Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, felst heimild fyrir ríkisstj. til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd breytingar á og viðauka við stofnskrá Alþjóðagjaldeyríssjóðsins. Ísland gerðist aðill að sjóðnum við stofnun hans 1945. Með l. nr. 82/1968 var ríkisstj. heimilað að staðfesta breytingar á og viðauka við stofnskrá sjóðsins. Með breytingum þessum var m. a. komið á fót kerfi sérstakra dráttarréttinda. Seðlabanki Íslands er fjárhagslegur aðili að gjaldeyrissjóðnum og hefur því með höndum fyrir hönd ríkisins öll viðskipti við sjóðinn. Starfsemi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á undanförnum áratugum og hið frjálsa kerfi til greiðslu viðskipta, sem honum er tengt, hefur tvímælalaust komið að miklu gagni og átt drjúgan þátt í þeim öru efnahagsframförum sem orðið hafa eftir síðari heimsstyrjöldina. Ísland hefur nokkrum sinnum tekið lán hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Skuld Íslands við sjóðinn nemur nú 62.5 millj. sérstakra dráttarréttinda eða jafnvirði um 13 600 millj. kr. Kvóti Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum er nú 23 millj. sérstakra dráttarréttinda, en í öðru frv., sem legið hefur fyrir Alþ., er óskað heimildar til þess að hækka kvótann í 29 millj. sérstakra dráttarréttinda og hefur það frv. nú þegar verið afgreitt. S. l. 4 ár hefur verið unnið mikið starf á sviði alþjóðagjaldeyrismála til að reyna að móta nýtt kerfi sem komið gæti í staðinn fyrir stofngengisfyrirkomulagið sem kallað hefur verið. Haustið 1972 var á vegum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sett á fót ráðherranefnd sem falið var það verkefni að endurskoða alþjóðagjaldeyriskerfið. Starf n. var vel á veg komið þegar hinar miklu olíuverðhækkanir urðu í árslok 1973 sem gerbreyttu öllum viðhorfum í gjaldeyrismálum. Í júní 1974 skilaði n. lokaskýrslu og skiptist sú skýrsla í tvo meginkafla. Fjallaði annar um megindrætti í framtíðarskipan gjaldeyrismála, en hinn um bráðabirgðaaðgerðir í þessum efnum. Í fyrsta lagi var komið á fót bráðabirgðanefnd sem var ætlað að fylgjast með þróun alþjóðagjaldeyrismála, gefa ráð þar að lútandi og vinna áfram að endurskoðun á stofnskrá sjóðsins. Í öðru lagi voru settar reglur um framkvæmd sveigjanlegrar gengisskráningar. Í þriðja lagi var ákveðið að reikningseining sjóðsins yrði sérstök dráttarréttindi með ákveðinni samsetningu þjóðmynta í stað gulls. Í fjórða lagi var komið á sérstökum olíulánasjóði sem starfaði fram í maí 1976. Á þessu tímabili lánaði sjóðurinn samtals 6.9 milljarða sérstakra dráttarréttinda, en þar af tók Ísland 39.2 millj. þessara sérstöku dráttarréttinda eða jafnvirði um 8600 millj. kr. Stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gekk endanlega frá tillögum um nýja stofnskrá í mars 1976. Tillögur þessar að annarri breytingu stofnskrárinnar eru hinar viðtækustu sem lagðar hafa verið fram frá því að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn var settur á stofn. Fela þær í sér að staðfestar skuli til frambúðar þær bráðabirgðabreytingar sem ég gat um áðan, en þar að auki koma aðrar mikilvægar breytingar. Breytingunum er í aðalatriðum hægt að skipta í sex þætti: Í fyrsta lagi er hverju aðildarlandi í sjálfsvald sett hvaða gengisfyrirkomulag það velur sér. Gert er ráð fyrir að síðar meir verði hægt að ná samkomulagi um nýtt almennt gengisfyrirkomulag, þar með talda hugsanlega endurreisn stofngengisfyrirkomulags í einhverri mynd sem aðildarlönd ættu þá kost á að taka þátt í. Ákvæði um gengisfyrirkomulag taka mið af því, að grundvallartilgangur alþjóðagjaldeyriskerfisins er að koma á sem frjálsustum viðskiptum með vörur, þjónustu og fjármagn milli landa. Aðildarríkin skulu eiga samvinnu við sjóðinn og önnur aðildarríki um að tryggja skipulegt og stöðugt gengisfyrirkomulag. Getur þetta ákvæði náð til stefnunnar í efnahags- og fjármálum bæði inn á við og út á við, en tillit skal taka til aðstæðna hvers ríkis fyrir sig. Með þessu ákvæði er ætlast til að sjóðurinn hafi viðtækt eftirlit með gengismálum aðildarlandanna og ráðgist við þau á reglubundnum grundvelli um skráningu gengis þeirra og réttmæti skráningarinnar á hverjum tíma. Er þetta sennilega eitt mikilvægasta ákvæðið í allri stofnskrárbreytingunni, enda er eftirliti sjóðsins ætlað að miklu leyti að koma í stað þess aðhalds sem stofngengisfyrirkomulagið átti að veita þegar heimild sjóðsins þurfti til stofngengisbreyt. Með fylgi 85% atkvæðameirihl. getur sjóðurinn ákveðið, að aðstæður í alþjóðaviðskiptum leyfi að komið verði á nýju stofngengisfyrirkomulagi. Undir slíkum kringumstæðum er hverju aðildarlandi ætlað að koma á stofngengi, nema það hyggist beita öðru gengisfyrirkomulagi. Önnur meginbreytingin er, að hlutverk gulls í alþjóðagjaldeyriskerfinu skal minnkað og gullforði sjóðsins seldur. Mikilvægustu breytingarnar samkvæmt þessum lið eru eftirfarandi: 1) Hætt verði að nota gull sem grunneiningu stofngengisfyrirkomulagsins og sem verðmæliseiningu sérstakra dráttarréttinda. 2) Hætt verði að skrá opinbert gengi á gulli. 3) Hætt verði að skylda aðildarríki til að greiða í gulli til sjóðsins eða frá sjóðnum til aðildarríkjanna. Sjóðnum verði ekki lengur leyft að taka við greiðslum í gulli nema að fengnu leyfi aðildarríkjanna með miklum meiri hl. atkv. 4) Sjóðurinn ljúki við að ráðstafa 40 millj. únsa af gulli, þ. e. þriðjungi gulleignar hans. 5) Sjóðnum verði heimilað að selja afganginn af gullforða sínum, annaðhvort á markaðsverði eða á því opinbera verði sem gilti fyrir aðra stofnskrárbreytinguna. 6) Hagnaður, sem til fellur vegna gullsölu, verði færður á sérstakan reikning til að nota í almennum viðskiptum sjóðsins svo og til aðstoðar við þróunarlöndin. 7) Sjóðnum verði gert að sjá svo um, að þegar hann verslar með gull skuli hann forðast að stjórna verðinu eða leitast við að koma á föstu gullverði á heimsmarkaðinum. 8) Aðildarríkjunum verði gert að skyldu að eiga samvinnu við sjóðinn um að haga stefnu sinni við uppbyggingu gjaldeyrisvarasjóða á þann hátt, að hún verði í samræmi við alþjóðleg stefnumið sem miði að skipulegri uppbyggingu alþjóðlegrar gjaldeyrisverslunar og að sérstöku dráttarréttindin verði höfuðgjaldmiðillinn í gjaldeyrisvarasjóðum aðildarríkjanna. Mikið af þeim völdum, sem sjóðnum er ætlað að fá samkvæmt þessu, er háð 85% meiri hl. atkv. aðildarríkjanna. Þá er þriðja meginbreytingin að breytt verði formi og umfangi sérstakra dráttarréttinda, þannig að þau geti orðið að höfuðgjaldmiðli fyrir gjaldeyrisvarasjóði í heiminum. Aðalbreytingarnar, sem felast í þessum meginlið, eru þær, sem hér segir: 1) Að aðildarríkin geti átt viðskipti í sérstökum dráttarréttindum án þess að sérstakt samþykki sjóðsins komi til. Viðskipti í sérstökum dráttarréttindum eru ekki lengur byggð á því að aðildarlöndunum sé nauðsyn á að nota sérstök dráttarréttindi til greiðslu milli landa. 2) Sjóðnum verði heimilt að leyfa viðskipti milli þátttökuríkja, sem ekki er gert ráð fyrir í stofuskránni. 3) Sjóðnum verði heimilt að endurskoða ákvæði um lágmarkseign þátttökuaðila í sérstökum dráttarréttindum. Er honum leyfilegt að koma á, breyta eða fella niður reglur í þessu efni með minni meiri hl. atkv. en nú er leyfilegt, þ. e. a. s. ekki er þörf á í þessum tilfellum jafnmiklum auknum meiri hl. atkv. og annars er, þannig að í þessu tilfelli er miðað við 70% í stað 85% sem má kallast almenna reglan. 4) Notkunarmöguleikar sérstakra dráttarréttinda í viðskiptum þeim, er fara fram á almennum reikningi sjóðsins, verði auknir. 5) Sjóðurinn getur leyft öðrum en núv. þátttökuaðilum að eiga sérstök dráttarréttindi, en þó ekki öðrum en opinberum aðilum. Þá má sjóðurinn fjölga þeim tegundum viðskipta er nota má sérstök dráttarréttindi til. Fjórða meginbreytingin, sem felst í þessari nýju skipulagsskrá eða stofnskrá, má segja að sé sú, að viðskipti sjóðsins séu einfölduð, sérstaklega þau sem fara fram á almennum reikningi hans, eins og kallað er. Þá hefur og tækifærið verið notað til að gefa ýmsum viðskiptaháttum, er þar hafa viðgengist í nokkur ár, lagagrundvöll með því að taka þá inn í stofnskrána. Má nefna þá ætlun sjóðsins að sjá svo um, að almenn lán sjóðsins verði endurgreidd á 3–5 árum, nema annað sé ákveðið. Hin nákvæmu ákvæði um endurgreiðslu lána í núverandi stofnskrá eru felld niður. Og tekin eru upp ákvæði er gera sjóðnum kleift að nota alla gjaldmiðla aðildarríkja í viðskiptum sínum. Fimmta meginbreytingin er svo sú, að gert er ráð fyrir því að hægt verði að koma á fót sérstakri nefnd eða ráði sem skal vera stofnað með 85% atkvæða meiri hl. N. þessi mundi að mestu leyti líkjast bráðabirgðanefnd þeirri sem ráð sjóðsins setti á laggirnar og áður er minnst á, en þó hafa ákvörðunarvald og ekki eingöngu ráðgjafarhlutverk. Sjötta meginbreytingin er svo sú, að stofnskrárbreyting þessi gerir ráð fyrir ákveðnum skipulagsbreytingum á sjóðnum, þ. á m. er að finna ákvæði um kosningu manna í framkvæmdastjórn og nauðsynlegan atkvæðameirihl. við að koma á eða breyta ýmsum ákvæðum stofnskrárinnar. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara nánar út í að rekja efni það sem felst í þessari stofnskrá. Stofnskráin er prentuð með þessu frv. sem fylgiskjal. En á því er sá agnúi, sem skylt er að biðjast afsökunar á, að hún er þar prentuð á ensku án þess að þýðing fylgi. Ástæðan er sú, að þetta er óskaplega langt skjal og hefði verið því samfara verulegur kostnaður að þýða hana á íslensku og láta hana fylgja með á íslensku einnig, svo sem að jafnaði hefur verið gert þegar um þess háttar löggildingar á stofnskrám er að ræða. Þó hygg ég að þessi aðferð sé engan veginn fordæmalaus. En ég vona að úr þessu sé bætt með því að í athugasemdum við frv. er rakið allítarlega hvert efni felst í þessari stofnskrárbreytingu og í þessari nýju stofnskrá sem hér er um að ræða. Auk þess er þess að geta, að það er mjög tæknilegt mál á þessu og hætt við, jafnvel þótt því hefði verið snarað á íslenska tungu í flýti, að það hefðu orðið dálitlir gallar á þeirri þýðingu. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að óska þess að frv. verði að umr. þessari lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Hæstv. viðskrh. hefur gert hér grein fyrir þessu frv. sem veitir ríkisstj. heimild til að staðfesta fyrir Íslands hönd breytingar og viðauka við stofnskrá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Eins og hv. þm. hafa orðið varir við er hér um að ræða þykka bók sem lögð hefur verið á borðið hjá okkur, hún er 101 bls., en af þessari 101 síðu eru 5 á íslensku, en 96 á ensku, þar af er allur samningurinn, sem okkur þm. er ætlað að fjalla um, á ensku. Ég tel að það sé alveg af og frá að nokkur þingnefnd fáist til þess að fjalla um samning, sem óskað er eftir að Alþ. leggi blessun sína yfir, án þess að hann hafi verið lagður fram í íslenskri þýðingu. Ég heyrði afsökunarbeiðni hæstv. ráðh. og veit að honum er ekki vel við að eyða miklu fé úr ríkissjóði og vill því reyna að spara. En í þessum efnum er ég hræddur um að sparnaðurinn verði lítill að endingu, vegna þess að það segir sig nokkuð sjálft að þennan samning verður hvort eð er að þýða á íslensku, hvað sem tautar og raular, og er reyndar gert ráð fyrir því í grg. að svo verði gert, því að þar stendur: „Þýðing á stofnskránni að meðtöldum ofantöldum breytingum mun verða birt í C-deild Stjórnartíðinda, þegar breytingarnar hafa verið staðfestar fyrir Íslands hönd.“ Hefðu þá ekki verið hyggilegri vinnubrögð að byrja á því að þýða samninginn, þannig að Alþ. hefði getað fjallað um hann í íslenskri þýðingu. Það er síður en svo að hér sé um að ræða eitthvert ómerkilegt mál sem ekki sé ástæða fyrir alþm. að kynna sér. Þessi stofnun hefur ekki sloppið við gagnrýni, eins og mörgum er kunnugt, og mér þykir því einsýnt að alþm. telji sér skylt að kynna sér hvaða breytingar er verið að gera nú á þessari stofnun sem svo mjög hefur verið á milli tannanna á mönnum af ýmsum ástæðum. Ég tel því að það liggi e. t. v. ekki mikið á að afgreiða þetta mál og það séu ekki ýkjamiklar líkur til þess að það sé hægt að afgreiða það fyrir þinghlé úr því að það er seint fram komið og þýðing ekki fyrir hendi, enda fæ ég satt að segja ekki séð að samþykki okkar íslendinga á þessum samningi breyti ýkjamiklu til eða frá. Okkar lóð á vogarskálina, sem mælir það hvort samningurinn hefur hlotið staðfestingu eða ekki, er svo agnarsmátt, eins og sjá má á bls. 81 þar sem raktir eru kvótar hinna einstöku þjóða, að það mun áreiðanlega engu skipta í þessu sambandi. Þessi stofnun er sem sagt ekkert sérstaklega lýðræðisleg, enda þótt hún sé kennd við Hinar sameinuðu þjóðir, og hún er mjög afbrigðileg sem slík og langt frá því að geta talist stofnun sem þjóðir Sameinuðu þjóðanna eru ásáttar við. Þetta kemur kannske berlegast fram í kvótaskiptingunni á bls. 81, þar sem fram kemur aðeins lítill hluti ríkja Sameinuðu þjóðanna eða a. m. k. langt frá því að vera allur fjöldinn af þátttökuríkjum Sameinuðu þjóðanna sem þar er aðili að. Ég vil nú leyfa mér í þessu sambandi að spyrja hæstv. ráðh. að því, áður en lengra er haldið, hvort sú kvótaskipting, sem þar er upp gefin, sé rétt eða ekki, hvort tölurnar, sem þar eru nefndar, séu raunveruleg mynd af veruleikanum eins og hann er eða hvort þarna er um að ræða einhverjar tölur sem tilheyra fortíðinni og skipta engu máli í þessu sambandi. Mér er það satt að segja alls ekki ljóst. Ég hélt að Bandaríki Norður-Ameríku hefðu í kringum 25% af samanlögðum kvóta allra aðildarríkja, en samkv. upptalningunni á bls. 81 eru þau með hvorki meira né minna en 32% af samanlögðum kvóta, sem kynni að hafa verið upphafleg kvótaskipting. Er mér þess vegna ekki alveg ljóst hvers vegna þessari kvótaskiptingu er haldið við endurnýjun og breytingar sem nú er verið að gera á samningnum. Þetta vildi ég sem sagt fá hér upplýst, hvort mér er um raunverulega kvótaskiptingu að ræða eða upplýsingar um liðna tíð. Ef þetta er hin raunverulega kvótaskipting, þá fer auðvitað ekkert á milli mála að hún er mjög ósanngjörn og óeðlileg í hæsta máta. Kvótafjöldinn mun vera samanlagt tæplega 9000 millj. dollara, en eins og við sjáum á bls. 81 ráða Bandaríki Norður-Ameríku yfir 2750 millj. dollara eða tæpum þriðjungi. Aftur á móti ræður Ísland ekki yfir nema 1 millj. dollara. Ef við berum saman hlutföllin milli Íslands og Bandaríkjanna, þá sjáum við að þar er engin sanngirni þótt miðað væri við fólksfjölda, því að bandaríkjamenn eru þó þrátt fyrir allt ekki nema þúsund sinnum fleiri en við íslendingar, en hérna er gert ráð fyrir því að þeir hafi 2750 sinnum meiri rétt í þessum sjóði, og þannig mætti reyndar lengi telja. Þessi kvótaskipting er afar einkennileg, að ekki sé meira sagt, og væri mjög nauðsynlegt að fá upplýsingar um það, hvort hún er raunverulega svona eða ekki. Eins og fram kemur í þessum samningi hefur það löngum verið svo, að 85% samanlagðs kvóta hefur þurft til þess að breyta stofnskránni eða til að taka þýðingarmestu ákvarðanir. Af þessu má ljóst vera að bandaríkjamenn hafa algert neitunarvald vegna þessa ákvæðis um kvótaskiptinguna. Þeir hafa algert neitunarvald gagnvart öllum ákvörðunum sem lúta þessu ákvæði. Ég hef satt að segja grun um að kvóti bandaríkjamanna sé ekki eins hár og hér er greint frá, að hann sé einhvers staðar nærri því að vera 25%. En það breytir ekki því, að þeir hafa algert neitunarvald, líka eftir að breytingar hafa verið gerðar. Nú er það að vísu svo, að ein breyting virðist hafa verið gerð, eins og kemur fram í formála, að sjóðnum væri heimilt að endurskoða ákvæði um lágmarkseign þátttökuaðila í sérstökum dráttarréttindum. Er honum leyfilegt að koma á, breyta eða fella niður reglur í þessu efni með minni meiri hl. atkv. en nú er leyfilegt, 70% í staðinn fyrir 85%. Það er sem sagt gert ráð fyrir því, að ákvæði um aukinn meiri hl. sé breytt og hinn aukni meiri hl. lækkaður í þessu sérstaka tilviki. Einmitt í þessu sambandi skiptir ákaflega miklu máli hver hinn raunverulegi kvóti handaríkjamanna er, hvort hann er meiri eða minni en 30%, því að það sker úr um það hvort bandaríkjamenn hafa úrslitavald í þessari stofnun, hafa algert neitunarvald einir þjóða eða ekki. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða hér um þennan samning að öðru leyti. Ég vildi bara fá strax upplýsingar um þetta mikilvæga atriði, en áskil mér rétt til þess að ræða þetta við síðari umr. málsins. Því er sem sagt ekki að leyna, að þessi stofnun hefur sætt harðri gagnrýni úr ýmsum áttum, vegna þess að við hefur þótt brenna að fyrirgreiðsla af hálfu þessarar stofnunar væri pólitískum skilyrðum háð og að þessari stofnun væri beitt í þágu þeirra skoðana sem bandaríkjamenn og stjórn þeirra aðhyllast hverju sinni. Menn hafa vafalaust gert sér vonir um að nú, 32 árum eftir að Sameinuðu þjóðirnar voru settar á stofn, 32 árum eftir að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn tók til starfa, yrði hinum ólýðræðislegu ákvæðum í stofnskrá þessarar stofnunar breytt til hins betra. En það virðist ekki mikið bóla á breytingum í þá átt, nema svo óverulegum að þær skipta sáralitlu máli. Upplýst var í ræðu hæstv. ráðh. að skuld Íslands við sjóðinn næmi nú samtals 62 millj. sérstakra dráttarréttinda, sem væru jafnvirði 13 600 millj. kr., af því væru svonefnd jöfnunarlán 11.5 millj. sérstakra dráttarréttinda, olíulán 39.2 millj. sérstakra dráttarréttinda og almenn yfirdráttarlán 11.5 millj. sérstakra dráttarréttinda. Það kemur reyndar allt fram hér í grg. Ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvaða áform eru uppi af hálfu ríkisstj. um greiðslu þessara lána. Þótt ég hafi nú ekki á takteinum í hvaða ákvæði það er, þá veit ég þó að í samningnum er gert ráð fyrir því að almennar skuldir við sjóðinn séu greiddar upp á 3–5 árum, sem er tiltölulega skammur tími þegar svo stórar upphæðir eiga í hlut. Gott væri því að fá upplýsingar um það, hver væru áform ríkisstj. um greiðslu þessara miklu lána sem mörg hver eru eyðslulán, hrein eyðslulán, vegna þess að ríkisstj. og hæstv. viðskrh. hafa verið ófáanleg til að setja einhverjar hömlur á óþarfan innflutning. Vegna þess að núv. ríkisstj. og hæstv. ráðh. hafa verið ófáanleg til þess að taka upp einhverja stjórn á gjaldeyrismálum þegar verst hefur staðið á í þeim efnum, þá höfum við íslendingar safnað óhóflegum gjaldeyrisskuldum á seinustu árum sem eiga vafalaust eftir að koma okkur í mikinn vanda. Það er því alls ekki að ófyrirsynju að spurt er hvernig háttað verði endurgreiðslu þessara miklu lána, þegar fyrir liggur einmitt í því máli, sem við erum hér að ræða, að lánin verður að greiða upp á 3–5 árum.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég get fallist á þá aths. sem hv. þm. Ragnar Arnalds setti hér fram varðandi það, að ekki fylgdi með þýðing á íslensku á stofnskránni, enda gat ég þess í minni frumræðu, en vil jafnframt segja, að ég hygg að þetta sé engan veginn fordæmalaus aðferð, en ég er ekki að mæla með henni. Eins og hv. þm. vék að, þá er að sjálfsögðu gert ráð fyrir að þessi stofnskrá eða skipulagsskrá eða hvað á að kalla hana verði þýdd á íslensku og hún verði þannig birt í Stjórnartíðindum á sínum tíma. En það er alveg áreiðanlegt að þýðing á þessari stofnskrá er ekki hrist fram úr erminni á stuttum tíma þannig að ef ætti að gera kröfu um þýðingu áður en Alþ. afgreiðir málið, þá yrði það ekki afgreitt á þessu þingi. Veröldin mundi nú sennilega halda áfram að ganga sinn gang þó að það yrði ekki afgreitt á þessu þingi, og ég legg það alveg á vald þn., sem fær frv. til meðferðar, hvort henni sýnist fært að afgreiða það eða hvort hún fellst ekki á það. Þá mundi að sjálfsögðu afgreiðsla málsins bíða næsta þings. Mér dettur ekki í hug að vera að ýta neitt sérstaklega á það. En það hefur verið talið æskilegt að Ísland gæti fullgilt samninginn eða stofnskrána hið fyrsta. Hv. þm. beindi þeirri spurningu til mín, hvort þessi viðbætir eða listi yfir kvótana, sem birtur er á bls. 81, væri raunverulegur eða ekki. Ég vil játa það í hreinskilni að ég vil heldur fá að láta athuga þetta og koma upplýsingum um það til n. sem fær málið til meðferðar, en maður gæti haldið að það væri ekki birt annað með þessari stofnskrá en það sem raunverulegt væri. Það eru svo, eins og hann sagði, sérstakar reglur um atkvgr. í þessari stofnskrá, og þær er að finna þarna í stofnskránni. Þar er mismunandi gildi gefið atkv. ríkjanna eftir því, hversu framlögin eða kvótarnir eru háir. Þessar reglur um atkvgr. liggja fyrir í þessari stofnskrá. Það má sjálfsagt deila um það í sjálfu sér, hvort það séu lýðræðislegri hættir eða ekki. Við vitum að í Sameinuðu þjóðunum sjálfum hefur hver þjóð, stór eða smá, sitt atkv. og sitt eina atkv. En aftur á móti í hinum svokölluðu sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna, a. m. k. í þeim ýmsum, er þetta með öðrum hætti. Þannig er það í þessum fjármálalegu stofnunum bandalagsins eða sérstofnunum bandalagsins, sem raunar sumar hverjar og þ. á m. þessi voru stofnaðar á undan sjálfum Sameinuðu þjóðunum. En það þykir auðvitað góð og gild regla í ýmsum tilfellum að atkvgr. sé að einhverju leyti bundin við fjáreign, og mörg félög eru þannig byggð, eins og öllum er kunnugt, og þ. á m. hlutafélög í okkar rétti og rétti flestra þjóða, þannig að ég held að um þetta atriði megi út af fyrir sig deila, hvort það er lýðræðislegt eða ekki að haga atkvgr. á þennan hátt. Hv. þm. gat þess að starfsemi þessa sjóðs hefði verið gagnrýnd allmikið. Sjálfsagt er það rétt, að það hafi komið fram gagnrýni á þennan sjóð og stjórn hans og þá af mismunandi tilefnum. Hitt held ég að enginn dragi í efa að þessi sjóður hefur gert mikið gagn, og ég held að sú breyting, sem nú er lögð til á þessari stofnskrá, sé gerð með samkomulagi þeirra ríkja sem þarna eiga aðild að, eða a. m. k. í grundvallaratriðum er hún þannig til orðin. Annars hélt ég að sú gagnrýni, sem fram hefur komið, hefði öllu frekar beinst að hinni stofnuninni, þeirri stofnun sem má kalla systurstofnun þessarar stofnunar, þ. e. a. s. Alþjóðabankanum. En sjálfsagt hafa þær báðar endrum og eins verið gagnrýndar. Ég hef átt þess kost að sitja á fundum þarna, fáum að vísu, en þó nokkrum, og hefur þar komið fram nokkur gagnrýni, eins og eðlilegt er. En ég held þó að það hafi frekar sett svip sinn á þær samkomur, að menn hafi talið að þessar stofnanir hafi gert mikið gagn og þeir vildu ekki vera án þeirra. Ég hygg að þetta eigi við um velflest þátttökuríkin, hvort sem eru stór eða smá. Hv. þm. spurðist fyrir um það, hvernig Ísland hygðist greiða skuldir sínar eða lán við sjóðinn. Ég get nú eiginlega ekki á stundinni svarað því öðruvísi en svo, að Ísland mun að sjálfsögðu greiða það á þann hátt sem samið hefur verið um. Ég hef ekki í höndunum lista yfir þessi lán og ekki yfir einstaka gjalddaga þeirra. En það verður auðvitað staðið við þær skuldbindingar. Um sum þessara lána gilda sérreglur, þ. e. a. s. um lán þessa olíusjóðs sem settur var á fót vegna þeirra miklu verðbreytinga sem urðu á olíunni og var ekki ætlað að starfa nema um takmarkaðan tíma og ef ég man rétt mun hafa hætt lánveitingum á síðasta ári. Þó má vera að þetta sé ekki nákvæmlega rétt hjá mér, en ég held að því hafi þannig verið varið. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni er það Seðlabankinn sem hefur mjög annast öll þessi samskipti við þessar stofnanir fyrir Íslands hönd. Sérstaklega er það einn starfsmaður þar sem hefur haft með höndum þau málefni sem varða þessar stofnanir, og það er sjálfsagt að n. sú, sem fær þetta mál til meðferðar, fái hann á sinn fund og fái þær upplýsingar hjá honum sem n. óskar eftir. En ég endurtek - og það er aðalatriðið - að mér dettur ekki í hug að vera með neina sérstaka ýtni hér með þetta mál. Ég viðurkenni, að það má gagnrýna annmarka á framlengingu þess, og legg það á vald n., hvort hún treystir sér til að afgreiða það eða telur réttara að fresta málinu öllu til næsta þings, sem mundi þá verða til þess að það yrði dráttur á því að Ísland gæti fullgilt þessa nýju skipulagsskrá.



Herra forseti. Mér þykir gott að heyra að hæstv. ráðh. ætlar ekki að ýta svo fast á eftir afgreiðslu þessa máls að það geti ekki fengið eðlilega skoðun, og ég minni á að það mun víst engu breyta hvort þetta mál verður afgreitt á þessu vori eða næsta hausti. Þá þarf að liggja fyrir þýðing samningsins á íslensku. Enginn skilji orð mín svo að ég sé að áfellast hæstv. ráðh. fyrir það að þýðinguna skuli vanta, því að málið er auðvitað ekki þess eðlis að hann hafi beinlínis haft með það að gera. En ég tel að þar sé ljóður á ráði þeirra embættismanna, sem hafa undirbúið þetta mál, að hafa ekki séð til þess að Alþ. gæti fjallað um það með íslenska þýðingu í höndunum því að þeir hafa haft nógan tíma. Það er ekki því um að kenna. Þessi samningur mun hafa verið afgreiddur í ráðinu fyrir einu ári, eða í aprílmánuði 1976, og því hefði nægur tími átt að geta gefist til þess að þýða samninginn á íslensku, eins og þarf hvort eð er að gera, þannig að hann gæti legið fyrir þegar málið væri tekið hér til afgreiðslu. En mér finnst að vinnubrögð af þessu tagi sýni, eins og oft vill vera, virðingarleysi embættismanna gagnvart Alþ. sem þeir líta á eins og hverja aðra afgreiðslustofnun sem ekki þurfi að upplýsa um efnisatriði málsins, heldur nægi að fleygja málinu til þingsins og láta það síðan afgreiða það með skjótum hætti. Ég undraðist það að hæstv. ráðh. skyldi gera tilraun til að verja það ólýðræðislega skipulag sem er á þessari alþjóðlegu stofnun, Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

Þetta eru nú kannske öllu frekar staðreyndir.

Jú, en ég hjó eftir því að ráðh. nefndi það sem dæmi, að þegar um væri að ræða stofnanir hér innanlands, eins og hlutafélög, þá gilti það gjarnan að atkvæðisréttur færi eftir fjáreign. Það er út af fyrir sig alveg rétt, að slíkt gerist þegar byggð eru upp fyrirtæki. En þess háttar fyrirkomulag á auðvitað miklu síður nokkurn rétt á sér í eðlilegum samskiptum ríkja og síst af öllu þegar búið er að koma því svo fyrir að það er ekki hægt að breyta þeirri aðstöðu sem eitt ríkið hefur komið sér í fyrir 32 árum vegna þess að þetta ríki hefur neitunarvald gagnvart breytingunum vegna þeirra ákvæða sem eru í stofnskránni. Og það er að sjá að Bandaríkin hafi enn neytt aðstöðu sinnar að þessu sinni til þess að koma í veg fyrir að aðstöðu þeirra væri hnekkt. Í sambandi við hlutafélög er kannske rétt að minna á í þessu sambandi, að það þykir ekki við eiga að nokkur einn fjármagnsaðill ráði yfir meira en 20% atkv. á aðalfundi hlutafélags. Það þykir við hæfi að setja því nokkrar skorður hve mikil völd einn aðili geti haft, og væri betur ef sú regla væri viðhöfð í sambandi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. En eins og við höfum áður rakið er svo ekki. Það vantar á að áhrifavaldi Bandaríkjanna séu nokkrar skorður settar, og það er einmitt þetta atriði sem er sjálfsagt að skoða miklu rækilegar. Ég er út af fyrir sig ekki að segja að við íslendingar munum megna í framhaldi af skoðun Alþ. á þessu máli að breyta þar miklu. En menn verða hins vegar að gera sér fyllilega grein fyrir því, hvernig aðstæður eru og þá í minnsta lagi að leggja lóð sitt á þá vogarskál að þessu verði breytt með sameinuðu átaki. Menn verða sem sagt að hafa stefnu í þessu máli, skoðun á því, jafnvel þótt ekki séu miklar líkur á að við einir fáum þar miklu um breytt.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir og er um eina breytingu á tékkalögunum, hefur verið til meðferðar hjá hv. Nd. og hefur verið samþ. þar samhljóða. Þetta frv. er samið af n. sem starfað hefur frá því á s. l. vetri að því verkefni að gera till. um breytta og bætta skipan tékkaviðskipta. Þessi n. hefur nú fyrir nokkru lokið störfum. Hún var skipuð fulltrúum dómsmrn., viðskrn., Seðlabanka, viðskiptabankanna og Sambands ísl. sparisjóða. Í áliti þeirrar n. eða till. voru reglur um breytta meðferð og notkun tékka, og þær reglur hafa í raun verið komnar til framkvæmda og byggðar á því, að það hefur orðið samkomulag á milli bankanna um breytingu þeirra, þannig að það hefur ekki kallað á lagabreytingu að taka upp þá breyttu skipan sem þar er um að ræða og ég held og ég vona að geti horft til mikilla bóta varðandi tékkanotkun og komið í veg fyrir þá misnotkun tékka sem því miður hefur átt sér stað. Þetta frv. er að segja má einn þáttur í þessari endurskoðun. En ástæðan til þess að tékkamálin hafa verið þannig tekin til skoðunar er auðvitað sú mikla notkun, sú ofnotkun tékka vil ég segja, sem átt hefur sér stað og þróast hefur hér um nokkur undanfarin ár. Og það er áreiðanlega ekki ofmælt að það hafi að því leyti til verið komið hér í verulegt óefni. En eins og ég sagði, þá standa vonir til að með þessum tékkareglum, sem lánastofnanirnar hafa komið sér saman um að taka upp, verði ráðin nokkur bót á þeirri misnotkun á þessu sviði, sem átt hefur sér stað. Þetta frv. hnígur í sömu átt. En það er þó aðeins um eitt afmarkað atriði, þ. e. a. s. um refsingar fyrir misnotkun í sambandi við tékka. Gildandi tékkalög, sem eru nr. 94 frá 1933, hafa aldrei haft að geyma nein sérstök refsiákvæði. Þess vegna hefur verið refsað fyrir tékkamisferli eftir 248. gr. almennra hegningarlaga þegar auðgunartilgangur hefur verið sannaður, en annars eftir 261. gr. almennra hegningarlaga þegar um vítavert misferli hefur verið talið að ræða, en án þess að þar hafi verið sannaður auðgunartilgangur. En eins og mál þessi eru nú vaxin þykir rétt að taka í tékkalögin sérstök refsiákvæði, og það ætti ásamt öðrum þeim reglum, sem upp hafa verið teknar, að geta spornað við misnotkun tékka og auðveldað dómstólum að koma lögum yfir þá sem brotlegir gerast með því að gefa út innistæðulausa tékka eða á annan þann hátt sem í þessu frv. segir. Samkv. frv. er það svo, að það á að refsa með sektum eða allt að þriggja mánaða fangelsi, nema þyngri refsing liggi við samkv. almennum hegningarlögum: a) þeim sem gefur út tékka án þess að innstæða sé fullnægjandi á reikningi hans hjá greiðslubankanum og b) þeim sem án sérstakrar ástæðu afturkallar tékka eða ráðstafar innstæðu og hindrar á þann hátt að tékki, sem hann hefur þegar gefið út, greiðist við sýningu innan sýningarfrestsins, sbr. 29. gr. Það er vitnað þarna í greinar í tékkalögunum. Síðan er sagt að krafa um opinbera ákæru skuli borin fram af handhafa tékka sem ekki hefur fengið hann greiddan vegna ófullnægjandi innstæðu eða vegna þess að tékkinn hefur verið afturkallaður, eða af ábyrgðarmanni sem af greindum ástæðum hefur leyst til sín tékka eða á yfir höfði sér að leysa til sín tékka, eða af greiðslubanka sem hefur innleyst tékka án fullnægjandi innstæðu. Það er sem sagt gert ráð fyrir því að það komi fram krafa frá þeim aðilum, sem þarna eru taldir, um opinbera ákæru. Það má segja að sú refsing, sem þarna er tiltekin, sé ekki ýkjahá. En þá er þess að gæta, að það er gert ráð fyrir því í samræmi við raunveruleikann að þyngri refsing geti legið við samkv. almennum hegningarlögum, og öll þau alvarlegri auðgunarbrot, sem kunna að eiga sér stað í sambandi við tékka, koma til með að falla undir ákvæði almennra hegningarlaga þrátt fyrir þessi ákvæði sem gert er ráð fyrir að sett séu í tékkalögin. Eins og ég sagði hefur hv. Nd. fallist á þetta frv. og samþykkt það. Ég tel sjálfsagt og eðlilegt að einskis sé látið ófreistað til þess að sporna við því allt of almenna misferli, sem átt hefur sér stað í sambandi við notkun tékka, og reynt sé með öllum ráðum að kenna mönnum rétta notkun þeirra, því að auðvitað eru tékkar mjög nauðsynlegir í viðskiptum manna og viðskiptalífinu almennt. Þess vegna er það að sjálfsögðu út af fyrir sig spor aftur á bak ef ekki er hægt að nota þá með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir, vegna þess að þeir séu svo herfilega misnotaðir. Þess vegna er æskilegt að reyna að setja þær reglur um þetta sem styðja að því að rétt sé farið með þessar ávísanir sem tékkarnir eru. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, herra forseti, en óska eftir því að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. Þó að tékkalög eigi auðvitað eðli málsins samkv. að vera til meðferðar hjá fjh.- og viðskn., þá er það nú svo, af því að hér er eingöngu um refsiákvæði að ræða, að rétt er að frv. fari til allshn., og svo var í Nd. Þess vegna geri ég það að till. minni að frv. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vildi gjarnan beina spurningu til hæstv. ráðh. vegna þess að mér er ekki alveg ljóst hvað hér er á ferðinni. Spurningin er í framhaldi af því sem stendur í 1. gr., hún hefst á þessum orðum: „Refsa skal með sektum eða allt að þriggja mánaða fangelsi nema þyngri refsing liggi við samkv. almennum hegningarlögum.“ Ég hef staðið í þeirri meiningu að bankarnir hafi hingað til tekið sér ákveðið dómsvald, sem vafasamt er að þeir geti gert. Svo kemur spurningin: Er það ætlunin með þessu frv. að lögfesta dómsvald til handa bönkunum? Í 1. gr. stendur: „Krafa um opinbera ákæru skal borin fram af handhafa tékka.“ En er, áður en til ákæru kemur, verið að gefa bönkunum vald til að refsa á einhvern hátt, annaðhvort með sektarvöxtum eða sektum eða farið fram á þriggja mánaða fangelsi, en ef álitið er að brotið sé það stórt að það þurfi að þyngja refsinguna frá því, þá skuli farið eftir almennum hegningarlögum? Ég verð að segja að ég hefði fagnað því að fá þetta frv. til fjh.- og viðskn. þar sem ég á sæti. Þar hefði ég getað komið fram þeim óskum þeirra aðila sem hvað mest nota tékkaviðskipti við bankana, þ. e. verslunaraðila eða allrar atvinnustarfsemi í landinu, sem notar ávísanir miklu meira en almenningur gerir þó að tékkanotkun sé mjög almenn hér á landi. Því hefði ég heldur viljað fá þetta frv. í fjh.- og viðskn. En ég fer þess hér á leit við hæstv. forseta, að hann komi því áleiðis til allshn., ef málinu verður vísað þangað, að umsagnar verði leitað til aðila vinnumarkaðarins.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég tel það á misskilningi byggt hjá hv. þm. Albert Guðmundssyni að tala um dómsvald hjá bönkunum í þessum efnum. Það er ekki og hefur ekki verið. Hins vegar var það svo, að Seðlabankinn tók að sér að innheimta eða reyna að innheimta þá tékka sem innstæða reyndist ekki vera fyrir. Það má orða það þannig, að hann hafi tekið að sér fyrir viðskiptabankana að reyna að innheimta þá tékka sem var framvísað án þess að innstæða væri fyrir hendi. Það eru í tékkalögunum ákveðnar reglur um hvað á að greiða þegar tékki lendir í vanskilum, alveg eins og þar er ákvæði um hvað á að greiða eða hvað bætist við víxilfjárhæð þegar víxill lendir í vanskilum. En það má vera að Seðlabankinn hafi innheimt frekari þóknun eða vexti. En þá áttu þeir, sem þar höfðu gerst brotlegir eða hafði orðið á í þessu sambandi, um það að velja að gera upp við Seðlabankann eða að það var sent til dómstólanna. Það er sannast að segja að það voru orðin stórkostleg vandræði að því hvílíkur fjöldi tékka var sendur til dómstólanna, náði ekki nokkurri átt og nær ekki nokkurri átt að vera að láta dómstóla sitja yfir því að reyna að boða menn, ná í menn og eltast við menn út af einhverjum innstæðulausum tékkum sem þeir borga aldrei og verður aldrei neinum lögum þannig yfir komið. Þetta er misnotkun að mínum dómi á starfskröftum dómstólanna. Þess vegna er það einn liðurinn í þessum breyttu reglum, sem teknar hafa verið upp nú með samkomulagi bankanna, að Seðlabankinn hverfur út úr þessu kerfi sem innheimtustofnun. Það reynir hver viðskiptabanki að innheimta þá tékka sem hann getur, og eru settar ýtarlegri reglur um það og gert ráð fyrir því, að það kveði miklu minna að því en áður að það þurfi að senda þessi plögg, ef ég má svo að orði komast, til dómstóla. En þó verður auðvitað aldrei hjá því komist, og þá auðvitað allra helst ef um beina glæpsamlega notkun þeirra er að tefla, þessi skjöl hafi verið notuð í auðgunartilgangi, þá hlýtur það auðvitað alltaf að koma til dómstólanna. Það var athugað í þeirri samstarfsnefnd, sem um þetta fjallaði og þessar reglur samdi, hvort það væri ekki rétt að setja enn þá strangari reglur í þessu efni, þ. e. a. s. hvort ekki væri rétt að leggja enn þá ríkari ábyrgð á viðskiptabankana, á þann banka sem hefur látið viðskiptamanni sínum í té ávísanahefti eða tékkhefti, hvort það væri ekki rétt að láta viðskiptabankann hreinlega bera ábyrgð á sínum viðskiptavini og hann yrði að greiða tékka ef innstæða reyndist ekki vera fyrir hendi. Það varð ekki samkomulag um það og var látið sitja við þessar reglur sem settar voru og eru að höfuðefni sjálfsagt þær, að viðskiptabankinn á að taka að sér innheimtu sumra tékka, ef svo má segja, og ætti þess vegna miklu sjaldnar en áður að koma til þess að leita þyrfti til dómstóla út af þessu. En auk þess eru auðvitað reglurnar þær efnislega, að það á að reyna að girða fyrir að þeir menn fái í hendur svona ávísanablöð sem ekki hafa þeirra not eða ekki er trúandi til þess. Fyrir slíkt er auðvitað ómögulegt að girða með öllu fyrir fram, en það er þó eitt höfuðatriðið. Hv. síðasti ræðumaður gat þess, að það væri nauðsynlegt að hafa þessar ávísanir til notkunar við verslun og í öllu viðskiptalífi, og það er auðvitað alveg rétt. Eins og ég sagði í framsöguræðu minni væri það auðvitað spor aftur á bak ef þyrfti að hverfa frá nauðsynlegri notkun þessara ávísana. En sannleikurinn er sá, að ég hygg að sú misnotkun eða þau mistök, sem hafa átt sér stað í sambandi við notkun tékka, séu ekki fyrst og fremst hjá versluninni. Ég hygg að það séu frekar einstök undantekningartilfelli og þá bundið við einstaka aðila á því sviði. Ég held að misnotkunin eigi sér og hafi átt sér stað miklu frekar bara vegna þess að það hafi í raun og veru allt of margir fengið þetta í hendur. Það hefur hver sem er og getur hver sem er svo að segja fengið í hendur ávísanahefti. Það getur verið þægilegt auðvitað að geta fengið tékkhefti upp á vasann og greitt kannske kaffibolla þar sem maður kemur með tékka, en það er ekki alveg nauðsynlegt. En ég held að það sé miklu frekar að í þess háttar viðskiptum og hjá þess háttar mönnum hafi misnotkun átt sér stað. En það, sem segja má um þetta frv. og í framhaldi af því sem hv. þm. spurðist fyrir um, er þetta, að þarna er eiginlega refsing lögð við vissu formlegu broti sem er fólgið í þeim athöfnum sem lýst er í þessu frv. En þegar um alvarlegri brot er að tefla, þar sem auðgunartilgangur liggur á bak við og annað því um líkt, þá fer það eftir sem áður eftir ákvæðum almennra hegningarlaga.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. En ég vil - og það er að nokkru leyti tilefnið til þess að ég kem hér upp aftur - leiðrétta það, að ekki var í mínum huga misnotkun fyrirtækja sem hafa hvað mest með ávísanaviðskipti að gera, heldur einmitt misnotkun þeirra sem skipta við fyrirtækin. Ég get upplýst það hér að ég rak verslun, þó nokkuð umfangsmikla varahlutaverslun fyrir ákveðna bifreiðategund, sem ég var á þeim árum umboðsmaður fyrir, ásamt öðrum stærri vélum, og fann ég mig tilneyddan að neita að taka við greiðslu í ávísunum frá öðrum bönkum og peningastofnunum en þeim sem gáfu mér upplýsingar um að innstæða væri fyrir hendi og meira en það, þegar ég hringdi í bankann, áður en ég tók við ávísun sem greiðslu, á sama hátt og í viðskiptum sem ég hef átt erlendis meðan ég bjó þar. Þá gat bankinn tekið frá þá upphæð, sem ávísunin var gefin út á, gegn því að gefa upp númer, dagsetningu og upphæðina á ávísuninni. Þá skipti ekki öllu máli hvort ég kom með ávísunina í bankann til innheimtu sama dag eða nokkrum dögum seinna, innstæða var frá tekin. Þess vegna tek ég undir það með hæstv. ráðh., að það þarf að athuga það miklu betur hvort ekki þarf að setja strangari reglur varðandi bankana sjálfa um útgáfu á ávísanaheftum, þannig að það skapist ekki þessi eltingarleikur við einstaklinga sem gera það að leik að gefa út falskar ávísanir. Ég held að það mundi auðvelda mjög öll ávísanaviðskipti ef bönkunum væri sett einhver upplýsingaskylda um innstæður á þann hátt sem ég gat um, þannig að gefi maður upp upphæð, númer á ávísun, hver gefur hana út og hvenær hún er dagsett, þá sé viðkomandi banki þar með búinn að taka frá upphæð til greiðslu á þeirri ávísun. Ég hefði gjarnan viljað hafa hér þó nokkrar umr. um þessi ávísanamál, en ég ætla að láta það bíða þangað til þetta mál kemur aftur til umr. og mun þá til upplýsingar fyrir ráðh. m. a. koma að ráðstöfunum á tekjum Seðlabankans eða viðskiptabankanna af því sektarfé sem myndast í tékkasjóði og kannske fleiri sjóðum Seðlabankans.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Með því að þetta er síðasti fundur deildarinnar fyrir páskaleyfi vil ég óska hv. dm. og starfsliði Alþingis gleðilegra páska.