Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hefur athugað frv. þetta og rætt það á nokkrum fundum, og eins og nál. á þskj. 422 segir, náðist ekki eining innan n. og klofnaði hún um málið. 4 nefndarmanna voru sammála um að mæla með samþykkt frv., að áskildum rétti til flutnings brtt. eða stuðnings við þær brtt., sem fram kynnu að koma. Ég sé nú, að útbýtt hefur verið í d. brtt. frá einum nm., sem undirritaði nál, meiri hl., Óskari Jónssyni, en það í sjálfu sér breytir ekki aðalefni frv. Hins vegar hafði einn nm. talið síg andvígan því, að frv. yrði samþ. í því formi, sem það er, og áskildi sér rétt til að flytja við það gagngert brtt. og sérálit. N. taldi sjáifsagt og rétt, að leitað væri upplýsinga um það, hvaða verðmæti ríkissjóður væri hér að láta af hendi endurgjaldslaust, og gerði því fyrirspurn til landbrn. um stærð jarðarinnar, jarðargæði og húsakost, og mun ég til fróðleiks hv. dm. geta um það helzta, sem í því svari ráðuneytisins felst. Land staðarins mun vera um 1800 hektarar að stærð og nær allt grasi vaxið. Sumt af því er mjög auðræktanlegt, en annað erfitt til ræktunar. Húsakostur jarðarinnar er íbúðarhús, fjárhús fyrir 350 fjár, fjós fyrir 20 kýr auk mjólkurhúss, hesthús yfir 6 hesta, auk þess hlöður fyrir téðan búpening, þ. á m. 2 votheysgryfjur við fjóshlöðu, verkfærahús um 200 fermetrar að stærð. Flest af þessu eða allt af þessu nema fjárhúsið eru vandaðar byggingar. Auk þessa er svo prestsbústaður og kirkja í smíðum. Um hlunnindi jarðarinnar segir, að lax- og silungsveiði sé bæði í Hvítá og Brúará, en þó ekki í stórum stíl. Jarðhiti er á a.m.k. 4 stöðum í landi Skálholts. Af þeim eru tveir á landi, einn við Hvítá og einn úti í sjálfri ánni. Fyrir 2-3 árum var byrjað að bora eftir heitu vatni heima í Skálholti, og náði sú borhola 142 m að dýpt, og kom þar upp 50 gráða hiti, en talið er, að það þurfi að bora a.m.k. 500 m djúpa holu, til þess að verulegur hiti komi. Af þessu sést, að það er ekki nafnið eitt, sem ríkisstj. afhendir þjóðkirkjunni með frv. þessu endurgjaldslaust. Við 1. umr. um frv. þetta tóku margir hv. dm. til máls og lýstu stuðningi sínum við frv. í því formi, sem það er fram borið, en aðrir virtust harma það, að í frv. skyldi ekki vera ákvæði þess efnis, að biskupsstóll yrði endurreistur á Skálholtsstað og staðurinn afhentur þjóðkirkjunni með þeim forsendum eða skilyrðum, að þar yrði biskupssetur í framtíðinni. Í athugasemdum við frv. segir, að það sé fram komið vegna eindreginna óska 3. kirkjuþings þjóðkirkju Íslands s.l. haust skv. ályktun, sem einróma var samþ. á kirkjuþinginu. Engin ósk eða till. hefur komið frá kirkjuþinginu þess efnis, að biskupsstóll yrði þar endurreistur, enda er frv. í algeru samræmi við óskir kirkjuþingsins skv. fyrrgreindri ályktun þess, sem prentuð er upp í grg. fyrir frv. Hvað snertir endurreisn biskupsstóls í Skálholti, þá er það ljóst, að frv. útilokar ekki, að svo megi verða. Þvert á móti er það sett á vald kirkjuyfirvalda, hvort svo megi verða eða ekki. Er þetta eðlileg lausn á málinu, því að með ólíkindum er, að hv. Alþ. samþ. nokkru sinni biskupsaðsetur í Skálholti þvert ofan í vilja kirkjuþings og annarra kirkjuyfirvalda, því að eðlilegt er, að starfræksla eða stofnun, sem þar á að koma, verði aðeins sú, sem kirkjan sjálf eða yfirstjórn hennar vill hafa þar. Meiri hl. n. telur, að með frv. þessu sé stigið spor í rétta átt og með samþykkt þess muni koma aukinn skriður á uppbyggingu Skálholtsstaðar. Ég sé ekki ástæðu að fjölyrða meira um þetta mál, en leyfi mér að umr, þessari lokinni að mælast til þess, hæstv. forseti, að málinu verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Ég tala hér sem minni hl. menntmn., en mér hefur því miður ekki unnizt tími enn þá til þess að skrifa nál, og skila því, en mun samt þegar segja mína skoðun á þessu máli. Ég verð að segja það, að ef maður hefði þá hugmynd, að góðir menn væru hér að gefa fyrir sálu sinni eða verið væri að vinna þetta af einskærum áhuga fyrir kristninni í landinu, þá mundi maður auðvitað eiga ákaflega erfitt með að vera á móti þessu frv. Því miður held ég, að svo sé hins vegar ekki. Ég held, að það sé verið að gera þá ráðstöfun, sem hér er lagt til að gera, út úr vandræðum, af því að menn séu búnir að flækja sig inn í alls konar vitleysu, þannig að það eigi að bæta einni vitleysu ofan á enn þá. Það hefur ekki farið sérstaklega hönduglega með það, sem gert hefur verið nú þegar í Skálholti. Því er verr og miður. Ég er fyllilega sammála öllum þeim, sem talað hafa um þessi mál, að þarna sé um að ræða helgan stað. En hvernig hefur þarna verið farið að? Þarna hefur verið gert og byggt líka þannig, að einna mestur ljómi hefur stafað af í Íslandssögunni. Þarna var á sínum tíma byggt eitthvert mesta hús, sem þá hafði verið byggt á Íslandi um aldir, 60 m dómkirkja þegar á 12. öld, þannig að þegar kirkja Brynjólfs biskups var byggð seinna meir, þá býst ég við, að hún hafi getað staðið inni í þeirri kirkju, og dómkirkjan hér, þegar hún var byggð hér við hliðina á okkur, hefði getað staðið inni í kirkju Brynjólfs, þannig að sá stórhugur, sem einkenndi Skálholtsstað í upphafi, var táknrænn fyrir, hvað Ísland var fyrir 900 árum og hvernig það minnkaði á öldunum á eftir. Ef menn hefðu haft virðingu fyrir þeim stað, hefðu menn girt hann af og látið hann vera sem helgan reit og ekki snert hann. Í staðinn byrjuðu menn strax að byggja þar hús ofan á. Við mættum gjarnan sýna ofur lítið meiri virðingu þeim stöðum, þar sem okkar forfeður hafa unnið vel. Það er nóg pláss í Skálholti og var nóg pláss fyrir dómkirkju annars staðar en þar, sem hún stendur núna. Það mátti vel girða þann reit af, skrýða hann með blómum og láta vera, þegar búið var að gera nauðsynlegar fornleifarannsóknir, eins og hvern annan helgan reit. Og ég er hræddur um, að við verðum að fara að venja okkur á það að sýna einhverja rækt því, sem okkar forfeður hafa gert í þessum efnum. Ég hef minnzt á það áður hérna, hvernig klausturrústirnar hafa verið jafnaðar við jörðu, jafnóðum og jarðýturnar hafa fengizt til þess, og hvernig verið er að eyða hverjum einasta torfbæ á Íslandi, a.m.k. hverjum einasta kotbæ á Íslandi, þannig að eftir nokkurn tíma koma afkomendur til með að hafa ekki hugmynd um, hvernig þessi þjóð lifði og bjó og barðist í þúsund ár. Það var ráðizt af fyrirhyggjuleysi í það, sem nú var gert í Skálholti, bæði kirkjuna og biskupsbústaðinn, sem þar stendur. Og menn vissu ekki, hvað þeir ætluðu að gera þá, og mönnum fannst, að þeir ættu endilega að gera eitthvað, og settu það þar að auki á vitlausan stað. Menn mega gjarnan hugsa ofur litið, áður en þeir ráðast í hlutina, ekki gera eitthvað bara út frá tildri eða til þess að þóknast einhverjum og einhverjum þessa stundina, án þess að hafa hugmynd um, hvað út úr því muni koma. Og ég held, vegna þess að það var farið af fyrirhyggjuleysi út í byggingarnar í Skálholti, að þá ætti ekki að bæta nýju ofan á með því að henda þessu núna í þjóðkirkjuna, af því að íslenzka ríkið viti ekki, hvað það eigi með þetta að gera. Ég held, að við ættum að athuga ofur lítið okkar hlut. Við höfum gert okkur seka um fyrirhyggjuleysi og tildur í sambandi við þær byggingar, sem þegar hafa verið reistar þarna, og við skulum reyna að hugsa dálítið betur, áður en við gerum það næst. Það segir gamalt máltæki: Í upphafi skal endinn skoða. Það hefur ekki verið gert af þeim, sem nú hafa verið að láta byggja í Skálholti, heldur hefur verið farið í þetta í óðagoti. Ég er þess vegna á móti því, að við losum okkur úr þessari klípu, sem við af fljótræði höfum komið sjálfum okkur í, með því að henda Skálholti í kirkjuna. Hvernig stendur þetta viðvíkjandi þjóðkirkjunni sjálfri? Það er vitað, að áhuginn, sem blossaði upp í sambandi við Skálholt og kemur vissulega til með að vera áfram, hann stóð að miklu leyti í sambandi við það, að það væri ákveðið að hafa þar biskupssetur. Það skyldi flytja biskupinn yfir Íslandi í Skálholt og hann skyldi hafa þar aðsetur. Hvað kom upp, þegar farið var að ræða þetta? Ég get gjarnan játað það, að ég hafði vissa samúð með þeirri hugmynd. Mér hefði ekki fundizt það óviðkunnanlegt út af fyrir sig. En hvað kom upp, undireins og farið var að ræða þetta? Það kom upp, að það þyrfti eðlilega að vera biskup í Reykjavik. Og það er á ýmsan hátt eðlilegt frá sjónarmiði þeirra, sem vilja taka tillit til þess lúterska safnaðar á Íslandi, að segja að æðsti maður þeirrar kirkju eigi þar að vera, sem helmingurinn af öllum landsmönnum er þegar búsettur. Og maður varð var við það, strax og farið var að tala um að flytja biskupsstól að Skálholti, að það yrði ekki aðeins að vera þá biskup í Reykjavík, það yrði líka að vera biskup á Hólum. Þá kom sá gamli metingur upp og sú gamla viðleitni Norðlendinga að vilja þá gera Hólastað ekki síður hátt undir höfði heldur en Skálholtsstað. M.ö.o.: þegar átti að fara að hreyfa við þessu málí, þá kom það strax upp, að bara í rauninni út frá praktískum ástæðum og sumpart út frá tildri, þá yrðu að vera 3 biskupar á Íslandi. Og það vantaði ekki annað en að með því að ákveða í raun og veru biskupshús í Skálholti, sem búið er að byggja, þá bætti maður svo því ofan á allt annað, allt tildrið í þessu sambandi, að setja 3 biskupa á Íslandi. Ég held, að við eigum að athuga þessa hluti betur. Ég held, að við eigum ekki að flýta okkur svo að þessu, að við flækjum okkur í slíka snöru, að við neyðumst til að gera hvern hlutinn á betur öðrum. Fyrst höfum við byggt þarna biskupshús og stóra kirkju, og vegna þess að biskupshúsið er komið, þó að biskupinn vilji ekki í því vera, þá verðum við bara að útvega biskup handa húsinu. Og af því að við erum búin að útvega biskup handa húsinu, þá verðum við að útvega einn biskup í viðbót og hinn þriðja handa Hólastól. Það yrði kallað hjá almenningi líklegast: þrír vandræðabiskupar Alþingis. Það væri ekkert skemmtilegt ástand, sem við sköpuðum með þessu. Og þessir biskupar mundu þykja búnir til eiginlega bara úr tildri og öngþveiti, sem við værum búnir að koma okkur inn í. Ég verð að segja það með allri virðingu fyrir kristninni í landinu, að ég held, að það sé ekki svona, sem eigi að fara að því að stjórna henni. Ég held, að við eigum þess vegna að staldra við. Það liggur ekkert á í þessum efnum. Við erum þarna með meir en 9 alda helgistað, sögustað, sem ekkert liggur á að ákveða í ár eða næsta ár, hvernig vera skuli. Og einmitt þegar við höfum séð það, að við höfum flækt okkur inn í ýmiss konar vitleysu með fljótfærni, þá skulum við athuga okkar gang. Ég hef líka orðið var við það í menntmn. af því, sem okkur barst, að það er ágreiningur líka innan kirkjunnar um, hvernig þetta skuli vexa. Maður heyrir alveg ákveðnar skoðanir presta t.d. á þessum slóðum, að þeir álíta í raun og veru, að við séum alls ekki að sýna fullkomna virðingu helgi þessa staðar, ef við ekki setjum biskupssetur þar. Það mundi vafalaust verða sagt eftir nokkurn tíma, hvað biskup í Reykjavík ætti eiginlega yfir þessu að gera. Og ég sé, án þess að ég fari inn á það að ræða þá brtt., sem hv. 4, þm. Sunnl. hefur flutt hér, samnefndarmaður minn, að nú þegar koma þessar spurningar upp, að það verði að koma biskup í Skálholt og það skuli vexa sá biskup, það skuli ekki vera biskupsembættið, sem nú hefur aðsetur í Reykjavík, sem eigi þarna yfir að ráða. Þeir Sunnlendingarnir þar austan fjalls munu vafalaust finna til alls konar sjálfstæðishreyfinga gagnvart Reykjavíkurveldinu, þegar þeir fara að hugsa um þessa hluti: A.m.k. virðast okkur ýmiss konar bréf, sem við fengum frá kirkjuhirðunum þar eystra, bera vott um slíkt. Ég held þess vegna, að það, sem við á Alþ. eigum að gera, nú viðvíkjandi Skálholti, sé að íhuga okkar mál, á hvern hátt þessum stað yrði bezt ráðstafað í samræmi við hans sögu og í samræxni við þarfir okkar þjóðar og þjóðarmenningar. Og ég held, að við eigum að hugsa það stórt og hugsa langt, ekki bara hugsa í árum. Okkur liggur ekkert á með þetta. Þegar Adam frá Brimum skrifaði um Skálholt fyrir um 900 árum, þá segir hann neðanmáls í sinni króniku, að stærsta borgin á Íslandi sé Skálholt. Okkur finnst þetta hljóma einkennilega nú, og Skálholt hefur kannske ekki haft fleiri íbúa en nokkur hundruð, þegar flest var þar í kring. En við skulum bara muna, að á þessum sama tíma voru ekki heldur bæir eins og Oxford eða Kantaraborg stærri en kannske eitthvað á milli Blönduóss og Sauðárkróks, og sjálfar Lundúnir eru á þessum tíma varla stærri en - hvað eigum við að segja, 10 þúsund manns, og er þó ein af stærstu borgunum í Evrópu. Um langan tíma er Skálholt hin raunverulega höfuðborg Íslands. Og hvað var Skálholt fyrst og fremst þennan tíma, sem það var eins konar höfuðborg Íslands? Það var fyrst og fremst menntasetur, framar öllu öðru var það menntasetur, skóli og lærdómsmiðstöð og þar að auki kirkja og höfuðstóll kirkjunnar. Ef okkar þjóð og okkar land heiði fengið að þróast í friði og án kúgunar, þá hefði að öllum líkindum saga Skálholts orðið eitthvað svipuð og saga Kantaraborgar eða Oxford eða annarra slíkra staða, - ef við hefðum ekki orðið fyrir því, að okkar menningu var hnekkt, okkar landi var hnekkt og okkar frelsi var hnekkt, svipað og með þau lönd og ríki Afríku, sem stóðu í mestum blóma á 12., 13. og 14. öld og sköpuðu þá hámenningu, sem enn þá sjást rústirnar af, en allt var eyðilagt, eftir að Evrópumenn hófu sínar innrásir þar og sína þrælasölu. Þegar við þess vegna erum að hugsa um Skálholt, þá held ég, að við eigum fyrst af öllu að hugsa um, hvernig við hefðum viljað hafa látið Skálholt þróast, svo framarlega sem erlent vald hefði ekki drottnað hér um aldir á Íslandi og stöðvað okkar þróun og brotið að síðustu niður menntasetrið í Skálholti og flutt það burt þaðan og hingað á nesin hjá okkur. Ég held, að við eigum þess vegna, þegar við hugsum um, hvað við viljum gera Skálholti til góða og hvernig við viljum hafa Skálholt í framtíðinni, að hyggja að því, hvers við höfum að minnast úr Skálholti. Og þá er það frá mínum hugskotssjónum fyrst og fremst tvennt: það er í fyrsta lagi mennta- og lærdómssetur, það er það fyrsta af öllu, sem ég álít að við eigum að hafa í huga, þegar við hugsum um Skálholt. Sem mennta- og lærdómssetur mundi Skálholt hafa yfirgnæft það gildi, sem kirkjan hefur haft þar, eftir að lúterskan kom til, og ég mun síðar koma nánar inn á það. Í öðru lagi álít ég, að við eigum að minnast Skálholts fyrir það, að Jón Arason var hálshöggvinn þar. Hann dó þar fyrir okkar föðurland og fyrir sína trú. Og ég álít það eins og hver önnur helgispjöll að gefa lúterskri kirkju þann stað. Það var lútersk kirkja, sem svo að segja lagði til öxina, þegar hann var höggvinn, og það var hún, sem var sá aðíli, sem danski konungurinn gat notað til þess að ráða þá niðurlögum þeirra, sem stóðu með frelsi okkar lands. Ég er ekki að segja þetta vegna þess, að lútersk kirkja hafi ekki ýmislegt gott gert á Íslandi, en meira bar þó á í Skálholti, eftir að hún kom til, afturhaldsseminni, bændakúguninni og konungsþjónustunni. Ríkidæmið var að vísu nóg hjá Brynjólfi biskupi, en handritin voru gefin úr landi. Ég held, að það sé ekki sérstök ástæða til þess út af fyrir sig að verðlauna lúterska kirkju með því að gefa henni Skálholt, og ég satt að segja kann ekki við það. Ég hef ekkert við það að athuga, að lútersk kirkja sé í Skálholti. Ég mundi ekki heldur hafa neitt á móti því, þó að þar væri einhvers staðar til kaþólsk kapella, þó ekki á gröf Jóns Arasonar, þó ekki á þeim stað, þar sem hann var höggvinn. Ég held, að við ættum að sýna honum dálítið meiri sóma, þeim stað, heldur en honum hefur verið sýndur, en ég álít það ekki viðfelldið, að við gefum lúterskri kirkju Skálholt, þó að það væri ekki nema bara frá þessu sjónarmiði. Jón Arason og hans synir hafa helgað þessa jörð með sinu blóði, og við eigum ekki að ráðstafa þeim stað fyrst og fremst í eign hinnar lútersku kirkju. Ég skal taka það hins vegar fram um leið, að þrátt fyrir alla virðingu fyrir kaþólskri kirkju mundi ég ekki heldur vilja ráðstafa því til hennar. Ég sé, að það eru ýmsir menn, sem hafa verið með hugmyndir um það. Ég get gjarnan unnt henni þess að mega einhvers staðar þarna, ef hún vill heiðra þann mann, sem hún skoðar vafalaust líka sem sinn píslarvott, byggja sína kapellu. En ég álít, að fyrir okkur sem Íslendinga sé Skálholt fyrst og fremst menntasetrið, sem við eigum að reyna að sýna sóma. Hefði Skálholt ekki verið lagt niður af erlendu valdi sem menntasetur, þá væri það það að öllum líkindum enn í dag. Það mundi að öllum líkindum hafa einhverja svipaða aðstöðu í okkar þjóðlífi og Oxford og Cambridge hafa haft í menntalífi Englendinga, og ég álít, að við eigum að reyna að byggja Skálholt upp aftur sem menntasetur, sem mikla skóla og lærdómsmiðstöð. í fyrsta lagi vegna þess, að það er í beztri samhljóman og beztu samhengi við forna erfð okkar þjóðlífs. Það blandast engum hugur um það, sem nú býr hér í Reykjavík eða er hér í Reykjavík langdvölum, hver hætta okkar þjóðlífi er búin og hver hætta er á, að það slitni í sundur sá rauði þráður, sem verið hefur í okkar þjóðmenningu frá upphafi vega. Ég segi þetta ekki vegna þess, að ég álíti okkur Íslendinga sem þjóð ófærari en okkar nágrannaþjóðir til þess að halda samhenginu í þjóðarerfðinni, þegar sú borgarbylting verður, sem kapítalisminn óhjákvæmilega leiðir af sér. En við skulum gá að því, að það, sem England upplifir í 5 aldir, þróunina frá sveitalifí til borgarlífs, það, sem Danmörk eða önnur Norðurlönd upplifa á 2–3 öldum, það upplifum við í einni kynslóð. Sú bylting, sem það er að byltast úr bændaþjóð yfir í það að verða borgarþjóð, hefur hvergi sem mér er kunnugt skeð með þeim hraða, sem hún hefur skeð á Íslandi. Það hefur engin þjóð verið látin ganga undir þá þolraun að verða á einni einustu kynslóð að umhverfast úr máske frekar gamaldags bændaþjóð, en bændaþjóð, sem byggir á mjög gömlum stofni, og yfir í það að verða allt í einu borgarþjóð, þar sem bændurnir eru, - ég held, að síðustu tölurnar, sem ég hef séð yfir það, séu ekki að verða nema 121/2% á Íslandi, m.ö.o. eins og í Bandaríkjunum. Það þýðir m.ö.o., að viðleitnin til þess, þrátt fyrir svona byggðabyltingu, að viðhalda þjóðarerfð inni hlýtur að verða af hálfu þess opinbera margfalt sterkari en ella, ef við viljum ekki láta slíta þennan þráð. Þar með er ég ekki að tala á móti því, að við reynum að gera Reykjavík að sem beztu menntasetri. Hér í Reykjavik hafa verið sameinaðir flestir æðri skólar landsins, flest menntasetur, söfn og háskóli, en við vitum samt sem áður, hvernig það er hér. Það eru ekki menntamennirnir, sem setja svip sinn á Reykjavík lengur, þeir gerðu það fyrir nokkrum áratugum. Það er borgarastéttin, sem gerir það og það í ríkum mæli. Það má jafnvel segja, að okkar menntamenn svo að segja missi sitt sjálfstæði gagnvart þeim og hangi aftan í þeim, sem ég skal koma að síðar. Auðvitað megum við ekki gefast upp við það að reyna að gera Reykjavík að menntabæ og láta það vera menntirnar, en ekki gróðann og braskið, sem setur mark sitt á Reykjavík. Auðvitað megum við ekki gefast upp við það. En ég held, að það sé þó vissara til vonar og vara að reyna að skapa í landinu fleiri miðstöðvar. Ég veit, að það gengur stundum dálítið erfiðlega. Það er ekki gaman að fást við það, þegar á að fara að flytja einhverja af okkar menntamönnum eða sérstaklega embættismönnum eitthvað burt úr Reykjavík. Ég man bara eftir baráttunni, sem háð var hér t.d. út Af húsmæðrakennslunni um árið, þegar talað var um að flytja hana til Akureyrar. Og ég held, að við hér í Nd. höfum verið búnir að samþykkja það, þeir í Ed. hafi bognað, þegar allur meyjaskarinn kom á svalirnar hjá þeim, og hefði þó vissulega Akureyri verið boðleg til þess að reyna að vinna hana upp sem menntamiðstöð um leið og þá verksmiðjuborg, sem hún er að verða. Ég held hins vegar, að ef menn hygðu á að skapa bæ nokkurs staðar í sveit á Íslandi og það svo nærri Reykjavik, að menn gætu notið alls þess góða, sem Reykjavík hefur að bjóða, þá væri það fyrst og fremst í Skálholti. Ég efast ekki um, að það væri hægt að skapa þar bæði fagurt og gott menntasetur. Og það mundi vera í beztu samhengi við okkar þjóðarerfð. Og ég veit, hvað margir hér inni eru hrifnir af því, sem Bretar gera, ég held, að það væri ekki fjarri þeirri aðferð. sem Bretar hafa haft með að byggja upp sínar menntastöðvar. Ég efast ekki um, að það hefur fyrir þá klóku brezku yfirstétt haft sína þýðingu undanfarnar aldir, að hún ól upp meginið af þeim mönnum, er hafa stjórnað Bretlandi, fyrst og fremst í Oxford og Cambridge, í náinni tilfinningu við samhengið í allri sögu þess ríkis, en ekki bara í London í miðstöð fjármálalífsins. Hvað snertir aðstöðuna í Skálholti og á þeim jörðum, sem þar eru í kring, þá eru allar aðstæður til þess að koma þarna upp bæ, bæ, sem gæti vexið ekki aðeins menntamiðstöð, enda mundi enginn hafa sérstakan áhuga fyrir að einangra hann sem menntasetur þannig, að þar væri ekki alls konar annar rekstur. En ef við hugsum ofur lítið fram eftir þessari öld og fram undir 2000, þá efast ég ekki um, að þarna gæti verið jafnvel 5000 manna, jafnvel 10 000 manna bær, þar sem fyrst og fremst menntir og listir settu sinn svip á, þar sem það drottnaði svo að segja, þó að þar væru líka ýmiss konar aðrir hlutir, sem atvinnulífið snerta. Ég vil aðeins spyrja: Þegar hér kemur búnaðarháskóli á Íslandi, hvar ætti hann frekar að vera en t.d. í Skálholti? Svo er raunar bændaskóli líka, sem menn gjarnan vilja fá einhvers staðar á Suðurlandi. Því mætti ekki hvort tveggja vera þar? Ég hef heyrt það útundan mér, að meira að segja rannsóknarstöðvar í sambandi við landbúnað, jafnvel búnaðarháskóli, þegar talað er um hann, það mætti strax mótspyrnu, að það sé ekki í Reykjavík, og ég skil þetta að sumu leyti vel, þegar hvert af þessu er tekið eitt út af fyrir sig. Er þá útkljáð, hvar búnaðarháskóli skuli vera? Þá koma ákaflega mörg rök, sem segja jú. Það eru margar rannsóknarstöðvar í Reykjavík, það er háskóli í Reykjavík, það er stórt bókasafn 1 Reykjavík, því í ósköpunum skyldi ekki búnaðarháskóli líka vera í Reykjavík? En ef það er hægt að segja um leið: Það verður ekki bara búnaðarháskóli, sem verður í Skálholti, það verður líka bændaskóli í Skálholti, það verður stór hluti úr Háskóla Íslands í framtíðinni í Skálholti, það verður svo og svo mikið af rannsóknarstöðvum og öllu mögulegu, sem snertir bæði hagnýtar atvinnugreinar og annað, í Skálholti, þá hljómar þetta allt, allt öðruvísi. Ég álít t.d., að ýmsar rannsóknarstöðvar væru þarna bezt settar, sértaklega ef það væri tekin ákvörðun um það, við skulum segja t.d. í sambandi við landbúnaðinn og annað slíkt, - ef það væri tekin ákvörðun um það sem eina heild. Búnaðarfélaginu þótti sjálfsagt að byggja sína byggingu í Reykjavík. Það var ákaflega margt, sem mælti með því. En ég á eftir að sjá, að það sé íslenzk bændastétt, sem setur sinn svip á Bændahöllina. Ég er hræddur um, að það verði ekki meira að segja kölluð Bændahöll til frambúðar. Ég er ákaflega hræddur um, að það komi til með að heita Hótel Saga eða eitthvað þess háttar. Ég held, að menn þurfi að hugsa þessa hluti af meiri stórhug og af meiri fyrirhyggju. Við höfum talað um handritin, háskólabyggingarnar og annað slíkt, og ég var að reyna að fá fram ýmsa hluti, þegar við vorum að gera hér lögin um Handritastofnun Íslands, m.a. í tilefni af því, að við þykjumst nú vera að taka við handritunum. Það gekk lítið. Mig dreymdi þá eins og fleiri um, að við mundum kannske eiga eftir að byggja einhverja volduga byggingu, t.d. á Melunum, í sambandi við framtíðar ríkisbókasafn og handritasafn Íslands. Mér sýnist nú, að aðrir hlutir séu að setja þar eitt mark á en menntastofnanirnar. Í upphafi héldu menn, að þessi staður fengi að vera í nokkurn veginn friði fyrir öðru slíku. Ég sé ekki betur en það sé búið að granda því. Ég gæti vel hugsað mér í framtiðinni, að ýmislegt af þeim rannsóknarstofnunum, líka í sambandi við okkar hugvísindi, sem settar yrðu, sem við gerðum dálítið meiri kröfur til í þeim efnum en gerðar eru nú, þær gætu vei átt sér aðsetur í Skálholti. Mér líkar það satt að segja ekki, hvernig okkar vísindalegu rannsóknir og annað slíkt í sambandi við okkar eigin germönsku fræði og annað slíkt hafnar allt saman hér í Reykjavík. Ég held, að það væri stundum betra, að þeir menn, sem við sérstaklega setjum til að vinna að því, og við þyrftum að setja fleiri menn til þess en við gerum nú, - þeir væru ofur lítið meira í friði fyrir þeim ófriði, sem stórborgarlífið veldur, heldur en ef þeir eru hérna í Reykjavík. Ég er ekki að mæla með munkaklaustrum, en ég sé það fyllilega á reynslunni, að  Ég held, að þegar okkar háskóli í framtiðinni á eftir að stækka, - ég hef minnzt á það áður hér í sambandi við hann, að ég álít það hneyksli, að við skulum ekki hafa bætt við a.m.k. 5 prófessorum, bara í íslenzkum fræðum, en máske verður norræna deildin losuð þar út úr og flutt, - ég gæti vel hugsað mér Skálholt sem eina miðstöð í germönskum fræðum í Evrópu. Og ég gæti trúað, að það yrði með fjölsóttustu menntasetrum, ekki sízt á sumrin. Eins má vel vera, að það mundi ekki rætast fyrr en undir 2000, og það þætti mér hart, að við yrðum að bíða eftir því. Ég held, að það stæði okkur Íslendingum næst að reyna að gera germönsku fræðin aftur mikil í heiminum. Við höfum aldrei sett neinn blett á þau, og við þurfum að þvo af þann blett, sem Hitler setti á þau með því að vera allt of hrifin af þeim. Meira að segja ég hef ekkert á móti því, að guðfræðideildin flytti í Skálholt. Það er síður en svo, að ég sé að amast við, að kirkjan fengi að hafa þarna einhverjar miðstöðvar þannig, síður en svo. Þeir fengju þarna góða kirkju til þess að æfa sig í. Ég er ekki að segja, að við eigum að fara að gera þetta á morgun, ég er ekki svo bráðlátur í þessu. En við skulum bara hugsa út frá því t.d., - ja, hvað verðum við orðnir hér, Íslendingar, árið 2000, verður við ekki orðnir 300–400 þús.?. Ég held, að kannske værum við þá farnir að hugsa um annan háskóla. Við skulum lofa þeim, sem koma hér næst á eftir okkur, að eiga við það að ráðstafa Skálholti fullkomlega, ef við ekki berum gæfu til þess, ef við ekki höfum stórhug til þess að ráðstafa Skálholti þannig, að við getum verið bæði sammála um það og stoltir af því, hvernig við ráðstöfum því. Ég segi þetta meðfram vegna þess, að mig hryggir það bókstaflega, hvernig mér sýnist Háskáli Íslands vera að þróast hjá okkur hérna í Reykjavík. Ég var nú nýlega í Osló, var að skoða þar það nýja, stóra háskólasetur, sem þeir eru að byggja upp, glæsilegan, voldugan háskólabæ fyrir utan Osló, og reyndar þar sem bara sögulega og heimspekilega deildin ein er tíföld að stærð á við okkar háskóla. Hér í Reykjavík aftur á móti, hvaða áhrif hefur Reykjavík og fésýslulífið og braskið í Reykjavík haft á þá, sem stjórna Háskóla Íslands? Hvað er það, sem þeir ráðast í að byggja? Þeir ráðast í að byggja Háskólabíó. Hvað settu þeir í það? 20 millj. - eða hvað? Það er ekki verið að byggja við háskólann, vegna þess að hann sé of lítill. Nei, þeir byggðu bíó. Það er þessi bíósótt í þessum mönnum, sem hafa með opinbera peninga að gera, alveg eins og í dvalarheimili aldraðra sjómanna. Og af hverju stafar þessi bíósótt hjá þessum mönnum? Þeir liggja undir fyrir fésýsluhætti, en finna ekki til þess stolts, sem þeir eiga að finna til sem menntamenn. Það hefði ekki verið byggt Háskólabíó, ef við hefðum verið með þetta í Skálholti, það er víst. Það er þessi smitun af öllu brasklífi burgeisastéttarinnar í Reykjavík inn á okkar menntamenn, sem hryggir mig, og ég vil þess vegna ekki flýja frá því að reyna að byggja Reykjavík upp sem menntasetur. En ég held, að við eigum að athuga það alvarlega, hvort við eigum ekki að geyma Skálholt, jafnvel þótt við ekki geymdum okkur það, þó að við geymdum það næstu kynslóðinni, Skálholt til þess að byggja það þannig. Ég skal að vísu viðurkenna, að það er hægt að taka aðra staði, sem hafa líka sína sögu. Það er hægt að taka Odda, það er hægt að taka Haukadal, en Skálholt hefur þó alveg sérstakt aðdráttarafl í mínum augum í því sambandi. Þá er spursmálið um, hvort slíkt væri fært. Er það ekki svo fjarri öllu lagi að hugsa sér Skálholt sem eitthvert slíkt menntasetur, að það sé svo óraunhæft að láta sér detta það í hug, að t.d. næsta kynslóð vildi fara inn á slíka braut? Ég held ekki. Ég vil ítreka það, að ég álít, að það væri hollt að skapa eitthvað slíkt. Ég álít, að það væri líka hollt í öllum þeim vandamálum, sem menn oft eru að ræða hér út af dreifbýlinu. Menn hafa veitt því athygli, að jafnvel svo nálægt sem Suðurlandið er Kjalarnesþingi, þá hefur engu að síður íbúatalan á Suðurlandi, þ.e. austanfjalls, staðið í stað nokkurn veginn síðan um aldamót, af því að öll fólksfjölgun hefur orðið hér í Reykjavík. Ef ég man rétt, þá voru 78 þús. manns á Íslandi árið 1901. Nú eru það 180 þús. Öll þessi 100 þús., sem bætzt hafa við, eru hér í Kjalarnesþingi. Í sambandi við þetta spursmál um dreifbýlið og um, hvort raunhæft væri að koma þarna upp menntasetri, þá vil ég segja, að það, sem strandaði á t.d. viðvíkjandi Akureyri að reyna að koma upp menntasetri þar, það ætti ekki að þurfa að stranda viðvíkjandi Skálholti. Fyrir menn, sem hefðu átt að verða kennarar norður á Akureyri, ef þeir hafa v erið áður í Reykjavík, þá finnst þeim óskaplegt að láta kippa sér upp, og held ég þó, að ýmsir hefðu gert það, ef harðar hefði verið eftir gengið. Hins vegar er Skálholt svo nærri, að það verður ekki í framtíðinni, þegar góðir vegir eru komnir, nema klukkutímaferð að skreppa hingað. Það er ekki meira en úr úthverfi í London inn í miðja London, ef menn vilja sækja leikhús eða eitthvað þess háttar, þannig að þeir, sem þar eru, geta notið alls þess bókakosts og annars slíks, sem fræðimenn vilja fá lánað hér úr söfnunum, á meðan ekki væru komin upp eins stór söfn þar. Það er nógu nærri Reykjavík til þess að njóta alls þess bezta, sem Reykjavík á að bjóða, og samt nógu fjarri Reykjavík til þess að njóta þess að vera kyrrlátt menntasetur, en þó í lífrænum tengslum við stóra og volduga bændabyggð og öllum líkindum við vaxandi kauptún og kaupstaði í þeirri sýslu. Ef við aðeins hugsuðum þetta og skipulegðum fyrir fram, þá efast ég ekki um, að það væri hægt að fá marga menntamenn til þess að setjast þarna að. Ég tala nú ekki um, ef þetta væri skipulagt þannig, að það væri byggt þó nokkuð í einu, safnað í sjóð og byggt þar þó nokkuð í einu. Ég vil minna á, að einn af þeim íslenzku stjórnmálamönnum, sem um tíma voru hér voldugir stjórnmálaforingjar og ef ég man rétt kirkjumrh., hann dreymdi um háborg íslenzkrar menningar hér á Skólavörðuholtinu, dreymdi um fagrar byggingar þar, dreymdi um byggingar, sem ættu að setja allt sitt mark á Reykjavík. Og vissulega hefði verið hægt að framkvæma þá hugsjón, ef samtök hefðu skapazt um það á þeim tíma. Skólavörðuholtið varð hins vegar bröggunum að bráð og seinna meir illa hugsuðum stórbyggingum, sem var kastað þar niður eins og af handahófi, þannig að það lítur út fyrir, að þeir, sem skipulagt hafa Reykjavik, hafi yfirleitt verið frámunalega duglegir í því að eyðileggja flest af því, sem fegurst hefur verið hægt að hafa í byggingu Reykjavíkur sem heildar. Reykjavík stendur á sjö hæðum eins og Rómaborg. Það hefði kannske verið hægt að hafa eina af þeim, sem hefði verið byggð af svipuðum smekk og Grikkir byggðu Akropólis á sínum tíma. En ekkert af neinu slíku hefur komizt að. Meira að segja þar sem af tilviljun eitthvað fagurt hefur verið byggt, eins og við skulum segja Landakotskirkjan eða Sjómannaskólinn, sem drottnuðu vel yfir sínu umhverfi, þá þarf að klessa upp við þetta aftur öðrum stórbyggingum, sem svo eyðileggja þetta meira eða minna, við skulum segja eins og Landakotsspítalanum núna eða kirkjunni þarna hjá Sjómannaskólanum. Það er eins og það hafi aldrei verið mögulegt að hugsa byggingu á einni einustu hæð hér í Reykjavik út frá sjónarmiði fegurðarinnar eða smekksins. M.ö.o.: þeir draumar, sem menn höfðu barizt fyrir fyrir 30 árum um að reyna þá að setja einhvern svip menningar og fegurðar á Reykjavík, þeir hafa runnið út í sandinn. Skálholt er enn þá óskemmt. Þrátt fyrir vitleysur, sem gerðar hafa verið þarna, þá væri hægt að byggja þar mjög fagurlega, ef þetta væri hugsað sem heild, þannig að það getur þá verið eitthvað, sem við værum stoltir af að sýna, - við kynnum þó að skipuleggja. Nú vil ég um leið taka það fram, þegar ég tala svona mikið um Skálholt sem hugsanlegt menntasetur, að ég hugsa mér það þar með ekki sem neinn filabeinsturn fyrir menntamenn. Ég hugsa mér, að á þessum stöðum, ekki sízt ef þarna kæmi búnaðarháskóli, bændaskóli og annað slíkt, þá mundi líka máske rísa þarna upp, ekki síður en risíð hafa upp nú þegar að nokkru leyti á Selfossi, miðstöðvar að ýmsu leyti fyrir landbúnaðinn þarna, þá miklu ræktun, sem þarna á eftir að verða í framtíðinni allt í kring. Þarna mundu verða líka góðir staðir fyrir heimavistarskóla, þarna munu verða kannske líka fagrir sumardvalarbústaðir og ýmislegt, sem alltaf rís upp í sambandi við lítinn bæ, sem hleður síðan utan á sig. Það mundi skapast þar náttúrlega eins og annars staðar. Ég vildi nú aðeins, fyrst þetta mál var sett hér inn á þingið nú, biðja hv. þm. að hugleiða þetta mál, hugleiða það, hvort það væri ekki rétt að íhuga þetta ofur lítið betur, áður en við tökum endanlega ákvörðun. Ég held, að ég megi fullyrða, að kirkjan á Íslandi sé ekki sammála innbyrðis, hvað þarna skuli gera. Kirkjuþing er enginn óvéfengjanlegur fulltrúi kristinnar kirkju á Íslandi í þessu sambandi. Við sjáum það bezt á prestskosningafrv. Og ég sé ekki, að það geti legið á því að gera nú aðra vitleysuna hinni verri, að flana að þessu. Ef það er það, sem veldur vandræðunum í þessu, að menn viti ekki, hvað þeir eiga að gera við biskupshúsið þarna, sem biskupinn á ekki að búa í, og við milljónina, sem þeir vilja endilega láta úr ríkissjóði, þá er hægt að koma þessu hvoru tveggja í lóg á mjög skynsamlegan máta. Það er eins og ég sagði áðan við hæstv. kirkjumrh., það er hægt að gera þennan bústað að heiðursbústað fyrir íslenzka vísindamenn, rithöfunda eða sagnfræðinga eða hverja sem vera skal um visst árabil. Þeir geta fengið að búa þarna og 1, 2, 3 menn geta fengið að hafa kannske alla þessa millj. til ráðstöfunar til þess að vinna að því að skrifa verk, til þess að vera í algeru fríi og skrifa rit viðvíkjandi Íslandssögu. Ég vona, að hv. þm. sé ljóst, hvernig við erum að dragast aftur úr með allt, sem heitir rannsóknir í sambandi við okkar sögu, bara vegna þess að mennirnir, sem færastir eru til þess að gefa sig að þessu, eru allan tímann í brauðstriti og geta ekki gefið sig að vísindastörfunum í þessum efnum. Og það væri sannarlega ekki á glæ kastað að láta þetta hús vera slíkt aðsetur um nokkurt skeið og nota þetta fé til þess að vinna fyrir íslenzk vísindi, fyrst og fremst hugvísindi, okkar sögu, okkar mál. Og menn stæðu þar mjög vel að vígi, menn eru það nærri Reykjavík, að þeir gætu fengið öll sín gögn, sem þeir vilja, þangað, en menn hefðu frið til þess að vinna. Og það eru áreiðanlega margir, sem mundu taka það að sér, af okkar færustu mönnum að vinna upp á slík býti. Það eru margir menn á Íslandi núna, sem til allrar hamingju eru ekki svo snauðir í okkar menntamannastétt, að þeir mundu ekki þiggja það að búa við heiðurslaun í heiðursbústað um nokkurt skeið til þess að mega algerlega helga sig verkefnum, sem þeir fá ekki tíma til að vinna nú fyrir brauðstriti. Og það er ekki lítið, sem við erum að tapa með hverju árinu sem líður, með þeirri kynslóð, sem nú er smátt og smátt að kveðja, vegna þess að menn hugsa ekki út í það í tíma og gefa þeim mönnum, sem hvað mest hafa stundað íslenzka sögu og hugsað um hana, tæktfæri til þess að skrifa um hana. Það eru nokkrir slíkir ágætir menn þegar farnir í gröfina á síðustu árum, með vísdóm, ekki sízt um okkar 14. og 15. öld, sem getur kostað okkur kynslóðir að fá aftur, ef við fáum það nokkurn tíma. Ég held þess vegna, að við ættum að staldra ofur litið við. Ég hef, eins og ég sagði í upphafi míns máls, ekki haft tíma til þess að útbúa nál. um þetta mál, en ég býst við, að mín till. mundi verða sú í svipinn að afgreiða það með rökst. dagskrá. Og ég vil þess vegna fara fram á það við hæstv. forseta, að þessari umr, verði ekki lokið, áður en ég hef fengið tækifæri til þess að koma með hana. Ég skal reyna að sjá til þess, að það tefjist ekki lengi af þeirri sök.



Herra forseti. Ég er sammála meiri hl. menntmn. um, að það beri að samþykkja þetta frv., sem hér liggur fyrir, um heimild handa ríkisstj. til þess að afhenda þjóðkirkju Íslands Skálholt, Ég er sammála út af því, að í vitund minni og ég held vitund mestrar þjóðarinnar er Skálholtsstaður fyrst og fremst tengdur kristni og kirkju hér á Íslandi. Það, sem fyrir mínum augum er aðalatriðið í þessu máli, er, að í því umróti, sem nú fer fram á ýmsum sviðum, verði reynt að tryggja það, að Skálholt verði um alla framtíð tengt einmitt þessum aðila, kristni og kirkju á Íslandi. Ég held, að með því móti sé miklum verðmætum bjargað, og þó að hér hafi verið talað fagurlega um menntasetur, sem ætti að staðsetjast t.d. í Skálholti, alhliða menntasetur, þá held ég, að það mundi aldrei færa staðnum þá reisn, sem kirkjan hefur gert um aldir og nafn Skálholts er tengt við. Hitt er annað mál, að ég fagna þeirri hugmynd, sem kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv., að byggja öflugt menntasetur utan Reykjavíkur. Ég hygg, að það yrði mjög hollt og nauðsynlegt íslenzku þjóðlífi. Ég hef leyft mér að bera fram lítils háttar brtt. við aðaltill. meiri hl. n. eða gera hana dálítið fyllri, - brtt., sem er á þskj. 434 og útbýtt hefur verið hér í dag. Og hún er þess eðlis, að aftan við 1. mgr. frv. bætist: „þangað til næsta kirkjuþing kemur saman, en þá og síðan skal það skipa málum staðarins. Þegar biskup verður aftur settur í Skálholti, falli staðurinn og stofnanir hans undir þann biskup.“ Ég geri þetta vegna þess, að mér virðist, að í kirkjuþingi sameinist prestastéttin, hin andlega stétt á Íslandi, þjóðinni. Og ég tel eðlilegt, að þau öfl, sem þar koma saman og vinna að kristindóminum hér í landinu, þau hafi með þetta mál að gera, það sé ótvírætt, þau séu yfirstjórnandi þessa staðar, og þá um leið sé haldið opnum þeim möguleika og talið eðlilegt til að fyrirbyggja misskilning síðar, að komi biskup í Skálholt, sem ég held að hugur margra stefni til, þó að það að svo stöddu kunni að vera ótímabært að ákveða slíkt, þá teldi ég eðlilegt að taka af öll tvímæli um það, að Skálholtsbiskup, þegar hann kemur, hafi umráð staðarins í sinni hendi. Þetta vildi ég að kæmi fram. Síðari liður brtt. er aðeins orðalagsbreyting, þar sem talað er um þá starfrækslu, sem þar veiði komið upp, í staðinn fyrir orðin „sem biskup og kirkjuráð koma þar upp.“ Það leiðir af sjálfu sér af því, sem er í fyrri liðnum. Ég ætla mér ekki að flytja langt mál um þetta efni, en ég held, að hugmynd um þetta og í þessum anda hafi komið fram aðallega á fundi, sem um þetta mál var haldinn á Suðurlandi í vetur, þar sem þess er óskað, að tryggt sé, að þessi mál verði í höndum þessara aðila, kirkjuþingsins, eins og ég áður sagði, þeirrar samkomu, sem tengir saman veraldlega valdið og hið kirkjulega vald. Ég hef svo ekki fleira um þetta að segja að svo stöddu.



Herra forseti. Fáir bæir eða borgir taka eðlilegum vexti, nema þær styðjist við sveitir, byggðir í sveitum eða uppland, eins og það er kallað. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að öllu öðru fremur er það sú staðreynd, að umhverfi Akureyrar er blómleg sveitahéruð, sem veldur því, að Akureyrarkaupstaður er nú annar stærsti bær landsins. Ég er einnig sannfærður um það, að ein af orsökunum til þess, að Ísafjarðarkaupstaður hefur ekki tekið eðlilegum vexti á undanförnum árum, er einkanlega það, að bæjarfélagið er einangrað frá sveitahéruðunum í Ísafjarðardjúpi og sveitabyggðunum vestan Breiðadalsheiðar, þ.e.a.s. sveitunum við Önundarfjörð og Dýrafjörð. Borg getur ekki blómgazt og dafnað án náinna samskipta við sveitir og landbúnað, og landbúnaður fær ekki heldur þrifizt, nema hann hafi sem markað kaupstað við sitt hæfl. Þannig er það nú, að Ísafjarðarkaupstaður er aðgreindur frá byggðunum í innanverðu Ísafjarðardjúpi. Það er ekki komið vegasamband enn þá þarna á milli, og samgöngur á sjó hafa verið þau einustu tengsl, sem verið hafa á milli kaupstaðarbyggðarinnar og sveitahéraðanna við Ísafjarðardjúp. Nú standa þó vonir til innan nokkurra ára, við skulum kannske gera okkur vonir um, að það yrði innan 5 ára, - að sveitir Inndjúpsins komist í beint og órofið akvegasamband við Ísafjarðarkaupstað og að lausn á þeirri hlið málsins sé því ekki allfjarri. En Breiðadalsheiði mun enn um sinn verða þröskuldur á vegi náinna samskipta og eðlilegra viðskipta milli sveitabyggðanna í Dýrafirði og Önundarfirði vestan Breiðadalsheiðar. Þessi fjallvegur er á 7. hundrað m yfir sjó, og akvegur um hann helzt ekki opinn nema 4–5 mánuði ársins. Hann er lokaður að öllum jafnaði 6–7 mánuði ársins og marga vetur 7–8 mánuði árs. Nú mundi einhver spyrja: Er ekki auðvelt úr þessu að bæta og leggja veg, sem haldizt gæti opinn að vetri til, yfir þessa heiði eins og margar aðrar íslenzkar heiðar? En ég hef það svar við þessu, að ég hef fyrir mér ummæli verkfræðinga, sem fengizt hafa við þessi verkefni, um það, að yfir Breiðadalsheiði, háheiðina, verði naumast lagður akvegur, sem fær verði að jafnaði að vetrinum. Þetta er það hátt yfir sjó, að fannkoma er þarna mikil uppi, en það sker úr, að vestanvert við háheiðina liggur vegurinn utan í snarbrattri fjallshlið og í slíkri fjallakreppu, að þar verður ekki byggður vegur, segja mér verkfræðingar, sem varinn verður vetrarsnjóum og haldið opnum. Það mundi því nánast sagt ekki vera um annað úrræði að ræða til þess að halda vetrarsamgöngum opnum um Breiðadalsheiði en annaðhvort, eins og Norðmenn gera stundum, að yfirbyggja veg yfir háheiðina eða gera jarðgöng gegnum heiðarkambinn. Að vestanverðu að Breiðadalsheiði liggur Breiðadalur, og að norðanverðu liggur að heiðinni Dagverðardalur. Það er talið, að unnt sé að byggja nútímavegi um þessa dali upp í 400–500 m hæð, þannig að þeir geti haldizt opnir fyrir umferð í flestum vetrum. En þegar kemur ofar, þá er fannkingi svo mikið, að ekki er talið fært að halda vetrarvegum opnum miklu hærra. Þannig hagar til, að breiður hjalli myndast í um það bil 500 m hæð að norðanverðu við Breiðadalsheiðina og hjalli, sem er nokkru lægri, að vestanverðu við háheiðina, en upp af þessum hjöllum rís hár fjallskambur, og það er í gegnum hann, sem lagt er til í þessu frv. að jarðgöng verði gerð. Vegamálaskrifstofan hefur nokkuð athugað þetta mál, því að hugur verkfræðinganna hefur fyrir nokkru stefnt að því, að málið verði ekki leyst með öðru en jarðgöngum, og einn af verkfræðingum vegamálaskrifstofunnar hefur mælt, hve löng þau jarðgöng yrðu, sem gera þyrfti, ef jarðgöngin væru tekin í um það bil 500 m hæð yfir sjó eða á þessum hjöllum, sem ég áðan nefndi. Niðurstaða þessara mælinga er sú, að yrðu jarðgöngin gerð þarna, yrði um 600 m löng jarðgöng að ræða. Nú segja verkfræðingarnir, að þessi jarðgöng þyrftu að vera um það bil 6 X 6 m, og væri því flöturinn, sem þyrfti að sprengja úr bergínu, um 36 fermetrar. Þeir telja, að kostnaður við að sprengja rúmmetrann við venjulegar aðstæður muni vera um 250 kr. Það má því af þessu sjá, að lengdarmetri í slíkum jarðgöngum mun að áliti verkfræðinganna kosta um 9–10 þús. kr. eða 600 m 51/2–6 millj. kr. Það er að vísu nokkuð há upphæð. En ef við berum það saman við annað, komumst við að þeirri niðurstöðu, að þetta er ekki meiri upphæð en svo, að fyrir hana er hægt að kaupa 120–150 tonna vélbát, fiskibát, sem einstaklingar margir leika sér að með nokkurri aðstoð frá þjóðfélagsins hendi, og upphæðin ein ætti því ekki að hræða, þegar um er að ræða samfélagið og allfjölmennar byggðir, sem þessa mannvirkis mundu njóta. Það verður a.m.k. ekki sagt, að þetta séu neinir draumórar, því að það eru það alls ekki. Þetta er verkefni, sem hægt er, ef vilji er fyrir hendi, að leysa og leysa á skömmum tíma. Ég er t.d. sannfærður um það, að ef ríkisvaldið beitti sér fyrir því, væri ekki torvelt að fá 1 millj. norskra kr. að láni og sérfræðinga norska, alvana við slíka mannvirkjagerð, til þess að leysa þetta verk af hendi á einu sumri, ef hægt væri jafnframt að endurgreiða þetta lán á við skulum segja 10–15 árum, og það ætti ekki að vera neinn ómöguleiki að ætla til Breiðadalsheiðarvegar 700 þús. kr. á fjárlögum hvers árs, þangað til upphæðin væri greidd. Ég skal að vísu taka það fram, að við höfum þegar verkfræðilega þekkingu í landinu, sem nægir til þess að framkvæma slíkt verk. Jarðgöngin gegnum Arnardalshamar voru fyrstu jarðgöng, sem hér voru gerð. Þau eru að vísu örstutt, ekki nema 33 eða 35 m, en þar var farið í gegnum eitt harðasta berg, sem til er á Íslandi, og tókst þó að vinna það, að vísu eftir ýmsa byrjunarerfiðleika. En við fengum frekari reynslu af gerð jarðganga í sambandi við síðustu virkjun Sogsins. Þar var um að ræða mikil jarðgöng, sem gerð voru sem líður í því virkjunarmannvirki. Og ég hef einmitt haft tal af þeim verkfræðingi, sem hafði yfirumsjón með því verki, og heyrt hans álit á því, hvernig aðstaða sé til þess að vinna hið vestfirzka blágrýti einmitt í sambandi við gerð jarðganga, og telur hann, að það sé jafnvel auðveldara en að vinna ýmsar mýkri bergtegundir, því að blágrýtið sé oftast lítið sprungið og valdi það meir um en harkan, hvort auðvelt sé eða ekki að vinna það. Ég get þess líka í grg., að frændur vorir Færeyingar eru nú að ljúka við 1400 m löng jarðgöng í Færeyjum, og það skemmtilega við það er, að það er íslenzkur verkfræðingur, sem stjórnar því verki. Þetta verk var boðið út, og mér er tjáð, að það kosti 21/2 millj. d. kr., eða 15 millj. ísl. kr., 1400 m löng jarðgöng. Þessi verkfræðingur heitir Páll Sigurjónsson og hann er nú að ljúka þessu verki. Í sambandi við þetta mál vil ég geta þess, að það er brýn og aðkallandi nauðsyn að leggja veg um Breiðadalsheiði. Um þessa heiði hefur aldrei verið lagður vegur. Vegurinn um Breiðadal og Dagverðardal og yfir heiðina er niðurgrafinn ruðningsvegur til bráðabirgða, og það er álit margra, að þetta sé versti vegarspottinn, erfiðasti vegarspottinn á allri leiðinni frá Reykjavík til Ísafjarðar. Það er jafnvei gefið, að það er nærtækt verkefni, sem ekki verður skotið lengi á frest, að byggja góðan veg um Breiðadal og Dagverðardal og Breiðadalsheiði, eða e.t.v. frekar um Seljalandsdal norðan heiðarinnar og til Ísafjarðar, færa veginn þannig til að norðanverðu. Og þá kemur að því, hvar er eðlilegast að byrja á þessu verki? Ég held því fram, að eðlilegast sé að byrja á jarðgöngunum gegnum háheiðina, vegna þess að út frá þeim fasta punkti er eðlilegast að mæla fyrir veginum til beggja handa, norður yfir og vestur yfir, og einnig eru það rök fyrir því að byrja á jarðgöngunum, að úr þeim kemur grjót, sem er auðvitað valið efni í undirbyggingu vegarins til beggja handa. Ég tel þetta allnokkurt stórmál, ekki bara fyrir Ísfirðinga, heldur engu síður, eins og ég gat um í upphafi míns máls, fyrir búendur Önundarfjarðar og Dýrafjarðar, - ég nefni báða þessa firði, fólkið, sem þar býr, af því að heiðin, sem skilur Önundarfjörð og Dýrafjörð, Gemlufallsheiði, er svo lág, að engum vandkvæðum er bundið að byggja vetrarfæran veg yfir hana, og þess vegna tengjast báðir þessir firðir Ísafirði, ef öruggur vetrarvegur fæst yfir aðaltorfæruna, Breiðadalsheiði. Í þessu frv. er í fyrsta lagi lagt til, að vegamálastjóra og sérfræðingum hans sé falið að annast allan nauðsynlegan verkfræðilegan undirbúning að því, að jarðgöng verði gerð gegnum Breiðadalsheiði milli Skutulsfjarðar og Önundarfjarðar og skuli þessum undirbúningi hraðað. Í annan stað er það svo meginefni frv., að ríkisstj. sé heimilað að taka lán, allt að 7 millj. kr., til undirbúningsframkvæmda og byrjunar verksins, og er í raun og veru þegar upplýst, að verkfræðingar telja, að miðað við núv. kostnað mundi verðið á jarðgöngum í 500 m hæð yfir sjó ekki nema nema um 6 millj. kr. En yrði það niðurstaða rannsóknar að hafa jarðgöngin neðar í gegnum fjallgarðinn, þá yrðu jarðgöngin auðvitað að sama skapi lengri og dýrari. Ef þessi lánsheimild yrði notuð, er það hyggja mín, að þetta lán mætti endurgreiða af fjárlagafjárveitingum á 10–15 ára tíma með því að taka 600–700 þús. kr. á fjárlög hverju sinni, eftir að undirbúningur verksins væri hafinn og framkvæmd ákveðin. E.t.v. hefur til skamms tíma verið haft á móti því að byggja vegagerð á lánsfé, en það verður ekki gert nú, það verður ekki gert á þessu þingi, eða a.m.k. get ég ekki látið mér detta það í hug. Á þessu þingi hefur verið ákveðið að taka marga tugi millj. kr. að láni til vegagerðar, og þegar það hefur verið gert, getur enginn borið fram ástæður fyrir því, að ekki ætti að vera tiltækilegt að ráðast í allra nauðsynlegustu og þýðingarmestu vegagerð, sem hægt er að ráðast í á Vestfjörðum, fyrir lánsfé. En um það verður ekki heldur deilt, að Vestfirðir hafa tvímælalaust dregizt aftur úr í samgöngumálum og eru verr staddir í vegamálum en nokkur landshluti annar. Það þarf því að láta hendur standa fram úr ermum umfram aðra landshluta, án þess að ég dragi nokkuð úr þörfum annarra á bættum vegum og efldum samgöngum. Ég tel málið varða mikinn fjölda fólks á Vestfjörðum, þ.e.a.s. íbúa kauptúnanna í Vesturlsafjarðarsýslu og íbúa sveitanna í Önundarfirði og Dýrafirði, og ég tel málið varða íbúa Ísafjarðarkaupstaðar á sama hátt og íbúa kauptúnanna við Ísafjarðardjúp, Bolungarvíkur, Hnífsdals og Súðavíkur, og allra helzt fólkið í sveitunum við Ísafjarðardjúp. Eftir að vegasamband hefur opnazt inn um Djúpið frá Ísafirði, væru þessar sveitabyggðir orðnar tengdar fjölbýlinu við Ísafjarðardjúp, en það eru vitanlega beztu markaðarnir fyrir landbúnaðarvöru og þörf kaupstaðabúanna og kauptúnanna bezt tryggð með akvegasambandi, sem nothæft væri allt árið, en ekki lokað 7–8 mánuði árs, eins og nú á sér stað. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta mál. Ég vil vænta þess, að hv. alþm. hafi skilning á, að hér er um nauðsynjamál að ræða fyrir mikinn hluta af íbúum Vestfjarða. Og það er hér bent á leið til úrbóta, en vart verður önnur fundin, til þess að leysa þau vandamál, sem þar er um að ræða. Þar byggi ég ekki á eigin skoðun, heldur á áliti sérfræðinga, sem ég hef rætt þetta mál við. Það gæti verið hæfilegt, að þessu máli væri vísað til samgmn., en ég tel samt réttara vegna fjárhagshliðarinnar á málinu, - þetta er mál, sem er upp á nokkrar millj., - að málinu væri vísað til hv. fjhn., og mundi þá láta hæstv. forseta um það, hvort hann teldi nokkuð fráleitt að vísa því til fjhn., ef hann kynni frekar að vera þeirrar skoðunar en það ætti heima í samgmn. Ég skal ekki deila um það. Ég læt svo máli mínu lokið og vil vænta þess, þó að nú sé mjög áliðið þings, að þetta mál, ekkert síður en ýmis stórmál, sem hæstv. ríkisstj. er að leggja fyrir þingið um þessar mundir og ætlar að fá afgreidd, gæti flotið þar með og yrði ekki borið við tímaleysi í sambandi við það, en hin væru látin strunsa í gegnum þingið.



Herra forseti. Ég hef borið fram þetta litla frv. samkv. eindreginni ósk íbúa þess hluta Kjalarneshrepps, sem liggur austan Kleifa á Kjalarnesi. Er frv. þess efnis, að þessi hluti Kjalarneshrepps verði sameinaður Mosfellshreppi. Landfræðilega hagar þarna þannig til, að Kjalarneshreppi er í rauninni skipt í tvennt, og skiptist hreppurinn um svonefndar Kleifar við Kollafjörð. Vegna legu þess hreppshluta, sem liggur austan Kleifa, hafa mestöll félagsleg samskipti íbúanna þar fyrr og síðar verið við íbúana í Mosfellshreppi, og virðist allt benda til þess, að í framtíðinni muni þessi samskipti frekar aukast en minnka. Sem dæmi um þessi nánu samskipti milli Kjalnesinga austan Kleifa og Mosfellshreppsbúa má nefna það, að þessir aðilar hafa sameiginlega kirkjusókn, þeir hafa sameiginlegt búnaðarfélag, sameiginlegt ungmennafélag og kvenfélag, og barnafræðslan í þessum hluta Kjalarneshrepps fer fram að langsamlega mestu leyti í Mosfellshreppi. Samskipti hins vegar á milli austur- og vesturhluta Kjalarneshrepps eru mjög lítil eða nær því engin. Það er því staðreynd, að landfræðilega liggur Kjalarneshreppur þannig, að austurhluti hans á í rauninni ekki heima með vesturhlutanum, heldur miklu frekar með Mosfellshreppi, og fyrst og fremst af þessari ástæðu hafa íbúar austurhlutans mjög eindregið óskað eftir því, að þeir yrðu sameinaðir Mosfellshreppi. Við þetta bætist og, að á seinustu tveimur árum hafa komið upp miklar og alvarlegar deilur um byggingu félagsheimilis í Kjalarneshreppi, sem sýna mjög ljóslega, hvernig íbúar þessa sveitarfélags eiga í raun og veru ekki heima í einu sveitarfélagi, og hefur það ráðið úrslitum að ýta á eftir ósk íbúa austurhlutans um, að þetta frv. yrði samþ. Íbúarnir í austurhlutanum eru 60–70 talsins, en í vesturhlutanum um 120 talsins. Það má vel vera, að á því verði auknir erfiðleikar fyrir íbúa vesturhlutans að halda uppi sínu sveitarfélagi, ef úr skiptingu sem þessari yrði. Það hafa verið nokkrir erfiðleikar, má segja, og þetta yrði að sjálfsögðu frekar til þess að auka þá erfiðleika en draga úr þeim, og gæti þá komið til athugunar, hvort ekki væri heppilegt, að Kjalarneshreppur nyrðri athugaði sinn gang um sameiningu við Kjósarhrepp. Ég hef ekki viljað fara út í þá hluti í sambandi við þetta frv., enda engin ósk borizt um slíkt. Um flutning frv. hef ég ekki haft samráð við hreppsnefndir Mosfellshrepps né Kjalarneshrepps og ekki heldur við sýslunefnd Kjósarsýslu. Ég vildi því óska eftir því, að sú nefnd, sem fær frv. til athugunar, sendi það báðum þessum hreppsnefndum til umsagnar og einnig sýslunefnd Kjósarsýslu. Ég sé ekki ástæðu til að fara um frv. fleiri orðum, en leyfi mér að leggja til, að því verði vísað til 2. umr., og ég hygg, að það eigi heima í allshn.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hefur lagt hér fram frv. til l. um stækkun Mosfellshrepps í Kjósarsýslu. Hann kom að því í sinni framsöguræðu með þessu frv., að deilur hafi átt sér stað í Kjalarneshreppi í Kjósarsýslu, og er það rétt, og er það út af staðsetningu og byggingu félagsheimilis. Þetta mál hefur verið nokkuð lengi á döfinni þar, og hafa menn skipzt nokkuð á skoðunum, en ég held, að það sé ekki neinum blöðum um það að fletta, að sú ákvörðun, sem tekin var varðandi staðsetningu félagsheimilisins, hafi verið löglega tekin og að Kjalarneshreppur sé á löglegan hátt aðili að þessu félagsheimili, það sé líka fyrir hendi, a.m.k. var það samþykkt af hálfu sýslunefndar á s.l. sumri, að sýslunefndin fyrir sitt leyti samþykkti, að hreppurinn gerðist aðili að þessu félagsheimili. Í grg. sinni fyrir þessu frv. rekur flm. ýmsa þætti í félagsmálalífi þeirra Kjalnesinga, getur um kirkjusóknir og félög. Hann nefnir t.d., að Austur-Kjalnesingar og Mosfellshreppsbúar hafi sameiginlega kirkjusókn, og það er rétt. En þeir, sem búa vestast í Kjalarneshreppi, hafa líka sameiginlega kirkjusókn með hluta af Kjósarhreppi, svo að ekki sýnist það beint vera ástæða fyrir því að gera skiptingu á hreppnum, enda um kirkjusóknir oft og tíðum ekki farið eftir hreppamörkum. Hann nefnir sameiginlegt búnaðarfélag. Það hefur hingað til verið eitt búnaðarfélag í Kjalarneshreppi. Hins vegar hafa nokkrir bændur úr Kjalarneshreppi óskað eftir inngöngu í Búnaðarfélag Mosfellshrepps, eftir að þessar deilur risu, og fengið þar inngöngu. Sameiginlegt ungmennafélag hefur ekki verið með þessum tveim hreppum, heldur sérstakt ungmennafélag í Kjalarneshreppi. Hitt má svo vel vera, að einhverjir íbúar Kjalarneshrepps hafi haft meiri samskipti við ungmennafélagið í Mosfellssveit og búnaðarfélagið nú síðast, en þarna hafa ekki verið sameiginleg félög, eins og um getur í grg. Það er að sjálfsögðu ekki hægt á þessu stigi málsins að segja ákveðið um afstöðu til frv., því að eins og frsm. gat um áðan, þá liggur ekki fyrir umsögn þess hrepps, sem hér er ætlað að kljúfa frá, þ.e.a.s. Kjalarneshrepps, hreppsnefndarinnar, ekki heldur umsögn hreppsnefndarinnar, sem ætlazt er til að taki við þessu fólki, og því síður sýslunefndar, sem að sjálfsögðu mundi fjalla um þetta mál. En eins og flm. gat um, var óskað eftir því, að sú nefnd, sem fjallaði um þetta, leitaði umsagnar þessara aðila, og er það sjálfsagt, eins og venja er til, þegar mál eru flutt inn í þingið, sem skipta sérstaklega einhver félagssamtök. Flm. getur um það í sinni framsögu réttilega, að þetta frv. sé flutt að eindreginni ósk íbúa þess hluta Kjalarneshrepps. Nú á síðustu tveimur árum hafa tvær jarðir úr austurhlutanum, sem undir þennan hluta falla, verið seldar ríkissjóði, svo að þá dettur manni í hug að varpa fram þeirri spurningu, hvort landbrn., sem fer með þær jarðir fyrir hönd ríkisstj., sé aðili að þeirri ósk, sem hér liggur fyrir. Það kemur ekki fram í grg., og væri sjálfsagt að óska eftir því eða fá það fram líka. Áður en efnisafstaða yrði tekin um þetta frv., þurfa þessar umsagnir að liggja fyrir, svo að aðilar geti gert sér grein fyrir því, hvernig þessum málum er háttað, og þær hreppsnefndir, sem hér um ræðir, og sýslunefnd fá tækifæri til að fjalla um þetta frv. og segja álit sitt á því. Ég ætla ekki að ræða það, sem fram kemur hér líka í sambandi við landfræðilegar staðreyndir í málinu. Þær eru nú æði misjafnar, og ef ætti að leiðrétta öll hreppatakmörk í sambandi við það, þyrfti að gera töluvert mikla gangskör að því. Hvort þessi hluti sé eðlilega með í Mosfellshreppi eða þá í Kjalarneshreppi, það geta að sjáifsögðu verið um það misjafnar skoðanir. Við getum aðeins til skýringar skotið því fram hér, að Garðahreppur hér fyrir sunnan er sundurlimaður og lítill hluti hans er fyrir sunnan Hafnarfjörð, - og væri ekki ástæða til að sameina þennan hluta Vatnsleysustrandarhreppi, sem hann liggur næst? Þannig mundu rísa ótal spurningar, ef það landfræðilega ætti að ráða í þessum efnum. En ég er sammála flm. um, að um svo viðkvæm mál sem þessi mál tvímælalaust eru, þá verði rækilega athugað, hver afstaða þessara aðila er, áður en afgreiðsla á þessu máli fer fram. Ef hins vegar flm. hefði verið akkur í því að fá þetta mál afgreitt á þessu þingi, mundi hann að sjálfsögðu. hafa aflað sér umsagnar um þetta og lagt það fram í grg., því að þá hefði e.t.v. ekki þurft á öðru að halda en hafa viðtöl við oddvitana, sýslunefndar og hreppsnefnda, og málið þar af leiðandi getað gengið töluvert greiðar í gegnum þingið. En þetta er að sjálfsögðu grundvallaratriði, sem þarf að koma fram og hefði verið mjög æskilegt að hefði getað legið fyrir nú.



Herra forseti. Það mál, sem nú er til umr., er tvímælalaust að mínu áliti furðulegasta mál og furðulegasti málatilbúnaður, sem ég hef orðið áhorfandi að á fjögurra ára þingsetuferli mínum. Hæstv. utanrrh. leyfir sér að kasta inn í hv. Alþingi frv. um málefni eins sveitarfélags, sem honum er fullkunnugt um að er mikið deilumál heima í héraði og vandmeðfarið. Hæstv. ráðh. lætur sér sæma að flytja frv. til l. um að kljúfa Kjalarneshrepp í tvennt. Þetta gerir hann án þess, að fyrir liggi nokkur ósk frá viðkomandi hreppsnefnd um þessa skiptingu, sem þó lögum samkv. er réttur aðili og einasti aðilinn, sem getur beðið um slíka skiptingu á hreppsfélaginu. Ekki nóg með þetta, hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir því í þessu frv., að sá hluti Kjalarneshrepps, sem hann vill kljúfa út úr, verði lagður undir næsta hreppsfélag, Mosfellshrepp. Þetta gerir hann án þess að hafa kynnt sér viðhorf hreppsnefndarinnar í Mosfellssveit um þetta mál, og hann upplýsti það í umr. áðan, þegar hann fylgdi máli þessu úr hlaði, að hann hefði ekki hugmynd um viðhorf hennar til málsins og óskaði eftir því sérstaklega, að sú nefnd, sem mál þetta fengi til meðferðar, sendi m.a. hreppsnefnd Mosfellssveitar málið til umsagnar, svo að hann gæti fengið að kynnast áliti hennar á málinu. Þá hefur hv. flm. ekki heldur haft fyrir því að kynna sér viðhorf og álit sýslunefndar Kjósarsýslu til þessa máls. Af þessum staðreyndum, sem ég hef nú nefnt, er augljóst, að undirbúningur þessa máls er fyrir neðan allar hellur. Og meir en það, ég hef grun um og það er spá mín, að mál þetta fari ekki lengra hér í hv. þingi en í gegnum þessa 1. umr., og ég spái því, að hv. flm. muni ekki mjög gráta það, þó að málið nái ekki lengra fram að ganga. Það málefni, sem við nú erum að tala um, er að mínu viti mikið prinsipmál, ef svo mætti segja. Í stjórnarskrá okkar er ákveðið, að sveitarfélögin skuli hafa mikið sjálfsforræði um sín innri mál, og ég hygg, að allir, sem hugsa eitthvað um uppbyggingu þjóðfélaga, hljóti að vera um það sammála, að það sé eðlilegt. 76. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Rétti sveitarfélaganna til að ráða sjálf málefnum sínum með umsjón stjórnarinnar skal skipað með lögum: ` Þetta stjórnarskrárákvæði er því algerlega ótvírætt og skýrt. Lög hafa verið sett í samræmi við þetta stjórnarskrárákvæði, lög nr. 58 frá 1961, sveitarstjórnarlög, sem eru mikill lagabálkur og tiltölulega nýr. Lögin eru ýtarleg og taka til flestra þeirra tilvika, sem hugsanlegt er að risið geti upp um stjórn eins sveitarfélags og samskipti eins sveitarfélags við annað sveitarfélag og við ríkisvaldið. Í 1. gr. sveitarstjórnarlaga segir m.a., að engu máli, sem varðar sérstaklega hagsmuni sveitarfélags, skuli til lykta ráðið án umsagnar sveitarstjórnar. Skv. þessu lagaákvæði ætti spurning um skiptingu eins hreppsfélags ekki að geta risið, nema áður væri búið að leita álits viðkomandi sveitarstjórnar á því málefni. Hér er þveröfugt farið að. Kastað er inn í þingið undirbúningslítið frv., sem gerir ráð fyrir, að Kjalarneshreppi skuli skipt í tvennt, og það er gert án þess, að talað hafi verið við hreppsnefnd í viðkomandi hreppi, og fjarri er það því, að hún hafi æskt eftir þessu. Í 7. gr. sveitarstjórnarlaga er ákvæði að finna um, hvernig farið skuli að, er hreppi er skipt. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið, þ.e.a.s. félmrn., getur skipt hreppi skv. beiðni hreppsnefndar og að fengnum meðmælum sýslunefndar, enda verði íbúatala hvors hrepps, eftir að skipt hefur verið, eigi lægri en 200. Ráðuneytið ákveður hreppamörk, þegar skipt er skv. 1. mgr. þessarar gr.“ Grein þessi er alveg skýr. Hér er í lögum ákveðið, hvernig með skuli fara, ef óskir koma fram um að skipta einu hreppsfélagi. Það er alls ekki gert ráð fyrir því í gildandi l., að um slíka skiptingu skuli fjallað á hv. Alþingi. Og það er alls ekki gert ráð fyrir því í þessum lögum, að sú leið skuli farin, sem flm. þessa máls virðist ætla að halda. Hér tel ég því, að um mikið prinsipmál sé að ræða, spurningu um það, hvort hv. Alþingi telji sér það sæma að grípa inn í innri málefni eins sveitarfélags, án þess að nokkur ósk hafi komið fram frá hlutaðeigandi hreppanefnd. Ég held, að ef það yrði ofan á hér á hv. Alþingi að fara þá leið, þá séum við komnir inn á töluvert hættulega braut, sem erfitt verði að fóta sig á í framtíðinni. Þess vegna undrast ég mjög, að hæstv. ráðh. í ríkisstj. á Íslandi skuli láta sér sæma að flytja frv. það, sem liggur fyrir hér. Þess var getið af flm. þessa frv., hæstv. utanrrh., og enn fremur af hv. siðasta ræðumanni, 3. þm. Reykn., að ástæðuna fyrir frv. þessu mætti rekja til ágreinings, sem risið hefur heima í héraði út af byggingu félagsheimilis. Ég veit, að þetta er rétt. En þótt út af fyrir sig sé ekki mikil ástæða til að skýra gang þess máls í héraði fyrir hv. alþm., því að það skiptir hv. alþingismenn ekki mestu að þekkja hann, því að það eru önnur atriði, sem við hv. alþm. eigum fyrst og fremst að líta á, þau er ég vék hér að í upphafi ræðu minnar, þá þykir mér þó rétt að rekja með örfáum orðum gang málsins. Það var samþykkt á almennum fundi hreppsbúa i Kjalarneshreppi, að byggja skyldi félagsheimili, og ákveðið, að hreppsfélagið tæki þátt i slíkri byggingu ásamt með ýmsum félögum, sem starfandi eru í hreppnum. Hins vegar náðist ekki á þessum fundi samkomulag um staðarval, og var því ákveðið, að efnt skyldi til almennrar atkvæðagreiðslu meðal kosningarbærra hreppsbúa um þá tvo staði undir félagsheimilisbyggingu, sem aðallega komu til greina, en það voru Kollafjörður annars vegar og hins vegar Kléberg, þar sem barnaskólinn er. Sú atkvæðagreiðsla fór fram, og var samþ. með 42 atkv. hreppsbúa gegn 22 atkv. að byggja félagsheimili þetta að Klébergi. Nú skal ég ekkert fara að ræða það hér á þessum stað, enda ekki ástæða til þess að telja fram rök með og móti þeim stað, sem varð ofan á um byggingu félagsheimilisins, en það er ótvírætt, að heima í hreppnum var mikill meiri hl. fyrir því að velja þann stað til félagsheimilisbyggingarinnar, sem ofan á varð. Það var enn fremur samþ. í félagsheimilasjóðsstjórninni að byggja þetta félagsheimili að Klébergi. Á s.l. sumri, minnir mig að það hafi verið, að þessi félagsheimilisbygging var samþ. f sýslunefnd Kjósarsýslu. Málið liggur því ljóst fyrir. Allra lagakrafna hefur verið gætt i meðferð málsins frá byrjun og uppfylltar til hins ýtrasta allar kröfur, sem lögin gera ráð fyrir að uppfylltar þurfi að verða, áður en ráðizt verður i félagsheimilisbyggingu. Það út af fyrir sig hefur ekki sætt andmælum. Nú á hins vegar að nota þennan skoðanamun hreppsbúa á þessu staðarvali til þess að flytja hér á hv. Alþingi frv. um að kljúfa Kjalarneshrepp i tvennt, hreppsfélag, þar sem íbúar eru í fæsta lagi, svo að mögulegt sé að hald~a uppi sjálfstæðu sveitarfélagi við slík skilyrði. Íbúar Kjalarneshrepps eru nú, að því er ég held, um 280, og ég geri ráð fyrir, að 3/4 hlutar þeirra búi vestan Kleifa, en 1/4 hluti austan Kleifa, og það er samkv. ósk þessa hluta íbúanna, sem býr austan Kleifa, sem þetta frv. er flutt, að því er flm. sjálfur segir i grg. Ég hygg, að það væri frekar þörf á því að sameina smæstu hreppsfélögin f stærra hreppsfélag heldur en að kljúfa það niður, eins og tilgangurinn er með frv. því, sem hér er til umr. Og ég er sannfærður um, að ef mál þetta nær fram að ganga, þá er ekki fjárhagsgrundvöllur til þess að halda uppi sjálfstæðum hreppi á Kjalarnesi, í þeim hluta hans, sem eftir yrði, ef hlutinn austan Kleifa yrði sameinaður Mosfellshreppi. Frv. þessu var útbýtt í gær, og ég átti satt að segja ekki von á, að það yrði tekið til umr. hér fyrr en á mánudag, en svo hefur nú orðið. Ég hef því miður ekki getað aflað mér upplýsinga á þessum stutta tíma, sem ég gjarnan vildi hafa gert til upplýsingar f málinu, en ég legg áherzlu á, að aðalatriði þessa máls verður spurningin um, hvort það geti talizt réttmætt, að Alþingi grípi inn í málefni eins sveitarfélags á þann hátt. sem gert er með því frv., sem hér liggur fyrir, án þess að ósk liggi fyrir um slíkt frá viðkomandi hreppsnefnd. Ég vil láta það í ljós hér sem mína skoðun, að ég tel, að með frv.- flutningi þessum sé mjög höggvið nærri sjálfstæði sveitarfélaga, sem sjálf stjórnarskráin á að vernda. Ég vil enn fremur halda því fram, að með því séu tvímælalaust brotin sveitarstjórnarlögin, því að þau hafa inni að halda ákvæði, sem skipa fyrir um þær leiðir, sem fara á, ef óskað er eftir skiptingu á einu hreppsfélagi. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að víkja fleiri orðum að frv. þessu við þetta tækifæri, en ef málið kemur einhvern tíma til 2. umr., mun ég e.t.v. flytja gleggri og fyllri upplýsingar um þetta mál en ég hef getað gert nú.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af þeim tveim ræðum, sem nú hafa verið fluttar í sambandi við þetta frv. Hv. síðasti ræðumaður komst að þeirri niðurstöðu, að þetta frv. og flutningur þess væri eitt það furðulegasta, sem hann hefði séð þau 4 ár, sem hann hefur verið á þingi, og hann reyndi að finna þessum orðum sínum stað. Rökin voru í fyrsta lagi þau, að í sveitarstjórnarlögunum væri sagt, að áður en málefnum, sem snertu sveitarfélögin, væri til lykta ráðið, skyldu þau borin undir viðkomandi hreppsnefnd. Ég þóttist hafa tekið það greinilega fram í minni framsöguræðu, að ég óskaði eftir því, að n. sú, sem fengi frv. til athugunar, sendi það beint til viðkomandi sveitarstjórna, tveggja, og sýslunefndar að auki. Ég hef þess vegna fullkomlega hagað mér í mínum málflutningi skv. þessari grundvallarreglu. Þá vildi hv. síðasti ræðumaður einnig færa það fullyrðingu sinni til stuðnings, að hér væri verið að ákveða hreppamörk með lögum, enda þótt í sveitarstjórnarlögunum væri gert ráð fyrir því, að íbúar sveitarfélaganna skyldu þar ráða, hvernig með væri farið, og taldi ræðumaður, að það væri einsdæmi í þingsögunni, að frv. sem þetta væri fram borið. Hér er á ferðinni alger misskilningur hjá þessum hv. þm. Það hefur komið fyrir oft og iðulega hér á hv. Alþingi, að hreppamörkum hafi verið breytt með lögum frá þinginu, og það meira að segja þvert ofan í vilja sveitarstjórna, og Mosfellshreppur, sem hér á hlut að máli, er eitt af gleggstu dæmunum, sem við höfum um það. Það hefur hvað eftir annað verið skorið utan úr Mosfellssveit og lagt undir Reykjavík meira og minna landssvæði gegn eindregnum mótmælum Mosfellshrepps. Seltjarnarneshreppi hefur verið breytt hvað eftir annað með löggjöf. Og þannig gæti ég nefnt fleiri dæmi einmitt úr Gullbringu- og Kjósarsýslu um, að þetta hafi verið gert. Því fer þess vegna víðs fjarri, að hér sé nokkurt einsdæmi á ferðinni. Hann fann að því, hv. síðasti ræðumaður, og einnig sá hv. þm., sem talaði á undan honum, hv. 3. þm. Reykn., að þetta mál skyldi ekki hafa verið borið undir hreppsnefnd Kjalarneshrepps, áður en ég flutti það inn í þingið. En fyrir því liggja alveg fullgildar ástæður. Það er eindregin ósk um það bil íbúa Kjalarneshrepps, að þeir verði sameinaðir Mosfellshreppi, en hinir , sem eftir eru, hafa ekki viljað undir þetta taka, og það er fyrir fram vitað, að hreppsnefndin, sem er eingöngu skipuð vestanmönnum, muni ekki taka undir þennan málflutning, að þessi sameining eigi sér stað. Ég benti á það mjög greinilega í minni ræðu, að þeir, sem búa í austurhluta Kjalarneshrepps, hafa ekki átt og eiga ekki félagslega samleið með þeim, sem búa í vesturhluta hreppsins. Austurhlutinn sækir alla sína félagsstarfsemi til íbúa Mosfellshrepps, og það er eingöngu á þessum grundvelli, sem málinu var upphaflega hreyft í Kjalarneshreppi, og það er ekki nýtt af nálinni, þó að það komi fyrst fram á þingi nú. En það, sem endanlega hefur hert á því, að málið yrði flutt, er áreiðanlega sá ágreiningur, sem kom upp um félagsheimilið. Það má segja, að hreppsnefndin í hverju sveitarfélagi eigi að sjálfsögðu að hafa mest um þessa hluti að segja. En fram hjá hinu verður ekki séð, að þegar svo verulegur hluti eins sveitarfélags eins og hér er á ferðinni óskar þess eindregið að sameinast öðru sveitarfélagi og þegar færð eru fyrir því jafngild og ótviræð rök eins og austurhluti Mosfellshrepps færir fyrir sínu máli, þá er ekki hægt að skella skollaeyrum við slíkum óskum. Það er hægt að þumbast við um tíma, en það verður ekki hægt til frambúðar. Þessi ósk og krafa íbúa austurhluta Kjalarneshrepps hlýtur að ná fram að ganga fyrr eða síðar. Hitt má vel vera, að það verði erfitt fyrir vesturpartinn á Kjalarnesi að halda sínu sveitarfélagi áfram. Það hefur verið erfitt hingað til, og það verður að sjálfsögðu erfiðara eftir þetta. En þá er bara þess að minnast, að vesturhlutinn hefur sótt verulegan hluta af sinni félagsmálastarfsemi upp í Kjósarhrepp og er í nánu samstarfi við hann, og þá vaknar spurning: Er ekki eðlilegt að sameina vesturhluta Kjalarneshrepps og Kjósarhrepp? Hv. 3. þm. Reykn. sagði, að það væri ekki hægt að hlaupa alveg eftir landfræðilegri tilhögun um skipun sveitamarka, og hann nefndi sem dæmi Garðahrepp, hann lægi í nokkrum aðskildum hlutum umhverfis Hafnarfjarðarkaupstað, og ef það ætti hér algerlega að fara eftir landfræðilegri tilhögun og samskiptum íbúa hreppshluta við nágrannasveitarfélög, þá væri nokkuð margt, sem þyrfti að laga í sveitaskipan á Íslandi. Ég get sagt þessum hv. þm. það sem mína afdráttarlausu skoðun, að ef einhver hluti íbúa Garðahrepps óskaði þess eindregið og óskipt, að sá hluti þess sveitarfélags yrði sameinaður annaðhvort Hafnarfirði, Kópavogskaupstað eða öðrum aðliggjandi hreppum, þá fyndist mér það sjálfsögð skylda Alþingis að taka það mál til athugunar, og þannig hagar til á ýmsum stöðum í Garðahreppi, að ég teldi, að ef íbúar úr þeim hluta Garðahrepps, sem um væri að ræða, óskuðu eftir því eindregið og óskipt, þá ætti að taka tillit til þeirra óska, nákvæmlega á sama hátt og ég álit, að það sé ekki hægt fyrir Alþingi að komast hjá því að taka tillit til óska þess þriðja hluta Kjalarneshrepps, sem hér óskar svo eindregið sameiningar við Mosfellshrepp. Og það má ekki láta þá gjalda, þess, þó að þeir séu í minni hl. í sínu sveitarfélagi. Það væri að misnota vald meiri hl. sveitarfélagsins.



Herra forseti. Ég vildi aðeins út af ræðu hæstv. utanrrh. leiðrétta það, sem hann sagði hér um hreppsnefnd Kjalarneshrepps, að hún væri eingöngu skipuð mönnum vestan Kleifa. Í síðustu hreppsnefndarkosningum var kosinn í hreppsnefnd Kjalarneshrepps maður austan Kleifa, og skv. sveitarstjórnarlögunum er hverjum borgara skylt að taka þátt í sveitarstjórn, en hann getur skorazt undan því, hafi hann áður setið þar síðasta kjörtímabil. Í þessu tilfelli var ekki um það að ræða. Enda þótt ég viti, að þessi hv. hreppsnefndarfulltrúi hafi sagt af sér, mundi ég skv. lögunum ekki álíta, að hann hefði rétt á því og sæti þar af leiðandi í hreppsnefnd enn þá. Þess vegna hefði flm. þessa frv. getað fengið, eftir því sem hann upplýsti hér áðan, bæði meðmæli og mótmæli með þessu frv. og sú forsenda fyrir því að hafa ekki sent það til hreppsnefndarinnar fallið burt.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. var af veikum mætti, að því er mér fannst, að reyna að sannfæra þingheim um, að sú leið, sem hann hefur valið í þessu máli, væri sú rétta og fyrir henni væri fjöldi fordæma hér á hv. Alþingi. Um síðara atriðið skal ég ekki segja neitt, ég þekki ekki svo til þingsögunnar lengur en 4 seinustu árin, en ég vil benda á, að sveitarstjórnarlögin frá 1961 gera alveg ákveðið ráð fyrir fastákveðinni leið í þessum efnum. Þau gera alls ekki ráð fyrir, að mál sem þetta um skiptingu hreppa eigi að afgreiðast á Alþingi. Þau gera ráð fyrir, að það sé framkvæmdavaldshafanna að skipta hreppsfélagi, ef óskir koma fram um það frá viðkomandi sveitarstjórn. Og fram hjá þeirri staðreynd kemst hæstv. ráðh. ekki, og ég verð að segja eins og er, að hann fer algerlega ranga leið, þegar hann ætlar að taka málefni sem þetta upp á hv. Alþingi. Um rökstuðning hæstv. ráðh. fyrir nauðsyn þess að skipta þessu hreppsfélagi get ég verið fáorður. Rökin er að finna í grg. Ég hygg, að enginn hv. alþm., sem les grg., geti talið þau rök mikilvæg. Það dettur engum í hug, að þeir íbúar Kjalarneshrepps, sem búa austan Kleifa, geti ekki haldið áfram að sækja skemmtanir inn að Hlégarði í Mosfellssveit, enda þótt Kjalarneshreppur sé óklofinn. Og Kjalarneshreppsbúar, sem búa austan Kleifa og hafa notið ýmissar þjónustu í Mosfellshreppi, geta vafalaust notið hennar áfram, eins og þeir hafa gert hingað til. Það þarf enga skiptingu á hreppnum til þess að tryggja slíkt. Þetta tal um, að landfræðilega sé óeðlilegt, að Kjalarneshreppur, eins og hann er nú, sé áframhaldandi samfelld heild, er fjarstæða. Nei, rökin fyrir nauðsyn þessa máls eru vægast sagt léttvæg. Málatilbúnaðurinn er að mínu viti mjög óviðunandi, og leiðin, sem valin er í þessu máli, er ekki í samræmi við það, sem sveitarstjórnarlög ákveða. Hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að það mætti ekki láta hreppsbúa í Kjalarneshreppi austan Kleifa, þótt þeir væru aðeins 1/3 hluti allra hreppsbúa, gjalda þess, að þeir væru minni hl. og þeir gætu ekki fengið hreppsfélaginu skipt þess vegna. En ef á að fara að taka þá reglu upp að láta minni hl., hvort sem er í hreppsfélagi eða í stærri bæjarfélögum eða á hv. Alþingi, ráða gangi mála, þá ber nokkuð nýtt við. Það er ekki að mínu viti nema um 1/4 hluti íbúa Kjalarneshrepps, sem býr austan Kleifa, og þar af eru 2 ríkisjarðir, eins og hv. 3. þm. Reykn. upplýsti hér áðan, Mógilsá og Kollafjörður, og ég þykist geta fullyrt það, að það hafa engar óskir komið frá eigendum þeirra jarða um þessa skiptingu. Mitt álit hefur því ekkert breytzt við ræðu hæstv. ráðh. Ég held enn þá, að engin nauður reki til þess að skipta Kjalarneshreppi. Og þó að ég hafi á vissan hátt samúð með sjónarmiði minni hl. í sambandi við staðsetningu félagsheimilisins, þá dettur mér ekki í hug, að slíkt eigi eða geti leitt nokkurn mann til þess að viðurkenna það sem reglu, að minni hl. í einu sveitarfélagi geti risið upp hvenær sem er og heimtað, að hv. Alþingi skipti viðkomandi hreppsfélagi, af því að hann hefur orðið í minni hl. út af einhverju ákveðnu máli heima í héraði. Ég undirstrika það að endingu, að ef á að fara þá leið, þá er í hreint óefni komið, og þá veit ég ekki, hvernig við ætlum að draga mörkin eða hvernig við ætlum að fóta okkur í framtíðinni.