Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hafði búizt við því, að hæstv. fjmrh. yrði hér viðstaddur til þess að segja álit sitt um þau áhrif, sem þetta frv. kemur til með að hafa á dýrtíðarsjóðinn, ef það yrði að lögum. Hann hafði látið það í ljós við mig, að hann þyrfti að athuga það nánar, áður en málið yrði afgreitt. En eins og kunnugt er, þá var gert ráð fyrir því, að dýrtíðarsjóðurinn hefði tekjur af gjaldeyrisleyfum vegna ferðalaga manna erlendis. Ég vildi því óska þess, að það yrði ekki haldið lengra með umr. fyrr en hæstv. fjmrh. fær tækifæri til þess að segja hér álit sitt.

Forseti (BG): Skv. ósk hæstv. viðskmrh. verður umr. frestað um stund.



Mér hefur verið sagt, að það hafi verið lýst eftir mér út af þessu gjaldeyrisfrv. Mér virðist, ef það hefði átt eitthvað að fara að athuga í því frekar, - en ég hef ekki lagt neina sérstaka áherzlu á það, en tek þó ekki af um það, að eitthvað megi þar athuga, - þá megi gera það milli 2. og 3. umr. og þurfi ekki að taka málið út af dagskrá nú þess vegna.



Ég hef skilið það á hæstv. fjmrh. í öðru sambandi, að honum væri ekki alveg sama um það, hvernig tekst að afla tekna til dýrtíðarsjóðs eða hvort þær áætlanir standast, sem gerðar voru, þegar dýrtíðarsjóður var ákveðinn, en það er augljóst, að ef þetta frv. verður samþ., þá hlýtur það að draga úr þeim tekjum, sem dýrtíðarsjóði eru ætlaðar af ferðamönnum til útlanda. Í þessu frv. er boðið upp á, að hver, sem til útlanda fer, geti í staðinn fyrir að semja við banka samið við einhvern, sem langar til að koma frá útlöndum til Íslands, að þeir hafi nokkurs konar clearing-verzlun, án þess að nokkurt skattgjald komi í ríkissjóð um leið. Eins og hv. frsm. minni hl. sagði í gær, þá er ekki heldur loku skotið fyrir, að einhver miðlarastofnun rísi hér upp, sem útvegi mönnum þessa fyrirgreiðslu gegn því, að útlendingar, sem þeir hafa á sínum vegum, fái alls konar aðstoð hér á landi. Mér virðist þess vegna opinn vegur til þess fyrir þá, sem til útlanda þurfa að fara, ef þetta frv. verður samþ., að gera það án þess, að gjaldeyriskaup eigi sér stað við bankana, og án þess, að ríkissjóður fái þann skatt af ferðapeningum, sem gert var ráð fyrir, þegar dýrtíðarlögin voru samþ. Ég veit ekki, hvort hæstv. fjmrh. er minna sárt um þessa peninga en öðrum, sem reikna með, að dýrtíðarsjóður fái þetta fé, en það er óvefengjanlegt, að þessir peningar koma ekki inn í ríkissjóð, ef frv. verður samþ. En þetta er kannske ekki nema aukaatriði í sambandi við afgreiðslu málsins. Aðalatriðið fyrir hv. flm. er að nema úr gildi þau höft, sem eru á ferðafrelsi manna. Ég spurði í gær, hvort ætti líka að nema úr gildi þau höft, sem eru nú á ferðafrelsi manna frá hendi bæjar- og sveitarfélaga í sambandi við innheimtu skatta og útsvars. Hv. frsm. sagði, að það væri ekki eðlilegt að tengja þetta tvennt saman, það væri sitt hvað, en hann sagði, að það væri ekki sín meining, að afnumin yrðu þau höft, sem nú eru á ferðafrelsi manna í sambandi við greiðslu gjalda til bæjar- og ríkissjóðs. Þá vil ég spyrja, hvaða munur er á því að takmarka ferðafrelsi manna á þann hátt að segja við mann, sem ætlar til útlanda: Heyrðu, góði minn, þú átt ógreidd gjöld til bæjarsjóðs og ríkissjóðs. Þú færð ekki að fara. - Þetta ófrelsi er ekki lagt til að afnema samkvæmt yfirlýsingu hv. frsm. í gær. Nú eru af hálfu viðskiptanefndar þær einar hömlur settar á ferðalög, að menn verða að gera grein fyrir, hvernig þeir ætli sér að lifa í útlöndum, ef þeir fara, hvaða fjárvon þeir hafi og hvaða möguleika til að greiða sitt uppihald. Ef þeir, sem ferðast ætla, gera grein fyrir þessu á fullkomlega eðlilegan hátt, þá fá þeir að fara hindrunarlaust. Ég veit ekki, hvort þetta eru meiri hindranir á ferðafrelsi manna en þær, sem nú eru í sambandi við greiðslu gjalda í bæjar- og ríkissjóð. Hvort tveggja má segja, að séu takmarkanir á ferðafrelsinu, en ekki það stórar, að það eigi að vera til neins trafala eða afnáms á mannréttindum að hafa þær á. Mér finnst hvort tveggja jafneðlilegt. Og ef mönnum finnst ástæða til að afnema þau höft, sem eru á ferðafrelsi manna af hálfu viðskiptanefndar í sambandi við gjaldeyrinn, þá er eins eðlilegt, að menn fái að fara til útlanda án þess að borga útsvar og skatta. Þetta tvennt er alveg hliðstætt, það finnst mér liggja í augum uppi. Mér finnst þess vegna nokkuð langt gengið, ef á með þessu frv. að afnema þau höft, sem eru á ferðalögum í sambandi við gjaldeyrinn, en hreyfa ekki við þeim tálmunum, sem eru í sambandi við greiðslu skatta og útsvars. Annars vil ég ekki gera þetta að neinu stórmáli. Ég get látið það lönd og leið, hvort frv. er samþ. En mér finnst hjákátlegt að samþ. það með þeim tvískinnungi, sem forsvarsmenn þess gera. Svo er líka það, sem ég minntist á í gær, að ef við samþ. frv. svona, þá opnast möguleiki fyrir þá menn, sem kynnu að eiga fé erlendis, til að nota það í ferðalögum, án þess að gjaldeyrisyfirvöldin eigi þar nokkra íhlutun um. Þetta frv. miðar því til hins verra í alla staði. Frelsisskerðingin er ekki afnumin í sambandi við útsvör og skatta, og þess vegna er ekkert unnið við að samþ. frv. En á hinn bóginn verkar það skaðlega á þann hátt, að það dregur úr gjaldeyristekjum þjóðarinnar og tekjum ríkisins. Ég þarf svo ekki fleira um frv. að segja, en ég sé enga ástæðu til að breyta l. á þann hátt, sem þetta frv. fer fram á, og mun því greiða atkv. á móti því.



Herra forseti. Það eru örfá atriði, sem ég vil taka fram til viðbótar við það, sem ég hef áður sagt, og í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. sagði nú, þar sem hann vill leggja að jöfnu að fá ekki að fara úr landi, nema skattar og útsvör séu áður greidd, eða vegna tálmana í sambandi við gjaldeyrinn. Mér sýnist þetta tvennt nokkuð ólíks eðlis, og það er það vissulega að efni til, hvort lagðar eru tálmanir á, hvort menn fá að fara úr landi, þó að þeir hafi ekki staðið í skilum við bæjarfélag eða ríki, og það munu ekki vera gerðar kröfur til þess, að greitt sé meira en það, sem áfallið er á hverjum tíma af sköttum og útsvari, en í öðru lagi eru ekki um þetta lagafyrirmæli eins og þau, sem hér er um að ræða, en mun eiga rætur sínar að rekja til löggjafar um innheimtu skatta útlendinga frá 1946. í þeirri löggjöf er ráðh. heimilað að setja með reglugerð það skilyrði, að áður en menn fari úr landi, skuli þeir greiða áfallna skatta. Megintilgangurinn með því er að sporna við því, að úr landi fari menn, sem gæti orðið til þess, að ríkissjóður eða bæjarsjóður tapaði tekjum. Ég held því, að þar sé nokkuð öðru til að dreifa. Þá var annað atriði, þar sem okkur hæstv. ráðh. greindi á, og það var, að hér væri verið að sleppa beizlinu fram af því að hafa hendur í hári erlendra innstæðna með því að samþ. þetta frv. Ég skildi þetta ekki vel hjá hæstv. ráðh., en ég held, að þetta geti ekki staðizt, að þetta geti nokkuð orkað á það að hafa upp á innstæðum erlendis, en að sjálfsögðu er ég reiðubúinn að skipta um skoðun, ef ný og sannfærandi rök koma um það. Þá eru ein rök, sem ég get ekki skilið, og það er það, að dýrtíðarsjóður muni tapa tekjum, ef þetta frv. er samþ. Gerir hæstv. ráðh. þá ráð fyrir, að minni eftirspurn verði eftir ferðagjaldeyri, ef þetta frv. verður samþ.? Ég hef ekki nokkra trú á því, að þessi nýja miðlarastarfsemi, sem hann og hv. V-Húnv. voru að tala um, geti með nokkru móti orðið svo víðtæk, að eftirspurnin eftir gjaldeyri hjá viðskiptan. verði ekki svo mikil, að ekki þurfi eftir sem áður að neita einhverjum. M.ö.o., að enda þótt fallizt væri á þá röksemd, að eitthvað yrði keypt af gjaldeyri utan bankanna, ef þetta frv, væri samþ., þá sannar það ekki, að ekki verði eftir sem áður keypt jafnmikið af gjaldeyri og verið hefur. Mér skilst því, að ekki liggi fyrir nein rök um það, þótt þetta frv. verði samþ., að af þeim sökum verði seldur minni gjaldeyrir til ferðalaga en ella, og ég veit ekki, af hvaða sökum dýrtíðarsjóður ætti að tapa. Og jafnvel þó að salan yrði eitthvað minni, þá er það ekki með öllu illt, því að þá er sparaður nokkur gjaldeyrir, sem menn leggja nokkra áherzlu á að spara. Að vísu má segja, að gjaldeyristekjurnar minnkuðu þá nokkuð líka, ef þessi miðlarastarfsemi væri nokkur. Ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, var sú, að ég fæ ekki séð rök fyrir því eða sterkar líkur, að gjaldeyrissala til ferðalaga yrði nokkuð minni eða tekjur dýrtíðarsjóðs ættu að minnka, þó að frv. yrði samþ. Ég held, að eftir sem áður mundi verða seldur eins mikill gjaldeyrir til ferðalaga og ríkið sæi sér fært að láta til þess.



Herra forseti. Það er viðbúið, að ég hafi ekki orðað nógu greinilega það, sem ég meinti, a.m.k. virðist hv. 7. þm. Reykv. ekki hafa skilið mig, og skal ég því taka dæmi máli mínu til skýringar. Á s.l. ári voru veitt gjaldeyrisleyfi til ferðalaga hátt á þriðja þúsund manns. Verulegur hluti þessara ferðalaga var þess eðlis, að þau komu undir ákvæðin um skattgreiðslu til dýrtíðarsjóðs með 75% álagi. Margir þeirra, sem þannig fengu gjaldeyri, hefðu haft möguleika til þess að afla gjaldeyris í skiptum hjá kunningjum og vinum, sem komið hefðu til Íslands, ef slíkt hefði ekki verið bannað. Þetta tók hv. frsm. meiri hl. fram í gær og eins þegar l. voru til umr. á sinni tíð og sagðist þá vera á móti því, að l. væru eins og þau eru, en það hefur valdið því, að menn hafa ekki farið út í svona samninga. Nú er þetta ein aðalbreytingin í frv., að menn eru beinlínis örvaðir til slíkra samninga. Afleiðingin af þessu verður svo sú, að þeir, sem áður keyptu ferðagjaldeyri skv. l. eins og þau eru, þeir geta nú, ef frv. verður samþ., gert samninga, sem þeir ekki gátu áður, og þessi ferðagjaldeyrir, sem er veittur mörg hundruð mönnum, hverfur og sömuleiðis þær gjaldeyristekjur, sem þeir, er til landsins koma, hafa greitt til bankanna. Þetta ætti hv. 7. þm. Reykv. að skilja, ef hann hugsar um það, og það veit ég, að hann gerir. Það má segja, að viðskiptanefnd losni við útlát á gjaldeyri með þessu móti, en þá missir hún líka allt kontrol yfir þessum málum. Hitt, sem ég sagði í gær, að þetta væri einn af þeim fáu möguleikum til þess að komast eftir leyndum gjaldeyri erlendis, þá held ég, að það sé rétt, enda hefur því verið haldið fram, að þegar menn færu til útlanda án gjaldeyris, þá ráðstöfuðu þeir erlendis sínum földu fjársjóðum. Þriðja atriðið, sem ég vildi minnast á, er svo frelsisskerðingin, sem sízt minnkar, þótt frv. verði samþ., og skal ég taka dæmi því til sönnunar. Eftir l. nú geta börn boðið foreldrum í ferðalag til útlanda, og sama gildir um önnur náin skyldmenni. Ef t.d. Íslendingur á börn í útlöndum og þau bjóða honum í heimsókn, þá getur hann farið hömlunarlaust, en skv. frv. má hann það ekki, ef hann skuldar útsvör eða skatta. Sem sagt, maður, sem samkv. gömlu l. mátti fara, hann yrði nú að sitja heima, ef hann gæti ekki greitt sín gjöld til bæjar eða ríkis, þ.e.a.s. hann væri settur til baka, af því að hann væri fátækur, en ekki vegna þess, að hann gæti ekki gert grein fyrir því, hvernig hann hefði aflað gjaldeyris. Sá, sem á gjaldeyri erlendis og getur greitt gjöld sin, hann á að geta farið ferða sinna, en hinn, sem hefur möguleikann til að ferðast vegna ættmenna sinna erlendis, en getur ekki greitt sín gjöld, hann á ekki að geta farið. Hann er raunverulega settur í skuldafangelsi, og það er ekki minni frelsisskerðing en sú, sem felst í l. eins og þau eru nú.



Herra forseti. Ég hef ekki litið svo á, að þetta frv. mundi skerða tekjur ríkisins, eins og mér skildist á hæstv. viðskmrh., en um þetta má auðvitað deila. Ég hef haldið, að aukið ferðafrelsi mundi þýða auknar tekjur, en hinu vildi ég beina til hv. n., hvort hún áliti ekki rétt að fella niður ákvæði 2. gr., önnur en 1. málsgr. Mér þykir vafasamur sá möguleiki, að menn geti gert samninga við aðila erlendis um gagnkvæmt uppihald, og ég vil undirstrika það, að ég vil á engan hátt verða þess valdandi, að tekjur ríkissjóðs rýrni, og því beini ég því til hv. n., hvort hún telji ekki rétt að breyta þessu ákvæði eða fella það alveg niður. Meginhugmynd frv. stenzt alveg fyrir því.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh., hann eiginlega lítur á þá hlið málsins, sem hæstv. viðskmrh. virðist hafa mestan ugg af og telur rýra tekjur ríkissjóðs mjög. Þar finnst mér þeir nokkuð á ólíkum skoðunum, og verð ég að segja, að ég hallast miklu fremur að skoðun hæstv. fjmrh., en ég vildi minnast nokkuð á einstök atriði, sem komið hafa fram og eru kannske aðalatriði, eins og ég benti á í minni framsöguræðu, og það er þetta, hve hratt við setjum á alls konar höft og þvinganir, margendurteknar, og er eðlilegt, að menn kunni þessu illa, þegar þær þjóðir, sem eru í jafnmiklum þrengingum með gjaldeyri, leysa þessar þvinganir að miklu leyti, t.d. Danir, þar sem allir, sem vilja fara til útlanda, fá gjaldeyri, en nú vil ég víkja að aðalatriðunum, sem vitnað hefur verið í. - Hæstv. viðskmrh. segir, að það sé regla að hindra ekki ferðir þeirra, sem fara til að heimsækja skyldmenni sín, en ég veit um 3 dæmi, þar sem viðskiptanefnd hefur neitað um fararleyfi í slíkum tilfellum. Ég mun engin nöfn nefna, en kona ein í Danmörku bauð systur sinni hér í heimsókn, og sú kona fékk neitun. Henni var þó að lokum veitt fararleyfi, en hún fékk ekki grænan eyri í farareyri. - Þá minntist hæstv. viðskmrh. á það, að menn mættu ekki fara utan, nema þeir hefðu greitt útsvör og skatta. Þetta fyrirkomulag er á þann hátt, að hver, sem vill fara utan, er skyldur að gera grein fyrir, hvort hann hafi innt af hendi gjöld sín, og fá síðan fararleyfi hjá bæjarfélaginu, og byggist þetta á því, að áður, þegar útlendingar sóttu mikið atvinnu hingað, þá fóru þeir oft úr landi án þess að hafa greitt lögboðin gjöld. Það varð því að hafa kontral með þessu fólki, sem kom hingað í skyndiatvinnu. Því var það ákveðið, að það fengi þá fyrst að fara heim, er það hefði greitt lögboðin gjöld, en ég veit ekki til þess, að maður, sem er sjálfstæður ríkisborgari, að hann fái ekki fararleyfi, nema hann hafi að fullu greitt skatta áður. Það er augljóst, að þeir eiga þá að jafnaði eignir hér, sem hægt er að taka, ef í það fer, og er raunar þetta kontrol með erlendu, verkafólki hér óskylt því máli, sem hér um ræðir. Frelsisskerðingin, sem hæstv. viðskmrh. talaði um af þessum sökum, er því ekkert sambærileg við þá frelsisskerðingu, sem felst í gildandi l. Frá mínu sjónarmiði lítur það þannig út, að þótt samþykkt þessa frv. kostaði einhvern örlítið meiri gjaldeyri, þá sé það fjarstætt að þvinga menn svo, að þeir megi ekki fara ferða sinna nema með opinberu leyfi, og skil ég ekki, að jafnfrjálslyndur og skýr maður sem hæstv. viðskmrh. skuli ekki sjá, hvað þetta er stórt atriði. - Ég mun svo ekki á þessu stigi orðlengja þetta öllu meira, en ef ekki verður fjölskipaðra í hv. d., þá vildi ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann frestaði atkvgr.



Herra forseti. Það er í sambandi við tap dýrtíðarsjóðs, sem hæstv. viðskmrh. hélt fram, að yrði ef frv. væri samþ., og verð ég að segja, að þótt ráðh. hafi nú gefið sínar upplýsingar, þá hef ég enn ekki sannfærzt. Hæstv. ráðh. segir, að um 2.800 manns hafi fengið fararleyfi hjá viðskiptanefnd á s.l. ári og ef nú væri heimilt að fara án leyfis hennar til útlanda, þá mundu svo og svo margir útvega sér gjaldeyri annars staðar til þess að sleppa við 75% gjaldið, og svona langt erum við samferða, og ef við miðum við þessa 2.800, þá mundu það verða eitthvað færri, sem færu hina gömlu leið, og ef ekki er lengra hugsað, þá mundi dýrtíðarsjóður tapa, en ef þetta væri allur sannleikurinn, þá væri hann byggður á því, að ekki hefðu verið fleiri um boðið, en þessir 2.800, en það segir bara í nál., að 4.000 manns hafi verið synjað um fararleyfi af viðskiptanefnd, og er því haldið fram, að eftirspurn eftir ferðagjaldeyri sé svo miklu meiri, en viðskiptanefnd gæti svarað játandi, að dýrtíðarsjóður mundi engu tapa við samþ. frv. Skal ég svo ekki ræða þetta frekar.



Herra forseti. Það er rétt, að allmörgum hefur verið synjað um gjaldeyri til utanferðar, en eftirspurnin eftir gjaldeyri hjá viðskiptanefnd mundi minnka svo mikið, ef frv. verður samþ., að ég efast um, að mikill gjaldeyrir yrði veittur í þessu augnamiði, með því að í frv. er opnuð leið til gjaldeyrisöflunar, sem ekki var til áður, og býst ég við, að flestir fari hana, og stórrýrna þá tekjur dýrtíðarsjóðs. - Hvað viðvíkur því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að hann vissi dæmi þess, að jafnvel nánustu ættingjar hefðu ekki fengið fararleyfi til skyldmenna sinna erlendis, þá get ég það eitt sagt um það, að í þeim reglum, sem komu frá viðskiptanefnd og ríkisstj. samþykkti, þá var gert ráð fyrir því, að skyldmenni gætu óhindrað heimsótt nánustu ættingja erlendis, og er það því brot á reglum, ef þetta hefur verið hindrað. Ef þessi dæmi eru til, þá er rétt að athuga þau, því að það var ekki ætlunin, að þetta kæmi fyrir.

Frsm,. minni hl. (Skúli Guðmundsson): Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl., hv. 3. þm. Reykv., talaði um það, að hér þyrfti að létta af höftum og hömlum í gjaldeyris- og viðskiptamálum. Ég vildi taka það fram, að ég er sammála þessu, að höftin eru neyðarúrræði, sem alltaf er bezt að vera laus við. Hins vegar vitum við báðir, að ástandið er þannig, að ekki verður hjá því komizt að hafa þessar takmarkanir fyrst um sinn, og ég hef m.a. vakið athygli á því í nál., að á meðan svo er ástatt, að við þurfum að takmarka innflutning okkar af gjaldeyrisástæðum, tel ég ósamræmi í því að létta af hömlum á gjaldeyrisveitingum til ferðalaga. Hv. 3. þm. Reykv. sagði í gær, að hann sæi þarna ekki neitt samband á milli. En þessu er öfugt farið. Því minna sem bankarnir fá af erlendum gjaldeyri frá útlendum ferðamönnum því rýrari verður þeirra gjaldeyrissjóður og því minni verða innflutningsmöguleikarnir. Hér er því vissulega samhengi á milli, og ég vildi taka þetta fram að gefnu tilefni, um leið og ég tek það einnig fram, að ég er hv. 3. þm. Reykv. sammála um það, að æskilegt væri, að þjóðin gæti verið laus við allar viðskiptahömlur og höft.



Herra forseti. Fjhn. hefur athugað frv. það, er hér liggur fyrir, og rætt það við raforkumálastjóra. Sú varð niðurstaða í n. að gefa ekki út nál., þar sem frv. er flutt af n. sjálfri, heldur að láta nægja að beina fyrirspurnum til hæstv. atvmrh. í umr. um málið. Frv. þetta er um það tvennt að heimila ríkisstj. að fela rafmagnsveitum ríkisins að virkja Laxá fremri í Austur-Húnavatnssýslu og að virkja Þverá úr Þiðriksvatni í Strandasýslu. Um Laxá fremri hafa verið gerðar tvær áætlanir varðandi stórvirkjun á þeim stað, í fyrsta lagi um 6.400–7.000 hestafla stöð. En ef allt þetta afl á að fást, mundi sú virkjun verða mjög kostnaðarsöm, og af raforkumálaskrifstofunni er ekki mælt með þeirri leið. Hins vegar er hér á 1. tölul. 1. gr. gerð till. um 1.900 ha. stöð á þessum stað. Það er tekið fram í grg. raforkumálastjóra, sem prentuð er sem fskj. með frv., að með því móti mundi vera á glæ kastað mörgum þúsundum hestafla, er ekki yrðu þá síðar notuð á hagkvæman hátt. Þá segir og í bréfi hans, að eðlilegt og heppilegt yrði að telja, að rafmagnsveitur ríkisins kæmu upp vatnsorkuveri í Austur-Húnavatnssýslu. En nokkur atriði í því sambandi eru óathuguð, og er þörf á að rannsaka þau, áður en því er slegið föstu, hvort og hvernig Laxá skuli virkjuð. Í bréfinu segir einnig að raforkumálastjóri geti fallizt á, að nú þegar sé leitað heimildar Alþ. til virkjunar á þessum stað, „enda sé þá gengið út frá því, að heimildin verði ekki notuð, fyrr en að fullathuguðu máli og ekki hafizt handa um framkvæmdir, nema nauðsynlegt fé til þeirra hafi verið tryggt.“ Það kom fram, er við ræddum við raforkumálastjóra um þetta mál, að fram hafa farið byrjunarathuganir á því í Vatnsdal, hvort takast mætti að veita vötnum inni á hálendinu í farveg Vatnsdalsár og fá þannig vatnsmagn fyrir stórt orkuver, ef til vill 30.000 hestafla stöð. Þessir möguleikar telur raforkumálastjóri að fullrannsakaðir verði á næsta sumri. Ef það kæmi í ljós, að þarna væru hagnýtir möguleikar fyrir stórt orkuver og tryggja mætti möguleika til fjáröflunar, þá kemur til mála að ráðast í virkjun á þeim stað. Ef slík stórvirkjun kæmist upp, mundi hún ekki aðeins fullnægja þörfum nálægra sveitarfélaga, heldur heils landshluta, og e.t.v. yrði hún tengd stærri virkjunum eða rafveitum og þá fyrst og fremst Laxá í Þingeyjarsýslu. Væri þannig með þessu séð ekki aðeins fyrir þörf Húnavatnssýslna fyrir rafmagni, heldur einnig fleiri byggðarlaga. Það má því segja með réttu, að ekki sé tími til kominn að veita þessa heimild, sem hér ræðir um. En fjhn. getur þó fallizt á, að heimildin verði veitt með því skilyrði, að engar framkvæmdir verði hafnar fyrr en raforkumálaskrifstofan hefur lokið athugunum sínum, enda er þá gengið út frá því, að þeim yrði lokið í sumar, og mætti þá leggja málið fyrir Alþ. aftur á hausti komanda, ef raforkumálastjórnin kemst að þeirri niðurstöðu, að aðrar leiðir séu heppilegri en sú, sem frv. gerir ráð fyrir. Hins vegar mætti nota tímann til að afla fjár til framkvæmda, hvar sem virkjun yrði reist, enda þarf að tryggja það, að fé fáist, áður en hafizt er handa. Hv. þm. A-Húnv. (JPálm) gat þess við 1. umr. þessa máls, að hefja mætti framkvæmdir nokkrar, svo sem stíflubyggingu, án þess að fé væri tryggt til fullnaðarframkvæmda. Mér finnst það hins vegar varhugavert og einsætt, að sú trygging verði að vera fyrir hendi, þar sem slík byrjun kæmi því aðeins nokkrum að gagni, að unnt yrði að ljúka verkinu. Fjhn. vill því óska þeirrar yfirlýsingar frá hæstv. atvmrh., að engar framkvæmdir verði hafnar fyrr, en fullnaðarathugun er lokið og fjár hefur verið aflað og því aðeins verði ráðizt í virkjun Laxár, að raforkumálastjóri telji það heppilegustu leiðina til rafmagnsöflunar í héraðinu. Þá er í 2. tölul. 1. gr. gert ráð fyrir virkjun á Þverá úr Þiðriksvallavatni í Strandasýslu og allt að 1.400 ha. orkuveri. Annars liggja fyrir upplýsingar um það í grg. raforkumálastjóra, að þar sé um fleiri en einn möguleika að ræða eftir því, hvort neðri hluti fallhæðarinnar er nýttur eða ekki. Þeim hestöflum, ef ekki yrðu hagnýtt, mundi þá ekki vera unnt að bæta við með hægu móti síðar. Í frv. er gert ráð fyrir að virkja efri hlutann fyrir 2,4 millj. kr. og fá 1.400 hestöfl. Hins vegar er möguleiki að virkja allt fallið og byrja með 1.300 ha. virkjun. Mætti þá auka þá virkjun síðar um 1.300 hestöfl með því að bæta við vélasamstæðu. Um þetta segir raforkumálastjóri, að hann geti fallizt á, að leitað sé heimildar til að virkja Þiðriksvallavatn, en þá sé gengið út frá, að heimildin verði ekki notuð nema að undangenginni fullnaðarathugun og fjárhagslegri tryggingu. - Ég hef séð, að í rekstraráætlun fyrir þessa virkjun á Þverá er miðað við, að veita verði lögð til Drangsness og Kaldrananess, en hér er aðeins talað um Hólmavík og byggðir Steingrímsfjarðar og Bjarnarfjarðar. Álít ég, að það mætti athuga á milli 2. og 3. umr., hvort bæta ætti Drangsnesi og Kaldrananesi inn í heimildina, og leita um það álits hæstv. ráðh. og raforkumálastjóra, hvort þörf þætti á því. Þá liggur hér fyrir bréf frá raforkumálastjóra til atvmrn., og er í því útdráttur úr fundargerð raforkuráðs frá 11. marz 1949, en á þeim fundi tók ráðið þetta frv. til athugunar, og segir þar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Málið var rætt, og bendir ráðið á það í sambandi við frv. og leggur á það áherzlu, að ekkert verði gert, er gæti tafið fyrir framtíðarlausn á þessum málum.“ Þetta virðist mér í fullu samræmi við áður um getið, þ.e.a.s. þá afstöðu, að allt sé athugað að fullu, áður en hafizt er handa. - Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar að sinni.



Herra forseti. Þetta mál hefur dregizt nokkuð frá því það var lagt fram, en út af því er engin sérstök ástæða til að kvarta. Hitt vildi ég aftur á móti vona, að það verði afgr. áður en þingi lýkur, en þá þarf það að fá hraðari afgreiðslu, en hingað til. Varðandi þær aths., sem fram komu hjá hv. frsm. fjhn., sé ég ástæðu til að segja nokkur orð. - Það var rétt, sem hann gat um, að athuganir hafa farið fram á virkjunarmöguleikum í Austur-Húnavatnssýslu, og hefur raforkumálastjóri og fleiri verkfræðingar verið þar að verki oftar, en einu sinni. Frá þeirra hálfu lá fyrir á sínum tíma áætlun um virkjun á Laxá fyrir 15 millj. kr., er gæfi 6–7 þús. hestöfl. Með því fyrirkomulagi mundi þessi orkuveita hafa getað fullnægt raforkuþörf þessara tveggja sýslna. En það hefur sýnt sig, að það er ekki á færi neinna einstakra héraða né kauptúna að ráðast í slíkt á eigin spýtur, og fjárhag ríkisins er svo háttað, eins og öllum er kunnugt, að lítt er hugsanlegt, að þessu yrði komið í verk á nálægu tímabili. Eins og hv. frsm. gat um, kann að vera möguleiki til enn stærri virkjunar. Vötn, sem liggja á heiðum framan við Austur-Húnavatnssýslu, eru þannig sett, að með tiltölulega litlum kostnaði má veita þeim ofan í Svínavatn um Vatnsdal og Sléttadal og stórauka þannig virkjunarafl Laxár. Eins og gefur að skilja, mundi mér vera það kærast og sjálfsagt héraðsbúum öllum, að hægt væri að ráðast þarna í hinar stærri framkvæmdir, en það er svo með þetta, eins og mörg framfaramál önnur í okkar landi, að við verðum að takmarka okkur við minni framkvæmdir, en æskilegt væri, þar sem nauðsynlegt fé skortir. Þess vegna eru forráðamenn á þessum stöðum ásamt hæstv. atvmrh. og raforkumálastjóra sammála um að velja þann kostinn, sem líklegt er, að framkvæmdir verði á. Það skal játað, að jafnvel þótt ekki verði farið í stærri framkvæmdir, en frv. gerir ráð fyrir, eru þær þó svo dýrar, að það mun verða erfiðleikum bundið að afla þess fjármagns, sem þörf er á. En eins og ég veik að við 1. umr. þessa máls, þá hagar þannig til, að hægt er að taka þessar framkvæmdir í áföngum. Í Laxá er gamalt orkuver, rúmlega 200 hestafla, eins og hv. frsm. veit, og hefur Blönduóskauptún bjargazt við það fram að þessu. En þessi veita er orðin úr sér gengin og ófullnægjandi, en þessa virkjun má auka, án þess að það skaði síðari framkvæmdir, og er því enginn skaði skeður, þótt þarna yrði byrjað á stíflu og gengið frá aðfærsluskurðinum, sem að veitunni liggur, en hann er opinn og stíflast oft, þegar þörfin er mest á vetrum fyrir raforkuna. Ég vil því mælast til þess, að frv. fái að ganga áfram að þessu leyti eins og það er og að hæstv. atvmrh. gefi engin fyrirheit um það, að ekkert verði þarna að gert fyrr en búið er að athuga allar hugsanlegar framtíðarleiðir. Mér eru ókunnugar aðstæður við þá virkjun, sem gert er ráð fyrir í 2. tölul. 1. gr. En ef nauðsyn þætti bera til að gera breyt. á frv. varðandi þann lið, er það auðvitað meinlaust af minni hálfu. Mér skilst nú, að það sé engu síður nauðsynlegt fyrir kauptúnin þar að fá. þá virkjun upp, en þar er ég ókunnugur hinni teknísku hlið, sem mér er aftur á móti kunnug við Laxá. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum að sinni, en vil eindregið óska þess, að hv. þm. fylgi málinu og það nái afgreiðslu á. þessu þingi.



Herra forseti. Að gefnu tilefni frá hv. fjhn. vil ég segja nokkur orð. - Eins og kunnugt er, hafa þau héruð, sem að þessum virkjunum standa, sem hér um ræðir, undirbúið þau mál heima hjá sér um alllangt skeið, og upphaflega var hugmyndin sú, að þau reistu mannvirkin sjálf og rækju. Nú er það komið á daginn, að ekki er fjárhagsleg geta til þess þar heima fyrir, og úrræðið varð það að snúa sér til raforkumálastjóra og æskja þess, að þessar veitur verði reistar á vegum ríkisins. Fulltrúar frá Austur-Húnavatnssýslu og Strandasýslu komu á minn fund snemma á þessu þingi og óskuðu þess eindregið, að frv. þetta næði fram að ganga á yfirstandandi þingi og raforkumálanefnd tæki svo að sér málið. Ég sendi svo þetta mál eða þessa umsóknarbeiðni til raforkumálaskrifstofunnar og óskaði eftir umsögn þeirra, og eins og fram kemur í bréfi raforkumálastjóra, telur hann, að enn verði að fara fram frekari rannsóknir, áður en hægt er að hefja framkvæmdir. Ég óskaði mjög eindregið eftir því, að raforkumálastjóri eða raforkumálaskrifstofan treysti sér til að útbúa frv. um þetta mál, svo að hægt væri að leggja það fram á þessu þingi, því að mér er það ljóst, og það er vitað, að hér er um mikla þörf að ræða á báðum þessum stöðum og mikill áhugi er ríkjandi þar fyrir því að hefja framkvæmdir sem fyrst. Hins vegar verð ég að segja það, að hvorki ég né nokkur annar ráðh. treystir sér til að fara aðrar leiðir í þessum efnum en þær, sem raforkumálastjóri eða sérfræðingar telja, að fara beri. Sama er að segja, þegar n. leggur til, að frv. sé samþ. Þá er ekki hægt að komast hjá því að taka álit hennar til greina. Með tilliti til þess, sem raforkumálastjóri sagði um, að nauðsynlegt væri að gera nokkrar rannsóknir, áður en hafizt væri handa um framkvæmdir, þá lít ég svo á, að ef þetta frv. verður samþ., verði miklu meiri skylda til þess að hraða sem mest öllum undirbúningi og rannsóknum, sem enn eru eftir og nauðsynlegar þykja, þegar lög eru komin um þetta, og getum við þá fyrr vitað fótum okkar forráð í þessu máli. Við vitum, að það er allfyrirferðarmikið verk að afla fjár til þess að koma fyrirtækinu áfram, en það eru miklu meiri líkur til þess, að allur undirbúningur að því verki gæti hafizt fyrr, ef Alþ. hefur samþ. þetta sem lög. Þess vegna er það ávinningur, bæði fyrir málið sjálft og fyrir aðila, að fá lög um virkjunina, því að þá fyrst er fengin vissa um, að hægt sé að hraða bæði teknískum og fjárhagslegum undirbúningi, en af því veitir ekki. Hins vegar vil ég endurtaka það, að hvorki ég né nokkur annar raforkumálaráðh. mun treysta sér til þess að ráðast í fyrirtæki þvert ofan í till. raforkumálastjóra og sérfræðinga raforkumálaskrifstofunnar, og þar sem álit n. er þvert á móti, geri ég ráð fyrir, að fullt tillit yrði tekið til þess af hvaða ráðherra sem er. Jafnframt vil ég lýsa því yfir, að ef þetta frv. verður að l., mun ég gera allt til þess að hraða öllum undirbúningi, til þess að hægt sé að leysa málið hér.



Ég geri ráð fyrir, að mér sé óhætt að segja það fyrir hönd n., að hún telji þetta fullnægjandi, eins og á stendur, sem hæstv. atvmrh. hefur um málið sagt, þar sem hann lýsir því yfir, að hann telji það ekki eðlilegt, að nokkur ráðh. láti hefjast handa um svona fyrirtæki fyrr en raforkumálastjóri hefði mælt með því af tekniskum ástæðum. Raunar var það, sem n. vildi undirstrika, sem kemur fram í fskj. á þskj. 464, en þar segir svo um Laxá: „Laxá fremri þykir þó einna líklegust af fallvötnum sýslunnar til virkjunar. Þó er virkjun Laxár kostnaðarsöm, ef nýtt er allt afl hennar, en verði aðeins virkjaður bezti kafli fallsins, er með því á glæ kastað nokkrum þúsundum hestafla, sem ekki verða síðar nýtt á hagkvæman hátt.“ Og enn fremur það, sem hann skýrði n. frá varðandi byrjunarathuganir um Vatnsdalsá, en nú er alveg sams konar fyrirvari hafður um virkjun Þverár, og gat ég þess áður. Út af því, sem hv. þm. A-Húnv. sagði, þarf ég ekki að segja margt, því að ég geri ráð fyrir, að skoðanamunur sé lítill, en honum mun vera það jafnljóst og mér, að 1.900 hestafla virkjun er allsendis ónóg til frambúðar, þegar tillit er tekið til þess, að tvö kauptún eru þarna í héraðinu, Blönduós og Skagaströnd, og einkum þó ef draumarnir um Skagaströnd rætast, þá verður mjög mikil þörf fyrir raforku þar. En við bætast góðar sveitir kringum kauptúnin, sem einnig verður að sjá fyrir raforku, og þá er þessi virkjun ekki nema til bráðabirgða. Hv. þm. gat þess viðvíkjandi vötnunum á hálendinu, að það mætti veita þeim í Svínavatn, en ég vil benda á, að skv. því, sem fram kemur í áliti raforkumálastjóra, verður mikilli orku kastað á glæ, ef þessi leið er farin og aðeins virkjaður bezti kaflinn, því að raforkumálastjóri segir í grg. sinni, að „verði aðeins virkjaður bezti kafli fallsins, er með því á glæ kastað nokkrum þúsundum hestafla, sem ekki verða síðar nýtt á hagkvæman hátt.“ Með því að setja þessa virkjun við Laxá, þá er ekki hægt að nota meira vatnsaflið. Þetta gerir það að verkum, að mínu áliti, að nauðsynlegt er, að málið sé betur athugað, en ekki sé rasað í neinu, því að ég geri ráð fyrir, að hv. þm. A-Húnv. sé sammála mér um það, að það, sem hér er stefnt að, er að fá næga raforku. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en ég geri ráð fyrir því, eftir orðum hæstv. atvmrh., að framkvæmdum verði hagað þannig, að ekki verði hafizt handa fyrr en raforkumálastjóri telur málið nægilega athugað, en komi nýtt í ljós við nánari athugun, er rétt að hafa það heldur, ef betra er. - Get ég svo látið máli mínu lokið nú.



Herra forseti. Ég get verið þakklátur bæði hæstv. atvmrh. og hv. frsm. fjhn. fyrir undirtektir þeirra, og í sjálfu sér er ekki um ágreining að ræða frá minni hálfu varðandi það, sem kom frá hv. þm. V-Húnv. Að öðru leyti er mér ljóst, að það gæti orðið óþolandi bið fyrir kauptúnin Blönduós og Skagaströnd, ef fara ætti út í svo stóra virkjun, sem kostar marga tugi milljóna. Annars er ég alveg sammála hv. þm. V-Húnv. um þörfina fyrir raforkuna, en það verður bara heldur að takmarka sig við lítið en ekki neitt. Vitanlega dettur mér ekki til hugar að halda, að hafizt verði handa um framkvæmdir þvert ofan í álit sérfræðinga, en þó að þetta verði samþ., þá er hægt að rannsaka betur öll skilyrði til virkjunarinnar og undirbúa málið þannig að öðru leyti.



Herra forseti. Ég get verið fáorður um þetta mál, sem er flutt eftir ósk bæjarstjórans í Neskaupstað af okkur þm. S–M. Hér er um að ræða það að gera óljós atriði ljós og skera úr ágreiningi milli Neskaupstaðar og Norðfjarðarhrepps. Orðalagið í l. frá 1943 þótti ekki nægilega skýrt, en nú óska báðir aðilar eftir því, að úrskurður verði gerður, svo að þetta þurfi ekki að vera neitt deiluefni. Í grg. er einnig á það minnzt, að Ingvar heitinn Pálmason áleit það nauðsynlegt að flytja um þetta breyt. á l. Að öðru leyti skýrir grg. þetta alveg, og er því óþarfi að vera að fara um þetta fleiri orðum, en ég vænti þess, að hv. þm. vísi frv. til 2. umr. og allshn.