Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að um klukkan 3.30 í dag fer fram umræða utan dagskrár um skuldasöfnun í sjávarútvegi. Málshefjandi er hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson. Hæstv. sjávarútvegsráðherra, Einar K. Guðfinnsson, verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegur forseti. Í apríl í ár gerði Valgerður Sverrisdóttir, fyrrverandi utanríkisráðherra, samstarfssamning á sviði öryggismála, varnarmála, viðbúnaðar, leitar og björgunar við Norðmenn og Dani. Þetta er rammasamkomulag sem ég tel vera mjög spennandi. Mig langar því að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hvað líður því að fylla inn í þennan ramma? Bandaríkjamenn fóru af landi brott í september í fyrra og við það breyttist staða varnarmála hjá okkur. Ég vil líka draga það fram að Rússaflug hófst fyrir ekki mjög löngu þannig að það er margt að gerast í nánasta umhverfi okkar og við þurfum að fylgjast vel með. Við sjáum líka að til framtíðar mun flutningur á olíu stóraukast. Talið er að árið 2015 muni um 500 flutningaskip fara hér í kringum landið með þúsund tonn af olíu hvert. Það eru því margar ógnir sem steðja að okkur, bæði hernaðarlegar og ekki síður umhverfislegar. Við vitum líka að mörg skemmtiferðaskip sigla í kringum okkur og hvað gerum við ef eitt slíkt sekkur? Þá þurfum við að hafa hér viðbúnað. Við tókum þessi mál upp við utanríkisnefnd norska stórþingsins, sem var hér í fyrradag, en þeir hafa mikinn áhuga á þessu rammasamkomulagi eins og við á hinu háa Alþingi. Ég tel mikilvægt að við fáum að heyra hvað hæstv. ráðherra er að gera varðandi þetta samstarf. Ég veit að fundur var haldinn í utanríkisráðuneytinu fyrir stuttu með Norðmönnum þannig að málið er á hreyfingu en það er alveg ljóst að það er eðlilegt að þingið fái að vita hvað framtíðin ber í skauti sér. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra um hennar viðhorf til hugmynda Björns Bjarnasonar, hæstv. dómsmálaráðherra, en hann hefur talað um að mynda eigi eitthvað sem heitir á ensku Multilateral North Atlantic Coastguard Forum og hefur tilkynnt það í ræðum bæði í Noregi og hér á NATO-þinginu. Er þar væntanlega átt við eins konar samstarf á milli landhelgisgæslna landanna sem t.d. eru drifnar af hernaðarmætti í Noregi og Danmörku. Ekki eru sambærilegar stofnanir til á Íslandi af því að við erum ekki með her. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig henni lítist á þær hugmyndir og hvort utanríkisráðuneyti og dómsmálaráðuneyti eru í sérstöku samstarfi varðandi það að fylla út í þann góða rammasamning sem gerður hefur verið.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur lagt fram fyrirspurn til mín sem er í tveimur liðum. Fyrri liðurinn er svohljóðandi: „1. Er hafin samvinna við Norðmenn og Dani á grundvelli rammasamkomulags og yfirlýsingar frá 26. apríl sl. um samstarf á sviði öryggismála, varnarmála, viðbúnaðar, leitar og björgunar?“ Við þessu er það svar að samvinna við Norðmenn og Dani á grundvelli þessa rammasamkomulags og yfirlýsingar frá 26. apríl sl. um samstarf á sviði öryggismála, varnarmála, viðbúnaðar, leitar og björgunar er þegar hafin. Sjálf átti ég fund með varnarmálaráðherra Noregs í ferð minni þangað í júní sl. þar sem þetta var m.a. til umræðu og embættismenn utanríkis- og dómsmálaráðuneyta hafa verið í sambandi við embættismenn í systurráðuneytum sínum í báðum löndum, þ.e. Danmörku og Noregi. Fyrsti formlegi fundur embættismanna Íslands og Noregs á grundvelli rammasamkomulagsins var haldinn 1. október sl. og fyrirhugaður er fundur á grundvelli yfirlýsingarinnar með dönskum embættismönnum þann 5. nóvember nk. Ég hef reyndar þegar sent utanríkismálanefnd minnisblað um þetta mál þannig að frekari upplýsingar um þetta samstarf og þær viðræður sem áttu sér stað þann 1. október sl. eiga að liggja fyrir hjá fulltrúum í utanríkismálanefnd. „2. Er unnið að nánari skilgreiningu á því hvað í rammasamkomulaginu og yfirlýsingunni getur falist?“ Því er til að svara að unnið er að nánari skilgreiningu á þessu innan bæði ráðuneyta utanríkis og dómsmála sem verða eðli málsins samkvæmt að hafa um þetta náið samstarf því að þetta samkomulag tekur til varnar- og öryggismála og björgunarmála. Þar að auki koma að þessu máli viðeigandi undirstofnanir þessara ráðuneyta. Enn fremur er unnið að skilgreiningu samráðsferla og boðleiða milli ráðuneyta annars vegar og undirstofnana hins vegar. Gert er ráð fyrir því að framkvæmd þessi skýrist frekar á næstu mánuðum. Þingmaðurinn spurði áðan að því hver skoðun mín væri á samstarfi milli Landhelgisgæslu á Norðurhöfum, norsku, dönsku, íslensku og jafnvel kanadísku, en dómsmálaráðherra Björn Bjarnason hefur hugmyndir um einhvers konar formlegt samstarf milli landhelgisgæslu þessara strandríkja á Norðurhöfum. Ég held að það sé í sjálfu sér ágætt og gott að sem mest samstarf sé á milli þessara aðila. Eins og kom fram í máli þingmannsins er alveg ljóst að skipaumferð um norðurslóðir mun aukast verulega á komandi árum. Við munum sjá mikinn fjölda af stórum skipum koma jafnvel úr Barentshafinu með olíu og gas og það er mikilvægt að samræmi sé á milli allra þeirra aðila sem hagsmuna eiga að gæta um það hvernig staðið verði að björgun og aðgerðum ef til einhverra slysa kemur á þessari siglingaleið. Það er alveg rétt hjá þingmanninum að það er dálítið mismunandi með landhelgisgæslur ríkja hvort þær heyra undir borgaraleg yfirvöld eða hernaðarleg og það getur vel verið að það þurfi að skoða og skilgreina frekar hvernig þessu samstarfi verður háttað. Landhelgisgæsla okkar er náttúrlega borgaraleg starfsemi en ég geri ráð fyrir því að með það verði unnið þegar þar að kemur. Þetta er enn á hugmyndastigi eins og kom fram í máli dómsmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Það er eðlileg ráðstöfun af hálfu íslenskra stjórnvalda eftir að bandaríski herinn er farinn af landi brott að leita eftir nánara samstarfi við nágrannalönd okkar, m.a. á Norðurlöndum, og það er í samræmi við þær áherslur sem Frjálslyndi flokkurinn hefur lagt í varnarmálum. Ég vil samt vekja athygli á því sem ég held að við þurfum mest að huga að um þessar mundir en það er ógnin af hugsanlegu olíu- og mengunarslysi við landið í kjölfar vaxandi siglinga sem spáð er að verði um landið eða nálægt því. Ég vil setja fram þau sjónarmið að íslensk stjórnvöld eigi fyrst og fremst að leggja sig fram um að gera sér grein fyrir því að hve miklu leyti við viljum þola slíka umferð við landið eða nálægt því og leitast við að ná alþjóðlegu samkomulagi um að takmarka slíkar siglingar við hagsmuni okkar.

Hæstv. forseti. Hér er rætt um samkomulag eða samning sem gerður var við Norðmenn og Dani síðasta vor um samstarf á sviði öryggismála, varnarmála, viðbúnaðar, leitar og björgunar. Nú er það svo að það deilir enginn um ágæti þess að stofna til samstarfs með þessum Norðurlandaþjóðum um öryggismál hvað varðar leit og björgun á hafi, ýmislegt sem lýtur að umhverfismálum o.s.frv. sem byggist á NATO-samningnum vegna þess að þetta samkomulag gerir það. Ég vil gagnrýna það á tvennum forsendum. Annars vegar hve ólýðræðislega var staðið að málum. Undirritaður var rammasamningur 26. apríl sl. í aðdraganda kosninganna án þess að um hann hefði farið fram umræða á Alþingi eða utan þingsins. Ég leyfi mér líka að hafa efasemdir um að við eigum að efna til samstarfs á grundvelli NATO-samningsins. Ég held því fram að hér séu stjórnvöld að kasta fjármunum skattborgarans á glæ og það án þess að til þess hafi fengist heimild á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeim ágæta tón sem ég heyri hjá hæstv. ráðherra þó að lítið bitastætt hafi komið fram. Við vonum auðvitað að menn vinni áfram að því að fylla út í þennan samning. En mér leikur forvitni á að vita: Hvar liggur forustan? Nú er þetta samningur sem hæstv. utanríkisráðherra undirritar þannig að maður hefur tilhneigingu til að ætla að forustan sé í utanríkisráðuneytinu. Á sama tíma vitum við að þessi störf lúta bæði að björgunarstörfum en líka að varnar- og öryggismálum. Það snertir bæði dómsmálaráðuneyti, sem Landhelgisgæslan heyrir undir, og utanríkisráðuneyti, sem hernaðarleg mál heyra undir. Ég heyrði að hæstv. ráðherra sagði að þessa hluti þyrfti að skoða og skilgreina frekar þegar að því kæmi en getur ráðherra tekið undir það að forustan í þessum samningum liggi hjá utanríkisráðuneytinu? Ég spyr líka: Hvað gerum við? Hvað skeður ef hér sekkur stórt olíuflutningaskip, ef hér sekkur farþegaskip með þúsundir manna um borð eða ef hér eru þúsundir manna á fundi og eitthvað gerist? Hver grípur þá til aðgerða? Er forustan hjá utanríkisráðuneytinu eða er hún hjá dómsmálaráðuneytinu? Um björgunarstörf væri að ræða en við þyrftum að kalla til hernaðartæki og hafa samband við hernaðaryfirvöld. Við þyrftum að kalla til herskip, varðskip frá öðrum löndum, þyrlur og flugvélar. Mundi forustan liggja hjá utanríkisráðuneytinu eða dómsmálaráðuneytinu eða í samstarfi þessara ráðuneyta ef slíkt stórslys 

Hernaðaraðgerð ...

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna sem hér á sér stað og þau sjónarmið sem fram komu hjá þingmönnum. Það er út af fyrir sig alveg rétt hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni að kannski þarf eitthvað að velta því fyrir sér hversu mikilli umferð og hvernig umferð, hvaða stærð af skipum t.d., búast megi við og hvað þetta hafsvæði þá þoli. En þetta eru alþjóðlegar skipaleiðir og við getum ekki tekið einhliða ákvarðanir. Það er rétt, sem hér kom fram, að samkomulagið sem gert var við Norðmenn og Dani byggist á NATO-samningnum og til þess er vísað í samkomulaginu. Hvort ólýðræðislega hafi verið að málum staðið, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði, ætla ég ekki að fjalla um hér. Þessir samningar eru ekki gerðir í minni tíð sem utanríkisráðherra en þeir komu náttúrlega til almennrar umfjöllunar. Hafa verður í huga að þetta eru rammasamningar, viljayfirlýsingar, en ekki samningar sem ekki er hægt að breyta með þriggja mánaða uppsögn ef því er að skipta. Það er ekki þannig að þessu staðið að allt sé geirneglt. Fjármunir eru ekki svo miklir í þessu að við þurfum að hafa áhyggjur af því. Spurt var um forustu, hver væri með forustu í þessu máli. Í samkomulaginu sjálfu er til þess vísað, m.a. um leitar- og björgunarþjónustu og almannavarnaviðbúnað, að hlutaðeigandi ráðuneyti eigi að hafa samstarf og það er alveg ljóst að um dómsmálaráðuneyti er að ræða á því sviði. Hins vegar er einnig til þess tekið að varnarsamstarf, heimsóknir og æfingar eða slíkar aðgerðir, heyrir undir utanríkisráðuneyti. Það fer eftir eðli máls hvaða ráðuneyti hafa forustu á mismunandi sviðum.

Virðulegi forseti. Ég var dálítið ringluð í upphafi þegar ég skoðaði þetta mál hvort það heyrði undir dómsmálaráðherra eða samgönguráðherra. Niðurstaðan varð sú að spyrja samgönguráðherra út í það vegna þess að þarna er vissulega um að ræða umferðarlög sem við erum fjalla um. Engu að síður erum við líka að ákveðnu leyti að fjalla um framkvæmd þeirra laga af lögreglunni sem aftur heyrir undir dómsmálaráðherra. Þetta er því má segja margrætt mál. Ástæða þess að ég legg þessa fyrirspurn fram, virðulegi forseti, um verklagsreglur við þvagsýnatöku, er mál sem kom upp í fjölmiðlum í sumar og gerðist síðastliðið vor þar sem slíkt sýni var tekið með valdi úr konu sem grunuð var um að hafa brotið umferðarlög með því að aka undir áhrifum vímugjafa. Málið vakti upp margar spurningar og má t.d. nefna að í tengslum við alla þá umræðu sem þá átti sér stað voru fjölmargir kallaðir til að gefa álit á því og þeir töldu að vera þyrftu samræmdar verklagsreglur í svona málum fyrir landið allt en slíkar reglur eru ekki í dag. Sigurbjörn Sveinsson, þáverandi formaður Læknafélagsins, kallaði t.d. eftir því að slíkar verklagsreglur væru settar. Bogi Nilsson ríkissaksóknari sagði í fjölmiðlaviðtali að hann teldi gott að setja reglur fyrir blóð- og þvagsýnatöku sem giltu fyrir allt landið og sömuleiðis Guðrún Jónsdóttir hjá Stígamótum en hún kom að sjálfsögðu inn í þetta mál. Ég tek undir það með Sigurbirni Sveinssyni, fyrrverandi formanni Læknafélagsins, að ég tel að þarna hafi verið beitt ofbeldi með ákveðnum hætti vegna þess að maður getur rétt ímyndað sér stöðu sem er uppi þegar þvingunum er beitt við þvagsýnatöku. Slíkt er ávallt mjög vandmeðfarið. Mér þótti líka mjög áhugavert að heyra Sigurbjörn, sem er læknir, greina frá því í fjölmiðlaviðtali að ekki þurfi að beita þvingun við töku þvagprufu þrátt fyrir að einstaklingurinn neiti að veita hana vegna þess að þvagið komi á endanum og þótt efni geti vissulega þynnst í þvagi þegar beðið er með prufu sé hins vegar hægt að reikna út áfengis- og vímuefnamagn aftur í tímann og t.d. finna út hver neyslan hafi verið. Virðulegi forseti. Sömuleiðis finnst mér áhugavert að umboðsmaður Alþingis hefur að eigin frumkvæði tekið þetta mál upp til athugunar sem sýnir okkur að hugsanlega var þarna eitthvað bogið á ferðinni. Ég tel mjög mikilvægt að við skoðum svona verklagsreglur og er meira að segja fylgjandi því að við bönnum þvingaðar þvagsýnatökur og tel að menn verði að skoða það í tengslum við verklagsreglugerð.

Herra forseti. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir beinir til mín fyrirspurn um verklagsreglur við töku þvagsýna sem hér hefur verið lesin upp. Ég vil taka það skýrt fram í upphafi að ég tel afar brýnt að setja samræmdar reglur um töku þvagsýna. Breytingar á umferðarlögum frá 2003 gera beinlínis ráð fyrir að reglur verði settar um töku sýna og rannsóknir vegna meintra ölvunarakstursbrota og aksturs undir áhrifum fíkniefna. Ég hef nýlega skipað nefnd á vegum samgönguráðuneytisins sem ætlað er að setja reglugerð á grundvelli þessa ákvæðis umferðarlaga, þ.e. 4. mgr. 47. gr. umferðarlaga. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar frá Rannsóknastofnun í lyfja- og eiturefnafræðum við Háskóla Íslands, embætti ríkissaksóknara, ríkislögreglustjóra og lögreglustjóranum á Selfossi. Ég vil taka fram í ljósi þess máls sem er kveikjan að þessari umræðu að það er lykilatriði að gætt verði að virðingu og mannlegri reisn við framkvæmd slíkrar sýnatöku. Það er grundvallaratriði. Ég tel jafnframt nauðsynlegt að huga sérstaklega að því að tryggja lögreglumönnum og starfsfólki heilbrigðisstofnana öruggt starfsumhverfi í þessum efnum og skýran lagaramma.

Herra forseti. Þetta er þörf fyrirspurn. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að það er allt eins dómsmálaráðherra sem á að svara þessu. Það er algjörlega augljóst í mínum huga og allra sem þekkja til slíkra mála að þetta inngrip var brot á friðhelgi einkalífs sem varið er af stjórnarskránni, dýrmætustu persónuréttindi okkar. Ég neita því ekki að þegar úrskurður um sýnatöku er síðan fenginn er auðvitað æskilegt að hafa verklagsreglur og gott framtak hjá hv. samgönguráðherra að skipa nefnd til þess. Hér var um að ræða inngrip í friðhelgi einkalífs og það er alveg með ólíkindum að þetta skuli hafa gerst. Ég lít satt best að segja svo á að hér sé fremur um undantekningu í framkvæmd að ræða en hitt. En að umboðsmaður Alþingis skyldi sjálfur hafa frumkvæði að því að biðja um gögn í þessu máli sýnir hversu alvarlegt málið er.

Herra forseti. Ég er sammála hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur að þetta er mjög þarft mál. Setja verður samræmdar verklagsreglur sem gilda alls staðar um þessi mál. Ég hef sjálfur sem heilbrigðisstarfsmaður staðið í þeim sporum að þurfa að taka sýni og þá fyrst og fremst blóðsýni og ég minnist þess ekki og þá meina ég aldrei að hafa staðið frammi fyrir því að þurfa að þvinga fólk til að taka þvagsýni. Ég held að það sé augljóst mál að þarna var um einstakt tilfelli að ræða sem hlýtur að verða að koma í veg fyrir að endurtaki sig. Það er alveg ljóst að þau efni sem verið var að leita að útskiljast allt að tvo sólarhringa í þvagi og því var valdbeitingar ekki þörf við þessar aðstæður, og það sem meira er út frá heilbrigðissjónarmiðum er hún beinlínis hættuleg, sama hvernig á það er litið. Og þær aðstæður sem koma upp við þvingun af þessu tagi eru ekki mönnum bjóðandi.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þau orð sem hér hafa verið sögð um það hvernig standa eigi að framkvæmd þessara hluta. Ég vildi kannski líka beina sjónum að því að borgarar landsins eiga auðvitað að hlýða lögreglunni og lögreglan á að gæta þess að þeir séu ekki hættulegir öðrum borgurum. Það að neita fyrirmælum lögreglunnar á í sjálfu sér að vera aðgerð sem hefur eitthvað í för með sér. Mér fyndist eðlilegast að það væri þá þannig að sá sem ekki vildi af fúsum og frjálsum vilja gera það sem lögreglan biður um, fari þá í þá stöðu að hann gæti átt von á meiri refsingu en ella. Menn eiga ekki að geta bætt stöðu sína gagnvart saknæmu athæfi með því að neita lögmætum fyrirmælum lögreglu, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka það ágæta svar frá hæstv. ráðherra að hann telji að setja eigi samræmdar verklagsreglur og sömuleiðis að skipuð hafi verið nefnd sem er þegar farin að vinna í því. Ég var líka ánægð með það viðhorf sem hann sýndi varðandi þetta einstaka mál vegna þess að auðvitað kemur það inn í umræðuna að umgangast þarf fólk þannig að það haldi reisn sinni, sama hvað gerst hefur. Og einnig að starfsumhverfi heilbrigðisstarfsmanna sé öruggt, ég tek svo sannarlega undir það. Mér þótti dálítið áhugavert að hlusta á hv. þm. Þorvald Ingvarsson um að þetta inngrip hafi í raun og veru verið ónauðsynlegt. Þar tekur hann undir það sem áður hefur komið frá Sigurbirni Sveinssyni, fyrrverandi formanni Læknafélagsins, og líka að það geti beinlínis verið hættulegt. Það hefur einnig komið fram hjá öðrum læknum sem rætt hefur verið við í tengslum við þetta mál. Ég vildi líka nefna hér Ófeig Þorgilsson, sem er yfirlæknir á slysadeild Landspítalans, en við hann var talað í tengslum við þetta mál í fréttum sjónvarpsins 21. ágúst í sumar. Hann var spurður að því hvort þau hefðu einhvern tímann lent í sömu aðstæðum þar og sagðist hann muna eftir einu tilviki þegar læknir neitaði hreint og beint að taka slíkt sýni. Við eigum ekki heldur að koma heilbrigðisstarfsmönnum í svona aðstæður. Ég fagna því að verklagsreglur verði settar og ég vona að á það verði hlustað að hugsanlega sé þetta ónauðsynlegt og hættulegt og því verði það sett í reglurnar að svona eigi ekki að fara að. Aðeins vegna ummæla hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar þá vil ég líka draga það fram í umræðu um þetta mál að í 102. gr. umferðarlaga stendur að neiti stjórnandi vélknúins ökutækis að veita atbeina sinn við rannsókn máls þá skuli svipting ökuréttar eigi vara skemur en eitt ár. Því eru í raun og veru viðurlög við því að veita ekki slík sýni.

Herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn, sem kemur því miður ekki til af góðu inn á Alþingi og er vegna þess atviks sem hér hefur verið rætt um. Sömuleiðis þakka ég þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni, annars vegar hv. þm. Atla Gíslasyni sem er lögfræðingur og fjallaði um málið frá því sjónarhorni og hins vegar hv. þm. Þorvaldi Ingvarssyni lækni sem ræddi um það frá sínu sjónarhorni. Það var afar fróðlegt að hlusta á það. Ég vil aðeins ítreka að ég vona að sú nefnd sem ég hef skipað vinni hratt og vel og að settar verði samræmdar reglur um þetta. Ég ítreka einnig það sem ég sagði í lok svars míns áðan að þetta snýst líka um að tryggja bæði lögreglumönnum og starfsfólki heilbrigðisstofnana öruggt starfsumhverfi í þessum efnum og skýran lagaramma, vegna þess að þetta er orðið vaxandi vandamál og mikið um að taka þurfi alls konar sýni vegna ölvunaraksturs og eiturlyfja sem komin eru þarna inn, því miður.

Hæstv. forseti. Ég hreyfi nú máli sem oft hefur verið rætt á Alþingi, um flutninga og flutningskostnað innan lands. Eins og við vitum öll er nokkuð liðið síðan strandsiglingar lögðust af við landið og flutningar fara að langmestu leyti um þjóðvegina. Núverandi hæstv. samgönguráðherra hefur lengi verið áhugamaður um þetta mál og margoft rætt það á Alþingi. Flutningskostnaður var mikið til umræðu fyrir síðustu alþingiskosningar víða og stjórnmálaflokkarnir mörkuðu sér stefnu meira eða minna um þessi mál. Ef ég man rétt hafði Samfylkingin þá stefnu að endurvekja strandsiglingar sem hagkvæman kost til flutninga. Nú er Kristján L. Möller, hinn mikli áhugamaður um flutningamál og flutningskostnað, orðinn hæstvirtur samgönguráðherra. Mér þætti því fróðlegt að heyra sjónarmið hans um þessi mál og hvort einhverjar fyrirætlanir eru um að taka á þessu. Fyrirspurnin sem ég hef lagt fram er út af fyrir sig mjög einföld og gæti hæstv. ráðherra hugsanlega svarað henni með einu litlu orði. En ég vil gjarnan heyra meira um þetta mál. Fyrirspurnin hljóðar svo: „Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að endurvekja strandsiglingar sem hagkvæman kost til flutninga?“

Herra forseti. Það er rétt að ég hugleiddi að reyna kannski að komast á spjöld sögunnar á Alþingi með því að segja: „Forseti. Já.“ Mér skilst að stysta svar hingað til sé: „Herra forseti. Já“ sem fyrrverandi hæstv. ráðherra Þorsteinn Pálsson átti. Út af spurningu hv. þingmanns sem er um hvort ráðherrann hyggist endurvekja strandsiglingar sem hagkvæman kost til flutninga vil ég segja: Flutningar á Íslandi hafa, eins og öllum er kunnugt, því miður færst á þjóðvegi landsins af sjónum. Frá því að flutningar færðust á vegi hefur þjóðfélagið aðlagað sig því fyrirkomulagi með hverju árinu sem gerir stöðuna jafnvel enn erfiðari fyrir strandsiglingar en áður. Nefna má þætti eins og kröfu um hraða þjónustu, sem hefur aukist. Slíkum kröfum er mætt með flutningum á vegum auk þess sem birgðahald fyrirtækja hefur að mestu lagst af úti á landi og færst í vöruskemmur í Reykjavík með daglegum ferðum. Þetta miðlæga birgðahald hefur komist á og þannig er það núna. Engu að síður eru uppi raddir í þjóðfélaginu sem krefjast þess að flutningar verði að nýju að hluta eða að miklu leyti færðar út á sjó. Þeir sem tala fyrir auknum strandflutningum, eins og sá sem hér stendur hefur gert og mun gera áfram, hafa bent á þætti eins og umferðaröryggi. Margir þeirra vega sem flutningarnir fara fram á voru gerðir fyrir um aldarfjórðungi síðan er flutningar voru í minna mæli á þjóðvegum og flutningabílar léttari. Smám saman hefur of mikill þungi færst á vegina miðað við burðargetu þeirra og hefur aukið mjög umferð þungra bifreiða sem aftur rýrir umferðaröryggi. Þá hefur verið bent á umhverfismál en flutningar á sjó eru mun umhverfisvænni en flutningar á vegum að því gefnu að nýting skipanna sé nægjanleg. Rétt er að geta þess að Evrópusambandið leggur mikla áherslu á að færa flutninga af vegum yfir á aðrar flutningagreinar, þar með talið strandsiglingar. Þrengslin kunna að vera meiri í Evrópu en vegakerfið er annað og lakara eins og áður hefur verið rakið. Ýmsar hugmyndir hafa komið fram um hvernig mætti auka flutninga á sjó. Ég vil nefna eina sem gæti verið þess virði að skoða betur. Gert er ráð fyrir að ríkissjóður tryggi með útboði flutninga á a.m.k. 2.500 gámum til eins árs í senn á föstu verði. Verði flutningar minni en sem nemur 2.500 gámum á ári mun ríkið þurfa að hlaupa undir bagga með flutningsaðila en verði þeir fleiri kemur ekki til greiðslu. Benda má á að með þessari aðferð mundi gagnsæi í verði aukast en því til viðbótar eru líkur á að verð geti lækkað á flutningum út á land, sem veitir ekki af. Ég hef þá sannfæringu að skynsamlegt sé fyrir þessa þjóð að eitt eða fleiri áætlunarskip sigli á ströndinni. Fyrir því eru mörg og veigamikil rök eins og ég hef stuttlega rakið. Sjái markaðurinn ekki til þess að þjónustan sé veitt tel ég að ríkið þurfi að bæta upp það sem á vantar. Í lokin vil ég nefna, virðulegi forseti, vegna þess að ég sé að ég á svolítinn tíma eftir, að í raun og veru eru strandsiglingar á Íslandi núna. Einkaaðili sem býr norður á Akureyri rekur flutningaskip sem sigla til nokkurra hafna á landinu. Þar má segja að markaðurinn sé að verki og spurning hvort inngrip ríkisins hefði þar áhrif. Hvað yrði þá um þann rekstur? Ég man að viðkomandi hringdi í mig rétt áður en hann fór að sigla og hans mesta áhyggjuefni þá var að ríkið mundi hefja strandsiglingar eða taka þátt í þeim. Það voru áhyggjur markaðsaðilans. Hvenær er rétti tíminn til að taka upp strandsiglingar miðað við það sem ég hafði orð á, þá aðferð að grípa inn í séu fluttar færri en 2.500 gámaeiningar? Væri rétt að ráðast í slíkt núna, eftir niðurskurð á þorskaflaheimildum. Ég leyfi mér að efast um að það sé gott að byrja þá. Mig langar jafnframt að þakka hv. þingmanni fyrir að færa þetta mál í tal. En mig langar að biðja hann að svara einni spurningu: Af hverju hefur hv. þingmaður, allt síðasta kjörtímabil, aldrei stutt þessa umræðu um strandsiglingar, að taka þær upp? Hvað gerði hann sem ráðherra í fyrrverandi ríkisstjórn til að taka þær upp?

Herra forseti. Ég vil fagna því að þetta mál skuli tekið upp af hv. þm. Magnúsi Stefánssyni. Af hálfu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur verið lögð mikil áhersla á strandsiglingar undanfarin ár. Frá mínum bæjardyrum séð er þar á ferðinni afar mikilvægt umhverfismál. Ljóst er að flutningar á vegum hafa stóraukist, þungaflutningar eru taldir valda um 90% af sliti á þjóðvegum landsins. Þetta er hins vegar meðvituð stefna sem hefur verið í gangi mörg undanfarin ár og ljóst er að þungaflutningar eru niðurgreiddir í samanburði við sjóflutninga. Samkeppnisstaða sjóflutninga er þar af leiðandi skökk. Það má auðvitað ræða um hvaða vörur henti til sjóflutninga og hvaða vörur ekki. Það er umræða sem má fara fram síðar en ég vil benda á að Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur gert ítarlega úttekt á hagkvæmni sjóflutninga fyrir Hafnasamband sveitarfélaga. Hún er ekki mjög gömul og ég skora á hæstv. samgönguráðherra að kynna sér hana vel. Ég vonast til að það geti orðið góð samstaða í þinginu um þetta mál.

Herra forseti. Hér hefur ekki verið minnst á sjóflutninga á olíu og bensíni. Það er gott fyrir ykkur, ágætu þingmenn sem eruð hér í Reykjavík, að taka eftir að í gegnum miðbæ Reykjavíkur keyra olíubílar með bensín og olíu í miklum mæli. Þeir flutningar fara gegnum miðbæ Reykjavíkur. Það hlýtur að vera mjög freistandi fyrir menn að skoða þann lið. Það er óviðunandi að í gegnum miðbæ Reykjavíkur skuli bæði bensín og olía flutt en sem betur fer er slíkur flutningur á flugbensíni hættur. Menn sigla með það til Helguvíkur. Aðrir bensín- og olíuflutningar fara allir í gegnum miðbæ Reykjavíkur og ég hvet menn til að skoða það sérstaklega varðandi bensín- og olíufarma að farið verði með þá í tanka og geymslur þar sem til að koma í veg fyrir 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir svarið við fyrirspurn minni. Við munum að sjálfsögðu fylgjast með hvernig honum tekst að ná þessu máli fram. Ég óska honum góðs við það. Hæstv. ráðherra gat ekki á sér setið að beina til mín spurningu. Það var hálfgerð smjörklípuaðferð hjá honum. Ég get upplýst að ég hef lengi verið mikill áhugamaður um þetta mál og oft fjallað um hvernig sé hægt er að finna lausnir á því. Sem fyrrverandi ráðherra fór ég ekki með samgöngumál í þeirri ríkisstjórninni og ég veit að hæstv. ráðherra, núverandi hæstv. samgönguráðherra, skilur það. Ég ítreka að ég óska hæstv. samgönguráðherra alls hins besta við að finna lausn á þessu máli. Ég veit að það er ekki auðvelt og einfalt en gangi honum vel við það.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá fyrirspurn sem hér kom fram og þá umræðu sem varð um hana þótt oft á tíðum hafi hún verið meiri áður fyrr. Það er rétt sem hv. þm. Grétar Mar Jónsson fjallaði um áðan, með sjóflutninga olíu og bensíns. Ég er ekki viss um að allir geri sér grein fyrir því að frá Reykjavík til Ísafjarðar eru farnar þrjár eða fjórar ferðir á viku með fullhlaðna bíla af bensíni sem er keyrt þjóðvegina vestur til Ísafjarðar, e.t.v. er á einhverjum tíma dagsins leyfilegt að fara í gegnum Hvalfjarðargöng með slíkan farm en á öðrum tíma þarf að fara fyrir Hvalfjörð. Því hefur stundum verið haldið fram að sjóflutningar með olíu og bensín eftir strönd landsins séu niðurgreiddir af færeyska ríkinu vegna þess að skipið sem stundar þá er skráð í Færeyjum og nýtur þar skattakjara vegna alþjóðlegrar skipaskrár. Ég tel rétt að það komi fram. Ég þakka enn fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál upp og fagna því að hann sé kominn í hópinn sem hvatt hefur til umræðunnar á Alþingi um að taka upp strandsiglingar og flutningsjöfnun. Ég get ekki látið hjá líða, vegna þess að hér átti að bera upp fyrirspurn frá hv. þm. Jóni Bjarnasyni um flutningsjöfnun og flutningsstyrki, að nefna að ég er ákaflega ánægður með að sitja í ríkisstjórn sem setur 150 millj. kr., í fyrsta skipti í sögu landsins sem það er sett inn á fjárlög, til flutningsjöfnunar. Það er komið inn og mjór er mikils vísir.

Virðulegur forseti. Fyrirspurn mín er sett fram vegna umræðu sem hæstv. dómsmálaráðherra hóf þegar hann hélt ræðu á Kvíabryggju fyrir skömmu. Hann taldi að skoða ætti að bæði byggja og reka fangelsi í einkaframkvæmd eða með einkarekstri. Ég vil setja nokkurn fyrirvara við þær hugmyndir. Ég tel að það komi til greina að byggja fangelsi í einkarekstri en ekki að reka þau. Ég ætla að færa rök fyrir því. Varðandi uppbyggingu fangelsa er ljóst að staðan hér á landi er alls ekki í nógu góðum farvegi. Við erum með fangelsi hér sem þarf að loka og þar vil ég sérstaklega nefna Hegningarhúsið við Skólavörðustíg og Kvennafangelsið í Kópavogi. Það eru stofnanir þar sem húsnæðið stenst ekki kröfur samtímans og Hegningarhúsið er á undanþágum. Ég tel að það verði að loka þeim stofnunum hið fyrsta og það er ekki hægt nema við byggjum nýtt fangelsi. Varðandi uppbygginguna þá þarf að byggja viðbyggingu við Litla-Hraun. Komin er fram áætlun um hvað það geti kostað, um 500 millj. kr. Þar þarf að byggja við heimsóknarálmu o.fl. en í það er ekki lögð ein einasta króna á fjárlögum. Á bls. 343 í fjárlagafrumvarpinu segir: „591 Fangelsisbyggingar. Lagt er til að fjárveiting liðarins verði 8 millj. kr. og lækki um 170,5 millj. kr. frá núgildandi fjárlögum.“ Það er verið að lækka fjárlögin stórlega varðandi uppbyggingu í fangelsismálum. Ég tel að þetta sé afturför hjá okkur og vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi hafið undirbúning að því að byggja fangelsi í einkaframkvæmd. Mér finnst koma til greina að byggja í einkaframkvæmd af því að það er svo brýnt. Við verðum að byggja upp á Litla-Hrauni og ekki síður á Hólmsheiði. Þar verður að byggja nýtt 64 rýma fangelsi, sem eru reyndar ekki 64 rými þegar upp er staðið, af því að rýmum fækkar þegar við lokum Hegningarhúsinu og Kvennafangelsinu. Varðandi reksturinn hefur Guðmundur Gíslason forstöðumaður fangelsa á höfuðborgarsvæðinu tekið saman greinargerð um slíkan rekstur í Bretlandi. Hann komst að þeirri niðurstöðu að einkarekstur eins og þar er mundi ekki henta í íslensku starfsumhverfi. Ég vil líka benda á að þar sem einkarekstur hefur verið í fangelsum, eins og í Bandaríkjunum, hafa komið upp stórir lobbíhópar sem hafa verið að lobbíera eða reyna að hafa áhrif á þingmenn til að fjölga afbrotum sem dæmt er fyrir og lengja afplánunartímann. Þetta er mjög neikvæð þróun. Ég tel að við eigum alls ekki að fara þá leið. Á sama tíma og ég dreg fram þessa svörtu mynd varðandi byggingarmálin vil ég halda því til haga að starfið sem á sér stað inni í fangelsunum er gott. Kvörtunum til ráðuneytisins og kærum vegna agabrota hefur fækkað og ég tel að starfsemin sé góð og fangaverðir hafi staðið sig vel 

Herra forseti. Nú 3. október var opnað endurnýjað fangelsi á Kvíabryggju og fjölgað þar um rými úr 14 í 22. Um áramótin verður opnað endurgert og stórbætt fangelsi á Akureyri. Á fjárlögum er gert ráð fyrir því að á næsta ári verði selt land sem tilheyrir Litla-Hrauni og andvirðið notað til að hefja uppbyggingu á Litla-Hrauni. Þetta er allt í samræmi við áætlun sem hefur verið gerð og unnið er samkvæmt og lokastig þeirrar áætlunar er að reisa fangelsi á höfuðborgarsvæðinu. Það mál er í þarfagreiningu og beðið er eftir niðurstöðum og skýrslum í samræmi við lög um opinberar framkvæmdir. Síðan kemur að því að taka ákvörðun um hvort fara eigi í nýbygginguna og hvort það eigi að ræða og skoða einkaframkvæmd við að reisa þetta fangelsi. Mér finnst að það eigi að skoða gaumgæfilega. Ég tel einnig að það eigi að skoða ýmsa grunnþætti í rekstri slíks fangelsis. Ég hef reynslu af því að standa að slíkri einkaframkvæmd í Iðnskólanum í Hafnarfirði þar sem bæði var boðin út bygging og einnig grunnrekstrarþættir í skólastarfinu, án þess að það væri farið í kennsluna sjálfa eða þá þjónustu sem nemendur fá, þ.e. mötuneyti, hreinsun, ræsting og aðrir slíkir hlutir sem sjálfsagt er að skoða. Hitt verða menn líka að hafa í huga þegar rætt er um stamstarf við einkaaðila, þ.e. meðferð fyrir fanga eða leiðir fyrir þá út í samfélagið. Um langt árabil hefur verið mjög gott samstarf við einkaaðila eins og Vernd og fleiri sem hafa tekið á móti föngum inn á áfangaheimili og búið undir að fara aftur út í þjóðfélagið þannig að fangelsiskerfið hefur í sjálfu sér mjög góða reynslu af samvinnu við einkaaðila sem felst í að búa föngum ákjósanlegt umhverfi. Allar meðferðir og þjónusta af því tagi er unnin af einkaaðilum ekki síður en af opinberum aðilum. Í því tilliti höfum við reynslu. Að bera þetta saman við Bretland eða Bandaríkin er að bera saman epli og appelsínur eins og kemur fram í skýrslunni sem hv. þingmaður nefndi. Það kemur hvað eftir annað fram að kúltúrinn, ef ég má orða það svo, í rekstri fangelsa í Bretlandi er allt annar en hér, svo ég tali ekki um Bandaríkin. Þegar litið er á fjölda fanga þá er fjöldi fanga hér einna minnstur, af öllum þjóðum sem við berum okkur saman við. Það er himinn og haf á milli fjölda fanga hér annars vegar og í Bandaríkjunum hins vegar. Við höfum allt annað fyrirkomulag og annað kerfi en þær þjóðir sem nefndar voru til sögunnar. Raunar hefur í ríkari mæli verið farið inn á þá braut að veita þeim sem hafa verið dæmdir tækifæri til þess að taka út refsingu sína í samfélagsþjónustu. Það er á valdi Fangelsismálastofnunar að taka ákvarðanir um slíkt. Þegar það mál var rætt á þingi var m.a. rætt um hvort valdið ætti að vera hjá Fangelsismálastofnun eða í höndum dómara. Niðurstaðan varð sú að Fangelsismálastofnun tekur ákvarðanir um það hvort menn taki út refsingu, t.d. í samfélagsþjónustu. Sá þáttur í refsivörslu er ríkari en í mörgum löndum. Allt þetta verður að hafa í huga þegar rætt er um fangelsismál á Íslandi, fyrir utan þá breytingu sem orðið hefur í innra starfi fangelsanna og hv. þingmaður vék að með lofsamlegum orðum. Ég tel að við séum á réttri braut í þessu. Það er búið að ræða um það í 40 ár að reisa fangelsi á höfuðborgarsvæðinu. Í 40 ár hafa þingmenn talað um þetta mál og árið 2001 stóðu yfirvöld frammi fyrir því hvort fara ætti í einkaframkvæmd eða annars konar framkvæmd. Þá sagði fjármálaráðuneytið að málið væri ekki nægilega vel undirbúið til þess að fara í einkaframkvæmd. Ég tel að þegar þeim athugunum öllum er lokið sem er unnið að núna getum við staðið frammi fyrir góðum áætlunum sem gefa okkur færi á að taka ákvörðun um hvort við höfum þetta opinbera framkvæmd eða einkaframkvæmd. Ég vona sannarlega að hér fáist stuðningur við að ráðast í þessar framkvæmdir.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál upp og ég tek undir varnaðarorð um að einkarekstur á fangelsum eigi ekki við hér á landi og hafi ósköp lítið með kúltúr að gera eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan. Ég veit ekki betur en hugmyndir Sjálfstæðisflokksins og nýfrjálshyggjuliðsins hér um einkavæðingu séu einmitt sóttar almennt til Bandaríkjanna og Bretlands og venjulega studdar dæmum þaðan. Því er ekkert óeðlilegt þó bent sé á hver reynslan sé af slíku í Bretlandi og í Bandaríkjunum. Ég legg áherslu á mikilvægi þess að hafa samfellu í byggingum í fangelsismálum. Það þarf að drífa í framkvæmdum á Litla-Hrauni. En ég tel líka að það þurfi að byggja deildaskipt kvennafangelsi á Íslandi.

Herra forseti. Í vor í kosningabaráttunni var frambjóðendum Suðurkjördæmis boðið að koma í heimsókn á Litla-Hraun. Ég held að við höfum öll haft gott af því að koma þangað. Einangrunarklefarnir sem boðið er upp á þar eru hreint ömurlegir og ég segi nú fyrir mig að ef ég væri settur í svona klefa þá mundi ég sjálfsagt játa ýmislegt á mig þó ég hefði aldrei gert það bara til að forðast þetta. Þar sem klósett er í klefunum og lyktin óbærileg þá hlýtur það að mínu mati að vera brot á mannréttindum að búa við þau kjör raunverulega að sofa inni á klósetti eins og háttar til á Litla-Hrauni. Að einkavæða rekstur á fangelsum er náttúrlega bara út í hött eins og maður segir og gengur auðvitað ekki upp. En það er kannski hugmyndin að fara að spara þar 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir þessa fyrirspurn og tel að þetta sé mál sem er mjög þarft að ræða. Það er ekki bara að húsnæðið sé allsendis óviðunandi á Skólavörðustíg og í Kópavogi, stór hluti af húsnæðinu á Litla-Hrauni er óviðunandi líka eins og við hv. þm. Grétar Mar Jónsson fengum að kynnast í kosningabaráttunni í vor. Ég vil vekja athygli á einu í sambandi við þessa umræðu sem eins og dómsmálaráðherra vék að er orðin 40 ára, þ.e. að það þurfi að koma upp nýju fangelsi á Reykjavíkursvæðinu. Á þeim 40 árum hefur mjög mikið gerst í samgöngumálum og með þeim hugmyndum sem núna eru í gangi um fjórbreiðan veg yfir Hellisheiði þá held ég að menn geti farið að endurskoða það hvort byggja þurfti svo stórt fangelsi á Hólmsheiðinni eins og talað hefur verið um eða hvort hægt sé að hafa meira af þeirri starfsemi fyrir austan fjall. Þar 

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir taka undir þakkir til fyrirspyrjanda, hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur, fyrir þessa fyrirspurn og kannski spyrja þá hæstv. dómsmálaráðherra í þessu samhengi, vegna þess að mér fannst það ekki koma glöggt fram í svari hans við fyrirspurninni, um Hegningarhúsið á Skólavörðustíg sem er rekið á undanþágu. Ég þekki það mætavel því ég var formaður umhverfisráðs Reykjavíkur þegar síðast var veitt undanþága, framlenging fyrir starfsemi hússins þar og átti þess kost að fara ásamt starfsfólki Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur í heimsókn og skoða þau húsakynni. Eftir þá umfjöllun og svör sem við fengum frá dómsmálaráðuneytinu var fallist á það, með semingi þó, að framlengja starfsleyfi Hegningarhússins við Skólavörðustíg til 2009 og þá lágu fyrir vilyrði eða loforð frá ráðuneytinu um að nýtt fangelsi yrði reist fyrir þann tíma á höfuðborgarsvæðinu. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra hvort það sé ekki öruggt að svo verði.

Virðulegur forseti. Ýmislegt er jákvætt í fangelsismálum hér en þar eru líka neikvæð mál. Innra starfið hefur verið bætt þó að það þurfi að bæta reyndar sálfræðiþjónustu og meðferðarúrræði. Biðlistar eru ekki tiltölulega langir hér eins og víða í nágrannalöndum okkar þannig að hægt er að gefa plús fyrir þetta. En það verður að teljast alveg geysilega stór mínus hvernig byggingarnar eru. Þær eru ekki sæmandi. Varðandi Hegningarhúsið sem er á undanþágum þá er það á annað hundrað ára gamalt og hentar alls ekki. Þar eru tveir í klefa. Þar er ekki einu sinni einn í klefa. Það eru sumir sem eru tveir í klefa þannig að það verður að fara að loka þessu. Kvennafangelsið er þannig að þegar þeir sem þar eru fara út í garð þá er bara hangið á grindverkinu og fangarnir spyrja: „Ert þú fangi?“ Þetta gengur bara alls ekki upp. Það er ekki mannsæmandi að búa svona að föngunum. Þessa stóru mínusa verður að laga. Það er verið að lækka fjárveitingar í fjárlögum til þessa málaflokks, til bygginga, og hér segir hæstv. ráðherra að það eigi að selja land og nýta það til að byggja upp á Litla-Hrauni. Ég spyr þá: Hvað má áætla að það land gefi mikið í aðra hönd, af því að það kostar 500 milljónir að byggja upp brýnar byggingar á Litla-Hrauni og svo kostar í kringum einn og hálfan milljarð, að mér skilst, að byggja upp Hólmsheiðarfangelsið sem verður að fara að byggja upp líka. Ég vil taka það fram að það mun ekki draga úr umsvifum á Litla-Hrauni þó það verði byggt upp á Hólmsheiði. Föngum mun fjölga um 10–15% hér á næstu tíu árum. Þær kannanir sem gerðar hafa verið sýna það. En það er rétt sem kemur fram hjá ráðherranum að himinn og haf skilur milli okkar og Bandaríkjanna. Við erum með 40 fanga á hverja 100 þúsund íbúa. Hvað halda menn að það séu margir fangar á 100 þúsund íbúa í Bandaríkjunum? Þeir eru 700 þannig að við værum með 2.100 fanga hér ef við værum í Bandaríkjunum, þ.e. miðað við íbúatölu. En við erum bara með 120–130 þannig að þar skilur himinn og haf á milli og við höfum ekkert þangað að sækja svo sem í fangelsismálum. Ég vara við einkarekstri á fangelsum 

Virðulegi forseti. Ekki er ég málsvari þess að viðhalda þessum byggingum í Reykjavík eða Kópavogi lengur en nauðsyn krefur. Ég hef aldrei verið einn sérstakur málsvari þessara bygginga. Ég tók hins vegar við því verkefni að koma fangelsismálum á betri rekspöl og ég tel að það hafi tekist á Kvíabryggju og Akureyri og að það sé unnið markvisst að því á Litla-Hrauni og það sé verið að gera raunhæfar tillögur um það hvernig þetta verði gert í Reykjavík með nýju fangelsi. Ég er stoltur af þeim árangri sem við höfum náð á þessu sviði og tel að það sé rétt að málum staðið og skynsamlega og það sé verið að nýta fjármuni vel og það sé verið að vinna þetta í þeirri röð sem eðlilegt er og skynsamlegt er. Ég tel að augljóst að 2009 verður ekki komin sú aðstaða í fangelsismálum á höfuðborgarsvæðinu sem er varanleg og til frambúðar eins og mál hafa þróast. Það er alveg ljóst. Varðandi fjármögnunina þá tel ég að á næsta ári, miðað við það sem við höfum gert áætlanir um, sé unnt að fjármagna þær byggingar sem við teljum nauðsynlegt að ráðast í á næsta ári á Litla-Hrauni með því fé sem fæst fyrir sölu á landi.

Virðulegi forseti. Þessi fyrirspurn er nátengd fyrirspurn sem var svarað hér áðan af hæstv. utanríkisráðherra og byggist á rammasamkomulaginu sem gert var 26. apríl sl. milli Íslands og Noregs annars vegar og Íslands og Danmerkur hins vegar. Þar er tínt til að unnið verði að samstarfi milli Íslands og þessara ríkja, Danmerkur og Noregs, á sviði björgunarmála og almannavarna. Ég hef líka skoðað ræður hæstv. dómsmálaráðherra sem hann hefur flutt bæði í Noregi nýlega og á NATO-fundinum. Þar kemur ráðherrann fram með athyglisverðar hugmyndir um svokallaðan Multilateral North Atlantic Coastguard Forum, sem ætti sem sagt að skoða öryggi og varnir á hafinu, í Norður-Atlantshafi og á norðurheimskautssvæðinu. Mér finnst þessar hugmyndir mjög spennandi og vil því spyrja hæstv. ráðherra nánar út í þær. Hvað er búið að skoða þær vel í stjórnsýslunni? Eru þetta einkaskoðanir hæstv. ráðherra eða hefur þetta verið rætt milli dómsmálaráðuneytis og utanríkisráðuneytis? Mjög sterkir snertifletir eru á milli þessara ráðuneyta og alveg ljóst að ef sett yrði upp starfsemi af þessu tagi hlyti það að tengjast bæði borgaralegri og hernaðarlegri starfsemi. Skipan björgunarmála er með þeim hætti í nágrannaríkjum okkar að ekki einungis borgaralegar stofnanir koma að þeim, ekki einungis borgaraleg tæki heldur líka hernaðarleg tæki. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. ráðherra út í það hve langt þessar hugmyndir eru komnar. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra að því hvernig samstarfi er háttað á milli dómsmálaráðuneytis og utanríkisráðuneytis varðandi þetta rammasamkomulag almennt. Er það þannig að fulltrúar beggja ráðuneyta sækja fundi sem haldnir eru? Haldinn var fundur með Norðmönnum nú nýlega og fundur verður haldinn með Dönum 5. nóvember. Eru fulltrúar beggja ráðuneyta á þessum fundum á jafnræðisgrundvelli? Eigum við nokkuð á hættu að utanríkisráðuneytið keyri eina línu og dómsmálaráðuneytið einhverja allt aðra? Það væri auðvitað mjög óheppilegt. Ég vil gjarnan spyrja hve langt undirbúningsstarfið er komið á vegum ráðuneytisins í samstarfi við Landhelgisgæsluna varðandi það að fylla út í rammasamkomulagið. Ég vil einnig nýta tækifærið og fagna því góða samstarfi sem ég veit að Landhelgisgæslan hefur átt við systurstofnanir sínar á Norðurlöndunum.

Virðulegi forseti. Fyrir ári vorum við nokkur úti í Washington og skrifuðum þar undir samkomulag við Bandaríkjamenn í tilefni af brottför varnarliðsins frá Íslandi. Þar var því m.a. lýst yfir að Ísland mundi fá aðild að þríhliða samkomulagi sem er í gildi milli Bretlands, Kanada og Bandaríkjanna um leit og björgun á Norður-Atlantshafi. Ég hef skrifað undir samning við danska varnarmálaráðherrann um samstarf Landhelgisgæslunnar og danska flotans og væntanlega mun ég skrifa undir samning þann 30. nóvember nk. við norska dómsmálaráðherrann um sameiginlegt útboð á þyrlum til leitar og björgunar á Norður-Atlantshafi. Við höfum síðan gert þessi rammasamkomulög við Dani og Norðmenn og fulltrúar dómsmálaráðuneytisins koma að þeim viðræðum sem fara fram á grundvelli þeirra yfirlýsinga. En síðan eru einstakir þættir sem lúta að tvíhliða samskiptum á milli stofnana og þar kemur dómsmálaráðuneytið að með stofnanir sínar og síðan Landhelgisgæslan og aðrar stofnanir eftir því sem við á, m.a. lögreglan, því að það er líka samstarf á milli lögreglunnar hér á landi og aðila bæði austan hafs og vestan. Raunar er gert ráð fyrir því í samkomulaginu sem var gert við Bandaríkjamenn að efla samstarfið á milli Landhelgisgæslunnar og strandgæslunnar í Bandaríkjunum og milli lögregluyfirvalda hér og þar. Við erum að vinna að þessu innan þessa heildarramma, innan þess heildarsamkomulags sem gert var við Bandaríkin og innan þeirra samninga sem gerðir hafa verið við Dani og Norðmenn. Ég hef ekki orðið var við neinn áherslumun á milli þess sem við höfum verið að segja sem sinnum leitar- og björgunarstörfum og þess sem fram hefur komið hjá utanríkisráðuneytinu. Varðandi það sem kallað er North Atlantic Forum, og ég hef verið að tala um á ráðstefnum erlendis, verður í næstu viku haldinn fundur í Svíþjóð. Þar koma fulltrúar frá strandgæslum og aðilum við Norður-Atlantshaf saman til að ræða þessi mál, ekki stjórnmálamenn heldur þeir sem sinna þessu innan einstakra stofnana þannig að þetta er lifandi samstarf. En það þarf kannski að formbinda það betur til að tryggja samstarfsleiðir og skapa öflugri samstarfsvettvang þegar á reynir við hættulegar aðstæður. Hv. þingmaður vitnaði í ráðstefnu sem haldin var í Tromsö nú fyrir skömmu. Yfirmaður norska heraflans var gestgjafi á ráðstefnunni og flutti mjög ítarlega ræðu. Hann mun eftir fáeina daga leggja fram í Noregi tillögur sínar um varnaráætlun Noregs fyrir næstu fimm árin. Hann útlistaði í ræðunni sem hann flutti í Tromsö meginþætti í þeirri stefnumörkun. Þar kemur m.a. fram að þegar litið er til leitar og björgunar og öryggis á hafinu yrðu það frekar borgaralegar stofnanir en herafli sem yrðu nýttar. Menn geta ekki búist við því að heraflinn verði nýttur til þess að halda uppi eftirliti eða gæta öryggis skemmtiferðaskipa, olíuskipa eða gasflutningaskipa. Í því ljósi höfum við skipulagt framtíð Landhelgisgæslunnar með smíði á nýju varðskipi og kaupum á nýrri flugvél. Og björgunarþyrlurnar eru líka hugsaðar til þess að geta nýst í slíkum verkefnum. Það er enginn árekstur á milli þessarar stefnumörkunar okkar og þess sem menn eru að ræða um við gæslu öryggis á Norður-Atlantshafinu. Þvert á móti er ég sannfærður um að þetta bil sem verður á verksviði borgaralegra eftirlitsaðila mun breikka og heraflinn frekar hafa minna hlutverki að gegna en áður. Það er raunar svo að Norðmenn eiga, held ég, enga haffæra freigátu, eða ekkert haffært herskip í sjálfu sér. Þeir styðjast eiginlega alfarið við varðskip við eftirlitsstörf sín á Norður-Atlantshafi og þótt varðskipin séu rekin undir handarjaðri norska flotans þá sinna þau löggæslustörfum og eiga mjög auðvelt með að eiga samstarf við Landhelgisgæsluna og íslenskar stofnanir. Mín tillaga er því sú í þeim ræðum sem ég flyt að þessir aðilar skipuleggi samstarf sitt betur og þannig verði öryggið betur tryggt. Ég tel raunar að við höfum lagt grunn að slíku samstarfi við Dani með samningnum sem ég ritaði undir ásamt danska varnarmálaráðherranum.

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að með brotthvarfi bandaríska hersins hefur skapast nýtt svigrúm til nánara samstarfs við önnur nágrannaríki. Það má segja að brotthvarf hersins hafi orðið til þess að við höfum tekið ákveðið frumkvæði að samstarfi, mér finnst að hæstv. dómsmálaráðherra hafi gert það. Og það er að mínu mati mjög gott. Ég tel að við eigum að vera í mjög öflugu samstarfi við nágrannaríki okkar um öryggis- og varnarmál. Komið hefur fram að bæði Landhelgisgæslan og lögreglan hafa átt mjög gott samstarf við systurstofnanir sínar og það mun að sjálfsögðu halda áfram. Ég verð samt að ítreka að ef eitthvað kemur upp á sem lýtur sérstaklega að björgunarmálum er alveg ljóst að þó að tilhneiging sé til þess að borgaraleg yfirvöld komi að þeim þá stendur herinn að verulegu leyti að slíkum verkefnum í hinum löndunum. Ég vil einnig spyrja hæstv. dómsmálaráðherra að því sem ég spurði hæstv. utanríkisráðherra að hér áðan: Hvaða ferli fer í gang ef hér verður mjög stórt slys, ef hér sekkur olíuflutningaskip eða farþegaskip með mörg þúsund manns? Hvernig yrðu viðbrögð af okkar hálfu? Við gætum væntanlega ekki bjargað þessu öllu sjálf. Við yrðum að fá utanaðkomandi aðstoð. Er það dómsmálaráðherra sem tekur það frumkvæði og hefur samband við aðrar stofnanir erlendis? Eða er það utanríkisráðuneytið eða hvaða ferli fer þá í gang?

Virðulegi forseti. Ef slíkt atvik gerðist yrði það ekki einn ráðherra sem tæki ákvarðanir. Það yrðu væntanlega þrír ráðherrar sem kæmu að málinu, forsætisráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra. Þá yrðu teknar ákvarðanir sem væru svo víðtækar að það væri ekki á hendi eins ráðherra að taka þær. En hver bæri ábyrgð á sínu sviði og dómsmálaráðherra bæri ábyrgð á því að hér væru þá tæki og viðbragðsáætlanir með þeim stofnunum sem við réðum yfir til þess að bregðast við og bregðast við í fyrstu atrennu. Það er alveg ljóst að það sem við erum að gera og þær áætlanir sem við höfum gert um uppbyggingu Landhelgisgæslunnar miða að því að við höfum þennan mátt á fyrsta stigi. Það færi náttúrlega eftir aðstæðum hverjir kæmu til aðstoðar og hvernig tekið yrði á málum. Ef hv. þingmaður kynnti sér umræður um þessa hluti, það sem hefur verið skrifað um slíka atburði og það sem gæti gerst ef eitthvað slíkt kæmi fyrir, t.d. á risaskemmtiferðarskipi með fjögur til fimm þúsund manns, yrði ljóst að það yrði eitthvert hryllilegasta slys sem menn gætu staðið frammi fyrir, og kannski í svo stórum stíl að enginn gæti ráðið við það. Menn mundu gera það sem í þeirra valdi stæði til að bjarga því sem bjargað yrði en slysið yrði af slíkri stærðargráðu að það er eiginlega óhugsandi að menn gætu gert áætlanir um það hvernig taka ætti á því. Allir yrðu að koma að því, margar þjóðir. Þegar litið er til olíuslysa, og þar höfum við reynslu bæði við strendur Bandaríkjanna og einnig við strendur Evrópu, ræður engin ein þjóð við það. Það eru fyrst og fremst borgaralegir aðilar sem hafa yfir þeim tækjum að ráða, dráttarbátum og öðrum slíkum tækjum, sem síðan heraflinn mundi nýta. En það eru björgunaraðilar, borgaralegir aðilar, sem stýra öllum slíkum aðgerðum.

Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra að því hvort hann hafi í hyggju að gera skattalagabreytingar á þann hátt að heilbrigðisstofnanir eða önnur opinber fyrirtæki sem ekki stunda starfsemi sem greiða þarf af virðisaukaskatt geti fengið virðisaukaskatt endurgreiddan af allri aðkeyptri þjónustu. Nú eru aðstæður þessara aðila, og þar með heilbrigðisstofnana, á þann veg að þeir fá ekki endurgreiðslu af virðisaukaskatti af aðkeyptri þjónustu nema í undantekningartilvikum. Því er núverandi fyrirkomulag hamlandi og kemur í veg fyrir útboð eða úthýsingu þjónustu, svo sem tölvukerfa eða þvottahúsa heilbrigðisstofnana. Það fyrirkomulag hamlar einkarekstri og útboðum í heilbrigðiskerfinu. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort hann hafi í hyggju að gera breytingar á þessu til að auðvelda útboð í opinberum rekstri.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu. Þessum málum er þannig háttað í dag í samræmi við 3. mgr. 42. gr. laga um virðisaukaskatt að opinberum stofnunum er endurgreiddur virðisaukaskattur af margvíslegri þjónustu sem þær kaupa. Er þar fyrst og fremst um að ræða þjónustu verkfræðinga, tæknifræðinga, arkitekta, lögfræðinga, löggiltra endurskoðenda og annarra sérfræðinga er almennt þjóna atvinnulífinu. Auk þess má nefna sorphreinsun, ræstingu og snjómokstur. Þessar endurgreiðslur ná jafnt til ríkis, sveitarfélaga og stofnana þeirra og hafa þær aukist verulega á síðustu árum. Þetta fyrirkomulag um endurgreiðslu virðisaukaskatts til opinberra aðila á sér sögulegar skýringar. Þær miða að því að virðisaukaskattur hafi ekki áhrif á val þeirra sem stunda starfsemi er fellur utan skattskyldusviðs virðisaukaskatts um það hvort þeir kaupa A-þjónustu eða inna hana sjálfir af hendi. Ákvæðum laganna er þannig ætlað að tryggja að reglur um virðisaukaskatt leiði ekki til röskunar á samkeppni á markaði. Á undanförnum árum hefur það verið álitamál hvort æskilegt væri að draga úr eða auka þessar endurgreiðslur virðisaukaskatts. Á það hefur verið bent af hálfu hagsmunasamtaka í atvinnulífinu að óheppilegt sé að virðisaukaskattur á ýmsa aðkeypta þjónustu, sem talin hefur verið eðlilegur liður í innri starfsemi fyrirtækja og stofnana, fáist ekki endurgreiddur þar sem ekki er um aðkeypta sérfræðiþjónustu að ræða. Þar sé í mörgum tilvikum um að ræða þjónustu sem samkeppni ríkir um á markaði. Dæmi um slíka þjónustu sem ekki er endurgreiðsluhæf er umsjón mötuneyta, færsla bókhalds og ýmis rafræn gagnavinnsla og tölvuþjónusta. Til að bregðast við þessari gagnrýni og í samræmi við útvistunarstefnu ríkisins er nú innan fjármálaráðuneytisins unnið að gerð verklagsreglna fyrir ríkið sem ganga út á það að ríkisstofnunum verði gert kleift að fá endurgreiddan virðisaukaskatt af þjónustu sem keypt er af tölvu- og hugbúnaðarfyrirtækjum. Í dag er opinberum aðilum endurgreiddur virðisaukaskattur vegna kaupa á hugbúnaðargerð og forritun. Hins vegar hefur endurgreiðsluheimildin ekki verið talin ná til vinnslu, skráningar og daglegs reksturs tölvukerfa. Með verklagsreglunum verður tryggt að ríkisstofnanir fái endurgreiddan virðisaukaskatt af kaupum á slíkri þjónustu. Að fenginni reynslu af þessum verklagsreglum verður tekin afstaða til þess hvort ástæða sé til að útvíkka endurgreiðsluheimildina yfir á fleiri þjónustuþætti. Ég vil leyfa mér að vona að reynslan verði góð þannig að þeir þættir sem hv. fyrirspyrjandi spurði um geti í framtíðinni fallið undir verklagsreglur sem þessar og það styrki og ýti undir útvistunarstefnu ríkisins.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög mikilvægt mál sem hefur verið tekið upp og fyrir það er þakkað. Þar staðfesti hæstv. fjármálaráðherra að virðisaukaskattur er greiddur af ákveðinni þjónustu eins og ræstingu hjá opinberum heilbrigðisstofnunum. En hið sama á ekki við um stofnanir sem eru reknar á einkarekstrarlegum grunni samkvæmt samningi við ríkið. Ef verið er að fara í þá átt sem hæstv. fjármálaráðherra talar um, sem ég fagna, að auka heimildir til að fá virðisaukann greiddan til baka, hvet ég hann til þess að það eigi jafnframt við um þær stofnanir sem eru reknar samkvæmt samningi við ríkið. Meðan það er ekki gert eykst enn meira mismunurinn varðandi rekstrargrunn þessara stofnana og ríkið mun þurfa að leggja út aukið fjármagn til stofnana sem starfa sem hlutafélög og veita sömu þjónustu og opinberar stofnanir og við það 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir greið svör. Ég held að þetta verði spor í rétta átt og komi til með að auka valfrelsi og möguleika til útboða í allri opinberri þjónustu og ekki síst í heilbrigðiskerfinu.

Herra forseti. Notendur heilbrigðisþjónustu á Íslandi eru skilgreindir sem sjúklingar og eiga lögum samkvæmt rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er völ á að veita. Inntak sjúkratrygginga sem greiddar eru af almannafé og er ætlað að jafna aðgengi þegnanna að heilbrigðisþjónustu, er óljóst, breytilegt og háð úthlutunum stjórnmálamanna í gegnum fjárlög. Á undanförnum árum hefur borið á megnri óánægju sjúklinga og heilbrigðisstarfsfólks með þann frumskóg af reglum og reglugerðum sem stýra eiga heilbrigðistryggingakerfi okkar. Borið hefur á því að fólk þekki ekki rétt sinn og heilbrigðisstarfsfólk hafi ekki undan við að læra á kerfið og eigi í raun erfitt með að leiðbeina sjúklingum um rétt sinn. Þar að auki þurfa sjúklingar að útvega sér vottorð á vottorð ofan frá læknum um ólíklegustu atriði til að njóta réttar síns. Ég beini því þeirri spurningu til hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann hafi í hyggju að stofna embætti umboðsmanns sjúklinga. Viðkomandi umboðsmaður mundi hafa eftirlit með að lög um almannatryggingar tryggi á hverjum tíma rétt hinna sjúkratryggðu og að jafnræði sé í heiðri haft í heilbrigðis- og tryggingakerfinu.

Virðulegi forseti. Mér hefur borist fyrirspurn frá hv. þm. Þorvaldi Ingvarssyni um það hvort ég hafi í hyggju að koma á fót embætti umboðsmanns sjúklinga. Ég tel að hv. þingmaður veki með spurningu þessari athygli á mjög mikilvægu máli. Ég skil spurningu hans á þann veg að þörf sé á því að sjúklingar geti leitað sér aðstoðar innan heilbrigðis- og tryggingakerfisins þar sem oft getur verið um mjög flókna ferla að ræða, eins og hv. þingmaður rakti í fyrirspurn sinni, og sökum þess geti þeir átt í erfiðleikum með að sækja rétt sinn eða aðrar upplýsingar og þjónustan geti virst mörgum sem völundarhús. Ég tel að þetta verkefni megi nálgast á ýmsa vegu og jafnvel án stofnunar nýs opinbers embættis. Ég hef í hyggju, eins og komið hefur fram, að beita mér fyrir margs konar einföldun á þeim reglum sem að sjúklingum snúa en slík einföldun er eins og kunnugt er í anda stefnu núverandi ríkisstjórnar. Ég vil í þessu sambandi minna á að nefnd er að hefja störf um einföldun á greiðsluþátttöku sjúklinga og byrjar hún á því að skoða sérstaklega það sem snýr að lyfjamálum. Einnig verður farið í að einfalda aðra þætti sem að sjúklingum snúa. Það er ekki síst mikilvægt að hafa góðar upplýsingar til sjúklinga eða aðstandenda þeirra og að þær liggi fyrir hjá þeim stofnunum þar sem fólk þarf að leita bóta, réttinda, upplýsinga eða annars réttar síns, bæði innan sjúkratrygginga og innan almannatrygginga. Ég hef einnig áhuga á að bæta aðkomu sjúklinga að ýmsum ákvarðanatökum innan heilbrigðiskerfisins, því að það er mjög mikilvægt að rödd hins almenna borgara og þess sem þarf að njóta þjónustunnar komi vel fram. Slíkt er að sjálfsögðu forsenda þess að þjónustan sé ásættanleg fyrir alla. Frekari útfærsla á þessum þáttum er nú þegar í vinnslu og óhjákvæmilega tengist hún m.a. þeirri vinnu sem er í gangi um tilfærslu verkefna milli ráðuneyta en hún mun liggja fyrir í lok þessa árs. Ég vil samt sem áður minna á að þegar um er að ræða faglegar kvartanir eða kæru á heilbrigðisstarfsmenn eða heilbrigðisstofnanir þá er landlæknir lögbundinn móttakandi á slíku hafi kvörtunum ekki verið sinnt innan viðkomandi stofnana. Virðulegi forseti. Svar mitt til hv. þingmanns er því það að ég hef ekki í hyggju að koma nýju embætti á laggirnar að svo stöddu en mun nálgast vandann á annan hátt. Ég vona að þessi orð mín svari nægilega fyrirspurn hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Hugmyndir um umboðsmann sjúklinga hefur oft borið upp á borð Alþingis á undanförnum árum og yfirleitt með það í huga að umboðsmaður sjúklinga taki við kærum og kvörtunum frá notendum heilbrigðisþjónustunnar. Í dag gegnir landlæknir því hlutverki. Mér heyrðist hins vegar á fyrirspurn hv. þingmanns að það væri frekar kallað eftir því hlutverki hjá umboðsmanni sjúklinga að hann kallaði eftir frekari upplýsingum fyrir sjúklinga. Ég held að það megi leysa með allt öðrum hætti, ég held að það megi leysa með því að gera ríkari kröfur á stofnanir eins og Tryggingastofnun, heilbrigðisstofnanir og heilbrigðisyfirvöld um upplýsingar innan kerfisins. Það má gera með bættu aðgengi að upplýsingum, t.d. með símaráðgjöf þar sem fólk getur leitað slíkra upplýsinga. En ég er sammála hæstv. heilbrigðisráðherra um að landlæknisembættið gegnir hinu hlutverkinu mjög vel í dag.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessari hugmynd sem hefur verið mikið til umræðu í samfélaginu, m.a. vegna þess að kvörtunum til landlæknisembættisins og til heilbrigðisstofnana hefur fjölgað nokkuð á undanförnum árum. Það vekur athygli mína að þetta er þáttur sem hæstv. ráðherra vill styrkja án þess að stofna til nýs opinbers embættis að svo stöddu. Mig langar því til að varpa þeirri hugmynd fram til hæstv. ráðherra hvort til greina komi að styrkja þennan þátt og styrkja landlæknisembættið enn frekar í störfum sínum með því að gera það að algerlega sjálfstæðri stofnun sem heyri beint undir Alþingi. Að það sé þannig jafnsett þeim heilbrigðisstofnunum sem það á að hafa eftirlit með og jafnframt yfir þeim stofnunum og í rauninni óháð þeim þegar kemur til þess að fjalla um kvartanir og kærur vegna mistaka eða annars.

Herra forseti. Ég vil taka undir hugmyndir hv. þm. Þorvaldar Ingvarssonar í fyrirspurn hans. Mér finnst hún vera góð og ég tel að það veitti ekkert af því að vera með umboðsmann fyrir sjúklinga. Það hefur gefist vel að vera með umboðsmann barna og það hefur gefist vel að vera með umboðsmann Alþingis þó svo að Alþingi mætti kannski stundum taka meira mark á því sem umboðsmaður segir. Þetta er mjög þarft og ég styð það og legg til að menn beiti sér í því og hæstv. heilbrigðisráðherra verði ekki með hik á hlutunum heldur komi með tillögu um að sett verði á stofn embætti umboðsmanns sjúklinga því að þeir eiga ekki greiða leið að upplýsingum eins og er þó að landlæknisembættið eigi að sinna því. Það eru ýmsir þættir sem mega fara betur hjá sjúklingum.

Herra forseti. Ég þakka heilbrigðisráðherra fyrir góð svör. Ég er sammála því að sú ákvörðun sem tekin hefur verið um að skipa nefnd til að vinna að einföldun á öllum reglum um greiðsluþátttöku sjúklinga geti bætt ástandið verulega og fagna því að hann hefur í hyggju að sjúklingar komi að ákvarðanatöku í heilbrigðiskerfinu. Svar hans er því að svo stöddu gott svar í mínum huga. Ég vildi í þessu sambandi reyndar nefna að í máli hv. þm. Ástu Möller kom fram að hægt væri að leggja ríkari kröfur á hendur heilbrigðisstofnunum og Tryggingastofnun ríkisins um frekari upplýsingaskyldu gagnvart sjúklingum. Þetta er eins og talað út úr mínu hjarta en það hefur bara ekki gerst. Annaðhvort er skýringin á því sú að menn sinna ekki vinnu sinni eða þessar stofnanir vantar samkeppni eða aðhald. Raunveruleikinn er hins vegar sá sem við vorum að tala um. Ég hef ekki á móti því að embætti landlæknis verði styrkt á þann hátt sem hv. þingmaður nefnir. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að kvartanir og kærur í heilbrigðiskerfinu eigi ekki endilega að vera til umfjöllunar á þann hátt sem þær eru í dag. Ég tel eðlilegt að um þær fjalli löglærðir menn og það fari í annan farveg heldur en er í dag. Ég held að hluti af því vandamáli að fólk treystir ekki sumu í kerfinu sé að heilbrigðisstarfsfólk er að rannsaka sín eigin vandamál. Það hefur alltaf verið svo og hefur út af fyrir sig gengið en ég held að það sé kominn tími til að velta fyrir sér breytingum í þeim efnum og reyndar ýmsu öðru hvað varðar rétt sjúklinga og þá sérstaklega hvað varðar sjúklingatryggingu.

Virðulegi forseti. Ég vil aftur þakka hv. fyrirspyrjanda og þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu sem er að mínu áliti bæði málefnaleg og góð. Það sem mér finnst standa upp úr, sem ég held að við séum sammála um, þegar kemur að upplýsingum fyrir sjúklinga og aðstandendur þeirra, er að það sé verkefni fyrir okkur. Það skiptir máli að fólk viti um rétt sinn og kunni á kerfið, eins og menn tala stundum um. Hér komu ágætisábendingar, t.d. frá hv. þm. Ástu Möller um símaráðgjöf en síðan eru margar leiðir til að upplýsa fólk um hver viðkomandi þjónusta er, en ég held að það liggi alveg fyrir að við þurfum að leggja sérstaklega á okkur til að svo megi verða. Mun sá sem hér stendur gera það og vonandi koma einhverjar leiðir í ljós á næstunni í þeim efnum. Á sama hátt hefur landlæknisembættið verið styrkt, eins og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir kom inn á, og er það auðvitað vel og hvort við eigum að breyta því enn frekar en er í núverandi lögum er eitthvað sem við hljótum alltaf að skoða og fara yfir. Ég er sannfærður um að góð umræða verður um þetta í hv. heilbrigðisnefnd þingsins og ég hlakka til að vinna með hv. þingmönnum að þeim markmiðum sem við erum sammála um, þ.e. að þeir sem njóta þessarar þjónustu og aðstandendur þeirra hafi sem allra bestar upplýsingar um þá þjónustu sem í boði er og ég held að við séum öll sammála um að þar er verk að vinna.

Hæstv. forseti. Árið 1997 voru heildarskuldir sjávarútvegsins u.þ.b. 125 milljarðar kr. en eru í dag taldar yfir 300 milljarðar kr. Þær hafa sem sagt nær þrefaldast á 10 árum. Árið 1997 voru útflutningstekjur sjávarútvegsins 96 milljarðar og eru á þessu ári taldar verða 120 milljarðar. Hlutfallið á milli heildarskulda sjávarútvegsins og útflutningstekna greinarinnar á ári hefur aukist úr 1,3 í 2,5 sem segir okkur að sjávarútvegurinn þarf í dag að nota heildartekjur sínar í tvö og hálft ár til að greiða upp skuldir sínar í stað þess að fyrir 10 árum þurfti rúmlega eitt ár. Þar við bætist aukinn vaxtakostnaður vegna ört vaxandi heildarskulda sjávarútvegsins. Ljóst er að skuldasöfnun sjávarútvegsins er að stórum hluta vegna kvótakerfisins, kaupa og sölu á aflaheimildum, og þeirrar staðreyndar að tugir milljarða kr. hafa á ári hverju verið teknir út úr greininni og notaðir í aðrar fjárfestingar, bæði innan lands og ekki síður erlendis. Margir útgerðarmenn hafa selt rétt sinn sem hefur leitt til stórfelldrar skuldasöfnunar. Þeir sem selja fá hærra verð fyrir söluna á óveiddum fiski í sjó, kvótanum, en þeir keyptu á eða fengu úthlutaðan án greiðslu á sínum tíma. Öll árin frá því að kvótinn var settur á hefur verðið hækkað og þeir sem kaupa skuldsetja sig og heildarskuldir sjávarútvegsins hækka á hverju ári sem því nemur. Þessi öra skuldasöfnun sjávarútvegsins hefur leitt til þess að sífellt hærra hlutfall tekna hefur farið í vaxtagreiðslur og lántökur á hverju ári og arðgreiðslur vegna samþjöppunar eignarhalds á kvótum ef einhver afgangur hefur orðið af rekstrinum eftir kvótakaup á okurverði. Afleiðing leigukvótakerfisins sem lækkar laun sjómanna og niðurskurður þorskafla ásamt öðrum breytingum sjávarútvegsfyrirtækjanna hafa m.a. orðið til þess að erfitt er orðið að manna sum fiskiskipin sem eru að töluverðum hluta mönnuð útlendingum, t.d. línuveiðiskip sem eru með beitningavélar. Launagreiðslur á fiskiskipum hafa lækkað og sjómannsstörfum fækkað. Hart er sótt af útgerðarmönnum til að fækka sjómönnum á skipum og ná niður launum og launatengdum kostnaði, jafnvel svo að komið gæti niður á öryggi. Með þeim samdrætti sem ákveðinn hefur verið í þorskveiðum mun ástandið í íslenskum sjávarútvegi enn versna, tekjur lækka og skuldir vaxa enn hraðar. Þegar kreppan var í færeyskum sjávarútvegi fór hlutfall útflutningstekna og heildarskulda aldrei yfir 2 ef ég man rétt og þótti Færeyingum þá nóg um þá alvarlegu stöðu. Miðað við þá alvarlegu stöðu sem hér hefur verið lýst er eðlilegt að beina nokkrum spurningum til hæstv. sjávarútvegsráðherra. 1. Hefur sjávarútvegsráðherra látið kanna hversu hátt hlutfallið á milli skulda og útflutningstekna má verða til að ekki verði lengur við unað? 2. Hefur hæstv. sjávarútvegsráðherra áhyggjur af þeirri staðreynd að þessar miklu skuldir hvíla sem skuldbinding á sjávarútveginum um ókomin ár og munu að óbreyttu stefna atvinnugreininni í voða? 3. Var tekið tillit til skuldastöðu sjávarútvegsins þegar niðurskurður þorskaflans var ákveðinn? 4. Hefði verið eðlilegra að skerða loðnuaflann í bræðslu sem vegur aðeins 5% af heildaraflaverðmætinu og reyna þannig að auka vöxt þorsksins en að skerða þorskaflann sem vegur 37% af heildaraflaverðmætinu? 5. Ætlar sjávarútvegsráðherra að fjölga enn kvótabundnum fisktegundum til að auka enn veðsetningu á lifandi fiski í sjó vegna hærri skulda? 6. Telur sjávarútvegsráðherra koma til greina að takmarka með lögum veðheimildir lánastofnana eða hvaða aðrar leiðir telur ráðherrann færar til að hægja á mikilli skuldaaukningu sjávarútvegsins? Við ráðum ekki heimsmarkaðsverði sjávarafurða. Að lokum þetta, verði áfram sami vöxtur í hærri skuldum næstu fimm ár og verið hefur munu vandræði af hljótast fyrir íslenskt efnahagslíf. Sá vandi mun verða borgaður af fólkinu í landinu, öllum íbúum en ekki aðeins þeim sem eru í sjávarútvegi eins og sumir virðast telja.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur beint til mín allmörgum spurningum. Ég skal freista þess að svara þeim. Fyrstu tveim spurningunum mun ég reyna að svara með almennari hætti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að heildarskuldir sjávarútvegsins hafa hækkað á umliðnum árum en það er auðvitað ekki einsdæmi að það hafi gerst í sjávarútveginum. Við vitum að skuldasöfnun í atvinnulífinu hefur aukist mjög mikið í mörgum tilvikum og ef við skoðum t.d. tímabilið 1998–2005 í Peningamálum Seðlabankans kemur þar fram að heildarskuldir sjávarútvegsins jukust á þessu tímabili um 55%. Auðvitað er það umtalsverð skuldaaukning. En þá verðum við að hafa í huga að heildarskuldir í öðrum atvinnugreinum jukust á þessum tíma yfir 300% þannig að við sjáum á þessu að þrátt fyrir umtalsverða skuldaaukningu í sjávarútveginum er hún talsvert minni hlutfallslega en hefur orðið í öðrum atvinnugreinum. Stóra málið í þessu sambandi, og svarar þá í raun og veru fyrstu tveimur spurningum hv. þingmanns, er hvort sjávarútvegurinn standi undir þessum skuldum. Er sjávarútvegurinn að safna vanskilum? Er sjávarútvegurinn að komast í þrot gagnvart lánastofnunum sínum? Við vitum að svo er ekki. Á sínum tíma fór fram á vegum Byggðastofnunar fyrir fáeinum árum athugun á því hvernig háttað væri vanskilum einstakra atvinnugreina. Þar kom m.a. fram varðandi sjávarútveginn að hann var með bestu skuldunautum lánardrottnanna vegna þess að hann stóð í skilum og veðin voru nægjanleg. Við skulum ekki gleyma því hvernig fjármálakerfi okkar hefur þróast. Það hefur breyst mjög mikið á undanförnum árum. Í dag er um að ræða viðskipti tveggja aðila, þ.e. þess sem tekur lánið og þess sem veitir það. Sá sem ákveður að taka lánið gerir það væntanlega vegna þess að hann telur hagsmunum sínum betur borgið með því að taka lán til að fjárfesta í einhverju sem veitir arð. Sá sem veitir lánið horfir á tvo hluti, annars vegar veðin og hins vegar möguleikann til að greiða skuldirnar til baka. Það er auðvitað það sem lánastofnanir horfa á og hafa þá fulla trú væntanlega á því að sjávarútvegurinn geti borgað til baka þær skuldir sem hann hefur stofnað til. Þess vegna vil ég svara hv. þingmanni varðandi tvær fyrstu spurningarnar svona: Við höfum út af fyrir sig ekki látið kanna það hlutfall sem sjávarútvegurinn getur staðið undir. Það er einhver ákvörðun sem einstök fyrirtæki hljóta að taka hvert fyrir sig með sínum lánastofnunum. Það er hin ábyrga fjármálastjórnun. Sama varðandi það hvort ég hafi áhyggjur af þessu, auðvitað hafa menn áhyggjur af því ef skuldir vaxa hratt. Aðalmálið er hins vegar hvort menn geta staðið við þessar skuldbindingar. Varðandi það hvort við höfum tekið tillit til skuldastöðu sjávarútvegsins þegar ákvörðun um heildaraflamark var tekið var það auðvitað þáttur sem við horfðum til en hitt skipti mestu máli, að við værum að reyna að ná tökum á þessu. Það er ljóst mál að sjávarútvegurinn gæti ekki borgað skuldir sínar ef hann byggi við sífellt minnkandi aflaheimildir. Hv. þingmaður spurði líka hvort ekki hefði verið eðlilegra að skerða loðnuafla í bræðslu til að auka fæðuframboð gagnvart þorskinum. Það er nákvæmlega það sem hefur verið gert. Við vitum að loðnuaflinn undanfarin ár hefur verið mjög lítill. Hann hefur að langmestu leyti farið í fullvinnslu sem er athyglisvert og sýnir mikinn sveigjanleika og útsjónarsemi stjórnenda íslensks sjávarútvegs. Þar hefur það gerst að þrátt fyrir minni aflaheimildir ná menn miklum árangri í því að auka verðmæti úr hverju veiddu kílói og sýnir þann árangur sem er að nást í þessum efnum og er hluti af því sem við höfum séð í þeirri fjárfestingu sem hefur orðið í sjávarútveginum, í betri skipum, möguleika þess vegna á að fara betur með hráefni, fjárfestingum í fiskvinnslunni, aukinni tæknivæðingu, aukinni þekkingu sem hefur leitt til aukinnar nýtingar o.s.frv. Sjávarútvegurinn hefur, þrátt fyrir að skuldirnar hafi aukist og heildaraflamarkið ekki, verið í færum til að standa undir þessum skuldbindingum. Hv. þingmaður spurði líka hvort ætlun ráðherrans væri sú að fjölga enn kvótabundnum tegundum til að auka veðrými. Það eru engin áform uppi um það. Það er ekki litið þannig á að það að setja tegundir í kvóta sé aðferðin til að auka veðrými. Það er gert af tilteknum ástæðum sem eiga ekkert skylt við þetta. Í sjötta og síðasta lagi spyr hv. þingmaður líka hvort ég telji það koma til greina að takmarka með lögum veðheimildir lánastofnana í fiskveiðikvótum til að hægja á skuldaaukningunni. Ég tel að það sé ekki verksvið sjávarútvegsráðherra að reyna að hafa áhrif á það með hvaða hætti einstök fyrirtæki ráðast í sínar skuldbindingar, það er ekki hlutverk stjórnmálamanna. Það var áður og fyrr þegar tiltekin lög og reglur giltu sem gerðu það að verkum að stjórnmálamenn höfðu afskipti af þessu. Í dag er það þannig í sjávarútvegi eins og öðrum atvinnugreinum að hann ber ábyrgð á skuldbindingum sínum, það eru atvinnugreinarnar sem leita eftir lánsfjármagni og þær fá þetta lánsfjármagn ef þær geta staðið undir því eða geta sýnt fram á veðrými o.s.frv. Það er ekki lengur pólitísk ákvörðun um hverjum er lánað og hversu mikið.

Hæstv. forseti. Þann 17. júní sl. sagði hæstv. forsætisráðherra í þjóðhátíðarræðu sinni á Austurvelli m.a. þetta, með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefur orðið gífurleg hagræðing í sjávarútvegi og afkoma fyrirtækja almennt batnað.“ Síðar í ræðu sinni bætti ráðherrann við, með leyfi forseta: „Nú er meiri viðspyrna og við höfum betri efni á að líta til lengri tíma og taka á okkur byrðar sem létt gætu róðurinn síðar. Það eru hyggindi sem í hag koma.“ Þetta var stöðumat forsætisráðherra á sjávarútveginum á þessum tíma, gífurleg hagræðing, batnandi afkoma og meiri viðspyrna. Í sama mánuði í kjölfar hátíðarræðu forsætisráðherra birti Seðlabankinn upplýsingar um heildarskuldir í sjávarútvegi sem námu þá rúmlega 304 milljörðum kr. og höfðu hækkað frá áramótum um 27 milljarða, á þessu hálfa ári. Á aðalfundi Samtaka fiskvinnslustöðva sem haldinn var um miðjan september sl. kom fram að heildarskuldir sjávarútvegsins hefðu aukist um 200 milljarða á síðustu 10 árum. Er þetta hagræðingin sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa verið að tala um? Er þetta það sem átt við með markmiðum laga um stjórn fiskveiða þar sem rætt er um hagræðingu og hagkvæmni í sjávarútvegi? Í hverju felst viðspyrnan sem forsætisráðherra talar um? Gætir hennar í nýlegum uppsagnarbréfum sjómanna á Hornafirði eða fiskvinnslufólks á Skagaströnd, Breiðdalsvík eða Eskifirði og víðar um landið sem rekja má til erfiðrar stöðu sjávarútvegsins, m.a. skuldasöfnunar? Forseti. Ástandið í sjávarútveginum er nú orðið með þeim hætti að ekki verður búið við það lengur, það sér hver maður. Það væru hyggindi sem í hag kæmu ef menn hefðu kjark í sér til að ráðast að rótum vandans.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni fyrir að hefja máls á þessari umræðu og fyrir þær spurningar sem hann beinir til hæstv. sjávarútvegsráðherra, og sjávarútvegsráðherra um leið fyrir svörin. Ég gæti í sjálfu sér tekið undir ýmislegt sem hv. þingmaður hefur fært fram um auðmyndun í kvótakerfinu, um það þegar menn hafa selt sig út úr sjávarútveginum með mikinn hagnað. Það höfum við jafnaðarmenn út af fyrir sig gert og auðvitað má almennt taka undir varnaðarorð um vaxandi skuldsetningu, ekki sérstaklega í sjávarútvegi eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra heldur almennt í landinu, bæði hjá heimilum og fyrirtækjum. Það er full ástæða til að hafa uppi varnaðarorð í því og minna menn á mikilvægi þess að finna fótum sínum forráð. Mér er þó, eftir að hafa hlýtt á þessa umræðu, nokkuð óljóst með hvaða hætti Alþingi ætti að koma að þeim málum. Mér þykja sumar spurningarnar, einkanlega kannski sú síðasta um veðheimildir sjávarútvegsins, nokkuð ankannalegar á þessum tímum. Auðvitað eru einfaldlega sjálfstæð fyrirtæki og fjármálastofnanir sem taka ákvarðanir um að lána sjálfstæðum fyrirtækjum í sjávarútvegi fé til rekstrar síns og það eru viðskipti þeirra aðila og útilokað að sjá fyrir sér að Alþingi grípi með einhverjum hætti þar inn í eða eigum við að setja lög á þinginu um það hvað fólk eða fyrirtæki megi skulda? Nei, þótt við höfum á þessum vettvangi frá því að ég man fyrst eftir mér rætt stöðu fjármála í sjávarútvegi 

Hæstv. forseti. Ég er dálítið sammála síðasta ræðumanni, hv. þm. Helga Hjörvar, í þessu máli. Auðvitað getum við haft áhyggjur af skuldum fyrirtækja og ekki síst skuldum sjávarútvegsfyrirtækja sem eru miklar. Aðalatriðið hlýtur þó að vera hvort það eru verðmæti á bak við þessar skuldir og miðað við að lánastofnanir veigri sér ekki við að lána fyrirtækjunum meta þær það svo að svo sé. Eftir því sem við þekkjum lánastofnanir vilja þær gjarnan hafa bæði belti og axlabönd til þess að vera öruggar um að fá lánin greidd til baka og vel það þannig að að því leyti til er þetta ekkert sérstakt áhyggjuefni. Ég heyrði að hv. málshefjandi talaði um kvótakerfið, hann komst ekki alveg hjá því að kenna því dálítið um þetta, og það er sjálfsagt eilíft umræðuefni á hv. Alþingi hvort það er gott eða slæmt. Ég vil meina að það sé í aðalatriðum gott, a.m.k. sé ég ekki stöðuna fyrir mér ef það hefði ekki verið sett á á sínum tíma. Það var hræðilegt ástand í sjávarútvegi á þeim tíma þegar kvótakerfinu var komið á. Ég hef ekki minni áhyggjur af ýmsu öðru sem varðar sjávarútveginn og þá má nefna háa vexti og sterka krónu. Ég hef áhyggjur líka af máli málanna sem er niðurskurðurinn í þorskveiðum og þrátt fyrir þær aðgerðir sem hæstv. iðnaðarráðherra, byggðamálaráðherra, talaði um sem stórkostlegustu mótvægisaðgerðir sögunnar hef ég ekki hitt nokkurn mann í mínu kjördæmi sem er sammála hæstv. iðnaðarráðherra með það að þetta séu góðar aðgerðir og að þær virkilega gagnist. Við heyrum daglega af uppsögnum í sjávarplássum þar sem burðarásar í viðkomandi byggðarlögum fækka fólki, segja upp fólki, og það er ekki hægt að sjá annað en að ríkisstjórnin sé mjög værukær gagnvart þessu öllu saman.

Frú forseti. Verðmæti kvótabundinna tegunda í dag eru um þúsund milljarðar. Það er ekkert gott að skulda 300 milljarða en þéna bara 120 milljarða. Eins og útlitið er fyrir í ár verða útflutningstekjur upp á u.þ.b. 120 milljarða. En bankarnir eru rólegir á meðan gjafakvótakerfið er við lýði. Enn og aftur skulu menn átta sig á því, það er það sem heldur bankakerfinu gangandi og bönkunum rólegum, það að þessar tegundir eru allar í kvóta. Það er pólitísk ákvörðun, hv. þm. Helgi Hjörvar, að vera með tegundir í kvóta sem þurfa ekki að vera í kvóta. Hið sama má segja við hæstv. sjávarútvegsráðherra, þegar hann talar eins og hann sé, ég veit ekki hvað, hvítvoðungur í sjávarútvegi veit hann samt betur. Það er ekki hægt að bjóða fólki upp á þetta eins og hann kemur og segir: Aðrar atvinnugreinar eru að auka skuldir. Auðvitað eru álverin að auka skuldir, áliðnaðurinn sem slíkur, en þeir eru líka að bæta við sig. Það er samdráttur í sjávarútvegi en aukning í ferðaþjónustu. Auðvitað bætir ferðaþjónustan við sig skuldum, en hún bætir líka við sig tekjum, og það er hlutur sem hæstv. sjávarútvegsráðherra á að átta sig á. Það er ekkert annað en ríkisstyrkur, þetta gjafakvótakerfi. Þetta eru þúsund milljarðar sem voru færðir frá ríkinu án þess að króna væri borguð fyrir þá.

Hæstv. forseti. Þegar horft er til þess hversu mikil skuldaaukning hefur orðið í sjávarútvegi verður að líta til afkomu greinarinnar í heild og þeirrar þróunar sem orðið hefur í henni undanfarin ár. Mikil hagræðing hefur orðið í greininni sem hefur skilað sér í bættri afkomu sjávarútvegsins. Það vita allir sem vilja vita það að fiskiskipaflotinn sem hér var við veiðar við Íslandsstrendur var allt of stór, mjög óhagkvæmur og nauðsynlegt var að fækka skipum og bátum í flotanum. Slíkar aðgerðir kosta sitt en þær leiða líka til þess að útgerðin verður hagkvæmari en ella. Ætlar einhver að halda því fram að það hafi ekki verið nauðsynlegt og skynsamlegt að fækka togurum úr því að vera í kringum 115, eins og þeir voru 1996, niður í það að vera tæplega 70 stykki 10 árum síðar? Auðvitað var það nauðsynlegt, bæði út frá rekstrarlegu og umhverfislegu sjónarhorni, en auðvitað varð líka breyting á flotanum við það.

… útgerðina …

Hið sama má segja um landvinnsluna, þar hafa fyrirtækin leitað leiða til að bæta rekstur sinn. Það hefur m.a. haft í för með sér að fiskvinnsluhúsum hefur fækkað þar sem tækjakostur er orðinn mun öflugri en áður. Slíkt kallar á fjármagn til fjárfestinga og er ekkert nema eðlilegt við slíkar fjárfestingar, tækni og framþróun sem hefur átt sér stað í fiskvinnslunni eins og öðrum geirum. Ef horft er aftur í tímann, þegar afli á Íslandsmiðum var mun meiri en hann er um þessar mundir, munum við að afkoma sjávarútvegsins var engu að síður mun verri en hún er í dag þrátt fyrir að þá hafi gengi krónunnar tekið mið af afkomu sjávarútvegsins. Þegar við skoðum þetta í samanburði við aðrar greinar frá 1974–1995 var framleiðsluaukningin 3,49% á meðan hún var að meðaltali og almennt 1,13% og rannsóknir sem síðan hafa verið gerðar í framhaldinu sýna hið sama. Virðulegi forseti. Það er hagræðing í sjávarútvegi sem hefur orðið til þess að greinin er eins sterk og raun ber vitni og það er einmitt vegna aðgangs að lánsfjármagni bankanna sem hagræðing hefur átt sér stað, banka sem lána fé út frá viðskiptalegum forsendum í stað þess að skammta úr hnefa út frá pólitískum sérhagsmunum 

Frú forseti. Hér hefur komið fram að skuldir sjávarútvegsins hafi aukist um 200 milljarða á síðustu 10 árum. Útflutningsverðmætið er 125 milljarðar á síðasta ári, skuldirnar 304 milljarðar. Þetta er staðan og hún er ógnvænleg. Hún er svo ógnvænleg að allt eins má búast við hruni ef allar ytri aðstæður verða ekki eins og best verður á kosið. Af þessum 304 milljörðum kr. greiða fyrirtækin 25–40 milljarða í ársvexti af 125 milljarða útflutningsverðmæti. Svona vaxtaokur og vaxtabyrði gengur ekki upp nema í hergagnaiðnaðinum, klámiðnaðinum og fíkniefnaiðnaðinum, það er svo einfalt. Og ekki bætir kvótaskerðingin stöðuna. Árið í fyrra reddaðist vegna hagstæðrar gengisþróunar og vegna hækkaðs verðs á afurðum erlendis. Sú er ekki raunin núna, gengisþróunin er óhagstæð og þá má jafnvel tala um að bankarnir, einokunarbankarnir, hagræði vöxtunum eins og þeim hentar tímabundið. Og þeir geta það. Ég hef mestar áhyggjur af þessu vaxtaokri og ég hef mestar áhyggjur af framgöngu einokunarbankanna sem fara fram án samfélagslegs tillits, hugsa bara um ofsagróða. Eða e.t.v. eru þeir að hugsa um allt annað, hugsa um stóru fyrirtækin í sjávarútveginum, þessi fáu stóru sem eiga stóra hluti í bankanum. Er veðsetningin í aflaheimildunum kannski með þeim tilgangi að eignast þær allar? Er stefnt að því, að koma hér á allsherjareinokun í sjávarútvegi? Er það það sem sjálfstæðismenn vilja? Er það frelsið? Það er kominn tími til að ríkisstjórnin láti ekki eins og aðgerðalaus áhorfandi heldur grípi til úrræða. Maður spyr hæstv. sjávarútvegsráðherra: Hvað hyggst hann fyrir? 
            

Frú forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér er, ég tel brýnt að ræða um skuldsetningu í atvinnuvegum á Íslandi en vil byrja á því að taka undir með þeim ræðumönnum hérna sem hafa vakið athygli á því að skuldsetning hefur aukist mun meira og er líka hlutfallslega mun meiri í flestum öðrum atvinnugreinum. Þær atvinnugreinar eru yfirleitt taldar virðulegri en þær atvinnugreinar sem hv. þm. Atli Gíslason taldi hérna upp áðan sem helst væri til að jafna. Auðvitað eru atvinnugreinar misskemmtilegar. Ég held að það sem hér um ræðir snúi ekki eingöngu að sjávarútvegi, það snúi í rauninni fyrst og fremst að því misvægi sem er milli atvinnuveganna og sem gerir hagkerfinu mjög erfitt fyrir þegar það vaxtastig sem sumir atvinnuvegir þola er síðan allt of hátt fyrir aðra atvinnuvegi. Það markerar í rauninni atvinnulífið mjög mikið núna í útrásinni, útrásaratvinnuvegirnir og fjármálageirinn þola mjög háa vexti sem hinir atvinnuvegirnir þola ekki og það er eðlilegt að menn þá taki eigið fé út úr sjávarútvegsfyrirtækjunum. Við því er ekkert að segja og þetta hefur ekkert með óráðsíu í þeim atvinnugreinum að gera. Það er aftur á móti mjög mikið áhyggjuefni að vaxtastigið á Íslandi er nú komið langt upp fyrir það sem nokkur atvinnuvegur þolir og ríkisstjórnin er algjörlega aðgerðalaus. Í sumar heyrðum við af því að þingmenn og ráðherrar Samfylkingarinnar hefðu mikinn áhuga á að taka á þessu máli en eftir að þing kom saman hefur slokknað algjörlega á þeim og meira að segja hæstv. byggðamálaráðherra sem átti það til að vera stjórnarandstæðingur á nóttunni í sumar 

Hæstv. forseti. Ef svo heldur fram sem hefur gert síðustu tvö árin munu skuldir íslensks sjávarútvegs í lok árs 2008 fara í 350–370 milljarða. Á síðustu tveimur árum hafa skuldir sjávarútvegsins aukist um 85 milljarða. Hraðinn er ótrúlega mikill. Þegar nú koma tilmæli frá ríkisstjórninni um m.a. að bankarnir skuldbreyti og færi vexti og afborganir aftur fyrir munu skuldirnar aukast enn hraðar, það getur ekkert annað gerst. Þetta er vandinn sem við stöndum frammi fyrir og þess vegna er mikil ástæða til að ræða þessa skuldastöðu, hæstv. forseti. Því verður aldrei á móti mælt að þessi skuldavegferð í sjávarútveginum hófst fyrst og fremst eftir að tekin var upp algjörlega frjáls sala á aflaheimildum upp úr 1990. Þá þarf auðvitað að huga að því sem hæstv. ráðherra vék hér að áðan, að menn lánuðu sennilega ekki í bönkum nema þeir hefðu veð. Það er auðvitað hið sama og gildir á fasteignamarkaði, menn lána ekki nema þeir hafi veð. En ætli menn hafi ekki áhyggjur af því hvar veðsetningin er á fasteignamarkaðnum? Mér finnst skrýtin afsökun hjá hæstv. ráðherra að bera þetta sérstaklega fram þegar athygli er vakin á þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir. Í annan stað ráðum við ekki heimsmarkaðsverðinu. Við ráðum ekki heimsmarkaðsverði á sjávarafurðum, það er hátt verð á afurðum í dag. Það þarf ekki mikið að gerast, hæstv. forseti, til að staðan sem ég hef verið að ræða hér við hæstv. ráðherra verði sú að við hrökkvum yfir 400 milljarða í skuldum í sjávarútveginum eftir rúmt ár. Það þarf ekki mikið að gerast til þess. Ætla menn bara að sitja og aðhafast ekki nokkurn skapaðan hlut?

Virðulegi forseti. Hér hafa sumir talað eins og allir stjórnendur í íslenskum sjávarútvegi hafi anað út í fjárfestingu og að fjármálastofnanir lánað til þessara fjárfestinga algjörlega blint og án þess að huga að því hvort menn gætu borgað þessi lán sín til baka. Það er ekki bara þannig, virðulegi forseti, eins og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sagði að menn horfi til veðanna. Auðvitað er ekki síður horft til þess hvort fyrirtækin og einstaklingarnir hafi greiðslugetu til að borga af þessum lánum. Þeir sem takast á hendur skuldbindingar varðandi lántökur verða auðvitað að standa skil á því og ef þeir gera það ekki ganga fjármálastofnanirnar að þeim. Þannig er það í viðskiptum og þannig gerist það. Þess vegna er það þannig að þó að við séum öll af vilja gerð og viljum hafa skoðun og þekkingu á öllum sköpuðum hlutum held ég að aðrir séu betur til þess færir, m.a. stjórnendur fyrir fyrirtækjunum, til að taka þessar ákvarðanir. Þess vegna er það ekki pólitísk ákvörðun hvort við segjum á einhverjum tímapunkti: Nú er nóg komið. Auðvitað verða menn að hafa gætur á þessu og það er hlutverk stjórnenda í fyrirtæki að gera. Það sem menn horfa fyrst og fremst til er greiðslugetan. Fyrir 20 árum voru heildarskuldir í sjávarútvegi minni en núna, þá var heildaraflamark t.d. í þorski verulega meira. Samt sem áður voru erfiðleikar í íslenskum sjávarútvegi. Það hefur heilmikið gerst síðan, bæði í hagræðingu fyrirtækja, tæknivæðingu sem gerir það að verkum að menn ná meiri árangri, meiri nýtingu, betri framlegð o.s.frv. Svo má ekki gleyma því að hér á Íslandi er það eins og í öðrum löndum að við höfum reynt að aðlaga sóknarþungann í veiðiflotanum að veiðiþoli fisktegundanna. Það hefur kostað peninga, það er alveg rétt sem hv. þingmenn hafa sagt. Þannig hafa menn líka reynt að gera annars staðar, t.d. í Evrópusambandinu. Þar hafa menn hins vegar gert það þannig að ríkisvald og ríkissjóðir viðkomandi ríkja hafa skuldbundið sig í þessum efnum. Skuldasöfnun hefur ekki verið í sjávarútveginum í þessum ríkjum af þessum ástæðum, heldur hjá ríkissjóðunum. Hjá okkur er það ekki þannig.