Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Eins og hv.þdm. sjá, varð mentmn. ekki sammála um þetta frv. En þó að hún klofnaði, er ágreiningurinn mjög lítill efnislega. Mjer er víst óhætt að segja fyrir hönd nefndarinnar allrar, að enginn ágreiningur sje um það, að heppilegt og nauðsynlegt sje að koma upp heimavistarhúsi fyrir mentaskólann. Það er samróma álit, að slíkt sje nauðsynlegt, bæði vegna skólalífsins yfirleitt, og svo til þess að ljetta þeim kostnað, sein hjer stunda nám utan af landi. Það, sem ágreiningi olli í nefndinni, var aðferðin við framkvæmd málsins. Stjórnin hafði valið þann kost, að bera fram frv. um þetta, en minni hl. nefndarinnar telur það ekki eðlilegustu leiðina, heldur eigi að veita nauðsynlega upphæð í fjárlögum til þessa fyrirtækis, þegar fært þyki. Jeg ætla ekki að svo stöddu að tala alment um málið; býst við, að dagskrá minni hl. og greinarg. hans fyrir henni gefi mér tilefni til þess síðar. - Breytingartillögur meiri hl. eru smávægilegar, og þarf jeg lítið um þær að segja. Okkur fanst nauðsynlegt að taka fram, að í húsinu væri íbúð handa kennara. Í lauslegum uppdrætti húsameistara er gert ráð fyrir aðeins tveim stofum handa kennara, en okkur þykir rjettara, að fyrir því sje sjeð, að fjölskyldumaður geti búið í húsinu, enda hleypir það ekki fram kostnaði að neinum verulegum mun. 2. brtt. er aðeins orðabreyting, eins og allir sjá. Jeg býst ekki við, að stjórnin hafi ætlast til, að stúlkur skyldu útilokaðar frá þessum heimavistum, en eftir orðalagi greinarinnar, þar sem talað er um „námssveina“, mátti skilja frv. svo. Jeg skal svo ekki teygja umræður frekar, en leyfi mjer að leggja til, fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar, að hv. deild þóknist að samþ. þetta frv.

Frsm. minni hl. (Bernharð Stefánsson) Jeg bjóst ekki meira en svo við því, að þetta mál kæmi til umræðu í dag, og er því ekki sjerstaklega undir það búinn, að gera grein fyrir áliti minni hl. En málið er einfalt, og það verður að sitja við það, þó að jeg sleppi að minnast á eitthvað, sem vert hefði verið að taka fram. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) skýrði rjett frá því, að um lítinn ágreining hefði verið að ræða, þótt svo færi, að nefndin klofnaði. Nefndin er sammála um, að stefna beri að því, að koma upp heimavistahúsi við mentaskólann. Ágreiningurinn er aðeins um það, hvaða leið skuli farin. Meiri hl. vill láta samþ. frv., sem heimilar stjórninni með sjerstökum lögum að láta reisa þetta hús, en minni hl. telur af ýmsum ástæðum rjettara, að til þess þurfi sjerstaka fjárveiting á fjárlögum. Það má víst slá því föstu, að þótt þetta frv. yrði samþ., mundi ekki verða ráðist í að reisa húsið á þessu ári, og tæplega á því næsta. Hefir hæstv.forsrh. (JÞ) látið orð falla á þá leið á einum fundi nefndarinnar um þetta mál. Bjóst hann við, eftir því útliti, sem nú væri, að ekki yrði hægt að reisa húsið fyr en í fyrsta lagi eftir tvö ár. Það er því auðsjáanlega nægur tími til þess að koma fjárveitingu til byggingarinnar inn í næstu fjárlög, og ekki hægt að sjá, að það geti gert málinu neinn skaða, þótt þetta frv. sje ekki samþ. nú. Á hinn bóginn lítur minni hl. svo á, að það ætti að vera regla, a. m. k. þegar hægt er að koma því við, að taka fjárveitingar upp í fjárlög, en hafa sem minst af sjerstökum lögum í svona sniði. Við minnihlutamenn erum báðir stjórnarandstæðingar. Afstaða okkar byggist þó ekki á því, að við vantreystum stjórninni til þess að fara með þessa heimild. En við ætlum, að afgreiðsla fjárlaganna verið gætilegri, ef horfst er í augu við gjaldahliðina í einu lagi. Það er ekki æfinlega litið nógu vandlega á, hve háir gjaldaliðir felast í sjerstökum lagaheimildum. Jeg veit ekki annað en að hæstv. fjrh. (JÞ) sje okkur sammála um þetta. Jeg held, að jeg fari rjett með það, að hann hafi oftar en einu sinni haldið því fram hjer, að rjett væri að fylgja þeirri reglu, að slíkar fjárveitingar sem þessi væru teknar í fjárlög. Í stað þess að bera fram rökstudda dagskrá, hefði að vísu nægt að setja það ákvæði í frv., að það kæmi til framkvæmda, þegar fje væri til þess veitt í fjárlögum. En frv. var þá orðið þýðingarlaust, því að það felur ekki í sjer annað en fjárveiting. Verkið er auðvelt að framkvæma, hvenær sem fje er fyrir hendi. Við gátum ekki lagt til, að frv. yrði samþ. með breytingu, sem gerði það þýðingarlaust, og kusum því að bera fram dagskrána. Auk þess, sem jeg hefi nefnt, má fleira telja, sem gerir varhugavert að samþ. frv., eins og það liggur fyrir, m. a. það, að undirbúningur málsins virðist ekki svo góður sem skyldi. Jeg hefi heyrt núna rjett nýlega - og getur hæstv. ráðh. (MG) upplýst, hvort það er rjett - að þetta mál hafi ekki verið borið undir skólameistara og kennara mentaskólans, og verð jeg að telja það galla. Þá stendur í frv., að þetta hús eigi að reisa á lóð mentaskólans. Við höfum reynt að athuga, hvort þetta væri tiltækilegt, og komist að þeirri niðurstöðu, að enginn heppilegur staður væri fyrir húsið á þeirri lóð. Það verður að hugsa fyrir fleiru en húsnæðinu einu. Aðstaða verður að vera þægileg, og nemendur verða að eiga kost á að komast undir bert loft. Jeg sá, að í fundarbyrjun var útbýtt brtt. frá hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um, að orðin „á lóð skólans“ skuli falla niður. Minni hl. hefir ekki enn tekið afstöðu til till. þessarar, og vil jeg því ekki tala um hana að svo komnu. Að öllum ástæðum athuguðum leyfir minni hl. mentmn. sjer að leggja til, að rökst. dagskráin verði samþ. og frv. þannig afgreitt. Sú dagskrá ber það með sjer, ef hún verður samþykt, að háttv. deild álítur, að heimavistahús beri að byggja, þegar ástæður ríkissjóðs leyfa, enda þótt hún sjái ekki ástæðu til að afgreiða málið í lagaformi.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg á hjer litla brtt. þess efnis, að lagaheimildin verði ekki bundin við núverandi lóð mentaskólans. Þar með á jeg ekki við það, að húsið megi ekki byggja á lóð skólans, ef það verður álitið heppilegt, heldur að landsstjórn og skólastjórn verði frjálst að velja um, hvar húsið verði reist. Með þessu er aðeins verið að benda á, að fleiri staðir geti komið til greina. Það þarf að sjá fyrir því, að skólinn með heimavistum hafi næga lóð til frambúðar, en jeg efast um, að núverandi lóð mentaskólans sje nægilega stór. En það virðist liggja vel við, að stækka hana, og ef það ráð verður tekið í tíma, býst jeg við, að enginn staður væri heppilegri fyrir heimavistirnar eða sjálfsagðari. En það virðist heldur ekki vera nein frágangssök, að byggja húsið nokkurra mínútna gang frá skólanum. Aðalatriðið er að hafa nægilegt landrými til leikja og íþróttaiðkana fyrir skólanemendur. Hefi jeg oft áður lýst þeirri skoðun minni, að meira sje undir því komið, að glæða íþróttir og fjelagslíf í skóla þessum, heldur en þótt breytt yrði um eina eða tvær námsgreinir.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Mál þetta er í raun rjettri svo ákaflega einfalt og svo lítill ágreiningur um það, að jeg held, að best væri að hafa sem allra stystar umræður. Hv. frsm. minni hl. (BSt) lýsti ástæðum þeim, er til þess liggja, að hann treystist ekki til að mæla með frv., en jeg get ekki sjeð, að þar kæmu fram nokkur rök á móti málinu. Það væri þá helst, að hann teldi það einskonar óþarfa, að setja lög um þetta efni, og að betra yfirlit fengist um fjárhag landsins með því að hafa sem flestar fjárgreiðslur í fjárlögunum sjálfum, en borga minna eftir 24. gr. þeirra. En það er nú svo, að það er aldrei hægt að gera sjer nokkra hugmynd um fjárhaginn án þess að athuga jafnframt 24. gr. fjárlaganna, því að á hverju einasta ári er það svo fjölda margt, sem greiða verður eftir þessari grein. Það mundi því engu breyta um „yfirlit fjárhagsins“, þótt þetta fje yrði á sinum tíma greitt eftir heimild 24. gr. - Það er líka í fullu samræmi við fyrri gerðir þingsins, að ákveða byggingu þessa húss fyrirfram með lögum. Í lögum frá 1919, um húsagerð ríkisins, er t. d. ákveðið að byggja landsspítala, íbúðarhús á Hvanneyri, viðbót við geðveikrahælið á Kleppi, skólahús á Eiðum og húsmæðraskóla á Norðurlandi, og landsstjórninni heimilað að láta reisa þau svo fljótt sem unt er. Öll þessi hús kosta eflaust miljónir króna samtals, en þó var engin hætta álitin því samfara, að fara þannig að, og meira að segja talið langeðlilegast. Reynslan hefir líka orðið sú, að frekar hefir þurft að ýta á eftir landsstjórninni um þessar byggingar heldur en hitt. Um það, hvort sjerstök þörf sje á að bæta þessu húsi við, má vitna í, að á þingi 1921 var skorað á stjórnina að undirbúa þetta mál í þál., sem borin hafði verið fram af mentmn. þessarar háttv. deildar. Er því eðlilegt, að stjórnin verði við þessum tilmælum, enda má segja, að hún hafi borið málefnið fram áður, þótt í nokkuð öðrum búningi væri. Í stjfrv. um lærðan skóla, sem lá fyrir hv. deild í fyrra, var t. d. gert ráð fyrir heimavistum fyrir ekki færri en 50 nemendur. Varð jeg ekki var við, að það sætti neinum mótmælum í hv. deild. Þvert á móti virtust allir vera sammála um það ákvæði frv. Nú hefir hæstv. landsstjórn ekki álitið heppilegt að bera fram frv. um lærðan skóla, en aðeins lagt fyrir hv. deild frv. til laga um heimavistir. Verð jeg að telja það fyllilega eðlilegt. Bæði hefir þingið áður lýst yfir vilja sínum um þetta efni, og þeir, sem undirbúið hafa ný lagafrv. um mentaskólann, hafa einnig talið heimavistanna mikla þörf. Má vist telja það viðurkent af öllum, sem um málið hafa hugsað, að full nauðsyn sje á byggingu þeirra. Enda veit jeg ekki betur en að vinir Akureyrarskóla telji það einn af hans helstu kostum, hve góðar heimavistir hann hefir. Um muninn, sem á því er að samþykkja svona lög og að bíða, þar til fært þykir að koma fjárveitingu í sjálf fjárlögin, langar mig til að benda á eitt atriði. Fjárlögin eru jafnan sett löngu áður en hægt er að sjá með nokkurri vissu, hver afkoma þess árs verður, er þau gilda fyrir. En með slíkum lögum sem þessum er landsstjórninni heimilt að byrja á verkinu, þegar fje er fyrir hendi, og gæti það flýtt ögn fyrir framkvæmdum. Annars skil jeg nú varla, að ástæða sje til að óttast, að svo geist verði farið í þessu máli, að þingið komist ekki að með fjárveitingar í fjárlögum, ef það hefði löngun til. Það getur meira að segja verið full ástæða til að samþykkja svona frv., þó að menn byggjust við harðæri. Þá getur oft verið nauðsyn á, að hið opinbera leggi út í einhverjar atvinnubætur. Gæti t. d. verið mjög heppilegt að byrja þá á ýmsum undirbúningi undir verkið, svo sem að grafa fyrir húsinu og viða að efni. Fyrir alla þá, sem vilja, að heimavistir komist upp við mentaskólann sem fyrst, er einsætt að fylgja þessu frv. Vil jeg þó ekki væna hv. minni hl. um að sitja á neinum svikráðum við málið, en jeg sje ekkert unnið við að samþykkja dagskrártill. hans. Hv. frsm. minni hl. (BSt) sagðist hafa frjett, að frv. þetta hefði ekki verið borið undir rektor eða kennara mentaskólans. Má vel vera, að það sje rjett, en ákvæðið um heimavistir var í stjfrv. um lærðan skóla í fyrra, og um það fengu rektor og kennarar að fjalla. Það er ekki eins og það sje einhver spánný tillaga, að fara fram á stofnun heimavista. Og jeg veit ekki hverjum hefir verið það meira áhugamál en einmitt rektor og kennurum skólans. Og þó að þeir legðu á móti því - sem ekki kemur til nokkurra mála - held jeg, að ekki kæmi til nokkurra mála að taka þau mótmæli til greina. Þegar farið verður að ræða um fyrirkomulag heimavistanna, er vitanlega sjálfsagt að leita álits hjá kennaraliði skólans, en það liggur ekki hjer fyrir. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) flytur brtt. um það, að binda heimildina ekki endilega við núverand lóð mentaskólans. Meiri hl. mentmn. hefir ekki haft tækifæri til að bera sig saman um þetta atriði, og get jeg því ekkert um það sagt fyrir hans hönd. En í fljótu bragði get jeg ekki sjeð ástæðu til annars en að fallast á þessa brtt.; jeg býst við, að húsið verði bygt þarna hvort sem er, því að þetta er heppilegur staður. Hv. frsm. minni hl. (BSt) sagði, að það væri unnið með því að samþ. dagskrártill. hv. minni hl., að þá hefði deildin lýst yfir, að hún væri málinu hlynt. En það hefir hún gert svo margsinnis áður, og getur nú gert það enn betur en nokkru sinni fyr með því að samþykkja frv. sjálft. Leyfi jeg mjer því að mælast til þess við hv. deild, að hún felli hina rökstuddu dagskrá.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Mjer þykir leitt, að hv. mentmn. skuli ekki hafa orðið samferða í þessu máli, þar sem jeg fæ ekki sjeð, að meiri og minni hl. greini í raun rjettri nokkurn skapaðan hlut á. Eini ágreiningurinn virðist vera um það, hvort rjett sje að samþykkja slíkar áætlanir sem þessa fyrir framtíðina. Hv. minni hl. virðist hugsa eitthvað á þá leið, að það sje alveg óvíst, hvenær hægt verði að hefjast handa í þessu máli, og liggi því ekki á að gera samþyktir um það fyr en síðar. En jeg vil benda á, að það er ekki sjaldgæft hjer á þingi, að gera þess háttar áætlanir. Jeg man eftir tvennum slíkum lögum, sem samþykt voru hjer á þingi í fyrra, önnur um viðauka við Flóaáveitulögin og hin um bryggjugerð í Borgarnesi. Jeg skil ekki þau straumhvörf, sem orðin eru, ef þetta er ekki eins leyfilegt nú. Þessi dæmi, sem jeg nefndi, eru heldur ekki hin einu. Stórir lagabálkar, eins og símalög og vegalög eru einmitt þessa eðlis. Í fyrra voru t. d. samþ. um 20 nýjar símalínur, sem leggja skyldi einhverntíma í framtíðinni. Sje jeg ekkert á móti þessari lagasetningu. Hún sýnir, að Alþingi álitur þörf á að gera þetta, enda þótt það treystist ekki til að ákveða, hvenær byrjað skuli á framkvæmdum. Mjer skildist á hv.frsm. minni hl. (BSt), að hann setti það fyrir sig, að svona lagasetning kæmi illa heim við fjárhagsáætlanir fjárlaganna. En þegar hann lætur það fylgja með, að hann treysti stjórninni til að leggja ekki út í framkvæmdir nema haganlegt sje, fæ jeg ekki betur sjeð en að hann hafi þar með eyðilagt sína eigin mótbáru. Það er rjett hjá hv.þm. (BSt), að ómögulegt verður að leggja út í nokkrar framkvæmdir í málinu á þessu ári, en hver veit, nema það verði hægt á árinu 1928? Hverjum skyldi t. d. hafa dottið í hug á þingi 1924, að ríkissjóðum mundi hafa svo mikið fje sem raun varð á árið 1925? Jeg held, að þessi litli ágreiningur milli hv. nefndarhluta ætti ekki að mega verða frv. að fótakefli, þegar öllum kemur saman um þörfina á því, að byggja heimavistir. Hv. frsm. minni hl. (BSt) talaði uni, að undirbúningur málsins væri ekki góður, og að frv. hefði ekki verið borið undir rektor eða kennara mentaskólans. Það er nú rjett, að þetta frv. hefir ekki verið formlega undir þá borið, en bæði skólameistari og kennarar hafa áður látið í ljósi, að það væri eindregin ósk þeirra, að heimavistir yrðu bygðar. Veit jeg enga ástæðu til að ætla, að þeir hafi breytt skoðun um það efni. Í sambandi við þetta frv. var ekki annars að spyrja en hvort þeir vildu heimavistir eða ekki, og jeg verð að taka undir þá skoðun, að það væru undarlegar skólastjórnir, sem ekki vildu heimavistir fyrir nemendur sína. Mjer er einnig kunnugt af viðtali við suma kennara, að afstaða þeirra hefir í engu breyst. Hitt er alt annað mál, og liggur ekki hjer fyrir, að sjálfsagt er að leita álits skólans um einstök atriði í fyrirkomulagi heimavistanna, þegar þar að kemur. Við brtt.hv.þm. V.-ísf. (ÁÁ) hefi jeg ekkert að athuga. Hún fer aðeins fram á að slá því á frest, að ákveða stað fyrir heimavistahúsið, og ætti það ekki að gera neitt til. Jeg álít það raunar heppilegast, að hafa heimavistirnar sem næst skólanum sjálfum. Og jeg get ekki heldur viðurkent það, sem sagt hefir verið, að lóð mentaskólans sje lítil. Hún er einmitt ein með stærstu lóðunum í þessum bæ, og man jeg ekki eftir, að nokkur skóli bæjarins hafi svo stóra lóð til umráða. Gæti helst verið, að það yrði hinn nýi barnaskóli, sem á að fara að byggja, sem þar kæmi til samjafnaðar. Jeg get ekki skilið, að þeir, sem vilja málinu vel, áliti, að því sje hrundið aftur á bak með þessu frv. Þvert á móti verður það að teljast stórt spor áleiðis. Oft hefir verið um það rætt, hve erfitt sje fyrir fátæka pilta utan af landi að stunda hjer nám, og hefir þó varla verið ofsögum af því sagt. Væri því mikið unnið, þótt ekki munaði nema einu ári, sem heimavistunum yrði fyr upp komið fyrir frv. Alt þetta veit hv.frsm. minni hl. (BSt), og hefir meira að segja sjálfur haldið því fram á þingi áður. Um brtt.hv. meiri hl. þarf jeg fátt að segja. Jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja, hvort ákveðið er í lögunum sjálfum, að kennari skuli hafa íbúð í húsinu. Um síðari brtt. skal jeg aðeins taka það fram, að það var alls ekki tilgangur stjórnarinnar að útiloka kvennemendur frá heimavistum mentaskólans, þó að ef til vill mætti skilja orðalag frv. svo. Hinsvegar játa jeg, að þetta orðalag er mjer að kenna. Mjer fanst orðið „skólasveinn“ svo fallegt og það búið að fá þá hefð í málinu, að jeg vildi helst hafa það, og kom þá ekki til hugar, að það gæti valdið neinum misskilningi, enda mun það tíðast, að það sjeu skólasveinar, sem hjer er um að ræða, að njóti þessara hlunninda, því að utan af landi munu tiltölulega fáar námsmeyjar sækja hingað til mentaskólans; þær eru yfirleitt hjeðan úr bænum, sem stunda hjer nám. Annars hefi jeg ekki frekar við þetta að athuga, og vona, að frv. fái að halda áfram.

Frsm. minni hl. (Bernharð Stefánsson) Hv. frsm. meiri hl. (MJ) sagði, að minni hl. færði engin rök gegn því, að frv. næði fram að ganga í því formi, sem það er; aðeins því haldið fram af okkur minnihlutamönnum, að málið væri óþarft eins og nú horfir. En í sömu andránni tók hann þó upp sömu rökin, sem jeg færði móti frv.: að afgreiðsla fjárlaganna mundi síður verða gætileg, ef fje væri þannig heimilað með sjerstökum lögum. Þetta voru rökin, sem jeg færði, Hann bætti því við ennfremur, að afgreiðsla fjárlaganna væri því aðeins gætileg, að fult tillit væri tekið til þeirra fjárveitinga, sem fælust í 24. gr. fjárlaganna. Þetta er að vísu rjett, en reynslan sýnir, að það hefir ekki verið gert nægilega hingað til. Hv. frsm. benti á, að tíðkast hefði áður að heimila fje úr ríkissjóði með sjerstökum lögum, t. d. til ýmsra opinberra húsabygginga. Það neitar víst enginn því, að þetta hefir verið gert. En jeg er þeirrar skoðunar, að þetta sje óheppilegt og alls ekki forsvaranlegt, og síst, þegar fjárhagur ríkissjóðs er jafnörðugur eins og nú. Það hefir líka komið á daginn, að þingi og stjórn hefir þótt varlegra að nota ekki þá heimild, sem felst í lögunum frá 1919, heldur hafa fjárveitingar til flestra þeirra bygginga, sem reistar hafa verið samkvæmt þeim, jafnframt verið teknar upp í fjárlög. Þá mintist hann á, að þingið hefði áður skorað á stjórnina að koma með till. um heimavistir við hinn almenna mentaskóla, og því væri undarlegt, ef þetta frv. yrði ekki samþ. nú. Það er nú svo, að till. um þetta geta komið fram með ýmsu móti. Jeg hefði t. d. talið rjettara, að till. kæmi frá hæstv. stjórn um að taka þetta upp í fjárlög, þegar hún sjer það fært fjárhagsins vegna, og fyr ekki, og á þann hátt hefði áskorun þingsins verið fullnægt á sínum tíma. Háttv. frsm. taldi heppilegra fyrir stjórnina að hafa heimild um þetta í sjerstökum lögum en að fje væri til þess veitt í fjárlögum; þá væri hægt fyrir hana að grípa tækifærið, þegar fjárhagurinn leyfði, og láta þá byrja á byggingunni. En jeg býst nú við, að fje, sem safnast í góðu ári, þurfi ekki að eyðast samstundis, og að þá verði tekjuafgangur; mætti þá taka upp í fjárlögin næsta ár á eftir fjárveitingu til þess að reisa heimavistarhúsið. Hann tók líka fram, að það gæti verið þægilegt fyrir hæstv. stjórn að hafa þessa heimild, sem frv. fer fram á, ef um sjerstakt atvinnuleysi væri að ræða í bænum. Þetta kann rjett að vera, en jeg held, að síst sje skortur á verkefni, ef fje er fyrir höndum til framkvæmdanna. Væri nær að ljúka við þær framkvæmdir, sem þegar er byrjað á, eins og t. d. byggingu landsspítalans, heldur en að ráðast í nýjar. Hv. frsm. vildi halda því fram, að það væri ekkert undarlegt, þó að þetta mál hefði ekki nú verið borið undir rektor og aðra kennara mentaskólans, enda væri kunnugt, að þeir vildu allir, að heimavist kæmist á, og því ekki annað að gera hjer en að Alþingi ákvæði, hvort heimavist skuli takast upp við skólann eða ekki. Þó að jeg sje ekki beinlínis að efa, að hjer sje farið rjett með, þá finst mjer þó, að æskilegt hefði verið, að þessu máli hefði að minsta kosti fylgt umsögn og álit rektors um það, hvort hann teldi nauðsynlegt, að heimavist kæmist á við skólann. Í því sambandi vil jeg geta þess, að jeg hefi þekt skólastjóra, seni var algerlega á móti því, að heimavist væri tekin upp við skóla hans, og svo kann að vera um fleiri. En þó víst kunni að vera, að rektor og kennarar skólans vilji fá heimivistina, þá finst mjer, að samt hefði átt að bera þetta frv. undir þeirra álit. Skal jeg í því sambandi benda á tvö atriði í frv.: Í fyrsta lagi er það um lóð skólans, hvort hún sje hentug eða nógu stór til þess, að á henni verði reist nægilega stórt hús fyrir heimavist. Og í öðru lagi var ekki hægt að skilja frv. á annan veg en þann, að heimavistin ætti eingöngu að ná til skólapilta. Hæstv. ráðh. (MG) hefir nú skýrt frá því, að svo væri ekki. Heimavistin ætti jafnt að ná til karla og kvenna, sem til skólans sækja utan af landi. En bæði þessi atriði tel jeg að minsta kosti sjálfsagt, að borin hefðu verið undir rektor og kennara skólans, því að bæði geta þau orkað mjög tvímælis, þó fallist sje á, að heimavistin eigi að koma. Hæstv. atvrh. (MG) mintist á, að hentugt væri fyrir ríkið að gera áætlun um framtíðina, og benti í því sambandi á, að þetta væri gert, t. d. með símalögunum. Í þeim lögum væri bundin áætlun um símalínur, sem ekki væri búið að leggja. Jeg er honum sammála um, að slíkar áætlanir fyrir framtíðina sjeu nauðsynlegar, og því sje heppilegt að gera þá áætlun um heimavist mentaskólans, að húsið verði þá reist, er fje er til þess veitt í fjárlögum. En í frv. felst heimild fyrir stjórnina að láta byrja á þessum framkvæmdum þegar henni sýnist. Um símalínurnar er alt öðru máli að gegna. Þó að þær sje upp teknar í símalögin, er aldrei ráðist í að byggja þær, nema fje sje til þess veitt í fjárlögum. Við minnihlutamenn hefðum ekkert á móti því, að samþ. frv., ef það ákvæði fylgdi með, að heimavistarhúsið skyldi ekki reist fyr en fje sje veitt til þess á fjárlögum. Þá er það orðið hliðstætt við símalögin, en fyr ekki. Hæstv. atvrh. (MG) ljet þess getið, að mjög litlar líkur væru til þess, að heimavistahúsið mundi bygt á þessu eða næsta ári, en þó væri ekki loku fyrir það skotið. En jeg tel víst, að þó hægt væri að reisa húsið, þá mundi það því aðeins gert, að hætt væri við aðrar framkvæmdir. Og þó að eitthvert fje yrði afgangs, þá mundi nóg við það að gera, t. d. mundi landsspítalanum ekki af því veita. Hæstv. atvrh. (MG) vjek að því að lokum, sem oft hefir verið minst á áður, að aðalástæðan fyrir þessu máli væri sú, hve erfitt það reyndist utanbæjarpiltum að kosta sig hjer námsár sín. Þetta er satt, og því mesta þörf, að úr þessu sje bætt, og það sem fyrst. En jeg fæ ekki sjeð, að með þessu frv. verði úr þeim vandræðum bætt á næsta ári. Þess vegna er engin ástæða til, að þingið fari nú að afsala sjer fjárveitingavaldi sínu í hendur hæstv. stjórnar. Auk þess mætti benda á í þessu sambandi, að nú er svo komið, að ekki er útilokað fyrir fátæka pilta utan af landi að afla sjer ódýrari kenslu en verið hefir, t. d. við gagnfræðaskólann á Akureyri. Hann hefir nú, eins og kunnugt er, byrjað á framhaldskenslu undir stúdentspróf, og vona jeg, að á því verði áframhald, sem beri góðan ávöxt í framtíðinni. Og þó að sumir líti svo á, að hann muni að mestu ætlaður Norðlendingum og Austfirðingum, þá stendur hann öllum opinn, hvaðan af landi sem er, á meðan húsrúm leyfir. Svo er líka þess að gæta, eins og jeg hefi margoft tekið fram áður, að á Akureyri er ódýrara að dvelja en hjer í Reykjavík, að heimavistin þar verður námspiltum þeim mun ódýrari en hjer sem nema mun ferðakostnaði þangað. Hinsvegar má enginn skilja orð mín svo, að jeg telji þetta fullnægjandi um aldur og æfi, heldur megi við það una um 2–3 ár, með þeim tækjum, sem skólinn hefir fengið, og þess vegna ekki jafnbrýn nauðsyn einmitt nú að koma upp heimavist við mentaskólann, þó að sjálfsagt sje að gera það undir eins og Alþingi viðurkennir, að þær ástæður sjeu fyrir hendi, sem leyfa það. Annars ætla jeg ekki að fjölyrða frekar um þetta. Það er ekkert kappsmál fyrir mjer, að standa móti því, að frv. þetta verði samþ., þó jeg telji heppilegra að bíða, þangað til betur árar fyrir ríkissjóð og hægt sje að veita fje til þessara framkvæmda í fjárlögum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg tók það fram áður, að rektor mentaskólans hefði verið spurður um það í öndverðu, hvort hann vildi, að heimavist væri upp tekin við skólann, og að hann hefði svarað því játandi, og hinir aðrir kennarar sömuleiðis. Þess vegna er ástæðulaust að spyrja um þetta aftur. En efist hv. minni hl. um, að hjer sje rjett frá skýrt, þá var þeirra að spyrja rektor og kennara og vita, hvort hugur þeirra væri hinn sami. Jeg fyrir mitt leyti geri ekki ráð fyrir, að hann hafi breyst. Annars held jeg, að allir skólastjórar sjeu þeirrar skoðunar, að skólum sje það betra og hollara að koma sjer upp heimavistum, ef þess er nokkur kostur á annað borð, svo að hann er víst einasta undantekningin, þessi skólastjóri, sem hv.frsm. minni hl. (BSt) mintist á. Viðvíkjandi lóðarspursmálinu, þá játa jeg, að brtt.hv.þm. V.-Ísf. (AA) bætir úr og að stjórnin er þá ekki bundin við neinn ákveðinn stað, sem húsið skuli reist á. Hv. frsm. minni hl. (BSt) sagði, að frv. þetta, eða heimild sú, sem farið er fram á með því, væri ekki sambærileg við símalögin. En jeg skal aðeins benda honum á, að samkvæmt símalögunum hefir stjórnin heimild til að láta byggja símalínur fyrir afgang þann, sem verða kann á tekjum við rekstur símans, þó að stjórnin hafi hinsvegar ekki sjeð sjer fært að gera það. Með þessu frv. er því síst farið lengra en símalögin mæla fyrir, heldur mætti miklu fremur segja, að skemra væri gengið. Hv. frsm. minni hl. (BSt) vildi hafa þessa heimild í fjárlögum, en ekki í sjerstökum lögum, en tók þó fram um leið, að hann treysti stjórninni til að misnota ekki þessa heimild. M. ö. o.: hann treystir stjórinni til þess að byrja ekki á þessum framkvæmdum fyr en fje er fyrir hendi. Annars verð jeg að halda, að það sjeu einhverjar stjórnir fram í tímanum, sem hann vill ekki veita þessa heimild, enda skaut því upp í ræðu hans, að heimavistarhúsið ætti helst ekki að reisa fyr en búið væri að ljúka við landsspítalann, en til hans er árlega veitt í fjárlögum, svo að ekki kemur í bága við hann, að ráðast í að reisa húsið, ef fje er fyrir hendi áður en spítalinn er fullgerður. Það mætti benda á það, að ótal dæmi eru þess í þingsögunni, að Alþingi hefir í stærri málum en þessu afsalað fjárveitingarvaldi sínu í hendur stjórninni, og ekki orðið að sök. Að vísa á Akureyrarskólann í þessu sambandi, kemur að litlum notum, því þar mun setinn bekkur, og fáir einir, sem þar fá inni, svo að slík ávísun mun að litlu haldi koma. Mjer skildist líka á síðustu orðum hans, að honum væri ekkert kappsmál að fella frv., en vildi hinsvegar fresta framkvæmdum, þangað til fje væri veitt til þess í fjárlögum. En þar sem hann lýsir því yfir, að hann vantreysti ekki stjórninni og trúir henni til að misnota ekki heimildina, þá skilst mjer ekki, hvers vegna hann er eiginlega á móti frv. og leggur til, að málinu sje að þessu sinni eytt með rökstuddri dagskrá.

Tryggvi Þórhallsson Hv. frsm. meiri hl. (MJ) og hæstv.dómsmrh. (MG) hafa haft svo hörð orð um það, ef atkv. skyldu verða greidd með dagskrártill. á þskj. 104, eins og þar væri um einhverja goðgá að ræða. Nú ætla jeg að greiða atkv. með dagskránni, og þykir því hlýða að gera örlitla grein fyrir því. Jeg vil þá byrja með því, að gera þá yfirlýsingu, að jeg er því fylgjandi, að reistur sje heimavistabústaður við mentaskólann, þegar ástæður leyfa og fje er fyrir hendi. Jeg er þeirrar trúar, að það sje farsælt piltum og þeim til góðs, auk þess sem það setur sinn svip á skólann. En jeg verð að taka undir með hv.frsm. minni hl. (BSt), að til þess sje ekki heppilegur tími nú, og því síður, að það sje heppilegt, eins og sakir standa, að afsala fjárveitingarvaldi þingsins í hendur stjórnarinnar, þegar þess er þá gætt, að fjvn.Nd. hefir ekki sjeð sjer fært að taka upp á fjárlög 1928 fjárveitingu í þessu skyni. Jeg er sammála hæstv. fjrh. (JÞ), er hann heldur því fram, að fjárlögin eigi að vera sem rjettust mynd af fjárhagsgetu ríkisins, og þess vegna eigi að forðast öll aukin útgjöld með heimildum sjerstakra laga. Þar sem hæstv.dómsmrh. (MG) talaði um heimild stjórnarinnar til þess að láta byggja símalínur, þá er það að vísu satt, að það er svo á pappírnum. En hitt veit jeg, að stjórnin sjer sjer ekki fært að framfylgja því, nema símastjóri hafi lagt fram sitt álit og að fje sje til þess veitt í fjárlögum. Þess vegna er ekki um hliðstæð dæmi að ræða, að bera frv. þetta saman við símalögin. Ástandið, sem nú ríkir, er þess valdandi, að ekki er hægt að sinna þessu máli, og að Alþingi verður að gjalda varhuga við að afsala á nokkurn hátt fjárveitingarvaldinu úr sínum höndum. Jeg býst við, að fjvn.Nd. verði að leggja til, að fella niður sumar nauðsynlegustu framkvæmdirnar eða þá að draga úr þeim til stórra muna. Til þessa finnum við best og sárast, sem vinnum í fjvn. og verðum á hverjum degi svo að segja að skera niður eða þá að rifa seglin, svo að fjármálaskútunni sje óhætt. Úr öllu verður meira og minna að draga, eigi okkur að fleytast fram úr örðugleikunum. Jeg skal t. d. nefna eitt dæmi. Embættismenn ríkisins hafa sent fulltrúa sína á fund fjvn. og farið fram á að fá laun sín bætt. Þeir hafa áður snúið sjer til hæstv. stjórnar, og hún ekki sjeð sjer fært að verða við óskum þeirra, og líklega fer á sömu leið fyrir nefndinni, að hún sjái sjer ekki fært að sinna þessu, þótt hún hinsvegar játi, að meir muni nú þrengja að embættismönnunum en áður. Nefndin hefir að vísu ekki tekið afstöðu um þetta, en jeg geri ráð fyrir því, að ekki verði hægt að sinna því. Og þegar ástandið er svo, að nefndin verður auk þessa að neyðast til að flytja till. um að stöðva sum þörf og nauðsynleg fyrirtæki, þá er ekki að vænta, að hún geti lagt til, að fje verði veitt til þess að reisa heimavistahús, sem álíta má, þótt nauðsynlegt sje, að betur þoli bið en sumt annað, er niður verður að skera. Og jeg get bætt því við, frá mínu sjónarmiði, að það hefir ekki aukist traust mitt á hæstv. stjórn til þess að fara með heimild þá, er frv. nefnir, þó að hæstv.dómsmrh. (MG), sem einu sinni var „ekki dómsmálaráðherra“, eins og alkunnugt er, sje nú orðinn það.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg minnist þess ekki, að hafa talað um, að það væri nein goðgá að greiða atkv. með þessari rökstuddu dagskrá frá minni hl. nefndarinnar, en hitt er það, að jeg hefði óskað þess, að meiri hl. hv. deildar vildi greiða atkv. með frv. En það er eins og vant er hjá hv.þm. Str. (TrÞ), að hann veður annaðhvort í ökla eða eyra - það er aldrei meðalvegur til hjá honum. Hv. þm. sagðist vera með málinu. Það er nú gott að heyra, að menn eru með málinu, en þeir vilja bara ekkert fyrir það gera, en gera það, sem þeir geta, til þess að bregða fæti fyrir það. Hv. þm. Str. (TrÞ) þykir nú gott að geta borið fyrir sig hæstv. fjrh. (JÞ). En mig minnir hálfvegis, að í gær þætti honum ekki mikið varið í það, sem hann sagði áður, og hans aðfarir allar. Nú telur hann orð hans vera sem goðasvar. Annars vil jeg benda á, að þetta frv. er ekki flutt án samþykkis hæstv. fjrh. Öðruvísi gæti það ekki komið fram sem stjfrv.; svo að það er ekki til neins að vitna í það, að hæstv. fjrh. sje á móti þessu máli. Hv. þm. sagði, að símalögin ætti að skilja þannig, að um símalagningar ætti að fara eftir till. landssímastjóra; en það er alveg rangt hjá honum. Landssímastjóri hefir hvað eftir annað haldið því fram við stjórnina, að hún ætti að leggja símalínur fyrir allan tekjuafgang símans. Stjórnin segir nei; það sje samkomulag, að láta þingið ráða, hversu mikil fjárhæð sje notuð til þess á hverju ári. Jeg sje ekki, að þessar upplýsingar, sem hv.þm. Str. (TrÞ) var að gefa úr fjvn., komi neitt þessu máli við. Hann tók líka fram, að það væri ekki búið að taka neina ákvörðun um þessa hluti. Svo að hann getur alls ekki vitað, hvað verður ofan á. Jeg held það fari þá best á því, að vera ekki að tilkynna neinar umræður úr nefndinni, fyr en hann getur vitað úrslitin. - Annars get jeg ekki sjeð, hvað það kemur þessu máli við, hvort embættismenn fái hækkun launa sinna eða ekki.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Það eru aðeins tvö til þrjú atriði í ræðu hv.frsm. minni hl. (BSt), sem jeg þarf að minnast á. Hann kvaðst vilja lýsa sínum góða hug til málsins með því að segja, að þegar gott ár kæmi, væri hægt að leggja fje til þessa fyrirtækis á fjárlögum eða jafnvel fjáraukalögum fyrir það ár, sem yfir stendur. Jeg hygg það sje í samræmi við álit hv.þm. yfirleitt, að heppilegast sje að komast hjá slíkum fjáraukalögum. Hv. þm. veit, að það muni ekki koma til, að veita fje, nema á fjárlögum. Það er með öðrum orðum víst, að með því að taka upp þá reglu, sem hann og minni hl. stingur upp á, þá er málið altaf tafið um eitt ár - og getur hæglega tafist lengur. Tökum til dæmis, að það yrði nú samþykt, að hafa fjárhagsþing annaðhvert ár aðeins. Málinu getur meira að segja verið stefnt út í tvísýnu um alveg óákveðið árabil. Þó að eitthvað batni í ári, þá höfum við enga tryggingu fyrir því, að þeir þingmenn, sem þá sitja, hafi nægan áhuga á þessu máli. Ef það er álit mikils meiri hl. þeirra, er nú sitja á þingi, að mál þetta sje nauðsynlegt, því á þá endilega að leggja það undir álit annars þings, hvenær hafist skuli handa um framkvæmdir, þar sem málið getur tafist með því um óákveðinn tíma? Það er vegna þessa, sem jeg sagði - og notaði þó ekki stærra orð - að það sýndi betri hug til málsins, að samþ. frv. þetta, heldur en hitt, að samþykkja rökstuddu dagskrána. Hv. þm. (BSt) vildi ekki gera mikið úr þeirri röksemd minni, að komið gæti fyrir, að byrjað yrði á þessu verki, þegar hart yrði í ári, ef stjórnin sæi sig neydda til að veita atvinnubætur. Hann sagði, að altaf væri nóg að ráðast í, ef slíkt kæmi fyrir. Jeg skal ekki segja um það, en þó er það aðgætandi, að í slíkar atvinnubætur er ekki hægt að taka hvaða verk sem er. Það verður að vera verk, sem almennir verkamenn geta unnið; ekki er hægt að setja þá t. d. í að „innrjetta“ landsspítalann eða gera önnur verk, er „fag“-lærða menn þarf til. Það er alls ekki víst, að þau verkefni sjeu altaf fyrir hendi, sem heppileg eru til atvinnubóta. Það er miklu óheppilegra, ef stjórnin þyrfti að vera að leita að slíku verkefni í hvert skifti. Gæti þá komið fyrir, að ráðist yrði fullfljótt í einhverjar framkvæmdir, sem ekki væri tími til að athuga nóg áður, og ónýttist svo meira og minna af verkinu. Slíkt er ekki óhugsandi. Betra, að stjórnin hafi heimild, og geti hún svo snúið sjer að verki, sem búið er að ákveða að vinna. Það er einn meginkostur, að atvinnubætur verði að því sama gagni og væri þær veittar án þess að neyð knýði. Þá talaði hann enn um það, að það væri yfirsjón, að sýna ekki rektor þessar till. Því svaraði hæstv. ráðh. (MG) og gat þess um leið, að honum hefði þótt það að, að heimavistahúsið ætti að byggja á skólalóðinni og að í stað „sveina“ í frv. ætti að vera „nemendur“. En það er hægt að nema báða þessa steina úr götunni, því að nú liggja einmitt fyrir brtt. um bæði þessi atriði. Jeg skal ekki taka þátt í þeim deilum, hvort þetta er hliðstætt við símalögin; en jeg er viss um, að þetta er hliðstætt því, sem jeg nefndi, lögin frá 1919 um húsabyggingar ríkisins. Hjer er þó ekki farið eins frekt í sakirnar. Þar er stjórninni gefin ótakmörkuð heimild til að taka lán í þessu skyni. Þá voru menn ekki eins smeykir við það, eins og í gær, þótt ekki væri allar lánsheimildir takmarkaðar vandlega af þinginu, eða þau væru tekin til 20–30 ára. Mig minnir það væri í þessum tilgangi, sem innlenda lánið var tekið, þótt fjeð yrði að fara til annars á þeim árum, þegar þröngt var í búi. Jeg þarf varla að fara út í það, þegar hv.frsm. minni hl. (BSt) fór að gefa ávísun á Akureyri. Rjett ályktun af þeim rökum hans væri sú, að þá væri þessi heimavist hjer til ills eins, þar sem væri miklu ódýrara að vera á Akureyri. En við vitum nú, hvað mönnum ber vel saman um þetta. Annars þarf ekki annað að segja um þetta en það, að hann gaf hjer ávísun á innstæðu, sem ekki er fyrir hendi, því að á Akureyri er ekkert pláss til að vísa á. Þá er hv.þm. Str. (TrÞ). Hann kvað mig hafa brúkað hörð og stór orð um þá, sem ætluðu að samþ. dagskrána. Já, öðruvísi mjer áður brá! - Ef hann brúkar aldrei harðari og stærri orð en þau, sem fjell frá mjer og hæstv. ráðh. (MG), þá held jeg engum þyrfti að ofbjóða. Það mesta, sem jeg sagði, var það, að það sýndi betri hug til málsins, ef menn vildu samþ. frv. Hann sagðist alls ekki geta verið með þessu, að heimila stjórninni að taka fje, án þess að veitt væri á fjárlögum. Í fyrra var hjer samþ. að gefa hæstv. stjórn heimild til að reisa hús fyrir veðurstofuna, með alveg sama hætti og hjer er um að ræða. Frv. flaug gegnum deildina, og varla, að menn vildu ræða það. Að vísu sjest ekki, hvort hv.þm. Str. (TrÞ) greiddi atkv. með því; þótti ekki ástæða til að hafa nafnakall, en hv.þm. hefir þá ekki staðið eins vel á verði og nú, að ráðast á þessa óttalegu heimavist. Þetta dæmi sýnir ljóslega, að slíkt hefir oft verið gert með fullu samþykki þingsins. Hv. þm. var að lýsa fjárskortinum, sem nú er, sem sýndi, hve mikil fjarstæða það væri, að þetta hús yrði reist 1928. Jeg skal ekki segja, að það verði endilega gert 1928, en jeg bendi á það, að í þingbyrjun 1924 var ekki glæsilegt útlit 

Tryggvi Þórhallsson Það eru örfá atriði út af ræðu hv.frsm. (MJ) og ræðu hæstv. ráðh. (MG). Hv. frsm. (MJ) nefndi dæmi um það, að fyr á árum og undir öðrum kringumstæðum hefði verið veitt heimild fyrir stjórnina að gera hliðstæða hluti. Þetta er vitanlega alveg rjett. En það, sem veldur því, að jeg er varfærnari nú en áður, er blátt áfram fjárhagsástæðurnar. Þær eru verri og öll aðstaða nú en nokkurn tíma í okkar minni. Því verðum við nú að gjalda mikinn varhuga við að veita slíka heimild. Annars hefði jeg ekki staðið upp, ef hæstv. ráðh. (MG) hefði ekki sagt það beinlínis í sinni ræðu, nú, þegar við erum að undirbúa og ganga frá fjárlögunum, að verið gæti, að lagt yrði út í þetta bákn 1928. Mjer fanst þetta hálfpartinn vera storkun til okkar allra í fjvn. Hann ætlaði svo sem, hæstv. ráðh., að fara með tugi og hundruð þúsunda eins og hann vildi, hvað sem við segðum. En þegar jeg mintist gamalla tíma, þá kom mjer það alls ekki á óvart, þó hann langaði til að synda í dálitlum peningum. Ef það er virkilega alvara hjá hv.frsm. (MJ) og hæstv. ráðh. (MG), að inn í frv. megi setja ákvæði um, að ekki skuli hafist handa fyr en fje er veitt á fjárlögum, þá er það ekki rjett, sem hv.frsm. (MJ) sagði, að málið tefjist inn eitt ár. Hæstv. ráðh. (MG) dró dár að því, að jeg teldi mig með málinu, því að hann kvað mig ekkert vilja fyrir það gera. Jeg legg þann sama mælikvarða á þetta og önnur opinber mál, sem jeg hefi afskifti af. Það eru ákaflega margir hlutir, sem jeg tel mjög æskilegt að gera. En jeg rjetti ekki upp hendina með því að gera alla þá æskilegu hluti, sem kosta fje. Jeg verð að gera greinarmun á þeim og taka tillit til þess, hvað hægt er að gera vegna fjárhags ríkissjóðs. Þess vegna var það algerlega rjettmætt, að taka til samanburðar það starf, sem jeg sem fjárveitingarnefndarmaður verð að vinna nú á hverjum degi. Við verðum altaf að draga merkjalínuna milli þess, hvað hægt er að gera, og hins, hvað ekki er hægt að gera, af því marga, sem er þarft. Og sem sagt hefi jeg í því starfi þurft oft að setja merkjalínuna fyrir ofan svo fjöldamargt sanngjarnt og nauðsynlegt. Og þetta mál, verð jeg að segja, lendir með mörgum öðrum fyrir neðan þá merkjalínu. Svo var hæstv. ráðh. (MG) að gera að gamni sínu, að mjer þætti gott að bera hæstv.forsrh. (JÞ) fyrir þessari skoðun minni, að alt eigi að koma inn í fjárlög og þau ættu að sýna rjetta mynd af framkvæmdum ríkissjóðs. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að mjer hefði ekki þótt eins mikið varið í það, sem hæstv.forsrh. (JÞ) sagði í gær. Alveg satt. Jeg álít það, sem fram gengur af munni hæstv. ráðh. venjulega, alls ekki gott og blessað; en jeg álít það geti hent, að rjettmæli hrjóti af vörum hans. Og í hvert skifti sem það kemur fyrir, skal jeg verða manna fyrstur til að halda því á lofti.

O, ekki altaf!

. Jeg vil heldur ekki fortaka, að slíkt geti hent hæstv.dómsmrh. (MG), sem nú er orðinn. Og jeg skal verða manna fúsastur til að viðurkenna það, ef það skyldi koma fyrir. En um báða held jeg það gildi, að það sjeu yfirleitt undantekningar.

Frsm. minni hl. (Bernharð Stefánsson) Jeg var búinn að gera grein fyrir afstöðu minni og minni hl. nefndarinnar og ætlaði að láta þar við sitja, en hv.frsm. meiri hl. (MJ) gaf mjer tilefni til að segja örfá orð. Hann mintist á það, að það mundi varla koma til mála, að veita fje í þessu skyni í fjárlögum fyrir það ár, sem þá væri að líða. Getur það að vísu vel verið, að fjárveiting komi þá ekki til greina fyr en á fjárlögum fyrir næsta ár á eftir. Hv. þm. sagði, að með þessu móti mundi málið tefjast um eitt ár. Jeg gekk inn á það áðan. En jeg get ekki sjeð, að í þessu efni geti eitt ár haft svo mikið að segja. Annars er það svo, að það má eiginlega færa nákvæmlega samskonar rök og hv.frsm. (MJ) færði fyrir því, að veita svona lagaðar heimildir fyrir alla skapaða hluti, með öðrum orðum: að gera fjárlögin alveg óþörf. Það má altaf segja svo um allar framkvæmdir, að þær geti orðið fljótari, ef stjórninni er gefin heimild til að taka fjeð úr ríkissjóði, án þess það standi í fjárlögum. Kannske hv.frsm. meiri hl. (MJ) vilji flytja þá till., t. d. til breytingar á stjórnarskránni, sem liggur fyrir, að fjárlög sjeu alls ekki samin, heldur hafi stjórnin ríkissjóðinn í sínum höndum og megi nota hann eins og hún vill. Þetta er í raun og veru alveg í samræmi við hans skoðun. Hv. frsm. meiri hl. vildi ekki efa, að við minnihlutamenn bærum góðan hug til þessa máls, en sjálfur kvaðst hann bera betri hug til þess, og hans skoðanabræður. Jeg skal ekki leggja beinan dóm á þetta. Hann ber betri hug til þessa frv., en hvort hann ber betri hug til þess, að heimavist komi við skólann, tel jeg vafasamt. Jeg hygg og, að reynslan hafi sýnt það hjer á Alþingi, að jeg hefi yfirleitt borið eins góðan hug til fátækra nemenda og hann. Og jeg hefi gert meiri tilraun til að ljetta þeim námsbrautina en hv.þm. (MJ). Það er enginn vafi, að það er miklu heppilegra fyrir fátæka nemendur út um landið, ef mentaskóli kemur á Akureyri, heldur en nokkurn tíma þessi heimavist hjer, þótt hvorttveggja sje nauðsynlegt. Fyrir því hefi jeg barist á undanförnum þingum, en hv.frsm. meiri hl. (MJ) lagt þar á móti. Hv. frsm. tók orð mín svo áðan, að jeg teldi, að altaf mundi nóg verkefni til fyrir menn, sem þyrfti að veita dýrtíðarvinnu. Þetta sagði jeg ekki, heldur, að nú á næstu árum mundi nóg verkefni fyrir höndum til slíkrar vinnu, þótt heimavistahúsið bættist ekki við. Og það hygg jeg sje rjett. Mjer sýnist hjer svo mikið um framkvæmdir, sem ekki er lokið, að nóg verði á þessu ári og því næsta, t. d. landsspítalinn. Þá vildi hv.frsm. telja, að þótt það ef til vill hefði verið ástæða til þess í fyrstu, að bera þetta mál undir rektor mentaskólans, þá væri sú ástæða alveg fallin burt, því að nú væru komnar fram brtt., að í stað „námssveina“ komi „nemendur“, og einnig um að bygging þessi væri ekki bundin við lóð skólans. En gallinn er sá, að brtt. hafa ekki heldur verið bornar undir rektor skólans; og jeg veit ekki, hvort hann muni telja heppilegra að samþ. frv. með brtt. eða ekki, svo að ástæður þessar eru alls ekki niður fallnar. Jeg þarf ekki fleira að taka fram viðvíkjandi ræðu hv.frsm. Ræðu hæstv. ráðh. (MG) heyrði jeg ekki vel. Mjer skildist hæstv. ráðh. þykja vænt um það traust, sem honum fanst koma fram hjá minni hl. til hæstv. stjórnar. Jeg held hann hafi í raun og veru gert of mikið úr þessu, því að það eina, sem jeg sagði fyrir hönd minni hl., var það, að við bærum ekkert sjerstakt vantraust til stjórnarinnar, að hún misbrúkaði þessa heimild. En við álítum það heppilegra og varlegra, að binda fjárveitinguna við fjárlög. Þar sem hæstv. ráðh. (MG) beindi til hv.þm. Str. (TrÞ), að hann efaðist um velvilja manna í þessu máli, þá hlýtur hann að hafa meint það líka til okkar minni hl. nefndarinnar. Það má nú altaf segja svona hluti. En jeg get ekki kannast við það, að minni hl. hafi ekkert viljað fyrir málið gera; því að í þeirri dagskrá, sem hann leggur til að samþ. verði, er því beinlínis slegið föstu, að mjer sýnist, að það eigi að byggja heimavistina, þegar ástæður leyfa. Þess vegna finst mjer reyndar, að við viljum dálítið fyrir þetta mál gera, þó að við kærum okkur ekki um að leggja svo mikla áherslu á það, að við teljum þörf á að gefa stjórninni óbundnar hendur um fjárveitingu.

Atv. og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Út af seinni ræðu hv.þm. Str. (TrÞ) vil jeg aðeins benda á það, að hann blandar saman tvenn hlutum, þegar hann talar um fjárlagafrv. fyrir 1928 og þetta frv. Í því frv. er skipað fyrir, hvaða útgjöld skuli int af hendi á því ári, en í frv., sem hjer er um að ræða, er alls ekki sagt, að þetta eigi að gera 1928. Það er lagt í vald stjórnarinnar. Og það hefir komið fram meðal annars frá hv. minni hl., að hann vantreysti ekki stjórninni til að meta þetta atriði. Hv. þm. Str. (TrÞ) getur því ekki haldið því fram, að þetta hljóti að verða byrði á árinu 1928, nema með svo feldu móti, að fært yrði að leggja fram af tekjum þess árs, þegar búið væri að inna af hendi þær greiðslur, sem fjárlögin fyrir 1928 gera ráð fyrir. Hjer er verið að vinna fyrir unga og efnilega pilta, sem eru svo staddir, að þeir geta ekki stundað nám án þess að lenda í vandræðum. Og þar sem við vitum það, að þessir piltar eru bestu mannsefni þjóðarinnar, þá væri hart, ef stjórninni væri ekki veitt þessi heimild. Hv. þm. Str. (TrÞ) ljet svo um mælt, að ýmislegt gott hefði komið fram frá hæstv.forsrh. (JÞ) og jafnvel frá mjer. Verð jeg að segja, að það er meira en jeg gat átt von á frá honum, og meira en jeg get sagt um hann.

Jón Auðunn Jónsson Út af ummælum þeim, sem hjer hafa fallið, vil jeg geta þess, að við gagnfræðaskólann á Akureyri eru ekki nægar heimavistir fyrir þá, sem skólann sækja. Mjer er kunnugt um, að á síðastliðnu hausti voru tveir piltar úr Ísafjarðarsýslu vonsviknir í þessu efni. Þeir höfðu vonast eftir heimavist, en vegna þrengsla gat ekkert af því orðið. Jeg álít, að nauðsynlegt sje að koma upp heimavistum við þennan skóla. Kostnaður sá, er foreldrar hafa af því, að menta börn sín, er svo mikill, að ekki veitir af, þótt reynt sje að ljetta undir með þeim. Jeg veit það af eigin reynslu, hvað það kostar, að eiga nemendur hjer í mentaskólanum, meðan fyrirkomulagið er svo sem nú er það. Og jeg lít svo á, að þeir, sem vilja koma í veg fyrir, að heimavistahús verði reist fyrir utanbæjarnemendur við mentaskólann, vilji stuðla að því, að Reykvíkingar einir verði færir um að kosta börn sín til æðri mentunar, og það verði nokkurskonar einkaleyfi fyrir þá, að sækja mentun til hinna æðri skóla. Í ræðu hv.frsm. minni hl. fanst mjer og kenna reipdráttar milli Akureyrarskólans og mentaskólans hjer, og þess hugsunarháttar, að ef hjer komi heimavistir, þá muni það tefja fyrir framkvæmd þeirrar hugmyndar, er margir Norðlendingar hafa alið í brjósti, að koma upp mentaskóla á Akureyri. Í þessu máli má ekki hugsa um hjeraðsmetnað einan, heldur hafa það fyrirkomulag, sem gerir sem flestum kleift að afla sjer mentunarinnar.

Tryggvi Þórhallsson Jeg skal ekki misnota heimild hæstv. forseta með því að tala langt mál að þessu sinni. Jeg vildi að eins taka það fram, að hæstv. atvrh. (MG) hefir enga aðstöðu til þess að setja sig í kennarastól og segja okkur, hvað á að gera 1928. Jeg sagði það áðan, og skal endurtaka það, að fjárlög eiga jafnan að gefa rjetta mynd af því, hver útgjöld þjóðarinnar eiga að vera á hverju ári, og að jeg er því andstæður, að stjórnin geti dembt inn miklum framkvæmdum utan fjárlaga. Það voru ekki mín orð, að engu munaði, þótt framkvæmdin í þessu efni drægist um eitt ár. Mjer fanst það ekki fara vel í munni íhaldsráðherra, að hann bæri mjög fyrir brjósti fátæka sveitapilta. Fátækum sveitapiltum mun aldrei standa neitt gott úr þeirri átt, eða frá þeim, sem hafa kastað sjer í fang þeirra stóru í kaupstöðunum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. þm; Str. (TrÞ) vill altaf vera spámaður og er nú að geta í eyðurnar um það, hvernig fjárhagsástæðurnar verði 1928. En um þetta efni veit hann ekkert fremur en jeg. Það getur vel verið, að hægt verði að byggja heimavistarhús fyrir mentaskólann 1928, enda þótt hv.þm. (TrÞ) trúi því ekki. Því, sem hann var að tala um sveitapiltana, get jeg svarað þannig, að jeg þekki miklu betur til þeirra heldur en biskupssonurinn, hv.þm. Str. (TrÞ), af mölinni í Reykjavík.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Það má rjettilega svo að orði kveða, að gamall gestur sje á ferðinni, þar sem er frv. þetta, um byggingu og rekstur strandferðaskips, því að strandferðamálið hefir verið hjer á dagskrá síðan fyrir aldamót, eða síðan strandsiglingar hófust. Að vísu var ekki gerð alvarleg tilraun um að koma á innlendum strandferðum fyr en laust fyrir stríðsbyrjun, eða þegar tilraunin var gerð til þess að kaupa Austra og Vestra. Sú tilraun mistókst, illu heilli, þótt um eitt skeið liti vel út með hana, en þingið 1913 ákvað þá að útvega tvö strandferðaskip og láta þau annast strandferðir umhverfis land, ef ekki næðust samningar við Eimskipafjelag Íslands um að það tæki að sjer ferðirnar með tveim skipum gegn 400 þús. kr. framlagi til þeirra, eða byggingarinnar, úr ríkissjóði. Þingið 1913 hafði fyrir augum svipaða tilhögun um strandferðirnar eins og meðan Thorefjelagið annaðist þær og hafði hjer þrjú skip í strandferðum, eða sjerstakt skip til þess að sigla á hinar vandgæfari smáhafnir austan og norðan lands. Þingið batt fjárveitingu og framkvæmd laganna við árið 1916, og skyldu skipin þá komin í strandferðir. En svo kom stríðið og breytti öllu þessu, svo að lögin frá 1913 komust ekki í framkvæmd og engar reglulegar strandferðir fyr en löngu seinna, eða þá fyrst, er ráðist var í það 1917 að kaupa Sterling. Það var þá líka stríðsástandið, sem olli því, að ekki var útvegað nema þetta eina skip. Er því framkvæmd laganna frá 1913 ekki komin lengra enn í dag en að við höfum aðeins eitt strandferðaskip, þar sem Esja er, en hún kom í staðinn fyrir Sterling, eftir að það skip týndist. Það, sem stefna verður að, er að koma strandferðunum í líkt horf eða ekki lakara en þær voru í fyrir stríð. Því að þótt nokkuð hafi að sumu leyti áunnist með strandferðum millilandaskipanna, þá tekur það helst til stærri hafna. Millilandaskipin eru ekki fleiri nú en þau voru áður, þegar Thorefjelagið og „Sameinaða“ höfðu 5–6 skip í förum hingað, og stundum fleiri. Hjer hefir því í raun rjettri orðið afturför í samgöngum með ströndum fram, síðan fyrir stríð. Árið 1925 var skipuð milliþinganefnd til þess að athuga þetta mál, og skilaði hún áliti sínu á síðasta þingi. Voru tillögur hennar í 5 þáttum og breytilegar, svo að Alþingi gæti valið úr eftir ástæðum. Aðaltillögurnar lúta að skipakaupum, en Alþingi fjelst á síðustu till., sem var um það, að leigja skip að haustinu til strandferða með Esju. Var það svo gert, en af því varð sáralítill árangur, vegna þess að skipið var ófullnægjandi, bæði um stærð og útbúnað, og sigldi áætlunarlaust. Kom því stundum fyrir, að menn frjettu fyrst um ferðir þess, þegar það var komið fram hjá viðkomustöðunum og erindin orðin eftir. Það er oftlega deilt um það, hvort þörf sje á auknum strandferðum, og halda sumir því fram, að millilandaskipin bæti svo úr samgönguþörfinni, að eitt strandferðaskip í föstum ferðum nægi. En eins og jeg áður tók fram, eru millilandaferðir nú ekki fleiri eða meiri en þær voru fyrir stríð, enda eru skipin nú færri heldur en þau voru þá. Og hitt skiftir þó mestu máli, að millilandaskipin sigla aðallega á þær hafnir, þar sem mest er flutningsvon, en smáhafnirnar verða útundan. Jafnvel þær hafnir ýmsar, sem höfðu hálfsmánaðar skipaferðir fyrir stríð, hafa á síðasta ári fengið viðkomur á 4–6 vikna fresti. Og reyndin er sú, að því tíðari sem skipaferðir eru til stærri hafnanna, því lakar verða minni hafnirnar settar, hlutfallslega. En það sem mestu skiftir í þessu efni er einmitt að koma þeim í reglubundið og stöðugt samband við hafnarstaðina stærri. Jeg vil t. d. benda á, og held því fram í fylstu alvöru, að öruggasta ráðið til þess að hindra útstreymi fólks úr sveitunum sje einmitt að láta það finna sem minst til einangrunar og greiða götu allra viðskifta með samgöngum. Samgöngur á landi kosta bæði mikið fje og eru erfiðar, og um mörg hjeruð landsins er það svo, að ekki getur verið um að tala neinar verulegar samgöngubætur nema á sjó. Jeg veit það fyrirfram, að aðalmótbárurnar gegn frv. þessu verða eins og áður þær, að ekki sje til fje til að ráðast í skipakaupin. En því er til að svara, að upphaflega áformið frá 1913 var miðað við lántöku, og hjer er því, eins og oftlega áður, ráðgert að nota lán í bili. Það er ekki viðurhlutameira í þessu máli heldur en ýmsum öðrum. Jeg vil ekki fara að bera þetta litla frv. saman við annað frv., sem fram er komið í þinginu og ráðgerir margfalt stærri lántöku, gerir ráð fyrir miljónaláni vegna járnbrautarlagningar austur yfir heiði. Sú samgöngubót er vissulega dýr, og hún tekur ekki nema til lítils hluta landsmanna, en þessi samgöngubót, sem hjer er farið fram á, kemur öllum landslýð að notum. Jeg álít ekki þörf á að fjölyrða mjög um þetta mál, því að á síðasta þingi var flest tekið fram, sem þurfti, þessu efni viðvíkjandi. Nokkrir þm., sem e. t. v. eru þessu máli ekki fylgjandi, hafa látið svo um mælt, að fáar fundarsamþyktir hafi komið fram, sem að þessu hafi lotið. En slíkar samþyktir hafa, eins og vænta má, nær því undantekningarlaust komið frá hinum afskektari sveitum, þar sem fæstir þingmálafundir eru haldnir. Kauptúnin stærri finna lítið til einangrunar og bera því síður fram óskirnar um auknar strandferðir. Millilandaskipin fullnægja að svo miklu leyti þörfum þeirra. Af því að þetta er 1. umr., mun jeg ekki fara frekar út í málið. Jeg býst við, ef það kemst til 2. umr., að tækifæri verði til að líta á það frá fleiri hliðum síðar og athuga mótbárur.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg tók ekki eftir, að hv.flm. óskaði eftir að máli þessu yrði vísað til nefndar. Jeg legg því til, að því verði vísað til samgmn. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að ræða málið við 1. umr. Eins og hv.flm. tók fram, var það allmikið rætt í fyrra, og því minni ástæða til að ræða það ítarlega nú. - Viðvíkjandi skipinu, sem fengið var til aðstoðar Esju s. l. haust, skal jeg taka það fram, að ekki var kostur á að fá betra skip. Framkvæmdastjóri Eimskipafjelagsins gerði það sem hægt var í því efni, svo að það er ekki hægt að ásaka stjórnina fyrir þetta. Að skipið hafi siglt áætlunarlaust, er ekki rjett. Áætlun var samin og birt, áður en ferðir hófust.