Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og sést á nefndarálitunum, hefir nefndin klofnað, en þótt svo sé, þá hefir þó nefndin öll tekið þátt í athugun þessa frumv. og annara, sem hún hefir átt um að fjalla. Eg býst nú við, að á þg.skj. 195 séu tekin fram aðalatriðin í ágreiningsatriðum minni hlutana og þar sé að leita aðal kjarnana í þeim andmælum, sem búast má við gegn frv., og því er það að eg fyrir hönd meiri hlutana vil leyfa mér mér að taka fram nokkur atriði, sem mestu máli þykja skifta í áliti minni hlutans. Frumvarpinu er þar fundið ýmislegt til foráttu, þó með hógværum orðum sé, og svo virðist sem ekki sé málið gert að kappamáli, heldur vilji minni hlutinn hafa vaðið fyrir neðan sig. Í álíti minnihlutans er komist svo að orði, að landsmenn líti svo á, að verið sé að elta þá með öllu móti til að auka þeim byrðar. Þetta út af fyrir sig er ekkert sérstakt fyrir þetta frumv. fremur en önnur skattalaga nýmæli, og það er ekki eingöngu aðal-markmið þessa frumvarps, að auka tekjur landssjóðs, heldur er og hitt aðalatriðið að bæta fyrirkomulag akattanna. Það er handhægt að slá því fram, að landsmenn séu eltir með aukningu skatta, en hvað er það annað en afleiðing af þeirri stefnu, sem ríkt hefir síðan landið fekk fjárforræði - þeirri stefnu, að fjárveitingarvaldið eigi að hlynna að nytsemdarfyrirtækjum, er miða til almennra þjóðþrifa, en eru of vaxin kröftum einstakra manna. En eins og þessi hefir verið stefna þingsins, þannig hefir það og verið stefna þjóðarinnar. Þarf ekki annað en að benda á þingmálafundi, sem haldnir eru jafnaðarlega til undirbúninga undir þing og síðast nú í vor, til þess að menn gangi úr skugga um það. Þar var mjög víða æskt fjárveitinga og skorað á þingið að styrkja fyrirtæki, sem hafa mikinn kostnað í för með sér; skal eg nefna t. d. innlenda eimskipaútgerð, efling landabankans, og svo mætti fleira telja. Þá er annað atriði í nefndaráliti minnihlutana, að þessi skattur muni leggjast all þungt á marga. Vitaskuld má segja svo, enda hlýtur það að leiða af öllum skattabreytingum, er miða til tekjuaukningar, að þær koma þungt niður á einstaka menn, einkum ef þær miða í þá átt, - eins og þessi lög stefna að, - að koma meiri jöfnuði á skattabyrðarnar en áður. Þá hljóta inar nýju skattaálögur að koma þyngra niður á einstaka mönnum en áður um leið og þær leggjast léttara á aðra. En að þessi skattur komi þyngst niður á þeim sem minst gjaldþol hafa, er sagt en ekki sýnt. Nægir í því efni að benda á frv. um tekjuskatt, þar sem leyft er að draga frá skattskyldum tekjum vexti af skuldum gjaldenda og allhátt meðlag með ómögum, þeim er hann hefir fram að færa. Þetta þýðir, að einmitt er létt á þeim sem minst gjaldþolið hafa. Hvorugt þessara ákvæða er í núgildandi lögum. Þau verða mikið ranglátari í mörgum tilfellum. T. d. maður, sem býr á jörð, sem vegna úrelts jarðamats getur verið hátt metin að hundraðatali, verður, jafnvel þótt hann hafi ekki meiri áhöfn á jörðina en svo, að hann að eins með herkjum getur fleytt fram lífinu, að borga ábúðarskatt, sem miðaður er við hundraðatal jarðarinnar. Sama máli gegnir um lausafjárskattinn. Strax og maður á eina kú, verður hann að borga skatt í landssjóð og það jafnvel þó kýrin sé í skuld og hann hafi mörg börn í ómegð. Borið saman við það sem nú er, stefnir þetta frv., að þessu leyti, til mikilla bóta. Þá segir háttv. minni hluti, að afraksturinn verði samkvæmt þess u frv. mjög lítill. Það er satt, tekjuauki er enn ekki áætlaður nema 50–60 þús. kr. En það er ekki aðalatriðið, hvað upphæðin er há í svipinn. Heldur er hitt aðalatriðið, að skattstofninum sé svo fyrir komið, að alt af aukist við tekjurnar eftir því sem gjaldþol landsmanna eykst. Með auknum framförum komi auknar tekjur í landssjóð, án þess að hlutfallstalan milli teknanna og skattanna aukist. Þetta verður ekki með ábúðarskattinn, sem bundinn er við úrelt jarðamat - tekjurnar vaxa ekki með auknum framförum. Þá segir háttv. minni hluti, að ef nauðsyn krefði, mætti koma undirbúningi skattheimtunnar fyrir með minni fyrirhöfn. Það er satt, fyrirhöfnin verður talsverð, bæði hvað snertir jarðamatið og útbúning skattakránna. En það er ekki hægt að segja, að hér sé unnið fyrir gýg, því að auk þess að þetta hefir þá þýðingu, að réttlátara jarðamat fæst og landssjóður fær drýgri tekjur, getur það og haft mikla þýðingu fyrir álagningu og útreikning annara opinberra gjalda svo sem sveitagjalda. Hitt er rétt, að búast má við að tekjuframtal verði nokkuð örðugt í fyrstu, sérstaklega með tilliti til landbúnaðarins, vegna þess að fæstir bændur hafa vanist viðað halda nákvæma búreikninga. En nú er einmitt mikil hreyfing í þá átt að hvetja menn til þess að halda nákvæmt yfirlit yfir afrakstur búa sinna. Þetta hefir verið brýnt fyrir bændum á búnaðarnámsskeiðinu. Það hefir ekki að eins þýðingu fyrir skattaniðurjöfnunina, heldur og fyrir afkomu og gjöld að öðru leyti og er mikið menningaratriði. Betra jarðamat og tekjuframtal hefir því mikla þýðingu í margar áttir, meðal annars léttir það fyrir hreppsnefndum við álagningu aukaútsvara og þótt það kunni að þykja erfitt í fyrstu, þá læra menn það smám saman og erfiðleikarnir minka. Eitt atriði er það enn, sem minnihlutinn gerir talsvert úr. Það er að mönnum muni koma það á óvart, ef þetta frv. verður að lögum. Það getur nú verið með suma, en að minsta kosti ekki þá sem fregnir höfðu af stjórnarfrumvarpinu áður en þingmálafundir voru haldnir í vor. Þeir hefðu þá haft ástæðu til að mótmæla slíkum lögum, ef þeir hefðu verið þeim andstæðir. En svo hefir ekki verið. Eg hefi fyrir mér margar þingmálafundagerðir, þar á meðal þann allsherjar þingmálafund fyrir Gullbringu og Kjósarsýslu, sem haldinn var í Hafnarfirði 29. Júní síðastl. Þar er ekki vikið einu orði að því að andmæla þessu frv. Fyrir Borgarfjarðarsýslu var haldinn þingmálafundur á Akranesi 21. Júní síðast. Þar eru taldar sem réttarbætur bæði skattafrv. stjórnarinnar og frv. um breyting á vörutollslögunum. Í Suður-Þingeyjarsýslu voru skattamál landsins og rædd á þingmálafundi og samþykt þar með 25 atkv. tillaga, sem fór í þá átt, að mönnum þættu óbeinu skattarnir varhugaverðir, en beinir skattar réttlátari og að mörgu leyti heppilegri. Í Mýrasýslu var á þingmálafundi, er haldinn var í Svignaskarði 3. Júní þ. á. samþykt tillaga, sem var meðmælt skattafrv. Hún hljóðaði svo, ef eg má lesa hana upp, með leyfi forseta: “Fundurinn er því meðmæltur, að skattur sé lagður á lóðir í kauptúnum og aðrar landsnytjar og ítök, sem nú eru skattfríar; enn fremur á ágóða af sölu eigna, sem vagið hafa í verði án tilkostnaðar af hálfu eiganda.„ Þetta, sem er eitt atriði í skattafrumvörpum, þeim sem fyrir liggja, var á áðurnefndum fundi samþykt með öllum greiddum atkvæðum. Yfirleitt minnist eg þess ekki að hafa séð í nokkurri þingmálafundargerð, eftir að frv. stjórnarinnar var orðið mönnum kunnugt - og hefi eg þó kynt mér flestar þeirra - hreyft neinum mótmælum gegn skattafrv. stjórnarinnar. En svo hefði þó átt að vera, ef mönnum hefði verið ant um að málið fengi ekki framgang. Eitt atriði er það, sem gæti orkað dálitlum tvímælum. Það er viðvíkjandi fasteignaskattinum, hvort rétt sé að leggja hann á, án þess að veðskuld, sú sem á eigninni hvílir, sé dregin frá. Í þessu sambandi má geta þess , að inn í þetta skattakerfi, sem hér er haldið fram, heyrir að réttu lagi eignarakattur af skuldlausri eign, og að honum er slept, gerir það að verkum, að einn hlekk vantar í þá keðju. En þó að honum sé slept, þá get eg ekki séð, að það sé að nokkru leyti varhugaverðara að leggja skatt á fasteign án tillits til veðskuldar, heldur en það ástand, sem við eigum nú við að búa, þar sem heimtaður er skattur af jörð eftir hundraðatali og lausafé án þess að neitt sé linað í skattinum fyrir ómegð gjaldanda eða skuldir séu dregnar frá. En að leggja til grundvallar fasteignina án veðskuldar, er gert af “praktiskum„ ástæðum. Reynslan með húsaskattinn hefir líka sýnt það, að það er segin saga, að það er veðskuldin, með þeirri upphæð, sem hún var upphaflega stofnuð með, sem hefir verið dregin frá, jafnvel þótt mikið af henni hafi verið afborgað. Og það er af þeirri einföldu ástæðu, að veðskuldabréfinu er aldrei aflýst fyr en skuldin er borguð að fullu. Enginn getur vitað um, hvað mikið er borgað af. Og jafnvel þótt skuldin sé tilfærð, sem hvílandi á fasteigninni, þá þarf það ekki svo að vera, að skuldin í raun og veru hvíli á eiganda fasteignarinnar, með því að svo getur staðið á, að fasteignin hafi verið lánuð öðrum til Veðsetningar. Um þetta er ómögulegt að vita, og því er þetta ákvæði haft, eingöngu af “praktiskum„ ástæðum. Minni hlutinn telur þetta ófæru. Þó má benda á það, að aðrar nágrannaþjóðir hafa sama fyrirkomulag, bæði Danir og sérstaklega Norðmenn, sem eru taldir vera komnir mjög langt í skattamálum sínum. Hjá þeim var fyrir fám árum sett fjölmenn nefnd, skipuð færustu lögfræðingum og fjármálamönnum til þess að semja ný skattalög. Þeim skattalögum þykir svo vel fyrir komið, að þau hafa í mörgum löndum verið tekin til fyrirmyndar, enda eru þess í skattafrumvörp, sem nú liggja hér fyrir, að ýmsu leyti sniðin eftir áminstum lögum Norðmanna. Þá finst minni hlutanum það athuga vert, að leiguliðar skuli vera skyldaðir til að gjalda nokkurn hluta skattsins, og segir að með því sé lagður beinn skattur á atvinnu leiguliða. Hér við er það að athuga, að ekki er ætlast til að þar að lútandi ákvæði frumvarpsins gildi lengur en þangað til nýr leigusamningur er gerður. Og þá fer þetta eftir því sem um semur milli hlutaðeigenda. Eg get ekki séð, hvað sé á móti því, að eigandi og leiguliði hagi þessu eftir samkomulagi. Hvað er það verra en nú, þegar beinlínis er lagður skattur á leiguliðann ? Aðstaðan verður einmitt þægilegri en nú fyrir leiguliðann, þar sem hægt er að haga þessu eftir frjálsum samningi, alveg eins og með eftirgjaldið af jörðinni og í sambandi við það. Þá er seinasta atriðið, að þessi lög muni hafa rýrandi áhrif á veðgildi eigna, þeirra sem fasteignaskattur er lagður á. Þetta virðist að eins vera framflutt til þess að ekkert verði eftir skilið, sem fundist gæti lögunum til foráttu. Eg skal með einföldu dæmi sýna, hve lítils virði þessi mótbára er. Sé t. d. eign 12 þús. kr. virði, svarar til þess 24 kr. skattur. Jafnvel þótt eignin sé húseign, sem minna fæst vanalega út á, má gera ráð fyrir að út á hana fáist að minsta kosti alt að þriðjungi eða 4000 kr. Hvernig er nú hægt að hugsa sér, að 24 kr. skattur, sem hefir forgangsrétt í eitt ár, geti haft áhrif á veðgildi slíkrar eignar sem er 12000 kr. virði. Það er ekki nema 1/500 af verðupphæðinni. Þessi mótbára er því harla lítils virði. Meiri hlutinn getur búist við, að þetta frv. fái ef til vill misjafnar undirtektir í þetta sinn eins og oft á sér stað um djúptæk nýmæli, þó góð séu, enda er það út af fyrir sig ekki svo mikið kappsmál, heldur hitt, að málið fái sæmilega meðferð og verði ekki vísað frá af einhverjum annarlegum ástæðum, eða athugaleysi, og þótt það nái ekki fram að ganga á þessu þingi, þá skoðum við það geymt, en ekki gleymt og líklegt að það eigi fyrir sér að koma bráðlega inn í þingið aftur.



Þegar eg stend upp, sem framsögumaður minni hlutans í þessu máli, þá verð eg að láta þá athugasemd ganga á undan, áður en eg hef mál mitt um sjálft frumvarpið, að við, sem undir minni hluta nefndarálitið höfum skrifað, lítum sínum augum hver á einstök atriði, og verð eg því að áskilja þeim rétt til þess að geta sérstakrar aðstöðu þeirra til þessara atriða. Þó snerta þau aðallega önnur frumv., sem hér eru á dagskrá í sambandi við þetta mál. En allir komumst við að einni aðalniðurstöðu, sem sé þeirri, að hvorki væri þjóðin enn þá nógu þroskuð né tíminn hentugur til þess, að slík frumvörp sem þessi yrðu að lögum nú. Háttv. framsögumaður meiri hlutans sagði, að nefndarálit okkar væri mjög hógvært og vildi leiða út af því, að okkur væri það ekkert sérstakt kappsmál, að tillögur okkar í þessu máli næðu fram að ganga. Eg skal nú þegar geta þess, fyrir mitt leyti, og svo held eg og að megi segja um hina nefndarmennina, að jafnvel þótt eg geti skrifað undir stillilegt og hógvært nefndarálit, þá er mér það fullkomið kappsmál og hefir verið það síðan 1905, að tillögur skattanefndarinnar birtust fyrst, að sérstakt frumvarp um fasta akatta yrði ekki lagt fyrir alþingi og samþykt í nánustu framtíð. Eg held eg geti skírskotað til nefndarálits okkar, jafnvel þótt háttv. framsögum. meiri hl. hafi í reynt að veikja ástæður okkar. Og skal eg ekki neita því, að hann gerði það eins vel og hægt var, eins og hana var von og vísa. Þó að margt væri vel sagt hjá honum og sumt alveg rétt í ræðu hans, þá eru það ekki annað en ástæður á móti ástæðan, sem verður að meta, og eg hygg að okkar ástæður í verði, að vel yfirveguðu máli, fult eins þungar á metunum. Eg endurtek það, að eg er þess fullviss, að þjóðinni muni þykja þykja það nokkuð aðgöngufrekt, ef á nú strax að fara að leggja á hana nýja skatta, sem hún hefir ekki búist við. Það er ekki nema eitt ár síðan samþykt voru hér á þinginu lögin um vörutoll, sem eg veit að mörgum hefir sviðið sárt undan. Enda var það ekkert tiltökumál. Það er því að bæta gráu ofan á svart að vera að koma með þessi nýju lög ná, jafnvel þó svo kunni að vera, að hér sé farið fram á að koma skattamálunum í það horf, sem einhverntíma kunni að vera heppilegt. Hv. framsögum. mein hl. (Ól. Br.) gat þess, að þetta þyrfti ekki að koma mönnum svo mjög á óvart, þar sem þeir hefðu sjálfir á þingmálafundum farið fram á allrífleg fjárframlög úr landssjóði, sem hlyti þá að þurfa að bæta honum upp með auknum tekjum. En eg vil benda háttv. þm. á það, að þátt þingmálafundir fari fram á aukin fjárframlög, þá mun sjaldnast standa þar á baki sú meining, að byrðarnar á þjóðina séu auknar, heldur ber að líta svo á, að héruðin vilja á þingmálafundunum benda á sínar helztu þarfir og halda sínu sem helzt fram. Öðruvísi verða ekki þessar tillögur Iitið. Eg veit það líka með vissu, að þegar árið 1908 var litið mjög illa til þessara laga, þegar álit skattamálanefndarinnar kom, og það hafa mjög margir bæði þá og nú seinna beðið mig að sporna á móti framgangi þeirra. Háttv. framsögum. meiri hl. (Ól. Br.) gat þess, að á þingmálafundum í kjördæmi mínu hefði ekki verið minst á þetta mál. Þingmálafundirnir voru flestir um garð gengnir, þegar það varð kunnugt að þetta mál kæmi fyrir þingið. Eg skal reyndar játa það, að á fundinum í Hafnarfirði var ekki minst á þetta. Hann var haldinn í hálfgerðu tímaleysi rétt fyrir þingbyrjun og við bárum málið ekki undir fundinn vegna þess, að við vorum þá ekki búnir að athuga það nógu ýtarlega. Á öðrum fundi uppi í Kjós beiddu bændur okkur um að reyna að sporna við því að fasteignaskattalög gengju í gildi á þessu þingi. Það er að vísu mjög algengt að hugsa ilt til nýrra skatta, og það er sízt að furða, því að fjöldi landsmanna á erfitt uppdráttar og margir eiga bágt með að afla sér skildinga í opinbera skatta. En hvað sem sagt kann að vera á þingmálafundum, þá er það einusinni svo, að beinu skattarnir eru óvinsælli en óbeinu skattarnir. Háttv. framsögumaður meiri hl. sagðist hvergi hafa séð þessu máli andæft í þingmálafundargjörðum, en það er vafalaust af því að fundirnir hafa verið haldnir áður en það var kunnugt að það kæmi fram á þessu þingi. Það gæti verið rétt að leggja á nýja skatta, et samfara væri lagað fyrirkomulag skattanna. En það ætti aldrei að leggja á skatta, nema þess sé brýn þörf og þjóðinni sé gerð ljós þörfin, svo að henni verði ljúft að ganga undir þá, og jafnframt séð um að skattarnir leggist ekki ósanngjarnlega þungt á einstaka menn. Þegar spurt er um, hvort slík skilyrði séu fyrir hendi, svo að skella beri skolleyrum við mögli og kröfum landsmanna, þá hygg eg að tilefnið sé ekki nægilegt til að leggja á nýja skatta. Að því er snertir að laga fyrirkomulagið, þá skal eg ekki neita því, að það getur verið rétt á sínum tíma. Það er þó ját,að, að núverandi skattafyrirkomulag sé gott og allvinsælt, svo að ekki ríður enn á að hverfa frá því, fyrri en brýn þörf er fyrir hendi og þjóðin skilur þörfina og óskar breytingarinnar. Slík brýn þörf er nú ekki fyrir hendi, þar sem fjárlögin liggja nú fyrir með 75,000 króna tekjuafgangi, sem að vísu er þannig undir kominn, að reikna mætti 40,000 kr. tekjuhalla; en alt um það er sá tekjuhalli óverulegur og ekki næg ástæða til að auka skattana. Sjálfsagt hækka reyndar gjöldin við meðferð þingsins á fjárlögunum, en að sjálfsögðu fara tekjurnar líka fram úr áætlun. Hingað til hefir það verið svo, þó að 1/2 milj. kr. tekjuhalli hafi verið áætlaður í fjárlögunum, þá hefir hann reynst enginn. Það er heldur ekki bein nauðsyn að viðlagasjóður vaxi og haldi áfram að vera nokkurs konar lánsstofnun, heldur ætti að gera lánsstofnun landsins færa um að fullnægja þörfum landsmanna. En þegar við það, að lögin koma mönnum óvörum og þeirra er ekki brýn þörf, bætist, að þau koma þungt niður á einstaka menn, þá finst mér niðurstaðan auðgefin. Og það mundu fasteignaskattslögin gera, þau mundu koma þungt niður á einstaka menn, einkum fyrir það, að veðskuldir ekki dragast frá, og verð eg að telja það alófært. Það kann að vera, að sé ekki skattur látinn hvíla á öllum fasteignum án tillits til veðskulda, þá sé það ekki hreinn og beinn fasteignaskattur, en það yrði þá heldur að vera svo. Eg verð að telja þennan tíma sérstaklega óheppilegan til að leggja slíka kvöð á. Menn eru nú mikið að reyna til að eignast jarðir sínar og eru hvattir til þess með því að þjóðjarðir eru hafðar meira á boðstólum en áður hefir verið. Vana leiðin til að eignast jarðirnar er að setja þær í veðdeild, svo að þegar hvílir nú á þeim skattur, sem yrði tvöfaldur ef þetta kæmist á, og þrefaldur ef þar við bættist, að sami maðurinn yrði líka að borga tekjuskatt af afnotum jarðarinnar. Sama er að segja, þegar til húsanna kemur. Kaupstaðirnir stækka alstaðar og eru í þeim árlega meiri og minni húsabyggingar. Á fjölda þessara húsa hvíla þegar þungar byrðar. Þau eru veðsett kaupmönnum, bönkum og sparisjóðum, og þar við á svo að bætast þessi skattur, sem eg hygg að leggist nokkuð þungt á húseigendur í kaupstöðum. Og hér eiga ekki að eins hlut að máli efnaðir menn, sem munar lítið um, hvort þeir borga einni krónunni meiri skatt eða minni. Sumir þeirra, sem hafa bygt stærri hús í skuld, hafa máske eitthvað handa í milli, en meiri hlutinn eru fátækir þurrabúðarmenn. Þetta er því verra fyrir það, að samkvæmt 4. brt. nefndarinnar á þgskj. 180 er ekki ætlast til að 300 kr. Virði sé undanskilið því að greiða skatt. Eg verð að telja það ótækt að ekkert lágmark sé sett fyrir skattgreiðslunni. - Hér skal eg leyfa mér að draga enn fram eitt atriði, þótt ekki sé það alment, og snerti mig og mína stétt. Það er þar sem prestar taka svokallaðar heimatekjur af prestssetri og hjáleigum. Þessar eignir eru oft virtar nokkuð hátt og því talsvert hár skattur á þeim. Eg skal taka til dæmis það sem næst mér er, eg verð að greiða 40–50 kr. skatt af þeim. Eg verð að segja, þó að eg og mínir stéttarbræður eigi í hlut, að þetta er engin sanngirni. Úr þessu vildi nefndin bæta með því í 2. gr. tekjuskattalaganna að sleppa úr skattskyldu á tekjum af landsskuld af leigujörð. En sú lækkun á tekjuakatti vegur ekki móti fasteignarskatti af virðingarupphæðinni. Eg bið afsökunar á að eg tala um þetta, sem kemur við mín eigin kaun. Þá kem eg að því atriði, sem eg skal vera stuttorður um, og leyfi mér að vísa til nefndarálitsins, þótt það sé líka autt. Það eru erfiðleikarnir á skipun inna nýju skattanefnda og á starfi þeirra. Við það verður mikið umstang og erfiði Menn mundu verða misjafnlega hæfir í nefndunum og af því gæti aftur leitt töluvert misrétti. Háttv. framsögum. meiri hlutana (Ól. Br.) vildi mæla þessu bót með því, að menn yrðu að gera áætlanir af búum sínum. Menn eru fremur skamt á veg komnir í því og þyrftu fyrst að læra betur að gera búreikninga, og eg vildi spyrja, hvort ekki væri betra að æfing í því gengi á undan? Eg á hér einkum við starfið eftir tekjuskattslögunum, þótt ekki séu þau sérstaklega til umræðu. Sumstaðar, t. d. í Reykjavík, þar sem völ er á hæfari mönnum, mundi tekjuframtalið verða nákvæmara, tíndur til hver eyrir, sem greiða ætti skatt af, en víða annarstaðar er hætt við að á því yrði undandráttur. Mér finst þurfa að líta á alt þetta og bera saman við árangurinn, hvort hann sé fyrirhöfninni tilsvarandi. Og þegar hann er ekki meiri en svo, að hann getur tæpast bætt úr neinni brýnni þörf, og hægt væri að afla álíkra tekna með aðgengilegra og auðveldara fyrirkomulagi, þá liggur ályktun af því beint fyrir. Eg skal svo fara að enda mál mitt að sinni. Eg sé að menn eru farnir að þreytast. Eg verð þó að minna á eitt, sem hátv. framsm. (Ól. Br.) sagði, þó að það sé út úr sambandinu, þar sem hann gat um víðvíkjandi fasteignarskattinum, að menn þyrftu að borga ábúðarskatt eftir hundraðaframtali, sem nú á að falla burt. En þess ber að gæta, að ábúðarskatturinn núgildandi er í rauninni ekkert annað en tekjuskattur á afnotum jarðarinnar. Um einstök atriði eða greinar frumvarpsins hefi eg ekkert að segja. Eg vil að eins lýsa yfir því, að eg mun greiða atkvæði móti 4. breyt.till. nefndarinnar, að burt falli úr undantekningum 300 kr. eign. Og fyrir hönd minni hlutans skal eg lýsa yfir því, að við munum að öðru leyti greiða atkv. með breyt.till. nefndarinnar, en móti einstökum greinum frumvarpsins og að frumvarpið fari lengra. Hyggjumst vér með því ekki vinna fjárhag landsins skaða, en gera mest að vilja landsmanna.



Það er ánægjulegt að heyra, að háttv. minni hluti er að flestu leyti sammála meiri hlutanum. Háttv framsögumaður (Kr. D.) sagði, að minni hlutinn myndi greiða atkvæði með breyt.till. meiri hlutans. En þá nær heldur ekki samþykkið lengra, því að hann leggur til að alls ekki verði fallist á frumvarpið, og ber því helzt við, að skatturinn sé óvinsæll. En hvenær eru skattar ekki óvínsælir? Það er vitanlegt, að allar nýjar skattaálögur eru óvinsælar, en þingið á að hugsa um að álögurnar séu réttmætar og sanngjarnar, en ekki um það, hvort fólkið tekur þeim vel eða illa. Mér virðist því þessi mótbára háttv. minnihluta vera næsta veigalítil eins og allar mótbárur hana eru léttvægar. Það er verið að halda því fram, að skatturinn komi hart niður á einstökum mönnum, en engir skattar koma þó harðara niður á einstökum mönnum heldur en óbeinu skattarnir. Og það verður aldrei hrakið, að beinir skattar eru réttlátari heldur en óbeinir skattar. Beinu skattarnir eru lagðir á eignir manna og miðaðar við verðmæti þeirra, en óbeinu skattana verða menn að borga. hvort sem menn eiga nokkuð eða ekki. Þetta út af fyrir sig er næg ástæða til þess að frumv. gangi fram. Eg efa það reyndar ekki, að skatturinn geti komið hart niður á einstökum ráðlausum mönnum, sem hafa hagað sér óhyggilega, ráðist í fyrirtæki, húsabyggingar eða jarðakaup, sem hafa Verið þeim ofvaxin, og hleypt sér með því í skuldir. En Skatturinn getur þá orðið til þess að kenna mönnum og draga úr slíku vanhyggju-háttalagi, ef menn vita að menn eiga að greiða skatt af eignum sínum, hvort sem skuld hvílir á þeim eða ekki. Og það er engin ástæða til að undanskilja veðskuldir frá skattgreiðslu. Það gæti hugsast að maður léti veðskuld hvíla á eign sinni, að eins til þess að losna við skattinn, og eignin gæti því verið hans sanna eign fyrir því. Auðvitað getur verið að veðsetningin sé rétt og sönn og maðurinn sé í þessari skuld, en það getur líka verið það gagnstæða. Eg vil sérstaklega taka það fram, að með þessu frv. standa eða falla öll skattafrumvörpin. Það er því þetta frv., sem alt veltur á að samþykt verði. Eg veit ekki, hvaðan framsögum. minni hlutans (Kr. D.) kom sá grunur, að frumv. næði ekki fram að ganga. Eg fyrir mitt leyti hefi alt af alið þá von, að frumvarpið gengi fram, og eg vona það ennþá. Eg sé það, að sá maður í meiri hluta nefndarinnar, sem ákveðnastur var með frumvarpinu, er hér ekki viðstaddur. Hann hefir líklega veikst snögglega, því að hann var hér í morgun, eða að minsta kosti var hatturinn hans hérna frammi í ganginum, en í fundarbyrjun Var hatturinn farinn.  (Bjarni Jónsson: Það hefir kannske einhver falið hattinn)  . Eg vona að hér sé ekki að ræða um samsæri móti frumvarpinu vegna þess, hvaðan það er komið. En það lítur þó nærri því út fyrir, að menn ætli að gera sér það að leik að fella frumvarpið, bara af því að það er komið frá stjórninni. Það er grár leikur, og eg skal ekki trúa því fyrri en eg verð til þess neyddur. Háttv. minni hluti segir í nefndáliti sínu, að þrátt fyrir alla gallana, væri ekki horfandi í að samþykkja frumvarpið, ef það að eins hinsvegar aflaði landssjóði tekna svo um munaði. Aðalgalli frumvarpsins, eða eini galli þess er einmitt sá, að það gerir svo lítið gagn. En nefndin sá sér ekki fært að hafa skattinn hærri, en sú er bót í máli að hann á að vera tilfæranlegur og má hækka hann hvenær sem vill og þörf krefur. Þó að fjárlagafrv. sé ekki komið frá nefndinni enn þá, þá er það nú þegar fyrirsjáanlegt, að ómögulegt er annað en að fjárlögin fari með stórkostlegum tekjuhalla út úr þinginu í þetta skifti. Það er því full þörf á álitlegri fjárupphæð til að jafna þann halla. Auk þess ætti að létta af vörugjaldinu sem fyrst, því að það er sá þyngsti og óréttlátasti skattur, sem lagður hefir verið á þjóðina, og þyrfti þá eitthvað að koma í staðinn. Eg hefi ekki heyrt eina einustu gilda mótbáru gegn frumvarpinu, frá minni hlutanum, enda hefir háttv. framsögum. meiri hlutans (Ól. Br.) sýnt fram á, að ástæður minni hlutans séu mjög ómerkilegar og lítilfjörlegar. Eg skal svo ekki fjölyrða um þetta meira að sinni, en leyfi mér að eins að endurtaka þá ósk mína, að þetta frumvarp nái fram að ganga með þeim breytingum, sem nefndin leggur til að á því séu gerðar.



Eg verð þegar að játa, að eg skildi ekki sumt af því, sem háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) sagði. Hann var að tala um þingmannslausan hatt, og tel eg slíkt hjal benda til höfuðlítis þingmanns. Eg var hissa á að heyra inn háttv. þm. tala um, að eini galli frumvarpsins væri sá, að það legði ekki nógu þungan skatt á þjóðina. Eg verð að segja, að mér virðist, eina og hagur þjóðarinnar er nú, að það geti ekki verið gallalaus þingmaður, sem talar þannig. Eg veit það reyndar að inn háttv. þm. er kaupmaður, og eg skil það að hann munar ekki mikið um að snara út nokkrum krónum. En fátæklingana. sem þurfa að fá peninga hjá kaupmönnum til að geta borgað þennan skatt, þá munar sannarlega um það. Til dæmis um það að þjóðin þolir ekki aukna skatta - í líkingu við nágranna-þjóðirnar, má benda á það, að samkvæmt skýrslu milliþinganefndarinnar 1908, er þjóðareignin talin 650 kr. á hvern mann á Íslandi. En í Danmörku er þjóðareignin 4140 kr. á mann. Eg skal svo snúa máli mínu frá þessum háttv. þm., en leyfa mér að víkja nokkrum orðum að háttv. frams.m. meiri hl. (Ól. Br.). Í sjálfu sér sagði hann ekkert nýtt, ekkert sem ekki er áður tekið fram í nefndarálitinu. En hann vísaði máli sínu til stuðnings til ýmsra þingmálafunda. Mér þykir það undarlegt, að vísa til þingmálafunda um þetta mál, sem alla ekki hefir legið fyrir fundunum.  (Pétur Jónsson: Það hefir leg fyrir í mörg ár.)  . Hann var að vitna í þingmálafund í Suður-Þingeyjarsýslu. Mér er sagt að umboðsmaður Pétur Jónason hafi gylt frumvarpið mjög fyrir sýslubúum, og eg imynda mér að það hafi hjálpað því til að ná samþykki á fundunum þar í sýslunni. Mér virðist það vera nokkurn veginn ljóst, að einn aðaltilgangur þessa frumvarps er sá, að auka tekjur landssjóða. Það er ekkert nýtt hjá stjórninni, og eg skal ekki álasa henni fyrir það í sjálfu sér. Þingmenn hafa líka oft og einatt farið fram á það, og nú hefir lengst af verið stefnan. En eg hygg að réttara væri að hugsa öllu fremur um það, hvort ekki væri hægt að spara eitthvað af útgjöldunum. Því ef alt af á að auka útgjöldin, og streitast við að útvega til þess meiri og meiri tekjur, hvar lendir þá, nema í enn þá meiri skuldasúpu, en vér erum þegar komnir í? Nú er ekki heldur jafnmikil nauðsyn fyrir tekjuauka, eins og oft áður, það játar bæði meiri og minni hl. nefndarinnar. Þá vildi eg og líka mega benda á það, að þessi tekjuauki er ekki áætlaður nema einar 50–60 þús. kr., og það er ekki svo ýkja mikið fyrir landssjóð. Þá er líka annar tilgangur með þessu frumvarpi, sem sé sá, að breyta til í skattalöggjöfinni í áttina til fastra skatta og munu ýmsir telja þá stefnu heppilega ef skatturinn kemur sanngjarnlega niður. En allir hygg eg þó að verði á einu máli um það, að betri sé engin breyting, en sú sem ekki bætir, heldur skemmir. Eg endurtek það, að það er marg-fengin reynsla fyrir því, að þjóðin er mjög óánægð með þessi frv. milliþinganefndarinnar frá 1907, og hví á þá að óþörfu að demba öllum þessum skattalögum á okkur? Í tilefni af því, að hv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.) virðist vera á þeirri skoðun að bændum mundi þægilegra að fá þenna nýja skatt, heldur en búa við ábúðarskattinn, vil eg geta þess, að ábúðarskatturinn er lítill skattur saman borið við þann sem hér er um að ræða. Gerum t. d. ráð fyrir 50 hndr. jörð, sem virt væri með húsum á 10 þús. kr. Ef alinin væri 60 aurar, þá væri nú ábúðarskatturinn af henni 12 kr. En þessi nýi skattur, 2 pró mille virðingarverðs, yrði af sömu jörð 20 kr. Bóndann munar um 8 kr. skatthækkun, ef til vill ekki á Norðurlandi, en í þeim héruðum sem eg þekki til. Eins vildi eg taka fram, að ekki mundi húsaskatturinn koma létt niður í kauptúnum. Þar sem nú eru borgaðar kr. 2,50 af húsi, mundi skatturinn verða 6 kr. eftir þessu frv. Eg er samdóma háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) um það, að þessi frv. standa öll í svo nánu sambandi innbyrðis, að ef ið fyrsta fellur, þá hljóta hin að falla, og það þegar af því, að tekjuskatturinn, ef frumvarpið um fasteignaskattinn félli, mundi gefa 11 þús. kr. minna í landssjóð, en nú fæst af tilsvarandi gjaldstofnum. Þá skal eg drepa á það, að hingað til hafa þessir föstu skattar lítið breyzt árlega. En nú er hér gerð byrjun til þess. Það liggur í loftinu að þeir eigi fyrir sér að hækka, og það fljótt, sbr. ákvæðið í 7. gr. um að hækka megi og lækka skattinn með fjárlagaákvæði í hvert sinn. Þetta ákvæði er óhafandi í skattalöggjöf. Það er alt af nokkuð fyrirhafnarmeira að breyta skattinum, ef til þess þarf venjulega lagabreytingu. Því vil eg ekki gefa heimild til að hækka og lækka skatta með fjárlagaákvæðum.



Eg hefi ekki að öllu leyti getað fylgst, hvorki með meiri né minni hl. nefndarinnar, en gat ekki verið að akrifa þriðja nefndarálitið, þar sem eg var í flestum atriðum samþykkur minni hl., og skifaði því undir nefndarál. hana með fyrirvara. En eg er honum þó ósamþykkur fyrst og fremst í því, að þessi skattur rýri veðgildi fasteigna. Það gerir hann alls ekki. Í öðru lagi er því haldið fram í nefndaráliti minni hl., að ef auka þyrfti tekjur landssjóða, þá ætti heldur að auka vörutollinn. Þetta get eg ekki felt mig við. Ef það lægi fyrir að afla landssjóði tekna með skattaálögum, þá teldi eg þó réttara að breyta eldri sköttum, eða afnema þá, og setja nýja í staðinn í líkingu við þetta. En hitt er það, að eg get ekki felt mig við þenna skatt, af því, að mér þykir hann koma illa niður. Það fyrsta, sem hafa verður fyrir augum, er leggja skal á nýjan skatt, er gjaldþolið. Því er nú haldið fram af mörgum, að þetta frv. geri það og háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.) sagði að það væri sagt, en ekki sýnt, að svo væri ekki. En það álit eg ekki að það geri. Eg hefi reynt að gera mér nokkra grein fyrir þessu, og akal leyfa mér að taka dæmi, af tveim mönnum, sem hafa svipað handa á milli. Annar á fasteign, sem virt er á 10 þús. kr. og í lausafé 5 þús. kr., og er skuldlaus. Nú á hann að greiða, samkv. þessu frv. í fasteignaskatt 20 kr. og tekjuskatt 1,50 kr., samtals kr. 21,50. Hinn maðurinn á líka 10 þús. kr. fasteign og 5 þús. kr. í lausafé. Á þeirri eign hvíla 10 þús. kr. skuldir. Það mun nú þykja hátt, en þá á hann 5 þús. kr. skuldlaust. Og hann á að borga alveg eina, kr. 21,50. Þessi hlutföll breytast að vísu dálítið, ef mennirnir hafa líka tekjur af atvinnu. Ef hvor um sig hefir í tekjur af eign og atvinnu eftir veglegan frádrátt, að undanskildum vöxtum af skuldum, kr. 2000,00, þá er tekjuakattur af þeirri upphæð 15 kr., og greiðir þá inn fyrri, sem skuldlausa er, 20 kr. í fasteignaskatt og 15 kr. í tekjuskatt, samtals 35 kr., en inn síðari borgar í fasteignaskatt 20 kr. og tekjuakatt af kr. 2000,00 = 600, sem hann greiðir í vexti af 10 þús. kr. skuld. Það er að segja að hann greiðir tekjuskatt af 1400 kr., sem er 9 kr., og greiðir þá samtals 29 kr. í skatt. Eg sé nú ekki að hér sé lagt á eftir gjaldþoli, þar sem annar maðurinn á 15 þús. kr. skuldlausar, en hinn ekki nema 5, og þó er munurinn ekki nema 6 kr., eða rúmlega 1/7. Hér þarf eitthvað til að jafna, og milliþinganefndin ætlaðist til að eignaskatturinn jafnaði þær misfellur, sem fasteignaskatturinn út af fyrir sig veldur, lagður jafnt á allar fasteignir, hvort á þeim hvílir skuld eða ekki. En það frumv. hefir stjórnin ekki lagt fyrir þingið nú, heldur að eins þessi tvö. Eg hefði heldur komið að öll frumvörpin þrjú hefðu mátt fylgjast að, þó að tekjurnar hefðu ekki orðið hærri en ætlast er til með þessum 2 frumvörpum. Fasteignaskatturinn og eignaskatturinn hefði mátt vera þeim mun lægri, það hefði komið jafnara niður. Þegar um það er að ræða, hve miklar tekjur þessir skattar mundu gefa af sér, þá hefir stjórnin áætlað það um 56 þús. kr., og mun það láta nærri. En að því er að hyggja, að þar frá dragast innheimtulaun, og starfslaun skattanefndarmanna, sem er óhætt að áætla full 7 þús. kr. og held eg að það sé ekkert of mikið. Eg hygg að starf skattanefnda verði ekki svo lítið, að af því muni veita. Annað, sem veldur því, að eg get ekki aðhylst frumvarpið, er það, að eg get ekki séð það, að brýn nauðsyn sé á því nú, að hækka skattana eða leggja á nýja. Og ekki er vafi á því, að ekki býst þjóðin við þessum sköttum nú, þar sem vörutollurinn var samþyktur í fyrra. reyndar væri það nú ekki mikil ástæða gegn frv., ef það væri annars gott og nauðsynlegt, en líta má þó á þetta, og víst er um það, að ekki átti þjóðin von á þessum frumvörpum á þing nú. Það barst í tal á þingmálafundi í Húnavatnssýslu, hvort við þingmennirnir vissum nokkuð til þess, að þau væru á leiðinni. Það vissum við ekki, og því voru þau alls ekki rædd. Og jafnframt skal eg geta þess, að þegar þau voru rædd þar 1909 og málið var yfirleitt til umræðu, þá voru að vísu skiftar skoðanir um þau, en yfirleitt held eg að þau hafi þótt fremur óaðgengileg. Það er eins og kunnugt er, að þjóðin kveinkar sér ætíð við nýjum sköttum. og þá einkum beinu sköttunum. En úr því að farið er nú að hugsa um þetta að breyta gömlum föstum sköttum, þá álít eg rétt og sjálfsagt að skjóta þessu máli enn einu sinni til þjóðarinnar og gefa henni kost á að láta uppi álit sitt um það. Eg hefi, eins og háttv. framsögum. minni hl. (Kr. D.) tók fram, fylgst með í störfum nefndarinnar, og mun greiða breyt.till. hennar atkvæði, ef frumvarpið á að ganga í gegn, en álít hins vegar ekki rétt að það gangi fram á þessu þingi. Eg geri því ekki ráð fyrir að greiða atkvæði um 1. gr. þessa frumvarps nú við 2. umr., því að með henni standa og falla öll þessi frumvörp, en það er ekki víst, að eg greiði henni atkvæði út úr deildinni. Eg vil að þessi frv. geti tekið bótum, því að eg geri ráð fyrir að breytt verði fyrirkomulagi inna föstu skatta, áður en langt um líður, og þess vegna er rétt að málin fái nú sem rækilegasta meðferð hér, til undirbúnings fyrir seinni tíma. Eg hefi reynt að athuga þetta mál hlutdrægnislaust, og vísa því fyrir mitt leyti á bug aðdróttunum háttv. þm. V.Ísf. (M. Ól) um það að hér sé verið að gera samsæri gegn þessum frumvörpum af því einu, að þau eru frá stjórninni. Þær aðdróttanir ná ekki til mín.



Eg skal ekki halda langa ræðu. Eg hefi þegar skýrt afstöðu mína við 1 umr., og mótbárur þær sem fram hafa komið gegn frumvarpinu, hefir háttv. framaögum. meiri hl. (Ól. Br.) flestar hrakið með sinni ítarlegu ræðu, og get eg skírskotað til hennar að mestu leyti. Eg vil enn og aftur minna á það, að þegar þingið skipaði milliþinganefndina 1907, til þess að koma fram með tillögur um skattamálin, þá var það ekki til þess að auka tekjur landssjóðs að neinum mun með auknum föstum sköttum. En að því er föstu skattana snertir, voru flestir sammála um það, að brýna nauðsyn bæri til að breyta núverandi löggjöf um þá., af því að þau lög væri úrelt og skattarnir kæmi ekki rétt niður. Sérstaklega töldu menn tekjuskattinn koma ójafnt niður, lenda aðallega á mönnum, sem hafa föst laun, en sleppa mörgum, þótt þeir hafi í raun og veru mikla meiri tekjur. Húsaskatt sleppa og margir við, af því að allar veðskuldir eru dregnar frá, en þær eru oft og tíðum ekki nema á pappírnum. Sömuleiðis hefir verið óánægja með ábúðar- og lausafjárskattinn, og sí og æ hefir hefir það heyrst hér á þingi, að öllu þessu þyrfti að hrinda í lag. Annað mál er það, á hvern hátt það verði bezt gert. Það er alt af álitamál. Þjóðinni hefir gefist kostur á að átta sig á þeirri spurningu. Árið 1909 voru frv. milliþinganefndarinnar lögð fyrir þingið til athugunar og voru birt í blöðunum. Aftur voru þau til athugunar á þingi 1911, því að þá voru ýmis af frumvörpum nefndarinnar gerð að lögum Nú virðist svo, að árið 1913 ætti þjóðin að vera búin að fá nógan tíma til þess að íhuga þessar tillögur, sem svo lengi hafa legið tilbúnar, og að það hafi verið skylda stjórnarinnar, að láta nú ekki dragast lengur að gefa þinginu kost á því, að greiða atkv. um málin. Þess vegna tel eg það með öllu ástæðulausar mótbárur hjá andmælendum þessa máls að segja nú, að verið sé að lauma þessu yfir þjóðina að henni fornspurðri og demba á hana óvæntum Sköttum. Þessi frumvörp eru engin ókunn nýsmíði. Meginatriði þeirra eru eða ættu að vera öllum kunn, sem yfirleitt hugsa um slík mál, og breytingar, þær sem stjórnin hefir gert á frumvörpunum, eru ekki svo gagngerðar, að þær geri frumvörpin nýstárleg. Hitt er og rangt, að hér sé verið að bæta við nýjum skattabyrðum. Hér er að eins að ræða um breyting á núverandi föstum sköttum, tvo nýja skatta í stað fjögra gamalla, án þess að svifta með því landssjóð neinum tekjum, en einnig án verulegrar aukningar á skattbyrðinni, sem aðallega er reynt að láta skiftast réttlátar niður. Þar sem háttv. framsögum. minni hl. (gr. D.) sagði, að fasteignaskatturinn komi sérstaklega þungt niður á einstökum mönnum, þá er það misskilningur. Auðvitað má segja um alla skatta, að þeir komi þungt niður á þeim, sem mikið eiga að gjalda, en þessi skattur gerir það ekkert frekar en aðrir. Hann mintist á, hve þungt skatturinn kæmi niður á sinni eigin stétt, og var að tala um 50 kr., sem hann yrði að greiða. En þetta er misskilningur, því að það eru eigendurnir, sem greiða skattinn. og yfir á núverandi leiguliða verður ekki velt nema 1/8 skattsins eftir þessu frv. Háttv. þm. er ekki eigandi prestssetursins, heldur er það ið opinbera, sem teljast verður eigandi; hann er að eins nothafi. Í frumv. skattamálanefndarinnar var gert ráð fyrir, að öllum skattinum yrði velt yfir á leiguliðana. Ef það hefði verið tekið upp óbreytt, þá hefði mótbára háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.) við nokkur rök að styðjast. En nú var það ekki gert, og því fellur mótbáran um sjálfa sig. Háttv. sami þm. (Kr. D.) lagði áherzlu á það, að ranglátt sé að heimta skatt af öllum fasteignum án tillits til veðskulda, sem á þeim hvíla. Hann hefir ekki tekið eftir því, að í tekjuskattsfrumv., sem flutt er í sambandi við þetta, er mælt svo fyrir, að allar rentur af skuldum gjaldanda skuli dregnar frá tekjunum áður en skattur er lagður á þær. Þetta jafnar hallann, þegar um nokkurar verulegar upphæðir er að gera. Þegar um lága tekjuupphæð er að ræða, er skattprósentan auðvitað svo lág, að ekki munar verulega um það í skattsupphæðinni, þó að vextir komi til frádráttar frá inni skattskyldu upphæð. En þá er venjulega heldur ekki um stórar fasteignir að ræða, sem svo miklar veðskuldir hvíli á, að fasteignaskatturinn af þeim nemi verulegri upphæð, þar sem hann að eina er 2 af þúsundi virðingarverðs. Stórar fasteignir, með háum veðskuldum, er nokkuð veruleg fasteignarskattsupphæð kæmi á, eru venjulega að eins í höndum þeirra manna, sem mikið hafa umleikis og háar brúttótekjur hafa, en þá hækkar líka skattprósentan, svo að miklu meira munar um frádráttinn þegar vaxtaupphæðin dregst frá inni skattskyldu upphæð. Eins og eg gat um, sá eg ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Háttv. framsögum. meiri hl. nefndarinnar (Ól. Br.) hefir rækilega tekið til íhugunar mótbárur, þær sem eru í nefndaráliti minnihlutans og komið hafa frá öðrum háttv. þingmönnum. Eg skal að eins geta þess, að eg akildi ekki dæmið, sem hv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) tók. Það getur vel verið mér að kenna, því eg heyrði ekki glögt til hans. En eg er hræddur um að honum hafi verið óljós grundvöllurinn fyrir útreikningi tekjuskattsins. Það er ómögulegt að bera það saman, hvernig skatturinn kemur niður á tveimur mönnum, nema menn viti tekjur þeirra beggja. Þetta er svo merkilegt mál, að það væri æskilegt að öllum þingmönnum gæfist kostur á að greiða atkvæði um það. En nú er einn nefndarmannanna, sem mikið hefir athugað þetta mál, og mikinn áhuga hefir á því, forfallaður, og er ekki hér í salnum. Eg vil þess vegna skjóta því til háttv. forseta, hvort hann vill ekki taka málið út af dagakrá, og þá um leið málin nr. 2–7 á dagskránni og fresta umræðunni þangað til þessi háttv. nefndarmaður getur verið viðstaddur. Það getur farið svo, að atkvæði hana ráði því, hver úrslitin verða.



Það eru aðeins örfá orð, sem eg hefi að segja. Eg lofa því fyrirfram að vera stuttorður. Mér sýnist ekki veita af, því að svo langt hefir lopinn verið teygður. Eg sé ekki mikla ástæðu til að fara út í einstök atriði, enda skal eg ekki gera það. Eg hefi ekki orðið var við, að nokkurt atriði í áliti meiri hluta nefndarinnar né í ræðu háttv. framsögumanns meiri hlutans (Ól. Br.) hafi verið hrakið. Svo veigalitlar og þýðingarlausar virðast mér mótbárur, þær sem fram hafa komið. Eg hygg að sízt verði sagt að þetta frumv., sem hér liggur fyrir, sé til sérstakra hagamuna fyrir mitt kjördæmi, því að eftir mínum skilningi kemur fasteignaskatturinn þyngst niður á húseignum í kaupstöðum, vegna þess að það eru þær eignir, sem minstan arð gefa. En þrátt fyrir það finst mér að eg geti ekki forsvarað að leggja á móti frumvarpinu. Hér eru nú á ferðinni ýmsar uppástungur um fjárframlög til ýmis konar nauðsynlegra fyrirtækja og stofana, sem ilt er að þurfa að hliðra sér hjá að sinna. Nú er t. d. farið fram á að bæta hag Landsbankans, með ríflegu fjárframlagi, og nú í fyrsta sinni, svo nokkru nemi, er sótt um styrk til sjávarútvegsins, sem ekki verður sagt annað um, en réttmætt sé að sinna, ef hægt væri. Þannig mætti halda áfram að telja. En eg fæ ekki séð, hvernig hægt er að verða við þessum kröfum, ef ekkert er gert til þess að útvega tekjur í skarðið. Og eg er sannfærður um, að þetta er heppilegasti vegurinn til þess. Það hefir víðtækari áhrif, en menn hafa gert sér grein fyrir, ef frumvarp þetta nær ekki fram að ganga Afleiðingin yrði sú, að annað hvort yrðu fjöldamörg nauðsynjamál að sitja á hakanum, eða fjárlögin að fara út úr þinginu með stórkostlegum tekjuhalla. Þetta eru ástæður, sem mér virðast svo mikilsverðar, að ekki sé horfandi í það þó að þessi fasteignaskattur kæmist á. Að öðru leyti skal eg ekki fjölyrða um þetta, eg lofaði því í upphafi að vera stuttorður, og eg ætla að efna það.



Það eru að eins örfá orð viðvíkjandi því sem háttv. 2. þm. S.-MúI. (G. E.) beindi til mín. Hann sagði, að það sem eg tók fram um þetta mál, hefði ekki verið óskiljanlegt frá mér sem kaupmanni. Það er langt frá því, að mér sárni þetta, eg tek það miklu fremur mér til inntektar, og ekki einu sinni mér, heldur allri kaupmannastéttinni. Það ætti að vera fyrsta boðorð þeirrar stéttar, að gera sér far um að láta tekjuendann og útgjaldaendann standast á; helzt, ef unt væri, að gera tekjuendann dálítið lengri. Og þess vegna er eg með frumvarpinu að eg vil ekki að tekjuendinn hjá landasjóði verði styttri en útgjaldaendinn. Það hefir verið sýnt með rökum að mikil þörf er á tekjuauka, og það hefir líka verið sýnt með rökum að þetta er beinasti og sanngjarnasti vegurinn til þess. Skattur, sem lagður er á eign, er réttlátastur allra skatta. Eg skal bæta því við, að eg tel það mjög stóran kost að skatturinn er tilfærilegur, að hægt er að hækka hann þegar brýn þörf er á peningum í landssjóð. Þá þarf aldrei að gripa til annars eins óyndisúrræðis eins og vörutollslögin voru í fyrra, því að það var sannkallað óyndisúrræði. Mótbárur, þær sem fram hafa komið, get eg ekki séð að hafi verið nokkurs virði. Það hefir verið sagt, að þetta kæmi hart niður á þjóðinni. Það er vana-viðkvæðið um alla skatta. Þjóðin heimtar aukin útgjöld og þá verður hún að skilja og sætta sig við, að eitthvað hljóti að koma í staðinn. Og hún gerir það líka. Eða hefir háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) eitthvert umboð til þess að auka útgjöldin án þess að auka tekjurnar. Eg hygg ekki. En ef hann kemur fram með frumvarp, sem gefur landssjóði tekjur án þess að nokkur borgi þær, þá skal eg fúslega greiða því atkvæði mitt og það munu fleiri gera.



Það er að vísu samkvæmt þingsköpunum að umræðurnar við 2. umræðu skuli snúast meira um einstakar greinar en málið í heild sinni. Í þetta skifti hefir þó ekki verið farið eftir þessari reglu, heldur hafa menn aðallega rætt stefnu málsins yfirleitt fremur en um einstakar greinar. Þetta er eðlilegt, þegar á það er litið, að við 1. umræðu mun harla lítið hafa verið rætt um málið, en því vísað undir eins til nefndar. Af því leiðir að nú verður ekki hjá því komist að umræðurnar snúist eins mikið eða jafnvel meira um stefnu málsins, heldur en um einstakar greinar frumvarpsins. Býst eg því við að svo hljóti einnig að fara fyrir mér. Hér er farið fram á með þessu frumvarpi að auka tekjur landssjóðs, að vísu ekki um mjög háa upphæð, en þó talsverða. Mér dylst nú að vísu ekki, að fyrir slíka tekjuaukningu hefir landssjóður jafnan fulla þörf, ef hann á að geta orðið við öllum eða flestum þeim kröfum, sem til hans eru gerðar. Eins og bent hefir verið á, liggja fyrir þinginu miklar kröfur um aukin útgjöld nú. Það hefir verið bent á styrkinn til Landsbankans og enn má nefna tillöguna um að landssjóður kaupi hluti í eimskipafélaginu, sem verið er að stofna og öllum þorra landsmanna virðist mjög hughaldið um. En eg get ekki með nokkru móti skilið að hægt sé að verða við þessum kröfum öllum, þótt tekjur landssjóðs væru auknar með þessum skatti eða sköttum einum saman. Til þess held eg að yrði að finna út einhverjar aðrar nýjar og meiri tekjur handa landssjóðnum. En það er hægra sagt en gert. Það er vitanlega alt af óvinsælt mál, þegar á að auka tekjur landssjóðsins. Almenningi er illa við öll gjöld, þó að það sé misjafnt hversu illa þokkað gjaldið er. Og mér virðist svo, að allur þorri manna sé því yfir höfuð hlyntari að greiða gjöld sin í óbeinum sköttum eða tollum, heldur en í beinum sköttum, með öðrum orðum, að tollastefnan sé að skömminni til skárri og vinsælli hjá almenningi heldur en sú stefna, sem hallast að beinu sköttunum. Þetta er ekki nema eðlilegt, sérstaklega vegna breyttra kringumstæðna í þjóðfélagi voru. Beinu skattarnir voru miklu heppilegri áður, þegar meiri festa var í þjóðfélaginu en nú á sér stað. Nú þegar svo mikið los er komið á alt, að meir en annarhver maður hringlar fram og aftur landshornanna á milli, er ekki nema eðlilegt að hugir þeirra manna, sem fast aðsetur hafa, hneigist fremur að tollaprincipinu heldur en að beinu sköttunum, með það fyrir augum, að tollarnir komi þó jafnara niður. Ef meiri hluti skattanna væru beinir, mundi svo fara, að mikill hluti landsmanna kæmist hjá því, að greiða nokkuð verulegt til landsþarfa. En aðalþungi gjaldanna hvíldi á einstökum mönnum. Þannig lít eg á þetta mál. Og það er ekki að eins mín sérstaka skoðun, heldur má segja að það sé almenn skoðun allra landsbúa. Eg man eftir því á þingmálafundi í Rangárvallasýslu fyrir mörgum árum, þegar þetta frumv. og önnur frumvörp skattamálanefndarinnar voru þar til umræðu, að þá voru allar hendur uppi með því, að hallast heldur að tollunum heldur en beinu sköttunum. En hvernig menn þar líta nú á þetta mál, get eg vitanlega ekki með neinni vissu sagt, með því að það hefir alls ekki komið til tals í kjördæmi mínu nú. Mönnum var ekki kunnugt og bjuggust víst ekki Við áður og um það leyti að þingmálafundir voru haldnir, að þetta frumvarp eða annað slíkt yrði lagt fyrir þingið, og svo mun víðar hafa verið. En þó að eg geti ekki sagt með vissu, hvernig kjósendur mínir líta á þetta mál nú, þá tél eg ólíklegt að hugir þeirra hafi breyzt í þessu efni, enda munu menn hafa búist við því alment, að ekki væri þörf á að auka skattana fram úr því sem gert var með vörutollslögunum í fyrra, nema þá því að eins að þeim yrði breytt til muna eða jafnvel afnumin. En jafnvel þó að eg hallist fremur að því, að ná tekjum handa landssjóði með óbeinum Sköttum heldur en með beinum sköttum, vil eg þó ekki, að svo vöxnu máli, setja mig beint á móti frumvarpi þessu. Veldur því þá einkum það að mér dylst ekki, að ef út á þessa braut er gengið, gæti það orðið til þess, að útvega hreppa- og sýslusjóðum tekjur á líkan hátt. Eins og öllum er ljóst, er hagur þeirra sjóða mjög bágborinn og illur með því fyrirkomuilagi, sem nú er, þar sem þeir hafa engar fastar tekjur, sem hægt er að byggja á, heldur verður að afla þeirra því nær allra með eintómri handahófs-niðurjöfnun. Ef gengið er út á þessa braut á annað borð, sem felst í þessu frumvarpi, þá mætti ekki með neinu móti sleppa að útvega sýslu- og hreppasjóðunum tekjur á sama hátt. Það má nú máske segja,.að þetta sé óbeinlínis spor í áttina og að frumv. eða lög, sem útvega hreppa- og sýslusjóðum tekjur á sama hátt, mundu fylgja bráðlega á eftir. Eg skal nú ekki neita því, en þó hefði það óneitanlega verið viðkunnanlegra og tryggara að slíkt frv. hefði verið samferða þessu. - Eg mun nú samt sem áður greiða atkvæði með frumvarpi þessu nú Við þessa umræðu. En þó að eg greiði atkvæði með frumvarpinu nú, vil eg ekki að það sé skoðað svo, að eg með því hafi bundið atkvæði mitt Við 3. umr. Eg greiði atkvæði með því nú einungis til þess, að bæði mér og öðrum gefist kostur á að hugsa málið betur, menn hafa haft nóg að gera í nefndum, og ekki haft tíma til að Setja sig inn í jafnflókið mál og þetta er, ásamt öðrum nefndarstörfum. Svo að eg gangi ekki alveg fram hjá að minnast á einstakar greinar frumvarpsins, akal eg leyfa mér að vekja athygli á 2. málsgr. 1. gr. Mér duldist ekki að háttv. frsm. minni hl. nefndarinnar (Kr. D.) leit Svo á að prestum, sem hafa margar kirkjujarðir undir höndum, bæri að greiða skatt af þeim öllum, og ekki einungis að hálfu leyti, heldur að öllu. Því að þó að það standi í frumvarpinu að svo skuli ekki vera, nema þar til nýr samnigur er gerður, þá skilst mér að það geti dregist nokkuð. Eg skil ekki að hægt sé að neyða leiguliða til þess að gera nýjan samning og þá yrði umráðandi jarðarinnar að greiða allan skattinn, sem yrði óhæfilega hátt einstaklingsgjald. Aftur á móti heyrði eg að hæstv. ráðherra sagði, að þessi skilningur gæti ekki komið til nokkurra mála. Landssjóður eða kirkjujarðasjóður yrði að sjálfsögðu sem eigandi kirkjujarðanna að greiða slíkt gjald, en ekki prestarnir. En þessi mismunandi skilningur háttv. frsm. minni hl. (Kr. D.) og hæstv. ráðh. sýnir að minsta kosti, að greinin er óljóst orðuð, og væri því vel til fallið, að nefndin kæmi með breytingartill. við hana til 3. umr. Eg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið að sinni. Eg greiði atkv. með frumvarpinu til 3. umr., hvað sem þá í skerst. Það læt eg að svo stöddu ósagt.



Eg hafði hugsað mér að gera nokkrar fyrirspurnir til nefndarinnar, og verður töluvert undir svari hennar komið hvort eg fylgi frumvarpinu eða ekki. Eg ætla raunar áður með örfáum orðum að segja lítils háttar minn hug um skattamálastefnurnar yfirleitt og víkja að öðrum atriðum, sem kastað hefir verið fram. Eg hefi orðið var við að menn eru reiðir út af ímynduðum Samtökum um að fella þetta frv. til þess að gera sjórninni ilt. Ef menn halda að eg eigi þátt í þeim samtökum, þá skjátlast þeim algerlega. Annað eins mál og þetta er ekki til þess fallið að fella stjórnina á því, því að frumvarpið er ekki einu sinni frá henni, hún hefir einungis sýnt gömlu skattamálanefndinni þá kurteisi að taka frumv. hennar upp. Þetta er því tómur hugarburður, enda getur það ekki komið til greina að nokkur þing- maður greiði atkvæði á móti sannfæringu sinni til þess eins að stríða stjórninni. Þetta eru svo móðgandi ummæli, að mér er óskiljanlegt að nokkur þingmaður skuli geta látið sér þau um munn fara. Það mælir líka á móti því, að eg geti lagst á móti frumv. til stríðs við nokkurn sérstakan mann, að eg er að grundvellinum til stjórninni og meiri hluta nefndarinnar sammála um það, að mestur skattur ætti að hvíla á þeim mönnum sem hafa landið sjálft til um ráða. Eg skal játa, að það verður erfitt að koma því fyrir meðan einstakir menn eiga eða hafa umráð yfir mörgum jörðum. Og um það fyrirkomulag mundi að sjálfsögðu verða ágreiningur milli mín og nefndarinnar. Réttast væri að landið ætti sig sjálft og leigði sig sjálft gegn afborgunum með sérstökum reglum sem settar yrðu. Með því móti mætti fá nokkurn veginn réttlátt gjald á land- eigendur, eða þá menn, sem njóta jarðar. Væri þetta hægt, vildi eg það helzt, en í rauninni álit eg tolla ekki annað en lögleyfðan vasaþjófnað. Það er blint farið í vasa manna og ekki tekið eftir hvert gjaldþol menn hafa. En það er svo lítill hluti af þeirri skekkju og þeim þjóðfélagsránum, sem framin eru, sem þetta frv. fer fram á að leiðrétta, að eg get ekki lagt mikla áherzlu á, hvort það nær fram að ganga. Það eru ýmis atriði, er eg vildi spyrja nefndina að, hvort hún vilji breyta. Vilji hún gera það, mun eg máske verða frv. samþykkur. En áður en eg ber fram spurningarnar, vil eg geta þess, að það er rétt, sem hæstv. ráðherra (H. H.) sagði, að þetta er ekki gert til að auka tekjur landssjóðs, heldur til að leiðrétta skekkju og koma skattafyrirkomulaginu í betra horf. Búskapur landssjóða kemur því þessu máli alls ekkert við. Eg ætlaði að spyrja nefndina, hvort hún ekki vildi taka 2. lið 1. greinar og breyta. Þar stendur: En á jörðum, sem eru í leiguábúð, þegar lög þessi koma til framkvæmda, getur eigandi krafist endurgjalds á 1/3 hluta skattsins af leigjanda þar til nýr samningur er gerður. Vildi eg í stað þess setja: En hann má aldrei krefjast þessa gjalds af leiguliða. Maður sér í hendi sér, að þótt þingið ekki sé að benda jarðeigendum á að taka þetta gjald af leigulliðum, mundi það samt falla á þá; og þá er það ekki lengur landeigandi, heldur leiguliði, sem greiðir skattinn. Það er bein mótsögn, að leggja eiganda skatt á herðar, en taka hann svo af honum aftur og láta leiguliða greiða hann. Þetta yrði eigi annað en ábúðarskattur með nýju sniði, en það felst meira misrétti í honum en þeim ábúðarskatti, sem nú gildir. Get eg tekið til dæmis mismuninn á skattgjaldi þess manns, sem býr sjálfar á jörð sinni og þess sem leigir hana út. Búi maðurinn sjálfur á jörð sinni, verður hann að gjalda skatt af henni, en ef hann leigir hana út, getur hann látið skattinn bitna á leiguliðanum. Eg hefi litið í tekjuskattalögin um skattgjald af jörðum og húsum. Ber það alt að sama brunni. Sá sem býr á eign sinni, borgar báða skattana, en sá sem leigir hana út, borgar ekki nema annan. Þetta finst mér eigi vera í anda þingins, að auka sjálfsábúð, því það miðar til ins gagnstæða, þar eð maður á að losna við að borga skatt af jörðum sínum ef maður leigi þær út. Þetta er fyrsta og aðal-spurningin. Í öðru lagi vildi eg spyrja nefndina, hvort hún ekki vildi fella burt 7. gr. frv. Eg get eigi gengið inn á að skattalögin megi vera svo hreyfanleg, að hvert fjárlagaþing geti fært skattana til. Í þriðja lagi vildi eg spyrja nefndina, hvort hún ekki vildi breyta orðalaginu hingað og þangað. Menn munu reyndar segja, að það sé ekki svo mikils vert, og eg vil heldur ekki halda því fram, að það ráði lífi og dauða frumvarpsins. Í þriðju grein stendur: Ef fasteign, sem metin hefir verið í einu lagi, skiftist í fleiri parta. Þetta er slæm íslenzka og færi betur á að Segja: Ef fasteign hefir verið metin í einu lagi, en verður síðan skift milli fleiri manna. Í sömu grein stendur: skulu þeir bera sig upp um það Við lögreglustjóra. Ætti slíkt eigi að standa í íslenzkum lögum: skulu þeir snúa sér til lögreglustjóra, skilst eins vel. Bíð eg svo svars nefndarinnar upp á þessar spurningar og vænti að það verði játandi.



Eg ætla fyrir nefndarinnar hönd að svara nokkrum athugasemdum, sem gerðar hafa verið við frumvarpið. Háttv. þm. Dal. (B. J.) bar fram nokkrar spurningar fyrir nefndina. Var fyrsta atriðið, hvort nefndin vildi ekki fella burt siðari málsgrein 1. greinar, sem lýtur að því, að á jörðum, sem eru í leiguábúð, þegar lögin koma til framkvæmda, geti eigandi krafist endurgjalds á nokkrum hluta skattsins af leigjanda., þar til er nýr leigusamningur er gerður. Skal eg taka það fram, að þetta atriði, er alla ekki neitt grundvallaratriði, heldur að eins bráðabirgðarákvæði, sem styðst við það, að nokkrir skattar eiga að falla niður, en fasteignaskatturinn að koma í stað þeirra. Má þar til nefna ábúðarskattinn og lausafjárskattinn, sem báðir eru atvinnuskattar á leiguliða. Nefndin hefir látið þessa grein í stjórnarfrv. halda sér með þeirri einu breytingu, að landeigandi gæti heimtað endurgjald á helmingi skattsins af leiguliða í stað 1/3 hluta. Þetta miðast aðallega við, að þessi nýju lög geri sem minsta röskun á því fyrirkomulagi, sem nú er. Það er vitanlegt, að allar skattabreytingar, hversu réttmætar sem eru, valda nokkru misrétti og ef til vill ójöfnuði í bili, meðan þær eru að komast á. Fyrir því er nauðsynlegt að fara mjög varlega, þegar af numdir eru skattar, sem menn eru orðnir vanir við, en aðrir, sem menn ekki eru vanir, teknir upp í staðinn. Skattar, sem lagðir eru beint á fasteign, hvíla auðvitað á eigandanum, en þegar eigandaskifti verða, skiftist skattkvöðin milli kaupanda og seljanda. Hver, sem kaupir fasteign með áhvilandi skattkvöð getur því við kaupin tekið tillit til þess, að kvöðin hvílir á eigninni, og haft hliðsjón af þar af leiðandi verðrýrnun eignarinnar við samninginn um kaupverðið. Jafn vel þó þetta sé ekki grundvallaratriði, get eg ekki gengið inn á það með háttv. þm. Dal. (B. J.), að það sé rétt, að leggja bann. við því, að landsdrottinn heimti nokkurn hluta skattsina af leiguliða. Annað atriðið í ræðu háttv. þm. Dal. (B. J.) Var, að feld yrði úr frumvarpinu 7. gr.: Heimilt er með ákvæði í fjárlögunum að hækka eða lækka fasteignarskatt fyrir eitt fjárhagstímabil í senn. Þetta er heldur ekkert grundvallaratriði og kemur ekki við því sem er aðalatriðið í þessu frv. Þetta ákvæði er tekið úr enskri löggjöf, og hvort sem það þykir heppilegt eða ekki, þótti nefndinni mikið tillit takandi til fyrirkomulags, sem er ráðandi hjá þeirri þjóð, Sem um langan aldur hefir verið til fyrirmyndar í fjármálum. Það er líka vafasamt, hvort þetta atriði verkar til skaða, hvort það ekki einmitt verður aðhald fyrir þingmenn gagnvart kjósendum, að hækka ekki útgjöldin meira en tekjurnar leyfa. Þetta er einnig samkomulagsatriði, Rem snertir ekki kerfi; það sem skattarnir eru bygðir á. Mætti því breyta þessu ákvæði, ef menn álíta að það væri til spillis, og mun nefndin ekki gera það að kappsmáli. Það eru fleiri þingmenn, sem hafa tekið í sama strenginn, þar á meðal háttv. 2. þm. S.-MÚl. (G. E.). Lítur út fyrir að fleiri hafi ótrú á þessu. Viðvíkjandi orðabreytingum, þeim er háttv. þm. Dal. (B. J.) æskti eftir, skal eg geta þess, að nefndin tekur þakklátlega við bendingum um, hvað betur má fara að því er snertir orðfæri, sérstaklega frá svo góðum íslenzkumanni, sem. háttv. þm. Dal. Út af ræðu háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), þar sem hann ber saman beina og óbeina skatta, skal eg geta þess, að þótt eg fallist á, að beinu skattarnir séu, í eðli sínu réttlátari en hinir, er samt í framkvæmdinni gersamlega ómögulegt að afnema óbeinu skattana með öllu. Annað mál er, að reynt sé að jafna það hlutfall, sem nú er; þar sem beinu skattarnir eru ekki nema 1/10 hluti af tekjum landssjóðs. Hitt atriðið sem hann talaði um, réttarstöðu presta gagnvart skattinum, hefir háttv. framsögum. minni hl. (gr. D.) einnig minst á. Hann spurði, hvort til þess væri ætlast, að prestar gyldu skatt af fasteignum, þeim sem þeir búa á eða hafa til afnota. Skal eg viðurkenna, að þótt þetta atriði kæmi til orða í nefndinni, þá komst hún ekki að neinni fastri niðurstöðu, og eini lögfræðingurinn í henni, háttv. þm. Vestm. (J. M.) lét ekki í ljós neina skoðun á því. Viðvíkjandi ummælum háttv. framsögum. minni hl. (Kr. D.) skal eg taka það fram, að eg get ekki betur séð, en að margt af því sem hann sagði, væri skýringar á nefndaráliti minni hlutana. Get eg því slept að fara nákvæmlega út í það. Það er að eins eitt atriði í ræðu hans, sem eg vildi athuga. Það er það sem hann sagði, að nú væri kominn upp mikill áhugi hjá mönnum að kaupa landssjóðsjarðir, og að fasteignaskatturinn kæmi sérstaklega þungt niður á þeim mönnum, er legðu út í að kaupa land. Eg get ekki Verið sammála háttv. framsögum. minni hl. (Kr. D.) um þetta atriði, því að menn fá þessar jarðir keyptar með slíkum kostakjörum, að þau mega teljast betri en alment gerist í jarðakaupum. Sá sem vill kaupa landssjóðajörð, þarf að eins að borga 1/10 hluta af kaupverði hennar um leið og kaupin, gerast, en afganginn skal hann greiða á: 28 árum með 6% í vexti og afborgun. Að þeim tíma liðnum er jörðin orðin eign hana. Bæði rentur og afborgun af eftirstöðvum jarðarverðsins eru því ekki hærri en almennir bankavextir. Þá kem eg að ræðu háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.). Það sem hann aðallega setti fyrir sig, var, að ekki skyldi vera neitt ákvæði um, að sá sem ætti eign sína skuldlausa, skyldi borga meiri skatt en Sá sem ætti skuldum hlaðna fastseign. Eins og áður hefir verið tekið fram, er þetta afleiðing af því, að stjórnin hefir ekki tekið upp frumvarp um eignaskatt af skuldlausri eign, og nefndin hefir ekki séð sér fært að hreyfa við þessu atriði. En í notum þess er í frumvarpinu um tekjuskatt svo fyrir skipað, að ekki sé borgaður skattur af þeim tekjum, sem ætlaðar eru til þess að borga vexti af skuldum. Það er vitaskuld, að afleiðingin af því ákvæði er sú, að skatturinn kemur meir niður á þá sönnu eign, þannig að sá sem á eignina skuldlausa, borgar meira en sá sem á hana með áhvílandi skuld. Annars átti eg sízt von á þessari mótbáru frá háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.), með því að hann hreyfði þessu ekki meðan nefndin starfaði, jafnvel þó hann ætti sæti í nefndinni. Var þá sannarlega tími og tækifæri til að hreyfa þessu atriði. Þar sem hann var að lýsa undirtektum, þeim sem frumv. hefði fengið á þingmálafundum í kjördæmi sínu, Húnavatnssýslu, þá verð eg að leiðrétta það að nokkru leyti. Það var alment álitið, að þetta frumv. mundi koma fyrir þingið 191; var málið því tekið til athugunar víða út um land. Aðallega voru það tvær sýslur, sem athuguðu málið vandlega, Árnessýsla, þar sem skipuð var sérstök nefnd til að íhuga málið, og Húnavatnssýsla. Ekkert kjördæmi á landinu mun hafa athugað þetta mál eins vandlega og hún. Var haldinn sameiginlegur fundur fyrir alla sýsluna á Hnausum í Janúar 1911 og mættu þar 18 fulltrúar úr 10 hreppum kjördæmisins auk þingmannanna. Þar var skipuð aukanefnd í málið, og var eftir tillögum hennar samþykt fundarályktun með miklum meiri hluta atkvæða þannig orðuð: “Fundurinn aðhyllist stefnu skattamálanefndarinnar að því er beina skatta snertir„. Skýrsla 2. þm. Húnv. (Tr. B.), þar sem hann Segir að skiftar hafi verið skoðanir um málið, er því töluvert villandi. Þá kemur þessi aukanefnd á Hnausafundinum með nokkrar breyt.till. við frumv., sem að ýmsu leyti hafa verið teknar til greina við meðferð málsins. Yfir höfuð get eg ekki orðið var við annað en að þeir hafi minst á móti þessu máli, sem mest hafa um það hugsað.



Þetta mál er í raun og veru ekki nýr gestur hjá þjóðinni, þótt nýr sé á þinginu. En þó að þjóðin hafi haft góðan tíma til að athuga þetta mál, skattamálið, þá er hún þó ekki fylgjandi frumv. þessum, og hygg eg, að meiri hluti landsmanna áliti þetta kerfi ekki heppilegra en það gamla. Eg hefi reynt að gera mér grein fyrir málinu, og eftir rækilega íhugun hefi eg komist að þeirri niðurstöðu, að þetta kerfi standi ekki framar því gamla. Þó kemur mér ekki til hugar að lá stjórninni það, að hún ber þessi skattalög fram, en hins vegar álít eg það ósæmilegt, að bera andstæðingum hennar á brýn, að þeir risi á móti þeim af því að þeir vilji fella stjórnina og gera henni óleik, því að þetta mál ætti sízt að vera hita- eða tilfinningamál. Milliþinganefnd sú í skattamálum, sem skipuð var 1907, hafði upphaflega ætlast til, að skatturinn ykist frá því sem var eftir gamla kerfinu, yrði þrefaldur, sem sé fasteigna-, eigna- og tekju skattur. Það var vorkunn þótt nefndin fyndi ekki annað ráð þá til þess að aflalandssjóði tekna heldur en þetta. Lengi höfðu verið skiftar skoðanir um það, hvora leiðina ætti að velja, beinu skattana eða óbeinu, og nefndin tók þann kostinn að leggja til, að skattarnir yrðu fyrst og fremst beinir. Nú er þetta breytt; nú hefir landssjóði verið séð borgið með vörutollslögunum, enda hefir og landsstjórnin slept einum lið úr kerfi skattanefndarinnar, eignaskattinum, auðvitað vegna þess, að hún hefir ekki álitið þess eins mikla þörf að auka skattana og þegar skattanefndin sat á rökstólum. Eg álít að það sé til bóta, að skatturinn sé að eina tvöfaldur, en það veit eg, að sú stefna, að hrúga skatti á skatt ofan, verður óvinsæl og leiðir til undanbragða, auk þess sem það veitir mönnum litla hvöt til að afla eigna. Gjaldþoli almennings er líka alveg nóg boðið með þeim sköttum og tollum, sem fyrir eru, þótt ekki sé enn bætt á byrðina. Mín skoðun er sú, að ekki sé nauðsyn á að afla landssjóði nýrra tekna í bráð. Vörutollurinn, sem nú er kominn á, veitir landssjóði 300 þús. kr. tekjur á ári. En eftir þá hækkun lífsnauðsynja búast landsmenn ekki við nýjum álögum bráðlega. Það eru einkum beinu skattarnir, manntalsþingagjöldin til landssjóðs og sveitarútsvörin, sem menn kveina undan, eins og Ameríkufarar oftast og mest taka sér í munn. Undan tollunum kveina menn síður. En því fremur er óforsvaranlegt að hækkað að óþörfu þá skatta, sem mönnum er verst við og tilfinnanlegastir eru. Og þar sem fjárhagur landsins virðist nú bærilegur, sé eg enga knýjandi nauðsyn til að auka tekjur landssjóðs. En auk þess sem nú var talið, er eg á móti þessu skattakerfi, af því að eg álít það fyrirkomulag engu betra en það gamla. Ábúðarskatturinn er grundvallaður á jarðamati, sem ef til vill má nú finna einhverja annmarka á, en var þó á sínum tíma vandlega samið. Lausafjártíundin grundvallast á framtali fjáreigenda. Þó að þetta hafi nú sína annmarka, þá efast eg fyrir mitt leyti stórlega um, að grundvöllur þessara nýju skatta verði nokkuð öruggari. Nú er ætlast til, að skattanefndir verði skipaðar í hverjum hreppi, er meti eignir til skatts, og skapi mönnum tekjur. Eg get nú ekki búist við, að mat þeirra nefnda yrði betra en t. d. jarðamatið gamla. Að því leyti mundi eg miklu betur fella mig við það, að ein nefnd í hverri sýslu væri látin meta allar jarðir innan sýslunnar. Verksvið þessara skattanefnda á að vera, að skapa skatt. Það er kunnugt, að ofan úr fornöld hafa tollheimtumenn verið síður en ekki vinsælir, en það er trúa mín, að þessir skattskapendur yrði álitnir algerlega óalandi og óferjandi, ef þeir ræktu starf sitt með þeirri trúmensku, og eg vil segja með þeirri harðneskju, sem trúmenska í þeirri stöðu útheimtir. Það hefir stundum heyrst, að virðingamönnum hafi verið mislagðar hendur í mati eigna, ef t.d. svo hefir staðið á, að æskt hefir Verið láns úr bönkunum út á fasteignir. Þess hefir líka sést getið í blöðunum, að einstöku maktarmenn hafi fengið sér seldar Við ótrúlega góðu verði opinberar eignir eða parta úr þeim eftir mati tveggja eða fleiri manna. Þetta geta verið góðir menn, þótt verða kunni fyrir áhrifum, er vinir eða nákomnir menn eiga í hlut, svo að matið fari í handaskolum. Þess vegna verð eg að vera á móti því, að ið opinhera eigi það undir 3 manna nefnd í hverjum hreppi, hverjar tekjur landssjóður fái. Mér skilst ekki, að það fyrirkomulag reynist ábyggilegra en það fyrirkomulag sem nú er. Það er sjálfsagt, að þessar skattanefndir hljóta að kosta mikið, þótt óvíst sé hversu mikið þær eti upp. Þá hefir það líka verið tekið fram, og undir það tek eg, að óviðkunnanlegt er að heimta skatt af veðsettri eign jafnt og óveðsettri. Um tekjuskattinn af búskap vil eg taka það fram, að það hlýtur að vera afar-erfitt bæði fyrir skattanefndir og og framteljendur að gera sér grein fyrir því, hve miklar tekjur hvert bú eða framteljandi hefir. Það er öllum kunnugt, að þeir menn eru örfáir á þessu landi, sem halda svo nákvæma búreikninga. að þeir viti t. d. hve mikið hver skepnutegund gefur af sér, þegar allur tilkostnaður er dreginu frá. Í þessu efni mundu skattanefndarmenn líklega ekki Standa framar öðrum yfirleittt, fyr en þá eftir mörg ár Og þótt skattanefndarmenn væru betri í búreikningum en framteljendur, mundi þá þó kosta langan tíma að reikna út tekjur og gjöld hvers einstaks framteljanda og mundi það tefja þá ekki all-lítið, og þar með auka að mun kostnaðinn við þessar nefndir. Allur þessi tekjureikningur landssjóðs álít eg því að sé í lausu lofti bygður. Yfirleitt þykja mér agnúarnir svo miklir á þessu skattakerfi, að eg álit ekki rétt að lögleiða það.



Mig langaði til að segja nokkur orð, af því að eg var fyrir eina tíð riðinn við þessi frumvörp. Eg er stjórninni þakklátur fyrir að hún hefir nú tekið upp þessi frumvörp til umbóta á inum beinu sköttum landsins. Eg vona, að þessari stjórn auðnist nú eða síðar að koma þessu máli til lykta á farsællegan hátt, ekki af því að eg áliti svo mikið unnið með þeim fyrir fjárhag landsins í bráð, heldur fyrir skattamál landsins. Mér þótti mikið fyrir því, að eitt af frumv. milliþinganefndarinnar í þessu kerfi vantaði, frumvarpið um eignarskattinn; með því frv. var reynt að endurreisa þann fræga skatt, sem settur var með Gizurarstatútu 1096. Helztu mótbárurnar, sem fram hafa komið hér gegn fasteignaskattinum og takandi eru til greina, eru sprottnar af því, að frumvarpið um eignarskatt fylgdi ekki með. Það hefir verið veigamesta ástæða þeirra, sem talað hafa á móti fasteignaskattinum, að hann væri ekki lagður á eignirnar skuldlausar, aftur á móti átti eignaskatturinn að eins að leggjast á skuldlausar eignir. Enda var svo upphaflega til ætlast í milliþinganefndinni, að fasteignaskatturinn yrði 3 af þúsundi, en eignaskatturinn einn af þúsundi; en svo varð ofan á að þeir urðu gerðir jafnir, 2 pro mille hvor um sig, til þess að gera skuldlausa eign þeim mun skatthærri. En þótt stjórnin hafi ekki lagt þetta frumv. um eignaskatt fram nú, þá vona eg að það sé geymt, en ekki gleymt, og komi síðar. Eg sakna þess líka, að frumvarpið um sveitargjald hefir ekki verið lagt fyrir þingið. Það er áríðandi fyrir sveitirnar að fá betri gjaldstofn en nú er, einkanlega ef breytt verður landssjóðsgjöldunum, t.d. ábúðarskattinum og lausafjártíundinni. Eg skal nú ekki fara lengra út í þetta mál alment, en skal snúa mér að þessu frumvarpi. Eg vil biðja menn að gæta vel að því, eins og hæstv. ráðh. (H. H.) hefir líka tekið fram, að hér er ekki að ræða um önnur gjöld en þau sem annað hvort yrði létt af mönnum, eða yrðu borguð hvort sem er á annan hátt. Hér er ekki um það að ræða að auka tekjur landssjóðs, heldur er hér að ræða um breyttan skattstofn. Það er hugsanaruglingur að hafa það á móti þessu frumv., að það miði að því að auka tekjur landssjóðs að nauðsynjalausu. Það má nú ef til vill færa góð rök að því, að auka þurfi tekjur landssjóðs. En um það er alls ekki að ræða hér. Hér er eingöngu á það að líta, hver skattur sé sanngjarn, og það eiga menn að íhuga rólega og blátt áfram. Eg verð þá fyrir mitt leyti að segja það, að eg álít engan skatt eðlilegra eða sanngjarnara en fasteignaskatt, því að þar er um skatt að ræða, sem hvílir á, uppsprettu framleiðslunnar. Um það mun enginn ágreiningur vera milli skattfróðra manna, þó að ágreiningur sé hér í deildinni. Og ef það er rétt, að þessi skattur sé sanngjarn, þá skil eg ekki hvílkum mótmælum hann sætir hér. Að því leyti sem lagt er út í að breyta eldra fyrirkomulagi, þá er sjálfsagt að breyta í betra horf, enda er það meiningin með þessu frv. Þetta held eg ekki að verið hafi ljóst fyrir þeim sem talað hafa á móti frumv., þegar þeir hafa sagt, að frumvarpið væri ósanngjarnt. Eg veit ekki, við hvað þeir miða, er þeir segja svo, en mér skilst þeir miða við núverandi fyrirkomulag, en ekki við það, sem eg bjóst aðallega við að menn mundu hnjóta um; eg á við húsaskatt í kaupstöðum; þar er breytingin að líkindum sumum tilfinnanleg. Á það hefir enginn drepið, nema lítillega einn af meðmælendum frv. Þessum skatti er ætlað koma fyrir tvo skatta, fyrst og fremst ábúðarskattinn, sem nema mun 30–35 þús. kr.; raunar verður ekki um það sagt nákvæmlega, því að lausafjárskattinum er slengt saman við. Hinn skatturinn, sem hverfur, er húsaskatturinn, sem nemur 13–14 þús. kr. Enn fremur er partur af núverandi l tekjuskatti, skattinum af fasteignatekjum, sem hverfur eftir tillögu nefndarinnar í skattamálinu. Í stað þessara skatta kemur nú fasteignaskatturinn, sem áætlað er að nema muni 70 þús. kr., og samsvarar hinum fyllilega, en ekki stórum meira. Þótt menn segi nú, að þessi frumv. komi mönnum á óvart inn á þingið, þá er það hin mesta fjarstæða. Mönnum ætti ekki að koma það á óvart eftir að milliþinganefnd hefir haft skattamálin til meðferðar, tillögur hennar sendar út um land alt, auk þess sem menn hafa getað speglað sig í blöðunum í þessum tillögum. Hér við bætist það, að Alþingi hefir kipt út úr kerfi milliþinganefndarinnar tveim frumv. og gert að lögum, kirkjugjaldafrumv. og prestsgjaldafrumv., og hefir þar með verið létt af jörðunum kvöðum þ. e. tíundum presta og kirkju, sem eru eign ins opinbera. Þessum gjöldum hefir verið létt af einmitt í skjóli þessa máls í þeirri von, að fasteignaskattur kæmist á. Menn verða jafnframt að gæta þess, hverju létt er af leiguliðunum. Eg skal með fám orðum benda á það, hvernig þessir skattar, sem létt er á leiguliðum, taka sig út. Eg geri ráð fyrir 20 hndr. jörð. Þá er létt á leiguliðanum í fyrsta lagi tíund til presta og kirkna, sem nemur 18 álnum á 20 hndr. jörð. Eg geri ráð fyrir að fátækratíundinni verði líka létt af þeim innan skamms. Ennfremur ábúðarskattinum, sem nemur 8 álnum. Þetta verða alls 26 álnir, eða - reikni maður alinina á 55 aura kr. 14.30. Sé ábúandi jafnframt eigandi, er einnig létt af honum eignartekjuskatti, sem nemur 4% af tekjunum af þessari 20 hundraða jörð. Gerum ráð fyrir að eignin sé 150 kr. hundraðið = 3000 kr. með 5% afgjaldi, þá nemur eignaskatturinn 6 kr. Það sem á leiguliðanum er létt, nemur því alls kr. 20,30 á 20 hndr. jörð. Hvað er svo sett í staðinn ? Jörðin metin á 3000 kr. Þá skattur þar af 6 kr. Þar við bætist gjald til prests og kyrkju fyrir eigandandann og konu hans kr. 4,50. Þetta verður samtals kr. 10.50. Munurinn á álögunum eftir frv. verður því kr. 20,30 = kr. 10,80 eða kr. 9,80. Ekki er þetta að íþyngja. Ekki þurfum við bændurnir að kvarta. Hvað hús snertir, þá ber þess að gæta, að nú er búið að létta af þeim kyrkjugjöldum. Eftir frumvarpinu er ætlast til að húsaskatturinn sé afnuminn. Þessi gjöld nema alls 2 kr. af 1000 krónum; með öðrum orðum, það er alveg jafn hátt og skatturinn samkvæmt frumvarp inu. Munurinn er að eins sá, að eftir núgildandi lögum er hægt að draga frá þinglesna skuld, sem á húsinu hvílir. Eg gizka á að þinglesnar skuldir nemi til jafnaðar 1/4 af verði hússins. Bankar lána aldrei, að eg hygg, hærra en 1/4 af verðinu og vanalega er búið að borga eitthvað af, svo að það er mikið í lagt, ef áætlað er að meira hvíli á því en 1/4. Skatturinn hækkar því um gjald af þesaum 1/4, nema það komi í ljós, að þegar húsin með lóðum eru virt til skatta, að hærri upphæð komi til skattgjalda. Þá er það lóðin, sem kemur loks til skattgjalda. En það er líka aðalkosturinn við frv.ið, að skatturinn hér líka til lóðanna. Það eru verðmæti, sem bezt eru fallin til skattgjalds, framleidd að miklu leyti án tilverknaðar eða kostnaðar fyrir eiganda - verðmæti, sem þjóðfélagið hefir skapað að mestu. Háttv. framsögum. minni hlutans (Kr. D.) sagði, að ekki ætti að vera að hækka skatta, nema brýn fjárþörf væri. Eg get nú ekki skrifað undir það að öllu leyti. En hvað sem því líður. Þessi háttv. þm. ruglaði hér dálítið saman. Hér er ekki fyrirliggjandi að ræða hækkun á skatti, eins og eg áður tók fram, heldur hitt, að koma á sanngjörnu skipulagi. Og það er ekki í ótíma uppborið. Það er nauðsynlegt að koma þess u máli á framfæri sem fyrst, því að þetta er að eins fyrsta sporið. Skatturinn hefir þann kost að hann getur þróast áfram. Í öllum nærliggjandi löndum hefir eins verið farið að í byrjun og nú er farið að byggja ofan á það. Í Englandi hefir fasteignaskatturinn verið eitt stærsta málið á dagskrá seinustu árin. En það er ekki verið að byrja að koma þar á fasteignarakatti nú, heldur verið að byggja ofan á hann; þ. e. koma á aukaskatti á þá verðhækkun fasteigna, sem er fram komin við tilverknað og koatnað eiganda, en aldrei er farið að leggja þess konar skatt á jarðeignir, nema einhver jarðskattur sé fyrir. Sami háttv. þm. bar fyrir sig þjóðarviljann. Eg hygg nú að það sé þýðingarlítil mótbára. Í fyrsta lagi stöndum við þar, maður á móti manni og eg veit ekki til að hann hafi meiri kunnugleika á skoðunum manna í því efni en eg; hann ætti að öllum líkindum að hafa minni kunnugleika. Eg hefi haft meiri ástæður til að tala við menn um málið, vegna þess að eg hefi sjálfur tekið þátt í því að semja þessar tillögur. Og í öðru lagi, jafnvel þótt þjóðin væri mótfallin þessum tillögum, þá atafar það ekki af öðru en því að hún er mótfallin öllum nýjum sköttum. Þótt menn vilji fá sem mest úr landssjóði, þá vilja menn leggja sem minst af mörkum í landssjóð. Þar um má með sanni segja: Sú hægri hönd veit ekki hvað in vinstri gerir. Eg segi það alls ekki til þess að lítilsvirða alþýðu manna, en eg álit þessi mál ekki alþýðu meðfæri. Það er ekki hvers manna meðfæri að dæma um, hvernig sanngjarnast verður farið að því að jafna gjöldunum á landamenn. Þekkingin í þess um efnum kemur ekki af sjálfu sér, heldur verða menn að afla sér fróðleika um þau og kynnast skoðunum hagfræðinga og annara vísindamanna áður en þeir geta dæmt. Og eg get borið marga þeirra fyrir mig í því, að þessir skattar eru bæði eðlilegir og réttlátir. Háttv. 2. þm. S.- Múl. (G. E.) talaði í sömu átt. Satt að segja hefði eg getað búiat við, að hann sem lögfræðingur hefði eitthvað fram að bera, sem fæli í sér dýpri hugsun en hjá alþýðu manna alment. En mér hefir skjátlast í því. Hann gerði ekki annað en skírskota til þjóðarviljans. En þegar háttv. þm. Var mintur á skoðanir kjósenda í Þingeyjar- sýslu, vildi hann gera lítið úr þeim, og vegna þess að þeir mundu hafa verið undir áhrifum þingmannsins. En hvort þeir hafa frekar verið undir áhrifum en aðrir kjósendur er ekki ljóst, og heldur ekki líklegt. En segjum að þeir hafi orðið fyrir áhrifum eina og aðrir. Voru þá áhrif frá mér skaðlegri en öðrum af því eg frekar en flestir þingmenn hefi haft köllun og ástæðu til þess að hugsa þessi mál vandlega, rannsaka og bera saman ýmsar tillögur þar að lútandi ? Nei. Þessa kjósendur ætti að vera meira að marka en þá kjósendur landsins, sem ekki hafa átt eins mikinn kost á leiðbeiningum og eg gat gefið mínum kjósendum. Eg skal engu spá um þetta frumvarp á þingi nú. Hvernig sem það fer, þá veit eg að þetta er framtíðarmál, það er ótvírætt apor í menningaráttina. Og það er bezt að byrja að stíga það spor sem fyrst. Allur dráttur og hik þokar okkur meir og meir aftur úr öðrum.



Eg skal að eins leyfa mér að gera grein fyrir atkvæði mínu, sem er einn úr minni hl. nefndarinnar. Tveir meðnefndarmenn mínir, sem talað hafa, hafa látið í ljósi sína skoðun á málinu og get eg verið þeim samdóma í flestu, sem þeir hafa sagt, svo eg þarf ekki að vera langorður. Eg skal kannast við það, að eg er háttv. meiri hluta samdóma í því, að stefnan, sem farið er fram á í þessum frumvörpum sé eðlilegri stefna en sú, sem nú er farið eftir í skattamálum, og eg get að því leyti felt mig við þau flest, nema frv. um fasteignaskatt. Mér virðist það gagnstætt allri réttsýni að leggja skatt á það, sem ekki er til. Það er alkunnugt að flestar, eða allar fasteignir eru svo veðbundnar, sem frekast er unt, en tilætlun frumvarpsins er þó sú að leggja skattinn á eftir virðingarverði, án þess að draga frá skuldirnar, og mætti því skatturinn með jafnmiklum rétti nefnast skuldaskattur sem fasteignaskattur. Tilætlunin er ef til vill sú, að menn verða þá eftirleiðis varkárari í því efni og safni minni skuldum, samt hefi eg litla trú á því. Önnur aðalástæðan, sem eg legg mikið upp úr að því er öll þessi frv. snertir, er sú, að á seinasta þingi var demt á þjóðina stórum sköttum með farmgjaldslögunum. Nýir akattar, nú þegar, mundu því koma mönnum mjög á óvart og óvænt, einkum þar sem ekki er knýjandi nauðsyn til þeirra. Mig furðar á því, þegar verið er að leggja nýja skatta á, að þá er ekkert athugað gjaldþol þeirra manna, sem skattana eiga að greiða, heldur er þeim - þegar peninga þarf með - þegar demt á. Milliþinganefndin 1907 gerði sér far um að rannsaka þetta spursmál og var árangurinn af þeim rannsóknum sannarlega ekki glæsilegur. Niðurstaðan varð sú, að í samanburði við eignir einstaklinga í öðrum löndum, voru eignir okkar ferfalt, sumstaðar tífalt minni. Tekjurnar voru raunar dálítið hærri hlutfallslega, en þó ekki frekar en svo, að óhætt er að fullyrða, að hagur Íslendinga er miklu lakari en hagur manna í flestum löndum Norðurálfunnar. Þegar þessa er gætt, þá virðist ekki lítil ástæða til að fara varlega í sakirnar til þess að misbjóða ekki gjaldþoli manna. Það lægi nær að lofa mönnum að átta sig dálítið á málinu fyrst. Hæstv. ráðherra (H. H.) og 1. þm. Skagf. (Ól. Br.) hafa haldið því fram, að menn væru þegar búnir að átta sig fyrir löngu. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að málið hefði verið kunnugt flestum þingmálafundum í vor og þá hefðu menn getað tekið afstöðu til þess. Eg verð að mótmæla þessu, hvað flest héruð snertir. Það hefir áreiðanlega ekki verið kunnugt 1/3 þingmálafunda í vor. Það kann að vera að fregnir hafi borist í einhverju blaði um það, að stjórnin ætlaði að leggja þessi frv. fyrir þingið - en þá er þess að gæta, að það eru ekki nærri allir sem lesa blöðin og þó þeir lesi þau, þá er því nú svo farið, að ekki er að byggja á öllu, sem þar stendur eins og heilögum sannleika. Það er ekki nóg að segja, að það standi á prenti. Hv. ráðherra sagði líka, að einmitt nú væri tíminn kominn til að bera þessi frv. upp, því að nú hefðu menn áttað sig á þeim. Eg verð að mótmæla þessu. Ef menn hafa athugað frumvarpið, þá hefði það helzt átt að vera á árunum 1908–10, eftir að álit skattanefndarinnar kom út. En þegar málunum var alla ekki hreyft á þingunum 1911 og 12 hafa flestir - með réttu - álitið að frumvörpin væru lögð á hilluna og yrðu aldrei borin fram - og hefi eg engan heyrt kvarts yfir því. Ef þjóðin hefði átt að fá að átta sig á málinu og láta álit sitt í ljósi, þá hefði stjórnin átt að sýna þá hugulsemi að birta frumvörpin í tæka tíð: En það hefir hún ekki gert, hvorki með þessi frv. né önnur og því er það, að mörg af þeim frv., sem koma fram á þinginu, eru í óþökk við þjóðarviljann; og gengið frá þeim í hugsunarleysi og flaustri, og verður því oft að breyta þeim eftir 1–2 ár. Eg er þakklátur háttv. þm. Dal. (B. J.) og fleirum þm., sem víttu þau ummæli háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.), að hér væri um samsæri gegn stjórninni að ræða. Slík ummæli eru óþingmannleg, og ættu ekki að heyrast hér.

Tryggvi Bjarnason Hæstv. ráðherra sagðist ekki hafa akilið dæmið, sem eg tók, þegar eg var að bera saman skattgreiðslu og eign tveggja manna. Bygði hann það á því, að því er hann sagði, að eg hefði ekki tekið tillit til þeirrar vaxtagreiðslu, sem dragast ætti frá. En það gerði eg nú einmitt, og verð eg því að halda fast við, að dæmið hafi verið rétt tekið. Háttv. framsögum. meiri hl. (Ól. Br.) sagði, að sér kæmi það á óvart, að eg hefði sagt, að einn lið vantaði í frumvarpið. En þó gat hann þess sjálfur í framsögu sinni, að þennan lið vantaði - skatt af skuldlausri eign. Hann sagði, að eg hefði átt að hreyfa því í nefndinni. Mér hefði þótt aðgengilegra að samþykkja frumvörpin, ef eignaskattsfrumvarpið hefði verið tekið með og fasteignaskattur lægri, en hér er ákveðið, t. d. 1% og svo 1% í eignaskatt. En mér fanst meiri hlutinn þegar slá því föstu, að fengi frumvarpið ekki að halda sér óbreytt, þá yrði skattaupphæðin alt of lág. Annars átti eg privat-samtal um þetta við hv. frams.m. meiri hl. (Ól. Br.) og furðar mig á því, að hann skyldi ekki hreyfa því í nefndinni að taka eignaskattsfrumvarpið með. Hann furðaði sig einnig á andmælum mínum, þar sem Húnvetningar hefðu fyrir 1911 fallist á frv. þessi. Það er rétt, að þá var haldinn þingmálafundur í Hnausum með fulltrúum úr hverjum hreppi, og þó að tillögur skattanefndarinnar næðu meiri hl. á fundi, þá sannar það ekki að þeir sömu menn feldu sig við þessi frumvörp, eins og þau liggja fyrir nú, ofan á vörutollslögin, er Samþykt voru í fyrra. Fulltrúar á Hnausafundinn voru ekki kosnir með tilliti til þessa máls eins, heldur margra annara. Það var reglulegur þingmálafundur. Líka ber þess að gæta, að bannlögin voru þá nýlega afgreidd og öllum ljóst, að eitthvað þurfti til að fylla það skarð, sem í tekjur landssjóðs kom við það. Og þótt það væri ekki meining skattanefndarinnar, að þessar tekjur kæmu upp í þann tekjumissi, þá er eg viss um að margir hafa á þeim tíma hugsað, að þetta gæti þó að einhverju leyti komið upp í það, og mun hafa verkað töluvert á menn, að falla ekki á móti þessum frumvörpum. Þá er eg viss um að margir hafa hugsað á þá leið, að þó að þessi tekjuauki hefði komið í staðinn, og þótt hann hefði ekki orðið nógur til að fullnægja þörfinni, þá væri þó með þessu fengnar talsverðar tekjur í það skarð, sem aðflutningsbannslögin gerðu í tekjur landssjóðs, og þar af leiðandi sáu menn sér ekki annað fært en að sinna þessu, heldur en að finna upp á einhverju nýju, sem kostaði mikla fyrirhöfn og ekki víst að yrði bera. Nú eru fegnar tekjur í þetta skarð og þær fullkomlega nógar, svo að sú ástæða er fallin. Eg hefi svo ekki fleira að segja. Eg býst við að greiða ekki atkv. á móti frumvarpinu í þetta sinn, því að eg álit rétt að þetta mál fái sem mesta og bezta meðferð á þinginu til undirbúnings undir seinni tímann, því eg býst við að að því dragi, áður langir tímar líða, að föstu sköttunum verði breytt, ef til vill í líka átt og skattamálanefndin hefir lagt til, en eg greiði ekki atkv. með frumvarpinu við þessa umr.



Eg ætla ekki að tala langt mál, en vildi að eins leyfa mér að gera nokkrar athugasemdir við það sem sagt hefir verið. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) byrjaði ræðu sínu á þá leið, að hann undraðist það að við minnihlutamenn gætum verið Samdóma meiri hlutanum um breytingar á frumv., en vildum ekki fallast á aðalniðurstöðu málsins. Eg get ekki séð að það sé nokkurt ósamræmi í þessu. Eðlilegt, að geta verið samþykkur breytingum á frumv., ef það yrði að lögum, þótt eg óski ekki að það verði. Svo ætla eg að hlaupa yfir og koma að seinasta atriðinu í ræðu hans. Það var eitthvað á þá leið, að ástæður minni hlutans væru næsta lítilsverðar, og að ekkert hefði verið hrakið af ástæðum háttv. framsögum. meiri hl. (Ól. Br.). Á líka leið talaði háttv. þm. Ak. (M. gr.). Eg vildi benda á, að slík “attest„ eru engin rök í málinu sjálfu. Þá kem eg að miðkafla ræðu hana, sem aðrir hafa nú þegar einnig minst á, aðdróttuninni um það, að mótstaðan gegn frumv. væri sprottin af því að það kæmi frá stjórninni. Hafi átt að beina þessu til mín - og það lítur út fyrir að svo sé, því að eg var einn búinn að tala þegar hana sagði þetta -, þá skal eg geta þess, að inn háttv. þingm. veit það vel, að eg hefi frá upphafi verið á móti því að þetta mál gengi fram. Eg skal leyfa mér að minna hann á það, að eg lét það beint uppi á 1. fundi skattanefndarinnar, og mun hann muna það, að þegar eg var spurður um, hvort eg ætlaði að kljúfa nefndina, svaraði eg, að eg ætlaðist ekki til að nefndin klofnaði þegar; óskaði að vinna með henni að breytingum á frv. Þetta er kannske af sama toga spunnið og það sem eg heyrði fleygt í gær, að “oppositionin„ ætlaði að fella öll stjórnarfrumvörpin, til þess að stjórnin geti skilið, að hún ætti að fara frá. Eg skal lýsa yfir því, að eg vísa þessari aðdróttun frá mér sem gersamlega tilhæfulausri. Eins og eg mun hafa einurð á að greiða atkvæði á móti hverju máli eftir sannfæringu minni, þótt það sé komið frá stjórninni, eina mun eg fylgja hverju máli, sem frá henni kemur, þegar mér líkar það. Og þegar eg er ráðinn í að láta stjórnina skilja, að eg vildi að hún færi frá, þá mundi eg hafa einurð á að gera það á beinni veg án krókaleiða. Svo vil eg leyfa mér að gera örstuttar athugasemdir við ræðu hæstv. ráðherra. Hann komst svo að orði, að eg hefði gefið í skyn, að stjórnin hefði laumast að þjóðinni með þetta frumv. Það hefir mér aldrei dottið í hug að segja, en það er ekki því til fyrirstöðu, að það kæmi þjóðinni óvænt og óvart. Þá sagði hæstv. ráðherra, að ummæli mín um það, að skatturinn legðist þungt á einstaka menn, sérstaklega presta, væru bygð á misskilningi. Eg átti alla ekki við að það Væri aðalástæða mín, að hann legðist þungt á presta. Eg tók að eins dæmi, og bað jafnvel afsökunar á því, að eg mintist á það mál, sem snerti mig og stétt mína sérstaklega. En þrátt fyrir útskýringu hæstv. ráðherra, get eg ekki verið fyllilega sannfærður um, að skilningur hans á frumvarps-greininni sé réttur. Að minsta kosti var skilningi mínum ekki mótmælt í nefndinni, þar sem var góður lagamaður. Eg get ekki fundið annað en að það verði að breyta greininni, ef það á að vera meiningin, að prestssetrin og hjáleigur, sem prestar taka tekjur af upp í laun sín, séu undanþegin skattinum. En eg hafði í huga fleiri dæmi út af þessu. Mér datt í hug maður, sem eg þekki, og sem nú borgar engan fasteignaskatt af því eign hana er veðsett. Eg býst við að jörðin, sem hann býr, á yrði með húsi virt á 15–20 þús. kr., og yrði hann eftir þessu að borga 30–40 kr. fasteignaskatt, og er það ærið þungur skattur á mann, sem á ekkert. Þá mintist hæstv. ráðherra á það sem bót á þessu frumv. að frá skattskyldum tekjum ætti að draga vexti af veðskuld og tekjuskatturinn minka við það. En eg held að það komi til að muna nauðalitlu. Segjum að maður skuldi 1000 kr., þá er rentan hér um bil 50 kr. og verða það því að eins 25 aurar, sem skatturinn minkar um.  Eg er þakklátur háttv. framsögum meiri hlutans (Ól. Br.) fyrir undirtektir hans. Þær voru alt á annan veg en undirtektir hinna. Hann kannast við, að hér komi til greina ástæður með og móti, sem vega þurfi, svo að ofan á verði þær sem þyngri verða á metum. Hann mintist á það sem eg gat um, að menn væru að reyna að eignast ábúðarjarðir sínar, og skildi mig víst svo, að eg óttaðist að þeir mundu hætta því. En eg hugsa ekki að þetta myndi draga úr áhuga þeirra, svo að þeir vilji ekki kaupa jarðirnar, en þeim er þó íþyngt með þessu, því að þó að þeir njóti þessara góðu kjara, að borga 6% í 28 ár, þá hafa þeir þó meira að borga heldur en eftirgjald af jörðunum myndi vera í leiguábúð, og þar að auki þennan skatt. Þá skal eg víkja nokkrum orðum að því sem háttv. þm. S.-Þing (P. J.) sagði, og skal eg viðurkenna, að hann talaði af þekkingu á málinu. Þó get eg ekki verið honum samdóma, þar sem hann sagðist sakna eignaskatts, því að þá hefði skatturinn orðið í sumum tilfellum þrefaldur. Enda hefir stjórnin kannast við, að hún hafi ekki séð sér fært að taka eignaskattinn með fyrir þá sök. Þá sagði hann og að það væri hugsanaruglingur að tala um, hvort þörf sé á nýjum sköttum; hér væri ekki um það að tala eða ekki aðalatriðið, að leggja á nýja skatta, heldur að bæta skattafyrirkomulagið. Eg held að það sé ekki hugsanaruglingur, að tala um að rétt sé að velja bentugri tíma til að bæta skattakerfið, og hygg eg að þjóðinni muni þykja það ófullnægjandi huggun, er hún finnur skatta þyngjast á sér, að það sé ekki annað en að verið sé að laga skattakerfið. Þá sagði hann enn, að það væri fjarstæða, að þetta kæmi þjóðinni óvart, og vildi sanna það með því, að sóknargjaldalögin hefðu verið tekin út úr frumv. skattanefndarinnar frá 1907. Mér virðist ekki heppilegt að vitna í sóknargjaldalögin, því að hvað sem annars er um þau að segja, þá er það víst, að þau hafa ekki unnið vinsældir þjóðarinnar, að minsta kosti ekki þar sem eg þekki til, svo að viðtökurnar, sem þau fengu, voru engin hvöt til að flýta sér að taka hin frumvörpin. Þá kom sami háttv. þingm. með útreikning, sem átti að sýna mismuninn á sköttunum eftir núgildandi fyrirkomulagi og þessu, og fann hann það út, að þeir yrðu töluvert minni eftir frumv. Slík dæmi er hægt að setja upp á ýmsa vegu. Eg get bent á það, að fyrst var nú sú skekkja á útreikningi hans, að því er mér skildist, að fátækratíund, sem hann slepti, er enn ekki afnumin. Í annan stað taldi hann svokallaðan nefskatt, sem ekki kemur þessu Við, kr. 4,50 á hjónum á 20 hndr. jörð. Eg hygg, að á 20 hndr. jörð hafi hjónin af fleirum að gjalda en sér einum. En þetta kemur auðvitað nokkuð misjafnt niður, sumstaðar verður það hærra og sumstaðar lægra. Þá vildi hann, að því er húseignirnar snertir, gera lítið úr þeim skuldum, sem á þeim hvíla. Sagði hann fyrst og fremst, að ekki væri lánað út á þær nema 1/3 verðs. Þetta er ekki rétt, heldur mun vera lánað út á 1. veðrétt 2/5, og oft er 2. Veðréttur notaður líka. Landshagsskýrslurnar sýna, að þinglýstar veðskuldir á húsum eru yfir 50% af virðingarverði allra húsa á landinu. Þá hafði hann það eftir mér, að ekki ætti að leggja nýja skatta á þjóðina nema brýn þörf væri til. Það er alveg rétt, og eg tók það líka fram, að þjóðinni þyrfti að vera þörfin ljós, til þess að henni gæti orðið ljúft að ganga undir skattana. Og eg stend við þetta. Eg kalla það ekki hentugan tíma, ef ekki er knýjandi ástæða til að hækka skattana. Þá sagði hann að síðustu, að eg hefði borið fyrir mig þjóðarviljann, og það er satt. Hann sagði líka, að eg þekti ekki þjóðarviljann betur en hann, og það er líka satt. En þar sem eg þekki til þjóðarviljans, þá er hann á þann veg sem eg sagði, og hygg að háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) þekki ekki annað til hans; því ef svo væri, þá býst eg við, að hann hefði þá skýrt frá því, en það gerði hann ekki.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. þm. Snæf. (H. St.) gaf það í skyn, að það sem hann hefði aðallega á móti frumv. væri það, að það gengi á móti allri sanngirni, að leggja skatt á það sem ekki væri til. En hér er alls ekki lagður skattur á veðskuldir, heldur á fasteignir, án tillits til veðskulda, sem taldar eru á þeim hvíla. Þessu má ekki blanda saman. Þetta frv, er, eina og eg benti á áður, samið í sambandi við tekjuskattsfrumvarpið og þar er gert ráð fyrir að draga töluvert meira af tekjunum undan skattskyldu heldur en áður hefir verið gert og meira en skattamálanefndin hefir hugsað sér, til þess að gera skattinn létttbærari og jafna upp skatt af veðréttum fasteignum. Auk frádráttar á iðgjaldi af lífeyri, sem menn eru lögum samkvæmt skyldir tryggja sér, eru dregnir frá allir skatta,r og opinber gjöld, framfærslueyrir handa börnum o.fl. og auk þess vextir af öllum skuldum gjaldanda. Þegar þessi hlunnindi koma í móti, er það bersýnilegt, að ekki er á neinn hátt hallað rétti manna, þó að veðskuldir, sem oft og einatt eru ekki til nema á pappírnum, sé ekki undanþegnar fasteignaskatti. Þetta er nauðsynlegt, til þess að menn geti ekki eftir vild skotist undan fasteignaskattinum. Þegar um litlar upphæðir er að ræða eða litlar fasteignir, nemur skatturinn einnig litlu. Það er fyrst þegar virðingarverðið fer að komast nokkuð hátt upp, upp í 10.000 kr. og þar yfir, sem fer að muna um skattinn. Og það er ekkert sem knýr þá menn, sem ekkert eiga umleikis, til að vera að burðast með stóreignir, allar í skuld. Dæmi háttv. framsögum. minni hl. (Kr. D) um tekjulausan mann með 15.000 króna eigu, alla í skuld, er því einskis virði. Það er engin ástæða til að gera ráð fyrir slíku. En þeir sem hafa mikið umleikis, geta fremur neyðst til að hafa fasteignir í skuld, til þess að reka atvinnu sína, auðvitað í því skyni að afla sér tekna. Við skulum nú líta á, hvaða munur verður á skattgjöldum samantöldum af fasteignaskatti og tekjuakatti, ef veðskuldir væru undanskildar fasteignaskatti, en enginn frádráttur fyrir vöxtum né tekjuskattinum, samanbornum við gjöldin eftir þessum frumvörpum, sem nú liggja fyrir. Tökum dæmi: Maður með 4000 kr. tekjum á hús, sem kostað hefir 10.000 kr. og hvílir á því 6000 kr. veðskuld. Væri nú veðskuldin dregin frá, ætti hann að borga fasteignarskatt af 4000 kr. 2%, og verða það 8 kr. Auk þess yrði hann að greiða 50 kr. tekjuakatt, ef ekki kæmi neitt til frádráttar. Það eru þá samtals 58 krónur. En eftir þessu frumvarpi þyrfti sami maður að borga fasteignarskatt af öllu húsverðinu, 10.000 kr., sem yrði 20 kr., en frá skattskyldri tekjuupphæð dregst renta af skuldinni - sem nú er 6% þ. e. 360 krónur. Skattskyld tekjuupphæð yrði þá, án tillits til annars frádráttar, 3640 kr. og tekjuskattur þar af 42 krónur. Það verður þannig í alt 62 kr. Munurinn er þá allur einar 4 kr., sem skatturinn er minni ef veðskuldin er dregin frá. Og þessi munur verður enn þá minni ef tekjurnar eru hærri. Hafi maðurinn í dæminu hér að ofan 5000 kr. tekjur, þarf hann að gjalda 83 kr., ef þess í 6000 kr. veðskuld er dregin frá til fasteignaskatts, en sé hún ekki dregin frá þar, heldur vaxtaupphæðin dregin frá skattskyldri tekjuupphæð, þá 85 kr. Munurinn er þá orðinn að ein- 2 kr. Stígi nú tekjurnar enn þá hærra, svo að þær séu 6000 kr. eða þar yfir, þá græðir maðurinn á nýja fyrirkomulaginu; hann borgar lægri fasteignaskatt og tekjuskatt samtals, heldur en ef fylgt væri gömlu reglunni. Það nær því engri átt, að hér sé verið að leggja sérstakan skatt á veðskuldirnar eða beita neinu ranglæti við þá, er reka þurfa atvinnu sína með fasteignalánum, er nokkru nemur. Þá sagði sami háttv. þingmaður, að alþjóð hefði búist við að málinu yrði ekki hreyft á þessu þingi. En eg vil, auk þess sem áður hefir verið sagt um þetta atriði, minna menn á, að skattanefndin frá 1911 benti á það í álitsskjali sínu, að hvað sem öðru liði, þá yrði að breyta tekjuskattslögunum sem allra fyrst. Það var öllum ljóst, sem um fjármál höfðu að fjalla, að það mátti ekki dragast lengur. Þá gat hann þess, að hefði stjórnin verið svo hugulsöm, að skýra frá því fyrir þingmálafundina í vor, að þessi frumvörp ættu að leggja fyrir þingið, þá mundi málið horfa öðruvís við nú. Þessi ásökun kemur ekki frá honum einum. Eg hefi áður fengið að heyra það, að margir álíta, að stjórninni beri að senda þingmönnum stjórnarfrumvörpin löngu áður en hún leggur þau fyrir þingið. En þar til er því að svara, að slíkt er ekki síður í neinu landi, enda væri ómögulegt að koma því við, því að frumvörpin eru oftast alls ekki tilbúin fyrri en rétt áður en ráðherra siglir með þau á konungsfund, og eg efast um að það sé einu sinni stjórnskipulega rétt að birta frumvörpin áður en konungur er búinn að gefa samþykki sitt til að stjórnin leggi þau fyrir þingið úr því að slíkt er heimtað. Það er annars merkilegt, að þessari kröfu skuli að eins vera haldið fram viðvíkjandi stjórnarfrumvörpum. Hvers vegna er henni ekki haldið fram gagnvart þingmönnum líka? Það er þó oftast tiltölulega fátt, sem stjórnin kemur með af frumvörpum móti þeim aragrúa af þingmannafrumvörpum, sem dembt er inn á þingið í tíma og ótíma. Ekki þurfa þingmenn að biða eftir neinu konungssamþykki. Hvers vegna birta þeir ekki eitthvað af þessum nýmælum og réttarbótum, sem þeir eru að unga út og enginn veit af fyr en þeim einn önnum kafinn erfiðisdag er útbýtt hér í þingsalnum. Var kannske skýrt frá því fyrir fram í fyrra, að l. þingm. Rvk. ( L. H. B.) ætlaði sér að koma fram með lotterífrumvarpið til þess að bjarga landssjóðnum 2 Eg hefi ekki orðið var við það. Og eg hefi aldrei getað skilið ástæðuna til þess, að slík frumvörp eigi fremur að eiga rétt á að fara huldu höfði fram eftir öllu þingi, heldur en stjórnarfrumvörpin að bíða þingsetningar.



Eg vildi gera háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) það skiljanlegt, að eg skildi lítið af speki hans og röksemdafærslu. Verði þetta frumv. að lögum, mun það bæta lítið hag landsins og lítið áunnið fyrir landssjóð.  (Pétur Jónsson: Að þessu sinni)  . Já, hvorki að þessu sinni eða framvegis. Og heldur er það dýrt “Princip„, sem kostar 60 þús. kr., og það gerir þetta. Vildi eg óska þess að háttv. þm. hafi ekki mörg þess háttar Princip, þau eru landinu of dýr. Furðaði mig líka á því, þegar háttv. þingmaður var með þessum líka spekingssvip að tala um húsaskattinn. Hélt hann því fram, að á húsum hvíldu vanalegast ekki meiri skuldir en svo sem svaraði 1/4 af verði þeirra, og ástæðan fyrir því væri sú, að bankarnir veittu ekki meira lán. Eins og einu skuldirnar, sem hvíldu á húsum, væru bankaskuldir! Nei, því það eru líka til prívatlán. Og venjulegast mun það nú vera, að hús séu veðsett fyrir því verði, sem þau eru metin, t. d. að hús, sem er virt á 10 þús. er líka veðsett fyrir 10 þús. kr. Þetta á sér að minsta kosti oft stað. Tók eg það fram í ræðu minni í dag, að húsaskattur, sem áður næmi 2,25 kr. myndi með þessu frumvarpi nema 6 kr., en háttv. þingmaður hefir ekki veitt því athygli, og hefði hann þó hér getað lært af honum yngri þingmanni. Annars gladdi það mig að háttv. þm. sló því föstu, að með þessu frumvarpi væri gerð að eins byrjunin ein til þess að hækka föstu skattana. Þessu hélt eg einmitt fram. Háttv. þingmaður beindi því að mér, að það væri af því að eg væri ungur þingmaður, að eg vildi taka tillit til þjóðviljans. Skildist það á honum, að hann metti hann einskis. Ætla eg mér ekki að þrátta um það við háttv. þm., né heldur um það, sem hann sagði, að eg hefði ekkert um málið hugsað. En út yfir tók þó, er háttv. þingmaður fór að rökstyðja sitt mál með því að kjósendur í Suður-Þingeyjarsýslu væru betur að sér og færari um að dæma landsmál en aðrir kjósendur. Er það víst af því að háttv. þingm. er búinn að vera kennari þeirra í stjórnmálum svo lengi !



Eg vildi að eins stuttlega leyfa mér að drepa á þær 6 breytingar, sem meiri hluti nefndarinnar fer fram á. Af þeim eru að eins 3 efnisbreytingar: Fyrsta efnisbreytingin er við 1. gr. frumvarpsins, og fer fram á það, að í stað þess að eigandi samkvæmt frumvarpinu að eins getur krafist endurgjalda á 1/3 skattsins af leigjanda þar til nýr samningur er gerður, þá skuli eigandi geta krafist endurgjalds á helmingi skattsins af leigjanda uns nýr samningur er gerður. Að vísu er þetta bráðabirgðaákvæði og mun nefndin íhuga það nánara síðar. Önnur efnisbreytingin er Við 2. gr. og fer fram á það, að orðin: Enn fremur eru undanþegnar fasteignaskatti húseignir og lóðir, ítök og hlunnindi, ef þetta nemur eigi alls 300 kr. virði í eign sama manns, falli burt. Nefndinni fanst að það ætti að gilda ið sama bæði um hús og jarðir og því þyrfti ekki að vera að setja lágmarkið upp í 300 kr., að því er sérstaklega snertir húseignir, heldur væri rétt að miða þar við sama lágmark og við jarðeignirnar, sem sé 100 kr. Heildarinnar vegna er betra að miða við 100 kr. Taki maður t. d. fjölskyldu - mann með 4 börnum -, er á hús, sem er 1000 kr. virði, þannig að börnin eiga hvert um sig jafnan hlut í húsinu ásamt föður sínum og eign hvers barns um sig er þá 200 kr. Eftir frumvarpinu ættu þau þá ekki að greiða neinn fasteignaskatt af húsinu, en slík undanþága sýndist harla ástæðulaus og tilgangalítil. Þriðja efnisbreytingin er við 5. gr. frumvarpsins. Í nefndri grein stendur, að fasteignaskattur skuli í tvö ár frá gjalddaga ganga fyrir öllum veðkröfum í eignum þeim, er hann hvílir á. Nefndinni finst hér helzt til langt farið og þykir nægilegt að Skatturinn hafi slíkan forgangsrétt að eins í eitt ár frá gjalddaga. Annars tel eg ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál að sinni.



Svar nefndarinnar upp á spurningu mína í dag tel eg ekki fullnægt. Eg lagði þar til, að þessi ákvæði með 1/3 skattsins yrði slept og í stað þess miðað við hundraðatölu. Af samtali viðannan nefndarmann tel eg þetta ákvæði þarft vera, því annars verður hægt að fara í kring um lögin. Er eg því á móti 1. gr. frumvarpsins. Með því kemur fasteignaskatturinn niður á ábúendann, en yrði mín athugasemd tekin til greina, kæmi fasteignaskatturinn niður á eigandanum sjálfum. Vil eg svo ekki eyða fleiri orðum um þetta mál.



Það hefir komið fram ágreiningur út af því, hvort sá skattur, er frumvarpið ræðir um, elgi að hvíla á landsdrotni að öllu leyti eða á leiguliða að nokkru. En með þessu frv. er ekki farið fram á að lögð verði á landsmenn önnur gjöld en þau sem þeir hafa greitt áður á annan hátt. Og þau gjöld, sem létt er af jafnframt og þessi skattur kemst á, eru og hafa verið greidd af leiguliðum. Þau eru orðin hluti af jarða-afgjöldum þeirra, og hvíla því í raun réttri á jarðeignunum, eða sama sem eigandanum, þó af praktískum ástæðum leiguliðarnir hafi greitt þau. Það er því sanngjarnt að leiguliðarnir greiði þau gjöld, sem nú koma í stað inna gömlu, eins og skattanefndin fyrverandi lagði til, á meðan þeir samningar standa, sem í gildi eru þegar breytingin kemst á. Og því síður er á þeirra hluta gert með því, að greiða helming nýja skattsins. Vildi eg svo segja fáein orð út af ræðu háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Hann hefði ekki átt að tala svona hátt eins og hann gerði. Hann hefði einmitt átt að tala lágt í þessu máli. Hann vildi véfengja að áætlun mín um þinglýstar skuldir væri rétt. Eg kannast við, að sú áætlun var ekki nákvæm. En hv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.) hefir nú upplýst, að þingl. skuldir á húsum nemi eftir skýrslunum rúml. 50%. Nú er það margsagt, að þar sé alveg röng uppgjöf, því upphafleg lánsupphæð sé tekin til frádráttar. Það var því ekki fjarri sanni þó maður segði, að þær virkilegu skuldir næmu til jafnaðar 1/4–1/3 af verði húsanna. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) rangfærði orð mínum vilja kjósendanna. Sagði eg aldrei annað en það, að kjósendur í Suður-Þingeyjarsýslu megi takast til greina alveg eins og aðrir kjósendur. Já, og það heldur fremur í þessu máli, því þeir hafa áreiðanlega hugsað meir um það en aðrir kjósendur. Heima hefi eg annars bók eftir einn hinn mesta skattafræðing Dana, sem sannar mitt mál. Gæti eg lánað háttv. þm. hana. Sömuleiðis gæti eg lánað honum nefndarálit norskrar milliþinganefndar, þar sem beztu skattfræðingar Norðmanna sátu, sem sannar minn málstað. Fleiri bækur eftir merkustu menn í þessum efnum gæti eg Vísað honum á. En reyni hann að útvega eina einustu eftir merkan mann í þessum fræðum, sem gangi í móti minni skoðun. Forseti gat þess, að 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hefði mælst til þess að atkvæðagreiðslunni um þetta mál yrði frestað til morguns, vegna þess að hann hefði ekki getað komið á fund í dag vegna lasleika. Áleit forseti, að hann gæti ekki tekið þessa beiðni til greina, vegna þess að þá yrði svo oft að draga atkvæðagreiðslur mála af sömu ástæðum. var því næst gengið til atkvæða.



Það hefir verið talað um þetta mál jafnframt inu næsta á undan, svo að þess gerist líklega ekki þörf, að fara mikið út í það nú alment. Að eins vildi eg fyrir nefndarinnar hönd gera stuttlega grein fyrir br.till. á þgskj. 181. Þær eru 14 talsins, en af þeim eru 2.–6. og 11.–13. tillagan að eins orðabreytingar. Efnisbreyting er aftur á móti 1. tillagan við staflið c í 2. gr., þar sem lagt er til að slept sé undan skattskyldu landskuld af leigujörðum o. fl., svo og leigu eftir hús og lóðir. Þessi breyt.till. verður til þess að létta skattinn, og hefir nefndin orðið þess vör, að ýmsum hefir vaxið þetta í augum. En þar sem þessi skattur yrði tekinn af alveg sömu eigninni, sem annars er ætlast til að hvíli á sérstakur fasteignaskattur, þá væri þetta til þess að skatta þá sömu eign tvisvar sinnum, og þess vegna vill nefndin láta fella þetta burt úr tekjuskattslögunum. Þá koma 2 aðrar br.till. í tölulið 7 og 8, sem báðar miða að því að auka frádrátt frá skattskyldum tekjum. Önnur er sú, að færa upp í 100 kr. framfærslueyri fyrir heimilisómaga, en hin sú, að ekki megi einungis draga frá fyrir heimilisómaga, eins og nú er gert ráð fyrir í 3. gr. frumvarpsins, heldur og fyrir aðra skylduómaga, þótt utan heimilis séu. Þetta eykur nú talsvert frádráttinn, og í sambandi við það höfum við þess vegna lagt til að breyta 4. gr. þannig, að lágmark skattskyldra tekna sé fært úr 500 kr. niður í 300 kr. Það má vera því lægra, sem mönnum er vilnað meira í með hinum breytingunum, og það jafnar þær upp. Önnur breyt.till. Við 4. gr. fer fram á það, að tekjuframtal af landbúnaði sé miðað við almanaksár, eins og framtal á öllum öðrum tekjum samkvæmt þessu frumvarpi, en ekki við fardagaár. Það ættu ekki að verða vandkvæði á þessu, og það er meiri Samkvæmni í því. Loks er 6. efnisbreytingin, undir tölulið 14, við 11. gr. Sú grein skyldar heimilisráðendur til þess að greiða tekjuskatt fyrir heimilismenn sína gegn endurgjaldi frá þeim. Nefndin hyggur að þetta mundi geta bakað húsbændunum óþægindi, og einstöku mönnum jafnvel tilfinnanlegt fjártjón, og að óþarfi sé að leggja slíka kvöð á húsráðendur, í stað þess að láta hvern greiða skattinn fyrir sig. Hún leggur því til að 11. gr. falli burt. Hefi eg svo ekki frekara um þetta að segja.



Eg skal tala örstutt. Eg vil að eins geta þess, að eins og eg hafði á móti fasteignaskattinum, eins hefi eg á móti þessu frumvarpi. Að vísu er hér nokkuð öðru máli að gegna, og ef við fáum fasteignaskattinn, þá er auðvitað sjálfsagt að samþ. þetta frumvarp. Breyt.till. nefndarinnar eru flestar til bóta, en þó er það sannarlega of langt gengið, að teygja skattinn yfir hvern einasta atvinnurekanda, hve lítið sem hann hefir. Og hækkunin frá því sem nú er, verður mest á þeim sem lítið eiga. Því að sá sem nú borgar ekki nema 5 kr., hækkar jafnmikið og hinn, sem borgar 175 kr.; báðir um 5 kr. Eg veit það, að hækkunin verður aftur meiri þegar komið er upp í stóru tekjurnar, yfir 8 þús. kr., en það eru fáir, sem þær hafa. Eg mun greiða atkvæði með br.till. nefndarinnar, öllum nema einni, sem er undir 10. lið á þgskj. 181. Eg hefi mikið á móti því, að lækka lágmark skattskyldra tekna úr 500 kr. niður í 800 kr., og er þar með stjórnarfr.varpinu eins og það er. Svo skal eg ekki orðlengja meira um þetta nú.



Þetta frumv. er að miklu leyti samhljóða gildandi lögum, verksvið skattanefndanna er einungis gert víðtækara, þar sem þeim er falið á hendur jarðamatsstarf og virðingar á öðrum fasteignum. Að öðru leyti get eg skírskotað til nefndarálitsins. Af þeim 23 breyt.till., sem nefndin hefir leyft sér að koma fram með, eru einar þrjár efnisbreytingar, það eru 1., 4. og- 5. breyt.till. Hitt eru einungis smávægilegar orðabreytingar. Fyrsta efnisbreytingin er sú, að yfirskattanefndir skuli ekki skipaðar ævilangt, eins og frumv. ætlast til, heldur að sama regla gildi um starfstíma þeirra og undirskattanefndanna. Að þessu þarf ekki að eyða neinum orðum. Önnur efnisbreytingin er við 5. gr. Svo hljóðandi málagrein er feld burtu: “Skattanefnd getur kvatt sérfróðan mann sér til aðstoðar við Virðingargerðir ef þörf krefur„. Nefndin leit svo á, að það mundi leiða af sjálfu sér, að skattanefndirnar leituðu sér nauðsynlegra upplýsinga til þess að geta leyst verk sitt sem bezt af hendi, og það gætu þær gert án þess að kveðja sérstaka mann sér til hjálpar. En ef þessi heimild stæði í lögunum, gæti það leitt til þess , að skattanefndirnar freistuðust til að yfirláta starfið öðrum, og það mundi hafa aukakostnað í för með sér. Þriðja efnisbreytingin er við 6. gr. og lýtur að því, að yfirskattanefndir leiti álits skattanefndar áður en þær fella úrskurð um kærur, sem kunna að koma fram út út af virðingargerðum. Frumvarpið tekur ekkert fram um þetta. Stjórnin hefir líklega lítið svo á, að yfirskattanefndir mundu alt af, svo framarlega sem málið væri þeim ljóst, leita álits hlutaðeigandi skattanefndar um það, þó að það væri ekki beinlínis lagaskylda. Nefndinni fanst þó vissara að taka þetta upp í frumvarpið. Sem sagt, þá eru efnisbreytingarnar ekki fleiri. Um orðabreytingarnar þarf eg ekki að tala.