Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg vil hefja hjer mál mitt með því að minna háttv.þm. á, að þótt ýmsir hafi andmælt því, sem jeg sagði um fjárhag landsins við 2. umr. þessa máls, þá hefir slíkt ekki verið gert með neinum rökum. Hafa í því efni allir skynsömustu þingmenn stutt mitt mál, og vil jeg þar til nefna meðal annara fyrverandi fjármálaráðherra. hv. 1. þm. Skagf. (M.G.). Jeg vil geta þessa þegar í upphafi, vegna þess, að jeg vil að það sjáist skýrt, að orð frsm.fjvn. og ýmsra vitrustu og gætnustu manna þingsins standi gegn ummælum þeirra þm., sem ekki þreytast á að stagast á því, að allur fjárhagur vor sje í kaldakoli, og reyna þannig að veikja traust landsins út á við. Að svo mæltu vil jeg snúa mjer að brtt. þeim, sem fram hafa komið. Fjvn. þótti undarlega við bregða, er hún fjekk í hendur skjal nú fyrir 3. umr. með ekki færri brtt. en hún hafði sjálf komið fram með til 2. umr. Nefndin hefir þá og snúist gegn flestum þessum brtt. Sparnaðartill. eru nær allar markleysa ein, en hinar till. hafa allflestar verið áður ræddar í fjvn., en ekki fengið þar framgang. Þá skal jeg víkja að I. brtt. Sá liður er nokkuð annars eðlis en hinar brtt. Þó ræður nefndin fremur frá, að hann sje samþyktur nú, vegna þess að nú er hjer á leiðinni frv. um framlenging útflutningsgjalds, og er ekki enn vitað, hvernig því máli reiðir af í þinginu. Þó liggur ekki í þessari till.fjvn. nein yfirlýsing um það, hvernig hún yfirleitt taki í það mál, en henni þykir rjettara að vita fyrst forlög frv. Brtt. II á þskj. 153 er frá háttv.þm. Ísaf. (J.A.J.) og ræðir um styrk til sjúkrahúsbyggingar á Ísafirði. Það mál hefir fjvn. haft til meðferðar, en þótt hún sje yfirleitt fylgjandi sjúkrahúsagerð í landinu, sá hún þó ekki fært að leggja nú út í jafnstórt fyrirtæki sem þetta er. Nefndin leggur því á móti þessari brtt. með öllum atkvæðum. Brtt. III er frá meiri hl. sparnaðarnefndar, um það, að fella niður utanfararstyrk hjeraðslækna. Þetta mun vera eitt af þeim ágætu ráðum, sem þessir spekingar þykjast hafa fundið til bjargráða landinu. En eitt er víst, að slíkt mun ekki verða til bjargráða mannslífum. Læknar eru sú stjett manna, sem vinnur að því að bæta heilsu landsmanna. En til þess að geta slíkt svo viðunandi sje, þurfa þeir að fara utan við og við, til þess að kynnast nýjum uppfundningum og aðferðum í þessari vísindagrein. Utanför eins læknis getur því orðið til þess að bjarga mörgum mannslífum. Það er því allólíklega af stað ráðist, að spara einmitt þennan styrk. Jeg hygg einmitt að hann sje einn allranauðsynlegasti liður í fjárlögunum, að þeim liðum undanskildum. sem lögákveðnir eru. En hins vegar er það ekki nema von úr þessari átt, að ráðist sje fyrst á það, sem síst má missast. Þá kem jeg að brtt. IV frá tveim háttv.þm. úr Múlasýslu. Fara þeir fram á tvö þúsund króna styrk til Fellahrepps, til þess að geyma geðveiks sjúklings. Nefndin hefir ekki getað mælt fram með þessari till., þótt hún hinsvegar áfellist ekki brjóstgæði þessara háttv.þm. En af því að svo margir menn eru til vitlausir í þessu landi, þá telur nefndin það hættulega braut að veita slíkum mönnum sjerstaka styrki til uppfæðslu á heimilum sínum. Hitt er annað mál að heimili slíkra manna, Kleppur, verði stækkað, svo að það rúmi alla þá, sem þangað leita. Mun þegar hafa verið tekið lán til þessa, og mun því þessum háttv.þm. rjettara að snúa sjer til hæstv. stjórnar með þessi vandræði sín, en ekki til Alþingis með sjerstakar styrkbeiðnir. Allir háttv.þm. í fjvn. munu og hafa í kjördæmum sínum einn eða fleiri menn, sem líkt stendur á um og þennan skjólstæðing háttv.flm.brtt. Þá kemur enn brtt. frá minni hl. sparnaðarnefndar, um að fella niður fjárveitingu til fjallvega. Þetta þykir fjvn. nokkuð langt gengið, ekki síst af þeim háttv.þm., sem þó greiddu atkv. gegn því að fella niður sveitavegina. Er það nokkuð hart og ómaklegt að ráðast á fjallvegina, því bæði er upphæðin lítil, 10 þús. kr., og bætur á þeim geta áreiðanlega bjargað mannslífum. Um þennan lið hefir þó nefndin látið óbundin atkvæði. VI. brtt. er frá háttv.þm. Ísaf. (J.A.J.), um að lækka fjárveitinguna til strandferða úr 200 þús. niður í 100 þús. kr. Meiri hl. fjvn. hefir tjáð sig mótfallinn þessari till. En jeg er henni eindregið fylgjandi og hafði sjálfur hugsað mjer að koma fram með slíka brtt. Hygg jeg það ólíku betra að spara tíu sinnum meira á óþörfum strandferðum en að fella fjallvegina. VII. brtt. er frá fjvn. Stafar hún af gleymsku nefndarinnar, og því ekki verið orðuð rjett till. hennar um að fella símana fyr en þessi liður væri einnig feldur. Býst jeg ekki við mótmælum gegn þessari till. VIII. brtt. er nefndin og mótfallin. Það mál hefir áður verið rætt í nefndinni, en fjekk þar ekki byr. IX. brtt., frá háttv. 4. þm. Reykv. (M.J.), er um skrifstofukostnað biskups. Um þá till. hefir nefndin óbundin atkvæði. Jeg sje ekkert rjettlæti í því að gera mun á skrifstofufje landlæknis og biskups, en báðir hafa jafnt, ef þessi brtt. er samþykt. Þá kem jeg að hinni miklu búkonu þingsins, sparnaðarnefndinni. Ræðst hún einkum á skólana og leitast við að naga af þeim ýmsar upphæðir, sem þó engu munar. Vill hún fyrst og fremst breyta athugasemd í fjárlögunum í þá átt, að hjeðan í frá fái enginn námsmaður, sem búsettur er í Reykjavík, styrk til náms eða húsaleigu. Það hefir nú verið svo, að efnilegir sveitapiltar hafa verið látnir sitja fyrir þessum styrk, að öðru jöfnu, og er það rjett. En ef aðstaða kaupstaðarbúans er ekki betri, nema verri sje, þá sýnist ekki ástæða til þess að útiloka hann frá öllum styrk. Eða hvaða rjettlæti er það, ef piltur úr sveit kæmi í skóla og nyti þar styrks, en næsta vetur væru foreldrar hans dáin og hann fluttur hingað foreldralaus, - hvaða rjettlæti væri það, segi jeg, ef Alþingi svifti þennan mann styrknum fyrir þá sök eina, að hann hafði mist foreldra sína og neyðst til að flytjast hingað til bæjarins? Það er annars undarlegt, að nokkrir menn skuli geta borið fram aðrar eins till. og þessar. Yfirleitt er fjvn. eindregið á móti till. sparnaðarnefndar í skólamálum. Hún er öll á móti 1. lið; 2. liðurinn á einn fylgismann í nefndinni, en hinum liðunum er nefndin óskift á móti. Um 5. lið í till. þessarar miklu búkonu er svipað að segja og um hina fyrri liðina. Hún miðar þar alt við Reykjavík. Skólagjald á að setja á reykvíska mentaskólanemendur, og það á alla undantekningarlaust. Það má nú vel vera, að Reykvíkingar eigi hægra með að kosta börn sín til náms hjer í mentaskólanum en aðrir menn. En það eru sumir Reykvíkingar, en ekki allir, og í því liggur ranglætið. Ef ríkur bóndi í sveit sendir son sinn í skóla, þarf hann ekkert skólagjald að greiða, en bláátækur piltur í Reykjavík, sem berst áfram með handafla sínum, þarf að greiða 100 kr. í skólagjald af engum efnum. Sannleikurinn er, að í þessum efnum er ekki hægt að rígbinda. Kennararnir verða sjálfir að ráða þessu; þeir þekkja og efnahag og gáfur námsmanna sinna best. Ef skólagjöld ættu hjer að vera á annað borð, þá eiga þau að vera almenn. En það á að vera vegur fyrir kennarana að undanskilja þá nemendur, sem sjerstaklega fátækir eru, jafnt hvort þeir eru úr sveit eða kaupstað. Þessi sama háttv. búkona vill og fella niður alla iðnskóla af fjárlögum, svo að það sje útilokað að þeir, sem iðnað stunda, geti nokkurs undirbúnings notið. Nú er það sannreynd, að þessir skólar eru allra skóla þarfastir. Þeir menn, sem þessa skóla sækja, eru flestir byrjaðir á einhverju lífsstarfi, og nota sjer því kensluna margfalt betur en nemendur í öðrum skólum. Varð jeg þessa greinilega var, er jeg í þrjá vetur kendi stærðfræði í sjómannaskólanum. Þar voru duglegastir nemendur, sem jeg hefi þekt. Það hlýtur því að kallast hið versta verk að fella þessa skóla. Þá kem jeg að 7. lið þessarar ágætu brtt. sparnaðarnefndar, en hann er um að klípa styrk af verslunarskólunum, 500 kr. af hvorum, samtals 1000 krónur. En úr því að till. fjárveitinganefndar um að fella þá báða af fjárlögunum gekk ekki fram, þá sýnist nefndinni óþarft og hlægilegt að vera að krukka í þá á svona lúsarlegan hátt. Styrkurinn til þeirra hefir þegar verið lækkaður eftir verðstuðulsfalli, og var það rjett. Nefndin er því öll á móti þessum lið, enda er þetta jafnþýðingarlaust eins og að reita rjúpu. Enn er till. um að fella niður styrk til kvenna, 40 kr. á hverja námsmey, en jafnframt leggja þessir ágætu menn til, að styrkurinn til sveitastúlkna sje stórum hækkaður. Það er synd að segja, að skortur sje á samræmi í till.háttv. búkonu þings og þjóðar! Fjvn. hefir rætt um þessa skóla á fundum sínum. Þótti henni ekki fult samræmi í styrknum til skólanna. Gat jeg þess við 2. umr., að nefndinni hefði þótt rjettara að jafna þennan mun á þann hátt að hækka styrkinn til Blönduósskólans. en lækka ekki styrkinn til Reykjavíkurskólans. Fjvn. er því öll samhljóða á móti þessari till. sparnaðarnefndar. Þá er háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) á ferðinni um Húnavatnssýslu og vegur þar allrösklega að kvenfólkinu. Vill hann lækka styrkinn til Blönduósskólans um 1600 kr. Líklega á þessi lækkun að vera nokkurskonar iðgjöld, sem stúlkurnar þar eiga að greiða fyrir að fá að sjá hans fríða andlit. Fjvn. er á móti þessari till. með 6:1 atkv. Þykist hún kunna göfuglyndi þess ágæta þm. svo, að hann muni fús að sýna sig þar nyrðra án þess að nokkuð komi á móti. XII. brtt. er enn frá búkonunni. Vill hún þar lækka námsstyrkinn til kvennaskólans á Blönduósi. Jeg veit ekki hver er meining búkonunnar með þessari till., en úr því hún leggur til að lækka styrkinn til sveitastúlkna á Blönduósi, en hækka styrk sveitastúlkna við kvennaskólann í Reykjavík, þá sýnist svo, sem hún sje hjer að gera tilraun til að sveitastúlkur leiti fremur hingað til náms, en fælist Blönduósskólann. Næst koma tvær brtt. frá fjárveitinganefnd. Háttv. deild þótti fjvn. of stórstíg er hún hækkaði fjárveitingu til unglingaskóla upp í 50 þús. kr. Þó ætlaðist nefndin ekki til, að stjórnin væri skyldug til að greiða þetta fje, heldur átti það að vera hvöt til þjóðarinnar um að auka unglingafræðsluna þar sem nýir skólar áttu þá vísa von um styrk, ef þeir kæmust á fót. Það er og síst vanþörf á slíkum skólum, og Íslendingar hafa litla ástæðu til að springa af monti, þótt þeir hafi varið hálfri miljón kr. til þess að börn þeirra lærðu nokkurnveginn að skrifa og reikna. Nefndin vonar nú að fá samþykta þessa nýju brtt. sína um 10 þúsund króna hækkun til þessara skóla. Getur það og síst talist of mikið að ætla slíkum skólum 35 þúsund kr., þegar einum samskonar skóla eru ætlaðar 15 þús. kr., en það er Flensborgarskólinn. Eftir því sem jeg nú kann hug háttv. deildar, þá vill hún ekki breyta fræðslukerfi landsins. En þá verður hún líka að prjóna eitthvað ofan við barnafræðsluna, því fáfræðin í landinu er óþolandi. Hin till.fjvn. er um skólann í Bergstaðastræti 3. Býst jeg við, að styrkurinn til hans hafi af gleymsku fallið af fjárlögunum.  (M. G.: Nei)  . Jeg hafði heyrt þetta eftir skilríkum mönnum, og þykir leitt, ef það er ekki satt, því aðra ástæðu gat jeg ekki fundið, er rjettlætti þetta verk fyrv. stjórnar. Hefir nefndin lagt til, að þessi skóli fái 800 kr. í stað 1 þús., sem hann hefir áður haft. Er sú lækkun í samræmi við verðstuðulsfall. Annars eru till.fjvn. til þessarar umr. hverfandi í samanburði við till. annara. Er þar búkonan mikla langdrýgst, enda vill hún helst telja sjer slík verk. Þá verð jeg að víkja að brtt. á þskj. 157. Er þar fyrst brtt. frá háttv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.). Flestir nefndarmenn eru á móti þeirri till.; hefði nefndin talið æskilegra, að hún væri meira sundurliðuð. Brtt. II er frá 1. þm. Eyf. (St.St.). Sá þm. er í sparnaðarnefnd. Hann er þar að reyna að ná í 1 þús. kr. til bátaferða til Grímseyjar. Hefir hann áður hjer í deildinni haldið langa ræðu um þetta efni. Skal jeg ekki getum að því leiða, hvað hún hefir kostað landið, því nú er þingtími dýr, en hitt veit jeg, að bæði þessi ræða hans og brtt. er ekki sparnaður, heldur ósparnaður, og það óþarfur ósparnaður. Hæstv. atvrh. (Kl.J.) lýsti því ótvírætt yfir, að Grímseyingar mundu fá þennan styrk hvort sem væri. Alt þetta hjal háttv. 1. þm. Eyf. er því ósparnaður, og einnig þær ræður, sem hann kann að halda hjer í háttv. deild um þetta mál. Um till.háttv. atvrh. (Kl.J.) get jeg ekkert sagt fyrir nefndarinnar hönd. En sum verk nefndarinnar benda til þess, að hún muni ekki vera brtt. mótfallin, a. m. k. ekki að því, er snertir einn símann. Vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp brot úr fundargerð fjvn., sem að þessu lýtur: „Nefndin samþykkir með samhljóða atkvæðum að mæla með því, að síminn frá Búðardal til Króksfjarðarness verði látinn ganga fyrir, og að hann verði lagður fyrir það fje, er nú stendur í fjárlögum“. Að því er snertir þennan síma, er því nefndin samþykk brtt.hæstv. atvrh. (Kl.J.). en annars get jeg ekki sagt um hug nefndarinnar. Enn er hjer brtt. um námsstyrk stúdenta erlendis, frá háttv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.). Enda þótt hver stúdent hafi 1200 kr. styrk, þykir nefndinni óþarfi að áætla upphæðina 30 þús. kr., eins og brtt. fer fram á. Þykir henni því rjettara að láta stjórnarupphæðina standa, enda er þetta aðeins áætlunarupphæð, en getur aldrei verið fastákveðin. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þennan kafla fjárlaganna að sinni, því jeg býst við, að háttv.flm. breytingartillagnanna sjeu orðnir óþolinmóðir og vilji nú gjarna komast að til þess að mæla fram með sínum till.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg sje ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þær brtt., sem fram hafa komið við þennan kafla og heyra undir mig, því jeg er yfirleitt sammála háttv.fjvn. Þó vildi jeg minnast á 2. brtt. á þskj. 153, um byggingu sjúkrahúss á Ísafirði. Jeg tel ekki hyggilegt á þessum erfiðu tímum að leggja út í svo mikinn tilkostnað, sem af því mundi leiða. Er jeg því þessari brtt. mótfallinn. Þá er næsta brtt. frá meiri hl. sparnaðarnefndar, um það, að leggja niður utanfararstyrk hjeraðslækna. Um þetta mál er jeg fyllilega sammála háttv. meiri hluta fjvn.; jeg tel nauðsynlegt að halda þessum styrk áfram. Það er alkunna, að kyrstaða er öllum hættuleg, en ekki síst þeim, sem eiga að fara með heilbrigðismál þjóðarinnar, því framfarir læknisvísindanna eru hraðstígari en í flestum öðrum greinum. Jeg lít þannig á, að hin íslenska þjóð eigi heimtingu á því, að læknum hennar sje gefinn kostur á að fara utan og kynnast þessum framförum. Undanfarandi hefir fengist reynsla fyrir því, að læknar nota vel þennan styrk og hverfa heim aftur færari í sinni grein. Það er og skiljanlegt, að þeir geti lært allmikið, þó að tíminn sje ekki langur, þar sem þeir hafa áður fengið undirbúningsmentun undir starfa sinn og auk þess talsverða reynslu. 9. brtt. er frá háttv. 4. þm. Reykv. (M.J.) um það, að hækka skrifstofukostnað biskups úr 1000 í 2000 kr. Jeg tók það fram við 2. umr., að mjer þætti rjett, að biskup hefði jafnan skrifstofukostnað landlækni, því eftir þeim áreiðanlegustu upplýsingum, sem jeg hefi getað fengið, er jeg þeirrar skoðunar, að skrifstofustörf þessara tveggja embættismanna sjeu mjög ámóta. Vona jeg því, að þessi brtt. verði samþykt, þar sem hún jafnar þann mismun, sem áður hefir verið á þessum skrifstofukostnaði. Þá vildi jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um 10. brtt. á þskj. 153, frá meiri hl. sparnaðarnefndar. Mjer skilst, að hjer sje farið fram á að veita aðeins utanbæjarnemendum í mentaskólanum námsstyrk, en útiloka bæjarnemendur frá honum. Jeg skal játa, að alment eiga utanbæjarnemendur meiri kröfur til þessa styrks, eins og tekið er fram í greinargerðinni fyrir honum í fjárlögunum, enda mælir og öll sanngirni með því. En nú geta ýmsir af utanbæjarsveinum ekki þurft þessa styrks við og aðrir bæjarnemendur, sem eru í brýnni þörf fyrir hann. Virðist mjer því eigi rjett að útiloka bæjarnemendur með öllu frá þessum styrk. Einkum tel jeg þó rangt það, sem síðari hluti þessarar brtt. fer fram á, og það er, að bæjarnemendur greiði skólagjald. Þetta gæti að minni hyggju jafnvel haft þær afleiðingar, að efnilegustu menn sæju sjer ekki fært að sækja skólann. Það er að vísu rjett, að skólavistin er dýrari og erfiðari fyrir utanbæjarnemendur, en þeim hefir og venjulega verið veitt talsvert meira af námsstyrknum. Jeg lít þannig á þetta mál, að yfirleitt sje rangt að setja nokkur skilyrði í þessa átt. Þá er 13. brtt. á þskj. 153, frá fjárveitinganefnd, um það að hækka tillagið til unglingaskóla og alþýðuskóla. Jeg ætla mjer síst að mótmæla þessu, en vildi aðeins geta þess í sambandi við röksemdir háttv.þm. Dala. (B.J.) fyrir því, að alþýða á Íslandi sje orðin sjerlega fáfróð, að jeg er sannfærður um, að alþýðumentun er miklu betri nú en á þeim tímum, sem háttv.þm. sjer í hillingaljóma, og mætti færa að því mörg rök. Þá er ekki fleira, sem jeg hefi ástæðu til að geta um, en vil að síðustu taka það fram, að jeg er yfirleitt sammála háttv.fjvn.

Atvinnumálaráðherra (Kl.J.): Það hafa komið fram nokkrar brtt., sem jeg vildi leyfa mjer að minnast stuttlega á. Þá vildi jeg fyrst geta um 1. brtt. á þskj. 157, frá háttv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.), um að fella burtu bifreiðaskatt. Sami háttv.þm. hreyfði því við 2. umr., að þessi skattur ætti að falla burt af fjárlögunum eða vera færður einnig á gjaldahlið ella. Jeg er honum samdóma um þetta. Jeg tel það órjett að þessi skattur standi aðeins tekjumegin, því við það kemur 30000 kr. tekjuhalli. Samkvæmt lögunum um bifreiðaskatt á með þessum skatti að stofna sjerstakan sjóð í alveg vissum tilgangi, á líkan hátt og Ræktunarsjóð Íslands. Hann á því ekki heima í fjárlögunum yfir höfuð; ætti hann þar heima, þá heyrði það undir þingið, hvernig með hann væri farið; en samkvæmt lögunum á að verja honum eftir tillögum vegamálastjóra. Jeg verð þess vegna að mæla með því, að þessi skattur verði feldur burt af tekjuhlið fjárlaganna. Því hefir verið haldið fram, að bifreiðaskatturinn sje einnig tilfærður útgjaldamegin; hann komi nefnilega fram í viðhaldi flutningabrauta; en þetta er alls ekki rjett. Jeg hefi spurt vegamálastjóra um þetta; tjáði hann mjer, að þetta væri ekki rjett. Sagði hann og, að upphæðir þær, sem þar eru veittar, gerðu alls ekki meira en hrökkva til fyrir nauðsynlegu viðhaldi, en ekki til þess að gera slitlög á akvegum. Vegamálastjóri taldi því rjettast að fella þennan skatt burt af fjárlögunum. Háttv. meiri hluti sparnaðarnefndar hefir komið fram með brtt. á þskj. 153, V. lið, um að fella niður styrkveitingu til fjallvega. Jeg hafði síst búist við því, að sparnaðarnefnd mundi ráðast á þennan lið, sem af flestum er talinn allra nauðsynlegasti samgöngumálaliðurinn. Mjer kom undarlega fyrir sjónir, að hv.þm.N.-Ísf. (S.St.), sem er kunnugur því frá sínu bygðarlagi, hve fjallvegirnir eru illir yfirferðar, skyldi vilja klípa af þessari upphæð. Jeg vænti þess, að háttv. deild samþykki þetta ekki. Næsta brtt. er frá háttv.þm. Ísaf. (J.A.J.). Hún fer fram á það að lækka styrkinn til strandferða um 100000 krónur. Vill hann fyrir þetta fje láta byggja sjúkrahús á Ísafirði. Háttv. frsm. (B.J.) og hæstv.forsrh. (S.E.) hafa báðir bent á, að ekki væri ráðlegt að byggja þetta sjúkrahús nú sem stendur, og jeg verð eindregið að mæla móti því, að dregið sje af þessum styrk til strandferða í þessu skyni. Háttv. þm. (J.A.J.) verður að finna önnur ráð. Það væri sanni nær að taka þessa upphæð af styrknum til bátaferða á flóum og fjörðum, en háttv.þm. hefir ef til vill haldið, að það kæmi að einhverju leyti niður á bátsferðunum við Ísafjarðardjúp, og þess vegna ekki viljað leggja það til. Þá er 7. brtt. við 13. gr. D. III. 17, frá fjvn., um að fella niður styrkveitingu til loftskeytastöðvar á Síðu. Það er bein afleiðing af atkvgr. við 2. umr. En jeg vildi leyfa mjer í þessu sambandi að minnast á brtt. frá mjer á þskj. 157. Eins og háttv. deild er kunnugt, var felt við 2. umræðu að leggja síma á næsta ári. Af því að hjer var um verulegan sparnað að ræða, fjelst jeg á að þetta biði, einkum þegar þess var og gætt, að landið er nú orðið svo símalagt, að við það virðist mega una, eða í öllu falli svo, að hætta mætti við þær eitt ár. Síðan hefi jeg talað við landssímastjóra. Þótti honum næsta óheppilegt, að svo var með farið, og hefir hann sent mjer allmikið skjal, þess efnis og innihalds, að honum veitist heimild til að leggja síma á komandi ári, ef fjárhagur ríkisins þyldi. Fyrir þá sök kom jeg fram með brtt. á þskj. 157. Í þessu skjali gefur landssímastjórinn þær upplýsingar, að leggja megi ýmsa síma með talsvert minni tilkostnaði en áætlað var. Jeg skal t. d. nefna símann frá Hesteyri til Aðalvíkur. Þennan síma heldur hann að megi leggja nú fyrir 11000 krónur; upphaflega var áætlað að hann mundi kosta 32000 kr.; síðar var áætlað að hann kostaði 25 þúsund. Þetta rökstyður landssímastjórinn á þann hátt, að síminn sje aðeins 10–20 kílómetra langur, og þar sem hann verði ekki í sambandi við neinn annan síma, megi nota í hann einfaldan stálvír, sem hefir mikið burðarmagn, en lítið rafmagn. Þennan síma vill nú landsímastjórinn fá sem fyrst og telur að hann verði ekki einungis til nota fyrir hjeraðsbúa, heldur líka til mikilla nota fyrir fiskiflotann, sem hefst mikið við í Aðalvíkinni. Hann heldur og, að hann muni bera sig, því hann áætlar að hann gefi 100 króna tekjur á mánuði. Jeg mintist áðan á loftskeytastöðina á Síðu, og vildi í þessu sambandi taka það fram, að í sumar sem leið var reist á Hesteyri lítil loftskeytastöð; til þess að hún gæti náð sambandi var sett upp önnur samskonar á Ísafirði, en sú stöð hefir ekki getað starfað sökum óreglu á rafstöð bæjarins. Stöðin á Hesteyri reyndi því að ná samb. við loftskeytastöðina í Rvík og tókst það svo vel, að hún hefir haft sambandið um 2–3 mánaða skeið. Þegar sú reynsla var fengin, varð loftskeytastöðin á Ísafirði gagnslaus. Landssímastjóri vill því láta flytja hana austur á Síðu, og telur að kostnaðurinn við það verði ekki meiri en nokkur þúsund krónur. Þessi loftskeytastöð gæti fullnægt Skaftfellingum þangað til símalína verður lögð sunnanlands. Jeg hefi áður skýrt frá því, að stjórnin lítur svo á, að símalínan frá Búðardal að Króksfjarðarnesi ætti að ganga fyrir öðrum. Tilgangi mínum með brtt. væri þá náð, ef stjórnin fengi heimild til að leggja þann síma og 11000 krónur væru veittar til að leggja símann frá Hesteyri til Aðalvíkur og 5000 krónur til þess að flytja loftskeytastöðina frá Ísafirði og setja hana niður austur á Síðu. Jeg vona, að háttv.fjvn. hallist að því, og af því að jeg hefi ástæðu til að halda, að háttv.fjvn. gefi þar að lútandi yfirlýsingu, get jeg tekið aftur brtt. mína á þskj. 157. Háttv. 1. þm. G.-K. (E.Þ.) hefir komið fram með brtt. um að reisa vita á Vatnsnesi. En það er nú ákveðið, að allar vitabyggingar skuli bíða, og fæ jeg ekki sjeð, að þessi viti sje nauðsynlegri en aðrir, sem vitamálastjóri hefir lagt til, að yrðu bygðir, og þó verða að bíða. Þá hefir komið fram brtt. frá hv. meiri hluta sparnaðarnefndar um að fella niður styrkinn til iðnfræðslu. Það lítur svo út, að þessari háttv. nefnd sje mjög ant um að fækka skólum. Um daginn var ráðist á verslunarskólana, nú er röðin komin að iðnskólanum. Jeg get ekki skilið, hverjar ástæður þessi háttv. nefnd getur haft til þess að vilja fella þessar stofnanir. Jeg held, að það væri mikil afturför, ef styrkurinn fjelli niður, því með honum mundu auðvitað falla iðnskólarnir hjer og annarsstaðar, og það er ekki auðvelt að reisa þá aftur, ef þeir hafa verið lagðir niður. Vona jeg því, að þessi brtt. verði feld. En jeg skal geta þess um leið, að jeg vil ennþá síður, að klipnar verði 500 krónur af styrk verslunarskólans, fyrst ekki tókst að fella hann við 2. umr.  Fleira var víst ekki, sem jeg vildi beina máli mínu að.

Fjármálaráðherra (Magn.J.): Af þeim brtt., sem fram hafa komið, eru aðeins fáar, sem snerta embætti mitt eða fjárhag ríkisins sjerstaklega. Fyrsta brtt. á þskj. 153 er um það að fella niður útflutningsgjald. Háttv. fjvn. hefir þegar látið í ljósi skoðun sína um það mál, og er jeg henni samþykkur. Jeg tel ekki rjett að fella niður þetta gjald nú. Hitt getur verið álitamál, hvort rjett hafi verið í fyrstu að setja þetta ákvæði inn í 2. gr. fjrl., þegar gjaldið var ekki lögheimilað fyrir 19'23. En fyrst þetta var gert, sje jeg enga ástæðu til að breyta því nú. Þótt þessi brtt. væri samþykt, væri breytingin í rauninni ekki önnur en sú, að tekjuliðurinn mundi koma fram aftur samkvæmt 23. gr. fjárlaganna. Hæstv. atvrh. (Kl.J.) hefir þegar minst á I. brtt. á þskj. 157. Hann tók það fram, hvernig bifreiðaskattinum sje varið og hvernig þar af leiðandi verði að færa hann í fjárlögunum. Þetta getur gefið mönnum tilefni til þess að athuga alment, hvernig vísa eigi til í fjárlögunum, hvort eigi að færa upp „brúttó“ ; t. d. ef um síma er að ræða, hvort þá eigi að færa upp allar tekjur og öll gjöld, það er brúttó, eða menn vilja færa upp „nettó“, það er aðeins tekjuafgang. Sama er að segja um bifreiðaskattinn; annaðhvort verður að færa hann allan til tekna, og þá líka til gjalda, samkvæmt lögunum fyrir þessum skatti, eða færa hann netto, en þá yrði hann = 0, eða fjelli niður, eins og brtt. fer fram á. Eins og hæstv. atvrh. (Kl.J.) tók fram, er þessi skattur ekki talinn til gjalda í fjárlagafrumvarpinu, og þá má ekki heldur telja hann tekjumegin.

Þorsteinn Jónsson Við 2. umr. fjárlaganna gerði jeg ráð fyrir því, að fyrir 3. umr. gæti samgöngumálanefnd komið fram með nál. og till. um samgöngur á sjó næsta ár. En því miður er starfi hennar ekki komið svo langt enn. Hafa því samgöngumálanefndir úr báðum deildum ákveðið að leggja fram í Ed. sameiginlegt nál. við 2. umr. fjárlaganna þar. Jeg skal þó af hálfu þessara nefnda lýsa því yfir, að þær eru báðar eindregið mótfallnar því, að styrkurinn til strandferða verði lækkaður. Framkvæmdastjóri Eimskipafjelagsins er og á sama máli; telur hann ófært að lækka þennan styrk úr því, sem er ákveðið í fjárlagafrv. stjórnarinnar. Ef halli verður á ferðum Sterlings, verður landið að borga hann. Tel jeg því varlegra að áætla hann nokkuð mikinn, því ef hann reynist minni en áætlað er, þá greiðir landið aðeins þann raunverulega halla. Jeg vil þá með örfáum orðum minnast á brtt. á þskj. 157 frá háttv. 1. þm. Eyf. (St.St.). Hún fer fram á að taka 1000 kr. af styrk þeim, sem veittur er til bátaferða á fjörðum og flóum, handa Grímseyingum til mótorbátsferða. Hann hefir víst flutt þessa brtt. vegna þess, að eftir orðalagi stjórnarinnar að dæma, verður hann að álíta sem svo, að Grímsey sje hvorki „á fjörðum eða flóum“. Nefndin er því meðmælt, að Grímseyingar njóti styrks af þessu fje, sem ætlað er til bátaferða, og mundi hafa komið með tillögu um það við 2. umr. fjárlaganna í Ed. Hins vegar er ekkert á móti því, að brtt. þessi nái fram að ganga. Eyjarskeggjar hafa verið mjög afskiftir um samgöngur, styrktar af ríkisfje; aldrei verið um ákveðnar póstferðir þangað að ræða, sem þeir virðast þó eiga heimtingu á eins og aðrir landsmenn; því að þó að þeir sjeu ekki fjölmennir, þá er eyjan samt sjerstakur hreppur. Þess vegna fyndist mjer ekki nema rjett og sanngjarnt, að hæstv. stjórn sæi um, að póstbátur sá, er gengur um Eyjafjörð, færi nokkrar ferðir til Grímseyjar. Og mjer finst meira að segja að stjórnin geti það, án þess að hafa fyrirskipun þar um í fjárlögunum. Um brtt., sem við þm.N.-M. flytjum saman, ætla jeg ekki að tala. Háttv. samþm. minn (B.H.) er því máli kunnugri en jeg, og mun hann á sínum tíma mæla fyrir því.

Jakob Möller Jeg á brtt. á þskj. 153, sem að vísu hefir verið minst á, en ekki þó meira en vænta mátti eftir efni hennar að dæma. Þessi brtt. er við tekjubálk fjárlaganna og fer fram á að fella niður útflutningsgjald af framleiðsluvörum okkar, bæði 1% gjaldið og síldartollinn. Eins og kunnugt er liggur ekkert fyrir þinginu um síldartollinn, en um 1% útflutningsgjaldið er öðru máli að gegna. Um það efni er frv. á ferðinni, sem einmitt var til umr. og úrslita í fjhn. daginn, sem skila átti brtt. við 3. umr. fjárlaganna, og lenti jeg þar einn í minni hl. og var á móti frv. Í raun og veru hefir þingið lofað að hverfa frá því að skatta framleiðslu landsmanna. Það var samþykt á síðustu stundu á síðasta þingi að framlengja 1% gjaldið aðeins um eitt ár, og það með svo sárlitlum atkvæðamun, að jeg er viss um, að hefðu þm. alment búist við að það yrði látið standa lengur, þá hefði það þegar verið drepið umsvifalaust. Og um síldartollinn er líkt að segja, að þó að við hann mætti una á mestu stríðsgróðaárunum, þá er hann orðinn nú ósanngjarn og ekki á neinu viti bygður, enda óbeinlínis viðurkent, að hann sje of hár, í samanburði við verðmæti vörunnar, og heimilað að endurgreiða þriðjung hans innlendum framleiðendum ef þeir færa rök að því, að tap hafi orðið á útgerðinni. Þetta kemur líka heim við það, sem fyrv. fjrh., háttv. 1. þm. Skagf. (M.G.), sagði hjer fyr á þingi, að síldartollurinn væri mjög óviss skattur. Nú er frv. á ferðinni í háttv.Ed. um fiskiveiðar í landhelgi, sem breytir svo mörgu frá því, sem áður var, að ástæðulaust sýnist vera að burðast með þennan háa skatt, aðeins vegna útlendra síldveiðimanna. Hafa menn og helst helgað þetta háa gjald með því, að það væri eina gjaldið, sem hægt væri að ná af útlendingum. En þá væri nær að gera atvinnulöggjöf vora svo úr garði, að ekki þyrfti til slíkra ráða að taka. Að svo stöddu er ekki ástæða til að orðlengja frekar um þetta, vegna þess að jeg hefi ákveðið að taka umrædda brtt. aftur að þessu sinni. En ef það yrði úr, að útflutningsgjaldafrv. yrði felt, þegar að því kemur, þá verður vitanlega síðar tækifæri til að breyta fjárlögunum í samræmi við það. Um aðrar brtt.háttv.þdm. mætti sjálfsagt ýmislegt segja, þó jeg leiði það hjá mjer. Það væri þá helst um X. brtt. á þskj. 153, frá háttv. sparnaðarnefnd eða meiri hl. hennar. Að vísu hefir háttv.frsm.fjvn. (B.J.) andmælt þessu tiltæki sparnaðarnefndar alleinarðlega, og verð jeg aðeins að lýsa ánægju minni yfir því og þakka fjvn. að makleikum. Vænti jeg að háttv.þdm. sjái, hve afskaplega ósanngjarnt það er að fella niður námsstyrk innanbæjarmanna undantekningarlaust. Hitt er þó öllu verra, er ætlast er til þess, að innanbæjarnemendur allir greiði skólagjald, undantekningarlaust, hvað fátækir menn sem í hlut eiga. Er mjer og óskiljanlegt með öllu, hversvegna slíkar fjarstæður eru fram komnar, enda trúi jeg ekki öðru en að allir þessir liðir verði skornir niður við eitt og sama trog. Þá vildi jeg að lokum minnast á 800 kr. styrkinn til lýðskólans í Bergstaðastræti 3. Jeg hjó eftir því, að háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) vildi ekki viðurkenna, að styrkurinn hefði fallið niður úr frv. stjórnarinnar af vangá, heldur hefði það verið gert með ásettu ráði. Satt best að segja furðar mig á þessu, því svo langt sem jeg man, hefir skóli þessi verið í fjárlögum, og í fyrra var styrkurinn færður úr 600 krónum upp í 1000 kr. Vona jeg því, að háttv.þdm. standi við atkvæði sitt frá í fyrra og samþykki nú þessar 800 kr. til skólans. Þessi 200 kr. lækkun er í samræmi við lækkun á mörgum öðrum liðum í fjárlögunum, og sá jeg mjer ekki fært að fara fram á, að undantekning væri gerð á þessum lið að því leyti. Fleira er ekki í þessum kafla, sem beinlínis tekur til mín, og skal jeg því láta hjer staðar numið.

Sigurður Stefánsson Hv. frsm.fjvn. (B.J.) byrjaði ræðu sína á því, að allháværar raddir heyrðust hjer á þingi um það, að fjárhagur landsins væri kominn í kaldakol. Þetta hefi jeg samt ekki heyrt fyrri. og svo mun um aðra þm. Hjer í þingsalnum hefir enginn sagt, að fjárhagurinn væri í „kaldakoli“ fyr en háttv.frsm. (B.J.). En áður en við fórum að heiman til þings var víða um það rætt, að fjárhagur landsins væri erfiður og kominn í öngþveiti. Á þetta hefir oft verið minst í háttv. deild, bæði af stjórninni og einstökum þm., og allir verið sammála um það, að úr þessu þyrfti að bæta. Fyrst og fremst var það hæstv. fráfarin stjórn, sem bæta vildi úr fjárhagsörðugleikunum, og í sama strenginn tók háttv.fjvn., er hún færðist það í fang að láta fjárlagafrv. frá sjer fara tekjuhallalaust, með því að minka stórum öll gjöld ríkissjóðs og fella niður suma þá liði, sem áður stóðu með hæstum upphæðum. Það þarf því enginn ágreiningur að vera um fjárhagsörðugleikana, þegar grípa verður til slíkra óyndisúrræða eins og þetta fjárlagafrv. ber með sjer, þótt jeg hinsvegar viðurkenni bæði viðleitni stjórnarinnar og háttv.fjvn. í sparnaðaráttina. Öðru máli er að gegna um þá menn, sem með hnúum og hnefum hafa barist og berjast á móti till. sparnaðarnefndar; þeim get jeg að minsta kosti lítið þakkað. Því verður ekki neitað, að sparnaðarnefndin hefir fengið allharða og ómilda dóma. En þó hafa slíkir sleggjudómar ekki bitið á hana, því hún veit sig hafa fylgt hinu forna spakmæli: „Gerðu rjett og óttastu engan mann“. Að vísu þykist hún vita, að í nefndinni sjeu misvitrir menn eins og annarsstaðar, en hún hefir viljað gera skyldu sína og lagt áherslu á það, sem hún taldi hollast landi og lýð. Það gladdi mig, að háttv.frsm. (B.J.) kallaði sparnaðarnefndina „búkonu“, því betra nafn gat hann ekki valið henni. Mörg ráðdeildarsöm og stjórnsöm búkonan hefir bjargað fjárhag heimilisins, þó að bóndinn væri ráðlaus og eyðsluseggur. Og mjer er nær að halda, að ýmsum háttv.þdm. veitti ekki af að eiga slíka búkonu, því ekki eru þeir allir svo ráðdeildarsamir, að þeim sje trúandi fyrir fjármálum landsins, og er rjett fyrir háttv.frsm. (B. J.) að stinga þessu hjá sjer. Þá vil jeg með nokkrum orðum snúa mjer að brtt. okkar meiri hl. sparnaðarnefndar. Um utanfararstyrk hjeraðslækna er það að segja, að nefndin ætlast ekki til, að hann falli niður fyrir fult og alt, þótt hún leggi til, að hann verði feldur niður næsta fjárhagsár. Nefndin viðurkennir fyllilega, að læknar muni geta haft gott af því að fara utan til frekari þroska í ment sinni, þó hún hinsvegar líti svo á, að engu sje spilt með því að fella styrkinn niður um eitt ár, þegar ríkissjóður hefir í jafnmörg horn að líta eins og raun ber vitni og eins lítið á milli handanna; og nefndin getur ekki fallist á það, að mörgum mannslífum sje teflt í voða, þótt frestað verði að veita styrkinn um sinn, eins og kastað hefir verið fram í umræðunum. Mjer dettur í hug nýi vitinn, sem sumir lögðust á móti að bygður væri, og leyfi mjer því að spyrja: Gæti ekki frestun á byggingu slíks vita við eina stærstu veiðistöð landsins valdið meira tjóni og kostað fleiri mannslíf en þó að þessum utanfararstyrk til hjeraðslækna væri frestað um eitt ár? Þess vegna held jeg þetta hvorttveggja sje ekki vel athugað af þeim, sem lagst hafa á móti því. Þá eru það fjallvegirnir. Jeg skal játa, að mjer var það óviljugt að fella þá niður, en sá þó, að það var í samræmi við niðurfellingar á nauðsynlegum fjárveitingum, eins og t. d. til símans. Annars gladdi mig að heyra álit hæstv. atvrh. (Kl.J.) um símana, og vona jeg að hann með sínum alkunna dugnaði fái því máli borgið til heppilegra framkvæmda. Jeg vil aðeins grípa tækifærið og benda á það, að Hesteyrarsíminn kemur til með að borga sig. Á þennan stað koma flest fiskiskip landsins, og er því mikils virði fyrir þau að fá þarna símasamband, enda myndi það fljótt koma í ljós, að það yrði mikið notað. Jeg var ekki tilbúinn að greiða atkvæði um þetta mál við 2. umr. Þess vegna gleður mig, að þessar upplýsingar eru fram komnar. Um fjallvegina er það að segja, að við 2. umr. fjárlaganna kom fram brtt. um að fella niður allar flutningabrautir og þjóðvegi. Sú brtt. var feld og var jeg einn meðal þeirra, sem atkv. greiddu á móti henni. Þess vegna finst mjer undarlegt, að þeir hinir sömu, er fella vildu niður nauðsynlegustu vegina, rjúki upp og hamist á móti því, þó að sjaldförnustu vegirnir verði látnir bíða um sinn. Þessir vegir, sem aldrei eru farnir nema um hásumarið, og það af örfáum mönnum, ættu því að geta beðið í bili, og það að ósekju. Jeg held einmitt, að þennan lið megi helst spara, úr því að skorið er við neglur sjer fje til allra nauðsynlegustu framkvæmda. Jeg skal vera fáorður um breytingartillögu sparnaðarnefndar um skólagjöld fyrir innanbæjarnemendur, en vil þó benda á þann ósegjanlega mun fyrir menn utan af landi að kosta syni sína og dætur í skólum hjer í Reykjavík á móts við bæjarmenn. Síðastliðið vor gengu 33 ungmenni undir inntökupróf í gagnfræðadeild mentaskólans, og af þeim voru einir 12 utanbæjar. Hinir voru allir Reykvíkingar. Jeg er ekki að mæla á móti því, þó að bæjarmenn noti sjer þetta, en mjer finst ekkert órjettlæti í því, þó að Reykvíkingar borgi 100 krónur í eitt skifti fyrir öll fyrir þau hlunnindi að vera svo nærri skólanum. Það er ekki einn tíundi af því, sem bændur eða sveitamenn lengst utan af landi þurfa að borga fyrir dvöl barna sinna við skólann. Þessar 100 krónur eru eini kostnaðurinn, sem bæjarmenn þurfa að greiða, þegar bændur verða að borga 1000 kr. eða kannske meira. Þetta getur því ekki skoðast ranglæti, eins og sumir hafa haldið fram, heldur þvert á móti. Og þegar þess er gætt, að mentaskólinn er að rifna vegna aðsóknar bæjarmanna og við borð liggur að stækka hann, þó að jeg viti nú ekki hvernig stjórnin eigi að framkvæma það á næstu árum, eins og fjárhagnum er komið, þá held jeg að rjettara sje að finna einhver þau ráð, sem minkuðu aðsókn að honum í bili. Við þurfum áreiðanlega fremur á sterkum höndum og hraustum líkömum að halda, til þess að leggja hönd á plóginn í framleiðslunni. Skólagangan hjer er hlutfallslega meiri en í öðrum löndum, og reynslan sýnir, að margra ára nám dregur úr starfsafli manna til líkamlegrar vinnu. Jeg þekki þetta sjálfur. Jeg vann á skólaárum mínum, en fann líka, að jeg ónýttist við skólagönguna. Það er enginn að tala um að fella niður alla æðri mentun í landinu. En hún getur orðið of mikil. Það má vera, að hart sje að miða skólagjaldið við innanbæjarmenn eingöngu, en sjaldan held jeg að það mundi valda tjóni nje vera órjettlátt. Væri þá enda bættur skaðinn, þó að menn þessir tækju upp þarflega vinnu í stað þess að ganga mentaveginn, því að nóg er orðið um embættafjöldann, og það svo, að talað er um embættabáknið, sem ljetta verði af þjóðinni. Um Blönduósskólann er það að segja, að mjer finst skilgreiningin á styrknum til sveitastúlkna, til viðbótar við allan skólastyrkinn, vera grímuklædd aukin styrkveiting til skólans, því að hann gengur ekki til stúlknanna sjálfra. Hefði jeg viljað ganga miklu lengra í þessu, en jeg sá mjer það ekki fært, því það er eins og rekinn sje hnífur í þetta Reykjavíkurkjördæmi, ef eitthvað á að spara, sem það snertir. Þá er till. um það að fella niður iðnnemastyrkinn. Jeg skal fúslega játa, að það er leitt að þurfa þess, en fjárhagur ríkisins heimtar það, að sparað, sje á öllum sviðum. En það skal tekið fram, að ætlast er til, að þetta sje ekki til fulls, heldur aðeins meðan fjárhagsörðugleikarnir eru svo miklir sem þeir nú eru. Það er sagt, að þetta sjeu þörfustu skólarnir. Þeir eru sjálfsagt þarfir, en þetta er viðkvæðið um þá alla, ef eitthvað á að spara við þá. Það er sama viðkvæðið og heyrist þegar beðið er um styrk til einstakra manna. Þá er ætíð sagt, að þetta sje bráðefnilegur maður og líklegur til að verða landi sínu til mesta gagns. Hefir þetta stundum ræst, en oft, því miður, ekki. Meira skal jeg ekki lengja umr. Svara hnjóðsyrðum til sparnaðarnefndar engu. Jeg vil spara umr. sem annað. Jeg heyri, að hæstv.forsrh. (S.E.) hlær. Hann má það gjarna, en mjer finst, að það sitji síst á stjórninni, þó að talað sje um sparnað, því að hún hefir hann á stefnuskrá sinni. En vera má, að ekki verði minni hláturinn þegar efndirnar á þeim sparnaði koma. Háttv. þm. Dala. (B.J.) má einnig hlæja; á honum tekur enginn mark.

Jón Auðunn Jónsson Mjer kom það nú ekkert á óvart, þótt till. mínar mundu mæta mótspyrnu, enda hefir hæstv. stjórn. fjvn. og samgmn. lagst á móti þeim. Háttv. fjvn. vil jeg þó minna á það, eða þá menn, sem sátu í henni í fyrra, að hún gaf þá fyrirheit um það, að fje skyldi veitt til sjúkrahússbyggingar á Ísafirði á þessu ári. Ástæður hafa nú raunar breyst nokkuð síðan, en jeg vil vekja athygli á því, að það þarf að mynda hjer fast „prógram“ í byggingum sjúkrahúsa. Hingað til hafa fjárveitingar til sjúkrahúsa verið veittar af handahófi og óathugað. Tel jeg ráðlegast að bygð sjeu fá en góð sjúkrahús, en þeim sje ekki peðrað hjer og þar. Ætti þá að reisa góð sjúkrahús í stærstu kaupstöðunum, Ísafirði, Akureyri, Seyðisfirði, Reykjavík og Vestmannaeyjum, sem væru einskonar landsfjórðunga sjúkrahús. Hefði þeirri reglu verið fylgt, mundi sjúkrahúsið á Eyrarbakka aldrei hafa verið bygt, því að þess var miklu minni þörf en víða annarsstaðar. Fjvn. færir það sem ástæðu, að dýrt muni að byggja hús á næsta ári, en jeg er sannfærður um, að ekki verður dýrara að byggja á næsta ári en 4–5 næstu árum þar á eftir. En svo ef það enn, að í till. minni var sleginn sá varnagli, að stjórnin veitti ekki fjeð nema fjárhagurinn leyfði. Sýnist þetta skilyrði nægilegt til að tryggja það, að háttv. deild amist ekki við þessari brtt. Þá er enn þess að gæta, að eftir áætlun húsagerðarmeistara hefir byggingarkostnaður sjúkrahússins lækkað um ca. 70000 kr., og lækkar meira á næsta ári. Á móti nauðsyn þessarar byggingar hefir enginn mælt, en jeg vil minna á, að hæstv.forsrh. (S.E.) taldi óviðunandi, að utanfararstyrkur lækna fjelli niður; þeir þyrftu að læra margt og fylgjast með hinum hraðfara framförum læknavísindanna, en jeg held, að sú kunnátta þeirra komi að litlum notum, ef þeir hafa ekki sjúkrahús, góð og vel útbúin sjúkrahús og lærðar hjúkrunarkonur, því að þar geta þeir beitt þessari kunnáttu sinni, en tæplega annarsstaðar. Háttv. samgmn. lagðist á móti till. minni um hækkun strandferðastyrksins, og var það að vonum. En menn verða að gæta þess, að strandferðir, eins og þær eru nú, eru mjög ófullkomnar og koma lítt að gagni. Strandferðaskipin elta millilandaskipin að minsta kosti norðan- og austanlands. Held jeg að rjett sje að spara á þessu sviði nú, þar til við verðum færir um að hafa strandferðirnar fullkomnari, en það verður ekki fyr en við fáum 2 góð og hagkvæm strandferðaskip. Meira skal jeg ekki fjölyrða um þessar mínar brtt. að þessu sinni.

Sveinn Ólafsson Jeg á brtt. við 14. gr. undir tölul. XI á þskj. 153. Hefi jeg fengið þau skilaboð frá háttv.fjvn., að henni þóknist ekki þessi till. mín. Kom mjer þetta ekki á óvart, því að nefndin hafði við 2. umr. lagt til breytingu og fengið hana samþykta, sem fór í öfuga átt við mína till. Á jeg hjer við fjárframlagið til Blönduósskólans, sem fært var úr 11600 kr. upp í 15000 kr. af háttv.fjvn. Ástæður mínar fyrir því að lækka þennan styrk svo, sem jeg nú legg til, niður í 14000 kr., eru þær, að með þessu næðist meira samræmi millum skólanna hjer í Reykjavík og þessa skóla heldur en er. En till. mín er alls ekki komin af því, að jeg vilji halla á sveita- skólana, og til þeirra tel jeg Blöndósskólann; jeg tel einmitt, að þeir eigi að hafa meiri styrk, að öðru jöfnu. En þess verður að gæta, að kvennaskólinn í Reykjavík hefir tvöfalda nemendatölu á við Blönduósskólann, og auk þess á Blönduósskólinn skólahúsið, en skólinn hjer verður að leigja hús og borga í húsaleigu á 8. þús. kr. á ári. Annars legg jeg ekki mjög mikla áherslu á, hvernig um þessa brtt fer. Ætti þetta annars nokkuð að fara eftir því, hvernig till. sparnaðarnefndar reiðir af um lækkunina til Reykjavíkurskólans. Verði hún samþykt, er enn meiri ástæða til að samþykkja mína till. Annars vil jeg láta í ljós viðurkenning mína fyrir till. sparnaðarnefndar, og jeg get lýst því yfir, að jeg er henni í flestu samþykkur, en þó get jeg ekki fylgst með þeirri till. hennar að fella niður styrkinn til fjallvega. Þar hefir henni áreiðanlega missýnst. Þó að mikil sje þörf vega hjer á landi, þá er þó hvergi meiri þörfin en þar, sem notast verður við fjallvegi einvörðungu. Gæti jeg nefnt marga fjallvegi á Austurlandi, þar sem vörður hafa fallið og þeir orðið ófærir sökum þess, að ekkert fje hefir verið veitt til viðhalds þeirra eða fengist um tugi ára. En þessir vegir voru velfærir fyrir nokkrum áratugum. Jeg get ekki verið samþykkur till.háttv.þm. Ísaf. (J.A.J.) um að lækka strandferðastyrkinn. Held jeg að það sje hinn mesti bjarnargreiði við landsmenn að draga úr ferðunum. Þær eru nú ljelegar og mega síst versna. Hefir verið sífeld afturför í samgöngumálum vorum alt frá 1914 og allir verið óánægðir með þær. Háttv. frsm.fjvn. (B.J.) ætla jeg engu að svara. Hann var eitthvað að reyna að hnjóða í mig, eins og honum er títt, en hnútur hans voru máttlausar og fyndnin vatnsblönduð, eins og oft vill verða hjá honum.

Magnús Guðmundsson Mjer sýnist nú enn svo þunnskipað í fundarsalnum, að jeg tel vafasamt, að fundarfært geti heitið. Það gerir mjer að vísu ekki mikið til, því að jeg ætla aðeins lítilsháttar að drepa á eitt eða tvö atriði, en vonandi láta háttv.þdm. sig ekki vanta lengi, er um svo mikilvægt mál er að ræða sem fjárlögin. Það var sjerstaklega brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.), sem jeg vildi minnast á. Brtt. fer fram á að fella niður tölulið 19 í 2. grein fjárlagafrv., sem sje bifreiðaskatt, sem áætlað er að nemi 30000 kr. Jeg var satt að segja hissa á, að þessi brtt. skyldi koma frá háttv. 3. þm. Reykv. Mjer hefir skilist svo, að honum þætti einmitt of lítið gert að því að taka upp í tekjuhliðina tekjur af ríkisrekstrarfyrirtækjum, eða að minsta kosti talaði hann í þá átt hjer fyrir skemstu. Hæstv. atvrh. (Kl.J.) mælti með brtt. þessari. Kvaðst hann hafa talað við vegamálastjóra um þetta mál, og hefði hann verið því samþykkur að tilfæra bifreiðaskattinn ekki tekjumegin. Þetta kemur mjer nokkuð undarlega fyrir, ef meiningin með því er sú, að ekki sje tekið tillit til þessa skatts gjaldamegin, því að það var einmitt tilætlun mín, að skatti þessum skyldi verja til viðhalds vegum, og er hann því gjaldamegin áætlaður í því fje, sem til viðhalds er veitt. Jeg hafði líka minst á þetta við vegamálastjóra og hjelt jeg, að hann væri mjer samþykkur í því, að bifreiðaskattinn mætti nota til að greiða nauðsynlegan kostnað við slitlag vega, svo langt sem hann nær. En auðvitað vill vegamálastjóri fá sem mest fje til veganna. Því er nú svo háttað, að mikið hefir verið gert hjer við flutningabrautirnar síðastliðin ár í tilefni af konungskomunni, og því er líklegt, að minna fje þurfi að verja til þess árið 1923. Jeg hlýt því að álíta, að hið áætlaða fje nægi til viðhaldsins. Jeg get ekki sjeð annað en 5. grein bifreiðaskattslaganna sje þessari aðferð ekki til hindrunar, því að yfirleitt ræður vegamálastjóri miklu um viðhald allra vega landsins. Mjer finst því fullkomlega eðlilegt, að tekjur þær, sem eiga að fara til endurbóta á vegum, sjeu allar taldar tekjumegin í fjárlögunum. Hæstv. atvrh. (Kl.J.) talaði um hina fyrirhuguðu loftskeytastöð austur á Síðu. Jeg tel sjálfsagt, að stjórninni sje heimilt að flytja þangað stöðina á Ísafirði, ef stjórnin sjer að hún gerir miklu meira gagn þar eystra. Það er bæði sparnaður og hagkvæmara að hafa stöðina þar, sem hún getur komið að notum. Um brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (Jak.M.) um útflutningsgjaldið þarf ekki að ræða, fyrst hún er tekin aftur. Jeg vona, að deildin samþykki að fella gjald þetta niður á sínum tíma, þegar fjárhagur landsins eða ríkissjóðs leyfir. Enda var það hugsun síðasta þings með þessum lögum. Var því óþarft af háttv.þm. (Jak.M.) að fara hörðum orðum um þetta ákvæði þingsins í fyrra.

Gunnar Sigurðsson Það var eitt atriði í þessum kafla fjárlaganna, sem jeg vildi lítilsháttar minnasta. Það er 8. liður X.brtt., um styrkinn til kvennaskólans í Reykjavík. Jeg tel afarilt, ef sá skóli yrði lagður niður, sem í raun rjettri er stefnt að með því að lækka styrkinn til hans. Þótt hann sje til mestra nota fyrir Suðurland, hygg jeg, að þangað sæki stúlkur af öllu landinu, og það yrði því öllu landinu til stórtjóns, að hann yrði að hætta. Eins og öllum er kunnugt, eru nú miklir erfiðleikar með alt skólahald. Húsaleiga og alt annað, sem skólinn þarfnast, er óhemjudýrt. Jeg get því ekki annað en verið því mótfallinn að fella styrkinn til hans.

Magnús Kristjánsson Jeg á sjálfur enga brtt. í þessum kafla og er yfirleitt ekkert gefinn fyrir að koma fram með þær. Jeg stend því ekki upp þess vegna, heldur voru það ummæli tveggja háttv þm., sem komu mjer til að segja nokkur orð. - Hv. þm. Borgf. (P.O.) fór hörðum orðum um alla þá, er ekki vildu aðhyllast allar till. sparnaðarnefndarinnar. Jeg á vafalaust einhverja hlutdeild í þessu, því að jeg játa það fúslega, að jeg hefi ekki verið nefndinni samþykkur í öllum greinum. Frá mínu sjónarmiði hefir nefnd þessi misskilið hlutverk sitt. Mjer skildist, að starf hennar ætti fyrst og fremst að vera það að undirbúa málin fyrir seinni tímann, en ekki að koma með till. um að klípa af ýmsum nauðsynlegum fjárveitingum og vilja fá það samþykt nú á þinginu. Mjer finst ekki undarlegt, þótt þm. geti ekki fylgt nefndinni að málum út í ystu æsar. Jeg viðurkenni, að háttv. fráfarin stjórn hefir gert sjer far um að viðhafa sparnað á flestum sviðum, er hún samdi frv. til fjárlaga fyrir næsta ár, og jeg viðurkenni einnig að háttv.fjvn. hefir starfað á sama grundvelli, en þá verður lítið eftir handa sparnaðarnefndinni að gera, ef hún eingöngu vill starfa að því að draga enn meir úr þeim fjárveitingum, sem bæði stjórn og fjvn. eru búnar að færa niður eins langt og virðist unt. Það þarf því ekki að koma nefndinni mjög á óvart, þótt eitthvað detti úr sögunni af tillögum hennar. Að minni hyggju var aldrei til þess ætlast, að sparnaðarnefndin væri einskonar yfirfjárveitinganefnd, heldur eins og jeg hefi áður getið um, var hlutverk hennar að leggja fyrir stjórnina til athugunar fjársparnaðartillögur sínar, sem svo yrði reynt að koma til framkvæmda síðar, eftir því sem við ætti. Ekki er óhugsandi, að nefndin hafi með þessum till. sínum viljað skifta háttv.þm. í tvo flokka. Annar teldist sparnaðarflokkur, sem óhætt væri að trúa fyrir fjármálunum, en hinn eyðsluflokkur, sem helst ætti ekki að koma nærri þeim. Eftir því, sem fram hefir komið, virðist tilgátan ekki ólíkleg. En þetta væri mjög óheppilegt. Það væri þá hægt að ganga nokkuð langt eftir þessari braut, sem er æðivarasöm. Þá mætti koma með ýmsar tillögur, sem vitanlegt væri, að ekki næðu fram að ganga, aðeins í þeim tilgangi að brennimerkja einstaka menn sem eyðsluseggi á fje ríkisins. Allir vita, að hægt er að koma mörgu inn hjá mönnum, ekki hvað síst ef feld verður nú niður prentun á umræðuparti þingtíðindanna og fólk á ekki kost á að sjá þar sjálft svart á hvítu, hvað þm. hafa lagt til málanna. Annars finst mjer þessar sparnaðartilraunir nefndarinnar flestar smávægilegar og mest á pappírnum, en munar í rauninni lítið eða ekkert. Þær tilraunir nefndarinnar að klípa utan úr þeim fjárveitingum, sem hæstv. landsstjórn hefir fært niður sem unt er, geta orðið til þess, að ekkert gagn verði að þeim. Jeg vil minnast hjer á eitt atriði, þótt raunar sjeu mörg, sem þyrfti að athuga. Það er till. um að fella niður styrk til iðnfræðslu. Það hefir að vísu verið tekið fram hjer áður, að till. væri afaróheppileg, en jeg vildi bæta við, að jeg er þeirrar skoðunar, og vona að öllum háttv.þm. sje það ljóst, að engin fjárveiting, sem er jafnsmá, gerir eins mikið gagn. Margir taka þegar eftir fermingu að nema einhverja handiðn, og geta því ekki gengið á neinn skóla eftir það, aðra en kvöldskóla eða iðnfræðslunámsskeið, en langar þó að menta sig eftir föngum í tómstundunum. Styrkur þessi, sem nú hefir komið tillaga um að afnema, hefir hjálpað þessum unglingum að verða að nýtari og dálítið fróðari mönnum en ella. Hann hefir gert tvent, bæði hjálpað piltum að nema iðn sína og læra jafnframt ýmislegt, sem hverjum manni er nauðsynlegt að vita, í hvaða stöðu sem er. Sýndist því nær sanni að hækka hann lítið eitt en klípa af honum eða fella hann alveg. Því hefir verið haldið fram, að ekkert geri til, þótt styrkurinn sje feldur niður í bili. Það megi hvenær sem er aftur taka hann upp. Auðvitað er það rjett, að styrkinn má taka upp aftur, en það er engu að síður afarbagalegt fyrir þá, sem halda uppi slíkum stofnunum. Ef þeir eiga það á hættu, að styrkurinn verði feldur niður, þá geta þeir ekki útvegað sjer húsnæði nje kennara eða annað, er til kenslunnar þarf. Þeir verða því að vera nokkurnveginn vissir um að fá sinn vanalega styrk til að geta haldið stofnuninni við. Að öðrum kosti verða þeir að hætta. Það er ekki tími til að minnast á öll þau atriði, sem hjer gætu komið til greina. Jeg ætla því að hverfa frá þessu og minnast á annað atriði, sem mjer þykir miklu skifta. Annar háttv.þm. mintist á strandferðirnar og mælti með því að lækka styrkinn til þeirra um helming, úr 200000 í 100000 kr. Furðaði mig satt að segja á því, að svo skynsamur og velviljaður maður gæti fylgt því máli fram að minka fjárstyrk til strandferðanna, eins og nú stendur. Ef til vill hugsa ýmsir þdm., að lítið gerði til, þótt strandferðirnar leggist með öllu niður, en þar er jeg á annari skoðun. Slíkt mætti alls ekki koma fyrir. Háttv. þm. Ísaf. (J.A.J.) tók fram till. til stuðnings, að eitt strandferðaskip væri svo að segja gagnslaust. Er nokkurt gagn ætti að vera af strandferðunum, þá yrðu skipin að vera tvö Þetta er að sumu leyti rjett; auðvitað er miklu meir í gagn að tveim skipum en einu. En sú leið að minka styrkinn stefnir ekki í þá átt, heldur þvert á móti. Mjer finst gersamlega misráðið að minka styrkinn eða fækka ferðunum, því að allir vita, að það eru strandferðir „Sterlings“, sem gera mönnum kleift að sækja atvinnu í aðra landshluta, eins og svo margir verða að gera, eftir því, hvar atvinnan býðst best. „Sterling“ hefir naumast undanfarið getað fullnægt fólksflutningaþörfinni. Aftur á móti hefir öðru máli verið að gegna um vöruflutningaþörfina. Hún hefir ekki verið jafnmikil. Jeg vona því, að allir háttv.þdm. sjái það og skilji, að það yrði mörgum til stórtjóns, ef styrkurinn yrði lækkaður, og ferðum þar af leiðandi fækkað. Því hefir verið haldið fram till. til stuðnings, að hv. stjórn hefði þótt heppil. að fella niður fyrstu ferð „Sterlings“ á þessu ári. En það er lítill stuðningur að svo óverjandi ráðstöfun, því bæði er það, að fjöldi manna stórskaðaðist við hana, og svo var heldur ekki hægt að framfylgja henni til hlítar. Eins og allir háttv.þm. vita, varð skipið að fara fyr en ákveðið hafði verið. Að þessu öllu athuguðu ætti mönnum að vera það ljóst, að síst er ástæða til að draga úr samgöngunum kringum land; bæri Alþingi frekar að reyna til að efla þær og auka þær en minka. Mönnum hefir vaxið mjög í augum, hve hallinn á strandferðarekstrinum hefir orðið mikill. En jeg bið menn að athuga það, að undanfarin 30–40 ár hefir stöðugt verið mikill halli; og er það furða, að þá þótti mönnum það ekki eins tilfinnanlegt, þótt það fje rynni til útlendinga. Þessi halli hefir vitanlega orðið meiri að krónutali nú á síðustu árum, en ef miðað er við dýrtíðina, þá er hann ekki hár. Alt, sem til þess þarf, hefir fjór- til tífaldast í verði, og er þá ekki undarlegt, þótt tölurnar á pappírnum hækki. Jeg skal fúslega játa, að þau mistök hafa orðið á, að þingið hefir ekki veitt fje í fjárlögum til strandferðanna. Undireins og strandferðaskipið varð eign ríkisins, er eins og menn hafi álitið, að öllum kostnaði við þær væri lokið. Og þess vegna hefir ágóði frá hinum skipunum runnið til þess að jafna hallann. Það mætti virðast svo sem þetta skifti ekki máli, það væri að taka úr einum vasanum og láta í hinn. En það er fleira, sem kemur til greina. Hefði hvert skip fengið að njóta sín og bókfært verð þeirra fært hæfilega niður, hefði með því mátt spara mikið vexti og vátryggingargjöld. Borg og Willemoes hafa verið látin bera hallann af rekstri Sterlings og eigi færð niður að verði, eins og hefði átt að vera. Jeg vona, að stjórnin lagfæri þetta sem fyrst; að því er beinlínis sparnaður. Jeg hefi bent á þetta, því ekki er víst, að öllum háttv.þm. sje það kunnugt.

Hákon Kristófersson Þá er nefndin flutti skilaboð sín viðvíkjandi símanum milli Búðardals og Króksfjarðarness, taldi jeg víst, að hæstv. stjórn mundi ekki skjóta sjer hjá að leggja þessu liðsyrði. En jeg gat því miður ekki skilið það á hæstv. atvinnumálaráðherra (Kl.J.), að hann liti svo á. Við 2. umr. virtist hann bera hlýjan hug til málsins, en nú virðist mjer hann taka Hesteyrarsímann og loftskeytastöðina á Síðu fram yfir. Jeg get varla skilið, að hæstv. ráðherra hafi snúist hugur frá 2. umr., og vona þá að hann leiðrjetti mig, ef jeg hefi tekið skakt eftir ræðu hans. Jeg á enga brtt. við þennan kafla, og ætla því ekki að tala hjer langt mál. Þó vildi jeg minnast á þá till. að fella niður styrk til fjallvega. Jeg verð að taka undir með hæstv. atvinnumálaráðherra (Kl.J.), að mig furðar stórum, að slík till. skuli koma fram. Og því meiri er undrun mín, er jeg veit, að háttvirtir flutningsmenn eru úr þeim hjeruðum, sem verst eru stödd hvað vegi snertir. Sumar sýslur eru svo ólánssamar, að eiga enga þjóðvegi innan sinna takmarka, og einu tillögin sem þær fá úr ríkissjóði til vegagerða er lítilfjörlegur styrkur úr fjallvegasjóði eða af því fje, sem veitt er eða hefir verið veitt í fjárlögum til fjallvega. Og með tilliti til þeirra þúsunda króna, sem fara til þjóðveganna, væri næsta furðusamlegt, ef þessi styrkur væri feldur niður. Hjer hafa komið fram ýmsar till. frá háttv. sparnaðarnefnd, og ætla jeg ekki að tala um þær. En jeg get ekki annað en undrast það, hve nefnd sú sætir hörðum dómum. Jeg hefi aldrei gert ráð fyrir öðru en að till. nefndarinnar væru sprotnar af því, sem hún álítur best, og dettur mjer ekki í hug að bregða henni um illar hvatir, þó að jeg og aðrir geti ekki aðhylst margar till. hennar. Þó er jeg ekki altaf á öndverðum meið við háttv. nefnd. Hún hefir t. d. lagt það til, að styrkur til utanferða lækna falli niður, og get jeg greitt þeirri till. atkvæði. Jeg játa það fúslega, að læknum geti verið mikill þekkingarauki að utanferðum þessum, en oftar munu þær farnar fyrir skemtana sakir og lítið hafast upp úr þeim. Það hefir verið sagt, að niðurfelling þessa styrks geti kostað mannslíf. Jeg vil ekki þræta um það, en margt getur kostað mannslíf, ef nógu langt er rakið. Jeg vil t. d. benda á það, að láta útkjálkahjeruð vera læknislaus svo vikum og mánuðum skiftir, og vil þar nefna Reykhólahjerað og Flatey. Jeg segi ekki, að þessi utanfararstyrkur sje ómaklegur eða illa til fallinn, en nú verður margt að falla niður, sem viðurkent er, að eigi ekki minni rjett á sjer en þetta. Jeg verð að taka í sama strenginn og háttv.frsm. (B.J.) viðvíkjandi 4. brtt. á þskj. 153 við 12. gr. Þó æskilegt væri að geta orðið við slíkri beiðni, er þó hættulegt að leggja inn á þá braut; svo margir mundu sigla í kjölfarið. Jeg get því ekki greitt till.atkv., þó mjer þyki það leitt. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða meira að sinni, en jeg vænti þess, að jeg fái bráðlega að heyra frá hæstv. atvrh. (Kl.J.) og ummæli hans verði þá á þann hátt, að jeg hafi ánægju af að heyra hann lýsa yfir því, að hann muni telja sjer skylt að verða við og framkvæma skýlaus fyrirmæli háttv.fjvn. viðkomandi umtalaðri símalagningu.

Forsætisráðherra (S. E.) Það er rjett eins og háttv.þm. Ak. (M.K.) drap á, að það er óþarfi af háttv. sparnaðarnefnd að ræða fjárhag ríkisins á undan öllum till. sínum. Þó að allar till. næðu fram að ganga, kæmi það lítið við fjárhagnum. Þær eru ekki veigameiri en það. Fyrst verða fyrir mjer till.háttv. sparnaðarnefndar um húsaleigu og námsstyrk. Jeg vil mæla með því, að fyrirkomulagið verði eins og það er nú, því nú er hægt að gera sem jafnast upp á milli allra, sem þarfnast styrksins. En ef till. þessi verður samþykt, þá er ekki hægt að taka til greina verulega þörf fátækra manna, sem eru búsettir hjer í bænum. En menn geta verið búsettir hjer, þó að þeir eigi hjer engan að og standi á engan hátt betur að vígi en utanbæjarmenn. Það er ekki rjett að útiloka þessa menn, en hinsvegar munu utanbæjarmenn yfirleitt sitja fyrir, eða svo hefir það verið að minsta kosti, en það er ekki rjett að útiloka hina. Þá vil jeg taka það fram viðvíkjandi ræðu háttv.þm. Barð. (H.K.) um utanfararstyrk lækna, að jeg teldi mjög óheppilegt, ef hann fjelli niður. Læknunum er bráðnauðsynlegt að geta fylgst með öllum nýjungum í vísindum sínum, og þegar þess er gætt, að hjer vantar tilfinnanlega sjúkrahús, þar sem læknarnir gætu aflað sjer þekkingar, megum við síst spara á þessum lið, og jeg tel því fje, sem til þessa er varið, vel varið. Jeg verð að játa það, að mjer þykir það einkennilegt, að háttv.frsm. sparnaðarnefndar (S. St.) reynir altaf að láta líta svo út sem stjórnin vilji ekki spara, og byggir það á því, að hún getur ekki aðhylst till. eins og þessa hjer og aðrar líkar. Og einkum er þetta einkennilegt, þar sem fráfarin stjórn lagði hið sama til um þessi atriði; en háttv.þm. (S.St.) þreytist ekki á að lofa hana fyrir sparnað. Þetta er einkennilegt rjettlæti, en það fyrirgefst hv.þm. vegna þess, hve erfitt hann á með að líta stjórnina rjettu auga. Jeg veit það, að á meðan það þykir kostur að vera talinn sparnaðarmaður, mun háttv.þm. aldrei festa það nafn við mig, hversu mjög sem jeg ætti það skili. Annars er þetta ekki í fyrsta skifti, sem jeg sje háttv.þm. (S.St.) þeysa á sparnaðarfáknum hjer í deildinni. Sú ótemja hefir sjest hjer ausa og prjóna þing eftir þing. En margir eru kallaðir, en fáir útvaldir. Jeg hefi athugað andlit háttv.þm. (S.St.) þegar hann hefir hleypt sparnaðarfáknum, og hefi jeg sjaldan sjeð sólskin þar. Svo djúp hefir alvaran verið. En þegar eyðslusemi er hjer á dagskrá, sem snertir hans eigið kjördæmi, uppljómast andlit hans. Það mátti sjá þegar verið var að samþykkja Hesteyrarsímann. Það eru fáir svo útvaldir, að þeir haldi áfram að vera sparnaðarmenn, ef kjördæmi þeirra á í hlut. Atvinnumálaráðherra (Kl.J.): Jeg held, að háttv.þm. Barð. (H. K.) hafi ekki heyrt vel til mín, því annars hefði hann ekki beint til mín spurningunni, sem hann bar upp áðan. Þegar jeg fjekk skilaboð háttv. nefndar viðvíkjandi Króksfjarðarsímanum, lýsti jeg því skýrt yfir, að jeg hefði fengið uppfylt aðallega það, sem jeg ætlaðist til með till. minni. Og þóttist jeg ekki hafa ástæðu til að ræða það frekar. Þetta held jeg að hafi farið fram hjá háttv.þm. (H.K.). En jeg vildi ganga feti framar. Jeg vildi taka Hesteyrarsímann og loftskeytastöðina á Síðu með, og því varð mjer tíðrætt um þessi tvö atriði, en um Króksfjarðarsímann hafði jeg enga ástæðu til að tala frekar. Vona jeg svo, að háttv.þm. Barð. (H. K.) sje ánægður með svörin.

Einar Þorgilsson Jeg á brtt. á þskj. 153, VIII. lið, við 13. gr. E, sem fer fram á, að Keflavíkurhreppur fái greiddar kr. 3000 af ríkissjóði upp í byggingarkostnað Vatnsnesvitans. Ástæður fyrir styrkbeiðninni eru þessar: Keflavíkurhreppsbúum hefir verið tilfinnanlegt, hve lengi þeir hafa mátt búa við það að vera leiðarljóslausir á svæðinu milli Garðskaga og Vatnsleysustrandar, og það því fremur, sem þeir hafa verið og eru enn sjósóknarar í fremstu röð. Þó hefir það aldrei verið þeim eins tilfinnanlegt eins og á síðasta áratug, eftir að farið var að stunda fiskiveiðar á mótorbátum, því jafnframt hefir sjósóknin og langræði aukist, þannig, að sjómenn þar verða að fara frá landi um miðnætti og leita lands í myrkri, eins oft í stríðu sem blíðu veðri. Það er því ekki að furða, þó að þeim mönnum, sem við þau lífskjör eiga að búa, finnist nauðsyn á því að hafa leiðarljós til þess, ekki síst þegar af hafi er komið, að geta áttað sig á landinu, enda virðist það eitt af þeim nauðsynlegu skilyrðum fyrir sjófarendur og viðurkent af öllum, er til sjóferða þekkja. Síðastliðið sumar hófust Keflvíkingar handa, í samráði við vitamálastjóra landsins, að fá vita bygðan á Vatnsnesi innanvert við Keflavík. Vitamálastjórinn rjeði til, hvar vitinn skyldi byggjast, gerði kostnaðaráætlun og rjeði formi og fyrirkomulagi hans. Jafnframt því sem vitamálastjórinn skrásetti vitann, trygði hann hreppsbúum rekstrarkostnað af ríkissjóði, ef hreppsbúar gætu komið honum upp í bráðina. Nú er svo komið, að vitinn hefir verið bygður og hefir verið starfræktur í vetur. En til þess að geta bygt hann, hafa Keflavíkurhreppsbúar orðið að taka bráðabirgðalán. Jafnvel þó vitamálastjórinn gæfi hreppsbúum ekki vissu um, að hann, síst í svipinn, gæti mælt með því við stjórnarráðið, að ríkið legði fram byggingarkostnaðinn, þá hafa hreppsbúar skilið það svo, að þeir mættu vænta styrks af ríkisfje til fyrirtækisins á sínum tíma. Vitabyggingin hefir kostað 8250 krónur, samkvæmt reikningi, sem forstöðunefnd vitabyggingarinnar hefir lagt fram, og lýsir hún jafnframt yfir, að ýmislegt smávegis sje ógert enn, þar á meðal að mála vitann, svo að hann muni kosta sem næst 10000 kr., þegar hann er fullgerður. Þótt hreppsbúar hafi í svipinn getað komið þessu nauðsynjaverki til framkvæmda, þá kreppir að þeim sem öðrum, er í verklega framkvæmd ráðast nú á þessum fjárhagsþröngu tímum, og fyrir því hafa þeir nú snúið sjer til hins háa Alþingis með styrkbeiðni þá, sem brtt. fer fram á og falið okkur þingmönnum kjördæmisins að fylgja fram styrkbeiðninni, með það fyrir augum, að Alþingi líti svo á, að hjer sje um þá framkvæmd að ræða, sem skylda beri til að styðja framar en margt annað, sem þó að einhverju leyti mætti kallast þarflegt. Þess ber að gæta, að þó viti þessi komi Keflavíkurhreppsbúum að mestu liði, þá er hann jafnframt leiðarljós fyrir alla þá, sem sjóleið eiga um sunnanverðan Faxaflóa. Engum blandast hugur um það, að leiðarljós og lendingarbætur eru hvorttveggja í senn til að vernda líf sjómannanna, það sem það nær, og atriði til aukinnar framleiðslu, sem allir, og þá ekki síður þing og stjórn, vilja styðja að. Í þeirri von og vissu, að háttv. deild samþykki þessa sanngjörnu styrkbeiðni, og sýni þar með að hún virði að verðleikum dáð og djörfung þeirra manna, er ráðist hafa í að hrinda af stað jafn hjeraðs- og þjóðþörfu verki sem þetta er, læt jeg máli mínu lokið að sinni.

Jón Þorláksson Jeg á hjer tvær brtt. á þskj. 157. Hefir sú fyrri þegar verið gerð að umtalsefni af hæstv. atvinnumálaráðherra (Kl.J.) og háttv. 1. þm. Skagf. (M.G.). Það er 1. till. á nefndu þskj., breyting við 2. gr. 19. lið fjárlagafrv., um að fella niður bifreiðaskatt úr tekjudálki frv. Það hefir nú verið gerð grein fyrir þessari brtt. við 2. umr. af mjer og hæstv. atvrh. (Kl.J.), þar sem við höfum tekið fram þau augljósu sannindi, að eigi geti komið til mála, að liður þessi standi sem tekjur, nema því aðeins, að hann sje þá færður hinumegin sem útgjöld, ef reikningurinn á að sýna rjetta niðurstöðu. Háttv. 1. þm. Skagf. (M.G.) hefir lagt á móti þessari brtt. og færir fram þau rök til stuðnings sínu máli, að gjaldliðir til vegagerða komi á móti þessum tekjulið. Ber hann vegamálastjóra að einhverju leyti fyrir þessu áliti sínu. Jeg rengi ekki, að háttv.þm. fari hjer með rjett mál, en jeg álít, að tilvitnun hans sýni ekki það, sem hann ætlast til að hún sýni. Hjer er sem sje um fje að ræða, sem samkvæmt gildandi lögum á að nota á sjerstakan, ákveðinn hátt. Þess vegna er rangt að blanda bifreiðaskattinum saman við aðrar fjárupphæðir, sem lagðar eru til vegagerðar eða vegaviðhalds. Bifreiðaskattinum á samkvæmt bifreiðaskattslögunum að verja til þess að setja slitlag á vegi utan kaupstaða, með því að setja á þá grjótmulningslag og tjörusteypu, eða með því að setja slitlag úr öðru bifreiðahæfu efni. Frá þessu ákvæði verður eigi gengið. Jeg get eigi kannast við, að fjárupphæð sú, sem stjórnin hefir í frv. sínu ætlað til viðhalds vega, geti nægt, ef af henni á að taka þær 30 þúsundir, sem hún áætlar bifreiðaskattinn, og nota þær lögum samkv. Enn betur sjest þó þetta, ef áætlunarupphæð stjórnarinnar fyrir 1923 til viðhalds vega er borin saman við þá upphæð, sem veitt var í sama skyni yfirstandandi ár í gildandi fjárlögum, því hún er hærri en áætlunarupphæðin fyrir 1923. Jeg geri nú máske ráð fyrir því, að svarað verði, að þá megi taka bifreiðaskattinn 1922 og nota hann. En þá er því að svara, að það er til skjalleg sönnun um, að honum á að verja til að bæta veg, sem hvorki er þjóðvegur nje flutningabraut. Er það vegurinn fyrir sunnan Hafnarfjörð, sem á að endurbæta fyrir þetta fje, og fer þá bifreiðaskatturinn í það.  Þetta má auðvitað laga, hvort heldur vill með því að setja tilsvarandi gjaldalið í fjárlögin fyrir bifreiðaskattinum, eða þá að fella hann burt tekjumegin. Háttv. 1. þm. Skagf. (M.G.) sagði, að þessi brtt. mín væri í ósamræmi við þá skoðun mína að taka Landsverslunina inn í fjárlögin. En þetta er ósambærilegt. Sú till. mín var til þess að fyrirbyggja það, að Landsverslunin sækti fje í vasa landsmanna eftirlitslaust af hálfu löggjafarvaldsins. En með bifreiðaskattinn er öðru máli að gegna. Vona jeg að allir háttv.þm. sjái, að það er einungis gert til þess, að landsreikningurinn verði rjettari, því það er lögákveðið, hvernig verja skuli bifreiðaskattinum, og honum verður varið eftir því. Þá kem jeg að hinni brtt., sem jeg á á þskj. 157, IV. lið, við 14. gr. B II, um námsstyrk stúdenta erlendis. Breytingin, sem jeg fer fram á, er sú, að í stað 8000 komi 30000. Um þessa brtt. er sama að segja og hina, að hún er bara leiðrjetting. Upphæðin, sem stúdentar fá, er ákveðin og er uppbót fyrir Garðstyrkinn, sem þeir mistu 1918. Nú eru komnir 3 árgangar, eða alls 19 menn, sem njóta þessa styrks, og er 4. árgangurinn hefir bæst við, má gera ráð fyrir, að þeir, sem styrksins njóta, verði 25 alls. Styrkupphæðin er ákveðin 1200 kr. og 25X1200=30000 kr. Þetta er því eins og hitt leiðrjetting, sem gerir enga breytingu á landsreikningnum. Jeg vil segja það, að jeg fyrirverð mig ekki fyrir þessa brtt., því jeg tel þessu fje miklu betur varið en ýmsum upphæðum, sem veittar eru til að halda uppi kenslu innanlands, og get jeg þar tekið sem dæmi heimspekideild háskólans. Af öðrum brtt., sem hjer liggja fyrir og eru til umr., skal jeg aðeins minnast á eina, tillöguna um að fella niður styrk til iðnskólans. Mestur hluti þessarar upphæðar snertir Reykjavík. Jeg býst nú við, að háttv.flm. þessarar brtt. hafi eigi verið kunnugt um ástæður þær, sem fyrir hendi eru. Iðnskólinn stendur nú með blóma og hefir á annað hundrað nemendur. Er þar auk ýmsra almennra námsgreina sjerfræðikensla í 6 iðngreinum. Að skólinn kemst af með svona litla fjárupphæð, stafar af því tvennu: Fyrst að nemendur borga há skólagjöld og annað, að Iðnaðarmannafjelagið bygði skólahúsið fyrir stríð, og hefir auk þess tekjur af því, að annar skóli er haldinn þar á daginn. Ef ætti að fella skólann niður í 1–2 ár, þá gæti það orðið til þess, að húsinu yrði ráðstafað einhvernveginn öðruvísi, og yrði þá naumast til taks að þeim tíma liðnum, og tel jeg víst, að skólanum yrði þá eigi komið upp aftur, nema fyrir miklu meira fje. Og samkvæmt þeirri stefnu, sem þingið virðist hafa tekið um ungmennafræðsluna, þar sem það hefir komið til tals að auka hana á kostnað barnafræðslunnar, þá vænti jeg þess, að það vilji ekki leggja niður þá ungmennafræðslu, er iðnskólinn veitir.

Magnús Jónsson Jeg verð að fylgja úr hlaði með fáum orðum brtt., er jeg á á þskj. 153, IX. lið við 14. gr. A. a. 2, um skrifstofukostnað biskups. Vona jeg reyndar, að þessi sjálfsagða tillaga verði samþykt af háttv. deild án þess mælt sje fyrir henni, einkum þar sem hæstv.forsrh. (S.E.) og háttv.frsm. (B.J.) hafa lagt því gott orð. Jeg hygg það eigi rangt, þó jeg segi, að talsverð óánægja hafi ríkt hjer í deildinni við þá niðurfærslu, sem gerð var á skrifstofufje biskups, úr 3000 kr. niður í 1000, þó þeir tækju heldur þann kostinn að lækka upphæðina heldur en að láta hana standa óbreytta. En nú er hjer komin miðlunartillaga, og býst jeg við, að háttv. deild geti aðhylst hana. Það er augljóst, að með 1000 kr. skrifstofufje er biskup bundinn við að afgreiða sjálfur að mestu leyti, og getur því eigi gefið sig að öðru. Afgreiðslur hafa verið um 11–14 hundruð á ári, skriflegar, og hefir biskup haft fastan mann við afgreiðslu frá 10–4 á degi hverjum, og er þó röskur sjálfur, eins og kunnugt er. Skrifstofukostnaður biskups er sambærilegur við ýmsa aðra, t. d. landlækni, og ætti því að vera jafnhár. Þegar svo tekið er tillit til þess, að altaf koma margar afgreiðslur, sem ekki festast á pappír, auk vísitasíuferða, þá er auðsætt, að biskup fær eigi annað því einn öllu, enda getur naumast álitist heppilegt að binda starfskrafta hans við skrifstofuafgreiðslur. Vona jeg því, að háttv. deild samþykki brtt. mína. Háttv. frsm. sparnaðarnefndar (S. St.) sagði, að það væri eins og komið væri við hjartað í Reykvíkingum, ef talað væri um að spara eitthvað í Reykjavík. Ætli það sje ekki svo alstaðar? Jeg býst við, að flestum verði á að kvarta, þegar á að fara að þröngva kosti þeirra, Reykvíkingar ekki fremur en aðrir. Annars finst mjer að þeir menn, sem lesa breytingartillögur þessarar hv. nefndar um það að einskorða námsstyrk í mentaskólanum við utanbæjarsveina, en leggja jafnframt á bæjarmenn eina skólagjald, geti ekki furðað sig á því, þótt mönnum komi þetta kynlega fyrir sjónir, þegar bæjarmenn eru útilokaðir frá þessum litla möguleika til að njóta námsstyrks, en jafnframt á þó að leggja á þá skólagjald. Það fær vart dulist, að þetta er heldur ósanngjarnt, að þrengja svo að þeim frá báðum hliðum. Þá verð jeg að minnast lítið eitt á 8. brtt. undir lið X, sem lýtur að því að fella burt þennan 2000 króna styrk til kvennaskólans í Reykjavík. Í síðustu fjárlögum voru skóla þessum ætlaðar 25 þúsundir króna, en kvennaskólanum á Blönduósi 15000 krónur. Í stjórnarfrv. eru þeir báðir færðir niður, en í sama hlutfalli. Lyktaði því svo, að kvennaskólinn í Reykjavík var færður niður um 6000 krónur, en fjvn. færði kvennaskólann á Blönduósi upp aftur. Var það heldur ekki ofgert, því ekki veitti af þessu, ætti starfsemi skólans ekki að stöðvast. En hinu held jeg fram, að ekki sje rjett að gera þannig upp á milli skólanna. Eru þeir alls ekki sambærilegir, og er auðsætt, að kvennaskólinn í Reykjavík þarf miklu meira fje til rekstrar. Hann hefir alt að helmingi fleiri námsmeyjar og hvorki munu kenslukraftar vera ódýrari nje lakari en í hinum skólanum. Og svo ber eitt að athuga. Kostnaður við þennan skóla lækkar ekki að sama skapi og dýrtíðin rjenar í landinu, sökum þess, að meiri hluti kennaranna eru tímakennarar, sem ekki hafa neina dýrtíðaruppbót. Hafa laun þeirra jafnan hækkað seinna en annara kennara, og má því búast við, að þau lækki líka seinna en hinna. Er ekki hægt að ætlast til, að þetta verði öðruvísi. Starf tímakennara er bæði óþægilegt og stopult, og verða þeir því að fá tíma sinn sæmilega borgaðan. Hjer við bætist svo hinn gífurlegi húsnæðiskostnaður, sem nemur alt að 8000 krónum á ári, í stað þess, að Blönduósskólanum er lagt til ókeypis húsnæði. Býst jeg ekki við, að neitt verði haft á móti því, hvernig skóli þessi er rekinn, nje hvernig hann hefir haldið á fje sínu. Virðist mjer hvorttveggja vera í ákjósanlegu lagi. - Jeg hefi ekki komið fram með neinar brtt. í þessu efni - en hart þætti mjer það, ef þessi háttv. deild færi nú, ofan á skakkafall það, sem skólinn hefir þegar orðið fyrir, að samþykkja að fella niður þennan 2000 króna styrk. - Það er misskilningur hjá háttv.þm.N.-Ísf. (S.St.), að þessar 2000 krónur hafi verið miðaðar við sveitastúlkur þær, er skólann sækja. Svo er ekki, heldur er hjer miðað við fjölda nemendanna. Var upphaflega til ætlast, að styrkurinn færi eftir því, hversu margir nemendur væru í skólanum og skyldi ekki vera minni en 40 krónur fyrir hverja námsmey. Er styrkurinn samkvæmt þessu helmingi minni en hann ætti að vera, og ætti því í raun rjettri fremur að auka hann en minka. Jeg vona því fastlega, að brtt. þessi verði ekki samþykt, því ef svo væri, þá væri tæplega hægt annað að segja en beinlínis sje lagst á þennan skóla. Hvað því viðvíkur, að best væri að skóli þessi hætti að starfa, þá tel jeg það síður en heppilegt. Þessi skóli hefir verið rekinn prýðilega vel. Hann er mjög vel hæfur til að ala upp húsmæður lands vors, bæði til munns og handa, og tel jeg því mjög illa farið, ef hann yrði þvingaður til að hætta að starfa. Auk þess tel jeg vafasamt, hvort mikið sparaðist við að svifta hann styrknum og leggja hann niður. Nemendur hans myndu bara leita til annara skóla, og þeir yrðu þá að færa út kvíarnar að sama skapi, því alstaðar er fult fyrir.

Eiríkur Einarsson Jeg þarf ekki að lengja umr. mikið, því það eru aðeins fáar brtt., sem jeg þarf að gera aths. við. Það er þá fyrst II. brtt. á þskj. 157, við 13. gr. C. 2, sem jeg vildi drepa lítið eitt á. Jeg get ekki látið því ómótmælt, að ástæða sje til að áskilja sjerstaka upphæð til nokkurra vissra bátaferða. Þetta má ekki skilja svo, að jeg sje því mótfallinn, að styrkur sje veittur til þessara Grímseyjar-bátaferða, heldur hinu, að þingið taki það að sjer að ráðstafa þessum styrk að nokkru. leyti. Mjer finst það og meiningarlaust að veita einni eða tveimur bátaferðum nokkurskonar forgang með því að tilgreina þær. Með því að tilgreina ferðirnar til Grímseyjar sjerstaklega, ætti það að vera meiningin að tryggja það, að þær leggist eigi niður, en þó svo væri, þá er óþarft að viðhafa þessa aðferð. Ætti að vera óhætt að treysta landsstjórninni til að sjá um, að þeir, sem þar eiga hlut að máli, verði ekki afskiftir. Því hefir verið haldið fram í því sambandi, að vafi gæti leikið á því, hvort Grímseyjarsundið geti heyrt undir orð þau, sem talin eru upp í fjárlagagrein þeirri, sem um þetta fjallar. En jeg býst nú við, að þótt þar sje talað um firði og flóa, en ekki minst á sund, að stjórnin sje ekki svo þröngsýn að láta orðalagið villa sjer sýn. Þykist jeg þeirra hluta vegna öruggur um, að eitthvað af þeim 100 þúsund krónum, sem veittar verða til þessara samgangna, renni til þess að ljetta undir með flutningum hjer til kauptúna austanfjalls, þótt sjávarsvæðið, er þar kemur til greina, sje opið haf, og heyri því ekki undir beint orðalag greinarinnar. Finst mjer þessi ákvörðun yfirleitt algerlega óþörf, og ætti að fella hana burt. Vona jeg, að háttv. þingdm. taki í sama strenginn með það og jeg, að ekki beri að skýra lögin eða skilja svo þröngt. Annars tel jeg það mjög óviðfeldið og óeðlilegt að lauma þannig inn sjerstökum ákvæðum eða forrjettindum, og verða slíkar handahófsráðstafanir sjaldan til neins góðs, enda eiga þær litlum vinsældum að fagna. Þá skal jeg í þessu sambandi minnast á brtt. frá háttv.þm. Ísaf. (J.A.J.), sem miðar að því að fækka strandferðum og færa styrkinn til þeirra niður um 100 þúsund krónur, eða helming. Jeg vil ekki beint mæla með brtt. þessari, en vil þó minna á það, að ef það er tilætlunin að fara að klípa úr því, sem veitt er til samgöngubóta á landi, svo sem nú virðist efst á baugi, þá er full ástæða til að gæta fullkomins samræmis í þessum úrdrætti milli lands og sjávar, því það verður að gæta þess, að heildin en ekki einstöku menn eða sveitir komi til að bera á herðum sjer þá þungu bagga, sem þessir erfiðu tímar binda mönnum á herðar, svo að hvort sem vel gengur eða illa, þá komi í rjettum hlutföllum niður á landsmönnum bæði hlunnindi og kvaðir. Menn segja og fullyrða, að ekki sje rjett að leggja þennan eða hinn vegarspotta niður, en öðru máli sje að gegna um sjóferðir. Það getur verið, að öðruvísi standi á um þær, en hins vegar getur það verið álitamál, hvort einni strandferðinni á að vera fleira eða færra og hvort sleppa á þessari eða hinni. Auk þess er þess að gæta, að þessum strandferðum er haldið uppi svo óhaganlega og af því handahófi, að auk þess, sem komið gæti til greina að draga úr þeim í sparnaðarskyni, er spurning, hvort nokkurt óhagræði að öðru leyti væri að því, þótt takmörkun yrði. Vil jeg þá fám orðum minnast á þær tillögur, er síðast hafa komið fram um símalagningar, og láta þess getið, að mjer finst þessi aðferð, að vera að skapa einum eða tveim símalínum forrjettindi, ekki heppileg. Ef háttv. Alþingi í hvert skifti ákveður, hvaða línur skuli ganga fyrir, er þar með loku skotið fyrir, að álit sjerfræðinga og mat eftir eðlilegri þörf komi til greina. Úr því að símalínurnar voru feldar úr fjárlögunum fyrir 1923, ætti að vera þögn um þær, því ef einn biður, biðja fleiri, og mjög vafasamt, hvort sá frekasti á bestan rjett. En nú koma þær aðeins öfuga boðleið.  Jeg vil því mæla á móti því, að þingið sje sjerstaklega að veita einni eða tveimur væntanlegum símalínum forgangsmeðmæli; slíkt er handahófsverk og kák og getur hæglega stofnað til versta misrjettis.

Þorsteinn Jónsson Háttv. þm. Ísaf. (J.A.J.) og háttv. 1. þm. Árn. (E.E.) hafa sagt, að þeir telji strandferðir skipsins Sterlings koma að litlu haldi og álíti, að lítill skaði væri skeður þó þær fjellu niður að miklum mun og styrkurinn til þeirra lækkaði. Öllum mun kunnugt, að ferðir kringum landið eru mjög óhentugar. Menn, sem koma hingað í brýnum erindum, verða oft að bíða hjer aðgerðarlausir vikum saman áður en þeir geti fengið ferð heim til sín aftur. En ef ferðunum yrði fækkað enn meira, myndu vandræðin aukast. Háttv. þm. Ísaf. (J.A.J.) sagði, að strandferðunum væri þannig hagað, að strandferðaskipið elti oftast millilandaskipin. Má vera, að mikið sje til í þessu, en þá er að ráða bót á því og breyta áætlun strandferðaskipsins. Samgöngumálanefnd hefir athugað málið í samráði við forstjóra Eimskipafjelagsins og komist að þeirri niðurstöðu, að það þyrfti að gerbreyta áætlun Sterlings, og mun það verða gert. Þá talaði háttv. sami þm. um, að flutningur væri lítill með strandferðaskipinu, og er satt, að mikill varningur er ekki fluttur með því, en það hefir ávalt marga farþega meðferðis. Þá er spurningin sú, hvort þetta fólk þurfi að ferðast. Flestir ferðast sjer til nauðsynja; það er aragrúi af fólki, sem fer til þess að leita sjer lækninga, af því hjer eru allir sjerlæknar landsins saman komnir, og auk þess er Reykjavík verslunarmiðstöð landsins. - Jeg býst við, að nefndin muni taka til athugunar, hvort ekki beri að breyta skipinu Sterling þannig, að lestarrúmið minki, en farþegarúmið stækki. Jeg mun mega segja það með vissu fyrir hönd samgöngumálanefndarinnar, að hún vill ekki minka styrkinn til strandferðanna.

Frsm. Bjarni Jónsson): Einn hv.þm. (J.A.J.) hefir beðið mig að vera stuttorðan, en þar eð jeg hefi ekki haldið nema eina ræðu, og hana stutta, þykir mjer það til nokkuð mikils mælst, einkum þegar sami háttv.þm. er nýkominn með till. um 100 þús. kr. bitling handa sínu kjördæmi. Hann heldur því fram, að fjárveitinganefnd í fyrra hafi lofað styrk til að byggja þetta sjúkrahús. Mun það vera rjett, en það var ekki ætlast til þess fyr en byggingin gæti orðið ódýrari. En eins og háttv.þm. veit, er enn þá ekki komið neitt jafnvægi á í því efni. Að minsta kosti ætti honum sem bankastjóra að vera það kunnugt og reynsla síðasta árs átt að færa honum heim sanninn um, að ekki væri vert að hrapa að hlutunum. Auk þess er fjárveitinganefnd nú önnur en í fyrra; í henni eru nú fjórir nýir menn, og býst jeg ekki við, að háttv. deild blöskri eða telji óhaldinyrði af háttv. Alþingi, þó þessi styrkur verði ekki veittur nú, þar sem hún hefir í heitingum að rjúfa heit við 3 eða 4 menn og álíka margar stofnanir. Jeg tek það fram í nafni nefndarinnar, að hún er á móti þessari till. Framburður hennar er ástæðulaus og órjettmætur á þessum tímum, bæði með tilliti til landssjóðs og kjördæmisins sjálfs. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) hefir tekið að sjer að skifta niður fje á milli tveggja kvennaskóla á landinu og reiknað út, að hlutfallið á milli þeirra væri rangt ákveðið af nefndinni. En það er ekki gott að koma auga á, hvernig háttv.þm. fær þessa útkomu, eða að hún sje rjett. Hann talaði um, að skólinn á Blönduósi ætti hús sitt sjálfur, og þyrfti því ekki að borga húsaleigu, en honum ætti að vera kunnugt um, að húsaleiga er reiknuð eftir því, hvað viðhald hússins kostar. Það mun kosta Blönduósskólann um 3 þús. kr., því húsið er ekki þannig bygt, að það geti haldið sjer við sjálft án þess að nokkru sje til þess kostað. Þá fór hann nokkrum orðum um nemendafjöldann; en þar sem nemendur voru í fyrra 60 á Blönduósskóla, held jeg að flest af því, sem hann sagði þar um, hafi verið skakt. En úr því að honum finst, að hjeraðsskólar eigi meiri rjett á sjer en aðrir - sem og er rjett - þá ætti hann að sýna það í verkinu með því að taka till. sína aftur. Háttv. sami þm. kvaðst hallast að flestum till.háttv. sparnaðarnefndar, öðrum en till. um afnám styrks til fjallvega. Var það að vonum, að hann væri á móti því, enda er fjárveitingin til fjallvega eitt af því fáa, sem ekki má falla niður nokkurt ár. Það getur tæplega staðið svo illa á um vegi innansveitar, að stórtjón verði að því, þótt fjárframlag til þeirra falli niður eitt ár, en um fjallvegi vita allir, að það er bráðnauðsynlegt að halda þeim við til þess að ekki verði beinlínis manntjón að. Þar erum við háttv. 1. þm. S.-M. þá sammála, en annars þykir mjer sorglegt, að hann þarna skyldi fara að skilja við þessa ágætu búkonu, sem honum hefir búnast svo vel með. Þá talaði háttv. 1. þm. Árn. (E.E.) um símalínur. Er það rjett, að síminn hans stendur ásamt öðrum 3. flokks símum í símalögunum, og verður sjálfsagt einhvern tíma byrjað á honum. En hann getur þó tæplega ætlast til, að hann verði fyr tekinn fyrir en Króksfjarðarsíminn, sem fimm þing í röð hafa gefið loforð um að skuli verða lagður. Þá heyrði jeg tvo háttv.þm. deila um, hvort Grímsey væri á flóa eða firði og hvort hæstv. stjórn mundi takast að finna hana á landabrjefinu. - Jeg verð að hallast að skoðun háttv. 1. þm. Árn. (E.E.), að Grímsey sje á flóa að minsta kosti ekki síður en Eyrarbakki. Annars held jeg, að það mætti treysta hæstv. stjórn til að finna út, með landfræðisþekkingu sinni, að Grímsey lægi við flóa. Mjer finst annars ástæðulaust að vera að fárast um að við, sem verið er að skera niður, eyðum þingtímanum, er þeir gera það engu síður, sem eru sparnaðarmenn af guðs náð, i. e. sparnaðarmenn fyrir alla aðra en sín eigin kjördæmi. Jeg sagði að engin skynsamleg mótmæli hefðu komið fram gegn því, sem jeg sagði um fjárhag landsins, og til að sanna mál mitt, stóð hv.þm.N.-Ísf. (S.St.) upp. Talaði hann á móti því og sagði, að alt væri að fara í kaldakol; við hefðum ekki efni á að gjalda einum eða tveim mönnum kaup, og hnitmiðaði svo niður tekjur og gjöld landssjóðs, að fjárhagurinn þyldi alls ekki, að einum námssveini yrði veittur skólastyrkur; það væri frágangssök, af því að hagur landsins væri svo bágur. Annað eins hjal væri landinu til stórskaða, ef það kæmi frá málsmetandi manni. En þessi mótmæli eru af engu viti sögð. Jeg hefi aldrei sagt, að fjárhagurinn væri góður; jeg hefi heldur viljað spara, þar sem það er hægt að skaðlausu; en jeg hefi ekki viljað grípa til þess óyndisúrræðis að láta háttv. Alþingi svíkja gefin loforð. En búkonunni verður ekki skotaskuld úr því. Þetta tal mundi skaða landið um margar miljónir, ef nokkursstaðar væri tekið mark á því. „Búkonan dillaði börnunum sínum öllum“. Hann óskaði þess líka heitt og innilega, að sem flestir háttv.þdm. ættu sjer slíka búkonu. En honum hefir þá sjest yfir það, að við eigum allir þessa háttv. búkonu. Hún er „allragagn“ í deildinni. Jeg hverf þá frá þessu máli að sinni. Það hefir lítið verið talað gegn mjer eða nefnd inni, og get jeg þakkað háttv.þdm. góðar undirtektir, sjerstaklega háttv.þm. Ak. (M. K.), sem las vel yfir búkonu deildarinnar.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Úr því menn gerast nú svo vinnuharðir að halda hjer fundi nætur og daga og leyfa ekki þm. sæmilegan svefn, þá verður þó að reyna hvort maður ekki einnig getur verið liðtækur að næturlagi. Það er þá fyrst viðvíkjandi 15. gr., að jeg verð að byrja að líta á búverk þeirrar ágætu sparnaðarnefndar hjer í þinginu, sem atkvgr. hefir sýnt, hve nærri stendur hug háttv.þm., þar sem hver einasta brtt. hennar hefir verið feld hjer í deildinni.  Þessi háttv. búkona byrjar á því að lækka styrkinn til bókasafna í kaupstöðum. Byggir hún þá till. líkl. á því, hve bókband nú er orðið afaródýrt! En sumir munu þó vera svo heimskir að halda því fram, að þessi styrkur þurfi að hækka, en ekki að lækka, og byggja það á því, hvað bókband er nú afardýrt. Annars má það vel vera, að hitt sje ástæða nefndarinnar, að hún ætlist til, að hætt sje að kaupa bækur, að hún vilji þeyta sparnaðarlúðurinn svo mjög og segja, að Ísland sje nú á þeim heljarþremi efnalega, að alt verði að gera til þess að sporna við því, að menn eyði fje sínu í að kaupa nauðsynlegar og nytsamar bækur. Sama er að segja um till. nefndarinnar um sýslubókasöfnin. Býst jeg við, að ekki sjeu bókasöfn í sýslum þessara háttv. sparnaðarnefndarmanna.  Þá þykir ekki háttv. sparnaðarnefnd þörf á því að halda áfram prentun Alþingistíðindanna. Má vera að þetta sje gert til þess að prentarar fái tækifæri til þess að leggja eitthvað fram til sparnaðar; því hvað gerir það, þótt prentarar sjeu atvinnulausir og að nauðsynlegar bækur sjeu óprentaðar, ef aðeins er til fje í landssjóðnum? Það er aðalatriðið fyrir sparnaðarnefnd, enda þykist hún ein eiga landssjóðinn. Annars er þessi till. slík fjarstæða, að ekki getur til mála komið að deildin samþykki hana. Jeg get aldrei hugsað mjer svo illa tíma, að þessi prentun þurfi að falla niður. Og nú þegar tímarnir eru að batna og fjárhagurinn að rjetta við, þá er síst ástæða til að ráðast á þessa liði. Eins og flestum er kunnugt, er Fræðafjelagið nú að gefa út nytsama bók og merkilega, og hefir til þess styrk af ríkissjóði. Nú vill sparnaðarnefnd taka þennan styrk af fjelaginu. En það er von mín, jeg geti fengið háttv. deild til þess að samþykkja ekki þessa sparnaðartill., ekki síst þar sem hjer á hlut að máli vísindamaður, sem hefir skrifað veglegar bækur um mig og fleira. Og þó ekki væri fyrir annað, þá ætti þó deildin að leyfa þessum manni að halda áfram að starfa og njóta sín. Mun vegur okkar síst of mikill, þó slík starfsemi fái að haldast áfram. En það lítur óneitanlega dálítið einkennilega út, ef þessi vísindamaður á að fá styrk, en fjelagið, sem hann starfar við, missir styrk þann, sem það hefir áður haft. Jeg býst því við, að þm. láti fjelag þetta njóta styrks framvegis, hvað sem Búkolla segir. Jeg hefi nærri gleymt, að jeg var hjer frsm. nefndar. Vil jeg því nú geta þess, að nefndin hefir verið öll á móti þessum liðum, sem nú hefi jeg nefnt að undanskildum einum manni, sem ljeð hefir þeim flestum atkvæði sitt. Þá kem jeg að tveim brtt. frá háttv. 1. þm. Reykv. (Jak.M.). Var fyrri till. feld í fjvn. með 5:2 atkv. En jeg vil geta þess, að jeg var annar þessara tveggja, er samþyktu till., og mun hún og njóta míns atkv. í deildinni. Meðmæli þessa manns, Páls Ísólfssonar, voru svo góð, að jeg hefi aldrei vitað einn mann fá jafnmörg góð meðmæli frá ágætum mönnum. Af meðmælunum sjest, að þýskir kennarar hans telja manninn framúrskarandi. Vil jeg því öllum árum að því styðja, að Alþingi hjálpi nú þessum manni til þess að fullkomna sig jafnvel þó hann staðnæmist erlendis fyrst um sinn. Það er ekki einskis vert, ef þessi maður verður eins frægur og t. d. Pjetur Jónsson. Jeg man til þess að þingið neitaði þeim manni um 800 kr. styrk, þegar hann, þá ungur stúdent, var að byrja á söngnámi sínu. Nú mundu margir þm. hafa óskað, að Alþingi hefði þá styrkt þann mann og reynst honum betur; yfirleitt munu flestir telja það sóma að eiga hönk upp í bak þess, sem frægur er. Og jeg hygg áreiðanlega, að jeg tengi ekki of miklar vonir við þennan mann, þótt jeg spái honum mikilli frægð í framtíðinni. Því fylgi jeg eindregið þessari brtt. Hin brtt. er styrkur til Þórarins Guðmundssonar fiðluleikara. Um þá till. hefir nefndin óbundin atkv. Nefndin viðurkennir, að verk Þórarins, að æfa hljóðfærasveit hjer, sje ágætt verk. Og þó nefndin gæti ekki hiklaust samþykt þessa till., áskilur hún sjer óbundin atkv. um hana. Og jeg legg eindregið til, að þessi styrkur verði veittur. Því það er eyðsla af versta tægi að láta mann, sem miklu hefir til kostað mentunar sinnar, mann, sem er ágætur söngstjóri og söngskáld - það er eyðsla segi jeg, að láta hann drafna niður og verða að engu í kaffihúsareyk hjer í Reykjavík. Hann getur ekki iðkað list sína, nema hann fái styrk; annars verður hann að þræla á kaffihúsunum og kenna frá morgni til kvölds, en hefir engar tómstundir til að göfga list sína. En þessari eyðslu - því eyðsla er það - er hægt að afstýra með þeim sparnaði að veita þessum ágæta manni styrk. Jeg vil minna á það nú, af því háttv.þm. hættir svo oft til að gleyma því, að það eru til þeir hlutir, sem ekki verða keyptir fyrir fje, og að þá hluti megum við ekki ónýta með heimskulegum sparnaði, sem er í eðli sínu versta eyðsla. Þá kem jeg að till. frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.), sem sætir firnum. Raunar þyrfti hún ekki að undra neinn þann, sem sá þá till. þessa sama þm., sem hjer var áðan drepin í deildinni, en þó keyrir um þvert bak, að því er þessa seinni till. snertir. Eða hver hefir heyrt hjer í deildinni meiri óskammfeilni en þá, að vilja hafa af sextugum vísindamanni, sem auk þess er fátækur barnamaður, umsamið kaup? Hjer er svo langt gengið, að lengra verður naumast farið. - Þegar fyrverandi forsætisráðherra (J.M.) eyðilagði orðabókarstarfið að miklu leyti, með því að veita svo lítið fje til hennar, að ekki nema einn maður gat að henni starfað, þá sagði hann þó, að ekki kæmi til mála, að þessi maður hefði minni laun en dósentslaun. En þau laun eru ca. 7000 krónur í þessum fjárlögum. Og það eru áreiðanlega þau minstu laun, sem hægt er að komast af með hjer í Reykjavík fyrir mann, sem hefir heimili og á fyrir börnum að sjá. Þessi maður, Jóh. L. L. Jóhannsson, er kominn yfir sextugt. Hann hefir varið öllum sínum tómstundum frá barnsbeini til rannsókna og lestrar íslenskra fræða og er vafalaust fróðastur allra lifandi manna í þeim efnum. Hann hvarf og frá prestsskap og allgóðum launum, til þess að takast þetta starf á hendur, og hefir unnið að því af kappi síðan. Og á það síðan að vera umbun þingsins til þessa ágæta manns að svifta hann í elli sinni þeim launum, sem hann með rjettu á heimting á? Kjör þessa manns eru eigi svo góð sem þau voru, er hann sat í embætti. Og alleinkennileg umbun væri það, er þjóðin veitti honum fyrir að leggja stund á móðurmál sitt, ef hún tæki nú af honum laun hans. Hann hefir látið af embætti sínu til þess að geta gefið sig óskiftan við þessu starfi í þarfir þjóðarinnar. En jeg spyr: Hvað græðir landið á þessu? Jú, það, að maðurinn neyðist til þess að taka að sjer kenslutíma, og getur því eigi lagt fram til þessa starfs nema hálfa starfskrafta sína. Er þetta að mínu viti hið sama og að gera laun fyrir vel unnið verk að fátækrastyrk. Því hefir verið hreyft hjer í deildinni, að starf þetta væri eigi annað en bitlingur. En það er ósatt mál. Þessi maður kom einmitt að starfinu þegar það hætti að vera bitlingur, því jeg skal játa það, að það var það um eitt skeið. Nú er svo komið málum, að þetta er orðið mesta þjóðnytjafyrirtæki. Annars þykir mjer mestu furðu gegna, að menn skuli leyfa sjer að koma fram með slíka firru sem þessa hjer í deildinni, enda vona jeg, að háttv.þm. ljái till. ekki atkv. sitt. Þá kem jeg að till. frá háttv.þm. Barð. (H.K.) og háttv. 2. þm. Árn. (Þorl.G.) um hækkun á styrk Helga Pjeturssonar úr 3 þús. kr. upp í 4 þús. Nefndin hefir látið óbundin atkvæði um þennan lið. Jeg fyrir mitt leyti trúi því vel, að maðurinn sje eigi auðugri en það, að hann þurfi á hækkun þessari að halda. Hann hefir bæði margt og mikið fram að færa og vinnur að því af mikilli elju. Tel jeg víst, að hann leggi mikið í kostnað við starf sitt. Jeg ann honum því vel þessarar styrkhækkunar. Þá kem jeg að einni sparnaðartill. enn. Hún gengur út á það að taka styrkinn af einum okkar góðu, rosknu mönnum, og er hann þó ekki sístur af þessum gömlu fræðimönnum vorum, sem notið hafa 500 kr. styrks af almannafje, hvorki að gáfum nje atorku. Og það hygg jeg, að orðskviðasafn hans verði talið stórmerkilegt er fram líða stundir. Jeg á bágt með að trúa því, að þessi háttv. deild taki mann þennan svona út í bláinn út úr og greiði atkvæði með till. Þá kem jeg að 19. lið á þskj. 153, það er að í stað 1500 kr. til Íþróttasambands Íslands komi 2000 kr. Lið þennan feldi nefndin með 4:1 atkv. Jeg skal ekki vera margorður um lið þennan, en það er hyggja mín, að margir óski þess, að íþróttir fari vaxandi með þjóð vorri, og vilji því ljetta undir með þeim, sem að þeim málum standa. Menn þessir vinna, enda þótt um mikið starf sje að ræða, algerlega kauplaust, og því tel jeg það vel farið, að Alþingi Íslendinga sýni þeim þá höfðingslund á móti, að hlynna að þessu menningarstarfi þeirra í þarfir alþjóðar. Það eitt væri Alþingi Íslendinga sæmilegt. Þá kem jeg að 20. lið á sama þskj., um námsstyrk til Sigurðar Guðmundssonar. Er till. sú frá fjvn. Hefir maður þessi haft námsstyrk undanfarin ár, en nú er ætlunin að skerða hann, þannig að færa styrkinn úr 1500 kr. niður í 1200. Mál þetta kom eigi til 2. umr. sökum þess, að umsóknin kom svo seint vegna óhagstæðra skipaferða. Jeg býst ekki við, að jeg þurfi að orðlengja um lið þennan. Maðurinn er deildinni að góðu kunnur og hefir fengið styrk undanfarin ár með miklum atkvæðafjölda. Þá er það till. viðvíkjandi sandgræðslu. Nefndin var ekki samþykk henni. Ýmsum gekk það til, að þeir óttuðust, að fjárveiting til hennar væri torfengin, ef þessi till. væri samþykt. Annars væri æskilegt að vita, hvort eigendur sandfoksgeira vilja ekki leggja fram fje á móti landssjóði í fyrirtækið. Ef þeir geta það ekki, þá verður þeim vafalaust hjálpað til þess, en vilji þeir það ekki, þá ætti að mega taka lögtaki hjá þeim upp í kostnaðinn, eða taka jarðirnar eignarnámi, því það er í almennings þágu að stöðva jarðskemdir. Því fer fjarri að nefndin sje á móti sandgræðslu. Hún álítur hana þvert á móti bráðnauðsynlega, enda hefir hún hækkað styrkinn. Þá kem jeg að 22. till. á þskj. 153, frá hinum óþrotlega tillögubrunni sparnaðarnefndar, sem fer fram á það, í samræmi við að fella niður kenslu iðnaðarmanna, að neita þeim um ferðastyrk. Með öðrum orðum, úr því ekki má byrja að læra, þá má auðvitað ekki heldur halda áfram. Jeg býst við því, að deildin verði sjálfri sjer samkvæm og felli þetta ekki frekar en hitt. Annars hefi jeg altaf álitið landinu mikið gagn að því að iðnaðarmenn ferðuðust til annara landa til þess að auka þekkingu sína, sjerstaklega til Þýskalands. Því betri verða auðvitað þau verk, sem unnin eru í landinu, því betur sem þeir eru að sjer, sem verkin vinna, svo jeg ekki tali um það, hve mikið gagn hlýst af því, að menn þessir breiði út þekkingu sína, er heim kemur. Jeg tel það ilt, að hver sitji þar, sem hann er kominn, en hitt tel jeg mikils virði, að menn auki þekkingu sína, enda mun það sannast, að slíkt margborgar þann kostnað, sem það hefir í för með sjer. Álít jeg, að til slíkra utanfara ætti að veita tugi þúsunda. En enginn skyldi undrast, að till. þessi er fram komin, því þeir menn eru til, sem hafa það á stefnuskrá sinni að amast við allri þekkingu, og eru þannig í sannleika vistráðin hjú heimskunnar. Þá er 23. till., um bryggjugerð, frá þm. Ak. (M.K.) og 2. þm. Reykv. (J.B.). Um hana hefir nefndin látið óbundin atkv. Hefi jeg ekkert um þá till. að segja, enda býst jeg við, að þeir geri það, sem næstir henni standa. Þá kem jeg að till. um fjárveitingu til Bjarna Þorkelssonar skipasmiðs, til eftirlits með bátum og skipum. Nefndin hefir lagst á móti þessari till., en jeg hefi litið öðruvísi á málið. Jeg álít sem sje, að slíkt eftirlit sje bráðnauðsynlegt og að það sje langt frá því að vera fullnægjandi eins og það er nú. En sem sagt, meiri hluti nefndarinnar telur slíkt eftirlit óþarft, eða að minsta kosti nægilegt eins og það er, og því óþarfa að auka það. Þá er till. frá háttv.þm. Barð. (H.K.) um eftirgjöf á láni. Eru till. um þetta 2, ein aðaltill., en önnur til vara. Meiri hluti nefndarinnar er mótfallinn báðum till., en jeg hallast að varatill. Þá kemur næst till.háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) viðvíkjandi lánveitingu til Ólafs Hvanndals. Hefir nefndin fallist á þá tillögu. Þá er það 27. brtt. frá fjárveitinganefnd, um að veita Búnaðarfjelagi Íslands 35 þús. kr. lán til þess að kaupa sljettil fyrir. Fjelagið vildi helst kaupa fleiri vjelar, en nefndin leit svo á, að nægilegt væri fyrst um sinn að bæta við sig einni slíkri vjel. Annars skal jeg geta þess, að nefndin hefir komið sjer saman um nýtt orð sem heiti á þessum vjelum, nefnilega „sljettil“ á íslensku, en ekki „sljettir“. Bæði er orðið munntamt og auk þess engin hætta á því, að það verði beygt rangt, en sú hætta fylgir orðinu sljettir, sbr. hellir, sem alment er rangt beygt. Hefði vafalaust mátt finna fleiri góð heiti, og er nefndin fús til að taka á móti uppástungum um það. Þó að nefndin sje sammála um, að búnaðarframfarir, sem byggjast á skynsamlegri jarðrækt, sjeu nauðsynlegar, þá vildi hún ekki rasa um ráð fram og kaupa fleiri vjelar að sinni. Vjelarnar eru lítt reyndar enn þá og órannsakað, hve mikið verk má vinna með þeim. Einnig er örðugt að flytja þær, og því má búast við, að þær komi ekki að eins miklum notum og ella. Jeg efast eigi um, að háttv. deild sje fús á að veita þetta lán, og ef hún skyldi vilja veita hærra lán, t. d. 70–100 þús. kr., þá mun nefndin taka það til athugunar, ef það kemur fram. Þá kem jeg að till. um að veita lán til stofnunar nýrrar klæðaverksmiðju, eða rjettara klæðaverksmiðja. Mönnum mun hafa orðið bumbult af till., vegna þess að nefndin lýsti yfir því, að hún væri fús á að styðja alt að 50 þús. kr. lán til stofnunar slíkrar klæðaverksmiðju á þeim stað, er hentugastur reyndist. Æskilegt væri, að stjórnin ljeti menn sína rannsaka alt um þetta. Annars telur nefndin það ekki hættulaust að láta iðnaðarfyrirtæki sem þessi þjóta upp hvert á sínu landshorninu, því það er mjög vafasamt, hvað mikið landsmenn vilja kaupa af klæðum sínum. Hingað til hefir það verið venja að selja hráefnin óunnin út úr landinu, en kaupa í staðinn inn vonda og dýra vöru. En þetta er ekki nema í fullu samræmi við það, sem jeg hefi orðið var við hjer í deildinni, að sumum hefir þótt nauðsynlegt að slátra mönnum og málefnum til þess að spara smáupphæðir, og að sá háttv.þm., sem hæst talar um sparnað, hefir gert ráðstafanir til þess að kasta mörgum embættismannalaunum í sjóinn, þar sem er úrgangur úr þorski, svo sem lifur o. fl., sem annars mætti selja fyrir mikla peninga. Og menn taki eftir því, að ef verksmiðjur hafa gerst svo djarfar að vinna áburð úr þessum fiskleifum, þá hefir verið lagt á þær hátt gjald, já, meira að segja verið sektaðar, eins og átti sjer stað í Vestmannaeyjum. Þó að nefndin fylgi því fast og fylgi því öll að enginn ullarhnoðri ætti að fara út úr landinu óunninn, þá vill hún samt ekki styðja það, að stofnaðar verði 2 nýjar verksmiðjur án þess menn viti, hvort þær koma til með að uppfylla kröfur tímans og vissa fæst um það, að landsmenn kaupi af þeim klæði sín. Snöggar og stórar breytingar eiga sjer vanalega skamman aldur, en hugsaðar og hægar breytingar eru til frambúðar. Nefndin sá þó eigi ástæðu til að koma með þannig orðaða till.; bjóst við að till.nefndin gerði það sjálf. Ef meiri hluti nefndarinnar snýst á móti till. af því að einn lítur til austursmiðjunnar, en annar til suðursmiðjunnar, þá er það að mínu viti eigi svo háskalegt. Því miður gleymdi jeg að koma með till. nú, en ef enginn kemur með hana, þá mun jeg gera það. Þá kem jeg að 28. brtt., frá háttv. 2. þm. Reykv. (J.B.), um það, að ríkisstjórninni sje heimilt að ganga í ábyrgð fyrir sveitarfjelög og bæjarfjelög, ef þau vilja taka lán til fyrirtækja, er um atvinnuleysi er að ræða. Eins og stendur virðist mjer engin ástæða til að óttast atvinnuleysi, en ef svo færi, þá er sjálfsagt, að ríkisstjórnin geri alt, sem hún getur, til þess að bjarga mönnum, og álít jeg eigi, að hún þurfi til þess sjerstaka heimild, og þannig hefir nefndin öll litið á málið, og því lagst á móti till.Fjvn. er, þó sparsöm sje, sammála mjer um það, að landssjóður sje eign landsmanna, og því sje skylda hans að bjarga mönnum frá hungurdauða, ef svo ber undir. Þessi nefnd, þó sparsöm sje, vill ekki ráðast á einstaka menn nje fyrirtæki, nje reita rjúpur eins og búkona deildarinnar, og því skal jeg nú láta staðar numið og leyfa öðrum mönnum að ræða þennan hluta fjárlaganna.

Forsætisráðherra (S. E.) Það er ekki margt, sem jeg þarf að segja að þessu sinni, enda heyrir þessi kafli fjárlaganna lítið undir verksvið mitt, en þó vil jeg minnast á einstaka till. Meiri hluti sparnaðarnefndar hefir lagt það til að fella niður styrk til bókasafna í sveitum og kaupstöðum, en jeg vil mælast til þess, að þetta fái að standa óhaggað eins og það er í frv. stjórnarinnar. Jeg vil vekja athygli á því, að þessi bókasöfn eru mikill menningarauki, og kann almenningur fyllilega að nota sjer þau. Þegar jeg var sýslumaður í Skaftafellssýslu. voru t. d. stofnuð 2 slík bókasöfn og var almenn ánægja yfir þeim, og eins mun víðar ástatt. Þessi söfn völdu aðeins góðar bækur og voru mikið lesin. Vil jeg eindregið mæla með því, að slík söfn verði styrkt áfram. Þá kem jeg að brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) viðvíkjandi orðabókinni. Jeg vil mæla með því, að upphæð frv. fái að standa óbreytt, enda munu ekki laun þess manns, sem í hlut á, vera svo há, að honum veiti af þessari upphæð, ef hann á að geta starfað að orðabókinni sem skyldi. Annars bíð jeg með að tala um þetta þangað til háttv.flm. hefir gert nánari grein fyrir ástæðum sínum. Þá er till. frá háttv. 1. þm. Reykv. (Jak.M.), um að auka styrk til íþróttasambandsins um 500 kr. Jeg vil mæla með þessari till. Jeg veit að áhuginn fyrir íþróttum er orðinn mikill, og þær eru þýðingarmeira menningaratriði en menn hafa yfirleitt gert sjer ljóst.

Gunnar Sigurðsson Mjer kemur undarlega fyrir, að brtt. mín skuli ekki hafa fundið náð fyrir augum háttv. fjárveitinganefndar. Jeg vil þó ekki áfellast hana, því hún hefir sýnt hlýjan hug til málsins og skilið það, að sandgræðsla er ein af allraviturlegustu jarðabótum. Málið er hjer borið fram eftir till. sandgræðslustjóra og stjórn Búnaðarfjelags Íslands, og eru þær ástæður til þess, að erfitt er að fá einstaka menn til að leggja fram fje til þessa bráðnauðsynlega fyrirtækis og vernda með því frjósemi landsins. Þeir, sem hafa ferðast um Land og Rangárvelli, þeim hlýtur að renna til rifja að horfa á þessar fögru og frjósömu sveitir næstum því komnar í sandauðn. Aðeins standa þar eftir smágróðrarreitir eins og bautasteinar til að bera vitni um fegurð og frjósemi þessara fornfrægu sveita. Háttv. Alþingi verður að skiljast það, að ríkið verður að taka í taumana, ef sýnilegt er, að land er í uppblæstri; getur verið að einstaklingar sjeu svo settir, að þeir geti ekkert fje lagt fram, og það þýðir lítið að vísa til hreppanna. Menn vita yfirleitt, hvernig þeir eru vanir að taka í slík mál. Annars þyrfti - og enda hefi jeg í hyggju að bera seinna fram frumvarp í þá átt - að koma á sjerstakri löggjöf um sandgræðslu, og má í því sambandi benda á heiðarækt Dana og löggjöf þá, sem um hana er sett. Það þyrfti að skylda menn til að tilkynna þegar í stað, ef þeir yrðu varir við nýja gára, og gera ráðstafanir til að hefta útbreiðsluna. Það er einkennilegt, að mönnum skuli vera kastað í fangelsi fyrir að stela einu lambi, en segja ekkert við því, að heilar sveitir blási upp og frjósemi landsins leggist í auðn fyrir vanrækt. Í Árnessýslu var fyrir nokkrum árum hlaðinn varnargarður, sem hefir varnað því, að öll Skeiðin legðust í sand, en það var gert með styrk þingsins, því að einstakir menn hvorki gátu nje vildu sinna því, nema með góðum styrk ríkisins. Jeg vil svo ekki fjölyrða meira um þetta mál; jeg get tekið brtt. aftur til næsta þings, vegna þess að jeg veit hlýjan hug nefndarinnar til þess, og mönnum er yfirleitt farin að skiljast nauðsyn þess. En úr því jeg stóð upp, ætla jeg að minnast á einn lið enn, styrk til Þórarins Guðmundssonar. Þeir bræður, sem báðir munu eiga að njóta styrksins, eru ágætlega mentaðir í list sinni, og eru auk þess vel gefnir af náttúrunnar hendi. Og þó að háttv.þm. Dala. (B. J.) vildi ekki að þeir þyrftu að eyða hæfileikum sínum á kaffihúsi, þá get jeg þó ekki annað en þakkað þeim leik þeirra þar. Það veitir ekki af því í andleysinu hjer í Reykjavík að heyra góðan hljóðfæraslátt, þó á kaffihúsi sje, því að þau eru helsti samkomustaður manna. Hjer væri engin vanþörf á að auka smekk manna fyrir góðri „musik“. Ástandið er í því efni alt annað en glæsilegt, og má þar benda á danskt fífl, sem farið hefir hjer með danskar klámvísur undanfarið, án þess þó að ná einni nótu ófalskri, og hefir hann dregið bæjarbúa meira til sín en leikur þeirra bræðra. Jeg sæi ekki eftir 2000 kr. til þeirra, ef þeir gætu kent bæjarbúum að hlusta á góðan hljóðfæraslátt.

Jón Baldvinsson Jeg á hjer brtt. um styrk til Bjarna skipasmiðs Þorkelssonar til eftirlits með öryggi báta og skipa. Á síðasta þingi var hert á stjórninni að semja reglugerð um þetta efni, skv. lögum nr. 29 frá 1912. Nefnd, sem stjórnin hefir skipað fyrir nokkrum árum, hefir haft þessa reglugerðarsamningu til meðferðar og í fyrra barst sjávarútvegsnefnd þessarar deildar frv. frá þeirri nefnd, með víðtækum breytingum á nefndum lögum, en það mál var þá svo illa undirbúið, að sjávarútvegsnefndin vildi ekki flytja það. Nú er málið aftur komið til sjávarútvegsnefndar, mikið betur úr garði gert, en þó mun óvíst hvort það gengur fram að þessu sinni. Menn vita að útbúnaði báta og skipa er víða mjög áfátt, þó að nokkuð hafi skánað í því efni. Það var siður hjer áður, að ef menn fengu ekki skipin skoðuð í einu umdæmi, fóru þeir í annað og gátu þannig komið skipunum á flot, þó að oft væri það aðeins til að sökkva fyrir utan landssteinana. Þetta hefir batnað síðari árin, en þó er víst, að enn er útbúnaði í mörgu áfátt. Má þar t. d. benda á mótorbátana, sem keyptir voru á stríðsárunum, en eru nú farnir að ganga úr sjer. Og af þeim stafar talsverð hætta. Nú liggur fyrir umsókn frá Bjarna Þorkelssyni að taka að sjer þetta eftirlit. Sjávarútvegsnefnd hefir haft málið til umsagnar og hefir lagt það til við háttv. fjárveitinganefnd, að umsókn þessari yrði sint, að manni þessum yrði veittur styrkur til þess að ferðast um landið og athuga ástandið. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa kafla úr brjefi sjávarútvegsnefndar til fjárveitinganefndar: „Sjávarútvegsnefndin vill mæla með því, að honum verði veitt fje til þess að ferðast í verstöðvarnar víðsvegar um landið í eitt skifti til þess að framkvæma rannsókn á útbúningi vjelbáta í þessu efni, sem hann um talar, veita mönnum leiðbeiningar um endurbætur og gefa loks stjórnarráðinu greinilega skýrslu um reynslu sína í þessu efni. Lítur sjávarútvegsnefndin svo á, að slík rannsókn muni vera þörf, til þess að fá vissu í því, hvernig útbúnaði báta sje háttað og hvort frekari ráðstafanir til öryggis sjeu nauðsynlegar, og þá hverjar“. Þetta er í aðalatriðunum það, sem fyrir okkur vakir, sem flytjum till., en aðeins er spurning um, hvort 4 þús. kr. sje nægileg upphæð til þess að fara nógu víða og hvort nægilegt sje að fara aðeins einu sinni. En þó höfum við ekki viljað fara fram á meira. Viðvíkjandi manninum er það að segja, að hann er eflaust einhver sá færasti maður til þess að inna starf þetta vel af hendi. Hann hefir verið skipasmiður í mörg ár og smíðað báta af öllum tegundum svo hundruðum skiftir. Hann hefir í umsókn sinni drepið á, hvernig verkinu verði best hagað, og sje jeg ekki ástæðu til að fara út í það. Þá er að minnast á aðra brtt., sem jeg á einn, og er það síðasta brtt. á þskj. 153. Jeg hefi athugað fjárlögin í því skyni að leita þar að einhverju, sem sjerstaklega væri til stuðnings verkalýðnum, en jeg hefi ekkert fundið. En aðrar stjettir eru studdar með ýmsu móti, t. d. Búnaðarfjelagið, sem er stofnun bænda og vinnur að þeirra hag, og Fiskifjelagið, sem er aðallega stofnun útgerðarmanna. Báðum þessum stofnunum er ætlað ríflegt fje, og skal jeg ekki amast við því, en verkalýðnum er ekkert ætlað. Það, sem hann þarfnast helst er atvinna alt árið. En nú er það komið á daginn, að atvinnan getur orðið mjög stopul áður en varir, og verður svo altaf meðan öll aðalfyrirtæki þjóðarinnar eru í höndum einstakra manna. Það sýndi sig á síðasta vori um aðalbjargræðistímann, að lítið varð um vinnu og fjöldi manna hafði ekkert tækifæri til þess að vinna fyrir sjer og sínum. Útgerðarmennirnir lögðu upp togurunum yfir aðalbjargræðistímann, og hjer í Reykjavík voru margir, sem ekki gátu unnið handtak um hásláttinn. Það var einnig lítið um byggingar og aðra atvinnu, og þeir, sem fóru til verstöðvanna, komu margir með skuld að haustinu. Þegar atvinnurekendurnir bregðast - og þeir bregðast altaf, ef þeir hafa ekki vissu eða fullar líkur til þess að fá nægilegan gróða af því að láta vinna, - þá verða sveitarfjelögin að koma í þeirra stað og stofna til fyrirtækja, sem þurfa að vinnast hvort sem er. Það er ætlast til þess með brtt. þessari, að ríkissjóður geti gengið í ábyrgð fyrir sveitarfjelög fyrir alt að milj. kr. En fyrir því er þessi leið farin, að sveitarfjelögum mun vera örðugt að fá lán hjá bönkunum, nema ábyrgð og stuðningur ríkisstjórnar komi til. Jeg nærri því skammast mín fyrir, hve hjer er farið fram á lítið, en það ætti þá heldur að vera von til þess, að það gengi fram. Þetta er ekki eyðslufje, því að sveitarfjelögin mundi ekki taka þetta lán, nema ef þau þyrftu að láta vinna eitthvað nauðsynlegt, en mörg slík verk kalla að á þessu landi, og er þá dæmalaus óhagsýni að láta menn ganga iðjulausa, sjer og þjóðinni til niðurdreps. Háttv. frsm. (B.J.) sagði, að ekki liti út fyrir atvinnuleysi nú. Það getur verið satt, en það leit ekki heldur út fyrir atvinnuleysi í fyrravetur, þó að önnur yrði raunin á. Atvinna getur altaf brugðist á þessum tímum, og er því betra að vera við því búinn. Jeg hefi verið að bíða eftir því, að hæstv. stjórn ljeti til sín heyra um þetta mál, og vona jeg fastlega eftir góðum undirtektum. Undirtektir háttv.frsm. (B. J.) voru góðar, þar sem hann taldi sjálfsagt, að stjórnin hlypi undir bagga, ef á þyrfti að halda. Þá vil jeg minnast á einn lið enn, það er 15. liður í 16. gr.: Til að leitast fyrir um markað á fiskiafurðum erlendis. Þessi liður mun vera kominn inn að tilhlutun stjórnarinnar, enda var á þetta minst í prógramræðu hennar, þeirri sem bannað var að tala um. Um þetta hefi jeg eigi nema gott að segja, en þó virðist mjer, að landsstjórnin sje hjer heldur smátæk, virðist hún hafa ætlað að sameina tvo liði stefnuskrár sinnar, að fara sparlega með fje, en halda þó uppi framkvæmdum. En fyrir 10 þúsund kr. er ekki hægt að ferðast eða gera mikið.  (S. E.: Það er von á meiru)  . Það er ágætt. En jeg vil tala meira um þetta. Saltfisksmarkaðurinn er nú bundinn við eitt land og það er of þröngt. Og án þess að taka tillit til bannlaganna, þá getur verið afar hættulegt að binda markaðinn þannig við Spán. Spánverjar gætu komist í kreppu. Nú eru þeir í ófriði, sem getur lamað kaupþol þeirra svo, að þeir minki við sig kaup á fiski okkar. Sama er að segja um síldina. Þar eru það Svíar, sem skamta okkur verðið. Það er hart að þessi atvinnuvegur sem gæti gefið okkur miljónir króna á ári, skuli hafa svo takmarkaðan markað. En ekkert hefir verið gert til að afla nýs markaðs. Landsstjórnin ætti vissulega að athuga það hvort eigi sje hægt að fara að dæmi Norðmanna og leitast eftir því, hvort ekki sje hægt að komast að samningum við Rússa um sölu á síld og fiski. Fyrir stríðið keyptu Rússar ógrynni af síld. Og nýlega hafa Norðmenn gert samninga við Rússa um sölu á síld og fiski, og vænta þeir sjer mikils af þeim viðskiftum. Vona jeg, að stjórnin fari ekki eftir hleypidómum danskra kaupsýslumanna í þessu máli, því sagt er, að þeir hafi spilt því, að Danir gerðu samninga við Rússa. Jeg vildi minnast á þetta atriði, því enginn annar hefir gert það. Vænti jeg, að hæstv. stjórn geri alt, sem fært er að gera í þessu efni, enda ætti naumast að þurfa að hvetja hana til þess að framkvæma sína eigin stefnuskrá.

Magnús Jónsson Jeg er að vísu þakklátur forseta fyrir að hafa veitt mjer orðið. En mjer þætti þó gott, að fleiri þm. væru í sætum sínum. Deildin virðist öll vera eins og fje á afrjetti, og sýnir það best, hve gagnslausar umr. eru. Jeg á hjer eina brtt., og þó litla, á þskj. 153, XXVI. lið, við 19. gr., um greiðslufrest á skuld Ólafs Hvanndals. Jeg bar fyrst fram till. um að fella þessa skuld niður, en það fann nú ekki náð fyrir augum háttv. deildar. Jeg vil þó þakka háttv.fjvn. fyrir tillögur sínar eins langt og þær náðu. Nú kem jeg með þessa tillögu aftur en mjög svo breytta, því nú er ekki um að ræða nema svo örlitla upphæð að jafnvel, hinir þefvísustu munu naumast finna af þessu eyðsluþef. Og nú er orðin úr þessu í raun rjettri sparnaðartillaga, því það er sparnaður að verða af nokkrum krónum í 2 ár til þess að varna því að fje það, sem varið er til myndagerðar fari út úr landinu. Auk þess vinnur það bókmentunum mikið gagn. Þá get jeg ekki stilt mig um að minnast á till. um að fella niður styrkinn til útgáfu Alþingisbókanna, Landsyfirdóma og Jarðabókar Árna. Þetta er lítil upphæð og bjóst jeg ekki við, að neinn mundi álíta, „að ættjörðin frelsaðist þar“. Saga vor er afarmerkileg, en vanrækt. Og vanrækslan liggur í því að heimildirnar liggja í söfnum, óaðgengilegar fyrir flesta. Það er því nauðsynjamál að koma þessum ritum út, og þessi rit eru öll í tölu verðmætustu heimilda. Dómarnir og Jarðabókin er hálfnað verk og ónýtt nema því sje lokið. En þó eru Alþingisbækurnar langmerkastar. Í rauninni eru það tvö heimildarrit, sem taka öllu öðru langt fram, en það eru Fornbrjefasafnið og Alþingisbækurnar. Þau mega heita mænirás sögunnar. Og nú er svo komið, að útgáfa Fornbrjefasafnsins er komin mjög nærri þeim tíma, þegar Alþingisbækurnar byrja, en svo má að orði kveða, að eigi sje hægt að rannsaka söguna fullkomlega, nema hafa þessar bækur. Viðvíkjandi því, að fella megi niður útgáfu þessara rita um stund, er það að segja, að vinna að útgáfu slíkra rita er ekkert áhlaupaverk. Til þess þarf þrautseigju og elju. Þar á móti þurfa þau eigi nema lítinn stuðning, en sá stuðningur má eigi niður falla. Hjer er um svo smáar upphæðir að ræða, að litlu munar um þær, hvort sem gott eða vont er í ári, og býst jeg við, að formaður sparnaðarnefndar, sem sjálfur er söguelskur maður, hafi flutt þessa sparnaðartillögu með þungu hjarta.

Sveinn Ólafsson Jeg held nú reyndar, að þeim tíma sje illa varið, sem fer til að halda hjer ræður í kvöld, því þingmenn virðast lítinn gaum gefa þeim. Væri ef til vill snjallast að slíta fundi. Jeg á hjer tvær brtt. og hefir önnur þeirra verið rædd áður, sú við 15. gr. 20 a. Jeg flutti svipaða brtt. við 2. umr. fjárlaganna og vildi þá láta hluta orðabókarstyrknum milli tveggja, þannig, að annar fengi 3500 kr., en hinn 1500 kr. Þessi till. mín, sem átti að miða til sparnaðar, fjell og í stað þess, að jeg ætlaði að spara 2000 kr. af þessum 7000 kr., þá bættust 1500 kr. við 7000 kr., sem fyrir voru, og varð þetta aukin eyðsla, en enginn sparnaður. 3500 kr. þóttu of lítið fyrir aðalmanninn, og var nokkur von til, að svo yrði á þetta litið, með hliðsjón af fjárveitingunni undanfarið. En þó er á það að líta, að margir uppgjafaembættismenn - en þannig verður að skoða þann mann, sem hjer á í hlut - og þótt fjölskyldumenn sjeu, fá minna, t. d. sumir uppgjafaprestar, er njóta eftirlauna að 1/6 eða 1/8 við þennan mann, og er honum þá eigi gert lægra undir höfði. Frsm. fjvn. (B. J.) segir reyndar, að hjer sje um vísindamann að ræða, sem eigi hið besta skilið. Um það segi jeg ekkert, en set stórt spurningarmerki við þessa staðhæfingu frsm.  (B. J.: Það er best að láta það standa í Firði!)  . Jeg hygg líka að orðabókin komi seint út með þeim vinnubrögðum, sem notuð hafa verið síðustu árin, og jafnvel megi á sama standa verksins vegna, hvort maðurinn fær 1 þúsund eða 7. Enda mun skorta margt til þess að verkið vinnist vel, og þá ekki síst það, að vísindamaðurinn svonefndi mun naumast vera starfsfær. Allir vita, að þetta er bitlingur og ekkert verkkaup. Jeg verð því að telja sanngjarnt, að þessi maður fái jafnt öðrum uppgjafaprestum, og hvað sem þar fer fram yfir verður að skoða eins og gjöf eða sjerstaka ívilnun. Að hann hafi slept öðru starfi og verið keyptur til að vinna þetta verk er ekki rjett hermt. Hann sótti eftir því. Háttv. frsm.fjvn. kannaðist við það við 2. umr. fjárlaganna, að þetta væri bitlingur, en neitar því í kvöld. En þeir eru fleiri bitlingarnir, og mun háttv.frsm. álíta að eigi saki, þótt þessi fljóti með. En þótt úi og grúi af þeim og þeir sjeu misjafnlega rjettmætir, þá tel jeg þennan einna ómaklegastan. Þá er hjer till., sem jeg, ásamt háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) hefi borið fram. Hún er um lánsheimild til stofnunar tveggja klæðaverksmiðja, 50 þúsund kr. til hvorrar, eða 100 þúsund alls, þegar að því kemur að þær verði stofnaðar. Jeg vil stuttlega lýsa undirbúningi þessa ullariðjumáls í Suður-Múlasýslu. Á síðastliðnu vori var kosin undirnefnd af sýslunefnd Suður-Múlasýslu til að undirbúa stofnun klæðaverksmiðju við Reyðarfjörð. Þetta var gert í samræmi við þál.till. þá, er samþykt var hjer á þingi í fyrra og laut að stofnun ullariðnaðar og opinberum styrk við hann. Nefndin starfaði í sumar að því að safna fje, afla upplýsinga um kostnað við áhöld og tæki og virkjun vatns í þarfir fyrirtækisins. Lóð var útveguð í Bakkagerðislandi við Reyðarfjörð og leyfi til að nota Búðará, sem er að hálfu eign hins opinbera, en að hálfu eign Bakkagerðismanna. Sótt hefir verið um virkjunarleyfi á ríkishluta árinnar, og mun stjórnin hafa veitt greið svör um það. Þá hefir nefndin leitað álits Halldórs rafvirkjafræðings Guðmundssonar um virkjunarmöguleikana, og hefir álit hans, sem mjög mælir með staðnum, legið hjer frammi frá þingbyrjun. Eftir þennan bráðabirgðaundirbúning ritaði nefndin Alþingi í janúar og fór í því brjefi fram á það, að það veitti styrk til fyrirtækisins, annaðhvort með láni eða hlutakaupum. Þessi skjöl liggja hjer á lestrarsalnum og háttv. þingdeildarmenn hafa haft færi á að kynna sjer þau. Eystra hefir verið safnað um 80 þús. kr. til þessa fyrirtækis og er magnið af þessu fje fengið í sveitum þeim sem liggja að Reyðarfirði. Jeg fór við 2. umr. fram á 80 þús. kr. lán til þessa fyrirtækis, sem búist er við að muni kosta fullgert 300–400 þús. krónur. En jeg geymdi þá till. til 3. umr., með því að ekki var fengið samkomulag í fjvn. um það, hvernig með þetta mál skyldi fara. Bjóst jeg við, að samkomulag næðist síðar. Háttv. frsm. (B. J.) hefir nú lýst áliti sínu, og gat þess að meiri hluti fjvn. væri meðmæltur því að veita alt að 60 þús. kr. lán, þegar reynt væri, að fyrirtækið væri arðvænlegt og myndi borga sig. En ef bíða á eftir því, að reynslan leiði í ljós arðvænleik þessa fyrirtækis, þá getur það dregist nokkur ár, og má líta á slíkan stuðning við málið eins og óbeint afsvar. Þingsályktunartillögu síðasta þings má vitanlega ekki skilja svo, að stuðningur ríkisins við ullariðjufyrirtækin eigi að koma eftir dúk og disk, heldur þegar greinileg áætlun er fengin um líkur fyrir arðvænlegum rekstri og aðstöðu til vatnsvirkjunar o. fl. Um aðstöðuna á viðkomandi stað til vatnsnotkunar er það víst, að í fjörðunum, Reyðarfirði, Eskifirði, Mjóafirði og Seyðisfirði, er hver staðurinn öðrum betri til þeirra hluta. Aðstöðuþægindin eru framúrskarandi góð, og skal jeg í því sambandi, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp niðurlagsorð úr brjefi frá Halldóri Guðmundssyni raffræðingi um rannsókn hans á Búðará: „Það er skoðun mín, að Reyðarfjörður eigi þarna góða námu eða aflsuppsprettu, sem geti hafið bygðarlagið upp til meiri hagsældar, ef rjett er með farið. Jeg hefi ekki víða sjeð eins góða staðhætti fyrir svona stóra stöð“. Þetta atriði þarf eigi frekari úrlausnar eða vitna við um. Allir þeir, sem nokkuð þekkja til minniháttar vatnsvirkjunar, vita, að þarna er hver staðurinn öðrum betri, þar sem tiltölulega vatnsmiklar þverár falla úr bröttum fjöllum í alla firðina. Þá er annað atriði, sem jeg verð að leggja mikla áherslu á og frsm. kom nálægt í ræðu sinni. En það eru önnur aðstöðuþægindi til ullariðnaðar þarna, sem hafa það í för með sjer, að fyrirtækið ætti að notast vel og verða mikið aðsótt og má þar til nefna samgöngur á sjó og landi. Það blandast nú engum, sem þekkir staðhætti á Austurlandi, hugur um það, að einnig í þessu efni er Reyðarfjörður heppilegasti staðurinn. Þar er eini akfæri vegurinn í hjeraðinu, og tengir hann fjarðsveitirnar við Fljótsdalshjerað. Í öðru lagi er Reyðarfjörður og 3 næstu firðir fólksflestu sveitir þar um slóðir. Þar býr hartnær helmingur allra íbúa Múlaþings. Í þessum fjörðum er um 3½ þúsund manna, en íbúar beggja sýslnanna eru um 9 þúsundir. Jeg hefi borið þessa till. fram ásamt hv. 1. þm. Árn. (E. E.), sem er mikið áhugamál að koma á fót ullarverksmiðju á Suðurlandsundirlendinu. Þetta mál er að vísu eigi eins vel á veg komið þar eins og fyrir austan, en þó mun nokkur viðbúnaður þar gerður. En nú hefir það kynlega fyrirbrigði gerst, að eftir að við flm. þessarar till. bárum hana fram, hafa háttv.þm.N.-M. fengið hana að láni á skrifstofu þingsins, umritað hana og felt úr henni eitt orð, sem sje staðbindinguna við Reyðarfjörð, og síðan borið hana fram sem sína tillögu. Þeir hafa sagt, að þeir álitu málinu betur borgið á þennan hátt, að staðbinda ekki, og láta á sjer skilja, að þeir með því vilji bjarga málinu. Jeg verð víst að trúa því, að þetta sje af velvild til málsins gert, þótt jeg eigi hinsvegar næsta bágt með að skilja það. En jeg er samt þess fullviss, að þetta spillir fyrir fyrirtækinu, en bætir ekki. Það var um aldamót, að tilraun var gerð í sömu átt og þessa á Seyðisfirði. Þar var safnað fje og staður ákveðinn. En það strandaði á því, að hluttaka fjekst langt of lítil nyrðra, en syðri hluti Múlaþings skarst úr leik. Það var aðeins Seyðisfjörður og hjeruðin þar í kring, sem fáanleg voru til hluttöku. Þegar það er nú athugað, að síðan hefir fólki fækkað á Seyðisfirði og næstu sveitum, útvegur minkað þar, en færst suður á bóginn til Norðfjarðar, Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar, þá hygg jeg, að líkurnar sjeu orðnar litlar fyrir því, að fje fáist til stofnunar fyrirtækisins á Seyðisfirði, en að því stefnir till.háttv.N.-M. þingmanna. Það yrði aðeins til að ala á reipdrætti þeim, sem átt hefir sjer stað milli staða þessara, Seyðisfjarðar og Reyðarfjarðar, og gæti þá leitt til þess að eyðileggja fyrirtækið á báðum stöðum. Með það fyrir augum, að þetta er nauðsynjafyrirtæki, vil jeg því fara fram á, að þessir hv.þm., sem virðast vilja fyrirtækinu vel, þótt velvildin sje misskilin, taki sína till. aftur. Eins og jeg tók fram áðan, mun hún aðeins ala á reipdrætti milli hjeraðanna og spilla fyrir málinu, því að mjer er kunnugt um það, að lítið eða ekkert af því fje, sem nú er búið að safna, fæst til fyrirtækisins á Seyðisfirði. En ef háttv.þm. sjá sjer ekki fært að taka till. aftur, þá vil jeg mælast til þess, að allir þeir, sem vilja þessu þarfa fyrirtæki vel, greiði atkvæði á móti þessari fleygtillögu háttv.þm.N.-M. og samþykki till. okkar háttv. 1. þm. Árn. (E. E.). Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta meira. Jeg læt skeika að sköpuðu, hvernig fer, en vænti þess þó í lengstu lög, að þessir háttv.þm., sem af misskildri hjálpsemi hafa ætlað að hlaupa undir bagga, sjái hvað við liggur, ef spilt er þessu máli.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Eins og sjá má af framhaldsnál. á þskj. 152, hefir nefndin lagt til, eftir atvikum, að frv. verði samþykt með þeim breytingum, sem háttv.Ed. hefir gert á því. Ástæðurnar til þess, að háttv.Ed. breytti frv., voru þær, að brtt. fjárhagsnefndar voru feldar hjer í háttv. deild og endurmatið einskorðað við úttektarmennina. Ef þeir eiga að framkvæma matið, þá má búast við, að heimtað verði endurmat á mörgum jörðum. Mundi ekki þurfa meira til en það, að varp brygðist eða einhverjar litlar skemdir yrðu á jarðeignum, jafnvel þótt afleiðingar þeirra rýrðu ekki verðmæti jarðarinnar nema um 2–3 ára bil. Úr þessu yrði eilíft rugl og matið breytilegt. Fasteignabókina mætti ekki reiða sig á, heldur yrði að gefa út viðauka og breytingar á henni árlega. Fjárhagsnefndinni virðist nú að vísu svo, sem breytingar háttv.Ed. sjeu ekki eins góðar og þær, er nefndin bar fram. Þó telur hún, að við þær megi hlíta, og ræður því háttv. deild til að samþykkja frv. óbreytt.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Frv. þetta, á þskj. 75, er komið fram að tilhlutun hreppsnefndarinnar í Húsavíkurhreppi. Hún hefir fundið til þess, sem víðar kemur nú fram, hve aukaútsvörin eru óvinsæl og óábyggilegur gjaldstofn. Ber eðlilega mest á þessu í kaupstöðum og kauptúnum, þar sem margt er efnalítilla manna. Í frv. er aftur á móti fundinn gjaldstofn, sem er ábyggilegur, það sem hann nær, enda hefir hann þegar verið lögfestur handa sumum bæjarfjelögum. Fyrir því taldi nefndin rjett að láta frv. ganga fram. Brtt. hefir nefndin gert nokkrar, en ekki skerða þær aðalefni frv., heldur eru þær til þess að kveða skýrara á um nokkur atriði. Fyrsta brtt. er þó ofurlítil efnisbreyting. Hún miðar að því að lækka lágmark gjaldsins úr 5 kr. í 2 kr. Þykir nefndinni sem svo hátt lágmark gæti hæglega valdið misrjetti. Maður, sem hefði garðholu og fengi úr henni 1–2 tunnur af jarðeplum, yrði að greiða 5 kr. og annar, sem hefði talsvert stærra land, þyrfti ef til vill heldur ekki að greiða nema lágmarksgjald, þar sem hundraðsgjaldið er svo lágt. Aftur á móti þótti nefndinni 2 kr. vera hæfilegt lágmark. Önnur brtt. ákveður skýrar, hver gjalda skuli lóðargjaldið. Nú stendur þarna svo á, að hreppurinn á alt það land, er kauptúnið stendur á, og raunar alt landið, sem hreppurinn nær yfir. Þó er lagt til, að svo sje ákveðið, að eigandi skuli greiða lóðargjaldið, ef það er einstakur maður eða fjelag. Því þó eigendur lóða og lendna í þessum hreppi sjeu ekki nú einstakir menn, getur svo farið að svo verði síðar. Sumar af grunnlóðum kauptúnsins munu seldar á leigu um mjög langan tíma og landspildur seldar á erfðafestu, og óvíst nema svo geti farið, að það komist að lokum í eigu einstaklinga. Svo hefir að minsta kosti farið um lönd hjer í Reykjavík, að þau hafa flest að lokum orðið kvaðalaus eign erfðafestuhafa. En að öðru leyti gerir brtt. ráð fyrir, að eigandi leigurjettindanna greiði lóðargjaldið. Telur nefndin það hentugra og ólíku brotaminna í innheimtu heldur en að þurfa að eltast við þá, sem framleigt væri og sem ef til vill yrði sinn í hvert skiftið. Þá er smábreyting undir stafl. b, um að gjalddagi lóðargjalda sje sá sami og annara hreppsgjalda. Þó slíkt sje í raun og veru sjálfsagt, þá fanst þó nefndinni rjettara að taka það fram í frv. 3. brtt. er líka skýring. í frv. er svo ákveðið, að hreppsnefnd Húsavíkurhrepps skuli kjósa menn í jarðeignanefnd, en ekkert um það sagt, hvort þeir menn skuli kosnir innan hreppsnefndar eða ekki. Nefndin hefir fengið þær upplýsingar frá hreppsnefndinni, að hún vilji gjarna hafa heimild til þess að skipa þá menn í þessa nefnd, sem ekki eiga sæti í hreppsnefnd. Er þetta ákvæði því sett í frv. eftir ósk hreppsnefndarinnar. Það mætti nú ef til vill segja, að óþarft væri að skipa þessa jarðeignanefnd, þar sem hreppsnefndin hefði getað látið úttektarmenn meta lóðirnar, svo sem gert er ráð fyrir í frv. um skattmat fasteigna, sem nú liggur fyrir þinginu. En úttektarmönnum þarf að greiða fyrir virðingar, en jarðeignanefndin mun starfa kauplaust; og er þetta því greinilegur sparnaður. Jeg hefi svo ekki fleira að segja um þetta mál; hygg að allar brtt. nefndarinnar sjeu að minsta kosti að efni til í samræmi við vilja hreppsnefndar Húsavíkurhrepps og hv.flm. frv.

Ingólfur Bjarnarson Vjer flm. frv. höfum athugað nál.hv.fjhn. á þskj. 140 og getum látið í ljós þakklæti vort til háttv.fjhn. fyrir góða meðferð á frv. Þá vil jeg víkja örfáum orðum að brtt. nefndarinnar. 1. brtt. er um það að færa lágmarksgjaldið úr 5 kr. niður í 2 kr. Þó slíkt skifti ekki miklu máli eins og ástæðum er nú háttað, þá get jeg fallist á, að breyting þessi nái fram að ganga. 2. brtt. kveður á um það nánar, hverjir eigi að greiða skattinn, hvenær, og að hann hafi lögtaksrjett. Alt er þetta til skýringa og fremur til bóta. Þó hefðum við flm. kosið annað orðalag á a-lið þeirrar brtt., og má vera, að við komum með brtt. um það til 3. umr. 3. brtt. er einnig skýring og kveður á um, hverja megi kjósa í jarðeignanefnd. Jeg vil taka það fram, að jeg hefi borið mig saman við hreppsnefnd Húsavíkurhrepps um þessar breytingar, og hefir hún fallist á þær. Annars mun óþarfi að ræða þetta mál frekar. Við flm. óskum þess, að hv. deild samþykki brtt. og frv. til 3. umræðu.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Jeg þarf engu við að bæta það, sem stendur í ástæðum frv. Síðan þetta kauptún var löggilt árið 1907 hefir það vaxið hröðum skrefum og fólki mjög fjölgað. Eru þar nú 5 verslanir, en þá var þar aðeins ein. Verslunarlóðin er því orðin of lítil og full þörf að stækka hana. Að svo mæltu vona jeg, að háttv.þm. lofi þessu litla frv. orðalaust í gegnum deildina.

Björn Hallsson Það er viðvíkjandi brtt. minni og háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst.J.), sem jeg vildi segja nokkur orð. Hún er 4. brtt. við 12. gr., og fer fram á 2000 króna styrk til sjúklings þess, sem þar getur. Sjúklingur þessi hefir verið veikur síðan í fyrra og er það enn, þótt hann sje heldur á batavegi. Hreppsnefndin í hlutaðeigandi hreppi hefir skrifað mjer um þetta mál og hefir háttv.fjvn. haft það brjef, svo henni mun kunnugt um efni þess í öllum höfuðatriðum. Þegar þetta brjef var skrifað, var hreppurinn búinn að kosta 5000 krónum til sjúklings þessa, og við það bætast svo 1300 krónur, sem jeg og háttv. samþingismaður minn (Þorst.J.) höfum greitt vegna hreppsnefndar þessa hrepps síðan um áramót. Þessi mikli kostnaður stafar af því, að sjúklingurinn fjekk ekki rúm á geðveikrahælinu, en hann er hinsvegar fátækur barnamaður, og getur því ekki kostað sig sjálfur. Nú er þetta fáment hreppsfjelag, sem hefir aðeins um 22 búandi menn, og verður þetta því þungur baggi fyrir það, auk annara sveitarþyngsla, ekki síst þar sem það hefir annan slíkan sjúkling fyrir. Brjef hreppsnefndarinnar fer fram á, að sjúklingur þessi verði látinn sæta sömu kjörum sem sjúklingar þeir, sem á Kleppi eru - en þeir þurfa ekki að borga meira en 2 krónur á dag og hitt goldið af ríkisfje. Þetta telur háttv.fjvn. ókleift og ber það fyrir, að víða annarsstaðar á landinu sjeu slíkir sjúklingar, sem verði að sæta sömu kjörum. Jeg skal játa, að nokkur sveitarfjelög hjer á landi munu verða að bera svipaða bagga, en líklega hafa fá þeirra neyðst til að kosta svo miklu til sem þetta. Enda er hjer aðeins farið fram á, að ríkissjóður borgi 1/3 af kostnaði þessum, sem er orðinn á rúmu ári 6300 kr., eða 2000 krónur, og tel jeg það hóflega upphæð. Síðan sjúklingur þessi kom hingað suður, hefir hreppurinn orðið að borga fyrir hann fyrst 24 krónur á dag og síðan 15 krónur á dag, og munu menn sjá, að slíkt er mjög tilfinnanlegur kostnaður. Að vísu er sjúklingur þessi nú á batavegi, þótt eigi sje hann heilbrigður orðinn, en hreppsfjelagið hefir ekki efni á því að kosta hann. Verður hann því sendur heim bráðlega. Vonast jeg nú til, að háttv. deild líti eins og vera ber á þetta mál og hlaupi undir bagga með hreppsfjelagi þessu. Það er fylsta sanngirni. Háttv. frsm.fjvn. (B.J.) hefir nú skýrt frá því, að nefndin sje á móti þessu, og furðar mig ekki svo mjög á því, eftir fregnum frá henni áður, en hitt þótti mjer undarlegra, að frsm. nefndarinnar skuli vera á móti því. Hann er þó kunnur að því áður að vera meðmæltur flestum bitlingum, og bjóst jeg við, að hann mundi greiða atkv. með þessu máli.  „Dalamenn krefjast þess, að geðveikrahælið á Kleppi sje stækkað um helming. Bjarni Jónsson“. Er þetta ekki að vera með vitfirringum?!! Það er líka full þörf á því að hlynna að þeim, svo erfið sem er geymsla þeirra. Þarf því að stækka Klepp sem fyrst. Þetta sáu Dalamenn 1915, og furðaði fáa á því. Annars skal jeg segja háttv.þm. það til hróss, að hann er nú búinn að sjá fram á, að stefna hans í fjármálum hefir ekki verið góð og er að byrja að sjá að sjer. Sannast á honum, að batnandi manni er best að lifa. Jeg hefi talið mjer skylt að fylgja þeirri reglu á þessum síðustu og verstu tímum að reyna að fylgja skynsamlegri íhaldssemi í fjármálunum. Enda er fjárhagur ríkisins ekki svo glæsilegur, að af veiti. Get jeg í því sambandi ekki annað en lýst fremur ánægju minni yfir fjvn., því hún hefir í flestum till. sínum tekið tillit til hins þrönga fjárhags ríkissjóðs og sýnt miklu meiri gætni í þeim efnum en sú fjárveitinganefnd, sem var í fyrra. Að öðru leyti ætla jeg ekki að fjölyrða um þennan kafla fjárlaganna.