Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eysteinn Jónason Hæstv. forseti. Það var til þess að gera nokkrar athugasemdir við ræður hæstvirtra ráðherra. Það er að vísu dálítið óhægara um vik varðandi hæstv. forsrh., vegna þess að hann hreytti hér nokkrum athugasemdum fram varðandi þetta mál, en fór síðan af landi brott og er sennilega ekki væntanlegur við 1. umr. þess aftur. En ég mundi ekki láta setja þetta fyrir mig, þótt það sé leiðara, þar sem ég veit, að hæstv. ráðh. á fullan aðgang að því, sem hér er sagt, og getur vikið að því síðar, ef honum sýnist. Það var auðheyrt á hæstv. forsrh., að hann var gramur yfir því hlutskipti að þurfa að verja gengislækkunina frá í sumar. Mátti heyra það á málflutningi hans öllum. En hæstv. ráðh. getur ekki kennt öðrum um þetta og ekki sanngjarnt, að hann láti þessa óánægju sína bitna á tíðum. Hann hefur sjálfur valið sér það hlutskipti að standa fyrir þessu, og verður því við það að sitja. Fyrst vék hæstv. ráðherra að þeirri gagnrýni, sem höfð hefur verið í frammi vegna þess, að með brbl. er gengisskráningarvaldið fært úr höndum Alþingis og yfir til Seðlabankans. Það hafa verið færð rök að því, að með þessu hafi hæstv. ríkisstj. brotið gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar og tekið sér vald, sem hún hefði ekki samkv. stjórnarskránni. Hefur meðal annars hv. þm. Ólafur Jóhannesson fært skýr rök fyrir þessu. Þeim rökum öllum vildi hæstv. ráðherra snúa í villu með því að segja, að ríkisstj. hefði gert það eitt með útgáfu brbl. að færa það vald, sem hún hefði haft, - ríkisstjórnin, - ég bið menn að taka eftir því: að færa það vald, sem hún hefði haft, - ríkisstj., - yfir til Seðlabankans. Ríkisstj. gæti ráðstafað því valdi, sem hún hefði, eins og henni sýndist. Þetta var röksemdafærsla núv. hæstv. forsrh., fyrrv. lagaprófessors. En hefur ríkisstj. óskorað löggjafarvald? Ef þessi kenning hæstv. ráðherra ætti að vera annað en orðaskvaldur, þyrfti þetta að vera þannig, að ríkisstj. hefði óskorað löggjafarvald eða óskorað vald til þess að gefa út brbl., svo að það sé orðað alveg skýrt. En hefur hún það? Nei, það er einmitt mergurinn málsins, að það vald hefur ríkisstj. ekki. Vald hennar til þess að gefa út brbl. er ekki óskorað löggjafarvald, það er bundið því skilyrði, að brýna nauðsyn beri til að gefa brbl. út. Og ef hæstv. ríkisstj. verður uppvís að því að hafa gefið út brbl., sem ekki bar brýna nauðsyn til að gefa út, þá er hún um leið orðin uppvís að því að hafa brotið þetta ákvæði stjórnarskrárinnar, sem hæstv. forsrh. þóknaðist að fella algerlega niður, eins og það væri ekki til, í málflutningi sínum hér um daginn. Það er náttúrlega ákaflega þægilegt að fara þannig að, að sleppa úr og taka ekkert tillit til einstakra ákvæða stjórnarskrárinnar, þegar manni sýnist og er kominn í klípu í málflutningi. En skammgóður er áreiðanlega sá vermir, sem af því má hafa, og það ekki sízt fyrir hæstv. forsrh. og fyrrv. prófessor í lögum. Hér þarf því ekkert um þetta að deila. Bráðabirgðalöggjafarvaldið er takmarkað í höndum ríkisstj. Hún var því ekki með brbl. að færa vald yfir til Seðlabankans, sem hún hafði, heldur vald, sem Alþingi hafði og henni var óheimilt að taka af Alþingi með brbl., vegna þess að óhugsandi er, að nokkur maður, hvorki hæstv. forsrh. né nokkur annar maður, geti fært rök fyrir því, að það hafi borið brýna nauðsyn til þess í ágústmánuði að færa gengisskráningarvaldið úr höndum Alþingis yfir til Seðlabankans. Jafnvel þó að menn vildu fallast á það, sem ég vil ekki gera, að það hafi verið brýn nauðsyn að breyta gengisskráningunni, þá var engin nauðsyn að færa valdið yfir til Seðlabankans. Ríkisstj. gat breytt gengisskráningunni sjálfri með því að gefa út brbl. um það eitt. Og þá var ekki hægt að halda því fram, að hún hefði brotið stjórnarskrána, þótt það hefði eigi að síður verið gersamlega óþingræðislegt. Það var auðvitað eftir sem áður gersamlega óþingræðislegt að rjúka til þess á bak við Alþingi, eins og á stóð í sumar, að breyta sjálfri gengisskráningunni. En það var ekki hægt að segja, að það væri beint brot á stjórnarskránni, eins og útgáfa þessara brbl. varð, þegar því var við bætt að færa skráningarvaldið úr höndum Alþingis og yfir í hendur Seðlabankans. Ekki bætti það úr í þessu efni, þegar hæstv. dómsmrh. vildi koma kollega sínum til hjálpar í þessu atriði og færa fram fyrir þessu viðbótarástæður. Þá greip hann til þess að lesa upp hér álit Ólafs Jóhannessonar prófessors um þessi efni og þá m.a., hvaða skilyrði þyrftu að vera fyrir hendi, til þess að brbl. mætti gefa út. Og þá tókst þannig til, vegna þess að hæstv. ráðh. hefur ekki viljað fella úr í lestrinum, og áfellist ég hann ekki fyrir það, að það kom fram sem eitt af þeim skilyrðum, sem Ólafur Jóhannesson taldi þurfa að vera fyrir hendi, að þörfin væri svo brýn, að ekki gæti beðið næsta þings. Það væri óhjákvæmilegt skilyrði, sem þyrfti að vera fyrir hendi, til þess að hægt væri að segja, að rétt væri farið með bráðabirgðalagavaldið. Síðan sló hæstv. dómsmrh. þessu yfir í allt aðra sálma og fór að bollaleggja um, hvort breytingin á sjálfri gengisskráningunni hefði mátt bíða, þangað til Alþingi kom saman á reglulegum tíma, m.ö.o. að leiða athyglina frá því atriði, sem hæstv. ríkisstj. getur ekki varið. En það er allt annað mál. Það er ekki það, sem verið er að deila um í sambandi við stjórnarskrána, heldur hitt, að með engu móti var heimilt að færa gengisskráningarvaldið yfir til Seðlabankans með brbl. Ofan á þetta bætist, eins og raunar hefur komið hér fram hjá öðrum, að það er ákaflega hætt við því, að hæstv. ríkisstj. hafi með þessu viljað þvinga fram lagaákvæði, sem vafasamt var að hún hefði með nokkru öðru móti getað fengið í gegnum þingið, en aðeins með því að láta menn í flýti og að óathuguðu máli binda sig við málið fyrir fram. Það er mjög vafasamt, að þetta hefði með öðru móti gengið fram á Alþingi, því að nú er hætt við því, að hvaða rök sem kynnu að verða færð gegn því að færa valdið yfir til Seðlabankans, þá verði það allt haft að engu út frá þeim skilningi, að það megi ekki lækka gengi ríkisstj. með því að fella ákvæði, sem hún hafi sett með brbl., og þar með verði þetta að standa. Þá hefur ríkisstj. náð þeim tilgangi, sem hún ætlaði sér með þessu stjórnarskrárbroti, því að vitaskuld er jafnglöggur maður og hæstv. forsrh. ekki að leika sér að því að ganga eins í berhögg við stjórnarskrá landsins og gert er með þessu. Hann gerir það ekki af einhverju príli eða fikti. Það er eitthvað sérstakt, sem býr á bak við það að leggja út á svo hæpnar leiðir. Og það getur ekki verið annað en þetta, að tryggja með þessu, að menn standi frammi fyrir þessu sem gerðum hlut og það megi ekki lækka gengið á ríkisstj. með því að breyta þessu eftir á, - allra sízt þegar stjórnarandstæðingar séu búnir að finna að því, þá verði það þó fyrir alla muni að standa. Ég held, að því fari þess vegna víðs fjarri, að hæstv. forsrh. hafi fríað stjórnina ámæli með ummælum sínum um þetta mál, sem voru furðulega út í hött. Og mér finnst einkennilegt, að hæstv. ráðherra skyldi flytja mál sitt á þessa lund. Mér finnst það hefði verið afsakanlegra, ef einhver af okkur hinum minna lærðu í lögum hefði látizt misskilja stjórnarskrána svona hrapallega. Ég fæ alls ekki skilið þann hugsunargang, sem fram kom hjá hæstv. ráðherra í þessu sambandi, að halda því fram, að ríkisstj. hafi í sínum höndum, hvað sem ákvæðum stjórnarskrárinnar liður, óskorað löggjafarvald og óskorað vald til þess að gefa út brbl., þótt það sé greinilega takmarkað í stjórnarskránni. Þá var hæstv. ráðherra í sambandi við þessi brbl. að tala um, að hér hefði ekkert gerzt, því að það hefðu einhvern tíma fyrir löngu verið gefin út 13 brbl. á einhverjum tíma, sem hann tiltók, og á öðru tímabili 8, og þar með átti þetta að vera í lagi. Það þurfti ekki meira að fjargviðrast út af því, þó að við og við væri bætt við einum brbl. Þetta finnst mér furðuleg röksemdafærsla. Ætli það skipti ekki aðalmáli, hvað í þessum brbl. er og við hvaða ástæður þau hafa verið gefin út? Og ef slíkt er ekki greint og borið saman, þá hefur svona málflutningur ekki nokkra minnstu þýðingu. Það mætti t.d. fara að svara svona málflutningi með því að spyrja hæstv. ráðherra að því, hvað sjálfstæðismönnum hefði á þeim tíma fundizt um sumt af þessum brbl. og að þau voru gefin út. Ég býst við því, að þeir hafi ekki talið sumt af þessu vera til fyrirmyndar, þó að það sé nú allt í einu farið að vitna í þetta svona gersamlega út í hött. Ég býst við því, að þeir hafi t.d. á sínum tíma fundið ákaflega mikið að því, sennilega með sterkustu orðum tungunnar, að það voru gefin út brbl. um afurðamálin og það gerðu þeir raunar. En þótt þeir gerðu það þá, var hæstv. forsrh. nú farinn að vitna í þetta eins og hina æskilegustu fyrirmynd, og þess vegna skyldu menn ekkert vera að fjargviðrast um þessi brbl. Nú er það um afurðasölulöggjöfina að segja, að hún átti, eins og hana bar að, ekkert skylt við þær aðfarir, sem nú hafa verið í frammi hafðar, því að afurðasölulögin voru sett með brbl., eftir að alþingiskosningar höfðu einmitt snúizt um það mál. Það var þess vegna fullkomlega lýðræðisleg og þingræðisleg ráðstöfun. En gengislækkuninni er smellt á með brbl. í sumar, án þess að nokkrir séu þar til kvaddir nema stjórnarliðsmenn innan veggja alveg í lokin. Henni er smellt á gersamlega að ástæðulausu, í stað þess að kalla saman þingið og ræða þar hið nýja viðhorf. Brbl, eru sett á bak við þingið til þess að snúast við nýju viðhorfi, en afurðasölubrbl. voru sett í framhaldi af alþingiskosningum, sem háðar voru m.a. um það mál og þar sem sá málstaður hafði sigrað, sem afurðasölulögin voru byggð á. En hvað sem þessu líður, getum við ekki verið sammála um, að þessar sífelldu umræður um það, hvað áður hafi verið gert, séu að vísu nokkuð fróðlegar og gætu að sumu leyti verið lærdómsríkar, ef menn vönduðu sig og bæru saman það, sem sambærilegt er, en þá jafnframt, að það skiptir ekki höfuðmáli í þessu sambandi, hvað skeð hefur áður, heldur hitt, hvort sú ráðstöfun, sem verið er að ræða þá og þá, er réttmæt eða ekki? Og það skiptir ekki heldur aðalmáli í þessu, hvort einhver kynni einhvern tíma áður að hafa stigið hæpið skref í sambandi við þetta eða hitt, heldur hitt, hvernig það skref er stigið, sem nú hefur verið stigið og verið er að ákvarða um. Þannig á auðvitað að ræða um þessa bráðabirgðalagaútgáfu. Það á að meta, hvort hún er eðlileg og hvort menn hafi haldið sér innan eðlilegra takmarka eða ekki, en ekki reyna að drepa málinu á dreif með því að fimbulfamba fram og aftur um gersamlega ósambærilega hluti, sem fyrir löngu hafa gerzt og þar á ofan margir eru þannig, að þeir, sem nú vilja nefna þá til fyrirmyndar, fordæmdu þá á sinni tíð. Ég hygg, það hafi ekki mikla þýðingu, nema þá til að draga athyglina frá því, að hér hefur verið farið rangt að. Slíkur málflutningur er ekki til fyrirmyndar og allra sízt æskilegt, að hæstv. ríkisstj. noti slíkar aðferðir. Þá skal ég koma að því, sem hæstv. forsrh. ræddi og átti að vera um efni málsins, en var það sáralítið. Sannleikurinn er sá, að hæstv. forsrh. reyndi ekki einu sinni að færa fram ástæður fyrir því, að gengislækkunin hefði verið nauðsynleg. Hann bara fullyrti það. En hann reyndi ekki að færa fram neinar ástæður fyrir því, ekki að sýna fram á það. En áður en ég kem að því, vil ég fyrst benda á, að hæstv. ráðherra sagði, að það væru mótsagnir í því, sem ég hefði sagt um málið, því að ég hefði haldið því fram í byrjun ræðunnar, að ástandið hefði verið orðið þannig eftir kauphækkanirnar í sumar, að það hefði verið orðið óviðráðanlegt og ekkert verið annað að gera fyrir ríkisstj. en að leggja málin frá sér og segja af sér. Ég hefði sagt, að ástandið hefði verið orðið þannig. Síðar hefði ég sagt í sömu ræðu, að ástandið hefði verið þannig, að gengislækkun hefði verið óþörf. Þetta taldi hæstv. ráðherra mjög lélega frammistöðu, að flytja mál á þessa lund, og hér hefðu orðið stórfelldar mótsagnir í mínu máli. Sannleikurinn er bara sá, að hæstv. ráðherra snýr hér öllu við, og hann segir frá ræðunni eins og hann hefði víst viljað, að hún hefði verið, ekki eins og hún var, því að ég lagði sem sé megináherzlu á, að ef ríkisstj. hefði farið rétt að, hefði hún getað notað kjarasamningana frá í sumar til þess að lagfæra fyrir sér á þjóðarbúinu þannig, að það hefði ekki þurft að komast í strand, og getað stuðlað að varanlegu jafnvægi í efnahagsmálum landsins. Ég lagði áherzlu einmitt á þetta, en ekki hitt, sem hæstv. ráðherra vill vera láta og bjó til. En síðan sagði ég, að fyrst hæstv. ríkisstj. var ófáanleg til þess að notfæra sér kjarasamningana á þessa lund og hugsaði sér þess í stað að vinna það skemmdarverk, sem gengislækkunin í ágúst var, þá hefði henni verið skylt að kalla Alþingi saman og síðan að rjúfa það og láta þjóðina dæma um, hvort fyrirætlanir hennar um enn nýja gengislækkun væru réttmætar eða hin stefnan, sem við höfum rökstutt og haldið fram. Það var þetta, sem hæstv. ríkisstj. bar skylda til að gera. Henni bar skylda til þess. Fyrst hún vildi ekki fara þá leið, sem við höfðum stungið upp á, bar henni skylda til þess að láta fara fram kosningar í landinu, áður en hún hleypti nýju verðbólguflóði yfir þjóðina með gengislækkuninni í ágústmánuði og það gersamlega að ástæðulausu. Þá sagði hæstv. ráðherra, að með kjarasamningunum, sem gerðir voru í sumar á vegum SÍS og síðan annarra, hefði gersamlega verið sleginn grundvöllurinn undan atvinnurekstrinum í landinu og gert ómögulegt, að hægt væri að halda gengisskráningunni óbreyttri. En hæstv. ráðherra reyndi ekki að færa rök fyrir þessari fullyrðingu. Hann sagði í stað raka: Eða dettur nokkrum manni í hug, að samvinnusamtökin í landinu og verkalýðsfélögin hafi gert samningana eins og þau gerðu þá af einskærum velvilja til ríkisstj. og lagað þá þannig til, að ríkisstj. gæti þeirra vegna átt hægara með að sitja áfram en ella? - Þetta voru rökin: Dettur nokkrum manni í hug, að þessi samtök hefðu staðið að samningum, sem gerðu ríkisstj. hægara fyrir að sitja? Þetta voru rökin, sem hæstv. ráðh. hafði fyrir því, að það hlyti að hafa verið unnið skemmdarverk með þessum samningum, af því að samvinnusamtökin og verkalýðssamtökin hefðu staðið að þeim. Menn taki nú eftir þessum hugsunarhætti. Þessi málflutningur er byggður á því, að stjórnarandstæðingar hverju sinni hljóti að meta það meira að vinna skemmdarverk á efnahagsmálum þjóðarinnar og atvinnumálum en gera svo sanngjarna samninga t.d. um launamál, að þeir gætu undir nokkrum kringumstæðum orðið til þæginda fyrir þá ríkisstj., sem situr. Þetta er sá hugsunarháttur, sem kemur fram hjá hæstv. forsrh., og hann kemur mér ekki svo mjög á óvart, því að þessi hæstv. forsrh. heldur, að allir hugsi á nákvæmlega sama hátt og hann hugsaði og hann starfaði, á meðan hann var í stjórnarandstöðu, því að þá var við þetta miðað. Og það er þessi hugsunarháttur, sem hæstv. forsrh. virðist skilja bezt - og ekki aðeins bezt, hann gerir ekki ráð fyrir því, að nokkur annar hugsunarháttur sé yfir höfuð til. Ef menn séu í stjórnarandstöðu, hljóti þeir yfir höfuð að miða öll sín verk, hvort það er í því að semja um laun fyrir atvinnufyrirtæki, sem þeir eru riðnir við, eða yfir höfuð allt annað, hljóti þeir að miða allt við að gera ríkisstj. bölvun, ekki miða við að reyna að ráða á sem skynsamlegastan hátt fram úr þeim málum í félagssamtökum og atvinnurekstri, sem þeim kann að verða trúað fyrir. Nei, það hljóti allt að vera miðað við hitt. Þessi hugsunarháttur, sem kemur fram í þessum málflutningi hæstv. ráðh., er því miður byggður á reynslunni af honum. Allir vita, hvernig þessi hæstv. ráðh. og Sjálfstfl. hagaði sér að þessu leyti 1958, þegar flokkurinn hafði mestan áhuga á því að sprengja vinstra samstarfið. Þá sá flokkurinn engin ráð önnur en þau að reyna að magna upp kauphækkanir sem allra víðast í landinu og það meira að segja eftir að búið var nýlega að lögbjóða hinar ýtrustu kauphækkanir, sem talið var að atvinnureksturinn gæti borið, og það meira að segja, þó að kaup væri þá um 15–20% hærra raunverulega en það var í sumar, þegar átökin urðu. Við þessar aðstæður gerði Sjálfstfl. undir forustu núv. hæstv. forsrh. allt það, sem hann gat, til þess að sprengja kaupið sem mest upp. Ekki af því að hann héldi, að atvinnureksturinn gæti borið það eða efnahagskerfið. Nei, blátt áfram af því, að hann vonaði, að með því að hækka kaupið við þær aðstæður, sem þá voru, væri hægt að skapa slíkt vandamál við rekstur þjóðarbúsins, að stjórnarflokkarnir gætu ekki komið sér saman um viðeigandi ráðstafanir. Þetta var það sjónarmið, sem var látið ráða. Og þegar ekki komu fram nógar kaupkröfur í verkalýðsfélögunum eða launasamtökunum við þessar kringumstæður, voru talsmenn Sjálfstfl. sendir út með skrifaðar ræður úr Sjálfstæðishúsinu til þess að hvetja sem allra víðast til nýrrar kauphækkunarbaráttu, og ef það ekki dugði, þá var atvinnurekendum Sjálfstfl., þeim sem þeir gátu ráðið við, skipað að bjóða fram kauphækkanir. M.ö.o.: núv. hæstv. forsrh. viðhafði þær aðferðir, ef hann taldi þess við þurfa, þegar hann var í stjórnarandstöðunni, að hann lét atvinnurekendur bjóða fram kauphækkanir, af því að það vantaði vinnudeilur. Þegar vantaði vinnudeilur til þess að sprengja upp kerfið, voru þær búnar til, og ef önnur ráð voru ekki til, voru atvinnurekendur gerðir út af örkinni til þess að bjóða fram kauphækkanir, sem var alveg vitað mál að þeir gátu ekki borið sjálfir og hlutu að valda dýrtíðaraukningu. Það er ekki furða, þó að hæstv. forsrh., sem á þessa fortíð í þessum málum, eigi dálítið erfitt með að skilja, að menn, sem eru í stjórnarandstöðu, reyni að gera vinnu- og launasamninga þannig að miða þá við, hvað raunverulega er hægt að standa við og hvað raunverulega er eðlilegt og réttmætt, en ekki við hitt að gera ríkisstj. bölvun. En það væri t.d. ekkert úr vegi fyrir hæstv. forsrh., sem virðist haldinn þessum hugsunarhætti og vill láta menn standa í þeirri meiningu, að annar hugsunarháttur geti í raun og veru ekki verið til, - það væri fróðlegt fyrir þennan hæstv. forsrh. t.d. að íhuga það, hvernig á því muni hafa staðið út frá þessu sjónarmiði, að á vegum samvinnuhreyfingarinnar var eytt mörgum sólarhringum til þess að koma því ákvæði inn í launasamningana, að kaupið skyldi standa óbreytt í heilt ár, nema því aðeins að vísitalan hækkaði um meira en 5 stig eða sem svarar 10 stigum eftir gamla laginu. Hvers vegna skyldu samvinnufélögin hafa verið að leggja ofurkapp á að koma svona ákvæði inn í vinnusamningana, ef þau hefðu verið að reyna að færa efnahagskerfið úr skorðum og gera ríkisstj. bölvun? Ætli það hefði þá ekki verið óþarfi, að þeir, sem hér að stóðu, hefðu lagt á sig margra sólarhringa erfiði til þess að koma þessu ákvæði inn í samningana, ákvæði eins og þessu, sem er stórkostlegt nýmæli í íslenzkum kjarasamningum? Hefur aldrei nokkurt hliðstætt ákvæði fengizt inn í kjarasamninga hér, að kaupgjald skuli standa óbreytt heilt ár, jafnvel þó að vísitalan hækki um 5 stig eða framfærslukostnaður hækki um 5%. Og það var m.a. út af þessu ákvæði, sem fleiri en einn hafa sagt við mig, að þessir vinnusamningar virtust mönnum vera skynsamlegir og hóflegir, en óneitanlega væri á þeim einn galli og hann væri sá, að ef ríkisstj. hagaði sér skynsamlega, þá gætu þessir vinnusamningar gert henni léttara að halda áfram. Það er ekki því að leyna, að ég heyrði þennan hugsunarhátt. Mönnum fannst það út af fyrir sig galli, að þessir vinnusamningar hlytu að gera ríkisstj. léttara fyrir. Ég hef sagt við þessa menn, og það skildu þeir náttúrlega undireins, að kjarasamningar geti ekki miðazt við það, hvaða ríkisstj. situr þá og þá. Það verður, þegar vinnudeilur koma upp, að reyna að finna þá skynsamlegustu lausn, sem hægt er að fá, og vinna að því að fyrirbyggja tjón, bæði fyrir þau fyrirtæki og þá, sem þar eiga hlut að máli, og þjóðarbúið í heild sinni. Og ef menn álíta það skynsamlegt, að launin hækki ekki vélrænt eftir vísitölu, ber mönnum að reyna að koma slíku ákvæði inn í launasamninga, hvort sem þeir eru með ríkisstj. eða ekki, en ekki haga sér í þessu efni eins og hæstv. forsrh. og hans menn hafa gert hér á undanförnum áratugum. Ef menn telja, að það sé heppilegt fyrir atvinnulífið í landinu, að slíkt ákvæði sé í launasamningum, þá á það ekki að velta á því, hver ríkisstj. er, hvort menn vinna að því, að það komi í samningana, ef menn hafa aðstöðu til þess. Og það er það, sem samvinnumenn hafa leyft sér að gera. Þeir hafa leyft sér að hafa sömu afstöðu í þessu, hvort sem þeir voru hlynntir ríkisstj. eða ekki. En það skilur ekki hæstv. forsrh. og ræðir það ekki. Hann segir bara: Þið getið bara ímyndað ykkur, hvort samningarnir muni ekki hafa hlotið að vera skemmdarverk, af því að þeir, sem að þeim stóðu, voru ekki hlynntir ríkisstj. - Þá þarf ekki frekar vitnanna við. Þeir hlutu að vera það. Það þurfti ekki einu sinni að rökstyðja þetta. Og þó að samningarnir væru þannig, að í þeim væri sá merkilegasti hemill gegn dýrtíðarspólunni, sem nokkru sinni hefur verið settur í launasamninga á Íslandi, þá skiptir það engu máli. Það var skemmdarverk samt, af því að það var unnið af mönnum, sem fylgdu ekki ríkisstj. að málum. Hæstv. forsrh. minntist nokkuð á, að það hefði komið fram einhvers staðar af hendi Jakobs Frímannssonar, formanns Sambandsins, að hann óttaðist, að kauphækkanir gætu haft í för með sér gengisfall. Hæstv. forsrh. var ákaflega hreykinn af þessu. Á þessu gætu menn séð, að formanni Sambandsins hafi verið algerlega ljóst, að hér var verið að vinna skemmdarverk og gengislækkun hlaut að fara í kjölfar samninganna, sem SÍS gerði við verkalýðinn og samvinnufélögin. - Þetta er röksemdafærsla hæstv. forsrh. En hvar skyldi Jakob Frímannsson hafa sagt, að af þeim samningum, sem gerðir voru í sumar, hlyti að leiða gengislækkun? Hvar skyldi Jakob Frímannsson hafa sagt það? Hann sagði aðeins, að það gæti farið svo um kauphækkanir. Þetta voru viðvörunarorð, sem mælt voru til þess að hvetja til að fara varlega í kauphækkunarmálum. Þessum orðum leyfir hæstv. forsrh. sér að snúa út úr og dylgja um, að með þessu hafi Jakob Frímannsson lýst því yfir, að þeir samningar, sem gerðir voru um þessi mál í sumar, hlutu að hafa í för með sér gengislækkun. Þetta er dálítið sýnishorn af málflutningi hæstv. ráðherra. Þá kvörtuðu þeir yfir því, bæði hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh., að ég hélt því fram sem rökstuðningi fyrir því, að það hefði ekki verið hægt annað en koma nokkuð til móts við launastéttirnar, að verkamannakaup hefði verið aðeins 4000 kr. á mánuði fyrir 8 stunda vinnu hvern einasta virkan dag. Ég benti á, að enginn hefði treyst sér til að halda því fram, að hægt væri fyrir fjölskyldu að lifa af þessu kaupi. Ráðherrarnir hafa ekki mælt í móti þessu. Þeir hafa ekki treyst sér til að halda því fram, að nokkur maður á Íslandi hefði getað lifað af 4000 kr. á mánuði. En þeir sögðu, að það, sem ég sagði um þetta, bæri vott um mjög ósvífinn málflutning eigi að síður, og ég vil biðja menn að taka eftir því. Þeir sögðu, að það hefði verið mjög óviðeigandi áróður af minni hendi að benda á þetta. Og það var vegna þess, að meðaltekjur vinnandi fólks hefðu verið undanfarið mun hærri en 48 þús. kr. á ári. Þess vegna væri það blekkjandi af minni hendi og óviðeigandi að minnast á það í sambandi við kjarasamningana, hversu mikið kaup verkamenn gætu fengið fyrir að vinna 8 stundir hvern einasta virkan dag. Hafa hæstv. ráðherrar gert sér ljóst, hvað þeir eru að fara með þessum málflutningi sínum? Og nú vil ég spyrja þá: Finnst þeim það vera ósvífin krafa, að hægt sé að lifa mannsæmandi lífi af því að vinna 8 stundir hvern einasta virkan dag á árinu? Finnst þeim það vera ósvífin krafa, að það sé hægt? Ég vil fá hreint svar við þessu. Þeir virðast ekki treysta sér til þess að halda því fram, að það sé hægt að lifa mannsæmandi lífi af því kaupi, sem borgað hefur verið verkamönnum fyrir að vinna 8 stundir hvern einasta virkan dag. Þeir segja, að það sé óviðeigandi málflutningur að minna á þetta. Og þeir deila stórlega á mig og aðra fyrir að leyfa okkur slíkt. En þá spyr ég: Á að skoða þennan málflutning hæstv. ráðh. þannig, að þeim finnist það vera ósvífin krafa, að verkamaður geti með meðalfjölskyldu lifað af verkamannakaupi, sem hann fær fyrir 8 stunda vinnu hvern virkan dag? Ég býst ekki við, að þeir þori að svara þessari spurningu játandi, að það sé ósvífin krafa. En þá vil ég í framhaldi af því benda á, hversu veikur sá málstaður er að kalla það skemmdarverk að færa kaup fyrir 8 stunda vinnu hvern virkan dag úr 4000 kr. og upp í 4400 kr. á mánuði, en það er það, sem gert var, og svo 1% í sjúkrasjóð. Hæstv. forsrh. sagði í sinni ræðu, að það væri síður en svo ámælisvert, þó að brbl. væru sett til að koma í veg fyrir yfirvofandi hættu og fjárhagsþröng. Hann orðaði það þannig: til að koma í veg fyrir yfirvofandi hættu og fjárhagsþröng. - Og hver var svo þessi yfirvofandi hætta og fjárhagsþröng? Hún var sú, að launasamningarnir, sem gerðir voru, gerðu ráð fyrir 400 kr. hækkun á mánuði til verkamanna í staðinn fyrir 240 kr. hækkun á mánuði, sem hæstv. ríkisstj. var búin að gefa út að kerfið mundi þola. Eða m.ö.o.: sá mismunur á kaupi, sem þarna kom til greina, var 160 kr. á mánuði fyrir hvern verkamann. Okkur er svo sagt, að þetta hafi komið efnahagsmálum þjóðarinnar í yfirvofandi hættu og landinu í fjárhagsþröng og út af því hafi þurft að fella gengið um 13%. Það er ekki furða, þó að hæstv. ráðh, gangi illa að færa rök fyrir öðru eins og þessu. Það er reynt í þessu sambandi að halda því fram, að kauphækkanirnar, sem urðu, mundu hafa aukið tekjurnar með þjóðinni svo mikið, að gjaldeyrismálin hefðu gersamlega farið úr skorðum, og í því sambandi hafa verið nefndar alveg fjarstæðukenndar tölur. Ég skal ekki fara langt út í að nefna tölur í því sambandi, en hæstv. viðskmrh. segir, að hver 1% hækkun á kaupi geri tekjuaukningu upp á 30 millj. Við skulum segja, að þetta væri nærri lagi. Þá mundi eftir því hækkun frá 6% og upp í 11%, eða 5% meiri hækkun en fyrirhuguð var og efnahagskerfið átti að þola, hafa haft í för með sér 150 millj. kr. tekjuaukningu alls í öllu kerfinu, ef hún kæmi til allra launamanna í landinu. En þá er ekki um að ræða tekjuaukningu upp á 500–600 millj., eins og hæstv. viðskmrh. var að tala um, heldur hefur þá þessi mismunur í för með sér tekjuaukningu upp á 150 millj. kr. Þegar svo þess er gætt, að aðeins brot af þessu verður eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri, sjáum við, hvílík fjarstæða það er, sem hæstv. ráðh. hafa haldið fram um þetta. Ef efnahagskerfið þoldi án gengislækkunar 6% kauphækkun, sem þeir hafa hvað eftir annað raunverulega gengið inn á, þá ber allt að sama brunni, það er sama, hvernig dæmið er tekið, hvort það er tekið frá sjónarhól atvinnuveganna eða þjóðarbúsins í heild, miðað við eftirspurn eftir gjaldeyri, - það er sama á hvora lundina það er tekið, það verður gersamlega ómögulegt að finna nokkur skynsamleg rök fyrir því, að gengislækkun hafi átt að geta komið til mála, ekki sízt þegar þess er gætt, að gjaldeyristekjur af síldveiðum fóru stórkostlega hækkandi. Jafnvel þó að málið sé skoðað frá þeim sjónarhól, sem þeir vilja helzt, þ.e.a.s. eftir því, hvað kaupmáttaraukningin hefði orðið mikil í heild, þá ber allt að sama brunni. Það er líka af þessum ástæðum, sem hæstv. viðskmrh. grípur til jafnfurðulegrar röksemdafærslu og þeirrar, að þegar menn hafi verið að gera það upp við sig, hvort þyrfti gengislækkun eða ekki, þá hafi þurft að bæta við 330 millj., sem væri væntanleg tekjuaukning í landinu vegna þess fólks, sem bætist í hóp hins vinnandi fólks á hverju ári. En vitaskuld er það svo, að ef á að taka slíkt inn í dæmið, verður auðvitað að bæta við tekjumegin á móti þeirri verðmætisaukningu, sem myndast fyrir vinnu þessa fólks. En auðvitað er þetta ekkert annað en endaleysa - hrein endaleysa - að vera að blanda öðru eins og þessu inn í umr. um það, hvort gengislækkun hafi átt að koma til greina eða ekki, en sýnir á hinn bóginn, hversu aðþrengdir þeir eru orðnir, sem að þessu standa, þegar gripið er til annars eins og þess. Kaupmáttaraukningin hefði orðið alveg gífurleg, 800–900 millj., segir stjórnin, og málið allt gersamlega óviðráðanlegt, og á þessu sjái allir, að gengislækkunin var lífsnauðsyn. Þetta eru rökin, sem mönnum er boðið upp á, þá að staðreyndirnar séu hinar, að hér var farið að vísu nokkrum prósentum hærra en ríkisstj. taldi kerfið þola. Og þótt afleiðingar þess séu reiknaðar upp á það harðasta í gjaldeyriseftirspurn og aukinni peningaumferð, koma þar út svo lágar fjárhæðir, að engum manni með fullri skynsemi hefði átt að geta dottið gengislækkun í hug í sumar. Enda er sannleikurinn sá, að áróður hæstv. ríkisstj. á sér engan hljómgrunn með þjóðinni. Ég ímynda mér, að 80% af þjóðinni sé í raun og veru sammála um, að hér hafi verið unnið stórkostlegt óhappaverk með þessari gengisbreytingu, sem gerð var í sumar, - heiftarverk, sem hefði verið bezt fyrir þá, sem að því stóðu, og alla, að ekki hefði komið til greina. Þá vék hæstv. forsrh. að því, að ég hefði bent á úrræði til þess að komast hjá gengislækkuninni. Hann viðurkenndi, að ég og við framsóknarmenn hefðum bent á úrræði í því tilliti. Það viðurkenndi nú hæstv_. viðskmrh. líka. En þeir fordæmdu þau úrræði og sögðu, að þau mundu gera illt verra. Maður skildi, að það var það, sem þeir meintu, þau mundu gera illt verra. Meðal úrræða, sem við bentum á, var vaxtalækkun, að lækka vextina ofan í það, sem þeir voru, áður en viðreisnin fór af stað. Hæstv. viðskmrh. ræddi í því sambandi um, að það mundi verða mikið tjón fyrir sparifjáreigendurna í landinu. Ég held því alveg hiklaust fram, að það hefði verið mikill ávinningur fyrir sparifjáreigendurna í landinu, að hæstv. ríkisstj. hefði aldrei lagt út á þá braut, sem hún hefur gengið undanfarið, að hún hefði ekki lagt út í viðreisnarævintýrið á þann hátt, sem hún gerði, og ekki hækkað vextina, vegna þess að tvennar gengislækkanir, sem gerðar hafa verið, og ekki síður þessi seinni, taka ekki aðeins allan ávinninginn, sem sparifjáreigendur áttu að hafa af þessu ævintýri, heldur miklu, miklu meira, verða miklu þyngra áfall fyrir sparifjáreigendur í landinu en hitt, að vextirnir hefðu verið látnir standa óbreyttir. Eftir sitja svo allar þær búsifjar, sem vaxtahækkunin hefur gert atvinnurekstrinum í landinu, og eru þær ekki neitt smáræði. Hæstv. forsrh. sagði, að tillögur okkar um að draga úr lánsfjárskortinum með því að hætta ráðstöfunum til að binda sparifjárinnstæðurnar væru beint tilræði við fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Og nú vil ég biðja menn að taka eftir: Hverjar eru svo þessar tillögur Framsfl., sem eru beint tilræði við fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar? Tillögurnar eru þær að hætta að taka sparifé þjóðarinnar úr umferð og frysta það inni í Seðlabankanum. Við leggjum til, að þessu verði hætt, sparifé þjóðarinnar fái að vera í umferð, það verði lánað út í atvinnureksturinn og til þess að greiða fyrir hinum mörgu áhugamálum fólksins. Sparifé þjóðarinnar fái að vera í umferð. Það er ekki annað, sem við förum fram á. Það er ekki annað, sem við leggjum til. Við leggjum ekki til, að það verði farið að búa til kaupgetu, sem ekkert er á bak við, með útgáfu nýrra peningaseðla út í bláinn. Við leggjum ekki annað til en það eitt í þessu sambandi, að sparifé þjóðarinnar fái að vera í umferð, það sé ekki tekið og fryst í Seðlabankanum til þess að skapa með því lánasamdrátt og kreppu. En þetta, að sparifé þjóðarinnar fái að vera í umferð, fái að vera í hringrás í atvinnulífi landsmanna, það kallar núv. forsrh. beint tilræði við fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Svona langt er hæstv. forsrh. kominn á örstuttum tíma frá því, þegar hann í stjórnarandstöðunni 1956–58 bað menn lengst allra orða að leggja ekki, hvað sem þeir gerðu að öðru leyti, út á þá leið að reyna að lækna vandamál efnahagslífsins með því að draga óeðlilega saman lánveitingarnar, og lagði svo mikið við þessi varnaðarorð, að hann vísaði til þess, að hagfræðingar hefðu komizt að þeirri niðurstöðu, að kreppan mikla upp úr 1928 mundi að verulegu leyti hafa stafað af því, að Englandsbanki rak of þröngsýna útlánapólitík. En þessi sami ráðh., sem varaði við þessu 1956–58 og í því sambandi alveg sérstaklega við núv. efnahagsmrh. sínum og aðalráðunaut, Gylfa Þ. Gíslasyni, sem sérstaklega hættulegum manni í þessu tilliti, þessi sami maður er kominn svo langt, að hann telur það beint tilræði við fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar að leyfa sparifé hennar að vera í umferð. Látum vera, að hann hefði fundið að því, ef við hefðum viljað auka útlánin úr bankakerfinu, án þess að nokkuð væri á móti. Það var annað mál. Það er ekki það, sem við leggjum til. Við leggjum til, að það sé bætt úr rekstrarfjárskortinum, eins og hægt er að gera, með því að hætta að loka hluta af sparifénu inni. En þessi pólitík að loka spariféð inni á þessa lund og að neita mönnum svo unnvörpum um lán, sem mörg mundu, ef veitt væru, leiða til stóraukinnar framleiðni og framleiðslu, m.a. lán til tækjakaupa í sjávarútvegi og öðrum atvinnugreinum, sem mundu kasta af sér margföldu láninu á örskömmum tíma, - þessi pólitík að loka spariféð inni og neita mönnum svo um lán til svona framkvæmda leiðir áreiðanlega ekki til þess að auka eða efla fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Það er alveg víst. Og það er alveg splunkuný kenning, sem við eigum nú við að búa í framkvæmdinni, að af öllu hættulegu sé það þó þjóðhættulegast að leyfa því fjármagni, sem menn leggja til hliðar, að koma í umferð í útlánum. Af öllu furðulegu er þetta furðulegast hjá þjóð, sem er í stórkostlegum vandræðum einmitt vegna skorts á lánsfé, þar sem verkefnin bíða alls staðar óleyst, ekki hægt að koma þeim í framkvæmd vegna skorts á lánsfé. Við þetta bætist, að það hefur ekki aðeins verið látið við þetta sitja, að draga þannig inn í bankakerfinu spariféð, heldur hafa líka verið raunverulega stórminnkuð útlán á afurðir með því að halda útlánum á afurðir óbreyttum í krónutölu, þótt hver gengislækkunin dynji yfir af annarri. Þar að auki hefur því svo verið bætt við að draga alveg sérstaklega saman þau lán, sem lánuð hafa verið í landbúnaðinn, með því að setja til viðbótar þessari takmörkun aðra takmörkun. En hún ef fólgin í því að lána ekki meira í krónutölu út á landbúnaðarafurðir í heild en áður, enda þótt landbúnaðarframleiðslan vaxi stórkostlega. Og það er gortað af því núna í síðasta pésa frá Seðlabankanum og þá auðvitað á vegum ríkisstj., að það hafi „tekizt“ að draga mjög úr útlánum til landbúnaðarins á árinu 1960. Og það er líka gortað af því og talinn alveg sérstakur vottur um batann, takið eftir því: um batann í búskapnum, að það hafi lukkazt að loka svo og svo mikið inni í bankakerfinu af sparifé þjóðarinnar, það hafi tekizt að koma í veg fyrir, að það kæmist út aftur. Hæstv. forsrh. var eitthvað að tala um, að ég skyldi tala varlega í þessu tilliti, því að ég hefði stundum varað við of miklum útlánum. Það er rétt. Ég hef varað við of miklum útlánum. Ég hef aldrei verið talsmaður þess að setja seðlapressuna í gang til þess að lána út fjármuni, sem ekkert var á bak við. En ég hugsa, að enginn viti það betur en hæstv. forsrh., að ég hef í hvert skipti, sem til mála hefur komið að taka upp pólitík okurvaxta eða þá pólitík að loka inni það veltufé, sem þjóðin safnar sjálf, í hvert skipti, sem slíkt hefur komið til tals, hef ég verið eindregið á móti því og ásamt öðrum komið í veg fyrir, að slíkt hafi komið til mála, þangað til núv. stjórnarsamsteypa kom til greina og þurfti ekki lengur að taka tillit til minna ráða í þessu eða minna félaga, enda sjá menn nú afleiðingarnar af því, m.a. í þessari lána- og vaxtapólitík, sem þeir virðast vera a.m.k. annað veifið dálítið drýldnir af. Að lokum sagði svo hæstv. forsrh., að engan mundi fýsa að eiga slíkan viðskilnað sem Framsfl. átti í des. 1958, þegar vinstri stjórnin fór frá. Jæja, látum það nú vera. Í þessu sambandi er rétt að minna aðeins á, - ég skal ekki fara langt út í það, - að þegar vinstri stjórnin fór frá, var gjaldeyrisstaða landsins betri en hún er núna og hafði farið batnandi það ár. Þá var greiðsluafgangur hjá ríkissjóði verulegur. Þá var meira líf í framleiðslunni til lands og sjávar en síðar hefur komið til mála. Þá var betri afkoma framleiðenda í landinu en síðan hefur verið og afkoma almennings alveg ósambærilega betri. Þetta eru staðreyndir, sem er ekki hægt að komast fram hjá, þótt menn kynnu gjarnan að vilja það. En ástæðan til þess, að vinstri stjórnin gat ekki haldið áfram, var sú, að það var ómögulegt að ná samstöðu við þá, sem ríkisstj. studdu, um að taka dýrtíðarspóluna, vísitöluna úr sambandi. Það var þá haldið dauðahaldi í að hafa dýrtíðarspóluna í sambandi bæði við kaupgjald og afurðaverð og fyrirsjáanlegar miklar víxlhækkanir í því efni, sem mundu hafa gert óbætanlegt tjón. Af þessu voru málin mjög illviðráðanleg, þrátt fyrir þessar góðu ástæður að öðru leyti, sem ég var að lýsa. Framsfl. gerði þá till. um lausn á því máli, sem samstarfsflokkarnir vildu ekki líta við og þeir, ásamt þeim öflum, sem núverandi hæstv. forsrh. stýrði í Sjálfstfl. þá, sameinuðust um að fella og koma fyrir kattarnef. Tillagan var að taka vísitöluna úr sambandi við kaupgjaldið og afurðaverðið og fella niður nokkur vísitölustig. Það var þá sýnt fram á af framsóknarmönnum, að þessi till. var miðuð við að halda kaupmætti launa í landinu eins og hann var í okt. 1958 og öðrum þeim kjörum, sem þjóðin átti þá við að búa. Og það var sýnt fram á, að þetta væri hægt. En þá voru það þessi öfl, og þar á meðal hv. 3. þm. Reykv. (EOl.), sem var að hnýta hér í Framsfl. fyrir viðskilnað vinstri stjórnarinnar m.a., sem gengu fast að því að synja algerlega fyrir þessa lausn og gera þar með vinstri stjórninni gersamlega ómögulegt að starfa áfram. En hvað fékk svo hv. 3. þm. Reykv. í staðinn og þeir, sem stóðu að þessu? Hann lýsti því sjálfur í fyrradag, hvað fékkst í staðinn. En það er fleira athyglisvert í þessu máli. Og það er, að sá kjarasamningur, sem gerður var nú s.l. sumar og við höfum rætt hér í þessum umr., var þannig, að ef slíkur samningur hefði verið gerður haustið 1958, hefði vinstri stjórnin getað haldið áfram að starfa. Slíkur samningur hefði veitt henni æskilegan grundvöll til þess að starfa áfram. Þannig var sá samningur, sem lagður var á borð núv. ríkisstjórnar s.l. sumar og hún hefur leyft sér að kalla skemmdarverk. En þetta þýðir líka, að ef forráðamenn verkalýðssamtakanna hefðu viljað líta við því haustið 1958 á vegum vinstri stjórnarinnar, sem þeir fögnuðu í sumar í stjórnarandstöðunni, þá hefði vinstri stjórnin getað haldið áfram og menn hefðu ekki fengið yfir sig þær stórkostlegu kjaraskerðingar, sem síðan hafa átt sér stað. Þetta segir ekki svo lítið um, hversu óheppilega hefur verið haldið á málum. Ég kem þá að lokum að hæstv. viðskmrh., sem ræddi nokkuð mína ræðu. Hann taldi, að ég hefði hallað á stjórnina og hennar málstað í mínum málflutningi. Fyrsta dæmið, sem hann nefndi því til stuðnings, var, að ég hefði sagt, að kaupmáttur launa hefði minnkað um 15–20% síðan í okt. 1958. Ráðh. vildi ekki, að því er mér skildist, bera þetta beint til baka, en hann sagði, að ég hefði átt í þessu sambandi að minna á, að það hefði ýmislegt verið gert til þess að drýgja fyrir mönnum, sem ekki kæmi fram í þessu, og átti hann þar sjálfsagt við fjölskyldubæturnar ekki sízt. Ég nefndi þær ekki, vegna þess að ég nefndi ekki margt annað, sem hefur orðið mönnum mjög til þyngsla á þessu tímabili. Ég nefndi bara kaupmátt tímakaupsins. Ég nefndi t.d. ekkert þær gífurlegu búsifjar, sem núv. stjórnarstefna hefur gert mönnum, sem þurfa að koma sér þaki yfir höfuðið, í gífurlegum hækkunum á byggingarkostnaði, óskaplegum hækkunum á vöxtum og styttingu lánstíma þeirra lána, sem látin eru í té. Með öllu þessu móti hafa mönnum verið bundnir gífurlegir baggar, sem ég nefndi ekki á nafn í mínu máli. Ég taldi mig þess vegna mjög vel hafa ráð á því að nefna þessa rýrnun á kaupmætti launanna sem dæmi um, hvað hallað hefði undan fæti, án þess að fara í leiðinni að tala um fjölskyldubæturnar þar í móti, og tel mig ekki hafa blekkt neitt, þó að ég nefndi þessa rýrnun kaupmáttarins sem einkennandi dæmi um, hversu á menn hefði hallað á þessu tímabili. Auk þess nefndi ég ekki, hversu óskaplegum erfiðleikum stjórnarstefnan hefur valdið mönnum í hækkun á verði margvíslegra tækja, sem menn þurfa að kaupa til heimilanna og til þess að byggja upp atvinnureksturinn, bæði í sveitinni og við sjávarsíðuna, sem nú eru því miður sem óðast að koma niður á þeim, sem þurfa á því að halda að byggja sér upp heimili og aðstöðu í framleiðslunni. Ekkert af þessu nefndi ég. Ég nefndi aðeins þetta eina atriði sem einkennandi fyrir breytinguna og tel, að með því hafi ég alls ekki hallað á stjórnina. Ég er búinn að ræða um það, sem hæstv. ráðherra sagði varðandi sparifjáreigendurna og lækkun vaxta og skal ekki fara út í það. Í sambandi við ræðu viðskmrh. og ræðu hæstv. forsrh. vil ég alveg sérstaklega benda mönnum á, að þeir hafa enga tilraun gert til þess að hnekkja því, sem ég hef fært hér fram í umr. til að sýna, að þessi gengislækkun algerlega var gerð ófyrirsynju. Skal ég nú rifja þessi atriði upp. En áður en ég geri það, vil ég benda mönnum á, hversu óvenjulega mælt er fyrir þessari gengislækkun. Þegar gengislækkanir hafa komið til greina á undanförnum árum, hafa þær verið rökstuddar með sérstakri þörf atvinnuveganna. Það hafa verið færð fram dæmi um, að þessi eða hin gengislækkunin virtist óhjákvæmilega nauðsynleg til þess að jafna metin hjá atvinnuvegunum. Nú hefur þetta alls ekki verið gert. Þetta er vegna þess, hversu torvelt er að sýna fram á nauðsyn gengislækkunarinnar með eðlilegum rökum. Þess í stað er verið að fimbulfamba um þær gífurlegu fjárhæðir, sem leystar hefðu verið úr læðingi í aukinni kaupgetu og hefðu velt gjaldeyrisstöðunni um. Þær tölur, sem í því sambandi hafa verið nefndar, hafa allar verið hraktar. Ég ætla nú vegna þess, hve nýstárlega er mælt fyrir þessari gengislækkun, að rifja upp þau atriði, sem sýna, að gengislækkunin átti engan rétt á sér og fyrir henni voru engin efnahagsleg rök. Ég vil biðja menn að taka eftir því, að þessum rökum hefur ekki verið reynt að hnekkja. Hér koma til eftirfarandi röksemdir: Þegar iðnreksturinn var tekinn til rannsóknar að lokinni kauphækkun, kom í ljós og því var lýst yfir í skýrslum í stjórnarblöðunum m.a., að iðnreksturinn, með aðeins örlitlum undantekningum, sem nefnd voru um tvö dæmi, gat borið kauphækkanirnar án þess að hækka verð á iðnaðarvörunum. Enn fremur, að sú hækkun á iðnaðarvörum, sem leyfð var, var hnitmiðuð í nær öllum dæmum við áhrif gengislækkunarinnar einnar á kostnað iðnfyrirtækjanna. Þessu hafa hæstv. ráðherrar ekki reynt að hnekkja, sem er ekki von, því að þetta eru staðreyndir. En þetta sýnir, að iðnreksturinn gat borið þessar tiltölulega hóflegu kauphækkanir. Næsta atriði er svo, að verðlag á saltsíld og bræðslusíld til útgerðarinnar gat hvort tveggja hækkað, - ég sagði hækkað, - þrátt fyrir kauphækkanirnar og eftir að búið var að reikna þær inn í dæmið hjá vinnslustöðvunum. Verð á saltsíld hækkaði og verð á bræðslusíld hækkaði, hækkaði, - en ekki lækkaði, þrátt fyrir kauphækkanirnar. Þá kemur að athuga aðstöðuna hjá sjávarútveginum að öðru leyti. Þá er það fyrst, að kaupgjald sjómanna, hlutarmanna, hafði hækkað um veturinn áður og var komið inn í fiskverðið. Það var búið að gera nýja samninga um fiskverðið, eftir að þær kauphækkanir höfðu átt sér stað, og það hafði lagað sig eftir hinum nýju aðstæðum. Samningarnir, sem gerðir voru í sumar, snertu því eingöngu fiskvinnslustöðvarnar í sjávarútveginum. Þá kemur spurningin: Voru þessir samningar þá ekki alveg óbærilegir fyrir vinnslustöðvarnar í sjávarútveginum? Vinnulaunakostnaðurinn í frystihúsunum er talinn vera frá 17–20% af útflutningsverðinu. Við sjáum það því, að þær kauphækkanir, sem urðu í sumar umfram það, sem stjórnin vildi, geta ekki numið meira en 1–2% af útflutningsverði. Engum manni með heilbrigða skynsemi hefði dottið í hug að breyta gengisskráningu íslenzku krónunnar, þótt verð á útflutningsafurðum frystihúsanna hefði breytzt um 1–2%, hvorki til hækkunar né til lækkunar. Þegar þess er svo gætt hér til viðbótar, að ríkisstj. var í lófa lagið að lækka vextina niður í það, sem þeir voru fyrir gengislækkunina, eða um sem næst ¼ hluta, þá blasir við, að hægt var með því einu að bæta frystihúsunum upp kauphækkunina, sem varð s.l. sumar. Einnig var hægt að bæta hag iðnaðarins og annars atvinnurekstrar að sama skapi. Og eftir því, sem nú er komið fram um verðlagsgrundvöll iðnaðarins, hefði verð á iðnaðarvörum getað lækkað, ef engin gengislækkun hefði getað komið til greina, en vaxtalækkun verið innleidd í hennar stað, - hefði getað lækkað í stað þess að hækka. Til viðbótar þessu hefur svo verið bent á, að ef þessu til viðbótar hefði verið bætt nokkuð úr rekstrarfjárskorti fyrirtækja í landinu með því að lina á innilokun sparifjárins, þá hefðu viðskipti farið vaxandi, verzlanir og aðrar stofnanir átt miklu auðveldara með að komast af án nokkurrar breytingar á álagningu en ella og tekjur ríkissjóðs hefðu vaxið mjög verulega. Og eftir því sem nú horfir og raunar auðséð var vegna þess, hvað búið er að moka háum tollum á almenning, almennu neyzluvörurnar, hefði hagur ríkissjóðs orðið þannig, að hann hefði getað lagt fé af mörkum til þess að koma í veg fyrir fulla hækkun smásöluverðs landbúnaðarvara. Opnazt hefði leið til að bæta launakjör opinberra starfsmanna. Ég er alveg sannfærður um, eftir því sem ég þekki til þessara mála, að það hefði verið hægt með þessum aðferðum að halda verðlaginu innan við þau 5 stig, sem það mátti hækka, áður en kaupgjaldið færi að hækka á nýjan leik. Þannig hefði verið hægt að nota kjarasamningana, sem gerðir voru, til þess að koma á jafnvægi og tryggja varanlegan vinnufrið og jafna þróun. Hæstv. ráðherrar hafa ekki reynt að hnekkja þessari röksemdafærslu, ekki gert tilraun til þess. Í staðinn fyrir að reyna að hnekkja þessari röksemdafærslu og sýna fram á með glöggum ástæðum, að gengislækkunarinnar hafi verið brýn þörf vegna kauphækkananna, eins og þeir hafa fullyrt, hafa þeir endurtekið slagorð sín um þetta mál. Aðeins ein tilraun hefur verið gerð til þess að koma út tortryggni á þessari röksemdafærslu. Það var, þegar hæstv. viðskmrh. taldi sig hafa fundið púðrið í gær. Hann hafði lesið reikninga SÍS og sagði, að reikningar SÍS sýndu það fyrir 1959 og 1960, að þessar röksemdafærslur mínar væru algerlega á sandi byggðar. Það hefði sýnilega verið algerlega ómögulegt fyrir Sambandið að standa undir þeirri kauphækkun, sem það samdi um. Þessu til sönnunar nefndi ráðherrann, að gróði SÍS, eins og hann kallaði það, hefði verið rúmar 5 millj. 1959 og 6 millj. 1960. Síðan hefði kaupið verið hækkað um 15%, sagði ráðherrann, og launagreiðslur Sambandsins og allra fyrirtækja þess mundu aldrei vera undir 50 millj. og það gerði 7½ millj. í hækkun. Og þarna sjáið þið, segir ráðherrann, að af því leiðir, að SÍS hlyti að hafa tapað 1½ millj. á þessu ári, ef ekkert hefði verið gert til þess að hjálpa! Á þessu sjáið þið það, sagði hæstv. ráðherra, að allt þetta tal stjórnarandstæðinga um, að þessi kauphækkun hefði ekki þurft að koma af stað gengislækkun, er alveg út í bláinn. Það er nú mál út af fyrir sig, að hæstv. ráðherra, jafnglöggur maður, skuli nú vera svo aðþrengdur að leyfa sér að gefa í skyn, að afkoma Sambandsins fyrir tveimur árum eða jafnvel í fyrra segi til um, hvernig til muni takast á árinu 1961. Þetta er auðvitað gersamlega út í bláinn, eins og sést bezt á því, að hæstv. ráðherra gat ekki stillt sig um í leiðinni að nefna, að 1958 hefði afgangur SÍS enginn verið. Hann sýnir sem sé fram á, hvílík markleysa þetta er, sem hann er að fara með, því að ef hagur SÍS hefur getað breytzt frá því að græða ekki neitt 1958 upp í það að græða 5.2 millj. 1959 og 6 millj. 1960, þá sjáum við, að það er harla lítið hægt að álykta frá ári til árs um afkomuna, enda er þetta tal hæstv. ráðherra algerlega út í bláinn og hefur ekkert gildi. En fyrst hæstv. ráðherra óskar að blanda þessu hér inn í, get ég gert honum það til geðs að gefa honum nokkrar upplýsingar, sem kannske skýra þetta eitthvað fyrir honum eða öðrum, sem kynnu að taka það alvarlega, sem hæstv. ráðherra sagði um þetta efni. Ég vil þá fyrst benda hæstv. ráðherra á, að 1960 var nýbúið að hækka vextina upp í fulla viðreisnarhæð, og hækkun á vaxtaútgjöldum Sambandsins það ár var hvorki meira né minna en rúmlega 8 millj. kr. Mest af þeirri fjárhæð var vegna viðreisnarhækkunarinnar. Það eru engar smáfjárhæðir, sem hér er um að ræða, þó að ráðherranum finnist alltaf vaxtaútgjöld hljóti að vera hégómi. Vextirnir voru síðar lækkaðir, ríkisstj. Þorði ekki annað en lækka þá í ársbyrjun 1961, og áreiðanlega var það ekki gert fyrir SÍS, það er alveg óhætt að bóka. En hún þorði ekki annað en lækka vextina í ársbyrjun 1961. Það munar ekki svo litlu. Það þýðir nokkrar millj. í ávinning fyrir SÍS, því að enn þá hafa ekki verið fundnar leiðir til að hafa hærri vexti fyrir SÍS en aðra, þó að það mundi sjálfsagt ekki vanta viljann til þess í stjórnarherbúðunum eftir öðru. En það hefur ekki enn þá verið fundin aðferð til þess. Þetta verður því til þess, að vextir Sambandsins lækka um nokkrar millj. á árinu 1961 frá því, sem var 1960. Af þessu sér hæstv. viðskmrh., hversu hæpið er að vera með einhverjar ályktanir fram í tímann og miða við afkomuna frá einu ári til annars. Þar að auki get ég líka huggað hæstv. ráðherra með því, þar sem hann hefur svona miklar áhyggjur vegna afkomu SÍS, að á árinu 1960 varð Sambandið fyrir gengistapi, sem kom á reksturinn, rúmar 2 millj. kr., og slíkt hefði vitanlega ekki endurtekið sig á þessu ári, ef ekki hefði verið gripið til gengislækkunarinnar. Breytingar til lækkunar á útgjöldum á þessum tveim liðum frá 1960 nema því mörgum millj., og sýnir það alveg nægilega, hvílík markleysa þessi röksemdafærsla hæstv. ráðherra er, ef á að kalla þetta tal því nafni. Þessu til viðbótar vil ég svo upplýsa enn einu sinni, að iðnrekstur Sambandsins þurfti ekkert að hækka sínar vörur vegna kauphækkunarinnar, fremur en annar iðnrekstur í landinu yfirleitt. Loks er þess að gæta, að kauphækkunin var ekki 15% að meðaltali á vegum SÍS, og verða því útgjöld vegna hennar ekki eins mikil og ráðh. hélt. Hefðu svo vextir verið lækkaðir í það, sem þeir voru fyrir viðreisnina, eins og framsóknarmenn hafa lagt til, mundi það enn hafa lækkað vaxtaútgjöldin hjá öllum um ¼ og gert allt miklu léttara viðfangs. Slík vaxtalækkun hefði orðið stór liður í því, að fyrirtækin hefðu getað borið kauphækkunina, ekki aðeins samvinnufyrirtækin, heldur öll önnur fyrirtæki í landinu. Á þessu öllu sjáum við, hvílík fjarstæða ályktun ráðherrans er út frá rekstrarafkomu SÍS 1959 og 1960. Mér sýnist þessi málflutningur mest líkjast hálmstráinu, sem að litlu liði muni geta komið í sambandi við þessi vandamál öll. Hitt er svo annað mál, að Sambandið verður fyrir stórtjóni vegna gengislækkunarinnar í sumar. Það er því alls fjarri, að hún komi til hagsbóta fyrir Sambandið eða geri því léttara að standa undir kauphækkunum. Sambandið hafði eins og fjöldamargir aðrir innflytjendur í landinu aflað sér vörulána erlendis, vegna þess m.a., hversu strangar hömlur eru hér á útlánunum, rekstrarfjárútlánunum. í þessu sambandi er ástæða til að minna á, að það eru heldur þokkalegar aðfarir hjá hæstv. ríkisstj. í garð innflytjendanna í landinu. Þeir eru hvattir til að notfæra sér erlend lán til að flytja inn vörur, og sparifé landsmanna er lokað inni og fryst í bönkunum og innflytjendunum neitað um lán af því fé. En þeir eru hvattir til að útvega sér lán erlendis í staðinn til þess að flytja inn vörur. Svo þegar búið er samkvæmt áskorunum ríkisstj. að útvega aukin vörulán erlendis, skellir hæstv. ríkisstj. gengislækkun ofan á allt saman, hækkar öll þessi lán um 13%. Þetta eru þokkalegar aðfarir. Það er geðslegt viðskiptasiðferði í þessu: hvetja menn fyrst til að notfæra sér aukinn gjaldfrest erlendis, vegna þess að búið sé að koma á góðu kerfi, nú sé allt fast og öruggt, og síðan skella algerlega ófyrirsynju 13% ofan á allar þessar skuldir. Hafi þessi gengislækkun í sumar átt að vera eitthvert sérstakt vináttubragð við Sambandið og bjargráð því til handa til þess að bæta fyrir fyrri misgerðir í þess garð og ofsóknir af hendi stjórnarmeirihlutans, þá hefur sorglega mistekizt að bæta þess hag með nýju gengislækkuninni, eða gera því auðveldara að standa undir þeim kauphækkunum, sem óhjákvæmilega urðu á s.l. sumri. Ég sé nú, að ráðherrastólarnir eru tómir, og ég veit ekki, hve lengi þeir hafa verið tómir. En vegna þess að ég ætla að spyrja stjórnina um tvö eða þrjú atriði, langar mig til að biðja hæstv. forseta að gera tilraun til, að viðskmrh. gangi í salinn.  Í máli sínu gerði hæstv. viðskmrh. talsvert úr því, að í raun og veru væru tvær ástæður fyrir gengislækkuninni. Málið væri tvíþætt. Annars vegar væru kauphækkanirnar frá í sumar og hins vegar væru aðrar ástæður, sagði ráðh. Nú langar mig til þess að spyrja hæstv. viðskmrh., hvort hann vildi gera okkur grein fyrir því, hversu mikill hluti gengislækkunarinnar stafar að hans dómi beint af kauphækkunum og hversu mikill hluti af öðrum ástæðum. Loks vildi ég svo biðja hæstv. fjmrh. að minna hæstv. viðskmrh. á, að ég spurði um það eða bað um, að kæmu fram upplýsingar, hversu miklu mundu nema þau nýju útflutningsgjöld, sem yrðu innheimt í framhaldi af gengislækkuninni á þessu ári og hugsanlega á næsta ári. Að sjálfsögðu liggur beint við, að hæstv. viðskmrh. taki þau atriði fyrir, þegar það frv. verður rætt, sem næst er á dagskránni. En ég vek athygli á þessu fyrir fram, vegna þess að það er ekkert um þetta í grg. þess frv. og það er skylt þessu máli, sem nú er rætt.



Herra forseti. Þetta mun nú vera fimmti dagurinn, sem umræður hafa staðið um frv. þetta í hv. d., og hefur á þeim tíma margt borið á góma í ræðum hv. þingmanna og hæstv. ráðh. Þau tvö atriði, sem mest hafa verið rædd, eru, hvort síðasta gengisfelling hafi verið óhjákvæmileg afleiðing kauphækkana þeirra, er samið var um á s.l. sumri, og hvort með útgáfu brbl. þeirra frá 1. ágúst s.l., sem hér er verið að leita eftir staðfestingu á, hafi verið brotið gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar. Ég mun ekki í þetta skipti ræða fyrra atriðið, en ætla að víkja örfáum orðum að því síðara. Hæstv. forsrh. talaði hér s.l. þriðjudag og tók þá þetta atriði til athugunar alveg sérstaklega. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að brbl. þessi væru ekki brot á stjórnarskránni, eins og haldið hafði verið fram af nokkrum hv. þm. stjórnarandstöðunnar. Röksemdir hans fyrir þessari niðurstöðu voru efnislega þessar: Ríkisstj. hefur með atbeina forseta lýðveldisins heimild til að gefa út brbl. milli þinga, þ. á m. til þess að kveða á um nýja gengisskráningu, ef hún sjálf metur, að brýna nauðsyn beri til þess. Hún, þ.e. ríkisstj., hefði því fengið Seðlabankanum það vald, sem hún sjálf hafði, eins og á stóð. Á sama hátt hafði Alþ. vald til þess, hvenær sem er, að kveða sjálft á um nýja gengisskráningu eða annað fyrirkomulag hennar en ákveðið sé með brbl. Valdi Alþ. í þessu efni hefði því ekki verið haggað né breytt, sagði hæstv. ráðh. Þessi rökstuðningur hæstv. ráðh. er réttur, svo langt sem hann nær. En hæstv. ráðh. víkur sér bara alveg undan því að ræða það atriðið, sem hv. ræðumenn stjórnarandstöðunnar telja að ráði úrslitum um, að útgáfa þessara brbl. brjóti í bága við skýr og ótvíræð ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, skilyrðið, að brýn nauðsyn þurfi að vera fyrir hendi, til þess að handhafar brbl. valdsins, þ.e.a.s. ráðh. og forseti lýðveldisins, megi beita því. Ekki er um það deilt hér í hv. d., að þetta sé eitt af efnisskilyrðum þeim, sem verða að vera til staðar, ef heimilt eigi að vera að gefa út brbl. Er þessu skilyrði stjórnarskrárinnar ætlað að tryggja þá þrískiptingu ríkisvaldsins, sem stjórnarskráin byggir á, og á að koma í veg fyrir, að framkvæmdavaldshafarnir gangi á gjörræðisfullan hátt inn á verksvið löggjafans, Alþ. í þessu tilfelli. Nú eiga handhafar framkvæmdavaldsins, forseti og ráðherrar, að dæma um það sjálfir, hvenær þessi brýna nauðsyn sé til staðar og hvenær ekki. Þau atvik geta hins vegar verið fyrir hendi, að enginn maður með heilbrigða dómgreind geti talið, að um brýna nauðsyn til setningar brbl. sé að ræða. Og þannig er því varið í þessu tilfelli, eins og ég skal reyna að sýna stuttlega fram á. Í grg. með brbl. frv. því, sem hér er til umræðu, segir berum orðum, að þær kauphækkanir, sem um samdist á s.l. sumri, geri það nauðsynlegt að endurskoða gengisskráninguna og því séu brbl. þessi sett, skv. ákvæðum 28. gr. stjskr. Lögin sjálf hafa hins vegar ekki inni að halda ákvörðun um breytta skráningu krónunnar gagnvart erlendri mynt, heldur er í þeim ákvæði að finna um, að valdið til gengisskráningarinnar skuli framvegis vera hjá Seðlabanka Íslands og ríkisstj., en ekki hjá Alþ., eins og verið hefur til þessa. Það hlýtur að liggja í augum uppi, að til þessarar skipulagsbreytingar og breytingar á valdsviði Alþ. bar enga brýna nauðsyn í byrjun ágúst s.l., rúmum tveim mánuðum áður en reglulegt Alþ. átti að koma saman. Ég get fallizt á, að mörg rök mæli með því, að gengisskráningarvaldið sé hjá Seðlabankanum, eins og lögin kveða á um. En svo sterk rök eru hér ekki fyrir hendi, að jafna megi til þess skilyrðis stjskr., að um brýna nauðsyn þurfi að vera að tefla, til þess að gefa megi þessi brbl. út, enda liggur í augum uppi, að sá hefur ekki verið skilningur hæstv. ráðh. á síðasta þingi, því að þá fékk hæstv. ríkisstj. lögfest frv. um Seðlabanka Íslands, mikla og vel undirbúna löggjöf að hennar dómi, en þar er gert ráð fyrir óbreyttri skipan um gengisskráningarvaldið frá því, sem það var þá. Hæstv. ríkisstj. taldi, að nauðsynlegt væri að fella gengi íslenzku krónunnar um 11.6% í ágúst s.l. til þess að vega upp á móti áhrifum kauphækkananna, sem urðu það sumar. Þetta gat hún framkvæmt og gert með brbl. án þess að brjóta gegn ákvæðum stjskr. Og það er alveg óútskýrt mál enn þá af hálfu hæstv. ráðherra, hvers vegna hún lét það ekki nægja, en fór í þess stað að hrófla við valdsviði Alþ., sem hana rak enginn nauður til að gera. Hæstv. forsrh. sagði enn fremur í ræðu sinni hér í hv. d. s.l. þriðjudag, að ríkisstj. svipti Alþ. engu valdi með útgáfu þessara brbl., því að með þeim sé hún aðeins að framselja öðrum aðila það vald, sem hún hafði sjálf. Það er rétt, að hv. alþm. geta enn þá komið í veg fyrir, að Alþ. verði endanlega svipt gengisskráningarvaldinu, með því að fella frv. þetta. En það er líka eina leiðin. En þetta breytir engu um það, að hæstv. ríkisstj. hefur, með útgáfu margnefndra brbl. að nauðsynjalausu, gert sitt til þess að takmarka vald Alþ. og þar með brotið gegn fyrirmælum stjórnarskrárinnar. Hér kemur og fleira til. Ég man ekki betur en það væri kennt í lagadeild háskólans, þegar ég var þar fyrir nokkrum árum, og er vafalaust kennt þar enn þá, að framsal opinbers valds væri óheimilt og brot á grundvallarreglum laga. Hæstv. forsrh. segir, að hæstv. ríkisstj. hafi falið öðrum aðila það vald, sem hún sjálf, þ. e. ríkisstj., hafði til þess að ákvarða nýja gengisskráningu. Ef þessi ráðstöfun er ekki talin brot á grundvallarreglum laga, er þá ekki á sama hátt löglegt t.d. af forseta lýðveldisins að fela einhverjum Pétri eða Páli að fara með vald það, er honum er ákveðið í sjálfri stjskr.? Eða væri ekki á sama hátt dómendum hæstaréttar heimilt að fela einhverjum öðrum aðila að fara með það dómsvald, sem stjskr. gerir ráð fyrir að hæstaréttardómarar fari með? Ég hygg, að flestir hv. þm. geti verið mér sammála um það, að þeir teldu, að þetta væri ótækt og slík ráðstöfun væri að engu hafandi. En þá rís sú spurning, hvort hér sé ekki nákvæmlega verið að fremja sama lagabrotið og ef þetta gæti átt sér stað. Þótt talið sé heimilt að gera breytingar á valdi Alþ. með brbl., er sá háttur ákaflega óviðfelldinn og hv. alþm. ættu a.m.k. að geta verið sammála um að breyta valdi Alþ. ekki með brbl., nema mjög brýna nauðsyn bæri til. Ég tel því, að af framansögðu ættu hv. alþm., af hvaða flokki sem þeir eru, að geta verið sammála um það, að hér sé vegið að valdi og virðingu þingsins með þeim brbl., sem hér er verið að ræða, og því sé eina rétta svar þingmanna við þeim það að fella frv.

Ingi R. Helgason Hæstv. forseti. Ég ætla nú ekki í löngu máli að lengja þá hina 1. umr. þessa máls, sem búin er að standa yfir í allmarga daga. Þó eru fáein atriði í ræðum þeim, sem hér hafa verið fluttar, sem ég vildi leyfa mér að staldra aðeins við og gera nokkrar athugasemdir við. Hæstv. dómsmrh. kvaddi sér hljóðs að lokinni minni ræðu og gerði hana að nokkru að umtalsefni. Hann var ósköp hógvær, eins og hans er vandi, og sýndi mér ákveðið umburðarlyndi í þessari stofnun, sem er þakkarvert. En eitt var rangt hjá hæstv. dómsmrh., og það var sú fullyrðing hans, að tilvitnanir mínar í fyrrv. lagaprófessor Bjarna Benediktsson, sem ég flutti í ræðu minni, styddu allar útgáfu og réttmæti þeirra brbl., sem hér eru til umr. og voru gefin út 1. ágúst s.l. Þessi fullyrðing hæstv. dómsmrh. var alröng. Höfuðtilvitnun mín í hinn virðulega fræðimann Bjarna Benediktsson um útgáfu brbl. var sú, að það væri ekki nóg, að löggjöf væri æskileg, eðlileg eða skynsamleg, til þess að bráðabirgðalöggjafinn gæti látið taka til sín, og raunar ekki nauðsynleg, heldur svo bráðnauðsynleg, að hún mætti ekki biða næsta þings. Þetta var höfuðtilvitnun mín í hinn virðulega fræðimann. Þessi tilvitnun stendur í hinni gömlu kennslubók, sem hann gaf út hér fyrr á árum og var síðast prentuð 1948, og þessi tilvitnun stendur að mínu viti enn þá orðrétt í kennslubók Ólafs Jóhannessonar prófessors í stjórnlagafræði, þar sem ekki er hreyft neinum efnisbreytingum á þessu áliti fræðimanna um grundvöll eða forsendur útgáfu brbl. En í forsendum brbl., sem hér eru til umr., er hvergi sagt, að efni þeirra sé nauðsynlegt, hvað þá bráðnauðsynlegt, heldur aðeins tæpt á því, að sú skipan mála, sem fólgin er í brbl., sé eðlileg. Umsögn Bjarna Benediktssonar lagaprófessors fyrrv. um þessi brbl. frá 1. ágúst 1961, eins og þau liggja fyrir á þskj., er sú, að slík brbl. megi ekki gefa út. Það er sú umsögn, sem uppi stendur enn þá í þessum umr. Hv. 3. þm. Reykv. (EOl) ræddi hér í löngu máli í gær þetta sama atriði og var með lögfræðilegar bollaleggingar um þessi ákvæði stjórnarskrárinnar, sem hér koma til álita, bollaleggingar, sem frá mínu sjónarmiði eru mjög athyglisverðar. Í sambandi við hans ræðu vildi ég leyfa mér að taka fram eftirfarandi: Að uppfylltum efnisskilyrðum stjórnarskrárinnar, þeim, að bráðabirgðalöggjafinn geti aðeins starfað milli þinga og af brýnni nauðsyn, - að uppfylltum þeim efnisskilyrðum stjórnarskrárinnar hefur bráðabirgðalöggjafinn sama vald og hinn almenni löggjafi, með einni skerðingu eða einni takmörkun: bráðabirgðalöggjafinn má ekki gefa út fjárlög, ef hinn almenni löggjafi hefur samþykkt fjárlög fyrir yfirstandandi tímabil. Og handhafar þessa bráðabirgðalöggjafa eru að mínu viti tveir í sameiningu: forseti lýðveldisins og ráðherrar þeir, sem Alþingi hefur falið framkvæmdavald í landinu. Handhafar bráðabirgðalöggjafans eru þannig tveir. Það er augljóst mál, að ráðherrar geta ekki á eindæmi gefið út brbl., á því er enginn vafi. Um forsetann er það að segja, að um það eru ekki bein eða sérstök ákvæði í stjórnarskránni, en 19. gr. stjórnarskrárinnar má þó skýra þannig, að forsetinn geti það ekki heldur einn. En eitt er augljóst, og það er það, að frumkvæðisvaldið til útgáfu brbl. liggur hjá forseta. Og forseta er gefið það vald að neita útgáfu brbl., ef hann fellst ekki á efni þeirra eða telur efnið ekki fullnægja skilyrðum stjórnarskrárinnar. Og samkv. beinum ákvæðum 28. gr. stjórnarskrárinnar er hann trygging og á að vera trygging Alþingis fyrir því, að efnisskilyrði stjórnarskrárinnar sé fullnægt. Í þessu efni tel ég, að forseti lýðveldisins hafi brugðizt Alþingi í sambandi við útgáfu þessara brbl. Hæstv. viðskmrh. Gylfi Þ. Gíslason flutti hér nærri 2 klst. ræðu á þingfundi í gær, og sú ræða var merkileg fyrir marga hluti og ekki sízt af þeim ástæðum, að í hinum langa ræðutíma örlaði ekki á því, að hann minntist einu einasta orði á efni frv., sem til umr. er, þ.e. skipulagsbreytinguna á því, hver fer með gengisskráningarvaldið í landinu. Það má segja að vísu, að hann hafi verið í þessari löngu ræðu sinni að bera hönd fyrir höfuð sér, og í því ljósi má telja afsakanlegt, að sjálfur frsm. málsins skuli ekki minnast á raunverulegt efni þess í svo langri ræðu. En einmitt þetta einkenni, sem var svo bert í ræðu hæstv. viðskmrh., er einmitt höfuðeinkenni alls málflutnings hæstv. ríkisstj. í þessu máli. Þeir hafa að vísu ekki talað allir, hæstv. ráðherrar, en þeir, sem hafa látið í sér heyra, hafa hlaupið í kringum efni brbl. eins og við segjum stundum að kettir geri í kringum heitan graut. Efni brbl. er skipulagsbreyting á því, hver fara skuli með gengisskráningarvald á ísl. krónu. Það kann að vera, að það hafi verið brýn nauðsyn til þess að umskrá gengi ísl. krónu á miðju þessu ári. Það kann að vera, að það hafi verið brýn nauðsyn til þess að lækka gengi ísl. krónu. Um það geta menn deilt, og eflaust er hæstv. ríkisstj. þeirrar skoðunar, að brýna nauðsyn hafi borið til þess. En það er öldungis eitthvað annað en það, að það hafi borið brýna nauðsyn til þess að búa með þessum brbl. svo um hnútana í framtíðinni í sambandi við framhaldandi gengisskráningu ísl. krónunnar, að þar mætti Alþingi ekki koma nærri, heldur væri það mál í höndum Seðlabankans í samráði við ríkisstj. Mér virðist einsýnt, og það hefur reyndar komið fram í þessum umr., að menn eru á misjöfnu máli um það, hvort brýna nauðsyn hafi borið til að fella gengið í sumar eða ekki. En ég hef engan heyrt enn þá í þessum umr. halda því fram eða færa að því rök, að það hafi borið brýna nauðsyn til þess að láta í framtíðinni ekki Alþingi lengur fjalla um gengisskráningu ísl. krónu, heldur Seðlabankann. Til þess nú að auðvelda hæstv. ráðherrum leitina að meginefni frv., vildi ég leyfa mér að koma með eina stutta, skýra, efnislega spurningu í þessu máli. Og hún er þessi: Hver var hin brýna nauðsyn þess 1. ágúst s.l. að færa gengisskráningarvaldið úr höndum Alþingis til frambúðar í hendur Seðlabankans? Ef engin svör fást við þessari spurningu, hefur ekki á Alþingi verið gerð grein fyrir því, að fullnægt hafi verið öðru aðalefnisatriði og efnisskilyrði stjórnarskrárinnar um útgáfu þessara brbl. Þetta er einföld spurning, hún er að vísu um meginefni málsins, og ég vænti þess, að hæstv. ráðherrar, helzt hæstv. viðskmrh., svari þessari spurningu. Það ætlar sér enginn þá dul og allra sízt hæstv. ráðherrar, að þær forsendur, sem voru uppi á miðju sumri, í ágústmánuði, og leiddu til þess, að útgáfa brbl. var nauðsynleg að þeirra dómi, - að þær forsendur verði ævarandi. Hér er í þessum brbl. búið um hnútana til frambúðar, en forsendurnar og aðstæðurnar og nauðsynin í sumar, þetta fyrnist allt og hættir að vera til sem þættir málsins. Nýjar aðstæður, ný nauðsyn og nýjar forsendur fyrir endurskráningu á gengi íslenzkrar krónu, kunna að verða til á næsta ári eða þar næsta ári, og þá eru alls ekki forsendur þessara brbl. fyrir hendi, en þá er bara búið með þessum brbl. á forsendum ársins 1961 að búa þannig um hnútana, að þá verður það ekki Alþingi, sem fjallar um málið, heldur Seðlabanki Íslands. Ég vænti nú þess, að hæstv. viðskmrh. láti svo lítið að svara þessari litlu og einföldu spurningu minni. Að vísu var það svo, að í minni jómfrúræðu hér endaði ég mál mitt á einni stuttri spurningu til hæstv. viðskmrh., en í hinni löngu ræðu sinni á eftir sá hann ekki ástæðu til þess að svara þeirri spurningu neinu. Það er kannske einhver tegund af umburðarlyndi við nýgræðing. En helzt vildi ég afþakka slíkt umburðarlyndi og vil leyfa mér að endurtaka spurningu mína, sem var sú, að hæstv. viðskmrh. gerði grein fyrir þeim tölulegum útreikningum, sem liggja að baki þeirrar niðurstöðu Seðlabankans og ríkisstj., að gengisskráningin skyldi vera nákvæmlega 13.15%, en ekki eitthvað annað, og því miður verð ég að segja það, að tilefni þessarar spurningar er það, að á vettvangi Seðlabankans, þ.e.a.s. í bankaráði Seðlabankans, fengust ekki þessir tölulegu útreikningar, þó að maður spyrði bankastjóra og ráðherra, sem þar áttu sæti. Þessir útreikningar hafa aldrei verið birtir, og það er þess vegna ástæða til, þar eð þessar umr. eru nú hvort sem er svo víðfeðmar um málið sem raun ber vitni, að þessari spurningu verði svarað og þessi rök eða þessir útreikningar lagðir á borðið. Ég ætlaði mér nú ekki, eins og ég tók fram í minni jómfrúræðu, að fara hér út í mikið af þeim efnisatriðum, sem hafa komið fram í umr. um nauðsyn þess, sem ekki er í þessum brbl., að fella gengi íslenzkrar krónu á miðju sumri. En þó langar mig til að auka við þetta einu eða tveim atriðum. Ég hjó eftir því hjá hæstv. viðskmrh., að hann taldi gengislækkunina hafa verið framkvæmda til hjálpar atvinnuvegunum vegna þeirra kauphækkana, sem urðu sökum nýgerðra kjarasamninga. Gengislækkunin átti að koma atvinnuvegunum til hjálpar, það var hin brýna nauðsyn hennar. Ég sit nú í stjórn eins ríkisfyrirtækis, það er sementsverksmiðja ríkisins. Eins og aðrir atvinnurekendur samdi hún við verkafólk sitt um kauphækkun svipaða og þá, sem almennt var samið um, kannske eilítið betur, af því að þar höfðu samningar aðeins farið aftur úr því, sem verið hafði við sambærilegar stofnanir, svo sem áburðarverksmiðjuna, áður fyrr. Afleiðing þessarar kauphækkunar var sú, að verð á sementi frá verksmiðjunni var hækkað um 10%a, og gaf hæstv. iðnmrh. eða ríkisstj. samþykki til þess að hækka verð á sementinu um 10%. Þessi verðhækkun á sementi var rökstudd með því, að kauphækkanirnar, sem um var samið, mundu valda svo auknum útgjöldum í rekstri fyrirtækisins, ekki sízt miðað við minnkandi sölu, að hreinn voði væri fyrir dyrum, ef verð á sementi yrði ekki hækkað. Sem sagt: í kjölfar kauphækkananna sigldi þá þessi verðhækkun strax á eftir. En þegar þessi verðhækkun var yfir dunin og gerð, þá kom gengislækkunin, þá kom hjálpræði hæstv. ríkisstj. Og í hverju var það hjálpræði fólgið? Ja, skuldir þessa ríkisfyrirtækis hækkuðu um 30 millj. kr. við þetta pennastrik, tæpar 30 millj. kr., og reksturinn varð fyrir þeim búsifjum, að hráefniskaup stórhækkuðu og margir liðir á rekstrarreikningi stórhækkuðu, þannig að nýr voði var fyrir dyrum. Þannig snerist hjálpræði gengislækkunarinnar gersamlega við gagnvart þessu ríkisfyrirtæki, og það leið ekki á löngu, áður en stjórnarliðar í hinni virðulegu stjórn sementsverksmiðjunnar komu með tillögu um það að hækka verðið aftur um 10%. Það varð afleiðing gengislækkunarinnar fyrir þetta fyrirtæki. Þá höfðum við hækkað sementsverðið í landinu um 10% - og 10% ofan á 10%. Verkamenn í sementsverksmiðjunni hafa þó ekki fengið kaup sitt bætt eða hækkað á sama tíma nema um liðlega 13%. Þannig líta þessar tölur út, og mér finnst það hljóma illa í eyrum, a.m.k. stjórnarmanns í sementsverksmiðju ríkisins, að gengislækkunin í sumar hafi verið hjálpræði handa henni, og ef hæstv. viðskmrh. vildi reyna að finna þessum orðum sínum stað, þá er eftir því óskað. Hér er um að ræða fyrirtæki, iðnaðarfyrirtæki, sem skuldar mikið og mátti að vísu sjá fyrir, að gengislækkun mundi valda því búsifjum, svo að það væri hægt að segja, að þetta dæmi væri ekki alls kostar rétt eða almennt um hjálpræði eða skaðsemi gengislækkunarinnar fyrir efnahagslífið í landinu. En hér hefur líka verið minnzt á skipafélög, sem halda uppi farmflutningum til og frá landinu. Það eru yfirleitt fyrirtæki, sem standa sig vel og eru stórfyrirtæki, skulda að vísu misjafnlega mikið, en ekki tiltakanlega, miðað við almennan atvinnurekstur. Hæstv. ríkisstj. leyfði þessum fyrirtækjum að hækka farmgjöldin um 10%, og þegar reikningar voru skoðaðir niður í kjölinn, þá var það upplýst fyrir verðlagsyfirvöldunum og fyrir hæstv. ríkisstj., að 3.6% af þessum 10% voru vegna kauphækkananna, 6.4% voru vegna gengislækkunarinnar. Það er sem sagt verra en hjá sementsverksmiðju ríkisins. Þar verða ástæðurnar til farmgjaldahækkunar, með sínum afleiðingum almennt fyrir vöruverð í landinu, að 2/3 til vegna gengislækkunarinnar, þessa hjálpræðis ríkisstj. Ég var ekki orðinn hlutgengur í þessari virðulegu stofnun, þegar hæstv. viðskmrh,. flutti framsöguræðu sína fyrir þessu máli, en ég hef þessa dagana blaðað í þeirri framsöguræðu, eins og hún liggur hér frammi á lestrarsal, og það er eitt atriði í henni, sem mig langar að lokum að gera stuttlega að umtalsefni. Það er skollaleikurinn um gjaldeyrisstöðu þjóðarinnar í árslok 1960. Hæstv. ríkisstj. og málsvarar hennar hafa sífellt klifað á því, að gjaldeyrisstaða bankanna hafi batnað á viðreisnarárinu 1960 um 240 millj. kr., ef miðað er við áramótatölur beggja áranna, þ.e.a.s. í árslok 1959 og árslok 1960. Þegar þessi tala er fengin og hæstv. viðskmrh., sem einnig er, að ég held, bankamálaráðh., vitnar til, þessi tala, 240 millj. kr., er byggð á því, að í árslok 1960 hafi gjaldeyrisstaða bankanna verið hagstæð um 112 millj. kr., en hún var óhagstæð um 54 millj. kr. í árslok 1959. Þessar tvær tölur eru lagðar til grundvallar: mínus 54 millj. í árslok 1959, en plús 112 millj. kr. í árslok 1960, og því slegið föstu, að gjaldeyrisstaðan hafi batnað um mismuninn eða 240 millj. kr. Þessi samanburður og þessi meðferð talna er fyrir neðan allar hellur og alröng. Eins og stjórn Seðlabankans gekk frá sinni skýrslu, er að vísu á þessa tölu minnzt og sagt, að gjaldeyrisstaða bankanna hafi batnað um 240 millj. kr. á árinu, en setningunni í skýrslunni er ekki lokið, heldur kemur svigi, sem í stendur þetta: „þó þannig, að um 70 millj. kr. eru kröfur á íslenzka aðila.“ Og þegar hæstv. ríkisstj. og málsvarar hennar eru að dásama bötnunina á gjaldeyrisstöðunni og hampa tölunni 240 millj., þá gleyma þeir alltaf þessum víxlum, sem eru upp á 70 millj. kr., vörukaupavíxlar gagnvart Sovétríkjunum í sambandi við olíu og vörukaupavíxlar gagnvart Austur-Þjóðverjum. Með einföldum frádrætti lækkar þessi tala, 240 millj. kr., niður í 140 millj., ef rétt er með tölurnar farið. Það mætti því segja, að gjaldeyrisstaðan hefði raunverulega batnað um 140 millj. kr., þ.e.a.s. gjaldeyrisstaða bankanna. En einnig við þá tölu er þörf á athugasemdum, því að rétt fyrir aftan svigann í skýrslu Seðlabankans segir: „hér eru ekki stutt vörukaupalán tekin með, en upphæð þeirra nam 214 millj. kr. í árslok 1960.“ Og ef menn vilja svo draga þessi vörukaupalán, sem voru ekki til staðar í árslok 1959, frá þeim 140 millj., sem eftir voru, samkvæmt réttri meðferð talna, þá erum við aftur komnir í mínus varðandi gjaldeyrisstöðu bankanna í árslok 1960. Það hafa verið áður í þessum umr. viðhöfð nokkuð stór orð um þá ágætu fræðimenn, hagfræðinga, og meðferð þeirra á tölum. Ég ætla ekki að bæta neinu þar við. En ég vil leyfa mér, eins og ég hef gert gagnvart hagfræðideild Landsbankans og á vettvangi Seðlabankans, að mótmæla harðlega þessari meðferð í opinberri skýrslugerð, að gefa áróðursmönnum kost á því að hampa röngum tölum til framdráttar vafasömum málstað og telja sig svo hafa þessar tölur í samvizkusamlega útunnum skýrslum opinberra embættismanna. Ég ætla nú ekki að hafa þessi orð mín fleiri. Ég vildi aðeins leyfa mér, fyrst hæstv. viðskmrh. er kominn í salinn, að ítreka og endurtaka þær tvær spurningar, sem ég hef leyft mér að bera fram til hans.

Þórarinn Þórarinsson Hæstv. forseti. Það hefur komið fram í blaðaskrifum undanfarið, að varnarliðið á Keflavíkurflugvelli hafi óskað eftir því, að fá verulega stækkun á sjónvarpsstöðinni, sem það rekur þar, og í stjórnarblöðunum hefur það komið fram undanfarna daga, að þetta leyfi hafi verið veitt. Nú vil ég gera þá fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., hvort það sé rétt, að Það sé búið að veita þetta leyfi, og um hversu mikla stækkun sé hér að ræða.



Herra forseti. Út af þessari fyrirspurn þykir mér rétt að upplýsa, að þegar varnarliðið á Keflavíkurflugvelli byrjaði á sínum tíma rekstur útvarpsstöðvar sinnar, mun það hafa fengið leyfi ríkisútvarpsins til þess. Á árinu 1955 leitaði varnarliðið eftir því að fá að starfrækja sjónvarpsstöð á Keflavíkurflugvelli. Umsókn um þetta var send til póst- og simamálastjóra, sem samkvæmt réttum lögum á að ákveða um það, hvort vissar bylgjulengdir skuli leyfðar eða ekki. í samráði við útvarpsstjóra gaf póst- og símamálastjóri út þann 4. marz 1955 leyfi til varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli til að reka sjónvarpsstöð, en samkvæmt ósk utanrrn. voru sett fyrir þessu leyfi viss skilyrði, bæði af því er varðaði styrkleika stöðvarinnar og þann hring, sem sjónvarpið mátti ná til. Á þessu ári sneri varnarliðið sér aftur til póst- og simamálastjóra og tjáði honum, að sjónvarpsstöð sú, sem rekin hefði verið á Keflavíkurflugvelli, væri orðin mjög úr sér gengin, þannig að lítt væri mögulegt að reka hana áfram, auk þess sem styrkleiki hennar væri allt of lítill. Leitaði varnarliðið eftir því að fá að setja þarna upp nýja stöð með meiri styrkleika en sú hafði, sem fyrir var. Póst og símamálastjóri athugaði þessa umsókn og hafði samráð um afgreiðslu hennar við ríkisútvarpið. Eftir þá athugun ritaði póst- og símamálastjóri utanrrn. bréf, skýrði frá umsókninni og því jafnframt, að póst- og símamálastjóri og útvarpið væru á einu máli um að veita þetta umbeðna leyfi, og spurðist fyrir um það, hvort utanrrn. hefði nokkuð við það að athuga, að slíkt leyfi væri veitt. Utanrrn. svaraði fyrir sitt leyti, að það hefði ekkert við leyfið að athuga, og mun póst- og símamálastjóri síðan hafa gefið það út. Það skal tekið fram, að reynslan hafði sýnt, að sú takmörkun, sem sett var á styrkleika stöðvarinnar og þess hrings, sem sjónvarpið mátti taka til, og ætlazt var til að leiddi til þess, að þetta sæist ekki hér í Reykjavík, það hafði tiltölulega litla þýðingu í framkvæmd, því að sjónvarpið sást næstum því með sama hætti í Reykjavík og á Keflavíkurflugvelli, og komst póst- og símamálastjóri að þeirri niðurstöðu, að ástæðulaust væri að vera með þessi skilyrði, og féll utanrrn. því fyrir sitt leyti frá skilyrðunum. Svarið við spurningunni er því sem sagt það, að póst- og simamálastjóri hefur veitt þetta leyfi í samráði við ríkisútvarpið og með samþykki utanrrn.

Þórarinn Þórarinsson Hæstv. forseti. Ég vil aðeins taka það fram í tilefni af því, sem hæstv. ráðh. sagði, að þetta leyfi, sem varnarliðið hefði fengið til þess að gera sjónvarpsstöðina styrkari en nú, væri veitt í samráði við ríkisútvarpið, að það mál hefur aldrei komið fyrir útvarpsráð, þar sem ég á sæti, sem þó hefði verið eðlilegt, að það yrði borið undir það, og ég hef ekki heyrt um það fyrr en núna, að ríkisútvarpið hafi fjallað um þetta mál. Ég verð að segja það, að mér finnst hér vera um talsvert alvarlegt mál að ræða og að þeir aðilar, sem um þetta mál hafa fjallað, hafi farið út fyrir verksvið sitt. Það má segja, að það hefði kannske ekki verið óeðlilegt að veita varnarliðinu leyfi til að reka sjónvarpsstöð eftirlitslaust, sem væri fyrst og fremst takmörkuð við Keflavíkurflugvöll og næsta nágrenni hans. En að veita því leyfi til svo sterkrar sjónvarpsstöðvar eins og nú virðist vera búið að veita leyfi til, sem nær til alls Faxaflóasvæðisins, án þess að nokkurt skilyrði sé fyrir því sett, hvernig þessi stöð verði rekin, tel ég að sé allt of langt gengið, því að það vita allir, sem eitthvað þekkja til mála, að ekkert áróðurstæki er nú áhrifameira en sjónvarp, og að veita einum erlendum aðila aðstöðu til að ráða hér sjónvarpssendingum, eins og honum þóknast, án nokkurs eftirlits og aðhalds frá innlendum aðila, álít ég að sé allt of langt gengið og hættulega langt gengið. Ég álít, að það væri hið minnsta, sem hefði átt að koma hér á móti, ef slíkt leyfi hefði verið veitt, að þá hefði íslenzkum aðilum, íslenzkum stjórnarvöldum verið veitt fullkomin aðstaða til að fylgjast með því, hverju væri sjónvarpað í þessu sjónvarpi. og ekki sízt strangt eftirlit með því, að það væri tryggt, að ekki væri komið hér fram óeðlilegum áróðri í þágu eins eða annars erlends aðila. Ég vildi því treysta því, ef hæstv, ríkisstj. treystir sér ekki til að taka þetta leyfi aftur eða endurskoða það, að þá verði a.m.k. sett þau skilyrði, að íslenzkir aðilar fengju að fylgjast með því, hverju væri sjónvarpað í þessu sjónvarpi, og eftirlit með því, að það væri ekki notað til óeðlilegs áróðurs. Ég held, að það megi annars fullyrða, að ekkert sjálfstætt ríki hefur enn haft þann hátt á þessum málum í sambandi við sjónvarp að veita einum erlendum aðila svo að segja einkaleyfi eða einokunarrétt á því, hverju væri sjónvarpað í landinu, en það er raunverulega búið að gera það með því leyfi, sem hæstv. ríkisstj. hefur nú veitt. Ég verð að segja það og beina því sérstaklega til hæstv. menntmrh., að mér finnst það vera undarleg vinnubrögð, að svo leynilega skuli vera haldið á þessu máli, þar sem það er búið að fella úrskurð um það, að sjónvarp eigi að heyra undir ríkisútvarpið, að þá skuli þeir menn, sem eru kosnir til þess af Alþingi að fylgjast með þessum málum, vera fullkomlega sniðgengnir og fá ekkert um það að vita, fyrr en skýrt er frá því hér á Alþ., að ríkisútvarpið sé búið að veita þetta leyfi. Ég verð að átelja þau vinnubrögð alveg sérstaklega harðlega.



Út af véfengingum hv. þm. um, að fullnægjandi samráð hafi verið haft við ríkisútvarpið, áður en umbeðið leyfi var veitt, get ég upplýst, að ég hef spurt póst- og símamálastjóra um það, hvort hann hafi haft samráð við ríkisútvarpið, bæði áður en hann veitti leyfið 1955 og eins nú í sumar, og hefur hann tjáð mér, að hann hafi rætt málið bæði skiptin við útvarpið og ekki ákveðið að veita leyfið, fyrr en samþykki ríkisútvarpsins lá fyrir. í bréfi, sem póst- og símamálastjóri ritaði utanrrn. 11. apríl s.1., þar sem hann ræðir um þetta mál og spyr um afstöðu utanrrn., segir svo berum orðum: „Póst- og símamálastjóri hefur rætt mál þetta munnlega við útvarpsstjóra, sem hafði ekkert að athuga við orkubreytinguna.“ Þannig hefur fullt samráð verið haft af hálfu póst- og símamálastjóra við forstöðumann ríkisútvarpsins, áður en nokkuð var aðhafzt í málinu. Að því er styrkleikann varðar og þá fullyrðingu hv. þm., að varasamt væri að leyfa að gera aflstöðina sterkari en var, með tilliti til þess, að eftir styrkleikanum mundi hún frekar ná til Reykjavíkur, þá er það tekið fram í bréfi póst- og símamálastjóra til utanrrn., að stöðin sjáist með nokkuð svipuðum hætti í Reykjavík og á Keflavíkurflugvelli, þó að hún sé ekki meiri að styrkleika en hún hefur verið, og að þetta brot úr hring, sem tekið hefur verið úr og ekki sjónvarpað og átti að nægja til þess að útiloka Reykjavík, það hefur alls ekki verkað, og er talið, að af tekniskum ástæðum sé ekki hægt að útiloka þannig part úr hringnum. Það er því skoðun póst- og símamálastjóra og kemur fram í umsögn hans, að Reykvíkingar geti séð stöðina alveg eins og þeir, sem á Keflavíkurflugvelli búa, án tillits til þess, hvort hún sé af þeim styrkleika, sem hún hefur verið, eða samkvæmt þeim styrkleika, sem henni verður hleypt upp í. Að því er varðar eftirlit með rekstrinum og ummæli hv. þm. um það, að honum finnist, að það hefði átt að setja skilyrði fyrir því, að Íslendingar hefðu þar eitthvert eftirlit með, þá hefur það ætið verið þannig, frá því að stöðin fyrst var leyfð, að af Íslendinga hálfu hefur verið frá því gengið, að þeir geta haft þarna það eftirlit, sem þeir vilja, og meira að segja haft þau áhrif og ráðið því um dagskrána, sem þeir óska eftir, en þessa hefur ekki verið óskað af Íslendinga hálfu. Þetta er að sjálfsögðu opið enn og er að sjálfsögðu grundvöllur fyrir leyfinu, að Íslendingar geti gripið inn í dagskrána og ráðið þar um eins og þeim þóknast, og er ekkert því til fyrirstöðu af hálfu þeirra, sem með reksturinn hafa að gera á Keflavíkurflugvelli, að svo geti orðið. Þeir hafa meira að segja þvert á móti, hvað eftir annað, leitað eftir því og viljað fallast á, að sem nánast samstarf yrði um þetta við Íslendinga og að menn frá okkur önnuðust reksturinn á þessari stöð á Keflavíkurflugvelli.

Einar Olgeirsson Hæstv. forseti. Hæstv. utanrrh, hefur gefið hér upplýsingar, sem eru vissulega þess virði, að Alþingi athugi þær dálítið betur. Það er upplýst hér, að einn embættismaður í ríkisbákninu hafi talað við annan embættismann og síðan hafi þessir embættismenn með samþykki utanrrn, gert ráðstafanir, sem þverbrjóta í bága við öll íslenzk lög og allan þann hátt, sem hér hefur verið hafður á um útvarpsrekstur og annað slíkt fram að þessu. Það er lesið hér upp úr bréfi frá póst- og símamálastjóra, þar sem hann segist mannlega hafa talað við útvarpsstjóra, og í yfirlýsingu hæstv. utanrrh, er þetta látið heita, að póst- og símamálastjóri hafi talað við ríkisútvarpið. Samtímis er það upplýst af þeim. sem sæti eiga í stjórn útvarpsins af hálfu Alþingis og kosnir eru til þess að sjá um það mál allt, að þetta mál hafi aldrei verið borið undir ríkisútvarpið. Framkvæmdastjóri ríkisútvarpsins er ekki ríkisútvarpið, og það er tími til kominn, að embættismenn íslenzka ríkisins átti sig á því, að þeir ráða ekki þeim stofnunum, sem þeir eru yfir, og geta farið með þær rétt eins og það væri þeirra prívateign, þó að það séu slíkar tilhneigingar með sumar stofnanir. Alþ. er þó enn þá til og ekki alveg búið að þurrka það út, og stjórnir, sem Alþingi hefur sett yfir þessar stofnanir, eru yfirstjórnir þeirra og eru sérstaklega til settar, eins og stjórn ríkisútvarnsins, að varðveita lög og rétt í landinu og hlutleysi ríkisútvarpsins, og það er þetta, sem er verið að brjóta með þeim leyfum, sem með aðstoð utanrrn. þarna eru veitt. Ég vil algerlega mótmæla þeim hætti, sem þarna er hafður á, að einstakir embættismenn taki sér slíkt vald, og ég vil mótmæta því, að utanrrn. aðstoði þá við þetta. Þegar um svona mál er rætt, á að ræða það við þær stjórnir, sem eru yfir viðkomandi greinum íslenska ríkssins. Það er þá póst- og símamálastjóri, og ég trúi því vart, að póst- og símamálastjóri hafi gert svona hluti án þess að ræða þetta við sína ráðherra. Og sömuleiðis á að vera um útvarpsstjóra, hann á að ræða þetta við stjórn útvarpsins, bæði þá þingkjörnu stjórn þess og við sinn ráðherra. Svo framarlega sem embættismenn ríkisins eru farnir að haga sér svona, þá er tími til kominn að láta þá embættismenn fara frá. Það verða að vera einhver takmörk fyrir því, hvaða vald þessir embættismenn taka sér í hendur og hvernig þeir ganga á þann rétt, sem Alþingi og þess stjórnir hafa, og þann rétt, sem þessir stjórnir eiga að hafa lögum samkvæmt. Jafnvel þó að þeir noti stuðning rn. eins og utanrrn. eða ríkisstj. um það, þá er það auðsjáanlega farið að tíðkast fullmikið hér, að farið sé að höggva alloft í þann knérunn að ganga þannig á vald Alþingis og þingkjörinna stjórna í okkar þjóðfélagi. Viðvíkjandi hins vegar valdi utanrrn. til að samþykkja þetta, - fyrir utan að véfengja vald embættismannanna til þess að gera þetta, sem þeir hafa gert, - þá vil ég líta svo á, að það sé a.m.k. ákaflega mikið spursmál, ég hef ekki það nýlega athugað lagagreinina, að ég þori að fullyrða, en ég álít það vera ákaflega mikið spursmál, hvort hægt er að veita svona leyfi eins og til útvarpsrekstrar á Keflavíkurflugvelli og sjónvarpsrekstrar þar án lagabreytinga, vegna þess að með lögum hefur ríkisútvarpið þennan einkarétt. Og það er ekki þarna um að ræða einhverjar smábátastöðvar eða eitthvað slíkt, sem verið er að reka þar suður í Keflavík. Að svo miklu leyti hins vegar, - um það mætti sem sé deila, þegar lögin væru athuguð betur, hvort þetta er lagabrot eða ekki, en mér er nær að halda það, - að svo miklu leyti hins vegar sem utanrrn. álítur þetta koma undir sitt valdsvið, þá virðast a.m.k. vera tvær nefndir, sem utanrrn. þá ætti að ráðfæra sig við, utanrmn., ef veigamikil atriði er þarna um að ræða, og svo minnir mig hálfpartinn, að það sé alltaf til einhver nefnd. annaðhvort varnarmálanefnd eða - ég veit ekki, hvort hún hefur nokkurn tíma komizt á laggirnar, það var einhver enskur titill á henni, ef ég man rétt, einhver highlevel-nefnd, sem menn voru alltaf í vandræðum með að þýða á rétta íslenzku og voru að lokum víst búnir að þýða sem ,.nefnd ábyrgra manna.“ Ég veit ekki, hvort ábyrgðartilfinningin hjá þeim ábyrgu mönnum hefur verið það mikil, sem í þá nefnd voru settir, að hún hafi nokkurn tíma komið saman. En hvernig sem það kann nú að vera, þá eru a.m.k. ótal nefndir, sem við höfum öðru hverju verið upplýstir um, þm., sem eigi að starfa að því, að þessi samskipti við varnarliðið færu fram með eðlilegum hætti og ekki sé gengið þar á rétt Íslendinga. En ég álít nú, að allur sá rekstur, sem á sér stað á Keflavíkurflugvelli, bæði viðvíkjandi útvarpinu og viðvíkjandi sjónvarpinu, sé bein lögbrot og sé þar að auki alveg óþolandi aðstaða fyrir íslenzkt þjóðfélag. Í fyrsta lagi er það viðvíkjandi útvarpsrekstrinum. Ég álít, að það hefði fyrir löngu átt að vera búið, ef það leyfi hefur verið veitt, að taka það aftur og láta loka þeirri stöð. sem þar er. Þegar við sköpum hér fyrir rúmum 30 árum ríkisútvarp, ætlumst við til þess, að það sé í fyrsta lagi mikið menningarfyrirbrigði, til þess að efla íslenzka menningu. Og við ætlumst í öðru lagi til þess, að það sé sökum þess gífurlega áróðursmáttar, sem í því felst, þá sé það hlutlaust, þannig að það skýri eðlilega og hlutlaust frá deilumálum, sem uppi eru, og gefi hinum ýmsu skoðunum þar jafnan rétt. Það útvarp, sem rekið er á Keflavíkurflugvelli, er, að því er ég bezt veit og held. - ég hlusta yfirleitt ekki á það, - en eftir því sem ég heyri af útvarpi látið. Þá virðist það vera lítið menningarfyrirbrigði, sízt af öllu fyrir íslenzka menningu, og hafa ekki góð áhrif á okkar sérstöku þjóðmenningu, heldur þvert á móti. Í öðru lagi er það alveg greinilegt, að það útvarp, sem rekið er á Keflavíkurflugvelli, er svo langt frá því að fullnægja þeim kröfum, sem gerðar eru til hlutlauss útvarps, að það er þvert á móti mjög svo hlutdrægt, einhliða áróðursútvarp þess ríkis, sem seilzt hefur til yfirráða hér á Íslandi, reynt að sölsa hér undir sig herstöðvar og hefur sem stendur her í þessu landi. M.ö.o.: þetta er beint árásartæki á almenningsálitið á Íslandi til þess að reyna að breyta því í hag þessa hernámsríkis, sem þarna á hlut að máli og rekur þetta útvarp. M.ö.o.: þetta er beint áróðurstæki í þjónustu framandi valds og brýtur þar með öll þau lög, sem sett hafa verið um útvarpsrekstur á Íslandi. Þess vegna vil ég eindregið mótmæla þessum útvarpsrekstri sem brjótandi í bága við íslenzk lög og allan þann tilgang, sem er með útvarpsrekstri á Íslandi, og enn fremur alveg sérstaklega mótmæla því, að með Þessu er verið að reka beinlínis áróðursútvarp til þess að hafa áhrif á almenningsálit á Íslandi. Hæstv. utanrrh. gat um það út af því, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði hér um, hvort Íslendingar gætu fengið aðstöðu til að ráða um þetta útvarp, og upplýsti, að slík aðstaða hefði verið fyrir hendi, ef menn hefðu viljað nota hana, en menn hefðu ekki kært sig um það. Þar er ég hæstv. utanrrh. algerlega sammála, að það sé rétt, að það hafi ekki verið gert. Þannig skildi ég hans meiningu, fyrst það hefur ekki verið gert. Ég álít það, sem hv. 7. þm. Reykv. stakk upp á, að við Íslendingar ættum að hafa eitthvað með þetta útvarp að gera, vera rangt. Við eigum ekki að koma nærri þessu. Við eigum enga ábyrgð á því að bera. Við eigum þvert á móti að banna, að þetta útvarp sé rekið í okkar landi. Ég get máske skilið það, að út af fyrir sig væru kannske þeir flokkar, sem eru fylgjandi Atlantshafsbandalaginu, hlynntir áróðri Bandaríkjanna fyrir herstöðvum hér á Íslandi og áhrifum á íslenzku þjóðina, þeir væru kannske mjög fylgjandi því að fara að taka þátt í því að reka áróðursútvarp fyrir hernámið á Keflavíkurflugvelli. En ég held, að svo lengi sem slíkt útvarp er rekið, þá er bezt, að Ameríkumenn séu einir um það og beri einir skömmina af því og öllum þeim ómenningarblæ, sem á því er, en að Íslendingar komi þar ekki nærri, og þegar þeir komi þar nærri, þá banni þeir það. Ég vildi annars leyfa mér að spyrja þá menn, sem hefur dottið í hug, að við Íslendingar færum að taka einhvern þátt í útvarpi á Keflavíkurflugvelli, hvernig hafa þeir hugsað sér þá þátttöku okkar? Ættum við Íslendingar að fara að tala þar á ensku kannske? Venja okkur við herraþjóðarmálið? Eða var meiningin að gera Keflavíkurútvarpið að íslenzku útvarpi, að fara að útvarpa í þágu Bandaríkjamanna á íslenzku frá Keflavíkurflugvelli? Mér er ekki kunnugt um, hvort það er gert núna, en ég hef haft þá hugmynd, að það væri ekki. Ég held, að það sé tími til kominn að stinga við fæti í þessum efnum. Ég tók eftir því nýlega í ríkisútvarpinu, þegar sagt var frá för forseta lýðveldisins til Kanada, að það hafði einn gamall Vestur-Íslendingur sagt, sem þó talaði ekki íslenzku, að við gætum verið góðir Íslendingar á ensku. Ég hef ekki þá hugmynd, að við getum verið góðir Íslendingar á ensku. Ég held, að það sé bezt fyrir okkur að fara sem fyrst að hindra það útvarp á Keflavíkurflugvelli og sjónvarp, sem er stórskaðlegt íslenzkri þjóðmenningu og íslenzkri tungu, svo að ég tali ekki um áróðurinn, sem í því er, - að hindra, að það sé starfrækt áfram. Og ég vildi eindregið, fyrst þessar umr. urðu hér, skjóta því til hv. þingdeildar og til hæstv. ríkisstj., að þetta mál sé tekið þeim tökum, að jafnt sjónvarpsrekstri sem útvarpsrekstri á Keflavíkurflugvelli sé hætt.

forseti (RH): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 8. nóv. 1961. Með því að ég er á förum til útlanda til að sitja þingmannafund Norður-Atlantshafsríkja í París og verð þar a.m.k. um tveggja vikna skeið, leyfi ég mér að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Suðurlandskjördæmi, Helgi Bergs verkfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Virðingarfyllst, Björn Fr. Björnsson.“ Kjörbréf Helga Bergs hefur áður verið athugað, og tekur hann því sæti í deildinni. Jafnframt hefur mér í dag borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 9. nóv. 1961. Með því að ég er á förum til útlanda til að sitja þingmannafund Norður-Atlantshafsbandalagsríkja í París og verð þar a.m.k. um tveggja vikna skeið, leyfi ég mér að óska þess, að 1. varamaður Alþfl. í Vesturlandskjördæmi, Pétur Pétursson forstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Benedikt Gröndal.“ Kjörbréf Péturs Péturssonar hefur einnig verið áður athugað og tekur hann því sæti í deildinni.