Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur athugað till. á þskj. 23, sem hér er til umr., og sent hana til umsagnar nýbýlastjórn ríkisins, og er bréf landnámsstjóra prentað hér með sem fskj. Nefndin var sammála um að leggja til, að till. yrði samþykkt með þeirri breytingu, að í stað þess að till. gerir ráð fyrir, að tveir nefndarmanna verði tilnefndir af Stéttarsambandi bænda, verði þeir tilnefndir af nýbýlastjórn ríkisins, og leggur til, að till. verði samþykkt með þeirri brtt. einni, eins og segir í nál. á þskj. 420.



Herra forseti. Sem 1. flm. þessarar till. leyfi ég mér að þakka hv. fjvn. fyrir afgreiðslu hennar á málinu. Út af brtt. fjvn. er það að segja, að ég hef að vísu ekki rætt hana við meðflm. mína að þessari till., en ég fyrir mitt leyti get mjög vel á hana fallizt, og ég hugsa, að eins sé með þá. Aðalatriðið er, að hafizt verði handa um að undirbúa það mál, sem till. fjallar um, en ekki hitt endilega, hverjir til þess eru skipaðir eða settir, ef þeir eru hæfir á annað borð, og er ekki hægt að hafa á móti því, að einmitt nýbýlastjórnin skipi menn í þá nefnd, sem ráðgerð er.



Herra forseti. Ég efast ekki um, að það sé rétt og nauðsynlegt að endurskoða ákvæði laga um nýbýli og bústofnslán, en ég vil, án þess að ég ætli mér að bera fram brtt., benda á, að það er ekki að öllu leyti heppileg leið, sem farið er inn á með þeirri till., sem hér er gerð. Það á að skipa fimm manna nefnd. Ein stofnun á að útnefna tvo menn, önnur stofnun á að útnefna tvo menn, en ríkisstj. skipar formanninn. Hver er hugmyndin, þegar við tölum um fimm manna nefndir til þess að gera einhvern ákveðinn hlut? Hugmyndin er sú, að það komist að mismunandi sjónarmið, til þess að það verði athugaðir allir möguleikar í sambandi við það mál, sem verið er að ræða. Nú skal ég ekki vefengja, að það geti orðið með þessu móti, sem hér er lagt til, en það þarf þá a. m. k. sérstaka tillitssemi hjá þeim aðilum, sem fá valdið til þess að útnefna, ef slíkt á að verða. Ég vil aðeins skjóta því fram, að ég vildi óska eftir því, að Búnaðarfélagið og nýbýlastjórnin, sem þarna eiga að útnefna mennina, hafi í hyggju, þegar útnefndir verða menn í þetta, að taka tillit til hinna ýmsu sjónarmiða, sem uppi eru um þessi efni, þannig að það komi þá vonandi fram við skipun slíkrar nefndar, að ekki sé verið að bægja frá sjónarmiðum, heldur sé verið að reyna að tryggja, að öll sjónarmið, sem fyrir hendi eru, komi fram. Þessa athugasemd vildi ég aðeins gera, um leið og till. yrði samþykkt, því að ég hef ekki ætlað mér að gera neina brtt. við þetta.



Herra forseti. Till. á þskj. 46 til þál. um undirbúning löggjafar um framleiðslusamvinnufélög hefur verið rædd af allshn., og hefur n., eins og sjá má á þskj. 435, samþykkt einróma að mæla með, að hún verði samþykkt óbreytt. Að öðru leyti vísast til grg. fyrir till., sem er mjög ýtarleg, og till. sjálfrar.



Herra forseti. Ég vil f. h. okkar flm. till., sem hér liggur fyrir, þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu hennar á málinu. Að vísu dróst afgreiðslan nokkuð lengi, en hún er ágæt, þegar hún kemur, og ég leyfi mér að vænta þess, ef hv. alþm. samþykkja till. samkvæmt meðmælum n., að þá taki hæstv. ríkisstj. vel á móti henni og fyrir næsta Alþingi liggi vel undirbúið frv. um framleiðslusamvinnufélög.



Herra forseti. Í þáltill. á þskj. 85 eru tvö efnisatriði, að Alþingi feli forsetum þingsins að sjá um, að þingtíðindin, bæði þskj. og umr., verði prentuð og gefin út hálfsmánaðarlega um þingtímann og síðan höfð til sölu á bókamarkaði, og hitt atriðið, að daglega verði gerður stuttur útdráttur úr umr. þeim, sem fram fara á Alþingi, til birtingar í þingfréttum ríkisútvarpsins, en auk þess sé þessi útdráttur sendur blöðum, sem þess kynnu að óska. Fjvn. ræddi um þessa till. og þótti rétt að senda hana til umsagnar forsetum þingsins. Til mála hefði einnig getað komið að senda hana til umsagnar þingfréttaritaranum, sem hefur auðvitað mjög mikla þekkingu á framkvæmdinni og aðstöðunni til þingfréttaflutningsins. Álit þingforsetanna er, að það sé æskilegt, að Alþingistíðindin, bæði þskj. og umr., verði prentuð og gefin út t. d. hálfsmánaðarlega, a. m. k. um þingtímann. Þó telja þeir þessa framkvæmd á þingfréttaflutningnum vera nokkrum vandkvæðum bundna og þess vegna þurfi að athuga ýmis framkvæmdaratriði, sem málið varði, áður en ráðizt sé í breytinguna og hún ákveðin. Þeir mæla því með því, að athugun fari fram á fyrra atriði till. um framkvæmdarmöguleika, en um síðara atriði till., að gera stuttan fréttaútdrátt úr umr., segja þeir, að það heyri tæpast undir verksvið þingsins og þar að auki sé þess að gæta, að engin starfsskilyrði séu til slíkrar fréttaþjónustu í alþingishúsinu. Þeir mæla því á þessu stigi málsins á móti síðari lið brtt. Fjvn. féllst í heild á þessi sjónarmið forsetanna og leggur því til, að till. verði samþ. í nokkuð breyttu formi, þ. e. aðallega í samræmi við fyrri efnislið hennar. Till. yrði þá svo, að Alþingi ályktar að fela forsetum þingsins að athuga til næsta þings, hvort tiltækilegt muni að prenta og gefa út Alþingistíðindi á hálfsmánaðarfresti um þingtímann og hafa til sölu á bókamarkaði. Fyrirsögn till. leggur n. til að breytist í samræmi við þetta efni hennar. - Um þetta er fjvn. öll sammála.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. fjvn. fyrir undirtektir hennar undir þessa till. og get eftir atvikum sætt mig við það, að hún verði afgreidd í því formi, sem hv. n. hefur lagt til. Vildi ég mega treysta því, að hæstv. forsetar þingsins hefðu tilbúnar till. um framkvæmd fyrri efnishluta till. fyrir næsta þing, þannig að þá geti orðið úr því, að þingtíðindi, bæði þskj. og umr., verði prentuð og gefin út hálfsmánaðarlega um þingtímann. Ég get að vísu ekki fallizt á þá röksemd hæstv. þingforseta, að það sé utan verkahrings þingsins að láta gera stuttan útdrátt úr umr., þegar af þeirri ástæðu, að þingið telur nú þegar í sínum verkahring að skýra þjóðinni frá efni þskj. í ríkisútvarpinu. Sá fréttaflutningur fer fram á ábyrgð og á kostnað sjálfs Alþingis. Þar hefur því þingið talið það í sínum verkahring að birta þjóðinni frásagnir af mjög verulegum þætti starfs þingsins. Ég hef alltaf talið og veit, að mjög margir þm. eru mér um það sammála, að þessi fréttaflutningur sé algerlega ófullnægjandi, meðan ekkert kemur þar fram um umræður um þessi þskj., þ. e. þingmálin, sem frá er greint. Ég tel því, að það ástand, sem nú er, beri þess vott, að þingið telji sig hafa vissar skyldur gagnvart þjóðinni í þessum efnum, og tel, að þá skyldu eigi að rækja sem bezt. Það yrði gert með því, að við yrði bætt frásögn, stuttum, hlutlausum útdrætti úr umræðum. Varðandi hina röksemd hæstv. þingforseta, að engin starfsskilyrði séu til þess að láta gera slíkan útdrátt, er þetta að segja: Líklega er þar átt við það, að það þyrfti að hafa tvo menn til þess að hlýða á umr. sitt í hvorri deild. En með þeirri tækni, sem nú er hér beitt, væri þetta alveg óþarfi. Ég sé ekki betur en að það væri ekki ofverk manns að hlýða á umr. í annarri hvorri deildinni, meðan á þingtímanum stendur, og hlýða síðan á segulbandsupptöku af umr. í hinni deildinni, ef þær fara fram samtímis, svo sem venjulega er. Þingfréttamaður ríkisútvarpsins hefur fullt þingfararkaup fyrir þjónustu sína. Það væri því ekki til of mikils mælzt, þó að hann væri viðstaddur umr. á venjulegum þingtíma, og það væri ekki verulegur kostnaðarauki að ráða annaðhvort annan mann til þess að vera viðstaddur í hinni deildinni eða fela þingfréttaritaranum og þá ef til vill fyrir svolítið viðbótargjald að hlýða á segulbandsupptöku á því, sem fram fer í hinni deildinni á meðan. Þetta starf gæti með engu móti verið meira en starf þingmannanna sjálfra, en hvort tveggja er núna borgað með sömu upphæð. En þó að ég geti ekki fallizt á rökin, sem fram hafa verið flutt gegn síðari lið till., þá tel ég það til mikilla bóta, að fyrri liðurinn skuli ná fram að ganga, og lýsi því fylgi mínu að svo stöddu máli við till. svo breytta.

Frsm. (Pétur Ottesen) Fjvn. hefur athugað þessa till. og komizt að þeirri niðurstöðu að leggja til, að hún verði samþykkt með dálítilli breytingu. N. sendi póst- og símamálastjóra þessa till. til umsagnar og fékk frá honum nokkru síðar álit um málið. Í þessu áliti póst- og símamálastjóra um efni þessarar till. segir svo m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Póst- og símamálastjórninni hefur ávallt verið ljóst, að sjálfvirkar stöðvar muni í framtíðinni verða reistar víða um land og að þær verði alveg sérstaklega hentugar þar, sem næturþjónusta er mikil, eins og á ýmsum útgerðarstöðvum.“ Enn fremur segir í þessu áliti, að gert hafi verið ráð fyrir þessu, þegar ný símahús hafi verið reist, og málið smám saman undirbúið með jarðsímalögnum. Hins vegar krefjast örar framkvæmdir á þessu sviði mikils stofnfjár og gjaldeyris, og hefur t. d. verið lauslega áætlað, að sjálfvirkar stöðvar á Ísafirði, í Bolungavík og Hnífsdal kosti ekki undir 7 millj. kr. með tilheyrandi lögnum, en það er einmitt athugun á þessu, sem m. a. er farið fram á að gerð verði samkvæmt þessari þáltill., og er það annað aðalatriði till. Um hitt atriðið, þ. e. að láta fara fram athugun á bættu símasambandi milli byggða á Vestfjörðum og svo í heild við aðra landshluta, segir póst- og símamálastjóri m. a.: „Fjölgun talrása milli Vestfjarða og Reykjavíkur hefur í nokkur ár verið til athugunar og ýmsar endurbætur verið gerðar á síðustu árum, svo sem með einföldum fjölsíma á símalínum milli Hrútafjarðar og Patreksfjarðar og milli Patreksfjarðar og Ísafjarðar og með því að setja þriggja rása fjölsíma milli Ísafjarðar og Hrútafjarðar í stað einfalds fjölsíma. Frekari aðgerðir með fjölgun fjölsímarása á símalínum á þessum leiðum eru kostnaðarsamar, vegna þess að þær krefjast millimagnara og sums staðar nýrra gerða sæsíma, en hafa þann galla, að þær eru mjög háðar bilunum á símalínum. Hefur því verið athuguð sú leið, sem sennilega er leið framtíðarinnar, að koma á margra rása radíosamböndum með ultra-stuttbylgjum eða micro-bylgjum, og verður við endanlegar áætlanir um það stuðzt við væntanlegt tilboð um slík sambönd á leiðinni til Austfjarða.“ Að lokum segir svo póst- og símamálastjóri, að of snemmt sé að ræða bráðabirgðaumbætur á þessu ári, sem komið hafi til tals, vegna þess að ekki er hægt að tryggja árangur þeirra, fyrr en ýtarlegar mælingar hafa verið gerðar þar að lútandi, en þær eru fyrirhugaðar í vor, strax og veður leyfir. Og það er einmitt með tilliti til þessara upplýsinga, sem fjvn. hefur lagt til, að siðari hluta þessarar þáltill. verði breytt. Fjvn. hefur með þessu áliti sínu tekið undir þær óskir um athugun þessa máls, sem flm. hafa farið fram á, en þegar því verki er lokið, gerir símamálastjóri að sjálfsögðu till. um úrbætur í samræmi við þær niðurstöður, sem þessi athugun leiðir til. Fjvn. leggur því til, að þessi till. verði samþykkt eins og gert er ráð fyrir á þskj. 424.



Herra forseti. Þessa till. til þál. er að finna á þskj. 263, og er hún flutt af mér og öðrum þm. hv. Ed., sem eiga sæti í sjútvn. deildarinnar. Ég vildi aðeins mega, með leyfi forseta, lesa till. upp, til þess að mönnum væri þá hugstætt, hvað um er að ræða, hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fram fara endurskoðun á lögum um atvinnu við siglingar á íslenzkum skipum og á lögum um stýrimannaskólann í Reykjavík, með sérstöku tilliti til þess, hverra breytinga á þessum lögum sé þörf vegna þróunar síðari ára í siglinga- og fiskveiðamálum landsmanna. Enn fremur verði athugað, hversu megi á hagkvæmastan hátt auðvelda mönnum aðgang að hæfilegu námi, er veiti réttindi til skipstjórnar á hinum stærri vélbátum. Er þess óskað, að niðurstöður umræddrar endurskoðunar og till. til breytinga á lögunum verði lagðar fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Í grg. er svo rökstutt, hvers vegna till. er fram komin, og bent á þá aðila, sem aðallega ýttu við því að fá þessu máli hreyft, þ. e. fiskimanna- og farmannasambandið og Skipstjóra- og stýrimannafélagið Verðandi í Vestmannaeyjum, sem vitnað er til í grg. Óskuðu þau helzt eftir öðrum aðgerðum og fljótvirkari, þ. e. flutningi lagafrv. til að koma þessum breytingum fram. Við leituðum eftir því með viðræðum við ýmsa aðila, sem hafa mikil áhrif á þau mál, og leizt ekki heppilegt að athuguðu máli að setja strax fram breytingar á lögunum um atvinnu við siglingar og á lögunum um stýrimannaskólann, án þess að slík endurskoðun sem hér er farið fram á færi fram fyrst, og þar með var ákveðið að fara þessa leið. Hv. allshn. hefur fallizt einróma á að mæla með því, að þessi till. verði samþykkt óbreytt, og er ég henni þakklátur fyrir það. Ég vildi aðeins bæta því við, og það vildi ég mæla til hæstv. ríkisstj., að hún léti sem allra fyrst athuga þær breytingar, sem þörf væri á að gera, í samráði við þá aðila, sem nefndir eru í grg., og aðra, sem ekki kunna að vera þar taldir, en þurfa að láta sitt álit í ljós á þessum hlutum, því að það er víst, að þróun mála í þessum efnum er orðin svo mikil og ör, að það horfir til vandræða, ef ekki verða gerðar breytingar á þeim lögum, sem hér ræðir um. Þarf hér breytingar, sem fela í sér að auðvelda mönnum aðgang að því að fá hæfileg réttindi fyrir þá stærð vélbátanna sérstaklega, sem nú er mest notuð.



Herra forseti. Í þáltill. þessari á þskj. 292, sem hv. þm. Vestm. (JJós) hefur flutt, er þess farið á leit, að fram fari verkfræðileg athugun á því, hvernig megi koma við traustum vörnum á Eiðinu í Vestmannaeyjum og tryggja þannig gegn tjóni af völdum hafróts. Eiðið er, sem kunnugt er, eins konar útvirki hafnarinnar í Vestmannaeyjum. Það hefur verið vörn hennar við útsynningshafróti, en nú er talið, að Eiðið sé að eyðast, það sé að síga í sæ, og það komi því þráfaldlega fyrir, að brimið skelli inn yfir Eiðið og spilli á þann veg höfninni innan fyrir. Augljóst er, að ef ekki er hægt að koma hér við einhverjum aðgerðum, geti það haft hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir höfnina. Fjvn. hefur fallizt á þessa till. og leggur einróma til, að hún verði samþykkt með lítils háttar breytingu, að tillgr. verði orðuð eins og hermir á þskj. 442.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. fjvn. fyrir afgreiðslu þessa máls og skil, að henni hefur þótt hæfa að breyta því þann veg sem segir á þskj. 442, í brtt., sem þar um ræðir, þar sem hv. n. hefur ekki talið sig geta á þessu stigi málsins hvatt til aðgerða, sem ef til vill mundu kosta talsvert fé í þessu efni, en það kemur þá fyrir seinna. Hitt skal ég játa að er alveg rétt á litið hjá hv. n., og raunar hafði ég farið fram á það upphaflega í minni till. til þál., að nauðsynlegt er, að verkfræðileg athugun á því, hvað gera skuli við þessari landeyðingu, sem þarna virðist vera að færast í aukana, sé undanfari alls þess, sem gert verður. Þar af leiðir náttúrlega, að kostnaðaráætlun og teikningar verði af því gerðar. Að því leyti til sé ég, að hv. n. vill sinna málinu og þoka því áfram á réttan hátt, eftir því sem hún sér sér á þessu stigi málsins fært, og fyrir það er ég þakklátur. Það kemur svo sennilega síðar til kasta hv. Alþingis að taka afstöðu til þess, hverju megi þarna til kosta til þess að varðveita þessa landareign ríkissjóðs og þar með atvinnulífið í plássinu. Ég vonast til, að hæstv. ríkisstj. láti sem fyrst fara fram þá athugun, sem hér um ræðir, og veit, að hv. fjvn. ætlast til hins sama í því efni.



Eins og sjá má á þáltill. þessari, er uppistaðan í henni efni tveggja till., sem vísað var til fjvn. og báðar fjalla um það, að kostað verði kapps um að gera varanlegar endurbætur á aðalvegum landsins, og einnig er í till. lagt til, að athugun verði á því gerð, hvort taka ætti upp vegaskatt af bílum í þessu sambandi. Fjvn., sem hefur ríkan áhuga á endurbótum þeim, sem hér um ræðir, leit svo á, að það væru hagkvæmari vinnubrögð að fella saman í eina till. efni hinna beggja, eins og hér er gert, og var vegamálastjóri n. sammála um, að það væri gert. Í grg. þeirri, sem till. þessari fylgir, eru því gerð nokkur skil, hvernig verið hefur þróun í vegamálum hér á landi á undanförnum áratugum. Þar er að því vikið, hve mikil og brýn þörf Íslendingum var á því að hafa sem mestan hraða á um vegalagningar. Reynslan færði okkur brátt heim sanninn um það, að viðhald hinna dreifðu og afskekktari byggða var m. a. alveg háð því, að þær kæmust í vegasamband sín á milli og einnig í samband við aðalvegakerfi landsins. Það, sem áunnizt hefur í vegamálum, hefur vissulega verið mikið átak, og má í rauninni telja, að hér hafi verið unnið ærið þrekvirki á s. l. áratugum. Á síðasta ári var þjóðvegakerfi landsins orðið 8215 km, sýsluvegirnir 1800 km, hreppavegir 1300 km og fjallvegir 400 km. Langsamlega mestur hluti þjóðvegakerfisins er nú bílfær, eða um 7500 km. Hitt hefur okkur ávallt verið ljóst, að af hraða þeim, sem hér varð að hafa á um lagningu þjóðveganna, og á það að sjálfsögðu ekki síður við um sýsluvegi og hreppavegi, hefur leitt, að eigi hefur reynzt kleift að gera vegina í byrjun svo trausta sem þurft hefði að vera. Hér kemur það einnig til greina, að æðimikið af vegum er lagt áður en vitað var um hin þungu ökutæki, sem með hverju árinu sem líður gætir nú æ meira og meira á öllum vegum landsins. Það er því sízt að undra, þó að þessir vegir, sem margir hverjir eru í tölu þeirra fjölförnustu, láti á sjá, svo sem nú er komið umferð um þá, enda er nú svo komið um viðhald margra þessara vega, að vart verður rönd við reist til langframa, án þess að leitað sé þar nýrra úrræða. Í hinni greinargóðu skýrslu vegamálastjóra um vegalagningar og kostnað við þær er m. a. frá því skýrt, hvernig framlag til þjóðveganna á árunum 1949–54 hefur skipzt milli nýbyggingar og vegaviðhalds, og hefur síðustu ár þessa tímabils verið varið nær þrefalt meira fé til viðhalds en runnið hefur til nýbygginganna. Þannig hefur verið varið til viðhalds á Keflavíkurvegi, sem er 40 km, 1.2 millj. kr. hvort árið 1953 og 1954. Til vegarins milli Akureyrar og Reykjavíkur, en sá vegur er um 450 km, hefur verið varið 3.6 millj. kr. á árinu 1953, en 4.5 millj. kr. á árinu 1954. Til Austurvegar frá Reykjavík að Ytri-Rangá, sem er um 95 km, hefur verið varið 1½ millj. kr. árið 1953, en um 2.9 millj. kr. á árinu 1954, eða nær hálfu meira en árið á undan. Þetta gefur ljósa hugmynd um, hvað vegaviðhaldið kostar nú orðið mikið fé, og skortir þó mikið á það tímum saman, að umferð um þessa vegi geti talizt greið og góð fyrir bíla. Það er enn fremur vikið að því í grg. fyrir þessari till., að oss hljóti að vaxa nokkuð í augum sá mikli kostnaður, sem vegamálastjóri upplýsir að lagning vega úr varanlegu efni hafi í för með sér hér á landi, og enn fremur er á það bent, að hér sé fyrir hendi verkefni, sem við verðum þó að líta á með raunsæi og fullkomnum einhug um það, að þessa þraut verðum við að finna ráð til þess að leysa. Vegamálastjóri bendir á þrjár leiðir í þessu efni: 1) að steypa vegina, þ. e. að setja járnbundið slitlag á þá; 2) að vegirnir verði malbikaðir; 3) að vegirnir verði malbornir, eins og nú er, en miklum mun betur vandað til þeirra að öllum frágangi og þar yfir höfuð viðhöfð hagkvæm vinnubrögð og aukin þekking. En þetta er eitt af þeim rannsóknarefnum, sem að er stefnt með þessari þáltill. Steinsteyptu vegirnir verða samkv. áætlun vegamálastjóra dýrastir, en um leið líka endingarbeztir. En sú vegagerð er það kostnaðarsöm, að hún kemur að dómi vegamálastjóra tæpast til greina nema á fáum fjölförnustu leiðum hér. Telur vegamálastjóri upp fjölförnustu vegakaflana, sem hér kæmu sérstaklega til greina, og það er í fyrsta lagí Mosfellssveitarvegur að vegamótum Þingvallavegar, 11 km; Suðurlandsbraut frá Elliðaám að Lækjarbotnum, 10½ km; Keflavíkurvegur frá Hafnarfirði til Keflavíkur, 40 km; Flóavegur frá Ölfusárbrú að Mjólkurbúi Flóamanna, þ. e. í gegnum Selfossþorpið, 1½ km; Ölfusvegur frá Ingólfsfjalli að Ölfusárbrú, 2½ km; og loks Kræklingahlíðarvegur og Eyjafjarðarbraut næst Akureyri, sem er 7½ km. Lengd þessara vega samtals er 73 km, og mundi það kosta nálægt 62–66 millj. kr. að steypa þá með lagfæringu á undirbyggingu, eða um 850–900 þús. kr. hver km. Malbikað slitlag mundi aftur á móti verða, segir vegamálastjóri, ódýrara en steinsteypan, en þyrfti aftur á móti meira viðhald. Þriðja leiðin er svo, eins og fyrr greinir, vandað malborið slitlag, þar sem unnið yrði að með nýjustu tækni og vel til vandað á allan hátt. En eins og fyrr greinir, kemur því aðeins til mála að steypa eða malbika vegi kostnaðar vegna, að þar sé um að ræða mjög mikla umferð. Vegamálastjóri drepur á það í áliti sínu, að t. d. í Noregi og Svíþjóð þyki ekki hagkvæmt að leggja í þann kostnað, sem steypa eða malbikun á vegum hefur í för með sér, fyrr en 250–350 bílar fari um vegina daglega. Og sá vegur, sem fyrst kemur til greina hér að verði steyptur eða malborinn, er Keflavíkurvegurinn, en um hann fara daglega um og yfir 1000 bílar, eins og nú er. Vegamálastjóri bendir á, að í Noregi til dæmis að taka sé vegaviðhaldsspursmálið sízt auðveldara viðfangsefni en hér hjá okkur. Þvert á móti sé viðhaldskostnaður á byggðavegum þar töluvert miklu hærri en hér á sér stað. En það sýnir bezt, hve vegagerð úr varanlegu efni er þung í skauti, að þrátt fyrir þetta eru aðeins 5% af byggðavegum í Noregi steyptir eða malbikaðir. Þjóðvegurinn frá Reykjavík til Akureyrar er um 450 km. Það mundi kosta, segir vegamálastjóri, um 400 millj. kr. að steypa hann ásamt nauðsynlegum lagfæringum. Niðurstöður þær, sem vegamálastjóri kemst að í þessari skýrslu sinni um varanlegar endurbætur á vegum, eru þær, að þegar frá eru teknir fáeinir fjölförnustu vegakaflarnir, verði meginið af aðalvegunum hér með malarslitlag í nánustu framtíð og verði þess vegna að leggja á það megináherzlu að bæta vegaviðhaldið með hagkvæmum vinnubrögðum, svo að vegir þessir verði traustari og betri en þeir eru nú. Og það mundi mega vænta þess við rannsókn þá, sem hér er lagt til að gerð verði á þessu efni, að aukin þekking og hagkvæmari vinnubrögð gætu dregið verulega úr kostnaði við þessar framkvæmdir. Það má geta þess hér, að í þeirri kostnaðaráætlun, sem vegamálastjóri gerir um steyptu vegina, miðar hann við það sementsverð, sem er nú, um 600 kr. smálestin. En það mætti máske líta svo á, að vonir stæðu til, að þegar farið verður að vinna sement hér innanlands, gæti það leitt af sér nokkra lækkun á sementsverði, og það gerir náttúrlega strax steypuaðferðina hagstæðari en hún er samkv. þessum útreikningum. Þótt ástand það, sem við búum nú við í vegamálum, valdi okkur æði miklum búsifjum að því leyti, hvað viðhald veganna kostar árlega mikið fé og fer vaxandi, þá er sá skattur, sem við gjöldum í sliti á bílum á vondum vegum, máske enn þá þyngri. Á árunum 1945–54 jókst tala bifreiða hér á landi úr 10608 upp í 12193, og við síðustu áramót var þessi bílatala komin upp í 15611. Það þarf þess vegna ekki að fara í neinar grafgötur um það, að hið slæma ástand veganna hefur ærin áhríf á endingu og rekstur þessa mikla bílafjölda. Vegamálastjóri áætlar, að rekstrarkostnaður bíla hér á landi hafi í árslok 1954 verið kominn upp í 250 millj. kr. á ári, eða sem svarar 17–18 þús. kr. á hvern bíl. Þetta er æði há upphæð, og það er ekki að efa, að umbætur á vegakerfi landsins mundu mjög geta dregið úr þessum gífurlega kostnaði. Í þáltill. þessari er enn fremur gert ráð fyrir því, að athugað verði, hvort tiltækilegt eða æskilegt sé að hafa þann hátt á, að kostnaður við einstaka vegakafla verði endurgreiddur að einhverju eða öllu leyti með sérskatti af bílum, sem um þessa vegi fara. Vegamálastjóri skýrir frá því í skýrslu sinni, að í Bandaríkjunum hafi verið nokkuð tíðkað að leggja vegi með þeirri tilhögun, að tekið var lán til þeirra og það svo aftur greitt með skatti, sem lagður var á umferðina, en horfið hafi verið frá þessu og séu nú þar aðeins örfáir vegir eftir, sem svo sé ástatt um. Og hann getur þess, að það sé einmitt skattinnheimtan, sem hafi reynzt allmjög dýr, frekar sé þar höfð sú tilhögun, að þetta fyrirkomulag sé notað í sambandi við stórar brúarbyggingar, því að það mun ekki vera ótítt þar, að skattur sé tekinn af umferð um þessar brýr. Vegamálastjóri segir, að hvergi í Evrópu hafi þessi tilhögun verið höfð á vegum, þegar frá eru teknar einhverjar fyrstu bifreiðabrautir sem byggðar voru á Ítalíu. Og hann heldur því fram, að sá eini staður, sem slíkt gæti komið til mála með hér, eins og sakir standa nú, sé Keflavíkurvegurinn. Kostnað við steyptan veg á þessari leið áætlar hann 40 millj. kr. Setur hann upp dæmi um greiðslu á láni, sem tekið yrði til þessa vegar, sem er þannig, að vextir og afborganir yrðu 10–12% á ári, viðhald 1% og innheimtulaun 2%, eða árleg gjöld 13–15% af stofnkostnaði, eða sem svarar 5–6 millj. kr. Þessar tölur dregur hann fram til þess að gefa hugmynd um það, hvað hér sé um að ræða. Umferð um veginn er nú, eins og ég hef áður skýrt frá, nálægt 1000 bílar á dag eða 350 þús. á ári. Með 15 kr. gjaldi að meðaltali á hvern bíl mundu væntanlega fást um 5 millj. kr. á ári, og er því sýnt, segir vegamálastjóri, að það sé engin fjarstæða að byggja upp Keflavíkurveg með þessum hætti, ef fé væri fáanlegt til þessara framkvæmda. Að lokum vil ég svo aðeins árétta það, sem að er vikið í grg. fyrir till., að fjvn. leggur á það áherzlu, að till. þessi verði samþykkt og unnið verði að athugun máls þessa og henni hraðað. Þá vil ég aðeins lýsa því frá mínu sjónarmiði, að ég mundi telja, að það gæti að sjálfsögðu átt sinn þátt í að greiða fyrir þessari athugun, að þar kæmi einnig til sú mikla þekking og reynsla í vegamálum, sem fallið hefur í skaut fyrrverandi vegamálastjóra, Geirs Zoëga, í hans langa starfi.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að þakka fjvn. fyrir afgreiðslu þessa máls og með hverjum hætti hún hefur afgreitt það. Ég tel, að því máli, sem hér um ræðir, hafi skilað allverulega áleiðis í þeirri mynd, sem það nú er komið. Við höfum nú á tveimur þingum, sjálfstæðismenn eða flm. þáltill. á þskj. 29, flutt tillögur um að rannsaka og hefjast handa um að gera aðalakvegi landsins úr varanlegu efni, og eins og fram kemur í skjölum þessa máls, hafa bæði fyrr og síðar verið margvíslegar till. um þetta mál á döfinni, og einnig er nú í meðferð fjvn. sameinuð önnur till. í þessu máli, sem flutt var á þskj. 74. Það er trú mín, að þegar nú verður hafizt handa í ríkari mæli en áður, að samþykktri till. eins og hún er nú orðuð af fjvn„ sé þess að vænta, að þessum málum muni geta skilað mikið áleiðis. Það hafa á síðari árum orðið miklar stökkbreytingar bæði varðandi umferðina og tæknina, og það er full ástæða til þess að ætla, að svo kunni einnig að verða í nánustu framtíð. Í ágætum álitsgerðum vegamálastjóra, sem hann hefur látið fjvn. í té, koma fram ýmsar upplýsingar og ábendingar í þessu máli, en það kann einnig að reynast svo, að það sé enn í dag margt dulið, sem í allra nánustu framtíð muni koma í ljós í þessum málum og gera auðveldari framkvæmd þessa mikilvæga máls heldur en okkur er nú ljóst. Það er ósköp eðlilegt, að það komi fram bæði hjá fjvn. og vegamálastjóra í hans upplýsingum, að kostnaðurinn sé, eins og nú horfir, gífurlega mikill við að gera helztu akvegina úr varanlegu efni, en að sjálfsögðu má spyrja, eins og reyndar kemur fram bæði í grg. frsm. nefndarinnar, hv. þm. Borgf., og í álitsgerð vegamálastjóra: Hvað kostar það mikið að gera ekki þessar kostnaðarsömu framkvæmdir? Og um það fá menn nokkrar hugmyndir, þegar hugleitt er hið gífurlega mikla viðhald á ökutækjunum. Kemur fram í álitsgerð vegamálastjóra, að rekstrarkostnaður þeirra, sem stafar að sjálfsögðu ekki nema að nokkru leyti af hinum lélegu vegum, sé í heild á ári um 250 millj. ísl. króna. Á þetta lögðum við flm. till. á þskj. 29 sérstaka áherzlu, að með því að bæta stórum vegina með varanlegum slitlögum og á annan hátt, mundi sparast fé, sem ella fer í súginn, við það, að rekstrarkostnaður flutningstækjanna eða viðhaldskostnaður þeirra mundi stórum lækka. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, enda hefur hv. frsm. fjvn., þm. Borgf., gert mjög ljósa grein fyrir málinu, eins og það nú er komið. Ég tel, að fjvn. hafi farið skynsamlega að ráði sínu við að sameina þær tvær till., sem hún gerir, og við flm. væntum okkur góðs af því, að þetta mál verði nú tekið kannske fastari og öruggari tökum en áður hefur verið. Við höfum fyllilega viðurkennt, eins og fram kom í grg. okkar fyrir till. okkar á sínum tíma, að þróun þessara mála hafi á ýmsan hátt verið ör hjá okkur á undanförnum árum, enda þótt okkur hafi fundizt ástæða til að festa sérstaklega sjónir við þá hlið málsins, sem hér um ræðir, og gera betur í nánustu framtíð, ef þess væri nokkur kostur, en fram að þessu hefur verið gert.



Herra forseti. Ég hef ástæðu til þess að þakka hv. fjvn., hversu vel hún hefur afgreitt þetta mál á þessu þingi með till. hennar á þskj. 425. Ég get þó ekki látið líða svo umr. að benda ekki dálítið á forsögu þess, en hún er sú, að á síðasta þingi bar ég fram þáltill. á þskj. 211 nákvæmlega sama eðlis, um athugun á þessu máli, ásamt þremur öðrum hv. þingmönnum, og tók m. a. fram í þeirri grg., sem þar fylgdi þáltill., hversu hlutfallið á milli viðhalds vega og nýbygginganna væri orðið óþolandi í landinu, sagði m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Voru t. d. á s. l. ári veittar 11,3 millj. til nýrra þjóðvega, en 24 millj. kr. til viðhalds“ - og kom þetta skýrt fram þá í þeirri grg. Síðast í grg. er svo sagt, að um þörfina á því, að þetta mál verði gaumgæfilega athugað, verði ekki deilt. Nú hefur þetta sjálfsagt þótt þá nýmæli, því að hv. fjvn. tók þessu svo dauflega þá, að það var ekki hægt að fá málið afgreitt frá nefndinni. Og þegar vitað var, að það var ekki hægt á því þingi, voru það aðrir hv. þm. úr Sjálfstfl., þeir sömu sem báru fram nú á þessu þingi þáltill. á þskj. 29, sem fluttu nýja till. um nákvæmlega sama efni og véku nokkuð við orðalagi. Það mál var ekki heldur afgreitt þá í hv. fjvn. Síðan er haldið áfram með málið nú á s. l. þingi, fyrst af tveimur hv. þm., sem flytja till. á þskj. 74, og fyrr á þinginu einnig af þeim sömu þm. sem fluttu till. í fyrra og fluttu hana aftur nú á þskj. 29, svo að það er sýnilegt, að málið sjálft hefur fengið betri undirtektir hjá hv. þingmönnum en hjá hv. fjvn. í fyrra. Nú þykir mér vænt um að sjá, að fjvn. hefur fallizt fullkomlega í meginatriðum á kjarna till. minnar frá síðasta Alþingi. Í sambandi við, hvernig taka ætti fé til þess að koma í framkvæmd hinum nauðsynlegu umbótum á vegakerfinu, sem allir virðast nú vera sammála um að þurfi að koma í framkvæmd, vil ég benda á, að það verður sjálfsagt að verða höfuðkrafan í því máli, að allir tollar og skattar, sem teknir eru af bifreiðum og benzíni í landinu, gangi til vegagerðarinnar. Og mér er óhætt að segja, að ef hinir nýju tollar, sem settir voru í fyrra á bifreiðar, hefðu verið teknir til þessara framkvæmda í staðinn fyrir að taka þá til annarra framkvæmda í landinu, þá hefði að sjálfsögðu létzt töluvert gangan til þess að fá betra vegakerfi. Ég þekki hvergi nokkurs staðar í heiminum, þar sem er verið að byggja upp vegakerfi, að neinir tollar, sem teknir eru af benzíni eða bifreiðum, séu notaðir til neins annars en að viðhalda vegakerfunum. Og það verður að vera frumskilyrði í framtíðinni hjá okkur, að allt það fé, sem tekið er af bifreiðum, sem til landsins flytjast, hvort heldur sem innflutningstollar af benzíni eða varahlutum og bílunum sjálfum, fari til þess að byggja upp vegakerfið, þar til það er orðið fullkomið vegakerfi eins og í öðrum löndum. - Þetta þótti mér rétt að láta koma fram. Mér þótti einnig vænt um að heyra hjá hv. frsm., að samkv. áætlun um að byggja slíkan veg á milli Keflavíkur og Reykjavíkur skuli það ekki kosta með sívaxandi dýrtíð meira en 40 milljónir, því að þegar ég var í fjvn., fengum við áætlun um það frá þáverandi vegamálastjóra, að það mundi þá hafa kostað 60 millj. kr. Ég vildi ekki fallast á þá áætlun. En ég sé, að við að endurskoða áætlunina hefur vegamálastjóri komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta gæti orðið 20 millj. kr. ódýrara. Ef hver endurskoðun getur sparað okkur 20 millj. kr. á slíkri vegalengd, þá er vel, að endurskoðun sé látin fara fram sem oftast. Það var þá bent á að gefnu tilefni, að í Keflavík hefði árum saman verið notað sérstakt tæki til þess að malbika vegina og það hefði verið hægt að malbika um 1 km á dag. Við skoðuðum þá árlega þessar framkvæmdir og sannfærðum okkur um, að með þeirri umferð, sem hafði farið um þá vegakafla, sýndist það slitlag duga vel, og það var einmitt með tilliti til þess, að við óskuðum eftir, að það væri athugað, að vísu lauslega, hvað það mundi kosta að gera slíkan veg alla leið til Reykjavíkur, og fengum þá þær upplýsingar, að hann mundi kosta um 60 millj. kr. En vegna þess að sumir hverjir okkar vildu ekki almennilega trúa því, að inn í slíka vél væri hægt að láta efni fyrir um 1 millj. kr. á dag, þá efuðum við þessa áætlun, sem ég nú sé að við endurskoðun hefur farið niður í 40 milljónir. Í sambandi við ummæli okkar ágæta fyrrverandi vegamálastjóra um það, að við mættum búast við því í framtíðinni, að meginvegirnir, þ. e. aðrir vegir en þó aðalvegirnir, sem hafa mestu umferðina, verði enn að verða malarvegir, þá er ég síður en svo á því máli. Ég tel einmitt, að það eigi að stefna að því, að svo að segja hver vegur á landinu, sem nokkur veruleg umferð fer um, verði gerður að malbikuðum vegi á þann hátt, sem hefur verið gert, eins og ég hef bent á, í sambandi við Keflavík. Ég hef farið um nokkuð mörg lönd hér, sem liggja nálægt Íslandi, og ég hef hvergi nokkurs staðar orðið var við, að haldið væri áfram að gera slíka vegi sem við gerum hér, þ. e. malarvegina, jafnvel ekki í allstrjálbýlum héruðum. Mér sýnist, að það hafi verið teknar upp þar þrjár aðferðir, þ. e. að steypa vegina, að malbika vegina, að sjálfsögðu eftir mjög mismunandi aðferðum, þar sem vegirnir, sem eiga að taka mestan þungann, hafa verið mjög mikið púkkaðir áður, hinir minna, sem þurfa minni umferð, og í þriðja lagi hlaðnir úr grjóti, eins og gert er mikið enn í Þýzkalandi. En hér virðist enn þá vera sú skoðun, að það sé varla þess að vænta, að við getum horfið frá í meginatriðum malarvegunum, sem er þó langnauðsynlegast að hverfa frá og kemur af tveimur eða kannske þremur meginástæðum. Hvenær sem vindur er, fýkur ofaníburðurinn burt, hvenær sem bleyta er, skolast hann í burtu, og það eru komnar slíkar kröfur á ríkissjóðinn nú um malartekju eða efnistekju ofan í þessa vegi, að það er vafasamt, hvort hann þolir að standa á móti þeim kröfum og hvort það á að taka á sig raunverulega í framtíðinni þá áhættu að þurfa kannske að borga fyrir hvert bílhlass, hvar sem það er tekið, allmikið fé, frá 10 upp í 40–50 kr. hlassið, en það er komið svo nú, að vegagerðin getur ekki staðið á móti því, að menn fái fullt gjald fyrir verðmæti, sem þeir eiga, þó að það sé verið að taka það ofan í vegi. Ég veit, að um þetta stendur orðið allmikill styrr í sumum hverjum héruðum á milli vegagerðarinnar og landeigenda. Það er eitt af því, sem ætti að þoka þessum málum áleiðis, að hverfa frá hinu gamla fyrirkomulagi um að halda áfram að leggja malarvegi, nema þar sem það er alveg óhjákvæmilegt vegna kostnaðarins og ekki eins nauðsynlegt að leggja í dýrari vegi vegna umferðarinnar. Ég vil svo að síðustu endurtaka enn þakklæti mitt til hv. fjvn. fyrir þá miklu vinnu, sem hún hefur lagt í þetta mál, og til okkar ágæta fyrrverandi vegamálastjóra fyrir það, hversu hann hefur nú á sínu síðasta ári í þessu starfi lagt óhemjumikla vinnu í þá merku athugun, sem hér hefur farið fram.



Herra forseti. Á þskj. 74 bárum við hv. 1. þm. Árn. (JörB) og ég fram till. til þál. um að skora á ríkisstj. að athuga, hvort möguleikar væru á, að kostnaður við vegagerð yrði endurgreiddur að einhverju eða öllu leyti með skatti af bílum, sem um vegina fara. Þessi till. okkar var fram komin vegna þess, að við eins og allir aðrir sáum þörfina á því, að vegirnir yrðu gerðir með varanlegu slitlagi, en sáum hins vegar ekki, að möguleikar væru á því, svo að vel væri a. m. k., að afla fjár til þessarar vegagerðar eftir venjulegum þekktum eða troðnum leiðum, og yrði þess vegna að reyna, hvort unnt væri að fara einhverjar aðrar leiðir til að afla þessa fjár. Ef um mjög takmarkaða vegagerð væri að ræða með varanlegu slitlagi, þá væri það a. m. k. mjög líklegt, að ekki nema nokkur hluti af bifreiðaeigendum landsins mundi aka þann veg, sem þannig væri gerður, og þess vegna væri kannske ekki að öllu leyti réttlátt að taka þann almenna skatt, sem allir bifreiðaeigendur á landinu greiða, til þess að mjög miklu leyti að nota hann í vegagerð eins og þessa, þó að nauðsynlegt væri. Hitt væri sanngjarnt, ef framkvæmanlegt væri, að þeir, sem um veginn færu og nytu gæða hans, spöruðu slit á sínum bifreiðum og annað þess háttar, greiddu heldur kostnaðinn af vegagerðinni að einhverju leyti með sérstöku gjaldi. Í þeirri þáltill., sem hv. fjvn. hefur nú borið fram á þskj. 425, sé ég, að sú hugsun, sem í okkar till. felst, hefur efnislega verið tekin upp, og ég er þakklátur hv. fjvn. fyrir það, því að þar með er okkar tilgangi náð um það, að þessi möguleiki verði athugaður og reynt að fá úr því skorið, hvort þessi leið sé framkvæmanleg eða ekki. Meira hef ég raunar ekki um málið að segja, annað en það, að hv. frsm. n., hv. þm. Borgf., gat þess, að í bréfi vegamálastjóra, dags. 4. jan. s. l., sem prentað er sem fskj. með hinni nýju þáltill., sé þess getið, að aðeins örfáir slíkir vegir í Bandaríkjunum hafi verið gerðir þannig og helzt ekki annars staðar. Nú er ég að vísu ekki kunnugur í því landi, en ég hef þó farið þar í bifreiðum, og ég man eftir, að í fyrstu bifreiðaferðinni, sem ég fór í því landi og stóð í tvo klukkutíma og var líklega eitthvað í kringum 60–70 mílur, urðum við fjórum sinnum að borga þetta vegagjald, hvorki meira né minna. Og mér hefur verið tjáð, að mjög mikið af nýjum bifreiðabrautum í því landi séu einmitt gerðar á þann hátt, að kostnaðurinn við þær sé greiddur með skatti af þeim bifreiðum, sem um vegina fara. Ég hef komið að, þar sem slíkir vegir hafa verið í lagningu í mjög stórum stíl, og þessar brautir eru lagðar víða um Bandaríkin, og mér var þá tjáð, að það væri alltítt, að stofnkostnaður þessara vega væri tekinn með skattgreiðslu af bílum, sem um þá færu, svo að ég vildi a. m. k., áður en því yrði slegið föstu, að hér væri aðeins um örfáa vegi að ræða og að þeim færi fækkandi og frá þessu væri verið að hverfa þar, að það atriði yrði rannsakað vel og gengið alveg úr skugga um, hvort það væri fullkomlega rétt, því að ég hafði það á tilfinningunni, að það væri alveg þveröfugt, þar sem ég fór í því landi. Um önnur lönd skal ég ekki segja neitt, því að ég þekki það ekki, en mikið má vera, ef þessi aðferð er ekki víðar notuð en í Bandaríkjunum. Efnislega skal ég svo ekki fara að ræða málið. Þar sem hv. fjvn. hefur tekið upp í sína till. það, sem í minni till. felst, sætti ég mig prýðilega við þá afgreiðslu málsins af hálfu okkar flm. till. á þskj. 74.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja þáltill. á þskj. 430 og farið fram á, að athugaðir yrðu möguleikar þess að auka rennsli Tungulækjar í Landbroti. Það kynni nú að hljóma harla einkennilega í eyrum sumra hv. þm., þegar talað er um að auka rennsli vatns í Skaftafellssýslu, því að ég hygg, að þar sé eitt mesta vatnasvæði á landinu. En orsakir liggja til alls. Við Tungulæk var fyrir fáum árum reist sameiginleg rafstöð, sem sjö býli í Landbroti fá nú rafmagn frá. Hin síðari ár hefur það komið fyrir mjög oft, að vatn hefur þorrið í Tungulæk og rafmagnsstöðin þar af leiðandi ekki fengið nægilegt vatn og býlin orðið rafmagnslaus. Kunnugir telja, að rennsli Tungulækjar hafi farið þverrandi hin síðari ár, eftir að rafstöðin var byggð. Ekki hefur verið framkvæmd nein rannsókn á því, hvað valda muni þessari breytingu, en upptök Tungulækjar eru við austurrönd Eldhrauns. Það vatn, sem þar kemur undan rönd Eldhraunsins, hefur síazt í gegnum hraunið. Við það, að hraunið hefur fyllzt smám saman upp, minnkar vatnið, sem síast þar í gegn. Ég hygg, að þetta sé höfuðorsök þess, að rennsli í Tungulæk fari þverrandi. Og haldi þessu áfram, þá er augljóst mál, að stöðin í Tungulæk getur brugðizt algerlega, því að búast má við, að vatnið fari enn þverrandi. En verður unnt að ráða hér bót á? Ef til vill er möguleiki á því að koma kvísl úr Skaftá yfir í Tungulæk, en um það verður ekkert sagt, nema mælingar og rannsókn fari þarna fram. Ef þetta reynist ekki kleift, þá er hugsanlegur möguleiki, að það sé hægt að sameina aðra læki í Landbroti og auka þannig vatn Tungulækjar án þess að skaða aðra bæi í sveitinni. En allt þetta verður að athugast, og verður ekkert um það sagt, fyrr en sú athugun hefur farið fram. Í síðari málsgr. till. minnar hef ég farið fram á, að einnig verði athugaðar breytingar á öðrum vötnum, sem koma undan Eldhrauni, en þessar breytingar geta haft margvíslegar verkanir og afleiðingar. Við sum þessara vatna er einkarafstöð, og það getur farið á sama veg og við Tungulæk, þó að það séu færri býli, sem þar eiga hlut að máli, er missa mundu sitt rafmagn. Á öðrum stöðum er vatnið smám saman að komast upp á yfirborðið í Eldhrauni, og það getur spillt samgöngum, og einnig spillir það veiði í Eldvatni í Meðallandi, því að jökulvatnið kemst þá óhindrað fram, í stað þess að áður fór það gegnum hraunið, og þá kom það sem hreint bergvatn niður í Eldvatnið. Allt þetta þarf að athuga, og ég tel eðlilegast, að vatnamælingadeild raforkumálaskrifstofunnar verði falin athugun á þessu máli. Hún vinnur nú og hefur um nokkur ár unnið að mælingum á vatnakerfi Skaftár. Ég treysti því, að hv. alþm. fallist á, að þessi athugun fari fram á þessum vötnum, sem koma undan hrauninu, og leyfi mér að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Í desember s. l. auglýsti heilbrmrn. laust til umsóknar yfirljósmóðurstarf við fæðingardeild landsspítalans. Nú nýlega veitti ráðherrann þetta starf. Í sambandi við þá veitingu bar það til, sem var alger nýlunda, að ráðh. veitti starfið gegn einróma tillögum deildarlæknis fæðingardeildarinnar og stjórnarnefndar ríkisspítalanna. Mér er ekki kunnugt um, að slíkt hafi gerzt áður, þegar um hliðstæð störf hefur verið að ræða, að ráðh. hafi talið sig dómbærari um það, hver gegna skuli störfum við sjúkrahús landsins, en þeir yfirmenn, sem eiga að bera ábyrgð á störfum hlutaðeigandi undirmanna. Hér er því um stefnumál að ræða. Hér er horfið inn á nýja braut að því er snertir ráðningu við sjúkrahús landsins, og hef ég þess vegna séð ástæðu til að gera málið að umtalsefni á þessum vettvangi og leita eftir rökum hæstv. heilbrmrh. fyrir þessari ráðstöfun hans. Ég hygg, að bezta skýringin á málinu sé sú, að ég - með leyfi hæstv. forseta lesi bréf yfirlæknis fæðingardeildarinnar, Péturs H. J. Jakobssonar, til stjórnarnefndar ríkisspítalanna, en hún hafði beðið hann að segja álit sitt á þeim þremur umsóknum, sem bárust. Bréfið hljóðar þannig: „Þann 4. febr. 1956 voru mér sendar til umsagnar þrjár umsóknir um stöðu yfirljósmóður við fæðingardeildina. Umsækjendur eru allar útskrifaðar frá ljósmæðraskóla Íslands og enn fremur frá Jordmoderskolen på Rigshospitalets födeafdeling B í Kaupmannahöfn. Allar hafa þær starfað árum saman við ljósmóðurstörf, og bera þess vitni umsóknir og fylgiskjöl sem hér segir: 1) Frú Bjarnfríður Einarsdóttir, Langholtsvegi 135, Reykjavík. Hún gefur ekki upp aldur og ekki heldur hvenær hún hóf ljósmóðurstörf. Umsókninni fylgja engin meðmæli né fylgiskjöl. 2) Ungfrú Guðrún Magnúsdóttir, Gautaborg, Svíþjóð. Hún er 37 ára gömul og lauk námi við húsmæðraskólann á Hallormsstað, áður en hún lauk námi í ljósmæðraskóla Íslands 1945 með 1. einkunn. Síðan starfaði hún við fæðingardeild landsspítalans sem aðstoðarljósmóðir, þangað til hún sigldi til Noregs og Danmerkur 1949 og stundaði þar framhaldsnám í upp undir eitt ár. Var hún þá fjóra mánuði á Rigshospitalets födeafdeling A á sérstöku námskeiði við stundun sængurkvenna og barna. Síðan starfaði ungfrú Guðrún í fjögur ár sem aðstoðarljósmóðir við nýju fæðingardeildina, en sigldi þá aftur til Danmerkur og starfaði sem ljósmóðir í 11 mánuði á Fröken Rogves födeklinik í Kaupmannahöfn. Loksins stundaði hún í eitt ár nám við danska ljósmæðraskólann og lauk þar fullnaðarprófi 27. sept. 1955 með 1. ágætiseinkunn. Undanfarna tvo mánuði hefur hún síðan starfað við Sahlgrenska sjukhuset í Gautaborg. 3) Ungfrú Magnea G. Guðnadóttir, Reykjavík. Hún er 33 ára gömul og lauk námi við húsmæðraskólann í Staðarfelli og héraðsskólann á Laugarvatni, áður en hún hóf nám í ljósmæðraskóla Íslands 1945. Fullnaðarprófi lauk hún þaðan 1946 með 1. einkunn. Eftir það var hún umdæmisljósmóðir í Austur-Landeyjahrepp í sex ár eða þangað til vorið 1952, að hún sigldi til Danmerkur. Starfaði hún þar sem ljósmóðir í sjö mánuði á Fröken Fiehns födeklinik í Kaupmannahöfn, og síðan stundaði hún nám á danska ljósmæðraskólanum í marz og apríl 1953, en sama haust hóf hún eins árs nám á sama skóla og lauk þaðan fullnaðarprófi 28. sept. 1954 með 1. einkunn. Enn stundaði hún þar nám áfram í tvo mánuði og starfaði síðan í fjóra mánuði sem ljósmóðir við fæðingardeild Sundsvallslasarett í Svíþjóð. Loksins kynnti ungfrú Magnea sér störf og fræðslu ljósmæðra í Finnlandi um eins mánaðar tíma. Undanfarna átta mánuði hefur hún starfað sem aðstoðarljósmóðir við fæðingardeild landsspítalans. Samkvæmt því, sem fyrr er ritað, get ég ekki séð, að frú Bjarnfríður geti gegnt yfirljósmóðurstörfum. Ungfrú Magnea Guðnadóttir hefur að undanteknum sínum námstíma ekkert unnið hérlendis á fæðingardeild nema undanfarna átta mánuði, og erlendis hefur hún mun skemmri starfstíma en ungfrú Guðrún Magnúsdóttir. Það þarf mikla reynslu til þess að taka að sér umsvifamikið starf á deild með hátt á annað þúsund fæðingar. Ungfrú Guðrún hefur nú starfað árum saman hér á deildinni með sérstakri samvizkusemi og öðlazt mikla reynslu í starfi sínu. Hún hefur 1. ágætiseinkunn frá danska ljósmæðraskólanum og hefur fengið sérstök meðmæli frá prófessor Brandstrup. Hún er sérstaklega vel liðin af öllu starfsfólki deildarinnar og einkar traust til samstarfs og samvinnuþýð. Ég vil eindregið leggja til, að ungfrú Guðrúnu Magnúsdóttur verði veitt yfirljósmóðurstaðan. Virðingarfyllst. Pétur H. J. Jakobsson.“ Samkv. þessu gerði stjórnarnefnd ríkisspítalanna einróma að tillögu sinni, að ungfrú Guðrúnu Magnúsdóttur yrði veitt staðan. Engu að síður veitti hæstv. heilbrmrh. Magneu G. Guðnadóttur stöðuna nú nýlega. Hér er um tvo umsækjendur að ræða fyrst og fremst. Út frá hvaða sjónarmiðum ætti nú að meta hæfni umsækjendanna til að gegna starfinu? Við skulum segja, að fyrst beri að líta á starfstímann. Önnur, ungfrú Magnea, hefur átta mánaða starfstíma við fæðingardeild hérlendis. Ungfrú Guðrún hefur átta ára starfstíma. Engu að síður er ungfrú Magneu veitt staðan. Í öðru lagi er um að ræða reynsluna, sem þær hafa til að gegna starfinu. Um hana er það að segja, að ungfrú Magnea var sex ár yfirljósmóðir í Austur-Landeyjahreppi. Samkv. skýrslu hagstofunnar fæddust á þessum sex árum í allri Bergþórshvolssókn 47 börn, en Austur-Landeyjaumdæmi, sem var hennar umdæmi, er ekki öll sóknin, enda fékkst hún jafnframt við barnakennslu full tvö ár af þeim sex árum, sem hún gegndi yfirljósmóðurstarfinu. Sum árin fæddust aðeins fjögur börn í allri Bergþórshvolssókn. Á sömu sex árum fæddust 8430 börn á landsspítalanum, en þar var Guðrún ekki aðeins í sex ár, heldur í átta ár. Þannig er samanburðurinn á reynslu þessara tveggja kvenna. Þá mætti enn fremur líta á próf þeirra. Þær hafa lokið hliðstæðum prófum, þó með þeim mun, að Guðrún hefur hlotið ágætiseinkunn á ljósmæðraskólanum í Kaupmannahöfn, en það kemur mjög sjaldan fyrir við þá stofnun, enda hefur hún hlotið alveg sérstök meðmæli prófessors Brandstrups, sem ég hef hér einnig afrit af. Að síðustu mætti svo um það spyrja, hver hefði fullkomnust meðmæli. Það leikur ekki á tveim tungum, að meðmælin með Guðrúnu eru fullkomin. Þau eru eindregin frá yfirlækni deildarinnar, þau eru eindregin frá stjórnarnefnd ríkisspítalanna, auk þess sem hún hefur meðmæli frá þeim erlendum aðilum, sem hún nú starfar hjá. Ég get því ekki annað séð en að hér hafi veitingarvaldinu verið misbeitt og það ekki óverulega. Þar sem hér er um að ræða nýmæli á því sviði, sem hér um ræðir, taldi ég rétt að fá að heyra rök hæstv. ráðherra fyrir gerð hans í þessu máli.



Herra forseti. Við getum öll verið ánægð, ef réttlætinu er fullnægt, og ég efast ekki um, að hv. fyrirspyrjandi hefur það helzt í huga. En ég vil segja, að það mætti vekja hér upp marga drauga, ef farið væri að rifja upp og athuga allar embættaveitingar í landinu, frá því að við öðluðumst sjálfstæði. Það gæti meira að segja verið, að þessi hv. fyrirspyrjandi gæti höggvið nokkuð nærri sjálfum sér eða sínum flokksbræðrum. Hins vegar hlýtur svo að vera, úr því að ákveðið er í lögum, að ráðherra hafi veitingarvaldið, að hann hafi það vald til þess að meta og vega, hver á að fá starfið. Ég álít, að það sé skylda ráðherra að veita ekki starf öðrum en þeim, sem er talinn hæfur til starfsins af sérfróðum mönnum, sem spurðir eru ráða. Um starfið, sem hér er spurt um, var um þrjá umsækjendur að ræða. Stjórnarnefnd ríkisspítalanna var spurð, deildarlæknir fæðingardeildarinnar var spurður, og landlæknir, sem er formaður stjórnarnefndarinnar, var þess vegna einnig spurður. Hv. fyrirspyrjandi las hér upp bréf frá deildarlækninum, Pétri Jakobssyni. Læknirinn telur, að einn umsækjandinn komi ekki til greina, en tveir umsækjendurnir séu þannig, að milli þeirra megi velja. Hins vegar telur deildarlæknirinn, að hann mæli eindregið með öðrum umsækjandanum fremur, vegna þess, hversu vel hann þekkir hana, vegna þess, hversu lengi hún hafi unnið á fæðingardeild landsspítalans, og einnig vegna þess, að þessi stúlka hafi kynnt sig vel og ágætlega í öllum sínum störfum og hafi hin ágætustu meðmæli. Það er fjarri mér að vera að kasta nokkurri rýrð á þann umsækjanda, á þá stúlku, sem hafði öll meðmæli í fyllsta lagi. En það hafði einnig sú stúlka, sem fékk starfið. Pétur Jakobsson deildarlæknir telur hana hæfa. Ég hef rætt við deildarlækninn um þetta, og ég vissi vel, hvað ég var að gera, þegar ég veitti þetta starf. Ég vissi vel, að stúlkan var hæf og að deildarlæknirinn gat vel sætt sig við að vinna með þessari stúlku, þótt hann hefði kosið hina frekar, vegna þess að hann þekkti hana betur. Það er talað um langan starfstíma hjá frk. Guðrúnu Magnúsdóttur. Það er rétt, hún hefur langan og lengri starfstíma á landsspítalanum en frk. Magnea. En hún hefur ekki lengri starfstíma alls. Frk. Magnea hefur unnið annars staðar, og hún hefur það fram yfir Guðrúnu, að hún hefur verið sjálfstæð ljósmóðir og þurft að vinna verkin á eigin ábyrgð í sex ár, enda þótt fæðingar í sveit séu færri en á fæðingardeild landsspítalans. Ég ætla, að ljósmæður í sveitum, sem verða að treysta á sjálfar sig, þar sem oft er erfitt að ná í lækni og ekki fyrr en seint, öðlist nokkra reynslu fram yfir hinar, sem alltaf eru við hlið læknisins. Ég tel, - það er kannske ljótt að segja það, - að það sé hræsni að vera að tala um, að hér hafi veitingarvaldinu verið misbeitt, að hér hafi verið brotin regla, að hér hafi verið farið inn á einhverja nýja braut, sem áður er óþekkt. Þetta er skinhelgi, þetta er hræsni. Þessi hv. þm. veit betur, hvað hefur tíðkazt í embættaveitingum hér á landi undanfarið. Og það er alveg víst, að ráðherra hefur veitingarvaldið. Ef ráðherra verður alltaf að fara eftir því, sem þeir, sem aðspurðir eru um meðmæli, helzt leggja til, þá er veitingarvaldið raunverulega ekki hjá ráðherra. Veitingarvaldið er ekki hjá heilbrmrh., ef hann verður að fara eftir tillögum stjórnarnefndar ríkisspítalanna og landlæknis. Ráðh. verður að ganga úr skugga um, að hann skipi ekki í starfið annan en þann, sem er hæfur og getur gegnt því vel og fullkomlega. Og þannig er þessi kona, sem hefur fengið yfirljósmóðurstöðuna við fæðingardeild landsspítalans. Hv. fyrirspyrjandi var að tala um meðmælin hér áðan, að meðmælin, sem frk. Guðrún Magnúsdóttir hefði, væru miklu fullkomnari en þau meðmæli, sem frk. Magnea hefur. Báðar þessar stúlkur hafa hin fullkomnustu meðmæli, prýðileg meðmæli. Ég nenni ekki að lesa þau upp, en þau eru ekki færri hjá frk. Magneu, og þau eru ekki lakari. Ég ætla, að það sé ástæðulaust að hafa þessi orð öllu fleiri. En í sambandi við 3. lið fsp. má geta þess, að í sambandi við landsspítalann hafa ráðherrar yfirleitt ekki veitt mörg embætti. Ráðherra hefur aðeins fjallað um fáar starfsmannaráðningar við ríkisspítalana. Yfirlæknisstörfin, sem um leið eru prófessorsstörf, veitir menntmrh., sbr. Eystein Jónsson núverandi fjmrh., sem veitti yfirlæknisstarf við lyflæknisdeildina 1947. Það getur vel verið, að hann hafi farið nákvæmlega eftir tillögum háskólaráðsins, ég man það ekki. Það mætti kannske líka tala um veitingu prófessorsembættisins fyrir styrjöldina, sem Haraldur Guðmundsson veitti. Það getur vel verið, að hann hafi farið þar eftir áliti meiri hluta þeirrar n., sem mælti með embættinu. Hv. fyrirspyrjandi getur rannsakað það í bókum sínum. Annars verð ég að segja, að síðan ég varð ráðherra, hef ég veitt mörg embætti, og það hefur gengið árekstralítið. Samvinna milli mín og landlæknis hefur yfirleitt verið góð. Ég man þó, að í sambandi við héraðslækninn á Selfossi fór ég alveg gegn tillögum landlæknis, og hv. 1. landsk. sá ekki ástæðu til þess að gera fsp. til mín út af því. Ég held, að ég hafi þessi orð ekki fleiri. Ég tel, að það sé vel, að frk. Magneu hafi verið veitt yfirljósmóðurstaðan við fæðingardeild landsspítalans, enda þótt hinn umsækjandinn, frk. Guðrún Magnúsdóttir, hefði að sjálfsögðu einnig verið ágæt.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans við fsp. minni, þó að ég viðurkenni með engu móti, að hann hafi réttlætt þessa ráðstöfun sína í ræðu sinni eða flutt fram rök fyrir henni. Ég sagði áðan, að ég hefði hreyft málinu vegna þess, að hér væri um nýmæli að ræða, og það staðfesti hæstv. ráðherra. Það hefur ekki komið fyrir áður, að ráðherra hafi gripið þannig inn á starfssvið yfirlæknanna við ríkisspítalana að „skikka“ þeim aðstoðarmenn. Hingað til hefur það verið talið sjálfsagt og er líka sjálfsagt, að yfirlæknar spítalanna fái að ráða starfsfólki sínu. Þeir eiga að bera ábyrgð á störfum þess, og þeir eru dómbærastir um, hverjir eru hæfastir til þess að gegna störfunum. Það er ekki hæstv. heilbrmrh., sem vakinn er upp á nóttunni, ef vandræði ber að höndum á spítölunum, svo að ég noti orð, sem hann mun sjálfur hafa heyrt af hálfu þeirra manna, sem hlut eiga að máli þarna. Það eru yfirlæknarnir, og það eru þeir, sem verða að bera ábyrgð á því starfsfólki, sem þar er starfandi, en ekki ráðherrann. Það er þessi regla, sem nú virðist eiga að fara að breyta, og það er þess vegna ástæða til að stinga við fótum. Ráðherrann lagði áherzlu á, að hann hefði veitingarvaldið. Um þessi störf hefur það hingað til verið form eitt, að ráðherra hefur skrifað undir veitingarbréfið til æðstu starfa á spítölunum. Það hefur aldrei komið fyrir og engum dottið í hug, að það gæti komið fyrir, að ráðherra sendi inn á ríkisspítalana annað starfsfólk en það, sem yfirlæknar óskuðu eftir að þangað kæmi. Hæstv. ráðh. lagði áherzlu á, að honum bæri ekki skylda til annars en að veita störfin þeim, sem væru hæfir. Ég vil segja: Honum ber skylda til að veita þau þeim, sem eru hæfastir. Í þessu máli getur engum manni með heilbrigða dómgreind blandazt hugur um, að af þeim tveimur, sem til greina komu, var ungfrú Guðrún miklu hæfari en sú, sem veitt var starfið, hvort sem litið er á starfstíma, reynslu, próf eða meðmæli. Ráðherrann leggur áherzlu á vald sitt í þessu sambandi. Hann gleymir því, að honum ber skylda til að sjá svo um, að þau störf, sem undir hann heyra, hljóti þeir, sem eru hæfastir til að gegna þeim, að þeir, sem eru hæfastir, séu ekki sniðgengnir við veitinguna, því að hvernig á annars að tryggja, að þeir, sem hæfastir eru, haldi áfram að búa sig undir störfin, ef þeir geta átt von á þvílíkri meðferð eins og hæfasti umsækjandinn hefur hér ómótmælanlega orðið að sæta? Hæstv. ráðh. segir, að yfirlæknirinn hafi talið ungfrú Magneu hæfa. Um það hefur yfirlæknirinn ekkert sagt í umsögn sinni. Hann hefur aðeins sagt, að hún hafi tilskilin próf. Jafnvel þó að hún væri hæf, sem ég skal ekki draga í efa, þá er það ekki mergurinn málsins, heldur hitt, að um starfið sótti önnur kona, sem var ómótmælanlega hæfari. Ráðherrann sagði, að sú, sem starfið fékk, hefði unnið sjálfstæð störf. Ég gat þess áðan, að hennar sjálfstæðu störf voru þó ekki meiri en það, að hún stundaði í full tvö ár algerlega óskylt starf, barnakennarastarf. Hverjum dettur í hug að meta sjálfstæð ljósmóðurstörf við fæðingu 35–40 barna til jafns við það að vera starfandi yfirljósmóðir á landsspítalanum, þar sem á sama tímabili fæðast hátt á níunda þúsund barna? Ég vísa því alveg á bug þeim ummælum hæstv. ráðh., að það hafi verið of stór orð af minni hálfu að segja, að veitingarvaldinu hafi hér verið misbeitt. Það hefur ekkert komið fram, sem hrekur þá umsögn mína. Því hefur verið misbeitt og það er alvarlegt, ef það táknar upphaf þess, að ráðherra ætli sér að halda áfram að „skikka“ yfirmönnum deildanna á ríkisspítölunum starfsmenn þeirra. Það er alvarlegt, ef það ástand skapast, að yfirmennirnir treysta sér ekki til þess að bera ábyrgð á störfum undirmannanna. Það er annað, þó að deila hefjist um störf sjálfra yfirmannanna, því að segja má, að þeir starfi á ábyrgð ráðherra, á ábyrgð sjálfrar heilbrigðisstjórnarinnar. En þegar deilur hefjast um starfsemi undirmannanna á spítölunum, sem starfa á ábyrgð yfirmannanna, þá er það alvarlegt, ef yfirmönnunum hafa verið sendir undirmenn, sem þeir vilja ekki og geta ekki borið ábyrgð á.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til að svara hv. fyrirspyrjanda, því að það, sem hann sagði núna, var heldur kraftlítið. Undrar mig ekki, þó að það hafi heldur dregið af honum í seinni ræðunni frá því er hann byrjaði. Það er alveg ljóst, að þessi fsp. hans var með öllu ástæðulaus. Þeir, sem kynna sér þessi mál, og það hefur fyrirspyrjandi gert nokkuð með því að lesa umsögn yfirlæknisins um umsækjendurna, sannfærast um, að báðar þessar konur eru hæfar til starfsins. Og það er ekki rétt sem hv. fyrirspyrjandi sagði hér áðan, að deildarlæknirinn hafi ekkert sagt um það, hvort frk. Magnea væri hæf. Hann segir: „Einn umsækjendanna er ekki hæfur.“ Þar af leiðir, að hinar tvær eru hæfar. Þetta er tilraun til að snúa út úr og leggja aðra meiningu í það, sem deildarlæknirinn hefur sagt, heldur en hann gerði, og ég sé ekki, að vegur þessa hv. þm. vaxi nokkurn hlut við það. Hann vex ekki heldur við það að fullyrða hér, að deildarlæknirinn vilji ekki bera ábyrgð á gerðum þessarar stúlku, sem nú hefur fengið yfirljósmóðurstarfið. Hann vex ekki við það, vegna þess að hér fer hann algerlega með rangt mál. Ég hef rætt við deildarlækninn um þetta, og veit vel, að það er komin fullkomin samvinna á milli hans og þessarar ljósmóður. Fullyrðingar út í bláinn, rakalausar, til þess eins að koma illu af stað, hafa ekkert að þýða. Það er virðingarvert, ef menn vilja leggja eitthvað á sig til þess að fá fullkomið réttlæti, ef einhverjum hefur verið gert rangt til. En mér dettur ekki í hug, að það sé aðeins það, sem vakir fyrir hv. fyrirspyrjanda, vegna þess að ég veit, að hann þekkir svo vel okkar stjórnmálasögu, að hann veit, að hér hafa hlutir gerzt á borð við þetta á undanförnum árum, og ætla ég ekki að lá fyrrverandi ráðherrum, þótt þeir hafi gert margt svipað því, sem ég gerði með því að veita þetta embætti. Ég sé svo ekki ástæðu til að segja meira um þetta, en vil taka það fram, að ég hef alltaf fyrirlitningu á hræsninni.