Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég hef tekið það fram í umr. um málið, að þó að brtt. meiri hl. n. væru felldar, þætti mér veigur í frv. og mundi heldur fylgja því, og segi ég því já.



Þótt ég hafi orðið fyrir vonbrigðum þeim, að d. álítur málið ekki merkara en hún gerir, vil ég eigi annað en vera með og segi já, því að ég álit frv. vera til bóta, eina og hv. 3. landsk. tók fram. Brtt. 658,7–9 og 11 teknar aftur. 9.–10. gr. samþ. með 13 shlj. atkv. Brtt. 658,10 felld með 9:7 atkv., að riðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÁS, BrB, GJ, HV, LJóh, PZ, StgrA. nei: BBen, BK, BÓ, EE, GÍG, HermJ, JJós, SÁÓ, ÞÞ. 1 þm. (BSt) fjarstaddur. 11. gr. samþ. með 10 shlj. atkv. Brtt. 629,5 felld með 7:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: HV, LJóh, PZ, StgrA, ÁS, BrB. nei: GÍG, HermJ, JJós, SÁÓ, BBen, BK; ÞÞ. GJ, EE greiddu ekki atkv. 2 þm. (BÓ, BSt) fjarstaddir. 1 þm. gerði grein fyrir atkv. sínu:



Allar brtt., sem miða að því að gera meðferðina á þessum vesalingum betri, hafa verið felldar. Þetta atriði, um sektirnar, hvort hærri séu eða lægri, skiptir engu fyrir málið, og greiði ég því ekki atkv. 12. gr. samþ. með 11 shlj. atkv. Brtt. 658,12 felld með 8:5 atkv. 13. gr. samþ. með 12 shlj. atkv. Brtt. 658,13 tekin aftur. 14. gr. samþ. með 11 shlj. atkv. Brtt. 658,14–15 teknar aftur. Brtt. 629,6 felld með 8:7 atkv. Brtt. 629,7 tekin aftur. 15.–16. gr. samþ. með 11 shlj. atkv. Fyrirsögn frv. og fyrirsagnir kafla þess samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 12 shlj. atkv.



Ég á brtt. á þskj. 617 við sömu grein, og í trausti þess, að þær verði samþ., segi ég nei. Brtt. 617,a–b felldar með 8:5 atkv. - 617,c tekin aftur. 22. gr. samþ. með 9:6 atkv. 23.–32. gr. samþ. með 10:1 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 9:4 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GJ, GÍG, HV, SÁÓ, StgrA, ÁS, BK, BrB, ÞÞ. nei: HermJ, LJóh, PZ, BÓ. BBen, EE greiddu ekki atkv. 2 þm. (JJós, BSt) fjarstaddir. 1 þm. gerði svofellda grein fyrir atkv.:



Eins og ég tók fram í gær, tel ég rétt, að þessu máli verði vísað til ríkisstj. og frv. samræmt frv. um iðnskóla og leitazt við að draga úr þeirri óánægju, sem orðið hefur með frv., - og í trausti þess, að þetta yrði gert, ef frv. dagaði uppi, segi ég nei.



Herra forseti. Það dæmist á mig að hafa orð fyrir meiri hl. menntmn., sem gefið hefur út nál. á þskj. 728. Þess ber að geta, að form. n., hæstv. forseti þessarar d., er lasinn, en hefur þrátt fyrir það skrifað undir nál. meiri hl. Það er stutt og laggott, en mælir með frv. eins og það kom frá hv. Nd. Varðandi orð, sem hafa verið látin falla um það, að við höfum eigi viljað leita álits rektors og fræðslumálastjóra, þá er það bæði rétt og ekki rétt, því að þeir voru kvaddir til fundar. Hins ber að geta, að nú er mjög áliðið þingtímans, og töldum við því frekari kvaðningu óþarfa, því að álit þeirra er prentað í þskj., sem fylgir frv. frá Nd. Í þeirri álitsgerð stendur, hvað þeir vilja. Ég hafði lofað að tilgreina fund til viðræðna, en er til kom, kom ég því eigi við. Mjög hefur verið rætt um málið sjálft, og skal ég vera fáorður. Það hefur valdið ágreiningi, hvort veita skyldi Menntaskólanum á Akureyri þessa undanþágu. En ég hef eigi þá ánægju að hlusta á sjálfan mig tala, að ég hafi skap til að halda þeim umr. fram. Hitt má deila um, játa ég, að um málsástæður þær, sem komið hafa fram, má deila. Ég geri ráð fyrir, að hvort tveggja sé rétt: að eðlilegt sé, að þetta raski skólakerfinu í landinu, en málið eigi miklum og góðum vinsældum að fagna í Menntaskólanum á Akureyri og víða norðanlands. Þessi hlýja héraðsbúa til skólans réð miklu um afstöðu mína. Hér er held.r ekki um mikla röskun að ræða, þar sem ekki er gert ráð fyrir nema 2 ára starfsemi gagnfræðadeildarinnar og auk þess hægt að breyta ákvæðinu fyrr, ef þurfa þykir. En annars er gert ráð fyrir, að þetta renni í sama farveginn að tveimur árum liðnum. - Ég var nú að fá í hendur nál. minni hl. n. og hef ekki enn haft tíma til að lesa það yfir, en sé þó, að þeir geta sætt sig við, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., að deildin starfi aðeins fyrir utanbæjarnemendur. Við höfðum ekki rætt þetta atriði í n., en mér skilst, að í því sambandi skipti meginmáli, hversu mikið húsrúm er til staðar, og þar sem vitað er að allmikill húsakostur er nú í smiðum fyrir M.A., má ætla, að verulegt hlauprúm verði þar fyrir marga nemendur. Ef niðurstaðan yrði sú, að nægilegt kennslurúm væri fyrir hendi í skólanum, finnst mér ástæðulaust að meina Akureyringum að senda nemendur til skólans eða þessarar deildar hans, ekki sízt þegar þess er gætt, að þeir leggja mesta áherzluna á, að deildin fái að starfa áfram við skólann. Meiri hl. n. er ljóst, að minni hl. hefur nokkuð til síns máls, en markar afstöðu sína á því, að hann telur þetta frv. meinlaust og vill uppfylla óskir þeirra fjölmörgu Norðlendinga og annarra, sem beðið hafa um þessa undanþágu, og vildi ekki svipta þá gagnfræðadeildarnemendur, sem þess óskuðu, að vera undir þaki skálans, meðan þeir eru ekki fyrir öðrum nemendum, sem ætlað er rúm í skólanum eftir fræðslulögunum nýju, með hliðsjón af því, að ekki er um nema 2 ára undanþágu að ræða. - Ég þarf nú að fara af fundi, en mun koma fljótlega aftur, en vænti, að meðnm. mínir verði viðstaddir umr., á meðan að minnsta kosti.



Herra forseti. Það er sýnt, að fyrir fram mun ákveðið, hvaða afgreiðslu þetta frv. skal fá. Það er hespað í gegnum þingið með miklum hraða og því borið við, að brátt líði að þinglokum, enda varla gefinn tími til að gefa út nál. Það var líka auðheyrt á ræðu frsm. meiri hl. n., að hann gerði ekki ráð fyrir miklum umræðum um málið. Sannleikurinn er sá, að stuðningsmenn þessa frv. loka augunum alveg fyrir öllum rökum í málinu, þó að frsm. meiri hl. n. hafi ekki komizt hjá að viðurkenna, að við í minni hl. hefðum nokkuð til okkar máls. Það er að vísu rétt, að nokkrar upplýsingar liggja fyrir í málinu í sambandi við meðferð þess í Nd., en þær upplýsingar eru allar á einn veg og mæla á móti samþykkt frv. Fjöldi flm. frv. sýnir líka, að mikils hefur þótt við þurfa til þess að koma frv. í gegn, þar sem þeir eru ekki færri en 6, en slíkt er mjög óvenjulegt hér í Alþingi. Rökin, sem færð eru fyrir frv., eru á ýmsan veg, t.d. er rætt um þann mikla kostnað við fræðslulögin frá 1946. Það er nú ekki alveg nýtt, og sumir hafa jafnvel gengið svo langt að telja allan kostnað við skólahald í landinu, sem nú mun vera um 30 millj. kr., vera afleiðingar af fræðslul. nýju. Ég þarf ekki að fara út í það mál, því að hvert mannsbarn hlýtur að sjá, hversu mikil rök eru í slíkum málflutningi. En í sambandi við þetta mál liggja fyrir upplýsingar um, að verði frv. samþ., hefur það í för með sér aukinn kostnað fyrir ríkið, því eins og kunnugt er kostar viðkomandi bæjar- eða sveitarfélag nokkurn hluta af gagnfræðanáminu á hverjum stað, en starfi gagnfræðadeild við M.A. áfram, yrði ríkið að kosta hana að öllu leyti, og má af þessu sjá, hvað sparnaðarrök flm. eru haldgóð. Annað atriði, sem flm. bera fram sem meðmæli með frv., er það, að nauðsynlegt sé, að nemendur komi ungir í þann skóla, sem þeir ætla sér að stunda framhaldsnám í, svo að skólinn geti mótað þá frá byrjun. Ég efast ekki um, að allmargir halda þessari skoðun fram, en hinir eru þó fleiri, sem hafa þá skoðun, að ekki sé heppilegt fyrir unglinga að vera mjög lengi í sama skóla, og þar af leiðandi heppilegra fyrir þá, sem langskólanám stunda, að vera í fleiri en einum skóla. Allir sjá líka, hversu mikið ósamræmi er skapað milli menntaskólanna, ef þetta frv. verður samþ., og um leið aðstöðumunur, enda hefur rektor Menntaskólans í Rvík lýst því yfir, að sams konar krafa muni koma frá honum, ef þetta frv. verður samþ., og slíkri kröfu verður erfitt að standa á móti með nokkurri sanngirni. En verði Menntaskólanum í Reykjavík veitt líka sömu réttindi og M.A. fer fram á með þessu frv., þá er búið að kippa grunninum undan nýju fræðslulögunum og það áður en nokkur reynsla er á þeim fengin og horfið aftur að því fyrirkomulagi sem áður var, með öllu því óhugnanlega misrétti og kapphlaupi, er því var samfara. Á þetta bendir skólamálanefndin mjög greinilega í umsögn sinni, sem fylgir nál. menntmn. Nd. Tilgangur nýju fræðslulaganna var m.a. sá að jafna aðstöðumun æskufólksins um land allt. Það muna allir eftir samkeppnisprófunum hér við menntaskólann, sem oft voru lítill mælikvarði á hæfni nemendanna, heldur fóru meira eftir því, hvað aðstandendur viðkomandi nemenda höfðu sterka aðstöðu til að kaupa kennslu handa nemendunum fyrir prófið, og slíku fyrirkomulagi held ég, að fáir óski eftir aftur, en á því má eiga von, ef þetta frv. verður samþ. og Menntaskólinn í Reykjavík gerir kröfu til að fá sömu réttindi. Þá segja flm. í grg. sinni, að það sé fjarri, að rúm sé í Gagnfræðaskóla Akureyrar fyrir alla þá, er nú stunda nám í 1. og 2. bekk menntaskólans, en í þeim hafa verið 110 nemendur að meðaltali s.l. 5 ár. Ég verð að segja, að þessi fullyrðing flm. er dálítið undarleg, þegar athugað er fylgiskjal, sem fylgir nál. menntmn. Nd., því að þar segir, að Gagnfræðaskóli Akureyrar geti ekki einungis tekið á móti þessum 110 nemendum, heldur mun fleiri, og fylgir vottorð héraðslæknis því til staðfestingar. Í fylgiskjali með sama nál. frá kennurum Gagnfræðaskóla Akureyrar eru færð allýtarleg rök fyrir því, að þetta frv., ef að l. verður, sé tilraun til að draga mjög úr starfsemi þess skóla og jafnvel til að eyðileggja þá stofnun, og verður að telja það mjög vafasama þróun, ekki sízt þegar þess er gætt, að nýbúið er að reisa stórhýsi fyrir skólann. Sannleikurinn er sá, að það eru fá rök til, sem mæla með þessu frv., og þær samþykktir, sem gerðar hafa verið, eru allar á einn veg, benda ekki á rök, heldur slá á tilfinningar manna. Og ég get vel skilið, að gamlir nemendur M.A., sem eru margir og bera hlýjan hug til skólans, vilji veg skólans sem mestan, en hins vegar er það bara misskilningur, að verið sé að draga úr stofnuninni, þó að gagnfræðadeildin sé lögð niður. Og það er ákaflega hæpið að gera þetta að tilfinningamáli eins og t.d. byggingarmál Menntaskólans í Rvík, þar sem sá misskilningur er kominn inn hjá mörgum gömlum nemendum skólans, að það sé nauðsynlegt að hafa hann á sama stað um alla framtíð og hann stóð, þegar þeir voru nemendur, án minnsta tillits til þess, hvort sá sá staður er heppilegur eða ekki. Slíkt er mjög varasamt, þó að auðvelt sé að skilja, að menn beri hlýjan hug til skólans, sem þeir hafa numið í, og vilji allt fyrir hann gera, en þessi velgerningur getur orðið stofnuninni versti grikkur, ef tilfinningarnar eru látnar ráða, án þess að um leið sé beitt skynsemi og allar aðstæður athugaðar gaumgæfilega. Það má ef til vill segja að þessi undanþága skipti ekki miklu máli svona rétt í tvö ár, en það liggur hér fiskur undir steini, því að ætlun þeirra, sem mest berjast fyrir þessu, er, að þessi undanþága verði framlengd, annars væru þeir ekki að leggja svo hart að sér sem raun ber vitni. Það lítur betur út að fara aðeins fram á tveggja ára undanþágu fyrst, og svo hugsa þeir með sér, að það verði hægara að fá framlenginguna síðar. En með slíkri undanþágu er raunverulega verið að kippa grunninum undan því skólakerfi, sem við nú erum byrjaðir að byggja upp, og það löngu áður en nokkur reynsla er fengin á það, og skapa misræmi, sem óhjákvæmilega hlýtur að verða mjög óheppilegt í framkvæmd. Því hefur verið haldið fram í þessu máli, að það verði hægara fyrir unglinga að stunda nám við M.A., vegna þess að þar verði betri aðstaða með húsnæði. Í sambandi við það vil ég benda á, að það hafa verið leidd rök að því í þessum umr., að aðsókn gagnfræðanema til Akureyrar muni fara minnkandi, þar sem verið sé að koma upp hliðstæðum skólum í nærliggjandi kauptúnum og kaupstöðum, enda er það einn þátturinn í hinu nýja skólakerfi, að unglingum gefist tækifæri til að stunda gagnfræðanám sem næst heimilum sínum. Þessi vitanlega fækkun nemenda, sem leita til Akureyrar, dregur mjög úr aðsókninni til gagnfræðaskólanna á Akureyri. Verði nú farið eftir þessu frv. og undanþága gefin fyrir M.A. til að starfrækja gagnfræðadeild, eru miklar líkur fyrir, að sú deild mundi eyðileggja möguleikana fyrir Gagnfræðaskóla Akureyrar til að starfa, en af því kemur glöggt í ljós, hversu veigalítil rök mæla með frv. eða að það sé fram komið til hagsbóta fyrir Norðlendinga. Nei, þetta mál er einungis fram komið sem tilfinninga- og metnaðarmál, enda flutt af unnendum skólans vegna þess, að þeim finnst hann minnka við það að verða 4 ára skóli, enda þótt sannleikurinn sé, að vegur hans vex að mun. Enn fremur má benda á, að með samþykkt frv. er verið að skapa aðstöðumun milli þeirra, sem fengju að stunda nám sitt frá byrjun í M.A., og hinna, sem verða að stunda sitt gagnfræðanám annars staðar, og fari svo, sem líkur benda til, að Menntaskólinn í Rvík fari fram á sams konar sérstöðu, þá er komið í sama farið og áður, sköpuð sömu forréttindi fyrir þá, sem njóta náðar og komast í gagnfræðadeild þess skóla, forréttindi fram yfir þá, sem verða í fyrsta lagi að stunda gagnfræðanám annars staðar, en ekki undir handarjaðri þeirra kennara, sem eiga síðar að verða aðalkennarar þessara nemenda í lærdómsdeildarnáminu. Það er nú alveg sýnilegt, eins og ég sagði áðan, að aðferðin við að koma þessu máli fram á að vera sú, að samið er að fullu fyrir fram, og síðan á að takmarka umræður á þann hátt, að þeir, sem standa að þessu meirihlutaáliti, meira að segja frsm., láta sér ekki detta í hug að hlusta á rök á móti málinu. Kemur þetta raunar vel heim við það, sem tveir nm., sem voru á þessum eina nefndarfundi um málið, létu um mælt, nefnilega að þeir hefðu alls ekkert um það meira að tala, það væri búið að taka ákvörðun um málið. Það sýnist þess vegna vera ákaflega þýðingarlítið um þetta að ræða. Við hv. 3. landsk. skilum minnihlutaáliti, eins og kunnugt er, þar sem við flytjum þá brtt., að á eftir orðinu ,,miðskóladeild“ komi ,,fyrir utanbæjarnemendur“, þannig að gert sé ráð fyrir því, að það sé fyrst og fremst fyrir utanbæjarnemendur; þeir skuli sitja fyrir nemendum af Akureyri um heimavistarpláss. Mér þykir miður, að frsm. meiri hl. n. skuli ekki vera hér til þess að ræða þennan hluta till. fremur en annað, sem þessu máli við kemur.

Forseti (ÞÞ): Ég vil taka það fram út af ræðu hv. 8. landsk., að við mig hefur ekkert verið samið um þetta frv. og ég þekki ekki til neinna samninga þar um. Ég veit, að undiralda er nokkur og leitað er á um að fá málið fram. Og ég get sagt hv. þdm., að ætlun mín er, þó að ekki sé víst, hvað verður, að umr. verði lokið í kvöld, en afgreiðsla fari ekki fram, fyrr en eftir helgi. Vildi ég sannast að segja óska þess, að hv. þdm. hagi sér þar eftir. Okkur verður þetta þægilegast. Menn verða að tala það, sem þeir vilja og álita málinu koma við. Kannske fari svo, að ég endist ekki að sitja og verði að slita fundi. Þrauka mun ég þó í sæti enn nokkra stund. En hv. 3. landsk. tekur næst til máls.



Herra forseti. Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, að þar sem sýnilegt er, að nálega allir dm. hafa tekið sér það frjálsræði að fá sér kvöldverð, þá gefi hann okkur hinum þolinmóðu og þrautseigu einnig kost á að næra okkur og gefi fundarhlé. Ég mundi þurfa að tala hátt á annan klukkutíma, og það þýðir, að ég verð ekki búinn fyrr en á 10. tímanum. Þess vegna skil ég, að örli á dálitlum kvíða hjá hæstv. forseta um það, að hann verði að fresta umr., ef hann skortir þrek til að halda þetta út. Fyrir mér vakir að fá að ræða' þetta mikilsverða mál allýtarlega, með því að ég þykist hafa nokkuð mikinn kunnugleika á því, og sjá, hvort hæstv. forseti vill ekki á þessum laugardegi, sem ekki er venjulegur virkur dagur þingsins, veita okkur tóm til kvöldverðar í þeirri von, að meiri hl. n. komi og hlusti á.

Forseti (ÞÞ): Ég heyri, að hv. 3. landsk. bregður mér um þrekleysi og kannske ekki að ástæðulausu. En ég held, að heppilegast sé, að hann byrji á ræðu sinni, og við sjáum, hvað setur. Gef ég honum orðið.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. rakti aðdraganda þessa máls og meðferð á því í n. En hún var í skemmstu máli sú, að ég fékk boð frá formanni meiri hl. menntmn., sem er veikur, að hann óskaði, að ég sem ritari n. beitti mér fyrir því að boða fund til þess að afgr. málið. Ég varð samdægurs við þessari ósk og kallaði n. saman. Kom þá fram eindregin ósk frá einum nm. um það að leita álits og umsagnar tveggja sérfræðinga, fræðslumálastjóra og rektors Menntaskólans í Rvík. Ég hef ekki vitað, að nokkur n. synji slíkrar óskar, og taldi því ekki fært að neita. En þegar ég bar þetta atriði undir atkv., hafði ekki nema annar þrek til að standa við ósk síná, og þannig var samþ. að leita umsagnar fræðslumálastjóra og rektors með því að fá þá til viðtals við n. strax kl. 10 árdegis morguninn eftir. Sá, sem mótatkv. greiddi, lét sem hann vildi ekki doka við eftir niðurstöðum þessa viðtals, skrifaði þegar nál., og meiri hl. gaf það strax út og vildi ekki á rök hlýða. Aftur á móti gaf hv. 2. þm. Árn. vilyrði fyrir að mæta á nefndarfundi og hlýða á rök fræðslumálastjóra og rektors, en efndi það ekki morguninn eftir. Fyrir okkur hv. 8. landsk. vakti ekki að þvæla þetta mál eða draga það á langinn. Við gengum frá okkar nál. strax og við höfðum náð tali af fræðslumálastjóra og rektor. Nú er niðurstaðan af viðtali við þessa mætu menn sú, að báðir létu í ljós, að þeir teldu þetta frv. ekki stefna til réttrar áttar. Fræðslumálastjóri taldi, að það væri frávik frá hinni nýju skólalöggjöf, og væri hann þess vegna andvígur málinu. Hann taldi fráleitt með öllu að ganga inn á nokkurt slíkt fyrirkomulag, þegar skólalöggjöfin ætti að vera komin til framkvæmda að fullu, en taldi frv. hafa ívið breytzt til bóta, frá því er það var fyrst flutt. En rektor menntaskólans kvað sig eiga langerfiðast með að sætta sig við að gera upp á milli tveggja menntaskólanna, þegar annarri stofnuninni er leyft að hafa miðskóladeild, en hinni ekki. Var eindregin ósk rektors, að flutt yrði þá till. um að jafna metin milli beggja menntaskólanna og leyfa þá Menntaskólanum í Rvík slíkt hið sama. Þetta tel ég líka svo sjálfsagðan hlut, að ekki verði staðið gegn því. Mun ég taka til athugunar, hvort ekki sé rétt að flytja brtt. í þá átt við 3. umr., ef það hefur komið í ljós, að ætlun d. sé að knýja málið fram. Áður en ég fer lengra inn á að ræða rök þessa máls, vil ég taka fram, að ég er einn af nemendum Gagnfræðaskóla Akureyrar, þ.e.a.s. núverandi menntaskóla, og ég ann engum skóla á Íslandi meir, en þessum skóla. Það, sem ég því segi um þetta mál, stjórnast ekki af neinni óvild til þessarar stofnunar. Síður en svo. Ég mundi vilja allt fyrir skólann gera og þetta líka, ef ég heldi, að það væri honum til nokkurs góðs. En ég efast einnig mjög um það. Bæði rektor og nokkrir kennarar þessa skóla hafa átt tal við mig og reynt að sannfæra mig um nauðsyn þessa máls. En ég hef ekki getað sannfærzt af viðræðum við þessa gáfuðu menn, að þetta væri nein nauðsyn fyrir Menntaskólann á Akureyri. Ég lít á þetta sem almennt skólamál og mun túlka það út frá því einu, en af fullum velvilja og vinsemd til Menntaskólans á Akureyri. Þetta frv. var flutt inn í þingið snemma í vetur af hv. þm. Ak., hv. 2. þm. Eyf., hv. þm. A-Húnv., hv. 2. þm. N-M., hv. 1. þm. Skagf. og hv. 2. þm. Skagf. Þeir fluttu. frv. í því formi, að Menntaskólanum á Akureyri skyldi, meðan húsrými leyfði að dómi skólastjóra þar, leyft að starfa áfram með sama fyrirkomulagi og hann starfaði fyrir gildistöku þessara laga, að því viðbættu, að landspróf gilti til inntöku í 3. bekk. M.ö.o., Menntaskólanum á Akureyri skyldi heimilað að starfa áfram í því gamla formi, sem var fyrir starfi hans, áður en nýja skólalöggjöfin gekk í gildi, eða sem sameinaður gagnfræðaskóli og menntaskóli með þriggja ára gagnfræðadeild og þriggja ára lærdómsdeild. Það var sem sé til þess mælzt, að skálinn fengi að starfa áfram gersamlega utan og ofan við hið nýja skólakerfi landsins, sem lögleitt var með skólalöggjöfinni 1946. Það var leitað umsagna um frv. í þessari mynd, og þá auðvitað þeirra, sem hafa með menntaskóla landsins að gera. Fræðslumálastjóri var spurður, hvernig honum litist á að taka þennan skóla úr skólakerfinu. Hann svaraði, að honum litist hvergi nærri á það. Mþn. í skólamálum, sem hafði það trúnaðarstarf á hendi fyrir fyrrv. stj. að semja skólalöggjöf, tjáði sína skoðun einróma á þá lund, að þeim litist ekki á frv. í þeirri mynd og beittu sér gegn því, að það yrði samþ. Fleiri aðilar voru spurðir. En hver, sem spurður var, svaraði á sömu lund: Þetta var talið heldur til að spilla en til bóta. Frv. fékk því engan byr, þegar það kom til menntmn. Nd.. ekki einu sinni í þeirri n. Var þá farið inn á þá braut að breyta frv. og á þann veg, að meðan húsrými leyfði í Menntaskóla Akureyrar, skyldi skólanum leyft að starfrækja miðskóladeild með því skilyrði, að lærdómsdeild skólans breytti þá starfsháttum sínum í samræmi við l. um menntaskóla frá 1946. Er það ekki nokkuð furðulegt, að það þurfi að ganga til kaupskapar við menntastofnun um það, hvort hún beygi sig undir lög landsins, að því tilskildu, að henni sé veitt undanþága í tvö ár? Það ætti að virðast nokkuð sjálfsagður hlutur, að þegar mþn. er búin að ganga frá löggjöfinni um nýtt skólakerfi, leggja í það margra ára starf með samanburði við skólakerfi annarra þjóða og er búin að þaulkynna sér skólamálahugsjónir sinnar eigin þjóðar og bera síðan fram till. á Alþ. og fá þær samþ. og lögfestar, þá skuli ekki þegar í stað, áður en reynsla er komin á þetta skólamálakerfi, koma fram tillögur í þá átt, að gera breyt. og veita undanþágur til þess að ónýta vissa þætti kerfisins, áður en reynslan kemst að, og verði svo löggjöfin hvorki fugl né fiskur. Slíkt virðist hin mesta fjarstæða. Hverjar voru nú höfuðbreyt. í íslenzkum skólamálum með skólalöggjöfinni 1946? Að menntastofnunum þjóðarinnar yrði skipað í samfellt kerfi. Barnaskólastigið skyldi ná yfir sex ár, unglingaskólastigið yfir fjögur ár. Menntaskólastigið skyldi ná yfir fjögur ár. Síðan kom efst háskólastigið. Ákveðið var í l., að að því skyldi stefnt að koma þessu nýja skólakerfi til framkvæmda á árabilinu frá 1946–51. Þá átti það helzt að vera komið að fullu til framkvæmda. Nú sjá menn það, að með þessu frv. er farið út á þá braut að víkja frá því ákvæði skólalöggjafarinnar nýju, að gagnfræðaskólastigið og menntaskólastigið skuli vera algerlega aðskilin skólastig, sem taka við hvort af öðru. Úr barnaskólanum eiga nú að koma 12 ára gömul börn, sem eiga rétt til að sitja í 1. bekk gagnfræðaskóla, eru þar skólaskyld næstu tvö ár og eiga þá að ljúka svokölluðu unglingaprófi. Þegar nemendur hafa stundað nám í gagnfræðaskóla hinn þriðja vetur, eiga þeir að ljúka miðskólaprófi. Jafnframt taka þeir landspróf í vissum greinum, og fái þeir meðaleinkunnina sex hið minnsta, öðlast þeir rétt til að stunda nám í kennaraskóla eða menntaskóla. En þegar þessu prófi er lokið, á að vera sem efsti bekkur í gagnfræðaskólum fjórði bekkurinn, þar sem frjálst og praktískt nám sé stundað fyrir þá, sem ekki ætla sér að halda áfram langskólanámi. Með þessari aðgreiningu milli gagnfræðastigsins og menntaskólastigsins var það ákveðið að gera þá höfuðbreyt. á menntaskólum landsins að leggja niður gagnfræðadeildirnar, sem störfuðu við þá, þriggja ára deildina við Menntaskólann á Akureyri og tveggja ára deildina við skólann í Reykjavík. Skyldi þá hvor skóli verða fjögurra ára menntaskóli. Megintilgangurinn með þessu var sá, að báðir menntaskólarnir gætu tekið við nemendum, sem hefðu lokið miðskólaprófi, með meðaleinkunninni 6 sem lágmarki, hvaðan sem þeir koma af landinu, úr héraðsskólum og gagnfræðaskólum, og skyldu þeir allir hafa jafna aðstöðu til að setjast í menntaskóla. Þetta var greinilega stórt spor í réttlætisátt og fagnað um allt land af öllum skólamönnum. Reykjavíkurunglingarnir höfðu haft alveg sérstök forréttindi til þess að geta notið sín og farið strax inn í 1. bekk menntaskólans og fullskipað bekki gagnfræðadeildar. Einnig var þessu þannig háttað á Akureyri. Svo komst ekki nema einn og einn nemandi af landsbyggðinni í 4. bekk menntaskólanna, sem þá voru. En með því að leggja gagnfræðadeildirnar niður á báðum stöðum var leikurinn gerður jafn. Þá var nemendum úr miðskólaprófi í gagnfræðaskóla í Reykjavík og Akureyri engin forréttindi veitt yfir þá, sem luku miðskólaprófi á Ísafirði, Seyðisfirði eða hvar sem var í sveitum landsins, þar sem þeir gátu gengið undir miðskólapróf í héraðsskólum. Hvorir tveggja voru settir hlið við hlið í fyrsta bekk menntaskólanna. Nú á að fara að víkja frá þessu aftur og stíga sporið aftur á bak, taka upp gagnfræðadeild við annan menntaskólann og fullskipa í neðstu bekkina, svo að ekki geti orðið nema hrafl utan af landi þó að menn ljúki miðskólaprófi, vegna þeirra, sem eru búnir að hreiðra um sig í gagnfræðadeild menntaskólans. Þessi breyt. mundi því vekja óánægju um allt land meðal allra þeirra skólamanna, sem urðu glaðir við það jafnrétti, sem skólalöggjöfin nýja veitti. Að þessu leyti snertir þetta mál ekki Akureyri eingöngu, heldur allt landið. Menn hafa yfirleitt viljað komast hjá að ræða þetta sem skólamál, heldur sem velgerðarmál við Menntaskólann á Akureyri og sem húsnæðismál. Ég skal þá minnast á það sem húsnæðismál. Þar er mergur málsins sá, að það verði að heimila Menntaskólanum á Akureyri að hafa gagnfræðadeild, því að öðrum kosti verði talsvert mikið húsnæði ónotað í gamla menntaskólanum. Að vísu viðurkenna menn, að ef þetta verði gert, þurfi að breyta heimavistarherbergjum í gamla menntaskólahúsinu í kennslustofur, og menn gera ákaflega lítið úr, að það kosti neitt verulegt. Ég þekki þessa byggingu og hef starfað heilt sumar við að breyta henni. Og ég þori að segja, að það mundi kosta marga tugi þúsunda, ef ekki hundruð þúsunda, að breyta heimavistarhúsnæðinu í báðum álmum í kennslustofur. En þannig stendur á því, að heimavistir losna í menntaskólanum, að stórt heimavistarhús er í byggingu. Þó segja menn: Annar þátturinn í þessu sem húsnæðismáli er sá, að það þarf að nota hina nýju heimavistarbyggingu fyrir fólk víðs vegar að úr Norðlendingafjórðungi og víðs vegar að af landinu og ekki sé útlit fyrir, að nýja heimavistarhúsið verði fullnotað, ef eingöngu starfi lærdómsdeild skólans. Þá hafa menn dregið fram þriðja atriðið í þessu máli sem húsnæðismáli, að ef gagnfræðadeildin hætti að starfa, verði aðsókn að Gagnfræðaskóla Akureyrar svo mikil, að húsnæði þess skóla standist ekki við. Þetta væru rök, ef þau styddust við staðreyndir. En það gera þau því miður ekki. Ég vil þá fyrst taka húsnæðismál Gagnfræðaskóla Akureyrar. Það er upplýst, að í gagnfræðadeildum Menntaskólans á Akureyri eru nú 110 nemendur. Og nú er spurningin: Getur Gagnfræðaskóli Akureyrar tekið við 110 nemendum í viðbót? Um þetta liggja fyrir þær upplýsingar frá skólastjóra þess skóla, að nú séu þar 260 nemendur og að hann geti tekið við miklu fleiri en 110 nemendum, án þess að þurfa þó að tvísetja í nokkra kennslustofu. M.ö.o., það er ekki rétt, að grípa þurfi til þess að stofna gagnfræðadeild í Menntaskólanum á Akureyri af því, að Gagnfræðaskólinn þar geti ekki tekið við nemendum. Það er líka rangt, að ráðast þurfi í kostnaðarsama breytingu á gamla menntaskólahúsinu með því að breyta heimavist í kennslustofur af því, að húsnæðisskortur sé hjá hinum skólanum. En eru þá líkur til, að húsrúm í gamla Menntaskólanum á Akureyri verði ónotað um langa framtíð, verði þar ekki gagnfræðadeild? Ég hygg, að því fari fjarri, eftir því sem ég þekki til. Í fyrsta lagi er það, að meðan þrengslin voru mest í Menntaskóla Akureyrar, varð að gripa til þess að innrétta í kjallarahæð hússins 2–3 kennslustofur. Auðvitað ætti út frá heilbrigðisástæðum að rýmka undir eins nokkuð til og flytja úr kjallaranum og á efri hæð hússins. Og ef það er hægt nú, væri það vel. Það er ekki forsvaranlegt skólahúsnæði, skólastofurnar í kjallarahæð hússins. Ætla mætti þá söfnunum, sem eru stór og góð, heldur rúm í kjallarahæð hússins. Væri það mikil breyt. til bóta um notkun skólahúsrýmisins. En svo er annað. Þó að gagnfræðadeildin leggist niður við Menntaskólann á Akureyri, verður nóg um nemendur, því að þá fer að streyma í hann fólk, sem útskrifast úr hinum nýja gagnfræðaskóla Húsavíkur, gagnfræðaskóla Siglufjarðar, unglingaskóla Ólafsfjarðar og Dalvíkur og gagnfræðaskóla Sauðárkróks og héraðsskólans á Reykjum í Hrútafirði. Þessi nemendafjöldi mundi vaxa mikið með hverju ári, sem líður. Og hlutverkið, sem menntaskólinn á að rækja, er einmitt það að taka við nemendum á menntaskólastiginu og hafa húsrými til þess, en ekki ná í unglinga á gagnfræðaskólastiginu, sem eiga kost á að fá nám í ýmsum öðrum skólum. Það er þess vegna alveg rangt stefnt með þessu frv., bara út frá þessu húsnæðismáli. Það er sem sé ekki neinn fótur fyrir því, að hægt sé að leysa málið sem húsnæðismál, af því að það er laust húsrými í báðum skólunum, Menntaskólanum og Gagnfræðaskólanum á Akureyri. Og það er auðskilið mál, að þetta auða húsrými á að nota með því að beina unga fólkinu á gagnfræðastiginu til gagnfræðaskólans, en hinu, sem lokið hefur miðskólaprófi víðs vegar, til Menntaskóla Akureyrar og nota húsrýmið í þeirri stofnun fyrir það. Ef nú litið er á þetta mál sem uppeldismál, sem fyrst og fremst ætti að gera, því að hér er um stórkostlegt skólamál að ræða, þá sér hver maður í hendi sér, að ef það eru gild uppeldisfræðileg rök, að heppilegra sé og líklegra til uppeldisfræðilegs árangurs að hafa menntaskólann ekki fjögurra ára, heldur sjö ára, þannig að nemendur séu frá 12 ára og upp í 20 eða 21 árs aldur, þá ætti að breyta báðum menntaskólum landsins í samræmi við þessa uppeldisfræðilegu kenningu. Það er ekkert vit í því að setja þá Menntaskólann í Reykjavík hjá. Hins vegar þarf varla skólamann til að sjá, að 12 ára börn eiga lltla félagslega samleið með og eru á allt öðru þroskastigi, en fólk frá 18 til 21 árs. Slíkur skóli er ósamstæður skóli, sem er mikill vandi að stjórna, svo að vel sé, þegar nemendahópurinn er á svo ólíku þroskastigi. Það veldur stórkostlegum uppeldislegum vandkvæðum að setja nokkurn skóla svona saman. Þar af leiðir, að það er óhyggilegt að breyta menntaskólunum í þetta horf. Það væri uppeldislegt spor aftur á bak. Það er miklu nær réttu marki uppeldisfræðilega að láta menntaskólana ekki vera lengri, en fjögurra ára skóla, eins og nýja löggjöfin ætlast til. Unglingar á gagnfræðastiginu eru það ólíkir að þroska, að gagnfræðastigið er langt um betur komið út af fyrir sig í sérstakri stofnun. Enn fremur vil ég minnast á í sambandi við húsnæðismálið, að flm. töldu meðal þyngstu raka fyrir breytingunni, að svo mikil húsnæðisþröng væri í Gagnfræðaskólanum á Akureyri. En ástæðan til þess, að ekki væri þörf fyrir sams konar breyt. í Reykjavík, væri sú, að svo prýðilega væri séð fyrir húsnæðismálum gagnfræðaskólanna í Reykjavík. Það færi betur, að þetta byggðist á staðreyndum. En því fer fjarri. Það er ömurlegt ástand í húsnæðismálum gagnfræðaskólanna í Reykjavík. Ég hef í höndum bréf frá stjórn Landssambands framhaldsskólakennara. Þessir stjórnendur eiga heima hér í Reykjavík og eru kennarar við framhaldsskóla. Í bréfi sínu um þetta mál til menntmn. Nd. segja þeir, með leyfi hæstv. forseta: [Tilvitnunina í bréfið vantar í handrit þingskrifara.] Menn geta því ekki snúið sannleikanum rækilegar við, en gert er í grg. flm. í samanburðinum á skólahúsnæðinu á Akureyri fyrir gagnfræðastigið og hins vegar í Reykjavík. Það er gott ástand á Akureyri, en hið ömurlegasta ástand hér í höfuðborg landsins. Ætti þá út frá þessu að setja frekar upp gagnfræðadeild við Menntaskólann í Reykjavík og bæta þannig úr því ömurlega ástandi í húsnæðismálum gagnfræðaskólanna í Reykjavík. En ég hygg, að þó að till. kæmi um að láta Menntaskólann í Reykjavík fá sams konar undanþágu, yrði það kolfellt í d., af því að það er offorsið; sem ræður afstöðu manna, en rökum vilja þeir ekki hlýða né kynna sér staðreyndir, enda er valinn sá kostur að heyra ekki staðreyndir. Þeir eru hræddir um, að þeir kynnu að sannfærast, ef þeir heyrðu þær. Enn vil ég koma inn á eina hlið þessa máls, sem ekki er sem auvirðilegust í augum þeirra manna, sem allt miða við krónur, svo sem margir í þessari virðulegu stofnun gera. Væri líklegt, að þeir ætluðu fótum sínum forráð, ef þetta kæmi fjárhagslega óhagstætt út fyrir ríkissjóð. Ég gæti skilið, eftir annarri afstöðu þessara manna, ef þeir vildu gera breyt. á skólakerfi landsins í sparnaðarskyni. En eins og nú er háttað löggjöf í landinu, eru skólar gagnfræðastigsins kostaðir að hálfu af viðkomandi héraði og að hálfu af viðkomandi bæ að byggingar- og rekstrarkostnaði, nema kennaralaun fastra kennara að öllu leyti af ríkinu. Þannig er skiptingin að því er snertir Gagnfræðaskóla Akureyrar. En gagnfræðadeildirnar við menntaskólana í Reykjavík og á Akureyri voru kostaðar að öllu leyti af ríkinu. Og sú gagnfræðadeild, sem yrði við Menntaskólann á Akureyri, yrði að öllu leyti kostuð af ríkinu, svo að þm. eru hér að sækja um að taka meiri þátt í kostnaði slíks skólahalds, en í nokkrum öðrum kaupstað landsins, þó að hann hafi notið þeirra sérréttinda síðan 1905, að ríkið kostaði hann að öllu leyti, ekki síður en Möðruvallaskóla. En önnur héruð kosta sjálf að nokkru sína skóla. Hér er verið að taka upp ranglæti og auka útgjöld; sem ríkið var búið að losa sig við. Þetta er gert á því Alþ., þegar ríkisstj. emjar sem ámátlegast um það, að hún komi endum fjárlaganna ekki saman og verði að grípa til hvers óyndisúrræðisins eftir annað til að leggja nýja skatta á landsmenn. Ekki nóg með þetta, heldur fær ríkið meiri kostnað að því er þetta snertir. Það er nú fullskipað kennaralið við Gagnfræðaskóla Akureyrar. Ef gagnfræðadeild verður sett á stofn við Menntaskóla Akureyrar við hliðina á þessum gagnfræðaskóla, sem þar er, leiðir af því, að stórum fækkar nemendum við Gagnfræðaskóla Akureyrar. Ekki mun þó draga úr kennarakostnaði ríkisins við gagnfræðaskólann, þó að nemendaliðið skiptist frá þeim skóla yfir til annars skóla, sem hefur hærra launaða kennara. Eftir öllu þessu er hinn sárþjáði ríkissjóður að slægjast, að biðja um þá framkvæmd á þessum þætti fræðslumálanna, sem dýrust er. En það, sem verður verst þolað, er það, sem ég áðan drap á, að ríkið er að troða sér fram til þess að taka meiri þátt í kostnaði af kennslu gagnfræðastigsins á Akureyri, en nokkurs staðar annars staðar. Ég veit, að þetta spor hlýtur að leiða til þess, að hver kaupstaður, sem hefur gagnfræðaskóla á sinni könnu að hálfu á móti ríkinu, mun fara fram á það á næsta Alþ., að gagnfræðastigið verði algerlega á kostnað ríkisins þar eins og á Akureyri, hversu sárt sem fjmrh. kynni að emja og ríkisstj. að bera sig illa. Ekki er hægt að bjóða landslýðnum, að ríkið seilist eftir þessu í einum kaupstað landsins, en neiti öðrum héruðum. Hér er á stórkostlegan hátt stofnað til þeirrar áhættu, að öllum kostnaði af gagnfræðastiginu í landinu verði komið á ríkissjóð. Þeir, sem stjórna menntamálum landsins, mega ekki láta sér yfirsjást svo, að þeir geri ráðstafanir gagnvart einni menntastofnun, sem verði mjög á kostnað annarra. En það verður naumast hrakið, að það, sem kynni að verða gert fyrir Menntaskólann á Akureyri með því að samþ. þetta frv., er gert nálega til eyðileggingar á annarri menntastofnun landsins, sem sé Gagnfræðaskólans á Akureyri. Þessi orð verður auðvitað að heimfæra við staðreyndir. Þeir nemendur, sem teknir kynnu að verða úr Akureyrarkaupstað eða annars staðar inn í hina nýstofnuðu gagnfræðadeild Menntaskólans á Akureyri, væru búnir að fá sérstöðu til þess að halda áfram námi í gegnu.m þann skóla, svo framarlega sem þeir stæðust próf þar. Það mundi þykja girnilegra að fara í hann strax, en í gagnfræðaskólann við hliðina, án tillits til þess, hvor stofnunin veitti betri kennslu. Með því að koma nemendum inn í fyrsta bekk ætti að vera búið að tryggja nemendum að halda sína braut til stúdentsprófs. Þetta þýðir, að Gagnfræðaskóli Akureyrar mundi missa úrvalið úr námshæfasta unga fólkinu á Akureyri fram hjá sér inn í Menntaskóla Akureyrar. Eftir sæti gagnfræðaskólinn með hið minna námshæfa unga fólk og á að leiða það til sama prófs og úrvalsfólkið í menntaskólanum á að ganga undir. Síðan sýndi gagnfræðaskólinn lélegri próf og yrði fyrir það fordæmdur. Þarna er verið að baka þessum skóla miklu lakari aðstöðu, en nokkrum öðrum gagnfræðaskóla á landinu, því að enginn hinna hefur þá aðstöðu að hafa menntaskóla við hliðina, sem veitir sérréttindi við inngöngu í fyrsta bekk. Þetta mundi leiða til eyðileggingar á Gagnfræðaskóla Akureyrar. Og væri ég í sporum Þorsteins M. Jónssonar, mundi ég á þeirri stundu, sem frv. þetta er samþ., segja af mér. Það virðist heldur ekki fjarri þessum skólastjóra, því að hann sagði, að ef þetta yrði samþ., telji hann ekki fært að halda áfram með sérstakan skóla, heldur yrði að leggja gagnfræðaskólann niður og láta stjórna báðum stofnununum undir einum hatti, þ.e.a.s. frá menntaskólanum. Og ég held, að annað væri ekki fært. Gagnfræðaskólinn hættir þá að hafa þá aðstöðu að fá frekar þá, sem síður eru hæfir til bóklegs náms. En gagnfræðaskólinn á einnig að standa undir fleiri skyldum gagnfræðastigsins, ekki einungis bóklegri fræðslu, heldur líkamsíþróttum og verklegri kunnáttu. Auk þess sem Menntaskólinn á Akureyri hefði námshæfasta fólkið, yrði honum hlíft við því að dreifa kröftum og tíma námsfólksins milli bóklegs og verklegs náms, hefði færri námsgreinar til þess að einbeita sínum nemendum að. Ekki eru kennd kristinfræði og ekki handavinna í gagnfræðadeildinni þar, og ekkert er í þessu frv., sem bendir til, að leggja eigi þær skyldur á herðar í framtíðinni. Leikfimi hefur ekki heldur verið kennd í Menntaskólanum á Akureyri fram að síðustu árum, ef það er þá byrjað enn, vegna þess að fyrrverandi skólameistari vildi ekki verja tíma nemenda til slíks, nema útiíþrótta og sunds. Ég held yfirleitt, að það væri gersamlega ómögulegt fyrir Gagnfræðaskóla Akureyrar að starfa við slíka aðstöðu sem hlyti að verða við hlið gagnfræðadeildar menntaskólans. Þetta finnst mér mjög alvarlegt atriði um stóra og merka stofnun með á þriðja hundrað nemenda. En þá skulum við líta á viðhorf Akureyrarbúa til þessarar breytingar. Og það er allalvarleg hlið á málinu. Efnaðri borgarar Akureyrarkaupstaðar fengju sömu aðstöðu með þessari breyt. eins og efnaðri borgarar í Rvík höfðu meðan Menntaskólinn í Rvík hafði gagnfræðadeild og ströng inntökuskilyrði. Það var keypt þekking fyrir of fjár í börn ríka fólksins, en börn fátæka fólksins fengu því ekki inngöngu. Þannig yrði þetta á Akureyri. Pyngjan yrði tekin upp hjá efnaðri borgurunum og keyptir kennarar til að liggja yfir börnunum og troða þeim inn í gagnfræðadeild menntaskólans þegar í stað. Um fátæku börnin yrði kylfa að ráða kasti, hvort þau með því að fara gegnum Gagnfræðaskóla Akureyrar og dreifa kröftunum til miklu fleiri námsgreina og með því að njóta sín ekki nægilega í hóp miklu minna gefinna barna, - kylfa að ráða kasti um það, hvort þau stæðust miðskólapróf að þremur árum liðnum. En aðstöðunni hefur verið spillt. Það er ekki demókratísk hugsun á bak við svona breytingar á löggjöfinni. Og áreiðanlegt er, að almenningur á Akureyri mun gera sér þennan meginmun fyllilega ljósan, þegar þessi l. eru komin til framkvæmda. Auk þessa, sem ég hef nefnt, er ljóst, að þeim fátækari væri ætlaður ófínni skóli, sem hefði erfiðari aðstöðu. Fína fólkið gæti keypt sín börn strax inn í skóla, sem opnaði þeim beina braut til stúdentsprófs og embættissæta í þjóðfélaginu. Og þetta skil ég, að Íhaldsflokkurinn í Ed. beiti sér fyrir. Þetta er það lýðræði, sem íhaldið alltaf vill, að útiloka alþýðuna frá menntunaraðstöðu og koma peningunum að til að afla sínum börnum menntunar. En ég get ekki skilið, hvers vegna Alþfl.-menn og Framsfl.-menn eru að gefa sig í þjónustu íhaldsins í þessu máli. Ég held ég hafi nú gert þeim sálum, sem hér eru viðstaddar, nokkurn veginn ljóst, að hér er um hreint og beint ranglætismál að ræða gagnvart þeim fátæku, en sérréttindi handa þeim ríku. Það er verið að greiða fyrir börnum efnaðri borgara Akureyrar og bregða fæti fyrir börn hinna. Það er verið að búa til tvenns konar gagnfræðaskóla fyrir Akureyrarkaupstað. Milli þeirra verður ójafn leikur. Þetta verður vandræðamál í Akureyrarkaupstað. Auk þess sem verið er að stofna til tveggja gagnfræðaskóla á Akureyri hlið við hlið með hina ólíkustu aðstöðu, er líka verið að stofna til óvildar og rígs milli beggja menntaskólanna í landinu, þar eð þeim er ekki búin sama aðstaða. Það er mjög misráðið. Það á aldrei að breyta l. á þann hátt, að annar þeirra njóti réttinda á kostnað hins. Það var ekki alveg beiskjulaust hjá rektor Menntaskólans í Reykjavík, þegar hann sagði, að þegar Menntaskólinn í Reykjavík átti 100 ára afmæli árið 1946, hefði Alþingi lofað að leggja eina milljón til hliðar til byggingar fyrir menntaskóla. Við þetta loforð á 100 ára afmæli skólans var ekki staðið af Alþ., þar sem upphæðin var lækkuð um helming, eða niður í 500 þús. kr. Það er slæmt, að hv. frsm. meiri hl. skuli ekki vera hér staddur, því að ég get ekki komizt hjá því að fá vitneskju um það, hvernig annars meiri hl. hugsar sér fyrirkomulagið á þeirri gagnfræðadeild, sem á að stofna við Menntaskólann á Akureyri, því að lítið er í frv. um það. Á þetta að vera gagnfræðadeild, sem byrjar með 12 ára börn, er staðizt hafa barnaskólapróf, eða á þetta að byrja með strangara inntökuprófi og vinza úr á þann hátt? Þetta skiptir miklu máli að vita, því að þá fær maður betri vitneskju um það, hvert hlutverk þessarar deildar á að vera. - Annað atriði skiptir og miklu máli, þegar rætt er um tilhögun þessarar væntanlegu deildar við Menntaskólann á Akureyri. Hugsa þeir sér, að gagnfræðadeildin starfi bara í einskiptum ársdeildum, fyrsta, annars og þriðja bekkjar, eða hugsa þeir sér, að þessi gagnfræðadeild verði með tvískiptum eða þrískiptum ársdeildum í fyrsta, öðrum og þriðja bekk? Ég teldi bráðnauðsynlegt að fá það upplýst hér og staðfest í alþt., hvað fyrir hv. meiri hl. n. vakir með þessu og hvort þetta eigi að vera gagnfræðadeild með óskiptum deildum eða það eigi að vera undir stjórn skólans að ákveða, hvort hafa eigi tví- eða þrískiptar deildir. En það fást engin svör frá hv. meiri hl., hvorki fyrr né siðar, því að stólarnir eru auðir og þeir hafa hvorki mál né heyrn. En umr. má ekki ljúka svo, að við eigum þess ekki kost að eiga orðastað við hv. frsm. meiri hl. n. Ég vék að því fyrr í ræðu minni, að með samþykkt þessa frv. væri verið að stofna til tvenns konar gagnfræðaskóla. Gagnfræðadeild við Menntaskólann á Akureyri væri öðruvísi gagnfræðaskóli, en gagnfræðaskólinn, sem nú starfar samkvæmt gagnfræðaskólal., og öðruvísi en efri bekkir héraðsskólanna, því að þessi skóli væri í beinu áframhaldandi prófsambandi við efri bekki Menntaskólans á Akureyri. Enn þá einu sinni væru þá tvenns konar gagnfræðapróf komin í landið. Það væri ekki til bóta. Áður en nýja skólalöggjöfin gekk í gildi var þannig ástatt og skipulagsleysið þvílíkt í þessum efnum, að það voru fjórar tegundir gagnfræðaprófa í landinu. Á þetta batt nýja skólalöggjöfin endi, en nú á aftur að fara að koma á nýrri tegund gagnfræðaprófs í landinu., sem veitir réttindi til framhaldsnáms. Það er áreiðanlega leitun á þeim manni, sem getur fundið nokkurn skynsamlegan rökstuðning fyrir því að, að þessu leyti sé rétt stefnt, - að fara nú með breyt. á löggjöf, sem búið var að koma í skynsamlegt horf, að stefna út í sömu vitleysuna og við vorum í áður en nýja skólalöggjöfin gekk í gildi. Með samþykkt svona frv. er aftur búið að koma á tvenns konar gagnfræðaprófi í landinu, sem veitir mismunandi aðstöðu til framhaldsnáms og byggir á ólíkri kennslu og ólíkum námsgreinum. Þetta mundi bitna hart á unga fólkinu almennt, en koma þó alveg sérstaklega illa við það fólk, sem flyzt til í þjóðfélaginu. Gamla skipulagið, með 4 gagnfræðaprófum, var ómögulegt, þegar fólkið flutti milli byggðarlaga, því að þá þurfti að athuga, hvaða tegund gagnfræðaprófs unglingurinn hafði, til þess að vita, hvaða réttar hann ætti að njóta, þegar hann kæmi í hið nýja byggðarlag. Tvenns konar gagnfræðapróf væri ávöxturinn af þessu, - ekki eins vitlaust og það var þó orðið með þau fjögur, en mundi hafa það annað í för með sér, að við fengjum tvenns konar menntaskóla. Landslýðurinn mundi þá ekki eiga þess kost að velja milli tveggja skóla með sömu próf og sömu kröfur, Menntaskólans í Rvík og Menntaskólans á Akureyri. Nei, látum þá vera með ólíkum hætti og knýja kannske fólk til að senda börn sin í þann menntaskólann, sem það kannske teldi að einhverju leyti óheppilegra. Ég mundi mjög óska þess, að hæstv. forseti léti grennslast eftir því, hvort frsm. meiri hl. er hér í húsinu. Vildi ég gera hlé á ræðu minni á meðan, svo að ég gæti borið upp fyrir meiri hl. þær spurningar, sem ég bar fram hér áðan í ræðu, minni. Ég vil því beina því til forseta, hvort hann vill ekki verða við þeirri ósk minni að fresta umr., til þess að gefa mér tækifæri að fá svarað þeim spurningum, sem hér hafa verið bornar fram. Frá mínu sjónarmiði er það óverjandi að verja okkur í minni hl. þess að fá upplýsingar frá meiri hl. um málið. Ég bið eftir svari hæstv. forseta við þessu. [Frh.]

Forseti (ÞÞ): Hv. þm. hefur snúið máli sínu til mín. Ég get svarað því, að það er ekki á mínu valdi að draga hv. frsm. hingað undir ræðu hv. ræðumanns. Hann ræður sér sjálfur, og ég get ekki sótt hann hingað með lögregluvaldi. En ég álít heppilegast nú, að umr. þessum sé hætt í þetta skipti, og mun ég þá fresta atkvgr. þangað til á mánudag, en vil þá, ef ég á kost á því, lofa þm. að leiða hesta sína saman við 3. umr., ef frv. lifir þangað til. Ætti þá hvorugur að draga af sér, en auðvitað sýna hófsemd og snyrtimennsku. Ef annars ræðumaður vill halda áfram, er þetta aðeins hlé á ræðu hans.



Ég þakka forseta fyrir þau svör, sem hann gaf mér, en ekki spurði ég hann nú, hvort hann treysti sér til þess að draga hv. 2. þm. Árn. (EE) inn í d. Ég spurði hann aðeins, hvort hann væri fáanlegur til þess að fresta umr., svo að ég gæti fengið svör við þeim spurningum, sem ég hef beint til meiri hl. Ég óskaði, að hann gæfi mér kost á að bera þessar spurningar upp við þessa umr., áður en henni lyki, sem er því aðeins hægt, að hæstv. forseti fresti umr. þangað til hv. frsm. finnst.

Forseti (ÞÞ): Ég vil taka fram, að ég treysti mér ekki til að fresta umr. í þetta skipti, en það mun reka að því sama í málinu, því að nú er umr. búin að standa í fulla tvo tíma. En sem sagt, ef ég verð forseti næstkomandi mánudag, skal ég hlutast til um, að hv. frsm. standi hér eða sitji undir ræðu hv. 3. landsk. og sé tilbúinn til svara, eftir því sem föng eru á og efni leyfa.



Ég held þá áfram ræðu minni, þegar ég heyri af munni forseta, að hann telur sér ekki fært að fresta umr.

Forseti. (ÞÞ): Ég vil taka fram, að ég mun sitja hér og bíða undir ræðu hv. 3. landsk. til kl. 10, en þá eru komnir 3 klukkutímar og þá mun ég fresta umr., ef d. sýnist, og getur hún þá skorið úr því á næsta fundi, hvernig fara skuli með málið. Annars held ég, satt að segja, að hv. frsm. sé búinn að rekja meginefnið, en annars þoli ég að sitja einn klukkutíma enn.

Hannibal Valdimarsson [Frh.]: Ég hugsa, að ég ofbjóði ekki svo þreki hæstv. forseta. Það liggur fyrir, að ég fæ ekki svör við spurningum mínum við fyrri hluta þessarar umræðu. Ég vil því rifja upp það helzta, sem meginmáli skiptir í þessu. máli.

Ég vil mælast til, að hv. þm. tvílesi ekki ræðu sína.

Hér er farið fram á það, að Menntaskólanum á Akureyri sé heimilað að stofna miðskóladeild, sem megi starfa í næstu tvö ár, ef húsrúm skólans leyfir. Þetta er gert fyrir stofnunina sem merka menntastofnun og til þess að gera sóma hennar og veg sem mestan. Ég held, að það sé mjög vafasamt, að sómi og vegur Menntaskólans á Akureyri vaxi nokkuð við það, þó að hann fái undanþágu frá skólalöggjöf landsins, sem hliðstæðri stofnun, Menntaskólanum í Rvík, var neitað um. Ég held líka, að það væri miklu betra fyrir Menntaskólann á Akureyri að leggja niður gagnfræðadeildina núna, en þurfa að gera það eftir tvö ár, en eftir tvö ár eru litlar eða engar líkur til, að slík undanþága sem þessi fengi framlengingu, því að þá á skólalöggjöfin að fullu og öllu að vera komin til framkvæmda, og þá eiga engar gagnfræðadeildir að vera til við menntaskólana, þar sem þeir eiga þá að vera orðnir 4 ára skólar. Mér finnst því, að þessi vingjarnlegu orð til Menntaskólans á Akureyri hafi ekki við rök að styðjast. Ég vil þá einnig minnast á það, að eitt atriði gerir það þó að verkum, að kannske er fremur hægt að samþ. þessa tveggja ára undanþágu er frv. eins og það var í sinni upphaflegu mynd, sökum þess að með því að veita aðeins tveggja ára undanþágu er því slegið föstu, að undanþágan gildi einungis meðan skólakerfið nýja er ekki að fullu komið til framkvæmda. Mér skilst því vera slegið föstu, að þegar sá dagur rennur upp, að skólalöggjöfin nýja ákveður, að nýja kerfið skuli að fullu komast í framkvæmd, þá gildi engin undanþága lengur frá löggjöfinni. Að þessu leyti er frv. nú aðgengilegra og brýtur ekki eins í bága við skólalöggjöfina og það gerði. Ég og hv. 8. landsk. viljum þó af vinsemd við Menntaskólann á Akureyri fallast á, að sú ein breyt. verði gerð á l., að miðskóladeild megi starfa fyrir utanbæjarnema, ef rúm leyfir og búið er að taka við öllum þeim nemendum, sem búnir eru að ljúka 2 vetra námi og rétt hafa að setjast í skólann. Gagnfræðaskóli Akureyrar getur þá veitt viðtöku innanbæjarnemendum. Till. þessi, ef hún kemst í gegn, greiðir fyrir utanbæjarnemendum og hefur einnig í för með sér allt það, sem hv. fim. töldu aðalrök fyrir málinu, og ætti því að vera til bóta að samþ. brtt. okkar hv. 8. landsk. Það dylst engum, að allir þeir, sem leitað hefur verið til um umsögn um þetta frv., telja, að uppeldíslega séð sé hér stefnt í ranga átt. Fræðslumálastjóri telur rangt að leyfa þetta, en engan veginn frágangssök samt sem áður, þar sem aðeins er um tímabundið leyfi að ræða. Rektor Menntaskólans í Rvík, Pálmi Hannesson, lætur í ljós það álit, að hans skóli sé metinn minna, ef honum sé synjað um að setja upp miðskóladeild á sama tíma og Menntaskólinn á Akureyri fær heimild til þess. Ég tel eðlilegt, að rektor Menntaskólans í Reykjavík vilji, að skóli hans fái sömu hlunnindi og Menntaskólinn á Akureyri. Pálmi Hannesson hefur svarað því aðspurður, að hann telji misráðið að samþ. þessa heimild, og einnig hafa fleiri, sem rætt hefur verið við, tekið sams konar afstöðu, og á ég þar einkum við mþn. í skólamálum, sem er eindregið andvíg þessu og rökstyður það með því, að ekki megi trufla og koma ruglingi á skólakerfið, heldur verði að koma reynsla á það, áður en því verði breytt með bráðabirgðaákvæðum eða varanlega, og að nýtt kerfi verði að fá að reyna sig og ekki megi brjóta það niður, fyrr en reynsla hefur fengizt á því, og ekki megi brjóta það niður fyrr en reynslan sýni, að það sé ómögulegt. Það er slæmt við verklegar framkvæmdir að gera mistök, en það er verra þegar um slík mál er að ræða. Það er verra að fá hv. þm. til að athuga málin, þegar um uppeldi æskulýðsins er að ræða, heldur en þegar skipa- eða húsabyggingar eru annars vegar. Ég held, að ég hafi nú gert grein fyrir helztu sjónarmiðum í máli þessu, og tel, að ég hafi að engu leyti hallað á Menntaskólann á Akureyri, sem er mæt og góð menntastofnun, og á ég honum mikið að þakka, sennilega engum eins. Þeir, sem þar starfa, eru að mestu leyti skóla- eða bekkjarbræður mínir og vinir. Það er því ekki af óvild til skólans eða kennaranna, að ég get ekki greitt þessu frv. atkv., og þó að ég eigi skólanum og þeim margt að þakka, held ég, að það sé ekki bezt gert á þennan hátt. Þá er einnig hætta á því, að Gagnfræðaskóli Akureyrar verði skemmdur, ef ekki lagður í rúst, eins og ég hef áður getið um í ræðu minni. Ég tel þetta mál svo mikilsvert, að ekki sé hægt að víkja af götu sannleikans fyrir vináttu sakir. Ég vonar að þeir hv. þm., sem ekki hafa kynnt sér málið, greiði atkv. með till. okkar hv. 8. landsk. Ég mun greiða atkv. eins og málið blasir við mér. Ég hef krufið það til mergjar meir en flestir aðrir og get því ekki látið vinsemd til kennaranna eða bænastaf skólameistarans, Þórarins Björnssonar, hafa áhrif á afstöðu mína, heldur tek efnislega afstöðu til málsins. Því mun ég gera það, sem ég held, að sé skólamálunum fyrir beztu, og ég óttast þann eld, sem það gæti kveikt á Akureyri, ef frv. þetta væri samþ. Þá væri einnig hætta á, að aftur mundi myndast sama ófremdarástandið og var í þessum málum, þegar gagnfræðaprófin voru á fjóra vegu. - Ég læt svo lokið máli mínu, en harma, að meiri hl. hv. þm. skuli hafa tekið svo flokkslega afstöðu í þessu, máli og hlaupizt síðan í burt. Ég ásaka ekki hæstv. forseta fyrir þetta og þakka honum mikla þolinmæði.