maður hlýtur að velta því fyrir sér í hvað allir þeir peningar fara. Ætli starfsmenn stofnunarinnar þiggi u.þ.b. helmingi hærri laun í dag en þeir gerðu árið 1998? Ég veit það ekki, það má vel vera að svo sé. Eitt atriði vil ég nefna að lokum vegna þess sem fram kom í andsvarinu áðan. Því var haldið að vegna fjársveltis hefðu mál verið ónýtt fyrir Samkeppnisstofnun og nefnt var tryggingamálið, rannsókn á samkeppnishindrandi samstarfi á íslenskum vátryggingamarkaði. Þetta er fullkomlega rangt og ég get farið yfir það í seinna svari mínu.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki betur en farið hafi nokkur ár í það mál og að stundum hafi einungis einn maður unnið við verkefnið og það hafi verið stór hluti af þeim vanda sem þarna var á ferðinni. Hv. þingmaður nefndi að hægt væri að finna aðrar leiðir og að skoða mætti 18. gr. samkeppnislaga. Hv. þingmaður stendur þá líklega fyrir því að sú grein verði skoðuð. Ég er ekki viss um að ég sé neitt á móti því að þeim reglum verði breytt. Það er að mínu viti eitthvað sem má vel fara yfir og kannski er hægt að minnka verkefni Samkeppnisstofnunar með þeim hætti að einhverju leyti. Mér fannst rök hv. þingmanns svolítið sérkennileg að við hefðum ekki þurft á samkeppnislögum að halda vegna þess að hér hefðu engin slík lög verið frá því að land byggðist, ekki fyrr en líklega á síðustu öld. Það skyldi ekki vera að það sé æðimargt í lagasetningunni sem gildir í dag sem ekki var til fyrr en á þeirri öld. Það væri þá hægt að grisja lögin sem hér gilda mikið og kannski nóg að skrifa Grágás upp aftur.

Herra forseti. Hv. þingmaður fer aftur algjörlega út fyrir efnið. Við erum ekki að ræða um hvort samkeppnislög séu nauðsynleg eða ekki, það er ekki til umræðu. Það er bara til umræðu hvort Samkeppnisstofnun sé í fjársvelti og hvort hægt sé að leita einhverra annarra leiða til að auka málshraða stofnunarinnar. Ég benti á eina leið vegna þess að það fer dálítið í taugarnar á mér að alltaf þegar menn, sérstaklega vinstri menn, telja að málum sé illa fyrir komið í ríkisrekstrinum telja þeir að það þurfi meiri peninga. Ég benti góðfúslega á aðra leið sem leyst getur þann vanda sem mér sýnist að hv. flutningsmenn telji að Samkeppnisstofnun eigi við að glíma. Úr því að mál tryggingafélaganna bar á góma þekki ég það ágætlega og er reyndar með ákvörðun nr. 17 frá árinu 2004 í höndunum, sem er lokaniðurstaða í því máli. Það var hvorki fjárskortur né tímahrak sem leiddi til þeirrar niðurstöðu sem þar kemur fram. Niðurstaðan var einfaldlega sú að tryggingafélögunum var borið að sök að hafa brotið tiltekin ákvæði samkeppnislaga og lögð voru til viðurlög og sektir vegna þeirra meintu brota. Þegar öll kurl voru komin til grafar lá málið einfaldlega þannig og ákvörðun Samkeppnisstofnunar liggur fyrir, að það var ekki grundvöllur til að sekta tryggingafélögin fyrir hinar meintu sakir. Það var niðurstaðan. Það var ekki grundvöllur fyrir því að sekta tryggingafélögin vegna hins meinta ólögmæta samráðs á vátryggingamarkaði. Það er kjarni málsins og ég skora á hv. þingmann að lesa ákvörðunina um rannsóknina.

Herra forseti. Hv. þingmaður sagði að fjárframlög til Samkeppnisstofnunar hefðu aukist um 87% en ég get ekki betur séð en það hafi verið á verðlagi hvers árs, ef ég sé rétt á svar sem hv. þm. Kristján L. Möller fékk. Árið 1998 fékk Samkeppnisstofnun 93,5 millj. á verðlagi ársins 1998, en ef farið er á verðlag ársins 2004, og náttúrlega rétt að framreikna verðlag til þess árs sem á að bera saman við, er það sambærileg upphæð. Ef tekin er líka inn verðbólga erum við að tala kannski um 30% hækkun en ekki 87%. Mér finnst að við eigum ekki að vera með villandi málflutning. Varðandi það að hnýta í starfsmenn, eins og hv. þingmaður gerði í andsvari við hv. þm. Jóhann Ársælsson, finnst mér að hann ætti frekar að líta til eigin flokks og líta á að það er hæstv. fjármálaráðherra sem ber náttúrlega ábyrgð á þeim vexti sem hefur orðið í ríkisgeiranum en ekki starfsmenn Samkeppnisstofnunar.

Herra forseti. Það er samt sem áður þannig að frá árinu 1998 til ársins 2004 fóru fjárframlög til Samkeppnisstofnunar úr 85 eða 86 millj. upp í 157 millj. Samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2005 fara þau upp í 177 millj. Þetta er því tæplega 100% aukning á fjárframlögum. Þó skal taka fram að það er sannleikskorn í því hjá hv. þingmanni að neysluvísitala hækkaði á þessu árabili um 29%, en það þýðir ekki að fjárframlögin hafi einungis aukist um 30%. Kjarni máls míns er þessi: Því er haldið fram í því þingmáli sem við fjöllum um, og það hefur verið gert ekki bara mánuðum eða missirum saman heldur árum saman, að samkeppnisyfirvöld hafi verið í fjársvelti. Ég hlýt að spyrja: Getur það verið þegar þessar tölur liggja fyrir? Það hefur orðið tuga prósenta hækkun á fjárframlögum til stofnunarinnar. Hvað þarf að gera til að stjórnarandstæðingar fallist á að tiltekin stofnun sé ekki í fjársvelti? Varðandi starfsmenn stofnunarinnar neita ég því að ég sé eitthvað að hnýta í þá. Ég er bara að benda á að það sætir furðu að á umræddu tímabili hefur orðið tugprósenta aukning á fjárframlögum til stofnunarinnar en starfsmannafjöldinn hefur ekkert aukist. Við hljótum að skýra aukninguna með því að laun hafi hækkað. Eitthvað hlýtur að skýra aukninguna. 

Herra forseti. Ég vil byrja á að lýsa því yfir að ég tek heils hugar undir þingsályktunartillöguna. Mér finnst undarlegt að verða vitni að því að hæstv. viðskiptaráðherra tali um að málið sé úrelt. Það lýsir kannski ákveðnu viðhorfi hennar til samkeppnismála og mér finnst þetta líka lýsa viðhorfi stjórnarflokkanna til samkeppnismála. Við verðum vitni að því að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson er með villandi málflutning. Hann talar um að fjárframlög hafi aukist um hundruð prósenta og gleymir að taka inn í dæmið að vísitalan hefur hækkað og tekur ekki inn þátt verðbólgunnar. Ef við ætlum að vera með villandi málflutning á öllum sviðum náum við ekki umræðunni áfram. Aðalatriðið hlýtur að vera að ná yfir samkeppnismál. Staðreyndin er sú að ef litið er á málaflokkinn tekur allt of langan tíma að fá úrskurð í málum. Fram kom að meðaltími við að fá úrskurð í samkeppnismálum árið 2004 var 16 mánuðir og að það tekur jafnvel á annað ár að mál fái efnislega meðferð. Það er óþolandi ástand og menn eiga að ræða þetta sem vandamál sem á að leysa, en ekki slá ryki í augu fólks með því að vera með villandi tölur, taka ekki tillit til verðbóta og jafnvel hnýta í starfsfólk fyrir að stöðugildum hafi ekki fjölgað hjá stofnuninni. Ég þakka hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fyrir að nefna þetta með stöðugildin, að þeim hafi ekki fjölgað. Við skulum líta á hvaða stöðugildum hjá hinu opinbera hefur fjölgað. Ekki hjá Samkeppnisstofnun þó svo að við verðum vitni að því að mál sem skipta almenning mjög miklu, svo sem á tryggingamarkaði, taka upp undir sjö ár. Nei, það er ekki fjölgað þar, heldur fjölgar Framsóknarflokkurinn í utanríkisþjónustunni. Fram kom í svari, ef ég man rétt, að fjöldi sendiherra var um tuttugu og einn árið 1995. Sami fjöldi og sinnir samkeppnismálum, sami fjöldi og sinnir málum sem varða almenning miklu. Einnig hefur komið fram í umræðunni, og ekki mælti hæstv. ráðherra á móti því, að þessi mál hafa dregist á langinn og að fara þurfi í endurskoðun. Ekki hafði þá fjölgað stöðum hjá Samkeppnisstofnun. Nei, það var ekki svo heldur hafa þeir fjölgað sendiherrum upp í 34. Þetta sýnir náttúrlega forgangsröðunin og hvað þessir flokkar fara villir vega í því hvernig á að forgangsraða. Auðvitað snúast stjórnmál um forgangsröðun og þarna kemur alveg furðuleg forgangsröðun í ljós. Við skulum líka gæta að því og ég get tekið undir með hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni þó að ég telji að það hafi verið miður að verða vitni að svona villandi málflutningi í andsvari fyrr í umræðunni, að auðvitað eigum við þá að skoða nýja verkferla og hvernig við eigum að ná árangri. Vissulega kemur til greina að taka verkefni frá stofnuninni og færa jafnvel inn í dómskerfið. En ég frábið mér að verða vitni að svona villandi málflutningi, að vera að þvæla með tölur án þess að taka inn í verðbætur og verðbólgu. Það getur orðið talsvert mikið og langt ferli sem samkeppnismál fer í gegnum þegar koma upp deilur. Það kemur að ákvörðun kannski Samkeppnisstofnunar, samkeppnisráðs, áfrýjunarnefndar samkeppnismála, síðan kemur til kasta dómskerfisins í héraðsdómi og svo Hæstarétti. Þegar komin er niðurstaða er málið ef til vill orðið úrelt. Það er áhyggjuefni, sérstaklega í ljósi þess að við erum núna að tala um að færa ýmsa þætti og auka jafnvel við verkefni á sviðum samkeppnismála þar sem Samkeppnisstofnun þarf að taka á, t.d. á sviði fjarskipta. Nú er verið að ræða það að selja Símann með grunnnetinu. Ég minni á að þegar ákvörðun var tekin um að selja Símann var í nefndaráliti meiri hlutans tekin ákvörðun um að fjölga um tvö stöðugildi hjá Póst- og fjarskiptastofnun og hjá Samkeppnisstofnun. Það hefur verið svikið af stjórnarflokkunum. En við verðum vitni að því að þeir fjölga sendiherrum í staðinn. Þetta er auðvitað óþolandi. Einnig ber að halda á lofti þeirri umræðu sem kom fram hér, að tilvonandi breyting að skipta stofnuninni upp sé visst áhyggjuefni. Fram kom að þetta gæti verið möguleg aðferð til að losna við menn sem hafa tekið á málum olíufélaganna. Nefnt var nafn forstjóra Samkeppnisstofnunar. Það er mikið áhyggjuefni ef það er ef til vill markmiðið, að losna við óþæga menn og setja stofnunina undir pólitískt skipaða stjórn. Það gengur ekki. Enda virðist nú stundum sem málflutningur Framsóknarflokksins í ýmsum málum - ég minnist þess að á síðasta þingi var verið að ræða um að skipa nefnd yfir ákveðna stofnun, litla stofnun norður í landi, en þá var það talið úrelt fyrirkomulag. En nú hér á nýju þingi er enn og aftur búið að snúa við blaðinu. Ég tel að menn eigi að fylgjast vel með þróun mála vegna þess að stjórnarflokkarnir hafa því miður sýnt ítrekað að þeir hafa ekki mjög mikinn áhuga á að sinna þessum málum svo vel sé. Ég minni á að ég spurði hæstv. fjármálaráðherra út í samkeppnismál á fjarskiptamarkaði. Svörin voru því miður mjög sorgleg, það var snúið út úr. Ég tel að ef menn ætla að koma með frumvörp um samkeppnismál verði þeir að sýna að þeir meini eitthvað með því, m.a. í svörum hér á þingi.

Hæstv. forseti. Samkeppnisstofnun hefur verið á undanförnum árum mikið í umræðunni. Hún hefur verið umdeild frá einum flokki, þ.e. Sjálfstæðisflokknum. Ég held að allir aðrir flokkar í landinu hafi tekið undir nauðsyn þess að Samkeppnisstofnun væri til staðar og það þyrfti að efla hana og styrkja. En a.m.k. sumir sjálfstæðismenn hafa haft þá skoðun að best væri að leggja hana niður og helst samkeppnislögin líka. Núna hlýtur það að setja svolítinn hroll að mönnum að í kjölfar stærsta máls sem Samkeppnisstofnun hefur átt við, þ.e. olíufélagamálsins, skulu ríkisstjórnarflokkarnir telja ástæðu til að umturna þessari stofnun, skipta henni upp og fara að breyta allri starfsemi hennar. Núna þegar berast fréttir af því að frumvörpin sem innihalda þetta hafi verið föst í fórum sjálfstæðismanna um nokkurn tíma og þar tafin hljóta menn líka að velta fyrir sér, það geri ég a.m.k. í kjölfar þess sem hæstv. ráðherra sagði áðan, hvort hæstv. ráðherra hafi í raun nokkuð getað svarað spurningunni um hve mikla peninga bæri að láta í starfsemi stofnunarinnar, einfaldlega vegna þess að það sem Sjálfstæðisflokkurinn er að fást við í málinu sé ekki orðalagið heldur umfang þess sem stofnunin á að glíma við og þar af leiðandi hve mikla peninga stofnunin eigi að hafa umleikis til þess að vinna þau verkefni sem þar eiga að vera á borðum. Ég held að ástæða sé til að hafa af þessu öllu saman áhyggjur. Það er auðvitað umhugsunarefni fyrir okkur á Íslandi að mál skuli vera með þeim hætti, sem greinilegt er, að afskipti, pólitísk afskipti opinberra stjórnvalda skuli með svo beinum hætti eiga að geta beinst að starfsemi af þessu tagi, sem allir ættu að sjá að mjög nauðsynlegt er að koma í einhvers konar skjól fyrir pólitískum áhrifum. Ég ætla ekki að trúa því fyrr en ég þá sé það að meiningin sé að einhvers konar yfirráð þessarar stofnunar verði til pólitískt valið sem eigi að velja þau verkefni sem stofnunin eigi að taka á eða ekki taka á. Ég ætla ekki að trúa því fyrr en ég tek á því, af því að það er auðvitað mál sem má ekki gerast hér á hv. Alþingi, að menn gangi ekki þannig frá samkeppnislögum og samkeppnisumhverfinu í landinu og að því verði komið undan pólitískum áhrifum a.m.k. með þeim hætti sem menn hafa þá vit til, en að ekki sé verið að búa til möguleika til að hafa áhrif á það hvað er rannsakað eða hvað ekki rannsakað. Ég ætla að segja það til viðbótar að ég trúi því ekki heldur að við þurfum að standa frammi fyrir því að eftir þetta stærsta samkeppnismál sem upp hefur komið í landinu verði niðurstaðan sú að stjórnvöld telji það vera sitt helsta hlutverk að losna við þann sem gekk fram í því að sjá til þess að umrætt mál yrði rannsakað og því komið upp á borðið, þó svo að niðurstaðan af því máli sé nú sú að þeir sem þar brutu lög vísvitandi, að þau fyrirtæki eigi að komast undan með langstærstan hluta hagnaðarins sem þau höfðu af því. Það er auðvitað ekki þeim að kenna sem stjórnuðu Samkeppnisstofnun að svo skuli fara. En ef það er þannig á hv. Alþingi að þeir ráðamenn sem fara með völdin í landinu telji það sitt helsta hlutverk að koma fyrir kattarnef þeim sem eiga þó heiðurinn af því að koma þessum málum í dagsljósið, þá held ég að Íslendingar þurfi að fara svolítið yfir lýðræðishefð sína og skoða hvort ekki þurfi að taka í hnakkann á þeim sem hafa þær pólitísku skoðanir uppi og láta þær þá koma skýrt í ljós. Ég ætla satt að segja að vona - þangað til ég sé það - að svona sé þetta nú ekki.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um bætt starfsumhverfi fyrir kvennahreyfinguna á Íslandi. En ég hef svo sem mælt fyrir þessari ágætu tillögu áður. Hún gengur út á það að Alþingi álykti að fela félagsmálaráðherra að stuðla að bættu starfsumhverfi fyrir kvennahreyfinguna og fyrir aðra hópa sem vinna að jafnari stöðu kynjanna á Íslandi. Hugmyndin á bak við tillöguna er að þetta verði gert á eftirfarandi máta: Í fyrsta lagi með því að stofnaður verði sjóður með lið í fjárlögum í þeim tilgangi að styrkja hvers konar starf félagasamtaka, hópa og einstaklinga sem miðað getur að jafnari stöðu kynjanna. Hluta sjóðsins verði varið til þess að tryggja þátttöku sömu hópa í alþjóðlegu starfi. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að þetta verði gert með því að jafnréttisfulltrúum eða öðrum starfsmönnum ráðuneyta verði falið að koma á beinum tengslum fagráðuneyta og þeirra samtaka, hópa og einstaklinga sem innan starfssviðs hvers ráðuneytis vinna að jafnari stöðu kynjanna á hverjum tíma. Eins og ég sagði í upphafi hefur þessi tillaga verið lögð fram í tvígang áður. Í hvorugt skiptið varð hún útrædd en í síðara skiptið var henni vísað til félagsmálanefndar til umfjöllunar. Þaðan var hún send til umsagnar og eftirtaldir aðilar sendu nefndinni umsögn um tillöguna: Bandalag háskólamanna, jafnréttisnefnd Háskóla Íslands, jafnréttisráðgjafinn í Reykjavík, félagsmálaráðuneytið, Jafnréttisstofa, Kvenfélagasamband Íslands, Kvennakirkjan og Kvenréttindafélag Íslands. Allir þessir aðilar lýstu yfir ánægju og stuðningi við tillöguna utan einn og það vekur nokkra athygli að það var félagsmálaráðuneytið sjálft, sem taldi hana ekki tímabæra. Og hvers vegna ekki? Jú, vegna þess hversu lítil reynsla væri komin á lögin um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 96/2000. En, virðulegi forseti, í ljósi mjög jákvæðra viðbragða þeirra aðila sem gerst þekkja til er tillagan endurflutt. Hverjir eru þeir aðilar? Jú, það er ekki hvað síst Jafnréttisstofa sem í umsögn sinni tekur fram að jafnréttismálin séu málaflokkur sem eigi undir högg að sækja og því sé verulega mikilvægt að stuðla að því að margir aðilar hafi slagkraft á þeim vettvangi. Það er einmitt eitt af því sem þessi tillaga miðar að, að hægt verði að auka slagkraft þeirra sem starfa í grasrót kvennahreyfingarinnar. Jafnréttisstofa hefur samkvæmt umsögninni tekið þátt í alþjóðlegu starfi á sviði jafnréttismála og viðurkennir að hlutur félagasamtaka og hópa í slíku starfi hafi verið mjög takmarkaður, fyrst og fremst vegna þess að fjármagn hafi skort. Það kemur jafnframt fram hjá Jafnréttisstofu að það komi oft upp að hópar eða ýmsir aðilar sæki um fjármuni til að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi til Jafnréttisstofu en Jafnréttisstofa hafi því miður enga fjármuni í slíkt þannig að það verði að synja öllum umsóknum af því tagi. Jafnréttisstofa segir sömuleiðis í umsögn sinni að jafnréttisfulltrúar ráðuneytanna, sem eru eins og við öll vitum nýjung í íslenskri jafnréttislöggjöf, hafi sinnt afar óskilgreindu hlutverki hingað til og hlutverk þeirra sé breytilegt eftir ráðuneytum. Þótt Jafnréttisstofa lýsi því yfir að hún hafi átt gott samstarf við jafnréttisfulltrúa ráðuneytanna þá lýsir hún samt sem áður ánægju sinni með það að þingsályktunartillagan skuli gera ráð fyrir því að hlutverk jafnréttisfulltrúanna verði skýrt og telur hana í anda þeirrar samþættingar sem er eitt meginviðfangsefni ríkisstjórnarinnar á sviði jafnréttismála. Hæstv. forseti. Þetta mál komst einmitt á dagskrá í síðustu viku á afmælisdegi Kvenfélagasambands Íslands sem fagnaði þá 75 ára afmæli sínu. Mér þótti afar viðeigandi að þessi tillaga yrði rædd á þinginu á þeim degi. Örlögin höguðu því þó þannig að hún komst ekki á dagskrá þann dag en við látum okkur hafa það að senda síðbúnar afmæliskveðjur úr ræðustól til Kvenfélagasambands Íslands í tilefni af 75 ára afmælinu. Eins og menn vita er þetta ár afar stórt afmælisár þegar litið er til kvennasögunnar á Íslandi og á eflaust eftir að minnast á það í fleiri ræðum það sem eftir lifir af þessu þingi. Tillagan á að öðru leyti rætur að rekja til tillögu sem hv. fyrrverandi þingkonur Kvennalistans, Kristín Halldórsdóttir og Guðný Guðbjörnsdóttir, fluttu á 123. löggjafarþingi. Þá hlaut tillagan ekki brautargengi. Henni var vísað til félagsmálanefndar til frekari umfjöllunar. Ég gerði það að gamni mínu að fletta upp á vef Alþingis fyrir 123. löggjafarþing. Þar stendur um þessa tillögu Kristínar og Guðnýjar að hún sé til umfjöllunar í félagsmálanefnd síðan 12. mars 1999. Ég viðurkenni að þetta er viðamikil tillaga og kann að vera þörf á að fjalla mikið um hana en ég held því samt fram að félagsmálanefnd hafi ekki varið miklum tíma frá þeim tiltekna degi. Ég vil bæta því við málflutning minn varðandi þetta mál að ég komst að því að sænska þingið hefur látið gera rannsókn á því hvernig sænska ríkið standi við bakið á kvennasamtökum þar í landi og hversu miklir fjármunir renni til kvennasamtaka úr ríkissjóði. Það var þáverandi dómsmálaráðherra Svíþjóðar, ef ég man rétt, Mona Sahlin sem tilnefndi sérstakan ráðgjafa til að hafa yfirumsjón með þeirri rannsókn þingsins. Niðurstöðurnar voru birtar 10. júní síðasta sumar. Í greinargerð málsins er að finna mjög mikinn fróðleik um stöðu kvennasamtaka í Svíþjóð og þar eru líka tillögur til úrbóta hvað varðar fjárhagslegan stuðning hins opinbera. Í skýrslunni er lögð áhersla á það að kvennahreyfingin sé þýðingarmikil vegna hins lýðræðislega afls sem í henni býr enda sé hún upphaflega sprottin af baráttu kvenna fyrir kosningarrétti og almennum mannréttindum í lok 19. aldar. Þörfin fyrir opinbert fjármagn er viðurkennd í skýrslunni og rökstudd á ýmsa lund, m.a. með því að lýðræðislega kjörin stjórnvöld þurfi á þeim áhrifum að halda sem kvennahreyfingin getur látið þeim í té. Þetta finnst mér vert að undirstrika, hæstv. forseti. Ég tel að lýðræðislega kjörin stjórnvöld þurfi verulega mikið á þeim áhrifum að halda sem kvennahreyfingin getur látið þeim í té. Meðal þess annars sem er áhugavert í þessari sænsku skýrslu er lausleg könnun á opinberum stuðningi á hinum Norðurlöndunum við kvennahreyfinguna. Í henni kemur í ljós að Svíþjóð, Finnland, Noregur og Danmörk hafa sett opinbera fjármuni til kvennahreyfingarinnar í löndunum þótt við það hafi verið farnar ólíkar leiðir. Svíþjóð, Finnland og Noregur hafa auk þess stutt fjárhagslega við bakið á kvennadeildum eða félögum stjórnmálaflokkanna með framlögum, annaðhvort með því að veita beint til þeirra eða með því að eyrnamerkja hluta þess fjár sem rennur til stjórnmálaflokkanna almennt. Ég tel að þetta sé einnig afar athyglisvert fyrir okkur Íslendinga að skoða. Það er sameiginlegt keppikefli stjórnmálaflokkanna að auka hlut kvenna í stjórnmálum og því ekkert óeðlilegt að þjóðþingið komi til móts við þau sjónarmið að kvennahreyfingar stjórnmálaflokkanna fái sérstaka athygli í fjárveitingum. Í samanburðinum sem gerður er í skýrslunni sést að Ísland og Færeyjar skera sig úr að því leyti að kvennahreyfingunni í þessum löndum er ekki ætlað neitt formlegt framlag frá ríkinu þótt við veitum auðvitað ákveðinn stuðning til kvennahreyfingarinnar í gegnum einstök ráðuneyti. Það er hins vegar allt tilviljunum háð og kannski geðþótta einstakra ráðherra. Hlutirnir hafa verið í nokkuð föstum skorðum í Svíþjóð hvað þessi mál varðar. Þar hefur staðan verið best eða lengst á veg komið á öllum Norðurlöndunum. Þar hefur verið lagaskylda á stuðningnum sem á sínum tíma var studd þeim rökum að leggja þyrfti áherslu á þýðingu kvennahreyfingarinnar fyrir bætta stöðu kvenna í samfélaginu. Skýrsluhöfundar leggja til breytingu á sænsku löggjöfinni sem gæti aukið enn á þátttöku kvenna í lýðræðisþróun, fylgt betur eftir réttindum kvenna og kortlagt kröfur þeirra. Þetta eru grundvallaratriði í störfum kvennahreyfingarinnar, þ.e. að þær fái tækifæri til að leggja sitt lóð á vogarskálar aukins og bætts lýðræðis og til að fylgja eftir réttindamálum kvenna og gera kröfur kvenna og kvennahreyfingarinnar skýrar. Tillögur skýrsluhöfundanna ganga út á að stuðningur til kvennasamtaka verði þríþættur: Í fyrsta lagi almenns eðlis, á svipuðum nótum og verið hefur. Í öðru lagi að nýstofnuðum kvennasamtökum, þ.e. nýjum hreyfingum eða samtökum sem verða til verði gefinn sérstakur gaumur og í þriðja lagi að hægt verði að sækja um sérstaka verkefnatengda styrki. Þannig er lagt til í skýrslunni að allt að 140 millj. sænskra króna verði til ráðstöfunar fyrir almennar styrkveitingar og gert er ráð fyrir að til viðbótar við þau 18 félög sem um þessar mundir njóta opinbers stuðnings muni um 20 ný bætast í hópinn. Ég velti því fyrir mér, hæstv. forseti, hvort ég hafi ekki misritað þessar 140 millj. Ég veit að þetta eru afskaplega háar tölur en ég las þessa skýrslu af mikilli athygli. Ég var kannski búin að umreikna þetta - nei, þetta eru 140 millj. sænskra króna. Ég man það örugglega rétt. Skýrsluhöfundarnir gera ráð fyrir að um 1 millj. sænskra króna þurfi að vera til ráðstöfunar í erlent samstarf, 2 millj. í stuðning við ný félög og sérstakt frumkvæði og loksins 13 millj. í verkefnatengda styrki. Samtals leggja skýrsluhöfundar til að 30 millj. sænskra króna verði ráðstafað til kvennahreyfingarinnar á ári. Það mundu vera um 300 millj. íslenskra króna og gera Svíarnir ráð fyrir að það muni gagnast 35–60 einstökum félögum. Sem sagt, 300 millj. leggja sænsku skýrsluhöfundarnir til að renni til kvennahreyfingarinnar í það heila tekið og það muni gagnast allt að 60 félögum. Það má segja að ólíkt höfumst við að, herra forseti, á Norðurlöndunum hvað þessi mál varðar. Fyrir utan mjög svo athyglisverðu tillögur gerir þessi sænska skýrsla ráð fyrir því að það verði tekið úr höndum félagsmálaráðuneytisins að úthluta þessu fé. Þess í stað verði umsýslan og ákvarðanavaldið flutt til sjálfstæðrar stofnunar en meðan ekki hefur verið stofnuð sérstök umsýslustofnun um þetta mætti athuga hvort ekki sé fært að fela umboðsmanni jafnréttismála í Svíþjóð hlutverkið eða opinberri nefnd um málefni ungs fólks t.d. eða nefndinni sem fer með málefni fullorðinsfræðslu. Hér er lögð áhersla á að höggvið verði á hin beinu tengsl félagsmálaráðuneytisins eða ráðherrans við þessar fjárveitingar. Til gamans má geta þess að skýrslan gerir ráð fyrir að ríkisstjórnin þurfi að setja um bil 3,5 millj. sænskra kr. í umsýslu þessara mála, þ.e. 35 millj. í umsýslu þessara fjárveitinga til kvennahreyfinganna. Ég þori að fullyrða að kvennahreyfingin á Íslandi yrði ánægð þótt ekki væru nema 35 millj. kr. eyrnamerktar Kvennahreyfingunni á Íslandi á hverju ári. Við erum ekki einu sinni hálfdrættingar og langt fyrir neðan það sem þessar systurþjóðir okkar eru að tala um. Það er ekki einu sinni sambærilegt og himinn og haf þar á milli. Ég hef nú greint frá vangaveltum skýrsluhöfunda. Enn sem komið er hefur ekkert lagafrumvarp litið dagsins ljós á grundvelli þessarar skýrslu. Engu að síður þótti mér rétt að geta um skýrsluna, úr því að mér var bent á að hún væri komin. Mér fannst rétt og forvitnilegt fyrir alþingismenn að fá að heyra hvað félagar okkar í sænska þinginu og rannsóknaraðilar á þeirra vegum aðhafast. Að lokinni þessari umræðu, hæstv. forseti, legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og félagsmálanefndar.

Forseti. Mitt erindi í ræðustólinn að þessu sinni er að lýsa stuðningi við prýðilega tillögu þeirra hv. þingmanna Kolbrúnar Halldórsdóttur og Þuríðar Backman. Sem betur fer er það opinber stefnumörkun á Íslandi að stuðla að jafnrétti kynjanna og raunar ýmsu öðru jafnrétti. Hver einasti stjórnmálaflokkur tekur a.m.k. í orði undir þá stefnu, einkum þegar nálgast kosningar. Það er engin ástæða til að ætla að stjórnmálaflokkarnir meini ekki það sem þeir segja um þau mál. Þeir hafa hver með sínum hætti, þegar þeir hafa haft aðstöðu til í ríkisstjórn eða í forustu sveitarfélaga, beitt sér fyrir árangri í þessum efnum. Ég held að það sé rétt að undanskilja engan stjórnmálaflokk í því efni. Ýmis réttindamál að eiga sér sinn tíma. Fram koma hugsjónamenn og baráttumenn fyrir ákveðnum réttindum eða fyrir því sem á þykir skorta í samfélaginu. Þeir berjast hetjulega og um þá myndast hreyfingar fyrir baráttumálinu. Hreyfingarnar koma einhverju á legg sem síðan hefur oft, a.m.k. í okkar heimshluta eða hér á Norðurlöndum, orðið til þess að hið opinbera, sveitarfélög eða ríki, hafa með einhverjum hætti tekið við því. Það má nefna leikskólana sem dæmi um slíkt. Hér er ekki um þvílíkt mál að fást. Jafnréttismálin eru brýnt úrlausnarefni enn þá þótt liðin séu 100 eða 120 ár frá upphafi hinnar klassísku kvennahreyfingar eða um það bil 30 eða 35 ár frá upphafi hinnar nýrri kvennahreyfingar. Ég ætla ekki að fara í sundurgreiningar á þeim nær okkur í tíma. Enn vantar þó mikið á og ég held að jafnréttismálin verði, jafnvel í besta heimi allra heima sem einhvern tíma rennur upp, sífellt verkefni. Hver einasta ný kynslóð þarf að móta afstöðu til málsins og koma sér niður á hvernig jafnréttismálunum sé best háttað og hvernig með þau eigi að vinna. Þess vegna er svo mikilvægt, forseti, að til sé veruleg hreyfing og samtök í grasrótinni í þessum efnum, að kvennahreyfingin sé sterk og öflug og aðrir hópar sem vinna að jafnari stöðu kynjanna á Íslandi eða í heiminum, eins og það er orðað í þingsályktunartillögunni, séu líka sterkir. Margt gott er hægt að gera í ráðuneytum eða sveitarstjórnum en það er ekkert sem kemur í staðinn fyrir þann áhuga, þann vilja, kraft og stuðning og þrýsting sem kemur frá samtökum í grasrótinni, hvort sem um er að ræða samtök sem upp koma og eiga við tiltekinn tíma eða formlegri samtök sem eiga sér töluverða sögu, t.d. Kvenréttindasamband Íslands. Það væri vel við hæfi að þessi tillaga eða einhver svipuð yrði samþykkt á þessu þingi. Eins og hv. flutningsmaður nefndi er núna merkilegt afmælisár, raunar ákaflega margvíslega merkilegt í sögu kvenna og kvennahreyfingar á Íslandi. Hv. þingmaður nefndi Kvenfélagasambandið sem átti afmæli um daginn. Ég get nefnt tvennt í viðbót. Annars vegar kosningarrétt kvenna 1915, sem nú hefur verið í 90 ár og verður væntanlega haldið veglega upp á í byrjun sumars. Síðan er sjálft kvennaverkfallið orðið 30 ára og vonandi verður þess minnst með viðeigandi máta á degi Sameinuðu þjóðanna 24. október. Ég held að þetta sé góð tillaga. Einkum tel ég snjallt að stofna sjóð sem njóti sjálfstæðis frá hverjum og einum ráðherra þannig að það sé ekki undir þeim komið - að þeim algerlega ólöstuðum enda breytingar á ferð í þeim hópi, a.m.k. vonar maður það - þannig að það fari ekki eftir pólitík, hvorki flokkspólitík né persónupólitík ráðherrans, hvaða samtök og grasrótarhreyfingar kynnu að njóta styrkja eða stuðnings úr sjóðunum. Auðvitað má segja að þetta eigi með sínum hætti við allt félagslíf en þó er á það að minnast að önnur félagasamtök njóta oft og tíðum einhvers konar stuðnings, án þess að ég jafni kvennahreyfingunni saman við neitt annað vegna þess að hún er alveg sérstök. Íþróttahreyfingin nýtur þegar töluverðs stuðnings frá sveitarfélögum og má heita fastur liður að sveitarfélög styrki íþróttafélög á sínu svæði. Sama gildir um stjórnmálafélög þó að hagur þeirra hafi nú mjög versnað á síðari árum, t.d. eftir að póstgjald var hækkað og af ýmsum orsökum öðrum. En stjórnmálaflokkarnir hafa a.m.k. ákveðinn stuðning í gegnum fjárlög en það hafa grasrótarhreyfingar á þessu sviði, kvennahreyfingar og aðrir jafnréttishópar, ekki. Ég vil svo í lokin spyrja hv. flutningsmann sem hér er stödd að því hvort hún eða þær hafi gert sér einhverjar hugmyndir um með hvaða hætti fjármagn geti runnið í þennan sjóð, hvort það eigi að fara af fjárlögum eða hvort það eigi að vera einhverjir tekjustofnar eða með hvaða hætti það geti verið. Ég verð að vísu að segja að síðari liður tillögunnar er mér ekki jafnmikið fagnaðarefni og hinn fyrri og vil biðja hv. flutningsmann, ef hún ætlar í stólinn aftur, að skýra það betur hvað sá liður hefur eiginlega við hinn fyrri lið saman að sælda, því að þar er um að ræða eitthvert skipulag ráðuneyta og starfsliðs þeirra og ég sé í raun og veru ekki að það sé markmið sem hægt er að ná með þeim hætti að þingið t.d. gæti fylgt því eftir, ef það yrði svo gæfusamt að samþykkja þessa tillögu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni afar jákvæðar móttökur og málefnalegar umræður um þessa tillögu. Svör við spurningum hans í fyrsta lagi hvað varðar a-liðinn þá gerum við ráð fyrir að þessi sjóður verði stofnaður með ákveðnum lið í fjárlögum, þ.e. við hugsum okkur ekki að það séu einhverjir aðrir markaðir tekjustofnar en þeir að Alþingi Íslendinga samþykki upphæð til málaflokks á þessum nótum, þannig að það sé alveg á hreinu að við erum ekki að hugsa um neina aðra tekjustofna. Varðandi síðan b-liðinn, um eins konar íhlutun í innri málefni ráðuneyta þá er sá liður kannski kominn til vegna þess að jafnréttisáætlun ríkisstjórnarinnar hefur sýnt okkur og sannað að það gengur afar illa fyrir ríkisstjórnina að samþætta jafnréttismálin inn í öll þau störf sem unnin eru í stjórnsýslunni. Það eru fögur fyrirheit og það eru undirritaðir alþjóðlegir samningar og yfirlýsingar norrænna ráðherra um þessi mál, að jafnréttismálin verði samþætt inn í alla málaflokka, en það hefur tekist afar illa í ráðuneytum okkar. Ein af ástæðunum fyrir því er sú að innan ráðuneytanna hefur málaflokkurinn ekki haft nægilega mikið vægi. Hann hefur ekki verið vistaður eða haft þann sess sem honum ber. Það er vegna þess að það er enginn einn aðili í ráðuneytunum sem aðgætir það að jafnréttismálin séu samtvinnuð öllum þeim málum sem viðkomandi ráðuneyti vinnur með. Þó erum við komin svo langt að ráðuneytin eiga að munstra jafnréttisfulltrúa í ráðuneytum sínum, en það eru þá venjulega einstaklingar sem sinna einhverjum allt öðrum störfum í ráðuneytunum og eiga að sinna jafnréttismálunum svona til hliðar. Vægi þessa málaflokks í ráðuneytunum hefur ekki verið með þeim hætti að samþættingaráformin hafi getað gengið eftir. Það er svona hugmyndin eða hugmyndafræðin á bak við b-liðinn.

Forseti. Ég þakka svörin en ég held að hv. flutningsmenn séu kannski fullbláeygir um b-liðinn því að jafnvel í hinu besta ráðuneyti af öllum ráðuneytum tel ég að of náið samneyti grasrótarinnar við ráðuneytin geti hugsanlega verið grasrótinni varasamt. Ég veit ekki hvort hægt er að koma á beinum stjórnsýslulegum tengslum af slíku tagi þarna á milli. Kannski ætti að orða þetta svo eða a.m.k. koma því þannig í verk að jafnréttisfulltrúarnir verði með einhverjum hætti styrktir og það verði séð til þess að þeir séu t.d. í fullu starfi og að þeir hafi einhverjar skýrsluskyldur út á við, þannig að hinir pólitísku ráðamenn í ráðuneytinu verði að taka tillit til þeirra og vinna með þeim. Í stað þess, eins og hv. flutningsmaður sagði, að þeirri stöðu eða þeim titli sé svona splæst á menn sem eru í raun og veru - menn í skilningnum karlar eða konur - að gera eitthvað annað. Með sjóðinn á fjárlögum þá er það bara viðfangsefni sem gaman væri að takast á við. Auðvitað mætti líka hugsa sér að sá sjóður yrði styrktur með annars konar framlögum eða hefði einhverja tekjustofna þó að ég viti að markaðir tekjustofnar eru ekki í tísku á okkar áratugum.

Hæstv. forseti. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni hvað varðar tengsl ráðuneytanna við grasrótina að það liggi kannski ekki í augum uppi að slík tengsl eigi að vera til staðar eða að styrkja þurfi þau eða efla eitthvað sérstaklega. Það liggur ekki í augum uppi. Á hinn bóginn vil ég meina að það yrði jafnréttisfulltrúum ráðuneytanna styrkur ef þeir gera sér grein fyrir því eða vita á hverjum tíma hvað grasrótin er að vinna í þessum efnum. Ég held að ákveðið samtal á milli ráðuneytanna, starfsmanna ráðuneytanna og þeirra sem starfa í grasrótinni að viðkomandi málefnum geti gert ráðuneytin ábyrgari og upplýstari um það sem er í gangi í grasrótinni hjá málaflokknum. Ég held að þetta sé líka spurning um að koma á virku samtali þannig að ráðuneytin verði ekki í einhverjum fílabeinsturni og átti sig ekki á því að þau eru auðvitað bandamenn þeirra sem vinna í grasrótinni. Það kann að vera að við séum bláeygar, flutningsmenn tillögunnar, í þessum efnum en mér finnst svo þýðingarmikið að það komist af stað öflugt skapandi samtal á milli grasrótarinnar, ekki bara í jafnréttismálum heldur almennt í almannasamtökum, að það sé virkt, opið, skapandi samtal á milli grasrótarinnar og þeirra sem hafa umsýslu með málaflokknum í umboði t.d. ráðherranna. Ég held að það hafi fyrst og fremst verið slíkar hugsanir sem við vorum að reyna að koma hér í orð og reyna að skýra með þessari tillögu. Ég held að það væri mjög gaman ef félagsmálanefnd færi einmitt ofan í saumana á þessu og skoðaði kannski frá víðum sjónvinkli þau atriði sem upp hafa komið í umræðunni því það kann vel að vera að það megi bregða á þetta öðrum gleraugum en þeim sem við höfum gert sem erum flutningsmenn. Ég geri ekki ráð fyrir að koma aftur í ræðustól þannig að ég ætla að ljúka máli mínu með því að þakka góðar undirtektir og láta í ljósi þá von að félagsmálanefnd taki þetta málefni til virkrar umfjöllunar.