Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég vil spyrja hæstv. velferðarráðherra um þá mikilvægu löggjöf sem við samþykktum á þingi um málefni fatlaðra sem fól það í sér að við færðum málaflokkinn yfir til sveitarfélaganna. Það var samþykkt í desember 2010 og þjónusta við fatlað fólk var formlega flutt yfir til sveitarfélaganna 1. janúar 2011. Við höfum nú fengið dálitla reynslu og skýrari sýn á það og var afar gott að við vorum velflest hér inni sammála því að taka það skref. Það þarf náttúrlega að fylgja því eftir. Til bráðabirgða var sett inn þingsályktunartillaga í breytingarnar sem sneri að framkvæmdaáætlun varðandi málefni fatlaðra. Það var forsenda fyrir því að traust ríkti á milli aðila við endurskoðun sem gera á á lögunum árið 2014 og varðar auk þess endanlegt uppgjör við sveitarfélögin. Framkvæmdaáætlunin var mjög mikilvægt skref og lykill að því að við gætum byggt upp traust á milli aðila þegar málaflokkurinn yrði fluttur til sveitarfélaganna. Mikilvægt var að skilgreint væri hver verkefnin væru og á hvers ábyrgð þau væru. Það er allt vel skilgreint í framkvæmdaáætluninni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort fjármögnun framkvæmdaáætlunarinnar sé tryggð bæði fyrir árin 2013 og 2014. Ég heyri að misjafnlega er að framkvæmdaáætluninni staðið og lýsi yfir áhyggjum mínum hvað það varðar. Ég efast ekki um að hæstv. ráðherra taki undir þær áhyggjur. Ég hef heyrt af verkefnum sem fengið hafa framlög á þessu ári en það er engin trygging fyrir því að hægt verði að halda áfram og þar með er engin trygging fyrir því að við fylgjum eftir framkvæmdaáætluninni sem við samþykktum á þingi. Hægt er að nefna þar sem dæmi verkefni sendiherrasamnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem upphaflega er kominn frá Landssamtökunum Þroskahjálp. Það var alveg skýrt að ábyrgðaraðili verkefnisins er velferðarráðuneytið samkvæmt þingsályktunartillögunni og kostnaðurinn er 3 millj. kr. á ári í þrjú ár, 2012, 2013 og 2014. Það verkefni er til að mynda ekki skýrt. Ég get nefnt fleiri dæmi en það sem skiptir máli er að hæstv. velferðarráðherra er ötull fylgismaður þessa máls og hefur verið mjög drjúgur í hagsmunagæslu fyrir fatlaða. Hvernig sér hæstv. ráðherra fram á að við getum fylgt framkvæmdaáætluninni eftir? Hvernig getum við fylgt henni eftir með fjármögnun? Telur hann það vera raunhæft eða þurfum við að fara að nýju í endurskoðun á framkvæmdaáætlun um málefni fatlaðra?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir fyrirspurnina. Ég veit að hv. þingmanni er mjög annt um þennan málaflokk og hefur fylgst afar vel með þar. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, yfirfærslan í heild hefur tekist mjög vel og farvegurinn í kringum hana hefur verið til fyrirmyndar þó að alltaf komi upp einhver mál, enda er ljóst að sumt þarf að endurskoða þegar fjármálauppgjörið verður árið 2014. Hv. þingmaður spyr um framkvæmdaáætlunina sem samþykkt var á Alþingi 11. júní síðastliðinn og nær til ársloka 2014. Þar eru tilgreind 43 verkefni og ábyrgðaraðilar fyrir framkvæmd hvers og eins eru skilgreindir. Ráðuneytið sjálft er ábyrgt fyrir framkvæmd margra verkefna en í öðrum koma ábyrgðaraðilar úr öðrum ráðuneytum eða stofnunum og fjármögnun fylgir gjarnan þeim sem ábyrgðina hafa. Starfsmaður ráðuneytisins hefur heildarumsjón með framkvæmdaáætluninni og samræmingu aðgerða en einnig starfar samráðshópur innan ráðuneytisins sem hefur það hlutverk að útfæra einstakar aðgerðir sem eru á ábyrgð ráðuneytisins og koma þeim í framkvæmd. Haft hefur verið samband við þá fjölmörgu menn sem tilgreindir eru sem ábyrgðaraðilar fyrir einstökum verkefnum. Þeir hafa tilnefnt tengiliði sem ýmist er ætlað að samræma aðgerðir innan svæðis eða málasviðs eða miðla upplýsingum um stöðu verkefna. Þá hafa ábyrgðaraðilar í einhverjum tilfellum verið boðaðir á fund þar sem mögulegar útfærslur á framkvæmd verkefnisins hafa verið ræddar. Hvað framkvæmd þeirra aðgerða varðar sem ekki eru á ábyrgð ráðuneytisins mun ráðuneytið fylgja þeim eftir með reglulegum fyrirspurnum um stöðu verkefna ásamt stuðningi og aðstoð ef óskað er eftir. Verkefnið sem kveðið er á um að hrinda skuli í framkvæmd á tímabilinu er mikilvægur liður í fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem innanríkisráðuneytið leiðir. Hafin er vinna á vegum innanríkisráðuneytisins við endurskoðun þýðingar samningsins en brýnt er að sátt skapist um þann mikilvæga mannréttindasáttmála fyrir fatlað fólk. Þá er unnið að skipun samstarfsnefndar ráðuneyta sem undirbúa munu fullgildingu samningsins. Nýlega var haldin ráðstefna um málið og hefur því verið fylgt eftir með fjárveitingu frá ríkinu. Tillaga hefur verið send til Alþingis um að þar verði veittar 10 eða 12 millj. kr., ef ég man rétt, til að þýða samninginn og fylgja eftir innleiðingu hans. Um metnaðarfulla framkvæmdaáætlun er að ræða eins og komið hefur fram. Markmiði allmargra verkefna má ná með breyttum vinnuaðferðum án þess að það leiði til kostnaðarauka hjá framkvæmdaraðilum. Að öðru leyti ræðst fjármögnun einstakra verkefna af fjárlagaafgreiðslu Alþingis. Einnig er gert ráð fyrir að fram fari frekara kostnaðarmat við framkvæmdir nokkurra aðgerða á tímabilinu. Sérstaklega er tilgreint að meta þurfi kostnaðinn og er þá tekin sjálfstæð ákvörðun um þau verkefni sem þar eru. Annars einkennir það framkvæmdaáætlunina að alls staðar eru tilgreind markmið, framkvæmd er tilgreind, tilgreint er hverjir bera ábyrgð á verkefninu, hverjir eru samstarfsaðilar, á hvaða tímabili vinna eigi viðkomandi þætti, hvernig kostnaðurinn skuli greiddur og síðan hvernig mæla skuli niðurstöðuna. Ef ég fer rétt með eru um 14 millj. kr. áætlaðar á næsta ári í sambandi við framkvæmdir. Ég vona að sendiherraverkefnið verði þar með. Það eru auðvitað ýmsir aðrir þættir sem fylgja þarf eftir og við verðum að tryggja að fjármagn komi jafnóðum og sú vinna fer í gang.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir spurninguna, ég tel að hún sé mjög brýn. Það skiptir verulega miklu máli þegar við samþykkjum metnaðarfullar áætlanir að þeir ráðherrar sem leggja þær fram sjái nákvæmlega fyrir sér hvernig við ætlum að framfylgja þeim. Ég mundi vilja bæta við fyrirspurnina hvort hæstv. ráðherra geti nefnt þau ágreiningsefni eða þau vandamál sem upp hafa komið við flutninginn. Ég hef heyrt dæmi um að komið hafi upp ágreiningur á milli ríkis og sveitarfélaga um hver greiða eigi kostnað til dæmis við sólarhringsumönnun barna undir 18 ára aldri. Ég held að það sé mjög brýnt að við í þinginu fáum að fylgja því eftir hvernig staðið hefur verið að flutningi verkefna. Að sama skapi má spyrja hvort við ætlum í raun að standa við þær metnaðarfullu áætlanir sem er verið að samþykkja hér.

Herra forseti. Það var mikilvægt svar sem ég fékk frá hæstv. ráðherra. Ég geri mér grein fyrir erfiðleikunum sem steðja að í fjárlagagerðinni, en ég tek undir það sem hv. þm. Eygló Harðardóttir sagði áðan, það er til lítils að búa til metnaðarfullar framkvæmdaáætlanir sem er síðan ekki hægt að standa við. Þá er oft betur heima setið en af stað farið, ekki nema með fylgi það fjármagn sem þarf til að framkvæma. Það er fínt að gera áætlun til 2014 en það er lítils ef ekkert á að gera á árinu 2013. En það er fagnaðarefni að sendiherraverkefninu verði tryggt fjármagn líka á næsta ári og fram til loka árs framkvæmdaáætlunar 2014. Það getur vel verið að ég komi með sundurliðaða skriflega fyrirspurn til að fylgja eftir einstaka liðum í framkvæmdaáætluninni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ástæðu til að fara strax að vinna að endurskoðun framkvæmdaáætlunar til lengri tíma, til 2020, ef hann telur að það skili þeim árangri sem við höfum stefnt að. Mér finnst mikilvægt að við séum uppbyggileg í gagnrýni okkar. Ég er sannfærð um að það hafi orðið miklar framfarir í málefnum fatlaðra á umliðnum árum. Við sjáum líka samfélagið breytast, þarfir fatlaðra breytast í takt við umhverfið og samfélagið. Það er hægt að tína margt til. Það er hægt að halda hér langa ræðu um þróun sem á sér stað innan menntakerfisins. Meginatriðið er að við veitum málefnalegt aðhald eins og varðandi það hvernig við framkvæmum og hrindum af stað framkvæmdaáætlun. Það gerum við hér með. Ég hvet ráðherra til að koma með skýra stefnumörkun varðandi 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Eygló Harðardóttir spyr um ágreiningsefnin sem komið hafi fram. Ég hef þau ekki upptalin hjá mér. Sérstök nefnd tekur við slíkum athugasemdum og fjallar um þau eða þá samstarfshópur þar sem allir aðilar eru við borðið. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni, Alþingi á að sjálfsögðu að fylgjast með og sjá hvernig gengur. Þar hafa komið mál eins og hvernig greiðslum var háttað á fyrsta ári þar sem sveitarfélögin töldu að einn mánuður hefði týnst, það er dæmi um stórt mál sem komið hefur upp. En annað hefur svo verið í skoðun og yfirleitt verið leyst farsællega á milli aðila. Öðrum málum er vísað inn í áætlun fyrir 2014 af því að þá á uppgjörið að vera. Sumt af því sem við áætluðum hefur ekki gengið eins og reiknað var með í upphafi. Segja má Alþingi það til hróss að þegar upphaflega var farið af stað með yfirfærslu var reiknað með því að gera það á pari með óbreyttri starfsemi til að byrja með fram til 2014. Alþingi tók af skarið og bætti við. Við höfum fengið réttindagæsluna, við erum með NPA og fleiri þætti sem komu inn við umfjöllun þingsins og gerðu auknar kröfur, þeir hafa verið fjármagnaðir ágætlega af þinginu. Hér er rætt hvort hægt sé að fara að vinna strax að framkvæmdaáætlun til lengri tíma. Það er auðvitað álitamál af því að við þurfum að vinna áætlunina með sveitarfélögunum vegna þess að þau hafa tekið yfir málaflokkinn og bera ábyrgð á honum. Þá þurfum við, aðilar málsins, auðvitað að vinna það í takt svo við ávísum ekki verkefnum hver á annan. Komið hefur fram sú gagnrýni á framkvæmdaáætlunina að hún sé ekki fjármögnuð að öllu leyti vegna þess að sveitarfélögin eigi að gera sumt af því sem þar er. Úr því vinnum við eins og öðru. Varðandi upphæðina á næsta ári er bæði búið að fjármagna vinnu við innleiðingu á mannréttindasáttmála fyrir fatlað fólk frá Sameinuðu þjóðunum og önnur verkefni um 14 millj. kr., þannig að við förum myndarlega af stað með þau verkefni sem eru í framkvæmdaáætluninni.

Virðulegi forseti. Ég spyr hvað hæstv. velferðarráðherra hefur gert til að draga úr einelti á vinnustöðum. Á síðasta löggjafarþingi lagði ég fram skriflega fyrirspurn til velferðarráðherra um hvernig ráðherra hefði framfylgt tillögum sem koma fram í greinargerð frá júní 2010 um mögulegar aðgerðir gegn einelti í skólum og á vinnustöðum. Þá kom fram að í ráðuneytinu hefðu menn sérstaklega horft til þess hvort setja þyrfti lög um skyldur þjónustuaðila í vinnuvernd, verið væri að skoða það að veita þolendum stuðning á þremur heilsugæslustöðvum sem tilraunaverkefni frá 1. júní 2011 til 1. júní 2013, og að vinna við forvarnaáætlun hefði ekki hafist. Mér skilst að aðilar vinnumarkaðarins hafi unnið að sameiginlegum reglum um það hvernig mætti bregðast við einelti og mismunun á vinnustöðum. Í ljósi þess að nýlega héldum við upp á eineltisdaginn fannst mér við hæfi að við tækjum þetta mál upp á þingi og ræddum um það sem við höfum gert hingað til. Í könnun sem unnin var á meðal starfsmanna ríkisins árið 2008 kom fram að 11% ríkisstarfsmanna töldu sig hafa orðið fyrir einelti síðustu 12 mánuði og fjórðungur hafði orðið vitni að einelti á sínum vinnustað. Það kom líka fram að í þeim tilvikum þar sem formleg kvörtun var lögð fram var í 76% tilvika ekki brugðist við með viðeigandi hætti. Nær helmingur þeirra sem gripu til aðgerða vegna eineltis sem þeir urðu fyrir sagði að ástandið hefði ekki breyst eða jafnvel versnað og fjórðungur fór í kjölfarið að leita sér að annarri vinnu. Í grein sem ég skrifaði í morgun í DV benti ég á umræðuna í Svíþjóð en þar hafa þegar verið sett lög sem snúa við sönnunarbyrði í eineltismálum í skólum. Þar þurfa skólar að sýna fram á að þeir hafi brugðist við eineltinu á fullnægjandi hátt til að firra sig ábyrgð og skaðabótaskyldu, og þar er rætt um að setja sambærileg lög fyrir atvinnulífið í heild. Ég vil spyrja ráðherrann, í framhaldi af því sem hann hefur þegar gert, hvort það komi til greina að gera hið sama hér. Rannsóknir hafa ítrekað sýnt hversu alvarlegar afleiðingar eineltis eru. Það þarf ekki barsmíðar til heldur getur andlega ofbeldið sem einelti felst oft fyrst og fremst í skilið eftir gífurlega mikil sár. Það sýnir sig meðal annars að tíðni sjálfsvígstilrauna og áfengis- og fíkniefnaneyslu er mun hærri hjá þeim hópi sem hefur orðið fyrir einelti en öðrum. Þetta gildir að sjálfsögðu jafnt um börn og fullorðna, 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Eygló Harðardóttir beinir til mín fyrirspurn um hvað ég hafi gert til að berjast gegn einelti á vinnustöðum. Í því sambandi benti hv. þingmaður réttilega á að í júní 2010 var samþykkt í ríkisstjórn Íslands aðgerðaáætlun í 30 liðum sem hafði það að markmiði að vinna gegn einelti á vinnustöðum og í skólum. Aðgerðaáætlunin var afrakstur samstarfsverkefnis þriggja ráðuneyta sem voru ráðuneyti heilbrigðismála og félags- og tryggingamála á þeim tíma, sem nú starfa undir sama hatti sem velferðarráðuneyti, ásamt mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Aðgerðaáætlunin var unnin í samstarfi við fjölda hagsmuna- og fagaðila sem létu sig málið varða. Með samþykkt aðgerðaáætlunarinnar veitti ríkisstjórnin einnig fjármagn til þriggja ára til að vinna að framgangi tillagnanna. Snemma árs 2011 var sett á fót sérstök verkefnisstjórn um aðgerðir gegn einelti með fulltrúum velferðarráðuneytis, fjármála- og efnahagsmálaráðuneytis og mennta- og menningarmálaráðuneytis í þeim tilgangi að fylgja aðgerðaáætluninni eftir. Verkefnisstjórnin er enn að störfum og með henni hefur einnig starfað sérstakur verkefnisstjóri. Verkefnisstjórnin hefur mótað skýra tímaáætlun og forgangsröðun til að tryggja árangur og framgang verkefnanna í aðgerðaáætluninni og metur hvort tveggja reglulega. Ein af tillögunum í aðgerðaáætluninni sem lýtur að vinnumarkaðnum er að endurskoða reglugerð um einelti á vinnustöðum frá árinu 2004, og kem ég betur að því verkefni hér á eftir. Önnur tillaga í aðgerðaáætluninni var sú að tileinka einum degi á ári baráttunni gegn einelti og kynferðislegri áreitni. Dagur eineltis var fyrst haldinn 8. nóvember fyrir ári síðan. Þá var opnað fyrir undirritanir á þjóðarsáttmála um baráttu gegn einelti og skrifuðu meðal annars þrír ráðherrar undir ásamt borgarstjóra og forvígismönnum stéttarfélaga, hagsmunasamtaka, stofnana og félagasamtaka. Með undirritun sinni skuldbindur fólk sig til að vinna gegn einelti og þjóðin er þannig hvött til að standa saman gegn einelti í samfélaginu, ekki síst í skólum og á vinnustöðum. Enn er opið fyrir undirskriftir á heimasíðu verkefnisstjórnarinnar og hafa safnast tæplega 13.400 undirskriftir. Ég hvet þingmenn sem og aðra landsmenn til að kynna sér þetta mál hafi þeir ekki þegar gert það. Dagur eineltis var haldinn í annað sinn fimmtudaginn 8. nóvember síðastliðinn. Í tilefni dagsins stóð verkefnisstjórnin um aðgerðir gegn einelti fyrir hátíðardagskrá í Þjóðmenningarhúsinu. Var dagurinn mjög vel heppnaður í alla staði, m.a. var kvennalandsliðinu í knattspyrnu veitt viðurkenning fyrir áhrifaríkar aðgerðir gegn einelti á árinu, en þær útbjuggu mjög öflugt myndband og skemmtilegt sem minnir á að einelti er dauðans alvara. Stefnt er að því að veita ávallt slíkar viðurkenningar á þessum degi. Hæstv. forseti. Eins og ég nefndi fyrr í ræðu minni er eitt af verkefnum í aðgerðaáætluninni að endurskoða reglugerð um einelti á vinnustöðum. Af því tilefni skipaði ég nefnd árið 2011 sem fékk það hlutverk að endurskoða reglur í lögum og reglugerð um einelti á vinnustað, þar á meðal kynferðislega áreitni. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar Vinnueftirlits ríkisins, Jafnréttisstofu, Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Bandalags háskólamanna, starfsmannaskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytisins, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Samtaka atvinnulífsins og Kennarasambands Íslands. Áætlað er að nefndin skili tillögum sínum til mín fljótlega á nýju ári. Nefndinni var sérstaklega falið að hafa til hliðsjónar þær athugasemdir sem umboðsmaður Alþingis hefur bent mér á sem og Vinnueftirlit ríkisins og Jafnréttisstofa. Þá ber nefndinni að líta til rammasamnings aðila vinnumarkaðar á Evrópuvísu um einelti og ofbeldi á vinnustöðum sem og að fjalla um önnur álitaefni sem upp hafa komið í tengslum við einelti á vinnustöðum. Hæstv. forseti. Öll getum við verið sammála um að einelti, kynferðisleg áreitni eða ofbeldi á ekki undir neinum kringumstæðum að umbera á vinnustað. Stjórnendur og starfsmenn bera mesta ábyrgð á því að grundvallarreglur samskipta á vinnustað séu virtar og mikilvægt er að leysa ágreiningsmál og hagsmunaárekstra sem upp kunna að koma á vinnustöðum áður en þau þróast til verri vegar. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að auðvitað skiptir miklu máli að menn hafi skipulagða ferla, hafi eineltisáætlanir eins og skólarnir eru farnir að vera með og það sé klárt til hvaða viðbragða eigi að grípa. Það kom einnig mjög skýrt fram á ársfundi sem Vinnumálastofnun hélt hversu mikils virði það er fyrir stofnanir að hafa þetta í lagi því að einelti getur kostað gríðarlega fjármuni, fyrir utan allan skaðann af því að fólk sé lagt í einelti og skaðann af því að gera ekki neitt. Það er von mín að sú endurskoðun laga og reglna sem varðar einelti á vinnustað sem hér hefur verið sagt frá, ásamt framkvæmd annarra aðgerða sem komu fram í aðgerðaáætluninni, komi til með að stuðla að aukinni virðingu, umhyggju og jafnrétti meðal fólks á vinnustað og aukinni vellíðunar almennt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir svörin. Þetta svar er mjög sambærilegt því sem ég fékk fyrir um tæpu ári. Ég verð að viðurkenna að ég sakna þess að heyra ekki tölur eða upplýsingar um árangurinn af þeim áætlunum sem við erum nú komin með, árangurinn af því að vera búin að skipa verkefnisstjóra og koma á eineltisdeginum. Eru til tölur um það að t.d. færri ríkisstarfsmenn þurfi að þola einelti? Eru til upplýsingar um að færri hafi þurft að vera frá vinnu eða færri hafi þurft að hætta í vinnu vegna þess að þeir hafi upplifað andlegt ofbeldi á vinnustað? Ég mundi gjarnan vilja að ráðherra svaraði mér því, þó að það hafi ekki komið fram í skriflegu spurningunni, hvort það hafi verið í umræðunni hjá honum eða þeim starfshópum sem hann nefndi áðan að setja lög sem tryggja betur réttarstöðu þolenda, þeirra sem verða fyrir ofbeldinu. Ég vil skilgreina einelti sem ofbeldi. Ég spyr hvort þetta hafi verið rætt því að núna stendur það upp á fórnarlambið að sýna fram á að ekki hafi verið tekið á málum á réttan hátt. Hvort sem það er á vinnustað eða í skóla hafa þolendur eineltis fyrst þurft að upplifa eineltið og síðan þurfa þeir að leita réttar síns. Það getur hreinlega reynst fólki ofviða þar sem rannsóknir hafa sýnt fram á að það að verða fyrir stöðugu einelti hefur áhrif sem má einna helst líkja við áfallaröskun 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Eygló Harðardóttir spyr hvort eitthvert talnaefni liggi fyrir um árangur. Svar mitt er nei, því miður. Það hefur ekki verið unnið enn þá. Menn hafa aftur á móti verið að gera slíkar kannanir. Það þarf lengri tíma til að sjá hver árangurinn verður. Það hefur verið gripið til aðgerða í skólunum - það hefur raunar verið í gangi í mörg ár, en þeim verður að fylgja enn þá betur eftir. Árangur á vinnustöðum á eftir að koma í ljós þegar fer að reyna á þær reglur sem verða settar af þeim hópi sem er að vinna núna þannig að við getum staðið betur að þessum málum. Ég hef ekki fylgst náið með vinnunni og get því ekki sagt nákvæmlega hvað hefur verið tekið fyrir þar, en vonandi verður þessi umræða hér til þess að hópurinn ræði það sem kom fram hjá hv. þingmanni í fyrirspurn hennar, hvort við ættum að snúa við sönnunarbyrðinni í skólum og atvinnulífi. Mér finnst það koma mjög vel til greina vegna þess að við sjáum það alls staðar að á meðan menn eru alltaf að bíða eftir áverkum eða sýnilegum skaða sleppa ansi margir frá því að fá eðlilega sök, ef svo má segja, af þeim gjörningi að leggja annan í einelti. Þetta snýr einnig að því sem hv. þingmaður ræddi um hvernig við tökum á vandamálinu þegar fólk hefur orðið fyrir einelti og hvernig við fylgjum því eftir og þjónustum það fólk í framhaldinu, þ.e. reynum að bæta stöðu þolenda. Þá þurfum við auðvitað að gera hvort tveggja eins og alltaf hefur verið ljóst. Við þurfum að hjálpa þolendum þannig að þeir losni út úr því hlutverki sem þeir oft komnir í, oftast sem veikasti aðilinn, en ekki síður að tryggja rétt þolenda. Ég mun vekja athygli nefndarinnar á því að skoða þetta sérstaklega í framhaldi af þessari fyrirspurn þannig að málið fái örugglega umfjöllun í þeim hópi sem vinnur að reglum og reglugerðum í þessu efni.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín til mennta- og menningarmálaráðherra um rekstur framhaldsskóla er svohljóðandi: Hver er afstaða ráðherra til þess að sveitarfélög taki við rekstri framhaldsskóla og hvernig hefur ráðuneytið brugðist við umleitunum þess efnis? Árið 2007 samþykkti Samband íslenskra sveitarfélaga að hvetja til þess að sveitarfélög fengju í tilraunaskyni að taka yfir rekstur framhaldsskóla til að vinna að sveigjanlegri skilum á milli skólastiga. Síðan virðist frekar lítið hafa gerst og ég veit til þess að áhugi hefur verið hjá sveitarfélögum á að fá að taka í tilraunaskyni við rekstri framhaldsskóla. Þá hafa menn horft til þess, eins og í tilviki sveitarfélags Garðabæjar, að bjóða upp á áfangakerfi í efri bekkjum í grunnskólanum og styðja við nemendur sem hafa haft áhuga á að taka framhaldsskólaáfanga í fjölbrautaskólanum í sveitarfélaginu. Menn hafa séð fyrir sér að miklir möguleikar væru á að samþætta betur skólastigin með því að þetta væri á einni hendi. Einnig hefur verið bent á að brottfall er mjög mikið í framhaldsskólanum. Talað er um að allt að því þriðjungur nemenda sem byrjar í framhaldsskóla hætti námi af einhverri ástæðu. Ef mögulegt væri að samþætta skólastigin betur, með því að þeir sem nú veita þjónustu í leik- og grunnskólum tækju yfir rekstur framhaldsskólanna, væri hugsanlega hægt að horfa frekar til þroska og hæfni nemenda en á ártalið sem skólakerfi okkar hefur byggst upp á. Einnig væri hægt að auka námsframboð og afköst, framleiðnina innan skólakerfisins, ef þetta væri komið á eina hendi. Ég hefði því mikinn áhuga á að heyra afstöðu hæstv. ráðherra til þess að sveitarfélögin tækju við rekstri framhaldsskólanna og hvort ráðherrann hefur tekið jákvætt í þær umleitanir sem hafa hugsanlega komið inn í ráðuneytið. Og ef svo er ekki hvort ráðherra mundi gera það ef formleg erindi þess efnis bærust ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu efni. Ef svo færi að við færðum rekstur framhaldsskóla yfir til sveitarfélaga værum við að gera það sama og margar nágrannaþjóðir okkar hafa gert en þar gegna sveitarfélög miklu stærra hlutverki en þau gera hér á landi í ýmsum rekstri og þjónustu. Undanfarin ár hefur efnahagsleg staða sveitarfélaga og ríkis hins vegar verið mjög þröng og innleiðing nýrra framhaldsskólalaga hefur líka staðið yfir. Mér finnst mikilvægt að við skoðum þessa spurningu bæði almennt, út frá þeim grundvallaratriðum sem hún byggist á, en líka út frá stöðunni eins og hún er. Auknar skyldur hafa verið lagðar á framhaldsskóla, með fræðsluskyldu nemenda yngri en 18 ára. Skólunum hefur verið veitt aukið sjálfræði til að endurskoða námsframboð og móta námsbrautir og ný námskrá hefur verið sett. Af því að hv. þingmaður nefndi samfellu skólastiga þá er í gildi ný námskrá sem gerir ráð fyrir samfellu með sömu grunnþáttunum og sama hæfnisþrepakerfinu frá leikskóla upp í framhaldsskóla. Er það fyrsta námskráin þar sem unnið er að því að endurskoða námstíma og skil milli skólastiga. Mjög viðamiklar breytingar standa yfir. Sú lagatúlkun verið hefur staðfest hvað varðar ný framhaldsskólalög að landið er eitt innritunarsvæði. Ef farið yrði út í tilraunaverkefni eins og rætt hefur verið um, ef við færðum framhaldsskólann frá ríki til sveitarfélags í tilteknu sveitarfélagi, þyrfti að fara yfir framhaldsskólalögin og kanna hvort sá skóli mundi áfram þjóna landinu öllu eins og gert er ráð fyrir í lögum, eða ætlum við að breyta út af því. Þetta er ein þeirra spurninga sem þarf að svara. Bent hefur verið á að um leið og við gefum skólunum aukin tækifæri á að sérhæfa sig, bjóða upp á sérhæfðar námsbrautir, þá skipti máli að þær námsbrautir séu í boði fyrir landið allt. Kannski vill ekki mikill fjöldi sækja slíkar námsbrautir en eigi að síður þurfa þær að vera í boði. Þetta er það sem taka þarf tillit til þegar við ræðum þessa spurningu og líka staða sveitarfélaga sem taka nú við umfangsmiklum málaflokkum fatlaðra og aldraðra. Hafandi sagt þetta þá er ég hins vegar ekki í grundvallaratriðum á móti því að sveitarfélög taki við rekstri framhaldsskóla. Ég tel meira að segja fremur líklegt en hitt að það verði í framtíðinni og ég tel fyrst og fremst að þær breytingar þurfi að undirbúa vel. Það þarf þá að svara því hvernig við ætlum að tryggja fjölbreytni í námsframboði, hvernig við ætlum að tryggja flæði nemenda á milli sveitarfélaga. Við höfum lent í vandræðum með það, til að mynda í tónlistarskólakerfinu, þar sem settar voru ákveðnar girðingar á flæði nemenda milli sveitarfélaga. Þetta þarf allt að hafa í huga. En ég hefði hins vegar talið æskilegt að innleiðingu nýrra framhaldsskólalaga væri lokið áður en farið væri að færa framhaldsskólana yfir til sveitarfélaganna. En af því að hv. þingmaður spyr um umleitanir um þetta mál er skemmst frá því að segja að ekkert formlegt erindi hefur borist í minni tíð sem mennta- og menningarmálaráðherra frá neinu sveitarfélagi um að taka við rekstri framhaldsskóla. Ég hef þó haft af því spurnir núna, af því að sveitarfélagið Garðabær hefur verið í umræðunni, að það hafi óskað eftir fundi en ekkert formlegt erindi hefur borist. Því er til að svara að öll slík erindi eru skoðuð með opnum huga og þá út frá því hvaða hugmyndafræði er lögð til grundvallar hjá viðkomandi sveitarfélagi, hvernig ætlunin er að taka á þeim álitaefnum sem ég nefndi. En svona heilt yfir, af því að hv. þingmaður spyr hvort slík yfirfærsla væri möguleg yfir allt landið, hefði ég talið mikilvægt að innleiðingu nýrra laga og námskráa væri í öllu falli lokið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir góð og skýr svör. Af því að málið er mér nú skylt, starfandi innan framhaldsskólakerfisins, hef ég ákveðnar efasemdir um þessa tilhögun eins og ráðherra kom inn á í svari sínu. Ég held að sveitarfélög, mörg hver, séu ekki tilbúin til að taka framhaldsskólann yfir en að sjálfsögðu væri alveg hægt að taka þetta út eins og hvað annað og gera að tilraunaverkefni. Varðandi samþætt skólastig og áfanga á milli stiga held ég að fyrirkomulagið sé ágætt eins og það er í dag. Ég held að við eigum að láta reyna á það, eins og kom fram hér, að námskráin nái fram að ganga, að innleiðing hennar verði kláruð. Verkefni af þessu tagi þyrfti að undirbúa mjög vel því þetta er risavaxið mál að mínu viti. Ég held að við rekum í sjálfu sér þokkalega góða framhaldsskóla en þeir mega mjög margir taka sig á. Ég sé það, starfandi eftir hinu nýja námsfyrirkomulagi sem hér er verið að reyna að innleiða, að þörf er á því að bæta þetta gamla kerfi.

Virðulegi forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra og framlag hv. þm. Bjarkeyjar Gunnarsdóttur. Ég ætla hins vegar að fá að vera ósammála. Ég tel að framhaldsskólinn okkar geti gert miklu betur og það endurspeglast fyrst og fremst í því að við erum að tala um þriðjungs brottfall nemenda úr kerfinu. Í samanburði við nágrannaþjóðir okkar er líka mjög lágt hlutfall af vinnuafli okkar með framhaldsskólapróf, 30–40% eru ekki með slíkt próf. Þetta eru tölur sem við eigum ekki að sætta okkur við. Við eigum að horfa til þess hvað við getum gert betur, hvernig við getum bætt úr. Þar held ég að það skipti verulega miklu máli að skoða framhaldsskólana og fyrirkomulagið þar. Ég hef líka velt því mjög fyrir mér - þá vil ég horfa á leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, setja háskólana aðeins til hliðar - hvort við þurfum ekki líka aðeins að breyta nálgun okkar. Á forsíðu Fréttablaðsins í morgun er talað um það hversu miklu máli skiptir að nálgast nemendur út frá þroska og hæfni en ekki ártali. Við höfum allt of lengi verið föst í kössum og horft á almanaksárið - þessir nemendur eiga að vera í leikskóla, þessir í grunnskóla, þessir í framhaldsskóla. Til að stuðla að góðum árangri þarf að einblína á þroska og hæfni nemenda og tryggja meiri samfellu þarna á milli. Mikill metnaður hefur verið hjá sveitarfélögunum hvað varðar rekstur þeirra skólastiga sem hafa verið á þeirra vegum. Benda má á að grunnskólanámið hefur verið lengt um allt að tvö ár á undanförnum árum. Ég mundi líka telja það hluta þeirra breytinga sem fyrrum menntamálaráðherra  
            

Virðulegi forseti. Ég er ekki ósammála hv. þm. Eygló Harðardóttur um að mjög mikilvægt er að vinna gegn brottfalli. En það sem ég sagði hér áðan snýr að því að við erum að innleiða ný lög og nýjar námskrár. Og eitt markmið þeirra, ég held að öllum hv. þingmönnum sé það ljóst, er að sporna gegn brottfalli. Við erum að fara í tilraunaverkefni í þremur framhaldsskólum þar sem við hyggjumst rannsaka brottfallið betur. Eitt af því sem vantar í skólakerfi okkar og mætti nú ræða meira í þessum sal eru menntarannsóknir. Við stöndum nágrannaþjóðum okkar langt að baki í þeim efnum. Það gerir að verkum að við ræðum málin oft án þess að hafa rannsakað ástæður út í hörgul, t.d. hverjar ástæður brottfallsins eru. OECD nefnir þó fimm líklegar ástæður. Við höfum verið að vinna að því að bæta úr hvað eina þeirra varðar, sem snertir framboð á námi. Á nýjum framhaldsskólalögum og þeim námskrám sem byggja á þeim má sjá að verið er að stefna að því að auka fjölbreytni í námi, efla styttri námsbrautir og breyta framhaldsskólakerfinu, sem að mörgu leyti var byggt utan um allt annan hóp námsmanna en hann þjónar núna, til samræmis við þá nemendur sem þar stunda nám í dag. Fólk talar um að framhaldsskólarnir hafi lítið breyst en ef það kynnir sér málin þá hafa skólarnir verið að taka mjög stórstigum breytingum á undanförnum árum í framboði á námi. Ég held að á næstu missirum eigum við eftir að sjá enn meiri breytingar, sérstaklega hvað varðar starfsnám þar sem mikil stefnumótun með hagsmunaaðilum hefur staðið yfir. Ég vonast nú til þess að þetta eigi eftir að vinna gegn brottfallinu. Hvað það varðar hvort ríki eða sveitarfélag stendur að rekstrinum þá kann að vera að það hafi ágætar breytingar í för með sér og þá sérstaklega hvað varðar samfelluna sem við erum þó að reyna að tryggja milli þessara tveggja rekstraraðila. 

Virðulegi forseti. Ég skrifaði grein sem birtist í morgun og ætla aðeins að fá að lesa upp úr henni, með leyfi forseta: „„Mamma, af hverju kemur enginn í afmælið mitt?“ Þessi orð eru greypt í huga kunningja míns frá því hann spurði móður sína að þessu fyrir meira en 30 árum síðan. Hann hafði boðið öllum bekknum í afmælið sitt, mamman eytt laugardeginum í að baka og búið að skipuleggja skemmtanir og leiki. Klukkan þrjú á sunnudegi var hann kominn í sparifötin og beið þess að bekkjarfélagarnir kæmu til að samgleðjast honum á afmælisdaginn. Þegar klukkan var farin að ganga fimm var ljóst að enginn kæmi. Hughreystandi orð móður hans, um að krakkarnir hlytu nú bara að hafa gleymt þessu, skiptu hann litlu. Hann vissi betur. Þetta var hluti hins daglega lífs í skólanum. Félagsleg einangrun og útilokun. Þetta var birtingarmynd þess eineltis sem hann varð fyrir af hendi skólafélaganna í árganginum. Hann var ekki laminn, enda stærri og sterkari en flestir jafnaldrar hans. Ofbeldið sem hann varð fyrir var ekki líkamlegt. Hann kom ekki heim með marbletti eða glóðaraugu. Aðeins ör á sálinni, sem aldrei mun hverfa.“ Ég beini fyrirspurn til ráðherra um hvað hún hafi gert til að berjast gegn einelti í skólum. Ég er sannfærð um að þetta er málefni sem ráðherra hefur látið sig varða. Það hefur komið fram í skriflegum svörum við fyrirspurn frá mér, um aðgerðir gegn einelti, og í þeim tillögum sem komu fram í greinargerð um mögulegar aðgerðir gegn einelti í skólum og á vinnustöðum frá júní 2010. Þar hefur verið talað um að ráðinn hafi verið verkefnisstjóri og að ákveðið hafi verið að vera með eineltisdaginn sem nýlega var haldinn í annað sinn. Ætlunin er að koma á stofn fagráði, menn hafa verið að endurskoða reglugerðir og í einhverjum tilvikum verið að velta fyrir sér lögum. Ég mundi gjarnan vilja heyra, frá því að ráðherra svaraði mér síðast, hvað hæstv. ráðherra hefur verið að gera til að sporna við þessu vegna þess að einelti er mjög alvarlegt. Það hefur sýnt sig að tíðni sjálfsvígstilrauna og áfengis- og fíkniefnaneyslu er mun hærri hjá þeim hópi sem verður fyrir einelti. Nýlegar rannsóknir hafa sýnt fram á að börn og unglingar sem þurft hafa að upplifa einelti sýna einkenni árum seinna sambærileg við þá sem orðið hafa fyrir „Post-traumatic stress disorder“ eða áfallaröskun. Alþjóðlegar rannsóknir hafa sýnt að um 20% skólabarna telja sig verða fyrir einelti. Þessi tala virðast vera mjög svipuð í þeim löndum þar sem slíkar rannsóknir hafa verið gerðar. Ég vil í framhaldi af því spyrja ráðherrann, og vonast til að hún svari mér, hvort hún telur koma til greina að setja lög sem mundu snúa við sönnunarbyrðinni í eineltismálum. Fórnarlambið þyrfti þá ekki að sýna fram á eineltið heldur þyrftu skólar að sýna fram á að þeir hefðu brugðist við einelti á fullnægjandi hátt til að firra sig þar með ábyrgð og skaðabótaskyldu. Vísa ég þá 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál. Ég get tekið undir með henni, einelti er ofbeldi og það á ekki að líða í skólum eða á vinnustöðum eða hvar sem við komum. Ég hef þá trú að mikið hafi breyst í þessari umræðu á undanförnum árum, sem betur fer. Ég held hins vegar að mjög margir sem komnir eru á fullorðinsár geti rifjað upp persónuleg dæmi um eineltismál í skólum sem ekki var tekið á. Hv. þingmaður nefndi rannsóknir máli sínu til stuðnings og ég held að þær rannsóknir sem gerðar hafa verið hér á Íslandi sýni talsvert umfang. Þær kannanir sem gerðar hafa verið í gegnum árin hafa sýnt of mikið umfang eineltismála. Ég held að við vitum öll að flestir þekkja til einhverra slíkra mála. Sem betur fer hefur umræða aukist um þetta mál, vitund um það aukist. Í þeim lögum sem sett voru 2008 var aukin áhersla á velferð nemenda á öllum skólastigum, öryggi og vellíðan. Við höfum unnið áfram með þetta. Lögum hefur verið breytt síðan, bæði grunn- og framhaldsskólalögum, þ.e. ég hef lagt til breytingar. Á vorþingi 2010 voru samþykktar breytingar á grunnskólalögum sem styrkja réttindi nemenda og gefa ráðuneytinu skýrari lagastoð til að útfæra tiltekin atriði í reglugerð. Það sneri ekki aðeins að einelti, það snerti skólagöngu fósturbarna og líka skólareglur, skólabrag og aðgerðir gegn einelti. Skólum ber núna að setja sér aðgerðaáætlun gegn einelti og áætlun um það hvernig þeir byggja upp jákvæðan skólabrag. Samstaða náðist hér á þinginu um þessar breytingar og á vorþinginu 2012 voru sambærilegar lagabreytingar gerðar á framhaldsskólalögum. Hvað varðar lagabreytinguna sem var gerð á grunnskólalögum þá gáfum við út nýja reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í grunnskólum. Var hún unnin í miklu samráði við hagsmunaaðila og er þeirri reglugerð ætlað víðtækt hlutverk hvað varðar skólabrag, agamál, eineltismál, ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í þeim efnum sem og málsmeðferð í skólum þegar misbrestur verður á tilteknum atriðum. Heildarhugsunin er sú að við viljum koma í veg fyrir eineltismál eins og við getum en við viljum líka vera viðbúin að taka á þeim komi þau upp. Í reglugerðinni er fjallað mjög ítarlega um starf grunnskóla gegn einelti. Þar kemur fram, eins og ég sagði áðan, að allir skólar skuli hafa heildstæða stefnu til að fyrirbyggja og bregðast við líkamlegu, andlegu og félagslegu ofbeldi og félagslegri einangrun. Skólar skulu setja sér aðgerðaáætlun gegn einelti með virkri viðbragðsáætlun til að takast á við eineltismál. Á grundvelli þessarar reglugerðar, og mig minnir að það hafi verið í undirbúningi þegar ég svaraði hv. þingmanni síðast, var stofnað sérstakt fagráð í eineltismálum sem starfar á landsvísu. Hugsunin er sú að foreldrar eða skólar geta óskað eftir aðstoð fagráðsins ef ekki tekst að finna viðunandi lausn innan skóla eða sveitarfélags þrátt fyrir tilraunir og sérfræðiþjónustu. Ákveðinn ferill hefur verið settur niður. Fagráðið hefur þegar tekið til starfa, er farið að vinna og til þess hafa þegar borist erfið eineltismál. Sambærileg reglugerð um ábyrgð og skyldur er í smíðum fyrir framhaldsskóla þar sem setja á ákvæði um aðgerðir og málsmeðferð vegna eineltis. Þetta hefur gerst á síðustu missirum. Mér finnst líka rétt að geta þess að ráðuneytið hefur frá upphafi stutt fjárhagslega við bakið á Olweusar-áætluninni í skólum. Tíu ár eru liðin síðan fyrstu skólarnir innleiddu þá áætlun hér á landi. Síðan hefur verið stutt við bakið á ýmsum öðrum verkefnum í skólum þar sem verið er að vinna að bættum skólabrag og jákvæðari hegðun. Í öllum okkar stofnanaúttektum er sérstaklega spurt um einelti, með hvaða hætti unnið sé að jákvæðum skólabrag, hvernig sé brugðist við eineltismálum. Öllum þessum úttektum er svo fylgt eftir með umbótaáætlunum. Þannig að þetta er orðið liður í því sem við getum kallað ytra mat á skólum. Hv. þingmaður nefndi verkefnisstjórnina. Hún vinnur þvert á kerfið og á að gera það. Hún hefur verið að vekja fólk, stofnanir og vinnustaði, til vitundar um einelti. Hinn árlegi baráttudagur gegn einelti var 8. nóvember og þá fékk kvennalandsliðið í knattspyrnu sérstaka viðurkenningu fyrir innlegg sitt í þá umræðu. Ég ítreka að þetta er mál sem við eigum alltaf að vera að vinna að. Ég er ekki viss um að það verði leyst endanlega en ég held að við getum staðið okkur miklu betur í því að fyrirbyggja einelti, sérstaklega á fyrstu stigum. Ef einelti fær að grassera, ef við getum sagt svo, ef því er leyft að halda áfram, getur það haft óafturkræf áhrif á þá einstaklinga sem fyrir því verða.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta. Eins og ráðherra sagði erum við flest búin að gera okkur grein fyrir því að einelti er ofbeldi. Það breytir því ekki að við þekkjum, held ég, flest dæmi þess að hafa gengið inn í skóla þar sem við sjáum standa falleg orð á veggjunum um mikilvægi þess að berjast gegn einelti og heyrum síðan dæmi um börn sem hafa orðið fyrir einelti í viðkomandi skóla þar sem ekki hefur verið brugðist við athugasemdum eða raunar hjálparbeiðnum frá þeim. Nýlegt dæmi og mjög alvarlegt er þegar einelti fór út í líkamlegt ofbeldi í framhaldsskóla. Þar kom enn á ný í ljós hversu vanmáttug við erum þegar við tökum á slíku þar sem þeir sem beittu ofbeldinu gerðu athugasemdir við að það ætti að hafa einhver áhrif á skólagöngu þeirra og virtust þar af leiðandi ekki gera sér grein fyrir hversu alvarlegt það mál var. Ég velti líka fyrir mér hvort við, þó að við séum að vinna í að koma í veg fyrir að slíkt gerist, gerum okkur nægilega vel grein fyrir áhrifunum á einstaklinginn í framhaldinu. Á fundi velferðarnefndar um geðheilbrigðismál var einmitt rætt sérstaklega að einelti gæti skaðað hæfni fólks til að mynda félagsleg tengsl, að fólk sem hefði orðið fyrir einelti væri líklegra til að kljást síðar við kvíðaraskanir, þunglyndi og erfiðleika, eins og ég nefndi, varðandi áfengis- og fíkniefnaneyslu og jafnvel sjálfsvígstilraunir. Þetta verður að lýðheilsuvandamáli sem við þurfum að takast á við. Það hlýtur að vera markmið okkar að koma í veg fyrir slíkt þannig að hvert og eitt barn 

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Það er hárrétt að orð eru til alls fyrst en þeim verða að fylgja gjörðir. Við getum sagt að með því að beita annan einelti sé unnið markvisst að því að draga úr hæfni viðkomandi einstaklings til að byggja upp traust til annars fólks til að eiga eðlileg og ástrík samskipti seinna í lífinu og það getur haft áhrif fram eftir öllum aldri. Það er auðvitað mikill samfélagskostnaður af slíkri reynslu sem einstaklingar þurfa að ganga í gegnum og það er líka mikill samfélagskostnaður af því að veita þeim alla þá hjálp sem þeir þurfa jafnvel seinna meir til að vinna sig út úr þessu. Því segi ég: Komi upp einhverjir slíkir tilburðir er mikilvægt að skólar taki á þeim strax. Oft er hægt að leysa þessi mál á staðnum. Þar skiptir auðvitað margt máli. Það er til að mynda góður árangur af því að foreldrar taki virkan þátt í starfi skólanna með börnum sínum þannig að þeir séu líka meðvitaðir. Ég hef lagt áherslu á það. Það er auðvitað mikilvægt að skólarnir bregðist við en líka að foreldrarnir taki virkan þátt í skólastarfinu því að þeir geta haft mikið að segja um lausn slíkra mála. Það sem við höfum gert er að setja þessa reglugerð þannig að nú er þetta orðinn eðlilegur hluti af starfi skóla rétt eins og að fylgja námskrá. Síðan er það auðvitað sveitarstjórna og ráðuneytis að fylgjast með því að þessum orðum fylgi gjörðir. Við tökum það hlutverk alvarlega. Ég vil nefna að þegar ég tók við komu stundum upp mál þar sem fólk leitaði beint til ráðherra hreinlega því að það vissi ekki hvert það gæti leitað næst, það var þá búið að fara í gegnum allt kerfið. Ég vona að það fagráð sem við höfum sett á laggirnar virki þannig að það geti gripið inn í og tekið slík mál og reynt að finna lausnir á þeim. Stundum þarf hreinlega einhver að koma utan frá 

Herra forseti. Hundruð Íslendinga hafa illu heilli farist í snjóflóðum á liðnum öldum og stafar enn mikil hætta af hvers konar ofanflóðum víða um land. Við heyrum nú fréttir þess efnis að snjóflóðahætta sé víða á landinu, jafnt á Vestfjörðum sem um norðanvert landið og austur fyrir Mývatnsöræfi. Þessi vandi minnir á sig á hverjum einasta vetri, ef svo má segja, á Íslandi enda ber landið nafn með rentu í þessum efnum. Það er ánægjulegt að sjá hversu ágætum upphæðum landsmönnum og stjórnvöldum á hverjum tíma hefur tekist að verja í snjóflóðavarnir ofan byggða víða um landið, jafnt á Vestfjörðum sem á miðju Norðurlandi og austur á fjörðum. Sá sem hér stendur telur þetta mikilsverðar aðgerðir til að beina flóðum fram hjá byggð eða hindra för þeirra að öllu eða mestu leyti. Reynslan af snjóflóðavörnum víða um land hefur sannað sig svo um munar með þeim margvíslegu aðgerðum sem gripið hefur verið til hvort heldur er með stálþilum sem slegin hafa verið niður í jörð við vegi, með skálum eða með leiðigörðum og varnargörðum fyrir ofan byggð eins og þekkist á Siglufirði, Súðavík, Ísafirði, Ólafsfirði, Neskaupstað, Bolungarvík og svo mætti áfram telja. Mig langar að vita, herra forseti, hvernig þessum málum er háttað nú um stundir og beini eftirfarandi spurningum til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra: 1. Hvar á landinu er nú unnið að snjóflóðavörnum? 2. Hversu miklum fjármunum hefur verið varið til málaflokksins frá 2009? 3. Hversu miklum fjármunum er áætlað að verja til málaflokksins á næstu árum? 4. Hversu miklir fjármunir eru nú í ofanflóðasjóði? 5. Hvenær er áætlað að viðamestu snjóflóðavörnunum ofan íbúðabyggðar á Íslandi verði lokið? - Þetta er kannski undarleg spurning í ljósi þess að hér þarf viðkomandi hæstv. ráðherra að leggja mat á hvað sé viðamest í þessum efnum, en það getur svo sem breyst með tíð og tíma og breyttum aðstæðum. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra geti svarað þessum spurningum hér og nú.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Varðandi staðsetningar núverandi framkvæmda standa nú yfir framkvæmdir við varnargarða annars vegar undir Kubba á Ísafirði, sem er áætlað að ljúki á þessu ári, og hins vegar á Tröllagiljasvæðinu á Neskaupstað en þar er áætlað að verkinu ljúki á næstu tveimur árum. Framkvæmdum var að ljúka við varnargarða í Bolungarvík og í Ólafsfirði og við svokölluð upptakastoðvirki á Tröllagiljasvæðinu í Neskaupstað. Þá eru framkvæmdir að hefjast við varnargarð ofan skóla og sjúkrahúss á Patreksfirði og við færslu lagna á Ísafirði vegna fyrirhugaðra framkvæmda við varnargarða undir Gleiðarhjalla, en stefnt er að því að bjóða það verk út í vetur. Einnig er unnið að gerð útboðsgagna vegna fyrsta áfanga upptakastoðvirkja á Siglufirði og krapaflóðavarna í Fáskrúðsfirði og er stefnt að því að bæði þessi verk verði boðin út í vetur. Hv. þingmaður spyr hversu miklum fjármunum hafi verið varið til málaflokksins frá 2009. Því er til að svara að á þessum árum, þ.e. frá 2009 til ársins í ár, hefur verið varið alls 5.290 millj. kr. til ofanflóðaverkefna og í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2013 er gert ráð fyrir 1.264 millj. kr. til verkefna á vegum sjóðsins. Höfuðstóll ofanflóðasjóðs, af því að um það er spurt, í árslok 2011 var tæpir 10 milljarðar kr. og þar af var bundið eigið fé um 8,5 milljarðar. Reglugerð um hættumat vegna ofanflóða og flokkun á nýtingu hættusvæða kveður á um að framkvæmdum við brýnustu varnaraðgerðir gegn ofanflóðum fyrir öll svonefnd svæði C samkvæmt hættumati verði lokið eigi síðar en á árinu 2020. Til að svo geti orðið miðað við stöðuna eins og hún er nú og verðlag dagsins í dag er áætlað að verja þurfi um 2 milljörðum kr. á ári til verkefnisins en mjög gróflega áætlaður heildarkostnaður við að ljúka gerð snjóflóðavarna, samkvæmt þeirri áætlun sem unnin var í kjölfar snjóflóðahamfaranna í Súðavík og á Flateyri 1995, er talinn liggja á bilinu 14–17 milljarðar kr. Ég vona, virðulegur forseti, að ég hafi náð að svara efnislega þeim spurningum sem hv. þingmaður beindi til mín hér áðan. Ég tel þó rétt að halda því til haga í þessari umræðu, af því að við erum á óvenjulegum tímum og dregið var úr framkvæmdum vegna efnahagshrunsins eða hægt á þeim, að í raun hefur verið dregið úr framkvæmdum til ofanflóðaverkefna tvisvar, annars vegar vegna þenslu vegna Kárahnjúkavirkjunar, en þá var ákveðið að seinka framkvæmdum við ofanflóðavarnir á tímabilinu 2002–2007 til að draga úr þenslu í hagkerfinu, og hins vegar var nýlega dregið úr framkvæmdum eða hægt á þeim vegna hrunsins 2009. Því má með réttu halda því fram að nánast hafi verið samfellt tímabil samdráttar í framkvæmdahraða miðað við það sem áætlað var upphaflega frá árinu 2002. Af sjálfu leiðir að í öllum tilvikum hafa tekjur sjóðsins verið vel umfram það sem varið hefur verið til framkvæmda því að tekjur hans hafa verið jafnar og þéttar. Það er meginástæða þess að fyrirsjáanlegt er að það mun taka nokkur ár enn að ljúka þeim framkvæmdum sem ákveðið var í samráði viðkomandi sveitarfélaga að ráðast í þegar verkefnið hófst á árinu 1996. Ég vænti þess og deili þeirri sýn með hv. þingmanni að okkur takist að halda takti þannig að unnt verði að ljúka þessum verkefnum fyrir fyrirhugaðan tíma, ekki bara vegna þess að þetta eru mikilvæg atvinnu- og byggðaverkefni heldur auðvitað fyrst og fremst vegna þess að þetta snýst um öryggi þeirra íbúa sem búa á þessum svæðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu fyrirspurn og ráðherra fyrir svörin. Það er staðreynd að við þurfum að halda dampi í þessum framkvæmdum sem því miður hafa dregist saman undanfarin ár. Það er staðreynd að þessi mannvirki hafa öll varið byggð og sannað gildi sitt, þrátt fyrir að margir segi gjarnan að það hafi ekki fallið snjóflóð í manna minnum. Í mínu kjördæmi, eins og ráðherra kom inn á, eru mjög margar framkvæmdir búnar að vera í gangi sem er að ljúka. Afar mikilvægt er að ljúka þeim því að það er enn verið að rýma hús sökum þess að þær hafa ekki klárast vegna þeirra tafa sem urðu eins og réttilega var hér nefnt, vegna hruns og þenslu. Það má heldur ekki gleyma því, af því að hér er talað um peninga og sjóði og annað því um líkt, að ofanflóðasjóði er væntanlega ætlað að leggja fram fé til að viðhalda öllum þessum mannvirkjum. Ég taldi hér til mörg mannvirki sem reist hafa verið 

Forseti. Ofanflóðasjóður verður ekki til á himnum. Í hann fer skattfé borgaranna á Íslandi, fasteignaeigenda á Íslandi, og menn verða að muna að það á að fara vel með það fé, það er það fé sem okkur er trúað fyrir. Mér sýnist að verkefni ofanflóðasjóðs hljóti að vera nokkuð langt komin. Núna hljótum við að undirbúa breytingar á sjóðnum þess eðlis að hann taki til almannavarna yfir höfuð, ekki bara ofanflóða, heldur líka annarra tegunda af vá. Í nýlegri skýrslu sem kom út um sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu voru taldar upp 22 tegundir af vá og ofanflóð eru, eins og mönnum er kunnugt, ekki meðal hinna skelfilegustu hér á þessu svæði. Þetta er verkefnið 

Herra forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og tek undir með hv. þm. Merði Árnasyni að auðvitað þurfum við sem höldum um peninga ríkisins að horfa vel til allra þeirra ógna sem eru í kringum byggð. Þar er Reykjavíkursvæðið að sjálfsögðu ekki undanskilið þegar kemur að bæði jarðskjálftum og hraunrennsli sem munu fyrr eða síðar ógna byggð á þéttbýlu höfuborgarsvæðinu. Ég vil samt halda því til haga þegar kemur að hinum eiginlega ofanflóðasjóði, sem hefur verið einkum notaður til að gera leiðigarða og varnargarða og annað í þeim dúr, að þrátt fyrir efnahagshrunið benda allar tölur eindregið til þess að stjórnvöld hafi lagt sitt rækilega af mörkum til þess að halda þó þeim dampi sem hefur verið í þessum málum á undanliðnum árum og hvergi slakað á í þeim efnum. Það er athyglisvert að einmitt á þenslutímanum, 2002–2009, var dregið úr þessum framkvæmdum. Þrátt fyrir efnahagshrunið sjálft, sem er miklu óskaplegra heldur en nokkurn tímann skeiðið sem var þar á undan, höfum við ekki farið niður fyrir það framleiðslustig sem var á þeim tíma fyrir hrun. Það er gleðiefni. Fyrir það ber að þakka. Margir kynnu að halda að á árinu eftir hrun hafi verið dregið verulega úr slíkum framkvæmdum frá því sem það var fyrir hrun, en þessar tölur, þetta svar hæstv. ráðherra, sýnir svo ekki verður um villst að dampurinn er enn þá sá sami. Það vitnar um þá staðreynd að líf fólks og velferð er í 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka ágæta umræðu og þakka sérstaklega hv. fyrirspyrjanda fyrir að halda því til haga að við lögðum á það áherslu að halda dampi eins og nokkur var kostur eftir efnahagshrunið. Við lögðum mikla áherslu á að halda framkvæmdastiginu eins háu og hægt var, ekki síst vegna byggða- og atvinnusjónarmiða og vegna þess að það var samdráttur í efnahagslífinu sem olli atvinnuleysi víða um land. Hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir hélt því vel til haga að verkefnunum er engan veginn lokið. Eftir að búið er að byggja þessi mannvirki þarf auðvitað að viðhalda þeim. Ábending hv. þm. Marðar Árnasonar er hins vegar mjög þess virði að leiða hugann að, þar sem það er vel hugsanlegt þegar nýframkvæmdum lýkur að auka hlutverk ofanflóðasjóðs eða útvíkka það til að sinna verkefnum varðandi forvarnir gegn náttúruvá almennt og þar með talið vinnslu hættumats fyrir allar tegundir náttúruvár. Það er eitthvað sem við verðum að gera á þessu landi þar sem við búum í svo nánu sambýli við náttúruna. Mér finnst koma vel til greina að endurskoða lög um aukið og víðara hlutverk sjóðsins sem tæki við í fyllingu tímans þegar ofanflóðasjóður hefur lokið sínum verkefnum samkvæmt lögum. Þau verkefni eru enn þá ærin og okkar mikilvægasta hlutverk akkúrat núna er að halda dampi og ljúka því sem var lagt upp með eftir hörmungarnar 1995.