Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Að venju fylgdist ég með fréttum í gærkvöld og í fréttatímum í sjónvarpi og á Stöð 2 vöktu tvö viðtöl, við forsrh. og forseta Alþingis, athygli mína. Forseti Alþingis hefur ekki átt fundi með þingflokksformönnum um framvindu þingsins, nema um þau mál sem eru forgangsmál. Fram kom að þinglokum sem áttu að vera 8. maí, þ.e. á morgun, hefði verið frestað. Í viðtali við forsrh. kom fram að ef þau mál sem ríkisstjórnin hefði sett í forgang, og ætlaði sér að fá afgreidd, tækju langan tíma, þá yrði gert hlé á störfum þingsins þremur dögum fyrir sveitarstjórnarkosningar og þingi síðan fram haldið að því loknu. Það er fremur undarlegt, virðulegi forseti, ef litið er til þess góða samstarfs sem verið hefur á milli þingflokksformanna og forseta, að hlusta á það í fréttum hvernig þinghaldið eigi að vera og að þegar virðist áformað hvernig standa eigi að málum í kringum sveitarstjórnarkosningarnar. Þess vegna spyr ég forseta: Eru upplýsingarnar sem fram komu hjá hæstv. forsrh. í gær réttar? Hefur þetta verið rætt? Hefur forseti ákveðið að tilhögun þingsins skuli vera á þennan veg og er þá ekki rétt að ræða það við þingflokksformenn?

Vegna þessara orða vill forseti taka fram að það hefur ekki verið tekin ákvörðun um hvenær þingi verður frestað. Það er ekki hægt að taka þá ákvörðun meðan umræða stendur um þetta dagskrármál og önnur sem hafa verið á dagskránni undanfarna daga.

Herra forseti. Það er orðið mjög mikið álitamál hver stjórni Alþingi. Þegar við heyrum í fréttum, eins og í gærkvöldi, nákvæma lýsingu hæstv. forsrh. á því hvernig haga eigi þingstörfum, þá spyr ég sjálfan mig: Hvert er hlutverk forseta, forsn. og formanna þingflokka orðið í þessu sambandi? Hæstv. forsrh. segir að það eigi að tala hér, eins og ég skildi það, fram í kosningavikuna, síðan gefa smáhlé og hittast á mánudeginum eftir kosningar og halda áfram. Mér finnst það vera niðurlæging gagnvart Alþingi að hæstv. forsrh. tali með þessum hætti. Mér finnst að hann niðurlægja hæstv. forseta. Forseti á að kveða úr um hvernig gengið er að störfum að höfðu samráði, ef hann kýs svo. Venjan er sú að málin séu rædd í forsn. eða með formönnum þingflokka. Öllum er ljóst að málin eru vandmeðfarin í augnablikinu. Í gangi er mjög ítarleg umræða. Það er ekkert nýtt á hinu háa Alþingi, að menn ræði ítarlega mál þegar komið er undir þinglok. Það er hins vegar nýtt að ekki skuli vera sest niður til að ræða málin. Það er einnig nýtt að hæstv. forsrh. gefi út yfirlýsingar um það hvernig haga eigi störfum þingsins. Mér finnst þetta vanvirða við Alþingi. Hæstv. forsrh. má hafa sínar skoðanir um störf þingsins en ég hef hingað til treyst hæstv. forseta til að sjá um verkstjórnina og kveða úr um það hver sé líkleg framvinda mála. Ég treysti forseta ágætlega til þess og fyndist rétt að hann ætti fund með þingflokksformönnum, sem ekki hefur verið haldinn um þessi mál í nokkurn tíma, og einnig með forsn. Það er ekki hægt, herra forseti, að framkvæmdarvaldið komi fram eins og gerðist í fréttatímum í gærkvöldi og lýsti hvernig hið háa Alþingi ætti að starfa á næstunni.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það að mér finnst slæmur svipur á vinnubrögðum sem tengjast þinghaldinu og framhaldi þess. Ég tel að það sé full ástæða til þess þó fyrr hefði verið, virðulegur forseti, að forusta þingflokka beri sig saman við hæstv. forseta, og forsn. að sjálfsögðu, sem stjórn þingsins með hæstv. forseta, ræði í sínum hóp hvernig þinghaldinu verði fram haldið. Ég held að enginn hafi athugasemdir við það að brugðið verði á það ráð að lengja starfstíma Alþingis eins og nú á greinilega að gera. Hitt er samt mjög óheppilegt að það skuli gerast eins og nú er boðað og óljóst. Það er óheppilegt fyrir alla. Ég held að það sé þörf á því að hafa í huga að ekki eru nema líklega sex vikur eða röskur mánuður síðan við þingmenn höfðum fyrir framan okkur það markmið stjórnar þingsins að ljúka störfum um sumarmál, 22. apríl, virðulegur forseti. Síðan er ákveðið að hverfa að upphaflegri starfsáætlun þingsins, miða við 8. maí, en nú er ástandið eins og við blasir. Það sem fyrst og fremst fer úr böndunum er sá málagrúi sem hæstv. ríkisstjórn og ráðherrar hella yfir þingheim á síðustu eindögum varðandi frv. og heimta að þetta verði afgreitt. Hæstv. forsrh. gengur fram fyrir skjöldu með þá stefnu að allur þessi málagrúi skuli afgreiddur. Þetta verða menn verða auðvitað að horfa á og ræða. Svona vinnubrögð af hálfu ríkisstjórnar ganga ekki að mínu mati.

Virðulegi forseti. Það hefur ekki verið meining mín að kalla eftir fundi forseta og þingflokksformanna. Að mínu mati hafa þessi mál verið í höndum forseta. Hans er að meta hvenær hann vilji eiga samráð við okkur. En það er alvarleg staða uppi þegar þingmenn spyrja hver annan hver stjórni Alþingi Íslendinga. Í fréttatíma í gær var sagt að það mundi ekki gerast í öðrum þjóðþingum að svo löng umræða færi fram um eitt mál. Ef ég man rétt var notast við orðið gamaldags. Ég held að ég geti tekið undir það að eins og málin rekast hjá okkur og af hálfu ríkisstjórnar, þá er það gamalt form og úrelt. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að það mundi ekki gerast hjá öðrum þjóðþingum að skömmu fyrir þann frest, að hægt sé að leggja mál inn í þingið, væru 40 umfangsmikil mál lögð fram og ætlast til þess að þau, ásamt öllum öðrum stórum málum, sem hér hafa verið til umfjöllunar yrðu afgreitt. Ég efast um að slíkt mundi gerast, virðulegi forseti, nema í fullri sátt stjórnar og stjórnarandstöðu. Þar þyrfti til að koma full sátt um hvaða mál fari í gegn, hversu langan tíma hvert mál megi taka, hversu mikinn tíma hver flokkur tekur og hver þingmaður. Það væru fagleg vinnubrögð og samþykkt, virðulegi forseti, af hálfu beggja. Við erum hins vegar í þeim gamla farvegi að ríkisstjórn ræður störfum Alþingis og það er að verða afleitt mál fyrir okkur öll.

Virðulegi forseti. Það er ekkert við því að segja þó að fundir Alþingis haldi eitthvað áfram fram eftir vori og fram á sumar. Allir alþingismenn eru að sjálfsögðu reiðubúnir til að sitja hér fundi eins og ástæða er til. Hitt er öllu verra, sem hér hefur komið fram, þegar forsrh. tekur fram fyrir hendurnar á stjórn þingsins og tilkynnir í fjölmiðlum hvernig haga eigi þingstörfum án þess að hafa, að því er við vitum, samráð við forseta eða aðra þingmenn. Það er því eðlilegt að forseti sé spurður að því hvort taka beri alvarlega þann boðskap sem kom fram hjá hæstv. forsrh. í fjölmiðlum í gær. Er það samkvæmt þessum fyrirmælum sem þingið á að starfa eða ekki? Ég tók eftir því að hæstv. forseti tók þannig til orða í svari sínu áðan, að um þessi mál, þ.e. um starfslok þingsins, væri ekki hægt að ræða fyrr en umræðu um þau mál sem nú eru á dagskrá og fleiri yrði lokið. Nú bíða tæp 70 mál umræðu. Það er full ástæða til þess að spyrja hæstv. forseta: Hvað á hann við? Hvaða mál eru það, ,,og fleiri`` af þessum rúmlega 60 málum, sem ekki eru á dagskrá, sem að hans viti þarf að ljúka umræðu um til viðbótar þeim sem nú eru á dagskrá svo að hans mati sé hægt að ræða við forustumenn þingflokka um verklok á Alþingi?

Virðulegi forseti. Þvílík niðurlæging fyrir störf þingsins að hlusta á hæstv. forsrh. í sjónvarpinu í gær. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. forsrh. veit ekki hver stjórnar þinginu eða er algerlega verið að niðurlægja forseta og stjórn þingsins? Ég bara vona að hæstv. forseti boði formenn þingflokka nú þegar á fund og útskýri hvernig á svona málflutningi stendur.

Forseti vill taka fram, vegna þeirra orða sem hér hafa fallið, að hann lítur ekki svo á að forsrh. hafi tekið fram fyrir hendurnar á forseta Alþingis með því sem hann sagði í viðtali í sjónvarpi í gær. Forseti vill minna á að sl. mánudag, á fundi með þingflokksformönnum, skýrði forseti frá því að þingfrestunardagur yrði ekki 8. maí eins og fyrirhugað hafði verið og öllum á að vera ljóst hvers vegna þingi verður ekki frestað 8. maí eins og til stóð. Enn eru átta á mælendaskrá í þessu dagskrármáli og forseti gerir ráð fyrir að þeir vilji fá að tjá sig um málið og þeir fá að sjálfsögðu að gera það. Það er löngu búið að útskýra hvers vegna fallið var frá því markmiði sem sett var í byrjun mars, að ljúka þingi 22. apríl, og þarf vonandi ekki að endurtaka ástæður þess að ekki var hægt að standa við það markmið. Það ættu ekki að vera ný tíðindi fyrir hv. þingmenn að umræðu um þetta mál, og þau önnur sem verið hafa á dagskrá síðustu daga, verður auðvitað að ljúka. Frá því verður ekki fallið. Það á ekki að koma neinum á óvart. Það ætti heldur ekki að vera neitt álitamál hver stjórnar Alþingi. Hins vegar ljóst og ekkert nýtt að bæði ríkisstjórn og stjórnarandstaða á Alþingi hafa sínar skoðanir á því hvernig þingstörf eigi að ganga fram en forseti Alþingis sker þar úr. Á því hefur engin breyting orðið.

Herra forseti. Það eru tvær spurningar. Hefur hæstv. forsrh. látið í ljós við forseta Alþingis sem ósk sína það sem kom frá honum í fjölmiðlum í gær eða var skoðun hæstv. forsrh. sett fram í fjölmiðla án þess að stjórn þingsins hefði nokkurn pata af því hver væri vilji forsrh.? Hafi forsrh. sett fram þá ósk við hæstv. forseta um starfshætti Alþingis, sem hann lýsti í fjölmiðlum í gær, hver er þá afstaða forseta til þeirrar óskar? Ég ítreka spurningu mína. Hæstv. forseti sagði áðan í ávarpsorðum sínum að til þess að hægt væri að ræða, þá væntanlega við formenn þingflokka, um starfslok á Alþingi þyrfti að ljúka umræðu um þau mál sem væru nú á dagskrá þessa fundar og fleiri. Hvaða fleiri mál eru það, virðulegi forseti, af þeim 60 sem bíða sem þarf að mati forseta að ljúka umræðu um áður en hægt er að fara ráðfæra sig við stjórn þingflokka og þingmenn um verklok á Alþingi?

Það er verkefni forseta að taka þau mál á dagskrá sem hafa verið afgreidd í nefndum þingsins og að sjálfsögðu rekur að því að forseti fari á fundum með formönnum þingflokka yfir þau mál. En það er deginum ljósara að umræðu um þau dagskrármál, sem verið hafa á dagskrá undanfarna daga, verður að ljúka. Það er löngu búið að skýra það út fyrir formönnum þingflokka að þessi eru þau mál sem ríkisstjórnin hefur sett í forgang.

Og fleiri.

Og fleiri. Við lítum á það eftir að umræðum um þau mál, sem hafa verið á dagskrá, lýkur.

Virðulegi forseti. Mér láðist að minnast á það í umfjöllun minni áðan og tel mjög mikilvægt að fá tækifæri til að koma leiðréttingu á framfæri ef nokkur veður í villu út af spurningu fréttamanns til forsrh. í gær. Þar var spurt hvort það væri ekki stórmál að hin langa umræða sem færi fram á Alþingi tefði að hægt væri að afgreiða síldarsamninginn frá Alþingi Íslendinga. Forsrh. svaraði því til að hann yrði bara afgreiddur í fyllingu tímans þegar þar að kæmi. Ef til vill hefði einhverjum skilist það að við, stjórnarandstaðan, kæmum í veg fyrir að stórmál sem varðaði þjóðina væri afgreitt. Þess vegna kýs ég í umræðu um fundarstjórn forseta að koma því á framfæri að á fundi með forseta sl. mánudag var spurt um hvort ekki væri skynsamlegt að taka það mál á dagskrá og afgreiða síldarsamninginn þannig að hann væri frá til þess að enginn þyrfti að velkjast í vafa um hvort reglugerðin styddist við nægilega sterkar lagaforsendur sem hefur gert það kleift að flotinn sigldi af stað. Okkur var tjáð að það væri ástæðulaust. Þetta óska ég, virðulegi forseti, að gefnu tilefni, að komi fram. Virðulegi forseti. Þjóðin hefur lengi haft það í flimtingum að forsrh. slái á fingur samráðherra sinna þegar honum hentar. Þingið hefur það mjög á tilfinningunni núna að forsrh. sé farinn að slá á fingur stjórnar þingsins og ekki er hægt að líta fram hjá því að þó að við vitum það auðvitað öll sem hér erum að við ljúkum ekki þingi á morgun, 8. maí, þá er það óviðunandi að forsrh. tjái sig um framvindu þinghaldsins sem hefur ekki verið rætt við þingflokksformenn.

Vegna orða hv. þm. um afgreiðslu á frv. um síldarsamninginn rifjar forseti það upp að hann minntist á það á fundi með þingflokksformönnum á mánudag að svo kynni að fara að það þyrfti að koma því máli að þótt þessi dagskrármál væru ekki afgreidd. Það ítrekar forseti en mun að sjálfsögðu ræða það við þingflokksformenn ef það mál verður tekið á dagskrá áður en þessum dagskrármálum verður lokið og það kann að koma upp á mögulegum fundi okkar í dag. Það vildi forseti taka fram.

Herra forseti. Ég hef fylgst með þeim athyglisverðu skoðanaskiptum sem hafa farið fram um störf þingsins. Á því kjörtímabili sem nú er senn á enda höfum við reynt að skapa samstöðu um ný vinnubrögð. Við lögðum mikla vinnu í að reyna að ná samstöðu um breytingu á þingsköpum fyrir Alþingi og héldum marga fundi um þau efni, formenn þingflokka og forsn. Í vetur þegar stjórnarandstaðan neitaði því fyrir sitt leyti að veita afbrigði fyrir ákveðnu þingmáli sló hæstv. forsrh. á puttana á okkur á Alþingi Íslendinga með því að segja: Það verður engin breyting gerð á þingsköpum. Hann sagði það. Síðan hefur það mál legið og því hefur ekki verið hreyft. Síðan gerðist það fyrir nokkrum dögum að meiri hluti Alþingis neitaði að taka á dagskrá eigið stjfrv. og þar með var auðvitað haldið þannig á málum andspænis okkur að það hlaut að hafa sínar afleiðingar til viðbótar því að hér er verið að hrúga inn málum í áður óþekktum mæli á tiltölulega stuttum tíma. Ég segi alveg eins og er, herra forseti, að mér finnst að öll sú vinna sem unnin hefur verið á þessu kjörtímabili til þess að laga þetta þing að eðlilegum starfsháttum þjóðþinga hafi verið unnin fyrir gýg, það sé verið að henda henni út í hafsauga þessa daga. Ég segi það, herra forseti, ég harma það.

Herra forseti. Ég ætla að halda áfram ræðu minni þar sem frá var horfið í gær, þó þannig að mér finnst ástæða til þess að fara aðeins yfir ákveðin atriði sem þar komu fram vegna samhengis málsins. Ég mun, herra forseti, í fyrsta lagi fara yfir ákveðnar aðgerðir sem mögulegar eru í byggðaþróunarmálum vegna þess að mér finnst mikilvægt að við áttum okkur á samhengi þeirrar lagasetningar sem menn eru að fara í gagnvart sveitarfélögunum annars vegar og þeirri stjórnsýslu sem fer fram á vegum þeirra og byggðaþróunar. Í öðru lagi mun ég halda áfram að fara yfir einstakar greinar sem mér vannst ekki tími til að fara yfir í gær. Í þriðja lagi ætla ég að fara yfir nokkur þau atriði sem skipta miklu máli í mati fólks á búsetuskilyrðum og í fjórða lagi ætla ég síðan að víkja að 1. gr. frv. og bráðabirgðaákvæði en ég hef enn sem komið er í ræðu minni hvergi vikið að þeim stóru atriðum sem eru í raun nú um það bil að skipta þjóðinni í tvennt í afstöðu. Ég hef samt grun um það, herra forseti, að sá hluti þjóðarinnar sem styður hæstv. ríkisstjórn í þessu máli sé mikill minni hluti. Ég held að núna standi þannig á að minni hluti Alþingis tali fyrir meiri hluta þjóðarinnar. Það marka ég á þeim viðbrögðum sem umræðan í þinginu hefur fengið hjá fólkinu í landinu. Ég man ekki eftir því áður, herra forseti, að hafa fengið jafnmörg skilaboð úr jafnólíkum áttum þar sem hópar og einstaklingar hafa lýst yfir stuðningi við þau vinnubrögð sem stjórnarandstaðan er með þegar hún stendur hér og reynir eftir megni að koma í veg fyrir að þetta frv. nái fram að ganga óbreytt. Vel getur verið að einhverjum þyki það gamaldags vinnubrögð að reyna að koma í veg fyrir að ákvæði eins og þau sem eru í frv. nái fram að ganga. Það getur vel verið. En þjóðinni finnst það ekki gamaldags, herra forseti. Ég held að ég geti fullyrt það af þeim viðbrögðum sem ég hef fengið og aðrir félagar mínir sem hafa verið að tala fyrir því að frv. yrði frestað og menn nýttu sumarið til að skoða betur ýmis ákvæði sem þyrftu að vera allt öðruvísi ef sæmileg sátt ætti að verða um þessi mál. Herra forseti. Ég gerði nokkuð að umræðuefni í gær þau ákvæði frv. til sveitarstjórnarlaga sem felast í 6. gr. frv., annars vegar þar sem talað er um lágmarksíbúatölu en hún á að vera 50, það á að nægja að 50 íbúar séu í sveitarfélagi og hins vegar talaði ég um samstarfsmöguleika sveitarfélaganna samkvæmt ákvæðum frv. og hversu sorglega fátæklegur sá rammi er sem skapaður er með frv. um stjórnsýslu sveitarfélaganna þannig að þeim sé gert kleift að taka við þeim verkefnum sem nú þegar liggur fyrir að þau muni taka, hvað þá að sinna sæmilega því sem þau hafa nú þegar með höndum. Ég færði fyrir því ákveðin rök, herra forseti, að ef við litum annars vegar til byggðaþróunar hjá okkur og tækjum tímabilið frá 1960--1990 og litum hins vegar til Norðurlandanna á sama tímabili þá væri þar ólíku saman að jafna hvað varðar byggðaþróunina. Það er nefnilega þannig að mun fleiri hafa flutt utan af landi og til höfuðborgarsvæðisins á Íslandi á þessum árum en gerst hefur í nyrstu héruðum Skandinavíu og Finnlands. Ég þóttist leiða að því nokkrar líkur, herra forseti, að ein af ástæðunum væri sú að okkur hefur ekki auðnast að skapa þann stjórnsýsluramma um verkefni sveitarfélaganna að þau gætu orðið burðug og þess vegna hefði okkur ekki tekist að veita það viðnám varðandi byggðaþróun í landinu sem hefur þó tekist annars staðar á Norðurlöndum varðandi nyrstu byggðirnar. Þeir hafa haft miklar áhyggjur af ástandinu hjá sér og hafa verið með ýmsar aðgerðir til þess að sporna gegn. Aðgerðir okkar hafa verið sýnu fátæklegri en mér finnst ástæða til þess, herra forseti, að fara aðeins yfir hverjar þessar aðgerðir hafa verið, bæði hjá okkur og sömuleiðis hjá þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við. Að mínu mati mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir samhengi hlutanna vegna þess að í því frv. sem hér liggur fyrir, frv. til sveitarstjórnarlaga, er eins og ég sagði ótrúlega lítið sem bendir til þess að menn hafi áhyggjur af þessu eða ætli sér að skapa viðunandi ramma fyrir þetta stjórnsýslustig, sveitarstjórnarstigið, svo það geti þar með rækt sæmilega þau verkefni sem það á að rækja, hvað þá tekið við þeim sem fyrir liggur að það muni taka við á næstu árum. Herra forseti. Núna finnst mér ástæða til þess að fara aðeins yfir aðgerðir í byggðaþróunarmálum, bæði eins og ég gat um þær sem við höfum verið með og aðrir. Ég mun styðjast við skýrslu sem Stefán Ólafsson hefur gert fyrir stjórn Byggðastofnunar vegna þess að sem betur fer hafa ýmsir aðilar hér á landi látið taka saman ýmiss konar efni sem mætti styðjast við ef og þegar stjórnvöld hafa til þess kjark eða vilja að fara í markvissar aðgerðir til þess að reyna að snúa þessari þróun við. En það hefur komið fram, herra forseti, í mínu máli að þessi þróun, þ.e. þessi byggðaröskun, hefur aldrei verið meiri en undanfarin tvö ár og það er ástæða til þess að menn taki vel eftir því. Stefán Ólafsson segir í skýrslu sinni um markmið og leiðir í byggðaþróunaraðgerðum nágrannaþjóðanna að þar sé löng hefð fyrir víðtækri byggðastefnu, einkum á Bretlandseyjum og á Norðurlöndunum. En hann bendir jafnframt á að á vegum Evrópusambandsins sé einnig rekin umtalsverð byggðastefna. Byggðastefna er þó víða umdeild líkt og á við um aðra þætti opinberrar stefnumótunar á sviði atvinnu- og félagsmála. Hins vegar hefur framkvæmd byggðastefnu víðast tekið miklum breytingum á sl. árum og áratugum. Ég þarf ekki að margfara yfir það, herra forseti, hversu þetta orð, byggðastefna, hefur af ýmsum ástæðum fengið á sig neikvæðan blæ á Íslandi og það er miður vegna þess að eins og margoft hefur komið fram, er það bæði þjóðfélagslega og efnahagslega slæmt að byggðaröskun í landinu skuli vera svo mikil sem raun ber vitni. Menn hafa sett sér markmið með byggðastefnu. Þau hafa e.t.v. ekki verið nógu ljós. Ef til vill hefur byggðastefna fengið á sig þetta óorð vegna þess að mönnum hafa ekki verið ljós markmiðin. Þau markmið sem menn hafa sett sér eru annars vegar þjóðfélagsleg og hins vegar efnahagsleg. Sem dæmi um þjóðfélagsleg markmið eru nefndar aðgerðir til að draga úr svæðisbundnum mun lífskjara og búsetuskilyrða, svo sem tekjumun, mun á atvinnuleysi, tækifærum og þjónustu. Slík markmið tengjast oft réttlætis- eða sanngirnissjónarmiðum stjórnmálamanna svo sem því viðhorfi að sanngjarnt sé að öll svæði landsins njóti ávaxta af hagvexti og allir þegnar skuli eftir megni njóta sambærilegra tækifæra. Hitt markmiðið, hið efnahagslega, beinist frekar að því að nýta betur náttúruauðlindir og landgæði, að nýta betur fyrirliggjandi fjárfestingu, að nýta betur vinnuafl, að bæta virkni markaðasafla og bæta samkeppni jaðarsvæða og þá í leiðinni að aftra ofþenslu á miðsvæðum. Bæði á Bretlandseyjum og í Evrópusambandinu er lögð mikil áhersla á efnahagslegt mikilvægi byggðaþróunaraðgerða. Þar er t.d. umtalsverður munur á viðvarandi atvinnuleysi milli landsvæða tekinn sem dæmi um ástæðu til þess að reyna að nýta betur vinnuafl og fyrirliggjandi fjárfestingu í framleiðslutækjum, samgöngumannvirkjum og annarri grunngerð samfélagsins auk nýtingar á fjárfestingu einkaaðila í íbúðarhúsnæði. Sannarlega hefur umræða um þessa þætti líka verið hér á Íslandi, herra forseti, en ekki nægjanlega markviss og kannski hefur það versta við hana verið að oft og einatt hefur verið lagt í þessa umræðu án þess að nokkur markmið væru, án þess að það væri nokkuð sérstakt sem menn væru að stefna að. Menn hafa einfaldlega talað um þessa hluti sem staðreyndir, eitthvað sem er að gerast, en ekki talið ástæðu til þess að setja skörp markmið sem stefnt væri að eða sett markmið sem menn gátu séð að væri mögulegt að uppfylla eða standa við. Hjá Stefáni Ólafssyni kemur það jafnframt fram að talið er að greina megi tvær meginstefnur í byggðaþróunaraðgerðum, þ.e. annars vegar byggðastefnu í anda markaðshyggju og byggðastefnu í anda ríkisforsjár. Mér finnst þetta mjög athyglisverð greining að taka byggðastefnu fyrir og greina hana í sundur á þennan hátt og mér finnst ástæða til þess að við veltum aðeins fyrir okkur hver sé munurinn þarna á. Ég hef lesið svolítið um þessar tvær greinar, þ.e. annars vegar byggðastefnu í anda markaðshyggju og hins vegar í anda ríkisforsjár og ég verð að segja, herra forseti, að ég hef ekki alveg náð að greina muninn á þessu tvennu. Mér hefur sýnst að í grófum dráttum mætti segja að einhverjir kölluðu það byggðastefnu í anda markaðshyggju ef menn styddu fyrirtæki óbeint. En svona gróflega þá hefur mér líka sýnst að sumir teldu það byggðastefnu í anda ríkisforsjár ef menn stæðu að eðlilegri endurmenntun og menntun á vinnuafli. Að mínu mati ætti þetta í rauninni að snúa alveg öfugt. En þetta segir okkur hvað mat manna á hugtökum og skilningur getur verið misjafn. Samkvæmt því sem Stefán Ólafsson hefur tekið saman þá vill hann meina að byggðastefna í anda markaðshyggju hafi sótt á í nágrannalöndunum á síðustu árum og að slík stefna sé byggð á almennum hugmyndum um aukið vægi markaðsbúskapar og minnkun ríkisforsjár með auknu hlutverki einkaaðila og áherslum á virkjun grasrótarinnar í þjóðfélaginu til sjálfsbjargar. Einkavæðing opinberrar starfsemi, grisjun opinberrar reglugerða á sviði atvinnulífs og viðskipta og örvun nýsköpunar og framtakssemi í atvinnulífinu eru meginforsendur. Frá þessum sjónarhóli er sérstakur byggðavandi rakinn til óhagkvæmni og hamlandi skilyrða fyrir markaðsbúskap á viðkomandi svæðum. Vandinn er einnig rakinn til veikrar viðskiptamenningar meðal heimamanna og of letjandi fyrirkomulags ríkisforsjárinnar. Þess vegna hefur --- og það er það sem þeir kalla í anda markaðssjónarmiðsins --- verið lögð áhersla á byggðaþróunaraðgerðir með leiðum aukins sveigjanleika á svæðisbundnum vinnumörkuðum og gjarnan er beitt skattalegri hvatningu til að stuðla að aukinni framtakssemi, hagkvæmni og samkeppnishæfni. ,,Skattalegri hvatningu.`` Ég bið menn að taka eftir þessu. Það er jafnframt lögð áhersla á að halda beinum útgjöldum hins opinbera í lágmarki. Hvað snertir áherslur á almennar eða sértækar byggðaþróunaraðgerðir, þá er í anda markaðshyggjusjónarmiðsins lögð mikil áhersla á að leggja af almennar og sjálfvirkar styrkja- eða hvatningaleiðir. Ég bið menn að taka eftir þessu einnig. Lögð er áhersla á að leggja af almennar og sjálfvirkar styrkja- og hvatningarleiðir og fjölga í staðinn sértækum aðgerðum. Ég verð að segja, herra forseti, að þetta vakti sérstaka athygli mína vegna þess að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar lét þess sérstaklega getið við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár, í sérstökum fjárlögum sem kölluð voru vasafjárlögin, að hún hygðist beita sér gegn sértækum aðgerðum þar sem þær væru mjög af hinu vonda fyrir landsbyggðina. En hér er okkur sagt í greinargerð frá Stefáni Ólafssyni að það sé í anda markaðshyggjusjónarmiðsins að fjölga sértækum aðgerðum. Það segir okkur, herra forseti, að byggðastefna hæstv. ríkisstjórnar --- hún er nú ekki til að mínu mati, en eitthvað sem þeir vildu samt kalla svo við afgreiðslu fjárlaga --- mundi flokkast sem ríkisforsjárbyggðastefna en ekki byggðastefna í anda markaðshyggjusjónarmiðs. Máli sínu til stuðnings og greiningu sinni á þessari stefnu fjallar Stefán um þær víðtæku breytingar sem urðu á breskri byggðastefnu árið 1988, þ.e. á Thatcher-tímanum. Þær voru í fyrsta lagi fólgnar í aflagningu sjálfvirkra almennra styrkja en með aukningu sértækra aðgerða. Í öðru lagi voru veittir nýir styrkir til lítilla fyrirtækja og í þriðja lagi var aðgengi að ráðgjöf aukið. Samhliða þessum breytingum í Bretlandi jókst svo hlutverk svæðisstjórna og aðila heima í héraði í framkvæmd byggðastefnu þó svo að stjórnvöld skilgreindu ramma heimilaðra aðgerða og veittu fjármagn eða aðrar ívilnanir svo sem skattfríðindi. Enn og aftur vil ég endurtaka það, herra forseti, að ég er hér að tala um byggðastefnu sem hefur verið kölluð byggðastefna í anda markaðshyggjusjónarmiðs. Ég held að það væri ágætt fyrir ýmsa stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar að lesa þennan texta vandlega. Það kemur hér fram að samhliða þessum breytingum sem gerðar voru jókst hlutverk svæðisstjórna og aðila heima í héraði. Þar stendur kannski hnífurinn í kúnni hjá okkur ef þetta sveitarstjórnarfrv. nær fram að ganga óbreytt vegna þess að samkvæmt ákvæðum frv. virðist ekki gert ráð fyrir að sú stjórnsýsla sem þarf til þess að ná utan um aðgerðir af þessu tagi verði á sveitarstjórnarstiginu. Frv. sem gerir ráð fyrir að sveitarfélög geti verið með 50 íbúum en gerir síðan ekki ráð fyrir lýðræðislegum samstarfsvettvangi sveitarfélaga til þess að vinna að sameiginlegum verkefnum nema í lauslegri upptalningu, slík stefna gerir ekki ráð fyrir því að þetta stjórnsýslustig, sveitarstjórnarstigið, verði burðugt til þess að taka við einu eða neinu. Enda sýnist mér það vera svo, herra forseti, að það að flytja verkefni til sveitarstjórna hafi í raun þá merkingu hjá okkur að verkefnin eru flutt frá ríkinu. Síðan virðist ekki skipta nokkru máli hvort sveitarfélögin geta tekið við þeim eða ekki. Það virðist vera algert aukaatriði. En styrking sveitarstjórnarstigins á Íslandi hefur fyrst og fremst falist í því að verkefnin eru flutt frá ríkinu. Vissulega er það svo að sveitarfélög eins og Reykjavík og ýmis af hinum stærri sveitarfélögum hafa getað tekið við þessum verkefnum en öðrum hefur gengið það miður þó þau hafi að forminu til tekið við þeim. Segja má að þessi stefna, að flytja verkefnin án þess að skapa stjórnsýslurammann, sé að neyða sveitarfélögin til sameiningar. Menn vilji kannski fara þá leið að neyða sveitarfélögin til sameiningar með þessari aðferð. En mér finnst hún fráleit og fráleitust finnst mér hún ef menn hafa áhyggjur af búferlaflutningum á Íslandi. Þá finnst mér það fráleitt að ríkisstjórnin, að stjórnvöld, skuli leyfa sér að ákvarða hvaða verkefni sveitarfélögin á Íslandi eigi að hafa með höndum án þess að gera þeim það kleift með því að skapa þeim þann eðlilega lagaramma sem þau þurfa að hafa til þess að geta tekið við þessum verkefnum og rækt þau. Ég hef nú, herra forseti, farið yfir það sem hefur verið kallað byggðaþróunaraðgerðir í anda markaðshyggjusjónarmiðs og ég verð að segja alveg eins og er að ég vildi óska þess að þessi ríkisstjórn og fleiri á undan henni hefðu haft döngun í sér til að skoða þessar leiðir vegna þess að ég held að það hefði verið afskaplega gott ef ríkisstjórnin hefði verið tilbúin til þess að auka ýmsar sértækar aðgerðir í stað þess að setja blátt bann við þeim eins og hún hefur gert. En vel má vera að mönnum sé að snúast hugur og þeir vilji fara að huga að ýmsum málum sem áður hafa verið látin sitja á hakanum og veitir ekki af miðað við þann fólksflótta sem hefur verið af landsbyggðinni, ekki síst undanfarin tvö ár. Ég vil gjarnan líka til samanburðar, herra forseti, fara aðeins yfir það sem hefur verið kallað byggðastefna í anda beinna ríkisafskipta af því að það er svo skrýtið að sértæku aðgerðirnar og styrkirnir við fyrirtækin, einkum smáfyrirtækin eins og þarna var talað um áðan, virðast ekki vera í anda beinna ríkisafskipta þó að um bein ríkisafskipti sé að ræða. Hér er eitthvað annað kallað hefðbundin byggðastefna sem þróaðist á Norðurlöndum og á Bretlandseyjum á eftirstríðsárunum og var grundvallað á beinum ríkisafskiptum og ríkisforsjá. Þetta er kannski sú byggðastefna sem við höfum fyrst og fremst þurft að búa við á Íslandi vegna þess hve sveitarfélögin hafa verið veik og því ekki verið hægt í rauninni að stýra málum öðruvísi. Það er okkar vítahringur. En þær leiðir sem hefðbundnar eru í byggðaþróun og tengjast því sjónarmiði sem hér er kallað ríkisafskiptasjónarmið eru beinar stuðningsaðgerðir ríkisvaldsins. Hér eru líka taldir upp sérstakir styrkir og fríðindi til fyrirtækja á viðkomandi svæðum nákvæmlega eins og í hinni aðferðinni. Þetta er dálítið sérkennilegur texti, ég skal viðurkenna það. Opinberar framkvæmdir eins og samgöngumannvirki, þjónustuuppbygging og uppbygging opinberra fyrirtækja er líka byggðastefna hinna beinu ríkisafskipta. Síðan er farið nokkrum orðum um að metnaður ríkisstjórna í byggðamálum hafi á liðnum áratugum oft endurspeglast í auknum fjárveitingum til atvinnufyrirtækja og opinberra framkvæmda á byggðaþróunarsvæðum. Og að saman hafi gjarnan farið stórt hlutverk ríkisvaldsins og áhersla í fyrstu á stuðning og hvatningu til fyrirtækja en á seinni árum hefur opinber stuðningur við einstaklinga og fjölskyldur á byggðaþróunarsvæðum aukist, t.d. í gegnum almannatryggingakerfi velferðarríkisins, virka vinnumarkaðsstefnu, sem stuðlar að endurmenntun og styrkir fólk til að flytja búferlum frá svæðum sem eru í vanda til annarra svæða á landsbyggðinni sem bjóða betri tækifæri fyrir íbúa. Hér er sérstaklega vísað í Svíþjóð. Og loks með svæðisbundnum niðurgreiðslum á kostnaði við búsetu á ystu jaðarsvæðum, oft með framlögum til sveitarstjórna, sem koma fjármagninu á endanlegan áfangastað. Herra forseti. Ég geri mér ekki grein fyrir, eins og ég sagði áður en ég byrjaði að fjalla um þessar hugmyndir, af hverju verið er að skipta þeim í þessi tvö horn og kalla annað hornið í anda markaðshyggju og hitt ríkisafskipta vegna þess að báðar aðferðirnar byggja á því að opinbert fjármagn er sett til sértækra aðgerða ýmist gagnvart fólki eða fyrirtækjum. Bæði sjónarmiðin beinast að því að reyna að viðhalda og nýta þær fjárfestingar sem þegar eru komnar, að nýta þann mannafla sem er á svæðunum og að aðstoða það fólk sem býr við atvinnuháttabreytingar þar sem verulegar breytingar eru að verða á atvinnumálum, að aðstoða slíkt fólk til þess að afla sér menntunar eða þeirrar endurmenntunar sem nauðsynleg er til þess að fólk geti tekist á við nýjar aðstæður. Það er hins vegar hollt fyrir okkur að fara yfir þetta með hliðsjón af því hvaða ramma við þurfum að skapa til þess að við getum farið í ýmsar þær aðgerðir sem hafa reynst heilladrjúgar í öðrum löndum. Það er ljóst að á Norðurlöndunum, sérstaklega í Skandinavíu og í Norður-Finnlandi, er almennt um bæði víðtækar og mjög fjölþættar byggðaþróunaraðgerðir að ræða. Ég veit ekki hvort þeir hafa, herra forseti, flokkað þær í markaðsaðgerðir og ríkisafskiptaaðgerðir en þær eru víðtækar og fjölþættar. Þar fara saman aðgerðir sem beinast að fyrirtækjum og grunngerðarframkvæmdum, þ.e. gatnagerð, veituframkvæmdum og öðru slíku, og einnig aðgerðir sem beinast að einstaklingum. Alls staðar eru byggðaþróunarsvæðin afmörkuð frá svæðum sem eru í mestum vanda og njóta mestrar fyrirgreiðslu til svæða sem betur standa og njóta hlutfallslega minni stuðnings. Sömuleiðis virðist vera um mjög víðtækar aðgerðir að ræða á Bretlandseyjum og í löndum Evrópusambandsins sem bæði beinast að fyrirtækjum, einstaklingum og fjölskyldum. Ef við lítum til okkar og skoðum Ísland sérstaklega hefur byggðastefna á Íslandi verið framkvæmd með ýmsum hætti á eftirstríðsárunum. Við rákum kannski ekki svo mikla byggðastefnu fyrir stríð, það var e.t.v. ekki fyrr en með stríðinu að virkilegur kraftur komst á þá þjóðflutninga sem hafa verið í landinu á þessari öld, þó svo að fólk flytti í þéttbýlið strax um aldamót og myndaði þéttbýli um landið allt þegar sjávarútvegurinn varð sú undirstaða sem hann er enn þann dag í dag fyrir byggðina í landinu, eftir að vistarbandinu var aflétt og menn gátu frjálsir reynt fyrir sér í öðrum atvinnuvegum en landbúnaði. En það er sem sagt í stríðinu þegar fólk streymir í ríkari mæli en fyrr hingað á það svæði sem bauð upp á mestu atvinnuna að sú byggðaröskum, sem menn hafa talað um og felst í því að fólk flytur af landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðið, hefst fyrir alvöru. Og á eftirstríðsárunum fara menn að sporna við fótum. Eins og ég gat um áðan, herra forseti, hefur hlutverk ríkisins í þessum aðgerðum verið mikið og ástæðan er sú að ekki hefur verið formuð með lögum sú stjórnsýsla á landsbyggðinni að hún gæti tekið við þeirri ábyrgð og þeim verkefnum sem hefði þurft að verða. Það hefur hins vegar verið gert á hinum Norðurlöndunum og árangur þeirra hefur orðið allur annar. Byggðastofnun hefur á liðnum árum veitt lán og annan fjárhagslegan stuðning til byggðaþróunaraðgerða. Byggðastofnun hefur fjárfest í svæðisbundnum atvinnuþróunarfélögum og stutt einstök verkefni á landsbyggðinni. Byggðastefna hvers tíma hefur auðvitað endurspeglað bæði vilja og áform stjórnvalda og svo hefur hún auðvitað tekið eitthvert mið af ástandi byggðaþróunarmála. En menn velta því kannski fyrir sér hver séu hin sérstöku tilefni til opinberra byggðaþróunaraðgerða hér á landi. Í fyrsta lagi má benda á að búferlaflutningar frá landsbyggð til höfuðborgarsvæðis hafa aukist mjög mikið á síðustu árum og að landsbyggðin á Íslandi hefur í reynd tapað hlutfallslega stærri hluta íbúa sinna en nyrstu svæði Noregs, Svíþjóðar og Finnlands. Þetta hef ég áður rakið í ræðu minni, herra forseti. Menn spyrja á móti hvort þessir búferlaflutningar endurspegli ekki einfaldlega óskir íbúa landsbyggðarinnar og það sé ekkert athugavert við þessa þróun. Vilja menn ekki bara hafa þetta svona, á nokkuð að vera að gera í þessu? Er þetta ekki bara eðlilegt? Slíkar raddir heyrast oft. Rannsóknir á orsökum búferlaflutninga sýna hins vegar að mikill meiri hluti íbúa landsbyggðarinnar vill umfram allt búa á svipuðum eða sambærilegum slóðum, það eru aðeins 15--20% íbúa landsbyggðarinnar sem segja að þau vilji helst búa á höfuðborgarsvæðinu en á móti kemur að tæp 13% íbúa á höfuðborgarsvæðinu segjast fremur vilja búa á fámennari stað en höfuðborgarsvæðið er. Ég held við getum samt slegið því föstu, herra forseti, að misvægið í búsetuþróun landshlutanna sé að umtalsverðum hluta til komið vegna óánægju með búsetuskilyrðin sums staðar á landsbyggðinni. Jafnvel þó að menn vildu búa áfram á svipuðum stað, þá er einfaldlega svo komið að menn eru ekki nógu ánægðir með búsetuskilyrði sín. Ég hef farið yfir það, herra forseti, fyrr í ræðu minni hvers vegna fólk flytur búferlum, hvers vegna fólk er ekki ánægt með búsetuskilyrði sín, ekki nógu ánægt í þeim samanburði sem fyrir liggur. En rannsóknir á þeim hlutum leiða í ljós að mjög náið samband er á milli mats íbúa einstakra landshluta á búsetuskilyrðum byggðarlagsins og fólksfjöldaþróunarinnar. Þar sem íbúar hafa yfir fleiru að kvarta í búsetuskilyrðum hefur fólksfjöldaþróunin orðið óhagstæð vegna mikils brottflutnings en þar sem ánægja er með búsetuskilyrðin hefur þróunin orðið hagstæð og mest fjölgað. Það er athyglisvert að búsetan er almennt veikust í smæstu sjávarútvegsbyggðarlögunum, einkum í þorpum með íbúa innan við 1.000. Þetta þekkjum við, þetta kallar fram í hugann myndir af ýmsum sjávarþorpum á Íslandi sem eru með íbúatölu á bilinu 300--600, og það kemur okkur ekki á óvart að rannsóknin skuli leiða til þeirrar niðurstöðu, að búseta sé veikust í þessum byggðarlögum. Það er náið samband á milli þróunar atvinnutækifæra í fiskvinnslu á landsbyggðinni og brottflutnings til höfuðborgarsvæðisins á síðustu 35 árum. Flutningur vinnslu út á sjó í frystitogara og það óöryggi sem frjálst framsal veiðikvóta skapar í minni sjávarútvegsþorpum virðist eiga ríkan þátt í aukinni búseturöskun á síðustu árum. Hins vegar eru íbúar sumra stærri þéttbýlisstaðanna á landsbyggðinni ánægðari með búsetuskilyrði sín en íbúar höfuðborgarsvæðisins. Ég held að rétt sé að við höfum þetta líka í huga, herra forseti, að það eru til stærri kaupstaðir úti um landið þar sem fólk er mjög ánægt með búsetuskilyrði sín. Þegar við horfum til þess hvernig þróunin er hjá okkur hljótum við að velta því fyrir okkur hvaða valkosti við eigum. Ég segi enn og aftur að við þurfum að endurskoða þetta frv. til sveitarstjórnarlaga vegna þess að það skapar ekki þann ramma sem við þurfum til þess að geta virkilega beitt okkur í byggðaþróunarmálum. En ef við lítum til annars, lítum til þess hvernig stjórnvöld geta nálgast þennan vanda þá er um nokkra kosti að ræða hvað varðar þá nálgun. Stjórnvöld geta sýnt afskiptaleysi, og ég nefndi það áðan að þær raddir hafa heyrst sem segja: Vill ekki fólk bara eiga heima hér? Á nokkuð að vera að gera í þessu? Er nokkuð rétt að vera að skipta sér af? Þessi stefna hefur kannski verið ríkust á undanförnum árum og árangurinn samkvæmt því. En þetta markmið er afleiðing af því sjónarmiði að stjórnvöldum beri að einbeita sér að almennum aðgerðum til að skapa skilyrði til hagvaxtar í landinu. Svo ég rifji aftur upp vasafjárlögin, sem fylgdu fjárlagafrv. sem við afgreiddum hér fyrir jólin, þá kom einmitt fram þar að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar væri á móti sértækum aðgerðum, sem hér hefur verið lýst sem einstaklega árangursríkum ef menn vilja beita sér, en taldi að réttast væri að beita almennum aðgerðum til að skapa skilyrði til hagvaxtar í landinu. Það er hér kallað afskiptaleysisstefna í byggðaþróunarmálum. Beinum byggðaþróunaraðgerðum er þá haldið í lágmarki og framvindan á landsvísu látin ráða þróun búsetunnar í landinu. Og síðan segir: ,,Líklegasta afleiðing slíkrar stefnu er sú að jaðarsvæðin verði undir í framþróuninni líkt og verið hefur á undanförnum árum. Áfram fækkar íbúum í sveitum með frekari samdrætti í landbúnaði og búseta í minnstu sjávarútvegsþorpunum dregst verulega saman, bæði vegna flutnings fiskvinnslu út á sjó og vegna þess óöryggis sem framsal veiðiheimilda skapar landvinnslufólki auk framkominnar óánægju með aðra þætti búsetuskilyrða á slíkum stöðum. Fólksfjölgun á landsbyggðinni, sem verið hefur ófullnægjandi á heildina litið, jafnvel á hinum sterkari búsetusvæðum eins og Norðurlandi eystra og Suðurlandi, mun áfram verða lítil í besta falli.`` Þetta er framtíðarspáin ef fram heldur með þá stefnu sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur fylgt. ,,Afleiðing frekari fólksflótta frá landsbyggðarhéruðunum, t.d. frá hættusvæðunum`` --- en svo skilgreinir Byggðastofnun þau svæði sem hafa tapað yfir 10% af fólkinu sínu á undanförnum árum --- ,,yrði sú að mikill kostnaður legðist á samfélagið í formi vannýttra fjármuna í atvinnutækjum, í grunngerðarmannvirkjum svo sem samgöngumannvirkjum og orkumannvirkjum, þjónustumannvirkjum o.s.frv. og í mannvirkjum einstaklinga.`` --- En stundum gleymist, herra forseti, sú fórn sem er lögð á einstaklingana að færa í þágu þessarar stefnu, þar sem menn hafa jafnvel þurft að ganga frá húsum sínum óseldum sums staðar á landinu eða í besta falli fengið fyrir húseignir sínar örlítið brot af því sem upphaflega var í þær lagt. Vegna þess að hrun búsetu á einstöku svæðum leiðir til mikils kostnaðar fyrir einstaklinga og fjölskyldur. Valkostur númer tvö er talinn hér ,,að viðhalda meginmynstri í núverandi búsetu í landinu og almenn styrking landsbyggðarinnar``. Þetta er samkvæmt því sem Stefán Ólafsson hefur tekið saman sú almenna stefna sem ríkt hefur hér á landi á liðnum áratugum, þ.e. að reyna að viðhalda meginmynstrinu í núverandi búsetu og almenn styrking landsbyggðarinnar. Við vitum núna að þessi stefna hefur ekki skilað árangri. Við þekkjum það að menn hafa verið að reyna að spyrna við fótum án árangurs af því að þessi stefna hefur ekki verið nógu markviss. Þriðji valkosturinn sem við stöndum frammi fyrir, ef við viljum beita okkur, væri sá að efla vænlegustu svæði landsbyggðarinnar, t.d. með uppbyggingu sterkra þéttbýlisstaða. Þetta sjónarmið heyrist alltaf annað veifið, að vænlegt væri að styrkja helstu þéttbýlisstaðina eða ákveðna þéttbýlisstaði, vaxtarsvæði. Hins vegar hefur ekki náð pólitísk samstaða um slíkt, herra forseti, nema á pappírnum. Þegar kemur að úthlutun fjármunanna, sem í raun ráða því hvernig og hvar vöxturinn er, þá hefur ekki náðst pólitísk samstaða. Sú stefna hefur því enn ekki náð fram að ganga. Mér finnst samt að við ættum að skoða hana vegna þess að ég álít að miðað við það fámenni sem er á Íslandi, þá eigum við að horfa til þátta eins og þeirra að efla tiltekna þéttbýlisstaði og reyna að bjóða þar upp á sem fjölbreyttasta þjónustu og fjölbreytilegast atvinnulíf. Í fjórða lagi er bent á að auðvitað sé hægt að fara blandaða leið, þar sem stefnt sé samhliða að viðhaldi meginmynstra núverandi byggðar og að sérstakri eflingu vænlegri staða og héraða, t.d. með aukinni uppbyggingu þéttbýliskjarna í öllum landshlutum. Þetta yfirlit sem ég hef hér fjallað um, um aðgerðir í byggðaþróunarmálum, er nokkuð sem við þingmenn á hinu háa Alþingi þurfum að ræða mun betur. Það er ekki vansalaust hvernig þessi mál hafa verið látin dralla hjá okkur á undanförnum árum, hvernig landsbyggðin hefur farið halloka. Aldrei jafnmikið og tvö síðustu ár. Við verðum að horfa raunsætt á það og taka mið af því að byggðaþróunaraðgerðir geti beinst að fyrirtækjum, að sveitarstjórnum, svæðisbundnum félögum, stofnunum eða að búsetuskilyrðum, þ.e. lífskjörum fólksins á einstökum svæðum. Rannsóknin sem gerð var á orsökum búferlaflutninga bendir til þess að atvinnumálin, þ.e. nýsköpun starfa, viðhaldsstarfa og aukin fjölbreytni; að menntamálin, þ.e. bætt aðgengi að framhaldsskóla, virkjun þekkingar, rannsókna og ráðgjafar í atvinnulífinu; að lífsgæðamálin í jaðarbyggðunum, t.d. eins og jöfnun húshitunarkostnaðar, jöfnun menntunarkostnaðar vegna barna í framhaldsskóla, jöfnun flutningskostnaðar og húsnæðiskostnaðar; og samgöngumálin, þessi fjögur, atvinnumál, menntamál, lífsgæðamál og samgöngumál skipti öll miklu fyrir mögulegan árangur af byggðaþróunaraðgerðum. Samkvæmt könnuninni, herra forseti, þá flokkast mikilvægi einstakra framangreindra þátta í þeirri röð sem ég taldi þá upp. Atvinnumálin númer eitt, menntamálin númer tvö. Í gær, herra forseti, þegar ég þurfti að fresta ræðu minni var ég að fara yfir einstakar greinar frv. sem við ræðum. Ég hef enn þá ekki vikið að 1. gr. og bráðabirgðaákvæðinu, þeim ákvæðum sem hafa gefið þessu frv. heitið ,,tertusneiðafrumvarp``. Ég ætla að geyma mér það þangað til í lok ræðu minnar, herra forseti. Það er ekki af því að mér þyki þau ekki mikilvægast heldur vegna þess að ég tel að það sé rétt að fara í önnur atriði frv., sem telur yfir hundrað greinar. Þessar greinar hafa virkilega vakið áhuga minn sem sveitarstjórnarmanneskju, landsbyggðarkonu og áhugamanns um eflingu landsbyggðarinnar og að menn beri gæfu til að nýta þau lífsgæði sem felast í fjölbreyttri byggð og menningu um landið allt. Ég vil fyrst, herra forseti, víkja ögn að 6. og 7. gr. frv. Ég fjallaði lítillega um þær í gær en mér finnst ástæða til þess að fara aðeins betur yfir 6. gr. Það er einkum í ljósi þess að ákvæði hennar hafa verið inntak eða þema í ræðu minni fram til þessa. 6. gr. fjallar, eins og ég sagði, um lágmarksíbúatöluna. Þar gera býsna margir athugasemdir. Samtök sunnlenskra sveitarfélaga gera t.d. athugasemd við 6. gr. en í athugasemd þeirra segir: ,,Áfram stendur ákvæðið um 50 íbúa lágmarkstölu. Vafasamt verður að telja að sveitarfélög, sem fara niður undir þann íbúafjölda valdi þeim verkefnum sem lög bjóða og enn síður að takast á við fleiri verkefni sem fyrirhugað er að færa frá ríki til sveitarfélaga. Lágmarksíbúatalan verður því að vera hærri.`` Svo mörg voru þau orð, herra forseti, um þetta ákvæði. Ég gæti sjálf ekki sagt þetta öllu betur. Í athugasemd frá Borgarbyggð er mælst til þess greininni verði breytt á þann veg að lágmarksíbúatala sveitarfélaga verði 400 í það minnsta. Uppi í Borgarfirði hafa menn orðið reynslu af því að sameina þéttbýliskjarna minni sveitarfélaga með það að markmiði að geta rækt skyldur sínar betur. Akureyrarbær segir: ,,Er ekki full ástæða til þess að breyta lágmarkstölu til hækkunar?`` Þetta er einföld spurning til hv. Alþingis. Og hvernig svörum við spurningunni? Hvernig svarar hv. félmn. þessari spurningu?  Bæjarstjórnin á Akranesi vísar til þess að í frv. sé gert ráð fyrir að félmrn. skuli vinna að stækkun sveitarfélaga. Í sama kafla er einnig fjallað um hvernig skuli standa að sameiningu sveitarfélaga. ,,Ákvæði þessi eru nauðsynleg,`` --- er sagt --- ,,og mjög til bóta miðað við gildandi lög.`` Ég mun fara, herra forseti, betur yfir þessi ákvæði á eftir. Ég held að það skipti verulegu máli hvernig farið verður í þetta. ,,En með vísan til þessara ákvæða`` --- segja þeir á Akranesi --- ,,verður að setja alvarlega fyrirvara við 6. gr. frv. þar sem áfram er gert ráð fyrir að lágmarksíbúatala sveitarfélags verði 50 manns. Ákvæði þetta gengur þvert gegn tilgangi 88. gr. frv. og væri eðlilegt að miða stærð sveitarfélags við hærri íbúatölu. Slíkt er nauðsynlegt með tilliti til þeirrar þjónustu og starfsemi sem sveitarfélögum eru falin með lögum.`` Og þá kem ég að því sem Djúpavogshreppur hefur fram að færa í þessu efni en þar erum við einmitt að tala um tiltölulega lítið þéttbýlissveitarfélag. Þeir segja: ,,Miðað við verkefni og skyldur sem lagðar eru á sveitarfélögin tel ég 50 manna lágmarksíbúatölu ekki viðeigandi. Ég tel að mjög fámenn sveitarfélög, sem sinna eiga þeim verkefnum sem þeim eru nú þegar falin samkvæmt lögum, geti ekki rækt skyldur sínar. Meðal margra stjórnmálamanna hefur sú skoðun verið ríkjandi að með því að færa verkefni í ríkari mæli frá ríki til sveitarfélaga styrki það sveitarfélögin og efli dreifbýlið. En frá því að lágmarksíbúatalan 50 var sett inn í sveitarstjórnarlögin árið 1986 hefur orðið nokkur breyting á sveitarfélögunum til stækkunar. Þó eru á milli 120--130 sveitarfélög sem enn eru með íbúatölu undir 1.000.`` Langstærstur hluti sveitarfélaganna er enn með íbúatölu undir 1.000. Herra forseti. Ég ætla að vitna hér í eina umsögn enn og það eru Samtök sveitarfélaga á Norðurl. v. sem segja einfaldlega: ,,Ákvæðið er tímaskekkja.`` --- Ákvæðið er tímaskekkja. Það eru orð að sönnu. Eins og ég hef farið yfir þá tel ég að það sé ótrúlegt ábyrgðarleysi af hálfu Alþingis að afgreiða frv. þannig frá sér. Þetta ákvæði ætti að endurskoða áður en farið er í það að greiða um það atkvæði hér og menn verða handjárnaðir til að samþykkja það að árið 1998 sé það hæfileg stærð á sveitarfélagi á Íslandi að íbúarnir séu 50.  Ég velti því fyrir mér: Af hverju 50? Af hverju ekki bara 30? Er einhver munur á sveitarfélagi sem telur 30 eða 50? Andinn í þessu sem skiptir máli, þ.e. andinn: Við ætlum að hafa sveitarfélögin það óburðug að þau geti ekki tekið við þeim verkefnum sem við ætlum síðan að senda frá ríkinu. Frá ríkinu. Ég hef áður sagt, að á meðan ríkisvaldið skapar ekki þann eðlilega stjórnsýsluramma á sveitarstjórnarstiginu að sveitarfélögin geti tekið við verkefnunum, þá eru verkefnin færð frá ríkinu og svo látið ráðast hvernig til tekst. Þetta er ekki vansalaust, herra forseti. Ég vil gjarnan fara yfir það hvernig reyndum sveitarstjórnarmanni sýnist að þessir hlutir ættu að vera. Ég hef á tilfinningunni að kannski nái það frekar eyrum ýmissa á hinu háa Alþingi hvað sagt er utan veggja þingsins en það sem stjórnarandstaðan er að segja. Mér þykir nú reyndar sem hv. félmn. hafi lítið gert með það sem ágætar sveitarstjórnir hafa verið að segja um þetta ákvæði frv., sem er reyndar óbreytt frá gildandi lögum. Ég vil vitna hér, herra forseti, í Gísla Sverri Árnason, sem er forseti bæjarstjórnar Hornafjarðar. Hann segir í erindi sem hann flutti á ráðstefnu um þróun byggðar á Íslandi fyrir u.þ.b. ári síðan á Akureyri, en undirtitill þeirrar ráðstefnu var einmitt Þjóðarsátt um framtíðarsýn. Hann segir í innganginum að sínu erindi: ,,... niðurstaðan í framlagi mínu hér í dag er að áhrifamesta leiðin til að treysta byggð á Íslandi sé að efla sveitarstjórnarstigið í landinu.`` Hann velkist ekki í vafa um það, þessi ágæti sveitarstjórnarmaður, að til þess að það gerist þurfi sveitarfélögin að vera fjölmennari en þau eru í dag. Og hann bendir á: ,,Það er raunar að gerast smám saman með sameiningu sveitarfélaga um allt land, flutningi verkefna og fjármuna frá ríki til sveitarfélaga og fleiri aðgerðum. En betur má ef duga skal.`` Og þá er komið að þætti löggjafans í þessu. Viljum við taka á í þessari þróun eða ætlum við að láta hlutina ráðast? Á þessi stefna sem engu hefur skilað að vera hér áfram, þ.e. stefna afskiptaleysisins? Gísli Sverrir Árnason talar, þegar hann fjallar um sameiningu sveitarfélaga, út frá sínum heimabæ og sínu heimasvæði, en ég held að Hornafjörður gæti að mörgu leyti verið fyrirmynd um það hvernig þessum hlutum gæti verið háttað annars staðar á landinu. Hann segir, eftir að hafa fjallað um það hvernig sveitarfélagið Hornafjarðarbær, myndaðist við sameiningu þriggja sveitarfélaga árið 1994: ,,Áhrifa þeirrar umræðu sem hófst við undirbúning kosninga um sameiningu sveitarfélaga um allt land haustið 1993 gætir æ meir. Þótt sameining hafi ekki orðið að veruleika nema á tiltölulega fáum stöðum í tengslum við það átak þá er ljóst að miðað við þær viðræður sem nú fara fram mjög víða á landinu gæti samþjöppun sveitarfélaga orðið að veruleika í miklum mæli (ef til vill úr 165 sveitarfélögum í um 100-120) á allra næstu árum. Til marks um þau breyttu viðhorf sem sveitarstjórnarmenn hafa til sameiningar má geta þess að góð reynsla Hornfirðinga af sameiningu 1994 hefur orðið til þess að nú eru á ný hafnar viðræður á milli allra sveitarfélaganna í Austur-Skaftafellssýslu um sameiningu þeirra ...`` Rétt er að geta þess, herra forseti, af því að þetta erindi er ársgamalt að úrslitin úr þeim sameiningarkosningum urðu þau að eftir sveitarstjórnarkosningarnar eftir hálfan mánuð verður öll Austur-Skaftafellssýsla eitt sveitarfélag. En hann heldur áfram: ,,Það eitt að sameina sveitarfélög er ekki ráðstöfun sem skilar miklu ef ekki fylgja aðrar aðgerðir á eftir.`` Fyrst þurfum við sem sagt að stækka sveitarfélögin og síðan þurfa aðrar aðgerðir að fylgja á eftir. ,,Það sem gerst hefur á Hornafirði í kjölfar sameiningarinnar 1994 er í stórum dráttum þetta: Hornafjörður var valið eitt tólf reynslusveitarfélaga sem starfa eftir sérstökum lögum þar um. Þessum sveitarfélögum gefast ýmis tækifæri til nýbreytni í rekstri og þjónustu og reynslan af þeim verkefnum kemur til með að nýtast öðrum sveitarfélögum í framtíðinni. Fyrsti samningur um reynsluverkefni milli ríkis og sveitarfélags var samningur Hornfirðinga í desember 1995 um yfirtöku á öllum rekstri í heilbrigðis- og öldrunarþjónustu í Austur-Skaftafellssýslu. Þá gekk í gildi samningur um síðustu áramót þess efnis að bæjarfélagið annist þjónustu við fatlaða og nú hefur verið gengið frá samþykktum um félagsleg húsnæðismál og eru samningar um þann málaflokk á lokastigi.`` Hér er því lýst, herra forseti, hvernig sveitarfélag, sem orðið er nægjanlega stórt, hefur burði til þess að taka við fjöldanum öllum af nýjum verkefnum og mynda þannig öflugt svæði þar sem í raun er líka boðið upp á mun fjölbreyttari atvinnu vegna þess að ýmis þau verkefni, sem áður voru unnin í ráðuneytum í Reykjavík, hafa nú flust til Hornafjarðar. Forseti bæjarstjórnar á Hornafirði heldur enda áfram og segir: ,,Þau verkefni sem ég taldi upp hér að framan og flust hafa af borði ríkisins yfir á borð Hornfirðinga eru öll fjárfrek og viðamikil en þau eiga það öll sameiginlegt, eins og eðli flestra samfélagsverkefna er, að þau snúast um þjónustu við fólkið á staðnum. Og hvað er eðlilegra en að þjónusta við íbúa Hornafjarðar sé skipulögð af þar til bærum stjórnvöldum á Hornafirði; sveitarfélaginu? Þegar maður lítur til baka eftir þennan stutta reynslutíma okkar þá finnst manni í raun einkennilegt að jafnstaðbundin þjónusta og heilsugæsla og þjónusta við fatlaða hafi verið og sé raunar enn þá víðast hvar á landinu hluti af stjórnsýslu ríkisins. Þvert á móti falla verkefni þessi og líklega miklu fleiri vel að stjórnsýslu stærri sveitarfélaga.`` En takið eftir: bara ,,stærri sveitarfélaga``. Bara stærri sveitarfélaga, litlu sveitarfélögin hafa auðvitað ekkert bolmagn til að taka þátt í þessu og hvað þá um íbúa þeirra? Síðan segir áfram: ,,Því hefur þessi fjölgun verkefna sem Hornafjörður hefur á hendi ekki aðeins flutt störf, áhrif og fjármuni heim í hérað heldur líka gert okkur kleift að styrkja svo stjórnsýslu sveitarfélagsins að hún er nú að verða alvöru hagsmunatæki og þjónustustofnun íbúanna.`` Ég átti þess kost að heimsækja Hornfirðinga í haust ásamt félögum mínum úr þingflokki jafnaðarmanna. Ég verð að segja það, herra forseti, að mér fannst í rauninni það sem þeir eru að gera þarna og hugsun sem þar svífur yfir vötnum vera þannig að ef menn velkjast í vafa um það hvernig þróunin ætti að vera þá ættu menn að heimsækja þessa byggð. Menn ættu að gera til þess ráðstafanir strax varðandi afgreiðslu þess frv. sem liggur fyrir að sveitarfélögin yrðu stærri, að við biðum ekki og fórnuðum þar með möguleikum heldur gerðum í því strax að gera sveitarfélögin öflugri þannig að fleiri svæði á landinu gætu tekist á við nútímalifnaðarhætti, þá lifnaðarhætti sem fólk sækist eftir samkvæmt niðurstöðum rannsókna, tekist á við þá þannig að almenn ánægja sé hjá íbúunum. Hornafjörður hefur enda verið skilgreindur sem vaxtarsvæði vegna þess að þar hefur ekki orðið sú fækkun íbúa sem hefur orðið mjög víða annars staðar. Gísli Sverrir Árnason spyr: ,,En af hverju þessa umfjöllun um innri málefni eins sveitarfélags?`` Hann svarar sjálfur: ,,Jú, góðir áheyrendur. Með sameiningu sveitarfélaga og aukinni samvinnu gefast tækifæri til eflingar byggðar í landinu. Tækifæri á verkefnaflutningi eins og reynslusveitarfélögin tólf eru að fást við á ólíkum sviðum og tækifæri um leið til að efla eða bæta þjónustustig viðkomandi héraðs eða landshluta. Sveitarfélögin fá aukið svigrúm til athafna og þjónustu þegar þau stækka, það verður einfaldlega meiri slagkraftur í öllu sem gert er. Auk alls þessa er það staðreynd að með breytingum sem þeim sem við höfum staðið fyrir á Hornafirði gefast fleiri tækifæri fyrir langskólagengið fólk að starfa úti á landi heldur en ella. Það eitt styrkir byggðarlagið ótrúlega mikið að mínu mati og gerir Hornafjörð og Suðausturland smám saman að sjálfstæðari einingu sem er líklegri en ella til þess að lifa af samkeppnina um búsetu fólksins. Þetta samfélag skapar smám saman þann ramma þjónustu og velferðar sem fólk vill búa innan og kallar aftur á aukna þjónustu á ólíklegustu sviðum.`` Herra forseti. Síðan er fjallað um það hversu mikilvæg forsenda framhaldsnám er gagnvart byggð í landinu, en ég ætla ekki að fara yfir þau rök Gísla Sverris Árnasonar sem fram koma í þeim kafla, ég hygg að þau geti komið fram annars staðar í minni ræðu. En hann víkur örlítið að atvinnulífinu og segir: ,,Vonandi þurfa sveitarstjórnir ekki að vera bjargvættir atvinnulífsins mikið lengur og öflugt atvinnuþróunarstarf um allt land gefur vonir um að fjölbreytni atvinnulífsins sé að aukast. Atvinnuþróunarfélag Austurlands er orðin kröftug þjónustu- og ráðgjafarstofnun og nýtur til þess stuðnings Byggðastofnunar. Þar er meðal annars unnið að þróun ýmissa hugmynda sem snerta Hornafjörð og nágrenni. Eitt athyglisverðasta málið, sem í undirbúningi er, er stofnun svokallaðra nýherjabúða.`` Herra forseti. Þetta tel ég að sé svo merkilegt, það sem hér er að gerast að ég vil vekja á því sérstaka athygli, en það er undirbúningur sérstakra nýherjabúða. ,,Í farvatninu er samningur Hornafjarðarbæjar og Háskóla Íslands um stofnun og rekstur búðanna. Þar á að skapa aðstöðu fyrir rannsóknir og nýsköpun fyrir atvinnulífið og leggja góðum hugmyndum lið sem sumar hverjar leiða til atvinnusköpunar síðar. Þátttaka Háskóla Íslands og vonandi fleiri rannsóknarstofnana er hluti af þeirri jákvæðu þróun að tengsl skóla og rannsóknarstofnana við atvinnulífið eru að verða að veruleika. Þar með skapast meðal annars möguleikar á að sporna við einhæfni í atvinnulífi sem reynst hefur mörgum byggðarlögum hættuleg.`` Herra forseti. Ég held að það sem hér hefur komið fram í því sem forseti bæjarstjórnar í Hornafirði hefur verið að segja okkur af því hvernig gangur mála hefur verið þar og hversu miklu það hefur skipt fyrir þetta sveitarfélag að verða fjölmennt og öflugt og að menn gætu tekið saman ætti að vera okkur ákveðinn lærdómur varðandi það hvernig við fjöllum um sveitarstjórnarmál og hvaða markmið við getum sett okkur, sem eru raunhæf, ef við viljum í alvöru styrkja landsbyggðina og búa í landi þar sem bæði er fjölbreytni í byggð og menningu. En ég vil slá botninn í það sem ég hef hér eftir forseta bæjarstjórnar á Hornafirði með því að vitna í lokaorð hans, en hann segir: ,,Á þeim fáu árum sem ég hef setið í sveitarstjórn hef ég smám saman fengið þessa mynd af samskiptum ríkis og sveitarfélaga: Samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga eru enn þá of mörg. Þau valda óþarfaafskiptum og áhrifum ríkisins á þróun og eflingu byggðarlaga. Þjónustan við fólkið heima í héraði á að vera í höndum þess stjórnvalds sem er heima í héraði; sveitarfélagsins, ekki bara þættir sem ég hef tekið til umfjöllunar í dag svo sem grunnskólar, heilsugæsla, málefni fatlaðra, húsnæðismál o.fl., heldur líka framhaldsskólar, löggæsla, rekstur flugvalla og vega og margt fleira. Með því að stækka sveitarfélögin og gera þau öflugri og sjálfstæðari, flytja til þeirra verkefni og tekjur erum við að gera a.m.k. tvennt: Að sporna við frekari útþenslu ríkisbáknsins (sem sannanlega fer nær öll fram á suðvesturhorninu) og að vinna að uppbyggingu fjölbreyttrar þjónustu á öflugum svæðum um allt land og auka líkurnar á því að það fólk sem við viljum gjarnan halda í setjist þar að.`` Svo mörg voru þau orð, herra forseti. En þetta var um 6. gr. frv. og ég ætla ekki að gera þá grein frekar að beinu umræðuefni í ræðu minni. Ég ætla aðeins að víkja að 7. gr. áður en ég fer síðan hér aftar í frv. og fer að fjalla um greinar 68, 69 og þar í kring þar sem fjallað er um afskipti ráðuneytisins af málefnum sveitarfélaga, þ.e. fjárhagsmálefnum. Ég fór í gær nokkuð yfir 7. gr. Hún fjallar um almennar skyldur sveitarfélaga. Hún vakti engin sérstök viðbrögð þegar frv. var sent til umsagnar en sú brtt. sem kom frá Páli Péturssyni félmrh. inn í hv. félmn. við 7. gr. hefur vakið mun meiri athygli. Ég fór í gær að hluta yfir umsagnir nokkurra sveitarstjóra stærstu þéttbýlissveitarfélaganna og fomanns Sambands ísl. sveitarfélaga og viðbrögð við brtt. Herra forseti. Ég þurfti í sjálfu sér ekki annað en lesa þessa brtt. til að átta mig á því að ef hún hefði verið send út til umsagna þá hefði aldeilis komið meira af umsögnum um 7. gr. en raunin varð á. Ég vitnaði aðeins í gær í sveitarstjóra ýmissa stærstu sveitarfélaganna en mig langar núna til þess að bæta við því sem segir í leiðara Morgunblaðsins í dag vegna þess að ég held að það eigi erindi inn í umræðuna. En fyrirsögn Morgunblaðsins vegna þessarar brtt. hæstv. félmrh., er Arðgreiðslur eða dulbúin skattheimta? Leiðarinn er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Í breytingartillögum meiri hluta félagsmálanefndar við frumvarp til sveitarstjórnarlaga er m.a. lagt til að sveitarfélögum sé heimilt að ákveða afrakstur af því fjármagni sem bundið er í rekstri eigin fyrirtækja og stofnana. Meiri og minni hluti borgarstjórnar munu sammála um mikilvægi þess að réttarstaða sveitarfélaga til arðs af eigin fyrirtækjum sé fyrir hendi í lögum. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir borgarstjóri segir í viðtali við Morgunblaðið að þetta almenna heimildarákvæði, sem breytingartillagan felur í sér, sé jákvæð breyting og að ,,betra sé fyrir sveitarfélögin að hafa lagagrunn til að standa á en ekki bara hefðina`` í þessum efnum. Ingimundur Sigurpálsson, bæjarstjóri í Garðabæ, telur á hinn bóginn vafasamt -- í ljósi tilgangs sveitarfélaga -- að þau byggi tekjuöflun sína á hagnaði af þjónustu við íbúa sína. Eðlilegt og óumdeilt sé að sveitarfélög innheimti að fullu gjöld á móti kostnaði, sem þau hafa af veittri þjónustu, en tekjuöflun þeirra eigi að öðru leyti að byggjast á skattheimtu í samræmi við lög um tekjustofna þeirra. Ekki sé eðlilegt að ganga lengra í þessu efni ,,en að heimila sveitarfélögum að taka arð af þeim fjármunum sem þau hafi lagt fyrirtækjum sínum til.```` Hér er vitnað beint í leiðarann sem vitnar beint í Ingimund Sigurpálsson bæjarstjóra í Garðabæ. Síðan heldur leiðarahöfundur Morgunblaðsins áfram: ,,Tekið skal undir þetta sjónarmið bæjarstjóra Garðbæinga. Með háum þjónustugjöldum borgar- og bæjarstofnana, sem ætlað væri að hluta til að renna í borgar- eða sveitarsjóði í formi ,,arðs``, er hægt að koma við dulbúinni skattheimtu. Er það eðlilegt að sveitarfélög hafi sjálfdæmi um, hvað þau sækja mikla fjármuni í verði veittrar þjónustu, umfram kostnað af henni, í vasa fólks og fyrirtækja? Bryti slíkt ekki í bága við 77. grein stjórnarskrárinnar? Það er trúlega rétt hjá borgarstjóranum í Reykjavík að ,,betra sé fyrir sveitarfélögin að hafa lagagrunn til að standa á`` í þessum efnum. Stór spurning er hins vegar hvort óskilyrt heimild af þessu tagi sé af hinu góða fyrir verðþróun þjónustunnar og íbúa viðkomandi sveitarfélaga, sem ætlað er að borga brúsann. Það sem Ingibjörg Sólrún Gísladóttir telur ,,betra`` fyrir sveitarfélögin er ekki endilega betri kostur fyrir skattgreiðendur.`` Svo mörg voru þau orð leiðarahöfundar Morgunblaðsins. En ég vil, herra forseti, vegna þess að leiðarahöfundur Morgunblaðsins vitnar ekki í formann Sambands ísl. sveitarfélaga, leyfa mér að vitna í það sem hann segir sjálfur í Morgunblaðinu í gær. Hann telur að það sé mikilvægt að réttarstaða sveitarfélaga til eðlilegs arðs af fyrirtækjum sínum sé fyrir hendi í lögum og hann segir líka þegar hann er spurður út í hvar þessi hæfilegi arður sé og hvernig þetta eigi að finnast út, þá segir hann: ,,,,Það verður að treysta eigendum til þess að meta hversu langt þeir vilja ganga í þeim efnum,`` sagði hann. ,,Ef einhver yrði ósáttur við þann arð sem sveitarfélögin eru að taka af sínum fyrirtækjum þá væri eflaust hægt að fara með það fyrir dómstóla, sem myndu skera úr um hvað skuli metast hæfilegt.```` Formaður Sambands ísl. sveitarfélaga, Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, hefur ekki meiri áhyggjur af þessari brtt. en svo að hann telur að fólk geti þá bara farið fyrir dómstóla, ef það er ekki sátt við þau þjónustugjöld sem sveitarfélagið býður upp á, bara fara fyrir dómstóla, láta bara dæma í málinu. Þetta er fín póstskrift af samskiptum íbúanna og sveitartjórnanna þykir mér, herra forseti. Það er hins vegar til önnur aðgerð sem íbúarnir geta gripið til sem Vilhjálmur virðist horfa fram hjá af einhverjum ástæðum og hún er sú að kjósa einfaldlega ekki sömu sveitarstjórn aftur. Það er auðvitað sú aðgerð sem eðlilegt er að farið sé í og hefur oft verið farið í, líka gagnvart borgarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík, líka þegar Vilhjálmur gegndi þar merkilegu hlutverki. En hann vill frekar að samskiptin fari fram fyrir dómstólum samkvæmt þessu og það má kallast merkilegt. Herra forseti. Þetta ákvæði kemur inn skömmu áður en frv. er afgreitt frá nefnd sem brtt. frá hæstv. félmrh. og ráðherrann skuldar Alþingi skýringar á því hver tilgangur hans er með þessu frv., hvernig hann hugsar það, hvort hann lítur svo á að hér sé um brot á stjórnarskrá að ræða, dulda skattheimtu, aukið jafnrétti milli sveitarfélaga, aukin réttindi, bætta stöðu íbúanna eða hver er tilgangurinn? Af hverju kemur þetta ákvæði inn sem brtt. eftir á? Af hverju kemur það ekki inn strax þegar umfjöllun um frv. er hafin eða þegar samning þess á sér stað í félmrn.? Herra forseti. Ég ætla ekki að dvelja frekar við 6. og 7. gr. Ég var búin að fara yfir þær í gær en að gefnum ýmsum tilefnum kaus ég að bæta örlitlu við. Það sem ég vildi ræða næst eru ákvæði sem lúta að eftirliti ríkisins með starfsemi sveitarfélaganna og tek saman nokkrar greinar í frv. Mér þykir, herra forseti, áhugaverður, stundum sorglegur og stundum reyndar spaugilegur sá málflutningur sem oft og einatt á sér stað um hið mikla sjálfstæði sveitarfélaganna og hvernig ekki má hafa vit fyrir þeim. Það má t.d. ekki hafa vit fyrir þeim varðandi sameiningu sveitarfélaganna. Þá skiptir formið meira máli en hagsmunir íbúanna eða hagsmunir byggðarinnar á Íslandi, eins og ég hef farið yfir. En það er hins vegar svo að þegar kemur að fjármálunum þá er ráðuneytið með margvíslegar aðgerðir í gangi og nú á að bæta enn einni við til að hafa náið eftirlit með því hvernig sveitarfélögin fara með þessar tekjur sem þau ná að afla samkvæmt tekjustofnalögum. Þar höfum við í fyrsta lagi 68. gr. um endurskoðun ársreiknings en þegar ársreikningurinn hefur verið endurskoðaður skal hann sendur til ráðuneytisins. Í frv. eru ákveðnar reglur um hverjir megi vera endurskoðendur sveitarfélagsins en sveitarstjórnin skal ráða löggiltan endurskoðanda eða hún getur nýtt sér endurskoðunarfyrirtæki sem vinna að endurskoðun hjá sveitarfélaginu. Síðan á sveitarfélagið líka eða sveitarstjórnin að kjósa skoðunarmenn og skoðunarmennirnir yfirfara ársreikning sveitarfélagsins líka. Endurskoðandinn yfirfer ársreikninginn og gengur frá honum í mörgum tilfellum fyrir sveitarfélagið og svo koma skoðunarmennirnir og þeir yfirfara ársreikning sveitarfélagsins. Síðan kemur eftirlitsnefnd. Ráðherra skal samkvæmt frv. skipa þriggja manna eftirlitsnefnd sem hefur það hlutverk að fylgjast með fjármálum sveitarfélaganna. Þessi eftirlitsnefnd verður alltaf á vaktinni til að passa það að endurskoðendurnir standi sig í stykkinu og skoðunarmennirnir skoði vandlega það sem endurskoðendurnir eru áður búnir að gera. En það er rétt að það komi fram, herra forseti, að það er líka svo að þegar sveitarfélögin hafa samþykkt fjárhagsáætlun sína og þriggja ára áætlun, þá eru þau plögg að sjálfsögðu send ráðuneytinu sem skoðar hvort þar sé ekki allt eins og þar á að vera og hvort menn séu nokkuð að fara út yfir eðlileg mörk í því sem leyfilegt er, en það kemur einmitt fram í 65. gr. að ákveðin mörk eru við því í lögunum hversu stórar fjárfestingar sveitarfélagið má ráðast í án þess að þar komi umsögn sérfróðs aðila um bæði kostnaðaráætlunina og væntanleg áhrif hennar á fjárhagsafkomu sveitarsjóðs á fyrirhuguðum verktíma. Það er sem sagt margfalt kerfi í gangi til að passa upp á það að menn standi vel að málum. Sveitarfélögin gera fjárhagsáætlun, þau gera þriggja ára áætlun. Síðan þurfa þau, ef þau ætla að ráðast í fjárfrekar framkvæmdir, að gera sérstaka áætlun þar um og fá umsögn sérfróðs aðila sem gerir úttekt á væntanlegum áhrifum þessarar fjárfreku framkvæmdar á fjárhagsafkomu sveitarsjóðsins. Þegar reikningarnir eru tilbúnir eru þeir skoðaðir af endurskoðendum en af því að það er líklega ekki hægt að treysta þeim, þá eru kjörnir skoðunarmenn af hálfu sveitarstjórnarinnar og svo í lokin af því að ekki er neinu að treysta í þessu, hvorki sveitarstjórninni, fjárhagsáætluninni, þriggja ára áætluninni, áætlanagerðinni varðandi sérstök verkefni, endurskoðendunum eða skoðunarmönnunum, þá er sett á laggirnar þriggja manna eftirlitsnefnd. Miðað við frv. eins og það var upphaflega áttu ákvarðanir eftirlitsnefndarinnar að vera endanlegar og ekki kæranlegar til ráðherra. Það átti sem sagt að gefa þriggja manna eftirlitsnefnd fullan rétt til að ráðstafa málefnum sveitarfélaganna án þess að þau gætu snúið sér til æðra stjórnvalds með þá ráðstöfun. Ég veit að einhver hv. þm. sem við þekkjum hefði kallað þetta Stasi-lög. En þetta eru í rauninni eins og ég sagði áðan, herra forseti, í ótrúlga hrópandi mótsögn við það sem menn á hátíðisdögum kalla sjálfstæði sveitarfélaga og bregða fyrir sig þegar um það er að ræða að viðhalda fámennissveitarfélögunum. Þá eiga sveitarfélögin að vera svo sjálfstæð að það má ekki hrófla við því. En hér heyrir ekki allt upp á sama daginn og margra grasa gætir í þessu frv. Ég vil nú, herra forseti, víkja að samvinnu sveitarfélaga vegna þess að ég hef auðvitað gert það að umræðuefni ásamt því að tala um fámennu sveitarfélögin að í þessu frv. er tekin af sú skylda sveitarfélaga til samstarfs sem er í gildandi lögum. Í gildandi lögum er ákveðin skylda til samstarfs en hún er ekki lengur. Samkvæmd gildandi lögum tóku héraðsnefndir við verkefnum sýslunefnda vegna þess að veigamikil breyting varð á eðli sýslufélaganna við lagasetninguna 1986 og héraðsnefndir tóku þá við verkefnum sýslunefnda og sveitarfélög voru skylduð til tiltekins samstarfs á vettvangi héraðsnefndanna. Sums staðar hafa héraðsnefndirnar runnið saman við landshlutasamtökin og þetta er eitt og hið sama ef landshlutasamtökin ná yfir svæði sem er atvinnu- og félagsleg heild. Annars staðar hafa héraðsnefndirnar náð að þroskast og þróast innan landshlutasamtaka þannig að vægi þeirra er mjög mismunandi en sums staðar skipta þær verulegu máli. Í þessu frv. er farin sú leið að skilja einungis eftir orðið ,,héraðsnefnd`` á einum stað í frv. Þessi samstarfsvettvangur sveitarfélaganna sem er skyldubundinn samkvæmt gildandi lögum er nú skilinn eftir en hér stendur, með leyfi forseta: ,,Sveitarfélög geta haft samvinnu sín á milli um framkvæmd einstakra verkefna. Getur slík samvinna meðal annars farið fram á vettvangi héraðsnefnda, byggðasamlaga, landshlutasamtaka og Sambands íslenskra sveitarfélaga.`` Samvinnan getur m.a. farið fram á vettvangi héraðsnefnda. Tilgáta mín er sú að heitið á þessum samstarfsvettvangi fái að hanga inni af tillitssemi við þær fjölmörgu héraðsnefndir sem í dag fara með mjög mörg af samvinnuverkefnum sveitarfélaganna sem í raun gera sveitarfélögum víða um land það kleift að takast á við þau verkefni sem eðlilegt er að sveitarfélög takist á við. Það er nefnilega svo að byggðasamlögin eru eingöngu mynduð um einstök verkefni, eitt einstakt verkefni, kannski samrekstur skóla eða eitthvað þess háttar. Héraðsnefndirnar hafa hins vegar orðið almennur vettvangur til sóknar og varnar fyrir sveitarfélög á tilteknum svæðum. En af því að menn eru svo logandi hræddir við eitthvað sem einhvern tíma var kallað þriðja stjórnsýslustigið, þá reyna menn að draga úr mikilvægi slíkra samstarfsvettvanga eftir megni og það er gert hér, herra forseti, á sama tíma og við erum skilin eftir með að það nægir að sveitarfélag telji 50 íbúa að lágmarki. Það er ekki skrýtið þó að ég telji, og ég er ekki ein um það, að þetta frv. skapi ekki gæfulegan ramma um byggðirnar úti um landið eða möguleika þeirra til að taka við frekari verkefnum frá ríkinu, hvað þá að rækja það sem þau hafa þegar. Ég held líka að ástæða sé til þess, herra forseti, að vekja athygli á þessari héraðsnefndarvöntun í frv., ef það mætti orða það þannig, með tilliti til þess frv. sem hæstv. umhvrh. sýndi okkur um breytingar á skipulags- og byggingarlögum. Það er alveg ljóst að sú samstarfsnefnd sem staðið hefur að mótun skipulags fyrir miðhálendið er samansett úr fulltrúum héraðsnefndanna einfaldlega vegna þess að héraðsnefndirnar eins og ég sagði hafa verið lögbundinn samstarfsvettvangur sveitarfélaganna og það var eðlilegt að leita til þeirra miðað við þá aðkomu sem þingið hafði að þessu skipulagsverkefni. Núna hins vegar þegar héraðsnefndirnar eiga ekki að vera til nema að nafninu til, þá sýnir ráðherrann okkur frv. þar sem segir að það séu sveitarfélögin, sem liggja að hálendinu, sem eigi að fara með stjórnsýslu á sneiðunum sem þau fá hvert um sig inn að miðju lands og yfir jökla. Og þegar spurt er út í framkvæmdina af því að þau eiga að skipa 12 fulltrúa í nefndina, þá byrja menn að muldra eitthvað um héraðsnefndir. En eins og ég hef áður bent á, herra forseti, þá gengur það ekki upp vegna þess að ef menn ætla að nýta héraðsnefndirnar til sóknar og varnar, þá verða menn að veita þeim merkilegri lagastoð en gert er í þessu frv. Þetta var um samstarf sveitarfélaganna. Herra forseti. Það er eiginlega synd að fara svo hratt yfir sögu sem ég hef gert vegna þess að ýmsar skemmtilegar umsagnir sveitarfélaga koma fram varðandi þann kafla sem ég var að fara yfir áður en vék meir að kaflanum um samstarf sveitarfélaga, þ.e. um fjárhagsmálin og hið víðfeðma alltumlykjandi eftirlitsvald félmrn. Ætli við spörum okkur ekki skemmtilegheitin en það er satt að segja dálítið gaman og ég mæli með þeirri lesningu að menn fari yfir ýmsar af athugasemdum sveitarfélaganna sem komu um einmitt þennan fjárhagskafla því að sem betur fer hafa menn haft svolítinn húmor fyrir þessu líka. Ég vil þá, herra forseti, þó að ég þurfi aðeins að bakka víkja að ákvæði 73. gr. þar sem segir í 2. mgr.: ,,Eigi má sveitarfélag veðsetja öðrum tekjur sínar né heldur fasteignir sem nauðsynlegar eru til þess að sveitarfélagið geti rækt lögskyld verkefni sín.`` Þessi grein kemur í stað þeirrar greinar sem er í gildandi lögum þar sem sveitarfélögunum er heimilt að veita fyrirtækjunum einfalda ábyrgð. Ég held að það sé mjög gott, herra forseti, að bundinn er endir á heimild sveitarfélaga til þess að binda sveitarsjóð í ábyrgðir fyrir aðra aðila, fyrir fyrirtæki. Ég held að það hafi verið mjög nauðsynlegt að slíkt ákvæði væri afnumið. Hins vegar vil ég taka undir með bæjarstjóranum á Akranesi sem segir í umsögn sinni að ástæða kunni að vera til að skerpa nokkuð á því hvað teljist vera stofnanir sveitarfélags vegna þess hvernig greinin er orðuð því að hér segir: ,,Aðrar eignir getur sveitarfélag veðsett í þágu sveitarsjóðs, stofnana sveitarfélagsins og fyrirtækja þess.`` Bæjarstjórinn á Akranesi kallar eftir því að það þurfi að skerpa nokkuð á því hvað teljist vera stofnanir sveitarfélagsins, t.d. hvort byggðasamlög falli þar undir eða hlutafélög þar sem allt hlutafé er í eigu sveitarfélagsins eða sveitarfélaga. Hann nefnir að fleiri tilvik kunni að vera um eignarhald sveitarfélaga sem ástæða væri til að skýra hvað þetta varðar. Ég tek undir þessi orð vegna þess að ég held að það sé mjög gott að þetta ákvæði sé skýrt. Það er alveg ljóst að strax eftir að ný lög hafa verið samþykkt um sveitarstjórnirnar og starfsemi þeirra mun félmrn. fá ýmis ákvæði til úrskurðar þar sem menn munu takast á um hvernig túlka beri einstakar greinar. Ég hygg að þessi verði ein af þeim sem munu koma mjög fljótlega til úrskurðar. Það er spurning hvort ekki væri gott ef hæstv. félmrh. gæfi okkur a.m.k. einhvern forúrskurð sem mundi einfalda sveitarfélögunum þetta mál með því að segja okkur svolítið betur hvernig þetta er hugsað með því að skerpa aðeins á þessu eins og bæjarstjórinn á Akranesi leggur til. Ég ætla þá að lokum að fara yfir almennar greinar frv., þ.e. aðrar en þær sem lúta að hálendinu að víkja að stækkun sveitarfélaga. Sú tregða sem hefur verið hjá ríkisvaldinu að ganga hreint til verks varðandi stækkun sveitarfélaga og gera það sama og gert hefur verið í nágrannalöndunum fyrir löngu hefur orðið til þess að við erum auðvitað að þróa með okkur ýmsar aðferðir til þess að reyna að stækka sveitarfélögin með kosningum. Menn velta vöngum yfir því hversu ströng ákvæðin eiga að vera varðandi það hve margir þurfa að samþykkja. Geta þrjú sveitarfélög sameinast af fjórum ef þessi þrjú samþykkja en það fjórða hafnar? Er það nógu lýðræðislegt? Er hægt að líta svo á að þau þrjú sem samþykkja séu að lýsa almennt yfir vilja til sameiningar og hægt sé að líta á þann vilja þannig að það eigi þá að halda áfram með verkefnið? Í anda þessarar hugsunar settu þrír hv. þm. jafnaðarmanna, þau Jóhanna Sigurðardóttir, Guðmundur Árni Stefánsson og Rannveig Guðmundsdóttir, ég vek athygli á að hér er um þrjá fyrrv. félmrh. að ræða, fram tillögu þess efnis fyrr í vetur að heimilt væri að ef um væri að ræða þrjú eða fleiri sveitarfélög og tillaga samstarfsnefndar hlyti meiri hluta greiddra atkvæða í a.m.k. tveimur þriðju þeirra sveitarfélaga væri viðkomandi sveitarstjórnum heimilt að ákveða sameiningu þeirra sveitarfélaga sem samþykkt hafa sameininguna. Þessi tillaga er sett fram í anda þeirra sem vilja gera allt sem mögulegt til að auðvelda sameiningu sveitarfélaga, til þess að sveitarfélögin á Íslandi verði sem fyrst burðugar stjórnsýslueiningar. Þegar frv. var síðan lagt fram kom í ljós að þessi tillaga hafði verið tekin þar upp. Í ljós kom að þeir sem sömdu frv. voru einnig á þessari skoðun enda hafði tillagan áður verið hluti af sveitarstjórnarlögum, þá reyndar bara bráðabirgðaákvæði sem var sett inn vegna tiltekinna aðstæðna og hafði bara ákveðinn líftíma. Vegna mikilvægis þessa máls vil ég gjarnan fara yfir þá greinargerð sem fylgdi tillögunni af hálfu þingmannanna þriggja sem fluttu hana fyrr í vetur en þetta var 84. mál þingsins. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Á sl. þremur til fjórum áratugum hefur verið mikil umræða um nauðsyn þess að efla sveitarfélögin með sameiningu þeirra. Síðastliðin 10 ár hefur náðst nokkur árangur. Árið 1986 voru sveitarfélögin 223 en hafði fækkað um 27 eða í 196 í nóvember árið 1992 þegar fram fór atkvæðagreiðsla í landinu um sameiningu sveitarfélaga. Frá áramótum 1993--94 til september árið 1997 hafa orðið 14 sameiningar með fækkun sveitarfélaga um 32. Samtals hefur sveitarfélögum því fækkað um 58 á liðlega 10 ára tímabili og í dag eru sveitarfélögin 165 talsins. Ef einnig eru teknar með sameiningartillögur sem hafa verið samþykktar á þessu ári, en ekki staðfestar, atkvæðagreiðslur sem áætlaðar eru á næstu mánuðum og staðir þar sem viðræður eru hafnar en atkvæðagreiðsla ekki ákveðin og gert ráð fyrir að allt gangi þar eftir og sameiningar takist verða sveitarfélögin 128. Þar af eru 35 sveitarfélög með íbúatölu undir 400.`` Ég vek athygli á því að það kom einmitt fram hjá einum þeirra sem sendu inn umsögn um 6. gr. að 400 hlyti að vera lágmarkstala ef einhver lágmarkstala ætti að vera í lögum um sveitarstjórnir. En áfram með greinargerð þingmannanna: ,,Af framangreindu er ljóst að sameiningarátakið sem hrundið var af stað fyrir nokkrum árum og umræðan um nauðsyn sameiningar fyrir og eftir atkvæðagreiðsluna í nóvember 1993 hafa skilað umtalsverðum árangri. Enn er langt í land að öll sveitarfélög á landinu verði það öflug að þau geti veitt íbúum sínum nauðsynlega þjónustu og verið fær um að taka við auknum verkefnum. Nauðsynleg framþróun atvinnulífs og aukin verðmætasköpun til að standa undir velferðarþjónustunni og tryggja fólkinu örugga atvinnu kallar á umbætur í sveitarstjórnarmálum ekki síður en hjá ríkisvaldinu. Stækkun og efling sveitarfélaganna stuðlar að því að treysta byggð í landinu og brjóta niður þær hindranir sem eru í atvinnuuppbyggingunni og til að ná fram betra og hagkvæmara skipulagi, sem og að skapa skilyrði fyrir meiri, betri og jafnari þjónustu við íbúana. Einhæfni atvinnulífs er eins og kunnugt er aðalvandamál margra byggðarlaga. Smæð margra sveitarfélaga hindrar að þau geti veitt íbúum sínum ýmsa þjónustu sem talin er sjálfsögð í nútímaþjóðfélagi. Skortur á þjónustu felur hins vegar í sér að ekki eru til störf í þjónustugreinum sem gætu laðað að fólk til búsetu í hinum dreifðu byggðum. Þannig hníga rök að því að einhæfni atvinnulífsins megi í verulegum mæli rekja til þess að sveitarfélögin eru of smá til að geta myndað sterkar þjónustuheildir. Þetta kemur víða fram, ekki síst á sviði félagslegrar þjónustu þar sem smæð sveitarfélaga kemur í veg fyrir að grundvöllur sé fyrir rekstri. Víða um land er því ekki að finna fullnægjandi félagsþjónustu sem fólk hefur þörf fyrir og veldur því að það hefur leitað til höfuðborgarsvæðisins til þess að fá þörfum sínum mætt. Á þetta ekki síst við um aldraða og unga fólkið sem verða að treysta á ýmsa félagslega þjónustu og verða oft að taka sig upp og flytja í stærri sveitarfélögin þar sem þjónustuna er að fá. Í ýmsum smærri sveitarfélögum hefur einhæfni atvinnulífsins og minni félagsleg þjónusta leitt til þess að um langt árabil hefur verið stöðugur straumur fólks frá landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið. Á síðasta áratug fjölgaði Íslendingum um tæplega 28 þúsund manns. Vegna mikilla fólksflutninga til höfuðborgarsvæðisins fjölgaði íbúum þar engu síður um ríflega 28 þúsund en á landsbyggðinni einungis um 1.800 sem eru aðeins liðlega 6% af heildarfjölguninni.`` Mismuninn hér, herra forseti, má væntanlega rekja til mismunandi fæðingar- og dánartíðni. ,,Staðreyndin er einnig sú að við erum langt á eftir hinum Norðurlandaþjóðunum í sameiningu sveitarfélaga. Þær gengu í gegnum veigamikla sameiningu sveitarfélaga og eflingu sveitarstjórnarstigsins fyrir mörgum áratugum. Um 1970 var þessu ferli að mestu lokið þar. Verulegur árangur í stækkun sveitarfélaga þar náðist þó ekki fyrr en í kjölfar lagasetningar þó að sveitarfélögin hafi haft umsagnarrétt. Til þessarar lögþvingunar í sameiningu sveitarfélaga var gripið þar sem lítill árangur hafði orðið í frjálsri sameiningu þeirra. Reynslan þar af sameiningunni er mjög góð og hefur skilað verulegum árangri í að efla sveitarfélögin og sjálfsforræði þeirra og auðvelda verkefnaflutninga frá ríkisvaldinu til sveitarstjórna. Sveitarstjórnarstigið hér á landi er mjög veikt samanborið við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum. Þar hafa sveitarstjórnir fleiri verkefni sem falla betur að stjórnsýslu þeirra, eins og að sinna ýmissi staðbundinni þjónustu, og hlutur þeirra í skattheimtunni er einnig miklu meiri en hér á landi.`` Herra forseti. Síðan er birt tafla þar sem farið er yfir það hversu stórum hluta af skattgreiðslunum er ráðstafað annars vegar af ríki og hins vegar af sveitarfélögunum og öll Norðurlöndin tekin fyrir. Það er svo, herra forseti, að sveitarfélögin á Íslandi fara með margfalt minna fjármagn en sveitarfélögin annars staðar á Norðurlöndunum miðað við þessar tölur. Hér er ríkisvaldið margfalt sterkara en hjá grönnum okkar sem við viljum gjarnan miða okkur við. Þetta segir okkur kannski meira en mörg orð um stöðu mála hér á landi. Þá segir hér áfram: ,,Ljóst er að á Íslandi er ríkisvaldið með á sinni hendi ýmis verkefni sem sveitarfélögin annast annars staðar á Norðurlöndum. Þar er þjónusta við fatlaða, heilsugæsla og grunnskólar verkefni sveitarfélaga og sjúkrahús og framhaldsskólar verkefni fylkja, amta eða léna.`` Það má kannski geta þess, herra forseti, að eitt af þeim verkefnum sem héraðsnefndir hafa einmitt sameinast um er rekstur framhaldsskóla vegna þess að eins og menn þekkja þá koma sveitarstjórnirnar að rekstri framhaldsskóla í gegnum þá fulltrúa sem þær skipa þar í krafti þess að enn er það svo að sveitarstjórnirnar taka þátt í framkvæmdakostnaði við skólana. ,,Í Svíþjóð þótti sameiningin ganga hægt fyrir sig og helsta hindrunin var sú að öll sveitarfélög sem áttu að sameinast þurftu að samþykkja sameininguna.`` --- Þetta þekkjum við hér. --- ,,Árið 1969 voru sett lög þess efnis að sveitarfélögin hefðu frest til 1. janúar 1974 til þess að sameinast. Þessi lagasetning skilaði miklum árangri en meðalíbúafjöldi í sveitarfélagi þar er nú um 30 þúsund íbúar. Í Noregi var lögum einnig beitt til að flýta fyrir sameiningu sveitarfélaga, en sameining norskra sveitarfélaga gerðist aðallega á árunum 1960--1967 undir lagaboði þar að lútandi. Mest varð sameiningin á árunum 1964--1965, en þá sameinuðust alls 223 sveitarfélög. Í Danmörku voru á árinu 1970 samþykkt lög sem fólu í sér mjög umfangsmikla breytingu á danskri stjórnsýslu og lagaboð um sameiningu sveitarfélaga. Eftir þá breytingu voru sveitarfélögin 275 talsins og hafði fækkað um 1.113 eða um 80%. Í Finnlandi voru samþykkt lög um sameiningu sveitarfélaga á árinu 1966, en í þeim lögum var kveðið á um að lágmarksstærð sveitarfélaga skyldi miðast við 8.000 íbúa og að sveitarfélög með færri en 4.000 íbúa skyldu eingöngu vera í sérstökum undantekningartilvikum.`` Ég vek athygli á þessu, herra forseti, að í Finnlandi var kveðið á um það í lögum árið 1966 að lágmarksstærð sveitarfélaga skyldi vera 8 þúsund íbúar, mætti þó vera 4 þúsund íbúar í sérstökum undantekningartilfellum. Þetta er athyglisvert í ljósi þess hvað við erum að fjalla um á Íslandi árið 1998. ,,Af framangreindu er ljóst að annars staðar á Norðurlöndum komst ekki verulegur skriður á sameiningu sveitarfélaga fyrr en í kjölfar laga sem fólu í sér skyldu til sameiningar þeirra, en áður hafði verið reynd leið frjálsrar sameiningar sem gekk afar hægt fyrir sig. Fjöldi sveitarfélaga hér á landi ræður illa við að sinna ýmsum þeim verkefnum sem nú þegar eru lögboðin. Veruleg hætta er einnig á því að þau hafi ekki getu til að taka að sér ný verkefni, en auk grunnskólans hefur verið rætt um heilsugæsluna, öldrunarþjónustu, málefni fatlaðra, félagslega húsnæðiskerfið og jafnvel framhaldsskólann.`` Ég vil bæta við þessa upptalningu, herra forseti, menningarmálum vegna þess að þegar er eitt sveitarfélag komið með menningarmálin til sín sem reynslusveitarfélag og mér segir svo hugur um að öll þau verkefni sem nú eru úti hjá reynslusveitarfélögum muni verða verkefni allra sveitarfélaga áður en yfir lýkur.  ,,Mörg stærri sveitarfélögin hafa lýst yfir vilja sínum til að taka við auknum verkefnum frá ríkinu, en afstaða smærri sveitarfélaganna til sameiningar sveitarfélaga hefur allt of lengi tafið þá framþróun. Framþróun, sem er bæði í þágu eflingar sveitarstjórnarstigsins og til að bæta hag íbúanna. Fulltrúaráð Sambands íslenskra sveitarfélaga ályktaði á fundi sínum 26. og 27. febrúar 1993 að það teldi rétt að fela sveitarfélögum að fullu rekstur grunnskóla og heilsugæslustöðva og að þau yfirtaki verkefni á sviði málefna fatlaðra og aldraðra. Telja verður hæpið að allur þessi verkefnaflutningur gangi eftir nema til komi veruleg stækkun sveitarfélaganna. Víst er að krafa stærri sveitarfélaganna mun fá aukinn þunga á næstu árum, ekki síst ef vel tekst til hjá reynslusveitarfélögunum sem tímabundið hafa yfirtekið til reynslu ýmis verkefni sem verið hafa hjá ríkisvaldinu. Það verður líka að telja það andhverfu á lýðræðinu að lítil sveitarfélög komi sífellt í veg fyrir eflingu sveitarfélaganna og getu þeirra til að yfirtaka fleiri verkefni frá ríkinu. Verði sameiningunni ekki hraðað er ekki ólíklegt að til verði tvenns konar sveitarfélög á Íslandi, annars vegar stór sveitarfélög sem fara sjálf með verkefni eins og heilsugæslu, öldrunarmál og málefni fatlaðra og hins vegar lítil sveitarfélög sem áfram munu þurfa að lúta ríkisforsjá í þessum málaflokkum. Kosningarnar um sameiningu sveitarfélaga, sem fram fóru í nóvember árið 1993, sýndu að mikill meiri hluti um allt land var samþykkur sameiningu sveitarfélaga, en fyrirkomulag kosninganna var með þeim hætti að samþykki meiri hluta í hverju einstöku sveitarfélagi þurfti til að ná fram sameiningu. Af um 62 þúsund kjósendum sem tóku þátt í kosningunni sögðu tæp 36 þúsund já við sameiningunni en 26 þúsund nei. Niðurstaða kosninganna sýndi einnig að á annað hundrað hreppar með færri en 300 íbúa sem telja 15.000 manns höfðu neitunarvald um sameiningu. Mikilvægt er að hraðað verði eins og kostur er sameiningu og eflingu sveitarfélaganna þannig að þau fái aukið sjálfsforræði og möguleika til að yfirtaka málaflokka sem eðlilegt er að þau sinni og falla undir ýmsa staðbundna þjónustu í skóla-, félags- og heilbrigðismálum. Með því yrði verulega dregið úr umsvifum ríkisvaldsins og staða landsbyggðarinnar og sveitarfélaganna styrkt verulega. Það er skoðun flutningsmanna að lágmarksíbúatala í hverju sveitarfélagi eigi ekki að vera undir 1.000 til að skapa nauðsynleg skilyrði til að flytja til þeirra fleiri verkefni og tekjustofna. Það er reyndar í samræmi við álit fulltrúaráðs Sambands íslenskra sveitarfélaga frá fundi þess 23. nóvember 1991`` --- ég vek athygli á því að fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga ályktar árið 1991 --- ,,þar sem lýst var yfir stuðningi við hugmyndir um stækkun og eflingu sveitarfélaganna með sameiningu þeirra sem taki eins og kostur er mið af leið nr. 2 í áfangaskýrslu nefndar um skiptingu landsins í sveitarfélög. Þar er lagt til að sveitarfélög nái yfir mjög stór svæði og verði aðeins í undantekningartilvikum með færri íbúa en 1.000. Sveitarfélögin í landinu yrðu þannig 30--35. Í ályktun ráðsins kom einnig fram eftirfarandi: ,,Fulltrúaráð Sambands íslenskra sveitarfélaga telur nauðsynlegt að efla sveitarstjórnarstigið og sveitarfélögin í landinu, til þess að gera þau betur fær um að sinna verkefnum sínum og taka við nýjum. Ef landinu væri skipt í færri og stærri sveitarfélög, yrðu þau mun betur í stakk búin til að standa undir þeim kröfum, sem til þeirra eru gerðar varðandi þjónustu, sem þau veita íbúunum. Skilyrði myndu skapast fyrir hreinni verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, þannig að samstarfsverkefni þeirra gætu lagst af að mestu. Sveitarfélögin myndu í flestum tilfellum ná yfir heildstæð þjónustusvæði, stjórnunarkostnaður þeirra myndi lækka og hagkvæmni í fjárfestingum og rekstri myndi aukast verulega. Stjórnsýsla sveitarfélaganna yrði mun einfaldari í sniðum en nú er og atvinnusvæði myndu stækka.`` Góður skriður virðist vera á sameiningarmálum sveitarfélaga eins og að framan er lýst. Það ætti að tryggja að ekki þurfi að koma til lögbindingar á hækkun lágmarksíbúatölu eins og gert hefur verið annars staðar á Norðurlöndum. Flutningsmenn telja því rétt að sjá hverju fram vindur og leggja hér einungis til þá breytingu á sveitarstjórnarlögum sem tryggir að eitt sveitarfélag geti ekki komið í veg fyrir sameiningu fleiri sveitarfélaga. Hér er um að ræða sambærilegt ákvæði og samþykkt var sem ákvæði til bráðabirgða í sveitarstjórnarlögum á 120. löggjafarþingi árið 1995 í tengslum við sameiningu Flateyrarhrepps, Mosvallahrepps, Mýrahrepps, Suðureyrarhrepps, Þingeyrarhrepps og Ísafjarðarkaupstaðar. Í athugasemdum með því frumvarpi kom fram að það var samið og lagt fram að frumkvæði samstarfsnefndar um framangreinda sameiningu. Jafnframt kom fram að samstarfsnefndin teldi að sá möguleiki væri fyrir hendi að íbúar eins eða tveggja sveitarfélaga gætu fellt tillögu nefndarinnar og að óbreyttum lögum yrði þá að hefja nýja tillögugerð og efna til nýrra kosninga. Með þessu ákvæði var verið að koma í veg fyrir með líkum hætti og lagt er til í 1. gr. þessa frumvarps að kjósendur í miklum minni hluta hlutaðeigandi sveitarfélaga geti fellt tillögu um sameiningu sveitarfélaga og þannig komið í veg fyrir sameiningu þeirra sveitarfélaga sem samþykkja hana. Eins og áður hefur komið fram í þessari greinargerð er nú verið að gera nokkrar sameiningartilraunir og er ljóst af samtölum við ýmsa sveitarstjórnarmenn að þeir telja að þessi hætta geti verið til staðar nú og má ætla að stuðningur sé allverulegur hjá sveitarstjórnarmönnum við lagasetningu sem felur í sér að eitt sveitarfélag geti ekki komið í veg fyrir sameiningu fleiri sveitarfélaga.`` Svo mörg voru þau orð og eins og ég gat um, herra forseti, var þessi tillaga tekin upp í frv. þannig að það virðist hafa náð eyrum þeirra sem sömdu frv., þ.e. að ástæða væri til að gera þessi ákvæði liprari til að örva þá sameiningu sveitarfélaga sem menn hafa verið að horfa til að væri að eiga sér stað. Ég hef þá farið yfir þau almennu ákvæði frv. sem mér hefur fundist ástæða til þess að minnast á. Ég gæti haft mörg fleiri orð um ýmsar greinar þessa frv., svo hugleikin eru mér bæði sveitarstjórnarmálin og málefni landsbyggðarinnar. En að sinni ætla ég ekki að hafa frekari orð um almennar greinar frv. en ætla að víkja að 1. gr. og ákvæði til bráðabirgða. Herra forseti. Um 1. gr. og ákvæði til bráðabirgða hafa spunnist mestar umræður þegar þetta frv. til sveitarstjórnarlaga hefur verið til umfjöllunar. Mér hefur þótt það miður. Ekki af því að þessi ákvæði séu ekki stór og mikilvæg, heldur hefur mér þótt miður að önnur ákvæði frv., svo mikilvæg sem þau eru fyrir landsbyggðina, fyrir landið allt og byggðaþróunina, skyldu falla svo í skuggann. Hjá því hefði auðvitað verið hægt að komast og fá þá betri og ítarlegri umfjöllun um byggðaþróunina og stöðu okkar í þeim málum ef þær breytingar sem félmrh. vill fara fram með hefðu verið látnar liggja, ef ákafinn í að teygja sveitarfélögin sem liggja að miðhálendinu inn að miðju lands hefði ekki borið annan vilja og áhuga ofurliði. 1. gr. frv. snýst um það að landið skiptist í staðbundin sveitarfélög. Í gildandi lögum, herra forseti, segir að byggðin í landinu skiptist í sveitarfélög. Þar er fyrst og fremst verið að tala um byggðina og gerður er nokkur greinarmunur á byggðinni og sveitarfélögunum annars vegar og síðan þeim hluta sem ríkið ætti að sjá um eða aðrir aðilar. Þar virðist hugsunin vera sú að menn horfi fyrst og fremst til sveitarfélaganna sem samfélags fólks og að sveitarstjórnirnar og verkefni sveitarfélaganna byggi fyrst og fremst á því að annast þjónustu við þetta fólk. Hér er sem sé kominn alveg nýr andi. Nú er það landið sem á að skiptast í staðbundin sveitarfélög. Ákvæði til bráðabirgða hefur verið breytt og það er önnur brtt. sem kemur frá hæstv. félmrh. Páli Péturssyni, en tillagan eins og hún hljóðar núna og hv. félmn. mælir með að verði samþykkt svona er að ákvæði til bráðabirgða orðist svo: ,,Vegna ákvæðis 1. mgr. 1. gr. laganna skal þeim hlutum landsins, þar með talið jöklum, sem ekki hefur þegar verið skipað innan staðarmarka sveitarfélaga á grundvelli 1. eða 3. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 8/1986, skipað innan staðarmarka sveitarfélaga með eftirfarandi hætti: Eignarlandi skal skipað innan staðarmarka sama sveitarfélags og sú jörð sem það hefur áður tilheyrt nema fyrir liggi sérstakar heimildir um annað. Nú eiga íbúar tiltekins sveitarfélags upprekstrarétt í afrétt sem ekki hefur verið skipað innan staðarmarka neins sveitarfélags og skal hann þá teljast til þess sveitarfélags. Ef íbúar fleiri en eins sveitarfélags eiga upprekstrarrétt í afréttinn og ekki næst samkomulag um til hvers þeirra hann skuli teljast sker úr um málið óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Óbyggðanefnd skal einnig skera úr ágreiningi sem rís vegna 2. mgr. Þegar óbyggðanefnd úrskurðar að landsvæði skuli teljast þjóðlenda skal nefndin kveða á um hvernig þeim hluta þess sem ekki telst afréttur skuli skipað innan staðarmarka sveitarfélaga. Skal miðað við að framlengja staðarmörk aðliggjandi sveitarfélaga inn til landsins, þar með talið á jöklum, en þó þannig að fylgt sé náttúrulegum mörkum eða mörkum sem byggjast á sérstökum heimildum um mörkin, þar sem nefndin telur það betur eiga við. Óbyggðanefnd getur í þessu tilviki breytt mörkum frá því sem kann að hafa verið samið um milli sveitarfélaga, þar með talið samkvæmt heimild í 5. mgr. ákvæðis þessa og 2. mgr. 3. gr. laga þessara, eða þau ákveðin með öðrum hætti. Meðan óbyggðanefnd hefur ekki úrskurðað um einstök landsvæði, sem ekki hefur verið skipað innan staðarmarka sveitarfélaga, getur félagsmálaráðherra staðfest samkomulag sem sveitarfélög hafa gert um staðarmörk sveitarfélaga á slíkum svæðum. Félagsmálaráðuneytið skal birta auglýsingu um ákvörðun á staðarmörkum sveitarfélaga samkvæmt ákvæði þessu í Stjórnartíðindum.`` Sem sagt, herra forseti, landið á allt að skiptast í sveitarfélög og miðað við bráðabirgðaákvæðið á það að gerast þannig að framlengja staðarmörk aðliggjandi sveitarfélaga inn til landsins, þar með talið að jöklum. Það er nákvæmlega um þetta ákvæði sem styrinn hefur staðið. Kannski má segja að deilur hafi fyrst vaknað þegar sú nefnd sem sett var til þess að skipuleggja miðhálendið skilaði af sér og má segja að gagnrýnin hafi verið á tvo þætti, annars vegar á þær tillögur til skipulags sem fyrir lágu og mjög margir hafa gert alvarlegar athugasemdir við og hins vegar á þá hugmynd sem nefndin setur fram og gengur aftur í frv. félmrh. um að það séu sveitarfélögin sem liggja að miðhálendinu sem fari með skipulags- og stjórnsýslurétt á miðhálendinu. Um þetta efni hafa verið skrifaðar margar lærðar greinar. Fundir hafa verið haldnir til þess að fjalla um málið. Það hafa verið skrifuð bréf þar sem farið er með bænum að ráðherrum um að málið fái að bíða og fái frekari skoðun og við þingmenn höfum fengið hvatningu frá ýmsum aðilum, bæði einstaklingum og hópum, um að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að þetta frv. eða þær hugmyndir sem þar er verið að setja fram fái vandaðri umfjöllun en þegar hefur orðið. Ég vil, herra forseti, grípa ofan í það sem Gunnar G. Schram prófessor skrifaði um þetta mál fyrst eftir að tillaga samvinnunefndarinnar var lögð fram. Þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Margt gott má segja um þær tillögur sem er að finna í svæðisskipulaginu að miðhálendi Íslands sem nú liggur frammi til athugasemda.`` Þetta er skrifað í febrúar árið 1997. Ég ætla að reyna að halda áfram, herra forseti, þó að það sé annar fundur kominn í gang í salnum.  Hann segir að í fyrsta lagi felist mikið óréttlæti í því að fá 3--4% landsmanna vald yfir nær helmingi landsins. Það þýði að aðrir landsmenn megi þar hvergi koma nærri. Samt eru það ekki síst íbúar þéttbýlissvæðanna hér og í öðrum kaupstöðum sem mest nota hálendið. Í öðru lagi segir Gunnar G. Schram að ljóst sé að víðáttumikil svæði miðhálendisins séu utan allrar eignar og þá stjórnsýsluréttar í dag samanber allmarga hæstaréttardóma og skipulagsyfirvöld hafi mjög vafasaman rétt til þess að fá örfáum mönnum vald yfir þessum eigendalausu svæðum. Það sé í raun fráleitt og verði ekki gert nema með nýrri og sérstakri lagaheimild. Það er í rauninni það sem við erum að fjalla um í dag og höfum verið að fjalla um undanfarna daga, herra forseti, þ.e. að nú er verið að leggja drög að þessari nýju og sérstöku lagaheimild. Hann segir að í þriðja lagi sé mjög hæpin stefna svo að ekki sé meira sagt að fá hagsmunaaðilum vald til að nýta miðhálendið. Þá er hann væntanlega að tala um bændur sem hafa haft af því hagsmuni að beita búfé á afréttum sem hafa náð inn á miðhálendið. En hann segir áfram: ,,Þeir ættu einmitt manna sístir að fara með það vald vegna m.a. ofbeitarhættu sem er þar um að ræða og sem mun vart minnka við óskoruð völd þeirra þar.`` Í fjórða lagi segir hann að mjög vafasamt sé að sveitarfélögin 40, mér skilst reyndar að þau séu 42, sem ætlað er stjórnsýsluvaldið hafi innan vébanda sinna þá fagþekkingu sem krefjast verður til skilvirkrar stjórnsýslu. Er átt við sérfræðikunnáttu á sviði heilbrigðismála, byggingarmála, skipulagsmála sem sveitarfélög þessi verði að annast fái þau stjórnsýsluvaldið. Eins og ég gat um áðan er þessi grein skrifuð í febrúar árið 1997 og þar segir áfram: ,,Skorturinn á lagaheimild er í dag sá tálmi sem kemur í veg fyrir að unnt sé að fara að tillögu samvinnunefndarinnar og fá hinum fámennu hálendissveitarfélögum stjórnsýsluvaldið í hendur. Þess vegna hefur félmrh. hlaupið undir bagga með þessari slæmu hugmynd og lagði í vor,`` þ.e. sl. vor, ,,fram á Alþingi frv. um breytingu á sveitarstjórnarlögum. Þar segir að gengið skuli út frá því að staðarmörk sveitarfélaga sem liggja að miðhálendi Íslands verði framlengd inn til landsins. Sama gildir um staðarmörk sveitarfélaga á jöklum. Sú stefna sem í þessu frv. er mörkuð gengur í fyrsta lagi þvert á ríkisstjórnarfrv. um þjóðlendur sem einnig var lagt fram á síðasta þingi og má slík málsmeðferð furðu sæta, segir hér. Í öðru lagi gengur þetta frv. þvert á almannahagsmuna landsmanna. Vitanlega á að lýsa því yfir í löggjöf og í stjórnarskrá að miðhálendið sé sameign íslensku þjóðarinnar, ekki síður en fiskurinn í sjónum. Það á síðan að varðveita hin ósnortnu víðerni í sem mestum mæli og gera þar þjóðgarða sem stærstir yrðu í Evrópu. Þá fyrst yrði þessi önnur mesta auðlind Íslands tryggð um alla framtíð. Miðhálendið er um 40% af öllu Íslandi. Það segir sína sögu um mikilvægi málsins en bendir jafnframt til þess að saman geti farið verndun og skynsamleg landnýting í þágu virkjunar þeirra vatnsfalla sem þar er að finna. En slíkt mun aldrei gerast ef stjórnsýsla þessa víðfeðma svæðis er ekki á einni hendi heldur 40 þar sem deilt verður um alla hluti innbyrðis. Hætt er við að skynsamleg landnýtingarsjónarmið og náttúruvernd lyti þar í lægra haldi.`` Herra forseti. Vegna þess að menn hafa verið að vísa til þess að svæðisskipulag gæti hér öllu bjargað vil ég tiltaka tvö atriði sem gera það að verkum að hvorki ég né ýmsir aðrir hafa trú á því að slíkt svæðisskipulag kæmi að miklu haldi. Í fyrsta lagi er það vegna þess að ákvæði skipulagslaga hvað varðar svæðisskipulag er ekki nægilega sterkt. Það stendur að stefnt skuli að samræmingu svæðisskipulags við aðalskipulag eða aðalskipulags við svæðisskipulag. Það er einfaldlega ekki nógu sterkt orðalag hvað sem líður möguleikum á nefndarskipun og öðru slíku í lögunum. Í öðru lagi, og það er alvarlegra, er það að svæðisskipulag hefur enga stjórnsýslueiningu á bak við sig. Það er engin stjórnsýsla á bak við svæðisskipulag eins og er á bak við aðalskipulag þar sem sveitarfélagið stendur að baki. Það gerir það að verkum að enginn einn stjórnsýsluhafi, sem stendur á bak við svæðisskipulag, hefur til þess afl að fylgja því fram og standa á því sem þar kemur fram. Þetta er að mínu mati atriði sem hefur ekki verið gefinn nægjanlegur gaumur en segir okkur að staða svæðisskipulags gagnvart aðalskipulagi sem er á hendi sveitarfélaganna er allt of veik til þess að eitt sameiginlegt svæðisskipulag fyrir miðhálendið geti komið í veg fyrir að ágreiningur verði um skipulag ræmanna sem munu liggja inn að miðju landsins á milli þeirra sveitarfélaga sem fara með aðalskipulag á þeim svæðum. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ég álít að menn verði að skoða áður en þeir lögfesta ákvæði eins og þau sem lögð eru til bæði í 1. gr. frv. og í bráðabirgðaákvæðinu. Ég ætla ekki að fara frekar yfir þær athugasemdir sem koma hér fram en vil gjarnan líta á samantekt sem gerð hefur verið úr formlegum athugasemdum sem gerðar voru við tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins. Sú tillaga liggur fyrir og við hana hafa verið gerðar ýmsar athugasemdir. Þær eru e.t.v. mismikilvægar af hálfu þeirra sem eru að skoða þær og ekki er mér ljóst að hve miklu leyti verður tekið tillit til þeirra. Sumar þeirra ganga það langt að benda á að það sé einfaldlega ekki tímabært að búa til eitt svæðisskipulag. Það eigi eftir að ganga frá ýmsum hlutum áður en hægt sé að ganga þannig frá málinu að sem flestir geti verið sáttir við það skipulag sem á að vera á hálendi Íslands. En þeir aðilar sem telja að vinna þurfi ákveðna forvinnu áður en gengið er frá svæðisskipulagi eru meðal annarra Ferðamálaráð Íslands sem bendir á að tillagan að skipulaginu taki ekki tillit til stefnumótunar í ferðamálum sem unnið hefur verið að. Landsvirkjun er með athugasemdir og telur að ekki sé tekið tillit til þeirra áætlana sem legið hafa fyrir varðandi framkvæmdir á vegum þess fyrirtækis og segir að forsendur um vægi einstakra sjónarmiða séu þarna inni sem sumar hverjar gangi þvert á lög og stefnu stjórnvalda í orkumálum. Landgræðsla ríkisins gerir athugasemdir vegna þess að hún álítur að við skipulag miðhálendisins skuli ganga út frá þeirri grundvallarforsendu að stefna skuli að endurheimt vistkerfa og bæta ástand eyddra og vangróinna landa hvarvetna á skipulagssvæðinu. Þetta telur Landgræðslan að sé ekki gert en vísar til þess að álit sitt byggi hún ekki einungis á lögum heldur að í þessu efni megi einnig vísa til ýmissa alþjóðasáttmála um umhverfisvernd og stefnumiða ríkisstjórnar Íslands. Þetta er að mínu mati ásamt með ýmsu fleiru sem fram hefur komið í athugasemdum við skipulagið býsna alvarlegt og gerir það að verkum að við setjum mörg hver spurningarmerki í rauninni við hvert framhald þessarar skipulagsvinnu getur orðið í bili.

Nú er ætlunin að gera fundarhlé í hálftíma og spurning mín til hv. þm. er sú hvort hann kýs að ljúka ræðu sinni á skömmum tíma nú eða taka aftur til máls kl. 13.30.

Herra forseti. Ég hygg að ég eigi eftir kannski um hálftíma af ræðu minni. Það er spurning hvort ég ætti að ljúka henni núna eða ...

Nei. Þá gerum við hlé á fundinum í hálftíma.

Herra forseti. Eftir að hafa í morgun farið yfir það frv. sem við ræðum hér, þ.e. þær greinar þess sem ekki fjalla um miðhálendið, er nú orðið tímabært að taka til umfjöllunar 1. gr. og bráðabirgðaákvæðið sem ég hef ekki rætt enn. Sem inngang að þeirri umfjöllun fór ég yfir nokkur atriði úr erindi sem Gunnar G. Schram hélt í fyrra, fyrir u.þ.b. ári, þar sem hann setti fram nokkur rök gegn því að 40 sveitarfélögum yrði falið skipulags- og stjórnsýsluvald á hálendinu. Í framhaldi af því vék ég mér að samantekt á formlegum athugasemdum sem gerðar hafa verið við tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins. Eins og þeir tóku eftir sem fylgdust með umræðunni í gær hafði hv. þm. Svavar Gestsson með sér í ræðustól bók sem var bæði stór og þykk. Þar voru á ferðinni þær athugasemdir sem gerðar hafa verið við tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins. Svavar fór nú ekki yfir bókina eins og menn kannski reiknuðu með þegar hann gekk með þennan mikla doðrant í ræðustól. En hann fór yfir þau atriði sem honum þóttu skipta mestu og ég hef nú farið yfir þau atriði sem ég tel að vegi nægjanlega þungt til að menn ættu að geta skoðað mjög vandlega þetta svæðisskipulag sem yrði fyrsta svæðisskipulag miðhálendisins, því ljóst er að það skipulag sem fyrst verður samþykkt mun auðvitað gefa tóninn gagnvart framhaldinu. Hins vegar tók ég líka fram, herra forseti, vegna þess hvernig allt þetta mál er vaxið ef það verður að lögum að miðhálendinu verði skipt milli þessara 42 sveitarfélaga, að við getum því miður ekki treyst því að svæðisskipulagið ráði því í rauninni hvernig farið verður með miðhálendið vegna þess, eins og ég fór yfir áðan, að sveitarfélögin fara með aðalskipulagsvaldið og aðalskipulagsvaldið er einfaldlega mun sterkara. Bæði er það vegna þess hvernig lagabókstafurinn er í skipulagslögunum en, svo ég ítreki það af því það skiptir verulegu máli, þá er aðalskipulagsvaldið sterkara vegna þess að það er stjórnsýsluvald á bak við það, stjórnsýsluaðili, sveitarfélag stendur á bak við aðalskipulagið. En á bak við svæðisskipulag er enginn stjórnsýsluhafi. Það veikir það og gerir að verkum að enda þótt menn nái samkomulagi um að gert verði eitt svæðisskipulag fyrir miðhálendið mun það ekki nægja til að koma í veg fyrir að árekstrar og togstreita verði milli þessara 42 sveitarfélaga sem eiga að eiga stjórnsýslurétt og skipulagsrétt alveg inn að miðju lands. Það má fara ofan í fleiri atriði í þessari samantekt en ég ætla ekki að gera það núna, herra forseti. Ég ætla að vinda mér í það sem þjóðin hefur í rauninni verið sammála um að sé kannski stærsta umhverfisvandamálið og menn hafa haft áhyggjur af --- ég hef vitnað í nokkra sem hafa haft áhyggjur af því --- þ.e. beitarþol og beitarnýting hálendisins. Menn hafa haft áhyggjur af því að hagsmunaaðilar, þ.e. bændur í þeim hreppum sem liggja að hálendinu, hafi af því beina hagsmuni að nýta hálendið til beitar. Áhyggjur sumra snúast fyrst og fremst um að óeðlilegt sé að málum sé þannig háttað, það rekist á við ýmislegt annað sem þjóðinni þykir mikilvægara, m.a. það að uppblástur og gróðureyðing hefur fyrir mjög mörgum verið stærsta umhverfisvandamál þessarar þjóðar, enda kemur fram gagnrýni. Því miður eru þau drög að svæðisskipulagi sem fram hafa verið lögð þannig að þau hafa gefið tilefni til gagnrýni einmitt á þennan þátt, þ.e. að ekki sé nægjanlega gætt að verndun fyrir beit og að í rauninni sé gert ráð fyrir því að beitarálag verði of mikið. Sumir hafa jafnvel getið sér þess til að friðurinn við bændur hafi verið keyptur á þennan hátt. Ég sel það nú ekki dýrara en ég keypti. En skýringa hafa menn sannarlega verið að leita á því að þessi þáttur skyldi ekki vera tekinn fyrir öðruvísi í svæðisskipulaginu en raun ber vitni. Ég vil máli mínu til stuðnings vitna í það sem í þessari samantekt haft eftir annars vegar Ingva Þorsteinssyni og hins vegar Landgræðslu ríkisins. Ingvi segir, með leyfi forseta: ,,Við skipulagsgerð eins og hér er um að ræða hlýtur að vera grundvallaratriði að leitað sé allra gagna sem máli skipta um náttúrufar landsins og að trúverðugleiki þeirra gagna, og þar með notagildi, sé síðan metið. Hafi þetta verið gert hvað varðar gróðurfar hálendisins er niðurstaðan vægast sagt furðuleg. Þær ,,tillögur`` sem gerðar eru um beitarnýtingu hálendisins taka ekki`` --- ég endurtek --- ,,taka ekki tillit til þeirrar þekkingar sem fyrir hendi er um ástand gróðurs og jarðvegs á hálendinu.`` Þetta segir Ingvi Þorsteinsson líffræðingur um þessar tillögur. Landgræðsla ríkisins segir, með leyfi forseta: ,,Skilgreint verði nánar hugtakið ,,ástand lands`` svo og þau helstu hugtök önnur, sem notuð eru í umræðunni um verndun lands. Enn fremur verði aflað frekari upplýsinga er varða undirstöður tillagna um landgræðslumál. Má þar nefna upplýsingar um raunveruleg gróðurskilyrði, æskilega útbreiðslu og samsetningu gróðurs, jarðvegsrof og margháttuð landkostasjónarmið.`` En til þess að styrkja það sem ég sagði áður, herra forseti, um þetta mál sem margir álíta stærsta umhverfisvandamál þjóðarinnar, vil ég máli mínu til frekari stuðnings hvað varðar áhyggjur af beitarmálum miðhálendisins og hálendisins vitna til greinar sem áðurnefndur Ingvi Þorsteinsson og Ólafur Arnalds skrifuðu í Morgunblaðið í janúar sl. af því tilefni að þeir höfðu kynnt sér svæðisskipulag miðhálendisins. Þeir segja þar, með leyfi forseta: ,,Á undanförnum árum hefur verið unnið að svæðisskipulagi miðhálendis Íslands. Það er full ástæða til að fagna þeirri ákvörðun að skipuleggja landnotkun á miðhálendinu sem spannar yfir nær helming af flatarmáli landsins alls. Hálendið er viðkvæmasti hluti Íslands, og þess vegna hefur aldalöng notkun skilað því í verra ástandi gróðurfarslega en öðrum svæðum landsins, þar sem á annað borð eru skilyrði fyrir gróður. Náttúrufari miðhálendisins hefur verið raskað á ýmsan hátt, auk beitaráhrifa, og margháttaðar landnotkunarhugmyndir, t.d. um virkjanir og aukna ferðamennsku, munu enn auka álagið á viðkvæma náttúru þess. Vaxandi vitund um gildi náttúru hálendisins hefur aftur á móti leitt til þess að íbúar landsins krefjast þess að ekki sé rasað um ráð fram. Nú skal hagur þjóðarinnar, þegar til lengri tíma er litið, hafður að leiðarljósi við hvers konar nýtingu landsins, í stað skammtímasjónarmiða. Við skipulag landnýtingar verði litið til verndargildis frá mörgum hliðum, svo sem ósnortins víðernis o.s.frv. Þessi viðhorf er ekki unnt að samræma nema með því að skipuleggja landnotkun. Ákvörðunin um skipulagningu miðhálendisins var því ekki eingöngu metnaðarfull, heldur einnig löngu orðin tímabær. Tillögur um svæðisskipulag miðhálendis Íslands voru birtar í maí 1997, og leikur ekki vafi á því að þær eiga eftir að skila árangri því að þar eru margar góðar hugmyndir. Skipulagstillögurnar eru grundvöllur umræðu, gagnrýni og frekari hugmynda um nýtingu hálendisins, eins og glögglega hefur komið í ljós nú þegar. Umræða um tillögurnar manna á milli og í fjölmiðlum hefur verið mikil og fjörug --- og oft óvægin. Fjöldi skriflegra athugasemda mun hafa borist um þær til samvinnunefndarinnar um skipulag miðhálendisins. Umræða í fjölmiðlum hefur snúist um flesta þætti tillagnanna og fræðilegan grundvöll þeirra, en það er umhugsunarvert að nánast enginn hefur minnst á þann þátt skipulagsvinnunnar sem fjallar um gróðurvernd og beit búfjár á miðhálendinu. Beitin er þó landnotkun sem hefur haft gífurleg áhrif á gróðurfar miðhálendisins og landsins alls í aldanna rás. Gróður- og jarðvegseyðing er skilgreind sem ,,stærsta umhverfisvandamál þjóðarinnar``, enda hefur hún valdið meiri röskun á náttúrufari landsins, bæði á hálendi og láglendi, en nokkuð annað. Gróðurkortagerð og aðrar rannsóknir Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, sem unnið var að á miðhálendinu á árunum 1960--1985, veittu ítarlega vitneskju um gróðurfar þess, vistfræðileg skilyrði, framleiðslugetu og ástand gróðurs. Niðurstöður af rannsóknum á jarðvegsrofi, sem unnar voru á vegum sömu stofnunar og af Landgræðslu ríkisins voru birtar snemma árs 1997. Þær staðfestu svo ekki var um villst, hve slæmt ástand jarðvegs á miðhálendinu er og hve gífurleg gróður- og jarðvegseyðing þar hefur átt sér stað. Í stuttu máli hafa þessar rannsóknir leitt í ljós að stærsti hluti miðhálendisins, sem áður var að miklu leyti gróinn, er gróðurlausar eða gróðurlitlar auðnir. Mikill hluti þess lands sem nú er gróið einkennist af rýrum og viðkvæmum mosagróðri. Á svæðum, þar sem enn er þykkur jarðvegur, er mjög víða mikil og hröð gróður- og jarðvegseyðing. Á hluta miðhálendisins, fyrst og fremst þar sem er mikið votlendi, svo sem á Arnarvatnsheiði, Tvídægru, afréttum Vestur-Húnavatnssýslu, í Þjórsárverum og á Fljótsdalsheiði, er gróður í sæmilegu ástandi, og þar er ekki mikil jarðvegseyðing. Þessi svæði eru hins vegar tiltölulega lítill hluti alls miðhálendisins, og gróðurfar þeirra, nema blautustu flóa, ber einnig merki aldalangrar beitar. Það eru fyrst og fremst auðnir miðhálendisins sem valda því að í dag er Íslandi lýst sem stærsta eyðimerkursvæði Evrópu.`` Þetta er kannski einkunn, herra forseti, sem við hefðum ekki látið okkur detta til hugar að landið okkar fengi. Vík ég þá aftur að því sem Ingvi segir og nú um þátt beitarmála í skipulagstillögunum: ,,Samkvæmt framangreindum niðurstöðum kortlagningar á rofi telst langstærsti hluti miðhálendisins ekki hæfur til beitar. Á grundvelli rofkortanna unnu Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Landgræðslan yfirlitskort með ráðleggingum um nauðsynlegar takmarkanir á beit á miðhálendinu byggðar á ástandi jarðvegsins. Á þessu korti, sem birt er í greinargerð að skipulagstillögunum, kemur fram að nauðsynlegar séu ,,miklar takmarkanir`` á beit vegna auðna og/eða mikils rofs á stærstum hluta miðhálendisins. Skilaboð þessa korts og annarra gagna eru ótvíræð, en í tillögunum um svæðisskipulag miðhálendisins er nánast ekkert tillit tekið til þeirra. Þar er aðeins gert ráð fyrir beitarfriðun þriggja svæða: Þórsmerkur og Emstra, sem þegar eru friðuð fyrir beit (Almenningum er sleppt), og auðnanna norðan Vatnajökuls, allt norður undir byggð í Skútustaðahreppi, en nú þegar liggur fyrir samkomulag um friðun þess svæðis. Í skipulagstillögunum eru beitarmál á miðhálendinu fram til ársins 2015 að öðru leyti afgreidd með þeim hætti sem eftirfarandi tilvitnanir úr greinargerðinni bera vott um: ,,Á viðkvæmum svæðum miðhálendisins er stefnt að því að taka upp beitarstjórn og/eða friðun í samræmi við landgæði.`` ,,Umræða meðal bænda víða í landinu bendir til þess að á næstu árum verði frekari breytingar varðandi beitarnot á afréttum``, og ,,Beitarfriðun víðáttumikilla svæða er í undirbúningi á nokkrum afmörkuðum svæðum á miðhálendinu.```` --- Þetta var vitnun í greinargerðina. --- Og svo halda þeir Ingvi og Ólafur áfram: ,,Þetta er vægast sagt veik afstaða til svo mikilvægs máls. Reynslan af beitarmálum hér á landi hefur ævinlega verið sú að hafi þau verið ,,afgreidd`` með þessum hætti hefur ekkert gerst.`` Hér tala aðilar sem hafa áralanga reynslu af því að berjast fyrir friðun fyrir beit á hálendinu og víðar og þeir bæta við: ,,Það er algerlega óviðunandi að skilja við beitarmál miðhálendisins til ársins 2015 með þessum hætti. Á undanförnum tveimur áratugum eða svo hefur sauðfé í landinu fækkað um helming og beitarálag minnkað að sama skapi. Þar sem fækkunin hefur verið mest gætir þegar ótrúlega mikilla framfara í gróðurfari og ástandi landsins, einkum á láglendi þar sem ástandið var ekki orðið of slæmt. Við hin erfiðu gróðurskilyrði á miðhálendinu, þar sem ástand gróðurs og jarðvegs er jafnslæmt og hér hefur verið lýst, dugar hins vegar ekkert annað en alger friðun fyrir beit til þess að stöðva eyðinguna og auka gróður að nýju. Víðast á láglendi er nægur beitargróður fyrir það sauðfé sem nú er í landinu, og nú er því lag til að hlífa miðhálendinu fyrir beit. Þeir tímar munu eflaust koma að fé fjölgi á ný og að þörf verði fyrir beitargróður hálendisins. Þá er nauðsynlegt að ástand þess verði komið í margfalt betra horf en nú er. Við beinum því þeirri tillögu til samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendis Íslands að hún stuðli að algerri beitarfriðun hálendisins til loka skipulagstímans, eða til ársins 2015. Jafnframt skorum við á þá bændur og þau sveitarfélög sem hlut eiga að máli að sýna þann stórhug að styðja þá tillögu að gefa miðhálendinu hvíld fyrir beit í hálfan annan áratug, eftir nær 1100 ára óslitna beitarnotkun. Þá fær gróðurinn langþráðan frið til að breiðast út að nýju, og tóm gefst til nauðsynlegra landgræðsluaðgerða. Að þessum tíma loknum yrði ástand landsins endurmetið og nýjar ákvarðanir teknar í samræmi við niðurstöðurnar. Með samstöðu, og að frumkvæði þeirra sem sjávarútveg stunda, tókst að stöðva hrun fiskstofnanna við landið með hóflegri nýtingarstefnu, sem jafnvel felur í sér tímabundna lokun fiskimiða. Með sama hætti ættu bændur og allir aðrir sem hlut eiga að máli að taka höndum saman um hliðstæða stefnu í nýtingu gróðurs á miðhálendinu. Það yrði eitt stærsta skref sem tekið hefur verið til stöðvunar jarðvegseyðingar, og til endurheimtar gróðurs og landgæða á Íslandi. Það framtak yrði lengi í minnum haft.`` Svo mörg voru þau orð, herra forseti, þeirra sem gerst mega þekkja og áhyggjur af þeim áherslum sem lagðar eru í þeim drögum að svæðisskipulagi sem nú hafa verið kynnt. Þessar áhyggjur þeirra, eins og ég sagði áðan, ríma að sumu leyti við áhyggjur annarra sem fram hafa komið, þar sem menn hafa áhyggjur af því að þeir sem hafa hagsmuni af því að nýta landið með því að beita það verði þeir sem hafa um stjórnsýslu og skipulag að segja á þessu svæði. Þess vegna hefur m.a. verið á það bent að þarna gæti orðið um óeðlilega hagsmunaárekstra að ræða. Ein ástæða þess að menn hafa bent á að eðlilegt væri, og það liggur hér fyrir tillaga um það, að miðhálendið væri sjálfstæð stjórnsýslueining. Ég var áðan að fjalla um mun á svæðisskipulagi og aðalskipulagi. Ef miðhálendið væri ein stjórnsýslueining þá væri kominn þar stjórnsýsluhafi á bak við það skipulag sem yrði á svæðinu og væri þá auðvitað ólíku saman að jafna en því að 42 sveitarfélög fari með aðalskipulag á þessu svæði. Ég vil jafnframt, herra forseti, af því ég er hér auðvitað að tala fyrir hönd ýmissa þeirra sem hafa áhyggjur af því hvernig þessi mál kunna að þróast, vitna í það sem Páll Sigurðsson, prófessor í lögum við Háskóla Íslands, hefur sagt um þessi mál, þ.e. um það frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga sem við erum hér að fjalla um. Hann segir m.a. í grein þar um: ,,Nú liggur jafnframt fyrir þinginu frumvarp til nýrra sveitarstjórnarlaga, sem hefur m.a. að geyma mjög umdeilt ákvæði, þar sem kveðið er á um að þeim hlutum landsins, þar með talið jöklum, sem ekki hefur þegar verið skipað innan staðarmarka sveitarfélaga, skuli nú skipað innan hlutaðeigandi sveitarfélaga eftir nánar tilteknum reglum og viðmiðunum. Með öðrum orðum: Hálendi Íslands, með jöklum, söndum og hraunum, skal nú öllu skipt kirfilega í eins konar ,,tertusneiðar``, fjölmargar og sumar æði þunnar ... Munu þær gjarna teygjast inn að miðju landsins og mætast þar á ólíklegustu stöðum, t.d. uppi á hájöklum eða á sandauðnum, allt eftir hugdettum þeirra kerfismanna, sem ákvarða skulu landamerkin. Nái þessi tillaga fram að ganga er líklegra en ekki að hún muni leiða til ófriðar og ófarnaðar. Mun heppilegra er, að þjóðlendurnar --- sameign allra landsmanna --- sem munu væntanlega ná yfir meginhluta hálendisins, verði til frambúðar undir samræmdri stjórn og í umsjá ríkisstjórnvalda. Má þá engu að síður búa svo um hnúta, að fulltrúar tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga eigi, ásamt öðrum, sæti í ráðgefandi stjórnarnefnd, er fjalli um hálendismálin, þannig að tryggt sé að hagsmunir sveitarfélaga verði ekki fyrir borð bornir. Kröfur sveitarfélaga þeirra, sem liggja að hálendinu, til almennra stjórnsýsluforráða yfir óbyggðunum, þ.e. yfir þeim ræmum og skikum, sem einstökum sveitarfélögum yrði úthlutað samkvæmt fyrrnefndu ,,tertusneiðafrumvarpi``, eru byggðar á misskilningi forráðamanna þeirra. Að því marki sem kröfur þessar kynnu að verða réttlættar á annað borð hlytu þær að grundvallast á eftirfarandi atriðum: 1. eignarrétti yfir hálendissvæðunum, 2. nálægð óbyggðasvæðanna við hlutaðeigandi mannabyggðir og 3. langvarandi nýtingu umræddra landsvæða. Oftast yrði örðugt að sýna fram á, að þessar röksemdir geti átt við um þessar óbyggðalendur. Eignarrétti þessara sveitarfélaga eða einstaklinga, sem þar eru búsettir, er vafalaust sjaldnast fyrir að fara, svo sem sýnt var fram á í fyrri grein minni.`` --- Þarna vísar Páll í fleiri greinar sem hann hefur ritað, m.a. um þjóðlendufrv. --- ,,Mörg svæðin liggja bersýnilega afar langt frá allri byggð og vandfundin eru skynsamleg rök fyrir því að einhæf notkun óbyggðarlands til sauðfjárbeitar (þótt lengi hafi staðið) geti með nokkru móti réttlætt kröfu um stjórnsýsluyfirráð í þeim skilningi, sem hér um ræðir, auk þess sem fjölmörg óbyggðasvæðin, svo sem sanda, hraun og jökla, hafa sveitarfélög vitaskuld aldrei nýtt til eins né neins. Stjórnsýsla yfir hálendinu, sem fullnægja skal nútímalegum kröfum, verður að sjálfsögðu að byggjast á mikilli yfirsýn og víðtækri gæslu almannahagsmuna, sem sveitarfélögunum, mörgum fámennum og lítils megandi, yrði ofraun að rísa undir. Fámennið leiðir m.a. til hættu á hagsmunaárekstrum og vanhæfi, sem torveldar alla raunhæfa stjórnun. Sérstaklega á þetta við um skipulags- og byggingarmál hálendisins, þar sem skipuleggjendurnir verða að vera hátt hafnir yfir hrepparíg og úrelt og gamaldags viðhorf til stjórnsýslumarka. Aukin friðun hálendisins er mjög aðkallandi og verður að ætla að mikill meiri hluti þjóðarinnar hljóti nú að gera þær kröfur til ráðamanna, að þeir móti og beri fram skýrari stefnumið um verndunaraðgerðir en verið hefur og að þeim verði síðan fylgt fram af festu. Hugmyndir um einn þjóðgarð með ríkri friðun, sem nái yfir allt hálendið eða mestan hluta þess eru því miður vart raunhæfar m.a. sökum þess að vissum hlutum hálendisins hefur nú þegar verið spillt í þeim mæli að svo víðáttumikill þjóðgarður gæti ekki náð alþjóðlegri viðurkenningu. Á alþjóðavettvangi eru gerðar mjög strangar kröfur til ,,hreinleika`` þess lands --- ósnortinna víðerna --- sem staðið geti undir þjóðgarðsnafni. Heppilegra er því að miða við afmarkaðri og minni svæði undir þá þjóðgarða, sem að sjálfsögðu verður að stofna á hálendinu innan tíðar, og jafnframt að ákvarða annars konar friðlönd á afmörkuðum svæðum utan þjóðgarðanna, þar sem ríki mismunandi stig friðunar. Er almannaforsjá yfir hálendinu --- þessari ríkulegu auðlind --- tvímælalaust nauðsynleg forsenda samræmdra verndunaraðgerða, er að gagni koma, sem og nýtingar sem miðist við þjóðarheill.`` Lýkur þar tilvitnun í grein Páls Sigurðssonar, prófessors í lögum við Háskóla Íslands. Hann víkur hér að þeim kröfum sem gerðar eru til hreinleika á alþjóðavettvangi, þeirra ósnortnu víðerna sem staðið gætu undir þjóðgarðsnafni. Í því sambandi vakti það athygli mína og ugglaust fleiri að í Morgunblaðinu í morgun var verið að fjalla um kynningu á nýrri skilgreiningu á náttúrusvæðum. Þar er sagt frá því að sá starfshópur, sem hæstv. umvrh. skipaði í september 1997 til að skilgreina hugtakið ósnortin víðerni, hafi skilað áliti sínu. Miðað við það sem fram kemur og blaðið greinir frá eru ósnortin víðerni skilgreind með eftirfarandi hætti, með leyfi forseta: ,,Ósnortið víðerni er landsvæði þar sem ekki gætir beinna ummerkja mannsins og náttúran fær að þróast án álags vegna mannlegra umsvifa, sem er í a.m.k. 5 km fjarlægð frá mannvirkjum og öðrum tæknilegum ummerkjum, svo sem raflínum, orkuverum, miðlunarlónum og þjóðvegum (sbr. vegalög), sem er a.m.k. 25 km2 að stærð eða þannig að hægt sé að njóta þar einveru og náttúrunnar án truflunar af mannvirkjum eða umferð vegna vélknúinna farartækja á jörðu.``  Eins og ég hef getið um í ræðu minni og fór yfir í morgun þegar ég hóf mál mitt, herra forseti, þá er það svo að fjöldi manns lætur sig það orðið nokkru varða og sumir býsna miklu hver afdrif þessa frv. verða á Alþingi. Það má segja að sú umræða sem nú hefur staðið á Alþingi í nokkra daga hafi gert fólkinu í landinu viðvart um hvað hér er að gerast þannig að þó að fjölmiðlar hafi greint frá því á sínum tíma að ákvæði þess efnis hafi verið kynnt að til stæði að skipta miðhálendinu upp á milli aðliggjandi sveitarfélaga, þá virðist sem fólk hafi almennt ekki tekið við sér fyrr en þessi mál voru komin í allmikla umræðu og það er eðlilegt miðað við hvernig fjölmiðlun og áreitum er háttað á fólk í dag með upplýsingar og annað þess háttar. Það má segja að þjóðmálaumræðan hafi verið býsna lífleg á undanförnum dögum og vikum um þessi mál. Það er kannski dapurlegt að tilefni þess að fjölmiðlar fóru að veita því athygli að þessi mál voru hér til umfjöllunar var kannski fyrst og fremst það að nokkrir stjórnarsinnar höfðu ákveðna fyrirvara við málið. Það nægði sem sé ekki að stjórnarandstaðan á Alþingi hefði fyrirvara við málið heldur þurfti það til að stjórnarliðar hefðu fyrirvara að fjölmiðlar kveiktu á málinu, ef svo má að orði komast, og tóku til við að fjalla um þau ákvæði sem viðkomandi hv. alþingismenn höfðu gert fyrirvara við. En það voru kannski einmitt þessi ákvæði sem ég hef síðast gert að umræðuefni, þ.e. 1. gr. og svo bráðabirgðaákvæðið sem er útfærsla á 1. gr. eins og menn hafa áttað sig á. En það hafa skapast miklar umræður, ekki bara í þeim sérstaka áhugahópi sem gerði athugasemdir við miðhálendisskipulagið eða hefur hingað til tekið þátt í þessari umræðu heldur eru mun fleiri, bæði hópar og einstaklingar, sem virðast hafa vaknað til vitundar um að hér væri verið að leggja drög að einhverju sem betur færi að yrði skoðað ítarlegar, að málinu yrði frestað, að það yrði ekki afgreitt núna eins og hæstv. ríkisstjórn stefnir að. Það hafa verið haldnir fundir um miðhálendið. Menn hafa skrifað blaðagreinar þar sem þessi mál hafa verið reifuð. Þá hafa verið birtar áskoranir sem fjöldi manna hefur skrifað upp á og forsrh. --- og við þingmenn höfum fengið afrit af slíkum bréfum --- hafa verið sendar áskoranir þar sem farið er fram á það við hann að hlýtt verði á raddir hagsmunaaðila og helstu sérfræðinga sem virðast vera á einu máli um hvernig fara eigi með þessa sem menn telja eina verðmætustu auðlind þjóðarinnar. Enn þá höfum við bara fengið þau skilaboð að skella eigi skollaeyrum við þessum beiðnum um annars konar málsmeðferð. Enn þá hefur því miður ekkert komið fram sem bendir til þess að taka eigi tillit til þeirrar hógværu beiðni að málin verði skoðuð betur. En mig langar að lokum, herra forseti, að vitna í það sem er nýjast, þ.e. í þeim greinum og bréfum sem skrifuð eru um málið og vitna í grein Guðmundar Sigvaldasonar sem hann birtir í Degi í morgun. Þar talar hann fyrir stóran hóp manna og ég vil gjarnan grípa ofan í hans grein þó að ég lesi hana ekki alla í heild sinni. Ég vitna hér í þar sem í millifyrirsögn segir: ,,Hernaðurinn gegn landinu.`` ,,Í útvarpsþættinum Víðsjá var í síðustu viku endurflutt frægt erindi Halldórs Kiljans Laxness um ,,Hernaðinn gegn landinu``. Aldrei hefur neitt verið samið og flutt sem lýsir umgengni Íslendinga við landið betur en þetta erindi Halldórs, enda fór saman ritsnilld hans og djúpstæð þekking Sigurðar Þórarinssonar prófessors á sambúð lands og þjóðar, en Sigurður átti margar ferðir að Gljúfrasteini meðan erindið var samið. Það kann að hafa þótt voguð fullyrðing hjá Halldóri og þykir e.t.v. enn að engin þjóð hafi níðst á landi sínu í sama mæli og Íslendingar. Þó er hægt að styðja þá fullyrðingu gildum rökum byggðum á ítarlegum rannsóknum. Víst er margt til afsökunar í harðbýlu landi og tæpast hefði þjóðin lifað af nema með hjálp sauðkindarinnar, enda hefur sú dýrategund sérréttindi í þessu landi sem eiga hvergi sinn líka á byggðu bóli. Þjóðin er ekki lengur háð þessu dýri til fæðis og klæða og það er mun brýnna að afnema sérréttindi sauðkindarinnar en að setja lög um stjórnsýslu og skipulag hálendisins. Ég held raunar að afnám þessara sérréttinda og útilokun þess hugarfars sem þeim fylgir geti verið veigamikil forsenda þess að gera skynsamlega áætlun um hvernig nútímafólk eigi að umgangast svokallaða afrétti og hálendi Íslands. Skipulag hálendisins er kjarni þeirrar umræðu sem hér fer fram og við erum áhyggjufull og óttumst að málið sé ekki nægilega vel hugsað og undirbúið. Upphaflegt frv. til laga var gagnrýnt og síðan reynt að gera á því flaumósa breytingar til að ná sáttum meðal alþingismanna. Viðtöl við þann ráðherra og sauðfjárbónda sem ýtir málinu úr vör benda til þess að honum sé þjóðarsátt lítils virði. Skipulag greinist í tvo þætti, hvað og til hvers á að skipuleggja og hvernig á að skipuleggja. Fyrra atriðið vísar til þess að fyrir liggi einhver knýjandi þörf á skipulagi til að forðast óreiðu. Seinna atriðið höfðar til aðferðar sem aftur vísar til smekks en smekk er erfitt að skilgreina nema í tengslum við tilfinningar og menningarlegt uppeldi.`` Síðan ætla ég að víkja að lokaorðum þessarar greinar undir yfirskriftinni ,,Breyttar áherslur.`` ,,Þessi orð vísa til fortíðar,`` --- þá er vísað til þess sem á undan er komið --- ,,þau þurfa ekki og mega ekki vísa til framtíðar. Margt bendir til að breyting sé í aðsigi. Sífellt stærri hluti þjóðarinnar er þeirrar skoðunar að nútíminn hrópi á breyttar áherslur sem fela í sér nýtingu orkunnar sem býr í manninum sjálfum og hægt er að virkja með aukinni menntun og hvatningu til hugmyndasköpunar. Þess eru greinileg merki að unga fólkið hlýði því kalli og beini kröftum að arðbærum en vistvænum verkefnum. Þessi breyting á afstöðu og á áherslum í huga fólksins í landinu er enn ekki nægilega langt gengin til að ná inn í sali Alþingis þar sem meiri hlutinn ætlar að samþykkja lög byggð á hugsun og siðferði fortíðar. Umræða um umhverfismál og skoðanamyndun þjóðarinnar á umhverfismálum er því miður óralangt á eftir tímanum eins og undrunarvert umburðarlyndi gagnvart réttindum sauðkindarinnar ber ljóst vitni. En þetta er að breytast og það breytist nokkuð hratt. Þess vegna yrði það stórslys ef stjórnsýslu- og skipulagsmálum dýrmætra hálendissvæða Íslands yrði ráðið til lykta með hroðvirknislegri flýtimeðferð manna sem fæstir hafa tilfinningu fyrir þeim verðmætum sem þeir eru að ráðstafa. Íslendingar eru alls ekki tilbúnir að ákveða með hvaða hætti á að umgangast hálendið. Hálendið er fjársjóður sem ekki verður metinn til peninga og þangað á að sækja tekjur sem mölur og ryð fá ekki grandað og eru af sumum mældar í hamingjustundum.`` Svo mörg voru þau orð, herra forseti, og þykist ég þá hafa a.m.k. gert tilraun til að koma hér á framfæri ýmsum hugmyndum þeirra sem óttast það sem á eftir muni fylgja ef það frv. til sveitarstjórnarlaga sem hér liggur fyrir nær fram að ganga óbreytt. Þess vegna vil ég gera það að mínum lokaorðum í 2. umr., herra forseti, að ríkisstjórnin íhugi það vandlega að verða við þeim þjóðarvilja sem birtist í þeim fundum, þeim skrifum og þeim áköllum sem koma frá þeim sem biðja um að hægar sé farið í sakirnar, að hlutir séu skoðaðir betur áður en þeir eru samþykktir hér. Það liggur ekki svo á að ekki megi gefa einhverja mánuði til frekari skoðunar til þess að sú niðurstaða sem meiri hlutinn hér á Alþingi síðan sameinast um geti verið meira í samræmi við meirihlutavilja þjóðarinnar. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Um allt land er fólk núna að störfum, á barnaheimilum, í skólum, verksmiðjum, í höfnum, á heimilum og skrifstofum. Já, og bændur við sauðburð. Áður en ég kom inn á hið háa Alþingi stundaði ég ýmis störf í atvinnulífinu, við kennslu auk heimilisstarfa. Alls staðar var tíminn verðmæti. Sá tími sem við njótum við tómstundir, í samvistum við ættingja okkar og vini eða við nytsöm störf er mikils virði. Ævi okkar er takmörkuð og það ber að fara vel með tímann. Hér á hinu háa Alþingi sýnist mér fólk telja sig hafa höndlað eilífðina. Reglulega tvisvar á ári er tíminn einskis virði. Það má sóa honum einmitt þegar mest liggur við að stunda markviss og skipuleg vinnubrögð og skiptast raunverulega á skoðunum og hlýða á rök hvers annars. Þá fara hv. þingmenn í einhvers konar hanaslag þar sem minni hlutinn reynir með málþófi að kúga meiri hlutann til að afgreiða ekki mál. Þetta eru hvorki lýðræðisleg vinnubrögð, þingræðisleg né skynsamleg. Allir þingflokkar hafa í fortíðinni tekið þátt í þessum leik. Langar ræður fara fyrir ofan garð og neðan hjá áheyrendum. Athyglin dofnar og allt of fáir hv. þingmenn fylgjast að jafnaði af athygli með þessum löngu ræðum. Umræðan missir marks og skilar litlu. Þetta eru ekki góð vinnubrögð, herra forseti. Herra forseti. Ég met hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur mjög mikils og hlýði gjarnan á skilmerkilegar ræður hennar með athygli. Því vil ég spyrja hana hvað henni finnist um þessi vinnubrögð og hvort hún sé ekki til í að vinna með mér og öðrum hv. þm. að breytingum á þingsköpum svo umræða geti orðið markvissari, skipulagðari og skili betri lögum frá hinu háa Alþingi. Hv. þm. geta allir vænst þess að lenda í stjórnarandstöðu að loknum næstu kosningum nema þeir sem ekki hyggjast bjóða sig fram aftur. Þess vegna ættu hv. þm. að geta tekið saman höndum um að gera þingstörfin skipulegri.

Herra forseti. Ég vil fyrst að það komi fram að ég er ekki í málþófi. Ég tel að þeim tíma, sem hér er nýttur í ræðustól til að reyna að fá hæstv. ríkisstjórn til að breyta frá sínum fyrri áformum um að afgreiða frv. eins og það liggur fyrir núna, sé vel varið. Hvað það varðar að umræðan skili litlu, þá er það ekki eins og hv. þm. telur. Umræðan skilar miklu. Hún skilar m.a. þeirri athygli sem nú beinist að hv. alþm. og Alþingi, athygli sem er meiri og verður mun meiri þegar kemur að afgreiðslu þessa máls en ella hefði verið. Við sem hér höfum talað erum í pólitík og við erum í pólitík vegna þess að við viljum að ákveðin viðhorf fái framgang í þjóðfélaginu og við erum tilbúin til að tala fyrir þeim. Það er okkar vinna. Þess vegna er allt umtal um tímann í samhengi við annað svolítið afstætt. En málþóf er þetta ekki, hv. þm. Málþóf getur það aldrei kallast þegar menn eru að tala fyrir þeim málstað sem þeir telja réttan og ég tala nú ekki um þegar menn eru að tala fyrir jafnstóran hóp þjóðarinnar eins og við vitum að bíður eftir því að þau tíðindi berist héðan frá Alþingi að hæstv. ríkisstjórn hafi ákveðið að geyma sér ákvörðun um ráðstöfun miðhálendisins þar til hlutirnir hafa verið skoðaðir betur.

Herra forseti. Hv. þm. hefur talað í rúmlega fimm og hálfan tíma, gott ef hún er ekki kominn í sex tíma. Ég efast um að nokkur Íslendingur hafi fylgt þessari ræðu allan tímann með fullri athygli. Ég held að það sé alveg útilokað og menn eru farnir að gantast úti í bæ með tímalengd ræðna þingmanna. Í hádegisverðarhléinu var rætt um það niðri við borðið hjá hv. þm. hvort hv. þm. sem er kona ætti nú ekki að slá met karlanna í tímalengd ræðna. Þetta er alveg með ólíkindum. Eins og það sé eitthvert markmið í sjálfu sér að halda langar ræður. Ég verð að segja það, herra forseti, að eftir að hafa hlýtt á ræðu hv. þm., með hléum og með mismunandi góðri athygli, þá var ýmislegt sem ég gat tekið undir með henni en ég er ekki enn þá með það á hreinu, ég missti af þeim þræðinum, hvort hv. þm. er á móti frv. eða ekki. Ég heyrði reyndar í andsvari áðan að hún vilji, að mér skilst, fresta málinu. Þegar menn koma með svona mikið af gögnum, svona mikið af upplýsingum, þá drukkna aðalatriðin í smáatriðum. Menn sjá ekki lengur skóginn fyrir laufblöðunum eða einstökum trjám. Það er mjög mikilvægt að menn haldi málinu þannig fram. Ég vildi mjög gjarnan að hv. þm. segði mér það í næsta andsvari hvað hún heldur yfirleitt um þetta frv. og hvort hún vilji fresta því eða hver sé yfirleitt skoðun hennar í stuttu máli.

Herra forseti. Mér finnst hreint ótrúlegt hvað hv. þm. er upptekinn af lengd ræðu. Ég get sagt hv. þm. að lengd ræðu er algjört aukaatriði, innihald ræðu er það sem skiptir máli. Ég tel mig reyndar hafa haldið býsna yfirgripsmikla ræðu en ræðu sem var nákvæmlega um það efni sem hér var á dagskrá, þ.e. frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga. Ég hefði vel getað haldið enn þá lengri ræðu um þetta efni einfaldlega vegna þess að mér er það sérlega hugleikið. Ég er sjálf sveitarstjórnarmaður og hef verið, ég er landsbyggðarmaður og mér finnast þessi mál vera þess eðlis að um þau á ekki bara og má heldur verður að hafa býsna ítarlegt mál ef menn ætla að fara vandlega yfir frv. sem er mjög yfirgripsmikið, yfir 100 greinar. Ég fór ekki yfir þær allar. Ég vænti þess, herra forseti, að hv. þm. hafi veitt því athygli. Ég fór ekki yfir allar greinar frv. heldur eingöngu þær sem mér þótti sérstök ástæða til þess að fara yfir. Það er ekki markmið að halda langar ræður en það er markmið að hér komi fram það sem hv. þm. þykir þess virði að fram komi og þeir telja að eigi erindi inn í umræðuna. Hvað það varðar hvort ég styð frv. eða ekki þykir mér það leitt ef hv. þm. hefur líka misst af lokaorðum mínum. Þar óskaði ég þess að ríkisstjórnin yrði tilbúin til að fresta ákveðnum ákvæðum frv. og skoða betur. Ég hélt að það væri nokkuð ljóst að ef það verður ekki gert, ef frv. verður keyrt áfram með þeim hætti sem það liggur fyrir núna, þá mun ég að sjálfsögðu greiða atkvæði gegn þessu frv. þó ekki væri nema fyrir þessi ákvæði, 1. gr. og bráðabirgðaákvæðin vegna þess að ég álít, og er þar sammála fjölmörgum, að hér sé farið með slíkum hraða og óðagoti að það sé stórslys ef frv. verður afgreitt í óbreyttum búningi.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir skilmerkilega ræðu og jafnframt nefna það sem liggur fyrir í þskj. að þingflokkur Alþb. og óháðra stendur að tillögu um að vísa frv. frá. Í því markast afstaða okkar eins og málið liggur nú fyrir. Það voru viss atriði í ræðu hv. þm. sem ég vildi fá skýrar og þá fyrst af öllu viðhorfið til þeirrar tillögu að svæðisskipulagi sem liggur fyrir og verið er að vinna úr athugasemdum við. Mér fannst ekki skýrt í máli hv. þm. hvort þingmaðurinn styddi það að þetta svæðisskipulag yrði leitt til lykta eins og gert er ráð fyrir, þ.e. á komandi vetri. Ég hef látið það koma fram í máli mínu að ég tel afar mikilvægt að ekki verði brugðið fæti fyrir að það mál verði til lykta leitt. Vissulega eru álitaefnin þar mörg ef menn fara ofan í saumana og þau verða það alltaf í sambandi við skipulag en ég teldi það mikla áhættu ef menn brygðu fæti fyrir að þetta svæðisskipulag fengi staðfestingu. Þess vegna tel ég þýðingarmikið að það komi fram hvort hv. þm. styður að svo verði eða ekki. Ég hef ugg í brjósti vegna þeirrar gagnsóknar gegn þessu skipulagi sem kemur sérstaklega frá orkuiðnaðinum í landinu sem við köllum stundum svo, orkufyrirtækjum og þeim sem vilja ganga hvað hraðast fram í að binda orkulindir okkar í stóriðju. Það eru fleiri þættir sem væri hægt að koma að og ég nefni kannski á eftir, virðulegur forseti.

Herra forseti. Stuðningur við þau drög að svæðisskipulagi sem nú liggja fyrir hlýtur auðvitað að helgast af því hvernig það skipulag liggur fyrir þegar farið hefur verið yfir athugasemdir og ráðast nokkuð af því til hverra af þeim athugasemdum hefur verið tekið tillit. Ég gat áðan um það að gerðar eru alvarlegar athugasemdir við það hvernig litið er til beitarafnota á miðhálendinu, hvernig svæðisskipulagsnefndin hefur skoðað þær upplýsingar eða kannski ekki skoðað þær upplýsingar sem liggja fyrir um gróðurfar. Það eru mjög alvarlegar athugasemdir. Ég benti líka á það að ýmsir aðilar, fleiri en orkugeirinn, eru með veigamikla gagnrýni. Ég fór ekki yfir allt það sem fyrir liggur í þeirri gagnrýni vegna þess að til þess vinnst auðvitað ekki tími en mér finnst mörg þau gagnrýnisatriði sem tínd eru til vera þess eðlis að það ætti að flýta sér hægt og það skipti verulegu máli að þegar sett verður skipulag fyrir miðhálendið sé um það nokkuð víðtæk sátt. Til þess að sú sátt verði þarf að taka tillit til margra þátta sem bent er á. Ég sé ekki alveg fyrir mér hvernig þeir verða samræmdir en svo ég endurtaki það hlýtur stuðningur við svæðisskipulag m.a. að ráðast af því hver niðurstaðan verður. Síðan vil ég gjarnan endurtaka aftur það sem áður hefur komið fram hjá mér. Ef við gerum svæðisskipulag sem næst sæmileg sátt um varðandi miðhálendið er líka mikilvægt að við höfum stjórnsýslu sem getur þá gengið eftir því að það svæðisskipulag haldi.

Virðulegur forseti. Þetta finnst mér ekki skýrt hjá hv. þm. Svæðisskipulagstillagan liggur fyrir. Athugasemdir hafa komið fram. Hv. þm. mun ekki hafa nýtt sér rétt til athugasemda. Það hefur sá sem hér talar gert og unnið er að því af nefndinni að leggja fyrir lokatillögu þannig að óvíst er hvort hún komi til frekari umsagnar. Spurningin er: Ætla menn að breyta farveginum þannig lagalega séð að ekki verði hægt að staðfesta þetta svæðisskipulag? Það er mjög veigamikið atriði. Ég á ekki von á því að það verði léttara undir fæti að standa gegn þeim kröfum sem hafa komið fram, sérstaklega frá orkuiðnaðinum í landinu, þó að aðrir kæmu að því verki að móta það skipulag en þar hafa verið að verki. Það er ótti minn í sambandi við þá stöðu mála. Ég bið menn því um að huga að þessu, a.m.k. þá sem hafa verndarhagsmuni í huga í sambandi við miðhálendið. Ég spyr hv. þm. vegna þess að þingmaðurinn var að tala um stjórnsýsluna: Hvernig stendur á því að hv. þm. greiddi atkvæði með lögum um skipulags- og byggingarmál sl. vor, það mun vera rétt um það bil ár síðan það var gert, þar sem afnumin var sú vinnulína sem notuð var í sambandi við svæðisskipulagsgerð og skipulagsvald á miðhálendinu fært samkvæmt því frv. sem þingmaðurinn greiddi atkvæði með og þingmenn jafnaðarmanna gerðu enga athugasemd við í fyrra að þannig var staðið að máli en nú er eitthvað allt annað upp á teningnum?

Herra forseti. Mér þykir það leitt að ég skildi ekki alveg spurningu hv. þm., þá sem kom síðast um skipulagsfrv. frá því í fyrra.

Hvers vegna þingmaðurinn hefði greitt atkvæði með því frv. eins og það það lá þá fyrir og samþykkt það. En það afnam þá markalínu sem vitnað var til þegar unnið var að svæðisskipulaginu þannig að sveitarfélögin hafa ...

Herra forseti. Ég held að ég og hv. þm. þyrftum lengri tíma en hér gefst í stuttu andsvari og hann að útskýra málið fyrir mér standandi á gólfinu til að ræða þessi mál. Mér sýnist að hv. þm. verði einfaldlega að biðja um orðið og ég síðan að fá tilefni til að svara honum þá betur síðar. En hvað varðar áhyggjur hans af svæðisskipulaginu og afdrifum þess eru þær áhyggjur sem hann lýsir hér áhyggjur ýmissa fleiri. En hann hlýtur líka að þekkja til málflutnings þeirra sem segja sem svo að þetta svæðisskipulag sé þannig úr garði gert að það er verra en ekkert. Þar er ég ekki að tala fyrir hönd orkugeirans.

Það er fyrst og fremst ...

Ég er ekki að tala fyrir hönd hans. Það eru aðrir aðilar sem ég er nú að tala fyrir og menn hafa þar vísað í bæði innihald þessa skipulags, þ.e. hvaða áherslur þar eru lagðar, m.a. hvað varðar beitarafnotin, m.a. varðandi það sem menn tala um sem stærsta umhverfismál íslensku þjóðarinnar og líka aðrir sem hafa áhyggjur af því að of margt sé óljóst í þessu skipulagi eða þessum skipulagsdrögum sem nú er verið að vinna.

Herra forseti. Ég veitti því athygli að hæstv. forsrh. er staddur í húsinu og ég vildi óska eftir því við virðulegan forseta að einhvern tíma meðan ég flyt ræðu mína verði hæstv. forsrh. beðinn um að vera viðstaddur því að ég hef áhuga á því að koma til hans spurningu. Ekki skiptir neinu meginmáli hvenær það yrði en ef hæstv. ráðherra er ekki farinn úr húsinu þá vildi ég gjarnan að hann væri látinn af því vita. Ef hann er hins vegar farinn úr húsinu og hefur farið á meðan umræður fóru fram sem urðu að lokinni ræðu síðasta ræðumanns þá tel ég enga ástæðu til þess að senda eftir honum, virðulegi forseti. Hér hafa vissulega verið fluttar margar og langar ræður. Það hefur verið sagt núna upp á síðkastið að þær ræður beri svipmót málþófs. Það er ekki rétt. Ég vek athygli á því að forsetar, sem stýrt hafa fundum Alþingis, hafa ekki í eitt einasta skipti gert þá athugasemd að ræðumaður sé ekki að flytja mál sitt í samræmi við efni þess máls sem liggur fyrir Alþingi. Fólk er hér einfaldlega að ræða það dagskrármál sem er til umræðu. Enginn ræðumanna, hversu lengi sem hann hefur talað, hefur vikið út frá efni þess máls sem er til umræðu. Forseti hefur aldrei gert neinar athugasemdir við þann málflutning. Hann hefur verið efnislegur um dagskrármálið og slíkur málflutningur verður ekki kenndur við málþóf. Það er málþóf þegar menn víkja út frá dagskrárefninu og taka fyrir óskyld efni. Forseta ber þá að vekja athygli á því að um sé að ræða umræðu sem er komin út fyrir þau mörk sem dagskrármálinu eru sett. Þetta hefur aldrei gerst í allri þessari löngu umræðu og þess vegna mótmæli ég því að menn séu með eitthvert málþóf. Hins vegar er það mjög eðlilegt að hér séu fluttar langar ræður um þau mál sem eru til afgreiðslu og fyrsta málið er rétt komið á dagskrá og er búið að vera á dagskrá í nokkra daga. Hvers vegna er eðlilegt að fluttar séu um þetta nokkuð margar og langar ræður? Ástæðan er sú að hér erum við að skipta upp stjórnun og eignarhaldi á þeim auðlindum sem finnanlegar eru á þurrlendi Íslands. Við höfum með lögum um stjórn fiskveiða tekið ákvörðun um hvernig skuli haga eignarhaldi á nytjastofnum á Íslandsmiðum og hverjir skuli hafa ráðstöfunarrétt á þeim auðlindum. Niðurstaðan var sú að ákveða í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða að íslenska þjóðin ætti saman nytjastofna á Íslandsmiðum. Fiskimiðin við Íslandsstrendur væru sameign þjóðarinnar. Þannig er það í orði kveðnu. Fiskimiðin við Íslandsstrendur eru vissulega sameign þjóðarinnar samkvæmt ákvæðum 1. gr. laga um stjórn fiskveiða en aðeins í orði kveðnu vegna þess að Alþingi ákvað jafnframt að heimila tiltölulega fáum einstaklingum og fyrirtækjum allan ráðstöfunar- og nýtingarrétt á þessari sameiginlegu auðlind. Ákvæði 1. gr. laga um stjórn fiskveiða eru því orðin tóm því það sem skiptir meginmáli í þessu sambandi er að sjálfsögðu hver fær ráðstöfunarréttinn yfir hinum sameiginlegu auðlindum. Niðurstaðan er alkunn. Það eru örfáir einstaklingar og félög sem hafa þennan ráðstöfunarrétt með höndum. Þeir aðilar versla með hann, þessa sameiginlegu auðlind þjóðarinnar, eða öllu heldur nýtingarréttinn á henni sín á milli og við þriðja aðila fyrir ævintýralega háar fjárhæðir og þjóðin sjálf, eigandi auðlindarinnar, ber ekkert úr býtum. Það koma varla svo saman tveir menn til að ræða landsins gagn og nauðsynjar á Íslandi að talið berist ekki fyrr eða síðar að þessu máli, hvernig farið hefur verið með auðlind fiskimiðanna, sameign okkar Íslendinga. Hvernig nýtingarrétturinn hefur verið falinn örfáum einstaklingum og sumir hverjir versla með þann nýtingarrétt sín á milli fyrir ævintýralegar fjárhæðir. Það sem nú stendur til að gera á Alþingi Íslendinga á þessu vori er að taka allar auðlindir landsins sem eftir eru, auðlindir hins þurra lands og afgreiða þær með sama hætti. Í þjóðlendufrv. á að samþykkja að þær auðlindir sem enginn á, enginn getur gert tilkall til og þá fyrst og fremst miðhálendi landsins og auðlindir þess séu sameign þjóðarinnar. En í öðrum þingmálum á jafnframt að gera ráð fyrir því að forræðið, ráðstöfunarrétturinn sé afhentur tiltölulega fáum einstaklingum sem hafi rétt til þess að kveða á um hvernig eigi að hagnýta þessar sameiginlegu auðlindir þjóðarinnar og hverjir megi hagnýta þær. Þær auðlindir sem hér er um að ræða, auðlindir í iðrum jarðar og auðlindir á jörðu, eru mun verðmætari sé reynt að meta þær til verðs en auðlindir fiskimiðanna við strendur landsins. Þetta eru því feikiháar fjárhæðir sem með þessu móti á að afhenda ráðstöfunarréttinn á til tiltölulega fárra einstaklinga og samtaka á sama hátt og menn hafa afhent ráðstöfunarrétt fiskimiðanna í hendur hinna fáu. Er þá nokkuð óeðlilegt, virðulegi forseti, þó að þeir sem eru andvígir slíkri ráðstöfun taki sér góðan tíma á Alþingi til að ræða þessi mál í þeirri von að geta vakið þjóðina til vitundar um hvað hér er að gerast, gefið fólki tíma til að átta sig á því hvernig þingmeirihluti Sjálfstfl. og Framsfl. ætlar að beita valdi sínu á Alþingi Íslendinga og gefi kjósendum þeirra þingmanna sem eru andvígir þessari stefnumótun ráðrúm til að hafa samband við þá og lýsa skoðunum sínum og afstöðu til mála? Þetta er tilgangur okkar með þeim löngu efnislegu ræðum sem við höfum flutt og sá tilgangur hefur vissulega skilað árangri vegna þess að á þeim dögum sem við höfum haldið uppi andófi gegn þessari stefnu sérhagsmunahyggjunnar á kostnað almannahags hafa streymt inn til Alþingis, til forseta Alþingis, til forsrh. og til einstakra þingmanna mótmæli forsvarsmanna stórra hagsmunasamtaka, mótmæli forsvarsmanna útivistar- og ferðamálasamtaka, náttúruverndarsamtaka, samtaka gróðurverndaráhugamanna og fleiri aðila sem hafa áttað sig á því hvað stendur hér til og gera kröfur um það að Alþingi fallist á að fresta afgreiðslu málsins til næsta hausts þannig að betri tími gefist til að skoða þau efnisatriði frv. þriggja sem hér eru á dagskrá sem ætlað er að tryggja enn meiri yfirráð hinna fáu á kostnað fjöldans en þegar hefur verið staðfest með lögunum um stjórn fiskveiða. Mótmæli streyma nú inn, ekki bara fulltrúa félagsmálasamtaka af því tagi sem ég nefndi áðan, ferðamálasamtaka, útivistarsamtaka, gróðurverndarsamtaka, náttúruverndarsamtaka o.s.frv. heldur berast í tölvupósti til alþingismanna sams konar mótmæli frá fjölmörgum einstaklingum sem í tuga- og hundraðatali nýta sér það tækifæri sem við, sem erum andvígir þessari afgreiðslu, erum að reyna að skapa til að koma mótmælum sínum og afstöðu og skilaboðum á framfæri áður en málið verður afgreitt. Við erum því ekki að halda hér langar ræður um efni þessara mála til að halda uppi einhverju innihaldslausu eða tilgangslausu málþófi. Við erum að ræða þessi mál til þess að gera það sem við getum til að koma þeim skilaboðum sem við höfum að færa á framfæri við alþýðu þessa lands í þeirri von og vissu að hún sé okkur sammála um að Ísland er land sem við eigum öll saman og þeirri sameign okkar eigum við ekki að skipta upp á milli fárra sérhagsmunaaðila. Við sjáum fyrir okkur reynsluna af þeirri stefnu hvað varðaði uppskipti auðlindarinnar á fiskimiðunum. Við viljum ekki endurtaka slíka atburði hvað varðar auðlindir miðhálendisins og auðlindir í og á jörðu. Muni það verða gert, muni þingmeirihluti stjórnarflokkanna nota vald sitt á Alþingi til að knýja það fram, þá er ég sannfærður um að eftir áratug eða svo mun umræðan um það sem gerst hefur með auðlindir hafsins reynast hjóm eitt hjá þeirri umræðu sem þá mun fara fram um þá ráðstöfun sem Sjálfstfl. og Framsfl. ætla sér að tryggja sérhagsmunaöflunum hvað varðar auðlindir hins þurra lands. Hv. þm. Pétur Blöndal hefur gert mikið mál úr því að nú á þessum dögum standi fólk til sjávar og sveita við vinnu sína, bændur í sauðburði, fiskverkafólk við borðin í frystihúsunum o.s.frv., en það sé nú annað sem við höfumst að á Alþingi. En við erum líka við vinnu okkar. Ég stend hér, herra forseti, við vinnuborð alþingismanna. Hér fer fram verulegur hluti af okkar störfum. Við stöndum hér í vinnu eins og annað fólk og það er alveg ástæðulaust af hv. þm. Pétri Blöndal að kvarta yfir því að alþingismenn sinni störfum sínum. Er nokkuð athugavert við það að alþingismenn standi í ræðustól á Alþingi og flytji mál sem þeim er kært og varðar sannfæringu þeirra? Við erum hér í okkar vinnu. Okkur er ekkert vandara um en konunum í frystihúsinu sem standa við vinnuborð sín þrjá, fjóra tíma í lotu og finnst ekki neitt til um það, það er enginn sem gerir neitt mál úr því. Þetta er bara þeirra vinna. Það er heldur engin ástæða til að gera neitt mál úr því þó að við alþingismenn stöndum í vinnu okkar í ræðustól í svipaðri lotu í tvo, þrjá klukkutíma. Við erum bara að gera það sama og fólkið í landinu sem stundar sína vinnu hvert á sínum vinnustað. Það þykir ekkert tiltökumál þó að konurnar í fiskverkahúsunum standi við vinnsluborð sín í tvo, þrjá klukkutíma og það er heldur ekkert tiltökumál þó að við alþingismenn gerum það í vinnunni. Það er ekkert tiltökumál þó að starfstími Alþingis dragist eitthvað fram á vorið eða sumarið. Við erum að vinna störf okkar og við ljúkum þeim störfum á þeim tíma sem þarf til að vinna þau. Gagnrýni á okkur um að við séum á einhvern hátt að standa óeðlilega að málum er ósanngjörn. Við erum eingöngu að vinna okkar verk. Hluti af okkar verki fer fram á nefndafundum í nefndum Alþingis. Hluti af okkar verki fer fram í samskiptum við kjósendur og hluti af okkar verki fer fram í þessum sal og í þessum ræðustól og við erum einfaldlega að vinna fyrir kaupinu okkar og ég trúi því ekki að nokkur Íslendingur gagnrýni okkur fyrir það. Í þeim umræðum sem hér hafa farið fram hefur ýmislegt verið upplýst. Það hefur t.d. verið upplýst hversu mikil verðmæti eru fólgin í þeim auðlindum, bæði náttúru og landi sem hér eru til umfjöllunar. Ég hef nefnt það t.d. að bara auðlindir orkulindanna á hálendi Íslands megi meta til álíka verðs og verðmæti allra fiskimiða við landið. Skiptir það ekki máli fyrir framtíð þjóðarinnar hvaða aðili það er sem skipuleggur nýtingu á þessum auðlindum, hvaða aðili það er sem ákveður hvernig skuli nýta þessar auðlindir, hver skuli nýta þær og jafnvel hvort þessar auðlindir skuli nokkuð nýttar? Við erum að fjalla um það hvaða aðili það er sem á að stjórna skipulagi á nýtingu og eftirliti t.d. með slíkum auðlindum og ég hef nefnt. Auðvitað skiptir það máli hvort sá sem þar fer með völd er fulltrúi þjóðarinnar allrar eða hvort um er að ræða fulltrúa lítils minni hluta hennar sem tekur ákvarðanir fyrir hina. Þarna er aðeins um að ræða brot af þeim verðmætum sem verið er að fjalla um hér. Hvers virði halda menn t.d. að veiðirétturinn sé á hálendi Íslands? Spyrjið þið þá sem þurfa að borga fyrir aðgang að veiði þar. Ætli það séu ekki allverulegir fjármunir þegar það er lagt saman? Hvers virði skyldi beitarrétturinn vera á hálendinu? Ég hef getið mér þess til að verðleggja megi beitarréttindin ein á um 20--30 milljarða kr. Hvers virði skyldi miðhálendi Íslands vera fyrir ferðamannaþjónustu? Flestir erlendir ferðamenn sem koma hingað til þessa lands fara fyrr eða síðar upp á hálendið og margir þeirra koma hingað fyrst og fremst vegna þeirrar náttúru sem þar er að finna og borga fyrir það ærið fé. Hversu verðmæt skyldu ferðamannaskilyrðin á hálendinu ekki vera? Þarna eru bara nokkur dæmi nefnd til að sýna fram á það að hér eru menn ekki bara að tala um hálendið sem náttúruperlu heldur eru menn líka að tala um mikil fjárhagsleg verðmæti sem þar er að finna og verið er að taka ákvarðanir um hér og nú hvernig skuli ráðstafað og hverjir fá vald til þess að ákvarða um nýtingu þeirra þannig að það er ekkert skrýtið þó umræður verði langar og jafnvel strangar um þessi mál á Alþingi. En það er miklu meira og fleira sem hefur komið fram í umræðunum. Það hafa t.d. komið fram fullyrðingar um að búið væri að leysa ágreining stjórnarliða um þessi mál en eins og fram hefur komið og fram kom við 1. umr. og hefur síðan komið fram í blöðum eru nokkrir stjórnarþingmenn ekki sáttir við þá leið sem meiri hluti stjórnarflokkanna ætlar sér að fara í málinu. Því hefur verið haldið fram að fundin hafi verið sáttaleið milli meiri hluta og minni hluta stjórnarþingmanna í málinu með breytingum á skipulags- og byggingarlögum sem hæstv. umhvrh. ætli að beita sér fyrir. Í umræðunum hefur komið fram að þetta er rangt. Engin sátt er milli stjórnarliða um þá lausn. Fimm þeirra hafa talað um svokallaða sáttaleið og af þeim fimm sem til máls hafa tekið hefur aðeins einn stutt alfarið þá sáttaniðurstöðu sem hæstv. ríkisstjórn hefur sagt að hún hafi fundið í málinu. Einn af þeim fimm hefur alfarið lagst gegn því og lýst því yfir að ekki væri nein sátt við sig um að fara þá leið og þeir þrír sem þá eru eftir hafa allir lýst því yfir að þeir telji að sáttatillaga hæstv. umhvrh. sé gersamlega óþörf og sé verra að samþykkja hana en að samþykkja hana ekki. Það hefur komið fram í þessum umræðum, sem lá ekki fyrir áður, að sú sáttaleið sem hæstv. ríkisstjórn hrósar sér af er ekki fundin enn, hún er ekki í þessu frv. Þá hefur líka komið fram að það er mat ríkisstjórnarinnar sjálfrar að hún vogar sér ekki að leggja svokallaða sáttaleið fram á Alþingi til afgreiðslu samhliða því frv. sem á að fara að afgreiða vegna þess að stjórnarflokkarnir tóku þá ákvörðun eins og kunnugt er að fella það sjálfir að stjfrv. með sáttaleiðinni svokölluðu fengi að koma til umræðu á Alþingi. Með því sviku þeir það samkomulag sem þeir höfðu gert við þingflokk Alþb. en þingflokkur Alþb. hafði gefið í skyn að hann kynni að samþykkja ákvæði sveitarstjórnarlaganna væri svokölluð sáttatillaga ríkisstjórnarflokkanna afgreidd samhliða á Alþingi. En hæstv. umhvrh. treysti ekki betur en svo sáttaniðurstöðu sinni og stuðningi stjórnarþingmanna við hana en að hann sjálfur hafði frumkvæði um að beita sér gegn því að Alþingi samþykkti að taka frv. hans sjálfs til meðferðar á vordögum samhliða því frv. sem stjórnarþingmenn höfðu deilt um. Það liggur sem sagt fyrir og hefur verið upplýst í þessum umræðum að sú sáttaleið sem ríkisstjórnin þóttist hafa fundið er ekki til staðar og hæstv. umhvrh. þorir ekki að leggja fyrir Alþingi það frv. sem segir þó sjálfur að hafi sætt stjórnarliða við að fylgja sér. Hann treystir því ekki að þegar á herði séu þeir reiðubúnir til að veita því máli hans atbeina. Þá hefur líka komið fram að hlutverk þeirrar 12 manna samvinnunefndar, sem á að skipa samkvæmt frv. umhvrh. er afskaplega rýrt. Í fyrsta lagi hefur komið fram að ekki er gert ráð fyrir því að samvinnunefndin hafi neinn rétt umfram aðra til áhrifa á hið endanlega svæðisskipulag. Hún hefur þann eina rétt að geta veitt umsögn til skipulagsyfirvalda um þær tillögur sem liggja fyrir. Þann rétt að gera athugasemd við svæðisskipulagstillögur hálendisins hefur hver og einn einasti Íslendingur nú þegar. Hvaða Íslendingur sem er getur sent inn athugasemdir við tillögur um svæðisskipulag hálendisins þannig að sáttatillaga umhvrh. um skipun samvinnunefndar gefur nefndarmönnum í samvinnunefndinni ekkert meira umboð eða tryggir þeim meiri áhrif en þeir hafa nú þegar sem venjulegir borgarar í landinu. Þeir 12 sem munu skipa nefndina, verði henni einhvern tíma komið á koppinn sem ekki er ljóst hvort verður, munu því engin áhrif öðlast með nefndarsetunni umfram það sem þeir hafa nú þegar því að ekki er gert ráð fyrir því að umsagnaraðild þeirra að svæðisskipulaginu hafi nokkra bindandi ákvörðun fyrir einn eða neinn. Enginn ákvörðunaraðili þarf svo mikið sem að lesa umsögnina frá samvinnunefndinni. Það staðfestist ekki síst af því, sem kom fram hjá hæstv. umhvrh. að nefndinni er ekki ætlaður neinn tími til starfa. Hæstv. ráðherra hafði áður lýst því yfir, áður en hin svokallaða sáttaleið hans kom til umræðu á Alþingi, að það væri hugmynd hans að staðfesta svæðisskipulag miðhálendisins einhvern tíma í vetrarbyrjun, að teknu tilliti til ábendinga sem hafa komið fram. Þegar ég spurði hann að því hvað hann ætlaði síðan að gefa samvinnunefndinni langan tíma til þess að fara yfir málin og veita umsögn sína þá tók hann fram að hann gerði ráð fyrir því að gefa henni tíma frá vetrarbyrjun til miðs vetrar, þ.e. gefa þessari svokölluðu samvinnunefnd nokkrar vikur til starfa og það eitt út af fyrir sig sýnir að ekki ætlar ráðherrann að leggja mikið kapp á það eða gera ráð fyrir því að nefndin hafi mikið að segja í þessu skipulagsferli. Hæstv. ráðherra tók meira að segja sérstaklega fram að ekki væri gert ráð fyrir því að nefndin ynni neinar svæðisskipulagstillögur á sína ábyrgð eða á sínum vegum, ekki eina einustu tillögu, heldur að hún hefði það eitt hlutverk að fara yfir tillögur nefndar þeirrar sem unnið hefur tillögur að svæðisskipulagi og athugasemdir sem aðrir hafi gert en komi ekki nálægt málinu að öðru leyti en því. Umræðan hefur sem sé leitt í ljós hversu innantóm sú sáttagjörð er sem hæstv. ríkisstjórn þóttist hafa komið á til þess að friða það sem hún kallar þéttbýlisfólkið, til þess að friða þá 96 af hverjum 100 Íslendingum sem fá samkvæmt tillögum hennar enga aðild að ákvörðunum um svæðisskipulag miðhálendisins. En meira hefur komið fram í þessum umræðum en bara þetta. Eins og ég sagði áðan hefur komið fram að þegar fólk gerir sér grein fyrir hverjar þær ráðagerðir eru sem eru uppi hjá þingmeirihlutanum, hefur fjöldi fólks gripið til þess ráðs að koma mótmælum sínum á framfæri. Hver umhverfisverndarsamtökin á fætur öðrum, hver útivistarsamtökin á fætur öðrum, hver ferðamálasamtökin á fætur öðrum, hver náttúruverndar- og gróðurverndarsamtökin á fætur öðrum hafa sent Alþingi, forseta þingsins, þingmönnum og forsrh. áskorun og allar áskoranirnar eru á einu og sömu lund: Frestið þið málinu. Gefið þjóðinni og hagsmunaaðilum kost á því að kynna sér betur hvaða ráðagerðir þið eruð með og gera athugasemdir sínar og reyna að hafa áhrif til breytinga. Með hverjum deginum fjölgar þeim einstaklingum sem snúa sér til þingmanna með sömu erindi, ekki bara stjórnarandstöðuþingmanna heldur stjórnarþingmanna, sem ég veit að sumir hafa fengið tugi erinda frá kjósendum sínum, þar sem þeir eru beðnir um að beita sér fyrir því að málin verði ekki afgreidd með þeim hætti sem til stendur. Þessar löngu efnisumræður hafa líka gefið stjórnmálaaðilum tækifæri á að bregðast við, stjórnmálaöflum sem eru þó fylgjandi núv. hæstv. ríkisstjórn. Þingmenn Framsfl. í Reykjavík eru tveir, hv. þm. Finnur Ingólfsson og hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson --- Finnur þingmaður og hinn þingmaðurinn. Stjórn kjördæmisráðs eða fulltrúaráðs Framsfl. í Reykjavík hefur lýst yfir sérstökum stuðningi við hinn sem hefur tekið afstöðu með stjórnarandstæðingum í málflutningi sínum á Alþingi. En hvað þá um Finn Ingólfsson? Hv. þm. Svavar Gestsson bar fram þau einföldu tilmæli til félmrh. að hann upplýsti okkur um það hvað þessi merkilega samþykkt kjördæmisráðs Framsfl. í Reykjavík þýddi. Þýðir samþykktin það að framsóknarmenn í Reykjavík styðji Ólaf Örn Haraldsson og málflutning hans í þessu máli á Alþingi en taki afstöðu gegn Finni Ingólfssyni fyrir þær sakir að Finnur Ingólfsson sé andstæðingur málflutnings Ólafs Arnar Haraldssonar í þinginu? Eða veit kannski stjórn fulltrúaráðs framsóknarmanna í Reykjavík betur en við hin, þ.e. veit stjórn fulltrúaráðs framsóknarfélanna í Reykjavík að hæstv. iðnrh. sé sammála Ólafi Erni Haraldssyni þó að hann flíki því ekki í þinginu enda erfitt fyrir manninn þar sem hann er einn af ráðherrum ríkisstjórnarinnar? Auðvitað er æskilegt að fá þetta upplýst því hvort heldur sem er eru það tíðindi mikil. Ef hæstv. iðnrh. er sammála þingbróður sínum liggur fyrir að iðnrh. er á móti ríkisstjórninni í málinu og er það ekkert skrýtið þegar skoðaðar eru umsagnir þeirra stofnana sem heyra undir sama iðnrh. um málið sem er til meðferðar því að stofnanirnar sem heyra undir iðnrh. og hafa komið að málinu hafa lýst yfir afstöðu sem er ekki hægt að túlka öðruvísi en sem andstöðu við að málið sé afgreitt með þeim hætti sem stjórnarmeirihlutinn leggur til þannig að þær stofnanir ráðherrans sem hafa tjáð sig virðast vera á sömu skoðun og hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson. Ber að túlka þögn iðnrh. og samþykkt stjórnar kjördæmisráðs Framsfl. til marks um að iðnrh. sé sammála umsögnum þeirra stofnana sem undir hann heyra og fjallað hafa um málið og sammála hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni og andvígur málstað ríkisstjórnarinnar, og það eru tíðindi, eða er hæstv. iðnrh. á annarri skoðun, gerólíkri skoðun við hv. þm. Ólaf Örn Haraldsson þannig að Framsfl. í Reykjavík sé klofinn í málinu og stjórn fulltrúaráðsins taki afstöðu með sjónarmiðum Ólafs Arnar Haraldssonar gegn sjónarmiðum hæstv. iðnrh. Finns Ingólfssonar? Ekki eru það minni tíðindi, herra forseti, ef svo er. En fleiri kostir eru ekki í stöðunni nema þá að Framsfl., sem á árum áður a.m.k. var sagður opinn í báða enda, ætli að viðhalda þeirri stöðu með því að um leið og stjórn fulltrúaráðs framsóknarfélaganna í Reykjavík hafi gert ályktun sína um eindreginn stuðning við sjónarmið Ólafs Arnar Haraldssonar hafi sama stjórn gert aðra ályktun um eindreginn stuðning við sjónarmið Finns Ingólfssonar þannig að framsóknarflokksmenn í Reykjavík styðji þá gagnstæð sjónarmið beggja. Ég geri ekki ráð fyrir því, virðulegi forseti, að sú sé reyndin að Framsfl. í Reykjavík sé á þennan hátt opinn í báða enda. Ég geri heldur ekki ráð fyrir því, þó það væri ánægjulegt ef svo væri, að hæstv. iðnrh. sé á annarri skoðun í málinu en aðrir ráðherrar í ríkisstjórninni. Ég hlýt því að komast að þeirri niðurstöðu, og ætla að hafa hana fyrir sanna sé henni ekki mótmælt, að Framsfl. í Reykjavík sé klofinn í málinu, öðrum megin standi hæstv. iðnrh. að mestu leyti einn, hinum megin standi hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson með stuðning fulltrúaráðs framsóknarfélaganna í Reykjavík og eru það mikil tíðindi örfáum mánuðum áður en gengið verður frá framboðum til næstu þingkosninga. Ætti þá ekki að skorta stuðninginn við hv. þm. Ólaf Örn Haraldsson þegar kemur að því að velja hvaða aðili ætti að skipa forustusæti hjá flokknum í Reykjavíkurborg í næstu alþingiskosningum. Að minnsta kosti verður hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni ekki auðveldlega rutt út af framboðslistanum með slíka traustsyfirlýsingu flokksins á bak við sig þannig að erfitt verður að sækja að hans stöðu fyrir aðra. En gaman væri að heyra eitthvað frá þeim framsóknarmönnum sem hér eru viðstaddir hvort þeir gætu upplýst okkur um stöðuna hjá þeim í Reykjavík. Þó er kannski enn meiri ástæða til þess að fá upplýsingar frá þeim um hvernig standi nú með fjórðung flokksins því að eins og kunnugt er kvaddi hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sér hljóðs við 1. umr. málsins og tilkynnti að hún væri á móti hæstv. félmrh. Páli Péturssyni í þessum málum, á móti þeirri lausn sem hann legði til og gengi þvert á hagsmuni þéttbýlisfólksins, ekki síst fólksins í hennar eigin kjördæmi og að hún hefði sér til halds og trausts samþykkt kjördæmisráðs Framsfl. í Reykjaneskjördæmi fyrir þeirri afstöðu sinni, mikla stuðningssamþykkt og sagði hv. þm. Siv Friðleifsdóttir úr þessum ræðustól: ,,Fjórðungur kjósenda flokksins``, þ.e. að hún væri í andstöðu sinni við hæstv. félmrh. fulltrúi fjórðungs kjósenda Framsfl. og var nánast í eigin persónu fjórðungur flokksins. Nú vill svo til að þessi fjórðungur flokksins, öfugt við hv. þm. Ólaf Örn Haraldsson, hefur snúið við blaðinu. En hvað um kjördæmisráðið? Skyldi það hafa breytt ályktun sinni? Skyldi það hafa snúið við í miðri á og gert nýja ályktun til stuðnings við málstað hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur og hæstv. félmrh.? Ég spurði hv. þm. að þessu fyrir nokkrum dögum og fékk ekkert svar þannig að ég veit ekki hvernig fjórðungur Framsfl. stendur þessa dagana, hvort hann stendur án bakstuðnings heima fyrir en með bakstuðning hæstv. ráðherra Páls Péturssonar eins. Því vildi ég gjarnan fá það upplýst hjá hv. þingmönnum Framsfl. sem hér eru, hvort þeir viti nokkuð nánar um málið. Hvað geta þeir sagt okkur um afstöðu fjórðungs flokksins? Virðulegi forseti. Ég ætla að halda mig við það eina atriði í þessu frv. sem varðar stjórnsýsluna á miðhálendinu og skipulagsmálin í því sambandi og geyma mér að ræða aðrar þýðingarmiklar greinar frv. þangað til síðar þannig að verulega mikið mál er enn órætt þó ég taki aðeins fyrir þessa einu grein. Ýmsir málsmetandi menn hafa tjáð sig um þær fyrirætlanir sem er að finna í þessum ákvæðum frv. sem ég ætla að gera að umtalsefni. Það eru menn sem fjalla um þessi mál sem áhugamenn, sem vísindamenn og sem fræðimenn á sínu sviði. Dr. Gunnar G. Schram er prófessor í umhverfisrétti við lagadeild Háskóla Íslands. Hann hefur tjáð sig um þessi mál í ýmsum blaðagreinum sem er full ástæða til að draga hér upp svo menn heyri hvaða afstöðu þeir hafa sem kenna við lagadeild Háskóla Íslands. Hann segir m.a., með leyfi forseta, í grein sem hann birtir 14. ágúst 1997 í Morgunblaðinu: ,,... felst mikið óréttlæti í þeirri fyrirætlan að útiloka mikinn meiri hluta þjóðarinnar frá öllum ákvörðunum um landnýtingu og stjórnsýslu á miðhálendinu.`` --- Eins og hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að gera. --- ,,Það er gert með núverandi tillögum því þar munu engan hlut eiga að máli allir þeir sem búa á suðvesturhorni landsins, auk Vestfirðinga.`` Hér lýkur þessari tilvitnun. En ég vil taka fram eins og ég sagði áðan í ræðu minni að hin svokallaða sáttaniðurstaða, þ.e. samvinnunefnd hæstv. umhvrh. sem ekki fæst rædd á Alþingi, breytir engu hér um. Síðan segir prófessorinn, með leyfi forseta: ,,Auk þess má mjög draga í efa að þau 40 sveitarfélög sem ætlað eru öll völd á miðhálendinu séu í stakk búin til þess að fara með þá stjórnsýslu. Þar er ekki síst um að ræða ákvarðanir um skipulagsmál, byggingarmál og heilbrigðismál. Mörg þessara sveitarfélaga eru fámenn og hafa, þrátt fyrir góðan vilja, ekki yfir þeirri sérþekkingu á þessum sviðum að ráða sem nauðsynleg er og hér getur skipt sköpum. Auk þess býður þessi skipting 40% landsins greinilega upp á ágreining og deilur milli sveitarfélaganna innbyrðis um staðar- og valdmörk á miðhálendinu sem líklegar eru til að æra óstöðugan og standa allri starfsemi þar fyrir þrifum svo dæmin hafa raunar þegar sannað.`` Herra forseti. Það hefur verið sagt að með þessum sjónarmiðum sé verið að gera lítið úr dreifbýlisfólkinu. Það er ekki rétt. Það er ekki verið að gera lítið úr einum eða neinum, hvorki þeim sem býr í þéttbýli né hinum sem býr í dreifbýli. En við erum að tala um sveitarfélög þar sem jafnvel örfáir tugir íbúa eru, milli 50--60 íbúar eða svo. Ætlast er til þess að þessi litlu sveitarfélög fari með verkefni upp á miðja jökla í tuga eða jafnvel hundruð kílómetra fjarlægð frá næsta byggða bóli, verkefni eins og t.d. mengunareftirlit, beitar- og gróðurfarseftirlit, heilbrigðiseftirlit, almannavarnir, byggingaeftirlit og löggæsla að hluta. Það er ekki verið að gera lítið úr einum eða neinum þótt bent sé á að 50 eða 60 manna sveitarfélag ræður ekki við slík verkefni af eigin rammleik. Það ræður ekki við slík verkefni af eigin rammleik og er mjög óskynsamlegt að ætlast til þess af viðkomandi fámennu sveitarfélagi að það axli slík verkefni. Þvert á móti er skynsamlegt, eins og við jafnaðarmenn leggjum til, að gera ráð fyrir því að þarna sé um að ræða eina stjórnsýslulega heild þar sem miðhálendið er. Út af fyrir sig er ekkert athugavert eða aðfinnsluvert við það að sá stjórnsýsluaðili sem hefur stjórn á miðhálendinu taki t.d. upp þau vinnubrögð að fela einhverjum sveitarfélögum sem liggja að viðkomandi svæði einhvern hluta þeirrar stjórnsýslu í sínu umboði sem talið er að viðkomandi sveitarfélag ráði við. Þá framkvæmd er vel hægt að hugsa sér, virðulegi forseti. En meginatriði málsins er að stjórnsýsluhafinn, æðsta yfirvaldið sé eitt vegna samræmingarinnar og að þau verkefni sem rætt er um að vinna þurfi á hálendinu séu í höndum aðila sem hefur burði til þess að vinna þau svo sómasamlegt sé. Hv. prófessor Gunnar G. Schram segir áfram í þessari grein sinni í Morgunblaðinu þann 14. ágúst sl., með leyfi forseta: ,,En hvað er þá til ráða um framtíðarskipan miðhálendisins sem gerir Ísland öðru fremur að einstæðu landi meðal þjóða heims? Svo þarf að skipa málum að miðhálendið allt lúti einni stjórn hvað öll stjórnsýslumálefni snertir svo tryggt sé að hægri höndin viti hvað sú vinstri gerir og heildarhagsmunir allra landsmanna séu í heiðri hafðir í allri framtíðarnýtingu þess. Er hér ekki síst átt við samræmi það sem ná þarf milli náttúruverndarsjónarmiða og beislun vatnsfallanna í þágu stóriðju í framtíðinni. Þar er hvert spor vandstigið og rangar ákvarðanir gætu valdið óbætanlegu tjóni um aldir.`` Þarna talar einstaklingur sem ekki er hægt með neinum rökum að saka um að dragi hlut eins framar annars, gangi á rétt eins umfram annan, hafi samúð með einum umfram annan og alls ekki hægt að halda fram að eigi nokkuð sérstaklega sökótt við dreifbýlið eða það fólk sem þar býr. Hér er um að ræða prófessor í umhverfisrétti við lagadeild Háskóla Íslands og þau sjónarmið sem hann setur fram, annars vegar gagnrýni á þá framkvæmd sem hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að hafa á þessum málum og hins vegar tillaga hans um skipan mála að miðhálendið allt lúti einni stjórn, eru nákvæmlega sömu sjónarmiðin og sömu tillögurnar og við jafnaðarmenn höfum í málinu. Umræddur lagaprófessor er þekktur fyrir allt annað í sínum pólitísku afskiptum en stuðning við sjónarmið jafnaðarmanna. En þetta eru sjónarmið hans sem fagmanns, sem prófessors í umhverfisrétti við lagadeild Háskóla Íslands og hann rökstyður þessi sjónarmið sín út frá faglegum og sannfærandi rökum og hann er sammála okkur jafnaðarmönnum um afstöðu til þessara meginatriða málsins. Dr. Gunnar G. Schram hefur ritað fleiri greinar til þess að ítreka þessi sjónarmið. Hann ritaði t.d. aðra grein undir heitinu: ,,Örfáir hagsmunaaðilar stjórni ekki miðhálendinu.`` Sú grein er rituð síðar en hin, eftir að tillögur um svæðisskipulag að miðhálendinu lágu fyrir. Þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Margt gott má segja um þær tillögur sem er að finna í svæðisskipulaginu að miðhálendi Íslands sem nú liggur frammi til athugasemda. Einn stór galli er þó þar á gjöf Njarðar. Samvinnunefndin leggur til að stjórnsýslan yfir miðhálendinu verði í höndum sveitarfélaga sem að því liggja. Með þessu er ráðendum rúmlega 40 sveitarfélaga af 165 fengið allt framkvæmdarvald yfir svæði sem nær yfir hálft Ísland. Þetta er slæm tillaga af eftirtöldum ástæðum: Í fyrsta lagi felst mikið óréttlæti í því að fá 3--4% landsmanna vald yfir nær helmingi landsins. Það þýðir að aðrir landsmenn mega þar hvergi koma nærri. Samt eru það ekki síst íbúar þéttbýlissvæðanna, hér og í öðrum kaupstöðum, sem mest nota hálendið. Í öðru lagi er ljóst að víðáttumikil svæði miðhálendisins eru utan alls eignar- og þá stjórnsýsluréttar í dag samanber allmarga hæstaréttardóma. Skipulagsyfirvöld hafa mjög vafasaman rétt til þess að fá örfáum mönnum vald yfir þessum eigendalausu svæðum. Það er raunar fráleitt og verður ekki gert nema með nýrri og sérstakri lagaheimild. Í þriðja lagi er það mjög hæpin stefna svo ekki sé meira sagt að fá hagsmunaaðilum vald til að nýta miðhálendið. Þeir ættu einmitt manna sístir að fara með það vald vegna m.a. ofbeitarhættu sem þar er um að ræða og mun vart minnka við óskoruð völd þeirra þar. Í fjórða lagi er það mjög vafasamt að sveitarfélögin 40 sem ætlað er stjórnsýsluvaldið hafi innan sinna vébanda þá fagþekkingu sem krefjast verður til skilvirkrar stjórnsýslu þar. Er hér átt við sérfræðikunnáttu á sviði heilbrigðismála, byggingarmála og skipulagsmála sem sveitarfélög þessi verði að annast fái þau stjórnsýsluvaldið.`` Lýkur hér tilvitnun í grein prófessorsins. Þessar fjórar röksemdir eru mjög þungvægar og hér eru dregin saman í stuttu, einföldu máli meginatriði þeirrar gagnrýni sem við jafnaðarmenn höfum uppi á þessa skipan mála. Ég vek sérstaklega athygli á því sem prófessorinn segir þar sem hann talar um að það sé mjög hæpin stefna að fá hagsmunaaðilum vald til að nýta miðhálendið og segir síðan, með leyfi forseta: ,,Þeir ættu einmitt manna sístir að fara með það vald vegna m.a. ofbeitarhættu sem þar er um að ræða og mun vart minnka við óskoruð völd þeirra þar.`` Þetta eru orð að sönnu og ekki að ástæðulausu sem prófessorinn setur þessa skoðun sína fram. Af hverju ekki að ástæðulausu? Vegna þess að í þeim tillögum að svæðisskipulagi sem samin var af nefnd sem í sátu fyrst og fremst fulltrúar þessara aðila er eitt sem er hvergi nefnt. Í tillögunum er hvergi nefnt að grípa þurfi til beitarstjórnunar til gróðurverndunar á miðhálendinu þótt fyrir liggi að á Íslandi sé mesta eyðimerkurmyndun vegna gróðureyðingar og uppblásturs sem þekkist í heiminum og þó að öllum sé ljóst og flestir viðurkenni að þessi landeyðing, þessi gróðureyðing, sé af manna völdum, þ.e. sé af völdum rangrar beitarstjórnunar og of mikils beitarþunga á hálendinu. Þrátt fyrir það er ekki svo mikið sem minnst á í tillögum svæðisskipulagsnefndarinnar að grípa þurfi til aðgerða í þessum efnum. Það er því ekki að ástæðulausu sem dr. Gunnar G. Schram prófessor varar við því að hagsmunaaðilum séu fengin of mikil ítök til þess að stjórna þessum málum á miðhálendi Íslands. Í greinargerð eða yfirliti sem tekið var saman um afstöðu sem fram hefði komið hjá ýmsum aðilum sem um málið hafa fjallað á opinberum vettvangi eru þessi sjónarmið prófessorsins ítrekuð. Umræðan sem varð í fjölmiðlum á liðnu hausti um þessi mál snerist m.a. um hverjum bæri skipulagsrétturinn á miðhálendinu og þar er vitnað til orða prófessors Gunnars G. Schrams sem ég las upp áðan um þau fjögur atriði sem hann tók fram og hnykkt á þeirri niðurstöðu sem þar er að finna. En fleiri fræðimenn hafa tjáð sig um þessi mál en dr. Gunnar Schram. Kollegi hans í lögfræðideild Háskóla Íslands, Páll Sigurðsson prófessor, hefur einnig fjallað um eignar- og umráðaréttinn yfir miðhálendinu. Hann sagði í grein sem birtist um þau mál m.a. svo, með leyfi forseta: ,,Að margra mati er engan veginn heppilegt að almannaeign, þ.e. viðurkenndar þjóðlendur --- sameign allra Íslendinga --- verði að hluta til ... undir forræði sveitarfélaga, sem geti jafnvel krafist gjalds fyrir nýtingu þeirra í almannaþágu. Er æskilegt að þessum atriðum verði breytt í heppilegra horf við meðferð frumvarpsins á Alþingi.`` Prófessorinn taldi æskilegt að þessum atriðum yrði breytt við meðferð frv. á Alþingi en niðurstaða þingmeirihlutans er sú að það er ekki gert. Prófessorinn hélt síðan áfram í grein sinni og sagði, með leyfi forseta: ,,Nú liggur jafnframt fyrir þinginu frumvarp til nýrra sveitarstjórnarlaga, sem hefur m.a. að geyma mjög umdeilt ákvæði, þar sem kveðið er á um að þeim hlutum landsins, þar með töldum jöklum, sem ekki hefur þegar verið skipað innan staðarmarka sveitarfélaga, skuli nú skipað innan hlutaðeigandi sveitarfélaga eftir nánar tilteknum reglum og viðmiðunum. Með öðrum orðum: Hálendi Íslands, með jöklum, söndum og hraunum, skal nú öllu skipt kirfilega í eins konar ,,tertusneiðar``, fjölmargar og sumar æði þunnar ... Munu þær gjarna teygjast inn að miðju landsins og mætast þar á ólíklegustu stöðum, t.d. uppi á hájöklum eða á sandauðnum, allt eftir hugdettum þeirra kerfismanna, sem ákvarða skulu landamerkin. Nái þessi tillaga fram að ganga er líklegra en ekki að hún muni leiða til ófriðar og ófarnaðar. Mun heppilegra er, að þjóðlendurnar --- sameign allra landsmanna --- sem munu væntanlega ná yfir meginhluta hálendisins, verði til frambúðar undir samræmdri stjórn og í umsjá ríkisstjórnvalda. Má þá engu að síður búa svo um hnúta, að fulltrúar tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga eigi, ásamt öðrum, sæti í ráðgefandi stjórnarnefnd, er fjalli um hálendismálin, þannig að tryggt sé að hagsmunir sveitarfélaga verði ekki fyrir borð bornir. Kröfur sveitarfélaga þeirra, sem liggja að hálendinu, til almennra stjórnsýsluforráða yfir óbyggðunum, þ.e. yfir þeim ræmum og skikum, sem einstökum sveitarfélögum yrði úthlutað samkvæmt fyrrnefndu ,,tertusneiðafrumvarpi``, eru byggðar á misskilningi forráðamanna þeirra. Að því marki sem kröfur þessar kynnu að verða réttlættar á annað borð hlytu þær að grundvallast á eftirfarandi atriðum: 1. Eignarrétti yfir hálendissvæðunum, 2. nálægð óbyggðasvæðanna við hlutaðeigandi mannabyggðir og 3. langvarandi nýtingu umræddra landsvæða. Oftast yrði örðugt að sýna fram á, að þessar röksemdir geti átt við um þessar óbyggðalendur. Eignarrétti þessara sveitarfélaga eða einstaklinga, sem þar eru búsettir, er vafalaust sjaldnast fyrir að fara ... Mörg svæðin liggja bersýnilega afar langt frá allri byggð og vandfundin eru skynsamleg rök fyrir því, að einhæf notkun óbyggðarlands til sauðfjárbeitar ... geti með nokkru móti réttlætt kröfu um stjórnsýsluyfirráð í þeim skilningi, sem hér um ræðir, auk þess sem fjölmörg óbyggðasvæðin, svo sem sanda, hraun og jökla, hafa sveitarfélög vitaskuld aldrei nýtt til eins né neins. Stjórnsýsla yfir hálendinu, sem fullnægja skal nútímalegum kröfum, verður að sjálfsögðu að byggjast á mikilli yfirsýn og víðtækri gæslu almannahagsmuna, sem sveitarfélögunum, mörgum fámennum og lítils megandi, yrði ofraun að rísa undir. Fámennið leiðir m.a. til hættu á hagsmunaárekstrum og vanhæfi, sem torveldar alla raunhæfa stjórnun. Sérstaklega á þetta við um skipulags- og byggingamál hálendisins, þar sem skipuleggjendurnir verða að vera hátt hafnir yfir hrepparíg og úrelt og gamaldags viðhorf til stjórnsýslumarka.`` Þannig talaði annar prófessor í lögum við lagadeild Háskóla Íslands, Páll Sigurðsson og get ég tekið undir hvert einasta orð sem hér er sagt því hann er að lýsa sömu viðhorfum og ríkt hafa í þingflokki jafnaðarmanna og ráðið hafa ferðinni í málflutningi og tillöguflutningi okkar á Alþingi Íslendinga, ekki bara núna, ekki bara við afgreiðslu þessa máls heldur í bráðum 30 ár sem liðin eru frá því að þingmaður úr Alþfl. flutti í fyrsta skipti sjálfstætt þingmál um eignarhald þjóðarinnar á hálendinu, gögnum þess og gæðum. Páll Sigurðsson endurtekur rök þau sem hann flutti og bætir nokkuð við í grein sem hann ritaði í Morgunblaðið fyrir u.þ.b. ári síðan. Þar ræddi hann um frv. það sem hér er til meðferðar sem hefur að geyma tillögur um breytingu á gildandi sveitarstjórnarlögum á þann veg að gengið skuli út frá að staðarmörk sveitarfélaga sem liggi að miðhálendi Íslands verði framlengd inn til landsins og hið sama skuli gilda um staðarmörk sveitarfélaga á jöklum. Páll segir, með leyfi forseta: ,,Verði ágreiningur um stjórnsýslumörk ekki leystur með samkomulagi hlutaðeigandi sveitarstjórna skuli sérstök úrskurðarnefnd ákveða mörk þeirra. Ljóst er, að þessu fyrirkomulagi hljóta að fylgja almenn og rík yfirráð sveitarfélaganna á öræfasvæðunum, einnig yfir staðfestum þjóðlendum ...`` Síðan segir Páll Sigurðsson að í þjóðlendufrv. sé hins vegar gert ráð fyrir miklu valdi forsrn. á þjóðlendunum og telur að þannig verði ekki séð að stefnumið þessara tveggja lagafrv. fari vel saman og hefur það ekkert breyst í meðförum Alþingis. Síðan segir Páll Sigurðsson, með leyfi forseta: ,,Verði sú skipan mála, sem fram kemur í frumvarpi félagsmálaráðherra, staðfest í lögum er um leið verið að festa í sessi gamaldags og úrelt fyrirkomulag varðandi skipulagsmálefni og önnur stjórnunarmálefni hálendisins, þar sem þau mál eru, með enn skýrari hætti en nú er að lögum, lögð í hendur einstakra hreppsnefnda, oft í mjög fámennum sveitarfélögum, sem af auðskiljanlegum og alkunnum ástæðum eru þess sannarlega vanmegnug að takast á við ýmiss konar skipulagsverkefni og önnur sambærileg verkefni á þann veg að samrýmist nútíma stjórnunarháttum og með því móti, sem þarfir samfélagsins alls krefjast.`` Svo lýkur prófessorinn grein sinni með þessum orðum sem ég ætla að vitna í, með leyfi forseta: ,,Að því leyti einkennist andi frumvarpsins af íhaldssömum hugsunarhætti, sem ekki sýnist fallinn til velfarnaðar, en mun heppilegra er að hálendið lúti í sem flestum efnum samræmdri yfirstjórn.`` Þarna ratast prófessornum sönn orð á munn því af kynnum mínum af umræðum um hálendismálin, í þau bráðum 30 ár sem ég hef fylgst með þeim umræðum, hafa viðhorf þingmeirihlutans á Alþingi Íslendinga einkennst allan þann tíma af íhaldssömum hugsunarhætti sem ekki hefur verið fallinn til velfarnaðar og þannig er það enn. Þeir hafa ekki breytt í einu eða neinu afstöðu sinni í þeim efnum. Þessi íhaldssami hugsunarháttur sem ekki er fallinn til velfarnaðar ríkir enn í málinu. Og hvers vegna ríkir hann? Vegna þess að þeir sem aðhyllast hann vilja fremur styðja hagsmuni sérhagsmunaaðilanna en gæta almannahags. Herra forseti. Umræðurnar um þetta mál hafa líka vakið almenning til vitundar um hvað er að gerast. Fjölmennir fundir hafa verið haldnir um skipulagsmál og stjórnsýslu á miðhálendi Íslands. Einn slíkur fundur var t.d. boðaður af hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni. Var sá fundur haldinn á Hótel Borg og mætti þar mikill fjöldi fólks. Þar var meðal annarra frummælenda forseti Ferðafélags Íslands, Haukur Jóhannesson. Hann lýsti þar andstöðu sinni við frv. félmrh. til sveitarstjórnarlaga og sagði, samkvæmt frásögn Morgunblaðins, að óeðlilegt væri að skipta miðhálendinu upp í litlar skipulagseiningar þar sem hvert sveitarfélag skipuleggi fyrir sig. Að sögn Morgunblaðsins sagði Haukur kröfuna skýra, þ.e. miðhálendið verði ein skipulagsheild og ein stjórnsýsluheild. Virðulegi forseti. Þetta er okkar tillaga. Þau sjónarmið sem forseti Ferðafélags Íslands setur fram og sem áður höfðu verið sett fram af tveimur fræðimönnum, prófessorum við lagadeild Háskóla Íslands, eru samhljóða. Þessi tillaga þeirra um skipulag á miðhálendi Íslands er tillaga okkar jafnaðarmanna, þannig að almannasamtökin Ferðafélag Íslands og forustumenn þess hafa einnig gengið til liðs við þessi sjónarmið. Að sögn Morgunblaðsins sagði Haukur Jóhannesson forseti Ferðafélags Íslands orðrétt á þessum fundi, með leyfi forseta: ,,Við viljum að miðhálendið sé ein skipulagsheild og ein stjórnsýsluheild. Röksemdin fyrir því er sú að miðhálendið verður almenningseign í umsjón ríkisins og það er óeðlilegt að skipta því upp í litlar skipulagseiningar þar sem hvert sveitarfélag skipuleggur út af fyrir sig. Þetta verður almenningsland og þar af leiðandi hlýtur það að verða hagsmunamál almennings að geta fylgst með skipulagsmálum á hvaða stigi sem þau eru.`` Þannig sagðist Morgunblaðinu frá ræðu þeirri sem forseti Ferðafélags Íslands flutti á fjöldafundi á Hótel Borg sem Ólafur Örn Haraldsson alþm. boðaði til. Fulltrúar hagsmunaaðila sem gæta hagsmuna almennings koma þannig til sögunnar hver á fætur öðrum, fyrst fræðimennirnir, svo forseti Ferðafélags Íslands, síðan ýmsir útivistar- og útilífsmenn, forvígismenn félagasamtaka þeirra og allir kveða upp einn dóm. Allir segja: Sjónarmið okkar eru þau sjónarmið sem þingmenn jafnaðarmanna eru málsvarar fyrir á Alþingi Íslendinga. Í lið með þessum aðilum slóst síðan einn stjórnarþm., Ólafur Örn Haraldsson, sem sagði í grein í Morgunblaðinu þann 22. apríl, með leyfi forseta: ,,Margir ávinningar eru í því að halda miðhálendinu sem sérstöku stjórnsýslusvæði og sveitarfélögin nái ekki þar inn. Þá er margvísleg samræming auðveldari og síður hætta á að sveitarfélög beiti valdi sínu gegn einstökum aðilum eða hópum sem eiga ekki síður en aðrir rétt á aðstöðu og aðgangi að hálendinu. Slík tilvik hafa spillt miklu. Landeigendur og sveitarfélög hafa í einstaka tilvikum þrengt að ferðaþjónustu og útvistarfólki, stundum með því að gjörnýta lagarétt sinn og stundum með hreinni lögleysu sem síðan hefur verið hnekkt í Hæstarétti. Þessi bitra reynsla hefur skapað mikla tortryggni.`` Þannig talar einn af þingmönnum Framsfl. Ætla flokksbræður hans að saka hann um fjandskap við landsbyggðarfólk með þessum orðum? Er Framsfl. þá að hluta til orðinn andstæðingur fólksins í dreifbýlinu? Ég ætla að bíða eftir að þeir framsóknarmenn felli þann dóm að svo sé, en ég tel að hér tali hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson ekki af meinbægni við einn eða neinn heldur út frá þeirri þekkingu sem hann hefur aflað sér á þessum málum og þeim skoðunum sem hann hefur sett fram og eru í samræmi við þær skoðanir sem ég hef kynnt í máli mínu fram að þessu. Það hafa fleiri forsvarsmenn almannahagsmuna kvatt sér hljóðs, virðulegi forseti. Morgunblaðinu segist svo frá að sú sé skoðun framkvæmdastjóra Ferðafélags Íslands, formaðurinn hafði áður talað, að frv. umhvrh. um breytingu á skipulags- og byggingarlögum gangi ekki nógu langt og muni sveitarfélögin sem land eigi að hálendinu því enn ráða því þrátt fyrir þá sáttalausn sem hv. umhvrh. taldi sig hafa komið með en sem engin er. Og síðan segir Morgunblaðið og vitnar beint í orð Kristjáns Baldurssonar, framkvæmdastjóra Ferðafélagsins, og segir hann hafa sagt, með leyfi forseta: ,,Ítök þeirra [þ.e. þessara litlu sveitarfélaga] eru mun meiri en ítök þéttbýlisbúa geta nokkurn tímann orðið.`` Síðan heldur framkvæmdastjórinn áfram ræðu sinni og segir svo, með leyfi forseta: ,,Þessi sveitarfélög eru í miklum meiri hluta þó að þéttbýlisbúar fái tvo fulltrúa af 18. Hálendið ætti að vera eitt stjórnsýslu- og skipulagssvæði, það er álit okkar og annarra útivistarsamtaka sem hafa lýst áliti sínu. Það verður að tryggja bæði rétt þeirra sem hafa aðstöðu og atvinnustarfsemi á hálendinu og útivistarfólks.`` Og orðréttri tilvitnun í orð Kristjáns lýkur. Tillaga hans er einnig sú að hálendið eigi að vera eitt stjórnsýslu- og skipulagssvæði. Einnig tekur þessi talsmaður almannahagsmuna afstöðu gegn frv. hæstv. félmrh. og með þeim tillögum sem jafnaðarmenn flytja og hafa flutt í málinu. Síðan segir í grein Morgunblaðsins, með leyfi forseta: ,,Kristján sagði skynsamlegast í stöðunni að fresta afgreiðslu frumvarps til sveitarstjórnarlaga og geyma þá umræðu til hausts ásamt frumvarpi umhverfisráðherra. Hann kvað líklegt að Ferðafélagið og önnur svipuð samtök myndu gefa sameiginlegt álit á stöðu málanna.`` Þarna kemur sem sé fram beiðni frá forsvarsmönnum almannasamtaka um ferðamál á hálendinu og víðar, að fresta afgreiðslu frv. hæstv. félmrh. þangað til í haust. Sú tillaga kom ekki fyrst fram á Alþingi Íslendinga. Hún var löngu komin fram áður. Það er kjarninn í afstöðu Ferðafélags Íslands og annarra umhverfissamtaka sem um málið fjalla að sögn framkvæmdastjóra Ferðafélagsins. Þá var meira að segja Árni Mathiesen, þingmaður Sjálfstfl., þessarar skoðunar sem Morgunblaðið hafði eftir honum, með leyfi forseta. Árni sagði: ,,Á hálendinu eru fjölbreyttir hagsmunir og margir sem eiga þar hagsmuna að gæta. Fólk sem býr um landið allt er að nota hálendið á ýmsa vegu og ég held að ráðherra verði að hafa svigrúm til að skipa í nefndina til að sem allra flest sjónarmið geti komist að. Það getur hann betur með því að hafa frjálsar hendur.`` En það hefur nú ráðherra aldeilis ekki miðað við það svokallaða sáttafrv. sem hann hefur sjálfur lýst að hann ætli að flytja á Alþingi. Hann hefur alls ekki þar möguleikann á því að hleypa þeim aðilum að málum sem hv. þm. Árni Mathiesen er að ræða um í viðtali við Morgunblaðið að þurfi að málunum að koma. Og er því ekkert undarlegt við það þótt hv. þm. Árni Mathiesen sé einn þeirra sem telja að sáttaleið umhvrh. sé til ills eins, en ekki til þess að tryggja þau viðhorf sem hann lýsti í viðtali við Morgunblaðið. Hv. þm. tjáði sig enn frekar í viðtali við Morgunblaðið en þar segir Ólafur Örn Haraldsson, hv. þm. Framsfl., með leyfi forseta, um þetta mál: ,,Í fyrsta lagi er ekki gætt jafnvægis eða jafnræðis milli fulltrúa í samvinnunefndinni um skipulag hálendisins. Gert er ráð fyrir 12 fulltrúum sveitarfélaga með land að hálendinu en mun færri frá öðrum. Í öðru lagi eru þessir 12 fulltrúar aðeins frá sveitarfélögum sem hafa land að hálendinu en ekki héraðsnefndum eins og áður var. Þetta þýðir að sveitarfélög sem eiga afrétti á hálendinu eiga ekki lengur aðild að skipulagi miðhálendisins eins og verið hefur þegar allir í viðkomandi héruðum eiga aðild. Með frumvarpinu er þetta aðeins bundið sveitarfélögunum sem lönd eiga að hálendinu.`` Og Morgunblaðið heldur áfram, með leyfi forseta, og segir: ,,Ólafur kvaðst ekki heldur skilja hvernig fulltrúar sveitarfélaganna 42 ættu að geta komið sér saman um skipan þessara 12 nefndarmanna, hann sæi ekki fyrir sér þann vettvang sem ætti velja fulltrúana, hann væri einfaldlega ekki til.`` Og síðan segir þingmaðurinn orðrétt að sögn Morgunblaðsins, með leyfi forseta: ,,Við getum til dæmis séð fyrir okkur sveitarfélag sem á hugsanlega tekjumöguleika vegna virkjana. Hvernig eiga fulltrúar þess að fela fulltrúum annarra sveitarfélaga að gæta hagsmuna sveitarfélags síns í slíkum málum?`` Svo heldur þingmaðurinn áfram, með leyfi forseta, og segir: ,,,,Í þriðja lagi tel ég þá fulltrúa sem sitja eiga í nefndinni fyrir Reykjavík, Reykjanes og Vestfirði ekki lýðræðislega kjörna. Þeir eru tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga og með því er það komið mjög langt frá kjósendum, úti\-vist\-arfólki, náttúruverndarmönnum og öðrum sem vilja hafa um þessi mál að segja, sem ég tel mikinn galla.`` Þingmaðurinn sagði enn fremur slæmt að dregið skuli úr umboði nefndarinnar. Hún ætti samkvæmt frumvarpinu að fjalla um svæðisskipulagið en að sínu mati ætti hún að vinna það án þess þó að verða stjórnsýslustofnun með úrskurðarvald. Hann sagði einnig of veikt að auglýsa ætti deiliskipulag með áberandi hætti, nauðsynlegt væri að áskilja kynningu þess í öllum kjördæmum.`` Síðan segir þingmaðurinn að samvinnunefndin um svæðisskipulag miðhálendisins hafi vissulega unnið gott verk og ætti hún að fá að ljúka því en bætir síðan við að þegar nýja nefndin komi að málinu eigi hún að fá sterkari heimildir til að hafa áhrif á skipulagið heldur en gert er í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Þau atriði sem hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson gerði að umtalsefni hafa einmitt líka verið gerð að umtalsefni úr þessum ræðustóli. Hann sagðist ekki sjá hvernig sveitarfélögin 42 ættu að geta komið sér saman um skipun 12 nefndarmanna í samvinnunefndina. Ég spurði hæstv. umhvrh. að því hvernig þetta ætti að gerast, og raunar hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, sem hafði eða þóttist hafa staðið að þessu samkomulagi, að því sama. Hvorugt þeirra gat svarað þeirri einföldu spurningu: Hvernig eiga sveitarfélögin 42, sem eiga land að hálendinu, miðhálendinu, að geta komið sér saman um skipan 12 fulltrúa? Hvorugt þeirra gat svarað. Hæstv. umhvrh. datt helst í hug að gera ráð fyrir því að héraðsnefndirnar sæju þá um þessa skipan. En ef hann gerði ráð fyrir því af hverju hljómaði þá ekki frumvarpstextinn þannig að héraðsnefndirnar skyldu velja þessa tólf menn? Hver er munurinn á því að segja í lagatextanum ,,sveitarfélögin sem liggja að hálendinu`` skulu tilnefna þessa tólf --- og að segja ,,viðkomandi héraðsnefndir`` skulu tilnefna þessa fulltrúa? Ég benti hæstv. ráðherra á það við þá umræðu sem þá fór fram að munurinn væri sá ef kjördæmi hans væri tekið --- að það að orða þetta svona, eins og hann gerir í frv. sínu þýddi það að að þéttbýlissveitarfélögin í hans eigin kjördæmi, Akureyri og Húsavík, gætu engan íhlutunarrétt fengið um tilnefningu fulltrúa í samvinnunefndina sem þau gætu fengið ef hann hefði orðað frumvarpstextann þannig að þetta væri hlutverk héraðsnefndanna en ekki sveitarfélaganna. Ég spurði hæstv. ráðherra hvaða rök væru fyrir því að orða frumvarpstextann þannig að þéttbýlissveitarfélögin í hans eigin kjördæmi gætu ekki komið að málum. Ég fékk ekkert svar við þeirri spurningu, hann átti það svar ekki til. Hins vegar hafði hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, sem þóttist hafa komið að gerð þessa samkomulags og hrósaði sér af því, ekkert svar og hafði sjálfsagt aldrei velt þessari spurningu fyrir sér. Hér hefur líka verið bent á það í umræðum sem þingmaðurinn Ólafur Örn Haraldsson gerir að umtalsefni samkvæmt fréttafrásögn Morgunblaðsins, þ.e. hvernig samskipti sveitarfélaga verði og samstarf um skipulag og verkefni á miðhálendinu þegar svo háttar til að óbreyttum lögum að lagt er í framkvæmd eins og virkjun þar sem virkjunarlón eru í landi sveitarfélaga, t.d. A og B, og valda þar spjöllum á landi með því að leggja land undir vatn. Flutningslínur raforku eru síðan í landi sveitarfélaga D, E, F og G og valda þar sjónmengun en stöðvarhúsið, sem er að verulegu leyti oft neðanjarðarbygging og ber ekki mikið á, er í landi sveitarfélags H, sem hefur síðan allar tekjur af framkvæmdunum án þess að þurfa að taka á sig umtalsverð landspjöll, mengun lands eða sjónmengun. Hvernig halda menn að samskipti og samstarf slíkra sveitarfélaga verði þegar einn hefur allar tekjurnar en hin hafa öll óþægindin? Það hefur ekki heldur komið neitt svar við þeirri spurningu á Alþingi fremur en Ólafur Örn Haraldsson gat fundið svar við þeirri spurningu í viðtali sínu við Morgunblaðið vegna þess að svar við þeirri spurningu er ekki til. Svarið er einfaldlega það eitt að samstarf um landnytjar við slíkar aðstæður verður líklega ekki heldur munu þessar aðstæður valda miklum deilum, jafnvel átökum milli viðkomandi sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Margir einstaklingar sem tala ekki fyrir hönd neinna félagasamtaka hafa líka tjáð sig um þetta mál. Fyrr í umræðunum hafa verið lesnar áskoranir forustumanna fjölmargra útivistarsamtaka og ferðamálasamtaka og ætla ég ekki að lesa þær ályktanir aftur, þeim hefur verið gerð skil hér. Líka hefur verið gerð skil í umræðunni áskorun 90 einstaklinga, fræðimanna, prófessora, náttúruverndarmanna, útivistarmanna, ferðamanna, menntamanna, rithöfunda o.s.frv. sem tjáðu sig í heilsíðuauglýsingu í Morgunblaðinu ekki alls fyrir löngu. Ég ætla ekki frekar að vitna í orð þeirra, það hefur verið gert og það vel. En segja má að Steinunn Sigurðardóttir rithöfundur hafi í erindi Um daginn og veginn, mánudaginn 27. apríl, tjáð í mjög einföldu, skýru og ljósu máli afstöðu fólksins á götunni, a.m.k. þeirra fjölmörgu sem hafa komið að máli við alþingismenn, sent þeim bréf, fax eða tölvuskeyti með afstöðu sinni þar sem þeir hvetja til þess að ráðgerðir ríkisstjórnarmeirihlutans á þingi í þessu máli nái ekki fram að ganga. Rithöfundurinn sagði í þessu erindi, með leyfi forseta: ,,Skipulagning og skipting 40% Íslands sem kalla má nýtt landnám hlýtur að vera eitt af þýðingarmestu og afdrifaríkustu málum í sögu okkar. Í staðinn fyrir að taka á því með ábyrgum hætti þá útbýtir Alþingi valdi til að skipuleggja hálendið áður en ákveðið er hver á að stjórna þar. Ofan á þetta bætist svo hin sérstæða samsetning skipulagsnefndarinnar. Meðferð þessa máls frá hendi Alþingis er svo frumstæð og gerræðisleg og andstæð almennri skynsemi að stofnunin bíður varanlega álitshnekki af, og steininn mun taka úr ef svo fer sem horfir, að stjórnarfrumvarp félagamálaráðherra verður samþykkt á morgun, þar sem 40 sveitarfélögum, sumum mjög fámennum, er falin stjórn hálendisins.`` Síðan segir rithöfundurinn í lok pistils síns, með leyfi forseta: ,,Því eigum við heimtingu á að þingmenn taki á sig rögg og viðurkenni mistök, að þeir bretti upp ermar, og segi: Hér er verk að vinna. Nú tökum við okkur góðan tíma í að endurskoða allt sem hálendið varðar, með þátttöku kjósenda okkar, hvaðan sem þeir koma, og færustu manna. Tertusneiðafrumvarpið hefur mætt andstöðu almennings, fjölmennra félagasamtaka, ríkisstofnana, og þess fagfólks sem gleggsta yfirsýn hefur um hvað er raunverulega á ferðinni, og hverjar afleiðingarnar geta orðið. Andstaðan er of mikil og víðtæk til þess að Alþingi geti hunsað hana. Það allra minnsta sem við getum farið fram á er tími til að afla grunnupplýsinga, tími til stefnumótunar, tími til nútímalegrar skipulagsvinnu, með öðrum orðum tími til að taka góðar og ábyrgar ákvarðanir í þessu stórmáli fyrir framtíð landsins og okkar. Ýmsir hagsmunaaðilar, þar á meðal Orkustofnun, Landsvirkjun, ferðaþjónusta, hafa lýst vilja til að frysta ákvarðanir, í nokkur ár þess vegna, þar til vel unnar tillögur um framtíðarskipan hálendismála liggja fyrir. Þá er spurningin: Hverjum liggur svona á --- og hvers vegna?`` Þannig lauk rithöfundurinn máli sínu í erindinu Um daginn og veginn: Hverjum liggur svona á? Svarið er stjórnarflokkunum. Hvers vegna? Það svar hefur ekki verið gefið. En skyldi eitthvað vera til í því sem þingmaður hreyfði við mig hér á dögunum, að allt kapp yrði að leggja á að afgreiða málið nú í vor því að það væri ekki líklegt að það yrði tekið upp aftur í haust þegar prófkjör stæðu fyrir dyrum um skipan framboðslista stjórnarflokkanna. Það skyldi ekki vera að þetta væri svarið við seinni hluta spurningu rithöfunarins, hvers vegna liggi svo mikið á. Að a.m.k. sumir stjórnarþingmenn geri sér grein fyrir því að það sé eins gott að sem mestur tími fái að líða frá því að þetta frv. í þágu sérhagsmunaaflanna verði afgreitt hér á Íslandi og þangað til að að því komi að kjósendur fari að velja frambjóðendur á framboðslista sína sem tilheyra stjórnarflokkunum? Kannski er það svarið og er það út af fyrir sig svar sem fyllstu athygli er vert. Kannski koma fleiri svör til greina, en þetta svar, virðulegi forseti, er gott svar. Ég er sannfærður um að þeir sem hlýða á mál mitt hér í salnum, a.m.k. sumir hverjir, eru því nokkurn veginn sammála. Það hefur komið fram frá umhvrh. að hann ætlar sér að staðfesta svæðisskipulag hálendisins, samkvæmt tillögum sem þar liggja fyrir, eigi síðar en um miðjan næsta vetur. Með staðfestingu þess svæðisskipulags eða þeirra tillagna sem þar liggja fyrir, að teknu tilliti til athugasemda sem um það má gera, er búið að taka ákvarðanir um nýtingu hálendisins sem vart verður breytt á næstunni, a.m.k. verður það harla erfitt. Því er full ástæða til að ræða nokkuð um skipulagsmál á hálendi Íslands, þau víti sem þar er að varast, þau atriði sem hafa verið sniðgengin í svæðisskipulagstillögunni, sem verður afgreidd og undirrituð, verði þær tillögur samþykktar um breytingu á lögum um sveitarstjórnarmál sem liggja fyrir. Menn þurfa vissulega að horfa fram á það hvað mun gerast, verði frv. samþykkt í reynd, þ.e. hvers konar skipulag mun fylgja í kjölfarið á hálendi Íslands? Hvaða atriði eru það sem menn gagnrýna helst við þá afgreiðslu? Því að skipulag miðhálendisins mun fylgja í kjölfarið, og það mjög fljótlega, verði þessar tillögur samþykktar eins og þær eru. Trausti Valsson og Birgir Jónsson, eða Fjölvaútgáfan í Reykjavík öllu heldur, gaf út rit eftir þá á árinu 1997, sem heitir Ísland hið nýja. Þar er fjallað um skipulagsmál hálendisins og m.a. tillögur þær sem stendur til að staðfesta verði frv. félmrh. að lögum. Það er margt mjög athyglisvert í þessari bók þeirra Trausta Valssonar og Birgis Jónssonar sem á fullt erindi inn í umræðuna, svo að menn geti gert sér það ljóst hvað, a.m.k. að þeirra mati, eru ágallarnir við þá skipan mála sem hæstv. umhvrh. hyggst staðfesta verði honum veitt sú heimild sem gefa á, að vísu félmrh. í því frv. sem er hér til meðferðar. Um almenn atriði í skipulagsmálum segja höfundar bókarinnar m.a., með leyfi forseta: ,,... nýtt Ísland er í mótun. Skrefið er að vísu ekki nema stigið til hálfs, alþjóðavæðing og tölvuvæðing samskiptanna er rétt að byrja en Ísland hefur þegar náð þar góðum áföngum og nú gildir að halda því áfram af fullum krafti. Öll fyrirtæki og einstaklingar verða að læra á þessa nýju tækni og tileinka sér þennan nýja hugsunarhátt. Hvað búsetuþróun á Íslandi varðar verðum við líka að gæta að á hvaða breytingar þetta kallar. Fólk mun gera kröfur um möguleika á miklum hreyfanleika innan lands og að eiga greiðan aðgang að allri þeirri bestu þjónustu og afþreyingu sem býðst í landinu á hverjum tíma. Það er orðið úrelt að hugsa um einstakling bara t.d. sem Vopnfirðing eða Reykvíking, bundinn við einn stað og eitt starf alla ævina. Við þurfum öll að geta notið þess sem bæði höfuðborgin og landsbyggðin hefur upp á bjóða. Hér eru í lykilhlutverki bættar og styttar samgöngur á landi því Ísland er ekki stærra land en svo að það er hægt að komast fram og til baka milli fjarlægustu staða á einum degi með góðu vegakerfi. Hér skiptir meginmáli fyrir mörg héruð sá möguleiki að geta lagt vegi stystu leið yfir hálendið. Í ljósi þess þykir mörgum það skjóta skökku við að í þeirri tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins sem lögð var fram vorið 1997 skuli það vera eitt af aðalstefnumótunaratriðum skipulagsnefndarinnar ,,að halda vegaframkvæmdum á hálendinu í lágmarki``. Önnur stefnumótandi setning hnykkir svo enn á því markmiði að koma skuli í veg fyrir að almennir vegir verði lagðir yfir miðhálendið: ,,Uppbygging vegakerfisins taki fyrst og fremst mið af sumarumferð.`` Margt fleira er varðar hvaða búsetuform og lífsafkomu þjóðin getur valið sér er mótað í fyrrgreindri skipulagstillögu. Þannig er t.d. um 90% af miðhálendinu flokkað sem verndarsvæði þar sem öllum framkvæmdum og umferð skuli haldið í lágmarki. Inni á þessum svæðum er meginþorri jarðhita- og vatnsaflsauðlinda Íslendinga. Höfundar skipulagsins, sem flestir eru fulltrúar fámennra sveitahreppa er liggja að hálendinu, hafa komist að þeirri niðurstöðu eftir þriggja ára starf að ekki eigi að stefna að nýtingu háhitans á miðhálendinu og draga skuli verulega úr hugmyndum um vatnsaflsvirkjanir. Þeir segja reyndar að þetta miðist fyrst og fremst við skipulagstímabilið sem er til ársins 2015, en sú ákvörðun að gera meginhluta miðhálendisins ýmist að náttúruverndar- eða verndarsvæðum verður tæpast aftur tekin, enda munu fá dæmi þess að verndarsvæðum hafi verið breytt í orkuvinnslusvæði eftir að þau hafi verið friðuð um áraraðir. Áðan vitnaði ég í Pál Sigurðsson prófessor þar sem hann ræddi um íhaldssamar hugmyndir þeirra sem standa að frv. hæstv. félmrh. og að þar vantaði alla framtíðarsýn. Í þeim orðum sem ég hef hér vitnað í, í inngangi bókar Trausta Valssonar og Birgis Jónssonar um Ísland hið nýja, er nákvæmlega þessi mynd dregin upp. Þar er dregin upp mynd af skipulagi, svæðisskipulagi, sem gert hefur verið á grundvelli álits frá aðilum sem eru fulltrúar hreppa með um 4% þjóðarinnar sem næst liggja hálendinu. Í þessum svæðisskipulagstillögum er tekin sú afstaða að í fyrsta lagi verði ekki horft til þeirrar framtíðar að vegir á milli landshluta á Íslandi geti legið um miðhálendið heldur beri að halda vegaframkvæmdum þar í lágmarki og uppbygging vegakerfisins taki fyrst og fremst mið af sumarumferð. Í öðru lagi er gengið út frá því í þessari svæðisskipulagstillögu að stór hluti af ónýttum orkulindum Íslands, orku jarðhita og fallvatna sem er að finna á miðhálendinu, verði ekki nýttar. Þetta er hvort tveggja sjónarmið út af fyrir sig. Ég gagnrýni það ekki. Það er fullgilt sjónarmið að ekki skuli lagðir vegir um hálendið, vegaframkvæmdum öllum haldið í lágmarki og uppbygging vegakerfisins taki fyrst og fremst mið af sumarumferð. Ég ber fulla virðingu fyrir slíkum skoðunum. Ég ber líka fulla virðingu fyrir skoðunum þeirra sem segja: ,,Við eigum ekki að virkja vatnsföllin á hálendi Íslands eða nýta jarðhitann í iðrum jarðar á hálendinu.`` Þetta eru fullgild sjónarmið sem ég skal ekki gera lítið úr á einn eða neinn hátt. En hver, herra forseti, á að taka ákvarðanir um þetta? Hver á að taka ákvarðanir um hvort leggja eigi vegi um hálendi Íslands eða ekki eða hvort nýta eigi orkulindirnar á hálendi Íslands eða ekki? Það er þessi stofnun sem hér er að störfum. Það er Alþingi Íslendinga. Alþingi tekur ákvarðanir um vegaframkvæmdir. Alþingi tekur ákvarðanir um virkjanaframkvæmdir. Alþingi tekur ákvarðanir um friðanir, hvort friða skuli ákveðin svæði og þá hversu vítæk sú friðun skuli verða o.s.frv. Þessi ákvörðun sem hér er um að ræða er ákvörðun sem á að taka í þessari stofnun hér. Alþingi og stjórnvöld hafa aldrei tekið svona ákvarðanir. Alþingi og stjórnvöld hafa aldrei svarað þessari spurningu: Á að leggja vegi um hálendi Íslands og þá í hversu miklum mæli eða á ekki að gera það? Á að nýta orkulindir á hálendi Íslands og þá hvar? Eða á ekki að nýta þær orkulindir og hvaða orkulindir og hvar á þá ekki að nýta? Þessi ákvörðun hefur aldrei verið tekin af kjörnum fulltrúum þjóðarinnar en það á að taka þessa ákvörðun í skipulagstillögum sem unnar eru á grundvelli álits fulltrúa hreppa þar sem 3,9% landsmanna búa. Og það á að taka þessa ákvörðun þannig að hún verði aldrei borin upp á Alþingi heldur ákveðin með undirritun eins ráðherra undir slíkar tillögur. Og svo er sagt: ,,Ef Alþingi eða einhver vill breyta þessu eftir árið 2015`` --- ekki gert ráð fyrir neinum breytingum fram að því --- ,,þá hann um það. Þá verður svo að vera. Þá verður hann að gera það.`` En landstjórnendur, þeir eru ekkert spurðir. Þá spyr ég: Finnst mönnum virkilega framsækin sjónarmið að svona afstaða skuli tekin án þess að um hana hafi nokkurn tíma verið fjallað, hvorki í ríkisstjórn né á löggjafarsamkundu þjóðarinnar sem á að taka ákvarðanir um nýtingu auðlinda í sameiginlegri eigu okkar allra? Herra forseti. Þegar menn ræða um nýtingu miðhálendisins er gjarnan sagt að þeir sem búa í næsta nágrenni þess eigi meiri rétt en aðrir vegna þess að þeir hafi nýtt það miklu lengur en aðrir, þekki það miklu betur og séu miklu betur til þess færir en aðrir að taka ákvörðun um hvernig hálendið skuli nýtt. En staðreyndin er bara allt önnur. Staðreyndin er sú að á fyrstu árum landnáms á Íslandi og raunar fram eftir Sturlungaöld voru ákveðnar þjóðleiðir yfir miðhálendið þekktar en þær lögðust fljótlega af og voru lítið farnar öldum saman. Og kunnugleiki einstaklinga á Íslandi, hvort sem þeir bjuggu nærri eða fjarri hálendinu, á innviðum Íslands, á miðhálendi Íslands var nánast ekki neinn. Það má heita að varla væri nokkurt kennileiti þekkt á þessu svæði meðal þjóðarinnar um hundruð ára og varla þekktar aðrar leiðir en þar sem um var að ræða dagleiðir milli bithaga. Leiðir um Sprengisand og Ódáðahraun týndust t.d. í lok tólftu aldar. Íbúar Íslands allt fram undir seinni hluta nítjándu aldar gerðu sér enga grein fyrir þeirri víðáttu sem er á miðhálendi landsins. Segja má að þekkingin á miðhálendinu hafi glæðst um miðja nítjándu öldina en nýtingin ekki fyrr en upp úr síðustu aldamótum. Fyrsta alvöru landakort sem gert hefur verið af Íslandi þar sem eitthvað virðist vera vitað um miðhálendi landsins er það kort sem Björn Gunnlaugsson gerði árið 1849. Og fyrsta jarðfræðikort af Íslandi er ekki gert fyrr en árið 1901. Það má segja að ef nefna þarf einhvern einn einstakling sem framar öðrum hefur orðið til þess að kynna þjóðinni og þar á meðal þeim sem bjuggu í næsta nágrenni við hálendi Íslands, þetta hálendi, hvernig það liti út, hvar væri hægt að ferðast um það, þá var það danskur liðsforingi, Daniel Bruun, sem ferðaðist um Ísland. Hvenær? Á árunum 1902--1914. Fyrir hans daga má segja að miðhálendi Íslands hafi nánast verið bæði ókunnugt og ónumið land. Jafnvel þeir sem bjuggu í næsta nágrenni við það voru hræddir við að fara þar um. Leiðirnar um Ódáðahraun og Sprengisand týndust vegna þess að þeir sem bjuggu í næsta nágrenni við þann hluta hálendisins þorðu ekki að fara þar um því þeir héldu að þar byggju útilegumenn og tröll. Ekki var nú þekkingin mikil. Um þetta land var ekki farið í margar aldir af þeim sem næstir bjuggu. Þetta á meira að segja einnig við um svæði sem ekki liggja langt frá byggðum bólum eins og t.d. Heklu. Íslendingar þorðu ekki öldum saman að ganga á Heklu því að þeir héldu að þar væri í raun og sannleika fordyri helvítis. Og ýmsar tröllasögur voru um þær illvættir sem væri að finna þar efst á bjargbrún. Ekki var nú þekkingin, hvað þá heldur nýtingin, á miðhálendinu mikil lengi vel, jafnvel ekki hjá þeim sem næst bjuggu. Það kom í hlut erlendra landmælingamanna og ferðamanna að kynna þetta land fyrir þjóðinni, líka þeim sem bjuggu í næsta nágrenni. Og það kom í hlut íslenskra íbúa á suðvesturhorninu að kynna þetta land sem ferðamannaland fyrir þjóðinni og að gefa mörgum stöðum þar nafn, manna eins og Guðmundar Jónassonar og annarra slíkra ferðakappa. Hvaða einstaklingur á Íslandi skyldi öðrum fremur hafa lagt sig fram um að kynna þjóðinni óbyggðir og öræfi Íslands? Skyldi það ekki vera Reykvíkingurinn Ómar Ragnarsson mörgum öðrum fremur sem hefur kynnt þjóðinni miðhálendi Íslands í ógleymanlegum sjónvarpsþáttum. Skyldi hann ekki hafa til að bera þekkingu á miðhálendi Íslands á við flesta íbúa landsins? Ef nota ætti þekkinguna sem viðmiðun, skyldu þá þessir aðilar ekki eiga að hafa a.m.k. jafnan rétt á við íbúa þeirra 42 sveitarfélaga sem eiga lönd sem liggja að hálendinu?

Ómar var kallaður fyrir nefndina.

Já það er rétt, hv. þm., Ómar var kallaður fyrir nefndina. En niðurstaða nefndarinnar var engu að síður sú að hann ætti enga aðkomu að hafa að ákvörðun um skipulagið vegna þess að hann býr í Reykjavík.

Hann var sáttur við þetta.

Það getur vel verið að Ómar Ragnarsson hafi verið sáttur við að eiga enga aðkomu að skipulagi eða tillögugerð að skipulagi á miðhálendi landsins, en ég er ekki sáttur við það. Ég er ekki sáttur við það að hann sé sniðgenginn og sagt að hann eigi ekki neina aðkomu að málunum að hafa. Hvers vegna? Jú, vegna þess að hann er með lögheimili í Reykjavík. Ég er ekki sáttur við það. Ég er ekki sáttur við að hv. þm., sem kallaði hér fram í, Kristján Pálsson, eigi enga aðkomu að hafa að ákvarðanatöku af því að hann býr í Reykjaneskjördæmi. Ég er sannfærður um að hv. þm. gæti ýmislegt gott til málanna lagt og hefur fulla burði til þess að hafa eitthvað um þau mál að segja. Enda gerir hann það með störfum sínum hér á Alþingi. Hann tekur hér ákvarðanir eins og aðrir þingmenn sem m.a. snerta framkvæmdir á miðhálendi landsins og nýtingu auðlinda þar. Hann gerir það sem alþingismaður af því hann nýtur þeirra forréttinda að sitja hér á Alþingi Íslendinga. Af hverju ætti hann ekki að hafa sambærilega möguleika og aðrir landsmenn í þessum 42 sveitarfélögum til þess að hafa aðild að ákvarðanatöku, þó hann væri ekki þingmaður en byggi engu að síður í sama húsi og hann býr í nú, suður með sjó? Það skil ég ekki, virðulegi forseti. Svo ég haldi áfram þaðan sem frá var horfið um nýtingu og þekkingu á landinu, sem menn eru að tala um að hafi gengið kynslóð fram af kynslóð allt frá landnámi. Ég er að benda á að það er ekki rétt. Það er ekki fyrr en 1901 sem unnt er að gera fyrsta jarðfræðikort af Íslandi. Það var Þorvaldur Thoroddsen sem gerði það. Það var ekki fyrr en árið 1947, um miðja þessa öld, sem rannsóknir hófust fyrst á hálendinu. Hverjir skyldu hafa staðið að þeim rannsóknum? Skyldu það hafa verið hreppsfélögin 42 sem eiga land er liggur að hálendinu? Nei, það var Orkumálastofnun sem hóf hagnýtar rannsóknir á vatnsorku eða orku fallvatna árið 1947. Fyrst nú er farið að vinna af alvöru í gróðurkortagerð o.s.frv. Ég skil ósköp vel, í umræðum um skipulag og nýtingu hálendisins, að menn séu hræddir við vatnsaflsvirkjanir á hálendinu eins og ég veit að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er. Ég skil að þeir séu hræddir við að mikið land verði þar lagt undir vatn. Ef við lítum á þær stærðir sem þar er rætt um þá er í öllum þeim virkjanaumræðum og öllum þeim virkjanamöguleikum og allri þeirri landeyðingu sem talað er um í dag samfara virkjun, verið að tala um að leggja um 2% af flatarmáli miðhálendisins undir virkjanalón, en 98% af flatarmáli miðhálendisins verði óskert. Þrátt fyrir fremstu virkjunardrauma er ekki um að ræða í þessu sambandi nema í mesta lagi 2% af flatarmáli miðhálendisins. Hvað er það í samanburði við gróðureyðinguna á þessu sama miðhálendi og ástand gróðurfars þar? Okkur er sagt að á hálendinu eigi sér nú stað mesta eyðimerkurmyndun í heimi. Menn tala mikið um landspjöllin vegna virkjananna, sem að hámarki gætu þýtt að virkjunarlón þektu 2% af flatarmáli miðhálendisins. Menn tala allt of lítið um gróðureyðinguna á þessu sama miðhálendi, um landið sem fýkur burt. Það fer ekki undir vatn, ekki undir virkjanalón sköpuð af mönnum. Það gengur á gróðurinn vegna ákvarðana manna um að ofbeita þær fáu gróðurvinjar sem gengnar kynslóðir hafa skilið eftir sig á þessu sama hálendi. Um það ræða menn ekki af nándar nærri jafnmikilli tilfinningu og jafnmikilli fyrirferð eins og um virkjanamálið. Það er umhugsunarvert að í svæðisskipulagstillögu sem nefndin sem starfaði að því gerði um miðhálendið var, eins og rakið var hér að framan, lagt til að meginhluti orku fallvatna og jarðhita á miðhálendinu, sem í hæsta lagi getur skaðað 2% af flatarmáli miðhálendisins, verði látið óhreyft. Þar var ekki orð um landið sem er að blása burt. Þar er í hættu miklu meiri, stærri og verðmætari hluti af miðhálendi Íslands en það sem rætt er um að mest geti farið undir virkjanalón. Þetta sýnir að Íslendingar eru blindir á eigin syndir. Þeir eru blindir á þann skaða sem gengnar kynslóðir og núlifandi kynslóðir hafa unnið á þessu landi vegna skorts á beitarstjórnun og eðlilegum verndunarsjónarmiðum á hálendinu. Menn blása því meira yfir því tjóni sem kann að vera hægt að valda á þessu sama landi vegna annarra athafna mannsins. Í þessari ágætu bók þeirra félaganna er víða komið við og minnst á ýmis mál sem full ástæða er til að fjalla um í. Í bókinni er m.a. drepið á fyrstu hugmyndir um svæðisskipulag miðhálendisins sem fram hafa komið hér á landi. Fyrstu hugmyndir um landskipulag voru gerðar árið 1987, en þá setti Trausti Valsson, annar bókarhöfundur, fram hugmyndir sínar um slíkt skipulag á grundvelli korta sem túlka landgæði og hættur, en öll skipulagsvinna verður náttúrlega að byggjast á þekkingu á landinu. Hluti af því skipulagi sem hann setti fram hugmyndir um, þegar árið 1987, voru t.d. bestu þróunarsvæðin fyrir norðan og austan og hugmyndir um hálendisvegi til að tengja þessi vaxtarsvæði sem best við meginbyggðina á Suðvesturlandi. Trausti útfærði síðan þessar landslagsskipulagshugmyndir nánar í svæðisskipulagshugmynd um miðhálendið, sem hann vann með stúdentum í Háskóla Íslands árið 1991. Um þessa vinnu segir síðan, með leyfi forseta: ,,Eins og hefð er fyrir, þá eru allar landnotkunarhugmyndir hagsmunaaðila, orkuvinnsla, verndun og ferðasvæði settar inn á þennan uppdrátt en ekki ákveðið að svo komnu máli hvar t.d. verndun eða nýting skuli ná yfirhöndinni. Það á að vera ákvörðun þjóðkjörinna stjórnvalda að taka svo afdrifaríkar ákvarðanir því hér er um meginlínur í þjóðmálastefnu framtíðarinnar að ræða: Ætlar Ísland að vera verndunarland eða orkuvinnsluland?`` Þarna eru þau sjónarmið sem ég drap á í ræðu minni hér áðan sett fram. Þeir sem vinna að tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins á vegum Háskóla Íslands árið 1991 gera sér að sjálfsögðu grein fyrir því að áður en hægt verði að ganga frá slíkum tillögum verði stjórnvöld að taka ákvarðanir um hvernig nýta skuli það landsvæði sem skipuleggja á. Að hve miklu leyti eiga skipulögð hálendissvæði að vera verndunarsvæði? Að hve miklu leyti eiga þau að vera orkuvinnslusvæði? Það er ekki hlutverk þeirra sem gera tillögu að svæðisskipulagi að taka ákvörðun um þetta. Það er hlutverk Alþingis og ríkisstjórnar og það er ekki hægt að staðfesta eða ganga frá tillögu um svæðisskipulag á miðhálendinu fyrr en þær ákvarðanir hafa verið teknar. Þetta var stúdentum og samstarfsmönnum Trausta Valssonar í Háskóla Íslands ljóst þegar árið 1991 og þannig var haldið á málum í fyrstu hugmyndum að svæðisskipulagi miðhálendisins. Einnig var gert ráð fyrir því að horfa til framtíðar og taka mið af því að talið kynni að vera æskilegt að leggja vegi til að tengja fjarlæga landshluta einmitt um þetta svæði. Að sjálfsögðu er það stjórnvalda að taka síðan ákvörðun um það hvort af þeirri vegarlagningu verður eða ekki. Sú svæðisskipulagstillaga sem stendur til að staðfesta eftir fáa mánuði, verði frv. það að lögum sem hér er til umræðu, er hins vegar ekki unnin með þessum hætti. Tillögugerðarmenn, sem m.a. eru skipaðir fulltrúum þeirra 42 sveitarfélaga sem land eiga að miðhálendinu, taka sjálfir að sér að ákvarða, án þess að spyrja kóng eða prest, hvar skuli friða, hvaða auðlindir skuli ekki nýttar og að meginakbrautir milli landshluta verði ekki lagðar um miðhálendið. Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan gera svolitla grein fyrir því hvaða undirbúningsvinnu var búið að vinna að skipulagsmálum miðhálendisins áður en lagt var út á þá braut sem nú er farin. Trausti Valsson, annar höfundur bókarinnar sem ég vitna til, hóf að móta hugmyndir um framtíðarskipulag Íslands þegar á árinu 1974. Svo snemma sem árið 1977 birti hann, á grundvelli athugana sem hann hafði gert, hugmynd um stofnvegakerfi landsins í framtíðinni. Hann gerði þá ráð fyrir því að hálendisvegir gegndu þar miklu hlutverki. Með slíkri vegagerð væri hægt að stytta vegalengdir milli landshluta mjög verulega, sem ekki er unnt að gera með öðru móti. Árið 1987 gaf Trausti út rit sem hét Hugmynd að fyrsta heildarskipulagi Íslands og þar birti hann í fyrsta skipti á korti skipulagshugmyndir um landið allt og náði sú skipulagshugmynd að sjálfsögðu jafnt til láglendis og hálendis. Á kortinu var stofnbrautakerfi um hálendið sérstaklega auðkennt. Þar kom m.a. fram að tengingarpunktar hálendisvega við hringveginn buðu upp á mjög góða staðsetningu fyrir samgöngu- eða ferðamiðstöðvar þannig að ljóst var að lagning slíkra vega hefði verið stórt spor í rétta átt fyrir ferðaþjónustuna í landinu. Til einföldunar voru landnotkunarflokkarnir í hugmyndum Trausta sem hann setti fram fyrir 20 árum aðeins hafðir tveir. Það eru í fyrsta lagi þróunarsvæði þar sem hann taldi eðlilegt að styðja vöxt vegna stöðu þeirra í byggðinni og vegna þess að allar helstu byggðaforsendur voru jákvæðar, og í öðru lagi verndunarsvæði þar sem hann dró saman ýmis óbyggðasvæði í heildir og nefndi fólkvanga. Í bók sem hann gaf síðan út árið 1991 og heitir Framtíðarsýn Íslands á 21. öld útfærði Trausti sumar þessara skipulagshugmynda nánar. Ein af meginforsendum í þeirri útfærslu var sú að eðlilegt ætti að telja að menn sæktu í auknum mæli til miðhálendisins vegna orkuvinnslumöguleika, efnistökumöguleika og mjög fjölbreyttra aðstæðna fyrir hvers konar útivist. Í þessari bók dró Trausti Valsson m.a. athygli lesenda að því hvernig fiskurinn áður og fyrr dró fólkið og byggðina úr sveitunum og út að ströndinni og jafnvel út á ystu annes. Hann kallaði þetta afl í byggðaþróuninni miðflóttaafl. Hann benti á að gagnstætt afl, miðsóknarafl, muni stöðugt sækja meira á í framtíðinni, ekki síst vegna styrkingar samgangna á landi og að sama skapi veikingar samgangna á sjó, og eðli samgangna á landi væri að sjálfsögðu það að fara ávallt stystu leið. Hann benti á það í bókinni að þessar breytingar mundu valda því fyrr eða síðar að menn kæmust að þeirri niðurstöðu að akstur milli landshluta væri greiðfærastur og skemmstur og auðveldastur beint yfir hálendið en ekki á vegum sem þræða strandlengjuna. Og slík vegagerð mundi styrkja mjög það sem hann kallar miðsóknaraflið, þ.e. þá tilhneigingu að flytja byggðina aftur frá ströndum landsins og meira inn til landsins sjálfs. Meginniðurstaða Trausta árið 1991 var sú að hálendisumferðin hljóti að verða ráðandi þáttur í því hvernig landið og þar með hálendið verði skipulagt í framtíðinni. Nú kemur hins vegar tillaga þar sem sagt er: Vegagerð á hálendinu verði höfð í lágmarki. Með öðrum orðum, tillagan sem nú liggur fyrir og á að staðfesta senn gengur út á það að koma í veg fyrir að byggðin flytjist aftur til baka, upp í sveitir landsins frá sjávarsíðunni og dreifist meira um landið en gert hefur verið. Haustið 1991 undirbjó Trausti næsta skref í mótun skipulagshugmynda og tók þá fyrir miðhálendið sérstaklega. Þá hafði markalína miðhálendisins þegar verið skilgreind af umhvrn. og notaði hann því eðlilega þá línu til að skilgreina skipulagssvæðið. Trausti tók skipulag þessa svæðis upp sem meginviðfangsefni í kennslu í byggðaskipulagi við verkfræðideild Háskóla Íslands haustið 1991. Í kjölfar þeirrar kennslu völdu þrír nemendur hans þetta verkefni sem valfag og hófu allítarlega gagnaöflun við gerð fyrstu hugmyndar að svæðisskipulagi fyrir miðhálendið. Helgi Torfason, jarðfræðingur á Orkustofnun, var þá búinn að taka saman og flokka jarðhitasvæðin á hálendinu í fjóra flokka í sama mælikvarða og Trausti Valsson og nemendur hans notuðu við tillögugerð sína um skipulag miðhálendisins. Málið var síðan unnið þannig að til þess að fá hugmynd um staðsetningu og umfang hugsanlegra vatnsorkusvæða var í fyrsta lagi fengin stærð og staðsetning lóna af kortum Landsvirkjunar og Orkustofnunar sem og annarra helstu mannvirkja sem orkuvinnslunni tengjast. Til þess að áætla gróflega á hvaða svæði rask og efnistaka mundi fara fram meðan á virkjunarframkvæmdunum stæði var síðan dreginn hringur með sjö kílómetra geisla út frá hverri jarðvegsstíflu. Að endingu var áætlaður hæfilegur umbúnaður utan um orkuvinnslusvæðin sjálf. Þriðji landnýtingarflokkurinn í þessum hugmyndum var síðan ákveðin svæði fyrir útivist og ferðalög. Þar fengu menn sérfróða aðila til liðsinnis og merktu inn á kortið af miðhálendinu hvar áhugaverðust svæði væru af þessu tagi. Fjórða atriðið sem þurfti að skilgreina í þessari vinnu voru svæði með sérstöku náttúruverndargildi. Þar studdust menn við kort Náttúruverndarráðs og tóku auk þess upp í tillögugerðina allar hugmyndir sem Náttúruverndarráð hafði um náttúruverndarsvæði, hvort sem þær tillögur höfðu verið samþykktar eða ekki. En þetta eru samkvæmt náttúruverndarlögum, eins og þingmenn vita, þjóðgarðar, friðlönd, náttúruvætti og fólkvangar. Við bættust svo verndunarsvæði Mývatns og Laxár, sem eins og kunnugt er eru vernduð samkvæmt sérstökum lögum þar um frá Alþingi. Síðan voru öll þessi svæði skoðuð saman og reynt að gera sér grein fyrir hvar hugsanlegir árekstrar gætu orðið milli áformaðra virkjunarsvæða, t.d. svæða fyrir útivist og ferðalög og svæða með náttúruverndargildi, og reynt að gera tillögur um hvernig leysa ætti úr málum þar sem slíkir hagsmunir sköruðust. Næsti þáttur sem tekinn var til meðferðar við þessa vinnu voru sérstök hættusvæði. Þau voru tekin saman á korti og greind eftir áhættuflokkum, þ.e. þau greind sérstaklega þar sem þrjár eða fleiri tegundir jarðhættu komu saman, þau svæði sér þar sem tvær hættur komu saman og loks svæði skilgreind sér þar sem minnst hætta var talin geta stafað af mönnum og mannvirkjum, en þó engu að síður skilgreind sem hættusvæði. Síðan voru eftir þau svæði á landinu þar sem engin hætta virtist vera. Þá kom að því, þegar þessu var lokið, að reyna að skilgreina tillögur um nýtingu lands og landgæða á hálendinu. Helsta niðurstaðan varð sú að skynsamlegt væri að stefna að vinnslu vatnsorku á austurhálendinu, austan Jökulsár á Fjöllum og Kverkfjalla svo og á efri hluta vatnasviðs Þjórsár, að þar væri skynsamlegt að halda orkuvinnslu áfram því þar væru einnig litlar hættur. Hópurinn taldi skynsamlegt að fallið yrði alfarið frá orkuvinnsluhugmyndum í Hvítá í Árnessýslu og á Kili, vegna þeirra sérstöku möguleika að gera það að náttúruverndar- og útivistarsvæðum. Í samræmi við það var ekki reiknað með að Kjalvegur yrði umtalsverð samgönguæð milli Norður- og Suðurlands heldur yrði Sprengisandsvegur meginsamgönguleiðin yfir hálendið í framtíðinni, þ.e. vegur sem í senn þjónaði orkuvinnslu og stytti þar að auki vegalengdirnar milli Suður- og Norðurlands. Eitt af því sem gætti mjög í þessari umræðu um framtíðina og hálendið var óskin um að afmörkuð yrðu ósnortin víðerni og þau skilgreind með einhverjum hætti. Á skipulagsþingi árið 1996 gerði Trausti tilraun til skilgreiningar á því hvar skynsamlegt væri að þessi ósnortnu víðerni væru afmörkuð og gerði þar tillögur um þrjú svæði. Virðulegi forseti. Með því sem ég hef lýst hér er ég að vekja athygli á að allt frá byrjun áttunda áratugarins hafa menn verið að vinna, m.a. á vegum Háskóla Íslands, mjög vandaða vinnu sem ætti að geta verið og þyrfti að vera undirstaða að gerð svæðisskipulags fyrir miðhálendið. Þar var ekki verið að taka neinar ákvarðanir um hvað skyldi friðað, hvað skyldi varið, hvar útivistarsvæði skyldu vera, hvaða auðlindir skyldu nýttar o.s.frv. heldur var litið fyrst og fremst á hlutverk þeirra sem að tillögunum unnu, að kynna sér áform aðila í þessu sambandi, kynna sér og leita uppi og merkja sérstaklega áhættusvæði, kynna sér og merkja sérstaklega viðhorf náttúruverndarsamtaka, ferðamálasamtaka o.s.frv. og athuga hvort sníða mætti úr þessum mörgu pjötlum einn snotran stakk. En aðilar gerðu sér fulla grein fyrir því að það var Alþingis Íslendinga að taka þessar ákvarðanir. Nú hefur allri þessari vinnu verið hent út í hafsauga. Í staðinn var fulltrúum 42 lítilla sveitarfélaga falið að vinna sérstaka tillögu um svæðisskipulag miðhálendisins. Það er gert þannig að teknar eru stefnumarkandi ákvarðanir án þess að spyrja nokkurn þar að lútandi, hvorki ríkisstjórn, Alþingi né aðra aðila. Þar eru teknar stefnumarkandi ákvarðanir um vegamál, sem eru í hróplegri mótsögn við þær hugmyndir sem menn hafa rætt um hálendisvegi og þörfina fyrir þá. Þar voru teknar ákvarðanir um hvorki meira né minna en það að stór hluti orkuvinnslugetu háhitasvæða og vatnsafls á hálendinu skyldi ónotaður. Þar voru teknar ákvarðanir um að hreyfa ekki við, gera engar tillögur um gróðurvernd, beitarstjórnun eða aðgerðir við ofbeit. Og þessar ákvarðanir voru teknar m.a. með þeim hætti að sniðganga samþykktir um framkvæmdir og virkjunarmál, sem Alþingi hefur gert, og hafa að engu heimildir sem virkjanaaðilar hafa með höndum og enginn getur kallað aftur nema þessi stofnun sem hér er að störfum. Herra forseti. Að ætla sér að staðfesta slík vinnubrögð örfáum vikum eða mánuðum eftir að Alþingi samþykkir tillögur meiri hluta Alþingis úr Framsfl. og Sjálfstfl. um breytingu á sveitarstjórnarlögum er háskaleg aðgerð að mínu mati. Ég sagði fyrr í ræðu minni að að þessari tillögu hafa staðið sveitarfélög eða fulltrúar þeirra sem liggja næst miðhálendinu. Og þeim á að fela stjórnsýslu að verulegu leyti, þar á meðal mengunareftirlit, byggingareftirlit, gróðureftirlit, almannavarnir, löggæslu að hluta til og skipulagsmál á öllu miðhálendi Íslands inn á miðja jökla. Ég tek það fram að ég er ekki að gera lítið úr einum eða neinum þó ég segi að ég efist um að þessi litlu sveitarfélög ráði við þetta verkefni. Ég efast ekki um það vegna þess að ég haldi að íbúar þessara sveitarfélaga séu á einhvern hátt lakara mannfólk eða getuminna eða verr af guði gert en íbúar þéttbýlisins. Það ber ekki að líta svo á. Ég held hins vegar, svo ég taki dæmi, að hvaða 87 Íslendingar sem eru ráði ekki við slík verkefni einir og sér, hvar sem þeir búa, hvort sem þeir búa í Reykjavík eða Ásahreppi. Ég tel t.d. að samfélag 48 Íslendinga ráði ekki við slík verkefni og megi ekki krefjast þess af þeim í lögum að þeir axli slík verkefni, og skiptir þá ekki máli hvort þessir 48 einstaklingar búa í Þingvallahreppi eða í Reykjavík. Ég tel einfaldlega að allt of mikið sé til ætlast af löggjafanum af svo fámennum hópi landsmanna að hann axli jafnviðamikil verkefni og það er að sjá um skipulagsmál, mengunarvarnir, almannavarnir, gróðurvernd og gróðureftirlit, byggingareftirlit og heilbrigðiseftirlit á hálendi Íslands allt inn á miðja jökla. Ég mótmæli því, virðulegi forseti, að í orðum mínum sé fólginn einhver áfellisdómur yfir íbúum dreifbýlisins. Ég er ekki að ræða það, ég er að ræða um að nauðsynlegt sé að taka tillit til þess hver fjárhagsgeta fámennra hreppa sé til að axla slík viðfangsefni. Hæstv. umhvrh. hefur raunar tekið undir þetta því að hann hefur sagt að hann geri ekki ráð fyrir því að þessi litlu samfélög ráði við þetta nema þá í samvinnu við aðra. Það er nákvæmlega það sem ég er að segja, virðulegi forseti, þetta eru svo dýr og viðamikil verkefni að menn ráða ekki við þetta nema í samvinnu, þjóðin ræður ekki við að axla þessi miklu verkefni á öllu miðhálendi Íslands, 40% landsins, nema með því að deila með sér kostnaði og ábyrgð þar af. Ég sé hins vegar ekkert athugavert við að menn framkvæmi það t.d. þannig að fela aðliggjandi sveitarfélögum að taka við eða annast einhver þau verkefni, af þeim verkefnum sem ég hef gert hér að umtalsefni, sem þau treysta sér til þess að takast á við og hafa mannskap til að geta sinnt, í umboði þeirra aðila sem færu með heildaryfirstjórn yfir hálendinu. Mér fyndist ekkert annað eðlilegt, virðulegi forseti, en að greiðsla kostnaðar fyrir slíkt eftirlit og slík verkefni kæmi úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Ég er því ekki að gera kröfu til þess að þéttbýlissveitarfélögin fái einhvern rétt umfram íbúa dreifbýlissveitarfélaganna. Þvert á móti geri ég ráð fyrir því að við stöndum öll saman undir kostnaði af því eftirliti, þeim framkvæmdum og þeirri skipulagsvinnu sem þarna þarf að fara fram, og ég sé ekkert við það að athuga, herra forseti, að þessum hreppum, þessum litlu sveitarfélögum, öllum eða einhverjum, verði falin einhver af þessum verkefnum eða jafnvel öll ef þau ráða við það, hvert á sínum stað, undir einni sameiginlegri yfirstjórn. Í orðum mínum felst því ekki neinn áfellisdómur á það fólk sem býr þarna nema síður sé. Þannig er aðdragandinn, virðulegi forseti, að þeirri skipulagsvinnu sem hæstv. umhvrh. ætlar að staðfesta innan fárra mánaða, verði það frv. samþykkt sem hér er til umræðu. Höfundar bókarinnar Ísland hið nýja, Trausti Valsson og Birgir Jónsson, sem hafa mikla þekkingu á skipulagsmálum, og Trausti hefur allra Íslendinga mesta reynslu og þekkingu á skipulagsmálum, segja svo orðrétt um undirbúningsvinnuna, með leyfi forseta: ,,Stór galli er einnig að stjórnvöld skyldu ekki, sem undanfara útboðs á svæðisskipulagsvinnu miðhálendisins, skilgreina þær þjóðhagslegu þarfir og þjóðhagslegu markmið sem skipulagsnefnd þessa svæðis yrði gert að fylgja. Dæmi um slíka markmiðssetningu væri t.d. að stytta sem mest vegalengdir milli landshluta vegna byggðarsjónarmiða og til að auðvelda rekstur ferðaþjónustu. Því má segja að nefndin hafi að miklu leyti sett sér sjálf markmiðin.`` Með öðrum orðum fær nefndin, sem vinnur þetta verk, ekkert veganesti frá stjórnvöldum, enda er niðurstaða hennar í samræmi við það. Það eru nokkur atriði sem þarf sérstaklega að fjalla um og hefði þurft að fjalla um áður en gengið hefði verið frá endanlegum tillögum en hefur ekki verið gert. Þar má auðvitað fyrst og fremst nefna samgöngumálin en þar er mjög bagaleg vöntun á stefnumótun af hálfu stjórnvalda þegar kemur að því að ákveða hvaða stöðu miðhálendið á að hafa í heildarvirkni landsins í framtíðinni. Það er ekki því um að kenna að ekki séu komnar tillögur fram um það, það hafi ekki verið rætt eða menn hafi ekki haft skoðun á því, heldur hefur aldrei verið tekið á því máli, t.d. í afgreiðslu Alþingis á vegáætlun, og aldrei verið mótuð nein stefna af hálfu Alþingis Íslendinga hvort og þá hvernig eigi að nýta miðhálendið undir samgönguæðar á milli fjarlægra landshluta. Svæðisskipulagsnefndin tekur hins vegar þá ákvörðun að vegir á miðhálendinu eigi ekki að vera hluti af almennu vegakerfi landsins, eins og ég sagði áður heldur aðeins fjallvegir sem hugsaðir eru fyrir sumarnotkun og þar með er í raun útilokað, verði þessi tillaga staðfest af umhvrh. eins og hann segist ætla að gera, að nokkurn tíma í fyrirsjáanlegri framtíð geti hin kjörnu stjórnvöld landsins mótað þá stefnu að almennir vegir verði lagðir yfir hálendið, vegir sem geti stytt vegalengdir milli byggða mestan hluta ársins. Þetta er ekki lítil ákvörðun sem þarna er verið að taka, virðulegi forseti, það er verið að taka þá ákvörðun af þessum 18 nefndarmönnum að Alþingi geti ekki eftirleiðis haft skoðun á því að leggja skuli vegi milli landshluta stystu leið, þ.e. um miðhálendið. Því að nefndin gerir sér lítið fyrir og tekur þá ákvörðun fyrir hönd Alþingis að það skuli ekki gert og það verði sú stefna sem framvegis verði fylgt um nýtingu miðhálendisins sem hluta af samgöngukerfi landsins, samgöngukerfi landsins liggi ekki þar um, hvorki nú né síðar. Álit höfunda bókarinnar á þessum vinnubrögðum kemur fram í þessum orðum, með leyfi forseta: ,,Það er mikilvægt að fulltrúar ríkisvaldsins athugi gaumgæfilega hvaða stefnumótun er í raun verið marka með tillögunni að svæðisskipulagi miðhálendisins. Við þá skoðun mun koma í ljós að þar er verið að taka ákvarðanir sem þrengja svo mjög alla möguleika í framtíðinni, t.d. í að nýta möguleika í orkuvinnslu og samgöngubótum, að það er ekki siðferðislega stætt á því fyrir ríkisvaldið að leyfa slíkar takmarkanir á framtíðarmöguleikum.`` Þetta er skoðun bókarhöfunda og nú spyr ég: Miðað við þá yfirlýsingu sem umhvrh. hefur gefið, að nokkrum mánuðum eftir að Alþingi hafi afgreitt frv. félmrh. um breytingar á lögum um sveitarstjórnir, muni hann staðfesta það skipulag sem að áliti bókarhöfunda takmarki svo nýtingu á möguleikum í orkuvinnslu og samgöngubótum að ekki sé siðferðislega stætt á því fyrir ríkisvaldið að leyfa slíkar takmarkanir, ætla alþingismenn og stjórnarliðar engu að síður að afgreiða málið, eins og til stendur, frammi fyrir slíkum staðreyndum? Að vísu gerir skipulagsnefndin ráð fyrir því að leggja góðan malbikaðan veg, raunar aðeins sumarveg yfir Kjöl þrátt fyrir að staðreyndin sé orðin sú að Kjalvegur sé að mestu leyti fullbrúaður og tilbúinn til aksturs fyrir alla bíla og þrátt fyrir þá staðreynd að á Kili og í kringum Kjalveg eru landsvæði sem allir eru sammála um að eigi að friða um ókomin ár sökum náttúruverndar- og umhverfissjónarmiða, og að þeir sem þekkja til á Kili, eins og sá sem hér stendur, horfi á það með skelfingu til hvers þær ákvarðanir hafa leitt sem teknar hafa verið í sambandi við vegaframkvæmdir þar um og gert umferð um Kjöl það mikla yfir hásumarið að ég er sannfærður að fyrr eða síðar muni alvarleg landspjöll hljótast þar af. Annar þáttur sem þarf að taka til skoðunar áður en tekin verður ákvörðun um nýtingu miðhálendisins, fyrir utan samgöngumálin, eru þær hugmyndir sem uppi eru um orkuvinnslu. En tillagan að svæðisskipulaginu um miðhálendið, sem nefndin hefur gert eða vann svæðisskipulagstillögurnar, einkennist af því að allri mannvirkjagerð þar sé haldið í lágmarki. Áætlanir hafa verið gerðar um nýtingu vatnsafls á þessu svæði en gert er ráð fyrir því í tillögum að skipulagsáætlun að aðeins helmingur af því vatnsafli verði nýttur sem nýtingaráætlanir hafa þegar verið gerðar um. Talsmenn skipulagstillögunnar segja að þeir séu alls ekki með tillögu sinni að reyna að útiloka nýtingu á helmingi vatnsaflsins á miðhálendinu og öllum háhitasvæðum á miðhálendinu, hvorki meira né minna, því í tillögunni er gert ráð fyrir því að orka háhitasvæðis á miðhálendinu sé alls ekki nýtt, ekki að nokkru leyti. Þeir segja að þeir séu ekki að útiloka að það sé hægt að gera þetta einhvern tíma í framtíðinni, það megi taka ákvörðun um að nýta þetta einhvern tíma seinna. En hvernig skyldi ganga að koma með tillögur um að reisa orkuver á svæði sem hefur verið tilgreint sem náttúruverndarsvæði um áratuga skeið? Hvernig skyldi ganga að fá í gegn á Alþingi þegar búið er að taka ákvörðun um að nýta alls ekki alla þá auðlind sem finnst í háhitasvæðunum á miðhálendinu vegna þess að þær séu allar á náttúruverndarsvæði, að fá þeirri ákvörðun breytt á Alþingi? Ég vek athygli á því að það er ekki Alþingi sjálft sem er að taka ákvörðun um að nýta ekki auðlindir háhita á miðhálendinu. Það væri sök sér ef Alþingi hefði gert það. Ég gagnrýni það ekki, það er hlutverk Alþingis að taka slíkar ákvarðanir. Eins og ég hef sagt áður og ég ítreka það, ég virði fyllilega sjónarmið manna eins og hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar sem er þeirrar skoðunar að margar af orkulindunum á háhitasvæðinu eigi ekki að nýta heldur beri að friða þau landsvæði. Ég skil sjónarmið hans og virði þau. En þær ákvarðanir á að taka á Alþingi Íslendinga en ekki af einhverri nefnd úti í bæ sem skipuð er fulltrúum sveitarfélaga þar sem 4% þjóðarinnar búa. Þær ákvarðanir á að taka á Alþingi Íslendinga þar sem 63 fulltrúar sitja, sem kjörnir eru af þjóðinni allri og bera ábyrgð gagnvart henni. Þeir eiga að taka þessa ákvörðun en ekki nefnd úti í bæ. Ég tel að nefnd úti í bæ geti ekki bundið hendur Alþingis með slíkri ákvörðun. Hún geti ekki tekið það upp hjá sjálfri sér að tilkynna nánast að nýtingarheimild verði felld niður á helmingi af því vatnsafli sem ráðgert er að nýta og leyfi hefur verið veitt fyrir að nýta á hálendi Íslands. Því að það er ekki nefndarinnar að fella þær nýtingarheimildir niður, það er Alþingis. Og furðulegt ef staðfesting umhvrh. á slíku skipulagi getur tekið fram fyrir hendurnar á afgreiðslum sem hafa verið gerðar á Alþingi fyrir atbeina löglega kjörinna þingmanna, eins og t.d. því leyfi sem gefið hefur verið út til virkjunar í Fljótsdal. Í tillögum svæðisskipulagsnefndarinnar er gert ráð fyrir því að það leyfi sé einfaldlega fellt niður. Það getur enginn gert nema Alþingi Íslendinga. En tilgangurinn er sá og hugmyndin er sú að það verði gert með einni undirskrift umhvrh. án þess að Alþingi komi þar nærri. Nú geta menn haft sína skoðun á því hvort rétt sé að virkja í Fljótsdal. Jafnvel kann að vera að þeir sem voru þeirrar skoðunar á sínum tíma að rétt væri að efna til virkjunar þar hafi breytt þeirri skoðun sinni. Og menn eiga fullan rétt á því. Þingmenn eiga fullan rétt á því að breyta um skoðun. En sú ákvörun að breyta þeirri afstöðu sem tekin var á Alþingi á að takast hér fyrir atbeina þingmanna sem hér sitja en ekki af nefnd úti í bæ. Um hugmyndir um orkuvinnslu segja höfundar bókarinnar Ísland hið nýja m.a. svo, með leyfi forseta: ,,Ef það lægi fyrir að aðeins fáir valkostir í orkuvinnslu væru í alvarlegri athugun ættu aðilar á borð við ferðaþjónustuna auðveldar með að gæta sinna hagsmuna með því að gera athugun á hvort eða hvernig viðkomandi svæði gætu nýst í ferðaþjónustunni. Ókosturinn er hins vegar sá, í ljósi þess sem áður var lýst, að það að ákveða þröngt svið virkjanakosta mundi þrengja mjög möguleika íslenskra stjórnvalda til þess að finna þann orkuvinnslukost sem hentaði þeim aðilum best sem gefa sig fram hverju sinni. Í svæðisskipulagstillögu miðhálendisins fara höfundar tillögunnar þá leið að velja úr þá virkjunarkosti sem þeir telja að valdi minnstum umhverfisspjöllum, en séu þó í aðalatriðum líkir núverandi hugmyndum Orkustofnunar og Landsvirkjunar fyrir skipulagstímabilið, þ.e. til ársins 2015. Reyndar leggja höfundar skipulagsins til ýmsar breytingar á virkjanahugmyndum þessara aðila, m.a. hafi dökkgrænn litur náttúruverndarsvæðis verið settur yfir Eyjabakkalón á skipulagskortinu. Í mótmælum Landsvirkjunar til skipulagsstjóra ríkisins áður en tillagan að svæðisskipulaginu var samþykkt í skipulagsnefndinni vorið 1997, er bent á að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun eru þegar hafnar með mörg hundruð milljón króna tilkostnaði og að fullt samþykki Alþingis fyrir virkjunartillögunni liggi fyrir. Því komi það mjög spánskt fyrir sjónir að svæðisskipulagsnefndin skuli ætla að taka sér það vald að breyta virkjunarhönnun sérfræðinganna og fella samþykki Alþingis úr gildi.`` En það vald hefur hún tekið sér. Hún telur sig hafa vald til þess og að umhvrh. geti staðfest það að snúa til baka með framkvæmdir sem þegar hefur verið ráðist í og búið er að verja hundruðum milljóna króna í og byggjast á lagaheimild sem Alþingi hefur samþykkt. Þá sjá menn nú hvaða hugarfar ríkir á þeim bæ. Síðan segir í athugasemdum þeirra félaga við skipulagstillöguna, með leyfi forseta: ,,Vegna þessa og með samanburði við eldri útgáfu af skipulagskortinu sést að nefndin hefur hörfað frá þeirri ákvörðun sinni að heillita svæði Eyjabakkalónsins í dökkgrænum lit. Hefur nefndin á síðustu stundu látið gera hvítar rispur í græna litinn á lónstæði Eyjabakka, tákn sem samkvæmt reglugerð á að þýða blandaða landnotkun, sem ekki er þó hér um að ræða í þessu tilviki, og er þessi merking óútskýrð á skipulagskortinu.`` Hvað þýðir blönduð landnotkun? Hún þýðir að á viðkomandi landi geti risið t.d. sumarbústaðir með aðstöðu fyrir ferðamenn, önnur mannvirki með þjónusta fyrir ferðamenn að öðru leyti, matskálar og fleira, útivistarsvæði o.s.frv. Og það er þá í flóttatillögu nefndarinnar gert ráð fyrir því að í virkjunarlóninu á Eyjabakka verði byggð sundlaug, þar verði byggðir sumarbústaðir á botni virkjunarlónsins væntanlega, þar verði sett upp kokkhús fyrir ferðamenn í virkjunarlóninu á Eyjabakka o.s.frv. Skipulagsnefndin vill ekki hverfa frá fyrri tillögum sínum þegar henni er bent á ágalla þeirra heldur velur þann kostinn að flýja út í svona tillögugerð sem enginn skilur hvað eigi að merkja og síðan á að löggilda það með uppáskrift umhvrh. eftir nokkrar vikur eða mánuði. Síðan segja þeir Trausti og Birgir áfram, með leyfi forseta: ,,Líklega er alvarlegasti gallinn á vinnuaðferð skipulagsnefndarinnar hins vegar sá, að brotin er reglan um hugsanleg landnýtingarsvæði eftir lok skipulagstímabilsins, þ.e. árið 2015, ... Skipulagshöfundarnir rökstyðja það, að sýna engin sérmerkt orkuvinnslusvæði eftir 20 ára tímabilið, með þeim rökum að þeir geti ekki sýnt lónstærðir viðkomandi orkuvalkosta vegna þess að undirbúningsvinna orkugeirans sé ekki nógu langt komin. Þeir telja sig þó í fullum rétti til`` að ákveða að meiri hluti hálendisins verði ,,verndunarsvæði þó að rannsóknir á verndunargildi þess séu ekki alls staðar langt komnar. Menn verða að átta sig á að ákvörðun um náttúruverndarsvæði er alveg eins afdrifarík og hver önnur ákvörðun um landnýtingu. Verið getur að margir álíti að græni liturinn sem táknar verndunarsvæði sé einungis til bráðabirgða, og á fundum hafa höfundar skipulagsins ítrekað haldið því fram, að það sé lítið mál að breyta verndunarsvæðum í virkjanasvæði síðar, ef menn vilja það. Flestir vita þó hversu erfitt það mundi verða að fá þessa virkjunarkosti samþykkta eftir árið 2015 þegar svæðið hefur um áraraðir verið flokkað sem verndunarsvæði.`` Síðan segir í lokin á athugasemdum bókarhöfunda um hugmyndir um orkuvinnslu í skipulagi því sem stendur til að staðfesta um nýtingu á sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar á hálendi Íslands, með leyfi forseta: ,,Eins og getið er í inngangi þessa kafla virðist tillagan að svæðisskipulagi miðhálendisins ganga út á það að útiloka nýtingu á nær helmingi vatnsaflsins á miðhálendinu og alls háhita þar með því að skilgreina hagkvæm orkuvinnslusvæði sem náttúruverndarsvæði eða verndarsvæði.`` Nú skulum við láta hér aðeins staðar numið og reyna að velta því fyrir okkur um hvaða verðmæti verið er að tala sem rætt er um að útiloka alla nýtingu á í eitt skipti fyrir öll. Ef við lítum á háhitasvæðin ein á miðhálendinu þá hentar háhiti fyrst og fremst til raforkuframleiðslu, öfugt við lághitann sem notaður er fyrst og fremst til hitunar húsa, ylræktar, til þess að hita vatn í sundlaugar, snjóbræðslukerfi o.s.frv. Háhitinn er hins vegar fyrst og fremst orka sem hentar til raforkuframleiðslu. Talið er að ónýtt orkuvinnslugeta þeirra háhitasvæða á Íslandi þar sem er bæði hagkvæmt og umhverfisvænt, ef nota má það orð, að vinna háhita, sé 30--35 teravattstundir á ári eða eitthvað nálægt því. Hvert skyldi vera verðmæti þessarar auðlindar? Hvert skyldi vera líklegt söluverð raforku, framleiddri með háhita af hálendi Íslands með orkuvinnslugetu 30--35 teravattstundir á ári? Miðað við verð á orku frá stöðvarvegg er það verðmæti álíka mikið og verðmæti helmingsins af fiskimiðunum hringinn í kringum landið er talið vera. Þarna er með öðrum orðum verið að taka þá ákvörðun fyrir Íslendinga framtíðarinnar að ónýttar orkulindir á miðhálendinu vegna djúphita sem að verðmæti samsvara um helmingi allra nýtanlegra fiskstofna við landið, verði ekki nýttar. Það er ekki Alþingi sem tekur þessa ákvörðun. Þetta er í tillögum nefndar, skipaðrar af fulltrúum 42 sveitarfélaga með 4% landsmanna sem íbúa, og á að staðfestast af umhvrh. Með einu pennastriki er sú ákvörðun tekin fyrir framtíðina, fyrir börnin okkar, að menn ætli að leggja til hliðar nýtingu á verðmæti sem samsvarar helmingnum af verðmæti fiskimiðanna við Ísland. Ég spyr, virðulegi forseti: Hvað halda menn að þetta muni kosta Íslendinga framtíðarinnar í lífskjörum? Skiptir þetta virkilega engu máli? Ætlar Alþingi að láta þetta fram hjá sér fara eins og það taki ekkert eftir því? En það er ekki bara þetta. Það er gert ráð fyrir því að ekki verði heldur nýttur um helmingurinn af nýtanlegu vatnsafli á þessu sama hálendi sem ráðgert er nú í dag að nýta einhvern tíma í framtíðinni í samræmi við kröfur sem þá verða um umhverfisvernd og náttúruvernd. Hvaða verðmæti eru það? Ónýtt vatnsaflsorka á Íslandi í dag er eitthvað nálægt því sem ónýtt jarðvarmaorka er, um 30--35 teravattstundir árlega í framleiðslu. Samanlagt eru þessar tvær auðlindir, orka háhita og orka fallvatna í landi, sem ónýtt er, u.þ.b. helmingurinn af samanlagðri raforkuframleiðslu Norðmanna, margfalt meira en núverandi raforkuframleiðsla Íslendinga, og verðmætið miðað við orku frá stöðvarvegg álíka mikið og talið er vera verðmæti allra fiskimiða við Ísland, allra nytjastofna á Íslandsmiðum. Og svo á að taka þá ákvörðun til frambúðar að nýta ekki 3/4 hluta af þessari auðlind, nýta ekki orku háhitanna að neinu leyti og nýta ekki helminginn af ónýttri vatnsaflsorku sem við eigum á hálendinu. Það er verið að fórna framtíðarmöguleikum nýtingar sem að verðmæti samsvarar 3/4 hlutum af áætluðu verðmæti allra nytjastofna á Íslandsmiðum. Og menn sletta bara í góm á Alþingi, stjórnarliðar, eins og hér sé bara eitthvert smámál á ferðinni sem engu máli skipti. Vegna þess að fulltrúar í nefnd, fulltrúar sveitarfélaga þar sem 4% landsmanna búa hafa tekið ákvörðun um það fyrir hönd hinna 96% að auðlindir Íslands skuli ekki nýttar að þessu marki. Að orkuauðlindir Íslands sem við eigum til að hlaupa upp á í framtíðinni skuli aðeins vera nýttar að 1/4 hluta til. Og þetta ætla menn að láta yfir sig ganga eins og ekkert sé. Og svo segja menn að með umræðum okkar jafnaðarmanna hér séum við í málþófi, þá séum við að þæfa mál og ekki ræða það efnislega þegar slíkir almannahagsmunir eru í húfi eins og ég var að nefna áðan. Framtíð lífskjara á Íslandi liggur ekki síst í því að nýta auðlindir landsins og svo taka tólfmenningar sig til og ákvarða fyrir okkur hin að 3/4 hlutar af náttúruauðlindum Íslands sem ónýttar eru skuli aldrei nýtast. Hverju svara forsvarsmenn tillögugerðarinnar þegar þeim er bent á þetta? Því var svarað til á fundi í verkfræðideild Háskóla Íslands í janúar 1997 að þessi 12 manna nefnd þar sem fulltrúar 4% landsmanna sitja hafi ákveðið að háhitinn á miðhálendinu yrði ekki nýttur af umhverfislegum og tæknilegum ástæðum. Síðan var bætt um betur. Í útvarpsviðtali í maí 1997 var sagt að nefndin hafi í þessum efnum ákveðið að ganga lengra í tillögum um verndun á hálendinu en Náttúruverndarráð hefur nokkru sinni gert. Á það virkilega að líðast, virðulegi forseti, að þessi fámenna og allt að því umboðslausa nefnd geti gjörbreytt orkumála- og verndarstefnu Alþingis og fellt úr gildi stefnumótandi starf sem fram hefur farið í áratugi hjá Alþingi og stofnunum þess? Menn líta gjarnan svo á að það sé merki um harðlyndi eða harðan heim að tala um nýtingu á auðlindum landsins til orkuframleiðslu. Það er sennilega vegna þess hversu harðar jarðvinnsluvélarnar eru sem vinna að umbreytingu landsins ef nýta á það í því skyni. Það eru ekki harðar jarðvinnsluvélar sem stuðla að gróðureyðingu hálendis Íslands. Það eru ekki harðar jarðvinnsluvélar sem eru þess valdandi að á Íslandi er mesta eyðimerkurmyndun í öllum heiminum. Það eru ekki harðar jarðvinnsluvélar sem bera ábyrgð á því að landið er að fjúka brott, gróðurinn að hverfa. Ekki er hörðum jarðvinnsluvélum ofbeitt er á hálendi Íslands. Athafnir manna hafa stuðlað að jarðvegs- og gróðureyðingu þó ekki séu harðir stálfletir jarðvinnsluvéla sem því valda. Nefndin sem hins vegar hefur ákveðið af vísdómi sínum, vegna verndunar- og náttúruverndunarsjónarmiða, að þrír fjórðu hlutar af orkulindum Íslands á miðhálendinu skuli ekki nýttir, segir ekki eitt aukatekið orð um hvað gera eigi til að hægja á mestu eyðimerkurmyndun í heimi. Þessi eyðimörk stafar af öðrum manna gjörðum en virkjanamálum. Í tillögum nefndarinnar er ekki eitt orð um aðgerðir til verndunar gróðurlendi fyrir beit eða ákvörðunum manna um að leggja landið í auðn. Um það er ekki hálft orð. Af hverju ekki? Skyldi það vera vegna þess að þeir einstaklingar sem hlut áttu að máli og eru fulltrúar aðliggjandi sveitarfélaga eigi þar einhverra hagsmuna að gæta? Á það skipulag sem á Íslandi hefur skapað mestu eyðimerkurmyndun í heimi áfram að fá að vera við völd? Menn gera gjarnan samanburð annars vegar á landnotkun vegna ferðaþjónustu og útivistar sem mönnum finnst gott og hins vegar landnotkun vegna annarra þarfa, svo sem eins og virkjanaframkvæmda. Hið síðarnefnda finnst mörgum vont. Menn gleyma því gjarnan að ferðaþjónusta og útivist stuðlar að mengun ekkert síður en önnur mannanna verk. Ýmsir ferðamannastaðir á Íslandi, sem ekki þola mjög vel ágengni ferðamanna, eru nú þegar í hættu vegna átroðslu og mengunar sem fylgir ferðamannaþjónustu. En gott og vel, við skulum samt miða við viðurkenndar hugmyndir manna um mikilvægi ferðaþjónustu, að það sé valkostur á móti hinum harðari iðnaði, t.d. orkuiðnaði. Hugmyndir um ferðaþjónustu og útivist eru taldar til marks um að þar ráði mýkri sjónarmið. Hvaða tillit skyldi vera tekið til þeirra hluta í því skipulagi um nýtingu á miðhálendi Íslands sem afgreiðsla Alþingis á tillögu ríkisstjórnarinnar um breytingu á lögum um sveitarstjórnarmál á að renna stoðum undir? Aðaleinkenni þessarar tillögu, þ.e. hvernig nýta á sameiginlega auðlind okkar á hálendinu, er að 90% af öllu hálendi Íslands er skipt í tvo flokka, annars vegar náttúruverndarsvæði og hins vegar verndarsvæði. Miðhálendið er 40% af öllu flatarmáli landsins. Ráðstöfun á þessum 40% á að haga þannig að 90% af þeim eiga að verða land sem ekki nýtist, hvorki til ferðalaga né annars, samkvæmt hefðbundinni skilgreiningu á ferðamennsku. Í lögum um náttúruvernd eru þessir tveir landnýtingarflokkar, náttúruverndarsvæði og verndarsvæði, ekki til. Í lögum eru til flokkarnir þjóðgarður, fólkvangur, friðað svæði og náttúruvætti. Það er hins vegar lagt til að búa til eitthvað nýtt sem enginn veit hvað þýðir, þ.e. náttúruverndarsvæði og verndarsvæði og 90% af miðhálendi Íslands í sameign þjóðarinnar skuli falla undir slíka nýtingu án þess að skilgreina nokkuð nánar í hverju sú nýting er fólgin. Menn eru augljóslega að ræða um að fórna miklum hagsmunum, ekki aðeins hvað varðar nýtingu orkulinda heldur einnig hagsmunum er lúta að útivist og ferðaþjónustu. Þetta er kynnt með orðunum ,,auðnin er auðlind``. Auðn Íslands er auðlind. Við erum með öðrum orðum að stórauka auðlindina. Auðlindin vex með örri gróðureyðingu. Auðlindinni á miðhálendi Íslands, sem við eigum saman, fer nú ört fram vegna eyðimerkurmyndunar. Þeir sem stuðla að gróðureyðingu á hálendinu, m.a. með ofbeit, eru að áliti nefndarinnar að stuðla að ört vaxandi auðlind. Þeir eru að vinna framfarastarf fyrir þjóðina. Auðnin vex, auðlindin eykst og við erum alltaf að verða ríkari og ríkari. Auðlindin stækkar og stækkar eftir því sem meiri gróðri blæs burtu af gróðri á hálendissvæðinu. Auðn er auðlind. Kannski átti nefndin við að auðnin ætti að vera auðlind fyrir ferðaþjónustuna, þ.e. að skipulagið hefði þá að markmiði að gera auðnina aðgengilegri og auðnýtanlegri fyrir ferðamenn svo sem með því að leggja enga vegi um hana og gera þar með aðkomu ferðamannsins auðveldari og auðsóttari að auðninni, þessari miklu auðn. Markmið skipulagsins eins og ég minnti á áðan er alveg þveröfugt, að vinna á móti aukningu umferðar á hálendinu og koma í veg fyrir uppbyggingu góðrar þjónustuaðstöðu fyrir ferðamenn. Í textanum með greinargerðinni í skipulagstillögunum kemur aftur og aftur fram sú vandræðalega staða sem höfundar hafa komið sér í með því að skilgreina auðnina sem auðlind. Auðnin getur aðeins verið auðlind í skilningi ferðaþjónustunnar en nefndin gerir jafnframt tillögur um að torvelda aðgengi ferðamanna að hinni vaxandi auðlind, hinni íslensku eyðimörk. Þeir komast æ ofan í æ í þá vandræðalegu stöðu að reyna annars vegar að telja fólki trú um að öll þessi verndun sé gerð til að náttúruauðæfi hálendisins nýtist fólki. Í hinu orðinu er flest í skipulaginu gert þannig að fólki reynist erfitt að komast um hálendið og dvelja þar. Upphafssetningin í kaflanum um útivist og ferðaþjónustu í tillögunum hefst t.d. á þessum orðum: ,,Gert er ráð fyrir að uppbygging ferðamannaaðstöðu verði takmörkuð á miðhálendinu.`` Um vegina, sem eru auðvitað forsendur þess að ferðamenn komist að hinni miklu, sívaxandi auðlind, eyðimörkinni á hálendi Íslands, segir: ,,Stefnt er að því að halda vegaframkvæmdum að hálendinu í lágmarki.`` Um það hvar ferða- og útivistarfsemin eigi að fara fram segir í greinargerðinni að megináhersla verði lögð á uppbyggingu ferðaþjónustu á jaðarsvæðum hálendisins og nokkrum afmörkuðum svæðum í nánd við aðalfjallvegi. Í þessu sambandi eru skilgreindar svokallaðar jaðarmiðstöðvar þar sem t.d. matsala, verslun, bensínsala og gisting í herbergjum er leyfð. Í skipulaginu eru auk jaðarstöðva skilgreindar hálendismiðstövar, skálar og fjallasel þar sem ekkert af fyrrgreindri þjónustu verði leyft nema í undantekningartilvikum. Samkvæmt skilgreiningu í töflu, sem birt er á bls. 170 í þessu riti tvímenninganna, eiga skálarnir og fjallaselin sem hér er rætt um ekki að vera í neinu vegasambandi. Það á ekki að vera hægt að aka að þeim. Ferðamennirnir eiga að fara þangað á tveimur jafnfljótum. Hvar skyldu hins vegar jaðarmiðstöðvar vera? Hvar verður hægt að fá þjónustu? Þær eru á Laugarvatni, Flúðum, Árnesi, Staðarskála, Varmahlíð og Goðafossi. Frá þessum jaðarstöðvum er ferðamönnum ætlað að fara í hálendisferðir. Annars staðar en þarna, á stöðum sem eru alþekktir ferðamannastaðir í byggð og yfirleitt ekki í neinum tengslum við hálendisferðir í huga fólks, er ekki gert ráð fyrir að ferðamenn geti fengið slíka þjónustu. Menn tala um að það eigi að nýta hálendi Íslands í þágu hinnar jákvæðu ferðamannaþjónustu og þær hugmyndir eru leiknar svona í skipulagstillögunum. Hvað kemur skýrt fram í þessum tillögum? Það er að þeir 42 hreppar, eða fulltrúar þeirra sem í nefndinni sitja, vilja að þeir einoki þá þjónustu sem tengist hálendisferðum og reyna að koma í veg fyrir að ferðaaðilar geti byggt upp þjónustu á hálendinu og leyft fólki að gista þar við aðstæður sem ferðamenn vilja njóta. Þeir verða samkvæmt skipulaginu, ávallt í lok hvers dags, að snúa aftur niður í sveitirnar til að fá þar þjónustu. Það er bannað að veita þá þjónustu á hálendinu sjálfu. Því skal stýrt hvar pylsan er keypt og hver selur hana. Þá kemur líka fram að hvorki má selja né geyma eldsneyti á hálendi landsins. Það er gert nú þegar, eins og þeir vita sem farið hafa um hálendið. Ferðafólk getur keypt sér eldsneyti þar yfir sumartímann. Nú á að banna það með öllu. Hvaða vanda eru menn ekki að skapa þar og hver er tilgangurinn með því að banna það alfarið, í staðinn fyrir að setja t.d. mjög strangar mengunar- og umhverfiskröfur um slíka þjónustu? Hvernig er reynt síðan að lýsa þeim sjónarmiðum sem fyrir höfundum tillögunnar vakir hvað ferðamannaþjónustu viðvíkur? Hvernig er útskýrt að það geti gengið saman, það sem höfundar segja að þeir vilji stuðla að aukinni ferðamannaþjónustu og svo hitt að setja allar þessar takmarkanir? Jú. Það er gert þannig að sagt er að það sé tilgangur tillöguhöfunda að ná í ríkustu erlendu ferðamennina því að þeir gefi mest af sér og að því er virðist aðeins þeir sem fara í ævintýraferðir, en hins vegar sé ekki eins mikill áhugi að ná í þá sem fara gangandi og sofa í tjöldum eða svefnpokaplássi, þ.e. fátæka fólkið. Höfundur greinargerðarinnar vitnar í einhvern einn erlendan fræðimann og telur sig sanna með því að hrun tekna í hálendisferðum vofi yfir ef hinum almenna ferðamanni, þar á meðal hinum almenna Íslendingi, sé gert kleift að ferðast með góðu móti um hálendið. Þar segir t.d. orðrétt, með leyfi forseta: ,,Aukin uppbygging virkar fráhrindandi á hina ævintýragjörnu ferðamenn en trekkir að hópferðamennina. Ferðir á staðinn eru dýrar og aðeins efnameiri geta leyft sér að ferðast þangað. En ferðamönnum heldur kannski áfram að fjölga og loks fara ferðaskrifstofur að selja alferðir á staðinn og þá hefur efnaminna fólk líka kost á að komast þangað.`` Það er alveg skelfilegt, virðulegi forseti, ef menn ætla að skipuleggja ferðaþjónustuna á hálendinu þannig að efna\-minna fólkið geti líka komist þangað. Það er alveg skelfilegt. Það er að sjálfsögðu ekki í samræmi við hagsmuni þjóðarinnar eða hvað, að efnalitlir Íslendingar geti farið og ferðast um á hálendi landsins? Það eiga bara að vera forréttindi hinna ríku. Þannig á að nýta hálendi landsins til ferðaþjónustu, að bara ríkt fólk sem eyðir miklum peningum eigi gott með að fara þar um. Það væri nú ansi gaman að heyra í henni Sigurjónu, þ.e. hæstv. samgrh., ráðherra ferðamála, hvort að hann sé sammála þeirri meginstefnumörkun sem verið er að gera um nýtingu hálendisins, þ.e. að það skuli vera yfirlýst að það eigi að koma að mestu í veg fyrir að efnaminna fólk geti ferðast um miðhálendið. Virðulegi forseti. Ég hef þegar talað hérna nokkuð langt mál um þær hugmyndir sem uppi eru um hvernig menn ætla sér að nýta sameiginlegar auðlindir Íslendinga, náttúru miðhálendisins og þá orku sem þar er að finna og það aðdráttarafl sem þetta stóra landsvæði, 40% af öllu Íslandi, hefur á ferðamenn, innlenda sem erlenda. Ég er að benda á hvernig þeir sem eiga að fá valdið til stjórnsýslu á þessu hálendi, ætla að nýta vald sitt. Hvernig þeir ætla að haga umgengnisrétti almennings að miðhálendinu. Hvernig þeir ætlast til að þjóðin nýti auðlindir sem hún á sameiginlega á miðhálendinu. Ég er að draga þetta fram, virðulegi forseti, til að mönnum sé alveg ljóst til hvers refirnir eru skornir. Hvað það er sem hinn íhaldssami stjórnarmeirihluti sem lifir í fortíðinni ætlast til að gert sé við þá auðlind sem þjóðin á enn saman en mun ekki eiga lengi saman ef svo fer fram sem horfir? Þegar lögin um stjórn fiskveiða voru ákveðin var sagt í 1. gr. þeirra, með leyfi forseta: ,,Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar.`` Síðan var þessi sameign tekin og afnotarétturinn af henni gefinn nokkrum einstaklingum og fyrirtækjum sem síðan hafa verslað með þessa auðlind sín á milli fyrir ævintýralegar fjárhæðir. Nú á að leika þennan leik aftur með allar auðlindir sem þessi þjóð á á þurrlendinu. Hér á að afgreiða frv. um þjóðlendur þar sem sagt er alveg eins og í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða: ,,Þjóðin á þennan auð saman.`` Síðan á að taka sig til og afhenda forræðið á þessari sameiginlegu auðlind til örfárra einstaklinga til að taka ákvörðun um hvernig hún skuli nýtt. Og hvernig ætla þessir aðilar að nýta þessa sameiginlegu auðlind? Því hef ég gert grein fyrir með því að vitna í tillögur sem þeir hafa gert um svæðisskipulag á hálendinu þar sem kemur fram stefnumörkun um það hvernig þessa sameign skuli nýta. Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði í dag, að þeir eru ekki margir sem hafa nennu í sér til að hlusta á langar ræður. En það er mjög slæmt því erfitt er að gera grein fyrir hvaða mál er hér á ferðinni nema í nokkuð ítarlegu máli. En hitt fer ekki fram hjá neinum að sú ákvörðun okkar jafnaðarmanna að ræða þetta mál eins og við höfum gert, efnislega og ítarlega án nokkurra málalenginga, hefur orðið til þess að stöðugt fleiri eru að vakna til vitundar um hvaða framtíðarhagsmunum hér er verið að fórna. Ég vil því ljúka þessari ræðu minni með því sem ég sagði í upphafi hennar. Ég er sannfærður um það að ef þetta fer svona fram þá verða umræðurnar manna á meðal eftir tíu ár ekki umræður um hvernig farið var með fiskimiðin eins og sérhverjir tveir Íslendingar sem hittast á förnum vegi ræða um í dag fyrr eða síðar í sínu spjalli, heldur verður umræðan enn frekar um það hvernig allar hinar auðlindir landsins, sameiginleg eign þjóðarinnar, voru teknar og seldar eða gefnar örfáum Íslendingum til ráðastöfunar eins og hér er verið að gera.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hrella forseta með því að hér standi til margra klukkutíma ræða. Það er ekki ætlun mín, herra forseti, enda er ég yfirleitt stuttorð í ræðustól.  Herra forseti. Í upphafi máls míns vil ég gera grein fyrir því að í meðferð málsins á Alþingi hef ég aðallega komið að því í gegnum veru mína í hv. allshn. sem fékk tiltekna þætti þessa frv. til umsagnar vegna tengsla þess við þjóðlendufrv. Ég sit ekki í hv. félmn. og því mun ég aðallega fjalla um þær greinar sem reyndar eru þær sem mest eru umdeildar. Ég mun þó lítillega koma inn á aðrar efnisgreinar sveitarstjórnarlagafrv. sem vissulega þyrftu að fá hér góða umfjöllun. Herra forseti. Ég setti mig á mælendaskrá fyrir nokkrum dögum vegna þess að mér fannst mjög mikilvægt að rödd okkar kvennalistakvenna kæmi skýrt í ljós, en hún gerir það ekki á fyrirliggjandi nefndarálitum þar sem við eigum ekki aðild að félmn. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir hefur svo sannarlega gert þessu máli góð skil í sínum ræðum. En a.m.k. önnur af hennar ræðum var flutt að nóttu til og er ekki enn þá fyrirliggjandi á netinu þannig að ég mun á eftir endurtaka einn þátt úr hennar ræðu. Hv. allshn. var beðin um að fjalla um þetta mál. Þá kom í ljós að allshn. klofnaði í áliti sínu og minni hlutinn skilaði áliti til félmn. Vanalega eru álit annarra nefnda birt með áliti meiri hlutans, áliti meiri hluta félmn. í þessu tilviki, en svo var ekki að þessu sinni þar sem sveitarstjórnarlagafrv. var tekið út úr nefndinni í ágreiningi áður en umsögn allshn. barst. Þetta sýnir vinnubrögðin á hinu háa Alþingi þessa dagana. Ég ætla að leyfa mér að lesa álit minni hlutans, en að því standa hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og sú sem hér stendur. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Minni hluti allshn. leggst gegn ákvæði 1. gr. og ákvæði til bráðabirgða og leggur til að ákvæði til bráðabirgða verði fellt brott og 1. gr. verði breytt.`` Þetta er síðan lagt til af minni hluta félmn., hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur sem á sæti í félmn. ,,Minni hlutinn telur það óeðlilegt og varasamt að nokkrar sveitarstjórnir fái stjórnsýsluvald og þar með talið vald til ákvarðana um landnýtingu og skipulagsvald á hálendinu, sem er um 40% af öllu Íslandi. Skýrt þarf að kveða á um að hálendið og allt landsvæði utan eignarlanda sé sameign íslensku þjóðarinnar og að hálendið verði ein skipulags- og stjórnsýsluheild, en ofangreind ákvæði í frv. til sveitarstjórnarlaga gengur þvert á þau markmið. Þannig er stjórnsýslunni skipt á milli þeirra sveitarfélaga sem liggja að hálendinu. Hætta er á því að hagsmunir einstakra sveitarfélaga ráði of mikið ferðinni í stjórnsýslunni á hálendinu fremur en þjóðarheildarinnar. Grundvallaratriði er að hálendið verði með lögum lýst sem sameign þjóðarinnar. Með sama hætti er einnig eðlilegt að stjórnsýslan á hálendinu verði í höndum ríkisvaldsins en ekki örfárra sveitarfélaga sem liggja að hálendinu, því skipulag hálendisins skiptir alla íbúa landsins máli, en ekki bara þá sem búa í nálægð við það. Síðan segir: ,,Ljóst er einnig að verði þessi ákvæði í frv. félmrh. að lögum, þá getur umhvrh. staðfest þær tillögur að svæðisskipulagi miðhálendisins sem nú liggja fyrir. Þær tillögur hafa verið harðlega gagnrýndar af fjölda aðila og mjög alvarlegar athugasemdir við þær gerðar.`` Síðan er farið út í samantektina og nokkrar athugasemdir sem ég mun gera nánar grein fyrir á eftir í máli mínu. Að lokum segir í þessu áliti: ,,Verði þessar tillögur staðfestar með lagastoð í 1. gr. frv. og ákvæði til bráðabirgða í frv. félmrh. væri í reynd tekin úr höndum þingsins, stefnumótun í stórum málaflokkum, sem ákvarðanir um landnýtingu á miðhálendinu ættu að byggja á. Minni hlutinn varar því alvarlega við samþykki ofangreindra ákvæða og telur það vera stórslys verði þau samþykkt.`` Virðulegi forseti. Hér kemur afstaða mín til þessa frv. fram, þ.e. til 1. gr. og ákvæðis til bráðabirgða. En hér er reyndar undir stór lagabálkur eða frumvarpsbálkur um sveitarstjórnarlög sem á að leysa af hólmi 12 ára gömul lög frá árinu 1986. Fyrir utan þessar umdeildu greinar verð ég að segja að mér finnst ekki mjög margt nýtt og óvænt vera í þessu frv. Fyrst og fremst virðist verið að staðfesta það sem orðið er og ekki er einu sinni haggað við lágmarksfjölda í sveitarfélögum, þ.e. fjöldanum 50 þótt ljóst megi vera að svo smá sveitarfélög eigi æ erfiðara með að ráða við stórverkefni eins og rekstur grunnskólans svo nokkuð sé nefnt. Ég vil fagna því að samkvæmt frv. eru rýmkuð ákvæði varðandi möguleika sveitarfélaga til að hafa áhrif á nafngiftir sveitarfélags og hvaða nöfn geta verið í boði, sbr. 4. gr. frv., og vonandi verður það til þess að við sjáum mörg falleg nöfn á sveitarfélögum í framtíðinni. Þá tek ég eftir því að 99. gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga er felld brott, nefnilega að sveitarfélögum geti í einhverjum tilvikum verið skylt að hafa með sér samvinnu. Þetta ákvæði er nú fellt brott enda vitum við að það er mjög umdeilt hvort skylda eigi sveitarfélög til að sameinast eða ekki. Ég nefni þetta atriði sérstaklega vegna þess að hæstv. félmrh. notaði þetta ákvæði sem samlíkingu við það mál sem hér var til umræðu fyrr í vetur, nefnilega fræðslu um jafnréttismál fyrir æðstu ráðamenn sem hæstv. félmrh. telur af hinu góða en samt eigi ekki að gera það að skyldu að æðstu ráðamenn sæki slíka fræðslu. Að hans mati er jafnréttisfræðsla fyrir ráðamenn og samvinna sveitarfélaga æskileg en ekki það mikilvæg að skylda eigi þessa fræðslu eða þessa samvinnu, eða þá hann trúir því ekki að sú aðferð beri árangur. Önnur leið og sú sem hér er farin er að hafa verkefni sveitarfélaganna þannig að samvinna verði nauðsynleg og vonandi verður það einnig þannig með fræðslu um jafnréttismál fyrir æðstu ráðamenn að vegna þess hve jafnréttismálin verði miðlæg í framtíðinni verði nauðsynlegt fyrir ráðuneyti og ríkisstofnanir að yfirmenn átti sig á því að fræðsla um þau er nauðsynleg til árangurs í starfi. En meginbreyting þessa frv. og sú sem umdeildust er kemur fram eins og ég sagði áður í 1. gr. frv. og í ákvæðum til bráðabirgða sem ég hef rætt töluvert í allshn. í tengslum við frv. um þjóðlendur, nefnilega að nú er lagt til eins og margoft hefur komið fram í umræðunni að landið skiptist í sveitarfélög en ekki eingöngu byggðin og afréttir. Þetta er mjög stórt mál og sem betur fer virðist allt þjóðfélagið vera að taka við sér. Það er sem sagt lagt til að um 5% landsmanna ráði yfir hálendinu, jöklunum, óbyggðunum en 95% þjóðarinnar séu áhrifalaus þar um. Reyndar er lögð til pínulítil bragarbót eins og ég kem að á eftir en samkvæmt frv. á að skipta hálendinu upp í svokallaðar ræmur sem nefnt hefur verið sem lúta eiga stjórnsýslu mismunandi sveitarfélaga og skipulagi, a.m.k. hvað varðar aðalskipulag. Vissulega er ætlunin að hafa samræmt svæðisskipulag, eins og ég sagði áðan, samanber fyrirliggjandi tillögur og frv. umdeilda um breytingu á skipulagslögum sem fékkst ekki rætt á dögunum og kemur því ekki til umræðu á þessu vori. Út af þessari umdeildu grein margklofnaði hv. félmn. þótt allir nema einn nefnarmanna hafi reyndar skrifað upp á álit meiri hlutans, þar af voru fjórir með fyrirvara um að miðhálendið verði skipulagt sem ein heild. Málamiðlunartillagan virtist róa hv. stjórnarþingmenn Siv Friðleifsdóttur og Pétur H. Blöndal en ljóst er að hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir og Ögmundur Jónasson gerðu ráð fyrir að samhliða frv. yrðu gerðar breytingar á skipulagslögum sem nú er útséð um að verði gerðar. Efnislega tryggir sú tillaga sem fyrir liggur, um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, --- ég sé að hæstv. umhvrh. gekk í salinn og er vonandi að hlýða á mál mitt --- ekki að miðhálendið verði skipulagt sem ein heild þar sem aðalskipulag þarf að samþykkja innan hvers sveitarfélags. Í raun hefur þessi nýja samstarfsnefnd, sem á að koma á fót, eingöngu umsagnarrétt yfir þeim tillögum sem nú liggja fyrir sem hafa verið samdar án aðkomu fulltrúa frá meiri hluta landsmanna eða fulltrúa af höfuðborgarsvæðinu svo og frá Vestfjörðum. Sú tillaga gerir heldur ekki ráð fyrir að hálendið sé ein stjórnsýsluleg heild sem ég tel mjög mikilvægt, þótt vissulega geti stjórn hálendisins, ef henni yrði komið á, framselt einhver stjórnsýsluverkefni til tiltekinna sveitarfélaga en ég mun koma nánar að því á eftir. Ég tel að með hugmynd okkar kvennalistakvenna og jafnaðarmanna um að gera miðhálendið að stjórnsýslulegri heild sé á engan hátt verið að vanmeta þátt sveitarfélaga í stjórnsýslunni. Vissulega er mjög líklegt að þeim yrðu fengir ákveðnir hlutar stjórnsýslunnar svo sem lögreglueftirlit eða heilbrigðiseftirlit. Eins og þegar hefur komið fram í ræðu hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur erum við kvennalistakonur þeirrar skoðunar að miðhálendið eigi að vera bæði skipulagsleg og stjórnsýsluleg heild sem lýtur sérstakri stjórn. Við getum því tekið undir flest það sem kemur fram í nál. minni hluta félmn., hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, sem rétt í þessu var að ganga í salinn. Við kvennalistakonur lítum á víðerni Íslands sem mjög dýrmæta auðlind í sameign þjóðarinnar, samanber þjóðlendufrv. sem kemst væntanlega á dagskrá næstu daga, og því sé eðlilegt að þessi víðerni séu undir einni stjórn með þátttöku fulltrúa allra landsmanna en þó kannski einkum og sér í lagi að þessu svæði verði stjórnað af víðsýni og fagmennsku en ekki verði hagsmunatogstreita sem einkenni þær ákvarðanir sem þar verði teknar. Ég vil í þessu sambandi nefna fjölmennan fund sem hefur komið til tals í umræðunni, sem haldinn var 4. maí sl., en þar voru fjölmenn frjáls félagasamtök að verki og fundinum eru einmitt gerð mjög góð skil í Morgunblaðinu í dag. Ég ætla því að spara forseta þann lestur og að gera ítarlega grein fyrir þeim sjónarmiðum sem þar komu fram en í yfirlýsingunnu eru ítrekaðar áhyggjur af því að ef þetta frv. fari í gegn sé verið að mismuna þegnunum með því að eingöngu sumir, þ.e. þeir sem búa í nærliggjandi sveitarfélögum, komi að stjórnsýslu svæðisins og skipulagi. Það eru mjög athyglisverð sjónarmið sem komu þarna fram og ég vil nefna að þarna standa að formaður Hins íslenska náttúrufræðifélags, forseti Ferðafélags Íslands, formaður Íslenska alpaklúbbsins, formaður Útivistar, formaður Jöklarannsóknafélags Íslands, formaður Skotveiðifélags Íslands, Landssamband íslenskra vélsleðamanna, formaður Ferðaklúbbsins 4x4 og stangaveiðifélagsins Ármanna. Fundurinn sýnir mjög vel að fólki er alls ekki sama um hvað hér er að eiga sér stað og sama sýna hin fjölmörgu skeyti og símtöl sem við þingmenn höfum fengið undanfarna daga vegna málsins. Mér finnst mjög athyglisvert, herra forseti, að bera andstöðuna úti í þjóðfélaginu í málinu saman við andstöðuna í svokölluðu gagnagrunnsmáli. Með mjög stuttu millibili hafa verið umdeild mál í þinginu. Hið fyrra fékk þann farsæla endi í bili að vera frestað til haustsins og það er svo sannarlega von mín að það verði einnig nú. Sameiginlegt með þessum viðbrögðum er að þarna eru mjög sterkar tilfinningar. Við fáum skeyti frá bláókunnugu fólki sem lýsir reynslu sinni og lætur í ljós bænir um að frv. verði frestað. Í öðru lagi er ljóst að fyrir utan þennan stóra fund sem ég nefndi hér áðan eru andmælendur þessa frv. fyrst og fremst einstaklingar sem finna hjá sér hvöt til að mótmæla. Oft eru það sérfræðingar á sviði náttúruverndarmála. Þarna er nákvæmlega sami óttinn í þjóðfélaginu og vegna gagnagrunnsins sem líka kom mjög nálægt fólki tilfinningalega. Ég held því að sömu rökin eigi við í þessu máli og hinu fyrra, að allt að því nauðsynlegt sé að fresta málinu þótt ekki væri nema til þess að kynna það betur þannig að fólk sé alveg visst um hvað er verið að gera. Ljóst er að stundum byggjast viðbrögðin á vanþekkingu en margir eru mjög vel upplýstir og lýsa samt miklum áhyggjum. Herra forseti. Fólk áttar sig á því að hér eru gífurlegir hagsmunir í húfi. Ég vil fyrst og fremst leggja áherslu á hin ósnortnu víðerni og þá stórkostlegu auðlind sem verður æ mikilvægari, samanber mjög góðan pistil frá Illuga Jökulssyni sem hv. þm. Kristín Halldórsdóttir fór yfir í ræðu sinni eina nóttina. Ég mun koma nánar að honum á eftir í ræðu minni. Fyrir utan þessi verðmæti er ljóst að þegar kemur til virkjana, framkvæmda í ferðaþjónustu og aðgengi að viðkvæmum svæðum, þá eru einnig mjög miklir hagsmunir í húfi. Að mínu mati er því mjög ólýðræðislegt að fulltrúar um 5% þjóðarinnar geti ráðið yfir þessum auðæfum. Öll þjóðin þarf að koma þar að en þó einkum og sér í lagi fagmenn og þeir sem hafa heildarhagsmuni í bráð og lengd í huga. Við höfum þegar afhent fiskimiðin til nokkurra einstaklinga þótt vonandi sé það aðeins til skamms tíma, fram að næstu kosningum eða svo, því vonandi tekst okkur að breyta lögum um stjórn fiskveiða. Þegar það var gert árið 1983, að færa kvótann á hendur örfárra manna, var það gert án þess að þingheimur hafi í raun áttað sig almennilega á því hvað var að gerast. Sú lagabreyting sem þá átti sér stað fólst í opinni heimild ráðherra til að prófa kvótasetningu á ákveðnum tegundum í takmarkaðan tíma. Hið sama virðist hafa átt sér stað árið 1972 þegar afréttirnir komust undir stjórn sveitarfélaga, eins og skýrt kom fram í ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur. Þá var mjög lítil umræða um málið. Þetta var á seinustu dögum þingsins og málið var keyrt í gegn með miklum hraða. Mjög lítil umræða var um að afréttir færu undir sveitarfélögin. Ljóst er að sú ákvörðun var fyrst og fremst tekin þá vegna þess að virkjanir voru í augsýn og þá þótti rétt að vissir hagsmunaaðilar sætu að kjötkötlunum. Mér finnst því mikilvægt og nauðsynlegt að þjóðin og þingheimur átti sig á því hvað nú er að gerast. Í umræðunni í hv. allshn. kom til umræðu mikil ráðstefna þar sem farið var í gegnum breytingar á stjórnsýslumörkum hálendisins. Ég ætla að segja nokkur orð um það. Ég styðst hér við plagg sem Tryggvi Gunnarsson hrl. lagði fyrir á þessari ráðstefnu. Í fyrsta lagi segir að meginreglan sé að staðarmörk sveitarfélaga fylgi ytri mörkum fasteigna sem tilheyra sveitarfélaginu. Í öðru lagi segir að í sveitarstjórnarlögum frá 1905 og 1927, 1. gr., segi að sýslur í landinu skuli vera sömu og nú eru, sömuleiðis sýslnamörk. Sama gilti um hreppa í hverri sýslu og hreppamörk. Árið 1961, skv. lögum nr. 58, 1. og 2. gr., skiptist landið í sveitarfélög sem ráða sjálf málefnum sínum undir yfirstjórn ríkisstjórnarinnar. Með sveitarfélögum er í lögum þessum átt við hreppa og kaupstaði. Staðarmörk sveitarfélaga skulu vera hin sömu og nú eru en ráðuneytið getur breytt þeim skv. sérstökum heimildum í lögum einkum vegna sameiningar sveitarfélaga. Þá koma lögin sem ég nefndi áðan, nr. 52/1972, um breytingu á lögunum frá 1961. Þar segir í 3. mgr. 2. gr.: ,,Afréttarsvæði sem ekki hefur þegar verið skipað innan staðarmarka né sveitarfélags skal teljast til þess sveitarfélags sem þar á eignar- og afnotarétt. Ef fleiri en eitt sveitarfélag eiga aðild að slíku landi og ekki er samkomulag um hverju þeirra það skuli tilheyra sker félmrn. úr.`` Síðan koma sveitarstjórnarlögin 1986, núgildandi lög, en þar segir í 1. gr.: ,,Byggðin í landinu skiptist í staðbundin sveitarfélög sem stýra sjálf málefnum sínum á eigin ábyrgð.`` Í 3. gr. þeirra laga segir: ,,Sveitarfélag hefur ákveðin staðarmörk. Óheimilt er að breyta þeim nema með lögum. Þó getur ráðuneytið breytt mörkum sveitarfélaga í sambandi við sameiningu þeirra eða til staðfestingar á samkomulagi milli sveitarstjórna. Nú eiga íbúar tiltekins sveitarfélags upprekstrarrétt í afrétt sem ekki hefur verið skipað innan staðarmarka neins sveitarfélags og skal hann þá teljast til þess sveitarfélags. Ef íbúar fleiri en eins sveitarfélags eiga upprekstrarrétt í afréttinn og ekki næst samkomulag um til hvers þeirra hann skuli teljast sker ráðuneytið úr.`` Ég ætla ekki að fara í fleiri ákvæði um þetta en þarna er einnig rætt um fjallskil og fleira sem snertir kannski þjóðlendufrv. Einnig er svo bent á ákvæði til bráðabirgða í frv. til sveitarstjórnarlaganna. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að í þessari umræðu hefur því verið haldið fram að einungis sé verið að bæta við jöklunum en það er meira en það. Það er verið að færa stjórnsýsluréttinn mjög ákveðið yfir á afréttarsvæðin. Sú tillaga að svæðisskipulagi miðhálendisins sem nú liggur fyrir hefur hlotið mjög harða gagnrýni. Hún var samin af formönnum héraðsnefnda aðliggjandi sveitarfélaga. Í allshn. var, vegna skörunar þessa frv. við þjóðlendufrv., dreift útdrætti úr umsögnum eða athugasemdum vegna þessarar svæðisskipulagstillögu. Ég er hér með útdrátt úr þessum athugasemdum sem eru mjög alvarlegar og ég vil ítreka það. Athugasemdirnar við svæðisskipulagstillöguna eru mjög alvarlegar og vonandi mun hún að einhverju leyti taka mið af þessari gagnrýni. Þessi tillaga fær lagagrundvöll ef þetta frv. verður samþykkt. Það sem vekur athygli mína þegar farið er yfir athugasemdirnar, ég gæti svo sem lesið þær allar upp en ætla að láta mér nægja að stikla á þeim allra stærstu, er að þær eru gerðar af aðilum úr öllum geirum. Þær berast frá ferðamálafrömuðum, náttúruverndarsinnum og virkjunaraðilum. Það er almennt kvartað undan því að grundvallarforsendur vanti til að ganga út frá. þar vil ég kannski fyrst og fremst nefna orð Stefáns Thors, skipulagsstjóra, sem hann lét falla á ráðstefnu um skipulag miðhálendisins þann 20. sept. sl. Þar segir hann m.a. þegar þessi tillaga var til umræðu: ,,Auðvitað má segja svo að áður en ráðist var í gerð svæðisskipulags fyrir miðhálendið hefði átt að gera fimm ára áætlun um víðtækar rannsóknir á svæðinu. Að þeim loknum hefði ríkisstjórnin átt að marka stefnu í landnotkun og landnýtingu hinna ýmsu málaflokka. Þegar sú stefna hefði legið fyrir hefði þurft að gera landsskipulag sem næði til landsins alls, þar sem mörkuð hefði verið stefna og teknar bindandi ákvarðanir í veigamiklum atriðum. Að því loknu hefði þurft að taka ákvarðanir um stjórnsýslulega skiptingu alls landsins og í kjölfar þess að setja lög um eignarhald á afréttum og almenningum. Að þessu loknu hefði ríkisstjórnin getað skipað nefnd að fengnum tilnefningum frá forsrn., iðnrn., samgrn. og Sambandi íslenskra sveitarfélaga til að gera tillögu að svæðisskipulagi miðhálendisins``. Mér virðist sem að þarna hafi forsendurnar skort. Það vantar forsendur. Að hverju viljum við stefna með þetta hálendi? Hvað ætlum við að virkja mikið? Hvað ætlum við að vernda stór svæði? Hvernig á skipulag á ferðaþjónustu að vera? Samtímis er unnið að mikilvægri stefnumörkun, t.d. í ferðaþjónustu og allar þær forsendur eru sniðgengnar í þessu skipulagi. Mér virðist því sem skipulagstillagan sé fyrst og fremst unnin þannig að verið sé að sætta sjónarmið héraðsnefndarmanna. Þar virðist fyrst og fremst gengið út frá: Hvaða skika fæ ég og hvaða skika færð þú? Það geta ekki talist nægilega fagleg vinnubrögð. Mér virðist því sem hv. þm. Ögmundur Jónasson og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir telji sig hafa verið blekkt með þeirri breytingu á skipulagslögum sem hér hefur verið dreift í þinginu. Ljóst er að þau verða ekki afgreidd samhliða þessu frv. Hugsanlega meta fleiri alþýðubandalagsmenn stöðuna svipað, þó ljóst sé að þeirra meginkrafa í framhaldinu er sú að vísa frv. frá. Undir hana get ég tekið. Vonandi verða fleiri stjórnarþm. en oddviti þeirra í umhvn., hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, til að hlusta á þessi rök og verða samferða okkur sem erum á móti því að skipta öllu landinu upp í sveitarfélög, þar með töldum jöklum, söndum, hraunum og öðrum víðernum. Ég vil nefna nokkrar athugasemdir. Hér er t.d. athyglisverð athugasemd frá Ingva Þorsteinssyni um beitarnýtingu hálendisins. Mér finnst hún mjög athyglisverð vegna þess að þar kristallast að einhverju leyti hinir mismunandi hagsmunir bænda og þeirra sem nýta afréttina til beitar og hins vegar sjónarmið gróðurverndar. Ég vil minna á að ekki er langt síðan hér var mikil ráðstefna eða umræða um það að á hálendinu væri að myndast mjög stór uppblásin svæði eða eyðimörk og að eitthvað verði gera til að bæta það. Ég vitna í athugasemd Ingva Þorsteinssonar um svæðisskipulagið. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Við skipulagsgerð eins og hér er um að ræða hlýtur að vera grundvallaratriði að leitað sé allra gagna sem máli skipta um náttúrufar landsins og að trúverðugleiki þeirra gagna og þar með notagildi sé síðan metið. Hafi þetta verið gert hvað varðar gróðurfar hálendisins er niðurstaðan vægast sagt furðuleg. Þær ,,tillögur`` sem gerðar eru um beitarnýtingu hálendisins taka ekki tillit til þeirrar þekkingar sem fyrir hendi er um ástand gróðurs og jarðvegs á hálendinu. Þeirrar þekkingar var m.a. aflað með gróðurkortum RALA og með rofkortum RALA og Landgræðslu ríkisins.`` Í þessum athugasemdum koma mjög margar beiðnir um frestun og segir félmrn. sjálft m.a. --- ég vitna enn í athugasemdir við svæðisskipulagið og þetta er frá félmrn., með leyfi forseta: ,,Ráðuneytið telur ekki ástæðu til að gera efnislegar athugasemdir við skipulagstillöguna. Hins vegar vill ráðuneytið að skýrt komi fram að enn er óútkljáð með hvaða hætti skipað verður stjórnsýslumálefnum á miðhálendi Íslands. Frumvarp félagsmálaráðherra sem lagt var fram á vorþingi náði ekki fram að ganga, en á haustdögum verður á ný lagt fram frumvarp sama efnis.`` Það er sem sagt frv. sem við erum að ræða um núna. Í umsögn frá Rarik segir, með leyfi forseta: ,,Nú er svo komið að sú lagaheimild sem samvinnunefndin byggði störf sín á er fallin niður við það að búið er að samþykkja ný skipulags- og byggingarlög. Í nýju lögunum er ekkert fjallað um störf þessarar nefndar eða skipulag miðhálendisins. Í upphaflega frumvarpinu var ákvæði um það en það var fellt út í meðförum þingsins. Því verður ekki betur séð en að störf nefndarinnar nú eigi sér enga stoð í lögum ...`` Því legg ég áherslu á að svæðisskipulagið sem hér hefur verið til umræðu og margir telja eitt lítið spor í rétta átt, er mjög umdeilt og hefur ekki lagastoð nema þetta frv. fari í gegn því það er byggt á því að sveitarfélögin fái stjórnsýsluvald og að hluta til skipulagsvald á þessum svæðum. En hvernig viljum við kvennalistakonur haga málum á hálendinu? Eins og ég hef sagt áður leggjum við megináherslu á að miðhálendið sé ein heild, bæði skipulagslega og stjórnsýslulega þó vissulega komi til greina að framselja eitthvert stjórnsýsluvald til sveitarfélaga, t.d. varðandi löggæslu eða heilbrigðiseftirlit. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur lagt fram brtt. við frv. til sveitarstjórnarlaga á þskj. 1276 þar sem lagt er til að miðhálendi Íslands verði sjálfstæð stjórnsýslueining sem lýtur sérstakri stjórn. Hún leggur til að forsrh. skipi níu manna stjórn miðhálendis til fjögurra ára að fengnum tilnefningum. Umhverfis-, iðnaðar-, samgöngu- og félagsmálaráðherra tilnefna einn fulltrúa hver og Samband íslenskra sveitarfélaga tilnefnir fjóra fulltrúa. Forsætisráðherra skipar einn fulltrúa og er hann jafnframt formaður stjórnarinnar. Ég get vel tekið undir að það sé umdeilanlegt hvernig stjórn af þessu tagi sé skipuð. Það er ákveðin hætta á að í stjórn af því tagi sem hér er lögð til komi upp togstreita á milli t.d. virkjunarsjónarmiða, ferðaþjónustusjónarmiða eða umhverfissjónarmiða. Ég tel sjálf langmikilvægast að umhverfissjónarmiðin ráði þarna ríkjum og að fagleg yfirsýn og langtímaforsendur ráði nýtingu þessa svæðis. Í þeim ábendingum sem við þingmenn höfum fengið undanfarna daga hafa komið tillögur um að Alþingi og sveitarfélögin skipi þarna fulltrúa ásamt hagsmunasamtökum almennings. Það er svo sannarlega vandasamt að finna nákvæmlega réttu lausnina. En meginatriðið er að mínu mati að sem best takist að samhæfa vernd þessara stórkostlegu víðerna, uppbyggingu á uppblásnum svæðum og skynsamlega nýtingu með tilliti til ferðaþjónustu, virkjana og landnýtingar. Spurningin er hvers konar stjórn er líklegust til að tryggja að þessi sjónarmið verði í jafnvægi og að náttúran fái ávallt að njóta vafans. En svo ég fari aðeins út í aðra sálma þá velti ég því einnig fyrir mér hvort æskilegt væri að koma þarna á sérstakri kvennastjórn --- og þá heyri ég hlátur í einhverju horni. Ég nefndi áðan afstöðu Páls Péturssonar til jafnréttisfræðslu og afstöðu hans til samvinnu sveitarfélaganna og þá má velta því fyrir sér hvort þarna sé ekki fyrirtakstækifæri til að koma á svæði sem yrði alfarið undir stjórn kvenna, svæði þar sem áherslan á sjálfbæra þróun yrði ráðandi. Þetta væri ákjósanlegt tækifæri að mínu mati til að gera miðhálendið að sérstöku stjórnsýslusvæði og láta það undir stjórn kvenna, því við höfum ekki mikla reynslu af því hér á landi, og við höfum ekki efni á að misnota þetta tækifæri eins og við misnotuðum það þegar myndaður var nýr banki á dögunum og engir kvenbankastjórar voru ráðnir. Konur hafa nú margar hverjar menntað sig á sviði skipulagsfræða, náttúruvísinda, í landbúnaði og í verkfræði og ég er sannfærð um að ef þær legðust á eitt gæti komið út mjög góð reynsla og þekking, samanber reynslu kvenna af jöklaferðum og óbyggðaferðum yfirleitt. Í þessu sambandi, herra forseti, dettur mér í hug þekkt saga eftir Gilman sem fyrst birtist árið 1915 og heitir ,,Herland.`` Síðar kom þessi merkilega saga, sem fyrst var framhaldssaga, út sem heildstæð skáldsaga. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að segja örstutt frá þessari sögu eftir Gilman, ,,Herland``. Sagan segir frá þjóð sem býr afskekkt og allir karlmenn, bæði fullorðnir sem börn, farast á óútskýrðan hátt. Það er ekki alveg ljóst hvort stríð eða náttúruhamfarir voru þar að verki. En eftir stendur samfélag þar sem eingöngu eru konur. Þetta samfélag stóð frammi fyrir því að til þess að geta lifað af yrðu konur að ganga til allra starfa og því þurfti að endurskipuleggja allt út frá því. Sagan segir frá því hvernig menntakerfi þessar konur komu á og hvers konar atvinnulífi þær komu á. Og það er mjög athyglisvert að útgangspunktur númer eitt var sjálfbær þróun, þ.e. að nýta landið í sátt þannig að komandi kynslóðir gætu nýtt það áfram, þótt vissulega hafi þetta hugtak, sjálfbær þróun, ekki verið til árið 1915. Lögð var áhersla á að allir lifðu í sátt og samlyndi og sérstaklega að sátt væri milli mannsins og umhverfisins. Í þessu samfélagi urðu konur sérfræðingar á öllum sviðum og þeim tókst meira að segja hið ótrúlega, enda er þetta skáldsaga, að einrækta börn. Börn héldu því áfram að fæðast í þessu samfélagi, reyndar bara stúlkubörn. Maður getur rétt velt því fyrir sér hvort það var ekki virðingarverð staða að verða móðir í þessu samfélagi eða ala upp börnin því þetta var auðvitað mikilvægasta iðjan sem til var, sú virtasta í þjóðfélaginu og best launaða. En það er ekki punkturinn heldur sá að sagan segir frá þremur karlmönnum sem eru á ferðalagi og koma til þessa lands. Þeir koma með sínar hugmyndir um konur og þeirra hlutverk, þ.e. að þeirra hlutverk sé að þjóna karlmönnum til borðs og sængur. En smám saman átta þeir sig á því að þarna eru annars konar konur sem kunna til allra verka, eru allsráðandi og láta ekki bjóða sér neitt múður. Einn þeirra verður vís að kynferðislegu ofbeldi og er þá gerður brottrækur úr samfélaginu þegar í stað, öðrum tekst vel upp í einkasamskiptum sínum með því að gangast inn á þær reglur og þau lögmál sem giltu en sá þriðji fluttist burtu með sinni heittelskuðu. Það sem skiptir máli, herra forseti, í þessu sambandi er það hve hissa þeir voru á því hvað landið var allt blómlegt og hvað allir lifðu í mikilli sátt við umhverfið og náttúruna. Ef karlarnir ætluðu að ofbjóða umhverfinu með einhverjum hætti var það stöðvað. Kannski er einmitt tækifæri nú til að stofna sérstakt svæði á miðhálendinu með sjálfstæða stjórnsýslu og skipulag þar sem konur ráða ríkjum og að sjálfsögðu geri ég ráð fyrir að þær gengju út frá forsendum sjálfbærrar þróunar sem yrði þar efst á blaði, svo og faglegum vinnubrögðum í stað hagsmunapots einstakra sveitarfélaga eða atvinnugreina. Slík stjórn yrði farsæl en að sjálfsögðu geta karlar einnig stjórnað og virt sjálfbæra þróun. Þegar hagsmunir komast til tals segir sig sjálft að tekjur verða af ferðaþjónustu á þessum svæðum, tekjur af orkuframkvæmdum og tekjur verða þegar afréttarlandi verður sökkt ef virkjað verður eins og núverandi áætlanir gera ráð fyrir. Þá væri auðvitað upplagt að nota þessar tekjur til að jafna eignastöðu karla og kvenna og hjálpa atvinnurekendum við að útrýma launamun kynjanna. Konur urðu út undan þegar fiskveiðikvótanum var skipt og það var mjög óréttlátt en mætti auðvitað breyta t.d. með því fyrirkomulagi að senda öllum landsmönnum ávísun upp á sinn hluta af kvótanum eða með því að gera konum kleift að eignast kvóta eins og mér skilst að hafi verið gert markvisst í Noregi eftir mótmæli kvenna þar í landi um að vera sniðgengnar kvótaúthlutun. Ég vil í þessu sambandi benda á þann 10% kvóta sem nú á að vera opinn fyrir alla varðandi úthlutun á síld, þ.e. að hafa ekki alltaf veiðireynslu sem grunn því þar standa konur einfaldlega verr að vígi vegna hefðbundinnar hlutverkaskiptingar kynjanna. Svo ég haldi aðeins áfram með þessa hugsun, herra forseti, þá væri þarna líka kærkomið tækifæri til að breyta nöfnum kvenstjórnenda á þessu svæði þannig að yfirmenn þar þyrftu ekki að kalla sig herra, sem er auðvitað þvílík niðurlæging við konur. Í því sambandi vil ég nota tækifærið og minna á tillögu sem nú liggur fyrir þinginu um nýtt starfsheiti fyrir ráðherra sem bæði kynin geti borið. Ráðherraembætti eiga ekki að vera eyrnamerkt körlum því þau eru formlega opin fyrir konur. Þessi tillaga hefur því miður ekki komist á dagskrá, enda seint fram borin en í greinargerðinni er bent á að erlendis eru mun kynhlutlausari orð notuð yfir þessi starfsheiti, þ.e. starfsheiti ráðherra og þar er átt við orðin minister og secretary. Í athyglisverðri grein um þessa tillögu í Morgunblaðinu 1. maí bendir Ásgeir Sverrisson á að uppruninn á erlendu og íslensku orðunum sé mjög mismunandi og endurspegli líklega mismunandi hugsun ráðamanna hér og annars staðar. Ásgeir Sverrisson dregur fram þá athyglisverðu staðreynd í þessari grein í Morgunblaðinu 1. maí að erlendu orðin endurspegli ákveðna hófsemi og auðmýkt gagnvart almannavaldinu en hér er það ráð og herra, þ.e. hinn drottnandi aðili sem ræður. Ég velti því fyrir mér hvort þetta endurspegli ekki einmitt afstöðuna nú, bæði til meðferðarinnar í þinginu sem ég mun koma nánar að á eftir en ekki síður til þessa máls þar sem ekki virðist eiga að hlusta á þann mikla fjölda Íslendinga sem ber ugg í brjósti vegna þessa frv. Ég hafði hugsað mér, herra forseti, að fara nákvæmar út í grein Ásgeirs Sverrissonar en tímans vegna mun ég ekki gera það. Herra forseti. Þau viðhorf sem endurspeglast í orðinu ráðherra endurspeglast svo sannarlega í pólitískri umræðu um störf þingsins þessa dagana. Orð hæstv. forsrh. í sjónvarpsfréttum í gærkvöldi sýndu svo sannarlega að þar talaði maðurinn með valdið. Maðurinn sem lítur á sig sem drottnandi herra sem getur ráðið því hve lengi Alþingi starfar á þessu vori. Vissulega hefur hæstv. forsrh. vald til að slíta þinginu en þingið þiggur vald sitt frá þjóðinni, situr í skjóli þjóðarinnar og forseti þingsins á að sjálfsögðu að ákveða starfstímabil þingsins en ekki forsrh. Hæstv. forsrh. sýndi forsn. þingsins lítilsvirðingu með ummælum sínum að mínu mati, enda virðist ljóst af þingstörfunum nú að sá faglegi blær sem smám saman hefur verið að færast yfir þingið er horfinn. Stjórnarflokkarnir tala um málþóf en stjórnarandstaðan bendir á þingsköpin og þann rétt þingmanna að hafa ótakmarkaðan ræðutíma við 2. umr. máls. Ég vil gera sömu kröfu til okkar þingmanna og til annarra stofnana, hvort sem þær heita bankar eða aðrar ríkisstofnanir, og gerðar eru til þingmanna í flestum þjóðþingum nágrannalandanna. Ég legg því til að síðasti mögulegur þingfrestunardagur verði lögfestur þannig að stjórn og stjórnarandstaða verði að semja þegar sá dagur nálgast. Hinn valkosturinn er að hafa þing allt árið. Pólitískt séð væri skynsamlegast að fresta þessu máli svo og frv. um eignarhald á auðlindum í jörðu, a.m.k. 1. gr. þess og bráðabirgðaákvæðinu. Það er líklega tálvon vegna pólitískrar hagsmunagæslu stjórnmálaflokkanna fyrir hönd sveitarfélaganna úti á landi jafnvel þó að æ fleiri Íslendingar telji það mikið óréttlæti að fá miðhálendið alfarið í hendur aðliggjandi sveitarfélaga. Hér er um mjög stórt mál að ræða eins og ég hef komið að í ræðu minni. Það verður að skoða betur, af meiri yfirvegun. Ég vil aðeins, herra forseti, koma að tveimur bréfum sem okkur þingmönnum hafa borist undanfarna daga. Hér er eitt slíkt frá Sveini Helga Sverrissyni, en hann segir svo, með leyfi forseta: ,,Sveitarfélögin sem liggja að hálendinu hafa flestöll hug á að ná sér í sneið af þeim gróða sem þeim sýnist ferðaþjónustan vera að raka inn með markaðssetningu á hálendisferðum. Það að koma sér upp svonefndum hálendismiðstöðvum og gera það á sinn hátt sýnist vera góður kostur. En hvað hangir fleira á spýtunni? Hver á að borga nauðsynlegar breytingar og aðstöðu sem krafa er orðin uppi um að sé til staðar? Sú aðstaða er að minnstum hluta til þannig að hægt sé að innheimta gjöld fyrir notkun. Sem dæmi má nefna gönguleiðir, hreinlætisaðstaða, merkingar, þjónusta, öryggisbúnaður og skolp/sorphirða. Kvaðirnar eru í raun gífurlegar. Til viðbótar við áður upptalda þætti má nefna það sem tengist opinberum aðilum eins og ákvæði um framvindu skipulagsmála, umhverfismat og fleira. Það væri alveg óvitlaust að láta taka saman allar þessar kröfur, einnig þær sem eftir á að þýða úr skjölum frá Brussel áður en lengra er haldið. Ég bendi hér með á skýrslu vinnuhóps samgrn. um umbætur á ferðamannastöðum frá árinu 1995. Fjárln. Alþingis kom einnig að því máli. Þar komu upp ýmsar tölur varðandi þann lágmarkskostnað sem út þarf að leggja svo viðunandi sé. Eitthvað eins og 60 millj. bara til að halda í horfinu á Landmannalaugasvæðinu.`` --- 60 millj. bara til að halda í horfinu á Landmannalaugasvæðinu. Síðan spyr Sveinn Helgi Sverrisson: ,,Eru sveitarfélögin, sameinuð eður ei, í stakk búin til að takast á við svona verkefni í viðbót við rekstur grunnskólanna? Er fyrirhuguð lagasetning dulbúinn bjarnargreiði, baggi á reksturinn? Ég sé fyrir mér að þetta mundi leiða til enn fleiri hálfkaraðra og hálfuppgerðra ferðaþjónustustaða þar sem ekki er tekið tillit til þarfa notenda hálendisins, hvað þá að einhver heildarstefna sé ráðandi varðandi staðsetningar slíkra hluta. Framtíðarsýn er það sem þarf, ekki að sætta sig við óbreytt ástand.`` Þá vil ég ítreka orð Steinunnar Sigurðardóttur rithöfundar sem fram komu í grein hennar þriðjudaginn 28. apríl í DV og hér hafa verið rakin en ég ætla aðeins að koma inn á lítinn þátt í þeirri grein. Greinin heitir ,,Þjóðhættulegt stjórnarfrumvarp`` og undirtitillinn er ,,Dreifbýlisatkvæðin dýrmætu``. Ég vitna beint í grein Steinunnar Sigurðardóttur, með leyfi forseta: ,,Enn einu sinni vaknar spurningin: Hvaða fólk er þetta á Alþingi? Hvað er það að hugsa? Er það svo rígbundið á flokksklafann að það þegir út yfir alla skynsemi og samvisku? Eru það dreifbýlisatkvæðin dýrmætu sem sitja föst í kokinu og varna máls? Það minnsta sem við kjósendur getum farið fram á er tími, tími til að ræða og taka þátt í að ákveða hvað verður um landið okkar, í bókstaflegri merkingu. Ef frumvarpið um tertusneiðarnar fjörutíu verður samþykkt frá Alþingi mun vansi þeirra sem að því stóðu, þeirra sem samþykktu, þeirra sem stóðu aðgerðalausir hjá, verða ævarandi. Kjósendur um allt land eru nú óðum að vakna til vitundar um þetta óheillafrumvarp og þeir munu beita refsivendinum harkalega þegar þeir fá tækifæri til. --- En landinu mun blæða --- það verður ekki aftur tekið.`` Það er því von mín að málin leysist þannig að þessu máli verði frestað og að stjórn þingsins fari að taka ákvörðun um þingstörfin á þessu vori. Ég tek það fram, herra forseti, að með afstöðu minni er ég ekki að lýsa vantrausti á þau sveitarfélög sem liggja að miðhálendinu þó að ég geri mér grein fyrir eins og fram kom í áðurnefndri tilvitnun að verkefni þeirra verða mjög mikil. Ég geri ráð fyrir að þótt ein stjórn yrði á miðhálendinu væri hægt að framvísa ýmsum verkefnum til hennar, verkefnum sem hún réði vel við og verkefnum þar sem hagsmunir mismunandi sveitarfélaga eru ekki til staðar. Ég sagði það áðan, hæstv. forseti, að það væri álitamál hverjir ættu að stjórna slíku svæði en ég legg megináherslu á að það verði verndarsjónarmiðin og skynsamleg nýting sem ráði þar ríkjum. Þess vegna vil ég leyfa mér að vitna í ágætan pistil eftir Illuga Jökulsson sem Kristín Halldórsdóttir vitnaði í eina nóttina í sinni ræðu en ég tel að þessi pistill endurspegli mjög vel þann ótta sem er úti í þjóðfélaginu vegna þessa frv. Í pistlinum segir Illugi Jökulsson m.a. þetta --- og ég ætla ekki að lesa allan pistilinn því að hann er nokkuð langur, með leyfi forseta:: ,,Genin eru lífseig kvikindi og við erum enn nákvæmlega sama fólkið og byggði fyrstu borgina suður í Jeríkó fyrir átta þúsund árum eða hvenær sem það nú var. Í því felst m.a. að þótt við séum hópdýr sem kunnum best við okkur innan um okkar líka þá viljum við samt ekki vera of innilokuð. Maðurinn var á sínum tíma helst til varnarlítil bráð fyrir alls konar vígtennt villidýr og það eimir enn í genum okkar eftir af þörfinni fyrir undankomuleið, fyrir víðáttu; þrátt fyrir alla hjarðmennskuna sem býr í okkur þurfum við að geta séð í kringum okkur út fyrir hópinn. Þessi eðlislæga þörf mannsins fyrir víðáttu hefur að verulegu leyti jafnframt hópsálarskapnum verið sniðgengin í tæknibyltingunni. Við höfum hrúgað okkur allt of mikið saman, byggt of háa veggi í kringum okkur. Við höfum talið að sífellt hærri og þykkari múrar séu betri vörn gegn villidýrum sem eru okkur ekki lengur nein ógn heldur en undankomuleið víðáttunnar og opinnar náttúru. Það má halda því fram og jafnvel leiða að því einhver rök að ýmis þau óskemmtilegri vandamál sem maðurinn á við að stríða í eigin sál þessi missiri veraldarsögunnar, lítt skiljanleg og þrálát vanlíðan þrátt fyrir æ auðveldari lifnaðarhætti, enn óskiljanlegri grimmd, ofsi og græðgi þrátt fyrir að í rauninni sé varla lengur um neinar frumþarfir að berjast nema í vanþróuðum löndum. Það má sem sagt halda því fram að misbrestirnir í sál mannsins stafi af togstreitu, nánast geðklofa, djúpt í eðli hans, milli hinna eðlislægu þarfa mannsins fyrir víðáttu annars vegar og hins vegar þeirrar tilhneigingar hans, sem orðið hefur ofan á í reynd, að hrúga sér saman á litlu svæði, umbylta og breyta umhverfinu eftir eigin duttlungum og reisa um sig múra svo að brátt er hvergi ósnortinn sjóndeildarhringur. Og það sér ekki fyrir endann á þeirri þróun. Ef við hugsum fram í tímann, og þá meina ég ekki 10 ár, ekki 20 og ekki 50, heldur 200 ár, 300 ár, 1000 ár, þá verður ekki betur séð en maðurinn verði orðinn enn þá innilokaðri en nú er, fastur í sinni eigin tækni, búinn að umbylta öllu í kringum sig og breyta stærstum hluta heimsins í sína eigin mauraþúfu. Þá mun hver einstaklingur hafa harla fátt við að stríða í hversdagslegum vandamálum en gen hans verða söm við sig. Hann verður enn þá í eðli sínu varnarlitla veiðidýrið sem þarf sífellt að halda vöku sinni og sjá í kringum sig. Og þá, þá fyrst, munum við sjá hve dýrmæt verða ósnortin eða a.m.k. lítt snortin svæði eins og hálendi Íslands þar sem sjóndeildarhringurinn er ekki gerður af manna höndum. Ef tekst að varðveita hálendi Íslands mun það verða okkar stærsta og mesta auðlind í framtíðinni og þá er ég sem sagt að tala um næstu þúsund ár og þegar ég segi auðlind á ég ekki við gróðalind. Ég á ekki við að við getum lifað eins og blómi í eggi hér niðri á láglendinu, á höfuðborgarsvæðinu, og grætt á tá og fingri á að selja einhverjum útlenskum bjánum að gang að óbrúuðum ám og hrikalegum fjöllum þótt nú þegar séu innibyrgðir Evrópubúar og Ameríkumenn og Japanar tilbúnir að borga stórfé fyrir að sleppa stundakorn úr stórborgum sínum og tilbúnu umhverfi. Nei, ég er ekki að tala um gróðann sem við getum haft af hálendinu heldur er ég hreint og beint að tala um okkur sjálf, um geðheilbrigði íslensku þjóðarinnar sem mun velta á því eftir þúsund ár að við getum komist út undir bert loft, sloppið undan múrum okkar sjálfra og eygt undankomuleið þótt við höfum svo sem ekkert að flýja.`` Áfram segir Illugi Jökulsson í pisli sínum: ,,En skipulagsþrá mannsins er líka sterk, sú hvöt að rotta sig saman og byggja eitthvað til að fela sig inni í, sú þrá sem varð til þess að hinir fyrstu múrar voru reistir í Jeríkó og hefur allar götur síðan togast á við þörfina fyrir víðáttuna. Nú hefur skipulagsþrá mannsins teygt sig inn á hálendi Íslands og þar er stórkostleg hætta á ferðum ef skipulagt verður um of, ef reistar verða virkjanir, vegir, hús og brýr, háspennulínur og hótel, sem sé einir múrarnir enn. Eftir þúsund ár verða ósnortin eða lítt snortin svæði ansi fá eftir í veröldinni, og núna stendur okkur til boða að varðveita eitt slíkt svæði sem getur ekki einungis orðið börnunum okkar tekjulind í ferðamennsku heldur getur líka og miklu frekar orðið barnabarnabarnabarnabarnabörnum okkar undankomuleið í ofskipulögðum heimi.`` Síðar segir Illugi: ,,Það gildir einu hversu snoturt er hjartalag þeirra hreppsnefndarmanna --- það kemur alltaf að því fyrr eða síðar að þeir sjá ekkert athugavert við að taka eins og einn hektara undir skipulagt svæði, svo kannski annan og enn einn, og eftir þessi þúsund ár verður sjóndeildarhringurinn á hálendinu orðinn jafnþrautskipulagður og allt annað umhverfi mannsins í heiminum. Þessa auðlind sem hálendið er, þessa undankomuleið fyrir sjálft geðheilbrigði okkar Íslendinga má aldrei og undir engum kringumstæðum setja undir vald manna sem geta freistast til að hafa af henni skammvinnan gróða. Mikið væri nú gaman ef það kæmi í ljós að víðernið á Íslandi gerði mönnum kleift að hugsa stórt og langt fram í tímann, þúsund ár eða jafnvel tíu þúsund ár og að menn gætu þá hugsað hlýlega til allra Íslendinga sem sáu út fyrir múrana og áttuðu sig á þörf sálarinnar fyrir ósnortinn sjóndeildarhring og víðernið í sjálfu sér. En þá kemur Páll Pétursson í sjónvarpið og fussar og sveiar yfir áhyggjum manna sem telja hálendinu stafa hætta af því að vera sett undir hreppsnefndir sem munu, eins og ég sagði, fyrr eða síðar freistast til að krækja sér í smápening með lítils háttar mannvirkjum hér og þar, fussar og sveiar og ætlar að keyra frv. sitt í gegn hvað sem líður þeim sem vilja fara varlegar í sakirnar og reyna að mynda breiðari hóp sem gæti hugsanlega horft út fyrir hina þrengri hagsmuni hreppanna, fussar og sveiar því hann segir hafa verið lengi í pólitík og ætlaði svo greinilega að segja að hann hefði alltaf keyrt hitt og þetta í gegn hvað sem leið öllu muldri en dró aðeins í land áður en hann missti þetta alveg út úr sér, en með leyfi að segja, kemur það eðli mannsins ekki hætis hót við hvort Páll Pétursson hefur verið lengi í pólitík eða ekki og eðli mannsins krefst þess --- hvað sem líður skipulagsþörfinni --- að vita líka einhvers staðar af opinni og óskipulagðri undankomuleið.``

Það gildir ákveðin regla um ávörp til hv. þingmanna og ráðherra.

Herra forseti. Ég var núna að lesa upp ræðu annars manns og hugsaði mig um hvort ég ætti að bæta inn hæstv. ráðherra.

Já. Forseti áttaði sig ekki á því, þetta var orðinn svo langur lestur.

Ég vona að þetta bendi ekki til að forseti hafi ekki verið að fylgjast með ræðu minni en ég tel að ég hafi farið rétt með þingsköp.

Forseti verður að viðurkenna að athyglin var kannski ekki alveg í lagi.

Ég ætla ekki að hafa þessa tilvitnun í þennan pistil Illuga Jökulssonar lengri en hann sýnir að mínu mati mjög vel þær tilfinningar og þá framsýni sem ég vil gjarnan að fólk átti sig á og það er svo nauðsynlegt í þessu máli að við rjúkum ekki til, látum ekki stundarhagsmuni ráða og áttum okkur á að hér er mjög einstök auðlind og þar á ég fyrst og fremst við ósnortnu víðernin sem á vissulega að leyfa fólki að njóta en einnig við virkjanirnar og þá möguleika sem eru þarna til staðar að öllu leyti. Ég las pistilinn til þess að leggja áherslu á þá frumþörf mannsins að eiga sér andrúm í víðernum hálendisins. Ég tel mun meiri líkur á því að þetta andrúm verði varðveitt ef miðhálendið verður sérstakt svæði með eigin stjórnsýslu og skipulag. Varðveisla ósnortinna víðerna og skynsamleg nýting þeirra er gífurleg auðlind og lykillinn að þeirri ímynd sem við viljum að landið hafi og lykillinn að vellíðan okkar og hagsæld í senn. Vonandi berum við gæfu til þess að haga málum þannig að sem allra flestir geti orðið sáttir og að hagsmunir barnabarnabarna okkar verði ekki síður hafðir í huga en hagsmunir okkar sem byggjum nú landið. Þar á ég ekki síst við hagsmuni þeirra sem næst búa sem virðist því miður vera meginhugsunin í þessu frv. Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur bent á það að ofannefnd verðmæti verði best varðveitt með náttúruverndarlögum og skipulagslögum. Ég get að ýmsu leyti tekið undir það sjónarmið hans og vil í því sambandi benda á ágætar greinar um almannarétt og landnýtingu eftir Stefán Má Stefánsson og um útilífsrétt eftir Sigurð Líndal en báðir höfundarnir eru prófessorar í lagadeild við Háskóla Íslands og þó að þessar greinar séu orðnar um 20 ára gamlar standa þær enn fyrir sínu. Þá má og benda á ágæta grein Þorgeirs Örlygssonar prófessors um eignarhald á landi og náttúruauðlindum. Ég nefni þessar heimildir því að ég tel að það séu mjög margir uggandi um rétt sinn t.d. til að tína ber, til að tjalda á óbyggðum svæðum o.s.frv. og ég tel að þarna sé mjög skilmerkilega gerð grein fyrir þeim rétti þó að það sé auðvitað ljóst að það fer nokkuð eftir því hverju fram vindur með þau frumvörp sem núna eru til umræðu hvort réttarstaðan breytist. Hitt er jafnljóst þó að þessi lög, náttúruverndarlög og skipulagslög skipti máli að það skiptir miklu máli hvort stjórnsýslu og skipulagi hálendisins er skipt í ræmur, eins og hér er lagt til, eða hvort því er stjórnað sem einni heild. Ég virði þau rök sem einnig hafa komið fram í umræðunni, að þeir sem búi næst viðkomandi svæðum hafi oft sterkari taugar til umhverfisins og megi því búast við að þeir fari betur með umhverfið en aðrir. Ég tel það þó ekki nægilega góð rök fyrir því að láta stjórnun þessara svæða í þeirra hendur því að oft geta skammtímahagsmunir ráðið t.d. fyrir beit eða fyrir gróða af ferðamönnum. Þá óttast ég samkeppni t.d. tveggja aðliggjandi sveitarfélaga sem leiði til þess sem kom fram áðan í einu bréfinu sem ég las, að það yrðu margir sem byrjuðu á ferðamiðstöðvum eða einhverjum mannvirkjum en hefðu í raun ekki nægilegt fjármagn til að ljúka þeim framkvæmdum. Við stæðum þá uppi með hálfkaraðar byggingar um allt hálendið. Þessum svæðum verður að stjórna sem einni heild. Að mínu mati er því mun minni hætta á að ráðist verði í of margar framkvæmdir af of litlum efnum sem standa svo ókláraðar í langan tíma. Það þarf að leggja fé í það sem verður gert og hafa alla umgerð til fyrirmyndar. Ég stórefast um að fjárhagslegt bolmagn sveitarfélaga sé yfir höfuð þannig að þau geti staðið að slíkum framkvæmdum þannig að til fyrirmyndar verði. Þessi skipan og þessi umræða er ekki síst athyglisverð vegna þjóðlendufrv., herra forseti, en samkvæmt því mun mikið af þeim svæðum sem um ræðir verða eign ríkisins en eins og nú er háttað ríkir réttaróvissa. Það er ekki alveg ljóst hver á þessi svæði. Ætla má því að hugsunin sé sú að sveitarfélögin eigi að geta ráðið stjórnsýslu og skipulagi á þessum svæðum eða a.m.k. á svæðum viðkomandi sveitarfélaga og eigi væntanlega að fá fé til þess frá eigandanum eða ríkinu. Það skyldi þó ekki vera þannig sem á að tryggja framsóknarhagsmunina á kostnað almennings á þéttbýlissvæðum? Ég nota þá hugtakið framsóknarhagsmunir í yfirfærðri merkingu. Það er þetta sem ríkisstjórn Framsfl. og Sjálfstfl. er að gera. Þetta sem héraðsnefndarformennirnir höfðu sem grunnforsendur þegar þeir sömdu fyrirliggjandi skipulagstillögu, eða hvað? Eða hvaða aðrar forsendur lágu til grundvallar? Samkvæmt orðum skipulagsstjóra og fulltrúa frá ferðamálageiranum, orkugeiranum og náttúruverndarsamtökum skorti forsendur um nýtingu á öllum ofannefndum sviðum við vinnu svæðisnefndarinnar um gerð skipulags miðhálendistillögunnar sem nú liggur fyrir. Slíkar forsendur hafa líklega reynst óþarfar ef karpið gekk fyrst og fremst út á það hvað kæmi í hvers hlut. Ég tel það lágmarkskröfu að miðhálendið sé ein skipulagsleg heild en get ekki séð að fyrirliggjandi tillaga um breytingar á skipulagslögum tryggi það þó svo eigi að vera. Ég er því ekkert hissa á að þessi málamiðlun hafi fallið í grýttan jarðveg hjá nokkrum þeim þingmönnum sem bundu vonir við hana þegar komið var í veg fyrir að hún yrði afgreidd með því að banna að hún yrði tekin hér til umræðu. Þess vegna er tillagan bæði efnislega gölluð að mínu mati og einnig er það galli fyrir þá sem töldu hana vera málamiðlun að hún er ekki afgreidd samhliða þessu frv. Niðurstaða mín er því sú, herra forseti, að enginn annar skynsamlegur kostur sé í stöðunni en að fresta afgreiðslu málsins, a.m.k. 1. gr. og ákvæðinu til bráðabirgða, þó svo sveitarstjórnarfrv. sjálft geti farið í gegn að öðru leyti. En ég get þó ekki séð að það skipti meginmáli hvor kosturinn er valinn vegna þess að í raun er ekki um neinar stórkostlegar breytingar að ræða á sveitarstjórnarlögunum. Að lokum vil ég ítreka það, herra forseti, og láta í ljós þá ósk mína að forsn. þingsins ... Herra forseti. Ég er að tala sérstaklega til forsetans nú svo að ég vil gjarnan fá athygli hans.

Forseti hlustar.

Ég vil að lokum láta í ljós þá ósk mína að forsn. þingsins taki stjórn þess í sínar hendur af festu og sýni að það er hún sem hefur húsbóndavaldið á Alþingi þó að ráðherrann sjálfur ráði yfir ríkisstjórn landsins. Við alþingismenn erum stöðugt minntir á það að við þiggjum vald okkar frá fólkinu og það var skelfilegt að heyra að hæstv. forsrh. virðist ekki átta sig á því. Vonandi er skýringin einfaldlega sú að hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, hefur ekki mikla þingreynslu, þ.e. hann hefur ekki mikla reynslu af því að vera óbreyttur þingmaður þar sem hann varð samtímis ráðherra og alþingismaður. Jafnvel þó að þetta sé skýringin þá er hún óviðunandi vegna þess að hann er kjörinn alþingismaður og þekkir mætavel stjórnskipan lýðveldisins. Loðvík XIV. hefði ekki hikað við stjórnunarhætti af þessu tagi og hver minnist ekki þess hvað Jeltsín gerði í Rússlandi fyrir skemmstu. Kannski það sé næsta vers að þingið verði sent heim þó varla megi búast við því að ríkisstjórnin verði rekin því hvað verður þá um herrann sem ræður? Virðulegi forseti. Þetta eru mjög stór orð en þau eru sögð að gefnu tilefni. Eins og ég sagði í umræðu um stjórn þingsins fyrr í dag þá ofbauð mér algerlega að heyra orð hæstv. forsrh. þar sem minn skilningur er sá að þau orð hafi fallið án ákvörðunar forsn. þingsins, þ.e. þetta hafi verið hugmyndir hæstv. forsrh. en ekki að þessi ákvörðun hafi verið tekin af forsn. þingsins og tilkynnt honum. Ég geri greinarmun á þessu tvennu. Ef það er réttur skilningur sem ég nefndi áðan að forseti þingsins hafi ekki tekið þessa ákvörðun, þá finnst mér þetta hafa verið niðurlægjandi fyrir hæstv. forseta og þarna hafi verið sýndir stjórnunarhættir sem bera ekki merki hógværðar og auðmýkt gagnvart almenningi sem ráðamenn velflestra lýðræðislanda vilja við hafa. Það er því ljóst, eins og segir í áðurnefndri grein Ásgeirs Sverrissonar í Morgunblaðinu 1. maí: ,,Á Íslandi ,,ráða`` þeir ,,herrar`` sem gegna embættum ,,ráðherra``, annars staðar er hugsunin sú að það fólk sem þessum störfum sinnir sé í þjónustu almennings. Embættisheitum má auðveldlega breyta en erfiðara getur reynst að kalla fram breytingar á þeirri hugsun sem að baki býr.`` Ég vil enda ræðu mína með þessum orðum, hæstv. forseti, að vonandi áttar þjóðin sig bráðlega á því að það er hægt að gera kröfur til bættrar stjórnunar, ekki bara í ríkisfyrirtækjum eins og bönkum heldur einnig til alþingismanna og ráðherra. Tímarnir eru að breytast og vonandi verður ein táknmynd þeirra breytinga sú að við skiptum út orðinu ráðherra fyrir annað sem í senn ber með sér hófsemi og virðingu fyrir almenningi og er ekki eyrnamerkt körlum. Hér ríkja stjórnarhættir fortíðar fremur en 21. aldarinnar og breytt vinnubrögð verða að koma til. Herra forseti. Ég hef lokið ræðu minni.

Vegna orða hv. þm. vill forseti taka fram að forsn. þarf engar sérstakar brýningar. Hún er sér meðvituð um skyldur sínar og valdsvið og forsn. reynir að taka tillit til óska bæði ríkisstjórnar, meiri hlutans á Alþingi, og minni hlutans, en gerir sér áreiðanlega grein fyrir að hún gerir kannski ekki alltaf svo öllum líki.

Hæstv. forseti. Hér hefur staðið mikil og löng umræða um sveitarstjórnarmál eða frv. til sveitarstjórnarlaga eins og það heitir. Er fróðlegt að reyna að átta sig á því hvers vegna þessi umræða hefur staðið svona lengi og hvað hefur komið út úr þessari umræðu. Ég held að það geti ekki hafa farið fram hjá neinum þeim sem hefur fylgst með umræðunni að um mikið grundvallarágreiningsmál er að ræða. Það eru í raun tvær mjög andstæðar skoðanir sem takast á varðandi 1. gr. frv., það grundvallaratriði hvort skipta eigi öllu landinu í sveitarfélög upp á efstu jökultoppa eða hvort eitthvert annað skipulag kæmi til greina. Það er orðið svo langt síðan ég tók til máls í þessari umræðu að mér finnst rétt að rifja það upp að ég ásamt hv. þm. Ögmundi Jónassyni átti hlut að ákveðnu samkomulagi sem við töldum okkur vera að gera og héldum að við værum að vinna að ákveðinni lausn á þessu máli vegna þess, hæstv. forseti, að ég held að það sé alveg ljóst að á Alþingi er meiri hluti fyrir þeirri tillögu sem liggur fyrir í 1. gr. og gengur út á það að landið skiptist í staðbundin sveitarfélög, þ.e. að skipta hálendinu öllu upp á milli sveitarfélaga. Ég held að raunveruleikinn sé að hér sé meiri hluti fyrir því. Þar af leiðandi vildum við ásamt nokkrum fleiri þingmönnum leggja okkar af mörkum og gera allt til þess að reyna að finna lausn sem gæti sætt þessi tvö mjög svo andstæðu sjónarmið. Ég trúi því enn þá að sú tillaga sem hæstv. umhvrh. lagði fram, ég held það hafi verið í síðustu viku, dugi býsna langt til að brúa þetta mikla bil til að fá þann hluta landsmanna sem m.a. hefur látið til sín heyra á suðvesturhorninu til að sætta sig við skipan mála. Við getum deilt um skipan fyrirhugaðrar nefndar og við getum reynt að finna betri lausn á því máli en ég hefði óskað og ég hefði talið það mjög brýnt að við afgreiddum það frv. samhliða þessu frv. og ég harma það mjög að sú leið skuli ekki hafa verið farin. Ég held að þegar það frv. --- ég ítreka að ég treysti því að það verði lagt fram á haustþingi --- en ég hygg að þá muni endurtaka sig að einhverju leyti sú umræða sem hér hefur átt sér stað. Ég held því að það hefði verið skynsamlegra annaðhvort að klára málið nú með því að samþykkja þessi frv. samhliða eða að fresta þeim báðum þannig að þessi mál yrðu öll afgreidd í einu pakka. Ég get auðvitað ekki leynt þeirri skoðun minni, hæstv. forseti, að ég óttast að það sé líka mikil andstaða við þá leið sem lögð er til í tillögu hæstv. umhvrh. og að sú andstaða geti orðið til þess að breyta þessu máli eitthvað eða tefja það. Í umræðunni hefur verið bent á ýmsar leiðir sem væru færar eins og að fresta gildistöku 1. gr. þar til niðurstaða er fengin varðandi skipulags- og byggingarlögin. Það eru ýmsar leiðir færar. En því miður finnst mér að hér innan veggja sé ekki vilji til þess að ná víðtæku samkomulagi um þetta mál og ekkert hefur verið rætt við stjórnarandstöðuna um það að leita lausna. Það hefur mjög alvarlegar afleiðingar ef mál eins og þessi eru knúin í gegn gegn vilja --- nú ætla ég ekki að leyfa mér að tala í nafni einhvers meiri hluta --- a.m.k. ýmissa sem hafa tjáð sig og búa á suðvesturhorninu og eru mjög andvígir þessari breytingu og óttast hana, og það ekkert að ástæðulausu, hæstv. forseti. Það má alls ekki gera lítið úr þeirri andstöðu sem fram hefur komið og m.a. birtist okkur þingmönnum þessa dagana í bréfasendingum gegnum tölvukerfið og í gegnum ályktanir sem streyma til okkar. Ótti fólks stafar af því að margir hafa upplifað að víða er þrengt að útivistarfólki. Skotveiðimenn kvarta yfir að því að verið sé að loka svæðum, það er verið að afmarka hvar má tína ber og hvar má tjalda o.s.frv., oft auðvitað af nauðsyn og í fullum rétti landeigenda. En þarna er um að ræða umræðu sem snertir mjög marga. Þá er því heldur ekki að leyna, herra forseti, að þær hugmyndir sem fulltrúar Svínavatnshrepps lögðu fram um skipulag Hveravalla urðu til þess að mjög margir hrukku við og spurðu: ,,Hvað á eiginlega að gera á hálendi Íslands? Á að leyfa að þar séu reistar þjónustumiðstöðvar, bensínstöðvar o.s.frv. eða á þetta allt að vera friðland þar sem öll byggð og mannvirki eru mikið takmörkuð?`` Það er margt sem veldur því að þessi mikla andstaða er til staðar. Þetta er landsvæði sem hefur mikla sérstöðu. Þarna eru margar helstu náttúruperlur Íslands. Þetta er svæði sem við reynum að beina ferðamannastraumnum inn á og mjög miklu máli skiptir hvernig haldið verður á skipulags- og byggingarmálum á þessu svæði. Því er eðlilegt að sem flestir komi að því verki. Ég ætla ekki að fara að endurtaka þá umræðu sem hér átti sér stað við upphaf þessarar umræðu um hvað það þýði í raun og veru að einhver nefnd annist svæðiskipulagið og hver verði svo réttur sveitarfélaganna hvað varðar aðalskipulag og deiliskipulag og að hvaða leyti hægt sé að stöðva óæskilegar framkvæmdir eða eitthvað sem kann að valda miklum mótmælum. En það er alveg ljóst í mínum huga að ef þetta er ákveðið í svæðisskipulagi --- reyndar megum við ekki gleyma því að þjóðlendurnar munu hafa mikil áhrif á þessi mál öll líka --- þá verða sveitarfélögin auðvitað að miða við svæðisskipulagið. Þau hafa ekki leyfi til þess að byggja vegi, þjónustumiðstöðvar eða eitthvað slíkt á svæðum sem hafa verið friðuð. Löggjafinn hefur líka alltaf möguleika á því að friða svæðin og svo mörg önnur lög snerta þetta dæmi allt saman eins og náttúruverndarlög, skipulags- og byggingarlögin, lög um þjóðgarða og fleiri. En það skiptir miklu máli að hafa þarna heildarsýn. Ég vil því að við tölum af mikilli virðingu um báða aðila þessa máls, þ.e. þá sem leggja áherslu á að skipuleggja hálendið sem heild og vilja að íbúar suðvesturhornsins komi þar að og auðvitað líka um viðhorf sveitarfélaganna á þessu svæði og íbúanna þar. Ég sé í ályktunum sem hafa borist að ýmsum sveitarstjórnarmönnum finnst sem umræðan sé mjög niðrandi í þeirra garð og að umræðan lýsi vantrausti á sveitarstjórnarmenn. Því er ekki að leyna að auðvitað gætir vissrar spennu og gagnrýni og menn óttast að það kunni að verða gripið til einhverra framkvæmda eða samþykktar einhverjar framkvæmdir sem margir teldu vera hálendinu mjög skaðlegar. Það má líka spyrja sig, eins og ég gerði reyndar við 1. umr., um það hvaða afl og hvaða peninga þessi litlu sveitarfélög hafi til þess að vinna mjög nákvæmt skipulag. Það væri miklu betra að þar kæmu fulltrúar allra sveitarfélaganna að og að það skipulag og þær ákvarðanir sem því fylgdu yrðu þá hugsanlega að einhverju leyti kostaðar úr sameiginlegum sjóðum ef um það er sameining. En þetta er auðvitað allt saman framtíðarpólitík. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að ég er heldur leið yfir því hvernig þessi umræða hefur þróast. Mér finnst, ef eitthvað er, að línur í báðar áttir eða gjáin sem hefur verið frá upphafi milli manna í þessu máli hafi frekar breikkað en hitt og við eigum býsna langt í land með að ná saman um þetta mál sem ég hefði talið það langæskilegasta og í raun alveg lífsnauðsynlegt fyrir þjóðfélag okkar því að ég óttast að miklar deilur eigi eftir að verða um þessi mál á næstu árum og verði frv. að lögum með þessum hætti þá verður örugglega fylgst býsna grannt með þeim sveitarfélögum sem þarna eiga hlut að máli. Áður en ég lýk að fjalla um það sem þessi umræða hefur mestmegnis snúist um, þ.e. hálendismálin, vil ég minna á að þingmönnum hafa borist fjöldi bréfa fyrst, fremst til þess að mótmæla því að landinu verði skipt upp á milli sveitarfélaganna. Ég hef fengið allnokkur tölvubréf og önnur bréf og ályktanir sem ég ætla ekki að lesa hér upp. En mér finnst þetta sýna að fólk er býsna vakandi yfir þessu máli eins og reyndar fundir sem haldnir hafa verið í Reykjavík sýna. En til að auðvelda framtíðina og framgang þessara mála væri forvitnilegt ef við hefðum fengið að heyra eitthvað frá þeim sveitarfélögum sem munu fá þessi svæði til yfirráða, þ.e. hvaða hugmyndir þau hafa um skipulag, nýtingu og framtíðina. En slíkt hefur ekki komið fram og eina dæmið er auðvitað hið fræga dæmi um Hveravelli sem hefur hrætt marga. Hæstv. forseti. Aðalástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hljóðs að nýju við þessa umræðu er aðrar greinar frv. og þær umræður sem hér hafa orðið um þær. Það er oft til góðs að umræður dragist á langinn vegna þess að það gefur ýmsum aðilum oft kost á því að skoða það um hvað málin snúast og skemmst er frá því að segja, hæstv. forseti, að ýmsir hafa verið að skoða þetta frv. og vakið athygli á ýmsum málum. Ekki má gleyma því að við erum að ræða væntanlegan lagabálk, heildarlög um sveitarstjórnarmál. Í frv. er heildaryfirlit yfir sveitarstjórnarmálin, stjórnarhætti o.fl. Þetta er frv. upp á hvorki meira né minna en 105 greinar. En menn gætu haldið af umræðunni að það væri bara ein grein. Mig langar til að koma inn á nokkur atriði vegna þeirrar umræðu sem orðið hefur og vegna ábendinga og bréfa sem okkur hafa borist. Vil ég upplýsa í því sambandi það sem reyndar hefur komið fram áður í umræðunni, að þegar hv. félmn. afgreiddi málið frá sér var samþykkt í nefndinni að taka málið aftur til nefndar á milli 2. og 3. umr. til að fara yfir umsagnir sem beðið var um frá hv. allshn. En síðan hefur komið í ljós að það eru nokkur atriði sem við vildum gjarnan skoða betur vegna ábendinga sem okkur hafa borist. Mig langar til þess að víkja aðeins að þeim hér og auk þess að nokkrum öðrum greinum sem ræddar hafa verið í umræðunni. Þar er fyrst að nefna að hv. félmn. barst bréf frá Félagi löggiltra endurskoðenda. Bréfið barst býsna seint en þessar ábendingar eru þess eðlis að ég held að við í hv. félmn. getum ekki annað en tekið þær til skoðunar. Reyndar hafa nokkrir ræðumenn sagt frá þessu athyglisverða bréfi en hér er auðvitað um mjög sérstakt mál að ræða. Hér er einfaldlega verið að benda á að það fyrirkomulag sem Reykjvíkurborg og Hafnarfjarðarbær hafa haft við endurskoðun reikninga sinna hjá stofnunum sínum standist ekki. Í Reykjavíkurborg sér endurskoðun borgarinnar um verkið og endurskoðendurnir eru ráðnir af Reykjavíkurborg eða af borgarstjórn. Stjórn Félags löggiltra endurskoðenda bendir á að þetta fyrirkomulag standist ekki nýlega samþykkt lög um endurskoðendur. Það er ekki langt síðan lögin voru endurskoðuð. Þau eru nr. 18/1997 og þar eru gerðar miklar kröfur til endurskoðenda þannig að þeir haldi sínum rétti. Þeir vilja meina að fyrirkomulagið sem nú er hjá Reykjavíkuborg og Hafnarfirði standist ekki þessi lög. Þetta er auðvitað mjög alvarleg athugasemd. Ég vil upplýsa að þetta var töluvert mikið rætt í nefndinni en okkur láðist að gera samanburð við þessi nýju lög. Reyndar var lögð mikil áhersla á það af hálfu Sambands íslenskra sveitarfélaga að ekki yrði hróflað við þessu fyrirkomulagi. Það gengur hins vegar ekki, hæstv. forseti, að hér sé um stofnanir eða fyrirkomulag að ræða sem ekki stenst lög. Það hefur komið fram í ábendingum að þeir sem hingað til hafa endurskoðað fyrir Reykjavíkurborg gætu einfaldlega misst réttindi sín ef þessu fyrirkomulagi verður ekki breytt. Þetta mál verðum við að fara betur ofan í. Það er mjög brýnt. Þarna er einfaldlega um það að ræða að jafnvel við sem erum að setja lögin áttum okkur ekki alltaf á samhenginu og því hve margt hefur breyst í stjórnarháttum okkar. Hér er auðvitað um það að ræða, að skilja endurskoðunina frá fyrirtækinu og að hlutlaus aðili eigi að koma að endurskoðun þannig að henni sé hægt að treysta. Ég hef heyrt því haldið fram að menn telji að fyrirkomulagið hjá borginni sé svipað og hjá Ríkisendurskoðun sem heyrir undir Alþingi en það er auðvitað engan veginn sambærilegt. Alþingi hefur það hlutverk að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og til þess er m.a. Ríkisendurskoðun sem endurskoðar allar ríkisstofnanir. Reyndar kann þar að vera einhver brotalöm enn þá, en Ríkisendurskoðun er auðvitað ekki og á ekki að vera háð framkvæmdarvaldinu. Það er því alls ekki sambærilegt við stöðu Ríkisendurskoðunar eða það að Reykjavíkurborg ræður sína endurskoðendur. Ég sé ekkert sem mælir á móti því að Reykjavíkurborg og Hafnarfjörður bjóði þetta verk einfaldlega út og endurskoðendur geti þá keppt um hið mikla verk sem það hlýtur að vera að endurskoða reikninga Reykjavíkurborgar. Það er a.m.k. betra en að þeir endurskoðendur sem þar eru, og ég veit ekki annað en séu hinir mætustu menn sem mikið mark hefur verið tekið á í gegnum árin missi réttindi sín. Þetta er því mjög athyglisvert mál sem þarf að skoða. Annað erindi sem borist hefur er bréf frá Gísla Jónssyni prófessor emeritus sem vill vekja athygli á einni þeirra greina, sem hér hefur töluvert verið rædd, en það er 7. gr. sveitarstjórnarfrv. Sú tillaga var sett fram að beiðni Sambands íslenskra sveitarfélaga og með samþykki félmrn. um að sveitarstjórnirnar settu sér ákveðna stefnu varðandi arð af fyrirtækjum sínum. Hér er mjög margt að skoða, hæstv. forseti, og ég vil að það komi mjög skýrt fram að minn skilningur á þessari tillögu er sá að hér sé séð til þess að lagastoð sé fyrir því að að t.d. fyrirtæki borgarinnar, eins og hitaveitan og fleiri, fái arð af rekstri sínum, eðlilegan arð, hvernig sem menn svo skilgreina hann. Við hljótum auðvitað að taka mið af ábendingum umboðsmanns Alþingis sem hefur bent á að þetta sé gjaldtaka en ekki skattlagning. Alþingi fer með skattlagningarvaldið og þar af leiðandi hafa sveitarfélögin ekki heimild til að selja þjónustu á öðru verði en fyrst og fremst til að greiða fyrir þá þjónustu sem veitt er, auk þess að standa undir eðlilegum kostnaði, endurnýjun og slíku. Ég lít svo á að hér sé um að ræða takmörkun gagnvart sveitarfélögunum. Það verður auðvitað að segjast eins og er að greinin er býsna opin. Ég geri mér fulla grein fyrir því að hér er um ákaflega viðkvæmt mál að ræða vegna þess að t.d. Reykjavíkurborg hefur mjög miklar tekjur af hitaveitunni. Ég held að Reykjavíkurborg hafi haft 900 millj. í tekjur af henni á síðasta ári og þetta er auðvitað mjög stór tekjustofn hjá borginni. Borgina mundi muna mjög mikið um það ef þessi tekjustofn væri af henni tekinn. Það eru greinilega áhöld um það hvort þetta stenst og hvað þarna er á ferðinni. Er þetta gjald eða skattur og er eðlilegt að sveitarfélög hafi svona miklar tekjur af þjónustu við neytendur sína? Eins og hv. þm. hafa orðið varir við hafa sveitarstjórnarmenn skipst á skoðunum um þetta mál. Borgarstjórinn í Reykjavík, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, hefur að sjálfsögðu varið þennan rétt og telur að þessi tillaga sé borginni mjög mikilvæg, eins og hún lítur út, meðan bæjarstjórinn í Garðabæ hefur bent á það sem ég var að tala um, að það sé ekki eðlilegt að hafa svo miklar tekjur af þjónustustofnun. Hér er auðvitað um mjög viðkvæmt mál að ræða sem við hljótum að skoða mjög vel. Við eigum eftir að skoða það betur á næstunni, næstu mánuðum og hugsanlega á næsta þingi en gert hefur verið. Það verður að segjast að þessi tillaga kom býsna seint fram í umfjöllun nefndarinnar. Ég hefði viljað hafa meiri tíma til að átta mig betur á því hvað hér er um að ræða. Ég vil benda á að í ræðu sinni í þessari umræðu fór hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson mjög rækilega yfir þetta mál og varpaði fram spurningunni: Hvað er eðlilegur afrakstur? Hvað er eðlilegur arður? Er það 10% eða 7% eða 27%? Við hvað á að miða? Ég held því að hér sé á ferðinni mál sem löggjafinn þarf að skoða mjög rækilega í framhaldi af tillögunni en ítreka enn og aftur að þetta er afar viðkvæmt gagnvart sveitarfélögunum í landinu. Fleiri þingmenn hafa komið inn á þetta í umræðunni, svo sem hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir og hv. þm. Sturla Böðvarsson. Þau fögnuðu því að það yrði þó sett regla um þetta en eins og ég hef rakið þá eru skiptar skoðanir um þetta mál. Varðandi nokkrar aðrar greinar sem mikið hafa verið til umræðu og gagnvart þeim þingmönnum sem hér hafa talað virðist mér nauðsynlegt að það komi skýrt fram hvað var rætt í hv. félmn. Ég verð að rifja upp, hæstv. forseti, að við 1. umr. um þetta mál auglýsti ég eftir athugasemdum þingmanna við þetta frv. Hér á hinu háa Alþingi eru mjög margir reyndir sveitarstjórnarmenn. Hér eru margir sem setið hafa um lengri eða skemmri tíma í sveitarstjórnum. Hér eru allmargir sem hafa verið sveitarstjórar eða bæjarstjórar og fólk með mikla reynslu í þessum málum. Því miður gerðist það sama við 1. umr. og gerst hefur nú við 2. umr. að öll athyglin hefur beinst að 1. gr. þessa frv. og þess vegna, hæstv. forseti, fengum við í nefndarstarfinu, mjög litla leiðsögn frá þingmönnum. Því miður gildir það sama um sveitarstjórnir landsins. Sveitarstjórnunum fannst greinilega frv. vera til bóta og að hér væri tekið á ýmsum góðum málum. Þar voru ekki gerðar miklar athugasemdir við sjálft frv. en við 2. umr. hefur síðan komið í ljós að ýmsir af þessum reyndu sveitarstjórnarmönnum hafa kannski fyrst við undirbúning 2. umr. lesið þetta frv. almennilega. Þeir hafa komið með ýmsar spurningar og ábendingar. Þeir hafa talað um að þetta væri metnaðarlaust frv. og hér væri ekki horft til framtíðar o.s.frv. Ég hefði nú óskað eftir því, hæstv. forseti, að þessi sjónarmið hefðu komið fram við 1. umr. og þessum ábendingum hefði verið komið á framfæri. Með því móti hefði verið hægt að skoða þær betur í vinnunni við frv. Ég hef sjálf ekki setið í sveitarstjórn. Maður býst við því að það séu fyrst og fremst sveitarstjórnarmenn sem hafi ýmsar góðar ábendingar. Vissulega hafa vaknað margar spurningar við umræðuna, t.d. varðandi 12. gr. þar sem fjallað er um fjölda fulltrúa í sveitarstjórn. Nokkrir þingmenn hafa nefnt þessa grein og ég held ég muni það rétt og get flett því upp í mínum gögnum að í umsögnum voru nánast engar athugasemdir gerðar við þessa grein. Einn einasti aðili, Akureyrarbær, spurði hvort ekki væri rétt að hafa rýmri mörk á fjölda sveitarstjórnarmanna. Ég verð að segja, hæstv. forseti að ég hefði gjarnan viljað skoða þetta mál nánar. Hér í a-lið 12. gr. er miðað við að þar sem íbúar eru innan við 200 skuli vera þrír til fimm aðalmenn. Maður getur spurt sig: Er þriggja manna sveitarstjórn ekki allt of fámenn? Hefði ekki verið rétt að miða regluna við fimm? Við getum skoðað þetta mál nánar á milli 2. og 3. umr. Þegar við fjölluðum um kosningalögin gerðum við töluverðar breytingar á þeim viðmiðunum sem þurfti hvað varðar undirskriftir áður en framboðslisti er lagður fram og reyndum að búa til einhverja lógíska reglu og kannski hefðum við þurft að skoða þetta dæmi líka. Þar er skemmst frá að segja, hæstv. forseti, að vinna nefndarinnar beindist að mjög miklu leyti að umræðunni um hálendismálin og það komu sem sagt ekki fram ábendingar eða vilji til þess að breyta greininni fyrr en núna í umræðunni, við 2. umr., að nokkrir þingmenn hafið sérstaklega máls á þessu. Þá rifjast upp fyrir mér að það hafa líka komið fram töluverðar athugasemdir varðandi 6. gr. um lágmarksíbúatölu í sveitarfélögum og ég ítreka þá skoðun mína að í raun og veru finnst mér talan 50 manns alveg út í bláinn. Ég virði hins vegar þá skoðun að menn óttast að sú þróun sem hefur átt sér stað að undanförnu og það mikla skrið sem er á sameiningu sveitarfélaga gæti hrokkið í bakgír ef farið væri að breyta þessu, af því að þetta er víða viðkvæmt mál og ég ætla að virða þau sjónarmið. Ég held að það hljóti að verða nauðsynlegt mjög bráðlega að breyta þessari tölu því að þessi tala nær náttúrlega ekki nokkurri átt, miðað við öll þau verkefni og þá þjónustu sem sveitarfélögunum er ætlað að inna af hendi. Ég tek því undir þá gagnrýni sem hefur komið fram á 6. gr. og ég held að það hljóti að koma fljótlega að því að þessu verði breytt. Einnig hefur orðið nokkur umræða um 19. gr. frv. Ég ætla ekki að vitna í einstaka þingmenn heldur reyna aðeins að fara í gegnum þær greinar sem hafa helst verið gagnrýndar út frá sjónarmiði nefndarinnar. Ég tek skýrt fram að ég er ekki að setja mig í spor ráðherrans eða svara neitt fyrir hann, hann verður að sjálfsögðu að svara fyrir sig. Ég er eingöngu að reyna að skýra þetta út frá umræðunni í nefndinni og ekki síst að reyna aðeins að meta þessar athugasemdir út frá því hvort einhver ástæða sé til þess að skoða þær nánar í umræðunni. Það var sem sagt 19. gr., um hæfi sveitarstjórnarmanna og vanhæfi. Allnokkrir þingmenn hafa komið inn á þetta í umræðunni og það kann vel að vera að skilgreina þurfi betur ákvæði í lögum hvenær sveitarstjórnarmanni beri að víkja, þ.e. eins og segir hér í 1. mgr. 19. gr., með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórnarmanni ber að víkja sæti við meðferð og afgreiðslu máls þegar það varðar hann eða nána venslamenn hans svo sérstaklega að almennt má ætla að afstaða hans mótist að einhverju leyti þar af.`` Síðan eru fleiri skilgreiningar. Það kann að vera að í litlum eða tiltölulega litlum og fámennum sveitarfélögum geti menn lent í miklum vanda með þetta ákvæði. En það verður þá að koma í ljós. Ég held að það sé mjög af hinu góða að reyna að setja reglur því að það verður að segjast eins og er að það er alveg ótrúlegt hve margir átta sig illa á því þegar um hagsmunaárekstra er að ræða og á þessu úrræði að víkja sæti og víkja af fundi og kalla inn varamann þegar einhver slík mál eru til umfjöllunar sem snerta persónulega hagsmuni. En hér hafa komið fram áhyggjur um að þetta gæti reynst litlum sveitarfélögum erfitt og ég held það verði bara að láta á það reyna, ég held að það sé nauðsynlegt að fá ákvæði af þessu tagi inn í lögin. Það er svo annað mál sem kemur fyrir síðar í lögunum sem snertir það hvenær menn eru kjörgengir og hverjir megi sitja í stjórnum og ráðum á vegum sveitarfélaganna. Þar er einmitt verið að reyna að setja reglur til þess að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. Hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði þetta að umtalsefni og ég held líka hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, þetta kann auðvitað að geta orkað tvímælis. Það kom líka fram í ræðu hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur að menntmrn. hefði túlkað þessa reglu með nokkuð sérstæðum hætti og í raun sagt að skólastjórar mættu ekki sitja í sveitarstjórnum vegna þess að þar væri fjallað um þeirra mál. Þetta er orðið býsna erfitt viðfangs. Ef skólastjóri er kjörinn í sveitarstjórn þarf hann þá alltaf að víkja þegar skólamál eru til umræðu? Hvað verður þá um sérþekkinguna á málefnunum sem um er að ræða? Að vísu er hægt að kalla menn til og menn geta vikið þegar kemur að atkvæðagreiðslu og eitthvað slíkt, en þetta kann að verða vandmeðfarið. Þarna er um sama tilganginn að ræða, að reyna að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og að menn víki sæti og kalli þá inn varamenn. Ég hygg að þetta sé ekki vandamál í stærri sveitarfélögum landsins en það kann að gilda hið sama hvað þetta atriði varðar eins og hér 19. gr. um hæfi, að þetta kunni að verða litlum sveitarfélögum erfitt. Hins vegar er það þannig, hæstv. forseti, að með þeim mikla verkefnatilflutningi sem hefur átt sér stað til sveitarfélaganna hefur hin mikla sameiningaralda fylgt í kjölfarið. Sveitarfélögin eru að stækka og þar með mun draga úr þessum vandamálum. Reynslan verður að skera úr því hvort hér er um of ströng ákvæði að ræða. Í báðum ræðum sínum vék hv. þm. Gísli S. Einarsson að athyglisverðri hugmynd sem hann hefði betur komið með við 1. umr. málsins. Það varðar það atriði hvort ekki eigi að skylda sveitarstjórnir til þess að taka upp fundi, sem sagt að fundir séu teknir upp á segulband þannig að það liggi algjörlega skýrt fyrir hvað hafi verið rætt á viðkomandi fundum. Mér finnst þetta mjög athyglisverð hugmynd því að þess eru dæmi og hafa orðið átök og dómsmál vegna þess að menn hafa tekist á um túlkanir á ummælum og jafnvel ákvörðunum og menn skilið umræður á mismunandi vegu. Þá væri auðvitað mjög til bóta að allt slíkt væri til á böndum líkt og tíðkast á hinu háa Alþingi. Það er auðvitað ekki mikill kostnaður sem þessu fylgir fyrir sveitarfélögin, það þarf ekki að setja upp heilu stúdíóin út af þessu. Mér finnst þetta mjög athyglisverð hugmynd en hún hefði þurft umræðu og að komast til umsagnar til sveitarfélaganna þannig að ég hygg að hún verði að bíða betri tíma. En auðvitað er ekkert sem bannar sveitarfélögunum að gera þetta. Ég held að hv. þm. Gísli Einarsson ætti að taka sig til og skrifa eins og eina blaðagrein um þetta og koma þessari hugmynd á framfæri. En hugmynd hans var sú að það bæri að skylda sveitarfélögin til þess að gera þetta. Það leiðir hugann að því, sem hefur komið töluvert við sögu í umræðunni, það hvort ríkisvaldið sé að skipta sér um of af sveitarfélögunum, hvort verið sé að sníða þeim of þröngan stakk hvað varðar starf þeirra og stefnu og auðvitað er það alltaf til umræðu og í rauninni ætti ekki að þurfa að skylda sveitarfélögin til jafnsjálfsagðra og eðlilegra hluta og að taka upp fundi. Sums staðar er bæjarstjórnarfundum útvarpað í bæjarfélögum og það kann vel að vera að þeir séu teknir upp í leiðinni. En það eru fjöldamargir fundir aðrir sem haldnir eru á vegum sveitarfélaganna og spurning hvað menn eiga að ganga langt í því að taka þá alla upp á band en stundum getur það skipt miklu máli. Það hefur verið vikið að ýmsum öðrum greinum eins og varðandi ráðningu framkvæmdastjóra og hvort þar sé verið að sníða sveitarfélögunum of þröngan stakk. Þetta var töluvert rætt í nefndinni og komu fram óskir frá, ef ég man rétt, Sambandi ísl. sveitarfélaga og það var orðið við beiðni þeirra um breytingu. Það verður því meiri sveigjanleiki og sveitarfélögin ráða því hvernig þau semja við sveitarstjóra sína en meginreglan er sú að þar ræður þriggja mánaða uppsagnarfrestur eins og eðlilegt má teljast. Ég ætla þá aðeins að víkja að 90. og 91. gr. sem hafa nokkuð komið við sögu í umræðunni en varða sameiningu sveitarfélaga. Í umræðunni hafa komið fram algjörlega andstæð sjónarmið, annars vegar hjá hv. þm. Sturlu Böðvarssyni, sem fagnaði því hvernig málin eru fram sett, en hins vegar var hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson með ákveðnar spurningar í þessu sambandi. Hann spurði hvort heimilt væri að eitt sveitarfélag gæti verið samsett úr átta einingum og ein eining í hverju kjördæmi á landinu. Í sjálfu sér er ekkert sem bannar það. Hins vegar hlýtur að gefa auga leið að slík samvinna og sameining væri heldur óhagkvæm og lítið gagn í henni þannig að ég held að við verðum að treysta á skynsemi fólks hvað þetta varðar. Sameining sveitarfélaga, þó hún verði yfir kjördæmamörk, verður fyrst og fremst í þeim tilgangi að hægt sé að nýta þjónustu sameiginlega og til þess að efla sveitarfélögin. Ég held að ekki sé ástæða til að hafa áhyggjur af þessu og eðlilegt ákvæði en samt sem áður vildi meiri hluti félmn. láta það koma fram að hér væri átt við nágrannasveitarfélög. Þarna hlýtur skynsemin að ráða. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson vék að nokkru sem ég er honum í raun og veru algjörlega sammála um, og mér finnst að við ættum a.m.k. að skoða aðeins betur á milli 2. og 3. umr. Það er það atriði að með 91. gr. sé verið að taka réttinn af fólki til þess að greiða atkvæði aftur um sameiningu. Við skulum segja að fjórir hreppar ætli að sameinast og sameining er samþykkt í þremur þá gengur sameiningin í gildi. En sannleikurinn er sá að það var alls ekki hugmyndin sem lagt var upp með og það kynni að koma upp sú staða að meiri hluti íbúa á svæðinu væri ekki samþykkur því að það verði þriggja hreppa sameining. Mér finnst að þetta sé nokkuð sem þyrfti að skoða betur því að það getur ekki verið meiningin að gera sameiningu sveitarfélaga eitthvað ólýðræðislegri en verið hefur. Maður getur ekki gefið sér það að fólk sé alltaf sammála niðurstöðunni sem verður og margvísleg sjónarmið geta komið upp eins og dæmin sanna, þó að í nánast öllum, og ég held í öllum tilvikum þar sem atkvæði hafa verið greidd að nýju um sameiningu færri sveitarfélaga en lagt var upp með, þá hefur sameiningin verið samþykkt vegna þess að fólk hefur séð sér hag í því. Það er auðvitað spurning hvort ekki væri rétt að ávallt færi fram atkvæðagreiðsla um það sem kemur út úr fyrri kosningu, og að greidd verði um það atkvæði að nýju. Mér finnst að þetta þurfi að skoðast betur. Ég ætla aðeins að bakka, hæstv. forseti, af því að ég hljóp yfir athugasemd hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar um 11. gr. frv. Það var eina greinin sem hann gerði athugasemd við í máli sínu og það tel ég harla gott ef hann hefur ekki fleiri athugasemdir við þetta mikla frv. Ég tek mikið mark á þeirri athugasemd því að hann hefur bent á að í frv. --- og það er ein af grundvallarbreytingunum --- er verið að þurrka út allan mun á milli sveitarfélaga. Það er bara skilgreiningin sveitarfélag, og þau hafa öll sömu skyldur gagnvart íbúum sínum. Hins vegar segir í 11. gr., með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórnir nefnast bæjarstjórn, hreppsnefnd eða sveitarstjórn.`` Spurningin er sú hvort ekki eigi að vera bara eitt samheiti yfir sveitarstjórnir, einingin heiti sveitarstjórn, en ef menn vilja kalla sig eitthvað annað, bæjarstjórn, hreppsnefnd, borgarstjórn eða hvað sem er, þá geti menn auðvitað notað það heiti. Það sé einfaldlega frelsi til þess en ekki þurfi að kveða á um það í lögum og greina í rauninni á milli sveitarfélaga eins og gert er í þessari grein. Þetta atriði ræddum við ef ég man rétt sáralítið en mér finnst sjálfsagt að skoða þetta betur, hvort þarna sé ekki um ákveðna mótsögn að ræða og hreinn og klár óþarfi að tíunda þetta svona. Í umræðunni hefur töluvert verið spurt eftir stefnu í sveitarstjórnarmálum. Það er nú forvitnilegt að spyrja sig að því, hæstv. forseti, hver stefna íslenskra stjórnvalda er hvað varðar sveitarstjórnarstigið. Ef ég ætti að draga hana saman miðað við undanfarin ár, þá er það kannski fyrst og fremst tvennt. Það er annars vegar sameining sveitarfélaga, að stuðla að sameiningu sveitarfélaga, og í öðru lagi að færa verkefni frá ríkinu til sveitarfélaganna. Reyndar er ein undantekning þar á sem gerðist á síðasta ári þegar ákveðið var að taka atvinnuleysismálin af sveitarfélögunum og færa þau til ríkisins, sem sú sem hér stendur var afar ósátt við og er enn. Ég tel að slík mál eigi að vera hjá sveitarfélögunum sem næst fólkinu og þar sem þekkingin er, en það er búið og gert. Það má segja að með því að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga hafi ríkisvaldið verið að ýta undir sameiningu sveitarfélaganna. Ég held að þessi verkefnatilflutningur hafi og eigi eftir að hafa mikil áhrif á frekari sameiningu sveitarfélaganna. Ég hef verið að fylgjast með þáttum sem ríkissjónvarpið hefur sýnt um kosningabaráttuna sem nú stendur yfir, en er kannski ekki mjög sýnileg nema að litlu leyti. Það hefur komið mjög skýrt fram í þessum þáttum að í öllum þeim sveitarfélögum sem hafa verið heimsótt hingað til, eru skólamálin efst á blaði, eðlilega. Skólamálin eru náttúrlega langstærsta verkefnið sem hefur verið fært yfir til sveitarfélaganna og eðlilegt að það vefjist svolítið fyrir þeim hvernig þar beri að halda á málum, hvernig menn geti styrkt sinn skóla og hver skólastefnan skuli vera, hvar á að sameina skóla o.s.frv. Það er mjög greinilegt hve skólamálin eru stór þáttur í þeirri umræðu sem nú á sér stað í sveitarfélögunum. Og verði málefni fatlaðra einnig færð yfir til sveitarfélaganna, sem reyndar hefur verið frestað, er þar líka um stóran og býsna þungan málaflokk að ræða sem getur reynst litlum sveitarfélögum afar erfiður. Þetta hefur verið stefnan og ég vil líta svo á að í rauninni hafi verið mikil samstaða um þessa stefnu þó að t.d. á hinu háa Alþingi hafi einstaka þingmaður verið nokkuð gagnrýninn á þennan verkefnatilflutning. Þar nefni ég m.a. hv. þm. Kristin H. Gunnarsson, sem er reyndar ekki staddur í þingsalnum. Hann hafði miklar efasemdir varðandi flutning grunnskólans til sveitarfélaganna. Í framhaldi af vangaveltum um stefnu ríkisvaldsins hvað varðar sveitarstjórnarstigið getur maður spurt sig hvað sé verið að gera með þessum lögum. Er verið að stíga einhver skref í þá átt að styrkja sveitarstjórnarstigið og efla sjálfstæði þess? Er ástæða til þess? Þarf að ganga eitthvað lengra í því? Ég held að við getum sagt að það sé bæði og. Annars vegar er verið að auka eftirlitið með sveitarstjórnarstiginu, og þá vil ég vekja athygli á því, hæstv. forseti, hve lítil umræða hefur orðið um eftirlitsnefndina eða eftirlitið með fjárhag sveitarfélaganna, sem kom fram í umsögnum að ýmsum fannst ganga býsna langt. Minnist ég þar m.a. umsagna frá Sambandi sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sem töldu þetta óþarft og það kom reyndar fram hjá fleiri sveitarfélögum. En þetta atriði hefur mjög lítið komið hér inn í umræðuna, en á þessu sviði er verið að auka eftirlit ríkisins með sveitarfélögunum en í ýmsum öðrum atriðum, kannski smávægilegri, er verið að færa meira sjálfstæði til sveitarfélaganna en kannski væri ástæða til að ganga lengra í því efni. Hér er farin sú leið að verkefni sveitarfélaganna eru ekki talin upp, hvorki verkefni né skyldur sveitarfélaganna í smáatriðum. Slík ákvæði er að finna í fjölda laga og við höfum einmitt í hv. félmn. verið að fjalla um önnur lög þar sem sveitarfélögin koma mjög mikið við sögu, sem eru frv. til laga um húsnæðismál. Þar er dæmi um að sveitarfélögunum eru settar nokkrar skyldur og kveðið á um hvernig beri að standa þar að málum. Við höfum lögin um félagsþjónustu sveitarfélaga og fleira og fleira þar sem sveitarfélögin koma við sögu. Og það má alltaf velta því fyrir sér hvort það sé rétt stefna að dreifa málunum svona eða á að skilgreina betur í lögunum um sveitarstjórnarmál hverjar skyldur þeirra eru? Á það betur heima hér? Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir fór mjög rækilega yfir skyldur sveitarfélaganna og hvar þær koma við sögu í lögum, en það má velta þessu fyrir sér fram og aftur, hvernig með þessi mál skuli farið og hvernig styrkur og sjálfstæði sveitarfélaganna verður best tryggt. Við höfum náttúrlega fjöldamörg dæmi um það á undanförnum árum að ríkisvaldið hefur gripið inn í mál sveitarfélaganna og tekjur þeirra hafa verið skertar og lagðir hafa verið á skattar. Ég minnist þess á síðasta kjörtímabili þegar Alþfl. var í stjórn, að þá voru háðar miklar rimmur milli ríkis og sveitarfélaga vegna þess hve ríkisvaldið gekk langt í því að skerða kjör sveitarfélaganna. Slík samskipti munu eflaust halda áfram. En það verður auðvitað að sjá til þess þegar verkefni eru flutt yfir til sveitarfélaganna að þeim séu tryggðar tekjur. Það hefur oft komið fram í þessum málum öllum að sveitarfélögin hafa áhyggjur af því að ekki fylgi nægjanlegar tekjur. Ég vil nefna eitt atriði enn, hæstv. forseti, sem snertir þetta mál og nú sakna ég enn mjög hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar. Hann flutti hér nokkuð ítarlega ræðu og boðaði reyndar að hann ætlaði að fjalla í síðari ræðu sinni um fjármál sveitarfélaganna, og ég sakna þess ef hún verður ekki flutt, því að hann er einn af þeim þingmönnum sem hafa mikla reynslu af sveitarstjórnarmálum. En hann kom í ræðu sinni inn á eitt atriði sem varðar rétt útlendinga til að kjósa. Ég hefði viljað rifja það upp að í umræðunum um kosningalögin, kosningar til sveitarstjórna, kom ég nokkuð inn á það atriði og það var nokkuð rætt í félmn., en niðurstaða okkar varð sú að aukinn réttur útlendinga til að kjósa í sveitarstjórnarkosningum væri mál sem þyrfti einfaldlega umræðu. Þetta hefur ekkert verið rætt, það hefur ekkert verið rætt af neinni alvöru hvort rétt væri að auka kosningarrétt útlendinga og miða t.d. við þriggja ára búsetu eða eitthvað slíkt. Ætti að auka réttinn þannig að hann næði til íbúa hins Evrópska efnhagssvæðis eða hvað? Eða bara til allra útlendinga sem búa hér einhvern ákveðinn tíma? Þetta er sem sagt algjörlega órætt mál en ég vil að það komi skýrt fram að það kom töluvert til umræðu í sambandi við kosningalögin en sennilega hefur þetta atriði farið fram hjá hv. þingmanni. Ég tel að ef vilji væri til slíkrar breytingar ætti hún heima í kosningalögunum en ekki í sveitarstjórnarlögunum. Menn gleyma því kannski stundum hér í umræðunni að búið er að taka kosningalagaþáttinn algjörlega út úr þessu frv. og gera að sérlögum. Og það er auðvitað ein ástæðan fyrir því hve félmrh. leggur mikla áherslu á að fá þetta frv. samþykkt. Ég segi enn og aftur að ég vildi helst óska þess að menn frestuðu þessu máli og afgreiddu allan pakkann í haust, þ.e. sveitarstjórnarlögin og frv. um breytingu á lögum um skipulags- og byggingarmál. En það virðist því miður ekki vera vilji til þess. Hæstv. forseti. Ég held að ég hafi tekið fyrir flest þau efnisatriði sem hafa komið hér til umræðu, í þeirri ítarlegu umræðu sem hér hefur átt sér stað. Mér fannst rétt að greina þingheimi frá því hvaða umræða hefði átt sér stað innan félmn. og jafnframt eru nokkur atriði, örfá atriði, sem við ætlum að skoða á milli 2. og 3. umr. Það fyrsta er að fara yfir þær umsagnir sem okkur hafa borist frá hv. allshn. Það er komin umsögn frá meiri hluta nefndarinnar og frá hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur, en hinir fulltrúar minni hlutans, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og Guðný Guðbjörnsdóttir, hafa ekki skilað neinu áliti svo mér sé kunnugt, en það verður þá að hafa það ef það berst ekki. Þá teldi ég rétt að skoða 11. gr. og það efni sem snýr að endurskoðendum. Borist hefur ítrekun frá Sambandi ísl. sveitarfélaga varðandi tillögu sem snýr að kjarasamningum við æðstu --- ja, á ég að nota orðið æðstu? --- toppana hjá sveitarfélögunum, og það er sjálfsagt að skoða þá tillögu betur. Hæstv. forseti. Ég gæti í sjálfu sér haft lengra mál um þá umræðu sem hér hefur átt sér stað um hálendismálin og allt sem að þeim snýr. Ég hef orðið áþreifanlega vör við það, einfaldlega á götum úti þegar ég er að ganga á milli þinghússins og skrifstofu minnar, að margir hafa miklar áhyggjur af þessum málum, fylgjast með og spyrja hvort þingið ætli virkilega að samþykkja frv. svona. Það er ekki að ástæðulausu að stjórnarandstaðan hefur varið töluverðum tíma í að ræða þessi mál. Mikill þungi og alvara er á bak við þessa umræðu. Mönnum liggur mikið á hjarta og ýmsir óttast afleiðingar þess, ef landinu verður skipt niður á milli sveitarfélaganna án þess að tryggt sé að miðhálendið verði skipulagt sem ein heild. Þetta er kjarni málsins og hann er auðvitað sá að finna lausn sem flestir gætu sætt sig við. Ég þykist vita að þingmenn jafnaðarmanna muni ekki sætta sig við slíkar lausnir. Í þeirra huga er mikið grundvallaratriði að landinu verði ekki skipt upp milli sveitarfélaganna heldur gert að einni stjórnsýslulegri heild. Eins og ég rakti í fyrri ræðu minni á ég ákaflega erfitt með að sjá hvernig hægt væri að gera það án þess að það mundi einnig valda miklum deilum, hugsanlega málaferlum, og endalausum árekstrum við þau sveitarfélög sem landið væri þar með tekið af. Mér finnst líka, hæstv. forseti, að þjóðlendurnar gleymist í þessari umræðu og þeim miklu áhyggjum sem menn hafa af þessum málum. Menn gleyma því að það á að skilgreina þau svæði sem enginn hefur getað sannað eign sína á, sem þjóðlendur, og að þau svæði verða undir sérstakri stjórn og háð sérstökum skilyrðum. Þar af leiðandi gilda þau lög um þau svæði. Við eigum alltaf þann möguleika að stofna nýja þjóðgarða og friða svæði þannig að möguleikarnir eru auðvitað margir í framtíðinni. Ég held líka að mjög brýnt sé að skilgreina hvaða svæði við viljum að verði ósnortin, hin ósnortnu víðerni Íslands. Þau eru ekki aðeins á miðhálendinu, þau geta líka verið á Reykjanesskaganum og Vestfjörðum, jafnvel í Vestmannaeyjum þar sem er afar sterkur og rótgróinn nýtingarréttur sem einu sinni tilheyrði gömlu bændaættunum þar. Þar hafa nú veiðifélög tekið við.

Vill ekki þingmaðurinn fara aðeins nánar yfir þetta?

Þingmanninum finnst nú kannski ekki að þetta komi umræðunni við en ég var að vekja athygli á því að ýmis svæði gætu verið flokkuð undir víðerni, jafnvel þó þau séu ekki mjög viðamikil eða stór að flatarmáli. Það getur verið ástæða til þess að friða slík svæði og allt þetta þarf að hafa í huga. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum minna á það að félmn. kallaði á sinn fund Ómar Ragnarsson fréttamann og vakti það nokkra athygli, m.a. þingmanna, er þeir sáu nafn hans á listanum yfir þá sem höfðu verið kallaðir til fundar við nefndina. Ómar var einmitt kallaður á okkar fund vegna þess að hann hefur mjög víða farið og hefur mikla þekkingu á hálendi Íslands. Hann hefur rætt bæði við bændur og búalið og náttúruunnendur sem verið hafa á hálendinu. Hann lagði mikla áherslu á það í máli sínu hve brýnt það væri að reyna að ná sátt um framtíðarskipan hálendismála. Það sjónarmið lögðum við hv. þm. Ögmundur Jónasson mikla áherslu á, að reyna að finna leið sem hægt væri að ná sátt um, eða flestir gætu sæst á. Sú leið fæli það í sér að miðhálendið yrði skipulagt sem heild og sem flestir kæmu að því verki. Þetta voru markmiðin sem við settum okkur. Ég vil endurtaka það að ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með þróun mála hér og að menn skuli ekki sýna meiri vilja til samkomulags eða leita lausna, því að það getur ekki hafa farið fram hjá þingmönnum stjórnarliðsins frekar en okkur hinum hve skoðanir eru gríðarlega skiptar um þetta mál og hve margir óttast að rangt verði að farið. Þess vegna er gríðarlega brýnt að reyna að þróa þetta mál í þá átt að um það náist sæmileg sátt. Ég þykist vita, eins og ég nefndi, að þeir sem hafa þá grundvallarskoðun að miðhálendið sé þjóðareign og því beri að skipa undir sérstaka stjórn, muni eiga mjög erfitt með að sætta sig við lausn sem felur það í sér að landinu veðri skipt milli sveitarfélaganna, þó að yfir svæðið verði sett ákveðin nefnd. Því miður er þetta mál í sjálfheldu. Hér hefur ekki verið sýndur nokkur einast vilji til samkomulags og stjórnarandstæðingar hafa því ekki átt annarra kosta völ en að undirstrika vel og rækilega andstöðu sína við málið og þróun þess. Ég ítreka að ég vona svo sannarlega að staðið verði við gefin loforð. Ég vona að verði frv. þetta að lögum á þessu vori þá verði frv. til breytinga á skipulags- og byggingarlögum lagt fram á fyrsta degi þings í haust og samþykkt þar sem allra fyrst. Auðvitað er ég reiðubúin til þess að ræða skipan nefndarinnar og breytingar á tillögunum til þess að tryggja aðkomu sem flestra að málinu. Ég ítreka það.

Herra forseti. Áður en ég byrja ræðu mína, því ég reikna með að þetta taki nokkrar mínútur, þá vildi ég gjarnan spyrja hvort það var fyrirhugað hjá hæstv. forseta að hafa kvöldverðarhlé.

Forseti getur upplýst að það verður ekkert kvöldverðarhlé í kvöld.

En kannski á morgun?

Nú, það er orðið svo, herra forseti, að kvöldmaturinn er hafður af okkur þingmönnum í þessu mikilvæga máli og er svo sem ekkert við því að segja. Kannski höfum við bara gott af því sumir, en nokkuð er þetta orðið snúið ef ekki er hægt að ná samkomulagi um jafneinfaldan hlut og að menn fái að borða milli þess sem menn ræða ítarlega mjög svo mikilvægt mál. Við því er ekkert að gera, eins og hæstv. forseti veit þá hlýðum við úrskurði hans í hvívetna. Ég tala nú ekki um gagnvart þeim ágæta forseta sem nú er á forsetastól. Þetta mál er hins vegar þess eðlis að ekki er auðhlaupið að fara yfir það í stuttu máli. Mikilvægi málsins, tengsl við aðra þætti í löggjöf og í þjóðfélaginu krefjast þess að farið sé nokkuð ítarlega í frv. og umhverfi þess. Það er ekki einungis verið að fjalla um skipulagsmálin í þessu frv., þó að þau hafi nú verið gerð að mestu umtalsefni. Ekki má gleyma því að hér er um heildarlöggjöf um sveitarstjórnarmál að ræða. Ég hefði kosið, herra forseti, að í stað þess að við höfum verið að fara yfir þetta mál í rúma viku, þá hefðu menn sest niður fyrr til að vitað hvort ekki væri skynsamlegt að finna þessu annan farveg. Þar hefði mátt skoða málið og leita þá málamiðlunar um útfærslu á tilteknum atriðum sem ágreiningur ríkir um. Sú furðulega staða hefur komið upp að það næst ekki nein umræða, ekki einu sinni fundur milli forseta þingsins og formanna þingflokka, um framhald þessa máls. E.t.v. er alveg óþarfi að koma slíkum fundi á enda veit hæstv. forseti að völdin hafa verið tekin af forseta þingsins, hvað varðar starfsskipulagið hér næstu daga og vikur. Mér skilst að forsrh. hafi kveðið nokkuð nákvæmlega úr um hvernig þingstörfum verði háttað. Það verður vafalítið hægt að fara nokkuð nánar inn á þann þátt síðar. Þar er um að ræða atriði sem ætti að vekja okkur þingmenn hér mjög til umhugsunar, hvernig virðingu og stöðu þingsins er komið út af þessu máli. Þess vegna hefði verið brýnt, herra forseti, að ná sátt um að geyma þetta mál. Ég minni á annað mál sem er sambærilegt en það er gagnagrunnsmálið. Það vakti strax heitar tilfinningar meðal þjóðarinnar en skynsamleg niðurstaða fengin í því. Menn settu málið í vinnslufarveg í tengslum við þingnefnd og munu leggja það fram og afgreiða á hausti komanda. Þetta var skynsamleg niðurstaða og það sem er merkilegt við hana er að hún er pólitískt í jafnvægi, bæði við stjórn og stjórnarandstöðu. Hún er í mjög mikilli sátt við fólk í þjóðfélaginu, sem hafði bæði áhyggjur af málinu og óskir um að koma að því í umræðu. Jafnvel er meira um það vert að það var í sátt við þá hagsmunaaðila sem studdu það frv. Ég hefði kosið, herra forseti, að við hefðum borið gæfu til að finna þessu máli sams konar farveg. Það er ekki vilji okkar í stjórnarandstöðunni að hindra að vilji lýðræðislegs meiri hluta nái fram að ganga, það er síður en svo. Við höfum hins vegar þær skyldur gagnvart kjósendum okkar að fara vel yfir mál sem eru þess eðlis að þau krefjast mikillar umræðu, átakamál sem geta verið álitaefni. Þar eru ekki hvað síst mál sem krefjast sérstakrar nærfærni í allri umræðu. Þrátt fyrir að deilurnar hafi að mestu snúist um skipulagsmálið nefndi ég að frv. fjallaði um fleiri þætti, m.a. um heildarlöggjöf um sveitarstjórnarmál. Breytingar á núgildandi lögum eru í þremur þáttum í þessu frv. Það er í fyrsta lagi skipulagsþátturinn, framlenging sveitarfélaga inn til jökla og skipting alls landsis í sveitarfélög þar sem sveitarfélögin fari með alla stjórnsýslu og þar á meðal skipulagsmál. Þó er fyrirhuguð smávægileg breyting á því að hleypa inn nokkrum aðilum til umsagnar varðandi einn hluta skipulagsmála sem er svæðisskipulag. Í öðru lagi er kveðið á um að fella kosningalögin úr sveitarstjórnarlögunum. Hér á hinu háa Alþingi hefur verið afgreidd löggjöf um kosningalög til sveitarstjórna. Eðlileg afleiðing þess er sú að úr sveitarstjórnarlögum sé felldur kaflinn um kosningar. Þriðja meginbreytingin í þessu frv., miðað við fyrri löggöf, er um skyldu sveitarfélaga varðandi upplýsingar um fjármál. Þar er kveðið á um hvernig félmrh. geti komið inn, sveitarfélögum til aðstoðar við fjárhagsvanda. Hins vegar er ekki um neina kerfisbreytingu í uppbyggingu þessa frv. að ræða en varðandi skipulagsþáttinn er svo margt sem þar þarf að athuga. Hvernig viljum við hafa landið? Hvernig viljum við skipuleggja landið? Ég tel rétt, herra forseti, áður en lengra er haldið, að vitna í grein sem birtist í Morgunblaðinu 7. maí sl. Þar er einmitt er fjallað um þætti sem snerta skipulagsmál á þessu svæði. Þetta er grein, sem hæstv. forseta er reyndar kunnug, eftir hv. þm. Guðna Ágústsson, og heitir Vegur á Heklu. Með leyfi hæstv. forseta, vildi ég gjarnan vitna til þessar greinar. Þar segir svo: ,,Um allan heim fer fram mikil barátta milli þjóða um að ná athygli ferðamanna. Mestur vöxtur mun vera í ævintýraferðum, þar á hlut að máli efnaðri hluti ferðamanna. Hér á landi sjáum við duglega athafnamenn ná miklum tökum á slíkri markaðssetningu sem engum datt í hug fyrir nokkrum árum. Hvalaskoðun, raftsiglingar niður straumþungar ár, ævintýraferðir á hestum yfir hálendið, jeppa- og sleðaferðir upp á jökla og jökulskalla, Njáluslóðir, Njálu- og Vesturfarasöfn. Hugrakkir menn í Vestmannaeyjum hafa sett fram þá snjöllu hugmynd ...`` Ég sé að hæstv. forseti, sem ég er að vitna til, er að yfirgefa forsetastólinn. Ég veit að hann kannast mjög vel við efnið og hef af ráðnum hug að dregið þessa grein fram, herra forseti. Það er vegna þess að hugmyndir og sjónarmið sem taka þarf tillit til eru margvísleg. Og hér segir áfram í greininni, með leyfi forseta: ,,Hugrakkir menn í Vestmannaeyjum hafa sett fram þá snjöllu hugmynd að grafa upp heila götu með 8-10 íbúðarhúsum sem fóru undir vikur. Síðan yrði gatan yfirbyggð og þar mundi ferðamaðurinn upplifa örlaganóttina miklu, sem yfir eyjarnar dundi, í máli og myndum. Fyrir Vestmannaeyjar þýddi þetta ævarandi straum ferðamanna og miðstöð vísinda í eldfjallafræðum. Þannig hafa athafnamenn í ferðaþjónustu verið að markaðssetja auðæfi þessa lands síðustu ár. Þessi þróun mun kalla margan ferðamanninn til Íslands á næstu árum og fremur þann hluta ferðamanna sem vill kaupa þjónustu og hefur efni á því. Hekla er mikið fjall og heimsfrægt. Hekla hefur valdið landsmönnum miklum skráveifum og ber miðhálendið þess merki. Grösugir dalir hafa horfið undir ösku og vikur. Sú var tíð að Hekla, Gullfoss og Geysir voru þekkt víða um heim, hvert þeirra fyrir sína náttúru og tign. Sérvitringar hafa komist upp með að Geysir dregur ekki andann og er á gjörgæslu eins og kransæðasjúklingur. Hekla er enn heillandi en þó ekki aðgengileg nema litlu broti ferðamanna. Hekla er akfær í dag en slíkt er ekki æskilegt og má aldrei verða að jeppatröll sparki og spori fannafeldinn eða vikurbreiðurnar. Hitt eiga menn aftur á móti að ræða hvort rétt sé að leyfa lagningu slóða og gefa einstaklingi einkaleyfi til að aka með túrista í efstu hæðir Heklu. Rauðalestin eða eldvagninn mundi aka ferðamönnum á fjallið með viðkomu í mesta eldgíg jarðar þar sem sagnir eru um að sé fordyri helvítis. Ferðafólkið fengi stimpil um að það hefði komið þar við og verið hafnað um inngöngu. Verði þetta gert færi ókeypis keðjubréf um heimsbyggðina sem kallaði marga hingað, ríka og fátæka, unga og aldna. Pósthús og stimpill um komu manna á hina fágætustu staði er ný markaðssetning. Að standa á Heklutindi á björtum sólskinsdegi yrði eitt af ævintýrum veraldar og þannig gæti Hekla skilað gjaldeyristekjum og bætt fyrir tjón sitt og auðgað ferðaþjónustuna á Íslandi. Fordyri helvítis gæti orðið okkur drjúg tekjulind. Jafnframt yrði Hekla og þetta ævintýri ný uppgötvun um sælu himnaríkis.`` Þar með, herra forseti, lýkur grein hv. þm. Guðna Ágústssonar, sem birtist í Morgunblaðinu 7. maí sl. og heitir Vegur á Heklu. Ég geri þetta að umtalsefni vegna þess að mér finnst þetta athyglisverð grein. Mér virðast í þessu skemmtileg sjónarmið og nútímaleg viðhorf gagnvart miðhálendinu, gagnvart óbyggðum svæðum Íslands. Vitaskuld geta skoðanir verið skiptar um það hvort við eigum að markaðssetja hálendið líkt og hér er lagt til eða ekki. Mér finnst þær hugmyndir sem hér er varpað fram vel koma til greina. Mér finnst þær fyrst og fremst sýna tvennt. Þær eru nýstárlegar, þær eru nútímalegar og þær eru frumlegar. Þær sýna okkur að varðandi miðhálendið og í tengslum við sameignir þjóðarinnar er margt sem við þurfum að huga að og hugsa miklu betur en þegar hefur verið gert. Herra forseti. Þegar við tölum um miðhálendið, þó okkur hafi greint á um fyrirkomulag skipulags miðhálendisins, þá hafa allir þingmenn lýst tilfinningu sinni gagnvart miðhálendinu og væntumþykju gagnvart landinu. Ég er þess fullviss að allir hv. þm., þó að þeir styðji þetta frv., bera mikla virðingu og ást fyrir landinu. Þó að við séum í ágreiningi hér við stjórnarmeirihlutann um fyrirkomulag skipulagsmála, þá er hafið yfir allan vafa í mínum huga að allir þingmenn vilja landinu sem allra best. Mér finnst það einmitt koma vel fram í þessari grein hv. þm. Guðna Ágústssonar að virðingin gagnvart landinu skín þar í gegn. Hugmyndin er náttúrlega skemmtileg og hefur heyrst áður frá hv. þm., að hafa pósthús uppi á Heklu sem marki með stimplun komudag og menn fái sannindamerki um það. Þetta er gert mjög víða um heim þar sem ferðaþjónusta er á athyglisverðum stöðum. Menn fá vottorð um að þeir hafi komið á tiltekinn stað þannig að hér er ekkert verið að gera annað en að leggja fram hugmynd um að nýta þessa náttúruauðlind, á sambærilegan hátt og víða þekkist erlendis. Ein af ástæðunum fyrir því að þetta þurfi að skoða betur er að við höfum ekki gert upp við okkur enn, hvaða stefnu við ætlum að fylgja á miðhálendinu. Ætlum við að láta miðhálendið vera uppsprettu gjaldeyrisöflunar í tengslum við vandaða og vel skipulagða ferðaþjónustu sem mun þá beina sjónum sínum fyrst og fremst að útlendingum? Hugsunin sem fram kemur í grein hv. þm. Guðna Ágústssonar er fyrsta flokks innlegg inn í slíka hugmyndafræði. Það er ekkert víst að við viljum endilega fara þá leiðina. Ef til vill viljum við að miðhálendið verði uppspretta gjaldeyrisöflunar, fyrst og fremst vegna nýtingar orkulinda, vatnsorku og annarrar orku sem við höfum að hluta nýtt í þágu landsmanna allra. Við vitum það að þarna eru miklir virkjanamöguleikar sem gætu komið niður á umhverfisþáttum, möguleikum í ferðaþjónustu og ýmsu öðru. Við höfum ekki gert upp við okkur, herra forseti, hvort við viljum að miðhálendið sé nýtt á þennan hátt. Við getum líka hugsað okkur að miðhálendið eigi að verða þjóðgarður í þeim skilningi að það sé afdrep og útivistarsvæði til ánægju, fyrst og fremst fyrir Íslendinga, þangað sem Íslendingar sækja sér styrk og endurnýjun, eins og fjölmargir, tugþúsundir hafa þegar gert á undanförnum árum. Það er ekki að efa að einmitt slík nýting mundi breiðast út á næstu árum ef heimilt verður að þoka skipulaginu í þann farveg. Við getum líka bent á fjórða atriðið. Ég hef nefnt hér í fyrsta lagi hvort við ættum að nýta miðhálendið sem uppsprettu í ferðaþjónustu gagnvart erlendum ferðamönnum. Eigum við í öðru lagi að nýta það fyrst og fremst sem orkuöflunartæki til iðnvæðingar, í þriðja lagi sem stað, vin í eyðimörkinni gagnvart okkur sjálfum. Í fjórða lagi væri hægt að hugsa sér að miðhálendið yrði skipulagt samgöngulega til að stytta samgöngur, fyrst og fremst á milli landshluta. Miðhálendið hefur um aldir verið mjög mikill trafali, e.t.v. sá erfiðasti í okkar landi. Það er hægt að hugsa sér þetta, fyrst og fremst sem verkefni til að leggja greiðfæra vegi yfir svo að örar og góðar verði samgöngur milli Norður- og Suðurlands og Austur- og Vesturlands. Nú mundu e.t.v. einhverjir segja: Getum við ekki gert þetta allt saman? Ég er ekki viss um það, herra forseti, vegna þess að álitaefnin sem koma upp úr við svona skipulagningu eru fjölmörg. Hve mikið á t.d. að taka tillit til umhverfisþátta? Sjónmengun mætti nefna í þessu sambandi sem deilt hefur verið um. Við leggjum leiðslur eða staura víðs vegar um landið sem flytja rafmagn. Með því erum við vitaskuld að færa björg í bú, en þetta getur verið lýti á fögru landslagi, að sjá aðeins raðir af miklum rafmagnsstaurum. Þetta er álitaefni og víst að ekki verður öllum gert til hæfis hvað þessa hluti varðar. Ég held því, herra forseti, að þetta litla dæmi, hugmyndir hv. þm. Guðna Ágústssonar um hvernig Hekla, þetta mikla fjall, getur nýst í gjaldeyrisöflun og orðið okkur að tekjuauka, sýni einmitt mjög vel hversu flókið þetta mál er og hve nauðsynlegt er að það fái ítarlega og vandaða umræðu, ekki einungis á hinu háa Alþingi heldur einnig úti í samfélaginu. Mig langar, herra forseti, til að drepa á nokkur önnur atriði sem tengjast frv. áður en ég kem betur inn á skipulagsþáttinn. Ég vil þó geta þess að mín meginniðurstaða í þessu máli er sú að best væri að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar og fresta afgreiðslu þess til haustsins þannig að við haldið áfram þeirri umræðu sem hefur verið í þingsölum nokkurt skeið, fært hana út í samfélagið þar sem hún er vaxandi og leitað ráða hjá þeim fræðimönnum og kunnáttumönnum sem þurfa að koma slíkri skipulagningu sem hér um ræðir. Frv. sjálft fyrir utan skipulagsþáttinn felur ekki í sér miklar kerfisbreytingar. Ég hef nefnt það áður að frumvarpsuppbyggingin er mjög í anda fyrri löggjafar og hv. félmn. gerði tiltölulega litlar breytingar á frv. sjálfu. Brtt. meiri hlutans eru í fyrsta lagi þær að tengt er saman þetta frv. og þjóðlendufrv. sem bíður umræðu og þá fyrst og fremst ákvæði sem varðar það starf óbyggðanefndar að skera úr um ef ágreiningur kemur upp. Byggðarmerki munu verða færð hjá Einkaleyfastofu. Hins vegar hefur 7. gr. frv. fengið nokkra umfjöllun í fjölmiðlum undanfarna daga og er ein af þeim sem styðja það að menn bíði með afgreiðslu þessa frv. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa 7. gr. frv. Yfirskriftin er: Almennar skyldur sveitarfélaga. ,,Skylt er sveitarfélögum að annast þau verkefni sem þeim eru falin í lögum. Sveitarfélög skulu vinna að sameiginlegum velferðarmálum íbúanna eftir því sem fært þykir á hverjum tíma. Sveitarfélög geta tekið að sér hvert það verkefni sem varðar íbúa þeirra, enda sé það ekki falið öðrum til úrlausnar að lögum.`` Og síðan kemur síðasta málsgreinin sem umdeild er, með leyfi forseta: ,,Sveitarfélög skulu hafa sjálfstæða tekjustofna og sjálfsforræði á gjaldskrá eigin fyrirtækja og stofnana til þess að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem fyrirtækin og stofnanirnar annast.`` Þetta er 7. gr. frv. og ef skoðaðar eru athugasemdir með 7. gr. þá er sagt að þetta sé að mestu samhljóða núgildandi lögum. Það sem hins vegar hefur vakið nokkrar spurningar er um arðgreiðslur fyrirtækja í eigu sveitarfélaga. Reykjavíkurborg hefur t.d. fagnað þessu ákvæði og telur að það skjóti lagastoð undir þær ákvarðanir borgarstjórnar Reykjavíkur um mjög langa tíð --- það tengist ekkert frekar núverandi meiri hluta en fyrri valdhöfum --- að veitufyrirtæki eða borgarfyrirtæki hafa skilað til borgarsjóðs tilteknum hluta af hagnaði. Það er að mínu mati, herra forseti, fullkomlega eðlilegt varðandi borgarfyrirtæki eða bæjarfyrirtæki í eigu sveitarfélaga, að sé um að ræða hagkvæman rekstur þá er eðlilegt að hagnaðurinn renni í bæjarsjóð viðkomandi sveitarfélags. Auðvitað er það síðan á forræði sveitarfélagsins hvaða gjaldskrá er notuð. Hvort góður rekstur á fyrirtæki í eigu sveitarfélags er nýttur til þess að lækka gjaldskrá, byggja upp eignir eða fjárfesta í nýjum möguleikum hlýtur vitaskuld að vera á valdi kjörinna fulltrúa hverju sinni. Ég tel því, herra forseti, að hér sé um að ræða eðlilegan hlut og ekkert við þessu að segja. Þetta hefur hins vegar verið gagnrýnt. Ég minnist þess að bæjarstjórn Garðarbæjar, alla vega meiri hluti þar, hefur gert um það samþykkt sem hefur borist okkur þingmönnum og eitthvað verið fjallað um í fjölmiðlum þar sem hvatt er til frekari umhugsunar um þessa hluti. Þá ríkir þar fyrst og fremst sú hugsun að bæjarfélög gætu notfært fyrirtæki í eigu sveitarfélaganna sem nokkurs konar skattstofn á íbúana. Við getum tekið dæmi um að gjaldskrá hjá hitaveitu eða rafmagnsveitu viðkomandi sveitarfélags sé höfð óeðlilega há og skili þar með góðum hagnaði og að sá hagnaður sé látinn renna í viðkomandi bæjarsjóð og nýttur þannig í aðrar framkvæmdir á vegum bæjarfélagsins. Hér eru því þau sjónarmið að menn gætu nýtt sér slík þjónustufyrirtæki sem nokkurs konar skattstofn eða nýtt þau til álagningar gjalda sem mætti líta á sem skatta. Mig minnir, herra forseti, að fjallað hafi verið um þetta í Morgunblaðinu ekki alls fyrir löngu, gott ef það var ekki í leiðara, þar sem einmitt var vakin athygli á því að þetta ákvæði gæti leitt til aukinnar skattlagningar hjá viðkomandi bæjarstjórn eða meiri hluta. Ég tel, herra forseti, þessar áhyggjur í sjálfu sér ástæðulausar. Aðalatriðið er að kjörnir fulltrúar hverju sinni taki ákvarðanir um allt sem snýr að því sveitarfélagi sem um ræðir, hvort sem það er fjárhagsáætlun hvers árs eða gjaldskrá einstakra fyrirtækja. Ég hef ekki séð að þetta hafi verið misnotað á nokkurn máta. Auðvitað er fullkomlega eðlilegt að sá hagkvæmi, góði og útsjónarsami rekstur sterkra og öflugra fyrirtækja í eigu sveitarfélaga, eins og t.d. Hitaveitu Reykjavíkur og Rafmagnsveitu Reykjavíkur og annarra fyrirtækja í eigu Reykjavíkurborgar, sé nýttur til þess að styrkja undirstöður borgarsjóðs þannig að hann skili góðum arði til sameiginlegra verkefna. Það er ekkert að því svo fremi sem allar ákvarðanir séu teknar á eðlilegan hátt og af lýðræðislega kjörnum fulltrúum eins og er í þessu tilviki. Ég sé því enga ástæðu til að hafa áhyggjur af þessu ákvæði þótt það hafi verið gert nokkuð að umtalsefni í fjölmiðlum undanfarið. Þessi grein hefur samt verið færð til bókar í blöðum og í nál. meiri hluta félmn. er lögð til breyting á 7. gr. frv. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Fjölmörg sveitarfélög reka fyrirtæki á eigin ábyrgð og hafa fyrirtækin greitt sveitarsjóðum arð þegar rekstur þeirra hefur leyft. Þessi háttur hefur t.d. verið hafður hjá fyrirtækjum borgarsjóðs í a.m.k. 60 ár og hafa gjaldskrár fyrirtækjanna, sem staðfestar hafa verið af viðkomandi ráðuneyti, tekið mið af þessu. Ótvíræða heimild til þessa hefur hins vegar hingað til vantað í löggjöf.`` --- Þær eru lagðar til við breytingu á 7. gr. frv. --- ,,Í framhaldi af þessu mun þurfa að gera breytingar á orkulögum, nr. 58/1967, og lögum um vatnsveitur sveitarfélaga, nr. 81/1991, til þess að tryggja enn frekar heimildir sveitarfélaga til að ákveða arðgreiðslur frá fyrirtækjum sem alfarið eru í eigu sveitarfélaganna og rekin eru á þeirra ábyrgð.`` Þannig að 7. gr. eins og ég las hana upp áðan er treyst enn frekar með brtt. meiri hlutans til að ótvíræð lagastoð sé á bak við þessa venju, m.a. borgarsjóðs Reykjavíkur í yfir 60 ár, að arðgreiðsælur veitufyrirtækja eða borgarfyritækja renni í borgarsjóð. Þó þessi lagastoð sé sett þá hafa vitaskuld allar ákvarðanir fyrri áratuga verið innan ramma laga. En eins og borgarstjóri, held ég, sagði í fjölmiðlum, er til bóta að hafa um þetta skýr lagaákvæði eins og lagt er til. Ég deili ekki áhyggjum eða gagnrýni þeirra sem telja að hér sé hætta á ferðinni. Ég fæ ekki séð að svo sé einkum ef þess er gætt er þessi mál liggi ljóst fyrir og séu uppi á borðum hverju sinni þegar fjárhagsáætlanir eru afgreiddar eins og tilfellið er í þeim tilvikum sem ég þekki til í sveitarfélögum bæði hér og í næsta nágrenni. Reyndar er ekki algengt að sveitarfélög ráði yfir fyrirtækjum sem skila góðum hagnaði en það breytir því ekki að rétt er að hafa löggjöfina ótvíræða. Aðrar tillögur sem tengjast frv. til sveitarstjórnarlaga lúta að þáttum eins og ákvæðum um nafngiftir sveitarfélaga og samræmd eru ákvæði um fundi, t.d. hvernig á að auglýsa fundi. Fjallað er um hæfi sveitarstjórnarmanna, tölvuskráningu fundargerða, varamenn í sveitarstjórnum. Menn sjá á þessu að það farið er yfir hin smærri atriði í útlínum sveitarfélaga í frv. og reynt að færa þá hluti til nútímalegs horfs. Felld eru brott úrelt ákvæði, t.d. ákvæði um að sveitarfélögin séu skuldbundin til að hafa með sér samvinnu. Vitaskuld er hverju sveitarfélagi heimilt að hafa samvinnu við önnur sveitarfélög og aðra þá sem þau kjósa. Í 99. gr. gildandi sveitarstjórnarlaga er kveðið á um skyldu til samvinnu. Það er fellt brott og ég tel það í sjálfu sér vera til bóta að ekki sé skylt að hafa samvinnu. Fellt er niður gamalt ákvæði um að sveitarfélögum geti verið heimilt að starfrækja fyrirtæki með takmarkaðri ábyrgð. Þetta þekktist hér á árum áður þegar sveitarfélög voru beint tengd við atvinnurekstur. Þekktustu dæmin um þetta eru þegar bæjarútgerðir voru settar á laggirnar víða um land og voru þá lyftistöng fyrir atvinnulíf og hluti af uppbyggingu eftirstríðsáranna á mjög mörgum stöðum á landinu. Þessar bæjarútgerðir voru reknar sem hluti af sveitarfélaginu. Sums staðar var þetta rekið í hlutafélagsformi og sums staðar voru einstakir þættir í þessum málum reknir í félagi með takmarkaðri ábyrgð. Og það er einmitt ákvæðið sem fellt er brott úr sveitarstjórnarlögunum, þ.e. starfræksla atvinnu- og þjónustufyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð. Að ég best veit er ekki um slíkan rekstur að ræða lengur á vegum sveitarfélaga. Þetta var barn síns tíma þar sem menn vildu koma að atvinnurekstri og reyna að finna millistig milli hlutafélagsformsins og þess að reka fyrirtæki í beinni eigu viðkomandi sveitarfélags þó svo að um sjálfstæðan fjáhag væri að ræða. Nú á tímum man ég ekki eftir slíkum rekstri atvinnufyrirtækja eins og þekktist hér áður, sérstaklega í sjávarútvegi. En við höfum samt séð að upphaf þess atvinnureksturs sem sveitafélög byggðu upp sér enn víða stað í atvinnulífi víðs vegar um landið. Einna þekktasta dæmið um það er starfsemi Úterðarfélags Akureyringa sem er bæjarútgerð í uppleggi sínu, fór fljótlega í hlutafélagsformið og var fram undir það síðasta í fullri eigu Akureyrarbæjar. En nú hefur eignaraðild þar dreifst nokkuð víða. Annars staðar á landinu þekkist eignaraðild sveitarfélaga í atvinnurekstri einmitt í sjávarútvegi, byggð á þessari hugmyndafræði sem var algeng á árum áður. Annað þekkt dæmi er mjög öflugt og sterkt fyrirtæki á Neskaupstað, Síldarvinnslan hf. Það er hlutafélag en bærinn eða Neskaupstaður hefur alltaf verið með mjög sterka eignaraðild þó svo að núorðið hin seinni ár, eins og víða annars staðar í fyrirtækjaumhverfinu, hafi eignaraðild breyst. Þetta voru sterk og öflug fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu. Bæjarútgerð Hafnarfjarðar var burðarás í atvinnulífi Hafnarfjarðar mjög lengi. Við þekkjum dæmi úr Reykjavík. Bæjarútgerð Reykjavíkur var sett á laggirnar á árum áður og rekin sem eitt af stærstu útgerðar- og fiskvinnslufyrirtækjum hér á landi um áratuga skeið. Þessi fyrirtæki eru öll til í dag, ekki í upprunalegu formi heldur hafa þau gengið inn í önnur fyrirtæki og annað rekstrarform, en eiga samt þessa sérstöku sögu sem má lesa svolítið út úr einmitt þessu ákvæði í frv., þ.e. þeirri tillögu að fella niður 100. gr. núverandi sveitarstjórnarlaga um stofnun og starfrækslu atvinnu- og þjónustufyrirtækja með takmarkaða ábyrgð. Það vill oft verða svo, herra, forseti, þegar heildarlöggjöf er sett að þá er smávægileg lagahreinsun í og með. En oft og tíðum felur sú lagahreinsun í sér að dregið er strik undir mjög merkilega sögu og svo er í þessu tilviki að hægt er að finna og hafa í sjálfu sér langt mál um einmitt þessa þróun í starfsemi sveitarfélaga þó að ekki verði það gert hér að svo stöddu. Önnur merkileg ákvæði í þessu frv. eru m.a. að kæruleiðir eru samræmdar og það er allt samkvæmt stjórnsýslulögunum, einni merkustu lagasetningu sem við höfum haft hin síðari ár. Hér er gert ráð fyrir að hægt verði að skjóta ákvörðunum til ráðherra eins og segir í þeim lögum. En segja má að upphaflega hafi verið ákveðið að endurskoða þessi lög m.a. út frá nýjum stjórnsýslulögum. Aðrir þættir í frv. sem eru hvað merkilegastir tengjast fjármálum. Þar er fjallað nokkuð ítarlega um aðkomu félmrn. við þær aðstæður að fjárhagsleg staða sveitarfélaga geti orkað tvímælis. Við þekkjum það, herra forseti, á undanförnum árum að oft og tíðum hefur einmitt fjárhagsstaða sveitarfélaga orðið býsna erfið, m.a. vegna þess að þau hafa gengið í ábyrgðir. Þó er það ekki nema hluti af sögunni. Oftar en ekki hefur almennt atvinnuástand í viðkomandi sveitarfélögum leitt til fjárhagslegra örðugleika þeirra. Þekkt dæmi um það eru einmitt hin smærri sveitarfélög á landsbyggðinni sem mörg hver hafa átt í erfiðleikum hvað varðar fjárhagslega umgjörð sína. Þar er gert ráð fyrir að breyta mjög mikilvægu ákvæði í þessu frv. og það er ákvæði sem hefur að nokkru verið gert að umtalsefni fyrr í þessari umræðu. Það varðar 73. gr. frv. Yfirskriftin er: Tryggingar og ábyrgðir. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að vitna nokkuð til þeirrar greinar. Þar segir: ,,Heildareignir sveitarfélags standa til tryggingar skuldbindingum þess. Eigi má sveitarfélag veðsetja öðrum tekjur sínar né heldur fasteignir sem nauðsynlegar eru til þess að sveitarfélagið geti rækt lögskyld verkefni sín. Aðrar eignir getur sveitarfélag veðsett í þágu sveitarsjóðs, stofnana sveitarfélagsins og fyrirtækja þess. Sveitarfélag getur veitt Lánasjóði sveitarfélaga tryggingar í tekjum sínum vegna lána sem það tekur hjá sjóðnum. Félagsmálaráðherra getur sett í reglugerð nánari ákvæði um tryggingar Lánasjóðs sveitarfélaga í tekjum sveitarfélaga. Eigi má framkvæma aðför í þeim eignum sveitarfélaga sem nauðsynlegar eru til framkvæmda á lögskyldum verkefnum þeirra og sveitafélög verða eigi tekin til gjaldþrotaskipta. Kröfur á hendur sveitarsjóði má eigi nota til skuldajafnaðar við kröfu sveitarfélags um lögboðin gjöld til sveitarsjóðs eða stofnana sveitarfélagsins. Eigi má binda sveitarsjóð í ábyrgðir vegna skuldbindinga annarra aðila en stofnana sveitarfélagsins. Prókúruhafa sveitarsjóðs er þó heimilt fyrir hönd sveitarfélags að ábyrgjast með framsalsáritun greiðslu viðskiptaskjala sem sveitarfélagið hefur eignast á eðlilegan hátt í tengslum við daglegan rekstur þess.`` Þetta, herra forseti, er mjög mikilvæg grein í starfsemi sveitarfélaga. Og m.a. í þessari grein sem ég las hér upp er felld niður heimild fyrir sveitarstjórnir að veita einfalda ábyrgð til annarra aðila gegn tryggingu sem hún metur gilda. Þessi grein er skýrð mjög ítarlega í frv. og ég vil, herra forseti, vitna nokkuð til athugasemda með þessari grein vegna þess að þetta er fyrir utan skipulagsþáttinn líklega mikilvægasta grein frv., þ.e. sú sem fjallar um tryggingar og ábyrgðir. Í skýringum með greininni er m.a. sagt, með leyfi forseta: ,,Bætt er við í 6. mgr. heimild til prókúruhafa sveitarsjóðs að ábyrgjast fyrir hönd sveitarfélagsins með framsalsáritun greiðslu tiltekinna viðskiptaskjala. Með þessu ákvæði og niðurfellingu á 5. mgr. 89. gr. gildandi laga, ...`` --- þ.e. það ákvæði sem heimilar einfalda ábyrgð --- ,,er skýrt kveðið á um að sveitarstjórn er óheimilt að binda sveitarsjóð í ábyrgð vegna annarra aðila en stofnana sveitarfélagsins.`` Hér eru tekin af öll tvímæli og þrengdur réttur sveitarfélaga til að gangast í ábyrgð vegna þess að ábyrgðir sveitarfélaga eru ekkert annað en ávísun á skatttekjur borgara eða borgara þess sveitarfélags í framtíðinni. ,,Heimilt er þó`` --- og það er mikilvæg undantekning --- ,,að ábyrgjast með framsalsáritun viðskiptaskjöl, svo sem ávísanir og skuldabréf, sem sveitarfélagið hefur eignast á eðlilegan hátt í tengslum við daglegan rekstur þess.`` Það getur vitaskuld komið fyrir að menn fái greitt í víxlum og þurfi að selja þá víxla og geti með framsalsáritun ábyrgst viðskiptaskjöl svo sem ávísanir og skuldabréf. Það er ekkert að þessari heimild sem þarna er veitt. Hún er einungis um að heimildir séu til staðar að stunda eðlileg og einföld viðskipti. Þetta er hins vegar gert vegna þess að komið hefur upp ágreiningur um núverandi orðalag gildandi laga, nánar tiltekið við 89. gr. gildandi laga. Þannig að hér, eins og sums staðar annars staðar í frv., er einfaldlega kveðið skýrar að orði. Rökin fyrir því, herra forseti, að fella niður heimildina um að veita einfalda ábyrgð eru m.a. sú röskun á jafnræði og samkeppnisstöðu fyrirtækja þegar slíkar ábyrgðir eru veittar. Það hefur oft verið álitamál og umrætt hérlendis þegar sveitarstjórnir hafa veitt slíkar ábyrgðir, hvort að þær væru þá ekki með því að raska samkeppnisstöðu því að sumir fá ábyrgðir og aðrir ekki. Og hægt er að nefna fjölmörg dæmi um að slíkar ábyrgðir hafi raskað samkeppnisstöðu. Það sem er merkilegt við þetta ákvæði er að í athugasemdum við greinina er þessi almenna röksemd ekki notuð, þ.e. að verið sé að raska samkeppnisstöðu og það sé óeðlilegt og að fella skuli niður allt sem gæti leitt til röskunar á samkeppnisstöðu. Nei, herra forseti. Hér er vitnað í EES-samninginn. Í 1. mgr. 61. gr. þess samnings er ákveðin regla lögfest því þetta er hluti af EES-samningnum og þar með hluti af okkar lagaumhverfi. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ef ekki er kveðið á um annað í samningi þessum er hvers kyns aðstoð, sem aðildarríki EB eða EFTA-ríki veitir eða veitt er af ríkisfjármunum og raskar eða er til þess fallin að raska samkeppni með því að ívilna ákveðnum fyrirtækjum eða framleiðslu ákveðinna vara, ósamrýmanleg framkvæmd samnings þessa að því leyti sem hún hefur áhrif á viðskipti milli samningsaðila.`` Í fyrsta lagi hefði mátt orða þennan málslið betur því að þetta var einn málsliður eða ein setning eins og við sögðum í gamla daga. Það hefði mátt brjóta hana upp í nokkra þætti til að hún yrði einfaldlega skiljanlegri. En meginatriðið sem felst í þessu er að opinberir aðilar og reyndar aðrir megi ekki gera neitt sem ívilnar ákveðnum fyrirtækjum á kostnað annarra. Þetta er þessi grundvallarregla að gæta að samkeppnisskilyrðum. Þessi meginþráður í löggjöf Evrópusambandsins sem við höfum lögfest með EES-samningnum hefur líka verið álitaefni og deilumál hér á landi, þ.e. samkeppnislöggjöfin almennt. Öll okkar viðskiptalöggjöf meira og minna er ættuð frá þessum samningi og í öllum aðalatriðum hefur hún leitt til mikilla framfara í löggjöf og viðskiptaháttum hér. Að mínu mati leikur ekki nokkur vafi á því að meginhugsun löggjafar Evrópusambandsins á viðskiptasviðinu, þ.e. að frjálsræði sé til hagsbóta fyrir neytendur, og sú stranga samkeppnislöggjöf sem þar er sett til að örva samkeppni og koma í veg fyrir fákeppni og markaðsyfirráð, er mjög rétt. Það þyrfti reyndar að beita henni enn frekar hér á landi þar sem við búum á fjölmörgum sviðum við tiltölulega litla samkeppni, frekar fákeppni og allt að því samráð á mjög mörgum sviðum. Við þekkjum það hér á landi, t.d. í flutningum, í tryggingum, í olíusölu og á fjármálamarkaði, að allt þetta hefur yfirbragð fákeppni sem kemur niður á neytandanum á einn eða annan hátt. Það er hægt að hafa um það nokkur orð til viðbótar að einmitt þessi fákeppnisfyrirtæki sem ráða hér svo miklu í íslensku efnahagslífi, öll þessi sterku og stæltu fyrirtæki, eru nátengd tveimur stjórnmálaflokkum hérlendis, þ.e. Sjálfstfl. og Framfl., þeim tveimur stjórnarflokkum sem við stjórnarandstæðingar höfum verið að kljást við á þriðja ár. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að það er hægt að færa rök fyrir því að allar þær hugmyndir sem að hluta ganga í gegnum þetta frv. en meiri merki sjást um í öðrum frv., sem ágreiningur er um þessa dagana milli stjórnar og stjórnarandstöðu, endurspeglar hagsmunagæslu núv. ríkisstjórnarflokka fyrir þessi fákeppnisfyrirtæki. Þess vegna er athyglisvert að skoða 73. gr. sveitarstjórnarlaganna, þ.e. bann við því að veita einfaldar ábyrgðir, í ljósi meginrökstuðnings Evrópusambandsins sem felldur er inn í EES-samninginn, að ekki megi raska samkeppnisskilyrðum. Það er athyglisvert að horfa á þá meginhugsun sem þar birtist og síðan hina harðsvíruðu hagsmunagæslu þessara sömu stjórnarflokka þegar kemur að því að tryggja fákeppnisumhverfið sem þeim er hugleikið. Um þetta mætti hafa mörg orð, herra forseti, en ég kýs að gera það ekki. Vafalítið væri hægt að tengja það skipulagi sveitarstjórnarmála og sveitarfélögum. Ég kýs að fara ekki inn í þá umræðu hér en meginstefna Evrópusambandsins, þ.e. að raska ekki samkeppnisskilyrðum, er notuð sem rökstuðningur í sambandi við ábyrgðir íslenskra sveitarfélaga, þ.e. við að þrengja möguleika þeirra til ábyrgðaveitingar. Það er jafnframt skilgreint að þessi ákvæði nái til ríkisstyrkja, t.d. yfir bein fjárframlög, ábyrgðir, skattaívilnanir, tryggingu, niðurgreiðslu lánskjara frá markaðskjörum, styrki veitta af ríkisvaldi, sveitarfélögum, stofnunum og sjóðum í eigu opinberra aðila að hluta eða að öllu leyti. Þetta er notað sem rökstuðningur. Það er athyglisvert að þetta er notað sem fyrsti rökstuðningurinn fyrir því að þrengja möguleika sveitarfélaga til að veita ábyrgð. Nú er vitaskuld hægt að spyrja: Af hverju á að þrengja möguleika réttkjörinna fulltrúa í sveitarstjórnum til að veita ábyrgðir ef þeir kjósa svo? Það er á þeirra ábyrgð. Þeir eru kosnir til þess. Þá kemur það inn, sem ég nefndi áðan, að ábyrgðir sem falla á bæjarsjóð, sem eru oft á tíðum eru teknar í þeirri von að rétta við veikburða atvinnulíf á einstöku stöðum, eru greiddar af skatttekjum framtíðarinnar, þær hafa verið lagðar að veði. Í sjálfu sér má segja um allar fjárfestingar, sveitarfélaga og annarra, að þær endurgreiddar af skatttekjum framtíðarinnar. Í mínum huga er það matsatriði hvort hafa eigi vit fyrir mönnum, vera með forsjárhyggju gagnvart ákvarðanatöku í einstökum sveitarfélögum varðandi fjármálastjórn. Hins vegar er það einnig notað sem rökstuðningur við niðurfellingu þessara heimilda, að félmrn. og sveitarfélög telji að slæm reynsla hafi verið af þessu ákvæði og að hinar rúmu heimildir hafi leitt til áfalla í fjárhagsstöðu einstakra sveitarfélaga. Ein meginástæða þess hefur einmitt verið sú að lánastofnanir hafa oft á tíðum sett atvinnufyrirtækjum stólinn fyrir dyrnar og sagt: Ja, þú verður að koma með ábyrgð sveitarfélagsins ef við eigum að veita þér lánafyrirgreiðslu. Fjölmörg atvinnufyrirtæki hafa lent í þessari stöðu gagnvart lánastofnunum. Það er nú svo hlálegt í þessu að til skamms tíma voru jú allar eða langflestar lánastofnanir hérlendis í fullri eigu ríkisvaldsins. Hér var almannavaldið að krefjast skuldbindingar þegnanna gegnum ríksbanka gagnvart einstökum atvinnufyrirtækjum og knýja þar á ábyrgð sveitarfélaga. Þessi aðferð lánastofnana gagnvart einstökum sveitarfélögum og fyrirtækjum, að stilla mönnum upp við vegg, sérstaklega í erfiðri fjárhagsstöðu, hefur í mörgum tilfellum leitt til áfalla, ekki bara í fyrirtækjarekstri heldur gagnvart einstökum sveitarfélögum. Sumir kunna að segja að það sé þá betra að þessi kaleikur sé einfaldlega tekinn frá mönnum með því að banna að veita þessar einföldu ábyrgðir. Víst er að það má færa rök fyrir því að sé freistingin ekki fyrir hendi þá falli menn ekki fyrir henni. Við skulum samt hafa í huga að hér er þess freistað að hafa vit fyrir mönnum, fyrir kjörnum fulltrúum. Ég veit ekki, herra forseti, hvort ástæða er til að hafa vit fyrir kjörnum fulltrúum í sveitarstjórnum frekar en kjörnum fulltrúum á hinu háa Alþingi. Vafalítið væri hægt að færa rök fyrir því að hvort tveggja ætti við við tilteknar aðstæður. Þó er ekki hægt að segja annað en að sveitarfélögin sjálf hafi óskað eftir því að þessi freisting yrði tekin frá þeim. Þau ályktuðu í mars 1996, þ.e. fulltrúaráð heildarsamtaka íslenskra sveitarfélaga, að taka ætti fyrir einfaldar ábyrgðarveitingar sveitarfélaga til annarra en eigin fyrirtækja. ,,Nútímabankastarfsemi á að vera í stakk búin til að sinna þeirri lánastarfsemi sem reksturinn þarfnast`` sagði í þeirri ályktun. Hér eru náttúrlega þau skilaboð send til bankakerfisins að láta af þeirri kúgun sem það hefur undanfarin ár beitt fyrirtæki og sveitarfélög með því að segja við fyrirtækin þegar illa áraði: Gott og vel, þú færð fyrirgreiðslu ef sveitarfélagið ábyrgist. Við þekkjum reyndar dæmi um að stundum hefur verið gengið þannig frá ábyrgðum að úr hafa orðið dómsmál. Það hefur ekki legið ljóst fyrir hvort löglega væri að verki staðið. Ég minnist ágreinings um þetta efni sem nú er í einu af nágrannasveitarfélögunum hér. Vafalítið er æskilegra og betra að kveða skýrt á um þetta, eins og gert er í þessu frv. En þetta, herra forseti, er samt sem áður mikilvæg efnisbreyting frá núgildandi fjármálastjórn sveitarfélaga. Í þessu sambandi er einnig vert að geta um þær reglur sem eru í nágrannalöndunum varðandi ábyrgðarveitingu sveitarfélaga. Í dönskum sveitarstjórnarlögum er kveðið á um að viðkomandi ráðherra --- innanríkisráðherra fer þar með málefni sveitarfélaga --- geti sett reglur um heimild sveitarfélaga, m.a. til að skuldbinda sveitarfélag með ábyrgðum. Þar er sem sagt í lögum kveðið á um heimild ráðherra til að setja reglur. Í þeim reglum eða reglugerð sem danskir búa við er sveitarfélögum óheimilt að taka á sig ábyrgð nema um sé að ræða lán til sveitarfélagsins eða stofnana þess. Vitaskuld er eðlilegt að sveitarfélög geti veitt ábyrgðir til stofnana síns sveitarfélags, en þarna er sami hugsunarhátturinn og hefur núna fengið hljómgrunn í frv. því sem liggur hér fyrir hinu háa Alþingi. Norsku lögin eru nokkuð örðuvísi. Þar er kveðið á um að hægt sé að veita slíkar ábyrgðir þegar sérstakir hagsmunir sveitarfélagsins tengjast, ef það er ákveðið í lögum eða kveðið á um það af þingi. ,,Sérstakir hagsmunir sveitarfélags`` er vitaskuld orðalag sem hægt er að teygja nokkuð og það hefur verið gert í norskum sveitarstjórnarmálum að nokkru leyti. Þó er kveðið á um að ekki megi veita ábyrgð vegna fjárhagslegra skuldbindinga sem tengdar eru almennum atvinnufyrirtækjum. Þarna er því dregin lína til að fría sveitarfélög frá slíkri þátttöku í atvinnurekstri. Hjá Norðmönnum er einnig kveðið á um að ráðuneytið sem fer með sveitarstjórnarmál þar, þeir hafa sérstakt sveitarstjórnarráðuneyti, þurfi að samþykkja ákvarðanir sveitarstjórnar við að veita ábyrgðir. Þeir hafa reglugerðarvald í þessum efnum. Þannig má segja, herra forseti, að þessi breyting á 73. gr., um ábyrgðir, sé nokkuð í anda þess sem gert er á Norðurlöndunum. Hún skerpir aðeins útlínur í fjármálastjórn sveitarfélaga og tekur fyrir þann mikilvæga þátt sem varðar einfaldar ábyrgðir. Ég tel að fyrst og fremst verði komið í veg fyrir hina slæmu venju íslenskra lánastofnana að krefjast sífellt ábyrgðar af þriðja aðila. Það er ekki svo, herra forseti, að þetta vandamál snúi einungis að sveitarfélögum heldur hafa íslenskar lánastofnanir beitt þessum ákvæðum purkunarlaus gagnvart einstaklingum í tengslum við sjálfskuldarábyrgð. Ég man nú ekki hve margir Íslendingar eru í sjálfsábyrgðum en það er stór hluti þjóðarinnar. Brýnt hefði verið að taka á þessum málum og láta lánastofnanir starfa af ábyrgð en ekki sífellt reyna að fría sig faglegum vinnubrögðum með því að láta ábyrgðir þriðja aðila duga. Í mínum huga er ekki nokkur vafi á því að þessi venja og stjórnleysi í íslenskum lánastofnunum, að krefjast ábyrgðar þriðja aðila, hefur gert þær værukærari við lánveitingar. Þetta snýr ekki einungis að sveitarfélögum, sem hér er verið að reyna að setja skorður við, heldur höfum við dæmi frá deginum í dag um hvernig þetta hefur leikið íslenska skattborgara grátt. Herra forseti. Það var einmitt upplýst hér, reyndar í kjölfar fyrirspurnar á hinu háa Alþingi, að afskrifuð töp tveggja ríkisbanka, Landsbanka og Búnaðarbanka, hefðu numið um 14 milljörðum á sl. fimm árum. Þetta eru mjög háar fjárhæðir eða eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir gat um í sjónvarpsviðtali fyrr í kvöld, næstum því sama upphæð og nettótekju ríkissjóðs af tekjuskatti einstaklinga. Tekjuskattur einstaklinga er vitaskuld hærri fjárhæð en stór hluti af henni rennur til sveitarfélaga í formi útsvars og góður hluti annar hefur verið nýttur til greiðslu barnabóta og annars slíks. Sem bein tekjuöflun í ríkissjóð var þessi tekjuskattur til skamms tíma 14 milljarðar en er nú orðinn meira núna. Ef ég man rétt þá er hann um 17 milljarðar sem rennur nettó í ríkssjóð, 17 eða tæpir 20 milljarðar. Við sjáum á þessum samanburði hvílíkar ógnarfjárhæðir hafa í íslensku fjármálakerfi farið í útlánatöp. Það er athyglisvert í samhengi við þessa grein, 73. gr. sveitarstjórnarfrv. þar sem settar eru skorður við ábyrgðarveitingu sveitarfélaga, að hluti af ástæðunni fyrir þessu tapi er sú venja íslenskra lánastofnana að telja að með því að fá ábyrgð þriðja aðila, hvort sem er hjá sveitarfélagi eða með sjálfskuldarábyrgð einstaklinga, séu menn lausir allra mála og þurfi ekki að gaumgæfa vandlega hverjum verið er að lána og hvort menn séu borgunarmenn, hvort sem um er að ræða einstaklinga eða lögaðila. Fyrir utan greinilega slaka stjórnun á þessum lánastofnunum er það ein af ástæðunum fyrir þessari ógnvekjandi stöðu. Hér er því snert á þætti í viðskiptaumhverfi okkar sem er mjög mikilvægur og hefur valdið tjóni, ekki einungis hjá sveitarfélögum og atvinnufyrirtækjum tengdum þeim heldur einnig víða í banka- og sjóðakerfinu. Þessi grein sem ég hef gert að nokkru umtalsefni er hluti af stærri kafla í frv. sem snýr að fjármálum sveitarfélaga. Þar er m.a. kveðið á um sviptingu fjárforræðis sveitarfélaga. Kveðið er á um sérstaka eftirlitsnefnd sem skipuð er af hálfu félmrh. til að fylgjast með fjárreiðum sveitarfélaga. Í þessu frv. er sett upp eins konar aðstoðar- og björgunarleið fyrir sveitarfélög ef illa gengur. Við þekkjum dæmi þess á undanförnum árum að sveitarfélög hafa lent í verulegum fjárhagslegum örðugleikum. Þess er að vænta að með sameiningu sveitarfélaga og styrkingu þeirra með öflugri tekjustofnum sem gerst hefur við það að taka við auknum verkefnum af ríkisvaldinu, þá megi vænta þess að fjárhagsleg umsvif sveitarfélaga verði styrkari á næstu árum og áratugum. Ég tel samt rétt í þessu sambandi, herra forseti, að geta um nokkra þætti sem tengjast einmitt fjármálum sveitarfélaga. Ég hef kosið í aðdraganda eða inngangi að þessum skipulagsmálum sem fjölmargir aðrir þingmenn hafa gert að umtalsefni, að fjalla nokkuð ítarlega um aðra þætti sem ég held að aðrir ágætir hv. þingmenn hafi kannski ekki farið svo nákvæmlega yfir. Þess vegna hef ég staldrað nokkuð við fjárhagsstöðu eða fjármál sveitarfélaga, þ.e. VI. kafla frv. Þetta eru greinar 58--80. Þetta er einn af meginþáttunum í þessu frv. og segja má að í meginatriðum sé fjárhagsrammi og fjárhagsvinna sveitarfélaga styrkt nokkuð. Hins vegar eru ekki gerðar hér neinar afdrifaríkar kerfisbreytingar og ekki gerðar meiri kröfur til fjárhagsáætlana af hálfu sveitarfélaga eins og brýnt væri. M.a. væri mikilvægt að kveðið væri skýrt á um það í sveitarstjórnarlögum að menn skyldu láta reikna út og fylgja ársreikningum allar áfallnar skuldbindingar. Misbrestur er á þessu. Oft og tíðum hafa t.d. ekki fylgt eftirlaunaskuldbindingar. Ég veit nú ekki hversu margir þingmenn hafa verið skoðunarmenn hjá sveitarfélögum. Ég var í nokkur ár skoðunarmaður bæjarreikninga á Seltjarnarnesi þar sem ég bjó og þar var ýmislegt í fjármálalegri skipulagningu hvað snertir ársreikningagerð og annað slíkt sem betur mátti fara út frá lagalegu sjónarmiði. Ekki svo að skilja að nokkru hafi verið ábótavant við reikninga. Svo var alls ekki. En það er mjög mikilvægt að fjárhagslegar skuldbindingar framtíðarinnar liggi mjög ljóst fyrir, sérstaklega hjá sveitarfélögum. Á þeim árum þegar ég var skoðunarmaður bæjarreikninga sögðu lög ekki til um nákvæma framsetningu á skuldbindingum framtíðarinnar hvað þetta varðar. Sum sveitarfélög reiknuðu þetta út og birtu. Sveitarfélög hafa verið að endurbæta framsetningu á sínum reikningum undanfarin ár en ég tel að skýrari og betri ramma hefði mátt gera um fjármál sveitarfélaga en gert er í þessu frv. Því miður var sú leið farin að vinna í meginatriðum út frá núverandi löggjöf. Ég hefði talið réttara, herra forseti, ef menn hefðu haft betri hliðsjón af hinni merku löggjöf um fjárreiður ríkisins sem við afgreiddum fyrir ári síðan og sem á vitaskuld að vera leiðandi í allri umræðu um opinber fjármál og er það góðu heilli þó svo að við á hinu háa Alþingi höfum ekki borið gæfu til þess enn að endurskipuleggja störf þingsins eftir þeirri ágætu löggjöf. Það verður að bíða endurskoðunar þingskapa, en verður ekki gert að um talsefni í þessari ræðu. Hins vegar er gott að vekja athygli á því að við eigum góða löggjöf um opinber fjármál sem hefði mátt nota meira til hliðsjónar við gerð þessa frv. Ég sakna þess að hv. félmn. skuli ekki hafa gefið sér tóm til að fara betur ofan í fjárhagslega skipulagningu sveitarfélaga, gera þar betri og sterkari kröfur hvað varða fjárhagslegar skuldbindingar, sérstaklega hvað varðar framtíðarrekstur. Þó er sett inn í þetta frv., og er það nýmæli, að sé um meiri háttar fjárfestingar að ræða skuli fylgja álit sérfróðra aðila. Þetta hefði náttúrlega mátt koma miklu fyrr og er vitaskuld til bóta. Þetta á að vera almenn regla alveg eins og það er almenn regla að öllum lagafrv. á hinu háa Alþingi skuli fylgja greinargerð frá fjmrn. um áætluð útgjöld vegna samþykktar viðkomandi frv. Það er góð regla, herra forseti, og hefði mátt finna skýrari hljómgrunn í þessu frv. til sveitarstjórnarlaga. Eftirlitsnefndin sem sett er á laggirnar er í 74. gr. frv. --- það er tilviljun að þessar tvær greinar standa hlið við hlið. Ég tel þær merkastar í þessum kafla og fyrir utan 1. gr. og ákvæði til bráðabirgða e.t.v. þær greinar sem menn ættu að staðnæmast hvað mest við í umræðunni, án þess að ég vilji gera neitt lítið úr öðrum greinum frv. En í þessari grein, 74. gr., með yfirskriftinni Eftirlitsnefnd, er kveðið á um að ráðherra skipi þriggja manna eftirlitsnefnd. Hér er átt við félmrh. Hér má strax spyrja hvort að þetta eigi að vera félmrh. sem er sveitarstjórnarráðherrann eða hvort hér hefði kannski farið betur á að hafa fjmrh. eða að sameiginleg skipun fjmrh. og félmrh. hefði átt að eiga sér stað hvað þessa eftirlitsnefnd varðar. Ég hefði talið það vel koma til álita. En ákvæðið stendur samt og ekki er gerð nein breyting á því í brtt. nefndarinnar. Ráðherra skipar þessa þriggja manna eftirlitsnefnd. Hlutverk hennar er að fylgjast með fjármálum sveitarfélaga. Varðandi skipun í nefndina þá er einn fulltrúi skipaður samkvæmt tilnefningu Sambands íslenskra sveitarfélaga og tveir án tilnefningar og skal annar þeirra vera löggiltur endurskoðandi. Ráðherra skipar formann nefndarinnar. Þetta er hefðbundin ráðherranefnd. Verksvið hennar er að athuga árlega reikningsskil sveitarfélaga og bera þau saman við ákveðin viðmið sem eru sett af hálfu ráðherra í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga. Kveðið er á um þar að setja skuli eftirlitsnefndinni reglur í reglugerð, það er sérstök reglugerðarheimild hvað varðar þessa grein. Ef athugunin leiðir til athugasemda og í ljós að fjármál sveitarfélags stefni í óefni skal nefndin aðvara viðkomandi sveitarfélag og samhliða upplýsa ráðuneytið um störf sín. Það er augljóst hvað hér er á ferðinni. Verið er að setja upp eftirlitsaðila með fjármálum sveitarfélaga. Við höfum svona eftirlitskerfi annars staðar í okkar samfélagi. Bankaeftirlitið hefur t.d. eftirlit með fjármálastofnunum og reyndar lífeyrissjóðum núna. Þetta varðar náttúrlega hinar almennu útlínur eftirlits en hið daglega eftirlit og árlega eftirlit er vitaskuld reyndar á forræði löggiltra endurskoðenda, endurskoðenda viðkomandi sveitarfélaga. Menn rugla þessu oft saman í umræðu og vanmeta hlutverk endurskoðenda við eftirlitsstörf. Svo ég haldi aðeins áfram með hlutverk þessarar eftirlitsnefndar vegna þess að þetta er nýmæli, þá er ekki aðeins kveðið á um að það beri að aðvara sveitarfélagið og upplýsa ráðherra um stöðu mála heldur er sveitarstjórninni skylt að gera nefndinni grein fyrir því innan tiltekins frests, þ.e. tveggja mánaða, hvernig hún hyggist bregðast við þessari aðvörun. Hér er því búinn til eftirlitsaðili og ef hann finnur eitthvað athugavert kemur hann ábendingum á framfæri og þá er skylt að bregðast við og segja a.m.k. hvernig menn ætli að greiða úr þeim vandkvæðum sem upp eru komin. Reglugerð skal sett um þetta. Ekki er í löggjöfinni kveðið nákvæmlega á um þessar viðmiðanir varðandi fjárhagsleg málefni sveitarfélaga. Einungis er sagt að ráðherra eigi að setja slíka umgjörð í samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga og að þessar fjárhagsviðmiðanir skuli taka til þeirra atriða sem skipta meginmáli við mat á rekstri og efnahag sveitarfélaga. Eitt mikilvægt atriði hér er að ákvarðanir nefndarinnar eru endanlegar og verða ekki kærðar til ráðherra. Hér eru því teknir út kærumöguleikar, hin hefðbundnu ákvæði stjórnsýslulaga, og það markast af eðli þessarar nefndar. Þetta er eftirlitsnefnd og hlutverk hennar er fyrst og fremst til að beina sjónum manna að því sem betur má fara og knýja á um úrbætur. En hún hefur ekki vald til annarra ákvarðana. Þó er heimilt eins og kemur fram í næstu grein að sé um alvarleg atvik að ræða getur ráðuneytið að fengnum tillögum eftirlitsnefndarinnar veitt sveitarfélaginu lán eða styrk úr jöfnunarsjóði til að koma fjárhag sveitarfélagsins á réttan kjöl. Ástæðan fyrir því að þetta ákvæði er sett er að ákvæði um eftirlit með fjármálum sveitarfélaga hafa verið mjög veik í íslenskri löggjöf. Ég nefndi áðan að menn í fjármálaumhverfinu hafa verið að víkka út starfsemi bankaeftirlitsins yfir á starfsemi lífeyrissjóðanna sem lutu ekki almennu eftirliti nema því sem kveðið var á um í lögum um ársreikninga og endurskoðun og bókhald, sem er vitaskuld aðaleftirlitið. Nú hafa menn ákveðið að stíga skrefi lengra og sameina bankaeftirlitið og Vátryggingareftirlitið í eitt fjármálaeftirlit. Þá erum við komin með eina stofnun hér sem hefur eftirlit á fjármagnsmarkaði, hvort heldur er með lánastofnunum, lífeyrissjóðum, verðbréfafyrirtækum og eiginlega öllu því sem hreyfist á þessum mjög svo kvika fjármagnsmarkaði. Það frv. var til umfjöllunar í hv. efh.- og viðskn. og bíður nú --- er eitt af þessum 70 málum sem bíða víst hér afgreiðslu, mjög svo gott mál sem hv. efh.- og viðskn. stóð samhljóða að. Ég geri þetta að umtalsefni vegna þess að hér eru menn svolítið að fikra sig inn á þessa leið, sem ég held að sé rétt, þ.e. að komið sé fyrir eftirlitsaðilum með opinberum fjármálum. Við höfum séð nauðsyn þess að gott eftirlit sé haft með lánastofnunum og á fjármagnsmarkaði og þessi nýja löggjöf sem ég nefndi mun styrkja það enn frekar. Ég held að þessi eftirlitsnefnd, sem er nýmæli, sé til bóta. Það hefði e.t.v. mátt útfæra þetta á annan hátt, að sterkara eftirlit og stofnun kæmi þar að, svipað og Ríkisendurskoðun kemur að ýmsum þáttum sem tengjast ríkisrekstrinum, þó svo að meginstarfið sé unnið enn og aftur af endurskoðendum viðkomandi sveitarfélags eða stofnana. Menn eiga ekki að ofmeta hlutverk ytri eftirlitsaðila þótt nauðsynlegt sé. Það má eiginlega lýsa því nokkuð með því að hlutverk þeirra sé að hafa eftirlit með eftirlitinu, að eftirlitið sé innt rétt af hendi. Við þekkjum, herra forseti, að umræðan um það í tengslum við Landsbankamálið er í fullum gangi einmitt í tengslum við verkaskiptingu milli endurskoðenda Landsbankans og Ríkisendurskoðunar og svo innri endurskoðunar þess banka. Umræðan er því um þessa þrjá eftirlitsaðila sem komu þar að og samræmingu þar á milli, en eins og alþjóð veit var verulegur misbrestur þar á í tengslum við Landsbankamálið svo vægt sé að orði kveðið. Nefndin sjálf og verksvið hennar er síðan nánar markað í 75. gr. sem er reyndar samhljóða eða að meginstofni til byggð á ákvæðum 90. gr. núv. sveitarstjórnarlaga, en þó með þeirri mikilvægu undantekningu að núna eru þessi eftirlitsákvæði eða úrræði ráðuneytisins við slaka fjárhagsstöðu sveitarfélaga löguð að tilurð þeirrar eftirlitsnefndar. Ef í ljós kemur að sveitarstjórn finnur út að ekki sé hægt að standa í skilum, menn lendi í fjárþröng, þá er kveðið á um að tilkynna skuli það til eftirlitsnefndar og skuli taka það til umræðu í viðkomandi sveitarstjórn og kveðið á um að það skuli vera eftir tvær umræður í sveitarstjórn. Hér erum við vitaskuld að tala um mjög alvarlegan hlut, þ.e. ef sveitarstjórn kemst í fjárþröng þá skuli það ekki einungis tilkynnt til eftirlitsnefndar á markvissan hátt heldur skal það tekið til umræðu í sveitarstjórn og þannig að öllum sveitarstjórnarmönnum og íbúum viðkomandi sveitarfélags sé kunnugt um þessa stöðu. Þá eru skuldbindingar eftirlitsnefndarinnar þær að láta fara fram rannsókn á fjárreiðum og rekstri sveitarfélagsins og leggja fyrir sveitarstjórn hvernig bæta á það sem áfátt kann að reynast innan hæfilegs frests. Hérna erum við að tala um úrræði, komi til alvarlegra fjárhagserfiðleika. Kemur þá eftirlitsaðilinn inn í með ábendingar og skyldur eru settar á herðar sveitarstjórnar að bæta þar úr. Það er mikilvægt í sambandi við einmitt 3. mgr. 75. gr., að sveitarstjórn hefur ekki vald til að hunsa ábendingar eftirlitsnefndar. Henni er skylt að fara eftir þeim og ef hún gerir það ekki er hægt að grípa til aðgerða, og ef í ljós kemur að sveitarfélagið getur ekki staðið að eðlilegum rekstri þá getur ráðherra gripið inn í með fjárframlögum úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Við þekkjum þetta ákvæði einnig í tengslum við til dæmis tryggingasjóðahugtakið í fjármálaheiminum, tryggingasjóðirnir hjá innlánsstofnunum og sparisjóðum. Hér er sama hugmyndafræðin á ferðinni. Komi til mikillar röskunar á fjárhag sveitarfélaga þá er gripið inn í af heildarsamtökum. Það er ekki í þágu neins að eitt sveitarfélag lendi í slíkum hremmingum að í reynd verði þrengt óbærilega að íbúunum. Eitt af ákvæðunum í frv. er að sveitarfélag verður ekki tekið til gjaldþrotaskipta. Ekki er gert ráð fyrir því að sveitarfélög, samfélag íbúa, sé fyrirtæki eins og við þekkjum heldur er hér um að ræða allt öðruvísi lögformlega uppbyggingu og það getur ekki verið gert gjaldþrota. Hins vegar getur sveitarfélag lent í því að missa fjárforræði sitt. Ráðherra er heimilt samkvæmt þessu frv. og samkvæmt núgildandi sveitarstjórnarlögum að svipta sveitarstjórn fjárforráðum og skipa því fjárhaldsstjórn. Það er sem sagt hægt að taka fjárhagsstjórnina úr höndum sveitarfélags ef í óefni er komið. Þetta eru svipuð ákvæði og eru í eftirlitskafla í lögum um viðskiptabanka, þ.e. heimildir bankaeftirlitsins, ef menn fara algjörlega út úr korti hvað varðar fjármálalega stjórn og ekki hægt að rétta þar við og stjórnendur ekki færir um að grípa til þeirra úrræða sem nauðsynleg eru, þá er heimilt að setja eftirlitsmann inn í viðkomandi stofnanir sem hefur tiltekna lagalega stöðu. Hér gengur því enn og aftur sama hugmyndafræði inn í fjármál sveitarfélaga. Sett er á laggirnar að vísu ekki mjög sterk eftirlitsnefnd, en hugsunin er hin sama. Það er einhver sem hefur eftirlit með eftirlitinu og komi til alvarlegra vandræða er gripið inn í af hálfu ráðherra með tilteknum hætti og settur um það lagarammi þannig að ekkert fari milli mála komi slík staða upp. Þó svo að sveitarfélög geti ekki orðið gjaldþrota, þá getur ráðuneyti óskað eftir því ef það hefur verið svipt fjárforræði að sveitarfélagi verði veitt heimild til greiðslustöðvunar eða að leita nauðasamninga eftir almennum reglum. Sveitarfélög við tilteknar mjög slæmar fjárhagslegar aðstæður hafa því sömu möguleika og aðrir aðilar í samfélaginu, þ.e. að fara í greiðslustöðvun sem þýðir að ekki er hægt að ganga að mönnum á tilteknum tíma meðan menn eru að reyna að greiða úr fjárhagsvandræðum sínum. Þennan rétt hafa bæði einstaklingar og lögaðilar. Síðan er hægt að leita nauðasamninga sem felast í því að lánardrottnar gefa eftir hluta af skuldum sínum gegn því að fá þá annað greitt eftir tilteknum reglum. Þetta eru hinar almennu reglur sem gilda í samfélaginu bæði gagnvart lögaðilum, fyrirtækjum og einstaklingum og sjálfsagt að hafa líka alveg sambærilegan rétt gagnvart sveitarfélögum. Það er einnig kveðið á um það í lögum að fjárhaldsstjórn sveitarfélags skuli skipuð þremur mönnum. Þetta er óbreytt ákvæði frá núgildandi lögum. Það eru ýmis ákvæði í þessum kafla laganna sem hefðu mátt fá betri vinnslu, bæði í nefndinni sem undirbjó frv. og í þingnefndinni að mínu mati. Ég hefði talið að um kaflann sem varðar endurskoðun og annað þess háttar hefði mátt á almennari hátt setja tilvísun til laga um endurskoðun. En það eru ítarleg ákvæði hér og þau eru öll af hinu góða. Ég hef áður látið í ljós þá skoðun að þar sem við komumst af með almenna löggjöf eigum við að reyna að vísa til hennar frekar en að kveða á um ákvæði í sérlögum sem gilda í almennum lögum. Það er að vísu hlutur sem við gerum oft og tíðum og er að nokkru leyti í þessari löggjöf, sérstaklega hvað varðar endurskoðunar- og ársreikningsþáttinn. Þetta er hins vegar ekki neitt stórmál og vafalítið verða lögin líka skoðuð betur en sveitarstjórnarlög eru þess eðlis að þau eru sífellt undir í umræðu milli manna. Þótt svo ýmislegt minni háttar megi betur fara þá finnst örugglega farvegur fyrir það á næstu missirum. Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað sjá róttækari uppstokkun á þessari löggjöf en það er ekki gert í þetta sinn. Það má e.t.v. segja að róttæknin sé alveg nóg þegar kemur að 1. gr. frv., það er uppleggið um skipulagsþáttinn. Það er e.t.v. alveg nóg sem við höfum þar af að taka eins og fjölmargir aðrir þingmenn hafa gert hér að umtalsefni. Ég vil reyndar geta þess, af því ég sagði áðan varðandi 74. gr. að ekki sé gert ráð fyrir að hægt sé að kæra ákvarðanir eftirlitsnefndar til ráðherra, og ég gat um að þar væru tekin úr sambandi stjórnsýsluákvæðin. Það var gert í frv. eins og það var lagt fram, en sú breyting var gerð í félmn. eða tillaga til breytingar sem væntanlega verður einhvern tíma í næsta mánuði gengið til atkvæða um, að breyta síðustu málsgrein 74. gr. þannig að ákvarðanir eftirlitsnefndar verði hægt að kæra til ráðherra. Ákvarðanir eftirlitsnefndar eru með brtt. nefndarinnar felldar undir stjórnsýsluákvæði eða kæruleiðir stjórnsýslulaganna, og er það vitaskuld réttarbót að slík ákvörðun fái þá málsmeðferð. Herra forseti. Ég tel núna rétt að fjalla nokkuð um þann þátt sem snýr að skipulagsmálum sem reyndar hefur verið farið mjög ítarlega í af hálfu annarra þingmanna. Ég tel vel við hæfi að vitna til fjölmenns fundar sem var haldinn á Hótel Borg á mánudaginn og boðað var til af mjög fjölmennum samtökum útivistarmanna. Tilefni fundarins var þetta frv. Fundarmenn sendu bréf til hæstv. forsrh. sem er undirskrifað af fjölmörgum forsvarsmönnum úr þessu umhverfi. Það var af hálfu Hins íslenska náttúrufræðifélags, af hálfu Ferðafélags Íslands, af hálfu Íslenska alpaklúbbsins, af hálfu Útivistar, af hálfu Jöklarannsóknafélags Íslands, Skotveiðifélags Íslands, Landssambands ísl. vélsleðamanna, Ferðaklúbbsins 4x4 og stangaveiðifélagsins Ármanna. Þetta voru þeir aðilar sem sendu hæstv. forsrh. bréf um þetta mál. En á fundinum voru flutt nokkur erindi, mjög góð og merk erindi, sum þeirra held ég að hafi varla verið gerð að umtalsefni hér á þessum fundi, en mig langar til, herra forseti, að vitna til eins af þessum erindum sem voru flutt á fundinum. Það var erindi sem Guðmundur Sigvaldason prófessor, forstöðumaður Norrænu eldfjallastöðvarinnar, flutti og er í meginatriðum birt í dagblaðinu Degi í morgun, fimmtudaginn 7. maí. Ég er, herra forseti, hér með mjög nýlegar greinar því að ég hóf ræðu mína á því að vitna í grein hv. þm. Guðna Ágússonar frá deginum í dag, og nú er ég með aðra grein, einnig frá deginum í dag, sem ég tel ástæðu til að gerð sé hér að sérstöku umtalsefni vegna þess að hún fjallar um skipulagsþáttinn, þ.e. 1. gr. í því frv. sem við erum að fjalla hér um. En þessi grein, með leyfi forseta, hún ber yfirskriftina Hálendið, og þar segir svo: ,,Þeir eru fáir, sem enn muna Herðubreiðarlindir eins og þær voru áður en Þorsteinsskáli var byggður. Þeir eru jafnvel fáir, sem enn muna Herðubreiðarlindir áður en þar risu mannvirki til að hýsa landverði og taka á móti þúsundum ferðamanna. Þeir, sem enn muna eru haldnir undarlegri fortíðarþrá, sem gerir heimsókn til Herðubreiðarlinda nútímans að dapurri upplifun og staðfestir þann grun sem flestar kynslóðir bera í brjósti, að heimur versnandi fer. Í útvarpsþættinum Víðsjá var í síðustu viku endurflutt frægt erindi Halldórs Kiljans Laxness um ,,Hernaðinn gegn landinu``. Aldrei hefur neitt verið samið og flutt sem lýsir umgengni Íslendinga við landið betur en þetta erindi Halldórs, enda fór þar saman ritsnilld hans og djúpstæð þekking Sigurðar Þórarinssonar prófessors á sambúð lands og þjóðar, en Sigurður átti margar ferðir að Glúfrasteini meðan erindið var samið. Það kann að hafa þótt voguð fullyrðing hjá Halldóri, og þykir e.t.v. enn, að engin þjóð hafi níðst á landi sínu í sama mæli og Íslendingar. Þó er hægt að styðja þá fullyrðingu gildum rökum, byggðum á ítarlegum rannsóknum. Víst er margt til afsökunar í harðbýlu landi og tæpast hefði þjóðin lifað af nema með hjálp sauðkindarinnar, enda hefur sú dýrategund sérréttindi í þessu landi, sem eiga hvergi sinn líka á byggðu bóli. Þjóðin er ekki lengur háð þessu dýri til fæðis og klæða og það er mun brýnna að afnema sérréttindi sauðkindarinnar en að setja lög um stjórnsýslu skipulag hálendisins. Ég held raunar að afnám þessara sérréttinda og útilokun þess hugarfars sem þeim fylgir geti verið veigamikil forsenda þess að gera skynsamlega áætlun um hvernig nútímafólk eigi að umgangast svokallaða afrétti og hálendi Íslands. Skipulag hálendisins er kjarni þeirrar umræðu, sem hér fer fram og við erum áhyggjufull og óttumst að málið sé ekki nægjanlega vel hugsað og undirbúið. Upphaflegt frumvarp til laga var gagnrýnt og síðan var reynt að gera á því flaumósa breytingar til að ná sáttum meðal alþingismanna. Viðtöl við þann ráðherra og sauðfjárbónda, sem ýtir málinu úr vör, benda til þess að honum sé þjóðarsátt lítils virði. Skipulag greinist í tvo þætti, hvað og til hvers á að skipuleggja og hvernig á að skipuleggja. Fyrra atriðið vísar til þess að fyrir liggi einhver knýjandi þörf á skipulagi til að forðast óreiðu. Seinna atriðið höfðar til aðferðar, sem aftur vísar til smekks en smekk er erfitt að skilgreina nema í tengslum við tilfinningar og menningarlegt uppeldi. Krafan um skipulag hálendis Íslands byggir á tvenns konar þörf. Í fyrsta lagi þörfinni að hafa hemil á umhverfisspjöllum vegna þess að nú þegar skapa ýmsir aðilar sér atvinnu, eða leita sér skemmtunar með óvarlegri umferð og varanlegri mannvirkjagerð eftir happa- og glappaaðferðinni. Þessir sömu aðilar hafa þörf fyrir að halda áfram sömu iðju eftir skipulagi, sem gerir þeim kleift að auka umsvif sjálfum sér til tekna en landinu til lítillar þurftar. Í öðru lagi skapast svokölluð þörf vegna þess að á hálendinu eru seljanlegar auðlindir í orku fallvatna. Hugsunin og rökfærslan að baki þeirrar þarfar er sú siðfræði að selja allt sem hægt er að selja burtséð frá huglægum og siðrænum verðmætum. Þannig seldi junkærinn frá Bræðratungu Hið ljósa man fyrir brennivín, munurinn í sjálfu sér enginn annar en sá að nú eru menn drukknir af glýju stóriðjudraumanna, mestu martraðar nútímans á Íslandi. Þannig byggist hin knýjandi þörf á skipulagi hálendisins ekki á áhuganum á verndum eða varðveislu verðmæta, þörfin er einungis vegna óska um skipulega nýtingu og fjárhagslegan ávinning, sem mun fela í sér óafturkræf spjöll. En er það sem nú var sagt ekki rökleysa? Er það ekki einmitt krafa tímans að nýta þau verðmæti náttúrunnar sem eru nærtæk og auðfengin til að bæta og tryggja efnahag þjóðarinnar? Og aftur má spyrja: Krafa hvaða tíma? Það var krafa tímans að eyða skógum landsins og fletta áttatíu hundraðshlutum jarðvegs af yfirborði þess. Það var krafa tímans að láta lagðsíða grasbíta herja á svokallaða afrétti öldum saman. Það var krafa tímans að sækja fisk úr sjó með sífellt fullkomnari tækjum uns ekki varð hjá því komist að fá umráð yfir stærri hafsvæðum. Þegar ekki var hægt að ausa meiri fiski úr öllu þessu hafi var það krafa tímans að leita á önnur mið þó að það kostaði illvígar deilur við grannana. Þegar allt um þrýtur er það krafa tímans að hefja stórorustu í hernaðinum gegn landinu á skipulagðan hátt. Hver er sá rauði þráður, sem tengir allar þessar tímabæru kröfur saman í eina skiljanlega heild? Einfaldlega sú staðreynd að allt frá landnámi að Íslendingar sóttu viðurværi sitt til auðlinda lands og sjávar með grófum aðferðum rányrkjunnar. Þess vegna gat Halldór Laxness fullyrt með sterkum rökum að engin þjóð hefði níðst á landi sínu eins og Íslendingar. Þessi orð vísa til fortíðar, þau þurfa ekki og mega ekki vísa til framtíðar. Margt bendir til að breyting sé í aðsigi. Sífellt stærri hluti þjóðarinnar er þeirrar skoðunar að nútíminn hrópi á breyttar áherslur sem fela í sér nýtingu orkunnar sem býr í manninum sjálfum og hægt er að virkja með aukinni menntun og hvatningu til hugmyndasköpunar. Þess eru greinileg merki að unga fólkið hlýði því kalli og beini kröftum að arðbærum en vistvænum verkefnum. Þessi breyting á afstöðu og áherslum í huga fólksins í landinu er enn ekki nægjanlega langt gengin til að ná inn í sali Alþingis þar sem meiri hlutinn ætlar að samþykkja lög byggð á hugsun og siðferði fortíðar. Umræða um umhverfismál og skoðanamyndun þjóðarinnar á umhverfismálum er því miður óralangt á eftir tímanum eins og undrunarvert umburðarlyndi gagnvart réttindum sauðkindarinnar ber ljóst vitni. En þetta er að breytast og það breytist nokkuð hratt. Þess vegna yrði það stórslys ef stjórnsýslu og skipulagsmálum dýrmætra hálendissvæða Íslands yrði ráðið til lykta með hroðvirknislegri flýtimeðferð manna sem fæstir hafa tilfinningu fyrir þeim verðmætum sem þeir eru að ráðstafa. Íslendingar eru alls ekki tilbúnir að ákveða með hvaða hætti á að umgangast hálendið. Hálendið er fjársjóður, sem ekki verður metinn til peninga, og þangað á að sækja tekjur sem mölur og ryð fá ekki grandað og eru af sumum mældar í hamingjustundum.`` Þetta, herra forseti, var grein sem birtist í Degi í morgun, eftir Guðmund Sigvaldason, prófessor og forstöðumann Norrænu eldfjallastöðvarinnar, og er í meginatriðum það erindi sem hann flutti á fjölmennum fundi útivistarfólks og annarra áhugamanna á Hótel Borg á mánudaginn. Ég tel brýnt, og þess vegna las ég þessa grein hér, herra forseti, að þessi grein fái sitt rúm í Alþingistíðindum. Þetta eru skynsamleg orð, þetta eru vel mælt orð, þetta eru vel íhuguð orð og þau eru ekki einungis töluð af mikilli þekkingu heldur af mikilli virðingu gagnvart landinu. Þetta eru orð sem eru töluð af manni sem þekkir íslenskt miðhálendi einna best núlifandi Íslendinga. Herra forseti. Við eigum að taka mark á slíkum mönnum. Við eigum ekki að setja löggjöf sem gengur þvert á skoðanir þessara manna, við eigum að gefa þessum mönnum ráðrúm að tala um málið, koma að því, gefa ráð og hafa skoðun. Þessir aðilar allir, þessir sérfræðingar, þetta fólk sem þekkir landið, þykir vænt um það og vill því vel, það vill fá að koma undirbúningi málsins. Mér finnst, herra forseti, að það sé skylda okkar að verða við þeim óskum. Þeir aðilar sem ég nefndi áðan og voru uppsprettan að þessum fundi þar sem Guðmundur Sigvaldason flutti þetta ágæta erindi og önnur góð sem þar voru flutt, þó svo að ég geti ekki gert þau hér að meira umtalsefni, sendu forsrh. bréf þar sem forsvarsmenn þeirra fara þess á leit að það frv. sem við erum hér að ræða verði ekki afgreitt sem lög frá þessu þingi. Þetta er hógvær krafa, ekki er verið að setja fram kröfu um breytingar á frv., það er ekki verið að skammast, það er ekki verið að hafa nein orð um. Það er verið að biðja um að afgreiða ekki þessi lög. Þeir segja einnig í þessu bréfi að þeir telji að ekki verði bundið með illafturkræfanlegum hætti hvernig skipulags- og stjórnsýslumálum verði háttað á miðhálendi Íslands. Þessir aðilar hafa áhyggjur af því að stigið verði skref sem ekki verði hægt að stíga til baka. Þeir segja einnig í þessu bréfi að það þurfi meiri tíma til opinnar umræðu þannig að þjóðin öll, eigandi hálendisins, fái að láta í ljós skoðun sína. Þetta eru hógvær orð, herra forseti, hér eru engin stóryrði höfð uppi. Hér er fólk að tala sem þykir vænt um landið. Þeir segja að verði þetta frv. afgreitt næstu daga, eins og yfirforseti þingsins, hæstv. forsrh., er búinn að segja að verði, þá er það skoðun þessara aðila að það kalli á endalausar deilur og óeiningu meðal þjóðarinnar. Þeir segja jafnframt að með þessu frv. sé verið að útiloka meiri hluta þjóðarinnar frá því að hafa nokkur áhrif á nýtingu hálendisins og þeir telja hættu á því að almannaréttur verði fyrir borð borinn. Í framsöguræðu fyrir minnihlutaáliti heilbr.- og trn. kom fram hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að þetta væri mesta atlaga sem gerð hefði verið að almannarétti á Íslandi. Þeir kveða ekki svo fast að orði sem hér biðja hógværlega um meiri tíma. Þeir leggja hins vegar til, svo ég vitni orðrétt í bréf til hæstv. forsrh., með leyfi forseta: ,,Sem forsvarsmenn helstu útivistar- og náttúrufræðifélaga landsins og fulltrúar þúsunda Íslendinga teljum við skilning meiri hluta þjóðarinnar vera þann að miðhálendið sé ein heild sem ekki beri að rjúfa, hvorki skipulagslega né stjórnsýslulega.`` Þessi samtök eru í reynd ekki að segja annað en það sem við jafnaðarmenn höfum lagt til. Við höfum lagt til mjög einfalda lausn á þessum vanda. Hún er sú að miðhálendið verði ein stjórnsýsluleg eining með sérstakri stjórn. Það þýðir að öll skipulagsmál verði undir sérstakri stjórn. Öll skipulagsmálin verði samræmd á miðhálendinu en ekki eins og frv. leggur til, að það verði bara nálæg sveitarfélög sem fari með allt skipulagsvald fyrir utan að svæðisskipulag fari í umsögn tiltekinnar nefndar. Hinn mikli ágreiningur í þessu máli snýst um spurninguna: Viljum við að sveitarfélögin fari með stjórnsýsluvaldið á miðhálendinu eða viljum við að miðhálendið sé sérstök stjórnsýslueining? Við jafnaðarmenn höfum lagt til að þetta eigi að vera ein stjórnsýslueining og þar með eru skipulagsmál og aðrir stjórnsýslulegir þættir undir einni stjórn. Það er merkilegt að allir þeir aðilar sem skrifa undir þetta bréf taka undir sjónarmið okkar jafnaðarmanna. Það var gaman, herra forseti, að vera á þessum fundi og ekki einungis heyra þetta bréf lesið upp og heyra hinar ágætu ræður Guðmundar Sigvaldasonar, sem ég las áðan, Steinunnar Sigurðardóttur rithöfundar og annarra góðra frummælenda en í umræðu á eftir kom fram, hjá öllum sem töluðu um málið, að þeir vildu meiri tíma. Flestir lögðu til lausn og hjá öllum þeim sem tóku til máls var lausnin sú sem við jafnaðarmenn höfum lagt til, þ.e. að miðhálendið skuli vera ein skipulagsleg og stjórnsýsluleg heild. Í þessu bréfi segja fulltrúar þúsundanna, útivistarmannanna, þessara manna sem þykir hvað vænst um miðhálendið og þekkja það best af öllum landsmönnum, að þögn þjóðarinnar þar til á síðustu vikum megi ekki skilja svo að meiri hluti þjóðarinnar sé fylgjandi því sem lagt er til í stjórnarfrv. Þeir segja jafnframt að það sé augljóst að hvorki ráðamenn þjóðarinnar né almenningur hafi gert sér grein fyrir þýðingu málsins. Herra forseti. Við erum hér með góðan þingmeirihluta. Sjálfstfl. og Framsfl. fengu gott fylgi í síðustu kosningum, þeir hafa 40 þingmenn. Þeir hafa því meiri hluta á hinu háa Alþingi en nota hann ekki til að fylgja eftir sjónarmiðum meiri hluta landsmanna. Þvert á móti nota þeir meiri hluta sinn á hinu háa Alþingi til að gæta hagsmuna hinna fáu á kostnað fjöldans. Um það snýst þessi ágreiningur. Hann snýst um almannahagsmuni gegn sérhagsmunum. Í þessu miðhálendisfrv. endurspeglast almannahagsmunir gegn sérhagsmunum. Þess vegna, herra forseti, er hugmyndafræðilegur ágreiningur er milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Við sjáum það í umræðunni um gjafakvótakerfið. Þar takast á almannahagsmunir gegn sérhagsmunum. Verndarar sérhagsmunanna eru enn og aftur sömu flokkarnir og vernda sérhagsmunina í miðhálendismálinu, Sjálfstfl. og Framsfl. Við sjáum í umræðunni um siðblinduna sem ríkir í þjóðfélaginu hverjir þátttakendurnir eru, hverjir eru aðalleikendur í Landsbankamálinu og í þeim málum sem eiga eftir að koma í kjölfarið. Jú, ráðamenn í Sjálfstfl. og Framsfl. Það er engin tilviljun að þessi skörpu skil séu að verða í íslensku samfélagi, skilin milli almannahagsmuna og sérhagsmuna. Öll þessi mál tengjast: Miðhálendismálið, gjafakvótamálið, siðblindan í opinberum rekstri. Öll þessi mál tengjast í baráttunni milli almannahagsmuna og sérhagsmuna. Í öllum þessum málum standa stjórnarflokkarnir, hinn stóri sjálfstæði Framsfl., Sjálfstfl. og Framsfl., sameinaðir sem ein heild gegn okkur í stjórnarandstöðunni, fyrst og fremst gegn okkur jafnaðarmönnum. Þessi skýru skil eru að verða í íslenskum stjórnmálum og það er vel. Það er vel að fólkið í landinu geti haft skýra kosti til að velja á milli. Það er sú þróun sem við sjáum nú í sameinuðum framboðum til sveitarstjórna í kringum landið, þar sem við munum væntanlega vinna góða sigra eftir tvær vikur eða svo. Allt stefnir í það. Þótt lokahrinan sé eftir í kosningabaráttunni þá stendur skrifað á vegginn að þessi aðferðafræði sameiningar, samfylkingar sameiginlegra framboða gegn framsóknarhyggju Sjálfstfl. og Framsfl., framsóknarhyggju sjálfstæðismanna, sé skref á réttri leið. Sannfæring mín, herra forseti, er að það verður ekki staðnæmst við sveitarstjórnarkosningarnar heldur fylgjum við þessu eftir við kosningar til Alþingis á næsta ári. Alltaf er þetta meginþemað, almannahagsmunir gegn sérhagsmunum. Fólkið í landinu skilur það og tekur undir með okkur sem verjum almannahagsmuni. Í bréfi því sem ég hef verið að vitna til segir að mikilvægt sé að hlusta á raddir hagsmunaaðila og sérfræðinga sem virðist á einu máli um hvernig eigi að fara með eina verðmestu auðlind þessarar þjóðar. Nú eru þetta alvörumenn, útivistarmennirnir sem stóðu að þessum fundi og töluðu á honum. Þetta eru menn sem búa yfir þekkingu á miðhálendinu, fremstu sérfræðingar okkar á þessu sviði. Ég nefndi áðan hverjir hefðu skrifað undir þetta bréf en þeir eru: formaður Hins íslenska náttúrufræðifélags, Freysteinn Sigurðsson, Haukur Jóhannesson, forseti Ferðafélags Íslands, Karl Ingólfsson, formaður Íslenska alpaklúbbsins, Lovísa Christiansen, formaður Útivistar, Magnús Tumi Guðmundsson, formaður Jöklarannsóknafélags Íslands, Sigmar B. Hauksson, formaður Skotveiðifélags Íslands, Jón Birgir Jónsson fyrir Landssamband íslenskra vélsleðamanna, Oddur Einarsson, formaður Ferðaklúbbsins 4x4 og Ragnar Hólm, formaður stangaveiðifélagsins Ármanna. Þessir menn undirrituðu bréf til forsrh. Hvert var svar forsrh. þegar fulltrúar þessara tugþúsunda karla og kvenna lögðu fram þetta hógværa bréf? Jú, það var að gefa yfirlýsingu yfir höfuðið á forsetum þingsins og segja: Öll þessi mál skulu afgreidd núna og þau skulu afgreidd eins fljótt og hægt er. Talið og talið eins og þið viljið og getið en við ætlum að ráða niðurstöðu þessa máls. Við ætlum ekkert að hlusta á ykkur, voru skilaboð hæstv. forsrh. Við ætlum ekkert að hlusta á ykkur, fulltrúa stjórnarandstöðunnar. Við ætlum ekki að virða ykkur viðlits eða hlusta á ræður ykkar í þingsölum og við ætlum ekki að virða þetta fólk í þjóðfélaginu svars sem biður um frestun til að ræða málin. Fyrirlitningin gagnvart fólkinu er alger. Látum nú vera þótt hæstv. forsrh. og stjórnarliðar sýni stjórnarandstæðingum fyrirlitningu. Við erum vanir því og höfum þykkan skráp hvað það varðar, en fyrirlitningin gagnvart samfélaginu sem biður um meiri tíma til að ræða þessi mál, hefur áhyggjur af stefnumörkuninni í þessu frv., lítilsvirðingin sem fólkinu er sýnd, ég á þá ósk eina að fólkið muni eftir þessari fyrirlitningu sjálfstæðisflokksforingjans þegar að kosningum kemur. Ef nokkur refsing er til sem stjórnmálamenn skilja, þá er það hvernig kjósandinn beitir atkvæði sínu. Það er ekki hægt að koma skilaboðum á framfæri öðruvísi en að beita atkvæði sínu gegn þessum mönnum. Til allrar hamingju hafa landsmenn tækifæri til að sýna vilja sinn innan tveggja vikna. Þetta er ekki eina áskorunin eða eina bréfið sem borist hefur. 90 einstaklingar birtu auglýsingu í blöðunum nú fyrir skömmu og óskuðu eftir því að meiri tími yrði gefinn til opinnar umræðu þannig að öll þjóðin fengi að taka þátt í meðferð þessara mála í framtíðinni. Undir þetta bréf skrifar fólk úr öllum flokkum. Þetta er fólk alls staðar að af landinu en hefur þó eitt sameiginlegt og það er væntumþykja gagnvart landinu og sérkunnátta á miðhálendinu. Hvað er gert við áskorun þessa fólks? Við hana er ekkert gert. Henni er hent í ruslakörfuna af hálfu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Ekkert skal hlustað á þessar áskoranir. Það eru skilaboðin sem þetta fólk fær. Eina leiðin sem við höfum núna í augnablikinu er að reyna að draga upp, eins skýrt og okkur er unnt, málefnalega stöðu þessa máls og efnisatriði. Við verðum freista þess að það mikil umræða skapist í samfélaginu að stjórnarliðarnir verði hræddir og þori ekki annað en láta að vilja meiri hlutans. Hvort almannahagsmunir nái fram að ganga gegn sérhagsmununum, sem þessir ríkisstjórnarflokkar verja fram í rauðan dauðann, er mikið vafamál. Það er óvíst hvort okkur tekst að hindra að þetta mál nái fram að ganga og vitaskuld getum við ekki komið í veg fyrir að meiri hluti Alþingis ráði. Eina sem við getum gert er að leggja fram rökin eins skýrt og hægt er þannig að vel sjáist hvers vegna við teljum þetta mál það brýnt að við teljum ekki eftir okkur að tala í heila viku. Þetta er vitaskuld mikilvægasta mál þessa kjörtímabils. Þetta er eitt mikilvægasta mál sem rætt hefur verið á hinu háa Alþingi allan þennan áratug. Þess vegna, herra forseti, viljum við reyna eins og við getum að sýna stjórnarflokkunum fram á að það er ekki hægt að afgreiða málið eins og þeir leggja upp með. Í þessu frv. er meginatriðið hvað skipulagsþáttinn varðar að mörk sveitarfélaga eru framlengd allt til jökla, allt inn til miðju landsins, að landið allt skuli skiptast í sveitarfélög og að sveitarfélögin fari með alla stjórnsýslu, þar á meðal skipulagsmál. Þó er þannig kveðið á um í frumvarpsdrögum, sem ekki fást rædd á Alþingi, að sérstök nefnd verði skipuð af hálfu umhvrh. til að koma sem umsagnaraðili að einum þætti skipulagsmálanna, þ.e. svæðisskipulags. Það er merkilegt, í frv. um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, hvernig sú nefnd er sett upp. Þessi 18 manna nefnd er með einum fulltrúa frá 73 þús. Reyknesinga, með tveimur fulltrúum frá 107 þús. Reykvíkingum og einum fulltrúa frá 9 þús. Vestfirðingum. Síðan eru það sveitarfélögin sem liggja að miðhálendinu, þessi 42 sveitarfélög sem geta haft 12 fulltrúa. Þá kemur einn fulltrúi frá félmrh. og annar frá umhvrh. Tveir þriðju hlutar þjóðarinnar standa að einum sjötta hluta nefndarinnar. Bara það er út í hött. Það er líka út í hött hvað þessi nefnd á að gera. Við gætum sagt að þetta væri allt saman samkomulagsflötur ef nefndin væri með einhver virkileg völd til skipulagningar á miðhálendinu, ef þetta væri ,,nefndin sem færi með skipulagsmál á miðhálendinu``. En það er ekki svo. Í því frv. sem ekki má ræða er kveðið á um að nefndin sem nú er að störfum, eldri svæðisskipulagsnefndin, skuli skila af sér og tillögur hennar sendar til staðfestingar hjá ráðherra, að fenginni umsögn hinnar nýju nefndar. Það er beinlínis kveðið á um það í frv. því sem ekki fæst rætt. Þar segir svo með leyfi forseta: ,,Nefndinni er ekki ætlað að taka þá vinnu til endurskoðunar sem þegar hefur verið unnin, aðeins gefa umsögn um hana.`` Þetta segir allt sem segja þarf. Þessi nefnd, hin nýja nefnd, nefndin sem átti að sætta ágreininginn hjá stjórnarliðunum, er einskis virði. Hún er umsagnaraðili um þá vinnu sem þegar hefur verið unnin og það svæðisskipulag sem þegar hefur fengið á sig hundruð athugasemda. Ég er einhvers staðar með allar athugasemdirnar eða meginþorra athugasemdanna við þetta skipulag og það væri vel þess virði, herra forseti, að fara nokkuð yfir þær síðar. Þær sýna vitaskuld galla þessa máls sem eru fólgnir í því að hér fá ekki allir að koma að verkinu, hér er ekki unnið heiðarlega gagnvart íbúum landsins. Aðalatriðið er að menn viðurkenni að miðhálendið er sameign þjóðarinnar og perla framtíðarinnar. Sameignir þjóðarinnar eiga að nýtast öllum landsmönnum. Allir landsmenn eiga að koma að ákvarðanatöku hvað þetta varðar af sanngirni. Það er eðlileg krafa lýðræðislegs þjóðfélags að sanngirni sé gætt gagnvart íbúum landsins. Við erum ekki að tala um að veita þéttbýlisbúum eða öðrum einhver sérréttindi í þessum málum. Við erum síst af öllu að ganga á sjónarmið og skoðanir þeirra sem búa í hinum dreifðu byggðum, í sveitarfélögunum sem liggja að miðhálendinu. Það er síður en svo. Þvert á móti erum við að rétta út sáttarhönd. Við segjum: Leggjum upp með þá hugsun að miðhálendið sé sameign sem ber að skipuleggja í samræmi undir einni stjórn sem allir koma að, eins og við höfum lagt til, með fulltrúum frá mismunandi ráðherrum eða ráðuneytum og frá sveitarfélögunum. Þá væri hægt að opna fyrir tilnefningar í þessa stjórn og fá inn fleiri aðila eins og fjöldasamtök útivistarmanna sem hafa látið málið sig miklu varða. Aðalatriðið er: Fallast menn á þá skoðun að miðhálendið eigi að vera ein stjórnsýsluleg eining? Um það er ágreiningur. Ef menn fallast á það, þá geta menn rætt um með hvaða hætti við komum að. Þá væri hægt ræða hvort það væri þessi níu manna stjórn, eins og við leggjum til, eða hvort hún yrði stærri eða minni og hvort fleiri aðilar komi að þessu eins og útivistarsamtök. Við jafnaðarmenn við erum opnir fyrir öllu slíku. En það er óafturkræf krafa af okkar hálfu að þessi almenna regla verði viðurkennd. Það ber að hafa miðhálendið sem eina stjórnsýslulega einingu, eina stjórnsýslulega heild. Við erum að tala um sameignir þjóðarinnar nákvæmlega eins og þegar við tölum um fiskinn í sjónum. Við tölum um almannahagsmuni gegn sérhagsmunum. Þetta er alveg sambærilegt við það þegar við gengum frá fyrirkomulagi fiskveiðistjórnunar hér á landi. Það hefur reynst vera kerfi sérhagsmuna gegn almannahagsmunum. Þá ákvað meiri hluti Alþingis að koma á gjafakvótakerfi og úthluta veiðiheimildum ókeypis til aðila sem síðan geta verslað með þær eins og þeir vilja. Milljarðar eru greiddir í veiðileyfagjald á Íslandi. Það eru milljarðar. Á síðasta fiskveiðiári höfum við tölur yfir rúmlega 10 milljarða sem greiddir voru í veiðileyfagjald. Þessir tíu milljarðar voru greiddir frá einum útgerðarmanni til annars. Þetta var upphæðin sem útgerðarmenn versluðu með leigukvóta fyrir á síðasta fiskveiðiári. Þetta er það sama og við stöndum frammi fyrir með miðhálendið. Hver er að verja þetta kerfi og hvers konar kerfi er þetta? Þetta er kerfi sérhagsmuna. Vitaskuld er það kerfi sérhagsmuna og vitaskuld eru útgerðarmenn á móti því að borga veiðileyfagjald. Eðlilega eru þeir á móti því að borga veiðileyfagjald. Þeir vilja vitaskuld ekki minnka sinn hagnað. Hver vill það? Hver vill sjálfviljugur gefa hluta af sínum hagnaði? Ekki nokkur maður. Það er enginn maður sem gengur fram fyrir skjöldu og segir: Ég vil borga hærri skatta. Ekki nokkur maður. Ekki einu sinni hv. alþingismenn. Meginspurningin er: Hver stendur vörð um þetta kerfi? Hver viðheldur réttinum til að haga þeim sérhagsmunum eins og raun ber vitni? Jú, það eru stjórnmálaflokkar. Það er stjórnmálalegt vald sem viðheldur þessum sérhagsmunum. Hvar liggur þetta stjórnmálalega vald? Það liggur hjá þeim tveimur flokkum sem mynda núverandi ríkisstjórn. Hjá Sjálfstfl. og hjá Framsfl. Hjá þessum flokkum sem eru að renna saman í eina hugmyndafræðilega heild. Það var engin tilviljun að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. ákváðu að trúlofast í að vera staðgenglar fyrir hvorn annan. Það var engin tilviljun. Það var staðfesting á því að hugmyndafræðilega eru þessir flokkar að færast saman. 
             Hannes Hólmsteinn, einn af guðfeðrum þessarar hugmyndafræði, lagði á síðasta ári til að þessir flokkar sameinuðust. Það var svarið gegn sameiningarhugmyndum okkar jafnaðarmanna, að við ætluðum að sameinast gegn þessum Sjálfstfl., gegn þessum stóra sjálfstæða Framsfl., gegn þessu afli sem myndar núverandi ríkisstjórn. Það hefur gerst. Þessi skil eru sýnileg í þjóðfélaginu núna. Þau má sjá í gjafakvótakerfinu og þau eru uppi í miðhálendisumræðunni. Þau er hægt að sjá í siðblinduumræðunni sem er í gangi. Þetta eru allt sömu aðilarnir sem eru að verja sérhagsmunina. Hverjir eru að verja kerfið í Landsbankanum? Hverjir slá skjaldborg um það og koma með sátt þagnarinnar yfir það mál? Jú, sjálfstæðismenn og framsóknarmenn. Af hverju? Vegna þess að þeir eru hræddir og vegna þess að þar gæti gengið á hagsmuni þeirra, þar er gengið á sérhagsmuni þeirra. Þá snúast þeir til varnar. Eina skiptið sem þeir snúast til varnar er þegar ráðist er á sérhagsmunina. Þegar ráðist er á spillta fjármálakerfið þeirra, þá er snúist til varnar. Þegar ráðist er á spillta kerfið í gjafakvótamálinu þá snúast þeir til varnar. Þegar ráðist er á sérhagsmunina í miðhálendismálinu þá er snúist til varnar. Forsrh. kemur og segir: Okkur varðar ekkert um hvað þið segið og hafið til málanna að leggja. Talið þið bara, talið þið dögum saman. Við höfum nógan tíma. Við ætlum ekki að hlusta á ykkur. Og við ætlum ekki einungis að hunsa ykkur, við ætlum ekki að hlusta á neinn þeirra sem hefur aðra skoðun en við. Við ætlum að gæta sérhagsmunanna. Það ætlum við að gera. Þeir standa dyggilegan vörð um þingmenn Framsfl. og Sjálfstfl., þar á meðal hinn ágæti þingmaður Guðni Ágústsson en ég hóf ræðu mína hér fyrr í kvöld með því að vitna í grein hans í Morgunblaðinu í dag. Svo er komið að meira að segja hv. þm. Guðni Ágústsson er fastur í þessu feni og vill ekki einu sinni brjótast út úr því.

Hann vill það, hann vill það.

Þá verður hann að hafa hugrekki til þess að gera það. Ef ég man mælendaskrána rétt var hann á eftir mér á mælendaskrá og e.t.v. fáum við einhvern tíma síðar í kvöld yfirlýsingar hv. þm. um þennan þátt. Ég hef reyndar ekki trú á því. Við höfum séð hvernig stjórnarþingmennirnir eru handjárnaðir hver á fætur öðrum í þessu máli. Við höfum hér eina óvanalegustu stöðu í þingsögunni varðandi þetta mál. Í meirihlutaáliti félmn. settu fjórir nefndarmenn fyrirvara um afstöðu sína. Það voru þeir hv. þm. Ögmundur Jónasson og Kristín Ástgeirsdóttir sem byggðu fyrirvara sína að verulegu leyti á þeim þáttum sem sáust í frv. sem ekki má ræða, um breytingu á skipulags- og byggingarlögum. Eftir að neitað var að fjalla um það mál hér --- reyndar kom í ljós að það tók breytingum í samningum milli ráðherra og einstakra stjórnarþingmanna --- ítrekuðu þessir þingmenn andstöðu við frv. í heild. Þessir þm. hv. eru menn að meiri. Hins vegar er mun óvanalegri afstaða þingmannanna Péturs H. Blöndals og Sivjar Friðleifsdóttur, sem er ef ég man rétt varaformaður félmn. Í þeim fyrirvara kom fram skoðun. Sú skoðun að miðhálendið ætti að vera stjórnsýsluleg heild. Það var fyrirvari þessara hv. þm. Þessir hv. þm. hafa hins vegar báðir sagst styðja málið, byggja það á frumvarpsdrögum umhvrh. um umsagnarnefndina um svæðisskipulag. Það samsvarar ekki því að miðhálendið sé ein stjórnsýsluleg heild. Það væri ekkert að því, herra forseti, að þingmaður skrifaði undir mál með fyrirvara og segði: Ég hef breytt um skoðun, ég styð málið núna. Það er komin fram brtt. sem gengur í mína átt og hún gerir það að verkum að ég hef ekki eins sterkar meiningar um það sem ég setti á blað þegar málið var tekið út úr nefndinni. Þessir þingmenn hafa ekki gert það. Þeir hafa sagt: Hér er komið til móts við okkar fyrirvara. Það er ósatt. Það er ósatt, eins og við höfum rakið hér í umræðunni. Miðhálendið er ekki gert að einni stjórnsýslulegri heild. Í þessu frv., sem er ekki orðið að lögum, er sagt: Það á að ljúka lögfestingu þeirrar skipulagsvinnu sem þegar er búið að vinna. Það er meginatriðið. Síðan skal hin nýja nefnd, sem skipuð er þessum fulltrúum, einum Reyknesingi og tveimur Reykvíkingum og einum Vestfirðingi, hafa umsagnarrétt. Ef hún leggst gegn þessu, við skulum segja að hún leggist gegn þessu, þá getur ráðherra samt sem áður staðfest það, þannig að þessi nefnd hefur engan tilgang annan en þann að blekkja. Það er kannski það alvarlegasta í málinu. Það hefði verið skynsamlegra hjá stjórnarliðunum fyrst þeir vildu hafa þessa pólitísku skoðun að miðhálendinu skyldi skipt upp í ræmur og stjórnsýslan væri öll á forræði sveitarfélaganna, að gera það með þessum hætti. Vegna þess að það segir nú þegar í 13. gr. í skipulagslögum að heimilt sé að skipuleggja nefnd fjölmargra aðila sem koma að gerð svæðisskipulags. Það er ekkert nýtt í því. Það er í núverandi lögum og það er á grundvelli þess ákvæðis sem hin eldri nefnd hefur starfað. Það er því blekking, herra forseti, þegar sumir stjórnarliðar eru að koma hér upp og segja að verið sé að breyta einhverju. Það er í reynd ekki verið að breyta neinu og þá er miklu heiðarlegra að segja: Við ætlum að halda okkur við meginatriði frv. Við gerum málamyndabreytingar af því við þurftum að friða einn eða tvo þingmenn innan okkar vébanda sem skildu málið kannski ekki alveg nógu vel upphaflega. Þá skulum menn bara vera það heiðarlegir að segja það strax og síðan að lögfesta þessa tertusneiðahugmyndafræði sem menn geta þá haft og staðið fyrir og er eins og ég hef verið að segja ekkert annað en endurspeglun grunnhugsunarinnar --- sérhagsmunir gegn almannahagsmunum. Hagsmunir hinna fáu gegn hagsmunum hinna mörgu og það er ekkert óeðlilegt við það. Það er í samræmi við stjórnarstefnuna. En þá eiga menn ekki, herra forseti, að koma upp og reyna að blekkja um málið. Við höfum ekki verið að gera það. Við höfum sagt mjög einfaldlega: Við erum á móti grundvallaratriðinu í þessu uppleggi. Við viljum að miðhálendið sé ein stjórnsýsluleg heild, ein stjórnsýsluleg eining. Stjórnarflokkarnir segja: Við viljum ekki að miðhálendið sé ein stjórnsýsluleg eining, við viljum þvert á móti að sveitarfélögin sem liggja að miðhálendinu fari með stjórnsýsluvaldið þar. Þetta er alveg hrein og tær skoðun. Ég er að vísu á móti þessari skoðun meiri hlutans, en ekkert út á það að setja. Þeir hafa fullkominn rétt á að hafa þá skoðun og geta fært fyrir henni rök sem ég er kannski ekki sammála og flyt rök fyrir minni skoðun. Það er ekkert að því að takast á um þessar tvær meginlínur í ágreiningnum og málið snýst ekki um neitt annað en þetta. Það snýst um það hvort menn vilja að sveitarfélögin fari með stjórnsýsluvaldið upp til fjalla, upp til jökla, skipta landinu í sveitarfélög eða vilja menn taka miðhálendið og segja: Það gildir ákveðin sérstaða um miðhálendið, og að gera úr því eina stjórnsýslulega einingu, sérstaka stjórnsýslulega einingu sem lýtur sérstakri stjórn. Þetta er ágreiningurinn. Hann er ekkert mjög flókinn ef hann er settur fram á þennan hátt. Auðvitað er hægt að flækja málið og tala um þetta dálítið vítt og breitt. Stjórnarliðar hafa gert það, og ég dreg ekkert úr því að vitaskuld höfum við kannski líka farið einhverja fjallabaksleið í þessari umræðu. Það vill nú verða svo. En aðalatriðið í þessu er samt það að ekki er um að ræða tiltölulega mjög flókinn ágreining í grundvallaratriðum. Þetta er spurning um stefnu og menn eiga þá að fá að velja þar á milli. Við viljum hins vegar, og það er okkar góði réttur, draga fram öll þau rök sem við getum fyrir okkar sjónarmiðum og við ætlum að eyða til þess löngum tíma. Við höfum þó náð einu með þessari umræðu okkar, að fólkið úti í samfélaginu er farið að átta sig betur á þessu máli. Það er farið að skynja alvöru þess og allir sem taka núna til máls um þetta mál styðja okkar sjónarmið.  En aðalumræðan er samt sem áður að fara í gang úti í samfélaginu og það er skylda okkar alþm. að leyfa þeirri umræðu að eiga sér stað, því við erum þegar allt kemur til alls ekkert annað en fulltrúar fólksins. Við eigum að hlusta á fólkið, sérstaklega það sem þekkingu hefur á málinu og sýnir væntumþykju gagnvart landinu, biður um meiri tíma til að ræða þessi mál. Sú tæknilega umræða sem þetta hefur stundum þróast í, þ.e. svæðisskipulag, aðalskipulag og deiliskipulag, eru þættir sem tengjast sveitarstjórnarlögunum. Þá er ekki úr vegi að skoða aðeins skipulags- og byggingarlögin og skilgreiningarnar. Aðalskipulag, skipulagsáætlun fyrir tiltekið sveitarfélag, skilgreiningin er í 2. gr. skipulagslaganna. Lögin eru nr. 73/1997. ,,Skipulagsáætlun fyrir tiltekið sveitarfélag þar sem fram kemur stefna sveitarstjórnar um landnotkun, samgöngu- og þjónustukerfi, umhverfismál og þróun byggðar í sveitarfélaginu á minnst 12 ára tímabili.`` Þetta er aðalskipulag og það er alveg ljóst hvar aðalskipulagið á að liggja samkvæmt frv. Það á að liggja hjá sveitarfélögunum sem fá ræmurnar upp á miðhálendið. Svæðisskipulag er ,,skipulagsáætlun sem tekur yfir fleiri en eitt sveitarfélag. Hlutverk svæðisskipulags er að samræma stefnu um landnotkun, samgöngu- og þjónustukerfi, umhverfismál og þróun byggðar á svæðinu á minnst 12 ára tímabili.`` Þetta er heildaráætlun sem nær yfir fleiri en eitt sveitarfélag og er kveðið á um í skipulagsmálum að farið sé með á tiltekinn hátt. Þar er ákvæði m.a. sem gerir ráðherra kleift að skipa hina fyrri svæðisskipulagsnefnd. Síðan kemur deiliskipulagið sem er á forræði sveitafélaganna. ,,Skipulagsáætlun fyrir afmarkaða reiti innan sveitarfélags sem byggð er á aðalskipulagi og kveður nánar á um útfærslu þess. Ákvæði um deiliskipulag eiga jafnt við um þéttbýli og dreifbýli.`` Við sjáum því þessa lagskiptingu í skipulaginu, og eins og bent hefur verið á, m.a. af Trausta Valssyni skipulagsfræðingi, vantar e.t.v. aðalskipulag sem kallað er landsskipulag og hefur hann rakið það í bókum sínum og greinum og gerði reyndar á fundinum á Hótel Borg sem ég vísaði til fyrr í ræðu minni. Að velta fyrir sér: Hvernig viljum við hafa landið? Ég nefndi þetta í upphafi ræðu minnar þegar ég vitnaði í grein hv. þm. Guðna Ágústssonar, þ.e. viljum við að landið sé skipulagt út frá orkunýtingu, viljum við að það sé skipulagt út frá ferðaþjónustunýtingu, viljum við að það sé skipulagt út frá umhverfissjónarmiðum, viljum við að fyrst og fremst verði litið á miðhálendið sem ákveðinn þröskuld í sambandi við samgöngumál? Bara þetta eru fjórir þættir sem geta verið meginþemað í skipulagningu miðhálendisins. Það hefur engin umræða, herra forseti, farið fram um þennan þátt skipulagsins þannig að öll umræðan er í reynd á byrjunarreit. Þess vegna er þetta óskynsamlegt og ef menn ganga frá skipulagslögum er ekki svo gott að taka þau upp aftur. Það er bara ekki hægt. Ef þetta verður lögfest á þann hátt sem stjórnarliðarnir vilja gera, jafnvel þótt við komumst til valda eftir næstu kosningar á einhvern handa máta er ekki svo auðvelt að taka upp svona löggjöf. Það er þess vegna, herra forseti, sem er svo mikilvægt að vanda sig við þessa útfærslu vegna þess að ekki verður aftur snúið. Við erum að tala um einstaka sérstöðu. Við erum að tala um sameignir þjóðarinnar, við erum að tala um þessa möguleika til lífsfyllingar í öræfum landsins og vitaskuld eiga sveitarfélög eða íbúar þeirra sveitarfélaga að koma mjög sterklega að mótun og skipulagningu. Það er enginn að útiloka það. Við erum bara að biðja um sanngjarna aðkomu annarra að þeirri vinnu og við erum að biðja um meiri tíma þannig að átt geti sér stað meiri umræða í samfélaginu og við förum ekki með þetta mál eins og við höfum stundum gert áður, að taka ákvarðanir sem erfitt verður að vinda ofan af. Það er alveg ljóst eins og uppleggið er að svæðisskipulagið, heildarskipulagið er eiginlega þegar fastmótað. Búið er að gera þetta skipulag, verið er að leita umsagna um það og þær eru flestar komnar. Skipulagsnefndin sem nú er að störfum mun skila áliti til skipulagsstjóra og ráðherra mun staðfesta það að fenginni umsögn þessarar nefndar sem kveðið er á um í frv. sem má ekki ræða. Og eins og við vitum er ekki gott að segja hvernig það frv. verður útfært í einstökum atriðum þegar og ef það kemur til afgreiðslu. Það er þess vegna, herra forseti, sem ég t.d. stend hér og vil ræða ítarlega um þetta mál. Það er vegna þess að mér finnst ekki þinglega rétt að farið. Hér er verið að afgreiða og knýja á um afgreiðslu sveitarstjórnarlaga. Skilinn er eftir mjög mikilvægur þáttur sem er skipulags- og byggingarlögin, fyrirhugaðar breytingar á skipulags- og byggingarlögum í tengslum við þetta frv. Vitaskuld hefði verið rétt og það var réttur meiri hlutans að koma fram með það frv. eins og umhvrh. gerði, en þá hefði verið þinglega rétt að taka það mál á dagskrá, og ræða saman þessi tvö frv. eins og við höfum nú stundum gert við sambærilegar aðstæður og afgreiða málin samhliða. Því oft og tíðum við erum að setja lög sem snúa að breytingu eða setja lagabálka sem snúa að breytingu á fleiri en einum lögum. Við þekkjum öll bandorma sem við afgreiðum nokkuð oft, sérstaklega í tengslum við fjárlagaafgreiðslu fyrir jól. Það hefði verið hin rétta þinglega meðferð, og ef stjórnarflokkarnir hefðu farið þá leið, komið með breytingar á sveitarstjórnarlögunum, komið með frv. um breytingar á skipulags- og byggingarlögunum, komið með sína heilsteypta stefnu og jafnvel þótt ég hefði verið ósammála henni hefði ég sagt: Gott og vel, við skulum halda uppi hvassri málefnalegri gagnrýni á þeirra stefnu en hún verður þá að ná fram til atkvæða á þeim tíma sem eðlilegt er í þingræðisríki. En af því að stjórnarliðarnir viðurkenna ekki hina réttu, þinglegu meðferð þessara mála, þeir halda öðrum þætti málsins frá okkur í umræðu og frá nefndarumfjöllun og meðan við vitum ekki með hvaða hætti þetta verður útfært erum við í fullum rétti, herra forseti, að ræða þetta mál e.t.v. ítarlegar en við hefðum gert að öðrum kosti. Málið er samt sem áður það umfangsmikið að það hefði sennilega kallað á alla þessa umræðu hvort sem er. Það hefði verið mun betra og heiðarlegra gagnvart öllum í þessari umræðu, og ég tala nú ekki þeim aðilum sem eiga að vinna eftir þessu, ef ríkisstjórnin hefði mannað sig upp í að afgreiða allan pakkann eins og hún vildi hafa hann útfærðan en skilja ekki eftir breytingar á skipulags- og byggingarlögunum eins og hún gerir. Við erum að tala um nýtingu á miðhálendinu. Við höfum ekki enn tekið ákvörðun, t.d. um stefnumörkun í orkumálum, um hámarksnýtingu vatns- og varmaorku eða stefnu í ferðamálum. Við höfum ekkert unnið þessa stefnu. Að vísu höfum við komið með eitt frv. sem bíður hér. Ég veit ekki hvenær það kemst á dagskrá, einhvern tímann í næstu viku, þ.e. frv. hæstv. iðnrh. um auðlindir í jörðu sem við eigum eftir að ræða, varla minna en þetta frv. herra forseti. Þar er einnig bullandi ágreiningur um stefnu og harður málefnalegur ágreiningur. Hér erum við því ekki að tefja neitt fyrir störfum þingsins, þvert á móti. Við erum að reyna að draga fram hinn pólitíska ágreining milli stjórnar og stjórnarandstöðu, eins skýrt og við getum. Ég vil lýsa þessum pólitíska ágreiningi með eftirfarandi orðum: Almannahagsmunir gegn sérhagsmunum. Við skulum hafa það í huga að miðhálendið, þessi perla framtíðarinnar sem sífellt fleiri eru að nýta, er möguleiki sem fyrst og fremst útivistarmenn hafa opnað. Ingvi Þorsteinsson náttúrufræðingur, sem hvað ötullegast hefur barist fyrir uppgræðslu landsins, sagði reyndar á fundinum á Hótel Borg um miðhálendi Íslands: Þetta er stærsta eyðimörk í Evrópu. Það dálítið til í þessu þegar maður fer að hugsa um það. Miðhálendið er eyðimörk í skilningi náttúrufræðinnar og uppblásturinn á landi okkar er slíkur að, eins og sumir hafa sagt, það er að fjúka út í sjó. Þess vegna m.a., herra forseti, eigum við að skipuleggja miðhálendið sem eina heild. Við höfum skyldur gagnvart landinu og getum ekki uppfyllt þær skyldur nema gæta þar samræmis. Við getum þó verið sammála um það, stjórn og stjórnarandstæðingar, að við berum hag landsins fyrir brjósti. Þessi opnun á víðernum landsins er fyrst og fremst komin til síðustu áratugina. Hún var ekki áður. Þetta var svæði sem enginn kom á öldum saman. Ef menn fóru þangað þá urðu menn oft og tíðum úti. Einn og einn útilegumaður hélt þar til við erfiðar aðstæður.

Aðalsamgönguleið landsins í gegnum hálendið.

Erfið samgönguleið, ekki aðalsamgönguleið landsins, eins og hér er sagt, en mjög erfið og margir hafa borið beinin á þessari eyðimörk sem við ræðum um. Nýting svæðisins verður ekki almenn fyrr en síðustu áratugina. Það vitum við. Vitaskuld hafa menn farið upp á hálendið og farið í gegnum hálendið um aldir en til nýtingar hafa þessi svæði ekki verið nýtt nema að hluta. Vitaskuld hefur það verið til beitar eins og við þekkjum og þar verður ekki nein breyting á þeim þáttum. Það væri ekki gengið á hag t.d. bænda þótt miðhálendið yrði sett undir eina skipulagslega stjórn. Þvert á móti værum við að gera það þannig að samræmis yrði gætt. Það er kannski ekki verið að gera öllum smærri sveitarfélögum greiða með því að fela þeim stjórnsýslulegt vald á mjög víðáttumiklu svæði sem meira verður nýtt á næstu áratugum. Það er ekki víst við séum að gera þeim greiða, það er alveg hægt að ræða hvort ekki sé hægt að finna betri aðkomu þeirra að þessum málum. Þá umræðu vantar töluvert í tengslum við þetta mál, hvernig við viljum hafa nýtingarstefnuna varðandi ferðamenn og orkunýtingu. Hvaða heildarsýn höfum við með þessa sameiginlegu nýju auðlind? Þetta er sambærileg umræða og við höfum stundum gengið í gegnum, t.d. innan sjávarútvegsins. Hvernig viljum við hafa nýtingu auðlinda í sjónum? Við viljum hámarka afraksturinn. Í því er vitaskuld fólgið stýrikerfi og annað slíkt. Þetta er umræða sem lifað hefur í þjóðfélaginu nú um 25 ára skeið. Það eru svona 25 ár síðan, þó ekki lengra, að við fórum að setja veiðitakmarkanir á Íslandsmiðum. Það er ekki lengra síðan en umræðan hefur lifað meðal fólksins í landinu og í stjórnmálalegu umhverfi. Það sem við höfum m.a. sagt, sem rök í þessu máli, er að við teljum visst óréttlæti fólgið í því að fámennur hópur þjóðarinnar fari með skipulag og stjórnsýslu og ákveði reglur um nýtingu á svæði sem þjóðin telur vera sameign. Það á að gæta eðlilegs samræmis og ekki ganga á rétt annarra. Einnig hefur verið spurt, sem sterkur gagnrýnispunktur í þessu uppleggi, hvort umhverfissjónarmiða, beitarsjónarmiða og allra þeirra sjónarmiða sem við vitum að eiga vaxandi fylgi að fagna, sé nógu mikið gætt í þessum efnum. Er nauðsynlegrar sáttar milli beitar í landbúnaði og umhverfissjónarmiða --- við vitum að þar er ekki sátt á milli --- leitað nægjanlega vel í þessu uppleggi og tillögum? Ég tel vafasamt að svo hafi verið. Það sem við leggjum til, að þetta verði eitt stjórnsýslusvæði, er í sjálfu sér ekkert ný hugmynd. Þetta hafa menn heyrt áður og ég held að meginrökin séu einfaldlega fólgin í því að hér er um að ræða sameign, hér er um að ræða sérstöðu, hér þarf að vera samræmd skipulagning á víðari grundvelli en að til komi sérstök nefnd sem umsagnaraðili við einn hluta skipulagsmála. Það er einfaldlega, herra forseti, skynsamlegt að búa þannig um hnútana að fleiri komi að þessu máli. Í fjölmörgum greinum og viðtölum varðandi þennan þátt hefur komið fram að menn telja fyrst og fremst að réttlætis sé ekki gætt gagnvart íbúum þéttbýlissvæðisins. Ég tel að það sé ekki gert, of þröngir hagsmunir séu látnir ráða í málatilbúningi ríkisstjórnarflokkanna. Eins og ég nefndi áður er það í samræmi við meginstefnuna, að sérhagsmunir séu látnir hafa forgang fram yfir almannahagsmuni. Ýmsir aðilar, sérfræðingar, hafa dregið fram þætti sem við þurfum að íhuga í þessu sambandi. M.a. hefur Trausti Valsson skipulagsfræðingur skrifað mjög mikið um þetta og meginniðurstaða er að það þurfi að ákveða áherslur í atvinnumálum og landnýtingu áður en ákvörðun um skipulag verði fest í sessi. Mér finnst þetta vera alveg réttmætt. Ég hef gert þetta nokkuð að umtalsefni. Skoðum heildarsýnina, til hvers við ætlumst með miðhálendið, áður en við göngum endanlega frá skipulagsfyrirkomulaginu. Lögfræðilega hafa ýmsir tjáð sig um þetta mál, þar á meðal Páll Sigurðsson prófessor og fyrrum forseti Ferðafélags Íslands. Hann er einn þeirra sem hafa verulegar áhyggjur af þessu skipulagsuppleggi eins og ríkisstjórnarflokkarnir ganga frá því. Við ættum að hlusta á hann. Hann kemur með tvenns konar sjónarmið. Annars vegar lögfræðileg álitamál í mjög flóknu máli og einnig ferðaþjónustusjónarmiðið sem við eigum vitaskuld að taka mið af. Við eigum ekki í blindni að samþykkja mál allra ferðamálafrömuða í þessum efnum. Ég tel það ekki vera sanngjarnt. Ég vil ekki gera orð allra ferðamálamanna varðandi þessa umræðu að mínum. Þeir eru mannlegir eins og aðrir, mistækir í sínum málflutningi. Það má ekki halda því fram að við séum hér að predika bara eina skoðun og enduróma skoðun tiltekinna hagsmunaaðila. Við erum ekki að gera það. Við erum að reyna að draga fram galla þessa skipulagsuppleggs ríkisstjórnarflokkanna. Við erum að benda á hina eðlilegu kröfu fólksins í landinu, að fá að koma að þessari umræðu með sanngjörnum og skipulögðum hætti eins og þeir hafa óskað eftir. Hér hefur verið lögð fram tillaga um að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar. Við jafnaðarmenn styðjum þá tillögu og þá hugsun. Ef það verður hins vegar fellt, höfum við lagt fram breytingartillögu í ætt við þá stefnumótun sem ég hef lýst, þ.e. að miðhálendið verði sjálfstæð stjórnsýslueining sem lúti sérstakri stjórn. Við munum láta ganga til atkvæða um þessa tillögu ef ekki næst að finna þessu máli þann skynsamlega farveg að bíða með það fram á haustið. Það væri langbest og sanngjarnast gagnvart öllum aðilum sem talað hafa í þessu máli, þó að stjórnarliðarnir vilji kannski ekki gera það okkar vegna. Ég á ekki von á því að þeir fari í þessu máli að okkar ráðum frekar en í öðrum. Mér fyndist þó ekki ósanngjarnt að þeir hugleiddu dálítið raddir fólksins úti í þjóðfélaginu sem eru að biðja um frest, biðja um tíma til að ræða þessi mál í sumar. Stjórnarliðarnir hafa full tök á að lögfesta þetta í október eða nóvember. Það skiptir engu máli í sambandi við framkvæmd þessara laga ef niðurstaðan í umræðunni í sumar leiðir til þess að ekki verði gerðar neinar breytingar sem ég vona þó að verði. Það breytir engu fyrir framgang málsins þótt beðið yrði fram á haustdaga með lögfestingu þessa máls. Mér finnst það sanngjörn krafa. Þótt við tökum undir þessa kröfu skil ég stjórnarliðana afskaplega vel að vilja ekki láta að kröfum okkar eða óskum. Eðli stjórnar og stjórnarandstöðu er nú þannig að það þróast sjaldnast í þann farveg að menn taki rökum hver frá öðrum. Mér finnst mjög mikið íhugunarefni fyrir stjórnarliðana hvort þeir vilji virkilega knýja þetta mál fram í miklum ágreiningi við mjög marga í samfélaginu. Þeir geta knúið þetta mál í gegn í ágreiningi við okkur. Það er eðli stjórnar og stjórnarandstöðu að harkalega sé tekist á um ákveðin mál og svo skilji leiðir í atkvæðagreiðslu. Út á það er ekkert að setja og stjórnin hefur rétt á að láta þau mál ganga þannig fram en ég bið stjórnarliðana samt að íhuga hvort ekki væri nú skynsamlegra að samþykkja beiðnir hinna fjölmörgu í samfélaginu sem eru einungis óska eftir meiri tíma til að geta rætt þessi mál ítarlega. Enga brýna nauðsyn rekur til, herra forseti, að lögfesta þetta mál núna. Það er ekkert sem kallar á það. Ekkert mundi breytast í vinnubrögðunum hvort sem þetta verður lögfest eða í október eða nóvember. Mér finnast það veigamikil rök í þessu sambandi að menn reyni að gæta sanngirni gagnvart umbjóðendum sínum eins og ég veit reyndar að ýmsir stjórnarliðar vilja gera. E.t.v. ræður hér vilji hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. í þessum efnum og aðrir láta binda sig við þeirra sjónarmið. Við því er ekkert að segja en ég hvet stjórnarliðana til að hugleiða þau mótmæli og þær umræður sem eiga sér nú stað í þjóðfélaginu.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu en þykir þó rétt að segja örfá orð. Trúlega verður ræða mín með þeim styttri sem fluttar hafa verið í þessu maraþoni sem staðið hefur dögum saman. Það eru jafnlengstu ræður sem ég hef hlýtt á þann tíma sem ég hef verið hér á þingi. En það er nú með mig eins fleiri að mér hefur þótt málflutningurinn misjafn og fara vítt og breitt og langt frá því efni sem hér er til umræðu. Því er það skoðun mín, hæstv. forseti, að sú umræða sem hér hefur farið fram hafi ekki snúist um málefnið. Það hefur fengið á sig lit hins pólitíska moldroks, hér í þingsölum hefur ríkt norðanátt þar sem hv. þm. hafa ætlað að finna sér lag, pólitískt lag til þess að afflytja mál, til þess að telja fólki trú um að hér væri annað að gerast en raun ber vitni. Það er sannarlega, ég vil segja sorglegur málflutningur sem hér hefur heyrst. Ég sakna þess að vísu að sú samstaða sem mér virtist blasa við meðal flestra þingmanna, fyrir utan þingflokk jafnaðarmanna, skyldi ekki halda. Verði grannt farið ofan í málflutning þingmanna eftir flokkum þá bera þeir kannski svipaðar tilfinningar til aðalefnis þessarar umræðu, miðhálendisins, og þeirra viðhorfa sem ríkja gagnvart því. Mér finnst því miður að Alþfl. og þingflokkur jafnaðarmanna hafi gerst einsýnn í þessari umræðu og farið offari. Mér finnst að þeir hafi lagt áherslu á að villa mönnum sýn og telja þeim trú um að hér væri verið að taka miðhálendið af þjóðinni og færa það örfáum aðilum. Þeim mun sorglegra er það þegar menn tala í nafni þjóðarinnar, eins og þjóðvakamenn hafa gert í þessari umræðu, flokkur sem mælist með núll prósent fylgi í hverri þeirri skoðanakönnun sem fer fram. 

Jóhanna er nú vinsælli en þú.

Stundarvinsældir stjórnmálamanna segja ekki alltaf mikið.

Nei, nei.

Ég hef aldrei sóst eftir vinsældum.  Sannleikurinn er sá að hér hafa fimm til tíu þingmenn haldið uppi málþófi í svo marga daga. Það má segja um Alþb. í þessari umræðu að það sé klofið. Ég hygg að það fylgi þeirri meginstefnu sem hér er verið að marka. Einhverjar bestu ræðurnar í þessari umræðu hafa verið fluttar af hv. þm. Alþb. Ég minnist ræðu hv. þm. Kristins Gunnarssonar. Ég minnist frábærrar ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, sem er sú stysta sem ég hef heyrt hann flytja og ein af þeim snjöllustu. Hann talaði í hálftíma.  Ég minnist þess að í hita leiksins sagði hann sem svo að það hefði verið Sigríður í Brattholti sem hefði bjargað Gullfossi þegar auðmenn í Reykjavík og London ætluðu að virkja fossinn. Hann sagði líka frá þeim sem sprengdu stífluna norður í Laxárdal. Þannig fór sá hv. þm. víða í góðri ræðu og kom inn á mörg ágæt atriði. Þessa minnist ég hér vegna þess að mér finnst að sumir vinir mínir úr Alþb. hafi lent aðeins á skakkri leið. Ég ætla ekki að væna hv. 8. þm. Reykv. um það en ég hef fyrir löngu gert mér grein fyrir því að þessi bráðgáfaði og snjalli ræðumaður fer oft offari þegar hann sér að það er hiti í leiknum. Ég ætla ekki að halda því fram, hæstv. forseti, að það búi í honum fól. En ég er sannfærður um að það býr í honum ljón þegar mikið liggur við. Sama má segja um hv. þm., vin minn, ritstjórann Össur Skarphéðinsson, að það blundar ekki heldur í honum fól en það býr í honum mikið ljón frá Júdeu. Og þessir tveir hv. þm. minna mig oft á hetjuna úr Fóstbræðrasögu, Þorgeir Hávarsson. En í Fóstbræðrasögu segir svo um hvernig ljónið réð oft hans gjörðum, með leyfi forseta: ,,Þorgeir hafði riðið undan suður og er hann kom til Hvassafells stóðu þar menn úti. Sauðamaður var þá heim kominn frá fé sínu og stóð þar í túninu og studdist fram á staf sinn og talaði við aðra menn. Stafurinn var lágur en maðurinn móður og var hann nokkuð bjúgur,  Litlu síðar komu þeir frændur eftir. Voru þeim þá sögð þessi tíðindi og þótti þeim þetta eigi hafa vel til borið. Er svo sagt að þeir frændur bættu víg þetta fyrir Þorgeir. Riðu þeir síðan til móts við Þorgeir. Hann fagnar þeim vel. Þeir spurðu hví Þorgeir hefði þetta víg vegið eða hvað Þorgeir fyndi til um mann þenna. Þorgeir svarar: ,,Eigi hafði hann nokkurar sakar til móts við mig en hitt var satt að eg mátti eigi við bindast er hann stóð svo vel til höggsins.```` Sannleikurinn er nú sá að þessir tveir hv. þm. eru vígamenn og búnir miklum hæfileikum. En þeir hafa það skap að þegar þeim finnst að einhverjir gangi hart fram í umræðunni þá vilja þeir ganga lengra. Og þessir hv. þm. héldu að Alþfl. væri að vinna mikla sigra og vildu þá vera fremstir í þeirri sveit sem sótti að ríkisstjórn sem þeir vilja að missi sín völd. Ég hef orðið þess var að margir hv. þm. trúa því þegar þeir hitta fólk á götunni og það segir við þá þessar setningar: ,,Nú er verið að stela miðhálendinu.`` ,,Nú eru örfá prósent að taka af okkur miðhálendið.`` o.s.frv. Þeir trúa því að það sé verið að veita þeim stuðning. Sannleikurinn er sá að umræðan hefur ranglega farið út úr þessu húsi vegna þessa málflutnings, sem ekki síst hv. jafnaðarmenn hafa haft hér í frammi. Ég ætla að fara yfir það í örfáum orðum, um hvað þessi umræða snýst. Það liggur ljóst fyrir að þrjú frumvörp verða hér til umræðu, og síðan það fjórða í haust. Það liggur fyrir að hér er frv. um þjóðlendur sem ég hygg að mikil samstaða sé um, bæði í þingi og líklega með þjóð vorri. Um hvað snýst það mál, hæstv. forseti? Það snýst fyrst og fremst um að skorið er úr ágreiningsefnum liðinna áratuga. Þar er verið að ákvarða land sem ekki er sannanlegur eignarréttur á komi eignarréttur allra Íslendinga. Við ákveðum sem sé að miðhálendi Íslands verði ekki eign sveitarfélaga eða einstaklinga, það verði eign allra Íslendinga. Það hefur ekki verið deilt um það á síðustu árum að afnotaréttur og beitarréttur liggur fyrir samkvæmt lögum og hefur legið fyrir lengi. Það gerðist árið 1972 á Alþingi Íslendinga að það var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum í efri og neðri deild að afréttirnir tilheyrðu sveitarfélögunum. Þetta mál var m.a.s. samþykkt umræðulaust í neðri deild. Í lögum frá þeim tíma segir, með leyfi forseta: ,,Afréttarsvæði sem ekki hefur þegar verið skipað innan staðarmarka neins sveitarfélags skal teljast til þess sveitarfélags sem þar á eignar- og afnotarétt. Ef fleiri en eitt sveitarfélaga eiga aðild að slíku landi og ekki er samkomulag um hverju þeirra það skuli tilheyra sker félmrn. úr.`` Þetta liggur fyrir frá árinu 1972. Þó menn kalli þetta terturæmur eða hvað þeir kalla það, þá er þessi gjörð löngu gerð. Nú er það merkilega að um það varð sátt meðal fleiri en stjórnarþingmanna, að ég hygg við flesta alþýðubandalagsmenn og fleiri, að hæstv. umhvrh. legði hér frv. fram til kynningar. Ríkisstjórnin stendur að því og það kemur til umræðu í haust. Það er alveg skýrt hvað skipulagið varðar í mínum huga. --- Ég hélt að ég hefði það frv. hér í fórum mínum, hæstv. forseti, en það er vandi að halda utan um pappíra sína. Jú, hér kemur það. --- En 1. efnismgr. 1. gr. þessa frv., sem er stjórnarfrv. og á að afgreiða á haustþingi, hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Miðhálendið, sem markast af línu sem dregin er milli heimalanda og afrétta, skal svæðisskipulagt sem ein heild.`` 
             Ég tek það inn í þessa umræðu og er ekki fyrstur til að gera það, hv. þm.

Forsetinn var á móti því að taka málið til umræðu.

Sá sem hér stendur var einn þeirra sem studdu að málið kæmi til umræðu,  En hér stendur það skýrt að miðhálendið, sem markast af línu sem dregin er milli heimalanda og afrétta, skuli svæðisskipulagt sem ein heild. Er það ekki þetta sem flestir hafa verið að biðja um? Er þetta ekki ný málamiðlun í málinu? Ég er ekkert viss um að allir séu sammála um það en menn eru tilbúnir að vera sammála um þetta til þess að ná þjóðarsátt og samkomulagi um þá dýrmætu auðlind sem hér hefur svo oft verið nefnd því nafni og ég tek heils hugar undir.

Er þingmaðurinn sáttur við nefndarskipanina?

Síðan segir áfram í þessu frv.: ,,Umhverfisráðherra skipar samvinnunefnd um skipulag miðhálendisins til fjögurra ára í senn að afloknum sveitarstjórnarkosningum. Sveitarfélög, sem liggja að miðhálendinu, tilnefna samtals tólf fulltrúa, Samband íslenskra sveitarfélaga tilnefnir fjóra fulltrúa og skulu tveir þeirra eiga búsetu í Reykjavík, einn á Reykjanesi og einn á Vestfjörðum, félagsmálaráðherra tilnefnir einn og umhverfisráðherra skipar einn án tilnefningar og skal hann vera formaður.`` Liggur það nú fyrir að 18 manna nefndin kemur úr öllum kjördæmum landsins. Hún kemur frá þeim tveimur höfuðráðuneytum sem fjalla um þessi mál og þess vegna sýnist mér að það sé sáttabragð að þessu frv. Ég skal taka það fram vegna þess að hv. þm. Kristín Halldórsdóttir kallaði fram í og spurði hvort sá sem hér talaði væri sáttur við tilnefninguna. Það er ég ekki en ég hef lýst því fyrr í þessum ræðustól að hér þurfi að breyta orðalagi og nánast að prenta frv. upp að ég tel. Ég gat þess að ég hefði rætt það bæði við hæstv. umhvrh. og hæstv. félmrh. að þetta mættu ekki vera bara þau sveitarfélög sem lægju að miðhálendinu heldur væri þarna um að ræða héraðsnefndir eða samtök sveitarstjórnanna í hverju kjördæmi. Með þeim hætti eru allir landsmenn komnir að skipulagi miðhálendisins og það verður skipulagt sem ein heild. Síðan segir: ,,Samvinnunefndin fjallar um svæðisskipulag miðhálendisins og gefur Skipulagsstofnun umsögn um tillögu að aðalskipulagi sveitarfélaga á svæðinu og breytingar á þeim.`` Og enn fremur segir: ,,Að loknum sveitarstjórnarkosningum metur samvinnunefnd hvort ástæða sé til að endurskoða svæðisskipulagið.`` Sem sé að loknum hverjum slíkum kosningum, þegar nýir menn eftir fjögur ár koma inn í nefndina, er heimilt að taka málið upp og meta það upp á nýtt. Ég tel ljóst, hæstv. forseti, að ríkisstjórnarflokkarnir hafa mikið lagt á sig í málinu til að ná sátt um miðhálendið og til þess að fulltrúar allrar þjóðarinnar kæmu þar að. Ég sé ekki fyrir mér að aðrir geti komið að málinu en þeir sem eru með einhverjum hætti lýðkjörnir eða skipaðir af lýðkjörnum mönnum. Ég sé ekki fyrir mér að skotveiðifélög í Reykjavík eða 4x4 klúbbar eða útivistarmenn í höfuðborginni fremur en á Selfossi, Akureyri eða Ísafirði geti átt fulltrúa í þessari nefnd. Þó kann að vera að þeir verði kjörnir og nái inn í þennan hóp eftir þessari leið. Ég tel að þegar fólk áttar sig á þessum staðreyndum og þetta frv. verður að lögum í haust séum við þannig staddir að allir Íslendingar geti verið tiltölulega öruggir og sáttir um miðhálendið og að þar verði ekki gerð nein mistök. Vissulega tek ég undir með náttúruverndarmönnum og þeim Íslendingum sem líta á miðhálendið sem dýrmæta auðlind. Það er dýrmæt auðlind. Ég vil sjá það að miklu leyti sem ósnortin víðerni. Ég vil ekki að virkjunarmenn fái að gera þar hvað sem er. Ég er sannfærður um að við búum við þau lög á svo mörgum sviðum að við þurfum ekki að óttast slíkt. Við Íslendingar þurfum að gera okkur grein fyrir því að í mörgum sveitarfélögum og víða á landinu höfum við á liðnum áratugum gert mjög mikil mistök. Við höfum misst frá okkur náttúruauðlindir og perlur. Við þurfum ekki að fara út fyrir mörk höfuðborgarinnar til að sjá mörg dæmi þess. Oft fæ ég tár í auga þegar ég kem að borgarmörkunum og sé Rauðhólana eins og rofabörð, illa farna, og sakna þess að á þeim tíma skyldu ekki einhverjir umhverfisverndarsinnar vera uppi sem stöðvuðu þá ósvinnu sem þar átti sér stað. Þannig mætti víða telja og víða fara. En nú búum við sem betur fer við góð skipulagslög. Við eigum Skipulagsstofnun, eigum kærurétt og getum stöðvað og stöðvað svo mörg mál. Ég er sannfærður um að á miðhálendinu undir skipulagslegri stjórn þessarar hugmyndar komast menn ekki upp með neina ósvinnu. Því sýnist mér, hæstv. forseti, að þegar þessu málþófi linnir og ræðurnar gleymast, fyrnast og fúna og falla inn í þingtíðindin, þá gleymist líka sú umræða og sú vordeila sem hér er. Ég er sannfærður um að þó að lítill hópur hafi haft hátt þá veit meginhluti þjóðarinnar hvað er að gerast á Alþingi. Vissulega er það svo, hæstv. forseti, að fyrir hönd landsbyggðarmanna er ég að vísu nokkuð sár. Ég er sár vegna þess að mér finnst að sveitarstjórnarmenn landsbyggðarinnar hafi verið bornir þungum sökum í umræðunni. Ég þekki hug þeirra til landsins og ég veit að þeir elska miðhálendið og hafa varið það og verndað um langa tíð, eiga þar miklar hugsjónir. Þeir hafa reynt að stuðla að því að sem flestir Íslendingar fái notið þess að fara um hálendið. Ég þekki það úr kjördæmi mínu að Biskupstungnahreppur leggur til mann með hey og mat á afrétt sinni bæði til þess að vernda ferðamenn, vaka yfir að þeir fari eftir mörkuðum slóðum og að þeir ofbeiti þar ekki hrossum. Sama segi ég frá Flóamönnum, að þeir hafa í gegnum aldirnar átt sæluhús sín. Þeir hafa fengið áhugamönnum þessi hús til vörslu og beðið þá að vera í liði með sér að standa vörð um afréttina þannig að um þetta allt saman er nokkuð góð sátt. Hinu verðum við svo að gera okkur grein fyrir að miðhálendið er ekki auðn af völdum bænda. Miðhálendið hefur í gegnum aldir orðið fyrir miklu hnjaski af eldgosum, vegna kuldaskeiðanna sem hér hafa verið. Gróðurlínan er í 450 metra hæð. Það er því ekki auðvelt að halda gróðri uppi á hverjum fjallstindi eða hátt upp í hlíðar, það er náttúran sjálf og veðráttan sem er þar að verki. Hitt fullyrði ég, að þó að einhvern tíma í gegnum aldir hafi land verið ofbeitt þá erum við ekki að ofbeita land í dag. Víðast um landið vaka menn vel yfir því.  Þetta vil ég láta koma fram. Enda er það nú svo að við deilum ekki um afnotaréttinn, hann liggur fyrir í gegnum aldir. Hæstv. forseti. Ég lofaði því að þreyta ekki hér langt mál. Það er komið að lokum umræðunnar. Fljótlega eftir að henni lýkur mun verða sátt um þá stefnu sem núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur mótað í þessum málum. Ég er sannfærður um það að þótt margir telji, ekki síst úti á landsbyggðinni, að þeir hafi fórnað talsverðu þá sækist menn ekki eftir völdum þar heldur eftir sátt um þessi mál. Þeir vilja að þéttbýlisbúar séu gestir á landinu og vita að þeir eiga landið alveg eins og sveitamennirnir og eru frjálsir ferða sinna. Enda er það nú svo með sveitamennina að hvergi sjást rammgerðar keðjur þar sem stendur: Óviðkomandi bannaður aðgangur. Það eru einhverjir aðrir sem búa við þær traðir þar sem slíkt stendur. Ég fullvissa því hv. þm. um að hér er ekkert það að gerast að verið sé að gefa eða fela fáum vald yfir þessari auðlind. Það er verið að tryggja að margir komi að bæði skipulaginu og öllum þessum málum og að allir Íslendingar eigi og beri skyldu til hálendisins. Þetta er aðalmál þeirra frumvarpa sem hér liggja frammi og verða afgreidd á þessu vorþingi. Síðan kemur hitt frv., sem hér varð sáttaniðurstaða um, og verður afgreitt áður en næstu jól verða haldin heilög. 

Herra forseti. Ég þakka hv. biskup Framsfl. fyrir þessa ágætu ræðu þar sem hann lýsti því yfir að hvorki ég né hv. þm. Svavar bærum fól blundandi í brjósti okkar heldur værum við ljón. Hann líkti okkur líka við Þorgeir Hávarsson og sagði að í gervi hans hefðum við hoggið af því einhver lá vel við höggi. Herra forseti. Hvað var það sem lá vel höggi? Hv. þm. láðist að geta þess. En hann sagði það óbeint. Hann sagði sjálfur að það frv. sem hér hefur legið undir umræðunni, án þess að vera á dagskrá, frv. hæstv. umhvrh., væri svo bjagað og svo illa úr lagi fært og svo illa úr garði gert að hann sjálfur teldi ómögulegt að samþykkja það nema það væri samið upp á nýtt. Af því að hæstv. umhvrh. er kominn í gættina og stendur eins og faðir yfir öxlum hv. þm. ætti hann e.t.v. að snúa sér við og segja þetta framan í hæstv. umhvrh., lýsa því fyrir honum alveg eins og hann gerði fyrir þingheimi áðan hversu ónýtt frv. hæstv. ráðherra væri. Önnur rökvilla í máli hv. þm. fólst í eftirfarandi: Hann sagði að nauðsynlegt væri og það yrði gert, með samþykkt frv. sem hann hafði lýst ónýtt, að tryggja að allir íbúar landsins hefðu aðkomu að til að mynda skipulagsgerð miðhálendisins. Það vill svo til, herra forseti, að hv. þm. er fæddur í Hraungerðishreppi. Hraungerðishreppur á það sameiginlegt með mörgum öðrum hreppum, sem hafa ekki beina aðild að þeirri nefnd sem hæstv. ráðherra vill skipa og er ekki heldur aðili að miðhálendinu, að hafa enga fulltrúa sem geta túlkað til að mynda vilja hv. þm. Með öðrum orðum gengur það ekki upp þegar frv. sjálft segir það svart á hvítu að til mynda slík sveitarfélög hafa enga fulltrúa að koma hingað og halda því fram að með frv. sem hv. þm. hefur lýst ónýtt sé aðkoma þessara manna og allra landsmanna tryggð. Það er einfaldlega rangt og það veit hv. þm.

Hæstv. forseti. Ég vissi að hv. þm. Össur Skarphéðinsson væri ljón en ég vissi ekki að í huga hans yrði hvítt svart á svo stuttum tíma, 

Það þarf að semja það upp á nýtt.

Það sagði ég ekki. Ég sagði að það þyrfti að gera á því örlitlar breytingar  Í tilfelli Þorgeirs Hávarssonar var það vissulega þreyttur smalamaður sem lá vel við höggi. Það var ekki þreytt ríkisstjórn sem lá vel við höggi í huga þessara tveggja hv. þm. Það var ríkisstjórn sem hafði lagt mikið á sig, fengið til þess hæfustu menn og færustu lögfræðinga að semja frv. sem miðuðu að þjóðarsátt um miðhálendið. En í hita leiksins eftir að þjóðvakamenn og hluti jafnaðarmanna hafði farið fram með miklu ærslum og oft og tíðum ekki þinglegir, vildu hv. þm. vera fremstir í þeim flokki sem, hvað skal segja, svo við notum nú ekki dónaleg orð, hæstv. forseti, höfðu hátt í túngarðinum heima.

Herra forseti. Ég get vel fallist á að það hafi ekki verið þreytt ríkisstjórn sem lagði fram þetta vonda frv. hæstv. umhvrh. en það fórnarlamb sem þau tvö ljón sem hv. þm. hefur nefnt hér eru að japla á er hinn þreytti smalamaður sem fer nú fram í gervi Framsfl. sem hefur samkvæmt síðustu skoðanakönnun sem birtist í Ríkisútvarpinu í kvöld tapað þriðjungi fylgis síns. Hrunið á þessari viku. Af hverju heldur hv. þm. að það sé? Kynni það að vera vegna þess að obbi landsmanna veit að verið er að ræna miðhálendinu frá honum? Kynni það að vera? Hv. þm. talar jafnan skýrt. Ræða hans skal vera já, já og nei, nei eins og segir í helgri bók sem hann þekkir vel. Hv. þm. sagði að ég hefði snúið út úr orðum hans en ég var einungis að segja það efnislega í örfáum setningum sem hv. þm. sagði um frv. hæstv. umhvrh. Hann sagði að það þyrfti að leggja það fram eftir nýsmíði í haust. Það þyrfti að koma fram nýtt frv. Hvað þýðir það, herra forseti? Venjulegur maður með slaka meðalgreind, eins og a.m.k. sá þingmaður sem hér stendur, getur ekki dregið aðra ályktun en þá að ef búa þarf til nýtt þingmál úr þessu hlýtur hið fyrra að vera ónýtt.

Hæstv. forseti. ,,Ég sigli ei skýin, ég sigli sjá, svaraði kappinn og hló.`` Við vinnum ekki í pólitík eftir skoðanakönnunum. En hverjir mælast hátt í skoðanakönnunum? Mér skilst að Sjálfstfl. sé að mælast með 45%. Hvað er Alþfl. að mælast með sem hefur haft hátt í umræðunni? Hvar er blessaður Þjóðvaki sem hefur jafnvel talað í heilan sólarhring? Hann á ekkert atkvæði á bak við sig. Þeir mælast ekki einu sinni þingmennirnir sem eru eftir í flokknum þannig að það þýðir ekkert að tala um það. Vissulega þarf að semja nýtt frv. fyrir næsta þing.

Þá er hitt ónýtt.

Nei, það þarf alltaf að gera við upphaf hvers þings. En hér þarf aðeins að breyta orðalagi og hæstv. umhvrh. gæti þegar samið frv. upp og sagt að í stað þeirra sveitarfélaga sem liggja að miðhálendinu komi héraðsnefndir eða sveitarstjórnir viðkomandi kjördæma. Þá er ég sáttur og þá sýnir það að allir landsmenn munu koma að þessari skipulagsheild.

Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vil gera athugasemd við í ræðu hv. þm. Hann talaði um að við stjórnarandstæðingar hefðum verið að stunda blekkingar. Ég vildi spyrja hann í hverju það hefði verið fólgið. Ég vil sömuleiðis biðja hv. þm. að gæta fullrar sanngirni gagnvart andstæðingum sínum. Hann hefur nefnt Þjóðvaka á nafn og talað um lítið fylgi þess stjórnmálaflokks. Hann á að vita að Þjóðvaki hefur gefið þá yfirlýsingu að hann muni ekki bjóða fram í næstu kosningum og starfar nú að því að stuðla að sameiginlegu framboði á vinstri væng stjórnmálanna. Þetta veit hv. þm. og á að gæta sanngirni gagnvart andstæðingum sínum hvað svona hluti varðar. Ég vil biðja hann að gera það. Ég vil sömuleiðis spyrja hann hvort honum finnist sanngjarnt að 73 þúsund Reyknesingar fái einn fulltrúa og 107 þúsund Reykvíkingar fái tvo fulltrúa í nefndina sem á að vera umsagnaraðili. Finnst honum réttlætinu vera fullnægt gagnvart tveimur þriðju hlutum þjóðarinnar? Í þriðja lagi vil ég minna hv. þm. á að svæðisskipulag verður ekki samþykkt nema öll sveitarfélögin samþykki það. Ég vil biðja hv. þm. að lesa niðurlag 13. gr. skipulagslaga. Þar segir alveg skýrt að svæðisskipulag teljist ekki samþykkt nema allir samþykki það. Það er alveg ljóst. Þessi málamyndanefnd í frv. ráðherra skiptir engu máli. Síðasta spurningin er alvarlegust, herra forseti. Hv. þm. lét að því liggja að einstakir þingmenn hefðu ekki verið þinglegir í umræðunni. Ég tek þessa ásökun mjög alvarlega, ekki bara vegna þess að ég met þingmanninn mikils, heldur vegna þess að hann er einn af forsetum þingsins. Ég óska upplýsinga um það hverjir það eru sem hafa ekki verið þinglegir í umræðunni og þá væntanlega ekki farið að þingsköpum. Ég held það sé rétt að hv. þm. geri grein fyrir því um hverja hann er að tala.

Hæstv. forseti. Hvað Þjóðvaka varðar þá á ég auðvitað ekkert að vera að minnast á hann. Ég get sagt um Þjóðvaka: Blessuð sé minning hans. Ég mun ekki minnast á hann framar í ræðum mínum en óska aftur á móti jafnaðarmönnum til hamingju með þá vegferð sem þeir eiga í starfi sínu. Hv. þm. minnist á sanngirni og hvort það sé sanngjarnt að einn fulltrúi úr Reykjanesskjördæmi komi inn í skipulagsmálin. Nú veit ég ekkert hvort það verður einn, ég veit ekkert hverja t.d. félmrh. og umhvrh. skipa. Þarna koma menn úr öllum kjördæmum. Þetta frv. er ekki til að jafna atkvæðavægi. Hitt er ljóst að kannski verða átök um hvernig atkvæðavægi verður jafnað og það verður gert á næsta þingi og einhver hluti þingmanna af landsbyggðinni færður yfir á þessi kjördæmi. Það hygg ég að liggi fyrir. Hvað varðar hitt sagði ég ,,þinglegir``. Ég get vissulega, hæstv. forseti, beðist afsökunar á því orðalagi mínu því að ég tek undir að þeir brutu ekki þingsköp en hitt er annað mál að það sem ég átti við með ummælum mínum er þetta málþóf, að menn standi fjóra og fimm klukkutíma í senn að lesa upp úr ritum og tala um allt annað en efnið og rugli umræðuna með því. Hér er meðalræðulengdin hátt í fjórar klukkustundir og það finnst mér ekki þinglegt. Ég viðurkenni þó að inn á milli hafa komið menn sem hafa talað stutt og strítt. Það viðurkenni ég. Enn er það í gildi sem Churchill sagði: Það tekur fimm mínútur að semja fimm tíma ræðu, en fimm klukkustundir að semja fimm mínútna ræðu. Ég virði því meira hina stuttu og snörpu ræðu. En hitt vil ég að lokum segja, herra forseti, um þann hv. þm. sem hér talaði að ég hygg að hann haldi sig öðrum fremur við þau efnistök sem eru til umræðu hverju sinni.

Herra forseti. Ég þakka svör hv. þm. Mér finnst í fyrsta lagi virðingarvert að hann biðjist afsökunar á orðunum ,,þingleg`` í þessum skilningi í sambandi við þingsköpin. Auðvitað má hann skamma okkur stjórnarandstæðinga út af því sem hann kallar málþóf. Það er hans góði réttur. Ég er honum ósammála í því en þetta orðalag var hins vegar ekki vel valið og gott að hann skildi það sjálfur. Annað sem hann nefndi varðandi sanngirnina gagnvart Reyknesingunum 73 þúsund. Hann átti erfitt með að viðurkenna sanngirnina í því, talaði um að það væri ekkert fullljóst hvernig það væri. Það er rangt því að hv. þm. hefur sagt: Þetta frv. verður lagt fram í haust með þeirri litlu breytingu sem er mikil í hans huga að breytt verði í héraðsnefndir, þ.e. fyrir fulltrúana 12. Það er ljóst að í frv. á bara að koma einn fulltrúi frá Reykjanesi og tveir frá Reykjavík. Nú var þingmaðurinn að stunda blekkingar þegar hann sagði: Þetta breytist kannski. Það hefur hins vegar enginn talað um að það atriði breytist. Það er ósanngjarnt, herra forseti, að það skuli vera gert svona. Hv. þm. svaraði engu um þá ábendingu mína að svæðisskipulag verður að samþykkja með öllum greiddum atkvæðum sveitarfélaga. Þessi nýja svæðisskipulagsnefnd hæstv. umhvrh. er markleysa og þingmaðurinn veit það.

Hæstv. forseti. Það er nú svo með mörg atriði í skipulagsmálum. Við getum nefnt marga þá fögru staði eins og í Reykjanesi. Ekki komum við Sunnlendingar að því að skipuleggja Reykjanesfólkvang og ekki gerum við kröfu um það. Ekki munum við verða kallaðir að Bláfjallasvæðinu. Mér þykir það því mikil sanngirni þegar fólk hefur flutt á þetta svæði og hefur nóg með skipulagsmál sín að það skuli þó taka við þar sem sveitarstjórnir höfðu áður vald og fara með skipulagsmál á miðhálendinu. Það liggur fyrir að miðhálendið, gegnt öllu því sem hér hefur verið sagt, verður samkvæmt frv. sem kemur í haust skipulagt sem ein heild. Ég hygg að sú nefnd sem þá verður skipuð í þetta verkefni muni vinna þannig að hún muni ná samstöðu og verði þar uppi ágreiningur er það ágreiningur sem ... 

Herra forseti. Mér fannst satt að segja ekki margt nýtt koma fram í ræðu hv. þm. Um hvað snýst það mál sem er til umræðu? Það snýst um nýtingu miðhálendisins, orku, ferðamennsku, námur, beit, það snýst um friðun. Það snýst um það hver á þetta svæði og hver nýtir þetta svæði. Það snýst um það hver ber ábyrgð á svæðinu. Eru það sveitarfélög, eru það sýslur eða eru það svæðisnefndir með einhverjum hætti? Það snýst um það hvort skipta á landinu í ræmur eða í sveitarfélög eða hvort á að skipuleggja það sem eina heild. Þetta er það sem málið snýst um og það er ekki rétt sem hv. þm. sagði áðan að svæðið verði skipulagt sem ein heild. Það er ekki þannig vegna þess að sveitarfélögin ráða. Samkvæmt skipulagslögum er það þannig að hvert sveitarfélag fyrir sig hefur neitunarvald. Komi upp ágreiningur milli sveitarfélagsins annars vegar og svæðisskipulagsnefndarinnar hins vegar eiga auðvitað Skipulagsstofnun og umhvrh. að ganga í það mál og reyna að sætta. Það er alveg ljóst en valdið er í höndum viðkomandi sveitarfélags, eða er það ekki svo, hv. þm.? Skilur hann sitt eigið frv. og ríkisstjórnarinnar öðruvísi? Ef svo er bið ég hann að greina frá því hér.

Hæstv. forseti. Ég hygg að ég skilji þessi frv. nokkuð vel, hv. þm., og þau markmið sem þau hafa og ég undra mig kannski á því ef hv. þm. sem stendur nærri sveitarstjórnum vill alltaf hafa það á orði að vantreysta þeim. Ég er sannfærður um að landsbyggðarmenn sem eru í sveitarstjórnum munu leggja sig fram um að vernda og verja og skapa frið um miðhálendið og gefa fólki frelsi til að ferðast þar og njóta eftir skipulagi sem verður markað í sátt af þeim og í sátt við þá nefnd sem kemur til með frv. um skipulagsmál sem verður afgreitt á haustþingi. Ætla ég þá ekki, hæstv. forseti, að deila meira um þetta atriði hér við hv. þingmenn en vænti þess að moldviðrinu fari að linna.