Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 8. mars 1978. Þar sem Einar Ágústsson utanrrh. er farinn utan í opinberum erindum, leyfi ég mér samkv. beiðni hans og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavík, Sverrir Bergmann læknir, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þórarinn Þórarinsson, form. þingflokks Framsfl.“ Sverrir Bergmann læknir hefur áður setið á Alþingi og býð ég hann velkominn til starfa.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Eins og ég gat um þegar ég mælti fyrir frv. til lögréttulaga fyrir eitthvað tveimur dögum, er þetta frv., sem hér liggur fyrir breyt. á lögum um meðferð einkamála í héraði, fylgifrv. með því frv. Þótti rétt að fara fram á það við réttarfarsnefnd, að hún athugaði þetta frv. sérstaklega með tilliti til þess, að það gæti tekið þeim breytingum að það mætti afgreiða jafnvel þó að frv. um lögréttulögin næði ekki fram að ganga eða væri ekki afgreitt á þessu þingi. Ég held að það verði skýrast að ég lesi hér upp - með leyfi hæstv. forseta - hluta þeirra aths. sem réttarfarsnefnd lét fylgja þessu endurskoðaða frv., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sumarið 1977 beindi dómsmrh. því til réttarfarsnefndar, að hún endurskoðaði frv. til lögréttulaga og frv. um breyt. á einkamálalögunum. Endurskoðun síðara frv. hefur verið allviðamikil, þó að því fari fjarri að gerðar séu till. um fullnægjandi endurskoðun laganna. Frv. ber þess enn merki, að það er samið sem fylgifrv. með lögréttulögunum, en mörg atriði, sem kanna þarf nánar, eru látin liggja milli hluta. Engu að síður er frv. nú í þeim búningi, að réttarfarsnefnd telur að það megi samþ. þó að lögréttufrv. sé ekki afgreitt samtímis. Nefndin telur að veruleg réttarbót yrði, ef frv. fengist samþykkt. Jafnframt ítrekar nefndin þá till. sína að sett verði lögréttulög. Í frv. þessu felast aðallega þessi nýmæli: 1) Sáttanefndir verði lagðar niður, en sáttastörf falin dómurum einum. 2) Tekin verði upp aðalflutningur mála, þar sem komi fram þær skýrslur, sem gefa á munnlega, og síðan fari munnlegur flutningur fram í beinu framhaldi af því. 3) Úrskurðir verði að jafnaði án forsendna og dómar verði styttir. 4) Nokkrir sérdómstólar verði lagðir niður: sjó- og verslunardómur, merkjadómur í Reykjavík og á Akureyri og aðrir fasteignadómstólar. 5) Þá eru í frv. till. um einstök atriði, sem eiga að stuðla að hraðari meðferð dómsmála og ótvíræðari reglum en nú gilda. Er þar um sumt stuðst við venjur, sem myndast hafa, t. d. um skriflegar grg. og aðilaskýrslur.“ Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fara að rekja einstakar greinar í þessu frv. eða aths. við þær. Aths., sem fylgja, skýra nokkuð efni og breyt. þær sem í greinunum felast. Ég legg áherslu á það, að þetta frv. fáist afgreitt, og vil endurtaka það og leggja áherslu á það, að jafnvel þó svo færi, mót von minni, að menn væru ekki reiðubúnir til þess að afgreiða frv. um nýja dómstóla - lögréttufrv. - þá má afgreiða þetta frv. Það er ekki það háð frv. um lögréttu og það mundi verða réttarbót að því út af fyrir sig, að þetta frv. yrði afgreitt, og í því felst ekki neinn sérstakur kostnaðarauki fyrir hið opinbera. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Þetta frv. er fylgifrv. með því frv., sem var á dagskrá hér áðan, en eins og þá var greint þá er það eitt af nýmælunum, sem í því frv. felst, að gert er ráð fyrir því, að tilteknir sérdómstólar séu lagðir niður. í þessum frv. er lagt til, að sjó- og verslunardómur svokallaður verði lagður niður, en gert ráð fyrir að sakadómur taki við hlutverki hans eða taki við sjóferðaprófum eða sjóprófum, sem svo eru kölluð, af þessum sjó- og verslunardómi. Greinar þær, sem í frv eru, eru afleiðing af þessu höfuðefni frv. Ég leyfi mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. Ég leyfi mér að undirstrika að þetta er fylgifrv. með frv. sem rætt var um áðan, þannig að ekki mundi vera eðlilegt að afgreiða það sjálfstætt.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um þroskaþjálfa, er samið í heilbr.- og trmrn. eftir beiðni Félags þroskaþjálfa og er að miklu leyti byggt á till. félagsins. Frv. þetta er að flestu leyti samhljóða öðrum lögum sem sett hafa verið á undanförnum árum til þess að tryggja hinum ýmsu heilbrigðisstéttum lögvernduð starfsréttindi. Stétt þroskaþjálfa er tiltölulega ung hér á landi. Það mun hafa verið árið 1958, að settur var á stofn við Kópavogshælið svonefndur Gæslusystraskóli Íslands. Einn helsti hvatamaður að stofnun skólans var Björn Gestsson forstöðumaður Kópavogshælisins, og varð hann fyrsti skólastjóri og gegndi því starfi allt til ársins 1977. Í fyrstu var það fyrst og fremst hlutverk þroskaþjálfa að veita skjólstæðingum sínum líkamlega aðhlynningu og hjúkrun. Gengu þær konur, er þessum málum sinntu, undir nafninu gæslusystur. Í dag eru störf þroskaþjálfa ekki síður uppeldisstörf. Má þannig segja að nafnbreytingin - þ. e. a. s. gæslusystur verða þroskaþjálfar - endurspegli breytt viðhorf almennings gagnvart þroskaheftum og auknum mannréttindum þeim til handa. Það eru ekki síst þroskaþjálfar sem stuðlað hafa að þessum breyttu viðhorfum. Þroskaþjálfar eru eina starfsstéttin hér á landi sem sérstaklega er menntuð til þess að þjálfa, ala upp og veita þroskaheftum umönnun. Gert er ráð fyrir, að þroskaþjálfar starfi með þroskaheftum einstaklingum hvar sem þeir dveljast. Þannig er starf þroskaþjálfa ekki eingöngu við það miðað, að þeir starfi inni á stofnunum þar sem slíkir einstaklingar eru vistaðir. Þroskaþjálfar eru enn fremur eina starfsstéttin sem sérstaklega er menntuð til þess að veita stofnunum fyrir þroskahefta forstöðu, þar sem Þroskaþjálfaskóli Íslands er eini skólinn hér á landi sem veitir markvissa kennslu í uppbyggingu og starfsemi slíkra stofnana. Engum blandast hugur um það, að störf þroskaþjálfa eru mjög vandasöm og krefjast einstakrar þolinmæði. Er því mjög brýnt að gerðar séu sérstakar kröfur um þjálfun og menntun þeirra aðila, er slík störf stunda. Þroskaþjálfaskóli hefur á undanförnum missirum tekið miklum breytingum. Í upphafi var námið að mestu leyti bundið við vangefna og störfuðu þroskaþjálfar í fyrstu nær eingöngu með vangefnum einstaklingum. Fljótlega urðu þroskaþjálfar eftirsóttir til starfa með því fólki sem víkur frá því eðlilega á einhvern hátt, andlega eða líkamlega. Þroskaþjálfaskólinn hefur fylgt þessari þróun og miðast námið nú við fleiri tegundir fötlunar en vangefni. Það skal þó skýrt undirstrikað, að starf með vangefnum er og verður aðalstarfsvettvangur þroskaþjálfa. Starf með þroskaheftum er ekki lengur afmarkað innan þröngra veggja stofnana. Það eru sífellt gerðar meiri kröfur til þess, að þroskaheftir einstaklingar fái að taka þátt í samfélaginu að svo miklu leyti sem þeir eru færir um það sökum fötlunar sinnar. Samfélagið sem slíkt er að mörgu leyti vanbúið til þess að taka á móti þroskaheftum, og þarf að gera mikið átak til þess að berjast gegn gömlum fordómum sem beinast gegn þroskaheftum, en eru nú á öru undanhaldi. Það er ekki síst hlutverk þroskaþjálfa, að berjast fyrir breyttum viðhorfum samfélagsins, svo að þroskaheftir njóti þeirra þjóðfélagsréttinda sem þeir að sjálfsögðu hafa jafnt og aðrir samfélagsþegnar. Þroskaþjálfar, sem starfa á stofnunum, þurfa að sjá til þess, að öllum þörfum skjólstæðinga þeirra sé fullnægt, bæði andlegum og líkamlegum. Auk þess að sjá um alhliða velferð þeirra, þurfa þroskaþjálfar að einbeita sér að hverjum og einum og skipuleggja þjálfunaráætlun fyrir hvern einstakling. Slíkar áætlanir ná yfir vítt svið, allt frá frumstæðustu athöfnum og upp í það að undirbúa hann til að flytja á fjölskylduheimili eða fara í störf á hinum almenna vinnumarkaði. Það er enn fremur í verkahring þroskaþjálfans að annast undirbúning til þess að hinir þroskaheftu einstaklingar geti tileinkað sér bóklegt nám. Hvað snertir bóklega kennslu sérstaklega, þá hefur þeirri reglu verið fylgt, að þroskaþjálfi starfi sem aðstoðarmaður sérkennara. Hvað snertir hjúkrun sérstaklega, þá er hún undirstaða tilveru þroskaheftra og ómissandi undirbúningur fyrir alla aðra meðferð og þjálfun. Það er í verkahring þroskaþjálfa að veita þessa hjúkrun. Þannig gefur þroskaþjálfi lyf samkv. fyrirmælum læknis. Enn fremur verður hann að fylgjast vel með breyttri líðan einstaklings og gera lækni og öðru starfsfólki grein fyrir því og á stundum taka sjálfstæðar ákvarðanir varðandi meðferð. Störf þroskaþjálfa eru enn fremur í flestum tilfeilum verkstjórnarstörf, þar sem langflestir þroskaþjálfar veita forstöðu deild eða annarri einingu innan stofnunar, t. d. vinnustofu, leikskóla eða veita heilli stofnun forstöðu. Í námsskrá Þroskaþjálfaskóla Íslands er sérstaklega gert ráð fyrir undirbúningsmenntun til þessara starfa. Eitt hið mikilvægasta í þessum málum er að gott samstarf verði milli foreldra og aðstandenda, og má segja að það sé einhver nauðsynlegasta forsenda þess, að markviss árangur náist í þjálfun. Það er ekki hvað síst hlutverk þroskaþjálfans að vinna að og efla tengsl milli foreldra og stofnunar. Ýmist vinnur þroskaþjálfi að þessu einn eða í samvinnu við sérfræðinga. Með hliðsjón af framansögðu er augljóst, að störf þroskaþjálfa eru viðtæk og ekki á færi nema sérmenntaðs og sérþjálfaðs fólks. Það er fyrst og fremst með hliðsjón af þessu sem frv. þetta er borið fram, til þess að tryggja á sem bestan hátt að störf á þessum vettvangi skili sem bestum árangri fyrir einstaklinginn og þjóðfélagið í heild. Að svo stöddu sé ég ekki ástæðu til þess að fara frekari orðum um frv. eins og það liggur fyrir. Um einstakar greinar þess sé ég ekki heldur ástæðu til að fjalla á þessu stigi, en leyfi mér að vísa til aths. með frv. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn. og 2. umr.



Herra forseti. Ég vil nota tækifærið til þess að lýsa yfir stuðningi mínum við þetta frv. Ég fagna því, að það skuli vera lagt hér fram. Það er ákaflega nauðsynlegt, að frá þessum málum sé gengið í lögum eins og hér er lagt til. Það er ástæða til þess að fagna því, að orðið hefur umtalsverð breyting á viðhorfum fólks til þeirra sem við fatlanir eiga að stríða, af hverjum toga svo sem þær eru spunnar. En orsakir fyrir því, að börn eru þroskaheft, eru að sjálfsögðu margvíslegar. Þær orsakir geta verið arfgengar, þær geta verið komnar vegna sérstakra sjúkdóma eða vegna áverka, og stundum er til að dreifa andlegum orsökum einum saman, sem ekki verða beinlínis taldar arfgengs eðlis. Það er ákaflega mikilvægt, að vel sé staðið að öllum athugunum á þessum málum, m. a. með tilliti til þess að reyna að fyrirbyggja þessa sjúkdóma, þannig að æ færri geti verið þroskaheftir. Á síðari árum hafa orðið talsverðar framfarir í læknisfræði hvað viðkemur þessu. Í stað þess að allir séu taldir svona nokkurn veginn eins ef þeir eiga við einhverja fötlun að stríða, einkum þá andlega, er nú farið að rannsaka þessa einstaklinga til þess að komast eftir því, hver fötlun þeirra nákvæmlega er og á hversu háu stigi, og þannig að gera sér grein fyrir því, hvernig úr megi bæta. Endurhæfingin er því ákaflega mikilvæg. En hún er einnig ákaflega vandasöm, því hún tekur ekki til þess fyrst og fremst að þjálfa lamaðan lim eða bæta jafnvægi fólks t. d. Hún tekur til þess að reyna að endurhæfa hið andlega starf, ef ég má svo að orði komast. Vandamál sumra þessara einstaklinga er að geta ekki lesið, geta ekki tjáð sig eðlilega, geta ekki reiknað eða skrifað eða komið hugsun sinni í nægjanlega góða mynd, jafnvel þótt þeir kunni að vera lítið fatlaðir á ýmsum öðrum sviðum. Það gefur því auga leið, að það er ákaflega mikilvægt að það fólk, sem fæst við þessa einstaklinga, sé vel menntað og því sé búin góð aðstaða. Og til þess að tryggja að hægt sé að veita þessu fólki þá bestu hjálp, sem ætla má að það geti fengið að undangengnum rannsóknum, er nauðsynlegt að um það fjalli sem næst eingöngu fólk sem hefur menntun til að fylgja meðferðinni eftir. Þess vegna fagna ég, að þetta frv. skuli vera fram komið, og er sammála öllu því sem í því stendur. Í framhaldi er svo rétt að vekja athygli á því, sem raunar kom fram hjá hæstv. ráðh., að ekki er siður mikilvægt að þjóðfélagið búi sig sem best undir það að taka við þessum einstaklingum - þeim þeirra sem mögulegt er - að taka á móti þeim og veita þeim aðstöðu eftir því sem mögulegt er til að starfa sem mest á hinum almenna markaði innan um annað fólk, sem er minna fatlað og að okkar dómi ekkert fatlað.