Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur G. Einarsson menntmrh.

Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 4. nóv. 1994: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til setu á þingi Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþingmaður Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, María E. Ingvadóttir viðskiptafræðingur, Seltjarnarnesi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Árni R. Árnason, 5. þm. Reykn.`` María E. Ingvadóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa. Þá hefur borist annað bréf, dags. 4. nóv. 1994: ,,Þar sem ég er á förum til setu á þingi Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísan til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþingmaður Sjálfstfl. í Vesturlandi, Elínbjörg Magnúsdóttir fiskvinnslukona, Akranesi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Guðjón Guðmundsson, 5. þm. Vesturl.`` Elínbjörg Magnúsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti tilkynna um utandagskrárumræðu sem hefst að lokinni atkvæðagreiðslu á fundinum. Málshefjandi er hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrímur J. Sigfússon. Efni umræðunnar er sala ríkisvíxla og fjármögnun ríkissjóðs. Hæstv. fjmrh. verður til andsvara. Þetta verður hálftíma umræða.

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 4. nóv. 1994: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til setu á þingi Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að þar sem 1. varaþingmaður Framsfl. í Vesturl., Sigurður Þórólfsson, getur ekki vegna sérstakra anna tekið sæti á Alþingi taki 2. varaþingmaður, Ragnar Þorgeirsson iðnrekstrarfræðingur, Rifi, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Ingibjörg Pálmadóttir, 2. þm. Vesturl.`` Þá hefur einnig borist eftirfarandi bréf, dags. 2. nóv. 1994: ,,Vegna sérstakra anna sé ég mér ekki fært að taka sæti Ingibjargar Pálmadóttur, 2. þm. Vesturl., næstu tvær vikur sem 1. varaþingmaður Framsfl. í Vesturlandskjördæmi. Virðingarfyllst, Sigurður Þórólfsson.`` Landskjörstjórn hefur komið saman og gefið út kjörbréf handa Ragnari Þorgeirssyni. Forseti fór fram á við kjörbréfanefnd að hún héldi fund til að rannsaka það kjörbréf.

Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd hefur fengið til athugunar kjörbréf Ragnars Þorgeirssonar, sem er 2. varaþingmaður Framsfl. í Vesturl. Kjörbréf þetta er gefið út 2. nóv. 1994 og undirritað af öllum landskjörstjórnarmönnum. Fyrir lá bréf frá 1. varaþingmanni Framsfl. í Vesturl., Sigurði Þórólfssyni, þess efnis að hann gæti ekki tekið sæti á þingi sökum anna. Kjörbréfanefnd hefur að lokinni rannsókn sinni komist að þeirri niðurstöðu að kjörbréf þetta sé fullgilt og mælir með að þingið staðfesti þá niðurstöðu.

Ragnar Þorgeirsson hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber skv. 2. gr. þingskapa að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Ragnar Þorgeirsson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Hæstv. forseti. Að undanförnu hefur komið fram í fréttum, m.a. í Ríkissjónvarpinu í gærkvöldi að ríkissjóður hafi á síðustu dögum orðið að taka í talsverðum mæli erlend lán sökum þess að ríkispappírar hafa ekki selst á móti þeirri innlausn spariskírteina ríkissjóðs sem fallið hefur til á síðustu dögum. M.a. kom fram í frétt ríkissjónvarpsins þar sem var viðtal við ráðuneytisstjóra fjmrn., Magnús Pétursson, að í sl. viku einni saman komu til innlausnar ríkisverðbréf upp á 3,5 milljarða kr. og til að standa straum af kostnaði vegna þeirrar innlausnar voru boðnir út ríkisvíxlar fyrir sambærilega upphæð eða 3,6 milljarða til 12 mánaða en sala þeirra víxla var mjög dræm. Pappírar seldust fyrir aðeins tæplega 1,5 milljarða þannig að ríkissjóð vantaði um 2 milljarða kr. til að geta fjármagnað þessa innlausn. Samkvæmt þeim reglum sem nú gilda átti hann ekki í annað hús að venda en erlenda lántöku til að leita fjármagns á móti og sló erlend lán eða nýtti sér yfirdrætti sína eða dráttarlínur í erlendum bönkum. Ég tel að enn ein vísbending sé á ferðinni um það sem er að gerast í peningamálum og vaxtamálum. Sú staða er komin upp að nú eru það ekki lengur aðeins húsbréfin sem ekki seljast á þeirri ávöxtunarkröfu sem ríkisstjórnin hefur einsett sér að halda. Eins og kunnugt er hafa nánast engin húsbréf selst fyrir utan það sem Seðlabankinn hefur keypt af miskunnsemi sinni á undanförnum mánuðum. En nú er svo komið að ríkisvíxlarnir seljast ekki heldur á þeim ávöxtunarkjörum sem ætlunin hefur verið að halda. Þó hafa vaxtakjör eða nafnávöxtun ríkisvíxla verið á uppleið undanfarna mánuði og líklega í raun og veru á uppleið alveg frá því í apríl til júní sl. þannig að þrátt fyrir hækkandi vexti seljast ekki lengur ríkisvíxlarnir. Ég hygg að hæstv. fjmrh. hafi fyrir ekki löngu borið sig vel og talið að nú væri staða ríkissjóðs slík að hann mundi ekki þurfa að taka frekari lán og allt væri í harla góðu lagi. En ég leyfi mér að efast um að svo sé, því miður, vegna þessara upplýsinga og ég hlýt að spyrja hæstv. fjmrh. í fyrsta lagi: Hvað segja þessi tíðindi um stöðu ríkissjóðs á þessum markaði? Í öðru lagi: Hvað segja þau um stöðuna á peningamarkaði og um vaxtaþróunina? Verður hæstv. fjmrh. ekki að horfast í augu við það að sú ávöxtunarkrafa sem ríkið hefur verið að reyna að verja gengur ekki upp? Ríkissjóður nær ekki lengur að uppfylla fjárþörf sína miðað við þessi viðmið. Það að flýja í erlenda lántöku getur ekki verið þróun sem við horfum til til frambúðar. Einnig væri fróðlegt að heyra frá hæstv. fjmrh. hve mikil innlausn ríkisverðbréfa er fram undan á næstu vikum því að augljóslega munar mikið um hverja vikuna sem er svona dýr þó ég geri ekki ráð fyrir því að í hverri viku falli til innlausnar spariskírteini í þessu magni en eitthvað er væntanlega fram undan úr eldri flokkum ríkisverðbréfa á næstu vikum og fróðlegt væri að vita hvað það er mikið. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum minna á að í nýframkominni skýrslu Seðlabankans er greinilega verið að vara við þessari stöðu. Þar verður varla annað lesið milli línanna en að Seðlabankinn sé að boða óhjákvæmilega vaxtahækkun. Í kaflanum um vaxtamál segir m.a. að þetta leiði til þess sem áður er rakið að Seðlabankinn geti hvenær sem er þurft að beita stjórntækjum peningamála, þar með töldum vöxtum sem hann ræður eða hefur áhrif á, til þess að mæta misvægi á peninga- og/eða gjaldeyrismarkaði. Með öðrum orðum, til þess að tryggja gjaldeyrisvaraforðann og til þess að verja gengið geti Seðlabankinn á næstunni þurft að grípa til vaxtahækkana. Í því ljósi að Seðlabankinn lýsir efnahagsþróuninni að undanförnu þannig að hún hafi einkennst af rýrnun gjaldeyrisstöðu og mikilli aukningu krafna Seðlabankans á ríkisstjórn verður varla annað lesið þarna út úr samhenginu en að Seðlabankinn sé að boða vaxtahækkun. Um þetta vil ég spyrja hæstv. fjmrh. Ég tel að nauðsynlegt sé að fá fram upplýsingar um þetta.

Virðulegi forseti. Mín er ánægjan að fá að upplýsa um nokkur atriði þessara mála sem hér er gerð fyrirspurn um. Langfyrst vil ég segja um væntanlega innlausn að nú hagar þannig til hjá ríkissjóði að desembermánuður er einhver tekjuhæsti mánuður ríkissjóðs eins og flestir vita. Að því leyti styrkist staða ríkissjóðs af tekjum sínum á síðasta hluta ársins. Í fyrsta lagi vil ég segja að það er misskilningur að ég hafi sagt að ekki þyrfti að koma til frekari lántaka ríkissjóðs á þessu ári. Hins vegar hef ég sagt fyrr í umræðum á hinu háa Alþingi að ríkissjóður þurfi ekki að afla nýs fjár. Það þýðir að ekki er aukning á lántökunni en allan tímann hefur legið fyrir að ríkissjóður þyrfti að fjármagna vegna innlausnar eins og komið hefur fram í fréttum og nú síðast í gær. Þetta er einungis gert til þess að svara til innlausnar á bréfum eins og nú hefur gerst. Í öðru lagi vil ég láta koma fram að erlendar lántökur hafa ávallt verið í myndinni og er eðlilegt að svo sé. Langt er síðan ríkissjóður dró á erlend lán með þeim hætti sem hann gerir nú og ekkert óeðlilegt er við þessar lántökur jafnvel þó þær séu 1--2 milljörðum meiri en við sjálfir hefðum vonað í upphafi árs, einfaldlega vegna þess að verðbréfamarkaðurinn hefur verið að breytast og Íslendingar hafa greitt mikið niður skuldir erlendis og ýmsir aðilar, þar á meðal sjóðir, sveitarfélög og fyrirtæki hafa komið með auknum þunga inn á erlenda markaði. Ég vil nefna dæmi: Hafnarfjörður seldi bréf með 6,5% vöxtum, 1.300 millj. Reykjavíkurborg hefur selt bréf og ýmsir fleiri aðilar og er talið að 7--8 milljarðar hafi selst af slíkum bréfum á síðustu mánuðum vegna þess að vextir hér á landi hafa verið lægri en víðast hvar í útlöndum fyrir þá sem hafa verið að leita eftir lánum. Þá vil ég láta koma fram að ekkert óeðlilegt er í vaxtaþróun að undanförnu. Komið hefur fram í umræðum að búast hefði mátt við því, sem nú hefur gerst, að vextir á óverðtryggðum bréfum mundu hækka lítils háttar og sú hækkun hefur þegar komið fram. Líka er ljóst að lausafjárstaða bankanna versnar venjulega á síðustu mánuðum ársins en á sama tíma batnar staða ríkissjóðs. Í þessu sambandi er vert að benda á að lausafjárstaða bankanna er rúmum 4 millj. lakari eftir septembermánuð en var áður en á sama tíma minnkar útistandandi krafa á ríkissjóð í ríkisvíxlum úr 21,5 milljörðum í 16,2 milljarða kr. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. að samspil er á milli gengis og vaxta og það verður enn þá fastara og meira eftir að íslenski markaðurinn opnast fullkomlega gagnvart erlendum mörkuðum. Af þessu tilefni tek ég fram að gengi íslensku krónunnar er ákaflega sterkt um þessar mundir og nefni ég í því sambandi gengisvísitöluna, þ.e. það hefur styrkt gengið með því að gengisvísitalan hefur lækkað og gengið þess vegna styrkst að undanförnu. Mismunurinn frá miðju, misgengis, var t.d. 25. okt. 1,57 en er 1,13 í dag. Þetta þýðir að gengi íslensku krónunnar er sterkara nú en áður. Þá vil ég nefna til viðbótar að peningamagn hefur ekki aukist umfram það sem búist var við. Viðskiptajöfnuður er með afgangi í ár og því er spáð einnig á næsta ári og sýnir það hve sterk staða íslenska gjaldmiðilsins er. Varðandi útstreymi fjármagns úr landi sem stundum er rætt um í þessu sambandi er hægt að benda á að útstreymið hefur verið nokkuð. Það skýrist í fyrsta lagi af því að greitt hefur verið niður af erlendum endurlánum, um 10,5 milljarðar, kaup í verðbréfum eru 6 milljarðar, þar af eru 3 milljarðar sem telja má til íslenskrar útgáfu. Loks fara um 4 milljarðar til framvirkra samninga. Virðulegur forseti. Að öllu samanlögðu er ekkert sem hefur komið fram að undanförnu sem bendir til þess að óeðlilegir hlutir séu að gerast, hvorki varðandi lánsfjáröflun ríkissjóðs, vaxtaþróun né gengi íslensku krónunnar sem aldrei hefur verið sterkari en nú á undanförnum mánuðum.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að hæstv. núv. ríkisstjórn hefur skapað verulega óvissu á peningamarkaðinum. Skuld ríkissjóðs við Seðlabankann er komin í 24 milljarða. Hún hefur aukist á árinu 1994 um 15 milljarða. Hreinar skuldir hins opinbera hafa aukist um helming á þessu kjörtímabili. Skuldirnar voru rúmir 15 milljarðar 1991 en eru áætlaðar 1995 rúmir 30 milljarða. Ég held að það sé alveg ljóst að samkvæmt upplýsingum Seðlabankans sem koma fram á bls. 24 í nýju riti um þessi mál. Það er ljóst að útgáfa ECU-bréfanna hefur skapað verulega óvissu á peningamarkaðinum. Þar eru vextir 8,6% og þá er reiknað með yfir 3% verðbólgu. M.a. af þessum sökum seljast ekki ríkisvíxlar og ríkispappírar í þeim mæli sem áður gerðist. Ég spyr því hæstv. fjmrh.: Hvað hyggst ríkisstjórnin fyrir til að eyða þessari óvissu? Á bls. 27 í skýrslu Seðlabankans kemur fram að búast megi við því með litlum fyrirvara að það þurfi að breyta vöxtum. Ég tek skýrt fram að ég er algjörlega andvígur vaxtahækkun og styð ríkisstjórnina í því að reyna að gera það sem hún getur til þess að lækka vexti þannig að fjárfestingar komist af stað á nýjan leik. En ég sé ekki að hæstv. fjmrh. hafi eytt þeirri óvissu sem nú er á peningamarkaðinum með því sem hann sagði áðan. Ég óttast að vextir kunni að hækka nema það komi alveg skýrt fram hjá ríkisstjórninni að hún ætlar að gera allt sem í hennar valdi stendur til að koma í veg fyrir þetta og nú séu í gangi viðræður við bankakerfið og Seðlabankann um þessi mál sem leysa þá óvissu sem nú er ríkjandi.

Virðulegur forseti. Kannski væri ekkert óeðlilegt við það og ekkert við því að segja á þenslutímum að ríkissjóður þyrfti að grípa til þess að taka erlend lán til þess að mæta innlausn ríkisvíxla og ekki væri það framboð af fjármagni innan lands að því væri hægt að mæta á þeim vettvangi. En þegar það gerist hins vegar, eins og staðan er í dag, þar sem fjárfesting í atvinnulífinu er komin undir hættumörk, þar sem það liggur fyrir að einstaklingar halda að sér höndum eftir föngum og reyna að verjast því að auka enn við skuldsetningu heimilanna, að við þessar aðstæður sé svo komið að Seðlabankinn sé búinn að nota sem nemur tvöföldu eigin fé sínu til þess að kaupa ríkispappíra til þess að reyna að viðhalda vaxtastefnu ríkisstjórnarinnar, þá er eitthvað að. Það sem er að er að peningamarkaðurinn er yfirfljótandi af ríkispappírum, skuldabréfum, ríkisvíxlum og nú ECU-bréfunum, húsbréfunum, sem öll eru með ríkisábyrgð, og síðan hefur ríkissjóður þurft að fjármagna í gegnum sig aðra fjárþörf Húsnæðisstofnunar. Þrátt fyrir það sem ég nefndi áðan, að á öllum öðrum sviðum er samdráttur í eftirspurn eftir lánsfé, að við þessar aðstæður þurfi ríkissjóður að leita til útlanda til þess að geta greitt upp ríkisvíxla, þá er eitthvað mikið að. Og ég held að hæstv. fjmrh. verði að koma með betri og frambærilegri skýringar en hann hefur gert áður.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að leyfa þessa umræðu og einnig hæstv. fjmrh. fyrir svörin. Ég varaði við því í umræðum hér á þingi fyrir nokkru síðan að það væru ískyggileg hættumerki á ferðinni varðandi stöðu peningamála og vaxtastigið, að spilaborgin eða móverkið væri í raun og veru að hruni komið, fyrst og fremst í gegnum það að nú gæti Seðlabankinn ekki meir, nú væri hann kominn á endastöð í sínum kaupum á bréfum og stæði ekki lengur undir því að halda þessu á floti. Þessar upplýsingar komu mjög skýrt fram í heimsókn bankastjóra til efh.- og viðskn. Það er algerlega óþolandi og ískyggilegt ef vextirnir fara upp á við á nýjan leik og almenn vaxtahækkunarskriða gengur yfir þjóðfélagið. Í því sambandi eru þær breytingar sem fram undan eru um næstu áramót mikið áhyggjuefni, þ.e. þá verður endanlegt frelsi til fjármagnsflutninga úr landi virkt. Auðvitað hefðu málin þurft að standa miklu betur þegar að þeim breytingum kæmi. Annað eykur hættuna á því að þá skapist enn meira upplausnarástand og það er auðvitað alveg sýnilegt að það er yfirvofandi stórhætta á vaxtahækkun með þeim ískyggilegu afleiðingum sem það mundi hafa og hugsa ég þá ekki síst um skuldsett íslensk heimili sem því miður hafa enn verið að auka við skuldir sínar á þessu ári eins og kunnugt er. Ég skil það vel, hæstv. forseti, að hæstv. fjmrh. reyni að bera sig vel, það er út af fyrir sig ekki mikið annað fyrir hann að gera í þeirri stöðu sem slíkir eru jafnan en að reyna að bera sig mannalega. En ég held að hæstv. fjmrh. hljóti að vera ljóst að staðan er afar veik og það er mikil þörf á öflugum viðnámsaðgerðum ef ekki á illa að fara og vaxtahækkunarskriða að ganga yfir. Ég hvet því hæstv. fjmrh. til þess að leggja fram áætlun um öflugar viðnámsaðgerðir til þess að missa ekki vextina upp.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. ræðumönnum fyrir hlýjan hug þeirra í garð ríkissjóðs og þakka þeim fyrir skilning á stefnu ríkisstjórnarinnar við að halda vöxtum niðri. Í fyrsta lagi vil ég endurtaka það sem fram hefur komið og enginn hefur mótmælt í þessari umræðu að sjálfsögðu og það er að gengi íslensku krónunnar er ákaflega sterkt um þessar mundir og hefur heldur styrkst undanfarnar vikur. Í öðru lagi held ég að það sé mjög mikilvægt að það komi fram þegar litið er til þjóðarinnar í heild að íslenska þjóðin er að greiða niður erlendar skuldir sínar jafnvel þótt ríkissjóður sem slíkur þurfi um tímabundin skeið að taka erlend lán, þá hefur það gerst á móti og það er það sem er mikilvægt í þessu, að innlendir aðilar sem ella hefðu tekið lán erlendis taka nú lán á innlendum verðbréfamarkaði og hafa að undanförnu tekið lán að upphæð 7--8 milljarða kr. Þetta eru aðilar eins og opinberir sjóðir, opinber fyrirtæki ýmiss konar og fyrirtæki, sem starfa hér á landi, eru sterk og vilja ekki borga þá vexti sem er boðið upp á í lánastofnunum. Þetta vil ég að komi sérstaklega fram. Í þriðja lagi vil ég benda á að lánamál ríkisins hafa þróast mjög eðlilega og ástæðan fyrir því er óskaplega einföld. Hún er sú að ríkisfjármálin í ár eru með svipuðum hætti og gert var ráð fyrir í fjárlögum og lánsfjárlögum yfirstandandi árs. Að öllu samanlögðu kemur í ljós að það er engin ástæða til þess að óttast að vaxtaþróun hér á landi eða þróun lánamála ríkisins sé með þeim hætti að menn þurfi að hafa áhyggjur af því. Aldeilis þvert á móti hafa hlutirnir gengið þannig til eins og gert var ráð fyrir í upphafi jafnvel þótt það skakki einum eða tveimur milljörðum sem ég hef þegar gefið hér eðlilegar skýringar á. Loks, virðulegi forseti, hefur áður verið rætt um það að við getum auðvitað búist við einhverjum sveiflum í vöxtum, ekki síst á skammtímamarkaði, m.a. vegna þess að íslenski lánsfjármarkaðurinn er ekki lengur og verður ekki lengur jafneinangraður og hann var á sínum tíma. Til lengri tíma litið mun það fyrst og fremst hjálpa okkur Íslendingum vegna þess að þetta hefur tilhneigingu til að halda vöxtunum niðri en ekki uppi eins og flestir vita.

Virðulegur forseti. Mér þótti miður að heyra þessa yfirlýsingu hæstv. forseta um að það hefði nú verið æskilegast að hægt hefði verið að meina mér um það. Það sem ég vil benda hæstv. fjmrh. á er það að hann hefur í tvígang, bæði í sinni fyrri og seinni ræðu, bent á það að aðrir aðilar en ríkið hefðu verið að koma að fullum . . . Virðulegi forseti. Nú vil þannig til að ég er að beina máli mínu til hæstv. ráðherra.

Það er tilgangslaust af því að hann má ekki tala. Þess vegna spyr ég hvort megi veita andsvar.


             Virðulegur forseti. Hæstv. fjmrh. hefur í tvígang, bæði í upphafsorðum sínum og í seinna svari, bent á það að aðrir aðilar en ríkið hafi komið af fullum þunga inn á innlendan skuldabréfamarkað. Það er alveg rétt, þeir hafa keypt þar á milli 7 og 8 milljarða. En þessir aðilar hafa fyrst og fremst verið að leysa af aðra innlenda lántöku með þessum skuldabréfakaupum. Þannig er það nánast alfarið hvað atvinnulífið snertir. Þetta eru leiðir sem það hefur haft til að komast undan afar háum vöxtum í bankakerfinu og ég hygg að það gildi það sama um sveitarfélögin þannig að þegar þetta hefur gerst hefur losnað um fjármagn á móti á hinum innlenda peningamarkaði. Mér finnst því langsótt sú skýring fjmrh. sem þarna er sett fram og þetta breytir ekkert stærðunum í peningamagninu í umferð þannig að eftir stendur að spennan sem er á markaðinum er fyrst og fremst vegna mikils framboðs af ríkispappírum.