Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm: (Jónas G. Rafnar): Herra forseti. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1964 var útbýtt hér á hæstv. Alþ. 14. okt. s.l. sem 1. máli þingsins. Hefur sá háttur verið á hafður nú síðustu árin og er vel til fallinn, þar sem afgreiðsla þess er án efa þýðingarmesta viðfangsefni Alþ. hverju sinni. Segja má, að niðurstaða fjárlaganna lýsi betur en nokkuð annað þjóðarbúskapnum, þegar á heildina er litið, enda varða ákvæði fjárlaganna alla þætti atvinnulífsins að meira eða minna leyti til sjávar og sveita, menningar- og mannúðarmálin öll. Þá má ekki gleyma því, að með fjárlögunum er farið ofan í pyngju skattgreiðenda í landinu, en þeim ber lögum samkvæmt að standa undir útgjöldum landssjóðsins. Því má segja, að fyrirmæli fjárlaganna hafi þýðingu fyrir landsmenn alla, hvar í stétt sem þeir standa, en þó misjafnlega mikla. Ég nefni sem dæmi: fyrir íbúa afskekktra sveita getur það ráðið úrslitum, hvort þeir haldi þar áfram búsetu, að fé fáist til að koma þeim í samband við umheiminn, eins og það er svo oft orðað á fundum og í blöðum. í mörgum sveitum getur mjólkurframleiðsla ekki hafizt að nokkru ráði, fyrr en vegir hafa verið svo lagðir, að um þá megi fara með stærri ökutækjum svo til allt árið um kring. Sveitarfélag, sem byggir afkomu sína á sjávarafla, verður að hafa viðhlítandi höfn. Hún er grundvöllurinn, sem allt byggist raunverulega á. Í strjálbýlinu óskar fólkið eðlilega eftir því að fá sem allra fyrst að njóta raforkunnar, og án hennar getur þar aldrei orðið um neinn iðnað að ræða, sem nokkru máli skiptir. Í öllum þessum tilfellum veltur á framkvæmdum, sem að öllu eða nokkru leyti eru kostaðar af ríkisfé. Hins vegar má segja, að afgreiðsla fjárlaganna snerti ekki eins áþreifanlega allan almenning í þéttbýlustu landshlutum. Þar eru það aðrir straumar, sem fremur ráða, - straumar, sem að sjálfsögðu varða þjóðina alla, en eru ekki beinlínis háðir ákvörðunum sjálfs Alþ. eins og fjárlögin. 1. umr. um fjárlagafrv. fór hér fram á hæstv. Alþ. 22. okt. s.l. Hæstv. fjmrh. gerði þá ýtarlega grein fyrir efni þess og þeim ástæðum, sem leitt hafa til breytinga frá gildandi fjárlögum. Miðað við fjárlög yfirstandandi árs hækka rekstrarútgjöld samkvæmt frv. um 329.2 millj. kr. Hækkun launa samkvæmt kjaradómi veldur þar mestu um og svo almennar kauphækkanir í landinu, sem munu nema á milli 12 og 13%, og þá einnig stórkostlega aukið framlag til tryggingamála. Með tilvísun til framsöguræðu hæstv. fjmrh. mun ég fyrst takmarka mál mitt við þær brtt., sem öll fjvn. leggur til að gerðar verði á útgjaldaliðum frv. Frv. var vísað til nefndarinnar 23. okt., en hún hafði áður byrjað athugun sína á því. Til þessa hefur nefndin haldið 40 fundi og tekið til athugunar og afgreiðslu 435 erindi varðandi fjárlagafrv., og enn bíða fjöldamörg erindi afgreiðslu. Ég vil leyfa mér að þakka öllum nefndarmönnum fyrir gott samstarf og drengileg vinnubrögð. Innan nefndarinnar hefur að sjálfsögðu oft risið ágreiningur og hverjum sýnzt sitt, bæði um tillögugerð og samþykktir. Það mun jafnan fylgja okkar ágæta lýðræðisfyrirkomulagi. Fjvn. var ekki sammála um endanlega afgreiðslu frv., eins og fram kemur á þskj. frá 1. og 2. minni hl. n. Hins vegar stendur n. óskipt að þeim brtt. við frv., sem tilgreindar eru á þskj. 131, en fulltrúar Alþb. og Framsfl. í nefndinni hafa áskilið sér rétt til þess að flytja og fylgja brtt. við þær og aðrar, sem fram kunna að koma við frv. Fjvn. hóf starf sitt með því að fara yfir fjárlagafrv. og bera það saman við gildandi fjárlög og ríkisreikning 1962. Nefndin boðaði til sín forstöðumenn ríkisstofnana og átti við þá ýtarlegar viðræður. Þá tók n. til athugunar álitsgerðir og till. um fjárveitingar frá hinum ýmsu ráðuneytum og las yfir, ræddi og afgreiddi fjöldamörg erindi frá einstaklingum og félagssamtökum. Ég vil taka fram. að æskilegt væri, að fjvn. hefði tök á að verja meiri, tíma en raun er á til viðræðna við forstöðumenn ríkisstofnana og til kynnisferða, þar sem sjón er oftast nær sögu ríkari. Ég hef getið þess, að ég muni takmarka mál mitt við brtt. á þskj. 131. Ég mun aðeins gera grein fyrir þeim helztu og í sem fæstum orðum. Þá vík ég fyrst að útgjaldaliðum frv. og mun síðar koma að tekjugreinum þess og heildaniðurstöðunni, eins og hún liggur fyrir við þessa umr. Till. er gerð um eftirfarandi breytingar á gjaldabálkinum: Við 7. gr. frv. Vextir af innlendum lánum hækki um 321 þús. kr. vegna nýrra lána, sem tekin hafa verið vegna ríkisspítalanna, eftir að frv. til fjárlaga var samið. Við 8. og 9. gr. frv. eru engar brtt. fluttar við þessa umr. Við 10. gr. frv. eru fluttar brtt., sem leiða af sér hækkun á greininni, sem nemur samtals 282672 kr. Hækkunin stafar að mestu leyti af nýjum lið: Tillag til World Food Program á vegum FAO, 215 þús. kr. Með framlagi þessu á víst Ísland að bætast í hóp þeirra fjöldamörgu ríkja, sem veita matvælahjálp til þurfandi þjóða. Í erindi er lagt til, að upphæð þessari verði varið hér heima til kaupa á skreið, sem síðar yrði þá send til þeirra þjóða, sem hjálpa á. - Þá er í greinina tekinn upp nýr liður, 16 þús. kr., til Alþjóðarauðakrossins, en 0.04% af heildarútgjöldum hans nema þeirri upphæð í íslenzkum krónum. Rauði kross Íslands mun í mörg ár hafa lagt af mörkum nokkra upphæð til hinnar alþjóðlegu starfsemi hans. N. leggur til nokkrar hækkanir á 11. gr. frv., samtáls að fjárhæð 2 739 040 kr. Þessi hækkun stafar að verulegu leyti af breytingum á launaliðum. Lagt er m.a. til að hækka annan kostnað við sakadómaraembættið um 1300 þús. kr. vegna flutnings embættisins í annað húsnæði, sem þegar hefur leitt þann kostnað af sér. - Framlag til sumar- og vetrarlöggæzlu á nokkrum stöðum hækkar samtals um 70 þús. kr. - Þá þótti óhjákvæmilegt að leggja fram aukið fé til rekstrar vinnuhælisins að Kvíabryggju og til útgáfu hæstaréttardóma, en prentkostnaður hefur mikið hækkað að undanförnu, eins og kunnugt er. Þá leyfi ég mér að víkja að 12. gr. frv., sem fjallar um heilbrigðismálin. Launagreiðslur á gr. hækka samtals um 1067150 kr. vegna of lágrar áætlunar, sem fram hefur komið, eftir að frv. var samið. Yfirleitt hækka laun á 12. gr. mikið frá fjárlögum vegna niðurstöðu kjaradóms. Nú eru daggjöld á spítölum og heilsuhælum 210 kr. og 150 kr. Þar sem ákveðið hefur verið, að daggjöld skuli hækka í 300 kr. á spítölunum og 200 kr. á heilsuhælunum, þá hækka tekjuliðir sjúkrahúsanna verulega eða samtals á gr. um 18 millj. og 50 þús. kr. Hækkun þessi leiðir svo að sér hækkanir á 17. gr., sem ég vík að síðar. Varðandi þessa gr. leggur nefndin m.a. til, að annar kostnaður heilsuhælisins að Vífilsstöðum hækki um 250 þús. kr. til endurnýjunar á nauðsynlegustu húsgögnum og til þess að setja handlaugar í nokkrar stofur. - N. fór að Kleppi til að kynna sér útbúnað stofnunarinnar, og er leitt að þurfa að skýra frá því, að mikill skortur er þar á húsgögnum og yfirleitt vöntun á sómasamlegum skilyrðum, bæði fyrir sjúklinga og starfsfólk. N. leggur því til, að tekinn verði upp nýr liður varðandi rekstur Kleppsspítala: til húsgagna- og áhaldakaupa 1 millj. Má þá bæta ástandið að verulegu leyti. Óhjákvæmilegt verður að gera sem allra fyrst róttækar ráðstafanir til að auka húsrými fyrir geðsjúklinga í landinu. Það mál er í athugun hjá ríkisstj., og fást vonandi úrbætur, áður en langt um líður, á þessu sviði. Ég vil geta þess, að Kristneshæli sótti til n. um 350 þús. kr. til kaupa á flutningabíl. Bíllinn, sem nú er í notkun, er 15 ára gamall og endurnýjun því óhjákvæmileg. N. ætlast til þess, að nýr bíll verði keyptur fyrir hælið fyrir fé úr fyrningarsjóði ríkisbifreiða, sbr. 20. gr. fjárlaga, en þar eru ætlaðar 4 millj. kr. í þennan fyrningarsjóð. Georg Lúðvíksson forstöðumaður ríkisspítalanna og Sigurður Sigurðsson landlæknir mættu báðir á fundum n. og gáfu henni margvíslegar upplýsingar um rekstur ríkisspítalanna og annarra sjúkrahúsa, - sem eru á vegum bæjar- og sveitarfélaganna. Það er alls kostar ljóst, að rekstrarafkoman hefur stórkostlega versnað að undanförnu og þá m.a. fyrst og fremst vegna kjaradóms. Nefna má sem dæmi, að á árinu 1962 námu launagreiðslur landsspítalans 16.3 millj. kr., en þær eru áætlaðar á næsta ári 39.4 millj. Að sjálfsögðu stafar þessi hækkun að nokkru af fjölgun starfsfólks vegna opnunar nýrrar deildar við spítalann, en þó að mestu leyti af beinum launahækkunum. Meðaltalskostnaður stærri sjúkrahúsa úti á landi á legudag mun á árinu 1962 hafa numið frá 280–290 kr., en er áætlaður á næsta ári ekki undir 420 kr. Upp í þennan kostnað fá sjúkrahúsin greidd daggjöldin frá sjúkrasamlögunum, sem verða á næsta ári 300 kr., svo og að auki nokkurn rekstrarstyrk á legudag beint úr ríkissjóði, sbr. 12. gr. VI. Að öðru leyti verða sveitarfélögin sjálf að standa undir rekstrinum. Ég vil til fróðleiks geta þess, að árið 1953 stóð daggjaldið undir 61% af kostnaði landsspítalans, en í ár mun það ekki ná meira en um 30% af kostnaði. Kostnaður á legudag á landsspítalanum er áætlaður á næsta ári um 800 kr., en mun sennilega í ár verða eitthvað í kringum 650 kr. Lögin um sjúkrahús eru nú í endurskoðun, og má búast við því, að frv. til nýrra laga um sjúkrahús verði lagt fram nú á þessu þingi. Landlæknir gerði n. ýtarlega grein fyrir fjárþörfinni vegna byggingarframkvæmda ríkisspítalanna og vegna sjúkrahúsabygginga sveitarfélaganna. Á fjárlagafrv. er eins og í fjárlögum í ár gert ráð fyrir 7 millj. kr. byggingarstyrk til sjúkrahúsa, sjúkraskýla og læknisbústaða. Vegna þessara framkvæmda mun ríkið nú vera á eftir með sinn hluta, vegna Borgarsjúkrahússins um ca. 15 millj. kr. og til annarra sjúkrahúsa úti á landsbyggðinni milli 15 og 20 millj. kr. Ríkisstj. mun hafa þetta vandamál til heildarathugunar, og má vænta tillagna frá henni á næstunni. Ég vil vona, að framlagið, 7 millj. kr., sem er á frv., geti að mestu leyti gengið til nýrra framkvæmda á næsta ári. Um málefni ríkisspítalanna og framkvæmdir, sem fyrirhugaðar eru á þeirra vegum á næstu árum, væri unnt að flytja langt mál, en það verður þó ekki gert að þessu sinni. Stækkun landsspítalans hefur verið mikið átak, sem að sjálfsögðu kostar stórfé. Heildaráætlun hefur nú verið gerð um skipulag á landsspítalalóðinni, sem mjög fróðlegt er að kynna sér. Úti á landi er fyrirhuguð aukning við sjúkrahús og nýbyggingar, t. d. á Akureyri, Húsavík, Akranesi og í Vestmannaeyjum. Þá er samkv. till. n. tekinn upp nýr liður á 12. gr.: byggingarstyrkur til heilsuhælis Náttúrulækningafélags Íslands í Hveragerði, 200 þús. kr. Sá liður þarfnast ekki nánari skýringa, þar sem flestum mun vera kunnugt um þátt félagsins í heilsugæzlunni. 12. gr. lækkar og er eina grein frv., sem lækkar. Hún lækkar um 15 532 900 kr. vegna hækkunar daggjalda á sjúkrahúsum og heilsuhælum, sem ég áður hef lýst og nemur um 18 millj. kr., sem svo aftur kemur til útgjalda á 17. gr. frv. 13. gr. A fjallar um vegamál. Till. n. varðandi þá grein verða ekki fluttar fyrr en við 3. umr. Innan n. náðist um það samkomulag, þar sem frv. til vegamála liggur fyrir þinginu, en afgreiðsla þess mun væntanlega hafa í för með sér stórvægilegar breytingar á tekjuöflun og framlögum til samgöngumálanna í landinu. Lagt er til, að styrkur til að halda uppi byggð og gistingu fyrir ferðamenn hækki um 60 þús. kr., en forða verður frá því, að byggð falli alveg niður á langleiðum. Teknir eru upp á greinina tveir nýir liðir, sem ekki þarfnast skýringa: til Guðmundar Jónassonar til rekstrar snjóbíla 20 þús. kr. og til rekstrar snjóbíls á Fljótsdalshéraði 30 þús. kr., en sá bíll er og verður m.a. notaður til sjúkraflutninga. - Við þessa umr. hækkar 13. gr. A þannig ekki nema um 110 þús. kr. 13. gr. B fjallar um samgöngur á sjó. Fyrsti liðurinn er um Skipaútgerð ríkisins. Forstjóri Skipaútgerðarinnar, Guðjón Teitsson, mætti hjá n. og afhenti henni ýtarlega grg., dagsetta í nóv. 1963, um fjárhagsafkomu útgerðarinnar. í nefndri grg, kemst framkvæmdastjórinn að þeirri niðurstöðu, að Skipaútgerðin muni á næsta ári ekki komast af með minna en 25 millj. kr. ríkisstyrk, en á frv. eru henni ætlaðar 15 millj. kr. Með bréfi skömmu síðar bætti framkvæmdastjórinn svo við þessa áætlun sína um 2.9 millj. kr., en þannig, að hallinn verði áætlaður tæpar 28 millj. kr. Í skýrslum sínum bendir framkvæmdastjórinn á, að í sambandi við fjárhagsáætlun fyrir árið 1964 verði að taka tillit til þess, að þá eigi að fara fram flokkunarviðgerðir á 4 eða 5 skipum og óhjákvæmileg sé viðgerð á öllum strokkbullum aðalvéla m/s Esju. Þessi viðgerð ein virðist vera áætluð kosta um 2.9 millj. kr. Rekstur Skipaútgerðar ríkisins og framtíð hennar hefur nú alllengi verið í athugun og vonandi, að niðurstaða, sem leiði af sér sparnað, fáist, áður en langt um líður. Fjvn. gerir það að till. sinni, að Skipaútgerð ríkisins hækki um 3 millj. og liðurinn verði samtals 18 millj. Er á það treyst og ég vil undirstrika það, að raunverulegar sparnaðarráðstafanir verði framkvæmdar hjá Skipaútgerðinni á næsta ári. Við 3. umr. frv. verður gerð grein fyrir skiptingu á fé til flóabáta og vöruflutninga, sem nú er áætlað 4.8 millj. kr. Samgöngumálanefndir þingsins munu gera till. um skiptinguna. Samkv. till. n. hækkar 13. gr. B þannig um 3 millj. kr. Varðandi 13. gr. C leggur n. til, að framlag vegna rekstrar vitaskips hækki um 250 þús., og er það gert með hliðsjón af þeirri reynslu, sem þegar er fengin. Vitamálastjóri taldi erfitt að áætla með nokkurri vissu tekjur skipsins á næsta ári, en þær munu þó örugglega verða allverulegar. - Liðurinn til áhaldakaupa hækkar um 500 þús. kr., en vitamálastjóri fór fram á mun meiri hækkun, þar sem á næsta ári þyrfti að greiða afborganir og vexti af láni, sem fengið var hjá sölunefnd varnarliðseigna. Vitamálaskrifstofuna vantar sem áður - það er ekkert nýtt - ýmis tæki, og nefni ég sem dæmi kranabíl, bortæki og sanddælu, sem sennilega mun kosta um 10 millj., ef keypt yrði. Ef mæta ætti þessum þörfum að einhverju leyti, er ljóst, að lántaka verður óhjákvæmileg. Vitamálastjóri lét n. í té upplýsingar um byggingarkostnað hafnanna á yfirstandandi ári, sem er áætlaður um 87 millj. kr., og kostnaður við landshafnir um 13 millj. kr. Þorlákshöfn er talin í fyrri upphæðinni, en þar var unnið fyrir um 15 millj. kr. Samkv. áætlun á að vinna við hafnargerðir á næsta ári fyrir um 104 millj. kr. Landshafnir eru þar fyrir utan, en vitamálastjóri taldi, að ekki yrði unnið nema fyrir 70 millj. Vegna framkvæmda á næsta ári, miðað við þá upphæð, þarf því ríkið að greiða um 30 millj. Vangreidd framlög ríkisins nema við árslok 1963 um 41 millj. kr. Fjvn. hækkar hafnarféð um 550 þús. kr., og nemur það þannig í ár 17 millj. 550 þús., auk hafnarbótasjóðs, sem er upp á 8 millj. Til þess að tryggja nauðsynlegar framkvæmdir við hafnirnar á næsta ári hefur ríkisstj. leiðir til athugunar, þ. á m. lántökur og úrræði til þess að greiða eitthvað af halanum, þ.e.a.s. gömlu skuldunum. 13. gr. C hækkar um 1 millj. 300 þús. kr. 13. gr. D fjallar um flugmál. N. leiðréttir launalið við stjórn flugmála, það er hækkun upp á rúmlega 101 þús. kr., en laun flugráðs féllu niður af vangá. - Viðhald og varðveizla mannvirkja hækkar um 400 þús. - Þá þarf að hækka til leiðréttingar 10. lið gr., alþjóðaflugþjónustuna, um 189723 kr., en það er liður upp á hvorki meira né minna en 60 millj. kr., og langsamlega mestur hlutinn af þessum kostnaði er greiddur með alþjóðatillagi. Þá leggur n. til, að tekjur af Keflavíkurflugvelli verði áætlaðar 3 millj. kr. lægri en þær eru í frv., og er í því efni stuðzt við fengna reynslu, bæði frá því í fyrra og þá reynslu, sem komin er á nú í ár. Útgjaldahækkun 13. gr. D nemur þannig samtals 3 740 835 kr. Fjárveiting til flugvallagerðar og öryggistækja er á 20. gr., og verður síðar að henni vikið. Ég vil aðeins geta þess, að flugmálastjóri, Agnar Kofoed Hansen, mætti á fundi n. og ræddi þar ýtarlega fjármálin og allar brýnustu þarfir flugþjónustunnar. Mun mjög mikið á skorta til að fullnægja þeim verkefnum, sem fram undan eru á því sviði. Að undanförnu hafa, átt sér stað umr. um það, hvað gera skyldi í flugvallarmálum höfuðstaðarins og hvernig innan- og utanlandsflug verði tryggt í framtíðinni með sem hagstæðustu móti. Í því sambandi hefur m.a. til greina komið, að starfsemi við millilandaflugið yrði alveg flutt á Keflavíkurflugvöll. Einnig hefur farið fram athugun á því, hvað kosta mundi að gera millilandaflugvöll á Álftanesi. Það mun vera til áætlun í sambandi við Álftanes í kringum 420 millj., í Garðahrauni áætlun upp á 320 millj., og svo hefur athugun farið fram varðandi væntanlega flugvallargerð í Kapelluhrauni. Allt þetta vandamál er í athugun hjá flugmrh., flugráði og borgaryfirvöldunum hér í Reykjavík. En flugmálastjóri kveðst áætla, að það mundi kosta í kringum 60 millj. að koma Reykjavíkurflugvelli, eins og nú stæði, í viðunandi horf fyrir framtíðina. Ég tel, að ekki megi dragast mjög lengi úr þessu að taka fullnaðarákvarðanir um það, hvaða stefnu eigi að fylgja í flugvallarmálum Reykjavíkurborgar og nágrennis. Flugið mun stöðugt færa út kvíarnar og verða æ ríkari þáttur í atvinnulífi okkar Íslendinga. Þegar hefur margvíslegra gagna verið aflað í málinu og upplýsingar fengizt, en úr þessu öllu þarf að vinna, og það má ekki dragast mjög lengi. Samkv. till. fjvn. kemur 13. gr. E. sem fjallar um veðurþjónustuna, til með að hækka um 515 þús. Hækkunin er að mestu leyti vegna launa, eins og brtt. bera með sér, og vegna hækkunar á símakostnaði, 258 þús. kr., sem láðist að taka tillit til, þegar gengið var frá frv. - Þá verður á greininni samkv. till. n. nýr liður: Til veðurathugana á hálendi Íslands 70 þús. kr., og þarfnast hann ekki nánari skýringa, en slíkar athuganir munu hafa farið fram í sumar og taldar mjög gagnlegar og nauðsynlegar í framtíðinni. 13. gr. F. sem fjallar um ýmis mál, hækkar samtals um 454 960 kr., og þar af eru launahækkanir 264 þús. kr. Stýrimannaskólinn þarf nauðsynlega að kaupa nýjan radar, sem greiða má á 2 árum, og verður liðurinn: Til áhaldakaupa því að hækka um 100 þús. kr. - Þá er á greininni nýr liður: Til Flugbjörgunarsveitar Akureyrar 500 þús. kr. Flugbjörgunarsveitin þarf á þessum styrk að halda til endurbóta á flutningatækjum og til talstöðvakaupa. Sveitin hefur áður fengið framlag á fjárlögum í sama skyni, en hún hefur starfað í mörg ár við góðan orðstír. Komi til slysa, er sveitin jafnan reiðubúin til aðstoðar og leitar. Allt sem hún gerir, er unnið í sjálfboðavinnu, og fjöldamargir einstaklingar hafa lagt henni fé til kaupa á nauðsynlegum búnaði og tækjum. 14. gr. A fjallar um kennslumál og nokkur önnur menningarmál. Í meðförum n. hefur greinin hækkað samtals um 15 024 803 kr. Ég mun aðeins geta um helztu breytingarnar á greininni, þar sem of langt mál yrði að fara út í hvern einstakan lið og skýra hann. Þá mun ég með örfáum orðum gera grein fyrir nýjum framlögum, sem n. leggur til, að tekin verði upp á greinina. Útgjöld vegna Háskóla Íslands hækka nokkuð og þá sérstaklega 21. liðurinn, til sérlestrarherbergja stúdenta, sem hækkar um 200 þús. kr. Sú upphæð mun ganga í kaup á húsinu Aragötu 9 í því skyni að innrétta það sem sérlestrarherbergi stúdenta, en húsakostur háskólabókasafnsins er nú orðinn með öllu ófullnægjandi. Laun og stundakennsla hækka samtals um 201920 kr. Viðhald menntaskólans á Akureyri hækkar um 200 þús. kr., en þar er um gamalt timburhús að ræða, sem þarfnast stöðugra aðgerða, ef vel á að vera. Annar kostnaður við menntaskólann í Reykjavík hækkar um 50 þús. kr. Þá eru á frv. nýir liðir, sem ekki þarfnast skýringa: Til bókasafns nemenda á Laugarvatni 5 þús. kr. og við vélskólann nýr liður, námsferðir 3 þús. kr. Liðurinn til framkvæmdar sundskyldu í skólum hækkar um 500 þús. kr., og mun því miður tvísýnt, hvort sú hækkun muni duga, en úr því verður reynslan að skera. Á fjárlagafrv. eru ætlaðar 36 205 416 kr. til byggingar barnaskóla og íbúða fyrir skólastjóra, sem nú eru í smíðum. Aðalsteinn Eiríksson fjármálaeftirlitsmaður skála mætti hjá n. og lagði fyrir hana ýtarlega skýrslu um fjárþörf barnaskólanna, en samkv. l. er nú gert ráð fyrir því, að ríkið greiði sinn hluta stofnkostnaðar á 5 árum. Samkv. skýrslunni munu eftirstöðvar áætlaðs framlags ríkissjóðs nema um 99 millj. kr., og er upphæðin á frv. miðuð við þá tölu og fyrrnefnda 5 ára framlagsskyldu. En þar sem hækkanir hafa átt sér stað hjá skólabyggjendum frá upphaflegri áætlunargerð, m.a. vegna frávika frá uppdráttum og svo vegna almennra kauphækkana í landinu, þá leggur fjvn. til, að útgjöld til barnaskólanna, sem nú eru í smíðum, hækki um 5 850 058 kr. Á þskj. 131 er gerð till. um skiptingu fjárins, og fjölyrði ég ekki um hana, en við hana mun að mestu leyti hafa verið farið eftir till. Aðalsteins Eiríkssonar. A. fjárlagafrv. eru ætlaðar 8.5 millj. kr. til nýrra barnaskólabygginga og skólastjórabústaða. Helgi Elíasson fræðslumálastjóri mætti hjá n. og lagði fram ýtarlega grg. um þörfina fyrir nýjar skólabyggingar. N. hefur orðið sammála um, að framlag til nýrra barnaskólabygginga lækki að þessu sinni um 485 þús. kr. frá því, sem ráð er fyrir gert í frv. - Þá leggur n. til, að rekstrarliðir nokkurra skóla verði samtals hækkaðir um 1781750 kr., sem nánast mun vera leiðrétting. Samkv. till. n. hækka þannig fjárveitingar til barnaskólanna um 5119 642 kr. frá því, sem ráð er fyrir gert í frv. N. leggur til, að framlag til byggingar gagnfræða- og héraðsskóla í smíðum hækki um 1124 825 kr. og til nýrra skólahúsa um 2 millj. kr. - N. hefur orðið að taka upp allháa upphæð vegna vanreiknaðra tryggingagjalda á frv., þ.e.a.s. XII, 27. tölul., XIII, 37. tölul., en samtals nemur þetta 950 þús. kr. - Þá taldi n. rétt samkv. tilmælum fræðslumálastjóra að hækka framlag til unglingafræðslu um 100 þús. kr. og liðinn annan kostnað við Hjúkrunarskóla Íslands um 200 þús. kr. Samkv. tilmælum menntmrn. var liðurinn til listkynningar í skólum hækkaður um 100 þús. kr. Þorsteinn Einarsson íþróttafulltrúi mætti á fundi n. og gerði grein fyrir afkomu íþróttasjóðs og möguleikum til þess að inna greiðslur af hendi á næstu árum. Hann upplýsti, að sjóðsstjórnin hefði sett sér þær reglur að greiða 40% af stofnkostnaði sundlauga, íþróttahúsa og íþróttavalla, 20% af skíðamannvirkjum og 30% af stærri íþróttatækjum. Miðað við þessar reglur hefði sjóðurinn að lokinni úthlutun 1963 átt vangreiddar vegna áætlaðrar þátttöku yfir 22 millj. kr. Öllum mun nú vera ljóst, að breyta verði um stefnu í málefnum íþróttasjóðs, og er raunverulega um tvennt að velja, annaðhvort að gera ráðstafanir til þess að stórauka tekjur hans eða þá í öðru lagi að setja sjóðnum nýjar og miklu þrengri reglur um þátttöku í framkvæmdum: Í fjárlagafrv. eru sjóðnum ætlaðar 3 millj. kr., en n. leggur til, að framlag til sjóðsins hækki um 1 millj. kr. Miðað við aðstæður hrekkur þessi hækkun skammt, og vil ég því undirstrika nauðsynina á, að málið verði hið fyrsta tekið til rækilegrar endurskoðunar. Teknir eru upp á greinina nýir liðir til Handknattleikssambands Íslands vegna Norðurlandamóts í útihandknattleik kvenna, 50 þús. kr., sem fram á að fara hér á landi næsta sumar, en það mun vera fyrsta Norðurlandamótið í íþróttum, sem haldið hefur verið hér á Íslandi. - Þá er og Skáksambandi Íslands ætluð sama upphæð vegna alþjóðlegs skákmóts hér á landi, 50 þús. kr. - Veittar eru 250 þús. kr. til kaupa á rafstöð til Dvalarheimilis fyrir afvegaleidd börn og unglinga, en sú var ónýt, sem fyrir var. Einnig er samkv. till. viðkomandi rn. annar kostnaður dvalarheimilisins hækkaður um 345 þús. kr. þar að auki. - Erlendum námsmönnum í íslenzkum skólum er ætluð hækkun á styrkveitingu, sem nemur 100 þús. kr. Fyrir n. lágu fjöldamörg erindi varðandi 14. gr. B, eins og jafnan hefur verið. Samkv. tilmælum þjóðminjavarðar féllst n. á, að auka þyrfti fjárveitingu til viðhalds hússins um 100 þús. kr., en vatn kemur inn með gluggum og veldur skemmdum. Einnig hækkar liðurinn til þjóðhátíðardeildar um 150 þús. kr., en með þeirri hækkun er ætlazt til, að Lúðvík Kristjánssyni gefist færi á að verja starfskröftum sínum til þess að skrá ýtarlega sögu um íslenzka sjávarhætti, en til þess er hann talinn allra manna hæfastur. Hann hefur um langan tíma unnið að því að draga saman frumheimildir um þetta efni. Þá hækkar launaliður við þjóðminjasafnið um 139 920 kr. Kostnaður við útgáfu myndskrár, fyrsta greiðsla af þremur, 50 þús. kr., er samkv. tilmælum menntmrn. færður frá náttúrugripasafninu yfir á Listasafn ríkisins. Annar kostnaður listasafnsins hækkar um 100 þús. kr., en hann er of lágt áætlaður í frv. miðað við þau verkefni, sem fram undan eru. M.a. þarf að senda málverk til útlanda til innrömmunar, og mun það vera allkostnaðarsamt. Kostnaður við fræðslumyndasafn ríkisins hækkar samkv. eindregnum tilmælum ráðuneytisins um 153 080 kr. Og nú er liðnum skipt, það eru laun 256 080 kr., kvikmyndagerð 250 þús., húsaleiga o. fl. 102 þús., annar kostnaður 100 þús., en samtals er allur liðurinn 708 080 krónur. Eftirfarandi nýir liðir eru samkv. till. n. teknir inn á greinina: Til norræns móts laganema og lögfræðinga sumarið 1964 100 þús. kr., en það er á vegum lagadeildar. Til Sambands ísl. stúdenta erlendis 50 þús. kr., en það annast margvíslega fyrirgreiðslu fyrir stúdenta. Á síðasta Alþingi voru samþykkt lög um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Með l. var ætlunin að koma föstu skipulagi á styrkveitingar úr ríkissjóði til tónlistarskólanna en þeir eru orðnir allmargir, eins og kunnugt er. Á fjárlögum hefur hver skóli, haft ákveðna upphæð, en með nýju lögunum er gert ráð fyrir því, að ríkisstyrkurinn fari ekki fram úr 1/3 hluta rekstrarkostnaðar viðkomandi skóla. Ber þeim, sem styrks ætla að njóta, að senda menntmrn. árlega endurskoðaðan rekstrar- og efnahagsreikning fyrir s.l. ár ásamt skýrslum um starfsemina. Í samræmi við lög þessi leggur fjvn. til, að tekinn verði upp á fjárlfrv. nýr liður: Til tónlistarskóla 1900 000 kr., en sérstyrkirnir til skólanna, sem nú eru á frv., verði þá jafnframt allir saman felldir niður. Styrkir þessir nema nú samtals röskri 1 millj. kr. Af breyt. leiðir því yfir 800 þús. kr. útgjaldahækkun fyrir ríkissjóðinn. Hækkunartill. n. við 14. gr. B á frv. nema samtals 2 022 720 kr., en eins og ég gat um áðan hef ég ekki séð ástæðu til þess að gera grein fyrir öllum brtt við greinina, sem er ein fjölþættasta grein fjárlfrv. N. mun fyrir 3. umr. skila till. um hækkun styrks til skálda, rithöfunda og listamanna, en sá liður var látinn bíða. Ég teldi því eðlilegt, að brtt., sem nú hafa komið fram við þann lið, verði teknar aftur til 3. umr. Biskupinn mætti á fundi hjá n. og ræddi við hana um kirkjumálin, sem 15. gr. fjallar um. Áður hafði n. kynnt sér erindi biskupsembættisins og kirkjumrn. N. mælir með því, að liðurinn til endurbóta á gömlum. íbúðarhúsum á prestssetrum verði hækkaður um 1 millj. Vegna fjárskorts hefur viðhaldinu verið mjög ábótavant, en það hlýtur fyrr eða síðar að leiða til vandræða. Það hefur ekki verið talið búmannlegt að láta fasteignir níðast niður. Þá leggur n. til, að teknir verði upp á greinina eftirfarandi nýir liðir: Til eftirlitsmanns með prestssetrum, kostnaður samtals 162 920 kr., og er ætlazt til, að hann hafi samvinnu við húsameistara ríkisins í starfi sínu. Af hálfu kirkjustjórnarinnar var lögð mjög mikil áherzla á nauðsyn þessa starfs. - Til sjúkrahúsaprests 30 þús. kr., en honum er ætlað að starfa í sjúkrahúsum borgarinnar. Hefur áður verið leitað eftir fjárveitingu í þessu skyni, en ekki fengizt: Þá var að lokum tekinn upp nýr liður: Til æskulýðsfélaga þjóðkirkjunnar á Suðurlandi vegna framkvæmda við sumarbúðir í Skálholti, 100 þús. kr., en þar eru hafnar byggingarframkvæmdir á vegum nefndra samtaka eins og Norðlendingar hafa gert við Vestmannavatn í Suður-Þingeyjarsýslu: - Samtals hækkar 15. gr. þannig um 1373 920 kr. 16. gr. fjárl. fjallar um framlög ríkisins til atvinnuveganna, og hefst hún á landbúnaði. Búnaðarmálastjóri, Halldór Pálsson, Pálmi Einarsson landnámsstjóri, stjórn vélasjóðs, framkvæmdastjóri vélasjóðs, Haraldur Árnason skógræktarstjóri, Hákon Bjarnason, og sandgræðslustjóri, Páll Sveinsson, mættu allir á fundum nefndarinnar og báru þar fram óskir sínar og till. Búnaðarmálastjóri skýrði í stórum dráttum frá starfsemi Búnaðarfélagsins og lagði áherzlu á, að aukið fé fengist á fjárlögum til hennar. Sérstaklega benti hann á, að félagið þyrfti að fá ráðunauta í mjólkurvinnslu og mjólkurmeðferð, í garðrækt og búnaðarhagfræði. Yrðu þessir menn ráðnir, mundu laun þeirra nema samtals 442 800 kr. N. gerir það að till. sinni að hækka framlag til Búnaðarfélags Íslands um ½ millj. kr. til að mæta að nokkru leyti óskum forráðamanna þess. Á frv. höfðu af vangá fallið niður laun veiðistjóra, 122 040 kr., og leiðréttir n. það. - N. leggur til, að tekin verði upp fjárveiting, fyrri greiðsla, 750 þús. kr., til kaupa á holræsaplóg. Plógurinn er keyptur frá Finnlandi og kostar með dráttarvél 1½ millj. kr. Notkun hans á að geta leitt af sér mikinn sparnað við gerð djúpra skurða, sem styrkt er af ríkisfé. - Liðurinn til kaupa á jarðræktarvélum hækkar um 250 þús. kr., en í því sambandi vil ég vísa til þeirrar lántökuheimildar, sem vélasjóður fær á 22. gr. samkv. till. n. - N. leggur til sem fyrr nokkrar nýjar fjárveitingar varðandi landþurrkanir og fyrirhleðslur, sem ég tel ekki ástæðu til þess að gera sérstaka grein fyrir. - Skipting á fjárveitingu, rösklega 1½ millj., til sjóvarnargarða er framkvæmd samkv. till. vitamálastjóra. - Framlög til sandgræðslunnar hækka samkv. till. n. um 600 þús. kr., en hjá henni eru geysimikil verkefni fram undan, m.a. á Haukadalsheiði og við Þeistarreyki í Suður-Þingeyjarsýslu, en framkvæmdir sandgræðslunnar á Hólssandi munu hafa gefið mjög góða raun, og er það sannarlega gleðilegt. - Skógræktin hækkar um 227 þús. kr., en hún hefur auk fjárlfrv. tekjur af sölu vindlinga, sem á þessu ári gætu numið um 2 millj. kr. Af þessum vindlingaskatti renna 10% í landgræðslusjóð, en hann lánar skógræktarfélögum til starfsemi sinnar. Sjóðurinn mun nú nema um 4 millj. kr. Í landinu munu vera starfandi 29 skógræktarfélög með eina 10 þús. meðlimi. - N. hækkaði útgjöld til bændaskólans á Hvanneyri um 236 þús. kr., en þar af eru vanreiknuð laun 116 þús. kr. - Veiðimálaskrifstofan, annar kostnaður, hækkar um 100 þús. kr. vegna styrkveitinga til laxastiga samkv. lögum. - Framlag til byggingar húsmæðraskóla utan kaupstaða hækkar um tæpa 1½ millj., og er þessu framlagi skipt af n. - 16. gr. A hækkar þannig samtals um 5 446 450 krónur. Þá er það 16. gr. B, sem fjallar um sjávarútvegsmál. Davíð Ólafsson fiskimálastjóri mætti á fundi hjá n. og gaf henni margvíslegar upplýsingar: N. kynnti sér skýrslu Þórðar Þorbjarnarsonar varðandi rannsóknir á vegum Fiskifélagsins. Hann telur, að á því sviði séu svo mörg verkefni óleyst, að nauðsyn beri til að stórauka framlög til rannsóknarstofunnar. N. leggur til 700 þús. kr. hækkun til Fiskifélagsins og gengur þá út frá því, að á verulegur hluti fjárins renni til rannsóknarstarfsemi á vegum þess. 16. gr. B hækkar samtals um 777.400 kr. 16. gr. C fjallar um iðnaðarmál. N. leggur til eftirfarandi hækkanir: Vegna byggingar iðnskólans í Reykjavík 1 millj., hækkun til iðnskólans á Akureyri, 200 þús. kr., og hækkun til iðnskólans á Selfossi, 43 25C kr. Hækkun á iðnskólunum er þannig samtals 1243 250 kr. - Þá hækkar framlag til iðnfræðsluráðs samkv. beiðni rn. um 150 þús. kr. Hækkunin á 16. gr. C er þannig 1393 250 kr. 16. gr. D fjallar um framlög til raforkumála o. fl. N. leggur til, að framlög til jarðhitasjóðs verði hækkuð um 1 millj. til þess að standa straum af kostnaði við vatnsleit í Vestmannaeyjum. Alkunnugt er það óhagræði, sem íbúar Vestmannaeyja hafa af vatnsleysi. Ber því nauðsyn til að leita allra ráða til þess að bæta úr því. - Till. varðandi framlög til nýrra raforkuframkvæmda munu bíða 3. umr. - 16. gr. D hækkar um 1 millj. við þessa umr. samkv. till. nefndarinnar. 16. gr. E fjallar um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. N. mælir með hækkun til Atvinnudeildar háskólans vegna launa og annars kostnaðar, 360 760 kr. Þá tekur hún upp nýjan lið til endurbóta á efnagreiningarsal, 1 millj. kr., og til rannsókna á aðferðum við bætta nýtingu á íslenzku ullinni, ½ millj. kr. - Það getur ekki dregizt lengur að framkvæma umbætur á húsakynnum rannsóknarstofu atvinnudeildarinnar, þar sem fyrir liggur bréf borgarlæknis í Reykjavík, að henni verður lokað í vetur, ef ekki fáist úrbætur. Sérstaklega er það gólfið, sem er illa farið og beinlínis talið heilsuspillandi fyrir starfsfólk stofnunarinnar. - Iðnmrn. leggur til, að nefnd fjárveiting, 500 þús. kr., verði tekin upp til þess að greiða kostnað af tilraunum, sem fram eiga að fara á því, hvort takast megi að aðskilja hina ólíku þræði ullarinnar, þel og tog, en þessi athugun mun verða framkvæmd í samvinnu við Norðmenn, en beri hún góðan árangur, má gera ráð fyrir stórhækkuðu ullarverði. - Þá er og tekinn upp nýr liður: Til uppgræðslutilrauna á hálendinu, 100 þús. kr., en með því er m.a. að því stefnt að auka beitarþol afréttarlanda, og mun ekki af veita. - 16. gr. E hækkar samtals um 2110 760 kr. Á 17. gr., grein félagsmálanna, eru eftirfarandi breytingar helztar: Vatnsveiturnar hækki um 50 þús. kr., en mörg sveitarfélög standa í kostnaðarsömum vatnsveituframkvæmdum, sem ríkið styrkir samkv. lögum að nokkru leyti. - Til greiðslu kostnaðar við skipulag miðsvæðis Kópavogs eru veittar 100 þús. kr., en aðrir bæir hafa í því sambandi fengið svipaða fyrirgreiðslu, eins og t.d. Akureyri. Styrkur til Rauða kross Íslands hækkar um 155 þús. kr., en hann þarf nauðsynlega á auknu fé að halda vegna starfsemi sinnar, sem stöðugt fer vaxandi. Mun standa til að ráða fastan starfsmann, sem hafi framkvæmdir með höndum. - Teknir eru upp byggingarstyrkir til dagheimila fyrir börn í kaupstöðum, samtals 250 þús., en slíkir styrkir hafa oft verið veittir áður. - Þá er framlag til Egilsstaðakauptúns vegna skolpveituframkvæmda hækkað um 200 þús. kr., en það byggist á l. nr. 59 frá 1957, en þau skylda ríkið til að standa straum af kostnaði við veiturnar. Þar sem vinna á verkið á næsta sumri var upphæðin á frv. of lágt áætluð. - Styrkur til Æskulýðsráðs Íslands er hækkaður um 35 þús. kr. - Tekinn er upp nýr liður, byggingarstyrkur til Blindrafélagsins, 150 þús. kr. - Þá voru teknir upp nokkrir styrkir til vatnsöflunar, svo sem áður hefur verið gert. - Styrkur til orlofsheimila verkalýðssamtakanna hækkar um 525 þús. kr., verður 1 millj., og ætlast n. til að orlofsheimili A.S.Í., sem byrjað er á, fái eigi minna en 750 þús. kr. af þeirri upphæð. Vegna hækkunar daggjalda úr 150 kr. og 210 kr. í 200 kr. og 300 kr. á sjúkrahúsum og heilsuhælum hækka framlög til sjúkratrygginga samkv. 55. gr. l. nr. 40 1963 um 15 millj., styrkur til berklasjúklinga um 2 378 000 kr. og styrkur til sjúklinga annarra en berklasjúklinga um 18 370 407 kr. Samtals nema þessar hækkanir 35 738 407 kr. Þar kemur svo á móti, að tekjur ríkisspítalanna hækka um röskar 18 millj. Vegna 15% hækkunar á bótum almannatrygginga, nema fjölskyldubóta, frá 1. júlí 1963 til 31. des. 1964 hækkar framlag ríkissjóðs samkv. 23. gr. l. nr. 40 1963 um 32 700 000 krónur. Samtals hækkar 17. gr. þannig um hvorki meira né minna en 70 643 407 kr. Á 18. gr. frv. er tekinn upp nýr liður: Uppbætur á lífeyri samkv. 18. gr. frá 1. júlí 1963 til ársloka 1964, svo og uppbætur á lífeyri úr lífeyrissjóðum frá 1. júlí til 31. des. 1963, 3 millj. 870 þús. kr. Er það gert samkv. tilmælum fjmrn. og leiðir beint af þeim launahækkunum, sem orðið hafa. - Að öðru leyti, eins og fram kemur í nál., bíða brtt. við 18. gr. 3. umr. Þá er lagt til, að eftirfarandi hækkanir verði samþykktar varðandi 20. gr.: 1) Afborganir lána ríkissjóðs hækki um 518 þús. kr. vegna nýrra lána til ríkisspítalanna, sem tekin hafa verið, eftir að frv. var samið. - 2) Framlag til viðbótarhúsnæðis við ríkisspítalana hækkar samkv. till. n. um 3 millj. Mikið fé vantar til þess að halda áfram framkvæmdum á þeirra vegum. Er það mál allt til athugunar hjá hæstv, ríkisstj. - Til endurbóta á heilsuhælinu Kristnesi 200 þús. kr., en þar er nú unnið að viðbyggingu við leguskála, og þar á að koma upp tveimur íbúðarhúsum fyrir starfsfólk. - 3) Til flugvallagerða og flugöryggistækja hækki um 2½ millj, kr., en ekki mun af veita, þar sem í ár hefur verið unnið fyrir 7–8 millj. kr. fyrir fram. - 4) Til byggingar garðyrkjuskólans á Reykjum 150 þús. - 5) Til byggingar íþróttakennaraskóla Íslands 200 þús. kr., en á fjárl. í ár var fyrst tekin upp fjárveiting til byggingar skólans, sem getur ekki dregizt öllu lengur. - 6) Til byggingar embættisbústaða héraðsdómara hækki um 300 þús. - 7) Til byggingar embættisbústaða dýralækna hækki um 400 þús. kr. - 8) Til byggingar sjómannaskólans hækki um 200 þús. kr., en leggja þarf í sérstakan kostnað vegna hitaveitunnar, þ.e.a.s. það þarf að greiða heimtaugargjald svonefnt. Þá er á 20. gr. lagt til að taka upp eftirfarandi nýja liði: Til byggingar lögreglustöðvar á Akureyri 500 þús. kr., en hún er nú í smíðum. Hækkunin er samkv. tilmælum dómsmrn. En ég vil vekja athygli á því, að til byggingar fangahúsa er sérstakur liður á 12. gr., að fjárhæð 475 þús. kr. - Til byggingar jarðskjálftastöðvar á Akureyri. Fjárveiting þessi er tekin upp samkv. tilmælum veðurstofunnar, en hún hefur fengið að gjöf jarðskjálftamæla frá Bandaríkjunum gegn því skilyrði, að veðurstofan sæi um rekstur og uppsetningu þeirra og léti þeim í té afrit af jarðskjálftamælingum. Eftir athugun var Akureyri talin hentugasti staðurinn fyrir staðsetningu þessara jarðskjálftamæla, og náðst hefur um það samkomulag, að veðurstofan fái til eignar hluta í fyrirhuguðu húsi lögreglustöðvarinnar þar í bænum. - Þá er nýr liður: Til byggingar laxeldisstöðvar í Kollafirði. Við samningu frv. féll sá liður niður, en framkvæmdir eru þar byrjaðar fyrir alllöngu. - Og svo er að lokum nýr liður: Til kaupa á eignum Ræktunarfélags Norðurlands 1½ millj., en fyrir skömmu var gengið frá þessum kaupum. Ríkið hefur haft stöðina á leigu í 17 ár. Ræktunarfélag Norðurlands mun nota, eftir upplýsingum, sem ég hef fengið, um 500 þús. kr. af söluverðinu til stofnunar efnarannsóknarstofu á Norðurlandi, og að öðru leyti mun Ræktunarfélagið verja söluverðinu til ýmiss konar rannsóknarstarfa í þágu landbúnaðarins. 20. gr. Út hækkar þannig samtals um 12 millj. 98 þús. kr. Þá er að lokum komið að 22. gr. frv., þ.e.a.s. heimildagr., og þar er lagt til að taka upp nokkra nýja liði: 1) Að leyfa Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins að greiða allt að 45 aurum til Slysavarnafélags Íslands og Íþróttasambands Íslands af hverjum seldum vindlingapakka, og skiptist gjaldið til þeirra að jöfnu. - 2) Að ábyrgjast allt að 3 millj. kr. lán til Hveragerðishrepps vegna hitaveituframkvæmda, gegn tryggingum, sem ríkisstj. metur gildar. - 3) Að ábyrgjast allt að 3 millj. kr. lán til byggingarframkvæmda og umbóta á heilsuhæli Náttúrulækningafélags Íslands í Hveragerði, gegn þeim tryggingum, sem ríkisstj. metur gildar. - 4) Að gefa eftir aðflutningsgjöld af jarðskjálftamælingatækjum fyrir Veðurstofu Íslands. - 5) Að greiða 15% uppbót á greiðslur samkv. 18. gr. fjárl. frá 1. júlí 1963. - 6) Að lána til Reykjanesbrautar jafnvirði 300 þús. dollara af mótvirðisfé. - 7) Að ábyrgjast allt að 50 millj. kr. lán fyrir Stéttarsamband bænda og Búnaðarfélag Íslands vegna byggingar Bændahallarinnar, með þeim skilyrðum og gegn þeim tryggingum, sem ríkisstj. metur gildar. - 8) Að ábyrgjast allt að 70% af byggingarkostnaði nýs flóabáts fyrir farsvæði Breiðafjarðarbáts, Stykkishólmsbáts, gegn þeim tryggingum, sem ríkisstj. metur gildar. - 9) Að ábyrgjast allt að 3 millj. kr. lán vegna byggingar Domus Medica, gegn tryggingum, sem ríkisstj. metur gildar - 10) Að leyfa vélasjóði að taka allt að 3 millj. kr. lán til vélakaupa og ábyrgist ríkissjóður lánið. Samkv. till. n., ef þær verða samþykktar, munu útgjaldaliðir fjárl. hækka samtals um 112 691217 kr. Þá vík ég með örfáum orðum að tekjuhlið frv. Meiri hl. n. leggur til, að eftirfarandi breytingar verði gerðar varðandi tekjuhlið frv. með hliðsjón af fenginni reynslu: Að tekju- og eignarskattur hækki um 35 millj. kr., aðflutningsgjöld hækki um 25 millj. kr., söluskattar hækki um 15 millj. kr., gjald af bifreiðum og bifhjólum hækki um 20 millj. kr., og hagnaður af áfengi og tóbaki hækki um 25 millj. kr. Þá nemur hækkun tekjuáætlunar samtals 120 millj. kr. Verði allar hinar sameiginlegu till. n. samþ. og enn fremur till. meiri hl. um tekjuhlið frv., mun niðurstaða á sjóðsyfirliti verða þessi: Hækkun gjalda 128 224 217 kr. mínus lækkun gjalda 15 532 900 kr., hækkun gjalda samtals 112 691317 kr. Hækkun tekna 120 millj. plús greiðsluafgangur, eins og hann er áætlaður í fjárlfrv., 10 813186, tekjuauki alls þannig 130 813186 kr. Og niðurstöðutölurnar koma þá til með að verða samkv. till. n. við þessa umr.: Inn komi 2 659 675 000 kr. og út 2 641 553 131 kr., greiðsluafgangur 18 121 869 kr. Eins og ég hef tekið fram, bíða enn nokkur mál óafgreidd hjá n., og þau atriði, sem sennilega mestu máli skipta og enn eru í athugun, eru ákvæði 13. gr. A, sem fjallar um vegamálin, og eins væntanleg brtt. varðandi framlag til nýrra raforkuframkvæmda, og þá bíður endurskoðun 18. gr. frv. 3. umr., eins og verið hefur undanfarandi ár. Samvn. samgm. mun svo gera till. um skiptingu á styrk til flóabáta og vöruflutninga.



Herra forseti. Mér er sérstaklega ljúft að byrja mál mitt með því að þakka samstarfið í fjvn. að þessu sinni. Mæli ég þar fyrir munn okkar allra fulltrúa Framsfl. í n., er ég þakka samstarfið, og sérstaklega þó vil ég þakka formanni fyrir góða og röggsama stjórn, skipulögð vinnubrögð, góðan vilja til samstarfs og lipurð. Það er því ekki við formann að saka, þó að tími sá, sem hér er til afgreiðslu fjárlfrv., sé skammur. Það verður að segjast eins og er, að það er mjög takmarkaður tími að ætla sér að afgreiða 2. og 3. umr. fjárlaga á einni viku. Hitt er jafnvíst, að nauðsyn ber til að halda þeirri reglu, að fjárlög verði afgreidd fyrir áramót. Hins vegar verður að gera sér grein fyrir því í upphafi þinghalds, hvort sá tími er nógu langur til fjárlagaafgreiðslu að hefja þing ekki fyrr en 10. okt. ár hvert. En því skulu þm. gæta vel að, að Alþingi þarf að halda reglu sinni og virðingu gagnvart fjárlagaafgreiðslu, sem er eitt af stærstu málum, sem reglulegt Alþingi afgreiðir á hverjum tíma. Enda þótt samstarf okkar í fjvn. hafi að þessu sinni verið með bezta móti, fór það svo sem fyrr, að leiðir skildu, er til afgreiðslu kom á hinum stærri málum. Ber það að sjálfsögðu til, að fjárlög hvers tíma eru mörkuð af þeirri stjórnarstefnu, sem ríkjandi er í landinu, og þess vegna skilja leiðir með stjórnarsinnum og stjórnarandstæðingum, og er það ekki nema eðlileg afgreiðsla málsins. Hins vegar er það svo, eins og frsm. meiri hl. tók fram hér, hv. formaður n., að n. flýtur sameiginlega allmikið af till. á sérstöku þskj., sem er nr. 131. Formaður hefur nú gert grein fyrir þessum till., og þarf ég við það litlu að bæta, en afstaða okkar til þeirra er mörkuð í nál. okkar. En í sambandi við þær vil ég þó segja það, að þeim má í raun og veru skipta í þrjá meginflokka. Í fyrsta lagi er þar um að ræða till. frá ráðuneytunum, sem eru nánast leiðrétting á því, sem fram þurfti að koma við fjárlagaafgreiðsluna, en eftir lá, er fjárlagafrv. var samið. Í öðru lagi eru svo till., sem við sumir hverjir nm. hefðum kosið að meiri fjárveiting hefði fengizt til en samkomulag varð um í n. Sumar af þessum till. höfum við gert brtt. við, en aðrar ekki, og mun ég síðar gera grein fyrir þeim, sem við gerum brtt. við í þriðja málaflokknum eru svo þau mál sem við stöndum algerlega sameinaðir að. Í þeim málaflokki vil ég sérstaklega taka fram um skólamálin. Að þessu sinni var fylgt þeirri reglu, sem fylgt hefur verið undanfarin þing, að unnið var að því í sameiningu að fá sameiginlega niðurstöðu um afgreiðslu skólamálanna. Mikil vinna var lögð í þá afgreiðslu af hálfu n. sem í aðra málaflokka. Í því sambandi lá fyrir n. grg. frá embættismönnum skólamála. Í fyrsta lagi lá fyrir n. grg. frá fjármálaeftirlitsmanni skóla. Í þeirri grg, var gerð glögg skýrsla um alla þá skóla, sem unnið er að nú í landinu. Það var gerð grein fyrir því, á hvaða stigi framkvæmdir stæðu, hvað ríkið væri búið að veita til framkvæmdarinnar og hvað gert hafði verið ráð fyrir í upphafi áætlunarinnar að ríkið þyrfti að veita til þessarar framkvæmdar. Í sambandi við þá grg. og í framhaldi af henni gerði fjármálaeftirlitsmaðurinn sérstaka grein fyrir þeim skólabyggingum, sem þyrftu leiðréttingar við, vegna þess að áætlun þeirra væri fjarri lagi. Skýrði hann í n. í sinni grg., hvaða stofnanir þetta væru og hvað leiðréttingin næmi miklu. Sú varð niðurstaða n. að taka þessar leiðréttingar algerlega óbreyttar frá hendi fjármálaeftirlitsmannsins, og námu þær í heild um 8.7 millj. kr. Um framkvæmd nýbygginga var svo farið eftir grg. og skýrslu sem lögð var fram af fræðslumálastjóra. Í þeirri skýrslu lágu fyrir allar þær umsóknir um nýjar skólabyggingar, sem fræðslumálastjóraembættinu höfðu borizt, enn fremur grg. fræðslumálastjóra um þörf þessara bygginga og í hvaða röð hann teldi að nauðsyn bæri til að samþykktar yrðu. Það fór svo sem fyrr, að ekki var hægt að taka allar þær umsóknir, sem fyrir lágu. En í sambandi við val umsókna var fylgt þeirri meginreglu, að þær umsóknir, sem næst voru því að verða samþykktar á síðasta þingi, urðu nú í fremsta flokki, og var um val umsóknanna stuðzt við álit þessara forráðamanna, sem ég hef hér greint, og hinar glöggu grg., sem fyrir lágu frá hendi fræðslumálastjóra. Var reynt að meta þetta að verðleikum, og treysti ég því, að hv. Alþingi sjái, að hér hefur verið farið að eftir fyllstu reglum og samvizkusemi og leitazt við að leysa málin á sem heilbrigðastan hátt. Enda þótt mikið sé að gera í skólabyggingum og hafi sérstaklega áunnizt nú tvö síðustu árin og mér telst svo til, að fjárveitingar til framkvæmda í skólum á fjárlfrv. því, sem hér liggur fyrir, séu 82.1 millj. kr., þá bíða mörg verkefni framtíðarinnar, og á næstu árum verður að gera stórt átak í héraðs- og gagnfræðaskólum. Nú er svo komið, að mörgu fólki þarf að vísa frá, vegna þess að ekki er húsnæði til þess að taka á móti því í þessar stofnanir og sérstaklega héraðsskólana. Slíkt getur ekki átt sér stað um langa framtíð. Þess vegna þarf að hefja þarna nýja sókn með því að stækka eldri héraðsskólana og stofna nýja og sömuleiðis gagnfræðaskólana. Þetta stutta yfirlit mun ég láta nægja um þær sameiginlegu tillögur okkar og að bæta því við, að ég tel, að samstaða sé af okkar hendi um skólamálin. Eins og ég gat um hér áðan, er afgreiðsla fjárlaga hverju sinni spegilmynd af þeirri stjórnarstefnu, sem fylgt er á hverjum tíma. Þess vegna ætla ég að víkja nokkuð að fjárl. frá þeim bæjardyrum séð og þeim áhrifum, sem núv. stjórnarstefna hefur á fjárlagaafgreiðsluna og þjóðlífið í heild. En áður en að því er vikið, þykir mér rétt - að vitna til fyrri ummæla forustumanna núv. hæstv. ríkisstj. til afgreiðslu fjárlaga og vil þá - með leyfi hæstv. forseta - vitna fyrst í ræðu, sem hæstv. félmrh., formaður Alþfl., flutti 20. okt. 1958, en þá lýsti hann afstöðu sinni til afgreiðslu fjárlaga m.a. með þessum orðum: „Fjárlög hvers árs hafa sífellt verið hærri en ársins á undan. Þessi þróun er uggvænleg og stefnir greinilega í fullkomið óefni.“ Og þessu til viðbótar vil ég vitna hér í ræðu, sem hæstv. núv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, flutti hinn 24, okt. 1960. Með leyfi hæstv. forseta, fórust honum orð á þessa leið m.a.: „Undanfarna áratugi hafa útgjöld fjárlaga hækkað ár frá ári, svo að það hafa þótt litlar fréttir, þótt lögð væru fram á hverju þingi hæstu fjárlög í sögu þjóðarinnar. Við undirbúning fjárlfrv. fyrir árið 1961 var reynt að snúa inn á aðra braut og freista þess að færa útgjöldin niður. - 14 eru útgjaldagreinar fjárlaga. Þessi viðleitni hefur borið þann ávöxt, að 10 af 14 útgjaldagreinum fjárlaga lækka frá gildandi fjárlögum. Þótt ekki sé hér um stórar fúlgur að ræða miðað - við heildarupphæð fjárl., er það stefnubreyting, sem máli skiptir. Risabygging ríkisins verður ekki endurskoðuð og endurskipulögð á nokkrum mánuðum, en mestu varðar, að starfið sé hafið með hentugum vinnubrögðum og réttu hugarfari.“ Varðandi fyrri ummælin, eftir hæstv. félmrh., höfð eftir honum úr ræðu frá 20. okt. 1958, er rétt að gera sér grein fyrir því, hvað gerzt hefur hér á Alþingi síðan. Að tveimur mánuðum liðnum, frá því að þessi ræða var flutt, gerðist þessi hæstv. núv. félmrh. forsrh. í nýrri ríkisstj. Verkefni þeirrar ríkisstj. var að stöðva dýrtíðina í landinu, og að tæpum fjórum mánuðum liðnum lýsti hæstv. menntmrh. og viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, því yfir í Alþýðuflokksfélagi Reykjavíkur, að þeim hefði tekizt að leysa verkefnið og tvö önnur að auki á þessum stutta tíma. Og Morgunblaðið sagði frá frásögn fundarins eftir Alþýðublaðinu hinn 1. maí 1959 og bætti þá við: „Ja, miklir menn erum við Hrólfur minn.“ En þó að svo hafi til tekizt, að hv. formaður Alþfl. hafi getað ráðið mikið um stjórnarstefnuna, sem honum fannst uggvænleg, þegar fjárlög voru innan við 900 millj. kr., og þó að hann hafi sjálfur myndað ríkisstj. og stöðvað dýrtíðina, eins og menntmrh. hæstv. komst að orði, þá hafa fjárlög samt hækkað á þessu tímabili um 1700 millj. kr. eða um 200%. Hv. formaður Alþfl. hefur ekki lýst því yfir nú, að það stefndi í fullkomið óefni og uggvænleg væri þróun þessi. Hann hefur setið í ráðherrastól síðan og virðist una sér þar vel, þótt fjárlögin hækki, heldur sér bara í brík stólsins. Og síðan hæstv. fjmrh. núv. flutti ræðuna á haustmánuðum 1960 og lýsti yfir, að stefnubreyting hefði átt sér stað í þá átt að lækka fjárl., að nú væri verið að endurskipuleggja risabákn ríkisins með hentugum vinnubrögðum og réttu hugarfari, eru liðnir 36 mánuðir, svo að hæstv. ráðh. hefur haft tíma til þess að koma að hentugum vinnubrögðum og réttu hugarfari. Og hvað hefur gerzt? Frá þessu fjárlfrv., sem lagt var fram í okt. 1960, hefur fjárlfrv., sem er til afgreiðslu nú; hækkað um 1100 millj. kr. Hæstv. núv. fjmrh. hefur stjórnað fjármálum ríkisins síðan og notað til þess hentug vinnubrögð og rétt hugarfar. Fjárlög hækka nú ára á milli eins og heildarniðurstaða þeirra var fyrir 10 árum. Þetta eru hentugu vinnubrögðin og rétta hugarfarið. En hver er ástæðan fyrir því, að fjárlög hækka svo ár frá ári, eins og raun ber vitni? Ástæðan er stefnubreytingin, sem búið var að gera, þegar hæstv. fjmrh. flutti ræðu sína 1960. Ástæðan er stefnubreytingin, sem upp var tekin með þeirri stefnu, sem höfunda hennar kölluðu viðreisn. Og hvað fólst í þessari stefnu? Þetta var álögustefna. Það eru búnar að eiga sér stað í tíð núverandi stjórnarflokka gengisfellingar tvisvar sinnum. Það er búið að leggja almennan söluskatt á allar neysluvörur almennings og flesta þjónustu í landinu. Það er búið að hækka söluskatt í innflutningi, það er búið að meira en tvöfalda hann. Og þó að hann ætti upphaflega að gilda til bráðabirgða, er hann orðinn nú fastur í tollakerfi ríkisins. Innflutningsskattur, sem álagður var vegna starfsemi útflutningssjóðs, gerði ríkisstj. að tekjustofni ríkisins og hefur fest hann einnig í tollakerfinu. Benzínskattur var hækkaður 1960, ekki til þess að hann gengi í vegina, heldur til þess að gera hann að tekjustofni fyrir ríkið. Og ríkisstj. hefur farið margar aðrar leiðir til að auka álögur á þjóðina. Hún hefur sett upp útibú eins og ríkisábyrgðasjóð og tekið þangað sinn skatt. Auk þess hafa svo verið á fólkið í landinu og framleiðsluna lagðir margs konar aðrir skattar, þó að þeir hafi ekki verið beinir skattar til ríkissjóðs. Í því sambandi má minna á útflutningsgjaldið á sjávarafurðunum, það má minna á bændaskattinn, það má minna á hækkunina á skemmtanaskattinum, svo að nú er svo komið, að það er ekki hægt að fara inn á veitingahús að kvöldlagi án þess að greiða stórgjöld fyrir að geyma þar hattinn sinn. Gengishagnaðinn 1961 tók hæstv. ríkisstj. til sín og ráðstafaði honum síðan í ríkisábyrgðasjóð. Ofan á þetta kemur svo almenn vaxtahækkun og styttri lánstími. Viðhaldið er öllum eldri tekjustofnum, að mestu óbreyttum, því að dýrtíðin hefur lagað það til, sem ríkisstj. hefur skort á. Og auðvitað hefur þetta allt leitt til þess, að fjárl. eru svo risavaxin sem nú ber raun vitni um. Ef hæstv. ríkisstj. hefði ætlað sér að lækka fjárl., hefði hún ekki farið þannig að, að leggja álögur ofan á álögur. Þess vegna hefur það farið svo, að allar þessar álögur hafa orðið til þess að hækka útgjöld ríkisins svo gífurlega sem raun ber vitni um. Það er ekki allt talið með þessu, því að við hliðarráðstafanir, sem gerðar hafa verið á þessu tímabili, þar koma álögurnar einnig fram. Á þessum árum núv. hæstv. ríkisstj. hafa þjónustugjöld ýmissa ríkisstofnana, svo sem pósts og síma, Skipaútgerðar ríkisins, ríkisspítala og ríkisrafveitna, hækkað frá 80–100%. Þrátt fyrir þetta er rekstur ýmissa þekktra ríkisstofnana, eins og t.d. ríkisrafveitnanna, verri nú en nokkru sinni fyrr. Á Alþingi 1959 lagði hæstv. þáv. ríkisstj. fyrir fjvn. grg. raforkumálastjóra um rekstrarhorfur ríkisrafveitnanna á næstu árum. Í þeirri grg. var gert ráð fyrir því, að ríkisrafveiturnar yrðu rekstrarhallalausar árin 1962, 1963 og 1964. Með þeirri stefnu, sem þá var tekin upp og kölluð var breytt stefna, átti að tryggja það, að rekstur ríkisrafveitnanna yrði greiðsluhallalaus. Fram til ársloka 1958 var rekstrarhalli þeirra 5.3 millj. kr. En hvað hefur gerzt síðan? Samansafnaður rekstrarhalli rafmagnsveitna ríkisins er nú í árslok orðinn yfir 120 millj. kr., og á yfirstandandi ári, þrátt fyrir hækkun á tekjum þeirra, verður hann um 35 millj, kr. Og ekkert er enn að gert til þess að leiðrétta þennan rekstrarhalla. En ástæðan til þess, að hæstv. ríkisstj. hefur tekið svo til sín í álögum sem raun ber vitni um, er fyrst og fremst einn þáttur í stefnu hennar. Það er liður í þeirri keðju, sem hún kallar stjórn á peningamálum. Til þess að það sé hægt að stjórna peningamálunum í landinu, þarf hún að taka peningana til sín. Hæstv. ríkisstj. hefur þess vegna ekki látið sér nægja að afla sér tekna fyrir þeim gjöldum, sem greidd eru skv. fjárl., og eðlilegum greiðsluafgangi, heldur hefur hún nú síðustu árin haft í greiðsluafgang svo að hundruðum millj. skiptir. Skv. ríkisreikningi 1962 fóru tekjur ríkissjóðs um 300 millj. kr. fram úr tekjuáætlun. Og ef gert er ráð fyrir, að tekjur ríkissjóðs verði hlutfallslega svipaðar nú tvo síðustu mánuði þessa árs og þær voru tvo síðustu mánuði s.l. árs, þó fara tekjur ríkissjóðs á árinu 1963 350–400 millj. kr. fram úr áætlun fjárlaga. Þetta sýnir, að hæstv. ríkisstj. hefur heimt til sín miklu meira fjármagn en hún þurfti vegna útgjalda fjárl. Þessi þáttur er af sama stofni og frv. hennar nú um að innheimta til Seðlabankans megnið af sparifé landsmanna, það er þessi þáttur um stjórn peningamálanna og stjórn í efnahagskerfinu. En ekki þarf orðum að því að eyða, hversu farið hefur um stjórnina á efnahagsmálum þjóðarinnar, það nálgast nú mest stjórnleysi. Enda þótt útgjaldahlið fjárlaganna hafi ekki hækkað svo sem tekjuhliðin, sem ég hef hér bent á, hafa útgjöld samt hækkað gífurlega á þessu tímabili, svo sem fjárlögin sýna. Í sambandi við útgjöld fjárlaganna þykir mér rétt að minna á nokkrar fyrri yfirlýsingar um sparnað í ríkisrekstrinum og hvernig að því mætti fara að draga saman ríkiskerfið. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, vitna hér til forustumanna ríkisstjórnarflokkanna frá eldri tímum. Í ræðu, sem hæstv. utanrrh. flutti sem fjmrh. hinn 24. apríl 1959, komst hann m.a. svo að orði: „En af þeirri reynslu og þeim kynnum, sem ég hef haft af þessum hlutum, þá er það sannfæring mín, að mikið megi spara í ríkisbákninu.“ Við 1. umr. fjárl. fyrir árið 1959 talaði hv. þm. Magnús Jónsson af hálfu Sjálfstfl. Hann komst þá m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það er áreiðanlega hægt að spara á mörgum sviðum, en það þarf í senn réttsýni og kjark til þess að gera slíkar ráðstafanir á viðunandi hátt: Án einbeittrar forustu fjmrh. á hverjum tíma er þess ekki að vænta, að andi sparnaðar og hagsýni ráði í ríkisstj.“ Og í fyrstu fjárlagaræðu núv. hæstv. fjmrh. komst hann m.a. svo að orði í sambandi við sparnaðarfyrirheit, með leyfi hæstv. forseta: „Og það ætla ég, að allir góðir Íslendingar séu sammála um, að nauðsynlegt sé að hafa sívökult auga á öllu í rekstri ríkisins, er til sparnaðar má horfa, bættra vinnubragða og aukinnar hagsýni.“ Við virðum nú fyrir okkur fyrirheitin, því að auk þess sem svo er kveðið að með almennum orðum, eins og ég hef hér lýst, þá hefur hæstv. núv. fjmrh. og meiri hl. fjvn. á Alþingi, síðan þessi ríkisstj. var mynduð, gefið út um 59 tölusett sparnaðarfyrirheit. Og nú er það langt um liðið, frá því að byrjað var að gefa þessi fyrirheit, að nokkur ástæða er til þess að spyrja um árangurinn af sparnaðinum í framkvæmd. Og nú ætla ég mér að spyrja hæstv. fjmrh., hvernig honum hefur gengið að koma í framkvæmd nokkrum af þessum atriðum, sem áður hefur verið yfirlýst að athuguð yrðu. 1) Hafa verið lögð niður sendiráð á Norðurlöndum, og er gert ráð fyrir því, að það verði gert? 2) Hefur sérstaklega verið dregið úr opinberum veizlum? 3) Hefur verið dregið úr tölu sendimanna á alþjóðaráðstefnum og fjölda slíkra ferða, tölu fulltrúa í viðskiptanefndum? Kostnaður við slíkar sendinefndir er orðinn 5.5 millj. skv. ríkisreikningi 1962, en var um 2 millj. 1958. 4) Hefur verið fækkað bifreiðum ríkisins og ríkisstofnana? Mér sýnist kostnaðurinn hafa hækkað um 4 millj. kr. 5) Hefur öryggiseftirlit og skipaskoðun verið sameinuð? 6) Hefur verið sameinað bifreiðaeftirlit og lögreglustjórn? 7) Hefur verið dregið úr framlögum til ýmissa sérþinga? 8) Hafa verið endurskoðuð gildandi lagaákvæði um embættisbústaði? 9) Hver er árangurinn af hagsýslugerðinni? 10) Hefur verið dregið úr kostnaði við að eyða refum og minkum? Hefur t.d. verið komið í framkvæmd minkabúi, sem hæstv. fjmrh. talaði um í annarri fjárlagaræðunni að ætti að bera uppi þennan kostnað? 11) Hefur framkvæmd skattamálanna orðið til sparnaðar? 12) Hefur verið dregið úr rekstrarkostnaði Skipaútgerðar ríkisins? 13) Kostnaður við skyldusparnað, hefur hann verið minnkaður? 14) Hefur verið minnkaður kostnaður við framkvæmd orlofslaga? 15) Hafa verið lagðar niður margar launaðar nefndir? Mér sýnist á ríkisreikningi 1962, að þá sé kostnaður við launaðar nefndir og það, sem kallað er þar að athuga ýmis mál, sem áður hétu nefndir, hann er orðinn 4.3 millj. kr., en var 2.1 1958. Þessi kostnaður virðist því ekki hafa dregizt saman. 16) Er innheimtustofnun ríkisins til sparnaðar? 17) Hefur orðið mikill árangur af endurskoðun ú starfskerfi ríkisins? 18) Er strangara eftirlit með starfsmönnum ríkisins nú en áður var? 19) Hvernig var hallinn á póstsjóði lækkaður? 20) Með hvaða hætti, hætti ríkið að greiða landssímanum framlag? Ef við virðum nú fyrir okkur sum af þessum sparnaðarfyrirheitum, kemur í ljós, að þau hafa verið framkvæmd í fyrsta lagi með því að hækka tekjustofna þeirra sjálfra, eins og gert hefur verið með póstinn og símann. Með því að láta póst- og símagjöld hækka um 100% er hægt að láta þessar stofnanir standa undir sér sjálfar. Áður lagði ríkið þeim til, en þá var gjöldunum haldið niðri. Þannig er sá sparnaðurinn framkvæmdur. Um Skipaútgerð ríkisins er það að segja, að þar er geymdur rekstrarhalli upp á 3.2 millj., eftir að búið er að greiða rúmar 7 millj. kr. umfram fjárveitinguna. Um kostnað við eyðingu refa og minka er það einnig að segja, að lögin eru óbreytt. Kostnaðurinn var á þriðju milljón, að mér er tjáð, á s.l. ári og verður auðvitað greiddur samkvæmt lögunum eða þá geymdur eins og hjá Skipaútgerð ríkisins. Sumar af þessum sparnaðartillögum hæstv. ráðherra eru svo að verða stórfelldur útgjaldabálkur. Ekki orkar það tvímælis, að skattakerfið, sem nú er verið að setja upp, muni verða verulegt útgjaldabákn hjá ríkinu. Og það er fjarstæða að halda því fram, að það sé til sparnaðar, þegar sennilega ein skattstofa úti í hverju kjördæmi mun fara að kosta eins mikið og skattakerfið allt kostaði áður fyrr. Það sýnir sig fyrr eða seinna, að þessi ráðstöfun verður ekki til sparnaðar. Um hitt má svo aftur deila, hvort af henni hlýzt annað gagn. Ætla ég ekki að dæma um það að þessu sinni, því að til þess er of lítil reynsla. Efnahagsstofnunin verður engin sparnaðarstofnun. Hún er að verða eitt geysilega mikið fyrirtæki. Ríkið sjálft ætlar að leggja henni eina milljón samkvæmt fjárlagafrv., og það er einn þriðji kostnaðar. Innheimtustofnuninni er áætlað á fjórðu millj. kr., og það verður eins, það verður ekki heldur nein sparnaðarstofnun. Og svo er það með nefndirnar, sem átti að leggja niður. Kostnaður við þessi störf, sem nefndirnar voru látnar vinna, heldur áfram að verða til, þó að það sé nú kallað að athuga þetta og hitt mál, í staðinn fyrir að þetta sé kostnaður við nefnd, eins og áður var. Auðvitað er það nefnd í framkvæmd, sem gerir þessa athugun, hvort sem við köllum hana nefnd eða nefnd ekki. Árangurinn, sem hefur orðið af þessu sparnaðartali öllu, er ekki sá, sem um var rætt í fyrstu, heldur hinn, að það er hætt nú að tala um sparnað, og það er komið svo langt, að í síðustu fjárlagaræðu hæstv. fjmrh. ræddi hann ekki einu sinni um hagsýslu, hvað þá, að hann gæfi út nokkurt sparnaðarloforð. Út af fyrir sig er þetta virðingarverður árangur og ber að meta hann, er menn hafa áttað sig á staðreyndunum. Við skulum bara vera hreinskilnir og viðurkenna það, að þetta tal um sparnað var meira og minna gaspur. Við skulum líka viðurkenna það, að hið sívökula auga hæstv, fjmrh. reyndist ekki eins vökult og hann vildi vera láta. Og við skulum líka gera okkur grein fyrir því, þó að menn komi hér og telji upp lið fyrir lið um sparnað, sem þeir þykjast ætla að framkvæma og framkvæma aldrei, þá verður ekki komið við verulegum samdrætti í útgjöldum ríkisins nema með breyttu skipulagi, sem við mundum deila um. En við eigum að hætta þeirri aðferð að þylja hér langan lista um væntanlegan sparnað, sem við ætlum að koma í framkvæmd, og út úr því kemur svo ekkert annað en útfærsla á sjálfu ríkisbákninu. Það, sem hæstv. ríkisstj. hefur hins vegar gert, komið í framkvæmd, það er veruleg útfærsla á ríkisbákninu. Og það er mikill munur á, hvort við höldum, að það sé hægt að draga mikið saman, eða hvort við útfærum ríkiskerfið út verulega mikið. Þar þurfum við að vera vel á verði. Og nú ætla ég þessu næst að nefna nokkrar stofnanir og embætti, sem hafa orðið til í stjórnartíð núverandi hæstv. ríkisstj. Ég hef áður nefnt Efnahagsstofnunina, sem er að verða álitleg stofnun. Almannavörnum, sem voru með einnar millj. kr. fjárveitingu fyrir, eru ætlaðar 4 millj. kr. á þessu fjárlagafrv. Hvað haldið þið, að verði næst? Saksóknaraembættið er komið með 2 millj. kr. fjárveitingu. Borgardómari, saksóknari og borgarfógeti, þessum embættum hefur öllum verið skipt í 4 eða 5 embætti. Fjárveiting til þessara embætta samanlagt núna er 10 millj. kr. hærri en hún var 1958. Og hækkun á húsaleigu, ljósi og hita til eins af þessum embættum frá árinu í ár til 1964 er 2.5 millj, kr. Þetta er útfærsla á ríkisbákninu, en ekki sparnaður. Fjölgun bankastjóra, bankaráðsmanna og fjölgun í ýmsum stjórnum hefur átt sér stað í tíð núv. ríkisstj., eins og húsnæðismálastjórn, úthlutunarnefnd listamannalauna o. fl., fjölgun á prófessoraembættum. Innheimtustofnun hefur verið sett á stofn og svo skattakerfið, sem á eftir að verða risamikið fyrirtæki. Fjölgað hefur verið í síldarútvegsnefnd. Ráðunautur sérstakur hefur verið skipaður í viðskiptamálum. Útfærsla er í kvikmyndasafni ríkisins, nýtt gisti- og veitingahúsaeftirlit og fleira mætti telja. Þannig er það staðreynd, að sparnaður hæstv. ríkisstj. hefur enginn orðið. Hitt er líka staðreynd, að útfærsla á ríkiskerfinu er mikil ár frá ári. Þegar fjárlög hækka svo risaskrefum sem nú á sér stað frá ári til árs, þá skiptir það mestu, til hvers fjármunirnir fara. Eins og hv. formaður fjvn. vék að í upphafi ræðu sinnar, þá getur það skipt framtíð eins byggðarlags miklu, hvort fjárveiting er til þess eða ekki. Hin smærri byggðarlög, það getur skipt þau sköpum, hvort fé er veitt úr ríkissjóði þangað eða eigi. Þess vegna er það höfuðáhugamál okkar, að uppbyggingin í landinu fái sinn hluta og aukinn hluta af útgjöldum fjárlaga. En því er ekki að heilsa með þeirri stefnu, sem núverandi ríkisstj. hefur fylgt. Aukinn rekstrarkostnaður og aukin framlög vegna dýrtíðarinnar eru höfuðeinkenni þessa fjárlagafrv. Ef hlutfallslega sama hluta fjárlaganna væri varið til nýrra raforkuframkvæmda nú á árinu 1964 og var 1958, þá ætti fjárveiting til raforkuframkvæmda að vera 71.2 millj. kr. Ef sama hlutfallsfjárveiting væri til jarðræktarframkvæmda í landinu, þá ætti hún að vera 65 millj. kr., en hún er 26 millj. Og til raforkuframkvæmdanna er hún 24.2 millj. eða heldur lægri en hún var á fjárlögunum 1958. Til þjóðvega og brúa ættu að vera 172 millj. kr. í staðinn fyrir 124 millj. kr., sem er á fjárlagafrv., eins og það liggur nú fyrir. Til atvinnubótasjóðs ættu eftir sömu reglu að vera 45 millj. kr., en eru 10 millj. Þessi fáu dæmi sanna, að það er ekki uppbyggingin í landinu, sem veldur hækkun fjárlaganna, heldur stefna ríkisstj., sem hefur leitt til aukins rekstrarkostnaðar og aukinnar dýrtíðar. Það er því greinilegt eins og vera má, sem ég sýndi fram á hér áðan, að sparnaður fyrirfinnst ekki í sambandi við þetta fjárlagafrv., heldur útfærsla á ríkiskerfinu og hlutfallslega minna til uppbyggingar í landinu. En staðreynd er hitt, að álögur samkvæmt fjárlagafrv. hafa þó hækkað um 200% frá 1958, og hitt er líka staðreynd, að ýmsar stofnanir ríkisins hafa orðið að hækka sín þjónustugjöld um 80–100%. Hæstv. núv. ríkisstj. eða núgildandi valdasamsteypa hefur þó haft ýmis betri skilyrði til að koma við sinni stefnu í þjóðmálum heldur en undanfarnar ríkisstjórnir. Hún sat hér samfleytt í 2½ ár með algeran vinnufrið í landinu. Á þeim tíma lækkaði hún þó kaupgjaldið í landinu. Á þeim tíma lækkaði hún gengi krónunnar. Á þeim tíma lagði hún stórfellda skatta á þjóðina. Samt var vinnufriður í 2½ ár, Svo að stjórnin hafði nægan tíma til þess að koma vel fyrir sinni stefnu. Og þegar svo gerður var nýr kaupgjaldssamningur, þá var hann gerður til tveggja ára og ríkisstj. þannig tryggður vinnufriður, ef hún sjálf, vildi una því, út allt s.l. kjörtímabil. Það var hins vegar hennar mat, að því skyldi ekki una, og þess vegna var gengið fellt á nýjan leik, og þar með var sá samningur brostinn. Á sama tíma sem álögur hafa hækkað um 200%, eins og ég hef hér greint, hefur kaupgjald í almennri verkamannavinnu hækkað um 30% frá því, sem var í okt. 1958, til þess, sem það er nú. Er ástæða til, að það hafi gert það að verkum, að ástandið í efnahagsmálunum er slíkt sem raun ber vitni um? Nei, það eru álögur af hendi hæstv. ríkisstj. á fólkið í landinu, sem hafa skapað það ástand dýrtíðar og verðbólgu, sem nú er ríkjandi hér á landi. Það er vegna þessarar álögustefnu, sem niðurstaða kjaradóms var nú í sumar sem raun ber vitni um. Það er vegna þessarar innheimtu- og álögustefnu, sem nú verða endurtekin verkföll eða vinnustöðvanir með nokkurra mánaða fresti. Það er vegna þessarar stefnu núverandi ríkisstj., sem er algert getuleysi atvinnuveganna að þeirra sögn eftir sérstök góðæri, sem nú hafa gengið yfir. Þrátt fyrir það að á þessum árum hafi verið aukið framlag til þess að greiða niður vöruverð í landinu, svo að hundruðum milljóna skiptir, þá hefur samt vísitala vöru og þjónustu hækkað um 63%. Og hvernig hefur svo fólkið, sem hefur fengið 30% hækkun, orðið að mæta þessu? Þess eina leið hefur verið sú að lengja vinnudaginn. Það hefur ekki verið um annað að ræða en að lengja hann. Og nú er svo komið, að þessi langi vinnudagur er farinn að hafa alvarlegar afleiðingar í atvinnulífi þjóðarinnar, það er ég sannfærður um. Og niðurstaðan af þessu öllu saman er svo sú, að nú eru málefni þjóðarinnar a.m.k. í tvísýnu, þótt ekki sé minnzt á hitt. Þetta almenna yfirlit yfir stefnu hæstv. ríkisstj. og árangur hennar eða afleiðingar hennar mun ég láta nægja að sinni, en snúa mér nokkuð að þeim till., sem við flytjum sérstaklega á þskj. 133. Eins og við gerum grein fyrir í nál. okkar og ég hef stuttlega gert grein fyrir hér, þá er stefna hæstv. ríkisstj. sú að taka til sín miklu meira í tekjur skv. fjárlögunum en hún gerir ráð fyrir að nota þurfi vegna útgjaldanna. Við höfum sýnt fram á þetta undanfarin ár hér á hv. Alþ. og bent á það, að tekjurnar mundu fara verulega fram úr áætlun. Það hefur hins vegar verið álitið gáleysi af okkar hendi og talið nálgast ábyrgðarleysi. Staðreyndin er hins vegar sú, að tekjurnar hafa farið um 300 millj. kr. fram úr áætlun og sennilega meira á þessu ári. Þess vegna gerum við enn á ný tilraun til þess, að Alþ. skipti meira af þessum tekjum, sem fjárlagafrv. kemur til með að skila hæstv. ríkisstj., og því gerum við till. um að hækka tekjuhliðina um 100 millj. kr. Þessi stefna hæstv. ríkisstj. að heimta til sín fé til þess að hafa á því ofstjórn, eins og bezt sýnir sig í sambandi við bankakerfið, hún er nú að verða undirstaðan að því stjórnleysi, sem nú er að verða ríkjandi í landinu. Þessar tekjur sem við gerum ráð fyrir að fjárlagafrv. skili. - og náttúrlega skilar það mun meira en við gerum ráð fyrir, því að gera má ráð fyrir því, að tekjuáætlun fjárlagafrv. sé byggð upp með sama hætti og verið hefur undanfarin ár og henni ætlað að skila 200–400 millj. kr. umfram áætlun, - við gerum ráð fyrir að skipta þessu aftur niður til nokkurra málaflokka, sem við gerum sérstaka till. um. Það er í fyrsta lagi, að við gerum ráð fyrir því að hækka fjárveitingu til sjúkrahúsanna í landinu um 8 millj. kr. Hv. frsm. meiri hl. fjvn., form. nefndarinnar, gerði grein fyrir því áðan, hversu þörfin væri mikil þar. Enda þótt við vonumst til, að hægt verði eftir öðrum leiðum að veita fé til þess að mæta þeim skuldum, sem nú eru áhvílandi, þá er þörf fyrir þessa fjárveitingu vegna framkvæmda á næsta ári. Hv. form. n. gat þess, að skuldir vegna sjúkrahússins í Reykjavík væru nú um 15 millj. kr., og gert er ráð fyrir því að halda áfram við þá framkvæmd, svo að mikið fé þarf til. Og mörg sjúkrahús eru úti um landsbyggðina og læknisbústaðir, sem eru fyrirhuguð á næsta ári og mikla fjárveitingu þarf til. Þess vegna er hér um að ræða algert lágmark og reyndar vonazt til, að fé komi eftir öðrum leiðum til þess að mæta því, sem áfallið er. Þá gerum við till, um að hækka fjárveitingu til hafnargerða upp í 26 millj. kr. Þessi till. okkar er miðuð við það að mæta að nokkru því, sem vitamálastjórinn taldi að þyrfti til framkvæmdanna á þessu ári. Þó gerði hann ráð fyrir, að fjárveiting þyrfti að vera allt að 28 millj. kr., ef ætti að vera hægt að greiða hluta ríkissjóðs af framkvæmdunum 1964. En við gengum ekki lengra í tillögugerð okkar, vegna þess að þar var þó komið nokkuð á móti þörfinni, í von um það, að eldri fjárveitingum yrði mætt á annan hátt. Þá gerum við till. um það, að á 14. gr. fjárlaganna verði hækkað framlagið til íþróttasjóðs um 2 millj, frá frv. eða 1 millj. meira en hv. fjvn. gerir till. um. Það skal viðurkennt, að það er spor í rétta átt, sú hækkun, sem þar er lögð til, en eins og hv. form. n. gerði hér grein fyrir áðan, þá hrekkur það skammt til þess að mæta fjárþörf sjóðsins. Þess vegna þarf að ganga lengra í því, og okkar till. er nánast lítið spor, því að miklum mun meira þarf til, en vonlaust er að ná þangað í einum áfanga. Við 16. gr. fjárlagafrv. höfum við flutt nokkrar brtt. í fyrsta lagi leggjum við til, að hækkuð verði fjárveiting til þess að styrkja vélakaup jarðræktarsambandanna upp í 4 millj. kr. Við höfum þar tekið upp þá till., sem stjórn vélasjóðs lagði til að tekin yrði inn á fjárlögin, Hér er um hið mesta nauðsynjamál að ræða, því að eins og nú er komið getur sjóðurinn ekki sinnt því hlutverki, sem honum var ætlað, að styðja ræktunarsamböndin til vélakaupanna, nema hann fái til þess aukið fé. Þess vegna treystum við því, að það verði komið til móts við okkur í þessu og fjárveitingin verði hækkuð frá því, sem nú er í till. nefndarinnar. Einnig leggjum við til, að lítils háttar verði hækkað framlagið til mjólkursamlaga. Það er verið að byggja nokkur mjólkursamlög nú og bæri þess vegna nauðsyn til að hækka þetta framlag. Hér er um lága till. að ræða af okkar hendi, sem ég treysti því að nái samþykki hér á hv. Alþingi. Þá höfum við tekið upp aftur till. þá, sem við fluttum hér á síðasta þingi, um að hækka framlögin til haf- og fiskirannsókna um 1 millj. kr. Við gerum einnig till. um það, að aukið verði framlag til iðnlánasjóðs um 1 millj. kr. Hér er að vísu um litla fjárhæð að ræða, en kunnugt er, að fjárþörf sjóðsins er mikil, og nánast er þessi till. okkar ekki nema viðurkenning á því, að þörf sé að hækka framlag til sjóðsins og svo að Alþ, sýni skilning sinn á starfsemi hans. Sú till, okkar, sem er um hæsta fjárveitingu, er um tillag til raforkuframkvæmdanna. Eins og ég gat um áðan, er fjárveiting til nýrra raforkuframkvæmda svo fjarri öllu lagi, að enginn einn liður fjárlagafrv. er svo fráleitur sem sá. Fjárveiting til nýrra raforkuframkvæmda er lægri nú í krónutölu heldur en hún var á fjárlögum 1958, þó að fjárlög hafi síðan hækkað um 200%. Ekki þarf heldur orðum að því að eyða, hvað framkvæmdakostnaður hefur aukizt, síðan þessi fjárveiting var samþykkt. Þess vegna verður ekki hjá því komizt að mæta þörf raforkusjóðs fyrir aukna fjárveitingu. Og þessi till. okkar er þar nánast algert lágmark. Því treysti ég og hef þar fyrir mér orð frsm. meiri hl., að þetta mál verði tekið til athugunar, áður en fjárlög verða afgreidd. Hitt er svo annað mál, hvernig mæta á rekstrarhalla rafveitnanna, en það virðist nú tími til kominn að fara að skoða það mál niður í kjölinn, þar sem hann er nú orðinn á 2. hundrað millj. kr. Við verðum á næstu árum að gera stórt átak í að koma rafmagninu áfram, því að það er skilyrðislaus krafa, að rafmagn komi inn á hvert heimili á landinu, og því fyrr, því betra. Þá leggjum við til að hækka fjárveitingu til jarðhitasjóðs um 10 millj. kr. Jarðhitasjóður var stofnaður með lögum árið 1961, og hefur hann mikið verk að vinna. Á síðasta Alþ. komu hér fram margar tillögur um rannsókn á jarðhitasvæðum og jarðhitaleit. Jarðhitinn er eitt af meiri háttar náttúruauðæfum okkar, og það er ekki vansalaust, fyrir utan það tjón, sem það veldur, hvað lítið er gert enn þá til þess að vita, hve mikil auðæfi eru þarna ónotuð, og koma því í framkvæmd að nota þau. Ég hef áður hér á hv. Alþ. sýnt fram á, að í sambandi við gróðurhúsastarfsemina er jarðhitinn orðinn undirstaða undir verulegri atvinnugrein. Og hitt er þó mest um vert, hvað hann er mikils virði til upphitunar húsa. En almennt verður þetta ekki, nema við gerum meira að því að rannsaka jarðhitasvæðin og leita að jarðhita, og þessi fjárveitingartill. okkar er borin fram í því skyni að leita eftir jarðhitanum og rannsaka hann miklu meira en gert hefur verið. Og við erum sannfærðir um það, að þessi fjárveiting mun skila sér aftur í þjóðarbúið með vöxtum og vaxtavöxtum. Við gerum till. um það, að á 17. gr. fjárlaga verði hækkað framlag til vatnsveitna. Samþ. var í nefndinni að hækka þá fjárveitingu upp í 2 millj. kr., en hefði að sjálfsögðu þurft að vera miklu meira, því að ógreiddur kostnaður ríkisins vegna vatnsveitnanna mun nú vera um eða yfir 2 millj. kr., og eru þá framkvæmdir, sem gert er ráð fyrir að framkvæma á næsta ári, þar alveg fyrir utan. Kunnugt er það, að áður fyrr voru vatnsveitur kauptúna og þorpa hinar frumstæðustu. Með vaxandi hreinlæti, auknum iðnaði og fólksfjölgun eru þessar vatnsveitur algerlega ófullnægjandi, svo að ýmis byggðarlög standa nú í stórum framkvæmdum til þess að koma á nýjum vatnsveitum. Framkvæmdir þessar eru yfirleitt mjög kostnaðarsamar, og einnig er erfitt að draga framkvæmdina og næstum því ómögulegt að gera hana í áföngum. Þess vegna ber mikla nauðsyn til þess að hækka fjárveitinguna, svo að stutt verði við bakið á þeim byggðarlögum, sem standa í slíkum framkvæmdum. Þá höfum við nokkrir þm. Framsfl. flutt hér á hv. Alþ. frv. til l. til breyt. á l. um vatnsveitur, þar sem gert er ráð fyrir aukinni aðstoð við framkvæmd vatnsveitna. Við treystum því, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi, og þess vegna er nauðsynlegt, að fjárveitingin verði hækkuð. Einnig höfum við lagt til, að á 17. gr. fjárlaga verði tekinn inn nýr liður, sem er fjárveiting til félagsheimilasjóðs. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að lögin um félagsheimilasjóð eru að verða að litlu liði vegna fjárskorts sjóðsins. Stór og glæsileg félagsheimili, sem kostað hafa milljónir, standa nú uppbyggð af sveitarfélögum og félögum í sveitunum, en ríkishlutinn liggur að mestu eða öllu leyti niðri. Það þarf ekki að skýra það fyrir hv. alþm., hversu erfitt það er fyrir fámenn og fjárlítil sveitarfélög að standa undir svo dýrri framkvæmd sem þau hafa gert í trausti þess, að framlag félagsheimilasjóðs kæmi jafnharðan eins og þeirra framlag. En það að þurfa að standa einnig undir framlagi sjóðsins verður til þess, að það verður að litlu meira gagni en það eitt að greiða vexti af vangoldnu framlagi hans. Þess vegna leggjum við á það mikla áherzlu, að þessi 10 millj. kr. fjárveiting verði tekin upp. Á 20. gr. fjárlaga leggjum við til að gerðar verði nokkrar breyt. Er þar í fyrsta lagi, að aukin verði fjárveiting til þess að byggja á jörðum ríkisins. Þessi till. okkar er um lága fjárhæð, en gæti þó bætt nokkuð úr þeim skorti, sem er af hendi ríkissjóðs til þess að standa að sínum hluta fyrir þessum fjárframlögum. Það er kunnugt þeim, sem til þekkja, að framkvæmdir á jörðum ríkisins hafa dregizt aftur úr, m.a. vegna þess, hvað lítið fé hefur verið ætlað til þess á fjárlögum hverju sinni að standa undir þessum framkvæmdum, og venjulega hefur það verið svo, að fjárveitingunni hefur allri verið eytt fyrir fram. Þess vegna treystum við því, að hv. Alþ. sameinist um það að samþykkja þessa till., og værum við tilbúnir til þess að standa að algerri till.,ef meiri hluti Alþ. treystir sér til þess. En minna en þetta getur hækkunin á þessum lið ekki verið. Þá leggjum við einnig til að hækka nokkuð framlag til flugvallagerða og sjúkraflugvalla. Hér er um mikið brennandi fjárhagsmál að ræða, en venjulega er það svo með flugvallagerðina, að hún eyðir fjárveitingunni að mestu fyrir sig fram. Þess vegna þarf að hækka þetta nokkuð verulega ár frá ári, til þess að á árabili væri hægt að leiðrétta eða komast til móts við þörfina að nokkru leyti. Það er tiltölulega stutt síðan flugið var tekið upp sem þáttur í samgöngumálum okkar, en með hverju ári sem líður er það veigameiri og áhrifaríkari þáttur í þeirri starfsemi, og mundi að sjálfsögðu verða enn þá meira, ef við gætum lagt meira fé til flugvallagerða. Þessari till. okkar er sem öðrum till. okkar stillt mjög í hóf, og við treystum því, að það náist um hana samkomulag fyrir lokaafgreiðslu fjárlaganna. Ég vék að því fyrr í ræðu minni, að ef atvinnubótasjóðurinn ætti að hafa svipaða fjárveitingu nú, miðað við heildartölu fjárlaganna, eins og hann hafði 1958, þá ætti fjárveitingin að vera 45 millj. kr. Honum er nú ákvörðuð samkv. sérstökum lögum 10 millj. kr. fjárveiting af hendi ríkisins, og er fjárlagafrv. miðað við þá fjárveitingu. Á yfirstandandi ári var stjórn atvinnubótasjóðs neydd til vegna þeirra verkefna, sem hún hefur að sinna, að ráðstafa meira en hálfum tekjum sjóðsins 1964, svo að raunverulega hefur hún nú innan við 5 millj. kr. til þeirra verka, sem hún á að sinna á næsta ári. Með breyt., sem gerð var á starfsemi sjóðsins nú fyrir nokkrum árum, var starfsemi hans færð mjög út, svo að hann var látinn styðja öll skipakaup í landinu. Þetta kostaði hann að sjálfsögðu mikið fé. Og nú er vitanlegt, að á næsta ári verður mjög mikið um umsóknir vegna nýrra skipakaupa. Nú er það sannast að segja, að fjárhæð sú, sem sjóðurinn hefur lánað til skipakaupa, er orðin brosleg. Þegar um er að ræða skip, sem kostar 10–15 millj. kr., þá er það í raun og veru brosleg fjárhæð að lána 200 þús., en það hefur verið hámark þeirra lána, sem sjóðurinn hefur veitt. Þó að hámark væri ekki hækkað, mundu þessar 10 millj. kr., sem við leggjum til að hækka fjárveitingu til sjóðsins, ekki hrökkva nema til þess að mæta þeim verkefnum með svipuðum hætti og verið hefur undanfarið, sem sjóðurinn þarf að sinna á næsta ári. Ef þessi sjóður á að verða að þeim notum, sem hugsað er með lagasetningunni og starfseminni frá upphafi, þá verður hann að fá aukið fé. Og það er ekki nema eðlilegt, að ríkið styðji meira að þeirri uppbyggingu, sem þar á sér stað. Og það er í fyllsta samræmi við upphafsorð form. fjvn., þegar hann benti á það, að fjárveiting gæti skipt sköpum fyrir hin smáu byggðarlög. Og það getur alveg skipt sköpum fyrir hin einstöku byggðarlög úti um landið, hvort þessi sjóður getur stutt þar að uppbyggingu eða eigi. En það er alveg vonlaust, að hann geti þar nokkuð á árinu 1964, sem heitið geti, með þeirri fjárhæð, sem hann hefur þá til ráðstöfunar, ef ekkert verður meira að gert. Þess vegna verður ekki hægt að komast hjá því að auka möguleika sjóðsins til útlánastarfsemi, og við treystum því fastlega, að þessi till. okkar nái fram að ganga. Síðasta till. okkar er um að veita 10 millj. kr. í fiskirannsóknaskip. Þetta er eitt af þeim verkefnum, sem íslenzka þjóðin getur ekki látið dragast úr hömlu öllu lengur. Hér er um framkvæmd að ræða, sem kosta mun nokkra tugi millj. kr., og það er vonlaust að koma málinu áfram nema veita verulega fjárhæð, til þess að það dragist ekki lengi, því að m.a. þeir möguleikar, sem nú eru um tekjur vegna þessara framkvæmda, rýrna ár frá ári með vaxandi dýrtíð. Þess vegna verður að horfast í augu við þá staðreynd, að ef þetta mál á að ná fram að ganga, þá verður að koma til fjárveiting samkv. fjárlögum, og þess vegna gerum við till. um það. Herra forseti: Ég hef í ræðu minni hér að framan lýst viðhorfi okkar til till. nefndarinnar, til starfs nefndarinnar og lýst till. okkar. Ég hef einnig lýst stjórnarstefnunni og áhrifum hennar á þjóðlífið. Þetta fjárlagafrv. er eins og önnur fjárlagafrv. spegilmynd af þeirri stjórnarstefnu, sem ríkjandi er á hverjum tíma. En einkenni þessa fjárlagafrv. er aukinn rekstrarkostnaður ríkissjóðs, hlutfallslega minni framlög til uppbyggingar í - landinu, aukin útfærsla á ríkiskerfinu, fleiri krónur í skattheimtu af þegnunum til ríkissjóðs, vaxandi dýrtíð, hærri fjárlög. Fjárlagafrv. fyrir árið 1964 er því í fullu samræmi við stefnu hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Eins og formaður fjvn. lýsti í ræðu sinni, hefur n. haft frv. til fjárlaga til athugunar á mjög mörgum fundum undanfarið. Þótt þrjú nál. komi fram og ágreiningur sé um afgreiðslu frv., er það öðru nær en deilur hafi staðið í n. allan þann tíma, sem málið hefur verið til afgreiðslu þar. Það er ekki fyrr en í lokin, að leiðir skilur milli nefndarhlutanna vegna þess grundvallarágreinings um þjóðmálin, sem fyrir hendi er milli flokkanna. Ég vil við þetta tækifæri flytja samnm. mínum þakkir fyrir ánægjulegt og prýðilegt samstarf og þó sérstaklega formanninum fyrir eindæma lipurð og samstarfsvilja. N. flytur sameiginlega fjölmargar till. um leiðréttingar og breytingar á frv. Um þær er það að segja, að Alþb. er sammála þeim flestum, en hefði gjarnan viljað, að ríflegri fjárframlög hefðu fengizt til ýmissa nytjamála. Alþb. er óbundið af afstöðu til einstakra till. og brtt. við þær. Sumum till. er ég í rauninni andvígur, en taldi ekki ástæðu til að gera sérstakan ágreining um þær, þar sem áskilinn er réttur til að flytja brtt. við þær eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Af þeim till. get ég nefnt t.d. hækkun til sendiráðs í París og hækkun á liðnum „annar kostnaður“ við sakadómaraembættið, sem samkv. brtt. á að nema hvorki meira né minna en 2 millj. 545 þús. kr. eða nærri jafnmiklu og allur kostnaður af embættinu var áætlaður fyrir árið 1961. Þegar fjárlagafrv. er til afgreiðslu nú, blasa afleiðingar viðreisnarstefnunnar hvarvetna við í ömurlegri mynd. Í stað fasts verðlags, sem átti að vera eitt aðalmarkmið þessarar stefnu í efnahagsmálum, geisar nú stórfelldari verðbólga en þekkzt hefur hér á landi og finnast mundi, þótt víða væri leitað í heiminum, í stað þess, að þessi stefna átti að gera undirstöðuatvinnuvegunum kleift að standa á eigin fótum án styrkja og uppbóta, er hag sjávarútvegsins svo komið, að forráðamenn hans telja, að hann geti ekki af eigin rammleik greitt kaup, sem væri eyri hærra en í dag, og hefur þó 20% lægri kaupmátt en það hafði, þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Svo er þrengt að bændum, að fjöldi jarða í búsældarlegustu sveitum landsins leggst í eyði á ári hverju. Þessi stefna hefur á hinn bóginn reynzt fær um að tryggja ýmsum öðrum aðilum, ýmsum milliliðum, svo mikinn gróða, svo stóran hlut af þeim verðmætum, sem launþegar skapa, að þeir hafa naumast haft undan að koma honum fyrir í byggingum, stórhýsum um alla Reykjavík. Þessari stefnu, viðreisnarstefnunni, hefur verið sérstaklega beitt til þess að létta skattabyrðinni af þessum gróðafyrirtækjum, svo að ágóðinn yrði ekki hirtur af þeim aftur, yrði ekki ráðstafað í almannaþarfir. Viðreisnarstefnan hefur gert þeim, sem innangengt eiga í lánastofnanir, kleift að gera húsnæðisskort almennings að gróðalind fyrir sig, enda eru allir þessir aðilar ánægðir með viðreisnarstefnuna og óttast ekkert frekar en það, að snúið verði við af verðbólgubrautinni. En þessi stefna, sem svo vel hefur reynzt gróðaöflunum í landinu, hefur ekki reynzt fær um að tryggja það, að þeir þjóðfélagsþegnar, sem vinna framleiðslustörfin, erfiðustu störfin við verstu aðstæðurnar, geti framfleytt sér og fjölskyldum sínum fyrir laun 8 stunda vinnudags, enda hefur þeirri stefnu aldrei verið ætlað það. Hún er miðuð við hagsmuni annarra aðila í þjóðfélaginu. Félagsmenn verkalýðssamtakanna, þeir þjóðfélagsþegnar, sem færa grundvallaverðmætin í þjóðarbúið, eru nú því orðnir úrkula vonar um, að þessi stefna geti fært þeim annað en áframhaldandi rýrnun lífskjara og aukinn vinnuþrældóm. Þeirra þolinmæði er því þrotin, og meginhlutinn af allri verkalýðsstétt landsins hefur því lagt niður vinnu, ekki til þess að heimta að fá að raka saman gróða, eins og stórfyrirtækin og verðbólgubraskararnir hafa gert undanfarin ár, heldur til þess eins að fá að þokast nær því að geta unnið fyrir brýnustu lífsnauðsynjum með því að vinna 8 klst. á dag allt árið um kring. Jafnvel þótt allar kröfur væru greiddar, dygði 8 klst. vinnudagur ekki að fullu til í öllu dýrtíðarflóðinu. Það eru ekki undur, þótt verkafólkið spyrji: Er ekki eitthvað bogið við þá stjórnarstefnu, sem færir framleiðslustéttunum rýrnandi lífskjör, samtímis því sem þessar stéttir framleiða meira en þær hafa nokkru sinni áður gert? Ef hér hefði verið óáran, aflabrestur, minnkandi framleiðsla, verðfall á afurðum eða einhverjar gildar ástæður, þá stæði vissulega ekki á launþegum að taka þær til greina. En eins og ég áður gat, er öðru nær en að svo hafi verið, og verkamenn í Reykjavík ganga þess ekki duldir, hvert arðurinn hefur runnið. Þeim hafa nefnilega sjálfum verið greiddar 29 kr. eða sumum meira á tímann við að koma nokkrum hluta hans í lóg í bankahöllum og stórhýsum innflutningsfyrirtækja hér upp með allri Suðurlandsbrautinni og víðar í bænum. Þeir hafa verkamennirnir, fengið að kynnast því, hvert arðurinn af vinnu þeirra hefur farið, þegar vinnuafl þeirra hefur verið notað til þess að koma upp íbúðablokkum. Þeim hefur svo verið boðið að kaupa aftur vinnuafl sitt til baka á margföldu verði, og það hafa þeir margir orðið að gera og verða síðan að þræla enn lengri vinnudag og skapa enn fleiri aðilum gróða af enn fleiri byggingum til þess að geta staðið undir því að búa í þeim húsum, sem þeir hafa sjálfir byggt. Í eyrum verkafólks hefur jafnan klingt: Hækkað kaup, aukinn kaupmátt er aðeins hægt að veita af aukinni framleiðslu. Allt annað er óraunhæft tal. Bíðið með kröfur ykkar, þar til framleiðslan hefur vaxið. - En nú hafa þeir, sem framleiðslustörfin vinna, lifað það einmitt undir viðreisnarstjórn, að stóraukinn afli og bætt tækni hefur stóraukið framleiðsluverðmætin. Þau síldarsumur, sem menn biðu eftir í hálfan annan áratug, hafa nú komið eitt af öðru, stærri og meiri en þekkzt hefur áður í sögu landsins. Og nú er ekki aðeins talað um síldarsumur, jafnframt mikilli sumarsíldveiði hefur bætzt við nýr framleiðsluþáttur, vetrarsíldveiði sunnanlands sem er alger viðbót við framleiðsluna, eins og hún var fyrir nokkrum árum. Það hefði því átt að vera komið að því, að eitthvað af þessum auknu verðmætum færi að koma til skipta og verkalýðsstéttin hlyti nú viðbót við þann hlut, sem hún hafði fyrir. Það hlaut nú að vera kominn sá tími, að hún hlyti meira raunverulegt kaup fyrir hverja vinnustund en áður var vegna þessarar aukningar á framleiðslunni. Eftir þessu hafði henni verið sagt að hafa. En niðurstaðan varð allt önnur. Eftir að viðreisnarstjórnin hefur nú verið við völd í 4 ár, hefur verkafólk ekki aðeins verið svikið um allan sinn hlut af aukinni þjóðarframleiðslu, sem stóraukinn afli hefur gefið, heldur hafa launin að auki verið rýrð svo, að kaupmáttur tímakaupsins er nú 20% lægri en hann var, þegar viðreisnarstjórnin tók við, en þá hafði verið algert aflaleysi á síldveiðum í samfellt 15 ár. Hver skyldu lífskjörin vera, ef aflaleysi norðanlands hefði haldizt og vetrarsíldveiðin ekki komið til? Hvernig hefur reynzt unnt að koma í veg fyrir bætt lífskjör almennings undir þessum kringumstæðum? Hvernig hefur verið hægt að koma í veg fyrir, að kjörin séu betri í dag, eftir að þau síldarsumur, sem beðið var eftir, hafa komið á hverju ári? Hvernig hefur verið unnt að koma í veg fyrir, að lífskjör almennings séu betri í dag en eftir hálfs annars áratugs aflaleysi á síldveiðum? Til þess hefur þurft sérstaka stjórnarstefnu, viðreisnarstefnu. Þeir, sem fyrir henni hafa staðið, hafa fyrst og fremst stuðzt við það, sem þeir kalla sjálfir „gengislækkunarleik“. Með stórfelldum gengislækkunum hefur verð á innfluttri vöru verið hækkað gífurlega í íslenzkum krónum. Ofan á þá hækkun hefur verið bætt svo til jafnháu tollaálagi og áður var í prósentum talið og þannig sópað óhemju fjármagni til ríkissjóðs, og síðan til að fullkomna verkið verið bætt við söluskatti á allar neyzluvörur, sem sumar hverjar og þær algengustu í neyzlu almennings eru þannig skattlagðar í fyrsta sinn í sögunni. Með öllu þessu hefur innheimta tolla og skatta til ríkisins verið aukin gífurlega, sem bezt sést á því, að á fjárlfrv. fyrir næsta ár eru þeir ráðgerðir um 1450 millj. kr. hærri en þeir voru á fjárl. 1959, eða sem svarar 8 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Svo langt er gengið í skattheimtunni, að seilzt er eftir því að ná inn tekjum langt umfram það, sem ráðstafað er til útgjalda á fjárlögum, og mynda þannig greiðsluafgang til þess að draga með því fé úr umferð. Með þessum aðgerðum viðreisnarstjórnarinnar hefur ekki aðeins verið sópað gífurlegum fjárhæðum frá almenningi í ríkissjóð, með þeim hefur einnig í grundvallaratriðum verið breytt sjálfri tilhöguninni á tekjuöflun ríkisins, þannig að sérstaklega og skipulega hefur verið unnið að því, að þeim, sem njóta þeirrar gróðamyndunar í þjóðfélaginu, sem viðreisnarstjórnin hefur búið í haginn fyrir með stefnu sinni, sé sem mest hlíft við því að greiða af þeim gróða skatta til ríkisins eða af þeim eignum, sem gróðinn myndar. Þess vegna hefur verið minnkaður hlutfallslega sá hluti ríkisteknanna, sem fenginn er með sköttum, sem lagðir eru á stighækkandi eftir tekjum og eignum. Á hinn bóginn hefur hlutfallslega verið aukinn sá hluti ríkisteknanna, sem fenginn er með tollaálagningu, innflutningsgjöldum og söluskatti og er greiddur af öllum almennum neyzluvörum, þannig að stærstu heimilin borga hæstu upphæðirnar. Þessar álögur hafa verið lagðar ofan á það vöruverð, sem endurteknar gengislækkanir hafa stórkostlega hækkað. Þetta eru þær álögur, sem almenningur er að sligast undir. Samkv. fjárlfrv. og brtt. meiri hl. fjvn. við það er tekju- og eignarskattur áætlaður á næsta ári 245 millj. kr., en allur söluskattur, innflutningsgjöld og aðflutningsgjöld samtals um 1930 millj. kr. Ef borið er saman innbyrðis hlutfall milli þeirra skatta, sem lagðir eru á stighækkandi og með hækkuðum tekjum og eignum, og hinna, sem lagðir eru á almennar neyzluvörur, nú og á næsta ári áður en viðreisnarstjórnin kom til valda, kemur í ljós, að fyrir hverja eina krónu, sem 1958 var greidd í tekju- og eignarskatt, námu neyzluskattar 3.50 kr., - en nú hefur sú breyting á orðið, að fyrir hverja krónu, sem áætlað er að á næsta ári verði greidd í tekju- og eignarskatt, munu neyzluskattarnir nema 7.90 kr. Það fer ekkert á milli mála, hverjir hafa notið góðs af þessum breytingum, sem gerðar hafa verið á innheimtuaðferð ríkissjóðs, og hverjir hafa goldið þeirra. Þeir tekjuhæstu, sem greiddu háa tekjuskatta, hafa losnað við miklar upphæðir, sem þeir hefðu að óbreyttu þurft að greiða, en þeir, sem lágar tekjur höfðu, greiddu lítinn sem engan tekjuskatt fyrir og njóta því í litlu eða engu lækkunarinnar á tekjuskattsstiganum. Ég hef áður í öðru máli sýnt fram á það með raunhæfum tölum beint úr skattskrám, að á sama tíma og tekjuskattar á ákveðnum hópi hátekjumanna voru lækkaðir samtals um 60 þús. kr. á einu ári, lækkaði tekjuskattur á jafnmörgum mönnum með verkamannatekjur um 4000 kr. samtals eða 15 sinnum lægri upphæð. En er þá e.t.v. á þennan hátt verið að breyta skattakerfinu til samræmis við það, sem gerist í nágrannalöndum okkar? Það er öðru nær en að svo sé. Af hverjum 100 kr., sem Danir greiða í samanlagða tekju-, eignar- og neyzluskatta, eru tekju- og eignarskattarnir 41 kr., en hér á landi 12 kr. Danir virðast þess vegna ekki hafa uppgötvað viðreisnarréttlætið enn þá. Þannig hefur hinum margvíslegustu aðferðum verið beitt til þess að auka álögur á almenning, jafnframt því sem gróðafélögum hafa verið gefnar sem frjálsastar hendur til gróðamyndunar og þau samtímis losuð sem mest við að þurfa að skila nokkru af þessum gróða til ríkisins. Afleiðingarnar hafa svo verið sívaxandi verðbólga og stöðugt rýrari kaupmáttur tímakaups. Fyrst eftir að þessar ráðstafanir voru gerðar, naut ríkissjóður aðeins góðs af þeim. Hann sópaði til sín tekjum, en það tók að sjálfsögðu nokkurn tíma, að áhrifin bærust til baka og stjórnin stæði við afgreiðslu fjárlaga frammi fyrir því að kljást við þau áhrif, og það var engu líkara en að stjórnarherrarnir héldu, að það kæmi ekki til þess, að þeir þyrftu nokkurn tíma að kljást við afleiðingar stefnu sinnar og aðgerða. Þeir voru furðulega djarfir við að gera enn frekari ráðstafanir, sem hlutu að auka á vöxt verðbólgunnar, svo sem með stórfelldri hækkun vaxta, sem hefur t.d. ofan á allar aðrar hækkanir á byggingarkostnaði hækkað húsnæðiskostnaðinn stórlega og orðið veigamikil ástæða til krafna almennings um launahækkun. Afleiðingarnar af þessari þenslustefnu allri hlutu að sjálfsögðu að koma fram, og hver hækkunin rak aðra í öllu efnahagslífinu. En stjórnarflokkarnir uggðu ekki að sér við afgreiðslu fjárlaga tæpu ári eftir að gengislækkunin mikla var framkvæmd, heldur töldu sjálfum sér trú um, að komið væri á fast verðlag, árleg aukning útgjalda ríkisins væri úr sögunni, og svo furðulegt sem það var, töldu þeir sér trú um, að með beinum verðbólguráðstöfunum hefðu þeir komið í veg fyrir árlega aukningu ríkisútgjalda. Við afgreiðslu þess fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, þarf þó enginn að efast um, hvaða afleiðingar þær ráðstafanir, sem viðreisnarstjórnin hefur staðið fyrir, hafa haft á ríkisbúskapinn. Frv., sem mótast af árangri þeirrar stefnu, sem átti að koma í veg fyrir árlega útgjaldaaukningu ríkissjóðs, er 1100 millj. kr. hærra en það fjárlfrv. var, sem verið var að afgreiða, þegar stuðningsmenn ríkisstj. kepptust mest við að lýsa yfir þeim árangri, sem stefnan mundi hafa og kæmi fram á næstu árum í föstu verðlagi og lítilli breytingu á upphæð ríkistekna, þ.e.a.s. sköttum og tollum. Það var helzt að heyra, að það yrði helzt fólksfjölgunin í landinu, 1–2%, sem mundi hreyfa fjárl, til hækkunar. En þessir tollar og skattar munu samkv. brtt. meiri hl. fjvn. verða á þeim fjárl., sem nú er verið að afgreiða, um 960 millj. kr. hærri en á fjárlögum 1961, en það er - um 76% hækkun á þremur árum. Stefna ríkisstj. hefur valdið slíkri óðaverðbólgu, að hækkunin á fjárlögum frá 1962–1963 og frá 1963–1964 er í hvort skiptið fyrir sig meiri en hækkunin var, þegar sjálf höfuðaðgerðin í efnahagsmálum var framkvæmd 1960, með hinni stórfelldu gengislækkun. Hið „normala“ ástand undir viðreisnarstjórn, þegar engar slíkar stóraðgerðir eru gerðar, sem raska öllum upphæðum í þjóðfélaginu, veldur þannig meiri skrúfu, meiri þenslu en jafnvel sjálf grundvallarbreytingin á genginu olli á sínum tíma og öllum þótti nóg um. Þetta segir sína sögu um það, hve sú verðbólgustefna, sem ríkisstj. hefur rekið, er stóreyðileggjandi fyrir efnahagslífið í landinu. En hún þjónar hins vegar vel þeim tilgangi að færa verðbólgugróðann á hendur skjólstæðinga ríkisstj. í þeim tilgangi er líka til hennar stofnað, og þess vegna vilja þessir skjólstæðingar viðreisnarstjórnarinnar, verðbólgubraskararnir í landinu, fyrir engan mun missa hana. Það er sýnilega ekki heldur ætlun stjórnarflokkanna að gera neinar þær ráðstafanir, sem orðið gætu til þess að draga úr þessari óheillaþróun fyrir alþýðu manna. Skattpíningarstefnunni á að halda miskunnarlaust áfram, og allt er gert, sem unnt er, til þess að sópa sem mestum fjárhæðum í ríkissjóð og seilast eftir óhóflegum greiðsluafgangi, sem fæst samtímis greiðsluhalla við útlönd. Hann á svo að jafna með erlendum lántökum. Hins vegar er engin viðleitni höfð í frammi til sparnaðar á rokkrum rekstrarútgjöldum. Oftast hefur þess þó verið gætt að sýna a.m.k. í orði, að stjórnarflokkarnir gætu jafnvel hugsað sér, að orðið „sparnaður“ væri til afnota fyrir fleiri en alþýðuheimilin í landinu, jafnvel við samningu fjárlaga ríkisins verði menn að muna eftir því, að það orð er til. A.m.k. hafa alloft verið höfð í frammi loforð og fyrirheit um, að í framtíðinni skuli reynt að spara á einhverjum liðum. En nú er ekki einu sinni minnzt á sparnað. Það er engu líkara en að sá dýrtíðarflaumur, sem nú byltist fram, dragi úr stjórnarliðinu allan mátt til að reyna að hamla á móti þeim ósköpum með svo áhrifalitlum aðgerðum, sem það sýnist vera að reyna að spara á einhverjum liðum fjárlaga. Ég held, að því sé ekki einu sinni borið við í þetta skiptið að lofa því að spara einhvern tíma seinna, enda er þess naumast að vænta, að stjórnarflokkarnir herði sig upp til þess, þegar höfð eru í huga afdrif fyrri sparnaðarloforða. Það er ekki ýkja langt síðan stjórnarflokkarnir samþykktu breytingar á tilhögun við álagningu tekjuskatta og eignarskatta. Þannig fengu þeir tækifærið til þess að ráða skjólstæðinga sína í ný störf, kjördæmaskattstjóra um allt land. Og þeim varð það á að lofa sparnaði um leið. Kostnaður við skattaálagningu er á núgildandi fjárl. áætlaður 8 millj. 479 þús. kr. og mun mörgum þykja ærið fé. En nýja kerfið, sem átti að spara kostnaðinn, er nú farið að verka. Og nú er áætlað, að kostnaður á næsta ári hækki um 78% eða rúmlega um 7 millj. kr. á einu ári og verði 15½ millj. kr. Allslæmt er nú með ýmsa liði á fjárlögum, sem engum sparnaði var lofað á, en það er þó yfirleitt hrein hátíð í samanburði við þá liði, sem lofað var að lækka. Þá var heitið úrræðum til sparnaðar á bifreiðakostnaði ríkisins. Það virðist líka hafa haft sín áhrif, sá liður hækkar úr 1 millj. kr. í 4. millj. kr. á næsta ári. Það er líklega eftirsóknarverðast, að stjórnarflokkarnir láti það sem minnst henda sig að tala um sparnað á einstökum liðum. Þeir þjóta bara þeim mun hærra upp á fjárlögum. Það er því ekki aðeins að einkenni fjárlagafrv. sé hin óhemjulega, skattheimta, heldur er útþenslustefnan á rekstrarliðum annað einkennið. Hið þriðja er svo það, að einasta aðgátin, sem á er höfð, er sú, að framlögum til nauðsynlegustu framkvæmda er haldið niðri. Ríkisbáknið hefur þanizt út í stjórnartíð viðreisnarstjórnarinnar. T.d. sést, ef borin eru saman fjárlög 1958 og frv. fyrir næsta ár, að kostnaður við 3 embætti ríkisins, borgardómara-, borgarfógeta- og sakadómaraembættið, hefur á þeim tíma hækkað úr 2.9 millj. kr. í 13 millj. kr. eða um 10.1 millj. kr. Það er 348% hækkun. Það væri líklega ekki talið gott, ef þær stofnanir, sem heimili eru kölluð, hefðu á sama tíma gert jafnmiklar kröfur um aukið rekstrarfé. Það er ekki einleikið, hve það hefur haft öfug áhrif, ef lofað hefur verið sparnaði á einstökum liðum. Það rætist á sama hátt og loforðið um fast verðlag, sem rætzt hefur með óðaverðbólgu. Eitt af sparnaðarloforðunum varðaði ríkislögregluna á Keflavíkurflugvelli. Það fyrirheit hefur verið efnt á þann hátt, að sá kostnaður hefur aukizt um 2 millj. kr. síðan 1960 eða um 50%. Þannig helzt útþenslan á rekstrarliðunum í hendur við stöðugt auknar álögur. Áður en ég kem að því, að gera grein fyrir þeim till., sem ég flyt til breyt. á fjárlagafrv., vil ég geta þess, að ýmis mál eru óafgreidd hjá n. og bíða 3. umr., svo sem byggingarmál, sjúkrahúsa, framlög til nýrra raforkuframkvæmda, vegamál og niðurgreiðsla á vöruverði. Um þau mál hef ég því ekki gert brtt. að þessu sinni né heldur við tekjuáætlun frv., fyrr en sýnt er, hverja afgreiðslu þær brtt. fá, sem ég hef lagt fram, og í ljós kemur, hvort samkomulag fæst í n. um þau mál, sem óafgreidd eru þar. Varðandi tekjuáætlunina hefur það komið fram, að ætlunin sé að hækka persónufrádrátt við álagningu tekjuskatts, og það er látið líta út sem eitthvert fyrirheit ríkisstj. um kjarabætur. Það er auðvitað hin mesta fjarstæða að líta þannig á, þegar tekið er tillit til hinnar feikilegu verðbólgu, síðan tekjuskattsstiginn var samþykktur. Það hefur ekki til þessa verið talið til sérstakra kjarabóta frá hendi stjórnarvalda, að tekjuskattsstigar hafi verið leiðréttir til samræmis við hækkað verðlag í landinu. Meðan launþegar fengu hækkað verðlag bætt með vísitöluálagi á laun, sáu skattstofurnar einfaldlega um að færa skattstigana til í samræmi við breytingar á vísitölunni, svo að tekjur, sem voru hliðstæðar frá ári til árs, þótt hærri væru að krónutölu, lentu ekki í hlutfallslega hærri skattstiga en áður. Þetta var sjálfsagt framkvæmdaatriði, sem enginn maður minntist sérstaklega á, hvað þá að það væri auglýst sem einhverjar kjarabætur. En svo litlu telur hæstv. núv. ríkisstj. sig hafa af að státa í sambandi við hagsmuni launþega í landinu, að hún er nú að burðast við að auglýsa þessi framkvæmdaatriði við skattálagningu, sem jafnan hafa verið talin sjálfsögð, sem einhverja jólagjöf frá sér. Það má segja, að lítið dregur vesælan. Þá kem ég að brtt. þeim, er nál. mínu fylgja. Fyrstu fjórum brtt. er rétt að gera grein fyrir í einu lagi, þar sem þær miða allar að því sama marki, að Íslendingar sameini sendiráð sín á Norðurlöndum í eitt, Íslendingar eru örsmá þjóð, og taka verður tillit til þess, þegar ráðstafað er sameiginlega fé landsmanna. Litlum þjóðum hættir stundum til þess, líklega af einhvers konar dulinni minnimáttarkennd, að ganga lengra fram í því en góðu hófi gegnir að keppa við stórþjóðirnar um að láta á sér bera, og ráðast þó í að halda uppi starfsemi, sem í rauninni er fjárhagsgetu þeirra ofviða með tilliti til takmarkaðrar nauðsynjar og gagnsemi þess, sem í er ráðizt. Þannig er það með þá þrákelkni okkar að stritast við að eiga ambassadora í öllum löndunum þrem, Danmörku, Noregi og Svíþjóð, þegar almenn skynsemi segir okkur, að fyrir verkefni þessara sendiráða ætti að vera unnt að sjá með einu sameiginlegu sendiráði á Norðurlöndum. Það er ekki einu sinni svo, að við höfum til þessa gert vinaþjóðum okkar á Norðurlöndum jafnt undir höfði með því að hafa ambassadora hjá þeim öllum og getum ekki hnikað málunum til þess vegna. Í Finnlandi er þarlendur ræðismaður, og ber ekki á öðru en það sé fullkomlega nægilegt til að annast fyrirgreiðslur fyrir Íslendinga og til að halda uppi heiðri Íslands, en það er hann, sem verið er að slægjast eftir með ambassadorastritinu annars staðar á Norðurlöndum. Áður voru á þessum stöðum sendiherrar, nú eru þeir orðnir ambassadorar. Ekki hefur það dregið úr útgjöldunum. Ég minnist þess úr menntaskóla, að sögukennarinn þar hélt því fram við nemendur, að ef erlend þjóð vildi ná sér niðri á Íslendingum á prúðan hátt þá þyrfti hún ekki annað en gera sendiherra sinn að ambassador, þá neyddust Íslendingar til þess að gera slíkt hið sama, en smáþjóð sem Íslendingar ætti nóg með að halda út sendiherrum sínum, þótt henni væri ekki gerður sá óleikur að breyta þeim í ambassadora og var á honum að heyra, að slíkar auknar mannvirðingar krefðust aukinna útgjalda. Þessi krafa og till. um, að Íslendingar láta skynsemina ráða og viðurkenni af hógværð og hjartans lítillæti, að það sé ekki skynsemi í því að hafa þrjá ambassadora á Norðurlöndum, þegar einn dugir, hefur verið borin fram mörg í ár. Slíkan hljómgrunn á þessi till., fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna, sem ár eftir ár hafa fellt till., hafa þó sjálfir í ræðum boðað þann sparnað, að af þessu verði, en jafnan rétt síðan upp hönd gegn því, að sparnaðurinn verði framkvæmdur. Er jafnan látið líta svo út, sem viljinn sé fyrir hendi, en svo seint hafi verið farið að hugsa fyrir þessu, að ekki sé hægt að láta verða af framkvæmdum á næstu fjárl., og svo endurtekur sagan sig næst Ég hef lagt til, að á næsta ári verði veitt allverulegt fé til eins sendiráðs á Norðurlöndum jafnmikið og á frv. er samtals ætlað til sendiráðanna í Kaupmannahöfn og Osló, þannig að gert er ráð fyrir því, að nokkur kostnaður verði af ríkjandi tilhögun á næsta ári, en á því tímabili verði þó gengið frá skipulagsbreytingunni. Á fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því, að sendiráðin á Norðurlöndum kosti samanlagt um 6. millj. kr. Með till. minni er gert ráð fyrir at spara um 1.6 millj. kr. á næsta ári, en sá sparnaður ætti að geta allt að því tvöfaldazt, þegar skipulagsbreytingin væri komin á og gilti allt árið. Ég held, að það sé meira en kominn tími til, að við látum verða af þessu. Allir flokkar eða a.m.k. þrír þeirra hafa látið þá skoðun uppi, að þessa breytingu beri að gera, og ég fæ ekki séð, að það sé eftir neinu að bíða. Þá hef ég gert till. um, að lækkaður verði kostnaður við sendiráðið í París, en það ásamt svokallaðri skrifstofu fastafulltrúa Íslands hjá NATO og UEEC, sem ekkert hefur þar að gera, kostar íslenzku þjóðina 3.7 millj. kr. á ári og miklu meira en nokkurt annað sendiráð Íslands, jafnmikið og sendiráðin í Stokkhólmi og Osló samanlagt. Lagt er til, að lagt verði fyrir þessa aðila úti í París að halda uppi starfsemi sinni innan þeirra takmarka, sem 3 millj. kr. fjárveiting leyfir, og virðist það þá allnokkuð. Þá legg ég til, að felldur verði niður liðurinn „kostnaður vegna Þingmannasambands Atlantshafsbandalagsins“. Ekkert er jafnfráleitt og að þjóð sem Íslendingar, sem aldrei hafa borið vopn og í hjarta sínu fyrirlíta alla hermennsku, gerist þátttakandi í hernaðarsamlögum stórþjóða og hervelda, og þó svo að við höfum látið ginna okkur til að gera slíka hluti og látum land okkar undir herbækistöð, þá fer auðvitað bezt á því, að við látum ekki sjá okkur á ráðstefnum aðildarríkjanna. Meðal slíkra höfum við ekkert til mála að leggja, enda virðast þeir fylgismenn hernaðarbandalagsins, sem sæti eiga hér á hv. Alþingi, helzt kjósa að líta á slíkar sendiferðir sem aðhlátursefni, hvað þá heldur almenningur í landinu, en skemmtanaskatturinn, sem þjóðin borgar, 185 þús. kr. á ári, er nokkuð mikill og væri betur varið til þarflegri hluta. Við 11. gr. flyt ég brtt. við liðinn: ríkislögregla á Keflavíkurflugvelli, í því skyni, að lækkuð verði þau óhemju útgjöld, sem við Íslendingar höfum af því að kosta löggæzlu á svæði hinna svokölluðu „verndara“ okkar suður á Keflavíkurflugvelli. En kostnaður við þá starfsemi hefur hækkað ár frá ári og um 2 millj. kr. síðan 1960 eða um 50% og er áætlaður á næsta ári tæpar 6 millj. kr. Samkv. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því, að ríkislögreglan á Keflavíkurflugvelli kosti þjóðina, auk rúml. millj. kr. kostnaðar við embætti lögreglustjóra þar, meira fé en rekstur búnaðarskólanna og garðyrkjuskólans samanlagt og meira fé en varið er á fjárlögum, hvort heldur er til skógræktarinnar í landinu eða sandgræðslunnar. Ríkislögreglan á Keflavíkurflugvelli kostar okkur 50% meira fé en ríkisstjórnarflokkarnir telja þjóðina hafa efni á að ráðstafa úr ríkissjóði til að byggja íþróttamannvirki í landinu. Svona geta þær krónur, sem píndar eru út úr skattþegnum í landinu, komið þjóðinni að misjafnlega miklu gagni. Við afgreiðslu fjárlaga er á ári hverju bitizt og togazt á um 10–100 þús. kr. framlag til að halda uppi nauðsynlegri löggæzlu úti á landi, aðallega á vertíðum. En á sama tíma er eytt um 6 millj. kr. til að halda uppi löggæzlu meðal erlendra dáta, sem ættu ekki að vera til í landinu. Ég hef ekki trú á, að það ylli neinum vandræðum suður á Miðnesheiði, þótt þessi kostnaður væri skorinn niður í 3.9 millj. kr. og lækkaður um þær nál. 2 millj., sem hann hefur hækkað um síðan 1960. Á fjárlagafrv. er ráðgert, að 4 millj. kr. verði varið til almannavarna. Fyrir því hafa verið færð margvísleg rök, að aðalástæðan til þess, að gera mætti ráð fyrir þörf á almannavörnum, ef þær annars hafa nokkurt gildi, er sú einfalda staðreynd, að herstöðvarnar eru skotmörk í hernaðarátökum. Þær leiða því hættuna yfir landsbúa og því meiri sem herstöðvarnar eru taldar mikilvægari. Til þess að forðast afleiðingar hernaðarátaka um Ísland er því starfræksla almannavarna ekki lausnarorðið, heldur er hitt vitið meira að losa sig við hættuvaldinn, skotmörkin, herstöðina, og bægja þannig hættunni frá, en ríghalda sér ekki við það að kljást aðeins við afleiðingarnar af því að leyfa herveldi að búa um sig hér á landi. Það er hæpin framkoma gagnvart landsbúum, svo að ekki sé meira sagt, að stofna þeim fyrst í stórfelldan lífsháska með því að leyfa útlendingum að setja upp skotmörk í landinu og heimta svo milljónir króna út úr skattpíndum almenningi til þess að hafa uppi einhverja tilburði um varnir, sem eins líklegt er að séu tilgangslausar gagnvart þeim lífsháska, sem landsmönnum hefur með þessum tiltektum verið stofnað í. Um það eru skiptar skoðanir, hvort nokkrum vörnum verði við komið í kjarnorkustyrjöld, þegar andrúmsloft, vatn og allir hlutir aðrir verða geislavirkir, og hvort til nokkurs sé að eyða fé til þeirra. Framlag til almannavarna er á frv. áætlað 3 millj. kr. hærra en á núgildandi fjárlögum. Um fyrirhugaðar framkvæmdir er nokkuð getið í aths. með frv., en frekari upplýsingar fengust ekki í n. og þótt óskað væri eftir, að forstöðumaður almannavarna mætti hjá n., þá varð ekki af því, að hann gerði það, hann virtist aldrei fyrirfinnast á yfirborði jarðar. Er fjarvist hans eitt af því örfáa, sem ég hef yfir að kvarta varðandi störf fjvn. Ætla verður, að fjórföldun framlags til almannavarna, samtímis því sem kalda stríðinu virðist vera að slota í heiminum og hugmyndir og ótti um heitt stríð fjarlægari en um langt árabil, sé ákveðin með hliðsjón af fyrirhuguðum framkvæmdum Atlantshafsbandalagsins í Hvalfirði, og er það að því leyti til rökrétt ályktun stjórnarvaldanna um stóraukna styrjaldarhættu og stóraukna lífshættu fyrir Íslendinga, sem af því mundi leiða. Íslendingar, sem fagnað hafa bættum friðarhorfum í heiminum, munu þó flestir álykta sem svo, að skynsamlegra væri að stuðla að því að koma í veg fyrir, að á almannavörnum þurfi að halda, með því að hverfa frá öllum fyrirætlunum um aukningu hernaðarmannvirkja í landinu og afnema þau, sem fyrir eru. Ég hef því lagt til í samræmi við þetta, að liðurinn til almannavarna verði ákveðinn ekki 4 millj. kr., heldur ½ millj. kr., og hef þá í huga, að eitt af hlutverkum almannavarna er að gera ráðstafanir til að reyna að forða tjóni af völdum náttúruhamfara, en á þeim megum við Íslendingar jafnan eiga von, eins og reynslan sýnir. Við 11. gr. hef ég einnig gert till. um breyt. á liðnum: kostnaður við ríkisskattanefnd og skattstofur. Núv. ríkisstj. hefur með lagasetningu gerbreytt því kerfi, sem beitt var áður við álagningu beinna skatta. Hæstv. núv. fjmrh. boðaði þessa breytingu við 1. umr. um fjárlög fyrir árið 1961 og sagði, að með þessu ætti m.a. að vinnast lækkun útgjalda. Þegar frv. um lagabreytinguna. sá dagsins ljós, leyfðu margir sér að draga í efa, að af Breytingunni hlytist sparnaður, hvað sem um annað væri að segja, þar sem bætt var inn í kerfið nýjum kjördæmaskattstjórum, en skattanefndir hins vegar lagðar niður. Það liggur nú fyrir, hver hefur orðið sparnaðurinn af þessum breytingum. Í fjárlfrv. er gert ráð fyrir, að kostnaðurinn við álagningu beinna skatta hækki frá fjárl. þessa árs um ríflega 7 millj. kr. Svona fór um sjóferð þá. Þegar svona fer um þær ráðstafanir, sem auglýstar eru sem sérstakar sparnaðarráðstafanir, er naumast við öðru að búast en aðrir liðir bólgni út, þeir sem engu hefur verið sérstaklega lofað um sparnað á, enda er ekki laust við, að svo sé. Landsmenn mundu þó eflaust sætta sig betur við svo verulegan kostnað við álagningu skatta, ef a.m.k. hluta þess kostnaðar væri varið til þess að stemma stigu við þeirri ósvinnu, sem allir virðast sammála um að viðgangist, að fjöldi gjaldenda, sem sérstaka. aðstöðu hefur, telji ekki fram nema hluta af tekjum sínum og kemst upp með það alla tíð. Aðstaða annarra er sú, að þeir hafa engin tök á að draga nokkrar tekjur undan skatti og eru skattlagðir fyrir hverja krónu, sem þeim er greidd, og verða þannig að greiða hærri skatta og útsvör en ella, ef allar tekjur kæmu fram og væru skattlagðar. Hver einasti maður getur tilnefnt fólk, sem sýnir með öllum lifnaðarháttum sínum, að það hefur miklum mun meiri tekjur en aðrir þeir, sem hærri skatta greiða og við fjölmörg fyrirtæki í landinu munu finnast dæmi þess, að starfsmenn, sem hafa ekki nema til hnífs og skeiðar, greiða hærri skatta en forstöðumennirnir, sem hafa mörg járn í eldinum og búa við þá lifnaðarhætti, sem þarf margföld laun hvers starfsmanns til þess að standa undir. Slíkt ástand er uppeldislega séð ekki hollt og hvetur ekki til þegnskapar. Aðrar þjóðir virðast ekki vera í vandræðum með að halda uppi svo ströngum aðferðum og svo miklu aðhaldi í þessu efni, að skattsvik hætta menn naumast á þar. Ég tel, að ekki væri ósanngjarnt að ætlast til þess, að tæpum helmingi þeirrar hækkunar sem ráðgerð er til að greiða kostnað af skattaálagningu á næsta ári, verði varið til sérstaks skatteftirlits, sem tryggi með öllum tiltækum ráðum, að komið verði í veg fyrir þau skattsvik, sem árum saman hafa viðgengizt í landinu og bitna síðan í hærri sköttum á þeim launþegum, sem fá allar tekjur sínar taldar fram. Þess vegna hef ég lagt til, að við greinartextann: kostnaður við ríkisskattanefnd og skattstofur - bætist: af fé þessu skal eigi minna en 3 millj. kr. varið til sérstaks eftirlits með skattframtölum. Þetta ákvæði er þó aðeins hugsað til bráðabirgða. Þessa starfsemi skattstofunnar þarf að ákveða með lögum og reglugerðum, sem ekki má dragast að verði sett. Við 12. gr. fjárlfrv. hef ég gert brtt. þess efnis, að veittar verði 250 þús. kr. sem byrjunarframlag til að kaupa og setja upp lyftu í Vífilsstaðahælið. Vífilsstaðahæli er þriggja hæða bygging auk kjallara, en þar er engin lyfta. Gerir það að sjálfsögðu bæði sjúklingum og starfsfólki mjög erfitt fyrir. Sú breyting hefur orðið á Vífilsstöðum undanfarin ár, að jafnhliða því sem berklasjúklingum hefur fækkað, hefur þar fjölgað mjög eldra fólki, sem er þar af öðrum orsökum en berklaveiki. Það eykur enn á þörfina, að komið verði fyrir lyftu í húsinu. Mjög erfitt er yfirleitt fyrir sjúkrahúsin að fá starfsfólk og því erfiðara sem aðbúnaður til starfa er lakari. Vífilsstaðahæli stendur að því leyti mjög illa að vígi, þar sem það er lyftulaust, og eru miklir erfiðleikar á að halda þar starfsfólki, ef ekki verður úr bætt. Við 13. gr. A hef ég gert eina brtt. Eins og ég áður hef tekið fram, geri ég ekki við þessa umr. brtt. um framlög til vegamála, þar sem þau eru órædd í n. og bíða 3. umr. Þá kemur það og til, að til afgreiðslu er hið nýja vegalagafrv. og ekki enn þá séð, hvaða breytingar verða gerðar á því í meðförum þingsins, en það tengist að sjálfsögðu ákvörðunum um framlög til vegamála. Eitt mál er það þó í sambandi við vegamálin, sem ég tel að hafi svo mikla sérstöðu, að þar komist ekkert annað nærri. Það er hið algera umferðaröngþveiti, sem nú ríkir að staðaldri á fjölförnustu umferðarleið landsins, Hafnarfjarðarveginum, þar sem hann liggur um Kópavog, og ég lýsti við 1. umr. um vegalagafrv. og einnig var rætt við 2. umr. Ég hef því viljað leggja sérstaka áherzlu á sérstöðu þessa vandamáls með því að flytja þá till. eina um vegamál við þessa umr., því að hvað sem öðru líður og hvernig sem vegalög verða afgreidd, verður ekki hjá því komizt, að ríkissjóður leggi fram fé til úrbóta í þessu efni, og það má alls ekki dragast. Um Fossvogsbrú fara nú um 15 þús. farartæki á dag, þ.e.a.s. rúmlega 10 á hverri mínútu að meðaltali allan sólarhringinn og að sjálfsögðu miklum mun meira, þegar umferðin er mest. Þá rofnar ekki bílalestin í baðar áttir tímum saman. Ég veit ekki nákvæmlega, á hve mörgum stöðum hliðargötur liggja út á aðalakbrautina á svæðinu milli Fossvogslækjar og Kópavogslækjar, en mér er nær að halda, að það sé á um það bil 15 stöðum. Þarna, þar sem mikill fjöldi skólabarna fer daglega um, vofa slysin yfir á hverjum degi þrátt fyrir allar varúðarráðstafanir, auk þess sem umferð getur ekki gengið svo greitt sem nauðsynlegt er. Fram til þessa hafa kröfur um úrbætur í þessu efni beinzt að vegamálastjórninni, en samkv. því frv. til vegalaga, sem nú liggur fyrir Alþingi, er gert ráð fyrir því, að Kópavogskaupstaður taki við þessu verkefni og fái til þess rúma 1 millj. kr. á ári, en heimilt er þó samkv. frv. að veita til sérstaklega nauðsynlegra framkvæmda af sérstöku framlagi, sem nemur alls um 2.7 millj. kr. á ári. Þau bæjarfélög, sem fá af aukaframlaginu, geta þó ekki fengið af því næstu 5 ár á eftir. Þetta þýðir, að Kópavogskaupstaður gæti í hæsta lagi fengið tæpar 4 millj. kr. fyrsta árið, þó að hann fengi allt aukaframlagið, og síðan ekki nema rúma milljón á ári næstu 5 ár. Eins og frv. er úr garði gert að þessu leyti og ef ekkert kemur annað til, er komið í veg fyrir, að í náinni framtíð verði bætt úr því vandamáli, sem alvarlegast er í umferðarmálum á Íslandi í dag. Hér þarf því að koma til kasta ríkisins nú þegar. Fram hjá því verður ekki heldur litið, að a.m.k. helmingur þeirrar umferðar, sem um þetta svæði fer, er umferð annarra aðila en þeirra, sem erindi eiga sérstaklega í Kópavog. Þar liggur þjóðbraut til Hafnarfjarðar og Suðurnesja. Hvert einasta farartæki, sem þangað fer, verður að fara um þennan veg. Á Kópavogskaupstað verður því ekki lögð sú skylda að leysa úr því umferðaröngþveiti, sem á þessum vegi er. Úrbætur á þessum vegakafla eru verkefni ríkisins. Ýmsar leiðir koma að sjálfsögðu til greina, aðalatriðið er, að verkefninu verði sinnt án tafar. En ég hef lagt til, að veittar verði á fjárlögum næsta árs 6 millj. kr. í þessu skyni. Sú upphæð dugir eðlilega ekki til fullnaðarframkvæmda og yrði byrjunarframlag, sem tryggði, að ekki drægist lengur, að í framkvæmdir yrði ráðizt. Við 13. gr. C hef ég gert till. um hækkun á framlagi til hafnarmannvirkja og lendingarbóta úr 17 millj. kr. í 25 millj. kr. í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir sömu upphæð og er á núgildandi fjárl., en sú tala hefur hækkað um 550 þús. kr. í meðförum fjvn. Kostnaður við hafnarframkvæmdir mun hafa hækkað um 15% á árinu, og ætti þá upphæðin, til þess að hún eigi ekki að teljast beinlínis lægri en í fyrra, að hækka af þeim sökum einum um 2½ millj. kr., og má þó þar til viðbótar telja víst, að kostnaður hækki á næsta ári vegna fyrirsjáanlegra launahækkana, og einnig má búast við, að vegna afnáms verðlagseftirlits á farmgjöldum verði þau hærri á næsta ári en þegar núgildandi fjárlög voru samin, og eru þó fremur orðin það nú þegar. Víðast hvar á landinu eru hafnarmálin brýnustu vandamál sveitarstjórnanna, ekki sízt eftir að meðalstærð báta hefur aukizt, verulega hin síðari ár samhliða fjölgun skipanna. Ríkissjóður er í verulegum vanskilum með greiðslur til sveitarfélaga vegna hafnarframkvæmda þeirra. Um n.k. áramót munu þessar skuldir að líkindum nema um 30 millj. kr. Nauðsynlegt er að lækka þennan skuldahala og gera sveitarfélögunum kleift að halda áfram hafnarframkvæmdum, sem víða eru það hagsmunamál, sem mest er brennandi. Enn mun ástandið í hafnarmálum í heild ekki vera betra en svo, að meiri hl. þeirra skemmda, sem á skipastólnum verða, á sér stað í höfnunum. Meðan svo er, má framlag ríkisins ekki fara hlutfallslega lækkandi, eins og verða mundi samkvæmt fjárlagafrv., og hef ég því lagt til, að það hækki um 25 millj. kr. Um ráðstöfun eða skiptingu á þeirri hækkun, sem ég legg til að samþykkt verði, á milli einstakra hafna mun ég ekki fjalla fyrr en ljóst er, hvort hún fæst samþykkt. En þó vil ég geta einnar hafnar sérstaklega, sem ég tel mjög afskipta og ekki fékkst nægileg leiðrétting á innan nefndarinnar. Þar á ég við Kópavogshöfn, sem of oft hefur verið afskipt áður. Fyrir n. voru lagðar þær upplýsingar, sem eru rangar og ég mótmælti, að ekki væri ætlun Kópavogskaupstaðar að vinna að hafnarframkvæmdum á næsta ári. N. var gert mjög erfitt um vik við ákvörðun um skiptingu hafnafjár, þar sem till. um það og nauðsynlegar upplýsingar bárust ekki fyrr en á síðustu stundu, og er það algerlega óviðunandi í svo viðamiklu máli, en upplýsingar og till. bárust þeirri undirnefnd fjvn., sem um hafnarmálin fjallaði, ekki fyrr en að morgni 10. des., og að morgni næsta dags voru þessi mál afgreidd úr fjvn. Ég hef síðan fengið í hendur bréf bæjarstjóra Kópavogskaupstaðar, þar sem hann sækir fyrir hönd bæjarins hinn 2. febr. 1963 um hluta af enska framkvæmdaláninu til hafnarframkvæmda, sem bærinn hyggst ráðast í því bréfi fylgdi lýsing og kostnaðaráætlun frá vitamálastjóra frá 19. jan. s.l. um þessar framkvæmdir, svo að það hefði ekki átt að þurfa að fara neitt á milli mála um fyrirætlanir bæjaryfirvalda Kópavogskaupstaðar. Kaupstaðurinn gat ekki fengið fyrirgreiðslu vitamálaskrifstofunnar til tæknilegs undirbúnings framkvæmdanna vegna skorts á verkfræðingum, en hjá stofnuninni munu nú starfa aðeins tveir verkfræðingar, en þyrftu að vera 8, ef vel ætti að vera. Kópavogsbær leitaði þá aðstoðar annarra aðila í þessu máli. En ég tel varhugavert að haga svo skiptingu hafnafjár, að óhjákvæmilega lítur svo út, að þeir, sem hafa þann hátt á til að hraða tæknilegum undirbúningi framkvæmda að leita aðstoðar annarra en þeirrar opinberu stofnunar, sem vegna verkfræðingaskorts getur ekki annað því, verði látnir gjalda þessa áhuga síns, þegar úthlutað er fé til hafnarframkvæmda. Kópavogskaupstaður er að því leyti verr staddur en aðrir kaupstaðir, að hann er miklu skemmra á veg kominn en þeir að byggja sína höfn. En framlag til Kópavogshafnar sker sig algerlega úr í till. þeim, sem gerðar hafa verið um fjárveitingar til kaupstaðanna. Tveir kaupstaðir fá 700 þús. kr. hvor, þrír fá 600 þús. kr. hver, einn fær 500 þús., fjórir fá 450 þús., einn fær 300 þús., en talið var, að hann ætti fé til ráðstöfunar til hafnarframkvæmda, framlag, sem honum hafði áður verið veitt í annars konar mannvirki, sem hætt væri við að byggja, svo að upphæðir kaupstaðanna eru þá 700 þús., 600 þús., 500 þús. og 450 þús. kr. Svo kemur Kópavogskaupstaður, sem er að verða þriðji stærsti bær landsins, með 250 þús. kr. fjárveitingu, og það er ekki í fyrsta sinn, sem hans hlutur er smærri en efni standa til. Vandamál fiskvinnslustöðvanna í dag er ekki sízt það að fá starfsfólk. Margir hafa sótt um aðstöðu við Kópavogshöfn, vegna þess að þar eru möguleikar á að fá vinnuafl, sem til þessa hefur ekki verið nýtt, a.m.k. ekki við útflutningsframleiðsluna. Þess vegna er því fé vel varið, sem veitt er til þess að bæta aðstöðu í Kópavogshöfn, og lágmarkskrafa, að hlutur Kópavogsbæjar sé ekki hlutfallslega miklu minni en annarra og að ekki sé byggt á röngum upplýsingum við úthlutunina. Þá hef ég flutt aðra brtt. við 13. gr., á þá lund, að stýrimannaskólanum verði veittar 25 þús. kr. til útgáfu kennslubóka, sem stofnunina skortir. Má varla minna vera en skólinn hafi þær kennslubækur, sem nauðsynlegar eru, til þess að starfsemi hans komi að gagni. Við 14. gr. hef ég flutt brtt. þess efnis, að framlag til íþróttasjóðs hækki úr 2 millj. kr. í 5½ millj. kr. Hag íþróttasjóðs er svo illa komið, að algert óefni má teljast. Í lögum er kveðið um skyldu ríkisins til að greiða hluta af byggingarkostnaði íþróttamannvirkja í landinu, en fjárveitingar á fjárlögum hafa verið af svo skornum skammti og í svo miklu ósamræmi við þá greiðsluskyldu, sem myndast á ári hverju vegna framkvæmda ýmissa aðila í þessum málum, að skuldir sjóðsins við þá, sem byggja íþróttamannvirki, aukast ár frá ári. Er því naumast um annað að ræða en hækka bein framlög til íþróttasjóðs eða finna honum fleiri tekjustofna. Einnig þarf að koma meira skipulagi á framkvæmdir í íþróttamannvirkjagerð, þannig að ekki sé svo á málum haldið, að í einu og sama sveitarfélagi sé t. d. byrjað á byggingu jafnvel nokkurra mannvirkja, sem síðan eru öll í byggingu árum saman og ekkert þeirra kemur að notum. Í stað þess þarf að beina fjármagninu hverju sinni í nauðsynlegustu framkvæmdina og ljúka henni á sem skemmstum tíma. Til þess að íþróttasjóður geti fullnægt skyldum sínum á næsta ári, þyrfti framlagið að vera um 30 millj. kr. vegna samansafnaðra skulda, og verður sýnilega ekki hjá því komizt að hækka framlagið meir en í 3 millj. kr., og hef ég, eins og áður greindi, lagt til, að það verði ákveðið 5½ millj. Menn skyldu ætla, að svo áhugasamir sem Íslendingar eru um fortíð sína og sögu, væri eitt af meiri háttar verkefnum þjóðminjasafnsins það að annast fornleifarannsóknir og þær væru skipulega og að staðaldri stundaðar. En því er ekki að heilsa. Til rannsókna og ferðakostnaðar eru stofnuninni ætlaðar 40 þús. kr. á ári. Þegar greiddur hefur verið rekstrarkostnaður bifreiðar, er, svo sem hver maður getur séð, lítið eða ekkert eftir til að sinna fornleifarannsóknum. Ég hef því lagt til, að liður þessi verði hækkaður í 100 þús. kr., sem að vísu er of lágt, en sýndi þó vilja Alþingis, að þessu þjóðlega verkefni verði sinnt meira en unnt hefur verið til þessa og kunnáttumönnum okkar á þessu sviði fengin aukin verkefni til að spreyta sig á. Við 14. gr. hef ég enn fremur flutt þá brtt., að framlag til skálda, rithöfunda og listamanna verði hækkað úr 2134 456 kr. í 3.1 millj. kr., og er þá miðað við sem næst 45% hækkun, til jafns við þá meðalhækkun, sem orðið hefur á launum opinberra starfsmanna á þessu ári. Hafi launahækkun til opinberra starfsmanna verið miðuð við það, að þeir hafi dregizt aftur úr undanfarin ár, á það ekki síður við um rithöfunda, skáld og listamenn. Í síhækkandi verðlagi hefur hlutur þeirra rýrnað ár frá ári. Og með því að áætla framlagið á fjárlfrv. ekki hærra en í fyrra, þrátt fyrir allar verðhækkanir, er sýnilega til þess ætlazt, að þeirra hlutur rýrni enn í þetta skipti. Þótt við séum allir áhugasamir um efnahagslega og tæknilega uppbyggingu í landinu, megum við ekki láta það verða til þess að loka augunum fyrir öðrum verðmætum. Hlutfallslega mjög litlu af tíma Alþingis er varið til umr. um menningarmál, en við afgreiðslu fjárlaga ætti ekki að koma fram slíkt vanmat á starfi á skapandi listamanna sem upphæðin á fjárlagafrv. til skálda, rithöfunda og listamanna ber vitni um. Við tryggðum ekki rétt okkar til að teljast sérstök þjóð með innflutningi á verkfærum og byggingu verksmiðja, þótt allt sé það nauðsynlegt. Tunga okkar og sjálfstæð lifandi menningarstörf er þar grundvöllurinn. Í þeirri baráttu, sem þjóðin þarf að staðaldri að heyja fyrir sjálfstæðri tilveru sinni og aldrei má niður falla, hlýtur hún ekki sízt að treysta á rithöfunda sína, skáld og listamenn. Við megum því ekki láta framlög til þeirra dragast sífellt aftur úr, eins og við metum störf þeirra einskis. Við 16. gr. geri ég till. um, að framlag til búreikningaskrifstofu Búnaðarfélags Íslands verði hækkað úr 100 þús. kr. í 300 þús. kr. Um gildi landbúnaðar á Íslandi og stöðu hans í efnahagslífinu og allan tilverurétt hafa löngum staðið miklar deilur, og margir eru þar kallaðir, sem koma fram sem sérfræðingar í umr. og fella dóma um þessa hluti. Sannleikurinn er þó sá, að verulega skortir á um viðunandi gögn í þessum málum og þá ekki sízt reglulega og nákvæmlega færða búreikninga. Til þessa hefur skort nægjanlega fjárveitingu í þessu skyni, til þess að þessara grundvallargagna yrði aflað sem þyrfti, og ég hef því gert till. um, að úr þessu yrði bætt að nokkru leyti með því að hækka fjárveitinguna til búreikningaskrifstofunnar í 300 þús. kr. Þá hef ég á 16. gr. einnig gert till. um hækkun á framlagi til fiskileitar og síldarrannsókna og veiðitilrauna úr 9 millj. 50 þús. kr. í 15 millj. kr. Næstum allur útflutningur okkar er fiskur og fiskafurðir. Öll okkar afkoma er því háð þeim afla, sem dreginn er úr sjó. Á meðan við höfum ekki lagt meiri áherzlu en nú á fullvinnslu fisks og höfum því ekki þær verksmiðjur og tæki, sem þarf til þess að margfalda verðmæti aflamagnsins, en leggjum í staðinn alla áherzluna á aukningu fiskiskipaflotans, verðum við enn um skeið að treysta á aflamagnið nær eingöngu, og byggjum við í rauninni, meðan svo er, allar okkar vonir um aukna þjóðarframleiðslu á síauknu aflamagni. Þetta er hættuleg stefna, sem þarf að breytast í þá átt, að við hættum að keppa fyrst og fremst eftir sífellt meira aflamagni, því að þar getur hámarkið legið skemmra undan en okkur grunar. En í dag er staðreyndin sú, fram hjá henni verður ekki gengið, að það er aflamagnið, sem ræður mestu um afkomuna. Þess vegna verðum við í samræmi við það að gera skipulegar ráðstafanir til þess að auðvelda fiskiskipum okkar að ná hámarksafköstum jafnt með fiskileit og tilraunum með nýja veiðitækni. Einkum er orðið knýjandi, að togaraflotanum verði sinnt að þessu leyti. Afkoma togaranna hefur um nokkuð langt árabil verið svo léleg, að jafnan liggur við stöðvun. Samt hefur á þessum tíma verið svo stórlega dregið úr því, að sinnt sé fiskileit fyrir þá, að segja má, að sú þjónusta sé úr sögunni. Vegna þess, hversu útbúnaði togaranna er áfátt um geymslu aflans, miðað við skip margra annarra þjóða, sem útbúa sín skip frystivélum og vinna aflann um borð, þá er þeim mjög erfitt um vik að sækja á fjarlæg mið án þess að hafa upplýsingar um veiðihorfur á einstökum svæðum. Nýjustu togararnir okkar eru þó upphaflega byggðir að stærðinni til sérstaklega til þess að sækja langt til fanga. En þegar langt er sótt og geymslumöguleikar litlir, er sá tími, sem togararnir geta verið að veiðum á miðunum, mjög takmarkaður og því alveg undir hælinn lagt, hvort þeir hitta á þau svæði á víðáttumiklum miðum, eins og Nýfundnalandsmiðunum, þar sem helzt er afla að fá, en hann getur að sjálfsögðu verið mjög mismunandi á einstökum stöðum á miðunum. Til þess að auka aflavon togaranna þurfa þeir að hafa stuðning af skipi, sem fyrst og fremst fer um veiðisvæðin og leitar að fiski, en of mikið hefur verið um það, að hafi fiskileitarskip verið send af stað, hafa þau um of leitazt við að fá sjálf afla, en farið þeim mun minna um svæðin. Erlendar þjóðir, sem stunda að staðaldri veiðar við Nýfundnaland, hafa a.m.k. sumar hverjar leitarskip, sem einungis leita að fiski og færa sig af svæðunum og á önnur, þegar fiskiskipin koma á staðinn eftir tilvísun þeirra. Ég hef orðið var við, að togarasjómönnum finnst þessu máli allt of lítið sinnt og þykir mikill munur vera á þjónustunni við vélbátaflotann að þessu leyti, t.d. á síldveiðum á sumrin, þegar bæði skipum og flugvélum er beitt við síldarleit. Togarasjómenn kvarta jafnvel yfir því, að þeir fái ekki svo mikið sem upplýsingar um legu hafíssins á þeim svæðum, sem þeir þurfa að fara um. Þessum málum þarf að sinna betur, og til þess þarf að veita fé. Það má vera, að sumum þyki slík starfsemi dýr. En það er líka dýrt að láta hvern togara með fullri áhöfn þjálfaðri til veiða og öll veiðitæki þurfa að eyða mestum tíma sínum í leit að upplýsingum, sem sérstakt leitarskip gæti veitt öllum flotanum. Það segir líka lítið um veiðimöguleikana á Nýfundnalandsmiðum t.d., þótt einhver togari fari þangað og leiti að fiski á þeim víðáttumiklu miðum þá örfáu daga, sem hann hefur til þess, og fái svo e.t.v. lítinn afla og verði að snúa heim. En árangurinn af þessari för eru einu upplýsingarnar og verða jafnvel dómur hjá öllum flotanum um veiðihorfur á þessum fjarlægu miðum. Vandamál togaraútgerðarinnar eru mjög alvarleg, og það er á því fullkomin nauðsyn, að aukin verði framlög til fiskileitar, ef það mætti verða til þess að bæta hag hennar. Í sambandi við mál togaraútgerðarinnar vil ég geta þess, að mig undrar nokkuð, að út af fjárlagafrv. skuli hafa verið tekið framlag til togaranna, 15 millj. kr., sem er á núgildandi fjárlögum. Að vísu var þá miðað við, að um bætur fyrir liðinn tíma væri að ræða. En útgerðina skiptir ekki mestu, fyrir hvað látið er heita, að stuðningur sé veittur. Aðalatriðið er, að hann sé veittur, og það er ekki síður þörf á honum nú en í fyrra. Ég hef ekki gert till. um, að liðurinn verði tekinn upp á fjárlög aftur, þar sem þetta mál hefur enn ekki komið til umr. í fjvn. og engar upplýsingar liggja fyrir um það, hvað ríkisstj. hyggst fyrir um stuðning við togaraútgerðina. Og ég vildi leyfa mér að óska eftir því, að hæstv. sjútvmrh. skýrði þingheimi frá því nú við 2. umr. um fjárlögin, hvers er að vænta í þessu efni. Ég fyrir mitt leyti tel, að hjá fjárhagsaðstoð í einhverri mynd til togaraflotans verði ekki komizt. Síðasta brtt. mín við 16. gr. er um byggingu iðnskóla í Hafnarfirði. Iðnskólinn í Hafnarfirði er gömul og gegn stofnun, sem lengi var til húsa í Flensborgarskólanum, en hefur nú um skeið verið í leiguhúsnæði hjá Bæjar- og héraðsbókasafninu í Hafnarfirði. Iðnskólinn þrengir að rekstri bókasafnsins og hamlar ýmsum þáttum í rekstri þess. Auk þess er húsnæði það, sem hann hefur til afnota, svo lítið fyrir skólann, að til vandræða horfir. Fjórar bekkjardeildir eru þar í tveimur stofum, svo að kenna verður frá kl. 8 á morgnana og langt fram á kvöld. Það er því ætlun forráðamanna bæjarins að hefja byggingu nýs iðnskóla og hafa sótt um fjárstyrk til þess til fjvn., en einhverra hluta vegna sýnist það hafa farizt fyrir að senda tilskilin gögn til fræðslumálastjóra á réttum tíma, og virðist sem það atriði eigi að koma í veg fyrir, að Hafnfirðingar hljóti þá fyrirgreiðslu í þessu efni, sem lagt er til í till. fjvn. að veita Reykvíkingum, Selfyssingum og Akureyringum. Ég held, og það vita allir aðrir nm. fjvn., að þess finnast dæmi við afgreiðslu þessa fjárlagafrv., að erindi, sem send hafa verið fjvn., hafa verið þannig úr garði gerð, að þau hafa ekki beinlínis verið meðmæli með því, að þeim yrði sinnt, þrátt fyrir að það hafi verið gert, einmitt vegna þess að nm. hafa ekki viljað láta góð málefni gjalda þess, hvernig á málum kann að vera haldið og umsóknum er hagað frá þeim, sem sótt hafa. Þess vegna er það einnig ástæðulaust í sambandi við iðnskóla Hafnarfjarðar. Ég ætla út af fyrir sig ekki að afsaka það, að gögn hafa ekki verið send réttum aðilum á réttum tíma, svo að hægt er að túlka þau vinnubrögð sem takmarkaðan áhuga á málinu. En þó svo að núverandi ráðamönnum Hafnarfjarðar hafi orðið það á að sinna ekki þessu máli sem skyldi, þá þykir mér ástæðulaust fyrir hv. Alþingi að láta iðnskólann í Hafnarfirði og Hafnfirðinga almennt gjalda þess, og mér þykir sérstaklega sitja illa á stjórnarflokkunum að ætla að láta Hafnfirðinga gjalda þess frekar en þeir gera nú þegar að hafa Sjálfstæðisflokkmenn við forustu í bæjarmálum. Á það er ekki bætandi. Ég hef því lagt til, að við till. fjvn. um styrk til byggingar iðnskóla í Reykjavík, á Akureyri og Selfossi verði bætt styrk til iðnskóla Hafnarfjarðar, 500 þús. kr. Hjá frændþjóðum okkar á Norðurlöndum og víðast hvar í heiminum er litið á húsnæðisþörf manna sem eina af frumþörfum þeirra, sem ríkinu ber að sjá um að þeir geti fullnægt án þess að þurfa að greiða einhverjum aðilum í þjóðfélaginu stórgróða um leið. Hér er ófullnægð húsnæðisþörf vísasti gróðavegur þeirra, sem yfir fjármagni ráða. Vegna látlausra verðhækkana á byggingarefni í kjölfar gengislækkana og vegna vaxtaokurs og álags til þeirra, sem gera sér húsbyggingar að gróðalind, ríkir nú geigvænlegur húsnæðisskortur í Reykjavík og nágrenni og víðar á landinu. Verðlag á húsnæði miðað við launakjör er orðið svo óskaplegt, að ¾ af árstekjum fyrir 8 stunda vinnu verkamanns fara til greiðslu aðeins á vaxtakostnaði meðalíbúðar. Í rauninni er ekkert það lánakerfi til íbúðabygginga til í landinu, sem geri mönnum kleift að eignast íbúð án þess að bæta á sig margra ára stanzlausum þrældómi ofan á venjulegan vinnudag, og er þá jafnan tvísýnt um, að hún dugi til. Af þeim íbúðum, sem byggðar eru, eru verkamannabústaðir viðráðanlegastir alþýðu manna, og eru þau kjör, sem mönnum eru nú boðin, þó stórum lakari en þegar stofnað var til þeirrar starfsemi. Hvað sem því líður, er það þó svo, að enn rennir margur verkamaðurinn vonaraugum til þessara bygginga og telur sér helzt fært að eignast þar húsnæði fyrir tilstyrk byggingarsjóðs verkamanna. Þessar byggingarframkvæmdir þarf að auka til að reyna að hamla á móti húsnæðisskortinum, sem ævinlega bitnar mest á hinum efnaminnstu og stærstu barnafjölskyldum. Ég hef því lagt til, að framlag til byggingarsjóðs verði hækkað úr 7 millj. kr. í 12 millj. kr. Á 17. gr. fjárlfrv. eru veittar 15 þús. kr. til Iðnnemasambands Íslands, og er það ærið lág upphæð til svo fjölmennra, en fjárvana félagssamtaka, miðað við þær upphæðir, sem öðrum aðilum eru veittar. Landssamband ísl. iðnaðarmanna, sem eru rík samtök, fá t.d. úr ríkissjóði eigi minna en milljónarfjórðung. Þykir mér lágmark, að Iðnnemasambandinu verði veittar 50 þús. kr., og legg til á þskj. 136, að svo verði gert. Alþýðusamband Íslands hefur af miklum stórhug ráðizt í að reisa orlofsheimili verkamanna í landi samtakanna austur í Hveragerði. Þar er gert ráð fyrir litlum húsum, sem einstök verkalýðsfélög geta keypt, svo og nauðsynlegum, sameiginlegum byggingum. Það var mikill mannréttinda- og menningarsigur, sem vannst, þegar verkamönnum var tryggður orlofsréttur með lögum. Þegar unninn er að staðaldri jafnlangur vinnudagur og meginhluti verkafólks gerir nú, er gildi þeirrar hvíldar, sem orlofslögin eiga að tryggja, þessu fólki meira virði en nokkru sinni fyrr. En á það hefur frá upphafi skort, að félagsmönnum verkalýðsfélaganna væri búin aðstaða til þess að njóta sumarleyfisins á þann hátt, sem flestir kjósa, að hverfa úr hinu daglega umhverfi, sem menn snúast í, komast með fjölskylduna í skemmtilegt umhverfi og þægilegar aðstæður. Slíkar aðstæður er Alþýðusamband Íslands nú að búa verkafólki, og þá framkvæmd, sem er sómi þjóðarinnar allrar, ber Alþingi að styðja og það myndarlega. Á meðan ríkisstj. vinveitt verkalýðssamtökunum fór með völd, var veitt ein millj. kr. á fjárlögum til þessara framkvæmda, og var milljón þó meira virði þá en nú. Síðan hefur þessi upphæð verið lækkuð og getur deilzt á fleiri aðila. Ég hef gert till. um, að liðurinn til orlofsheimila verkalýðssamtakanna verði orðaður svo: Til orlofsheimila verkalýðssamtaka 1 millj. 475 þús. kr., þar af til Alþýðusambands Íslands eigi minna en 1 millj. kr. Víðast munu það hafa verið samtök kvenna, sem hafa beitt sér fyrir því, að komið væri upp dagheimilum í bæjum. Ýmist hafa það verið almenn kvenfélög eða verkakvennafélög. Þeim hefur verið ljós hin brýna þörf á slíkum stöfnunum fyrir þau heimili, sem einhverra hluta vegna þurfa þess með, að konan vinni úti eða létti störfin á heimilinu með því að koma einu eða fleiri börnum á dagheimili. Rekstur slíkra dagheimila og vistheimila fyrir börn verður dýrari með ári hverju, og þótt ekki fjölgi slíkum stofnunum svo sem þörf væri á, deilist sú upphæð, sem ríkið veitir til styrktar þeim, þó í sífellt fleiri staði. Svo oft fer það saman, að efnahagur þeirra, sem mesta þörf hafa á þjónustu slíkra heimila, er bágari en hinna, sem frekar geta án hennar verið, að ekki má byggja þessa starfsemi á því, að vistgjöld geti staðið undir kostnaði. Vaxandi dýrtíð gerir þá stefnu sífellt erfiðari í framkvæmd, að þeir, sem mesta hafa þörfina, geti notið starfseminnar, og því er brýn nauðsyn á, að ríkið auki nú sinn hlut, sem hefur verið miklum mun lægri en þetta málefni á skilið að hann væri. Ég hef lagt til, að framlagið til sumardvalarheimila, dagheimila og vistheimila verði hækkað úr 300 þús. kr. í 600 þús. Þá kem ég að þeim till., sem ég flyt um breyt. á 20. gr., eignahreyfingum. Fyrsta till. er um 4 millj. kr. framlag til byrjunarframkvæmda við byggingu nýs geðveikrahælis. Á undanförnum árum höfum við Íslendingar unnið margvísleg stórvirki í byggingarmálum. Auk alls þess fjölda, sem byggður hefur verið af dýrum og íburðarmiklum íbúðum, má hvarvetna sjá glæsilegar stórbyggingar, ekki aðeins þeirra gróðafyrirtækja, bankastofnana og annarra, sem hirt hafa drjúgan skerf af þeim arði, sem vinna almennings hefur skapað á undanförnum árum, heldur ný skólahús, félagsheimili og samkomuhús, kirkjur og íþróttamannvirki. Þess vegna er það svo, að flestum, sem kynntu sér þær aðstæður, sem við búum geðsjúklingum varðandi húsnæði og húsbúnað, hlyti að hnykkja við að horfast í augu við þær staðreyndir, sem við blasa í því efni. Það er engu líkara en við höfum gleymt þessu fólki og það búi enn við aðstæður, sem tilheyra allt öðrum tíma en þeim, sem við lifum á. Á Kleppi er talið, að ef tekinn væri úr notkun sá hluti húsnæðisins, sem er algerlega óhæfur, en er þó notaður nú, mætti telja, að rúm væri fyrir 100 sjúklinga, og væri þá aðbúnaður á nokkurn veginn lægsta stigi, því að húsakynni eru slík, að þau geta aldrei orðið nema á lægsta stigi, þótt sjúklingum fækkaði. En nú eru í þessu húsnæði um 280 sjúklingar, og er þó talið, að eðlileg þörf til jafns við það, sem gerist með öðrum þjóðum, ætti að vera miðuð við 500 rúm. Þess gerist ekki þörf að lýsa því ástandi, sem ríkir á sjúkrahúsi, sem er í eldgömlum, raunar óhæfum húsakynnum með 280 sjúklinga, þar sem í rauninni komast ekki nema 100 fyrir, enda verður því naumast lýst með þeim orðum, sem hæfa. Það er í rauninni hvort tveggja jafnfurðulegt, að það skuli fást starfsfólk til þess að vinna við þessar aðstæður, og hitt, að þar skuli nokkur sjúklingur geta fengið bata. Ég tek það fram, að þegar ég minnist á þetta mál og flyt um það till., þá er ég ekki að deila á hæstv. núv. ríkisstj. fyrir vanrækslu í þessu efni. Vanrækslan er miklu eldri en svo og verður engum sérstökum kennd. En ég hef þá trú, að menn muni gera sér grein fyrir því, að á meðan við bætum ekki fyrir þá vanrækslu, sem við höfum sýnt þeim sjúklingum, sem eru e.t.v. ólánssamastir af öllu fólki, og gerum það á þann eina hátt, sem um er að ræða, að byggja nýtt geðveikrahæli, þá getum við ekki verið stoltir af neinum þeim glæsilegu skólum, félagsheimilum, kirkjum og samkomusölum, sem við höfum byggt á undanförnum árum. Þegar sá skilningur er fenginn, mun ekki á löngu líða, þar til Kleppsspítalinn heyrir fortíðinni til. Önnur till., sem ég flyt við 20. gr., er um hækkun á framlagi til byggingarsjóðs Listasafns ríkisins úr 500 þús. í 1 millj. kr. í byggingarsjóð. En vegna síaukinnar dýrtíðar má segja, að þau framlög þoki byggingarmálum þess ekkert áleiðis og þessi upphæð sé í rauninni ekki hærri en svo, að hún geri ekki meira en jafna upp þá rýrnun, sem árlega verður á sjóðnum vegna aukins byggingarkostnaðar ár frá ári. Er því lagt til, að upphæðin verði að þessu sinni höfð tvöföld við það, sem hún hefur verið. Liðurinn til fyrningarsjóðs ríkisbifreiða er á fjárlagafrv. 3 millj. kr. hærri en sambærilegur liður á fjárl. frá í fyrra, á núgildandi fjárlögum, hann var í fyrra 1 millj. kr., en er nú áætlaður 4 millj., án þess að séð verði, að til þess liggi nein rök eða gild ástæða. Þessi hækkun, fjórföldun á útgjöldum á einu ári, kemur þvert ofan í sérstök fyrirheit um sparnað á bifreiðakostnaði ríkisins. Er lagt til, að liðurinn verði áætlaður 1½ millj. kr., og virðist ærið nóg að hækka liðinn um 50% frá því í fyrra. Síðasta brtt., sem ég flyt, er þess efnis, að veittar verði 3 millj. kr. til byggingar haf- og fiskirannsóknarskips. Framkvæmdir í því máli hafa dregizt ótrúlega á langinn miðað við þá miklu þörf, sem er á því, að Íslendingar, sem allt eiga undir þeim afla, sem hafið gefur, eignist fullkomið haf- og fiskirannsóknarskip til afnota fyrir það mannval sérfræðinga, sem við eigum til þess að annast störf á slíku skipi. Því lengur sem dregst, að hafizt verið handa, því lengur sem máli þessu verður velt og raunhæfar framkvæmdir dregnar á langinn, því meir rýrnar sá byggingarsjóður, sem safnað hefur verið í þessu skyni og mun nú nema líklega um 10 millj. kr. Virðist einsætt, að ríkissjóður taki upp beinar, árlegar fjárveitingar, sem hægt verði að miða við, þegar samið verður um smíði skipsins, og er því gerð till. um, að á næsta ári verði veittar 3 millj. kr. til þess að ýta undir, að framkvæmdir geti hafizt sem fyrst. Herra forseti. Eins og ég gat um í upphafi máls míns, eru fjárlög nú afgreidd við þær sérstæðu aðstæður, að afleiðingarnar af verðbólgustefnu ríkisstj., skattpíningu hennar og kjaraskerðingu allri hafa náð því hámarki, að verkalýðsstéttin í landinu hefur orðið að hefja víðtækustu verkföll, sem orðið hafa á Íslandi, til þess að freista þess að fá bætta að einhverju leyti a.m.k. þá kjararýrnun, sem þessi stefna ríkisstj. hefur valdið. Þessar afleiðingar blasa við í ljósi þeirrar staðreyndar, að viðreisnarstefnan hefur á tímum uppgripaafla og eindæma góðæra ekki megnað að viðhalda þeim kaupmætti tímakaups verkafólks, sem það bjó við eftir 15 síldarleysissumur, áður en viðreisnarstefnan var tekin upp. Sú stefna hefur ekki aðeins haldið fyrir verkafólki þeim hlut, sem það með réttu á af aukinni framleiðslu, heldur hefur þar á ofan rifið af þeim hlut, sem verkafólk áður hafði. Það er ekki til neins að ætla að kenna kauphækkunum verkafólks um ófarir viðreisnarstefnunnar, sem nú er að komast í þrot. Verkafólk býr nú við 20% lægri kaupmátt tímakaups en þegar viðreisnarstjórnin tók við völdum. Verkafólk hefur ekki aukið sinn hlut, heldur hið gagnstæða. Viðreisnarstefnan hefur, eins og Alþb., sagði fyrir í upphafi, valdið meiri verðbólgu og dýrtíð en landsmenn hafa nokkru sinni áður búið við. Það stríðir því gegn hagsmunum meginþorra þjóðarinnar, að haldið sé áfram á sömu braut. Það eru ekki aðrir en verðbólgubraskararnir og stuðningsmenn þeirra, sem geta óskað eftir sömu stefnu. Þau fjárlög, sem hér er verið að afgreiða, 1100 millj. kr. hærri en árið 1961, bera í sér verðbólgusýklana og sýna, að ríkisstj. ætlar að halda áfram sömu óheillastefnunni, hvað sem afleiðingunum líður. Það hefur sannazt, að það var full ástæða til að vara við því í upphafi, að haldið yrði út á þessa braut, þegar lögin um efnahagsmál, viðreisnina, voru samþykkt árið 1960. Það er enn meiri ástæða til að vara við áframhaldi þeirrar stefnu. Hæstv. ríkisstj. ætti að vera það raunsæ að sjá af því öngþveiti, sem nú ríkir í efnahagsmálum þjóðarinnar, hvert sem litið er, að hún hefur stefnt í ófæru. Út í hve mikið öngþveiti telur hæstv. ríkisstj. sig þurfa að komast, til þess að hún sjái sig knúna til að taka tillit til afleiðinga stefnu sinnar? Hún ætti ekki að velja þann kostinn að gera ástandið enn verra, til þess að verða þá óhjákvæmilega knúin af sínum eigin verkum til að hætta þessari fráleitu efnahagsstefnu. Áframhaldandi viðreisn gerir slæmt ástand hálfu verra. Þess vegna er meir en kominn tími til að snúa við. Þessi markvissa stefna hæstv. ríkisstj. inn í ófæruna minnir mig á skipstjóra á mótorbát, sem ég, var á um alllangt skeið. Hann var mjög veðurglöggur. En ég minnist þess, að honum brást bogalistin og lagði í róður í góðri trú á veðrið. En ekki höfðum við lengi siglt, þegar byrjaði að bræla og versnaði, er á leið. En alltaf var áfram haldið á miðin. Þar kom, að sýnilegt var, að hann var að ganga í foráttuveður, og enn var þrákelknin nóg til að stefnunni var haldið á haf út. Að lokum hraut einum hásetanum af munni: „Að þú skulir vera að strekkja þetta.“ Þá sagði formaðurinn með venjulegri hægð: „Ja, þú segir alveg satt, það væri ekki nema fyrir olíufélögin að halda áfram.“ Og vegna þess að hann hafði enga ástæðu til að láta sér annt um olíufélögin, beið hann ekki boðanna, en sneri við til sama lands og var nú reynslunni ríkari um það, að jafnvel glöggskyggnustu mönnum getur brugðizt spádómsgáfan. Það er ekki alveg ósvipað um siglingu hæstv. ríkisstj. á þjóðarskútunni á þeirri úfnu leið dýrtíðarinnar, sem hún hefur valið. Hún stefnir þjóðarfleyinu inn í sífellt stærri dýrtíðarholskeflur. En hún fæst ekki til að snúa við. Hún vill sigla áfram lengra á ólgusjó dýrtíðarinnar, þótt engin von sé um hlut úr róðrinum og sífellt verði útlitið verra. Þau græða nefnilega á þessu, olíufélögin, þeir græða á því verðbólgubraskararnir, þess vegna er siglingunni haldið áfram. Þar skilur með hæstv. ríkisstj. og formanninum mínum, hann vildi ekki sigla lengur, þegar honum var ljóst, að það gátu ekki aðrir en olíufélögin grætt á áframhaldandi siglingu. Ríkisstj. gerir sér líka ljóst, hverjir það eru, sem græða á hennar siglingu á þjóðarskútunni. Þess vegna heldur hún áfram siglingunni.



Herra forseti. Ég hef lagt fram 5 brtt. við frv. til fjárl. fyrir árið 1964. Allar snerta þessar till. Norðurlandskjördæmi vestra, og ég vil leyfa mér að rökstyðja þær eilítið nánar. Ég vil þá fyrst nefna þrjár till. um hækkun á framlagi til hafnarframkvæmda og lendingarbóta. Það eru breyt. við 13. gr. C, VII. hafnarmannvirki. Ég hef lagt til, að 41. liður, Siglufjörður, hækki í 2 millj. Þessi till. er fram borin að ósk bæjarstjórnar Siglufjarðar, sem hefur beint þeirri áskorun til þm. kjördæmisins, að þeir beiti sér fyrir því, að fjárframlag ríkisins til hafnarframkvæmda á Siglufirði á fjárl. ársins 1964 verði ekki undir 2 millj. kr. í bréfi þessu eru áréttaðar kröfur bæjarstjórnarinnar, sem áður hafa verið bornar fram fyrir þessari till., og bent á, að áframhaldandi uppbygging hafnarinnar sé mjög mikið nauðsynjamál fyrir kaupstaðinn og mjög mikið velti á, að þessu verði komið í framkvæmd. Ég sé ekki ástæðu til að lesa þetta bréf, en vil vísa til fyrri blaðaskrifa og umr. um þetta mál og hef sem sagt lagt til, að þessi liður verði hækkaður í 2 millj. Nú er það svo, að í till. meiri hl. fjvn. er ekki gert ráð fyrir, að neinn staður fái meira en 700 þús. Þar sem mjög líklegt má telja, að meiri hl. telji sér ekki fært að veita einum stað svo háa upphæð, hef ég komið með varatill. um, að staðurinn fái eina millj., enda tel ég, að í rauninni sé sjálfsagt, að stærstu staðirnir, þar sem þörfin er brýnust, fái minnst 1 millj., - að upphæð eins og 600–700 þús. sé helzt til lítil, þegar um slíkar stórframkvæmdir er að ræða. Ég vil geta þess, að í till. þeim, sem 10. landsk. þm., Geir Gunnarsson, hefur lagt fram af hálfu 2. minni hl. fjvn., er gert ráð fyrir, að framlög til hafnarframkvæmda og lendingarbóta hækki um 8 millj. kr. Í þessum samanlögðu þrem till., sem ég vík að hér, er hins vegar gert ráð fyrir hækkun, sem nemur 2 millj. 200 þús., og þar af hef ég nefnt þá fyrstu, sem er 1400 þús. Í öðru lagi legg ég til, að við 23. lið komi nýr liður, er snertir Hofsós, og þar sé gert ráð fyrir 400 þús. kr. framlagi. Það kom mér nokkuð á óvænt að sjá það, að Hofsós er einn af þeim fáu stöðum á landinu, sem ekki er ætlað neitt fé til hafnarframkvæmda eða lendingarbóta. Ég held, að ég megi áreiðanlega fullyrða það, að óvíða á landinu sé meiri þörf fyrir nokkurt framlag, þar sem svo má heita nú, að höfnin í Hofsósi sé nær ónothæf fyrir stærri báta vegna þess, hversu mikill leir hefur safnazt í höfnina. Þarna er sem sagt aðallega um það að ræða, að staðnum verði veitt nokkurt fé til að dýpka höfnina, og í sambandi við þetta mál, sem ég held að sé vissulega stórmál fyrir þetta byggðarlag, enda hefur mikið um það verið ritað í blöðum, - í sambandi við þetta mál sé ég sérstaka ástæðu til þess að lesa bréf, sem þm. kjördæmisins barst á síðasta ári varðandi hafnarframkvæmdir á Hofsósi, en í þessu bréfi leitaði sveitarstjórnin eftir framlagi úr hinu svokallaða enska láni til sömu framkvæmda og ég hef nú nefnt. Ég held, að þetta sé slíkt stórmál, að ég geti leyft mér að eyða dýrmætum tíma þingsins til að lesa kafla úr því og geri það hér með, með leyfi forseta: „Allt fram á síðustu ár hefur hér eingöngu verið um að ræða útgerð opinna vélbáta, og getur það ekki skapað stöðuga atvinnu meira en 4–5 mánuði á ári. Má þó ekki mikið út af bera um aflabrögð eða tíðarfar á þessum stutta tíma til að stefna afkomu fólks í hrein vandræði. Það er því öllum augljóst, að athafnalíf og afkomumöguleika er ekki hægt að byggja á slíkri útgerð eingöngu. Verður fólk því í stórum stíl að leita sér atvinnu til annarra byggðarlaga. Blasir því við sú þróun, að fólkið flytji burt fyrir fullt og allt. Unga fólkið myndar heimili sín annars staðar og aðrir keppast að því að komast burtu, jafnvel þó að þeir þurfi að fara frá húsum sínum og eignum verðlausum. Hefur þessi hætta reyndar aldrei verið augljósari en einmitt nú. Það fyrsta, sem af opinberri hálfu þarf að gera til að stöðva þessa þróun, er að gera höfnina þannig úr garði, að skilyrði skapist til útgerðar stærri báta, sem hefðu hér öruggt lægi allt árið. Hin síðari ár hefur nokkuð verið reynt hér með útgerð lítilla þilfarsbáta, en aðstaðan er mjög erfið og áhættusöm, eins og dæmin sanna, þó að ekki verði hér nefnt, auk þess sem geyma verður þessa báta í öruggari höfnum hluta úr árinu. Til þess að skapa, útgerðinni þá þróunarmöguleika, sem nauðsynlegir eru, og gera kleift að gera héðan út fiskibáta af þeirri stærð, sem nú er algengust, þarf að gera lokaða bátahöfn með sæmilegu öryggi í öllum áttum. Vil ég í sambandi við þetta benda á 10 ára áætlun hafnarmálastjórnarinnar, sem einmitt gerir ráð fyrir slíkri lokaðri höfn með þeim tveimur framkvæmdum, sem þar eru áætlaðar.“ Ég tel ástæðulaust að lesa meira úr þessu bréfi, sem er alllangt, en vil ítreka það, að ég efast um, að margir staðir á landinu séu jafnilla stæðir hvað þetta snertir eins og þarna kemur fram, því að útgerð stærri báta er nær ómöguleg vegna slæmra hafnarskilyrða og mjög stór hluti af vinnandi mönnum á staðnum verður að leita til annarra byggðarlaga mjög verulegan hluta af árinu til þess að afla sér vinnu, vegna þess að hana er ekki að fá við þau skilyrði, sem nú eru. Ég held sem sagt, að það væri ekki mikil ofrausn af hálfu hv. Alþingis að veita þessu byggðarlagi 400 þús. kr. framlag í stað einskis, eins og meiri hl. fjvn. gerir ráð fyrir, til þess að geta dýpkað höfnina eins og þörf er á. Þriðji liðurinn, sem ég hef lagt til að hækki að framlögum til hafnarframkvæmda, er á Skagaströnd. Skagstrendingar munu hafa sótt um fjárveitingu eins og Hofsósbúar af hinu enska láni, og þeir eru að því leyti betur stæðir en Hofsósbúar, að þeir hafa fengið ½ millj. og þá fyrst og fremst í því skyni að dýpka höfnina. Helzta verkefni, sem nú er talið liggja fyrir, er að lengja skúffugarð á staðnum um 70 metra, og er höfuðtakmarkið að varna því, að sandur berist inn í höfnina, en ástandið hefur verið þannig að sögn þeirra, sem kunnugir eru, að þessi sandburður inn í höfnina hefur kostað, að þurft hefur að dýpka höfnina þriðja hvert ár. Áætlaður kostnaður við þessa sérframkvæmd er reyndar nokkuð hár, það eru 4–5 millj., en ég held, að enda þótt ekki væri hægt að fá það framlag allt í einu, kannske ekki ástæða til að ætla það, þá væri full ástæða til að hækka þetta framlag um 250 þús., þannig að það yrði 500 þús. kr. Á undanförnum árum hefur skólanefnd í Blönduósskólahverfi farið fram á að fá fjárveitingu úr ríkissjóði til að stækka barna- og miðskólann á Blönduósi, en þessum till. hefur enn ekki verið sinnt. Skólanefndin á Blönduósi hefur nú enn ítrekað þessar kröfur sínar og bendir á, að það sé mikil þörf á þessu framlagi, og ég hef lagt til, að barna- og miðskólinn á Blönduósi fái 400 þús. kr. hækkun, en í till. meiri hl. fjvn. er reyndar ekki gert ráð fyrir neinu framlagi til þessa verks. Fimmta till., sem ég flyt við þessa umr., varðar sjúkrahúsið á Sauðárkrók. Eins og mönnum mun í fersku minni, riðu yfir landið miklir jarðskjálftar fyrir tæpu ári, og að vísu ullu þeir ekki miklum skaða, ekki verulegu tjóni. En þó kom í ljós, eftir að þau ósköp höfðu dunið yfir, að sjúkrahúsið á Sauðárkróki hafði orðið fyrir verulegum skemmdum. Stjórn sjúkrahúss Skagfirðinga leitaði til Sigurðar Thoroddsens verkfræðings um að skoða og meta þessar skemmdir, og gerði hann það, og telur hann, að skemmdirnar séu mjög miklar og kosti verulegt fé að bæta skaðann, enda þótt hann nefndi ekki neina fastákveðna tölu í því sambandi. Jóhann Salberg Guðmundsson sýslumaður á Sauðárkróki, formaður sjúkrahússtjórnar, hefur ritað þm. kjördæmisins bréf og farið þess eindregið á leit við þá, að þeir sjái svo um, að úr ríkissjóði fáist fé til greiðslu á þeim mikla kostnaði, sem hér um ræðir. Ég hef leitað álits Jóhanns Salbergs um það, um hversu mikinn kostnað er þarna að ræða. Hann styður áætlunina upplýsingum, sem hann hefur fengið frá iðnaðarmönnum, sem skoðað hafa skemmdirnar, og telur hann, að áætlaður kostnaður sé ekki undir 100 þús. kr. og sennilega töluvert hærri eða jafnvel 150 þús. kr. Ég hef því að sinni, meðan ekki er enn ljóst, hversu miklar skemmdirnar reynast, lagt það til, að neðri upphæðin verði valin, enda tel ég þá meiri von, að hv. Alþingi sýni örlæti sitt og bæti þetta tjón. Ég vænti þess að lokum, að hv. Alþingi líti með velvild og skilningi á þessar till.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér nokkrar till. á þskj. 148, einkum við 14. og 17. gr., sem ég vil leyfa mér að gera grein fyrir. Það er í fyrsta lagi í sambandi við 14. gr., til styrktar íslenzkum námsmönnum, að það sé hækkað ofur lítið, úr 9.6 millj. upp í 11 millj., og er það þó það minnsta, sem hugsanlegt er. Ég býst nú kannske við, að hv. fjvn. taki þetta til betri athugunar undir 3. umr., og mundi þá reiðubúinn að taka núna till. til baka, ef það ætti að vera nokkur möguleiki á því að fá þarna verulega hækkun. Þá legg ég til, að á 14. gr. sé bætt inn nýjum lið, það er til Íslendings, sem taki að sér samkv. samningi við menntmrn. að læra tungu Grænlendinga. Það mun vera svo, að mér er a.m.k. ekki kunnugt um neinn Íslending, sem kann tungu okkar næstu nágrannaþjóðar til fullnustu. Ég býst við, að það séu nokkrir menn, sem kunna ofur lítið í henni, sumir fá orð, sumir nokkuð af því að hafa verið þar í leiðangrum, en það er enginn maður, sem mér er kunnugt um, sem hefur lagt stund á hana. Og það er ekki vansalaust fyrir okkur, vegna þess að þessi þjóð hefur að geyma enn þá ákaflega mikið af sögusögnum. Þótt nokkuð hafi verið að þeim unnið, bæði af dönskum og þýzkum fræðimönnum o. fl., þá er það samt svo, að við Íslendingar ættum þarna að hafa betri aðstöðu en nokkrir aðrir til þess að skilja og til þess að meta, hvað kunni að verða dýrmætt af þeim þjóðsögum og öðru, sem þessi þjóð geymir. Og við skulum aðgæta það, að það er hver síðastur að fara að gera eitthvað í þessum málum. Við vitum, að með þeirri stjórn, sem er hjá Dönum í Grænlandi, er smátt og smátt verið að eyða þessari þjóð og verið að uppræta svo og svo mikið af hennar þjóðháttum og að hennar tunga er líka í hættu. Og ef okkur hefur fundizt það gott, þegar okkar tunga var í hættu og þeir útlendingar, sem mest hjálpuðu okkur þá til þess að reyna að varðveita okkar tungu, t.d. eins og Rasmus Kristján Rask, og óttuðust sjálfir um, að það mundi ekki líða - langur tími samt, áður en íslenzk tunga dæi út, - ef okkur þótti það einhvers virði, að útlendingar þá sýndu okkur áhuga fyrir íslenzku máli, þá ættum við að muna eftir því, þegar smærri þjóð en við og hjálparlausari og frumstæðari er í næsta nágrenni við okkur, að sýna einhvern áhuga fyrir því að vilja læra hennar tungu og vilja síðan kynna sér hennar þjóðsögur og það, sem lifir á vörum þjóðarinnar enn þá. Ég veit, að við hefðum ágæta menn til slíks, einmitt meðal þeirra ungu manna, sem eru að læra tungumál. Við eigum á meðal þeirra fleiri en einn, sem eru afburðasnillingar í tungumálum. Við eigum stúdenta, sem kunna flestöll tungumál Evrópu, bæði forn og ný, og jafnvel tungumál ýmissa Asíuþjóða líka, allt til japönsku. En ég veit ekki af neinum, sem hafi fengizt enn sem komið er til að leggja stund á tungu Grænlendinga, sem eru næstu nágrannar við okkur. Og ég held, að það væri rétt, að við fælum það menntmrn. Það er áreiðanlega varla ársverk fyrir ungan, duglegan mann, sem er vel hæfur til tungumálanáms, að læra þeirra mál, þótt það sé afskaplega fjarskylt okkar tungu. En við vitum, að það er nokkurn veginn sama mál, sem talað er af Eskimóum í Grænlandi, eins og talað er af vissum Eskimóakynþáttum í Norður-Kanada og í Norður-Síbiríu. Og það er rétt af okkur, m.a. til þess að geta haft einhverja verulega hugmynd um okkar eigin sögu, sögu þess íslenzka kynstofns, og hluti af honum hefur byggt þessi lönd, þá er það rétt af okkur og nauðsynlegt, að einhverjir af okkar fræðimönnum kunni þessa tungu. Ég býst ekki við, að menn þori að hugsa það hátt í dag að fara að setja hér upp t.d. lektor eða eitthvað slíkt við háskólann í þeim málum, við ættum þá a. m. k. að hugsa um Færeyingana fyrst, en það er allt í lagi að sjá til þess, að menn, sem eiga svona auðvelt með að læra mál, kynni sér tungu Grænlendinga, þannig að þeir læri hana alveg til fullnustu. Og ég býst við, að menntmrn. mundi þá nota tækifærið um leið, þegar þeir færu hvort sem er þangað, - þótt að nokkru leyti sé hægt að læra hana í Danmörku, við háskólann þar, þá býst ég við, að fyrst og fremst vildu menn læra hana af því að vera með þessum mönnum, - þá býst ég við, að menntmrn. mundi nota tækifærið um leið til þess að biðja þá um að safna þar þjóðsögum og öðru slíku. Og mætti þetta verða til þess, að seinna meir yrði farið að iðka þessi menningarviðskipti meira. Og ég vil alveg sérstaklega undirstrika það, að við megum ekki mikinn tíma missa í þessum efnum. Grænlenzka þjóðin er að breytast með hverju árinu sem líður. Þá er ég í þriðja lagi á þessu þskj. með till. um að bæta nokkuð aðstöðu landsbókasafnsins og þjóðminjasafnsins. Það er í fyrsta lagi nr. 3, till. um landsbókasafn, í staðinn fyrir 600 þús. til bókakaupa, tímaritakaupa, bókbands og slíks komi 1 millj., og er það þó í minnsta lagi. Sannleikurinn er, að það hefur farið svo í öllum þeim miklu breytingum, sem orðið hafa á okkar fjármálum, að þessi menningaratriði hjá okkur hafa yfirleitt orðið útundan. Við erum enn þá kallaðir af gamalli hefð t.d. bókaþjóð og jafnvel söguþjóð, og erum þó svo að segja hættir að skrifa nokkuð, sem gæti heitið sögur, lengur. Það eru aðrar þjóðir, sem taka að sér að skrifa sögur Íslendinga núna, en ekki Íslendingar sögur annarra þjóða. Við gerum okkur þetta ekki ljóst, hvað við erum þarna afskaplega mikið að dragast aftur úr. Ég var að gamni mínu að glugga í fjárlög frá 1936 áðan, sjá, hvernig ýmsir slíkir hlutir hefðu verið þá. Það var á krepputímum, eins og menn vita. Og bókakaupin til landsbókasafnsins, sem núna eru 500 þús., voru þá 13 þús. kr. Síðan 1936 hafa fjárlögin 175-faldazt. Þau voru eitthvað 16 millj. 1936, þau eru núna, ef ég veit rétt, í kringum 2600 millj., 2500–2600 millj. Þjóðartekjurnar voru 1934, þegar tölur eru til yfir þær, 97 millj. eða í kringum 106 millj. Ég þori ekki að segja fyrir víst, hvað þær eru reiknaðar núna, en þær eru ekki reiknaðar undir 10 þús. millj. Þjóðartekjurnar hafa í peningum séð, ég tek það greinilega fram, peningarnir hafa hins vegar verið falsaðir mjög ríflega á þessum tíma, í peningum hafa þær hundraðfaldazt. Ef bókakaupin í landsbókasafninu væru hundraðföld, mundi það vera 1 millj. 300 þús., sem til þeirra væri varið og veitti sannarlega ekki af. Ég hef nú ekki farið svo hátt, ég hef farið í 1 millj. þarna. Sama máli gegnir um þorrann af öllum þessum hlutum, sem við erum að tala um. Okkur hrakar þannig. Allt, sem var til skammar áður, verður til heiðurs þeim, sem síðan hafa verið rægðir í 50 ár fyrir að hafa verið smásálir. Mér datt það í hug, þegar hv. 10. landsk. var að tala hér áðan einmitt um skáldin og listamennina og leggja til að auka nokkuð til þeirra, og ég vil taka mjög undir það. En taki maður bara heiðurslaunin, sem við köllum, sem þá voru, og heiðurslaunin, sem nú eru. Þegar Þorsteinn Erlingsson fékk sínar alræmdu 600 kr., sem er búið að vera að skamma Alþingi fyrir í kveðskap síðan og reisa því svo að segja níðstöng, þá voru 600 kr. tímakaup verkamanns í 2400 klst., sem sé með 8 tíma vinnu árstekjur, það var 25 aura kaup þá, þannig að þótt þetta væri lítið og smánarlegt, þá var það þó árskaup verkamanns með 25 aura tímakaupi. 1936 voru á fjárl., 18. gr., 3 menn, sem fengu sérstök heiðurslaun, 5000 kr. hver, það voru Indriði Einarsson, Einar H. Kvaran og Halldór Laxness. Þeir fengu sínar 5 þús. kr. hver, og 5 þús. kr. voru 1936 með því Dagsbrúnarkaupi, sem þá var, 1.45 kr., ef ég man rétt, þá samsvaraði það árskaupi verkamanns plús 50%. Núna eru heiðurslaunin 33 þús. kr., þ.e. helmingurinn af samsvarandi árskaupi verkamanns, sem mundi vera 67 þús. kr., ættu eftir sama hlutfalli frá 1936 að vera 100 þús. Svona hefur þessu hrakað hjá okkur. Samanborið við það fátæka Ísland, það Ísland kreppuástandsins 1936 eða það fátæka Ísland 1906 og þar í kring, þá gerum við skammarlega á öllum þessum sviðum í því ríka Íslandi dagsins í dag. Þá hef ég enn fremur lagt til í sambandi við 14. gr., um þjóðminjasafnið, að þar sé aukið nokkuð það, sem er nr. 2. til aðstoðar, tímavinnu, til þess að útvega gripi, til áhalda og aðgerða safngripa, bóka og ritfanga, það nemur 300 þús. kr., en sé aukið í 600 þús. Það er vitanlegt, að með hverju árinu sem líður núna eru í sambandi við byltinguna í landbúnaðinum að týnast verkfæri, sem hafa verið notuð í þúsund ár á Íslandi, þannig að það hefur ekki verið hægt að fá nein gömul verkfæri og það hefur orðið að smíða þessi verkfæri eftir fyrirsögnum manna, sem enn þá þekktu þessi verkfæri, svo að það væri eitthvað til, sem líktist því, sem menn hefðu notað. Svona er hröð þróunin og breytingin í þessu öllu saman núna, að við gerum okkur það ekki ljóst, að þegar kynslóð gömlu mannanna fer núna smátt og smátt að deyja út, deyr út þekking á hlutum, sem menn hafa notað í þúsund ár á Íslandi og menn vita ekki lengur, hvernig voru, og þeir eiga kannske bágt með að búa til. Við höfum stundum minnzt á það áður í sambandi við þessa hluti, að við þyrftum að reyna að láta hlaða og láta einhverja menn kunna að hlaða bæina okkar, þannig að týndist ekki alveg niður, hvernig þetta var gert. Og ég held, að það væri nauðsynlegt fyrir okkur, að það væri aukið, sem lagt væri fram í þessum efnum. Þá legg ég þarna enn fremur til, að hljómplötusafn þjóðminjasafnsins sé aukið úr 5 þús. kr. upp í 25 þús. Ég veit, að það er önnur grein á fjárl., ekki beint undir þjóðminjasafninu, þar sem nokkuð hefur verið tekið tillit til þessa, en ég er samt hræddur um, að það líði svo ár eftir ár, að það glatist hjá okkur meira eða minna af því, sem við gjarnan hefðum viljað varðveita. Ég hef rætt hérna áður um það í sambandi við t.d. raddir okkar skálda, ekki sízt skálda eins og Davíðs Stefánssonar, sem hefur og sérstaklega hafði ljómandi rödd til upplestrar. Ég hef áður lagt það til hérna, það var fellt. Framtakssamur, áhugasamur kaupsýslumaður hefur gert þetta nú, of seint. Það er ekki sama röddin og Davíð hafði, sem nú er til á hljómplötu. Og svona er það að fara með hvert af öðru, það sem er að glatast hjá okkur af slíku og aldrei verður aftur tekið og okkar afkomendur munu tvímælalaust álasa okkur fyrir og hafa meiri ástæðu til að álasa okkur fyrir heldur en við okkar forfeður, þegar þeir voru að nota handrit í skóbætur, því að við höfum alla möguleika og nógan auð og allt saman til þess að gera þetta, en við erum svo sinnulausir, að við látum þetta glatast. Þá legg ég enn fremur til í sambandi við þjóðminjasafnið nýjan lið, nr. 12. til kvikmyndagerðar, dokumentmynda og mynda af sögulegum minjum. Það er að vísu komið fræðslukvikmyndasafn ríkisins, en ég vil engan veginn treysta á, að það safn vinni að þessum hlutum. Við þurfum á slíkri kvikmyndagerð að halda, og við eigum ekki að treysta á það, að einstakir áhugasamir menn, sem hafa meiri áhuga á menningu Íslendinga heldur en Alþingi Íslendinga hefur, bjargi þessum hlutum. Við skulum segja, þegar við sjáum myndir eins og Ósvaldur Knudsen hefur gert, bæði t.d. af Halldóri Kiljan og af Þórbergi Þórðarsyni og af slóðum Fjalla-Eyvindar og slíku, þá sjáum við ósköp vel, hve mikið hefði verið hægt að gera af þessum hlutum, ef eitthvað dálítið hefði verið um þetta hugsað. Það er að fara úr byggð hver kotbærinn á fætur öðrum eða rifinn niður. Ég var einu sinni að leggja hér til, ég hef ekki reynt það aftur, af því að það virtist svo vonlaust, að við reyndum að láta taka mynd af lífi á íslenskum kotbæ. Líklega er nú svo komið, að það yrði næstum því að leika það. Kannske væri þá hægt að finna enn þá fólk, sem byggi í slíkum kotum, að það mundi gefa þessu rétta mynd. Við höldum við nokkrum af okkar gömlu höfðingjabæjum, fallegum bæjum, en við höldum engu við af kotbæjum. Og sveitabændurnir eru sjálfir oft fljótastir til þess að rífa kotin, eins og eðlilegt er, sumir kannske skammast sín fyrir þau, við aðra eru tengdar endurminningar um fátækt og hvers konar neyð og basl og lítið við þau að gera. En fyrir þjóðinni er það að glatast aðstæðurnar, sem yfirgnæfandi þorri þjóðarinnar bjó við í þúsund ár. Það var gert hér á Reykjavíkursýningunni góðu heilli að búa til smáeldhús, og ég sá ósköp vel, hve börnin í Reykjavík voru áhugasöm að sjá, hvernig hlóðaeldhúsin gömlu voru. Og það er engum efa bundið, að það mundi gera miklu, miklu auðveldara fyrir okkur að vinna það verkefni, sem er einna erfiðast andlega hjá þessari kynslóð, það er að viðhalda samhenginu í okkar þjóðmenningu, ef við gætum látið okkar ungu kynslóð kynnast ofur lítið þessu. En ef ekki er nú hægt að komast svo langt að varðveita eitthvað af þessum gömlu kotum, þá ætti þó a.m.k. að vera hægt að láta gera þannig kvikmyndir af þeim og lífinu, eins og það hefur verið þar, að það væri hægt að geyma þær og sýna þær seinna, svo að maður gæti fengið nokkra hugmynd um, hvernig menn lifðu hér. Sama gildir um mennina, sem enn þá lifa. Við vitum allir, hvað við mundum gefa fyrir það, ef við ættum kvikmynd - og voru þá möguleikar til að taka slíkar kvikmyndir t.d. af mönnum eins og Stephani G. Stephanssyni eða slíkum. En við eigum það ekki. Og það eru óðum að hverfa nú menn frá öllum mögulegum sviðum í okkar þjóðmenningu, sem við gjarnan hefðum viljað eiga slíkar myndir af, og við eigum að gera ráðstafanir til þess, að slíkt sé gert. Það er oft eins og það sé slíkt feimnismál, að það er ekki lagt út í það, fyrr en menn allt í einu átta sig á því, að þessir menn eru dánir og það hefði nú verið gaman að því að eiga myndir af þeim. Skyldi vera til kvikmynd af nokkrum af aðalprófessorum, sem hafa verið við Háskóla Íslands og helzt hafa gert garðinn frægan þar, mönnum eins og Ólafi Lárussyni, Sigurði Nordal eða öðrum slíkum, meðan þeir eru enn þá í kennslustólnum þar? Úr sögu háskólans, t.d. á 100 ára afmæli hans, yrði skemmtilegt að eiga eitthvað slíkt. Það yrði vafalaust þá farið að taka mikið af myndum. En ég er hræddur um, að við séum svo sparsamir með alla þessa hluti, að af hálfu þess opinbera sé varla um þetta hugsað. Og svo er eitt, sem við skulum athuga í sambandi við þetta. Bókstaflega jörðin sjálf, landið eins og það er, við skulum segja, enn sem komið er hefur kannske landið, þar sem t.d. Örlygsstaðabardagi hefur verið háður eða ýmsir slíkir atburðir gerzt hér og hvar á landinu, - enn sem komið er er sums staðar landið eins og það var, alveg eins og það var í þúsund ár, sömu þúfurnar, sömu sandarnir. En við skulum gera okkur ljóst, að sú bylting, sem við stöndum frammi fyrir, gerbyltir öllu þessu landi. Við leyfum okkur máske slíkan lúxus eins og að keyra niður klausturrústirnar á Reynistað eða annað slíkt, og förum vafalaust víðar að jafna ýmsum slíkum gömlum hlutum við jörðu, en við ættum að geta á ýmsum sögustöðum tekið nokkrar myndir til þess að varðveita það. Við vitum, að eitt af því, sem okkur þykir að mörgu leyti vænst um núna, eru myndirnar, sem útlendingar hafa gert af Íslandi, t.d. teikningar, sem þeir gerðu af Íslandi, þegar þeir komu hingað. Og þessi kynslóð hefur samt enn þá möguleika til þess að kvikmynda ýmislegt af landinu, áður en verður búið að þaulrækta það allt saman. Það er ekki nema nokkurra áratuga spursmál. Þó að við séum að kvarta, að bæir séu að fara í eyði núna, þá vitum við ósköp vel, að með þeirri þörf, sem er í veröldinni, þá er ekki langt að bíða þess, að allt þetta land verði þaulræktað milli fjalls og fjöru. Og sjálft landið, sjálf jörðin verður allt, allt öðruvísi en hún hefur verið í þúsund ár. Og við eigum að láta búa til dokumentmyndir af þessu. Smám saman eru dokumentmyndir að verða alveg sérstök listgrein í kvikmyndaiðnaðinum og að mörgu leyti ein merkilegasta kvikmyndagreinin. Ég vil enn fremur segja það, þegar við erum að tala um kvikmyndagerð og tala um þjóðminjasafnið, að við eigum ekki að takmarka þetta við Ísland. Við eigum að taka slíkar dokumentmyndir líka t.d. í Grænlandi og líka af byggðum Íslendinga vestan hafs. Ég býst við, að það standi enn þá þau hús, sem Stephan G. Stephansson byggði og bjó í. Við eigum að taka myndir af þessu. Því miður var ekki hugsað um það, þótt á það væri bent, að reyna að varðveita t.d. hornið hans og fá það hingað, eiga það í þjóðminjasafninu. En nokkrir Vestur-Íslendingar hafa þó tekið sig saman um að bjarga nokkru af þeim munum og munu hafa það í Winnipeg. Og fleira er það úr sögu Íslendinga í Vesturheimi, sem við hefðum möguleika á enn þá að búa til slíkar dokumentmyndir af. Ég held þess vegna, að 200 þús. kr. væri ekki stórt til þess að veita þjóðminjasafninu til slíkrar kvikmyndagerðar, og við eigum, Íslendingar, sjálfir orðið menn, sem eru lærðir í þessum hlutum. Ég veit af mönnum, sem eru útlærðir frá einhverjum beztu kvikmyndaskólum veraldarinnar, kvikmyndaháskólum, sem þykja einhverjir þeir beztu í veröldinni, og þessir menn eru sendir af hálfu þeirrar þjóðar, sem þeir hafa lært hjá, suður til Egyptalands núna til þess að taka myndir og Grikklands. En á Íslandi, ég gæti bezt trúað, að við látum þessa menn bara vera erlendis, þessa Íslendinga ganga í þjónustu annarra, en hagnýtum ekki þeirra þekkingu að neinu leyti sjálfir. Svona er sinnuleysið. Þá er ég með tillögur í sambandi við styrki til bókaútgáfu, styrkir til Fornleifafélagsins, Fornritaútgáfunnar og Vísindafélagsins séu hækkaðir ofur lítið. Sannleikurinn er, að það er eins og allir þessir styrkir hafi frosið fastir. Styrkir til Fornritaútgáfunnar 1936 voru 4 þús. kr. og eru núna 75 þús., og þetta gengur ósköp seint hjá okkur með fornritaútgáfuna. Við erum að heimta handritin, sýnum samt ekki neitt svipaðan áhuga á að verja fé einu sinni til þess að sjá um handritin og koma þeim fyrir. Ég held, að það séu 2 millj., - er það ekki eitthvað slíkt? - sem ætlað er til þess á fjárl., en 4 millj. erum við með bara til almannavarna. Og við höfum verið smásálarlegir fram úr hófi í sambandi við byggingarhugmyndir um þetta. Vonandi fylgjast ekki Danir vel með því, sem við gerum í þessu, en ef þeir gerðu það, þá væru það óþægilega skemmtileg rök fyrir þá menn, sem eru enn þá á móti afhendingu handritanna í Danmörk. Hvað Fornleifafélagið snertir, lagði ég til, að það yrði hækkað úr 25 upp í 60 þús. Það er viðkunnanlegra að reyna þó að styðja einhverja í þessu efni, á meðan við ekki einu sinni vinnum svo að segja neitt sjálfir að því að grafa hér fornleifarnar. Landið er að heita má órannsakað enn þá í þessum efnum, enda er svo lítið, sem veitt er til þess, að það er eins gott að láta þá geyma það og láta vera óhreyft til seinni tíma, ef við ekki bara í millibilinu tökum upp á því að fara að byggja gífurleg stórhýsi á þeim stöðum, þar sem fornminjarnar kunna að vera undir. Það er dálítið slæmt, ef okkar afkomendur þyrftu endilega að fara að rifa margra hæða hús til þess að finna hitt og þetta, sem þeir hefðu áhuga á frá fornum tímum. En ég býst ekki við, að þeir mundu horfa í það, ef í það fer. M.ö.o.: það gengur svo grátlega seint með allar þessar rannsóknir, allar þessar útgáfur hjá okkur, að mér fannst nauðsynlegt að reyna ofur lítið að ýta á þetta. Svo er ég hér með tvær till. í sambandi við 17. gr. Annað er að auka dálítið styrkinn til rekstrar dagheimilis Styrktarfélags vangefinna. Það er nú svo, að við eigum smátt og smátt að fara að stefna að því, að við sjáum sjálfir, þ.e. ríkið sjálft, um þessi svokölluðu félagslegu útgjöld, að við látum það ekki fyrst og fremst vera undir áhugafélagsskap borgaranna komið, hvernig þetta gengur. Og ég held það sé rétt, að við reynum að sýna þarna ofur lítinn lit á því. Það er fjárhæð, sem vissulega munar ekki miklu, heldur aðeins til þess að sýna eitthvað dálítið. Svo legg ég til í sambandi við 17. gr., að það sé bætt nýjum lið við, svo hljóðandi: „Til þess að kosta mann samkv. vali félmrn. til þess að ferðast um byggðir Grænlendinga, kynna sér lífskjör þeirra og rita bók um þau og félagslegan aðbúnað þjóðarinnar, og sé bókin síðan gefin út, 250 þús. kr.“ Það hefur hjá öllum Norðurlandaþjóðum verið talað mjög mikið um það á undanförnum árum og hjá ýmsum þeirra sýnd allmikil ræktarsemi í því sambandi, að þær ættu að gera nokkuð fyrir þær þjóðir, sem kallaðar hafa verið byggja þróunarlöndin, eða fyrir þær þjóðir, sem hafa verið að losa sig úr nýlendufjötrum, eru á ýmsan hátt mjög frumstæðar, ekki sízt í félagslegum efnum, og þarfnast á ýmsan hátt aðstoðar og vilja gjarnan taka við slíkri aðstoð, einmitt sérstaklega frá þjóðum eins og t.d. Norðurlandaþjóðunum, sem þær gruna ekki um græsku í slíku sambandi. Nú er það svo, að næsti nágranni okkar er frumstæð þjóð, sem hefur verið frumstæð fram á okkar daga og er að byrja að breytast, en lifir enn þá við eins frumstæð kjör, partur af henni. Þarf ekki annað en tala við t.d. flugmennina eða þá, sem heimsækja byggðir, sem Grænlendingar búa í, til þess að sjá, hve frumstæð kjör það eru, sem þessi þjóð lifir við. Við ættum að fara að skipta okkur meira af, hvernig Grænlendingum líður. Það er gott, að við Íslendingar höfum getað lagt til menn til þess að kenna t.d. frumstæðum þjóðum í Indlandi og víðar. Það er líka kannske heppilegt, að við sendum trúboða suður til Afríku og menn kynni sér, hvernig þjóðirnar lifa þar. En ég held þó, að við ættum fyrst af öllu að senda menn til Grænlands að kynna sér, hvernig sú þjóð lifir, og sá maður, sem ég hef í hyggju að félmrn. sendi þangað, það væri maður, sem ætti að kynna sér lífskjör þjóðarinnar, eins og þau eru í dag, og lýsa þeim og draga ekkert undan, hvorki gott né illt. Það er ekkert spursmál um, að Danir hafa gert ýmislegt gott í Grænlandi, en það er líka óskaplega mikið vangert þar, og það þarf að draga hvort tveggja fram í dagsins ljós. Danir hafa sjálfir, ýmsir danskir menn, verið mjög hiklausir í þessum efnum, og ég álít, að okkur Íslendingum beri alveg sérstök skylda til þess að kynna okkur, hvernig Grænlendingar lifa, og lýsa því, fyrst og fremst fyrir okkur sjálfum. E.t.v. yrði slík bók líka þýdd á aðrar tungur. En ég held, að við ættum að skoða sem skyldu að fara slíka för. Það fór Íslendingur slíka för og skrifaði um hana fyrir tæpum 70 árum. Helgi Péturss ferðaðist þarna um 1897 í dönskum leiðangri, skrifaði um sína Grænlandsför mjög merkilega bók, sem fljótt var gefin út þá á íslenzku, og ég álít, að það væri með þeirri aðstöðu, sem menn hafa nú til þess að gera slíka ferð alveg ljóslifandi fyrir aðra, þá væri það mjög gott að fá mann, sem væri mjög hæfur til slíks, til þess að ferðast þarna og skrifa um það. Auðvitað mundi sá maður hafa bæði myndavél og kvikmyndavél með og geta sýnt myndir af því, hvernig fólkið lifir þarna. Danir hafa lýst því yfir, að Grænland væri hluti af Danmörku. Vér Íslendingar höfum aldrei fallizt á þá yfirlýsingu og aldrei samþykkt hana. Það var fallið frá því að samþykkja hana hér á Alþingi, þegar mælzt var til þess, að af hálfu Alþingis yrði lögð blessun yfir það, að Danir hættu að gefa skýrslur um Grænland sem nýlendu til Sameinuðu þjóðanna, og Danir tóku upp sama hátt og Portúgalar og aðrir hafa haft að innlima það, sem áður var talið vera nýlenda, í landið sjálft og telja Grænland nú fylki úr Danmörku. Hins vegar er það vitanlegt, að um Grænland gilda allt önnur lög og allt aðrar reglur af Dana hálfu heldur en um eitt amt í Danmörku og enn þá þarf að sækja um ýmis leyfi og annað slíkt til þess að fara til Grænlands, sem er í raun og veru alveg óþolandi að haldið skuli uppi, á sama tíma sem menn lýsa því yfir, að þetta sé einn hluti af Danmörk. Og það er engum efa bundið, að það er reynt að dylja ýmislegt af því, sem þarna gerist, og það er nauðsynlegt, að það komi fram, hvernig þessi þjóð lifir, og okkur Íslendingum ber framar öllum öðrum, bæði vegna fornra, sögulegra tengsla og vegna þess að þetta eru okkar næstu nágrannar, skylda til þess að rannsaka það og sjá, hvernig þessi þjóð lifir, ferðast um allar hennar byggðir, ræða við menn þar, taka myndir af því og lýsa því, sem þarna er. Ég er ekki að meina að draga neitt undan, hvorki af því góða, sem Danir hafa gert þar, né af því slæma, sem þeir láta þar enn viðgangast. Ég efast ekki um, að ef maður yrði sendur til Grænlands í slíkan leiðangur og ferðaðist, og ég efast ekki um, að félmrn. mundi velja til þess hentugan mann, þá mundi það verða mjög merkileg bók, sem sá maður skrifaði. Ég efast ekki um, að það mundu mörg bókaútgáfufyrirtæki hér á Íslandi vera reiðubúin til þess að gefa slíka bók út. Það þyrfti ekki endilega að vera á ríkisins vegum, þótt að því sé kannske óbeint látið liggja þarna. Ég býst líka við, að menningarsjóður hefði áhuga á slíku. En ég held, að það sé rétt af okkur að setja okkur í spor þeirra manna, sem þarna byggja. Við fengum heimsókn í sumar af ýmsum þessum mönnum, og ég held, að öllum þeim, sem hafa kynnzt þeim að einhverju leyti, hafi þótt vænt um þá heimsókn, og ég efast ekki um, að Grænlendingum hafi sérstaklega þótt vænt um það að heimsækja okkur hérna. Það er engum efa bundið, að þorranum af Grænlendingum finnst vænt um að geta komizt í meira samband við Ísland en þeir hafa verið í. Og með tilliti til þess, hvað okkur þótti vænt um, að útlendir menn ynnu fyrir Ísland og kynntu Ísland erlendis, þegar við stóðum í okkar sjálfstæðisbaráttu, ættum við að geta skilið hug og þrár Grænlendinga í því sambandi. Við vitum enn þá, hvernig þeir menn, sem unnu þannig fyrir Ísland, til þess að kynna það og þess sjálfstæðiskröfur, menn eins og Konrad Maurer eða William Morris eða aðrir slíkir, svo að ég ekki tali um ýmsa Skandinava, - við vitum, hve okkur þykir enn þá vænt um, hvað þessir menn unnu fyrir okkur. Og þá eigum við líka að hugsa til þess, hvort Grænlendingum muni ekki seinna meir þykja vænt um það, ef Íslendingar gera eitthvað til þess beint eða óbeint að vekja athygli á þeirra aðstöðu allri. Ég verð að segja það, eins margt og er til fyrirmyndar í félagslegri löggjöf Dana fyrir Dani sjálfa, þá vantar ákaflega mikið á, að það sé framkvæmt fyrir þá menn, sem í Grænlandi búa. Og það þarf að koma fram í dagsins ljós, launakjörin, sem menn búa þar við, kofarnir, sem menn búa þar í, aðstæðurnar, sem fólkið lifir við, draga þetta allt saman fram í dagsins ljós og líka um leið stóra og góða hluti, sem hafa verið gerðir þarna. Og annað býst ég við, að hver sá maður, sem heimsækti þessa þjóð, mundi taka með, ef hann væri að lýsa henni, og það er hennar listfengi, ekki bara í hennar búningum, sem eru sem stendur ein fallegasta tízkufyrirmyndin, sem til er í Evrópu, setur mark sitt á meginið á öllum þeim peysum, sem unga fólkið á okkar tímum nú klæðist í, heldur líka þau listaverk, sem þeir skera úr ýmsum beinategundum, þannig að líka það, sem þessi þjóð geymir af slíkri listfengi, mundi vafalaust koma fram í slíkri bók. Og við vitum, hver hætta er alltaf á, að þegar vélamenningin heldur sína innreið í slík lönd, þá hverfi þessir gripir. Ég man alltaf eftir kvikmynd, sem ég sá einu sinni, þegar dönsku konungshjónin heimsóttu Grænland, þegar konungurinn var að gefa börnunum bíla, eins og venjulegar véla- og blikksamsetningar úr verksmiðjunum, og þegar var svo verið að gefa konungshjónunum þessa dásamlega fögru hluti, sem Grænlendingarnir hafa skorið út úr beinum. Þá sá maður bezt, hve óskaplega mikið þessar þjóðir, sem kunna sitt handverk, eru í listrænum smekk hafnar upp yfir okkar vélaöld. Og hættan er alltaf, að svo og svo mikið af þessu týnist og er að glatast hjá þorranum af öllum af þessum þjóðum, sem nú lifa í heiminum. Við vitum, að alls staðar í veröldinni er fullt af þessum frumstæðu þjóðum með dásamlega og furðulega list í þessum efnum sem er að glatast hjá okkar kynslóð: Og við eigum að gera ráðstafanir til þess að okkar leyti að hjálpa til að varðveita, hjálpa til að vekja eftirtekt á þessu, alveg sérstaklega til að kynna okkar eigin þjóð, hvað þarna er að gerast. Og það kann líka ýmislegt að lifa þarna, þó að við höfum ekki hugmynd um það núna, því að við þekkjum þessa nágranna okkar svo lítið, af því, sem einu sinni lifði hjá okkur og kann að vera dautt hjá okkur eða lifði þá kannske hjá okkar forfeðrum á þeim stöðum, þar sem þeir þá bjuggu, en nú er týnt og við erum jafnvel algerlega búnir að gleyma sjálfir. Þetta allt, sem ég hef lagt þarna til, eru ekki háar upphæðir. Það þarf oft og tíðum ekki mikið til þess að vinna eitthvað í menningarmálum. En það þarf hugsun og ræktarsemi til þess. Og ég fer fram á, að hv. Alþingi sýni það, og þess vegna hef ég flutt þessar fáu till., sem að undantekinni þeirri fyrstu eru til samans einu sinni varla upp á eina millj. af þeim 2500 millj., sem þessi fjárlög hljóða upp á. Ég vona þess vegna, að þessar litlu till. megi finna náð fyrir augum meiri hl. í hv. Alþingi.



Herra forseti. Enda þótt fjárlagafrv. fyrir árið 1964 gefi vissulega ærin tilefni til þess, að rætt sé um efnahagsmálastefnu hæstv. núv. ríkisstj. almennt, mun ég ekki fara út í þá sálma að þessu sinni. Ég ætla aðeins í stuttu máli að gera grein fyrir fáeinum brtt., sem ég flyt á þskj. 144. Þessar till. mínar eru allar við 14. gr. fjárl., þá greinina, sem fjallar um menningarmál: Fyrsta till. mín er um allverulega hækkun á framlagi til stuðnings íslenzkum námsmönnum. Ég legg til, að heildarupphæðin hækki úr 9.6 millj. kr. rúmum í 12 millj. Hér er að mestum hluta um að ræða fé, sem námsmönnum er lánað með hagstæðum kjörum til nokkuð langs tíma, en þeir endurgreiða síðan, eftir að þeir hafa lokið námi. Um 2/3 hlutar þessarar fjárveitingar fara til íslenzkra námsmanna erlendis, en þriðjungurinn eða þar um bil til stúdenta við Háskóla Íslands. Það eru einkum tvær meginástæður til þess, að þessi fjárveiting þarf nú að hækka og það allverulega. Hin fyrri er sú, að dvalarkostnaður eða uppihald námsmanna og yfirleitt allur námskostnaður hefur hækkað verulega, ekki einungis hér innanlands, heldur einnig allvíða erlendis, t.d. held ég, að það láti nokkuð nærri, að í Danmörku, þar sem íslenzkir námsmenn eru hvað flestir utan síns heimalands, hafi dvalarkostnaðurinn hækkað um 25% s.l. 1½–2 ár. Hin meginástæðan er sú, að námsmönnum fer stöðugt fjölgandi. Ég hef ekki handbærar tölur um fjölgun stúdenta við Háskóla Íslands, en ég veit, að sú fjölgun hefur verið veruleg. Hins vegar get ég upplýst, að fjölgun þeirra íslenzkra námsmanna erlendis, sem sótt hafa um lán og styrki til menntamálaráðs, hefur síðustu árin verið sem hér segir: Skólaárið 1961–1962 varð 5% fjölgun, skólaárið 1962–1963 varð rúml. 7% fjölgun, og að þessu sinni, skólaárið 1963–1964, bendir allt til þess, að fjölgunin verði hvorki meiri né minni en 11–12%. Þessi síðustu ár hefur fjölgunin á íslenskum námsmönnum við nám erlendis orðið langmest við ýmiss konar tæknifræðinám. Þetta er vissulega æskileg þróun, því að okkur skortir mjög menn með góða og hagnýta menntun á þessu sviði. Hér er í flestum tilfellum um að ræða efnilega menn, sem hafa lokið iðnskólaprófi og sveinsprófi hér heima, en halda síðan út til þess að bæta við sig 3–4 ára námi við erlenda tækniskóla. Nú er að vísu að rísa hér upp vísir að tækniskóla, og menn geta þegar lokið hér undirbúningsnámi, sem styttir framhaldsnámið erlendis um einn vetur. Væntanlega á þessi vísir að tækniskóla hér fyrir sér að vaxa, en það tekur sinn tíma, og á meðan er okkur brýn þörf á, að tiltölulega margir álitlegir menn sæki þessa menntun til annarra landa. Með hliðsjón af því, sem ég hef nú sagt, er það mjög brýnt að hækka allverulega framlag til námslána og námsstyrkja. Að öðrum kosti hlýtur að rýrna verulega sá stuðningur, sem komið hefur í hlut hvers einstaks námsmanns. Ég vil í þessu sambandi, þar sem mér er úthlutun lána til námsmanna allvel kunn, gera tilraun til að eyða nokkuð almennum misskilningi, sem oft verður vart við. Ýmsir lítt kunnugir þessum málum virðast halda, að lánum þessum og styrkjum sé dreift af mjög miklu örlæti til allra, sem skreppa út fyrir pollinn og innritast þar í einhvern skóla. En þetta er engan veginn svo. Hér er reynt eftir fremsta megni að fylgja allströngum reglum um þessa úthlutun. Skemmra nám en það, sem tekur tvö ár erlendis, er yfirleitt ekki styrkt eða lán veitt til þess. Fyrstu tvö árin erlendis eru eingöngu veitt lán, en síðan koma styrkir að nokkrum hluta og lán að nokkrum hluta á 3. og 4. námsári, og þó því aðeins að viðkomandi hafi gert fullnægjandi grein fyrir því, að námið hafi borið árangur og gengið með eðlilegum hætti. Loks eru ekki veitt lán eða styrkir til náms í þeim greinum erlendis, sem hægt er með svipuðum árangri að leggja stund á og læra hér á landi. Greinilegur vottur þess, að hér gilda býsna strangar úthlutunarreglur, er það, að veturinn 1962–1963 voru um 750 Íslendingar skráðir til einhvers náms við skóla erlendis, en aðeins rúmur helmingur þeirra, tæplega 400, uppfyllti sett skilyrði til að hljóta lán eða styrki af opinberu fé. Það er einnig misskilningur, að lán þessi og styrkir hafi verið svo háir á hvern einstakling, að þeir sjálfir og vandamenn þeirra, þ.e.a.s. námsmenn sjálfir og vandamenn þeirra, þurfi lítið fram að leggja til þess að kljúfa námskostnað. Það mun láta nærri, að námslánin og námsstyrkirnir nemi að meðaltali röskum þriðjungi námskostnaðar, í sumum tilfellum nokkru meira, en í öðrum tilfellum heldur minna. Ég held, að það megi því ótvírætt líta svo á og halda því fram, að þeim fjármunum, sem fara til þess að styrkja ungt fólk á menntabraut, sé yfirleitt vel varið og að þeir fjármunir muni koma þjóðfélaginu í góðar þarfir. Önnur till. mín fjallar um aukna fjárveitingu til handa landsbókasafninu til bókakaupa. Þessu höfuðbókasafni þjóðarinnar eru einungis ætlaðar 600 þús. kr. til bóka-, tímarita- og handritakaupa og til bókbands. Þessi upphæð er vitanlega allt of lítil, og upphæð, sem til þessa hefur verið varið á fjárlögum mörg undanfarin ár, hefur verið of lítil. Meginhluti hennar fer til bókbandsins og safnið verður því að langsamlega mestu leyti að búa að þeim bókaauka, sem það fær með afhendingu skyldueintaka hér innanlands og í bókaskiptum eða með bókagjöfum erlendis frá. Þetta er óviðunandi, enda skortir eðlilega mjög á, að landsbókasafnið hafi á liðnum tímum getað aflað sér allra þeirra handbóka og undirstöðurita í mörgum greinum, sem verða að teljast allsendis nauðsynleg. Ég legg til, að þessi upphæð verði tvöfölduð, hún hækki í 1.2 millj. kr. Þriðja till. mín er um hækkun á framlagi til þjóðskjalasafns til bóka- og handritakaupa og til umbúnaðar skjala. Til alls þessa eru einungis ætlaðar á fjárl. nú 50 þús. kr. Ég legg til, að liðurinn verði 200 þús. kr. Fjórða till. mín er um hækkun á framlagi til þjóðskjalasafns til míkrófilmunar á skjölum. Þetta er mikið nauðsynjaverk. Þeir, sem hafa notað þjóðskjalasafnið á undanförnum árum, vita, að stöðug handfjötlun og notkun mikilvægra frumrita slítur þeim um skör fram á löngum tíma. Með nútímatækni er hægt án tilfinnanlegs kostnaðar að draga mjög úr þessari notkun frumheimilda og bjarga þeim þannig frá skemmdum eða eyðileggingu. Jafnframt er hægt fyrir tiltölulega litla fjármuni að útvega söfnum utan Reykjavíkur jafngildi ýmissa frumheimilda með því að gera af þeim mikrófilmur, og væri það verulegur stuðningur við þá menn, sem stunda fræðistörf úti um byggðir landsins. Ég legg til, að þessi liður hækki úr 10 þús. kr. í 100 þús. kr. Þá er till. um lítið eitt aukna fjárveitingu til hinnar stóru vísindalegu orðabókar yfir íslenzkt mál, sem unnið er að á vegum Háskóla Íslands. Hér er um að ræða einhverja þá mikilvægustu starfsemi, sem nú er unnið að í þágu íslenzkra fræða. En verkefnið er afar mikið og það sækist eðlilega seint. Nú starfa að orðabókinni þrír vísindamenn. Ég legg til, að hv. Alþ. hækki fjárveitingu til þessa menningarstarfs úr 325 þús. kr. í 500 þús. kr. Þá væri hægt að bæta við einum föstum starfsmanni, og mun ekki af veita. Þá er lítil brtt. Hún fjallar um einn hinn minnsta lið þessara stóru fjárlaga. Í allmörg ár hefur staðið þar smápóstur, algerlega óbreyttur bæði að orðalagi og krónutölu. Ég hef ekki hirt um að gá að því, hve mörg árin eru orðin. Þar stendur: „Til rithöfundasjóðs Kelvins Lindemanns, enda verði fénu varið til dvalarkostnaðar fyrir skandinavískan rithöfund hér á landi.“ Þessi sjóður, sem danski rithöfundurinn Kelvin Lindemann stofnaði skömmu eftir stríðslok, ef ég man rétt, mun vera í vörzlu norrænna rithöfundasamtaka, og hann veitir rithöfundum dvalarstyrki á Norðurlöndum til skiptis. Nokkrir íslenzkir rithöfundar hafa hlotið styrki úr þessum sjóði. Hin litla fjárveiting til þessa sjóðs, sem á sínum tíma var tekin hér upp í fjárlög, mun hafa verið gerð til þess að greiða fyrir því, að norrænir rithöfundar ættu þess kost að koma hingað til lands, dveljast hér um stundarsakir, flytja hér ef til vill fyrirlestra um bókmenntir eða lesa úr verkum sínum. Upphæðin var frá upphafi mjög lítil, einar 2500 ísl. kr., og nú er hún orðin beinlínis brosleg, en hún hefur haldizt óbreytt í fjárlögum, eins og ég sagði, í allmörg ár. Mér finnst ekki vera nema um tvennt að gera: fella þessa óveru alveg niður eða hækka fjárveitinguna. Ég legg til, að í þessu skyni verða veittar 25 þús. kr. Þá er brtt. um hækkun á styrk til vísinda- og fræðimanna. Þessi styrkur hefur staðið á fjárlögum lengi, og allmargir hafa notið hans á mörgum undanförnum árum, en styrkurinn hefur mjög lítið hækkað að krónutölu nú allmörg undanfarin ár. Það má geta nærri, að fjárhæð, sem gat talizt nokkur stuðningur fyrir allmörgum árum, er allsendis ófullnægjandi í dag og kemur vísinda- og fræðimönnum að tiltölulega litlu gagni. Upphæðin er satt að segja svo lítil, að sá aðili, sem hefur fengið það verkefni að úthluta henni, menntamálaráð, er á hverju ári í stökustu vandræðum með að deila þessum aurum milli tiltölulega nokkuð margra manna. Það var svo lengi, að nokkurn veginn föst hlutföll héldust milli fræðimannastyrkja annars vegar og styrkja til skálda og listamanna hins vegar. Það var yfirleitt þannig, að þegar hækkun varð á listamannastyrkjum, þá var talið eðlilegt, að fræðimannastyrkirnir hækkuðu í svipuðu eða sama hlutfalli. Fyrir 9 árum voru hlutföllin 1 á móti 5, þ.e.a.s. að fræðimenn fengu þá 1 kr. á móti hverjum 5, sem skáld og listamenn fengu á fjárlögum, og fannst þó mörgum, að hlutur fræðimanna væri þá sízt gerður betri en efni stóðu til. Síðan hefur fjárveiting til listamanna hækkað öðru hvoru að krónutölu, en fræðimannastyrkirnir sáralítið, enda er svo komið nú, að samkv. gildandi fjárlögum eru umrædd hlutföll nokkurn veginn 1 á móti 10, þ.e.a.s. veittar eru 215 þús. kr. til vísinda- og fræðimanna, en 2 millj. 134 þús. til skálda og listamanna. Og nú hefur hv. formaður fjvn. skýrt frá því, að von væri á fyrir 3. umr. till. frá nefndinni um hækkun á listamannalaunum. Ég fagna því, að von skuli vera á þeirri till., því að það er full þörf á að hækka þau laun. En ég vil jafnframt leggja á það áherzlu, að styrkurinn til vísinda- og fræðimanna fáist einnig hækkaður verulega. Ef hv. form. fjvn. gefur kost á því, að n. athugi þetta mál milli umræðna, þá er ég að sjálfsögðu fús til að draga mína till. til baka til 3. umr. Síðasta brtt. mín er nýr liður: Til kynningar íslenzkrar myndlistar, tónlistar og bókmennta innanlands, samkv. ákvörðun menntamálaráðs. Fyrir 2 árum eða þar um bil var gerð nokkur tilraun með slíka starfsemi. Að þeirri tilraun stóðu menntamálaráð og ríkisútvarpið í sameiningu. Ég held, að ég megi fullyrða, að þessi tilraun hafi að mörgu leyti tekizt vel. Á um það bil 50 stöðum víðs vegar um land var á vegum þessara tveggja stofnana flutt íslenzk list, og að þeirri kynningu stóðu ýmsir af fremstu listamönnum þjóðarinnar, einkum tónlistarmenn og rithöfundar. Lítið eitt var myndlist einnig kynnt bæði með fyrirlestrum, skuggamyndasýningum og listsýningum á einum, tveimur eða þremur stöðum. Almenningur tók þessari viðleitni vel, og ég tel skaða, að þar hefur ekki orðið framhald á. Stafar það eingöngu af skorti á fjárframlögum í þessu skyni. Enda þótt aðgangseyrir væri seldur að þessum listkynningum, varð af þeim nokkur fjárhagslegur halli, og það voru fyrrgreindar stofnanir, sem tóku hann á sínar herðar. Samkvæmt þeirri reynslu, sem af þessari tilraun fékkst, þykist ég mega fullyrða, að með 200 þús. kr. fjárveitingu, eins og ég legg hér til, megi skipuleggja fjölbreytta listkynningu, vinna umtalsvert menningarstarf, ekki sízt í þágu hinna dreifðu byggða landsins. Hin mörgu og myndarlegu félagsheimili, sem upp hafa risið víðs vegar um land á síðari árum, eru mörg hver tilvalin til þess að hýsa slíka gesti, sem koma með lifandi list, beztu listamenn þjóðarinnar, vildi ég vænta að þar gætu orðið, sem kæmu til fólksins með lifandi list. Þá má líka segja, að félagsheimilin séu tekin að rækja raunverulegt menningarhlutverk, en slíkt hlýtur að vera tilgangurinn með byggingu þeirra, þótt þeir möguleikar, sem þannig hafa skapazt, hafi engan veginn verið hagnýttir sem skyldi enn sem komið er. Ég vil eindregið æskja þess, að hv. fjvn. taki til athugunar milli umræðna efni þessarar síðustu till. minnar. í trausti þess, að það verði gert, mun ég taka till. aftur til 3. umr.



Herra forseti. Það væri að sjálfsögðu ærin ástæða til þess að ræða hér nokkuð um þá fjármálastefnu, sem þetta frv. ber vitni um, en ég mun þó sleppa því að þessu sinni, enda síður þörf vegna þess, að þetta var mjög rækilega gert af hv. frsm. 1. minni hl. fyrr við þessa umr. Ég mun þess vegna láta nægja að þessu sinni að mæla stuttlega fyrir tveimur brtt., sem ég hef lagt fram við frv. Fyrri brtt. er á þskj. 144, og eru flm. að henni ásamt mér 3 þm. aðrir. Þessi till. fjallar um það að hækka framlagið til skálda, rithöfunda og listamanna úr 2.1 millj. kr. í 3.5 millj. kr. Samhljóða till. þessari fluttum við sömu þm. á seinasta þingi, en þá náði hún ekki fram að ganga, þ.e.a.s. um þessa sömu upphæð. Síðan þá hefur orðið mikil hækkun á framfærslukostnaði í landinu, og einnig, eins og þessi fjárlög bera merki um, mikil hækkun á framlögum ríkisins til flestra mála, og þess vegna ekki óeðlilegt, að veruleg hækkun verði á þessu framlagi, og það því frekar sem það hefur mjög dregizt aftur úr öðrum framlögum á undanförnum árum. Nauðsyn þess að búa sem bezt að skáldum og listamönnum þjóðarinnar tel ég ekki þörf að ræða, vegna þess að hún er áreiðanlega öllum þm. ljós. Ég tel þetta svo augljóst mál, að ég mun ekki ræða það frekar að sinni. Ég kem þá að annarri brtt., sem ég flyt og er á þskj. 150. Þessi till. fjallar um það að hækka styrkinn til Þjóðvinafélagsins úr 10 þús. kr. í 250 þús. kr., og vil ég fara um það nokkrum orðum. Hér í þessum sal er mynd af manni, þeim manni, sem Alþ. virðir tvímælalaust mest allra þeirra, sem hér hafa átt sæti. En það má líka í því sambandi rifja það upp, að þessi maður, Jón Sigurðsson, bar mikið traust til Alþ. og sýndi það á margan hátt. Ef til vill hefur hann kannske sýnt það einna ljósast á þann hátt, að þegar hann var kominn á efri ár, þá beitti hann sér fyrir stofnun félagsskapar, Þjóðvinafélagsins, sem hann ætlaði að vinna að ýmsum merkum þjóðnytjamálum og ekki sízt á þann hátt að gefa út ýmsar bækur, alþýðlegar fræðslubækur, sem mættu vera þjóðinni til upplýsingar og stuðnings á mörgum sviðum. Og Jón Sigurðsson taldi, að þessi félagsskapur, sem hann hafði svo mikinn áhuga á, yrði bezt tryggður á þann hátt, að í stað þess að hann yrði starfræktur eins og önnur félög í landinu, þá yrði Alþ. sjálfu falið að vera þetta félag, og þess vegna kom hann því þannig fyrir, að Þjóðvinafélagið varð Alþingi, þ.e.a.s. Alþ. tók það að sér fyrir hans forustu að vera Þjóðvinafélagið. Og þar með taldi hann tryggt, að þetta félag gæti starfað þannig í framtíðinni eins og hann hafði ætlað því. En hvernig hefur nú Alþ. brugðizt við þessu trausti, sem Jón Sigurðsson sýndi því? Jú, það er að vísu haldinn hér öðru hverju þingfundur, sem er kallaður aðalfundur Þjóðvinafélagsins, en sá fundur er eingöngu fólginn í því, að form. félagsins gefur hér skýrslu um störf þess, sem eru nánast sagt engin, eins og nú er komið. Og það er líka ekki óeðlilegt, þegar litið er á þá fjárveitingu, sem Alþ. veitir til þessa félagsskapar, því að eins og fjárlögin. bera með sér, þá eru það 10 þús. kr., sem Alþ. veitir nú árlega til starfsemi Þjóðvinafélagsins. Og það þarf ekki að rekja það, að fyrir þetta fjármagn er ekki hægt að leysa mikið starf af höndum. Ég tel, að það sé skylda Alþ. við Jón Sigurðsson og til þess að það sýni sig verðugt því trausti, sem hann sýndi því á sínum tíma, þegar hann fól því að vera Þjóðvinafélagið, að það geri betur við þetta félag en átt hefur sér stað á undanförnum áratug, enda er það líka víst, að þetta félag getur enn átt mörg merk og nauðsynleg verk að vinna, ekki síður en á þeim tíma, þegar það var stofnað af Jóni Sigurðssyni, og þó sérstaklega ef það héldi áfram að starfa í þeim anda, sem hann ætlaði því á sínum tíma. Það er í samræmi við það, sem ég hef nú sagt, að ég hef lagt til, að þessi fjárveiting til Þjóðvinafélagsins verði hækkuð úr 10 þús. kr. í 250 þús. kr., og ég tel það hreina lágmarksupphæð, til þess að Alþ. ræki þá skyldu, sem á því hvílir í þessum efnum við þann mann, sem hefur verið þess merkasti foringi.



Herra forseti. Ég hef flutt hér eina litla brtt. við 22. gr. fjárlaganna, sem er heimildagreinin. Það er, að í viðbót við þrjár lánsheimildir til samgöngumála á landi komi 3 millj, kr. lánsheimild til byggingar Hofsárbrúar í Vopnafirði. Með tilkomu mjólkurstöðvar og aukinnar mjólkurframleiðslu í Vopnafirði er orðin mikil nauðsyn, að þessi brú verði byggð og það á komandi sumri. En með því að flytja þessa brtt. og æskja þessarar lánsheimildar vildi ég leitast við að tryggja það, að svo geti orðið. En ef fé kynni að verða fyrir hendi til þessarar framkvæmdar með samþykkt vegalagafrv., án þess að skerða fé í aðrar mögulegar samgöngubætur á Austurlandi, verður væntanlega ekki þörf á að nota lánsheimild. En ég tel ekki fært að fara fram á lánsheimildir nema til slíkra varanlegra samgöngumannvirkja, eins og t.d. brýr eru, en á hinn bóginn gildir það ekki um venjulega malarvegi. Sem sagt, aðaltilgangur minn með því að flytja þessa brtt. er að leitast við að tryggja það, að auðið verði að byggja þessa brú á komandi sumri.

Forseti (BF): Í samræmi við venju allmörg undanfarin ár hefur orðið samkomulag um það milli þingflokkanna að fresta þar til síðar á þinginu hinum svokölluðu eldhúsdagsumr., sem skv. þingsköpum eiga að fara fram við frh. 1. umr. Ég mun nú leita afbrigða frá þingsköpum um þessa frestun eldhúsumr.



Herra forseti. Við þessa umr. sér fjvn. ekki ástæðu til þess að gera aths. við frv., en leggur til, að því verði að umr. lokinni vísað til 2. umr.