Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég vil þakka virðulegum forseta fyrir að hafa geymt 3. umr. þessa máls þar til í dag og þar með gefið mér færi á að taka þátt í afgreiðslu málsins héðan úr hv. deild. Við 1. umr. ræddi ég þetta frv. allítarlega og mun því ekki hafa mjög mörg orð um það nú. Afstaða mín til þess er í stuttu máli sú að á meðan ég fagna því að meirihlutafrumvarp um lengingu fæðingarorlofs skuli loksins hafa séð dagsins ljós hér á hæstv. Alþingi, þá harma ég hversu seint það er fram komið og hvílík fljótaskrift verður að vera á því hér í meðförum Alþingis sökum tímaleysis. Jafnframt harma ég að á þessu frv. eru allnokkrir ágallar sem einfalt hefði verið að leiðrétta hefði vilji staðið til. Í fyrsta lagi er hér lagt til að fæðingarorlof lengist úr þremur mánuðum í sex mánuði. Því er ég innilega samþykk, enda hef ég hér þrjú þing í röð flutt frv. þess efnis. Hins vegar hef ég það að athuga við þetta atriði frv. að lengingin gengur hægt fyrir sig. Það er áætlað að lengja fæðingarorlofið úr þremur mánuðum í sex á þremur árum héðan í frá að telja. Þetta hefði hins vegar mátt gera í einu stökki hefði öðruvísi verið á málum haldið. Ég tel ákaflega brýnt að svo sé gert vegna þess að þannig háttar til hér á landi að yfir 80% kvenna eru úti á vinnumarkaðnum og að sjálfsögðu enn þá hærra hlutfall kvenna á barneignaraldri, það er sennilega yfir 90%, og því er augljóst að lenging fæðingarorlofs í sex mánuði úr þeim þremur sem það er núna er mál sem enga bið þolir. Ég harma því að hæstv. ráðh. treystir sér ekki til að taka þetta skref í einu stökki, heldur leggur til að þessu marki, sex mánaða markinu, verði náð á nærri þremur árum. Lenging fæðingarorlofs úr þremur mánuðum í sex hefur töluverðan kostnað í för með sér og á umliðnum þingum hef ég ævinlega lagt fram hliðarfrv. með fæðingarorlofsfrv. sem gerir ráð fyrir sérstakri tekjuöflun til að standa straum af þeim kostnaði sem þessi lenging hefur í för með sér. En það hefur farið fyrir því eins og fæðingarorlofsfrv. að það hefur aldrei fengist afgreitt. Hitt meginatriðið í þeim frv, um fæðingarorlof og greiðslur í fæðingarorlofi sem hér liggja fyrir er sú tilhögun á greiðslunum sem frv. kveða á um. Samkvæmt greiðslufrv. bera heimavinnandi konur áfram skertan hlut frá borði hvað varðar fæðingarorlofsgreiðslur. Og þótt þær séu samkvæmt þessu frv. þó hærri hér á landi en annars staðar í nágrannalöndunum, þá tel ég engan veginn að þessar greiðslur séu þar með nógu háar. Samkvæmt frv. njóta heimavinnandi konur einungis fæðingarstyrks, sem kallað er, en ekki fæðingardagpeninga. Ég vil gera sérstaka athugasemd við þetta óskemmtilega orð, fæðingarstyrkur. Ég hefði frekar kosið að sjá orð eins og fæðingargreiðslur notaðar í frv. því mér finnst að með orðinu styrkur sé dálítið talað niður til kvenna sem ekki eru útivinnandi. Ég hef verið og er þeirrar skoðunar að heimavinnandi konur ættu að njóta fullra viðmiðunargreiðslna og sitja að því leyti til við sama borð og aðrar konur hér á landi. Þær greiðslur eru nú um 32 þús. kr. á mánuði. Því hef ég ávallt lagt til að sú skerðing, sem frá upphafi hefur verið í gildi varðandi greiðslu fæðingarorlofs til heimavinnandi kvenna, yrði afnumin. Það er ekki gert í þessu frv. Heimavinnandi konur fá samkvæmt því helmingi lægri greiðslur en konur í fullu starfi úti á vinnumarkaðnum. Mér þætti reyndar ákaflega fróðlegt að heyra hvað þeir hv. þm. Framsfl., sem sæti eiga í þessari hv. deild, hafa um þetta atriði að segja. Því ef ég man rétt hefur það verið eitt af stefnumálum Framsfl. að heimavinnandi konur sætu við sama borð og aðrar konur hvað varðar greiðslur í fæðingarorlofi. En hér er nú komið fram og til 3. umr. stjfrv. sem kveður á um hið gagnstæða. Heimavinnandi konur munu áfram bera skertan hlut frá borði. Hvað útivinnandi konur varðar kveður greiðslufrv. á um að þær fái auk fæðingarstyrks einnig fæðingardagpeninga. Og séu þær í fullri vinnu á vinnumarkaðnum þá nemur upphæðin rúmlega 33 þús. kr. á mánuði, sem er u.þ.b. 1000 kr. meira en þær fá nú miðað við núgildandi lög. Ég hef haft þá skoðun á þessum málum og hef enn, og hún hefur komið fram í þeim frv. sem ég hef hér flutt um þetta mál, að réttast væri að greiða konum óskert laun í fæðingarorlofi, þeim konum sem eru úti á vinnumarkaðnum. Það er vegna þess að konur eru fyrirvinnur engu síður en karlar og við vitum það, og það er viðurkennt hér á hæstv. Alþingi, að í dag þarf hvert heimili tvær fyrirvinnur. Þess vegna skiptir ákaflega miklu máli að útivinnandi kona haldi sínum launum óskertum í fæðingarorlofi, vegna þess að á launum hennar byggir afkoma heimilisins einnig. Ég vil benda á að það mun ekki muna mjög miklu í fæðingarorlofsgreiðslum hvort konum eru borguð út sín laun óskert eða hvort þær njóta fullra viðmiðunargreiðslna því launabil á milli útivinnandi kvenna hér á landi er afskaplega lítið. Samkvæmt nýjustu upplýsingum sem við höfum um þessi mál, þá er launum kvenna þannig háttað að aðeins 5% kvenna á vinnumarkaðnum ná meðallaunum karla. 95% kvenna eru þar fyrir neðan. Enda kom það fram þegar Tryggingastofnun ríkisins reiknaði þetta út fyrir mig í fyrra að það skipti nánast engu máli hvort greiddar voru út fullar viðmiðunargreiðslur til kvenna í fæðingarorlofi eða hvort þeim voru greidd full laun. Niðurstöðutalan var nokkurn veginn sú sama. Upphæðin var nokkurn veginn sú sama. Einnig er þess að geta að með því að konur haldi fullum launum þegar þær taka fæðingarorlof þá metum við þau störf sem felast í því að annast um nýfætt barn jafnmikils og hvert annað starf sem móðirin hefur með höndum úti á vinnumarkaðnum. Ég tel ákaflega mikilvægt að það sé viðurkennt af hendi löggjafans að slíkt sé engu ómerkilegra en hvert annað launað starf. Með því að skerða laun kvenna með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e. að þær haldi ekki fullum launum í fæðingarorlofi, þá má segja að verið sé að refsa konum launalega fyrir það að eiga börn. Þær lækka í launum sumar hverjar við það að fara heim og sinna börnunum, og það get ég heldur ekki samþykkt. Jafnframt er á það að benda, eins og fram kemur í þessu frv., að sumar konur halda óskertum launum í fæðingarorlofi samkvæmt þeim kjarasamningum sem þær búa við. Það eru konur, og feður einnig, sem eru opinberir starfsmenn og sem eru í félagi bankamanna. Þarna er því mikið ósamræmi á ferðinni. Sumar konur halda fullum launum, aðrar konur gera það ekki og það fer eftir því hvar þær eru á vinnumarkaðnum, samkvæmt þessum frv., hvorn hópinn þær skipa. Ég tel afar nauðsynlegt að samræma þetta, að hið sama gildi um allar útivinnandi konur að þessu leytinu til, en það er ekki gert í þessu frv. Það eru ASÍ-konurnar, konur sem ekki teljast til opinberra starfsmanna eða bankamanna heldur eru innan Alþýðusambands Íslands, það eru þær konur sem ekki halda óskertum launum í fæðingarorlofi. Og þetta eru einnig sömu konurnar sem lægst hafa launin hér á landi. Hvað varðar greiðslurnar sjálfar þá getur dæmið litið þannig út að kona, sem er opinber starfsmaður og hefur t.d. 40 000 kr. í mánaðarlaun og fer í fæðingarorlof, hún heldur sínum 40 000 kr. Kona, sem er í fullri vinnu annars staðar á vinnumarkaðnum og fer í fæðingarorlof, hún fær 33 000 kr. á mánuði. Kona í hálfri vinnu fær 24 000 kr. á mánuði og kona sem er heimavinnandi fær minnst af öllum eða aðeins 15 000 kr. á mánuði samkvæmt þessu frv. Hér er um mismunun að ræða sem ég get ekki með nokkru móti samþykkt. Ég ætla ekki að ræða öllu ítarlegar um þessi frv. Það er margt í þeim sem til bóta horfir hvað varðar réttindin, einkum og sér í lagi í réttindafrv. sjálfu, og ég hef áður hér tiltekið. Hins vegar þykir mér enn upp á skorta að nægilegt tillit sé tekið til foreldra sem ættleiða börn og til móður sem fæðir andvana barn. Af foreldrum sem ættleiða barn er klipinn einn mánuður. Fæðingarorlof þeirra getur lengst orðið fimm mánuðir í stað sex hjá öðrum þegar frv. er komið til fullra framkvæmda. Ég sé engin rök fyrir því að stytta fæðingarorlof þessa foreldrahóps um einn mánuð. Hvað varðar móður sem fæðir andvana barn er aðeins gert ráð fyrir að hún njóti tveggja mánaða fæðingarorlofs, sem ég tel allt of, allt of skammt. Hún þarf skilyrðislaust a.m.k. þrjá mánuði til að ná sér eftir þá áreynslu sem barnsburðurinn er og þá ekki síst þá andlegu áreynslu sem felst í því að missa barn sitt í fæðingu. Þannig að ég er ekki sátt við það að henni séu aðeins skammtaðir tveir mánuðir. Ég sé að hér liggur fyrir brtt. frá hv, þm. Kolbrúnu Jónsdóttur þess efnis að fæðingarorlofsgreiðslur til móður sem fæðir andvana barn skuli lengt um einn mánuð, í þrjá mánuði. Þessari tillögu er ég vitaskuld sammála og mun greiða henni atkvæði mitt, en ég held að hún sé ekki fullnægjandi eins og hún liggur hér fyrir vegna þess að það er ekki nóg að gera brtt. við 2. gr. frv. í þessu efni, heldur þarf brtt. einnig að ná til 1. gr. Fyrsta gr. kveður á um fæðingarstyrk og 2. gr. kveður á um fæðingardagpeninga og skv. brtt. nær þessi viðbótarmánuður einungis til greiðslu fæðingardagpeninga en ekki fæðingarstyrks, og þar af leiðandi er skv. þessari brtt. aðeins um að ræða hálfa greiðslu til móður sem andvana barn fæðir. Einnig sé ég að meiri hl. heilbr.- og trn. hefur lagfært það atriði frv. sem kveður á um það hversu margar vinnustundir skuli liggja til grundvallar fullum fæðingarorlofsgreiðslum og fært það til samræmis við það sem nú er, þ.e. lækkað dagvinnustundafjöldann í stað þeirrar hækkunar á honum sem í frv. var að finna. Að óbreyttu hefði frv. því skert fæðingarorlofsgreiðslur til margra kvenna sem útivinnandi eru, en með þessari breytingu er það lagfært og er það tvímælalaust af hinu góða. En meginþættir þessa máls og þær meginathugasemdir sem ég hef við það að gera eru þær að lenging fæðingarorlofs úr þremur mánuðum í sex tekur allt of langan tíma. Þessu hefði mátt ná með einu stökki. Og hitt atriðið er það hvernig konum er mismunað í greiðslum samkvæmt þessu frv. Mér þykir það bera til þó nokkurra tíðinda hér í hv. deild að hv. þm. samþykki greiðslufrv. vegna þess að það hefur gengið eins og rauður þráður í gegnum þær umræður, sem á þremur umliðnum þingum hafa orðið um þetta mál hér í hv. deild, að þm. vildu að greiðslur til kvenna í fæðingarorlofi væru jafnar. Það eru þær ekki í þessu frv. En samt sem áður eru horfur á að það muni njóta hér meirihlutastuðnings. Virðulegi forseti. Ég hef ekki lagt fram brtt. við þessi frv. Annars vegar vegna þess að framsetning þeirra er svo flókin að til þess að leggja fram brtt. á þann veg sem ég hefði viljað sjá þessum málum fyrir komið hefði þurft að taka þessi frv. bæði upp á saumunum og smíða ný. Til þess gefst ekki færi við þær vinnuaðstæður sem nú eru hér á hæstv. Alþingi og við þau vinnubrögð sem hér eru nú stunduð. Ég mun greiða fæðingarorlofsfrv., þ.e. réttindafrv., atkvæði mitt. Þar er að vísu of hægt farið við að lengja fæðingarorlofið, en allt er betra en ekkert í þessum efnum og því mun ég greiða því atkvæði. Greiðslufrumvarpið, sem kveður á um greiðslutilhögunina, get ég hins vegar alls ekki samþykkt. Þá miklu mismunun sem þar er um að ræða gagnvart konum í fæðingarorlofi get ég ekki með nokkru móti samþykkt og mun ég því sitja hjá við atkvæðagreiðslu um það frv.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Frú forseti. Það eru einkanlega tvö atriði í máli hv. 11. þm. Reykv. sem ég tel nauðsynlegt að fjalla aðeins um. Hið fyrra atriði var orðið fæðingarstyrkur. Ég held að það geti valdið nokkrum ruglingi í framkvæmd laganna að fara að breyta um þetta orð á þeim grundvelli að með því sé talað niður til kvenna eða einkanlega heimavinnandi kvenna, eins og hv. þm. sagði. Ég tel að það sé afar hæpið að leggja þennan skilning í orðið eða orðshlutann "-styrk" að þessu leyti í samsetningum ýmiss konar í tryggingalögunum, því þá værum við komin inn á þá braut að við teldum að svo væri einnig um aðrar bætur sem kallaðar væru einhvers konar styrkur. Þetta orð hefur verið í almannatryggingalögum frá því er þau voru fyrst sett. Enn fremur orð eins og örorkustyrkur, ferðastyrkur til bótaþega sem sérstaklega stendur á um o.s.frv. Og það skyti skökku við ef við teldum að það væri eitthvað niðrandi eða ölmusulegt við þær tegundir bóta. Sama má segja um fleiri orð þar sem við notum orðið styrk án þess að fara á nokkurn hátt feimulega með það, eins og t.d. námsstyrk, starfsstyrk o.fl. Ég held þess vegna að þetta sé á misskilningi byggt og því fari fjarri að þetta sé nokkuð meira niðrandi en alla tíð hefur verið um fæðingarstyrk. Munurinn er sá að í þessu tilfelli er fæðingarstyrkurinn betur skilgreindur og upphæð hans miklu hærri en áður hefur verið. Að því er varðar það sem fram kom í máli hv. þm., og kom þó enn skýrar fram í máli þm. við eldhúsdagsumræðurnar, að í þessu frv. fælist ranglæti gagnvart heimavinnandi konum, þá vil ég eindregið mótmæla því. Það er engin ástæða til þess að halda slíku fram nema síður sé því að í þessu tilviki er um að ræða 50% hækkun á þeim greiðslum sem heimavinnandi konur fá og allar fæðandi konur, sama greiðsla til allra af hálfu hins opinbera. Fæðingardagpeningarnir eru hins vegar alfarið fjármagnaðir af atvinnurekendum. Þannig að þarna er með miklu gleggri hætti skýrgreint hvað um er að vera heldur en áður hefur verið. Og ég er ekki ein um þessa skoðun af þeim konum sem bera hag heimavinnandi kvenna fyrir brjósti og ég vil láta hv. þm. vita að það hefur verið gert hér í þingi áratugum saman. Mér barst í dag fögur kveðja, sem reyndar fulltrúar frá Bandalagi kvenna komu með ofan í þing rétt fyrir upphaf fundar í dag, og þar voru skráð á blað þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: "Á aðalfundi Bandalags kvenna í Reykjavík, 8. mars s.l., var samþykkt eftirfarandi ályktun: Aðalfundur Bandalags kvenna í Reykjavík lýsir eindreginni ánægju sinni með fram komið stjórnarfrumvarp um breytingu á lögum um fæðingarorlof. Í framhaldi af þessu sendir hagsmunanefnd heimavinnandi húsmæðra í Bandalagi kvenna í Reykjavík kærar kveðjur og þakkir fyrir þinn þátt" - eins og hér stendur - "sem ráðherra heilbrigðis- og tryggingamála í undirbúningi og frágangi að þessu frumvarpi um breytingu á fæðingarorlofi sem við teljum að allar íslenskar konur hljóti að fagna. F.h. hagsmunanefndar heimavinnandi húsmæðra, Helga Guðmundsdóttir. Ragna Jónsdóttir." Ég vil auðvitað taka það fram að þótt ég hafi sem ráðherra haft mikinn áhuga á framgangi þessa máls og undirbúningi þess, þá var minn þáttur í undirbúningi þess í raun og veru ekki annar en sá að tilnefna fólk í nefnd til að undirbúa það og útvega þá starfsaðstöðu sem í mínu valdi stóð, svo að það eru kannske fremur aðrir sem eiga þakkirnar og þá kannske fyrst og fremst þeir þm. sem að lokum munu standa að því að afgreiða þetta frv. Þetta vildi ég nú láta fram koma til þess að það færi ekki á milli mála að sá hluti þessa máls sem varðar hag heimavinnandi húsmæðra hefur sannarlega verið skoðaður og menn komust að þeirri niðurstöðu, flestir aðrir en hv. 11. þm. Reykv. kannske, að hér sé um mikið réttlætismál að ræða einmitt gagnvart heimavinnandi húsmæðrum og þá náttúrlega að sjálfsögðu einnig hinum sem við höfum áður rætt um. Þetta voru þá tvö atriði sem ég hef sérstaklega rætt um, frú forseti. Ef ég má nefna aðeins þriðja atriðið sem hv. þm. vék hér að og varðaði fæðingardagpeninga til þeirra kvenna sem fæða andvana barn eða verða fyrir fósturláti, sem jafna má til andvana fæðingar, þá get ég út af fyrir sig skilið þær hugmyndir. Það hefur áður komið hér fram við umræðurnar að tilgangurinn með greiðslunum er tvenns konar. Annars vegar er tilgangurinn sem felst í uppeldis- og umönnunarsjónarmiðinu. Honum er auðvitað ekki til að dreifa þegar ekki er um að ræða lifandi barn sem umhyggju þarf. Hins vegar er svo heilsufar móður. Því atriði er vissulega til að dreifa í þessu tilfelli og ég get vel fallist á að það kunni í mörgum tilvikum að vera svo að þar kunni hinn andlegi þáttur í heilsu móðurinnar sem misst hefur barnið að valda því að þessi tími verði lengri, þannig að konum verði a.m.k. gert kleift að vera lengur heima en ella væri. Ég vildi taka þetta fram, þannig að ég er út af fyrir sig ekki andvíg þeim hugmyndum sem hér hafa komið fram í hv. deild og brtt. um þetta.



Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því frv. sem hér liggur fyrir, því það er vissulega ánægjulegt þegar verið er að rétta hlut kvenna og barna, þrátt fyrir að ég geti tekið undir það með hv. 11. þm. Reykv. að ganga hefði mátt stærra skref hér og nú, þ.e. það hefði mátt taka skrefið fyrr, en þetta er vissulega góð viljayfirlýsing hjá núverandi ríkisstjórn því meira er þetta ekki. Allt fjármagn sem til þarf kemur til með að þurfa að útvega á næstu árum. Ég hef leyft mér að leggja hér fram brtt. við 2. gr. frv., en mun leggja fram skriflega brtt. við 1. gr., því vissulega er þarna nauðsyn á breytingu á báðum þessum greinum, og má það skrifast sem fljótfærni af minni hálfu að hafa ekki lagt fram brtt. við báðar þessar greinar. En eins og hv. þm. vita þá gerast málin mjög hratt núna og verða þm. að hafa sig alla við svo þeir geti haft undan að komast yfir að lesa þau mál sem til meðferðar eru. Auk þess mun ég leggja fram brtt. við ákvæði til bráðabirgða þar sem ég tel að það sé mjög heppilegt að fram komi í þessum lögum ákvæði um að skipuð verði nefnd til þess að vinna að tillögum um rétt foreldra til leyfis frá störfum vegna umönnunar barna. Því að í þessum lögum er verið að taka á fæðingarorlofi og ég tel að þar eigi þá einnig heima ákvæði um nefnd sem mundi kanna rétt til leyfis frá störfum vegna umönnunar ungra barna. Virðulegur forseti. Þar sem verið er að prenta þær tillögur sem ég hef hér nefnt vonast ég til þess að ef ekki verður búið að dreifa þeim áður en umræðu lýkur að þá verði atkvæðagreiðslu frestað til þess að svo geti orðið. Ég efast reyndar ekki um að hv. forseti tekur tillit til þess að hér reyna þó allir að vinna sameiginlega að málum þannig að góð mál komist í gegn áður en þingi lýkur. Það er ýmislegt fleira sem ég vildi gera athugasemdir við í þessu frv. en sem betur fer gefst tími fyrir næsta þing að gera breytingar komi í ljós einhverjir gallar. Við höfum reyndar fengið útreikninga á ýmsum þáttum og ýmsum ákvæðum í þessu frv. Og eins og kemur fram í nál. er verið að ítreka þann rétt sem bæði konur í sveitum og námsmenn hafa til fæðingarorlofs en er ekki tekið á í sjálfum lögunum heldur með reglugerð. Ég tel það galla að það sé ekki tekið skýrt fram um slík ákvæði í lögunum vegna þess að þrátt fyrir nál. þar sem skýrt er tekið fram í n-lið 2. gr., með leyfi forseta: "Fæðingardagpeningar greiðast úr lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins gegn framvísun vottorðs læknis og sönnunar um launagreiðslur og atvinnuþátttöku viðkomandi samkvæmt nánari reglum sem ráðherra getur sett í reglugerð." Hér er talað um vottorð læknis og sönnun um launagreiðslur og atvinnuþátttöku. Undan þessu verður að víkjast þegar um er að ræða konur bænda eða námsmenn, þá verður að víkjast undan þessari sönnunarbyrði til þess að þær fái 2/3 af dagpeningum. Ég hefði því talið að þarna hefði þurft að koma undanþáguatriði fyrir þá hópa sem þetta á að ná til. Í öðru lagi má segja það sama um fæðingarstyrk og fæðingarorlof til þeirra mæðra sem missa börn eða verða fyrir fósturláti að það er verið að skerða þeirra rétt miðað við það sem nú gildir í reglugerð. Og ég tel það alvarlegt atriði þegar verið er að taka rétt sem er til staðar í dag og þar með ómerkja þá ráðstöfun sem ráðherra í þessari ríkisstjórn hefur leyft sér að gera, þ.e. að lengja fæðingarorlof í þrjá mánuði til konu sem hefur fætt andvana barn. Þetta ákvæði er sett í reglugerð án þess að til sé lagabókstafur fyrir slíku ákvæði. Nú er tekið af skarið og hér er þetta fest í lagaákvæði að það skuli ekki vera framkvæmt eins og gerist í dag og eins og stendur í reglugerðinni nú. Ég tel það mjög slæmt fyrir þann ráðherra sem hefur, eins og ég sagði áðan, breytt þessu í reglugerð, auk þess sem ég sé ekki að þetta ákvæði geti staðist ef við lesum svo næstu grein, þ.e. 4. málsgr. 1. gr., þar sem segir að greiðslur fæðingarstyrks falli niður frá þeim degi er foreldri lætur frá sér barn vegna ættleiðingar, uppeldis eða fósturs eða til varanlegrar dvalar á stofnun. Þegar um er að ræða tilvik samkvæmt þessari málsgr. skal fæðingarstyrkur þó aldrei greiðast skemur en tvo mánuði eftir fæðingu. Þetta þýðir í raun þriggja mánaða fæðingarorlof vegna þess að kona má taka einn mánuð í orlof áður en hún fæðir barn en það skal þó aldrei greiðast skemur en í tvo mánuði eftir að hún eignast barnið. Þetta gildir um þær konur sem ættleiða sín börn eða láta þau alfarið frá sér á stofnun og ég get ekki séð að það standist að við mismunum konum á þennan hátt. Ég get ekki séð að það standist og ég teldi það vera mjög mikla hneisu fyrir hæstv. ráðh. og fyrir hv. heilbr.- og trn., sem hefur fjallað um þetta mál, fari þetta svona í gegnum hv. Alþingi. En þetta eru ákvæði hlið við hlið sem geta alls ekki staðist sé verið að hugsa um alla sem einn, þ.e. að allir hafi sama rétt þrátt fyrir að um umönnun barns sé ekki að ræða eftir fæðingu, hvort sem það er vegna þess að barn fæðist andvana eða það er látið frá sér. Sem betur fer er hér ekki um mörg tilfelli að ræða á ári en hér er um sama atriði að ræða, það er um það að ræða að kona nái sér eftir þá líkamlegu áreynslu sem það er að ganga með barn og fæða barn. Ekki á að koma til að kona þurfi endilega að sanna með læknisvottorði að hún sé það illa haldin andlega að hún þurfi einn mánuð í viðbót. En það kom fram á nefndarfundi að sé kona það illa farin andlega vegna þess að hún hefur fætt andvana barn þá ætti hún að fá sjúkradagpeninga eins og um önnur veikindi væri að ræða. En ég get ekki séð að þessi rök eigi neinn rétt á sér þegar við erum að tala um algjört lágmark, þ.e. þriggja mánaða fæðingarorlof fyrir þessar konur. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að halda hér mjög langa tölu, en ítreka það að þrátt fyrir galla og þrátt fyrir að ég hefði viljað að hér væri tekið stærra skref í einu, þá mun ég fylgja þessu frv., en auðvitað með von um það að þær smávægilegu breytingar, sem ég hef lagt til við frv., nái fram að ganga.

Frsm. heilbr.- og trn. (Davíð Aðalsteinsson): Hæstv. forseti. Vegna orða hv. 11. þm. Reykv. um afstöðu okkar framsóknarmanna til þessa frv. og afstöðu okkar fyrr til fæðingarorlofs vil ég taka það fram að við höfum tekið heilshugar þátt í umfjöllun um þetta mál og teljum þrátt fyrir allt að frv. feli í sér gott skref í átt til þeirra viðhorfa sem við höfum haft til þessara mála. Það hefur margoft komið fram í umræðunni, enda lýsa ákvæði frv. sér skýrt um það, að hér er u.þ.b. 50% aukning á rétti að ræða til heimavinnandi kvenna, auk lengingar fæðingarorlofs í áföngum samkvæmt ákvæðum frv. Um þetta ætla ég ekki að hafa fleiri orð en taldi rétt að koma í ræðupúlt vegna orða 11. þm. Reykv., þar sem hún vék orðum sínum að okkur framsóknarmönnum og afstöðunni sem við hefðum haft til málsins.



Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að segja mikið við þessa umræðu. Ég kom inn á flest þau atriði sem ég vildi gera athugasemdir við þetta frv. við 2. umr. málsins. Ég ræddi þá rétt heimavinnandi kvenna alveg sérstaklega, ekki einungis rétt þeirra í þessu máli heldur rétt þeirra í fjölmörgum réttindamálum þeirra, og ég viðurkenndi að þó að hér væri ekki gengin gatan á enda gagnvart því sem margir hafa haft á orði um rétt þeirra til fæðingarorlofs, þá væri hér um áfangahækkun að ræða sem vissulega bæri að meta, hækkun á greiðslum til þeirra miðað við það sem er í dag. Hitt er svo annað mál að svipað og hv. 11. þm. Reykv. gerði hér áðan, þá ég minnti á það sérstaklega hvernig þeir framsóknarmenn notuðu þetta í síðustu kosningum sem sérstakt kosningamál að þeir vildu skilyrðislaust og fyrirvaralaust sömu greiðslur til heimavinnandi kvenna og til útivinnandi kvenna í sambandi við fæðingarorlof og ekki hægt annað en að minna á það hér. Er greinilegt að þeir hafa þar skipt um skoðun eða þá að þeim þykir þessi áfangahækkun orðin nægileg. Það er einnig rétt sem kom fram í máli hv. 11. þm. Reykv., og ég kom hér inn á við 2. umr., að þetta frv. felur í sér ákveðna mismunun varðandi laun. Um fullt réttlæti í því efni eigum við langt í land og í raun og veru byggist þetta ákvæði á þeim samningum sem gilda í þjóðfélaginu hverju sinni. Það er þess vegna grunnurinn sem þetta byggir á, launajafnréttið úti í þjóðfélaginu, eða launamisréttið réttara sagt, sem ákvarðar það í þessu sem öðru, úr því að verið er að bæta fólki tekjumissi, sem ákvarðar það að fæðingarorlofsgreiðslur eru svo misjafnar sem raun ber vitni. Það eru vitanlega samningarnir á vinnumarkaðnum, launamisréttið sem þar viðgengst sem endurspeglast í þessu eins og öllum öðrum félagslegum réttindamálum sem hér er komið inn á. Ég hefði einnig kosið það fremur að í sambandi við fæðingarstyrk stæðu fæðingarlaun, fæðingargreiðslur eða eitthvað ámóta. Ég hins vegar játa það að styrkur er notaður í fjölmörgum greinum, bæði tryggingalaga og annarra laga, sbr. lög um námslán og námsstyrki, örorkustyrki, eins og hæstv. heilbr. og trmrh. kom hér inn á áðan, o.s.frv. En hins vegar er það rétt að þegar umræðan í nefndinni var um þetta þá var talað um það að breyta þessu orði einungis til þess að koma í veg fyrir allan útúrsnúning á því og það lét ég koma fram hér við 2. umr. Ég vil hins vegar segja það svo í lokin að ég ætla ekki að fara að endurtaka og tefja umræður með því hér, eftir það samkomulag sem gert var s.l. föstudag, að endurtaka það sem ég kom inn á við 2. umr. málsins. Hér hefur verið lögð fram brtt. frá hv. þm. Kolbrúnu Jónsdóttur í þremur liðum. Ég mun að sjálfsögðu styðja alla þessa liði. Ég er í raun og veru búinn að rökstyðja af hverju ég styð 1. og 2. liðinn, það gerði ég við 2. umr. málsins, en 3. liðinn styð ég sem vissan áfanga. Það snertir annað mál sem hér er á dagskrá þessa fundar. Ég sé alveg hversu það muni fara þar sem meirihlutaálit liggur þar fyrir um frávísun þess máls eða vísun til ríkisstjórnar og þar af leiðandi mun ég greiða þessari brtt., um ákvæði til bráðabirgða varðandi þetta mál, atkvæði af þeirri einföldu ástæðu að það er þó í áttina við það sem við í minni hl. félmn., hv. 11. þm. Reykv. og ég, höfum lagt þar til með brtt. við það mál. Hitt vil ég svo láta koma skýrt fram að þrátt fyrir athugasemdir ýmsar þá mun ég greiða þessu frv. atkvæði. Ég tel mig nefnilega ekki vera að greiða mismunun atkvæði í þessum efnum, ég tel mig vera að greiða atkvæði með áfangahækkun sem er jafnvel meiri en ég átti von á frá hálfu þessarar ríkisstjórnar þó vitanlega ætli hún ekki að efna neitt af því fyrr en hún hefur geispað golunni eins og ég sagði hér áður.

Ekki fyrr en hún á aura til þess.

Ja, hún hefur nú átt aura til ýmissa hluta, hæstv. ráðh., ef við ættum að fara að lengja umræðuna um það. Ríkisstjórnin hæstv. hefur nefnilega átt aura til ýmissa hluta en ekki til þessa þannig að ég held að við ættum að fara varlega í að lengja umræður hvað það snertir. En ég segi það að þegar eitt af fáum réttlætismálum hæstv. ríkisstjórnar er þó hér til meðferðar og þó hún ætli vitanlega ekki að efna það á sínum líftíma heldur eigi aðrir að efna það, þá mun ég greiða þessari áfangahækkun atkvæði þó ég hafi, eins og ég gerði grein fyrir við 2. umr., fjölmargar athugasemdir við þetta að gera. Vegna þess að ég tel að með því að greiða því atkvæði, þá sé ég þó að þoka máli til réttrar áttar þó mikið vanti á að þar sé fyllsta réttlæti náð.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð í þetta sinn. Það kom ágætlega fram í máli hv. 8. landsk. þm. hversu ruglingslegt og flókið þetta mál er orðið í þeirri framsetningu sem er að finna í þeim frv. sem hér liggja nú fyrir, og ljóst að innbyrðis koma lagagreinar frv. ekki allar til með að standast. En ég kem hér fyrst og fremst vegna orða hæstv. heilbrmrh. sem gerði að umtalsefni tvö atriði í ræðu minni. Annars vegar var það vegna orðalags í greiðslufrv. þar sem kveðið er á um fæðingarstyrk til kvenna í fæðingarorlofi. Hvað varðar orðaskilning okkar þá er á ferðinni nokkur skilningsmunur á milli okkar um hvað séu fæðingarorlofsgreiðslur. Af máli hæstv. ráðh. mátti ráða að hún jafnaði fæðingarorlofsgreiðslum við bætur hvers konar, svo sem örorkubætur og aðrar bætur sem Tryggingastofnun ríkisins greiðir út. Mér finnst fæðingarorlofsgreiðslur hins vegar ekki vera bætur heldur greiðslur sem eru sambærilegar við launagreiðslur vegna þess að það er svo sannarlega full vinna og mikil vinna að annast um nýfætt barn. Þar liggur sá skilningsmunur sem er á milli mín og hæstv. ráðh. um orðalag. Hitt atriðið sem hæstv. ráðh. gerði að umræðuefni varðar heimavinnandi konur. Vissulega er það rétt sem hún benti á að hér er um nokkra hækkun á greiðslum til þeirra að ræða, og hvarflar ekki að mér að draga úr því, en staðreyndin er samt sem áður sú að heimavinnandi konur bera helmingi minna úr býtum í fæðingarorlofi en konur sem eru í fullu starfi úti á vinnumarkaðnum. Greiðslur til kvenna sem eru heimavinnandi verða aðeins 15 000 kr. á mánuði samkvæmt frv. á meðan útivinnandi konur í fullu starfi njóta 33 000 kr. á mánuði eða þar um bil. Þetta er staðreynd málsins sem ekki verður hjá vikist. Ég vil þakka hv. þm. Davíð Aðalsteinssyni fyrir að koma hér og svara þeirri fsp. sem ég beindi til þm. Framsfl. varðandi þetta atriði sérstaklega. Það kom fram í máli hans að að þeirra viti er þetta ekki fullnaðarsigur heldur aðeins áfangi og þar erum við hv. þm. reyndar samsinna því að mínu viti geta þau frv. sem hér liggja nú fyrir ekki talist vera meira en áfangasigur í þessum mikilvægu málum, því miður.

Frsm. heilbr.- og trn. (Davíð Aðalsteinsson): Hæstv. forseti. Vegna brtt. frá hv. þm. Kolbrúnu Jónsdóttur og þá sérstaklega vegna 3. brtt., um ákvæði til bráðabirgða, vil ég taka það fram að félmn. hefur haft til meðferðar frv. til laga um rétt foreldra til leyfis frá störfum vegna umönnunar barna. Flm. þessa frv. er hv. 11. þm. Reykv. Meiri hl. félmn. hefur lagt það til að því frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar á ákveðnum forsendum þar sem gert er ráð fyrir að komið verði á fót viðræðunefnd aðila vinnumarkaðarins. Það var rætt sérstaklega í heilbr.- og trn. hvort mögulegt væri að setja inn í fæðingarorlofsfrv. einhver ákvæði sem lytu að þessu. Niðurstaðan var nú hins vegar sú og með í huga þá umfjöllun sem þá þegar hafði átt sér stað um langa tíð um hið fyrra frv. sem ég nefndi - að þetta þyrfti að fá meiri aðdraganda og að aðilar vinnumarkaðarins þyrftu um það að fjalla. En ég kom hingað í ræðustól fyrst og fremst til að skýra frá því að meiri hl. félmn. ætlar sér að meðhöndla þetta mál hv. 11. þm. Reykv. með þeim hætti sem ég hef skýrt frá og við teljum að þannig fái frv. mjög jákvæða meðferð. Við lítum svo á því við teljum að það þurfi að skoða þetta mál en við viljum halda okkur við frv. hv. 11. þm. Reykv. vegna meðferðarinnar.



Samkvæmt þessu mun 2. liður vera sjálffallinn og kemur þá til atkvæða 3. liður brtt. 



Það hafa komið hér efasemdir fram um að forseti sé að gera rétt og mun hann nú gera hlé á fundinum í eins og tvær mínútur til þess að ... 

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Frú forseti. Þetta er þokkalegt athæfi að fara að skipta sér af þingsköpum í þessari virðulegu deild, en ég hefði talið að það væri heimilt við 3. umr. að koma með brtt. við einstakar greinar frv. eða fá þær bornar undir atkvæði og síðan er frv. borið upp í heild að því loknu. En brtt. geta verið bornar upp hver fyrir sig fyrir því. Mér skjöplast þá í meira lagi ef þetta er rangt. 



Þá hefur málið væntanlega endanlega verið skýrt. Eins og fram kom í athugasemdum hæstv. ráðh., þá er þarna í raun og veru um annað efni að ræða við 2. gr. frv. og ekkert athugavert við það þó það sé borið upp.



Virðulegi forseti. Ég greiddi frv. til laga um lengingu fæðingarorlofs atkvæði mitt hér áðan og með því vildi ég styðja þann áfanga sem í því frv. felst. Þá greiðslutilhögun til kvenna í fæðingarorlofi sem það frv. sem nú er verið að greiða atkvæði um kveður á um og sem felur í sér áframhaldandi mismunun á fæðingarorlofsgreiðslum til kvenna get ég hins vegar ekki samþykkt. Ekki vil ég þó á neinn hátt bregða fæti fyrir þessi mál hér og mun því ekki greiða atkvæði um þetta frv.



Virðulegi forseti. Hér er vissulega um greiðslutilhögun að ræða sem kann að orka tvímælis að stokka upp á nýjan leik eftir þá skipan sem á málum hefur verið. Hér er einnig vissulega um ákveðna mismunun að ræða sem er í raunalegum takt við launamisréttið í þjóðfélaginu almennt. Hér er engu að síður um að ræða áfanga á leiðinni, áfanga sem við höfðum jafnvel ekki treyst núverandi ríkisstjórn til að taka, enda ætlar hún ekki að efna það sjálf, hún ætlar öðrum að gera það. Þess vegna, í trausti þess að ný ríkisstjórn komi, sem bæti úr þeim ágöllum sem hér eru á, segi ég já. Frv. afgr. til Nd.



Hæstv. forseti. Félmn. hefur haft þetta mál til meðferðar lengst af vetri. Þetta er 10. mál þingsins og fjallar um rétt foreldra til leyfis frá störfum vegna umönnunar barna. Það hafa allmargar umsagnir borist um þetta mál, m.a. frá Vinnuveitendasambandi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands, Bandalagi kvenna í Reykjavík, Kvenfélagasambandi Íslands, Jafnréttisráði og sendiráðum Íslands í Danmörku og Noregi. Í þessum umsögnum sem bárust, ekki síst frá Kvenréttindafélagi Íslands, Bandalagi kvenna í Reykjavík, Kvenfélagasambandi Íslands og Jafnréttisráði, er viss samhljómur. Umsagnir eru í raun mjög jákvæðar fyrir frv. Þó er bent á atriði í því sem þyrfti að færa til betri vegar að dómi umsagnaraðila. Ég vil skýra frá því að í nefndinni komu fram tillögur um breytingar á frv. Hv. flm. þessa frv., 11. þm. Reykv., hafði fyrst og fremst veg og vanda af því að útbúa þær tillögur. Þær voru ítrekað ræddar í nefndinni. Það náðist hins vegar ekki samstaða um það að veita frv. brautargengi, þ.e. til samþykktar, þrátt fyrir tillögur um breytingar á því, eins og ég hef skýrt frá, sem fram komu í nefndinni. Ég talaði um það að athugasemdir og umsagnir hefðu verið jákvæðar. Þó tel ég, þrátt fyrir þær brtt. sem hér liggja fyrir frá minni hl. félmn. og þá þegar höfðu verið kynntar í nefndinni, að eitt standi út af, ef ég má svo að orði komast, þ.e. réttur þess sem hleypur í skarðið fyrir þann sem tæki sér leyfi frá störfum samkvæmt ákvæðum frv. og/eða brtt. Að vísu skal það viðurkennt að í umsögnum um frv. er að öllum líkindum sterkara að orði kveðið vegna þess að í frv. sjálfu er gert ráð fyrir allt að tveggja ára leyfi frá störfum vegna umönnunar barna. Þessi tími hefur verið styttur niður í eitt ár skv. brtt. En þrátt fyrir það þá er þarna um allnokkurn vanda að ræða vegna réttar þeirra sem hlaupa í skarðið eins og ég áður sagði. Meirihlutaviðhorf í félmn. eru á þá lund að þessi mál verði að ræða milli aðila vinnumarkaðarins. Og meirihlutaviðhorf eru í raun á þá lund, hafi ég skilið meiri hl. nefndarinnar rétt, að þetta sé í meiri mæli samningamál og á því beri að taka sem slíku þótt ekkert banni það í sjálfu sér að löggjafinn hafi frumkvæði á þessu sviði. Með vísan til þess að meiri hl. hefur áhuga fyrir því að þetta verði skoðað nánar, meiri hl. nefndarinnar er jákvæður fyrir málinu, en eins og segir í niðurlagi nál., með leyfi forseta: "Meiri hl. nefndarinnar telur að frv. feli í sér réttindamál sem krefst vandaðs undirbúnings og samráðs við samtök á vinnumarkaði. Meiri hl. leggur því áherslu á að ríkisstjórnin hafi frumkvæði að því að koma á fót viðræðunefnd aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar til þess að gera tillögur um rétt foreldra til leyfis frá störfum vegna umönnunar barna. Í trausti þess að framanritað gangi eftir leggur nefndin til að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar." Undir þetta álit rita eftirtaldir auk mín, hv. þm. Björn Dagbjartsson, Salome Þorkelsdóttir, Valdimar Indriðason og Stefán Benediktsson.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. minni hl. félmn. sem er að finna á þskj. 940. Að því stendur auk mín hv. þm. Helgi Seljan. Frv., sem er 10. mál þessa þings, kveður á um rétt foreldra til að beiðast lausnar frá starfi sínu til að annast um nýfætt barn allt að tveimur árum frá fæðingu barnsins, en ganga aftur að sama starfi og sömu kjörum að þeim tíma liðnum. Frumvarpið er flutt til að koma til móts við þá breytingu sem orðið hefur á vinnumarkaðnum á undanförnum árum með gífurlegri aukningu á atvinnuþátttöku kvenna. Þetta er réttindafrumvarp sem miðar að því að taka umönnun barna með sem eðlilegan þátt í skipulagi vinnumarkaðarins og tryggja atvinnuöryggi foreldra þannig að öryggisleysi þeirra á vinnumarkaðnum verði ekki til þess að koma í veg fyrir að foreldrar geti sinnt barni sínu óskipt fyrstu tvö æviárin eftir fæðingu þess eins og frv. kvað upphaflega á um. Jafnframt tekur frv. á einum þætti þess kynbundna launamisréttis sem hér er í þjóðfélaginu vegna þess að ein ástæða fyrir lágum launum kvenna á vinnumarkaðnum er sú að konur hverfa iðulega af vinnumarkaði tímabundið til þess að annast um bú og börn, og síðan þegar þær koma út á vinnumarkaðinn aftur þá eru þær oftar en ekki í störfum nýliða á vinnumarkaðnum og þurfa að byrja upp á nýtt og þetta skilar sér í lægri kauptöxtum, minni aldurshækkunum og minna launaskriði hjá konum en körlum. Ástæður mismunandi launa kvenna og karla eru margar, en þetta er ein. Frv. er því ætlað að taka á þessum tveimur þáttum: Að laga vinnumarkaðinn að þörfum foreldra ungra barna og einnig að taka á einum hluta hins kynbundna launamisréttis. Eins og fram kemur í nál. minni hl. félmn. var frv. ítarlega rætt á fundum nefndarinnar, enda verið þar til meðferðar frá því snemma á s.l. hausti. Umsagnir bárust frá Jafnréttisráði, Kvenréttindafélagi Íslands, Vinnuveitendasambandi Íslands, Kvenfélagasambandi Íslands og Bandalagi kvenna í Reykjavík, og töldu allir umsagnaraðilar nema Vinnuveitendasamband Íslands frv. taka á brýnu réttindamáli foreldra ungra barna, en jafnframt að ýmsar lagfæringar yrði að gera á frv. til þess að sá réttur, sem það kveður á um, yrði sem best tryggður. Með tilliti til þeirra athugasemda sem fram komu í umsögnum um frv. flytur minni hl. brtt. við frv. á sérstöku þskj. Brtt. þessar fela í sér í fyrsta lagi að í stað þess að foreldri beiðist lausnar frá starfi sínu, eins og frv. kveður á um, þá óski foreldri einungis leyfis frá starfi sínu. Þetta er mun auðveldara í framkvæmd heldur en að foreldri beiðist lausnar frá starfi. Það tryggir betur rétt bæði foreldra og vinnuveitenda og er meðfærilegra þar sem aðeins er um tímabundið leyfi að ræða. Í öðru lagi er í 1. brtt. einnig gert ráð fyrir að leyfi frá starfi til þess að annast um barn gildi aðeins í eitt ár frá fæðingu barns en ekki í tvö ár, eins og frv. kveður á um. Kom fram í nefndinni að menn höfðu miklar áhyggjur af að þetta væri óhóflega langur tími þar sem erfitt væri fyrir vinnumarkaðinn að aðlaga sig jafnlöngum tíma í einu stökki. Þess vegna er hér lagt til að rétturinn styttist í eitt ár og skrefið verði tekið í áföngum, byrjað á þessu eina ári. Ég vil taka það skýrt fram, og vænti þess að allir hv. þingdeildarmenn sjái, að þegar fæðingarorlof er orðið sex mánuðir þá er hér eingöngu um sex mánuði til viðbótar að ræða við fæðingarorlofið. Þannig að foreldri hefur þá rétt á sex mánaða launuðu fæðingarorlofi og síðan sex mánaða launalausu leyfi til viðbótar samkvæmt þessu frv. Önnur brtt. á þskj. 941, sem minni hl. félmn. flytur, er að í frv. komi ný grein sem verði 2. gr. Í þeirri grein er kveðið á um þau skilyrði sem foreldri þarf að uppfylla til þess að njóta þeirra réttinda sem frv. kveður á um. Upphaflega var engin slík grein í frv. og á það var bent í umsögnum að hún væri nauðsynleg og er það fyllilega réttmætt. Þar er lagt til að foreldri, sem hefur starfað samfleytt hjá sama vinnuveitanda í 18 mánuði, eða í eitt og hálft ár áður en að leyfistökunni kemur, hafi þessi réttindi. Einnig er lagt til að foreldri skuli tilkynna vinnuveitanda með góðum fyrirvara, eða þriggja mánaða fyrirvara, hvort óskað sé leyfis frá störfum skv. ákvæðum 1. gr. og þá jafnframt hvenær foreldri hyggist hefja störf að nýju. Með þessu móti er vinnuveitandi vel tryggður. Hann veit með góðum fyrirvara bæði hvenær foreldri hyggst taka leyfið og eins hvenær hann má vænta þess að foreldri hefji störf að nýju á tímabilinu. Varðandi þær athugasemdir sem fram komu m.a. í máli hv. frsm. meiri hl. félmn. hér áðan vegna þessa frv., í fyrsta lagi vegna réttarstöðu afleysingafólks, þar sem sá sem leysir af foreldri sem nýtir sér ákvæði þessa frv. hefur samkvæmt frv. engan rétt, þá vil ég taka fram að það er ekki með nokkru móti hægt að tryggja afleysingafólki sams konar rétt og þeim sem gegna föstum störfum úti á vinnumarkaðnum, enda má segja að slíkt sé e.t.v. óeðlilegt. Ég vil einnig benda á að hvað varðar fæðingarorlofið, sem við vorum að ræða hér rétt á undan, þar sem gert er ráð fyrir sex mánaða orlofi, þá hefur þetta atriði greinilega ekki vafist fyrir nokkrum. Foreldri, sem fer í sex mánaða fæðingarorlof, þarf einnig á því að halda að vera leystur frá starfi. Þar er einnig um afleysingafólk að ræða og réttindi þess eru ekki með nokkrum hætti tryggð í fæðingarorlofsfrv., enda verður slíku ekki við komið, hvorki í því frv. né í frv. sem hér er til umræðu. Einnig vil ég benda á að fólk sem ræður sig til afleysinga gerir það vitandi vits og það er vitaskuld öllum í sjálfsvald sett hvort þeir ráða sig til afleysinga eða ekki þannig að ég tel ekki að hér sé gengið á rétt nokkurs þótt þetta frv. kveði ekki á um rétt afleysingafólks. Spurningin snýst um það hvort við viljum tryggja einhverjum einhvern rétt eða öllum engan rétt. Einnig komu þau sjónarmið fram í nefndinni að aukinn réttur af þessu tagi til foreldra ungra barna gæti gert það að verkum að konur yrðu að óæskilegu vinnuafli á vinnumarkaðnum þar sem líkur eru á að það yrðu einkum mæður sem myndu notfæra sér þessi réttindi. Sömu rök voru uppi höfð á sínum tíma um fæðingarorlofið og þegar það varð fyrst að lögum þá var það einmitt í trássi við þessi rök, að með því að tryggja konum rétt til fæðingarorlofs, þá þrjá mánuði, yrðu þær þar með afskaplega ófýsilegur valkostur fyrir atvinnurekendur. Þau rök voru lögð til hliðar þá og af sömu ástæðum held ég að óhætt sé að leggja þessi rök til hliðar nú hvað varðar þetta mál. Ég vil einnig benda á að þau hafa ekki komið upp varðandi það fæðingarorlofsfrv. sem verið var að samþykkja hér áðan, heldur komu þau eingöngu upp varðandi þetta atriði. Ef við tökum þá afstöðu að aukinn réttur vinnandi fólks, sama hvort um konur eða karla er að ræða og sama af hvaða ástæðu það er, sé þeim skaðlegur vegna þess að þá vilji vinnuveitendur ekki fá fólk í vinnu til sín, ef við tökum þá afstöðu þá erum við líka að segja: Það er ekki eðlilegt að tryggja vinnandi fólki neinn rétt á vinnumarkaðnum; við þurfum enga vinnulöggjöf. Þessari afstöðu mótmæli ég eindregið. Ég tel það vera eitt af hlutverkum Alþingis að tryggja vinnandi fólki ákveðinn lágmarksrétt á vinnumarkaðnum og í þá veru gengur þetta frv. Spurningin sem er lögð fyrir hv. þm. í þessu frv. er þessi: Telja menn eðlilegt að vinnumarkaðurinn taki tillit til barnsfæðingahlutverks kvenna og að þeim verði tryggð réttindi á vinnumarkaðnum í samræmi við það? Ég vil minna hv. þm. á að þetta atriði er ein meginuppistaða í alþjóðasamningi um afnám allrar mismununar gagnvart konum sem samþykktur var einróma hér á hæstv. Alþingi fyrir tæpum tveimur árum síðan. Þar skuldbundum við okkur á alþjóðagrundvelli til að taka sérstakt tillit til barnsfæðingahlutverks kvenna, hvar sem borið er niður í þjóðfélaginu. Og það er einmitt það sem þetta frv. gerir. Hv. frsm. meiri hl. félmn. vék að því hér áðan að e.t.v. væri þetta mál eðlilegt samningsmál, þ.e. um það ætti að fjalla í samningum aðila vinnumarkaðarins og til þess tekur sú tillaga sem meiri hl. nefndarinnar flytur hér. Þetta mál snýst ekki um kaup og kjör og þess vegna tel ég að óhætt sé fyrir Alþingi að hafa skoðun á þessu máli og tryggja vinnandi fólki þau réttindi sem hér um ræðir. Ég vil enn vísa til umræðna um fæðingarorlofsfrv. Með sömu rökum og hv. frsm. félmn. hafði hér áðan má segja að fæðingarorlof sé samningsmál. Það eigi að ræða í samningum aðila vinnumarkaðarins, þar eigi það að ákvarðast og Alþingi eigi ekki að vera að skipta sér af þessum málum. Slík rök hafa ekki heyrst hér í hv. deild varðandi fæðingarorlofið og þau eiga jafnilla við hvað þetta mál varðar. Ég harma það mjög að ekki skuli hafa náðst samstaða í hv. nefnd um þetta mál. Ég mun greiða atkvæði gegn þeirri frávísunartillögu sem meiri hl. ber hér fram. Og ég vil taka það fram að í mínum huga er þessi tillaga meiri hlutans fyrst og fremst tillaga um að vísa málinu frá vegna þess að ég hef reynslu af því á þessu kjörtímabili að málum hafi verið vísað til ríkisstjórnarinnar með því fororði að taka á því. Ég vil þar sérstaklega nefna frv. til laga um átak í dagvistannálum barna sem ég flutti á 106. löggjafarþingi. Því frv. var vísað til ríkisstjórnarinnar af meiri hl. fjh.- og viðskn., með þeim orðum að þetta mál þyrfti að skoða vel og átaks væri þörf, um það var ekki deilt, og því skorað á ríkisstjórnina að láta hendur standa fram úr ermum. Síðan þessu máli var vísað til ríkisstjórnarinnar hafa framlög til dagvistarmála barna farið hríðlækkandi á fjárlögum frá ári til árs. Þetta er sú reynsla sem ég hef af því að láta vísa þeim málum sem ég hef hér borið fram til ríkisstjórnar. Og ég geri ekki meira með þá frávísunartillögu sem hér liggur fyrir heldur en sú reynsla sem ég hef sannar. Virðulegi forseti. Ég hef þessi orð ekki öllu fleiri. Ég ítreka það að mér þykir mjög leitt að ekki skuli hafa náðst samstaða í nefndinni um þetta einfalda og ég vil segja litla réttindamál, og mér þykir mjög miður ef ástæðan er sú að málið strandar á pólitískum skerjum hér innan dyra. Ég vona að það verði ekki reyndin og legg til, ásamt hv. þm. Helga Seljan, að frv. verði samþykkt með þeim brtt. sem við flytjum á sérstöku þskj.



Virðulegi forseti. Það kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að það væri ástæða til að samþykkja þetta litla mál. Ég lít á þetta sem nokkuð stórt mál, alls ekki lítið mál, mál sem er mikils virði fyrir þær konur sem koma til með að njóta þess í framtíðinni. Ég er hins vegar á þeirri skoðun að þetta mál þurfi meiri skoðunar en fengist hefur nú, einmitt með tilliti til þess að þetta geti virkað eins og menn ætlast til. Ég hef nokkra reynslu af samningagerð og samskiptum við þann aðila vinnumarkaðarins sem rekur fyrirtækin. Þess vegna er mér það ljóst að það verður að tryggja frið um þessa framkvæmd. Við verðum líka að tryggja það að þeir sem fást til afleysinga í þetta langan tíma fái sinn rétt líka. Við þurfum að tryggja að það myndist ekki stétt fólks, eða kvenna, sem er vísað úr einu starfinu í annað og njóti ekki neinna réttinda vegna þess að það er alltaf í afleysingum. Aðrir haldi störfunum fyrir þessu fólki og því öryggi sem fastráðningu fylgir. Þess vegna tel ég rétt að þetta mál verði skoðað frekar. Eina vitið hefði verið að samþykkja till. Kolbrúnar Jónsdóttur, en þar segir í ákvæði til bráðabirgða: " Heilbr.- og trmrh. skal þegar í stað skipa nefnd með aðild samtaka vinnumarkaðarins sem hafi það verkefni að gera tillögu um rétt foreldra til leyfis frá störfum vegna umönnunar barna." Þetta var því miður fellt. En ég hygg að svona vinnubrögð eins og tillagan gerir ráð fyrir séu skynsamleg. Og ég vísa í það hvað sem hver segir að allt frumkvæði um rétt kvenna í þessum efnum hefur komið frá alþýðusamtökunum. Allt frumkvæði. Skrefin hafa öll verið stigin á þeim vettvangi, síðan flutt inn á Alþingi til frekari staðfestingar og af velviljuðum aðilum gert að lögum. Ég óttast það að ef þessi tillaga sem hér liggur fyrir frá hv. 11. þm. Reykv. verður samþykkt, þá geti hún orðið til þess að skapa öðrum konum erfiðleika sem erfitt verður við að fást ef ekki verður tekið á því strax. Þess vegna er ég inni á því að þessu máli verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Ég hef ekki tekið þátt í því áður að vísa máli til ríkisstjórnar en við förum nú væntanlega að skipta um ríkisstjórn innan tíðar og við skulum vona að sú ríkisstjórn taki á þessu stórmáli föstum tökum.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð vegna þess sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason gerði að umræðuefni hér áðan. Hann taldi að málið þyrfti meiri skoðunar við og má til sanns vegar færa að mörg mál, sem verið er að afgreiða hér á hv. Alþingi nú, þyrftu meiri skoðunar við. En þetta mál hefur verið skoðað í fimm mánuði í nefnd þannig að ekki er það vegna þess að það hafi ekki verið skoðað nægilega vel í nefndinni að það þurfi meiri skoðunar við. Hv. þm. nefndi einnig reynslu sína af kjarasamningum. Ég vil þá láta þess getið að lögfræðingur Alþýðusambands Íslands kom á fund nefndarinnar og sagði að þessar hugmyndir hefðu komið fram innan Alþýðusambandsins en hefðu aldrei náð svo langt að komast upp á samningaborð. Og það er sú reynsla sem konur hafa af mörgum hugmyndum sem til bóta horfa um þeirra hag hvað varðar samningamál. Þær komast yfirleitt ekki á borð í samningum aðila vinnumarkaðarins. Hv. þm. hafði miklar áhyggjur af því að frv. leiddi af sér að hér myndaðist stétt afleysingakvenna sem hrektust réttindalausar starf úr starfi og væru alltaf að leysa af. Ég vil benda hv. þm. á að svona hugmyndir eru þvílík fásinna að vart er þm. samboðin. Fæðingar hér á landi eru það fáar að það er ekki nokkur möguleiki á því að slíkt geti gerst. Virðulegi forseti. Ég hef ekki þessi orð fleiri.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Frú forseti. Hér liggur fyrir eitt af þeim stjórnarfrv. sem flutt eru til kynningar hér í hv. Alþingi. Ég vil freista þess að mæla örlítið fyrir því ef það mætti e.t.v. komast til nefndar þannig að unnt yrði að senda málið til umsagnar. Ég geri mér grein fyrir því að það næst ekki að afgreiða þetta mál nú, enda er það þess eðlis að það er sjálfsagður hlutur að það fari til umsagnar þeirra aðila sem hlut eiga að máli. Ástæðan fyrir tilurð þessa frv. er í stuttu máli sú, sem menn verða varir við hér á hv. Alþingi jafnan í desembermánuði, þegar ráðherrar heilbrigðismála mæla fyrir því að framlengt sé bráðabirgðaákvæði í núgildandi heilbrigðisþjónustulögum þess efnis að lögin eins og þau eru skuli ekki taka strax gildi á höfuðborgarsvæðinu. Þannig er mál með vexti að það hefur betur og betur komið í ljós á þeim tíma sem liðinn er frá því að heilbrigðisþjónustulögin voru fyrst sett árið 1973 að nokkuð öðru máli gegnir um framkvæmd sumra ákvæða þeirra hér í þéttbýlinu heldur en úti um landið. Nú er það mála sannast að uppbygging í heilsugæslunni út um allt land hefur verið með mjög miklum ágætum og það er svo sannarlega af sem áður var að þar eigi menn mjög erfitt með að ná til læknis eins og víða var. Heilsugæslustöðvarnar hafa að því er ég tel breytt lífi fólks úti um landið mjög til hins betra og sannarlega haft í raun og veru áhrif á kjör þeirra sem þar búa með þeim glæsilegu heilsugæslustöðvum sem upp hafa risið og þeirri þjónustu sem þar er veitt og þaðan er veitt. Hitt er svo annað mál að hin fjölbreytilega starfsemi, sem lögin gera ráð fyrir að fram fari í heilsugæslustöðvum, þarf e.t.v. ekki nauðsynlega að vera í hverri heilsugæslustöð á þéttbýlissvæði þar sem um margar stöðvar er að ræða. Meira hagræði væri að því að samnýta suma þættina og þannig gætu sveitarfélögin sparað sér allnokkurt fé án þess að skerða þjónustuna hið minnsta. Einnig er á það að líta að hér í þéttbýlinu er aðstaða fólks nokkuð önnur eins og ekki er þörf á að fjölyrða um þegar litið er til alls þess fjölda lækna sem hér rekur sínar lækningastofur á þéttbýlissvæðinu og enn fremur að hér eru menn í nánd við hina sérhæfðustu sjúkrahúsaþjónustu. En heilsugæslustöðvarnar sjá fyrst og fremst um þjónustu utan sjúkrahúsa og heimilislæknaþjónustu. Ég hef lýst því áður hér í hv. Alþingi að ég sé ekki mótfallin því að starfað geti hlið við hlið hið svonefnda númerakerfi í læknisþjónustunni, að menn velji sér hver sinn heimilislækni, og svo heilsugæslustöðvarnar. Á það hefur hins vegar verið knúið með vaxandi þunga að tekið verði af skarið um það hvenær heilbrigðisþjónustulögin taki alfarið gildi hér á þessu svæði og þá með hvaða hætti það skuli gerast. Þess vegna var það að fyrirrennari minn, hæstv. núverandi samgrh., Matthías Bjarnason, skipaði á árinu 1984 nefnd til að endurskoða ákvæði þessara laga, sérstaklega með skipulag heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu í huga. Til þessa nefndarstarfs var stofnað í framhaldi af niðurstöðum fundar og samkvæmt óskum sveitarstjórnarmanna á höfuðborgarsvæðinu. Í nefndinni voru þeir Davíð Gunnarsson, þáv. aðstoðarmaður fyrirrennara míns, Eggert Jónsson borgarhagfræðingur, Jón Gauti Jónsson bæjarstjóri, Kristján Guðmundsson bæjarstjóri, Lúðvík Ólafsson heilsugæslulæknir og Hilmar Björgvinsson, deildarstjóri í Tryggingastofnuninni. Og síðar á árinu 1984 tók síðan Katrín Fjeldsted heilsugæslulæknir við sæti Eggerts Jónssonar í nefndinni. Þessi nefnd komst í stuttu máli að þeim meginniðurstöðum að á þessu svæði skuli bæði vald og fjárhagsleg ábyrgð sveitarfélagsins að því er varðar heilsugæsluna efld til muna og heilsugæslan rekin mikið til sjálfstætt á vegum sveitarfélagsins samkvæmt þessu frv., ef að lögum yrði. Í stuttu máli má segja að það sé á þann veg að fjármögnunin gerist með þeim hætti að fúlga sé fengin sveitarfélaginu til rekstrar heilsugæslu og það sé að stærstum hluta lagt í vald sveitarfélagsins með hvaða hætti það gerist. Þannig er opnuð heimild í þessu frv. til þess að semja við einkaaðila eða félög um heilsugæsluþjónustuna og enn fremur eru ákvæði um yfirstjórnina að sveitarstjórn geti, ef hún óskar, ákveðið að sérstök stjórn í umboði ráðherra og sveitarfélags annist alla stjórn heilbrigðisþjónustu utan spítala. Í þeirri stjórn skuli bæði vera fulltrúi ríkisins og að öðru leyti fjórir fulltrúar kosnir af sveitarstjórn. En hins vegar fylgir þessu frv. örlítið frv. um breytingu á lögum um almannatryggingar, þar sem gert er ráð fyrir að ef sveitarstjórn óski, þá sé unnt að sameina þessa stjórn heilsugæslu og stjórn sjúkrasamlags. Eins og orðalag þess frv. er, þá er það svo að það sé unnt að fela stjórn heilsugæslu stjórn sjúkrasamlags. En í raun og veru er hugsunin sú að hægt sé að framkvæma þetta með þeim hætti að fela stjórn sjúkrasamlagsins stjórn heilsugæslu. Og það má segja að það sé ekki spurning um efni heldur spurning um það í hvaða röð hlutirnir eru nefndir. Þetta eru meginatriðin í þessu frv., valdið og ábyrgð hjá sveitarfélaginu, hið faglega eftirlit að sjálfsögðu eins og annars er gert ráð fyrir með skipan heilbrigðisstarfsliðsins, og megintilgangurinn er sá að fólkið á höfuðborgarsvæðinu njóti jafngóðrar heilsugæsluþjónustu og annars staðar er. Ég vil benda hv. þingnefnd á þegar hún sendir þetta frv. til umsagnar að ég tel að e.t.v. þurfi að fjalla sérstaklega um það hvort kveða þurfi skýrar á um það hvernig sérfræðiþjónustu ætti að reka í samstarfi við heilsugæsluna. Það er alls ekki hugsunin, ekki frá mínu sjónarmiði séð, að draga úr þeirri þjónustu sem hin besta þekking, bæði almenn og sérþekking, getur veitt, heldur þvert á móti að gera þessi verkefni skýrari og greiðari. Þetta er eitt af þeim frumvörpum sem varða hið mikla mál sem oft hefur verið rætt, og áratugum saman kannske, um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og þar með kostnaðarskiptingu. Auðveldast þykir að koma breytingu á slíku við á þéttbýlissvæðinu, en ég geng út frá því ef til kæmi að fleiri sveitarfélög óskuðu eftir sams konar fyrirkomulagi þá væri það að sjálfsögðu rétt að greiða fyrir því og opna heimild til þess. Ég hygg, frú forseti, að ekki sé ástæða til að hafa fleiri orð um þetta að svo stöddu. Frv. er efnislega óbreytt eins og það kom frá nefndinni sem samdi það. En það er auðvitað ekki óeðlilegt að þegar fjallað er um grundvallaratriði eins og þetta að þá vilji Alþingi og umsagnaraðilar gefa sér góðan tíma og því fer ég fram á það að þessu máli verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. heilbr.- og trn. Ég þykist vita að það sé ekki unnt að vísa því til 2. umr. á þessu þingi, eða ég treysti mér ekki til að gera tillögu um það, þannig að ég geri mér grein fyrir því að til þess er ekki tími.