Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir lítilli stundu voru fjáraukalög fyrir árið 1953 afgr. sem lög í Sþ. Með því hefur Alþ. raunverulega kvittað fyrir ríkisreikninginn fyrir þetta ár og samþ. þær umframgreiðslur, sem orðið hafa fram yfir fjárlög. Ég hef ákaflega lítið að segja um þetta mál, sem hér liggur fyrir. Fjhn. hefur athugað ríkisreikninginn og borið frv. tölulega saman við hann, og eru tölurnar rétt upp teknar í þetta frv. Enn hefur fjhn. athugað athugasemdir yfirskoðunarmanna ríkisreikninganna, svör ráðh. við þeim og úrskurði yfirskoðunarmanna um athugasemdirnar. Það verður ekki sagt, að athugasemdir yfirskoðunarmanna séu margar, þegar tekið er tillit til þess, hversu ríkisreikningurinn er orðinn mikið bákn. Athugasemdirnar eru 23, því að 24. liður er aðeins um það, að leitað skuli samþykkis Alþ. fyrir umframgreiðslum í fjáraukalögunum. Úrskurðir yfirskoðunarmanna eru með ýmsu móti. Stundum segja þeir út af athugasemdunum, að við svo búið verði að standa eða það sé til athugunar framvegis og til eftirbreytni framvegis. Flestar aths. eru afgreiddar á þann hátt. Einni aths. sinni vísa yfirskoðunarmenn til aðgerða Alþingis, og er það út af umframgreiðslum hjá Skipaútgerð ríkisins. Ég geri ekki ráð fyrir, að það hafi verið beinlínis út af þessari till. yfirskoðunarmanna, að Alþ. hefur nú hafið aðgerðir út af þessu máli, þar sem það hefur samþykkt að kjósa nefnd til þess að athuga um samgöngur innanlands, þar með strandferðirnar. Má því segja, að þessu sé fullnægt, að Alþ. hafi tekið þetta til greina að vissu leyti. Annars hefur það oft verið svo, að yfirskoðunarmenn ríkisreikninganna hafa vísað ýmsum af aths. sínum til aðgerða Alþ., og þá er venjan sú, að þeir gera engar till. um það, hvað Alþ. eigi að gera út af þeim málum. Þó að svo standi á, að tveir af yfirskoðunarmönnunum séu alþm., sem báðir eiga sæti í hv. Nd., - svo hefur verið um mörg undanfarin ár, - hefur aldrei komið nein till. frá þeim um það, hvað Alþ. skuli gera, þó að þeir hafi vísað aths. til aðgerða Alþingis. Fjhn. þessarar hv. d. hefur ár eftir ár látið í ljós, að hún teldi þetta ekki rétta starfsaðferð, og óskað eftir því, að þegar athugasemdum er vísað til aðgerða Alþ., liggi fyrir ákveðnar tillögur frá yfirskoðunarmönnum. Vil ég endurtaka það hér, að þetta væri æskilegt. Enn fremur er það um athugasemdir, sem þeir úrskurða með því að segja, að þetta sé til eftirbreytni framvegis, til athugunar framvegis eða jafnvel til viðvörunar framvegis, að þá liggur lítil grg. fyrir frá þeim um það, hvort slíkir úrskurðir liðinna ára frá þeirra hendi hafa verið teknir til greina. Þyrfti að sjálfsögðu að fást bót ráðin á þessu, því að það fer að verða mjög vafasamt gagn að vinnu yfirskoðunarmanna ríkisreikninganna, ef látið er við það sitja, að þeir benda á, að eitt eða annað sé til viðvörunar eða til eftirbreytni, en líti svo ekki eftir því, að ábendingar þeirra séu teknar til greina. Eins og ég gat um í upphafi, hafa nú verið samþykkt fjáraukalög fyrir þetta ár, og þar með hefur Alþ. lagt sinn úrskurð á ríkisreikninginn að vissu leyti. Og með því, eins og ég einnig gat um í upphafi, að þessu frv. ber tölulega saman við ríkisreikninginn, þá leggur fjhn. einróma til, að frv. sé samþ. óbreytt, en þó með þeim fyrirvara, sem ég hef getið um.



Herra forseti. Þetta frv. til laga um breytingu á lögum um vátryggingarsamninga hefur borizt Alþingi fyrir milligöngu Samábyrgðar Íslands á fiskiskipum og hefur þegar fengið afgreiðslu í Nd. óbreytt eins og það barst hinu háa Alþingi. Við höfum hér í þessari deild talsvert kynnt okkur þetta frv. og rætt það. Með hinu upphaflega frv. á þskj. 375 er ýtarleg grg. fyrir þessum breytingum, sem ætlazt er til að fá lögfestar nú, og ef hv. þm. hafa kynnt sér þá grg., er kannske lítil þörf á fyrir mig að hafa sérstaklega ýtarlega framsögu um þetta mál. Ég vil þó benda á það, að í grg. er tekið fram, að með lögunum, sem ætlazt er til að breyta, nr. 20 8. marz 1954, um vátryggingarsamninga, voru lögin um vátryggingarfélög fyrir fiskiskip, sem kölluð eru vélbátatryggingarlögin, að verulegu leyti felld úr gildi. Stendur lítið annað eftir af þeim en ákvæðin um skyldutryggingar. En þessi lög, sem talið er að hafi verið felld úr gildi, fólu í sér sérstaka tilhliðrun hvað snertir greiðslu á björgunarlaunum fyrir fiskiskipin eða vélbátaflotann sérstaklega. Nú er því flotinn að því leyti til berskjalda, að síðan felld voru úr gildi þessi sérstöku honum hliðhollu lög, getur hver, sem bjargar vélbát, krafizt fullra björgunarlauna samkvæmt almennum lögum þar að lútandi, og verður það, ef svo fer fram, óhjákvæmilega til þess að áliti þeirra, sem þessa löggjöf vilja fá núna setta, að hækka þarf tryggingariðgjöld af bátunum að miklum mun. Til þess að forðast, að það verði, vill því hv. Nd. og þeir, sem að þessu máll standa, lögleiða aftur ákvæði vélbátatryggingarlaganna, m.ö.o. lögleiða aftur þau fríðindi, sem bátarnir sérstaklega njóta að því er snertir greiðslu á björgunarlaunum. Að öðru leyti er því lýst í grg., sem um ræðir, að verið sé að vinna að endursamningu bátaábyrgðarlaganna og samræma þau, eftir því sem unnt er, lögunum um vátryggingarsamninga. Það frv. er þó ekki svo langt á leið komið, að hægt hafi verið talið að fá það samþykkt á þessu þingi, og er því ætlazt til, að sú breyting, sem liggur fyrir nú í frv. á þskj. 375, verði til bráðabirgða, þangað til hinn endurskoðaði lagabálkur verður tilbúinn fyrir bátaábyrgðarfélögin og þá samræmdur, að svo miklu leyti sem það er unnt, ákvæðunum í lögunum um vátryggingar samninga. Ég held, að þó að það kunni að vera annmarkar á því að takmarka björgunarlaun fyrir fiskibáta, þá verði að fallast á, að það væri óhagstætt ekki síður nú, og kannske frekar nú en oft endranær, að vátryggingariðgjöld bátanna þyrftu enn að hækka. Það eru margir, sem stynja mjög undir þeim gjöldum, og rétt er að benda á það í þessu sambandi til þess að undirstrika það, hve þýðingarmikill liður þau eru í kostnaði útgerðarinnar, að í nýafstöðnum aðgerðum Alþingis varðandi aðstoð til bátaflotans er séð fyrir því að létta undir með bátaflotanum frá ríkisins hálfu einmitt á þessu sviði, tryggingarsviðinu. Með hliðsjón af því, þó að það kunni ekki að vera nema þetta ár eða til bráðabirgða líka, finnst mér, að það væri að leggja öfugt á að stofna til þess með því að synja um staðfestingu á þessu frv., að bátaábyrgðariðgjöldin yrðu að hækka af öðrum ástæðum. Þessi sjónarmið hefur sjútvn. rætt og komst að þeirri niðurstöðu, að hún, eins og hv. Nd. hefur lagt til, leggur til, að frv. sé samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Nefndin hefur athugað þetta frv. Hún hefur sent það til umsagnar landnámsstjóra og jarðeignadeild ríkisins, og fylgir hér með prentað á þskj. 504 álit landnámsstjóra, sem útskýrir málið mjög vel, svo að það er ekki þörf á því að bæta þar neinu við. Þó skal ég nú geta þess svona persónulega frá sjálfum mér, að ég skil ekki, hvað hreppstjórinn á Eyri ætlar að gera við Engjanesið, sem liggur mjög langt frá honum, og hann getur varla notað það til annars en að hirða rekann, sem þar kann til að falla. En jörðin byggist áreiðanlega aldrei sem sjálfstæð jörð og hefur aldrei verið eiginlega nein jörð, þó að einhverjir hafi einhvern tíma dregið þar fram lífið, og þess vegna er svo sem ekkert á móti því, að honum sé seld hún. Hann er a.m.k. nær því en menn héðan úr Reykjavík að nytja sér rekann, þó að hann sé langt frá honum. En svo barst nefndinni bréf frá skógræktarstjóra í gegnum ríkisstj., sem óskaði eftir því að beiðni skógræktarstjóra, að skógrækt ríkisins væri heimilt að selja til ábúandans að Skriðufelli þann hluta Skriðufells, sem hann hefur búið á, hluta úr jörðinni Skriðufelli, sem skógræktin keypti fyrir alilöngu til þess að geta friðað Þjórsárdal. Það var þó nokkuð mikið vafamál, hvernig átti að taka á þessu máli. Í fyrsta lagi er vafamál, hvort skógrækt ríkisins þarf nokkra heimild frá Alþingi til að selja þær jarðeignir, sem hún hefur umráð yfir. Það er vafasamt. En með því að taka það hér inn í frv., vil ég slá því föstu, að skógræktin hafi eftirleiðis ekki heimild til að selja af sínum jarðeignum, án þess að það fari í gegnum Alþingi. Það, sem þarna er um að ræða, er hluti af jörðinni Skriðufelli, sem skógræktin telur að hún þurfi ekki á að halda, hvorki til að friða þann skóg, sem er í landi jarðarinnar, sem verður að mestu utan við þetta, né heldur til að varna uppblæstri, eins og hún gerir með friðun Þjórsárdals. Þegar búið er að slá því föstu að heimila ríkisstj. að selja þennan jarðarhluta og gera það í gegnum Alþingi, þá er eftir að koma sér saman um, á hvern hátt kaupverðið skuli ákveðið. Þar sem skógræktin heyrir undir ríkisstj., ákveðinn ráðh., þá var lútið liggja opið, hvort jörðin væri seld fyrir verð, sem ráðh. og skógræktarstjórinn kæmu sér saman um við viðkomandi mann, ráðh. sem yfirmaður skógræktarinnar samþykkti söluverðið, eða þá eftir matsverði dómkvaddra manna. Með þessari brtt., ef að lögum verður, tel ég slegið föstu þrennu: Fyrst því, að þær jarðeignir, sem hálfopinberar stofnanir, heyrandi undir ríkisstj., kunna að komast yfir og eignast á einn eða annan hátt, verði ekki aftur seldar nema með lögum frá Alþingi; því öðru, að þegar um það sé að ræða, þá geti verið, hvort sem vera vill, að verðið sé ákveðið af ríkisstj. eða þeim ráðh., sem viðkomandi hálfopinber stofnun, í þessu tilfelli skógræktin, heyrir undir, eða að matsverði dómkvaddra manna. Í samræmi við þetta verður fyrirsögn frv. að breytast, og við höfum gert till. um það. Ef svo færi, að hv. deild væri ekki sammála okkur um að taka Skriðufell þarna inn í, heldur liti hinn veginn á málið, að heimild um sölu Skriðufells sé óþörf hér, skógræktarstjórinn geti einn ráðið því, það séu engin lög um það, hvort hann selji þær jarðeignir, sem skógræktin á, og fyrir hvaða verð, þá þarf náttúrlega aftur að breyta fyrirsögninni, ef sú till. okkar yrði felld. En ég held nú, úr því að það er verið með lög um sölu á hvað litlum landskika sem er, sem ríkissjóður á, þá sé rétt að láta það sama ganga yfir þær opinberu stofnanir, sem eru að nokkru leyti sjálfstæðar, en þó í raun og veru, þegar allt kemur til alls, ríkiseign og stjórnað af ríkinu.



Herra forseti. Á fyrri helmingi þessarar aldar hefur orðið meiri bylting í atvinnuháttum og lífskjörum Íslendinga en á nokkurri annarri öld, frá því er landið byggðist. Á þessu tímabili hefur tæknin fremur en nokkuð annað sett merki sitt á þjóðlífið, bæði til lands og sjávar. Hin byltingarkennda tækniþróun hefur breytt höfuðborg landsins úr 5000 manna fátæku þorpi í 60 þús. manna borg með nýtízku byggingum, hitaveitu, rafmagni, iðjuverum, hafnarmannvirkjum, glæsilegum skólum, skemmtistöðum leiks og lista og margvíslegum menningartækjum, svo sem listasöfnum, útvarpi, síma, leikhúsum og kvikmyndahúsum. Upp hafa risið sjúkrahús og heilsuverndarstöðvar, lagðir vegir, götur og flugvellir, vatns- og skólpæðar og sitthvað annað, sem fjölbýlið útheimtir. Umhverfis höfuðborgina rísa upp í vaxandi mæli þorp, bæði til sjávar og sveita, með svipuðum lífsþægindum og höfuðborgin sjálf og hafa á margan hátt stuðning af því margbrotna athafnalífi, sem daglega iðar í sjálfri höfuðborginni, og yzt á Reykjanesskaga, á gróðurlausu brunahrauni, rís upp önnur borg með sérstöku sniði, sérstökum þjóðháttum og sérstakri menningu í krafti gulls- og gróðavona, mögnuð sterkum erlendum áhrifum og ógnar á margan hátt því jafnvægi, sem íslenzkum atvinnuháttum er lífsnauðsynlegt. Samfara þessu vaxa einstaka þorp og bæir annars staðar á landinu, einkum þar sem hráefni til framleiðslunnar eru auðfundin, og með því að eftirspurn eftir vinnuafli er miklu meiri á þessum stöðum en viðkoman, lífskjörin betri en i fámenninu, glaumurinn og gleðin meiri, sogast fólkið til þessara staða frá hinum dreifðu byggðum, dregst þaðan að fjölbýlinu eins og segullinn að stálinu. Það er ljóst. að slík bylting í lífi þjóðar eins og hér hefur átt sér stað skapar margvíslegan vanda, sem mæta verður með fullkomnum skilningi og fullkominni festu. Það er að sjálfsögðu þýðingarlaust að ætla sér að spyrna á móti broddunum eða stöðva með berum höndum þunga straumelfunnar, sem fellur af fjöllum til sjávar samkvæmt órjúfanlegu lögmáli náttúrunnar, en tæknin hefur þó vísað veginn til þess að fjötra slík öfl og benda þeim í rétta átt, þjóðunum til gagns og blessunar. Það verður tæplega um það deilt, að héruðin umhverfis höfuðborg landsins mundu geta brauðfætt alla þjóðina, þótt hún flyttist þangað, sem nú er helzt útlit fyrir að verði, ef ekkert er að gert til þess að stöðva þann þunga straum, sem þangað liggur. En hitt er þá og jafnljóst, að þetta mundi ekki einasta skapa mikinn vanda, bæði fyrir þá staði, sem fólkið flykkist til, sem hina, er fólkið flyttist frá, heldur mundi og skapast við það allt annar og lakari þjóðfélagskjarni en ef fólkið væri dreift um allar byggðir landsins, svo sem verið hefur frá landnámstíð, og einmitt það lóð ætti að verða þyngra á vogarskálunum en flest annað, er meta skal, hvort rétt sé að stefna að því að halda öllum landshlutum í byggð, eftir því sem mögulegt er, eða færa fólkið saman í þéttbýli, svo sem nú er stuðlað að á margan hátt. Ekkert er einni þjóð eins skaðlegt og múgsefjun. Er óþarft að fletta mörgum blöðum veraldarsögunnar til þess að sannfærast um, hvaða böl hún hefur leitt yfir þjóðirnar, einnig þær, sem talið er að standi á háu menningarstigi. En múgsefjunin hefur engin þroskaskilyrði þar, sem einstaklingurinn er í beinni snertingu við náttúruna og þreytir fangbrögð við erfiðleika vinds og veðra, svo sem jafnan hefur verið hlutskipti Íslendinga. Við slík uppeldisskilyrði er það hin sjálfstæða hugsun, sem þroskar og skapar manninn og mótar, og sá harði og holli skóli lífsins hefur skapað þann kjarna, sem þessari þjóð hefur jafnan verið ómissandi til þess að geta lifað hér menningarlífi í þessu harðbýla, en fagra landi. Og það er vegna þessara sanninda, að Alþingi er sammála um, að gera skuli sérstakar ráðstafanir til þess að stuðla að því, að jafnvægi haldist í byggðum landsins, og að spyrna fótum við óeðlilegum fólksstraumi til þéttbýlisins frá hinum afskekktu byggðum. Frv. því á þskj. 496, sem hér er til 2. umr., ef að lögum verður, og þeim framkvæmdum, sem gerðar verða samkvæmt fyrirmælum þeirra laga, er ætlað að verða varnarveggur gegn flóttanum frá strjálbýlinu, viðspyrna gegn flóttanum frá manndómsátökunum við erfiðleikana til auðveldari afkomu, meiri glaums og gleði og glæstra vona um fljóttekinn gróða og margvísleg lífsþægindi, sem oft verða vonbrigði ein. Því er ætlað að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, og tilgangur þess er markaður skýrum dráttum í 1. gr. frv. Frv. þessu, sem samið er af tveim þm., er til voru kjörnir af ríkisstj. til þess að undirbúa heildaráætlun í þeim tilgangi að skapa og viðhalda jafnvægi í byggð landsins, fylgir ýtarleg grg. og fylgiskjöl, sem sýna, hvaða starf hefur verið innt af hendi í sambandi við þennan undirbúning, áður en frv. er samið, og að ákvæði frv. eru í órjúfanlegu sambandi við þau verk, sem þar voru unnin. Ég mun því ekki hér fara langt út i þau atriði, sem upplýst eru í grg. og fskj., enda voru þessi atriði ýtarlega skýrð hér af hæstv. forsrh. við 1. umr. um frv. Mér þykir hins vegar rétt að fara hér nokkrum orðum um einstök atriði, er mér hefur virzt af samtölum við einstaka hv. þm., eftir að frv. var útbýtt, að valdið hafi nokkrum misskilningi eða sætt nokkurri gagnrýni. Í sambandi við það vil ég leyfa mér að benda á, að frv. í heild og sérhverja grein þess verður að vega og meta með tilliti til þess, hvort unnt sé að ná þeim tilgangi, sem ákveðið er í 1. gr. frv., og hvort það reynist hægara og öruggara að öðrum leiðum. Allar breytingar, sem kunna að verða gerðar á frv., verður fyrst og fremst að miða við þetta, en 1. gr. frv. er sett í fyllsta samræmi við samþykkt Alþingis og þá stefnu, sem mörkuð var með þáltill. þeim, sem samþykktar voru um þetta efni. Gagnrýni sú, sem ég hef hér minnzt á, snertir einkum ákvæði 4. og 5. gr. frv. og ákvæði 9. gr. Mér hefur verið bent á, að með ákvæðum 4. og 5. gr. frv. væri jafnvægisnefndin að seilast inn á verksvið annarra stofnana, svo sem hagstofunnar, Búnaðarfélags Íslands og Fiskifélags Íslands, með því að safna efni til skýrslugerða og gera skýrslur um þau atriði, sem þar eru fram tekin. Út af þessu vil ég taka fram eftirfarandi: Það er frumskilyrði til að geta haft heildaryfirlit yfir allt það, er snertir jafnvægi í byggð landsins, og þær áætlanir, sem gera þarf á hverjum tíma til atvinnubóta á hverjum stað, að fyrir liggi allar þær upplýsingar, sem um er getið í frv. Án þess væri þetta verk óvinnandi fálm. Vísa ég hér sérstaklega til athugasemda um 5. gr. í grg. frv. Þær margvíslegu upplýsingar, sem þegar liggja fyrir, hafa verið fengnar með aðstoð þeirra stofnana, sem þessi verk vinna og vinna þau áfram, þótt þetta frv. verði að lögum óbreytt. Hér er því á engan hátt hugsað til þess að ganga inn á verksvið þeirra, heldur að hafa við þær fulla samvinnu og njóta að fullu aðstoðar þeirra, svo sem verið hefur í sambandi við undirbúning málsins. Finn ég ástæðu til þess að taka það hér fram, að þessar stofnanir allar létu í té þær upplýsingar, sem um var beðið, með fyllstu samúð við málefnið, og kom aldrei fram í umræðum við þær, að á því væri nokkur hængur. Ég tel því víst, að uggur sá, sem gripið hefur einstaka menn, að hér sé verið að ganga inn á svið þessara stofnana, sé alveg ástæðulaus. Læt ég því nægja að segja þetta um það atriði. Ákvæði 9. gr. er aftur á móti miklu þýðingarmeira mál. Það þykir orka mjög tvímælis, hvort rétt sé að afhenda sjóðnum þær kröfur, sem ríkissjóður á nú á hendur ýmsum aðilum vegna framlaga undanfarinna ára til atvinnubóta á ýmsum sviðum á landinu og vegna lána, sem kunna að vera i vanskilum. Ég vil einnig hér vísa til athugasemdanna í grg. við 9. gr. frv. Því ber ekki að neita, að þótt hér hafi aldrei verið um að ræða annað en lán til þessara aðila, þá líta margir svo á, að lán þessi eigi aldrei að endurgreiða. Þessi skoðun er að mínu áliti bæði röng og skaðleg, og er ég alveg viss um, að ef frá upphafi hefði átt að úthluta þessu fé hér á Alþ. sem gjöf eða sem styrk, þá hefði þar ekki verið farið eftir þeim reglum, sem gilt hafa um úthlutun á lánunum. Það má að sjálfsögðu deila um það, hversu mikils virði þessar kröfur kunna að vera, og samkvæmt ákvæðum frv. hefur Alþ. það jafnan í hendi sér að afskrifa þær eftir föstum reglum. En að afskrifa þær nú skilyrðislaust tel ég að komi ekki til mála, og þá er sú leið, sem hér er farin, sjálfsögð. Með þessu skipulagi fá þessi mál allt annan og betri blæ. Það hefur því miður þróazt sú skoðun hjá allt of mörgum, að sjálfsagt sé að nota sér alla möguleika til þess að klófesta fé ríkissjóðs undir einhverju yfirskini og síðar að greiða það ekki aftur, og þó að flest af því, sem veitt hefur verið hér, hafi verið nauðsynlegt og rétt, þá hefur og annað flotið með, sem ekki var jafnsjálfsagt og aldrei hefði verið lagt fram sem beinn styrkur, ef Alþ. hefði átt að skipta fénu. Með því að láta sjóðinn fá þessar kröfur skapast nýtt viðhorf, því að fénu verður þá áframhaldandi varið til uppbyggingar í hinum afskekktu byggðum landsins. Menn eru því raunverulega að vinna að heill sinna eigin sveita með því að endurgreiða upphæðina, ef til þess eru möguleikar, en það er á valdi sjóðsstjórnarinnar að meta það á hverjum tíma. Ég held, að hér sé um svo mikilvægt atriði að ræða, að ef þetta ákvæði yrði fellt úr frv., tel ég, að hinum fjárhagslega grundvelli sjóðsins sé raskað svo, að ekki verði við unað. Skal ég ekki ræða þetta efnislega frekar, nema tilefni gefist til. Eins og hæstv. forsrh. tók fram hér við 1. umr., þá er þess mikil þörf, að þetta merka mál nái fram að ganga og að frv. verði gert að lögum á þessu þingl. Undir þetta hefur hæstv. fjhn. þessarar d. tekið með því að afgreiða málið til 2. umr., svo sem fram kemur i nál. á þskj. 514. Einn nm., Haraldur Guðmundsson, var ekki viðstaddur þegar málið var afgr. í n., og gerir hann því væntanlega grein fyrir afstöðu sinni hér við þessa umr. Aðrir nm. hafa óbundnar hendur um að bera fram brtt. eða fylgja öðrum, sem fram kunna að koma. Í 10. gr. frv. er prentvilla, röng tilvísun, sem löguð verður í skjalaparti, og hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að leiðrétta það. Að svo mæltu vildi ég mega vænta þess, að hv. d. samþykkti frv. óbreytt.



Herra forseti. Vegna þess að hæstv. forsrh. óskaði sérstaklega eftir því, að frv. þessu yrði hraðað, og með því að hæstv. forseti d. lagði mikla áherzlu á hið sama, bæði hér í d. og í fjhn., gekk ég inn á það í fjhn. að tefja ekki málið þar og skrifaði undir nál. og mælti með samþykkt frv., en áskildi mér rétt til þess að bera fram brtt., og svo gerðu aðrir nm. Ég taldi mig geta mælt með því, að frv. yrði samþ., af því að ég var samþykkur stefnu þess, en hins vegar hafði ég ekki athugað það nægilega í einstökum atriðum og hafði því fyrirvara um þau. Nú hef ég lesið frv. og athugað, þótt eigi hafi mér gefizt tími til þess að gera það svo rækilega sem ég tel þurfa um svo óvenjulegt og stórt mál, en við þennan fljótlega yfirlestur hef ég rekið mig á ýmislegt, sem ég tel að rétt sé að breyta í frv., og efast varla um það, að þeir, sem frv. hafa samið, geti fallizt á a.m.k. sumt af því, sem ég tel að betur mætti fara. Í 2. gr. frv. segir: „Nefndin velur sér formann og ritara. Nefndinni er heimilt að ráða hagfróðan mann í þjónustu sína svo og fleiri starfsmenn, ef ríkisstj.. samþykkir.“ Hér er talað um, að nefndinni sé heimilt að ráða sér aðstoð og heimilt að ráða sér hagfróðan mann, einn hagfróðan mann. Verkefni n. er svo stórt og nær yfir svo margþætta starfsemi, að ég hygg, að til þess geti þurft að taka að fá aðstoð fleiri en eins hagfróðs manns, enda finnst mér liggja ljóst fyrir, að n. sjálf hefur litið svo á, því að í skýringu í athugasemdum þeim, sem fylgja frv. um einstakar greinar, segir einmitt nefndin: „Nefndinni er nauðsynlegt að ráða í þjónustu sína hagfróðan mann, einn eða fleiri.“ En í frv. er aðeins gert ráð fyrir heimild til að ráða einn slíkan mann. Þetta held ég að ætti að leiðrétta, og þetta efast ég varla um að nefnd sú, er samdi frv., telji réttmæta athugasemd, sem hún geti fallizt á. Í 5. gr. er talið upp, hvað jafnvægisnefnd skuli útvega af skýrslum til að byggja störf sín á. Þetta er geysilega margt. Það er í 23 liðum, og gæti manni fundizt, að hér væri í l. farið inn á það svið, sem telja mætti á sviði reglugerðar, er stæði á bak við lögin. Og úr því að farið er að telja upp svona marga liði í lögunum sjálfum, sakna ég hér í upptalningunni atriða, sem ég tel fullt svo rétt að fram komi í lögunum eins og sumt það, sem þar er fram tekið, og einstök atriði finnast mér vafasöm í upptalningunni. 2. liður upptalningarinnar hljóðar svo, en hann er um, hvaða skýrslur skuli fá um afkomu einstaklinga í hreppum, sýslum og kaupstöðum: „Nefndin á að útvega skýrslur um nettótekjur einstaklinga í hreppum, sýslum og kaupstöðum.“ Nú sé ég ekki, að sérstök ástæða sé til þess að taka fram, að það skuli vera nettótekjur, sem lagðar verði til grundvallar við það starf, sem n. framkvæmir. Mér virðist miklu eðlilegra að segja, að afla skuli skýrslna um tekjur einstaklinga. Ef meta á afkomu í einhverju byggðarlagi, sýna ekki nettótekjurnar sérstaklega þá afkomu. Það skiptir vitanlega mestu máli, hvað kostar að afla teknanna, svo að brúttótekjur ættu líka að athugast, og enn fremur skiptir máli, hvað margt fólk hjá framteljandanum þarf til þess eða hvað fjölskyldan er stór, sem aflar teknanna, svo að til greina eiga líka að koma athuganir á skattskyldum tekjum. Ég skil varla i, að menn geti ekki yfirleitt fallizt á það, að hér eigi að vera um öflun skýrslna um tekjur einstaklinga að ræða. Í 3. liðnum segir í niðurlagi um skýrslusöfnunina: „Skal vera sérstök skýrsla um laus lán (til stutts tíma) og önnur lán (til langs tíma).“ Ekki sé ég, hvaða þýðingu þetta hefur, og ekkert er fram tekið um það, hvað er „stuttur tími“ og hvað er „langur tími“ í þessu sambandi. Þá vil ég minnast á 6. liðinn. Samkvæmt honum á að afla skýrslna um skiptingu persónulegra styrkja úr ríkissjóði eða frá ríkisstofnunum eftir sýslum og kaupstöðum. Ekki veit ég nú gerla, hvað átt er við með persónulegum styrkjum, en ég sé ekki, að það skipti eiginlega nokkru verulegu máli í sambandi við afkomu eins byggðarlags, hvort það eru meiri eða minni persónulegir styrkir úr ríkissjóði eða frá ríkisstofnunum, sem fólkið þar fær, t.d. skiptir það ekki máli í sambandi við jafnvægið, hvort einhver í byggðarlaginu fær framlag af 18. gr., eða ég get ekki séð það. Ég held þess vegna, að það mætti gjarnan fella þennan lið niður og fækka þannig upptalningunni. Fleira finnst mér hér en það, sem ég hef nefnt, nokkuð óákveðið. 17. liðurinn er þannig: „Um framleiðslutæki til sjávarútvegs og iðnaðar í kauptúnum og kaupstöðum, eftir því sem nánar verður ákveðið.“ En nánar ákveðið af hverjum? Fleiri liðir eru með slíkum viðtengingarliðum, en 22. liðurinn þó á nokkuð sérstakan hátt. Þar stendur: „Um verðmæti og ástand eyðijarða og ónotaðra mannvirkja í hverri sýslu, hreppi og kaupstað, utan nánar tiltekinna þéttbýlissvæða.“ - „Utan nánar tiltekinna þéttbýlissvæða.“ Með þessu er mjög litið ákveðið í l. og ekki sagt, hverjir tiltaka nánar þau svæði, sem ekki þurfa rannsóknarinnar við og ekki skipta máli, þegar um jafnvægið er að ræða. Það, sem ég tel þá sérstaklega vanta hér í upptalninguna, miðað við það, hvað margt er talið upp, er það, að ekki er gert ráð fyrir því, að safnað sé skýrslum um afrakstur, t.d. aflaskýrslum. Það er gert einmitt ráð fyrir að safna skýrslum um úthöldin eða skipastólinn, en hitt skiptir ekki minna máli, að þessi skipastóll hafi skilyrði til að ganga á þau mið, sem ekki eru veiðileysur. Óg þegar meta á, hvort á að hjálpa einhverju byggðarlagi, sem virðist eiga erfitt uppdráttar, þá finnst mér mjög koma til greina, hvort byggðarlagið hefur í raun og veru þá aðstöðu að geta til frambúðar rekið atvinnu, sem ber sig vel. Aflaskýrslur eru einna þýðingarmestu skýrslurnar í sambandi við það að kynnast skilyrðum byggðarlaga við sjóinn. Sama má segja um það, að það er ekki nóg að vita fjölda búpenings, ef ekki er vitað um, hvaða afrakstur hann gefur, hvort hann hefur í raun og veru fullkomin afurða- og vænleikaskilyrði á þeim slóðum. Og ekki er heldur nóg að vita, hvað dagsláttur eru margar, sem ræktaðar eru; hitt skiptir ekki minna máli að vita. hvað fæst af þeim dagsláttum í meðalári. Ég tel, að þetta, sem ég hef nú nefnt, mætti vera í reglugerð, en nú er ekki gengið út frá reglugerð, og þess vegna nefni ég þetta, tel, að það megi ekki vanta til samræmis í greinina. Þá vil ég minnast á 9. gr., þar sem talað er um stofnfé jafnvægissjóðs, og sérstaklega vil ég þó minnast á síðustu mgr., en hún er svo hljóðandi: „Kröfur ríkissjóðs vegna lána og greiðslu vanskilaskulda samkvæmt þessari grein skulu afhentar jafnvægissjóði til eignar, um leið og hann tekur til starfa. Stjórn sjóðsins (jafnvægisnefnd) er heimilt að semja við skuldunauta um greiðsluskilmála, og má þá, ef ástæða þykir til, sbr. 1. gr., taka tillit til greiðslugetu þeirra.“ Ég tel, að jafnvægisnefnd sé í þessari mgr. og í fleiri gr., sem á eftir fara, gefið of mikið einræðisvald. Ég tel, að þótt hún hafi frumkvæði um þessi atriði, sé rétt að takmarka vald hennar við það, að hún þurfi samþykki ríkisstjórnar til þess að framkvæma þetta, sem hér er um rætt, að semja við skuldunauta um greiðsluskilmála, þegar um fé það er að ræða, sem hún hefur fengið til umráða, og einnig ákvarðanir, sem koma fram í seinni greinum, sem ég kem að síðar. Um 10. gr. vildi ég sérstaklega segja það, að þar er gert ráð fyrir í 2. tölulið, að tekjur jafnvægissjóðs árlega séu árlegt framlag úr ríkissjóði 5 millj. kr. Nú er stefnt að því að gera þetta frv. að lögum, eða síðasta gr. þess bendir til, að það vaki fyrir þeim, sem frv. hafa samið og lagt fram, en búið er að afgreiða fjárlög, og þetta væri að fara inn á svið fjárl., að ákveða það, að úr ríkissjóði skuli koma á þessu ári 5 millj. kr. Ég tel, að hér þurfi að koma viðliður um það, að í fyrsta sinn komi til þessarar greiðslu úr ríkissjóði árið 1957, þ.e. á næsta fjárlagaári. Ég tel, að það eigi ekki við að fara að samþykkja útgjöld úr ríkissjóði utan fjárlaga á þennan hátt. Í upphafi 11. gr. segir: „Úr jafnvægissjóði má veita lán til hvers konar framkvæmda. sem að dómi sjóðsstjórnarinnar eru til þess fallnar að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, þ. á m. til kaupa á atvinnutækjum.“ Svo er enn fremur sagt í niðurlaginu um tryggingu fyrir þessum lánum, að um vexti og afborgunarskilmála fari eftir ákvörðun jafnvægisnefndarinnar hverju sinni. Mér þykir þetta of mikið vald, sem hugsað er að gefa jafnvægisnefnd, og ég tel, að hér eigi að skjóta inn í, að úr jafnvægissjóði megi veita með samþykki ríkisstj. lán o.s.frv., og skilmálar láns eigi líka að fá samþykki ríkisstjórnar. Í 13. gr. kemur þetta sama fyrir. Þar er sagt: „Eigi má veita eftirgjöf á skuld, sem er eign jafnvægissjóðs, nema samþykki Alþingis komi til.“ Þar er það að vísu bundið með samþykki Alþingis, en ég tel eðlilegt, að ríkisstj. sé- með í ráðum og þess vegna komi þarna inn, að heimilt sé að gera þetta með samþykki ríkisstjórnar og Alþingis. Hér er líka um það að ræða, að lán þau, sem gefa á eftir, eiga að bætast upp að hálfu með sérstöku framlagi ríkissjóðs. Þetta er vitanlega tryggingarákvæði, til þess að sjóðurinn tapi ekki að fullu þeim lánum, sem oft þurfa vitanlega við þessa starfsemi að vera áhættusöm lán, og ég skal ekki lasta þetta. Það er lagt til af umhyggju fyrir sjóðnum. En ég tel rétt, að þannig sé um hnúta búið, að stjórn ríkisins hafi þar hönd í bagga og hennar samþykki þurfi til. Enn er þetta sama atriði í 14. gr. Þar stendur: „Nú er langvarandi atvinnuleysi í kaupstað, og er þá heimilt að veita úr jafnvægissjóði fjárhagslega aðstoð til fjölskyldna, sem sækja um slíka aðstoð, til þess að flytjast búferlum í annað sveitarfélag, þar sem þær hafa möguleika til að sjá sér farborða til frambúðar að dómi jafnvægisnefndar, enda sé það álit nefndarinnar og hlutaðeigandi sveitarstjórna, að búferlaflutningurinn stuðli að jafnvægi í byggð landsins.“ Án þess að fara nánar út í efni þessarar greinar, held ég, að sjálfsagt sé, að til þess að veita fé til slíkra fólksflutninga þurfi samþykki ríkisstjórnarinnar. Svo er að lokum síðasta greinin, 15. gr. Hún er á þessa leið: „Lög þessi öðlast þegar gildi, og skal jafnvægisnefnd kosin í fyrsta sinn á Alþingi því, er samþykkir lögin.“ Annars er gert ráð fyrir því, að jafnvægisnefnd sé kosin eftir að alþingiskosningar hafa farið fram. Nú skilst mér, að alþingiskosningar séu nærri dyrum og sennilega nær dyrum en þeir hafa gert ráð fyrir, sem sömdu frv. á þeim tíma, sem það var samið, og því tel ég, að þótt lögin öðlist gildi á þessu þingi, sé ekki nauðsynlegt að gera það frávik, sem í greininni er gert ráð fyrir, að kjósa jafnvægisnefndina fyrr en að afstöðnum alþingiskosningum. Þá finnst mér, að inn í frv. vanti helzt nýja grein, þar sem tekið væri fram um endurskoðun reikninga sjóðsins og að þeir skuli birtir í Stjórnartíðindum. Um þetta er ekkert talað í frv., en af því að þar er á margt minnzt, sem er ekki stórvægilegt á móti þessu, tel ég, að þetta megi ekki vanta. Starfsemi sjóðsins á að fara fram í Framkvæmdabankanum. Nú getur verið spurning, hvort endurskoðendur Framkvæmdabankans eigi að endurskoða reikninga sjóðsins, það væri nokkuð eðlilegt. Enn fremur gæti komið til mála, að endurskoðendur ríkisreikninga önnuðust þá endurskoðun. En þetta tel ég nauðsynlegt að taka fram og fullkomlega viðeigandi. Hér er um svo þýðingarmikið mál að ræða, sem starfsemi sjóðsins er fyrir almenning í landinu, að nauðsynlegt er, að hann fylgist með því, og víst munu sveitarstjórnir telja sér skylt að gera það, og þá þurfa þær að eiga aðgang að reikningum sjóðsins, og mér finnst sjálfsagt að gera ráð fyrir því, að þeir verði birtir árlega í Stjórnartíðindum eins og er um marga aðra reikninga opinberra stofnana. Ég þykist nú hafa bent á æði margt, sem rétt er að athuga, áður en frv. er afgreitt hér, og fleira mun einnig orka tvímælis. N., sem fjallaði um undirbúning frv., vann að því í nálega tvö ár, svo að það er ekkert furðulegt, þó að þingmenn þurfi nokkurn tíma til þess að vega og meta það, sem til er lagt í frv. Ég er ekki með því á nokkurn hátt að gera lítið úr því verki, sem n. hefur unnið. Það er frumstætt verk á nýju sviði, og fyrirmyndir eru ekki fyrir hendi um slíka löggjöf sem þessa eins og margar aðrar. Mér finnst n. hafa lagt fram allmerkilegt frv., þó að ég telji, að rétt sé að gera á því nokkrar breytingar. Og ég vil fyrir mitt leyti leyfa mér að óska þess, að hæstv. forseti fresti þessari umr. og gefi mér og öðrum hv. þm. ráðrúm til þess að semja brtt. við frv., sem komið gætu fram við þessa umr.

Forseti (BSt): Út af ósk hv. þm. S-Þ. (KK) um að fresta umr. vil ég taka fram, að ég, sem sit hér aðeins til bráðabirgða í þessum stól, get að sjálfsögðu ekki tekið ákvörðun um það. Það verður aðalforseti d. að gera.

Forseti (GíslJ): Út af ósk, sem komið hefur fram frá hv. þm. S-Þ. (KK) um að fresta þessari umr. til þess að gefa honum tækifæri til þess að semja brtt., þá er það að sjálfsögðu ekki nema eðlilegt, að orðið sé við þeirri ósk. En ég vildi í tilefni af því mega spyrja hv. form. fjhn., hvort hann sæi sér fært að taka málið til athugunar á ný í n. á þessum degi, þ.e. nú síðdegis. Ég hef hugsað mér, ef mögulegt væri, að þetta mál gæti orðið afgr. úr þessari d. í þessari viku, og mér finnst ekki, að þau atriði, sem hv. þm. S-Þ. hefur bent hér á, séu svo veigamikil, að ekki mætti komast e.t.v. að samkomulagi um það í n. Mér þykir ekki eðlilegt að halda áfram þessari umr. hér, eftir að sú ósk hefur komið fram og þær ábendingar, og vil því gjarnan vita, hvort hv. formaður n. sæi sér ekki fært að taka málið til athugunar nú í nefndinni.



Herra forseti. Það er óneitanlegt, að athugun fjhn. á þessu máli var næsta lítil, þegar hún afgreiddi það til d., enda áskildu allir nm. sér rétt til að bera fram brtt. eða vera með brtt. Út af spurningu hæstv. forseta til mín er að segja það, að ég sé ekki neitt því til fyrirstöðu að halda fund í fjhn. í dag.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta frv. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði þess, eins og hv. þm. S-Þ. (KK) gerði, ég tel það ekki þess vert. Hér er um að ræða eitthvert mesta vandamál þjóðarinnar, en frv., sem á að leysa úr þessu mikla vandamáli, er að mínum dómi eitthvert hið mesta örverpi, sem frá ríkisstj. hefur komið, og er þá mikið sagt. Það er ömurlegt að sjá, þegar miklum vandamálum eru gerð svo léleg skil, og ég öfunda stjórnarflokkana ekki af því að leggja út í kosningar með svo aumt veganesti. Í full þrjú ár hefur ríkisstj. og þeir, sem hún hefur til þess skipað, unnið að þessu máli. Á meðan hefur sífellt sigið á ógæfuhlið í mörgum byggðarlögum landsins, og svo er þetta öll eftirtekjan, þegar tillögur frá hæstv. ríkisstj. sjá loksins dagsins ljós. Aðalefni frv. er stofnun nefndar, og aðalverkefni nefndarinnar skal vera skýrslusöfnun. Það er að vísu gott og blessað að safna skýrslum, en maður lifir þó ekki á einni saman skýrslugerð. Enn fremur á að stofna sjóð, og úr honum á n. að veita lán. En sjóðsstofnunin er nú lítið meira en formið eitt, því að tekjur hans eru fé, sem Alþ. hefur veitt og mun óhjákvæmilega verða að veita til þessara mála, hvort sem þetta frv. verður samþ. eða ekki. Og til viðbótar á sjóðurinn að fá afhentar kröfur ríkissjóðs vegna greiðslu vanskilaskulda. Um þennan tekjustofn segir svo í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Hvað snertir upphæðir þær, sem heyra undir tölulið 2 og 3, þá er hér um allverulega háar upphæðir að ræða, en engin víssa fyrir því, hvers virði þær megi kallast, því að einhver hluti þessa fjár mun hafa verið látinn af hendi sem hreint áhættufé og sú skoðun þá jafnframt þróazt, að þetta fé sé ekki endurkræft“ - enda sagði hv. frsm., að það væri mikill vafi á því, hvers virði þessar kröfur væru. Þetta er hin eina nýja tekjuöflun, sem frv. gerir ráð fyrir til stuðnings aðþrengdum byggðarlögum. Já, skárri er það nú rausnin. Þá má ekki gleyma 14. gr., þar sem gert er ráð fyrir fjárhagsaðstoð handa fólki til þess að flýja byggðarlag sitt. Ég ætla nú ekki að líkja þessu við sveitarflutningana, sællar minningar, en það ber vissulega ekki vott um bjartsýni. Það ber vott um litla bjartsýni á það, að frv. þetta verði til mikillar bjargar fyrir þau byggðarlög, sem nú eru verst stæð. Fyrir þessu þingi liggja mjög merk frv. til þess að ráða bót á vanda þeirra byggðarlaga, sem eiga við atvinnuörðugleika að stríða. Vil ég þá fyrst telja frv. fjögurra þm. Nd. um kaup og útgerð togara og stuðning við sveitarfélög til atvinnuframkvæmda, enn fremur þær till., sem fyrir þessu þingi liggja um stækkun landhelginnar. Þetta eru að vísu aðeins þættir í lausn eins hins mesta vandamáls þjóðarinnar, en líka mjög veigamiklir þættir. Það hefði verið nær að vinda bug að því að afgreiða þessi frv. en að leggja vinnu í þennan samsetning. Verði þau frv. ekki afgreidd á þessu þingi, en þetta frv. látið duga, þá er það sönnun þess, að stjórnarflokkarnir vilja ekki nema sýndaraðgerðir í þessu mikla máli. Það má kannske segja, að þetta frv. sé meinlaust, en það leysir engan vanda. Og þegar um er að ræða eitt stærsta úrlausnarefni þjóðarinnar, þá þarf vissa tegund af dirfsku til þess að bera fram svo gagnslitlar tillögur.