Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Jeg hefi eigi neitt sjerstakt að segja um þetta mál, annað en vísa til nefndarálitsins um það á þskj. 182. Jeg get bætt því við frá sjálfum mjer, að jeg er frv. hlyntur og mun greiða atkv. með því; álít jeg að það geti orðið fremur til gagns, og er kostnaðar- og fyrirhafnarlítið að koma því gegnum þingið hjeðan af. Vil jeg svo aðeins geta þess, að frv. liggur fyrir til atkvgr. ásamt brtt. á þskj. 141.

Björn Kristjánsson Jeg þakka háttv. allsherjarnefnd fyrir sín góðu afskifti af þessu máli. Frv. hefir gengið gegnum hv.Nd. viðstöðulaust, og vona jeg, að sú verði og raunin á hjer. Jeg tel rjett og sjálfsagt að veita bænum þessa rjettarbót, þótt mótmælum hafi verið hreyft gegn því, vegna þess að endurskoðun eigi á næstunni að fara fram á sveitarstjórnarlöggjöfinni.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Um þetta mál urðu allháværar og hljómmiklar umræður í hv.Nd. En jeg býst ekki við, að svo fari hjer, því að yfirleitt eru menn hjer fátalaðir og lítið hafa blöðin úr þessari deild að segja. Jeg lít svo á, að þetta mál sje alls ekkert stórmál, og skifti því í raun rjettri litlu um það. Frv. fer fram á að veita ríkinu einkarjett til sölu á öllu því silfurbergi, er unnið verður á Íslandi. Um silfurbergsvinsluna er nú það að segja, að í eitt ár hefir verið unnið að henni í Helgustaðafjallsnámunni. En þar hefir gengið illa að ná í silfurbergið sjálft. Öll vinnan hefir farið í það að berja blágrýti eða grafa göngin inn að sjálfri námunni. Mun það nú komið vel á veg. Til þessarar vinslu hefir verið varið allmiklu fje, meðal annars 300 tn. af sementi, sem keyptar voru í mestu dýrtíðinni og svo aldrei notaðar. Svona fer oft um rekstur þeirra fyrirtækja, sem ríkið tekur í sínar hendur. Höfum vjer mörg dæmi slíks, sem óþarft er að telja hjer upp. Í heiminum er nú mesta silfurbergsekla, og það er því í afarháu verði. Mjer er ekki kunnugt um, að silfurberg sje unnið hjer annarsstaðar en í þessari umgetnu námu. Það hefir að vísu verið reynt á nokkrum öðrum stöðum, en ekki svarað kostnaði að vinna það þar. Með þessu frv. er því verið að setja undir leka, sem enn er ekki kominn í ljós, en getur þó einhverntíma, ef til vill, borið að, þótt mjer virðist raunar lítið útlit á því sem stendur. Aðrar námur gætu sem sje fundist og kept þá við silfurbergsnámuna í Helgustaðafjalli. Og þegar svo væri komið, gætu þessi lög orðið til gagns. Nefndin hefir því orðið sammála um að leggja það til við hæstv. stjórn, að hún gæti alls sparnaðar við framkvæmd þessara laga. Það væri óneitanlega gaman að fá að sjá einhvern silfurbergsmola úr námunni áður en stofnað yrði til mikils kostnaðar. Ef víðar fyndust námur, sem gætu kept við þessa, þá er eðlilegt, að lög þessi yrðu notuð til að tryggja söluna og að silfurbergið geti orðið sem fjemætast, bæði fyrir ríkið í heild og einstaka þegna ríkisins.

Björn Kristjánsson Frv. þetta mun fram komið eftir till. þess manns, sem nú vinnur við Helgustaðafjallsnámuna eða sjer um vinsluna. Lítur hann vafalaust svo á, að þetta geti orðið landinu til gróða, ef silfurberg finst annarsstaðar. Það getur líka orðið til að tryggja starf þessa manns framvegis. Þess ber nú vel að gæta, að þessi umgetna vara, silfurbergið, mun aðeins vera til hjer á Íslandi, og ef ríkið tekur í sínar hendur einkarjett til sölu þessarar vöru, þá fær það um leið skyldu á herðar, að reyna að hafa vöruna til og láta leita annarsstaðar eftir silfurbergi á sinn kostnað, ef þessi náma bregst. Þetta mál snertir því í raun rjettri talsvert utanríkismál, því að aðrar þjóðir eiga rjett á að krefjast þess, að vjer reynum að hafa það á boðstólum, ef mögulegt er. En þessi lög útiloka, að nokkur „privat“maður vilji leita eftir silfurbergi á sinn kostnað. Það væri ofmikil áhætta, er valdið væri svo tekið frá honum til að selja silfurbergið. Skyldan til að leita kæmi þá til að hvíla á ríkissjóði. Mjer er kunnugt, að leitað hefir verið á Hoffelli fyrir austan, og jeg hefi meira að segja leitað þar sjálfur heilt sumar. Fanst þar dálítið silfurberg, sem lá ofan á, en var orðið slæmt og eytt. Leitaði þar svo annar maður í fyrra sumar, en fann ekkert. Þetta er nú eini staðurinn, þar sem silfurberg hefir fundist vinnanlegt í bili, auk Helgustaðafjallsnámunnar. Eins og er hefir landið einkarjett til silfurbergssölunnar, og þessi lög gera því aðeins einkarjettinn meira áberandi. Sala á silfurbergi er líka afarvarasöm og þarf valinkunnan verslunarmann til að sjá um hana, því að fá manni hana í hendur er sama sem að afhenda einhverjum stóran ótalinn peningasjóð. Í öðrum löndum er einkasala altaf illa sjeð, og er okkur því áreiðanlega best að láta sem minst bera á þessari einkasölu ríkisins. Það eru auk þess fáir og sjerstakir menn, sem kaupa silfurbergið, og geta þeir þá auðveldlega myndað hring og sett verð á það eftir sínum geðþótta. Væri þá ver farið en heima setið. Jeg er því hræddur um, að frv. komi eigi að tilætluðum notum, þótt það verði samþykt, og þori eigi að greiða því atkv. og ræð háttv.þdm. frá því að láta það ná fram að ganga.

0544Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Jeg er sammála háttv.frsm. (S. H. K.), að þetta mál er ekkert stórmál. Þetta frv. er ekki komið frá stjórninni, heldur háttv.fjvn., og hefi jeg ekki fyr heyrt, að það mundi stafa frá tillögum verkfræðingsins, er stjórnar námunni, en um það skal jeg ekkert segja. Mjer er þetta ekkert kappsmál, en hygg þó, að frv. horfi heldur til bóta og sama heyrðist mjer á háttv.frsm. Hvað því viðvíkur, að gaman væri að sjá silfurbergsmola áður en miklu fje væri varið til fyrirtækisins, þá býst jeg við, að menn geti fengið að sjá silfurbergsmola í sumar. Eftir skeytum að dæma frá verkfræðingnum mun ekki hafa verið unnið heppilega að vinslunni undanfarin ár. Stendur svo á því, að Frakkar, sem höfðu námuna til 1914, er stríðið skall á, höfðu farið illa með hana og aðeins hugsað um að ná sem mestu af silfurbergi. Taldi verkfræðingurinn því rjettara að grafa göng inn að námunni heldur en að reyna að bora sig niður eins og áður hafði verið gert. Mjer sjálfum er ekki unt að segja um þetta frá verkfræðilegu sjónarmiði hefi jeg hvorki þekkingu til þess nje heldur hefi jeg komið á staðinn. En verkfræðingurinn, sem stundað hefir nám í Bretlandi, ætti að vera fær um að standa fyrir námunni og viðhafa hentugustu aðferðirnar. Nefndin leggur til, að stjórnin gæti alls sparnaðar hvað þetta snertir, og skal það fyllilega tekið til greina. Skal jeg og geta þess, að þær 70 þús. kr., sem veittar voru til þessa fyrirtækis í fyrra, voru ekki eyddar þegar verkfræðingurinn fór austur fyrir mánuði. Finnist silfurberg að mun í þessari umgetnu námu, þá mun það verða fljótt að borga kostnað, því að það er í geypiverði. Af fyrsta flokks silfurbergi mun hvert kílógramm seljast á 500 kr. Háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) var hræddur um, að þetta frv. væri gagnslaust, en jeg lít svo á, að það geti komið þegar í sumar að gagni. Sami háttv.þm. tók og fram þær ástæður, sem einnig komu gegn frv. í háttv.Nd., að öllum einkarjetti fylgdi skylda. Ríkið yrði því að taka að sjer að leita eftir silfurbergi víðar, til að geta haft það á boðstólum. Fyrst þessi mótbára kemur og hjer fram í háttv.Ed., finn jeg mig knúðan til að mótmæla henni. Jeg get alls ekki sjeð, að þessu fylgi svona mikil skylda til að leita að silfurbergi, og jeg verð sjerstaklega að mótmæla því, að þetta frv. beri að skilja svo, að það leggi ríkinu slíka almenna rannsóknarskyldu á herðar. Stjórnin gæti og leyft einstökum mönnum eða fjelögum að leita, og finst mjer ekki ólíklegt að stór „firmu“, eins og t. d. Zeiss í Jena, mundu vilja taka það að sjer, þar sem silfurberg er hvergi að fá nema á Íslandi og mikið eftirspurt. Jeg get heldur ekki sjeð, að leit að silfurbergi krefðist óhemjukostnaðar, því að staðirnir, sem um er að gera, eru sárafáir, líklega aðeins þrír, sem sje Hoffell, Akranáma og svo einn staður fyrir vestan, í Barðastrandarsýslu. Það er því aðeins spádómur, að einstakir menn mundu ekki vilja leggja í þann kostnað að leita að silfurbergi. Jeg ætla ekki að halda uppi neinni vörn fyrir „monopol“, en þess vil jeg geta, að ýmslönd, svo sem Frakkland og Svíþjóð, láta ríkin hafa víðtæk einkarjettindi. Tel jeg að frv. geti vel orðið til gagns fyrir ríkið og vil eindregið leggja til, að það nái fram að ganga.

Björn Kristjánsson Hæstv. atvrh. (Kl. J.) getur ekki skilið, að einkarjettinum fylgi skylda. Um það geta að vísu verið skiftar skoðanir, en þó munu flestir held jeg játa það, og liggur beinlínis í því, að það er ekki öllum frjálst. Jeg tel óhugsandi, að nokkur einstakur maður vilji leita á sinn kostnað, ef hann ekki er frjáls með söluna á því silfurbergi, sem hann kann að finna, og veit því ekkert, hvað gott verð hann fær fyrir það eða hve tryggilega er um söluna búið. Hæstv. atvrh. hjelt, að kostnaður við slíka leit yrði aldrei mikill, en það er alveg öfugt; hann hlýtur að verða gífurlegur, og staðirnir, sem silfurberg er að finna, geta verið fjöldamargir, því alstaðar má búast við því þar, sem kalk hefir verið og gufað upp við jarðhita. Getur það því verið í hverju basalt- og líparitfjalli. Um einkasöluna ætla jeg ekki að fara að þræta við hæstv. atvrh. (Kl. J.), því að það er aldrei nema satt, að sum ríki, eins og t. d. Svíþjóð og Frakkland, hafa sett „monopol“ á einstöku vörutegundir. En um það ber aftur öllum saman, að þar sem einkasala er komin á þar sjeu vörurnar æfinlega verri og dýrari.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg hefi litlu við það að bæta, sem jeg hefi áður sagt. En jeg vildi taka undir það, sem hæstv. atvinnumálaráðherra (Kl. J.) sagði, að eigi bæri að skilja þessi lög svo, að ríkinu væri með þeim lögð sú skylda á herðar að leita að silfurbergi annarsstaðar, ef það fyndist ekki í Helgustaðafjalli eða gengi þar til þurðar. Því að sú krafa væri í fylsta máta ósanngjörn, og ekki síst eftir þeim upplýsingum, sem háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) gaf, að möguleikarnir fyrir því að finna silfurberg væru mjög víða. Það er því sú mesta fjarstæða að leggja þennan skilning í þessi lög, því að það gæti tæplega talist skylda fyrir ríkið að láta róta um öllum fjöllum þessa lands. Jeg vil því aftur fyrir hönd nefndarinnar leggja til, að háttv.þm. greiði atkvæði með frv. þessu, í þeirri von, að enginn skilji þetta svo. Það er víða talað um, að til sje silfurberg, og til dæmis að taka kom maður einn úr Reyðarfirði til mín, áður en jeg fór að heiman, og sagðist hafa fundið silfurberg í sínu landi og vildi láta rannsaka það. Þetta hefir því oft heyrst, að silfurberg væri víða til; en reynslan hefir altaf orðið sú, að það hefir hvergi reynst vera nema í Helgustaðafjalli. Og því hefir jafnvel verið haldið fram, að það væri gengið þar til þurðar. En því verð jeg að mótmæla; um það vita menn ekkert nú, af því ekkert hefir verið að því leitað síðan ríkið hóf þar rekstur sinn. Göngin, sem grafin voru að námunni, hygg jeg, að hafi eigi verið grafin fyrir þá sök, að Frakkar hafi farið svo illa með hana, heldur af þeim ástæðum, að vatn stóð í námunni mestan hluta ársins, svo eigi var hægt að vinna í henni nema að sumrinu. Varð því að veita þessu vatni burt, svo hægt yrði að vinna í henni alt árið um kring. Legg jeg svo enn til, fyrir nefndarinnar hönd, að frv. verði samþykt með þeim skilningi, sem jeg þegar hefi tekið fram.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg hefi ekki miklu að bæta við nál. á þskj. 185. Nefndin er sammála um það, að nauðsynlegt sje að hafa fasta tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarsjóði, svo eigi þurfi að taka allar tekjur þessara sjóða með aukaútsvörum. Í fyrra voru samþykt lög um breytingu á lögum um bæjarstjórn á Akureyri, er ákveða jafnhá gjöld af lendum og lóðum þar. Í tilefni af því var svo aftur samþykt þingsályktunartillaga um að skora á stjórnina að leggja fyrir Alþingi nú frumvarp um fasta tekjustofna fyrir bæjarsjóði, sveitarsjóði og sýslusjóði, en það hefir nú ekki komist í framkvæmd enn. Og þar sem það getur dregist, að stjórnin leggi slíkt frumvarp fyrir þingið, virðist eigi ósanngjarnt, að þau sveitarfjelög, sem þess óska, fái sjerstök lög fyrir sig til að nota fasta tekjustofna, því að allir þeir, sem þekkja aukaútsvörin, vita vel, að þau eru sjaldnast svo rjett lögð á, að eigi sje heppilegra að hafa fasta tekjustofna fyrir sveitarsjóði, svo að eigi þurfi að leggja á öll gjöld til þeirra með aukaútsvörum. Jeg legg því til, fyrir nefndarinnar hönd, að frv. þetta verði samþykt.