Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Ed. og var þar afgr. með samhljóða atkvæðum samkv. meðmælum hv. menntmn. Í því felast tvær smávægilegar breytingar á gildandi lögum um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Sú fyrri lýtur að því, að tekin séu af öll tvímæli um það, að gjald það, sem lagt var með lögum á s.l. vori á kvikmyndasýningar, skuli greiðast af öllum kvikmyndahúsum, þ.e. einnig af þeim, sem að öðru leyti njóta undanþágu frá skemmtanaskatti. Það kom greinilega fram í greinargerð frv. þá og í umr., sem um málið urðu, að þetta nýja gjald ætti að greiðast af öllum kvikmyndasýningum, og ég hafði gert ráð fyrir því, að orðalag laganna um þetta væri algerlega ótvírætt. Ég tel að vísu enn, að svo sé. Þó hefur verið látinn í ljós vafi á, að orðalagið sé nógu skýrt, og er því hér lagt til, að tekin séu af öll tvímæli um þetta. Ef þetta frv. er samþykkt, gerist því það eitt, að því er slegið algerlega föstu, sem þingheimur gerði ráð fyrir, þegar lögin voru afgreidd á sínum tíma. Hv. sjálfstæðismenn í menntmn. Ed. höfðu fyrirvara um afstöðu sína til málsins. Sá fyrirvari laut að því einu, að þeir væru andvígir þessu nýja gjaldi, en ekki að hinu, að það væri eðlilegt eða væri í samræmi við upphaflegan tilgang lagasetningarinnar, að þetta gjald væri innheimt af öllum kvikmyndasýningum. Hitt atriðið lýtur að því, að með lagabreytingunni í fyrra var lagt tveggja kr. gjald á dansleiki. Var svo gert ráð fyrir í frv., að þetta nýja gjald skyldi innheimtast af öllum dansleikjum, einnig af þeim, sem undanþegnir eru skemmtanaskatti, og það hefur komið í ljós við athugun, að það að innheimta þetta nýja gjald eitt af þeim aðilum, sem annars njóta undanþágu undan skemmtanaskatti, mundi verða of fyrirhafnarsamt og of kostnaðarsamt. Að vísu mundi innheimtukostnaðurinn falla á þá aðila, sem dansleikina halda, en það þykir ekki sanngjarnt að leggja slíkan kostnað á þessa aðila, þar sem hann mundi í sumum tilfellum nema, meiru en þessu nýja tveggja kr. gjaldi næmi. Þess vegna er þörf á að breyta frv. í þá átt, að þetta gjald skuli ekki innheimtast af slíkum dansleikjum, sem að öðru leyti eru undanþegnir skemmtanaskatti. Ég vildi leyfa mér að vænta þess, að hv. þingdeild afgr. þetta mál sem fyrst og að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Ég verð að vísu að láta uppi nokkra undrun yfir því, að lagabreytingu þurfi að gera til þess að taka af öll tvímæli um það, sem hæstv. ráðh. segir að sé tvímælalaust. Það getur ekki þurft að gera það að nýju, sem búið er að gera. Ef það er tvímælalaust, þá er ástæðulaust að setja þessa löggjöf, og út af fyrir sig væri þá fróðlegt að heyra, hver hefur dregið í efa þann tvímælalausa skilning, sem hæstv, ráðh, segir að á þessu sé. En látum það vera. Út af fyrir sig er það þá hans mál að setja tvenn lög um hið sama. En það, sem ég vildi aðallega benda á, er það, að ég tel eða vil beina því til hv. nefndar, sem málið fær til meðferðar, að hún afgreiði þetta mál ekki fyrr, en hún hefur tekið afstöðu til þess frv., sem ég hef borið fram og ég hygg að sé einnig á dagskrá nú og vonast til þess að verði afgreitt til nefndar. Ég held, að það sé óhætt að fullyrða, að í fyrra hafi verið meirihluti í þessari hv. deild fyrir því að leggja ekki þetta gjald á kvikmyndahúsin. Ég hygg, að ég sé ekki mikill huglesari, þótt ég segi, að t.d. hæstv, forseti þessarar deildar var því mjög andvígur að velja þá leið, sem valin var í þessu efni, og vildi miklu heldur fallast á þá till., sem aðrir báru fram, að afla teknanna fyrst og fremst með sérstökum hluta af áfengisgróðanum. Þá fékk hann ekki þeim vilja sínum fram komið fyrir ofríki hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. Nú hef ég þá trú, að sjálfstæði hans og dugur hafi svo hresstst, að hann muni nú fylgja því, sem hann veit betur, hæstv. forseti, og hans félagar verða með þeirri breytingu, sem fram er borin. A.m.k. vil ég vænta þess, að hv. nefnd kanni það til hlítar, hvort meiri hluti er fyrir þeirri grundvallarbreytingu, sem lögð er fram, áður en smábreytingin er tekin til ákvörðunar, sem hæstv, menntmrh. leggur til, Nú vildi ég raunar einnig í þessu sambandi óska upplýsinga um afstöðu hæstv. menntmrh. til þess, hvort hann sé að athuguðu máli ekki fáanlegur til að stuðla að því að létta gjaldinu af kvikmyndahúsunum og taka hinar nauðsynlegu tekjur frekar af áfengisgróðanum.



Herra forseti. Í fjarveru hæstv. dómsmrh. vil ég segja nokkur orð til skýringar þessu frv., sem er komið frá hv. Ed. Eins og menn vita, starfar mþn. að endurskoðun kosningalaganna og hefur starfað um skeið. Þessi nefnd hefur ekki lokið störfum, enda eru mörg þýðingarmikil atriði í kosningalögunum, eins og gefur að skilja, sem þurfa gaumgæfilegrar íhugunar við. Á hinn bóginn hafa komið ýmsir ágallar fram á kosningatilhöguninni, eins og eðlilegt er, þar sem kosningalögin voru, síðast þegar þau voru sett, að verulegu leyti nýsmíði. Þykir ástæða til að gera ráðstafanir til að bæta úr nokkrum þessum ágöllum, enda þótt niðurstöður heildarendurskoðunar kosningalaganna liggi ekki fyrir enn þá. Þess vegna hefur ríkisstj. beitt sér fyrir þessu frv. til laga um breytingar á kosningalögunum og tekið inn í það nokkur slík atriði, sem öll miða að því, eins og það hefur stundum verið kallað í umræðum um þetta mál, að friða kjördaginn, þ.e.a.s., að kosningarnar geti farið virðulegar fram, en mörgum virðist hafa orðið. Ganga breytingarnar allar í þá átt. Ég mun gera grein fyrir þessum breytingum. Fyrst er sú, að mönnum er ætlaður sá réttur í kosningalögum að greiða atkvæði fyrir fram, ef þeir gera ráð fyrir að vera fjarverandi á kosningadaginn, en síðan er ákvæði um, að atkvæði manna skuli ógild, ef það kemur í ljós, að þeir hafi verið heima á kosningadaginn, greitt atkvæði fyrir fram, en ekki tekið það til baka og greitt atkv. aftur á kjörfundi. Þessi heimild um fyrirframatkvgr. hefur verið mikið notuð. Hún er vitaskuld ætluð fyrir þá eina, sem gera ráð fyrir að verða í burtu, og hún á að vera til afnota aðeins fyrir þá, því að ef þeir eru heima, þá eiga þeir, eins og ég sagði, að taka atkvæði sitt til baka og greiða atkv. á kjörfundi. Nú þykir ástæða til að setja inn í lögin til þess að fyrirbyggja misnotkun í þessu efni ákvæði um, að menn skuli greina ástæður fyrir því, af hverju þeir gera ráð fyrir að verða fjarverandi, og það skuli bókað, þegar kosningin fer fram. Með þessu móti verður meiri möguleiki til þess að veita aðhald í þessu efni, að hér fari allt fram eins og löggjafinn hefur ætlazt til. Það er ekki annað, sem hér er verið að gera, en að setja ákvæði til stuðnings því, að framkvæmdin á þessu verði eins og löggjafinn ætlaðist til í upphafi, því að löggjafinn ætlaðist aldrei til þess, að mikill hluti þjóðarinnar greiddi atkvæði fyrir kjördag, jafnvel undir yfirskini, heldur til hins, að þeir, sem þyrftu að vera fjarverandi, gætu notfært sér sinn rétt. Til þess eins ætlaðist löggjafinn. Næst vil ég greina frá því, að sú hefur orðið venjan undanfarið, að kjörfundi hefur sums staðar verið haldið áfram fram á nótt. Hér er tekinn af allur vafi um þetta í frv, og lagt til að setja í lög, að það skuli loka kjörfundinum kl. 23, en þeir, sem þá eru komnir inn, fái að kjósa. Þetta ákvæði er miðað við, að kosningunum sé lokið á kosningadaginn, eins og auðvitað var ætlun löggjafans, þegar lögin voru sett. Það var ætlazt til þess, að kosningadagurinn dygði til að ljúka kosningunni. Í sambandi við þessar næturkosningar hefur átt sér stað alveg óeðlilegur eftirrekstur um kosningaþátttökuna, og mörg dæmi eru til þess, að menn hafa ekki haft næturfrið út af þessu fyrirkomulagi, sem tekið hefur verið upp sums staðar. Ég hygg, að þess muni engin dæmi í nokkru lýðfrjálsu landi nema hér, að farið hafi verið út á þá braut að halda kosningum áfram langt fram á nótt og berja menn upp úr fasta svefni um hánætur til þess að pressa þá til að kjósa, ef þeir hafa ekki séð ástæðu til þess daglangt að mæta á kjörfundi. Enn fremur er gerð sú breyting um leið, og var það ákvæði sett inn í frv. í hv. Ed., að hægt yrði að byrja kjörfund einni klst. fyrr, en áður, í kaupstöðum. Þá hefur sá siður tíðkazt hér, að umboðsmenn flokkanna eða frambjóðenda og lista, sem að sjálfsögðu eiga rétt til þess að vera í kjördeildum og á kjörfundum til þess að fylgjast með því, að kosningaathafnir fari löglega fram, riti upp nöfn þeirra, sem kjósa. Eru þessar upplýsingar síðan notaðar til þess að fylgjast með því sem grandgæfilegast, hverjir ekki mæti til þess að neyta kosningarréttar síns, notaðar til þess að leita þá uppi og reyna að fá þá til að kjósa. Það þykir miklu eðlilegra, að það sé ekki leyfilegt að rita upp í kjörfundarstofunni, hverjir mæti til þess að kjósa. Það er óviðkunnanlegt og óeðlilegt, og þess vegna er gert ráð fyrir því í þessu frv., að þetta sé bannað, en umboðsmennirnir aðhafist það eitt á kjörstaðnum, sem þeim er auðvitað fyrst og fremst ætlað að gera, og það er að fylgjast með því, að allt fari fram eftir lögunum og engin misnotkun af nokkru tagi eigi sér stað á kjörfundinum. Það hefur vitanlega aldrei verið tilgangur löggjafans, þótt þetta hafi orðið þannig í framkvæmdinni, að þessir umboðsmenn væru þar til þess að rita jafnóðum skrár um það, hverjir neyttu atkvæðisréttar síns. Þá hefur sá háttur orðið á hér sums staðar, að mikil auglýsingastarfsemi hefur verið uppi höfð á sjálfan kosningadaginn, en eftir því sem þetta auglýsingaglamur á kosningadaginn færist í vöxt, eftir því verður það öllum góðum mönnum hvimleiðara, og mönnum leiðist sá blær, sem verður á kosningadaginn með þessu móti. Þetta á sér stað með mörgum hætti. Það eru bílar merktir flokkunum til að mynda, og það eru jafnvel notuð gjallarhorn til þess að koma við eggjunum, upphrópunum og áróðri, og enn fremur lýsir þetta sér með mörgu öðru móti. Ég býst við því, að flestir sanngjarnir menn álíti, að það væri mjög heppilegt að draga úr þessu á sjálfan kosningadaginn og hann mundi fá miklu skemmtilegri blæ, ef þessir siðir væru lagðir niður. Þess vegna hefur ríkisstj. gert það að till. sinni í þessu frv. að setja í lögin ákvæði, sem draga nokkuð úr þessu. Eru þau ákvæði í frv. t.d. að banna að merkja listum eða frambjóðendum einstakar bifreiðar eða merkja þær með sérstökum auðkennum í tilefni af kosningadeginum, banna áróður í næsta nágrenni við kjörfundina o.s.frv. Þetta hygg ég vera höfuðatriði í frv., þau sem ég nú hef á drepið, og öll eru þessi ákvæði satt að segja þannig, að ef allt væri með felldu, þá ættu allir að geta orðið ánægðir með þau. Ég býst einnig við, að svo sé í raun og veru, þegar frá er skilinn lítill hópur ofstækismanna í Sjálfstfl., sem hefur tekið upp baráttu gegn þessum alveg sjálfsögðu umbótum á kosningalögunum með mjög furðulegu móti. Kemur það vitanlega af því, að þessi flokkur hefur haft tilhneigingu til þess að færa út í algerar öfgar einmitt þær framkvæmdir í kosningum, sem hafa orðið almenningi til sárra leiðinda og hafa orðið til þess, að menn telja rétt að gera þessar breytingar. Ég ætla ekki hér að fara út í að ræða þær dæmalausu öfgar, sem gætt hefur í málflutningi gegn þessu frv., t.d. eins og því, að með þessu væri verið að leggja stein í götu þess, að menn gætu notað kosningarrétt sinn og þar fram eftir götunum. Það vottar auðvitað ekki fyrir rökum í því sambandi, því að hvaða óbrjáluðum manni dettur í hug, að hægt sé að finna í þessu frv. nokkurt ákvæði, sem gengur í þá átt að gera mönnum erfiðara fyrir en áður að notfæra sér kosningarrétt sinn? Eða hvernig skyldi það t.d. hafa getað greitt fyrir mönnum að notfæra sér kosningarrétt sinn, að bílar væru auðkenndir flokkunum á kjördag eða frambjóðendum eða listum eða það gæti greitt fyrir mönnum að notfæra sér kosningarrétt sinn, að umboðsmenn flokkanna hefðu rétt til þess að skrifa niður nöfn þeirra, sem mæta til þess að kjósa, á sjálfum kjörstöðunum? Ætli þeir, sem vilja kjósa, muni ekki mæta þar, þó að slíkar uppskriftir falli niður? Eða hvernig ætli það hafi verið með þá, sem ætla sér að kjósa á annað borð? Ætli þeir séu yfirleitt ekki búnir að koma því í verk að kjósa frá kl. 9 að morgni til kl. 11 að kvöldi? Þetta eru vitanlega ekki nema hreinar fjarstæður, að nokkur ákvæði frv. torveldi mönnum að kjósa. En því minnist ég á þetta nú strax í framsögu, að það sparar mér að minnast á þessi atriði aftur, þegar hv. sjálfstæðismenn verða búnir að endurtaka hér í deildinni sömu fjarstæðurnar, sem þeir hafa haldið fram um þetta mál í hv. Ed. og utan þingsins.



Herra forseti. Það hefur þá komið í ljós ein ástæðan til þess, að hæstv. fjmrh. er eins og genginn upp úr gröf, að sálast úr leiðindum á svipinn, það er hvað honum leiðist, hvernig sjálfstæðismenn hafa hegðað sér í kosningum að undanförnu. Get ég ákaflega vel skilið það, að honum líki ekki úrslit kosninga hér í Reykjavík eða yfirleitt á landsbyggðinni, þegar úrslitin síðast urðu þau, að þeir flokkar, sem hæstv. fjmrh. beitti sér fyrir að mynduðu bandalag sín á milli, misstu tíunda hluta af sínu fylgi, en sjálfstæðismenn juku við sig 14–15%. Það er ákaflega eðlilegt, að sá hæstv. ráðh., sem hefur þessa reynslu af kosningum, sé leiður yfir kosningum yfirleitt og vilji komast hjá þeim sem mest. Ég þurfti að víkja mér frá í upphafi ræðu hæstv. ráðh. og heyrði því ekki það, sem hann sagði um afskipti mþn. af þessu máli. Mþn., sem sett var með samkomulagi til þess að endurskoða kosningalögin. Ég ætla að beina ákveðnum fyrirspurnum til hæstv. ráðh. og vildi þess vegna skora á forseta að hlutast til um, að hann yrði hér við. Ég ætlaði að spyrja hæstv. ráðh., hvort mþn. hefði átt nokkurn hlut að samningu þessa frv., hvort hún hefði samið það sjálf, það hefði verið samið á hennar vegum eða hvort það hefði verið sent til hennar umsagnar, og jafnframt spyrja hæstv, ráðh. að því, hvað störfum þessarar mþn, liði, hvort það væri von á því, að hún skilaði bráðlega áliti, eða hvort enn mundi þurfa að bíða mörg ár þess, að frá henni kæmu einhverjar till. Þá vildi ég einnig spyrja hæstv. ráðh. að því, hver hefði samið þetta frv., sem hér er lagt fram. Hæstv. ráðh. talaði að vísu um frv. sem till. ríkisstj., en á að trúa því, að hæstv. ríkisstj. hafi samið þetta merkilega frv.? Frv. er með þeim hætti samið, að sjálfir aðstandendur þess hafa þurft að gerbreyta því frá því, sem það var fyrst lagt fram, og það er þess vegna ekki ófróðlegt fyrir þingheim að heyra, hverjir raunverulega hafa hér lagt hönd að verki. Það er t.d. kunnugt, að frv. í sinni upphaflegu mynd gerði það að lögbroti, ef umboðsmaður flokks hafði með sér markaskrá yfir sauðfénað einhvers staðar af landinu í vasa sínum, þegar hann sat á kjörfundi. Hv. Ed. varð að breyta frv. til þess að sleppa frá þessu og öðru eins. Ætlar hæstv. ráðh. að koma með einhverja hótun núna, eða er það svar við spurningunni?  Þá vil ég spyrja hæstv. ráðh. að því, vegna þess að hann vitnar mikið í það, hvernig til hátti - Hvað sagði hæstv. ráðh?  Það, sem ég tel vera langsamlega mest athugavert við þetta frv., er það, að það miðar að því að skapa tvenns konar ástand í landinu. Það segir að vísu í grg. frv., að ætlunin sé sú að halda því einkamáli manna leyndu, hvort þeir hafi kosið eða ekki, og til þess á að gera rækilegar ráðstafanir. Það á bæði að banna fulltrúum flokkanna að merkja það hjá sér á kjörstað, hvort menn kjósi eða kjósi ekki, og eins á að hindra það, að fulltrúar flokka eða almenningur fái aðgang að kjörskrám, eftir að kosningu er lokið, með sérstakri geymslu á kjörskrám, þegar kosningunni lýkur. Nú kann að vísu að heppnast að hafa slíka leynd á því, hvort menn kjósa eða kjósa ekki í þéttbýlinu, þar sem þúsundir manna eru á kjörskrá og neyta kosningarréttar síns. En ég þori að fullyrða, að það er útilokað að sams konar eða nokkuð svipuð leynd geti orðið á þessu eðli málsins samkvæmt, þar sem kjördæmi eru minni. Það eru margar kjördeildir á landinu, þar sem ekki eru nema nokkrir tugir kjósenda, enn þá fleiri, þar sem kjördeildir eru aðeins fá hundruð. Það eru jafnvel heil kjördæmi, sem hafa kjósendur innan við þúsund. Það er vitanlega algerlega tómt mál og fullkomin blekking, ef því er haldið fram, að í slíkum kjördæmum muni heppnast að halda því leyndu, hvort kjósandi komi á kjörstað eða ekki. Allra sízt mun það heppnast að halda slíku leyndu, þar sem vitað er, að flokkarnir hafa víðs vegar um landið samtök sín á milli um að flytja kjósendur úr heilum kjördeildum á kjörstaðinn, og þess vegna getur ekki farið hjá því, að flokkarnir allir hafi fullkomið eftirlit með því í slíkum kjördeildum á þeim stöðum í landinu, hvort kjósandi neytir kosningarréttar eða ekki. Ef það er varhugavert að fylgjast með þessu atriði, þá er alveg ljóst, að það er ekki siður varhugavert, að það sé gert í strjálbýlinu, heldur en í þéttbýli, og ef einhver hætta er á, að kúgun sé beitt í þessu sambandi, þá er fullkomin ástæða til þess að hafa það í huga, að þvílík kúgun er miklu líklegri og getur raunar einungis átt sér stað, þar sem kjósendur eru fáir og hægt er að fylgjast með því með nokkrum líkindum, hvern hver einstakur kýs, en alls ekki hægt að koma neinu slíku við t.d. hér í Reykjavík, þar sem kjósendur fara nú að nálgast 40 þúsundir. Það er alveg ljóst, að hér er gersamlega vonlaust fyrir einn eða annan, hvort heldur stóran flokk eða lítinn, að ætla að beita neinni kúgun við kjósendur, Og ef menn eru drifnir á kjörstað gegn þeirra eigin vilja, þá er alveg fráleitt að ætla, að það sé hægt að fylgjast með því, hvernig kosningarréttarins er neytt. Úti í strjálbýlinu horfir þetta allt öðruvísi við. Þar er með töluverðum líkindum, aldrei með fullkominni vissu, en með töluverðum líkindum hægt að gera sér grein fyrir því um hvern einasta kjósanda, hvernig hann hefur greitt atkvæði. Og þar má segja, að nokkur hætta sé á því, að ofurveldi og kúgun eigi sér stað, sem ekki kemur til greina hér í þéttbýlinu. En þessi löggjöf, sem hér er um að ræða, kemur einungis til að verka í þéttbýlinu, þar sem þessi kúgunarhætta er ekki fyrir hendi, en verður gersamlega áhrifalaus og sem dauður bókstafur í strjálbýlinu, þar sem kúgunarhættan í raun og sannleika er fyrir hendi. Og það er ekki einungis, að mönnum megi leyfast það ástand, sem þar er, heldur er það vitað mál, að ekki sízt flokkur hæstv. fjmrh. hefur notað þá aðstöðu, sem hann hefur í gegnum sitt fjármálavald, til þess að hafa mjög óheilbrigð áhrif á kjósendur. Ég játa, að það er fullkomin ástæða til þess að endurskoða kosningalög og aðstöðu manna til áhrifa einmitt út frá þessari kúgunaraðstöðu, sem Framsfl. hefur, og þeirri hegðun, sem vitað er að hans smalar víðs vegar um landið hafa gert sig seka um. Ég játa þó, að það muni vera erfitt að setja beinar lagahömlur gegn þessu. Ég játa það. En því miður horfir þetta frv. í alveg þveröfuga átt, og það skyldi þó aldrei vera tilgangurinn hjá þessum herrum eins og svo oft ella að draga athyglina frá sínum eigin misgerðum með því að ákæra aðra um það, sem þeir sjálfir eru sekir um? Eins og ég hef bent á, er í þéttbýlinu ómögulegt að koma við kúgun, jafnvel þótt einhver vildi, Jafnvel Framsfl. hér í Reykjavík getur ekki notað sams konar aðfarir hér eins og hann gerir úti um landið. Þess vegna er það, að flokkurinn hefur jafnlitið fylgi. Þess vegna er það, að hæstv. ráðh. leiðist jafnmikið og hann segir ætíð kosningaúrslit héðan úr Reykjavík. Það er vegna þess, að flokkurinn hefur ekki sams konar aðstöðu hér eins og annars staðar. En það er til þess að dreifa athyglinni frá því, hvernig þeir hegða sér úti um landsbyggðina, sem þeir eiga hlut að setningu þessarar löggjafar til þess að gefa í skyn, að hér í Reykjavík og í þéttbýlinu hafi eitthvað ósæmilegt átt sér stað í þessum efnum. En að svo miklu leyti sem segja má, að smölun fólks á kjörstað sé óhæfileg, þá er sannast að segja, að þetta frv. hefur ekki nokkur áhrif í þá átt. Slík smölun er alls ekki bönnuð með frv. Frv. hefur engin áhrif til þess að draga úr henni. Þvert á móti hlýtur frv. að leiða til þess, að menn verði aðgangsfrekari og meiri ófriður skapist á kjördegi, heldur en áður. Þessar merkingar hafa fyrst og fremst miðað að því að forða þeim frá ófriði, sem búnir eru að kjósa. En úr því að eftir sem áður, á að vera heimilt að gera ráðstafanir til þess að fá kjósendur með fortölum til að mæta á kjörstað, hlýtur afleiðing frv. að verða til þess að skapa líkur fyrir því, að héðan í frá verði einnig verið að togast á við það fólk, sem búið er að kjósa, og kanna með spurningum og eftirgangsmunum, hvort það raunverulega hafi kosið. Frv. verkar því beinlínis alveg gegn sínum yfirlýsta tilgangi, og er fjarri lagi, að það nái því marki, sem okkur er sagt að það eigi að ná. Um það þarf í sjálfu sér ekki að fara fleiri orðum, þetta liggur í augum uppi. Þá vildi ég einnig spyrja hæstv. ráðh. að því, þegar stendur hér í frv., 6. gr., að það er bannað að hafa uppi flokksmerki, merki lista eða önnur slík auðkenni á sjálfum kjörstaðnum, kjörfundarstöðum, kjörklefa eða annars staðar í eða á þeim húsakynnum, þar sem kosning fer fram, svo og næstu húsum og aðliggjandi götum: Við hvað er átt með þessu? Er átt við það, að það sé bannað að hafa lista eða merki á þeim húsum, sem sjáist frá kjörstaðnum? Mundi þá t.d. óheimilt að hafa slíkt merki eða lista á húsi, ja, ég veit ekki, hver á húsið, en kommúnistaflokkurinn ræður a.m.k. yfir húsi við Tjarnargötu, sem er andspænis og í augsýn við Miðbæjarskólann, sem lengi hefur verið aðalkjörfundarstaður í Reykjavík? Eftir frv. virðist mér, að það sé óhjákvæmilegt, að það yrði að banna, að þarna væri settur upp listi með merki þessa flokks á kjördaginn eða með merki listans, sem þessi flokkur styður. Eins spyr ég hæstv. ráðh.: Mundi vera óheimilt að hafa þvílíkt merki á Iðnó, sem vissulega er í aðliggjandi götu að Miðbæjarskólanum? Og mundi þá einnig vera bannað að hafa þvílík merki á Góðtemplarahúsinu, sem er aftur á móti næsta hús við Iðnó, en ekki er hægt að segja, að sé í beint aðliggjandi götu að Miðbæjarskólanum á sama veg eins og það verður fullyrt um Iðnó? Er þá ekki ótvírætt, að hér er verið að veita Sjálfstfl. forréttindi? Hann hefur hús alveg á næstu grösum við þessi, hérna við Austurvöll, en aftur svo fjarri kjörstaðnum, að ekki verður hægt að segja, að það sé aðliggjandi hús Miðbæjarskólanum eða við aðliggjandi götu. Hæstv. semjendur frv. eða flm. þess hljóta að hafa gert sér grein fyrir slíkum augljósum atriðum sem þessum. En það er nauðsynlegt, að menn viti það, áður en þeir eiga að taka afstöðu til frv., hver ætlunin er um þessi atriði. Ég verð einnig að segja: Hverjum dettur í hug, að það hafi nokkur áhrif á nokkurn kjósanda, þó að hann sæi mynd af jafnlaglegum manni og hæstv, forseta á húsi kommúnistaflokksins við Tjarnargötu eða jafnglæsilegu vesti eins og hæstv. menntmrh, er í á Iðnó, þó að það væri fest þar upp sem merki Alþfl.? Mér kemur ekki í hug, að það mundi breyta afstöðu eins einasta manns, þó að þvílík merki væru fest upp á þessi hús til táknmyndar um þessa flokka og þeirra eiginleika. Hér er um algera hégilju að ræða, alveg eins og það auðvitað skiptir ekki Sjálfstfl. nokkru máli, hvort hann má hafa merki á Sjálfstæðishúsinu á kjördegi eða ekki. Sannleikurinn er sá, að þessi plögg og kosningamyndir, sem voru settar upp, voru fyrst verulega teknar í notkun hér í kosningum 1934 fyrir forgöngu Alþfl., sem þá í kosningum skyndilega fór að beita þeirri aðferð að hafa kosningaspjöld víðs vegar um götur. Síðan festi Alþfl. að vísu einu sinni upp spjald á sitt hús um það að vera á móti hernámi. Það getur verið, að vegna þess að það spjald megi ekki sjást núna, eigi að setja lög til að banna öll slík spjöld. En ég segi, að þetta er nokkuð fyrirhafnarmikil leið til þess að fá þá til að taka spjaldið ofan. En það kann að vera nokkur skýring á því, að það eigi nú að verða augljóst, að spjaldið megi ekki sjást. Sannleikurinn er sá, að þessi atriði öll hafa miklu minni þýðingu en menn ætla og lýsa einungis einkennilegu hugarfari. Það er alveg rétt, sem stóð í Alþbl., - ég held það hafi verið í gær, hjá þeim hyggna ráðgjafa hæstv. menntmrh., Hannesi á horninu, - að það væri leitt við þetta frv., hversu síðbúið það væri. Hannes taldi frv. vera ágætt, en sagði, að það væri galli, hversu siðbúið frv. væri. Og það er alveg rétt. Það sýnir, að ef hér hefði verið ætlunin að koma á raunverulegum umbótum, þá hefði vitanlega verið leitað samráðs allra flokkanna um það, hverju væri hægt að koma fram með góðu og áður en kosningaskjálftinn var búinn að gripa menn. Þá hefði einmitt sú n., sem ég hygg að hv, skrifari þessarar d., hv. þm. A-Sk. (PÞ), sé formaður í, verið fengin til þess að íhuga þetta mál og gera till. um það. En það er vegna þess, að þetta mál á að vera liður í kosningaundirbúningi, að það er tekið upp, eftir að kosningaskjálftinn hefur gripið hæstv, ríkisstj. og suma hennar stuðningsmenn, sem frv. er jafnálappalegt eins og raun ber vitni. Þess vegna þurfti að umsteypa því svo gersamlega í Ed. eins og ofan á varð þar, og þess vegna er það jafnvel að ytra formi enn stórlega gallað og mjög óljóst, hvert hið raunverulega efni frv. er. En ég efast t.d. ekki um það, að það væri hægt árekstralaust að komast að samkomulagi um það að breyta kjörfundartíma, að láta hann byrja eitthvað fyrr á morgnana og hætta fyrr á kvöldin, ef það er eitthvert áhugamál manna. Það getur ekki verið deiluefni út af fyrir sig. Eins hygg ég, að það hefði ekkert verið á móti því að athuga og ræða, hvort hægt er að gera ráðstafanir til þess, að ekki sé verið að ónáða kjósendur að óþörfu á kjördegi, þá sem ekki vilja kjósa. Það er fullkomlega til athugunar. En ef menn vilja ekki láta ónáða þá, dugir ekki sú aðferð, sem hér er stungið upp á, að banna að það sé merkt, hverjir hafi kosið og kosið ekki, vegna þess að frv. fer alveg í þveröfuga átt. Það leiðir til þess, eins og ég segi, að jafnvel þeir, sem búnir eru að kjósa, verða fyrir ónæði, úr því að það er látið eftir sem áður heimilt að halda uppi þessari smölun. Menn geta sagt: Smölunin á ekki að eiga sér stað. - Og þá er að setja ákvæði til þess að banna hana og reyna að finna raunhæfa leið, sem komi því áleiðis. En það er ekki fólgið í þessu frv. Það er ekki sýnd viðleitni í þá átt, heldur er bannað það, sem helzt hefur þó orðið til þess að láta a.m.k. þá í friði, sem búnir eru að kjósa, Frv. hefur sem sé þveröfugar verkanir við það, sem sagt er að það eigi að hafa. Og þar að auki er það þannig, að það hefur einungis verkanir sums staðar á landinu, en alls ekki þar, sem hættan á raunverulegri kúgun er fyrir hendi og þar sem þeir menn hafa mest völdin, eins og hæstv. fjmrh., sem líklegastir eru samkvæmt fenginni reynslu til þess að beita sínu ofurvaldi með slíkum hótunum og orðbragði, sem við höfum orðið áheyrandi að nú síðustu dagana.



Herra forseti. Það hefur þegar verið á það minnt í þessum umr., að mþn. til að endurskoða kosningalög til Alþingis og kosningalög til sveitarstjórnar sæti að störfum. Þetta er rétt, og vegna þess að það vill nú svo til, að ég á sæti í þeirri n., þykir mér rétt að segja örfá orð um þetta mál, áður en það fer til nefndar. Mþn. var kosin samkvæmt ályktun Alþingis; sem hljóðar svo, með leyfi hæstv, forseta: „Alþingi ályktar að kjósa 7 manna nefnd til þess að endurskoða lög um kosningar til Alþingis og lög um sveitarstjórnarkosningar.“ Þetta er sú ályktun, sem er grundvöllur að starfi mþn. Hv. Alþ. setti nefndinni engin tímatakmörk, hvenær hún ætti að skila starfi sínu, hvorki fyrir neitt ákveðið þing né í sambandi við ákveðnar kosningar, hvorki kosningar til Alþingis né til sveitarstjórnar. N. hefur því litið þannig á, að henni bæri skv. þessari ályktun Alþingis að taka til gaumgæfilegrar endurskoðunar í heild lögin um kosningar til Alþingis og lögin um sveitarstjórnarkosningar. En þegar endurskoða á þessa löggjöf í heild, koma að sjálfsögðu til greina mörg atriði, sem vert er að íhuga og gefa sér gott tóm til þess. N. hefur því ekki lokið störfum, þó að hún hafi unnið allmikið verk. N. hefur t.d. leitað umsagna um þessi mál, að því er varðar kosningalög til Alþingis, hjá öllum yfirkjörstjórnum í landinu. Og að því er varðar kosningar til sveitarstjórna, hefur n. leitað eftir áliti hjá öllum sveitarstjórnum í landinu og fengið svör frá allmörgum og ýmsar ábendingar, sem vissulega eru þess eðlis, að sjálfsagt er að íhuga þær gaumgæfilega. Enn fremur hefur n. aflað sér kosningalaga frá mörgum löndum, mjög mörgum löndum, og á vegum n. hefur verið lögð í það mikil vinna að gera sér grein fyrir því, hvernig framkvæmd kosninga og ákvæðum kosningalaga er háttað með öðrum þjóðum, sem búa við sams konar stjórnarform og við. En allt þetta er vert að hafa til athugunar og hliðsjónar, þegar heildarendurskoðun fer fram á kosningalöggjöfinni. Ég get ekki eða vil ekki fullyrða um það nú, hvenær mþn, lýkur störfum, en ég tel ekki miklar líkur til þess, að álit hennar og till. verði lagðar fyrir það þing, sem nú situr. Hitt er svo annað mál, að mþn. hefur vitanlega ekki skoðað það sem sitt hlutverk að hafa nokkur áhrif á það, þó að einstakir þm. hreyfðu breytingum á kosningalögunum, áður en hún hefði lokið störfum. Og þetta hefur komið fyrir á undanförnum þingum, eftir að mþn. var skipuð. Ég ætla, svo að dæmi sé nefnt, að fulltrúar Þjóðvarnarflokksins, sem áttu sæti á Alþingi á síðasta kjörtímabili, hafi t.d. flutt frv. til breytinga á kosningalögunum, án þess að það kæmi að nokkru leyti til kasta mþn. að fjalla um það. Og nú á dagskrá þessa fundar hér í dag er frv, til breytinga á lögum um sveitarstjórnarkosningar, flutt af hv. þm. A-Húnv., og hefur mþn. að sjálfsögðu á engan hátt fjallað um það eða hlutazt til um það mál á einn eða annan hátt. Það er ótvírætt, að tilgangur kosningalaga er sá, að kjósandinn sé frjáls að því að fara með atkvæðisrétt sinn, eftir því sem hans eigin skoðun segir honum til um. Þess vegna þurfa ákvæði kosningalaga annars vegar að beinast að því, að kjósandanum sé gefið tækifæri til þess og nægilega rúmur tími til þess að neyta atkvæðisréttar síns, en á hinn bóginn að því, að kjósandinn þurfi og eigi í sambandi við kosningarnar að verða fyrir sem minnstu ónæði og áreitni af hálfu annarra. Af hálfu þeirra, sem andmæla því frv., sem hér liggur fyrir, er það talið aðalannmarki þess, að með ákvæðum frv. sé gerð tilraun til þess að þrengja eða stytta þann tíma, sem kjósandi á kost á því að greiða atkvæði. Það verður því að telja, að frá sjónarmiði þeirra, sem halda þessari skoðun fram, muni 2. gr. frv. teljast aðalatriði þess, þ.e. að kjörfundi skuli ljúka kl. 11 að kvöldi á kjördag. Nú er það svo, að fólksfjöldi er mjög, misjafn í kjördæmum og á einstökum kjörstöðum, og þar sem fámenni er, er í sjálfu sér ekki þörf á því, að kjörfundur standi eins lengi og ástæða er til, þar sem fjölmenni er mikið, enda heimila kosningalögin nokkurn mismun í þessu efni eftir aðstöðu á hverjum stað. Í kosningalögunum segir, að kjörfundi megi slíta, þegar allir, sem á kjörskrá eru, hafa greitt atkvæði. Kjörfundi má enn fremur slíta, þegar hann hefur staðið 5 klst., ef öll kjörstjórnin og umboðsmenn eru sammála um það, enda sé þá hálf klukkustund liðin frá því, að kjósandi gaf sig síðast fram. En þetta ber að skoða fremur sem heimildarákvæði og undantekningar frá þeirri meginreglu, að kjörfundur eigi samkvæmt lögunum, eins og þau eru nú, að standa til kl. 12, að standa tólf klst. og sé ekki slitið fyrir miðnætti, og í viðbót við það gefinn nokkur frestur til þess að bíða eftir fólki, sem kynni að gefa sig fram eftir þann tíma. Og það eru einmitt ákvæðin um þessa fresti, sem valda þeirri teygju, sem orðið hefur í framkvæmd á sumum stöðum í þessu efni, að kosningar dragast fram á næsta sólarhring eftir hinn eiginlega kjördag. Nú er það svo, að þó að Reykjavík hafi sérstöðu hér á landi að því leyti, er til fólksfjölda tekur, þá er fjölmenni hér í Reykjavík ekki mikið á borð við það, sem er t.d. í borgum næstu nágrannalanda okkar, þó að ekki sé leitað til stórveldanna um samanburð. Í því sambandi finnst mér fróðlegt að glöggva sig á því, hvernig þessum ákvæðum er skipað í lögum nágrannaþjóða okkar, sem hafa mjög svipað stjórnarform og við og haga kosningum sínum almennt talað mjög á svipaðan hátt og hér gerist. Vegna þess að ég á sæti í þeirri n., sem drepið hefur verið á að er að störfum, hefur mér gefizt kostur á því að gefa þessu gætur, og ætla ég með örfáum orðum að skýra frá því, hvernig hliðstæðum ákvæðum er háttað í lögum þeirra þjóða, sem næstar okkur eru. Í Danmörku eru í gildi lög um kosningar til löggjafarþingsins frá 1953, og lög um sveitarstjórnarkosningar í Danmörku eru einnig frá því sama ári. Því er eins farið þar eins og hér, að mörg almenn ákvæði kosningalaganna, sem standa í lögum um kosningar til löggjafarþingsins, gilda einnig um kosningar til bæjar- og sveitarstjórna. Um þann tíma, sem kjörfundur á að standa, er svo ákveðið í dönsku kosningalögunum, að í borgum og bæjum á kjörfundur að hefjast kl. 9 að morgni og standa til kl. 21, þ.e. til kl. 9 að kvöldi, en eftir það á að slíta kjörfundi, ef enginn gefur sig fram, en leyfa þeim, sem komnir eru á kjörstað kl. 9 að kvöldi, að neyta atkvæðisréttar síns. En í öðrum sveitarfélögum, en borgum og bæjum, er gert ráð fyrir því í lögum, að kjörfundur hefjist kl. 9 að morgni, en sé lokið kl. 20, þ.e. kl. 8 að kvöldi. Í Noregi er þessu þannig háttað, að lög um kosningar til Stórþingsins eru að stofni til frá 1920, en tóku allmiklum breytingum 1953. Í norsku kosningalögunum eru ekki bein ákvæði um það, hvað kjörfundur á að standa langan tíma kjördaginn. Það virðist vera reglugerðarákvæði og tímann eigi að auglýsa á hverjum kjörstað fyrir sig. En þegar sá tími er kominn, sem auglýst hefur verið að kjörfundi eigi að slíta, skal viðstöddum kjósendum, þ.e. þeim kjósendum, sem þá eru komnir á kjörstað, gefinn kostur á að greiða atkvæði, en ekki beðið eftir fólki, úr því að sá tími er kominn. Kosningalög Svíþjóðar eru að meginefni frá 1920, en ýmsar breytingar hafa verið gerðar á þeim síðan, og síðast var þeim breytt 1952. Í þeim lögum segir, að kosning skuli hefjast kl. 9 að morgni á kjördag og ljúka kl. 20 að kvöldi, þ.e.a.s. kl. 8 að kvöldi í sveitum, en ljúka kl. 21 í borgum og bæjum. Í Svíþjóð eins og í fleiri löndum fer kosning fram á sunnudegi, og í sænsku kosningalögunum er ákvæði, sem ég hygg að sé nokkuð sérstakt, því að þar er beinlínis tekið fram, að ef guðsþjónusta fari fram á kjördegi og í þeirri kjördeild, þar sem kosning fer fram, skuli gera hlé á kosningunni, meðan á guðsþjónustunni standi, innan þeirra tímamarka þó, sem ég áðan greindi. Þetta bendir til þess, að þar í landi þyki sjálfsagt, að mikil alvara og ró ríki á kjördaginn. Lög um kosningar til finnska ríkisdagsins eru frá 1952, en lög um sveitarstjórnarkosningar í Finnlandi eru frá 1953. Þar er kosning að því leyti frábrugðin því, sem ég hef nú áður greint, að þar er ákveðið, að kjördagar skuli vera tveir, þ.e.a.s. hvor eftir annan, og fyrri kjördaginn á kjörfundur að hefjast kl. 12 á hádegi og standa til kl. 20, þ.e.a.s. til kl. 8 að kvöldi, en seinni daginn á kjörfundur að hefjast kl. 9 að morgni og vera lokið kl. 8 að kvöldi, en allir, sem þá eru komnir á kjörstað, þegar kjörfundi á að slíta, skulu þó eiga rétt á að kjósa, en ekki er talið skylt eða rétt að bíða eftir kjósendum, þegar sá tími er kominn. Ég skal ekki fara lengra út í þetta. En vegna þeirra ummæla, sem hér komu fram þegar við þessa umr., bæði gagnvart starfi milliþinganefndarinnar og gagnvart því, hvort það hefði verið athugað, hvernig hliðstæð ákvæði væru með öðrum þjóðum, þótti mér rétt þegar við þessa 1. umr. málsins að láta þetta koma fram.



Það eru aðeins örfá orð. - Hv. 1. þm. Reykv. (BBen) spurði, hvort milliþinganefndin hefði undirbúið þetta frv., og því er skjótsvarað, að það hefur mþn. ekki gert. Hann spurði, hver hefði samið frv. Það er bezt fyrir hann að álíta, að ríkisstj. hafi samið frv. En hvers vegna er hv. þm, að spyrja um það, hver hafi samið frv.? Hann heimtar þann framseldan, sem hafi samið frv. Ber að skilja þetta sem hótanir? Hann hafði stórfelldar aðfinnslur um það, hvernig frv. væri samið, og heimtar svo manninn framseldan. Eru þetta hótanir? Eða hvað er þetta? Hv. 1. þm, Reykv. talaði um það af miklum þjósti, að upphaflega hefði í frv. verið bannað að hafa markaskrár í vasanum á kjörfund. Og það var svo að heyra á hv. þm., að hann hefði talið þetta fullkomna óhæfu, að ekki væri heimilt að hafa markaskrá í vasanum á kjörfund. Það mundi nú margur spyrja: Hvaða nauðsyn ber til þess að hafa markaskrá í vasanum á kjörfundinn? Og þá hitt: Hvaða markaskrá er það, sem hv. þm. á við? Á hann kannske við, að það hefði þá t.d. verið bannað að hafa markaskrá Sjálfstfl. í vasanum á kjörfundinn? Ég held, að það hefði ekki verið nein goðgá, þó að menn yrðu að láta markaskrá Sjálfstfl. vera eftir heima, þegar þeir færu á kjörfundinn, t.d. umboðsmenn flokksins. Það væri ekki mikill skaði skeður, þó að þeir fengju ekki að hafa hana með sér. Þá spurði hv. þm. eitthvað á þá lund, hvort það væri rétt að gera það að einkamáli, hvort menn mættu á kjörfundi eða ekki. En ég spyr: Hvaða nauðsyn ber til þess, að flokksapparat sjálfstæðismanna viti það upp á hár, hvort menn fara á kjörstað eða ekki? Hvaða nauðsyn ber til þess, að flokksapparatið verði endilega að vita þetta? Hvaða lýðræðislega nauðsyn ber til þess? Er ekki rétt, að menn ráði því sjálfir, hvort þeir fara á kjörfundinn eða ekki? Og hvaða skaði er skeður, þó að apparatinu yrði eitthvað torveldari eftirleitin til þess að knýja menn til að fara á kjörfundinn? Þá sagði hv. þm., að ef þetta ætti að vera til þess að fyrirbyggja eitthvað, sem héti kosningakúgun eða þess konar, þá væri ekkert gagn að þessum lögum til þess, því að kosningakúgun - ég held að hann hafi notað það orð - gæti hvergi átt sér stað nema þá á svæðum, þar sem lagaákvæði þessi hefðu engin áhrif. Og í því sambandi fór hann nokkrum um, að það mundi vera hægt að vita það á ýmsum stöðum á landinu, hvernig hver einstakur greiddi atkvæði. Það væri fróðlegt að vita, hvernig hv. 1. þm. Reykv. fer að því að vita, hvernig hver einstaklingur greiðir atkv. Eða hafa kannske sjálfstæðismenn fundið upp einhverja aðferð til þess? Á kannske með þessu, sem hv, þm. er að dylgja um, að gefa það í skyn, að mönnum sé vissara að breyta ekki mikið út af því, sem sjálfstæðismönnum líki, í kjörklefanum, af því að það séu til aðferðir til þess að komast eftir því, hvernig menn kjósi? Allt er þetta vitanlega út í bláinn. Kosningin er fullkomlega leynileg og ekki hægt að vita, hvernig hver einstaklingur kýs. Þá kom hv. 1. þm. Reykv. að því, að Framsfl. notaði fjármálavald sitt í kosningum. Við þekkjum nú öll ákaflega vel, hver er háttur pörupilta yfirleitt. Hann er sá að brigzla öðrum um það, sem þeir brjóta sjálfir af sér. Þetta er gamalt og alkunnugt bragð. Það vita allir, að Sjálfstfl. byggir fylgi sitt í Reykjavík fyrst og fremst á atvinnurekendavaldi í bænum og bæjarstjórnarkerfinu og því valdi, sem hann fær með margvíslegu móti yfir mönnum á þann hátt, En það hentar náttúrlega ekki vel fyrir hv. 1. þm. Reykv. að segja frá þessu, heldur vill hann freista þess, ef nokkur kostur væri, að draga athyglina frá því, og þá er gripið til þess að bregða öðrum um þetta. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um málið. Ég stóð upp eingöngu til þess að svara örfáum atriðum af öllu því, sem hv. 1. þm. Reykv. beindi til mín sérstaklega.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. A-Sk. (PÞ) fyrir hans greinargóðu og glöggu upplýsingar, Það er mikill munur að heyra hans málefnalegu ræðu og skýringar, heldur en tal hæstv. fjmrh., og er Framsfl. ólíkt meiri sæmd að jafnglöggum og greindum manni sem hv. þm. A-Sk. heldur en hæstv. fjmrh., og vil ég beina því til Framsfl, sem gamals samstarfs- og vinarflokks, að það er fullkominn tími til þess, að þeir breyti um málsvara og láti ekki lengur liggja á slíkum ágætismanni sem hv. þm. A-Sk., eftir að hæstv. fjmrh. er orðinn eins úr sér genginn og uppgefinn, þreyttur og leiður sem raun ber vitni um, og vonast ég til þess, að flokkurinn taki þessi hollráð til greina -  (Gripið fram i: Vinsamlegar bendingar.)  já, þessar vinsamlegu bendingar, enda veit ég það, ef alþjóð hefði mátt heyra muninn á málflutningi þessara tveggja manna, þá mundu allir sannfærast um það, jafnvel ráðleggingalaust frá mér, að tími er kominn til að skipta þarna um menn í stólnum. Að öðru leyti hef ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða mikið um þetta mál. Það kom glögglega fram, sem ég átti von á, að sú góða n., sem hv. þm. A-Sk. er formaður í, á engan hlut að þessu máli, og hæstv. fjmrh. vildi alls ekki skýra frá því, hver hefði samið frv., heldur var það eins konar samábyrgð allrar ríkisstj. Hann vill ekki framselja þann, sem samið hafi, vegna þess að hann veit, að hann mundi verða sér að athlægi um alla landsbyggðina og lengi. Hæstv. ráðh. fór um það mörgum orðum, að það hefði svo sem verið og væri fullkomin ástæða til þess að banna mönnum að hafa markaskrá með sér. En ég spyr: Af hverju var það þá lögheimilað nú? Af hverju var frv. breytt í þá átt frá því, sem var í upphafi, að fyrst var þetta bannað gegn þungri refsingu, en nú er þetta orðið lögleyft? Ef það er jafnhættulegt eins og hæstv. ráðherra vildi vera láta, þá hefði hann átt að framfylgja því að láta þetta bann haldast. Að öðru leyti hreyfði ég þessu atriði einungis til þess að sýna, af hverju flaustri frv. er samið. Ásökunum hæstv. ráðh. um það, að Sjálfstfl. nyti hér fylgis vegna atvinnukúgunar, er óþarfi að eyða orðum að. Í jafnfjölmennum bæ eins og Reykjavík getur slíkt ekki komið til greina eðli málsins samkvæmt. Það er þess vegna, sem hæstv. ráðh. er jafngersamlega fylgislaus í Reykjavík sem kosningar ætíð sýna, að þar er ekki hægt að beita sams konar brögðum og Framsfl. beitir úti um landið. Ef aðstaðan væri hér slík, að hliðstæðar aðfarir væru mögulegar, þá mundi fylgi flokksins vera meira. Annars er það gömul aðferð framsóknarmanna, ekki sízt hæstv. forsrh., sem nú er fjarverandi, en hefur falið þessum sína dygga félagsbróður að vera sinn málsvari, að ásaka andstæðingana einmitt um það, sem hann og þeir flokksbræður iðka sjálfir. Þess vegna er verið að setja löggjöf, sem á að gefa til kynna, að sjálfstæðismenn hafi beitt kúgun, þegar það er einmitt vitað, að eini flokkurinn á landinu, sem þvílíkar aðfarir hefur í frammi, er Framsfl. Og svo leyfir þessi hæstv. ráðh. sér að koma hér og segja alveg óhikað, að þessi lög séu sett til þess að gera flokksapparat Sjálfstfl., - það er nú ekki fallegra orð, sem hann notar, heldur en þetta eða íslenzkulegra, - tilgangurinn á að vera þessi, yfirlýstur, það eru ráðstafanir gegn einum tilteknum flokki og því kjördæmi, þar sem enginn möguleiki er til þvílíkrar misnotkunar sem ráðh. er að tala um, sannast sagt því kjördæmi á landinu, Reykjavík, þar sem minnstur möguleiki af öllum kjördæmum, er til þess að fylgjast með, hvernig menn raunverulega greiða atkvæði. Svo var hæstv. ráðh. að snúa út úr því, að ég sagði, að það væri hægt úti um land að fylgjast með því, hvernig menn greiddu atkvæði, og Sjálfstfl, hefði einhverja aðferð til þess. Auðvitað veit ráðh. það jafnvel og ég, að í fyrsta lagi er alveg auðvelt úti um land og verður hægt þrátt fyrir þessa löggjöf að fylgjast með því, hvort menn koma á kjörstað eða ekki. Í fámenninu getur það ekki leynzt. Og allir vita þar, hvort menn kjósa eða ekki. Og í fámenninu er meira að segja hægt nokkurn veginn að áætla fyrir kunnuga menn, hvernig hver einstakur kýs, og hæstv. ráðh. þýðir ekkert að vera að gera sér upp það sakleysi, að hann viti ekki jafnauðsæja hluti og þetta, að jafnglöggur maður og áhugasamur um stjórnmál eins og hann, geri sér ekki grein fyrir því, að í litlum kjördæmum vita auðvitað kunnugir menn svo að segja upp á tölu, hvernig hver einstakur kjósandi kýs. Það getur ekki farið hjá því. En frv. verkar alveg í öfuga átt, og það var aðalatriðið. Það verkar í alveg öfuga átt við það, sem ætlað er. Það hefur ekki áhrif í strjálbýlinu, þar sem möguleiki er til misnotkunar, og í þéttbýlinu, þar sem það getur haft raunveruleg áhrif, verður það ekki til þess að skapa frið, heldur til þess að skapa meira ónæði fyrir kjósendurna. En úr því að hæstv. ráðh. var að svara mínum fyrirspurnum, þá vil ég spyrja hann, um þá alveg málefnalegu spurningu og óska svars við því: Er eftir frv. ætlazt til þess að banna það, sem ég spurði um áðan, að setja merki á hús eins og Iðnó og flokkshús kommúnistanna við Tjarnargötu? Þessu hljóta semjendur eða aðstandendur frv. að hafa gert sér grein fyrir, og það er eðlilegt, að þm. fái að vita, hver er tilætlunin í þessum efnum. Ef það er ástæða til þess að setja löggjöf um málið, þá er eðlilegt, að menn fái að vita, hvert efni löggjafarinnar á að vera og hvernig á að skýra hin mjög torráðnu ákvæði frv. Um þetta vildi ég fá upplýsingar hjá hæstv. ráðh. og vonast til þess, að hann veiti þær.



Herra forseti. Það hefur verið látið í veðri vaka, að tilgangur þessa frv. væri sá að friða kjördaginn, eins og það hefur verið orðað. Eins og komið hefur fram í ræðu hv. 1. þm. Reykv. og annarra sjálfstæðismanna, sem um frv. hafa talað, þar sem það hefur verið til meðferðar, í Ed., er það ljóst, að árangur frv. hlýtur einmitt að vera sá gagnstæði, og ég dreg mjög í efa, að þeir, sem að þessu frv. standa, trúi því einu sinni sjálfir, að það muni ná einhverjum árangri í þessa átt. Nei, það er öllum ljóst, að tilgangur þessa frv. er allt annar, nefnilega sá, að þeir, sem að því standa, halda með réttu eða röngu, að þetta frv. geti að einhverju leyti orðið til þess að klekkja á Sjálfstfl, við kosningar þær, sem fara í hönd í næsta mánuði. Hvort svo verðar eða ekki, verður auðvitað aldrei skorið úr um, það verður aldrei sagt um það, hvort úrslit kosninga hefðu orðið einhver önnur, ef þær hefðu farið fram undir öðrum kringumstæðum. Það er auðvitað eðlilegur hlutur, eins og stjórnmálaáhugi manna er mikill hér á landi, að þeir menn, sem áhuga hafa fyrir kosningum, beita áhrifum sínum á einn eða annan hátt til þess, að þeir, sem þeir telja sama sinnis og sig, noti atkvæðisrétt sinn, og má vel vera, að sumir þessara manna hafi gerzt aðgangsharðari við kjósendur, en góðu hófi gegnir. Hvort það á í ríkara mæli við um Sjálfstfl. en aðra flokka, verður auðvitað aldrei skorið úr um, en jafnvel þó að svo væri, verður það auðvitað mjög mikið vafamál, hvort lög, sem að einhverju leyti kynnu að ná þeim árangri að friða fólk fyrir kosningasmölun, eins og það er orðað, mundu þá ekki fyrst og fremst vera þeim flokkum í hag, sem eiga þessa duglegu menn, því að spurningin er sú, ef það kemur fyrir, að fólk gegn vilja sínum verður að fara á kjörstað til þess að losna við ágang kosningasmalanna, hvað þetta fólk kýs. Líklegast er, að það skili auðu, en ef það kýs á annað borð, má telja það sennilegast, að það kjósi heldur aðra flokka, en þann, sem það hefur orðið fyrir ágangi frá. En þetta atriði skiptir ekki verulegu máli. Aðalatriðið er hitt, að það er sýnt, að frv. nær ekki þeim tilgangi, sem því er ætlað, heldur hinum gagnstæða. En hvað sem því máli líður, og þá kem ég að því, sem er meginástæðan fyrir því, að ég er þessu frv. andvígur í þeirri mynd, sem það liggur fyrir, en hún er sú, að ég tel alla löggjöf, sem ekki er í samræmi við réttarmeðvitund almennings, vera hættulega. Ég lít svo á, að banna eigi aðeins það athæfi eitt, sem almenningur fordæmir, hitt, að fara út í það að banna hluti, sem telja verður eðlilegar athafnir manna, skapar hins vegar margvíslegar hættur. Þessi hætta er fyrst og fremst fólgin í því, að gera má ráð fyrir því, að nærri því hver borgari í þjóðfélaginu verði meira eða minna brotlegur við þessi lög. Annaðhvort verður það þá þannig, að lögunum verður ekki framfylgt, og um það eru mörg dæmi, en þá er hætta á því, að af slíku leiði almennt agaleysi í þjóðfélaginu og verði til þess að menn fari þá einnig að brjóta í ríkara mæli en áður, önnur lög, sem eru í betra samræmi við réttarmeðvitund almennings. Ef aftur á móti á að framfylgja slíkri löggjöf, sem hætt væri við að mikill hluti borgaranna sé brotlegur við, þá er bæði hætta á, að það verði af meira eða minna handahófi og auk þess að slíkt verði ekki gert nema með því að taka upp aðra stjórnarhætti eða stjórnarhætti líka því, sem er í einræðislöndunum, með pólitískri lögreglu og dómstólum, - stjórnarhætti, sem flestum mönnum raunar, hvar í flokki sem þeir eru, hrýs hugur við. Það er að vísu ekki neitt nýtt, að aðrar reglur og önnur sjónarmið en þau, sem nú eru ríkjandi, hafi legið til grundvallar þeirri löggjöf, sem sett hefur verið. Á dögum hinna einvöldu konunga var það yfirleitt þannig, að það var ekki hugsað um það, hvort hin settu lög væru í samræmi við réttarmeðvitund almennings eða ekki. Þar réðu mestu um persónulegir duttlungar einræðisherranna eða þeirra ráðgjafa, sem þeir völdu sér. Þetta var alkunna. Sem dæmi mætti nefna, að það var skömmu eftir miðja 18. öld, sem sett var hér á landi tilskipun um húsagann á Íslandi, eins og það var orðað. Hver þá var konungur í Danmörku, man ég ekki, en það skiptir ekki máli. Meðal annarra atriða, sem í þessari tilskipun stóðu, var það, að konungur talaði um það, að sér hefði borizt það til eyrna, að það væri algengt í hans ágæta landi, Íslandi, að almenningur læsi rímur, riddarasögur og aðrar slíkar bókmenntir, sem konungur taldi spillandi, og beindi þeim tilmælum til presta, hreppstjóra og annarra heldri manna, að þeir beittu áhrifum sínum til þess, að fólk hætti að lesa þessar bókmenntir og læsi heldur guðsorðabækur. í sömu tilskipun var talað um það, að konungur hefði heyrt, að það væri mjög algengt í landlegum í verstöðvum hér sunnanlands, svo sem í Vestmannaeyjum og fleiri stöðum, að sjómenn legðust í drykkju, lentu í slagsmálum o.s.frv. Því var einnig beint til stjórnarvaldanna að beita áhrifum sínum til þess, að slíkur ósiður legðist niður og sjómennirnir færu heldur í kirkju, þegar þannig stæði á. Á þeim tímum var sá hugsunarháttur ríkjandi, að hin landsföðurlega stjórn ætti að leiða einstaklingana við hvert þeirra fótmál. Á sviði efnahagsmála var það á sama hátt, að þá var allt ákveðið af hinu opinbera. Það er t.d. misskilningur, að verðlagseftirlit o.þ.h. sé nokkur nýjung. Það var hin almennasta skipun allt fram á 19. öld, að verðlag á allri vöru og þjónustu var ákveðið af opinberum aðilum, Jafnvel í okkar fornsögum er um það talað, að þegar skip komu til landsins, mátti enga vöru selja, án þess að goðarnir hefðu áður verðlagt hana. Þannig var það til tiltölulega skamms tíma, að ekkert var um það hirt, að þau lög, sem sett voru, væru í samræmi við réttarmeðvitund almennings. Þegar hinar frjálslyndu þjóðmálastefnur fara svo að ryðja sér til rúms í lok 18. aldar og á 19. öld, eru teknar upp aðrar reglur í þessu sambandi. Þá verður sá hugsunarháttur lagður til grundvallar löggjöfinni, að borgurunum sé yfirleitt heimilt að gera allt annað en það, sem brjóti í bága við almennar réttarhugmyndir. Það eru í hegningarlögum sett ákvæði um það, hvaða verknaður sé refsiverður, menn eru skyldaðir til að standa við gerða samninga o.s.frv., en að öðru leyti er borgurunum heimilt að hegða sér svo sem þeir sjálfir óska. Jafnhliða þessu eru svo gerðar ráðstafanir til þess að tryggja hlutleysi dómstólanna. Dómarar eru betur settir, en ýmsir aðrir embættismenn, bæði hvað launakjör snertir og einnig eru settar hömlur við því, að þeim megi víkja frá störfum, nema sérstakar þungar sakir séu fyrir hendi, til þess að tryggja þannig öryggi réttarfarsins. Nú á síðustu árum hafa því miður orðið mjög mikil brögð að því í ýmsum löndum, að færzt hefur í hið sama horf, sem áður var. Með vaxandi íhlutun opinberra aðila um efnahagsmálin hefur verið sett margs konar löggjöf, sem bannar mönnum athafnir og verknaði, sem ekki brjóta í bága við almenna réttarmeðvitund. Menn hafa í þessu sambandi spurt sem svo, hvort það sé af hreinni tilviljun, að réttarfarið í löndunum austan járntjalds er þannig, eða hvort það standi í nánu sambandi við það hagskipulag, sem er í þessum löndum. Sumir hafa svarað þessari spurningu játandi, aðrir neitandi, og er þetta atriði, sem um má deila, þó að ég telji, að rökin fyrir því séu þungvæg, að mikið samræmi hljóti ávallt að vera á milli hagkerfisins og réttarfarsins. Hvað sem þessum atriðum liður, er það þó víst, að sérhver löggjöf, hvort sem hún snertir kosningar eða annað, þar sem verið er, eins og í því frv., sem hér liggur fyrir, að banna mönnum eðlilegar athafnir og verknað, skapar þjóðfélagslega hættu, Ef ekki á að framfylgja þessu, eins og ég sagði áðan, þá er hætta á, að það skapi almennt agaleysi og virðingarleysi fyrir lögunum. Ef hins vegar á að framfylgja því, kemur upp þessi spurning: Verður það þannig, að stjórnarvöldin treysti þá öðrum en þeim, sem aðhyllast þá löggjöf, sem um er að ræða, til þess að framfylgja lögunum? Ef það er þannig, að stjórnarvöldin komist að þeirri niðurstöðu, að það verði ekki öðrum treyst til þess að framfylgja þessum lögum heldur en þeim, sem eru sammála þeim í hjarta sínu, þá erum við komin yfir í það ófremdarástand, sem ríkir í einræðisríkjunum, með pólitískri lögreglu, dómstólum o.s.frv. Ég er því hræddur um, að löggjöf af þessu tagi, þó að það hafi verið rakið og sé öllum vitanlegt, í hvaða tilgangi hún er sett, geti haft afleiðingar í þjóðfélaginu, sem þeir, er að henni standa, hafa ekki gert sér fulla grein fyrir. Í stað þess að skapa frið, eins og það er orðað, geti þetta orðið til að skapa einmitt meiri átök, en nokkur geri sér grein fyrir og haft þannig ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Ég segi ekki, að þetta verði þannig, en fyrir þessari hættu má ekki loka augunum, og ber því að vara við því, að slík lög sem þessi verði sett.

Forseti (EOl): Hv. 1. þm. Reykv, var í miðri ræðu, en hann hefur ekki mætt á þingfundinum. Ég mun freista þess að gefa þm. tækifæri til að halda áfram sinni ræðu. - Það mun verða frestað þessari ræðu, þótt þm. hafi ekki mætt, og málið tekið af dagskrá.