Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við lifum á mikilli öld véla og tækni, og stundum heyrist það sagt, að vélarnar séu á góðri leið með að verða manninum ofviða. Þó er það staðreynd á þessari öld, að aldrei hafa meiri kröfur verið gerðar til mannsins sjálfs, aldrei hefur meiri þörf verið fyrir sérmenntað fólk á ýmsum sviðum, aldrei hefur meira reynt á það, að maðurinn beitti hugviti sínu, ekki aðeins til þess að finna upp vélar og tæki, heldur líka til að stjórna tækjunum á hagkvæman hátt. Þessar staðreyndir eiga ekki síður við landbúnað en aðrar atvinnugreinar, og er vissulega bæði hér á landi og í öðrum löndum þörf fyrir mikla og vaxandi menntun fyrir bændastéttina. Nútímabóndinn getur ekki látið sér nægja það, sem faðir hans og afi kunnu til búnaðar, heldur þarf hann að hafa allmikla þekkingu á málum eins og efnafræði, geta gert sér grein fyrir efnaskiptum jarðvegs og ýmsu því, sem við fyrstu sýn mætti ætla að væri lítt viðkomandi landbúnaði. Hér á Íslandi er töluverð þörf fyrir sérmenntað fólk, ekki aðeins búfræðinga, sem útskrifaðir eru af búnaðarskólum, heldur fólk, sem hefur gengið lengra og öðlazt meiri menntun en þar er veitt. Það er áætlað, að um eða yfir 60 ráðunautar starfi hér á landi við landbúnaðinn. Þar að auki er allmargt fólk við rannsóknarstofur og ýmsar aðrar stofnanir, og áætla kunnugir, að til þess að skipa þetta lið þurfi að koma fram á hverju ári a.m.k. 7–10 manns, sem hefur lokið framhaldsmenntun í einhverjum greinum landbúnaðar. Framhaldsmenntun eða æðri búnaðarmenntun hefur verið alllengi á dagskrá hér á landi. Búnaðarþing mun árið 1943 hafa falið mþn., sem þá var skipuð, að taka til meðferðar, hvernig bezt muni hagað framhaldsnámi í búfræði. Þessi n. athugaði verkefnið, og komu fram ýmsar tillögur á árinu 1944, en ekkert varð úr frekari framkvæmdum að sinni. Fyrsta skrefið í þessu máli var hins vegar stigið 1947, þegar Bjarni Ásgeirsson, þáv. landbrh., ákvað stofnun framhaldsdeildar við bændaskólann á Hvanneyri. Fyrsti hópur búfræðikandídata var útskrifaður þaðan árið 1949. Það varð fljótlega ljóst, að þetta var ekki framtíðarlausn á málinu, - að hafa aðeins framhaldsdeild við bændaskólann á Hvanneyri. Árið 1954 skipaði Steingrímur Steinþórsson, sem þá var landbrh., n. til þess að athuga starfshætti framhaldsdeildarinnar og gera tillögur um æðri búnaðarmenntun. Í þessari nefnd áttu sæti Guðmundur Jónsson skólastjóri á Hvanneyri, Kristján Karlsson skólastjóri á Hólum og dr. Halldór Pálsson. Þessi nefnd skilaði áliti vorið 1956. Hún varð ekki sammála, svo að álitið kom fram í tvennu lagi. Eftir að álitsgerðir þessara þriggja manna lágu fyrir, var málið allmikið rætt og kom m.a. fyrir búnaðarþing árið 1958, hafði raunar verið rætt á búnaðarþingum á árunum þar áður, en gengið var til afgreiðslu og ákvörðunar um það á búnaðarþingi 1958. Það var samþykkt ályktun þess efnis, að búnaðarþing teldi brýna þörf á, að kennsla í búvísindum hérlendis yrði efld og aukin frá því, sem nú er, og að stofnaður skyldi fullkominn búnaðarháskóli hér á landi og hann staðsettur á Hvanneyri. Í framhaldi af þessari ákvörðun búnaðarþings skipaði menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, í febrúar 1959 þriggja manna n. til þess að semja frv. um búnaðarháskóla á Hvanneyri samkv. ályktun búnaðarþings. Í þessari nefnd áttu sæti Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri, sem var formaður n., Guðmundur Jónsson skólastjóri á Hvanneyri og Benedikt Gröndal. Þessi n. skilaði í janúar s.l. frv. og grg., sem landbn. þessarar hv. d. hefur nú flutt hér samkv. beiðni hæstv. landbrh., Ingólfs Jónssonar. Verkefni n. var að semja frv. um búnaðarháskóla á Hvanneyri, og skilaði n. því starfi af sér í einu lagi, en Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri skrifaði undir það með fyrirvara, sökum þess að hann er ekki samþykkur nokkrum höfuðatriðum málsins, og kemur ágreiningur hans fram í fskj., sem samkv. ósk hans er prentað með frv. Í sambandi við þetta mál eru tvö höfuðatriði, sem mest hefur verið rætt og deilt um. Fyrra atriðið er, hvort byggja eigi framhaldsbúnaðarmenntun hér á landi á því, að þeir, sem fái slíka menntun, skuli hafa lokið stúdentsprófi. Margir þeir, sem aðhyllast þessa skoðun, hugsa sér þróun þessara mála þannig, að stofnuð yrði deild við Háskóla Íslands og búnaðarfræðslan færi þar fram, m.ö.o., að búnaðarfræðslan yrði felld algerlega inn í háskólakerfi það, sem við nú höfum. Aðrir eru þeirrar skoðunar, að það sé ekki lífsnauðsynlegt, að þeir menn, sem stunda slíkt nám, hafi lokið stúdentsprófi, þeir þurfi á öðrum undirbúningi að halda engu síður, og er þá sérstaklega lögð áherzla á, að þau störf, sem þetta fólk hlýtur að inna af hendi fyrir þjóðfélagið að námi loknu, hvort sem væru ráðunautsstörf eða tilraunastörf, séu svo nátengd sveitunum og búnaðinum sjálfum, að það sé miklu meira virði að fólkið hafi innt af hendi nauðsynlegt starf um ákveðinn tíma til sveita, heldur en hitt, að það hafi lokið stúdentsprófi í latínu, frönsku, veraldarsögu eða öðrum slíkum greinum. Segja má, að með því frv., sem hér er lagt fram, sé farið bil beggja. Það er ekki lagt til, að stúdentspróf í heild sinni sé gert að skilyrði fyrir inngöngu í búnaðarháskóla, heldur að í fyrsta lagi hafi sá, sem vill fá inngöngu í þennan skóla, lokið búfræðiprófi með fyrstu einkunn og í öðru lagi hafi hann stúdentspróf eða miðskólapróf og framhaldsmenntun í stærðfræði, íslenzku, dönsku og ensku, sem svari því sem næst til stúdentsprófs máladeildar í stærðfræði, stúdentsprófs í dönsku, prófs úr 2. bekk menntaskóla í ensku og íslenzku. Á það hefur verið bent, að væri þetta framhaldsnám algerlega fellt inn í háskólakerfi okkar, mundu líkur til þess, að í þessa deild færu ýmsir menn, sem hafa langa skólagöngu að baki og vilja tiltölulega stutt nám, því að þetta yrði væntanlega ekki nema þriggja ára, e.t.v. síðar fjögurra ára nám. Á hinn bóginn eru taldar miklar líkur til þess, að fram komi ungir menn, sem hafa áhuga á landbúnaði og vilja helga honum ævistarf sitt, en hafa ekki gengið menntaveginn eftir venjulegum menntaskólaleiðum og hafi því ekki stúdentspróf. Slíkum mönnum, sem mjög væri æskilegt að fá inn í stétt þeirra, sem hafa æðri búnaðarmenntun í landinu, ætti að vera kleift að ljúka skilyrðum eins og stúdentsprófi í stærðfræði, eins og það er í máladeild, prófi í dönsku, íslenzku og ensku, eins og kennt er í öðrum bekk menntaskóla. Hitt skilyrðið er algerlega óhjákvæmilegt, að umsækjandi sé búfræðingur. Hitt deiluefnið, sem hefur verið umhverfis væntanlegan búnaðarháskóla, er, hvort þessi skóli skuli aðeins verða deild úr Háskóla Íslands í Reykjavík eða hvort hann á að verða sjálfstæð stofnun, og er þá fyrst og fremst talað um slíka stofnun á Hvanneyri, þar sem hún mundi starfa við hlið bændaskólans, sem þar hefur verið um margra áratuga skeið. Sú skoðun hefur orðið ofan á á búnaðarþingi og hefur verið ráðandi við undirbúning þessa frv., að það sé ekki æskilegt að hafa búnaðarháskóla Íslendinga í Reykjavík og miklu æskilegra, að hann sé á hentugum stað utan Reykjavíkur, og hafa menn þá staðnæmzt fyrst við Hvanneyri. Ég mun ekki á þessu stigi málsins fara út í ýtarlegar umr. um þessi sjónarmið, en vildi aðeins gera grein fyrir þeim, því að umr. um þetta mál hafa að verulegu leyti snúizt um þessi atriði. Það eru margir kostir við að hafa slíkan skóla á Hvanneyri. Þar hefur þegar verið starfandi framhaldsdeild um nokkurra ára skeið. Þar er stór og mikill búnaðarskóli. Þar er fjölbreytt land til hvers konar tilrauna í jarðrækt, skógrækt o.fl. Þar er eitt af stærstu kúabúum landsins. Þar er stórt fjárbú og þar að auki sauðfjárræktarbú ríkisins á næsta leiti, að Hesti. Þar hefur verkfæranefnd ríkisins aðsetur. Þar er tilraunastöð í jarðrækt. Og mætti svo lengi telja. Þar að auki er Hvanneyri það nálægt Reykjavík, að ef þörf gerist að sækja til einstakra námskeiða sérstaklega lærða menn, sem hvergi finnast nema hér, þá er vandalaust að fá þá upp eftir. Er reynsla af því úr öðrum skólum í nágrenninu, að það er ekki alvarlegt vandamál. Ég mun ekki gera grein fyrir þessu frv. á þann hátt að fara í gegnum það grein fyrir grein, enda er það óþarfi, vil aðeins benda á það, að í 2. gr. er skilgreint hlutverk Búnaðarháskóla Íslands, sem er að veita æðri menntun í búfræði og undirstöðugreinum hennar og sé kennslan byggð á vísindalegum grundvelli og í öðru lagi að vinna að fræðilegum rannsóknum á sviði landbúnaðarins. Í 3. gr. er gert ráð fyrir, að skólinn hafi þau afnot af jörð og búi á Hvanneyri, sem hann þarf. Í 4.–8. gr. eru ýmis ákvæði varðandi skipun skólastjóra og kennara, kennararáð o.fl. Í 9. gr. er gert ráð fyrir, að nám í þessum skóla yrði 4 missiri, þrír vetur og eitt sumar. Í 10. gr. er gert ráð fyrir inntökuskilyrðum, sem ég hef þegar lýst. Og þær greinar, sem eftir eru, eru um stjórn skólans og önnur ákvæði, sem má heita að séu hliðstæð við löggjöf um flesta aðra skóla í landinu. Segja má, að ætti í skyndingu að koma upp myndarlegum búnaðarskóla í þessu landi, væri hægt að gera það á æskilegasta hátt með því að verja til þess nokkrum tugum milljóna króna. Þetta frv. gerir ekki ráð fyrir, að þær aðstæður séu fyrir hendi, að það þýði að tala um slíka þróun, því að vissulega eru mörg önnur verkefni, sem kalla á hvað fjárhag ríkisins snertir. Hér er gert ráð fyrir, ef þetta frv. verður að lögum, að sú framhaldsdeild. sem þegar er til á Hvanneyri og hefur starfað þar með góðum árangri síðan 1947, verði látin þróast áfram, eftir því sem efni og aðstæður heimila, og verði með tímanum að þeim búnaðarháskóla, sem íslenzkur landbúnaður þarfnast. Ég skal geta þess, að framhaldsdeildin og raunar bændaskólinn á Hvanneyri búa að ýmsu leyti við þröngar aðstæður. Bæði framhaldsdeild og heimavist eru í húsi, sem var byggt fyrir fyrra stríð. Þar er um að ræða húsakynni með töluvert alvarlegri brunahættu og fleiri vanköntum. Hefur undanfarið verið í undirbúningi að reisa þarna eina byggingu, sem leysti þessi vandamál, og bæði s.l. ár og í ár hefur nokkur byrjunarfjárveiting til þeirra framkvæmda verið tekin inn á fjárlög. Þegar reist verður myndarleg bygging, er tækifæri til að haga henni þannig, að þar verði viðunandi húsnæði bæði fyrir þann hluta bændaskólans, sem mesta þörf hefur fyrir slíkt, og fyrir búnaðarháskólann fyrst um sinn, þannig að hann geti vaxið þar upp og þróazt. Landrými er þarna nægilegt, og kemur sjálfsagt að því síðar meir, að þessi skóli fái algerlega sjálfstætt húsnæði. Aðstæður til þess að koma málinu fram á næstu 2–3 árum virðast ekki góðar á annan hátt en þann, sem ég hér lýsti. Þessi skóli þarf að sjálfsögðu töluverða aðstöðu fyrir rannsóknar- og kennslustofur, því að hvort tveggja fer að verulegu leyti saman. Byrjun á slíkri aðstöðu er þegar til á Hvanneyri, að vísu á fjóslofti, en þó engan veginn óviðunandi. Við það að sú bygging, sem þegar er hafinn undirbúningur að og búið að veita byrjunarfjárveitingar til, kemst upp, mun rýmka svo í eldra húsinu, að þar mætti skapa allgóðar aðstæður til rannsókna. Ég mun ekki fara um þetta mál fleiri orðum á þessu stigi. Málið er flutt af nefnd samkv. ósk hæstv. landbrh., og er því ekki ástæða til að vísa því til n. En n. hefur ekki fjallað um það ýtarlega og flytur það á venjulegan hátt, með því að einstakir nm. áskilja sér rétt til að styðja eða standa að brtt. Ég geri ráð fyrir því, að n. muni taka málið til ýtarlegri umr. milli 1. og 2. umr. og þá koma fram nál., ef n. sýnist svo.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, sendi hæstv. landbrh. landbn. með tilmælum um, að n. tæki það til flutnings. Þetta hefur n. nú gert með þeim fyrirvara af hennar hálfu, að hún sé óbundin um afstöðu til málsins. Hinn 4. febr. 1959 var samþ. hér á hv. Alþ. till. til þál. um, að þingið kysi þriggja manna nefnd til þess að endurskoða ábúðarlögin og lög um ættaróðal og erfðaábúð. Kosningin fór svo fram hinn 11. maí sama ár, og voru þeir kosnir Jón Sigurðsson þáv. alþm. á Reynistað, Pálmi Einarsson landnámsstjóri og ég. Þegar n. tók til starfa við þetta mál, varð henni fljótlega ljóst, að gera þyrfti svo miklar breytingar á ábúðarlögunum, að semja yrði nýtt frv. Á undanförnum árum og áratugum hafa orðið svo miklar breyt, á búskaparháttum okkar Íslendinga á öllum sviðum, að ábúðarlögin eru í mörgum greinum orðin á eftir tímanum. Í frv. þessu, sem hér liggur fyrir til nýrra ábúðarlaga, er reynt að samhæfa löggjöfina hinum nýja tíma. Þó er öllu haldið úr hinni eldri löggjöf, sem enn getur átt við eða að gagni komið. En ég vil geta þess, að í ábúðarlaganefndinni var mjög gott samstarf um þetta mál og n. einhuga um allar þær breyt., sem gerðar voru og hér eru lagðar til með þessu frv. Þegar litið er á jarðafjöldann í landi okkar og hvernig jarðirnar skiptast í sjálfsábúðar- og leiguábúðarjarðir, þá sést strax, hversu þýðingarmikið það muni vera að hafa löggjöf um skyldur og réttindi landsdrottins og leiguliða, löggjöf, sem er skýr og tekur tillit til þeirra búskaparhátta, sem ríkjandi eru á hverjum tíma. Fyrr á öldum, þegar vald kaþólsku kirkjunnar var mest hér á landi, komust jarðirnar að mestu í hennar eign og svo nokkurra auðmanna. Danakonungar náðu og miklu af jarðeignum undir sig. Þannig urðu flestir bændur þessa lands leiguliðar og urðu að sætta sig við okurleigu og alls konar kvaðir. Þetta tímabil var hið ömurlegasta í sögu þjóðarinnar og skal ekki gert hér að umræðuefni. Hin elztu ábúðarlög voru sett árið 1884, og var þá kveðið á um skyldur og réttindi landsdrottins og leiguliða. Það er óhætt að fullyrða, að setning ábúðarlaganna var hið mesta nauðsynjamál, og síðan hefur þótt nauðsynlegt að breyta þessum lögum eftir því, sem breyttir búskaparhættir og aðrar breyttar aðstæður hafa gert nauðsynlegt. Þegar síðasta fasteignamat fór fram á árunum 1938–1944, voru ábúðarumráðin þannig, að 3168 jarðir eða 54% voru í einkaeign og sjálfsábúð, og að nokkru leyti í sjálfsábúð voru 460 jarðir eða 7,9%. Í leiguábúð voru þá 2234 jarðir eða 38,1%. Nokkur breyt. mun hafa orðið síðan í þá átt, að sjálfsábúðarjörðum hefur fjölgað. Má í því sambandi nefna það, að öll nýbýli, sem stofnuð hafa verið á þessu tímabili, eru einkaeign stofnenda. Eyðijörðum hefur farið fjölgandi í landinu hina síðustu áratugi, en þó hefur byggðum býlum ekki fækkað að sama skapi, því að stofnun nýbýla og skipting jarða hefur vegið nokkuð upp á móti fækkuninni. Árið 1922 voru sérmetnar og byggðar jarðir alls 6146 og búendur 6852. En árið 1957 eru sérmetnu byggðu jarðirnar 5915. Eyðijarðirnar voru þá 1130 eða jarðir alls í landinu sérmetnar 7045 að tölu og búendurnir þá 6418. Hefur þá jörðum fjölgað síðan 1922 um 899, en ábúendum hins vegar fækkað á sama tíma um 434. Þess skal þó getið, að 1957 eru ekki teknar með þær jarðir, er lágu eða liggja innan takmarka þeirra staða, sem hafa kaupstaðarréttindi. Þær athuganir, sem gerðar hafa verið á ábúðarhreyfingum jarða í landinu, gefa til kynna, að um 250–300 jarðir losni úr ábúð árlega og á þeim verði ábúendaskipti. Er þá átt við hvort tveggja sjálfsábúðarjarðir og leigujarðir. Um breytingar þær, er ábúðarlaganefndin leggur til með frv. þessu, farast henni svo orð í niðurlagi nál. þess, er frv. fylgir - með leyfi hæstv. forseta: „Í frv. því, sem hér með fylgir, er kaflaskipting hin sama og í núgildandi lögum, og segja má, að grundvallarsjónarmið núgildandi laga haldi sér. Breytingarnar eru fyrst og fremst á þeim ákvæðum, sem vegna breyttrar aðstöðu og nýrra búnaðarhátta eru orðin úrelt. Í öðru lagi má á það benda, að jarðarnytjar, sem áður töldust til leiguliðanota, hafa ekki lengur leigugildi almennt, svo sem hagnýting torfs til bygginga. Aftur á móti er nú orðið mjög mikið verðmæti í sandi og möl sem byggingarefni. Jarðhiti og virkjun vatnsafls var ekki talið jörð til gildis 1884, er hin elztu ábúðarlög voru sett. Eru í frv. tekin upp ákvæði um, að hve miklu leyti þessi verðmæti falla undir notkunarrétt leiguliða og þau undanskilin leiguliðanotum að öðru leyti en því, sem þeirra er þörf vegna búrekstrar á jörðinni. Þá eru tekin upp ný ákvæði um, að landskuld miðast við búrekstrargildi jarðarinnar og ákveðist með tölu búfjár eða annars afraksturs af jörðinni og peningagreiðsla ákveðist eftir verðlagsskrárverði þeirra afurða. Húsaskylduákvæðin eru gerð nokkru fyllri, einkum þau ákvæði, er lúta að því, þegar endurreisa þarf hús jarðar á ábúðartímanum og auka við þau, en kröfur um jarðarhús úr hendi eiganda, þegar ábúð hefst, eru auknar, því að ákvæði um þetta atriði voru orðin áhrifalítil vegna hinna öru breytinga á verðlagi, frá því að lögin voru sett. Nokkrar breyt. eru í frv. um kaup á húsum, er ábúandi fer frá jörð, og um greiðslufyrirkomulag leiguliðabóta. Skyldutrygging er ákveðin á jarðarhús í samræmi við aðra löggjöf þar um. Þá er fastar en áður var kveðið á um, að leiguliði sé skyldur að reka sjálfur bú á jörðinni. Um úttektir á jörðum eru sett nokkru fyllri ákvæði en í núgildandi lögum og um fyrningu jarðarbóta. Þá er sú breyting gerð um yfirúttekt, að í hverri sýslu skuli vera fastur úttektardómur. Er það gert með tilliti til þess, að meira samræmi fáist innan sýslu um úrskurði í ágreiningsmálum varðandi úttektir.“ Ég tel, að ég hafi þá gert í fáum orðum nokkra grein fyrir því, í hvaða átt stefna þær breytingar, sem ábúðarlaganefndin gerði á frv. Eins og áður er tekið fram, er frv. flutt af n., og þarf þess vegna ekki að vísa því sérstaklega til n., en ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr.