Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Frv. það til l. um lögréttu, sem hér liggur fyrir, hefur svokölluð réttarfarsnefnd samið. N. þessa skipaði ég hinn 6. okt. 1972. Í n. voru skipaðir, þeir Björn Sveinbjörnsson þáv. hrl., en núv. hæstaréttardómari sem formaður, Björn Fr. Björnsson sýslumaður, Sigurgeir Jónsson bæjarfógeti og Þór Vilhjálmsson þáv. prófessor, nú hæstaréttardómari. Verkefni n. var samkvæmt skipunarbréfi að endurskoða dómstólakerfi landsins og að kanna og gera till. um hvernig breyta megi reglum um málsmeðferð í héraði til þess að afgreiðsla mála verði hraðari. N. hefur þegar unnið mikið starf. Hún hefur samið nokkur lagafrv. og hafa a. m, k. fimm þeirra þegar verið lögð fyrir Alþ., þrjú hlotið afgreiðslu og svo eru tvö sem koma til umr. nú í þessari hv. deild. Afgreiðslu hafa hlotið frv. eða lög um rannsóknarlögreglu ríkisins og tvö fylgifrv. þess. Frv. það, sem hér liggur fyrir, var lagt fram á síðasta vori skömmu fyrir þinglok, en kom ekki til umr. Frv. er lagt fram í þeirri mynd sem réttarfarsnefnd gekk frá því. Það má segja að þetta frv. feli í sér mjög afgerandi breytingu á dómstólaskipan landsins. Er lagt til að settir séu á fót tveir dómstólar, lögréttur, annar sunnan og vestan, hinn norðan og austan, með aðsetri í Reykjavík og á Akureyri, og að lögréttan, sem á sæti í Reykjavík, sé skipuð ekki færri en 15 dómurum og lögréttan, sem á sæti á Akureyri, ekki færri en 3. Um skipan þessara lögréttna eru fyrirmæli. Ég vil leyfa mér að benda á 1., 2. og 3. gr. þessa frv. sérstaklega og sé ekki ástæðu til að fara að rekja það sérstaklega hér. Þó að þessir dómstólar eigi að hafa aðsetur í Reykjavík og á Akureyri er landið allt þeirra umdæmi. Lögréttan sunnan og vestan tekur til svæðisins frá mörkum Múlasýslna og Skaftafellssýslna og að mörkum Strandasýslu og Húnavatnssýslu. En lögréttan á Akureyri tekur til Norður- og Austurlandsins. Hér er því lagt til að dómsstig hér á landi verði þrjú í stað tveggja eins og nú er, þó þannig að hverju og einu máli er aðeins ætlað að fara um tvö dómsstig, en ekki um öll þessi þrjú dómsstig, því að lögrétturnar eiga að fjalla um stærri mál sem fyrsta dómsstig, en um önnur mál sem annað dómsstig eða áfrýjunardómstóll. Það er gert ráð fyrir að þeim málum, sem eftir sem áður verður fjallað um af héraðsdómara, megi áfrýja til viðkomandi lögréttu og dómur hennar verði þá lokadómur í því máli, en málum þeim, sem lögrétta fjallar um sem fyrsta dómsstig, megi áfrýja til Hæstaréttar. Því verður ekki neitað, að þessar till. fela í sér róttækar breytingar á dómstólaskipan landsins, og eðlilegt að menn vilji skoða þær vel frá öllum hliðum. Ég mun ekki rekja hér þróun réttarfars hér á landi, en vísa um það til grg. sem fylgir með frv. og er mjög fróðlegt fyrir hv. alþm. að kynna sér. Mér finnst þó rétt að víkja aðeins lítillega að þróun þessara mála allra síðustu áratugina. Á síðari hluta 19. aldar var hafin endurskoðun réttarfarslaga hér á landi. Sú endurskoðun kom í kjölfar endurskoðunar réttarfarslaga er átti sér stað á þessum tíma í Danmörku og grundvallaðist á nýjum hugmyndum um réttarríki. Ýmsir lagabálkar, sem samdir voru í Danmörku, voru þá og í framhaldi af því lögteknir hér, svo sem skiptalög, lögtakslög, aðfararlög, og að lokum gjaldþrotaskiptalög. Á árinu 1936 voru sett heildarlög um meðferð einkamála í héraði sem hafa að geyma ýmsar helstu meginreglur í íslensku réttarfari. Lög þessi eru að meginstofni til óbreytt enn. Áður en lög þessi voru sett höfðu farið fram umr. um nauðsyn rækilegrar endurskoðunar á helstu þáttum réttarfarslaga. Það er hins vegar ekki fyrr en árið 1951 sem heildarlög um meðferð opinberra mála eru sett. Síðan 1951 hafa verið sett nokkur lög á sviði réttarfars og má þar t. d. nefna lög um breyt. á l. um meðferð opinberra mála, þegar lögtekin voru ákvæði um sérstakan saksóknara í opinberum málum. Þeim lögum hefur síðar verið nokkuð breytt, eins og menn þekkja. Á árinu 1973 voru sett ný lög um Hæstarétt Íslands þar sem hæstaréttardómurum var m.a. fjölgað í 6. Á lögunum um meðferð einkamála var gerð breyt. á árinu 1968 þegar lögtekin voru ákvæði um sérstaka meðferð svokallaðra áskorunarmála. Með lögum frá 1961 var dómurum við héraðsdómaraembættið í Reykjavík fjölgað, og aftur var gerð breyt. á árinu 1972 og var þá dómurum bæði í Reykjavík og við nokkur bæjarfógeta- og sýslumannsembætti fjölgað. Geta má laga sem sett voru á árinu 1973 um sérstakan dómara í svokölluðum ávana- og fíkniefnimálum. 1974 var gerð breyt. á skiptalögum, og á einkamálalögunum hefur verið gerð breyt. bæði með lögum 1975 og 1976, í fyrra tilfellinu varðandi viss slysamál og í seinna tilfellinu varðandi heimild til upptöku á segulbönd. Lög, sem ekki eru beinlínis á sviði réttarfars, en snerta þó réttarframkvæmd og nefna má í þessu sambandi, eru t. d. ný lög um fangelsi og vinnuhæli og lög um lögreglumenn frá allra síðustu árum. Í umr. um bætt réttarfar hafa ætíð komið fram raddir sem telja nauðsyn að koma á aðskilnaði milli dómsvalds og framkvæmdavalds. Má í því sambandi til frekari glöggvunar vísa á bls. 18 og 19 í grg. þessa frv. þar sem gerð er nokkru nánari grein fyrir því. Er sjálfsagt eðlilegt að slíkar óskir og till. hafi komið fram. Það er æskilegt að þeir, sem fara með dómsvaldið, séu ekki of háðir framkvæmdavaldinu, enda er slíkt fyrirkomulag í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar er byggir á kenningunni um þrískiptingu ríkisvaldsins. Sú skipan er einnig í samræmi við þróun er átt hefur sér stað í nágrannalöndunum síðustu áratugina. Þar fara dómarar ekki með framkvæmdavald. Hér á landi hefur þróunin orðið nokkuð önnur en í nágrannalöndunum að þessu leyti. Svo sem kunnugt er fara sýslumenn og bæjarfógetar með dómsvald utan Reykjavíkur, en jafnframt fara þeir með víðtækt framkvæmdavald. Þeir eru lögreglustjórar, annast innheimtu á gjöldum til ríkissjóðs, annast umboðsstörf fyrir Tryggingastofnun ríkisins og hafa fleiri umboðsstörf á hendi. Einnig eru sýslumenn oddvitar sýslunefnda og annast stjórn sýslumálefna milli sýslunefndarfunda. Vegna þeirra staðhátta hér á landi, að landið er strjálbýlt og viðlent, er erfiðleikum bundið að koma þeirri skipan á sem sumir e. t. v. vildu, að koma upp dómstólum utan Reykjavíkur þar sem dómendur hefðu ekki með höndum umboðsstörf og koma þannig á aðskilnaði að fullu á milli dómsvalds og framkvæmdavalds. Þegar gerð er breyt. á dómstólaskipuninni er rétt að hafa í huga hina stjórnsýslulegu umdæmaskipun landsins. Ef horfið yrði að því að koma á fót dómstólum utan Reykjavíkur er færu með dómsvald í héraði, er hætt við að það kollvarpaði núverandi umdæmaskiptingu landsins og að grundvelli yrði kippt að verulegu leyti undan núverandi embætti sýslumanna og bæjarfógeta. Ég geri ráð fyrir því að menn, ekki síst menn sem búa úti á landi, vilji í meginefnum halda í það stjórnsýslufyrirkomulag, sem nú er í gildi, og halda í meginatriðum í núverandi umdæmaskiptingu, þó að það sé hins vegar svo, að það liggi í augum uppi að umdæmaskipunin gæti sums staðar verið eðlilegri en hún er nú. Út í það verður ekki farið hér. En réttarfarsnefnd hefur í grg. lítillega bent á þörf lagasetningar um þetta efni. Réttarfarsnefnd hefur valið þá leið að stíga skref í átt að því marki að skilja að dómsvald og framkvæmdavald, án þess þó að hrófla í verulegum atriðum við hinum rótgrónu embættum sýslumanna og bæjarfógeta sem áfram gegna hlutverki sínu og hafa við næg verkefni að fást. Gert er ráð fyrir í frv., eins og sagt var, að meiri háttar mál verði í höndum dómara sem ekki er ætlað að hafa umboðsstörf á hendi, og er hér því stefnt í rétta átt. Utan Reykjavíkur fara hins vegar sýslumenn og bæjarfógetar áfram með dómsvald í smærri málum. Skv. 16. gr. frv. koma eftirgreind mál til meðferðar á héraðsdómsstigi: Af einkamálum svokölluð áskorunarmál, víxla- og tékkamál, barnfaðernismál, mál til ógildingar skjala, kjörskrármál, mál þar sem aðalkrafa er um greiðslu peninga og fjárhæð lægri en 200 þús. kr., nema aðili krefjist þess við dómfestingu að slíkt mál fari fyrir lögréttu sem fyrsta dómsstig, svo og mál sem aðilar semja um að reka megi í héraði, enda láti þeir bóka það við þingfestingu. Gert er ráð fyrir að minni háttar opinber mál komi til meðferðar á fyrsta dómsstigi. Auk ofangreindra mála koma einnig fógetaréttarmál, skiptaréttarmál og uppboðsmál til meðferðar á héraðsdómsstigi. Verið getur að það komi fram gagnrýni á þá skipan að fela aðeins tveimur dómstólum dómsstörf á öllu landinu í viðameiri málum og það leiði jafnframt til verri þjónustu við íbúa er búi utan Reykjavíkursvæðisins og Akureyrar. Í því sambandi er þó rétt að undirstrika það sem áður hefur verið sagt, að þó að gert sé ráð fyrir að lögrétturnar hafi aðsetur í Reykjavík og á Akureyri, þá er gengið út frá því að lögréttudómarar haldi dómþing utan Reykjavíkur og Akureyrar þegar þörf gerist og þar sem þörf gerist. Líkur eru á því, ef frv. verður að lögum, að það hafi í för með sér einhvern kostnaðarauka. Þar veldur mestu og það er náttúrlega ein veigamikil breyting sem felst í þessu frv., að lögréttudómur sé að jafnaði skipaður þremur dómurum hverju sinni, verði sem sagt fjölskipaður dómur. Hins vegar má benda á að þessi skipan mundi væntanlega létta nokkuð á Hæstarétti, þar sem augljóst er að færri mál mundu koma til meðferðar Hæstaréttar ef frv. yrði að lögum. Í umr. um dómsmál hefur komið fram gagnrýni á seinagang á afgreiðslu þeirra. Hraðari málsmeðferð hefur verið aðalefni þeirra umr. sem fram hafa farið að undanförnu í fjölmiðlum um dómsýslu í landinu. Leikur ekki á tveim tungum að dómstólameðferð nær tilgangi sínum best ef hún tekur stuttan tíma. Hér á landi, þar sem verðbólga er mikil, er oft bagalegt hvað mál út af fjárkröfum dragast lengi og aðilum til óhagræðis og stundum til fjártjóns. Þegar rætt er um breytingar á réttarfarslöggjöf, er miða að hraðari meðferð mála, ber þó að gjalda varhuga við breytingum er leiða kynnu til óvandaðrar málsmeðferðar. Hér vegast á tvö sjónarmið, hagkvæmnisjónarmið annars vegar og réttaröryggissjónarmið hins vegar. Annars vegar er uppi krafa um skjóta úrlausn máls og hins vegar um vandaða meðferð og úrlausn. Æskilegasta takmarkið er bæði vönduð og skjót úrlausn. Þótt stefnt sé að því að vanda sem mest málsmeðferð fyrir dómi getur í sumum tilfeilum verið réttlætanlegt að slaka á kröfunum um meðferð í minni háttar málum. Í þeim tilfellum getur verið réttlætanlegt að víkja frá hinni þunglamalegu málsmeðferð, en leggja höfuðáherslu á skjóta og ódýra lausn. Slíkt ætti ekki að verða réttarörygginu til tjóns. Eitt af meginverkefnum réttarfarsnefndar var að gera till. um hvernig breyta mætti reglum um málsmeðferð til þess að afgreiðsla dómsmála yrði hraðari. Í frv. þessu og þó einkum í frv. til l. um breyt. á l. um meðferð einkamála í héraði, sem er fylgifrv. þessa frv., eru nokkrar veigamiklar breyt. gerðar sem ættu að leiða til hraðari málsmeðferðar. Má þar nefna nokkur atriði, svo sem að lagt er til að tekinn verði upp svokallaður aðalflutningur máls, sem gerir ráð fyrir að það sé fyrst lagður grundvöllur að málinu með gagnasöfnun, með skjölum og öðrum sýnilegum gögnum, en síðan fari fram skýrslutaka fyrir dómi, vitnaskýrslur o. s. frv. og málflutningur síðan í beinu framhaldi af skýrslutöku. Ég hef raunar leyft mér að halda því fram, að í raun og veru hafi verið gert ráð fyrir þessari málsmeðferð í lögum um meðferð einkamála í héraði, en dómarar hafi aldrei tileinkað sér þá meðferð. Úrskurðir verði jafnan án forsendna, og gert er ráð fyrir því að dómar verði styttir verulega frá því sem nú tíðkast. Um þetta vísast að mestu til frv. og meðfylgjandi grg. og grg. frv. um breyt. á l. um meðferð einkamála í héraði sem mælt mun verða fyrir hér á eftir. Þær till. réttarfarsnefndar, sem miða að hraðari meðferð dómsmála, leiða ekki að mínu mati að sama skapi til óvandaðri meðferðar og er því stefnt hér í rétta átt. Ýmis ákvæði frv. þessa leiða til betra réttarfars og meira réttaröryggis, og má þar til nefna, að þrír dómarar skipa dóm í meiri háttar málum, og svo þá stefnu, sem mörkuð er í frv. og gerð hefur verið grein fyrir, að aðskilja dómsvald og framkvæmdavald að verulegu marki. Um efni frv. umfram það, sem þegar hefur verið sagt, er ekki ástæða til að fjölyrða. Hv. þm. fá tæplega nægilega hugmynd um það nema lesa frv. og grg. gaumgæfilega. Það má aðeins drepa á höfuðefnisatriði frv. Þar er í 1. kafla fjallað um, hvernig lögrétturnar eru skipaðar, og auk þess um vanhæfi dómara til meðferðar einstaks máls og hvernig eigi með það að fara, um fébótaábyrgð dómara í 9. gr., skrifstofustjóra, sem á að starfa við lögréttu, í 10. gr., um þinghald í 12. gr., um hvernig dóma eigi að kveða upp í þeirri 13. og um sjálft þingmálið, sem á að sjálfsögðu að vera íslenska, í þeirri 14. Þetta eru ákvæði sem eru nokkuð hliðstæð við það sem er í lögum um meðferð einkamála í héraði. II. kafli frv. fjallar svo um dómsvald lögréttna. Hefur að nokkru leyti verið gerð grein fyrir hvaða mál það eru sem lögréttunni er ætlað að fjalla um, ýmist sem fyrsta dómsstig eða sem áfrýjunardómsstig, og skal ég ekki fara að endursegja það sem segir í þessum kafla þar um. Síðan er í III. og IV. kafla ákveðið um málsmeðferðina fyrir lögréttu. Í III. kafla eru ákvæði um málsmeðferðina þegar mál er rekið fyrir lögréttu sem fyrsta dómstig. Það má segja að það svari mjög til málsmeðferðar einkamála fyrir héraðsdómi og málsmeðferðar opinberra mála eða sakamála í héraði, eins og nú er. En IV. kaflinn aftur á móti er um málsmeðferð fyrir lögréttu þegar hún starfar sem áfrýjunardómstóli, og er þar í raun og veru um verulegar hliðstæður að ræða við þau ákvæði sem gilda um Hæstarétt. Er gert ráð fyrir því raunar að reglan sé að um málsmeðferð fari eftir reglunum um málsmeðferð fyrir Hæstarétti, nema annað segi í lögunum. Það eru sérstök ákvæði um áfrýjunaraðferð, eins og er nú til Hæstaréttar, þ. e. a. s. svonefndar kærur. Í V. kafla eru svo ýmis almenn ákvæði. Þar má t. d. benda á þau ákvæði sem eru ný eða á annan veg en nú er. Í 53. gr. segir: „Úrskurðir lögréttu skulu vera skriflegir. Þar skal greina niðurstöður án forsendna.“ En það er nú svo, að með alls konar úrskurðum eiga að fylgja forsendur sem verða til nokkurrar tafar við að ganga frá þeim. Í 54. gr. eru ákvæði um dóma, hvaða atriði þar skuli tekin fram. Ég vil sérstaklega leyfa mér að benda á 57. gr. sem er algert nýmæli, þar sem segir svo, með leyfi forseta: „1. Forsetar lögréttnanna hlutast til um að samdar séu ársskýrslur um starfsemi lögréttna landsins. Dómsmrh. skal kveða á um gerð skýrslnanna í reglugerð, eftir að leitað hefur verið umsagna lögréttnanna og Hagstofu Íslands. 2. Forsetar lögréttnanna hlutast til um að dómsmrh. og allshn. Alþ. séu gefnar skýrslur um starfsemi lögréttnanna og einstök dómsmál, sem þær fjalla um eða hafa fjallað um, ef þessir aðilar beiðast slíkra upplýsinga. 3. Dómsmrh. er heimilt að gefa út eða semja við aðra um að gefa út árbækur lögréttnanna, þar sem m. a. má birta dóma, sem þykja hafa sérstaka þýðingu, ásamt öðrum upplýsingum um mál, svo sem gerðardómsmeðferð, og skýringar á dómum.“ Þetta mundi að sjálfsögðu verða nokkuð hliðstætt Hæstaréttardómum. En þó er gert ráð fyrri að það geti verið með nokkuð öðrum hætti, bæði að ekki þurfi endilega að taka þar upp í öll mál og eins hitt, að það megi láta fylgja með skýringar, sem er algert nýmæli. Varðandi gildistökuna og dómarafjölgun vil ég benda á 60. gr., þar sem gert er ráð fyrir að full dómaratala, sem gert er ráð fyrir í lögréttunni sunnan- og austanlands, þurfi ekki að koma til framkvæmda fyrr en 1. jan. 1983. Gert er ráð fyrir því í þessu frv. að það sé sérstök umsögn fengin áður en skipað er í embætti dómara í lögréttum, hliðstætt því sem er um hæstaréttardómara, og gert ráð fyrir bráðabirgðaskipun á því í 60. gr. Ég vil að lokum segja það, að ég tel að hér sé gerð till. um mjög mikla breytingu á dómstólaskipun landsins. Ég tel þá breytingu horfa til bóta. Ég tel að það væri mikilvægt skref stigið ef frv. þetta yrði að lögum. Það væri stigið mikilvægt skref í þá átt að skilja að dómsvald og framkvæmdavald án þess þó að hreyft væri við umdæmaskiptingunni og hinum fornu sýslumannaembættum. Ég tel að með þessu frv. og því frv., sem er fylgifiskur þess, sé bent á leiðir sem gætu leitt til þess að málsmeðferð yrði greiðari en hún er nú. Þetta eru miklir kostir. Margir hafa látið uppi óskir í þá átt. En það er svo með þessar endurbætur og breytingar eins og aðrar, að þær kosta fjármuni. Menn verða að horfast í augu við að það er ekki nægilegt að gagnrýna þá skipan, sem fyrir hendi er, heldur verða þeir þá að vera við því búnir að gjalda jákvæði breytingum, sem til bóta eru taldar horfa, enda þótt þær kosti verulega fjármuni. Hins vegar er mér ljóst að það verður margs að gæta í sambandi við svo veigamikla breytingu á dómstólaskipan. Það hefur verið svo áður, þegar um hefur verið að ræða breytingu á dómstólaskipun og á réttarfarslögum, að það hefur gjarnan tekið nokkurn tíma að koma slíkum breytingum á. Það er ekkert óeðlilegt við það og sjálfsagt að menn þurfi að gaumgæfa ýmislegt í þessu sambandi og gefa sér tíma til að athuga þetta mál rækilega. Ég geri ráð fyrir að sú hv. n., sem fær mál þetta til meðferðar, leiti eftir viðræðu við réttarfarsnefndarmenn, sem hafa samið þetta frv. og gert sér gleggri grein vafalaust en aðrir fyrir því, hvernig þetta mundi verða í framkvæmd. Ég skal svo ekki hafa að þessu sinni fleiri orð um þetta frv., en vænti þess að það fái hér vinsamlegar viðtökur, þó að það verði auðvitað að fara eftir atvikum hvort hv. alþm. treysta sér til að afgr. það á þessu þingi eða hvort þeir telja að lagasetning þurfi að hafa lengri aðdraganda. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Þetta frv. til l. um breyt. á l. um meðferð einkamála í héraði er fylgifrv. með frv. til lögréttulaga sem ég mælti fyrir áðan. Þetta frv. hefur réttarfarsnefnd samið og er það lagt hér fram óbreytt í þeirri mynd sem n. gekk frá því. Nokkrar veigamiklar breyt. eru gerðar á lögum um meðferð einkamáli í héraði. Heildarlögin um meðferð einkamála í héraði voru sett á árinu 1936 og frá þeim tíma hafa ekki veigamiklar breyt. orðið á þeirri löggjöf. Í frv. þessu er gert ráð fyrir að sáttanefndir verði lagðar niður, en öll sáttastörf verði falin dómurum. Sú hefur orðið raunin að störf sáttanefnda hafa ekki borið þann árangur sem í upphafi mun hafa verið til ætlast þegar einkamálalögin voru sett. Tiltölulega fá mál hljóta nú afgreiðslu hjá sáttanefndum. Svipað mun vera uppi á teningnum í Danmörku, en sé litið til Noregs verður niðurstaðan önnur. Þar gegna sáttanefndirnar veigamiklu hlutverki, enda hlýtur meiri hluti smámála afgreiðslu hjá sáttanefndum þar, er mér sagt. Að ljúka máli með sáttagerð er oft heppilegur endir á þrætu og ódýr lausn fyrir málsaðila. Ég er hér ekki beinlínis að mæla með því að halda í ákvæðin um sáttanefndir, en vil þó benda á þetta til umhugsunar. Margir munu vera þeirrar skoðunar að ákvæðin um sáttanefndir séu orðin algerlega úrelt, og lögmenn gera mikið að því að semja um það að ganga fram hjá sáttanefnd og er þá leitað sátta hjá dómstólum. En ég vil benda hv. þm., ef þeir vilja athuga þetta nánar, á aths. við 1. gr. á bls. 5 þar sem er skýrt frá því hvað dómsmálaskýrslur, sem teknar eru saman af Hagstofunni, segja um þetta efni. Þó að það séu að vísu ekki hlutfallslega mörg mál skv. því sem fá afgreiðslu hjá sáttamönnum, er það þó skv. þeim skýrslum, sem þarna liggja fyrir, ekki alveg úr sögunni að mál séu útkljáð hjá sáttanefnd og fyrir sáttamönnum. Þetta yfirlit, sem þarna er frá sagt, tekur aðeins til mjög skamms tíma, tekur til dómsmálaskýrslna árin 1969–1971, þannig að það væri út af fyrir sig fróðlegt að það væri rannsakað betur og yfir lengra tímabil hver árangur hefur orðið af sáttameðferð. Hins vegar má segja það, að sáttameðferð hjá sáttanefnd, þegar málið gengur hvort sem er áfram til dómstóla, verður til þess að lengja málsmeðferðina. Ein meginbreytingin, sem frv. þetta felur í sér og leitt gæti til hraðari málsmeðferðar, er að gert er ráð fyrir að taka upp svonefndan aðalflutning einkamála, eins og ég benti á áðan, en í því felst að ætlast er til að munnlegar skýrslur séu að mestu teknar í einu og sama þinghaldinu eftir að grundvöllur hefur verið lagður að málinu með öflun sýnilegra sönnunargagna. Fyrst er stefnan sjálf og greinargerðir aðila og svo aðrar skriflegar skýrslur eða önnur sýnileg sönnunargögn sem þar er um að ræða, og jafnframt er gert ráð fyrir að í framhaldi af því fari fram munnlegur málflutningur. Í nágrannalöndum þekkjast svipaðar reglur, svo sem í Svíþjóð. Með réttri framkvæmd ætti þetta að leiða til hraðari meðferðar dómsmála og betri nýtingar á vinnutíma dómara. Annað veigamikið atriði, sem ætti að leiða til hraðari meðferðar, er að finna í 11. gr. frv. og kom reyndar líka fram í því sem ég sagði áðan um lögréttufrv. Gert er ráð fyrir því í þessu frv. að úrskurðir og dómar verði styttir verulega frá því sem nú tíðkast. Í 11. gr. segir um úrskurðina, að það sé gert ráð fyrir að felld verði úr lögum skylda til að láta forsendur fylgja úrskurðinum. Og í 13. gr., eftir að tekið hefur verið fram hvaða atriði þurfi áhjákvæmilega að taka fram í dómi, segir, með leyfi forseta: „Dómar skulu vera stuttir og glöggir. Þegar þeir eru samdir skal hafa í huga að aðilar geti með aðstoð umboðsmanna sinna séð hvaða rök liggja til niðurstöðu dómara, en í dómi skal ekki rekja atvik, málsástæður eða lagarök sem aðilum má vera kunnugt um.“ En eins og dómar eru samdir nú, eins og menn þekkja, þá er þetta tekið upp í dómana þannig að dómarnir verða æðilangir. Þetta ætti að spara dómara verulegan tíma. Benda má á fleiri atriði sem gætu sparað dómara tíma, eins og þetta sem ég nefndi áðan, að það er ekki gert ráð fyrir að forsendur fylgi úrskurði. Ýmis fleiri nýmæli eru í þessu frv. sem horfa til bóta að mínu mati. Má þar m. a. minna á að gert er ráð fyrir að sérdómstólar verði lagðir niður, svo sem sjó- og verslunardómur, merkjadómur í Reykjavík og á Akureyri og aðrir fasteignadómar. Oft hafa komið fram kröfur um hraðari málsmeðferð í ákveðnum málaflokkum, og hefur þá lausnin oftast verið sú að krafa hefur komið um að settir væru á fót sérstakir dómstólar um þessi efni. En þó liggja í sumum tilfellum sérstakar ástæður til grundvallar því að settir hafa verið á fót sérstakir dómstólar, svo sem að sérkunnáttu þurfi til að dæma ákveðin mál eða málaflokka. En þessi þróun um eiginlega fjölgun sérdómstóla er ekki heppileg. Oftast má fá þá sérkunnáttu, sem ætti að vera í sambandi við slík mál, með því að nota þá heimild sem er fyrir hendi til þess að kveðja til sérfróða meðdómsmenn. Þótt þetta frv. sé flutt sem fylgifrv. með frv. til lögréttulaga, þá er ekki útilokað að unnt sé að lögfesta það að einhverju leyti eða í meginatriðum, jafnvel þó að frv. til lögréttulaga hljóti ekki afgreiðslu. Þetta frv. hefur ekki í för með sér út af fyrir sig sérstök fjárútlát, og það getur verið að mönnum sýndist hagræði að því að lögleiða það,jafnvel þó að þeir væru ekki alveg tilbúnir til þess að afgreiða eða lögfesta lögréttufrv. með sama hraða, enda er þar náttúrlega um stærra mál að ræða og miklu veigameiri breytingu. Sjálfsagt verður það svo, að þegar menn fara að fjalla um lögréttufrv. vakna ýmsar spurningar hjá mönnum, og vafalaust geta orðið skiptar skoðanir um ýmis atriði, þó ekki væri nema aðeins um heitið sem ég reyndi að minnast á síðast. Lögrétta er að vísu fornt nafn á dómstóli, og má vel vera að mönnum þyki það þjált og tamt þegar þeir fara að venjast því. En auðvitað eru til fleiri nöfn í fornum lögum sem ýmsir gætu e. t. v. látið sér til hugar koma að eins eðlilegt væri að taka upp, eins og t. d. lögþingisréttur eða alþingisdómur sunnan og vestan, lögþingsdómur norðan og austan. Það eru hinir fornu lögmannadómar, dómar sem lögmenn nefndu menn í á Alþ. Líka væri hægt að láta sér detta í hug fjórðungsdóma sunnan og vestan eða fjórðungsdóma norðan og austan. Og þannig er það nú, að ég hygg, með ýmis atriði í lögréttufrv., að þegar menn fara að velta því nánar fyrir sér, þá getur svo farið að það komi upp í huga þeirra ýmsar spurningar og álitaefni. Ég óska eftir því, herra forseti, að þessu frv., sem er sem sagt flutt sem fylgifiskur með frv. til lögréttulaga, verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, er ekki fyrirferðarmikið og það er einfalt í sniðum. Það fjallar um breytingu á 32. gr. einkamálalaganna, um skipun í dómaraembætti eða réttara sagt um einn þátt í undirbúningi að skipun í héraðsdómaraembætti. Í frv. þessu er gert ráð fyrir því, að áður en skipað er í héraðsdómaraembætti skuli leita umsagnar sérstakrar nefndar sem sett er á fót með þessu frv. ef að lögum verður. En í 1. gr. felst efni frv., þar sem segir að á eftir 1. mgr. 32. gr. komi ný mgr., sem verði 2. mgr., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Áður en embætti héraðsdómara er veitt skal leita skriflegrar umsagnar nefndar þriggja manna, sem dómsmrh. skipar til þriggja ára í senn. Einn nm. skal tilnefndur af Hæstarétti, og er hann formaður, einn tilnefndur af samtökum dómara úr hópi héraðsdómara landsins og einn skipaður án tilnefningar. Dómsmrh. setur reglur um kjör dómarasamtakanna. Hann getur einnig sett reglur um tilnefningu varamanna, um fresti til að skila tilnefningum og um afleiðingar þess að nm. eru ekki tilnefndir, um fresti til að skila álitsgerðum svo og um önnur framkvæmdaatriði.“ Það þarf ekki að fjölyrða um það, að það er mikilvægt í réttarríki að dómstólar séu sem sjálfstæðastir. Um það efni hefur orðið allmikil umr. í ýmsum löndum, sérstaklega eftir styrjaldarárin síðari. Þá veittu menn því athygli hversu mikilvægt það er að til séu óháðir dómarar. Enn fremur má segja að raddir í þessa átt hafi orðið háværari vegna þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað í ýmsum þeim ríkjum sem kölluð eru velferðarríki, þar sem hið opinbera hefur æ meiri afskipti af ýmsum málefnum og hlutverk dómstóla verður þess vegna oft að dæma í ágreiningsmálum sem rísa af stjórnarframkvæmd eða eru í sambandi við stjórnarframkvæmd og er þess vegna ágreiningur á milli framkvæmdavalds annars vegar og borgarans hins vegar. Þegar þannig stendur á, þá er auðvitað þýðingarmikið að borgarinn treysti á það að dómstólarnir séu algerlega óháðir og séu ekki bundnir framkvæmdavaldinu eða framkvæmdavaldshafanum að neinn leyti. Raddir um þetta efni hafa heyrst hér á landi eins og annars staðar, og hér hefur löngum gætt nokkurrar tortryggni í garð veitingarvalds dómaraembætta, sýslumanna- eða bæjarfógetaembætta, og þar þótt stundum kenna pólitískra sjónarmiða. Það er út af fyrir sig ekki óeðlilegt þó að slíkar raddir hafi heyrst, sérstaklega vegna þess að skipan þessara mála hefur verið nokkuð á annan veg hér en víðast hvar annars staðar þar sem dómarar taka almennt ekki þátt í pólitískum störfum. Hins vegar var það lengi vel tíðkað hér á landi og var alsiða að sýslumenn og bæjarfógetar væru í framboði til Alþingis og væru þm. og skipuðu reyndar sæti á Alþingi með sóma. Þetta hygg ég að sé nú mjög að breytast, þannig að það er nú, að ég held, ekki jafnlíkleg framavon til þess að fá þingsæti að verða sýslumaður eins og áður var. Og ég bygg að almenningsálit færist í það horf að þau störf geti illa saman farið að sitja á þingi og gegna dómaraembætti. Það er svo, að það hafa verið í mjög mörgum löndum settar reglur eða myndast venjur um aðferðir við skipun í dómaraembætti. Er rakið allítarlega í grg. með þessu frv. hverjar þessar reglur eru í hinum ýmsu löndum, og hirði ég ekki um að fara að endurtaka það hér. Hefur þótt rétt að gera tilraun til þess að taka í lög ákvæði sem væru að nokkru leyti í líkingu við það sem sums staðar annars staðar tíðkast, sumpart fyrir venju og sumpart samkv. beinum lagafyrirmælum. Dómstólunum sjálfum eru sums staðar, eins og kemur fram í þessari grg., veitt sérstaklega mikil áhrif á skipan í dómaraembætti. Það hefur ekki þótt fært eða ráðlegt hér að taka þann hátt beint upp. Hins vegar er þess freistað að fara vissa millileið, skipa n. þar sem fulltrúi frá Hæstarétti á sæti og hann sé jafnframt formaður í þessari umsagnarnefnd, dómarasamtökin tilnefni annan nm. og dómsmrh. hinn þriðja. Þetta er umsagnarnefnd og hún á að láta uppi skriflega umsögn um dómaraefni eða þá sem sækja um embætti. Veitingarvaldið er hins vegar ekki skuldbundið til að fara eftir þeim ábendingum sem koma frá þessari n., en auðvitað má segja að ef álit hennar er eindregið, þá muni þurfa nokkuð ríkar ástæður hjá veitingarvaldi til þess að víkja frá því sem n. leggur einróma til. Þannig má gera ráð fyrir að eftir hennar umsögn verði farið nema eitthvað sérstakt komi til. Með þessum hætti er reynt að skapa tryggingu fyrir því, að ekki gæti annarlegra sjónarmiða við skipun í þessi embætti, og jafnframt reynt að gera þetta fyrirkomulag það einfalt að það valdi ekki erfiðleikum. Ég held að ef slík skipan kemst á muni hún auðvelda veitingarvaldshafanum starf hans og eyða tortryggni sem oft gætir í sambandi við embættisveitingar. Þetta frv. var lagt fram á Alþ. í fyrra og hlaut þá afgreiðslu í þessari hv. d. og hana jákvæða, svo að ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það á þessu stigi. Ég vænti þess, að það mæti sömu velvild hér nú og á síðasta Alþ., þó að það yrði þá ekki að lögum vegna þess að það var nokkuð seint á ferð. Ég ætla ekki að fara út í þann samanburð, sem ég var með í fyrra á mínum embættisveitingum og þeim embættisveitingum sem fram fóru á árunum 1934–1971, en hann er fyrir hendi og þá geta menn séð hvort þar hefur verið fylgt betri reglum fyrr eða síðar. Það var missögn, sem kom fram hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni við umr. nýlega í Sþ., að þetta frv. væri samið af réttarfarsnefnd. Þetta frv. er ekki eitt þeirra frv. sem samið eru af réttarfarsnefnd. Þetta frv. er samið í dómsmrn. að frumkvæði dómsmrh. Það er ekki heldur rétt, sem þá kom fram, að það hafi aldrei áður komið fram tillaga neitt í líkingu við þessa tillögu. Það var einmitt á árunum í sambandi við setningu laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, að þá fluttu fulltrúar þjóðvarnarmanna, ef ég man rétt, almenna till. um umsagnarnefnd. Þar var að vísu ekki átt við dómaraembætti sérstaklega, heldur störf almennt. En ég held að það sé ástæða til þess að það ríki sérreglur um dómara að þessu leyti, vegna þess að það er gert ráð fyrir því að þeir séu sérstaklega sjálfstæðir í starfi og óháðir framkvæmdavaldinu, eins og ég hef undirstrikað. Og það er í samræmi við það að þessi regla gildi einnig um héraðsdómara, að hún gildir um hæstaréttardómara, og hún á líka að gilda um lögréttudómarana ef það frv. verður samþ. Ég leyfi mér að óska eftir því að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Þetta frv. um breyt. á l. um fávitastofnanir fjallar um breyt. á 15. gr. laganna, en lögin um fávitastofnanir voru samþ. á árinu 1967 og samkv. þeim var gert ráð fyrir að starfræktur verði Þroskaþjálfaskóli, og þá var talið nauðsynlegt að skólinn væri starfræktur við aðalfávitahæli ríkisins vegna þess að þar væri eini staðurinn sem gæfi nemendum kost á að umgangast stóran hóp vangefinna einstaklinga á ýmsum stigum og gæti veitt nemum þannig æskilega þjálfun. Nú hafa þessi mál mjög breyst, þannig að þessar stofnanir eru nú orðnar allmargar., og því er ekki ástæða til að tengja þennan skóla við þetta eina hæli í landinu. Einnig er rétt að breyta því, sem breytingin á 15. gr. gerir ráð fyrir, að skólastjóri sé ekki jafnframt forstöðumaður Kópavogshælisins, heldur verði sérstakur skólastjóri ráðinn að Þroskaþjálfaskólanum, og tekið þar fram um menntun hans, eins og hér segir, að hann hafi lokið háskólaprófi í uppeldis- og sálarfræði eða hafi lokið kennaraprófi frá viðurkenndum háskóla, og jafnframt, að skólastjóri skuli einnig hafa staðgóða þekkingu á uppeldi og umönnun fólks með sérþarfir. Þessi breyting er eingöngu í sambandi við Þroskaþjálfaskólann og ráðningu skólastjóra, þó að þessi lög mættu gjarnan breytast meira en hér er gert ráð fyrir og þá ekki síst fyrirsögn þessara laga sem á engan veginn við að mínum dómi. En það er talið af skólastjórn Þroskaþjálfaskólans nauðsynlegt að fá þessa breytingu fram, og því er þetta frv. lagt hér fram í trausti þess að það fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Þær breytingar hafa orðið á starfsemi Þroskaþjálfaskólans að útbúið var mjög gott kennslurými í gamla Kópavogssjúkrahúsinu, holdsveikraspítalanum. Þar hefur verið búið að mínum dómi og ég held að ég megi segja að dómi bæði nemenda og kennara skólans mjög vel að skólanum, enda er almenn ánægja þar ríkjandi. Ég kom í þennan skóla fyrir stuttu. Jafnframt var fallist á að ráða tvo kennara á s. l. hausti til eins árs til þess að móta betur starf þessa skóla. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég vil fagna framkomu þessa frv. Ég tel það hiklaust til mikilla bóta. Þetta vekur okkur til umhugsunar um hvernig á eðlilegri hátt er hægt að fella þetta nám almennt inn í okkar menntakerfi. Ég held að það þurfi að athuga í leiðinni þó að það sé hárrétt hjá hæstv. ráðh. að Þroskaþjálfaskólinn hefur tekið miklum breytingum til batnaðar nú á síðustu tímum. En takmarkið hlýtur auðvitað að vera að þessi skóli falli á eðlilegri hátt en verið hefur, - e. t. v. gerir hann það betur eftir að þetta skref hefur verið tekið, - falli á eðlilegri hátt inn í hið almenna menntakerfi okkar. Það hlýtur að vera okkar takmark. Hér er hins vegar tekið skref í rétta átt. Það er auðvitað sjálfsagt að losa þessi algeru tengsl við þessa einu stofnun, við þetta eina hæli, og auka um leið með því sjálfstæði skólans og þá auðvitað fyrst og fremst, eins og mér sýnist meiningin vera með þessu frv., að auka og bæta við þessa menntabraut. Ég veit að það er næstum útilokað að það geti farið saman, að forstöðumaður þessa hælis sé jafnframt skólastjóri þessa skóla, hversu vel sem hann vill að þessu vinna. Það vekur hins vegar athygli okkar um leið á hvaða lögum er verið að gera hér breytingu. Það eru lög sem heita því óheppilega nafni: Lög um fávitastofnanir. Þetta eru ekki gömul lög að vísu, þau eru ekki orðin áratugagömul, en þau eru í mörgu mjög úrelt, og þetta atriði, sem hér er um fjallað, er aðeins eitt atriði af mörgum. Ég tel þessi lög úrelt vegna þess að til rúms hefur rutt sér ný stefna í málefnum þroskaheftra almennt. Við höfum að vísu lagað okkur töluvert að þessari stefnu og margir framsýnir menn hafa gert það myndarlega. En okkur vantar engu að síður ýmis lagaákvæði sem falla betur að þeim nútímaviðhorfum sem nú eru almennt uppi í þessum efnum. Þegar lögin voru sett, þá er það staðreynd að þá var innilokunarstefnan, sem ég vil kalla svo, sú stefna að safna helst öllu þessu fólki á eitt hæli, - þá var þessi stefna alls ráðandi, og lögin hljóta að nokkru leyti að hafa tekið mark þar af og gera það þegar þau eru grannt lesin. Nú er um gerbreytt viðhorf að ræða, fyrst og fremst miklu manneskjulegri viðhorf, en einnig viðhorf sem hafa í för með sér aukna þjóðhagslega hagkvæmni þar sem þessu fólki er í æ ríkara mæli beint út á einhverja þá braut sem því er fært að feta á lífsleiðinni og geta þar með orðið liðtækari einstaklingar en það hefur áður verið og fyrst og fremst auðvitað til gagns og gleði fyrir sjálft sig. En þetta kallar allt á alvarlegt endurmat í heild. Ég skal ekki fara nánar út í það. En það hefur verið flutt till. þm. úr öllum flokkum um samræmda heildarlöggjöf í þessu efni í anda þeirrar nýju stefnu sem hér hefur rutt sér til rúms, og ég vonast til þess að hún hljóti samþykki og að lög þar að lútandi verði samræmd nýjum og bættum viðhorfum. Ég hnaut um það hér eins og oft áður, þó að það sé ekki varðandi þetta frv. sérstaklega, að um stjórn skólans, starfslið, námstíma, námsefni, inntökuskilyrði og annað, er varðar starfsemi hans, skal ákveðið í reglugerð. Margt er þetta eðlilegt. En reglugerðarákvæði í okkar lögum kalla fram í hugann áleitnar spurningar, þ. e. a. s. hversu afgerandi eru lögin, hversu skýrt segja þau til um hvað meiningin er að gera og hversu mikið segir svo blessuð reglugerðin sem samin er af embættismönnum - ágætum embættismönnum oft og tíðum? Það fer, held ég, jafnvel í vöxt að lög eru höfð ónákvæm, ákvæði þeirra eru ekki nógu nákvæm, kannske vitandi vits, og síðan er vísað í reglugerð sem allsherjarlausnarorð fyrir það sem á vantar í lögin. Ég var nefnilega spurður að því núna á tveimur eða þremur fundum, sem ég var á eystra, hversu mikið af valdi þm. afsöluðu sér með þessum eilífu reglugerðarákvæðum, hversu mikið vald við værum að færa út til embættismannanna með þessu. Það er staðreynd að embættismenn túlka auðvitað lög misjafnlega og oft á hæpinn hátt, vægast sagt, og fá þannig mikið vald, - vald sem ég vildi gjarnan að við í þinginu gætum haft a. m. k. áhrif á. Mér dettur þetta nú ekki aðeins í hug í þessu sambandi, en skal koma nánar að á eftir hvers vegna þetta kom upp í hugann. Hér er spurning um almenna meðferð reglugerða í framhaldi af lagasetningu. Mér fyndist að mörgu leyti eðlilegt að þessar reglugerðir kæmu til skoðunar hjá viðkomandi þn. áður en þær hlytu endanlegt samþykki ráðh. og viðkomandi þn. könnuðu hvort hér væri að málum staðið eins og lög segðu til um. Ég held að það væri tvímælalaust til bóta. Þn. fengu þarna kærkomið viðbótarstarf í oft algeru aðgerðaleysi yfir vetrartímann, kannske einhverja sumarvinnu í þokkabót. Það held ég að væri bara til bóta fyrir viðkomandi þn., og þetta hlýtur að vera eðlilegt og sjálfsagt. Við vitum nefnilega mörg dæmi um reglugerðir sem beinlínís ganga á svig við lög eða þann anda sem í þeim var túlkaður, og er skemmst að minnast mikilla deilna um lög um Lánasjóð ísl. námsmanna og reglugerðir varðandi hann. Það var aðeins eitt atriði, sem hér á að verða reglugerðarákvæði, sem ég hnaut um og það var um inntökuskilyrðin í þennan skóla. Ég held að það sé að verða almenn stefna varðandi þennan Þroskaþjálfaskóla, að þar skuli þeir sitja mjög mikið fyrir sem hafa stúdentspróf, sem kemur þessu máli allt of lítið við, því miður. Ég get sagt hér litla sögu af þessu. Stúlka úr minni heimabyggð, sem á tvær vangefnar systur sem hún hefur annast af mikilli prýði ásamt móður sinni, fór fram á það að ég hjálpaði henni til að komast í þroskaþjálfanám. Hún hafði ágætt gagnfræðapróf og framhaldspróf til viðbótar, 5. bekkjar próf í uppeldisbraut, og til viðbótar því hafði hún unnið á Kópavogshælinu. En aðsókn stúdenta í þennan blessaða skóla var það mikil að auðvitað kom svona lítt menntuð stúlka þrátt fyrir allt ekki til greina og henni var neitað um skólavist tvívegis þrátt fyrir það að ég veitti henni mín bestu meðmæli og segði í öllum greinum satt og rétt frá hennar mikla áhuga einmitt á þessu sviði og ástæðunum til þess að hún hefði mikinn áhuga á að læra þetta. Síðan gerist það aftur í sumar að frændi minn einn ætlar að fara í þennan sama skóla, og ég þurfti varla að orða þetta, hann flaug inn, enda var hann stúdent. Ég held að þetta þurfi vel að athuga. Þetta er sennilega ein viðleitnin í björgunarstarfsemi gagnvart hinum mikla fjölda stúdenta til að koma þessu ráðvillta fólki inn á einhverja gagnlega braut eftir að það er búið að ljúka að mörgu leyti tilgangslausu námi sínu í menntaskóla, sem oft hneigist að allt öðru frekar en því sem það tekur sér svo fyrir hendur á eftir. Þetta er að vísu meira mál en svo - og óskylt þessu - að það verði rætt hér. En ég vil skora á hæstv. ráðh. að tryggja með reglugerðinni því fólki, sem hefur áhuga, reynslu og eins og ég benti á áðan góða undirstöðumenntun í þessum efnum, aðgang að skólunum, en gera hann ekki að einhverjum alhliða bjarghring fyrir ráðvillta stúdenta.



Herra forseti. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þm. sagði almennt um þessi mál. Og það er nokkurn veginn sama hvort þáltill., sem hann gat um, verður samþ. eða ekki. Ef hún verður ekki samþ. eða nær ekki fram að ganga, þá hef ég mikinn hug á því að þessi lög öll verði endurskoðuð með það fyrir augum að þeirri endurskoðun verði lokið næsta haust eða snemma næsta vetrar. Þarna hafa orðið það miklar breytingar á ekki lengra árabili, eins og hann gat réttilega um, að það er brýn nauðsyn orðin á því að breyta hér mörgu En ég vildi ekki ganga fram hjá vilja skólastjórnarinnar og almennum vilja þess fólks, sem að þessum málum vinnur, að fá þessa breytingu hvað snertir Þroskaþálfaskólann. Varðandi það atriði, sem þm. minntist á, hvað reglugerðarákvæði eru víðtæk og embættismenn fá þar víðtækt vald í hendur, þá veit ég ekki hvort þar er mikill munur á. Þegar verið er að fjalla um lagafrv. er það mjög víðtæk árátta flestra þm. að þeir vilja helst ekki hafa nokkra skoðun á viðkomandi frv. fyrr en þeir eru búnir að heyra álit sérfræðinga, svo að það má kannske varla á milli sjá hvort þeir ráða meiru við lagasmíðina sjálfa eða reglugerðarsmiði En þetta er matsatriði hverju sinni. Oft eru ráð sérfræðinga góð, stundum eru þau minna virði, og ég held að það sé rétt að þm. almennt reyni að hafa í sem flestum tilfellum sínar skoðanir og sína þekkingu og sitt brjóstvit í afstöðu til mála. En varðandi inntökuskilyrðin, þá er ég ræðumanni alveg sammála um að það á ekki að setja alfarið skilyrði um að viðkomandi umsækjendur hafi tiltekin próf, og ég mun ekki stuðla að því að útiloka eða setja í annan flokk fólk með gagnfræðapróf sem hefur unnið á þessum hælum, sýnt natni og skyldurækni í störfum fyrir þessa sjúklinga, að það eigi að kosta það að það komist ekki í þennan skóla til þess að halda þessum störfum sínum áfram. Það er gagnlegt fyrir menn, sem fara með þessi mál, að kynnast viðhorfum þessa fólks. Ég hitti í heimsókn minni um daginn tvær ungar stúlkur sem vinna við gæslu á Kópavogshælinu og höfðu sótt um inntöku í Þroskaþjálfaskólann og fengið synjun. Þær höfðu ekki stúdentspróf og þær þurftu að bíða. Maður sá að þessar stúlkur höfðu áhuga á starfi sínu og höfðu jafnframt ánægju af því að sinna þessu fólki, og þess vegna megum við ekki, hvorki í lögum né reglugerðum, útiloka jafnvel bestu starfskraftana fyrir það eitt að þeir hafa ekki ákveðið próf. Og kannske er þetta fólk helst á því að gera þetta starf að ævistarfi. Annað fer í það um stuttan tíma og heldur svo áfram námi og fer í eitthvað annað. Þarna verðum við að gæta þess að útiloka ekki þessa aðila. Ég er að því leyti til algerlega sammála hv. þm. hvað þetta snertir, og ég skal hafa það í huga við útgáfu og breytingu á reglugerðum.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, felst heimild fyrir ríkisstj. til þess að auka kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og framlag Íslands til Alþjóðabankans. Er um að ræða almennar hækkanir aðildarlandanna í samræmi við nýjar ákvarðanir um hækkun stofnfjár þessara stofnana. Hækkanir stofnfjár hafa farið fram áður, síðast samkv. l. nr. 28 frá 28. apríl 1970. Ísland hefur verið aðili að sjóðnum og bankanum frá stofnun þeirra 1945 og hefur notið ýmiss konar hagræðis af aðildinni. Víðtæk endurskoðun á stofnskrá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefur átt sér stað undanfarið, og mun sérstakt frv. um staðfestingu Íslands á þeim breytingum verða lagt fyrir Alþ. á næstunni. Að öðru leyti vísa ég til aths. við frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til hv. fjh.- og viðskn.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, miðar að því að lögfesta grundvallarreglur við úthlutun olíustyrksins. Í fjárl. fyrir árið 1977 er gert ráð fyrir að verja allt að 698 millj. kr. í styrk til einstaklinga vegna upphitunar íbúðarhúsnæðis með olíu og til rafveitna vegna framleiðslu rafmagns með olíu til upphitunar íbúða. Sú breyting varð að þessi liður er í fyrsta skipti tekinn í fjárlög nú og tekjuöflun í þessu skyni er samkv. lögum um söluskatt, en áður giltu sérstök lög um tekjuöflunina og úthlutun styrksins. Framlag til Orkusjóðs er nú sérstakur líður í fjárlögum. Eldri lög um þetta efni giltu frá 1. mars 1976 til 28. febr. 1977, en voru afnumin frá 1. jan. s. l. með lögum um söluskatt. Gert er ráð fyrir því í frv. að desembergreiðsla samkv. þeim lögum verði greidd með greiðslu fyrir jan. til mars 1977 og tekjuöflun til hennar verði samkv. eldri lögum. Ákvæði frv. eru ekki tímabundin, þannig að þau gilda áfram á meðan fé er veitt á fjárl. í þessu skyni. Rétt þykir að viðskrn. ákveði upphæð styrksins miðað við fjárveitingu hverju sinni. Eins og hv. þm. er kunnugt eru hitaveituframkvæmdir á döfinni á nokkrum stöðum, svo sem á Reykjavíkursvæðinu, Suðurnesjum, Siglufirði og víðar. Munu þær smám saman draga úr fjölda þeirra sem olíustyrks njóta, þannig að meira ætti að öðru jöfnu að geta komið í hlut hvers sem hann fær. En fjárhæð sú, sem á fjárl. er ætluð í þessu skyni, er við það miðuð að styrkfjárhæð á þessu ári til einstaklinga geti verið sú hin sama og á s. l. ári. Um þetta mál var almennt rætt í sambandi við söluskattsfrv., þegar það var til umr. hér á sínum tíma, og ég sé ekki ástæðu til að fara út í umr. um það. Það má segja að þetta sé aðeins afleiðing af því sem þá var gert, en þykir eðlilegra og reyndar nauðsynlegt að lögfesta úthlutina á því fé sem veitt er í þessu skyni í fjárlögum. Ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Með frv. þessu er verið að setja ramma til að skipta því fjármagni sem veitt verður hverju sinni á fjárl. til að draga úr áhrifum olíuverðhækkana á hitunarkostnað íbúða o. fl. Tilgangurinn er að draga úr þeim mun, sem verður á milli þeirra, sem njóta hitaveitu annars vegar, og hinna, sem ekki eiga kost á því. Með þeirri reglu, sem notuð er við úthlutun olíustyrksins, er það misjafnt hversu langt hann hrekkur til að jafna þennan mismun þar sem það fer eftir íbúafjölda húsa. Auk þess eru hitaveitutaxtar misjafnir. Besta lausnin á þessu máli og sú sem hlýtur að koma er að gefa öllum, sem ekki eiga kost á hitaveitu, möguleika til að fá raforku til húshitunar og miða síðan raforkuverðið við hitaveitu. En til þess að það verði hægt þarf víða að endurhyggja dreifikerfi rafmagns og er það eitt af því sem rekur á eftir endurbyggingu þessari. En enda þótt við séum eflaust sammála um að æskilegt væri að ganga lengra en gert hefur verið til að jafna hlut þeirra sem hita upp hús sín með raforku, þá er það tvímælalaust mjög fámennur hópur annar sem er langverst settur í orkumálum hér á landi, þ, e. a. s. þeir sem ekki njóta raforku frá samveitu eða hafa viðunandi vatnsaflsstöðvar til raforkuframleiðslu. Þeir reyna flestir að leysa rafmagnsmál sín með litlum dísilstöðvum. En þegar olíuverðhækkunin bætist ofan á allan annan rekstrarkostnað þeirra er það orðinn langtum þyngri baggi en aðrir búa við. En það ætti að vera tiltölulega auðvelt að létta þennan bagga því að sem betur fer eru þessir aðilar að verða fáir. Það munu nú vera um 75 býli sem áætlað er að fái rafmagn frá samveitu og eftir er að tengja við hana. Stefnt er að því að tengja flest þessi býli á þessu ári eða svo fljótt sem kostur er. En þá verða eftir þau sem engin slík áætlun nær til. Sum þeirra hafa viðunandi vatnsaflsstöðvar, en það hefur verið gerður listi yfir hin, sem ekki njóta þeirra heldur, og kemur þá í ljós að þar er um að ræða aðeins 62 býli í byggð. Eins og ég sagði áðan er hér um svo fáa aðila að ræða að það á að vera viðráðanlegt að veita þeim stuðning. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að það verði athugað í n. þeirri, sem fær þetta mál til meðferðar, að bæta við nýjum lið í 1. gr. frv. þar sem kveðið verði á um styrk til þessara aðila, síðan verði reynt að koma til móts við það þegar á þessu ári enda þótt heildarfjárveiting hafi þegar verið ákveðin, en síðan kemur þetta þá inn við ákvörðun fjárveitinga framvegis. Annað atriði, sem ég tel einnig þörf á að athuga hvort ekki er hægt að koma inn í þennan ramma og skoða þarf í n., er stuðningur við upphitunarkostnað heimavistarskóla á grunnskólastigi, a. m. k. þá sem ekki eiga kost á hitaveitu. Rekstrarkostnaður slíkra skóla er óhjákvæmilega miklu meiri en hinna og leggst allur á þau sveitarfélög sem að þeim standa. Við undirbúning að setningu grunnskólalaga kom fram ábending a. m. k frá Búnaðarþingi um að upphitun heimavistarskóla yrði greidd af ríkissjóði. Sú till. náði ekki fram að ganga. Meðan svo stendur hlýtur að verða að leita annarra úræða sem ganga í rétta átt. Það gildir auðvitað sama um þetta og fyrra atriðið, að heildarfjárveiting til að draga úr áhrífum olíuverðhækkana hefur verið ákveðin á þessu ári og þar er mjög þröngur stakkur skorinn. En aðalatriðið er þó að koma ákvæðum um þetta inn í rammann, þ. e. a. s. inn í þessi lög, svo að hægt verði að sinna því framvegis.



Herra forseti. Það er rétt, sem hæstv. viðskrh. kom hér inn á áðan, ákvörðun hefur þegar verið tekin um það hve miklu fé skuli varið til þess að jafna þann mismun sem hér er á, og flutningur þessa frv. er aðeins afleiðing af því og sjálfsögð afleiðing, til þess að sá rammi, sem notaður hefur verið, gildi áfram. Ég hlýt hins vegar enn þá einu sinni að gagnrýna meðferð þessa fjár. Það var bent á það hér í umr. fyrir jólin að það fólk, sem býr á köldu svæðunum, býr við það að hita hús sín með olíu, mundi greiða um það bil 550 millj. kr. í þetta söluskattsstig, en fengi svo aftur til baka 700 millj. tæpar í staðinn og þó varla það kannske vegna styrks til rafveitna, þó að hann eigi að koma þeim til góða einnig. Ég hef ekki séð þessum tölum mótmælt, og það þýðir auðvitað að hér er um ákaflega lítinn jöfnuð að ræða, ef þarna er ekki nema kannske ríflega 100 millj. kr. mismunur sem í raun og veru kemur þessu fólki beint til góða. Annað kemur hér inn í einnig, og það er að ákvörðun hefur þegar verið tekin svo að sú n., sem fær þetta til meðferðar, hefur ekki það svigrúm sem hún hefur þó haft til þess að breyta í nokkru þessum upphæðum. Ég minnist þess frá því í fyrra, að þá var upphæðinni breytt, enda lýsti hæstv. viðskrh. því þá yfir við 1. umr. að hann hefði síður en svo á móti því að sú upphæð yrði hækkuð. Þá var það gert. Nú er ekki svigrúm til þess. Það er ekki heldur svigrúm til þess að breyta þessu hvað snertir elli- og örorkuþega nema þá á þann hátt að taka af hinum. Enn þá kæmi það þó til álita, því að ég hef alltaf verið á þeirri skoðun að það þyrfti að taka aukið tillit til þeirra sem búa í oft mjög óhagkvæmu húsnæði sem er dýrt til kyndingar. Ég varð mjög var við það nú eystra að þetta mál var mikið umrætt fólks á milli, og við þm. almennt auðvitað vorum gagnrýndir harðlega fyrir þessa meðferð. Fyrir mig var þetta kannske tiltölulega auðvelt, því að ég vísaði bara á stjórnvöld í þessu efni og bar af mér sakir varðandi þessa meðferð. En það breytir ekki hinu, að upphaflegur tilgangur þessa fjár var fyrst og fremst að jafna þann mikla mismun sem hér er enn þá á og var kannske tilfinnanlegastur í byrjun vegna þeirrar snöggu sveiflu sem þá kom í olíuverðhækkuninni. Og hér er í raun og veru í þessu máli um mikið byggðamál að ræða. Ég þekki persónulega dæmi um það, að þó að maður taki þennan olíustyrk inn í tiltölulega margmenna fjölskyldu, þá er hér um tvöfaldan kostnað að ræða miðað við það sem ég greiði sjálfur hér syðra, - alveg um tvöfaldan kostnað að ræða. Ég hef verið sammála því út af fyrir sig, að það væri réttlætanlegt að verja einhverju fé til framkvæmda sem stuðluðu að frambúðarlausn ákveðinna héraða eins og gert hefur verið. En mér þykir bara þessi mismunur vera orðinn allt of mikill, að af þessu söluskattsstigi eða því fé, sem þannig aflast, sé varið 1000 millj. í önnur verkefni en þau sem upphaflega átti að gera, en aðeins 700 millj. beint til jöfnunar, þegar svo aftur er litið á hvað íbúarnir á þessum olíusvæðum greiða mikinn hluta af upphæðinni beint í söluskatti. Það er sem sagt spurning um það hversu mikið hefði átt að fara þangað og hversu mikið hefði átt að gera í því að létta á fólki í raun og veru þennan mikla vanda. Ég benti á það í umr. hér fyrir jólin að þessum 1000 millj. er mjög misskipt milli landshluta, að mér sýnist. Ég sé það t. d. að hlutur okkar austfirðinga í þessum efnum er smár. Við lendum auðvitað ekki í þeim 304 millj. sem fara í hitaveituframkvæmdir, þar auðvitað komum við ekki neitt við sögu. Við komum aftur mjög takmarkað með hvað snertir borunarframkvæmdir, kannske 70–80 millj. eða eitthvað því um líkt. Og við komum vonandi eitthvað inn í þann hluta sem snertir styrkingu á dreifikerfinu. En engu að síður er það staðreynd að þessu fé er mjög misskipt milli landshluta, og þessi landshluti, sem er nú verst settur allra hvað snertir orku og möguleika á því að fá raforku til húshitunar, hann er líka hart leikinn í skiptingu á þessari upphæð. Það er auðvitað alveg rétt, eins og hv. þm. Jón Helgason kom hér inn á áðan, að það hlýtur að vera frambúðarlausnin, sem við stefnum að, að sem flestir fái þá lausn á sínum málum að þeir fái raforku til húshitunar þar sem ekki er annars kostur. Ég vil einnig taka undir orð hans varðandi heimavistarskólana. Í því máli liggur hér fyrir frv. og því má eflaust breyta og gera einhverjar aðrar till. þar um, en við þetta frv. hefur komið fram mjög eindreginn stuðningur, m. a. eystra þar sem þetta er mjög þungbært. Menn hafa lýst yfir fylgi við það að jafna þarna út, auðvitað ekki að skapa þarna fullkominn jöfnuð, en jafna þarna nokkuð út. Ég vil aðeins nota þetta tækifæri til að harma að þessi fjárhæð skuli ekki vera hærri, að þessar tölur t. d. skyldu þó a. m. k. ekki snúast við, þannig að það væru 1000 millj., sem í þetta færu, og 700 aftur til hins. Um þetta má e. t. v. deila, að hvaða leyti eigi að vinna að frambúðarlausn með þessum hætti. Ég hygg að það hefði átt að gera með öðrum hætti og það fólk, sem býr við þennan mikla mismun, hefði átt að njóta þess í enn ríkara mæli en raun ber vitni. Nú sem sagt er búið að taka þessa ákvörðun. Fjh.- og viðskn. hefur áður beitt sér fyrir vissri lagfæringu í samráði við hæstv. viðskrh. Nú er þetta svigrúm úr sögunni, þannig að það er ekki von neinna breytinga eða neinna lagfæringa hér á.



Herra forseti. Ég hef síður en svo við það að athuga að hv. n. taki ábendingu hv. þm. Jóns Helgasonar til athugunar. En sá böggull fylgir náttúrlega skammrifi, að þá er hætt við að það verði minna sem kemur til úthlutunar hjá öðrum einstaklingum. Ég vil mælast til þess að n., þegar hún athugar þetta, kalli á sinn fund Yngva Ólafsson í viðskrn., sem hefur með þessi mál að gera og er þeim kunnugastur, og fari þá yfir þessar tölur og athugi hvort þær eru þess eðlis að þær leyfi eitthvert svigrúm í þessu efni. Út af því sem hv. þm. Helgi Seljan sagði, þá er ég ekki í aðstöðu til þess hér að segja neitt til um hvernig þessir útreikningar, sem hann var með, eru fundnir eða hvort þeir standast eða ekki. Ég læt það liggja á milli hluta því að ég get ekkert um það sagt. En um hitt auðvitað þarf ekki að deila, að þessi styrkur getur ekki jafnað nema að litlu leyti þann mismun sem er í þessu efni á milli þeirra, sem búa við hitaveitur, og hinna, sem verða að nota hina dýru olíu. Því miður er nú hætta á að olían fari heldur hækkandi en lækkandi, þannig að þessi mismunur geti þá frekar aukist heldur en hitt. Þess vegna er það eitt mikilvægasta verkefnið, sem við er að fást, að reyna að koma hitaveitum sem víðast. Ég hugsa að hitaveitur séu langbesta fjárfestingin sem við getum lagt í núna, því að olíuverðið er orðið svo geysilegt að það er í raun og veru það sem, ef svo mætti segja, allt ætlar um koll að keyra, t. d. í gjaldeyrismálum, af því að olían er svo langsamlega þyngst á metum þar, olía og bensín. Það hefur því mikið að segja þrátt fyrir allt, þó að olíu þurfi auðvitað að nota til margvíslegra annarra hluta og verði ekki komist hjá því að nota hana til margra hluta, hver staðurinn, þéttbýlisstaðurinn t. d., sem kemst í samband og fær hitaveitu. Og þó að þetta geti verið og sé laukrétt hjá honum, að eins og sakir standa getur þetta komið misjafnt út eftir landshlutum, hverjir njóta þess í bili að fá þessa fyrirgreiðslu varðandi hitaveituleit og borun, þá er hinu ekki að neita, að tæknin er orðin miklu meiri en var og við jarðhitaleit kemur í ljós að jarðhiti er miklu víðar en menn létu sig dreyma um áður. Þess vegna held ég að þeim fjármunum, sem fara til jarðhitaleitar og borunar, sé ákaflega vel varið. En ég vil ekki á neinn hátt draga úr því að hér er um aðstöðumun að ræða. Það er ástæðulaust að vera að draga fjöður yfir það. Um úthlutunarreglurnar má auðvitað lengi deila, hvort á að deila þessu út eins og gert hefur verið, að miða við fjölskyldustærð. Ég hygg samt að það sé almennt séð réttlátari niðurstaða heldur en miða við eitthvað annað. Að vísu getur þetta komið hart niður og kemur hart niður á t. d. fullorðnu fólki, hjónum, sem kannske eru orðin ein eftir í stóru húsi. Það er augljóst mál. En það er hv. Alþingis að athuga það ef það vill breyta þessum reglum. Eins og er hefur ramminn verið sniðinn. Eins og hv. þm. sagði er ekki um annað að ræða nú heldur en að lögfesta úthlutun á þessu fé innan þessa ramma.