Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. þm. eru boðnir velkomnir til þings að loknu páskaleyfi. Þetta er líka fyrsti fundur Alþingis á nýbyrjuðu sumri og ég óska öllum hv. þm., skrifstofustjóra og starfsfólki Alþingis gleðilegs sumars.



Borist hefur svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 18. apríl 1984. Ólafur Jóhannesson, 9. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna veikinda mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska ess, að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavík, Haraldur Ólafsson dósent, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Salome Þorkelsdóttir, forseti Ed.“ Haraldur Ólafsson hefur áður setið á þessu þingi. Býð ég hann nú velkominn til starfa á ný.



Herra forseti. Það þarf ekki orðum að því að eyða að það blæs ekki byrlega í íslenskum sjávarútvegi um þessar mundir. Botnfiskaflinn verður ekki nema helmingur þess sem hann var fyrir tveimur árum og þorskaflann hefur reynst nauðsynlegt að skerða vegna ástands stofnsins um allt að 40% á þessu ári. Þetta ástand kemur kannske einna best fram ef litið er á nýbirtar tölur um útflutningsverðmæti þorskaflans á þessu ári eins og hann er áætlaður og eins og hann var árið 1981. Árið 1981 var útflutningsverðmæti þorskafla landsmanna 9.8 milljarðar kr. Á þessu ári er reiknað með að hann verði aðeins 4.7 milljarðar kr. Hér er því um nánast helmingssamdrátt, helmingslækkun að ræða. Þegar svo er komið er ekki nema eðlilegt að menn velti því fyrir sér hvaða ráðstafanir sé unnt að gera til þess að bæta hag útgerðar og fiskvinnslu í landinu. Eitt af því sem þar þarf að taka til sérstakrar athugunar er hvernig draga má úr því mikla tjóni sem íslenskur sjávarútvegur verður fyrir á ári hverju vegna hringorms í fiski. Þar kemur til greina að gera ráðstafanir sem vegið gætu að nokkru leyti upp á móti þeim áföllum sem átt hafa sér stað í þessari atvinnugrein að undanförnu. Ég hef því leyft mér að bera fram eftirfarandi fsp. til sjútvrh.: 1. Er vitað hve miklu tjóni og beinum kostnaði hringormur í fiski veldur í íslenskum sjávarútvegi á ári hverju? 2. Hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar til að draga úr þessum vanda? 3. Eru uppi einhver áform um frekari rannsóknir eða aðgerðir til lausnar þessu vandamáli? Herra forseti. Það fer ekki á milli mála að á síðustu árum hefur hringormur í fiski hér við land verið vaxandi vandamál. Hins vegar liggur ekki ljóst fyrir hve mikið það tjón er sem hann leiðir af sér á ári hverju. Er þess skemmst að minnast er Portúgalir neituðu að taka við saltfiskförmum frá Íslandi fyrir skömmu af þessum ástæðum. Áætlað hefur verið að sá viðbótarkostnaður í saltfiskvinnslunni sem af hreinsun fisksins leiðir nemi árlega allt að 80 millj. kr. Ekki liggja fyrir neinar opinberar tölur um sambærilegan kostnað vegna vinnslu í frystihúsum landsins, en menn sem þessum hlutum eru kunnugir telja að sá aukakostnaður sé vart undir 120 millj. kr. Verður því fróðlegt að heyra hvert er mat sjútvrh. á því tjóni sem sjávarútvegurinn verður árlega fyrir vegna þessa. Eitt dæmi skal hér nefnt sem greint var frá í 11. tölublaði Ægis á síðasta ári. Þar var um að ræða hraðfrystihús á Vestfjörðum sem fékk til vinnslu 60% togaraþorsk og 40% bátaþorsk. Var ársframleiðsla hússins alls 2 þús. tonn af frystum þorskflökum. Í ljós kom að vinnan við að tína orma úr fiskinum var 40% af snyrtingar- og pökkunartíma. Heildarkostnaður þessa eina húss vegna þessa eina útgjaldaliðar var samtals 3 millj. 875 þús. kr. Það er ljóst að eftir því sem minna hefur verið veitt af sel hér við land hefur þetta vandamál aukist. Í grein í Ægi um athugun á selastofnum við Ísland og nýtingu þeirra er frá því skýrt að þorskormar fundust í öllum útsel sem rannsakaður var og í um 75% landsela þeirra sem rannsóknin náði til. Áður en til verðfalls á selaskinnum kom fyrir nokkrum árum veiddust árlega hér við land 6–7 þús. dýr. Síðan hefur veiðin minnkað verulega og stofninn því vaxið. Telja vísindamenn að hann sé nú um 35 þús. dýr eða jafnvel allt að 40 þús. dýr og hér sé um ótvíræða fjölgun að ræða. Þar sem augljóst samband er milli fjölgunar selsins við strendur landsins og hringorms í fiski er eðlilegt að spurt sé hvaða áform yfirvöld hafi uppi til lausnar þessu vandamáli. Eitt svarið er augljóslega að sjá svo um að selastofnum hér við land sé haldið í eðlilegri stærð og jafnvægi en þeir vaxi ekki úr hófi fram. Nauðsyn þess hefur ekki aðeins verið rökstudd með tilvísun til hringormavandans heldur einnig til samkeppninnar um fiskinn í sjónum sem nú fer æ harðnandi. Talið er að selir hér við land éti árlega um 75 þús. lestir af nytjafiski. Það jafngildir hvorki meira né minna en ársafla 25 togara miðað við aflamagn árið 1983. Ég endurtek: Þetta er sambærilegt við aflamagn 25 togara. Að lokum skal á það lögð áhersla að brýn nauðsyn er á að auka rannsóknir á þeim selastofnum sem hér við land búa. Á undanförnum árum hafa farið fram allnokkrar rannsóknir á lifnaðarháttum þeirra og útbreiðslu, en ítarlegar rannsóknir eru tvímælalaust undirstaða frekari aðgerða í þessum efnum öllum, enda er rétt að fara þar í hvívetna fram með skynsemi og aðgát.



Herra forseti. Ég hef varðandi fsp. þessa leitað til Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og fengið það svar sem hér fer á eftir: Erfitt er að meta nákvæmlega heildarkostnað þann er hringormur í fiski veldur íslenskum sjávarútvegi. Hringormur er í einhverjum mæli í öllum okkar helstu nytjafiskum og þorskurinn, okkar aðalnytjafiskur, hefur að meðaltali í fiskholdinu um 10 hringorma og 70% fiska eru sýktir. Úrtak úr bónusskýrslum frystihúsa, sem gert var á vegum hringormanefndar um fjölda orma í þorski sem unninn var til frystingar 1980, leiddi í ljós að hringormur er til vandræða í frystihúsum um allt land, en sérstaklega í þeim húsum sem fá mikið af hráefni sínu frá bátum og þá væntanlega af grunnslóð. Heildarkostnaður frystingarinnar vegna hringorma í þorski hefur verið áætlaður af Árna Benediktssyni framkvæmdastjóra að nemi tugum milljóna árlega. Tekur þetta aðeins til þess aukakostnaðar sem felst í því að tína hringorma úr fiskinum, en í þessari upphæð felast ekki þær aukaverkanir sem fylgja hringormamengun, þ. e. að vinna verður fiskinn í verðminni pakkningar en ella. Vinnslutafir sem gera það að verkum að fiskurinn eldist og verður ekki eins gott hráefni og nauðsynlegt er, auk þess sem hráefnisnýting minnkar, valda einnig miklu tjóni. Fyrirspyrjandi vitnaði hér í upplýsingar sem birtust nýlega í Ægi, og ég skal ekki endurtaka það hér, en þar kom í ljós að rúmlega eina mínútu tók að tína orma úr hverju kg fisks að meðaltali. 1982 var heildarframleiðsla frystra þorskafurða, þ. e. flakapakkningar og blokk, um 42500 tonn. Kostnaðurinn við að ormahreinsa þetta magn þorskflaka, miðað við þær upplýsingar sem birtust í nefndri grein í Ægi, gæti því verið áætlaður um 83 millj. kr. Á sambærilegan hátt má reikna út að það hafi kostað um 1.8 millj. að ormahreinsa steinbítsflök, en 1724 tonn fóru til frystingar 1982 og er þá reiknað með 2.5 ormum í kg fisks að meðaltali. Hringormur er einnig í löngu, ufsa, ýsu og karfa þó í minna mæli sé. Það má því segja að það sé varlega áætlað að beinn kostnaður frystingarinnar vegna hringorma nú sé um 100 millj. kr. árlega. Nú er svo komið að einnig verður að ormahreinsa allan saltfisk. Hefur framkvæmdastjóri Sölusamtaka ísl. fiskframleiðenda áætlað að það kosti saltfiskverkunina um 80 millj. árlega að ormahreinsa saltfisk, en það er um 3–5% kostnaðarauki saltfiskverkunarinnar frá því sem áður var. Er þá ekki reiknað með verðmætatapi því sem hlýst af rýrnun, t. d. þegar henda verður þunnildum vegna orma, né heldur þeim mikla stofnkostnaði sem felst í ljósaborðum og öðrum tækjum til tínslunnar. Fiskurinn getur einnig farið illa við ormahreinsunina og verður að hluta til ekki matshæfur eftir þeim reglum sem nú gilda. Beinan kostnað, sem hringormur í fiski veldur íslenskum sjávarútvegi á ári hverju, má því áætla á bilinu 184–200 millj. kr. Erfitt er að meta hinn óbeina kostnað, en hann felst í miklu markaðslegu óhagræði sem hringormur veldur. Viðskiptaþjóðir okkar vilja ekki hafa hringorm í þeim fiskafurðum sem við seljum þeim og kröfur þeirra þar að lútandi harðna stöðugt. Einnig má segja að hringormar í fiski komi í veg fyrir að mögulegt sé að selja sumar tegundir ferskar beint á borð neytandans og þá fyrir mun hærra verð en áður í eins miklum mæli og æskilegt getur talist. Talið er að hringormur hafi farið vaxandi í þorski og öðrum nytjafiskum á Íslandsmiðum. Hefur aukningin verið talin um 9% á ári að jafnaði. Búast má við því að þessi aukning haldi áfram á næstu árum ef ekkert er að gert og því hefur verið reynt að spyrna við fótum. 90% hringorma í þorski eru selormar - sú hringormstegund sem selir bera með sér og dreifa í lífríki sjávar. Þær beinu ráðstafanir sem gerðar hafa verið til þess að draga úr hringormavandanum hingað til hafa fyrst og fremst beinst að því að bæta árangur ormahreinsunarinnar. Um 1970 gekkst Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna fyrir tilraunum um notkun mismunandi ljósgjafa við gegnumlýsingu, mismunandi efna í borðplötum snyrtiborða, lýsingarhlutfall o. fl. Þær tilraunir leiddu til þeirra aðferða sem notaðar eru enn þann dag í dag. Frekari athuganir Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins hafa ekki leitt til endurbóta enn sem komið er. Þá má geta þess að íslensku sölufyrirtækin í Bandaríkjunum, einkum Coldwater Seafood Corporation, hafa leitað til bestu erlendra rannsóknastofnana í þessu skyni án verulegs árangurs. Þá hafa samtök frystiiðnaðarins varið miklum tíma og fyrirhöfn í að brýna fyrir starfsfólki þýðingu þess að fiskur sé vel ormahreinsaður. Margvísleg tæki ný og gömul, t. d. stækkunargler, sogpípur, röntgengeislar og hinar ótrúlegustu aðferðir, svo sem hitun, kæling, rafstraumur, hafa verið reynd til að finna orm og fjarlægja, en árangur hefur verið sorglega lítill. Árið 1976 skipaði þáverandi sjútvrh. Matthías Bjarnason nefnd til að kynna sér vöxt og viðgang selastofnanna við landið og þátt þeirra í hringormavandamálinu. Nefndin skilaði skýrslu snemma árs 1978 þar sem ráðlagt var að halda áfram rannsóknum, en bent var jafnframt á að þær yrðu kostnaðarsamar. Haustið 1979 var svo hringormanefnd skipuð að beiðni Sölusamtaka fiskiðnaðarins, sem greitt hafa allan kostnað af störfum hennar. Sú nefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé unnt að draga verulega úr þessum vanda nema stemma stigu við fjölgun sela. Þess vegna hóf sú nefnd greiðslu veiðiverðlauna fyrir veidda seli vorið 1982 og hefur haldið því áfram síðan. Sjútvrn. hefur beitt sér fyrir því að dr. Jón Pétursson í eðlisfræði við Raunvísindastofnun Háskóla Íslands hefur fengið styrk til að standa straum af kostnaði við áframhaldandi ljósfræðiathuganir sem hófust á s. l. ári. Verði þessar athuganir jákvæðar, þannig að með öruggri vissu megi finna hringorma í fiskflaki með eðlisfræðilegum aðferðum, er eftirleikurinn, þ. e. vélvæðing tínslunnar, auðveldari. Þá er og kunnugt að bæði íslensku sölufyrirtækin vestanhafs hafa veitt styrki til hliðstæðra athugana með öðrum aðferðum. Áformað er að athuga á ný frá öllum hliðum þær aðferðir sem nú eru notaðar til ormatínslunnar með endurbætur fyrir augum. Að lokum má geta þess að hringormanefnd hyggst halda áfram að greiða veiðimönnum fyrir unninn sel, þó með þeirri breytingu að verðlaun verða mest greidd fyrir kjötþunga sem lagður er inn til loðdýrafóðurs. Ég vænti þess að svar þetta svari í nokkru þeirri fsp. sem hér hefur verið fram borin.



Herra forseti. Vandamál hringorms í þorskafurðum hefur verið rætt tvívegis hér á hv. Alþingi eftir áramót, í fyrsta sinn í sambandi við fsp. sem fram var borin varðandi selafrv. og síðan þegar það frv. var lagt fram í Nd. og hæstv. sjútvrh. mælti fyrir því þar. Þar tók ég einnig til máls og viðhorf mitt til þessara mála kom fram við þá umr. Ég vil hér aðeins nefna það að á nýafstöðnu Náttúruverndarþingi 13.-15. apríl s. l. var gerð svohljóðandi ályktun um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta: „Fimmta Náttúruverndarþing 1984 telur núverandi ástand í selveiðum algerlega óviðunandi og óréttlætanlegt að leyfa útgerð á sel með skotvopnum hvar sem er, svo sem á friðlýstum svæðum og látrum. Náttúruverndarþing telur því aðkallandi að hraðað verði setningu laga um selveiðar hér við land. Varðandi frv. það sem lagt hefur verið fram á Alþingi leggur þingið eindregið til að 3. gr. frv. verði breytt.“ Þetta er tilvitnun í ályktun. Síðan er 3. gr. frv. rakin og síðan þær breytingar sem Náttúruverndarráð leggur til að gerðar verði á henni. Hún yrði þá með sama orðalagi og var er frv. kom frá stjórnskipaðri nefnd sem samdi frv. En það er eina breytingin að ég hygg, sem gerð var á því við framlagningu frá því sem nefndin gerði, að 3. gr. er breytt. Náttúruverndarþing leggur til svohljóðandi orðalag: „Til aðstoðar sjútvrn. um stjórn og skipulagningu selveiða skipar ráðherra nefnd til tveggja ára í senn og skal hún skipuð 5 mönnum. Skal einn nm. skipaður skv. tilnefningu Náttúruverndarráðs, einn skv. tilnefningu Hafrannsóknastofnunar, einn skv. tilnefningu Búnaðarfélags Íslands, einn skv. tilnefningu Fiskifélags Íslands, en einn án tilnefningar. Ráðh. skipar formann nefndarinnar úr hópi þessara 5 manna. Tillagna nefndarinnar skal leitað vegna setningar reglna og annarra ákvarðana er varða selveiðar og ber nefndinni að gera tillögur til sjútvrn. um hvaðeina er hún telur ástæðu til í sambandi við stjórnun og skipulagningu selveiða.“ Þetta er sú breyting sem Náttúruverndarþing leggur til að gerð verði á frv. um selveiðar við Ísland. „Að öðru leyti tekur þingið ekki afstöðu til frv. enda ekki haft tækifæri til að kynna sér það,“ segir í niðurlagi ályktunar þingsins. Ég vil aðeins bæta því við að ég er sammála þessu viðhorfi Náttúruverndarráðs varðandi þetta frv. að æskilegt væri að breyta því í þetta horf. Hér er um mjög viðkvæmt mál að ræða og ég tel að skylt sé að um það sé haft samráð við hagsmunaaðila náttúruverndaraðila sem og aðra sem þetta mál varðar, með formlegum hætti eins og hér er gerð till. um. Ég greiddi því þessari ályktun atkvæði mitt á Náttúruverndarþingi. Ég vil svo vara við alhæfingum sem fram hafa komið í sambandi við þetta mál. Ég tel að vitneskja sé allsendis ófullnægjandi varðandi líffræðilegan þátt málsins og menn ættu að varast að taka undir sjónarmið eins og fram hafa komið. Að vísu hvatti hæstv. fyrirspyrjandi til þess að aðgát yrði höfð í málinu en hann var samt að vísa til þess að selurinn mundi éta 75 þús. tonn af þorski sem jafngildi því sem 25 togarar afli. Á bak við svona sjónarmið getur leynst það viðhorf, sem hefur heyrst, að það bæri að farga selnum til þess að auka þorskveiðina hér við land. Þarna vantar mikið á þekkingu okkar áður en menn fara að taka ákvarðanir um þetta mál.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svörin við fsp. á þskj. 502. Þar komu fram ýmsar fróðlegar og gagnlegar upplýsingar. M. a. var fróðlegt að heyra þá tölu um hvert beina tjónið af hringormi á Íslandsmiðum er á ári hverju fyrir sjávarútveginn eða varlega áætlað, eins og ráðh. nefndi, 200 millj. kr. Hér er aðeins um beinan útlagðan kostnað við hreinsunina að ræða en ekki tekið með í reikninginn hið mikla óbeina tjón sem, eins og ráðh. benti á, þarna er um að ræða, bæði hvað varðar markaðsvandkvæði og það að fiskur nýtist ekki og verði jafnvel að kasta. Jafnframt komu fram þær upplýsingar að ormavandamálið í saltfiskvinnslunni eykur vinnslukostnaðinn um 3–5%. Á tímum eins og nú þegar við stöndum frammi fyrir rýrnandi fiskistofnum er þetta vitanlega mjög alvarlegt vandamál. Því er eðlilegt að menn velti því fyrir sér, ekki aðeins hagsmunaaðilar í sjávarútvegi heldur og aðrir, hvað unnt er að gera til úrbóta í þessum efnum. Ég minntist einnig á það, sem alkunna er og náttúrufræðingar hafa vitað áratugum saman ef ekki mun lengur, að selurinn er í harðri samkeppni við sjómennina um auðlindir hafsins. Ég hafði þær upplýsingar sem ég rakti hér í ræðunni úr tímaritinu Ægi. Talið er af náttúrufræðingum að selurinn éti u. þ. b. 75 þús. tonn af nytjafiski árlega sem jafngildir, miðað við afla á síðasta ári, ársafla 25 togara. Þó svo að ég sé sammála hv. alþm. Hjörleifi Guttormssyni að sú tala þurfi alls ekki að vera nákvæm - hún gæti verið minni, hún gæti einnig verið stærri - þá er það engu að síður ljóst að hér er um mikla og harða samkeppni að ræða um fiskinn í sjónum. Þegar menn heyra nefnda 25 árstogaraafla er ljóst að hér er um stórt vandamál að ræða. Þá komum við að því hvaða ábendingarleiða, úrbóta er þörf. Þar sakna ég í máli ráðh. markvissari úrræða, en þar komu fram. Út af fyrir sig er ágætt að heyra að hringormanefnd muni starfa áfram að athugun þessa máls og jafnframt að vísindarannsóknir séu fyrirhugaðar og séu raunverulega í gangi. En ég vil aðeins undirstrika það í framhaldi af því sem ég sagði áðan að það er kominn tími til að þessu vandamáli sé meiri gaumur gefinn. Við getum ekki litið fram hjá því, sem einnig kom fram í máli ráðh., að 90% af öllum ormi í fiski hér við land er selormur. Miðað við hina gífurlegu fjölgun selastofnanna hljótum við þess vegna að velta því fyrir okkur hvort ástæða er til að þeim sé haldið í meira jafnvægi en verið hefur síðustu árin eftir að ónefnd frönsk kvikmyndaleikkona eyðilagði markað fyrir selaskinn, a. m. k. í Evrópu. Ég er hér ekki að tala um neina herferð gegn selnum sem slíka. Ég er aðeins að benda á þetta vandamál og jafnframt það að selastofnarnir voru hér mun minni fyrr á árum og þá var líka hringormurinn mun minna vandamál. Það liggur því í augum uppi hvert samhengi er í þessum efnum. Því er greinilega nauðsynlegt fyrir ráðamenn í sjávarútvegi og sjútvrn. að velta því fyrir sér hverjar raunhæfar ráðstafanir er unnt að gera á næstunni til bóta á þessum mikla vanda.



Herra forseti. Það er greinilegt að það er hörð samkeppni, ekki aðeins um það hver tekur þorskinn okkar og eyðir honum, heldur um hitt líka hver séu mestu vandamálin í íslenskum sjávarútvegi. Þetta er 3. umr. sem fram fer í hv. Sþ. um blessaðan hringorminn - en það má víst ekki kalla það kvikindi blessað. Það mikið vandamál er þetta að hv. alþm. telja nauðsynlegt að tíma Alþingis sé eytt í þrígang til þess að fjalla um þetta mál. Núna er spurt um það hvað mikið hafi kostað að fjarlægja hringorminn úr íslenskum fiskafurðum á undanförnum árum og talað mikið um að nú sé mikill vandi fyrir höndum hjá saltfiskframleiðendum, að 2–3% af þeirra vinnulaunakostnaði fari í það að fjarlægja þennan bansettan orm úr fiskinum. Hvernig skyldi standa á þessu? Það er vegna þess að Íslendingar uppgötvuðu það allt í einu að ekki var hægt að bjóða þessa vöru á erlendum markaði. Okkur hafði tekist það undanfarandi ár að selja okkar vöru þótt hringormur væri í henni. Þessi kostnaður er allt í einu orðinn eitt áf því sem við verðum að taka á okkur og gera okkur að góðu að greiða. Ég held að þarna hafi ekki átt sér stað nein breyting sem heitið getur frá því sem verið hefur á undanförnum árum. Það er verið að búa til aukavandamál og gera miklu meira úr því en ástæða er til. M. a. s. er talað um að það sé skaði fyrir saltfiskframleiðendur að geta ekki selt þunnildin, hringormaþunnildin á erlendan markað. Hæstv. ráðh. sagði áðan að m. a. væri það skaði í sambandi við saltfiskframleiðsluna að rýrnun ætti sér stað vegna þess að ekki væri hægt að selja þunnildin sem væru skemmd af hringormi. Mikil eru ósköpin. Mér dettur í hug þegar verið er að tala um þennan kostnað við þennan sjálfsagða þátt í okkar framleiðslu: Hvað skyldi hafa kostað af aflúsa Íslendinga? Þetta er eitthvað nálægt því, að vera að býsnast yfir því að leggja í kostnað til þess að gera vöruna hæfa til sölu á erlendum markaði. Mér finnst furðulegt - ég er sjálfur fiskframleiðandi og hef fengist við þetta í áratugi - að á hv. Alþingi skuli trekk í trekk vera gert svo mikið úr þessu sjálfsagða máli, sem er að koma okkar vöru á erlendan markað. Þetta er ekkert meira vandamál og ekkert meiri kostnaður en ákveðinn hluti við framleiðslu þessarar vöru. Það er býsnast yfir því að hringormurinn sé eitthvað miklu meiri í fiskinum núna en hann hefur verið undanfarandi ár og talað um að nauðsynlegt sé vegna minnkandi sjávarafla að taka nú vel til hendinni að verjast því að hringormurinn komi í fiskinn. Meiri hringormur er m. a. afleiðing þess að minni fiskur er á miðunum. Hver sá sem skilur lífkeðjuna gerir sér ljóst að um leið og minni fiskur er á miðunum leggst þessi ormur frekar á þá fáu titti sem fyrir hendi eru heldur en þegar fullt er af fiski. Ég get sagt þær fréttir af Breiðafirði núna að sá fiskur sem hefur verið að fiskast þar er mjög hringormalítill. Af hverju er það?  Þess vegna segi ég þetta að mér finnst mikið til lagt að eyða þremur dögum af vinnutíma Alþingis til þess að ræða hringorminn. Ég er ekki endilega að gera mjög lítið úr því að við eigum að fara þessa leið og þetta er einn hluti okkar kostnaðar, en mér finnst vera of mikið gert úr þessu. Þetta er sjálfsögð og eðlileg ráðstöfun sem við áttum fyrir löngu að vera búin að taka upp í saltfiskinum. Við lentum þarna í ákveðnum erfiðleikum vegna þess að við vorum ekki tilbúnir að sinna okkar mörkuðum á þann sjálfsagða máta að hreinsa hringorminn burt. Ég vil líka segja það að ég er nokkurn veginn viss um að af þeim vandamálum sem við stöndum frammi fyrir f íslenskum sjávarútvegi í dag séu flestöll mál nærtækari en þetta að spjalla um. Ég veit að við gætum sparað okkur í dag svipað og við eyðum í hringorminn ef við tryggðum það að allur fiskur sem á íslensk skip kemur væri blóðgaður eins fljótt og hægt er eftir að hann kemur inn á skip. Það hefur verið þannig núna á vertíðinni í vetur að um leið og netum hefur fækkað þá hefur mönnum verið fækkað um leið.

Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að hann er búinn að tala tvöfaldan þann tíma sem leyfilegt er.

Þá mun ég ljúka máli mínu, herra forseti. Þá hefur verið sleppt að blóðga fisk þar til búið er að draga hverja trossu. Hvað ætli þau vinnubrögð kosti íslenskan sjávarútveg? Ég held að menn ættu að velta svona vandamálum fyrir sér frekar en þessu vandamáli sem við erum búin að vera með hér í þrígang.



Herra forseti. Ekki skal ég svo mjög etja kappi við síðasta ræðumann sem er, eins og hann sagði sjálfur, reyndur fiskverkandi og hefur stundað þá atvinnu sem atvinnurekandi í mörg ár. Hins vegar verð ég að segja að ræða hans olli mér mikilli furðu. Hann gagnrýnir það að hér skuli rætt um hringorminn og þann vanda sem hann skapar í íslenskum fiskiðnaði. Ég held að okkur beri skylda til að ræða þau mál. En hvað hringormurinn og þau vandamál sem hann skapar koma við aflúsun íslensku þjóðarinnar á sínum tíma fæ ég ekki séð og sýnist mér slík röksemdafærsla gjörsamlega út í hött. Það er alkunna og það veit hv. þm. Skúli Alexandersson líka að hringormur í fiski hér hefur farið vaxandi á undanförnum árum. Hann er ekki aðeins í þorski, hann er í öllum fiski sem hér veiðist á grunnslóð. Hann er í hrognkelsum, hann er t. d. í blálöngu og hann er í öllum fiski sem veiðist á grunnslóðinni. Dregið hefur úr selveiðum og ljóst er að samband er milli stækkunar selastofnsins við landið og aukningar hringorms. Hv. þm. þurfa ekki annað en að tala við það fólk sem vinnur í hraðfrystihúsunum hér, t. d. við Faxaflóa og á Snæfellsnesi. Öllum ber saman um það að þetta vandamál hefur farið stórlega vaxandi og það verður með einhverjum hætti að taka því. Við eigum ekki að láta þessa sófanáttúruverndarmenn og kvikmyndaleikkonur úti í stórborgum Evrópu segja okkur neitt fyrir verkum í þeim efnum. Við verðum að gera þær ráðstafanir sem duga. Það er alveg öruggt mál að gera þarf ráðstafanir til að fækka selum við Ísland. Við verðum bara að líta á þá köldu staðreynd að þeir eru keppinautar okkar í baráttunni um efnahagsleg gæði og lífskjör - mat. Við verðum að hegða okkur samkvæmt því. Þess vegna þykir mér það furðu gegna að ræður á borð við þá sem hér var haldin síðast skuli yfirleitt heyrast á hinu háa Alþingi. Við eigum auðvitað að fara með gát í þessum efnum en ég hygg að það sé allra mál sem til þekkja að þarna verðum við að bregðast við. Það er alveg ástæðulaust að koma hér í þennan ræðustól og gera lítið úr þessum málum. Ég vil hins vegar geta þess að lokum að ég tel að hv. þm. Gunnar G. Schram eigi þakkir skildar fyrir að vekja athygli á þessu máli hér.



Herra forseti. Með breyt. á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins o. fl. frá 29. maí 1981 voru Framleiðsluráði veittar víðtækar heimildir til stjórnunar á landbúnaðarframleiðslunni. Skv. lögunum er landbrh. heimilt með reglugerð, að fengnum tillögum Framleiðsluráðs og Stéttarsambands bænda, að ákveða gjald á innflutt kjarnfóður. Að fengnum tillögum sömu aðila getur landbrh. ákveðið endurgreiðslu kjarnfóðurgjaldsins til bænda áð hluta eða öllu leyti eða niðurfellingu þess, m. a. mismunandi eftir svæðum vegna harðæris, uppskerubrests eða til að auka framleiðslu búvöru sem skortur er á, eins og í lögum segir. Með reglugerð sumarið 1981 var kjarnfóðurgjald lagt á og hefur svo verið síðan. Bændur hafa ekki verið á eitt sáttir um álagningu þessa gjalds né ráðstöfun þess. Á s. l. vori stefndi í meiri áburðarhækkun milli ára en dæmi voru til eða 120%. Orsakir þessa voru fyrst og fremst óðaverðbólga sem þá geisaði og slæm staða Áburðarverksmiðju ríkisins. Þáv. ríkisstj. fór þá leið til að koma í veg fyrir hina gífurlegu áburðarhækkun að greiða hækkunina annars vegar niður úr ríkissjóði og að verja úr kjarnfóðursjóði 40 millj. til niðurgreiðslu á áburði hins vegar. Þrátt fyrir þetta varð hækkunin um 70% til bænda. Nokkur óánægja varð meðal bænda um þessa ráðstöfun kjarnfóðurgjaldsins, en játa verður að hún var óhjákvæmileg í stöðunni. Frá því að þessi ráðstöfun var gerð í fyrravor hefur verðbólga farið mjög niður. Nú hefur nýlega verið tilkynnt nýtt áburðarverð og er þar um að ræða 43.5% hækkun. Enn sem fyrr var nauðsynlegt að áburður hækkaði sem minnst svo sú hækkun færi ekki út í verðlagið og afleiðingin yrði stórhækkun á landbúnaðarvörum. Það er trúa mín að ef tekist hefði að halda áburðarverði að verulegu leyti niðri með því m. a. að verja kjarnfóðurgjaldi til niðurgreiðslu hans, sem ekki var gert að þessu sinni, þá hefði það sannarlega verið gott innlegg í verðbólgubaráttunni. Þótt allir hefðu ekki verið á eitt sáttir um þá ráðstöfun held ég að hún væri óhjákvæmileg við núverandi aðstæður. Því vænti ég þess eindregið að þetta mál verði endurskoðað. Með ofangreint í huga hef ég leyft mér að bera fram á þskj. 567 svohljóðandi fsp. til landbrh. um ráðstöfun kjarnfóðurgjaldsins: „1. Hverjar voru tekjur af kjarnfóðurgjaldi árið 1983? 2. Hvernig var þeim varið? 3. Hvað eru þessar tekjur áætlaðar miklar árið 1984 og hvaða áætlanir liggja fyrir um ráðstöfun þeirra? 4. Hvers vegna var ekki hluta gjaldsins ráðstafað upp í áburðarverð í ár eins og árið 1983?“



Herra forseti. Á þskj. 567 hefur hv. 6. þm. Suðurl. beint fsp. til mín um ráðstöfun kjarnfóðurgjalds. Fyrsta spurningin er: Hverjar voru tekjur af kjarnfóðurgjaldi árið 1983? Skv. upplýsingum Framleiðsluráðs námu þær tæpum 103 millj. kr. Í öðru lagi: Hvernig var þeim varið? Á árinu 1983 voru skv. sundurliðun samtals gjaldfærðar 124 millj. kr., sem er nokkru meira en tekjur þessa árs, og hefur þá verið ráðstafað bæði því sem áður var innkomið og að einhverju leyti því sem kom inn eftir áramót. Þetta skiptist í altmarga liði: greiðslur vegna vorharðinda 11.4 millj. kr., gjöld vegna mjólkuruppgjörs 1980, leiðréttingar, 4 þús. kr., greitt til mjólkurframleiðenda á hvern lítra mjólkur 34.3 millj., gjöld vegna kindakjötsuppgjörs 1981–1982 63 þús. kr., greitt sauðfjárframleiðendum á hvert kíló kjöts 1. og 2. verðflokks 1982 22.4 millj., greiðsla vegna verðlækkunar á kindakjöti á s. l. hausti 14 millj., greitt nautgripakjötsframleiðendum 1. og 2. verðflokks 4.2 millj., gjöld vegna alifuglaframleiðslu 236 þús., vegna svínakjötsframleiðslu 115 þús., greitt Áburðarverksmiðju ríkisins 40 millj., niðurfelling kjarnfóðurgjalds vegna loðdýrafóðurs 138 þús., stimpilgjöld o. fl. 50 þús., ýmis skrifstofukostnaður 244 þús. og önnur gjöld 16 þús. Þriðja spurningin er: Hvað eru þessar tekjur áætlaðar miklar árið 1984 og hvaða áætlanir liggja fyrir um ráðstöfun þeirra? Það er ákaflega erfitt að segja fyrir fram um hvað tekjur muni verða miklar þar sem það er svo mörgum óvissuatriðum háð. Auk prósentuupphæðarinnar má benda á innkaupsverðið, gengisþróun og svo, eins og hv. fyrirspyrjanda er augljóst, hefur tíðarfarið bæði vor og haust ákaflega mikið að segja. Ég þori því ekki að segja hvað þarna verður um mikla hækkun að ræða frá fyrra ári. Um ráðstöfun á þessu ári liggja fyrir upplýsingar um hverju hefur þegar verið ákveðið að ráðstafa. Það er fyrst og fremst það sem greitt er til mjólkurframleiðenda á hvern lítra mjólkur sem innlögð var vetrarmánuðina þar sem reynt hefur verið að jafna mjólkurframleiðsluna milli sumars og vetrar. Sú upphæð er 15.5 millj. kr. fyrstu þrjá mánuðina. Að öðru leyti tengist ráðstöfuninni það sem felst í fjórðu spurningunni: Hvers vegna var ekki hluta gjaldsins ráðstafað upp í áburðarverð í ár eins og árið 1983? Þegar ég féllst á tillögu stjórnar Áburðarverksmiðju ríkisins um áburðarverð í vor, þ. e. það verð sem hún þyrfti að fá fyrir áburðinn, skýrði ég forstjóra verksmiðjunnar frá því að það yrðu athugaðir allir möguleikar á að greiða niður áburðarverðið eins og gert var þrívegis á s. l. verðlagsári. Á s. l. vori var, eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda, tekið 40 millj. kr. lán til að greiða áburðarverð niður og einnig ákveðið að verja 40 millj. af kjarnfóðurgjaldinu. Mér virðist gæta þess misskilnings hjá fyrirspyrjanda að þessar 40 millj. af kjarnfóðurgjaldi hefðu lækkað verðlag búvöru. Sá hluti kjarnfóðurgjaldsins kom inn í búvöruverðið og hafði því ekki áhrif sem bein niðurgreiðsla. Í stað þess að það kæmi fram í áburðarverðinu kom það fram í kjarnfóðurliðnum. Síðar var tvívegis ákveðið að greiða niður kjarnfóðurlið verðlagsgrundvallarins, fyrst við verðlagninguna 1. okt. s. l. og aftur 1. febr. Fyrra skiptið var varið til þess tæpum 20 millj. kr. og síðara skiptið um 8 millj. Það hefur komið fram að umræða stendur yfir um að athuga möguleika á að færa nú enn aftur til af kjarnfóðurgjaldi til að lækka áburðarverðið. Umræður um það standa yfir, en ákvörðun hefur ekki enn verið tekin þannig að ég þori ekki að segja hver verður niðurstaðan. En á sama hátt og slík tilfærsla kom inn í áburðarverðið í fyrra mundi hún vitanlega gera það núna. Ég vil til skýringar taka fram að af þessari verðhækkun, 43.5%, sem er skráð núna á verði til kaupenda, eru 24% vegna niðurgreiðslnanna sem ákveðnar voru í fyrravor, þ. e. með lántökunni og ráðstöfun fjár af kjarnfóðurgjaldi, en 19.4% er hækkun sem Áburðarverksmiðjan fær vegna aukins framleiðslukostnaðar milli tímabilanna annars vegar frá júní 1982 til júní 1983 og hins vegar frá júní 1983 til júní 1984, sem er framleiðslutímabil verksmiðjunnar á þeim áburði sem seldur er á hverju sumri. Miðað við verðbólgu milli þessara tímabíla held ég að telja megi að það sé lágt. - En ég get á þessari stundu ekki svarað fjórðu spurningunni nákvæmar en þetta.



Herra forseti. Ég vil byrja með því að þakka fyrirspyrjanda fyrir að hafa hreyft þessu máli og vil undirstrika að það sem kom fram í máli hans gæti ég vel fallist á. Það hefur verið að því látið liggja að kjarnfóðurgjald væri lagt á til þess að stjórna landbúnaðarframleiðslunni. Það er mjög auðvelt að sýna fram á að eins og það hefur verið framkvæmt er þetta ekki stjórnunaraðgerð. Kjarnfóðurverð er ekkert hærra núna en það var á fyrri hluta síðasta áratugar. Ef það væri stjórnunaraðgerð núna hefði aldrei átt að koma til þeirrar margumtöluðu offramleiðslu sem varð. Þetta er verðmiðlunargjald. Þetta er gjald til að færa milli fjármuni innan landbúnaðarins og innan þjóðfélagsins og það er meira en vafasamt. Þess vegna ber að undirstrika það, sem kom fram í ræðu fyrirspyrjanda, að ef á að hagnýta það með einum eða öðrum hætti til verðmiðlunar verður að gera það með einföldum hætti, og sá háttur er einfaldastur að færa það þá beint yfir í áburðarverðið og láta það ekki stoppa í þeirri rás. Það er út af fyrir sig hókus pókusaðferð að kalla inn fjármagn sem skatt í gegnum fóðurbætisgjald, varðveita það lengri eða skemmri tíma og skila því svo aftur í margfalt verðminni krónum en þegar þær voru teknar af bændunum. Þetta er einn liðurinn í því hvernig kjör bændanna hafa gengið niður á allra síðustu árum. Ég vil svo að lokum, herra forseti, taka alveg sérstaklega undir það, sem kom fram í máli fyrirspyrjanda í upphafi, að ekki er hægt að samþykkja það áburðarverð sem ríkisstj. hefur fallist á. Það er með engum hætti hægt að samþykkja yfir 40% hækkun á áburðarverði á sama tíma og gengið er út frá því að verðlag í landinu hækki um 10–12%. Þetta samrýmist ekki. Ef ekki nást fram um það aðgerðir með öðrum hætti verður að láta á það reyna hvað stór hluti Alþingis fellst á að hafa áburðarverðið með þeim hætti sem tilkynnt hefur verið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svörin svo langt sem þau náðu. Rétt var það, að í vetur var nokkuð gert að því að greiða niður áburð, um 28 millj. En ég vildi ítreka að með ráðstöfuninni í fyrra kom framlagið úr kjarnfóðursjóði á mjög löngum tíma inn í verðlagið og varð það með þeim hætti miklu sársaukaminna. Það er eitt meginmál þessarar ríkisstj. að halda niðri verðbólgu og nota allar mögulegar ráðstafanir til þess. Þess vegna átti í stöðunni núna að semja um að kjarnfóðurgjaldið, og kannske var hægt að semja um það við framleiðendur, færi ekki inn í verðlagið. Það eru allra hagsmunir í dag, bænda sem annarra, að halda verðlaginu niðri og stemma stigu við verðbólgunni. Ég þakka svörin og fagna þeim ummælum hæstv. ráðh. í lokin að þetta mál er enn til skoðunar. Ég vænti þess að kjarnfóðurgjaldið verði að hluta nýtt í því skyni að greiða niður áburð.



Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hafa hreyft þessu máli eins og hér hefur komið fram. Ég tel að ástæða sé til að fjalla um þessi mál hér á hv. Alþingi þó að það verði ekki gert nema mjög stuttlega í fyrirspurnartíma. Ég hjó eftir því í svari hæstv. ráðh. að hann treystir sér ekki til að gefa svör við því hverjar væru áætlaðar tekjur kjarnfóðursjóðs á þessu ári. Það er vitaskuld ekki hægt að gefa nem tæmandi svör við slíkri spurningu, en það má þó fara nokkuð nærri áætlunum ef ekki eru fyrirhugaðar meiri háttar breytingar á innheimtu kjarnfóðurgjaldsins. Mig langar til að fara fram á það við hæstv. ráðh. að ef einhverjar breytingar hafa þegar verið gerðar varðandi þessa innheimtu komi það hér fram. Ef svo er ekki þarf ekki svör við því. Ef ekki eru fyrirhugaðar veigamiklar breytingar á þessari innheimtu má öllum ljóst vera að um verulega fjármuni er að tefla. Þegar ætti að vera farið að leggja, a. m. k. að verulegu leyti, á ráðin um hvernig þeim skuli ráðstafað. Ég tel að það hefði verið ákjósanlegt og réttmætt að ráðstafa hluta af kjarnfóðurgjaldinu til að greiða niður áburð eins og gert var á síðasta ári. Það er rétt hjá hæstv. ráðh. að sá hluti kjarnfóðurgjalds sem til slíkra þarfa rennur kemur inn í verðlagsgrundvöll búvara til gjalda og bændur fá þá þann hluta skattsins uppi borinn í búvöruverði. Svo er raunar um alla þá þætti kjarnfóðurgjaldsins sem ráðstafað er til annars en verðjöfnunar og verðuppbóta skv. lögum um Framleiðsluráð og samkv. reglugerð við þau lög, sem sett voru að ég ætla á árinu 1982.



Herra forseti. Gleðilegt sumar. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli og tek undir það með honum og hv. 11. landsk. þm. að það er með öllu ósamrýmanlegt markmiðum hæstv. ríkisstj. um að halda verðhækkunum á þessu ári innan við 10% að áburðarverð skuli eiga að hækka um milli 40 og 50%. Það fer ekki heim og saman. Ég tek undir það að réttlætanlegt hefði verið að kjarnfóðurgjald hefði, a. m. k. að hluta til, runnið til að greiða niður áburðarverðið auk einhverra annarra ráðstafana sem hefðu að mínum dómi þurft að koma til til að hindra þessa gífurlegu verðhækkun. Það er eins og menn vita staðreynd að áburður hefur hækkað meira flest undanfarin ár en aðrar rekstrarvörur til bænda og yfirleitt meira en numið hefur verðhækkunum á hverju ári. Við svo búið má ekki standa. Ég vil að lokum fullyrða, herra forseti, að landbúnaðurinn er á engan hátt undir það búinn að greiða þetta okurháa áburðarverð á þessu ári eins og þar árar. Hann hlýtur því að gera þá kröfu til hæstv. ríkisstj. að hún reyni að halda verðhækkunum á áburði a. m. k. í einhverju samræmi við hækkun. annars verðlags og hækkun á afurðaverði til bænda.



Herra forseti. Mér láðist að geta um breytingar á innheimtu kjarnfóðurgjalds, sem hv. 1. þm. Norðurt. v. spurði um. Það er vitanlega eitt af því sem hefur áhrif á upphæð þess. Eftir tillögu Framleiðsluráðs hef ég samþykkt að sett verði hámark á gjaldið, af hverju tonni 2 þús. kr. Þar sem þetta er prósentugjald leggst það nokkuð misjafnt á eftir því hvernig aðstaða er fyrir bændur að fá kjarnfóður, eftir því hvort þeir fá það frá innlendum fóðurblöndunarstöðvum eða verða að kaupa það erlendis frá. Samkvæmt samþykktum aðalfundar Stéttarsambands bænda gerði Framleiðsluráð tillögu um hámark gjaldsins til að draga úr þessum mismun. Ég féllst á það þar sem að ég hef talið að rétt væri að reyna að verða við óskum framleiðenda í þessum málum. Hv. 11. landsk. þm. ræddi um að kjarnfóðurgjaldið væri ekki stjórntæki og vitnaði í að kjarnfóðurverð væri hlutfallslega ekki hærra en það var fyrir 10 árum. Það er rétt að erlendis eru mjög miklar niðurgreiðslur á kjarnfóðri til útflutnings. Það hefur þau áhrif að erlenda fóðrið stendur í beinni samkeppni við innlenda fóðurframleiðslu hér. Má því segja að gjaldið sé að hluta til til þess að vega á móti erlendum niðurgreiðslum þannig að þær hafi ekki óeðlilega mikil áhrif á innlenda fóðurframleiðslu. Það er stefna allra okkar nágrannaþjóða a. m. k. að reyna að vernda innlendu landbúnaðarframleiðsluna á slíkan hátt. Lög þau sem Alþingi hefur sett heimila Framleiðsluráði þetta stjórntæki til að hafa áhrif á heildarframleiðsluna sem við erum í erfiðleikum með að selja vegna hinna þröngu markaðsskilyrða. Ef þetta væri fellt niður er alveg augljóst að við þær aðstæður sem við búum við yrði að grípa til einhvers annars í staðinn, sem er miklu flóknara mál en hægt er að fara út í umr. um undir þessum dagskrárlið.

Fyrirspyrjandi(Stefán Benediktsson): Herra forseti. Það mál sem hér um ræðir er ekki stórt eða mikið að vöxtum. Ég vildi aðeins fá það upplýst hér og fært til bókar hvaða verkefni á vegum ríkissjóðs þessa dagana eru svo arðbær að þau réttlæti ávöxtun þá sem ríkið býður upp á, til dæmis við sölu ríkisvíxla, en þar virðast menn treysta sér til að borga allt að 10% hærri vexti en hæstir gerast á sparimarkaði eða lánamarkaði. Líka vildi ég fá svar við annarri spurningu. Ef viðkomandi verkefni, sem menn eiga von á að skili þetta góðum arði, ef þau skila ekki þessum arði, hver á þá og hvernig á að greiða vextina sem búið er að lofa?



Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykv. spyr hvaða verkefni ríkissjóðs séu svo arðbær að þau réttlæti þá ávöxtun sem ríkissjóður býður upp á, t. d. með sölu ríkisvíxla. Í öðru lagi: Ef viðkomandi verkefni skila ekki arði hvernig á þá að greiða vextina? Mitt svar er svohljóðandi: Andvirði seldra ríkisvíxla er ekki varið til sérstakra afmarkaðra verkefna. Peningar þeir sem inn koma eru lagðir inn á viðskiptareikning ríkissjóðs hjá Seðlabankanum og lækka um leið yfirdrátt ríkissjóðs hjá bankanum. Með lögum nr. 79 frá 1983, um innlenda lánsfjáröflun ríkissjóðs, var fjmrh. heimilað að selja víxla til að afla lánsfjár. Jafnframt var tekið fram að ríkissjóður væri ekki bundinn af vaxtakjörum sem Seðlabankinn ákvæði. Í nágrannalöndum er það svo að ríkissjóður verður að leita á almennan markað eftir rekstrarfé. Heyrir það til undantekninga að unnt sé að nota reikninga seðlabankanna eins og gert er hér á Íslandi. Ég tel sjálfsagt að stefna að því að ríkissjóður verði að sækja sér lánsfé með sama hætti og aðrir í þjóðfélaginu. Um leið ættum við þá að gera okkur grein fyrir hvað það fé kostar. Nafnverð seldra ríkisvíxla er nú 47.5 millj. kr. en kaupverð 44.8 millj. kr. Meðalvextir eru því 25.8% sem vissulega eru háir vextir. Hins vegar er hér um að ræða fjáröflun, sem ekki hefur verið reynd áður, og tel ég ljóst að smám saman muni vextir nálgast önnur þau kjör sem almennt eru boðin á markaðnum. Svör mín við fsp. hv. þm. verða: Við fyrsta tölulið: Andvirði víxlanna er ekki varið til sérstakra verkefna. Með hliðsjón af því er fram kemur í þessu svari mínu við fyrsta tölulið tel ég mig hafa svarað öðrum tölulið samtímis.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans og lýsi því yfir að ég tel í sjálfu sér eðlilegt að ríkissjóður afli sér lánsfjár með svipuðum hætti og önnur fyrirtæki. Ég tel aftur á móti mjög óheilbrigt að hann noti sér þá aðstöðu sem hann hefur umfram aðra aðila á lánsfjármarkaðnum, að geta boðið betri vaxtagreiðslur en menn almennt geta í venjulegum rekstri, og þar með annars vegar dregið til sín óeðlilega mikið fjármagn miðað við það sem í boði er og svo hins vegar spennt upp vaxtakjör á lánamarkaði með þeim hætti að fyrirtækjarekstur líði þar með undir því að þurfa að keppa við þennan aðila á lánamarkaðnum og hljóta endanlega að verða undir í slíkri baráttu þar sem ekkert fyrirtæki hefur þá aðstöðu sem ríkissjóður hefur: að geta sótt það sem upp á vantar, þegar greiða þarf tilskilda vexti, í vasa skattgreiðenda.



Herra forseti. Þessi fsp. tengist að nokkru þeirri fsp. sem hér var rædd rétt í þessu. Hún er mjög einföld. Hún er til hæstv. viðskrh. og hljóðar svo: 1. Hefur viðskrh. gefið samþykki sitt fyrir þeirri innlánsvaxtabreytingu sem Iðnaðarbankinn og Landsbankinn höfðu forgöngu um í bankakerfinu? 2. Hvaða afleiðingar telur ráðh. að þessar breytingar hafi á almenn útlán bankanna síðar á árinu? Ég þykist vita að hæstv. viðskrh. segi eitthvað á svipaða leið og seðlabankastjóri, að þetta sé bönkunum í sjálfsvald sett skv. ákvörðun Alþingis. En ef hæstv. viðskrh. segir eins og seðlabankastjóri, að útlánsvextir verði ekki hækkaðir, þá fer nú ýmsum að ganga illa við það reikningsdæmi hjá bönkunum almennt. Um þetta vil ég auðvitað ekki fullyrða á þessu stigi, en mér þótti þessi yfirlýsing seðlabankastjóra býsna athyglisverð. Kapphlaupið sjálft milli bankanna varðandi innlánsvextina er vægast sagt vafasamt og yfirboðin hin undarlegustu, alveg sérstaklega í ljósi þeirra afkomutalna sem margir bankar hafa látið frá sér fara. Maður spyr sig óneitanlega að því hvort þær tölur séu þá marktækar, svo sem afskriftir, verðbreytingafærslur, varasjóðstillög og fleira, sem bankarnir færa mjög ríflega hjá sér, ásamt öðrum reikningskúnstum, sem eru víst allar löglegar, hvort afkoman sé þá í reynd allt önnur og betri. Að vísu hefur hæstv. ríkisstj. aumkað sig yfir þessa allsleysingja og hefur í hyggju að lækka á þeim skattana. En skammt hrekkur það þó í þessu kapphlaupi yfirboðanna, sem nú er í algleymingi, ef bankarnir geta ekki komið á móti með hækkun útlánsvaxta. Afleiðingin, eins og ég sé hana fyrir mér, varðandi afkomu bankanna síðar á árinu hlýtur í raun og veru að verða stórhækkun útlánsvaxta. Þeir bankastjórar sem ég þekki best viðurkenna að svo hljóti að verða. Og afleiðing þess, sem er þá í beinu framhaldi af því kapphlaupi sem nú er háð, þessara yfirboða sem nú eru í gangi, afleiðing þessa fyrir hinn almenna mann í landinu hlýtur að verða á eina lund. Mér þykir hins vegar forvitnilegt að heyra viðhorf hæstv. viðskrh. til þessara mála og hef því lagt fram þessa fsp. Sér í lagi fýsir mig að vita hvort viðhorf hans og seðlabankastjóra fara saman í þessum efnum.



Herra forseti. Hefur viðskrh. gefið samþykki sitt fyrir þeirri innlánsvaxtabreytingu sem Iðnaðarbankinn og Landsbankinn höfðu forgöngu um í bankakerfinu? spyr hv. 2. þm. Austurl. Svarið við því er: Ákvarðanir um vexti innlánsstofnana eru hvorki háðar samþykki ríkisstj. né viðskrh. nema um sé að ræða vexti af afurða- og rekstrarlánum atvinnuveganna. Þá er samþykki ríkisstj. áskilið, sbr. 37. gr. laga nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 10/1961, um Seðlabanka Íslands, er það Seðlabankinn sem hefur rétt til að ákveða hámark og lágmark vaxta sem innlánsstofnanir mega reikna af innlánum og útlánum. Sú hækkun innlánsvaxta sem er tilefni þessarar fsp. byggir á vaxtaauglýsingu bankans frá 21. jan. s. l. sem gefin er út í samræmi við þessa lagagrein. Á hinn bóginn segir í 4. gr. laga nr. 10/1961 að Seðlabankinn skuli í öllu starfi sínu hafa náið samstarf við ríkisstjórnina. Það er óumdeilt að Seðlabankinn gætti þessa ákvæðis við útgáfu títtnefndrar vaxtaauglýsingar. Hvaða afleiðingar telur ráðh. að þessar breytingar hafi á almenn útlán bankanna síðar á árinu? spyr hv. þm. Ég vil svara því á þá lund að það er erfitt á þessu stigi máls að segja fyrir um þær afleiðingar sem þetta skref mun hafa. Þó má öllum vera ljóst að almenn útlán bankanna dragast ekki saman vegna þess að innlánsvextir eru hækkaðir. Líklegra er að áhugi almennings á því að leggja fé sitt í banka aukist, en það mun skapa aukna möguleika fyrir bankana til útlána. Hins vegar er ástæða til að vara við of mikilli bjartsýni í þessum efnum. Traust almennings á bankakerfinu verður tæplega endurvakið í einni svipan eftir óðaverðbólgu liðinna ára, en við skulum vona hið besta í þeim efnum. Þess vegna er enn róttækari breytinga þörf á öllu peningakerfi landsmanna. Hvað varðar vaxtakjör útlána síðar á árinu vil ég vitna til orða Jóhannesar Nordals seðlabankastjóra sem hann lét falla á ársfundi Seðlabankans í síðustu viku og hv. þm. vék að hér í sinni fsp. Seðlabankastjórinn sagði orðrétt: „Seðlabankinn mun ekki skipta sér af því hvaða vexti innlánsstofnanir bjóða. En þær geta hins vegar ekki búist við því að útlánsvextir verði hækkaðir þótt þær bjóði nú hærri innlánsvexti. Það verður fyrst að sýna sig hvað innlánsstofnanirnar geta boðið í þessum efnum og hvaða áhrif hækkaðir innlánsvextir hafa á samkeppnisstöðu þeirra.“ Ríkisstj. er sammála þessari afstöðu Seðlabankans eins og hún hefur komið fram.



Herra forseti. Það er greinilegt að hæstv. viðskrh. leggur fulla blessun sína yfir þetta kapphlaup, sem Seðlabankinn hefur í raun og veru stofnað til með vaxtaauglýsingu sinni frá því í janúar í vetur, og gerði það í fullu samráði við hæstv. ríkisstj. að því er hæstv. viðskrh. upplýsti. Ég vara hins vegar við þeirri bjartsýni að hér verði um það að ræða að nýtt sparifé myndist hjá bönkunum. Ég held að breytingin sé aðallega í því fólgin að menn breyta um innlánsform og færa það fé sem þegar er í bönkunum og ekki er bundið inn á þessa hagstæðu vexti. Ég hef því ekki trú á að útlánageta bankanna aukist að sama skapi eftir því sem líður á árið, allra síst í ljósi þeirrar afkomu sem almennt er hjá fólki í landinu. Í ljósi yfirlýsingar seðlabankastjóra og samþykkis hæstv. viðskrh. við þá stefnu að útlánsvextir verði ekki hækkaðir verður sannarlega gaman að sjá afkomutölur bankanna um næstu áramót. Það verður sannarlega skemmtilegt að sjá þær afkomutölur, a. m. k. hjá þeim sem ekki hafa sýnt þær of góðar til þessa. Miðað við þessa yfirlýsingu verður það býsna mikill fróðleikur sem menn komast þá að. Þá hugsa ég að bankarnir þurfi ekki einu sinni að nota þær löglegu reikningskúnstir sem þeir nota í dag til að fela gróða sinn sér í lagi vegna þess að ríkisstj. verður þá sennilega komin langleiðina að afnema skattskyldu þeirra í þokkabót.



Herra forseti. Skýrsla starfshóps um flugrekstur Landhelgisgæslunnar hefur nú verið trúnaðarmál ríkisstj. í hartnær tvo mánuði. En í blaðinu Flight International frá 9. mars s. l. segir að starfshópurinn hafi mælt með kaupum á Aerospatiale SA 365 N og fyrirhugi íslenska ríkisstj. þessi kaup. Hvaða aðili hefur tekið sér þann rétt að upplýsa erlend blöð um atriði sem ekki hefur mátt segja landsmönnum sjálfum núna í tvo mánuði? Komið hefur fram í umræðum um þyrlukaupamálið að Landhelgisgæslan hefur ekki gert upp við sig hvert hlutverk og starfssvið þyrlunnar á að vera. Það þýðir að þær kröfur sem settar eru fram um getu vélarinnar byggjast á öðrum forsendum en fyrirhuguðum þörfum Gæslunnar. Sem dæmi til skýringar má nefna að bandaríska strandgæslan hefur ákveðið kaup á Aerospatiale SA 365 N til að sinna skilgreindum verkefnum á stuttum vegalengdum af því að hún á aðrar þyrlur til að sinna verkefnum á fjarlægari slóðum. Hefði ekki verið eðlilegra við þessar aðstæður að starfshópur þeirra aðila sem sinna björgunarstörfum hefði í samráði við Landhelgisgæslu unnið verklýsingu þar sem skilgreint væri verksvið fyrirhugaðrar þyrlu með það í huga að nýting hennar yrði sem mest og best? Nú er það að því er okkur er fortalið ekki fastákveðið hvaða þyrla verði keypt nema maður trúi fréttum erlendra blaða. En margt virðist þó benda til þess að það verði Aerospatiale SA 365 N sem verði fyrir valinu. Við það tel ég mjög margt að athuga. Ég tel nauðsynlegt að menn fái að ræða þessi kaup opinskátt en ekki í einhverjum bakherbergjum ráðuneyta fyrir luktum dyrum. Vil ég þar til athugasemda einkum nefna tvö atriði: Eins og áður segir hefur bandaríska strandgæslan ákveðið kaup á sams konar þyrlum og hér um ræðir. Upphaflega átti að afhenda þessar þyrlur 1. nóv. 1981. Sá frestur var framlengdur til september 1982, síðan til nóvember 1982, svo til október 1983, síðan til desember 1983 og nú síðast til janúar 1984. Enn hefur ekki ein einasta þyrla verið afhent. Það sem lengst af hefur valdið vandræðum núna s. l. ár er að þyrla sú sem hér um ræðir missir vélarafl í snjókomu. Má það sjá í grein í ritinu Aviation Week and Space Technology, 23. janúar 1984. 16. janúar er skýrt frá því í sama blaði að fyrirtækið Aerospatiale eigi í miklum kröggum og komi það einkum niður á flugvéla- og þyrluframleiðslu. Sem dæmi er tiltekið að fjöldi framleiddra SA 365-véla lækki úr 16 í 5 á mánuði á þessu ári. Þessi staðreynd gæti skýrt ýmsa erfiðleika fyrirtækisins við að uppfylla þau skilyrði sem bandaríska strandgæslan hefur sett eins og drátturinn á afhendingunni sýnir. Ég tel það mjög vanhugsað og meira að segja hættulega tilraun að ætla sér að kaupa þyrlu sem lítil sem engin reynsla er af og íslenskum sjófarendum sé lítill greiði gerður ef af þessum kaupum yrði. Þess vegna hef ég leyft mér að setja hér fram fsp. til hæstv. dómsmrh. um þessi þyrlukaup í fjórum liðum: 1. Verður Alþingi kynnt hvernig vali á björgunar- og gæsluþyrlu fyrir Landhelgisgæsluna er háttað? 2. Verða Alþingi kynntar umsagnir Slysavarnafélags Íslands, Flugbjörgunarsveitarinnar, Hjálparsveitar skáta og annarra aðila sem umsagnir hafa gefið um þyrlukaupin? 3. Hefur verið leitað umsagnar Björgunarsveitar varnarliðsins eða annarra erlendra, sérfróðra aðila í björgunar- og gæslustörfum um fyrirhuguð þyrlukaup? 4. Hvaða skýringar gefur dómsmrh. á þeirri frétt sem ég nefndi áðan? 5. Hvort á að kaupa eina eða tvær þyrlur?



Herra forseti. Á þskj. 618 hefur hv. 8. þm. Reykv. borið fram nokkrar spurningar til mín um þyrlukaup til landhelgisgæslu og björgunarstarfa. Eins og hv. þm. er kunnugt hefur ríkisstj. nú tekið jákvæða afstöðu til tillögu sem ég flutti um að þyrlur skyldu keyptar en hins vegar talið eðlilegt að skoða betur þessi mál áður en þau kaup verða afráðin og þá m. a. þau atriði sem hv. fyrirspyrjandi minntist á. Það lá ljóst fyrir þegar farið var að ræða um þyrlukaup að afgreiðslufrestur á þyrlum er nokkuð langur en hins vegar eru möguleikar á að fá leigðar þyrlur með miklu styttri fyrirvara. Ég lagði því áherslu á að reynt yrði að gera slíkt sem fyrst. Á það hefur ríkisstj. nú fallist og Landhelgisgæslunni verið heimilað að leita eftir leigu á þyrlu þar sem það er hagkvæmast og heppilegast. Vonast ég til þess að niðurstaða í því fáist fljótlega. Um samráð við Alþingi vil ég geta þess að Alþingi kaus fyrir nokkru nefnd til þess að fjalla um málefni Landhelgisgæslunnar og því var talið eðlilegt að sú nefnd fengi þetta mál til skoðunar. Það var til hennar sent og frá henni bárust umsagnir um málið og tillögur um að tekin yrði ákvörðun um kaup eða útvegun á þyrlu sem fyrst. Það hefur áður komið fram að flugrekstur á vegum ríkisins er í athugun og spurning um flugvéla- og þyrlukost til gæslu- og björgunarstarfa tengist vitanlega þeirri athugun. Á meðan niðurstöður í því liggja ekki fyrir er ekki hægt að fullyrða hvort keyptar verða ein eða tvær þyrlur. Áskoranir ýmsar hafa borist dómsmrn. um að útvega sem fyrst þyrlur til þessara starfa og ég hygg að mjög margar þeirra hafi birst opinberlega í fjölmiðlum enda eru þær ekkert leyndarmál. Því held ég að óhætt sé að segja að ekki þurfi neitt að spyrjast fyrir um slíkt. Samstarfshópur um undirbúning að þyrlukaupunum mun hafa rætt við mjög marga aðila og aflað upplýsinga víða að. Ég hef ekki óskað eftir sérstökum lista um það en ég hygg að leitað hafi verið upplýsinga um starfsemi Björgunarsveitar varnarliðsins í þeim málum. Um fjórðu spurninguna, hvaða skýringu ég get gefið á þeirri frétt sem birtist í erlendu blaði, verð ég að viðurkenna að mér er ekki kunnugt um það hvernig fréttamenn eða blaðamenn afla sér sinna upplýsinga. Við höfum svo mörg dæmi um það að bæði í innlendum og erlendum fjölmiðlum birtist atriði sem ekki hafa verið ætluð til birtingar. En ég vil að lokum ítreka það að ég lagði áherslu á að sem fyrst yrði fengin þyrla til afnota fyrir Landhelgisgæsluna. Ég vænti þess að það takist áður en langt um líður með því að leita eftir leigu á henni og síðan verði kaupin endanlega afráðin að fenginni reynslu og eftir nánari athugun.



Herra forseti. Það er slæmt að hafa ekki nema tvær mínútur til þess að ræða þetta stóra mál. Vonandi fær maður að taka til máls aftur. Hæstv. dómsmrh. sagði að sú nefnd sem vinnur að málefnum Gæslunnar hafi fengið þetta mál til skoðunar. Nefndin var aðeins spurð um eitt atriði og það var: Mælir nefndin með því að keypt verði björgunarþyrla eða ekki? Auðvitað sagði nefndin já. Hún var hins vegar ekki spurð neitt um það hvort hún vildi kaupa miklu minni þyrlu, þyrlu sem er hrein „prototypé“ og hefur ekki verið flogið nema 80 til 100 klst. Nefndin var sem sagt ekki spurð um það hvaða tegund henni litist best á. Það sem mér finnst alvarlegast í því sem hæstv. ráðh. sagði var að Landhelgisgæslunni hefði verið heimilað að leita eftir kaupum á þyrlu í trausti þess að þeir mundu velja hagkvæmustu og heppilegustu flugvélarnar. Hver er reynslan í því? Muna menn það ekki þegar Landhelgisgæslan fór á stúfana til að kaupa sér flugvél fyrir nokkrum árum? Þeir keyptu sér ekki ódýra flugvél, þeir keyptu sér 50 manna farþegaflugvél, tækjalausa og allslausa, ekki einu sinni tilbúna undir tréverk. Hvað segja þeir nú sem vilja hæla Fokkernum og segja að ekki þurfi annað en að kaupa í hann 360 gráðu radar? Það er ekki eins og það eigi að fara að hengja auglýsingu upp á vegg, það þarf að gerbreyta flugvélinni. Sú aðgerð ein að setja í hann 360 gráðu radar með scannerhúsi kostar það að lengja þarf á henni lappirnar, það þarf að breyta burðarbitum flugvélarinnar. Þessi breyting með tækinu kostar á þriðju milljón dollara. Ef ég fengi þá peninga í hendurnar skyldi ég kaupa handa hæstv. dómsmrh. miklu betri flugvél, sem getur meira, þolir meira, flýgur hærra og flýgur hraðar og er miklu betri í alla staði, bara fyrir þann pening einan. Ég treysti Landhelgisgæslunni ekki til þess að velja heppilegasta kostinn og þaðan af síður þann hagkvæmasta.  Herra forseti. Ég tel einmitt nauðsynlegt að láta þá nefnd, sem hefur verið að fjalla um þessa hluti fyrir Gæsluna, fá það verkefni að selja vélar og kaupa vélar í staðinn. Ég treysti ekki þeirri nefnd, jafnvel þótt stjórnmálafræðingur sé formaður hennar.



Herra forseti. Það er víst til siðs að þakka hæstv. ráðh. fyrir veitt svör hvernig svo sem þau hafa verið. Af öllum loðnum svörum held ég að við höfum sjaldan heyrt þau loðnari en í þetta sinn. Nákvæmlega ekkert var í raun og veru á því að græða sem hæstv. ráðh. sagði. Tel ég mjög vítavert að koma sér með þessum hætti undan þeirri ótvíræðu upplýsingaskyldu sem á ráðh. hvílir. Það er ekki nóg með það að ekki sé svarað, heldur er einnig snúið út úr því sem svara á. Um fyrsta lið spurningarinnar, hvort Alþingi verði kynnt hvernig valinu verður háttað, erum við nú upplýstir. Nefndin var spurð: Á að kaupa þyrlu eða ekki, já eða nei? Enginn þarf að ganga lengi að því gruflandi hvernig svarið hlaut að verða. Menn eru mjög jákvæðir, það hefur verið fengin jákvæð afstaða til till. um að þyrlur skuli keyptar, hvað sem það svo þýðir. Mér skilst af svari ráðh. að Landhelgisgæslan hafi fengið leyfi til að leigja þyrlur. Og þá er manni náttúrlega spurn: Hvers vegna í ósköpunum var það ekki gert strax, úr því að það var vitað löngu fyrir fram að það tæki langan tíma að afhenda þyrlurnar, og síðan með einhverjum hætti undirbúin betur þau kaup sem hugsanlega kynnu að verða ákveðin, eða þannig sko, heyrðist mér hæstv. ráðh. vera að reyna að svara. Um annan lið þessarar spurningar: Verða Alþingi kynntar umsagnir slysavarnafétags Íslands, Flugbjörgunarsveitarinnar, Hjálparsveitar skáta, þ. e. þeirra stofnana sem hér starfa að björgunarmálum auk Landhelgisgæslunnar, var ekkert sagt annað en það að birst hefðu áskoranir í blöðum undanfarið. Og hvers vegna er þetta svar svohljóðandi? Það er auðvitað vegna þess að aldrei hefur verið leitað umsagna þessara aðila. Enginn þessara aðila hefur haft umsögn um þetta mál. Og manni er þá næst að spyrja: Hvernig í ósköpunum ætla menn að taka þessa ákvörðun svona gersamlega yfir höfuðið á öllum þeim aðilum sem hér starfa, bæði sjálfboðaliðar og aðrir að björgunarstörfum, á ekki að ætla þeim einu sinni þann rétt að hafa umsögn um verkefni þessarar þyrlu sem öðrum þræði á að sinna björgunarstörfum? Hæstv. dómsmrh. reyndi að gera lítið úr þeirri frétt sem ég nefndi hér í blaðinu Flight International frá 10. febrúar s. l. Ég hefði svo sem alveg eins getað tekið undir það ef hér hefði verið um frétt í einhverju íslensku dagblaði að ræða, en Flight International er mjög virt og útbreitt tímarit og yfirleitt ekki þekkt að því að fara með fleipur, þannig að þegar menn lesa þessa frétt erlendis þá taka þeir mark á henni á svipaðan hátt eins og þegar þeir lesa þá frétt í Aviation Week and Space Technology að það fyrirtæki sem helst er horft á í þyrlukaupahugmyndum Íslendinga er nánast á hausnum þessa dagana, alla vega í það miklum kröggum að framleiðsla þess hefur dregist saman um tugi prósenta og mjög óvíst um að þeir geti afhent þau tæki sem þeir hafa samið um sölu á nema með eins eða tveggja ára drætti á afhendingu. Og ég vil taka undir óskir hv. 4. þm. Suðurl. að ekki einungis sú nefnd sem skipuð var á sínum tíma fái að ræða þau mál sem hér um ræðir, heldur líka að þm. fái síðan að skoða þá umr. og reyna að skapa sér afstöðu til hennar og að menn sjái sóma sinn í því hér framvegis að fara ekki með mál eins og þessi, jafnalvarleg eins og þau eru, í þá launkofa sem það hefur verið í s. l. tvo mánuði.



Herra forseti. Þegar þyrlukaup, þyrlurekstur ber á góma verður mönnum gjarnan heitt í hamsi, að maður nú ekki tali um björgunarflug eða Björgunarsveit varnarliðsins. Mér datt því f hug í þessu sambandi að rifja upp minnisblað sem fyrrv. flugmálastjóri Agnar Kofoed-Hansen lét mér eitt sinn í té, með leyfi forseta, því að mér finnst að menn séu oft heldur fákunnandi um aðdraganda þessara mála: „Í mars-apríl 1946 stóð fyrsta ráðstefna ICAO, þá PICAO, um málefni flugs og flugöryggis á Norður-Atlantshafi. Á dagskrá ráðstefnunnar voru málefni varðandi stofnun og staðsetningu framtíðarskipulags flugbjörgunarsveita fyrir Norður-Atlantshaf. Eftir miklar umr. var m. a. samþykkt að flugbjörgunarsveit skyldi staðsett á Íslandi, kostuð af alþjóðafé og rekin af Íslendingum. Bretar höfðu beitt sér gegn þessari samþykkt þar sem í þeirra hlut hlaut að koma allstórt framlag af sameiginlegum kostnaði. Sneru þeir sér því til Bandaríkjanna og fóru fram á það að þeir tækju að sér að reka þessa þjónustu á sinn kostnað meðan þau héldu aðstöðu á Keflavíkurflugvelli. Var að sjálfsögðu á þetta fallist af öllum aðilum af hagkvæmnisástæðum. Þannig er því tilkoma hinnar alþjóðlegu flugbjörgunarstöðvar á Keflavíkurflugvelli sem veitt hefur mörgum þjóðum, þ. á m. Sovétmönnum og Íslendingum, ómetanlega þjónustu á undanförnum áratugum. Allt tal um það að Íslendingar geti ekki verið þekktir fyrir að láta Bandaríkjamenn bjarga íslenskum mannslífum á sjó eða landi er því með öllu óskiljanleg staðhæfing þar sem hér er um hlekk úr alþjóðlegu kerfi að ræða. Kaup stórrar þyrlu fyrir Landhelgisgæsluna, til þess að hún geti tekið þetta verkefni að sér, eru einnig út í bláinn. Til þess þyrfti að koma upp algerlega hliðstæðri þjónustu við þá sem nú er á Keflavíkurflugvelli, en það mundi árlega hafa milljarðakostnað í för með sér. Hjálagt leyfi ég mér að senda upplýsingar um fyrirkomulag starfsemi þessarar í nágrannalöndunum sem einnig er hluti af heildarskipulagi flugbjörgunarþjónustu á Norður-Atlantshafi skv. samþykkt í mars 1946 í Dublin.“ Þetta vildi ég leyfa mér að rifja upp nú til skýringa. En þó ég hafi látið þessi orð falla og upplýsingar skal það skýrt tekið fram að ég er heils hugar fylgjandi því að Landhelgisgæsla Íslands verði sem allra best búin gæslu- og björgunartækjum, skipum, flugvélum og þyrlum með fullkomnasta öryggis- og tæknibúnaði sem völ er á og svarar kröfum tímans. Hlutverk Gæslunnar er vissulega mikilvægt hér eftir sem hingað til. Hana verðum við að efla svo sem frekast er kostur og fjárhagur leyfir eins og nágrannaþjóðir okkar telja sér skylt og sjálfsagt.



Herra forseti. Þar sem í annað sinn á tiltölulega skömmum tíma á þinginu í vetur koma nú til umfjöllunar störf þingkjörinnar nefndar sem átti að skoða starfsemi Landhelgisgæslunnar þykir mér tilhlýðilegt að gera örstutta grein fyrir því sem við höfum verið að fást við að undanförnu, þessi þingkjörna nefnd sem ég er formaður fyrir. Jafnframt vil ég að þegar verið er að tala hér um nefnd sem er að skoða þyrlurekstur Landhelgisgæslunnar átti menn sig á því að þá er verið að tala um sérstakan starfshóp sem forstjóri Landhelgisgæslunnar skipaði og í eiga sæti tveir eða þrír starfsmenn Landhelgisgæslunnar og einn starfsmaður fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Nauðsynlegt er að mönnum sé það ljóst að hér er annars vegar verið að tala um till. hans og hugmyndir um val á þyrlutegund fyrir Landhelgisgæsluna og hins vegar það álit sem þingkjörna nefndin lét frá sér fara um málið. Eins og fram kom í máli hæstv. dómsmrh. var það að hans ósk að þingkjörna nefndin tók málið til skoðunar og umfjöllunar og við fengum frá honum send þau gögn sem honum hafði borist um málið, þ. á m. álit þessa starfshóps sem forstjóri Landhelgisgæslunnar skipaði sérstaklega. Eins og fram kom í máli hv. 4. þm. Suðurl., Garðars Sigurðssonar, sem á sæti í þingkjörnu nefndinni, vár það rétt að við töldum það ekki hlutverk okkar í þessari þingkjörnu nefnd að fjalla um það hvaða þyrlutegund ætti að kaupa, a. m. k. ekki á þessu stigi án frekari tilmæla. Ef við hins vegar hefðum fengið þau eða mundum fá slík tilmæli mundum við taka málið upp að nýju. En eins og það var fyrir lagt töldum við það ekki vera okkar hlutverk. Nefndin þyrfti líka sérfræðilega aðstoð ef hún ætti að skoða málið í því ljósi og gefa upplýsingar um þyrlutegundir, um það hvað einstök tegund hefði umfram aðra, bera saman verð o. s. frv., o. s. frv. Þetta gerðum við ekki heldur lögðum við til að Landhelgisgæslunni yrði útveguð þyrla, hún eignaðist þyrlu sambærilega við þá vél sem fórst í vetur, TF Rán, þyrlu sem hefði sömu eða hliðstæða möguleika til þess að vinna að gæslustörfum, björgunar- og hjálparstörfum eins og Rán gerði. Við teljum að eðlilegt sé að Landhelgisgæslan hafi slíka vél til umráða og eigi slíka vél. Hins vegar bentum við á að hugsanlegt væri á þessu stigi að leigja vél að sinni til þess að þjóna þessu verkefni meðan verið væri að semja um kaup á þeirri vél sem menn teldu að réttast væri að Gæslan ætti og ræki. Ég ætla ekki á þessu stigi - enda vart tími til þess - að fjalla neitt um það frekar. Við fengum álit þessa starfshóps frá Landhelgisgæslunni þar sem fjallað er um hvaða vél ætti að kaupa og þeirra álit á því. Þeir skoðuðu sérstaklega fjórar þyrlutegundir sem þeir töldu að hefðu hliðstæða möguleika og sú vél sem Gæslan átti. Sýnist sjálfsagt sitt hverjum um þær niðurstöður. En við í þessari þingkjörnu nefnd töldum það ekki okkar hlutverk á þessu stigi að skoða það mál nánar, eins og ég hef áður gert grein fyrir, heldur fyrst og fremst að leggja til að Landhelgisgæslan keypti og ætti þyrlu og sem hefði sambærilega möguleika og TF Rán hafði. Í fsp. er einnig spurt um samstarf við varnarliðið. Við í þingkjörnu nefndinni teljum að það mál megi hugsanlega athuga en það er bara ekki tímabært eins og er. Á döfinni eru veigamiklar breytingar á rekstri varnarliðsins á þeim þyrlum sem það hefur til umráða nú. Við þurfum þess vegna að leysa okkar mál á annan hátt og þá í samræmi við það sem verið hefur og við teljum rétt og eðlilegt að Landhelgisgæslan geri.



Herra forseti. Fyrirspyrjandi taldi að það væri lítið eða ekkert á þeim svörum sem ég gaf að græða. Kannske er mín afsökun að ég skil ekki almennilega hvað hv. fyrirspyrjandi er að fara í sínum spurningum. Ég vil þó strax láta í ljós furðu mína á því hvernig hér hefur verið talað um starfsmenn Landhelgisgæslunnar sem hafa þó stundað þessi störf um langt skeið og hafa held ég ekki aðrir meiri reynslu í þessum málum heldur en þeir. Það er furðulegt að halda því fram að ekki hafi komið fram álit þeirra sem mesta reynsluna hafa. En ég skýrði frá því að ríkisstj. hefði talið rétt að skoða þessi mál betur, þ. e. hvaða gerð eða hvers konar þyrlu væri heppilegast að kaupa með tilliti til flugrekstrar ríkisins almennt. Og ef ég á að fara að gefa einhverjar yfirlýsingar um það hér hvernig málum verður hagað, áður en niðurstaða af þeirri athugun liggur fyrir, þá finnst mér það sé til of mikils mælst af hv. fyrirspyrjanda. Ég vil hins vegar að það liggi skýrt fyrir að ég tel æskilegt að þetta mál sé skoðað frá sem flestum hliðum og ítarlegast. Ég hélt að það hefði komið fram í máli mínu, og mér skildist einmitt að það væri það sem hv. fyrirspyrjandi væri að leggja áherslu á, að það yrði athugað nánar en þegar hefði verið gert, en á meðan yrði útveguð þyrla sem gæti gegnt svipuðu hlutverki og þyrlan gerði sem fórst, þannig að það yrði ekki of langt hlé á þessari starfsemi Landhelgisgæslunnar. Ég held að hv. fyrirspyrjandi og eins hv. 4. þm. Suðurl. séu hér að gera ráð fyrir ágreiningi okkar á milli. Ég held að það sé a. m. k. að verulegu leyti á misskilningi byggt. Ég held að það vaki það sama fyrir okkur öllum: að fá þau tæki sem heppilegust eru, en til þess þurfi málið þá ítartegri skoðun.



Herra forseti. Þetta er allt of stuttur tími til að ræða málið. Menn hafa ekki aðeins verið að tala um þyrlu heldur þyrlur. Það er svo að þyrlur eru ákaflega dýr tæki. Tæki af þessari tegund, sem um er að ræða, kostar með öllum búnaði a. m. k. 90 millj. kr. hvert stykki. Það er ljóst að ef menn hafa eina þyrlu í rekstri þarf meiri varahluti en handa tveimur þyrlum, ósköp einfaldlega vegna þess að þegar einn varahlutur fer í annarri stendur hin tilbúin til flugs. Þyrla númer tvö er þá hreinlega til vara. Það eru ríkir menn í svona litlu þjóðfélagi sem hafa efni á því að láta 90 millj. kr. stykki standa til vara nema einstaka sinnum þegar þarf að grípa til. Það er mín skoðun að við eigum að reka eina burðuga þyrlu. Þegar hún þarf að fara í skoðun og lagfæringu getum við notast við aðstoð Bandaríkjamanna eins og við höfum gert. Íslendingar bjarga öðrum þegar þeir eiga þess kost og Bandaríkjamönnum einnig. Það bjargar auðvitað hver öðrum, alveg sama af hvaða þjóðerni. Það er engin skömm að styðjast við það, síður en svo. Ég undrast dálítið orð hæstv. dómsmrh. þegar hann talar af vandlætingu um að við skulum tala svona um starfsmenn Gæslunnar. Í þessari nefnd, með stjórnmálafræðinginn úr Framsfl. í fararbroddi, eru auðvitað ekki starfsmenn Gæslunnar. En ég talaði svona um starfsmenn Gæslunnar vegna þess að sporin hræða. Muna menn eftir því hvers konar vélar hafa verið keyptar? Katalínaflugbátur, DC 4 Skymastervél, tveir Grumman bátar, sem hafa varla komist í loftið og annar kannske aldrei, og síðan Fokker, 50 manna vél sem kostar þrisvar sinnum meira á flugtíma að reka en minni vél. Ég tek alveg undir það að við eigum að efla Gæsluna. Með hverju verður hún efld? Verður hún efld með því að kaupa þrisvar sinnum dýrari tæki sem er þrisvar sinnum dýrara að reka? Við höfum ákveðið fjármagn og það fjármagn hlýtur að vera í eðli sínu takmarkað. Ef við horfumst í augu við þá staðreynd að fjármagnið er takmarkað þurfum við að haga gæslunni þannig að vel sé farið með peningana, að við stundum ódýrari rekstur sem gerir sama gagn og við fáum meiri gæslu út úr því. Það er staðreyndin í málinu. Og ég treysti Gæslunni ekki nú fremur en fyrri daginn til þess að velja heppilegustu tæki, hvað svo sem hæstv. dómsmrh. segir, og ég skammast mín ekkert fyrir að nefna það, enda er þetta sagt á opinberum vettvangi og þeir geta gagnrýnt það ef þeir vilja. Ég legg á það áherslu við hæstv. dómsmrh. vegna þess sem ég hef sagt og margir aðrir í þessu þjóðfélagi, sem þekkja þetta mál: Formaður þessarar nefndar, Þórður Ingvi Guðmundsson, hefur auðvitað ekkert vit á flugi. Það er alveg skelfilegt að setja formann í svona nefnd sem þekkir ekkert til slíkra hluta. Auðvitað á að velja menn í þetta sem hafa haft eitthvert inngrip í flug. Og það á ekki heldur að velja menn í þessa nefnd sem hafa valið vitlausa kosti áður, jafnvel þó þeir séu tengdir Gæslunni. Það er hinn voðalegasti misskilningur að þeim sé best treystandi sem hafa verið að starfa í Landhelgisgæslunni í þessum efnum. Þetta er sérhæft mál. Ég vil minna hæstv. dómsmrh. á erindi sem honum hefur verið sent, sem ég hef í höndum, frá einum þekktum starfsmanni Gæslunnar, þar sem hann ræðir flugvélamál af svo óskaplegri vanþekkingu og misskilningi að það er ekki ein einasta brú í nokkurri einustu málsgrein í bréfinu. Vegna þess sem ég hef nú sagt er nauðsynlegt að gera opinberlega grein fyrir málinu og það verður gert. En, herra forseti, tíminn er stuttur. Ég vil þó nota nokkrar sekúndur til að biðja hæstv. dómsmrh. að fela þessi verkefni mönnum sem hafa þekkingu á þeim.



Herra forseti. Ég held að ég þurfi ekki að andmæla hæstv. dómsmrh. í því að við höfum nokkuð lík markmið í því að efla skuli Landhelgisgæsluna, en fyrst verða menn að gera sér grein fyrir því til hvers Landhelgisgæslan er, þ. e. hvert er verksvið hennar og verkefni, en ekki, eins og farið hefur verið að í því máli sem hér er rætt, að fyrst leiti menn tilboða í að kaupa einhvern hlut og síðan fari þeir að hugsa og komist þá að þeirri niðurstöðu að þeir þurfi að hugsa enn þá meira. Ég tel þetta afskaplega talandi og ljóst dæmi um það hvernig þessu landi er stjórnað þessa dagana. Einu ákvarðanirnar sem menn taka eru nánast að hugsa meira, skoða meira, en láta það vera að taka ákvarðanir sem á einhvern hátt leiða til framfara og árangurs í þeim málum sem um ræðir.