Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli frv. til laga um breytingu lagaákvæða um fæðingarorlof. Í nóvember 1995 skipaði ég nefnd sem falið var að endurskoða frv. til laga um fæðingarorlof og fæðingarstyrk sem samið var árið 1990. Markmið þessa lagafrv. var að samræma rétt allra kvenna á vinnumarkaði til greiðslna í fæðingarorlofi. Í nefndinni áttu m.a. sæti fulltrúar launamanna og atvinnurekenda á almennum vinnumarkaði auk fulltrúa frá Jafnréttisráði og heilbr.- og trmrn. Við meðferð frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkis sl. vor var opinberum starfsmönnum lofað að fæðingarorlofsrétti þeirra yrði ekki breytt nema með samningi við þá. Forsendur fyrir óbreyttu starfi nefndarinnar voru þar með brostnar. Nefndin taldi tveggja kosta völ varðandi framhald starfsins, annars vegar að gera nokkrar lagfæringar á gildandi frv. og hins vegar að nefndin héldi áfram að endurskoða frv. frá 1990 og miða þá við að frv. tæki aðeins til hins almenna vinnumarkaðar. Þar sem skiptar skoðanir voru í nefndinni um hvert framhald skyldi verða ákvað ég að leggja nefndina niður. Jafnframt ákvað ég að láta semja frv. til laga um breytingu lagaákvæða um fæðingarorlof þar sem gerðar yrðu tillögur um nokkrar breytingar á gildandi fyrirkomulagi. Frv. það sem ég mæli nú fyrir felur fyrst og fremst í sér aukin réttindi fyrir foreldra vegna ýmissa sérstakra aðstæðna, svo sem vegna fjölburafæðinga, vegna fyrirburða og vegna veikinda barns og móður. Ég mun á eftir gera grein fyrir helstu breytingum sem frv. gerir ráð fyrir. Ef ég vík fyrst að fjölburafæðingum þá hefur þeim fjölgað nokkuð á síðustu árum og er það helst rakið til starfsemi glasafrjóvgunardeildar. Það hefur lengi verið ósk foreldra sem eignast fjölbura að fæðingarorlof lengist meira en gildandi ákvæði gera ráð fyrir en samkvæmt þeim lengist fæðingarorlof um einn mánuð fyrir hvert barn umfram eitt. Hér er um mjög litla lengingu að ræða og verður að teljast sanngjarnt að komið verði frekar til móts við foreldra fjölbura. Því er lagt til að lenging fæðingarorlofs vegna fjölburafæðinga verði þrír mánuðir fyrir hvert barn í stað eins mánaðar. Þetta þýðir að kona sem fæðir tvíbura á rétt á níu mánaða fæðingarorlofi og kona sem fæðir þríbura á rétt á eins árs fæðingarorlofi. Foreldrar sem ættleiða eða taka í fóstur fleiri en eitt barn njóta sömu lengingar. Þurfi barn að dvelja á sjúkrahúsi lengur en sjö daga í beinu framhaldi af fæðingu lengist fæðingarorlof um þann dagafjölda sem barn dvelur á sjúkrahúsi fyrir fyrstu heimkomu, allt að fjóra mánuði. Hér eru fyrst og fremst hafðir í huga fyrirburar en ákvæðið á einnig við um önnur börn sem þurfa að dvelja á sjúkrahúsi vegna veikinda lengur en sjö daga í beinu framhaldi af fæðingu. Sá dagafjöldi sem bætist við fæðingarorlof samkvæmt þessu ákvæði telst frá fæðingu, þ.e. fyrstu sjö dagarnir dragast ekki frá. Hér er um að ræða sjálfstæðan rétt sem skerðir ekki rétt til lengingar vegna alvarlegs sjúkleika barns síðar á fæðingarorlofstíma. Þá er lagt til að heimild til lengingar fæðingarorlofs vegna alvarlegs sjúkleika barns sé lengd úr einum mánuði í allt að þrjá mánuði. Í frv. er nýmæli um heimild til lengingar fæðingarorlofs um allt að tvo mánuði vegna alvarlegra veikinda móður eftir fæðingu. Tilgangur ákvæðisins er að bæta móður og barni upp þann tíma sem þau geta ekki verið í samvistum á fæðingarorlofstíma vegna alvarlegra veikinda móður. Fæðingarorlof vegna töku barns yngra en fimm ára í varanlegt fóstur verður sex mánuðir í stað fimm samkvæmt gildandi lögum en fæðingarorlof vegna ættleiðingar var lengt í sex mánuði með lögum nr. 129/1995, um réttarstöðu kjörbarna og foreldra þeirra. Þá er gerð tillaga um breytingu á skilgreiningu andvana fæðingar og fósturláts í samræmi við skilgreiningu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar en sú skilgreining er notuð á Ríkisspítölum. Þar er miðað við að eftir fullar 22 vikur meðgöngu sé um að ræða andvana fæðingu, en fyrir þann tíma fósturlát. Samkvæmt ákvæðum laga almannatrygginga um fæðingarorlof er andvana fæðing skilgreind eftir 28 vikna meðgöngu en þegar þau mörk voru sett var talið að börn gætu almennt ekki lifað utan móðurkviðar ef þau fæddust fyrr. Þetta misræmi í skilgreiningu hefur valdið vandræðum þegar foreldrar, sem sagt hefur verið á sjúkrastofnun að barn hafi verið andvana fætt, hafa sótt um greiðslur í fæðingarorlofi og þá verið sagt að aðeins hafi verið um fósturlát að ræða. Þetta hefur skapað foreldrum óþarfa sárindi og óþægindi sem hægt væri að koma í veg fyrir með því að samræma skilgreiningu. Í bráðabirgðaákvæði með frv. er gert ráð fyrir að foreldrar sem voru í fæðingarorlofi hinn 1. janúar sl. njóti þess aukna réttar sem felst í frv. eftir því sem við á. Þannig mundi tvíburamóðir sem var í fæðingarorlofi hinn 1. janúar fá tvo mánuði til viðbótar eða samtals níu mánuði. Móðir fyrirbura mundi fá allt að fjögurra mánaða fæðingarorlof til viðbótar eða samtals tíu mánuði o.s.frv. Frv. gerir ráð fyrir verulegum réttarbótum vegna sjúkra barna, fyrirbura og fjölbura og vegna veikinda móður. Hér er ekki um að ræða mjög stóran hóp en engu að síður mikilvæga réttarbót fyrir þá sem ákvæðin eiga við. Í hjálögðu kostnaðarmati fjárlagaskrifstofu kemur fram að gert er ráð fyrir að árlegur kostnaðarauki vegna frv. verði samtals á bilinu 40--45 millj. kr. Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um að ræða brýnt hagsmunamál fyrir allstóran hóp barna og foreldra og vænti þess að frv. hljóti jákvæðar undirtektir og fái skjóta afgreiðslu á þingi. Ég leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að frv. verði vísað til hv. heilbr- og trn. til 2. umr.

Herra forseti. Hvert einasta atriði sem hæstv. ráðherra hefur talið upp í ræðu sinni horfir til bóta. Ég segi það sem formaður heilbr.- og trn. að ég mun beita mér fyrir því að þetta frv. hljóti skjóta afgreiðslu og verði afgreitt í tíma áður en við ljúkum þingi. Það sem ég vildi spyrja hæstv. ráðherra um er það sem ekki er í frv. Við vitum, eins og hæstv. ráðherra sagði í framsögu sinni, að hún hafði uppi nefnd sem ekki náði farsælli niðurstöðu og hún sleit nefndinni og ég geri engar athugasemdir við það. En í dag er í gildi framkvæmdaráætlun ríkisstjórnar í jafnréttismálum sem er senn að renna sitt skeið á enda. Þar segir, m.a.: ,,Á gildistíma þessarar áætlunar verði lögfestar reglur sem tryggi jafnan rétt foreldra til töku fæðingarorlofs.`` Það er líka alveg ljóst að ráðherrar í núv. ríkisstjórn, þar á meðal þessi hæstv. ráðherra hafa talað um að nauðsynlegt sé að jafna rétt feðra til að taka fæðingarorlof. Ég geri mér grein fyrir því, herra forseti, að það frv. sem hér er undir tekur einvörðungu á ýmsum sérstökum aðstæðum en ég vil nota þetta tækifæri til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður áætlunum ríkisstjórnarinnar varðandi það að hrinda í framkvæmd þessari áætlun um það að gera feðrum mögulegt að taka líka fæðingarorlof til jafns við mæður?

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir þau orð sem hann hafði hér áðan. Hann ætlar að greiða götu þessa frv. sem liggur fyrir í gegnum þingið þannig að það fólk sem þarf þær réttarbætur sem eru boðaðar fái þær hið allra fyrsta. En hvað varðar þá spurningu sem hann lagði fram um orlofsrétt feðra, þá er það mál í vinnslu. Það tekur lengri tíma en við áætluðum og þess vegna viljum við ekki bíða með þessar nauðsynlegu réttarbætur þar til að það mál verði fullunnið.

Herra forseti. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra um að ekki hefði verið rétt að bíða með þær bætur sem hún leggur hér góðu heilli fram eftir því að niðurstaða náist í hinu málinu. En ég skil þá svar hæstv. ráðherra þannig --- og bið hana þá um að leiðrétta ef það er rangt --- að hún muni áður en kjörtímabilið er úti leggja fram frv. sem tryggir feðrum aukinn rétt til fæðingarorlofs.

Virðulegi forseti. Það sem ég vil segja um spurningu hv. þm. er einungis þetta: Það mál er í vinnslu.

Herra forseti. Það er ekki oft sem ástæða er til að fagna eða gleðjast úr þessum ræðustól yfir verkum hæstv. ráðherra en það er vissulega nú í þessu tilviki í því máli sem hér er lagt fram um breytingar lagaákvæða um fæðingarorlof. Það er vissulega rétt sem hæstv. ráðherra segir að þessi ákvæði fela í sér mjög veigamikla réttarbót fyrir ákveðinn hóp kvenna og barna þeirra frá þeim lögum sem nú eru í gildi. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á er fyrst og fremst um að ræða réttarbót vegna fleirburafæðinga, fyrirburafæðinga, alvarlegra veikinda barna eða móður og vegna töku barna í varanlegt fóstur. Það er ástæða til að fara nokkrum orðum um þetta mál og ég vil fagna því sérstaklega að hæstv. ráðherra hafi orðið við eindreginni ósk kvenna sem hafa barist fyrir rétti fyrirburaforeldra um það að þetta ákvæði yrði afturvirkt og gildi fyrir konur og börn þeirra sem eru í fæðingarorlofi frá síðustu áramótum. Þessar konur hafa vissulega fært mjög veigamikil rök fyrir slíkri réttarbót og einnig því að hún yrði afturvirk. Það sem helst má gagnrýna í þessu er að þó að hér sé verið að auka rétt þeirra um allt að fjóra mánuði, þá er það of stutt þannig að við hljótum að stefna að því að þessar konur sem eru fyrirburamæður og börn þeirra fái lengra fæðingarorlof en stefnt er að hér. Þessar konur hafa fært veigamikil rök fyrir því að fyrirburabörn þurfa að fá tækifæri til að dafna í einangruðu umhverfi í framhaldi af þeirri meðferð sem börnin fá á vökudeildinni og þær vísa til álits sérfræðinga um að ekki sé ráðlegt að þau börn séu í gæslu með öðrum börnum fyrstu 1--2 árin þar sem um verulega smithættu er að ræða en afleiðingar þess gætu orðið síendurtekin innlögn á barnadeild. Ég held því að full rök séu fyrir að stefna að því, þó það verði kannski ekki gert í þessum áfanga, að fyrirburaforeldrar eigi rétt á 1 1 / 2 --2 ára fæðingarorlofi en það er sá tími sem áætlað er af sérfræðingum að börn þurfi til að ná eðlilegum þroska. En allt um það. Þetta er mjög mikið framfaraspor og ég vil biðja ráðherrann að staðfesta hér hvort sá skilningur minn sé ekki réttur að fæðingarorlof samkvæmt þessu frv. geti orðið allt að 13 mánuðir. Við erum að tala um sex mánaða hefðbundið fæðingarorlof plús fjóra mánuði sem lengst getur orðið vegna fyrirburafæðingar og síðan einnig þrír mánuðir til viðbótar ef um alvarlegan sjúkleika barns er að ræða eftir að heim er komið. Mér finnst mikilvægt að þessi skilningur sé staðfestur ef réttur er. Ég fagna því að hv. formaður heilbrn. hefur úr ræðustól sagt að hann muni gera allt sem hann getur til að flýta því að frv. verði að lögum og ég veit og er sannfærð um það að allir þingmenn taka undir það og munu gera allt sem í þeirra valdi stendur til að frv. geti orðið sem fyrst að lögum. Það er auðvitað freistandi að fara inn í aðra fæðingarorlofsumræðu, bæði hér og í þeirri nefnd sem fær þetta til umræðu. En ég held að ekkert megi þó gera sem verði til þess að tefja málið. Kannski verður ítarleg umræða almennt um fæðingarorlof að bíða betri tíma vegna þess að ég held að allir hljóti að verða sammála um að þetta mál eigi að hafa ákveðinn forgang. Ég vil þó, virðulegi forseti, segja nokkur orð almennt um fæðingarorlof vegna þess að það mál er í ákveðinni biðstöðu eftir að ráðherra leysti upp nefndina um fæðingarorlof. Við hér á hv. Alþingi hljótum að gera kröfu til þess að málinu verði ýtt áþreifanlega úr vör á nýjan leik þannig að við gætum t.d. á haustdögum fjallað almennt um breytingar á fæðingarorlofi. Það hefur oftsinnis verið gert í þingsölum án mikils árangurs. Hv. formaður heilbr.- og trn. vitnaði vissulega í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar og þar er talað um að lögfesta eigi á gildistíma framkvæmdaáætlunar, sem rennur út á þessu ári, reglur sem tryggi jafnan rétt foreldra til töku fæðingarorlofs. Ég vil einnig minna á, sem mjög hefur verið haldið á lofti, ekki síst af hv. framsóknarmönnum, mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar sem við ræddum fyrir nokkrum vikum en lítið hefur heyrst um það eftir að málið fór í hv. félmn. Ég vona að mótun þessara fjölskyldustefna dagi ekki uppi í nefndinni eins og gerðist á síðasta ári. En í þeirri áætlun er talað um að ríkisstjórnin skapi skilyrði sem tryggi feðrum aukinn rétt til fæðingarorlofs. Það er vissulega brýnt að sú réttarbót verði gerð og ég hygg að allir flokkar standi að því, þó minna sé úr efndum, að tryggja rétt beggja foreldra til fæðingarorlofs. Við höfum fyrir okkur tölur að á þriggja ára tímabili hafi einungis um 40 feður nýtt sér rétt sinn til fæðingarorlofs af um 13 þúsund fæðingum. Fyrir því eru auðvitað ákveðnar ástæður. En það er ekki bara það sem er brýnt og kallar á endurskoðun á löggjöf um fæðingarorlof. Ég hygg að almennur vilji sé til þess að við stígum skrefið lengra að því er varðar lengingu fæðingarorlofs eins og gert hefur verið í mörgum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ég hygg að 12 mánaða almennt fæðingarorlof og þá framlengdur réttur af því til þeirra hópa sem við erum sérstaklega að tala um í dag sé eðlilegt markmið sem við hljótum að stefna á að verði að lögum á næstu mánuðum og missirum. Ég hygg að flestir viðurkenni að mjög mikilvægt er fyrir þroska og uppeldi barna að fá að vera hjá eða búa við umönnun og aðhlynningu foreldra og helst beggja foreldra eins og kostur er fyrstu mánuði og ár æviskeiðsins. En við búum foreldrum þau skilyrði sem eru ekki viðunandi að eftir fyrstu sex mánuðina þurfi mæður að leita með börn sín í barnagæslu til þess að geta farið út á vinnumarkaðinn á nýjan leik. Ég er alveg viss um að það skilar sér betur út í samfélagið en við gerum okkur kannski grein fyrir ef við sköpum foreldrum þeirra þennan rétt og búum þannig að málum að börnin geti búið við eðlileg þroskaskilyrði fyrstu mánuði og ár sem eru mikilvæg í allri mótun barnanna. Við erum því að tala um það sem brýnt er, herra forseti, sem ég veit að hæstv. ráðherra gerir sér grein fyrir, þ.e. rétti feðra og við erum að tala um lengingu á fæðingarorlofi. En við erum líka að tala um að hér þurfi að samræma fæðingarorlof. Það er óþolandi misrétti sem mæður búa við, þ.e. annars vegar þær sem eru á almennum vinnumarkaði og hins vegar þær sem starfa hjá hinu opinbera. Við hljótum að stefna að því að tekið sé mið af þeim launum sem mæður hafa þegar þær voru á vinnumarkaðnum þegar þær fara í fæðingarorlof, eins og gert er á opinbera vinnumarkaðnum. Þegar ég tala um að samræma fæðingarorlof virðulegi forseti, þá er ég ekki að tala um að samræma það niður á við. Ég er að tala um að samræma það því sem best gerist upp á við. Og þó að konur sem eru í starfi hjá hinu hopinbera hafi meiri og betri rétt en konur á almennum vinnumarkaði, þá virðist það svo að barnsfeður þessara kvenna eigi minni rétt en þeir feður sem giftir eru mæðrum sem eru á almenna vinnumarkaðnum vegna þess að barnsfeður opinberra starfsmanna eiga ekki rétt til greiðslna í fæðingarorlofi þannig að víða má sjá ósamræmi í framkvæmd á fæðingarorlofi. Þetta eru þau fjögur stóru atriði sem þarf að leiðrétta í fæðingarorlofslöggjöfinni og ég fullyrði, virðulegi forseti, að þetta mál, fæðingarorlofið, er eitt mikilvægasta og brýnasta atriðið sem nauðsynlegt er að fara út í ef við meinum eitthvað með því að marka hér opinbera fjölskyldustefnu. Ég vil því leggja í lokin, herra forseti, tvær spurningar fyrir hæstv. ráðherra: 1. Er skilningur minn réttur að um sé að ræða hámark 13 mánuði að því er varðar fæðingarorlofið? 2. Telur hún að með þessari réttarbót, sem vissulega er mikil, sé að fullu komið til móts við eðlilegar og réttmætar kröfur fleirburaforeldra, fyrirburaforeldra og foreldra sem búa við það að börn þeirra eru mjög alvarlega veik eða eigum við að setja okkur háleitara markmið en hér er verið að lögfesta? Ég hef fært rök fyrir því og er þá að endurflytja rök þeirra sem gerst þekkja til og helst hafa barist fyrir rétti fyrirburaforeldra og sem vitna í sérfræðinga, m.a. mat tryggingalæknis, að það taki þessi börn 1 1 / 2 --2 ár að ná eðlilegum þroska og hve mikilvægt sé að mæðurnar geti verið með börnin þennan tíma vegna þess að þau geti ekki verið í ,,eðlilegu`` umhverfi þar sem önnur börn eru í gæslu. Mér finnst þessi rök mjög sterk og mjög mikilvæg. Ég segi því við hæstv. ráðherra: Getur ráðherra verið sammála mér að við séum ekki komin á neina endastöð þó við séum að samþykkja þessa miklu réttarbót ef við setjum okkur það markmið að stefna að því að réttur þessara foreldra verði tryggður í 1 1 / 2 --2 ár? Síðan almennt varðandi fæðingarorlof. Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera í framhaldi af því að sú nefnd hefur verið leyst frá störfum sem fjalla átti almennt um fæðingarorlof? Við hljótum að fara að rúlla þessum vagni áfram af stað þó hann hafi stöðvast um tíma og ég spyr: Mun ráðherra eða hefur ráðherra kannski sett af stað aðra nefnd? Ef svo er, hvert er þá verksvið þeirrar nefndar? Ef ekki, er þá áformað af hæstv. ráðherra að setja af stað núna nefnd sem hafi t.d. tíma fram til hausts til að skila tillögum? Hverjir munu koma að því máli, hæstv. ráðherra? Ég teldi það mjög farsælt til að ná samstöðu almennt um breytingar á fæðingarorlofslöggjöfinni að stjórnarandstaðan hefði aðkomu að þessu máli í nefndarstarfi hjá hæstv. ráðherra. Ég spyr því um verksvið nefndar, ef hún er komin af stað eða hvort hæstv. ráðherra ætlar að setja hana af stað og hverjir munu koma að því máli. Mun verkalýðshreyfingin til að mynda koma að því máli? Mun stjórnarandstaðan koma að því máli? Eitt enn í lokin, herra forseti, sem ég hef áhyggjur af. Ég hef nefnt rétt feðra. Ég hef nefnt nauðsyn þess að lengja fæðingarorlofið og ég hef nefnt nauðsyn þess að samræma réttinn á almenna vinnumarkaðnum og hjá hinu opinbera. En ég hef áhyggjur af því hvernig fæðingarorlof er fjármagnað. Við höfum stundum rætt það hér á þingi. Maður trúir því varla að á þessum tíma setji atvinnurekendur það fyrir sig þegar þeir ráða konur til starfa að þær séu á barnseignaraldri og hætta gæti verið á því að þær færu að eiga börn. Karlar eru aldrei um þetta spurðir, eins og þeim komi það ekki við þegar börn eru að fæðast í þennan heim. En fjármögnunin verður að vera með þeim hætti að þessi spurning þurfi ekki að koma upp, að atvinnurekendur velti fyrir sér hvort það geti verið að á næstu mánuðum fari viðkomandi kona að taka fæðingarorlof. Þess vegna verður fjármögnunin að vera almenn og öðruvísi en hún er nú. Það hafa verið settar fram ýmsar hugmyndir í því sambandi, t.d. ákveðið gjald sem atvinnurekandi greiðir fyrir hvort sem karl eða kona er í starfi hjá honum. Það gæti verið ein leið og ég er vissulega ekki að negla mig við hana en það gæti verið ein leið sem komi til skoðunar til þess að koma í veg fyrir það óréttlæti, það misrétti að verið sé að velta því fyrir sér hvort konur fara í barnsburðarleyfi þegar þær eru ráðnar. Við verðum að finna leið til að komast fram hjá því þannig að fjármögnunin er auðvitað einn þáttur í því sem við hljótum að taka til endurskoðunar alveg burt séð frá öðrum þáttum sem við þurfum að skoða í fæðingarorlofslöggjöfinni. Virðulegi forseti. Þó að ég hafi freistast til að fara inn á aðra þætti í fæðingarorlofsmálunum, einkum til þess að reyna að fá fram umræðu hjá hæstv. ráðherra með hvaða hætti hann ætlar að setja þetta mál áfram í farveg, þá hljótum við að einskorða málið a.m.k. í nefndinni mest efnislega við það að flýta þeim réttarbótum sem hér hafa verið lagðar fram. Ég trúi og treysti formanni heilbr.- og trn. og nefndarmönnum þar til að afgreiða málið fljótt og vel strax þegar við komum saman að loknu páskaleyfi. Ég segi það, herra forseti, um leið og ég ítreka spurningar mínar til hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að láta í ljós ánægju yfir því að hér er á ferðinni töluverð réttarbót fyrir reyndar mjög lítinn hóp mæðra. Því ber vissulega að fagna sem vel er gert. Þetta eru eins og fram hefur komið í umræðunni fyrst og fremst bætur til mæðra sem taka börn í fóstur og þeirra sem eiga fjölbura og einnig er fæðingarorlof lengt vegna veikinda móður. Þetta er vissulega mikilvæg réttarbót og tímabær og ég fagna henni innilega. Kostnaðurinn við þessar breytingar er eitthvað í kringum 40--45 millj. kr. og af því má sjá að hér er um dýra aðgerð að ræða fyrir ríkissjóð þó að hópurinn sé, mér vitanlega, mjög lítill. En ég verð, hæstv. forseti, eins og fyrri ræðumaður --- ég get ekki orða bundist --- að koma að þessum fæðingarorlofsmálum almennt og láta í ljós mikil vonbrigði með það að þrátt fyrir yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar alveg frá byrjun kjörtímabilsins um að það eigi að gera eitthvað mikið í þessum málum, þá er þetta það eina sem hefur komið fram frá ríkisstjórninni og það er til háborinnar skammar að mínu mati. Síðasta ríkisstjórn var með nefnd í gangi frá árinu 1990 eins og hér kom fram áðan en núna hafa allar tilraunir til þess að semja lagafrv. brugðist og búið er að leggja þessar nefndir niður. Af hverju skyldi það hafa verið? Jú, það er alveg ljóst hvers vegna. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að markmiðið með nefndarstarfinu hafi verið að jafna rétt allra til fæðingarorlofs án þess --- hún nefndi það reyndar ekki, en svo virðist vera --- að mikill tilkostnaður bættist við. Það þýðir þá auðvitað að verið er að jafna niður á við fyrir mjög stóra hópa og það er ekkert skrýtið að launamenn sem eru búnir að leggja mikið á sig í gegnum kjarasamninga og annað við að fá þó þennan rétt sem er, séu ekki tilbúnir að leggja þau réttindi niður sem þeir hafa þegar öðlast. Hins vegar er mjög viðkvæm staða í þessum málum núna þar sem fæðingarorlofsréttur t.d. opinberra starfsmanna er hvorki tryggður með lögum né heldur með kjarasamningum heldur er þetta ákvæði í reglugerð sem ráðherra getur breytt eftir sínum hentugleikum. Þess vegna tel ég að núna sé mjög brýnt að taka á þessum málum og sjá spilin sem ríkisstjórnin hefur á hendi en því miður er ekki hægt að segja að þetta frv. sýni nokkuð í þeim efnum. Vinna okkar kvennalistakvenna í þessum málaflokki. Við höfum mörgum sinnum á undanförnum 10 eða 12 árum lagt fram frv. til laga um fæðingarorlof. Og á síðasta ári lögðum við fram ítarlega tillögu til þingsályktunar sem sýnir hvaða stefnu við kvennalistakonur höfum í þessu máli. Ég ætla að lesa hér, hæstv. forseti, helstu markmið tillögu okkar sem eru fyrir utan þær réttarbætur sem hér koma fram, þ.e. auknar réttarbætur fyrir fósturforeldra, foreldra sem ættleiða börn og foreldra sem eru veikir og eiga fleirbura. En þar að auki leggjum við megináherslu á að feðrum verði tryggður sjálfstæður réttur til fæðingarorlofs í þrjá mánuði og að foreldrar geti skipt með sér fæðingarorlofi með hlutagreiðslum að eigin vali, þ.e. með sveigjanlegum möguleika á að taka þetta fæðingarorlof, að fæðingarorlof foreldra verði lengt í 12 mánuði og að fyrir utan þessa þrjá mánuði geti feður tekið sérstakt fæðingarorlof í tvær vikur strax að lokinni fæðingu barns. Til að þessi markmið náist gerum við okkur auk þess grein fyrir því að ekki er hægt að bjóða feðrum upp á það að fara í fæðingarorlof og fá 60 þús. kr. á mánuði eins og fullar greiðslur eru núna fyrir þá sem ekki eru opinberir starfsmenn þannig að það er augljóst mál að það verður að tengja laun í fæðingarorlofi við laun á almennum vinnumarkaði og í því skyni höfum við kvennalistakonur lagt fram sérstakt form á greiðslum sem við köllum fæðingarorlofssjóð. Og nú erum við um það bil að ljúka við frv. til laga sem stefnir að því að ná öllum þeim markmiðum sem hér eru sett fram og vonumst til að geta lagt það fram núna á þessu þingi þó að það sé svolítil spurning hvort það náist fyrir 4. apríl. Ástæðan fyrir því að við höfum ekki lagt þessa þáltill. okkar fram núna í vetur er sú að við töldum að það væri að koma frv. frá ráðherranum, en því miður hefur verið meira talað en framkvæmt í þessu máli. Og núna loksins þegar eitthvað birtist, þá er það jú, kærkomin réttarbót fyrir örfáa en ekki er tekið á öllum meginmálunum. Ég vil næst koma nánar að því og spyrja hæstv. ráðherra út í það hvers vegna nefndin sprakk sem hún nefndi hér áðan og hvort mín tilgáta er rétt að það sé vegna þess að þessar breytingar máttu ekki kosta neitt og þar af leiðandi hefðu þær þýtt verulega lækkun niður á við fyrir stóra hópa launafólks. Þetta er verulega umhugsunarvert vegna þess að ég taldi að nú væri lag, í yfirstandandi kjarasamningum, að taka á þessum málum. En því miður verð ég að segja --- það er kannski um leið ákveðin gagnrýni á verkalýðshreyfinguna, ég veit það ekki, ég hef ekki verið þarna í Karphúsinu --- hef ég ekki orðið vör við að gerðar hafi verið kröfur um réttarbætur á þessum sviðum. Skattapakki ríkisstjórnarinnar hefur nú þegar verið birtur en þar er ekki orð um fæðingarorlofið. Og það er mjög athyglisvert að heyra ummæli sem hafa komið fram í viðtölum við ákveðna verkalýðsforingja, t.d. formann Rafiðnaðarsambandsins þar sem hann hneykslast á nýföllnum dómi í Hæstarétti um jafnrétti, um jöfn laun kynjanna fyrir sambærileg störf. Þar segir hann m.a. að honum finnist að viðkomandi kona ætti að fá lægri laun vegna þess að hún fær greidd laun í fæðingarorlofi. Þetta er akkúrat ástæðan fyrir því að við kvennalistakonur leggjum mikla áherslu á að vinnuveitendur veigri sér ekki við að ráða konur vegna þess að þær geta tekið laun í fæðingarorlofi. Þess vegna verður þessi réttur frá sjónarmiði jafnréttis að vera þannig að allir launþegar greiði í ákveðinn sjóð og að báðir foreldrar taki fæðingarorlof og atvinnurekendur fái greitt úr fæðingarorlofssjóði á meðan viðkomandi launþegi fer í fæðingarorlof. Það skiptir þá alls ekki máli fyrir viðkomandi vinnuveitanda hvort hann er með konur eða karla í vinnu því allir greiða í sjóðinn. Það er mjög mikilvægt réttindamál að þetta verði greiðslur sem allir inna af hendi, launþegar, karlar og konur og allir atvinnurekendur og að greiðslur verði sem næst launum viðkomandi launamanns. Þetta eru þær hugmyndir sem við erum að vinna okkar frv. eftir. Varðandi yfirlýsingar verkalýðsforingjans þá var eins og hann segði í hálfkæringi að það væri kannski rétt að rafiðnaðarmenn færu fram á fæðingarorlofsrétt og það var eins og það væri í raun og veru grín. En ég vona svo sannarlega að það hafi ekki verið grín og að þessi mál verði tekin til alvarlegrar umræðu í yfirstandandi kjarasamningum og ekki síst þá réttur feðra til fæðingarorlofs og að reynt verði að miða greiðslur við einhver raunhæf laun hvers og eins því að öðrum kosti er mjög ólíklegt að feður velji að taka fæðingarorlof, ef það er val. Eins og þessum málum er háttað í Svíþjóð, þá er fæðingarorlof komið upp í 12 mánuði, en síðustu mánuðirnir --- ég man ekki hvort það eru tveir eða þrír --- fást alls ekki nema feðurnir taki þá. Ég tel því mjög mikilvægt að síðustu mánuðirnir, sem hvatning til að feður taki fæðingarorlof, eða ákveðinn fjöldi mánaða verði bundinn við það að feður taki það, en um leið verði reynt að koma því við að greiðslur í fæðingarorlofi verði nálægt greiðslum fyrir dagvinnu a.m.k. Aðeins um eitt atriði í frv. Það er í 7. gr. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Að jafnaði skal móðir eiga lögheimili hér á landi við fæðingu barns og hafa átt lögheimili hér á landi síðustu 12 mánuðina fyrir fæðinguna. Nánar skal kveðið á um lögheimilisskilyrði í reglugerð.`` Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hér sé um rýmkun að ræða, þ.e. það stendur: ,,Að jafnaði``, því þetta hefur valdið verulegum vandræðum, ekki síst fyrir námsmenn sem t.d. eru á Norðurlöndum og hafa ekki rétt til fæðingarorlofs þar. Og ef námsmenn koma heim eftir að hafa flutt lögheimili sitt, þá hafa þeir heldur ekki rétt til töku fæðingarorlofs hér. Ég vil því gjarnan spyrja ráðherra hvort þarna er átt við rýmkun og hvort tekið verði tillit til þessa við setningu reglugerðar, þ.e. að t.d. íslenskir námsmenn geti fengið fæðingarorlof hér ef þeir hafa unnið til þess, miðað við reglur Tryggingastofnunar. Þá vil ég spyrja ráðherrann hvort henni sé kunnugt um að ríkisstjórnin hafi spilað út einhverjum spilum í yfirstandandi kjarasamningum varðandi fæðingarorlofið eða hvort ekki hafi verið verið sóst eftir því eða hvort ekki hafi verið vilji til þess af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég vil aðeins í lokin ítreka það, herra forseti, að við erum langt á eftir nágrannalöndum okkar á Norðurlöndunum varðandi fæðingarorlofsrétt. Það er auðvitað ekki eina sviðið í velferðarkerfinu þar sem við erum á eftir en þetta er svo sláandi munur að ég get ekki ímyndað mér að það sé ætlun okkar, þessa tekjuháa samfélags, að hafa ástandið svona til frambúðar. Það er vísindalega þekkt staðreynd að það skiptir öllu máli upp á þroska barna síðar meir að vel sé búið að þeim á fyrsta æviárinu. Og af því við lifum í þjóðfélagi þar sem reglan er að báðir foreldrar vinna utan heimilis, þá er það alger nauðsyn að foreldrar fái gott næði til þess að vera með börnum sínum á fyrsta æviárinu. Það er til vansa og til mikillar skammar og blettur á okkar velferðarþjóðfélagi að mínu mati hvernig þessum málum er komið. Þess vegna vil ég spyrja aftur hvort ekki standi til einhverjar réttarbætur. Er það virkilega rétt að það eigi bara að jafna niður á við þannig að þær breytingar sem stóðu fyrir dyrum í viðkomandi nefnd hafi ekki mátt kosta neitt? Og ég spyr hvort ríkisstjórnin hafi reitt fram einhver spil í þessu sambandi í yfirstandandi kjarasamningum eða hvort leitað hafi verið eftir því.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessu frv. frá hæstv. heilbrrh. sem hér liggur fyrir og lýsi því strax yfir að ég mun leggja mitt af mörkum til þess að það nái sem fyrst fram að ganga og fái skjóta afgreiðslu í heilbr.- og trn. og tek undir með hv. formanni heilbr.- og trn. fyrr í umræðunni hvað það varðar. Eitt af störfum mínum áður en ég kom á þing var að kynna réttinn til fæðingarorlofs samkvæmt almannatryggingunum. Ég þekki því vel hvar pottur er brotinn í þeim efnum og tel að verulega mikil réttarbót sé að þessu frv. svo langt sem það nær og ég fagna því, því það var ekki svo sjaldan sem maður stóð frammi fyrir því að sitja með mæðrum sem voru í þeirri aðstöðu sem við þekkjum að vera með fyrirburabörn eða fjölbura og veikindi og eiga ekki meiri rétt en var og er í lögunum nú. Þar sem ég sé að vilji hæstv. ráðherra er eindreginn til að bæta úr þessu, þá langar mig til að spyrja ráðherrann að hvort hann hyggist koma með frekari réttarbætur og langar mig til að nefna sérstaklega tvennt. Það fyrra er hvort hæstv. ráðherra hyggst breyta ferðareglum Tryggingastofnunar. Þær eru þannig nú að foreldri á aðeins rétt á að fá eina ferð greidda í viku til að heimsækja barn sitt á sjúkrahús. Ég man í fljótu bragði eftir a.m.k. tveimur dæmum um mæður með fyrirbura eða mæður með fjölbura sem bjuggu annars vegar í Keflavík og í hinu dæminu var það einhvers staðar álíka langt frá höfuðborginni því að auðvitað eru ekki allir foreldrar í Reykjavík. Tvíburamóðir sem þurfti að keyra frá Keflavík á hverjum degi til þess að gefa börnunum sínum brjóst uppi á vökudeild og fékk aðeins greidda eina ferð í viku. Þetta er mál sem verður að taka á og ég vonast til að hæstv. ráðherra muni taka á því því þetta er reglugerðaratriði og hægt að leiðrétta með reglugerð. Ég tel mikla þörf á því sérstaklega vegna foreldra sem búa utan Reykjavíkursvæðisins og geta ekki sinnt börnum sínum sem þurfa að vera á vökudeildinni í langan tíma og hafa jafnvel ekki tök á því að flytja búferlum hingað eins og er með marga. Ég held að þetta sé eitt atriði sem virkilega þarf að laga. Annað sem mig langar til að nefna, og sé að er ekki er tekið á í þessu frv. þó svo að tekið sé á mörgum hlutum, er réttur mæðra sem eru veikar eftir fæðingu. Það er ekki rétturinn til þess að lengja fæðingarorlofið vegna veikinda, er það svo? Ef svo er þá fagna ég því. Eins og lögin eru í dag þá er það svo að móðir sem hefur e.t.v. gengið í gegnum mjög erfiða fæðingu og hefur þess vegna jafnvel verið lengi frá vinnu, hefur ekki átt rétt á lengingu fæðingarorlofs og hefur þurft að taka sjúkradagpeninga. Ég vil gera að umtalsefni smánarlegar sjúkradagpeningagreiðslur úr almannatryggingunum. Þeir sem þurfa að framfæra sig á sjúkradagpeningum fá greiddar 582 kr. á dag sem eru rúmar 17.500 kr. á mánuði og ýmsir af þeim sem þurfa á þessari aðstoð að halda sem eru frá vinnu vegna veikinda eiga jafnvel ekki rétt á sjúkradagpeningagreiðslum eða lítinn rétt frá verkalýðsfélögum. Þetta eru náttúrlega smánargreiðslur og í raun eru fæðingarorlofsgreiðslurnar frá Tryggingastofnun staðfesting á því að sjúkradagpeningagreiðslurnar eru smánargreiðslur því að fæðingarorlofsgreiðslurnar miðast við tvöfalda sjúkradagpeninga. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Stendur til að leiðrétta þessar smánargreiðslur sem sjúkradagpeningarnir eru? Það er ekki hægt að búast við því að manneskja sem er sjúk geti framfært sig á 582 kr. á dag eða 17.500 kr. á mánuði, hvað þá að hún framfleyti barni sínu á 158 kr. á dag eins og ætlast er til samkvæmt sjúkradagpeningareglunum. Ég tel því mikilvægt að það komi hér fram hvort áform eru uppi um að leiðrétta þetta og einnig að hæstv. ráðherra staðfesti það að mæður sem eru veikar --- ég rakst ekki á það hér. Jú, það er hér í frv. Ég fagna því að alvarleg veikindi móður eftir fæðingu gefa rétt til framlengingar og ég fagna því. Af því að ég sé að vilji ráðherrans er mjög mikill til að leiðrétta þá vankanta sem eru á frv. þá kalla ég a.m.k. eftir því hvort áform séu uppi um leiðréttingu á ferðareglunum, þ.e. þetta með eina ferð í viku sem fæst greidd. Ég get tekið undir hjá þeim sem hafa rætt frv. á undan mér að auðvitað ber okkur að gera ýmsa aðra réttarbót á fæðingarorlofsreglunum og ættum þar að taka Norðurlöndin okkur til fyrirmyndar. Nauðsynlegt er að við fáum inn í lögin sjálfstæðan rétt feðra til fæðingarorlofs. Ég ætla ekki að fara að rekja reglurnar á Norðurlöndunum en ég tel að þar sé fyrirmynd sem við ættum að líta til. Ég vil líka fagna því að hér skuli vera leiðréttur rétturinn til fæðingarorlofs vegna andvana fæðingar og fósturláts, en nú gilda þær reglur að ef kona missir fóstur þá á hún rétt á fæðingarorlofsgreiðslum í tvo mánuði eftir 20 vikna meðgöngu og eftir andvana fæðingu eftir 28 vikna meðgöngu. Þarna er breyting til samræmis við þær reglur sem gilda hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og ég fagna því vissulega. Ég tel að þar sé um mikla réttarbót að ræða. Ég fagna þessu frv. og ætla ekkert að orðlengja það frekar og vil gjarnan flýta afgreiðslur þess. Ég fagna því einnig að það skuli vera bráðabirgðaákvæði í frv. um að það skuli gilda um foreldra sem voru á fæðingarorlofi 1. janúar sl. Ég mun vissulega styðja alla þá réttarbót sem í þessu frv. hæstv. heilbrrh. er en óska eftir svari um hvort til standi að breyta ferðareglunum fyrir þessa foreldra.

Herra forseti. Ég vil sérstaklega þakka síðasta ræðumanni, sem mjög vel þekkir til framkvæmda á fæðingarorolofi, fyrir að vekja athygli á þessari framkvæmd varðandi ferðareglurnar. Ég hafði satt að segja ekki áttað mig á því að framkvæmdin sé virkilega þannig að mæður sem búa úti á landi eða utan Reykjavíkur fái aðeins greidda eina ferð á viku þegar barnið þeirra býr við veikindi og er á vökudeild. Þetta er aldeilis með ólíkindum. Auðvitað sjá allir að mæður þurfa oft á dag að sinna sínu barni og það hlýtur að vera eðlilegt og sjálfsagt að hæstv. ráðherra, ef hún getur gert þetta með reglugerð eins og fram kom hjá hv. þm., vindi sér í þessari breytingar. Ég er alveg sannfærð um það og þekki það vel til að hún þarf varla að leita með slíkt smáræði til þess að fá blessun ríkisstjórnarinnar. Það er fyrst og fremst einföld ákvörðun hæstv. ráðherra að breyta þessari reglugerð. Við erum ekki að tala um stóran hóp. Það eru væntanlega aðallega fyrirburamæður sem mundu geta nýtt sér þennan rétt ef opnað yrði á hann. Við erum kannski að tala um 10--15, ef ég skil málið rétt, mæður á ári, kannski eitthvað fleiri. Ég geri ekki mikið með það þó þær væru 20 eða 30. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún muni ekki breyta þessu eða hvort hún telji að það sé betra að hún fái stuðning þingsins þannig að þetta kæmi annaðhvort inn í lagatextann eða í nefndarálit frá heilbr.- og trn., að hún beini því til ráðherra að þessu verði breytt. Ég tel þetta mjög útlátalaust fyrir hæstv. ráðherra. Það mundi örugglega greiða fyrir og hjálpa framgangi þessa máls ef yfirlýsing frá ráðherra kæmi við þessa umræðu um að hún mundi umsvifalaust breyta þessu ákvæði reglugerðarinnar.

Forseti vill benda á að í andsvörum er ekki gert ráð fyrir því að beint sé fyrirspurnum til þriðja aðila eins og í þessu tilviki.

Herra forseti. Vegna andsvars hv. 13. þ. Reykv. vil ég geta þess að þetta er ekki einungis mikilvæg leiðrétting ef af verður fyrir fyrirburamæður eða fjölburamæður sem búa utan höfuðborgarsvæðisins heldur er þetta sjálfsögð leiðrétting fyrir foreldra yfirleitt sem eiga börn á sjúkrahúsum og þurfa að heimsækja þau reglulega. Það er áreiðanlega ekki álit manna að eðlilegt sé að foreldrar heimsæki veik börn sín á sjúkrahúsi aðeins aðeins einu sinni í viku. Yfirleitt reyna foreldrar að heimsækja börn sín á hverjum degi ef þau liggja á sjúkrahúsi. Og ég veit að það er vinna í gangi í Tryggingastofnun og jafnvel held ég, einnig í heilbrrn. --- hæstv. ráðherra mundi þá leiðrétta það ef ég fer með rangt mál --- þar sem á að taka á réttindum sjúkra barna og aðstandenda þeirra. Þar er þessi þáttur veigamikið atriði, þ.e. hvort greiddur er ferðakostnaður vegna heimsókna til barns oftar en einu sinni í viku. Það er augljóst mál þannig að ég vonast til að heyra það hér hjá hæstv. ráðherra að hann lýsi því yfir að hún muni bæta úr þessum ákvæðum í ferðareglum Tryggingastofnunar ríkisins.

Herra forseti. Út af orðum þeim sem hér komu úr forsetastól vil ég vekja athygli forseta á að ég stóð upp sérstaklega til þess að þakka ræðumanni fyrir hans mikilvægu ábendingu, að með einfaldri reglugerðarbreytingu væri hægt að koma á mikilvægri leiðréttingu í þessu máli. Með því að leggja þunga þar með á að þetta yrði gert og taka undir með hv. þm. um að ráðherra beiti sér í þessu máli tel ég mig, virðulegi forseti, ekkert hafa verið að fara út fyrir þingsköp eða það sem heimilt er að gera í andsvörum.

Í tilefni af þessari athugasemd hv. 13. þm. Reykv. vill forseti einungis ítreka það sem hann sagði áðan að andsvör eru til þess ætluð að vera orðaskipti milli þess ræðumanns sem var að ljúka máli sínu og þess sem vill gera athugasemdir við mál hans eða styðja mál hans sem að sjálfsögðu er fullheimilt. Hins vegar er ekki við hæfi að beina fyrirspurnum til þriðja aðila þegar andsvör fara fram. Andsvör eiga að vera orðaskipti ræðumanns og þess sem andsvör veitir.

Virðulegur forseti. Ég fagna því frv. sem við erum að ræða alveg sérstaklega og þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að hafa komið því fram. Þrátt fyrir að ekki sé búið að taka á sjálfstæðum rétti feðra, þá er engin ástæða til þess að bíða eftir þeirri niðurstöðu og mjög gott að fá þetta fram núna og taka þetta í skrefum. Hér er að sjálfsögðu um mikla réttarbót að ræða fyrir þó nokkurn hóp foreldra og barna. Í þessu frv. er tekið á sex atriðum má segja. Það er m.a. verið að lengja fæðingarorlofið ef um alvarlega sjúkdóma barns er að ræða, einnig ef móðirin er alvarlega veik. Það er verið að auka rétt þeirra sem taka börn sem eru yngri en fimm ára í fóstur og það er einnig tekið hér á skilgreiningu varðandi andvana fædd börn. Þau atriði sem mér finnst kannski merkilegust hér eru þau sem snúa að fjölburum og fyrirburum. Í frv. kemur fram að fyrir hvern fjölbura á maður ekki að fá einn mánuð aukalega eins og er í dag heldur þrjá mánuði, einnig ef um fleiri en eitt fósturbarn er að ræða. Við getum tekið dæmi af tvíburum. Í staðinn fyrir sjö mánuði eins og er í dag, þá verður fæðingarorlof níu mánuðir eftir að frv. verður að lögum. Ef um þríbura er að ræða þá er það átta mánuðir í dag en mundi verða eitt ár verði frv. samþykkt. Að vísu liggjum við langt á eftir öðrum Norðurlöndum varðandi fæðingarorlofið. Í Svíþjóð t.d. mundi móðir þríbura fá þriggja ára fæðingarorlof. Hér er það einungis ár þó að við séum samt að bæta réttarstöðuna talsvert. Varðandi veik börn, þá er samkvæmt frv. verið að leggja til að ef börn þurfa liggja umfram sjö daga á spítalanum muni fæðingarorlofið lengjast hlutfallslega miðað við innlögnina í allt að fjóra mánuði, sem þýðir að t.d. foreldrar fyrirbura sem þurfa að vera talsverðan tíma inni á sjúkrahúsi geta fengið upp undir eitt ár í fæðingarorlof. Þetta er afar mikil réttarbót vegna þess að hér hefur fjölburafæðingum verið að fjölga mjög mikið. Það hefur komið fram í skýrslum að á árabilinu 1985--1990, sem sagt á fimm árum, voru tvíburafæðingar hér á Íslandi 242. Hins vegar fjölgaði þeim stórlega eftir 1990 og á fimm ára tímabili frá 1990--1995 voru þær orðnar 361. Það er kannski enn þá meira sláandi að skoða þríburafæðingar. Á fimm ára tímabili frá 1985--1990 voru þær sex samtals, en á fimm árum þar á eftir, þ.e. 1990--1995, urðu þær 16 þannig að þeim fjölgaði úr 6 í 16. Þetta hefur að sjálfsögðu gerst að mestu leyti vegna starfsemi glasafrjóvgunardeildarinnar en árangur þar hefur verið afar góður, mun betri en gengur og gerist erlendis. Sá árangur náðist strax við opnun deildarinnar. Það þurfti ekki mikinn aðlögunartíma þar og reynslutíma. Þjónustan þar er afar góð og árangur eftir því. Vegna þessarar fjölgunar í fjölburafæðingum hefur álagið verið miklu meira núna hin seinni ár á vökudeild Ríkisspítalanna heldur en áður af því að fjölburar verða oft fyrirburar því að konurnar ganga ekki fulla meðgöngu með fjölburana. Álagið á vökudeildinni hefur aukist stórlega. Við erum með eina bestu vökudeild í heimi, hún hefur náð bestum árangri í heimi. Þar er ungbarnadauði afar lágur og allur árangur mjög góður sem undirstrikar kannski það sem oft hefur verið rætt í þinginu, hvort sameina eigi Sjúkrahús Reykjavíkur og Ríkisspítalana. Það hefur verið mín skoðun að það væri æskilegt að gera það til þess að spara fjármagn í heilbrigðisþjónustunni en það hefur ekki verið pólitísk samstaða um slíkt. Vökudeildin hefur enga samkeppni. Þetta er eina deildin í landinu.  Fyrir stuttu síðan kom grein í Morgunblaðinu varðandi einn fyrirbura. Það er léttasti fyrirburinn sem hefur komist af hér á Íslandi, Saga Einarsdóttir sem fæddist á síðasta ári. Reynsla vökudeildar varðandi hana sýnir hvað starfið þar er mikilvægt. Stúlkan vó 524 grömm, hún var rúmar tvær merkur og þetta er allra léttasta barn sem hefur komist af hér á Íslandi. Það er að sjálfsögðu einungis vegna þess hvað við höfum bæði fullkomin tæki þar og góða lækna. Þó að aðstaðan sé að vísu mjög þröng, þá höfum við náð þessum árangri. Í þessu viðtali í Morgunblaðinu er rætt við foreldra stúlkunnar og þar kemur mjög sterkt fram að þeim finnst að það verði að marka betri stefnu gagnvart fyrirburum og fæðingarorlofi þeirra sem eignast fyrirbura. Þau segja, með leyfi forseta: ,,Okkur finnst eðlilegt að sú stefna verði mörkuð og foreldrar fyrirbura fái t.d. árs fæðingarorlof enda hvetja læknar fyrirburaforeldra til að vera sem lengst heima með börnunum.`` Í þessu frv. er einmitt verið að leggja til að slíkir fyrirburar geti verið heima í upp undir eitt ár eftir því hvað þeir eru lengi á sjúkrahúsinu. Það er líka ánægjulegt að sjá að í frv. er ákvæði til bráðabirgða þannig að það er afturvirkt. Þau réttarkjör sem í frv. eru eru afturvirk þannig að þeir sem voru í fæðingarorlofi um áramótin síðustu eiga rétt á að fá þessa réttarbót ef frv. fer í gegn. Mér barst einmitt bréf frá þremur konum sem eiga fyrirbura og eru núna í fæðingarorlofi. Þar biðja þær hæstv. heilbrrh. að gera þetta afturvirkt og þær segja, með leyfi forseta: ,,Meðfylgjandi er bréf sem sent var til ráðherra frá þremur fyrirburamæðrum og værum við þakklátar ef þú hefðir tíma til að lesa það og mundir gefa okkur stuðning þinn við umfjöllun þessa mikilvæga máls.`` Það er einmitt búið að gera það í þessu bráðabirgðaákvæði sem er afar jákvætt. Ég býst við að þetta frv. fari hér í gegn þar sem mér heyrist að allir hafi tekið mjög vel undir það. Ég vil þakka sérstaklega hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir að hafa sagt að hann muni beita sér sem formaður heilbr.- og trn. til að koma þessu máli hratt og vel í gegn og það er vonandi að það eigi við um fleiri stór hagsmunamál sem liggja inni í heilbrrn. þingsins nú um þessar mundir, eins og réttindi sjúklinga og frv. um áfengis- og vímuvarnaráð. Varðandi fæðingarorlofið almennt, þá er það alveg rétt sem hér hefur líka komið fram að þetta er einungis skref í áttina, ágætt skref að vísu en það þarf miklu meira til. En nú eru kjarasamningar og eitthvað hefur gengið illa að semja, en maður hefur svo sannarlega heyrt afar lítið fara fyrir því að þeir sem eru að semja um kaup og kjör séu að ræða um fæðingarorlof. Það hefur eiginlega ekkert heyrst um það. Það hefur heldur ekki heyrst mikið um launajafnrétti kynjanna. Að vísu hefur þetta verið svona hingað til, en þetta er afar svekkjandi fyrir konur sem vita að þessi mál eru ekki í nógu góðum farvegi, hvorki fæðingarorlofið, þar þarf að gera miklu betur, né launajafnrétti kynjanna. Það er 11% kynbundinn launamunur á vinnumarkaðnum. Allar rannsóknir hafa sýnt það en samt virðast aðilar vinnumarkaðarins ekki hafa tekið þetta neitt sérstaklega upp. Ég vil að lokum þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að hafa komið með þetta mál inn í þingið þrátt fyrir það að vinnan sé ekki búin að öllu leyti.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 4. þm. Reykn. fyrir framsögu hennar um fæðingarorlofsmálin og það að hún telji að þetta sé aðeins skref í áttina sem ég held að við séum alveg sammála um. En ég vil gjarnan fá álit hv. þm., varaformanns heilbr.- og trn. og 4. þm. Reykn., á því atriði sem ég nefndi áðan sem eru ferðareglur fyrir foreldra sjúkra barna eða fyrirbura. Telur hv. þm. það eðlilegt að greidd sé ein ferð í viku? Nú veit ég að máli sambærilegu því sem ég lýsti áðan í ræðu minni, um að fá greiðslur daglega fyrir að heimsækja barn einmitt úr kjördæmi hv. þm., þ.e. frá Keflavík, hefur verið áfrýjað til tryggingaráðs en ekkert svar fengist. Bæði dæmin sem ég nefndi áðan voru einmitt þaðan. Það voru um það bil 100 km á dag sem foreldrarnir þurftu að fara og meira, því að t.d. tvíburamóðir sem er með annað barnið á vökudeild og þarf að sinna því og gefa því mjólk reglulega þarf að fara oftar en einu sinni og oftar en tvisvar á dag til Reykjavíkur til þess. Því vil ég gjarnan fá það fram hér hver afstaða hv. þm. er til þess að nauðsynlegt sé að breyta þessum reglum og hvort við eigum að taka það upp í heilbr.- og trn. í nefndaráliti að það verði gert samfara því að við samþykkjum þetta frv. heilbrrh.

Virðulegur forseti. Hv. síðasti ræðumaður þekkir þessar reglur afar vel enda voru fyrri störf hennar í Tryggingastofnun ríkisins upplýsingagjöf þar. Ég þekki ekki þessar reglur en mér finnst sjálfsagt að við skoðum þær í heilbr.- og trn. Mér finnst þetta afar athyglisvert sem hefur komið fram hér og það er mín skoðun að foreldrar þurfi að geta sinnt sínum börnum alveg frá fyrsta degi þannig að mér finnst mjög eðlilegt að við skoðum þetta náið í heilbr.- og trn. og ég mun gera mitt til þess að svo geti orðið.

Herra forseti. Ég fagna þessari afstöðu hv. þm. og skil hana sem svo að hún muni styðja þá tillögu sem ég nefndi, þ.e. að það komi fram í nefndaráliti að þessum reglum verði breytt þannig að foreldrar geti sinnt börnum sínum daglega með því að fá greiddar ferðir milli heimilis og vökudeildar eða sjúkrahúss ef barn þarf að dvelja þar langdvölum. Ég skil svar hv. þm. svo. Ef það er rangur skilningur þá óska ég eftir leiðréttingu frá hv. þm.

Herra forseti. Ég vil bara ítreka svar mitt frá fyrra svari. Ég er tilbúin til að skoða þetta og mér finnst mjög athyglisvert það sem fram hefur komið. Ég hins vegar geri mér ekki grein fyrir því hvað í þessu felst nákvæmlega þannig að við þurfum að afla okkur upplýsinga í heilbr.- og trn. Eftir mín störf í þinginu hef ég komist að því að það sem virðist mjög einfalt í fyrstu reynist oft flóknara þegar maður fer að skoða það nánar. En það er mín skoðun að það sé mjög mikilvægt að foreldrar geti sinnt börnum sínum frá fyrsta degi hvort sem börnin eru á sjúkrahúsi eða heima hjá sér.

Herra forseti. Framsfl. er samfélag miðaldra karla þar sem konur eiga erfitt uppdráttar. Heimild mín fyrir þessu er engin önnur en hv. þm. Siv Friðleifsdóttir vegna þess að orð í þessa veru lét hún falla í aðdraganda á flokksþingi Framsfl. og hv. þm. á hrós skilið fyrir það að hún hefur aftur og aftur reynt að berja niður þetta miðaldra karlasamfélag sem hún er stöðugt að etja kappi við í Framsfl. með afskaplega litlum árangri. Hún kom hérna áðan og sagði að það væri því miður svo að nú stæðu yfir kjarasamningar og enginn væri að tala um jöfn laun og enginn væri að tala um aukin réttindi til fæðingarorlofs í kjarasamningunum. Herra forseti. Einn af þeim miðaldra körlum --- hann reyndar er kominn yfir það --- sem hv. þm. dáir hvað mest í Framsfl. er Páll Pétursson hæstv. félmrh. Hann er yfir skrifstofu jafnréttismála og þar var nýlega gefið út rit þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Á Íslandi er fæðingarorlof styst og verst greitt af Norðurlöndunum og réttur feðra lakastur. Þetta mál er í miklum ólestri og er einn af hærri þröskuldum í vegi jafnrar stöðu kynjanna.`` Ég spyr í framhaldi af orðum hv. þm.: Er hún ekki sammála þessu? Og ef hún er það, er hún þá ekki reiðubúin til þess að lýsa því yfir að hún muni beita sér fyrir því að draga hæstv. heilbrrh. til að lýsa því yfir í þessari umræðu að hún muni leggja fram frv. um aukinn rétt feðra til fæðingarorlofs áður en Framsfl. verður hrakinn út úr ríkisstjórn við lok þessa kjörtímabils?

Virðulegi forseti. Það er a.m.k. rétt að konur eru mun færri í þingflokki framsóknarmanna en karlar. Það eru einungis þrjár konur þar en 12 karlar.  
             Varðandi það sem hv. þm. sagði um hæstv. félmrh., sem er einnig jafnréttisráðherra, þá er hægt að segja það hæstv. félmrh. og jafnréttisráðherra til hróss að hann hefur beitt sér talsvert einmitt í því að skoða launamun kynjanna. Hann hefur falið mér að leiða nefnd um starfsmat til þess að vera með tilraunaverkefni um starfsmat, í einu fyrirtæki á einkamarkaðnum, tveimur fyrirtækjum eða stofnunum hjá ríkinu og einni til tveimur stofnunum hjá Reykjavíkurborg. Það er afar flókið verkefni en það hefur gengið tiltölulega vel að vinna það og hæstv. ráðherra, Páll Pétursson, hefur ráðið verkefnisstjóra í það verkefni í fullt starf í félmrn. Reykjavíkurborg hefur lagt til hálfan starfsmann og skrifstofa jafnréttismála hefur lagt til hálfan starfsmann þannig að það má segja að hæstv. félmrh. hafi svo sannarlega reynt að gera sitt til þess að ýta á eftir launajafnrétti kynjanna. Varðandi spurningu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar þá get ég ekki bætt neinu sérstöku við það svar sem hæstv. heilbrrh. af hér áðan.

Herra forseti. Ég hef þrátt fyrir allt talsverða trú á hv. þm. Siv Friðleifsdóttur og ég held að henni og fleiri konum af hennar kalíber innan Framsfl. muni þegar tímar líða fram takast að brjóta niður múra þessa karlrembuhugsunarháttar sem mér finnst einkenna forustu Framsfl. og reyndar margra annarra flokka líka. En hv. þm. verður eigi að síður að vera reiðubúinn til þess að berjast fyrir því sem hann trúir á og því sem honum finnst vera rétt. Það sem hefur einkennt málflutning hennar síðan hún kom hér inn á þing er öðrum þræði áhersla á kvenfrelsi, kvenréttindi, bættan hag kvenna. Ég kem hérna upp og les úr texta sem er gefinn út af skrifstofu jafnréttismála og þegar ég spyr hana hvort hún sé sammála því að það sem þar segir um nauðsyn þess að auka hlut feðra í fæðingarorlofi sé mikilvægt fyrir kvennabaráttuna, þá svarar hún því ekki. Hv. þm. ætti að taka sér til fyrirmyndar þau viðhorf sem varaþingmaður hennar, Drífa Sigfúsdóttir, sem er forseti bæjarstjórnar í Reykjanesbæ, hefur beitt sér fyrir, þar sem er í gangi mjög lofsvert tilraunaverkefni einmitt á þessu sviði. Og hv. þm. ætti að draga þennan hæstv. félmrh. sem hún dásamaði svo áðan fyrir gríðarlegan áhuga á kvenfrelsisbaráttunni, sem er talsvert annað heldur en við höfum séð í þessum sölum, með sér til vinkonu sinnar í Reykjanesbæ og kenna honum hvernig á að gera þetta. Það er nefnilega ekki nóg að gera eins og þessir herrar gera. Þeir taka áhugasamar konur og gera þær að formönnum einhverra nefnda, svæfa þær þar. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir er þegar farin að dorma í formannsstóli þessarar nefndar. Við þurfum að gera meira heldur en bara að sitja og stýra nefndum. Það þarf að gera eitthvað. Nú er ég að miðla hv. þm. af reynslu minni úr þessum sölum.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá síðasta ræðumanni að ég hef reynt að láta til mín taka ákveðin mál í þinginu og þar á meðal jafnréttismál og heilbrigðismál og það er líka afar skiljanlegt þar sem þetta eru málaflokkar sem ég hef sérstakan áhuga á. Varðandi hlut feðra í fæðingarorlofi þá er það auðvitað stefnan að þeir fái sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs. Það er mjög æskilegt og eðlilegt og sjálfsögð krafa þannig að að sjálfsögðu munum við skoða það. Og það er einmitt verið að vinna að þeim málum í nefnd. En ég get ekkert bætt meira við það svar sem hæstv. heilbrrh. gaf hérna áðan, þ.e. að það mál væri í vinnslu. Ég hins vegar lýsi mig mjög ánægða með það að þetta frv. sem við erum að fjalla um hérna er komið fram þó að þetta sérstaka atriði sé ekki þar inni, þ.e. sjálfstæður réttur feðra. Og það eru fleiri atriði sem vantar þarna inn, eins og að lengja almennt fæðingarorlofið. Það er ansi stutt að vera með sex mánaða fæðingarorlof. Foreldrar vilja lengri rétt. Varðandi orð síðasta hv. ræðumanns um að ég væri farin að dorma í formannsstóli í starfsmatsnefndinni, þá er það alls ekki þannig.  1 / 2 ár. Þetta tekur lengri tíma en maður hafði kannski gert sér grein fyrir í upphafi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir það frv. sem hér er komið og þær úrlausnir sem það mun færa, ef að lögum verður, sem ég efast reyndar ekkert um og á von á því að það hljóti skjóta og góða afgreiðslu í heilbr.- og trn. Þarna eru vissulega réttarbætur til handa ákveðnum hópi sem hefur leitað til okkar og leitað til hæstv. ráðherra á undanförnum vikum eftir leiðréttingu á lögum um fæðingarorlof. Ég verð hins vegar að segja það og lýsa því eins og aðrir hér hafa gert að það var mjög sárt að hæstv. ráðherra skyldi þurfa að leysa upp þá nefnd sem var sett til þess að endurskoða lögin um fæðingarorlofið vegna þess að þar er mjög margt inni sem er mjög brýnt að taka á. Þó kannski einmitt þeir þættir sem hér eru séu þeir sem mest lá á þá eru aðrir þættir eins og sjálfstæður réttur feðra til fæðingarorlofs nokkuð sem búið er að ræða hér ansi lengi og á hverju einasta ári koma upp kröfur um úrlausnir í því máli sem ekki hefur verið sinnt. Það kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að mjög æskilegt og reyndar sjálfsögð krafa væri að feðrum yrði tryggður sjálfstæður réttur til fæðingarorlofs. Hv. þm. nefndi jafnframt að mörg önnur góð mál væru í heilbr.- og trn. og þyrftu að fá skjóta og góða afgreiðslu eins og réttindi sjúklinga. En það má benda hv. þm. á að til meðferðar í nefndinni er einnig till. til þál. um fæðingarorlof feðra, till. sem er 12. mál þingsins. Hún var lögð fram á fyrsta degi þingsins þar sem hv. þm. Ögmundur Jónasson og Steingrímur J. Sigfússon flytja till. til þál. um að Alþingi álykti að við endurskoðun laga um fæðingarorlof verði tryggður sjálfstæður réttur feðra til a.m.k. tveggja vikna orlofs á launum við fæðingu barns. Hæstv. ráðherra hefur líka hjá sér fyrirspurn sem Birna Sigurjónsdóttir varaþingmaður sem var hér fyrir stuttu síðan, lagði fram 20. febr. þar sem var verið var að spyrjast fyrir um stöðu íslenskra kvenna og rétt þeirra til fæðingarorlofs, íslenskra kvenna sem eru í námi í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Fresturinn til að svara slíkri fyrirspurn er tíu dagar, en henni er ósvarað enn þannig að það er mjög margt sem við þurfum að taka upp við endurskoðun á lögum um fæðingarorlof og það er ekki hægt að svara ár eftir ár að málin séu í athugun, málin séu í skoðun. Það hlýtur að koma að því að þessari athugun og skoðun heilbrrn. fari að ljúka, en hún hefur staðið yfir í nokkuð langan tíma og var þar til umræðu löngu áður en núv. hæstv. heilbrrh. kom þar til starfa, og við förum að sjá árangur af allri þeirri skoðun sem þar hefur verið á rétti foreldra til fæðingarorlofs. Hér er samt sem áður um verulega réttarbót að ræða og í heilbr.- og trn., þar sem við höfum rætt þetta, vildum við bíða eftir því að sjá viðbrögð hæstv. ráðherra við þeirri beiðni sem fram hafði komið hjá foreldrum fyrirbura. Við vildum sjá hvað hæstv. ráðherra ætlaði að gera og í heilbr.- og trn. var almennur áhugi á því að leiðrétta kjör þessa hóps sérstaklega og einnig vegna fjölburafæðinga og alvarlegra veikinda barna. En það vakna samt sem áður nokkrar spurningar við það að fara yfir þetta frv. sem við munum auðvitað taka fyrir á nefndarfundum. Ég býst við að þar verði kallaðir til aðilar sem hafa sérþekkingu á þessum málum. Um það er að ræða, eins og segir í 7. gr. frv., með leyfi forseta: ,,Þurfi barn að dvelja á sjúkrahúsi lengur en sjö daga í beinu framhaldi af fæðingu skal framlengja greiðslu fæðingarstyrks um þann dagafjölda sem barn dvelur á sjúkrahúsi fyrir fyrstu heimkomu, allt að fjórum mánuðum. Framlengja skal og greiðslu fæðingarstyrks um allt að þrjá mánuði ef um er að ræða alvarlegan sjúkleika barns sem krefst nánari umönnunar foreldris.`` Í 8. gr. er svipað orðalag og segir, með leyfi forseta: ,,Þurfi barn að dvelja á sjúkrahúsi lengur en sjö daga í beinu framhaldi af fæðingu skal framlengja greiðslu fæðingardagpeninga um þann dagafjölda sem barn dvelur á sjúkrahúsi fyrir fyrstu heimkomu, allt að fjórum mánuðum. Framlengja skal og greiðslu fæðingardagpeninga um allt að þrjá mánuði ef um er að ræða alvarlegan sjúkleika barns sem krefst nánari umönnunar foreldris. Hvort foreldri sem er getur að ósk móður dvalið hjá barni þennan tíma.`` --- Þ.e. þar sem barnið dvelst á sjúkrahúsi eða í heimahúsi. Ég vildi beina spurningu til hæstv. ráðherra: Hvaða reglur gilda í þeim tilvikum þar sem um alvarlegan sjúkdóm barns er að ræða sem leiðir til dauða barnsins? Hver er réttur foreldris til orlofsins eða til þessara greiðslna til þess að dvelja heima og jafna sig eftir svo alvarlegan atburð? Það er ekkert í þessu frv. og ég hef ekkert séð í þeim reglum sem ég hef verið að reyna að kynna mér að nokkuð sé getið um þetta sérstaklega. þess vegna beini ég því til hæstv. ráðherra hvort í gildandi lögum eða reglugerðum sé eitthvert ákvæði sem tekur á þessum tilvikum sérstaklega. Ef svo er, hvernig er þeim málum þá varið? Ef ekki, er ráðherra þá sammála því að það þurfi að gera þær breytingar á þessu frv. sem fela í sér rétt foreldra ef barn andast vegna alvarlegra veikinda, þannig að ekki skerðist réttur foreldra til orlofstöku eða til greiðslna? Mér finnst þetta skipta gífurlega miklu máli þar sem foreldri þarf ekki síður á orlofi að halda ef svo illa fer. Það hefur verið rætt að fyrirburafæðingum og fjölburafæðingum hafi fjölgað verulega að undanförnu og má kannski fyrst og fremst rekja það til glasafrjóvgunardeildar og þess árangurs sem glasafrjóvgunardeildin hefur náð. Ég vil beina þeim spurningum líka til hæstv. ráðherra sem vissulega tengist þessu máli beint og óbeint, hvort fyrirhugað er að breyta og lagfæra aðstöðuna á vökudeildinni þar sem eru svo mikil þrengsli að ef öll þau börn sem þar dvelja þurfa á því að halda að vera hjá foreldrum sínum og foreldrarnir kannski ekki síður að vera hjá barni sínu, að segja má að það sé nánast útilokað vegna þeirra aðstæðna sem þar er boðið upp á fyrir utan það að starfsaðstæður þess fólks sem þar vinnur dags daglega eru fyrir neðan allt velsæmi. Og ég vildi beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort hún hyggst beita sér fyrir því, í ljósi þess að fyrirburum hefur fjölgað og fjölburafæðingum einnig þar sem börn þurfa að dvelja um lengri eða skemmri tíma á vökudeildinni, að aðstæður þarna verði lagaðar þannig að starfsaðstæður starfsfólksins verði í lagi en ekki síður að mögulegt verði fyrir foreldra að dvelja hjá barni sínu eins lengi og óskað er. Þetta snertir beint annað frv. sem heilbr.- og trn. er að fjalla um þessa dagana en það er réttur sjúklinga, það er réttur þeirra barna sem dvelja á vökudeildinni og eru að sjálfsögðu ófær um að setja fram sínar kröfur þannig að aðrir verða að gera það fyrir þau og réttur þeirra til þess að hafa hjá sér foreldra eða aðstandendur er að sjálfsögðu sá sami og réttur eldri barna til þess. En aðstæðurnar eru þannig að það verður að taka á þessum málum helst ekki seinna en nú þegar og hæstv. ráðherra mundi kannski svara okkur því á eftir hvort hún er tilbúin til þess. Svo að ég taki nú aðeins upp þá umræðu sem hér hefur verið um fjölskyldustefnu sem þessu máli tengist líka þá er það sem kannski mestu máli skiptir þegar rætt er um kjör fjölskyldna og aðbúnað fjölskyldna í landinu, og það er ekkert eins mikilsvert og það að foreldrar geti og þeim sé gert kleift að sinna börnum sínum og vera með þeim þegar þau þurfa á að halda. Í bréfi sem hæstv. ráðherra er skrifað 8. mars og er undirritað af þremur mæðrum, segir m.a., með leyfi forseta: ,,Samkvæmt áliti sérfræðinga er ekki ráðlegt að þessi börn [þ.e. fyrirburar] séu í gæslu með öðrum börnum fyrstu 1--2 árin þar sem um verulega smithættu er að ræða.`` Ef það frv. sem hér er til umræðu verður samþykkt, er alveg ljóst að það sinnir aðeins hluta af þeim tíma sem þessi börn þurfa á umönnun foreldra að halda sérstaklega vegna sinna veikinda, eins og kemur fram í þessu bréfi. En hafi hæstv. ráðherra misst af því þá las ég upp setningu úr bréfi sem þrjár mæður skrifa hæstv. ráðherra 8. mars þar sem segir, með leyfi forseta, svo að hæstv. ráðherra sé ljóst um hvað ég er að tala: ,,Samkvæmt áliti sérfræðinga er ekki ráðlegt að þessi börn séu í gæslu með öðrum börnum fyrstu 1--2 árin þar sem um verulea smithættu er að ræða. Afleiðingarnar geta orðið síendurtekin innlögn á barnadeild og þá vitum við öll um þann kostnað og þá hættu sem því fylgir.`` Þarna er talað um tíma allt að tveimur árum. Nú er það svo að útivinnandi foreldrar eiga ekki rétt á nema vikuleyfi vegna veikinda barna og þó að það frv. sem hér er til umræðu og vissulega er réttarbót, verði samþykkt, þá stendur samt sem áður eftir að þarna getur orðið um að ræða allt að heilt ár sem þarf að sinna barninu og barnið er ekki fært um að vera í gæslu annars staðar eða innan um önnur börn. Þess vegna vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort ...

Ég heyri, hv. þm.

Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort hún muni í ljósi þeirrar stefnu sem Framsfl. hefur kynnt í málefnum fjölskyldunnar beita sér fyrir því að orlof foreldra vegna veikinda barna verði aukið. Hæstv. ráðherra er einstaklega málgefin þennan morgun, virðulegi forseti.

Margir vilja koma að máli við ráðherra.

Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra hlýði á þær spurningar sem ég hef fram að færa vegna þess að þær skipta verulegu máli og okkur hefur verið sýnt fram á það að alls staðar á hinum Norðurlöndunum er réttur foreldra vegna veikinda barna mun meiri en hér. Og það hefur gerst aftur og aftur að þeir sem þetta mál snertir, þ.e. aðilar vinumarkaðar og ríkisvaldið, vísa á milli sín ábyrgðinni. Ríkisvaldið lýsir því yfir að þetta sé samningamál aðila vinnumarkaðarins, að þetta sé ekki málefni ríkisstjórnar og síðan segja aðilar vinnumarkaðarins: ,,Þetta er málefni ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarinnar fyrst og fremst að leysa eða Alþingis.`` Þess vegna beini ég þessari spurningu til hæstv. ráðherra: Mun hún beita sér fyrir því að orlof foreldra eða réttur foreldra vegna veikinda barna verði aukinn verulega frá því sem nú er? Það skiptir miklu máli fyrir þá foreldra sem hér eiga hlut að máli, sem tengjast þessu frv. sem við erum að ræða, sem og annarra foreldra sem eiga veik börn. Að lokum tek ég undir það að við munum flýta afgreiðslu þessa máls og það er fyrst og fremst vegna þess að hér er um mikið réttlætismál að ræða og það hefur ekki staðið á stjórnarandstöðunni í heilbr.- og trn. þegar um slík mál er að ræða, að flýta fyrir afgreiðslu þeirra. Og þó að við höfum rætt það hvort það standist lög þegar lög eru sett að þá séu þau afturvirk, þá finnst mér það í þessu tilviki vera fullkomlega réttlætanlegt og jafnvel þó að það hefði verið talað um þarna heldur lengri tíma heldur en frá síðustu áramótum. Ég fagna því að ráðherrann skyldi bregðast svo skjótt við og leggja þetta frv. fram. Samt sem áður er fjölmörgum spurningum ósvarað er varða rétt foreldra vegna veikra barna eða barna sem þurfa að dvelja langdvölum á sjúkrahúsi eða í heimahúsi vegna veikinda og ég vil leggja að hæstv. ráðherra að svara þeim spurningum sem hér hafa komið. En ég vil jafnframt ítreka það að, eins og fram kom hjá hv. varaformanni heilbr.- og trn. að við erum með mjög mörg mál inni í heilbr.- og trn. sem þýða verulegar úrbætur m.a. fyrir foreldra. Við erum með foreldra, aldraða og örykja og ýmsa þá sem minna mega sín í þessu þjóðfélagi, eins og t.d. hvað varðar umönnunarlaun, rétt til umönnunarlauna vegna umönnunar í heimahúsi. Við erum einnig með frv. þar sem verið er að leggja til að ríkið taki þátt í kostnaði vegna sálfræðiþjónustu og félagsráðgjafar fyrir börn að 18 ára aldri þannig í heilbr.- og trn. eru mörg mjög góð mál frá hæstv. ríkisstjórn, en það eru jafnvel fleiri góð mál frá stjórnarandstöðunni.

Herra forseti. Þegar ég las þetta frv. til laga sem hæstv. félmrh. leggur fram, þá minntist ég þess að það er ekki langt síðan ég var að lesa  Ég verð að segja það, herra forseti, að þrátt fyrir þær ýmsu ábendingar sem hér hafa komið fram um það sem betur mætti vera í þessu frv., þá er það að öllu leyti til bóta og ég tel að bæði stjórnarþingmenn og stjórnarandstaða hljóti að leggjast á eitt um að fá þetta frv. fram sem fyrst. Ég segi það auðvitað að stjórnarandstaðan mun koma með ákveðin sérsjónarmið varðandi tiltekin atriði sem í frv. eru en frv. er það mikilvæg réttarbót, þrátt fyrir að það varði einungis tiltölulega smáa hópa, að ekki er verjandi annað en að koma frv. fram. Ég verð að segja það líka, herra forseti, að ég fagna því sérstaklega að hérna er verið að taka á málefnum fjölbura. Ég er þeirrar skoðunar reyndar að það þurfi að gera það enn ákveðnar en hérna er gert. Hér er það svo að fæðingarorlofið er lengt um þrjá mánuði fyrir sérhvert barn umfram eitt eins og lögin kveða á um núna. Ég er þeirrar skoðunar að það sé það mikil breyting á högum þeirra sem eiga t.d. þrjú börn fremur heldur en tvö að nauðsynlegt sé að huga sérstaklega að foreldrum sem eignast þrjú börn eða fleiri. Við höfum séð það, herra forseti, að sú breytta tækni sem við búum núna yfir innan Landspítalans gerir það að verkum, á síðustu árum a.m.k., að þríburafæðingum hefur fjölgað. Nú hefur tæknin breyst aftur þannig að ég tel að líkur séu á að þeim muni fækka á næstunni. Hérna er því ekki um að ræða verulega miklar breytingar í fjárhagslegu tilliti. Því vil ég beina því til hæstv. heilbrrh. að hún velti því fyrir sér hvort ekki væri í lagi að hennar ágætu vinnumenn í heilbrn.- og trn. könnuðu hvort mögulegt væri að gera hlut þríburaforeldra og þeirra sem eiga fleiri börn eitthvað sértakan að þessu leyti. Í dag er það þannig að líf þeirra sem lenda í þeirri hamingju að eignast þríbura fer allt úr skorðum. Ég var á fundi með foreldrum í Þríburafélaginu. Þetta var ungt fólk og örþreytt en afskaplega hamingjusamt. Það færði mér heim sanninn um það, eftir að hafa rakið sínar sögur, að munurinn á því að eignast tvö börn og þrjú börn er svo gríðarlegur að ég held að það þurfi að sinna því með einhverjum sérstökum hætti. Það var eins og ein konan sagði sem hafði eignast tvö börn og eignaðist síðan þríbura og fór með þá í sund. Þar var gömul kona sem sagði við hana: ,,Er leikskólinn kominn í heimsókn?`` Það kannski lýsir e.t.v. best þeim gríðarlegu breytingum sem verða á högum foreldra af þessu tagi og ég mundi mælast til þess við stjórnarmeirihlutann að hann kannaði hvort það væri hægt með einhverjum hætti að koma til móts við þetta fólk þegar nefndin fjallar um málið. Ég vísa sérstaklega til þess að við erum hér að véla um breytingar sem munu kosta 40 millj., en það liggur fyrir að sú nýja tækni sem tengist uppsetningu fósturvísa í verðandi mæður er orðin það háþróuð að það er hægt, og er stefnt að því beinlínis samkvæmt þeim reglum sem nú eru í gildi hjá glasafrjóvgunardeildinni, að reyna að koma í veg fyrir að það verði þrjú börn vegna þess að álagið á fjölskylduna og viðkomandi móður er svo mikið. Samt sem áður verður það alltaf þannig að það munu fæðast stöku þríburar og við þurfum að huga vel að því. Einstök sveitarfélög hafa staðið sig mjög myndarlega í þessu. Þau hafa lagt til aðstoðarfólk í heilt ár eftir þríburafæðingu en þar er að því er mér er kunnugt um einungis eitt sveitarfélag að ræða. Það eru sem sagt afar mismunandi hagir manna eftir því hvar þeir búa þegar þeir lenda í þeirri hamingju að eignast þríbura. Hérna er líka, herra forseti, verið að koma í gegn nýmæli sem er þarft, þ.e. að fæðingarorlof vegna barns yngra en fimm ára sem tekið er í varanlegt fóstur er aukið um einn mánuð, úr fimm mánuðum í sex. Þarna er um að ræða breytingu sem við hefðum kannski átt að gera þegar fór hér í gegn frv. til laga um breytingu á réttarstöðu kjörbarna og ættleiddra barna sem ég og hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir fluttum. En ég minnist þess þá, herra forseti, að þegar við samþykktum það frv. þurfti að bródera ýmis önnur lög til þess að jafna réttarstöðu ættleiddra kjörbarna gagnvart þeim börnum sem fæddust og komu í heiminn með þeim sama hætti og Nói notaði til þess að geta Sem, Kam og Jafet. Það þurfti t.d., herra forseti, að breyta 14. gr. laga um almannatryggingar sem kveður á um rétt til barnalífeyris. Þá var það þannig að kjörbarn eða ættleitt barn þurfti að vera á framfæri kjörforeldra í a.m.k. tvö ár fyrir fráfall foreldrisins til þess að réttur til örorkubóta og barnalífeyris skapaðist. Það var hins vegar að sjálfsögðu engin slík krafa gerð varðandi börn kynforeldra. Þegar ég les 14. gr. almannatryggingalaganna, þá sýnist mér að ekki sé algjörlega ljóst að fósturbörn hafi sama rétt. Og ég hygg, herra forseti, og þætti vænt um að hæstv. heilbrrh. léti í ljós skoðun sína á því hér á eftir, að þetta sé eitt af þeim efnum sem heilbr.- og trn. þurfi að taka til skoðunar. Ég fagna því líka alveg sérstaklega að hér hefur hæstv. heilbrrh. lagt fram frv. sem bætir mjög stöðu þeirra foreldra sem eignast fyrirbura. Ég hef enga reynslu af fyrirburum. Ég hef einungis lesið mér til um þetta og heyrt það sem menn hafa sagt hér í þessum sölum og ég held að hér sé um afskaplega mikilvægt atriði að ræða. Og sérstaklega ber að lofa hæstv. ráðherra fyrir það að í frv. er ákvæði til bráðabirgða sem gerir þetta afturvirkt. Það skiptir miklu máli og er auðvitað hluti af því sem gerir það að verkum að það ríður á að nefndin komi málinu frá sér í tæka tíð. Það kann vel að vera eins og hefur komið fram hjá ýmsum mönnum að þessi réttur, þótt hann sé aukinn, sé ekki nægur, það þurfi að lengja þetta. Það getur vel verið. En hérna er alla vega stigið stórt skref fram á við og við munum í ljósi reynslunnar kanna það í framtíðinni hvort rétt sé að breyta þessu með einhverjum hætti. Það sem ég er að segja, herra forseti, er það að við sem erum í stjórnarandstöðu megum ekki falla í þá gryfju, vegna þess að við erum í stjórnarandstöðu, að leggjast í eitthvert tuð og nöldur um mál vegna þess að það er ekki nógu gott, þegar það er alveg klárt að hvert einasta atriði þessa frv. er mjög mikilvægt heillaspor og varðar miklu fyrir þá foreldra sem fylla þessa hópa þótt fámennir séu og það verða menn bara að skilja. Ég er þeirrar skoðunar að það sé æskilegt, herra forseti, að lengja fæðingarorlofið almennt eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sagði hérna áðan. Ég held að það séu afar margir þeirrar skoðunar, nema ef vera skyldu einhverjir miðaldra karlar sem eru löngu komnir úr barneign, ég veit það ekki. En það á ekki að gera það að verkum að við hikum við það að koma þessari mikilvægu réttarbót í gegn, herra forseti. Þess vegna segi ég það að ég styð þetta mál heils hugar og mun auðvitað beita mér sem tímabundinn liðsforingi í heilbr.- og trn. til þess að það verklagna fólk sem þar situr fari skjótt höndum um þetta og komi málinu frá sér. Ég verð hins vegar, herra forseti, að nota þetta tækifæri aðeins til þess að brýna fyrir Framsfl., og sérstaklega þessum ágætu starfssystrum okkar sem hérna eru staddar í salnum, nauðsyn þess að standa sig betur og beita sér betur í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna. Það var Framsfl. sem háði kosningabaráttu þar sem hann undirstrikaði nauðsyn þess að það yrði gert eitthvað annað heldur en bara að setja upp nefndir. Við sjáum unga og vaska þingkonu eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttur sem er búið að gera að formanni nefndar og það verður enginn var við hana síðan. Hennar framlag á sviði jafnréttisbaráttu fer fram á einhverjum lokuðum fundum í einhverjum nefndum sem enginn maður veit neitt um. Auðvitað ber að þakka það, a.m.k. gerir stjórnarandstaðan það, að það er búið að lyfta þessum tveimur ágætu konum til mikilla valda í Framsfl. En betur má ef duga skal. Kvennalistinn færði inn í umræðu um jafnréttismál á Íslandi hugtak sem karlar allra stjórnmálaflokka hlógu að, það var reynsluheimurinn. Ég var auðvitað partur af þessum körlum sem gaf ekki mikið fyrir þetta hugtak. En minn heimur breyttist þegar ég varð faðir og reynsluheimurinn breyttist að sama skapi. Og ég er þeirrar skoðunar eins og ég hef látið koma fram fyrr í dag að fæðingarorlof feðra er afskaplega mikilvægur áfangi á leiðinni að jafnri stöðu kynjanna. Ég held að þegar feður eiga kost á því að sjá um uppeldi barna sinna og vera í mjög nánum tengslum við þau alveg frá því að þau fæðast, þá öðlist þeir allt aðra sýn og veruleika. Og ég held að sú sýn breyti viðhorfi þeirra varanlega. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það eigi að gera eins og t.d. í Noregi þar sem feður hafa sjálfstæðan rétt en þar sem heildarréttur foreldranna kemur ekki til fullra framkvæmda nema feðurnir notfæri sér hann. Með öðrum orðum, þar var það að sjálfsögðu fyrir tilstilli norskra sósíaldemókrata sem feðurnir eru beinlínis knúnir til þess að taka sér fæðingarorlof og ég held að í framtíðinni sé þetta það sem er mikilvægast í jafnréttisbaráttu á Íslandi. Ég held að það sé ekkert sem getur dugað jafn vel til þess að brjóta niður þá hefðbundnu sýn sem okkur körlunum er innrætt frá blautu barnsbeini gagnvart þessum hefðbundnu verkaskiptum kynjanna. Þetta er lykillinn að því og þess vegna segi ég, herra forseti, ef Framsfl., ef einhver flokkur ætlar sér eitthvert raunverulegt framlag í baráttunni til að bæta og auka jafnrétti kynjanna, þá er það fæðingarorlof feðra. Það er því miður svo, herra forseti, að allt bendir til þess að minn aldur sé orðinn þannig að ég sé kominn úr barneign eins og þessir miðaldra karlar sem ég hef gert hérna að umræðuefni. En ég fullyrði það að fyrir unga feður og fyrir unga karlmenn framtíðarinnar er þetta það sem skiptir mestu máli til þess að breyta afstöðu þeirra til jafnréttis kynjanna, breyta afstöðu þeirra til hefðbundinna starfshlutverka og það er það sem öllu máli skiptir. Þess vegna ítreka ég spurningu mína til hæstv. heilbrrh.: Treystir hún sér ekki til að lýsa því yfir að hún muni stíga skref á þessari braut áður en kjörtímabilið er úti? Það er mér sannarlega --- ja, kannski ekki sorgarefni af því að ég er fæddur glaður, en áhyggjuefni að hæstv. ráðherra sem hefur aftur og aftur beitt sér í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna skuli ekki treysta sér til þess að lýsa þessu yfir. Og ég velti því fyrir mér, hvort það geti verið að sá bústni karl sem hérna stendur skilji þegar upp er staðið eðli þessarar baráttu betur heldur en móðirin sem situr þarna í stóli hæstv. heilbrrh.?

Virðulegur forseti. Hér kom fram áðan að í okkar flokki væru miðaldra karlar og þeir hefðu nú ekki mikinn áhuga á þessu máli. En það er nú öðru nær. Þeir hafa talsverðan áhuga á þessu. Ég get nefnt sem dæmi að það situr einn hv. þm. í forsetastóli sem hefur mikinn áhuga á þessu og er reyndar sjálfur úr gífurlega stórum systkinahópi. Mig minnir að hv. þm. Guðni Ágústsson eigi 15 systkini þannig að hann hefur fullan skilning á þessu, sá hv. þm., og situr í heilbr.- og trn. og mun að sjálfsögðu hjálpa okkur við að koma þessu ágæta máli hér í gegn. Varðandi það að ég hafi ekki beitt mér í jafnréttismálum, þá er það alrangt sem kom fram hjá síðasta ræðumanni. Þar hef ég beitt mér af fullum krafti og m.a. í starfsmatinu, var m.a. með grein í Morgunblaðinu í gær varðandi það atriði. Ég vil líka benda hv. þm. á að Framsfl. er fyrsti flokkurinn á Íslandi sem hefur samþykkt sérstaka jafnréttisáætlun og þar átti sú er hér stendur talsverðan hlut að máli. Það var einnig athyglisvert að hlusta á hv. seinasta ræðumann þar sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson var ráðherra í síðustu ríkisstjórn og maður spyr þá: Hvað gerði ráðherrann þá? Það var nú ekki mikið. Það var afar athyglisvert að heyra hér að hv. þm. Össur Skarphéðinsson væri kominn úr barneign vegna aldurs. Það get ég ekki skilið. Ef svo er, þá er eitthvað meira að en aldurinn.

Herra forseti. Nú er það að vísu svo að ég tek undir það sem hv. þm. sagði um hv. þm. Guðna Ágústsson. Hann er eins og ég kominn af fátæku tómthúsfólki á Eyrarbakka þar sem fjölskyldurnar voru barnmargar og skilur þess vegna e.t.v. betur heldur en margar konur í Framsfl. eðli jafnréttisbaráttunnar. Það er nefnilega að koma í ljós hér á þessum morgni að karlarnir hér í salnum skilja eðli baráttunnar betur heldur en konurnar í Framsfl. En það þýðir ekkert fyrir hv. þm. Siv Friðleifsdóttur að koma hingað upp og monta sig af því að hafa náð í gegn einhverri áætlun um jafnrétti kynjanna innan Framsfl. Við félagar hennar hér í salnum höfum ekki séð mikil merki þess af framgangi kvenna innan Framsfl. og skiptir kannski ekki miklu máli. Hv. þm. spurði: Hvað gerði Össur Skarphéðinsson þegar hann var umhvrh. í síðustu ríkisstjórn? Það er rétt að rifja það aðeins upp. Hv. þm. getur farið yfir það sem fyrrv. umhvrh. gerði varðandi ráðningar embættismanna og hann getur borið saman hlutföll kynjanna meðal t.d. þeirra yfirmanna sem þáv. umhvrh. skipaði yfir stofnanir ráðuneytisins og hann getur borið það saman við yfirmenn stofnana sem framsóknarmenn hafa skipað á þessu kjörtímabili. Ég held ég yrði giska glaður yfir niðurstöðu þess samanburðar. En að öðru leyti, herra forseti, hvað gerði fyrrv. umhvrh. í tíð síðustu ríkisstjórnar? Hann studdi t.d. núv. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur í baráttu sinni fyrir því að koma í gegn áætlun, áætlun sem m.a. fól það í sér að á framkvæmdartíma áætlunarinnar yrði hrint í framkvæmd fæðingarorlofi feðra. Það var hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sem kom því í gegn, það var Alþfl. sem kom því í gegn, en það er Framsfl. sem er að gera þetta merka frumkvæði að engu á þessu kjörtímabili eins og svo mörg önnur kosningaloforð Framsfl. sem eru að falla í glatkistuna og verða að engu vegna þess að það er leitun að því loforði sem Framsfl. hefur efnt og ætlar að efna.

Virðulegi forseti. Þetta sem kom hér fram. er að sjálfsögðu ekki rétt. Framsfl. er að standa við kosningaloforð sín. Við erum að ná niður halla á ríkissjóð, skapa hér fjölmörg störf. Það er verið að lækka skatta og svona er hægt að halda lengi áfram. Varðandi hlut kvenna í Framsfl. þá er það heldur ekki rétt sem kom fram hér áðan. Konur hafa átt ákveðnu fylgi að fagna í Framsfl. Við erum með kvenráðherra, þann eina. Við erum með konu sem formann þingflokksins. Og ég get nefnt sem dæmi að hæstv. heilbrrh. er með hæsta hlutfall kvenna í nefndum á vegum ráðuneytis síns og þar er hlutfallið komið upp í tæp 50%. Þetta er afar jákvætt enda sjáum við það þegar konur komast til valda þá fylgja þeim miklu fleiri konur. Og af því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson var að mæra sig af því að hafa staðið með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur hér í ýmsum málum, þá vil ég bara minna á það að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir flúði Alþfl., svona leið þeirri konu þar.

Herra forseti. Ég tel nú að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir verði að koma hér upp og bera af sér sakir. Hún verði að tilkynna þingheimi það að hún hafi ekki flúið Alþfl. út af mér. Herra forseti. Þegar kemur að því að skilgreina hvernig við getum þokað jafnréttisbaráttunni áfram þá hef ég lýst þeirri skoðun minni, út frá minni eigin reynslu og út frá því hvernig mínar eigin skoðanir hafa breyst, að sennilega geti ekkert valdið róttækari grundvallarbreytingu á viðhorfum karla eins og einmitt það að setja í framkvæmd áætlun um aukið fæðingarorlof karla, sjálfstæðan rétt karla. Ég er þeirrar skoðunar að þetta breyti viðhorfi ungra karla til hinnar hefðbundnu kynjaskiptingar. Hæstv. ráðherrar ríkisstjórna og hver sem er getur haldið endalaus málþing, endalausar ráðstefnur um það hvernig eigi að gera þetta og að það eigi að setja konur hér og þar til þess að auka hlut kvenna í stjórnunarstöðum. En grundvallarbreytingin verður ekki fyrr en það er hægt að komast einhvern veginn inn í forritið á körlunum og ég held að besta leiðin til þess sé að gefa þeim færi á að tengjast börnum sínum eins náið og hægt er frá fæðingu þeirra. Ég held að það glæði skilning þeirra á því að hin hefðbundna hlutverkaskipting sem þeir hafa alist upp við sé röng og ég held að ekkert annað en þessi praxís geti breytt því. Hvernig gerum við það? Það er ekki nóg að vísa til þess að hv. þm. Guðni Ágústsson sé jafnréttissinni eða einhverjir karlar í Framsfl. Hv. þm. nefndi sérstaklega að það yrði breyting á þegar konur kæmust til valda og þá spyr ég: Hvar er breytingin í þessum efnum núna þegar kona ræður þessum málaflokki?

Herra forseti. Þessi umræða er fyrst og fremst um breytingar á fæðingarorlofi gagnvart fjölburum og veikindum og það er mjög brýnt og mjög nauðsynlegt að það nái fram. Ég gleðst yfir þeim stuðningi sem hv. formaður heilbr.- og trn. hefur lýst hér yfir, þ.e. að hann muni veita þessu máli framgang í nefndinni og koma þar fljótt fram með niðurstöðu. Umræðurnar hér hafa spunnist nokkuð mikið um jafnrétti karla og kvenna. Og þó að það sé kannski ekki alveg skylt þessu máli þá er það að sjálfsögðu skylt fæðingarorlofinu sem slíku og ég hef margoft bent á það. Jafnrétti karla og kvenna byggir fyrst og fremst á réttlæti. Okkur þykir slæmt að misrétti skuli vera milli fólks. Við karlar hugsum til systra vorra, mæðra og dætra og við viljum ekki að þær lendi í þeirri stöðu að þeim sé synjað bara vegna kynferðis. Hins vegar hef ég svo sem oft bent á að þetta er ekki spurningin um jafnrétti milli karla og kvenna og kannski að sú pólarísering eða það að benda á það atriði, kannski villir það um fyrir mönnum í því að við erum í rauninni að tala um misrétti milli fólks. Sú umræða hefur komið upp undanfarna daga í fjölmiðlum að það sé lagalega í lagi að mismuna á milli tveggja karla og það sé í lagi að mismuna á milli tveggja kvenna en það megi ekki mismuna á milli karls og konu. Þetta er náttúrlega dálítið undarleg niðurstaða en þetta orðin niðurstaðan. Það eru fleiri þættir í sambandi við jafnrétti heldur en bara réttlæti. Við erum að berjast við fordóma og það eru fordómar, eins og ég hef margoft nefnt, karla gagnvart konum, kvenna gagnvart konum og gagnvart sjálfum sér. Og þessir fordómar eru svo harðir að þó að karlmenn eigi rétt til fæðingarorlofs í dag þá taka þeir það ekki, þeir nýta ekki þennan rétt sinn heldur er það nánast undantekningarlaust að konur taka fæðingarorlofið. Áhrif fæðingarorlofs á jafnrétti karla og kvenna og þá er ég að tala um launajafnrétti, eru eftirfarandi: Nú skulum við, hv. þm., setja okkur í þau spor að við séum að ráða fólk í vinnu, 27 ára gamalt fólk nýkomið úr háskóla. Þau sitja þarna fyrir framan okkur, kona og maður á þessum aldri, og við förum að hugleiða að ef við ráðum konuna þá eru svona 70--80% líkur á því að hún muni fara í fæðingarorlof, sex mánaða fæðingarorlof, á næstu fimm árum og það kostar fyrirtækið, sérstaklega lítil fyrirtæki, lifandis býsn að missa manneskju úr starfi í sex mánuði, þurfa að endurmennta nýjan starfsmann o.s.frv. Þannig að við munum ráða karlmanninn frekar, bara út af efnahagslegum ástæðum. Við ráðum karlinn frekar vegna þess að hann mun verða ódýrari til lengdar út af fæðingarorlofinu. Við vitum að hann fer ekki í fæðingarorlof. Þetta hefur óneitanlega og örugglega áhrif á mismun launa hjá konum og körlum. Hvernig lögum við þetta? Nú, að sjálfsögðu með því að láta karlmenn taka hluta af fæðingarorlofinu líka. Það er bara hrein og klár rökrétt afleiðing að við þurfum, ég vil kannski ekki segja að þvinga karlmenn, en gera það svo aðlaðandi fyrir hjónin eða parið að karlmaðurinn taki sinn skerf af fæðingarorlofinu. Þegar sú staða er komin upp að atvinnurekandinn á von á því að það séu jafnmiklar líkur á að hvort um sig fari í fæðingarorlof þá mun sá þáttur í launamisrétti kynjanna hverfa. Þriðja atriðið sem kannski er mikilvægt í sambandi við það að karlar fari í fæðingarorlof er að þeir kynnast börnunum sínum og það er mjög verðmætt. Það er verðmætt fyrir börnin og það er sérstaklega verðmætt fyrir föðurinn því karlmenn kynnast börnunum sínum mjög lítið og ekki þá fyrr en á seinni stigum þegar börnin eru orðin eldri og það held ég að sé mjög neikvætt. Það yrði miklu betra í öllum skilningi að karlmenn kynntust börnum sínum fyrr og ættu þátt í því að móta þau á fyrsta ári lífs þeirra. Herra forseti. Nefnd er að störfum um þessi mál og þess vegna vonast ég til að skriður komist á þau fljótlega. En ég vildi benda á eftirfarandi. Í fyrsta lagi: Hvernig getum við breytt þjóðfélaginu þannig að báðir foreldrar geti séð um börnin? Það er svona hugljómun sem ég ætla að útlista hér. Það væri t.d. fólgið í því að atvinnulífinu yrði skipt þannig að dagvinnutíminn væri miklu sveigjanlegri en hann er nú. Ég get alveg séð fyrir mér að annað foreldrið vinni frá segjum kl. sjö að morgni til tólf á hádegi og þá sé vinnudeginum lokið og hitt foreldrið taki þá við og vinni frá tólf til sjö og þannig sé búið að skipta vinnudeginum upp og þau séu heima hjá börnunum afganginn af vinnudeginum. Á þessum tíma gætu þau hugsanlega afkastað nánast jafnmiklu og þau gera nú allan vinnudaginn. Þetta yrði þjóðhagslega mjög hagkvæmt vegna þess að þá þyrftu menn ekki barnaheimili í sama mæli og nú og barnaheimilin yrðu þá meira til þess að kenna börnunum heldur en til að geyma þau. Það mundi mjög margt vinnast með þessu, betri nýting á vélum, tækjum, skrifstofuhúsnæði og öðru slíku þannig að ég vildi að menn horfðu á það hvort þessi möguleiki sé til staðar. Svo er spurningin, herra forseti: Af hverju viljum við jafnrétti? Er þetta bara ekki ágætt svona, að hafa bara misrétti á öllum stigum eins og er í dag að það er mismunað milli karla, mismunað á milli kvenna og mismunað á milli karla og kvenna. Er þetta ekki allt í lagi? Nei, það er ekki allt í lagi vegna þess að þjóðfélagið tapar á mismununinni. Þegar ráðinn er óhæfari einstaklingur en annar sem er hæfari til að stýra fyrirtæki eða gegna einhverri stöðu, þá tapar fyrirtækið örugglega á því. Fyrirtækið og þar með þjóðfélagið tapar á misréttinu og þess vegna er mjög brýnt og það má segja að það sé þáttur í lífskjörum þjóðarinnar, að laga jafnréttið milli fólks almennt, ekki bara milli kynja. Og þáttur í því er að breyta fæðingarorlofinu þannig að karlmenn taki það til jafns við konur. Það er þáttur í að bæta lífskjör þjóðarinnar.

Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm. Péturs Blöndals þá langar mig að geta þess að sú hugljómun sem hann deildi með okkur þingmönnum sem eru viðstaddir þessa umræðu um fæðingarorlof hefur verið fleirum hugleikin og minnist ég þess einmitt úr Tryggingastofnun að til mín hafi komið foreldrar með viðlíka hugmyndir. Minnist ég sérstaklega móður sem var verktaki og þurfti því að sinna starfi sínu. Önnur var sjálfstætt starfandi með fyrirtæki og þurfti að sinna starfi sínu eðlis þess vegna að hluta til í fæðingarorlofi. Hún átti ekki rétt á fæðingarorlofsgreiðslum samkvæmt íslenskum lögum í dag með því að sinna að hluta til starfi. Þess vegna vildi ég gjarnan spyrja hv. þm. hvort hann hafi í hyggju að breyta lögum þannig að mönnum verði unnt að sinna börnum sínum eins og hann lýsti hér í sinni hugljómun.

Herra forseti. Hv. þm. kom inn á vandamál sem er tengt verktöku. Það er því miður að verða síaukið vandamál og mun aukast mikið með aukinni tölvuvæðingu þar sem fólk getur farið að vinna heima fjarri vinnustaðnum. Að sjálfsögðu þurfum við að taka á þessu vandamáli. Við þurfum að leysa það vandamál að það er fjöldi fólks sem velur að vera verktakar og dettur þar af leiðandi út úr tryggingakerfinu að meiru og minna leyti. Við þurfum að laga það. En við þurfum jafnframt að spyrja okkur af hverju fólk velur að detta út úr tryggingakerfinu. Getur verið að tryggingakerfið sé orðið of sterkt, of dýrt og of þunglamalegt fyrir einstaklinginn þannig að menn velji frekar að vera verktakar og fá allan peninginn í vasann sjálfir í staðinn fyrir að vera tryggðir? Vantar kannski skilning fólks á eðli og gildi trygginganna? Hafa tryggingarnar ekki sama gildi fyrir fólk og það borgar fyrir þær? Þetta þurfum við að hugleiða. Varðandi hugljómunina, þá koma allar hugmyndir einhvers staðar frá. Ég er ekkert að segja að þetta sé endilega mín hugmynd en samt sem áður er það mín hugljómun og með fjöldamörgum öðrum, að það mætti koma svona fyrirkomulagi á. Og það er ekkert sem bannar það að verktakar gætu verið þátttakendur í því og verktakar eiga að sjálfsögðu að vera tryggðir eins og aðrir þó þeir oft á tíðum sinni ekki þeirri tryggingaskyldu.

Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess að það eru ekki aðeins verktakar sem geta lent í þessu sem ég nefndi áðan. En vegna vangaveltna hv. 16. þm. Reykv. um það hvort fólk velji það að vera ekki í tryggingakerfinu með því að vera verktakar eða hvernig því væri háttað, þá held ég því miður að fólki sé ýtt út í að vera verktakar. Sumir hverjir hafa ekkert val. Það held ég að hv. þm. hljóti að þekkja úr atvinnulífinu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu sem hefur nú tognað töluvert úr. Menn eru farnir að tala um sinn reynsluheim og kannski megum við þakka fyrir að ekki eru fleiri karlmenn í þingsalnum ef þeir ætluðu allir að tjá sig því þá tæki þetta nokkurn tíma. Áður en ég fer yfir þær fyrirspurnir sem fyrir mig hafa verið lagðar vil ég segja að við erum að stíga hér mikið framfaraspor. Það hafa allir verið sammála því og það er það sem skiptir máli. Við getum alltaf gert betur. Við getum alltaf gengið lengra en á meðan við stígum engin skref þá erum við ekki á réttri leið. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði áðan hvort það sé rétt að fæðingarorlof geti orðið allt að 13 mánuðir. Það er rétt og fæðingarorlof getur orðið lengra en 13 mánuðir vegna þess að ef um fjölburafæðingu er að ræða þá getur þessi tími verið lengri. Almenni rétturinn er sex mánuðir, fyrir fyrirbura eru fjórir mánuðir og vegna veikinda móður eða barns geta verið þrír til fjórir mánuðir. Ef um tvíbura eða þríbura er að ræða þá getur þessi réttur verið enn lengri. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði líka hvernig liði endurskoðun á hinum almenna fæðingarorlofsrétti. Því er til að svara að að því máli verða stéttarfélögin að koma aftur eins og þau hafa áður gert. Það er mjög nauðsynlegt og auk þess aðilar vinnumarkaðarins. Hvort stjórnmálamenn koma að því, þá koma þeir ekki að því í upphafi heldur þegar málið er komið lengra, en það hefur verið stefna mín að stjórnarandstaðan sé í sem flestum nefndum. Og stjórnarandstaðan er í öllum helstu nefndum sem eru á vegum heilbr.- og trmrn. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttur spurði um lögheimili, þ.e. hvort hér væri um rýmkun að ræða varðandi lögheimilisrétt. Það má segja að svo sé. Þetta gefur okkur möguleika til að taka tillit til sérstakra aðstæðna varðandi lögheimili. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir spurði nokkurra spurninga, m.a. um hvað yrði um fæðingarorlof ef um andlát barns væri að ræða. Þá er því til að svara að fæðingarorlof skerðist ekki við andlát barns. Hv. þm. spurði einnig um vökudeildina og varð tíðrætt um þrengslin sem þar eru. Ég held að við getum lítið úr bætt fyrr en nýr barnaspítali rís. Það verður vonandi innan tíðar. Hv. þm. gerði einnig að umtalsefni að ekki hefðu borist svör við fyrirspurn sem hefur legið nokkrar vikur í heilbr.- og trmrn. varðandi fæðingarorlofsrétt á öðrum Norðurlöndum. Það svar er tilbúið og þess vegna gæti hv. þm. fengið það í dag. Það tók nokkurn tíma að fá svör frá öllum Norðurlöndunum um það sem um var spurt. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir spurði einnig nokkurra spurninga. Hún spurði að því hvar veikar mæður væru staddar varðandi þetta frv. Eins og fram kemur í frv. lengist orlof veikra mæðra. Hún spurði einnig um ferðakostnað og gerði að umtalsefni að aðeins er greidd ein ferð í viku. Í Tryggingastofnun er verið að endurskoða málefni langveikra barna og þar á meðal þetta atriði. En það er yfirleitt þannig að þegar börn eru á vökudeild þá er móðir hjá barninu nánast allan daginn. Sú er nú venjan.

Eða faðir.

Hér hefur ýmsilegt verið rætt um jafnréttismál sem ég ætla ekki að gera að umtalsefni núna. Mér finnst aðalatriðið að þetta frv. komist til hv. heilbr.- og trn. og verði þar afgreitt. Við getum rætt um jafnréttismálin almennt. Það er málefni sem er ótæmandi. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson beindi ekki til mín neinum sérstökum beinum spurningum. Hann vildi að ég lýsti hér úr ræðustól yfir að feður fengju stórbættan rétt til fæðingarorlofs. Ég á von á því að það gerist. Það tekur nokkurn tíma. Hv. þm. var nú ráðherra á sinni tíð og var þá kannski ekki kominn með þann mikla reynsluheim sem hann býr yfir núna og þess vegna var kannski ekki nógu mikill kraftur í honum þá 

Herra forseti. Ég vil taka undir síðustu orð ráðherra að það er nauðsynlegt að vera ekki að blanda allt of mörgum málum saman við þetta og ég veit að hv. þm. gera það ekki. Það hefur komið fram í máli þeirra þótt þeim liggi auðvitað mikið á hjarta varðandi aðrar réttarbætur í fæðingarorlofsmálum. En þetta er auðvitað brýnasta málið og um það eru allir sammála. En varðandi endurskoðunina þá svaraði hæstv. ráðherra mér ekki. Er þessi endurskoðun farin af stað á nýjan leik? Ef svo er ekki, hvenær verður það? Mun endurskoðunin ná til lengingar á fæðingarorlofi, réttar feðra, breyttrar fjármögnunar og samræmingar á fæðingarorlofi? Mér finnst að hæstv. ráðherra ætti að geta svarað því skýrar en hún hefur gert. Ráðherrann svaraði heldur ekki því sem ég spurði um, hvort hún væri ekki sammála mér um að við ættum að stefna að því markmiði að hafa fæðingarorlof fyrir þessa hópa sem við höfum verið að tala hér um, fyrirburaforeldra og fleirburaforeldra, að setja okkur það markmið að það verði að lágmarki eitt og hálft til tvö ár eins og fagfólk hefur sagt að væri nauðsynlegt, ekki síst vegna fyrirburafæðingar. Það vildi ég að kæmi sértaklega fram hjá ráðherra. Ég hefði gjarnan viljað sjá líka í þessu frv., þó ég muni ekkert gera kröfu um það af því að ég vil ekki tefja málið, meiri sveigjanleika, að það væri hægt að lengja fæðingarorlofið vegna þessara hópa enn frekar undir sérstökum kringumstæðum. Slík tillaga má auðvitað ekki vera til að tefja málið. En ég hefði gjarnan viljað sá hana í frv.

Virðulegi forseti. Varðandi sveigjanleikann sem hv. þm. gerði að umtalsefni þá er verulegur sveigjanleiki í því frv. sem hér liggur fyrir. Hvað varðar endurskoðun á fæðingarorlofi almennt þá hefur ekki verið sett ný nefnd af stað vegna þess að við erum að undirbúa þetta mál betur. En númer eitt er þessi samræming sem er nauðsynleg, vegna þess að það er mjög mikið misræmi varðandi fæðingarorlof, t.d. getur sá sem er í BSRB fengið allar sínar vaktir greiddar á meðan sá sem er í ASÍ fær engar vaktir greiddar. Það er því mjög mikið atriði að samræma þetta. Við erum að vinna að þessu máli. Ég endurtek að ég vona að menn blandi þessu ekki öllu saman því það mun tefja fyrir þessu máli.

Herra forseti. Þegar ég var að tala um að ég hefði viljað sjá meiri sveigjanleika en er í frv. þá er ég að tala um að það geti í ákveðnum tilvikum verið um lengra fæðingarorlof að ræða heldur en hér er kveðið á um, þegar um mikil veikindi er að ræða. Það er oft á tíðum svo að fjórir mánuðir er alls ekki nægjanlegt þó það bætist þarna við allt upp í 13 mánuði t.d. þegar við erum að tala um fyrirbura- eða fleirburafæðingar. Mig undrar svolítið, herra forseti, sem fram kom hjá hæstv. ráðherra. Nefndin sem er almennt að endurskoða fæðingarorlof var leyst upp snemma í vetur og að það taki alla þessa mörgu mánuði --- við erum að sigla inn í vorið --- að ráðherra sé enn að velta fyrir sér hvernig á að skipa nefndina o.s.frv. Þetta tekur allt of langan tíma hjá hæstv. ráðherra. Nefndin þarf svigrúm til að vinna og við hljótum að vænta þess að ráðherra leggi fram frv. næsta haust. Ég spyr: Af hverju í ósköpunum hefur þessi nefnd ekki verið skipuð á nýjan leik? Það er einhver fyrirstaða í þessu. Hver er hún, hæstv. ráðherra? Mér finnst nauðsynlegt að það komi fram.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. veit eru þetta líka samningsbundin atriði. Þetta eru málefni sem koma inn í samninga. Samningaviðræður eru í fullum gangi. Auðvitað er það þess vegna sem menn eru ekki að vinna í þessu í margar áttir. En varðandi það að hv. þm. sagðist vilja sjá meiri sveigjanleika í þessu frv. sem hér liggur fyrir þá kom það fram í máli mínu áðan að þetta geta orðið 13 mánuðir og það getur líka orðið lengri tími sem einstaklingar fá í fæðingarorlof 

Ekki veikinda ...

Við getum alltaf lengt þetta og það erum við að gera núna. Við erum að lengja þetta verulega, við erum að lengja þetta jafnvel um marga mánuði ef um fjölburafæðingu er að ræða. Ég trúi ekki öðru en hv. þm. geti sætt sig við þetta skref sem hér er stigið og við þurfum ekki mikið lengri tíma í þingsal til að ræða þetta ágæta mál sem er til framdráttar fyrir foreldra og börn.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt hjá hæstv. ráðherra að þetta er að hluta til samningsatriði hvað varðar fæðingarorlof. Hæstv. ráðherra orðaði það þannig að það væri ekki rétt að vera að vinna að þessu máli í allar áttir núna. Það hefði hins vegar verið mjög æskilegt að þegar þessar samningaviðræður hófust þá hefði sú nefnd sem var skipuð öllum þessum fulltrúum, fulltrúum frá launþegasamtökum m.a., lokið störfum þannig að tillögurnar hefðu legið fyrir þegar samningaviðræður hófust. Það sem ég ætla hins vegar að spyrja um er --- í fyrsta lagi svaraði ráðherra ekki öllum mínum spurningum og það snertir þetta mál beint --- hvort hæstv. ráðherra muni beita sér fyrir því að réttur foreldra vegna veikinda barna verði aukinn. Það snertir þetta mál beint. Síðan vildi ég gjarnan fá upplýsingar hjá hæstv. ráðherra af því að hún segir að fæðingarorlof skerðist ekki við andlát barns. Er þá átt við þetta sex mánaða fæðingarorlof eða þessa lengingu sem hér er boðuð í frv.? Munu foreldrar eiga rétt á sama tíma, sömu lengingu, við andlát barns? Mér finnst þetta skipta máli. Við erum ekkert að tefja þetta mál vegna þess að það hefur ekki verið boðaður fundur í heilbr.- og trn. fyrr en eftir rúman hálfan mánuð þannig að við höfum allan daginn í dag til að ræða þetta mál án þess að tefja það nokkurn skapaðan hlut. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherrann fyrst og fremst um þetta tvennt.

Virðulegi forseti. Varðandi rétt foreldra til orlofs í veikindum barna þá svaraði ég því áðan í svari til hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur að í Tryggingastofnun er verið að vinna að endurskoðun á málefnum langveikra barna og þetta kemur þar inn í. Auðvitað er þetta líka samningsatriði. Varðandi nefndina sem var leyst upp og það sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir gerði að umtalsefni, að það hefði verið æskilegt að ná niðurstöðu í nefndinni, þá tek ég undir það. Nefndin var auðvitað sett á laggirnar til að ná niðurstöðu. En nefndin náði ekki niðurstöðu. Þrátt fyrir langa og mikla vinnu náðist ekki samkomulag þannig að þetta rann inn í samningana. Varðandi önnur atriði sem hv. þm. hefur spurt hér um, þ.e. ef barn deyr eftir fæðingu, þá skerðist ekki réttur foreldra. Réttur foreldra er sá sami sem hér hefur verið lagður til í þessu frv.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra. Hvar er þessar reglur að finna? Hvar finn ég þessar reglur eða finn þessu stað í frv. nákvæmlega? Það hefur nú oft farið þannig að við túlkun á frv. eða lögum, er vitnað í greinargerðir eða frv. eins og þau eru upphaflega lögð fram og jafnvel í ræður ráðherra. En hvar nákvæmlega finn ég þessar reglur? Annað sem ég vildi fá fram hjá hæstv. ráðherra vegna þess að það er ævinlega talað um úrbætur á vökudeildinni í tengslum við það að barnaspítali rísi og það er nú orðið nokkuð langt síðan menn stefndu að því að reisa hann. Er möguleiki á því að laga aðstöðuna á vökudeildinni með endurskipulagningu á starfsemi sjúkrahússins? Hefur það verið rætt við yfirmenn sjúkrahússins eða Ríkisspítalanna og er möguleiki á einhverju auknu svigrúmi vökudeildarinnar innan sjúkrahússins í dag?

Virðulegi forseti. Satt að segja er svigrúmið ekki mjög mikið innan vökudeildarinnar eins og uppbyggingin er í dag 

Hvar eru reglurnar?

Herra forseti. Það er verið að endurskoða reglur og vinna að réttarbótum fyrir foreldra langveikra barna í Tryggingastofnun. En hæstv. heilbrrh. nefndi ekki hvort og hvernig hún hygðist breyta þeim óréttlátu reglum sem gilda um greiðslu ferðakostnaðar til foreldra barna sem eru á sjúkrahúsi. Hæstv. heilbrrh. segir að móðir sé yfirleitt hjá barni á vökudeild. Margar mæður eiga mörg börn og þurfa að sinna þeim bæði heima og á spítala. Dæmið sem ég nefndi í máli mínu áðan var einmitt þannig að það var fjölburamóðir sem þurfti að sinna öðru barninu á vökudeildinni og hinu heima. Ég þekki nokkur dæmi um að foreldrar þurfa að keyra frá Keflavík til Reykjavíkur daglega og jafnvel oft á dag, frá Hveragerði til Reykjavíkur jafnvel oft á dag. Það eru mýmörg svona dæmi og nú liggur fyrir hjá Tryggingastofnun áfrýjun vegna úrskurðar um greiðslu þar sem var sótt um greiðslu daglega. Þessi úrskurður hefur ekki borist. Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að foreldrar sem eru í þeirri stöðu að þurfa að fara á hverjum degi til þess að sinna barni sem er á sjúkrahúsi og þurfa að fara langan veg, fái greitt daglega fyrir slíkar ferðir? Það þarf að koma fram í þessari umræðu því þetta eru óréttlátar reglur sem eru alls ekki viðunandi. Og ég held að hæstv. ráðherra geti verið mér sammála í þeim efnum. Í þessari umræðu þarf því að koma fram hvað hæstv. ráðherra hyggst gera í málefnum fólks sem býr við þessar aðstæður.

Virðulegi forseti. Margt þarf að bæta varðandi aðbúnað langveikra barna og foreldra þeirra. Þetta er eitt af því en það verður ekki afgreitt með þessu frv. sem hér liggur fyrir.

Herra forseti. Ég er hjartanlega sammála hæstv. ráðherra. Það þarf að bæta margt. Og það hefur komið fram í máli mínu að ég fagna öllum þeim úrbótum sem koma fram í frv. en ég tel að það þurfi að taka á ferðareglunum. Þær er hægt að bæta með reglugerð. Ég tel að það verði að bæta úr því því það er svo mikið óréttlætismál sem þar er á ferðinni og úr því að verið er að vinna að réttarbótum fyrir foreldra sjúkra barna þá tel ég að þetta þurfi að koma fram hjá hæstv. ráðherra: Hyggst hann ráða bót á þessum óréttlátu reglum sem bitna á foreldrum sem eru í fæðingarorlofi, foreldrum fyrirbura, foreldrum fjölbura? Þetta eru verulega óréttlátar reglur, eins og ég sagði áðan.

Virðulegi forseti. Vegna þess að ýmislegt þarf að bæta þá er verið að vinna að því innan Tryggingastofnunar með formanni Umhyggju sem vinnur með Tryggingastofnun að ýmsum réttarbótum fyrir langveik börn. Hvað verður sett í forgang mun koma í ljós innan tíðar. Þessi nefnd á eftir að funda aðeins nokkrum sinnum og ég á von á tillögum sem þeir leggja fram innan fárra daga eða nokkurra vikna.

Verða breytingar á reglunum?

Það verða breytingar. En hvort nákvæmlega þetta verði sett í forgang er ég ekki tilbúin til að segja í dag.

Virðulegi forseti. Aðeins vegna þess að ekki er réttur hér til frekari andsvara. Ég spyr hæstv. ráðherra og vil fá svör við því hvar þær reglur eru sem gilda fyrir foreldra sem missa barn sitt vegna veikinda og ég geri það ekkert að ástæðulausu. Ég þekki dæmi þess að foreldrar sem misstu börn sín, tvíbura sem fæddust töluvert langt fyrir tímann, misstu bæði börnin og móðirin naut ekki síns réttar á fæðingarorlofi, ekki einu sinni þessara sex mánaða sem um getur í gildandi lögum. Ef þessar reglur eru til, hvar eru þær? Og þessi ákvæði, ef þau eru ekki til og ef þau eru ekki skýr, telur ráðherrann þá ekki fulla ástæðu til þess að heilbr.- og trn. beiti sér fyrir því að inn í þetta frv. komi ákvæði þess efnis að réttur foreldra í þessu tilviki sé ótvíræður?

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar fyrirspurnar sem kom frá hv. þm. þá erum við með svör frá Tryggingastofnun um að þessi réttur eigi að vera ótvíræður, að foreldrar eigi rétt á fæðingarorlofi í sex mánuði vegna fæðingar barns þannig að ef þarna er um eitthvert óöryggi að ræða þá er alveg sjálfsagt að taka það sérstaklega upp. En samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum frá Tryggingastofnun þá er þetta ótvíræður réttur og enginn ætti að velkjast í vafa um það að þetta er nákvæmlega svona. Ef það er ekki þá er rétt að taka það upp.

Í 2. mgr. 36. gr. þingskapa segir að lagafrv. sem útbýtt er sex mánuðum eftir þingsetningu verði því aðeins tekin á dagskrá að meiri hluti þingmanna samþykki það. Hliðstætt ákvæði er í 6. mgr. 44. gr. að því er varðar þál. Frestur samkvæmt þessum ákvæðum þingskapa rennur út 1. apríl nk. Þannig stendur á að frestinum lýkur meðan á páskahléi þingsins stendur og því leggur forseti til að veitt verði afbrigði frá þingsköpum og frestur þessi lengdur til föstudagsins 4. apríl.

Forseti vill taka fram að þessi ákvæði þingskapa hafa verið framkvæmd þannig, síðan þau voru sett 1985, að miðað er við að málin komi til bókunar fullfrágengin til skjalavarðar fyrir lok vinnudags föstudaginn 4. apríl. Takist ekki að prenta eða fjölfalda skjöl fyrir lok þingfundar þann dag verður haldinn útbýtingarfundur mánudaginn 7. apríl.

Virðulegi forseti. Ég átti þess ekki kost að taka þátt í umræðum við 2. umr. um þetta mál og vil þess vegna láta það koma hér fram að það undrar mig nokkuð að ekki komi fram í breytingartillögum frá allshn. það ákvæði, sem sérstaklega hefur verið rætt í nefndinni eins og fram kemur í nál., að hafa víðtækari heimildir fyrir ýmiss konar starfsemi um páska heldur en gert er ráð fyrir í núgildandi lögum. Ég tel eðlilegt að við 3. umr. þessa máls komi fram breytingartillögur sem rýmki þarna til í samræmi við það sem nefnt er í nál. og vil láta það koma fram að ég mun beita mér fyrir því.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 63/1970, um skipan opinberra framkvæmda, og lögum nr. 52/1987, um opinber innkaup, með síðari breytingum. Eins og hæstv. forseti sagði er þetta 436. mál þingsins og er að finna á þskj. 745. Á undanförnum árum hafa sífellt verið gerðar strangari kröfur til opinberra aðila um hvernig staðið skuli að innkaupum vöru, þjónustu og framkvæmda. Er það í samræmi við það sem gerist í löndunum í kringum okkur. Einnig hefur samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið gert strangari kröfur um hvernig að þessum málum skuli staðið. Þrátt fyrir þetta má segja að fyrirkomulag innkaupa ríkisins hafi verið gott miðað við önnur lönd. Hér á landi fer snemma að tíðkast notkun útboða við innkaup og formfastar reglur í gildi um tilhögun þeirra. Má að nokkru leyti þakka það því að auk þess að leita fyrirmynda í Evrópu var á sínum tíma einnig fylgst með því sem Bandaríkjamenn voru að fást við á þessu sviði. Þau lög, sem nú eru í gildi og varða innkaup ríkisins, eru annars vegar lög nr. 63/1970, og hins vegar lög nr. 52/1987. Breytingar voru gerðar á þessum lögum með lögum nr. 55/1993 vegna Evrópska efnahagssvæðisins. Í maí 1993 samþykkti þáverandi ríkisstjórn útboðsstefnu ríkisins og var hún þáttur í því umbótastarfi sem stjórnvöld hafa verið að vinna að til að koma á nýskipan í rekstri ríkisins. Nú er nokkur reynsla komin af þessu starfi og því sem fólst í stefnunni. Útboð hafa aukist verulega og gætir ánægju með það hjá seljendum vöru, þjónustu og framkvæmda. Á svipuðum tíma og útboðsstefnan var samþykkt gaf stjórn opinberra innkaupa út reglur um innkaup ríkisins. Þeim var ætlað að skýra samskipti og skapa traust milli kaupenda og seljenda. Jafnframt gaf stjórnin út handbók um innkaup innan Evrópska efnahagssvæðisins. Nýlega voru reglur um innkaup ríkisins og ýmis atriði útboðsstefnunnar fest í sessi með því að sameina ákvæði þeirra reglugerð um opinber innkaup í reglugerð um innkaup ríkisins, nr. 302/1996. Með þessu frumvarpi sem hér er til umræðu er ætlunin að styrkja í sessi útboð í opinberum innkaupum með því að treysta réttarstöðu þeirra sem taka þátt í útboðum á vegum opinberra aðila. Á síðasta ári skipaði fjmrh. kærunefnd útboðsmála og er verkefni hennar að úrskurða í ágreiningsmálum sem fram koma í opinberum innkaupum á milli kaupenda og seljenda. Samkvæmt gildandi lögum er fjmrh. hins vegar úrskurðaraðili og er nefndin því í raun ráðgefandi. Það fyrirkomulag hefur reynst óhentugt, seljendur verða að geta treyst því að úrskurðir séu hafnir yfir vafa um hlutleysi. Til að mæta þessu og sams konar viðhorfum hjá Eftirlitsstofnun EFTA er í frumvarpinu lagt til að kærunefndin verði sjálfstæður úrskurðaraðili, óháður fjmrh. Nefndin hafi heimild til að grípa inn í útboðsferilinn til að tryggja að farið sé eftir öllum leikreglum. Þetta er álitin vera mikilvæg réttarbót fyrir þá sem í hlut eiga. Auk ákvæða um kærunefndina eru gerðar lítils háttar breytingar á gildandi lagaákvæðum er leiða af breytingum á tilskipunum Evrópusambandsins um opinber innkaup. Ráðgert er að á komandi mánuðum fari fram heildarendurskoðun á lögum um opinber innkaup. Einnig er til skoðunar að Ísland gerist aðili að þeim kafla GATT-samningsins sem fjallar um opinber innkaup en slíkt mun kalla á frekari lagasetningu síðar. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, leggja til að þetta mál verði samþykkt til 2. umr. og sent til hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti heilbr.- og trn. um frv. til sóttvarnalaga. Undir þetta álit skrifa allir þeir nefndarmenn sem viðstaddir voru afgreiðslu málsins án fyrirvara, þ.e. formaður sem hér stendur, hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, Sigríður Anna Þórðardóttir, Guðmundur Hallvarðsson, Sólveig Pétursdóttir, Margrét Frímannsdóttir og Pétur H. Blöndal sem þarna var staddur sem varamaður. Þetta mál, herra forseti, er merkilegt að því leyti til að það hefur legið fyrir þinginu sex sinnum á átta árum. Það hefur aldrei tekist að afgreiða málið fyrr en nú á þessu þingi. Fyrir því liggja væntanlega ærnar ástæður en ljóst er að þetta mál sem í fyrstu virtist tiltölulega einfalt reyndist vera giska flókið. Frv. hefur tekið miklum breytingum í meðförum okkar. Framvinda tímans frá því það kom fyrst fram hefur leitt til ýmissa breytinga á umhverfi sóttvarna bæði á Íslandi og erlendis sem hafa gert það mjög nauðsynlegt að breyta verulega ýmsum atriðum frv. Nefndin var sammála um að gera róttækar breytingar á þeim ákvæðum sem fjalla um réttindi þeirra sem sæta þvingunarúrræðum eða frelsissviptingu af einhverju tagi telji stjórnvöld nauðsynlegt að gera það til að hindra útbreiðslu sótta. Það má segja, herra forseti, að Íslandssagan sé öðrum þræði saga sótta. Því miður gætti ekki sóttvarna fyrr en á síðustu öld. Annálarnir og Íslendingasögurnar gefa hins vegar aftur og aftur lýsandi dæmi af því þegar sóttir brutust út á Íslandi. Fræg er lýsingin á því þegar Einar Herjólfsson tók land í Hvalfirði, kominn frá Evrópu og hafði í farteskinu kistu. Þegar hann tók blátt klæði upp úr kistunni skaust þar út vera í mannsmynd, draugur sögðu annálarnir, og var þar komin sótt sem átti eftir að ganga í alla fjórðunga og leggja þriðjung landsmanna að velli. Í tengslum við sóttarfarssögu Íslendinga eru fjölmargar sögur af þessu tagi og situr nú sagnfræðingur í Þjóðarbókhlöðu sem tengist þessu fyrst og fremst. Á Íslandi má segja að saga sóttvarna sé meira en aldargömul. Það var fyrst árið 1875 sem lög gengu í gildi í sambandi við mótvarnir gegn bólusótt og sótt sem kölluð var hin austurlenska kólerusótt, og áttu líka að stemma stigu við því að aðrar sóttir sem næmar töldust flyttust til landsins. Á tæpri öld þróuðust þessi fyrstu lög í nokkuð merka löggjöf um varnir gegn því að næmir sjúkdómar bærust hingað til lands og síðan í þau sóttvarnalög sem samþykkt voru árið 1954 og eru enn í gildi. Árið 1896 gengu líka í gildi merk lög, fyrstu lögin um varnir gegn útbreiðslu næmra sjúkdóma. Það eru þau lög sem síðan þróuðust í gildandi farsóttalög sem voru samþykkt 1958. Þessi tvenn lög sem ég hef hér nefnt, sóttvarnalögin frá 1954 og farsóttalögin verða með samþykkt þessa frv. felld úr gildi. Um síðustu aldamót var erfitt ástand í sóttvarnamálum sér í lagi að því er tengdist holdsveikum og berklaveikum. Ástandið var bágborið og má segja að það hafi kallað á harðar aðgerðir. Árið 1898 voru samþykkt tvenn lög sem snertu holdsveika. Það voru annars vegar lög um aðgreiningu þeirra frá öðrum mönnum og flutning á spítala og hins vegar voru það afar merk lög um stofnun holdsveikraspítala á Íslandi. Þessi lög hafa verið felld úr gildi. En fyrstu lögin um varnir gegn berklaveiki gengu í gildi árið 1904 og gildandi lög eru að ég hygg frá árinu 1939. Það er engum blöðum um það að fletta, herra forseti, að saga sóttvarna á Íslandi síðustu hundrað árin er saga glæstra sigra. Ég held að engu landi í álfunni hafi með jafnskjótum hætti tekist að útrýma ýmsum mjög bráðum sóttum sem hér gengu. Ég nefni þá sérstaklega berkla og holdsveikina á sínum tíma. Það er ljóst að ef frv. sem er til umfjöllunar verður að lögum munu þessi lög sem ég hef hér verið að telja upp um berklavarnir, um sóttvarnir og um farsóttir falla úr gildi og jafnframt munu verða numin brott lög um ráðstafanir til varnar fýlasótt og lög sem gilda í dag um varnir gegn kynsjúkdómum. Eins og ég sagði, herra forseti, var frv. fyrst lagt fram á 112. löggjafarþingi. Nefndin sem samdi frv. lauk störfum, að ég held, árið 1989. Frv. hefur verið lagt fram alls sex sinnum og hefur sætt nokkrum breytingum frá upphaflegri mynd og þær langróttækustu eru þær sem ég á eftir að lýsa. Það gjörbreytir, eins og ég sagði, réttindum þeirra sem sæta með einhverjum hætti þvingunum af hálfu stjórnvalda, ef það er talið nauðsynlegt, til að stemma stigu við útbreiðslu sótta. Á 121. löggjafarþingi hefur heilbr.- og trn. fjallað mjög rækilega um þetta mál. Hún hefur fengið á sinn fund skrifstofustjóra frá heilbrn., Guðríði Þorsteinsdóttur. Jafnframt hafa komið nokkrum sinnum til fundar við nefndina Haraldur Briem yfirlæknir, Helgi Guðbergsson læknir, Ólafur Walter skrifstofustjóri og Ragnheiður Harðardóttir lögfræðingur, bæði frá dómsmrn. Jafnframt bárust nefndinni athugasemdir frá tölvunefnd og kvaddi þess vegna á sinn fund Þorgeir Örlygsson formann hennar og Sigrúnu Jóhannesdóttur ritara nefndarinnar. Nefndinni bárust líka margar umsagnir frá héraðslæknunum í Reykjavík, Landspítalanum, Samtökunum 78, landlækni, Sjúkrahúsi Reykjavíkur, Sambandi íslenskra berkla- og brjóstholssjúklinga, dóms- og kirkjumálaráðuneyti, Félagi íslenskra heimilislækna, Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, Læknafélagi Íslands, Haraldi Briem yfirlækni og tölvunefnd. Við leggjum til, herra forseti, að þetta frv. verði samþykkt með breytingum sem eru lagðar til á þskj. 812. Þessar breytingar eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er gerð brtt. við 2. gr. Þar er lagt til að auk þess að skilgreina þar hvað átt er við með smitsjúkdómum í lögunum verði almennt gildissvið laganna afmarkað í 2. gr. en ekki í 1. mgr. 3. gr. eins og gert er ráð fyrir í frv. Hér er um að ræða afskaplega léttvæga og smáa breytingu sem telst ekki vera efnisbreyting. Það sama verður hins vegar ekki sagt um aðra breytingu sem við leggjum einnig til að verði gerð við 2. gr. Þar er lagt til að skilgreining á smitsjúkdómum verði rýmkuð. Þessi brtt. er að mínum dómi afar mikilvæg og hún ristir talsvert djúpt sökum þeirra tíðinda sem hafa verið að gerast í umhverfi sóttvarna í nágrannalöndum okkar. Þarna leggjum við til, herra forseti, að skilgreiningin á smitsjúkdómum nái ekki einungis til sjúkdóma eða smitunar sem örverur, eiturefni eða sníkjudýr valda heldur einnig til þess sem við höfum kosið að kalla smitefni. Það er nauðsynlegt að skýra það betur hvað átt er við með þessu. Hugtakið smitefni er lagt til með hliðsjón af nýjum upplýsingum sem hafa komið fram varðandi sóttir í nálægum löndum og þeirri staðreynd að ný tegund smitsjúkdóma er talin geta orðið að farsótt meðal manna í löndunum í kringum okkur á næstunni. Hérna er um er að ræða afbrigði af svokölluðum Creutzfeldt Jakob sjúkdómi sem heitir á okkar tungu mannariða. Það er talið að orsök sjúkdómsins sé smitefni sem menn hafa ekki uppgötvað áður og fellur ekki heldur undir hina hefðbundnu skilgreiningu líffræðinnar á því hvað er lífvera. Þess vegna er ljóst að hin upphaflega skilgreining sem lögð var fram með frv. nær ekki yfir þetta smitefni. Í dag er talið, þó þekking manna sé enn nokkuð óljós á eðli þessa sjúkdóms, að hann sé orsakaður af smitefni sem nefnt er príon. Þetta smitefni er ekki lífvera í þeim skilningi sem hingað til hefur verið lagður í hugtakið. Lífverur eiga það allar sameiginlegt að þær hafa í sér kjarnasýrur, DNA, og þær fjölga sér með skiptingu erfðaefnis. Príon eru hins vegar prótínsameindir sem innihalda að því er virðist engar kjarnasýrur. Þær eru óskaplega þolnar gegn hita og líka sótthreinsiefnum. Það er enn ekki er vitað með hvaða hætti þetta smitefni getur valdið sjúkdómnum. Það er ekki vitað hvernig það smitar en mjög sterkum getum hefur verið leitt að því að smitið geti borist í menn í gegnum riðumengað nautakjöt. Um þetta hafa staðið harðvítugar deilur í nágrannalöndum okkar. Ég hygg að þegar þáverandi landbúnaðarráðherra bresku stjórnarinnar, Stephen Dorrell, lýsti því yfir í framhjáhlaupi í umræðum í breska þinginu að það kynnu að vera tengsl á milli Creutzfeldt Jakobs sjúkdóms og kúariðu, þá hafi hann ekki gert sér grein fyrir hvaða slóða þessi ummæli hans mundu draga. Nú hafa hins vegar farið fram mjög miklar rannsóknir á þessu máli og þær tengjast Íslandi að því leyti til að hér er um að ræða hæggengan sjúkdóm sem er mjög tengdur rannsóknum á öðrum sjúkdómi sem hefur greinst í íslenskum sauðkindum og Íslendingar eru þjóða fremstir í að kanna. Meðgöngutími mannariðunnar er mjög langur og menn óttast að mjög mörg ár geti liðið áður en afleiðingar þessa faraldurs verða ljósar. Því hefur Alþjóðaheilbrigðisstofnunin og Evrópusambandið farið þess á leit við þjóðir heims að þær fylgist mjög náið með þessum sjúkdómi og setji upp sérstakt eftirlitskerfi til þess að fylgjast með mögulegri útbreiðslu hans. Samkvæmt upplýsingum sem komu fram á fundi heilbr.- og trn. var einmitt þetta mál rætt sérstaklega á fundi norrænna sóttvarnalækna fyrir nokkru og þá kynnti norski sóttvarnalæknirinn tillögur Norðmanna að slíku eftirlitskerfi. Þessar hugmyndir voru settar fram í sérstakri skýrslu til norska heilbrigðisráðuneytisins. Það sem var merkilegt við niðurstöðu hins norræna fundar var að norski sóttvarnalæknirinn upplýsti það að norsku sóttvarnalögin skilgreindu smitsjúkdóma á nákvæmlega sama takmarkandi hátt og var gert í hinni upphaflegu gerð frv. hér á landi. Þannig að það var í besta falli talið orka tvímælis hvort sjúkdómurinn mannariða félli undir norsku sóttvarnalögin og þar með líka undir þau lög sem yrðu til með samþykkt frv. Með hliðsjón af þessu taldi heilbr.- og trn. rétt að sjúkdómar sem smitefni valda verði einnig taldir til smitsjúkdóma í lögunum. Þar með er alveg ljóst samkvæmt þessari skilgreiningu og samkvæmt ýmsum öðrum breytingum, sem við leggjum til og ég kynni hér á eftir, að það getur ekki, að þessu frv. samþykktu, orkað tvímælis að Creutzfeldt Jakob sjúkdómurinn og ýmis afbrigði hans sem menn eru á þessum síðustu tímum að greina falli undir þessi lög. Það er mjög mikilvægt að þessi skilgreining liggi ljós fyrir. Við 3. gr. eru, eins og ég sagði, lagðar til nokkrar breytingar. Hin fyrsta og sú sem minnstu máli skiptir felur í sér að 1. mgr. falli brott. Það er vegna þess að gert er ráð fyrir því að í 2. gr. verði svið laganna skilgreint en ekki bæði í 2. og 3. gr. eins og áður. Í öðru lagi eru lagðar til talsverðar breytingar á 2. mgr. Það er lagt til að í 3. mgr. verði nýju ákvæði bætt við greinina þar sem skilgreint verði hvað átt er við með skráningarskyldu og tilkynningarskyldu, en ráðherra skal, að fengnum tillögum sóttvarnaráðs, ákveða með reglugerð hvaða smitsjúkdómar samkvæmt þessum lögum eru skráningarskyldir og hverjir eru einungis tilkynningarskyldir. Samkvæmt ákvæðinu er skilgreint að með skráningarskyldu er átt við skylduna til að senda sóttvarnalækni ópersónugreindar upplýsingar en með tilkynningarskyldu er átt við skyldu til að senda honum upplýsingar um sjúkdómstilvik sem eru persónugreindar. Það var niðurstaða nefndarinnar að nauðsynlegt væri að leggja mikla áherslu á að það væru afar skýrar reglur í lögunum um svo viðkvæmar upplýsingar eins og þessar. Í fjórða lagi er svo lagt til að bætt verði við ákvæði 4. mgr. sem kveður á um að jafnan skuli gætt fyllsta trúnaðar um allar einkaupplýsingar sem koma fram í smitsjúkdómaskrá sem sóttvarnalæknir er ábyrgur fyrir að sé haldin. Til þess að taka af öll tvímæli, herra forseti, teljum við rétt að leggja til að það gildi sömu reglur um upplýsingar sem koma fram í smitsjúkdómaskránni og þær upplýsingar sem koma fram almennt í sjúkraskrám. Nú gildir sú meginregla samkvæmt 8. gr. upplýsingalaganna sem voru samþykkt á síðasta ári, að sjúkraskrár, skýrslur sálfræðinga eða félagsráðgjafa eru undanþegnar þeirri reglu að aðgangur skuli veittur að þeim að 80 árum liðnum frá því að slíkar upplýsingar um einkamálefni einstaklinga urðu til. Þetta ákvæði, herra forseti, kom inn eftir umfjöllun allshn. á síðasta þingi um frv. til upplýsingalaga sem og ákvæði þess efnis að úrskurðarnefnd um upplýsingamál, samkvæmt V. kafla upplýsingalaganna, sé þó heimilt að veita aðgang að slíkum skýrslum og sjúkraskrám til rannsókna eftir að þær hafa verið afhentar skjalasafni. Á fundum heilbr.- og trn. var þetta rætt, herra forseti. Það var bent á þá staðreynd af gestum sem komu til fundar, þ.e. Þorgeiri Örlygssyni prófessor, að löggjöfin hér á landi, lög um upplýsingaskyldu og upplýsingagjöf stjórnvalda, væru að öllu leyti hliðstæðar svipuðum lagabálkum í Skandinavíu. Hins vegar væru hér á landi tvær nefndir sem gætu tekið ákvarðanir um aðgang að þessum upplýsingum. Annars vegar tölvunefnd og hins vegar úrskurðarnefnd um upplýsingamál sem starfar samkvæmt upplýsingalögunum nr. 50 frá 24. maí 1996. Hér telur nefndin að þurfi að skoða skipulag þessara mála frekar. Samkvæmt ábendingum frá þessum ágæta prófessor, sem veitir annarri þessara nefnda forstöðu, er þetta óeðlilegt. Ég held að andinn í nefndinni hafi verið sá að það væri nauðsynlegt að fara miklu betur í þetta mál. Það er skrýtið að á grundvelli ákvæða í lögum nr. 121/1989, um skráningu og meðferð persónuupplýsinga, hefur það verið hlutverk tölvunefndar að veita undanþágur varðandi allar upplýsingar sem varða heilsufar fólks. En það er sem sagt einnig á færi annarrar nefndar að veita heimild til eða synja um slíka upplýsingagjöf eins og ég hef rakið hérna. Í fimmta lagi er lögð til sú breyting á 3. gr. að heimild ráðherra í 5. mgr. til að setja nánari reglur um fyrirkomulag á skráningum og tilkynningum skuli felld brott úr greininni. Það þýðir ekki að ráðherra sé synjað heimildarinnar heldur er hún færð til og sett í 18. gr. og þangað er líka safnað saman öðrum fyrirmælum um skyldur, nú eða eftir atvikum heimild ráðherra til þess að setja ítarlegri og nánari reglur um einstök atriði sem tengjast framkvæmd þessara laga. Þarna er með öðrum orðum farin sú leið sem dómsmrn. hefur vísað á undanförnum árum til fagráðuneytanna að reyna að hafa eitt ákvæði í lögum sem tekur til allra reglugerðarheimilda viðkomandi fagráðherra í staðinn fyrir að dreifa þeim vítt og breitt um lögin. Við erum sammála því að það beri að feta þessa slóð. Það er líka nauðsynlegt að vekja athygli á því, herra forseti, að með lagatextanum er prentað fylgiskjal um flokkun smitsjúkdóma eftir meginleiðum til smitunar. Skv. 3. gr. skal ráðherrann, eins og ég hef þegar rakið, ákveða með reglugerð, eftir að hafa fengið tillögur sóttvarnaráðs, hvaða smitsjúkdómar eru tilkynningarskyldir og hvaða sjúkdómar eru skráningarskyldir. Þetta fylgiskjal átti að prenta sem fylgiskjal með frv. í heild til leiðbeiningar um sjúkdóma sem á að flokka í reglugerðinni en vegna þessarar tillögu sem ég reifaði áðan um rýmkun á skilgreiningarhugtakinu smitsjúkdómur vill heilbr.- og trn. vekja sérstaka eftirtekt framkvæmdarvaldsins á því að við setningu reglugerðar verði sjúkdómurinn Creutzfeldt Jakob og öll sjúkdómsafbrigði hans flokkuð þar á meðal. Smávægilegar breytingar eru lagðar til á 7. gr. Þar er lagt til að í stað þess að nota orðalagið sóttnæmisútbreiðsla, sem mjög erfitt er að fá líffræðilegan og sjúkdómafræðilegan botn í, þá verði talað um útbreiðslu smits. Þetta er raunar í samræmi við annan texta frv. Í 15. gr. frv. er að finna þau ákvæði sem líkast til urðu rót mestra umræðna í nefndinni. Þar er talað um þann rétt sem einstaklingur hefur ef hann er haldinn smitsjúkdómi og fellst ekki á að fylgja reglum um umgengni við aðra þannig að nauðsynlegt er talið að svipta hann með einhverjum hætti frelsi tímabundið meðan gengið er úr skugga um með hvaða hætti er hægt að stemma stigu við smiti af hans hálfu. Í frv. var lagt til að teldi sóttvarnalæknir nauðsynlegt að einangrun slíks einstaklings varaði lengur en tvo sólarhringa og væri í andstöðu við hinn smitaða, þá skyldi sóttvarnalæknirinn bera frelsisskerðinguna undir héraðsdóm í umdæminu sem hinn smitaði dvaldist í þegar einangrunar væri krafist. Við veltum því sérstaklega fyrir okkur af hverju var verið að gefa framkvæmdarvaldinu þennan tveggja daga frest. Í fljótu bragði kann þetta að virðast lítið mál og það er alveg ljóst að það er mjög sjaldgæft að ákvæðis af þessu tagi sé neytt af hálfu framkvæmdarvaldsins. Það þarf hins vegar að vera jafnljóst að undir engum kringumstæðum sé einstaklingur sviptur frelsi eða réttur hans að nokkru skertur nema það sé algjörlega nauðsynlegt. Þarna þarf löggjafinn, teljum við, að reisa sem fastastar skorður við ásælni framkvæmdarvaldsins inn á réttindasvið einstaklingsins. Við inntum bæði fulltrúa ráðuneytisins eftir þessu og fengum læknisfræðilega ráðgjafa til að skýra út fyrir okkur nauðsynina á því að hafa þennan tveggja daga frest. Niðurstaða okkar var sú að það væri engin læknisfræðilegur eða faraldursfræðilegur flötur til stuðnings því að hafa hann. Þess vegna leggjum við til að hann sé numinn úr gildi og í staðinn verði ákvæðið þannig að komi sú staða upp að sóttvarnalæknir telji nauðsynlegt að einstaklingur verði settur í einangrun skv. 1. mgr. 15. gr. eða samkvæmt ákvæðum 14 gr. og ef framkvæmdin er í andstöðu við þann sem smitaður er þá skal sóttvarnalæknir svo fljótt sem verða má bera ákvörðunina skriflega undir héraðsdóminn í umdæminu sem hinn smitaði dvelst í. Hérna er því ótvírætt, herra forseti, verið að auka rétt þess sem framkvæmdarvaldið hyggst svipta frelsi frá ákvæðum frv. Ég vek eftirtekt á því að orðalagið ,,svo fljótt sem verða má`` er í samræmi við ákvæði 4. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um rétt einstaklinga sem eru sviptir frelsi af öðrum ástæðum en vegna gruns um refsiverða háttsemi. Hér er samsvörun á milli og ég tel að með þessu hafi nefndin komist að mjög farsælli niðurstöðu. Ég held reyndar að það sé jafnan hlutverk Alþingis að reyna að reisa skorður við því þegar framkvæmdarvaldið telur nauðsynlegt að rýra frelsi einstaklingsins jafnvel þó það sé gert með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi. Framkvæmdarvaldið getur því einungis fengið frá Alþingi heimild til slíks ef það rökstyður mjög ítarlega nauðsynina á því. Það gerðist ekki í þessu tilviki. Rökstuðningur framkvæmdarvaldsins var ekki með þeim hætti að það væri hægt að fallast á hann. Þess vegna er þetta samhljóða niðurstaða allrar nefndarinnar. Hér er um að ræða mjög ótvíræðar reglur og það eru engin tiltekin tímamörk sett heldur er einungis sagt að það verði að bregðast við ,,eins fljótt og mögulegt er``. Jafnframt er það merka nýmæli í brtt. okkar að lögð er til sú breyting á þessari grein að dómarinn skuli skipa þeim sem sætir einangrun talsmann samkvæmt ákvæðum laga um meðferð opinberra mála um verjendur ef hinn smitaði og sá sem sætir einangruninni óskar þess. Jafnframt á að gefa þeim sem sætir einangruninni kost á að bera fram ósk um hver verði skipaður talsmaður. Með þessu vill heilbr.- og trn. tryggja miklu frekar en er gert í frv. réttarstöðu þess einstaklings sem hefur verið settur í einangrun gegn vilja sínum. Þessi breyting er líka í samræmi við ákvæði 31. gr. frv. til lögræðislaga sem var nýlega lagt fram hér á hinu háa Alþingi. Þar kemur t.d. fram að dómari skuli taka kröfu sjálfráða manns, sem sætir ákvörðun um nauðungarvistun eða þvingaða meðferð í sjúkrahúsi, fyrir án tafar eftir að ákvörðunin hefur verið borin undir dómstóla. Jafnframt að dómari skuli skipa þeim sem ber fram kröfu slíks efnis talsmann samkvæmt ákvæðum laga um meðferð opinberra mála um verjendur og gefi honum líka kost á því að tjá vilja sinn í því hver verði skipaður. Þarna held ég, herra forseti, að algjörlega sé ljóst að nefndin er að efla rétt þess sem sætir nauðung og það skiptir mjög miklu máli. Það er vert að geta þess líka, herra forseti, að dóms- og kirkjumrn. var með mjög alvarlega athugasemd varðandi það ákvæði 15. gr. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Dómari getur einnig aflað gagna af sjálfsdáðum.`` Auðvitað hlýtur það að vera tekið til mjög alvarlegrar athugunar af fagnefnd þings þegar ráðuneyti eins og dómsmrn. kemur með mjög sterka gagnrýni á svona ákvæði. Við fórum hins vegar afar vel í gegnum þetta mál, fengum fulltrúa dómsmrn. á okkar fund og öfluðum gagna með sjálfstæðum hætti. Niðurstaða okkar var sú að vísa á bug athugasemdum dómsmrn. Við teljum að í málum sem þessum sé nauðsynlegt að dómarinn geti aflað gagna af sjálfsdáðum. Það er líklegt að sá sem settur er í einangrun vegna gruns um smit og vill það ekki sjálfur geti á stundum verið illa á sig kominn. Oft eru það einstaklingar sem hafa verið í langvarandi neyslu fíkniefna eða áfengis og það er ekki víst að þeir séu nægilega vel búnir til þess að afla gagna eða láta sína aðstandendur og sína verjendur afla gagna í máli sem er tekið fyrir án tafar. Þess vegna teljum við nauðsynlegt að dómarinn geti haft frumkvæðisrétt í málinu og hann geti sjálfur aflað gagna. Við teljum það líklegt til þess að efla og styrkja hag þess sem sætir nauðunginni. Það hefur verið rauði þráðurinn í störfum nefndarinnar varðandi þetta ákvæði, að tryggja og efla hag þess sem sætir nauðung af hálfu hins opinbera í þessum efnum. Herra forseti. Þetta eru í stórum atriðum þær breytingar sem við höfum lagt til. Ég segi að lokum um 18. gr. að þar er um að ræða eins konar söfnunarheimild fyrir ráðherrann varðandi reglugerðir. Það er að vísu ekki verið að veita honum opna heimild til þess að setja reglugerðir um hvað sem er og það er talið upp í greininni hvaða atriði það eru sem hann annaðhvort á eða hefur heimild til að skýra nánar með reglugerð. Nefndin leggur til, eins og ég hef sagt, herra forseti, að þetta frv. verði samþykkt með þeim brtt. sem ég hef gert mjög ítarlega grein fyrir.

Virðulegur forseti. Hér er um afar gott mál að ræða sem heilbr.- og trn. leggur fram með ýmsum breytingum og stendur nefndin einhuga að þessum brtt. Frv. til sóttvarnalaga er afar flókið og tók talsverðan tíma í nefndinni að átta sig á því. En það tókst að komast að niðurstöðu sem er betri en það frv. sem lagt var fram í upphafi. Það er eitt atriði sem ég vil fara sérstaklega yfir og það er varðandi brtt. við 3. gr., d-liður. Þar kemur fram að það eigi að fara með smitsjúkdómaskrá eins og aðrar sjúkraskrár en þetta er mjög mikilvægt. Hins vegar skal taka skýrt fram hér að meðferðin á sjúkraskrám er nokkuð sem ég tel eðlilegt að heilbr.- og trn. skoði sérstaklega þegar við förum yfir frv. um réttindi sjúklinga sem verður í vinnslu í nefndavikunni eftir páska. Vegna þess að mér sýnist, eins og kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, formanns heilbrn., að þar sé ýmislegt sem e.t.v. mætti huga betur að. Þegar upplýsingalögin voru samþykkt hér á síðasta ári var sett inn ákveðið ákvæði í þau sem hljóðar upp á að úrskurðarnefnd um upplýsingamál sé heimilt að veita aðgang að sjúkraskrám til rannsókna eftir að þær hafa verið afhentar skjalasafni. Nefndin bindur slík leyfi þeim skilyrðum sem hún metur nauðsynleg hverju sinni. Þetta er afar athyglisvert. Það má sem sagt hleypa þeim sem eru í vísindarannsóknum í sjúkraskrár eftir að þær eru komnar á skjalasafn. Þá getur úrskurðarnefndin skoðað hvort ekki sé eðlilegt að það sé farið í sjúkraskrárnar. Þetta er að mínu mati svolítið ankannalegt þar sem tölvunefnd hefur haft umsjón með því hver fer í sjúkraskrárnar. Samkvæmt upplýsingum frá tölvunefnd eru þau mál sem við koma heilbrigði og sjúkdómum þau mál sem eru langerfiðust í tölvunefndinni. Mér þykir eðlilegt að það sé einn aðili sem hafi um það að segja hverjum skuli hleypt í sjúkraskrár en ekki tveir aðilar. Sjúkraskrár fara yfirleitt á Þjóðskjalasafnið, eins og segir í sérstakri reglugerð: ,,Skilaskyld skjöl skal afhenda Þjóðskjalasafni að jafnaði eigi síðar en þegar þau hafa náð 30 ára aldri.`` Þannig að sjúkraskrár fara þangað þá væntanlega einhvern tímann áður en skrárnar verða 30 ára gamlar. Þetta er nokkuð sem ég tel mjög brýnt að við skoðun vegna þess að í framtíðinni mun verða gífurlega mikil ásókn í upplýsingar úr sjúkraskrám. Það er vegna þess að tæknin núna, t.d. í erfðafræði og í rannsóknum á mörgum sviðum, er að verða svo mikil að hægt er að koma með nýjungar á fjölmörgum sviðum í heilbrigðisþjónustinni ef maður hefur aðgang að sjúkraskrám og getur unnið upplýsingar upp úr þeim. Það er alveg ljóst að íslenskt samfélag er einstofna þjóð. Við höfum haft gífurlegan áhuga á ættfræði þannig að hægt er að skoða ættartölur hér mörg hundruð ár aftur í tímann, mjög vel tvö hundruð ár aftur í tímann. Þetta er einstakt í heiminum þannig að það er ljóst að vísindamenn munu skoða Ísland sérstaklega þegar þeir eru að huga að því hvaða upplýsingar þeir geta fengið varðandi heilbrigðismál. Því þykir mér afar mikilvægt að réttur sjúklingsins sé tryggður. Ég tel að vísindamenn muni ekki huga sérstaklega að því að tryggja rétt hvers sjúklings. Þeir munu frekar huga að því hvað þeir geta hugsanlega framleitt hér af ýmsum lyfjum, hvaða upplýsingar þeir geta skráð til að selja. Þetta verður ,,bransi`` í framtíðinni og við erum að sjá vísi að því á Íslandi. Ég tel að það sé hlutverk okkar þingmanna að gæta hagsmuna almennings, þ.e. að gæta hagsmuna þeirra sem sjúkir, eru varðandi það að mjög stífar reglur séu um hverjum sé hleypt í sjúkraskrár og með hvaða skilyrðum það sé gert, að nafnleynd sé tryggð o.s.frv. Mér sýnist að það þurfi að skoða þetta talsvert betur, sérstaklega eftir að við fórum aðeins yfir upplýsingalögin og þær breytingar sem voru gerðar á þeim og ég vona svo sannarlega að heilbr.- og trn. leggist yfir þetta mál núna þegar við förum yfir réttindi sjúklinga.

Herra forseti. Ég ætla aðeins að leggja orð í belg í þessari umræðu um frv. til sóttvarnalaga. Eins og komið hefur fram hér bæði hjá hv. formanni heilbr.- og trn. og varaformanni, sem hafa talað á undan mér, þá hefur verið farið mjög ítarlega í þetta frv., bæði í vetur og í fyrra, og hv. formaður nefndarinnar hefur farið mjög ítarlega í þær breytingar sem nefndin leggur til. Ég vil að það komi fram að það var einhugur í nefndinni um allar þessar breytingar og þó nokkur umræða einmitt um upplýsingamálin sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir gerði hér að umtalsefni. Það er vissulega ástæða til að skoða þau mál nánar í nefndinni, eins og hún gat um, því það er rétt að upplýsingar eru verðmæti og sérstaklega upplýsingar í heilbrigðisþjónustunni og þær munu verða verðmætari á næstu árum og áratugum, sérstaklega með tilliti til sérstöðu Íslands. Ég efast ekki um að heilbr.- og trn. mun skoða það mál þegar við ræðum nánar um frv. um réttindi sjúklinga. Ég vildi koma hér upp vegna þess að mér gafst ekki kostur á að vera viðstödd þegar þetta mál var afgreitt úr nefndinni þar sem tveir fundir voru í þinginu á sama tíma og mér gafst ekki kostur á að sitja fund heilbr.- og trn. þar sem ég var bundin á öðrum fundi. En ég vil geta þess að ég er fyllilega fylgjandi því nál. sem mælt hefur verið fyrir og styð þetta mál heils hugar.

Virðulegi forseti. Bið eftir nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu er þungbær öllum sem að málinu koma. Hún er að sjálfsögðu örðugust þeim einstaklingum sem bíða og þarf í raun ekki að fjölyrða um það hér, allir gera sér grein fyrir því. Biðin er einnig erfið aðstandendum sem oft axla þungar byrðar. Ekki er víst að allir geri sér grein fyrir að bið einstaklinga eftir nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu er líka erfið mörgu starfsfólki heilbrigðisþjónustunnar sem þarf að láta sjúklinga sína bíða. Þá er hún stundum kostnaðarsöm fyrir einstaklinga, fjölskyldur og samfélag. Því er að sjálfsögðu forgangsverkefni að fylgjast vel með biðlistum og bregðast við lengingu biðtíma með þeim hætti sem talinn er árangursríkastur hverju sinni. Þeim sem ekki þekkja til mála kann að virðast að einfalt sé að stytta biðlistana eða losna við þá. Það verði gert með auknu fjármagni til viðkomandi sjúkdómaflokks. Því miður er málið engan veginn svo einfalt. Biðlistar hafa verið viðvarandi vandi á undanförnum árum hér á landi eins og annars staðar. Leitað hefur verið ýmissa leiða til að stemma stigu við lengingu þeirra. Ýmis átaksverkefni hafa verið reynd, oft með góðum árangri tímabundið, en þegar átakinu lýkur fer oft í sama horfið aftur. Þetta þrennt, þ.e. óþægindi og þjáningar einstaklinga, takmarkaður varanlegur árangur af þeim aðgerðum sem reyndar hafa verið og óljóst samband fjárveitinga og biðtímalengdar hefur leitt til þess að mikil áhersla hefur verið lögð á markvissa og faglega vinnu að biðlistamálum í heilbrigðisþjónustunni hér á landi að undanförnu til að greina vandann og skoða hugmyndir um varanlegar lausnir. Hér á eftir verður gerð grein fyrir þessari vinnu. Í maí 1996 skipaði ég nefnd sem falið var að fjalla um biðlista eftir heilbrigðisþjónustu hér á landi. Var nefndinni falið að kynna sér fyrirkomulag biðlista í nágrannalöndum, kanna hvort þær tilraunir sem nú er verið að gera víða gagnist Íslendingum og gera tillögur til ráðherra um úrbætur í biðlistamálum hér á landi. Skýrsla sú sem hér er fylgt úr hlaði er afrakstur þeirrar vinnu. Í október sl. lögðu 11 þingmenn fram beiðni um skýrslu frá heilbr.- og trmrh. um úttekt á áhrifum langrar biðar eftir læknisaðgerðum. Beðið var um upplýsingar um biðlista eftir aðgerðum á sjúkrahúsum og utan þeirra og áhrif biðlistanna á útgjöld hins opinbera, félagslegt öryggi og fjárhag sjúklinga og fjölskyldna þeirra sem á biðlistum eru sem og áhrif langrar biðar eftir aðgerð á framvindu sjúkdóma og sjúkdómseinkenna. Voru lagðar fram níu yfirgripsmiklar spurningar um þetta efni. Skýrslan var lögð fram í lok febrúar. Ekki reyndist unnt að svara öllum spurningum jafnítarlega og æskilegt hefði verið því skráningar á biðlista eins og þeim er nú háttað gefa ekki kost á slíkri úrvinnslu. Hins vegar er í undirbúningi ítarlegri skráning sem gerir slíkar upplýsingar aðgengilegri. Ég tel mjög mikilvægt að Alþingi taki þetta mál til málefnalegrar umfjöllunar og að hv. alþm. þekki margvíslega þætti þessa flókna máls. Virðulegi forseti. Ég mun í eftirfarandi umfjöllun gera grein fyrir með hvaða hætti biðlistamálin eru til skoðunar og nokkrum staðreyndum sem vert er að hafa í huga þegar fjallað er um biðlista. Þá mun ég skýra frá þróun biðlista hér á landi og stöðu mála í ýmsum flokkum sjúkdóma. Síðan verður greint frá þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til í því skyni að minnka bið eftir þjónustu í heilbrigðiskerfinu og að lokum geri ég grein fyrir framhaldi þeirrar vinnu sem innt hefur verið af hendi. Biðlistanefndin sem áður er getið hefur starfað frá því í maí á síðasta ári. Er lokatillagna nefndarinnar að vænta innan skamms. Landlæknisembættið hefur undanfarin ár haldið saman upplýsingum um biðlista á sérhæfðum sjúkradeildum. Landlæknir hefur gefið út skýrslur um málið nokkuð reglulega. Þessar skrár gefa upplýsingar um þróun biðlista og ná til hluta af starfsemi heilbrigðisþjónustunnar. Unnið hefur verið að samræmingu á skráningunni og eru það nauðsynlegar endurbætur. Biðlistar hafa að sjálfsögðu einnig verið til umfjöllunar í svokallaðri forgangsröðunarnefnd heilbrrh. sem unnið hefur ágætt og nauðsynlegt starf við að undirbúa skýrslu og tillögur um áherslur í heilbrigðisþjónustu á komandi árum. Nefnd sem falið var að endurskoða heilbrigðisáætlun Íslendinga, og skipuð er m.a. fyrrverandi heilbrigðisráðherrum, mun setja mælanleg markmið fyrir þennan árangur sem við ætlum að ná. Í hinu mikilvæga frv. til laga um réttindi sjúklinga sem nú er til umfjöllunar í heilbr.- og trn. Alþingis og kemur vonandi til 2. umr. hér í þinginu innan skamms, eru tvö ákvæði er lúta að biðlistum. V. kafli 18. gr. heitir bið eftir meðferð og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Þurfi sjúklingur að bíða eftir meðferð skal heilbrigðisstarfsmaður, sem hann leitar til, gefa skýringar á biðinni ásamt upplýsingum um áætlaðan biðtíma. Ef unnt er að fá meðferð sem sjúklingur þarfnast fyrr hjá annarri heilbrigðisstofnun eða öðrum heilbrigðisstarfsmanni er skylt að gera honum grein fyrir því.`` Þessu ákvæði er m.a. ætlað að tryggja að ekki myndist biðlistar á einu sjúkrahúsi ef unnt er að framkvæma sömu aðgerð á öðru innan skemmri tíma. Þetta mundi því hafa einhverju styttingu biðlista í för með sér. Í 19. gr. um forgangsröðun segir: ,,Ef nauðsynlegt reynist að forgangsraða sjúklingum vegna meðferðar skal fyrst og fremst byggt á læknisfræðilegum sjónarmiðum og eftir atvikum öðrum faglegum forsendum.`` Þessi grein skiptir máli fyrir þróun biðlista því lagaákvæði um faglega röðun í forgang hefur ekki verið til í löggjöf áður og mundi frv. tryggja réttarstöðu sjúklinga og hafa áhrif á hvernig raðað er á biðlista, yrði það að lögum. Það er alveg ljóst að mikil áhersla er lögð á að vinna að þessu máli á þessu missiri. Ég mun gera grein fyrir nokkrum staðreyndum um biðlista. Minnt skal á að á biðlista eru einungis skráðir þeir sem talið er að geti beðið að undangengnu faglegu mati læknis. Bráðasjúklingar fara að sjálfsögðu ekki á biðlista. Þá er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að ný starfsemi eða ný tækni hefur oft og einatt í för með sér myndun biðlista. Það kann að hljóma þverstæðukennt en staðreyndin er sú að í þróuðum heilbrigðiskerfum þar sem stöðugt er leitast við að taka inn nýjungar og stuðla að framförum eru alls staðar biðlistar. Hjá þjóðum þar sem stöðnun ríkir eru ekki langir biðlistar. Hvergi hefur reynst mögulegt að eyða biðlistum enda er talið að það sé jafnvel ekki æskilegt. Þessu til skýringar má nefna íslenskt dæmi um bið eftir hryggspengingu. Biðin er löng, hún er of löng, en þó er það svo að við gerum mun fleiri slíkar aðgerðir hlutfallslega en nágrannaþjóðir okkar. Því miður eru flestir biðlistar hér á landi eins og víðast annars staðar ekki nægilega áreiðanlegar heimildir um aðgengi íbúa landsins að heilbrigðisþjónustu og kemur þar margt til. Skráð hefur verið til skamms tíma á biðlista með mjög mismunandi hætti og hafa þeir verið í umsjón margra einstaklinga. Eðli margs konar þjónustu, t.d. barnalækninga, lyflækninga og geðlækninga er þannig að biðlistar myndast síður en í öðrum greinum. Biðlistar eru misjafnlega endurnýjaðir og geta því gefið villandi mynd þótt skráning hafi batnað verulega undanfarin ár. Þá hefur verið tíðkað hér í sumum sérgreinum að setja fólk á biðlista sem t.d. þarfnast eftirlits að einhverjum tíma liðnum en er ekki beinlínis að bíða eftir ákveðinni aðgerð eða þjónustu í venjulegum skilningi. Sumir biðlistar eru uppfærðir reglulega og þar forgangsraðað, t.d. biðlistar eftir hjartaþræðingum, og eru lýsandi fyrir þörfina eins og hún raunverulega er. Forgangsröðun á biðlista eftir þörf er réttlætismál en mat og samanburður á þörf er að sjálfsögðu erfitt í framkvæmd. Aðalatriðið er að fólki sé ekki mismunað eftir t.d. stétt, þjóðfélagsstöðu eða tengslum en athuganir hafa ekki bent til að um slíka mismunun sé að ræða. Stuttir biðlistar eftir ýmsum aðgerðum eða jafnvel engir segja ekki alltaf alla söguna. Hugsanlega eru skilmerki fyrir aðgerð orðin mjög víðfeðm, þ.e. til aðgerða er gripið í tilvikum þar sem aðrir staðir, önnur sjúkrahús eða aðrir læknar mundu nota aðra tækni. Sums staðar hefur því verið reynt að skilgreina eðlilega eða ásættanlega lengd biðar fyrir tiltekna sjúklinga. Að þessu sögðu um skráningu biðlista hér á landi vil ég ítreka að ekki er verið að gera lítið úr vandanum heldur benda á mikilvægi þess að skráning sé samræmd, nákvæm, í stöðugri endurskoðun, forgangsröðuð og gefi raunsanna mynd á hverjum tíma á þeim vanda sem við er að glíma. Takist okkur að skipuleggja biðlistana eins og stefnt er að geta þeir reynst ómetanlegt hjálpartæki við skipulag heilbrigðisþjónustu. Þeir varpa þá ljósi á þörfina og geta leitt til betri nýtingar og úrræða. Þá geta þeir haft í för með sér hagræðingu með markvissari úthlutun fjármagns og nýst sem stjórntæki við ýmsar ákvarðanir. Í framlagðri skýrslu minni er gerð grein fyrir þróun biðlista hér á landi. Á Íslandi eru gerðar a.m.k. jafnmargar aðgerðir við flestum vandamálum á 100 þúsund íbúa og annars staðar, jafnvel nokkuð fleiri. Dæmi eru þess að ákveðnar aðgerðir séu hér allt að þrisvar til fjórum sinnum algengari en í nágrannalöndunum. En þar er þó hugsanlega, í einhverjum tilvikum, verið að taka upp aðgerðir sem ekki hafa verið gerðar hérlendis áður. Ekki gefst kostur á að fjalla um nema hluta skýrslunnar og tímans vegna einskorða ég mál mitt við þá sjúkdómsflokka sem kvað mestum erfiðleikum er háð að sinna án langrar biðar. Jafnframt geri ég grein fyrir þeim aðferðum sem verið er að beita eða fyrirhugað er að beita til þess að stytta biðlistana á hverju sviði. Aðferðirnar eru margvíslegar og endurspegla að ekki er um einfaldan vanda að ræða. Of löng bið hefur verið eftir bæklunaraðgerðum hér nú um nokkurra ára skeið. Um 1.400 manns voru á biðlistum árið 1996. Biðlistinn skiptist eftir eðli aðgerða í þungar aðgerðir, miðlungs þungar og léttar. Þeir sem bíða eftir þungum aðgerðum eru á milli 400--500 manns. Eins og áður hefur verið minnst á eru hryggspengingar algengari hér en víðast annars staðar. Fjöldi brjósklosaðgerða hér er einnig meiri en á Norðurlöndum. Unnið er að nýjum viðmiðunarreglum um þessar aðgerðir á vegum landlæknisembættisins. Margt þarf að koma til svo að stytta megi biðlistana eftir bæklunaraðgerðum, endurskipuleggja þarf forgangsröðun innan sjúkrahúsanna sjálfra. Nýta þarf betur möguleika sjúkrahúsanna úti á landi og gera þar smærri aðgerðir. Gera þarf sérstakt átak til að minnka kúf sem myndast hefur og er þegar byrjað að vinna að því. Opnun nýrrar hjartarannsóknarstofu sem áformað er að taki til starfa í vor á Landspítalanum mun bæta aðstæður fyrir hjartaaðgerðir og kransæðavíkkanir til muna. Sérfræðingar á þessu sviði telja að þá komist þeir biðlistar í enn betra horf og ekki líklegt að þeir reynist erfiðir viðureignar eftir þá breytingu. Síðustu fimm ár hefur aðgerðafjöldi vegna kransæðaþrengsla verið svipaður ár frá ári en til viðbótar aðgerðum fyrir þennan sjúklingahóp hafa komið kransæðavíkkanir þannig að í heild er mun meira gert. Sérfræðingar í þvagfæraskurðlækningum telja ástandið í þeim sjúkdómaflokki viðunandi og hefur tekist sl. þrjú ár að halda biðlista innan þeirra marka sem ásættanlegt má teljast. Biðlistar eftir háls- nef- og eyrnaaðgerðum á sjúkrahúsum í Reykjavík hafa ekki styst. Í undirbúningi er að fjölga aðgerðadögum um einn í viku til að stytta biðtíma. Biðlistar fyrir almennar skurðlækningar hafa lengst á síðustu árum, einkum á Landspítala, en enginn slíkur listi er á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Ný og fljótvirkari tækni í ýmsum aðgerðum hefur í því tilviki aukið væntingar fólks og aðgerðum hefur fjölgað. Á biðlista eftir lýtalækningaaðgerðum eru rúmlega 600 manns. Opnun lýtalækningadeildar er í undirbúningi á Landspítalanum og er ekki talin þörf annarra aðgerða að svo stöddu. Opnun deildarinnar mun líka hafa þau áhrif að almennar handlækningar munu fá meira svigrúm því deildin fær aukið rými þar sem lýtalækningadeildin hefur hingað til verið til húsa. Styrkja þarf ýmis úrræði fyrir geðsjúka, ekki síst fyrir börn og unglinga með geðræna kvilla. Sérstakar fjárveitingar til barna- og unglingageðdeildarinnar hafa létt róðurinn með auknum tækifærum til fjölgunar sérfræðinga á sl. ári, en enn er við vanda að glíma. Á biðlista eftir hjúkrunarrými fyrir aldraða eru um 145 manns í Reykjavík. Þar af fá nú 60 manns þjónustu á öldrunarlækningadeildum bráðasjúkrahúsanna á Reykjavíkursvæðinu en raunverulega bíða heima í kringum 85 manns. Notað er vistunarmat aldraðra til þess að meta þörf fyrri innlögn en það er í raun forgangsröðun sem tekur mið af læknisfræðilegum og öðrum faglegum viðmiðunum. Mjög misjafnt er eftir byggðarlögum hver þörfin og biðin er eftir hjúkrunarrými. Sums staðar tekst ekki að fylla þau rými sem til eru. Í Reykjavík verður opnað nýtt hjúkrunarheimili nú í vor sem þjóna mun 70 einstaklingum þegar það er komið að fullu í not. Verið er að undirbúa breytingu Víðinessheimilisins í hjúkrunarheimili. Verður þetta allt góð viðbót þegar það er komið í not. Ég vil líka benda á að um þessar mundir er að hefjast bygging við vistheimilið Ás í Hveragerði en þar á að byggja hjúkrunarheimili fyrir 30 aldraða. Sjúkrahúsin úti á landsbyggðinni hafa yfirleitt enga biðlista og er unnið að því að nýta þessar stofnanir betur. Ég hef fjallað um biðlista hér á landi sem erfiðastir hafa reynst viðfangs og greint hv. alþm. frá nokkrum af þeim aðgerðum sem verið er að grípa til styttingar þeirra. Við höfum skoðað það sem nágrannaþjóðir okkar eiga við að glíma í þessum efnum og skoðað biðlistana á öllum Norðurlöndunum og má segja að þrátt fyrir að þeir hafi gripið til ýmissa úrræða, eru þeir ekki í minni vanda en við. Virðulegi forseti. Eitt af aðalsmerkjum góðrar heilbrigðisþjónustu er að tryggja sjúklingum sem sambærilegasta þjónustu og að þeim sé ekki mismunað. Því er lögð þung áhersla á það að aðgengi heilbrigðisstofnana sé sem best og jöfnast og þeir sem þurfa á þjónustunni að halda fái hana með eins skjótum og skilvirkum hætti og unnt er. Íslensk heilbrigðisþjónusta er að flestra mati góð. Þó er ljóst að við getum gert mun betur á nokkrum sviðum og það þarf að taka á. Stytting biðtíma fyrir ýmiss konar þjónustu er forgangsverkefni. Undanfarin ár hafa afköst í íslenska heilbrigðiskerfinu stöðugt aukist og árangur okkar er góður ef litið er til annarra þjóða. Biðin eftir nokkrum aðgerðum og þjónustu er hins vegar lengri en við viljum við una. Bæklunaraðgerðir eru þar erfiðastar við að eiga eins og fram hefur komið og er unnið að því að stytta þá biðlista. Verið er að fjölga aðgerðum á Akureyri, Akranesi og St. Jósefsspítala í Hafnarfirði. Áformað er að nota hluta af 100 millj. kr. hagræðingarsjóði sjúkrahúsanna í Reykjavík til að fjölga aðgerðum. Mjög mikið hefur unnist í biðlistamálum að undanförnu. Starfsfólk heilbrigðisþjónustunnar á miklar þakkir skildar fyrir hve vel það hefur axlað þá ábyrgð sem á herðar þess hefur verið lögð. Mikið starf hefur verið unnið og framleiðni er líka mikil. Árangurinn sést víða. En svo ég taki saman það helsta sem verið er að gera um þessar mundir varðandi biðlistana þá er áætlað að nýta þær 100 millj. kr. sem eru í hagræðingarsjóði fyrir sjúkrahúsin hér á Reykjavíkursvæðinu til að stytta biðlista, sérstaklega hvað varðar bæklunaraðgerðir. Í öðru lagi eru nýttar 30 millj. kr. til lýtalækningadeildar til að opna lýtalækningadeildina og um leið getum við nýtt betur almennu handlæknisdeildina sem lýtalækningadeildin hefur hingað til verið hýst í og stytt þar með biðlista í almennar skurðaðgerðir. Með opnun hjartarannsóknastofunnar í vor ættum við að ná algjörlega utan um þá biðlista sem eru í hjartaaðgerðir, en við höfum þegar náð verulegum árangri þar því fyrir einu og hálfi ári síðan biðu 270 sjúklingar eftir hjartaaðgerð en sem betur fer eru þeir í dag á milli 30--40. Þeim hefur fækkað verulega en sérstakt átak var gert varðandi þá biðlista. Eins og fram hefur komið er fjölgun hjúkrunarrýma væntanleg og það strax í vor hér á Reykjavíkursvæðinu. Með bættu samstarfi sjúkrahúsanna á Reykjavíkursvæðinu næst betri nýting fjármuna, mannafla og tæknibúnaðar. Unnið er að betri skráningu biðlista og við reynum að stýra biðlistunum þar sem minni biðlistar eru. Það er stefnt að auknum réttindum sjúklinga með því að koma í gegnum þingið því réttindafrumvarpi sem liggur fyrir heilbr.- og trn. Virðulegi forseti. Með samstilltu átaki og þeim aðgerðum sem lýst hefur verið hér að framan mun okkur væntanlega takast að hafa áhrif á að stytta biðtíma. Hafa ber í huga að allur árangur í þessu efni getur létt einstaklingum lífið til mikilla muna. Því er til mikils að vinna. Ég þakka hv. alþm., er óskuðu eftir skýrslu um biðlista í heilbrigðisþjónustu, fyrir áhuga á þessu máli.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir þessa skýrslu sem við í þingflokki jafnaðarmanna höfum beðið um þó að um hana verði sagt eins og um svo margt annað sem frá ráðherrum kemur að mikið vantar á að henni sé svarað eins og um var beðið, en af níu spurningum svarar hæstv. ráðherra aðeins tveim til þremur. Það segir okkur eins og reyndar er viðurkennt í skýrslunni og fram kom í máli ráðherra áðan að skráning og upplýsingar um ýmsa nauðsynlega þætti biðlistanna er mjög ófullkomin og nauðsynlegt úr að bæta og ráðherra hefur greinilega áform um. Það er auðvitað ótækt að ekki sé neitt vitað um áhrif langra biðlista á útgjöld ríkis og sveitarfélaga, svo sem kostnað við aukna heimaþjónustu, aukinn lyfjakostnað á vistunarpláss eða kostnað við dýrari og umfangsmeiri aðgerðir vegna langrar biðar. Eða hvaða áhrif löng bið hefur á afkomu heimilanna, atvinnuöryggi, vinnutap og aðra þá þætti sem mikil áhrif hafa, ekki bara á sjúklingana heldur og fjölskyldur þeirra og framfærslumöguleika. Allar þessar upplýsingar er nauðsynlegt að hafa til þess að hægt sé að leggja mat á það hvort og þá hvaða sparnaður fylgir löngum biðlistum, frestun á aðgerðum, og þá hvort ekki sé skynsamlegra að gera átak og setja t.d. þak á lengd biðar eftir aðgerðum og ekki bara út frá sparnaðarsjónarmiðum heldur og öryggi og velferð sjúklinganna. Engu að síður koma fram í þessari skýrslu ýmsar upplýsingar sem eru athyglisverðar og vil ég fara yfir nokkur af þeim atriðum. Í fyrsta lagi eru biðlistarnir mjög langir, án endurhæfingar tæplega 3.400 manns, sem er aukning um 30% frá árinu 1993. Og maður veltir fyrir sér, af því að fram kemur í skýrslunni að kostnaður við að afgreiða alla þá sem eru á biðlista Landspítalans er áætlaður 270 millj. kr., hvað kostar t.d. lyfjameðferð og hver er kostnaður vegna lyfja sem sjúklingar þurfa að taka meðan þeir bíða á biðlistunum? Aðgerðirnar verða dýrari og umfangsmeiri, sjúklingarnir eru á bótagreiðslum, vinnutap er mikið o.s.frv. Erum við ekki komin hátt upp í þennan kostnað --- þessar 270 millj. kr. sem kostar að afgreiða alla sem eru á biðlistum? Þetta er einmitt gatið í skýrslunni, að þessum spurningum er ekki svarað. Það kemur fram í þessari skýrslu, sem mér finnst mjög athyglisvert og veldur auðvitað áhyggjum, að frá 1990, á sama tíma og 90 rúmum á skurðdeildum hefur verið lokað endanlega í Reykjavík og á Reykjanesi, þá er veruleg aukning að því er varðar fjölda sjúklinga sem hjúkrunarfólk annast. Það kemur fram að á sama tíma annast hjúkrunarfólk fleiri sjúklinga en verið hefur eða um 17,2% aukning á hvert stöðugildi hjúkrunarfræðinga. Þetta sannar það sem margoft hefur verið haldið fram hér að álag á hjúkrunarfólk er orðið allt of mikið. Og það er ómanneskjulegt þetta álag sem er verið að leggja á hjúkrunarfólk sem staðfest er í þessari skýrslu. Fram kemur í þessari skýrslu að aðalvandamálið sé á bæklunardeildum og fyrirhugað sé að veita sérstaka fjárveitingu til átaks þar. Hvað mun það þýða fyrir styttingu á þessum biðlistum og hvenær verður ráðist í þetta átak? Um það er ekki rætt í þessari skýrslu. Það eru tæplega 1.400 manns á biðlistum eftir bæklunaraðgerðum og þeim einum og sér hefur fjölgað um 25% á sl. þrem eða fjórum árum. Og af því hæstv. ráðherra sagði að bráðasjúklingar væru ekki á þessum listum þá sé ég ekki betur en að fram komi í þessari skýrslu að á bæklunardeildinni sé um helmingur sjúklinga bráðasjúklingar. Er þá um helmingur af þessum 1.400 manns bráðasjúklingar? Það sem ég var líka hissa á, virðulegi forseti, og ég tek það með í þessu samhengi, var það sem hæstv. ráðherra sagði í útvarpi eftir að þessi skýrsla kom fram, þar sem ég hafði haldið því fram að þetta ástand væri óviðunandi og dýrt fyrir þjóðfélagið, en hún vísaði því alveg á bug að biðlistar væru vandamál. Biðlistaskýrslan sýndi ekki slæmt ástand hér á landi heldur þvert á móti, að sögn hæstv. ráðherra. Telur hæstv. ráðherra það virkilega ekki vera vandamál þegar 3.400 manns eru á biðlista og fram kemur að um helmingur þeirra sem eru á bæklunardeildum eru bráðasjúklingar? Og án þess að það komi fram í skýrslunni þá er ég sannfærð um að mikill fjöldi þeirra sem eru á biðlista eftir bæklunaraðgerðum er óvinnufær. Það sem er alvarlegt og kemur fram í þessari skýrslu er að margir þeirra sem eru á biðlistum, t.d. eftir bæklunaraðgerðum, eru að staðaldri á ávanabindandi lyfjum eins og morfíni. Fram komu í útvarpi, eftir að þessi skýrsla kom fram, upplýsingar um að dæmi væru um að sjúklingar sem væru á biðlistum og hefðu ánetjast ávanabindandi lyfjum hefðu þurft að fara í meðferð eftir slíka lyfjatöku. En hæstv. ráðherra telur þetta ekki vera neitt vandamál og þetta sé ekki óviðunandi ástand heldur þvert á móti. Hversu langt þarf að ganga til þess að ástandið sé óviðunandi að mati hæstv. ráðherra? Hæstv. ráðherra getur ekki leyft sér að tala svona kæruleysislega um þessa biðlista eins og mér fannst koma fram í máli hennar í Ríkisútvarpinu þegar þessi skýrsla kom fram. Það er staðreynd sem ekki verður á móti mælt að bið hér eftir nauðsynlegum aðgerðum er tvisvar til þrisvar sinnum lengri heldur en þekkist í löndunum sem við berum okkur saman við. Herra forseti. Mér finnst nauðsynlegt að ráðherrann sýni okkur þá virðingu að vera hérna í salnum á meðan við erum að ræða biðlista sem ráðherrann telur að vísu að séu ekki vandamál. En hún getur þó a.m.k. sýnt þeim þá virðingu, sem telja þetta vera stórt vandamál, að hún hlýði á mál okkar sem hér erum inni. Og bið ég forseta að stöðva klukkuna þannig að ekki sé gengið á tíma minn.  Öll Norðurlöndin nema Ísland hafa sett sér ákveðnar reglur um hámarksbið eftir aðgerðum. Við erum að tala þar um þrjá til sex mánuði, allt eftir tegund aðgerða og sjúkdóms. Og hvað er sagt í þessari skýrslu þegar biðlistarnir eru skoðaðir? Það er verið að tala um að biðlistarnir séu það langir hér að sé miðað við þriggja til fjögurra eða sex mánaða bið eins og er í löndunum sem við berum okkur saman við þá samsvarar það 600 manna biðlista, t.d. á bæklunardeildinni, en við erum með 1.367 manns á biðlista. Og það er vandamál í mínum huga að við skulum bjóða sjúklingum upp á það. Það eru ekki bara þjáningarnar sem þessu fylgja, óvissan og óöryggið --- ekki bara fyrir sjúklinginn og fjölskyldu hans, heldur vinnutapið, bótagreiðslurnar og allt annað sem þessu fylgir og þetta hefur vissulega áhrif á afkomu sjúklinganna. Hér eru ekki til skilgreind öryggismörk, það er að vísu rétt og kemur fram í skýrslunni, en önnur lönd hafa sett sér þau. Ég held við teflum mjög, og ég held að það sé varlega orðað, á tæpasta vað að því er varðar öryggi sjúklinganna. Við erum að tala um að helmingurinn af sjúklingunum sem eru á biðlistum á bæklunardeild sé bráðasjúklingar. Ég vil spyrja: Telur hæstv. ráðherra ekki tímabært að setja reglur um hámarksbið eftir aðgerðum eins og við jafnaðarmenn höfum lagt til í stefnumörkun okkar sem liggur hér fyrir þinginu, stefnumörkun í heilbrigðismálum? Ég les úr þessari skýrslu að læknar séu okkar sammála um að það skuli gert vegna þess að það kemur fram í skýrslunni að til að setja heilbrigðiskerfinu markmið um að ákveðnir sjúklingahópar skuli aldrei bíða lengur en þrjá mánuði, aðrir sex eða jafnvel enn þá lengur og að biðlistar verði þannig af fleiri en einni tegund eða þyngd, þurfi m.a. að koma upp ítarlegu upplýsingakerfi um hvaða áhrif biðtími sjúklinga hefur hvað varðar lyfjatökur, vinnufærni, fjárhagsástand og fleira. Og þetta vantar. Takist ekki að ná settu markmiði um biðtíma þarf að skoða þann möguleika að sjúklingar geti valið að fá aðgerðina gerða annars staðar. Þetta lýsir því að læknar hafa áhyggjur af þessu og telja ástandið alvarlegt og að það þurfi að skoða þann möguleika að sjúklingar geti fengið aðgerðina gerða annars staðar. Og ef það er ekki hægt hér á landi, herra forseti, þá spyr ég hæstv. ráðherra --- erum við þá að opna frekar fyrir möguleika á að sjúklingar geti farið erlendis til aðgerða? Það kemur fram að yfirlæknar í greininni, þá erum við enn þá að tala um bæklunaraðgerðirnar, telja að stefna eigi að þriggja til fjögurra mánaða hámarksbiðtíma. Þeir geta það ekki einir og sér, þeir geta það ekki nema með liðsinni hæstv. heilbrrh. Og hvað þarf til? Jú, það þarf fjármagn. Við höfum aðstöðuna á spítalanum. Við höfum skurðstofurnar, nýtingin á þeim er þannig að það væri hægt að nýta þær miklu betur en gert er. Við erum fyrst og fremst að tala um fjármagn en ég er ekki viss um að við séum að tala um nokkurn sparnað með því að láta sjúklingana vera svona lengi á biðlistum. Við erum að tala um hjartaaðgerðir. Þar eru nokkrir tugir fullorðinna á biðlista og börn einnig. Það er talað um að að flýta aðgerðum á nokkrum sem þar bíða. Við erum að tala um að algengur biðtími vegna háls-, nef- og eyrnasjúkdóma sé eitt ár og þar er talað um að óæskilegt sé að biðin sé lengri en fjórir mánuðir. Og ásættanlegt sé að biðlisti augndeildar sé um 150--200 manns en fjöldi sjúklinga á biðlista á augndeild Landspítalans er nú 314. Og af því að ráðherra talar um að hér sé ekki um neitt vandamál að ræða, engir bráðasjúklingar bíði þá eru þó á biðlista geðdeildar um 200 manns og á biðlista barnageðdeildar eru 93 börn og unglingar. --- Það væri vel til fundið ef hv. varaformaður heilbr.- og trn. væri nú ekki að ónáða ráðherrann meðan þessi umræða fer fram. --- Yfirlæknir geðdeildar Landspítalans telur að öll mál sem þangað koma séu svo bráð að leysa verði úr þeim þegar í stað. En við erum samt að tala um 200 manns á biðlista og 93 börn og á fíkni- og fjölkvilladeildum eru 74 á biðlista. Það er mat yfirlæknisins á þeirri deild að öll mál sem þangað koma séu svo brýn að leysa verði úr þeim þegar í stað. Ekki er hægt að sýna fram á eða gera grein fyrir, réttara sagt, hve stór hópur fólks yrði af launum og missi bóta vegna biðar á biðlistum þegar það verður óvinnufært en það kemur þó fram að um er að ræða að hópur fólks verður af launum og missi bóta vegna biðar eftir læknisaðgerðum. Það er því ljóst að þessi skýrsla kallar á að farið verði í að efla skráningu á þessum biðlistum þannig að hún gefi okkur meiri möguleika og að ráðist verði í frekari aðgerðir og að settar verði reglur til þess að stytta biðlistana. Hæstv. ráðherra nefndi hér að styrkja þyrfti úrræði vegna barnageðdeildarinnar, og hefði ég áhuga á að vita frekar um það. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra og ég spyr: Hvað er ráðherrann með í huga? Það er varla út í loftið að ráðherrann nefnir að styrkja þurfi úrræðin en það er ekki nóg að segja það. Hvernig ætlar ráðherra að styrkja úrræðin og eru einhver áform uppi um það á næstunni að styrkja úrræðin vegna barnageðdeildarinnar, sem ég tel mjög mikilvægt að verði gert? Mjög athyglisverðar upplýsingar varðandi uppbyggingu á öldurnarþjónustunni koma fram sem ástæða væri til að fara yfir. Þar kemur fram að af 189 með mjög brýna þörf og bíða eftir plássi á öldrunardeildum eru um 70 á bráðasjúkrahúsum. Hvað er verið að gera í málum varðandi uppbyggingu öldrunarþjónustu? Við vitum að þetta getur orðið vandamál í framtíðinni að öldruðum er að fjölga verulega og á því máli þarf að taka. En ég þakka ráðherra fyrir skýrsluna þó vissulega valdi það mér vonbrigðum að hæstv. ráðherra telji að ekki sé slæmt ástand að því er varðar biðlistana. Að það sé ekkert vandamál og engu líkara en að á þessu máli þurfi ekki að taka. Vonandi verður skýrslan þó til þess að eitthvað verði gert í þeim málum og ráðherrann tilgreindi ýmis atriði á nokkrum deildum sem væri fyrirhugað að bæta úr. En ég ítreka aftur spurningu mína: Er ráðherrann sammála því að við setjum okkur það markmið, og setjum reglur um biðlistana, þannig að biðin verði ekki lengri en þrír til sex mánuðir og að við setjum okkur þar sambærilegar reglur og hin Norðurlöndin hafa gert?

Herra forseti. Hér er til umræðu stórt mál og vil ég byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þá skýrslu sem lögð hefur verið fyrir þingið og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að hafa átt frumkvæði að þessu máli. Ég held að allir geri sér fulla grein fyrir því að langir biðlistar á sjúkrahúsunum hafa valdið fólki miklum erfiðleikum og tjóni. Löngu er tímabært að menn átti sig á því að þeir biðlistar sem hafa verið að skapast og eru vandamál síðustu ára hafa ekki skapast vegna þess að einstakir ráðherrar eins og hæstv. heilbrrh. hafi ekki viljað leysa þá heldur vegna þess að menn hafa með aðgerðum sínum verið að reyna að spara peninga í heilbrigðiskerfinu með því að draga úr aðgerðum, fækka legudögum og fækka rúmum. Það hefur þó komið fram í skýrslum sem hafa verið gerðar um áhrif lokana til skamms tíma að þær hafa ekki sparað neina peninga heldur hafi þær einungis fært peninga til í kerfinu og sparnaður sem af því hlýst er enginn. Því miður hafa menn ekki komist út úr því fari að vera sífellt að reyna að loka deildum sjúkrahúsa eða heilsugæslustofnana þannig að þar er vandamál sem þarf að skoða betur. Þegar litið er á þennan lista sem er birtur með skýrslunni um sjúklinga sem bíða þá kennir þar margra grasa. Samkvæmt skýrslunni eru 1.331 sem bíða eftir ýmsum aðgerðum á Landspítalanum og er ljóst að sá hópur mun ekki komast að á næstunni miðað við það fjármagn sem þar er til ráðstöfunar. Mér er aftur á móti sagt af læknum Landspítalans að þar væri hægt að tæma þennan biðlista á innan við einu og hálfu ári ef farið yrði út í það því allar aðstæður eru fyrir hendi á staðnum. Það er sem sagt nóg af skurðstofum, tækni og þekking er til staðar og jafnvel starfskraftur sem hægt væri að nýta. Reyndar þyrfti að bæta við einhverjum starfsmönnum en eigi að síður yrði það ekki vandamál að vinna á þessum listum á skömmum tíma ef út í það yrði farið. Eitt mál gæti kannski komið í veg fyrir að menn næðu tökum á þessu en það er svokölluð vinnutímatilskipun ESB og er alveg nýtt vandamál sem er að koma upp innan sjúkrahúsanna og á eftir að ræða hér í þingsölum og við næstu fjárlagagerð. En ef fara á út í að skera niður vinnutíma lækna og hjúkrunarfólks miðað við þær vinnutímareglur sem eru gefnar út af Evrópusambandinu og við viljum fara eftir út í hörgul, þá mun það kosta sjúkrahús eins og Landspítalann jafnvel hundruð milljóna að leysa það mál með nýjum starfsmönnum sem ættu að koma inn. Það hefur þó enn ekki verið rætt til hlítar hvernig hægt yrði að bregðast við því en eigi að síður er þetta eitt af þeim vandamálum sem menn hljóta að standa frammi fyrir þegar á að reyna að ná utan um þá biðlista sem eru fyrirliggjandi og hvernig eigi að koma í veg fyrir að þeir lengist enn frekar þegar á að fara að vinna samkvæmt nýrri tilskipun Evrópusambandsins um vinnutíma. Þetta er eitt af þeim vandamálum sem við hljótum að standa frammi fyrir jafnvel bara á allra næstu vikum því vinnutilskipunin á að taka gildi, ef ég fer rétt með, 1. júní næstkomandi. Þetta er eitt mál, síðan er annað mál hvernig biðlistar eru yfirleitt. Hvernig skilgreinum við biðlista því biðlisti er kannski ekki endilega sama og biðlisti ef ég mætti orða það þannig. Hvað felst í því að vera á biðlista? Hve lengi hefur t.d. viðkomandi sjúklingur beðið á biðlistanum? Hvað hefur hann t.d. verið lengi óvinnufær? Hvað eru margir á biðlistanum sem geta unnið þrátt fyrir að bíða? Hversu margir af þeim sjúklingum sem eru á listanum eru sjálfbjarga, geta haldið heimili og eru rólfærir? Hvernig er líðan þessa fólks sem er á biðlistum? Er fólk sárþjáð og hefur það miklar kvalir sem reynist þeim mjög erfitt í daglegu lífi? Allt eru þetta spurningar sem að sumu leyti var spurt um í skýrslu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur en var ekki hægt að svara einfaldlega vegna þess að skráning sjúklinga á biðlistana er ekki þannig að hægt sé að vinna úr þeim slík svör eins og ætlast var til af fyrirspyrjanda. Ég veit að mikill áhugi er á því hjá Landspítalanum að vinna þessa lista betur þannig að það geti nýst í praktískum tilgangi á spítölunum því þetta getur í rauninni verið spurning um skipulag fyrir spítalann og listar af þessu tagi, þar sem slíkar upplýsingar eins og ég var að ræða um áðan kæmu fram, hafa ekki verið gerðir svo vitað sé og væri nýlunda í sjúkrahúsmálum og málefnum sjúklinga ef byrjað væri á slíku með því vinnulagi sem sjúkrahúsmenn telja heppilegt og yrði til árangurs við venjubundin störf á sjúkrahúsum. Það eru ýmsar leiðir til að vinna upp slíka lista. Mér hefur t.d. verið bent á það að fjórða árs nemar sem vinna á sjúkrahúsunum í námi sínu ættu að geta unnið þessa lista upp. Síðan eru átaksverkefni í þessum málum á vegum háskólans sem gætu einnig nýst við það að vinna upp slíka lista og ýmsar leiðir eru eflaust til sem þyrftu ekki endilega að kosta nýja peninga heldur peninga sem eru nú þegar til í kerfinu. Að dómi þeirra sem ég hef talað við um þetta og þá sérstaklega á Landspítalanum þá mundi þetta nýtast mjög í hinu praktíska umhverfi og jafnvel læknavísindunum ef af þessu gæti orðið. Sú umræða sem hefur hafist í þessu máli er mjög gagnleg og þakkarvert að einstakir þingmenn skuli taka þetta upp á hinu háa Alþingi. Þegar litið er á þá skýrslu sem kemur upp í hendur okkar þingmanna þá veltir maður fyrir sér ýmsum tölum sem eru í í skýrslunni. Á bls. 16 þar sem skipting er milli kjördæma á þeim einstaklingum sem eru á listanum sést ef maður ber saman Reykjavík og Reykjanes að 146 Reykvíkingar bíða eftir að komast á almenna skurðdeild en aðeins 7 Reyknesingar. Það eru sem sagt 8,8% af hverjum 1.000 Reykvíkingum sem bíða en aðeins 1% á Reykjanesi og maður veltir því fyrir sér hvort Reyknesingar séu svona miklu heilsuhraustari en Reykvíkingar eða hvort þessi upplistun er ekki nákvæmlega vísindaleg, hvort eitthvað vanti inn á þessa lista sem ætti í rauninni að vera þar. Við sjáum líka að á bæklunarskurðdeildinni eru 205 Reykvíkingar sem bíða en ekki nema 21 Reyknesingur. En eins og við vitum eru 104 þúsund sem búa í Reykjavík en 70 þúsund í Reykjanesi þannig að út af fyrir sig ætti þessi mismunur ekki að vera svona mikill nema sú skýring sé að við á Reykjanesi séum heilsuhraustari en Reykvíkingar. Ég ætla ekki að hafa fyrir því að telja upp allar þessar tölur en það geta menn séð í töflu 8 á bls. 16 að þar er eitthvert misræmi á milli sem ugglaust er hægt að skýra. Ég velti því einnig fyrir mér hvort í skýrsluna hafi verið settir allir þeir biðlistar sem eru í rauninni til í kerfinu eins og varðandi þá sem þjást af svefnleysi og öðrum sjúkdómum sem eru ekki endilega bráðatilfelli heldur biðlistar sem snúa að öðrum þáttum heilbrigðiskerfisins.

Virðulegi forseti. Það sem vekur einna mesta athygli í þessari umræðu og þeirri skýrslu sem við erum hér að ræða er hversu lítið er til af raunverulegum upplýsingum um stöðu þeirra fjölmörgu sjúklinga sem eru á biðlistum hér á landi og að ekki skuli hafa verið lögð vinna í það hér eins og hefur verið gert í nágrannalöndunum að afla þessara upplýsinga, halda þeim saman og birta. Mér finnst samt sem áður koma fram í þessari skýrslu að þó byggt sé á upplýsingum frá landlækni sé um ákveðið misræmi að ræða í þeirri skýrslu sem hæstv. heilbrrh. hefur dreift og svo aftur skýrslu frá landlæknisembættinu um biðlista á Íslandi 1991--1997, þar sem fram koma upplýsingar frá því í janúar á þessu ári. Þá finnst mér einnig að í þessari skýrslu sé aftur og aftur ýjað að því að sjúklingar séu á biðlista, ekki endilega vegna þess að þörf þeirra fyrir læknisþjónustu sé fyrir hendi. Það er ekki sagt beinum orðum nema þá á einum stað að ef hreinsað sé til á biðlistunum þá detti út á milli 10--15% þeirra sem á biðlistum eru vegna þess að þeir séu í raun og veru ekki í þörf fyrir aðgerðir, a.m.k. ekki í bráðri þörf. Annað sem stingur mig er orðalag sem notað er í skýrslunni t.d. á bls. 2 þar sem er verið að tala um biðlista á einstökum deildum eða í einstökum sérgreinum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Hvað varðar almennar skurðlækningar hefur þar myndast biðlisti á síðustu árum einkum á Landspítala og einkanlega, að því er virðist, vegna þess að komin er ný og fljótvirkari tækni er eykur væntingar fólks og fjölgar aðgerðum.`` Það séu væntingar fólks til þessara aðgerða sem ráði ferðinni, en ekki vegna þess að viðkomandi einstaklingur hafi um langan tíma þjáðst af einhverjum sjúkdómi þar sem aðgerðar er þörf. Það er á fleiri stöðum í þessari ágætu skýrslu verið að ýja að því að þessi umræða um biðlistana sé öll frekar yfirborðskennd og notuð til þess að draga fram ákveðnar aðgerðir í heilbrigðismálum. Mér finnst jafnvel að verið sé að gera því skóna að skýrslubeiðni eins og þessi plús umræðan sem hér fer fram og umræður sem aldrei hafa farið fram um biðlista séu fyrst og fremst til þess að knýja fram hærri fjárframlög til sjúkrahúsa eða einstakra deilda sjúkrastofnana og að jafnvel ýjað að því að læknar eða hjúkrunarfólk beiti þeirri aðferð að setja á biðlista sjúklinga sem ekki séu í brýnni þörf fyrir aðgerð til þess að knýja fram auknar fjárveitingar. Mér finnst þetta gera þessa skýrslu neikvæðari en hún þarf að vera vegna þess að af hálfu þeirra sem báðu um skýrsluna var einungis verið að fara fram á að lögð yrði vinna í að kanna með skipulegum hætti hversu margir eru á biðlistum og hvaða afleiðingar biðtíminn hefur, ekki bara á sjúklinginn heldur á fjölskyldu hans, fjárhag og á afkomu, má í raun segja, þjóðarinnar í heild. Þess vegna finnst mér ekki vera málefnalega að verki staðið þegar verið er að ýja með þessum hætti að því að umræða um biðlista sé að stærstum hluta tilkomin til þess að ýta undir fjárveitingar til einstakra deilda og að sjúklingum sé raðað inn á biðlista til þess að ná fram breytingum á fjárframlögum til deilda. Þegar ýjað er að því að forgangsröðun fjárframlaga inn í heilbrigðiskerfið sé hugsanlega tilkomin m.a. vegna þess að menn séu misjafnlega duglegir, ýmist þrýstihópar, læknar eða þingmenn, að fjalla um langa biðlista á einstökum deildum, auðvitað er ljóst að það er töluvert misjafnt hvar biðlistarnir eru, en þær upplýsingar sem við höfum séu fyrst og fremst notaðar til þess að ýta á hærri fjárveitingar til sjúkrahúsanna eða einstakra deilda. Misræmið milli þessarar skýrslu og þess sem kemur fram í skýrslu landlæknis frá því í janúar 1997 þar sem landlæknisembættið telur sig vera að gefa nokkuð glöggar upplýsingar um ástandið eins og það er í dag finnst mér vera töluvert og lítið gert úr þeim upplýsingum sem þó eru til hjá landlækni. En það kemur fram m.a. í skýrslu landlæknis að þrátt fyrir að það hafi orðið verulegar framfarir og meðallegutími á sjúkrahúsum hafi styst frá því sem áður var, þá sé það engu að síður staðreynd að það komi veikari og eldri sjúklingar inn til meðferðar nú en áður. Það kennir hann fyrst og fremst því að biðlistanir eru mjög langir. Jafnframt eins segir á bls. 2 í skýrslu landlæknis, með leyfi forseta: ,,Embættið lagði strax áherslu á að biðlistar yrðu tölvufærðir og reglulega yfirfarnir. Smám saman færðust biðlistar í betra horf og eftir 1991 fóru að berast tölvufærðir biðlistar frá sérgreinasjúkrahúsunum og nú má fullyrða að yfirleitt eru allir biðlistar á sérgreinasjúkrahúsunum tölvufærðir og reglulega farið yfir þá.`` Hins vegar finnst mér í skýrslunni vera sagt að þetta sé vinna sem sé í raun og veru eftir og það megi reikna með því að 10--15% þeirra sem eru á biðlistum í dag detti út við þessar reglulegu yfirferðir vegna þess að þeir séu ekki í raunverulegri þörf fyrir aðgerð eins og stendur. Þarna finnst mér gæta ákveðins misræmis í þeim upplýsingum sem fram koma hjá landlækni og svo aftur í þessari skýrslu. Það er ekki bara á stóru sjúkrahúsunum hér í Reykjavík sem biðlistarnir eru yfirfarnir reglulega og skráðir. Hér segir líka á bls. 4 í skýrslu landlæknis, í kafla sem heitir: ,,Nánar um biðlista``: ,,Til viðbótar við skráða biðlista 1996 hafa nú komið til nýir biðlistar sem áður voru ekki teknir með eða fyrirfundust ekki, þ.e. biðlistir frá hálfs-, nef- og eyrnadeild FSA, biðlistar frá kvensjúkdómadeild Landspítalans og nýtilkomnir biðlistar eftir augnaðgerðum. Biðlistar á almennum skurðdeildum urðu aðallega til eftir að kögunaraðgerðir hófust 1992--1993. Einnig hefur verið bætt við biðlistum frá Sjúkrahúsinu á Akranesi sem eru nýtilkomnir. En eitthvað ber á að sjúklingar úr Reykjavík leiti til sjúkrahúsa utan Reykjavíkur. Í þessari skýrslu er tafla um líðan fólks á biðlistum eftir kransæðaaðgerðum og ýmsum öðrum aðgerðum. Þar kemur mjög greinilega fram, þrátt fyrir það að ráðuneytið telji sig ekki geta haft yfirsýn yfir þau áhrif sem biðlistar hafa á líðan sjúklinga, að biðlistarnir hafa veruleg áhrif á líðan sjúklinga og lyfjataka sjúklinga eykst verulega og getur endað á þann veg sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fór hér yfir áðan, að það þurfi að koma til sérstakrar meðferðar vegna mikillar lyfjanotkunar.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka fyrir þessa skýrslu sem hér hefur verið lögð fram. Í henni er að finna margvíslegar upplýsingar. En ég get tekið undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram varðandi mat á því hvað þessir biðlistar þýða. Ég held að það væri afar þýðingarmikið að átta sig á því hvað það kostar þegar hundruð sjúklinga eða hundruð manna sem bíða eftir aðgerðum af ýmsu tagi eða hreinlega að komast í meðferð, þegar það fólk verður að vera á lyfjum, missir vinnu og allt það sem þessu fylgir. Hvað kostar þetta samfélagið og hver er sparnaðurinn? Það er auðvitað sparnaður sem ég tel að sé meginorsökin fyrir þeim mörgu biðlistum sem hér er að finna. Nú má um það deila hvað er langur biðlisti, hvað er hugsanlega eðlilegur biðlisti, ef tala má um slíkt. Það er afar erfitt að leggja mat á það en ég held að það sé ekki hægt að horfa fram hjá því að á nokkrum sviðum eru biðlistar eins og þeir standa nú, allt of langir og þar eru þessar háu tölur þeirra sem bíða eftir bæklunaraðgerðum himinhrópandi, 1.300 manns samkvæmt síðustu tölum. Nú er nauðsynlegt að greina þessar tölur niður og líka að reyna að átta sig á því hvers vegna það ástand ríkir hér á landi að 1.300 manns bíða eftir bæklunaraðgerðum. Þá er ég ekki síst að horfa á þá hlið sem snýr að fólkinu sjálfu og ég spyr: Hvað er það sem býr að baki? Hvers vegna eru svona margir í þessari neyð og þá minnist ég þess að þegar við nokkrir þingmenn fórum í heimsókn á Landspítalann í haust að verið var að spyrja einn sérfræðinganna í bæklunarlækningum um það hvaða hópur þarna væri á ferð og það vakti athygli mína að hann sagði að þarna væri býsna stór hópur karlmanna á aldrinum 30--40 ára, verkamenn. Það er þetta að vinnuslit og ýmsar afleiðingar hins langa vinnutíma hér á landi eru að koma fram þannig að það er ekki aðeins að vinnutímatilskipun Evrópusambandsins muni hafa hugsanleg áhrif innan spítalanna sem er auðvitað hárrétt ábending hjá hv. þm. Kristjáni Pálssyni heldur finnst mér að þessi hlið, þetta mikla vinnuálag og þar af leiðandi þeir miklu álagssjúkdómar sem er að finna hér á landi hafi einnig ekki svo lítil áhrif á heilbrigðiskerfið og birtist það m.a. í þessum langa, langa lista. Ég ætla að slá þessu hér fram. Þessir biðlistar sem við eigum við að stríða hér á landi eru mjög mismunandi alvarlegir. Það er einn þeirra sem ég vil gera sérstaklega að umtalsefni. Ég hef mjög stuttan tíma. Það mætti tala um þetta margt og ég vil ekki síst vekja athygli á þeim fjölda kvenna sem bíður eftir lýtaaðgerðum, m.a. brjóstaminnkun. Þar hefur verið mjög langur biðlisti og allt upp í þriggja ára bið. Þetta er algerlega óviðunandi og stafar m.a. af því að lýtalækningadeildin á Landspítalanum hefur verið lokuð um alllangt skeið. En sá biðlisti sem ég vil vekja sérstaka athygli á er ekki sá lengsti en kannski sá allra alvarlegasti, þ.e. biðlistinn á geðdeildunum, fjöldi þeirra sem bíða eftir meðferð á geðdeildunum og alveg sérstaklega börn og unglingar. Það er okkar samfélagi til mikils vansa hvernig staðið er að þessum málum og þetta á eftir að verða okkar samfélagi alvarlegt og dýrt ef ekki er tekið nógu snemma á vandamálum barna sem eiga við geðræna kvilla að stríða og málin eru bara látin versna og versna. Ég get sagt það hér að ég hef á vegi mínum alltaf öðru hverju hitt konur sem eru að vinna í þessu kerfi, bæði á barnageðdeildinni og ýmsum þeim heimilum sem eru sérstaklega að fást við börn sem eiga í vandræðum og þær eru svo áhyggjufullar yfir þessu ástandi og hvers konar einstaklingar komi út úr þessu og standandi frammi fyrir því að geta ekki veitt meðferð nema þeim allra bráðveikustu. Þetta eru svo hræðilega erfið tilfelli. Það er svo erfitt fyrir fjölskyldur og aðstandendur að hafa bæði geðveik börn og unglinga á heimilunum og einnig fullorðna að þetta er alveg sérdeilis alvarlegt mál og er ég þá ekki að gera lítið úr hinum biðlistunum. Við vitum það öll að þeir sem eiga við geðviki að stríða leiðast oft út í ýmislegt annað vegna sinnar miklu vanlíðunar, mikla misnotkun á lyfjum og fíkniefnum, sumir leiðast út á glæpabrautir og fyrir utan allt það sem í kringum þá skapast. Samfélag sem lætur veik börn bíða eftir slíkri þjónustu, hvers konar samfélag er það? Hvers konar forgangsröðun er þar á ferð? Ég vil vekja alveg sérstaka athygli á þessu, hæstv. forseti. Það vaknar spurning: Hvar er flöskuhálsinn í okkar kerfi? Hvers vegna eru þessir biðlistar til staðar? Er það skortur á sérhæfðu fólki eða skurðstofurými? Ég held að svo sé ekki. Er það skortur á legurými? Við vitum að deildum hefur hreinlega verið lokað og þær teknar úr notkun. Eru það þessar lokanir á sumrin og reyndar yfir jól líka sem valda því að biðlistar lengjast? Er það skortur á starfsfólki eða hvað er það? Auðvitað vitum við að þetta er fyrst og fremst spurning um forgangsröðun og það að veita peninga í það að leysa þessi vandamál. Ég vil vekja athygli á því, hæstv. forseti, að ég fékk ekki betur heyrt á ræðu hæstv. heilbrrh. en það væri býsna víða verið að fjalla um þessi mál og m.a. hefur töluvert verið um þetta rætt í þeirri nefnd sem ég sit í á vegum heilbrrn. sem fjallar um forgangsröðun í heilbrrn., en skiljanlega koma þessi mál þar mjög inn í því að biðlistar og það hvernig eigi að forgangsraða í kringum þá er mikið mál. Ég spyr hæstv. heilbrrh.: Hver er afstaða hennar til þess að settar verði reglur hér varðandi biðlista, að þeir skuli að öllu jöfnu ekki vera eða fólk þurfi ekki að bíða að öllu jöfnu lengur en 3--6 mánuði, nokkuð eftir því hvað málin eru alvarleg? Vandinn er auðvitað sá að ef við setjum slíkar reglur, þá er ekki svo auðvelt að fara eitthvað annað. Í Noregi t.d., þar sem slíkar reglur hafa verið settar, á fólk þess kost að fara þá í aðgerð utan síns heilsugæslusvæðis eða utan þess svæðis sem það á eðlilega að sækja til. Menn geta farið til Bergen, Þrándheims eða Óslóar. Þeir eiga rétt á því og fá þá aðgerð greidda. En hér er hreinlega ekki um það að ræða. Listar eru að vísu mismunandi langir á þessum þremur stóru, þeir eru reyndar fleiri ef maður telur St. Jósefsspítala í Hafnarfirði með, þá er þetta Sjúkrahús Reykjavíkur, Landspítalinn, St. Jósefsspítali og Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri sem afkastar langsamlega mestu í þessum efnum. En ég held að alls staðar séu biðlistar og þar af leiðandi ekki beinlínis lausn að senda fólk hér á milli landshluta, en öllum hlýtur að vera ljóst að það yrði gífurlega dýrt að fara að senda fólk til útlanda og þess vegna eru þetta mál sem þarf að taka á. Það þarf að gera átak í því að stytta biðlistana og þar bendi ég sérstaklega á bæklunaraðgerðirnar og svo það sem ég gerði að sérstöku umtalsefni, stöðu geðveikra hér á landi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa skýrslu sem hæstv. heilbrrh. hefur lagt hér fram að beiðni hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og annarra þingmanna jafnaðarmanna. Það er vissulega alvarlegt ástand í málefnum biðlistanna hér á landi. Það segja a.m.k. þær upplýsingar sem gefnar eru í þessari skýrslu. Það er einnig greinilegt að sá samdráttur eða niðurskurður sem hefur verið á sjúkrahúsunum hefur haft þarna veruleg áhrif. Það kemur fram í skýrslunni að á biðlistum séu á fjórða þúsund manns og þeim hafi fjölgað um 800 frá árinu 1993 eða um 30%. Ég tel þetta vera mjög alvarlegar upplýsingar. Það að bíða eftir aðgerð og lenda á biðlista hefur veruleg útgjöld í för með sér, ekki aðeins útgjöld hjá ríki heldur einnig hjá sveitarfélögum og síðast en ekki síst á heimilum þeirra sem lenda í því að þurfa að bíða eftir aðgerðum. Þetta hefur áhrif á velferð allrar fjölskyldu þeirra sem lenda í þessu. Það ríkir óöryggi og óvissa um framtíðina og auðvitað um afkomu heimilanna. Ég vil minna á að það eru ekki allir sem eiga rétt á því að fá greiðslur frá vinnuveitanda allan þann tíma sem þeir bíða og þær greiðslur sem velferðarkerfið býður upp á til þeirra sem bíða eftir aðgerðum og eiga ekki rétt á launum eru smánarlega lágar. Sjúkradagpeningar á mánuði eru rúmar 17 þús. kr. og það getur hver sagt sér það sjálfur að menn framfleyta ekki fjölskyldu á þeim upphæðum þó svo menn fái 158 kr. á dag fyrir hvert barn sem er í fjölskyldunni þannig að þeir sem lenda í því að þurfa að framfleyta sér á sjúkradagpeningum neyðast yfirleitt til þess að snúa sér til sveitarfélaganna, snúa sér til félagsmálastofnana til þess að fá viðbótarframfærslu þar. Ég vil einnig minnast á annað sem reyndar þeir sem töluðu á undan mér hafa komið inn á og það er hinn mikli kostnaður sem lendir á fjölskyldunum og þar vil ég nefna lyfjakostnaðinn. Þeir sem bíða á biðlistum eru margir hverjir kvaldir og illa haldnir og þurfa á verkjalyfjum, svefnlyfjum og öðrum lyfjum að halda á meðan þeir bíða. Eins og lyfjareglur eru í almannatryggingunum í dag, þá eru þau lyf sem þetta fólk þarf að taka á meðan það bíður, lyf sem heimilin eða einstaklingurinn bera yfirleitt kostnað af að fullu, verkjalyf, svefnlyf og önnur slík lyf. Þetta eru lyf sem menn bera kostnað af að fullu. Ég þekki persónulega dæmi þess að menn hafa þurft að borga á mánuði 50--100 þús. kr. í lyfjakostnað meðan þeir biðu á biðlista og það sér hver maður að maður á sjúkradagpeningum, 17.500 kr. á mánuði, borgar ekki mikið þann lyfjareikning. Vegna þeirra upplýsinga sem komu fram í máli hæstv. ráðherra hér á undan þegar hann mælti fyrir skýrslunni, þá kom þar fram að það ætti að ráða bót á málefnum lýtalækningadeildar Landspítalans. Ég bar fram fyrirspurn sl. vor til hæstv. heilbrrh. vegna hins alvarlega ástands sem ríkti í málefnum brunasjúklinga á Landspítalnum og brunasjúklinga almennt á landinu því að eina aðstaðan til að sinna þeim er á Landspítalanum. Í svari hæstv. ráðherra, sem var að mig minnir í maí sl., sagði hæstv. ráðherra að hann mundi verða búinn að ráða bót á þessu fyrir áramót. Nú eru liðnir næstum þrír mánuðir frá áramótunum og því óska ég eftir því að fá upplýsingar um það hvað ráðherra hyggst gera í málefnum brunasjúklinga og lýtalækningadeildar Landspítalans. Ég fagna því að það sé tekið á þessum málum því það hefur ríkt verulegt ófremdarástand í málefnum brunasjúklinga og lýtalækningadeildar Landspítalans þannig að það er orðið tímabært og liðnir þrír mánuðir frá því að hæstv. ráðherra ætlaði að standa við að koma þeim málum í lag. Ég vil einnig koma að málefnum geðdeildanna. Hér kemur fram að á biðlista geðdeildar Landspítalans eru um 200 manns og á biðlista barnageðdeildar eru hátt í 100 börn. Þess má geta hér að komið hefur fram í máli yfirmanna barna- og unglingageðdeildarinnar að ekki öll börnin fara þarna á biðlistana þó að þau ættu e.t.v. að fara því reynt er að vísa á önnur úrræði og því miður eru þau úrræði mjög dýr. Ef barn sem þarf á aðstoð að halda vegna geðvandamála þarf að leita sér aðstoðar annars staðar, t.d. sálfræðiþjónustu, þá þurfa foreldrar að greiða það að fullu og það geta verið nokkur þúsund krónur í hvert einasta skipti sem þarf að fara með barnið í slíka þjónustu. Ég vil einnig minna á það að hópur barna sem átti athvarf hjá barna- og unglingageðdeild, þ.e. átti rétt á þjónustu hjá barna- og unglingageðdeildinni, hefur ekki fengið þjónustu þar nú í heilt ár og það eru einhverf börn. Á annan tug barna hafa greinst einhverf frá því fyrir ári og þessi börn hafa ekki fengið neina þjónustu eftir að þau voru greind heldur hefur þeim verið vísað á Greiningarstöð ríkisins sem heyrir undir félmrn. Því miður hefur ekki verið boðið upp á sömu þjónustu og þau höfðu hjá barna- og unglingageðdeildinni. Nú talaði hæstv. félmrh. um að það ætti að koma einu stöðugildi upp til að sinna þessum börnum en samkvæmt mati sérfræðinga þarf a.m.k. fjóra, heilt fagteymi, til þess að sinna þessum börnum eins og gert var á barna- og unglingageðdeildinni meðan þeim var sinnt þar. Ég tel þetta mjög alvarlegt ástand sem ríkir og snýr að börnum með geðræn vandamál. Það hefur einnig komið í ljós að okkar þjónusta er hlutfallslega mun minni heldur en á Norðurlöndunum, þ.e. hlutfallslega mun færri börn koma hér til lækninga, sem segir manni að það séu börn úti í samfélaginu sem ekki fá þjónustu. Ég vil í lokin, þar sem ég sé að tími minn er senn á þrotum, minnast á öldrunarþjónustuna. Eins og kemur fram í skýrslu hæstv. heilbrrh., þarf enn að bæta við rúmum í öldrunarþjónustunni. Ég furða mig á því að leyfð skuli vera bygging á öldrunarheimilum í Hveragerði meðan enn vantar 15% rýma hér í Reykjavík. Samkvæmt þeim upplýsingum sem koma fram í skýrslunni eru 189 sem bíða í mjög brýnni þörf eftir hjúkrunarrýmum. Samkvæmt upplýsingum frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar bíða hátt í 400 manns eftir hjúkrunarrýmum hér og það er auðvitað óviðunandi. Yfirleitt er það svo að það fólk sem bíður eftir hjúkrunarrýmum kemst varla inn á þessar stofnanir nema þá sem bráðasjúklingar. Það er auðvitað afleitt fyrir utan það að það er mjög kostnaðarsamt að sinna þessum sjúklingum heima og þó svo að margir æski þess að vera heima þá er ekki hægt að sinna þeim þannig að viðunandi sé. Ég efast því um að sá sparnaður sem menn telja af því að draga saman í kostnaði við heilbrigðisþjónustuna skili sér nokkurs staðar því að ég er sannfærð um að útgjöldin vegna biðlistanna eru mun meiri heldur en sá sparnaður sem menn telja sig hafa af því að loka deildum og fækka rúmum eins og raunin er nú hér.

Virðulegi forseti. Ég ætla að svara hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur. Hún spurði sérstaklega um meðferð brunasjúklinga. Ég vil geta þess að í sumar var opnuð á gjörgæsludeildinni sérstaklega útbúin stofa fyrir brunasjúklinga sem gjörbreytti alveg aðstöðunni fyrir þá sem koma mikið brenndir inn á Ríkisspítala. Varðandi lýtalækningadeildina, þá var í undirbúningi að stækka þá deild þar sem lýtalækningadeildin er til húsa núna en síðan var á seinni stigum tekin sú ákvörðun að opna aðra deild. Þess vegna tafðist þetta nokkuð, en það er búið að auglýsa eftir starfsfólki þannig að ég býst við að það séu a.m.k. tvær vikur þangað til lýtalækningadeildin verður opnuð. Varðandi barna- og unglingageðdeildina, þá er það hárrétt sem hv. þm. sagði að þar er mikið vandamál. En það verður að minna á að sérfræðingum hefur verið fjölgað. Á sl. ári var fjölgað sérfræðingum um fjóra á barna- og unglingageðdeildinni til að létta undir, en það er rétt að einhverfir hafa lent þarna einhvers staðar á milli stafs og hurðar og það er ekki afsakanlegt. Það er hárrétt hjá hv. þm. Það er vegna þess að þetta er svona á mörkum þess sem félmrn. og heilbrrn. þjónusta og við erum að vinna að því að samhæfa þetta betur, það er alveg nauðsynlegt. Varðandi öldrunarþjónustuna vil ég minna á að það er verið að bæta úr brýnni þörf fyrir öldrunarþjónustu með því að opna í Skógarbæ nú í vor. Þar verða allt að 70 hjúkrunarrými. Þessi opnun sem verður í Hveragerði og er sérstaklega ætluð geðfötluðum öldruðum léttir líka á Reykjavíkursvæðinu og einnig opnun öldrunarsjúkrahúss á Landakoti sem verður á næstunni. Þá erum við að létta mjög á þessum biðlistum. Sem betur fer voru tölurnar ekki alveg réttar sem hv. þm. var með því að við erum að tala um 145 sjúklinga sem bíða eftir hjúkrunarrými og okkur sýnist að það sé í sjónmáli að við getum uppfyllt þær þarfir sem þar eru.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir þessar upplýsingar sem hún gaf hér við fyrirspurnum mínum. Það er gott og blessað að bæta við starfsfólki á barna- og unglingageðdeildinni, enda var þar mjög brýn þörf. Engu að síður bíða enn mjög mörg börn eftir þjónustu og einhverfu börnin hafa ekki fengið þjónustu enn þá. Þau hafa ekki fengið þjónustu frá greiningu sl. ár og það tel ég mjög alvarlegt mál þannig að það verður að leysa það mál. Vegna brunasjúklinganna og lýtalækningadeildarinnar þá er það auðvitað fagnaðarefni að tekið skuli hafa verið á þeim málum, enda verður þjóð sem ætlar að fara að byggja upp álver og stóriðju þar sem mun meiri hætta skapast á brunaslysum að hafa almennileg úrræði ef slíkt kemur upp á. Það er því ekki seinna vænna að koma þeim málum í gott horf. Vegna ummæla hæstv. ráðherra um öldrunarþjónustuna og uppbyggingu öldrunarheimilis í Hveragerði, sem auðvitað er gott og blessað svo langt sem það nær, þá er ég ekki sátt við að túlka það að hjúkrunarheimili í Hveragerði létti á Reykjavíkursvæðinu vegna þess að ég hef verið ósátt við það þegar sjúklingar eða aldraðir eru fluttir hreppaflutningum vegna þess að þeir þurfa á þjónustu að halda eins og hefur tíðkast hér. Menn hafa verið, þegar þeir eru orðnir aldraðir og sjúkir, fluttir hér hreppaflutningum frá sínum heimaslóðum og þurft að eyða ævikvöldinu langt frá sínum nánustu. Það tel ég alls ekki að eigi að líðast. En ég fagna því engu að síður að hæstv. heilbrrh. er með áform uppi til úrbóta í þessum málum.

Virðulegi forseti. Þetta er þörf umræða og málið hefur reyndar oft borið á góma í umræðum hér á Alþingi. Okkur jafnaðarmönnum fannst mjög mikilvægt að fá skýrslu um þessi mál og ég get vísað til framsöguræðu Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir hönd þingflokksins varðandi þessa skýrslu. Það er undrunarefni hversu oft það þarf til að þingmenn komi annaðhvort með fyrirspurnir eða biðji um skýrslu um mál sem varpa skýru ljósi á ýmislegt í viðkomandi ráðuneytum. Og maður veltir fyrir sér hvernig það má vera að ekki sé oft og tíðum búið að vinna þessar upplýsingar í ráðuneytunum til þess einfaldlega að geta tekið þar réttar ákvarðanir og verið með þá forgangsröðun sem þarf. Í tilefni orða hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um að sjúklingar mundu e.t.v. fara erlendis að leita sér hjálpar, þá ætla ég að byrja mál mitt á því að bera fram fyrirspurn til ráðherra. Getur það verið að aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu opni á möguleika fyrir íslenska sjúklinga að leita sér lækninga erlendis á kostnað Tryggingastofnunar ríkisins? Þetta er fyrsta spurning mín, virðulegi forseti, til ráðherrans. Í skýrslunni kemur fram hver meðhöndlun skurðsjúklinga utan spítala og á dagdeildum hefur verið og að hún hefur aukist mjög mikið á þessu tímabili. Eins og hér hefur komið fram er vísað til þess að 90 rúmum á skurðdeildum hefur verið lokað og að hjúkrun hefur þrátt fyrir það stóraukist. Hvað þýðir þetta í raun? Hvað þýðir þessi fjöldi? Hvað þýðir þetta í kostnaði? Hvað erum við að gera, hvaða ákvarðanir tökum við og hvað þýða þær í kostnaði eða sparnaði fyrir sjúkrahúsin og fyrir samfélagið? Það hefur ekki legið fyrir fram að þessu mér vitanlega og ég hef lagt fram, og vil láta koma fram í þessari umræðu, ítarlega fyrirspurn til heilbrrh. um ferliverk unnin á Sjúkrahúsi Reykjavíkur, á Ríkisspítölum og á öðrum sjúkrahúsum en Ríkisspítölum þar sem fram komi sundurliðað fyrir árin 1993--1996 hve mörg ferliverk hafa verið unnin, hvernig þau skiptast á sérfræðigreinar og hvert sé hámark þeirrar upphæðar sem sjúklingur þarf að greiða, svo sem fyrir skurðaðgerð á bæklunardeildum og aðrar aðgerðir tilgreindar jafnframt og hvað læknar greiða fyrir aðstöðu og þjónustu sem spítalinn veitir og hvort greiðslur hafa verið samræmdar. Ég tel ástæðu til að benda á þetta vegna þess að við höfum ekki hugmynd um hvað þær ákvarðanir þýða, sem hafa verið teknar um að færa aðgerðir út úr hefðbundnu formi sjúkrahúsanna yfir ýmist á læknastofur eða í þessum tilfellum yfir í ferliverk sem unnin eru án þess að til innlagnar komi og þar sem sjúklingar greiða svo og svo mikið fyrir aðgerð, og hvað er verið að spara. Það kemur fram í skýrslu frá landlækni sem heitir biðlistar á Íslandi frá 1991--1997 að vandi hjúkrunarsjúklinga er verulegur og að fjölga þurfi hjúkrunarrúmum á Reykjavíkursvæðinu. Bent er á að 80 rúm séu teppt á bráðadeildum vegna sjúklinga sem eru hjúkrunarsjúklingar og þrátt fyrir að heimaþjónustan sé orðin allgóð, þá fáist vart betri nýting en er í dag og það sé áætlað að það þurfi að fjölga hjúkrunarrýmum um 15% árlega. Ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að það er mjög undarlegt að lesa þetta beint ofan í þær athugasemdir sem koma hér í skýrslunni um að það hafi verið fækkað um 90 rúm á skurðdeild vegna breyttra aðgerðaforma. Mér finnst mjög mikilvægt að þetta komi fram virðulegi forseti. Annað sem mig langar að nefna. Það var haldin ráðstefna í gær á Hótel Sögu. Þar kom fram að í Bandaríkjunum fá bæklunarsjúklingar svokallaða kjörmeðferð, þ.e. menn hafa reynt að koma sér niður á það að finna aðferð í aðgerðum og hjúkrun sem er á einhvern besta hátt, þ.e. frá aðgerðar-, hjúkrunar- og hagkvæmnissjónarmiðum. Þar er meðaltalslega, virðulegi forseti, 12,8 dagar. Hér er búið að koma sjúkrahúsvist vegna bæklunarlækningar niður í átta daga. Reyndar má gera ráð fyrir því að endurhæfingar- og þjálfunarþáttur í þeirri legu geti verið allt að fimm dagar af þessum átta. Þrátt fyrir það eru þessir átta dagar yfirleitt inni á sjúkrahúsi. Ef endurhæfingu væri vel sinnt, annars staðar t.d., þá er vel hugsanlegt að flytja megi sjúkling í hæfingu eftir fyrstu legudagana. Biðlistar eru ekki bara spurning um það hvort hægt sé að komast að á skurðstofum. Þetta er jafnframt spurning um sjúkrarúmin og um nýtingu spítalanna. Því spyr ég ráðherrann og það verður spurning nr. 2: Hvað líður framkvæmd þeirrar stefnumörkunar um endurhæfingardeild ríkisins að Kópvogshæli sem einmitt var hugsað um sem hæfingu fyrir slíka sjúklinga, sem og reyndar hæfingardeild eða legudeildir fyrir krabbameinssjúklinga þannig að þeim væri sinnt með reisn? Virðulegi forseti. Það er dálítið erfitt þegar liðið er á umræðu að átta sig á hvað á að leggja áherslu á í þessari umræðu. Mig langar þó að nefna það varðandi biðlistana að frv. um réttindi sjúklinga hefur komið fyrir þingið á ný og okkur finnst að engin bót hafi verið gerð í því frv. á biðlistunum. Það hefur verið tekin umræða áður um þann þátt og ég vísa til ábendinga siðfræðiráðs Læknafélags Íslands sem koma fram í umsögnum til heilbr.- og trn. um fyrra frv. en þar er einmitt vísað til þess að ekki er bætt úr réttindum sjúklinga m.a. með áherslu á biðlistana og siðfræðina í því að láta fólk bíða svo lengi eftir aðgerðum. Ég vil líka nefna það varðandi átakið að sagt var að gert hafi verið átak í haust með skipulagsbreytingu. Þetta er ekki rétt. Þetta kemur fram í skýrslunni á bls. tíu. Aðgerðum var fjölgað úr fjórum í sex á viku. Þetta voru fyrirmæli frá formanni stjórnarnefndar Ríkisspítala, fjármagni var lofað og þetta kom m.a. fram í fjölmiðlum á sínum tíma. Það hefur ekkert fjármagn komið. Hver aðgerð kostar 600 þús. kr. Það kemur líka fram í skýrslunni. Gerðar hafa verið 40 fleiri aðgerðir frá 15. október og þar til nú og samt kemur ekkert viðbótarfé. Þessu verður ekki mætt með skipulagsbreytingum. Menn ýta á undan sér vanda og þarna var lofað fjármagni sem hefur ekki komið fram. Og það verður að spyrja þeirrar spurningar: Hverju skila átaksverkefni af þessu tagi ef gert er átak sem ryður fjármagni til innan spítalans og kallar á vanda á öðrum stöðum ef ekki er brugðist við? Svo er keyrt niður á öðrum tímum ársins þannig að átakið sem gert var er ekki til neins annars en að dregið er úr á öðrum tíma þannig að þegar upp er staðið, þá hefur ekkert áunnist. Það er farsælla, virðulegi forseti, að gera langtímaáætlanir í þessum efnum. Annað mál sem mér finnst brýnt að koma inn á og hefur reyndar verið nefnt, er vandinn á barna- og unglingageðdeild og það er síðasta athugasemdin sem ég ætla að gera í ræðu minni í þessari umræðu. Það er mjög mikill vandi á barna- og unglingageðdeild og þrátt fyrir góð orð um fjármagn, gengur illa að leysa vanda barna- og unglingageðdeildar. Hér er bent á það hver biðlistinn er og ég ætla að vísa í svar sem ég fékk frá heilbrrn. við spurningu um umfang geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og unglinga og vandann. Það kemur fram að á árinu 1995 voru 68 börn og unglingar lögð inn á barna- og unglingageðdeild Landspítalans en 348 fengu meðferð á göngudeild. Það er bent á að vaxandi áhersla er lögð á meðferð án innlagnar, við vitum af hverju það er, og á styttingu legutímans, að meðallegutími er nú 45 dagar, að á árinu 1995 voru tæplega 60% af innlögnum bráðainnlagnir og að helmingur sjúklinga kom frá Reykjavík. Ég vil líka upplýsa það að samkvæmt upplýsingum frá yfirlækni barna- og unglingageðdeildar Landspítalans er sá hópur stór sem ekki fær aðstoð en þyrfti á henni að halda. Þetta kemur fram í svari ráðherrans. Sá hópur sem ekki fær aðstoð er stór og það er reyndar bent á það að í desember veitti ráðherra 3 millj. af ráðstöfunarfé ráðherra til að reyna að bregðast við en þetta hjálpar á engan veg. Ráðherrann veitti 12 millj. kr. fyrir ári síðan og í umræðu um fíkniefnamál var bent á að þetta væri átak til að búa til meðferðardeild og stað þangað sem foreldrar gætu snúið sér. Það hefur seinna komið í ljós í umræðum um fíkniefnavandann og af hálfu ráðherrans sjálfs að í raun og veru var þetta fjármagn notað til að styrkja deildina í heild sinni vegna þess að vandinn er svo mikill. Þetta er eitthvað það brýnasta sem við verðum að taka á. Við höfum háleit markmið og góð og ég styð ráðherrann og hef gert það fyrr í ræðum mínum í öllum hennar tilraunum til þess að bæta úr fíkniefnavandanum. Það er búið að gera samkomulag um fíkniefnalaust Ísland, fíkniefnalausa skóla. Það þýðir ekki að gera þessar áætlanir, virðulegi forseti, og taka svona á málum. Öðruvísi er hægt að bregðast við á þeim stöðum sem brýnast er, svo sem á barna- og unglingageðdeild Landspítalans.

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þm. sem talaði síðast og sagði að sjúkrahúsin á Reykjavíkursvæðinu hafi ekki fengið neitt aukafjármagn til þess að bregðast við þeim vanda sem við er að glíma, þá vil ég minna á að í haust fengu sjúkrahúsin á Reykjavíkursvæðinu 300 millj. kr. til að bregðast við þeim vanda sem þau stóðu frammi fyrir. Og af því að við vorum að tala um biðlistana og hvernig við getum létt á þeim, þá kom það fram í máli mínu áðan að við höfum 100 millj. kr. í sérstökum hagræðingarsjóði fyrir sjúkrahúsin á Reykjavíkursvæðinu sem verða sérstaklega nýttar til þess að létta á þessum biðlistum þannig að það er fjármagn bak við þær tillögur sem hér eru fram bornar. Varðandi fyrirspurn hv. þm. vegna aðildar okkar að EES, þá taldi hún að það gæti verið að sjúklingar eigi kost á því að fara til þessara landa og fá meðferð og Tryggingastofnun borgi, en það er nú þannig að þær aðgerðir sem við ekki gerum, borgar að sjálfsögðu Tryggingastofnun og það veit hv. þm. jafnvel og ég. En sjúklingar sem bíða eftir aðgerð eru yfirleitt bundnir þeim lækni sem þeir hafa fyrst farið til. Oft á tíðum er hægt að leiðbeina sjúklingum þannig að þeir geti farið til Akureyrar, á Akranes, St. Jósefsspítala o.s.frv., en þeir vilja heldur bíða eftir sínum lækni þannig að það verður að koma líka fram. Hvað varðar þá kjörmeðferð sem Bandaríkjamenn eru með í bæklunaraðgerðum, þá skulum við muna að Bandaríkjamenn eru með góðar aðgerðir fyrir fáa, þá sem borga, og þá aðferð viljum við ekki nýta okkur. Varðandi Grensásdeildina og Kópavogshælið eða endurhæfingarstöðina í Kópavogi, þá var gert sérstakt samkomulag um endurhæfingu á sl. sumri þar sem lögð var áhersla á að endurhæfingin færi fram fyrst og fremst á Grensásdeildinni en líknarmeðferðinni sem hv. þm. spurði um, er verið að finna rekstrarform. Það eru nýjar hugmyndir.

Virðulegi forseti. Spurning mín er svo sannarlega ekki ósk um það að við tökum upp það fyrirkomulag bandarískt að gera vel við fáa. En ég bendi á að þar, í því fyrirkomulagi sem bent var á á ráðstefnunni, er þetta kerfi, þ.e. að reyna að ná hagkvæmni, góðri hjúkrun og aðgerðum, samt talið kalla á 12,8 daga og ég var bara að benda á nauðsyn þess að fara ofan í þessi mál og skoða hvernig hæfingarþættinum verður fyrir komið. Má skilja ráðherrann þannig að með því að hæfing verði á Grensási og að verið sé að finna líknarhjúkrun nýtt form, þá sé fallið frá áformum um að gera Kópavogshælið að hæfingardeild fyrir Landspítalann? Í öðru lagi: Í skýrslunni stendur á bls. 10 að gert hafi verið átaksverkefni m.a. í hryggspengingum og það segir: ,,Þetta átak er dæmi um skipulagsbreytingu og breytta forgangsröðun innan spítalans en ekki hefur verið veitt sérstök fjárveiting til þessa verkefnis.`` Ég hef fengið þær upplýsingar að þetta var ákvörðun ofan frá. Það átti að koma fjármagn. Það er beðið eftir fjármagni og það hefur ekki komið. Spurning númer tvö: Kemur fjármagn núna út af þessu átaki sem gert var? Í þriðja lagi hef ég lagt mikla áherslu á barna- og unglingageðdeildina og það kemur fram varðandi geðlækna að hér á landi starfa sérmenntaðir barna- og unglingageðlæknar nær eingöngu á stofnunum og þá fyrst og fremst á barna- og unglingageðdeild Landspítalans. Á síðasta ári var þjónusta á þessu sviði bætt og aukin með fastráðningu barnageðlæknis til Akureyrar. Aðeins tveir barnageðlæknar starfa að hluta á einkastofum, annar aðeins nokkra tíma á viku. Virðulegi forseti. Þetta segir okkur að barna- og unglingageðdeildin er eitt það mikilvægasta fyrirbyggjandi atriði sem við höfum og að óhuggulega langir biðlistar barna og unglinga sem bíða eftir að komast að á barna- og unglingageðdeild eru óviðunandi þáttur í okkar velferðarþjóðfélagi.

Virðulegi forseti. Varðandi endurhæfinguna, þá var lögð áhersla á að fullnýta Grensásdeildina áður en við gengjum lengra. En það er alveg ljóst að í framtíðinni þurfum við á Kópavogshæli að halda fyrir endurhæfingu. En Grensásdeildin gekk fyrir. Hvað varðar fjármagnið, minni ég enn og aftur á að það eru sérstakar 100 millj. kr. í hagræðingarsjóði og það er sjúkrahúsanna sjálfra að forgangsraða sínum aðgerðum með því fjármagni. Um barna- og unglingageðdeildina get ég vel tekið undir hvert einasta orð sem hv. þm. sagði. Þar er um stórt vandamál að ræða, en ástandið þar hefur verið bætt verulega. Sérfræðingum þar hefur á sl. ári verið fjölgað um fjóra og það breytir auðvitað ástandinu. Það má ekki gleyma því sem vel er gert en mér finnst þó stundum að í umræðunni vilji það gleymast að það er alltaf hægt að gera betur . En varðandi það sem hv. þm. sagði áðan að um það hafi verið talað að barna- og unglingageðdeildin tæki upp nýja meðferð varðandi vímuefni, þá er það ekki rétt heldur er hún sá staður sem hægt er að hringja í. Þeir munu gefa þær upplýsingar til að einstaklingar geti síðan leitað annað. En þetta er sem sé eins og upplýsingamiðstöð vegna þess að þarna eru sérfræðingar mjög hæfir.

Virðulegi forseti. Ég geri ekki lítið úr því sem þegar hefur verið gert. Ég styð ráðherrann í því að taka á málum og þegar henni tekst að gera vel. En ég læt ráðherrann ekki selja mér sömu hlutina tvisvar en það hættir ráðherranum til að gera varðandi barna- og unglingageðdeildina. Hér var í umræðu um fíkniefnamál lofað fjármagni til geðdeildarinnar til þess að taka á brýnum vanda. Ég var undrandi á því að upplýsingamiðstöð fyrir foreldra ætti að fara inn á barna- og unglingageðdeild vegna þess að mér var kunnugt um vandann þar sem fyrir var til að sinna öðru eins og hér hefur komið fram, bæði með einhverfa og þá sem eru með geðræn vandamál. En þetta var valið og 12 millj. kr. veittar til þess. Síðan hefur verið bent á það þegar talað er um vanda barna- og unglingageðdeildar varðandi aðra þætti að, eins og kom fram í fyrirspurn minni, veittar voru 12 millj. kr. og að þangað geti aðstandendur fíkniefnaneytenda hringt, en í raun og veru hefur ráðning starfsfólksins komið almennri starfsemi barna- og unglingageðdeildarinnar til góða. Það er gott mál en það er ekki hægt að nefna þetta hvort í sínu tilfellinu eins og aðgerð til að takast á við og koma til hjálpar í ólíkum þáttum. Þetta gagnrýni ég. Mér finnst gott að hafa sett peninga í deildina en það er ekki hægt að vingsa svona á milli atriða í því sem maður er að gjöra gott.

Herra forseti. Það voru orð í tíma töluð hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur þegar hún sagði við hæstv. heilbrrh. að það væri ekki hægt að vingsa á milli hluta. Það er nefnilega nákvæmlega það sem hæstv. heilbrrh. hefur gert. Ég minnist þess þegar hún var hérna vösk og ung baráttukona á síðasta kjörtímabili. Hún hélt 363 ræður og allar þeirra innifólu í sér harða gagnrýni á þáv. ríkisstjórn. Fyrir hvað? M.a. meðferðina á öldruðum, m.a. meðferðina á biðlistunum og nú er hæstv. ráðherra komin í stól þess sem hefur völdin og hvað gerist þá? Hún lyppast ekki bara niður heldur eru verk hennar miklu, miklu verri heldur en þau sem hún var að gagnrýna á síðasta kjörtímabili. Þetta kemur strax í ljós, herra forseti, þegar maður lítur yfir þessa skýrslu frá sjálfum ráðherranum um til að mynda bæklunarlækningar. Það kemur í ljós í þessari skýrslu, það er niðurstaða hennar og hennar sérfræðinga, að helst er pottur brotinn einmitt í bæklunarlækningum. Og hver er áfellisdómurinn sem skýrsla hæstv. ráðherra fellir yfir henni sjálfri? Hann er þessi, herra forseti. Þegar hv. þm. Sighvatur Björgvinsson var í heilbrrn. árið 1992, þá voru á biðlistum bæklunarlækningadeildar um 900 manns. Síðan hefur ekkert gerst í þessu máli nema það að kominn er nýr heilbrrh. og hún er búin að vera í embætti í tæp tvö ár. Og hvernig er staðan núna? Samkvæmt skýrslunni sem hún hefur lagt fyrir okkur, þá hefur ástandið versnað frá því um mitt síðasta kjörtímabil í það að núna eru 1.367 manns á biðlistum þessarar sömu deildar? Hver er segir þetta? Það er hæstv. heilbrrh. sjálfur, sá sami heilbrrh. sem óbreyttur þingmaður stjórnarandstöðu kom hingað nokkrum sinnum og gagnrýndi hv. þm. Sighvat Björgvinsson sem þá var heilbrrh. fyrir að 900 manns væru á þessum biðlistum. Þeir eru núna, herra forseti, 50% fleiri, þeir eru 1.367, næstum því upp á einstakling 50% fleiri. Og þessi aukning hefur fyrst og fremst orðið eftir að hv. þm. gerðist heilbrrh. Þetta er mikill áfellisdómur yfir þróuninni sem hefur orðið í þessum málaflokki frá því að þessi þingmaður tók að sér embætti heilbrrh. Og það verður að ganga eftir því hvað Framsfl. ætli að gera til að snúa þessari þróun við. Hvað ætlar hann að gera til þess að uppfylla þær væntingar sem hann gaf þegar hann tók við stjórnartaumum? Hvað ætlar hann að gera til þess að uppfylla þau loforð sem þessi hæstv. heilbrrh. gaf kjósendum í landinu um að nú verði tekin upp allt önnur og betri vinnubrögð í heilbrigðismálum? Auðvitað hefur það gerst að það hafi verið tekin upp allt önnur vinnubrögð en, herra forseti, það liggur fyrir í skýrslu frá hæstv. heilbrrh. að þetta eru miklu verri vinnubrögð. Hún hefur aukið biðlistana um næstum því 50%. Þetta, herra forseti, er verulega slæmt að vita. Ég segi það líka, herra forseti, að þegar ég les yfir þessa skýrslu, þá finnst mér eins og fullmikill kontóristabragur sé á því sem fram kemur og því miður las hæstv. ráðherra heimastílinn sinn kannski um of nákvæmlega vegna þess að það kom náttúrlega ekkert frá hennar eigin brjósti. Hún var að fara með stílinn sem kontóristarnir bjuggu til í ráðuneytinu í morgun og hún var að velta því fyrir sér að samt sem áður væri það þannig að miðað við önnur lönd, miðað við Norðurlöndin, væru gerðar hérna í flestum tilvikum a.m.k. jafnmargar aðgerðir á hverja 100 þúsund íbúa og í þessum löndum. En gæti það verið, herra forseti, að aðstæðurnar hér væru allt öðruvísi? Hvaða aðgerðir eru það sem eru obbinn af þessum bæklunarskurðlækningum? Eru það ekki margs konar aðgerðir sem tengjast einmitt sliti? Gæti verið að hið íslenska þjóðfélag sem byggist á miklu, miklu meira vinnuframlagi en tíðkast hjá félögum okkar og frændum á Norðurlöndum, væri einfaldlega að endurspegla þennan mismun milli landanna í biðlistunum, þ.e. að það þyrfti miðað við höfðatölu einfaldlega fleiri aðgerðir. Það er auðvitað það sem er að gerast hérna og hæstv. ráðherra á ekki að bjóða þingheimi það að koma hingað og tala um að miðað við einhver önnur lönd kunni þetta að vera í bærilegu lagi, sér í lagi þegar það liggur fyrir svart á hvítu undirskrifað af henni sjálfri að ástandið hefur stórversnað í hennar eigin tíð. Herra forseti. Annað sem ég á óskaplega erfitt með að sætta mig við að sjá frá ráðherra sem ber ábyrgð á jafnvandasömum málaflokki, er hvernig menn afgreiða málefni geðsjúkra í þessari skýrslu, þegar menn eru að telja hérna upp hvernig staðan er í hinum ýmsu málaflokkum þá kemur allt í einu eins og skrattinn úr sauðarleggnum, með leyfi forseta: ,,Þá má enn auka úrræði fyrir geðsjúka.`` Þetta er framlag hæstv. heilbrrh. til umræðunnar um málefni geðsjúkra. En hvernig er hin raunverulega staða þar? Á biðlista geðdeildar Landspítalans eru 200 manns og á biðlista barnageðdeildarinnar eru 93 börn og unglingar og yfirlæknir geðdeildarinnar segir að öll þessi mál séu akút-mál, þau þoli ekki bið. Svo kemur hæstv. ráðherra og segir: ,,Þá má enn auka úrræði fyrir geðsjúka.`` Herra forseti. Svona er ekki hægt að leggja fyrir fullorðið fólk og alls ekki fyrir löggjafarsamkunduna og sjálfsvirðing hæstv. ráðherra á að meina henni að leggja fram svona. Svona geta kontóristar skrifað en svona getur ekki ráðherra lagt fyrir löggjafarsamkunduna. Það er ýmislegt, herra forseti, sem ég vildi gjarnan fá svör við frá hæstv. ráðherra. Eitt af því sem kom fram í máli hennar var að það mætti nýta betur möguleika sjúkrahúsa úti á landi. Þetta kemur fram aftur og aftur frá hæstv. heilbrrh. og m.a. ýmsum liðsforingjum hennar í liði stjórnarinnar og það er sjálfsagt að kanna þessa möguleika. Fyrir liggur frv. þingmanna úr stjórnarflokkunum um að það eigi að kanna hvort ekki sé hægt að ganga á biðlistana með því að flytja þá út á land og það er nauðsynlegt fyrst hæstv. ráðherra tekur undir þennan málflutning að hún skýri hvað í þessu felst. Er það þá svo, fyrst ráðherrann segir að þetta sé ein leið, að hún sé að halda því fram að ástæðan fyrir biðlistunum sé sú að það skorti aðbúnað, aðstöðu, tæki og mannafla hér á hátæknisjúkrahúsunum? Ég get ekki annað en gagnályktað út frá þessari staðhæfingu hennar að þetta sé raunin. Hvernig er staðan ef við lítum t.d. á Landspítalann og handlækningadeild Landspítalans? Þar er búið að bæta við skurðstofu. Þar eru á hverju ári gerðar 4.500 aðgerðir. Hvað eru margir á biðlistum? Það er í rauninni hið gleðilega þegar maður ber þessar tölur saman að á hverju ári eru gerðar þarna 4.500 aðgerðir en á biðlistunum eru ekki nema 1.367. Ég segi: Ekki nema, vegna þess að það er gleðiefni í sjálfu sér að þessar tölur gefa til kynna að það sé vel vinnanlegt á tiltölulega skjótum tíma að afgreiða biðlistana, uppræta biðlistana, á þessum deildum og það eru erfiðustu biðlistarnir. Þetta er ekki nema þriðjungurinn af ársframleiðslunni. Það þýðir raunverulega að með því að setja inn aukið fjármagn, ætti í fljótu bragði að vera hægt að vinna þá alla upp, eða hvað? Ætti það að vera hægt? Miðað við það að hæstv. ráðherra er að tala um að það eigi að flytja aðgerðir út á land, þá hljóta menn að draga þá ályktun að hún sé að velta því fyrir sér vegna þess að hér á hátæknisjúkrahúsunum séu ekki aðstæður fyrir hendi. En staðreyndin er sú að þó að það séu gerðar 4.500 aðgerðir þá er hægt að gera 6.000 aðgerðir. Það væri í rauninni aðstöðunnar vegna hægt að vinna upp alla biðlistana á einu ári ef það fengist fjármagn til þess. Verkefni hæstv. heilbrrh. er þess vegna að útvega þetta fjármagn, ekki að koma hingað og láta að því liggja að biðlistanir séu vegna þess að það skorti aðstöðu. Það er einfaldlega svo að þegar við erum að tala um alvarlegustu biðlistana, þ.e. þá biðlista sem hún sjálf í þessari skýrslu kallar hina alvarlegustu, þá er tæknilega hægt að vinna þá upp á skömmum tíma og hæstv. ráðherra á ekki að láta liggja að öðru í sínu máli eins og hún gerði áðan. Það er spurt um samkvæmni. Stjórnmálamenn eiga að vera samkvæmir sjálfum sér og við verðum að gera allt það sem við getum til þess að vera það. Stundum auðvitað gerist það að menn einfaldlega sjást ekki fyrir og skilja ekki afleiðingar verka sinna og stundum geta menn einfaldlega ekki verið sjálfum sér samkvæmir. En það er nöturlegt að horfa upp á hæstv. heilbrrh. halda hverja ræðuna á fætur annarri, undirskrifa hvern samninginn og samstarfsáætlunina á fætur annarri um nauðsyn þess að brjóta á bak aftur fíkniefnavandann. Og hvað les maður svo í þessari skýrslu, herra forseti? Hvað les maður svo? Maður les að vegna þess að það er ekki skilningur á vandanum, vegna þess að það er ekki hægt að útvega nægilega mikið fjármagn til þess að vinna bug á þessum biðlistum, þá er fjöldi fólks að ánetjast morfíni og öðrum ávanabindandi lyfjum, þá eru mörg dæmi um það að fólk, vegna veru sinnar á biðlistunum, þarf að fara í meðferð til þess að reyna að slíta helsi þessara lyfja. Það er gert á sama tíma og við erum að skrifa undir samninga um að það sé nauðsynlegt að losna við fíkniefnin. Herra forseti. Þetta er mál sem tengist okkur öllum hérna. Við þurfum, herra forseti, að skilja hvað það er sem við gerum og ég segi: Það er nauðsynlegt allra hluta vegna að fá fjármagn til þess að vinna bug á þessum biðlistum. Ég tel að þessar upplýsingar sem fram hafa komið um að fólk verði háð ávanabindandi lyfjum vegna veru sinnar á biðlistum geri það að verkum að óhjákvæmilegt sé að skoða þetta mál miklu betur og ríkisstjórnin verður í ljósi þessa að útvega meira fjármagn í málið.

Virðulegi forseti. Þessi ræða var afskaplega vel flutt en það er ýmislegt við innihaldið að athuga. Ég ætla aðeins að minna á viðskilnaðinn. Hvað biðu margir eftir hjartaaðgerð fyrir tveimur árum þegar þessi ríkisstjórn settist við völd? Það voru 270 manns sem biðu eftir hjartaaðgerð. Við höfum minnkað þessa biðlista. Það eru 40 nú sem bíða eftir þessum aðgerðum. Og við erum að bæta um betur vegna þess að við erum að opna nýja hjartarannsóknarstofu á Landspítalanum innan nokkurra vikna sem hreinsar burt þessa biðlista. Er þetta einskis virði, hv. þm.? Hv. þm. talar um að það hafi fjölgað á biðlistum í beinaaðgerðir. Við skulum aðeins fara yfir það mál. Ef við lítum á það hverjir eru að bíða eftir stærstu beinaaðgerðum, þá eru þeir að bíða eftir beinaaðgerðum sem ekki voru gerðar fyrir þremur árum síðan á Íslandi. Þetta eru nýjar tegundir aðgerða og mér finnst leitt að vita til þess að hv. formaður heilbr.- og trn. viti það ekki. Við erum að gera þrisvar til fjórum sinnum fleiri slíkar aðgerðir heldur en nokkur nágrannaþjóð okkar þannig að við erum að vinna mjög gott starf og við erum að ná árangri. Hv. þm. sagði að skýrslan væri með kontóristabrag. Veit hv. þm. ekki hvað liggur bak við þessa skýrslu? Það var talað við hvern einasta lækni sem er með sjúklinga á biðlista. Hv. þm. vill líka vita hvernig við ætlum að nýta sjúkrahúsin úti á landi betur og það er eðlilegt að hann vilji vita það. Hann þarf ekki annað en líta í fjárlögin til að sjá hvar við ætlum að stytta biðlistann í beinaaðgerðir. Við ætlum að gera það með því að fjölga aðgerðum á Akureyri og erum þegar byrjuð á því, á Akranesi og erum þegar byrjuð á því og á St. Jósefsspítalanum í Hafnarfirði. Þessar stofnanir geta tekið við léttari beinaaðgerðum og létt þar með á sjúkrahúsunum í Reykjavík, en það eru áætlaðar 100 millj. kr. til sjúkrahúsanna á Reykjavíkursvæðinu til að stytta biðlistana. Finnst hv. formanni heilbr.- og trn. þetta einskis virði? Kann hann ekki að meta þetta? Finnst honum ekki vera neins virði að hafa náð t.d. utan um biðlistana í hjartaaðgerðum hér á landi?

Herra forseti. Mér finnst merkilegt að sjá æsing hæstv. heilbrrh. yfir því einu að ég hef lesið hér upp tölur sem hún hefur lagt fyrir þingið. Á bls. 7 í skýrslu frá henni um úttekt á áhrifum langrar biðar eftir læknisaðgerðum undir kaflaheitinu Bæklunarlækningar, kemur fram að samkvæmt biðlistayfirliti landlæknis voru um 900 manns á biðlista á árinu 1992 og 1993. Þeim fjölgaði síðar í um 1.300 og það kemur fram að eftir þessum nýju aðgerðum, bakspengingunum sem hæstv. heilbrrh. var að tala um hérna áðan og eru sjálfsagt mjög góðar, bíða samt sem áður ekki nema 180 manns þannig að það er alveg ljóst að þarna er um að ræða verulega aukningu undir forustu hennar í heilbrigðismálunum. Það liggur alveg ljóst fyrir, herra forseti. Í þessari skýrslu ráðherra segir, með leyfi forseta, á bls. 10: ,,Í raun er biðlisti eftir bæklunaraðgerðum sá biðlisti sem mestrar skoðunar þarfnast.`` Og það eru nákvæmlega tölurnar sem honum tengjast sem ég var að lesa upp vegna þess að það kemur fram í skýrslu hennar sjálfrar að það er það sem menn þurfa að huga helst að. Ég var áðan að lýsa eftir afstöðu hæstv. heilbrrh. til þess hvort það væri ekki nauðsynlegt í ljósi þeirra upplýsinga sem fram koma um að mjög margir sem eru á biðlistunum eru það illa kvaldir af verkjum að þeir þurfa að neyta ávanabindandi lyfja og verða háðir þeim, og hvort ekki sé ástæða til þess að draga enn meira fjármagn sem allra fyrst í þennan málaflokk. Hér segir á bls. 9, með leyfi forseta: ,,Á árinu 1995 var gerð viðhorfskönnun 55 sjúklinga ... Af 52 sjúklingum sem tóku afstöðu til verkja sögðu 12 verkinn vera óþolandi, 31 verkinn mikinn ...`` Herra forseti. Þetta finnst mér vera nægilegt til þess að menn ráðist á biðlistana með endurnýjuðu afli. Það er verið að brjóta mannréttindi á þessu fólki.

Virðulegi forseti. Það er engin ástæða til að æsa sig. Aðalatriðið er að vinna bug á þessum biðlistum sem við erum sammála um að eru of langir í bæklunaraðgerðir. Eins og kom fram í ræðu minni áðan er unnið gagngert að því og verulegu fjármagni hefur verið varið til þess. En það verður að koma hér fram að við höfum aldrei gert fleiri aðgerðir en við erum að gera núna. Við höfum aldrei í sögunni verið að gera fleiri bæklunaraðgerðir en núna. Við höfum einfaldlega meiri möguleika heldur en við höfum haft áður og það er þess vegna sem það eru lengri biðlistar. En við getum verið sammála um að það er afar slæmt að sjúklingar þurfi að taka sterk verkjalyf. Því miður er það ekki alltaf þannig að aðgerðin takist það vel að sjúklingur þurfi engin verkjalyf að taka þannig að menn mega náttúrlega ekki ofgera heldur. En það eru nokkrar aðgerðir sem eru svo sérhæfðar að það eru aðeins tveir læknar hér á Íslandi sem gera þær. Það segir sig sjálft að þeir munu ekki á skömmum tíma geta leyst allan þann vanda sem þeirra bíður.

Herra forseti. Hv. formaður heilbr.- og trn. lítur með söknuði til síðasta kjörtímabils þegar hann var í þeirri stöðu að hafa kontórista til að skrifa fyrir sig en það hefði sjálfsagt ekki veitt af núna að hafa það vegna þess að það stenst ekki allt í hans ræðu. Ég vildi aðeins rifja upp það sem mér finnst grundvallaratriði af því að hann er að tala um hvað gert hafi verið. Það sem gert hefur verið er að hæstv. heilbrrh. hefur unnið að því að bæta skipulag, verkaskiptingu og yfirstjórn innan heilbrigðisþjónustunnar þannig að fjármagnið nýtist sem best í þágu sjúklinga til þess að hægt sé að taka upp hátækni, til þess að hægt sé að greiða ný lyf sem koma inn, til þess að hægt sé að ráðast á biðlista. En það bregður svo við að hæstv. heilbrrh. hefur eiginlega aldrei hreyft sig í neinum aðgerðum án þess að liggja undir stórárásum hér á hv. Alþingi eins og það sé sérstök illmennska af hennar hálfu að biðlistar eru í heilbrigðiskerfinu. Svona málflutningur skilar náttúrlega hvorki þinginu né heilbrigðisþjónustunni neitt áfram. Ég hef oft furðað mig á þeim óyfirvegaða æsingi sem fylgir umræðunni hér á þingi þegar heilbrigðismál ber á góma.

Herra forseti. Þessi gagnrýni, hvort sem hún er æsingalaus eða full af æsingi af hálfu stjórnarandstöðu og stundum líka hv. þingmanna stjórnarliðsins, hefur m.a. leitt til þess að hæstv. heilbrrh. hefur í rauninni horfið frá ákvörðunum sínum um að skera niður 160 millj. kr. á sjúkrahúsum dreifbýlisins á þessu ári. Ég tek þetta sem dæmi um að það er rangt sem hv. þm. sagði að það skipti engu þó að menn væru hér með gagnrýni á hæstv. heilbrrh. Hv. þm. segir að hæstv. heilbrrh. megi ekkert gera án þess að þingið hlaupi upp til handa og fóta. Ef það er svo að hv. þm. er að biðja hæstv. heilbrrh. vægðar og reyna að biðja þingheim um að skjóta sér hjá því að gagnrýna hana, ef hann er að segja að það sé svo ástatt í heilbrrn. og hæstv. ráðherra þoli ekki meiri gagnrýni, þá er sjálfsagt að stjórnarandstaðan taki það til yfirvegunar í fyllstu vinsemd.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að segja hv. formanni heilbr.- og trn. hvernig hann á að haga málflutningi sínum hér á Alþingi. Hæstv. heilbrrh. er alveg fullkomlega fær um að svara fyrir sig. Ég vil bara leiðrétta að það er ekki fyrir málflutning stjórnarandstöðunnar að niðurskurði eða hagræðingu á sjúkrahúsum á landsbyggðinni var dreift á þrjú ár. Það var einfaldlega gert í vinnu stjórnarliða að þessum málum, í vinnu á vegum heilbrrh. Stjórnarandstaðan kom þar ákaflega lítið nærri. Það hefur ekki verið horfið frá þessum áformum. Þetta er einn þátturinn í því að skoða skipulag heilbrigðisþjónustunnar úti um landsbyggðina í því skyni að fjármagn sem lagt er til hennar nýtist sem best og hægt sé að veita sjúklingum sem besta þjónustu í þröngri stöðu. Það er ekki við því að búast að forgangsröðinni í heild verði breytt stórlega á næstu árum, að stökkbreytingar verði í því að heilbrigðiskerfið fái til sín enn stærri hlut af þjóðarkökunni. Ég hef ekki trú á því. Við þurfum að reyna að nýta þá fjármuni sem við leggjum í þetta kerfi sem allra best og ég er mjög fylgjandi því að við reynum allt sem hægt er til þess að stytta biðlista í þjóðfélaginu, t.d. í bæklunaraðgerðum þar sem skórinn kreppir mjög að. Mér dettur ekki í hug að bera á móti því og ég tel að þar þurfum við að gera átak og skoða þau mál alveg sérstaklega.

Herra forseti. Ég held að þær umræður sem hér hafa farið fram hafi á margan hátt verið góðar og gagnlegar og vonandi koma þær að einhverjum notum þegar við vinnum þetta mál áfram vegna þess að það er ljóst að það er margt sem þarf að gera varðandi biðlistana. Hæstv. ráðherra hefur ekki svarað fyrirspurnum mínum sem hér komu fram og vænti ég þess að hún geri það áður en við ljúkum þessari umræðu. Þær snerust fyrst og fremst um það hvort ráðherrann væri tilbúinn að beita sér fyrir að settar yrðu reglur um hámarksbið eftir aðgerðum og eins um það hvernig hún hygðist vinna að því að styrkja úrræði vegna barnageðdeildarinnar. Það er alveg ljóst að áhyggjur af geðdeildunum, ekki síst barnageðdeildinni, standa mjög upp úr í málflutningi þeirra sem hér hafa talað, þannig að það er mjög brýnt að við fáum skýrar upplýsingar hjá ráðherra til hvaða aðgerða hann ætli að grípa og ekki bara vegna geðdeildarinnar heldur almennt vegna biðlistanna og ekki síst á bæklunardeildinni. Ég held að það sé alveg ljóst að ástæðan fyrir því að við erum með þessa löngu biðlista er ekki síst sá sparnaður og niðurskurður sem þessi ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir. Og af því að hv. 2. þm. Austurl. var að býsnast yfir því að hér lægi hæstv. heilbrrh. undir sífelldri skothríð af hálfu stjórnarnandstöðunnar og árásum eins og hann kallaði það og ég held að hann hafi notað orðin óyfirvegaðan æsing, þá held ég að hv. þm. ætti að muna það hvernig var á síðasta kjörtímabili þegar heilbrigðismálin komu til umfjöllunar. Ég minnist þess að bæði hann og hæstv. heilbrrh. höfðu mjög stór orð um aðgerðir sem þá voru uppi í heilbrigðismálunum en hæstv. heilbrrh. virðist hafa gleymt því og einnig hv. þm. Jón Kristjánsson. Ég rakst á í fórum mínum hér um daginn eina slíka ræðu frá hv. þm. Ingibjörgu Pálmadóttur þar sem hún réðist með óbótaskömmum á þáv. heilbr.- og trmrh. einmitt fyrir þau mál sem við erum að ræða hér í dag, hvernig að þeim væri staðið og hvernig niðurskurðurinn á sjúkrahúsunum hefði bitnað á sjúklingum. Það er auðvitað freistandi að vitna í þá ræðu, herra forseti. Hún kemur einmitt inn á ýmsa þá þætti sem eru afleiðingar af löngum biðlistum. Hæstv. ráðherra, þáv. þingmaður, sagði þá, með leyfi forseta, að hagræðingin á sjúkrahúsunum á Reykjavíkursvæðinu væri komin á algert hættustig. Það voru ekki spöruð stóru orðin, algert hættustig. Var það óyfirvegaður æsingur, herra forseti, þegar hún talaði um að þetta væri komið á algert hættustig? Og hv. þáv. þm., Ingibjörg Pálmadóttir, talaði einmitt um álag á sjúklingana sem ég gerði að umtalsefni í máli mínu hér áðan, að álagið hefði aukist á hjúkrunarfræðinga sem hv. þm. ætti að hafa skilning á, menntuð sjálf sem hjúkrunarfræðingur. Þá tók hún miklu dýpra í árinni heldur en ég gerði hér áðan, en hún sagði, með leyfi forseta: ,,Landlæknir segir að það séu 45% starfsmanna á þessum sjúkrahúsum sem kvarta undan óbærilegri streitu og hægt sé að leiða að því rök að það hafi orðið slys vegna þess.`` --- Það hafi orðið slys vegna þess að álagið væri svo mikið. Þetta eru stór orð. Ég viðhafði ekki slík orð hér áðan. Hv. þm. talaði mikið um biðlistana, taldi þá hafa aukist verulega og sérstaklega í aðgerðir eins og beinaaðgerðir. Síðan vék hv. þáv. þm., Ingibjörg Pálmadóttir, núv. ráðherra, að því hvernig farið væri með Ríkisspítalana. Það voru stór orð sem þá féllu um hvaða afleiðingar niðurskurðurinn á spítölunum hefði sem þá voru 200--300 millj. Hvað eru þær mörg hundruð, milljónirnar sem hæstv. heilbrrh. hefur nú staðið fyrir? Þá sagði hv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir, núv. hæstv. heilbrrh.: ,,Tökum bara Ríkisspítalana eina og sér. Þeir eiga að spara 250--300 millj. kr. og auk þess eiga þeir, bara Ríkisspítalarnir einir, að ná inn 50 millj. kr. í nýjar sértekjur, sem ég er búin að lýsa hér að er útilokað að ná.`` --- Hver hefur aukningin á sértekjunum orðið í tíð hennar sem ráðherra? Hæstv. ráðherra sagði að þar fyrir utan eigi þeir að spara 250--300 millj. kr. og hún talar um að það séu 337 legudagar bara á Ríkisspítölunum og þeir hafi sparað og dregið saman á öllum deildum eins og hægt er. Það er ekki nema eitt eftir, sem er að loka deildum, sagði hv. þm. þá. Og hv. þm. spyr: ,,Hvar í heila heiminum getur það gerst nema á Íslandi þar sem eru byggðar glæsilegar sjúkrastofnanir, þar sem er eitt langbest menntaða fólk í heilbrigðisstéttum í heiminum?`` Og áfram sagði þáv. þm., núv. heilbrrh.: ,,Við erum afskaplega vel tækjum búin en við getum ekki rekið þessar stofnanir. Og við rekum ekki þessar stofnanir, mörg stór og myndarleg sjúkrahús, nema á hálfum snúningi.`` Hvað erum við að gera núna? Erum við ekki að reka þessa spítala marga hverja þannig að við gætum nýtt þá miklu betur, til að mynda til þess að létta á spítölunum? Hæstv. ráðherra er auðvitað sjálf að kalla yfir sig svona umræðu, kannski stór orð sem hún hefur viðhaft sjálf undir svipuðum kringumstæðum. Og þegar ég hvessti mig nokkuð hér áðan, þá var það ekki vegna þess að ég væri að kenna hæstv. ráðherra um allan vandann á biðlistunum, síður en svo og langt í frá. Ég veit að þetta eru stór og mikil verkefni sem ráðherrann hefur með höndum og eitt stærsta ráðuneytið, en ég hvessti mig fyrst og fremst vegna þess að mér fannst ráðherrann ekki hafa skilning á að þarna væri við vandamál að etja. Ég hefði hagað orðum mínum allt öðruvísi ef ráðherrann hefði viðurkennt að hér væri við vandamál að etja, sem eru þessir löngu biðlistar. En ráðherrann kaus þegar þessi skýrsla kom fram að haga orðum sínum þannig að vísa því á bug að þessir biðlistar væru vandamál. Ég held líka að þessi umræða sýni að við þurfum að móta heildstæða stefnu almennt í heilbrigðismálum sem taki til allra þátta sem snúa að heilbrigðisþjónustunni og líka biðlista, setja okkur þar markmið vegna þess að þar er ýmislegt sem kallar á slíka nýja stefnumörkun í heilbrigðismálum. Við þingmenn jafnaðarmanna höfum lagt fram þá framtíðarsýn sem við viljum sjá varðandi stefnumótun í heilbrigðismálum sem ég hef ekki tíma til að ræða hér. En þrjú atriði vil ég þó nefna sem ég tel mjög brýnt að setja reglur um. Það er varðandi það sem ég hef nefnt hér áður að mótaðar verði reglur og settar um hámarksbiðtíma eftir læknisaðgerðum. Síðan að mótuð verði samræmd stefna um kaup á nýjum lækningatækjum og lyfjum sem taki mið af þeirri þróun sem hefur orðið í hátækni og nýjum lyfjum. Ég tel alveg nauðsynlegt að þar þurfi að vera skipulag á hlutunum og þar séu mótaðar samræmdar reglur hvernig við viljum halda þar á málum. Eins tel ég að það þurfi, og það snertir óbeint biðlistana líka, að setja samræmda opinbera gæðastaðla í heilbrigðisþjónustunni sem ég tel að muni bæði bæta þjónustuna og gera hana skilvirkari. Ég held, herra forseti, að við sem stundum státum okkur af góðu og traustu heilbrigðiskerfi getum varla tekið okkur þau orð í munn nema við gerum eitthvað í þessu vandamáli sem hefur skapast vegna biðlistanna. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún haldi því fram og ætli aftur að fullyrða úr ræðustól, sem hún gerði áðan, að enginn af þeim 3.400 sjúklingum sem eru á biðlistunum séu í bráðavanda, séu bráðasjúklingar vegna þess að öðru er haldið fram í þeirri skýrslu sem ráðherrann ber fyrir þingið þar sem talað er um að bráðasjúklingar á bæklunardeildum séu um helmingur. Mér finnst líka hafa staðið upp úr þessari umræðu, og sem betur fer fannst mér hæstv. ráðherra hafa góð orð um að bæta þar úr, hve ófullkomnar upplýsingar biðlistarnir veita og að skráning þeirra gefi alls ekki nægjanlegar upplýsingar til þess að við getum metið hvort yfirleitt sé nokkur sparnaður fólginn í því að láta fólk bíða á biðlistum, loka deildum o.s.frv. Við höfum farið yfir alla þá mörgu þætti sem að þessu snúa. Hv. 10. þm. Reykn., Kristján Pálsson, sem talaði hér áðan og þekkir nokkuð til mála sem varamaður í stjórn Ríkisspítalanna, sagði að þetta mál hefði oft verið rætt innan Ríkisspítala, skortur á skipulegri skráningu á biðlistunum, þannig að það gæti gefið til að mynda ráðherra og þingi nauðsynlegar upplýsingar sem gætu auðveldað ákvarðanatöku í þessu máli. Ég býst við að það kosti nokkuð, a.m.k. aukna vinnu, að koma þessum upplýsingum í nauðsynlegt og eðlilegt horf og ég hvet ráðherra til að setja þá vinnu strax í gang vegna þess að ég held að það hljóti líka að auðvelda hæstv. ráðherra sjálfum öll vinnubrögð og alla ákvarðanatöku um það sem sífellt er uppi á þinginu. Það eru hinir löngu biðlistar á heilbrigðisstofnunum sem er árlegur viðburður að við fjöllum hér á þinginu og urðu ekki til í tíð hæstv. ráðherra. Það er alveg ljóst. Það hefur ýmislegt athyglisvert komið fram í þessari umræðu, t.d. það sem kom fram hjá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur, sem mér fannst mjög athyglisvert, að það séu helst verkamenn 30--34 ára sem þurfa að gangast undir bæklunaraðgerðirnar og tengdar aðgerðir, það sé langstærsti hópurinn. Mér finnst það athyglisverðar upplýsingar að mikið vinnuslit sem fylgir verkamannavinnu leiði til þessara sjúkdóma og það er svo sannarlega ekki, eins og við heyrum þessa dagana, verið að meta það neitt til launa þó að þetta fylgi þessari vinnu. Það er líka til skammar, eins og fram kom hjá hv. 18. þm. Reykv., að þeim sem eru á biðlista og verða af launum sé gert að búa við það að hafa 17 þús. kr. sér til framfærslu á mánuði gegnum sjúkradagpeninga. Ég spyr ráðherra: Getur verið að þeir sem eru á biðlistum, eins og hv. þm. upplýsti, þurfi að borga allt upp í 100 þús. kr. í lyfjakostnað á mánuði? Mér finnst að það þurfi sérstaklega að taka upp þetta með lyfjakostnaðinn ef ofan á allt sem þessir sjúklingar þurfa að búa við sem bíða eftir aðgerðum verði þeir fyrir svona miklum útgjöldum. Ég vissi að útgjöldin væru mikil en ekki þær tölur sem hér voru nefndar, að við værum að tala um kannski 100 þús. kr. að því er varðar lyfjakaup. Ég spyr ráðherrann um það og spyr hvort hún ætli ekki að kanna það nánar sem fram kemur í þessari skýrslu þannig að hægt sé að taka á því og a.m.k. taka þá sjúklinga út af listum og þeir fái aðgerð sem þurfa að búa við það að vera langtímum saman á ávanabindandi lyfjum. Það er dýrt og kemur út í öðrum útgjöldum hjá hæstv. ráðherra ef þessir sömu sjúklingar þurfa svo að fara í meðferð á eftir, sem vissulega eru dæmi um. Ég sé að tíma mínum er lokið og ég ítreka spurningar mínar til hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem var að mestum hluta til málefnaleg, en mig langar til að gera það að umtalsefni í upphafi að mér fannst hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir snúa æðimikið út úr fyrir mér þegar hv. þm. sagði að ég hefði gert lítið úr vandamálum sem fylgja biðlistunum. Ég geri alls ekki lítið úr vandamálinu, það er til staðar og ef hv. þm. hefur hlustað á upphaf ræðu minnar, þá kom ég einmitt sérstaklega inn á að það er bæði vandamál sjúklingsins og fjölskyldunnar og allra aðstandenda þegar sjúklingur bíður eftir alvarlegri aðgerð þannig að það má mikið á sig leggja til að létta á þessum biðlistum. Ég vil að hv. þm. taki það aftur að ég hafi gert lítið úr því. En þar fyrir utan verður að minnast á það sem gert er. Við erum að leggja 5 milljörðum meira til heilbrigðis- og tryggingamála 1997 og 1996 miðað við árin þar á undan eða árið 1995. Við erum því að leggja miklu meira fjármagn til heilbrigðis- og tryggingamála og þó svo við getum ekki gert allt sem við viljum, þá erum við samt að gera miklu fleiri aðgerðir í dag heldur en við höfum gert áður. T.d. opnuðum við gjörgæsludeild á Ríkisspítölum á sl. sumri sem gjörbreytir allri aðstöðu fyrir stærri aðgerðir. Þessi gjörgæsludeild sem opnuð var í sumar er svo vel búin að slíkar gjörgæsludeildir sjást ekki víða á Norðurlöndum. Það verður að minna á að við höfum aldrei gert fleiri aðgerðir en við erum einmitt að gera núna og við erum að fjölga aðgerðum bæði úti á landi og á Reykjavíkursvæðinu. Við erum að auka þjónustu við aldraða með því að opna Landakot sem öldrunarsjúkrahús, með því að opna Skógarbæ, hjúkrunarheimilið fyrir 70 sjúklinga, með því að opna í Ási í Hveragerði fyrir geðfatlaða aldraða. Við erum að efla barna- og unglingageðdeildina. Við höfum lagt verulega meira fjármagn til barna- og unglingageðdeildarinnar heldur en hefur verið gert undanfarin ár. Hv. þm. spyr hvort rétt sé að fara sömu leið og Norðurlandaþjóðir hafa gert varðandi hámarksbið eftir aðgerð. Við þurfum að skoða það mjög vandlega. Málið er að þessi hámarksbiðtími hefur ekki leyst neitt vandamál á hinum Norðurlöndunum þannig að ef við gerum það eitt erum við ekki að leysa neitt vandamál. Hv. þm. spurði að í síðari ræðu sinni hvort það geti verið að einhverjir sjúklingar séu að borga 100 þús. kr. í lyfjakostnað vegna þess að þeir séu að bíða eftir aðgerð. Þessar upplýsingar komu frá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur og ég mun kanna hvort þetta geti verið vegna þess að ef sjúklingur hefur háan lyfjakostnað þá fær hann afslátt, eins og hv. þm. kannast við, eða fær svokallað lyfjakort. Ef það er rétt sem fram kemur hjá hv. þm. að sjúklingar séu að borga 100 þús. kr. á mánuði þá verður það skoðað sérstaklega, en það eru þá nýjar upplýsingar. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir kom inn á að skýrslan sem hér er lögð fram sé öðruvísi en hún á að venjast. Það er vegna þess að nefnd hefur starfað frá því í maí að því að fara nákvæmlega ofan í þessa biðlista. Hvað er á bak við biðlistana? Hvernig nákvæmlega sjúklingarnir hafa það, hvað læknarnir hafa um það að segja, o.s.frv. Það hefur aldrei verið farið svona nákvæmlega ofan í biðlista og núna og það mun auðvitað gagnast okkur til framtíðar. Ég hafði tækifæri til að svara öðrum í andsvörum þannig að mér finnst ekki ástæða til að lengja þessa umræðu meira en orðið er, en ég endurtek þakkir mínar til þeirra sem tóku þátt í henni. Þetta er vandamál sem er unnið að að leysa. Það verður aldrei leyst í eitt skipti fyrir öll en það er unnið að öllum þáttum biðlistamálsins og það mun að sjálfsögðu færa okkur árangur.

Herra forseti. Hæstv. heilbrrh. mótmælti því að hún hefði nokkurn tíma talað um að þetta væri ekki vandamál. Nú var ég alls ekki að leggja hæstv. ráðherra þessi orð í munn. Það sem ég var að gera var að lesa það sem ráðherrann sagði í útvarpi eftir að þessi skýrsla kom fram. Ég fékk útskrift af því af því að ég varð svo undrandi. Ég ætla að lesa það orðrétt, herra forseti, þannig að það fari ekki á milli mála. Ég talaði um að ástandið væri óviðunandi og það er haft eftir mér. Síðan kemur: ,,Ingibjörg Pálmadóttir vísaði þessu alveg á bug og segir að á flestum sviðum séu biðlistar ekki vandamál.`` Síðan kemur: ,,Ingibjörg segir því biðlistaskýrsluna ekki sýna slæmt ástand heldur þvert á móti að yfirvöld séu á réttri leið.`` Þetta er haft nákvæmlega eftir ráðherranum og ráðherrann getur varla mótmælt sínum eigin orðum. Varðandi það að setja reglur um hámarksbið eftir aðgerð, þá vitnar ráðherrann til þess að erlendis þar sem þetta hafi verið gert hafi það ekki leyst nein vandamál og ekki reynst vel. Hvaðan hefur hæstv. ráðherra þetta? Þetta kemur alls ekki fram í þeirri skýrslu sem við höfum verið að ræða hér og ég bið ráðherrann um að rökstyðja sitt mál frekar áður en hún setur slíkar fullyrðingar fram. Ég hef heyrt það haft eftir t.d. landlækni að hann telur að reynslan sýni að þetta hafi virkað vel á Norðurlöndum, vandamálin þar séu hverfandi og að setja reglur um hámarksbið hafi verið verulega til bóta. Ég óska því eftir því við þessa umræðu að heilbr.- og trn. --- hér er nú einn fulltrúi úr heilbr.- og trn. --- taki þessi ummæli hæstv. ráðherra til sérstakrar skoðunar og leggi mat á hvort rétt sé að þær reglur sem settar voru á hinum Norðurlöndunum hafi ekki verið til bóta. Mér finnst að hæstv. ráðherra skuldi okkur skýringu á þessari fullyrðing sinni.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir las upp úr útvarpsfrétt orð sem eftir mér eru höfð en því miður er ég ekki með það sem hv. þm. sagði í öðru útvarpsviðtali kvöldið áður og þetta eru svör við því þar sem hv. þm. sagði að við værum undir öryggismörkum og hafði mjög sterk orð um það. Ég var einungis að benda á að sem betur fer hefðum við náð utan um erfiðustu biðlistana sem við vorum með í hjartaskurðaðgerðirnar og taldi upp líka þær nýjungar sem við höfum verið að gera á undanförnum tveimur árum og þær eru ýmsar. Varðandi seinna málið að þetta hafi ekki leyst vandann á Norðurlöndum, hvaðan ég eiginlega hafi það. Ég fylgist auðvitað með því sem er að gerast á öðrum Norðurlöndum og hef samband við aðra ráðherra. T.d. segir heilbrigðisráðherra Noregs að þetta hafi ekki leyst nokkurt vandamál hjá þeim og þeir eru núna að endurskoða sín mál vegna þess að þetta er verulegt vandamál í Noregi þrátt fyrir að þetta svokallaða ,,garanti`` hafi verið um nokkuð langan tíma í gildi.

Herra forseti. Ég stend vissulega við þau orð sem ég sagði í útvarpi um þetta mál þó að hæstv. ráðherra geri það ekki. Ég stend við það sem hef sagt að ég tel að ástandið sé þannig að það sé undir öryggismörkum. Við sjáum að biðlistar hér eru tvisvar til þrisvar sinnum lengri heldur en eðlilegt er talið á hinum Norðurlöndunum. Og ég vísa líka til þess að yfirlæknar t.d. á bæklunarlækningadeildum telja að stefna eigi að því að hafa hér 3--4 mánaða hámarksbið. Ég vitna líka til þess, herra forseti, að ef það er svo að þetta hafi ekki reynst vel á hinum Norðurlöndunum, hvers vegna í ósköpunum kemur það ekki fram í skýrslu hæstv. ráðherra? Þar er þó verið að fjalla um biðlista á Norðurlöndum. Af hverju er það þá ekki tekið fram í þeirri skýrslu sem við höfum til umræðu hér af því að hæstv. ráðherra veit að hér hefur verið rætt um að setja slíkar reglur? Ég tel, og stend við það, að meðan biðlistarnir eru þannig að fólk þarf meira að segja að vera á miklum lyfjum og ávanabindandi lyfjum, það líður miklar þjáningar eins og hér hefur komið fram, það eru bráðasjúklingar á þessum biðlistum, þá sé öryggi fólks teflt í tvísýnu. Ég stend við það sem ég sagði í útvarpinu í því efni þó að ráðherrann kjósi að standa ekki við þau orð sem hún viðhafði um þessi efni í útvarpinu. En þessar skýringar nægja mér ekki, herra forseti, sem rökstuðningur fyrir því máli ráðherrans að þær aðgerðir sem gripið var til á hinum Norðurlöndunum hafi ekki reynst vel.

Virðulegi forseti. Ég held að við bætum okkur ekki mikið upp með því að vera að snúa út úr hvert fyrir öðru hér á hinu háa Alþingi. Ég var aðeins að skýra út hverju ég var að svara og ég var að benda á það að við höfum stytt verulega biðlista í mjög alvarlegar aðgerðir. Það er alveg sjálfsagt að það komi fram. En markmið okkar er það sama. Það er að stytta biðlista. Það er að hafa ekki sárþjáð fólk á verkjalyfjum heima. En það kom fram í máli mínu áðan líka að það eru ýmsar aðgerðir sem aðeins mjög fáir sérfræðingar gera hér á landi. Þannig að þó svo að við settum í þetta alla þá fjármuni sem hægt er að leggja til, þá mundum við samt ekki ná utan um vandamálið því að við þurfum þá fleiri sérfræðinga heldur en við höfum í dag.

Herra forseti. Aðeins vegna orða hæstv. ráðherra um áform hennar til að bæta öldrunarþjónustu, þjónustu við geðfatlaða og barna- og unglingageðdeild eins og hún taldi upp áðan í máli sínu. Það er hægt að skera svo mjög niður að ef menn bakka aðeins í niðurskurðinum, þá eru þeir náttúrlega að bæta aðeins. En það þýðir náttúrlega ekki að vera að berja sér á brjóst fyrir það, vera búinn að skera það mikið niður að ef maður bakkar aðeins, þá er maður að bæta, þó að það sé kannski aðeins úrbót. Vegna lyfjakostnaðar þeirra sem eru á biðlistum, þá hef ég fengið upphringingar frá fólki sem hefur haft verulegan kostnað af lyfjum meðan þeir bíða eftir aðgerðum og hafa ekki vitað um endurgreiðslureglurnar. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er nógu vel staðið að því að kynna þann rétt sem fólk hefur til endurgreiðslu vegna lyfjakostnaðar? Og ég spyr hæstv. ráðherra: Er endurgreitt vegna lyfja sem menn borga að fullu? Ég minni á að endurgreiðslureglurnar sem gilda í dag eru tekjutengdar þannig að það er búið að snúa þessum reglum sem voru flóknar fyrir, það er búið að gera þær svo flóknar að menn þurfa að vera við hestaheilsu til þess að geta nýtt sér þær eins og ég hef oft sagt um þessar vitlausu endurgreiðslureglur sem hafa gilt um lyfjakostnað almannatrygginga. Þannig að ég stend við það að ég hef upplýsingar um að fólk hefur haft milli 50 til 100 þús. kr. kostnað af lyfjum meðan þeir voru á biðlistum og það tel ég algjörlega óviðunandi.

Virðulegi forseti. Það kann vel að vera að endurgreiðslurétturinn sé ekki nógu vel skýrður fyrir almenningi. Hv. þm. er fyrrv. upplýsingafulltrúi hjá Tryggingastofnun og þekkir það náttúrlega allra manna best. Það er alveg hárrétt að það er tekjutengd endurgreiðsla við viss lyf en það er auðvitað algjörlega óásættanlegt ef einhver sjúklingur er að borga einhverjar 100 þús. kr. á mánuði og ég mun fá að skoða það alveg sérstaklega. Ég held ég hafi svarað öðrum þeim spurningum sem hv. þm. lagði fyrir mig. Við erum að bæta öldrunarþjónustu með því að fjölga hjúkrunarrýmum. Það hefur oft komið fram. Hv. þm. sagði að það væri hægt að skera svo mikið niður að allt annað væri til bóta. Við höfum ekki skorið niður á barna- og unglingageðdeildinni á þessum tveimur árum sem ég hef setið á stóli heilbr.- og trmrh.

Herra forseti. Ég minni á að þjónustu við einhverf börn á barna- og unglingageðdeildinni hefur verið hætt. Hvað er það annað en niðurskurður á þjónustu? Ég tek ekki gildar svona yfirlýsingar. Vegna endurgreiðslureglnanna um lyfin, þá er búið að breyta þeim reglum nokkrum sinnum og eftir því sem ég best veit er ekki endurgreitt vegna lyfja sem menn borga að fullu. Það eru verkjalyf og það eru svefnlyf. Þau eru í þeim flokkum sem menn borga að fullu. Þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til þess að skoða þessar endurgreiðslureglur því að ég tek alveg undir með hæstv. ráðherra að það er óviðunandi ef menn standa frammi fyrir slíkum lyfjakostnaði meðan þeir bíða. Það er alveg rétt, það er óviðunandi. Og ég fer fram á það við hæstv. ráðherra að hún skoði þessar reglur því að ef reglurnar fela í sér að menn eiga ekki rétt til endurgreiðslu, þá sækja menn hann auðvitað ekki, hvort sem útgjöldin eru 50 þús. kr. á mánuði eða 100 þús. eða hvað það er. Ég er ekki að tala um tekjutengingu. Ég er að tala um lyf sem menn borga að fullu. Það eru fjórir flokkar lyfja og það eru mismunandi reglur sem gilda um hvern flokk. Ég hef ekki tíma til þess að fara yfir þessar reglur um greiðsluþátttöku almannatrygginga í lyfjakostnaði, en eftir því sem ég best veit um endurgreiðslureglur hæstv. ráðherra, þá er ekki endurgreitt vegna ákveðinna flokka. Þannig að ég óska eftir því hér við hæstv. ráðherra að hún skoði þessar reglur og ráði bót á þeim ef fólk fer mjög illa út úr þeim reglum sem nú gilda því að ég hef það mjög á tilfinningunni, miðað við það sem ég heyri frá þeim að búa við það að bíða á lyfjum eftir læknisþjónustu, að þarna sé eitthvað sem þarf að kippa í liðinn.

Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þessa skýrslu umfram það sem þegar hefur verið sagt, annað en vekja athygli á því hvað í henni stendur. En í henni stendur, með leyfi forseta, um bæklunarlækningar: ,,Samkvæmt biðlistayfirliti landlæknis voru 1.160 manns á biðlistanum árið 1991 en fækkaði niður undir 900 á árunum 1992 og 1993 en fjölgaði síðan í um 1.300 á árunum 1995 og 1996.`` Þetta þýddi það að á síðasta kjörtímabili tókst að fækka um 25% á biðlistum vegna bæklunarlækninga en þeim hefur nú fjölgað aftur um 30%. Þetta segir hæstv. ráðherra sjálf í sínu yfirliti. Síðan hafa líka komið ábendingar frá hæstv. ráðherra, t.d. um fjölgun hryggspengingaraðgerða og það er rétt, en það er hins vegar ekki rétt að þær aðgerðir hafi verið teknar upp í hennar tíð í heilbrrn. vegna þess að sá læknir sem ráðinn var til starfa til að gera þær aðgerðir var ráðinn til starfa í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og hóf starfsemi sína þá. Þá er það ekki heldur rétt að um fjölgun á hjartaaðgerðum hafi verið að ræða, þ.e. opnum brjóstholsaðgerðum. Þvert á móti hefur þeim fækkað. Það er hins vegar alveg rétt að kransæðavíkkunum hefur fjölgað en það eru einnig aðgerðir sem hófust í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þannig að ástæðan fyrir því að nokkuð hefur bætt úr aðgerðum og fjölgað aðgerðum á tilteknum sviðum er ekki vegna þess að þarna sé um nýja starfsemi að ræða sem hafi hafist á þessu kjörtímabili, heldur starfsemi sem hófst á síðasta kjörtímabili, nýja starfsemi sem hófst þá og hefur verið í vexti síðan. Ég hef hingað til ekki tekið mikinn þátt í þeim umræðum sem hér hafa oft verið um heilbrigðismál og er það af ásettu ráði. Það er vegna þess að ég þarf ekki að hafa mörg orð þar um. Erfiðasti andstæðingur hæstv. ráðherra er skugginn af henni sjálfri. Erfiðasta viðfangsefnið sem hún á við að etja er að mæta sínum eigin orðum frá fyrra kjörtímabili og þarf ekki að hafa mörg orð þar um. Hvenær sem hæstv. ráðherra óskar væri hægt að vitna í hana sjálfa, frá því hún var hér óbreyttur þingmaður, um það sem hún er nú að gera og öllu meiri andstæður verða varla fundnar. Það sem mér finnst vera hins vegar ástæða til að nefna hér er sá máti sem þessi skýrsla er sett fram á, þar sem enn virðist það henda hæstv. ráðherra að fara í hlutverk Ragnars Reykáss. Sett er fram fullyrðing í einni setningu og hún síðan tekin til baka í þeirri næstu. Það er þetta sama Ragnars Reykáss-hlutverk og hæstv. ráðherra leikur ef borin eru saman ummæli hennar frá því hún var almennur þingmaður og svo ummæli hennar og aðgerðir nú. Og það er mjög einkennilegt og athyglisvert jafnframt að þessi Ragnars Reykáss-háttur heldur áfram í þessari skýrslu og jafnvel í setningum sem eru í beinu framhaldi hver af annarri. En, virðulegi forseti, ég vil aðeins vitna til þess hvernig þetta birtist í skýrslunni. Hér er mjög athyglisverð setning á bls. 3 sem út af fyrir sig væri hægt að hafa langt mál um, en hún er svona, með leyfi forseta: ,,Meginástæða þess að biðlistar myndast í heilbrigðisþjónustunni er í stórum dráttum sú að eftirspurn eftir þjónustu er meiri en framboð á henni.`` Síðan mundi Ragnar Reykás bæta við: Elsku karlinn minn. Þar kemur fullyrðing fram sett. Síðan á næstu blaðsíðu, bls. 4, eins og Ragnar Reykás mundi segja: ,,En oftast eru það læknar sem hafa mest áhrif á það hverjir fara á biðlista og hversu lengi þeir eru þar``, þ.e. þarna eru settar fram tvær algjörlega gagnstæðar fullyrðingar. Annars vegar fullyrðingin um það að meginástæða þess að biðlistar myndist í heilbrigðisþjónustu sé sú að eftirspurn eftir þjónustu sé meiri en framboð á henni, sem er nú ekki mjög gáfuleg athugasemd en engu að síður sennilega rétt. Síðan er það dregið í land á næstu síðu vegna þess að þar er fullyrt að það sé nú ekki svo, heldur séu það læknarnir sem hafi mest áhrif á það hverjir fari á biðlista og hversu lengi þeir eru þar. Þá er ekki lengur um lögmál framboðs og eftirspurnar að ræða heldur er þetta allt saman sett á læknana og sagt: Það er ekki lögmál framboðs og eftirspurnar sem ræður því heldur eru það læknarnir sem ráða ferðinni. Þetta er dæmigerður málflutningur í ætt við þá ágætu fjölskyldu og hennar fjallabíl sem kenndur er við Ragnar Reykás. Síðan segir í næstu málsgrein, með leyfi forseta: ,,Það virðist vera alþjóðleg niðurstaða, að þar sem sjúklingur ber ekki kostnað af aðgerðinni sjálfur, þ.e. þar sem ríkið greiðir, þar eru biðlistar almennt lengri. Þar sem læknum er greitt fyrir hverja aðgerð sérstaklega, þar eru biðlistar að jafnaði styttri`` elsku karlinn minn. Og svo heldur hæstv. ráðherra áfram og segir: ,,Slíku afkastahvetjandi kerfi fylgja þó ýmsir ókostir; það er allajafna dýrara og um það standa sífelldar deilur hvort gerðar séu ónauðsynlegar aðgerðir. Það er því í beinu framhaldi af þessum atriðum sem á það er bent að lengd biðlista sé í öfugu hlutfalli við það hversu mikið fé er veitt til aðgerða.`` Með öðrum orðum, í fyrri tveimur setningunum er sett fram fullyrðing um alþjóðlega niðurstöðu, þ.e. að þar sem sjúklingurinn ber ekki kostnað af aðgerðinni sjálfri séu biðlistar lengri og öfugt þegar um það er að ræða að læknum sé greitt fyrir hverja aðgerð sérstaklega. Þessi fullyrðing er þar fram sett og svo er hún dregin til baka í næstu tveimur setningum. Svona gerir Ragnar Reykás. Þetta er hans aðferð. Þetta er aðferðin sem er kennd við Ragnar Reykás og hans fjallabíl. Og það er mjög einkennilegt og bæði skemmtilegt og broslegt í senn að þetta er þessi Ragnar Reykás-aðferð sem hæstv. heilbrrh. notar. Síðan bætir hæstv. heilbrrh. við í þessari skýrslu, með leyfi forseta: ,,Í stórum dráttum má líta á biðlista sem tæki til að gera áætlanir og skipuleggja vinnu og vinnuálag. Hér á landi hafa þeir stundum fengið þá stöðu í umræðunni að verða tæki til þess að fá aukið fé veitt inn á ákveðnar deildir eða til ákveðinna aðgerða. Það er því áróðurslega jákvætt að geta sýnt fram á langa biðlista og að þeir lengist, þegar talið er að meira fé þurfi til starfseminnar``, elsku karlinn minn. Þetta er auðvitað alveg ljóst. Svo heldur Ragnar Reykás áfram og segir: ,,Það er hins vegar mikil einföldun eins og reynt er að draga fram hér að framan. Langir biðlistar gera líka auknar kröfur til mönnunar í stjórnun og það er reynslan að þar sem umhirðu biðlistanna er sinnt stöðugt er ástandið betra og skipulagning auðveldari.`` Öllu betur verður þetta nú ekki gert en að setja tvær gagnstæðar skoðanir og fullyrðingar fram í sömu málsgreininni. Það er ekki einu sinni að það séu greinaskil á milli. Þetta er sett fram í einni og sömu málsgreininni, tvær gagnstæðar fullyrðingar, og hæstv. heilbrrh. gerir þær báðar að sínum eins og Ragnar Reykás gerir að jafnaði. Það er því ekkert einkennilegt við það þó að hæstv. heilbrrh. sé í mótsögn við sjálfa sig frá síðasta kjörtímabili. Hún er líka, hæstv. ráðherra, í mótsögn við sjálfa sig, setningu fyrir setningu í þeirri skýrslu sem hún leggur fram nú þannig að það er mjög erfitt að ræða við hæstv. heilbrrh. um þær fullyrðingar sem hún setur fram í þessari skýrslu vegna þess að hæstv. ráðherra getur alltaf bent á það að sú fullyrðing sem á að ræða sé dregin til baka í næstu setningu á eftir. En engu að síður hef ég gaman af að heyra hæstv. ráðherra rökstyðja það hvernig það getur verið í senn að það sé lögmál framboðs og eftirspurnar sem ráði lengd biðlista og að það séu læknarnir sem hafi mest áhrif á það hverjir séu á biðlista og hversu lengi þeir séu þar. Ég hefði líka haft gaman af að heyra hæstv. ráðherra færa rök fyrir því að biðlistar séu notaðir sem tæki til þess að fá aukið fé í ákveðnar deildir og að því sé áróðurslega jákvætt að geta sýnt fram á langa biðlista og þeir lengist þegar talið er að meira fé þurfi til starfseminnar. Virðulegi forseti, er þá hæstv. ráðherra þeirrar skoðunar að þeir löngu biðlistar sem kynntir hafa verið á einstökum sviðum séu áróðursaðferð til þess að tryggja það að viðkomandi starfsemi fái meira fé eða er hæstv. ráðherra algjörlega öndverðrar skoðunar, sem hæstv. ráðherra setur fram í næstu setningu á eftir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fyrrv. heilbrrh. fyrir hans ræðu. Hann talaði mikið um Ragnar Reykás og hans ágætu fjölskyldu. Ég var að hugsa hvort okkar væri líkara Ragnari Reykás, elsku karlinn minn, ég eða hæstv. fyrrv. heilbr.- og trmrh. því hann sneri mjög vel út úr þegar hann var að lesa upp úr þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir en það er eins og gerist. Menn hafa gaman af að grínast. Það sem nákvæmlega stendur í þessari skýrslu og hann er að vitna til á bls. 3 um stöðu biðlistamála á Norðurlöndum er að þar er verið að skýra betra og meira framboð kallar á meiri eftirspurn, eðlilega. Eftir því sem við höfum betri og sérhæfðari sérfræðinga sem gera hlutina betur, þess meiri væntingar eru að sjálfsögðu hjá sjúklingum og við erum svo lánsamir Íslendingar að við erum með mjög góða sérfræðinga. Einn þeirra minntist hv. þm. á áðan og það er alveg hárrétt hjá honum og rétt munað að hann réð hann til starfa og hann framkvæmir margar bæklunaraðgerðir. En þeim hefur fjölgað gífurlega á þessum tíma. Ég vil líka minna á, af því að hv. þm. gerði mjög lítið úr því sem hefur verið gert á þessu kjörtímabili og sagði m.a. að hjartaaðgerðum hefði fækkað, þá var gert alveg sérstakt átak sumarið 1995 þegar þessi ríkisstjórn tók við. Það voru biðlistar í alvarlegar hjartaaðgerðir og ríkisstjórnin lagði 40 millj. kr. til þess að stytta biðlistana. Síðan er, eins og fram hefur komið, verið að taka í notkun nýja rannsóknarstofu sem eykur möguleikana varðandi kransæðavíkkanir.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara í neinn samanburð við hæstv. heilbrrh. um hvort okkar sé líkara Ragnari Reykás á velli. Ég læt aðra dæma um það. En nú féll mér allur ketill í eld því að nú kom hæstv. ráðherra fram með þriðju kenninguna, sem þó hvergi er sett fram í þessari skýrslu og það er meira en Ragnar Reykás hefur nokkurn tíma getað gert, en það er í sambandi við stöðu biðlistamála á Norðurlöndum þar sem segir svo í skýrslunni, með leyfi forseta: ,,Meginástæða þess að biðlistar myndast í heilbrigðisþjónustunni er í stórum dráttum sú að eftirspurn eftir þjónustu er meiri en framboðið á henni,`` en til viðbótar þessu setti hæstv. ráðherra fram þá staðhæfingu að því meira sem framboðið væri, þeim mun meiri væri eftirspurnin. Sú staðhæfing skýtur gersamlega skökku við það sem segir í tilvitnaðri setningu. Hæstv. ráðherra er kominn hvorki meira né minna en þriðju fullyrðinguna og fer nú að verða erfitt að líkja hæstv. ráðherra við Ragnar Reykás og fjölskyldu hans með sinn fjallabíl því að Ragnar Reykás hefur aldrei komist lengra en svo að setja fram tvær gagnstæðar fullyrðingar á sama tíma. En hæstv. ráðherra hefur afrekað að setja þær fram þrjár.

Virðulegi forseti. Hvort okkar sem er nú líkara Ragnari Reykás, þá langar mig að spyrja hv. þm. hvort hann sé ekki sammála mér um að eftir því sem við höfum betri sérfræðinga og fleiri, þess meiri möguleika höfum við og þess fleiri aðgerðir gerum við og það vekur meiri vonir hjá sjúklingum um árangur og þar af leiðandi eru fleiri sem njóta.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað rétt að þegar koma sérfræðingar sem bjóða upp á aðgerðir sem ekki hafa verið gerðar hér áður má búast við að slíkum aðgerðum fjölgi frá því að vera engar og yfir í það að vera einhverjar. En ég er ekki sammála þessari viðbótarfullyrðingu sem kemur hér fram að því fleiri sérfræðingar sem koma hingað til landsins því meiri aukning verði á aðgerðum. Þá er ég hræddur um að menn lentu í vandræðum fyrr eða síðar ef svo fer að það sé skoðun hæstv. ráðherra, sem hún virðist vera að ítreka hér, að það eigi að hafa stjórn á eftirspurninni eftir aðgerðum og lækningum með því að hafa stjórn á framboði manna sem eru reiðubúnir til þess að aðstoða sjúklinga.

Það er auðvelt að snúa út úr.

Ég er ekki að snúa út úr, virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra sagði það og ítrekaði það sem hæstv. ráðherra sagði áðan, að auknu framboði hlyti í öllum tilvikum að fylgja aukin eftirspurn. Það er út af fyrir sig nokkuð merkilegur hlutur svo að maður tali nú ekki um það, sem kemur fram í skýrslunni og ég hafði ekki tíma til að fara í áðan, að aðferðin til þess að fækka á biðlistunum væri eins og segir í skýrslunni: ,,að fara yfir þá`` því þá fækkaði alltaf um 10--15%. Væri þá ekki tilvalið fyrir hæstv. ráðherra til þess að ná þessu í gott lag að fara oftar yfir þá heldur en hann hefur gert ef það er algilt lögmál að það fækki á biðlistum um 10--15% í hvert skipti sem ráðherra les þá yfir? Virðulegi forseti. Það eru svo margar spurningar sem vakna við þennan lestur og ekki síst við þann mýgrút ólíkra sjónarmiða sem settar eru fram í nafni hæstv. heilbrrh. að ég verð að segja eins og er að ég hef ekki hugmynd um fyrir hvað ráðherrann stendur, hvað hæstv. ráðherra meinar, hvað hún vill, hver er afstaða hennar, en það er út af fyrir sig, virðulegi forseti, ekkert nýtt því að það hefur mér ekki verið ljóst sl. tvö ár.

Virðulegi forseti. Við höfum rætt biðlista í heilbrigðisþjónustunni í þrjá klukkutíma. Við höfum rætt allar hliðar orsaka og afleiðingar og ætlan ráðherra til að bregðast við. Tillagan er um að kanna ítarlega biðlista sjúklinga í heilbrigðisþjónustu, samsetningu þeirra, búsetu sjúklinga, aldur og biðtíma, hve bráð meðferð er og hve mikil vinnugeta er skert. Markmiðið er að afla upplýsinga, móta tillögur um að stytta biðlistana, meta það að hve miklu leyti er mögulegt og hagkvæmt að nýta heilbrigðisaðstöðu sem fyrir er utan höfuðborgarsvæðis til að stytta biðlistana og reyna að meta þann kostnað sem þjóðin ber vegna biðlistanna. Með tilliti til umræðunnar, viðbragða ráðherra og svara hennar ætla ég bara að segja þetta, virðulegi forseti. Ég ætla ekki að ræða þessa tillögu efnislega, það er óþarfi, því hafi nokkurn tíma nokkurt þingmál lagst sjálfkrafa af, þá er það þetta. Máli mínu er lokið.

Hæstv. forseti. Það er að sumu leyti rétt sem kom fram hjá síðasta ræðumanni að efni þessarar tillögu er búið að ræða mjög mikið í dag með því að skýrsla sem heilbrrh. hefur lagt fram hefur verið til umræðu í allan dag. Tilgangur okkar félaganna með því að leggja fram þáltill. var eingöngu að hvetja til þess að biðlistamálin yrðu skoðuð og reynt að meta það, eins og stendur í tillögunni, hvernig hægt væri að skipuleggja heilbrigðisþjónustuna betur. Við erum eingöngu að tala um að við höfum heilbrigðiskerfi í landinu sem er mjög gott en hjá okkur hafa vaknað spurningar um hvort það er nægilega vel nýtt alls staðar. Ég undraðist mjög þegar ég fór að lesa í þingtíðindum þær umræður sem urðu um þessa tillögu þegar hún kom á dagskrá vegna þess að tilgangur okkar var eingöngu sá að reyna að meta hvort ekki væri hægt að nýta þetta kerfi sem við höfum mun betur. Ég sé á skýrslu ráðherra að það er einmitt það sem hún hefur í hyggju, m.a. með því að nýta þá afkastagetu sem er til úti á landsbyggðinni. Á bls. 11 segir m.a., með leyfi forseta: ,,Endurskoða skal dreifingu aðgerða í ljósi þess að bæst hefur við ný læknisstaða á Akureyri og veitt hefur verið sérstakt fé til sjúkrahússins á Akranesi í bæklunaraðgerðir.`` Sjúkrahúsið á Akranesi er ekki talið upp með sjúkrahúsum með biðlista þannig að þess má vænta að það sé rúm til þess að létta á þeim sjúklingum sem bíða eftir bæklunaraðgerðum. Tilgangur okkur var ekki annarlegri en svo en að létta á því fólki sem bíður eftir þjónustu í heilbrigðiskerfinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um umboðsmenn sjúklinga. 1. flm. er Ásta B. Þorsteinsdóttir, en ásamt okkur flytja þetta mál hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Sighvatur Björgvinsson og Guðmundur Árni Stefánsson. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa ráðningu umboðsmanna sjúklinga að öllum stærri sjúkrahúsum og í hverju heilsugæsluumdæmi sem gæti hagsmuna og réttinda sjúklinga.`` Virðulegi forseti. Það er hægt að segja að á síðustu árum hafi stjórnvöld orðið meðvitaðri um að leita leiða til þess að auðvelda borgurum þessa lands að fá fjallað um mál er snerta samskipti þeirra við stjórnsýslu- eða þjónustustofnanir. Stofnun embættis umboðsmanns Alþingis er gleggsta dæmið um að stjórnvöld hafi viðurkennt þessa þörf. Stofnun embættis umboðsmanns barna er annað mikilvægt skref í þessa veru og væntanlega munu börn eiga öflugan talsmann þar. Það er nokkuð misjafnt hvernig stefnan í réttindagæslu borgara hefur verið í okkar næstu nágrannalöndum. Í Danmörku er starfandi umboðsmaður danska þjóðþingsins eins og kunnugt er. Með breytingum á lögum um það embætti hefur valdsvið umboðsmannsins verið víkkað þannig að nú er það á hans færi að taka við umkvörtunum í samskiptum borganna við önnur stjórnsýslustig en ríkisvaldið, m.a. þjónustustofnanir sveitarstjórnar og þótti slík breyting nauðsynleg í kjölfar breytinga á skipan sveitarstjórnarmála og tilfærslu verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Sama erum við að skoða hér hjá okkur eftir að við erum byrjuð að flytja verkefni til sveitarfélaganna. Svíar hafa tekið aðra stefnu og skipað sérstakan umboðsmann fyrir ýmsa viðkvæma minnihlutahópa. Þar í landi er þannig starfandi sérstakur umboðsmaður barna, sérstakur umboðsmaður innflytjenda og nú fyrir skömmu tók til starfa umboðsmaður fatlaðra. Það má nefna í tengslum við það að á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hefur verið stofnað embætti umboðsmanns fatlaðra. Sjúkrastofnanir erlendis hafa í vaxandi mæli skipað sérstaka talsmenn eða umboðsmenn til stuðnings sjúklingum sem telja sig hafa fengið ófullnægjandi þjónustu eða telja sig hafa orðið fyrir vanrækslu starfsfólks. Umboðsmenn sjúklinga starfa nú í yfir helmingi allra heilbrigðisstofnana í Bandaríkjunum og á Norðurlöndunum er verið að gera tilraunir með svipað fyrirkomulag. Það er ástæða til að halda því til haga, virðulegi forseti, að þingmenn Kvennalistans hafa á þremur þingum, því 112. og fram til 117., flutt frv. til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, um trúnaðarmenn sjúklinga við sjúkrahús. Það er ekki óskyld hugmynd sem þar hefur verið á ferð. Það hefur hins vegar ekki fengið afgreiðslu þingsins og þó að þetta mál sem hér er mælt fyrir sé skylt, þá er hlutverk umboðsmanns sjúklinga, eins og hér er lagt til, hugsað með nokkuð öðrum hætti en trúnaðarmannatillaga sem áður var flutt af Kvennalista en mikilvægt er að halda því til haga þar sem það mál var einnig gott. Virðulegi forseti. Við höfum á þessu þingi fjallað um frv. heilbrrh. um réttindi sjúklinga. Þar er réttindakafli, en því miður verður að segjast eins og er, og komið var inn á það í umræðunni, að sá réttindakafli er of veikur. Í þeirri nefnd sem fjallaði um og vann frv. um réttindi sjúklinga var getið um helstu athugasemdir sjúklingahópa, hópa vandamanna og stuðningshópa sjúklinga varðandi réttindamál sjúklinga. Þar koma fram í nokkrum punktum sem ég óska að fá að lesa upp, virðulegi forseti, rök fyrir því að það þurfi að skipa sérstaka talsmenn sjúklinga. Ég nefni hér nokkra: Ákveðin firring væri hjá starfsliði í heilbrigðisþjónustu og tilhneiging væri til að koma fram við sjúklinga sem tilfelli fremur en einstaklinga. Heilsufarslegum þörfum sjúklinga væri í flestum tilfellum vel sinnt en verulega skorti á að mannlegum og andlegum þörfum væri sýndur skilningur. Ekki væri nægilega tryggt að upplýsingar sem sjúklingar fengju væru skiljanlegar. Skortur væri á að heilbrigðisstéttir þekktu réttindi sjúklinga og gerðu sér grein fyrir skyldum sínum í því sambandi. Skortur væri á að sjúklingar þekktu rétt sinn og ættu aðgang að heilbrigðisstarfsmönnum vegna upplýsinga um þennan rétt. Skortur væri á að sjúklingar þekktu nægilega rétt sinn til almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar. Oft skorti á að hlustað væri á kvartanir sjúklinga eða vandamanna þeirra og við þeim brugðist. Síðasta áhersluatriðið sem ég kýs að lesa hér upp, virðulegi forseti: Þörf væri á einhverjum í kerfinu sem héldi utan um mál sjúklinga, t.d. einhvers konar umboðsmanni. Virðulegi forseti. Á tímum hagræðingar og niðurskurðar í heilbrigðisþjónustunni er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að gæta hagsmuna sjúklinga í hvívetna. Það er nauðsynlegt að tryggja sjúklingum upplýsingar um réttindi, auðvelda þeim að leita réttar síns og auðvelda þeim að koma kvörtunum á framfæri telji þeir á sér brotið. Kvartanir vegna þjónustu sjúkrahúsa eða annarra heilbrigðisstofnana má oft rekja til lélegra boðskipta og skorts á upplýsingum. Þá er þeim sem minna mega sín, svo sem börnum, öldruðum og fötluðum, sérstök hætta búin. Þar getur umboðsmaðurinn gegnt mikilvægu hlutverki sem réttindagæslumaður sjúklinga. Nefna má jafnframt að þegar alvarlegir brestir hafa komið í þjónustu sjúkrahúsa getur það verið fólki mjög erfitt mál að hreinlega höfða mál gagnvart heilbrigðisþjónustunni til þess að ná fram rétti sínum eða kanna skaðabætur. En ef hér væri eitthvert slíkt embætti þá væri a.m.k. eðlilegt að snúa sér í fyrstu umferð til umboðsmanns sjúklinga. Virðulegi forseti. Það er rétt í þessari umræðu að vekja athygli á stöðu fjölmargra aldraðra sem ljúka ævinni á öldrunardeildum sjúkrahúsanna vegna skorts á hjúkrunarheimilum eða heimaþjónustu sem þó gæfi þeim möguleika á ævikvöldi sem meiri reisn væri yfir. Það er óhætt að fullyrða að sá aðbúnaður sem mörgum öldruðum býðst stenst engan veginn ákvæði ýmissa mannréttindasáttmála sem Ísland hefur fullgilt. Nægir þar að nefna alþjóðlegan samning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem fullgiltur var af Íslands hálfu árið 1966. Í samningi þessum er m.a. kveðið á um að enginn skuli sæta ómannlegri eða vanvirðandi meðferð. Allir eigi rétt til einkalífs og þess að fá að vera í næði. Það er alveg ljóst að vegna manneklu og fjárskorts þarf oft að beita þvingandi aðferðum gagnvart öldruðum sem dvelja á öldrunardeildum í því skyni að tryggja öryggi þeirra. Og ekki er hægt að segja að aðbúnaður á öldrunardeildum tryggi öldruðum næði. Virðulegi forseti. Það er líka ástæða til að nefna í þessu sambandi stöðu krabbameinssjúkra. Það hefur sem betur fer færst í vöxt að krabbameinssjúkum sé gert kleift að dvelja á heimili sínu svo lengi sem unnt er með líknarþjónustu Krabbameinsfélagsins. Því er það svo að alvarlega sjúkir krabbameinssjúklingar koma oft inn á sjúkrahúsin í lok veikinda sinna í raun og veru eingöngu til að deyja. Það er umsögn þeirra sem á deildum þeirra sjúkrahúsa starfa að aðbúnaður sé engan veginn þannig að hægt sé að vera með þá reisn sem krafa ætti að vera um gagnvart því fólki sem kemur til að eyða sínum síðustu dögum á sjúkrastofnun, þar sem kannski ekki er hægt að sinna fólkinu og skapa því aðstæður sem við hljótum öll að telja mjög mikilvægt. Þá má nefna að hlutverk umboðsmanns væri að vekja athygli á öllu slíku, benda á leiðir sem auka gæði þjónustu við þessa hópa, tryggja að þeir geti endað ævi sína með virðingu og reisn og að réttur þeirra til frelsis og öryggis sé tryggður. Virðulegi forseti. Fjöldi umkvartana sjúklinga til landlæknisembættisins sýnir að vandinn í samskiptum sjúklinga og starfsfólks er sannarlega fyrir hendi. Kvartanir voru 252 árið 1993, 275 árið 1994 og voru orðnar 196 þann 15. september sl. Tilefni kvartananna var m.a. meint röng meðferð, ófullnægjandi meðferð, samskiptaörðugleikar, ófullnægjandi upplýsingar og trúnaðarbrot. Þó þessar tölur séu sláandi er ástæða til að ætla að fjölmörg önnur tilvik sem telja má að geti orkað tvímælis í meðferð eða framkomu rati ekki rétta leið þar sem margir sjúklingar vita ekki af rétti sínum til að kvarta eða þeim leiðum sem færar eru. Það má með nokkrum rétti segja að landlæknir sé umboðsmaður sjúklinga á landsvísu. Það hefur hins vegar verið gagnrýnt af samtökum sjúklinga, hagsmunasamtökum þeirra sem telja sig hafa orðið fórnarlömb mistaka og kallast Lífsvog, að það sé óeðlilegt að landlæknisembættið, sem á að hafa eftirlit með gæðum heilbrigðisþjónustunnar í landinu og bera ábyrgð á gæðum hennar, sé jafnframt í hlutverki hagsmunagæsluaðila sem tekur við umkvörtunum sjúklinga, metur þær og dæmir. Þetta samræmist ekki góðum stjórnsýsluháttum og getur skapað óvissu um réttarstöðu sjúklinga. Í umræðunni á sl. vetri um þetta mál að bent var á að sams konar staða er uppi hjá Tryggingastofnun ríkisins. Bent var á að kærumálum hefði fjölgað ört gagnvart Tryggingastofnun og að tryggingaráð eigi lögum samkvæmt að vera úrskurðaraðili um ágreiningsmál við Tryggingastofnun ríkisins en málum er einnig þannig háttað þar innan veggja að tryggingaráð er ekki bara úrskurðaraðili heldur fjallar tryggingaráð að verulegu leyti um samskiptamál sjúklinga við stofnunina og er í rauninni umkvörtunaraðili í mörgum mjög mikilvægum málum sem sjúklingar beina til Tryggingastofnunar. Tryggingaráð hefur þannig tekið sér tvíþætt hlutverk: Í fyrsta lagi að ákveða með hvaða hætti Tryggingastofnun á að svara viðskiptavinum stofnunarinnar og í öðru lagi ef sjúklingar og þeir sem leita þangað sætta sig ekki við afgreiðslu mála er tryggingaráð jafnframt úrskurðaraðili í málinu. Margir sjúklingar telja, virðulegi forseti, að ef þeir vilja ræða umkvörtunarefni sín sé mjög oft lokað á þá umræðu innan stofnana og fyrir marga er það mjög stórt skref að kvarta formlega við landlæknisembættið. Þess vegna teljum við mikilvægt að á sjúkrahúsum og heilbrigðisstofnunum starfi umboðsmenn sjúklinga sem hafi það hlutverk að gæta þess að fullt tillit sé tekið til réttinda, hagsmuna og þarfa sjúklinga og að fylgst sé með því að sjúklingum sé ekki mismunað, að jafnræðis sé gætt. Þeir taki við umkvörtunum, meti þær og aðstoði sjúklinga við að koma þeim á framfæri, stuðli að því að umhverfi sjúkrahúsanna sé sjúklingum og aðstandendum þeirra vinsamlegt og hafi milligöngu um að leysa samskiptamál og deilumál. Umboðsmenn sjúklinga gegni því mikilvæga hlutverki að efla þjónustugæði heilbrigðisstofnana. Virðulegi forseti. Það er almennt mat þeirra fræðimanna sem hafa fengist við að kanna áhrif þess að umboðsmenn sjúklinga starfi við heilbrigðisstofnanir að tilvist þeirra dragi úr öllum þeim vandamálum sem upp koma í samskiptum sjúklinga og starfsfólks, að þeir eigi að geta haft milligöngu um mál er varða samskipti sjúklinga við alla starfshópa sjúkrastofnana. Þeir geta einnig, að höfðu samráði við sjúklinga eða forráðamenn þeirra vísað málum til annarra aðila, svo sem siðanefndar sjúkrahúsa, læknaráða, yfirmanna lækninga- eða hjúkrunarsviða eða annarra þeirra sem hafa með málefni sjúklinga að gera, þar á meðal landlæknis og umboðsmanns Alþingis. Virðulegi forseti. Í þáltill. okkar fjöllum við ekki sérstaklega um menntun umboðsmanna en það gefur auga leið að viðkomandi þarf að hafa annaðhvort menntun eða þekkingu á heilbrigðismálum eða vera löglærður. Það gefur auga leið að öðrum störfum innan veggja stofnana getur viðkomandi ekki sinnt jafnframt því að vera réttindagæslumaður sjúklinga. Við umræðuna sl. vetur var lögð áhersla á að umboðsmaður sjúklinga væri algerlega sjálfstæður og óháður þeirri stofnun sem hann vinnur hjá. Auðvitað er þetta sterkt sjónarmið en skiptar skoðanir um það. Það er hins vegar mikilvægt að skoða hvort það sé betri leið. Við flutningsmenn ákváðum að flytja þessa tillögu óbreytta, að meiri möguleiki sé á stuðningi við slíkar ráðningar en við sérstaka sjálfstæða stofnun eða embætti. En við teljum mikilvægt að heilbr.- og trn. skoði þennan möguleika.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um breytingu á umferðarlögum. Meðflutningsmenn mínir að tillögunni eru hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, Hjálmar Árnason og Árni Johnsen. Þáltill. er þess efnis að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að leggja fyrir Alþingi frumvarp til laga um breytingu á umferðarlögum þess efnis að heimila skuli hægri beygju á móti rauðu ljósi á gatnamótum. Í áraraðir hefur það fyrirkomulag gilt í Bandaríkjunum og Kanada að ökumönnum er heimilt að beygja til hægri á gatnamótum þótt ekið sé á móti rauðu ljósi, nema sérstaklega sé tekið fram að slíkt sé óheimilt. Stöðvunarskylda hvílir engu að síður á ökumanni sem hyggst beygja til hægri á rauðu ljósi eins og á gatnamótum þar sem stöðvunarskylda er en ekki umferðarljós. Sú regla hefur gefist vel þar vestra og margir Íslendingar sem flytjast heim eftir búsetu vestan hafs sakna þessa hagræðis. Mikil aukning á fjölda bifreiða kallar á stórfelldar og dýrar framkvæmdir við samgöngumannvirki til að umferð gangi öruggt og hindrunarlítið fyrir sig. Leyfi löggjöfin hægri beygju á móti rauðu ljósi mun slíkt verða til að auðvelda mjög umferð um gatnamót og spara sveitarfélögum stórfé sem þau ella þurfa að leggja í ný samgöngumannvirki og vegi til að ná sama árangri. Á stöðum, þar sem ekki er talið æskilegt að leyfa hægri beygju á rauðu ljósi, væri slíks getið á viðkomandi gatnamótum og ber þá ökumanni að bíða uns komið er grænt ljós. Í Bandaríkjunum og Kanada er bann gegn því að beygt sé til hægri á móti rauðu ljósi gefið til kynna með skilti þar sem á er áletrun um að slíkur akstur sé bannaður. Ella gilda sömu reglur þegar beygt er til hægri og gilda þar sem stöðvunarskylda er á gatnamótum. Engin ástæða er til að ætla að regla sem þessi skili ekki árangri í umferðinni hér á landi eins og hún gerir í Bandaríkjunum og Kanada. Herra forseti. Ég er þingmaður fyrir kjördæmi þar sem ég held ég megi segja að ekkert umferðarljós sé. Að vísu er umferðarljós við gangbrautir a.m.k. í Bolungarvík. Ég hef ekki orðið var við að í kjördæminu sé það til vansa að vera ekki með umferðarljós. Þó að nokkur önnur viðhorf gildi í þéttbýli þá hygg ég að það sé ekki vandi fyrir íslenska ökumenn að temja sér þær reglur sem hér er lagt til að heimilaðar séu til að liðka fyrir umferð og spara í umferðarmannvirkjum, þ.e. að menn megi beygja til hægri þó ekið sé á móti rauðu ljósi ef umferðin leyfir slíkt að öðru leyti. Annars mundu menn þá stöðva bifreið sína eins og um stöðvunarskyldu væri að ræða og aka ekki áfram nema aðstæður leyfðu. Ég geri mér grein fyrir því að fyrir marga er þetta nokkur nýjung og margir líta vafalaust svo á að þetta muni auka slysahættu í umferðinni. Ég hef ekki trú á því að svo verði og ef 250 milljón manna þjóð auk Kanadamanna getur lært þetta, þá hef ég ekki nokkra trú á öðru en að Íslendingar ættu að geta lært þetta einnig. Ég vil líka vekja athygli á því, herra forseti, að útvarpsstöð hafði í síðasta mánuði skoðanakönnun meðal hlustenda sinna um þetta mál og þar voru allir að einum undanskildum sem spurðir voru sammála því að þetta fyrirkomulag væri til bóta. Ég vona því, herra forseti, að Alþingi sjái þetta mál með sömu augum og við flutningsmenn og mál þetta fái jákvæða umfjöllun í þingnefnd.

Virðulegur forseti. Það má reikna með því að af minni hálfu séu ekki mjög jákvæðar undirtektir við tillögu sem felur í sér að beygja til hægri á rauðu ljósi eins og efni þessarar tillögu er og ég vil hafa fyrirvara í sambandi við afstöðu til málsins. Ég tel hins vegar að það sé engin goðgá að leggja fram slíka tillögu til athugunar á Alþingi. En ég tel að í máli sem þessu, eins og í öðrum breytingum í sambandi við umferðarmálefni, þá þurfi að gæta sín mjög vel að því er varðar öryggisþáttinn og að ekki séu stigin nein skref í rauninni sem auka á slysahættu. Hún er ærin fyrir. Mér er ekki kunnugt um sérstaka úttekt á þessu máli af hálfu þeirra sem líta á öryggissjónarmið en kannski verður tillagan til þess að á því verði tekið og það verði athugað. Mér eru alveg ljós rökin hjá hv. flm. Ég býst við að flestir sem aka bifreiðum átti sig á því að það gæti greitt fyrir umferð að heimila slíka breytingu á umferðarljósum en ég tel að ekki megi taka neina áhættu í þessu sambandi. Akstursljós eða umferðarljós á gatnamótum eru orðin mjög algeng í Reykjavík og nánast að verða regla. Það er alveg ótrúlegt hvað mikið er sett upp af umferðarljósum --- að manni finnst --- og hefur þeim fjölgað mjög mikið. Ég geri ráð fyrir að öryggissjónarmið liggi þar til grundvallar, ég á von á því. Það er fróðlegt að heyra hv. þm. nefna að í hans víðlenda kjördæmi muni ekki vera neitt umferðarljós þannig að menn þurfi að gera sér ferð til höfuðstaðarins til að skoða slík nývirki. Ég hugsa að þetta sé með sama hætti í mínu kjördæmi, Austurlandskjördæmi. Ég man ekki eftir að þar séu slík virki eins og umferðarljós á gatnamótum. Þó kann að vera að mér hafi yfirsést en ég minnist þess ekki hér og nú. Mér finnst þessi mikla fjölgun umferðarljósa í Reykjavík bera vott um að menn treysti borgurunum afskaplega illa í umferðinni að virða reglurnar um hættu til hægri og taka tillit til umferðar frá hægri. Mér hefur fundist þessi uppsetning á umferðarljósum ganga mjög langt. Það er hins vegar önnur saga en tengist óneitanlega því máli sem hér er rætt hvað mikið er gert af þessu. Þetta er auðvitað mjög til trafala. Þegar umferðin er lítil seinkar þetta mjög umferð og menn eru þá að bíða oft á tómu, ef svo má segja, á gatnamótum eftir ljósaskiptum. Það segir sig nokkuð sjálft. Ég vil sem sagt ekki vera í þeim kór að hrópa niður hugmynd af þessum toga og að ekki megi athuga hana en ég hef fullan fyrirvara um málið að því er varðar öryggisþáttinn og tel að gæta þurfi vel að honum og vera ráðandi um niðurstöðu í þessu efni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir frekar vinsamlega afstöðu til þessa máls. Þingmaðurinn vék nokkuð að öryggisþætti málsins og ég átti svo sem von á því að það væri helst það atriði sem menn hefðu við málið að athuga, þ.e. að menn óttuðust að með þessu móti væri verið að fórna öryggisþættinum nokkuð. Ég vil þó ítreka að þar sem þessi tilhögun er leyfð þegar komið er að gatnamótum þar sem beygja má til hægri á móti rauðu ljósi, þá er stöðvunarskylda. Það er ekki biðskylda, það er hrein stöðvunarskylda þannig að menn verða að líta bæði til hægri og vinstri áður en ekið er af stað. Af því að verið er að fjalla um slysahættu þá vil ég ekki láta hjá líða að nefna aðeins að mér þykir Umferðarráð að mörgu leyti vera frekar íhaldssamt í því hvernig það tekur á málum. Mér hefur lengi fundist að það eina sem í rauninni standi upp úr hjá því fólki sem þar starfar sé það að hafa áhyggjur af of hröðum akstri. Það hefur verið svo í mörg ár að Umferðarráð hefur frekar reynt að einbeita sér að því að ná ökuhraðanum niður heldur en að reyna að stuðla að almennt bættari umferðarmenningu meðal landsmanna, sem mér finnst að það ætti frekar að gera, og stuðla að því að landsmenn aki eftir aðstæðum, aki af varfærni þar sem það á við en geti hins vegar líka ráðið við það að meðhöndla ökutæki þó ekið sé á yfir 60 km hraða. Mér finnst verulega skorta á að þetta hafi verið kennt á Íslandi. Yfirleitt er ég ekki hræddur maður en ég minnist þess eftir búsetu í Bandaríkjunum að ég var einfaldlega hræddur í umferðinni í Reykjavík fyrstu vikurnar eftir heimkomu því mér fannst umferðin glannafengin og óskipulögð. Á gatnamótum fóru menn fram úr hvort heldur var hægra eða vinstra megin við mann þó maður væri á sinni akrein. Mér þykir skorta á að Umferðarráð geri meira í því að kenna fólki að aka. Það vakti líka nokkra furðu mína í vetur þegar talað var hér í þinginu fyrir því að leyfa aukinn hraða í umferðinni á vegum sem það bæru, þá snerust starfsmenn Umferðarráðs mjög öndverðir gegn slíkum hugmyndum, ekki í nafni Umferðarráðs reyndar heldur sem einstaklingar með skrifum í blöð. Mér þykir mjög sérkennilegt þegar opinberir starfsmenn sem eru að fjalla um tiltekinn málaflokk, sem er til meðferðar á Alþingi, skuli með þessum hætti blanda sér í málið og hafa áhrif á ákvarðanatöku Alþingis. Hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, vék að því sem ég vil leyfa mér að kalla vandamál í Reykjavík þ.e. offjölgun umferðarljósa. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Það gætir offjölgunar umferðarljósa á götum Reykjavíkur. Ég hygg að það sem ráði þessu sé einhvers konar skortur á skilningi á því að þörf sé fyrir akstursleiðir þar sem eigi að vera ótruflað umferðarflæði. Ég kann eiginlega ekki lengur að telja hvað eru orðin mörg umferðarljós á leiðinni úr Breiðholti og niður í miðbæ Reykjavíkur. Fyrir nokkrum árum var þetta tiltölulega greið akstursleið. Þarna fara um 30 þúsund manns um á hverjum morgni. Nú er búið að drita þarna niður svo mörgum ökuljósum að menn komast varla 300 metra í einu áður en kemur að næsta ljósi á verstu köflunum. Ég ítreka þakkir til hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar fyrir að taka undir að skoða þurfi þessi mál. Þessi þáltill. er fyrst og fremst flutt til að vekja athygli á málinu, vekja athygli á að þessi háttur er hafður á í öðrum heimsálfum og gefist þar vel. Ég í sjálfu sér vænti ekki meira á þessu stigi málsins heldur en að vekja athygli á málinu og það fái þá umfjöllun hjá þar til bærum aðilum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. þess efnis að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að setja starfsreglur um hámarkslengd þess tíma sem Stjórnarráð Íslands og aðrar ríkisstofnanir megi taka sér til að svara erindum er þeim berast auk þess að hvetja til átaks í að auka þjónustuvitund starfsmanna ríkisstofnana við almenning og fyrirtæki er þangað leita. Það er nokkuð alkunna að meðal almennings og fyrirtækja er býsna mikið kvartað undan því að þjónustuvitund í opinberum stofnunum sé ekki eins og hún gæti best verið og það er líka vitað að það gengur oft erfiðlega að fá svör opinberra aðila við einföldum erindum. Þáltill. sú sem hér er flutt miðar að því að hafist sé handa að bæta þjónustu hins opinbera við einstaklinga og fyrirtæki sem þangað leita með úrlausn mála. Ég tel ekki vafa á því að langt sé í land að nauðsynleg hugarfarsbreyting eigi sér stað hjá hinu opinbera í þessa veru. E.t.v. má rekja það allt til þess tíma sem við lutum dönskum yfirráðum. Þá var það nú svo að í Danmörku var og er talað um embættismenn, í stað þess að í mörgum málum, bæði á enskri tungu og eins þýskri, er þessi tegund starfsmanna hins opinbera frekar kennd við þjónustu, þ.e. civil servants á ensku og ég hygg að á þýskunni sé þetta í svipaða veru. Hvort sem það eru Dienst-menn eða hvað það nú heitir á þýsku þá er ljóst að í báðum þessum löndum, Bretlandi og Þýskalandi, hafa opinberir starfsmenn frá alda öðli verið kenndir við það að þeim bæri að þjónusta almenning, þjónusta þá skattgreiðendur sem borga launin þeirra. Sem lið í að bæta þjónustu við almenning, þá felur þessi þáltill. í sér að settar séu reglur um þann hámarkstíma sem Stjórnarráð Íslands og aðrar opinberar stofnanir mega taka sér til að svara þeim erindum sem þangað berast. Því miður tel ég að mikill misbrestur sé á að þessir hlutir séu í lagi hjá Stjórnarráði Íslands og ég tel að á því verði að ráða bót hið fyrsta. Mér er kunnugt um fjölmörg dæmi þess að dregist hafi úr hömlu í Stjórnarráðinu að svara erindum er þangað berast og ég vil úr þessum ræðustól nefna fjögur slík tilvik þó að mér sé kunnugt um mun fleiri mál. Ég vil fyrst nefna að á árinu 1994 skrifaði lítið sveitarfélag ráðuneyti og óskaði heimildar til að fá keypt það land sem sveitarfélagið stendur á en núna er í eigu ríkisins. Í janúar 1997 hafði ekki enn, þá voru komin þrjú ár, borist svar við þessu erindi þrátt fyrir ítrekaðar óskir þar að lútandi bæði skriflegar og munnlegar og þetta snertir því ekki bara þá ríkisstjórn sem nú situr, heldur nær þetta yfir til ríkisstjórnar þeirrar sem sat á síðasta kjörtímabili. Borið er við önnum við viðkomandi ráðuneyti þegar eftir er spurt hvað dvelji orminn langa. Ég vil þó láta þess getið að frá því að þessi þáltill. er lögð fram hefur málið nú verið afgreitt með jákvæðum hætti þannig að gengið hefur verið til samninga við viðkomandi sveitarfélag um að það fái að kaupa það land sem bærinn stendur á. Annað dæmi sem ég vildi nefna er að á árinu 1991 skrifaði lítið fyrirtæki sem þá var með starfsemi erlendis til ráðuneytis og óskaði eftir því að kannað yrði hvort Ísland gæti gert svipaðan milliríkjasamning við tiltekið land og flest lönd í Vestur-Evrópu höfðu þegar gert og slíkur samningur hefði sparað þessu litla fyrirtæki milljónir króna. Svar við þessari ósk hefur ekki borist enn. Fyrirtækið er mér kunnugt um hætti að ganga eftir málinu á árinu 1993 þegar þau svör fengust að málið væri týnt og spurt hvort hægt væri að senda gögnin að nýju. Þriðja málið sem ég vildi nefna þessu tengt er um fyrirtæki sem óskaði eftir úrskurði um hvort sömu reglur skyldu gilda um tollafgreiðslu tiltekinnar vöru sem fyrirtækið og tilteknar ríkisstofnanir notuðu til að veita sömu þjónustu. Það tók viðkomandi ráðuneyti meira en fjóra mánuði að svara erindinu neitandi. Tekið skal þó fram að í svari ráðuneytisins var beðist afsökunar á þeim drætti sem orðið hefði á svari. Fjórða og síðasta málið sem ég nefni hér máli mínu til stuðnings er það að í upphafi árs 1996 ritaði lögmaður fyrir hönd umbjóðanda síns tilteknu ráðuneyti í framhaldi af úrskurði umboðsmanns Alþingis um mál er varðaði þennan umbjóðanda lögfræðingsins. En úrskurður umboðsmanns Alþingis hafði áður fallið skjólstæðingi lögmannsins í hag. Nú ári síðar hefur ekki enn borist svar frá viðkomandi ráðuneyti. Ég tel með öllu óviðunandi að þannig sé staðið að málum. Á árunum 1971--1981 þegar ég var starfsmaður í Stjórnarráði Íslands, nánar tiltekið í fjmrn., þá var það haft í flimtingum þar að í öðrum ráðuneytum, sumum öðrum ráðuneytum en fjmrn., giltu þær reglur að erindum er þangað bærust skyldi ekki svarað of fljótt. Fljót afgreiðsla var talin grafa undan tiltrú almennings á að afgreiðsla máls byggðist á vandaðri málsmeðferð. Erindi sem bárust voru því lögð til hliðar í nokkurn tíma áður en þau komu til skoðunar. Að vísu er mikið vatn runnið til sjávar síðan þetta var og tímarnir mikið breyttir. Engu að síður, svona var talið að þetta væri á árunum milli 1970 og 1980. Á þessum tíma var hins vegar sú starfsregla í gildi í fjmrn. að ráðuneytisstjóri gerði starfsmönnum að svara öllum erindum er ráðuneytinu bærust innan sjö virkra daga og það fylgdi með að væri ekki unnt að kveða upp efnislegan úrskurð innan þeirra tímamarka, þá skyldi fyrirspyrjanda svarað og sagt hvenær vænta mætti endanlegs svars. Það er ekki vitað til þess að vandivirkni í málsmeðferð hafi liðið fyrir þessa vinnureglu, þvert á móti hygg ég að það hafi skapað tiltrú meðal almennings að vita að brugðist yrði skjótt við þeirri málaleitan sem uppi væri höfð. Slíkar reglur eru einnig einfaldar og það ætti engum að vera ofviða að skilja þær eða vinna eftir þeim. Með tilkomu nýrrar tækni, tölvutækni, og stórfjölgun opinberra starfsmanna frá þessum tíma sem hér hefur verið vitnað til, má vænta þess að unnt eigi að vera að svara flestum erindum innan fimm virkra daga auk þess sem unnt ætti að vera að gefa þeim erindum númer sem af einhverjum ástæðum er ekki hægt að svara innan tiltekins frests og birta síðan á heimasíðum Stjórnarráðsins á veraldarvefnum hvað líði afgreiðslu umræddra mála. Slík tilhögun mundi að mínu mati veita þeim starfsmönnum hins opinbera sem í hlut eiga mikið aðhald og stórbæta þjónustu við almenning og fyrirtæki. Aðalatriðið er þó að ríkisstjórnin setji skýrar reglur um hvers skattgreiðendur megi vænta í viðskiptum sínum við Stjórnarráð Íslands og aðrar opinberar stofnanir. Ég vænti þess að hæstv. forsrh. sem í störfum sínum sem borgarstjóri sýndi það að hann rak Reykjavíkurborg af miklum dugnaði og skilvirkni, taki tillit til þessara ábendinga og setji Stjórnarráðinu og öðrum ráðuneytum skýrar reglur um þann hámarkstíma sem opinberir starfsmenn, fyrst og fremst í Stjórnarráðinu en helst í öllum öðrum opinberum stofnunum, hafa til þess að svara þeim sem þangað leita. Hvort sú regla ætti að vera eins og ég lýsti hér áðan að menn hefðu sjö virka daga til að svara eða einhver önnur, þá er aðalatriðið að settar séu skýrar reglur um að fólk þurfi ekki að bíða vikum, mánuðum og jafnvel árum saman eins og hér hefur verið rakið eftir því að fá einföld svör við einföldum erindum frá Stjórnarráðinu. Ég held að það megi segja að stjórnsýsla alls staðar í hinum vestræna heimi sé í stöðugri mótun og endurskoðun og ég sé ekki nokkra ástæðu til annars en að slík endurskoðun og slík nýsköpun í opinberri stjórnsýslu eigi að geta átt sér stað á Íslandi eins og í nálægum löndum.

Virðulegur forseti. Hér er hreyft athyglisverðu máli. Ég hafði að vísu talið að það hefðu verið settar einhverjar viðmiðunarreglur inn í löggjöf um þetta fyrir ekki löngu síðan tengt upplýsingaskyldu stjórnvalda en það er vafalaust misminni. Það hlýtur hv. flm. að hafa kynnt sér þegar hann undirbjó þetta þingmál að það væru ekki skýrar reglur. En á því er mikill misbrestur og hefur verið fram að þessu að erindum frá almenningi sé svarað innan tiltekins hæfilegs tíma. Sú regla sem ég kynntist, heyrði um, erlendis þegar ég dvaldi þar var tveggja vikna tími sem hámark, þ.e. að það bæri að svara erindum innan tveggja vikna og það er svona viðmiðunarregla sem mér hefur fundist að væri eðlileg og þá sem hámarkstími því auðvitað á að vera hægt að svara fjölmörgum erindum nánast samdægurs, þyrfti að vera þannig, svo að ég tek undir þá hugsun sem er í þessu og geri ráð fyrir að fyrirmæli séu óskýr eða ófullnægjandi í gildandi löggjöf en hafði raunar haldið að á þessu hefði verið tekið að einhverju leyti. Aðeins varðandi það sem hv. flm. nefndi um enska tungu, um civil servant og þýskuna, þá get ég ekki tekið undir að þeir séu kallaðir þjónar eða Diener sem eru í opinberu starfi sem embættismenn í þýskumælandi löndum því að þar eru þeir kallaðir Beamter og Beamtentum, Das Deutsche Beamtentum er ... ja, fær ýmsa til að fá gæsahúð þegar litið er til baka. Það þótti nokkuð harðdrægt í samskiptum við borgarana en ég ætla ekki að fara frekar út í þá sálma. Hins vegar er talað um Öffentlicher Dienst, um opinbera þjónustu þannig að þar kemur þjónustuhugtakið við sögu.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þál. um áætlanir sveitarfélaga um sjálfbæra þróun. Mér þykir ánægjulegt að fá tækifæri til að mæla fyrir máli þessu og ræða það við hæstv. forseta. Við sem þekkjum hjartslátt Alþingis og starfshætti vitum að ekki er reiknað með því að hér sé þétt setinn bekkurinn þegar komið fram að kvöldmat á föstudegi. En tillaga þessi er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra í samvinnu við félagsmálaráðuneyti og Samband íslenskra sveitarfélaga að auðvelda sveitarfélögum landsins að hefja skipulega vinnu að áætlunum um sjálfbæra þróun með hliðsjón af ,,Dagskrá 21``. Stefnt verði að því að sveitarfélög sem ekki hafa þegar byrjað slíkt starf hefji það sem fyrst og ekki síðar en í ársbyrjun 1998. Miðað verði við að slíkar áætlanir geti legið fyrir hjá sem flestum sveitarfélögum landsins á árinu 2000.`` Þetta er efni þáltill. Hún er fram borin af brýnni þörf, að ég tel sem flm. hennar, en áður en ég kem að því vildi ég aðeins víkja að hugtakinu um sjálfbæra þróun sem hér er notað sem þótti allframandi fyrir fáum árum en er nú að líkindum farið að vinna sér sæmilegan þegnrétt í íslensku máli og menn séu farnir að skynja hvað á bak við býr. Hugtak þetta var fyrst sett fram opinberlega á vegum Sameinuðu þjóðanna í skýrslu Brundtland-nefndarinnar svonefndu árið 1987 undir heitinu Sameiginleg framtíð okkar. Á enskunni er þetta hugtak sustainable development. Með því er átt við samfélagsþróun á heimsvísu af nýrri gerð þar sem tryggt sé gott og heilbrigt umhverfi samhliða því sem frumþörfum manna sé fullnægt. Framsetningin ,,maðurinn í sátt við umhverfi sitt til lengri tíma litið`` lýsir kannski best viðfangsefninu. Hugmyndin um sjálfbæra þróun gerir ráð fyrir að framleiðslu- og neysluhættir einstaklinga og þjóða virði þau takmörk sem umhverfi jarðar og einstakra vistkerfa setur. Líta ber á málin heildstætt og í samhengi til að tryggja verndun og viðhald umhverfisgæða. Lögð er jafnframt áhersla á lýðræðislega þátttöku og áhrif almennings á ákvarðanir á öllum stigum. --- Þess ber að geta að hugtakið sjálfbær þróun er enn ekki fastmótað þar eð ekki hefur verið samþykkt skýrt afmörkuð skilgreining þess á alþjóðavettvangi. Inntak þess getur því breyst og dýpkað með vaxandi skilningi og sammæli þjóða um forsendur umhverfisverndar. Í samræmi við tilmæli Brundtland-nefndarinnar 1987 ákvað allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna að kalla saman ráðstefnu um umhverfi og þróun í Rio de Janeiro í júní 1992. Á þeirri ráðstefnu var samþykkt m.a. framkvæmdaáætlun fyrir utan almenna yfirlýsingu, um umhverfi og þróun á árinu 1992 og gengur hún undir heitinu Dagskrá 21. Þessi framkvæmdaáætlun hefur því miður ekki enn þá verið þýdd í heild sinni á íslensku, eftir því sem ég best veit, heldur liggur hún aðeins fyrir í útdrætti og er það satt að segja ekki vansalaust með grundvallargagn af því tagi sem ég legg fram til forseta til sýnis. Efni þáltill. er sótt í þessa framkvæmdaáætlun. Hún byggir á hugmyndunum um sjálfbæra þróun og þar er m.a. fjallað um æskilegt frumkvæði héraðs- og sveitarstjórna til stuðnings víðtæku starfi að umhverfisvernd. Gert var ráð fyrir því í þessari framkvæmdaáætlun að ekki seinna en árið 1996 hefðu sem flestar sveitarstjórnir í hverju aðildarlandi að Sameinuðu þjóðunum náð sammæli um það hver á sínu svæði hvernig staðið yrði að staðbundinni Dagskrá 21 eins og það er kallað, The Local Agenda eins og það er orðað á enskunni, lokal programm eða eitthvað slíkt á skandinavískum málum. Undirbúningur að þessu ferli átti raunar að hefjast þegar á árinu 1993, m.a. með alþjóðlegu samráði og síðan samvinnu og skiptum á upplýsingum milli sveitarstjórna í aðdraganda stefnumótunar. Þetta hefur því miður ekki gengið eftir sem skyldi. En í þessari framkvæmdaáætlun, Dagskrá 21, nánar tiltekið í kafla 28, er fjallað um þetta verkefni, aukna vinnu og áhrif héraðs- og sveitarstjórna í þessu sambandi. Þessi leiðsögn frá Ríó kveður á um nokkur atriði hvernig að verki skuli staðið í sambandi við þetta verkefni og vísa ég til greinargerðar um það efni. Með þessari þáltill. er ekki hugmyndin að gefa neina bindandi forskrift um það hvernig sveitarfélög hér á landi eigi að móta sínar áætlanir um sjálfbæra þróun. Hér verður aðeins bent á reynslu sem fengin er í nágrannalöndum okkar þar sem unnið hefur verið markvisst í þessum málum í hartnær áratug, t.d. í Noregi. Þar hófst tilraunaverkefni að umhverfisvernd í sveitarfélögunum raunar löngu fyrir Ríó-ráðstefnuna eða árið 1987, stutt af norska umhverfisráðuneytinu og fjárhagslega af norska ríkinu. Þessu verkefni lauk árið 1991 og upp frá því tryggði ríkið m.a. endurgreiðslu launa fyrir umhverfisráðgjafa sem starfa skyldu í hverju sveitarfélagi þannig að slíkt kerfi var komið á í Noregi ári fyrir Ríó-ráðstefnuna og samþykkt Dagskrár 21. Árið 1993 höfðu hvorki meira né minna en 415 sveitarstjórnir í Noregi, og það er mikill meiri hluti norskra sveitarstjórna, notfært sér þessa heimild til ráðningar umhverfisráðgjafa. Það liggja fyrir leiðbeiningarrit í Noregi og víðar á Norðurlöndum sem gefin voru út á árunum eftir Ríó-ráðstefnuna, eins og þetta frá norska umhverfisráðuneytinu ,,Tenke globalt -- Handle lokalt`` eins og það heitir á skandinavísku máli. Norska sveitarstjórnarsambandið hefur gefið út leiðbeiningar um það til sveitarfélaga hvernig æskilegt er að standa að þessum málum. Það er því margt að sækja til nágrannalanda okkar í þessu efni, t.d. til Svíþjóðar þar sem hið sama hefur verið gert og kannski ekki síður en í Noregi. Hér er ég með bækling sem heitir Dagskrá 21, smábæklingur sem eru leiðbeiningar um sjálfbæra þróun. Í kafla 28 er einmitt fjallað um það sem varðar sveitarfélögin og þá vinnu sem þar hefur verið í gangi hliðstætt og í Noregi. Svona efni er bara eitt lítið dæmi um handhæga litla leiðbeiningu á sænsku fyrir sveitarfélög um það hvernig standa beri að máli. Virðulegur forseti. Aðeins um það frekar hvernig þessi mál standa hér á landi og hver ástæðan er fyrir því að þessi tillaga er flutt. Satt að segja hefur ráðleggingum Dagskrár 21 lítið verið sinnt að því er varðar þátt sveitarfélaga og stuðning af hálfu ríkisins við þau í umhverfismálum. Á einstökum sviðum hefur vissulega náðst umtalsverður árangur og átak er í undirbúningi hjá einstökum sveitarfélögum eða á vegum byggðasamlaga þeirra. Þar má nefna úrbætur í meðferð sorps og frárennslis, gatnagerð og margháttaða viðleitni til fegrunar umhverfis. Það sem hins vegar skortir á víðast hvar er að sveitarstjórnir setji umhverfismálin í þann forgang sem æskilegt væri og samþætti þau vinnu að vistvænu skipulagi og atvinnuþróun. Svo virðist sem umhverfisráðuneytið hafi ekki megnað að veita þá leiðsögn og hvatningu sem eðlilegt væri, m.a. með hliðsjón af því sem gert hefur verið í grannlöndum okkar. Þau fáu dæmi sem hægt er að benda á hér á landi þar sem sveitarfélög hafa sinnt kvaðningu Dagskrár 21 sýna þetta betur en mörg orð. Það vill svo til að í sveitarfélagi í mínu kjördæmi, Egilsstöðum, hefur verið í gangi vinna frá því í maí 1996 í verkefni norrænu ráðherranefndarinnar sem Egilsstaðabær er þátttakandi í að gerð umhverfisáætlana í sveitarfélögum í samvinnu við Færeyinga. Í Færeyjum hafa 17 sveitarfélög samvinnu um þetta verkefni og er Egilsstaðabær fulltrúi Íslands í verkefninu og nýtur til þess fjárhagsstuðnings frá umhverfisráðuneytinu og hefur jafnframt haft samband við Samband íslenskra sveitarfélaga. Það var hins vegar nánast fyrir tilviljun að Egilsstaðabær frétti af þessu verkefni og náði að tengjast því og sýnir hvað þessi mál eru á tæpu vaði hjá okkur. Á þessu stigi felst í verkefninu að gerð sé úttekt á stöðu umhverfismála í sveitarfélaginu að því er varðar rekstur og fjárfestingar sem tengjast umhverfismálum. Sérstakur fulltrúi hefur verið í hlutastarfi til að sinna þessu verkefni en því lýkur nú bráðlega og verður fylgt eftir með tveimur ráðstefnum. Önnur ráðstefnan er í Færeyjum þar sem burðarásinn er og flestir sem í verkefninu starfa. Sú ráðstefna er í lok maí en hin í byrjun júní eða 9.--10. júní nk. á Egilsstöðum. Sú reynsla sem fæst á Egilsstöðum getur nýst öðrum sveitarfélögum í þeirri vinnu að staðbundinni sjálfbærri þróunaráætlun sem þingsályktunartillagan gerir ráð fyrir. Þá er að geta þess, virðulegur forseti, að Reykjavíkurborg er um þessar mundir að gerast þátttakandi í svonefndu Álaborgarsamstarfi sem er átak með samvinnu 240 borga og héraða í Evrópu til að stuðla staðbundið að sjálfbærri þróun. Samstarfinu var komið á eftir ráðstefnu í Álaborg vorið 1994. Borgarráð Reykjavíkur hefur nýlega skipað nefnd sem á í senn að vera verkefnisstjórn fyrir Álaborgarsamstarfið og undirbúa jafnframt stefnumótun Reykjavíkur í umhverfismálum samkvæmt forskriftinni frá Ríó. Vissulega eru fleiri sveitarfélög sem hafa sinnt þessum málum. Ég nefni Stokkseyri sem hefur unnið gott starf að umhverfismálum. Vafalaust er svipuð viðleitni víðar í gangi í einstökum sveitarfélögum en samræmt átak og nauðsynlegur stuðningur þarf að koma til svo að sem flest sveitarfélög hefji vinnu að áætlunum um sjálfbæra þróun, hvert á sínum vettvangi. Tillagan gerir ráð fyrir að áætlanir sveitarfélaganna í anda Dagskrár 21 liggi fyrir frá sem flestum þeirra á árinu 2000. Það væri góð afmælisgjöf og viðspyrna á tímamótum til að hefja göngu inn í næstu öld. Ég er ekki í vafa um það, virðulegur forseti, að ef unnið yrði í anda þess sem hér er lagt til mundum við standa mun betur innan skamms í sambandi við umræðu og stefnumörkun ekki bara innan hvers sveitarfélags heldur fyrir landið í heild. Það er einmitt þannig sem umhverfismálin þurfa að þróast og vaxa upp úr nærtækum viðfangsefnum í sem nánastri snertingu við fólkið og umbjóðendur þess jafnhliða því sem við þurfum að sjálfsögðu að vera virkir þátttakendur í þeirri alþjóðlegu stefnumörkun og skuldbindingum sem Íslendingar hafa gengist undir eða þurfa að verða virkir þátttakendur í til þess að tryggja það að komandi kynslóðir fái eða geti búið við umhverfi og aðstæður sem séu þannig að menn þurfi ekki að setja spurningarmerki við það hvernig staðan verði að nokkrum áratugum liðnum að ekki sé talað um aldir. Ég geri tillögu um það, virðulegur forseti, að málinu verði vísað til hv. umhvn. að lokinni umræðu um þáltill.

Virðulegur forseti. Sú tillaga sem ég flyt og liggur fyrir á þskj. 681 um að stofna lífsiðfræðiráð er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að koma hið fyrsta á fót lífsiðfræðiráði til að fjalla um siðfræðileg álitaefni sem tengjast erfðabreytingum á lífverum og einræktun og afla til þess nauðsynlegra heimilda á Alþingi. Ráðinu verði ætlað að fylgjast með þróun í líftækni innan lands og erlendis, veita stjórnvöldum ráðgjöf og miðla fræðslu til almennings. Um leið verði endurskoðað núverandi kerfi ráðgefandi nefnda hjá hinu opinbera á þessu sviði og stefnt að einföldun þess og samræmingu. Einnig verði hið fyrsta komið á fót samstarfsnefnd ráðuneyta sem fari með mál er snerta líftækni og rannsóknir á því sviði, hvort sem um er að ræða menn, dýr, plöntur eða örverur. Nefndin verði m.a. tengiliður lífsiðfræðiráðs við einstök ráðuneyti.`` Þetta er texti tillögunnar sem ég hef hér lesið. Þessi tillaga á sér aðdraganda sem önnur mál og vil ég geta um þær umræður, raunar miklar umræður sem fóru fram á 119. og 120. þingi um erfðabreyttar lífverur og tæknifrjóvganir. Bæði þessi frv. voru síðan lögfest vorið 1996. Snar þáttur í þessari umræðu og umfjöllun viðkomandi þingnefnda voru siðferðilegar hliðar líftækni og tæknifrjóvgunar. Þó skorti á að þessi mál væru rædd og sett í það samhengi sem þeim ber. Það nefndakerfi sem komið var á fót samkvæmt þessum lögum kemur ekki í staðinn fyrir siðaráð sem fjallað gæti heildstætt um álitaefni og dregið markalínur. Því er með tillögunni gert ráð fyrir því að sett verði á laggirnar lífsiðfræðiráð sem hafi það meginverkefni að fjalla um siðfræðileg álitaefni sem tengjast erfðabreytingum á lífverum og einræktun. Til að valda slíku verkefni og vera fært um að veita stjórnvöldum ráðgjöf og miðla fræðslu til almennings er óhjákvæmilegt að lífsiðfræðiráði sé gert kleift að fylgjast náið með þróun á líftæknisviði innan lands og erlendis. Unnt ætti að vera að einfalda um leið það nefndakerfi sem fyrir er á grundvelli laga um erfðabreyttar lífverur, tæknifrjóvgun og dýravernd. Ég spurðist í þinginu nýlega fyrir um framkvæmd þessara laga og þær nefndarskipanir sem þar er um að ræða. Ég vil geta þess að á grundvelli laganna um erfðabreyttar lífverur er verið að ganga frá og líklega nýbúið að ganga frá skipun níu manna ráðgjafarnefndar til að fjalla um þau efni og taka þar einnig með siðfræðileg álitaefni. Á grundvelli laganna um tæknifrjóvganir eru tvær nefndir settar á laggirnar, vísindasiðanefnd --- að vísu er hún ekki tekin til starfa af ástæðum sem komu fram í svari hæstv. heilbrrh. við fyrirspurn en verður væntanlega bráðlega úr því leyst --- sem á að fjalla um rannsóknir á fósturvísum manna og samkvæmt sömu lögum hefur verið skipuð endurskoðunarnefnd og framkvæmdareftirlitsnefnd þriggja manna, þar á meðal er einn siðfræðingur. Og enn er eftir að geta laganna um dýravernd, en á grundvelli þeirra hefur verið sett á laggirnar tilraunadýranefnd þriggja manna sem vinnur samkvæmt þeim lögum. Þegar allar þessar stjórnskipuðu nefndir, væntanlegu, sumar hafa ekki þegar verið skipaðar, er komnar á laggirnar eru þær í rauninni að fjalla um sama málefni í eðli sínu og ég er ekki í vafa um að það er brýnt að skapa tengsl á milli þeirra og jafnvel hægt að hugsa sér að lífsiðfræðiráð gæti komið í staðinn fyrir þær innan ekki langs tíma til þess að sameina umfjöllun þessara mála innan Stjórnarráðsins. Þá gæti einmitt sú skipan sem tillagan gerir ráð fyrir, þ.e. að það verði til samstarfsnefnd ráðuneytanna, fallið inn í þetta kerfi því að það er svo með þessi efni, eins og kemur fram í þeim lögum sem sett hafa verið og tengjast erfðabreytingum og viðfangsefnum af þeim toga og tilraunum, að málasviðið varðar mörg ráðuneyti í Stjórnarráði okkar. Því er hætta á því að ef ekki er tryggt að þarna séu tengsl á milli að um verði að ræða bæði tvíverknað og að ýmis efni falli niður í umfjöllun og að það skorti þá heildarsýn sem þarf. Ef litið er til þróunar þessara mála, þá er það nefnt í greinargerð með tillögunni að rúmir þrír áratugir eru síðan tókst að ráða gátuna um uppbyggingu erfðaefnisins og fyrir 24 árum síðan voru fyrst fluttir erfðavísar milli örvera þannig að hér er vissulega um nýja tækni og ný vísindi eða afrakstur vísinda að ræða. Nokkru síðar hófst tilraunaframleiðsla og markaðssetning á afurðum erfðabreyttra lífvera og nú keppast einkum fjölþjóðafyrirtæki um að tryggja sér einkaleyfi á lífverum til erfðabreytinga og framleiðslu á afurðum erfðabreyttra lífvera. Fyrir um tveimur áratugum tókst að einrækta fyrstu lífverurnar á tilraunastofum og síðan hefur einræktun (klónun) þróast stig af stigi. Fyrsta einræktun mannlegra fósturvísa var framkvæmd við læknamiðstöð Georgs Washington háskólans í Bandaríkjunum í október 1993 og var það forsíðurétt í bandarískum blöðum þegar það gerðist á þessum tíma. Þann 23. febrúar sl. barst sem eldur í sinu um heimsbyggðina fréttin um skosku sauðkindina Dollý, en hún varð til við einræktun hjá Roslin Institute í Edinborg. Það nýja við þennan atburð er að ekki var einræktað úr frumum fósturvísa heldur notaðar líkamsfrumur úr fullvaxta kindum til að búa til einræktaðan einstakling. Tíu dögum síðar bættist svo við fréttin um að apar hafi verið einræktaðir úr fósturfrumum vestan hafs. Fáir draga nú í efa að innan skamms verði hægt tæknilega séð að einrækta menn. Siðferðilegar spurningar, sem fylgt hafa tilraunum í sameindalíftækni undanfarna áratugi, hafa að vonum magnast við þessi tíðindi. Joseph Rotblat, sem vann til friðarverðlauna Nóbels 1995 fyrir baráttu Pugwash-samtaka sinna gegn kjarnavopnum, segir nú og það eru viðbrögð við fréttinni af Dollý, að mannkyninu stafi meiri hætta af einræktun en gereyðingarvopnum. Ég tel, virðulegur forseti, að hér sé á ferðinni þróun sem kalli á það að öll ríki þar sem rannsóknir eru stundaðar á þessu sviði þurfi að bregðast við og hin hörðu viðbrögð við fregninni um einræktuðu sauðkindina Dollý eru skýr vísbending um að margir telji að vísindamenn séu nú komnir lengra en góðu hófi gegnir með inngrip í náttúruleg lífsferli. Menn skynja þá miklu óvissu sem fram undan er ef ekki tekst að koma böndum á tæknigetu mannsins þegar í hlut á sjálft stafróf lífsins í formi erfðaefnis og náttúrulegrar tímgunar. Mikilsvert er því að samstaða takist sem víðast um skipuleg viðbrögð, bæði innan þjóðríkja og á alþjóðavettvangi, með það að markmiði að móta sameiginlegar reglur og viðmiðanir. Afar brýnt er að litið sé heildstætt á þetta stóra viðfangsefni og siðfræðileg gildi fái aukinn sess við mat á því hvert skuli stefna. Þeirri tillögu, sem hér er flutt um stofnun lífsiðfræðiráðs, er ætlað að vera lóð á þá vogarskál. Það er fordæma að leita til margra Evrópulanda sem sett hafa á fót slík ráð. Frakkland reið þar á vaðið. Norðurlöndin hafa komið slíku kerfi á. Danska löggjöfin um ,,videnskabsetisk komitésystem og behandling af biomedicinske forskningsprojekter`` (komitéloven), var endurskoðuð 1992 og tillaga um breytingar á ný lögð fram 1996. Og þess ber að geta að Evrópuráðið hefur frá árinu 1978 látið sig varða löggjöf og reglur á sviði erfðatækni og rannsókna á fóstrum og fósturvísum. Við getum því stuðst við reynslu erlendis frá þegar fjallað er um þessi málefni og hversu við skuli bregðast og ég vænti þess að það mál sem ég hef hér mælt fyrir fái góðar viðtökur á hv. Alþingi og legg til að málinu verði að umræðu lokinni vísað til umhvn. þingsins.