Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jónas Jónsson) Það er orðið nokkuð langt síðan tillaga þessi kom fram, en annir þingsins munu hafa valdið því, að hún hefir ekki verið tekin til umræðu fyr en nú. Eins og sjá má, er tilætlun mín sú, að ef tillagan nær samþykki hins háa Alþingis, þá verði framvegis færri nemendur í 3 efstu bekkjum mentaskólans en verið hafa nú síðustu árin. Mun jeg færa rök fyrir því, hversvegna jeg tel breytingu þessa æskilega. Eins og öllum er kunnugt, hefir skólinn til skamms tíma starfað með 6 bekkjum óskiftum. Ef gert er ráð fyrir, að 20 nemendur sjeu í hverjum bekk, þá geta með þessu móti verið alls um 120 nemendur í skólanum. Nú hefir þetta breyst svo mjög hin síðari árin, að í stað 6 deilda eru komnar 14, og sýnist óhjákvæmilegt, að þær verði 15 innan skamms, ef sama aðsókn að skólanum heldur áfram. Jeg tók það fram, að áður hefðu allir bekkir skólans verið óskiftir, en nú eru 3 neðstu bekkirnir tvískiftir, eða 6 deildir samtals, 4. og 5. bekkur þrískiftir, eða sömuleiðis 6 deildir, og svo 6. bekkur, sem enn starfar í tveim deildum, en draga mun að því, að honum verði einnig að skifta í 3 deildir, ef bekkir þeir, sem leiða til hans, verða framvegis svo fjölmennir sem þeir nú eru. Í fyrra kom til mála, að skólinn leigði stofu úti í bæ fyrir eina deild, en það fórst fyrir vegna þess, að heppilegt húsrúm mun ekki hafa fengist. Nú mætti gera ráð fyrir því, að frí okkar sjónarmiði, sem álítum skóla fremur til bóta, væri gleðilegt að sjá skóla þennan stækka svo mjög. En slíkum vexti skólans fylgja talsverðir annmarkar, og þá sjerstaklega kostnaðarauki fyrir ríkissjóð. Jeg vil leyfa mjer að koma með nokkrar tölur, sem sýna, hvað skóli þessi hefir kostað landið um nokkurt skeið. Jeg ætla að byrja á árinu 1878. Þá var skólinn 6 bekkir og laun fastra kennara 18 þús. kr., en 500 kr. var varið til tímakenslu. Árið 1890 voru föstu kennaralaunin tæp 20 þús. kr., og þá gengu 1100 kr. til aukakenslu. Á þessum 12 árum hafði kostnaðurinn við skólann þannig aukist h. u. b. um 3 þús. Árið 1902 er aðstaðan lítið breytt. Föstu kennaralaunin eru þá 19200 kr., en 1050 kr. voru greiddar fyrir tímakenslu. Þannig hafði kostnaðurinn svo að segja staðið í stað frá því árið 1878, og hjelst enn að mestu óbreyttur fram í stríðsbyrjun. En árið 1916 voru launin orðin samtals um 74 þús. krónur, og síðan hefir allur kostnaðurinn farið síhækkandi. Samkvæmt landsreikningnum árið 1922 voru föst kennaralaun við skólann um 100 þús. kr., og 15 þúsundum var þá varið til tímakenslu, og í fjárlagafrv. stjórnarinnar fyrir árið 1925 eru föst kennaralaun áætluð 79100 kr., en 18000 kr. er fyrirhugað að verja til tímakenslu við skólann. Með öðrum orðum: Kostnaðurinn við skólahaldið hefir vaxið svo, að til tímakenslunnar einnar er áætlað að verja á næsta ári jafnmiklu og öll föst kennaralaun við skólann námu árlega frá 1878 og fram undir stríð. Það er að vísu fullkomlega eðlilegt í sjálfu sjer, að kostnaður við skólahaldið hlyti að aukast með dýrtíðinni, eins og öll önnur útgjöld ríkissjóðs. En mikið af kostnaðaraukanum liggur í því, að skólinn hefir verið blásinn út eins og harmonikubelgur jafnóðum og aðsóknin hefir aukist og án þess, að nokkuð hafi verið reynt til þess, af hálfu þings eða stjórnar, að taka föstum tökum á aðstreyminu. Eini maðurinn, sem nokkuð hefir reynt að sporna við hinu sívaxandi aðstreymi, er sjálfur rektor skólans. Verður því ekki talin goðgá af mjer, sem þingmanni, að taka í streng með sjálfum skólastjóranum, sem hefir starfað mjög lengi við skólann og allir vita, að ber hag hans mjög fyrir brjósti. Veit jeg, að enginn efast um, að honum gengur ekki annað til en umhyggja fyrir skólanum og nemendum hans. þeim, sem vilja kynnast áliti rektors á þessu máli, vil jeg vísa í ræður hans, þar sem hann jafnvel þrábiður pilta að sækja ekki svo fast að halda þessa braut, og bendir þeim á hina miklu og margvíslegu örðugleika, sem kunni að mæta þeim. En þar sem skólinn nú samt sem áður hefir vaxið svo mjög, er ekki að undra, þó að kostnaður við hann hafi aukist að mun. Það, sem athugavert er, er að nemendum hans hefir fjölgað svo stórkostlega, að í stað þess, að áður voru þar aðeins 6 deildir, eru þær nú orðnar 14, og sú 15. mun áður en langt um líður bætast við, ef haldið verður áfram að tvískifta neðri deildinni, en þrískifta hinni efri. Þá kemur það og þessu máli talsvert við, að fjárveitinganefndir þingsins og stjórnin hafa bætt við hverju föstu kennaraembættinu við skólann á fætur öðru, á ólöglegan hátt, eða án þess, að þingið beint samþykti. Jeg hygg, að síðastliðið haust hafi 4 slík embætti verið við skólann, þar sem kennurunum var borgað eins og þeir væru fastir embættismenn samkvæmt launalögunum frá 1919. Og þá var enn einum kennara bætt við nú í haust sem leið, með sömu kjörum, manni, sem að vísu er mjög duglegur kennari, en þó er sá ljóður á þessum ráðstöfunum, að á þennan hátt eru ný embætti stofnuð, án heimildar Alþingis. Enda hefir þessi síðastnefndi kennari nú farið þess á leit við þingið, að embætti hans yrði ekki lagt niður, þar sem honum hefði skilist, að það yrði varanlegt. Það verður því ekki vefengt, að við skólann starfa nú 4 eða 5 kennarar, sem hafa laun fastakennara og önnur sömu embættiskjör, án þess að þingið hafi beint bætt við fastakennaralið skólans. Þetta sýnir best, hversu skólinn hefir vaxið, og altaf hefir verið hlaðið upp nýjum og nýjum embættum við hann, skilyrðislaust, eingöngu eftir því sem aðsóknin hefir aukist. Sje gert ráð fyrir því, að með þessu fyrirkomulagi verði framvegis 60–70 nemendur í hverjum bekk lærdómsdeildarinnar, þá er ekki of mikið reiknað, að stúdentatalan verði kring um 50 árlega alt hvað frá líður. Mun láta nærri, að þeir verði svo margir þegar á þessu vori, þegar utanskólanemendur bætast í hópinn, og getur viðkoman orðið enn meiri með þeim möguleikum, sem ríkið veitir mönnum nú til þessa náms. Til samanburðar skulum við athuga, hversu margir stúdentar útskrifast hjá Dönum árlega. Það er sú þjóð, sem við höfum mest saman við að sælda og höfum mest lært af. Stúdentaframleiðsla Dana síðustu árin verður þá sem hjer segir: Árið 1916: 868, 1917: 1013, 1918: 996, 1919: 1057, 1920: 1008, 1921: 1028, 1922: 1046. Nú eru Danir 30 sinnum fjölmennari en við Íslendingar. Ef við margföldum þessa áætluðu stúdentatölu okkar með 30, þá fáum við 1500, eða hlutfallslega um þriðjungi meiri stúdentaframleiðslu hjá okkur en hjá sambandsþjóð okkar, sem þó er, eins og allir vita, mjög mikil menningarþjóð. Líka er aðgætandi, að þessi ár, sem jeg tók til dæmis um stúdentafjölda Dana, óx stúdentatalan þar mjög, vegna þess, að það voru sannkölluð veltiár fyrir þjóðina. þriðja stríðsárið, 1916, sáum við, að viðkoman hjá þeim var 868, og fer þá að láta nærri, að viðkoman hjá okkur verði um helmingi meiri hlutfallslega en hjá Dönum fyrir stríð og í byrjun stríðsins. Jeg þykist nú hafa leitt rök að þessu tvennu: Kostnaður við skóla þennan hefir aukist gífurlega hin síðustu árin, og stúdentaframleiðsla okkar er tiltölulega mjög mikil, borið saman við aðra, óvenjuvel mentaða þjóð, sem þar að auki hefir mun betri skilyrði til þess að fjölga stúdentum sínum. Ef teknar eru tvær höfuðorsakir þess, að menn taka stúdentspróf: að þeir ætla sjer að verða embættismenn, eða hitt, að þeir vilja helga sig vísindastarfsemi, þá blandast engum hugur um, að Danir geta tekið við tiltölulega fleiri stúdentum en við, í þessu skyni. Þeir hafa betri efni á að halda marga embættismenn, og sjerstaklega er þeim miklu hægara að styrkja allskonar vísindastarfsemi. Veldur því stærð og efnahagur þjóðarinnar. Og ef við komum að hinum, sem taka stúdentspróf, ekki til þess að verða embættismenn, og ekki heldur til að leggja sjerstaklega stund á vísindastarfsemi, heldur til hins, að fá almenna mentun, til þess að verða betur færir um að taka þátt í lífsbaráttunni sem sjálfstæðir atvinnurekendur, þá er aðstaða Dana einnig betri að þessu leyti en okkar. Margir þeir, sem eiga von á að erfa fje, eða hafa að öðru leyti efni á því, vilja gjarnan fá háskólamentun, en lifa síðan á efnum sínum eða sem sjálfstæðir atvinnurekendur. Slíkir menn eru afarfáir hjer, borið saman við önnur lönd. Hjer eru það hreinar undantekningar, ef menn hafa efni á dýru 12 ára námi, aðeins til að auka þekkingu sína, en ekki beinlínis til þess að búa sig undir ákveðið lífsstarf. Þá má ekki gleyma einum meginágalla á allri „akademiskri“ mentun hjer hjá okkur. Ef við berum t. d. enska skóla, sem leggja engu síður kapp á að veita mönnum líkamlegt en andlegt uppeldi, saman við íslenska eða danska skóla, þá er þar ólíku saman að jafna. Eins og kunnugt er, eru háskólagengnir menn í Englandi að sama skapi betur færir um alt líkamlegt erfiði sem þeir standa öðrum framar að andlegu atgerfi. Jeg bendi á þetta vegna þess, að ein ástæðan fyrir því, að jeg tel ekki æskilegt, að háskólagengnum mönnum fjölgi hjer úr hófi fram, er sú, að hvorki mentaskólinn nje háskólinn veita þeim mönnum heppilegt uppeldi, sem vilja brjóta sjer braut sem sjálfstæðir atvinnurekendur, og allra síst að því er snertir íþróttahliðina. Þá vil jeg víkja að því, hversvegna mentaskólinn hefir stækkað með þeim fádæmum, sem jeg hefi sýnt. Til þess hafa einkum verið taldar tvær ástæður. Önnur er sú, að mentaþorsti Íslendinga sje óvenjumikill, en hin, að skólinn sje of ljettur. Jeg skal hvorugu neita, og síst hinu fyrra. það er síður en svo, að hin alkunna mentunarlöngun Íslendinga sje lastverð, heldur er hún einmitt eitt hið dýrmætasta í fari þjóðarinnar; en það er nú samt svo um mentaþrána, eins og marga aðra góða hluti, að þá má misnota. Hitt má fremur deila um, hvort skólinn sje of ljettur fyrir nemendurna. Er varla hægt að neita því, að einkum muni neðri deildin vera fullljett viðfangs, sem sjá má af því, að straumurinn gengur óslitinn úr efstu bekkjum barnaskólans í Reykjavík upp í 1. bekk mentaskólans. Að vísu er barnaskólinn víst fremur batnandi, en mun þó varla vera neitt sjerstakt afbragð í sinni röð. Má þá segja, að mentaskólinn sje að miklu leyti framhaldsskóli fyrir börn úr barnaskólanum í Reykjavík, en síðan gangi straumurinn óslitinn upp í háskólann. Sumir þeirra, sem telja skólann of ljettan og segja, að af því stafi fjölgunin að miklu leyti, vilja láta fækka nemendum hans með því að þyngja skólann til muna, t. d. á þann hátt að bæta við strax í 1. bekk kenslu í einu eða tveimur þungum tungumálum. Jeg held, að þetta sje næsta varhugaverð leið, að bæta við nýjum námsgreinum til þess eins að fella nemendur á þeim. Það sýnist vera skynsamlegra að velja hæfustu nemendurna úr, og kenna þeim það, sem þeim má að gagni verða, heldur en að nota þær námsgreinir, sem duglegustu nemendurnir kæra sig lítið um að læra, til að fella liðljettingana. En það kann vel að vera, að einmitt vegna þess, hvað skólinn er ljettur, fái hann nú einkum viðbót sína hjeðan úr Reykjavík, og er það heldur ekki nema eðlilegt. Í Reykjavík býr nú um 1/5 hluti allra landsmanna, og er aðstaða foreldra, sem annars hafa dálítil efni, sjerlega góð, að láta börn sín ganga beint úr barnaskólanum upp í mentaskólann, og það þá því fremur sem þau komast þessa leið fyrirhafnarlítið. Reykvíkingar eiga því tiltölulega hægt með að gera syni sína og dætur að háskólagengnu fólki, embættismönnum, jafnvel vísindaiðkurum, án þess að hæfileikarnir sjeu sjerstaklega góðir. En að sama skapi hefir orðið erfiðara fyrir fólk utan af landi að sækja mentaskólann, því dýrtíð hefir aukist fram úr hófi í Reykjavík, og nú á síðari tímum hefir landið gert minna til þess að styrkja námsmenn við skólann en það gerði áður. Árið 1878 var t. d. varið 8000 kr. úr landssjóði til þess að styrkja nemendur í latínuskólanum. Og það var mikið fje á þeim tíma, þegar alt var mikið ódýrara en nú er, enda var dugandi mönnum þá mikið hægra að komast í gegnum skólann, þótt fátækir væru, því þeir gátu kostað sig að mestu leyti af námsstyrknum og sumarvinnu sinni. Og landið gat þá veitt svona mikið fje til styrktar nemendum, því skólahaldið var að öðru leyti ekki nándar nærri eins dýrt og nú er. Ein ástæðan til þess, að mentaskólinn hefir vaxið svo gífurlega, er sú, að Reykjavík vantar almennan skóla, sem væri fyrir Reykjavík eins og t. d. Eiðaskólinn er fyrir Austurland. Sökum þess, að Reykjavík hefir vantað slíkan skóla, hafa Reykvíkingar notað gagnfræðadeild mentaskólans sem almennan skóla, eins og eðlilegt er, því að þar hafa þeir notið ókeypis kenslu. Síðan hafa nemendur haldið áfram stig af stigi eftir mentabrautinni. Og það er að nokkru leyti eðlilegt, að þegar ungur maður hefir fengið gagnfræðamentun hjer í skólanum og sjer straum skólasystkina halda áfram upp í lærdómsdeildina, að hann þá freistist til þess að halda áfram líka, þótt hann hafi upphaflega aðeins ætlað sjer að fá gagnfræðamentun. Og svo þegar stúdentsprófi er náð, þá finst honum rjett að ganga á háskólann, þar sem kensla er einnig ókeypis og þó örlítill styrkur. Háskólinn hefir líka vaxið svo mikið nú síðustu árin, að gætnir prófessorar álíta, að ekki þyrfti nema helming af þeim fjölda stúdenta, sem háskólann sækja, til þess að fullnægja embættaþörfinni. Þetta nær þó ekki til læknanna, því að þeir virðast ekki vera of margir, en það stafar líka nokkuð af því, að læknar hafa flust til útlanda og starfa þar, en mjer finst við ekki hafa efni á því að verja miklu fje til þess að ala upp embættismenn handa öðrum þjóðum, auk þess sem við missum oft þannig efnilega menn úr landi. Jeg veit, að mjer muni verða svarað því af mörgum, að stækkun mentaskóla og háskóla sje til bóta bæði fyrir landið í heild sinni og sömuleiðis fyrir einstaklingana. Jeg neita því ekki, að stækkunin hefir ýmsa kosti, en hún hefir líka ýmsa ókosti. Fyrir landið hefir hún t. d. mikinn kostnað í för með sjer. Kostnaðurinn við mentaskólann hefir vaxið úr 20000 kr. upp í 120000 kr. síðan árið 1880. Þá kem jeg að því, hvort það muni vera ágóði fyrir mennina sjálfa, sem í skólann ganga. Því er ekki að neita, að það er ágóði fyrir þá að því leyti, að aukin þekking er alt af mikils virði, en langri skólagöngu fylgja líka oft ýmsir annmarkar. Í greinargerð tillögunnar er gert ráð fyrir því, að embættum muni fækka á næstunni. Og jeg held, að svo hljóti að verða, því að það virðast allir vera sammála um. Það hefir meira að segja verið kosningaprógram hjá einum þingmanni að leggja niður heila deild við háskólann, þótt ekki hafi borið mikið á, að reynt væri að framkvæma það ennþá. Og hvað sem því annars líður, þá held jeg, að bæði þing og kjósendur ættu að vera sammála um það, að fækka megi embættismönnum, nema læknum. Ástæðan er ekki sú, að embættismenn sjeu í sjálfu sjer of margir, heldur of margir í hlutfalli við fjárhag landsins. Látum vera, að embættum fækki. En má þá ef til vill fjölga vísindamönnum? Jeg býst ekki við því. Það er ekki sökum þess, að við höfum ekki nóg af hæfileikamönnum. Það er ómögulegt fyrir smáa og fátæka þjóð að hafa eins blómlegt vísindalíf eins og stórar og ríkar þjóðir. Hlutverk mentaskólans og háskólans verður því aðallega að búa hæfilega marga menn undir embætti, og fáeina menn undir sjálfstæðar rannsóknir. Þá er eftir að athuga hitt, hvort það muni vera ávinningur fyrir landið, að margir stúdentar eða háskólagengnir menn taki sjer aðrar stöður. Jeg skal þá fyrst geta þess, að jeg álít, að mentaskólinn, eins og hann er nú, sje ekki heppileg stofnun fyrir sjómenn eða bændur eða atvinnurekendur. Aðalástæðan til þess er sú, að skólinn hefir ávalt staðið að baki slíkum skólum erlendis, að því er líkamlega mentun snertir, og þessvegna hafa stúdentar alment ekki þann líkamlega þrótt og fjör, sem þarf til þess að stunda erfiðisvinnu, eða það fjör, sem þarf til þess að ryðja sjer braut í samkepni atvinnulífsins. Það er því ekki æskilegt, að mikið verði af stúdentum í slíkum stöðum. En það gæti orðið æskilegt, ef breyting yrði á skólanum, þannig, að meiri áhersla væri lögð á líkamsmentun og ýms hagnýt fræði en nú er. Hinsvegar er hætt við því, ef mjög mikil stúdentaframleiðsla verður, að hjer myndist, eins og sumstaðar á sjer stað í öðrum löndum, langskólagenginn öreigalýður, menn, sem hafa sömu þekkingu og embættismennirnir og að ýmsu leyti sömu þekkingu og vísindamennirnir, en fá ekki neina atvinnu, sem þeir geta felt sig við eða samsvarar mentun þeirra, og lenda því oft á refilstigum og enda í vesaldómi. Máli mínu til sönnunar, hvað leitt getur af þesskonar ósamræmi í uppeldinu, vil jeg nefna dæmi hjer úr bænum. Sæmilega greindur maður, prestssonur úr sveit, hafði gengið mentabrautina og náð háskólaprófi. En hann fjekk enga atvinnu, sem hann gat felt sig við, en átti konu og börn, sem hann varð að sjá fyrir. Að síðustu var aðeins um tvent að velja fyrir hann, annaðhvort að segja sig til sveitar, eða fara að vinna erfiðisvinnu. Hann valdi rjettu leiðina og rjeð sig í vinnu við hafnargerðina hjer í Reykjavík. En hvað skeði? Almenningsálitið snjerist á móti þessum manni og vinir hans og gamlir fjelagar, þeir menn, sem hann helst vildi leggja lag sitt við, snjerust mest á móti honum. Og það varð til þess, að hann hætti við þessa vinnu eftir stuttan tíma og tók í staðinn andlega vinnu, sem hann hataði og sem var honum til skapraunar og minkunar. Jeg vil því spyrja: Er það heppilegt að eyða stórfje til þess að gera menn of „lærða“ til þess að vinna líkamlega vinnu, og máske of lata eða of veiklaða? Jeg held ekki. Jeg held, að það sje enginn velgerningur við unga menn. Og þar til búið er að breyta mentaskólanum í það horf, að hann sje heppilegur fyrir þá menn, sem vilja brjóta sjer braut sem atvinnurekendur, er síst til bóta að hleypa fleirum í gegn um hann en þarf til þess að verða embættismenn og vísindamenn. En það, sem vantar hjer í Reykjavík, er góður, almennur skóli, þar sem unga kynslóðin geti svalað fróðleiksfýsn sinni, án þess að freistast til langrar skólagöngu. En um það, hvernig hægast sje úr því að bæta, mun jeg tala síðast í ræðu minni. Fyrir utan það, hvað skólinn er dýr fyrir landið og hið vafasama gagn, sem mörgum verður að skólagöngunni, kemur svo hitt, að nú bætast skólanum að miklu leyti nemendur með öfugu úrvali, því eins og jeg áður hefi leitt rök að, fækkar stöðugt gáfuðu og duglegu sveitapiltunum, sem sótt geta mentaskólann, sökum þess, að skólavistin hjer í Reykjavík verður æ dýrari og dýrari, en styrkurinn minni. Og um ýmsa af þeim fátæku mönnum utan af landi, sem sækja þennan skóla, hefi jeg hugsað sem svo: Ætli þessir menn hljóti ekki að svelta? Hvernig fara þessir menn að því að lifa, þegar þeir fá engan styrk frá foreldrum sínum eða öðrum vandamönnum, þó að þeir vinni fyrir nokkur hundruð krónum og fái örlítinn styrk? Jeg held að minsta kosti, að dýrtíðin og fjárhagserfiðleikamir hljóti að hafa lamandi áhrif á þessa fátæku aðkomumenn og minka starfsþol þeirra og starfslöngun. En Reykjavík fær alveg sjerstaka aðstöðu í þessu sambandi. Aðgangur að mentaskólanum er orðinn landfræðilegt og fjárhagslegt atriði, þ. e.: að vera fæddur í Reykjavík, eða þá að eiga efnaða foreldra. Fólk í Reykjavík á tiltölulega mjög auðvelt með að láta börn sín ganga mentaveginn, enda verða þeir æ fleiri og fleiri, sem nota sjer það. En af þessu leiðir, að það verða oft hæfileikalitlir liðljettingar úr Reykjavík, sem sökum sjerstakrar aðstöðu ganga gegnum mentaskólann og háskólann og fylla síðan embætti ríkisins og gegna vísindastarfsemi þjóðarinnar, en fátækir, bráðgáfaðir menn, sem eiga heima úti á landi, verða að fara á mis við þessa skólamentun. Þá kem jeg að því, hvað þurfi að gera til þess að bæta úr þessu ástandi. Það þarf að þyngja og þrengja mentaskólann, svo að aðeins dugandi og gáfaðir menn geti komist í gegnum hann. Jeg viðurkenni auðvitað, að til hafa verið menn, sem hafa verið bekkjarlallar í skóla, en hafa þó reynst afbragðsmenn, eins og t. d. Niels Finsen o. fl. En reynslan hefir þó yfirleitt orðið sú, þegar slept er fáum undantekningum, að það hefir orðið efri hlutinn úr hverjum bekk, sem á hverjum tíma hafa haft mest áhrif með starfi sínu. Jeg segi ekki, að allra efstu mennirnir sjeu alt af bestir, en efri helmingur hvers bekkjar, eða máske öllu heldur efsti þriðjungur hvers bekkjar, hefir reynst vera úrvalið, jafnt þegar út í lífið er komið. Jeg álít því, að þessi leið, sem jeg hefi bent á, sje hættulaus. Ef vjer gefum á hverju ári 25 bestu prófmönnunum í hverjum af efri bekkjum mentaskólans tækifæri til þess að verða embættismenn eða vísindamenn, þá fáum vjer í þær stöður þá mennina, sem mest er varið í, til andlegra starfa. Jeg get hugsað mjer, að hjer sjeu til þeir menn, sem þyki óviðfeldið að velja þannig úr með prófi. En þetta er þó það, sem í raun og veru er alt af gert. Ef atvinnurekendur, sem þurfa á mönnum að halda til einhvers starfa, fá umsóknir frá fleirum en þeir þurfa, þá velja þeir úr þá bestu. Og ef veita á prófessorsembætti við háskóla, þá eru umsækjendur látnir keppa um það, og sá besti valinn. það er líka mjög algengt erlendis, að samkepnispróf sjeu látin fara fram. Í Frakklandi vissi jeg t. d. til þess, að það voru einu sinni prófaðir 200 menn í ensku, til þess að velja úr 13 menn, sem þurfti til að kenna ensku við mentaskóla ríkisins og háskóla. Þeir bestu voru auðvitað valdir úr, en hinir, tæpir 200, fjellu og það var ekkert verið að hugsa um þá. Jeg þykist nú hafa leitt rök að því, að þótt um 50 stúdentar útskrifuðust á ári, þá muni ekki vera nema 25 af þeim, sem ríkið hefir ástæðu til að sækjast eftir, bæði sökum þess, að það hefir ekki þörf fyrir fleiri til þess að gegna embættum og vísindastörfum, og líka sökum þess, að ef valið yrði úr á þann hátt, sem jeg hefi bent á, þá yrðu það bestu mennirnir, sem kæmust gegn um skólann. Hinir geta verið dugandi menn til margra hluta, þótt þeir eigi ekki erindi í þjónustu landsins. en jeg hygg þó, að ríkis geti komist af án þeirra. En hvað því viðvíkur að hafa mentaskólann fyrir almennan skóla fyrir Reykvíkinga, þá skal jeg taka það fram, að mjer finst það óheppilegt að lokka svo marga inn á langskólabrautina án þess að gefa þeim möguleika til síðar að nota þekkingu sína sjer til lífsuppeldis. Jafnhliða því, að mentaskólinn verður þyngdur, þarf Reykjavík að fá sinn hjeraðsskóla, þ. e. almennan skóla, eins og flest sveitahjeruð vilja nú fá. Í því sambandi hefir mjer dottið í hug að mætti hafa 2 skóla í mentaskólahúsinu. Ýmsir kunnir sparnaðarmenn hjer í þinginu skuldbundu sig í fyrra að vera því fylgjandi, að heimavistarhús yrði reist við mentaskólann, en það yrði án efa til þess, að auka stúdentaframleiðsluna enn meir en orðið er. En af því jeg býst ekki við, að ráðist yrði í að byggja stórhýsi handa skóla hjer í Reykjavík nú, þá hefir mjer dottið í hug, að nota mætti húsrúm skólans að nokkru leyti fyrir hjeraðsskóla handa Reykjavík, þegar búið væri að minka sjálfan mentaskólann, svo að nemendur þar væru ekki nema 20–25 í hverjum bekk. Þá er orðinn laus helmingur af því húsrúmi, sem nú er notað til kenslu. Þetta húsrúm, sem þannig losnar, mætti þá nota fyrir almennan skóla handa Reykvíkingum, og jeg hygg, að mætti koma þannig fyrir 6 bekkjum af venjulegum dagskóla. En auk þess mætti, með ódýrri breytingu á mentaskólahúsinu, búa það þannig út, að hægt væri að kenna í öllum bekkjunum síðari hluta dags. Það væri ekki annað en að setja „.línóleum“ á gólfin og loftræstingu með rafmagni í öll skólaherbergi og ganga. Þá væri hægt að halda skólanum hreinum á mjög auðveldan hátt, og það mundi verða betri loftræsting með þessu móti, þótt kent væri í skólanum allan daginn, heldur en nú er, þó aðeins sje kent í honum fyrrihluta dagsins, með engri loftræstingu, nema gegnum opnanlega glugga. Jeg hefi bent á þetta sökum þess, að jeg veit, að það er mjög erfitt og dýrt að fá húsrúm fyrir stóran skóla, en þarna fengist það á mjög auðveldan hátt. Og mjer finst þingið ætti að stuðla að þessari breytingu, til þess að fleiri verði ekki lokkaðir inn á langskólabrautina en ástæða er til að ætla, að muni hafa atvinnu af því, þar til þá að landið hefir mentaskóla, sem gerir nemendur sína jafnhæfa til að taka þátt í framleiðslustarfseminni eins og að vera launaðir starfsmenn landsins. Menn munu máske svara mjer því, að það sje gott, að bent sje á ódýrt húsnæði, en segja, að dýrt verði samt sem áður að fá næga kenslukrafta handa slíkum skóla. Jeg vil í því sambandi benda á það, að það mundi vera hægt að fá tiltölulega ódýra en samt góða kenslukrafta, með því að nota nær eingöngu tímakennara við skólann. Hjer í þessum bæ eru margir langskólagengnir menn, sem einskis óska fremur en að fá tekjuauka með tímakenslu. Jeg hugsa, að hjer í bænum muni vera a. m. k. hundrað slíkir menn, sem hægt væri að fá til þess að kenna við slíkan skóla fyrir tímakaup. Einn stafsmaður ríkisins vinnur nú að kenslu við mentaskólann fyrir 3 krónur um tímann, og jeg veit, að það mætti fá marga til að kenna fyrir það kaup, svo ekki þyrfti að stofna föst embætti við skólann nema til forstöðunnar. Og tímakensla er svo ódýr, að ef lagt væri 100 kr. skólagjald á hvern nemanda, þá mætti langdrægt komast af með það. Það mætti því halda mjög stóran almennan skóla fyrir Reykjavík, án þess að byggja þyrfti hús eða stofna nokkur ný embætti. Annars ætti Reykjavík auðvitað að kosta slíkan skóla eftir sömu reglum og önnur hjeruð kosta sína hjeraðsskóla. Það er ekki nema eðlilegt, að Reykjavík verði sjálf að sjá að talsvert miklu leyti fyrir almennri mentun sinna ungu borgara. En af bendingum þeim, er jeg hefi gefið, geta menn sjeð, að það þurfa ekki að verða neinar drápsklyfjar fyrir Reykjavík að hafa sinn hjeraðsskóla, þó að líkindum yrðu þar 250–300 nemendur árlega. Slíkum skóla mætti koma svo fyrir, að hann gerði fult gagn án þess að íþyngja ríkinu, bæjarfjelaginu eða nemendum, svo nokkru næmi. Jeg vil ekki ljúka máli mínu án þess að minnast hjer á aðra tillögu, sem að vísu liggur ekki til umræðu á þessu þingi, en var áður rædd hjer í fyrra, nefnilega krafa Norðlendinga og Austfirðinga um sjerstakan mentaskóla. Jeg var og er því máli fylgjandi. Við fljóta athugun gæti sú stefna álitist að vera í mótsögn við samfærslu mentaskólans í Reykjavík, en svo er ekki. Jeg hefi leitt rök að því, að ekki sje æskilegt að uppala of marga stúdenta. En það skiftir mjög miklu máli fyrir þjóðina, að í þennan fámenna hóp veljist einmitt þeir unglingar hvaðanæfa að af landinu, sem mesta hæfileika hafa í þá átt. Flestum háttvirtum þingmönnum mun það kunnugt, að þó að skólinn á Akureyri sje ekki nema þriggja deilda skóli, er þó kent þar í fimm deildum, 2. og 3. bekkur hafa verið tvískiftir. það sama hefir átt sjer stað á Akureyri og hjer, að aukin aðsókn hefir leitt hlutfallslega til aukins kostnaðar. Enda er samband milli skólanna, þannig, að sömu orsakir liggja til vaxandi aðsóknar að báðum. Jeg hefi hugsað mjer, að fækka megi 14 bekkjum mentaskólans, sem ríkið kostar, niður í 6–8. Væri að því verulegur sparnaður. Mætti með því fækka kennurum með föstum launum við skólann, en aftur á móti yrði almenna skólanum fyrir Reykjavík haldið uppi með kenslugjöldum og framlagi úr bæjarsjóði. Á Akureyri eru nú 5 bekkir, og yrðu það áfram, aðeins í áframhaldandi röð. Akureyrarskólinn yrði þá 5 ára skóli, sem leiddi til stúdentsprófs fyrir þá nemendur, sem óskuðu þess. Í Noregi eru þó nokkrir 4 ára mentaskólar, þar sem námstíminn er 10 mánuðir á ári, 40 mánuðir alls. Það er jafnlangur námstími eins og gæti verið á Akureyri með 8 mánuðum í 5 ár. þessir 4 ára skólar í Noregi eru oftastnær í sveitum eða smáþorpum. Nýlega var einn slíkur skóli reistur í Þrándheimi, og byrjaði með 40 nemendum. Þessir norsku skólar eru fyrir þá fátæku og gáfuðu sveitamenn, sem verða að kljúfa kostnaðinn sjálfir, sem byrja seint að læra og brjótast áfram á stuttum tíma, og geta þess vegna ekki tekið þátt í kappleiknum með þeim, sem byrja slíkt nám 12–13 ára. Fyrir bæjarmenn og efnaðri manna syni úr sveit, sem byrja nám barnungir, eru í Noregi 6 ára mentaskólar, eins og hjer hefir tíðkast. En ef breyting verður gerð á Akureyri vegna efnalítilla gáfumanna, sem vinna fyrir sjer sjálfir, yrði skólinn þar bundinn við 5 ár og þungt inntökupróf. Jeg vona, að háttvirtir þingmenn vilji líta á þessi rök fyrir því að breyta Akureyrarskólanum í þessa átt, úr því hægt er að gera það án kostnaðar fyrir ríkissjóð. Þetta er nauðsynlegt vegna þess, að fátækir námsmenn úr sveitum hafa verri aðstöðu nú en áður, eftir þá breytingu, sem gerð var á mentaskólanum, þegar grískan var feld niður og latína minkuð. Mun nú hjerumbil loku fyrir það skotið, að gáfaðir og efnilegir menn, eins og hv.þm. Ak. (BL) mun hafa talið sig, þegar hann var ungur maður, geti klofið kostnað gegnum skólann. Að lokum vil jeg benda á, að ekkert ósamræmi er í því að takmarka stúdentaframleiðslu í Reykjavík, og láta sjer þó detta í hug að útskrifa 10–12 árlega á Akureyri. Þjóðinni er lífsnauðsyn, að embættismenn hennar og vísindamenn sjeu valdir úr allri þjóðinni. Hingað til hafa álitlegustu mennirnir vaxið upp í sveitunum. En dýrtíðin og aldurstakmark Reykjavíkurskólans er nær því að verða að útilokandi hindrun fyrir þessa menn. Eina úrræðið til að þjóðin geti notið starfskrafta þessara manna, er að breyta Akureyrarskólanum í svipað horf og Norðmenn hafa valið fyrir sína fátæku efnismenn. Að sama skapi má þá takmarka töluna í Reykjavík, eftir þörf þjóðarinnar. Jeg geri ennfremur ráð fyrir því, að skólinn á Akureyri gæti vaxið þannig upp, að fult svo mikið tillit yrði tekið til þess, að þeir, sem gengju gegnum skólann, hefðu fengið einskonar „super“-gagnfræðamentun, þ. e. a. s., að kenslunni væri þannig fyrir komið, eins og á sjer stað í Englandi, að miklar íþróttir og verklegt nám yrðu samhliða bóknáminu. Eru miklu betri skilyrði norðanlands fyrir vetraríþróttir, t. d. skíða- og skautaferðir, róðra, siglingar og ýmsar aðrar útiíþróttir, heldur en í Reykjavík, sem er snjólaus, íslaus og með mjög óstöðuga vetrarveðráttu. Í þessu máli eru þrjú atriði, sem vaka fyrir mjer sjerstaklega: Að fá lítinn en erfiðan mentaskóla fyrir þá, sem byrja nám seint. Að gefa mönnum tækifæri til að fá sjer langskólamentun, án þess að verða miður hæfir til líkamlegrar áreynslu. Í þriðja lagi að skapa hinum gamla Reykjavíkurskóla keppinaut. Jeg hygg, að þeir, sem eru andvígir „monopol“ í verslun, muni taka þeirri röksemd vel, þeir muni fallast á, að það myndi verða til stórbóta fyrir skólann í Reykjavík að fá keppinaut, sem hann gæti mælt krafta sína við. Þá vil jeg að síðustu draga saman röksemdir mínar. Fyrst, að af aukinni aðsókn að mentaskólanum hefir kenslukostnaður margfaldast, eða er nú 100–120 þús. kr., í stað þess, að áður fór hann ekki yfir 20 þús. kr. Eru þetta óþarflega mikil útgjöld. Skólinn í Reykjavík, sem aðallega má miðast við þörf á embættismannaefnum, er of stór, og þeir af lærisveinum hans, sem ekki komast að þeim störfum, hafa tiltölulega lítil not af skólaverunni og jafnvel skaða, ef þeir eru af náminu orðnir miður færir til erfiðrar vinnu. Og aðstaða þeirra er því erfiðari af því, að hjer ríkir yfirleitt sú skoðun, að líkamleg vinna sje alls ekki samboðin langskólagengnum mönnum. Síðan yrði gerð ráðstöfun til að sjá unglingum hjer í bænum fyrir almennri mentun. Gæti sá skóli verið í mentaskólahúsinu, meðan við höfum ekki efni á að byggja sjerstakt hús þeirra vegna. Með því að nota mestmegnis tímakenslu, gæti skólinn verið ódýr í rekstri. Hjer í bæ er fjöldi manna, sem myndu fúsir til slíkrar tímakenslu. Breyting á Akureyrarskóla þarf ekki að kosta landið neitt. Óráðna gátan er aðeins sú, hvort þjóðfjelagið vill hjálpa til að breyta skólanum þannig, að hafa þar 5 hliðstæða bekki, þungt inntökupróf, og miða fyrirkomulagið til hagræðis fyrir þá menn, sem byrja seint á námi og keppa eftir embætti eða vísindum, eða verða atvinnurekendur í þjóðfjelaginu. Þessi skóli myndi gefa borgurum aukinn andlegan þroska, án þess að veikja líkamlega heilsu og starfsfjör. Jeg legg svo tillögu þessa undir úrskurð háttv. sameinaðs þings, og vænti þess, að þó að hún nái ekki fram að ganga nú, hafi jeg nú bent á ýmsar leiðir líklegar til að geta hjálpað skólafyrirkomulagi okkar á næstu árum.

Magnús Jónsson Jeg hafði hugsað mjer að gera nokkrar athugasemdir við þáltill.hv. 5. landsk. (JJ). En hann hefir uppleyst þessa pillu í svo mörgum pottum af - við skulum ekki segja vatni, heldur andríki, - að það liggur við, að mjer ói við að leggja út í það. Þetta er orðið svo stórt mál, eins og það er fram borið, enda held jeg, að pillan sje alveg uppleyst orðin og horfin, sjálft málið gleymt. Fyrir mitt leyti segi jeg það, að sjálfsagt níutíu og níu orð af hundraði, sem hv.þm. hefir sagt hjer, gæti jeg skrifað undir, þó að jeg sje honum alveg ósammála um sjálfa tillöguna. Það er fjarri minni skoðun, að það sje nein goðgá að minka stúdentafjölda frá mentaskólanum. Það er ekki nema eðlilegt, að menn vilji gera einhverjar ráðstafanir til að takmarka töluna. Þegar breyting Akureyrarskólans var til umr. á síðasta þingi, gerði jeg grein fyrir minni skoðun á þessum skólamálum, þar sem jeg talaði á móti breytingu á skólanum, af því það myndi auka stúdentaframleiðslu í landinu. Aftur á móti er alt af mikil þörf fyrir vel mentaða gagnfræðinga, en hætt við, að æðimargir stúdentar enduðu með því að verða ríkinu til byrði. Hv. flm. (JJ) rakti sögu þessa máls, og einmitt við það kom í ljós, að þeir voru tímar, að stúdentaviðkoman var ekki of mikil hjer á landi. Þá var skólinn óskiftur, þyngri, og námið byrjaði með alvöru, og varð það til að vinsa úr hina bestu námsmenn. Þá var viðkoman rjett við hóf, en 1904 var gerð stór breyting á skólanum. Frá þessum tíma er sprottin hin stöðuga fjölgun stúdenta, þótt ekki brygði við strax eftir breytinguna. Þetta var eðlilegt, og hefði mátt vita það fyrirfram. Með núverandi fyrirkomulagi er námsmönnum gert svo hægt fyrir, að þeir geta flotið næstum því sofandi gegn um allan skólann. Það er enginn þröskuldur, enginn foss yfir að stökkva úr barnaskólanum og yfir í mentaskólann, svo að menn geta orðið stúdentar, án þess þeir eiginlega viti af, eða viti, hvað þeir ætla sjer síðan að taka fyrir. Annað, sem valdið hefir fjölguninni, er það, að nú rennur í mentaskólann önnur elfa - og nærri eins mikil - frá Akureyri. Þetta tvent er orsök fjölgunarinnar. Einnig er eðlilegt, að eftir því sem þjóðinni fjölgar í heild sinni, verði þeir eitthvað fleiri, sem ganga vilja mentaveginn. En þessi ofvöxtur er að verða þjóðarböl, og til þess að bæta úr því, hygg jeg, að heppilegt mundi að hverfa aftur að því ástandi, sem áður var og sem vel hefir gefist. Hv. flm. (JJ) bar okkur í þessu efni saman við Dani. Sjeu tölur hans rjettar, sem jeg efast ekki um, er stúdentaframleiðsla vor þó ekki eins ægileg og ýmsir hafa haldið. Sumir hafa haldið, að hún væri þrefalt eða fjórfalt meiri en í Danmörku. Hvað á að gera til þess að bæta úr þessu? það er málið, sem hjer liggur fyrir. Ráðin, sem hv.flm. (JJ) hefir bent á, eru í raun og veru ekki annað en ein mynd af þeirri hafta-pólitík, sem nú gægist fram á öllum sviðum. Hann lætur sjer ekki detta í hug að breyta fyrirkomulaginu, og vita, hvort ekki væri hægt að fá heilbrigða útkomu, nei, honum dettur ekkert í hug annað en leggja á bein höft. Jón Ófeigsson kennari hefir nýlega skrifað greinarkorn, og sýnt fram á örðugleikana á að framkvæma hugmynd þessa. Orð þessa manns er óhætt að meta mikils í þessum sökum. Af því jeg býst við, að hv.flm. (JJ) hafi lesið þessa grein, hjelt jeg, að hann hefði eitthvað fram að færa, sem ræki þær ástæður til baka, sem þar eru fram taldar gegn tillögunni. En þar sem jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. hafi kynt sjer nefnda grein, þarf jeg ekki að minnast á hana frekar. Hv. flm. (JJ) gerir ráð fyrir samkepnisprófi á hverju hausti, auk venjulegs prófs. Þá eiga þeir, sem lokið hafa prófi við gagnfræðaskólann á Akureyri eða hjer, að koma hingað að haustinu og taka próf upp í lærdómsdeildina. Nú skulum við segja, að 50, 60 eða máske 70 menn taki þetta próf, en fyrirfram er svo ákveðið, að aðeins 25 af þeim skuli fá að setjast í skólann. Hinir verða að hverfa frá við svo búið, án nokkurs árangurs. Það hefir verið talað talsvert um hryggbrot hjer í deildinni að undanförnu. Þarna á orðið við. Þessir piltar, sem yrðu frá að hverfa, fengju einmitt hryggbrot. Og á því er enginn vafi, að þetta yrði töluverður hnekkir fyrir þá. Þetta yrði skoðuð hin mesta sneypuför, og auk þess kæmu þeir heim talsvert fátækari en þeir fóru. Reynslan yrði sú, að fæstir utan af landinu mundu vilja eiga þetta á hættu. Og þá kæmi nú fyrst öfuga úrvalið fram í algleymingi, því að Reykvíkingarnir mundu skila sjer með tölu, en bráðgáfaðir en fátækir piltar utan af landi þyrðu alls ekki að leggja í þetta. Hv. flm. (JJ) hefir ekki rætt um það, hvernig prófin skuli fara fram. Hvort á að endurtaka gagnfræðaprófið eða hafa sjerstakt próf, sem veiti piltum rjett til að setjast í lærdómsdeildina? En hvort heldur sem er, þá er það víst, að enginn, sem ekki hefir haft tækifæri til að opna bók alt guðslangt sumarið, leggur út í taka slíkt próf að haustinu. Kemur þar ennþá betur fram en áður, að þessir 25 verða einmitt öfugt úrval, Reykvíkingar og efnaðir piltar utan af landi. Ætti hv.flm. (JJ) að gera betur grein fyrir þessu og sýna fram á, að af hverju hundraði fáist í lærdómsdeildina 25 þeir gáfuðustu af piltum, en ekki þeir 25, sem hafa besta aðstöðu. Satt er það, að samkepnispróf eru algeng við erlenda háskóla. En þar er öðru til að dreifa en hjer. En jafnvel við stóra háskóla, eins og t. d. háskólann í Kaupmannahöfn, fara þau alls ekki fram nema einstaka sinnum, eða með öðrum orðum aðeins þá, þegar erfitt er að úrskurða, hverjum af tveimur eða fleirum umsækjendum beri embætti, sem laust er. Og við slík próf reynir ekki einungis á bóklega þekkingu mannsins, heldur og á vísindamensku hans. Svo hafa slíkir menn góðan tíma til að lesa skruddur og skræður áður en til samkepninnar kemur, og sje jeg ekki, að þetta sje að neinu leyti sambærilegt við það, sem hjer er um að ræða. En hvað sem þessu líður, get jeg verið sammála hv.flm. (JJ) um það, að þörf sje á að hefta eitthvað stúdentastrauminn. Jeg hefi áður bent á ráðið, sem mundi duga, og hefir í reynslunni gefið rjetta niðurstöðu. Hv. flm. (JJ) sagði, að það væri ekkert að marka það, sem þeir segðu um eldra fyrirkomulagið, sem við það hefðu átt að búa. Jæja, margt mætti nú frekar hafa á móti því en það, að við, sem vorum í skóla, þegar það var ríkjandi, erum ánægðir með það. Hv. flm. vildi nú samt bera brigður á gæði þess, og sagði, að þeim ljelegu hefði verið hjálpað til þess að ná prófi, en ef þessi takmörkun kæmist á, væri ekki slíku til að dreifa. Það er alls ekki meining mín, að latínan sje neinn lífselixír. Mjer er nær að halda, að hvaða námsgrein, sem tekin væri, og nægar kröfur gerðar til kunnáttu pilta, mundi gera svipað gagn. En latínan er skemtilegt og fagurt mál, og á henni göfugar og andríkar bókmentir. Svo má líka á það benda, að afarmikil reynsla er fengin í að kenna hana. það, sem hv.flm. talaði um að Reykvíkingar þyrftu að koma sjer upp skóla fyrir almenning, sje jeg ekki, að komi þessu máli við. En hitt vil jeg fullyrða, að heppilegra er að takmarka tölu nemenda í lærdómsdeildinni með því að taka upp að miklu leyti svipað fyrirkomulag og áður var, heldur en að aðhyliast till.hv.flm. Jeg vil þá drepa á með nokkrum orðum mentaskóla á Akureyri, og skoðun hv.flm. á því máli. Hann mintist á þann fyrirhugaða skóla í ræðu sinni, og get jeg skilið, að honum væri það dálítið örðugt. Það er sem sje á allra vitorði, að hann er mjög hlyntur mentaskóla á Akureyri. Jeg sagði líka, þegar jeg sá þessa till.hv.flm.: „Öðruvísi mjer áður brá“, því að varla getur fundist mikil samkvæmni í því að vera á síðasta þingi eindreginn fylgismaður þess að setja upp nýjan stúdentaskóla við hlið þess, sem nú er, og bera nú fram eindregna tillögu um fækkun stúdenta í framtíðinni. Eða getur nokkur vafi á því leikið, að ný „stúdentaverksmiðja“ verði til þess að fjölga stúdentum? Eigi það svo að vera þannig í framtíðinni, að aðeins 25 menn eigi að sleppa inn í 4. bekk árlega, þá held jeg, að varla taki því að hafa skólana tvo einkum er tekið er tillit til þess, að altaf munu einhverjir þessara 25 heltast úr lestinni, áður en stúdentsprófinu er náð. Þá tel jeg, að betra sje að koma upp heimavistum hjer við skólann, svo að námið verði þar ódýrara, og þyngja námið að miklum mun. Jeg lít því yfirleitt svo á, að till.hv.flm. nái alls ekki tilgangi sínum, og eina ráðið, sem dugi, sje að þyngja skólann, gera hann frá byrjun að lærdómsskóla. Sje jeg því ekki, að deildin geti gert annað skynsamlegra við þessa till. en að fella hana.

Forsætisráðherra (JM): Það hefir komið svo margt fram við umræðumar um þessa till., að það virðist auðsjeð, að hv.flm. lítur á hana sem lið í gagngerðum breytingum á skólaskipun í landinu. En jeg sje ekki, að hægt sje að taka afstöðu til slíkra stórmála nú, og get ekki skilið, að hv.flm. (JJ) ætlist til, að þeim sje ráðið til lykta á einum stuttum fundi í Sþ. Enda hygg jeg, að ekki sje rjett að vinda of bráðan bug að breytingum á þeim málum. Jeg get annars verið ógnarlega stuttorður um þessa till.Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefir sagt það, sem þurfti að segja, og jeg hefi þar litlu við að bæta. En jeg held, að þetta sje ekki rjetta leiðin til þess að fækka stúdentum. Jeg er sammála hv. 4. þm. Reykv. (MJ) um það, að slík þröngvun muni ekki vera heppileg til þess að takmarka tölu stúdenta. Annars held jeg, að sumt af því, sem hv.flm. (JJ) sagði um þetta mál, sje alls ekki rjett. Hann vildi gefa í skyn, að rektor væri hlyntur þessari till. Jeg veit það, að rektor hefir varað við aðstreymi til skólans og þykir, eins og fleirum, stúdentaframleiðslan of mikil. En jeg geri ráð fyrir, að fáum hafi dottið í hug, að þetta væri ráðið. Hv. flm. hefir ekki talað um, hvernig eigi að framkvæma það, sem hann leggur til í þessu máli. Hann hefir forðast það, því að þetta hlýtur að koma afar illa niður á þeim piltum, sem eru utan af landi. Þá sagði hv.flm., að stjórnin hefði altaf látið undan með að auka kenslukraftana. Auðvitað hefir stjórnin orðið að sjá um það, að piltar fengju kenslu í skólanum, hverjir sem uppfyltu lögskipuð skilyrði. Hv. flm. sagði, að bætt hefði verið við 4 ólöglegum embættum. En þetta er alls ekki rjett. Þó að þessi embætti sjeu í orði kveðnu ekki föst, þá eru þau gömul og stofnuð með fullum vilja og ráði þingsins, sem altaf veitir fje til þeirra á fjárlögum ár frá ári sem fastra aukakennaraembætta. Þá vil jeg benda á það, að skifting skólans í stærðfræðis- og máladeild hefir aukið mjög kostnað við hann. En hv.flm. talar ekkert um, að það valdi auknum kostnaði. Skal jeg nú, til svars þessari niðurskurðartill., skýra frá, hvernig háttað er skipun nemenda í skólanum. 4. bekkur er þrískiftur. Er máladeildin tvískift, og eru í öðrum hlutanum 23 nemendur, en 16 í hinum. Í stærðfræðideildinni eru 11 nemendur. Geta þeir, sem í stærðfræðideildinni eru, haft með hinum sameiginlega tíma í nokkrum námsgreinum, en alls ekki í öllum. Í 5. bekk eru 18 í máladeild og 9 í stærðfræðideild, eða samtals 27, og er því minst á mununum, að ekki sjeu í þeim bekk jafnmargir og hv.flm. ætlast til að verði í framtíðinni. Í 6. bekk eru 14 í máladeild og 6 í stærðfræðideild. Ef tilgangurinn er sá, að hverfa frá þessari skiftingu, minkar auðvitað kostnaðurinn við kensluna. En jeg tel það mikla afturför að hætta við skiftinguna. Hv. flm. sagði - eða það mátti skilja á ræðu hans - að færri nemendur væru utan af landi en úr Reykjavík. Á síðasta hausti eru 50 nemendur í 4. bekk, og þar af eru 18 frá Akureyri og 12 annarsstaðar frá utan af landi Er því ekki nærri því helmingur úr Reykjavík. Auk þess voru hjer allmargir fyrir utanbæjar, sem tóku hjer próf. Hv. flm. mintist á, að skólinn væri of ljettur, þar sem nemendur úr efsta bekk barnaskólans gætu tekið við hann inntökupróf. En efsti bekkur barnaskólans býr einmitt nemendur undir mentaskólann, og jeg held, að þar sje góð kensla, meira að segja mjög góð. Að Reykjavík vanti almennan skóla á borð við Eiðaskólann vil jeg ekkert um segja. En telur hv.flm. kvennaskólann ekki almennan skóla? Eða ef hann miðar við gagnfræðaskóla, þá er Flensborgarskólinn ekki langt í burtu. Það er að allra dómi ágætur skóli, og fult svo heppilegur að minni hyggju eins og hann væri í Reykjavík. Að menn fyrirlíti líkamlega vinnu, veit jeg ekki hvort er rjett. Minsta kosti veit jeg, að ekki einungis stúdentar, heldur og embættismenn, hafa unnið svipaða vinnu og hv.flm. mintist á, án þess að skammast sín fyrir það. Um útflutning lærðra manna er það að segja, að hjer fyrir nokkru, þegar læknafæð var í Noregi, fóru fáeinir læknar þangað hjeðan frá Íslandi. En það var ekki af því, að ekki væru til fyrir þá embætti hjer. Embættin voru auð, en þóttu illa launuð. Annars held jeg, að ekki sje vert að lengja mikið umræður um þessa till. Jeg býst við að hún eigi sjer ekki langan aldur, og þá finst mjer ekki rjett að eyða löngum tíma í það, sem ekki snertir hana, svo sem skólamálin í heild sinni. Þau verða svo hvort sem er ekki til lykta leidd á einum stuttum fundi í Sþ. Jeg vona, að menn ljúki því sem fyrst afgreiðslu þessa máls og taki til þeirra starfa, sem nauðsynlegt er að koma frá.

Sigurður Eggerz Jeg tek hjer til máls út af því, sem hv. 5. landsk. (JJ) sagði um að jeg hefði stofnað í haust nýtt embætti við mentaskólann. Hann mun hafa átt þarna við það, að Kristni Ármannssyni var veitt kensla við skólann í vetur. En það er alls ekki rjett, að jeg hafi þarna stofnað nýtt embætti. Svo stóð á, að þessi gáfaði og efnilegi maður hafði lokið meistaraprófi í grísku og latínu, og bauðst honum adjunktsembætti í Ribe í Danmörku. Mikilsmetnir menn, bæði við mentaskólann og utan hans, töldu, að landinu væri skaði að því að missa þennan mann. Og vegna ágætra meðmæla frá kennurum mentaskólans og annarsstaðar frá, var honum gefinn kostur á að kenna við skólann í vetur. Launin voru ákveðin lægstu adjunktslaun, og hefi jeg athugað það, að á þeim er afarlítill munur og þeim launum, sem hann hefði fengið, ef honum hefði aðeins verið goldið tímakaup. Vil jeg taka það fram, að jeg hefi aðeins lofað honum kenslunni þennan eina vetur, svo að um stofnun nýs embættis er þarna alls ekki að ræða. Hæstv. forsrh. (JM) gat þess til, að till. mundi ekki eiga sjer langan aldur. En jeg þykist hafa fylstu ástæðu til að halda, að annað verði ofan á. Mjer finst hljóðið í hv.þm. nú vera þannig, að ekki þurfi að búast við miklum skilningi á slíkum málum sem þessu. Frv. það um breyting á lögum um skipun kennara, sem nú liggur fyrir Ed. og verið hefir samþykt í hv.Nd., verður blátt áfram að skoðast sem árás á almenna fræðslu í landinu. Ef ráða má af því frv., virðist það vera skoðun hv.þm., að rjett sje að þrengja sem mest að allri mentaviðleitni í landinu. Og þó að jeg greiði atkvæði á móti þessari tillögu, sem hjer liggur fyrir, þá ber jeg alls ekki það traust til hv.þm., að jeg búist við, að þeir taki í rjettan streng í þessu máli.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg tel það góðs vita fyrir þetta mál, að sá hv.þm., sem aðallega hefir reynt að hrekja ræðu mína, byrjar mál sitt með því að segja, að hann sje mjer sammála um 99% af því, sem jeg hefi sagt. Jeg tek mjer þetta til inntekta, og það litla, sem okkur ber á milli, er svo óverulegt, að það ætti ekki að koma til greina í svo góðu máli sem þessu. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) sagði, að það mætti líta á þessa tillögu mína sem áframhald af hafta-pólitíkinni, í andlegum skilningi. Hv. 1. landsk. (SE) talaði hart um hina illu meðferð Nd. á fræðslulögunum og tókst að verða hjartnæmur í tali sínu um þau. En það, sem á milli ber hv. 4. þm. Reykv. (MJ) og mín, eru ekki höftin, því að rauði þráðurinn í gegnum alla ræðu hans var sá, að hefta þyrfti fjölgun stúdenta. Hv. þm. (MJ) vill sjálfur hafa höft á fjölgun stúdenta, en aðeins önnur höft en jeg. Hann vill latínuna sem haft. Þess vegna er það fjarstæða af honum að áfellast mig fyrir að hafa komið fram með þessa till., þótt okkur deili á um leiðir að sama marki. Jeg vil hafa alment samkepnispróf, og erum við því sammála í aðalatriðunum; hitt eru aðallega smávægileg atriði, sem okkur ber á milli. Hann mintist á latínuna og sagði margt um yfirburði hennar, enda hefði eldri kynslóðin verið mjög ánægð með hana sem aðalnámsgrein í skólanum. En hann gleymdi því, að það var einmitt fyrir áhrif eldri manna, sem latínan varð að þoka úr öndveginu. Menn eins og Gestur Pálsson, Jón Jacobson o. fl., börðust á móti henni og tókst að hrinda henni af stóli. Jeg vil og benda á þau áhrif latínunámsins, að ýmsir hinna eldri latínulærðu manna eru nú á móti því að breyta kenslunni í skólanum latínunni í vil, og auk þess mun það erfitt að koma þeirri breytingu á, fyrir mótstöðu ýmsra yngri manna. En t. d. hjer í þinginu eru ýmsir eldri menn, sem eru latínunni andvígir, t. d. hv. 1. landsk. (SE). Hann er eldri maður en hv. 4. þm. Reykv. (MJ), en 1. landsk. (SE) er á móti latínunni. Þótt menn nú vildu breyta skólanum í þá átt að setja latínuna inn aftur, yrði það ókleift; það mundi alls ekki takast. En þetta getur alveg eins komið til mála, ef menn endilega vilja reyna að setja latínuna inn aftur, þó að mín till. verði samþykt. Þetta er aðeins fyrirkomulagsatriði, að valdir skuli úr þessir 25 nemendur. Mín till. gengur aðeins út á það eitt að fækka þeim mönnum, sem undir verða í samkepni lífsins að afloknu námi. Jeg er ekkert að deila um, hvað sje nýtt og hvað sje gamalt, heldur hitt, hvað þjóðinni sje fyrir bestu. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) þótti undarlegt, að jeg svaraði ekki neinu til þess, sem hr. Jón Ófeigsson hefir nýlega skrifað um þetta mál. Jeg vil nota þetta tækifæri til að víta þennan nýja ósið, sem alls ekki er orðinn óalgengur, að þm. svari blaðagreinum í ræðum sínum hjer á Alþingi. Þeir eiga að svara á sama vettvangi, þ. e. í blöðunum.  Það, að samkepnisprófin sjeu óhugsandi vegna „tekniskra“ örðugleika, held jeg, að geti ekki verið alvara hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Jeg álít þetta aðeins lítilfjörlegt fyrirkomulagsatriði, svo að jeg jafnvel treysti hæstv.forsrh. (JM) til að koma þessu í framkvæmd, þrátt fyrir það, að hann sýndi annars lítinn skilning á þessu máli í ræðu sinni hjer í dag, og enn betur treysti jeg kennarastjettinni í þessu efni. Það er annars merkilegt, að menn skuli draga í efa, að þetta sje framkvæmanlegt, þegar þetta hefir átt sjer stað áður í skólanum, t. d. í skólatíð hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að mönnum var skift eftir prófin og raðað í sæti eftir kunnáttu og einkunnastiga prófanna. Þetta fór víst þrisvar sinnum fram á hverjum vetri, og var aldrei efi á, hvar hver var í röðinni. Jeg vil ekki gera svo lítið úr kennarastjettinni, að fara að setja reglur um þessi próf, sem kennararnir hafa svo mikla æfingu í. Það hefir verið sagt, að það væri sárt hryggbrot fyrir þá, sem frá yrði vísað þessum prófum. Það lítur út fyrir, að það sje af mannúð einni, að skólinn hefir þanist svo út, að hann kostar nú 120 þús. kr. á ári í stað 20 þús. fyrir 40 ár um. Það sje mannúð að vísa ekki frá en þó eru menn sammála mjer í því, að rjett sje að hindra aðsóknina að skólanum. Jeg hefi bent hjer á eitt „haft“ til þess að smella um fætur ungu mannanna, svo að þeir komist ekki alt of auð veldlega inn í skólann. Það er yfir höfuð ekki hægt að komast hjá hryggbrotunum. Lífið hryggbrýtur helming þeirra manna eða meira, sem þennan veg ganga. Og einmitt í þessu erum við sammála, hv. 4. þm. Reykv. (MJ) og jeg, að við viljum heldur hefta aðstreymið að skólanum en láta þessi hryggbrot eigi sjer stað, eftir að menn eru búnir að eyða 12–15 árum af æfi sinni til undirbúnings þeirra starfa, sem ekki eru til handa þeim, en mennirnir þá orðni óhæfir til alls annars. Þetta er að forða mönnum frá því stærsta hryggbrot sem getur í lífinu. Vinsældir latínunnar eru ekki sýnilegar, þótt einhverjar kunni að vera. Það hefir verið margt tekið hjer fram um hinar miklu og merkilegu bókmentir, sem til sjeu á því máli og það má ger ráð fyrir, að hjer í bænum sjeu menn sem kunna latínu, svo skiftir hundruðum manna, en þó er mjög lítið lesið að þessum bókmentum hjer í bæ. Jeg hef að heimildarmanni mann, sem vinnu við landsbókasafnið, að sum árin sje það eigi nema ef til vill 3–4 menn sem taki latneskar bækur heim með sjer til skemtilesturs. Þetta er þungur áfellisdómur yfir latínuna, þegar ekki er hægt að gera þessa menn, sem lengi hefir verið kent af dugandi kennurum, hrifnari en það af þessu máli, að þeir vilja ekki nota tómstundir sínar til þess að drekka í sig þessi „klassisku“ fræði. Þetta sannar ósannindin í því, að klassisku málin sjeu nothæf sem menningarmeðul. Jeg er samdóma hv.þm. í því, að ef það á að fara að breyta skólanum yfirleitt, vil jeg láta þá breytingu ná til Akureyrarskólans líka og hafa hann í líkingu við norska sveitaskóla, og skal jeg þá vera því meðmæltur að innleiða aftur latínuna í mentaskólann hjer, eða þó öllu fremur grískuna, sem er miklu fegurra mál og hefir meiri bókmentafjársjóði að geyma en latínan. En þá ætti að kenna þessi mál svo vel, að menn gætu lesið þessar bókmentir sjer til daglegrar ánægju líkt og mentamenn gerðu á Englandi á 19. öldinni. Latínan kemur annars ekki þessu máli við, því það má beita sömu takmörkunum, þó að hún sje innleidd í skólann, en um leið og skólanum verður breytt í latínuskóla, verða margir gáfumenn útilokaðir frá námi, sem nú nota Akureyrarskólann fyrst, eða eru að reyna að basla áfram utan skóla, vegna þess, hve dýrt er að vera við nám í Reykjavík. Það er mörgum námsmönnum alveg ókleift að stunda nám hjer, en geta nokkurnveginn baslast áfram við það utan Reykjavíkur.

Heimavistarskóli yrði ódýrari fyrir þá

. Yrði það landinu ódýrara? Hvað kostuðu Hvanneyrarskólahúsið og Vífilsstaðahúsið, sem reist hafa verið á síðustu tímum? Er ástæða til að fara að byggja fyrir t. d. 300 þús. kr. skólahús, þegar til er jafngott hús og Akureyrarskólinn, og mjög vel fallinn til heimavistar? Þá sagði hv. 4. þm. Reykv. (MJ) að ómögulegt væri að komast utanum það, að stúdentatalan ykist að mun, ef skólarnir yrðu tveir, fremur en aðeins einn skóli, eins og nú er. Hæstv. forsrh. (JM) vill með velþóknun viðhalda því fyrirkomulagi, sem nú er, og koma því að engu tilraunir til að draga úr kostnaði við skólahaldið hjer eða að hefta stúdentaframleiðslu með því að breyta forminu á Akureyrarskólanum. Þá koma upp ótal hendur á móti þessu og telja engan sparnað í þessu og vilja yfirleitt engan sparnað.

Akureyrarskólinn er gagnfræðaskóli og á að vera það

. Norðlendingar og Akureyringar eiga sjálfir að sjá fyrir þeirri fræðslu á sama hátt og önnur hjeruð landsins, enda ætti þeim ekki að veitast það örðugt með forgöngu jafn-ágæts mentamálaforkólfs og þm. Ak. (BL). Það var ánægjulegt að heyra 4. þm. Reykv. (MJ.) tala um þetta mál með áhuga skólamannsins, þótt hann liti öðrum augum á þetta en jeg, en það skifti fljótt í tvö horn, þegar kom til kasta stjórnarinnar. Þá var ekki um annað talað en láta reka á reiðanum með það ástand, sem nú er. Það er ekki talað úr þeirri átt um, að bráðan bug þurfi að þessu að vinda, en haldi þessu áfram og engri þvingun verði beitt til þess að draga úr aðsókn í skólann, heldur þessi eyðsla áfram, og er þá ekki um nema eina leið að gera, leið, sem leiðir beint út í vitleysu: að vera að ala upp ótal menn með langskólaþekkingu, sem ekkert geta svo fengið að gera, sem er við þeirra hæfi.

Þetta er atvinnupólitík

. Þau eru nú mörg, atvinnupólitísku málin á þessu þingi.

það er rjett

. Hæstv. forsrh. (JM) segir, að ekki hafi verið bætt við embættum við mentaskólann og sje því ekki um neitt ólöglegt þar að ræða, en játar, að bætt hafi þó verið þar við manni, sem hann segir, að ekki heyri undir launalögin, og því aldrei verið samþyktur af þinginu. Þingið hefir aðeins samþykt heildarfjárveitingu til skólans. Þetta virðist hafa komið eitthvað illa við kaun hans, er talað var um makk milli mentaskólans og stjórnarvaldanna í þessu efni. Þá var hann að sanna, að það væri rangt hjá mjer, að erfitt væri að stunda nám hjer og læsu því margir utan skóla; hann nefndi, að margir væru hjer í skólunum, sem komið hefðu inn í hann frá Akureyrarskólanum. En hann tók það ekki fram, að þetta eru mest efnuðustu nemendurnir. Hve margir eru þar af fátækum gáfumönnum, norðlenskum eða austfirskum? Og hve margir verða þeir, þegar farið verður að kenna þar latínuna, samkvæmt till.hv. 4. þm. Reykv. (MJ)? þá koma engir 10–20 nemendur frá Akureyri, því þá er búið að loka fyrir þeim skólanum, fullkomlega til hagnaðar fyrir Reykvíska nemendur, en alt samband fátækra sveitapilta utan af landi er þá slitið, en þeir hafa margir notað Akureyrarskólann sem einskonar brú yfir að háskólanámi. Þá er skólinn aðeins orðinn fyrir efnaða menn út um land og svo Reykvíkinga. Þá skildist mjer, að hæstv.forsrh. (JM) vildi veita straumnum frá mentaskólanum inn í kvennaskólann. Hann ætti þá að semja um það við fyrverandi sessunaut sinn, hv. 6. landsk. (IHB), að bera fram frv. um breytingu á kvennaskólanum í einhversháttar samskóla, eða kvennaskóla með jöfnum inntökuskilyrðum fyrir karlmenn! Jeg vænti því, ef hæstv.forsrh. (JM) er þetta áhugamál, að hann undirbúi þetta til næsta þings og komi þá fram með stjórnarfrumvarp um þetta efni. Hann vildi og bera brigður á það, að maður með háskólaprófi hefði orðið að ganga að algengri vinnu hjer við hafnargerðina, en það var óþarft, því dæmið er alveg rjett og alkunnugt, enda síst til vansa í sjálfu sjer; maðurinn er þektur maður hjer í bænum, og vita því allir, að þetta er satt. Það mundi auðvitað þykja tíðindum sæta, ef hæstv.forsrh. (JM) færi að vinna erfiðisvinnu, enda þótt hann hefði eflaust gott af því. Það er ekki mín skoðun, að fyrirlitlegt sje, að lærðir menn gangi til algengrar erfiðisvinnu, en almenningsálitið er nú svona, að þetta er talið óviðeigandi eða hefir verið talið svo, og er það því næg ástæða fyrir því, að eigi sje rjett að uppala fleiri háskólagengna menn en þörf er fyrir, meðan þetta álit helst óbreytt og menn ekki geta lyft sjer yfir aldarandann. Hv. 1. landsk. (SE) mintist á það embætti, sem hann stofnaði í haust, og er jeg honum þakklátur fyrir skýringuna. Segist hafa tekið þennan mann hingað heim, vegna þess, að skólinn þurfi hans með, en þessi sjerfræðingur í grísku og latínu er ekki látinn kenna þau fræði, heldur ýmislegt annað. Hann hefir því ekki verið tekinn vegna aðkallandi þarfar, heldur vegna þess, að mikilsmetinn maður við skólann taldi þetta heppilegt fyrir framtíðina. Sjá nú menn ljóst, hvert stefnir í þessu með skipulag skólans, ef aðeins einhver mikilsmetinn maður biður um, að bætt sje við einhverjum manni, skal það gert. Jeg segi það ekki, að það sje rangt að ráða þennan mann að skólanum, því þetta mun vera ágætur maður í alla staði, en jeg segi, að á þessu hausti hafi ekki verið þörf á því, og þessvegna rangt að bæta manni við. Hæstv. forsrh. (JM) hefir spáð því, að þessi till. mín verði ekki langlíf; um það skal jeg ekki deila við hann. Getur vel verið, að hann sje spámannlega vaxinn. Það var sagt af hv. 1. þm. Rang. (EP), að spámannavaxtarlagið væri „stutt og hnubbaralegt“. Get jeg þá gefið þeim, er heyrðu þessa lýsingu, tækifæri til þess að prófa spádómsgáfuna. Jeg ber ekki þessa till. fram eingöngu fyrir augnablikið, heldur vegna þess, er jeg álít vera rjett, og vegna framtíðarinnar. Það mun síðar sjást, hvað jeg hefi fyrir mjer í þessu, og er það alment viðurkent, að mentaskólinn er orðinn bæði of dýr og umfangsmikill. Jeg er sannfærður um, að ekki er hægt að koma til framkvæmda þeirri formbreytingu, sem vakir fyrir hv. 4. þm. Reykv. (MJ), og er því ekki annað ráð eftir en það, sem jeg nú hefi bent á. Jeg óska sparnaðarmönnunum til hamingju, ef þeir drepa þessa till. mína, án þess að koma með nokkuð annað í staðinn, og jeg held því fram, að minn hlutur sje ekki verri fyrir það að halda fram rjettu máli, sem síðar mun ná að ganga fram, þótt falli nú, en hinna, sem nú hafa unnið um stund vesælan Pyrrusarsigur.

Sigurður Eggerz Jeg vil leiðrjetta hv. 5. landsk. (JJ), er hann sagði, að ekki hefði verið þörf á þessum manni að skólanum. Jú, auðvitað var þörf á honum. Það, sem jeg hefi aðallega á minni samvisku í þessu máli, er, að jeg fjellst á að honum yrðu greidd lægstu adjunktslaun eitt ár, í stað þess að hann annars hefði tekið laun sem tímakennari. Jeg hygg að jeg kikni ekki undir þeim smávægilega mismun, sem á þessu er. Annars vil jeg benda hv. 5. landsk. (JJ) á, að fleiri en jeg vilja vinna að því að missa ekki duglega menn úr landinu, og mun það sýna sig áður en þingi lýkur, að hv. 5. landsk. (JJ) mun einnig leggja áherslu á slíkt, þó um mun meiri kostnað sje að ræða en hjer á sjer stað.

Magnús Jónsson *) Sannleikurinn er sá, að okkur ber á milli um alt þetta mál. Og hann (JJ) játar, að í raun og veru komi það, sem hann hefir mest um rætt, ekkert till. við. Í sjálfu sjer er hún mjög einföld. Misskilningur er það hjá hv. 5. landsk. (JJ), ef hann heldur, að jeg hafi ætlast til, að hann færi hjer að hrekja blaðagreinir. En hitt vildi jeg láta hann ósanna, sem jeg sagði í seinustu ræðu minni, að þetta fyrirkomulag myndi ekki blessast. Geti hann það ekki, þarf hann heldur ekki að brýna okkur hina á því, að okkur hafi heldur ekki tekist að finna annað betra ráð. Það eru svo margir örðugleikar á þessu, sem ilt er að bæta úr. Að stúdentaframleiðslan sje of mikil er þegar viðurkent. Og ef til vill verður ekki við þetta ráðið, meðan skólinn býður svo að segja öllum opinn faðminn. En að hans ráð sje heppilegast gegn þessum annmörkum, tel jeg ekki sennilegt. Þá fór hann yfir þá teknisku örðugleika, sem hann nefndi svo. Talaði hann um, að einu sinni hefði verið raðað í bekkina eftir kunnáttu, og út af því dró hann þá ályktun, að ekki ætti að vera meiri erfiðleikar á því nú að meta kunnáttu nemenda. En örðugleikarnir eru heldur alls ekki í þessu fólgnir. Örðugleikarnir eru samfara því að stefna hingað árlega sæg af mönnum utan af landi til þess að reka þá svo heim aftur. Raunar eru prófinngangsskilyrði í skólann, en þau miðast við það þekkingarstig, sem er ekki sett hærra en svo, að hverjum meðalmanni með nokkrum námsgáfum og þekkingu, er unt að ná lágmarkinu. Það er ekki til þess gert að senda menn heim aftur. Þetta er því tvent alls ólíkt. Við venjuleg próf er sagt: Ef þú nærð ekki ákveðnu takmarki með prófinu, verður þú ekki tekinn. Það er eðlilegt. En hjer á að segja: Af þessum hóp (50–70 manns) komast einir 25 inn, þeir, sem hæsta einkunn fá. Hinir verða að fara, jafnvel þótt prófið sýni góða kunnáttu. Þetta er ranglæti. Hjer er ekki miðað við ákveðið þekkingarstig, heldur ákveðna tölu. Eitt árið kæmust ef til vill menn inn í skólann með miklu lægri einkunn en ýmsir af þeim afturreka höfðu næsta ár á undan. Það færi eftir hreinni hendingu. Líklega yrðu það ekki nema Reykvíkingar og hinir efnuðustu menn utan af landi, sem tækju á sig þá áhættu að leggja út í námið, þegar svo væri í pottinn búið. Hæstv. forsrh. (JM) benti á, hver aðsókn Reykvíkinga að mentaskólanum væri. En hvað háskólann snertir, þá hefi jeg reynt að fá lauslegt yfirlit yfir aðsóknina utan af landi og úr Rvík, með því að fara í gegnum árbækurnar, og verð jeg að segja, að hlutfallið er mjög eðlilegt. Í guðfræðisdeildinni hafa flestir nemendur jafnan verið utan af landi. Reynslan hefir líka verið sú, að margir Reykvíkingar, sem laðast að mentaskólanum, hætta að afloknu gagnfræða- eða stúdentsprófi. Óþarfi er það að fara að rífast um latínuna. Um flestar námsgreinarnar er það svo, að menn leggja litla stund á þær þegar út úr skólanum kemur. Svo er það t. d. með náttúrufræði og stærðfræði engu síður en latínuna. Útskrifaðir menn vita ekki einu sinni um nafn á algengustu plöntum, hvað þá að þeir þekki nokkra stjörnu. Þá rámar kanske fyrst í stað í einhver nöfn, en eftir nokkur ár hafa þeir enga hugmynd um neitt af því. Jeg veit raunar ekki, hvort með þessu er nokkur skaði skeður. Mentunin er eftir, þegar menn hafa gleymt öllu, sem þeir hafa lært, segir gamalt spakmæli. Jeg játa líka, að latínan er komin í niðurlægingu, og jeg vissi, að á minni tíð í skóla lögðu piltar ekki eins mikla stund á hana og þeim hefði verið unt. Og jeg hefi sjálfur oft fundið til þess, hversu erfitt jeg hefi átt með hana. Þá hefir hv.flm. (JJ) blandað inn í umræðurnar þessum manni í hafnarvinnunni. En ekki skil jeg, að það dæmi geti sannað neitt. Hann talaði líka um það, að mönnum með þessa mentun þætti óviðkunnanlegt að vinna líkamlega vinnu, og það þætti fremur óvirðing að því. Jeg held, að því sje fremur svo varið, að menn undrist yfir því. Ef t. d. forsrh. (JM), svo að jeg haldi hans eigin dómi áfram, tæki einn góðan veðurdag að vinna eyrarvinnu, þá mundi menn reka í rogastans yfir því, af því, að þar er hann kominn á annað svið en það, sem menn hefðu búist við að hann starfaði á. Mönnum kemur það að vonum kynlega fyrir sjónir, að maður, sem eytt hefir mörgum bestu árum sínum til að búa sig undir eitthvert starf, fari að vinna að einhverju því, sem einskis undirbúnings krefst. Það er um þá eins og bóndann, sem sagðist vera of dýr til að búa. Að hinu leytinu er aldrei loku fyrir það skotið, að menn, sem svo eru skapi farnir, geti haft fyrirlitningu á öllu mögulegu. Þá mintist sami hv.þm. (JJ) á Akureyrarskólann. Var það eins og þegar rætt var um hann í Nd. í fyrra. Það var altaf verið að guma af þessu ágæta húsi, sem hann ætti, eins og það eitt væri óhrekjandi sönnun þess, að þar ætti að koma mentaskóli. Jeg hjelt sannast að segja, að nóg væri að gera með þetta hús eins og stendur. Það eru líka ýms ágæt hús til hjer í Reykjavík, t. d. pósthúsið og Landsbankahúsið, en þau eru bara notuð til annars en skólahalds. Það er því enginn vísdómur, að hægt sje að fá húsnæði með því að reka aðra út, sem þar eru fyrir og þurfa þess með. En þetta eru nú aðeins athugasemdir á víð og dreif. Um till. sjálfa er það eitt að segja, að með henni er engin lausn fengin á þessum vandamálum. það má auðvitað altaf stinga upp á hinu og þessu sem óyggjandi bjargráði, en það bara dugar ekki. Það má t. d. koma með volgt vatn í bolla til sjúklings og segja honum að taka það inn, þrjár teskeiðar þrisvar á dag, þá muni honum batna. En gallinn er, að honum batnar ekki. Eitthvað samskonar meðal er það sem hjer er á ferðinni, að ætla sjer að greiða úr Örðugleikum með öfugu úrvali, sem ekki má eiga sjer stað. *) Hjer vantar upphaf ræðunnar í handrit skrifarans. M. J.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg vil aðeins benda hv. 4. þm. Reykv. (MJ) á það, að latínan ein er ekki nægileg til að ráða bót á meinum mentaskólans. Það var sannreynt, að á meðan latínukenslan var mun meiri og erfiðari en nú, þá gátu menn, sem þóttu hinir mestu skussar, komist í gegnum skólann. Tek jeg þetta fram, til að koma í veg fyrir þann misskilning, sem raunar er allalmennur, að hægt sje að stemma stigu fyrir of mikilli stúdentaframleiðslu með því að auka latínunámið. Vænt þótti mjer að heyra, að hv. 4. þm. Reykv. (MJ) fann enga „tekniska“ örðugleika við samkepnisprófið. Aftur á móti setti hann það mest fyrir sig, að menn yrðu reknir frá, eða með öðrum orðum fjellu, og einkum vegna þess kostnaðar, sem það hefði í för með sjer fyrir þá, og vegna hneisunnar, sem þeir biðu við það. En hvernig er þessu varið nú? Hingað koma menn árlega til að taka próf inn í 1. og 4. bekk mentaskólans og - eins og gerist og gengur - þá falla þeir, sumir hverjir. Jeg verð því að álíta þetta óþarfa umhyggjusemi hjá hv.þm. (MJ). Það, að menn falli við próf, er ekkert nýtt fyrirbrigði. Þessi ástæða gegn frv. verður því að teljast fallin af sjálfu sjer. En hvernig færu menn nú að, ef 800 gáfaðir unglingar kæmu eitt árið til að taka inntökupróf í mentaskólann? Það er enginn „teoretiskur“ ómöguleiki, að það kunni að koma fyrir. Yrði gripið til þeirra ráða að leigja húsnæði úti í bæ fyrir kensluna? Eða myndu menn taka upp aukna latínukenslu til að stemma stigu fyrir þessum ofvexti í stúdentaframleiðslunni? Jeg efast um það. Nær er mjer að halda, að mín ráð yrðu upp tekin fremur. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) skýrði það rjettilega, að menn undraði á að sjá háskólalærðan mann í eyrarvinnu. Það mundi verka á menn eins og að sjá lög- fræðing í læknisembætti. Þar er maðurinn kominn út fyrir sitt svið. Og meðan það er ekki orðinn siður, að sprenglærðir guðfræðingar fari í eyrarvinnu, þá er mentaði maðurinn í hafti hvað þetta snertir. Jeg vil nú ekki fjölyrða meira um þetta. En benda vil jeg hv.þm. á, að um engan sparnað við skólahaldið verður að ræða að sinni, nema þessi till. mín verði samþykt. En fari svo, að hún verði feld, þá hafa hv.þm. um leið gefið yfirlýsingu um það, að þeir vilji láta arka að auðnu, hvernig fari, og skeyti hvorki um að koma í veg fyrir óhóflegan kostnað við skólahaldið nje alt of mikla stúdentaframleiðslu.

Forsætisráðherra (JM): Hv. flm.till. þessarar (JJ) taldi það sambærilegt að ætla sjer árlega að reka alt að helming nemenda frá skólanum við það, sem áður var, þegar ár liðu á milli þess, að nokkur nemandi fjell við próf í skólanum, og það var að skoða sem undantekning, að þeir, er undir inntökupróf gengu, næðu ekki prófinu. Annað er líka við þetta að athuga, það, að búast mætti við, að eitt árið yrði fjöldi nemenda rekinn frá, sem síst stæðu þeim að baki, sem inntöku hefðu fengið næsta ár áður. Gæti hið mesta ranglæti hlotist af þessu. Áður var það aftur á móti nokkurnveginn víst, að sá, sem kom sæmilega undirbúinn, fjekk inntöku í skólann. Þá sagði sami hv.þm. (JJ), að mjer væri hin ólögmæltu kennaraembætti við mentaskólann mjög viðkvæmt mál. Veit jeg ekki, á hverju hann byggir það. Jeg hefi engin önnur afskifti haft af þeim önnur en þau, að semja við kennarann um kaupið, eftir að hv. þing hafði samþykt fjárveitingu til hans. Hvað það snertir, að mönnum þyki óvirðing að því að vinna líkamlega vinnu þá nær það auðvitað ekki neinni átt, hvað oss Íslendingum viðvíkur. Til þess að ganga úr skugga um það þurfa menn ekki annað en að sjá, að hjer er það alsiða, að embættismennirnir kaupi fisk á götunni og beri hann heim. Fleiru en þessu þarf jeg ekki að svara hv. 5. landsk. (JJ) að sinni.

Jón Sigurðsson Það er margt búið að tala um þetta mál, og þó ennþá fleira, sem ekkert kemur till. við. Skal jeg lofa því að lengja ekki þær umræður mikið, enda munu nú flestir orðnir þreyttir á þeim. Þeim, sem setið hafa á undanförnum þingum, er það kunnugt, að miklar tilraunir hafa verið gerðar til þess að takmarka aðsóknina að mentaskólanum, og að þeir, sem hafa viljað koma á auknu latínunámi í skóla, hafa jafnan rökstutt þá till. sína með því, að það væri besta ráðið til að stöðva þetta hóflausa aðstreymi að skólanum. Á móti þessu hafa flokksmenn hv.flm. (JJ) beitt sjer af öllu afli. Nú hefir hv. 5. landsk. (JJ) valið aðra leið að sama marki. Er auðvitað ekkert nema gott um það að segja, að vilja finna einhver ráð til að draga úr hinni alt of miklu stúdentaframleiðslu. En jeg get ekki greitt þessari till. atkvæði mitt. Liggja til þess sömu rök og færð hafa verið fram gegn þessari tillögu af þeim, sem talað hafa á undan mjer, og því óþarft að endurtaka þau. En þareð það er sannfæring mín, að nú þegar verði að gera eitthvað verulegt í þessu efni, þá vil jeg leyfa mjer að bera fram rökstudda dagskrá, sem - með leyfi hæstv. forseta - er á þessa leið: Í því trausti, að stjórnin taki reglugerð mentaskólans til gagngerðrar endurskoðunar, með það fyrir augum að takmarka aðstreymi nemenda að skólanum og kostnað ríkissjóðs af skólahaldinu, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá.

Flm. (Jónas Jónsson: Jeg vil aðeins leyfa mjer að benda á það, að þessi rökstudda dagskrá er einungis fram komin til að hindra, að hægt sje að spara nokkuð á skólahaldinu í ár og til að slá á frest öllum framkvæmdum, sem miða að því að takmarka aðsóknina. Þetta villir því aðeins málið og tefur fyrir því, og enda liggur eins beint fyrir að bera fram áskorun til stjórnarinnar um þessi efni í þál. Mun jeg því greiða atkv. mitt á móti dagskránni, og vænti, að aðrir hv.þm. geri hið sama.