Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Hermannsson) Frv. hefir tekið litlum breyt. í Nd., og heldur til bóta, það sem þær eru. Það eru gerðar breyt. við 26. gr. Eins og frv. fór frá þessari deild var heimilt með samþykki atvmrh. og samgmn. að flytja í loftförum sprengiefni, hervopn og önnur hernaðartæki. Þessi atriði eru tekin burt, og eins og gr. er nú. er alveg bannað að flytja slíkt með loftförum. Síðari breyt. er smávægileg, en þó þess eðlis, að telja verður, að betur fari á að hafa hana í lögunum. Samgmn., sem hafði málið til athugunar hjer í d., verður að leggja til, að það verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Ingvar Pálmason Frv. þetta hefir nú gengið í gengum báðar deildir þingsins, 3 umr. í hvorri deild, og aftur eina umr. í hvorri, og ekki fengist samkomulag um málið. Það, sem á milli ber, virðist ekki sjerstaklega stórvægilegt atriði. Það er það, að ákveða, hversu mikinn þátt hlutaðeigandi hafnarsjóðir skuli taka í kostnaði við að nema burt farartálma samkv. þessum lögum. Nú hafa báðar deildir komið sjer saman um, að hluti hafnarsjóðs skuli aldrei nema meiru en 1/4 hluta af árstekjum sjóðsins það ár. Að fara inn á frv. þetta í einstökum atriðum virðist ekki ástæða til að þessu sinni, en við, sem eigum sæti í sjútvn. Ed., teljum okkur hafa gengið svo langt til samkomulags, að ekki sje ástæða til að ganga lengra. Eftir frv. eins og það nú er. eftir eina umr. í hv.Nd., á hafnarsjóður að greiða kostnaðinn upp að 500 kr., en það, sem hann kann að nema fram yfir það, á að greiðast að 1/3 úr hafnarsjóði og úr ríkissjóði. Þó þannig, að hluti hafnarsjóðs aldrei nemi meiru en 1/4. af tekjum hans það ár. Sjútvn. Ed. telur hinsvegar nægilegt, að því sje slegið föstu, að hluti hafnarsjóðs skuli ekki nema meiru en 1/4, tekjum þess árs, og liggur þá í því, að hafnarsjóður greiði allan kostnaðinn upp að því marki. Þetta hefir Ed. haldið fast við og vill enn halda fast á sínu máli. Að okkar áliti, Ed.-manna, getur hjer tæplega orðið um verulegan mun að ræða, svo að stórfje geti numið; þó getur það komið fyrir í sjerstökum tilfellum, að þetta geti munað nokkru fyrir ríkissjóðinn. Sjerstaklega teljum við þann ókost á frv., að eins og það nú liggur fyrir er ekki hægt að sjá, hvernig kostnaðurinn skiftist, fyr en hann nær hámarki. Sjútvn. Ed. flytur nú aftur brtt.shlj. þeirri, sem hún flutti við eina umr. í Ed., og vil jeg nú að svo mæltu afhenda hæstv. forseta þessa till. Hún er að vísu prentuð og má finna hana í skjölum þingsins, en af því að henni hefir ekki verið útbýtt í Sþ., hygg jeg, að hún verði að skoðast sem skrifleg.

Forseti (MT): Mjer hefir borist svo hljóðandi brtt. frá sjútvn. Ed.: [Sjá þskj. 565].

Frsm. meiri hl. sjútvn. Nd. (Ólafur Thors) Jeg vil aðeins leyfa mjer að spyrja hæstv. forseta. hvort ekki þurfi að leita afbrigða fyrir brtt. þessa.

Forseti (MT): Jeg tók ekki eftir, að neinn hæstv. ráðh. væri viðstaddur, og ætlaði að láta þetta bíða þangað til kæmi að atkvgr., en nú sje jeg hæstv. fjmrh. hjer í salnum.

1839Frsm. meiri hl. sjútvn. Nd. (Ólafur Thors) Eftir þessa atkvgr. sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál. Nú hafa menn tækifæri til að samþ. gerðir Nd., eða fella frv. ella. Annars var það ekki rjett hjá hv. 2. þm. S.-M. (IP), að hjer sje um mjög veigalítið ágreiningsatriði að ræða. Það sjest best á því, að fyrir hafnarsjóð Reykjavíkurbæjar getur munað alt að 167 þús. kr., hvor leiðin er farin. Það er rjett, að í vissu falli getur niðurstaðan orðið hin sama, nefnil. þegar kostnaðurinn nemur 3/4 af árstekjum hafnarsjóða. Þá er sama, hvort sagt er, að hafnarsjóður skuli greiða 1/3 hluta kostnaðar eða 1/4 hluta af árstekjum sínum það ár. Því að 3/4 :3 - 1/4. Þetta er ofureinfalt reikningsdæmi, sem jeg hygg, að a. m. k. hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) geti skilið. Sem sagt, þegar kostnaðurinn er 3/4 af áratekjum hafnarsjóða eða meiri, gildir einu, hvor leiðin er farin. En lækki kostnaðurinn í hlutfalli við árstekjur, fer munurinn vaxandi og nær hámarki sínu þegar kostnaðurinn nemur 1/4 af áratekjum sjóðsins. Eins og sýnt er fram á í nál. á þskj. 406, getur þessi mismunur numið að því er snertir Reykjavíkurhöfn, sem hefir ca. 1 milj. kr. árstekjur, 167 þús. kr. á ári. Það er því fjarri lagi að vera að deila um, hvort hjer sje um verulegt atriði að ræða. Hitt má auðvitað deila um, hvort það sje sanngjarnt eða rjett að binda hafnarsjóðum slíkan bagga. Jeg sje ekki ástæðu til að vera að fjölyrða um þá hlið málsins að þessu sinni. Hv. Nd. hefir tekið svo ákveðna afstöðu til þess, næstum einróma, við eina umr. fyrir skömmu, og með því að atkvgr. um afbrigðin fór eins og hún fór, þá vænti jeg einnig, að hv.Ed.-menn kjósi heldur að samþ. frv. eins og það liggur fyrir en að fella það. Af tvennu illu, frá þeirra sjónarmiði, vænti jeg, að þeir kjósi það betra.

Ingvar Pálmason Jeg hygg, að þar sem sameinað Alþingi hefir beitt þeirri óvenjulegu aðferð hjer að neita um afbrigði fyrir brtt. okkar, að við Ed.-menn höfum fulla ástæðu til að fara fram á það við hæstv. forseta, að hann tæki mál þetta út af dagskrá nú, svo að brtt. okkar geti komið til atkv. Jeg vil því leyfa mjer að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá.

Frsm. meiri hl. sjútvn. Nd. (Ólafur Thors) Mjer finst atkvgr., sem hjer hefir farið fram, svo skýr, að ekki sje hægt að búast við annari niðurstöðu, þótt til atkv. kæmi um till. sjálfa. Jeg get hinsvegar vel sætt mig við, að málið verði tekið af dagskrá, með því að ef til vill má segja, að hv.Ed.-menn hafi verið beittir harðýðgi, og er síst ástæða fyrir þá, sem afbrigða hafa synjað, að leggja á móti því, að málið verði tekið af dagskrá.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er sem betur fer sjaldgæft hjer á Alþingi, að slíkur reipdráttur verði á milli deilda sem átt hefir sjer stað í þessu máli. Um málið sjálft vil jeg aðeins segja það, að sú brtt, sem hv. 2. þm. S.-M. flytur, er nær frv. eins og það var frá stj. hendi og betri fyrir ríkissjóðinn, en jeg mun þó eigi að síður, ríkissjóðsins vegna, telja mjer skylt að mæla á móti því, að hún verði samþ. Það er vegna þess, að ef brtt. verður samþ., má telja víst, að frv. verði felt á eftir. Hv. 2. þm. S.-M. má ekki búaat við því, að hann fái alla hv.þm., sem eru fylgjandi till. efnislega, til að greiða atkv. með henni; þeir munu margir hverjir greiða atkv. gegn henni, til þess að fá það næstbesta, nefnil. frv. eins og það er nú. Þar sem það virðist kappsmál margra hv.Ed.-manna, að málið verði tekið út af dagskrá, vil jeg styðja að því, að svo verði gert, til þess að stofna ekki til meiri ófriðar. En jeg vil þó beina því til hv. 2. þm. S.-M., hvort hann getur ekki fallist á að hverfa frá þessari ósk, með því að telja má næstum því víst, að till. nái ekki fram að ganga.

Ingvar Pálmason Jeg skal verða við þeirri ósk hæstv.forsrh. að svara því, hvort jeg geti fallið frá þeirri ósk, að málið verði tekið út af dagskrá, en jeg verð að svara því neitandi. Mjer stendur enginn ótti af því, þótt frv. verði felt. Það kemur dagur eftir þennan dag og þing eftir þetta þing, og þar sem það er viðurkent af hæstv.forsrh. og fleirum, að stefna okkar Ed.-manna sje rjett og eðlileg, tel jeg engan nauð reka til, að þetta frv. verði samþ. nú. Jeg veit, að hæstv.forsrh. er það áhugamál að fá leiðrjettingu á núgildandi l. um þetta efni, en jeg get ekki fallið frá þessari ósk minni, sjerstaklega þegar jeg sje, að hv.Nd. hefir tilhneigingu til að beita okkur Ed.-menn ofríki. Að svo sje, kom greinilega í ljós í því. að hv.Nd. skyldi synja um afbrigði fyrir þessa till., og jeg vil heldur bera skarðan hlut frá borði, þannig að málið gangi ekki fram, því að jeg hefi góða von um, að till. okkar Ed.-manna nái fram að ganga, þó að síðar verði. Það, sem á milli ber, snýst aðallega um hafnarsjóðina í Reykjavík og Hafnarfirði, og að nokkru leyti í Vestmannaeyjum. Þegar þess er gætt, að sumir hafnarsjóðir hafa mikil efni, að einum hafnarsjóði hafa verið veitt mikil hlunnindi fram yfir alla aðra hafnarsjóði af Alþingi, þ. e. fengið fje til mannvirkis, sem sannanlegt er, að hann gat reist upp á eigin spýtur, sje jeg ekki ástæðu til þess að láta í minni pokann. Jeg er þess sannfærður, að einhverntíma opnast augun á mönnum fyrir því, að ekki sje rjett, að ríkið greiði slíkan kostnað, þegar um auðuga hafnarsjóði er að ræða. Hv. Nd. meinaði okkur Ed.-mönnum um afbrigði fyrir till. okkar, en þótt við megum okkur lítils hjer í hv.Sþ., teljum við rjett að halda hlut okkar fyrir Nd.-mönnum, hvernig sem ástatt er.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil benda á það, að eins og löggjöfinni er nú háttað, getur hvaða hafnarnefnd sem er úti um landið gert ráðstafanir, sem hafa tuga þúsunda kr. útgjöld í för með sjer fyrir ríkið, án þess að spyrja stj. Þó að ekki væri við öðru gert en þessu, tel jeg það stórt spor til bóta. Það er sýnt, að ekki er hægt á þessu þingi að stíga það spor, sem stj. og hv.Ed. leggur til, að stigið verði, og verður þess vegna að lúta að því, að stíga það sporið, sem hægt er að stíga, þó að skemmra sje. En jeg er reiðubúinn til þess að vinna að því með hv. 2. þm. S.-M., að hitt sporið verði stigið á næsta þingi. En jeg legg áherslu á það, að þetta frv. nái fram að ganga, ríkissjóðsins vegna.

Gunnar Sigurðsson Jeg vil aðeins taka það fram, að n. leggur eindregið til, að frv. þetta verði samþ. Reykjavíkurbær leggur mikla áherslu á að fá það í gegn; þess vegna vil jeg leyfa mjer að leggja til fyrir hönd n., að frv. verði samþ., og jafnframt beina því til hæstv. forseta, að hann taki það sem fyrst á dagskrá aftur.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Það hefir einhverra orsaka vegna dregist að fá þetta frv. tekið á dagskrá og til umr. hjer í deildinni. Bendir það til þess, að þeir, sem ráða tilhögun dagskrárinnar, telji þetta smámál. En jeg held þó, að flestir verði að játa, að hjer sje um markvert mál að ræða. Uppeldismálin eru nú alstaðar talin mikilsverð, sjerstök fræðigrein. Gott uppeldi miðar að því, að auka mentun og þroska æskulýðsins, andlegan sem líkamlegan, en ekki að því, að láta hann vaxa eins og lauk úr grasi án allrar aðhlynningar eða ræktunar. Oft er talað um tvennskonar aðferðir meðal uppeldisfræðinga, hvort heldur eigi að beita ströngum aga til þess að vekja ótta hjá unglingum, eða að örfa þroskann á þann hátt, að glæða starfshugann. Til eru þeir, sem álíta rjettast að ógna með vendinum, barsmíðum og allskonar refsingum. Jeg hygg, að ekki sje ofmælt, þó að sagt sje, að þessi skoðun hafi á síðari árum farið halloka fyrir hinni skoðuninni, sem eykst fylgi hjá öllum þeim, er við uppeldismál fást, að það ríði á að glæða starfshug unglinganna og vekja hjá þeim löngun til náms og menningar. Jeg held, að það sje ekki ofmælt, að nú sje víðast lítið svo á, að sá kennari, sem ekki getur haldið börnum til náms og starfs og haldið uppi góðri reglu, án þess að grípa til vandarins eða reglustikunnar, sje ekki þeim vanda vaxinn að hafa með höndum kenslu og uppeldi barna eða unglinga. En ef þetta er rjett um kennara, hlýtur það að ná jafnt til allra þeirra, sem hafa með höndum uppeldi og menningu unglinga. Almenningsálitið hjer á landi hefir þegar fordæmt líkamlegar refsingar sem uppeldisráð eða kensluaðferðir. Má öllum vera það ljóst af dæmi, sem gerðist á Norðurlandi fyrir skömmu. Þar var kennari flæmdur burtu frá starfi sínu vegna þess, að hann hafði beitt slíkum líkamlegum refsingum. Um þetta væri auðvitað ekkert að segja, ef þessi maður væri hinn eini af íslenskum barnakennurum, sem beitti líkamlegum refsingum. En það er víst, að við marga skóla þessa lands eru kennarar, sem beitt hafa og beita líkamlegum refsingum á sama hátt eða svipaðan og þessi kennari hefir gert. Ástæðan til þess, að hann er tekinn út úr og kærður fyrir þetta er sú, að pólítískir andstæðingar hans hafa þóst finna þarna höggstað á honum, sjeð sjer leik á borði að flæma hann frá starfi sínu fyrir samskonar verknað og ýmsir aðrir kennarar óátalið hafa framið, verknað, sem enginn lagastafur bannar, en almenningsálitið yfirleitt fordæmir. Að því hafa engar líkur verið færðar, að þessi kennari hafi misþyrmt börnunum, enda heyrði það undir hegningarlögin, ef svo hefði verið. Og á því er enginn vafi, að reynt hefði verið að sækja þennan mann til sektar fyrir misþyrmingar, ef unt hefði verið. Í þessu máli er ekki nema um tvær leiðir að velja. Annaðhvort segir löggjafarvaldið: Jeg hefi ekkert við það að athuga, þó að börn sjeu barin af þeim, sem sjá um uppeldi þeirra, ef þeim bara er ekki misþyrmt. Eða það segir: Allar líkamlegar refsingar barna og unglinga eru bannaðar. Þarna er enginn millivegur til. Eitt og hið sama á að ganga yfir alla þá, sem við uppeldismál fást. Það verður gaman að sjá, hvernig þeir menn, sem mest hafa gert til þess að flæma þennan kennara á Akureyri frá starfi sínu, bregðast við þessari málaleitan. Ef rjett er að banna líkamlegar refsingar í skólum, er tvímælalaust líka rjett að banna þær við iðnnám. Og sje rjett að banna líkamlegar refsingar þar, er einnig rjett að banna þær í heimahúsum, því að ef börn eru vanin á að hlýða með vendinum heima, verður erfitt að aga þau með öðru móti síðar og annarsstaðar. Af þessum ástæðum nægir ekki að banna eingöngu líkamlegar refsingar hjá vandalausum. Jeg vil mælast til þess við þá nefnd, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, að hún taki einnig til athugunar þá kafla í hegningarlögunum, sem hliðstæðir mega teljast þessu frv. í hegningarlögunum frá 1896 er gert ráð fyrir, að unglingar sjeu dæmdir til hýðingar með vendi eða priki. Þegar svo hegningarlögunum var breytt 1907, um leið og sett voru ákvæðin um skilorðsbundna dóma, var bannað að hýða unglinga með priki, en hinsvegar leyfilegt að nota vöndinn á þá framvegis. Og svo mun enn vera. Jeg vil skjóta því til hv.n., hvort ekki sje tími til kominn að athuga þennan kafla hegningarlaganna. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en leyfi mjer að mælast til þess, að því verði vísað til allshn., að lokinni þessari umr.

Magnús Guðmundsson Það er ekki til mikils að vera að ræða þetta frv., því að litlar líkur eru fyrir því, að það komist í gegn á þessu þingi, ekki þó af því, að frv. hafi verið borið svo seint fram, heldur af því, hve illa hefir gengið að fá það til umr. Jeg get ekki neitað því, að mjer var dálítil forvitni á að heyra ræðu hv.flm. fyrir þessu frv., en jeg gat ekki skilið ræðu hans á annan veg, en að hann væri að reyna að bera í bætifláka fyrir þennan flokksbróður sinn á Akureyri, sem hefir orðið fyrir því óláni að misþyrma börnum, sem honum var trúað fyrir. Í núgildandi lögum er þung refsing lögð við misþyrmingu unglinga. í 204. gr. hegningarlaganna segir svo: Ef maður misþyrmir konu sinni eða kona manni sínum, og þau eru samvistum, þá varðar það fangelsi, þótt ekki hljótist áverki eða annar skaði af því, eða betrunarhússvinna alt að 2 árum, ef miklar sakir eru. - Sömu hegningu skal sá sæta, sem misþyrmir börnum sínum eða annara börnum, sem honum er trúað fyrir til umönnunar. Það er ekki vafi á því, að þetta ákvæði 204. gr., hlýtur að eiga við kennara líka. En í þessu frv. er gert ráð fyrir sektum fyrir svona tiltektir, þó að vísu standi, „nema þyngri refsingar liggi við.“ En til hvers ætti að vera að setja sektir við atferli, sem svo þung refsing liggur við samkv. núgildandi lögum, ef það er ekki til að hjálpa og ljetta undir með afbrotamönnum? Hv. flm. sagði, að þessi kennari á Akureyri hefði verið flæmdur burt. Ég hefi ekki heyrt annað en að hann væri enn kyr við starfa sinn og ótekinn til refsingar. Að um misþyrmingu hafi verið að ræða, hefi jeg ekki verið í vafa um, eftir að jeg las skýrslu þessa kennara, sem hann sjálfur birti í „Morgunblaðinu“ um málið. Hann segist þar hafa tekið einn drenginn steinbítstaki með hægri hendi og barið hann með þeirri vinstri, og er svo að kvarta yfir því, að því er virðist, að höggin hafi ekki verið mjög sterk, af því að hann hafi haft hægri hendina fasta. Ef þetta er ekki misþyrming, þá veit jeg ekki, hvað á að nefna því nafni. Jeg er því alveg hissa, að hv.flm. skuli vera að tala um, að þessi maður hafi verið flæmdur burt. Hann átti auðvitað strax að láta af embætti og fá refsingu fyrir þessa meðferð á barninu, því að slíkt á ekki að líðast, að kennarar leyfi sjer að fara svona með börn. Að öðru leyti skal jeg ekki fara út í að ræða þetta frv., en ef það fer til n., sem jeg á sæti í, eins og hv.flm. ætlast til, þá mun jeg fyrir mitt leyti heimta skýrslu um þetta mál. Mjer finst það liggja svo fyrir, að ekki geti komið til mála, að þessi kennari haldi áfram starfi sínu, því að jeg fæ ekki betur sjeð, en að hann hafi brotið ákvæði 204. gr. hegningarlaganna.

Sveinn Ólafsson Það mun eiga að líta á þetta mál eins og mannúðarmál, frá sjónarmiði hv.flm. Hann mun hafa ætlað, að ef þetta yrði lögfest, þá mundi uppeldi barna bæði í heimahúsum og skólum breytast til batnaðar og meiri mannúðar. En um leið og sett eru lög um þessa hluti og bannað að beita aga við börnin eða líkamlegum refsingum, er gefin óbein yfirlýsing um það, að ómannúðlegum uppeldisaðferðum sje hjer beitt, en þeirri yfirlýsingu vildi jeg afdráttarlaust mótmæla. Jeg kannast ekki við að slíkri harðýðgi sje beitt við börn, að setja þurfi lög af nýju þeim til verndar, enda eru þung viðurlög í gildandi lögum við slíkum misþyrmingum. Með lögum er heldur ekki hægt að fyrirbyggja, að hrakmenni fremji slíka fólsku, og þess vegna er svona lagasetning þýðingarlaus. Auk þess er ekki rjett að taka af móðurinni rjettinn til að aga barn sitt. Ef hún fer út fyrir sæmileg takmörk, liggur hegning við því í núgildandi 1., eins og jeg tók fram áðan, en hitt er vitanlegt, að móðir agar barn sitt með kærleiksríkri umhyggju fyrir velfarnan þess, en ekki af heift. Og hvar liggur svo ákæruvaldið, ef slík 1. sem þessi verða samþ.? Er ætlast til þess, af hv.flm., að börn gerist ákærendur foreldra sinna? Mjer dettur í hug, að móðir gæfi drenghnokka löðrung fyrir ókvæðisorð, sem hann hefir á götunni numið og viðhefir í hóp systkina á heimilinu. Hver á þá að ákæra hana? Eftir þessu frv., ef samþ. verður, á að draga móðurina fyrir lög og dóm, en jeg held, að það þætti nokkuð strembið, þegar svona stendur á. Jeg veit yfirleitt ekki, hver á að fara með ákæruvaldið í þessum efnum. Jeg get því ekki fallist á þetta frv., eins og það liggur fyrir, og tel það með öllu þýðingarlaust, auk þess sem mjer finst það ekki ná nokkurri átt að gefa þá yfirlýsingu - eins og óneitanlega væri gert með samþykt þessa frv. - að hjer sje algengt að misþynna börnum. Annars svaraði hv. 1. þm. Skagf. svo rækilega hv.flm. þessa frv., að meira ætti ekki að þurfa við. Jeg læt hjer því staðar numið.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Jeg veit ekki, hvort þeir hv.þm., sem nú hafa talað, hv. 1. þm. Skagf. og hv. 1. þm. S.-M., eru illa útsofnir, eða hvort eitthvað annað veldur því, að hugsun þeirra er svo óskýr. Jeg þóttist hafa gert sæmilega skýrt grein fyrir því, hvað meint væri með líkamlegum refsingum, að þær eru ekki hið sama og misþyrming. Hitt þarf enginn maður mjer að segja, að hegning liggur við misþyrmingum. Það veit jeg vel. En hvað er misþyrming? Hv. 1. þm. Skagf. veit, að um það er ekki til nein ákveðin skýrgreining, heldur fer það eftir mati dómara í hverju einstöku tilfelli. En alment mun ekki annað talið misþyrming en það, sem meiðsl eða áverki hlýst af. Jeg veit vel, að hegningarlögin banna misþyrmingar og leggja við víti ef þeim er beitt, en hitt veit jeg líka, og tók það fram í fyrri ræðu minni, að líkamlegum refsingum er víða beitt, og það allharkalegum stundum, eins og komið hefir í ljós, án þess að hægt sje að færa það undir misþyrmingar. Dæmið um skólastjórann á Akureyri er einmitt besta sönnun míns máls, að líkamlegum refsingum er beitt, án þess að misþyrmingar sjeu taldar. Vegna þess að þar var ekki um það að ræða, sem misþyrming er kallað, var sú leið farin, að kæra kennarann fyrir skólanefnd og reyna að hafa af honum stöðuna. Ef kærendur hefðu álitið, að hægt væri að fá kennarann dæmdan eftir 204. gr. hegningarlaganna, er engum vafa undirorpið, að hann hefði verið kærður fyrir brot á hegningarlögunum, en þess var engin von, og því var hin leiðin farin, að kæra til skólanefndar. í rannsóknarskýrslu skólanefndar er framburður drengsins bókaður, þar sem hann segist ekki hafa fundið til, nema þegar hann fjekk snoppunginn á kinnina. Mjer kemur ekki til hugar að mæla þessari uppeldisaðferð bót, síður en svo. Jeg tel það hinn mesta ljóð á ráði hvers kennara, ef hann þarf að beita líkamlegum refsingum til þess að halda uppi reglu og láta börnin læra, en hinu verður ekki á móti mælt, að þessi kennari er tekinn út úr af pólitískum ástæðum, því að víða út um land sitja stjettarbræður hans, sem eru jafn syndugir og hann í þessu efni, ef ekki syndugri, óátaldir. Og fyrir þetta verður ekki girt, nema ríkisvaldið setji reglur fyrir því, að ekki megi beita líkamlegum refsingum í skólum. Með þessu er einnig svarað hv. 1. þm. S.-M., sem talaði aðeins um misþyrmingar. Þessi gamli og gætni þm. var að reyna að sýna fyndni sína og spurði sem svo: Hvar liggur ákæruvaldið í þessum efnum, á barnið að kæra foreldra sína eða kennara, ef frv. verður samþ.? Hefir þessi hv.þm. athugað það, hvar ákæruvaldið er nú, þegar um misþyrmingar er að ræða. Hann ætti að líta í hegningarlögin, og þá mundi hann sjá, að ákæruvaldið er ekki aðeins hjá þeim, sem fyrir misþyrmingunum verða, heldur og sjerhverjum góðum borgara. Ef þetta því á að vera fyndni, er það ljeleg fyndni, ef ekki, þá er það meinloka. Það gildir í þessu efni sem öðru, að ákæruvaldið er hjá hverjum þeim, sem verður þess var að lögin eru brotin. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að jeg hefði verið að bera í bætifláka fyrir kennarann á Akureyri. Þetta er fjarri sanni. Jeg tel það ótækt, að kennarar skuli beita slíkum aðferðum við starf sitt. En það er hin mesta ósanngirni og stjórn mentamálanna til stórrar hneisu, að einn kennari skuli tekinn út úr og flæmdur frá starfi sínu, fyrir samskonar ávirðingar og ýmsir stjettarbræður hans komast upp með óátalið. Jeg játa það, að jeg er svo gamaldags, að jeg get hugsað mjer, að snoppungur geti undir vissum kringumstæðum gert nokkurt gagn. En hitt er jafn víst, að líkamlegar refsingar gera yfirleitt margfalt meira ógagn en gagn. Uppeldisfræðingar eru sammála um það, að þótt færa megi líkamlegum refsingum sitthvað til málsbóta, sje sjálfsagt að afnema þær, því að hin tilfellin, þar sem þær beinlínis gera ilt, eru margfalt fleiri. Yfirleitt má segja, að sú stefna sje - sem betur fer - að deyja út, að það eigi að berja barn til bókar, og hin að verða ofan á, að glæða eigi þá eiginleika með lægni og lipurð, sem í barnssálinni búa. Gildir það jafnt í heimahúsum, skólum og við iðnnám.

Magnús Guðmundsson Hv. þm. Ísaf. (HG) hjelt að við, hv. 1. þm. S.-M. og jeg, værum úrillir af því við hefðum farið snemma á fætur. Þetta sýnir ljóslega það, sem orð leikur á, að hann er sjálfur allóvanur að fara á fætur fyrir hádegi, úr því honum finst menn endilega þurfa að vera úrillir undir hádegi. Hann hjelt því fram, að misþyrmingum þyrfti að fylgja áverki. Þetta er mesti misskilningur í 204. gr. hegningarlaganna er einmitt talað um misþyrmingar, sem ekki fylgi áverki. Jeg skil ekki í að nokkur dómari verði í vafa um, að það sje misþyrming, er kennari heldur barni steinbítstaki með annari hendi, en ber það með hinni. Það er ekki efi á, að þetta er misþyrming og frv. kemur ekki nærri þessu tilfelli. Það hlýtur að vera meiningin með þessu frv., að það sje alment hjá kennarastjett landsins að beita líkamlegum refsingum. En jeg trúi ekki að svo sje. Og þó svo væri, þá þyrfti ekki neina nýja refsilöggjöf vegna þess. Það má eins nota þau lög, sem til eru. Jeg ímynda mjer, að það hafi einungis verið af hlífð við hinn umrædda kennara, að hann var ekki kærður. Hv. flm. kvaðst ekki vilja bera annað í bætifláka fyrir hann en það, að þetta væri alment á meðal kennarastjettarinnar. En það afsakar hann alls ekki, þó svo kynni að vera, sem jeg þó ekki held. Frv. er alveg þýðingarlaust við hliðina á hegningarlögunum, því refsingar þess eru fyrir neðan refsingar þær, er þar eru ákveðnar. Það gæti haft þýðingu, að því er snertir foreldra, en um það hefir engin bending komið, að þess væri þörf þeirra vegna. Þótt jeg að vísu sje ekki sömu skoðunar og hv.þm. Ísaf. um það, að snoppungur á barn geti gert gagn, heldur þvert á móti, þá sje jeg samt ekki ástæðu til að láta það varða hegningu, þótt foreldrum verði það á.

Ásgeir Ásgeirsson Mjer finst gott, að frv. þetta er komið fram, ekki að því er snertir ákvæði þess um heimilin, heldur skólana. Um heimilin hygg jeg, að ekki sje hægt að setja slíka löggjöf. Bæði er það, að einstaka börn eru svo gerð, að þau hlýða ekki á unga aldri, nema fyrir einhverskonar þvingun, og aðallega þó vegna hins, að lögin verða þar óframkvæmanleg. Þar verður að láta sjer nægja með hegningarlögin og að reyna að ná tilganginum um afnám líkamlegra refsinga með áhrifum á hugsunarhátt almennings. Hitt hygg jeg rjett, að setja lögbann við líkamlegum refsingum í skólum. Jeg get tekið undir með þeim, er talað hafa um, að líkamlegar refsingar geti haft tilætluð áhrif. Jeg kynni sjálfur að segja sögur af því. En hin tilfellin hygg jeg þó fleiri, að líkamleg refsing hefir ekki tilætluð, heldur gagnstæð áhrif. Það er örðugt fyrir kennara, sem beitir líkamlegri refsingu, að setja upp rólegan svip dómarans. Flest afbrot, sem hegna þarf fyrir, eru gegn kennaranum sjálfum. Kennarinn er alt í senn: sakaraðili, dómari og sá, er framkvæmir refsinguna. Það er því ekki að undra, þó sú tilfinning verði á stundum efst í huga barnanna, að hjer sje ekki um hegning að ræða, heldur hefnd. Líkamlegar refsingar í skólum verða því oft til að slíta hið nauðsynlega trúnaðarsamband, sem þarf að vera milli kennara og nemenda. Það er minni áhætta að banna algerlega líkamlegar refsingar í skólum, heldur en að leyfa þær, og er þó hvorug áhættan stór, eins og ástatt er hjá oss. Skólar hafa líka yfirleitt yfir ýmsum refsingum að ráða, er komið geta í stað þeirra. Slíkt bann, sem hjer um ræðir, er ekki fágætt meðal annara þjóða. Mjer er kunnugt um, að Rússar hafa sett hjá sjer algert bann við líkamlegum refsingum barna og unglinga. Í flestum löndum öðrum gildir að vísu ekki algert bann, en þar hafa skólahjeruðin heimild til að setja sjer sjerstakar reglur um refsingar. Og í ýmsum skólahjeruðum, sem eru mannfleiri en alt Ísland, ríkir ýmist algert bann gegn líkamlegum refsingum, eða þá að beiting þeirra er takmörkuð við hýðingar, sem framkvæmdar eru í viðurvist skólastjóra, eða af honum einum, að vel athuguðu máli. Það er því enginn skortur á erlendum fordæmum. Englendingar hafa t. d. þá aðferð, að binda rjettinn til refsinga við einn mann, t. d. skólastjórann. Það hefir þann kost, að hegningin líkist meira dómi, og er síður hætt við, að hefndartilfinningar blandist inn í. En það getur líka haft sína ókosti, t. d. varð skólameistarinn á Eton eitt sinn að hýða 40 stráka á einum degi! Jeg held, að það verði ekki önnur regla betri hjer á landi en að banna allar líkamlegar refsingar í skólum og leggja tiltekna hegningu við, ef út af er brugðið, eða þá að banna allar líkamlegar refsingar í kenslustundum og barsmíði á höfuðið, en heimila hýðingu í alvarlegum tilfellum, sem framkvæmd sje að rannsökuðu máli á ábyrgð skólastjóra. Og raunar held jeg að í sama stað komi niður, hver aðferðin yrði höfð hjer á landi, algert bann eða hýðingar í því formi, sem jeg hefi hjer lýst, því þær tíðkast hjer ekki og mundu vart verða upp teknar, þótt heimilaðar væri. Jeg er ekki sammála um þær hegningar, sem við brotum eru lagðar í frv., en það atriði má ræða í nefnd. En það er ekki að óttast, að það verði til að setja skrælingjamark á okkur, þó að við tökum í lög bann gegn líkamlegum refsingum eða takmarkanir á þeim. Það er ekki vegna þess, að slíkar refsingar sjeu algengar, eða til að forða börnum frá bráðum bana, að jeg álít rjett að lögtaka slíkt bann. Vil jeg í því sambandi mótmæla þeim orðum hv.flm., að alvarleg tilfelli slíkra refsinga sjeu algeng í ísl. skólum. Jeg veit ekki til, að slík tilfelli sjeu algeng. Hitt veit jeg, að líkamlegar refsingar þekkjast og er einstaka sinnum beitt. Það eru að vísu margir kennarar, er aldrei beita þeim og margir, er beita þeim afarsjaldan, en það hafa þó verið til skannns tíma kennarar, jafnvel hjer í höfuðstaðnum, er lögðu það í vana sinn að beita líkamlegum refsingum og það daglega. Það vita allir, að slíkt hefir átt sjer stað hjer í höfuðstaðnum. En þetta á sjer ekki stað um þá kennara, er starfa hjer í bæ nú, það jeg til veit. Það er bæði vegna nemenda og kennara, að jeg tel rjett að banna líkamlegar refsingar í skólum. Vegna kennaranna tel jeg það rjett, því komi upp kærumál út úr slíku, þá er hætt við að kröfur almennings um refsingu kennarans verði óhæfilegar, ef refsingarákvæði er ekki áður til. Múgurinn ratar sjaldan meðalhófið, og vernd við einn getur snúist upp í grimd gagnvart öðrum. Því má það vera áhugamál kennara, að fá ákveðnar reglur um, hvernig með slíkar sakir verði farið. Frá sjónarmiði allra ætti það að vera heppilegasta úrlausnin að banna líkamlegar refsingar með öllu eða setja fastar reglur um beiting þeirra, og leggja við hegningu, ef út af er brugðið. Væri æskilegt að fá löggjöf um það upp úr þeim umr., er staðið hafa yfir á síðasta vetri um slíka hluti.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hv. þm. Skagf. gerði mjer upp þau orð, að það væri algengt að kennarar beittu líkamlegum refsingum. En jeg tók það einmitt fram, að jeg vissi til, að meiri hlut. ísl. kennara beitti þeim alls ekki, en nokkrir gerðu það þó. Þetta hefir hv.þm. V.-Ísf. viðurkent rjett. Sami hv.þm. Skagf. vill enn reyna að hengja hatt sinn á það, að líkamlegar refsingar sjeu bannaðar í lögum; það þurfi ekki önnur ákvæði en bannið gegn misþyrmingum í hegningarlögunum. En þetta er mjög fjarri sanni. Líkamlegar refsingar og það, sem lögin og dómararnir nefna misþyrmingar, er tvent ólíkt. En hitt er og víst, að dómarar hafa oft tekið óskiljanlega mjúkum höndum á beinum misþyrmingum. Jeg man ekki betur, en að norður í Skagafirði hafi drengur einn, sem komið var fyrir á bæ, verið hálfdrepinn ekki alls fyrir löngu. Hv. þdm. kann að virðast, að jeg hafi tekið þarna nokkuð sterkt til orða, en því fer fjarri; drengurinn var grindhoraður, útsteyptur í óþrifum, meiddur af barsmíð og svo máttlaus, að hann gat varla gengið. Meðferðin á drengnum var kærð og málið fór fyrir dómstólana, en jeg og fleiri urðum höggdofa er við sáum dóminn, svo vægt var þar tekið á þessari misþyrmingu. Það mun líka vera svo, að dómarar telja ekki misþyrmingu nema um stórkostlegar misþyrmingar sje að ræða. Fyrir því verður að setja skýr ákvæði, hvað telja skuli misþyrmingu og hvað ekki. En það, sem hjer um ræðir er það, hvort leyfa skuli líkamlegar refsingar, sem ekki eru beinar misþyrmingar skv. mati dómara. Hv. þm. heldur því fram, að af hlífð við Steinþór Guðmundsson hafi hann verið kærður fyrir skólanefndinni, en málinu ekki verið skotið til dómstólanna. Þetta er uppspuni einn. Ástæðan fyrir því, að hann var kærður, var sú, að þá stóðu fyrir dyrum bæjarstjórnarkosningar á Akureyri, og var þá ákærunni á hendur honum dreift út um bæinn, þótt vitanlegt væri, að þessi kennari hafði notað þessa aðferð til að halda uppi aga um margra ára skeið. Sökin var ekki svo stór, að þeir menn, sem kæruna settu á stað, treystu sjer til að fara með málið fyrir dómstólana og fá kennarann dæmdan fyrir misþyrmingu. En áliti hans var sjálfsagt að reyna að spilla, með því að blása nú málið upp. Almenningsálitið hefir fordæmt þessa uppeldisaðferð. Það er á undan löggjöfunum í þessu efni, og afarlangt á undan hv.þm. Skagf., sem, eins og allir vita, er aftasti liður í hala afturhaldsins hjer á landi. Það játa allir, sem til þekkja, að líkamlegar refsingar gera frekar ógagn en gagn. Þótt snoppungar geti verið til gagns í einstaka tilfellum, við baldna stráka og ósvífna, þá er yfirleitt ógagnið meira. Þegar líkamlegum refsingum er beitt við börn að jafnaði, elur það upp í þeim þrjósku og þverúð, og vekur hjá þeim löngun til að hefna sín. Slíkur agi kennir börnunum líka að ljúga, til þess að sleppa við refsinguna, og þau börn, sem alin eru upp á þann hátt, geta borið þess merki æfilangt. Ósvífnir piltar geta auðveldlega reitt kennara - þeir eru breyskir eins og aðrir menn - til reiði. Sje þá ekki bannað að refsa líkamlega, er hætt við, að kennari gæti þess ekki, hvernig hann refsar, og drengurinn álíti refsinguna hefnd eða bræðiverk kennarans. Jeg gleymdi áðan að svara hv. 1. þm. S.-M., er hann sagði, að það væri ófært að banna móður að refsa barni sínu, eins og henni þætti „viðeigandi“. Þetta er gert nú, þar sem misþyrming er bönnuð, mæðrum sem öðrum, og þess eru dæmi, að móðir hafi verið refsað fyrir misþyrmingu á barni sínu, en auðvitað er það fágætt, sem betur fer. En því miður verður maður að játa, að ekki eru allar mæður svo, að þeim sje treystandi að meta hvað er „viðeigandi“ refsing. Hjer er því aðeins gengið feti framar en áður hefir verið gert. Jeg get verið mjög ánægður með undirlektir hv.þm. V.-Ísf., einkum sökum þess, að hann er sá maður hjer í hv. deild, sem mest tillit ber að taka til í þessu máli sökum þess, að hann, vegna stöðu sinnar, hefir besta þekkingu á barnafræðslu okkar og skólamálum. Hann er því samþykkur, að líkamlegar refsingar sjeu bannaðar í skólum, en álítur hinsvegar ekki rjett að banna þær í heimahúsum. Jeg hygg að best sje að stemma á að ósi, og banna einnig slíkar refsingar þar sökum þess, að þau börn, sem alast upp við barsmíði á heimilum sínum, geta verið orðin svo þrjóskufull, að erfitt sje fyrir kennara að halda þeim til hlýðni á annan hátt. Hitt er líka athugavert, að þegar börn koma í skólann, oft fullra 10 ára að aldri, sem hafa alist upp við ugg og ótta, þá bera þau þess merki, sem mikla lægni þarf til að uppræta í skólanum. Hv. þm. sagði, að það væri í sjálfu sjer gott og sjálfsagt að reyna að útrýma með öllu líkamlegum refsingum. En það ætti að gera með því að breyta hugsunarhætti fólksins. Hv. þm. gleymdi því, að hugsunarháttur fólksins er þegar breyttur orðinn á þessu sviði, og er óðum að breytast. Lögin eru aðeins sýnilegt tákn almenningsálitsins, þannig, að ef almenningur álítur að þessi eða hinn verknaður sje þess eðlis, að hann beri að banna, þá er það gert með lögum, ella ekki. Hinir fáu, sem líta öðrum augum á þetta, verða svo að beygja sig fyrir vilja og rjettarmeðvitund meiri hlutans. En skoðun almennings breytist og dómgreind hans þroskast frá ári til árs, og ríkjandi skoðunum verða lögin að fullnægja, en almenningsálitið er, eins og jeg áður hefi sagt, í þessu efni langt á undan löggjafanum. Jeg teldi því frv. þetta mikið skemt frá því, sem nú er, ef bannið ekki einnig er látið ná til foreldra og forráðamanna barna og unglinga. Að endingu skal jeg geta þess, að jeg þekki marga kennara, og veit það með vissu, að þeir, sem ekki beita líkamlegum refsingum, eru yfirleitt taldir nýtari og starfhæfari kennarar en hinir, þótt þeir í sjálfu sjer geti verið bestu menn. Að geta ekki fengið börnin til hlýðni og starfs, án þess að beita líkamlegum refsinguin, er yfirleitt vottur um, að eitthvað vantar í kennarann sem kennara.

Hákon Kristófersson Það má vel vera, að frv. þetta sje í sjálfu sjer meinlaust, en þó verð jeg að álíta, að tíma Alþingis sje betur varið til einhvers annars, sjerstaklega þar sem þingtíminn fer nú að styttast úr þessu. Af framsöguræðu hv.flm. skildist mjer, að frv. þetta væri komið fram af sjerstökum ástæðum, og er ekkert við því að segja. Nú vildi jeg beina þeirri fyrirspurn til hv.flm., hvar takmörkin eigi að vera með líkamlegar refsingar, og hvort hann telji t. d. steinbítstak undir klípingum, en eins og menn vita er það óþokkatak, sem jeg gat ekki ímyndað mjer, að nokkur kennari notaði við börn. Jeg mæli því ekki bót, að kennarar geri mikið að því að beita líkamlegum refsingum við börn, en álít að mannúð og vingjarnleg umvöndun við börnin hafi mest að segja. Þó álít jeg, að snoppungur geti haft sínar góðu verkanir, enda eru þeir sjaldnast svo ríflega útilátnir, að þeir komi að sök. Þó að mannúðin ætti að ráða, eru til þeir óþokkastrákar, sem verður að hýða, og er það þá gert í fullu samræmi við hinn gamla og kunna málshátt: „Með illu skal ilt út drífa“. Þó að þetta frv. yrði nú samþ., efast jeg ekki um, að það yrði aðeins á pappírnum, eins og fleiri dauðir bókstafir, sem lög vor eru svo rík af. Vitanlega efast jeg ekki um, að ef kennarar misþyrma börnum, muni viðkomandi skólanefndir veita þeim refsingu, eða reka þá frá starfanum. Jeg held, að mjer sje óhætt að fullyrða, að kennarar beiti ekki lengur líkamlegum refsingum við börn, nema einstaka undantekningar, og jeg hygg, að um það þurfi ekki að setja sjerstaka löggjöf, því að ef einhver veruleg; brögð verða að slíku, má án efa heimfæra verknað þeirra undir hin almennu hegningarlög. Viðvíkjandi því óþokkamáli, sem gerðist norður í Skagafirði, og hv.flm. mintist á, má benda honum á það, að um slíkt þarf engin ný lög, því að hegningarlögin ættu þar að nægja. Jeg vil að endingu lýsa yfir því, að jeg er ókunnugur kennaramálinu á Akureyri, en er jeg las afsökunargrein kennarans, sá jeg, að þar hafði eitthvert verulegt misrjetti átt sjer stað. Mitt álit er það, að mannúðin sje orðin svo mikil, að slíkrar löggjafar sje engin þörf, en hinsvegar kann jeg hv.flm. þökk fyrir hans góða hug í málinu. Til þess að sýna hv.flm. viðeigandi kurteisi, vil jeg að frv. verði látið detta úr sögunni og samþ. verði eftirfarandi rökstudd dagskrá: „Deildin lítur svo á, að svo mannúðlega sje yfirleitt farið með börn og unglinga nú á tímum, að engin sjerstök ástæða sje til þess að samþykkja sjerstaka löggjöf um bann gegn líkamlegum refsingum, og í annan stað, að atburðir þeir, sem gerðust í barnaskólanum á Akureyri síðastliðinn vetur, heyri undir annan vettvang en Alþingi. Tekur hún því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Með skírskotun til þess, sem jeg hefi sagt, leyfi jeg mjer að afhenda hæstv. forseta dagskrána, með ósk um, að hann láti hana koma til atkv.

Magnús Guðmundsson Út af ræðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) vildi jeg beina þeirri fyrirspurn til hans, hvort hann álíti, að vegna kennarastjettarinnar sje þörf slíkrar löggjafar sem þessarar. Það getur haft mikil áhrif á aðstöðu mína til þessa máls. Jeg hefði álitið, að það væri nægilegt, að fræðslumálastjóri sendi umboðsbrjef til kennara, þar sem þeim væri uppálagt að beita ekki líkamlegum refsingum við börn. Jeg hjó eftir því, að hv.þm. sagði, að hjer í Reykjavík hefði verið kennari, sem beitt hefði líkamlegum refsingum við börn þau, er hann hafði undir hendi. Jeg minnist þess að svo var, enda vakti það mikið umtal í bænum, og menn álitu, að þessum kennara ætti að víkja frá, en af hlífð var það ekki gert. Þetta mun vera einsdæmi, en ef fleiri kennarar beittu slíkum aga, þyrfti að koma í veg fyrir það. Hv. flm. hefi jeg í rauninni fáu að svara, en það var eins og hann hefði gleymt, að til eru fleiri greinir í hegningarlögunum en § 204, sem jeg las hjer upp í morgun. Það er engum vafa undirorpið, að brot þess kennara, sem hjer hefir verið mest um rætt, heyrir undir þá grein. Hv. þm. vildi halda því fram, að þetta væri pólitísk ofsókn á hendur kennaranum, þar eð bæjarstjórnarkosningar hefðu staðið fyrir dyrum. Jeg þykist samt hafa ástæðu til að halda, að hv.flm. fari þarna villur vegar, enda ber skýrsla kennarans sjálfs það með sjer, að ekki hefir verið að ræða um neina pólitíska ofsókn á hendur honum, heldur rjettmætar kröfur foreldra þeirra barna, sem urðu fyrir barsmíðum hjá þessum kennara. Þá mintist hv.þm. á misþyrmingarmál úr Skagafirði. Það mál var rannsakað og dæmt af dómstólunum, en mörgum virtist dómurinn of vægur. Hygg jeg, að það hafi orsakast af ýktum blaðafregnum, sem borist höfðu um mál þetta, og að það hafi ekki verið eins svívirðilegt og frá hefir verið skýrt, þótt jeg vilji ekki mæla því bót að neinu leyti. Það er ennfremur ekki rjett hjá hv.þm., að almenningsálitið sje á undan lögunum. Því til sönnunar mun jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp § 202 í hegningarlögunum, sem hljóðar svo: „Hver, sem veður upp á annan mann með höggum og barsmíði eða öðru líkamlegu ofbeldi, en veitir honum samt ekki áverka eða annan skaða, skal gjalda sektir, ef sá, er misgert er við, höfðar mál og krefst þess; þó má beita fangelsishegningu eftir málavöxtum, einkum ef ofbeldið hefir verið fyrirhugað“. Það er enginn efi á því, að afbrot kennara geta heimfærst undir þessa grein.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vildi aðeins gera smáa athugasemd í sambandi við þá rökstuddu dagskrá, sem hv.þm. Barð. hefir mælst til, að borin verði undir atkvæði. Hv. þm. segir, að yfirleitt muni kennarar fara svo mannúðlega með börn, að engin þörf sje fyrir slíka löggjöf. Jeg minnist þess, að þegar jeg var í barnaskólanum hjer í Rvík, voru 3 kennarar við skólann, sem beittu líkamlegum refsingum, enda munu allir þeir, sem í skólann hafa gengið, kannast við klípingar, löðrunga, selbita, tvíbökur og annað þess háttar.

Tvíbökur! Hvað er það?

Hv. 2. þm. G.-K. mun sjálfur þekkja þær af reynd, svo að honum ferst ekki að spyrja. Einn kennarinn, sem beitti slíkum aga, er mjög nýlega farinn frá kenslustörfum, og þrátt fyrir það, að kærunum rigndi yfir hann bæði til skólastjórnar og bæjarstjórnar, var hann látinn sitja þangað til að hann sótti sjálfur um lausn. Framferði þessa kennara vakti almenna óbeit, en af því að íhaldið var í meiri hluta bæði í skólanefnd og bæjarstjórn, og þessi kennari var flokksbróðir þeirra, var hann látinn gegna stöðu sinni áfram, þótt hann hjeldi altaf uppteknum hætti. Jeg hygg, að flestir hv.þm. gætu tínt til eitthvað þessu líkt, en jeg hefi nefnt þessi dæmi til að sýna hv.þm. Barð. að líkamlegar refsingar eru ekki eins fágætar í skólum og hann hyggur.

Sigurður Eggerz Jeg ætla aðeins að gera grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Jeg er því eindregið fylgjandi, að barsmíðar sjeu útilokaðar með öllu úr skólum landsins, því að það er blettur á þjóðinni, ef þetta á sjer stað. Hv. þm. Ísaf. sagði, að kæran, sem komið hefði fram á hendur kennaranum á Akureyri, hefði orsakast af því, að kosningar stóðu fyrir dyrum. Það vill nú svo til, að jeg hefi átt tal við Sigurð Hlíðar dýralækni, og er þess fullviss, að ekkert slíkt hefir vakað fyrir honum. Þessi hv.þm. er næsta skilningslítill, ef hann þarf að leita að öðrum ástæðum fyrir kærunni en þeim, að faðirinn þolir ekki að barni sínu sje misþyrmt í skólanum. Hver þolir það?

Það er ekki við því að búast að hv.þm. Ísaf. geti skilið það. Það er steinhjarta piparsveinsins, sem talar

. Þeir, sem þekkja Sigurð Hlíðar, vita að honum mundi einmitt hafa verið mjög óljúft að gera þennan atburð að kosningamáli. Skólastjórinn hefir opinberlega játað á sig þessa ávirðingu, en ennþá mun honum ekki hafa verið vikið frá. Jeg efast um það, að maður, sem eftir eigin játningu hefir komið eins fram og þessi skólastjóri, fengi að gegna áfram embætti sínu hjá nokkurri menningarþjóð nema okkur. Ennþá situr þessi skólastjóri við sama skólann, en þó eru margir mánuðir liðnir frá því er hann var kærður. Það stendur í dagskrá þeirri, er hjer liggur fyrir, að það, sem kom fyrir á Akureyri, heyri undir annan vettvang en Alþingi. Það er rjett, að Alþingi hefir ekki beint ákvörðunarrjett um það mál, en stjórnin, sem hefir ákvörðunarvaldið, ber ábyrgð gagnvart Alþingi. Það er því á valdi Alþingis að finna að aðgerðum eða aðgerðaleysi stjórnarinnar í málinu. Jeg mun því greiða atkv. á móti dagskránni, en með því, að frv. gangi til nefndar, og að þar verði tekin til alvarlegrar athugunar þau ákvæði þess, sem mest nauðsyn er á, að verði að lögum. En jeg vil enda þessi fáu orð með því að endurtaka það, að jeg tel það bera vott um sljóleika, að skólastjórinn skuli fá leyfi til þess að vera áfram við skólann.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hv. þm. Dal. kvað kæruna gegn barnaskólastjóranum á Akureyri ekki vera af pólitískum rótum runna. Jeg vil þó minna hann á, að kæruskjalið var fjölritað og borið í hvert hús á Akureyri daginn fyrir kjördag.

Það var einskonar svar til „Verkamannsins“, sem fyrst hreyfði þessu máli.

. Það er ljóst af greinum þeim, sem skólastjórinn hefir skrifað um málið, að hann hefir viðhafi þennan sið í mörg ár. Hvernig stendur á því, að „föðurhjartað“ komst ekki við fyr en þetta? Kæran gegn skólastjóranum er af pólitískum toga spunnin og engu öðru, og stendur í sambandi við kosningarnar. Það er síður en svo, að jeg sje að mæla alhæfi skólastjórans bót. En almenningur hlýtur að draga þá ályktun af þessu máli, að hægt sje að flæma menn úr embætti, ef saksókn er hafin, þótt margir aðrir sitji kyrrir, sem gert hafa hið sama. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) segir, að ástæða sje til að banna, að kennarar beiti líkamlegum refsingum, en hann vill láta gera það með umburðarbrjefum! Auk þess segir hann, að viðurlög sjeu við slíku í 202 gr. hegningarlaganna. En þar segir svo: „Hver sem veður upp á mann með höggum og barsmíðum eða öðru líkamlegu ofbeldi“ o. s. frv. Jeg held nú, að hv. 1. þm. Skagf. sje altof vel að sjer í lögum til þess að halda, að það sje kallað að „vaða upp á menn með höggum og barsmíðum“, þó að kennari klipi í eyru eða gefi löðrung, eða móðir veiti barni sínu ráðningu, t. d. flengi það. Hv. þm. Barð. var fullur af mildi og mannúð, eins og hann er vanur. Gekk hann svo langt, að hann vildi láta banna snoppunga, en taldi hinsvegar hýðingar geta komið að góðu haldi. Skal jeg lofa honum að hafa sínar skoðanir um þau efni í friði. En jeg vildi minnast lítið eitt á dagskrá hans. Dagskráin er í tveim hlutum, og er tekið fram í fyrri hlutanum, að mannúðin sje orðin svo rík, að ekki sje þörf á lagasetningu um þetta efni. En í seinni hlutanum er vikið að máli, sem er algerlega óviðkomandi frv., en hann og aðrir íhaldsmenn hafa talið að sýndi einmitt afskaplegt mannúðarleysi og harðýðgi. Jeg vil enn benda hv.þm. á, að þrátt fyrir allar æsingar íhaldsblaðanna út af máli barnaskólastjórans á Akureyri, hefir ekki tekist að fá hann dæmdan. Finst hv.þm. þetta sönnun fyrir þeirri staðhæfingu, að mannúðin sje orðin svo rík, að ekki sje þörf á lagasetningu? Að mínu áliti ætti seinni hl. dagskrárinnar alls ekki að berast undir atkv. Hann er hrein vitleysa. Þar segir, að það, sem gerðist á Akureyri, heyri undir annan vettvang en Alþingi. Jeg hefi ekki heyrt svo til orða tekið áður. Má vera, að hjer sje um nýsmíði á máli að ræða. Jeg kannast ekki við það orðatiltæki „að heyra undir vettvang“. En út í það skal jeg ekki fara nánar. Jeg verð að líta svo á, að það sje til hneisu fyrir deildina, ef dagskráin verður samþ.

Ásgeir Ásgeirsson Hv. 1. þm. Skagf. lagði þá spurningu fyrir mig, hvort jeg teldi þörf á þessari lagasetningu vegna kennarastjettarinnar í landinu, og hv.þm. Dal. skildi orð mín svo, að algengt væri, að kennarar beittu líkamlegum refsingum. Skildist mjer, að hv.þm. Dal. þættist hafa fengið hjer nýjar upplýsingar, sem hann hefði ekki haft hugmynd um áður. Jeg skal nú endurtaka það, sem jeg sagði. Jeg sagði, að flestir kennarar beittu alls ekki líkamlegum refsingum, nokkrir gerðu það stöku sinnum, en einstaka kennari hefði gert sjer það að reglu, og væri það þá á vitorði allra í viðkomandi skólahjeraði, er svo væri. En það er ekki vegna þess, að líkamlegar refsingar í skólum sjeu algengar, að jeg tel lagasetningu um þetta efni æskilega, heldur vegna þess, sem fyrir getur komið. Jeg tel ekkert höfuðatriði í þessu máli, hvort þessar refsingar eru tíðar eða sjaldgæfar. Hitt er aðalatriðið, hvort eigi að leyfa þær eða banna, og ef á að banna þær eða takmarka, þá á að gera það með lagasetningu, hversu sjaldgæfar sem þær kunna að vera. Annars þarf ekki að vera að leita upplýsinga hjer í deildinni um þetta atriði, því að almenningur veit ósköp vel, hver hætta er á að láta börn sín ganga í skóla, og veit að þessi tilfelli eru mjög sjaldgæf. Jeg býst þó við, að bæði jeg og aðrir heyri öðru hvoru, að strákur hafi verið barinn í skóla. Jeg get sagt eina hina síðustu af slíkum sögum, sem jeg hefi heyrt. Kennari er að tala um trúarefni við börnin og talar um þá innri rödd, sem segi okkur hvað rjett sje og rangt, og spyr börnin hvaða rödd þetta sje. Þá gellur við strákur einn í bekknum, sem þótti ódæll í meira lagi, og segir: „Djöfullinn“. Kennarinn gekk að strák og rjetti honum löðrung. Jeg segi þessa sögu vegna þess, að hjer í umræðunum hefir ekki komið fram, að ástæða geti verið til refsingar. Mín afstaða til málsins er ekki bygð á því, að börnum sje nú yfirleitt nein hætta búin, heldur vil jeg að til sjeu föst ákvæði um þau tilfelli, sem fyrir geta komið. Það hefir verið sagt hjer, að skólastjóri hafi verið kærður af pólitískuni ástæðum, og kenslukonu hafi verið hlíft við brottrekstri af því, að hún var íhaldskona. Jeg skal að vísu játa, að mjer er ókunnugt um þetta tilfelli.

Það var hv. 2. þm. Reykv., sem sagði þetta, svo að það er ekkert að marka

. En meðan almenn ákvæði vantar um þessi efni, eiga þessar pólitísku slettur sjer altaf stað. Það er um þessi afbrot eins og önnur, að best fer á því, að pólitískir flokkar þurfi ekki að eigast við um þau í hverju einstöku tilfelli, heldur komi sjer saman um almennar reglur, sem farið skuli eftir. Jeg er á móti dagskrá þeirri, er hjer hefir komið fram, ekki vegna þess, að jeg vilji ekki viðurkenna, að hugsunarháttur manna sje yfirleitt mannúðlegur, heldur af því, að jeg vil setja almennar reglur um þessi afbrot og meðferð þeirra.

Sigurður Eggerz Mjer þykir leitt, ef hv.þm. V.-Ísf. hefir haldið, að jeg vildi gefa skakka mynd af ummælum hans um hina íslensku kennarastjett í sambandi við þetta mál. Það er langt frá því, að jeg hafi hina minstu tilhneigingu til að setja þann blæ á málið, að honum sje til miska. En hv.þm. staðfesti þó með ræðu sinni, að komið hefði fyrir, að íslenskir kennarar hefðu beitt líkamlegum refsingum, og það nýlega. Mjer þótti leiðinlegt að heyra hv.flm. halda því fram, að kæran gegn skólastjóranum á Akureyri hefði verið notuð pólitíkst af Sigurði Heiðar. Jeg veit, að þetta er með öllu rangt. Blaðið „Verkamaðurinn“ fitjaði fyrst upp á þessu máli, og hið fjölritaða skjal, sem hv.þm. varð svo tíðrætt um, var svar og leiðrjetting á greininni í „Verkamanninum“. En af því að jeg hefi átt tal við Sigurð Hlíðar um þetta mál, veit jeg hve mjög þessi atburður hefir fengið á þau hjón. Hv. flm. þarf ekki að furða sig á því, þó að stórhneyksli eins og þetta hafi verið notað í kosningabaráttunni, en það er alt annað en að faðir sje að nota barn sitt til að gera pólitískan hvell, enda veit jeg, að allir, sem þekkja Sigurð dýralækni, vita, að hann er svo prúður maður, að hann mundi aldrei láta sjer slíkt til hugar koma. Jeg vildi því óska, að hv.þm. Ísaf. vildi draga þessa óviðeigandi ákæru til baka. Sigurður Hlíðar var beinlínis skyldugur að kæra, ekki vegna síns eigin barns, heldur vegna allra barna í skólanum.

Magnús Guðmundsson Meining mín er sú, að jeg vil ekki að löggjöf verði sett um þetta efni, vegna þess að algengt sje, að kennarar komi fram eins og skólastjórinn á Akureyri, því að svo er eigi, sem betur fer. Hv. flm. sagði, að jeg hefði farið rangt með orð sín. En hann sagði, að ýmsir kennarar hefðu fyrir sið að refsa börnum á þennan hátt. En nú hefir komið fram hjá hv.þm. V.-Ísf. að þessar refsingar sjeu mjög sjaldgæfar. En hann kvaðst samt vilja fá lög um þetta efni. Ef svo er, að forsvarsmenn kennara óska slíkrar löggjafar, sje jeg síður ástæðu til að vera á móti henni, og vildi jeg því mælast til, að hv.þm. Barð. tæki dagskrá sína aftur, enda þótt sjáanlegt sje að málið nái ekki fram að ganga á þessu þingi. Út af sögu hv.þm. V.-Ísf. vil jeg geta þess, að mjer finst vafasamt, hvort refsing sú, sem strákurinn fjekk, hafi ekki verið rjett. Hv. þm. sagði, að hægt hefði verið að vísa honum úr skóla. En ætli strákur með hans innræti tæki sjer það svo mjög nærri? Jeg held ekki. Enga trú hefi jeg á því, að pólitískar slettur hverfi úr sögunni, þótt lagaákvæði verði selt um þetta, því að altaf má segja, að þessum og þessum hafi ekki verið refsað, þótt ástæða væri til.

Hákon Kristófersson Mjer skildist, að hv. 1. þm. Skagf. væri að mælast til þess, að jeg tæki dagskrá mína aftur. en jeg verð að segja það, að mjer hefir ekki fundist það koma fram undir umr., að nein ástæða sje til þess. Jeg mun því ekki taka dagskrána aftur, en það er á valdi hv. deildar, hvort samþ. verður eða ekki. Hv. flm. talaði um, að dagskrá mín væri í tveim liðum, sem ekki kæmu hvor öðrum við, og seinni hl. ætti ekki að berast upp hjer. Ef svo er, má hv.flm. sjálfum sjer um kenna, því að hann dró fyrstur þann atburð, sem þar er minst á, inn í umr. Þá vildi hann gera gys að orðinu „vettvang“, en þar held jeg að hann hafi skotið yfir markið. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að jeg vildi líða illa meðferð á börnum, ef hún kæmi frá Íhaldsmönnum. Skal jeg lofa honum að hafa þá skoðun í friði, svo góðgjörn sem hún er. Þá var hann að tala um samkomulag drengja og kennara, sem hann kvaðst hafa þekt til á sínum barnaskólaárum. En hvernig skyldi sá vera á unglingsaldri, meðan hann er óábyrgur gerða sinna, sem leyfir sjer að koma með jafn illgirnislegar aðdróttanir til andstæðinga sinna og hv.þm. hefir gert?* * Hjer vantar talsvert aftan af ræðunni af hendi skrifarans - H. K.

Hjeðinn Valdimarsson * Jeg þarf ekki að svara hv.þm. Barð. (HK) nema fáum orðum. - Það sem jeg gat um, gerðist á uppvaxtarárum mínum og annara Reykvíkinga, og það gerist enn í dag. Hv. þm. talaði um. að þetta hefði líklega komið mest fram í minn garð, og lá í orðum hans að jeg hefði víst átt það skilið. En jeg hygg, að jeg hafi orðið minna fyrir því en margir aðrir.

Þetta sagði jeg ekki, jeg nefndi alls ekki hv.þm.

. Nei, hv.þm. þorði ekki að nefna nafn mitt, en það kom ljóst fram í ræðu hans, við hvern hann átti. Slíkar dylgjur eru auðvitað sæmandi honum, því að hann er sá maður, sem almenningur hefir minst álit á af öllum þeim, er á þingi sitja. **Ræðuhandr. óyfirlesið.

Hákon Kristófersson Jeg ætla ekki að svara hv.þm., en þess vænti jeg fastlega, að enginn af flokksbræðrum mínum hafi nokkru sinni farið eins svívirðilegum orðum um mig og einn af merkustu flokksbræðrum hv.þm. ljet falla um þennan hv.þm. í mín eyru fyrir tæpri viku síðan.

Forseti (BSv): Jeg vil benda hv.þm. á, að þetta kemur málinu ekki við.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg ætla ekki að fara út í þá sálma, hvort ástæða sje til þess að banna munnlegar „hýðingar“ hjer á Alþingi, þótt umræðurnar hafi að vísu gefið nokkurt tilefni til þess. - Það sem jeg ætlaði að segja er það, að það er tæplega rjett, að jeg tali hjer í nafni allrar kennarastjettarinnar, eins og hv. 1. þm. Skagf. (MG) taldi, en jeg hefi talað í samræmi við óskir margra góðra kennara. Jeg vil þess vegna óska eftir því, að frv. verði vísað til nefndar, og mun jeg þá sjá um að komi fram umsögn frá þeim aðilja, sem einn getur talað fyrir hönd allra kennara, en það er stjórn Barnakennarafjelags Íslands.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Á síðasta þingi var borið fram hjer í Ed. frv., sem var að mestu leyti samhljóða því, er hjer má sjá á þskj. 305. Hefir þetta mál oft verið til umr. hjer, og oftast átt mikið til óskift fylgi þessarar hv. deildar.

Ekki allra dm.

. Já, jeg man eftir því, að það hafa verið 2 atkv. á móti því venjulegast, en það kalla jeg mikið til óskift fylgi. Jeg álít nú, að ekki þurfi að ræða þetta mikið, því það hefir verið rætt hjer mikið á hverju þingi. Fæ jeg ekki annað skilið en að það nái nú fram að ganga, því svo hefir nú við brugðið, að hv.Nd. hefir samþ. þetta mál og afgreitt það í því formi, er það var afgr. úr þessari hv. deild á síðasta þingi. Aðeins er á frv. sá formgalli, að þar er ekki vitnað í lögin frá 1912 í 1. gr. þess, og þóttist skrifstofa Alþingis eigi geta gert þessa leiðrjettingu á frv. og er því ekki annað að gera en að samþ.brtt. á þskj. 402 í nál. meiri hl. Um kjör yfirsetukvennanna þarf ekki að ræða. Það hefir áður verið gert ítarlega hjer í þessari deild. En vegna þeirra, er ekki hafa átt hjer sæti áður - það mun reyndar ekki vera nema einn - skal jeg geta þess, að eftir þeim upplýsingum, sem liggja fyrir, er mjög erfitt að fá yfirsetukonur, vegna þess hve launin eru lág. Þau eru núna í hinum lægsta flokki 200 kr. á ári, en á 15 árum geta þau hækkað í alt og alt um 75 kr. Hve mikilsverð þessi störf eru, þarf ekki að tala um. Nú hafa allir starfsmenn hins opinbera fengið kjör sín bætt, þó að það að vísu sje ekki eins mikið og skyldi. En þessi stjett hefir orðið algerlega útundan og verður nú að sætta sig við laun, sem í raun og veru eru algerlega óboðleg. Bætur þær á kjörunum, sem fram á er farið, eru heldur ekki stórtækar. Er gert ráð fyrir því í frv., að í lægri flokkunum geti launin hækkað upp í 500 kr. Sú stjett manna, er helst væri hægt að bera yfirsetukonurnar saman við, eru læknarnir. Og sje athugað, hvaða kjör þeir hafa, þá sjest það, að þeir hafa fengið launakjör sín mikið bætt, og það svo, að þeir munu nú vera meðal best launuðu starfsmanna ríkisins. Þetta stafar vitanlega af því, að Alþingi hefir álitið störf þeirra svo mikilsverð, að óhjákvæmilegt væri að setja þá skör hærra en aðra starfsmenn ríkisins. Enda er það og svo, að t. d. sveitalæknar þurfa mikið á sig að leggja. Alveg sama máli er að gegna með yfirsetukonurnar. Þær verða oft að leggja mjög mikið á sig. Þær verða að vera tilbúnar hvenær sem er, og verða að leggja út í ferðalög, hvernig sem veður er. Það er því algerlega rjettmætt, að þessi stjett, sem er sambærileg við þá starfsmenn ríkisins, sem best eru launaðir, fari fram á nokkra launabót, þar sem hún verður harðast úti hvað launakjör snertir af öllum opinberum starfsmönnum. Það væri því harla undarlegt, ef þessi hv. deild væri svo breytt orðin, að hún vildi ekki samþ. það, sem hún hefir áður samþ., og það því frekar, sem hv.Nd., sem ávalt hefir verið þessu máli andvíg, hefir nú samþ. það. Maður gæti þá haldið, að það væri leikur einn, sem hjer hefir verið að gerast á undanförnum þingum. Hæstv. fjmrh. hefir borið hjer fram brtt., sem fara að vísu fram á að veita nokkra hækkun, en þó ekki eins mikla og samþ. var hjer í fyrra eða eins og nú er í frv. Jeg skal ekki tala frekar um þær, fyr en hæstv. ráðh. hefir talað fyrir þeim og skýrt þær. En það ætti þó öllum að vera skiljanlegt, að það starfsfólk, sem ekki hefir nema 200–300 kr. í laun, munar um það, hvort það fær 100 kr. meira eða minna.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Það er af fjárhagsástæðum, að minni hl. gat ekki sjeð sjer fært að ganga að þessu frv. Við lítum svo á, að auk þess sem þetta eru mikil útgjöld fyrir ríkissjóð, þá sje einnig með þessu stigið svo stórt spor í hækkunaráttina, að það getur ekki hjá því farið, að aðrir launaflokkar komi á eftir og krefjist hins sama. Hinsvegar höfum við lýst því í nál. okkar, að við til samkomulags getum gengið inn á nokkra hækkun. Nú hefir hæstv. fjmrh. komið fram með brtt. á þskj. 498, er miða í þessa átt, en þetta heyrir undir hans stjórnardeild. Að öðru leyti skal jeg ekki fara fleiri orðum um þetta f. h. minni hl., en jeg geri ráð fyrir, að hæstv. fjmrh. geri grein fyrir afstöðu ríkissjóðs til þessa, og þeim útgjalda auka, er þetta leiðir af sjer.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg geri ekki ráð fyrir því, að það sje þýðingarmikið að ræða þetta mál á þeim grundvelli, er það hefir áður verið rætt á hjer í þessari hv. deild. Slíkar ræður mundu aðeins verða endurtekning á því, sem áður hefir verið sagt, og mundu ekki sannfæra þá hv. dm., er tekið hafa fasta afstöðu til málsins á undanförnum þingum. Það hefir verið fært ýmislegt fram sem sönnun þess, að sjálfsagt væri að samþ. launauppbót til ljósmæðra. Ein ástæðan var sú, að víða vantaði yfirsetukonur í umdæmin og að þær fengjust ekki, vegna þess hve launin væru lág. Það má nú vera, að eitthvað sje til í þessu, en í heild sinni held jeg, að það sje nokkuð orðum aukið, hve margt vanti af ljósmæðrum í umdæmin. Jeg skal og játa, að það má vera, að hækkuð laun í ljelegri umdæmunum geti bætt eitthvað úr þessu, en þó aldrei fullkomlega. Nú þegar ákveðin eru laun sjerstaks flokks, verður, eins og hv.frsm. minni hl. tók fram, að líta á tvent. Fyrst á getu ríkissjóðs til þess að launa starfsmenn hins opinbera eftir fylstu kröfu þeirra, og svo í öðru lagi, að ekki sje mjög mikið ósamræmi milli launakjara hinna ýmsu flokka. Það mun hafa verið á Alþingi 1919, sem ákveðin voru laun ljósmæðra, um leið og ákveðin voru laun annara starfsmanna ríkisins. Sje jeg ekki, að ástæða sje til þess, að hægt sje að halda því fram með rökum, að Alþingi 1919 hafi gert upp á milli ljósmæðra og annara flokka, svo að þær hafi orðið ver úti en aðrir. Mjer hefði því fundist rjettast, að þetta mál biði eftir því, að launalöggjöfin verði endurskoðuð, svo meiri trygging verði fyrir því, að fult samræmi verði milli hinna einstöku stjetta meðal opinberra starfsmanna ríkisins. Ef launakjör ljósmæðra eru borin saman við launakjör ýmsra annara starfsmannaflokka, svo sem hrepp stjóra og oddvita, þá er það greinileg misrjetti, ef þetta verður samþ., er laun þessara, er jeg nefndi, ekkert hækkuð. Það er víða svo, að laun hreppstjóra eru þetta 100–150 kr., er laun oddvita í 400 manna hreppum munu ekki vera nema 200 kr. Held jeg þó, að allir, er þekkja til, játi, að þeir hafa erfiðari störf en ljósmæður. Vil jeg þó á engan hátt gera lítið úr því starfi, er ljósmæður hafa með böndum, eða þeim vanda, er á þeim hvílir. Hv. frsm. meiri hl. taldi sjálfsagt að þessi deild samþ. þetta frv. til þess að vera í samræmi við það, sem hún hefði áður gert. Mjer skilst nú, að í frv. felist hinar fylstu kröfur, sem ljósmæðurnar hafa gert. En ef Alþingi treystir sjer til þess að verða við fylstu kröfum allra starfsmanna hins opinbera, þá er jeg hræddur um, að það verði nokkuð þungur baggi, sem með því verður lagður á þjóðina. Jeg fyrir mitt leyti geng út frá því, að ekki verði hægt að fullnægja hinum fylstu kröfum, er gerðar verða. Jeg lít svo á, að líka verði að taka tillit til þess, hvaða lífskjör þjóðin verður að sætta sig við. Jeg verð því að segja það, að mjer þykir til mikils mælst hjá hv.frsm. meiri hl., er hann telur sjálfsagt að samþ. þetta frv., en ekkert annað af slíku tæi. Samkv. núgildandi lögum voru útgjöld ríkissjóðs til ljósmæðra á árinu 1928 45400 kr. Samkv. þessu frv. verða útgjöldin 94200 kr. Hækkunin verður samkv. því 48800 kr., eða m. ö. o., að útgjöld ríkisins til ljósmæðra hækkaði eftir frv. um 100%. Jeg vil nú aðeins spyrja: Er Alþingi tilbúið að hækka laun allra opinberra starfsmanna ríkisins um 100%? Jeg hefi gert athuganir um það, hvernig verði háttað launum ljósmæðra í 400 manna umdæmi eftir núgildandi lögum, eftir frv. og eftir brtt. mínum. 400 manna umdæmi mun vera heldur ofan við meðallag. Annars er þetta alveg tekið af handahófi. Munu mörg umdæmi vera stærri og mörg eru líka smærri. Laun ljósmóður í slíku umdæmi verða þá - jeg reikna með fullum launum og dýrtíðaruppbót - eftir núgildandi lögum 413 kr., samkv. frv. -700 kr. og samkv. brtt. þeim, er jeg flyt, 588 kr. Með þessu er sýnt, að með brtt. mínum er fengin mikil bót á kjörum ljósmæðra frá því, sem nú er. Sjerstaklega hafa þó brtt. mínar í för með sjer bætt kjör fyrir þær yfirsetukonur, sem eru uppi í sveit, enda hefir mjer skilist, að frv. væri aðallega flutt til þess að bæta kjör þeirra, er nú hafa lökust laun. Þetta fela brtt. mínar í sjer, því að þar er gert ráð fyrir því, að þær fái mesta hækkun, er nú búa við lökust kjör, en hinar, sem nú hafa hærri laun, fá minna. Þetta er í samræmi við launakjör þau, er læknum voru sett 1919. Þá var gert svo ráð fyrir, að læknar í ljelegum hjeruðum fengju hærri laun. Var það vegna þess, að rjett þótti, að þeir fengju mesta hækkun, er lægst voru launaðir og höfðu yfir höfuð erfiðasta aðstöðu. Jeg hefi ekki haft tíma nje tækifæri til þess að athuga, hve útgjöldin til ljósmæðra hækka mikið eftir till. mínum, en jeg geri ráð fyrir, að það verði nokkuð yfir 50%. Og jeg verð að segja það, að eftir þeim undirtektum, er kröfur embættismanna um hækkuð laun hafa fengið hjer á þingi, þá virðist mjer ljósmæður ekki hafa ástæðu til þess að kvarta, ef þær fá þá hækkun, er brtt. mínar gera ráð fyrir. Þykir mjer það mjög ógætilegt að fara nú, þegar endurskoðunar launalaganna er ekki langt að bíða, að fullnægja fylstu kröfum eins flokks. Það getur dregið dilk á eftir sjer, og þætti mjer ólíkt hyggilegra að hafa óbundnar hendur í þessum málum, því jeg býst við því, að það verði nógu erfitt samt að samræma launakröfurnar síðar meir. Jeg þykist þess nú viss, að þessi hv. deild muni samþ. einhverjar launabætur handa ljósmæðrum, en jeg verð að halda því fram, að það skifti miklu máli, hvort frv. verður samþ. eins og það nú liggur fyrir eða hvort samþ. verða brtt. mínar. Vitanlega eru hv. dm. sjálfráðir, hvað þeir gera, en jeg hefi talið skyldu mína að vara þá við svo mikilli hækkun sem farið er fram á, án þess að jeg vilji á nokkurn hátt beita hörðu gagnvart ljósmæðrunum. Jeg vil, að þær njóti allrar sanngirni og velvildar, enda þykist jeg með brtt. mínum sýna þeim fullan sóma.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Það neitar því enginn, að í till.hæstv. fjmrh. felist nokkrar bætur á kjörum yfirsetukvennanna, en þær bætur eru ekki það veigamiklar, að jeg sjái ástæðu fyrir hv. deild að snúa frá því, sem hún hefir áður samþ., þeirra vegna. Það má líka lengi bíða, ef á að bíða eftir endurskoðun launalaganna. 1925 átti að endurskoða þau, en því var frestað. 1926 var því enn frestað, sömuleiðis 1928, og nú 1929 sjer enginn nokkra leið til að endurskoða lögin. Þetta er nú 5. árið, sem dregið er að endurskoða lögin, og því er borið við, að ekki sje búið endanlega að ákveða gengi íslenskrar krónu. Og nú er sagt, að samningar á milli Framsóknarmanna og íhaldsmanna um það hafi strandað í bili. Á næsta þingi verður því ekkert búið að gera út um festingu krónunnar, og þá er ekkert hægt að gera í launamálinu. Þessi skollaleikur getur staðið nokkuð enn, og altaf má finna sjer eitthvað til sem átyllu á móti endurskoðun launakjara starfsmannanna. Eftir þessu þýðir því ekki að bíða, og ef menn sjá, að einhver stjett á rjett á bættum launakjörum, er sjálfsagt að reyna að bæta þau. Hæstv. ráðh. efaðist um, að það væri eins ilt að fá ljósmæður og af er látið, en hann vildi samt ekki til fulls vefengja það. Enda er skjallega hægt að sanna, að það vantar fjölda yfirsetukvenna úti um landið. Hæstv. ráðh. sagði, að það mundi verða fylgt fylstu kröfum ljósmæðranna, ef frv. yrði samþ. Jeg skal ekkert segja um, hverjar þær eru. Jeg mundi fallast á þær, ef þær væru rjettmætar. Hinar rjettmætu kröfur eiga að ráða, hvort sem það eru fylstu kröfurnar eða ekki. Þá bendir hæstv. ráðh. á, að gæta verði samræmis við aðra launaflokka. Það er vitanlega rjett, en hjer er ekki öðrum launaflokkum til að dreifa en hreppstjórum og oddvitum. Hæstv. ráðh. sagði, að þeirra störf væru meiri en störf ljósmæðranna. Jeg skal ekkert um það dæma. Jeg hefi hvorugu starfinu gegnt, en jeg hefði haldið, að það væri ólíkt ónæðissamara að vera yfirsetukona heldur en hreppstjóri. Og hreppstjórar eiga þó altaf von á því, þegar þeir láta af starfi sínu eftir 25 ár, að geta hengt á sig Fálkaorðuna. Hreppstjórastaðan er mjög eftirsótt, af því að hún gefur pólitísk ráð í sveitinni. En ljósmæðrastaðan er ekki eftirsótt. Vantar kannske í 30–40 hreppstjórastöður á landinu? Ekki er alveg rjett, það sem hæstv. í ráðh. sagði um fjárhæðina, sem greidd er úr ríkissjóði. Hann segir, að nú sjeu greiddar 45400 kr., en eftir frv. sjeu það 94200 kr. Þetta er dálítið í hæpið hjá hæstv. ráðh. Hann gerir í sem sje ráð fyrir því, að yfirsetukonurnar sjeu allar á hámarkslaunum, en getur hann hugsað sjer að þær verði allar samtímis á hámarkslaunum? Sennilegra væri að reikna, að helmingur ljósmæðra væri á hámarki launa. Þá lækkar upphæðin að miklum mun. Fjárhæðin getur því aldrei orðið 94200 kr. - og ekkert nálægt því -, nema í útreikningum hæstv. í ráðh. Það er aðeins hugsanlegur möguleiki, en kemur aldrei fyrir í praksis. Sama er að segja um, að hjer verði um 100% launahækkun að ræða; það er heldur ekki rjett. Hæstv. ráðh. spurði, hvort jeg vildi hækka laun annara starfsmanna um 100%. Já, ef það væri rjettmætt. Nú er ríkissjóður fullur af peningum, svo að ráðherrarnir vita ekkert, hvað þeir eiga að gera við þá. Hæstv. stj. neitaði um daginn að taka við 200 þús. kr. tekjuauka. Svo að ekki er hjer getuleysi um að kenna. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta. Ástæður hæstv. ráðh., fjárhagslega ástæðan og samanburður við aðra launaflokka, nægja ekki til þess að rjett sje að fella þetta mál. Það á að samþ. frv. á þskj. 305 með nauðsynlegum formsbreytingum.

Halldór Steinsson Á undanförnum þingum hafa verið flutt frv. í svipaða átt og þetta. Þau hafa hlotið misjafnar viðtökur, en yfirleitt má segja hv.Ed. til hróss, að meiri hl. hennar hefir jafnan verið með þeim. Hinsvegar hefir hv.Nd. ekki brugðist eins vel við þeim. En nú hefir Nd. með miklum atkvæðamun afgr. þetta frv. til Ed. En það lítur út fyrir, að Adam eigi ekki að vera lengi í Paradís, því að nú koma brtt. frá hæstv. fjmrh., sem rýra svo mjög gildi frv., að það verður lítils virði, ef þær verða samþ., og bæturnar hálfgerðar smánarbætur. Mjer finst, að ekki hefði átt að einblína á flísina hjá þessum starfskonum, þar sem maður er altaf að reka augun í ýmsa bjálka á sviði fjármálanna annarsstaðar. Jeg ætla ekki að endurtaka þau rök, sem færð hafa verið fyrir þessu máli, bæði á undanförnum þingum og í Nd. Jeg vil aðeins leggja áherslu á, að ljósmæðurnar hjer eru lægra launaðar en flestar aðrar stjettir þjóðfjelagsins. Hæstv. ráðh. gat bara nefnt tvær stjettir, sem væru jafnlágt launaðar. Jeg játa fúslega, að hæstv. ráðh. hefir á rjettu að standa hvað það snertir, enda er ástæða til að bæta kjör þeirra. En þótt einstöku starfsmenn kunni að vera lakar launaðir en ljósmæðurnar, er þar fyrir engin ástæða til að draga að bæta úr launakjörum þessara kvenna. Þó að miðað sje við til dæmis vinnukonur eða lausakonur, þolir það engan samanburð, hvað þær eru miklu betur launaðar en yfirsetukonurnar. Eftir að þær eru búnar að eyða miklum tíma og fje til náms, fá þær 200 króna laun á ári, hækkandi í 15 ár upp í 275 krónur, og fyrir 2 árum var veitt hálf dýrtíðaruppbót á þessa lágu upphæð, svo að hún varð eitthvað rúmar 300 krónur. Þetta eru sældarkjör ljósmæðranna. Það þýðir ekkert að slá því fram, að ljósmóðurstörfin sjeu aukastörf. Hjer er um stöðu að ræða, þar sem konurnar eru alment mjög bundnar. Margar þeirra eru ógiftar og alveg einskorðaðar við það umdæmi, sem þær þjóna, og eiga því ekki kost á að leita sjer jafnarðvænlegrar atvinnu og aðrar konur. Þær geta í hæsta lagi gripið til kaupavinnu tíma og tíma á sumri, en allir sjá, að það er ekki arðvænlegt. Það má því ekki halda því fram, að hjer sje aðeins um aukastörf að ræða. Jeg vil taka það fram, að nú eru 30 yfirsetukvennaumdæmi laus. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri orðum aukið, en eins og hv. 4. landsk. benti á, er hægt að sanna þetta skjallega. Eftir skýrslum ríkisgjaldanefndarinnar voru 210 ljósmæður á landinu árið 1926; af þeim voru 189 skipaðar, þar af 5 ólærðar. Og síðastliðið sumar var auglýst eftir 5 ljósmæðrum í einu, en engin sótti. Það vill engin kona læra ljósmóðurfræði, þegar hún á í vændum þessi smánarlaun. Afleiðingin verður sú, að starfinu fara að gegna ólærðar konur. En það er ósamboðið hverri menningarþjóð. Þetta er svo vandasamt og ábyrgðarmikið starf, að þó að það kunni að hafa komið fyrir, að ólærðum konum hafi tekist það vel, er mikill ábyrgðarhluti og með öllu ósæmilegt að hafa ekki lærðar ljósmæður. Hv. 3. landsk. sagði, að hjer væri stigið svo stórt spor og aðrir starfsmenn mundu koma á eftir og heimta það sama. Jeg sje ekki, að hjer sje um svo stórt spor að ræða. Jeg er ekkert hræddur um, að aðrir starfsmenn komi á eftir, neina þá ef til vill hreppstjórar og oddvitar. En af hverju má ekki bæta þeirra kjör? Hæstv. fjmrh. sagði sem rjett var, að launakjör ljósmæðra hefðu verið ákveðin 1919 um leið og laun embættismanna, og virtist ólíklegt, að þingið hefði gert upp á milli þeirra. Það var nú samt svo. Jeg var í launamálanefndinni og get borið um, að hún tók þetta alls ekki til meðferðar. Enda sjest það best á því, að við laun yfirsetukvennanna var engin dýrtíðaruppbót ákveðin. Þeirra laun stóðu í engu sambandi við laun annara embættismanna ríkisins. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að það væri fylgt fylstu kröfum ljósmæðra, ef frv. yrði samþ. Það er alveg rangt. Jeg skal minna hæstv. ráðh. á það, að þegar þetta frv. kom fram í þeirri mynd, sem ljósmæður fóru fram á, var lágmarkið 400 kr., hækkandi upp í 700 kr. og auk þess eftirlaun. En það þótti ekki fært að bera það fram í þeirri mynd. Þetta er ekki nema helmingurinn af fylstu kröfum ljósmæðra. Jeg verð að segja, að jeg tel brtt.hæstv. fjmrh. varhugaverðar af tveim ástæðum. Fyrst og fremst rýra þær svo mjög þær umbætur, sem farið er fram á, að frv. verður lítils virði, og bæturnar smánarbætur. Þá má og telja það víst, að ef brtt.hæstv. ráðh. verða samþ., þá er frv. strandað á þessu þingi. Ef jafnmiklum breytingum verður hleypt inn, má ganga að því vísu, að nú, þegar svo langt er liðið á þingtímann, muni hv.Nd. ekki afgr. mál, sem svo mikill ágreiningur er um, og jeg hygg, að hæstv. ráðh. muni ekki dyljast, að svo muni fara. Jeg vona því, að aðstaða hv. d. sje sú sama í þessu máli nú og á undanförnum þingum og hún samþ. frv. óbreytt.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg hefði óskað, að þeir hv.þdm., sem mest hafa mælt með þessu frv., hefðu sýnt því þann sóma, að vera viðstaddir þessar umr. Jeg get til dæmis ekki komið auga á hv.frsm. meiri hl. (JBald) hjer í deildinni. Enda þótt jeg búist ekki við að geta sannfært hann, hefði hann málsins vegna gjarnan mátt hlusta á mig. Hv. frsm. meiri hl. hjelt því fram, að ekki þýddi að bíða með launabætur handa yfirsetukonum eftir því, að launalögin yrðu endurskoðuð. Það hefði átt að gerast 1925, 1926 og síðan jafnvel á hverju ári. En þetta er ekki rjett með farið. Það voru ekki launalögin sjálf, sem átti að endurskoða 1925, heldur dýrtíðaruppbótin. Hv. þm. taldi enga leið að bæta frv. og hv.þm. Snæf. kallaði mínar brtt. smánarbætur. Þetta eru vitanlega ekki annað en slagorð út í loftið. Eftir núgildandi lögum eru meðallaun ljósmæðra 413 kr. á ári, eftir mínum brtt. 588 kr. og eftir frv. 700 kr. Mínar till. eru því miklu nær frv. en gildandi lögum. Þá vildi hv.frsm. meiri hl. halda því fram, að mínir útreikningar væru rangir. Það getur hann verið viss um að er ekki, en það má vera, að hann hafi misskilið mig. Þegar jeg talaði um kjörin í 400 manna umdæmi, þá átti jeg við full laun með aldursuppbót. Jeg hefi hjer fyrir mjer skýrslu um laun ljósmæðra á öllu landinu, bæði um grunnlaun, aldursuppbót og dýrtíðaruppbót. Þessi skýrsla lýgur ekki. Hún er gerð í fjármálaráðuneytinu nákvæmlega eftir þeim útborgunum, sem fram hafa farið síðasta ár. Hv. frsm. meiri hl. vildi halda því fram, að ríkissjóðurinn væri svo fullur, að ekki gerði til, þó að seilst væri nokkuð niður í hann, og á hv.þm. Snæf. mátti heyra, að honum væri það ljóst, að fleiri kæmu á eftir, en það gerði bara ekkert til. Það er eins og þessir hv.þm. sjeu ánægðastir með það, að ríkissjóðurinn væri altaf tómur. Hv. þm. Snæf. taldi lítils virði þær launabætur, sem jeg vildi veita ljósmæðrum. Um það skal jeg ekki deila. En það er annað, sem við getum deilt um, og það er, hversu mikið starf ljósmæðra úti um landið er. Eftir þeirri skýrslu, sem jeg hefi hjer fyrir framan mig, eru mörg umdæmi á landinu, þar sem íbúatalan nær ekki 200 manns. Hv. þm. Snæf. er nú læknir, og veit hann sjálfsagt vel, hvað það er mikið starf að vera ljósmóðir í þessum umdæmum. Hann veit sjálfsagt, hvað margar fæðingar koma á hverja 200 íbúa. En jeg get samt sagt honum það. Þær eru 4. Hv. þm. heldur fram, að þetta geti alls ekki talist aukastarf, en sannleikurinn er sá, að þetta er ekki og getur ekki orðið annað en smávægilegt aukastarf í flestum sveitaumdæmum. Við höfum vanist því í sveitum landsins, að ljósmæður fengju nokkru hærra gjald fyrir að vera hjá konum en skylt er, en þrátt fyrir það vil jeg launa þeim betur en öðrum sambærilegum starfsmönnum í sveitunum. Þetta kallar hv.þm. Snæf. smánarbætur. Þá er það fært fram sem ástæða með þessu frv., að það vanti ljósmæður í mörg umdæmi á landinu, og hljóti það að benda á, að kjörin þyki ekki eftirsóknarverð. Jeg get játað, að þetta muni vera rjett, að það vanti ljósmæður í nokkur umdæmi, - hversu mörg hefi jeg ekki fengið upplýsingar um. En hitt hefi jeg fengið upplýsingar um, að ljósmæðraskólann sækja nógu mörg ljósmæðraefni, og þær útskrifast þaðan nógu margar til að fullnægja þörf landsmanna. Hvers vegna er nú þetta svo? Jú, það er af því, að kjörin þykja ekki eins óaðgengileg eins og af er látið. Stúlkurnar vita vel, þegar þær fara í ljósmæðraskólann, að hvaða launakjörum þær hafa að ganga. Það eru sem sje alt önnur atvik, sem valda því, að þær fara ekki í þessar stöður. En er það ekki líka annað og meira, sem liggur á bak við þetta, að okkur, að sumra sögn, vantar ljósmæður? Jeg veit að minsta kosti til þess, og það er sannanlegt, að það hafa verið hafðar í frammi hótanir við þm. um, að ef þeir ekki greiddu atkv. á viðeigandi hátt, þegar um þetta launamál er að ræða, þá skuli verða sjeð um það, að þeir fái ekki ljósmæður í þau umdæmi, sem þeir þurfa að útvega ljósmóður fyrir. Ef þannig er í pottinn búið, þá er ekki von á góðu. Hv. 2. landsk. þarf jeg ekki að svara mörgu. Hann talaði um, að námið væri dýrt. Já, ríkissjóður styrkir það nú að nokkru, og jeg veit líka um ýms sveitarfjelög, sem hafa styrkt ljósmæðraefni sín til náms, og það tel jeg heilbrigt og rjett. Þá geta sveitarfjelögin valið til þess þær stúlkur, sem þau þekkja og hafa trú á til þessa starfs, og þær vita líka betur, að hverju þær ganga. Um það, hvaða borgun yfirsetukonur fá á heimilunum, er það að segja, að það er rjett, að það er ákveðið. En þar með er ekki hægt að slá neinu föstu um, hvað borgunin verður mikil í raun og veru. Jeg veit, að fátækir foreldrar geta ekki borgað mikið, og það er ekki hægt að ætlast til þess, en jeg veit, að þeir, sem eru sæmilega efnum búnir, munu greiða þetta ríflega, og jeg tel það vel farið. Jeg get alls ekki fallist á, að þetta frv. sje eina rjetta leiðin í þessu máli. En í mínum brtt. tel jeg að felist svo mikil bót á kjörum þessarar stjettar, að vel megi við hana una, þangað til fleiri stjettir koma til greina, að því er laun snertir.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Mig langar til að spyrja hæstv. fjmrh. um, hvort jeg hafi ekki skilið hann rjett að því leyti, að hann hafi tekið ríkissjóðshlutann eins og hann er greiddur nú á þessu ári, og hann hafi látið reikna út dýrtíðaruppbótina eins og allar hefðu hámarkslaun.

Nei, eins og þau eru nú

. Jeg held, að þá geti þetta ekki orðið eins mikið eins og hæstv. ráðh. vill vera láta. Ljósmæður eru auðvitað ekki allar á sama stigi hvað laun snertir. Jeg verð að segja, að mjer finst, að tölur hæstv. ráðh. sýni ekki það rjetta í máli þessu. Þá var annað, sem hæstv. ráðh. vjek að mjer. Hann sagði, að jeg hefði ekki farið rjett með, að það hefði átt að endurskoða launalögin 1925, heldur dýrtíðaruppbótina. En er þetta ekki eitt og hið sama? Er ekki dýrtíðaruppbótin hluti af laununum? Ef á að endurskoða launalögin yfirleitt á næsta ári, þá hugsa jeg, að breytt verði grundvellinum undir öllum launagreiðslum, og er sennilegt, að því verði ekki lokið á þessu ári. Hvers vegna á þá að bíða með þetta? Jeg held, að jeg hafi aldrei neitað, að till.hæstv. ráðh. væru til hins betra frá því, sem nú er, en jeg tel þó alveg sjálfsagt, að deildin felli þær, með því líka, að áður hafa verið feldar hliðstæðar till. frá hv. 2. þm.N.-M. Annað var það ekki sjerstaklega, sem hæstv. ráðh. vjek að mjer. Honum þótti að vísu jeg vilja seilast helst um of niður í ríkissjóðinn. En það er engin dygð, að vilja ekki seilast eftir fje úr ríkissjóði til nytsamlegra hluta. Mjer skilst, að hæstv. ráðh. hafi játað, að það vantaði ljósmæður í mörg umdæmi, og ennfremur virðist mjer hann frekar styðja mitt mál en sitt með því dæmi, sem hann tók, að ýmsar sveitarstjórnir veldu og kostuðu ljósmæðraefni til náms. Þó að nógu margar komi í skólann, þá sannar það ekki neitt. Það er svo um námsfólk á öllum sviðum, eins og hæstv. ráðh. benti á, að ýms atvik valda því, að það hverfur frá því, sem það einu sinni hefir hugsað sjer. Eins hygg jeg að sje með þessar stúlkur, margar hverjar. Þær hafa hugsað sem svo í upphafi, að þær mundu geta fleytt sjer áfram á þessu, en komist síðar að raun um eða sjeð fram á það, að þess er enginn kostur með þeim launakjörum, sem ljósmæður eiga nú við að búa. Þær hafa komið í skóla með styrk frá heimilum sínum, eða frá sveitarfjelögum, en þegar þær eiga að standa á eigin fótum, verður þeim fyrst ljóst, að á þessu geta þær ekki lifað, og neyðast þá til að snúa sjer að einhverju öðru lífvænlegra.

2492Jónas Kristjánsson: Jeg vil aðeins minna á fáein atriði, sem máli skifta, en sem mjer finst, að ekki hafi komið fram í umr. Því hefir verið haldið fram, að starf yfirsetukvenna sje ekki annað en aukastarf; þær geti unnið öll venjuleg störf heima hjá sjer jafnframt því. Þetta er alls ekki rjett. Ljósmæður verða að hafa hreinar og skurfulausar hendur og mega því ekki ganga í hvaða vinnu sem er, til dæmis í fjósi eða eldhúsi. Ef þær hafa ekki heilt og hreint hörund á höndum, stafar af því hin mesta hætta og getur orðið slys af. Yfirsetukonur geta að minsta kosti sjaldnast haft með sjer sótthreinsaða hanska, og er þá þess meiri nauðsyn á því, að þr hafi hreinar, ósprungnar og heilar hendur, en það er því aðeins hægt, að þær hafi ekki öll erfiðustu heimilisstörfin að annast, sem geta bakað þeim sár og sprungur á hendurnar. Eins og menn vita, eru húsfreyjur á fámennum heimilum oft einyrkjar, svo að til þess að geta sint yfirsetukonustörfum, verða þær annaðhvort að hafa kaupakonu eða vinnukonu, en þetta kaup, sem þær hafa, er lítið hærra, eða jafnvel lægra, en kjör algengra vinnukvenna í kaupstöðum, og þá sje jeg ekki, að það sje um svo glæsilega góð kjör að ræða. Það verður líka að gæta að því, að það er beinlínis hættulegt að borga þetta starf mjög illa, vegna þess að því lakar sem það er launað, því hættara er við, að í það veljist konur, sem tæplega eru verkinu vaxnar. Við læknar þekkjum það manna best, hve mikils virði það er, að hæfar konur veljist í þetta starf, því að þær þurfa oft að vera okkur til aðstoðar við að svæfa sjúklinga og gæta fárveikra sjúklinga á eftir, og þess vegna er það svo áríðandi að vel hæfar konur veljist í þessar stöður; en ef mjög er sjeð í launin af hálfu hins opinbera, þá er hætt við, að í þetta starf veljist þær konur, sem miður eru gefnar og sem síður eiga þá annars úrkosti. Það ber líka að athuga, að nú eru gerðar miklu meiri kröfur til yfirsetukvenna, að því er snertir þekkingu, hreinlæti o. fl. Það er líka svo, hvernig sem því annars er varið, að það er orðin miklu meiri hætta á bakteríu-afsýkingu, og þarf þess vegna miklu meiri varúðar við um alla sóttvörn nú heldur en var fyrir nokkrum áratugum síðan, eða meira hreinlætis þörf. Það eru nú gerðar margfalt meiri kröfur til yfirsetukvenna en var áður; þær verða að vera miklu lærðari og kunna störf sín miklu betur og miklu fleira í sambandi við þau, heldur en áður var, svo að það er ekki nema eðlilegt, að við læknar fylgjum þessu máli af áhuga, því að ljósmæður og læknar verða oft og tíðum að starfa mikið saman. Sömuleiðis fer best á því, að hver um sig sje sem færastur á sínu sviði.

2493Guðmundur Ólafsson: Það leiðir af sjálfu sjer, að það er sjaldnar, sem jeg tek til máls, af því að jeg er bundnari við stólinn en aðrir þm. þessarar hv. deildar. En í svona sjerstökum tilfellum, þegar mikið er að gera í deildinni, get jeg ekki stilt mig um að taka til máls, og eftir því sem getur að líta í suðurstofu þessarar deildar, þá sjest það greinilega, að kvenfólkið hjer í Reykjavík hefir oft veitt minni eftirtekt því, sem hjer hefir fram farið, heldur en nú. En það, sem mjer hefði þótt sjerstök ástæða til að harma, var það, að hv.frsm. minni hl. var ekki viðstaddur, þótt viskan rynni upp úr hv.frsm. meiri hl., sem auk þess fjekk ágæta aðstoð bæði hjá hv.þm. Snæf. og hv. 2. landsk. Nú þarf jeg ekki að segja hv. 2. landsk. það, að jeg þykist viss um, að hv.þm. sje mjög brjóstgóður, eins og sjálfsagt allar aðrar konur eru, og hefir því sjeð sára þörf á því, að berjast hjer fyrir bættum kjörum ljósmæðra, sem annars eru hjer til umr. á hverju ári, og að þeirra áliti vegna þess, að það er ekki farið jafnilla með nokkra af starfsmönnum ríkisins eins og þær. Vil jeg þá segja nokkur orð við hv. 2. landsk. út af hennar rökum, og láta það þá fylgja með, að jeg held, að það hafi ekki önnur rök verið færð fram fyrir þörf málsins, en hjá hv. 2. landsk., hitt var aðeins „fjoll“ út í loftið. - En svo kemur hv. 2. landsk. og fer að leiða okkur fyrir sjónir, hve dýrt nám þetta sje; það hafi áður verið sex mánuðir, en sje nú orðnir níu mánuðir! En hv.þm. getur þess þó um leið, að þær hafi samt styrk af opinberu fje, til að ljúka þessu námi, en segir, að það geti vel farið svo, að þær verði að kosta námið úr eigin vasa með svo sem 400–600 krónum. Ekki þykir nú þetta neitt ofboðslegt, þegar borið er saman við aðra starfsmenn hins opinbera, að minsta kosti held jeg, að hvorki hreppstjórar nje oddvitar geti rækt sín störf svo í lagi fari, ef þeir kosta ekki meiru til námsins. Það er dálítið einkennilegt að hlusta á þetta, ef einhver starfsmannaflokkur þarf að fá bætt kjör sín. Jeg fyrir mitt leyti lít hreint ekki svo á, að þessi starfsmannaflokkur sje lakar launaður að tiltölu en aðrir starfsmenn hins opinbera. Það er líka gott, svo að jeg komist um leið að orðum hv. 4. landsk., að vera landskjörinn þingmaður og hækka svona ósjálfrátt - maður getur sagt óviljandi - í tigninni, án þess að vinna nokkuð til þess; það er svona altaf hlaðið undir mennina, og þeir þurfa ekki að fá neitt hærra kaup; það er kosturinn!  Þá sagði hv. 4. landsk., að ef starfsmenn ríkisins færu yfirleitt að fara fram á launahækkun, þá væri sjálfsagt að veita þeim hana, sem lægra væru launaðir. Með góðum upplýsingum gæti hv.þm. sjálfsagt fengið nógar ástæður til þess, og þegar svo þar við bætist, að hv.þm. er í þessum makalausa flokki, sem hvorki þarf nje vill spara fje ríkisins. En hvernig ætli nú niðurstaðan yrði með ríkissjóð, þegar svona góðhjartaðir menn og örlátir á annara fje en sitt, færu að gefa úr honum, öllum til hjálpar? Jeg er alveg viss um það, að þegar hv. 4. landsk. væri búinn að borga nokkrum starfsmannaflokkum jafnörlátlega og þeim, sem hjer er um að ræða, þá væri ekki einn eyrir eftir í ríkissjóði til annara þarfa hans. Hæstv. fjmrh. var að bregða þessum hv.þm. um það, að hann vildi fara nokkuð djúpt í ríkissjóðinn. Hv. þm. svaraði því með að segja, að hann teldi þá ekki betri, sem alt vildu spara og ekkert tímdu að láta af tekjunum til nauðsynlegra launa. Þá kem jeg að hv.þm. Snæf. Jeg vil reyndar taka það fram, að jeg fann engar röksemdir í ræðu hv.þm., frekar en hjá hv.frsm. meiri hl., annað en það, að launin væru lág! Og jeg er sammála þessum tveim hv.þm., að því leyti, að þau geta verið fulllág og gæti verið gott að hækka þau hjá þeim ljósmæðrum, sem lægst eru launaðar. En það eru fleiri, sem þarf að hækka hjá, og jeg vil að minsta kosti halda það, að eftir tilkostnaði við námið hjá barnakennurunum, þá sjeu þeirra laun síst betri, enda mun líka vera frv. á leiðinni til að hækka þau. Ein af ástæðunum - ef það var þá ekki eina ástæðan, - hjá hv.þm. Snæf. var sú, að yfirsetukonurnar væru fastar í umdæmunum; þær yrðu að vera það. En hvaða starfsmaður er það, sem ekki þarf að vera þar, sem hann á að gegna störfum sínum? Náttúrlega er það svo um hv.þm. Snæf., sem er læknir þar vesturfrá, að hann er nú hjer, en jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. verði að hafa mann fyrir sig.

. Þetta er útúrsnúningur

. Nei, það er enginn útúrsnúningur, og hv. 2. landsk. þótti þetta svo gild ástæða, að hann kom með það líka.

Þær geta ekki dvalið utan umdæmisins, sagði jeg

. Það kom hv.þm. fyrst með á eftir, en það er nú svo, að allir starfsmenn hins opinbera verða að vera þar, sem þeim er ætlað að starfa. Jeg vona, að þau orð, sem jeg segi hjer, verði til þess að þeir, sem mest hafa mælt með frv. og farið næstum því óvirðingarorðum um brtt.hæstv. fjmrh., þótt til hækkunar sjeu, fari nú samt að hugsa um, hvort ekki sje ástæða til að athuga málið ögn betur. En slík aðferð sem þessi er reyndar ekkert undarleg, þegar það er athugað, að öðrum megin eru tveir læknar og þriðji maðurinn er formaður jafnaðarmanna. Jeg man ekki betur, en að það orð hafi löngum legið á læknum, að þeir væru manna kröfuharðastir um laun og hafi fyrstir byrjað að knýja á ríkissjóðinn. En jeg verð að benda hv. deild á það, að hún verður sjálfsagt að ganga lengra á þeirri braut en það, að hækka laun eins flokks starfsmanna; við höfum svo marga starfsmenn lágt launaða, að við verðum að athuga, hvort við getum farið eins með aðra á. eftir. Það er náttúrlega svo yfirleitt úti um landið, að umdæmin eru fámenn og starfið fjarska lítið, en jeg er ekki þar fyrir að segja, að það sje ekki mikils vert. Hv. 2. landsk. sagði, að ef yfirsetukonurnar væru giftar, þá gætu þær unnið nokkurt gagn heima. Já, jeg held það líka, og þótt þær sjeu ógiftar, þá geta þær unnið mikið gagn!  Þá kom hv. 5. landsk. með það, hve hreinar og þvegnar um hendurnar þær þyrftu að vera. Slíkt ætti ekki að þurfa að taka sjerstaklega fram, því að við ættum öll að vera sem hreinust um hendurnar. En jeg er náttúrlega á þeirri skoðun líka, að það sje sjerstaklega mikilsvert um yfirsetukonur, að þær sjeu sem hreinlátastar með hendur sínar og sig sjálfar. En svo langt erum við nú komin í menningu, að við vitum þetta, þótt ekki sje verið að prjedika það fyrir okkur hjer á þingi. Og hreinlátar konur geta líka unnið mjög mikið án þess að spilla löndunum, ef forsjálni er beitt við að hreinsa þær, enda er það svo með yfirsetukonur, þar sem jeg þekki til, að þær nota hendurnar til flestra almennra starfa, þegar þær eru ekki að laka á móti börnum. Hv. þm. Snæf. var að tala um það, og telur því víst nokkurn veginn slegið föstu, að það muni vera 30 yfirsetukvennaumdæmi, sem eru laus. En það er víst eitt af því, sem er nokkuð ágiskun.

Neinei

. Að minsta kosti kemur það ekki vel heim, ef á síðastliðnu sumri hefir ekki verið auglýst nema eftir einum fimm yfirsetukonum.

Jeg sagði í einu

. Þetta mál fer vonandi áfram, þótt 3. umr. sje eftir, og þá þætti mjer gaman að fá vissu um þetta atriði málsins, því að jeg tel þessar frjettir mjög ábyggilegar. Jeg held svo, að þeir hv.þm., sem ekkert sjá framundan nema nauðsynina á að hækka þessi laun jafnstórkostlega og þetta frv. fór fram á og telja hækkun, sem ekki fer nema hálfa eið, einskis virði eða jafnvel svívirðilega, ættu að segja okkur betur en þeir hafa gert, hvernig launakjör ýmsir lægra launaðir starfsmenn hafa, og hvort muni líta betur út þar. Jeg held einmitt, að yfirsetukonurnar sjeu síst ver launaðar en sumir aðrir starfsmenn hins opinbera, þótt ekki þurfi að tala um oddvitana, eins og gert hefir verið í þessu sambandi, vegna þess að þeir eru ekki launaðir af ríkissjóði.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. forseti ljet það í ljós, að jeg hefði ekki tekið svo mikinn þátt í umr. af hendi minni hl., sem jeg hefi gert á nokkrum þingum áður. Jeg held, að í fyrstu eitt eða tvö skiftin, sem þetta mál var hjer á ferðinni, hafi jeg haft þá skyldu sem fjmrh. að gæta hagsmuna ríkissjóðs, og svo þess, að ekki kæmist ósamræmi inn í launalöggjöfina. Nú hefi jeg ekki fundið ástæðu til að taka þátt í umr. af hálfu minni hl., af því að mjer hefir fundist hæstv. fjmrh. gera grein fyrir því, sem þurft hefði að segja af hálfu minni hl., og jeg tel, að með brtt.hæstv. ráðh. sje að minsta kosti gerð sómasamleg skil um hækkun á þessum launum. Jeg mun því greiða atkv. með þeim brtt. og tel, að með því sje málinu ráðið til lykta að minsa kosti á mjög vel viðunandi hátt fyrir ljósmæðurnar, ef brtt.hæstv. fjmrh. verða samþ. Mjer finst stundum bera á því hjer á þingi, þegar verið er að tala um launabætur, að menn sjeu svo fljótir að hlaupa út í öfgar. Í kaupdeilum annarsstaðar er venjulega verið að slást um það, hvort eigi að hækka um 10 eða 15%, en það vill oft verða svo hjer á þingi, að þegar svo er komið, að ástæða þykir til að stinga upp á launabótum, þá er ekki talað um minna en að margfalda með tveimur, - og þetta ætla jeg, að jeg hafi sagt á þinginu 1925. Þá var gerð sú rjetting á launakjörum yfirsetukvenna, að það var byrjað að greiða dýrtíðaruppbót, að minsta kosti af hluta ríkissjóðs, sem ekki hafði verið gert áður, en þessi breyting þýddi þá um 30% hækkun á laununum. Þetta finst mjer sæmileg hækkun, þegar talað er um launabætur, en hitt eru algerlega byltingar, þegar verið er að tala um að hækka einhver laun fyrst um 30%, og svo að tvöfalda þau skömmu síðar. Það hefir farið fyrir mjer eins og hæstv. forseta, að jeg hefi ekki sjeð ástæðu til að eyða tíma til að tala um þetta frekar, þar sem hæstv. fjmrh. hefir gert það, sem gera þurfti, að leggja fram þær tölur, sem hjer hefir verið deilt um, án þess að þær hafi komið fram í málinu áður. Annars verð jeg að telja, að hjer hafi komið fram rök, sem ekki geta staðist, eins og frá hv.þm. Snæf., þegar hann bar saman borgun fyrir aukastarf sem þetta við það, hvað aðrir geti haft fyrir alla vinnu sína árlangt, en það eru engin rök í svona málum.

Halldór Steinsson 1 Rðuhandrit óyfirlesið. Jeg þarf ekki að svara hv. fjmrh. miklu. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram í síðari ræðu sinni eins og hinni fyrri, að þetta starf, sem ljósmæður inna af höndum, væri svo lítið í sjálfu sjer, að launin væru meira en nóg. Okkur kemur sennilega aldrei saman í þessu atriði. Það er að vísu svo, að starfið er mismunandi. Við vitum t. d. að það á ekki saman nema nafnið, hve mikið prestar og læknar hafa að gera. Í sumum læknishjeruðum er það svo, að þar er lítið að gera, eða að minsta kosti ekki nægilegt fyrir einn hraustan mann, en í öðrum hagar svo til, að þeir komast varla yfir vinnuna. Sama er að segja um prestana, en þeir eru samt sem áður skipaðir embættismenn, og fólkið álítur nauðsynlegt að hafa presta, þótt hver þeirra hafi ekki mikið svæði að annast. Þess vegna er þetta fjarstæða, að ætla að sníða launin eftir því, hve starfið er mikið. Úr því að talið er nauðsynlegt að hafa ljósmóður í hverjum hreppi á landinu, þá verður um leið að launa henni svo, að hún fáist til að sitja þar. Það var líka fjarstæða hjá hæstv. fjmrh., að í þeim umdæmum, þar sem fæst er fólkið, sjeu ekki nema 4–5 fæðingar á ári. Svo hjelt hæstv. ráðh. því líka fram, að yfirsetukonur myndu ekki þurfa að vera nema 2–3 sólarhringa frá heimilum sínum í hvert skifti. Þetta er líka fjarstæða; þar, sem jeg þekki til, eru yfirsetukonur alstaðar miklu lengur að heiman, enda eru þær samkv. núgildandi lögum skyldar að vera eina viku hjá hverri sængurkonu. Það er vitanlega alt annað í kaupstöðum, þar sem þær geta gengið daglega til sængurkvenna sinna, en það á sjer ekki stað í sveitum. Hæstv. fjmrh. hjelt því einnig fram, að ljósmæðraskólinn framleiddi nægilega margar yfirsetukonur, en jeg verð að álíta, að hann geri það ekki, af því að svona mörg umdæmi eru laus, því ef hann gerði það, þá getur þetta ekki stafað af öðru en að það verða svo mikil vanhöld á þessum nýju ljósmæðrum. En af hverju stafar það þá? Auðvitað ekki af neinu öðru en því, að þær treysta sjer ekki til að taka að sjer svona lágt launaðar stöður; þær heltast úr lestinni þegar þær sjá, að þær eiga þetta fram undan sjer, - ástæðan getur ekki verið önnur. Þá vildi hæstv. fjmrh. í lok ræðu sinnar sýna fram á það, að eitthvert ógurlegt afli lægi hjer á bak við, sem myndi knýja þetta mál inn á þá braut, sem bæði jeg og hv.frsm. meirihl. viljum halda því á, og taldi, að það myndi verða hafðar einhverjar hótanir í frammi við þá þm., sem ekki yrðu frv. fylgjandi. Jeg held, að þetta sje óþarfa hræðsla hjá hæstv. fjmrh.; fyrst og fremst er jeg viss um, að þetta hefir ekki átt sjer stað,  Þá kem jeg að hv.þm. A.-Húnv., sem byrjaði á því að segja, að það, sem jeg og hv.frsm. meiri hl., hv. 4. landsk., hefðum sagt, væri eiginlega ekkert annað en „fjoll“. Jeg hjelt nú, að hæstv. forseti væri svo mikill íslenskumaður, að hann hefði getað valið heppilegra orð, þegar hann fór úr forsetastólnum. En hinu vildi jeg svara, sem hæstv. forseti tók fram í ræðu sinni, að við hv. 4. landsk. hefðum engar ástæður fært fram fyrir þessu frv., því það er ekki rjett. Við höfum fært mörg rök, góð og gild, meðal annars það, sem við höfum bent á, að það er bein vöntun á ljósmæðrum. En málstaður hæstv. forseta var í eðli sínu svo ljelegur, að þess var enginn kostur að tefla honum fram sem rökum. Þess vegna grípur hstv. forseti til þess örþrifaráðs, sem ávalt er síðasta hálmstrá rökþrota manna, að kalla það alt vitleysu, sem andstæðingurinn hefir sagt um málið. Hæstv. forseti sneri út úr því, er jeg sagði, að ljósmæður yrðu að sitja í umdæmi sínu. Auðvitað er það fyllilega rjett, enda mun hæstv. forseti vel hafa skilið, hvað jeg fór. Jeg átti vitanlega við það, að þær væru búsettar í sínu umdæmi eða ættu þar heima. Þá taldi hann ósamræmi í því, að af 30 lausum umdæmum hefði ekki verið auglýst nema 5. Sannleikurinn er sá, að þessar fimm auglýsingar voru einungis í einu einasta blaði, og jeg geri ráð fyrir, að eftir nokkurn tíma þar frá hafi verið búið að auglýsa þær allar. Þetta er því ekki neitt ósamræmi. Jeg þarf svo ekki að fara langt út í það, sem hv. 3. landsk. sagði í ræðu sinni áðan. Hann taldi það öfgar, að meiri hl. lagði til, að launin væru hækkuð eins og frv. gerir ráð fyrir. Hann sagði, að eftir frv. næmi sú launahækkun vel helmingi, og það óx honum ákaflega í augum. Hann vildi einnig halda því fram, að launakjör ættu að miðast við vissar prósentur. En í þessu síðasta liggur sá stóri misskilningur hjá hv.þm. Það ber alls ekki að miða launakjör við prósentur, heldur við það, hvað er sanngjarnt, og launahækkun ber á sama hátt að miða við, hvort launin hafi áður verið sanngjörn eða ekki. Það er líka ofur eðlilegt, að hin sjálfsagða og rjettmæta hækkun launanna sje hlutfallslega nokkuð mikil, með því að laun ljósmæðra hafa algerlega staðið í stað frá 1919. Ef þau hefðu hækkað sem næmi 10–15% á ári, eins og launakjör sumra annara starfsmanna, þá væri nú ekki þörf á hlutfallslega svo mikilli hækkun. Jeg held svo, að jeg þurfi ekki að svara fleiru að þessu sinni.

Jónas Kristjánsson Það eru aðeins örfá orð í tilefni af ræðu hæstv. forseta. Honum tókst að vekja hlátur og kátinu í deildinni með því að tala þannig um „hreinar hendur“, að helst mátti á honum skilja, að hann áliti slíkt hjegóma einn. En jeg geri nú ráð fyrir, að það færi af mönnum brosið, ef læknir ætti að fara að gera holskurð á honum, og hefði kumlaðar og særðar hendur af erfiði, sem ekki væri unt að hreinsa til fullnustu. Þetta hefir sömu þýðingu fyrir ljósmæðurnar og þær, sem hjálpar þeirra njóta. Jeg þykist ekki þurfa að orðlengja frekar um þetta atriði; mönnum er það sjálfsagt ljóst, að hvort sem um er að ræða lækna, hjúkrunarkonur eða yfirsetukonur, þá eru hreinar hendur eitt hið allra nauðsynlegasta skilyrði, og hæstv. forseti getur því sparað sjer að gera gys að því. En svo að jeg snúi mjer nú að efninu, þá horfir það til hinna mestu vandræða að útvega góðar ljósmæður í umdæmin nú á dögum, vegna þess hve þeim er ljelega borgað. Stúlkur fást ekki til þess að gefa sig til ljósmóðurnáms, nema þá helst þær, sem ekki eiga betri úrkosti. Af þessu stafar þjóðfjelaginu mikil hætta, því að það skiftir miklu að eiga vel hæfa og mentaða ljósmæðrastjett. En launakjör þeirra eru svo bágborin, að ef ekki er nú úr því bætt, þá horfir slíkt til vandræða. Hjúkrunarkonur, sem helst má bera ljósmæður saman við, að því er starfið snertir, hafa þetta 200–250 kr. á mánuði. Bæði barnakennarar og hjúkrunarkonur hafa betri laun, og jafnvel vinnukonur hjer í Reykjavík fá hærra kaup en yfirsetukonur alment. Verður að kippa þessu í lag, ella geta vandræði af hlotist fyrir þjóðfjelagið. Það verður að launa ljósmæðrum svo ríflega, að það fáist góðar og vel þar til fallnar stúlkur, til þess að taka að sjer þessi störf. Þetta vil jeg biðja hv.þm. að hafa í huga, þegar þetta frv. kemur til atkvgr.

Fjmrh. (Einar Árnason) Umr. um þetta mál eru nú farnar að dragast mjög á langinn, og geri jeg því tæplega ráð fyrir, að nokkuð þýði að bæta við þær. Enda hafa engin ný rök fram komið í málinu upp á síðkastið. Jeg mun því verða stuttorður. Þó hefir eitt nýtt komið fram í þessu máli, sem sje krafa um svo mikil laun ljósmæðrum til handa, að þær þurfi ekki að gefa sig í algenga vinnu. Þetta er alveg ný röksemd fyrir launahækkun ljómæðra, og skal jeg viðurkenna, að þetta skiftir nokkru máli að því er virðist í fljótu bragði. En það þarf ekki lengi að íhuga þetta atriði til þess að sjá, að slíkt er svo fjarri öllum veruleika, að engu tali tekur. Jeg held, að flestar ljósmæður í sveitum vinni algenga vinnu, eftir því sem kringumstæður krefja; þær eru húsmæður, ganga að eldhúsverkum, fjósverkum og heyvinnu, þegar á þarf að halda. Og jeg býst við, að við höfum seint efni á að launa ljósmæður svo, að þær þurfi ekkert annað að hafa fyrir stafni. Það var ekkert sjerstakt í ræðu hv.þm. Snæf., sem jeg hefi ástæðu til að minnast á. Hann talaði um, að ef till. mínar væru samþ., yrði málið að ganga til Nd., og gæti það orðið því að falli. En hann gleymir því, að jafnvel þótt frv. sje samþ. óbreytt eins og það er nú, þá verður það að ganga til Nd. eigi að síður. Enda er jeg þess fullviss, að það verður ekki málinu að falli. Hv. frsm. meiri hl. dró það í efa, að útreikningar mínir væru rjettir. Jeg skal þá taka dæmi af handahófi um einn hrepp í Árnessýslu. Fólksfjöldinn er 325. Laun ljósmóðurinnar eru 200 kr., að viðbættri aldurshækkun 50 kr. Þar við bætist dýrtíðaruppbót, sem er 100 kr. Samanlagt verða þetta 350 krónur. Þetta er eftir núgildandi launakjörum. Sama ljósmóðir fær eftir frv. 300 kr. laun, 100 kr. aldursuppbót og 160 kr. dýrtíðaruppbót, eða í samtals 560 kr. laun. Í þessu tilfelli er launahækkunin sennilega heldur minni en alment, enda myndi það koma í ljós, ef víðar væri reiknað út, í að áætlun mín væri ekki fjarri sanni. Þá kem jeg að einu atriði, sem hv. í frsm. meiri hl. drap á. Hann hjelt því fram, að þegar sveitarstjórnir gerðu ráðstafanir til þess að láta ungar stúlkur læra ljósmæðrastörf, til þess að setjast síðan að í þeirra umdæmi, þá benti þetta mjög á tilfinnanlegan skort ljósmæðra úti um sveitir landsins. Þetta þarf ekki endilega að vera svo. Þetta er blátt áfram eitt af þeim í málum, sem sveitarstjórnirnar telja sjer skylt að hlutast til um. Með þessu vilja sveitarstjórnirnar hafa íhlutun með því, hverjar veljist til starfans, og sömuleiðis, að þær vilja ekki eiga á hættu að verða að bíða svo og svo lengi eftir því, að einhver sæki um. Þetta á sjer einkum stað um hinar afskektari sveitir. Það eru margvísleg mál, sem sveitarstjórnimar láta sig skifta, og öll ganga þau afskifti þeirra í þá átt, að sveitarfjelögunum verði þetta eða hitt að sem mestu gagni. Það er algengt, að sveitarstjórnir útvegi ljósmæðrum verustað og setji þær þar, sem best hagar til. Þetta er í sjálfu sjer gott og eðlilegt. Jeg geri ráð fyrir, að í Reykjavík þekkist þetta ekki í eins ríkum mæli og úti um sveitir lands; t. d. í sveitinni gera menn nauðsynlegar kynbótaráðstafanir fyrir stór svæði, en slíkt myndi ef til vill vekja hneyksli hjer í Reykjavík. Jeg verð að telja allar þvílíkar ráðstafanir mjög nauðsynlegar, enda mun það oft vera svo, að þar sem vantar yfirsetukonu í umdæmi, hefir sveitarstjórnin ekki gert eins og henni bar til þess að útvega hana. Og jeg er ekki í hinum minsta vafa um það, að þessu máli væri að fullu borgið, ef sveitarstjórnirnar tækju það í sínar hendur. Jeg tel það mun heppilegri leið en að hækka launin fram úr öllu hófi. Sú leið gefur ekki fullkomna tryggingu fyrir því, að ráðin verði bót á ljósmæðraeklunni úti til sveita. Jeg skal svo að lokum taka það fram, að af minni hálfu er jeg reiðubúinn að slíta þessum umr., enda býst jeg ekki við, að þær færi mikið nýtt fram í dagsins ljós.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Það er aðeins örstutt aths. viðvíkjandi dæmi og útreikningum hæstv. fjmrh. Hann hjelt því fram, að launahækkun ljósmæðra alment væri 100% samkv. frv. Sem dæmi tók hann svo ljósmóður, sem hefur nú í laun 350 kr., en fær eftir frv. 560 kr. Jeg fæ nú ekki betur sjeð, en að launahækkunin hjer sje aðeins 60%, en ekki 100%.

Í þessu einstaka tilfelli

. Hvers vegna tók þá hæstv. ráðh. ekki annað heppilegra dæmi? Auðvitað af því, að það hefir varla verið til. Launahækkunin er nú ekki gífurlegri en þetta. Hæstv. ráðh. gerði tilraun til þess að skýra, hvað kæmi sveitarstjórnum til að ráðstafa og útvega ljósmæður. Jeg hafði dregið þá eðlilegu ályktun, að þessu hlyti að velda raunverulegur eða fyrirsjáanlegur skortur á ljósmóður í því og því umdæmi. Jeg skil ekki, hvað það á að sanna hjá hæstv. ráðh., þótt hreppsnefndir skifti sjer af því, hvaða þarfanaut sjeu alin upp í sveitum. Jeg skil heldur ekki, hvað það kemur þessu máli við. Ef það á að sýna, að sveitarstjórnir hefðu sitthvað með höndum, sem ekki væri venja, að bæjarstjórn hjer í Reykjavík skifti sjer af, þá býst jeg nú við, að þessu megi líka snúa við og segja, að bæjarstjórnin hafi ýms mál með höndum, sem sveitarstjórnirnar hafa ekki, en það kemur þessu máli hreint ekkert við. En það er ómótmælanlegt, að þegar sveitarstjórnir kosta ungar stúlkur til ljósmóðurnáms, þá er það af því, að þær vilja á þann hátt tryggja það, að sveitin fái ljósmóður. Það var rjett ályktun, sem jeg dró af þessum ummælum ráðh. áðan. Þá hjelt hæstv. forseti deildarinnar, hv.þm. A.-Húnv., mjög skemtilega ræðu, sem kom mönnum til að brosa, en um rök var ekki að ræða í máli hans. Jeg hygg, að þótt leitað væri með logandi ljósi, þá myndu engin rök finnast, fremur en ef farið væri í geitarhús að leita ullar. Hann ásakaði okkur jafnaðarmenn fyrir eyðslusemi á landsfje og að við vildum ekki spara. Já, það fer nú eftir því, hvers kyns sparnað er um að ræða í hverju einstöku tilfelli. Sparnaður getur verið góður og ekki góður. Til dæmis má nefna það, að fyrir nokkrum árum var stofnaður flokkur til þess að spara og halda í. Nú er sá flokkur orðinn leiður á sparnaðar- og íhaldsnafninu og vill gjarna losna við það nafn. Sparnaður á landsfje er alment æskilegur, en í framkvæmdinni vill það hjá mörgum verða þannig, að þeir spara eyrinn, en kasta krónunni. Nýlega hefir t. d. þessi deild, og með atkv.hæstv. forseta, hafnað stórkostlegum tekjum fyrir ríkissjóð, og kom þó sá skattur ljett niður á landsmönnum. Svo var hæstv. forseti að reyna að færa ástæður fyrir því, að ekki væri sannað að ljósmæður vanti í sveitirnar. Hæstv. forseti ætlar því sennilega að bíða með að trúa þessu, þar til við 3. umr., til þess að geta greitt atkv. með brtt.hæstv. fjmrh. En það er einmitt sterkasta röksemdin í þessu máli, að það vantar ljósmæður í mörg umdæmin, hvort sem hæstv. forseti vill nú fresta að trúa því þar til seinna eða ekki. Og af hverju fást þær ekki? Af því vitanlega, að kjörin eru ljeleg. Það gildir því alveg hið sama um þessi störf eins og flest önnur, að enginn fæst til þess að vinna þau, þegar of lítið er fyrir þau greitt. Þá sagði hæstv. forseti, að jeg vildi láta alla launaflokka fá það, sem þeir heimtuðu. Þetta og því um líkt eru aðeins slagorð út í loftið. Ljósmæðurnar hafa t. d. farið fram á hærri laun en hjer er lagt til að þær fái. Í frv. er farin millileið á milli krafanna og kaupsins, sem þær hafa nú. Hitt getur svo hver og einn sagt sjer sjálfur, hvort það er t. d. hægt fyrir einhleypa konu, sem starfað hefir sem ljósmóðir í 15 ár, að halda sjer uppi fyrir 275 kr. á ári. Hjer er því ekki nema um lítilsháttar stuðning að ræða, en það getur altaf verið álitamál, hvað menn telji sómasamlegan stuðning, bæði í þessu tilfelli sem öðru. Jeg fyrir mitt leyti tel það sómasamlegan stuðning, ef ljósmæður, sem starfa í sveitum, fá 500 kr. í árslaun, en eins og allir hljóta að sjá, vantar þó mikið á það, að þær geti lifað af þeim launum eingöngu. Þær verða því að vinna mikið umfram í þessi störf og má því til sönnunar benda á, að skrifstofustúlkur bæði hjer í Reykjavík og víðar, hafa frá 150–300 kr. á mánuði, og búðarstúlkur 100–200 kr. á mánuði, og er það síst talið of hátt kaup. Eru þó margar þeirra heima hjá foreldrum sínum og vandamönnum og þurfa því ekki að sjá fyrir sjer að öllu leyti. Hvað því snertir þessi umræddu laun yfirsetukvennanna, þá eru þau svo lág, að þau eru langt frá því að geta talist full laun í til framfærslu hlutaðeigenda, og það í varla þó að þau væru sett eins há og fylstu kröfur ljósmæðranna eru. Enda er það svo, að enginn ætlast heldur til, að þau verði svo há, að þær geti eingöngu lifað á þeim.

Guðmundur Ólafsson Jeg ætla alls ekki að segja mörg orð að þessu sinni, því að jeg vildi gjarnan, að draga færi að atkvgr. En jeg vildi benda hv. dm. á, að þegar jeg talaði síðast, þá óskaði jeg eftir rökum frá fylgjendum frv. þessa. Jú, hvað haldið þið að jeg hafi fengið? Ekkert annað en að það hafi verið slæmt mál á ræðu minni áðan. Það má vel vera, að jeg hafi sagt eitthvert orð, sem betur hefði mátt fara öðruvísi, en það voru sannarlega engin rök í máli því, sem hjer liggur fyrir til umr. Þá sagði hv.þm. Snæf., að mörg góð og gild rök hefðu verið færð fram með frv., en benti ekki á neitt annað en það, að ennþá vantaði ljósmæður í 30 umdæmi á landinu. En eins og tekið hefir verið fram, er ekkert hægt um það að segja með vissu, hvort það er rjett eða ekki. Þá kom embættisbróðir hv.þm. Snæf., hv. 5. landsk. og fór að tala um „hreinu hendurnar“, og þótti ekki vel við eigandi, að brosað væri að þeim. Hann sagði líka hv.þm., að kaup ljósmæðranna væri yfirleitt ekki eins hátt og kaup vinnukvenna hjer í Reykjavík. Þetta má vel vera rjett, því að mjer er ekki kunnugt um, hvaða kaup vinnukonur hafa hjer. En hitt er víst, að ljósmæðraefnin vita, að hverju þær ganga, þegar þær sækja skólann. Þá kem jeg að hv. 4. landsk., frsm. meiri hl., sem var með þrefalda aths. vegna ræðu forseta, sem hann sagði þó að engin rök hefði verið hægt að finna í. En rökin, sem hann kom með í þessari margföldu aths., voru hin sömu og ýmsir aðrir hafa komið með og þegar er búið að margsýna fram á, að sjeu mjög vafasöm, sem sje þau, að ennþá vanti ljósmæður í mörg umdæmi. Þá kom hv.þm. með það, að það væri ekki altaf gott að spara, því að sparnaðurinn gæti oft verið of dýru verði keyptur, og átti þar við, að sparnaður á launum ljósmæðra gæti orðið okkur dýr. En jeg fyrir mitt leyti er ekki mjög hræddur við þetta. Jeg geri nefnil. ekki ráð fyrir, að ljósmæðurnar ræki ekki störf sín jafnt eftir sem áður, hvort sem þær fá launaviðbót eða ekki. Þá sagði hv.frsm., að jeg hefði verið með í því að fella allverulegan tekjuauka ríkissjóði til handa, sem hann hefði viljað rjetta fram, tekjuauka, sem eingöngu hefði átt að leggjast á kaupmannsgróða. Það, sem jeg sagði um þennan tekjuauka, var það, að jeg væri á móti, ef hann ætti að leggjast á einhvern hluta þjóðarinnar. Og jeg fyrir mitt leyti get ekki annað en talið kaupmennina með þjóðinni, því að jeg veit ekki betur en að þeir sjeu menn eins og við hinir. Að okkur vanti menn í ýmsar stöður í þjóðfjelaginu, af því að við borgum ekki nóg, má vel vera að sje að einhverju leyti rjett, en það hjelt jeg að hv.þm. vissi, að svo háar má gera kaupkröfurnar, að það hreint og beint borgi sig ekki fyrir vinnuveitanda að láta framkvæma starfið, og má í því efni benda á dæmi hjeðan úr bænum frá því í vetur. Annars held jeg, að það verði dráttur á því, að við getum borgað embættis- og starfsmönnum okkar svo hátt kaup, að þeir telji það fullnægja þörfum sínum.

Halldór Steinsson * *Ræðuhandrit óyfirlesið. Jeg gleymdi að taka það fram í fyrri ræðu minni, að mjer finst það galli á brtt.hæstv. fjmrh., að í þeim kennir ranglætis gagnvart þeim ljósmæðrum, sem sitja í lægst launuðu hjeruðunum, þar sem laun þeirra samkv. brtt. þessum geta ekki farið fram úr 400 kr. á ári. Þetta virðist mjer misrjetti, enda kemur það í bága við reglur, sem áður hefir verið farið eftir í þessum efnum, og á jeg þar sjerstaklega við laun læknanna, því eins og kunnugt er, hafa þeir læknar hæst laun, sem sitja í minstu hjeruðunum, og það verður að teljast sanngjarnt því að þeir hafa eðlilega minstan „praksis“. Brtt. hæstv. ráðh. eru því alveg gagnstæðar þessu. Þá vildi hæstv. fjmrh. halda því fram, að máli þessu væri engin hætta búin, þó að brtt. hans yrðu samþ., og það þar af leiðandi færi til Nd. aftur, því að aðrar brtt. við það lægju hjer fyrir, sem sennilega yrðu samþ. Við þessu er það að segja, að brtt. þær frá meiri hl. fjhn., sem hjer er um að ræða, eru svo lítilvægar, að þær geta engri mótspyrnu mætt í hv.Nd. Alt öðru máli er að gegna um brtt.hæstv. fjmrh., því að í þeim felast miklar efnisbreytingar á frv. Má því gera ráð fyrir, að Nd. felli þær burtu, því að miklar líkur eru á því, að hún vilji halda fast við sínar till. í málinu. En hvað verður þá um frv.? Það beinlínis dagar uppi og nær ekki fram að ganga á þessu þingi. Brtt. þessar eru því beinlínis banatilræði við málið, svo framarlega sem þær verða samþ. Þetta vænti jeg að hv.þdm. geri sjer ljóst. Hv. þm. A.-Húnv. þarf jeg ekki miklu að svara. Hann hjelt því fram, að það væri ekki mikið mark takandi á þessum kröfum frá læknum og sósíalistum, því að læknarnir væru kröfuharðastir um launakjör o. fl., af öllum embættismönnum landsins. Þetta verð jeg að telja óverðug ummæli. Að minsta kosti verð jeg að halda því fram, hvað mig snertir, að jeg hafi ekki verið ósparari á landsfje, síðan jeg kom á þing, en t. d. hv.þm. A.-Húnv., eða hver annar. Þá kom þessi hv.þm. fram með nýja kenningu, sem sje þá, að það væri betra að vera án ljósmæðra en launa þær sómasamlega.

Þetta er hreinn og beinn misskilningur

. Jæja, ef svo er, þá skal jeg ekki fara frekar út í þetta atriði, en aðeins geta þess, að það er meining mín, að landsmenn yfirleitt telji starf ljósmæðranna svo mikilsvert, að þeir telji það seint í of launað. Að síðustu vil jeg taka það fram, að það var ekki rjett hjá þessum hv.þm., að engin rök hefðu verið færð fram með þessu máli. Hjer hafa einmitt verið færð fram gild rök því til framdráttar, þó ekki væru nema þau, að sýnt hefir verið fram á, að yfirsetukonur vantar í 30 umdæmi. Að vísu hefir þetta verið rengt af andmælendum frv.. en það er hægt að sanna það skjallega, hvenær sem vill. Jafnframt hefir verið sýnt fram á, og það með fullum rökum, að þessar starfskonur væru lægra launaðar en allir aðrir starfsmenn hins opinbera.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hv. þm. Snæf. sagði í síðustu ræðu sinni, að brtt.hæstv. fjmrh. fælu það í sjer, að laun ljósmæðra í minstu hjeruðunum gætu ekki farið upp úr 400 kr. Þetta leikur á tveim tungum eftir því, hvort dýrtíðaruppbót er reiknuð með eða ekki. Eftir þeirri dýrtíðaruppbót, sem gilti síðastliðið ár, þá lætur nærri, að laun þeirra ljósmæðra, sem hv.þm. Snæf. sagði að yrðu fyrir mesta misrjettinu, myndu nema um 560 kr. Og ef litið er á hagskýrslurnar, þá lætur nærri, að laun yfirsetukvenna samkv. þessum till. verði jafnmörg hundruð og skýrslurnar gera ráð fyrir mörgum fæðingum á ári. Þá hefir verið fullyrt, að ljósmæður vantaði í 30 umdæmi á landinu. Þetta hefir verið talið hægt að sann skjallega, en það hefir aldrei verið gert. Svipaðar fullyrðingar sem þessar heyrðust 1926, þegar mál þetta var til umræðu í þinginu. Ljet jeg því rannsaka í fjármálaráðuneytinu síðustu launagreiðslukvittanir þessara starfskvenna, og kom þá í ljós, að til voru ljósmæður í nær því öllum ljósmóðurumdæmum landsins, til þess að taka á móti laununum. Hvernig þetta er nú, veit jeg ekki.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg þarf ekki að svara hv.þm. Snæf. út af þeim ummælum hans, að samkv. till. mínum yrðu þær ljósmæður, sem minst hefðu umdæmin, harðast úti; þeim hefir hv.frsm. minni hl. svarað. Þó vil jeg geta þess, að þessi ummæli hv.þm. voru mjög villandi, eins og bent var á, því að brtt. mínar stefna einmitt að því marki, að þær ljósmæður, sem hafa minstu umdæmin, fái sem mesta launabót. Þá vildi hv.frsm. meiri hl. altaf efast um það, að skýrsla sú, sem jeg hefi látið gera um laun þau, sem ljósmæður hafa nú, og um laun þau, sem þær koma til með að fá samkv. frv. þessu, væri rjett, og að það væri því rangt, áð launahækkunin væri sumstaðar 100%. Þessu er því að svara, að það er ekki aðeins rjett, að launahækkunin geti í sumum tilfellum orðið 100%, heldur er hækkun útgjalda ríkissjóðs til sumra yfirsetukvennaumdæmanna á annað hundrað %. Þá þýðir ekkert fyrir okkur hv.frsm. meiri hl. að vera að þrátta um það, hvort sveitarstjórnirnar eigi að vera að skifta sjer af þessum málum. Jeg fyrir mitt leyti tel rjett, að þær geri það. Jeg tel þær í þessum efnum hliðstæðar skólanefndum, því að eins og kunnugt er, gera skólanefndirnar altaf sitt til þess að fá einhvern ákveðinn mann fyrir kennara, enda þótt auglýst sje að forminu til eftir kennurum.

Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Það er nú orðið svo langt síðan í þetta frv. var hjer á dagskrá, að það í er farið að fyrnast yfir þær umr., sem þá fóru fram, svo að jeg er nú vísast búinn að gleyma því, sem jeg vildi sagt hafa. En jeg hefi þó nokkra í punkta, sem jeg skrifaði upp þá, og sje, að jeg á ósvarað hv.þm. Vestm. í um nokkur atriði. Jeg sje, að hv.þm. hefir lagt mikið upp úr því, að milliþinganefndin 1927 taldi sig sjá marga galla á Fiskiveiðasjóðnum. Það er nú rjett. Hún sá marga galla á honum. En hún gerði lítið til þess að bæta úr í þeim. Þetta sjest líka á frv. því, er þeir sendu frá sjer, og að þeir voru sjer þess meðvitandi. Þeir segja - með leyfi hæstv. fors.: „Þær breytingar, sem frv. gerir á Fiskiveiðasjóðslögunum eru: 1. Hækkun á tillagi ríkissjóðs næstu 5 árin. 2. Ákvæði um það, að lána megi til útgerðar, í stað þess, að nú eru lánin bundin við skipakaup og veiðarfærakaup. 3. Ákvæði um það, að veðrjettur Fiskiveiðasjóðs gangi fyrir öllum tryggingum í skipinu, þar á meðal fyrir sjóveðrjetti samkvæmt 11. kafla siglingarlaganna.“ Þetta eru í höfuðatriðum þær breytingar, sem milliþinganefndin gerði. Og svo segir í grg., að þessum sjóði sjeu ætluð ný hlutverk. Þar stendur, með leyfi hæstv. fors.: „Það virðist rjett, að lánin yrðu yfirleitt fyrst og fremst notuð til viðgerða á bátum og bátavjelum og til veiðarfærakaupa, svo og til bygginga lifrarbræðslustöðva, beinamjöls- og fiskúrgangsstöðva, fiskgeymslu- og fiskverkunarhúsa, íshúsa og kælihúsa, bryggjugerða og dráttarbrauta o. s. frv., en að til kaupa á nýjum bátum yrðu þau ekki veitt, nema að svo miklu leyti, sem fjeð þyrfti ekki alt til þess, sem nú var sagt.“ Af þessu er það auðsjeð, að milliþinganefndin hefir sjeð, að fje Fiskiveiðasjóðsins mundi hrökkva skamt, og þess vegna hefir hún alveg gengið fram hjá því að leggja til, að fje verði veitt úr honum til skipakaupa. Enda er það svo, að þótt ekki sje um önnur verkefni að ræða en þau, sem milliþinganefndin bendir til, þá eru þau svo stór, að ærið fje þarf til. Jeg hygg nú, að milliþinganefndin hafi haft í huga stofnun á borð við það, sem Ræktunarsjóðurinn var þá, en þá var hann vitanlega miklu smávaxnari en sú miljónastofnun, sem Búnaðarbankinn er nú orðinn. Ef milliþinganefndin sæti að störfum nú, þá hefði hún annað og stærra við að miða till. sínar en hún hafði 1927, og því er líklegt, að till. hennar myndu verða alt aðrar nú, hún mundi verða miklu stórtækari í till. sínum. Jeg var áður búinn að ræða um till. meiri hl. hv.þm. Vestm. sagði, að þær gætu orðið að gagni. Jeg neita því heldur ekki, að þær kunni að koma að einhverju liði. En það gagn verður þó hverfandi lítið. Mikill meiri hl. þeirra manna, sem þurfa að fá lán, munu ekkert geta fengið. Hinir njóta að vísu góðs af þessu, sem lánin fá, en þeir verða fáir, og með þessu verður skapað misrjetti milli þeirra manna, sem lánin fá, og hinna, sem ekkert geta fengið. Hv. þm. sagði, að við þetta mætti sætta sig, þar til stjórn og þing hefðu undirbúið og samþ. annað fullkomnara fyrirkomulag. En jeg hefi nú einmitt deilt á hv. meiri hl. n. fyrir það, að hann hefir ekki viljað skora á stjórnina að undirbúa fullkomna lánsstofnun. Og þegar litið er til þess, hvað hv. meiri hl. gerir litlar kröfur fyrir þessa stofnun, þá er varla annað hægt en að efast um áhuga hans fyrir því, að efla þennan sjóð. Og fari svo stjórnin eftir kröfum meiri hl., þá mun hún geta komist hjá því, að undirbúa og gera till. um stórfeldar umbætur á þessari lánsstofnun. Eftir undirtektum hæstv. stjórnar, mætti gera ráð fyrir, að hún væri fús til að undirbúa þetta mál myndarlega, ef hv. deild sýndi vilja sinn í þá átt. Nú eru í rauninni engar líkur til þess orðnar, að frv. þetta nái fram að ganga, þótt till.hv. meiri hl. verði samþ. hjer. Vona jeg því, að hæstv. stjórn búi stærri lánsstofnun í frumvarpsformi undir næsta þing, þrátt fyrir slælega framgöngu hv. meiri hl. í málinu. Milliþinganefndin sá hættuna fyrir sjómenn af því, að sjóveðrjetturinn væri lagður niður, en hún stóð ráðþrota um það, hvernig úr því væri hægt að bæta. Hv. þm. Vestm. sagði, að hásetar yrðu að gera gangskör að því að athuga, hvort lán úr Fiskiveiðasjóði hvíldi á skipinu, áður en þeir rjeðust á það, og tryggja sig fyrir því, að þeir fengju kaup sitt. En á greiðfæra leið benti hann ekki. Jeg hefi nú bent á það áður, að 180 þús. kr. hafa verið innheimtar hjá einum lögfræðingi á 3 árum, með því að ganga að sjóveði í skipunum, en sem ella myndu hafa tapast. Þetta hefir skifst niður á 143 menn, svo það má sjá minna grand í mat sínum en það, ef þessir menn, sem yfirleitt hafa verið fátækir sjómenn, hefðu tapað þessari upphæð, sem þeir hefðu eflaust gert, ef lög um sjóveð hefðu ekki gilt. Í útgerðarfyrirtæki ráðast stundum menn, sem ekki standa í skilum, eða geta ekki staðið í skilum. Sjómennirnir, sem til þeirra ráðast, eiga þá jafnan á hættu að fá ekkert, ef þessi rjettur er af þeim tekinn. Þetta gildir ekki síður um mótorbáta en stærri skip, því vanskil um kaup munu vera tíðari á smáu bátunum, einkum mótorskipum, þó þess sjeu dæmi, að það hafi einnig hent á hinum stærri. Þessa hættu virðist hv. meiri hl. ekki hafa sjeð, en milliþinganefndin 1927 sá hana, því hún segir, - með leyfi hæstv. fors.: „Auðvitað gerir þetta skipshöfn ótryggara að ná kaupi sínu hjá útgerðarmanni, ef hann lendir í fjárhagskröggum, en skipshöfnin verður þá að tryggja sig á annan hátt, ef Fiskiveiðasjóðsveð hvílir á skipinu, þegar hún ræðst á það.“ Milliþinganefndin sjer því hættuna, ef sjóveðinu er slept, en stendur ráðþrota um það, hvernig sjómenn eigi að tryggja sig. Um þá er ekki verið að hugsa. Hv. þm. Vestm. sagði, að skipshöfnin þyrfti að ganga úr skugga um það, áður en hún rjeðist á skipin, hvort forgangslán hvíldi á skipinu. En menn hugsa ekki um það, þegar ráðning á sjer stað. Menn hugsa meira um það, að ráðast hjá aflaformanni, eða hreint og beint að tryggja sjer einhversstaðar skiprúm, til þess að geta náð sjer í einhverja atvinnu, og ráðning er oft fljótlega gerð, en almenningur hefir lítil tök á að fylgjast með því, hvort veð er á skipunum eða eigi, og því síður að kynna sjer fjárhagsástæður útgerðarmannsins. Menn ranka þá fyrst við sjer, þegar ógæfan er skollin á. Menn athuga það sem sagt ekki fyrirfram, hvort kaupið er trygt eða ekki. Þetta hafa líka aðrar þjóðir sjeð, og því hefir þar sem hjer þótt nauðsynlegt að tryggja mönnum kaup sitt, án þess að þeir þurfi að framkvæma rannsókn um það í hvert skifti, hvort óhætt er að ráða sig á skipið eða eigi. Ennfremur gæti þetta haft aðra þýðingu. Þegar mannekla er, þá mundu menn meira, að öðru jöfnu, sneiða fram hjá þessum skipum, sem sjóveðrjetturinn ekki fylgir, meðan hann er ekki afnuminn af öllum skipum. Gæti slíkt komið sjer illa fyrir þá menn, sem fyrir því yrðu, er þannig stæði á. Einnig gæti þetta líka orðið til þess, að efnalitlum útgerðarmönnum veittist erfitt að fá menn á skip sín. Þegar skipin væru veðsett Fiskiveiðasjóði, mundu þessir útgerðarmenn venjulega enga tryggingu hafa að gefa fyrir skilvísri kaupgreiðslu. Gæti því afleiðing kenninga hv. meiri hl. orðið sú, að fátækari menn fengju enga háseta á skip sín, vegna þess að þeir hafa enga tryggingu að láta. Þá sagði hv.þm., að verslanir mundu lána mönnum til útgerðar eins og þær hafa gert, þótt þeir gætu ekki fengið lán úr sjóðnum. Jeg get vel skilið hv.þm. í sambandi við stefnu hans í þessu máli. Honum mun ekki mikið keppikefli, að lánsstofnun, sem allir útvegsmenn geti flúið til, komist upp. Hann mun ekkert hafa á móti því, að gamla sleifarlagið haldist að miklu leyti óbreytt. Mjer er sagt, að hann og aðrir kaupmenn í hans kjördæmi geri mikið að því, að hjálpa sjómönnum til útgerðar og í viðskiftum, eins og þeir munu orða það, lána salt, veiðarfæri og annað til útvegsins, gegn því, að hafa svo 1. kröfu til aflans með því verði, sem þeim þykir fært að gefa fyrir hann. Jeg get vel skilið, að hv.þm. vilji, að þessi verslun standi áfram, og sjest þá út frá hvaða forsendum hv.þm. getur fylgt þessum tillögum. - En jeg er á annari skoðun í þessu efni. Allir, sem hafa kynt sjer þetta fyrirkomulag, álíta, að smábátaútvegurinn eigi að losna við þessa einokunarverslun kaupmannanna, og ástæðurnar verði að breytast þannig, að fiskimenn og smærri útvegsmenn þurfi ekki á þeim að halda, því þeir eru bæði óþarfur og skaðlegur milliliður. Þessar tillögur, sem fyrir liggja, bæta ekki nema að örlitlu leyti úr lánsfjárþörf bátaútvegsins. Og það er þegar öllum vitanlegt, hversu mikil hún er víðsvegar um land. Jeg verð að segja það, að þeir útvegsmenn eru nægjusamir, sem þessum tillögum fylgja, enda er það ekki af umhyggju fyrir almenningi, að þeir gera það. Það er ekki aðeins, að menn þurfi á lánsfje að halda vegna útgerðartækjanna, skipanna og veiðarfæranna, heldur einnig til þess að verka fiskiafurðir sínar og koma þeim í verð. Þetta kostar mikla peninga, meðan framleiðslan er ekki seld, það er öllum ljóst; og þó eru fylgismenn frv. svo barnalega bjartsýnir, að þeir álíta, að þessi lítilfjörlegi stuðningur, sem heitið er með þessu frv., hafi mikla þýðingu fyrir fiskiveiðarnar. Fiskiveiðasjóðurinn er nú um 700 þús. kr., og er að mestu bundinn í útlánuni til langs tíma, aðeins örlítill hluti þess fjár mun vera bundinn í skipum. Það hefir mjög lítið bólað á því, að Fiskiveiðasjóðurinn hafi tapað á lánum. Það mun aðeins vera kunnugt um eitt eða tvö dæmi þess, að sjóðurinn hafi tapað láni. Hitt má segja með fullum rjetti, að sjóðurinn hafi lítið lánað til skipakaupa. En það, sem hann hefir lánað út í því skyni, hefir reynst mjög áhættulítið, að undanskildu þessum áðurnefndu tilfellum, og hafa þó sjóveðin verið óskert í sambandi við þau lán. Jeg hygg, að það sje hin mesta grýla hjá meiri hl. n., að ómögulegt sje að lána til skipa, vegna áhættunnar, og með öllu ástæðulaus. Að bjóða bátaútvegsmönnum þá úrlausn, sem felst í þessum tillögum, er að láta þá hafa steina fyrir brauð. Og um leið eru hinar vinnandi stjettir sviftar þeim möguleika um ófyrirsjáanlegan tíma, að fá fullkomnari lánstofnun fyrir þennan atvinnuveg en nú er völ á.

Vill þingmaðurinn ekki nefna einhverja lánsstofnun, sem lánar nú til rekstrar mótorbáta? Slík lán fást hvergi

. Það hefir verið bent á, að bankarnir hafi lánað til mótorbátaútvegsins undanfarin ár í gegnum kaupmenn og stærri útvegsmenn, sem þeir svo af náð sinni hafa lánað út aftur til hinna, sem minna lánstraust hafa haft. Munu það vera allálitlegar upphæðir, og þó að nú sje tekið fyrir það að einhverju eða miklu leyti, sem virðist hafa verið þörf á, þá bæta þessar tillögur ekkert úr þeirri lánsþörf, sem óhjákvæmilega hlýtur að fylgja þessum atvinnurekstri. Skal jeg svo láta málið útrætt að þessu sinni.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Þetta mál hefir fengið ómaklega meðferð frá hálfu fulltrúa verkalýðsins hjer í þessari hv. deild. Það er undarlegt, hvað hv.frsm. minni hl. hefir lagt málið í einelti. Hann er fjórum sinnum búinn að halda hjer sömu ræðuna við þessa umr. málsins, og hefir hún verið hrakin í hvert skifti. Nú er búið að þvæla þetta mál á þremur fundum hjer í deildinni og tefja framgang þess. Og þegar slík mótspyrna kemur frá þeim, sem telja sig fulltrúa smærri útgerðarmanna og verkamanna, þá má segja, að sá heggur, sem hlífa skyldi. Þær bætur á lánakjörum, sem í frv. felast, eru einmitt fyrir þá landsmenn, sem reka smábátaútveg og eiga oftast engan kost á lánsfje annarstaðar án afarkosta. Sú viðbára, að þessi úrlausn sje svo lítilfjörleg, að ekki taki því að samþykkja hana, er einskis virði. Efling sjóðsins eftir frv. er ferföldun stofnlána, auk ½ miljónar kr. til rekstrarlána, sem engin hafa verið hjá sjóðnum til þessa. Þetta er að vísu lítið, borið saman við þá þörf, sem fyrir er, en allur fjöldinn af hinum betur stæðari útgerðarmönnum hefir viðskifti við bankana áfram, eins og að undanförnu, og greiðir þá sjóðurinn fyrir þeim, sem eru minnimáttar í fyrst og fremst, eins og vera ber. - Jeg tel það heppilegra að fara hægt á stað og leita lags um að bæta og efla þessa stofnun smátt og smátt, heldur en að gera þegar í upphafi þær kröfur, sem ekki eru líkur til að hægt sje að fullnægja, eða verði samþyktar. Jeg vil ekki taka hjer upp alt það, sem sagt hefir verið af andmælendum þessa máls, enda hefi jeg ekki verið við allar umræðurnar um það. En jeg verð að segja það, að framkoma verkalýðsforingjanna, og þá sjerstaklega hv.frsm. (SÁÓ), er mjer óskiljanleg. Virðist helst sem hann og flokksbræður hans sjái hilla undir það með þessu frv., verði það að lögum, að þeim mönnnum fækki, sem vegna atvinnuerfiðleika og lánsfjárskorts verða að hverfa inn undir verndarvæng forsprakka og leiðtoga verkalýðsins, niður í hvirfingu öreigalýðs. Jeg get ekki skilið þá öðruvísi, en að þeir óttist, að verkalýðsfjelagsskapurinn þynnist, ef einstaklingarnir fá aðstoð til þess að verða sjálfstæðir atvinnurekendur og útvegsmenn með tilstyrk þessa fiskiveiðasjóðs. Jeg skal svo ekki lengja umræðurnar meira. Það er hv. minni hl. að kenna, hvernig þetta mál hefir verið þvælt og dregið á langinn um skör fram.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Meiri hl. fjhn. hefir fallist á frv. þetta og telur ekki nema sanngjarnt, að þeir menn, sem lengi eru búnir að kenna við háskólann með lágum dócentslaunum, hækki á sínum tíma upp í prófessorslaun. Þetta hefir verið gert víða við erlenda háskóla og gefist vel. Þar hafa slíkir menn verið gerðir að óreglulegum prófessorum, ef embætti hafa ekki verið til handa þeim. Af fjárhagslegum ástæðum sá meiri hlutinn sjer ekki fært að veita þessum mönnum hærri laun en það, að samanlögð laun og aukatekjur embættisins verði jafnt prófessorslaunum. Og verði þessi brtt. samþykt, þá eru það aðeins tveir menn við háskólann nú, sem koma til með að fá þessa hækkun.

Halldór Stefánsson Við tveir nefndarmenn fjhn., hv.þm. V.-Húnv. og jeg, höfum ekki getað orðið sammála meðnefndarmönnum okkar um frv. þetta., en við höfum ekki borið fram neitt nál., og þyki það betra, vil jeg biðja hv. deild afsökunar á því. Frv. þetta er í rauninni launahækkunarfrv., en borið fram með öðrum ástæðum. Það hefði því átt að berast fram með þeim ástæðum, að laun dócentanna væru of lág, og því þyrfti að hækka þau, en það hefir ekki þótt sigurvænlegt að reifa það á þann hátt. Í frv. er farið fram á, að dócentarnir verði prófessorar, þegar þeir hafa setið í embætti í 6 ár, og að laun þeirra haldi þá áfram að hækka eins og laun prófessora. Mun það ekki vera aðalástæðan fyrir flutningi frv., en ekki hitt, að óvirðing þyki í dócentstitlinum? Annars getum við, minni hl. fjhn., ekki fallist á, að laun dócentanna sjeu þeim mun lægri en laun annara sambærilegra embættismanna, að rjett sje að taka þá út úr til launabóta nje heldur hitt, að titillinn sje þeim ekki viðunandi, og sjáum því ekki, að ástæða sje til að fallast á frv. þetta.

Magnús Jónsson 1 Jeg skal ekki gefa ástæðu til mikilla umræðna um þetta mál, en jeg vil aðeins þakka hv. meiri hl. fjhn. fyrir afgreiðslu þess. Það er ljóst, að sum árin hefir þessi breyting enga fjárhagslega þýðingu fyrir ríkissjóðinn, en sum árin getur hún aftur kostað hann 1000 kr. til tveggja manna, hvors um sig, því að breyting þessi gengur í þá átt, að dócentar fái lágmarkslaun prófessora þegar þeir eru búnir að vera 6 ár í dócentsembættinu. Er ekki farið fram á þetta vegna nafnbóta, eins og hv. 1. þm.N.-M. virtist helst halda, heldur af því, að það er sanngirniskrafa, því að það er ósanngjarnt, að sumir dócentar fái kannske prófessorsembætti nærri strax, en aðrir verði að bíða í 20 ár eða meir. Þegar ekki þarf meira að gera en þetta, til þess að bæta úr órjetti eða misrjetti, þá vænti jeg, að hv. deild samþykki frv. eins og meiri hl. fjhn. leggur til. Ræðuhandrit óyfirlesið.

Hannes Jónsson * Til viðbótar því, sem hv. 1. þm.N.-M. tók fram, vil jeg segja það, að mjer finst óviðkunnanlegt að gera dócenta háskólans að prófessorum fyrir þær sakir einar að hækka beri laun þeirra. Það mætti alveg eins hækka laun þeirra, án þess að þeir væru gerðir að prófessorum. Hv. 1. þm.N.-M. tók það rjettilega fram, að með breytingu á launum þessara manna gæti komið fram ósamræmi við laun annara hliðstæðra embættismanna, og mætti því búast við, að kröfur um bætt launakjör kæmu frá fjölda embættismanna.* Ræðulokin vantar í handr. skrifarans.* Ræðuhandrit óyfirlesið.

Magnús Jónsson ** Jeg verð að segja það, að jeg fylgdist ekki vel með því hvað hv.þm. V.-Húnv. átti við í ræðu sinni. Mjer virtist hann tala eins og hjer væri um eitthvert afskaplegt háskólabákn að ræða með mörgum prófessorum og dócentum. Hv. þm. talaði eins og hjer væri um eitthvert stórt og vandasamt mál að ræða. En því fer fjarri, að svo sje. Hjer er í rauninni um mjög einfalt mál að ræða. Þegar háskólinn hjer var settur á stofn, þá voru þrjú kennaraembætti ákveðin við hverja deild hans. Og til þess að spara fje, var ákveðið, að eitt þessara þriggja embætta skyldi nefnt dócentsembætti. Þetta var eingöngu gert til sparnaðar, því annars var námsgreinunum skift jafnt á milli þeirra þriggja manna, en máske hefir verið gert ráð fyrir því, að einn þeirra væri jafnan yngstur, og þá afsakanlegra að láta hann fá lægri laun. Þannig var það í þremur deildunum. En í lagadeildinni voru strax ákveðnir 3 prófessorar, og mun það hafa stafað frá ýtnum manni sem keyrði það í gegn. Nú fer jeg alls ekki fram á það, að stofnað verði þriðja prófessorsembættið við þessar deildir, heldur aðeins, að eftir 6 ára starf sjeu dócentarnir gerðir jafnir að launum við prófessorana og þá líka nefndir því nafni. Prófessorastarfinu fylgir talsverð aukavinna. Þeir verða stundum að koma fram fyrir deildarinnar hönd, vera deildarforsetar og starfa í háskólaráði. Mjer skildist helst á ræðu hv.þm. V.-Húnv. að hann hjeldi, að prófessorsnafnbótin væri einhver sjerstök fríðindi. En það er nú eitthvað annað. Því fylgir einmitt aukavinna og svo vitanlega rjettur til hærri launa eftir því sem árin líða. Menn verða ekki prófessorar við það að hækka í launum, eins og mjer fanst hv.þm. halda, heldur er það þvert á móti, að menn hækka í launum við það að verða prófessorar. Það er að sínu leyti eins og það, að sólin kemur ekki upp af því að birtir, heldur birtir af því að sólin kemur upp. Hv. þm. V.-Húnv. fanst eðlilegra að hækka bara laun dócentanna. En það er eðlilegt, að prófessorar hafi hærri laun en dócentar. Eftir frv. verða þeir búnir að starfa að kenslu í 6 ár áður en þeir verða próf. og á þeim 6 árum hafa þeir fengið reynslu í starfi sínu. Það tryggir það, að þeir verði æfðir í starfinu. Og þá fyrst eiga þeir líka að fá hærri laun. Hækkun á launum dócentanna mundi skapa ósamræmi, því laun þeirra eru nú í samræmi við laun annara embættismanna. En hitt er eðlilegt, þegar þeir hafa starfað 6 ár og fengið prófessorsnafnbót, að laun þeirra sjeu þá í samræmi við laun annara prófessora. Þetta er alveg í samræmi við það, sem er í mentaskólanum. Þar byrja menn sem adjunktar og hækka svo eftir vissan árafjölda í það, að verða yfirkennarar, í stað þess að þurfa að bíða eftir því, að yfirkennaraembætti losni. Yfirkennararnir þar geta því verið misjafnlega margir, stundum t. d. 2, stundum 5. Eins verða mismunandi margir prófessorar við Háskólann. Jeg vona að menn sjái, að í stað þess að hækka laun dócentanna og setja þá þar með í sjerstakan launaflokk, þá sje rjettara, að þeir eftir vissan tíma verði prófessorar og taki þar með við þeim auknu skyldum, sem því fylgja. - Það er í raun og veru rjett, að þetta er aðeins launaspursmál. Jeg fyrir mitt leyti hefði helst kosið að vera dócent alla æfi, ef ekki hefði verið launanna vegna. Síðan jeg varð prófessor hefi jeg orðið að starfa í háskólaráði og get orðið háskólarektor þegar vera vill. - Þessu fylgja ómök, sem jeg gjarnan hefði viljað vera laus við, þótt hitt sje ekki nema sanngjarnt að gera öllum jafn hátt undir höfði, sem þessi embætti stunda. En eftir nafnbótinni sækist enginn, enda er hún útlend að nafni og nafnið fremur leiðinlegt. - Og fyrir mig er það í raun og veru hreinasta neyð, sem í mörg ár hefi heitið Magnús Jónsson dócent. Það er hreint ekki svo þægilegt að skifta þannig um nafn, sem við mann er fest. Hv. þm. V.-Húnv. hitti einmitt naglann á höfuðið þegar hann sagði, að þetta væri launaspursmál. Það er það og ekkert annað. **Ræðuhandrit óyfirlesið.

Halldór Stefánsson Hv. flm. viðurkendi í byrjun og endi ræðu sinnar, að frv. þetta er fyrst og fremst launaspursmál og því einfalt mál. - En mjer fanst hv.þm. sanna betur en við, sem mælt höfum á móti frv., að munur er verulegur á störfum dócenta og prófessora og sje því rjett einnig að gera mun á launum þeirra. Er jeg þakklátur honum fyrir það. Hv. þm. sagði að prófessorar hefðu ýmsar skyldur, ónæði og vinnu, fram yfir það, sem dócentarnir hefðu. Er ekki þarna einmitt sú eðlilega ástæða til þess að gera mun á þeirra launum? - Við höfðum haldið því fram áður, sem erum í minni hl., og nú sagði hv. 1. þm. Reykv. það skýrt og greinilega. - Þá sagði sami hv.þm., að enginn greinarmunur væri gerður á þessu í lagadeildinni og taldi líklegt, að það stafaði frá því, að þar hefði ýtinn maður átt hlut að verki þegar lögin voru sett og keyrt þetta í gegn. Þarna kemur einmitt fram það sanna viðhorf málsins. Í lagadeildinni var það á sínum tíma gert með ósanngirni. Mun nú ekki vera hjer um eitthvað svipað að ræða, þegar verið er að koma þessu fram í hinum deildunum? Þessu verður máske komið fram með atkvæðamagni hjer í þinginu, en ekki með rjettum rökum eða sanngirni.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hjer er um að ræða smávægilega breytingu á lögum um bann gegn botnvörpuveiðum. Samkv. núgildandi lögum er afli og veiðarfæri þeirra skipa, er brotleg verða við lögin, gert upptækt. Vafalaust er tilgangurinn með þessu ákvæði tvennur. Í fyrsta lagi að herða á vitum og í öðru lagi að fyrirbyggja það, að skipið geti farið strax á sömu mið til veiða. Reynslan hefir orðið sú, að afli og veiðarfæri þessara brotlegu skipa hafa verið seld strax eftir að dómur hefir fallið, og þess eru ótal dæmi, að umboðsmenn skipanna, ef um erlend skip er að ræða, hafa keypt veiðarfærin á uppboði og afhent þau samstundis til hinna seku. - Við eldhúsdagsumr. var drepið á það, að einn hv.þm. hefði keypt veiðarfæri fyrir umboðsmann erlends togara, skömmu eftir að dómur var fallinn í máli hans, og árangurinn af því varð sá, að togarinn fór út aftur - á veiðar - að fáum dögum liðnum. Mjer er ekki grunlaust um, að fleiri hv.þm. hafi gerst til slíkrar greiðasemi við erlenda veiðiþjófa. Þetta er alveg ótækt. Það er hin mesta hneisa fyrir okkur, að Íslendingar sjálfir skuli verða til þess að útvega landhelgisþjófunum veiðarfæri strax eftir að dómur er fallinn, svo að þeir geti þegar byrjað á sömu iðjunni aftur. Með frv. þessu gr reynt að fyrirbyggja, að slíkt geti átt sjer stað. Það er svo fyrir mælt, að eigi megi selja upptæk veiðarfæri fyr en að 14 dögum liðnum frá því þau voru upptæk gerð, og aldrei hinum seka eða umboðsmanni hans. Ennfremur er öllum bannað að afhenda erlendum veiðiskipum, er sek kunna að verða um landhelgisbrot, veiðarfæri í sömu veiðiför og þau hafa gerst brotleg við lög þessi. Með öðrum orðum, ef lögum þessum er fylgt þurfa t. d. sek ensk skip að sigla til Englands til þess að afla sjer veiðarfæra. Nú þykir ekki hlýða að hafa refsingar þyngri fyrir erlenda lögbrjóta en innlenda, og þar sem gera má ráð fyrir því að skip, sem sigla þarf til Englands, tefjist 10 daga frá veiðum, er í frv. ákveðið, að lögreglustjóri skuli kyrsetja íslensk skip, er brotleg hafa orðið, í 10 daga frá dómsuppsögn. Jeg hygg, að ekki þurfi langa framsögu með frv. þessu, svo sjálfsagt sem það er, en þó þykir mjer rjett að rifja upp fyrir hv. dm., hve mikið ríkið leggur á sig vegna landhelgisgæslunnar. Kostnaður við úthald þeirra skipa, sem nú hafa strandgæslu á hendi, mun nema nálægt ½ milj. kr. á ári hverju. Nú bætist þriðja skipið við í sumar, og getur þessi kostnaður þá varla numið minna en 600–700 þús. kr. - Það verður að leggja alla áherslu á það, að þessar dýru varnir komi að fullum notum, og jafnframt verður að girða fyrir það, að íslenskir menn geti gert sjer það að fjeþúfu, að gerast erindrekar erlendra landhelgisbrjóta. Sje jeg ekki, að hægt sje að tryggja þetta betur en gert er í frv. þessu. Skal jeg svo ekki láta fleiri orð fylgja því, en vænti þess, að því verði að umr. lokinni vísað til sjútvn.

Ólafur Thors Það er að vísu svo, að mál þetta virðist ekki vera í tölu stórmálanna, en þó eru á því agnúar, sem geta haft í för með sjer talsvert alvarlegar afleiðingar. Með lögum frá 18. maí 1920, um bann gegn botnvörpuveiðum, eru ákveðnar tvennskonar hegningar fyrir landhelgisbrot, í fyrsta lagi sektir og í öðru lagi, að afli og veiðarfæri sjeu gerð upptæk. Jeg skal ekki neita því, að í framkvæmdinni hefir að sumu leyti verið farið í kringum síðara ákvæði þessara laga, þ. e. að veiðarfæri hafa verið seld sökudólgnum, eða umboðsmanni hans, og oft við litlu verði. Hygg jeg, að þetta stafi meðfram af því, að veiðarfærin eru oft lítils eða jafnvel einskis virði fyrir aðra en sökudólgana sjálfa. Á það sjerstaklega við um veiðarfæri erlendra togara, þau eru einskis virði á íslenskum togurum vegna þess, að íslenskir togarar nota alt önnur veiðarfæri, þau eru bæði betri og sterkari. Af þessu leiðir, að hjer er sama og enginn markaður fyrir veiðarfæri hinna erlendu skipa, og verður því að álíta, að þau sjeu mjög lítils virði fyrir ríkissjóð, svo framarlega sem þau eru ekki keypt af sökudólgunum sjálfum. Þetta er hinsvegar ekki stór tekjuliður fyrir ríkissjóð, en því er ekki að neita, að sökudólgarnir fá veiðarfærin við mjög litlu verði, og er því eðlilegt, að reynt sje að fyrirbyggja það, að þeir hafi framvegis hag af þessum viðskiftum. Álít jeg, að því ákvæði sje fullnægt með fyrirmælum í upphafi 1. gr., þar sem segir, að bannað sje að selja veiðarfæri nema samþykkis dómsmálaráðuneytisins hafi verið leitað. Geng jeg út frá því, að dómsmálaráðuneytið hafi sjer við hönd dómbæra menn, er meti hvers virði veiðarfærin eru. Á þennan hátt er alveg girt fyrir það, að sökudólgarnir geti keypt veiðarfærin fyrir lítið verð, og er þá tilgangnum náð. En fyrirmæli þau, er felast í áframhaldi greinarinnar, eru nokkuð á annan veg, því að þar fer hv.flm. inn á viðkvæmt utanríkismál, og á jeg þar við þetta ákvæði - með leyfi hæstv. forseta: „Öllum er bannað að afhenda eða selja sekum, erlendum veiðiskipum eða umboðsmönnum þeirra veiðarfæri í sömu veiðiför og þau hafa gerst brotleg við lög þessi.“ - Með öðrum orðum, hjer er lagt beint viðskiftabann á þessi skip. Nú er það vitanlegt, að erlendar þjóðir kvarta mikið undan því, hvað fyrirmæli landhelgislaganna um sektir sjeu hörð, og benda á, að þau sjeu harðari en með öðrum erlendum þjóðum. Við höfum haldið fast á því, að þessi hegningarákvæði sjeu nauðsynleg, og aðrar þjóðir hafa orðið að gera sjer það að góðu. Hjer er verið að herða á sektarákvæðunum, og hygg jeg að það sje talsvert varhugavert, en einkum gæti viðskiftabannið orðið hættulegt. Veit jeg ekki hversu miklu það gæti valdið, en hitt er öllum ljóst, að við mundum ekki geta undir því risið, ef Englendingar tækju þetta illa upp fyrir okkur og legðu viðskiftabann á okkar skip. Auk þess hygg jeg, að þessi fyrirmæli brjóti alþjóðavenjur, og gæti það því haft alvarlegar afleiðingar í för með sjer fyrir okkur. Ef spurt er um það, hvort þessi fyrirmæli nái tilgangi sínum og girði fyrir það, að sökudólgarnir geti þegar að afloknum dómi farið út til veiða, er jeg hræddur um, að hjer sje aðeins um vindhögg að ræða. Erlend skip gætu þegar að afloknum dómi leitað til skipa sömu þjóðar sem hjer eru að veiðum, og aflað sjer þannig veiðarfæra þegar í stað. Flest skip hafa veiðarfæri umfram notaþörf, og eru þá aflögufær, að minsta kosti er það svo um íslensku skipin. Þessi auknu sektarákvæði eru því ekki sett til höfuðs erlendum skipum heldur hinum íslensku - þótt það sje að sjálfsögðu ekki tilætlun hv.flm., þar sem þau á að kyrsetja í 10 daga. Jeg hefi sýnt fram á, að hvað hin erlendu skip snertir, er hjer aðeins um vindhögg að ræða, og skapast því misrjetti, þar sem refsiákvæðin koma þyngra niður á Íslendingum sjálfum. - Ef við hinsvegar göngum út frá því, að þessi fyrirmæli nái tilgangi sínum, hvað erlendu skipin snertir, verður hegning þeirra þyngri, þar sem það hlýtur að taka meira en 10 daga að sigla til erlendra hafna, afla sjer þar veiðarfæra og komast aftur á fiskimið hjer við land. Yrði þá að herða á hegningu ísl. skipanna og setja kyrsetningartímann enn þá lengri, en það yrði þungbær atvinnumissir fyrir þá menn, sem á skipunum vinna, og ekkert hafa til sakar unnið. Frá hvaða sjónarmiði sem er, virðist þetta frv. því óvenjulega vanhugsað, svo vanhugsað, að jeg get ómögulega trúað hv.flm. til þess að hafa samið það sjálfur, og segi jeg þetta þó ekki til þess að hlífa honum á neinn hátt. - Jeg þekki aðeins einn mann, sem gæti samið svo vanhugsað frv., en það er hæstv.dómsmrh., enda ber þetta frv. öll einkenni hans.

Jón Auðunn Jónsson Jeg verð að taka undir með hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), að frv. þetta er hvorttveggja í senn: vanhugsað og bygt á fullkominni vanþekkingu. Það er vitanlegt, að allir togarar geta haft í hverja veiðiför svo og svo mikið af veiðarfærum og þurfa því aldrei að hætta veiðum, þó að veiðarfæri sjeu gerð upptæk. Venjan er sú, að þau ein veiðarfæri eru dæmd upptæk, er brotið var framið með. Jeg hefi oft sjeð, að við þeim veiðarfærum, sem geymd eru í lest eða undir hvalbak, er alls ekki hreyft. Að sett er bann við því að selja sökudólg veiðarfæri, mun því alls ekki hafa neinar verulegar tafir í för með sjer fyrir þessa togara, nema um leið sje hert á þeirri venju, sem nú er um upptöku veiðarfæra. Það hefir aldrei verið vani fyrir vestan að selja upptæk veiðarfæri fyr en viku eftir að dómur er fallinn, en skipin fara strax út á veiðar. Þess eru líka mörg dæmi, að erlend skip vilja alls ekki líta við því að kaupa aftur upptæk veiðarfæri. Í vetur var togari sektaður fyrir vestan, en nokkrir menn slógu sjer saman og keyptu veiðarfærin á 2000 kr. í von um að græða á kaupunum, en togarinn vildi ekki líta við veiðarfærunum fyrir það verð, hvað þá meira. Það var rjettilega tekið fram af hv. 2. þm. G.-K., að veiðarfæri erlendra botnvörpuskipa eru oftast ónothæf á íslenskum skipum. Það getur að vísu stundum komið fyrir, að hægt sje að nota hlerana, en vörpuna ekki. Við notum gildari víra, eða um 3 þuml., en á erl. skipum munu þeir vanalega vera 2½ þuml. Annars má setja skorður við því, að dæmdur togari geti þegar lagt út í veiðiför með sömu veiðarfærum og gerð voru upptæk. Það mætti gera á þann hátt, að dómsmálaráðherra fyrirskipaði að selja ekki veiðarfærin fyr en hálfum mánuði eftir dómsuppsögn. Hv. flm. (HG) sagði, að á Ísafirði hefði það komið fyrir, að togari hefði, tveim dögum eftir að dómurinn var uppkveðinn, lagt út á veiðar með sömu veiðarfærum. En þetta eru ósannindi. Togarinn fór strax á veiðar eftir dómsuppsögn, en veiðarfærin voru ekki seld fyr en að viku liðinni, og allan þann tíma var togarinn á veiðum. Hitt er venja hjer í Reykjavík, undir handarjaðri dómsmálaráðherrans, að veiðarfæri eru seld samtímis og aflinn og stundum jafnvel á undan aflanum. Ákvæðið gegn íslensku skipunum þykir mjer hart og þó einkum gagnvart útgerðarmönnum þegar svo stendur á, að þeir leggja fyrir skipstjóra áð fiska ekki í landhelgi, þá skuli samt, auk sekta, skipað svo fyrir, að kyrsetja skipið í 10 daga. Sjá allir, hvílíkt tjón það getur orðið fyrir útgerðarfjelagið. En þetta ákvæði er eigi að síður hart gagnvart skipverjum, sem oftast eða ávalt eru saklausir. Þeir mundu afskráðir þann tíma, sem skipið er kyrsett, en óvíst um atvinnu á meðan þeim til handa. Annars hugsa jeg, að frv. þetta sje fram borið til árjettingar sögu, sem hv.flm. gaf fram hæstv.dómsmrh. til varnar undir eldhúsdagsumr., og ef til vill líka í sambandi við aðra sögu, er ekki var notuð fyr en síðar: að skip fjelags þess, er jeg veiti forstöðu, hafi misnotað loftskeytatæki sín, en það hefir reynst ósatt, eins og fleira úr „Skutuls“- herbúðunum. Hv. þm. hefir sjálfsagt sárnað, að blað hans á Ísafirði hefir verið sektað fyrir ósannindi og ummæli þess dæmd dauð og ómerk. Frv. sem hjer er næst á eftir til umr. (bann gegn líkamlegum refsingum), hefi jeg skilið svo, að flutt væri til afsökunar á kensluaðferð hv.þm., en nú er svo komið, að það mun reynast sem vopn á sjálfan flm., því að hv.þm. Ísaf. (HG) mun hafa verið einna síðastur barnakennara fyrir vestan, sem beitti líkamlegum refsingum, svo að nokkru nam. Blátt auga og bólgin kinn hefir ekki sjest á skólabörnum vestra síðan hann ljet af kenslustörfum.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hv. þm.N.-Ísf. lauk máli sínu á þá leið, að jeg mundi hafa verið síðasti kennarinn á Ísafirði, sem beitt hefði líkamlegum refsingum við börn. Mjer er engin launung á því, að jeg hefi einstöku sinnum í minni kennaratíð neyðst til að rjetta snoppung að böldnum drengjum, enda var slíkt algengt við þann skóla þá. Hitt er uppspuni einn, hv.þm. einum samboðinn, að jeg hafi gengið lengra í því en ýmsir aðrir. Um það geta meðal annars börn hv.þm. borið. Jeg hefi líka sannfærst um það með árunum, að það er betra að nota ekki slíkar aðferðir til aga. Þó að mjer sje ljóst, að snoppungur getur gert sitt gagn, undir vissum kringumstæðum, þá er hitt víst, að líkamlegar refsingar gera yfirleitt langtum meira ógagn en gagn. Þess vegna á að banna þær. Ef einn kennari beitir þeim, er erfitt fyrir aðra að komast hjá því, við sama skóla og sömu börn. - Hv. þm. er velkomið að búa til um mig óhróðursögur, ef honum er hugfróun í því og hann heldur sig með því geta leitt huga manna frá umræðuefninu hjer, sem jeg veit að honum er mjög illa við - af skiljanlegum ástæðum. Það er nú svo með suma menn, eins og t. d. hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm.N.-Ísf., að þeir virðast sjá drauga um hábjartan dag. Það er ekki hægt að bera hjer fram í hv. deild nokkurt mál, er viðkemur togurum og veiðum þeirra, án þess að þessir tveir þm. þykist óðara sjá hæstv.dómsmrh. ganga hjer ljósum logum.

Er þá hæstv.dómsmrh. draugur? - JAJ: Eru þetta ekki illmæli um hæstv.dómsmrh.?

Það er öllum vitanlegt, að þessir tveir hv.þm. virðast óttast hæstv.dómsmrh. eins og myrkfælin mannrola draug. Þarf ekki annað en horfa í andlit þeirra, er ráðh. minnist á fortíð þeirra; þeir vita að hann þekkir óhuggulega vel syndaregistur þeirra - og auma bletti. Annars er rjett að drepa lítils háttar á, hvaða viðtökur hv. 2. þm. G.-K. og nokkrir flokksmenn hans veita öllum þeim till., sem bornar eru fram í því skyni að gera landhelgisgæsluna gagnsmeiri en hún er nú, eða hefir verið. Hver einasta viðleitni einstakra þm. í þessu efni er tekin sem persónuleg áreitni við þá. Svona er sálarástandið og öllu snúið öfugt. Þetta mætti að vísu skýra á einn veg og út frá því draga þá ályktun, að þessir hv.þm. sem jafnframt eru mjög við togaraútgerð riðnir, álíti að um leið og eitthvað sje gert til þess að herða á landhelgisvörnunum, þá sje verið að taka spón úr aski útgerðarmanna. Þó vil jeg ekki fullyrða að mótspyrna þessara manna gegn aukinni landhelgisgæslu sje af slíkum toga spunnin, en það, hvernig þeir haga orðum sínum í hvert sinn, sem á þessi mál er minst, gæti gefið tilefni til að ætla, að eiginhagsmunir spiluðu undir að meira eða minna leyti. Hv. þm.N.-Ísf. tók svo til orða, að það væri hart gagnvart íslenskum útgerðarmönnum, sem bannað hefðu skipstjórum sínum að brjóta landhelgislögin, að fyrir óhlýðni skipstjóranna yrðu þeir, auk sekta, að þola bótalaust að skipið væri kyrsett í höfn í 10 daga. Og hv. 2. þm. G.-K. tók í sama streng, honum þótti þetta líka ákaflega hart og ósanngjarnt gagnvart útgerðarmönnum. Það lítur ekki út fyrir, að þeim finnist jafn hart og ósanngjarnt við smábátaeigendur að láta togarana skafa mið þeirra og eyðileggja veiðarfæri. Þeir sjá betur hörkuna við landhelgisbrjótana. Jeg játa að jeg hefi enga vorkunn með þeim skipstjórum, sem gera sjer leik að því að brjóta landhelgislögin, nje þeim útgerðarmönnum, sem halda slíka lögbrjóta í þjónustu sinni árum saman. Það mundi þegar talsvert bæta landhelgisvarnirnar, ef útgerðarmenn hefðu það fyrir reglu, að víkja hverjum þeim skipstjóra tafarlaust frá, sem bryti landhelgina. Og það er blettur á þeim, að þeir skuli ekki gera það. Alt rop þeirra manna um bættar og auknar landhelgisvarnir er ekkert annað en látalæti og yfirskin, meðan þeir sýna ekki þann manndóm að gera þetta. Þeim stendur þá á sama, hvernig um landhelgisvarnir fer og munda láta sjer líka, þó að engin gæsla væri höfð. Báðir þessir þm., hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm.N.-Ísf., fundu ástæðu til að kvarta fyrir hönd hásetanna á togurum. Þeir sögðu, að það væri hart gagnvart hásetunum, að kyrsetja skip, því að þá töpuðu þeir atvinnu sinni þann tíma. Það er óvanalegt að heyra slíka umhyggju fyrir togarahásetum frá þessum mönnum og ekki nema ánægjulegt, ef hugur fylgir þar máli - sem jeg tel efasamt mjög. Það er auðvelt að bæta úr þessu og tryggja það, að hásetar tapi ekki neinu með því að setja í frv. ákv. um, að hásetum skuli greitt fult kaup á meðan skipið er kyrsett. Hv. þm.N.-Ísf. upplýsti það, að þeirri venju væri víðast fylgt að selja veiðarfæri samtímis og aflann og hafði hv. 2. þm. G.-K. svipaða sögu að segja. Liggur í augum uppi, hvað það þýðir. Það þýðir ekki annað en það, að skipin kaupa aftur veiðarfærin, enda sagði hv. 2. þm. G.-K. að það væri rjett hjá mjer, að það væri algengt, að sökudólgarnir færu strax á veiðar og dóminum væri fullnægt, og þarf því ekki að deila um að svo sje. Hinsvegar segir hv.þm.N.-Ísf., að það sje venja t. d. á Ísafirði, að selja veiðarfæri að viku liðinni. En jeg hygg hann misminni þetta og að ekki liði altaf vika á milli, en þetta skiftir ekki miklu máli. Honum má vera kunnugt um þetta vegna veiðarfærakaupa sinna. Mjer virtist hv.þm.N.-Ísf. harma það mjög, að menn fyrir vestan, sem keypt höfðu upptæk veiðarfæri fyrir 3000 kr. með það fyrir augum að selja þau útlendingum með hagnaði, hefðu tapað á þeirri verslun. Vonandi hefir þetta ekki hent hann. Sami hv.þm. sagði, að það, að selja ekki útlendum skipum veiðarfæri, væri sama og að gera veiðarfærin verðlaus, því að íslensk skip gætu ekki notað þau, nema hlerana eina. Það er nú líklega mikið til í þessu, en hv. 2. þm. G.-K. upplýsti um það, að venjulega væri það svo, lítið verð, sem fengist fyrir veiðarfærin, að það mundi enga fjárhagslega þýðingu hafa. Er því engin ástæða til að setja það fyrir sig. Þá upplýsti hv.þm.N.-Ísf., að venjulega væri það svo í framkvæmd landhelgislaganna, að aldrei væru öll veiðarfæri skipsins gerð upptæk, heldur aðeins þau, sem notuð væru á meðan brotið var framið, en skipin ættu oftast nægilega mikil veiðarfæri til þess að stunda veiðar áfram. Jeg veit ekki með vissu, hvort þetta er rjett, en sje svo, þá er hjer eflaust gengið á svig við lögin, því að hvergi er á það minst í lögunum, að nokkur hluti veiðarfæranna skuli vera undanskilinn. Samkv. 1. skilst mjer, að öll veiðarfæri skipsins skuli gera upptæk, en annars er fullkomin ástæða til að athuga, hvað rjett er í þessu. Hv. 2. þm. G.-K. vildi efast um, að það væri rjett hjá mjer, að tilgangur landhelgislaganna væri hvorttveggja í senn: að láta skipin sæta vitum, sektum, og hægja þeim um tíma frá veiðum. Ef tilgangurinn hefði verið sá einn með lögunum, að láta skipin sæta fjársektum og fá sem mestar bætur í Landhelgissjóð, þá var einfaldast að hafa sektirnar hærri og sleppa veiðarfærunum, því að eins og áður er sagt, nemur andvirði þeirra litlum upphæðum. Með því að gera veiðarfærin upptæk og selja þau ekki strax, er skipunum bægt frá veiðum, eða a. m. k. tafið fyrir þeim, hefir það og tvímælalaust verið tilætlunin, er lögin voru sett. Þá var svo að heyra á hv. 2. þm. G.-K., að ákvæði frv. væri fyrir honum viðkvæmt utanríkismál. En jeg held, að frv. þetta sje það ekki fremur en lögin nú. Hjer er aðeins um stigmun að ræða, engan efnismun. Annars má segja um öll lög, sem að einhverju leyti snerta hagsmuni erlendra manna, að þau sjeu utanríkismál. Hjer er ekki um annað að ræða en að herða á ákvæðum í gildandi lögum, svo að tilgangi þeirra verði betur náð. Þá hjelt sami hv.þm. því fram, að ef lögin ættu að ná tilgangi sínum, þá kæmi refsingin harðara niður á erlendum skipum en íslenskum, af því að þau þyrftu að sigla út eftir veiðarfærum. Íslensku skipin yrðu kyrsett í 10 daga, og svipaðan tíma hjelt jeg það mundi taka fyrir erlend skip að sigla t. d. til Englands eftir nýjum veiðarfærum. En það má vel vera, að þetta sje of skammur tími og gæti jeg því til samkomulags gengið inn á að lengja kyrsetningu hinna íslensku sökudólga. Við eigum ekki að hika við að beita lögunum til þess að verja landhelgina. Tilgangur laganna er að venja menn af því að brjóta landhelgina, og jeg er ekkert feiminn við að beita ströngum refsiákvæðum í því skyni. Aðeins verður eitt og sama að ganga yfir innlenda sem erlenda sökudólga. Hv. 2. þm. G. K. sagði, að erlendir sökudólgar mundu koma með krók á móti bragði og mundu hafa veiðarfæri liggjandi hjá vinum sínum og löndum í öðrum skipum. Jeg býst við, að það geti hugsast, að þeir reyni þetta, enda er ekki unt að smíða lög, sem ekki er hægt að brjóta, en með frv. er þó a. m. k. girt fyrir það, að þeir fái veiðarfærin fyrir lægra verð en þau kosta og þeim ósóma útrýmt, að íslenskir menn gerist erindrekar og verndarar hagsmuna erlendra veiðiþjófa í von um nokkurra aura eða króna umboðsgróða. Svo má altaf búast við, að það taki nokkurn tíma að bregða sjer t. d. vestur á Hala og hitta togara, sem svo er vel staddur að hafa aflögu veiðarfæri. Báðir þessir hv.þm. (ÓTh og JAJ) voru innilega sammála um eitt, og það var það, að frv. þetta væri vanhugsað, óþarft í alla staði og næði ekki tilgangi sínum á neinn hátt. Jeg hefi ekkert um þau ummæli annað að segja en það, að jeg kann þeim vel. Æfinlega þegar bent hefir verið á ráð til gagnlegra breytinga á landhelgisgæslunni, hafa viðtökurnar í þessum herbúðum verið á þessa sömu lund. Reynslan hefir sýnt mjer, að þeim er ekkert áhugamál, að landhelgisgæslan komi að fullum notum, þeir fjandskapast jafnan á móti því, sem reynt er að gera til þess að smábátarnir geti haft veiðarfæri sin í friði og stundað atvinnu sína óáreittir af veiðiþjófum í landhelginni. Það er segin saga, að þessir tveir hv.þm. rísa altaf öndverðir gegn hverri einustu tillögu, sem borin er fram til að bæta landhelgisgæsluna og sjá um, að hún komi betur að haldi. Mjer er því ánægja að mótmælum þeirra. Þau eru viðurkenning þess, að frv. þetta er spor í rjetta átt og verður til mikils gagns, ef það nær samþykki þingsins.

Ólafur Thors Jeg ætla ekki að svara almennum fullyrðingum og staðhæfingum hv.þm. Ísaf. um, hvað valda muni andstöðu minni til þessa frv. Það eru sömu getsakirnar og svívirðingarnar, sem þessi hv.þm. lætur sjer sæma að drótta að andstæðingum sínum yfirleitt. Jeg legg á móti frv. af því að það er skömm fyrir hv. d. að það skuli fram komið, enda er frá því gengið á þá leið, að engu er líkara en að vitfirringur hafi samið það. Frumvarpsómynd þessi er aðeins ein gr. og þó er ekki einn einasti stafur af viti í henni, þegar hún er krufin til mergjar. Í fyrsta lagi er frv. vindhögg út í loftið, eins og hv.flm. hefir nú játað í seinni ræðu sinni. Í öðru lagi kemur fram í frvgr. alvarlegt misrjetti, og í þriðja lagi er með frv. verið að beina landhelgisgæslunni inn á hættulega braut, með því að senda öðrum þjóðum slíka hólmgönguáskorun. Hv. flm. virðist ekki hafa hugsað málið betur en það, að hann hefir þegar við 1. umr. málsins játað ýmsa annmarka á frv. þessu, og ætti hann því að hugsa málið betur þangað til hann fer á stúfana til frekari aðgerða. Skal jeg nú sýna honum fram á, hvað einstök ákvæði í frv. þessu eru óskýr og illa hugsuð, og vil jeg þá með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr því, til frekari sönnunar. Þar segir svo: „Öllum er bannað að selja sekum, erlendum veiðiskipum eða umboðsmönnum þeirra veiðarfæri í sömu veiðiför og þau hafa gerst brotleg við lög þessi.“ Þessi ákvæði eru bæði óskýr og illa hugsuð. Hvað meinar hv.flm. með sömu veiðiför? Jeg hefði haldið, að skipið byrjaði þegar nýja veiðiför, er dómur væri fallinn og það ljeti úr höfn, og þá er fyrirmælið gagnslaust. Þá vil jeg víkja nánar að því ákvæði, að ef íslenskt skip verður brotlegt, skal það kyrsett í höfn í 10 daga. Þetta er hugsunarvilla. Það nær ekki nokkurri átt að það eigi að hegna útgerðarfjelögum fyrir það, að menn, sem eru í þeirra þjónustu fari inn fyrir landhelgilínuna, þótt hv.þm. segi, að það sje ekki nema mátulegt á þá. Hvernig í ósköpunum eiga útgerðarmenn að hafa það á tilfinningunni þegar þeir ráða til sín menn, hvort þessi eða þessi muni fá sekt fyrir landhelgisbrot, meðan hann er í þeirra þjónustu. Ekki geta þeir fundið það á lyktinni, ef svo mætti segja, hvort þeir verði brotlegir eða ekki.

Borga skipstjórarnir sektina?

Já, auðvitað. Og hvers eiga hásetar að gjalda? Þeir missa atvinnu. Og hvað um þá, sem lifa á eyrarvinnu og fiskverkun? Og hvað um sjálfan ríkissjóðinn? Allir þessir aðilar tapa við kyrsetningu skipanna, og hefir þó enginn þeirra til sakar unnið. Slík löggjöf sem þessi er ekki aðeins heimskuleg og gagnslaus, hún er hættuleg og skaðleg. Því enda þótt hún í reyndinni bitni ekki á nágrannaþjóðunum, verður hún þó talin reiddur hnefi. Við verðum að minnast þess, að við erum ekki eina stórveldi heimsins, þótt við sjeum kannske miklir að okkar eigin áliti. Hitt er annað mál, að við eigum að halda fram rjetti okkar með fullri einurð og festu, en við verðum að forðast alla ósanngirni.

Jóhann Jósefsson Landhelgislöggjöfin íslenska er viðurkend fyrir að vera strangari og harðari heldur en samskonar löggjöf annara þjóða, bæði hvað peningasektir snertir og önnur ákvæði. Þegar þessi lög voru sett, árið 1920, var það svo, að hjer var þá aðeins eitt danskt herskip, sem landhelgigæslu hafði á hendi, en þó var það hjer ekki alt árið. Á undanförnum árum hafa komið fram kvartanir frá þeim þjóðum, sem mest hafa orðið fyrir barðinu á okkur í þessum efnum, að sektirnar væru of háar, og ákvæðin yfirleitt of ströng. Á þessu tímabili, þar á jeg við árin 1920–1927, hefir þessum þjóðum verið bent á, af stjórn vorri, að við Íslendingar yrðum að hafa ákvæðin strangari en aðrir, því að við hefðum engin tök á að verja landhelgi okkar sem skyldi. Mjer er líka kunnugt um, að aðrar þjóðir hafa gengið inn á, að það yrðu að liggja þungar refsingar við þessum brotum, þar sem þjóðin gæti ekki varið landhelgi sína til fulls. M. ö. o., sektarákvæðin og önnur ströng ákvæði löggjafar þessarar áttu að bæta Íslendingum það upp, að þeir gátu ekki varið landhelgi sína. Nú ber þess að gæta, að aðstaðan, hvað þetta snertir, hefir breyst. Hin danska gæsla hefir ekki verið rýrð, en við höfum líka eignast okkar eigin strandvarnarskip, og þarf þá ekki annað en að benda á, hve margir voru teknir á árunum 1925–28, og bera það það saman við fyrri árin til að sjá, hversu mjög gæslunni hefir fleygt fram. Jeg vil benda á það, að samkvæmt því, er haldið hefir verið fram af hálfu Íslendinga til málsbóta hörðum ákvæðum gildandi landhelgilöggjafar, á aukið eftirlit ekki að hafa þær afleiðingar, að strangari ákvæðum verði beitt. Síðan „Óðinn“ tók til starfa, hefir mikið dregið úr togaratökum, og er þó tiltölulega skammur tími síðan. Það er mikill munur á eftirliti nú og 1926, en það sýnir, hvaða verkanir lögin hafa haft, að nú liggja fyrir sárfá mál, en áður voru þau vanalega fleiri tugir um þetta leyti. Landhelgigæslan er strangari og togararnir eru búnir að fá nóg af sektum, og eftirlitið hefir borið þann ávöxt, að nú eru tiltölulega fá skip tekin fyrir landhelgibrot. Af þessum orsökum er það sýnilegt, að það þarf ekki skerpandi ákvæði, sú ástæða fellur burtu eftir að eftirlitið batnar, enda hefir reynslan sýnt, að hegningarákvæði núgildandi laga eru nægilega ströng. Nú liggur fyrir frv. til laga frá hv.þm. Ísaf., er miðar að því að skerpa ákvæðin að mun, og færa löggjöfina út á þá braut, sem jeg hygg, að við ættum að forðast í lengstu lög. Jeg játa það, að jeg mun hafa aðra rjettarmeðvitund en hv.þm. Ísaf., enda get jeg ekki sjeð, að rjett sje að leggja menn í einelti eftir að þeir eru búnir að bæta fyrir brot sitt samkvæmt dómi. Sá maður, sem hefir orðið fyrir þessu óhappi, á samkvæmt skoðun hv.þm. að sæta banni og vera óalandi og óferjandi, eins og siður var í grárri forneskju, en þetta er algerlega ósamrýmanlegt venjulegri rjettarmeðvitund. Hv. þm. Ísaf. hefir þar vonandi þá sjerstöðu, sem nægileg er til þess að hann og fylgifiskar hans verði einangraðir með þessa skoðun sína og tillögur. Þótt þetta mál fari til sjútvn. býst jeg við, að hún verði að snúa sjer til þeirrar nefndar, sem hefir með utanríkismálin að gera, og að hún verði að láta álit sitt uppi um málið, áður en tekin verður nokkur fullnaðarákvörðun um það. Sje tilgangur frv. að meina þeim, er í sekt hafa fallið, að halda áfram veiði, þótt búið sje að bæta fyrir brot þeirra, eða tefja fyrir þeim á einhvern hátt, má slá sölu veiðarfæranna á frest um óákveðinn tíma. Þetta er algerlega á valdi íslenskra yfirvalda, og þarf engin ný lagafyrirmæli til þess. Um fiskinn er alt öðru máli að gegna, því að hann liggur undir skemdum og verður því að seljast strax. Vilji ríkisstjórnin hinsvegar ekki láta selja veiðarfærin, má fresta því um óákveðinn tíma. En það virðist engin ástæða til að selja ekki veiðarfærin, því að ef þau eru ekki seld því nær strax, verða þau oftast nær verðlaus fyrir landhelgisjóð. Þetta er ekkert aðalatriði, en jeg vil aðeins benda á það, því að hv.flm. benti á þann kostnað, sem væri við landhelgigæsluna, og því væri það ekki vert fyrir sjóðinn að afsala sjer þeim tekjum, sem frekast er hægt að fá fyrir upptækan afla og veiðarfæri. Þá hefir verið á það bent, að með því að halda veiðarfærunum óseldum mætti hindra skipin í því að stunda veiðar. Þetta er hinn mesti misskilningur, því að hin útlendu skip myndu fá lánuð veiðarfæri hjá fjelögum sínum, og halda svo áfram veiðum, eins og ekkert hefði í skorist. Þetta hefir þráfalt komið fyrir, af ýmsum ástæðum og myndi verða venja, ef fyrirmæli frv. þessa yrðu lögfest. Jeg drap á það áðan, hverjar höfuðástæður við Íslendingar færðum fram fyrir hinni ströngu löggjöf til þess að sýna öðrum þjóðum, að hennar væri full þörf. Útlendingar, t. d Þjóðverjar og Englendingar, hafa svo viljað rannsaka hvernig lögum þessum væri framfylgt, og sú kynning, er þeir hafa fengið af framkvæmd löggjafarinnar af varðskipum landsins og af dómurum þess, hefir ennþá ekki orðið til þess að kasta rýrð á okkur í þeirra augum. Þessir sendimenn hafa bæði talað við dómarana, sem hjer eiga hlut að máli, og foringja varðskipanna, og munu þeir hafa sætt sig fyllilega við framkvæmd þessara laga, að gerathuguðu máli, enda hafa þeir oftast kannast við það með þögninni að minsta kosti, að togararnir væru rjettilega dæmdir, og ekki hafa þeir sjeð þess nokkurn vott, að útlendir skipstjórar hafi verið eltir á röndum og ofsóttir, eftir að dómi hefir verið fullnægt. Sú stefna væri líka í algerðu ósamræmi við þann grundvöll, sem ríkisstjórnin hefir lagt, þegar hún hefir skýrt lögin fyrir útlendingum. Að herða ákvæði þessara laga væri líka í algerðu ósamræmi við gerðir þingsins 1926, því að þá þótti því tilhlýðilegast að lækka hlerasektir til að gera lögin mannúðlegri, þ. e. hlerasektir, sem stafa af ólöglegum umbúnaði veiðarfæra, sem ekki stendur í sambandi við fyrirhugað eða framið fiskiveiðabrot. Þetta mál fer nú að sjálfsögðu til nefndar, en jeg er þess fullviss, að það þarf að athugast gaumgæfilega. Sjerstaklega er það svo um það ákvæði hv.flm., að setja þá menn, sem brotlegir hafa reynst, í einskonar viðskiftabann. Jeg hygg, að það sje ekki heppilegt að taka það ákvæði upp. Jeg þarf nú ekki að fara út í fleiri ákvæði frv. Það hafa aðrir gert, enda þótt hv.flm. og öðrum hans líkum þyki það máske ekki mikilsvirði, sem þeir segja, er sjálfir hafa togaraútgerð. En mjer finst það ómaklegt að láta skipshöfnina á þeim íslenskum togurum, sem brotlegir verða, gjalda þess með því að liggja aðgerðalausir í 10 daga inni á höfn, þó að skipstjórinn, sem skipinu ræður, hafi farið inn í landhelgina. Hv. flm. sagði reyndar, að rjettast væri að láta útgerðina borga skipshöfninni kaup þann tíma. Og það er reyndar ekki nema jafnviturlegt og annað, sem er í frv., að ætlast til að útgerðin borgi skipshöfn kaup þá daga, sem hvorki er siglt nje fiskað. Slík sanngirni og þetta er alvanaleg frá hv.flm. og samherjum hans. Hv. flm. vildi brýna andstæðinga sína á því að segja, að þeir væru móti öllum till., sem gengju í þá átt að friða landhelgina, og að fult gagn verði að strandvörnunum. Jeg veit ekki vel við hvaða mál hv.þm. á. Þessi hv.þm. er nú með þessu frv. að burðast við fyrstu tillögu sína snertandi landhelgimálin. Hans hefir aldrei gætt fyr, eða nafn hans verið nefnt í sambandi við úrlausnir landhelgifriðunar. Og þessi fyrsta tillaga hans, sem hann ætlast til að bregði ljóma á nafn sitt, er þá þannig vaxin, að sú hliðin, sem að útlendingum snýr, er stórhættuleg, en hin hliðin, sú sem snýr að Íslendingum, er í fylsta lagi ómannúðleg gagnvart þeim sjómönnum, sem fyrir tjóni verða af ákvæðum frv. Þar sem fyrsta ganga hv.þm. er nú þannig, þá held jeg að hann ætti að koma með annað viturlegra, áður en hann fer að brýna aðra á því, að þeir sjeu andstæðir strandvörnum. Jeg er ekki togaraútgerðarmaður. En jeg skal lýsa yfir því, að þeir hv.þm. tveir, sem hv.flm. var að dylgja um að væru á móti landhelgivörnum, hafa aldrei verið á móti skynsamlegum till. í þá átt, þótt þeir hafi verið á móti sumum þeim málamynda tillögum, sem viss tegund stjórnmálamanna hjer á Alþingi hefir verið að fitja upp á öðru hvoru, snertandi botnvörpuveiðar. Þessar tillögur eða frv. eins og það, sem hjer um ræðir og t. d. Ömmufrv. alkunna, virðist ekki vera flutt í öðru skyni en því, að koma að uppáhalds umræðuefni þeirra stjórnmálamanna, sem hjer sitja og nota hvert tækifæri, sem gefst, til þess að vekja tortrygni gegn íslenskum útgerðarmönnum. Verði svo einhverjir til þess að andmæla vitleysunni eða benda á vanþekkingu frumvarpahöfundanna, þá er altaf viðkvæðið eins og núna hjá hv.flm. þessa frv., að andmælin sjeu sprottin af andúð gegn landhelgigæslunni. Þeir verða að minni hyggju hollráðastir í þessu efni sem öðru, sem vilja lögleiða aðeins það, sem vit er í og framkvæmanlegt er, en hugsa ekki um það, að búa til pappírslög, sem að engu haldi geta komið, eins og vaka virðist fyrir hv.flm. frv. þess, er hjer liggur fyrir.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Á síðasta þingi flutti jeg till. til. þál. um sama efni og þessi er. Hún var flutt snemma á þingi, en komst loks að á næstsíðasta klukkutíma síðasta þingfundarins. Þessari þáltill. var útbýtt í þingbyrjun, en hún fær þó fyrst nú að koma til umr. Af þessum undirtektum Alþingis í fyrra og nú mætti ætla, að hjer væri um eitthvert hjegómamál að ræða. En því fer fjarri. Þetta mál er eitthvert mesta stórmálið, sem Alþingi hefir til meðferðar, og varðar að miklu leyti afkomu eins meginþáttarins í atvinnulífi okkar Íslendinga, vjelbátaútvegsins. Og raunar meira. Samkvæmt Hagskýrslum fyrir árið 1927 voru hjer 190 bátar undir 12 smálestum og 185 bátar yfir 12 smálestir. Sjómennirnir á þessum skipum voru 4500. Þessi skipastóll hefir vaxið síðan og fer vaxandi með ári hverju. Allur þessi útvegur á mikið undir því, með hvaða kjörum olían er seld til bátanna. Enn má gæta þess, að á síðastliðnu ári voru hjer um 800 bílar. Má gera ráð fyrir því, að þeim fjölgi á þessu ári upp í 1000. Bílarnir eru eitthvert þýðingamesta samgöngutækið á landi og kostnaðurinn við notkun þeirra fer mikið eftir því, við hvaða verði kaupa verður eldsneytið, sem til þeirra þarf. Á síðasta ári voru fluttar inn 42 þús. tunnur af steinolíu og bensíni, og miðað við það, má búast við, að nú verði fluttar inn 50 þús. tunnur. Það liggur því í augum uppi, að hjer er um geysilega mikilvægt fjárhagsatriði að ræða. Í fyrra flutti jeg ítarlega ræðu um þetta mál og rakti þar sögu steinolíuverslunarinnar hjer á Íslandi. Skal jeg ekki þreyta menn með því að endurtaka það, sem jeg þá sagði, en verð þó að rifja upp aðaldrættina. Árið 1912, er stj. með 1. heimilað að takast á hendur einkasölu á steinolíu. Þetta er ítrekað árið 1917 og lögunum þá jafnframt breytt lítillega. En það er ekki fyrr en 5 árum seinna, eða 1922, að stj. ræðst í það að nota heimildina. Hver var nú ástæðan til þess að þessi heimild var veitt? Hún var sú, að olíufjelagið, sem hjer var búið að hreiðra um sig, hafði veitt landsmönnum svo þungar búsifjar, að sjálfsagt þótti að veita stj. heimildina, til þess að losna við okur og einokun steinolíufjelagsins danska. Á þeim 10 árum, sem liðu frá því að stj. var veitt þessi heimild og þangað til hún notaði hana, græddi danska olíufjelagið stórfje á olíuversluninni. Öll þessi ár er sífelt kvartað undan þeim ókjörum, sem fjelagið beitti viðskiftamennina, en aldrei fjekst stj. til að nota heimildina. Hvað olli því, að stj. neytti ekki heimildar einkasölulaganna, þó að allur almenningur væri afaróánægður með ástandið? Því er auðsvarað. Það stafaði af því, hve áhrif olíufjelagsins voru rík í landinu, hversu mikil ítök það átti meðal ráðandi stjórnmálamanna. Það er ekki fyrr en ókjörin ganga fram af öllum landsmönnum, að stj. notar heimildina. Um eitt skeið var það vafasamt, vegna yfirfærsluörðugleika, að hægt mundi að fá olíu hingað til lands. Þetta var á „hápunkti dýrtíðarinnar“. Forstjóri olíufjelagsins sagði þá við stj., að fjelagið mundi geta útvegað olíu, en hann bætti við: „Við ráðum þá verðinu sjálfir“. Stj. mátti ekki hafa afskifti af því, hvaða gróða fjelagið tæki af olíunni. Þessi ósvífni gekk fram af stjórninni og varð til þess, að Fiskifjelaginu var hjálpað til að útvega farm af steinolíu, og varð það til þess að sýna landsmönnum, að hægt var að komast af án olíufjelagsins og fá olíuna langtum ódýrari jafnframt. Jeg held, að þessi atburður hafi valdið því öðru fremur, að loks 1922 afrjeð stj. að taka upp einkasölu á steinolíu. Þar með var Landsverslunin sett á laggirnar og stóð hún til ársloka 1925. Þá fluttu nokkrir þm.till. til þál. um að leggja hana niður, og var sú till.samþ. með örlitlum atkvæðamun. En flm. þessarar þáltill. tóku það skýrt fram, að eigi væri til þess ætlast, að olíuverslunin lenti aftur í höndum erlendra auðfjelaga, og því álitu þeir rjett, að ríkið verslaði áfram með olíu í frjálsri samkepni, til þess að halda verðinu niðri og útiloka það, að útlendingar yrðu aftur einráðir í olíuversluninni. Um þetta farast einum af flm. þessarar till., þáverandi þm. Ísaf., Sigurjóni Jónssyni, meðal annars svo orð: „Meining okkar er sú, að Landsverslunin haldi áfram fyrst um sinn að því leyti, sem þörf gerist. Reynsla undanfarinna ára hefir kent okkur það, að valt er að treysta erlendum auðfjelögum í þessu efni og að nauðsynlegt er að hafa hönd í bagga með þeim“. Þetta kemur enn skýrar í ljós hjá hæstv. núv. forseta Nd. (BSv). Hann segir svo: „En mjer virðist það óskynsamlegt að taka verslunina alveg úr höndum ríkisins. Mætti þá fara svo, að erlent fjelag gerðist hjer ofjarl að nýju“. Það er því greinilegt, að það hefir ekki vakað fyrir flm. þessarar þáltill., að erlend auðfjelög yrðu hjer alráð um olíuverslunina aftur. Meginástæðan, sem fram var færð af þeim, er vildu einkasöluna feiga, var sú, að Landsversl. væri ekki samkepnisfær, að olían væri dýrari hjá henni en verða mundi í frjálsri samkepni. Það er jafnan auðvelt að slá fram slíkum fullyrðingum, en það sýndi sig brátt, að þær voru einskis virði. Eins og áður er sagt, hjelt ríkið svo áfram að versla með olíu árin 1926 og 1927. Og hver var reynslan? Hún var sú, að þessi ár hafði Landsverslunin 80–90% af allri olíuversluninni. Gleggri sönnun fyrir því, að ríkisverslun sje fullkomlega samkepnisfær, er ekki unt að fá. Eitt af áhugamálum fyrveranda forstjóra Landsverslunarinnar var að gera olíuna ódýrari og verslunina hagkvæmari með því að byggja olíugeyma. Voru gerðar áætlanir um kostnað við þetta, en íhaldsstjórnin kom í veg fyrir, að nokkuð yrði úr framkvæmdum. Var það afarilla farið og óviturlega gert, því að víst er, að ef að þessu ráði hefði verið snúið, og olían seld með nokkru lægra verði en úr tunnum, mundu geymarnir hafa borgað sig á nokkrum árum, vegna flutningskostnaðar, rýrnunar og leka, sem er því samfara að flytja olíuna í trjetunnum, en hægt er að komast hjá, ef flutt er í geymaskipum og geymd í olíugeymum. Árið 1927 fá tvö erlend fjelög sjerleyfi hjá stjórninni, annað til þess að kaupa, hitt til þess að leigja hjer land, og bæði til að byggja olíugeyma og annað það, sem þar til heyrir. Þessi fjelög voru tilbúin að starfa í ársbyrjun 1928. Þá var ekki nema um tvent að gera fyrir Landsverslunina: annaðhvort að taka upp sömu verslunarháttu og erlendu fjelögin, með olíugeymum og geymaskipi, eða að leggja með öllu árar í bát. Það er augljóst, að hún gat ekki, með því að flytja olíuna inn í tunnum, kept við fjelög, sem notuðu olíugeyma og geymaskip, vegna þess mikla sparnaðar, sem því er samfara. Niðurstaðan varð svo sú, að Landsverslun var lögð niður með öllu í ársbyrjun 1928, og geta hin erlendu auðfjelög því óhindruð skapað hjer aftur það ástand, sem flm.þáltill. 1925 lögðu áherslu á, að sjálfsagt væri að forðast Einræði erlendra olíufjelaga í versluninni. Eins og öllum hv.þm. er kunnugt, eiga nú þrjú stærstu olíufjelög heimsins öll anga hjer: Standard Oil, Royal Dutch Shell Company og British Petroleum, sem er angi úr Anglo Persian. Tvö þessara fjelaga, Shell og British Petroleum, eiga hjer geyma, en þriðja fjelagið, Standard Oil, notar eingöngu tunnur, enda verslar það mest með ljósaolíu og bensín, en tiltölulega lítið með hráolíu.

Það er nú að láta byggja geyma í Viðey

. Það er mjög að vonum. Samkeppnismenn sögðu, þegar sjeð var, að fjelögin yrðu þrjú hjer, að þau mundu keppa um olíusöluna upp á líf og dauða og af því leiða verðlækkun á þessari vörutegund. En hvað segir reynslan? Seint á síðasta ári auglýstu öll þessi fjelög samtímis í þrem dagblöðunum hjer í Reykjavík verðhækkun á bensíni og seldu það öll með sama útsöluverði, bæði fyrir og eftir að verðhækkunin var komin á. Sama er að segja um verð á ljósaolíu og hráolíu. Verðið er eins hjá öllum fjelögunum. Þessi þrjú fjelög komu sjer með öðrum orðum saman um það í bróðerni, hversu mikið þau skuli leggja á olíuna. Svo fór um samkepnina þá! Eftir því sem næst verður komist, taka fjelögin auk venjulegrar álagningar á olíuna alt það, sem sparast við að hafa geyma og flytja olíuna hingað í geymaskipum, því að verðið hjá þeim mun engu lægra en hægt er að fá smáslatta hingað flutta í tunnum. Allan þennan hagnað taka fjelögin í eiginn vasa, úr vösum landsmanna, sem olíu þurfa að nota. Hvað kostar nú þessi verslunarrekstur? Eftir þeim upplýsingum, sem fengust í fyrra við rannsókn, sem var gerð viðvíkjandi þessum olíufjelögum, hafa þau bundnar a. m. k. 5 milj. kr. í fyrirtækjum sínum. Ef gert er ráð fyrir, að 50 þús. tn. af steinolíu seljist á ári - sem mun fullhátt reiknað -, nemur þessi stofnkostnaður 100 kr. á hverja tn. Vextirnir einir nema því 5–7 kr. á hverja tunnu, sem seld er á ári, og annað eins mun þurfa fyrir viðhaldi. fyrningu o. þ. h. Samtals nemur þessi kostnaðarliður einn því 10–14 krónum á hverja selda tunnu. En þarf nú að hafa svo mikið fje bundið í þessari verslun? Því má hiklaust svara neitandi. Það er vitanlegt, að eitt af þessum fjelögum, Shellfjelagið, hefði bygt hjer svo stóra olíustöð, að hún er alls ekki við hæfi landsmanna, og verður ekki fyrst um sinn. Stöðin er svo stór, að það fjell strax nokkur grunur á, að hjer væri ekki alt með feldu og að það væri haft í huga, að hægt yrði að leita hingað og fá olíu, ef til ófriðar kæmi. Að minsta kosti er það víst, að geymarnir eru svo stórir, að þeirra væri ekki þörf, jafnvel þó að fjelagið væri eitt um verslunina. En því fer fjarri; jeg hefi fyrir satt, að það muni ekki hafa nema liðlega þriðjung hennar í sínum höndum. Líka liggur í augum uppi, að hinn árlegi verslunarkostnaður hlýtur að verða miklum mun meiri, þar sem þrjú fjelög eru um verslunina heldur en ef alt væri undir einni stjórn. Þá er enn eitt atriði, sem sjálfsagt er að athuga í þessu sambandi, og það er, hvernig er um þetta erlenda fjármagn búið, sem nú starfar í landinu. Er það trygt, að þessu erlenda fjármagni sje ekki gefið meira svigrúm en holt er og til er ætlast í okkar hlutafjelagalögum? Nokkur grunur þótti leika á, að ekki væri alt með feldu um þetta atriði, og var þess vegna á síðasta ári nokkur rannsókn gerð á því, hvernig þessu var háttað hjá fjelögunum. Niðurstaðan af þeirri rannsókn var sú, að málshöfðun var ákveðin á hendur einu fjelaginu, Shell. Dómar fjellu í málinu, bæði í undirrjetti og yfirrjetti, og var fjelagið sýknað vegna skorts á sönnunum. Um verslun steinolíufjelagsins danska er í sjálfu sjer ekkert sjerstakt að segja. Það hefir umboðsmann hjer, en á engar fasteignir það jeg veit til, og hefir ekki rjett til þess. Um British Petroleum er það fyrst og fremst að segja, að það hefir fengið leyfi ríkisstj. til að eiga olíustöð hjer í bænum, og hefir leigt land af bænum undir hana. En leyfið frá stj. er bundið við ákveðna stærð á landinu, sem bærinn leigir fjelaginu, og er hún skýrt takmörkuð. Vilji þetta fjelag auka við sig eða færa út kvíarnar, þarf það að leita til ríkisins og bæjarstjórnar um sjerleyfi og leigu eða landkaup. Virðist því sæmilega frá þessu gengið. Olíusöluna fyrir þetta fjelag annast íslenskt fjelag, Olíuverslun Íslands. „Shell“-fjelagið fjekk upprunalega leyfi til að kaupa land við Skerjafjörð. Af því varð ekki. En aftur var horfið að því ráði að stofna hjer fjelag, hlutafjelagið „Shell á Íslandi“, sem átti að reka heildverslun með steinolíu hjer og eiga stöðina með tilheyrandi. Fjelagið lætur síðan íslenskt fjelag, „h/f Olíusöluna“, annast fyrir sig olíusölu út um landið, á sama hátt og Olíuverslunin annast fyrir B. P. Það, sem vakti grun manna, var sambandið milli „Shell“- fjelagsins erlenda og h/f Shell á Íslandi, sem flestir töldu að væri aðeins leppfjelag fyrir erlenda auðfjelagið, til þess stofnað að útvega því rjettindi íslenskra borgara. Hlutafje fjelagsins er talið 500 þús. kr. og röskur helmingur þess kallað innlent fje, 252 þús. Nokkrar brigður hafa verið bornar á, að svo væri. Og jeg segi það hjer og hefi oft sagt það áður, að jeg tel alveg víst, að hjer hafi aðeins ísl. maður eða menn lánað nafn sitt til þess að fjelagið gæti fengið sama rjett og innlent fjelag. Alt bendir til þess, að hjer sje um hreint leppfjelag að ræða. En hvað um þetta: dómur í Hæstarjetti hefir gengið eins og áður er sagt. En hvernig er yfirráðum háttað í þessu fjelagi“. Hverjir ráða því, hvaða ákvarðanir fjelagið gerir? Það var upplýst í Nd. fyrir tiltölulega skömmu, að af hluthafaatkvæðum á aðalfundi hafi þeir, sem fara með erlenda fjármagnið, 198 atkv., en hinir, sem fara með það, sem kallað er innlent, fari aðeins með 108 atkv. Það eru þá nærri 2 atkv. erlendra hluthafa á móti hverju einu atkv. íslenskra hluthafa í fjelaginu. Þetta verður skiljanlegt, þegar athuguð er forsaga málsins, sem sje undirbúningur þess, - að „Shell“-fjelagið byggir stöðvar og leggur um 3½ milj. króna í kostnað hjer á landi. Í skýrslu þess manns, er rannsakaði skipulag og hag fjelagsins í fyrra, segir greinilega, að skilyrði frá erlenda fjelaginu fyrir því að leggja fram þetta fje til fyrirtækisins hafi verið það, að stofnað væri íslenskt fjelag, sem keypti eignirnar. Það var gert. Íslenskir menn hafa látið a. m. k. nöfn sín til að stofna slíkan fjelagsskap. Það fjelag telst eiga geymana við Skerjafjörð, geymaskipið og annað, stöðinni og versluninni viðkomandi, svo og geyma með tilheyrandi á smærri stöðum úti um land. Hvers vegna erlenda fjelagið setti þetta skilyrði fyrir fjárframlagi, er ofurauðskilið. Það vildi tryggja sjer hjer að öllu sama rjett til hverskonar starfsemi og stækkunar og íslenskt fjelag væri. Þetta lánaðist því, eins og áður er sýnt. Það er síst ofmælt, þótt sagt sje, að ekki sje tryggilega um hnúta búið í þessu efni, - að erlendu fjármagni sje mjög gefinn laus taumur hjer á landi með því fyrirkomulagi, sem nú er á fjelaginu. Þetta „ísl.“ fjelag, „Shell“, getur að ísl. lögum keypt fasteignir og skip og þess háttar og rekið hvaða starfsemi sem er, eins og ísl. borgari væri. Jeg drap á það í upphafi ræðu minnar, hversu stór vjelbátafloti Ís lendinga er. Nú er vert að athuga í þessu sambandi, hvaðan meginhluti útgerðarmanna þessa skipastóls fær sitt veltufje. Stærri vjelskipin mörg eiga innhlaup í bönkum en mikill þorri af bátaeigendum verður að komast af með lánstraust hjá kaupmönnum, eða kaupfjelögum á stöku stað. Yfirleitt er örðugt fyrir þessa menn að fá lán til atvinnurekstrar síns í bönkunum. Nú er eitt, sem mjer virðist sjerstaklega vert að athuga í þessu sambandi, og það er það, að fjelagið, sem selur mótorbátum steinolíu, hlýtur oft og einatt líka að vera lánardrottinn eigenda mótorbátanna, það hlýtur þá að sjálfsögðu að hafa mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við þessa útlánsstarfsemi og getur gengið svo langt í því að gæta þeirra, að það heimti veð í afla sem tryggingu fyrir skuldinni. Andvirði aflans eða aflinn gengur þá til fjelagsins. Lán út á hann er þá ekki unt að fá hjá öðrum. Í þessu sambandi er fróðlegt að athuga, hvernig atvinnurekstri sumra þeirra manna er háttað, sem að Shellfjelaginu standa. A. m. k. tveir eða þrír af aðalmönnum í fjelaginu reka stórverslun með nauðsynjar bátaútvegsins. Þeir selja salt, veiðarfæri og smurningsolíu og annað það, sem bátaútvegurinn þarf. Báðir versla þeir og með þurkaðan fisk og saltaðan. Með því fyrirkomulagi, sem nú er á okkar útlánastarfsemi í bönkum - sem ekki eru horfur á, að breytist fljótlega - þá er það víst, að vjelbátaútvegurinn verður hjer eftir sem hingað til að leita á náðir einstakra manna að miklu leyti um lán til rekstrar. Og mjög er líklegt, að bátaeigendur leiti lána hjá olíufjelagi því, sem bátarnir skifta við. Og ekkert er eðlilegra en að gera ráð fyrir, að smátt og smátt kæmi að því, að lánardrottinn legði þær kvaðir á, að skuldunautar þeirra kaupi af þeim auk olíunnar aðrar nauðsynjar útgerðarinnar, svo sem salt, smurningsolíur, veiðarfæri og þessháttar - og taki svo fiskinn upp í skuldina. Jeg geri ráð fyrir, að mörgum hv.þm. sje í sæmilega fersku minni, hvernig háttað var svo að segja allri verslun á landi hjer til tiltölulega skamms tíma. Það gilti svo að segja það sama um þá, sem bjuggu við sjó, og hina, sem áttu heima í sveitum, eintóm skuldaverslun. Viðskiftamenn voru vel flestir hneptir á skuldaklafann við verslunina, þannig, að þeir urðu að afhenda henni afurðir sínar, og þar urðu þeir að kaupa það, sem þeir þurftu og ekki gátu án verið. Verðinu rjeði lánardrottinn, kaupmaðurinn, bæði á innlendu og útlendu vörunum. Mjer sýnist vel geta stefnt til þess, ef erfið ár kæmu fyrir bátaútveginn, að fjelagið vildi nota sjer aðstöðu sína til þess að ná samskonar tökum á vjelbátaeigendum. Það gæti bundið eigendur bátanna við sig með lánum og síðan neytt þá til þess að kaupa af fjelaginu einu nauðsynjar sínar og afhenda því aftur afurðir sínar. Hverja þýðingu það hefði fyrir vjelbátaútgerðina í landinu, þarf ekki að skýra hv.þm. frá. Fjélagið gæti þá skamtað verðið bæði á vörum sínum og afurðum skuldunautanna. Ef maður lítur á málið frá þessu sjónarmiði, þá er skiljanlegt, hversu rík áhersla er lögð á, að það sje ísl. fjelag með ísl. rjettindum, sem á stöðvarnar og geymana hjer. Af því að það hefir ísl. rjettindi, getur það hagnýtt sjer allar þessar eignir, ef til þarf að taka, eins og ísl. borgari. Erlendu fjelagi væri það ókleift, ef t. d. ganga þyrfti að útgerðarmönnum vegna skulda og selja eignir þeirra eða yfirtaka þær og hagnýta, t. d. gera skipin út um hríð til fiskveiða. Jeg taldi þörf á að benda á þetta í viðbót við það, sem jeg benti á í fyrra. Jeg skal ekki teygja mál mitt miklu lengur. En hv.þm. verða að gera sjer ljóst, að það, sem um er að ræða í þessu efni, er hvort hollara sje þjóðinni að hlíta forsjá þessara þriggja erlendu auðfjelaga eða hlíta einni forsjá í þessu efni. Hvort þeir treysta þeim betur til þess að fullnægja þörfum landsmanna á svo hagkvæman og kostnaðarlítinn hátt, sem auðið er, heldur en mönnum, sem þjóðin sjálf velur til þess. Jeg gat þess, að þegar samþ. var að leggja einkasöluna niður 1925, var það með sáralitlum atkvæðamun. Þeir flokkar, sem þá stóðu öndverðir gegn því, ráða nú á Alþingi. Því er full ástæða til að ætla, að þessir flokkar nú ákveði að neyta heimildarinnar aftur og taki upp einkasölu á steinolíu, og því fremur, sem þess er gætt, að það er tiltölulega auðveldara en það áður var. Nú er sjálfsagt hægt að fá með góðum kjörum - eða taka eignarnámi - það, sem þarf til starfrækslu verslunarinnar, geyma og annað slíkt. Tækin eru til, og ekki annað en yfirtaka þau og halda síðan versluninni áfram. Í þessu sambandi er vert að geta þess, að jeg hefi heyrt því fleygt, að það yrði ekki þolað skaðabótalaust af Englendingum, sem lagt hafa fje í geyma og stöðvar hjer, að þetta alt yrði gert verðlaust með því að banna þeim steinolíuverslun. En yfirlýsingin frá hv. 1. þm. Skagf. (MG) í fyrra að því er snertir Shell-fjelagið, sem hann er formaður fyrir, sýnir, að þetta er ástæðulaust með öllu. Þegar Spánverjar tóku upp einkasölu á steinolíu í sínu landi, þá höfðu olíufjelög bygt þar mikil mannvirki. Eitthvað af þeim mun ríkisstj. hafa keypt, en skaðabætur fyrir hitt, sem ónothæft varð, voru engar greiddar. Jeg verð að segja, að mjer leikur mjög forvitni á að heyra undirtektir hæstv. stj. og flokks hennar undir þessa till. Jeg vil ekki trúa því fyr en jeg tek á, að hæstv. stj. geti ekki fallist á till., sem er nákvæmlega í samræmi við starf og stefnu flokksins á undanförnum árum. Að vísu verð jeg að játa, að þegar jeg sá afgreiðsluna á frv. um einkasölu á tóbaki ekki alls fyrir löngu, þá komu nokkrar efasemdir upp í huga mínum. Jeg vænti þess, að jeg fái að heyra undirtektir hæstv. stj., þannig að jeg verði losaður við þennan efa og fái fullvissu um það, að henni sje ekki snúinn hugur í þessu þýðingarmikla máli.

Þorleifur Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg ætla ekki neitt að fara út í ræðu hv.flm. og skal ekki að neinu leyti fara að mótmæla henni. Og jeg skal játa það, að jeg álít, að það hafi verið stigið skakt spor á þinginu 1925, þegar ákveðið var að leggja niður einkasölu á steinolíu. Þá var hún nokkurn veginn komin á laggirnar. Það er svo fyrstu árin eftir að byrjað er á slíkum fyrirtækjum fyrir ríkisheildina, að maður má ekki búast við óskaplegum gróða. Það er margt til fyrirstöðu, að slík fyrirtæki geti sýnt sig á mjög skömmum tíma. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að það hafi ekki verið liðinn svo langur tími frá því einkasala á steinolíu var upp tekin og þangað til henni var lokið, að hægt sje að segja um það, hve miklu hún hefði getað áorkað, ef hún hefði mátt halda áfram um lengri tíma. Nú hefir afleiðingin af því að leggja niður einkasölu ríkisins orðið sú, að það hafa a. m. k. tvö stór erlend fjelög fengið tækifæri til að hreiðra vel um sig hjer á landi. Þau hafa bygt hjer stóra geyma og kostað ærnu fje til þess að geta haft á hendi olíusöluna. Og jeg skal alls ekki lá þeim mönnum, sem óar við því, að þessi útlendu olíufjelög geti orðið einvöld hjer til eilífðar. En það er svo fyrir þakkandi, að við höfum lög um þessi mál, sem standa í fullu gildi; Það eru lögin um einkasölu á steinolíu frá 7. nóv. 1917. Þau er hægt að nota hvenær sem svo horfir við. Samkv. þeim lögum var framkvmd einkasala af ríkinu í þrjú ár. 10. febr. 1923 gefur stj. aðeins út auglýsingu um það, að nú taki ríkið í sínar hendur einkasölu á steinolíu samkv. 1. frá 1917. Eins og hv.flm. tók fram, var hjer áður eitt útlent fjelag, sem hafði gengið svo hart að landsmönnum hvað verðlag og okur snertir, að ekki þótti lengur sæma að una við það, og þess vegna tók stj. til þessa ráðs. Eins og menn vita, varð sú stj. ráðandi á þingi 1925, sem mótfallin var slíkum einkasölum. Meirihl.flokkurinn og stj. rjeðu þá niðurlögum einkasölu ríkisins, sem var nýkomin á. Maður hefði nú getað væntst þess af hinni marglofuðu frjálsu samkepni, að hún bæri blessunarríka ávexti og ekki mundi rísa óánægja út af henni á ný. En það getur náttúrlega farið svo, eins og hv.flm. tók fram, að þessum fjelögum komi ekki saman um annað en það að selja olíu með háu verði. En jeg hefi satt að segja ekki heyrt kvartað um það, að olíuverðið sje geipilegt. Jeg lít svo á, að ekki sje nægur undirbúningur til þess að taka olíuverslunina í ríkisins hendur. Enda sje jeg ekki betur en stj. hafi það ætíð í sinni hendi á hverjum tíma sem er að taka þessa einkasölu að sjer aftur, ef sjeð verður, að fjelögin ætla að beita landsmenn einhverjum þrælatökum. Þá álít jeg sjálfsagt, að ríkisstj. noti sjer einkasölulögin. Jeg er og þess fullviss, að sú stj., sem nú situr, er fús til þess að taka upp einkasölu, ef olíufjelögin sýna sig í að íþyngja landsmönnum með alt of háu verði, eða þau reyni að ná óeðlilegum samböndum, eins og hv.flm. tók fram, að komið gæti fyrir, nefnil. að þau skuldbindi útgerðarmenn til þess að versla við sig. En sem sagt álít jeg ekki þörf á þáltill. um þetta mál. Bæði vegna þess, að við höfum heimildarlög frá 1917 og við höfum þá stj. ríkjandi hjer í landi, sem er þess albúin að taka í sínar hendur einkasölu, ef útlit verður fyrir, að fjelögin ætli að íþyngja landsmönnum alt of mikið. Heimildarlögin eru hangandi sverð yfir olíufjelögunum. Þau eru vopn, sem stj. getur hæglega gripið til. Og jeg er alls ekki hræddur um, að stj. muni ekki nota sjer þau, ef í harðbakka slær og olíufjelögin ætla að okra og neyða menn til viðskifta við sig. Af því að jeg álít ekki þörf á þáltill. í þessu máli, vil jeg leyfa mjer að bera fram till. til rökst. dagskrár, sem jeg leyfi mjer að lesa hjer upp: Með því að ríkisstjórnin getur hvenær sem er gripið til heimildarlaganna frá 1917 um verslun steinolíu, og í trausti þess, að stjórnin hafi nánar gætur á því, að landsmönnum verði ekki íþyngt af olíukaupmönnum, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Það er að sjálfsögðu altaf gott að fá nokkurn veginn greinileg svör við því, sem maður spyr um. Og þó að ekki verði sagt, að svarið, sem hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) greiddi hjer við spurningu minni, væri greinilegt, þá má þó nokkurn veginn komast að meiningunni, og sennilega talar hann í umboði síns flokks. Hann telur ekki ástandið þannig, að ástæða sje til að neyta heimildarlaganna, m. ö. o. flokkurinn vill ekki að heimildarlaganna verði neytt og upp tekin ríkiseinkasala á olíunni. - Svo skil jeg svar hans. Það var alveg óþarfi af þessum hv.þm. að skýra frá því, að heimildarlög væru til um þetta efni. Ef hann hefir lesið till., þá hlýtur hann að hafa sjeð, að við vissum það fullvel, því að þar stendur: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að neyta heimildarlaga nr. 77, 14 nóv. 1917 ...“. Okkur flm. var því ljóst, að lögin voru til, enda gat jeg þess ósjaldan í fyrri ræðu minni. Hv. þm. viðurkendi, að það hefði verið misráðið að leggja einkasöluna niður 1925. Þetta undrar mig ekki. Jeg hefi hjer fyrir framan mig ræðu flokksbróður hans, hv. 1. þm. S.-M., sem jeg skal lesa eina setningu úr, með leyfi hæstv. forseta: „Jeg vil yfirleitt vona, að flestir eða allir hv.þm. sjeu fyrir löngu búnir að gera sjer ljóst, hvílíkt nytjafyrirtæki Landsverslunin er og hvílík fásinna er að leggja hana niður“. Þetta er af handahófi tekið. Margir flokksmenn hans tóku miklu dýpra í árinni. Var yfirleitt ekki á annan hátt unt að skilja orð þeirra og athafnir en að þeir teldu einkasöluna sannarlegt „nytjafyrirtæki“. En nú bregður svo undarlegu við, að eftir að Framsókn er tekin við völdum og nýtur stuðnings frá flokki, sem fylgir málinu fast og eindregið, þá er þess ekki lengur minst af framsóknarmönnum, hvílíkt „nytjafyrirtæki“ einkasalan var. Hv. þm. A.-Sk. gat þess rjettilega, að einkasalan væri nýlega lögð niður. En er núverandi stjórn tók við völdum var hún ekki hætt störfum. Og ef þáltill. sú, sem við jafnaðarmenn bárum fram í fyrra um sama efni, hefði verið samþ., þá hefði Landsverslun getað starfað alveg óslitið. En þó nú þetta eina ár komi inn á milli, þá verður þó miklu auðveldara að byrja nú heldur en árið 1923, er einkasalan var upp tekin. Hv. þm. A.-Sk. tók svo til orða - og það er ekkert nýtt, slík orðatiltæki hafa svo sem oft heyrst áður - að „heimildarlögin hjengju sem sverð yfir höfði olíufjelaganna“. „Það er vopnið, sem við getum beitt á fjelögin“, sagði hv.þm., og í trausti þess, að stjórnin ógni þeim með því, vill hann vísa málinu frá. Jeg vil því spyrja hæstv.atvmrh., hvort hann álíti að ástæða sje til að neyta heimildarlaganna. Ef svo er og hann lýsir yfir, að hann muni neyta þeirra, þá get jeg tekið till. aftur. Jafnframt vil jeg beina til hans þeirri spurningu, hvort hann hafi ekki kynt sjer olíuverð hjer á landi samanborið við olíuverð annarsstaðar í heiminum. Hvort hann hafi nokkra hugmynd um, hvað fjelögin skamta sjer mikla álagningu. Það er ekki til neins að hafa heimildarlög, ef ekki er litið eftir, hvort olíufjelögin skattleggja landsmenn úr hófi fram, hvort ástæða er til að neyta þeirra. Jeg hefi bent á þá möguleika, sem fjelögin hafi til þess að skamta sjer geysigróða án þess að þurfa að óttast samkepni annarsstaðar að. Jeg er þess fullviss, að þau nota sjer þessa aðstöðu. Forsætisráðherrann hæstv. hefði löngu átt að vera búinn að láta rannsaka þetta atriði. Við þessa rannsókn dugir ekki að líta eingöngu á það, hvort fjelögin græði óhæfilega mikið. Stofnkostnaður þeirra allra er margfaldur á við það, sem þarf að liggja í olíuversluninni, eins og jeg hefi sýnt fram á. Við það á að miða, en ekki það stofnfje, sem að óþörfu er bundið í fyrirtækjunum. Það er heldur ekki nóg að bera verðið saman við verðlag hjá hinum sömu fjelögum í nágrannalöndunum. Það verður einnig að bera það saman við verð á olíu, sem seld er utan við þessi fjelög, t. d. olíu rússneska olíuhringsins. Hann hefir selt olíu sömu gæða við lægra verði nokkur undanfarin ár víða um lönd. Og sala hans eykst ár frá ári. Sagt er, að hann hafi vakið svo ugg og ótta hjá fjelögunum á Englandi, að þau hafi tekið þann kost að kaupa hann út. Þau hafi sjálf keypt af honum meira af olíu en hann hafði líkur til að geta selt, og selji hana svo sjálf, til að losna við samkeppni hans. Við rússneska hringinn skiftir spánska ríkiseinkasalan að miklu leyti. Alt þetta hlýtur að falla undir þá rannsókn, sem stjórnin verður að fremja. En jeg get þó sagt fyrir mitt leyti, að jeg álít slíkrar rannsóknar ekki þörf. Því það liggur í hlutarins eðli, að fjelögin hafa hjer aðstöðu til að græða. Og auðvitað nota þau þessa aðstöðu til hins ýtrasta. Mikið meiri kostnaður en með þarf er við rentur olíuverslunarinnar. Það verða landsmenn að borga í viðbót við gróða fjelaganna. - Auðvitað hugsa fjelögin um það eitt, að hafa sem mestan arð af fje sínu hjer. En þann arð hljóta þau að taka af landsmönnum. Væri hann áreiðanlega betur kominn í þeirra vasa.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallson): Þegar ákveðið var, að ríkið færi að versla með steinolíu, þá lá ekki fyrir nein sjerstök áskorun frá Alþingi um það umfram lögin. Til þess að stj. taki aftur upp einkasölu á steinolíu, þá þarf ekki heldur neina sjerstaka áskorun frá Alþingi. Jeg er sammála hv.flm., að það er auðveldara að byrja á versluninni nú á ný heldur en var að hefja hana í fyrstu. Það er því tiltölulega auðvelt nú að taka ákvörðun um, hvort taka skuli upp einkasölu. Nú er liðið ár frá því fjelögin hófu olíuverslun hjer af fullum krafti. Jeg er einnig sammála hv.flm. um það, að nú sje kominn tími til að taka til rannsóknar verðlag á steinolíu hjer á landi, samanborið við verð annarsstaðar. Ríkisstj. mun sjá um, að það verði tekið til gaumgæfilegrar rannsóknar. Ríkisstj. mun ekki hika við að taka þær ákvarðanir, sem slík rannsókn leiðir í ljós að gera þarf til að gæta hagsmuna landsmanna. Jeg vænti þess út frá þessari yfirlýsingu, að hv.flm. geti fallist á að draga till. sína til baka. Vilji hann það ekki, þá vil jeg mæla með, að dagskrá hv.þm. A.-Sk. verði samþ.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hæstv. atvmrh. gat þess, að engin áskorun frá Alþingi hefði legið fyrir, þegar einkasalan var upp tekin árið 1923. Þetta er rjett, en það segir ekkert um það, að Alþingi nú hafi ekki ástæðu til að láta álit sitt í ljós, og að minsta kosti ætti það að vera hstv. stj. kærkomin vísbending, þótt ekki sje dregið í efa, að hún hafi fullan rjett til þess að gera þetta upp á sitt eindæmi samkv. heimildarlögunum. Tillagan er einmitt fram borin af því að hæstv. stj. hefir ekki notað heimildina, til þess að herða á hæstv. stj., sem nú virðist hafa gleymt sínum fyrri áhugamálum. Hæstv. ráðh. lofaði - og er það góðra gjalda vert - að láta rannska gaumgæfilega verðlag á olíunni. En það er furðulegt, þar sem stjórnin hefir sverðið í hendi sjer, eins og hv.þm. A.-Sk. orðaði það, ef hún hefir hingað til ekkert gert til þess að kynna sjer þetta. Það var þó tvímælalaus skylda hennar. Það gefur mjer tilefni til að halda, að meira tómlti ríki hjá stjórninni í þessu efni en ætla mætti af fortíðinni. Jeg býst við, að það þýði ekki að fjölyrða um málið, enda er örðugt að deila við sjálfan sig, því hæstv. ráðh. fjelst á allar röksemdir mínar. En jeg vil að lokum segja það, að við síðustu alþingiskosningar voru áreiðanlega margir af þeim, sem með atkvðum sínum komu því til leiðar, að hæstv. forsætisráðherra komst í það sæti, sem hann nú skipar, sem greiddu atkvæði einmitt með tilliti til þess. hvaða afstöðu „Framsókn“ hafði tekið á undanförnum þingum til tveggja mála: einkasölu á steinolíu og einkasölu á tóbaki. Og það er fullvíst, að það var von allra þessara manna, að fengi „Framsókn“ fri á, þá mundi hún neyta máttar síns og setja upp aftur þessi þjóðþrifa- og nytjafyrirtæki, sem Íhaldsflokkurinn kreisti lífið úr. Og jeg er viss um, að eftir þetta þing, eftir að stjórnin og flokkur hennar hefir tortímt báðum þessum málum, runnið frá fyrri orðum sínum, loforðum og stefnu í þeim, þá skiftir og mjög um hug til hennar og flokks hennar hjá miklum fjölda kjósenda, sem telur þetta bein brigð á kosningaloforðum - og það með rjettu.

Magnús Guðmundsson Hv. flm. kvartaði yfir því, að enginn svaraði sjer. En jeg tel það ekki nema von. Hann flutti sömu ræðuna nú og undir þinglokin í fyrra, og það getur vel verið að hann ætli sjer að veita okkur árlega skemtun með því að endurtaka hana á hverju þingi framvegis. Jeg svaraði honum þá, og með því að það svar stendur í þingtíðindunum, læt jeg mjer nægja að vísa til þess, því að mjer þykir dýrt fyrir ríkissjóðinn að prenta ár eftir ár hið sama í Alþt. Eitt nýtt hefir hann þó fundið upp síðan í fyrra, og það er það, að „Shell“ ætli sjer að eignast allan mótorbátaflota landsins, til þess að verða voldugra. Þetta á kannske að vega á móti því, að svo hefir illa til tekist fyrir þennan hv.þm., að síðan í fyrra er kominn hæstarjettardómur fyrir því, að fjelagið sje löglegt, svo að hann getur ekki lengur kryddað ræður sínar með því, að fjelagið sje ólöglegt, eins og hann leyfði sjer að halda fram í fyrra. Hann var að tala um, að það ríkti ekki samkepni um verð milli hinna þriggja olíufjelaga, er hjer versluðu; það væri sami rassinn undir mjer og hans elskulega flokksbróður, hv. 2. þm. Reykv. En af því að mjer var ekki vel kunnugt um, af hverju bensínhækkunin, sem hann var að vitna í, stafaði, þá fór jeg til hv. 2. þm. Reykv. og spurði hann um, af hverju hún hefði stafað. Og af því að það er svo góð heimild, þá skal jeg geta svarsins: Það var af því bensín hækkaði í verði erlendis, svaraði hv.þm. Þetta tvent var hið eina nýja, sem kom fram í ræðu hv.flm. Jeg svaraði honum í fyrra, og ef jeg vildi, gæti jeg náttúrlega lesið þá rðu upp og látið prenta hana aftur. En þar sem það verður ekki til annars en kostnaðarauka fyrir ríkissjóð, þá sleppi jeg því.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Það má segja, að ræða hv. 1. þm. Skagf. væri veigamikil! Hann upplýsti það, að ástæðan til þess að bensín hækkaði í verði hjer, hafi verið sú, að það hækkaði erlendis. Þetta vissu nú reyndar allir, að er vanasvarið. En ef hv.þm. hefði hlýtt á orð mín, þá hefði hann getað tekið eftir, að það var ekki hækkunin út af fyrir sig, sem jeg var að tala um, heldur hitt, að fjelögin hefðu öll hækkað verðið samtímis og jafnmikið, selt við sama verði öll þrjú, og hefðu ávalt gert. Hvað er þá orðið úr samkeppninni? Samkeppni er það, þegar einn býður vöruna niður fyrir annan. En fjelögin hafa öll sama verð, hækka verðið jafnmikið og á sama tíma. Þar er engin samkepni. - Þessu er hv. 1. þm. Skagf. allra manna best kunnugur, því að hann er einmitt að nafni til formaður þess fjelagsins, sem er meingallaðast frá sjónarmiði allra ísl. manna. Hv. þm. var að gera gys að því, að jeg hefði sagt, að „Shell“ vildi eignast allan mótorbátaflotann. Vitaskuld sagði jeg ekki neitt slíkt. En jeg benti á, að með því fyrirkomulagi, sem er á lánveitingum til bátaútvegsins, þá væri ekkert líklegra en það, að „Shell“ gæti rígbundið eigendur bátanna á skuldakláfann og trygt sjer með því viðskifti þeirra. Jeg benti á þetta í sambandi við hina óskiljanlega miklu áherslu, sem fjelagið lagði á það, að fá hinn fylsta rjett á við ísl. borgara. Og það stóð ekki á því að fá þennan rjett. Hv. þm. var sporlipur við hið erlenda auðfjelag, lánaði því nafn sitt, og er nú formaður að nafnbót í leppfjelagi þess. Hv. þm. sagði, að sami rassinn væri undir sjer og hv. 2. þm. Reykv. Þeir um það. En ef hann með þessu á við samkomulag olíufjelaganna um verðið, þá er það einmitt staðfesting á því, sem jeg sagði, að milli þeirra ríkti ekki samkepni, heldur samvinna um að skattleggja landsfólkið.

Magnús Guðmundsson Hv. flm. sagði, að ræða mín hefði verið veigamikil, og get jeg þakkað „komplimentin“. Það fanst mjer að vísu ekki sjálfum, en þetta finst nú honum. Honum fanst það tortryggilegt, að öll fjelögin hefðu hækkað bensínverðið samtímis, og væri það ekki samkepni, efvaran væri seld við sama verði. En getur hann ekki hugsað sjer, að samkepnin komi verðinu niður, þangað sem hægt er?

Nei!

. Það var leitt. Hann sagði, að „Shell“ væri meingallaðasta fjelagið. Það er harður dómur yfir hæstarjetti, því mjer er ekki kunnugt um, að annað fjelag hafi hæstarjettardóm fyrir því, að það sje löglegt. Þá sagði hv.þm., að „Shell“ væri svo voldugt, að það gæti bundið vjelbátaflotann á klafa sinn með stórlánum. Það hefir ½ milj. kr. höfuðstól. En hvað getur þá „B. P.“ með sínum 66½ milj. kr.? Ef hv.þm. er hræddur við ½ milj. kr., er hann þá ekkert hræddur við þær mörgu? Eða gerir hann sjer dálítinn mannamun hjer? Hv. þm. fanst ilt, að jeg skyldi hafa „lánað nafn“ mitt, eins og hann orðaði það, erlendu olíufjelagi. En hví finnur hann ekki að þessu líka hjá flokksbróður sínum, hv. 2. þm. Reykv.? Eða er nokkuð verra að lána „Shell“ nafn sitt heldur en „B. P.“?

„Shell“ er fátækara!

. Já, það skyldi þá vera af því, að „Shell“ er fátækara, og þá meiri burgeisabragur á hv. 2. þm. Reykv. en mjer. Sannar þetta best heilindin hjá hv.þm. Ísaf., er hann ræðst að mjer fyrir að vera í stj. fjelags, sem hefir ½ milj. kr. hlutafje, en lætur óátalinn flokksbróður sinn, sem er framkvæmdastjóri auðfjelags, sem hefir 66½ milj. kr. hlutafje. Mjer finst, að hv.þm. Ísaf. væri sæmra að þegja um þetta.