Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (SB): Forseta hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík. 2. nóv. 1968. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vesturlandskjördæmi. Ásgeir Pétursson sýslumaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Friðjón Þórðarson, 4. þm. Vesturl.“ Kjörbréf Ásgeirs Péturssonar hefur áður verið rann sakað, og býð ég hv. þm. velkominn til setu í hv. þd.



Herra forseti. Frv. það til laga um breyt. á l. um þingsköp Alþingis, sem hér liggur fyrir, var flutt á síðasta þingi af sömu flm. og nú flytja það að beiðni allra forseta þingsins. Var það ekki útrætt og er því flutt hér að nýju. Þegar það upphaflega var lagt fram, gerði ég allýtarlega grein fyrir efni þess og þeim breytingum, sem það felur í sér frá gildandi þingsköpum. Ég sé því ekki ástæðu til þess að fjölyrða um frv. nú. Rétt þykir þó að ítreka, að frv. er byggt á áliti mþn., sem kjörin var á Alþingi 5. maí 1966 til þess að endurskoða þingsköpin, en hún var kjörin í samræmi við þáltill., er samþ. var á Alþ. 29. apríl sama ár. Í n. þessari áttu sæti fulltrúar allra þingflokka. Stóð n. sameinuð að till. sínum. En í henni voru rædd ýmis önnur atriði en þau, sem felast í frv. Um þau náðist ekki fullkomin samstaða. N. taldi hins vegar, að mikilvægt væri, að þær till., er hún léti frá sér fara, kæmu frá henni óskiptri. Var það álit hennar, að æskilegt væri, að sem mest samstaða ríkti á Alþ. um breytingar á þingsköpum. Þegar frv. þetta var rætt hér í hv. Nd. á síðasta þingi, kom fyrst og fremst fram ágreiningur um eitt atriði till. n. Það er um útvarpsumr. frá Alþ. N. hafði lagt til, að útvarpsumr. yrðu styttar mjög verulega frá því, sem tíðkazt hefur. Raddir voru einnig uppi um það í mþn., að stytta bæri útvarpsumr. enn meira en gert er ráð fyrir í þessu frv. Í umr. um frv. á síðasta þingi kom fram sú skoðun, að fella bæri útvarpsumr. frá Alþ. í núverandi formi að mestu eða öllu leyti niður. Þær gæfu ranga mynd af þingstörfum og hefðu oft verið þinginu til vansæmdar. Það kemur nú til kasta hv. Alþ. að taka afstöðu til þessara sjónarmiða. Mþn. aflaði sér ýtarlegra upplýsinga um útvarp frá þjóðþingum margra landa. Fylgir sú skýrsla grg. frv. Af henni kemur það fram, að mjög mismunandi reglur gilda um þetta í hinum ýmsu þjóðþingum. Frá sumum þingum er útvarpað öllu, sem þar fer fram, frá öðrum er útvarpað umr. um einstök meiri háttar mál, og frá enn öðrum er alls ekki útvarpað. Víða eru fréttir frá þingstörfum í útvarpi og sjónvarpi mjög fullkomnar. Yfirleitt hafa t. d. ríkisútvörpin á Norðurlöndum mjög rúma heimild til þess að taka upp umr. í þingunum og útvarpa þeim að vild. Sjónvarp hefur einnig farið mjög í vöxt á síðustu árum frá þjóðþingum Norðurlanda. Í till. mþn. er einnig lagt til, að slík heimild verði fengin ríkisútvarpinu að höfðu samráði við forseta og formenn þingflokka. Útvarp eða sjónvarp samkv. þessari heimild færi að sjálfsögðu fyrst og fremst eftir fréttagildi umr. og atburða. Það er skoðun flm. þessa frv., að þær breytingar, sem í frv. felast, séu allar til bóta. En það er auðvitað á valdi þingsins sjálfs að gera ýmsar aðrar og róttækari breytingar á þingsköpum sínum. Miklu máli skiptir, að starfsreglur þingsins tryggi sem hagkvæmust og greiðust vinnubrögð þess. Um það getur naumast ríkt ágreiningur. En þá kemur einnig til greina, að starfsaðstaða þm. sé sem skaplegust. Á það brestur hins vegar mjög, að hún sé það. Nokkuð hefur að vísu verið gert til umbóta í þeim efnum á síðustu árum. En hér þarf fleira að koma til. Sjálfstæði Alþ. gagnvart stjórnvaldi og framkvæmdavaldi þarf að efla. Það er frumskilyrði þess, að þessi elzta og sögufrægasta stofnun þjóðarinnar haldi trausti og virðingu. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Eins og hv. aðalflm. hefur rifjað upp, varð nokkur ágreiningur um þetta frv., þegar það var flutt á síðasta þingi. Ég skal ekki rekja þann ágreining í einstökum atriðum né fara aftur yfir þær aths., sem ég þá bar fram við frv. Það er rétt, að ýmis atriði frv. eru tvímælalaust til bóta, en ég leyfi mér hins vegar mjög að draga í efa, að ákvæðin varðandi meginbreytinguna, þ. e. a. s. um fyrirkomulag útvarpsumr., séu viðhlítandi. Hv. aðalflm. gat þess, að frv, fylgdi grg. um útvarpsumr. í ýmsum þingum og sagði, að þær væru með mjög mismunandi hætti. Nú játa ég að vísu á mig þá vanrækslu, að ég hef ekki lesið þessa skýrslu aftur, en ef ég man rétt, hygg ég, að komið hafi fram í henni, að slíkt fyrirkomulag eins og hér tíðkist hvergi. Og ég þori enn að fullyrða og hef staðfestst í þeirri skoðun minni, sem ég hef lengi haft, að sá háttur á útvarpsumr., sem á að verða aðalreglan einnig eftir þessu frv., þessar tilbúnu umr. frá Alþ. séu mjög óheppilegar, að fátt hafi orðið til þess frekar að draga úr virðingu almennings fyrir þinginu og ekkert til þess að skapa meiri misskilning almennings á því, hvað hér í raun og veru gerist og hvernig störfum er háttað. Út af fyrir sig getur það vel komið til greina, ef menn vilja, að stjórnmálaflokkar öðru hverju fái færi á því að ræða deilumál sín í útvarpi. En það er með öllu ástæðulaust að tengja þær umr. við Alþ. á sama hátt og verið hefur, enda hygg ég, að svo sé hvergi gert á byggðu bóli nema hér. Annars vegar er útvarpað öllum umr., sums staðar alveg öllum umr., sums staðar um sérstök málefni eða, - og það hygg ég, að sé tíðast og sé að vinna á, - að fréttastofnanir fá heimild þingsins til þess að velja það úr umr., sem þeim þykir sérstaklega fréttnæmt og ástæða til þess, að almenningur kynnist. Það skal játað, að slíkt er miklum erfiðleikum háð. Það krefst hlutleysis og réttsýnis af þeim fréttamönnum, sem að þessu starfa, og einnig mikillar þekkingar og yfirsýnar um þingmál. En ég hygg, að þetta hafi tekizt vel. Nú fyrir fáum dögum átti ég t. d. viðræður við forseta norska Stórþingsins um það, hvernig þetta hefði tekizt í Noregi, og það er þeim mun athyglisverðara, það sem hann sagði, þar sem nú fyrir tiltölulega fáum árum tók ný stjórn við í Noregi, nýr aðalforseti þingsins eftir langvarandi stjórn annars flokks. Forseti Stórþingsins sagði mér, að það væri enginn vafi á því, að þar hefði tekizt vel það úrval, sem fréttamenn hefðu gert. Það væri svo, að almenningur hlustaði á það, sem sagt væri, og þingflokkar hefðu yfirleitt ekki borið fram kvartanir yfir því, að ranglega hefði verið valið. Hitt kynni að vera, að einstakir þm, kvörtuðu undan því, að ekki væru valin einmitt þeirra orð, en í heild væri viðurkennt af öllum, að þarna fengist rétt mynd af því, sem gerðist í þinginu. Ég þori aftur á móti að fullyrða, að núverandi fyrirkomulag útvarpsumr. gefur algerlega ranga mynd af þinginu. Og þess vegna er það mér kappsmál, að slíkt útvarp sé fellt niður, ekki til þess að almenningur fái minni fréttir af þingi og eigi síður kost á að fylgjast með því, sem hér gerist, heldur en áður, heldur að það, sem flutt er, verði í aðgengilegri búningi, það verði raunveruleg frásögn og mynd af því, sem hér gerist, en ekki þær tilbúnu umr., sem hér hafa tíðkazt nú alllengi. Þetta er það aðalatriði, sem menn þurfa að reyna að koma sér saman um. Og ég hef ekki trú á því, að þetta mál verði leyst nema með samkomulagi milli flokka. Ég tel ekki, að það sé hyggilegt né til þess sé grundvöllur, að um þetta sé tekin flokksleg ákvörðun innan þingsins. En ég hygg, að n. hefði betur gert í því efni að kanna betur, hvort ekki var möguleiki á því að fá samkomulag um gjörbreytingu í þessu efni. Hitt held ég, að sé alger ofrausn, að ætla að halda þessu hvoru tveggja, annars vegar að hafa í stórum dráttum hið sama fyrirkomulag og verið hefur, að vísu miklu styttra en lagastafurinn segir til, en ívið styttra en framkvæmdin hefur orðið. Það er bitamunur, en ekki fjár, breytir ekki þeirri heildarmynd, sem menn fá af störfum hér. Ég held það sé ofrausn að ætla að halda þessu, en innleiða hitt einnig. Ég held, að við eigum að hafa kjark til þess að yfirgefa það, sem illa hefur tekizt, og taka upp alveg nýja skipan, það eitt sé skynsamlegt. Við sjáum líka, að hæpin er sú till. n. að breyta nokkuð til um það, hverju útvarpa eigi, sem kemur fram í því, að það eigi í upphafi þings að útvarpa stefnuskrárræðu forsrh. Ég vakti athygli á því á síðasta þingi, að hér er um algera nýlundu að ræða. Slík ræða hefur raunar verið haldin örsjaldan hin síðustu ár. En að þessu sinni þótti ekki hyggilegt að efna til slíkra umr. í upphafi þingsins þegar vegna þeirra almennu samninga, sem eiga sér stað á milli allra stjórnmálaflokkanna. Það hefur engin aðfinning komið fram enn yfir því, að umr. var ekki höfð. Ég geri ráð fyrir, að það sé vegna þess, að menn hafa talið, að það væri ekki skynsamlegt að efna til slíkrar umr., fyrr en sýnt er, hvernig fer með þá samninga. Nú líður senn að því, að þeim ljúki, og á hvern veg sem það verður, þá er eðlilegt, að þá hefjist almennar stjórnmálaumr., en þá er vitaskuld mikill munur, að það væru ófalsaðar umr. frá Alþingi og því, sem hér raunverulega gerist, fremur en sams konar tilbúnar umr. og þingskapaákvæðin hafa leitt til, að allt of oft hafa verið haldnar. Ég játa, að það er út af fyrir sig kostur að stytta þessar umr., en ég tel, að þær hafi þegar orðið þinginu til svo mikils álitshnekkis, að það eigi ekki að lögfesta þær að nýju, heldur eigi að nota tækifærið til þess að gera á þessu gerbreytingu. Það er rétt hjá hv. aðalflm., að þetta var og er aðalefni frv. En það var einnig vikið að öðru, sem er ekki leyst á fullnægjandi hátt í frv. n., og það er varðandi fsp. Ég þori að fullyrða, að þó að segja megi, að till. um fsp. stefni e. t. v. í rétta átt að því leyti, sem þær miða að því að stytta þær umr., og er þó vafasamt, hvort þær ná tilgangi sínum að því leyti, en þá er þar einnig gengið fram hjá því, sem ég vil segja, að fyrst og fremst þarf úrlausnar við, og það er þetta, sem komizt hefur á fyrir venju, að menn geti borið fram fyrirspurnir og af hálfu stjórnarinnar gefið skýrslur algerlega fyrirvaralaust og án þess að um slíkt sé tilkynnt fyrir fram í dagskrá. Í sjálfu sér er alveg þýðingarlaust að hafa ákvæði um fsp. með takmörkuðum ræðutíma og hafa ákvæði um skýrslugjafir af hálfu stjórnvalda á Alþ., ef svo á að vera hægt, eins og venja hefur komizt á, að hafa takmarkalausar umr. þar fyrir utan. Þetta er ákaflega óheppilegt. Það getur stundum staðið þannig á, og þá er hægt að gera það með afbrigðum frá þingsköpum, að það sé með öllu óhjákvæmilegt að veita leyfi til þess að taka fyrirvaralaust upp eitthvert mál til umr. Mundi slíkt þó vera ærið sjaldgæft í framkvæmdinni. En hér þarf að komast ný skipan á. Það er fullkomið ósamræmi í þessum nokkuð löngu og ýtarlegu fyrirmælum um skýrslugjöf og fsp. og halda svo áfram þeirri venju, sem verið hefur varðandi fsp. og skýrslugjafir utan dagskrár. Mér er það ljóst um þetta eins og með útvarpsumr., að það er mjög hæpið að breyta þessu með einhliða meirihlutaákvörðun. Ég segi ekki, að það kunni ekki að því að koma, að slíkt sé réttlætanlegt. En það er hæpið, að slíkt eigi að gera, nema búið sé áður að reyna að fá um þetta samkomulag, til þess að koma betri skipan á störf þingsins. En ég tel, að mþn. hefði átt að sinna þessu atriði ýtarlegar en hún hefur gert. Þá vil ég einnig minnast á það, sem ég lítillega drap á í fyrra við umr. um þetta mál, og það er, að ég tel, að betri skipan þurfi að koma á fyrirkomulag umr. Við vitum, að sá háttur hefur orðið, að jafnvel mikilsverð mál hafa oft verið til umr. stuttan tíma dag hvern dögum og vikum saman. Slíkt er í raun og veru ákaflega óeðlilegt. Það er langheppilegast að ljúka hverri umr. á sama degi eða á allra næstu dögum í beinu framhaldi og þjappa þannig saman umr. Með því fæst frekar líf í umr. Hún verður fréttnæmari fyrir aðra og leiðir frekar til þess, að umr. hafi einhverja þýðingu sjálf, heldur en ef sá háttur er á hafður, sem lengi hefur tíðkazt, auk þess sem þetta mundi setja skemmtilegri blæ á störf þingsins og verða til þess, að tími þm. nýttist betur en ella. Það má deila um, hvort þörf sé á beinni þingskapabreytingu til þess að koma slíku á. Sennilega er hægt að koma henni á með því valdi, sem forsetar hafa nú, með samkomulagi við alla þingflokka. En ég vil mjög eindregið beina því til hæstv. forseta, að að því verði unnið að taka upp í þessu skipulegri hátt en hingað til hefur verið. Ég lét þess getið í fyrra og ítreka það nú, að ég hefði talið æskilegra, að mþn. hefði farið rækilegar ofan í þessi málefni en hún hefur gert, og beindi því þá til hennar, að hún héldi störfum sínum áfram. Nú hefur hún ekki gert það, heldur leggur frv. aftur fram óbreytt. Það verður þá að sjálfsögðu athugað hér í n. í Alþ. í vetur, og er ekkert við því að segja. En ég vil lýsa því yfir, að ég tel, að frv. leysi ekki þau höfuðverkefni, sem þarf að leysa til þess að fá betri skipan á þingstörf og réttari mynd gagnvart almenningi á því, sem hér gerist.



Herra forseti. Þetta frv. til l. um breytingar á þingsköpum var hér til meðferðar í fyrra og einnig annað mál, sem snertir þessi efni óbeint, og það var breyting á kosningalögum. Í sambandi við umr. um það mál tók ég nokkurn þátt í því að ræða um starfshætti Alþ. og ýmislegt, sem mér fannst að þyrfti að breyta. Ég ætla ekki að endurtaka það nú og allra sízt vegna þess, að ég hef á sérstöku þskj. leyft mér að flytja till. til þál. um, að starfshættir Alþ. verði endurskoðaðir með þeim hætti, sem þar er nánar tilgreint. Ég vona, að ég komist bráðlega að í Sþ. til þess að gera grein fyrir þeim viðhorfum, sem liggja að baki þeirri þáltill. Ég ætla því ekki að ræða hér um öll þau atriði í sambandi við störf Alþ., sem mér finnst nauðsynlegt að ræða hreinskilnislega um og kryfja til mergjar. En margt af því er að mínu viti mjög aðkallandi. Ég ætla aðeins að segja hér örfá orð út af þessu frv. um þingsköp Alþingis og halda mig algerlega við efni þess. Það, sem ég segi, verður að sumu leyti endurtekning á því, sem ég tók fram í fyrra við sama tækifæri, en það varðar fsp. og útvarpsumr., eiginlega sömu atriðin og hæstv. forsrh. ræddi hér áðan. Ég vil fyrst segja um fsp., að það hefur illa mistekizt með þær. Þær áttu að verða góður liður í starfsemi Alþ., en það hefur mjög mistekizt. Ég álít, að það sé hæstv. ráðh. mest að kenna, að svo hefur farið, því að sá háttur hefur verið upp tekinn, að í stað þess að svara fsp. í stuttu máli og skorinort, sem oftast væri hægt, eru haldnar hér í sambandi við fsp.-svörin langar ræður, mjög langar ræður, langar skýrslur oft úr embættiskerfinu, eins og við vitum. Það er í sjálfu sér engin ástæða til þess að deila á ráðh. fyrir það, þó að þeir styðjist við upplýsingar úr embættiskerfinu, ef sett er í sómasamlegt form. En úr þessu hafa orðið langir fyrirlestrar af hendi hæstv. ráðh. Það er alveg auðfundið, að ráðh. hafa fallið fyrir þeirri freistingu að nota nálega hverja einustu fsp. til þess að reyna að koma inn í þingfréttirnar svo og svo miklu af áróðri um þau efni, sem þeir eru að fást við. Það er auðvitað ekki nema mannlegt, að við reynum allir og alls staðar að koma við því, sem kalla mætti áróður, þ. e. a. s. ýtni fyrir okkar málstað og því, sem við erum að glíma við. En það verður að reyna að setja þessu eðlileg og skynsamleg takmörk, og það er mjög ömurlegt, að svona hefur farið með þessar fsp.-viðræður, vegna þess að í öðrum blóðþingum skilst mér, að þetta sé þýðingarmikill þáttur, þ. e. að spyrja stutt og fá stutt svör. Þá er annað, sem hefur skemmt þennan þátt, og það er, að við höfum tekið upp á því, þm., að nota fsp. til þess að efna til almennra umr., en slíkt á alls ekki að eiga sér stað, og við höfum því ekki haldið okkur innan eðlilegra takmarka fremur en ráðh., að mínum dómi. Ég mundi helzt vilja benda á að gera alls ekki ráð fyrir því, að aðrir þm. taki til máls í sambandi við fsp. en þeir, sem fsp. gera. Ég veit ekki, hvort hægt er að koma því við að taka þetta beint fram í þingsköpum, en a. m. k. að þetta yrði fastur siður, að einungis sá, sem fsp. gerir, taki þátt í umr. og ráðh. fyrir sitt leyti svari stutt. Og ef þeir treysta sér ekki til að svara beint, þá geta þeir líka svarað stutt út úr, eins og þar stendur, ef þeir telja sig endilega þurfa þess. Það er náttúrlega stundum, sem ráðh. eiga erfitt með að svara alveg beint, eins og maður veit, en þá er að svara stutt samt. Ég skal sem sagt ekki segja, hvort hægt væri að bæta úr þessu með þingskapaákvæðum, en þetta er orðið alveg óþolandi, og þetta er búið að eyðileggja gersamlega eða a. m. k. stórskemma fundina í Sþ. og verða til þess, að forsetar í Sþ. og aðrir eiga mjög erfitt með að koma málum að. Bókstaflega allur venjulegur fundartími í Sþ. fer í þetta þras fram og aftur um fsp. og þessar löngu skýrslur, sem ráðh. láta koma fram í sambandi við þær. Afleiðingin af þessu hefur orðið sú, eins og kunnugt er, af þessum sífelldu kappræðum í sambandi við fsp., að þáltill. og önnur málefni, sem eru lögð fyrir Sþ., komast ekki að mánuðum saman. Ég beini því til manna að reyna að finna betri hátt á þessu, annaðhvort með því að gera ákvæði þingskapanna skýrari um þetta eða þá að reyna að skapa einhverjar skynsamlegar starfsvenjur. Við hljótum að geta það, ef við tölum hreinskilnislega um þetta og einsetjum okkur að bæta okkur í þessu. Við skulum gera okkur það ljóst, að við höfum allir brotið af okkur í þessu sambandi og fsp. eru orðnar allt annað en við vonuðum í upphafi að þær yrðu. Þá vil ég víkja hér að útvarpsumr. og segja það sem mína skoðun, að mér finnst hæstv. forsrh. ekki sanngjarn, þegar hann ræðir um útvarpsumr. Við skulum gera okkur það ljóst, að útvarpsumr. eru eins konar þingmálafundir. Á bak við þær liggur sú hugsun, að menn komi fram í útvarpi og leggi málstað sinn fram og standi fyrir máli sínu í áheyrn alþjóðar og þetta sé gert af og til á þinginu. Útvarpsumr. eru settar upp eins og þingmálafundir voru áður, nokkuð svipað. Það er talað fyrir hvern flokk og síðan koma svör o. s. frv. Þessir þingmálafundir voru ákaflega nytsamleg fyrirtæki. Útvarpsumr. eru settar upp eins og kappræður hér á Alþ., fara gjarnan fram, þegar eitthvað er sérstakt um að vera. Þær eru alls ekkert ólíkar því, sem hér gerist, t. d. þegar stór deilumál koma fram eða menn taka sig til og gera upp. Í sambandi við útvarpsumr. var náttúrlega mjög haft í huga, hvernig tíðkazt hafði að haga sér við gömlu eldhúsumr. hér í þinginu, sem við höldum enn, og þær eru útvarpsumr. Það var sem sé þetta, að stjórnarandstaðan deildi á ríkisstj. og stjórnin svaraði fyrir sig, og þetta vildu menn gjarnan láta þjóðina heyra. Ég vil ekki segja, að útvarpsumr. hér á Alþ. hafi yfirleitt tekizt sérstaklega vel eða jafnvel eins og þær hefðu þurft að takast. T. d. er það ákaflega áberandi í útvarpsumr., og þar er enginn undanskilinn, að menn eru nálega hættir að svara. Upphaflega voru útvarpsumr. hérna þannig, að menn svöruðu gjarnan næsta ræðumanni á undan og svo koll af kolli, eins og gerist á góðum fundi, en nú er þetta meira orðið þannig, að menn semja nálega allar ræður heima hjá sér fyrir fram, og satt að segja kemur sumt af því, sem sagt er, nálega eins og skrattinn úr sauðarleggnum fyrir bragðið. Á þessu verður ekki það kappræðu- eða fundarsnið, sem ætti að vera og þyrfti að vera. En þetta er okkur sjálfum að kenna, en ekki vegna þess, að þetta fyrirkomulag, þessar kappræður í útvarp ættu að þurfa að kalla á þennan starfshátt. Það ætti að vera hægt að hafa á þessu svipaðan hátt og öðrum umr. hér í þinginu, að þetta væru raunverulega rökræður fram og aftur um málin. Þetta eru oft eldhúsumr., sem þarna eiga sér stað, og kæmu fram svör og andsvör með eðlilegri hætti en tíðkazt hefur æðilengi, þá hygg ég, að við stæðum betur í þessu og mundu þá fleiri hlusta á útvarpsumr. en nú. Enn fremur hafa þessar umr. oftast staðið of lengi, hafa verið tvö kvöld, sem er óþarflega fyrirferðarmikið og leiðigjarnt og venur menn á endurtekningar. Það er alveg vorkunnarlaust fyrir menn að láta öll aðalatriði koma fram á einu kvöldi. Ég tel mjög mikla áhættu í því fyrir Alþ. og þjóðmálalíf í landinu að láta þessar umr. falla alveg niður, því að satt að segja er það nú orðið mjög fágætt, að þjóðin hafi tækifæri til þess að koma á reglulegan þingmálafund eða hlýða á kappræður, eins og áður var mjög algengt, þar sem slíkir fundir voru haldnir víðs vegar um allt landið með tiltölulega stuttu millibili. En nú potar hver orðið nálega í sínu horni og kallar á sína menn til þess að hlusta á sig. Þetta er í raun og veru hin mesta afturför frá því, sem áður var, og ég held, að útvarpsumr. hér frá Alþ. séu þó til þess, að menn eigi kost á því, þótt mjög sjaldan sé, að heyra þjóðmálin kapprædd, og það ætti að vera í svipuðum stíl og tíðkaðist á hinum almennu þingmálafundum áður og tíðkast í hinum almennu kappræðum í þinginu, sem hér fara fram, þegar stórmál eru á döfinni. Ég tel að vísu, að forsrh. hafi dálítið fyrir sér í því, að þessar útvarpsumr. hafa orðið í meðförunum hjá okkur hálfgerðar gerviumræður að þessu leyti til, að það er allt of mikið fyrir fram smíðað í þeim og þetta verða ekki svör og andsvör, eins og þyrfti að vera, ef nógu vel væri á þessu haldið. Og það sama má kannske segja um þingræður hér nú orðið yfir höfuð, að það er allt of mikið af þeim orðið skrifað fyrir fram og undirbúið, en of lítið um raunverulegar kappræður eða „diskution“, og það má vera, að útvarpsumr. séu að þessu leyti ekki alveg eins röng mynd af þeim ræðuhöldum, sem hér eru orðin, eins og hér hefur komið fram frá forsrh. Menn ættu að reyna að færa útvarpsumr. í betra horf, en ekki leggja þær niður. Ég tel mjög mikið til bóta það, sem hér er ákveðið í frv., að þær umr. skuli aldrei standa lengur en eitt kvöld. Ég held, að það mundi hafa afar góð áhrif á umr. og skynsamlegt að takmarka þær á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir í frv. Ég er ekki talsmaður þess, að þær verði lagðar niður. Við skulum segja, að menn hefðu mikla tilhneigingu til þess að taka rök forsrh. til greina um þetta og reyna að fá á þetta skemmtilegra snið og það, sem hann kallar eðlilegra snið. Þá kemur þessi spurning: Hvernig á að koma því fyrir, að slíkar umr. verði teknar í sjónvarp og útvarp með eðlilegum hætti og það sé þá með fullu jafnræði? Ég hef aldrei séð neinar till. um það, sem mér finnast vera sérstaklega traustvekjandi, að út úr því kæmi jafnrétti, sem þarf að hafa góða gát á í þessu sambandi. Ég hef lesið nokkuð um það, sem n. upplýsir um það, hvernig þetta er haft annars staðar, og mér finnst það ekki reglulega traustvekjandi. Væri t. d. hægt að eiga það algerlega undir öðrum, án þess að nokkrar reglur væru á Alþ. sjálfu um það, hvernig umr. væru teknar upp á Alþ. í útvarp og sjónvarp? Ég er ekki reiðubúinn til þess að fallast á það, en álít, að þetta sé skref í rétta átt, sem hér kemur fram í frv. um útvarpsumr. Loks vildi ég mjög óska eftir því, að nm. gerðu sér grein fyrir því, hvernig þeir vilja láta sjónvarp koma inn í þingstarfið, að þeir vildu ganga nánar í það en kemur fram enn sem komið er í sambandi við málið. Ég álít, að það þurfi að leggja talsvert mikla vinnu í það mál og að fulltrúar frá forsetum og flokkum beri ráð sín saman um það, hvernig þeir telja eðlilegt, að sjónvarpið komi inn á Alþingi. Það er nokkuð vikið að þessu í sambandi við málið, en ekki nægilega.



Herra forseti. Ég var einn þeirra alþm., sem voru í þeirri mþn., sem undirbjó þetta frv., og vildi því segja hér örfá orð um þær aths., sem hér hafa komið fram, einkum frá hæstv. forsrh. Mér finnst afstaða hans til þessa frv. vera furðulega neikvæð, og ég skil ekki í raun og veru hans afstöðu, því að ég held, að það verði erfitt að deila um það, að í frv. eru ýmis ákvæði, sem ég ætla, að nálega allir þm, hljóti að vera sammála um, að séu mjög til bóta frá því, sem er að finna í gildandi þingsköpum, atriði, sem mundu greiða fyrir þingstörfum á ýmsan hátt, gera þau hraðvirkari og eðlilegri. Þessi atriði er öll hægt að afgreiða og sjálfsagt að afgreiða og engin ástæða til þess að draga hér þing eftir þing að afgreiða a. m. k. þau atriði úr þessu frv. En þá vildi ég víkja að þeim aths., sem einkum hafa komið hér fram frá hæstv. forsrh., sem varða m. a. útvarpsumr. frá Alþ. Það er rétt, að eins og segir í grg. frv., eru þessar till. miðaðar við það, að þær nái aðeins að því marki, sem hægt var að fá fullt samkomulag um innan n., og ég tók svo eftir, að hæstv. forsrh. væri í raun og veru á þeirri skoðun líka, að það væri varla rétt, a. m. k. ekki á fyrsta stigi málsins, að ganga öllu lengra til þess að breyta þingsköpum varðandi þetta mikilvæga atriði en að því marki, sem flokkarnir gætu fallizt á. En þá er aðeins um það að spyrja: Eru þá þessar till. ekki í rétta átt einnig varðandi þetta atriði, um útvarpsumr. frá Alþ.? Í frv. er lagt til að leggja niður þær útvarpsumr. frá Alþ., sem skyldaðar eru samkv. þingsköpum, sem eru fjárlagaumr., þegar fjárlagafrv. í byrjun þings er lagt fram, sem alveg tvímælalaust eru þær umr. eins og nú er komið, sem eru óeðlilegastar sem útvarpsumr. frá Alþ. Þær eru þannig, að fjmrh. flytur þá jafnan langa skýrslu, einn klukkutíma eða 1½ klukkutíma, mikið talnaflóð, og síðan koma ræður frá hverjum þingflokki, hálftíma ræða frá hverjum þar á eftir og síðan 15 mínútna svarræða aftur frá fjmrh. Þetta eru mjög langdregnar umr., þunglamalegar, og ég hygg, að flestallir þm., ef ekki allir, séu á þeirri skoðun, að það beri að breyta þessum umr. Þetta urðum við sammála um í þessari n., að leggja til að fella þær umr. niður. Þetta tel ég fyrir mitt leyti spor í rétta átt. Hins vegar töldum við ekki óeðlilegt, m. a. vegna þess háttar, sem þá hafði verið tekinn upp á nokkrum þingum, að það yrðu stuttar útvarpsumr. í upphafi hvers þings, þar sem m. a. forsrh. gerði í stuttu máli grein fyrir stefnu ríkisstj. og aðrir þingflokkar fengju þar stuttan tíma til þess að lýsa afstöðu sinni. Þetta sýndist okkur vera mjög eðlilegt, að í upphafi hvers þings færu fram svona tiltölulega stuttar umr. í útvarpi frá þinginu. Og ég er enn á þeirri skoðun, að það sé varla hægt að ganga lengra en svo, um leið og þær umr., sem nú hafa verið lengi sem útvarpsumr. frá þinginu, fjárlagaumr., eru lagðar niður, að þá sé rétt, að svona stuttar umr. komi í staðinn. Þá er haldið því atriði, að hægt sé að krefjast þess, að það fari fram útvarpsumr. um mál, sem lagt er fram í þinginu, en ræðutími er styttur frá því, sem verið hefur. Ég fyrir mitt leyti er ekki á þeirri skoðun, að við eigum að fella niður þann rétt þm. og þingflokka, að þeir geti óskað eftir því, að útvarpað verði umr. frá Alþingi um tiltekin mál, sem lögð eru fyrir þingið. Þetta er mjög þýðingarmikill réttur, að þegar mál er lagt fyrir þingið, þá sé hægt að fá umr. um það tiltekna mál, og reynslan hefur verið sú, að það er ekki beðið um slíkar umr., nema um býsna stór mál sé að ræða. En hins vegar varð n. sammála um það að stytta þennan umræðutíma í útvarpi frá því, sem verið hefur. Er t. d. hæstv. forsrh. á þeirri skoðun, að það ætti að taka þennan rétt af með öllu, að þm. eða þingflokkar hafi ekki áfram rétt til þess að óska eftir útvarpsumr. um tiltekin mál, sem lögð eru fyrir þingið, að það ætti að fella þetta alveg niður? Ég er ekki í neinum vafa um það, að þeir þm. eru býsna margir, sem telja þetta ekki fært. Við komumst að þeirri niðurstöðu, eftir að hafa rætt málið allmikið í þessari mþn., að það væri ekki fært að taka þennan rétt af þm. eða þingflokkum. Það er svo ekkert um það að villast, að í okkar till. er miðað við það að gera t. d. hinar löngu eldhúsdagsumr., sem þingflokkar geta krafizt að séu í framkvæmd miklu lengri en þær hafa verið í reynd nú um langan tíma, - við vildum breyta þingsköpum þannig, að þessum umr. yrði breytt í almennar stjórnmálaumr., sem færu fram á seinni hluta þings, og styttar til mikilla muna frá því, sem verið hefur, eða m. ö. o. að gera ráð fyrir þessu, að í byrjun þings færu fram stuttar umr. í stað langra, sem nú eru, og að á seinni hluta þings eða í þinglok færu fram almennar stjórnmálaumr., líka miklu styttri en eldhúsdagsumr. eru nú, og áfram yrði haldið þessum rétti fyrir þm. og þingflokka, að biðja um útvarpsumr. eða fá útvarpsumr. um málefni, sem lögð eru fyrir þingið, en þó væri sem sagt umræðutíminn miklu styttri en hann hefur verið. Ég efast um, að það sé auðvelt að fá hér sæmilegt samkomulag á Alþ. um að ganga öllu lengra en þetta í þessa átt, a. m. k. á fyrsta stiginu. Það kann að vera, að þessu verði þá aftur breytt, áður en langt um líður, en það er þá líka auðvelt fyrir Alþ. að breyta þessum þingsköpum, þegar skoðanir eru orðnar uppi um annað. Þá var annað atriði, sem hæstv. forsrh. gerði hér nokkuð að umtalsefni, en það eru ákvæði í þingsköpum um fsp. á Alþingi. Ég held, að það sé enginn vafi á því, að þær breytingar, sem n. leggur til, að teknar verði upp varðandi fsp. á Alþ., eru mjög til bóta. Með þessu er gert ráð fyrir því að flokka þetta meira niður í tvær óskyldar aðferðir til þess að afla upplýsinga á Alþ. Annars vegar er gert ráð fyrir stuttum og hnitmiðuðum fsp., sem ætlazt er til beinlínis samkv. þingsköpum að ráðh. eigi að geta svarað í örstuttu máli, og hann fær ekki nema stuttan ræðutíma til þess að svara, hann fær enga aðstöðu til þess að halda þar langa ræðu. Hins vegar er gert ráð fyrir því, m. a. í samræmi við þá reynslu, sem hér hefur orðið, að ráðh. geti flutt Alþ. skýrslu um heilan málaflokk. Ef t. d. ráðh. vill flytja Alþ. skýrslu, eins og komið hefur fyrir, við skulum segja um ástand almennt í fræðslumálum landsins, sem er ekkert smáræði að ræða um, þá sé gert ráð fyrir því, að ráðh. geti gefið slíka skýrslu, og þá verði ekki tekin um hana nein sérstök ákvörðun undir þeim dagskrárlið. Og einnig er þá gert ráð fyrir því, að alþm. geti, ef þeir setja fram kröfur um það nægilega margir, óskað eftir því, að ráðh. geri þinginu grein í skýrsluformi fyrir slíkum stærri málaþáttum. M. ö. o.: nokkrir þm. geta óskað eftir því, að ráðh. gefi þinginu skýrslu um heilan málaflokk, en það sé ekki verið að blanda þessu saman, eins og nú hefur orðið í framkvæmd, inn í hinn almenna fsp.-tíma. Það er kannske af hálfu þm. spurt þannig, að það er ekki auðvelt að svara því í hnitmiðuðu máli, en ráðh. virðist gjarnan grípa tækifærið og flytja sem svar við fsp. í fsp.-tíma langa almenna grg. eða ræðu. Ég held, að menn muni komast að þeirri niðurstöðu við nánari athugun, að þessar till. mþn. til breytinga á þessum málaflokki eru mjög til bóta frá því, sem verið hefur. Það getur vel verið, og ég efast ekkert um það, að það megi bæta þarna enn um, en það ætti ekki að vera þá ofvaxið fyrir þær þn., sem fjalla hér um málið, að bæta þarna nokkuð úr. Mér finnst því, að þær aths., sem ég hef hlustað hér á frá hæstv. forsrh. við þessi tvö meginatriði, séu ekki þess eðlis, að þær séu sannfærandi til þess, að við eigum að láta málið niður falla eða láta það liggja, eins og gert hefur verið. Þá hefur hæstv. forsrh. einnig minnzt á það í þessu sambandi, - ég skildi hann eiginlega þannig, að hann vildi eiginlega helzt af öllu láta taka það skýrt fram, að fsp. utan dagskrár, sem hér hafa þekkzt um langan tíma, væru þá aflagðar með öllu, þær væru nánast bannaðar. Það tel ég fyrir mitt leyti alveg óeðlilegt. Hinar skriflegu fsp., sem lagðar eru fyrir ráðh., eru allajafna og eðli málsins samkv. til þess að fá upplýsingar um einhver tiltekin atriði, sem ráðh. fær þá venjulega úr sínu rn., en fsp., sem gerðar eru utan dagskrár, eru um einhver málsatvik, sem orðið hafa til skyndilega og eru þess eðlis, að það þarf að fá upplýsingar um þau strax á stundinni eða svo að segja. Gerist einhver stórþýðingarmikill atburður hér í kringum okkur, þá er ekki nema eðlilegt, að alþm. hafi rétt til þess utan dagskrár á þingi að spyrja ríkisstj. um það eða viðkomandi ráðh., hvað sé fyrirhugað að gera í tilefni af einhverju slíku, en alveg óeðlilegt að fara að flytja um það skriflega fsp., sem síðan á að þvælast í þinginu í marga daga eða heila viku. Þessi réttur hefur verið veittur þm. hér í framkvæmd um langan tíma, og það hefur alltaf þótt eðlilegt, að það mætti spyrja ráðh. eða ríkisstj. í slíkum tilfellum, og ég fyrir mitt leyti er því algerlega andvígur, að það séu sett inn einhver ákvæði í þingsköp um að banna það með öllu, enda held ég, að það væri alveg þýðingarlaust, því að ég held, að slíkar fsp. mundu þá bara koma fram í ræðum manna svo að segja í gegnum hvaða mál sem væri á dagskrá fyrir. Ég get sem sagt vel skilið það, ekki sízt þegar ég hugsa til þeirra umr., sem fóru fram hjá okkur í þessari mþn. um þessi mál, að hæstv. forsrh. o. fl. komi margt í hug í sambandi við þessi mál og þeim detti í hug, að það mætti skipa þarna ýmsum málum á annan veg en okkur hefur sýnzt í n., að bezt væri. Það get ég mætavel skilið og efast ekkert um það, að hann og fleiri þm. geta komið með ýmsar ábendingar, sem gætu gert þingsköpin betri en hér er lagt til að gera þau. En ég sé ekki, að þessar aths., sem fram hafa komið, séu þess eðlis, að það sé ástæða þeirra vegna að hverfa frá því, að þetta frv. geti fengið hér eðlilega afgreiðslu í þinginu og það verði samþ. a. m. k. þær breytingar á gildandi þingsköpum, sem greinilegur vilji alþm. er fyrir að gera. Ég fyrir mitt leyti mæli því með því, að sú þn., sem fær þetta mál til athugunar, ef málið fer hér til sérstakrar n. til athugunar, sem það hlýtur að gera, að hún reyni nú að þoka þessu máli áfram, svo að hægt verði að afgreiða það á þessu þingi.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa undrun minni yfir ummælum hv. síðasta ræðumanns, hv. 4. þm. Austf., um það, að hann kvartar annars vegar undan of löngum tíma, sem fari í fsp., og vill setja allstrangar reglur til þess að stytta þann umræðutíma, þó að það sé hins vegar rétt, sem hv. 1. þm. Austf. sagði, að þessar reglur nægja í raun og veru ekki til þess, en sá er samt tilgangurinn með þeim, - ég get ekki látið hjá líða að lýsa undrun minni yfir því, að það skuli vera lögð mikil vinna í að finna slíkar reglur, en hitt skuli vera látið alveg athugasemdalaust, að halda þeim hætti, sem verið hefur, að hægt sé að koma og spyrja um hvaða málefni sem er og hvernig sem á stendur utan dagskrár og ætlast til svars, þó að oft sé þannig málum háttað, að ekki sé unnt að gefa svör nema að athuguðu máli. Í þessu er fullkomið ósamræmi. Og það er þá alveg eins hægt að láta það vera alveg opið, að fsp. sé hægt að bera fram, hvenær sem er, undir hvaða atvikum sem er. Ég veit ekki til þess, að þessi háttur tíðkist í öðrum þjóðþingum. Ef svo er, væri fróðlegt að fá það upplýst. Mér er ekki kunnugt um það. En það er vitað mál að oft hafa heilir fundir hér farið í þóf út af slíkum fsp., og það er auðvitað algerlega út í bláinn að hafa strangar reglur, sem takmarka málfrelsi þm. um venjulegar fsp., sem eru þó bornar fram á tilbærilegan hátt og búið er að leggja vinnu í að svara, en ætla svo að hafa hitt alveg reglulaust, að hægt sé að bera fram fsp. og síðan sé ráðizt á ráðh., ef hann er ekki viðbúinn að svara jafnvel hinum flóknustu málum, sem dettur í þm. að varpa inn í þingið undirbúningslaust með þessum hætti. Því fer svo fjarri, að það vaki fyrir mér að draga úr möguleikum almennings til þess að fylgjast með þingstörfum, að ég legg einmitt ríka áherzlu á það, að mínar hugmyndir í þessum efnum ganga í þveröfuga átt. Hv. 1. þm. Austf. spurði, hvernig væri hægt að koma því fyrir að láta - mér skildist bæði útvarp og sjónvarp fylgjast með á annan veg en þann, sem gert er með því að útvarpa umræðum. Nú er það þannig þegar, að allt er tekið á segulband, sem hér er talað, og víst ætti það að vera mögulegt og án þess að veruleg hlutdrægni kæmist þar að, að einu sinni í viku, einu sinni í mánuði eða hvenær sem menn vildu væri tekið það, sem hér er sagt og sérstaka þýðingu hefur, og almenningi gefinn kostur á að fylgjast með því. Ég teldi það til bóta, ef það væri gert vikulega. Það má ekki fara allt of langur tími í það, þannig að almenningur verði ekki leiður á því, en þá fer ekki á milli mála, hvað hér er raunverulega sagt og með hverjum hætti. Eins legg ég áherzlu á, að þar sem sjónvarp hefur verið tekið upp, - og mér er það ljóst, að það eru vissir annmarkar t. d. í okkar þröngu húsakynnum að koma sjónvarpi að að staðaldri, en annars staðar hefur þetta tekizt þannig, að ekki er undan kvartað. Og hví skyldum við telja víst, að hér væru lakari fréttamenn og hlutdrægari en í öðrum löndum, þar sem þetta hefur tekizt vel? Það er einnig vitað um ýmis mál, að þau hafa almenna þýðingu og vekja almenna eftirtekt. Um önnur mál er það svo, að enginn veit fyrir fram, hvenær um þau verða miklar umræður, sem eru líklegar til þess að vekja áhuga manna, og þá er erfitt að koma sjónvarpi við. En þá er hægurinn hjá að velja úr á segulbandi það, sem sérstaka þýðingu hefur. Það er rétt, sem hv. 1. þm. Austf. sagði, að að vissu leyti koma þessar útvarpsumræður í staðinn fyrir þingmálafundina gömlu. En hann er mér einnig sammála um, að þetta form, miðað við nútímahætti, er orðið of þungt í vöfum, og hann viðurkenndi einnig, að umræðurnar eru meira og minna tilbúnar. Slíkum umræðum er hægt að koma fyrir á milli flokka, þó að þær séu ekki dregnar inn í sjálft Alþingi. Nú þegar sjónvarp er komið og eftir tiltölulega skamman tíma nær um svo að segja allt landið, er auðvitað ekkert því til fyrirstöðu, að fyrirsvarsmenn flokka fái einhvern tíma í sjónvarpi, undir stjórn fulltrúa sjónvarpsins, til þess að vera í kappræðum þar, ef svo vill verkast, eða láta uppi álit sitt á ýmsum efnum, þannig að ólíkar skoðanir og viðhorf manna komist þannig fram og menn geti fylgzt með því á hverju heimili í landinu. Einmitt ef menn eru spurðir þannig, eins og tíðkazt hefur hér í spurningatímum sjónvarpsins, verða menn að svara því, sem um er verið að ræða, en koma ekki með skrifaðar ræður, oft út í hött, eins og hv. 1. þm. Austf. réttilega benti á, að er allt of mikið einkennandi fyrir þessar útvarpsumræður, sem hér hafa tíðkazt. Ég hygg, að a. m. k. enn hafi það mælzt vel fyrir, þegar menn koma frá ýmsum flokkum og leiða saman hesta sína í sjónvarpi og verða þar að svara hver öðrum þegar í stað, eftir því sem atvik standa til. Það er einnig vitað, að í öðrum löndum er það ekki einungis, að menn leiði saman hesta sína, fulltrúar flokkanna, heldur eru þeir þar undirseldir eða ofurseldir spurningum frá fréttamönnum, að því er ég hygg völdum þannig, að öll sjónarmið komist að í spurningatíma, sem játað er af öllum, að ef til vill hafi meiri áhrif t. d. á kosningar en flest annað, sem í kosningahríðinni kemur fram. A. m. k. sænsku þm. sögðu nú, þ. á m. forsætisráðherrann, Erlander, að það hefði verið harðasta raunin, sem hann lenti í í allri kosningahríðinni, að svara slíkum spurningum. Ég er ekki að telja eftir þm. og þeim, sem eru í fyrirsvari fyrir flokka, að ganga undir slíka eldraun, þvert á móti. Ég hygg, að við eigum að ætla okkur það sama í þessu eins og menn verða að gera í öðrum þjóðþingum og annars staðar þar, sem stjórnmálabarátta er háð, en ekki loka okkur inni í gömlu kerfi, sem ég skal ekki segja, hvort átti rétt á sér á sínum tíma eða ekki. Ég hef raunar alltaf talið frá því fyrsta, að þetta fyrirkomulag væri óheppilegt og væri til þess lagað að skapa minnkandi virðingu fyrir Alþingi og gefa mönnum rangar hugmyndir um störf hér. En látum það vera. Nú er komin önnur tækni og aðrir möguleikar en þá var og auðveldara að koma fram skoðun manna, þannig að menn geti fylgzt með á hverju heimili í landinu, heldur en áður var, og við eigum ekki að vera hræddir við að hafa sams konar hátt á því og aðrir selja sig undir, að upp sé tekið það, sem hér er talað, oft undirbúningslaust, og almenningur eigi þess kost að hlusta á þær raunverulegu umræður, eftir atvikum sjá þær raunverulegu umræður, og að menn séu leiddir upp í sjónvarp, þegar þannig stendur á, og látnir þar standa fyrir máli sínu, en umræður í Alþ. fái svo að vera eftir því hefðbundna formi, sem í þjóðþingum tíðkast, ótruflaðar af því að reyna að gera þær frekar að áróðursfundum en efni standa til. Það er algerlega rangt hjá hv. 4. þm. Austf., að ég sé á móti því, að þetta frv. sé afgreitt í heild. Ég hef þvert á móti lýst því yfir bæði á þinginu í vetur sem leið og nú aftur, að flest í frv. hygg ég að sé ágreiningslaust. Það er að vísu svo, að flest af því hefur tiltölulega sáralitla þýðingu, það er annað mál, en flestum ákvæðum frv. er ég sammála. En það eru nokkur meginatriði frv., sem ég tel að þurfi að athuga betur. Og það má ekki segja, að vegna þess að ég hef sagt, eins og hv. 4. þm. Austf. einnig segir, að það eigi helzt ekkert að afgreiða nema það, sem almennt samkomulag er um, að þá eigi að afgreiða einmitt það, sem hann telur sér henta, og ekki megi gagnrýna það. Því aðeins geta menn orðið sammála, að menn gefi sér tíma til þess að ræða um þau málefni, sem hér eru gerðar tillögur um og eru engan veginn lítilmótleg. Þetta er ekki eingöngu varðandi fundarsköp, heldur afgreiðslu mála í heild og hvaða svip þingið fær gagnvart þjóðinni. Það hefur þess vegna raunverulega mjög mikla þýðingu, að menn gefi sér dagstund til þess að ræða um það í alþjóðaráheyrn, og er furðulegt, að hv. þm. skuli koma fram með gagnrýni á því, að ekki sé hiklaust gleypt allt það, sem honum kann að detta í hug í þeim efnum.



Herra forseti. Mér sýnist það nú tilhlýðilegt, að fleiri þm., auk frsm., en flokkaformenn einir taki þátt í þessum umræðum, því að mála sannast er það, að þingsköpin og gerð þeirra varða ekki eingöngu þingflokkana, heldur hvern einasta þingmann í þessum sölum. Það varðar hvern þm. miklu, hvaða möguleika þingsköpin ákveða varðandi þingstörf. Ég ætla ekki að taka þátt í þeim deilum, sem virðast vera hér uppi um einstök atriði í því frv., sem fyrir liggur, sem vera má að séu ekki heldur stórvægilegar. Aðeins vil ég segja það út af ræðu hæstv. forsrh., að ég fæ ekki séð, að það, sem hann sagði áðan um fyrirkomulag kosningaumræðna í öðrum löndum, t. d. í Svíþjóð, varði í raun og veru þetta mál, sem hér liggur fyrir. Hér er verið að ræða um þingsköp Alþingis. En þó að ekkert sé í þingsköpum Alþingis um slíkar umræður, sem hann var að minnast á í kosningum erlendis, er það vitanlega hverju sinni á valdi útvarps og þátttakenda í kosningum að taka upp það fyrirkomulag t. d. á kosningaumræðum, sem þeim sýnist hverju sinni, og vafamál, að slíkt eigi heima í þingsköpum. Þáltill., sem samþykkt var 29. apríl 1966, er um það, að Alþ. kjósi mþn. og að þeirri mþn. skuli falin endurskoðun gildandi l. um þingsköp Alþingis. Í þessari ályktun er ekki vikið að neinu sérstöku, sem n. sé ætlað að endurskoða, ekki bent á neitt sérstakt, sem þingið, þegar það gerði þessa ályktun, telji ástæðu til að sé sérstaklega fjallað um í þessari n., heldur fjallar ályktunin um almenna endurskoðun þingskapa, en þingsköpin eru, eins og hv. þm. er kunnugt, allmikill lagabálkur í 6 köflum og 64 gr. Nú veiti ég því athygli í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, að till. n. virðast aðallega fjalla um afmarkaða kafla eða mjög fáar greinar þingskapanna. Þær fjalla um fyrirspurnir á Alþ. og um útvarpsumræður, þ. e. a. s. um það, hvernig þingið skuli snúa ásjónu sinni að þjóðinni við sérstök tækifæri. En um önnur atriði þingskapanna er yfirleitt lítið fjallað í þessu frv. Nú langar mig til að spyrjast fyrir hjá formanni og frsm. n., sem mér virðist raunar að sé ekki hér í salnum, en hæstv. forseti gæti kannske séð um það, að hann væri hér. 



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð til þess að koma í veg fyrir, að ég væri misskilinn. Hæstv. forsrh. ræddi nokkuð áfram um útvarpsumræður, sem honum finnst ekki heppilegt fyrirkomulag og vill nema í brott, en það vil ég ekki, heldur vil ég fallast á till. n. um að stytta þessar umræður. Ég álít, að með því sé líklegt, að þær taki stórfelldum endurbótum. Hæstv. ráðh. sagði, að við yrðum að taka upp nýtízkulega hætti í þessum efnum og notfæra okkur sjónvarp og útvarp með nýstárlegu móti, svipað og aðrir gera. Ég tek fullkomlega undir þetta og tel mig allra manna ólíklegastan til þess að hafa áhuga á því að loka mig inni í einhverju gömlu kerfi í þessu efni. Ég hef tröllatrú á því, að sjónvarp geti komið hér að miklu liði, og hef ætíð haft, síðan ég fór fyrst að hafa spurnir af því, hvernig það er notað annars staðar, og tel, að það verði að koma í vaxandi mæli inn í þessi störf. En samt sem áður vil ég ekki sleppa útvarpsumræðum, þ. e. a. s. kappræðunum frá Alþingi, að þær komi einstöku sinnum og þá þannig, að fullt jafnræði sé á milli flokkanna og það sé tryggt í sjálfum þingsköpunum. Ég var að rifja það upp fyrir mér, á meðan hæstv. ráðh. var að tala, hvernig þetta er á Norðurlöndum, eftir upplýsingum nefndarinnar, og þá sé ég t. d., sem er mjög athyglisvert, að í Danmörku, þar sem þessi mál eru með heppilegu sniði, býst ég við yfirleitt, er tvisvar, þrisvar sinnum á ári hljóðvarpað umræðum heil kvöld. Þetta ætla ég, að sé mjög svipuð stefna og hér hefur tíðkazt, nema ég geri ráð fyrir því, að tveggja kvölda umræður séu þá ekki tíðkaðar þar, en nú er einmitt meiningin að afnema þær, og hef ég lýst skoðun minni á því. Aftur á móti er sagt frá því, að í Svíaríki og Finnlandi séu umræður þannig fluttar áleiðis, að það sé valið úr ræðum manna, en þá segir t. d. um Finnland, að venja sé, að menn fái sjálfir að ráða, hvaða brot úr ræðum þeirra séu tekin, o. s. frv. En það kemur ekki alveg greinilega fram í því, sem sagt er um önnur Norðurlönd, hvort þar eru höfð afskipti af því af þingsins hálfu, að jafnræði sé í kappræðunum, en það tel ég hina mestu nauðsyn, og það sé alls ekki æskilegt að kasta sér alveg yfir í það að láta aðrar stofnanir algerlega ráða þessu. Það getur verið ágætt, að útvarp og sjónvarp hafi talsvert frelsi í þessu, en samt hygg ég, að skynsamlegra sé að hafa einhverjar umræður, sem eru eftir föstum reglum og þar sem fullt jafnrétti er hreinlega tryggt, eins og hér hefur verið í útvarpsumræðum, það sé ekki hyggilegt að sleppa því. Ég vil alls ekki gera lítið úr því, að útvarp og sjónvarp geri sér far um hlutleysi í þessum efnum, en það er ákaflega vandasamt að synda hér á milli skers og báru, og það er alls ekki því að leyna, að okkur í stjórnarandstöðunni finnst það mikill ágalli, hvað t. d. útvarpinu finnst það vera miklu fréttnæmara, sem ráðherrar segja, heldur en það, sem við segjum. Þetta er kannske ekki nema mannlegt, en þetta er dálítið hættulegt. Ég held, að það séu engar aðdróttanir í því að segja, að það sé nokkuð augljóst, að starfræksla útvarpsins, og þá meina ég hljóðvarpsins, varðandi fréttaflutning í pólitískum efnum ber það alveg eindregið með sér, að í þeirri stofnun álíta menn það meiri fréttir, sem ráðherrarnir segja, og það er kannske dálítið vorkunnarmál, því að þeir eru oft að segja frá einhverjum beinum framkvæmdum, sem þeir hafa í huga að gera eða hafa verið gerðar, en stjórnarandstaðan, sem ekki kemur sínum málum fram, er meira að segja frá sínum hugmyndum og flytja till. um ýmislegt, sem menn hafa stundum ekki mikla trú á að komi til framkvæmda strax. Þarna þykir þessari stofnun áreiðanlega mikill munur á fréttagildi, sem verður til þess, að það er margfalt meira sagt frá því, sem ráðherrar hafa fram að færa, en aðrir, t. d. hliðstæðir menn úr stjórnarandstöðunni. Á þessu ber dálítið í þingfréttunum að sjálfsögðu, og dreg ég þó ekki í efa, að þeir, sem starfa að þeim, leggja sig mjög fram, en þetta er nú einu sinni svona. Sérstaklega ber mikið á þessu í öðrum fréttum en þingfréttunum, því að þingfréttirnar eru miklu betri í þessu tilliti en aðrar fréttir. Það er þannig komið, - það þýðir ekki annað en tala um það hreinskilnislega, - að ráðh. leika þann leik að mæta hjá ýmsum stofnunum hingað og þangað, halda þar hápólitískar áróðursræður og fá þær birtar í útvarpinu, án þess að nokkurt annað sjónarmið komi þar til greina. Slíkt er náttúrlega mjög vítavert, og hefur allt of lítið verið gert að því af hálfu almennings og stjórnarandstöðunnar að benda á þetta. Ég dreg það ekki í efa, að það mætti fá einhverjar lagfæringar á þessu, því að máske er þetta að einhverju leyti fyrir það, að menn hafa ekki veitt þessari þróun nægilega athygli. Þetta hefur þróazt í þessa átt. Fyrir 20–30 árum þýddi ekkert fyrir ráðh. að fara á fund í einhverjum félagssamtökum og halda þar ræðu um pólitískt efni, hún var alls ekki tekin í útvarpið og ekkert úr henni. Það var allt saman vandlega pillað út, sem gat skoðazt pólitík. Nú er þetta alveg gerbreytt. Ég er ekki að segja, að gamla lagið hafi verið að öllu leyti gott, því að það varð til þess, að þessar stofnanir gátu ekki fullkomlega þjónað sínu hlutverki í því að koma því á framfæri til þjóðarinnar, sem raunverulega var að gerast. Þess vegna þurfti að breyta þessu. En það er vandi að breyta þessu, og það hefur ekki tekizt nógu vel, því að þetta er orðið þannig, að útvarpið - hljóðvarpið - er í fréttatímunum löðrandi í áróðri úr stjórnarherbúðunum, sem komið er inn í það eftir þessum krókaleiðum. Um þetta þarf ekkert að deila, því að þetta getur hver maður sannfært sig um, sem hlustar að staðaldri á hljóðvarpið. Nú er ég ekki að finna að því, þó að tekið sé talsvert úr ræðum ráðh., þegar þeir fara í stofnanir, ef það eru fréttir og ef það er gert hóflega og ekki teknar 10–15 mín. lotur og jafnvel stundum valið úr það, sem hefur mest áróðursgildi, að því er manni virðist, o. s. frv. Ég er ekki að finna að því, að það sé talsvert gert að þessu, ef um fréttir er að ræða, því að ég álít, að það geti verið gott. En ég tel, að útvarpið ætti að fara inn á þá braut að innleiða meira jafnvægi í þessu og meira jafnræði og að það eigi að leggja sig fram og taka upp samstarf við stjórnarandstöðuna um það, að hún eigi opna leið fyrir afstöðu og fréttir. Stundum er sagt, að þetta sé gert, en það er ekki alveg einfalt, vegna þess að auðvitað eru stjórnarandstæðingar ekki kallaðir til að mæta í embættisnafni á aðalfundum samtaka víðs vegar um landið, alls ekki kallaðir á þann hátt, þannig að þeir yrðu þá að fá til jafnræðis, ef í þessu ætti að vera fullkomið jafnræði, sérstaka tíma til þess að koma fram með aths. og upplýsingar, þegar sérstök tilefni gefast, t. d. þegar ráðh. fer á fund og heldur ræðu um ágreiningsefni, þá sé föst venja að gefa stjórnarandstæðingum tækifæri til þess að segja sína skoðun á þessum sömu efnum. Það er ljóst, að þessi háttur, sem þarf að komast á, mundi gera æðimiklar kröfur til stjórnarandstæðinga, sem sé þær, að þeir hefðu þá á reiðum höndum sína afstöðu og sínar upplýsingar. En þannig verður það að vera. Þeir hafa að vísu til þess ákaflega ömurlega aðstöðu á allan hátt, eins og nú standa sakir. En ég hef sterka trú á því, að það geti ekki staðið öllu lengur eins og það er og hún hljóti að verða bætt, stjórnarandstaðan hljóti að fá bætta aðstöðu, og þá mundi þetta færast í betra horf. Ég er ekki að ræða þetta til þess að þekkjast til við hljóðvarpið, síður en svo. Ég er að koma með þetta núna inn í umr. vegna þess, að það hefur lengi vakað fyrir mér að koma aths. um þetta á framfæri og reyna að fá einhverjar lagfæringar á þessu. Það þýðir ekkert að byrgja þetta innra með sér endalaust. Það er betra að segja hreint út, að það er ákaflega mikil óánægja með þetta í röðum stjórnarandstæðinga. Og menn mega ekki taka þetta sem ásakanir, að bent er á þetta, heldur er hér efni, sem er vandasamt í meðförum og að sumu leyti nokkuð nýstárlegt, því að það er ekkert ákaflega langt síðan ríkisútvarpið fór út á þá braut að flytja pólitískar fréttir ekki síður en ópólitískar. Það álít ég, að hafi í sjálfu sér verið alveg eðlileg og sjálfsögð braut að fara út á. En það er vandratað á henni, eins og ég veit, að forráðamönnum ríkisútvarpsins er ljóst. Ég vona, að það, sem ég hef sagt hér um þetta, verði ekki til þess að innleiða neina beiskju í þeim herbúðum. Við megum a. m. k. ekki við því í stjórnarandstöðunni, að svo fari, og ég vona, að það komi ekki til, heldur verði þetta skoðað sem vottur um einlægan vilja til þess að ræða hreinskilnislega um þetta. Þeir eru ekkert betur farnir með því, að við séum að nudda um þetta sífellt á bak, og bezt að ræða þetta í heyranda hljóði. Það má vel segja það alveg hreinskilnislega líka, að þegar ég hef beyg af till. eins og t. d. þeim að hætta við gömlu útvarpsumr., þá er það að sumu leyti vegna þess, að ég óttast, að þá muni halla enn meira á í þessu efni en orðið hefur undanfarið, og má það þó að okkar dómi ekki meira vera, að það færi þá þannig, að það þætti líka fréttnæmara úr þingræðunum það, sem ráðh. segðu en stjórnarandstaðan, og það snaraðist þá á sömu sveif og önnur þau atriði, sem ég hef verið að lýsa. Og ég játa það fullkomlega, að þetta hefur talsverð áhrif á mig í þá átt, að ég vil alls ekki fyrir mitt leyti samþykkja það að fella niður gömlu útvarpsumr. Það er þó algerlega tryggt fullt jafnrétti í þeim. Mér finnst halla meira á í hljóðvarpinu en sjónvarpinu að þessu leyti. Það kann að vera, að ég sé ekki dómbær um þetta, og það hjálpar ef til vill, að sjónvarpið er blessunarlega lokað fyrir þessum löngu lotum, sem útvarpið virðist vera svo spennt fyrir að fá, a. m. k. frá þeim, sem eru taldir segja eitthvað, sem fréttnæmt eigi að skoða, þar sem við liggur, að teknar séu upp heilar áróðurslanglokur frá ráðh. í útvarpi. En sjónvarpið er blessunarlega laust við þetta. Ég held, að það sé nú líka einu sinni þannig, að sjónvarpinu henti ekki langlokur miklar, sem betur fer, og annað slíkt, enda hef ég orðið var við sterkan vilja, - ég hef orðið var við sterkan vilja í sambandi við fréttirnar sjálfar í útvarpinu og sjónvarpinu, að menn vilja gæta hlutleysis og vera sanngjarnir. En það eru þessar krókaleiðir ráðh., sem ég vil sérstaklega gera aths. við, og að það skuli vera opið eftir þeim inn í ríkisútvarpið. Ég minnist á þetta einmitt nú í sambandi við þingsköpin og umr. um þau, af því að ég er óttasleginn í sambandi við jafnræðið í þessu, ef öllum föstum reglum er sleppt.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég leyfi mér að þakka hæstv. forsrh. og hv. þm., sem hafa tekið þátt í þessum umr. Í ræðum þeirra hafa komið fram ýmsar gagnlegar ábendingar og hugmyndir, sem hv. allshn., sem væntanlega fær þetta mál til afgreiðslu, getur haft hliðsjón af. En það voru fyrst og fremst fsp. hv. 1. þm. Norðurl. e., sem urðu tilefni þess, að ég segi hér örfá orð. Hv. þm. sagði, að mþn. hefði verið falið að endurskoða gildandi lög um þingsköp Alþingis, og spurði í framhaldi af því, hvort þessi almenna endurskoðun þingskapa hefði þá ekki farið fram. Þessu er bezt svarað með því að vísa til grg. frv., en þar segir: „Varð nefndin sammála um að taka þingsköpin í heild til almennrar endurskoðunar.“ N. þykist því hafa unnið starf sitt í samræmi við þáltill., sem hv. þm. nefndi. Að sjálfsögðu má alltaf deila um það, hvort ekki hefði mátt taka fleiri atriði til athugunar og endurskoðunar en n. hefur gert, en það, sem í þessu frv. felst, er það, sem n. varð sammála um, eins og ég gat um í framsöguræðu minni. Þá spurði hv. þm. í öðru lagi, hvort ekki hefðu komið fram fleiri till. en þær, sem samkomulag varð um. Ég gat þess í framsöguræðu minni fyrir frv., bæði í fyrra og nú við þessa umr. í hv. þd., að það hefðu ýmsar aðrar till. komið fram, og ég tel alveg sjálfsagt, að allshn. þessarar hv. þd. fái aðgang að gerðabók mþn., þannig að hún fái fulla vitneskju um það, hvaða till. aðrar hafa komið fram, enda þótt ég fullyrði ekki um, að hver og ein hugmynd, sem þar var hreyft, hafi verið færð þar til bókar. Í þriðja lagi benti hv. 1. þm. Norðurl. e. á það, að hann saknaði þess t. d., að engar till. hefðu verið teknar upp í frv. nefndarinnar t. d. um samvinnunefndir, en um þær skorti ákvæði í þingsköpum, skildist mér á hv. þm. Það er rétt, þetta kom aðeins til umr. í hv. mþn., en í þingsköpum eru reglur um samvinnunefndir, að vísu mjög fábrotnar og skematískar. Í 16. gr., þingskapa segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til fastanefndanna getur hvor þd. vísað þeim þingmálum, sem fyrir d. eru lögð og þörf þykir að n. íhugi, og skal þá að jafnaði vísa hverju máli til sömu fastanefndar í báðum deildum. Það er samvinnunefnd, ef samkynja fastanefndir beggja d. vinna saman.“ Í 16. gr. þingskapa er þannig ótvíræð heimild og ákvæði um það, að samkynja nefndir beggja d. geti unnið saman, enda gera þær það oft og iðulega. Ég hygg þá, að ég hafi svarað þeim fsp., sem hv. 1. þm. Norðurl. e. beindi til mín. Ég vil svo aðeins segja það út af því, sem hæstv. forsrh. sagði um, að mþn. hefði átt að taka þetta frv. til meðferðar að nýju vegna þeirra ábendinga, sem fram komu hér í hv. þd. á s. l. ári, að ég hygg, að það sé ekki venjulegt, að mþn. taki þannig mál upp að nýju, eftir að þær hafa lokið störfum, enda sýnist þá í þessu tilfelli langsamlega eðlilegast, að hv. þn., sem fær málið til álíta og afgreiðslu, geri þær breytingar, sem nauðsynlegar eru frá till. mþn., og taki þá m. a. til greina þær ábendingar, sem fram koma í umr. á Alþingi. Ég vona, að hv. allshn., sem fær þetta mál væntanlega til meðferðar, hafi einmitt þennan hátt á, hún leggi ekki aðeins til grundvallar það frv., sem mþn. hefur gengið frá og liggur hér fyrir, heldur einnig þær margvíslegu og nytsamlegu ábendingar, sem komið hafa fram frá einstökum þm. og hæstv. forsrh. Ég vænti þess eindregið, að Alþ. afgreiði nú þetta frv. Það er þörf á ýmsum breytingum á þingsköpum, þeim sem lagt er til að gerðar verði í þessu frv., og áreiðanlega ýmsum öðrum, og ég hygg, að það muni ekki standa á okkur nm. í mþn. að fylgja ýmsum skynsamlegum till., sem fram kynnu að koma frá öðrum hv. þm. um þetta mál. En umfram allt: Alþ. þarf ekki að veita þessu máli fyrir sér, breytingu á sínum eigin þingsköpum, svo að árum skiptir. Á því er full nauðsyn, að þingsköp séu endurskoðuð í ljósi reynslunnar og í samræmi við nýjar kröfur og óskir um bæt og breytt vinnubrögð þingsins.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af sjálfu frv., sem hér er til umr., þingskapafrv., þar sem rætt hefur verið öðru fremur um fsp. og útvarpsumr. Vil ég láta í ljós þá skoðun mína, að ég tel alveg brýna nauðsyn á að endurskoða fsp.-tímann, og er sammála því, sem fram hefur komið yfirleitt hjá þm., að með fsp.-tímana og framkvæmd þeirra hefur mistekizt. Ég skal ekki efnislega fara meira út í það, en í öðru lagi segja það, að ég er hæstv. forsrh. einnig mjög sammála um, að það skiptir miklu máli og mestu máli fyrir þingið sjálft að gera verulegar breytingar á útvarpsumr. frá Alþ. frá því, sem verið hefur, og sé að því stefnt að gefa landsfólkinu frekari spegilmynd af sjálfu þinginu en útvarpsumr. hafa raunverulega verið. Ég tel það beinlínis hættulegt fyrir Alþ., ef við höldum áfram í sama fari og verið hefur og sumir virðast vilja að haldi áfram að stefna varðandi þessar útvarpsumr. frá Alþ. Það var svo ekki meira um þetta. En síðasta aths. hv. 1. þm. Austf. gaf mér tilefni til þess að kveðja mér hljóðs einnig vegna þess að aths. hans kynnu að orka tvímælis eða misskiljast. Hann gagnrýndi töluvert hljóðvarpið, fremur en sjónvarpið, fyrir ýmiss konar fréttaflutning eða frásagnir í fréttum, og ég skal ekkert fara út í það frekar. En hann talaði m. a. um krókaleiðir ráðh. til þess að koma máli sínu á framfæri í hljóðvarpinu, sérstaklega í frásögnum frá stéttasamtökum og þingum og öðru slíku, sem haldin eru hér hjá sérgreinafélögum og landssamtökum o. s. frv. Þetta gæti gefið tilefni til þess að halda, að við ráðh. legðum okkur í líma við það að komast inn í hljóðvarpið með áróður að einhverjum krókaleiðum. Þess vegna vil ég taka það fram hvað mig snertir, að það hefur fallið í minn hlut að koma á nokkrar slíkar samkomur, sem ég hygg, að hv. þm. hafi átt við, eins og t. d. iðnþing og aðalfund Félags ísl. iðnrekenda og heilbrigðismálaráðstefnur og annað slíkt, en þar er fjallað um málefni, sem tilheyra eða eru í tengslum að einhverju leyti við þau rn., sem ég sýsla með. Í framkvæmdinni hefur það verið svo, að mér hefur yfirleitt aldrei verið ljóst eða ég haft neina hugmynd um, hvort það ætti að útvarpa eða ekki frá því, sem þarna hefur verið sagt, og það hefur aldrei komið fyrir, að ég hafi sent handrit af slíkum ræðum, og það m. a. vegna þess, að ég hef yfirleitt aldrei verið með handrit, heldur komið og flutt nokkur ávarpsorð án blaða. Stundum hefur það komið fyrir, að ég hef sjálfur frétt af því fyrst þegar ég hef hlustað á það í hljóðvarpi eða útvarpi, að það hefur verið fréttamaður frá þessum aðilum. Þetta segi ég eingöngu til að fyrirbyggja það, að það valdi misskilningi, að við eða ég í þessu tilfelli hafi notað aðstöðu mína til þess að koma á framfæri pólitískum áróðri í útvarpinu, sem óeðlilegur væri og hallaði á sérstaklega gagnvart stjórnarandstöðunni. Þetta vil ég aðeins að sé ljóst. Hitt er svo annað mál, að ef þetta kemur fram í hljóðvarpinu að mestu leyti sem langlokur, eins og hv. þm. sagði, þá ætti það náttúrlega ekki að vera til neinna leiðinda fyrir stjórnarandstæðinga, heldur leiðinlegast fyrir okkur sjálfa, að slíkt skuli vera borið á borð fyrir hlustendur frá okkur. En aðalatriðið er það að fyrirbyggja misskilning og það getur verið, að það hafi ekki vakað fyrir hv. þm. að bera neinar sakir á ráðh. að þessu leyti, en ég vildi reyna að taka af öll tvímæli eða misskilning um það, ef svo væri.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. formanni mþn. fyrir greið svör við fsp., sem ég bar fram til hans. Ég vil taka undir það með honum, að mér virðist, að það eigi að stefna að því að afgreiða þetta mál í þinginu á einhvern hátt, og fyrir mitt leyti vil ég stuðla að því, að svo verði. Til þess eru mál lögð fyrir Alþ., að Alþ. afgreiði þau, og á það raunar við um fleiri mál en þetta. Og ég minnist þess í sambandi við þessi ummæli, að á síðasta Alþ. og mörgum öðrum þingum hefur komið fram fjöldi mála, jafnvel í byrjun þings, sem enga afgreiðslu hafa hlotið á þingi. Slíkt er auðvitað ekki eins og það á að vera, og er gott að ræða um þetta við hv. þm., sem sjálfur er forseti annarrar þd. Hv. þm, benti á það, að í 16. gr. þingskapanna væru ákvæði um samvinnunefndir. Þar segir svo, eins og hann las upp: „Það er samvinnunefnd, ef samkynja fastanefndir beggja deilda vinna saman.“ Ég hygg, að þetta ákvæði 16. gr. taki alls ekki til þess efnis, sem ég ræddi hér áðan. Þetta ákvæði á við það, þegar þeirri vinnuhagræðingu er beitt í flóknu máli, sem menn vilja ekki að tefjist um of, að þegar það er í fyrri d., komi n. beggja d. saman til þess að ræða málið og afgreiða það í raun og veru. Þessar samvinnunefndir fjalla þannig eingöngu um deildamál. En það tilvik, sem ég var hér að ræða um, er það, að n., sem kosnar eru í d. og starfa í d., taka sér fyrir hendur að starfa í Sþ., þegar sérstaklega stendur á, og gefa út nál. í Sþ. Þetta tel ég, að samrýmist ekki þingsköpum og að hér eigi að taka upp annan hátt á, annaðhvort þann að hafa ákvæði um það í þingsköpum, að deildanefndirnar skuli koma þarna til sögu, sem virðist reyndar vera ástæðulaust, eða taka upp ákvæði um sérstaka n. í Sþ., sem hafi það hlutverk, sem þessar nefndir hafa haft í Sþ., og skili um það áliti og e. t. v. um fleiri mál. Í því sambandi mætti á það benda, að til allshn. Sþ. er vísað á hverju þingi mörgum málum, sem varða samgöngur, og ef samgmn. væri til í Sþ., þá væri auðvitað eðlilegt að vísa þeim til hennar. Ég ætla ekki að ræða frekar um þetta atriði. Ég nefndi það aðeins í ræðu minni áðan sem dæmi. Um þær umr., sem hér hafa farið fram um það, hvernig útvarpið flytji pólitískar fréttir, skal ég ekki vera margorður. En ég hef gert ráð fyrir því, að þau mistök, sem þar hafa orðið, séu ekki á ábyrgð ráðh. eða þeim að kenna, heldur sé það hið pólitíska útvarpsráð, sem fyrst og fremst ber ábyrgð í þessu efni, og þá kannske sérstaklega formaður útvarpsráðsins á hverjum tíma, sem eins og aðrir útvarpsráðsmenn er kjörinn pólitískri kosningu hér á Alþingi.



Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. vildi fá skýringu á því, hvað ég ætti við með krókaleið. Með krókaleið meina ég leið, sem er hlykkjótt. T. d. kalla ég það krókaleið, ef ræða er flutt fyrst - við skulum segja t. d. á einhverju stéttaþingi og kemur síðan þaðan í útvarpið. Þetta kalla ég krókaleið, af því að þetta er hlykkjótt leið, en ekki farið beint. Á hinn bóginn átti ekki að skilja þetta svo, að í þessu væri sérstök aðdróttun til ráðh., af því að ég býst við, að þetta mundi hafa orðið svona með alla ráðh., að þegar þeir uppgötvuðu, að vænar flygsur voru teknar úr ræðum þeirra hingað og þangað og settar inn í útvarpið og það jafnvel þó að þær flygsur væru pólitískar, þá hafa þeir, eins og ekki er nema alveg eðlilegt og sem hyggnir málafylgjumenn, sett meira og meira af pólitísku efni inn í ræður sínar, farið síðan með þær í þessar stofnanir. Þetta hefur færzt óðfluga í aukana, og það situr náttúrlega ekki á mér að ásaka ráðh. fyrir þetta, því að ég býst við, að ég hefði fallið fyrir freistingunni á nákvæmlega sama hátt, að setja meira og meira af þessu efni, þegar ég fann, að það komst eftir þessari leið inn í útvarpið. En þetta hefur færzt í aukana upp á síðkastið, að farið er að ræða á ýmsum slíkum fundum af ráðh. hendi um hápólitísk málefni, sem eru algerlega óviðkomandi þeirri stofnun eða samtökum, sem þeir tala í. Þannig hefur þetta þróazt. Ég er ekki að deila á ráðh. með þessu. Þeir hafa brugðizt við þessu á mannlegan hátt, svipað og ég og aðrir hefðum gert, ef við hefðum verið í þeirra sporum. Við hefðum sett meira og meira inn af þessu pólitíska efni, sem við vildum gjarnan koma á framfæri. Við viljum koma á framfæri okkar pólitísku viðhorfum og því, sem við erum að fást við. En þetta eru að mínu viti ekki réttar starfsaðferðir hjá ríkisútvarpinu, nánar tiltekið hljóðvarpinu. Þarna er ekki nógu vel að unnið, og það var það, sem ég átti við.



Herra forseti. Út af umtali hv. 1. þm. Austf. vil ég segja, að það er gersamlega ástæðulaust af því tilefni, sem ég hreyfði hér um breytingu á útvarpi frá Alþ. Mér hefur aldrei komið til hugar, að sú breyting gæti orðið, nema því aðeins að þingið fylgdist með einum eða öðrum hætti með því, að jafnræði ætti sér stað, og það eru auðvitað til þess margar leiðir, jafnvel þó að fréttamönnum sé falið verkið, og mér er það alveg ljóst, að það væri fráleitt að ætlast til þess, að það væru einungis birtar ræður ráðh. eða stjórnarandstæðinga. Það verður að vera rétt mynd af því, sem kemur, og þeim ólíku sjónarmiðum, sem eiga sér stað. Ég held, að það væri vinningur fyrir þingið og eitt af því, sem hefði þurft að taka upp við endurskoðun þingskapa, að reyna að koma á samkomulagi milli þingflokka um það, að umr. yrðu með nokkrum jafnræðisblæ, þannig að það væri ákveðinn fyrir fram tími, sem væri ætlaður til umr, meiri háttar mála, og tímanum síðan nokkurn veginn skipt jafnt á milli þeirra höfuðsjónarmiða, sem um er deilt hverju sinni. Þannig er þetta gert í mjög mörgum þjóðþingum. Ég hef ekki þekkingu til að segja, að það sé gert í öllum, en það er gert í mjög mörgum þjóðþingum og tekst vel, og ég tel, að slíkar breytingar á þingstörfum séu mjög nauðsynlegar. Þegar ég sagði hér áðan, að ég hefði talið æskilegt, að mþn. hefði skoðað þetta mál aftur, er það út frá því, að það kom í ljós í fyrra, að því fer fjarri, að menn séu í meginatriðum sammála um breytingarnar, og þess vegna hefði verið æskilegt, að menn innan mþn. hefðu tekið upp viðræður um það, hvort hægt væri að koma af stað víðtækara samkomulagi en þarna er gert. Það var ekki til þess að gera lítið úr störfum n. Ég benti á þessa leið strax í fyrra. N. hefur ekki talið rétt að fara þá leið. Ég sagði þá þegar, að ef menn treystu sér til þess að afgreiða málið á vorþinginu sem leið, þá skyldi ég taka þátt í því, og sízt hef ég hug á að stöðva meðferð þessa máls. En mér er það ljóst, að hér þarf víðtækt samkomulag. En þá verða menn líka að átta sig á, í hverju gallar þingstarfanna eru fólgnir, og ræða um þau á nógu breiðum grundvelli, ef svo má segja, en taka ekki einungis einstök atriði út úr, eins og hér hefur of mikið verið gert. Hitt er svo annað mál hjá hv. 1. þm. Austf., að fram hjá því verður aldrei komizt, að ráðh. og aðrir framámenn hljóta að mæta við ýmis tækifæri, sem fréttnæmt þykir að flytja sagnir af, hvort heldur í sjónvarpi eða hljóðvarpi. Það er fróðlegt, að í þeim síðustu kosningum, sem nú fóru fram hjá nágrannaþjóð okkar, Svíþjóð, var það á sjálfa kosninganóttina, þegar úrslitin lágu fyrir, þá sagði forustumaður hægri manna, að úrslitin væru ekki sízt því að kenna, að ráðh. hefðu mjög misnotað aðstöðu sína í útvarpi og sjónvarpi, mér skilst á þann sama veg og hv. þm. telur, að aðstaðan hafi verið misnotuð hér. Framkvæmdastjóri eða forstöðumaður þessarar stofnunar þar óskaði jafnskjótt eftir því, að það yrði sett rannsókn á um þetta efni, og víst væri það fróðlegt fyrir okkur að fylgjast með því, sem fram kemur við þá rannsókn. En það var einnig játað af þeim, sem þá báru fram gagnrýnina, að við mörg tækifæri er það óhjákvæmilegt, að ríkisstj. er í þeirri aðstöðu, að frekar er sagt frá því, sem hún gerir, heldur en stjórnarandstæðingar. Menn eru frekar að segja frá athöfnum heldur en hugsunum, ef svo má segja. Slíkt er óhjákvæmilegt og hlýtur alltaf að verða. Það fer í taugarnar á öllum þeim, sem eru í stjórnarandstöðu hverju sinni. En ég spyr hv. þm.: Ætlast hann t. d. til þess, að það sé ekki skýrt frá því, sem forustumenn stéttarfélaganna segja á sínum fundum, vegna þess að þar er enginn til andsvara? Eða ef formaður L. Í. Ú., ef formaður Stéttarsambands bænda eða Búnaðarfélagsins er búinn að halda ræðu, á þá alltaf að hleypa einhverjum öðrum að og segja: ég var nú þessu ósammála? Ég held, að það verði ekki komizt hjá því, að annaðhvort verði að þegja um þetta eða herma frá því, sem þarna fór fram, alveg eins og það finnur enginn að því, þó að sagt sé frá fundi Alþb. í gær. Ég tel víst, að ýmsir séu ósamþykkir því, sem þar gerðist. En það er fréttnæmt og þess vegna eðlilegt, að frá þessu skuli vera sagt. Fram hjá því verður ekki komizt. En ég ítreka það, sem hæstv. dómsmrh. sagði, að ég kannast ekki við þær krókaleiðir, sem ráðh: fara í þessum efnum. Ég get sagt það, þó að ég hafi hvað eftir annað orðið fyrir árásum fyrir það að hafa komið fram í útvarpi og sjónvarpi, að ég hef oftar neitað þessum stofnunum um að koma þar fram, vegna þess að ég hef ekki viljað sæta þeirri gagnrýni, sem ég vissi, að mundi þar af leiða, og hvað eftir annað aðvarað fréttamenn um það, að þeir mættu búast við gagnrýni fyrir það að vera að spyrja mig einhliða. Þeir hafa engu að síður óskað eftir því að fá þær fregnir, sem þeir hafa talið mig hafa að flytja verandi í þessari aðstöðu, og ég hef ekki alltaf talið mér fært að skorast undan því. En það er síður en svo að mínu viti, að sótt sé eftir af hálfu ráðh. í þessum efnum. Það eru fréttastofnanirnar sjálfar, sem æ verða aðgangsfrekari um fréttir. Þetta vitum við úr fleiri samböndum en þessum, og ég tel, alveg eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh., að það sé ákaflega hæpinn vinningur fyrir menn hér á landi, þar sem hver þekkir annan og auðvelt er að koma til vitundar almennings öllum fregnum, ef menn fá það orð á sig, að þeir oti sínum tota mjög í þessum almannastofnunum, svo að ég hygg, að það sé pólitískt hyggilegt að hafa þar í nokkra varfærni. En þarna er alltaf um töluverðan vanda að ræða. Það er alveg rétt, að það hljóta að verða takmarkatilfelli. Ég benti á, að þetta atriði er undir athugun og í rannsókn hjá einni af okkar nágrannaþjóðum. Það er fróðlegt að fylgjast með því, sem þar gerist, en alltaf hlýtur það að verða svo, að þeir, sem ákvörðunarvald hafa og koma fram af hálfu ríkisins, standa í framkvæmdum, aðgerðum, sem þykja fréttnæmar, verða krafðir sagna, og væri talið með öllu óboðlegt, ef þeir neituðu að svara spurningum eða bönnuðu að hafa eftir sér það, sem þeir segja.



Herra forseti. Starfsemi fréttastofnana ríkisútvarpsins er að sjálfsögðu ekki beinlínis viðkomandi þessu frv., þó að um skylt mál sé að ræða, og er því ekki rétt að eyða miklum tíma í það hér, þó að það væri mjög æskilegt að ræða þessa fréttastarfsemi við annað tækifæri. Það er rétt, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. sagði, að hið þingkjörna útvarpsráð ber endanlega ábyrgð á óhlutdrægni útvarpsins, - óhlutdrægni er orðið, sem notað er í lögum og reglugerðum, - en formaður þess hefur að sjálfsögðu ekki meiri ábyrgð heldur en aðrir, því að hann hefur aðeins eitt atkv. eins og aðrir útvarpsráðsmenn. Í tíð núverandi útvarpsráðs, sem hefur verið lítt breytt að mannaskipan um alllangt árabil, hefur verið gerð stórkostleg breyting, ekki aðeins á fréttastarfsemi, heldur líka á dagskrá hljóðvarps og sjónvarps, í þá átt að auka mjög flutning á efni, sem varðar stjórnmál og ýmis umdeilanleg mál í þjóðfélaginu. Áður fyrr var óhlutdrægninni framfylgt á þann hátt, að þetta efni var að mestu útilokað, nema það sæti við borð einn maður frá hverjum pólitískum flokki og þeir töluðu í jafnmargar sekúndur hver. Í sambandi við þá breyttu starfsemi að taka meira af deilumálum samtíðarinnar í útvarpsdagskrána, hafa að sjálfsögðu skapazt ýmis vandamál, sem við verðum smám saman að leysa. Ég hygg, að menn verði að játa, að ráðh. hafa óhjákvæmilega meira af fréttum og fréttnæmum ræðum fram að færa en aðrir stjórnmálamenn. Hjá þessu verður ekki komizt, og það er útilokað annað en fréttastofnanir flytji mikið af slíku máli. Ég hygg, að það sé rétt, sem tveir ráðh. hafa sagt hér í dag, að oft séu það fréttastofnanirnar, sem sækja á í þessu efni, en ekki þeir. En það er eitt vandamál í sambandi við þennan fréttaflutning, sem hv. 1. þm. Austf. hefur kvartað undan. Hér á landi tala forustumenn stjórnarandstöðunnar yfirleitt lítið utan sala Alþingis nema helzt á lokuðum flokksfundum. Þegar þeir flytja stefnuyfirlýsingar eða gera grein fyrir viðbrögðum flokks síns við ýmsu, sem er að gerast, er það oftast við aðstæður, þar sem fréttastofnanirnar komast ekki að. Í Englandi flytur t. d. Heath, leiðtogi íhaldsflokksins, í hverri viku ræðu einhvers staðar á landinu, og fréttastofnanir segja frá skoðunum hans, enda eru þessar ræður fluttar fyrir opnum tjöldum og ráð fyrir því gert, að fréttastofnanirnar geti frá þeim sagt. Hér er vandamál, sem við verðum á einhvern hátt að leysa, þannig að leiðtogar stjórnarandstöðunnar geti við það unað, hvaða tækifæri þeir fá til þess að koma skoðunum sínum á framfæri. En ég hygg, að við ættum að leita að leiðum til þess að leysa þennan vanda, en ekki snúa til baka, því að ég hygg, að þjóðin sé í heild mjög ánægð með þá breytingu, sem hefur orðið á flutningi þessa efnis í hljóðvarpi og sjónvarpi á síðustu árum.



Herra forseti. Mér þykir vænt um, að það kom fram hjá hæstv. forsrh., sem ég hafði ekki orðið var við áður, að hann gerði ráð fyrir því, að ef breytt yrði um og meira af annars konar útvarpsumr. frá Alþ. en þeim hefðbundnu, þá fylgdist Alþingi með því, að jafnræðisreglur yrðu settar. Þetta er út af fyrir sig þýðingarmikið að heyra, að hæstv. ráðh. finnst þetta. En þá þarf að koma með praktískar till. um það, hvernig þessu geti orðið fyrir komið, hvernig þá skuli skipta ræðutíma, og annað slíkt. Ég ætla ekki að fara að karpa hér fram og aftur um fréttaflutninginn. Ég taldi skynsamlegt að koma á framfæri sjónarmiðum mínum varðandi það við þessar umr., og ég vil lýsa alveg sérstakri ánægju minni yfir því, sem hv. 2. þm. Vesturl. sagði, því að ég er honum alveg sammála. Ég hef aldrei látið mér detta í hug, að það verði snúið til baka yfir í gamla lagið og stórminnkaðar fréttir af því pólitíska sviði, heldur álít ég, að lausnin eigi að vera fólgin einmitt í því, sem hann tók fram, þ. e. a. s. að taka upp samstarf um að leita að leiðum til þess að sjónarmið stjórnarandstöðunnar geti einnig komið fram, því að vandinn, sem við er að fást í þessu, eins og ég tók fram, þegar ég minntist á þetta hér fyrst í dag, er einmitt þessi, að fréttamönnum finnst, og það er eðlilegt, það meira fréttakyns, sem ráðh. hafa að segja, þegar þeir eru að greina frá framkvæmdum. Svo kemur hitt einnig, að inn í fréttaflutninginn, eins og hann hefur verið hér undanfarið, hefur komið geysilega mikið af því, sem ég mundi kalla áróður, og svo frásagnir um afstöðu, en þar vantar jafnræðið. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Vesturl. um þetta, því að það er áreiðanlega rétta leiðin og það ætti að setjast niður við að reyna að finna fyrir þessu heppilegt form.