Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mál þetta hefur verið til athugunar hjá fjhn. d., og eru viðhorf nm. til þess nokkuð mismunandi. Kemur það fram í þeim tveim nefndarálitum, sem fyrir liggja. Hv. meiri hl. n. skilaði áliti um frv. hinn 20. des. í vetur, mælti með því, að frv. yrði samþykkt, en við tveir af nm., ég og hv. 3. þm. Reykv., sáum okkur ekki fært að mæla með frv. þá og teljum ekki enn tímabært að samþykkja frv. Var það af því, eins og fram kemur í okkar nál., að það vantar mikið á, að ríkisreikningurinn hafi fengið þá meðferð, sem hann á að fá, áður en hann er samþykktur á Alþ., það vantar mikið á, að endurskoðun hans sé lokið. Ein af þeim aths., sem yfirskoðunarmenn Alþingis hafa gert við ríkisreikninginn, er einmitt um þetta atriði. Það er 42. aths. þeirra. Þeir segja þar, að við yfirskoðun reikningsins hafi komið í ljós, að umboðslega endurskoðunin hafi átt mjög mikið eftir að endurskoða, og þeir segja, að samkv. greinargerð frá ríkisendurskoðuninni, sem út hafi verið gefin 12. okt. s.l., hafi hún á þeim tíma lokið endurskoðun reikninga fyrir árið 1959 frá 15 aðilum, en þó átt eftir að afgreiða aths. við þá reikninga, en hins vegar hafi verið ólokið endurskoðun á reikningum 42 aðila. Þannig lá þetta mál fyrir, þegar frv. var til umr. í fjhn. í desember. Og vegna þess, hve mikið var óunnið við endurskoðun reikningsins, þá töldum við í minni hl. rétt að fresta afgreiðslu málsins. Við fórum einnig fram á það að fá upplýsingar um, hvað endurskoðuninni væri þá langt komið, því að það voru liðnir meira en tveir mánuðir frá því, að þessi grg. frá endurskoðunardeildinni hafði komið, og höfum við nú fengið þá grg. nýlega, og er hún birt með nál. okkar minni hl. á þskj. 327. Ég hef nokkuð athugað, hvernig háttað hafi verið um þetta atriði síðasta áratuginn. Ég hef athugað ríkisreikningana fyrir það tímabil og athugasemdir yfirskoðunarmanna, að því er þetta varðar. Í umsögn þeirra um ríkisreikninginn 1951 er engin aths. um það, að hinni umboðslegu endurskoðun sé að nokkru leyti ólokið. Hins vegar er aths. um þetta við ríkisreikninginn fyrir 1952, það er 30. aths. þeirra við þann reikning. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Endurskoðun reikninga hinna ýmsu stofnana ríkisins hefur mikið færzt í betra horf frá því, er áður var. Þó eru reikningar nokkurra stofnana óendurskoðaðir fyrir árið 1952 og sumir þeirra fyrir lengri tíma. Og í till. yfirskoðunarmanna út af þessu, sem þeir gáfu út 26. okt. 1954, segja þeir: „Áherzlu ber að leggja á það, að endurskoðuninni verði að fullu komið í lag. Aths. er því til eftirbreytni.“ Svo virðist sem þessi aths. hafi borið tilætlaðan árangur, því að með reikningunum 1953 og næstu þrjú árin, 1954, 1955 og 1956, eru engar aths. frá yfirskoðunarmönnum, hinum þingkjörnu, um það, að ólokið sé tölulegri endurskoðun á reikningunum. Fyrir þessi fjögur ár, sem ég nefndi, er engar slíkar athugasemdir að finna við ríkisreikninginn. Þá er komið að árinu 1957, og í athugasemdum yfirskoðunarmanna, sem dagsettar eru 30. nóv. 1959, segir: „Nokkuð virðist skorta á, að umboðslega endurskoðunin hafi farið fram eins og til er ætlazt.“ Svör fjmrh. við athugasemdum yfirskoðunarmanna við ríkisreikninginn fyrir 1957 eru dagsett 23. marz 1960, og þar með er birt svar frá endurskoðunardeild fjmrn. við áðurnefndri aths. yfirskoðunarmanna. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Skal frá því skýrt, að heita má, að endurskoðun þeirra reikninga, sem ríkisendurskoðunin hefur fram til þessa talið sér skylt og hefur höndum undir komizt að annast endurskoðun á, sé nú að fullu lokið.“ Eftir að hafa fengið þetta svar, segja yfirskoðunarmenn í till. sínum til Alþingis, að við svo búið verði að standa. Þá er það ríkisreikningurinn fyrir 1958. Athugasemdir yfirskoðunarmanna eru útgefnar 29. marz 1960. 55. aths. er þannig: „Óskað er eftir skýrslu yfir, hvað komið er umboðslegri endurskoðun hjá stofnunum ríkisins.“ „Svör ráðh. við aths. eru dagsett 31. ágúst 1960, og þar með er svar frá endurskoðunardeild fjmrn. um þessa aths., þar sem segir, að framvegis muni verða send skýrsla um það, hvað komið er umboðslegri endurskoðun hjá ríkisstofnunum. Ég hef þá gert grein fyrir því, hvernig þessu atriði hefur verið háttað, að því er snertir reikningana fyrir árin 1951–1958, að báðum meðtöldum. En eins og ég hef áður um getið, þá er þarna aths. viðkomandi þeim reikningi, sem hér liggur fyrir, reikningnum 1959, þar sem kemur fram, að það vantar mjög mikið á, að lokið sé þeirri endurskoðun á reikningnum og þeim reikningum, sem hann byggist á, í endurskoðunardeild fjmrn., sem á að hafa með höndum hina tölulegu endurskoðun. Sumir menn hafa látið orð liggja að því í umr. um ríkisreikningana nú á þessu þingi, að nú væri meiri hraði á reikningsskilum ríkisins en áður. T.d. er að þessu vikið í nál., sem meiri hl. fjhn. í hv. Ed. gaf út um þennan reikning 16. des., þar sem segir, að n. telji það vera til mikilla bóta að leggja ríkisreikning fyrir Alþingi svo skömmu eftir lok viðkomandi fjárhagsárs. En við athugun á málinu sést ekki, að hér hafi nokkur breyting á orðið. Reikningurinn fyrir 1959 lá að vísu hér frammi þingmönnum til athugunar snemma á þessu þingi, svo að bæði fjvn: menn og aðrir þm. gátu haft hann til hliðsjónar, t.d. við fjárlagaafgreiðslu fyrir þetta ár, sem nú er nýbyrjað. En þetta er ekkert nýtt. Á hverju fjárlagaþingi um mörg ár hefur það verið svo, að þingmenn hafa fengið í hendur ríkisreikninginn fyrir næstliðið ár, oft fjölritaðan, en það skiptir ekki máli, hvort hann er fjölritaður eða prentaður, þannig að uppgjör á ríkisreikningnum og afgreiðsla frá ríkisbókhaldinu virðist vera nú alveg með sama hætti og áður hefur verið. En vegna þess að endurskoðun hefur ekki verið lokið, þegar reikningurinn hefur fyrst verið sýndur hér á Alþingi, þá hefur oft liðið alllangur tími, frá því að reikningurinn var lagður hér fram og þar til lög um samþykkt hans hafa verið afgreidd frá þinginu. Og þannig er það nú, að samkv. þeim nýju upplýsingum, sem fjhn. fékk frá endurskoðunardeild ráðuneytisins, en grg. er gefin út nú 27. jan., þá vantar enn mjög mikið á, að lokið sé endurskoðun þeirra reikninga ýmissa fyrirtækja og stofnana, sem eru grundvöllur ríkisreikningsins. Þetta geta menn kynnt sér í nál. okkar minni hl. fjhn. í fskj., sem þar er, og sé ég ekki ástæðu til að fara að lesa upp þann lista. Þingmenn hafa hann og geta sannfærzt um það, að enn vantar mikið á, að endurskoðuninni sé lokið. Það eru til lög frá 1931 um endurskoðun á reikningum ríkisins og ríkisstofnana. Það eru þau lagafyrirmæli, sem nú eru í gildi um þessi efni. Þar er einmitt kveðið á um það, hvað endurskoðunardeildin í fjmrn. á að annast, og þar segir í 10. gr. þeirra laga: „Fjármálaráðuneytinu ber að láta endurskoðunarskýrslu fylgja reikningum þeim, sem það endurskoðar, þegar þeir eru lagðir fyrir yfirskoðunarmenn ríkisreikningsins.“ Þarna kemur fram, eins og eðlilegt er, að það er ekki til þess ætlazt, að hinir þingkjörnu yfirskoðunarmenn fari yfir alla ríkisreikningana og reikninga allra þeirra fyrirtækja og stofnana, sem eru grundvöllur eða undirstaða ríkisreikningsins, það er ekki ætlazt til þess, enda væri óframkvæmanlegt fyrir þá að gera það. Þess vegna verða þeir að byggja umsögn sína um ríkisreikninginn hverju sinni að verulegu leyti á þeim endurskoðunarskýrslum, sem ríkisendurskoðunin lætur þeim í té og henni ber að láta þeim í té samkv. þessum lögum. Og ég lit svo á, að yfirskoðunarmenn, sem Alþingi kýs, eigi ekki að skila reikningnum frá sér til Alþingis, fyrr en þessari endurskoðun er að fullu lokið og þeir hafa fengið í hendur yfirlýsingar um það frá ríkisendurskoðuninni, að lokið sé þeim þætti, sem hún á að framkvæma. Þetta sýnast vera eðlileg og sjálfsögð vinnubrögð. Þá fyrst, þegar þessi endurskoðunarskýrsla liggur fyrir, geta yfirskoðunarmenn Alþingis lagt ríkisreikningana fyrir Alþingi, vottað, að þeir séu réttir, og mælt með samþykkt þeirra. Um það ætti tæpast að vera ágreiningur, að á þennan hátt eigi að fara með þau mál. Lögin um samþykkt á ríkisreikningnum eru nokkurs konar kvittun frá Alþingi til fjmrn, eða yfirlýsing um það, að ráðuneytið hafi skilað fullnægjandi reikningum um hin miklu og margþættu ríkisviðskipti. Slíkar kvittanir á ekki að láta, fyrr en sannprófað er af þar til völdum mönnum, að reikningarnir séu réttir. Þó að það hafi komið fyrir einhvern tíma áður, t.d. fyrir 1950, að það hafi verið samþykktir ríkisreikningar, án þess að fyrir lægi að endurskoðun væri að fullu lokið, þá tel ég, að það sé sízt til fyrirmyndar og hinni reglunni ætti að fylgja, að samþykkja ekki ríkisreikning, fyrr en hann hefur verið að fullu endurskoðaður. Ég get nefnt hliðstætt dæmi. Eins og kunnugt er, þá er það eitt af verkum sýslunefnda að athuga reikninga sveitarsjóða og samþykkja þá. Ég hygg, að engri sýslunefnd kæmi til hugar að samþykkja sveitarsjóðsreikning, sem fyrir hana væri lagður, nema endurskoðun hans væri að fullu lokið. Á sama hátt tel ég, að það sé ekki ástæða til og ekki rétt af Alþingi að samþykkja frv. um samþykkt á ríkisreikningi, fyrr en ákvæðum öllum um endurskoðun hefur verið fullnægt og endurskoðun alveg framkvæmd. Nú er það mikið eftir enn að endurskoða reikninga, sem þessi ríkisreikningur fyrir 1959 byggist á, að það sýnast ekki vera horfur á því, að því verði lokið, áður en þessu þingi lýkur, og þess vegna teljum við í minni hl., að það sé rétt að fresta því að afgreiða þetta frv. nú. Við viljum vænta þess, að endurskoðuninni í fjmrn. verði lokið um þær mundir, sem næsta þing kemur saman, og þá mætti afgreiða ríkisreikninginn endanlega héðan. Það verður ekki séð, að það sé neinn skaði skeður, þó að því sé frestað þangað til, en aftur á móti sjálfsagt, að þannig verði á þessu máli haldið, eins og ég hef hér um rætt, að ríkisreikningur sé ekki afgreiddur frá þinginu, fyrr en endurskoðun hans er alveg lokið. Það má þá í upphafi næsta þings fá nýjar upplýsingar frá ríkisendurskoðuninni um, hvað málinu líði. Það er því till. okkar í minni hl. fjhn., að frv. verði að þessu sinni afgreitt með rökstuddri dagskrá, sem prentuð er með nál. okkar á þskj. 327 og er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem mikið skortir á, að lokið sé endurskoðun reikninga, sem ríkisreikningurinn fyrir árið 1959 er byggður á, telur deildin ekki rétt að samþykkja frv. að svo stöddu og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég tel raunar, að það hefði vel getað komið til mála að láta frv. daga uppi að þessu sinni, taka það ekki til afgreiðslu. En verði hins vegar, t.d. af hæstv. forseta, talið rétt að afgreiða frv., þá er það okkar till., að það verði afgreitt á þann hátt að samþykkja þessa rökstuddu dagskrá.



Herra forseti. Það er nú orðið nokkuð langt síðan Alþingi hefur átt þess kost að fjalla um ríkisreikning, sem er frá næsta ári á undan, og ég hygg, að síðasti reikningur, sem þannig hefur verið um á undan þessum, sé hinn frægi reikningur fyrir árið 1930, sem lá við borð að yrði felldur með jöfnum atkv. í hv. Ed., en var bjargað á mjög undarlegan hátt á því þingi. En hluturinn er sá, að það er mjög þýðingarmikið fyrir Alþ. að fá ríkisreikninga til meðferðar sem allra fyrst, því að ekkert er betur til þess fallið að sjá glöggt, hvernig fjármálaástandið er og fjármálastjórnin hefur verið. Nú er það svo, að það er fyrir áhuga og eindregin fyrirmæli frá hæstv. fjmrh., að þessi reikningur var búinn svo snemma, að hægt var að leggja hann fyrir þetta þing. og hefði verið auðsjáanlega auðvelt að afgreiða hann fyrir áramót, eins og hæstv. ráðh. ætlaðist til. Ráðh. lagði svo fyrir við aðalreikningshaldarann, sem er okkar ríkisbókari, að reikningurinn væri til svo fljótt sem unnt væri og að endurskoðun væri hraðað, og hann fór fram á það við okkur yfirskoðunarmenn, að þegar við fengjum reikninginn í hendur, þá flýttum við okkar yfirskoðun svo sem okkur væri unnt. Þess vegna var það, að við fórum í það að yfirskoða reikninginn á venjulegan hátt og vorum að því eins og venjulega nokkuð margar vikur og lögðum í það svipaða vinnu og venja hefur veríð til, og við sáum ekki ástæðu til að neita þeim óskum fjmrh. að skila okkar athugasemdum svo fljótt sem við sæjum okkur fært. En varðandi þær athugasemdir, sem hér hafa komið fram hjá hv. minni hl. fjhn. og í öllum aðalatriðum eru réttar, þá er það að segja, að þetta er ekkert nýtt í sögunni. Og vissulega verð ég að játa, að það hefur ekki veríð og er ekki gott lag á þessum hlutum, fyrr en ríkisendurskoðunin fylgir alveg með jafnóðum, þannig að ríkisreikningurinn og hans undirstöðureikningar geti, verið allir endurskoðaðir. En ef ætti að fylgja þeim fyrirmælum, sem hv. síðasti ræðumaður og hans félagi leggja til, að það væri aldrei skilað, athugasemdum frá yfirskoðunarmönnum, fyrr en búið væri að fullu tölulega að endurskoða allar stofnanir og starfsgreinar ríkisins, þá þori ég að fullyrða, að það hefði mörg ár að undanförnu orðið að geyma ríkisreikningana í 4, 5 og jafnvel 6 ár, því að á tímabili var endurskoðunin svo langt á eftir, að það voru hrein vandræði, og hún er langt á eftir enn. Vitanlega er geysilega mikið verk að fara tölulega í gegnum alla þessa reikninga, og þó að það séu nokkuð margir menn, sem eru í endurskoðunardeild stjórnarráðsins, þá hafa þeir ekki fram að þessu haft við, og þess vegna hefur það skeð á undanförnum árum, að það hafa mjög margir reikningar verið samþykktir þannig, að það hefur ekki verið búin hin tölulega endurskoðun umboðslegu endurskoðunarinnar. Ég, sem er búinn að vera yfirskoðunarmaður í 24 ár, og minn eldri samstarfsmaður, Jörundur Brynjólfsson, enn lengur, við höfum nokkuð mikla reynslu af því, hvernig þessum hlutum er hagað, og við höfum margsinnis, stundum opinberlega í okkar athugasemdum og ég held árlega í viðtali við endurskoðunarmennina, óskað eftir, að þeir hröðuðu sinni endurskoðun meira en verið hefur. Þetta hefur nokkuð færzt í betra horf þrátt fyrir þá skýrslu, sem hér liggur fyrir, en engan veginn er þetta gott. Þá er að athuga, hvaða afleiðingar hefur það haft á undanförnum árum að samþykkja reikninga á þennan hátt, og hvaða afleiðingar getur það haft að samþykkja þennan reikning, eins og hann liggur fyrir. Því er til að svara, að yfirleitt er mjög lítið um, að það séu reikningsskekkjur hjá ríkisstofnunum og starfsgreinum ríkisins. Óstjórnin í okkar fjármálum hefur á undanförnum árum legið í öðru en því, að það væri rangt reiknað tekjur og gjöld ríkisins, og þó að það komi alltaf fyrir einstaka tölur, sem ekki eru að fullu réttar, þá er haft með því eftirlit af aðalreikningshaldara ríkisins, sem ég nefndi áðan, og okkur yfirskoðunarmönnum, að það sé leiðrétt á næsta reikningi. Og þó að við hefðum fyrir okkur hér eitthvað meira eða minna af tölum, sem þyrfti að leiðrétta í þeim stofnunum, sem er ekki búið að endurskoða, og þyrfti að breyta, þá er .ekki hægt að breyta því, fyrr en á næstu reikningum þessara stofnana. Það má segja, að þetta allt þurfi breytinga við, og það hefur verið skoðun okkar yfirskoðunarmanna lengi og alltaf, að í raun og veru ætti endurskoðunin að vera búin og við þyrftum að fá endurskoðunarskýrslu frá hverri stofnun. En þessi hefur orðið útkoman, og þess vegna hefur veríð til þess gripið, bæði af Alþingi og ríkisstj., að samþykkja reikningana margoft á undanförnum árum á þennan hátt, og það er enginn eðlismunur frá því, sem er, þó að það sé meira nú en stundum áður, sem er óendurskoðað. Það er svo fleira í þessu sambandi, sem er mjög mikil ástæða til að athuga, og ekki sízt það, hve fljótt reikningum er lokað á hverju ári. Þessum reikningi fyrir árið 1959 var lokað fyrr en nokkrum öðrum í mörg undanfarin ár, og það er fyrir fyrirmæli fjmrh. Í okkar fyrstu aths., sem hv. þm. hafa sjálfsagt athugað, er það tekið fram, sem okkur finnst óviðfelldið, að það er rúmlega 81 millj. talin í sjóði hjá ríkisféhirði frá áramótum, en var raunverulega ekki nema rúmar 7 millj. Hitt allt, 73 millj. rúmlega, er mismunur á tekjum og gjöldum á því tímabili, sem líður frá nýári og þangað til reikningnum er lokað, og þessi upphæð er hærri á þessu ári vegna þess, að hæstv. þáv. fjmrh., núv. utanrrh., lagði áherzlu á að innheimta tekjurnar og hann hélt meira í gjöldin fyrri hluta ársins en oft hafði áður verið, og vegna þess að reikningnum var lokað fyrr en oft endranær, var þessi mismunur miklu meiri en þegar komið er lengra fram á árið. En þannig er, að t.d. á reikningnum fyrir 1957 er síðasta sjóðfærsla inn á þann reikning framkvæmd 1. okt. 1958, og þannig hafði það verið á svipaðan veg um fjöldamörg ár. Á reikninginn 1958, sem var gerður af þáv. ríkisstj., var síðasta sjóðfærsla 30. júní 1959. En á þennan reikning, sem hér er til meðferðar, fyrir árið 1959, var síðasta sjóðfærsla 27. maí 1960. Þess vegna sjá allir menn, að þó að þetta sé engan veginn gott, þá hefur það þó færzt í miklu betra horf frá því, sem áður var, og raunverulega þyrfti það að komast í það horf, að bæði reikningum stofnana og ríkisreikningi væri lokað mjög snemma á árinu eða fljótt eftir áramót. En afleiðingarnar af þessu eru það ástand, sem um getur í okkar fyrstu aths. og ég var að nefna, og afleiðingin af þessu er líka sú, sem ég kem síðar að, að samkv. þessum reikningi er töluvert meira óinnheimt en árið áður, sem að nokkru leyti stafar af þessu. Annars er það svo, að ég finn ástæðu til, úr því að svo stendur á, að ég er mættur hér á Alþ., þegar þessi reikningur er til meðferðar, að gera nokkru nánari grein fyrir því ástandi, sem þessi reikningur sýnir, og hvernig horfurnar voru og hvað það er, sem núv. hæstv. ríkisstj. fékk í hendurnar, því að afleiðingarnar af ráðstöfunum vinstri stjórnarinnar koma bezt fram á þessum reikningi fyrir árið 1959, og það er vegna þess, að þær stóru ráðstafanir, sem voru gerðar í maímánuði og eru samkv. lögum frá 29. maí 1958, giltu ekki nema hálft árið 1958, en þær giltu allt árið 1959, og þess vegna verða samanlögð gjöld það ár miklu hærri en þau höfðu áður verið. Nú er það kunnugt, að fyrir nokkrum árum var ríkissjóðnum skipt í tvennt og að ég taldi að nokkru leyti í blekkingaskyni, sem síðar hefur og komið fram. Annar hlutinn var kallaður útflutningssjóður, hinn ríkissjóður. Útkoman á þessu var þannig, að gjöld á þessum reikningi samkv. sjóðsyfirliti urðu 1193.3 millj. en gjöld útflutningssjóðs á þessu sama ári urðu 1135.3 millj., samtals er þetta, sameiginleg gjöld þessara beggja sjóða, 2328.6 millj. Nú hefur því verið haldið fram af sumum mönnum, að það hafi gífurlega hækkað útgjöldin, eftir að sú stjórn hætti, sem þarna hafði aðaláhrifin. En þannig er því varið, að fjárl. fyrir árið 1960 voru 1501 millj. og þess vegna gjöldin samkv. þeim fjári. 827.6 millj. lægri en samanlögð gjöldin fyrir árið 1959. Og þetta er líka sú upphæð, nokkuð á 9. hundrað millj. kr., sem gengisbreyt. verkaði, því að ef ég man rétt, þá voru uppbætur á útfluttar sjávarafurðir á árinu 1959 um 800 millj. kr. En nú er þess að geta, að þó að þetta sé svona, þá er það bæði samkv. þessum reikningi og mörgum öðrum á undanförnum árum, að það eru mjög miklar upphæðir í gjöldum, sem ekki koma fram í samtölu reikningsins, og svo að skiptir á síðustu árunum hundruðum milljóna. Þetta liggur í því, að fjöldi af ríkisstofnunum og starfsgreinum er gerður upp og ekki færður inn í samtölu reikningsins nema mismunurinn á tekjum og gjöldum. Þannig er um allar stofnanir á 3. gr. fjárl., þannig er um suma skóla, þannig er um öll sjúkrahús, þannig er um raforkumálin, flugmálin, Tryggingastofnunina og margt annað, og sannleikurinn er sá, að það er mjög vafasamt, þó að því hafi ekki fengizt breytt á undanförnum árum, að öll gjöld og allar tekjur væri fært í samtölu reikningsins, enda var það svo, að hæstv. fjmrh. lýsti því yfir, að ég hygg í umr. í Ed. í vetur, að hann hefði það í athugun eða léti athuga það, hvort ekki væri rétt að breyta þessu frá því, sem verið hefur. Nú er það svo, að t.d. eru rekstrargjöld símans á þessu ári orðin fullar 100 millj., rekstrargjöld útvarpsins 16.5 millj., rekstrargjöld raforkumálanna 46.6 millj., ef ég man rétt, og svo gæti ég haldið lengi áfram, að það er svo sem ekki, að það séu öll ríkisgjöldin talin í þeirri samlagningu, sem ég var hér að fara með. Nú er það kunnugt, að á árinu 1959 starfaði bráðabirgðastjórn, minnihlutastjórn, sem varla var hægt að búast við neinum stórátökum af. Aðalhlutverk hennar var það að fleyta þrotabúinu, sem vinstri stjórnin skildi eftir, fleyta því yfir árið og fram yfir tvennar kosningar og fleyta því á nauðasamningagrundvelli. Þetta gerði stjórnin, og ég er sannfærður um, að ef hefði ekki orðið nein stjórnarbreyting fyrir ársbyrjun 1959, þá væru útgjöldin samkv. þessum reikningi miklu hærri en þau eru, og það er af tvennum orsökum. Í fyrsta lagi kom þessi bráðabirgðastjórn því til leiðar með stuðningi Sjálfstfl. í ársbyrjun 1959 að stöðva vísitöluskrúfuna á þá leið að skera niður mjög mikinn hluta af þeirri hækkun, sem annars hafði orðið á vísitölunni í desember. Þetta hafði sín áhrif. Í öðru lagi hefur það komið í ljós, að hæstv. fjmrh., núv. utanrrh., hefur haldið það mikið í gjöldin samkv. rekstrarreikningi, að umframgreiðslur eftir honum hafa orðið minni á þessu ári hlutfallslega en á nokkru öðru ári lengi áður, eða rúmar 18 millj. á móti 63 millj. árið áður. Þetta sýndi, að það var þó þarna töluverð viðleitni til þess að draga úr gjöldum. En því miður náði þessi viðleitni ekki eða virðist ekki hafa náð til stofnananna í 3. gr. fjárl., eins og fjáraukalögin, sem fylgja þessum reikningi, sanna, því að umframgreiðslurnar á þeim stofnunum samtals eru rúmlega 27 millj. kr., og þar eru sumar þessar stofnanir, sem um fjöldamörg undanfarin ár hafa aldrei hirt um það að fylgja fjárlögum, sem við yfirskoðunarmenn höfum lengi álitið að væri hrein óhæfa, og þar hefur það sannazt, að ríkisútvarpið er þó þeirra allra verst. Þá kem ég að því, sem er annað aðalatriðið og hefur alltaf verið í okkar yfirskoðun, og það er að fara í gegnum umframgreiðslur, fara í gegnum það, hvernig er fylgt fjárlögum og lögum, því að það er eitt aðalatriði í starfsemi yfirskoðunar að kanna það, og við höfum árlega gert um það verulegar athugasemdir, og hin hliðin er svo að athuga um skuldaskipti og útlán og ábyrgðir ríkisins. Um óinnheimtar tekjur er það að segja, að sú skýrsla samkv. þessum reikningi er býsna ljót, og til þess að gefa hv. þm. upplýsingar um það, hvernig því máli er varið, skal ég lesa upp hér nokkrar tölur um þær stærstu upphæðir, sem eru óinnheimtar af tekjum í lok þessa árs. Það er í fyrsta lagi hjá innheimtumönnum, sýslumönnum og tollstjóra og bæjarfógetum, 54.6 millj., það er hjá póstinum 4.9 millj., símanum 14.8 millj., áfengisverzluninni 9.1 millj., tóbakseinkasölunni 13 millj. og þar að auki víxlar, sem út höfðu verið gefnir og að nokkru leyti til þess að koma móti útistandandi skuldum frá fyrra ári og eru 6 milljónir. Hjá útvarpinu eru þetta 4 millj., hjá raforkumálunum 21.9 millj., skipaútgerðinni 4.9 millj., flugmálunum 11.7 millj., vélasjóði ríkisins 6.6 millj., hjá ýmsum stofnunum, sem saman er dregið í einni okkar aths., skólum og spítölum o.fl., eru 7 millj. Svo koma stærstu upphæðirnar, sem svona er ástatt um, og það er í allri tryggingastarfseminni. Þar er ástandið svo ískyggilegt, að við óttumst, að það geti ekki endað nema með einhverri skelfingu. Hjá Tryggingastofnuninni sjálfri eru útistandandi 73.7 millj., atvinnuleysistryggingasjóði 24.3 millj., lifeyrissjóði starfsmanna ríkisins 20.6 millj., togarasjómanna 3.9 millj. Ég tek nú hér ekki hinar smærri upphæðir af þessum óinnheimtu tekjum, en vildi, til þess að þingmenn glöggvuðu sig á, hvað hér er um alvarlegt ástand að ræða, segja frá því, hvernig þarna er umhorfs. En þegar slíkt á sér stað, þá er það, á hvaða sviði sem er, ein gleggsta víssan um óreiðu, ef það gengur svona til. Nú höfum við hvað eftir annað gert harðar athugasemdir og líka talað við nokkra af forstjórum ríkisins. En þetta hefur síður en svo farið batnandi, nema hjá einstöku stofnun, og í þetta sinn veit ég ekki til að nema einn forstjóri, sem var forstjóri áfengisverzlunar ríkisins, tæki þessu mjög skörulega, því að hann gaf út og sendi okkur afrit af greinilegu dreifibréfi, sem hann sendi öllum, sem skulduðu þeirri stofnun, og ég hef fengið frá honum siðan upplýsingar um það, að þar hafi innheimzt miklu betur og nokkrar milljónir komið inn vegna þessarar ráðstöfunar. Hann lýsti því, að hann krefðist þess, að skuldir ættu í sjálfu sér engar stað, og ef þær yrðu eldri en þriggja mánaða, mundi hann leggja á þær bankavexti. Eitthvað svona þyrftu fleiri forstjórar starfsgreina og stofnana að gera, en það hefur ekki viljað ganga rétt vel. En eins og ég sagði áðan, þá verða menn þó að taka tillit til þess varðandi þessar miklu útistandandi skuldir, að nokkuð af þeim stafar af því, hvað reikningnum er lokað fyrr á þessu ári en næsta ár áður. Þá kem ég að öðru alvarlegasta fyrirbrigðinu í okkar ríkisbúskap hjá ríkissjóði, og það eru ríkisábyrgðirnar. Það er orðið svo ískyggilegt mál, að við, sem erum alltaf að athuga þessa hluti, erum farnir að halda, að þetta ætli að enda með einhverri skelfingu, því að það fer alltaf sívaxandi. Í lok árs 1959 eru ríkisábyrgðir samtals taldar 1572 millj., og það er ískyggilega há upphæð. En því miður er ekki þar með allt sagt, því að samkv. skýrslu, sem hér kemur frá hv. fjhn. Ed. og var útbýtt í dag og var raunar búið að segja frá í blöðum áður; eru ríkisábyrgðirnar orðnar samtals yfir 2200 millj. kr. Ég fór að grennslast um, hvernig getur á þessu staðið, og fékk þær upplýsingar, sem mátti náttúrlega vera skiljanlegt, að þetta geri það, að ríkisábyrgðaskuldirnar hafa verið umreiknaðar. Sem sagt, það er hvorki meira né minna en hátt á 7. hundrað milljóna, sem ríkisábyrgðirnar hækka við það að vera umreiknaðar samkv. núv. peningagengi, - og þegar þær eru komnar í 2200–2300 millj. kr., þá svarar það til þess að vera hér um bil jafnmikið og allt sparifé landsmanna. Nú hef ég gert það hv. þm. til fróðleiks, sjálfum mér líka, að aðgreina þessar ríkisábyrgðir, eins og þær eru taldar á þessum reikningi, aðgreina það, fyrir hvaða aðila þessar ábyrgðir eru, aðgreina það eftir héruðum, kaupstöðum og stofnunum. Þessi skýrsla er ekki mjög löng, og ég ætla að lesa þetta upp, svo að hv. þm. geti séð, hvernig ástandið er. Ég skal taka fram, að það eitt er í þessu að athuga, að það er á einstaka stað, sem stofnanir eru fyrir stærra svæði, en ég færi ábyrgðarskuldina, þar sem fyrirtækin eru heimilisföst. Og nú skal ég lofa ykkur að heyra þessa skýrslu, ég fer ekki í þessum upplestri lengra niður en í milljónir og hundruð þúsunda, nema þar sem um lægri upphæðir er að ræða alls. Þá er það Reykjavík 101.3 millj. Hafnarfjörður 30.3 millj. Gullbringu- og Kjósarsýsla með Keflavík 33.4 millj. Kópavogskaupstaður 6.8 millj. Borgarfjarðarsýsla með Akranesi 58.9 millj. Mýrasýsla 3.2 millj. Snæfellsnes- og Hnappadalssýsla 26.1 millj. Dalasýsla 820 þús. Barðastrandarsýsla 9 millj. Vestur-Ísafjarðarsýsla 27.2 millj. Norður-Ísafjarðarsýsla 3.7 millj. Ísafjarðarkaupstaður 13.3 millj. Strandasýsla 2.4 millj. Vestur-Húnavatnssýsla 614 þús. Austur-Húnavatnssýsla 4 millj. Skagafjarðarsýsla með Sauðárkróki 10.7 millj. Siglufjörður 14.5 millj. Eyjafjarðarsýsla með Ólafsfirði 9.6 millj. Akureyri 30.4 millj. Suður-Þingeyjarsýsla með Húsavík 2.9 millj. Norður-Þingeyjarsýsla 4.9 millj. Norður-Múlasýsla 11.9 millj. Seyðisfjörður 19.4 millj. Suður-Múlasýsla með Neskaupstað 33.7 millj. Austur-Skaftafellssýsla 3.2 millj. Rangárvallasýsla 46 þús. Vestmannaeyjar 25.3 millj. Árnessýsla 10.2 millj. Svo koma bankar og aðrar ríkisstofnanir 872 millj. og byggingarsamvinnufélög 205 millj. Ég skal taka fram, að það er dálítið einkennilegt og í sjálfu sér merkilegt, að það er ekki nema ein, alls ein sýsla á landinu, sem er að þessu leyti alveg hrein, þannig að það er ekki fyrir hana nein ríkisábyrgð, og það er Vestur-Skaftafellssýsla. Það má heita, að Rangárvallasýsla sé einnig hrein að þessu leyti, því að það er ekki nema milli 40 og 50 þús., sem þar er ríkisábyrgð, og tvær aðrar sýslur, sem er sáralítið fyrir og má kalla að sé ekki neitt, og það eru Dalasýsla og Vestur-Húnavatnssýsla. En þessar fjórar sýslur eru einmitt einlitustu landbúnaðarhéruðin. Og sannleikurinn er líka sá, að meginhlutinn af öllum þessum ríkisábyrgðum er fyrir aðra atvinnuvegi og aðrar stofnanir og til annarra framkvæmda en til landbúnaðarins. Sú eina stóra upphæð, sem er fyrir landbúnaðinn og ríkisábyrgð er fyrir, eru þær skuldir, sem sjóðir Búnaðarbankans, byggingarsjóður og ræktunarsjóður, eru í, og ég býst við, að því miður hljóti það að fara svo fyrr eða síðar, að einnig þar geti eitthvað af ábyrgðaskuldunum fallið á ríkissjóð. Sérstaklega er það vaxtamismunurinn, sem er gífurlega mikill á lögboðnum vöxtum þessara sjóða og þeim vöxtum, sem þeir verða að greiða, og það er að mínu áliti mjög eðlilegt, að sá mismunur verði að lokum að greiðast af ríkissjóði, og ekkert við því að segja, þó að það komi einhver greiðsla fyrir landbúnaðinn á þessu sviði, eins og kemur í stórum stíl, er þegar komið og lítur út fyrir að verði enn meira fyrir aðra atvinnuvegi og margvíslegar stofnanir. Ég skal nú ekki hafa þessi orð fleiri. En að lokum vil ég endurtaka það, sem ég sagði snemma í þessari ræðu, að ég sé ekki, að það sé mjög mikill eðlismunur, þó að þessi reikningur væri afgreiddur, frá því, sem verið hefur, enda þótt fleiri stofnanir séu óendurskoðaðar af umboðslegu endurskoðuninni en stundum hefur áður verið.



Herra forseti. Sjútvn. hefur haft til meðferðar frv. til laga á þskj. 58 um breyt. á lögum nr. 40 1955, um Fiskveiðasjóð Íslands. Nefndin hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu frv. Meiri hl., fjórir nm., leggur til, að frv. verði samþykkt, eins og fram kemur á nái. á þskj. 302, en einn nm., hv. 4. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, skrifar undir það nái. með fyrirvara. Minni hl., hv. 3. þm. Norðurl. e., Gísli Guðmundsson, skilar séráliti og flytur brtt. við frv. á þskj. 320. Með frv., ef að lögum verður, eru gerðar tvær breytingar á lögum um Fiskveiðasjóð Íslands. Hin fyrri er sú, að ábyrgð ríkissjóðs á skuldum fiskveiðasjóðs hækkar úr 50 millj. kr. í 150 millj. kr. eða jafngildi þeirra í erlendri mynt. Þessi breyting er nauðsynleg, vegna þess að skuldir sjóðsins í erlendri mynt, tryggðar með ríkisábyrgð, eru nú orðnar um 64 millj. kr. og því þegar komnar fram úr því, sem lög heimila, og sjóðurinn er nú í þann veginn að taka erlend lán til viðbótar. Um þessa breyt. út af fyrir sig hygg ég að ekki sé ágreiningur í sjútvn., að því er séð verður af nál. og brtt. hv. minni hluta. Síðari breytingin er sú, að sjóðnum verður heimilað að endurlána erlent lánsfé þannig, að áskilið sé, að ný lán úr sjóðnum endurgreiðist með breytilegri fjárhæð, sem nemi gengisbreytingu íslenzkrar krónu á lánstímanum, og það er þessi breyting, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. hefur gert ágreining um í sjútvn., sbr. nál. hans. Aðrir nm. telja óhjákvæmilegt að heimila fiskveiðasjóði að taka upp gengisáhættuákvæði í lánaskilmálum sínum, er svari til þess erlenda fjármagns, sem sjóðurinn hefur í útlánum hverju sinni. Stjórn sjóðsins telur í umsögn sinni um þetta mál, sem birt er í nál. meiri hlutans, að líklegt sé, að sjóðurinn verði í framtíðinni að starfa að verulegu leyti með erlendu lánsfé. Einnig er upplýst, að sjóðurinn hafi þegar orðið að taka á sig 28 millj, kr. gengistap, en öll útlán sjóðsins hafa fram til þessa verið veitt í íslenzkum krónum, og enn fremur kemur það fram i bréfi stjórnar fiskveiðasjóðs, að þau erlendu lán, sem sjóðurinn á nú kost á og honum eru mjög nauðsynleg, verða beinlínis veitt með því skilyrði, að féð verði endurlánað með gengistryggingu. Sjútvn. leitaði einnig umsagnar Landssambands ísl. útvegsmanna um þetta frv., og í svari stjórnar landssambandsins er mælt með samþykkt frv., af því að telja verði víst, að sú breyting, sem í því felst, muni gera fiskveiðasjóð betur færan til að gegna sínu mikilvæga hlutverki í framtíðinni. Skuldir fiskveiðasjóðs í erlendri mynt eru nú, eins og áður var getið um, um 64 millj. kr., og ef nota þarf til fulls þá heimild, sem frv. gerir ráð fyrir, þá geta þær alls orðið 150 millj. kr. Nefndarmenn kynntu sér hjá forráðamönnum sjóðsins, hvernig fyrirhugað væri að framkvæma heimildina til að setja gengisáhættuákvæði í skuldabréf sjóðsins. Þetta atriði skiptir verulegu máli, vegna þess að Fiskveiðasjóður Íslands starfar ekki eingöngu með erlendu lánsfé. Sjóðurinn hefur, sem betur fer, drjúgar tekjur í íslenzkri mynt. Þær tekjur reyndust sem hér segir árið 1959: millj. kr. Útflutningsgjald (þar af 8.8 millj. kr. frá 1958) .................................. 30.9 Framlag ríkissjóðs ...................... 2 Vaxtatekjur ............................. 9.4 Alls 42.3 Árið 1960 voru tekjurnar þessar: millj. kr. Útflutningsgjald (þar af 5.4 millj. kr. frá 1959) .................................. 37 Framlag ríkissjóðs ...................... 2 Vaxtatekjur ............................. 11.1 Alls 50.1 Hafa tekjurnar þannig hækkað s.l. ár um 7.8 millj. kr. frá árinu á undan, þ.e.a.s. útflutningsgjaldið hækkaði um 6.1 millj., en vaxtatekjurnar um 1 millj. og 700 þús. kr. Vil ég skjóta því hér inn í, að hækkun vaxtateknanna stafar ekki einungis af vaxtabreytingunni s.l. ár, heldur jafnframt af auknum útlánum sjóðsins. Einnig koma til ráðstöfunar hjá sjóðnum greiddar afborganir eldri lána, og var sú upphæð s.l. ár 20.4 millj. kr. Það er þannig verulegt innlent fjármagn, sem sjóðurinn hefur til umráða á hverjum tíma, og teljum við, sem að nál. meiri hlutans stöndum, ekki ástæðu til að endurlána það fjármagn gegn gengistryggingu, enda er ekki farið fram á heimild til þess í frv. Innlenda fjármagnið endurgreiðist í sömu krónutölu og það er lánað, þótt gengi krónunnar kunni að vera fellt, og tekjur sjóðsins í krónutölu aukast við gengisfellingu vegna þess, hvernig tekjuöflun hans er háttað (útflutningsgjaldið). Sést þetta m.a. af tekjuaukningunni milli áranna 1959 og 1960, sem ég gat um áðan. Allt öðru máli gegnir um erlent fé, sem sjóðurinn starfar með. Sjóðurinn skuldar það fé erlendis vegna þess, að honum hefur verið falið það hlutverk að hafa milligöngu um útvegun erlends lánsfjár fyrir viðskiptavini sína. Þessar skuldir vaxa í krónutölu við hugsanlega gengisfellingu, og af því að þær eru á nafni fiskveiðasjóðs, verður hann að sjá um greiðsluna. Hafi ekki verið viðhöfð sú varúð að endurlána hið erlenda fjármagn með gengisáhættuákvæðum í lánsskjölum, þá lendir gengistapið á fiskveiðasjóði eða ríkissjóði, sem ábyrgur er fyrir lánunum. Hefur fiskveiðasjóður þannig tapað 28 millj. nú þegar, eins og upplýst hefur verið. Slíku áframhaldandi tapi gæti sjóðurinn ekki mætt með öðru en innlendum tekjum sínum og höfuðstól, eða þá með því að láta ábyrgðaraðilann borga, þegar hans eigið fé væri þrotið, og gefur þá auga leið, að sjóðurinn yrði ekki mikils megnugur á því sviði, sem honum er ætlað, en það er efling fiskiflotans og fiskiðnaðarins. Ef svo færi fram, þá er bersýnilegt, að betra hefði verið að láta sjóðinn ekki hafa milligöngu um útvegun erlenda fjárins. Það er þó með öllu ástæðulaust áð taka þetta verkefni af sjóðnum. Viðskiptavinir hans þurfa mjög á hinu erlenda lánsfé að halda, og sjóðurinn getur firrt sig áhættunni af gengisfellingu með því að koma henni fyrir, þar sem hún á heima, þ.e.a.s. hjá viðskiptavinunum. Þetta telur meiri hluti sjútvn. að beri að gera, hvað snertir erlent lánsfé, sem fiskveiðasjóður endurlánar. Til frekari stuðnings þessa sjónarmiðs má á það benda, að þegar fellt er gengi krónunnar, þá er vinningur að því fyrir þá, sem skulda í íslenzkum peningum, og um flesta viðskiptavini fiskveiðasjóðs mun svo vera háttað, að þeir geti talið fram verulegar skuldir. Þeir koma a.m.k. til með að skulda fiskveiðásjóði bæði innlent og erlent fé og af innlenda hlutanum, sem væri ekki gengistryggður, mundu þeir hafa vinning á móti gengistapinu á hinum erlenda hluta. Fiskveiðasjóður Íslands er orðinn öflug stofnun, sem hefur átt mikilvægan þátt í uppbyggingu fiskiflotans og fiskiðnaðarins, og, það væri mesta skammsýni að halda þannig á málefnum sjóðsins, að tekjur hans og eignir hyrfu í gengis- eða vaxtatap. Þeir menn, sem slíkt vilja, virðast ekki sjá aðrar leiðir í fjármálum þjóðarinnar en áframhaldandi verðbólguþróun, sem leiðir til ófarnaðar, sbr. bitra reynslu okkar Íslendinga síðustu árin. Það er eindreginn vilji stjórnarflokkanáa að forða mikilvægustu stofnlánasjóðum atvinnuveganna, eins og fiskveiðasjóði, frá slíkri meðferð. Til marks um mikilvægi sjóðsins fyrir sjávarútveginn og uppbyggingu hans, og um þann vanda, sem nú þarf að leysa á vegum sjóðsins, er þetta m.a.: Í árslok 1959 voru heildarútlán sjóðsins 219.1 millj. kr. Í lok ársins 1960 voru útlánin 376.3 millj. kr. og hafa þannig, á s.1. ári aukizt um 157.2 millj. kr. Útlánin um síðustu áramót skiptast þannig: millj. kr. Lán gegn veði í skipum .. .... ..... 332.3 Fasteignaveðslán ..... .. ..... 40.0 Lán vegna skipa í smíðum . . . . 4.0 Alls 376.3 Af þessari upphæð voru í árslok 1960 óútborguð lán 101,6 millj. kr., og er það 84 millj. kr. hærri upphæð en var óútborguð um næstu áramót þar á undan. Af þessum innstæðum lántakenda á sjóðurinn að greiða á þessu ári 341/2 millj. kr., og 1962 á að greiðast 31 millj. kr. Vitað er um 14 skip, sem komin eru til landsins og líklega 12 skip í smíðum erlendis, sem enn hafa ekki fengið lán hjá sjóðnum, og mun sjóðurinn þurfa að lána um 20 millj. kr. vegna þessara skipa, og vegna skipa og báta í smíðum innanlands er áætlað að þurfi 29 millj. kr. Vegna endurbyggingar, vélakaupa og tækjakaupa er talið að þurfi að lána um 35 millj. kr. Við þetta bætast svo lán út á fasteignir, afborganir erlendra lána og vextir, sem sjóðurinn þarf að greiða öðrum, og annar kostnaður, þannig að fjárþörf sjóðsins á þessu ári mun vera nálægt 130 millj. kr., ef hann á að geta sinnt verkefnum sínum, svo að viðunandi sé. Áformað mun vera, að lántaka sjóðsins að þessu sinni verði 40 millj. kr., en greinilegt er, að meira þarf til, svo að sjóðurinn geti leyst þau verkefni af hendi; sem við blasa, þó að þessi lánsupphæð bætist við tekjur hans á árinu og eigið fé hans, sem nam um 12 millj. kr. um síðustu áramót. Ég læt þetta nægja um starfsemi fiskveiðasjóðs og þann vanda, sem sjóðurinn þarf að leysa vegna geysilegra skipakaupa að undanförnu. Í þeim efnum hefur svo mikið verið að gert, að vera má, að talsvert dragi úr eftirspurn eftir lánsfé til skipakaupa í bili. En alltaf ganga gömul skip úr sér, og þörf er á nýjum skipum í þeirra stað. Hinn aukni skipakostur krefst einnig margs konar upphyggingar í landi í sambandi við, útgerðina, og benda má á ótal verkefni, sem æskilegt væri að fiskveiðasjóður gæti sinnt. Sjóðurinn þarf þess vegna ekki að kvíða verkefnaskorti, og það þarf að efla hann, en. ekki veikja. Ég mun nú að lokum fara nokkrum orðum um brtt. og nál. hv. minni hl. Mér skilst af brtt. og nál. hv. minni hluta, að hann telji sig koma til móts við það sjónarmið, að firra beri Fiskveiðasjóð Íslands áhættu með því að leggja til, að ríkissjóður skuli bæta sjóðnum gengistap, sem hann kann að verða fyrir af allt að 50 millj. kr. erlendri lántöku á þessu ári. Ég átti satt að segja von á meiri höfðingsskap hjá þeim ágæta fulltrúa Framsfl., sem flytur þessa till. Hvers vegna fylgir hann ekki stefnu flokks síns til fulls og leggur til, að ríkissjóður skuli greiða þær 28 millj. kr., sem fiskveiðasjóður hefur þegar tapað á því að endurlána erlent fjármagn? Hvers vegna leggur hann ekki til, að ríkissjóður skuli taka að sér að greiða allt gengistap, sem verða kann á þeim 150 millj. kr., sem nú á skv. frv. að heimila sjóðnum að taka að láni erlendis? Hvers vegna fylgir hann ekki fordæmi flokksbræðra sinna í hv. Ed., sem hafa lagt til á þskj. 75, að ríkissjóður taki að sér að greiða án nokkurrar endurgreiðslukröfu erlend lán, sem hvíla á Ræktunarsjóði Íslands og Byggingarsjóði sveitabæja, samtals að upphæð 160 millj. kr.? Hvers vegna leggur hv. 3. þm. Norðurl. e. ekki á sama hátt til, að ríkissjóður skuli greiða öll erlend lán Fiskveiðasjóðs Íslands, sem gætu samkv. frv. orðið 150 millj. kr.? Með þeirri hófsemi, sem hv. þm. sýnir í tillöguflutningi sínum, er hann vissulega á flótta frá þeirri meginstefnu flokks síns að loka augunum fyrir afleiðingum verðbólgu og gengisfalls með því að gefa út ávísanir á ríkissjóð og framtíðina og ýta þannig vandanum á undan sér óleystum. Út af fyrir sig ber að fagna þessu fráviki hv. 3. þm. Norðurl. e. frá flokkslínunni. Það ber þess vott, að sá mæti maður gerir sér nú ljóst, að sú stefna, sem flokkur hans fylgir í þessum efnum, sé óheillastefna og frá henni beri að hverfa, þó að hann stigi ekki sporið að þessu sinni nema til hálfs af tillitssemi við flokk sinn. Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um fram komna brtt. hv. minni hl., en legg til, að hún verði felld. Það skiptir að sjálfsögðu meginmáli, hvernig við skuli brugðizt, ef gengistap verður á erlendu fjármagni, sem íslenzkar lánsstofnanir hafa endurlánað, og er að þessu vikið í nál. hv. minni hl., þar sem bent er á, að þrír aðilar geti borið gengistapið hver fyrir sig eða allir að einhverju leyti. Þessir aðilar eru hlutaðeigandi lánsstofnun, lántakandi og ríkissjóður. Með afgreiðslu sinni á þessu máli sýnir meiri hl. sjútvn. skýrt og ótvírætt, að hann fylgir þeirri stefnu að láta lántakendur sjálfa bera gengisáhættuna, og er sú afstaða í fyllsta samræmi við stefnu hæstv. ríkisstj. í þessum efnum. Annað mál er svo það, að nauðsyn ber til að leysa þann vanda, sem skapazt hefur vegna þeirrar glundroðastefnu liðna tímans, sem hefur stórskaðað stofnlánasjóði atvinnuveganna, og þann vanda hefur hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar sýnt á þessu þingi að þeir hafa vilja og getu til að leysa, þó að hv. Framsfl. standi alveg utan gátta. Stjórnarflokkarnir vænta þess að sjálfsögðu, að þótt sett verði gengisáhættuákvæði í lánsskjöl stofnlánasjóðanna. eftirleiðis, þá sé ekki þar með sagt, að þeir, sem fái endurlánað erlent fé hjá sjóðunum, þurfi endilega að bíða af því tjón vegna gengisfellingar. Það er von okkar, sem stjórnina styðjum, að þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til stöðvunar verðbólgunni, fái að þróast í friði, þannig að ekki þurfi að grípa til nýrrar gengisfellingar á næstu árum. Í trausti þess, að þetta takist,. legg ég til fyrir hönd meiri hl. sjútvn., að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Eins og tekið var fram af hv. frsm. meiri hl., felast í þessu frv. tvær breytingar á l. um fiskveiðasjóð, og varða báðar lántökur sjóðsins. Þetta frv. er stjfrv. og hefur verið nokkurn tíma til meðferðar í sjútvn. Það var á sínum tíma sent til umsagnar stjórn fiskveiðasjóðs og Landssambandi ísl. útvegsmanna. Hafa umsagnir borizt frá báðum þessum aðilum. Hv. frsm. meiri hl. gat þessara umsagna, og má vera, að ég komi eitthvað að þeim siðar. 1. gr. frv. er þess efnis að auka heimild fiskveiðasjóðs til lántöku. Samkv. gildandi lögum hefur sjóðurinn heimild til að taka. að láni allt að 50 millj. kr. eða jafngildi þeirra í erlendri mynt, en sú heimild hefur þegar verið fullnotuð, eða svo verður að telja, að hún sé það nú, eftir að skráningu gengisins hefur verið breytt, því að eftir hinni nýju, skráningu skuldar sjóðurinn nú rúmlega 64. millj. kr. Í frv. er lagt til, að heimildin verði færð upp í 150 millj. kr., og við vorum sammála um það í n., að það væri eðlilegt að auka heimildina eins og þarna er farið fram á. Hins vegar er í 2. gr. frv. farið fram á það, að sú breyt. verði gerð, að þegar fiskveiðasjóður endurláni erlent lánsfé, þá sé heimilt að áskilja, að ný lán úr sjóðnum endurgreiðist með breytilegri fjárhæð, sem nemi gengisbreytingu íslenzkrar krónu á lánstímanum. Þetta þýðir væntanlega það, að sjóðnum verði heimilt að setja fyrirvara í skuldabréfin um það, að ef gengið breytist, þá breytist líka höfuðstóll lánanna eða eftirstöðva af lánunum, annaðhvort allrar lánsupphæðarinnar eða þá einhvers ákveðins hundraðshluta af lánsupphæðinni, og eins og hv. frsm. meiri hl. tók fram, mun fiskveiðasjóður gera ráð fyrir því, að framkvæmdin verði sú, að tiltekinn hluti láns verði með gengisbreytingarfyrirvara. Fiskveiðasjóður Íslands hefur nú um nokkra áratugi verið sú stofnun, sem aðallega hefur veitt stofnlán til bátaútvegsins og til fiskvinnslustöðva fyrir bátaútveginn. Að vísu veitti stofnlánadeild sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands nokkuð af slíkum lánum um tíma, en eigi að siður hefur fiskveiðasjóðurinn aðallega annazt þessa starfsemi. Hann, þ.e.a.s. Fiskveiðasjóður Íslands, mun nú um þessar mundir eiga í útborguðum lánum um 275 millj. kr., - ég segi í útborguðum lánum, því að hann hefur raunverulega lánað allmiklu meira. Nokkuð mikið af þessum lánum; sem þar er um að ræða, er veitt út á fiskibáta, sem smíðaðir hafa verið erlendis. Þessum bátum fylgja erlend lán, fremur stutt lán, til nokkurra ára, og lánin, sem fiskveiðasjóður veitir, eru útborguð jafnóðum og greiða þarf af þessum erlendu lánum. Af þessu stafar mismunurinn á útborguðum lánum sjóðsins, 275 millj., og þeirri tölu, sem hv. frsm. meiri hl. nefndi áðan um lánveitingar sjóðsins í heild, eða raunverulegar lánveitingar sjóðsins. Af þessum 275 milljónum, sem sjóðurinn á í útborguðum lánum, eru 64 millj. kr. erlend lán. Sjóðurinn hefur árlegar tekjur af útflutningsgjaldi af útfluttum sjávarafurðum, og tekjurnar af þessu gjaldi áætlar stjórn sjóðsins á árinu 1961 38 millj. kr. Ég hef enn fremur spurzt fyrir um það hjá sjóðnum, hvað ætla megi að inn komi á árinu í afborgunum og vöxtum af veittum lánum og hverju sú upphæð muni nema, þegar frá hafa verið dregnar þær afborganir, sem sjóðurinn sjálfur þarf að inna af hendi, og vextir af skuldum hans. Þetta munu vera um 25 millj. kr. Þó hygg ég, að þar sé meðtalið ríkisframlagið, 2 millj. kr. á ári. Enn fremur á sjóðurinn inni sem svarar 12 millj. kr. Þetta er þá það fé, sem fiskveiðasjóður hefur til útlána á þessu ári, sem nú er nýbyrjað, ef ekki koma til ný lán. En lánaþörfin er samkvæmt áætlun sjóðsstjórnarinnar á þessu sama ári um 130 millj. kr., sem eru, eins og hv. frsm. meiri hl. gat um, lán til skipakaupa eða útborganir á lánum, sem raunverulega er búið að veita, lán til fiskvinnslustöðva í landi, lán til að kaupa vélar og báta, lán til endurnýjunar og viðgerða á bátum o.s.frv. Þetta er áætlað í heild af sjóðsstjórninni um 130 millj. kr. á þessu ári. Það er þess vegna auðsætt, ef bornir eru saman annars vegar möguleikar sjóðsins til fjáröflunar, sem ég gat um áðan, og hins vegar áætlunin um útlán á árinu, að allmikið vantar á, að sjóðurinn geti af eigin rammleik fullnægt lánaþörfinni, og ég hef gert ráð fyrir því, svona lauslega áætlað, að hann mundi vanta til þess um 50 millj. kr. Við þá upphæð er brtt. mín á þskj. 320 miðuð. Það verður því ekki hjá því komizt, að sjóðurinn taki lán á árinu, og mjög sennilegt, að þar hljóti aðallega að verða um erlent lán að ræða eða lán af erlendum uppruna. Nú mun vera að því komið, að sjóðurinn þurfi að fara að ganga frá fyrstu lánunum, sem veitt verða á þessu ári, og þess vegna er eðlilegt, að sjóðsstjórnin hafi áhuga fyrir því að vita, með hvaða hætti útlánin geti orðið. Nú er það svo, og það hefur reynslan sýnt, að þegar lánsstofnun tekur erlent fé að láni og lánar það út aftur innanlands til langs tíma, þá er sú hætta alltaf yfirvofandi eða getur verið fyrir lánsstofnunina, að skráningu erlends gjaldeyris verði breytt, þannig að þegar að greiðslu þess kemur, þá verði upphæðin, sem þarf að greiða hinum erlenda aðila, orðin hærri í íslenzkum krónum en hún var, þegar lánið er tekið. Hins vegar hefur það yfirleitt verið svo, að lánsstofnanir, sem hafa tekið erlend lán, hafa lánað þetta fé út í íslenzkum krónum án þess að gera þar á nokkurn áskilnað. En þar sem gera má ráð fyrir því, að erlendar lántökur fari a.m.k. ekki minnkandi og sennilega heldur vaxandi, lán, sem tekin eru í þessu skyni, til að endurlána, þá er auðvitað eðlilegt, að þetta verði mönnum umhugsunarefni, hvernig með skuli fara, og sérstaklega þeim stofnunum, sem í hlut eiga, og í sambandi við þennan vanda liggur það nokkurn veginn í augum uppi, að þar er um þrjár leiðir að ræða. Fyrsta leiðin er sú, sem aðallega hefur verið farin til þessa, að lánsstofnanirnar taki sjálfar á sig áhættuna við að endurlána erlent fé og greiði mismun þann, sem verða kann, af sínum eigin fjármunum eða fjármunum, sem þeim kunna að verða til þess fengnir af ríkinu, sem stendur yfirleitt á bak við þessar stofnanir og á þær í raun og veru, án endurkröfuréttar gagnvart lántakendum. Þetta er fyrsta leiðin. Önnur leiðin er svo sú, að lántakendum sé gert að greiða slíkan gengismismun sjálfir, ef til kemur, og að um það sé gerður fyrirvari, þegar féð er lánað út. Það er þessi leið, sem gert er ráð fyrir með stjórnarfrv., að því er varðar Fiskveiðasjóð Íslands. Og stjórn L.Í.Ú., sem fékk þetta mál til meðferðar, hefur gefið um þetta atriði umsögn svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Á stjórnarfundi 21. þ.m.“ (það hefur verið annaðhvort í desember eða janúar, ég man það ekki alveg með vissu) „var samþykkt að mæla með frumvarpinu, þar sem telja verður víst, að slík breyting, sem frv. boðar, muni gera fiskveiðasjóð betur færan til að gegna sínu mikilvæga hlutverki í framtíðinni.“ Það, sem í þessari umsögn felst, er þá sennilega það, að stjórn landssambandsins geri varla ráð fyrir, að sjóðurinn geti fengið erlend lán með öðru móti en því að inn á þetta skilyrði sé gengið, og kýs þá þann kostinn, sem máske er skiljanlegt, því að hjá því verður ekki komizt, að sjávarútvegurinn taki þau lán, sem hér er um að ræða. Þriðja leiðin er svo sú, sem þarna kemur til greina, að ríkisvaldið, sem staðið hefur og sennilega mun standa að þeim gengisbreytingum, sem kunna að verða framvegis, sjái svo um, og þá væntanlega með löggjöf um það efni, að einhver þriðji aðili greiði það gengistap, sem verða kann á því erlenda fjármagni, sem hér er um að ræða. Það getur sem sé verið um þessar þrjár leiðir að ræða og ekki endilega eina þeirra, því að það er auðvitað vel hugsanlegt að skipta áhættunni af því að taka erlend lán til útlána, t.d. milli lánsstofnana og lántakenda og þess opinbera, þriðja aðila. Það er hægt að fara þessar leiðir tvær eða þrjár í einu, samtímis. Ég hef fyrir mitt leyti ekki getað fallizt á, að það verði nú ákveðið með lögum, að ein af þessum leiðum og sú leið að láta lántakendurna eina bera alla áhættuna verði ákveðin með lögum. Ég hef ekki getað á það fallizt. Það er nokkuð stór ákvörðun, sem hér er um að ræða og skapar óneitanlega töluvert mikla óvissu fyrir þá, sem hér eiga hlut að máli. Það skapar talsvert mikla óvissu, t.d. í sambandi við öll eigendaskipti á skipum eða öðru, sem lánað hefur verið út á, ef menn vita ekki með víssu, þegar slík eigendaskipti fara fram, hvert muni verða raunverulegt verð á þeirri eign, sem þarna er um að ræða. Ég nefni þetta sem dæmi um það óhagræði, sem það veldur að fara þessa leið. Og ég held, að það væri miklu heppilegra að láta fara fram nokkra athugun á þessu máli í „prinsipinu“. Þó að hér sé um fiskveiðasjóð einan að ræða í þetta sinn, þá geta hér auðvitað fleiri lánsstofnanir komið til greina. Fleiri lánsstofnanir en fiskveiðasjóður hafa tekið erlend lán og endurlánað þau aftur, og það getur verið, að þeim stofnunum, sem það gera, fjölgi enn. Þess vegna teldi ég það heppilegast, að nú væri sett af stað ýtarleg athugun á þessu máli og þá m.a. athugaðar þessar þrjár leiðir, sem ég hér hef nefnt, hver fyrir sig og sameiginlega. Hins vegar verður ekki hjá því komizt, að fiskveiðasjóðurinn taki þetta erlenda lán á þessu ári. Ég geri ráð fyrir því, að ekki verði hjá því komizt, og mun ein slík lántaka þegar mega heita ráðin, eftir því sem frá var skýrt á Alþingi nú nýlega, og ég býst við því, að sjóðurinn sé mjög ófús til þess að taka þau lán með gengisáhættu. Auk þess hefur sjóðsstjórnin, að ég ætla, skýrt svo frá, að það skilyrði fylgi láni, sem sjóðurinn á kost á, að það verði endurlánað með gengisfyrirvara. Ég veit raunar ekki, hvernig það skilyrði er til komið eða hvort það þarf að vera ófrávíkjanlegt, hvort stjórnarvöld kunna ekki að geta einhver áhrif á það haft. Mér er það ekki kunnugt. En sjóðsstjórnin hefur skýrt frá því, að þetta skilyrði fylgi láninu, og til þess að standa ekki í vegi fyrir því, að sjóðurinn raunverulega taki nú þetta lán og að sjávarútvegurinn geti fengið þessi stofnlán á árinu, þá virðist mér rétt að gera á þessu skipan til bráðabirgða. Sú skipan felst í brtt. á þskj. 320, þar sem lagt er til, að ríkissjóður bæti Fiskveiðasjóði Íslands það tap, sem hinn síðarnefndi kann að verða fyrir vegna breytinga á gengisskráningu íslenzkrar krónu, á allt að 50 millj. kr. erlendri lántöku á árinu 1961. Þarna er um að ræða till. um bráðabirgðalausn vegna lántöku sjóðsins á árinu 1961, bráðabirgðalausn, sem felur það í sér, að ráðrúm gefst til þess að athuga þessi mál nánar, en þó jafnframt ekki að neinu leyti hindrað, að sjóðurinn geti notað þá lánsmöguleika, sem hann hefur ætlað sér að nota á árinu og þarf að nota. Að sjálfsögðu getur orðið um einhver útgjöld að ræða fyrir ríkissjóð af þessu, einhvern tíma, þegar þessi lán koma til útborgunar, þegar til þess kemur að borga af þessum lánum á sínum tíma, ef gengisskráningu hefði áður verið breytt. Mér virðist þetta eðlileg bráðabirgðalausn. En eins og ég sagði, get ég ekki á það fallizt, að því verði slegið föstu nú í lögum að færa yfir á lántakendur þá áhættu, sem hér getur verið um að ræða. Hv. frsm. meiri hl. var með nokkrar hugleiðingar út af þessari brtt. minni, sem ég áttaði mig ekki fyllilega á að stæðu í sambandi við þetta mál, t.d. um það, hvers vegna ég hefði ekki lagt til, að meira yrði gert fyrir sjóðinn. Mín till. er aðeins miðuð við að vera bráðabirgðaúrræði, meðan verið er að athuga leiðir í þessu máli, og því ekki tilefni til þess að koma fram með frekari tillögur. Hann komst svo að orði eða það var niðurstaða hans, að þessi tillaga, sem ég hefði flutt, væri hófsöm, - hún væri hófsöm. Ég vona, að fleirum finnist það hér í hv. d., að till. sé hófsöm og eðlileg og eftir atvikum skynsamleg, eins og á stendur, og mér finnst, að hann ætti að draga þá ályktun af þessari hófsemi tillögu minnar að mæla með því við deildina, að brtt. verði samþykkt. Vona ég þá jafnframt, að hv. þm. geti á hana fallizt.



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að flytja hér fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. varðandi landhelgismálið. Mig langaði sérstaklega að beina nokkrum fyrirspurnum til hæstv. utanrrh. varðandi það mál. Frá því hefur verið skýrt nú síðustu daga, að það hafi komið fram í brezkum blöðum, að íslenzka ríkisstj. hafi gert ákveðnar tillögur til brezku stjórnarinnar um lausn á deilunni við Breta um fiskveiðiaðstöðu við Ísland. Ég vildi því leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort þessi ummæli, sem fram hafa komið í brezkum blöðum nú nýlega, séu rétt, að íslenzka ríkisstj. hafi í viðtölum sínum við brezku ríkisstj. lagt fram ákveðnar tillögur til lausnar á þessu máli. Þá vildi ég einnig leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. um það, hvað annars líði þeim samningaviðræðum, sem fram hafa farið um þetta mál við fulltrúa brezku ríkisstj., hvort þessum viðræðum er í raun og veru haldið áfram enn eða hvort þeim sé lokið, og ef þeim er ekki lokið, hvað sé þá fyrirhugað um framhald þessara viðræðna. Er eitthvað ákveðið um það, hvenær næstu formlegir fundir verða hjá þessum viðræðunefndum, og verður viðtölunum þá haldið áfram hér á Íslandi eða í Bretlandi? Þá finnst mér einnig ástæða til þess að spyrja hæstv. ríkisstj.: Telur hún ekki nú, eftir þann langa tíma, sem liðinn er síðan viðræður við brezku ríkisstj. hófust um þetta mál, - telur hún ekki nú kominn tíma til þess að fara að gefa Alþingi nokkra skýrslu um það, hvað fram hefur farið í þessum viðræðum, þar sem hún lýsti því yfir hér í þingbyrjun, að hún mundi hafa samráð við Alþingi um lausn á þessu máli? Er ekki kominn tími til þess, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært að gefa alþingismönnum hér nokkrar upplýsingar um það, hvað fram hefur komið í þessum viðræðum og hvernig málið stendur sem heild? Mér þætti mjög vænt um það, ef hæstv. utanrrh, vildi svara hér þessum spurningum mínum, ef það mætti verða til þess, að við alþm. fengjum nokkuð frekar að vita um það, á hvaða stigi þetta mál er og við hverju má búast í því nú á næstunni.



Herra forseti. Spurzt hefur verið fyrir um það, hvort fram hafi komið af hálfu Íslands einhver tillaga eða tilboð til Breta um lausn á landhelgisdeilunni. Það er enn fremur spurzt fyrir um það, hvað líði samningaviðræðum okkar við Breta út af þessu máli, hvers megi vænta um framhaldsviðræður, og þá sérstaklega spurzt fyrir einnig um það, hvort vænta megi skýrslu frá ríkisstj. fljótlega um málið. Út af öllum þessum fyrirspurnum þykir mér rétt að skýra frá því, að í sambandi við fund Atlantshafsbandalagsins í desembermánuði átti ég nokkrar viðræður við utanrrh. Breta um málið, bæði í París og eins á heimleiðinni í London. Þessar viðræður fóru fram í því skyni að reyna að glöggva sig sem bezt á því, með hvaða hætti tök kynnu að vera á því að leysa fiskveiðideiluna, og sérstaklega að leita eftir því, hvort hægt væri að finna einhverja lausn, sem við gætum talið aðgengilega fyrir okkur. Í þessum viðræðum kom ekki fram nein tillaga eða neitt tilboð af Íslands hálfu um lausn málsins, og við höfum ekki síðar sett fram neina slíka tillögu. Strax eftir heimkomu mína gaf ég ríkisstj. skýrslu um málið. Jólafrí var þá að byrja og þing ekki saman komið, og varð því lítið úr framhaldsumræðum innan ríkisstj. En síðan hefur málið verið þar til athugunar og engin ákvörðun verið tekin og ekki gengið frá neinni tillögu eða neinu tilboði. Þegar ríkisstj. hefur athugað málið betur, verður tekin ákvörðun um það, hvernig fer um framhald þess. Á þessu stigi vil ég aðeins minna á ummæli hæstv. forsrh., daginn sem Alþingi var sett, um samráð við þingið, áður en endanleg ákvörðun í málinu yrði tekin. Sú yfirlýsing er að sjálfsögðu í fullu gildi, og mun ríkisstj. fara eftir henni, þegar hún telur, að málið sé komið á það stig, að tiltækilegt sé að leggja það fyrir Alþingi. Eins og málið stendur nú, eru umræður ekki það langt komnar, að það geti talizt heppileg meðferð á því og líkleg til farsællar lausnar að fara að vekja um það umr. í einstökum atriðum með því að flytja um það nákvæma skýrslu hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þau svör, sem hann hefur hér gefið. Mér þykir einsýnt, að þær fréttir, sem birzt hafa í brezkum blöðum, að fram hafi komið ákveðin tillaga frá íslenzku ríkisstj. um lausn á málinu, séu rangar. En þegar mjög þekkt og útbreidd brezk blöð flytja málið á þennan hátt, að þau skýra bæði frá þessu og öðru á þann veg, að þau segja beinlínis, að ákveðin tillaga hafi komið fram af hálfu Íslendinga í málinu, og slíkt er með öllu rangt, sýnist þá ekki hæstv. ríkisstj. vera nokkur ástæða til þess, að við látum leiðrétta svona missagnir, sem ganga um málið? Er ekki ástæða til þess, að það komi eitthvað fram frá hæstv, ríkisstj., a.m.k. hér heima gagnvart Íslendingum, sem upplýsi hið rétta, þegar svona fregnir berast? Ég veit, að hæstv. utanrrh. hefur líka veitt því athygli, að í brezku blöðunum er beinlínis skýrt frá því, að nú bíði brezka ríkisstjórnin eftir svari Íslendinga við nýjustu orðsendingu Breta. En mér skildist nú á máli hans, að lítið nýtt hefði gerzt, og hér hefur ekki enn þá verið skýrt frá því, hvaða tillögur Bretar hafa lagt fram í málinu og hvaða orðsendingu þeir bíða eftir svari við. Sem sagt, það er ekki hægt að verjast því, að gangur þessa máls hafi verið þannig, það sé slík hula yfir því, sem gerist í þessu máli, að það sé ekki ætlazt til þess, að einu sinni alþingismenn fái að fylgjast með því, sem þarna er að gerast. Ég hefði talið miklu vænlegra á allan hátt, að hæstv. ríkisstj. hefði haft það samráð við Alþingi um gang málsins, sem hún hét í upphafi, en reyndi ekki að dylja alþingismenn þess, sem raunverulega er að gerast í málinu. En hæstv. utanrrh. segir, að málið sé enn til athugunar hjá ríkisstj., og taldi ekki rétt að upplýsa hér neitt um, hvað væri fyrirhugað um framhald þessara viðræðna, hvort það stæði til að taka þær formlega og opinberlega upp aftur nú á næstunni, hvort þær færu fram þá hér heima eða erlendis. Hann vék sér undan að svara þessu, og skil ég það á þá lund, að þetta muni allt vera óákveðið og málið nánast liggja niðri, þrátt fyrir það, sem brezku blöðin nú skýra frá um málið. Ég vil svo aðeins að endingu ítreka þá ósk mína, að hæstv. ríkisstj. taki það til athugunar að hafa meira samráð við Alþingi um gang þessa máls en verið hefur til þessa.



Herra forseti. Menntmn. þessarar hv. d. flutti á síðasta þingi samkv. beiðni menntmrh. frv. til laga um almenningsbókasöfn. Frv. náði þá ekki fram að ganga, enda kom það seint fram. Nú flytur n. það öðru sinni samkv. ósk hæstv. ráðh. með litlum breyt. Um þetta frv. gildir eins og flest frumvörp, sem nefndir flytja samkv. óskum ráðherra, að einstakir nm. áskilja sér allan rétt til að bera fram eða fylgja brtt., og ég vil taka fram strax í upphafi, að n. óskar eftir að fá að athuga þetta mál, eða þessi mál bæði, fyrsta og annað mál dagskrárinnar, milli 1. og 2. umr., enda þótt málið sé frá henni komið. Þegar lög um almenningsbókasöfn voru samþ. fyrir nokkrum árum, var um að ræða algera nýsmíði. Um þessi mál höfðu engin heildarlög verið til fyrr, og má það merkilegt teljast, því að Íslendingar eru af fáu eins stoltir og því að geta kallað sig bókaþjóð. Árið 1937 voru samþykkt lög um lestrarfélög, þar sem ákveðið var að innheimta skemmtanaskatt með 15% álagi og 2/3 hlutar álagsins skyldu renna til lestrarfélaga. Þessu fé var úthlutað af fræðslumálaskrifstofunni gegn skilyrðum um reikningsskil og skýrslugerð um aukningu bókakosts og tölu útlánaðra binda. Fræðslumálaskrifstofan gekk ríkt eftir, að þessi skilyrði væru uppfyllt, og um leið örvaði þessi lagasetning allmikið starfsemi lestrarfélaganna, komst mun betri skipan á þau mál en áður hafði verið. Þessi skipan fékk þó ekki að haldast, því að að því kom, að lestrarfélögin misstu aftur nokkuð af þeim tekjum, sem þeim höfðu veríð tryggðar. Starfsemi bæjar- og sýslubókasafna var ekki háð neinu eftirliti af ríkisins hálfu, þó að lestrarfélögin væru krafin um reikningsskil og skýrslugerð, enda var ríkisstyrkur til þessara safna nauðalítill. Í sumum bæjum var almenningsbókasöfnum allmikill sómi sýndur, en í öðrum lítill eða enginn, og fæst af hinum gömlu sýslubókasöfnum voru starfandi. Sum, sem áður höfðu starfað af myndarskap og átt mikinn þátt í menningarlífi sinna héraða, voru nú lokuð inni í mismunandi hæfum, stundum algerlega ónothæfum húsakynnum, og almenningi gafst ekki kostur á því að nota þessi söfn. Ástandið í bókasafnsmálum Íslendinga var því algerlega ósæmandi og engan veginn sambærilegt við það, sem tíðkast í nágrannaríkjum okkar, sem við berum okkur oftast saman við. Jafnvel í þeim bæjum hér á landi, þar sem bezt var búið að almenningsbókasöfnum, voru þau að húsakosti og möguleikum til virkrar starfrækslu langt fyrir neðan það meðallag, sem talið er hæfilegt og ríkir um slíkar stofnanir hjá frændþjóðum okkar á Norðurlöndum, að ekki sé skírskotað til safna í öðrum löndum, þar sem áherzla hefur verið lögð á góð almenningsbókasöfn. Þegar lögin um almenningsbókasöfn voru sett 1955, var flestum ljóst, sem að þeim stóðu, að hér væri aðeins um byrjun að ræða, þessum lögum þyrfti að breyta, eftir því sem reynsla fengist, og sérstaklega gerðu menn sér grein fyrir, að söfnunum var fjárhagslega þröngur stakkur sniðinn, ættu þau að ná þeim tilgangi, sem menn óskuðu eftir, yrði að gera breytingar í þá átt að auka nokkuð fjárráð þeirra til bókakaupa og bættrar aðstöðu. Þegar lögin komu til framkvæmda, sýndi sig, að þau juku að miklum mun tekjur flestra lestrarfélaga, auk þess sem þau höfðu í för með sér stofnun sveitabókasafna, þar sem slík söfn höfðu ekki verið til áður. Lögin endurvöktu lestrarfélög, sem höfðu verið starfslaus um langt árabil, komu á bættri skipan og starfsemi margra safna í sveitum og þorpum og vöktu aukinn áhuga á bókasafnsstarfinu. Þá voru stofnuð bæjar- og héraðsbókasöfn, þar sem engin voru fyrir, og gömlu sýslubókasöfnin endurvakin, oft með nýjum nöfnum. Einnig jókst fyrir tilkomu laganna starfsemi flestra þeirra bæjarbókasafna, sem starfrækt höfðu verið. Það varð fljótlega ljóst, að fjárframlög til þessarar starfsemi voru lítil og engan veginn nægileg til, að starfsemi safnanna gæti orðið svipuð því, sem sjálfsagt er talið í öðrum löndum. Fór svo, eftir því sem dýrtíð jókst hér á landi, að bilið milli fjárráða og þarfa bókasafna breikkaði. Bókafulltrúi, Guðmundur G. Hagalín, sem mikið hefur unnið að þessum málum og lagt þar fram mjög mikilvægt starf, rökstuddi við menntmrn. haustið 1958, að á árunum 1954–58 hefði bókaverð hér á landi hækkað um nærfellt 70% og annað, sem hefur áhrif á rekstur safnanna, um a.m.k. 25%. Síðan hefur bókaverð enn hækkað, svo að hækkunin nemur um 85%. Er af öllu þessu auðsætt, hve aðstaða safnanna hefur farið versnandi ár frá ári, frá því að lögin um almenningsbókasöfn voru samin. Þótt á hafi hallazt á þessum árum, er talið rétt, þegar undirbúin er ný löggjöf um þessi mál, að láta það ekki nægja að koma söfnunum í það horf, sem þau áður voru, heldur reyna að setja markið nokkru hærra og koma þessum málum í viðunanlegra horf en verið hefur með ríflegri fjárframlögum. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er allýtarlega gerð grein fyrir nýjum tillögum um fjárhagsskipun bókasafnanna. Verð ég að láta nægja að vísa til frv. og grg. um þau efni, enda öllu skýrara að lesa á prenti heldur en lesa upp þá talnamergð. Ég vil þó geta þess, að samkv. grg. mun verða allmikil aukning á útgjöldum ríkissjóðs sjálfs vegna samþykktar frv. Samkv. áætlun bókafulltrúa, sem send var menntmrn. 16. júní 1959, munu útgjöld ríkisins til almenningsbókasafna verða á árinu 1960 eins og hér segir: Til bæjar- og héraðsbókasafna 640 þús., til sveitabókasafna og lestrarfélaga 500 þús., til bókasafna í skólum og öðrum opinberum stofnunum 110 þús. eða samtals 1 millj. og 250 þús. Undanfarin ár hafa verið veittar á fjárlögum til byggingar bókasafna og húsabóta handa söfnum 175 þús. kr. árlega. Með þeirri upphæð yrðu þá öll útgjöldin 1 millj. 425 þús. En samkv. þessu frv. hækkaði sú upphæð í 2 millj. 575 þús. Hér er því um að ræða hækkun, sem nemur 1 millj. og 150 þús. kr. Ég vil að lokum geta þess, að samkv. áliti þeirra manna, sem hafa undirbúið þetta frv. og lagt í það mikla vinnu, mundi með samþykkt þess vinnast eftirfarandi: Í fyrsta lagi, að bæjarbókasöfnin fá öll stórbætt skilyrði til viðhlítandi starfrækslu. Í öðru lagi, að héraðsbókasöfn, sem ekki eru um leið bæjarbókasöfn, öðlast sæmilega möguleika til að verða að gagni, en hafa verið með öllu vanmegnug til þeirrar þjónustu, sem þeim er ætluð. Í þriðja lagi, að bætt er að mun afkoma sveitabókasafna. Í fjórða lagi, að starfsskilyrði bókasafna í heimavistarskólum og hælum eru bætt og öllum barna- og framhaldsskólum gert fært að stofna og starfrækja bókasöfn. Í fimmta lagi, að möguleikar á húsabótum safnanna eru mjög auknir og þar með undir það ýtt, að víkkað verði starfssvið safnanna og stofnað til nýmæla í rekstri þeirra. Í sjötta lagi, að betur en áður er tryggt eftirlit með starfrækslu allra almenningsbókasafna. Í sjöunda lagi, að stuðlað verður að bættum íslenzkum bókakosti handa börnum og unglingum. Og í áttunda lagi, að möguleikar á stofnun og rekstri héraðsskjalasafna eru stórum auknir. Herra forseti. Frv. þetta er flutt af nefnd og þarf því ekki að vísa til n., en eins og ég tók fram í upphafi máls míns, óskar menntmn. eftir að fá tíma til að athuga frv. ýtarlega á milli 1. og 2. umr.



Herra forseti. Um frv. þetta er hið sama að segja og hitt, sem mælt var fyrir áðan: það er flutt af menntmn. öðru sinni samkv. beiðni menntmrh., og einstakir nm. áskilja sér venjulegan rétt til að fylgja eða flytja brtt. Í þessu frv. er fjallað um stofnun bókasafnasjóðs, um það, hvernig honum skal aflað tekna og hvernig þeim tekjum skal síðan varið. Frv. er í nánu samhengi við frv. um almenningsbókasöfn, sem hér var fjallað um áðan. Samkv. þessu frv. skal afla tekna til bókasafnasjóðs ríkisins með þrennu móti. Í fyrsta lagi skal greiða gjald af öllum blöðum, nema dagblöðum, og tímaritum, sem út eru gefin á íslenzku af einstökum mönnum, hlutafélögum eða sameignarfélögum og einkum flytja frásagnir og skemmtisögur, frumsamdar eða þýddar, fróðleikstíning ýmiss konar, getraunir, myndagátur og ljósmyndir, enn fremur af þýddum skemmti- og glæpasögum, gefnum út í heftum eða bókaflokkum. Gjaldið skal vera 10% álag á útsöluverð 3/4 hluta af upplagi þessara rita. Skal prentsmiðja sú, sem prentar ritið, innheimta gjaldið hjá útgefanda. Í öðru lagi er ætlunin, að greitt sé gjald af öllum erlendum blöðum og ritum, sem einkum flytja skemmtisögur, léttan fróðleik og myndir, enn fremur af erlendum skáldritum, sem gefin eru út í bókaflokkum með sama eða svipuðu sniði. Gjaldið skal vera 10% álag á útsöluverð 75% af innfluttum eintakafjölda slíkra blaða, rita og bóka. Menntmrn, úrskurðar, hvaða blöð og rit skulu vera gjaldskyld, og skal Innkaupasamband bóksala og aðrir innflytjendur senda ráðuneytinu skrá yfir blöð og rit, sem inn eru flutt, og einnig bókaflokka, sem innfluttir eru, og leita úrskurðar þess um gjaldskyldu. Í þriðja og síðasta lagi er bókasafnasjóði áætlað árlegt framlag úr ríkissjóði, sem skal vera 15 kr. á hvern íbúa í landinu samkv. niðurstöðutölum síðasta manntals, áður en fjárlög eru afgreidd hverju sinni. Þá kemur að hinni hlið málsins, hvernig verja skal tekjum þessa bókasafnasjóðs. Í fyrsta lagi er það til greiðslu á framlögum samkvæmt lögum um almenningsbókasöfn. Í öðru lagi til húsabóta handa almenningsbókasöfnum, skulu framlög aldrei fara fram úr 40% byggingarkostnaðar og ekki fram úr 30% til annarra húsabóta. Í þriðja lagi til bæjar- og héraðsbókasafna vegna greiðsluskyldu af íslenzkum bókum. Í fjórða lagi til héraðsbókavarða vegna eftirlitsferða samkv. tillögum bókafulltrúa og úrskurði menntmrn. Í fimmta og síðasta lagi til að verðlauna barna- og unglingabækur. Ég sé ekki ástæðu til að fara orðum um önnur ákvæði frv., en þessi er kjarni þess. Samkv. áætlun, sem gerð hefur verið um tekjur bókasafnasjóðs af skatti á innlend og erlend blöð og rit, ættu þær að vera sem hér segir: 1) Af 10% álagi á ca. 75% af söluverði upplags íslenzkra blaða og tímarita 1 millj. 130 þús. 2) 10% gjald af söluverði erlendra blaða og tímarita 450 þús. Áætlað er því, að þessi gjöld mundu veita 1 millj. 580 þús. kr. tekjur. Hér er einnig áætlun um tekjur og gjöld bókasafnasjóðs samkv. frv., og sé ég ekki ástæðu til að lesa það allt, en vil aðeins geta þess, að þar er framlag ríkisins samkv. áætlun um mannfjölda í lok 1960 talið verða ca. 2 millj. 575 þús. kr. Um þetta frv. gegnir sama máli og 1. mál dagskrárinnar í dag, að menntmn, óskar eftir að fá að fjalla um það frekar milli 1. og 2. umr. og mun væntanlega óska eftir umsögnum ýmissa aðila, sem þetta mál mundi snerta, og væntir þess því, að það verði ekki tekið til 2. umr., fyrr en hún hefur lokið þeirri athugun.