Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Réttur og geta fólks til vinnu er öllum gríðarlega mikilvægt. Rétturinn til að framfleyta sjálfum sér er í fyrirrúmi í mannlegu samfélagi. Nú blasir við í okkar ágæta samfélagi að atvinnulausum hefur fjölgað að mun frá því sem verið hefur í okkar ágæta samfélagi en eins hefur það gerst, frú forseti, að öryrkjum þessa lands hefur fjölgað að miklum mun, jafnvel meira en atvinnulausum að hlutfallstölu á undanliðnum árum. Þegar horft er í tölur Vinnumálastofnunar frá því á síðasta ári kemur í ljós að nýgengi öryrkja síðustu tíu ár hefur að jafnaði verið um 1.300 manns á ári. Ný störf sem myndast á hverju ári á Íslandi eru um 1.600 og menn geta séð í því ljósi hversu ör fjölgun öryrkja hefur verið hér á landi. Þess vegna er afskaplega brýnt að auka möguleika þeirra sem eiga með ýmsum hætti erfiðara en aðrir með að koma sér út á vinnumarkað. Ég kem hér upp til að ræða þetta efni sem brennur mjög á fólki og félögum hringinn í kringum landið, þ.e. að auka aðgengi fólks sem á erfiðara en aðrir með að komast út á vinnumarkaðinn að margvíslegum störfum sem getur þá aukið tekjur þess og möguleika til að framfæra sér. Þess vegna vil ég, frú forseti, eiga orðastað við hæstv. velferðarráðherra um þetta efni. Fréttir um erfiðleika starfsendurhæfingarstöðva úti á landi, og reyndar um allt land, hafa verið áberandi á undanliðnum árum. Fjárframlag til þessarar mikilvægu starfsemi er af skornum skammti. Ég tel að við eigum einna síst að skera niður í þessum viðkvæma málaflokki. Hann snýst um að koma fólki af örorku, af atvinnuleysisskrám og inn á vinnumarkaðinn með öllum tiltækum ráðum. Það er mjög brýnt, frú forseti, að taka á þeirri sjálfkrafa og viðvarandi fjölgun sem orðið hefur í hópi öryrkja upp á síðkastið. 1.300 bætast við þar á hverju ári og hafa gert á síðustu tíu árum. Það er of mikið. Sumir hafa sagt að það sé óeðlileg fjölgun. Ég ætla ekki að leggja dóm á það hér, en legg hins vegar áherslu á það að með öllum tilteknum ráðum þurfi að koma fólki á vinnumarkaðinn. Þar vilja flestir vera og þar eru til leiðir eins og hjá starfsendurhæfingarmiðstöðvum til að koma fólki í hæft atvinnuástand ef svo kerfislega má komast að orði. Ég beini því nokkrum spurningum til hæstv. velferðarráðherra í þessum efnum: Hvernig er stuðningi ríkisins til starfsendurhæfingar á landinu háttað? Hefur verið dregið úr þessum stuðningi á síðustu árum og ef svo er, hversu mikið  Eru í undirbúningi aðgerðir af hálfu ríkisins til að mæta fjárhagsvanda starfsendurhæfingar á Íslandi? Þetta eru spurningar mínar til hæstv. ráðherra en ég vek athygli virðulegs 

Forseti gerir sér grein fyrir því að klukkan var biluð, en hv. þingmaður fékk vel tímann.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigmundur Ernir Rúnarsson hefur beint til mín fyrirspurn í nokkrum liðum er lýtur að starfsendurhæfingarmálum. Eins og fram kemur í nýlegri yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar tengdri kjarasamningum á almennum vinnumarkaði ríkir almennt samkomulag um mikilvægi uppbyggingar markvissrar starfsendurhæfingar. Almenn þátttaka og virkni á vinnumarkaði er þýðingarmikil fyrir okkur öll eins og fram kom í máli málshefjanda og viljum við því draga úr ótímabæru brottfalli launafólks af vinnumarkaði og örorku eftir því sem mögulegt er. Frá árinu 2008 hefur fyrirkomulagið verið með þeim hætti að stjórnvöld hafa markvissara en áður gert samninga við fyrirtæki sem hafa boðið upp á starfsendurhæfingu. Samningarnir hafa fjallað um að veita tilteknum fjölda fólks atvinnutengda endurhæfingu. Fyrirtækin eru í flestum landshlutum og hafa það að markmiði að styðja fólk sem vegna heilsubrests hefur hætt þátttöku á vinnumarkaði eða er öryrkjar í að verða aftur virkt á vinnumarkaði eða hefja nám. Umfang starfsendurhæfingar hefur farið ört vaxandi á síðustu árum. Á árinu 2007 var varið tæpum 110 milljónum í starfsendurhæfingu. Ári síðar tvöfaldaðist fjárhæðin og varð rúmar 220 milljónir og árið 2009 var aftur um það bil tvöföldun á útgjöldum milli ára og námu þau tæpum 400 milljónum. Samkvæmt bráðabirgðauppgjöri fyrir árið 2010 urðu útgjöldin svipuð og árið áður, þ.e. um það bil 410 milljónir. Virðulegi forseti. Stjórnvöld hafa lagt allt kapp á að hlúa að starfsendurhæfingu í landinu. Sú keyrsla sem hefur verið á málaflokknum hefur að sönnu ekki verið í samræmi við framlög á fjárlögum. Engu að síður hefur áhersla verið á að leysa málin og nýta alla mögulega fjármuni sem fyrir eru, og voru, innan kerfisins. Það hefur tekist hingað til, en sú staða er komin upp að ekki verður gengið lengra í þeim efnum og verðum við því að leita annarra leiða. Þau framlög sem fyrir eru í fjárlögum þessa árs, að fjárhæð 319 millj. kr., duga ekki fyrir óbreyttum samningi út árið. Ég vil jafnframt taka fram að uppbyggingu starfsendurhæfingar var hlíft í þeim sparnaði sem stofnanir ríkisins hafa þurft að mæta á undanförnum tveimur árum, eins og þær rauntölur sem ég hef farið hér yfir sýna. Stendur þriðja árið yfir núna. Ég hef hins vegar lagt á það áherslu í samskiptum ráðuneytisins við starfsendurhæfingarmiðstöðvarnar og aðra þá sem ráðuneytið hefur samninga við um veitingu starfsendurhæfingar að unnið sé að lausnum og stendur yfir vinna til að skoða þær leiðir sem hugsanlega eru færar í þeim efnum. Við það stend ég hér, enda þótt ég geti ekki í dag lofað hvert framhaldið verður. Í þessu sambandi vil ég nefna að það er fullur vilji til að tryggja áframhaldandi rekstur starfsendurhæfingarstöðva, en mér þykir ólíklegt að hann geti verið óbreyttur með öllu. Við lifum á tímum sparnaðar og hagræðingar í öllum ríkisrekstri og gildir það einnig um samninga sem ríkið gerir um veitingu þjónustu innan velferðarkerfisins okkar. Þetta veit hv. þingmaður mörgum öðrum betur þar sem hann er í fjárlaganefnd. Í lokin undirstrika ég að ríkisstjórnin lagði á það áherslu í yfirlýsingu sinni um nýgerða kjarasamninga að atvinnulífið í heild komi að uppbyggingu starfsendurhæfingar í landinu ásamt stjórnvöldum og lífeyrissjóðum. Um það verður væntanlega flutt lagafrumvarp fljótlega þar sem við styðjum við þá viðleitni þessara aðila vinnumarkaðarins. Til að fylgja því eftir mun ég á allra næstu dögum, í framhaldi af kjarasamningunum, skipa samráðsnefnd aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda til að koma fram með nánari tillögur um skipulag og samhæfingu starfsendurhæfingarmála. Er gert ráð fyrir að þeirri vinnu ljúki fyrir 1. nóvember nk. Þar verður meðal annars fjármögnun starfsendurhæfingar rædd sérstaklega. Ég legg áherslu á að þessi mál verði öll skoðuð í samhengi og reynt að tryggja að kerfið sem út kemur verði heildstætt þar sem allir eigi jafna möguleika, hvort sem þeir eru í atvinnuleit í gegnum Samtök atvinnulífsins og aðila vinnumarkaðarins eða þurfa af öðrum ástæðum á þessari þjónustu að halda. Varðandi þessa skipulagsbreytingu vísa ég líka til kostnaðarþátttöku stjórnvalda í starfsendurhæfingarsjóði. Það er það sem þarf að koma til umræðu og þeirri vinnu þarf að ljúka fyrir 1. nóvember. Meðan á þeirri vegferð stendur vonast ég til að við getum fundið bráðabirgðalausnir svo unnt sé að framlengja þá samninga sem þegar eru í gildi við starfsendurhæfingarstöðvarnar, enda þótt það kunni að vera í einhverri breyttri mynd út árið. Eins og staðan er í dag er fjármagnið hins vegar ekki fyrir hendi og ætla ég því ekki að lofa hér upp í ermina á mér og segja að málið sé í höfn. Það er samt unnið hörðum höndum að því að finna lausnir þannig að hér þurfi ekki að verða byltingar á síðustu mánuðum ársins.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa mikilvægu umræðu og legg mikla áherslu á það hversu mikilvægt starf starfsendurhæfingarstöðvanna víða um landið er. Þeir einstaklingar sem einhverra hluta vegna hafa dottið út af vinnumarkaði vegna sjúkdóma eða annars fá þar einstaklingsþjálfun eða þjálfun í litlum hópum. Eins og ég segi skiptir það þetta fólk afar miklu máli sem og þessi tækifæri sem það fær í raun ekki annars staðar. Það sem háir starfseminni víða úti á landi er að þar eru miklar vegalengdir og menn hafa jafnvel orðið að búa til fleiri en eina starfsstöð og fleiri en tvær vegna þess að það fólk sem notfærir sér þessa þjónustu á oft erfitt með að fara erfiðar leiðir yfir marga fjallvegi. Fólkið hreinlega treystir sér ekki til ferðalaga. Mér finnst við þurfa að taka ákveðið tillit til þess. Ég geri mér fulla grein fyrir því að við þurfum að hagræða en jafnframt vona ég svo sannarlega að ríkisvaldið, aðilar vinnumarkaðarins og heimamenn 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir að þessi umræða skuli vera tekin hér upp. Ég ætla að einskorða mig við eina starfsendurhæfingarstöð, þ.e. Starfsendurhæfingu Austurlands. Eins og hér hefur komið fram höfum við þingmenn Norðausturkjördæmis fengið bréf frá þeim um að vá sé fyrir dyrum og erfiðleikar vegna þess að samningar við velferðarráðuneytið eru aðeins gerðir í tvo mánuði í senn. Eins og þau segja er það auðvitað óþolandi ástand sem ekki er hægt að búa við. Í febrúar sl. var öllum starfsmönnum sagt upp vegna óvissu um launagreiðslur. Þess vegna langar mig að bæta við fyrirspurnina til hæstv. velferðarráðherra hvort honum sé kunnugt um ástandið hjá Starfsendurhæfingu Austurlands. Hvað hyggst ráðherra gera hvað varðar þetta erindi sem væntanlega hefur komið þaðan til ráðuneytisins alveg eins og það hefur komið til allra þingmanna Norðausturkjördæmis?

Frú forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um þennan mikilvæga þátt í félags- og atvinnulífi landsmanna, starfsendurhæfingarstöðvarnar og rekstur þeirra, og tek undir spurningu hv. síðasta ræðumanns, Kristjáns Möllers, hvað varðar þátt stöðvarinnar austur á landi í þessu efni. Ég vona að hæstv. ráðherra deili þeirri sýn á þennan málaflokk með mér að hér sé um einn af grunnþáttum velferðarþjónustunnar að ræða. Starfsendurhæfingarstöðvarnar og rekstur þeirra er klárlega einhver mikilvægasti partur af velferðarkerfinu og, eins og hv. þm. Jónína Rós Guðmundsdóttir kom að, er eitt af fáum viðfangsefnum og tækjum þeirra sem eru án vinnu vegna sjúkdóma og annars, e.t.v. félagslegra þátta, til að þreyja biðina milli atvinnuleysis og atvinnu. Þess vegna er mjög erfitt að horfa til þess að þessum þætti í velferðarkerfinu sé hrint út af borði sakir skorts á fjármagni. Það kom vel fram í máli hæstv. ráðherra að núverandi stjórnvöld hafa einmitt hlíft þessum málaflokki í nauðsynlegum sparnaðartillögum. Sparnaðaraðgerðirnar eru vissulega gríðarlegar sem þessi ríkisstjórn hefur þurft að ráðast í. Við þekkjum vel töluna 170 milljarðar í niðurskurð á þremur árum, sem engin önnur þjóð hefur þurft að ráðast í á jafnstuttum tíma, og þess vegna þarf auðvitað að grípa víða niður í sparnaði. En ég vona að hæstv. ráðherra deili þeirri sýn með mér á þennan málaflokk að hér sé um einn af merkustu grunnþáttum velferðarkerfisins að ræða og við munum ekki ganga frekar fram í niðurskurði til þessa 

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu. Það er ástæða til að halda því til haga að þær 319 milljónir sem eru á fjárlögum í ár eru í raun hærri upphæð en hefur verið á undanförnum árum, en vegna þess að vöxturinn hefur verið meiri en aukning fjárveitinga og við höfum dregið saman peninga af öðrum liðum til að halda úti starfsendurhæfingunni dugir það því miður ekki til að halda henni út árið öðruvísi en halda áfram að finna peninga frá öðrum aðilum. Við höfum horft til ákveðinna lausna í sambandi við það og erum í samstarfi við starfsendurhæfinguna á mismunandi landsvæðum, m.a. Austurlandi. Þeim er kunnugt um hver staðan er og vita að þetta er í skoðun. Það er mjög erfitt að búa til einhverja sérstaka starfsendurhæfingarstöð óháð því hver þörfin er og hversu mikið verið er að sækja slíkt. Við þurfum því einhvern veginn að skilgreina grunn sem tryggir það að þjónustan sé til staðar á öllum svæðum en síðan þurfum við að geta tekið á með einhverjum hætti þegar eftirspurnin eykst eða minnkar, því að auðvitað er ekki hugmyndin sú að við rekum stöðvarnar óháð því hver þörfin er. Mjög mikilvægt er að við náum samstarfi við aðila vinnumarkaðarins og slíka aðila í sambandi við þá starfstengdu endurhæfingu sem hefur verið í gangi og um fjármögnun á þessu í heildinni og langtímasýn. Þar eru meginmarkmiðin þau að grípa fljótt inn í, koma fljótt til móts við þá sem detta út af vinnumarkaði vegna slysa eða einhverra áfalla og að þeim sé hjálpað þannig að þeir komist sem fyrst aftur út í atvinnulífið. Ég held að þar geti atvinnulífið hjálpað okkur mjög varðandi þetta atriði. Þess verður líka að gæta að mikið af þessari þjónustu er komið út í ólíkar stöðvar sem eru reknar af ákveðnum aðilum og það er auðvitað ekki heldur markmiðið að þær lifi í sjálfum sér. Það verður að tryggja að þar séu ákveðin gæði, árangur og eftirlit og við þurfum að ná utan um þetta í heild. Unnið er frábært starf á mjög mörgum stöðum, bæði af félögum, einstaklingum og opinberum stofnunum. Reynt verður að ná utan um þetta með þeirri stefnumótun sem á sér stað í sumar og 

Virðulegi forseti. Engum blöðum er um það að fletta að ástandið á Vestfjarðavegi 60 er gjörsamlega óþolandi. Hæstv. innanríkisráðherra hefur margoft lýst því yfir, m.a. úr ræðustóli Alþingis, að uppbygging vegar á þessu svæði verði að hafa algjöran forgang. Ég tek undir það og fagna þessum yfirlýsingum hæstv. ráðherra. Núna er staðan svona: Vegagerð er lokið frá Vatnsfirði í Kjálkafjörð. Henni lauk síðastliðið haust. Fyrst núna hálfu ári síðar er hins vegar verið að hefjast handa við vegagerð um Skálanes. Síðan ríkir algjör óvissa um framhaldið. Vonast er til þess að það geti orðið síðla hausts að vegaframkvæmdir hefjist eða útboð geti átt sér stað á veginum frá Eiði við Vattarfjörð með þverunum yfir Mjóafjörð og Kjálkafjörð að Þverá í Kjálkafirði. Þetta er hins vegar enn þá í óvissu. Þegar óvissu hefur verið eytt um þennan þátt málsins er enn þá ósvarað þeirri stóru spurningu hvernig við ætlum að standa að vegagerð um Gufudalssveitina gömlu, þ.e. frá Þorskafirði að Skálanesi. Það liggur fyrir frumvarp frá mér og hv. þingmönnum Ásbirni Óttarssyni og Gunnari Braga Sveinssyni um að fara þá leið sem hæstv. þáverandi umhverfisráðherra heimilaði með úrskurði sínum í ársbyrjun 2007. Hins vegar er ljóst að um þetta mál eru deildar meiningar, m.a. innan þingsins. Nú stendur svo á að í haust verður lögð fram ný samgönguáætlun til fjögurra ára. Það er alveg ljóst a.m.k. þá og fyrir þann tíma verður að liggja fyrir mjög skýr stefnumörkun frá samgönguyfirvöldum um það hvernig standa eigi að málum varðandi uppbyggingu vegarins úr Þorskafirði í Skálanes. Þessi mál hafa verið í mikilli óvissu alveg frá því að kveðinn var upp hæstaréttardómur 22. október árið 2009 sem felldi úr gildi úrskurð umhverfisráðherra og setti málið þar með í fullkomið uppnám. Þessi mál hafa mjög mikið verið rædd á vettvangi heimamanna og það fer ekkert á milli mála að það er skoðun sveitarstjórnarmanna, hefur komið fram í áliti Fjórðungssambands Vestfirðinga, í samþykktum Ísafjarðarbæjar, Bolungarvíkurkaupstaðar, Vesturbyggðar og Tálknafjarðarhrepps, að vilji manna stendur til þess að leiðin þarna sé farin um láglendið og verði ekki farin yfir hálsana Ódrjúgsháls og Fjallaháls. Það liggur fyrir af hálfu heimamanna. Hæstv. innanríkisráðherra hefur talað fyrir því að settur yrði á laggirnar sérstakur samráðsvettvangur heimamanna og samgönguyfirvalda til að fara yfir þessi mál. Væri fróðlegt að vita hvort sá samráðsvettvangur hefði verið skipaður, hvenær hann hefji störf eða hvenær hann byrji sína vinnu og hvenær henni verði lokið. Kjarni málsins er þessi: Það þarf að liggja fyrir stefna. Ég hef mjög skýrar skoðanir í þessum efnum en það er ekki nóg. 

Hæstv. forseti. Þegar við tökum ákvarðanir í samgöngumálum setjum við okkur fyrst markmið, síðan tryggjum við fjármagnið og að því búnu framkvæmum við. Markmiðin sem við leggjum höfuðáherslu á er að tryggja öryggi í samgöngukerfinu og síðan greiðar samgöngur. Um það erum við sammála, ég og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, að Vestfirðir og Vestfjarðakjálkinn hefur að mörgu leyti setið á hakanum hvað þetta snertir. Vestfirðingar búa við erfiðari samgöngur en aðrir landshlutar. Þess vegna er það mín skoðun mjög eindregið að við eigum að leggja áherslu á vegabætur á Vestfjörðum. Nýlega ákvað ríkisstjórnin sérstakt aukaframlag til samgöngubóta á Vestfjörðum sem átti að gera tvennt í senn, að stuðla að auknu öryggi og reyndar einnig að skapa sem flestum vinnandi höndum verkefni. Ákveðið var að verja 350 milljónum til þessa, breikkun einbreiðra brúa á tveimur stöðum, annars vegar nærri Ísafjarðaratvinnusvæðinu og hins vegar sunnan til á Vestfjarðakjálkanum í grennd við Patreksfjörð. Þetta er svona er lýsandi um þann ásetning okkar að láta fjármuni öðru fremur renna til Vestfjarða. Hv. þingmaður víkur að Vestfjarðavegi nr. 60 sérstaklega og að þeim deilumálum sem hafa risið þar um hvar vegurinn eigi að liggja. Þar hafa deilur einkum snúist um Teigsskóg eða hvaða leiðir skuli þar farnar. Hér sýnist sitt hverjum. Íbúar á Patreksfirði og sunnanverðum Vestfjörðum hafa lagt áherslu á Teigsskógarleiðina. Aðrir hafa lagst gegn henni, m.a. af umhverfissjónarmiðum. Síðan á hagsmunagæslumaður pyngjunnar, sem ég á að vera í bland að sjálfsögðu, að horfa til þess hvað er hagkvæmt og hver er markvissust ráðstöfun fjármuna. Ég hef sagt á fundum með Vestfirðingum og öðrum að nú verði allir að gera svo vel að stíga upp úr gömlum hjólförum og vera reiðubúnir að hugsa upp á nýtt. Ég segi að á Vestfjörðum sem annars staðar hvílir sönnunarbyrðin á þeim sem vill fara aðrar leiðir en þá sem er ódýrust. Það er bara þannig. Teigsskógarleiðin er ekki ódýrasti valkosturinn. Það getur verið að það sé besti valkosturinn en það er ekki ódýrasti valkosturinn. Það er það ekki.  Eins og fram kom á fundi ríkisstjórnarinnar á Ísafirði þann 15. apríl sl. munu stjórnvöld leggja á það sérstaka áherslu á samstarfsvettvangi með heimamönnum að fara yfir möguleika á sáttaleið á þessum hluta Vestfjarðaleiðar sem hv. þingmaður vísar hér sérstaklega til og almennt að leita leiða til að flýta framkvæmdunum á veginum um Barðaströnd. Ég mun ekki kynna nein sérstök áform fyrr en í kjölfar slíkrar yfirferðar. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson spyr hvort þessi samráðsvettvangur hafi verið myndaður og hvort einhver skref hafi verið stigin? Nei, það hefur ekki enn verið gert. Við höfum komið okkur saman um að hafa þennan háttinn á og það verður gert núna á komandi vikum.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra sagði áðan að sönnunarbyrðin hvíli á þeim sem vilja ekki fara ódýrustu leiðina. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að íbúar á sunnanverðum Vestfjörðum eru margsinnis búnir að færa sönnur á hvers vegna það er óskynsamlegt að fara þá leið, margsinnis, af því íbúarnir sem ferðast þarna þekkja leiðina og vita hvað það þýðir að þurfa að fara upp á hálsana. Hæstv. ráðherra sagði líka að taka þyrfti tillit til umhverfissjónarmiða. Ég er algjörlega sammála hæstv. ráðherra um það en mín skoðun er sú að ef menn fara hálsana séu hugsanlega ekkert minni og jafnvel meiri umhverfisspjöll af því að fara þá með þeim skeringum sem þar yrðu að vera. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra til að reyna að höggva á þann hnút sem þarna er uppi vegna þess að ef ekki verður hoggið á hann með því að heimila veglagningu um Teigsskóg mun þetta svæði, þ.e. sunnanverðir Vestfirðir, verða í einangrun ekki næstu eitt eða tvö árin heldur næstu 10 til 15 árin. Það er mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því þegar verið er að fjalla um þessi mál að það er algjörlega 

Frú forseti. Ég fagna þessari umræðu og vek athygli á því að vegirnir við sunnanverða Vestfirði eru sannkallað þjóðminjasafn íslenskrar vegagerðar og eru þjóðinni til skammar og hafa verið lengi. Ég hef nýlega fengið svar við fyrirspurn minni um hættulegustu vegarkafla landsins. Í ljós kom að miðað við milljón ekna kílómetra, sem er alþjóðlegt viðmið bæði í flugi og á vegum, eru 20 hættulegustu vegarkaflar landsins úti á landi í Norðvesturkjördæmi, Norðausturkjördæmi og Suðurkjördæmi en fimm á höfuðborgarsvæðinu. Níu þessara vegarkafla eru í Norðvesturkjördæmi og ekki síst á umræddu svæði. Aðeins er tekið tillit til eignaspjalla, en þegar tekið er tillit til slysa á fólki eru 25 hættulegustu vegarkaflar landsins miðað við milljón ekna kílómetra úti á landi og þess vegna er eðlilegt að taka tillit til þess í þeirri samgönguáætlun sem nú er undir.

Virðulegi forseti. Allt þetta mál er í senn undarlegt og sorglegt. Í ársbyrjun 2007 staðfesti þáverandi umhverfisráðherra að fara mætti þá leið sem mest er rætt um, þ.e. í gegnum Teigsskóg. Sú ákvörðun var kærð og í raun felldur mjög undarlegur dómur í þá veru að umhverfisráðherra mætti ekki taka tillit til umferðaröryggis. Það er mjög sérstakt að verða vitni að slíku. Hæstv. núverandi innanríkisráðherra sagði með réttu að öryggismál og síðan greiðar samgöngur væru forgangsatriði. Við hljótum að vera sammála um að það hafi verið mikil mistök þegar dómurinn varðandi Teigsskóg féll og því hljóta þingmenn að geta sammælst um að samþykkja frumvarpið sem hér liggur fyrir um að fara þessa leið. Það er öllum ljóst að það er óásættanlegt að svo stór hluti landsmanna sem þarna býr og svo stór hluti landsins skuli vera nánast vegalaus stóran hluta ársins.

Forseti. Ég fagna yfirvegaðri afstöðu og stefnumótun hæstv. innanríkisráðherra í þessu efni og tek undir með honum að allir þurfi að komast upp úr gömlu hjólförunum. Heimamenn hafa nánast verið lokaðir inni í einum ákveðnum kosti, forráðamenn bæði heima fyrir og meintir fulltrúar þeirra annars staðar hafa neitað öllum öðrum, og ekkert hefur gengið árum og áratugum saman og samgöngur verða sífellt verri vegna þess að ekki er veitt fé til að bæta það sem fyrir er. Mikil ábyrgð hvílir á þessum forsvarsmönnum. Lausn á þeim vanda sem vissulega er fyrir hendi þarf að vera í samræmi við náttúru héraðsins og við vaxtarmöguleika þess samfélags sem þar er. Ég minni í því efni á þingsályktunartillögu okkar hv. þm. Róberts Marshalls um þjóðgarð við norðanverðan Breiðafjörð.

Virðulegi forseti. Það eru víða vondir vegir og einna verstir á sunnanverðum Vestfjörðum. Víða um land eru tengivegir sem áður voru skilgreindir sem slíkir og nýttir sem stofnbrautir annars staðar. Þeir eru í engu skárra ásigkomulagi en stofnbrautir á sunnanverðum Vestfjörðum og þarf auðvitað að horfa til þess. Ráðherra kom inn á að fyrst og fremst þyrftu menn að setja sér markmið um hvað þeir ætluðu sér og sinna síðan fjármögnun og fara því næst í framkvæmdir. Ég ætla að ræða aðeins fjármögnunina vegna þess að hún er augljóslega það sem stendur okkur fyrir þrifum. Ég kom með þá tillögu í pontu um daginn, sem hefur komið víðar fram, að stofnaður yrði sérstakur stórverkefnasjóður sem hugsanlega yrðu markaðar sértekjur, hálf eða ein króna af hverjum bensín- og olíulítra færu í hann og jafnframt veggjöld sem yrðu þá tekin af þeim sem keyra um 2+2 vegi um land allt og eins um 1+1 göng til að jöfnuður gilti yfir landið. Í þann sjóð gætu safnast ágætisfjármunir sem m.a. mundu nýtast til að fara í nauðsynlegar stórframkvæmdir eins og 

Hæstv. forseti. Ég fagna þessari umræðu þó að um sé að ræða langa sorgarsögu, að hafa ekki náð að ljúka skipulagningu á Vestfjarðavegi 60 og tengja þar með sunnanverða Vestfirði almennu vegakerfi og búa svæðinu sambærilegt vegakerfi og er í nánast öllum öðrum landshlutum. Það er mjög brýnt að við reynum að koma þessu máli áfram og ljúka því. Það er búið að eyða gríðarlega miklum tíma í vandaða vinnu í sambandi við hvaða möguleikar eru í stöðunni. Ég held að menn verði að gera hreina og klára atlögu í framhaldi af þeirri samþykkt sem ríkisstjórnin gerði á fundi á Vestfjörðum þar sem undirstrikað var að þessar vegleysur á Vestfjörðum ættu að vera í forgangi. Ég hvet hæstv. ráðherra til að hraða þessari vinnu og leiða málið til lykta. Það er ljóst að málið hefur verið fellt í dómskerfinu en að vísu aldrei vegna umhverfisspjalla á Teigsskógi heldur út af öðrum atriðum. Það þarf að láta reyna á hvort þar sé um að ræða þau umhverfisverðmæti 

Hæstv. forseti. Íbúar á sunnanverðum Vestfjörðum búa í samgöngulegu fangelsi og hafa gert í áraraðir. Við úrskurð Hæstaréttar er enn þá meiri pattstaða hvað varðar framkvæmdir í Gufudalssveit ofan við Teigsskóg sem ég hef stutt og styð áfram sem ódýrustu og bestu leiðina til að ljúka vegagerð á þessu svæði. Aðrar leiðir eru allt of dýrar eða ekki færar. Það var sorglegt hvernig þetta fór út af einu orði, þ.e. umferðaröryggi. Það kemur mér undarlega og spánskt fyrir sjónir því að ég veit af þeim fundum sem ég hélt meðan ég var samgönguráðherra um þetta að allir þingmenn Norðvesturkjördæmis studdu að hefja ferilinn varðandi Teigsskógarleiðina vegna þess, og það er athyglisvert, virðulegi forseti, að sú leið var komin á aðalskipulag Reykhólahrepps, staðfest af núverandi hæstv. umhverfisráðherra. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og sömuleiðis þá umræðu sem hefur farið fram. Ég held að hæstv. ráðherra hafi orðað það ágætlega áðan þegar hann sagði að við værum á vissan hátt föst í hjólförum. Það erum við nefnilega varðandi vegagerð á sunnanverðum Vestfjörðum, ekki bara í óeiginlegri merkingu heldur bókstaflega, vegna þess að vegakerfið á þeim slóðum er þannig að menn komast ekki leiðar sinnar með eðlilegum hætti. Þessi vegagerð og vegir eru engum sæmandi. Það var búið að finna og útvega nægilegt fjármagn í ársbyrjun 2007 til að hægt væri að fara í þessa framkvæmd. Þá var kveðinn upp úrskurður umhverfisráðherra og við bundum öll miklar vonir við það. En niðurstaða Hæstaréttar má segja að hafi slegið þetta mál út af borðinu í bili. Það er einfaldlega þannig að ef þetta er vilji okkar er auðvitað sú leið fær að Alþingi setji um það lög að fara með veginn út Þorskafjörðinn fyrir Gufufjörð og Djúpafjörð. Frumvarp þar um liggur fyrir, Alþingi getur tekið afstöðu til þess. Hæstv. ráðherra sagði að sönnunarbyrðin lægi á þeim sem vildi ekki fara ódýrustu leiðina um hálsana. Það liggur fyrir að heimamenn eru andvígir því að fara leiðina um hálsana vegna þess að hún er ekki fullnægjandi. Því segi ég: Þeim sem ekki vilja fara lagasetningarleiðina ber skylda til að koma fram með jafngóðan kost sem tryggir eðlilegar samgöngur Vestur-Barðastrandarsýslu við aðalþjóðvegakerfi landsins. Þetta gengur ekki svona áfram. Við erum föst í þessum hjólförum og verðum að komast upp úr þeim. Það er á okkar valdi að höggva á hnútinn. Núna háttar svo til að í haust verður lögð fram ný samgönguáætlun. Í henni hlýtur að birtast stefnumótun hæstv. ráðherra og samgönguyfirvalda varðandi vegagerð á þessu svæði. Ef það gerist ekki er það auðvitað skýr yfirlýsing um að ekkert muni gerast í þessum málum á næstu fjórum árum.  
             Ég ætla að lokum að segja að það eru mikil vonbrigði að samráðsvettvangurinn sem boðaður var fyrir mánuði skuli ekki enn hafa verið myndaður. Ég skora á hæstv. ráðherra að ljúka þessu 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Hæstv. forseti. Já, hér eru allir sammála um að það sé ráð að við stígum upp úr gömlum hjólförum og hugsum af raunsæi um þessi mál. Ef við erum sammála um það í þessum sal að forgangsraða Vestfjörðum, að verja þeim fjármunum sem við höfum til samgöngumála þangað í ríkara mæli hlutfallslega en til annarra landshluta, þá fagna ég því vegna þess að við höfum takmarkaða fjármuni til ráðstöfunar. Við verðum að vera sjálfum okkur samkvæm þegar við ræðum þessi mál. Ég hef orðið var við það á ferli mínum í þessu embætti að þingmenn hafa komið í alla landshluta og haft uppi stór orð af því tagi sem við höfum heyrt, væntanlega með bólgna vasa af seðlum, en fjármunir eru takmarkaðir. Við, þingmenn, sveitarstjórnarmenn og vegagerðarfólk, höfum átt í erfiðleikum varðandi sunnanverða Vestfirði vegna þess að óeining hefur verið um hvaða leiðir eigi að fara. Við reynum núna að komast upp úr hjólförunum hvað það snertir. Mönnum liggur mikið á að fá niðurstöðu hið allra fyrsta og ég tek undir það. Aðalmálið er náttúrlega að fá niðurstöðu sem sátt er um. Í þessari stuttu umræðu komu fram mjög misvísandi upplýsingar og sjónarmið. Annars vegar heldur fyrrverandi hæstv. samgönguráðherra því fram að Teigsskógur sé ódýrasta lausnin. Hv. fyrirspyrjandi, Einar K. Guðfinnsson, tók hins vegar undir ábendingar mínar um að svo væri ekki, en telur að af öryggissjónarmiðum og vegna vilja íbúa á svæðinu beri að fara þá leið. 
             Við erum þó sammála um eitt: Það þarf að ráða þessum málum til lykta. 

Forseti ítrekar að hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar eigi að halda sig við ræðutímann.

Virðulegi forseti. Eins og ég hef margoft rifjað hér upp var á ríkisstjórnarfundi á Suðurnesjum samþykkt að fela innanríkisráðherra að skoða vandlega kosti þess að flytja starfsemi Landhelgisgæslunnar á öryggissvæðið á Miðnesheiði og að gerð yrði hagkvæmnisathugun á þeim kosti. Suðurnesjamenn fögnuðu mjög og fulltrúar allra sveitarfélaga á svæðinu og þingmenn kjördæmisins ályktuðu sérstaklega um kosti þess að Gæslan yrði staðsett á Suðurnesjum. Þingmenn kjördæmisins hafa líka lagt fram þingsályktunartillögu sem er nokkuð samhljóða því. Það vakti hins vegar líka athygli og olli vonbrigðum að innanríkisráðherra virtist ekki vera jafnspenntur og við og þegar niðurstöður verktakans Deloitte lágu fyrir lagði ráðherrann megináherslu á að athugun Deloitte sýndi að flutningur stofnunarinnar til Suðurnesja væri ekki skynsamleg ráðstöfun til skamms tíma litið. Þegar ég las þessi ummæli hæstv. innanríkisráðherra hugsaði ég með mér að þetta væri klassískt dæmi um það að stundum væri það mun áhugaverðara sem stjórnmálamenn segja ekki frekar en það sem þeir segja. Ég held einmitt að þessi áhersla á tímann, til skamms tíma, hafi sýnt það og sannað að það sem við höfum verið að tala um, þ.e. um það hversu góð staðsetning Landhelgisgæslunnar gæti orðið á Suðurnesjum, hafi endurspeglast nákvæmlega í þessum orðum, því að þrátt fyrir mikla vankanta á þessari úttekt sýndi hún nefnilega ótvírætt kosti þess að flytja Gæsluna á Miðnesheiðina og staðsetja hana þar til framtíðar. Í úttektinni var staðfest að húsnæði Landhelgisgæslunnar við Reykjavíkurflugvöll er varla nógu stórt fyrir núverandi flugflota. Skrifstofan er í gámaeiningum á bílastæði sem hingað til hefur varla þótt samboðið föngum, eins og hæstv. innanríkisráðherra kannast örugglega við. Ekki er heldur tekið tillit til hugsanlegs sparnaðar af því að sameina varanlega á einn stað starfsemi Landhelgisgæslunnar og verkefni fyrrum Varnarmálastofnunar. Það hefur líka komið ítrekað fram, frá starfsmönnum Gæslunnar, að fjárframlög til stofnunarinnar hafa dregist það mikið saman vegna niðurskurðar að hún hefur neyðst til að leigja frá sér skip, flugvélar og mannskap til verkefna erlendis vikum og mánuðum saman, sem hefur að sama skapi skert öryggi veg- og sjófarenda. Sá tækjabúnaður sem stofnunin býr yfir er að mati starfsmanna og raunar fyrrverandi ráðherra líka ekki eitthvað sem væri ásættanlegt til framtíðar til þess að við getum búið við það öryggi sem við viljum búa við. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra og raunar fá skýrari svör við ýmsum tímavíddum til skamms og langs tíma og allt þar á milli: Hver er afstaða ráðherra til þess að starfsemi Landhelgisgæslunnar verði flutt á öryggissvæðið á Miðnesheiði í ljósi hagkvæmnisathugunar Deloitte? Er ráðherrann tilbúinn til að halda áfram hagkvæmnisathugun og um leið að marka skýra stefnu um uppbyggingu og framtíðarstarfsemi Landhelgisgæslunnar?

Hæstv. forseti. Nú er úr vöndu að ráða. Það fagna því allir þegar ákveðið er að setja á laggirnar hóp til að kanna kosti þess og galla að flytja Landhelgisgæsluna til Suðurnesja og þar með finna út hvaða tilkostnað það hefði í för með sér. Hvers vegna ráðumst við í þessa athugun? Jú, við ætlum væntanlega að láta niðurstöðurnar stýra því að einhverju leyti hvaða ákvörðun við tökum. Skýrslan kemur út, hagkvæmnisathugunin liggur fyrir, og menn byrja að lesa í niðurstöðurnar. Í ljós kemur að tilkostnaður við flutning nemur um 700 millj. kr. og það sem meira er að rekstrarkostnaður Landhelgisgæslunnar mundi aukast árlega um annað eins. Fyrir þessari niðurstöðu eru færð rök. Nú er það svo að Landhelgisgæslan sem önnur þjónusta á vegum hins opinbera býr við mjög knappan fjárhag. Eins og hv. þingmaður benti á hefur Landhelgisgæslan brugðið á það ráð, m.a. í fjáröflunarskyni, að leigja skip sín á fjarlægar slóðir til verkefna í Miðjarðarhafinu, Mexíkóflóa og annars staðar. Ég lít reyndar á þetta sem mjög góðan hlut, mér finnst þetta ekki vera slæmt, mér finnst þetta vera gott, þetta hefur ekki bara fært Landhelgisgæslunni auknar tekjur svo umtalsverðu munar heldur held ég að þetta sé líka gott fyrir mannskapinn. Ég hef heyrt það frá starfsmönnum Landhelgisgæslunnar almennt að þetta sé nokkuð sem starfsmenn þar fagni. Í ljósi alls þessa sagði ég að til skamms tíma væri þetta ekki góður kostur eða skynsamlegt og er ég þá að horfa í fjárhæðina. Ég er að horfa í það líka og til þeirrar staðreyndar að skýlin á Reykjavíkurflugvelli hýsa ágætlega flugvélakost Landhelgisgæslunnar, tvær þyrlur og eina flugvél, og ég er að horfa til þess aukakostnaðar sem hlytist af þessum flutningum. Þá er farið að lesa í þetta sem einhver annarleg sjónarmið af minni hálfu eins og við heyrðum hér í fyrirspurn hv. þm. Eyglóar Harðardóttur. Ég hef engin annarleg sjónarmið í þessu efni. Ég vil gera það sem er heppilegast fyrir Landhelgisgæsluna og að sjálfsögðu horfði ég til þess möguleika og hef horft og geri enn sem hagstæðs og góðs kosts fyrir Suðurnesin líka. En þá verðum við líka að hafa fjármuni til ráðstöfunar og hafa tilfinningu fyrir því að við séum að gera eitthvað sem er gerlegt og sem er skynsamlegt. Ég ítreka að til skamms tíma litið tel ég það ekki vera skynsamlegt. Hvað framtíðin ber í skauti sér er allt annar hlutur. Við þyrftum til dæmis að hafa meira en tvær þyrlur, við þyrftum að hafa fjórar þyrlur, það er augljóst. Til lengri tíma litið hygg ég að þetta geti vel verið framtíðin, ég hygg það. Ég ætla að taka sem dæmi um möguleika á því að stíga skref inn í framtíðina hvað þetta snertir að flugskýlin á Keflavíkurflugvelli kalla á endurbætur eða skipti á rafkerfum  Það er þetta sem ég hef verið að orða þegar ég hef verið að leggja út af skýrslunni, þegar ég hef verið að horfa á pyngju ríkissjóðs og möguleika okkar, og það er slegið út af borðinu sem einhver annarleg sjónarmið af minni hálfu.  Ég er tilbúinn, hæstv. forseti, til að skoða þessi mál áfram til lengri tíma en svara því 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil hvetja hæstv. innanríkisráðherra til að kynna sér vel vandaða úttekt sem fór fram í Útvegsblaðinu , í þremur blöðum, þar sem gerð var grein fyrir grafalvarlegri stöðu Landhelgisgæslunnar sem aldrei hefur verið verri. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að svara því í seinni ræðu sinni hvort hann hafi rætt þessa úttekt Deloitte um hagkvæmni flutningsins, sem hér er verið að ræða, við forsvarsmenn Landhelgisgæslunnar, vegna þess að í einni af þessari úttekt kom fram það sjónarmið hjá forstjóra Gæslunnar að hugsanlega væru þarna samlegðaráhrif sem mundu spara í rekstri sem gæti þá rennt tryggari stoðum undir rekstur Gæslunnar. Þegar öllu er á botninn hvolft, virðulegi forseti, tel ég líka mjög mikilvægt að við séum ekki bara að ræða hvar Gæslan eigi að vera. Það er mikilvægara að tryggja henni það rekstrarfé sem hún þarf til að sinna hlutverki sínu hvað varðar öryggismál. Eins og staðan er núna getur það gerst að Landhelgisgæsla Íslands geti ekki bjargað lífi sjómanna. Það eru algjörlega óviðunandi aðstæður. Það hlýtur að falla skuggi á menntaelítuna sem var við opnun tónlistarhússins  
            

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari umræðu og fyrirspurn hv. þm. Eyglóar Harðardóttur. Ég verð að segja að ég komst að sömu niðurstöðu og hún, þ.e. að þetta minnisblað sem unnið var fyrir hæstv. innanríkisráðherra benti til þess að best væri að flytja Gæsluna á Suðurnes. Fram kom að húsnæði væri of lítið núna miðað við skilgreindan lágmarksviðbúnað sem menn eru sammála um að eigi að vera hjá flugflota Gæslunnar. Það er tilbúið hús suður frá. Það eru margir þættir inni í kostnaðarmatinu sem ég tel að væru óþarfir að sinni og held því að hæstv. ráðherra sé á réttri braut þegar hann segir að þetta þurfi ekki að gerast allt í einu vetfangi. Þarna var til dæmis mjög stór hluti kostnaðarins til kominn vegna breytinga sem þarf að gera vegna lægis varðskipa suður með sjó, ég held að þau geti um tímasakir verið áfram hér. Það blasir við að menn eru ekki að fara í neina uppbyggingu á Reykjavíkurflugvelli og að núverandi aðstaða þar mætir ekki þörfum Gæslunnar. Ég hvet hæstv. ráðherra til að láta vinna nýtt heildstætt mat á þeim kostnaði 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu, hún er þörf bæði hvað varðar þau loforð sem gefin voru varðandi það að skoða það að flytja Gæsluna og til að vekja athygli á þeirri stöðu sem Landhelgisgæslan er í í dag. Rætt er um að til skamms tíma litið sé þetta ekki hagkvæmt. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort við getum ekki verið sammála um að það hljóti að vera markmið okkar allra til langs tíma litið að styrkja Gæsluna. Við þurfum að styrkja Landhelgisgæsluna og ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé uppi á borðinu, svipað og hv. þm. Róbert Marshall kom inn á, að gera langtímathugun á því hvort það borgi sig ekki, miðað við þann stað sem við viljum hafa Landhelgisgæsluna á, að gera aðra úttekt með það í huga að flytja hana á Suðurnesin.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram um Landhelgisgæsluna og staðsetningu hennar. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. ráðherra að hann sagði að allir hefðu fagnað þegar settir voru á laggirnar samráðshópar. Ég get nú ekki tekið undir það, ég held að ýmsir líti þannig á að þannig sé verið að tefja mál og þvæla þeim út og suður. Sex mánuðum síðar kom þessi skýrsla. Hún hefur verið gagnrýnd fyrir að verið sé að bera saman epli og appelsínur. Varðandi rekstrarkostnað Gæslunnar, ef hún yrði flutt suður eftir, hefur til dæmis verið bent á að staðið hafi til að greiða ökupeninga til starfsmanna. Ég vil spyrja ráðherrann hvort það standi til að gera það nú þegar, þ.e. að greiða þeim starfsmönnum sem búa á Suðurnesjum í dag ökustyrki til Reykjavíkur. Ég vil hvetja ráðherrann til að íhuga þetta mál aðeins betur. Mér fannst yfirlýsing ráðherrans vera sú að í tíð þessarar ríkisstjórnar yrði Landhelgisgæslan ekki flutt til Suðurnesja.

Forseti. Ég fagna því sem mér finnst vera að gerast þrátt fyrir allt að umræðan um þetta er að verða yfirvegaðri og rólegri og menn taka hver eftir annan undir það með ýmsum hætti að þegar við fjöllum um Landhelgisgæsluna eigum við að hafa til hliðsjónar öryggishlutverk hennar annars vegar og hins vegar hina skynsamlegustu nýtingu þeirra takmörkuðu fjármuna sem fyrir hendi eru, en ekki byggðahagsmuni hversu sárir sem þeir kunna annars að vera. Þeir eiga ekki heima í þessari umræðu. Ég tel, eins og hæstv. innanríkisráðherra, vel hugsanlegt að Miðnesheiði verði til framtíðar betra aðsetur flugkostar Landhelgisgæslunnar en Reykjavíkurflugvöllur nú, ekki síst vegna þess að ekki er víst að Reykjavíkurflugvöllur standi um aldur og ævi. En ég tel óárennilegt og óskynsamlegt, að minnsta kosti í bili, að flytja aðra starfsemi Gæslunnar frá höfuðborginni og rjúfa þar með meðal annars nýorðna samstarfsskipan í Skógarhlíðinni sem menn hafa verið mjög ánægðir með og kostaði töluvert að koma á fót.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Aðkoma mín að þessu máli var fyrst í gegnum þær breytingar sem voru lagðar til á Varnarmálastofnun, það var þá sem áhugi minn kviknaði. Ég reyndi að nálgast það mál með mjög jákvæðum huga og fór þá í utanríkismálanefnd en endaði síðan með því að segja hreinlega að ég gæti engan veginn tekið undir þær tillögur sem komu frá stjórnvöldum, þær breytingar sem þar voru lagðar til, vegna þess að ég hefði sjaldan eða aldrei séð jafnilla undirbúnar og rökstuddar breytingar á stofnun, óháð starfsemi stofnunarinnar. Stuttu áður hafði nýlega komið út skýrsla þar sem verið var að fjalla um reynsluna af sameiningu stofnana. Þar var fjallað töluvert um breytingastjórnun, hvernig maður nálgast það annaðhvort að setja á stofn nýja stofnun, sameina eða breyta hlutverki viðkomandi stofnana. Sýnt var fram á það með góðum rökum að ríkið hefur almennt staðið sig mjög illa í þessu. Ég held að það sé tækifæri núna hvað varðar Landhelgisgæsluna. Í staðinn fyrir að hlaupa til og leggja niður stofnun, stofna nýja, eða gera eitthvað einn, tveir og þrír, ættum við að hugsa okkur um og marka stefnu til framtíðar. Við ættum að fara í raunverulega vinnu í samstarfi við starfsmennina og í samstarfi við þá sem eru á Suðurnesjum um sýn okkar fyrir framtíðina. Við framsóknarmenn ályktuðum á síðasta flokksþingi sérstaklega um það að nú á næstu árum og áratugum mun flutningur á sjó á norðurslóðum aukast mjög. Sú aukna umferð kallar á aukið eftirlit með sjóferðum þannig að mikið tækifæri er fyrir okkur að byggja upp alþjóðlegt öryggis- og björgunarlið sjóferða hér og hafa höfuðstöðvar hér. Ég tel að með því að efla Landhelgisgæsluna, með því að tryggja að hún haldi áfram verkefnum Varnarmálastofnunar og að hún sé staðsett á Suðurnesjum, 

Hæstv. forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Eygló Harðardóttur að þegar litið er aftur í tímann hefur allt of oft verið illa staðið að breytingum innan stjórnsýslunnar og innan stofnanakerfisins. Ég þekki það mjög vel sjálfur, úr hlutverki mínu sem formaður BSRB í langan tíma, að við komum iðulega að slíkum málum og töldum að ekki hefði verið nægilega góður og vandaður undirbúningur að baki. Hið ámælisverða var að stjórnvöldin og pólitíkin tók ákvörðun áður en farið var að kanna málin. Fyrst var stefnan ákveðin, síðan var farið að kanna málin og ræða kosti og galla, tilkostnað, áhrif á starfsfólk og starfsemi o.s.frv. Nú erum við að reyna að snúa þessu við. Við ráðumst í hagkvæmniskönnun, fáum staðreyndirnar upp á borðið og með hliðsjón af þeim stígum við síðan frekari skref. Það er það sem ég er að reyna að gera. Ég hef ekki neinar skoðanir á því aðrar en þær sem ég ímynda mér að séu faglegar, og í raun hagkvæmnissjónarmið, þegar um hugsanlegan flutning er að ræða. Ég velti því til dæmis fyrir mér hvort það er rétt hugsun að líta endilega á Landhelgisgæsluna sem einingu, hvort það sé sáluhjálparatriði að þyrlurnar og skipin séu á sama stað og stjórnsýslan og flugflotinn, 

Virðulegi forseti. Ég er með fyrirspurn til hæstv. innanríkisráðherra um Schengen-samstarfið sem hljóðar þannig: 1. Hver er stefna ráðherra hvað varðar Schengen-samstarfið? 2. Stendur til að endurskoða aðild Íslands að því? 3. Hefur farið fram endurskoðun í ljósi tíu ára reynslu? Schengen-samstarfið hófst í marsmánuði 2001. Ég spurði fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Rögnu Árnadóttur, sambærilegra spurninga í þinginu árið 2009. Þá kom m.a. fram á skriflegri fyrirspurn að Schengen-samstarfið gengi út á það að frelsi ríkisborgara EES-ríkjanna og aðstandenda þeirra til vinnu og dvalar hér á landi væri réttur grundvallaður á EES-samningnum en ekki Schengen-samstarfinu. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað með Bretland, Írland og Kýpur sem eru innan Evrópusambandsins en eru ekki í Schengen? Það kom líka fram í svari ráðherra þá að gallarnir á þessu kerfi væru helst þeir að þar væri átt við afnám landamæraeftirlits á innri landamærum Schengen-svæðisins sem gæti gert afbrotamönnum hægara um vik við háttsemi sína og undankomu til annarra landa. Sérgreindur kostnaður vegna þessa frá upphafi væri kominn í milljarð og framtíðarrekstur á ári héðan í frá væri um 150 milljónir. Við það má bæta, ef menn vilja tengja það Schengen, að talið er að kostnaður við fanga með erlent ríkisfang sem sitja hér í fangelsi sé um milljarður á ári, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið. Ef við mundum hins vegar afnema Schengen yrði vegabréfaeftirlitskostnaður umtalsverður, líklega um 100 milljónir á ári. Það mundu sparast 50 milljónir á ári við að ganga úr Schengen og taka upp vegabréfaeftirlit. Það kom fram í svari hæstv. þáverandi dómsmálaráðherra, Rögnu Árnadóttur. Það væri áhugavert að heyra sjónarmið núverandi innanríkisráðherra í ljósi tíu ára afmælis Schengen-samstarfsins í ljósi þess að það kom fram í fréttum nýlega að norska lögreglan hefði áhuga á að endurskoða Schengen vegna vandræða sem væru þar. Eins hafa íslensk lögreglufélög, til að mynda Lögreglufélag Vestfjarða, fyrir allnokkru skorað á ríkisstjórn og Alþingi að endurskoða þetta. Þá má að lokum minnast á tvær greinar sem fyrrverandi hv. þm. Hjörleifur Guttormsson skrifar þar sem hann segir að Schengen-samstarfið hefði verið misráðið og falsrök notuð sem tálbeita. Þau hafi verið þess efnis að menn þyrftu ekki að nota vegabréf en síðan sé sífellt krafist vegabréfa hvert sem við förum, að við eigum að ganga með þessi persónuskilríki . Svo segir hann í seinni grein sinni að æ fleiri átti sig á að eftirlitslaus umferð á Schengen-svæðinu sé himnasending fyrir glæpagengi sem hagnast á eiturlyfjasmygli, þjófnaði og mansali. Ég vil því spyrja ráðherra hver sé stefna hans og ríkisstjórnarinnar í þessu máli.

Hæstv. forseti. Aldrei vildi ég Schengen en sem innanríkisráðherra lít ég á það sem hlutverk mitt að gera hið besta úr Schengen-samstarfinu sem nokkur kostur er fyrir okkur. Ég er fylgjandi því að fram fari ítarleg úttekt á áhrifum Schengen-samstarfsins á íslenskt þjóðfélag og minni á að fyrirliggjandi er þingsályktunartillaga þess efnis sem ég lýsti yfir í umræðu að ég styddi. Við þurfum hins vegar að tryggja fjármuni til slíkrar rannsóknar og þá horfi ég til Alþingis sem fjárveitingavalds. Innanríkisráðuneytið hefur með formlegum hætti tekið undir gildi þess að meta gildi Schengen-samstarfsins með því að vönduð og heildstæð úttekt fari fram á áhrifum Schengen-samstarfsins og jafnframt að könnuð verði sérstaða Íslands sem eyríkis innan Schengen-samstarfsins og hvaða möguleikar séu á sérstökum úrræðum til að tryggja landamæri Íslands. Ég tek undir ábendingar hv. þingmanns um umræðu um sama efni sem nú fer fram á Norðurlöndum og hann vísar sérstaklega til ábendinga landssambands norskra lögreglumanna og umræðu sem fram fer í Noregi um nákvæmlega þetta efni. Ég held að við getum öll verið sammála um að Schengen-samstarfið hefur bæði kosti og galla og það þarf að fara vandlega yfir það að hvaða marki það þjónar hagsmunum okkar. Menn hafa bent á innan lögreglunnar að Schengen-samstarfið sé gott að því leyti að það efli samvinnu lögreglu og dómsmálayfirvalda gegn skipulagðri glæpastarfsemi en það veldur mér áhyggjum að með þátttöku okkar í Schengen ber okkur að tryggja hindrunarlausa umferð án persónubundins landamæraeftirlits frá þeim ríkjum ESB sem eiga aðild að Schengen-samstarfinu auk EFTA-ríkjanna. Ókostir Schengen sem fylgja afnámi landamæraeftirlits á innri landamærum Schengen-svæðisins eru í mínum huga þeir að afbrotamönnum er gert hægara um vik við háttsemi sína og við undankomu til annarra ríkja auk þess sem úrræði á borð við endurkomubann og farbann geta orðið næsta haldlítil þegar í hlut eiga brotamenn sem staddir eru innan svæðisins, þar með talið evrópskir borgarar sem staðráðnir eru í að koma til landsins aftur. Það er mjög mikilvægt að halda því til haga í þessari umræðu að frelsi ríkisborgara EES-ríkjanna og aðstandenda þeirra til vinnu og dvalar hér á landi er réttur grundvallaður á EES-samningnum en ekki Schengen-samstarfinu. Með aðildinni að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið gilda hér á landi reglur hans um frjálsa för fólks innan svæðisins sem tryggja ríkisborgurum aðildarríkjanna, þar með talið íslenskum ríkisborgurum og aðstandendum þeirra, víðtækan rétt til að fara óhindrað milli EES-ríkjanna, hvort heldur er til heimsóknar eða lengri dvalar. Aðildarríkin hafa aðeins þröngar heimildir til að vísa EES-borgurum úr landi en þær heimildir eru tengdar sakaferli og framferði viðkomandi. Ég hef lagt áherslu á það í umræðu að undanförnu um hælisleitendur, um fólk sem er að leita eftir leyfi til dvalar á Íslandi, að þarna séum við harla mótsagnarkennd þegar við setjum það yfir á siðferðilegan kvarða. Annars vegar erum við með landið opið gagnvart hinu Evrópska efnahagssvæði en gerum fólki utan hins Evrópska efnahagssvæðis erfitt um vik. Það er staðreynd að við erum harla varnarlaus þegar kemur að fólki sem hingað hefur komið í vafasömum erindagjörðum ef það kemur frá EES-svæðinu þangað til það er hreinlega búið að brjóta af sér og jafnvel hafnar hér í fangelsi. Í íslenskum fangelsum er um fjórðungur fanga ekki frá Íslandi. Spurt er að því hvort til standi að endurskoða aðild að Schengen-samstarfinu. Ég er því fylgjandi að gera fyrst úttekt og síðan komumst við að niðurstöðu. 
             Að lokum spyr hv. þingmaður hvort endurskoðun hafi farið fram á Schengen í ljósi tíu ára reynslu. 

Virðulegi forseti. Um leið og einstaklingur er kominn inn á Schengen-svæðið, hvort sem er til Ítalíu, Grikklands, Hollands eða Norðurlandanna, svo dæmi sé tekið, lýkur vegabréfaeftirlitinu. Alkunna er að víða er uppi mikil gagnrýni á framkvæmd landamæraeftirlits í ýmsum löndum þeim sem við felum nú framkvæmd landamæraeftirlits fyrir okkar hönd. Vitað er að gríðarlegur fjöldi ólöglegra innflytjenda er nú búsettur á Schengen-svæðinu. Þeir eiga nú greiða leið hingað til lands. Matskennt persónueftirlit af því tagi sem heimilt verður að viðhafa mun ekki koma í veg að ólöglegir innflytjendur haldi hingað kjósi þeir svo. Það skrifaði ég í nefndarálit og skipaði þá 2. minni hluta utanríkismálanefndar þegar Schengen-málið var afgreitt á Alþingi. Ég varaði við ýmsum þáttum sem snúa að Schengen-málinu og því miður finnst mér þegar ég skoða það álit í ljósi reynslunnar að ýmislegt af því sem þarna var skrifað hafi komið fram. Ég fagna því þess vegna að það skuli vera ætlunin um að fara af stað með úttekt þar sem reynt verði að meta reynsluna af Schengen og á grundvelli þess mats muni menn síðan taka ákvarðanir um framhaldið. Enn erfiðara eftir tíu ár verður að hreyfa sig en ef menn 

Virðulegi forseti. Í fréttum fyrir stuttu síðan var vitnað í formann norska lögreglufélagsins þar sem sá ágæti maður sagðist telja að opin landamæri hefðu leitt til þess að 80% glæpa sem framdir eru í Noregi og á öðrum Norðurlöndum tengist glæpamönnum sem annaðhvort eru frá Eystrasaltslöndum eða hafa tengst skipulagðri glæpastarfsemi þar. Menn geta haft alls konar skoðanir á því að setja málið fram eins og Norðmaðurinn gerir en við hljótum að spyrja okkur hvort tölfræðin sem Norðmaðurinn vitnar í sé rétt og hvort hið sama eigi við um Ísland. Ég vil fagna því sérstaklega að hæstv. ráðherra ætli sér að gera úttekt á Schengen. Ég geri ráð fyrir því og ætla að leyfa mér að segja að í framhaldinu hljótum við að endurskoða samstarfið. Ég hef þá trú að úttektin muni leiða til svipaðar niðurstöðu og í Noregi og ég vitnaði í.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans og hv. þingmönnum fyrir umræðuna. Ég vil reyndar byrja á því að fagna því að hann taki undir með mér um að æskilegt sé að gera úttekt á þessu samstarfi og hyggist gera það og skoða hvort þær ályktanir sem menn hafa dregið af því séu réttar, að það hafi valdið þeim vanda sem raun ber vitni varðandi fanga í fangelsum á Íslandi og kostnaði þar að lútandi. Einu hef ég velt fyrir mér í sambandi við það, kannski getur ráðherra svarað því hér og nú, svo virðist vera að einhverjum meiri erfiðleikum sé bundið að senda fólk utan vegna dóma. Ég heyrði um daginn í fréttum að íslenskur aðili var dæmdur í Danmörku til fangelsisvistar og sendur úr landi. Ég velti fyrir mér hvort hið sama gildi ekki hjá okkur. Varðandi þá staðreynd að það sé fyrst og fremst EES-samningurinn sem tryggi þetta frjálsa flæði en ekki Schengen-samstarfið þá finnst mér því enn ósvarað af hverju Bretar, Írar og Kýpurbúar, sem eru ekki bara á EES-svæðinu heldur í ESB virðast geta haldið uppi sambærilegu eftirliti en þurfa ekki að taka þátt í Schengen-samstarfinu. Ég hef velt því fyrir mér og rætt það við aðra hæstv. ráðherra og vil ræða það hér, hvort ekki sé æskilegt að taka strax til skoðunar hvort við getum náð þeim ávinningi sem er í dag innan EES-samningsins, eins og hjá ESB-ríkjunum, og fá á sama hátt og til að mynda Bretar og Írar aðgang að sama upplýsingakerfi og þar er, svokölluðu SIS-upplýsingakerfi eða VIS-upplýsingakerfi og Europol og Interpol og öðru í þeim dúr. Mér finnst það áhugaverð pæling.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi síðustu á ábendingar. Mér fyndist eðlilegt að það væri hluti af þeirri rannsókn á Schengen og afleiðingum þess fyrir Ísland sem mælt hefur verið fyrir í þinginu. Sú rannsókn færi væntanlega fram á vegum þingsins og við þyrftum að sjálfsögðu að sammælast um að tryggja fjármuni til hennar því þetta kostar sitt. Ég tel að þetta geti skipt miklu máli. Við höfum tvisvar gripið inn í Schengen-ferlið með því að setja á persónubundna skoðun. Það var í tvígang þegar félagar í Hells Angels glæpasamtökunum voru stöðvaðir á Keflavíkurflugvelli og snúið til baka. Þetta hefur verið gert og fyrir þessu hefur formaður norska lögreglusambandsins verið að tala að undanförnu eins og kom fram í máli fyrirspyrjanda í upphafi umræðunnar. Þetta eru þættir sem við hljótum að skoða. Varðandi heimsendingu fanga þá gilda samningar um það efni. Gengið hefur stirðlega að framfylgja þeim gagnvart sumum Eystrasaltsríkjanna og við erum að reyna að koma þeim í betri farveg gagnvart Póllandi. Ásetningurinn er að reyna að koma einstaklingum sem sitja í íslenskum fangelsum sem fyrst til síns heima. Að því er unnið.