Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg þarf nokkru að svara þeim hv. þingmönnum, sem töluðu í gær, hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) og hv. 1. þm. Reykv. (JakM). Að vísu get jeg verið miklu stuttorðari en ella hefði orðið, með því að hæstv. atvrh. (MG) er nú búinn að allmiklu leyti að taka af mjer ómakið. Jeg vil þá frá mínu sjónarmiði fara nokkrum orðum um þær athugasemdir, sem þeir báru fram. Hv. þm. V.-Húnv. er að vísu ekki í sæti sínu sem stendur, en jeg geri ráð fyrir, að í holti sje heyrandi nær. Hann byrjaði á að telja mjög vafasamt, hvort heppilegt væri að leggja járnbrautir yfir höfuð eða ekki. Þetta mál hefir verið talsvert rætt hjer á Alþingi, og það hafa komið fram ýmsar efasemdir um það, bæði frá mjer og öðrum, 159* hvort ekki væri eins heppilegt að snúa sjer að bílvegum eins og járnbraut. En jeg fyrir mitt leyti er nú alveg horfinn frá efasemdum í þessu efni og tel járnbrautina heppilegri. En þetta er, sem sagt, atriði, sem altaf má um deila og menn verða aldrei sammála um. Er ekki ástæða til að deila frekar um það að þessu sinni en endranær. Höfuðatriðið hjá hv.þm. V.-Húnv. er það, að fjelagið eigi að leggja járnbrautina að öllu leyti. Hann kvaðst ekki skilja í því, að fjelag, sem ætlar sjer að verja 40 milj. króna til slíks fyrirtækis, gæti ekki eins lagt fram 2 milj. meira en nú er ætlast til. Jeg verð fyrst að svara þar til, að það getur auðvitað ekki komið til nokkurra mála, að það verði lagt út í að verja 40 milj. kr. í fyrirtækið svona í byrjun. Það er ekki meiningin að fara í einu að virkja allan þann kraft, sen. hægt er að fá úr Urriðafossi; heldur hitt, að byrja smátt og smáfika sig áfram. Hve há sú upphæð verður, sem byrjað verður með, get jeg ekki sagt með vissu; en jeg ímynda mjer, að það verði ekki mikið meira en 1/3 þessarar upphæðar. Og þegar búið er að leggja fram 7 milj. kr. til járnbrautarinnar, þá munar mikið um 2 milj. Það má náttúrlega altaf segja, að það muni ekki mikið um 2 miljónir; en það er þó ekki svo lítil upphæð, og einhversstaðar eru þó takmörkin fyrir því, hvað sjerleyfishafi getur lagt fram og hvað hægt er að heimt?. af honum. Hv. þm. fór svo alment að tala um það, að það gæti verið vafasamt, hvort veita beri sjerleyfi yfir höfuð, og um öryggisráðstafanir fyrir innflutningi, bæði erlendis frá og líka úr sveitunum. Hví kom hv.þm. ekki fram með þessar almennu aths. í fyrra? Þær hefðu enda átt betur við við 1. umr. málsins, og þá ekki síður í fyrra, er talað var um sjerleyfi til virkjunar Dynjandisár. En þá fann hann ekki ástæðu til að fræða okkur um þessi atriði. Var þó um samskonar sjerleyfi að ræða, nema færri hestöfl, 40–50 þús. Hv. þm. fann ástæðu til að taka upp setninguna um óeðlilegan straum fólks í hlutaðeigandi hjeruð. Því hefir hv. 2. þm. Árn. svarað í gær. Um hættu af innflutningi útlendinga þarf alls ekki að vera að ræða, eins og margtekið hefir verið fram, svo framarlega sem settar eru nægilegar varúðarráðstafanir, sem ráðherra er heimilt að gera. Og fjelagið hefir lýst því yfir, að það muni hlíta hverjum þeim ráðstöfunum, sem stjórnin kann að setja í sjerleyfið um þetta atriði og önnur. Mig furðaði á því, að hv.þm., jafnskýr maður, skyldi halda því fram, að fjelagið mundi ekki leggja fram einn eyri í fyrirtækið, heldur heimta lán hjá ríkissjóði, fara síðan fram á eftirgjöf á rentum fyrst í stað og loks uppgjöf á höfuðstól. Fjelaginu dettur auðvitað ekki í hug að taka lán til fyrirtækisins úr ríkissjóði. Auðvitað verður það stofnsett og rekið aðallega með hlutafje, sem lagt verður kapp á að útvega á ný, að svo miklu leyti sem gömul loforð fást ekki greidd, þar til hægt er að hefjast handa. Að fjelagið komi í fjárbænum til ríkissjóðs, kemur ekki til nokkurra mála. Hvernig ætti hann líka að lána, ef, eins og spáð var hjer nýlega, ekki er líklegt, að hagur hans standi með þeim blóma á næstunni, að hann geti einu sinni lagt fram sinn hluta til verksins, hvað þá heldur meira? Hv. 1. þm. Reykv. kom með allar þær sömu mótbárur og við 1. umr. málsins. Er hálfleiðinlegt að fást við hv.þm., því að hann heldur sjer ekki við þingsköp. Hann hjelt tvær ræður við 1. umr. og hefði getað látið það nægja, en fann enn ástæðu til að endurtaka alt það sama nú. Hann taldi enga tryggingu fyrir því, að fjelagið legði fram fje eða yfirleitt hefði nokkur peningaráð. Jeg tók fram í svari mínu þá, eins og kunnugt er, að jeg tel enga hættu í þessu efni. Jeg þekki fjelagið vel frá því síðan 1918, hefi sjeð hluthafaskrá þess þá, og voru þar skráð nöfn sumra ríkustu manna í Noregi. Þótt ekki eigi við nú að nefna nöfn, gæti jeg undir fjögur augu fært hv.þm. heim sanninn um þetta. Ef sjerleyfið fæst með aðgengilegum kjörum, munu þeir standa við sín fyrri loforð. 1918 hafði það svo miklu fje yfir að ráða, að það hefði getað lagt járnbraut þá. Og nýlega hefi jeg fengið brjef frá advokat Aall, sem styrkir þessa sannfæringu mína. En má jeg spyrja: Hvaða þekkingu hefir háttv.þm. (JakM) á fjelaginu? Alls enga. Allar fullyrðingar hans eru fimbulfamb blátt út í loftið, skapaðar af fyrirfram ákveðinni andúð, án þess að hann geti fært minstu líkur, hvað þá heldur sannanir, fyrir sínu máli. Hann er að berjast við skýjaborgir, er hann hefir skapað sjer sjálfur. Annað veifið hrópar hann hátt, að ekkert verði úr þessu, Titan fái ekki fje. Hitt veifið útmálar hann með ógnarlegri skelfingu þá voðalegu óhamingju, er yfir landið muni dynja, eyðing sveitanna og eyðilegging þjóðernisins, ef fjelagið taki til starfa. Það er upplýst við 1. umr., hvað þurfi að flytja inn af vinnukrafti utanlands frá. Aðalverkið mundi verða unnið af verkamönnum úr Reykjavík og Hafnarfirði, og þeir þannig njóta góðs af fyrirtækinu, svo ólíklegt er, að margt fólk fari úr sveitunum vegna þessa fyrirtækis. Jeg hjó eftir því hjá hv.þm., að hann sagði um Dynjandisjerleyfið, að þar væri á ferðinni „svindilbrask“. Hann notaði einmitt það orð; jeg skrifaði það hjá mjer. - Hafi honum í fyrra verið kunnugt um þetta, bar honum skylda til að vara okkur hina við. En það gerði hann ekki. Hann átti sæti í fjhn., þar sem jeg átti einnig sæti, en jeg minnist ekki að hafa heyrt neitt í þá átt eða hann tæki sjerstöðu til málsins. Hv. þm. hjelt því fram við 1. umr., að fjelagið vissi ekki, hvað það ætlaði sjer að láta vinna. Það er ofur líklegt um fjelagið, sem hefir varið svo miklu fje til jarðakaupa, mælinga m. m. Eftir þessa fullyrðing hans afhenti jeg honum, meðan hann var enn að tala, beiðni Titans, sem hann hafði ekki sjeð, og benti honum á 12. gr.Hv. þm. rendi augunum yfir greinina, og hann var ekki lengi að átta sig á henni og sagði þetta hafa sannfært sig um, að hann hefði á rjettu að standa, einkum orðin í enda greinarinnar: „- - og sjerhvað annað, sem hægt er að vinna“. Í greininni stæðu 10–15 „eða“. Þau eru að vísu mörg, en þó ekki nema 5. Þar er fyrst talið upp. hvað á að gera, nákvæmlega tekið fram, og er hv.þm. kunnugt, hvað það er, því að hv.þm. las það upp. Og síðan er samkvæmt venju tekið fram í lok greinarinnar „og sjerhvað annað“ etc. Þetta, hve hv.þm. er fljótur að skilja og álykta, minnir mig átakanlega á lítinn atburð, er kom fyrir, þegar jeg var bæjarfógeti á Akureyri. Form. fasteignamatsnefndar, sem var einhver hinn reikningsglöggasti maður á landi hjer, kom á fund og lagði fram reikninga. Annar bæjarfulltrúi opnaði, leit yfir örskamma stund og sagði: „Þetta er vitlaust“. Auðvitað var vitleysan fólgin í höfði fulltrúans. Enginn er svo glöggur, og þá ekki heldur háttv.þm., að hann geti á svipstundu, aðeins með því að renna augunum, sagt, hvað þetta eða hitt hafi inni að halda. Yfirleitt tek jeg undir með hæstv. atvrh., sem sagði í gær, að þær aths., sem háttv. 1. þm. Reykv. kæmi með, hefðu átt heima í fyrra, en síður nú. Jeg skil ekki, hvernig á því stendur, að hann skyldi sitja hjá í umr. í fyrra, en ráðast nú á sjerleyfi samskonar með svo miklu forsi. Hann slær fram órökstuddum fullyrðingum um, að þetta sje brask og þar fram eftir götunum og særandi fyrir metnað landsins að styðja slíkt. Já, ef svo væri, mundi jeg sannarlega ekki ljá mitt fylgi. En af sannfæringu og þekkingu, sem er meiri en hv.þm., hika jeg ekki við að halda því fram, sem jeg hefi gert. Vænti jeg þess, að frv. nái samþykki með ekki meiri breytingu en svo, að sjerleyfishafi sjái sjer fært að semja á þeim grundvelli, og þá er það trúa mín, bygð á miklum líkum, að byrjað verði á verkinu jafnvel strax í sumar.

Árni Jónsson Jeg get búist við, að það, sem jeg hefi fram að færa, hefði þótt betur eiga heima við 1. umr. þessa máls. Jeg skal ekki neita því, að athugasemdir mínar verða nokkuð almenns eðlis og snúast ekki um einstakar greinar frv. En jeg vona samt, að hæstv. forseti láti þetta viðgangast, enda álít jeg, að maður hafi leyfi til að segja eins og honum býr í brjósti við hvaða umr. sem er. Mál þetta er að rjettu talið eitthvert mesta og merkasta málið, sem liggur fyrir þessu þingi, og finst mjer því ekki vansalaust, ef haft er á móti, að menn láti skoðanir sínar á því í ljós. Jeg veit ekki, um hvaða mál ætti að tala, ef ekki þetta. Því er haldið fram, að af því að þjóðnytjafyrirtæki er tengt sjerleyfinu, sje sjálfsagt að veita það, og vitnað í sjerleyfið frá í fyrra til virkjunar Dynjandi, sem veitt var án þess að um neitt slíkt væri að ræða í sambandi við það. - En þetta er aðeins önnur hliðin. Hin er þessi: af því að þjóðþrifafyrirtæki er sjerleyfinu tengt, getur verið og er sjerstök ástæða til að fara varlega. Því að ef hjer er um samskonar „humbúg“ að ræða og í fyrra, eða fyrirtækið aðeins bygt á trú og ágiskunum, þá er ábyrgðarhluti að binda slíkt þjóðþrifamál sem járnbraut er talin við afdrif þess. Fylgismenn eru bjartsýnir og telja þess ekki langt að bíða, að fyrirtækið komist á laggirnar. Aðrir draga það í efa, sjerstaklega hv. 1. þm. Reykv. Nákvæmlega sömu ummælin var að heyra hjer um sjerleyfið í fyrra. Jeg greiddi atkvæði með því. En nú er dálítið annað uppi á teningnum. Ef hjer er um „svindilbrask“ að ræða, er gersamlega óforsvaranlegt af forvígismönnum járnbrautarmálsins að tengja það við sjerleyfi Titans og hindra með því framgang þess um óákveðinn tíma. - Þegar járnbrautarmálið var hjer til umræðu í fyrra, var svo að heyra á forvígismönnum þess, að þar væri á döfinni augljóst gróðafyrirtæki fyrir ríkissjóð. Jeg veit ekki til, að þeir hafi breytt um skoðun, en það, að þeir koma fram með málið í öðru formi, byggist á því, að þeir búast við öðrum lyktum þess nú en í fyrra. Þá dagaði málið uppi. Jeg held, að ósýnt hafi verið, að ákveðinn meiri hluti væri á móti því þá. Og síðan hefi jeg heyrt yfirlýsingar manna, sem ekki varð með vissu sagt um, hvorumegin stæðu, um fylgi þeirra við járnbrautarmálið. Hefði ekki verið rjettara að taka upp sjálft járnbrautarmálið? Það hefði ekki þurft langra umræðna við, eftir þann undirbúning, sem það fjekk í fyrra. Að mínu áliti hefði verið heppilegra að fá það útkljáð áður en þetta frv. kom fram. Nú er það svo, að háttv.flm. frv., sem hafa lýst yfir trú sinni á fyrirtækinu, hafa ekki fært okkur, sem erum dálítið vantrúaðir, heim sanninn. Jeg vil minna á það, að járnbrautin er aðeins lítill þáttur í þessu risafyrirtæki upp á 40–50 milj. kr. Mjer heyrist reyndar á hv.frsm., að hann vilji draga saman seglin og telji, að byrjað verði með svo sem 14 milj., er gangi til járnbrautar og virkjunar. En hvað um það. Járnbrautin verður því aðeins lögð, að von sje til, að fyrirtækið í heild sinni komist á laggirnar. Þá er að athuga, á hverju þær vonir byggjast. Mjer til undrunar gat hv.frsm. þess, að fyrsta undirstaðan væri hlutafje það, sem Titan á nú. Jeg sje, að hv.frsm. kveinkar sjer við, að talað sje um trygginguna, sem fólgin er í hlutafjenu. Það er ofurlítil sönnun þess, að ekki sje alt sem öruggast. En við skulum leggja niður fyrir okkur, hver líkindi eru til þess að fá lagt fram nægilegt fje. Þá er fyrst að líta á afkomu samskonar fyrirtækja í Noregi undanfarið. Um hana er það að segja, að hún hefir verið bágborin. Iðjuver, reist eftir 1918, hafa átt erfitt uppdráttar og verið rekin með tapi. En það hefir forðað sumum fyrirtækjunum frá gjaldþroti, að gömlu fjelögin hafa oft verið hluthafar í þessum nýju fyrirtækjum og þau hafa með gróða stríðsáranna getað staðið straum af töpunum. Jeg hefi heyrt haft eftir mjög merkum hagfræðingi, að eitt af því, sem vald hafi hinu mikla hruni í Noregi eftir 1920, hafi verið hið gífurlega tap á slíkum atvinnurekstri. Þó er í Noregi betri aðstaða til þessa en hjer. Í Noregi er mikið af óstarfræktum fallvötnum. Jeg kem ekki auga á nokkra ástæðu til þess, að Norðmenn fari að láta fje úr landi til þess að starfrækja samskonar fyrirtæki og þeir eiga óunnin heima. Jeg verð að segja, að þrátt fyrir alla bjartsýni hv.flm. frv., á jeg ekki von á stofnfje frá Noregi. Og jeg verð að halda því fram, að það sje órjettmætt að stofna til járnbrautarlagningar í sambandi við þetta sjerleyfi. Það eru engar sannanir fyrir, að hjer sje um öruggan grundvöll að ræða. Þetta verður aðeins til þess að slá járnbrautarmálinu á frest um óákveðinn tíma. En járnbrautin er svo merk úrlausn samgöngumálanna hjer á Suðurlandsundirlendinu, að jeg álít ekki sæmilegt að blanda henni inn í fyrirtæki, sem menn hafa ekki fulla trú á. Jeg býst við, að fylgismenn Titans segi, að þetta sjeu ekki nema sleggjudómar hjá mjer. Jeg get ekki sannað mitt mál, frekar en þeir sitt. Þar kemur fullyrðing á móti fullyrðingu. En gerum nú ráð fyrir, að alt sje gott og blessað, Titan sje ágætt fyrirtæki og peningarnir liggi í skúffunni. Eins og jeg sagði áðan, er járnbrautin ekkert aðalatriði fyrir Titan. Fjelagið leggur hana ekki til þess að græða á henni, heldur til þess að geta komið á fót stóriðju þarna austur frá. Til þess þarf að koma þangað kynstrunum öllum af efni til byggingar orkuvers. Þegar verið var að gera áætlanir um flutning með þeirri járnbraut, sem var til umræðu á síðasta þingi og ríkissjóður átti að borga, var gert ráð fyrir, að járnbrautin mundi svara kostnaði með 8 þús. tonna flutningi. En Titan mundi þurfa mörgum sinnum meiri flutning, marga tugi þús. tonna. Af þessu er augljóst, að ef til kæmi, að mönnum yrði að trú sinni á framkvæmdum Titans, þá hefðum við þar með trygt okkur svo öflugan viðskiftavin, að þau viðskifti gætu breytt járnbrautinni úr vafasömu fyrirtæki í hreint og beint gróðafyrirtæki handa ríkissjóði. Afstaða mín til málsins er þá þessi: Hafi menn ekki trú á framkvæmdum Titans, þá á ekki að veita sjerleyfið. Hafi þingið hinsvegar trú á, að 40 miljónir komi, þegar kallað er á þær, á það ekki að blanda járnbrautarmálinu inn í þetta sjerleyfi, heldur krefjast þess, að ríkið leggi járnbrautina. Sjerleyfisveitinguna að öðru leyti ætla jeg ekki að fara inn á. Það er mín skoðun, að þar komi trú á móti trú, eða öllu heldur ótrú á móti trú. Mín ótrú á fyrirtækinu kemur á móti trú fylgismanna frv. Jeg mun samt sem áður greiða frv. atkv. til 3. umr., ef ske kynni, að háttv. „trúmenn“ fengju einhverjar þær vitranir, sem gætu leitt okkur heiðingjana í allan sannleika.

Jakob MöIIer: Það hefir verið fundið að því við mig, að jeg hafi ekki haldið mjer við þingsköpin í þessu máli. Jeg ætla að vísa þeim hnútum heim aftur til föðurhúsanna. En ekki er það að halda sjer við þau, að blanda einstökum mönnum inn í umr.Háttv. frsm. og hæstv. atvrh. álösuðu mjer fyrir að halda mjer ekki við þingsköpin, en gerðu sjálfir afstöðu mína til annara mála á undanförnum þingum að umtalsefni. Það virðist nú lítið koma þessu máli við, hvernig aðrir menn hafa litið á önnur mál á undanförnum þingum. Báðir þessir hv.þm. vísuðu skakt til afstöðu minnar til Dynjandimálsins í fyrra, sögðu, að jeg hefði engri sjerstöðu lýst í því. Það er afsakanlegt, þótt hæstv. atvrh. vissi ekki um hið rjetta, en það er síður afsakanlegt fyrir hv. form. fjhn. (KIJ), því að í þeirri néfnd lýsti jeg yfir því, að jeg ljeti málið hlutlaust. Þannig er það bókað í gerðabók fjhn., að málið hafi þar verið samþykt með 5:1 atkv. Jeg hafði líka þá sjerstöðu, að jeg fylgdi þeim brtt., sem kröfðust tryggingar af fjelaginu. Jeg hefi ekki skift um skoðun síðan. Jeg er á móti þessu máli, af því að mjer þykir nóg komið af slíkum leyfum sem því í fyrra. Annars er ólíku máli að gegna um þetta mál, sem hjer liggur fyrir, og það í fyrra. Vatnsafl Dynjandisár er minna en Þjórsár. Það, sem ráðgert var að virkja vestra, er ekki helmingur á við það, sem á að virkja af Þjórsá. Hún hefir mikla aukningarmöguleika, virkjunin þar. Svo þótti mjer æskilegt, að það kæmi sem best í ljós, hvaða líkindi væru til þess, að þeir, sem sækja um þessi leyfi, geti komið þeim í framkvæmd. Og nú er gott að geta bent á þetta sjerleyfi. Með hliðsjón af öllu þessu gat jeg látið það mál afskiftalaust, enda lítið um að ræða. Hv. 1. þm. Árn. (MT) sagði, að fossavirkjunin mundi framvegis ekki hafa eins góðan byr í þinginu og nú. En jeg er ekki viss um það. Ef byggja á á því, að Dynjandi sótti um leyfi og fjekk það í fyrra, og að nú er sótt um leyfi af Titan, þá er það lítil sönnun þess. En jeg vil benda á það sama og hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), að jeg hefi sjeð það í norskum blöðum, að fossavirkjunarfyrirtæki þar berjist í bökkum og að virkjuð vatnsföll standi þar óhreyfð, virkjun og rafmagn tilbúið, sem enginn viti, til hvers á að nota. Þess vegna held jeg, að virkjunin hafi þar ekki sem bestan byr nú sem stendur. Sami háttv.þm. vildi lítið gera úr því, að þetta fyrirtæki myndi draga frá öðrum atvinnuvegum landsins. Hann gat þess þó, að til þess að reisa orkuverið þyrfti um 2500 manns. Þetta er mikill mannfjöldi, og jeg er hissa á því, að hv.þm. skuli gera lítið úr því að eiga að taka 2500 manns frá öðrum atvinnuvegum. Þótt nú sje hægt fyrir Árnesinga að reka landbúskap við hliðina á Flóaáveitunni og vegalagningum, þá getur þrengst um fyrir þeim, þegar búið er að taka 2500 manns frá þeim til þess að byggja orkuverið, auk þess sem mikinn mannafla þarf til þess að leggja brautina. Svo þarf mikinn mannafla til þess að viðhalda brautinni og reka hana. Svo kemur að því, að bygt verður út, fleiri orkuver reist. Hjer er aðeins um að ræða virkjun lítils hluta fossaflsins, sem útheimtir hið minsta af mannafla, sem þó verða 2500 manns. En alt hitt verður enn mannfrekara, svo að mjer skilst, að þurfi fleiri en 2500 manns, þegar alt kemur til alls. Þannig verða upplýsingar hv. 1. þm. Árn. síst til þess að bæta útlitið fyrir landbúnaðinum um vinnuafl eða gera það glæsilegra. Málið verður enn alvarlegra en áður. Þá vjek hv.þm. að því, sem jeg hafði sagt um einstök atriði frv. Hann vildi segja, að ákvæði 9. gr. frv. væru fullnægjandi, og hæstv. atvrh. sagði, að ekkert væri athugavert við orðalagið þar. Jeg veit ekki, hvort jeg hefi skilið rjett orð hæstv. atvrh. um, að hann skuli samþ. flutningsgjöldin. nema að hjer sje nauðgun á rjettu máli. En eigi atvrh. að ráða þessu, þá verður að kveða skýrar á um þetta. Sje það orðað svo, að ráðherra eigi að ráða flutningsgjöldunum, þá er orðalagið orðið ótvírætt.  Þá kem jeg að öðru ákvæði þessarar greinar, sem jeg fann að, að engin trygging er fyrir því, að fjelagið haldi áfram að reka brautina. Hv. 1. þm. Árn. sagði, að þetta ákvæði væri vítt. Jeg held, að það sje svo vítt, að ekkert geti komist undir það. Ætti að skylda fjelagið til þess að reka brautina, þá á að gera það í sambandi við þær ívilnanir, sem það fær, t. d. lægra hestorkugjald. Það má ekki minna vera en að sú ívilnun sje bundin því skilyrði, að fjelagið reki brautina. En þetta stendur til bóta og má laga það til 3. umr. Háttv. 1. þm. Árn. vildi halda því fram, að í 5. lið 1. gr. frv. sje fjelagið skuldbundið til þess að vinna áburði en svo er ekki. En vitanlega hefði verið hægt að taka þetta fram berum orðum. Hv. 1. þm. Árn. kvartaði undan því, að viðhöfð hefðu verið stór orð um þjóðernisglötun og sagði, að slíkar hugleiðingar stefndu að því að gera okkur ómögulegt að virkja fossana. Það er álitamál, hvort það er tilvinnandi að virkja fossana; það fer eftir atvikum. Gerum við það smátt og smátt eftir okkar getu og hagsmunum, þá er það heillavænlegast, en láta ekki útlendinga gera það, sem aðeins vilja græða á því. Það liggja engir íslenskir hagsmunir bak við þetta mál, heldur eingöngu útlendir. Og þótt mikilsvert sje, að fossarnir sjeu virkjaðir, þá má ekki gera það í þarfir annara en landsmanna sjálfra. Hv. þm. (MT) vildi halda því fram, að þótt þetta kæmist í framkvæmd þá sje þar ekki um stóra hættu fyrir landbúnaðinn að ræða. Mjer er alveg óskiljanlegt, hvernig hv.þm. kemst að þessari niðurstöðu, samkvæmt þeim tölum um mannafla, sem hann sjálfur gefur upp, að þurfi til framkvæmdar og starfrækslu þessa fyrirtækis. Í samanburði við aðrar framkvæmdir innanlands, sem ekki draga nema lítið brot af fólki frá landbúnaðinum, þá er með rjettu hægt að tala um hættu fyrir landbúnaðinn. Hv. þm. sagði, að þó að Reykjavík tvöfaldaðist, þá mundi ekki stafa hætta af því fyrir landbúnaðinn. Mjer skilst nú, að hún hafi ekki tvöfaldast á síðustu árum, og veit jeg þó ekki betur en að fólksstraumurinn til Reykjavíkur hafi verið talinn landbúnaðinum til þrengingar. Þá er eitt atriði, sem jeg verð að minnast á, því að jeg hefi líklega gengið alveg fram hjá því í ræðu minni í gær. Hugsum okkur, að fyrirtækið sje komið í framkvæmd og svo komi það fyr eða síðar á daginn, að það borgi sig ekki að reka það og hætt verði við það. Hvar stendur Reykjavík þá, ef hún er orðin helmingi stærri en hún er nú? Við vitum, hvernig útlendingar, sem ekki eru bundnir við hag og heill þjóðarinnar, fara að, ef atvinnurekstur þeirra ber sig ekki. Það var talið nauðsynlegt að fá útlending til þess að reka atvinnu í Hafnarfirði. Það var sagt, að þar væri skortur og neyð, og það var satt. Því var útlendingnum leyft að setjast þar að og stunda atvinnu. Hvernig fór? Það varð til þess, að Hafnarfjörður óx um nokkur hundruð manns, sem komu til bæjarins til þess að fá sjer atvinnu. Svo kom það á daginn, að atvinnuvegurinn hætti að bera sig, og þá fór maðurinn. Að vísu hefir hann nú komið aftur. En af þessu geta menn sjeð, að útlendingamir fara burtu, ef atvinnan ber sig ekki, en Íslendingarnir sitja eftir með tvær hendur tómar og soltinn maga. Það er blessunin. Þá vildi hv.þm. bera saman Kaupmannahöfn og Sjáland. En þar er ekki jafnt á komið. Kaupmannahöfn er stór borg og Sjáland frjósamt land og vel ræktað. En Kaupmannahöfn var ekki bygð á einum degi. Hún hefir ekki orðið til á fám árum, heldur árhundruðum; hún hefir vaxið smátt og smátt jafnhliða því, sem ræktun landsins hefir aukist. En hjer er um það að ræða að gera stórbæ úr Reykjavík á skömmum tíma og gera algerða byltingu í atvinnulífi þjóðarinnar. Mannaflinn til starfans hlýtur að verða tekinn frá öðrum atvinnuvegum landsins, og afleiðingin verður sú, að þeir komast í kalda kol. Háttv. þm. virtist líka átta sig á þessu, en hann hugsaði sem svo, að fólksstraumurinn kæmi ekki úr Árnessýslu. Það má vel vera. Setjum svo, að Árnesingar hlytu svo mikið gott af þessu fyrirtæki, að þeir hjeldust við landbúnaðinn þar, en jeg efa þó, að gróðinn kæmi svo fljótt, að fólkið hjeldist við landbúnaðinn þar. En látum svo vera. Þá eru það bara aðrar sveitir landsins, sem þetta kemur niður á. Fyrir mjer er Árnessýsla ekki alt. Fyrir mjer er jafnmikið í húfi, ef einhverjir hlutar Norður-, Austur- eða Vesturlands leggjast í eyði. Þá held jeg, að það sje ekki fleira, sem jeg þarf að svara hv. 1. þm. Árn. Þá kem jeg að hæstv. atvrh. Jeg skildi hann svo, sem honum hafi gramist, er jeg var að tala um öngul og beitu í sambandi víð þetta mál. Jeg skil það nú vel, því að það mun hafa verið hann, sem benti á beituna, sem hentugust var til þess að bitið yrði á öngulinn. Þá kom hann með hnútukast til mín út af því, að jeg mundi sjálfsagt hafa borið öngulinn fram beitulausan, ef fjelagið hefði snúið sjer til mín. Jeg hefi nú svarað því með því, sem jeg sagði um afstöðu mína til Dynjandavirkjunarinnar í fyrra. Jeg var alls ekki flm. þess, þó á frv. stæði, að það væri borið fram af fihn. Jeg hafði þar sjerstöðu, og það er ekki einsdæmi, að frv. komi frá nefnd án þess að allir nefndarmenn sjeu því fylgjandi. Þá vildi hæstv. ráðh. ekki kannast við það, að orðalag 9. gr. frv. væri ófullnægjandi viðvíkjandi skyldu fjelagsins til þess að starfrækja járnbrautina. Hann játaði þó að vísu, að fyrir gæti komið, að fjelagið hætti að standa straum af henni og sagði, að það færi þá aldrei ver en svo, að járnbrautin yrði ónotuð. En á eftir sagði hann, að það myndi auðvitað ekki verða látið viðgangast, heldur tæki ríkið við henni og starfrækti hana. Það var einmitt þetta, sem jeg hjelt fram. Ríkið verður þá að taka við henni fyrir það verð, sem hún hefir kostað.  (Atvrh. MG: Hvar stendur það?)  . Mig minnir, að það standi einhversstaðar nærri stjórnarskránni, að eignir verði ekki teknar af mönnum án þess að fult verð komi fyrir, og jeg man ekki betur en að það kæmi hljóð úr horni hjer á dögunum, þegar hv. 4. þm. Reykv. (HjV) kom með brtt., sem hróflaði eitthvað við þessu ákvæði. En að stjórnarskráin gildi ekki jafnt gagnvart útlendingum, sem hjer eiga eignir, kemur auðvitað ekki til mála. Til þess að járnbrautin geti fallið endurgjaldslaust eða fyrir lítið verð til ríkisins, ef fjelagið hættir að starfrækja hana, þá þarf að taka slíkt fram í samningunum. En hvar stendur það? Þá sagði hæstv. ráðh., að ef menn ætluðust til, að útlendingar kæmu hingað með fje til þess bara að eyða því, þá mundum við verða að bíða öldum saman eftir því. Já, jeg býst nú við því. En jeg vil heldur bíða öldum saman en láta útlendinga gleypa mig með húð og hári og láta þá fá rjett yfir mjer. Þá sagði hæstv. ráðh., að það kæmi ekki málinu við, þó meira vatnsafl væri í Þjórsá en það, sem í ráði er að virkja. Jeg fæ nú ekki skilið, að það komi ekki málinu við. Ef fyrirtæki þetta verður arðberandi, þá hugsa jeg, að eigendur þess muni álíta, að einmitt þetta komi málinu nokkuð mikið við. Þá munu þeir auðvitað beita áhrifum sínum til þess að fá leyfi til þess að virkja meira. En hæstv. ráðh. sagðist hafa þá trú á Alþingi Íslendinga, að það mundi neita um virkjun, ef það áliti hana til ills. Þá er þess að gæta, að þetta er lagt undir mat. Hæstv. ráðherra heldur því fram, að stóriðja sje okkur til góðs. Hann mundi því vera fús á að leyfa meira af svo góðu, því meira, því betra. En jeg verð að segja, þó það sje ef til vill hart að segja það upp í opið geðið á Alþingi, að jeg hefi enga tröllatrú á því, að Alþingi geti ekki skjátlast eða orðið skyssa á. Jeg geri nú ekki ráð fyrir, að þetta komi til, meðan þeir eiga sæti á þingi, sem nú sitja. En jeg get ekki varist þess að benda hæstv. ráðherra á það, að hjer var á síðasta þingi samþykt að veita sjerleyfi. Mjer skilst, að stjórnin muni nú hafa litið svo á, að það sjerleyfi muni ekki vera til góðs, því að hún hefir ekki enn veitt leyfið. Hún mundi hafa veitt einkaleyfið, ef hún hefði álitið það til góðs. En eftir þetta stendur stjórnin illa að vígi með að segja, að hún treysti Alþingi til þess að samþykkja ekki slík leyfi nema þau sjeu til góðs. Jeg er ekki með þessu að áfellast Alþingi, því að auðvitað hefir það álitið einkaleyfið vera til góðs, en stjórnin hefir litið öðruvísi á það mál. En þannig mun það fara með Titan, eða hvaða fjelag sem er, sem mundi sækja um leyfi til aukinnar virkjunar. Sínum augum litur hver á silfrið, hvort það er til góðs eða ills, og vont að sjá, hvor verður í meiri hluta. Þessi vörn hæstv. ráðherra er því harla lítilsvirði. En ef þetta fyrirtæki reynist arðvænlegt, þá er enginn vafi á því, að fjelagið sækir um leyfi til þess að mega halda áfram, uns það væri búið að handsama alt vatnsafl Þjórsár, en það er tæp miljón hestafla. Sú virkjun kynni að vera leyfð og framkvæmd á svo skömmum tíma, að aðrir atvinnuvegir landsins þyldu ekki blóðtöku þá, sem það hefði í för með sjer. Hæstv. ráðh. sagði það síðast, að hann sæi ekki ástæðu fyrir mig að vera á móti þessu fremur en virkjun Dynjanda á síðasta þingi, að öðru leyti en því, að hjer væri líka að ræða um járnbraut. Jeg hefi nú ekkert sagt um það, hvorki nú eða í fyrra, hvort jeg sje með járnbraut eða á móti. Hæstv. ráðh. vísaði mjer til samflokksmanns míns, til þess að ræða einstök atriði þess máls við hann, og sagði, að jeg mundi helst sannfærast af honum. Jeg vil nú gera hæstv. ráðh. sömu skil og vísa honum til samflokksmanns hans, hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ). Hann er hlyntur járnbrautarmálinu, en á móti þessu máli af því að járnbrautin er í sambandi við það. Þetta skil jeg mjög vel, og jeg er hissa á þeim mönnum, sem eru með járnbrautarmálinu og telja það þjóðþrifafyrirtæki, að þeir skuli vera ánægðir með þetta frv., því að það er bersýnilegt, að það gerir ekki annað en tefja fyrir járnbrautinni, ef það verður samþykt. Mjer virtist hæstv. stjórn vilja eindregið flýta járnbrautarmálinu á síðasta þingi, en hjer er ekki um það að ræða að flýta framkvæmdum þess máls, því að á framkvæmdum þessa fyrirtækis, sem hjer um ræðir, verður ekki byrjað fyr en í fyrsta lagi árið 1929. En annars get jeg ekki breytt þeirri skoðun minni, að líkurnar fyrir framkvæmdum af hálfu þessa fjelags sjeu ekki miklar. Hæstv. ráðh. og hv.frsm. nefndarinnar fóru þungum orðum í minn garð fyrir fullyrðingar mínar um þetta efni. Þeir þóttust nú menn til þess að vita þetta miklu betur en jeg og fullyrtu, að sterkir menn stæðu að fjelaginu og ekkert væri að óttast. Jeg þykist nú vita, að þessir hv.þm. hafi ástæðu til að ætla, að jeg sje ekki svo mjög kunnugur hnútum fjelagsins. En í sambandi við það, að háttv.frsm. gat þess, að sumir auðugustu menn Noregs stæðu að fjelaginu, þá skal jeg geta þess, að jeg þekki einn hluthafa, sem á 14 milj. í fjelaginu, og jeg fullyrði, að hann leggur ekki grænan eyri meira í það. Þannig gæti því verið varið um fleiri. Það má vel vera, að það sjeu auðmenn, sem standa að fjelaginu, en þá er eftir að vita, hve mikið af fjármagni fjelagsins er í höndum þeirra, því að eftir því fer skylda þeirra til að leggja fram og hvöt þeirra til að leggja fram meira fje. Það er ekki við því að búast, að menn vilji tefla 10–20 miljónum í tvísýnu til þess að bjarga fjórðung miljónar. En það er af tilviljun, að jeg veit dálítið meira um þetta fjelag. Jeg veit, að það á jarðir á Skeiðaáveitusvæðinu fyrir austan, og það hefir legið við borð, að gert yrði fjárnám í þeim jörðum fyrir ógreiddum tillögum til áveitunnar. Jeg veit ekki, hvort fjelagið hefir greitt þau ennþá, en ef svo er, þá væri gott að fá upplýsingar um það. Þarna hefir fjelagið þá ekki getað int af hendi þær skyldur, sem kotbændur þar eystra gera, og ber slíkt ekki vitni um mikið ríkidæmi, eða að fjelagið sje svo öflugt eins og hæstv. ráðh. og hv.frsm. samgmn. vilja vera láta. Þá hefir verið sagt, að það stæðu ákaflega öflugir menn að baki þessara manna. Það er nú óvíst, að hve miklu liði þeir menn verða, sem að baki standa. Það er ekki víst, að þeir verði að eins miklu liði og Björn að baki Kára, og þótti sá styrkur þó aldrei mikill. Áður en jeg trúi á kraftaverk frá þessum mönnum, þá vil jeg sjá eitthvað af afrekum þeirra. Jeg vil fyrst sjá þá inna af hendi lögmæltar skyldur sínar hjer á landi. Hv. frsm. spurði mig mjög fast og eindregið, hvað jeg vissi um fjelagið og hag þess. Nú vil jeg spyrja hann: Hvað veit hann um það, að fjelagið hafi nóg fje til þess að leggja fram? Jeg vænti, að hann svari þessu skýrt og skorinort, á hverju hann byggir þær fullyrðingar sínar um það, að fjelag, sem ekki getur int af hendi lögákveðnar smáfjárgreiðslur hjer á landi, geti lagt fram tugi miljóna til þess að koma þessu fyrirtæki á stofn. Jeg vil hafa leyfi til að efast um það, og annað hefi jeg ekki gert. Jeg hefi ef til vill kveðið svo sterkt að orði, að jeg sje sannfærður um, að ekkert verði úr framkvæmdum. Jeg legg ekkert upp úr því, þó sagt sje, að hluthafarnir eigi nóg fje til. Jeg hefi fleiri ástæður til þess að efast. Jeg efast um það, að þetta fyrirtæki geti nokkurn tíma borið sig. Jeg efast um, að þessir menn sjeu svo vitlausir, að þeir vilji leggja fje í þetta fyrirtæki. Jeg þykist sjá, að þeir ætlist til, að menn gangi með bundið fyrir augun og álpist svo á eftir þeim athugunarlaust. En jeg stend þar á öndverðum meið, því að jeg skoða málið frá báðum hliðum. Og af þeirri niðurstöðu, sem jeg hefi komist með því að líta á málið frá báðum hliðum, get jeg með góðri samvisku lagt til, að hv. deild felli frv. nú þegar. Jeg held svo, að það sje ekki fleira í ræðum hv.þm., sem jeg þarf að svara. Jeg hefi bent á þá hættu, sem vofir yfir þjóðfjelaginu, ef Alþingi veitir þetta leyfi, sjeð frá því sjónarmiði, að slíkt risafyrirtæki rísi frá grunni eins og forgöngumennirnir hafa lýst því: að atvinnuvegum landsmanna stafi hætta af því, það sogi til sín vinnukraft sveitanna, svo að bændur standi ráðþrota eftir. Hinsvegar hefi jeg líka bent á, að ef ekki verður neitt úr neinu, eins og alt virðist benda á, þá sje það ekki samboðið virðingu Alþingis að samþ. þetta frv. - ekki sæmilegt að láta menn í öðrum löndum slá peninga út á nafn Alþingis. Og enn hefi jeg bent á og fært rök fyrir, að það sje ekki til þess að greiða fyrir nauðsynlegum framkvæmdum í landinu að fá slík leyfi mönnum, sem ekkert hafa með það að gera, og ekkert geta gert. Slíkar sjerleyfisveitingar mundu vekja ótrú á landinu og verða þess valdandi, að okkur gengi erfiðlega að fá lánsfje til annara framkvæmda, er ekki verður hjá komist að hrinda eitthvað á leið þegar á næstu árum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Umr. hafa nú staðið það lengi, að jeg held, að þeim ætti nú senn að verða lokið, enda ætla jeg að verða stuttorðari en sá hv.þm., sem nú var að hætta. Jeg þarf aðeins að svara þeim fáeinum orðum, hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) og hv. 1. þm. Reykv. (JakM). Jeg skildi hv. 2. þm.N.-M. svo, að hann hefði í fyrra verið andvígur járnbrautarfrv., en nú virðist hann óánægður yfir því, að það frv. skyldi ekki borið fram nú. Stjórnin leit svo á, að ekki mundi til neins að bera frv. fram í sama formi og á síðasta þingi, það mundi ekki komast áfram í gegnum þingið, enda kom það ekki fram hjá hv.þm., að hann hefði skift um skoðun frá í fyrra og væri nú orðinn með járnbraut. Hitt er aftur á móti rjett hjá honum, að til endanlegra úrslita kom aldrei í fyrra, enda veit hann vel, að það var alment álitið þá, að nægilegt fylgi skorti, og þess vegna beittu menn sjer ekki eins mikið fyrir því að koma málinu áfram. Þess vegna vildi stjórnin ekki höggva í sama farið aftur. Jeg veit ekki, hvort jeg hefi skilið hv. 2. þm.N.-M. rjett, en mjer virtist hann halda því fram, að Dynjandisjerleyfið væri fallið úr gildi, af því að fjelagið vantaði fjeð. En jeg vil þá benda honum á það, að enn er von um lausn á því máli, og það áður en langt um líður. Þá mintist hann á, að hlutafje Titans mundi ekki nóg til þess að hægt væri að byrja á því að virkja Urriðafoss, og virtist draga þetta út úr orðum hv.frsm. (KIJ). En um þetta hefir ekkert verið sagt, heldur hitt, að fengist þetta sjerleyfi með þeim kjörum, sem forgöngumennirnir telja sig geta gengið að, þá mundi ganga betur að fá nægilegt fje til virkjunar. Hitt er vitanlegt, eins og þegar hefir verið tekið fram, að það er ekki meiningin að byggja út allan fossinn í einu, heldur smátt og smátt. Hv. 2. þm.N.-M. sagði, að enn væru margir fossar í Noregi, sem betri mundu til virkjunar en þeir, sem um er talað hjer á landi. En þetta er ekki rjett, að dómi þeirra manna, sem þetta eiga að þekkja. Mjer hefir t. d. sagt einhver mesti fagmaður í þessu efni, Stuevold-Hansen, að fossarnir í Þjórsá væru betur fallnir til virkjunar heldur en fossar yfirleitt í Noregi vegna hins jafna vatnsmagns Þjórsár árið um kring. En það hefir afarmikla þýðingu, þegar byggja á út fossa, að krafturinn sje sem jafnastur alt árið. Margfalt meiri munur á minsta og mesta vatnsmegni í ánum í Noregi. Það er rjett, sem sami hv.þm. (ÁJ) hjelt fram, að margir hafa tapað á fossavirkjun í Noregi, sem er heldur ekki neitt undarlegt, þegar þess er gætt, að ýms ung fjelög byrjuðu starfsemi sína einmitt á þeim árum, er dýrtíð var þar mest í landi. En annari er þetta talsvert einkennileg röksemdaleiðsla. Mundi ekki rjettast að láta útlendinga sjálfa ráða, hvort þeir vilja láta fje sitt til þessa fyrirtækis? Er ástæða til fyrir okkur að gerast fjárhaldsmenn þeirra? Vilji þeir leggja fje sitt í fossavirkjun hjer, ættum við að lofa þeim það. Þeir, sem byrja á slíku, gera það í þeim tilgangi að hafa gott af því. En það gengur upp og niður þar eins og annarsstaðar, sumir græða en aðrir tapa. Þá sagði sami hv.þm., að hann hefði enga trú á, að fjeð til virkjunar kæmi frá Noregi. En um það hefir ekkert verið sagt. Það hefir verið talað um, að fjeð mundi aðallega koma úr öðrum löndum, t. d. frá Svíþjóð og Þýskalandi. Mjer hefir einmitt skilist, að gert væri ráð fyrir, að það mundi litlu nema, sem Norðmenn legðu sjálfir af mörkum í fyrirtækið. Þá skildist mjer af orðum hv. 2. þm.N.-M., að hann teldi það synd, að ríkið legði ekki járnbrautina á eiginn kostnað, af því að við ættum von á svo miklum og góðum viðskiftavin, þar sem Titan er með alla sína miklu flutningaþörf. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. (ÁJ) hefir tekið eftir því, að þó að virkjunin sje fyrir austan, við Urriðafoss, þá á iðjuverið að vera hjer og framleiðslan, svo að flutningar fjelagsins verða langt um minni með brautinni en hann vill vera láta, nema í byrjun. Þá sagði hann að síðustu, að sín ótrú á fyrirtækinu væri jafngóð og trú okkar, sem höldum fram frv. En það fer vitanlega eftir því, hverju bygt er á. Jeg held, að hann viti miklu minna um þetta mál en jeg og hv.frsm. Síðan jeg fór af stað í utanför mína hefi jeg aflað mjer mikilla upplýsinga um þetta mál, en hv. 2. þm.N.-M. hefir ekki, svo jeg viti, gert hið sama, og hjá mjer hefir hann engra upplýsinga leitað. Jeg veit ekki, hvort hann hefir leitað til hv.frsm.  Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) mintist á sjerstöðu sína gagnvart Dynjanda í fyrra. En hann verður að virða mjer til vorkunnar, þó að jeg vissi ekki, hverju fram fór um málið í fjárhagsnefnd. En hitt kemur mjer undarlega fyrir sjónir, að maður, sem er eins skapi farinn og heitur í ræðum eins og hv. 1. þm. Reykv., skyldi sitja kyr í stólnum, hafi hann verið eins harður á móti sjerleyfinu í fyrra eins og hann vill nú vera láta. Og sje eins mikil hætta á ferðum með því að veita leyfi til þess að virkja Urriðafoss eins og hann lætur, þá hlýtur sú sama hætta að vofa yfir vestra í sambandi við þá virkjun, sem þar var leyfð á síðasta þingi. Jeg verð því að segja, að það hafi verið illa gert af honum í fyrra að benda ekki okkur hinum, fávitringunum, á þessa afskaplegu hættu. Annars get jeg tekið undir það með honum, að þetta frv. sje alt annars eðlis en sjerleyfisfrv. í fyrra, og það af þeim ástæðum, að hjer fylgir með svo stórfeld samgöngubót, að slík hefir aldrei verið í boði. Svo að hafi verið ástæða til að samþ. sjerleyfi Dynjandi til handa í fyrra, þá er ekki minni ástæða til að verða við beiðni Titans, þegar litið er á þau fríðindi, sem fylgja. Þá er það mannfjöldinn, sem vinna á að virkjuninni. Hv. 1. þm. Reykv. taldi, að 2500 manns mundi þurfa við verkið, og hafði það víst eftir hv. 1. þm. Árn. En jeg hefi það eftir góðum heimildum, að það muni aldrei þurfa nema um 600 manns, þegar verkið er komið í fullan gang, svo að 2500 er svo langt frá rjettu lagi, að undarlegt er, að nokkur skuli halda því fram í alvöru. Jeg sje litla ástæðu til að karpa um orðalagið á 9. gr. Hún er orðuð eins og aðrar fyrirskipanir í lögum: að leyfishafi reki og framkvæmi þetta eða hitt. Hjer er því ekki um annað að ræða en venjulegan boðhátt í lögum. Þá vildi hann halda því fram, að fjelagið gæti hætt að reka brautina. En þá hefir það líka fyrirgert rjetti sínum, og fer þá um það samkvæmt 11. gr. sjerleyfislaganna, og hana hefir hv.þm. að líkindum lesið. Orðatiltækið að ráðherra ákveði flutningsgjald með brautinni þýðir ekki það, að ráðherra sje skyldugur til að samþykkja hvaða taxta sem er, heldur hitt, að sjerleyfishafi verður að hlíta í þessu efni því, sem ráðherra vill fallast á og samþykkir. En út frá hinu er gengið, að enginn ráðherra fari fram á það, sem kalla má að sje ósanngjarnt. Allar þessar aðfinslur háttv.þm. eru ekki á neinum rökum bygðar, og ætti því ekki að þurfa að eyða mörgum orðum um þær. Jeg kippi mjer ekki upp við það, þó til mín sje beint, að ekki sje alt tekið upp í þetta sjerleyfisfrv., sem þörf er á. Það er með vilja orðað eins rúmt og það er, því að ætti að hafa lögin jafnítarleg og hv. 1. þm. Reykv. virðist halda fram, þyrfti ekkert leyfisbréf. En hjer er aðeins um sömu leið að ræða sem altaf hefir verið farin í þessu efni. Þá hjelt sami hv.þm. því fram, að engir hagsmunir manna væru bundnir við virkjun fossins, heldur væru þeir bundnir við járnbrautina eingöngu. Því er vitanlega ekki að neita, að margir hagsmunir fylgja slíkri samgöngubót, en þó mætti líka líta á hitt og að það verði að telja mikla hagsmuni fyrir hjeruðin austan fjalls að geta fengið ódýrt rafmagn. Og úr því Kaupmannahöfn þykir það svara kostnaði að leiða rafmagn frá Svíþjóð, eins og hv. 1. þm. Árn. benti á, þá má nærri geta, að bændur austan fjalls mundu taka því fegins hendi að geta lýst og hitað bæi sína. Líka mætti benda á, að í sambandi við virkjunina gefst bændum kostur á tilbúnum áburði fyrir væga borgun, en það er eitt af skilyrðunum fyrir aukinni ræktun landsins. En fyrir mjer er aðalatriðið sú mikla samgöngubót, sem liggur í byggingu járnbrautarinnar. Þá hjelt sami hv.þm. því fram, að afleiðingin af virkjun fossins og allra þeirra breytinga, sem fylgdi, yrði sú, að stór hluti landsins norðan og austan mundi leggjast í eyði. Eitthvað heldur hann þá, að glæsilegt verði í hjeruðunum austan fjalls, ef þangað flykkist fólk í þúsundatali úr öðrum landsfjórðungum. Menn mundu ekki fjölsækja hingað, væri ekki annað að finna en fátækt og dauða. Jeg get ekki búist við, að hann hafi þá ótrú á landsmönnum, að þeir mundu sækja þangað, sem þeir yrðu sveltir og þrælkaðir. Svo að eitthvað er þetta undarlegt hjá honum. Hann hefir mestu ótrú á virkjuninni, telur, að hún muni mikilli bölvun valda þarna austanfjalls, en gerir þó ráð fyrir, að þar rísi upp það Gósenland, sem gleypi alt fólkið úr öðrum landsfjórðungum. Viðvíkjandi beitunni, sem hann var aftur að minnast á, þá vil jeg segja það, að jeg fyrir mitt leyti vil heldur taka beittan öngul en beran. Hann tók beran öngul í fyrra; nú stendur honum til boða beittur öngull. Og jeg get bætt við, að fyrir mjer er það hreinasta tálbeita að fá 83 km. járnbraut og önnur fyrirtæki fyrir einar 2 miljónir króna. Þá hjelt hann því fram, að gengi þessi virkjun vel, þá yrði haldið áfram að veita sjerleyfi á sjerleyfi ofan, þangað til öll Þjórsá væru virkjuð, en af því mundi leiða þá bölvun yfir land og lýð, sem ekki væri hægt að gera sjer nú hugmynd um. Jeg verð að segja það, að hann beri ekki mikið traust til þeirra manna, er sæti eiga á Alþingi í framtíðinni, ef hann ætlar þeim að veita framhaldssjerleyfi, sem auðsætt er, að verði þjóðinni til ills eins. Hitt þykir mjer sennilegra, að kæmi til þess að veita framhaldssjerleyfi, þá yrði það því aðeins gert, að alt hefði gengið vel þangað til; en það er ekki til neins að ætla sjer að fyrirbyggja vitleysu eða ranglæti í framtíðinni með því að hindra, að þetta frv. nái fram að ganga. Jeg vona fastlega, að það verði samþykt þrátt fyrir hina löngu og harðorðu ræðu hv. 1. þm. Reykv. Hv. þm. hefir ekki lýst yfir því, hvort hann er vinveittur járnbraut eða ekki, og get jeg því geymt mjer að rökræða við hann um það, þangað til hann hefir lýst yfir því, að hann sje andstæður járnbraut. Hv. þm. vjek að því, að þetta fjelag væri svo aumt, að það gæti alls ekkert gert, en í hinu orðinu útmálaði hann þær óttalegu afleiðingar, sem það hefði fyrir þjóðina að hleypa inn erlendu fjármagni. Mjer virðist dálítil mótsögn í þessu. En jeg get fullvissað hann um, að það er satt, að þektir erlendir fjármálamenn hafa lýst því yfir, að þeir mundu leggja fram fje til fyrirtækisins, ef hagfelt sjerleyfi fengist. Mjer er sjálfum kunnugt um þetta, og þess vegna er það ekki rjett, hver sem það segir, að fjelagið sje þannig, að það geti ekki haft framkvæmdir um virkjun og járnbrautarlagningu. En þær ljótu myndir, sem hv.þm. málaði á vegginn, getur hann skemt sjer við að horfa á sjálfur.

Útlendir fjármálamenn leggja ekki fje í fyrirtækið, nema þeir telji það óhætt

. Já, ef þeir telja það óhætt. En þetta fyrirtæki er einmitt þannig vaxið, og hefi jeg þar fyrir mjer orð Hansens vatnamálastjóra í Noregi, sem þekkir allra manna best til. Á hans áliti byggi jeg meira heldur en áliti hv. 1. þm. Reykv., þótt hann segi sjálfur, að hann hafi hugsað mikið um málið.

Þórarinn Jónsson Jeg get verið fáorður um þau atriði, sem jeg þarf að drepa á, því að fáar athugasemdir hafa verið gerðar við það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni. Hæstv. atvrh. vjek að því út af ræðu minni, að bera saman, hve mikið þetta sjerleyfi væri betra fyrir landið heldur en hitt, sem veitt var í fyrra, og sagði, að það munaði 41/2) milj. kr. Það, sem jeg tók fram um þetta, var almenns efnis, og það var ekki ástæðulaust, því að eftir því, sem um fleiri sjerleyfi er að ræða, því meiri ástæða er til þess að vera varkár í þeim efnum. Þá var hæstv. atvrh. að tala um það, að tillag ríkissjóðs til þessa fyrirtækis væri ekki mikið á móts við það, sem við fengjum í aðra hönd. Jeg benti á það í fyrri ræðu minni, að svo mikið á að gera fyrir fjelagið með þessu sjerleyfisfrv., að það væri alveg nóg, enda þótt framlag ríkissjóðs væri dregið þar frá. Það er sýnilegt, að í samningunum hafa aðiljar viljað gera sem mest hvor fyrir annan - stjórnin vill láta fjelagið fá sjerleyfið og þykist ánægð með að fá járnbrautina í staðinn, enda þótt hún verði að leggja 2 milj. króna til hennar og taka til þess lán. Sjerleyfishafar látast vilja gera alt fyrir stjórnina til þess að reyna að draga inn lán á sjerleyfinu og sýnast hafa talið henni trú um, að þeir myndu leggja fje í járnbrautina, þó ekki yrði meira aðgert. En það vita allir, sem nokkuð hugsa um málið, að járnbrautin er hjer aukaatriði. Það er virkjunin, sem er aðalatriðið. Þá er á hitt að líta, á það, hve miklar líkur eru til þess, að fjelagið, sem er hlutafjelag, fái nægilegt fje til þessarar virkjunar. Það er að vísu sýnilegt, að fjelaginu er mikið í mun að fá sjerleyfið, til þess að geta fengið peninga. En þá er spurningin sú: Hvaða peningamenn vilja leggja fje í fyrirtæki þetta, og hvað vilja þeir leggja mikið fram? Samkvæmt frv. á fjelagið að greiða 5 kr. gjald af hverri nýttri hestorku eftir 10 ára tíma, eða 800 þús. kr. á ári. Það er mikið fje, sjerstaklega þegar þess er gætt, að margir peningamenn munu líta svo á, að það sje mikið efamál, hvort fyrirtækið geti borið sig með slíkum kostnaði, og bera þar fyrir sig reynsluna annarsstaðar. Þá var það eitt atriði, sem sýndi trú hæstv. atvrh. á þessu máli, og að hún er öll bundin við járnbrautina. Hann sagði, að við fengjum með þessu 83 km. járnbraut, eiginlega fyrir ekki neitt, því að við mundum eignast hana, ef stöðvun yrði á virkjuninni. Þessi trú og skoðun hefir ekki aðeins komið fram hjá hæstv. atvrh., heldur einnig hjá hv.frsm., að ef virkjuninni yrði ekki haldið áfram, þá eignuðumst við járnbrautina fyrir sama sem ekki neitt. Þetta er nú svo ótrúlegt, að það er ekki berandi fram fyrir neinn mann. Jeg get alls ekki búist við því, að þeir, sem að fjelaginu standa, sjeu þeir aular, að þeir ætli sjer að leggja 5 milj. kr. í þennan járnbrautarspotta fyrir Íslendinga, og aðeins þeirra vegna. Nei, þeir leggja aldrei brautina, nema með því að fje fáist nægilegt til alls fyrirtækisins. Það er því eins og hver annar barnaskapur að telja frv. þetta til gildis. Þá skal jeg snúa mjer að því, sem hv. 2. þm. Árn. (JörB) sagði. Hann var að furða sig á brtt. okkar á þskj. 162, sjerstaklega brtt. við 9. gr. En þetta þurfti honum ekki að þykja neitt undarlegt, þar sem hann veit, að jeg hefi enga trú á því, að ríkissjóður reki járnbraut fyrir sinn kostnað. Eða hvernig heldur hann, að farið hefði, ef ríkissjóður hefði átt að starfrækja hjer járnbraut meðan á kolaverkfallinu stóð? Og jeg hefi ekki heldur trú á því, að hún beri sig í höndum fjelags eða einstaklinga. Hv. þm. var mjer sammála um það, að viðsjárvert væri að veita mörg slík sjerleyfi sem þetta, og sagðist alls ekki vilja láta veita fleiri. Þetta sýnir það, að hann hefir enga trú á gildi járnbrautarinnar. Það má hann vita, að frá öðrum landshlutum geta komið samskonar sjerleyfisbeiðnir, bygðar á alveg eins rjettmætum grundvelli. Þeim vill hv.þm. engan gaum gefa; hann er aðeins að hugsa um sitt eigið hjerað, að það fái þessa samgöngubót á kostnað alls landsins. Hv. 1. þm. Árn. (MT) kom lítið að því, sem jeg hafði áður sagt, en hann gaf það í skyn, og meinti það víst til mín, að maður á sjávarbakka gæti ekki borið skyn á þetta mál. Jeg held, að hv.þm. hafi þarna orðið mismæli. Hann hefir víst meint manninn á Eyrarbakka. Hv. þm. er dómari og vill eflaust vera rjettdæmur, og af því leiðir, að hann verður að þekkja þann mann vel, sem hann dæmir. Hann kvað nú vera nákunnugur þessum manni á Eyrarbakka, sem svona er ástatt um, og ekki talið laust við, að hann sje „partiskur“ líka. Þá sagði sami hv.þm. (MT), að það lýsti vantrausti á stjórninni hjá mjer að vera á móti þessu máli. Hann þurfti nú svo sem ekki að ganga í grafgötur um það; honum er það vel kunnugt, að á síðasta þingi treysti jeg stjórninni ekki til þess að fara með járnbrautarmálið. Og þótt jeg sje stuðningsmaður hæstv. stjórnar, þeirrar, sem nú er, þá hefi jeg þó hvorki selt henni nje neinni annari stjórn sannfæringu mína. Það skal jeg þó viðurkenna, að málið lítur nú öðruvísi út en í fyrra, en samt vorkenni jeg stjórninni, að hún skuli hafa tekið það upp á arma sína. Hv. frsm. gerði þá athugasemd við ræðu mína í gær, að jeg hefði brotið þingsköpin með því að tala alment um málið.  Það hefir verið talað um, að við hv.þm.N.-Þ. (BSv) tækjum aftur brtt. okkar. Það geri jeg ekki fyrir mitt leyti, og jeg skal lýsa yfir því, að ef þær brtt. verða ekki samþ., þá greiði jeg atkv. á móti frv.

Magnús Torfason Hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) talaði mikið um það, að þetta Titans-sjerleyfi væri hreint og beint brask. Jeg verð að segja, að mjer þykir þetta koma úr hörðustu átt, því að vitanlega er það hæstv. stjórn, sem ber ábyrgð á frv., og jeg segi fyrir mitt leyti, að jeg þykist ekki hafa leyfi til þess að ásaka hana um það, að hún sje með þessu að leiða okkur út í brask og fleka þar með þing og þjóð. Slíkt athæfi mundi verða hverri stjórn svo dýrt, að hún mundi ekki undir rísa. Hv. sami þm. rjeði okkur þm. Ám. til að taka upp frv. eins og það, sem hjer var á ferðinni í fyrra. Jú, jeg þakka honum fyrir mitt leyti fyrir heilræðið, en jeg álít, að það hefði ekki verið nærgætnislegt af okkur að koma fram með slíkt frv. í blóra við hæstv. stjórn. Og það veit jeg, að járnbrautarmálið kemst aldrei fram, nema því aðeins, að ríkisstjórnin fylgi því af alefli. Annars er jeg ekki neinn forsvarsmaður Titans. Það, sem mig varðar mestu, er að fá járnbrautina austur. Og úr því að ekki tókst að fara þá leið, sem reynd var í fyrra, þá rekur nauður til að reyna þessa leið. Þá skal jeg svara hv. 1. þm. Reykv. (JakM) nokkrum orðum. Jeg get verið stuttorður, því það var í rauninni ekki margt, sem hann hafði að athuga við mína ræðu. Hv. þm. sagði, að það væri rangt hjá mjer, að fossaiðja hefði góðan byr um þessar mundir, og sagðist ekki geta hugsað annað en að það stæði í sambandi við Dynjandavirkjunina; en það er ekki. Eins og jeg tók fram, byggi jeg þetta á því, sem jeg hefi sjeð ritað um þetta efni í skýrslum og skjölum verkfræðinga, og má af þeim sjá, að fossavirkjun hefir borgað sig mjög vel þessi árin. Til þessa liggja ýmsar ástæður, og má í því sambandi benda á, að áburðarsalan hefir aukist stórkostlega á síðustu árum. Þá furðaði hv.þm. á því, að jeg skyldi vilja hleypa svo mörgum útlendingum inn í landið, sem myndu taka atvinnu frá hinum innlenda verkalýð. Að því er snertir virkjun Urriðafoss hefi jeg farið eftir áætlunum um virkjun alls fossins, en nú er það upplýst, að það er aðeins brot af fossinum, sem ætlunin er að virkja fyrst um sinn, og þarf því vitanlega miklu minni vinnukraft til virkjunarinnar en bent var á. Í þessu sambandi vil jeg minna á það, að eins og nú standa sakir eru engar horfur á, að botnvörpuveiðar verði reknar að sumri til og tæplega síldarútvegur af miklu kappi, og losnar þá um fólk á þeim tíma ársins. En á vetrum er yfirleitt lítið að gera í sveitinni og ekki nema gott til þess að segja, að atvinna sje þá fáanleg. Hv. þm. (JakM) hjelt því fram, að hjer væri um að ræða stórhættu fyrir landbúnaðinn. Hvað mannfjöldann snertir vil jeg geta þess, að hæstv. atvrh. segir, að ekki muni þurfa meira við virkjunina en 600 manns, og eins og jeg sagði áður, þarf vitanlega miklu færri við starfrækslu fyrirtækjanna eftir að byggingu þeirra er lokið. Þegar á þetta alt er litið, held jeg, að fari að draga úr þeirri ógurlegu hættu, sem landbúnaðinum á að stafa af fossavirkjuninni. Þá þótti hv.þm. það óskaplegt, að Reykjavík gæti tvöfaldast á skömmum tíma. En það er nú svo, að hún hefir margfaldast á þessari öld, og það þó að engin slík stóriðja hafi verið orsök til þess. Það er því ekki ástæða til þess að draga þá ályktun af því, sem jeg sagði, að hætta sje á ferðum. Hvað það snertir, að fyrirtækið verði að hætta rekstri, þá getur slíkt vitanlega altaf komið fyrir öll fyrirtæki. Það eru í mínum augum alls engin rök hjá hv.þm., því að öll fyrirtæki geta hætt. Eftir því mætti aldrei byrja á neinu. Nei, í þeim efnum verður vitanlega að fara eftir því, hvað líklegt þykir að dómi sjerfróðra manna. - Þá mátti jeg ekki bera Reykjavík saman við Kaupmannahöfn. Út af því vil jeg segja háttv.þm. það, að í fyrstu landafræðinni minni var mjer kent, að í Kaupmannahöfn væru 130 þús. íbúar, en þeir munu nú vera yfir 800 þús. og hafa þannig hjer um bil sexfaldast á 40–50 árum, og veit jeg ekki betur en að landbúnaður Dana hafi getað þrifist vel, þótt hann hafi haft stórborg með slíkum vexti við hlið sjer. Hv. þm. var að brýna mig með því, að jeg ætlaðist ekki til þess, að Árnessýsla legði til fólkið. Út af því vil jeg segja það, að jeg hefi nú aldrei hugsað neitt um það, hvaða fólk það yrði, sem fengi atvinnu við virkjunina. Jeg lít yfirleitt alls ekki á þetta mál frá sjónarmiði Árnessýslu sjerstaklega. Jeg lít svo á, að þar sem Reykjavík hefir dregið til sín fólkið úr sveitunum og margfaldast á svo skömmum tíma, þá ætti hún að geta þolað það, að einhver slík stóriðja kæmist á hjer í nánd, einkum þar sem hún á að gera bændunum mögulegt að komast af með minni vinnukraft. Þar kemur bæði til greina áburðurinn, sem á að framleiða, og önnur þægindi fyrir bændur. Ástæðan til fólksfækkunarinnar í sveitunum er heldur ekki eingöngu sú, að vinnukraftinn vanti. Fólk hefir flúið til kaupstaðanna að mínum dómi mest vegna skorts á jarðnæði í sveitunum. Þar eru víða allar jarðir setnar, og menn vilja heldur margir hverjir hverfa til sjávarsíðunnar en vinna hjá bændum. Árið 1894 kom jeg til Rangárvallasýslu, og voru þá 43 búendur í Austur-Eyjafjallahreppi, og var afkoman þá yfirleitt slæm. 30 árum síðar kom jeg þangað aftur og var tala búenda þá í þessum sama hreppi 28 og afkoma bænda þá svo góð, að þetta var orðinn einhver besti hreppur sýslunnar. Búendum hafði þannig fækkað, en afkoma þeirra stórbatnað. - Annars get jeg sagt hv. 1. þm. Reykv. það, að það er alveg óþarfi fyrir hann að vera að brýna mig með því, að jeg hafi hjer sjerstaklega hagsmuni Árnessýslu fyrir augum og sjái ekki annað. Og það er alveg áreiðanlegt, að sumir mundu ekki vera eins mikið á móti þess frv., ef nokkrir ryðgaðir reknaglar Reykjavíkur hefðu ekki neitað fyrir 30 árum síðan að kaupa Skildinganes fyrir 14 þús. kr. Jeg skal taka það fram áður en jeg lýk þessu máli, að það, sem helst hefir valdið mjer áhyggjum í þessu máli, er það, hvort Titan geti fengið nóg fje til framkvæmdanna, og það hið sama hygg jeg, að hafi vakað fyrir hæstv. atvrh., en nú þykist hann hafa talsverða vissu fyrir því, að fje fáist, með því að ríkissjóður leggi fram þessar 2 milj. Og fari svo, að fjelagið fái nóg fje, svo að úr framkvæmdum járnbrautarbyggingar geti orðið, þá er það mjer nóg; hitt liggur mjer í ljettara rúmi. Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) hafði það eftir mjer, að jeg hefði sagt, að hann bæri ekki skyn á málið. Það hefi jeg aldrei sagt við nokkurn þingmann, að hann beri ekki skyn á mál; jeg hefi jafnvel ekki borið hæstv. ráðh. slíkt á brýn, þó að þeir á stundum hafi látið eitthvað slíkt fjúka í minn garð. En hitt sagði jeg, að maður, sem býr á sjávarbakkanum, fyndi ekki eins til samgangnaleysisins eins og sá, sem býr fjær honum. - Jeg bý nú á Eyrarbakka og verð að kaupa alt, sem jeg þarf til heimilisins, frá Reykjavík, og á það fellur vitanlega mikill kostnaður. Síðast í haust varð jeg að kaupa kol hjeðan fyrir 88 kr. tonnið og flytja þau á bifreið austur fyrir 50 kr. Það ætti því ekki að þurfa að stafa af neinum vitsmunamun, þó að jeg fyndi betur til þessa en háttv.þm. V.-Húnv. Jeg hefi annars veitt því eftirtekt, að þessi hv.þm. mun vera öllu betur upplagður til þess að halda ræðu á björtum degi en að kvöldi dags, og var mjer að detta í hug, hvort það mundi geta stafað af því, að það væri eitthvað reimt þarna fyrir norðan á Hjaltabakka og að það kunni að villa hv.þm. sýn, þegar dimt er orðið. - Jeg efast ekki neitt um það, að hv.þm. fari altaf eftir sannfæringu sinni; en mjög tel jeg hann heppinn, að hann skuli altaf geta haft þessa sífeldu óbilandi stjórnarsannfæringu.