Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. 

Frú forseti. Það er óvenjulegt að við séum látin greiða atkvæði um lengdan þingfund svona snemma á önninni og væri skiljanlegt ef einhver stjórnarmál lægju fyrir. Sú er hins vegar ekki raunin. Lítum bara aðeins á tölurnar, það er nefnilega hægt að mæla verkleysi ríkisstjórnarinnar. Í þingmálaskrá er talað um að 50 mál eigi að koma frá ríkisstjórninni samanlagt í september og október. Hér stöndum við á síðasta þingfundardegi októbermánaðar og það er búið að leggja fram 25 stjórnarmál. Helmingur af þeirri áætlun sem ríkisstjórnin setti fram fyrir einum og hálfum mánuði. Ef þessi stjórn getur ekki einu sinni sett áætlanir um eigin framlagningu mála, hvernig getur þjóðin ætlast til þess að hún stýri heilu landi? Þetta leiðir síðan til þess að stjórnarliðar rembast eins og rjúpan við staurinn rétt fyrir jól og rétt fyrir vor að klára mál á of miklum hraða. Það leiðir til óvandaðrar lagasetningar og það leiðir til mistaka við lagasetningu vegna þess að stjórnarliðar í nefndum vilja  
            

Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra og utanríkisráðherra.

Forseti. Hæstv. fjármálaráðherra kynnti á dögunum grafalvarlega stöðu Íbúðalánasjóðs og ráðherra nefndi þrjár leiðir sem færar væru, allar vondar, og tilkynnti jafnframt hvaða leið hann vildi fara. Þetta tilkynnti hann sisvona án þess að ræða málið ítarlega við þingið fyrst sem hefði verið eðlilegt, enda er um gríðarlega mikla hagsmuni að ræða fyrir þjóðina. Nú stendur almenningur frammi fyrir þeirri spurningu hvort hann eigi að borga í gegnum lífeyrissjóðina sína eða ríkissjóðinn sinn fyrir hagstjórnarmistök Framsóknar og Sjálfstæðisflokks í byrjun aldarinnar. Hæstv. fjármálaráðherra talaði í fyrirspurnatíma í gær hér á þinginu um kröfuhafa og fjármálaöflin í þessu sambandi og freistar þess að skapa hugrenningatengsl sem eru hentug hans málflutningi. Staðreyndin er þó sú að hér ræðir um lífeyrissjóðina okkar að langstærstum hluta. Það er ævisparnaður fólks sem sér fram á högg upp á meira en 100 milljarða kr., gangi hugmyndir fjármálaráðherra eftir, og það er mögulegt að það þurfi að skerða lífeyri fólks til að mæta þessum vanda. Sérfræðingar hafa líka talað um og varað við orðsporshættu fyrir Íslendinga í þessu sambandi með tilheyrandi versnandi lánakjörum. Sendi ríkissjóður, sem veitt hefur ríkisábyrgð, þau skilaboð að hann sé ekki tilbúinn til að standa við skuldbindingar sínar kann það að hafa afleiðingar fyrir lánshæfið. Þegar hefur orðið vart við titring á fjármálamarkaði og ávöxtunarkrafa á ríkisskuldabréfum hefur hækkað. Nú er þetta mál af þeirri stærðargráðu að það hlýtur að hafa verið rætt mjög vel og margsinnis í ríkisstjórn. Mér leikur forvitni á að vita hvort hæstv. forsætisráðherra sé sammála leiðinni sem hæstv. fjármálaráðherra vill fara og hvort hún hafi verið með í ráðum?

Frú forseti. Ég get byrjað á því að staðfesta að þetta mál hefur verið rætt í ríkisstjórn og nú síðast í raun og veru bara í aðdraganda þess að þessi skýrsla var lögð fram. Ég hef lagt á það áherslu að það hafi verið mjög mikilvægt að fá þessa skýrslu hér inn í þingið, að hana sé svo hægt að ræða, eftir atvikum í hv. fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd, áður en endanleg ákvörðun er tekin um framhald málsins, því að þetta er stórmál og það er kannski það sem mér finnst mikilvægast í þessu máli, það skiptir máli að vanda til verka því að þetta eru miklir hagsmunir. Hv. þingmaður nefnir hér réttilega að við séum í raun og veru að ræða um almenning, hvort sem við ræðum um hagsmuni ríkissjóðs eða lífeyrissjóðanna. Vissulega eru lífeyrissjóðirnir stærsti hluti kröfuhafa eða eigenda skuldabréfa, eða hvað við kjósum að kalla það, en þetta er eigi að síður fjölbreyttur hópur þar sem við erum með fleiri aðila í þeim hópi. Ég held að ef við höldum vel á málum og gefum okkur tíma til ígrundunar þá geti hagsmunir skattgreiðenda og lífeyrisþega farið saman við lausn málsins. Með því einmitt að haga þessu uppgjöri tímanlega þýðir það ekki sjálfkrafa tap lífeyrissjóðanna heldur hafa þeir tækifæri til þess að ná fram viðunandi ávöxtun á þá fjármuni sem þarna um ræðir. Þetta eru nú helstu sérfræðingar okkar í því að ávaxta eignir sínar. Þannig að ég hallast að því, en finnst þó mikilvægt að þingið hafi einmitt tækifæri til að ræða mál, að farsælast væri ef unnt væri að ná einhvers konar samkomulagi um uppgjör þessara mála. Ég held að ábyrgð okkar sé mikil því að við erum auðvitað að tala um mikla fjármuni sem munu annars, að öllu óbreyttu, ef ekkert verður gert, falla á komandi kynslóðir. Þannig að ég hef þá trú að þingið geti náð saman um þá leið sem verður farin.

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra leggur áherslu á að það sé þingið í rauninni sem hafi forræði í þessu máli. Ég lít þá þannig á að hún gefi sér það að þetta hafi verið ótímabærar yfirlýsingar hjá hæstv. fjármálaráðherra enda hafa þær haft neikvæð áhrif á markaði. Mig langar að spyrja í framhaldi af þessu tveggja spurninga. Í fyrsta lagi: Hvaða merking hefur ríkisábyrgð héðan í frá í augum hæstv. forsætisráðherra ef svona verður gert við ríkisskuldabréf, að skilmálum verði breytt eftir á? Og í öðru lagi, svo að ég vitni í ræðu hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar frá því í gær: Finnst hæstv. forsætisráðherra það sanngjarnt að ellilífeyrisþegar þurfi að borga fyrir ævintýri óreiðustjórnmálamanna?

Frú forseti. Nei, ég tek ekki undir það að þetta hafi verið ótímabærar yfirlýsingar hjá hæstv. fjármálaráðherra. Hann fór yfir sína sýn á þessa stöðu og ekki kalla ég það nema eðlilegt að fjármálaráðherra lýsi sinni skoðun. Ég held að okkur hefði þótt mjög óeðlilegt ef hann hefði ekki gert það. Hv. þingmaður spyr: Eiga ellilífeyrisþegar að borga brúsann? Ég fór yfir það hér áðan, í fyrra svari, að ég tel alla vega að við getum gert okkur væntingar um að náist samkomulag um uppgjör þá hafi lífeyrissjóðirnir, sem eru hluti af þessum eigendum, færi á því að ávaxta sitt fé þannig að til þess þurfi ekki að koma að þetta bitni á ellilífeyrisþegum. En ég trúi ekki öðru en að hv. þingmaður sé sammála mér um það að ef ekkert er að gert þá fellur þessi reikningur á komandi kynslóðir og ég vil ekki að við hér sem sitjum á Alþingi nú berum ábyrgð á þeim reikningi. Þannig að ég segi já, það þarf að taka á þessu máli. Það þarf að ræða það hér á þinginu. Augljóslega kemur þetta til kasta þingsins ef ekki næst samkomulag um uppgjör málsins því að þá munum við þurfa að taka afstöðu til einhvers konar lagasetningar. Ég ítreka það að mér finnst mikilvægt að þingið fari vel yfir þetta mál.

Virðulegur forseti. 21. október 1999 fjallaði Pacific Radio í Bandaríkjunum um skrifin „Globalisation and New World Order“ og samantekt í Scientific Journal um upplýsingar sem lekið var frá Pentagon, varnarmálaráðuneytinu, varðandi þá staði sem Bandaríkjamenn notuðu til geymslu kjarnavopna á árunum 1955–1970. Þar voru tilgreind eftirfarandi lönd: Kanada, Kúba, Filippseyjar, Spánn, Taívan og nota bene, Ísland. Þess er sérstaklega getið í þessari umfjöllun að ráðamönnum á Íslandi hafi ekki verið gerð grein fyrir þessu og þeir sum sé blekktir. Herumsvifin á Íslandi voru víða um land á kaldastríðstímanum, m.a. á Miðnesheiði, í Hvalfirði, við Hornafjörð og á Langanesi, en oft hefur verið fjallað um það sem þar var skilið eftir. Nýverið fannst þar, af öllum efnum, úraníum - sem flestir vita hvað þýðir. Allt er þetta þvert á fyrirheit og fullyrðingar Bandaríkjamanna árið 1970 og allar götur fyrr og síðar. Nú er viðhorfið til umhverfismála, mengunar og herstöðva sannarlega gerbreytt, ekki aðeins hér heldur á heimsvísu. Víst er að mikill meiri hluti Íslendinga er algerlega andvígur því að kjarnavopn séu staðsett á Íslandi til lengri eða skemmri tíma og því spyr ég nú okkar ágæta og hæstv. utanríkisráðherra: Þarf hún ekki að vera alveg hvellskýr, sú réttmæta krafa okkar nú á yfirstandandi stríðstímum að hvorki NATO né Bandaríkjamenn vogi sér að flytja hingað né vista vopn af slíkum toga? Er það ekki sömuleiðis hvellskýr og sanngjörn krafa, m.a. með vísan til komandi kynslóða, að þau hættulegu eiturefni sem hér voru skilin eftir á ýmsum stöðum, m.a. í jörðu, og þá með tilheyrandi smiti í vatnsból og fleira, verði tafarlaust brottnumin og það á kostnað þeirra sem hér fengu að hafa viðveru? Vitandi af viðvarandi afneitun Bandaríkjamanna í þessum efnum, þarf ekki íslenska ríkið að axla þá ábyrgð að hafa á sínum tíma látið blekkjast og reiða fram þær greiðslur sem þarf til hreinsunar núna, m.a. á Langanesi, og senda síðan reikninginn til Washington með skýlausri kröfu um uppgjör? Og er ekki einmitt nú, í ljósi vaxandi umsvifa NATO og Bandaríkjamanna hér, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Stutta svarið er að ég hef verið kýrskýr og get sagt það hér algjörlega skýrt að kjarnavopn verða ekki geymd á Íslandi. Ísland er friðlýst fyrir kjarnavopnum. Það segir skýrt í okkar þjóðaröryggisstefnu. Það er algjörlega upplýst afstaða og upplýst skilyrði sem okkar vina- og bandalagsþjóðir vita um og eru upplýstar um og fara ekki gegn. Það er okkar stefna þegar kemur að kjarnavopnum og hún er skýr. Ég er skýr með það og það eru engar breytingar áformaðar hvað það varðar. Við höfum auðvitað sömuleiðis á Íslandi, og íslensk stjórnvöld, talað mjög skýrt fyrir almennri afvopnun á því sviði. Því miður er það ekki undir okkur komið einum og sér enda sjáum við núna mjög hættulega orðræðu. Hvað sem verður þar þá erum við ekki að fara að breyta um stefnu hvað það varðar og segir skýrt í okkar þjóðaröryggisstefnu að íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga og einmitt í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Þannig að þetta er af okkar hálfu alveg skýrt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra hvellskýr svör. Það sem upp á vantaði er spurningin um kostnaðinn við að fjarlægja þau eitur- og spilliefni sem hér eru því miður enn í jörðu með smitandi áhrifum, m.a. í vatnsból, og hvort við þurfum ekki einmitt á þessum tímapunkti að láta fjarlægja þetta, þetta getur sannarlega haft áhrif á mannfólkið og dýrin og framleiðsluna í landinu, og ef ekki nást skjótir, ótvíræðir samningar að við hreinlega reiðum fram það sem til þarf. Ég legg til að við byrjum á Langanesi og sendum reikninginn. Er þetta ekki réttmæt krafa í ljósi alls og alls?

Frú forseti. Varðandi spurningar um Heiðarfjall sérstaklega var samið við landeigendur á sínum tíma. Það er nú, að mér skilst, ekki alveg skýrt hvað veldur vegna þess að úran á Heiðarfjalli stafar mögulega frá lömpum úr gömlum rafeindatækjum en ekki kjarnavopnum. Kostnaðurinn við hreinsun liggur ekki fyrir en fjallað er um kostnað við rannsóknir í skýrslu umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Vissulega hefur verið óánægja varðandi það og hefur umhverfisráðuneytið fundað tvisvar í mánuði með landeigendum og fulltrúum míns ráðuneytis verið boðið á nokkra fundi þar sem óskað hefur verið eftir að leitað verði til Atlantshafsbandalagsins eða bandarískra stjórnvalda eftir aðstoð í samræmi við það sem hv. þingmaður ber fram.

Forseti. Árið 2018 voru samþykkt lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Fram hefur komið í umræðunni varðandi kostnaðarmatið á bak við þau lög að enginn hafi búist við að kostnaðurinn færi fram úr eins og raun ber vitni. Samt erum við með umsögn t.d. Reykjavíkurborgar um það lagafrumvarp þar sem segir að ef þau réttindi sem þar voru gefin í þeim lögum væru fullnýtt myndi kostnaðurinn við það verða 11,5 milljarðar í Reykjavíkurborg. Þarna var verið að breyta lögunum frá því að vera skilgreining um skyldu stjórnvalda í það að vera lög um réttindi fatlaðs fólks þannig að ef fatlað fólk myndi sækja sér þau réttindi sem þar væru lögð fram þá myndi kostnaður aukast og Reykjavíkurborg gerði vel grein fyrir mögulegum kostnaðarauka hvað það varðaði. Nú er staðan sú að það hefur raungerst og kostnaður allra sveitarfélaga á landinu er að fara 12–13 milljarða umfram það sem hefur verið gert ráð fyrir með tekjum í jöfnunarsjóði á móti, til að koma til móts við þessi lög. Hæstv. innviðaráðherra kom á dögunum með innlegg í umræðuna, eins og hann hefur orðað það, um 5–6 milljarða framlag frá ríkinu inn í jöfnunarsjóð til að koma til móts við þennan kostnaðarauka. Nú er kostnaðaraukinn þarna mjög vel þekktur. Þessar stærðir sem verið er að tala um eru mjög vel útreiknaðar og vel þekktar. Þetta er kostnaður vegna búsetu aðallega og við vitum alveg hver kostnaðurinn er, allt upp í 40 milljónir á einstakling miðað við hversu mikil þjónustuþörfin er. Þannig að ég velti fyrir mér, af því að hæstv. ráðherra sagði að þetta ætti að koma fram núna: Er hæstv. ráðherra að tala um fjárauka, 

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga, í ávarpi mínu þar, fjallaði ég um fjárhagsstöðu sveitarfélaganna sem hefur farið versnandi eðli máls samkvæmt. Þótt þau hafi merkilegt nokk komist vel frá Covid-faraldrinum, m.a. vegna mikilla aðgerða ríkisins og ákvarðana Alþingis og ákvarðana ríkisstjórnarinnar um að tryggja jöfnunarsjóðinn, m.a. gagnvart málefnum fatlaðs fólks, þá hafa sveitarfélögin í vaxandi mæli haft erfiðari fjárhagsstöðu, skulum við segja, og fleiri hafa verið að skila taprekstri en áður. Mörg sveitarfélög hafa bent á að það sé vegna þess að málaflokkurinn málefni fatlaðs fólks hafi farið fram úr þeim tekjum og gjöldum sem menn voru með, sem sagt að útgjöldin hafi vaxið talsvert umfram tekjurnar. Þá er auðvitað rétt að minnast þess að þegar þetta var gert upphaflega þá voru menn mjög varfærnir. Í eitt eða tvö ár var rekið einhvers konar tilraunaverkefni, ef ég man rétt, sem var keyrt hjá sveitarfélögunum en greitt af ríkinu. Þá voru menn sammála um að kostnaðurinn væri eitthvað í kringum 11 milljarðar ef ég man rétt. Tekjurnar hafa nú vaxið í 22 milljarða en útgjöldin í einhverja 33. Tekjurnar hafa tvöfaldast en útgjöldin þrefaldast, m.a. vegna ákvarðana sem hafa verið teknar á Alþingi. Nú hefur verið unnin talsvert mikil úttektarskýrsla undir stjórn Haraldar Líndals. Það var ákveðið einhvern tímann fyrr á þessu ári eða í haust að taka betri greiningu á ákveðnum þáttum sem ekki mun skila sér fyrr en á næsta ári í ljósi þess að fjárhagsstaða sveitarfélaganna - og sem ráðherra sveitarstjórnarmála þá lagði ég það til 

Forseti. Það eru ekki komin enn ný fjárlög fyrir 2023 og það er spurning um fjáraukann fyrir 2022 því ég býst ekki við því að hæstv. ráðherra sé að setja dæmið upp á þann hátt að sveitarfélögin séu einhvern veginn að snúa út úr varðandi þennan kostnað. Hann er mjög vel mældur og mjög vel gerð grein fyrir honum. Hann er mjög fyrirsjáanlegur miðað við að þegar viðkomandi einstaklingur kemur og leitar síns réttar eftir þeirri þjónustu sem lögin kveða á um þá er það tiltölulega skýrt hvað sú þjónusta muni kosta þannig að það er mjög rekjanlegt og er mjög gagnsætt í rauninni hver sá kostnaður er. Þannig að ég velti því fyrir mér aftur: Erum við að búast við að sjá að þessir 5–6 milljarðar, sem ég skil ekki að séu 5–6 miðað við að kostnaðurinn sé alla vega 12–13, eigi við fjáraukann líka?

Virðulegur forseti. Ég veit að hv. þingmaður vill vel og heldur því hér látlaust fram að þetta liggi allt fyrir þegar staðreyndin er sú að ríki og sveitarfélög settu af stað sérstakt verkefni til að ná saman um þessa niðurstöðu. Menn hafa verið sammála um að það sé ekki komið þangað. Staðan á þessum málaflokkum er nefnilega misjöfn á milli svæða, en alls staðar er augljóslega aukinn kostnaður og heildarstaðan er sú að fjárhagsstaða sveitarfélaga er erfiðari. Þess vegna höfum við lagt til að það kæmi til greina að lækka tekjuskattsprósentuna um 0,26%, hækka útsvarið sem því nemur, færa þá fjármuni í gegnum jöfnunarsjóð til að þeir renni til málefna fatlaðs fólks en bæti um leið fjárhagsstöðu sveitarfélaganna á meðan menn eru að greina það til botns hvernig staðan er og af hverju hún er misjöfn á milli staða, vegna þess að það liggur ekki algerlega fyrir þrátt fyrir að hv. þingmaður haldi því fram í ræðustól.

Frú forseti. Eftir lokun markaða á fimmtudag hélt hæstv. fjármálaráðherra blaðamannafund þar sem hann kynnti að Íbúðalánasjóður færi að óbreyttu í þrot eftir 12 ár. Þá myndi reyna á ríkisábyrgð. Samkvæmt þessu liggur reyndar líka fyrir að næstu 12 árin á sjóðurinn fyrir skuldbindingum sínum. Á sama fundi kynnti fjármálaráðherra hugmynd sem hann sagði geta sparað, og ég held að það sé ástæða til að setja það í gæsalappir, „sparað“, ríkissjóði gríðarlegar fjárhæðir en þar mátti samt líka að heyra að væntanlegt fjártjón ríkissjóðs í dag væri um 47 milljarðar. Hvar lá þá eiginlega sparnaðurinn? Jú, honum átti að ná fram með því að ná samkomulagi við lánardrottna og með því að breyta líftíma bréfanna í sjóðnum. Þetta eru lífeyrissjóðirnir að stærstum hluta, með öðrum orðum almenningur. Sparnaðurinn liggur í því gamla lögmáli að aðrir eiga að taka reikninginn fyrir klúðrið við Íbúðalánasjóð. Undir er sparnaður almennings í landinu, ekki síst eldri borgara. Eigendur bréfanna eru reyndar líka ýmis almannaheillafélög, góðgerðarfélög sem byggja rekstrargrundvöll sinn einmitt á öruggum fjárfestingum með ríkisábyrgð. Framsetning skiptir máli. Í kynningu hæstv. fjármálaráðherra kom fram bein hótun hans um að ef eigendur bréfanna ganga ekki til samninga við fjármálaráðherra þá muni hann beita lagasetningu til að setja sjóðinn í þrot. Þá er stóra spurningin: Í hvaða samningsstöðu eru menn í viðræðum sem hefjast með hótun af hálfu ríkisstjórnar Íslands? Spurning mín er þessi: Styður hæstv. forsætisráðherra þá hugmynd að fara með þessum hætti inn í sparnað almennings, t.d. eldri borgara, og hugnast forsætisráðherra þessi aðferðafræði, að hefja samningaviðræður með beinum hótunum af hálfu ríkisstjórnar Íslands?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og ég get sagt það hér að þetta er vissulega stórt mál. En ég furða mig líka á því að mér hefur fundist umræðan nánast snúast um að við eigum bara að hafa þetta áfram ofan í einhverri skúffu og ekki hugsa um þetta núna. Þeirri hugsun er ég algerlega ósammála. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við opnum þessa skúffu. Þetta er uppsafnaður fjárhagsvandi og það er engin ein góð lausn í þessu máli. Ég held að við hv. þingmenn hljótum að vera sammála um það. Málið snýst um það að þarna eru annars vegar kröfuhafar, eigendur skuldabréfa, eða hvað við kjósum að kalla þá, lífeyrissjóðir eru stærsti hlutinn, líka verðbréfa- og fjárfestingarsjóðir, tryggingafélög og einstaklingar. Þetta er fjölbreyttur hópur sem hefur fært sínar eignir með mismunandi hætti, ýmist á stofnvirði eða markaðsvirði, sem hefur áhrif á hvernig mögulegt uppgjör kæmi út. Samkvæmt ársreikningareglum er lífeyrissjóðum til að mynda heimilt að gera þessi skuldabréf upp með tvennum hætti. Það er auðvitað í höndum lífeyrissjóðanna sjálfra að ákvarða hvaða leið er farin í því. Þeir sem hafa gert bréfin upp á kaupkröfu verða þá væntanlega fyrir mun minni áhrifum en þeir sem hafa gert það á markaðsverði. Þessi staða er því mjög mismunandi milli þeirra sem eiga hagsmuna að gæta. Mér finnst hins vegar ekki hægt að horfa fram hjá því að ef við gerum ekkert í þessu máli þá erum við að velta vandanum inn í framtíðina. Ég vil líka segja að ég lít ekki á þetta sem hótun. Ég lít einfaldlega á það sem hefur verið sett fram í þessum efnum, þ.e. að við eigum nokkra valkosti og enginn þeirra er góður, eins og svo oft er þegar við tökumst á við flókin úrlausnarefni. Hér hefur verið rætt að það sé æskilegt að við getum hafið samtal við eigendur bréfanna um að ná mögulega einhverju samkomulagi. Það fyndist mér eðlilegt fyrsta skref í þessum málum. 

Frú forseti. Hér heyrast engin svör um afstöðu Vinstri grænna til þess hvernig eigi að leysa málið. Mistökin sem eru rót þessa ævintýralega tjóns Íbúðalánasjóðs eru eitt, og þau eru rækilega staðfest í skýrslu rannsóknarnefndar. Tveir flokkar eiga þetta klúður skuldlaust, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, en eins og venjulega er það forsætisráðherra sem situr uppi með höfuðverkinn og hún er ekki öfundsverð af því. Það er enginn hér inni, hvorki í gær né í dag, að tala fyrir því að ekkert eigi að gera heldur hvernig eigi að leysa málið. Ég hef engar skýringar heyrt á því hvers vegna ekki var hægt að hefja samtal við samningsaðila án þess að blása fyrst í herlúðra, án þess að beita hótunum, án þess að stilla upp við vegg. Fjármálaráðherra hefur látið vinna lögfræðiálit. Þar er niðurstaðan sú að þessi aðferð sé heimil vegna þess að þetta hafi áður verið gert með neyðarlögum í hruninu. Það er vísað í þær aðstæður, þannig að ég spyr forsætisráðherra: Tekur hún undir það að þær aðstæður séu uppi í dag? 

Frú forseti. Í fyrsta lagi segir hv. þingmaður að afstaða mín sé ekki skýr. Jú, hún er algerlega skýr.  Þá segi ég: Eðlilegt fyrsta skref er að eiga þetta samtal við eigendur skuldabréfanna. Það er mín skýra afstaða. Ég tel, eins og kom fram í fyrra svari, að hagsmunir skattgreiðenda og lífeyrisþega geti farið saman, því að við skulum ekki gleyma því að lífeyrissjóðirnir hafa ákveðin tækifæri til þess þá að ávaxta sitt fé með öðrum hætti. Innbyrðis aðstæður þeirra eru mjög ólíkar, eins og fram kom í fyrra svari líka, vegna þess að þær eru færðar með ólíkum hætti. Ég ætla að segja það líka hér að ég held að það skipti máli, og þess vegna var þetta mál lagt fram sem skýrsla, að við getum einmitt átt þetta samtal um það hvaða leiðir eru skýrar. Ég kalla þá eftir því hvaða leið flokkur hv. þingmanns vill fara í þessum málum.  
            

Forseti vill minna á að hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn sem standa í ræðustól hafa orðið í þingsalnum.

Frú forseti. Læknafélag Íslands hélt aðalfund sinn 14. október sl., þar sem félagið ákallar ríkisstjórn Íslands vegna ríkjandi neyðarástands í heilbrigðiskerfinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Aðgerðaleysi stjórnvalda, þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir, stefnir heilsu þjóðarinnar í hættu. Núverandi ástand er óboðlegt og hættulegt. LÍ krefst þess að tafarlaust verði ráðist í aðgerðir á margumræddum vanda, til þess að tryggja bestu mögulegu heilsu og öryggi sjúklinga, persónuvernd þeirra og mannlega reisn.“ Heilsugæslan á að vera fyrsti viðkomustaður en viðvarandi og áframhaldandi læknaskortur kemur í veg fyrir þá fyrsta stigs þjónustu sem á að fara fram á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu. Stjórnvöld svara ekki ítrekuðu kalli um að fjármagna sérnámslækna þannig að við sjáum ekki breytingu á þessu í náinni framtíð. Í minnisblaði frá Sjúkrahúsinu á Akureyri segir að stjórnendur sjúkrahússins hafi bent á að 500 milljónir vanti í rekstrargrunninn, fyrir utan viðhald á húsnæði, til að það geti haldið áfram að veita sömu þjónustu. Stjórnendur segja að það hljóti að koma að því, ef ekki verður brugðist við, að skera þurfi niður í klínískri þjónustu nema ákvörðun verði tekin um að hætta með einhverja þjónustueiningu og spyrja: Hvaða þjónustueiningu á að leggja niður, sem þá færir fleiri verkefni á Landspítala sem getur ekki tekið við frekari verkefnum? Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra, sem leiðtoga ríkisstjórnar sem boðaði endurreisn innviða við upphaf stjórnarsetu sinnar: Er hún stolt af verkum ríkisstjórnarinnar þegar kemur að því að tryggja að sjúklingar fái hér nauðsynlega heilbrigðisþjónustu? Telur hún að ríkisstjórnin þurfi e.t.v. að hlusta á sérfræðinga sem árum saman hafa sent neyðarkall til 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég held að ef við horfum á þessi mál með sanngirni þá geti hv. þingmaður ekki neitað því að framlög til heilbrigðismála hafa vissulega vaxið í tíð þessarar ríkisstjórnar og sú aukning hófst með markvissum hætti í tíð fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Svandísar Svavarsdóttur. Ég get rætt bæði stofnkostnaðarframlög sem hafa vaxið til að mæta uppsafnaðri þörf, t.d. hvað varðar uppbyggingu hjúkrunarrýma. Framlög til geðheilbrigðismála hafa vaxið, framlög til að lækka kostnað sjúklinga hafa vaxið, framlög inn í þjónustu heilsugæslunnar hafa vaxið o.s.frv. Það er auðvitað langt umfram það sem við getum kallað aukningu til að mæta fjölgun landsmanna eða eðlilegri þróun. Hins vegar, og þar held ég að við hv. þingmaður getum alveg verið sammála, þá hefur heilbrigðisþjónustan gengið í gegnum ótrúlega erfiða tíma á þessum tveimur árum sem heimsfaraldur stóð þannig að við stöndum frammi fyrir enn frekari áskorunum þegar kemur til að mynda að líðan starfsfólks og mönnun í heilbrigðisþjónustu, og sá vandi var ærinn fyrir. Við erum auðvitað með gögn sem sýna það, ekki bara á Íslandi heldur annars staðar, t.d. á Norðurlöndum þar sem þessi mál hafa verið töluvert rædd, að mönnun heilbrigðisþjónustunnar er gríðarlega stórt viðfangsefni sem við þurfum að takast á við og þurfum að gera betur í. Þetta álagsferli sem hefur verið í þessi tvö ár hefur margvísleg áhrif umfram bara stöðu starfsfólks sem ég held að skipti máli að við tökumst á við líka. Það hefur verið rætt um ákveðna endurheimt í þeim efnum. Að lokum langar mig að nefna að þrátt fyrir aukningu framlaga til geðheilbrigðismála þá held ég að allt sem við höfum séð í þeim efnum sýni okkur að það er í raun og veru mál sem var svo löngu tímabært að fara að takast á við og við erum að sjálfsögðu ekki komin á leiðarenda í þeim efnum.

Frú forseti. Ég verð nú að lýsa vonbrigðum mínum með þetta svar. Framlag jókst vissulega á tímum heimsfaraldurs en við höfum árum saman verið langt undir vergri landsframleiðslu þegar kemur að framlögum til heilbrigðiskerfisins. Við erum það enn þá. Við erum langt undir því sem þekkist í samanburðarríkjum OECD. Það er ekki hægt að fela sig á bak við nauðsynlegt framlag sem þurfti að leggja inn í þetta í heimsfaraldri og ég verð að segja að það er grátlegt að hlusta á hæstv. forsætisráðherra stæra sig af framlögum til geðheilbrigðismála sem eru auðvitað skammarlega lág miðað við umfang málaflokksins í heilbrigðismálum almennt. Það er talað um að um 5% af framlögum til heilbrigðismála fari í geðheilbrigðismál en málaflokkurinn er um 25% af heildinni. 

Ræðutími í síðari fyrirspurn er ein mínúta, ekki ein og hálf mínúta.

Forseti. Ég verð nú að segja að mér finnst viðbrögð hv. þingmanns fremur grátleg. Það er ekki hægt að líta fram hjá því í fyrsta lagi að sú aukning sem ég fór hér yfir, hvort sem er til geðheilbrigðismála, til að lækka kostnaðarþátttöku sjúklinga eða í stofnframkvæmdir, var löngu komin til áður en Covid skall á. Það er heldur ekki hægt að líta fram hjá því að Covid-kostnaður hefur verið greiddur og við það staðið sem hér hefur verið lýst. Það sem ég var að fara hér yfir í mínu máli, og hv. þingmaður rangtúlkar í sínu seinna andsvari, er auðvitað aukning sem var ákveðin í upphafi síðasta kjörtímabils til að fara í uppbyggingu í heilbrigðisþjónustu. Það kom hins vegar fram í mínu máli að þrátt fyrir aukningu til geðheilbrigðismála væri þörf á að gera betur þar. Ef hv. þingmaður kýs að túlka þetta svo þá verð ég hreinlega að leggja það í hennar hendur. Síðasta mæling sem ég sá hvað varðar framlög til heilbrigðismála sem hlutfall af vergri landsframleiðslu sýndi okkur að við þokumst upp á við þótt við værum ekki komin á sama stað og nágrannaþjóðir. Hv. þingmanni mætti líka vera ljóst að framlög, 

Forseti. Áður en lengra er haldið vil ég hafa það algerlega á hreinu að ég er ekki að biðja hæstv. dómsmálaráðherra að upplýsa um gang rannsóknarinnar sem héraðssaksóknari fer fyrir gagnvart Samherja fyrir ætluð stórfelld mútubrot í Namibíu og aðra alvarlega glæpi. Það sem ég vil ræða við hæstv. ráðherra eru þær pólitísku ákvarðanir sem hafa verið teknar sem hafa áhrif á getu héraðssaksóknara og annarra rannsóknastofnana á Íslandi til að rannsaka mál af þessari stærðargráðu hratt og vel. Ég vil ræða áhrif þessara sömu ákvarðana á orðspor Íslands á alþjóðavettvangi. Yfirmaður vinnuhóps Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu, OECD, gegn mútum, Drago Kos, sagði um daginn að það væri nánast vandræðalegt fyrir Ísland að Namibía drægi vagninn í rannsókn á Samherjamálinu. Kos sagðist varla trúa að embætti héraðssaksóknara væri vanfjármagnað í velmegunarríki eins og á Íslandi. Fjórða endurskoðunarskýrsla þessa sama vinnuhóps gegn spillingu var birt um miðjan desember í fyrra. Þar er íslenska ríkisstjórnin harðlega gagnrýnd fyrir slaka frammistöðu og augljóst áhugaleysi á málinu. Sömuleiðis hafa bæði Rannsóknarstofnun opinberrar stefnu, þ.e. Institute for Public Policy Research, og stofnunin Transparency International sagt að rannsóknarblaðamenn sem og almennir borgarar beggja landa, á Íslandi og í Namibíu, hafi ítrekað mótmælt því opinberlega að aðeins namibískir ríkisborgarar beri lagalega ábyrgð á Samherjamálinu, það sé ekki réttlátt þegar vitað sé að íslenskir ríkisborgarar væru einnig djúpt viðriðnir þetta mútuhneyksli. Það er þar af leiðandi ekki erfitt að gera sér í hugarlund hvers vegna staða Íslands féll niður í 75 stig, í 17. sæti spillingarvísisins, sex sætum neðar en árið á undan og stendur töluvert að baki hinum Norðurlöndunum. Það er heldur ekki skrýtið að Drago Kos trúi því varla að velmegunarríki eins og Ísland hafi vanfjármagnað héraðssaksóknara og að honum finnist það vandræðalegt fyrir Ísland að stjórnvöld í Namibíu sé að draga vagninn í rannsókn Samherjamálsins, sem þó má segja að eigi rætur sínar á Íslandi. Það er ekkert skrýtið því að auðvitað á að ríkt land eins og Ísland að eiga burðuga, vel fjármagnaða og fullmannaða stofnun sem getur rannsakað efnahagsbrot og skattalagabrot innan ásættanlegs tíma. Það er fullkomlega eðlilegt að gera hreinlega ráð fyrir því að svo sé og vera svo hissa þegar í ljós kemur að svo er ekki. En svo er ekki og það voru pólitískar ákvarðanir sem ollu því að svo er ekki. Þar má nefna ákvörðun hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar um að skera niður fjárveitingar til fyrirrennara sérstaks saksóknara árið 2013 um tæpar 800 millj. kr. Það var reyndar eitt af hans fyrstu verkum í því embætti. Af þessum sökum, vegna þess gríðarlega niðurskurðar sem þetta embætti hafði þá þegar gengið í gegnum, var ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að bæta 200 milljónum við, í viðbótarframlag til eftirlits og varna gegn peningaþvætti, í skattrannsóknir og skatteftirlit vegna Samherjamálsins bara dropi í hafið og ekki til þess fallið að hægt sé að rannsaka þessi mál með fullnægjandi hætti vegna þess að þessari upphæð var skipt á milli Skattsins, skattrannsóknarstjóra og héraðssaksóknara til að efla rannsóknir og fjölgað rannsakendum. En við vitum það að áður en að Samherjamálið kom til sögunnar vantaði héraðssaksóknara starfsfólk og getu til að sinna þeim málum sem voru þar á borði áður en þetta stærsta efnahagsbrotamál Íslandssögunnar kom inn á borð til hans. Þannig að fjármögnunin er alls ekki næg og það liggur alveg ljóst fyrir. Sömuleiðis eftir að ríkisstjórnin ákvað að leggja niður skattrannsóknarstjóra í núverandi mynd og færa skattrannsóknir á alvarlegum skattalagabrotum yfir til héraðssaksóknara þá skortir hann lagalegar heimildir til þess að komast í sömu gagnagrunna og skattrannsóknarstjóri kemst í og getur þar af leiðandi ekki rannsakað mál með sama hætti og skattrannsóknarstjóri gat áður. Þetta hefur allt gert yfirvöldum erfiðara fyrir að klára þetta mál innan ásættanlegs tíma. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er hann sammála því að óhóflegur dráttur á rannsókn Samherjamálsins sé vandræðalegur fyrir Ísland á alþjóðavettvangi? Líta íslensk stjórnvöld málið nógu alvarlegum augum? Var fullnægjandi að setja 200 milljónir sameiginlega til skattyfirvalda til að bregðast við þessari stöðu?

Virðulegur forseti. Það er auðvitað verulega til umhugsunar að við skulum vera hér að ræða mál sem er til rannsóknar og þingið, eða löggjafinn og framkvæmdarvaldið, á ekki að hafa neina aðkomu að. Fyrirspyrjandi vitnar í fréttaviðtal við Drago Kos, sem leiddi vinnuhóp á vegum OECD gegn mútum, um vandræðagang hér á landi við rannsókn í svokölluðu Samherjamáli og að Namibía sé að draga vagninn í rannsókn á málinu. Ég veit ekki til þess að þessi ágæti maður hafi aflað sér einhverra upplýsinga um rannsóknina hjá þeim sem hafa með hana að gera á Íslandi. Ef ég man rétt kom það fram hjá héraðssaksóknara í fjölmiðlum að hann hefði nú setið með þessum sama Drago Kos í höfuðstöðvum OECD í París í sömu viku og þetta fréttaviðtal við hann birtist án þess að Drago teldi nokkra ástæðu til að spyrja hann einnar spurningar eða ræða við fulltrúa ákæruvaldsins og lýsa áhyggjum sínum. Mér sýnist að þetta viðtal við Drago Kos, yfirmann vinnuhóps OECD um mútur og spillingu, vera það sem helst er vandræðalegt ef hann telur að Namibía dragi vagninn í rannsókn á Samherjamálinu. Rétt er að rifja það upp að rannsókn hér á landi hófst í nóvember 2019 en árið 2015–2016 í Namibíu. Ég hef ekki haft miklar fregnir um rannsóknina og málið þar í landi annað en að sakborningar eru enn í gæsluvarðhaldi. Kannski finnst fyrirspyrjanda og yfirmanni vinnuhóps gegn mútum og spillingu það til eftirbreytni og merki um að þar séu menn að draga vagninn í rannsókninni og sýni gott fordæmi í mannréttindamálum. Ég veit heldur ekki til þess að héraðssaksóknari sé vanfjármagnaður. Þegar metið er fjármagn til embætta á hverjum tíma er litið til umfangs mála í heild sinni, það eru slík afskipti af einstökum málum í rannsókn að beitt sé fjármunum til að hafa áhrif á þau með beinum hætti. Héraðssaksóknari hefur sjálfur sagt opinberlega að hann sé með fullmannað teymi í rannsókninni og hún gangi sinn gang og vísar til rannsóknarhagsmuna þegar hann hefur ekki talið sér fært að svara frekar um gang rannsóknarinnar. Hér er spurt um fleira og ég ætla ekki að ræða við fyrirspyrjanda um spillingarvísitölu Þorvaldar Gylfasonar. Vinnubrögð Íslandsdeildar Transparency International eru ekki til eftirbreytni og þar á bæ mega menn vera í sinni pólitík mín vegna. Ég hef hins vegar miklar áhyggjur af vinnuhópi OECD gegn mútum sem gagnrýnir ríkisstjórnina og dómsmálaráðherra fyrir slaka frammistöðu og áhugaleysi þegar kemur að rannsókn þess máls sem hér um ræðir. Það er þá ástæða til að upplýsa þessa spillingarsérfræðinga í vinnuhópnum og alla sérfræðinga hér á þingi að ákæruvaldið er sjálfstætt í störfum sínum, hvorki dómsmálaráðherra né ríkisstjórnin hafa afskipti af rannsókn einstakra mála. Ef það gerist þá væri hægt að fara að tala um spillingu. Ég veit ekkert um það hvort rannsóknin hafi dregist óhóflega. Rannsóknir mála eru misumfangsmiklar. Þegar þær snúa að fleiri löndum er líklegt að þær taki lengri tíma en ella. Þótt einhver pólitískur vinnuhópur í OECD eða pólitískir andstæðingar hér á þingi telji eitthvað vandræðalegt er ekki þar með sagt að svo sé. Eina sem mér finnst vandræðalegt er þegar þingmenn vilja ræða rannsókn einstaks sakamáls á Alþingi Íslendinga og kröfu um að stjórnvöld grípi inn í. Slík umræða hefur ekki verið gagnleg í fortíðinni og gjarnan reynst sneypuför. Mér sýnist að þeir sem telja sig vera sérstakir málsvarar mannréttinda og réttarríkisins og baráttumenn gegn spillingu séu algerlega að snúa öllu á haus í þessu máli. Það er áhyggjuefni og sérstaklega vandræðalegt og grafalvarlegt í mínum huga. Auðvitað líta stjórnvöld öll hegningarlagabrot og grun um slík alvarlegum augum. Þess vegna hefur verið lögð sérstök áhersla í ráðuneytinu á að tryggja fjármagn til rannsókna brota og saksóknar til að tryggja eðlilegan málshraða. Það er mannréttindamál og forgangsmál í ráðuneytinu, alla vega eftir að ég kom þangað, og hefur verið. Það er líka spurt hér um fund með fulltrúum namibískra stjórnvalda um þetta mál þegar tækifæri gefst. Ja, það er nú þannig að dagskrá ráðherra er þétt alla daga og ekki er hægt að bregðast við beiðnum um fund án nokkurs fyrirvara. Svo er það venja þegar menn telja sig vera í opinberum embættisgjörðum til annarra landa að þeir mæli sér mót á fyrir fram ákveðnum tíma en hringi hreinlega ekki bjöllunni eða banki á dyrnar í ráðuneytinu svona fyrirvaralaust. Þannig var það í þessu máli að fundarbeiðni barst að morgni um fund síðdegis sama dags af hálfu þessa namibíska fulltrúa sem hér var og ég gat ekki orðið við þeim fundi. Hvað varðar umræðuefni fundarins verður það ekki upplýst og þar vísa ég til þeirra laga sem um þetta fjalla en samkvæmt þeim er heimilt að takmarka aðgang almennings að gögnum þegar mikilvægir almannahagsmunir krefjast þess, enda hafi þau að geyma upplýsingar um samskipti við önnur ríki eða fjölþjóðastofnanir. Þannig var það á þessum fundi að ég tel það vera frekar í þágu þess ríkis sem óskaði eftir fundinum að um hann gildi ákveðið þagnargildi. Þegar spurt er um tilkynningu sem ríkisstjórnin gaf út um að sérstaklega yrði hugað að fjármögnuninni þá þekki ég ekki þá tilkynningu en í minni tíð er hugað að fjármálunum almennt í þeim málaflokkum sem undir mig heyra en ekki í einstökum málum.

Frú forseti. Orðspor Íslands skiptir öllu þegar kemur að efnahag ríkissjóðs og lánshæfismati sem og alþjóðlegum viðskiptum. Það er okkur mikilvægt að fá hingað til lands erlendar fjárfestingar enda markaðurinn smár og okkur nauðsynlegt að fá inn stærri aðila. Þegar erlendir fjárfestar hugleiða komu inn á markaðinn skoða þeir nokkra þætti; stöðugleika gjaldmiðils, stöðugleika í stjórnmálum, fjármálakerfið, virkt réttarkerfi og spillingarvarnir. Eins og fram hefur komið hafa fulltrúar nefndar OECD um mútur verið undrandi og áhyggjufullir yfir hægagangi rannsóknar á Samherjamálinu og meintum mútugreiðslum fulltrúa fyrirtækisins í Namibíu. Þetta eru skiljanlegar áhyggjur enda hafa á sama tíma borist fregnir af málarekstri, frystingu eigna og gæsluvarðhaldi samstarfsaðila meintra gerenda á vegum Samherja í Namibíu á meðan lítið hefur spurst til rannsóknar máls hér á landi. Sagði héraðssaksóknari á sínum tíma að hraði rannsóknar væri í beinu samhengi við það fjármagn sem stjórnvöld skammta embættinu, vanfjármögnun bitni einfaldlega á málshraða. Þegar Samherjamálið var opinberað í lok árs 2019 átti sér stað vinna á Alþingi við fjárlagafrumvarp ársins 2020. Við í Samfylkingunni lögðum til að aukið fjármagn yrði veitt til embættis héraðssaksóknara vegna þessa yfirgripsmikla alþjóðlega máls. Það þótti hæstv. fjármálaráðherra og formanni Sjálfstæðisflokksins alveg fráleitt og sagði að ef embættið þyrfti frekari fjármuni þyrfti það bara að koma til sín með slíka bón, eins og eðlilegt væri að bónleiðin væri til formanns flokks sem óneitanlega tengist umræddu máli en ekki fjárveitingavaldsins sem er á Alþingi. Frú forseti. Ég ber fullt traust til embættis héraðssaksóknara, svo að það sé sagt, en það er augljóslega vilji ríkisstjórnarinnar að embætti héraðssaksóknara sé áfram vanfjármagnað enda bitnar það á rannsókn málsins sem er samofið Sjálfstæðisflokknum. Þetta getur valdið orðsporsáhættu og þar af leiðandi beinu tjóni fyrir allan almenning á Íslandi.

Virðulegi forseti. Sakamálarannsókn héraðssaksóknara í Samherjamálinu vegna meintra mútubrota í Namibíu er rannsókn sem er skólabókardæmi um mútur til opinberra starfsmanna í þriðja heiminum. Það er 101 í mútum sem á sér stað þarna, eða meintum mútugreiðslum. Árið 2008 var gerður sáttmáli hjá OECD sem heitir aðgerðir gegn mútum erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum. Þessi samningur á nákvæmlega við það sem hinar meintu mútugreiðslur eru um. Ísland breytti hegningarlögunum í tilefni þessa samnings og þetta er grundvallarsamningur í öllum mútugreiðslum í heiminum, kallaður anti-corruption samningurinn, eða aðgerðir gegn spillingu. Hæstv. ráðherra talaði um pólitískan vinnuhóp innan OECD. Ég bara veit ekki hvað hæstv. ráðherra á við með því að embættismaður innan OECD sé pólitískur. Ég hef tekið sjálfur þátt í starfi OECD vegna aðgerða gegn peningaþvætti og ég get fullyrt það við hæstv. ráðherra og þingheim að þar eru vinnubrögð á hæsta standardi sem tilheyrir og OECD er ein öflugasta stofnun hvað varðar gæði stjórnsýslu og vinnubrögð sem til eru í heiminum. Þetta er fyrirmynd annarra ríkja og þetta setur gæðastandardinn á öllum sviðum, m.a. varðandi peningaþvættið. Varðandi orðspor Íslands og þessar tafir sem eru á rannsókninni og eru tilefni þessarar umræðu hér þá verð ég að segja alveg eins og er að ég vil taka undir orð yfirmanns vinnuhóps OECD gegn mútum þar sem hann segir að það sé vandræðalegt fyrir Ísland að Namibía dragi vagninn við rannsókn á Samherjamálinu. Það er vandræðalegt, það er bara þannig. 

Virðulegi forseti. Hér í þessum sal er ansi margt sem við getum sett á dagskrá og rætt um. Við getum skipst á skoðunum, við getum verið sammála og oft og tíðum erum við einnig líka ósammála en það er afar mikilvægt að umræðan sé byggð á staðreyndum og að umræðan hæfi þinginu hverju sinni. Það er mitt mat að það fari ekki vel á því að alþingismenn tjái sig á þessum vettvangi um mál sem eru í rannsókn og byggi málflutning sinn m.a. á upplýsingum fjölmiðla þar sem önnur gögn sem tengjast málinu eru hreinlega ekki opinber. Þar af leiðandi á ég persónulega erfitt með að taka þátt í umræðunni vegna þess að þetta mál og allt sem snýr að því er enn í rannsókn hjá héraðssaksóknara þar sem það á heima. Ef almennt á að ræða um fjármögnun varðandi efnahagsbrot og skattalagabrot þá tel ég það vera efni í aðra umræðu en ég hef fulla trú á því að héraðssaksóknari sé að vanda vel til verka í jafn umfangsmiklu máli og hér er um að ræða. Hæstv. fjármálaráðherra hefur staðfest hér áður í þinginu að fé hafi verið aukið til embættisins auk þess sem hæstv. dómsmálaráðherra kom inn á það í máli sínu áðan að um er að ræða fullmannað rannsóknarteymi og ekki er hægt að sjá að fjármögnun hamli rannsókn málsins. Ég er fullviss um að íslensk stjórnvöld sem og embætti héraðssaksóknara vilji ljúka þessu máli sem fyrst. Það vill enginn hafa mál sem þetta hangandi yfir sér í langan tíma, alveg sama hvort um er að ræða sakborninga eða aðra í þessu máli. Virðulegi forseti. Það sætir furðu að við séum yfir höfuð að ræða þetta mál hér í dag. Leyfum frekar þeim sem samkvæmt lögum er falið að rannsaka þetta mál og dómstólum landsins að dæma ef til þess kemur.

Frú forseti. Rannsókn á Samherjamálinu er í farvegi hjá héraðssaksóknara og það er að mínu mati sannarlega engin ástæða til að ætla að sá farvegur sé ekki eins og hann á að vera og vonandi lýkur þeirri rannsókn fljótlega. En að því sögðu þá er það svo að hér er um að ræða risavaxið spillingarmál, líklega það stærsta einstaka í Íslandssögunni. Það er svolítið sérstakt að það hafi ekki verið gefið neitt upp í ferlinu um stöðu mála, þ.e. hvar málið er statt, hvernig miðar o.s.frv. vegna þess að slík upplýsingagjöf er sannarlega ekki brot á neinum reglum sem varða rannsókn mála né heldur neitt óeðlilegt. Þögnin getur orðið hins vegar svo ærandi að hún ein og sér verður óeðlileg. Síðan ríkir reyndar þögn um hina ótrúlegustu þætti þessa máls. Málshefjandi spyr af hverju ráðherra dómsmála sat ekki umbeðinn fund með namibískri sendinefnd sem átti erindi hingað til lands til að ræða við rannsakendur og ráðamenn og hæstv. ráðherra hefur svo sem gert grein fyrir því hér í pontu í þessari umræðu. Það er ekkert óalgengt að ráðherrar, eins og annað fólk, séu uppteknir þegar óskað er eftir fundi með skömmum fyrirvara. En það er hins vegar sem betur fer ekki algengt að í kjölfarið hefjist atburðarás eins og sú sem fjölmiðlar lýstu í kjölfar þess að aðstoðarmaður ráðherra fundaði með sendinefnd ásamt lykilfólki úr ráðuneytinu. Til að fá botn í þá atburðarás, sem var býsna farsakennd, a.m.k. í hvert skipti sem aðstoðarmaðurinn fékk orðið, þá sendi þingmaður Viðreisnar, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, inn skriflega fyrirspurn til dómsmálaráðherra fyrir fimm vikum síðan og bað ráðherra um að gera grein fyrir innihaldi þessa fundar og einmitt fá upplýsingar um það á hvaða forsendum aðstoðarmaðurinn taldi sig geta neitað að tjá sig um fundinn. 

Virðulegi forseti. Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi kusu að gera forstjóra Samherja að andliti samtakanna á dagskrá sinni á þriðjudaginn sem helguð var degi sjávarútvegsins. Þar lýsti hann ótta sínum og félaga sinna yfir því að veiðiheimildir til smærri útgerða og strandveiða ógnuðu stöðu eigin fyrirtækis og tengdra aðila á erlendum mörkuðum. Hvað með orðsporsáhættu Íslands vegna framferðis stórfyrirtækja á erlendri grund og alþjóðlegrar glæparannsóknar sem ekki hefur verið til lykta leidd og hér er rædd? Hvað líður þeirri samfélagslegu ábyrgð sem Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hafa sett á oddinn? Það verður ekki litið fram hjá því að útgerðarfyrirtæki landsins eru mikilvæg þjóðarbúinu en á sama tíma blasir við okkur sá kaldi raunveruleiki að stórútgerðin hefur rakað til sín meginþorra veiðiheimilda í landinu og skelfur nú yfir tilvist smærri fjölskyldufyrirtækja og einyrkja sem halda uppi búsetu á stöðum sem stórútgerðin hefur skilið eftir í sárum. Í hvert skipti sem málpípur stórútgerðarinnar ryðjast fram í fjölmiðlum eða miðlum í eigin eigu erum við minnt á mikilvægi þess að virða rétt sjávarbyggðanna og tryggja betur byggðafestu aflaheimilda og koma í veg fyrir að smærri sjávarbyggðir séu rúnar lífsbjörginni með uppsöfnun fárra auðmanna og fyrirtækja á veiðirétti. Það verður að grípa til aðgerða til að vinda ofan af samþjöppun veiðiheimilda, rekja saman tengda aðila til samræmis við það sem annars staðar gerist. Þannig tel ég að við treystum heilbrigða viðskiptahætti og gagnsæi innan lands sem utan. Hver sem niðurstaðan í því máli sem hér er rætt verður er ljóst að áhrifin á ásýnd íslensks sjávarútvegs eru gríðarleg innan lands sem utan, bæði til langs tíma og skamms. Það er óásættanlegt að orðspor heillar greinar sé undir vegna einstakra fyrirtækja sem byggja viðurværi og auðæfi sín á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar.  
            

Frú forseti. Það kom kannski ekkert sérstaklega á óvart að ráðherrann reyndi að snúa sig út úr þessari umræðu með því að segja að hann ætlaði ekki að tjá sig um mál sem væri til rannsóknar, þó að hér séum við ekki að tala um rannsóknina sjálfa heldur t.d. þá orðsporsáhættu sem felst í þeim fréttum sem leiddu til rannsóknarinnar. Svo vekur þetta auðvitað athygli á því að ráðherrann velur sér þetta skjól af mikilli hentisemi. Það eru ekki nema kannski sex vikur síðan ráðherra notaði meinta fyrirhugaða hryðjuverkaárás sem skjól fyrir umræðu um að það ætti að búa lögreglu forvirkum rannsóknarheimildum og rafbyssum, þótt málið væri enn til rannsóknar. Þá var ráðherrann alveg til í að gapa framan í fjölmiðla um mál sem var til rannsóknar og nota það til að koma sinni pólitísku agendu áfram. Þetta snýst náttúrlega um pólitík, forseti. Þetta snýst um að það er ekki nóg með að Samherji hafi rekið skæruliðadeild sem ræðst á blaðamenn og nýtur fulltingis kerfis sem er löngu orðið samdauna auðmagninu, sem hefur verið sett upp af stjórnmálastétt sem er meðvirk auðvaldinu, nei, þessi skæruliðadeild teygir anga sína hingað inn í þingsali, eins og við urðum svo áþreifanlega vör við þegar Sjálfstæðisflokkurinn tók að sér hlutverk skæruliða Samherja og setti lok á könnun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á hæfi þáverandi sjávarútvegsráðherra í tengslum við Samherja, ráðherra sem fann tíma í dagskrá sinni til að mæta upp á skrifstofur Samherja og taka á móti namibískum ráðherrum til þess að auðvelda Samherja að svína á Namibíu. 

Frú forseti. Þegar stjórnmálamenn reyna með beinum eða óbeinum hætti að hafa áhrif á störf ákæruvaldsins í einstökum málum þá erum við komin inn á hættulegar brautir. Með því er grafið undan sjálfstæði ákæruvaldsins sem er einn hornsteinn réttarríkisins og í réttarríki er fátt mikilvægara en að tryggja sjálfstæði ákæruvaldsins og dómsvaldsins. Með sjálfstæði ákæruvaldsins, og í rauninni dómsvaldsins, er átt við, og í þessu tilfelli, að ákærandi taki ákvarðanir um rannsókn og ákæru í sakamálum óháð pólitískum afskiptum. Pólitísk afskipti af ákvörðunum sem þessum eru til þess fallin að stundarhagsmunir stjórnmálamanna ráða ákvörðunum. Ég hins vegar treysti saksóknara. Ég veit að hann stendur rétt að rannsókn sakamála og í þessu tilfelli mun hann standa rétt að rannsókn svokallaðs Samherjamáls, komast að réttri niðurstöðu og ef tilefni er til láta þá sæta ábyrgð ef lög hafa verið brotin. Það er áhyggjuefni að þingmenn ræði rannsókn ákveðins sakamáls hér í þessum þingsal. Mér sýnist að þeir sem hafa verið sérstakir málsvarar mannréttinda og réttarríkisins og baráttumenn gegn spillingu séu annaðhvort að snúa öllu á hvolf eða hugsanlega að sýna sitt rétta andlit. Við höfum nefnilega hugsanlega fengið hér smjörþefinn af því hvað gerist þegar stjórnmálamenn af því tagi komast til valda.

Frú forseti. Það er með ólíkindum að hlusta á stjórnarliða í þessari umræðu, að þau skuli halda því fram í fúlustu alvöru að það sé eitthvað óeðlilegt að Alþingi Íslendinga ræði hér á almennum nótum um vanfjármögnun ákæruvaldsins á Íslandi, um orðsporsáhættu vegna þess og um yfirlýsingar frá yfirmanni vinnuhóps OECD gegn mútubrotum. Það er með ólíkindum að hlusta á þetta. Auðvitað er Alþingi Íslendinga nákvæmlega rétti vettvangurinn til að ræða um einmitt þessi mál, þó það nú væri, og það er til marks um alveg ótrúlega meðvirkni gagnvart stórútgerðinni á Íslandi að halda öðru fram. Almenningur stendur í þakkarskuld við blaðamennina sem hafa varpað ljósi á framferði Samherjastjórnenda í Namibíu og á Íslandi. Ég vil nota tækifærið í þessari umræðu til að fordæma það úr þessum ræðustól hvernig annars vegar hæstv. fjármálaráðherra og hins vegar aðstoðarmaður dómsmálaráðherra, æðsta yfirmanns lögreglu og ákæruvalds í þessu landi, hafa stigið fram og tjáð sig með mjög glannalegum hætti um tiltekið sakamál sem hefur verið til rannsóknar hjá lögreglunni á Norðurlandi eystra, hvernig þeir hafa skammast í sakborningum á samfélagsmiðlum og hæðst að þeim og í raun hvatt til tiltekinna rannsóknaraðgerða. Það er nefnilega alveg hárrétt sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði hér áðan: Við erum komin á hála braut þegar stjórnmálamenn reyna með beinum eða óbeinum hætti að hafa áhrif á framgang sakamála. Undir þetta má taka hjá honum og hann hlýtur að hafa verið að beina þessum orðum að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og aðstoðarmanni dómsmálaráðherra. Það er nefnilega mjög óvenjulegt að valdhafar eða viðhengi þeirra tjái sig með svona afgerandi hætti um tiltekin sakamál. Við erum líka á mjög skrýtnum stað þegar valdhafar gerast þátttakendur í ófrægingarherferð 

Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Virðulegi forseti. Ég ber fullt traust til embættis héraðssaksóknara varðandi rannsókn þessa máls en það þarf nægilegt fjármagn til að geta sinnt störfum sínum. Ég þekki það sjálfur sem fyrrverandi starfsmaður efnahagsbrotadeildar lögreglustjóra, fyrirrennara embættis héraðssaksóknara, að allir eru saklausir uns sekt er sönnuð og það er dómstóla að skera úr um það. Það er grundvöllur réttarríkisins og hornsteinn réttarríkisins. Það er rétt að ákæruvaldið er hornsteinn réttarríkisins en hornsteinn réttarríkisins og grundvöllur allra lýðræðisríkja er líka gagnsæið, að veita upplýsingar. Íslenska réttarríkið sætir alþjóðlegu eftirliti gagnvart alþjóðlegum skuldbindingum sínum, m.a. eftirliti OECD, og þá gagnvart samningnum um aðgerðir gegn mútum til erlendra opinberra embættismanna í alþjóðlegum viðskiptum. Ég lagði fram fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra á síðasta þingi. Þar spurði ég: Hve lengi hefur málið verið til rannsóknar hjá embætti héraðssaksóknara? Hefur aukið fjármagn verið veitt? Er skýrslutökum og gagnaöflun lokið í málinu? Hversu margar skýrslur voru? Er málið komið í ákærumeðferð? Svarið sem ég fékk var hlægilegt. Það hefði fengið algjöra falleinkunn hvar sem er í heiminum. Það fyrsta sem var sagt í svarinu var að ákæruvaldið sætti ekki pólitískum afskiptum. Ekkert af þessum spurningum fól í sér pólitísk afskipti. Þær fólu í sér beiðni um upplýsingar, beiðni um gagnsæi. Það er það sem almenningur á kröfu á alls staðar í heiminum nema kannski á Íslandi. Annað sem stóð í svarinu, sem var broslegt líka, var að ráðherra hefði ekki almenna heimild til að óska eftir upplýsingum. Þá er hann að fjalla um 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð sakamála. Ég les hér 1. mgr. 19. gr.  „Ráðherra hefur eftirlit með framkvæmd ákæruvalds og getur krafist þess að ríkissaksóknari láti í té gögn og greinargerð um meðferð einstakra mála.“ Þetta er almenn heimild og ekkert annað.  
             .

Frú forseti. Þetta mál teygir anga sína víða. Íslenskt samfélag hefur t.d. ekki enn þá borið þess bætur né áttað sig á því eða unnið úr áhrifunum af áhlaupi á einstaka fjölmiðla hér á landi í tilraun til að skjóta boðbera frá því að þetta mál komst í hámæli. Þar verða afleiðingar sem við eigum eftir að eiga fullt í fangi með að vinna úr. Þess vegna er þögn íslenskra stjórnvalda svolítið mikið áberandi. Spurning hv. málshefjanda um hvort íslensk stjórnvöld líti málið nógu alvarlegum augum er býsna áríðandi. Mig langar að víkja að þeim anga málsins sem varðar úttekt á viðskiptaháttum útgerða sem stunda veiðar og eiga í viðskiptum með aflaheimildir í þróunarlöndum. Þessi úttekt var meðal aðgerða sem ríkisstjórnin kynnti haustið 2019 til að auka traust á íslensku atvinnulífi í kjölfar ágjafarinnar sem þetta sama atvinnulíf okkar fékk sem og þjóðin öll haustið 2019 þegar Samherjahneykslið í Namibíu komst í hámæli, þegar fjölmiðlar létu vita. Fyrsti áfanginn átti að vera kortlagning á þeim fiskveiðisamningum sem um er að ræða. Þeim áfanga lauk tveimur árum síðar og þá átti að taka við efnahagsleg greining á samningunum. Síðan átti að greina vandamálin sem til staðar voru í samningunum og í fjórða áfanga átti að beina sjónum að því hvernig hægt væri að koma í veg fyrir að svikastarfsemi líðist. Það væri áhugavert að fá fréttir af því hvar þessi vinna er stödd núna undir lok árs 2022. Er hún yfir höfuð í gangi eða var þetta mál svæft í nefnd?

Virðulegi forseti. Þróun þessa máls er síst til þess fallin að efla traust á stofnunum eða á útgerðinni sem slíkri en það er mín skoðun að mikilvægt sé að efla traust á svo samfélagslega mikilvægri atvinnugrein. Hvað rannsókn Samherjamálsins varðar er mikilvægt að halda því til haga að strax í upphafi sagði forsætisráðherra, og hefur ítrekað sagt síðan í fjölmiðlum, að ekki muni skorta fjármagn til rannsóknarinnar af hálfu hins opinbera. Enn fremur hefur hún áréttað að ef komi til þess að það þurfi frekari fjárveitingar til að sinna rannsókn á Samherjamálinu verði þær veittar. Eftir beiðni héraðssaksóknara var 200 milljóna viðbótarframlag veitt úr ríkissjóði árið 2020 til þeirra stofnana sem tengjast eftirliti og vörnum gegn peningaþvætti, skattrannsóknum og skatteftirliti. Í mínum huga er mjög mikilvægt að svo viðamikilli rannsókn á fyrirtæki sem hefur jafn veigamikla stöðu í einni af grunnstoðum íslensks athafnalífs og nýtir sér sameiginlegar auðlindir landsins sé sinnt af kostgæfni. Ég tek hins vegar undir að sá dráttur sem orðið hefur á rannsókninni er ekki góður fyrir neinn og alls ekki orðspor landsins. Í þessu samhengi finnst mér tilefni til að undirstrika að öll íslensk fyrirtæki fari fram af sóma og sýni samfélagslega ábyrgð bæði hér heima og erlendis. Kunnugleg birtingarmynd samfélagslegs mikilvægis útgerðarinnar, sú sem flest okkar kannast við og ekki síst við sem búum á landsbyggðunum, er hversu miklu máli útgerðin skiptir og hefur skipt í nærsamfélaginu í áranna rás og hversu samtvinnuð áhrif fyrirtækjanna eru við félagslíf, íþróttir og menningu. En mikilvægi útgerðarinnar í nærsamfélaginu þýðir líka ákveðin ítök, þar sem oftar en ekki er um að ræða stærsta vinnustaðinn sem stendur undir meira eða minna velflestum störfum þess og fyrirtækin eru síður en svo hafin yfir gagnrýni. Virðulegi forseti. Ég geri meiri kröfur til fyrirtækja sem nýta sameiginlegar auðlindir okkar, sér í lagi þar sem þau greiða afar lágt afgjald fyrir, að þau sýni ríka samfélagslega ábyrgð. Að endingu vil ég segja að það að sama fyrirtæki hegði sér með öðrum hætti erlendis en hér heima er forkastanlegt, enda ætti mannvirðing að vera í forgrunni allra athafna og þátttöku fyrirtækja hvar sem þau eru starfandi í heiminum.

Forseti. Ég ætla ekki að endurtaka upphafið að minni ræðu hérna áðan en hv. þingmenn, sem saka mig um að hafa bein eða óbein afskipti af sakamálarannsókn ættu bara að lesa hana á vef Alþingis. Það er nú bara mjög skýrt þar að málið snýst alls ekki um það. Það snýst um þær pólitísku ákvarðanir sem hafa gert það að verkum að skattrannsóknir á Íslandi eru ekki á þeim stað sem þær ættu að vera á fyrir land eins og Ísland. Mig langar að vitna í leiðara frá Þórði Snæ Júlíussyni, ritstjóra Kjarnans, sem ber heitið „Fullnaðarsigur skattsvikara“. Þar er talað um áhrif þess að sameina skattrannsóknarstjóraembættið við Skattinn, leggja í raun það mikilvæga embætti niður, og að færa rannsóknir á alvarlegum skattalagabrotum yfir til héraðssaksóknara. Skattrannsóknarstjóri hafði aðgang að einu stærsta gagnasafni á Íslandi, með leyfi forseta: „Í því er að finna upplýsingar um laun, staðgreiðslu, launamiða, verktakamiða lögaðila og einstaklinga hér á landi. Þar er líka að finna upplýsingar um allar eignir einstaklinga og lögaðila eins og þær eru um hver áramót. Í þessu gagnasafni er hægt að fletta upp verðbréfaeign, fasteignum, bílum, bankareikningum bæði á Íslandi og erlendis. Þar er hægt að nálgast upplýsingar um kaup og sölu allra eigna, þar á meðal fjármálagjörninga. Þar er hægt að fletta upp yfirliti yfir erlendrar greiðslur til landsins og upplýsingum um notkun erlendra kreditkorta hérlendis.“ Svo er hér löng upptalning líka yfir öll önnur gagnasöfn sem skattrannsóknayfirvöld hafa aðgang að. En embætti héraðssaksóknara, eftir þessa tilfærslu á skattrannsóknarstjóra, hefur ekki þennan aðgang og þarf til þess lagaheimild sem hefur ekki verið færð til héraðssaksóknara eftir þessa tilfærslu. Þetta er bara ein af mörgum pólitískum ákvörðunum sem hafa verið teknar sem hafa ekki bara bein óbein heldur bein áhrif á getu embætta á Íslandi til að rannsaka jafn stór og viðamikil og Samherjamálið er. Ég hlýt auðvitað að minnast á það hvernig ráðamenn á Íslandi, 

Virðulegur forseti. Hér er vitnað í þennan vinnuhóp Drago Kos hjá OECD og höfð orð um það hversu fagleg vinnan er innan OECD í þessum málum. Það er ástæða til að vekja athygli á því að þessi háttvirti fulltrúi OECD talar um vandræðagang við rannsókn Namibíumálsins og að það sé að dragast o.s.frv., en hann sá aldrei ástæðu til að setjast niður með héraðssaksóknara, aldrei ástæðu til að spyrja embættið um gang mála, ekki einu sinni þótt þeir sætu saman á fundum annars staðar. Skattrannsóknin er í sjálfu sér í mjög góðum farvegi. Það er mikið samstarf milli skattyfirvalda og héraðssaksóknara - en skattalagabrot eru mjög oft hluti af skipulagðri glæpastarfsemi, sem ég er að fara að leggja aukna áherslu á eins og ég hef margboðað hér - og mun reyna á þetta samstarf. Hér er talað um að ekki sé verið að hafa áhrif á málið með umræðu í þingsal. Ég tel það vera vel langt seilst. Í öðru máli, sem er ekki svo langt um liðið að átti sér stað, orðuðu Píratar það þannig að svona samskipti gætu verið á mörkum eftirlitshlutverks ráðherrans og sýndu óeðlileg afskipti af máli sem væri í rannsókn hjá lögreglu. Nú vilja Píratar aftur ganga lengra í þessu máli. Þeir vilja handvelja þetta. Það er auðvitað ógnandi hvernig þeir nálgast þau mál, að ég hafi verið að nýta mér hér einhverja meinta hryðjuverkaárás um mál sem eru auknar heimildir til lögreglu, eins og haldið var fram. Það mál var í samráðsgátt stjórnvalda seinni partinn í vetur þannig að það eru nú ekki meiri tengsl milli þess sem er nýskeð hér í meintu hryðjuverkamáli og þess máls. Það er að koma inn í þingið lítið breytt frá því sem það var í samráðsgáttinni. Orðspor skiptir öllu máli, já, það er alveg rétt, og það hvernig við höldum á þessum málum gæti fælt erlendar fjárfestingar frá. Það er bara ekkert til í þessum fullyrðingum, að tengja það við þetta mál. Það er mikil eftirspurn eftir erlendri fjárfestingu og allt annað sem liggur til grundvallar þar heldur en slík mál eða eitthvert traust gagnvart ríkinu. Það eru óeðlileg afskipti ef fjármagni er forgangsraðað í þágu einstakra mála. Embættið er vel fjármagnað eins og staðan er. Þeir eru með fullmannaða rannsókn í þessu máli. Samkvæmt upplýsingum frá héraðssaksóknara gengur rannsókn málsins vel 

Frú forseti. Við erum fámennt eyríki sem tekur þátt í alþjóðasamfélaginu. Sem slíkt njótum við ýmissa réttinda en tökum einnig á okkur ýmsar skyldur eins og okkur ber. Á undanförnum vikum höfum við orðið vitni að umræðu sem ber þess merki að þeir sem fara með völdin á Íslandi vilji ekki að Ísland, sem skipar sér í flokk með ríkustu þjóðum heims, standi sína plikt þegar kemur að því að skjóta skjólshúsi yfir fólk á flótta. Spurt er: Hvað getum við eiginlega tekið á móti mörgum, er ekki komið nóg? Og bætt við: Kerfið er sprungið og við því verðum við að bregðast. Stutta svarið við þessum spurningum ráðamanna á Íslandi er: Það eru engar lausnir í þessu endurunna fimm ára gamla frumvarpi sem á erindi í þann veruleika sem við búum við í dag. Þær breytingar sem orðið hafa á frumvarpinu á þessu tímabili eru því miður ekki í takt við þær breytingar sem orðið hafa í heiminum og á íslensku samfélagi á þessu tímabili, hvorki fyrir stríð né eftir að það hófst. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og Bjarna Benediktssonar er ekki að gera neitt vegna þess kerfis sem er sprungið. Heilbrigðiskerfið er laskað, velferðarkerfið sömuleiðis, löggæslan, samgönguinnviðir, það er sama hvert litið er. Innviðir okkar kæra gjöfula lands standa laskaðir eftir sveltistefnu Sjálfstæðisflokks og fylgiflokka í ríkisstjórn þrátt fyrir fögur orð í stjórnarsáttmála um eflingu innviða. Þetta hefur ekkert að gera með veikt fólk eða fatlað, með brotaþola eða fólk á faraldsfæti um landið. Né heldur hefur þetta með það fólk að gera sem nú óskar eftir vernd á Íslandi, fólk á flótta undan stríði og öðrum hörmungum, því að það að reka hér innviði er verkefni sem við þurfum einfaldlega að takast á við. Það frumvarp sem við erum með hér í dag gerir ekkert til að takast á við það verkefni. Við þurfum að tryggja öryggi á landamærunum, segir hæstv. dómsmálaráðherra á sama tíma og ekki er veitt nægilegu fjármagni til að fullmanna landamærin hringinn í kringum landið. Lögreglumenn eru beinlínis færri í dag en árið 2007 þegar íbúar voru 310.000 en ekki 380.000 eins og í dag, og ferðamenn ekki 2 milljónir eins og í dag heldur 500.000. Fólk í farbanni flýgur bara úr landi og áfram gerir hæstv. dómsmálaráðherra ekki neitt, hvorki til að varna óæskilegri inngöngu né útgöngu úr landinu. Hvorki þetta frumvarp né frumvarp hans um landamæri breytir því. Umsækjendur um vernd á Íslandi í miðju Úkraínustríði sem og vargöld í Venesúela eru fleiri en nokkru sinni. Heildarfjöldi umsækjenda er orðinn 3.300. Við skulum taka eftir því að þar af eru 2.700 frá þessum tveimur ríkjum, Úkraínu og Venesúela, auðvitað langsamlega flestir frá Úkraínu. Umsóknir frá öðrum ríkjum eru á pari við það sem tíðkast í venjulegu ári, mestan part frá Palestínu, Sýrlandi, Írak og Afganistan og ég held að við hljótum að vera sammála um að þetta eru ekki örugg ríki og friðsæl. Umsóknir þeirra sem komast alla leið hingað án viðkomu í öðru Evrópuríki eru lagðar fram af ríkri ástæðu en þær eru líka fáar. Hvernig stjórnarliðar, sem mest hafa haft sig í frammi í þessari umræðu á undanförnum vikum, sjá fyrir sér að leysa verkefni sem þeir kalla stjórnlaust ástand er á huldu, ástand sem hefði svo vel verið hægt að hafa stjórn á með undirbúningi þegar ljóst var að fólksfjöldi á flótta yrði fordæmalaus vegna Úkraínustríðsins. Það var okkur ljóst í febrúar en enn þann dag í dag, í lok október, virðist sem ríkisstjórnin sé enn að velta fyrir sér hvernig hún geti stöðvað hingaðkomu fólks á flótta um leið og stjórnvöld bjóða flóttafólk velkomið frá þeim tveimur ríkjum sem skipa rúm 80% umsókna. Þau hrópa: Hvað viljið þið eiginlega taka á móti mörgum? Hvenær er komið nóg? Mig langar að ræða þennan málsmeðferðartíma því að hæstv. ráðherra heldur því fram að frumvarpið auki skilvirkni. Málsmeðferðartími þeirra 80% umsækjenda sem hér hafa verið nefndir er mjög skammur. Vissulega fer í þetta umtalsverð vinna vegna umfangsins en ekki vegna rannsóknar málanna því að hún er að mestu talin óþörf, enda aðstæður kunnar. Með ákvörðun hinnar þverpólitísku útlendinganefndar á kjörtímabilinu 2013–2016 voru hins vegar settir tímafrestir sem nú á að fella niður. Tímafrestir sem ekki síst voru settir til þess að veita stjórnvöldum aðhald svo fólk í leit að vernd sæti ekki hér mánuðum og árum saman í bið eftir niðurstöðu með tilheyrandi tjóni fyrir umsækjendur sjálfa en einnig fyrir ríkissjóð. Með þessari breytingu virðist hæstv. dómsmálaráðherra telja að verkefnið hverfi en það hverfur ekkert, hæstv. ráðherra. Það þýðir einfaldlega að sá rammi sem stjórnvöldum var gefinn á að hraða málsmeðferð og auka skilvirkni, hann hverfur og aftur förum við eflaust að fá fréttir af fólki, börnum sem fullorðnum, sem hefur beðið árum saman eftir niðurstöðu mála sinna. Það er staðreynd að eftir að tímafrestir voru settir inn í lög um útlendinga þá styttist málsmeðferðartíminn. Það getum við séð í gögnum frá stjórnvöldum. Það virðist líka vera sem hæstv. dómsmálaráðherra telji að með því að reka fólk á flótta út á götu á Íslandi að 30 dögum liðnum frá endanlegri synjun á umsókn um vernd, eða samstundis ef viðkomandi kemur frá ríki sem skipar sæti á lista Útlendingastofnunar um öruggt upprunaríki, að það fólk hverfi bara af yfirborði landsins. Svo er auðvitað ekki. Fólk á flótta mun eftir þessa ákvörðun lenda á sveitarfélögum að leysa og heilbrigðiskerfinu, sveitarfélögum sem nú þegar mega þola það að taka á móti endalausum verkefnum frá ríkinu án þess að fjármagn fylgi. Það er alveg ljóst að þetta mun líka lenda á refsivörslukerfinu þar sem fólk sem býr á götunni þarf einhvern veginn að finna út úr því hvernig það ætlar að draga fram lífið. Þar með neyðum við fólk til að fara í alls konar starfsemi sem við teljum óæskilega og jafnvel ólöglega. En hvort tveggja refsivörslukerfið og heilbrigðiskerfið, sem áður var minnst á að þyrfti að taka við þessum verkefnum, er fjársvelt í boði ríkisstjórnar Bjarna Benediktssonar og Katrínar Jakobsdóttur. Já, þetta er staðan og það er ekkert í þessu frumvarpi hæstv. ráðherra sem mun breyta þessu. Það hefur aðeins verið talað um glæpahópa sem hingað koma. Við þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að vernda þolendur glæpahópa sem hagnýta sér neyð fólks á flótta, en hæstv. dómsmálaráðherra er ekki í því, frekar en öðru sem hann talar um, að gera neitt til að vernda þennan hóp. Það er ekkert. Þolendur mansals verða áfram þolendur mansals verði þetta frumvarp samþykkt. Þolendur þeirra sem nýta sér þá aura sem veittir eru fólki á flótta til innkaupa í Bónus verða áfram óvarðir, enda ekkert í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra sem verndar þetta fólk - ekki neitt. Ég spurði hæstv. dómsmálaráðherra spurninga um hvað það væri í frumvarpinu sem kæmi í veg fyrir þennan mikla fjölda sem væri á flótta eða myndi vernda þennan hóp sem glæpahópar úti í heimi hagnýta sér. Auðvitað gat hann ekki svarað því, auðvitað ekki, af því að það er ekkert í þessu frumvarpi sem tekur á þeim álitaefnum sem verið er að fleygja hér á loft í umræðunni. Það er staðreynd að fólk sem vill búa hér og er svo óheppið að vera ekki EES-borgarar mun áfram eiga nánast enga möguleika á að sækja hér atvinnu og búsetu með sinni fjölskyldu. Það mun áfram vera þannig, því að þrátt fyrir fögur orð Sjálfstæðisfólks er ekkert gert til að reyna að einfalda fólki að sækja um leyfi, ekki neitt. Hæstv. ráðherra talar um að slá skjaldborg um verndarkerfið á sama tíma og hann talar um að það þurfi bara að leyfa fólki að setjast hér að og vinna. Meginþorri þess fólks sem kemur hingað í leit að vernd þráir ekkert meira en að setjast hér að og vinna og meiri hluti þessa fólks er á vinnualdri af því að það er alla jafna sterkasta fólkið sem nær að koma alla leið að Íslandsströndum. Við erum bara svo langt í burtu. Langsamlega flestir sem eru á flótta í heiminum fara til nágrannaríkja og Ísland er hreint ekki meðal nágrannaríkja. Langsamlega flestir sem flúið hafa Venesúela eru í Kólumbíu, langsamlega flestir sem hafa flúið Sýrland eru í Tyrklandi og öðrum nágrannaríkjum þar og langsamlega flestir sem hafa flúið Úkraínu eru í Póllandi og öðrum nágrannaríkjum. Það eru bara þeir öflugustu sem ná alla leið til Íslands og þetta er fólk sem vill gjarnan vinna og sjá fyrir sér, en því miður er kerfið þannig uppbyggt að í fyrsta lagi er atvinnuleyfi ekki afgreitt á sama tíma. Bráðabirgðaleyfi eru mjög seinsótt fyrir þá sem bíða niðurstöðu mála sinna. Það er mjög erfitt að fá þau í dag og er það bara ákvörðun stjórnvalda að gera það þannig þrátt fyrir að það vanti starfsfólk úti um allt. Það vantar bæði sérfræðinga og fólk í þjónustugeiranum úti um allt land en Sjálfstæðisflokkurinn, sem talar fjálglega um að það þurfi bara að hleypa fleira fólki inn til að vinna, er ekki að gera neitt til þess að einfalda það - ekki neitt. Þau vilja bara herða, herða og herða. Þetta er einn liður í því að koma í veg fyrir að Ísland standi sína plikt í alþjóðasamfélaginu. Ég hef farið aðeins yfir það hvernig þetta frumvarp, þetta fjögurra ára gamla endurunna frumvarp sem ekki hefur einu sinni verið farið í að uppfæra greinargerðina á, mætir ekki þeim áskorunum sem hæstv. dómsmálaráðherra talar svo fjálglega um. Hæstv. dómsmálaráðherra og ríkisstjórnin öll ætti frekar að einhenda sér í að klára rammasamning um samræmda móttöku við sveitarfélögin og fjármagna þann samning eins og vera ber. Það er ekkert óeðlilegt við það að sveitarstjórnir hringinn í kringum landið hiki örlítið þegar kemur að samningum við ríkið. Við sjáum alveg hvernig samningar við ríkið hafa verið hingað til í annarri þjónustu. En samt sem áður vildu tugir sveitarfélaga leggja þessu verkefni lið í vor. Þegar ríkisstjórnin fer fram og klárar ekki samninga við sveitarfélögin þá skapast svona ástand. Það er vegna verka og verkleysis ríkisstjórnarinnar. Með því að gera hlutina of illa og með of mörgum skammtímalausnum verður þetta verkefni miklu flóknara og dýrara. Það er kostnaðarsamt að gera hlutina illa og það er samfélagslega rándýrt að taka ekki með sómasamlegum hætti á móti fólki sem leitar verndar. Við munum áfram, virðulegur forseti, fá hingað fólk í leit að vernd þótt stríðinu í Úkraínu ljúki vonandi sem fyrst. Við þurfum að standa sómasamlega að því og þar megum við líta að einhverju leyti til þeirrar þjónustu sem veitt er á Norðurlöndunum, þar sem virkilega er verið að leggja á sig að kenna fólki tungumál landanna o.s.frv. Spurt var hvort þetta frumvarp tæki á vandanum. Nei, það er alveg ljóst að svo er ekki. Vandinn er ríkisstjórn Íslands sem fjársveltir innviði landsins.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir ræðuna. Hún hefur auðvitað mikla innsýn í þennan málaflokk, hafandi starfað sem lögmaður um árabil og haft mörg svona mál á sínum höndum, mál fólks á flótta. Það hefur verið dálítið í umræðunni undanfarið að við stöndum frammi fyrir aukinni komu flóttafólks og það er, eins og þingmaðurinn benti á, fyrst og fremst frá Úkraínu og frá Venesúela, það er langstærstur hluti þeirra sem hingað leita. Svo erum við að tala um einstaklinga frá Sýrlandi og Palestínu og þar fram eftir götunum. Við höfum bent á að það er ekkert í þessu frumvarpi sem mun leysa þann vanda sem við stöndum frammi fyrir vegna komu þessara hópa þar sem við höfum boðið þau velkomin. Það liggur fyrir að okkur ber skylda til að veita fólki frá Venesúela vernd. Þrátt fyrir að hæstv. ráðherra geri mikið mál úr því hvers konar dvalarleyfi þau fái þá virðist hann nú vera búinn að sættast á það að jú, þau eiga rétt á dvalarleyfi því að þau eru flóttamenn. Fólk frá Úkraínu, ég held að enginn andmæli því að það þurfi á vernd að halda á þessum tímapunkti. Fólk frá Sýrlandi og Palestínu, ég veit heldur ekki til þess að mikill ágreiningur sé um að það eigi rétt á vernd. Þetta eru hópar sem munu koma og fá að vera vegna þess að við, eins og aðrir hafa bent á hér, getum ekki skorast undan okkar alþjóðlegu skuldbindingum. En þýðir það að þetta frumvarp geri ekki neitt, að það breyti engu? Nei, það þýðir það að sjálfsögðu ekki. Það sem það breytir engu um er að það breytir engu um þann vanda sem við stöndum frammi fyrir. Það leysir engan vanda. Það hins vegar breytir heilmiklu fyrir flóttafólk sem fellur undir þær greinar sem verið er að breyta í þessu frumvarpi. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ákvað að helga meginþorra minnar ræðu því að benda á að þetta frumvarp er ekki að fara að leysa þau verkefni sem við stöndum frammi fyrir og kannski þau verkefni sem mest er talað um í þessari umræðu, þessa óstjórn sem hefur verið talað um, sem er auðvitað ekki óstjórn því að það voru stjórnvöld sem tóku ákvörðun um að mæta 2.700 af þeim 3.300 sem eru hérna með opinn faðminn. Það eru ákvæði í þessu frumvarpi sem eru algjörlega að fara að breyta í grundvallaratriðum þeirri þjónustu og þeim möguleikum sem við erum með í lögunum. Því miður. Það er t.d. þetta með niðurfellingu þjónustunnar sem er grafalvarlegt mál. Það var áhugavert þegar við vorum á ferðalagi bæði í Noregi og Danmörku, sem er mikið vísað til, við í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég passaði alltaf að henda fram þeirri spurningu hvort niðurfelling þjónustu kæmi til greina í þessum ríkjum og þá var því svarað alfarið neitandi, af því að það virðist vera sem stjórnmálamenn þar og stjórnvöld í þessum löndum, sem við viljum gjarnan bera okkur saman við, hafi aðeins meira en rörsýnina og átti sig á því að þau verkefni hverfa ekki. Eins og það var orðað: Við viljum ekki fá fólkið undir brúna. Af því að fólk hverfur ekki. Verkefnin fara þá, fólk sefur undir brúnni og 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Einmitt varðandi þjónustuskerðinguna þá snýst umræðan eðlilega um þau réttindi sem við erum að svipta fólk, það fólk sem er í mjög viðkvæmri stöðu, og að það sé ómannúðlegt og annað slíkt. Það sem mér hefur kannski þótt svolítið horft fram hjá í þeirri umræðu eru samfélagslegu afleiðingarnar sem hljótast af því að fjölga vísvitandi þeim einstaklingum sem eru á götunni, eru allslaus, í algerri neyð. Bent hefur verið á að í lögum falli ákveðin skylda á sveitarfélög til að sinna útlendingi í neyð og hefur sú þjónusta í gegnum tíðina fyrst og fremst falist í því að útvega fólki flugmiða til að komast úr landi. Útlendingur sem er strand hér, það er búið að ræna hann öllu og annað slíkt, hann veit ekkert hvert hann á að fara og hvað hann á að gera, hann getur þá fengið aðstoð frá sveitarfélaginu, t.d. til þess að komast heim til sín. Það er auðvitað ekki það sem við stöndum frammi fyrir þegar um er að ræða einstaklinga sem geta ekki farið heim til sín og hafa samt sem áður fengið synjun um að fá að dvelja hér á landi. Það er alveg ljóst að þetta frumvarp byggir á þeim misskilningi, þessi tillaga í frumvarpinu. Að svipta fólk þjónustu að 30 dögum liðnum byggir á þeim misskilningi að fólk geti alveg farið heim til sín og það eigi bara að drífa sig heim. Þarna erum við að tala um mál þar sem lögreglan getur ekki flutt fólk með þvinguðum hætti. Vegna þess að ef hún getur það þá gerir hún það. Það eru heimildir til þess og hún gerir það. Fólk er flutt með valdi úr landi. Þarna erum við að tala um fólk sem lögreglan getur ekki flutt úr landi með valdi, m.a. vegna þess að viðkomandi er ekki með ferðaheimild eða annað. Þannig að fólkið er ekki að fara neitt. Þetta fólk getur ekki farið heim til sín. Það mun lenda á götunni. Það er alveg klárt mál að þetta ákvæði mun 

Frú forseti. Aðeins varðandi það að fólk geti ekki farið heim til sín. Það er alveg staðreynd. Fólk er ýmist ekki með nein skilríki til þess að ferðast eða það er ekki með heimild til að koma til ríkjanna. Það þekkist um heim að ef fólk hefur farið ólöglega úr eigin landi, eigin ríki, - okkur finnst auðvitað algjörlega óskiljanlegt að svo geti verið af því að við höfum fullt ferðafrelsi á Íslandi en það þekkist ekki alls staðar í ríkjum heimsins - ef fólk hefur farið ólöglega úr landi þá er því meinuð landganga inn í landið líka. Ríkið einfaldlega tekur ekki á móti því fólki. Ég ætla að fjalla aðeins meira um þetta á eftir, vonandi get ég það. En hvað verður um þetta fólk á Íslandi ef það kemst ekki út? Þá fer það á sveitarfélögin sem verða að þjónusta útlendinga í neyð með einhvers konar lágmarksframfærslu. En slík framfærsla stendur auðvitað ekki undir húsnæðiskostnaði. Við vitum bara að þetta þýðir að það mun fjölga mjög í hópi heimilislausra á Íslandi. Þeim sem þurfa að fá matargjafir mun fjölga verulega o.s.frv. Það er þannig. Þetta er auðvitað ekki risastór hópur en við þurfum alltaf í allri þessari umræðu að muna að á bak við hvert númer, á bak við hverja tölu, er einstaklingur sem er að koma úr einhverju slíku ástandi að hann eða hún getur ekki farið til baka, getur ekki búið í heimalandi. Það er fólk þarna á bak við. Þetta eru ekki bara tölur. Við megum aldrei gleyma því í þessari umræðu.

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að ræða hvernig ég upplifi a.m.k. hluta af þessu frumvarpi sem í raun tilraun ríkisstjórnarinnar til að lögfesta hegðun sem hefur ítrekað verið úrskurðuð ólögmæt. Í þessu frumvarpi má nefnilega finna nokkur atriði sem yfirvöld eða stjórnvöld á Íslandi hafa verið að reyna að ná fram gagnvart flóttamönnum og hafa verið látin draga til baka vegna þess að ekki hefur verið lagaheimild fyrir því. Fyrir rúmu ári síðan, í febrúar 2021 ef mig misminnir ekki, a.m.k. var það um hávetur, ákvað Útlendingastofnun að svipta ákveðinn fjölda flóttafólks allri þjónustu og þar með húsaskjóli, matarpeningum og öðru slíku, vegna þess að hún leit svo á að þessir flóttamenn stæðu í vegi fyrir sinni eigin brottvísun, og brottvísunin væri í raun hafin þótt ekki væri hægt að vísa þeim á brott vegna þess að það vantaði Covid-próf til að hægt væri að vísa þeim til Grikklands. Það varð úr að þessum hópi flóttafólks var hent á götuna um miðjan vetur. Kærunefnd útlendingamála komst að þeirri niðurstöðu að þetta hefði verið ólögmæt framkvæmd og stjórnvöld hafi ekki haft heimild til að gera þetta. Þetta frumvarp - ég kem kannski inn á hin atriðin í seinna andsvari - reynir að lögfesta þá framkvæmd. Ég velti fyrir mér, vegna þess að það er ekki eins og nokkur hafi tekið pólitíska ábyrgð á að hafa hent flóttafólki á götuna án lagaheimildar, hvort það sé ekki svolítið það sem er verið að gera í þessu frumvarpi? 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, það má kannski segja það og við sjáum það svo sem í fleiri málum - ég sé að hv. þingmaður brosir hér úti í sal - að ríkisstjórnin fer fram með þingmál sem lögfestir aðgerðir sem umboðsmaður Alþingis eða dómstólar hafa úrskurðað eða dæmt að séu ekki í samræmi við lög, skorti lagastoð. Það er ekki þar með sagt að umrætt yfirvald, hvort sem um er að ræða dómstóla eða umboðsmann, sé að beina því til stjórnvalda að lögfesta þá óskapnaðinn, hreint ekki. Það má segja að svo sé í þessu tilviki þegar verið er að taka ákvörðun um að svipta fólk möguleikum til lífs eftir 30 daga. Hvað gerist eftir 30 daga? Þú færð ekki nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, ekki fjárhagsstuðning sem þýðir að ef þú ætlar ekki að stela þér til matar þá þarftu að svelta, og þú ert ekki með húsaskjól fyrir þig og dótið þitt af því að þú átt ekki peninga og mátt ekki leigja húsnæði. Þú getur það ekki af því að þú ert ekki með kennitölu og væntanlega ekki bankareikning þó að þú ættir fjármuni. Þetta er því algerlega ómögulegt. Manneskja sem er í ólöglegri dvöl er auðvitað í ólöglegri dvöl. En það breytir því ekki að sú manneskja er hérna og ef það er ekki hægt að endursenda hana vegna þess að ríki taka ekki á móti viðkomandi þá batnar það ekkert við að setja í lög að það lokist á alla þjónustu.

Virðulegur forseti. Annað dæmi var auðvitað að stjórnvöldum fannst það standa í vegi fyrir brottvísun að þau gætu ekki neytt fólk í líkamsrannsókn eða Covid-próf og var gerð tilraun til að setja slíkt ákvæði inn í síðustu útgáfu frumvarpsins. Maður er svo sem hættur að muna nákvæmlega hvaða útgáfa þetta er, þetta hefur komið svo oft fyrir þingið og auðvitað hefur þessu alltaf verið hent rakleiðis út vegna þess að þetta er ógeðsfrumvarp, eins og hæstv. dómsmálaráðherra þreytist ekki á að tala um. Ég vil þakka honum fyrir að festa þetta í minni fólks. Það er alveg rétt, þetta er ákveðið ógeðsfrumvarp. Mig langar að snúa mér að eina hlutanum í þessu frumvarpi sem að mínu mati er ekki ógeð. Það snýr að því að atvinnuleyfi fylgi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Nú er frumvarp komið inn í velferðarnefnd sem tekur á nákvæmlega þeim þætti og er ákveðið vandamál komið upp vegna þess að það er svo mikið af flóttafólki frá Úkraínu sem fær þetta mannúðarleyfi og þarf þar af leiðandi að sækjast eftir því að fá atvinnuleyfi. Það fylgir ekki mannúðarleyfinu. Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmanni finnst um þá ákvörðun að veita flóttafólki frá Úkraínu í raun síðri vernd en það á rétt á samkvæmt lögum, vegna þess að ef flóttafólk frá Úkraínu fengi einfaldlega að sækja sinn rétt hér þá fengi það að öllum líkindum viðbótarvernd, stöðu sem er jafngild stöðu flóttamanns, og því fylgir sjálfkrafa atvinnuréttindi. Þess í stað var tekin ákvörðun um að virkja fjöldaflóttaákvæðið og veita öllum miklu styttra og takmarkaðra dvalarleyfi sem fylgir ekki sjálfkrafa atvinnuleyfi. Ég vil bara heyra hvað hv. þingmanni finnst um þá ákvörðun að gera þetta svona.

Frú forseti. Já, stjórnvöldum er nokkur vorkunn einfaldlega vegna þess að virkjun þessa ákvæðis gaf þeim í raun færi á að segja: Við viðurkennum stöðuna almennt og það þarf ekki að skoða umsókn hvers og eins. Við vitum hvert ástandið er og þannig er hægt að stimpla í rauninni alla þá sem koma hingað frá Úkraínu. Ég hef aðeins hugsað út í þá sem bjuggu í Úkraínu en voru ekki með úkraínskt vegabréf. Hvað erum við að gera við það fólk? Erum við að taka á móti því fólki? Ég segi að stjórnvöldum sé vorkunn einfaldlega vegna þess að þetta er ákvörðun sem þurfti í raun að taka í sömu viku og stríðið braust út, þegar Rússar réðust inn í Úkraínu. Það er oft þægilegt að vera vitur eftir á og það hefði að sjálfsögðu verið betra ef þá þegar hefði verið tryggt að þetta fólk væri með rýmri heimild til dvalar hérna. Nú er komið ákall frá úkraínskum stjórnvöldum sem segja: Ekki láta það hvarfla að ykkur að koma hingað á næstu 12 mánuðum. Allir innviðir eru í klessu. Ég held að núna þurfi alla vega að smíða einhvers konar ákvæði í lögin, mögulega til bráðabirgða, sem segir að þeim sem var veitt vernd á grundvelli þessa ákvæðis verði sjálfkrafa veitt vernd til næstu tveggja ára. Ég held að það sé eina lausnin sem við getum fengið í þessu til að við fáum ekki 1.700 manns inn á gólf eftir smátíma sem þurfa að endurnýja leyfin sín til dvalarheimildar. Ég held að það sé ein lausn. En svarið er auðvitað að allir fengu atvinnuleyfi sem óskuðu eftir því úr þessum hóp.

Forseti. Þetta er áhugaverð umræða sem er hérna og nokkur atriði sem þarf að impra á, minnast aðeins á hérna og greiða aðeins úr. Til að byrja með skulum við fara aðeins yfir tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar eins og ráðherra leggur fram, með leyfi forseta: „Fjölgun umsókna undanfarinn áratug sýnir hversu mikilvægt er að stjórnvöld geti brugðist við, eftir atvikum með laga- og reglugerðarbreytingum, og aðlagað verndarkerfið að þeirri þróun sem á sér stað á hverjum tíma. Verndarkerfið þarf að vera í stakk búið og byggt þannig upp að þeir sem raunverulega eiga rétt á alþjóðlegri vernd fái skjóta og mannúðlega afgreiðslu mála sinna. Á sama tíma er nauðsynlegt að tryggja að misnotkun á kerfinu sé í lágmarki.“ Fjögur atriði sem þarf að ræða aðeins um. Byrjum aðeins á „mikilvægt að stjórnvöld geti brugðist við“ en það segir einnig í greinargerð með þessu frumvarpi að „á árunum 2016 og 2017 kom í ljós að íslenskt verndarkerfi var að mörgu leyti berskjaldað fyrir ásókn þeirra sem sendu inn bersýnilega tilhæfulausar umsóknir …“ sem var áhugavert út af fyrir sig á þeim tíma en þá var gerð einmitt reglugerðarbreyting og í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Aðgerðir stjórnvalda til að draga úr fjölda bersýnilega tilhæfulausra umsókna báru verulegan árangur.“ Það þurfti ekki lagabreytingu. Allt í lagi. Það þarf að geta „aðlagað verndarkerfið að þeirri þróun sem á sér stað á hverjum tíma“. Það er mjög ógreinilegt í þessu frumvarpi hvaða þróun er verið að vísa í og tilefni þess að það þurfi að bregðast við slíkri þróun. Þróunin er að sjálfsögðu þannig bara úti í heimi að það koma upp atvik, stríð og fleira, sem gera það að verkum að það eru nýir hópar flóttafólks sem leggja af stað út í hinn stóra heim. Þá skiptir einmitt máli, eins og er sagt hérna, með leyfi forseta, aftur: „Verndarkerfið þarf að vera í stakk búið og byggt þannig upp að þeir sem raunverulega eiga rétt á alþjóðlegri vernd fái skjóta og mannúðlega afgreiðslu …“ Þetta er algjört lykilatriði í þessu verndarkerfi. Spyrjum okkur einmitt þessarar spurningar. Það kemur einhver hingað og bankar upp á og segir: Ég þarf á alþjóðlegri vernd að halda. Gerum ráð fyrir því að hérna séu allir heiðarlegir og það sé nauðsynlega þörf á vernd samkvæmt öllum þeim alþjóðaskilmálum sem við höfum lögfest hérna, að við séum sammála því að þessi beiðni sé rétt. Skyldur okkar eru þá að taka við viðkomandi. Það er ekkert flóknara en það. Við getum ekki sagt: Nei, fyrirgefið, hérna er bara fullt. Það virkar ekki, þannig að spurningin sem hefur oft komið hérna upp, hvað viltu taka á móti mörgum? á ekki við.  Í umræðunni hérna áður en frumvarpið var lagt inn var talað um t.d. fölsuð vegabréf sem við höfum síðan komist að að er í rauninni ekki vandamál, alls ekki, og eru mjög góðar ástæður fyrir að mörgu leyti, t.d. af því að þegar fólk er á flótta lendir það í alls konar vandamálum einmitt með skilríki. Það eru bara mjög málefnalegar ástæður fyrir því að fólk í slíkri stöðu sé í einmitt þeim vanda. Það þýðir ekki að það sé misnotkun. Það hefur verið talað um glæpasamtök. Þar eru glæpasamtök að misnota fólk á flótta, þar er ekki fólk á flótta að misnota kerfið. Þess vegna er mikilvægt að það sé sagt hérna að misnotkun á kerfinu sé í lágmarki þannig að það sem glæpasamtök eru að gera er ekki að misnota kerfið, þau eru að misnota flóttafólkið sem á rétt á vernd í þessu kerfi, tvöfaldri vernd ef glæpasamtök eru að herja á það aukalega. Förum bara rétt yfir þessi atriði sem er talað um að séu einhvers konar viðbrögð við þessum atriðum, geta brugðist við, aðlaga kerfið eftir þróun, skjóta og mannúðlega afgreiðslu og misnotkun á kerfinu í lágmarki. Það eru til að byrja með umsækjendur sem hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðru Evrópuríki. Þessi þróun var 16% umsókna árið 2018, 24% árið 2019, 52% árið 2020 og 21% árið 2021. Það er sagt að þetta hafi verið mjög mikil fjölgun hér á landi miðað við annars staðar. Hérna er gott að byrja á því að þetta fólk er búið að votta sem flóttafólk almennt séð, hvort sem það er þá með verndina í því landi sem það var fyrst viðurkennt sem flóttafólk eða hvort það yrði þá viðurkennt hérna líka. Það er áfram flóttafólk frá því upprunalandi sem það kemur frá. Ég sé ekki endilega hvert vandamálið er þarna, það er ekkert sérstaklega útskýrt. Er það markmið þessa frumvarps að snúa því fólki sem hefur fengið alþjóðlega vernd annars staðar bara við í Leifsstöð eða í upprunalandi eða einhverju þvílíku? Það er mjög ógreinilegt hverju þetta ákvæði á að áorka. Til hvers? Af hverju er þetta vandamál? Hvaða skilvirkni, eða hvað sem það er, getur þarna verið á bak við? Hver eru áhrifin af þessu ákvæði? Það er mjög ógreinilegt. Við vitum það ekki. Er markmiðið að það séu bara 5% þeirra sem sækja um sem hafa fengið alþjóðlega vernd annars staðar? Er verið að reyna að stilla, er verið að reyna að setja einhvern teljara á landamærin hvað þetta varðar eða hvað er verið að gera? Af hverju er verið að skipta sér eitthvað af þessu? Ég skil það ekki. Síðan er sjálfkrafa kæra. Þetta finnst mér rosalega áhugavert ákvæði. Það er vissulega rakið að það eru mjög margir, mjög hátt hlutfall, sem kæra sjálfkrafa niðurstöðu Útlendingastofnunar. Hérna er verið að segja að þegar komin er niðurstaða þar fari það bara beint í kærunefnd útlendingamála. Það er bara sett af stað strax, sjálfkrafa gert ráð fyrir því að það verði gert og þá byrja allir frestir að fara í gang þá og þegar. Það sem það gerir á móti er að það minnkar tímann sem fólk hefur til að undirbúa kæru, til að reka mál sitt, þannig að tímasparnaður hérna hjá hinu opinbera, skilvirkni sem er ekki sagt í rauninni hversu mikil, hversu margir dagar eru, það ætti að vera mjög auðvelt að setja það fram en það er ekki gert, miðað við þetta er það vika eða eitthvað svoleiðis. Þvílík bót á skilvirkni eða eitthvað því um líkt. Ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna það þarf endilega að leggja eitthvað svona fram ef það er bara verið að spara einhverja viku eða eitthvað þvílíkt. Hérna er ég bara að giska að vísu, en það lítur út fyrir að þetta sé u.þ.b. á því svæði miðað við umræðurnar hérna í þingsal. Það sem skerðist á móti á þessari viku eru einmitt mannréttindi fólks. Þetta er tímasparnaður fyrir hið opinbera á móti réttindum fólks til að reka mál sitt með öllum þeim tilbúnaði sem til þarf. Það er verið að minnka þann tíma. Þar af leiðandi eru allir tímafrestir og allt í rauninni, allur undirbúningur, styttri og verri, það er erfitt að afla gagna, eins og kom fram í máli hv. þingmanns Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, þar sem þurfti að afla gagna úr pósthólfi látins manns í öðru landi sem tók mjög mikinn tíma. Það á að stytta þennan frest. Þriðja atriðið var endurtekin umsókn. Það er heldur ekkert útskýrt hvaða hagræðingu eða skilvirkni er verið að reyna að ná fram hérna og hversu mikill ávinningur væri af því. Hvert er tilefnið? Af hverju þarf að gera þessa aukaflokkun og hversu mikil skilvirkni á að vera af því og hversu málefnaleg er sú skilvirkni? Ekkert fjallað um svoleiðis. Fjórða er vinnsla persónuupplýsinga, ég ætla að renna aðeins yfir þetta, fimmta er varðandi umsóknir barna um alþjóðlega vernd, sjötta um skerðingu og niðurfellingu réttinda, mjög áhugavert, sjöunda er tafir á ábyrgð umsækjanda, áttunda er málsmeðferðartími umsókna barna um alþjóðlega vernd, níunda er meðferð mála um ríkisfangsleysi, tíunda er að verkefni stoðdeildar ríkislögreglustjóra verði lögbundin og ellefta er undanþága frá kröfu um tímabundið atvinnuleyfi. Í öllum þessum tilfellum, ef maður skoðar þau í samræmi við þetta tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar um hversu mikilvægt er að stjórnvöld geti brugðist við, þá er ekki sérstaklega útskýrt hver af þessum atriðum eru til að koma til móts við einhverja þróun og breytingar á verndarkerfinu sem þarf nauðsynlega að bregðast við. Það er ekki talað um það neitt sérstaklega með neinni nákvæmni hvað af þessum atriðum er til að tryggja skjóta og mannúðlega afgreiðslu á málum. T.d. sjálfkrafa kæra, ég sé ekki að það sé aukin mannúð í því ákvæði, sem var verið að fjalla um, ég ætla að skjóta á að það styttist um einhverja daga, það er vissulega fljótlegra, en það verður líka að vera mannúðlegra. Það er sett upp hérna í tilefni og nauðsyn. Bara með því að fara í gegnum þetta frumvarp þá ætti öllum að vera ljóst að það er ekki nægilega vel rökstutt hvernig það á að koma til móts við stóryrði áður en frumvarpið er lagt fram um stjórnleysi í þessum málaflokki. Hvernig er þetta að koma í veg fyrir stjórnleysi? Hvaða stjórnleysi var verið að tala um? Af hverju er ekki hægt að hafa umræðuna á nákvæman hátt, sérstaklega frá dómsmálaráðherra? Af hverju getur dómsmálaráðherra ekki verið nákvæmari í orðum sínum en það að setja fram svona stórar, breiðar yfirlýsingar um að það sé misnotkun á kerfinu? Ég læt það duga, það er nóg að lýsa því þannig, að það sé stjórnleysi einmitt líka. Þegar ráðherra fer með slíkar stórar yfirlýsingar um vanda í þessu kerfi þá verðum við að ætlast til þess, við verðum að krefjast þess, að það sé útskýrt nákvæmlega hvað er að valda þessu stjórnleysi. Hvað er að valda þessari mismunun? Hvaðan er hún að koma? Hvernig lýsir hún sér? Hvaða lagagreinar eru það sem eru kannski að þvælast fyrir? En ekkert af því er gert. Það er ekki gerð nein tilraun til þess að útskýra fyrir þeim sem vilja í alvörunni lesa þetta frumvarp og reyna að skilja það. Hvaðan er þetta að koma? Gegn hvaða hópum er verið að beita þessu frumvarpi? Hvaða áhrif hefur málsmeðferð umsókna barna um alþjóðlega vernd? Á hvaða hóp hefur það áhrif? Hvaða áhrif hefur það á umsækjendur sem hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðru Evrópuríki? Hvaða hópur er það aðallega sem er verið að tala um? Á undanförnum árum höfum við sérstaklega bent á að það varðar einmitt fólk sem er verið að senda aftur til Grikklands t.d. og Ungverjalands, ekki fólk sem er verið að senda til annarra landa eins og Þýskalands eða eitthvað svoleiðis. Það hefur enginn verið að kippa sér neitt sérstaklega mikið upp við það alla jafna nema kannski það eigi við um einhver börn eða eitthvað þvílíkt og varla þá einu sinni. En ef það er verið að senda til Grikklands eða Ungverjalands, og nú kannski Ítalíu, þá hefur fólk sagt eitthvað við því af því að ástandið þar er ekki viðunandi. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir framúrskarandi fína ræðu. Hann fór bæði vel yfir þetta efnislega og líka út frá þáttum sem skipta mjög miklu máli í þessari umræðu, þ.e. hvernig menn haga sér í opinberri umræðu um útlendingamál almennt, vegna þess að ef menn ætla að keyra tilteknar breytingar á lögum í gegn þá skiptir að sjálfsögðu miklu máli hvernig umræðan um það er í aðdragandanum. Eitt af mörgu sem mér fannst áhugavert í ræðunni var þegar hv. þingmaður talaði um það sem menn tala um sem misnotkun á kerfinu. Sjálfur hef ég mikið rætt þetta og hlustað eftir því þegar því er slengt fram að verið sé að misnota kerfið, verð sé að margbrjóta flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna og þar fram eftir götunum. Ég hef sjálfur kallað eftir skýrari og betri leiðsögn frá þeim sem leggja þessar breytingar til um það hvers eðlis þessi misnotkun er, hverjir það eru sem eru að misnota kerfið og, t.d. í tilfelli þeirra sem koma frá Venesúela, að fá einhverja nánari greiningu á þeim hópi, hvaðan þau eru að koma, hvort þau séu í veseni með skilríki og allt þetta. Lögreglan hefur átt erfitt með að svara þessu sundurliðað, veit ég. Ein af þeim röksemdum sem heyrst hafa í þessu, af því að það sem hv. þingmaður benti líka á, er að ef fólk sem hingað kemur er fórnarlömb glæpamanna þá er það bæði fólk á flótta og líka undir hælnum á glæpamönnum. Það er tvöföld neyð, eins og hv. þingmaður nefndi. Sumir segja, þegar þetta ber á góma, að það virki t.d. ekkert betur fyrir viðskipti smyglara, ef við erum að tala um þá sem eru að smygla fólki, að geta bent á árangur og að hægt sé að gera það í tilviki Íslands, þ.e. að menn kaupi ferð með smyglurum og það sé síðan auðvelt að koma þeim hingað til landsins af því að kerfið hér sé svo opið.  
             Mig langaði að fá það fram hjá hv. þingmanni hvað honum finnist um þessar röksemdir, 

Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta andsvar. Ég var með nokkra punkta úr umræðunni á borðinu hjá mér og einn af þeim er einmitt: Lægri þröskuldar. Ef það hefur komið fram í umræðunni hérna á þingi punkta ég það niður og reyni að klóra mér aðeins í hausnum. Hvaða lægri þröskulda erum við með? Ég hef ekki hugmynd. Það hefur aldrei verið útskýrt á neinn hátt. Einhver slengir fram: Við erum með lægri þröskulda hérna en annars staðar. Við viljum hafa kerfin eins og í Noregi og Danmörku. Það á að vera meira samræmi í þessu. Ef við eigum að vera með allt eins og í Noregi og Danmörku eigum við þá ekki bara að fara í 20. fylki Noregs eða eitthvað svoleiðis? Mér finnst sú umræða alltaf svo pirrandi. Það er verið að velja eftir hentisemi hvenær við eigum að herma eftir öðrum og hvenær ekki. Við megum ekki vera eins og Evrópusambandið, ekki séns, en í þessum málaflokki þá megum við alveg endilega vera eins og Evrópusambandið. Og jú, jú, við veljum það sem er gott og höfnum því sem er slæmt, að sjálfsögðu. En ég sé ekki endilega að það séu nein rök á bak við það að þessi málaflokkur sé endilega í svo góðu standi, sérstaklega í Danmörku. Kannski eitthvað í Noregi. Umræðan þar hefur verið aðeins jákvæðari, held ég, en það eru samt atriði sem við þyrftum að passa upp á. Í umræðunni um þetta höfum við verið að slengja fram: Við erum með lægri þröskulda. Þá er ég bara eitt stórt spurningarmerki og spyr: Hvaða þröskulda erum við með sem eru lægri? Ég sé enga útskýringu á því í frumvarpinu enda er því ekki haldið fram í greinargerð frumvarpsins að við séum með lægri þröskulda, ekki svo að ég hafi séð, á neinn beinan hátt. Það er kannski talað um það á einhvern óbeinan hátt. Það er talað um, með leyfi forseta: „Veitingarhlutfall til ríkisborgara Venesúela er hátt bæði hér á landi og á Spáni en það vekur athygli hversu markvissir ríkisborgarar Venesúela eru í umsóknum sínum um vernd.  Það er verið að ýja að þessum lægri þröskuldum en ég hef ekki hugmynd um af hverju, þ.e. lagalega séð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir svarið. Þetta er auðvitað svolítið merkileg umræða og mjög þörf. Ég ætla ekkert að líkja þessu algjörlega saman með beinum hætti en ef við erum að tala um einhvern hóp fólks sem er á flótta og það er líka verið að brjóta á honum af einhverjum glæpahópum þá erum við auðvitað með þessa tvöföldu neyð. Þetta minnir mig pínulítið á hugmyndafræðina sem er t.d. í fíkniefnamálum hér á Íslandi, þ.e. við erum auðvitað með glæpamenn og við erum líka með fólk sem er ofurselt efnunum, sem glæpamenn vissulega flytja inn, en okkur finnst betra að takast á við hina raunverulegu glæpamenn með því að refsa veika fólkinu. Ég hef aldrei getað skilið þegar menn nota þau rök í umræðunni að það geti verið einhvers konar viðbragð við því að glæpahópar séu að misnota fólk að gera þessu fólki erfiðara fyrir að koma hingað til landsins. Ég næ ekki þeirri röksemdafærslu og það hefur enginn getað útskýrt fyrir mér hvernig það má vera. Það er annað sem hv. þingmaður nefndi í ræðunni sem ég hef aðeins verið að tala um og gott væri að fá smáskoðanaskipti um. Það er þetta sem mætir fólki sem hefur verið að tala fyrir því að regluverkið sé mannúðlegt og að skilvirknin megi ekki vera á kostnað mannúðar. Þá fær fólk stundum þessa spurningu: Bíddu, hvað eigum við að taka á móti mörgum? Hver er talan? Nefndu einhverja tölu. Komdu með töluna. Eiga þetta að vera 1.000, 2.000, 3.000, 5.000, eða hvað? Það er voða erfitt finnst mér að stilla fólki upp með þessum hætti. En ef menn ætla að gera það þá er líka hægt að spyrja þá sem vilja fara í hina áttina og er sama um mannúðina af því að skilvirknin þarf að vera svona mikil: Hvað vilt þú taka á móti fáum? Eru einhver lægri mörk á því sem þú vilt? Ég ætlaði að fá hv. þingmann til að velta aðeins vöngum yfir því hvort það sé ekki bara nákvæmlega þannig að við erum auðvitað háð ákveðnum skuldbindingum, alþjóðasáttmálum og öðru slíku, og það sé ákveðin jafnræðisregla líka innbyggð í þetta allt. 

Forseti. Ég hef svo sem orðið var við þessa spurningu og svarið sem maður hefur einmitt heyrt frá þeim sem spyrja, ef maður varpar þeirri spurningu til baka, er alltaf: Eins mörgum og við getum, eins mörgum og við höfum rými fyrir. En við erum með þetta vandamál í fjölmörgum öðrum málaflokkum. Við hættum ekki að taka á móti sjúklingum þótt fjármagnið sé búið í heilbrigðiskerfinu. Það eru bara gerð fjáraukalög. Við hættum ekki að taka á móti fólki sem fer á örorku af því að þú mátt ekki verða öryrki fyrr en eftir áramót. Þetta er nákvæmlega sama staðan. Alþjóðasamningar og lögin hjá okkur eru um réttindi fólks til að fá þessa þjónustu. Það er verkefni okkar allra að koma til móts við það á mannsæmandi hátt. Ég skil alveg að fólk á litla Íslandi sé hrætt við hinn stóra heim. Það eru svo margir þarna úti og svo margir á flótta. Hvað myndi gerast ef 10 eða 100.000 manns kæmu bara hingað á morgun? Það er að vísu ekki hægt því að við erum ekki með mörg flug hérna. En allt í lagi, bara til að klára þá hugsun til enda segjum þá að það kæmu hingað 100.000 manns í næsta mánuði. Það yrði náttúrlega allsherjarkrísa en lagalega séð yrðum við samt að sinna réttindum þessa fólks. Hvernig við myndum bregðast við hlýtur að vera með því annaðhvort eða hvort tveggja að búa til pláss, hvernig sem við förum að því, og/eða einmitt vinna með samstarfsþjóðum okkar með það hvernig á að dreifa því fólki sem er á flótta. Það vantar rosalega mikið í alþjóðlegu umræðuna. Við erum dálítið föst í því að gert var Dyflinnarsamkomulag o.s.frv. Það er bara búið að læsa sig dálítið í því alþjóðlega. Við þurfum, held ég, að 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu um þetta mál. Mig langaði að ræða hér aðeins ákvæðið um þjónustusviptinguna 30 dögum eftir lokaákvörðun. Nú hefur hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra af og til stigið fram í umræðum um útlendingamál og stillt sér upp sem sérstökum talsmanni mannúðar og mannréttinda og sagst ósammála hæstv. dómsmálaráðherra um hitt og þetta. En nú gerist það að dómsmálaráðherra leggur fram frumvarp þar sem m.a. er að finna ákvæði um málefni sem eru beinlínis á málefnasviði félags- og vinnumarkaðsráðherra. Þá er ég að tala um þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Hér leggur dómsmálaráðherra fram slíkt mál. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur ekki séð sér fært að taka þátt í umræðu um þetta mál og málið var tímasett þannig, að því er virðist, á dagskránni að hann getur ekki tekið þátt í umræðunni þótt hann sjálfur hafi haft uppi stór orð um þennan málaflokk í fjölmiðlum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvaða afleiðingar hann telur að þetta þjónustusviptingarákvæði kunni að hafa og sérstaklega með tilliti til stöðu sveitarfélaga. Þau eiga nú þegar í basli með að sinna lögbundinni þjónustu einmitt vegna vanfjármögnunar þessarar ríkisstjórnar, kerfislægrar og skipulagðrar vanfjármögnunarstefnu þar sem þessum verkefnum er velt yfir á sveitarstjórnarstigið án þess að fjármagn og tekjustofnar fylgi.

Herra forseti. Ég var einmitt með einna flesta punkta um þetta, þetta er sjötti punkturinn, um skerðingu og niðurfellingu réttinda. Rökin með þessu eru að skýra frekar réttindi sem útlendingum standa til boða sem samkvæmt lögum ber að fara frá landi brott, það eru ein rökin, og síðan séu þetta breytingar í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndum. Ég bið forseta að afsaka en þetta eru ekki rök. Það er ekki röksemdafærsla fyrir breytingu á lögum að þetta sé gert svona í öðrum löndum. Það er ekki nóg. Ég hef áhyggjur af því að þarna er verið að setja ákveðna almenna reglu um að fólk missi réttindi eftir 30 daga eftir úrskurð en síðan eru fullt af undantekningum; barnshafandi konur og réttindi barna, ég veit ekki hvort það vantar einhverjar undanþágur þarna, fyrir utan það að undanþágurnar gera þetta rosalega flókið. Það verður fullt af pappírsvinnu og alls konar veseni til að glíma við þetta. Þá veltir maður fyrir sér skjótri meðferð og mannúðlegri meðferð o.s.frv., sem á líka að vera markmið þessa frumvarps. Ég sé ekki að þetta verði til þess að bæta og gera málsmeðferð skjótari og mannúðlegri. Þarna er sérstaklega verið að taka réttindi af miðað við lögin eins og þau eru núna. Það er augljóslega minni mannúð. Það er verið að búa til fullt af aukapappírsvinnu til að passa upp á það að undanþágurnar séu réttar, hver eigi rétt á undanþágu og hver ekki. Það gefur ekki skjótari málsmeðferð, fyrir utan þennan árekstur málefnasviða dómsmálaráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra. Ég sé ekki að þetta ákvæði sé nein framför í áttina að því sem menn segjast vilja ná með frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé óhætt að taka undir þetta með hv. þingmanni. Það er athyglisvert að þrátt fyrir að hér sé verið að leggja þetta frumvarp fram í fjórða eða fimmta skipti í einhverri mynd þá er ekki að finna neina greiningu á afleiðingum þessa ákvæðis í greinargerð frumvarpsins. Það er engin greining á því hvað þetta þýðir fyrir sveitarfélögin eða hvaða afleiðingar þetta mun hafa fyrir fólkið. Er ekki bara hætta á því að með því að lögfesta ákvæði af þessu tagi sé beinlínis verið að framkalla og ala á heimilisleysi á Íslandi? Það er alla vega það sem ég óttast svolítið og mér finnst að ræða þurfi um hér í þessum sal. Það er í öllu falli mjög athyglisvert að hér skuli lagt fram frumvarp með ákvæðum sem fela í sér afdrifaríka breytingu þar sem hópur fólks sem hefur talist hafa ákveðin réttindi mun hér eftir heyra undir annan ráðherra en málefnasviðið heyrði áður undir samkvæmt forsetaúrskurði. Í því samhengi vakna t.d. spurningar um það hvaða nefnd eigi að taka þetta fyrir. En fyrst og fremst er sérkennilegt að við séum að ræða þetta án þess að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra taki nokkurn þátt í því að málið gangi svona fram, að dómsmálaráðherra stígi inn og leggi til ákvæði sem heyra undir málefnasvið annars ráðherra. Þetta á líka við um atvinnuréttindaþáttinn, nokkuð sem ég held að allir hér inni séu sammála um, nokkuð sem hefði mátt samþykkja fyrir löngu í þverpólitískri sátt. En einhverra hluta vegna er þeim þætti einmitt troðið inn í þennan pakka til að reyna að stilla þingheimi upp við vegg. Þetta er í rauninni sú saga sem við höfum horft upp á í útlendingamálum síðustu ár og þess vegna hreyfist ekkert, 

Forseti. Eins og ég sagði í ræðu minni, ef við stillum vandanum upp á þann hátt að hér bankar upp á flóttafólk sem er vissulega í þörf fyrir vernd, þá erum við ekkert að fara að segja nei við því. Ég held að enginn sem við myndum spyrja, sem ber einhverja virðingu fyrir flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna eða alþjóðasamvinnu eða slíku, myndi hafna því. Þegar ég skoða frumvarpið í því ljósi þá lítur það frekar út fyrir að búa til aðstæður sem auka líkurnar á því að einhver sem bankar hérna upp og á raunverulega rétt á vernd missi af því tækifæri út af einhverri skilvirkni í kerfinu, út af því að kerfinu yfirsjást réttmæt sjónarmið vegna þess að ekki næst að afla gagna sem sannarlega eru til staðar en tímafrestir og fleira koma í veg fyrir að þau komi fram á málsmeðferðartíma viðkomandi. Það eru áhyggjur mínar af þessu frumvarpi í heild sinni í rauninni. Það er ekki útskýrt nægilega vel, eins og hv. þingmaður bendir á, hver vænt áhrif eru af hverri breytingu fyrir sig til þess að við sjáum umfangið, til þess að við skiljum hvernig kerfið er núna, til þess að við skiljum hvaða hluti hverrar lagagreinar skapar vanda sem þessar breytingar laga síðan. Ef það fylgir einhver óskilvirkni einhverju lagaákvæði, hvernig getum við minnkað nákvæmlega þá óskilvirkni? Er sagt nákvæmlega hver sú óskilvirkni er? Þegar það er ekki gert þá er ég skilinn eftir með þá tilfinningu að fólki sem á raunverulega rétt á vernd hér á Íslandi muni verða vísað frá.

Virðulegur forseti. Enn og aftur, „déjà vu“, stöndum við hér og ræðum útlendingafrumvarp þessarar ríkisstjórnar í fimmta sinn. Og enn er mér fyrirmunað að skilja hvers vegna Vinstrihreyfingin – grænt framboð vill ganga jafn hart fram gegna réttindum flóttamanna og þetta frumvarp ber vitni um. Mögulega er ekkert skrýtið að mér sé enn fyrirmunað að skilja það vegna þess að þau taka svo gott sem engan þátt í umræðunni, hvorki núna eða síðasta eða þar á undan, en kvarta svo yfir því að það vanti heildstæða stefnumótun í málaflokknum ef á þau er gengið. Þau leggja ekki í að fara í þessa heildstæðu stefnumótun en leggja hins vegar alltaf fram þetta mál sem skerðir verulega réttindi flóttafólks. Stefna Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins er að skerða verulega réttindi flóttafólks. Fyrir utan kannski Sjálfstæðisflokkinn sem kemur hingað alla jafna með sinn hræðsluáróður og hundaflautu og dylgjur í garð flóttafólks og hælisleitenda á Íslandi þá hef ég ekki fengið að heyra hverjar eru ástæðurnar fyrir því að fólk sem tilheyrir stjórnmálahreyfingunni Vinstri grænum vilji henda fólki á götuna sem ekki er hægt að brottvísa, vilji meira að segja taka af því heilbrigðisþjónustu í neyð, vilji svipta það húsaskjóli um hávetur, vilji passa að það fái ekkert að borða. Hvers vegna? Í alvörunni, ég skil ekki hvers vegna. Það er að hluta til vegna þess að VG tekur svo gott sem engan þátt í þessari umræðu. Það var haldin ein ræða af hálfu þingmanns Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs þegar þetta mál fór af stað í þetta skiptið og kannski einhver andsvör sem eru ekki lýsing á afstöðu út af fyrir sig. Ég held að einn þingmaður Framsóknarflokksins hafi haldið ræðu í þessu máli. Mig langar í alvörunni að skilja hvers vegna þau hafa svona mikið á móti réttindum flóttafólks, hvað þau telja sig vinna með því að henda fólki út á götuna eða koma gjörsamlega í veg fyrir að það komi fram nýjar upplýsingar í máli flóttafólks sem á t.d. að vísa á götuna í Grikklandi, við erum búin að vísa þangað 18 börnum á síðasta ári þrátt fyrir gefin loforð um annað, og koma í veg fyrir endurupptöku mála þeirra þó að fram komi nýjar upplýsingar sem gætu breytt niðurstöðunni og leyft þeim að vera hér í öruggu skjóli. Hvers vegna vilja þau gera þetta? Ég skil það ekki. Ég vonast til að þau mæti hingað og sinni hlutverki sínu sem þingmenn og útskýri hvers vegna þau styðja þetta frumvarp sem með réttu er hægt að kalla ógeðsfrumvarp. Hvers vegna telur hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sig yfir það hafinn að taka þátt í þessari umræðu? Af hverju er hann í útlöndum núna að tala um innflytjendamál við erlenda kollega sína þegar þessi umræða er í gangi hér? Í alvörunni talað, hvað er í gangi? Hefur þetta fólk engan áhuga á vinnunni sinni? Er hann ekki með málaflokk þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd undir sínu ráðuneyti? Er það að svipta þau allri þjónustu ef ekki er hægt að vísa þeim rakleiðis úr landi eftir synjun ekkert sem snertir hans ábyrgðartilfinningu eða finnst honum mikilvægara að spjalla við kollega sína erlendis um innflytjendamál? Augljóslega, hann er ekki hér. Hann var ekki heldur hér á þriðjudaginn þrátt fyrir að ítrekað hafi verið kallað eftir því. Í þeirri tíu tíma löngu umræðu sem átti sér stað á þriðjudaginn var ekki einn gluggi fyrir félags- og vinnumarkaðsráðherra til þess að koma hingað í þingið og útskýra afstöðu sína og hvers vegna hann vilji svipta fólk þjónustu sem ekki er hægt að vísa úr landi. Hver er ástæðan fyrir því að hann langar að vísa tugum ef ekki hundruðum inni í framtíðinni á götuna, ef það er ekki hægt að henda þeim úr landi? Hvers vegna styður hann það? Af hverju stendur hann á bak við þetta frumvarp? Eins og ég skil þetta er búið að samþykkja frumvarpið án fyrirvara úr þingflokki VG þannig að þau hljóta bara að vera góð með þetta, er það ekki? Ég er alla vega ekki búin að fá neinar aðrar skýringar, ég er ekki búin að heyra ræður sem segja annað vegna þess að það hefur enginn tekið þátt í þessari umræðu, ekki einu sinni maðurinn sem fer fyrir þessum málaflokki af hálfu VG, þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Hefur hann ekkert um það að segja að svipta eigi fólk rétti á lífsnauðsynlegri heilbrigðisþjónustu ef ekki er hægt að vísa því úr landi? Flott. Þessi salur er fyrir okkur hér til að segja frá afstöðu okkar. Mín afstaða er algerlega skýr, ég hafna þessu frumvarpi í öllum atriðum. Eina atriðið sem eitthvert vit er í er til í öðru frumvarpi, við þurfum ekki að láta stilla okkur upp við vegg hérna, við getum hafnað þessu frumvarp og við getum samþykkt frumvarp sem leiðir til þess að fólk sem fær dvalarleyfi af mannúðarástæðum fær að sama skapi atvinnuleyfi. Það er eitthvað sem við erum öll sammála um að gera. Það sem við erum ekki sammála um að gera og það sem ég er algjörlega ósammála að eigi að gera er að reyna af fremsta megni að gera líf umsækjenda um alþjóðlega vernd eins óbærilegt og mögulegt er hér á landi til þess að þeir hunskist eitthvert annað því að við séum ekki tilbúin að axla okkar ábyrgð í hinu alþjóðlega samfélagi þar sem fólkið sem kemur til okkar er pínulítill hluti af þeim sem eru á flótta í heiminum. Áðan var talað um að við séum sífellt spurð um hversu marga við viljum fá, hversu margir séu of mikið, sem er svona ræðubragð til að fá okkur til að fara í vörn og segja að við séum ekki tilbúin að svara því. Er ekki búið að lýsa því yfir að við þurfum a.m.k. 10.000–15.000 manneskjur bara á næstu mánuðum og árum til þess að við getum viðhaldið okkar lífsstandard? Er það ekki ágætisbyrjun? Eigum við að byrja þar og sjá hvað setur? Eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson kom inn á áðan mætti spyrja á móti hversu fáum við viljum taka á móti. Hvaða kvóta ætlum við að setja á flóttamenn fyrst fólk hefur svona miklar áhyggjur af þessum fjölda? Hversu fáa vilja VG fá hingað til lands? Ég væri til í að vita það en þau eru ekki til í að segja okkur það. Þau eru heldur ekki til í að segja okkur hvað það er við þetta frumvarp sem þeim finnst svo gott að það verði að fara hér í gegn, að það verði að reyna í fimmta skipti að sóa tíma okkar allra við að reyna að koma þessu ógeðsfrumvarpi í gegn. Hvað er það sem er svona frábært við það, fyrir utan þetta eina atriði sem ég er búin að minnast á að hægt er að afgreiða öðruvísi og á miklu skilvirkari hátt? Er eitthvað í þessu frumvarpi, fyrir utan þetta eina atriði með atvinnuleyfin, sem fólki í VG og fólki í Framsókn finnst hafa jákvæð áhrif á réttindi flóttafólks á Íslandi? Ég veit það ekki af því að þau eru ekki hérna og taka ekki þátt í umræðunni, þeim er greinilega alveg sama um hana. Ég veit að ég stend hér fyrir framan eina þingmanninn sem hefur farið í ræðu, hæstv. forseta, í þessu máli en það breytir því ekki að það er eini þingmaðurinn í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði sem hefur farið í ræðu um þetta mál. Og einn þingmaður Framsóknar. Ég væri til í að heyra hvað við þetta mál er jákvætt fyrir réttindi flóttafólks, fyrir utan ákvæðið um atvinnuleyfi sem ég er búin að fara margoft yfir. Ég vona að ég þurfi ekki að endurtaka það einu sinni enn að hægt er að afgreiða það á annan hátt, það tilheyrir ekki einu sinni málaflokki hæstv. dómsmálaráðherra. Hvað er það sem er svona frábært fyrir flóttafólk í greinum þessa frumvarps? Ég veit alveg hvað Sjálfstæðisflokknum finnst. Það er alveg skýrt að þau vilja stöðva einhverja flóðbylgju sem þau eru að reyna að magna upp í huga almennings, flóðbylgju glæpamanna og fólks sem misnotar kerfið og kaupir vegabréf og er bara almennt ekki nógu gott fólk, til þess að gera rými fyrir eina litla kassann sem á rétt á vernd samkvæmt þeirra siðferðisviðmiði. Svo eru þau alltaf að tala um að megnið af þessu fólki sé nú bara í leit að betra lífi og þurfi ekki vernd og eitthvað svoleiðis og fara að tala um að það þurfi að gera það auðveldara fyrir það að komast hingað eftir löglegum leiðum í staðinn fyrir að misnota hælisleitendakerfið. En þau hafa haft getu til þess að gera þetta í áratugi, að auðvelda fólki að koma hingað án þess að sækja um hæli, og hafa aldrei gert það. Þetta er svo sem alltaf sama afvegaleiðingin. Þetta fer alltaf í hring og er mjög þreytandi eins og ég hef komið inn á áður í umræðu um mál hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Mjög þreytandi hringrás. Við vitum að þetta frumvarp mun hafa mjög neikvæð áhrif á réttindi flóttafólks á Íslandi. Þetta hefur t.d. Rauði krossinn bent á í ítarlegum umsögnum hvert árið á fætur öðru sem þetta mál er lagt fram. Þessi stofnun var þar til fyrir mjög skömmu síðan málsvari flóttafólks á Íslandi en var sagt upp samningi af núverandi hæstv. dómsmálaráðherra, nokkurn veginn fyrirvaralaust. Í umsögnum þeirra er mjög skýrt hvernig þetta frumvarp mun ekki ná tilætluðum árangri, sem er að auka skilvirkni í kerfinu, heldur einungis skerða réttindi flóttafólks á margvíslegan hátt. Það sem þetta frumvarp gerir líka, eins og ég kom inn á í andsvari við hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur áðan, er að það lögfestir ákveðna framkvæmd sem stjórnvöld hafa verið gerð afturreka með, eins og t.d. að henda 21 eða 22 flóttamönnum á götuna fyrir ári síðan vegna þess að stjórnvöld litu svo á að þeir neituðu að aðstoða við sína eigin brottvísun. Þá var þeim bara hent á götuna. Svo þegar kom í ljós að það vantaði lagaheimild fyrir því að henda þeim á götuna um hávetur þá er planið er setja hér inn þá lagaheimild. Ég er enn að reyna að skilja hvers vegna VG finnst það góð hugmynd að setja inn lagaheimild til þess að geta hent fólki á götuna. Ég skil það ekki. Ég á eftir að heyra rökin fyrir því hvers vegna það er góð hugmynd eða hvað þeim fannst um það að dómsmálaráðherra hafi varið þá ákvörðun Útlendingastofnunar að henda 21 eða 22 flóttamönnum á götuna um hávetur í fyrra, meira að segja eftir að það var dæmt ólöglegt þá sagði enginn múkk um það. Æ, jæja, best að við veitum þeim húsaskjól aftur fyrst þetta var nú ólöglegt hjá okkur. Best að setja það inn í lögin að við megum henda þeim á götuna framvegis og svipta þau mat og lágmarksheilbrigðisþjónustu. Höfum það tryggilega í lögum þannig að við getum gert það löglega að henda fólki á götuna. Hvers vegna er það góð hugmynd? Ég skil það ekki. Ég skil ekki af hverju við viljum henda fólki á götuna, ég bara næ því ekki, sér í lagi á Íslandi þar sem það getur verið töluvert hættulegt að lenda á götunni. Ekki að það sé eitthvað skárra að henda fólki á götuna í Grikklandi, en það er það sem þessu frumvarpi er ætlað að auðvelda. Ég skil heldur ekki af hverju það er góð hugmynd eða hvers vegna fólk styður það, sama í hvaða flokki það er. Það kemur mér kannski minna á óvart þegar það kemur frá Sjálfstæðisflokknum en þegar það er samþykkt fyrirvaralaust af þingflokki Vinstri grænna. Ég er aðeins meira hissa á því. Ég hef margoft rakið efnisatriði þessa frumvarps, það er ekki breytt í neinum miklum atriðum í raun, eftir allar þessar tilraunir sem það hefur farið í gegnum. Þetta er allt til þess að lögfesta ólögmæta framkvæmd stjórnvalda fram að þessu, gera það löglegt sem hingað til hefur verið talið ólöglegt, eins og það að henda fólki á götuna eða fletta upp persónuupplýsingum um það eða vísa þeim rakleiðis beint á götuna til Grikklands. Og ég skil ekki enn af hverju það er góð hugmynd.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir mjög fína yfirferð um þetta mál og auðvitað var tæpt á mörgu sem bent hefur verið hér á, t.d. að eftir allan vandræðaganginn og allt havaríið sem við urðum vitni að núna á dögunum, þrátt fyrir öll orðaskiptin á milli hæstv. félagsmálaráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra, ágreininginn milli flokkanna og þar fram eftir götunum, þá er þetta málið tiltölulega lítið breytt miðað við það hvernig það var a.m.k. á síðasta þingvetri. Það verður forvitnilegt að sjá hvernig þessi vetur fer með þetta endurunna mál. Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins um þetta þegar við erum að tala um 30 daga regluna. Þá er verið að tala um að það falli niður þjónusta eftir 30 daga en það er auðvitað fullt af undantekningum nefndar og sumar þeirra raktar í kafla þar sem er verið að fara yfir mat á áhrifum frumvarpsins. En það sem ég ætlaði kannski að inna þingmanninn eftir er að það er sagt í greinargerðinni um þetta tiltekna dæmi, og ég vitna orðrétt í greinargerðina: „Dæmi um hegðun sem verður metin sem skortur á samstarfsvilja er þegar útlendingur hefur ekki farið sjálfviljugur af landi brott innan þess frests sem honum hefur verið veittur og þegar hann hefur horfið, torveldað eða komið í veg fyrir að unnt sé að framkvæma ákvörðunina, svo sem að aðstoða ekki stjórnvöld við öflun ferðaskilríkja eða annarra gagna sem þörf er á vegna flutningsins, til dæmis heilbrigðisgagna.“ Nú er þetta sett inn í frumvarpið eins og þetta eigi að vera svolítið sjálfsagt en mér skilst á þeim sem hafa unnið inni í kerfinu, og ég hef náttúrlega ekki þá reynslu að baki, að þetta sé í raun og veru ofboðsleg hindrun, þetta litla atriði, að afla skilríkja, gagna og annars og aðstoða yfirvöld við það. Þannig að ég ætlaði að spyrja hv. þingmann, jafnvel þótt allar þessar undantekningar 

Virðulegur forseti. Jú, það er mat sérfræðinga sem vinna í þessum málaflokki að það sé stór hópur af fólki sem getur ekki aflað t.d. þessara ferðaskilríkja eða kemur frá ríkjum sem er einfaldlega ekki hægt að senda það til baka til vegna þess að það eru engir samningar á milli ríkjanna. Það er ekki eins og Ísland geti bara tekið sig til og hent fólki upp í flugvél og skilað því þangað sem það vill skila því. Þetta virkar ekki þannig. Það þurfa að vera í gildi samningar eins og eru t.d. um endursendingar á Schengen-svæðinu eða sem sagt þessi svæði sem Dublin-samkomulagið nær yfir. Með þessu frumvarpi er einhvern veginn verið að reyna að búa til einhverja lagaheimild fyrir því að senda fólk meira að segja til landa þar sem það hefur kannski dvalið í einhvern tíma en hefur engin réttindi og ekki ríkisfang þaðan heldur. Það er ekki eins og það sé bara: Ja, heyrðu, þú kemur hingað frá Venesúela en þú ert búinn að dvelja í alveg í fimm ár í Kólumbíu og svo kemurðu hingað svo við ætlum bara senda þig til Kólumbíu. Þú hefur væntanlega einhver tengsl þar. Það er í raun það sem er verið að reyna að leggja til með þessu. En það er algjör ógerningur að fara í þetta verkefni vegna þess að það eru engir samningar milli Íslands og Kólumbíu um að við getum tekið nokkra flóttamenn frá Venesúela og skilað þeim aftur til Kólumbíu vegna þess að þeir eru ekki með kólumbískt ríkisfang. Þeir hafa ekkert endilega einhver réttindi til að búa þar eða status til þess að nýta sér til framfærslu. Og ég er ekki viss um hvort það myndi einu sinni ganga upp að Ísland myndi ákveða einhliða að senda einhvern þangað eða til annarra ríkja sem íslensk stjórnvöld virðast ætla að reyna að senda fólk til. Það mun ekki ganga upp. Það er óframkvæmanlegt sem þýðir að meira að segja þótt öll þessi skilyrði séu uppfyllt, sem hv. þingmaður er að vísa í, þá er enginn staður til að senda fólkið á og við ætlum að hegna því fyrir að eiga hvergi heima með því að henda því á götuna og tryggja að svo verði áfram.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Þetta er eitt af þeim efnisatriðum frumvarpsins sem stendur aðeins í mér og ég vænti þess að þegar málið fer til nefndar verði tekin svolítið djúp umræða um það hversu langt ákvæðið gangi og hvort það verndi tiltekinn hóp, sem til að mynda var rætt svolítið um í ferð allsherjar- og menntamálanefndar til Danmerkur, sem er þar í brottvísunarbúðum svo mánuðum og árum skiptir, einfaldlega vegna þess að það er ekki hægt að vísa fólkinu úr landinu, eins og hv. þingmaður fór yfir hér áðan að sé stundum staðan. En það er annað, af því að hv. þingmaður var ekki bara að tala um efnisatriði frumvarpsins heldur líka kannski pólitísku stöðuna eins og hún er núna á þinginu, og þetta er eitt af því sem ég hef svolítið klórað mér í kollinum yfir varðandi framlagningu þessa máls. Það er nefnilega svo einkennilegt að eini þingflokkurin sem a.m.k. opinberlega hefur gert einhvern fyrirvara við málið er þingflokkur Sjálfstæðisflokksins sem samt er sagður vera algerlega sammála dómsmálaráðherranum í einu og öllu en er samt eini flokkurinn sem setur fyrirvara við frumvarp dómsmálaráðherra. Það er nú eitt. Síðan hefur komið í ljós í umræðum um málið, og ekki ætlar maður að hegna þeim stjórnarliðum sem hafa þó sannarlega tekið þátt, það hefur komið fram hjá a.m.k. tveimur þingmönnum VG, ætla ég leyfa mér að segja, að þeir eru ekki tilbúnir til að lýsa því yfir að þeir styðji meginatriði þessa frumvarps. Ég gat a.m.k. ekki lesið þannig í orð þeirra og ég ætla svo sem ekkert heldur að gera þá kröfu til þess að þeir endilega að geri það. En þetta er samt sem áður partur af einhverjum pólitískum veruleika. Við erum hérna með frumvarp sem maður hefur bara mjög miklar efasemdir um að njóti stuðnings allrar ríkisstjórnarinnar. Við höfum ekki fengið að heyra enn þá  Þannig að mig langaði að spyrja hv. þingmann: Hvernig telur þingmaðurinn 

Forseti minnir hv. þingmann á að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Stjórnarandstaðan hefur auðvitað stöðvað þetta mál fjórum sinnum þannig að kannski finnst þingmönnum og ráðherrum VG ekki þurfa að gera neitt, vegna þess að stjórnarandstaðan sjái um þetta aftur. En mín upplifun hefur verið sú hingað til - þetta mál er alltaf lagt fram, núna í fimmta sinn, og það er svona misjafnt hvað það er mikil áhersla lögð á að reyna að klára þetta en það er aldrei í sérstökum forgangi. Það breytir því ekki að það er lagt fram á hverjum vetri og í hvert skipti sem það er lagt fram, samþykkt út úr ríkisstjórn, samþykkt af öllum þingflokkum stjórnarflokkanna, þá er það ákveðin hótun við flóttafólk á Íslandi. Það fer af stað ákveðin umræða sem er ógnvekjandi gagnvart flóttafólki og innflytjendum á Íslandi. Það fylgir þessu alltaf. Þannig að bara framlagningin og að þetta sé samþykkt, að þetta sé ríkisstjórnarmál og það fari á dagskrá og til nefndar og allt það sem því fylgir, þetta er viðvarandi ógn sem þessi hópur býr við: Það stendur til að skerða ykkar réttindi og við stöndum öll hérna á bak við það. Svo er hægt að fara í einhverjar bollaleggingar um hversu sterkur sá stuðningur er. En ég sit svo sem ekki inni í þeim herbergjum þar sem það er rætt. En það sendir skýr skilaboð að samþykkja svona mál út úr ríkisstjórn aftur og aftur og það sendir mjög skýr skilaboð að samþykkja þau fyrirvaralaust út úr þingflokknum, burt séð frá því hvað einstaka þingmenn kunna svo að segja um sína afstöðu, vegna þess að á endanum, ef þetta fer í þingsalinn, þá verða væntanlega mjög sterkar væntingar til þess að viðkomandi þingmenn standi með ráðherrum ríkisstjórnarinnar.

Og svo á heldur ekkert að ræða þetta.

Virðulegi forseti. Ég finn mig knúinn til að koma hérna upp í framhaldi af orðum hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur. Í ljósi þess sem hefur komið fram í umræðum og ég ætla bara að ítreka vegna orða sem hv. þingmaður lét falla í garð hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra um að hann hefði ekki áhuga á málinu, að það var alveg skýrt að hann átti ekki heimangengt og er fjarri góðu gamni í dag eins og kom mjög snemma fram í umræðunni, svo það sé alveg á hreinu af því að hér voru uppi hugmyndir um að fresta umræðunni. Þá vil ég líka ítreka, af því að hér er verið að velta fyrir sér afstöðu einstakra þingmanna, að við í þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs afgreiddum þetta frumvarp til þinglegrar meðferðar sem þýðir jú akkúrat þetta, að við ræðum hér saman um hlutina í þingsal. Ég hef fylgst mjög náið með þessari umræðu og þykir hún mjög áhugaverð. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún deili þeirri sýn með mér, og að ég held reyndar fleiri hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls í þessari umræðu, að það sé mikilvægt og í rauninni eigi þessi málaflokkur það skilið að um hann ríki tiltölulega breið samstaða, ef ekki bara breið samstaða, og sátt um það hvernig við ætlum að búa um þessi mál til framtíðar.

Virðulegur forseti. Útlendingalögunum var breytt í mjög breiðri þverpólitískri samstöðu 2016 og þessi ríkisstjórn hefur núna fimm sinnum reynt að breyta þeim lögum í allt öðru en breiðri pólitískri sátt. Það er engin sátt um þetta frumvarp. Það hlýtur að sjást af því að það hefur ekki komist í gegnum þingið, þetta er fimmta árið. Hvar er þessi pólitíska sátt sem hv. þingmaður er að kalla eftir? Eigum við að sætta okkur við það að þessi einhliða árás á réttindi flóttafólks sé allt í einu orðin að breiðu pólitísku sáttinni sem varð til 2016? Að við eigum að setja hömlur á þau réttindi, takmarka þau, skerða eða gera þau verri, koma fólki á götuna? Er það þannig sem við eigum að ná þessari breiðu sátt sem hv. þingmaður er að spyrja mig um hvort þurfi ekki að vera? Miðað við þann málflutning sem hefur komið frá hæstv. dómsmálaráðherra þá verður aldrei af minni hálfu sátt við hans nálgun á flóttamannamálin. Ekki séns. Það kemur ekki til greina. Mér finnst ekki mikilvægara að ná sáttum við hæstv. dómsmálaráðherra eða vinna með honum heldur en að vernda réttindi flóttafólks. Það er algjörlega á tæru af minni hálfu. Sáttin liggur fyrir, hún er frá 2016. Það var farið í einhverjar furðulegar æfingar til þess að reyna að koma á þverpólitísku samráði um hvernig mætti breyta þessum lögum og það skip sigldi algjörlega í strand, en það var ekki vegna þess að stjórnarandstaðan væri ekki til í neina sátt. Það var vegna þess að það var enginn raunverulegur áhugi á að ná sátt við stjórnarandstöðuna. Það stóð alltaf til að fara í þessa vegferð sem er að lögfesta allar þær ólögmætu aðgerðir sem stjórnvöld hafa farið í gagnvart flóttamönnum hingað til, eins og það að henda þeim á götuna án lagaheimildar fyrir ári síðan. Nú á að lögfesta getu stjórnvalda til að henda flóttafólki á götuna. Ég vil spyrja hv. þingmann á móti: Hvað finnst honum um það?

Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um að ég hafi alveg náð svari hv. þingmanns af því að ég veit að hv. þingmaður hefur bæði vit og þekkingu og miklar skoðanir á þessum málaflokki og mér finnst það bara afar dýrmætt í þessari umræðu eins og annarri, svo ég segi mína skoðun á því hér, virðulegur forseti. Ég bara spyr aftur: Telur hv. þingmaður mikilvægt, og kannski er rétt að segja óháð aðferðafræði eða uppleggi, að inn í framtíðina og þegar við vélum um þessi mál þá ríki um þau breið sátt? Hér var komið inn á hættulega orðræðu. Ég deili nefnilega algjörlega þeirri sýn með hv. þingmanni og fleirum að það sem elur á hættulegri orðræðu í þessu er hugsanlega eitthvert rót á umræðunni. Við erum að sjá uppgang öfga hægri afla í heiminum sem veldur mér ugg og ég hygg að ég og hv. þingmaður deilum því. En telur hv. þingmaður mikilvægt að þegar við komum okkur saman um niðurstöðu, sem við gerum m.a. með umræðum og þinglegri meðferð og næsta skref er væntanlega allsherjar- og menntamálanefnd þegar umræðan er búin hér, þá ríki breið sátt, ég sagði nú áðan tiltölulega breið sátt, um það hvernig við ætlum að standa að þessum málum? Hvert er endanlegt svar hv. þingmanns, ef hún er tilbúin að svara því hér og nú?

Virðulegur forseti. Ég tel raunar að það ríki breið sátt í íslensku samfélagi um að við viljum koma vel fram við flóttafólk og betur en við gerum nú þegar. Þetta frumvarp virkar í þveröfuga átt við það. Ég ætla ekki í breiða sátt við Sjálfstæðisflokkinn ef það er það sem hv. þingmaður er að fiska eftir. Ég tel mikilvægt að það sé breið sátt í íslensku samfélagi um að við viljum gera betur og það er þannig, kannanir hafa sýnt það endurtekið, að samfélagið á Íslandi vill taka betur á móti fleira flóttafólki heldur en við gerum nú. Það er algjörlega skýrt. Ég ætla ekki ná samkomulagi við hundaflautuna hér í þessum sal sem reynir að egna upp einhvern ótta gagnvart þessum hópi sem ég veit að samfélagið allt vill taka betur á móti. Ég veit að það er fullkomið samkomulag um það innan íslensks samfélags þótt það séu einhverjir öfgahópar hér eða þar sem vilja reyna að breyta því. En ég varð satt best að segja, virðulegi forseti, fyrir svolitlum vonbrigðum vegna þess að ég hélt að hv. þingmaður væri kominn hingað til að segja okkur hvers vegna honum finnst góð hugmynd að henda flóttafólki á götuna. Það var það sem ég var að kalla eftir. Það að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sé í útlöndum að tala við kollega sína um innflytjendamál - mér finnst það svolítið kaldhæðnislegt, hv. þingmaður, vegna þess að hér erum við að tala um innflytjendamál í þingsalnum sem hann er hluti af. Ef hann hefur svona mikinn áhuga á þessu máli þá hefði hann átt að vera hérna.

Frú forseti. Ég tek í dag til máls um stöðuna í Íran, um hræðileg mannréttindabrot og ofbeldi íranskra stjórnvalda gagnvart almenningi þar í landi. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að vera hér í dag til að taka þátt í umræðum um þessi mál og ég þakka henni líka fyrir að hafa rætt þessa stöðu og þessi brot íranskra stjórnvalda á alþjóðavettvangi fyrir hönd Íslands. Það skiptir máli. Mér finnst skipta máli að hér á Alþingi heyrist það hátt og snjallt að við höfum fylgst með því sem er að gerast, að við heyrum og að við sjáum og að við stöndum með almenningi í Íran, konum í Íran. Þessi bylting, því að við erum að tala um byltingu, var í upphafi leidd áfram af konum, af ungum stelpum. Ég viðurkenni það fúslega hér í dag að ég hef fylgst með þessu máli sem kona. Þessi bylting snýst nefnilega að svo miklu leyti um stöðu kvenna, líf kvenna og réttindi kvenna og hvaða líf konum býðst og á að bjóðast. Það er magnað að skynja að réttlát reiði kvenna þar í landi trompar hræðslu þeirra við stjórnvöld. Hugrekki þeirra er þannig að heimurinn fylgist með af aðdáun. Byltingin hefur breiðst út um allt í Íran og heyrist um allan heim og það gerist þrátt fyrir að írönsk stjórnvöld reyni allt sem þau geta til að bæla byltinguna niður með ofbeldi, með því að skerða netsamband, með því að myrða mótmælendur, almenna borgara sem gera ekki annað en að benda á óréttlætið og mótmæla því. Fjöldi fólks sem tekur þátt í byltingunni vex og fjöldinn vex þrátt fyrir að þátttaka í mótmælum, þátttaka í byltingu geti kostað fólk lífið. Frú forseti. Mótmælin hófust eftir að Mahsa Amini lést í haldi írönsku siðgæðislögreglunnar svokölluðu. Hennar dauðasynd reyndist vera sú að hún hafði að mati lögreglu borið höfuðklút sinn á óviðeigandi máta. Hún var 22 ára þegar hún lést. Sögunum af ofbeldi og dauðsföllum hefur fjölgað síðan. Yfirvöld halda því fram að fólki í haldi þeirra látist af slysförum. Þau leyfa fjölskyldum ekki að sjá lík barna sinna, jarða þau jafnvel í öðrum landshlutum svo fjölskyldur geti ekki vitjað látinna aðstandenda. Skýrsla Amnesty International er sögð varpa ljósi á dauðsföll barna meðan á mótmælunum hefur staðið, að stjórnvöld beiti sér sérstaklega gegn ungu fólki og sérstaklega konum. Bara á tíu daga tímabili í september voru 23 börn myrt af öryggissveitum Írans, drengir og stúlkur undir 18 ára aldri. En það hefur ekki dugað til, almenningur gefst ekki upp. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hafa framfylgt þvingunaraðgerðum sem Evrópusambandið hefur ákveðið að grípa til gagnvart Íran vegna dauða Mahsa Amini og vegna, ég vil segja það alveg skýrt, ábyrgðar stjórnvalda á dauða hennar. Ráðherraráð Evrópusambandsins hefur sett saman hóp manna á lista yfir þá sem sæta þessum þvingunaraðgerðum og þar á meðal er siðgæðislögregla og almenn lögregla. Opinber fordæming íslenskra stjórnvalda skiptir máli og fordæmingin á að haldast í hendur við aðgerðir eins og frystingu eigna og ferðabann til Evrópu eins og Evrópusambandið hefur mælt fyrir um. Ég hefði áhuga á að heyra frá hæstv. utanríkisráðherra hvort frekari stuðningur við almenning í Íran sé væntanlegur og hvort í kortunum séu einhverjar frekari aðgerðir, og þá hverjar, gegn stjórnvöldum þar í landi, um stuðning við íbúa landsins annars vegar og aðgerðir gegn stjórnvöldum hins vegar. Hvað getur hæstv. utanríkisráðherra t.d. sagt okkur um stöðu fólks sem er á flótta nú frá Íran? Hefur það verið rætt á vettvangi utanríkisráðherra á alþjóðavettvangi hvernig hægt er að styðja með markvissum hætti það fólk sem hefur flúið sitt heimaland? Eftir því sem mér skilst er Tyrkland oft fyrsta skjól og fyrsti staður. Hvaða áhrif hefur það á framhaldið, á möguleika fólks og stöðu? Hvernig kemst þetta fólk í skjól? Og ég vil líka að við séum meðvituð sem stjórnvöld um sársauka þess fólks frá Íran sem hér er búsett og fylgist með því sem er að gerast í þeirra heimalandi og við séum vakandi fyrir stuðningi að því leytinu til. En ástæða umræðunnar var einfaldlega sú að við gætum hér á Alþingi Íslendinga átt þetta samtal hér í dag 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir tækifærið að eiga umræðu á þinginu um alvarlega stöðu mannréttinda í Íran. Hin kúrdíska, 22 ára Mahsa Amini þurfti að gjalda með lífi sínu fyrir það eitt að hún klæddi sig ekki í samræmi við kröfur írönsku siðferðislögreglunnar svokallaðrar. Dauði hennar er átakanleg áminning um þá kúgun sem konur þurfa að upplifa í Íran. Dauði Mahsa hefur hrundið af stað öldu mótmæla sem yfirvöld hafa reynt að berja niður af fádæma hörku. Síðast í gær sáum við á miðlum, þegar 40 dagar voru liðnir frá dauða Mahsa, að þúsundir komu saman við gröf hennar til að halda minningunni á lofti og mótmæla því ofríki sem konur í Íran hafa þurft að búa við. Varðhundar klerkastjórnarinnar svöruðu sem fyrr með enn meira ofbeldi. Enn og aftur virða írönsk stjórnvöld réttinn til lífs, tjáningarfrelsis og friðsamlegra mótmæla að vettugi þvert á allar alþjóðlegar skuldbindingar. Tugir mótmælenda hafa verið drepnir. Heimildir skrifstofu mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna benda jafnframt til þess að á þriðja tug barna hafi verið drepinn, eins og hv. þingmaður kom inn á, og enn fleiri hafi særst. Hrottaleg viðbrögð við mótmælum í háskólum um land allt er mikið áhyggjuefni. Ég verð að segja eins og hv. þingmaður, bæði sem ung kona og manneskja, að þá er maður að sjálfsögðu bæði dapur og reiður yfir ofsafenginni atlögu íranskra stjórnvalda gegn friðsömum mótmælendum. Að sama skapi er hugrekki þeirra kvenna sem láta ekki bugast heldur standa keikar frammi fyrir kúgurum sínum okkur öllum innblástur og ætti að vera það. Það er skylda okkar að sýna írönskum konum og öðrum borgurum landsins samstöðu og nota þá rödd sem Ísland hefur til að sýna þeim stuðning og tala máli þeirra á alþjóðavettvangi. Á vettvangi alþjóðastofnana ber fyrst að nefna að Ísland er í forystu fyrir árlegri ályktun um ástand mannréttinda í Íran á vettvangi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna til að tryggja áframhaldandi umboð sérstaks skýrslugjafa um málefni Írans. Sá er meðal tíu sérstakra fulltrúa mannréttindaráðsins sem fordæmt hafa aðgerðir íranskra stjórnvalda og kallað eftir óháðri rannsókn og að þau sem beri ábyrgð verði sótt til saka. Við erum líka meðflytjendur árlegrar ályktunar um mannréttindamál í Íran sem lögð verður fram í haust á vettvangi allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna í New York. Síðast í gær fordæmdi Ísland ofbeldi íranskra stjórnvalda gagnvart mótmælendum á vettvangi mannréttindanefndar allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna og sjálf tók ég upp mál Mahsa Amini í ræðu minni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 24. september sl. Í síðustu lotu mannréttindaráðsins fordæmdi Ísland jafnframt framgöngu Írans og tók undir sameiginlega yfirlýsingu nokkurra ríkja þar sem skorað var á Íran að standa fyrir óháðri rannsókn á dauða Amini og virða grundvallarmannréttindi fólks. Ísland hefur einnig talað fyrir því að kalla eigi eftir aukafundi um mannréttindi í Íran á vettvangi ráðsins. Nú stendur yfir umræða meðal líkt þenkjandi ríkja um hvort náist samstaða um að setja á laggirnar einhvers konar rannsóknarnefnd á vegum Sameinuðu þjóðanna sem geti lagt grunn að viðurlögum vegna þeirrar víðtæku og alvarlegu mannréttindabrota sem nú eiga sér stað þar í landi. Við höfum líka framfylgt þvingunaraðgerðum sem Evrópusambandið hefur ákveðið að grípa til gagnvart Íran. Í síðustu viku var bætt við listann 11 einstaklingum og fjórum stofnunum, þar á meðal siðferðislögreglu og almennri lögreglu, eins og hv. þingmaður nefndi, sem ýmist eru talin bera ábyrgð á dauða Mahsa Amini eða ofbeldi gegn friðsömum mótmælendum í landinu. Aðgerðirnar sem nú hefur verið gripið til felast einkum í frystingu eigna og ferðabanni til Evrópu. Í kjölfar áhrifaríks fundar í síðustu viku þar sem við hlýddum á raddir frá Íran, höfum við, kvenráðherrar 12 ríkja, sömuleiðis sent frá okkur yfirlýsingu til stuðnings írönskum konum og baráttufólki fyrir mannréttindum og átti utanríkisráðherra Kanada frumkvæðið að þessum fundi. Það var svona í viðjum frásagna sem voru auðvitað hryllingur. Maður hugsar til þeirra kvenna sem hafa tapað og látist og þeirra sem, eins og hv. þingmaður nefndi, halda áfram þrátt fyrir hræðsluna og áhættuna. Það var ágætt að finna fyrir því að það hefur áhrif og það er til viðbótar siðferðisleg skylda sem hvílir á kvenkyns leiðtogum, hvers kyns leiðtogar sem það síðan eru, að tala hærra og segja það skýrar og taka höndum saman til að reyna að ná fram frekari breytingum, bæði í gegnum kerfið og með skapandi hugsun. Afstaða okkar er skýr. Mannréttindabrot í Íran verður að fordæma skilyrðislaust á vettvangi alþjóðastofnana og leggja ríka áherslu á ábyrgð íranskra stjórnvalda. Við munum ekki láta okkar eftir liggja í samstöðu með konum og öðrum borgurum í Íran.

Frú forseti. Það hefur verið áhrifamikið að fylgjast með þeirri vakningu sem hefur átt sér stað meðal kvenna í Íran í kjölfar þess að svonefnd siðgæðislögregla þar í landi gekk svo hart fram gagnvart ungri kúrdískri konu, Mahsa Amini, að hún lést. Um allt land hafa konur risið upp og það er mikilvægt að þær finni stuðning frá samfélagi þjóðanna í mannréttindabaráttu sinni þar sem þær eiga við að etja erfiða blöndu og eitraða af trúræði og feðraveldi. Þar leggja þær sig oft í mikla hættu og sýna gríðarlegt hugrekki og það er skylda okkar að láta þær finna fyrir stuðningi okkar. Þar eigum við Íslendingar að tala hátt og skýrt og taka undanbragðalaust afstöðu gegn hvers kyns mannréttindabrotum og um það erum við flest sammála, hygg ég. Þótt við tökumst vissulega á um margt á þessum vinnustað höfum við borið gæfu til að halda á lofti nokkuð sameiginlegum gildum á alþjóðavettvangi. Við tölum fyrir mannréttindum og frelsi, jafnrétti og lýðræði. Þetta eru þær áherslur sem lítil og herlaus þjóð hefur fram að færa á alþjóðavettvangi, í veröld þar sem aðeins fjórðungur ríkja byggir á lýðræði eins og við þekkjum það, og þó að hin daglega pólitík gefi mér ekki endilega mjög gott tækifæri til að hrósa ráðherrum Sjálfstæðisflokksins þá er ástæða til að gera undantekningu núna því að þegar kemur að þessum málum hefur hæstv. ráðherra verið skýr og góður málsvari og fór ágætlega yfir þær aðgerðir sem Ísland er þátttakandi í. Það væri að vísu ástæða til að bæta við og fordæma sérstakan stuðning Írans við Rússa í innrás þeirra í Úkraínu en þegar kemur að þessum mannréttindabrotum og þessari byltingu, köllum hana það, það sem á sér stað í Íran nú, þá fer afstaða Íslands ekki milli mála og á ekki að fara á milli mála.

Virðulegi forseti. Ísland á að standa heils hugar á bak við efnahagsþvinganir Vesturlanda gegn kúgun klerkastjórnarinnar í Íran. Íranir eru mikil menningarþjóð, arftakar Persa, og kúgun klerkastjórnarinnar í Íran er ein sú mesta í heiminum ef undanskilin er Norður-Kórea. Þeir hafa verið kallaðir hluti af öxulríkjum hins illa. Ísland á að nota rödd sína sem smáþjóð innan Mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna og á alþjóðavettvangi til að benda á hina miklu kúgun persnesku þjóðarinnar, Írönum. Varðandi þær efnahagsþvinganir sem málshefjandi vísar til er það vissulega rétt að þær koma frá Evrópusambandinu, en þær efnahagsþvinganir sem eru í gildi á Vesturlöndum eru undir forystu Bandaríkjamanna. Ég var að vinna í norrænum banka á þessu sviði, efnahagsþvingunum, og það er varla til sú fjármálastofnun í heiminum sem ekki fylgir bandarísku efnahagsþvingununum. Við eigum að sjálfsögðu líka að fylgja þvingunum Sameinuðu þjóðanna og ESB. Þetta eru raunar víðtækustu efnahagsþvinganir í sögunni og sem til eru í heiminum. Ég vil nota tækifærið og vísa til skýrslu sem kemur frá Mannréttindaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna og er fréttatilkynning frá 19. maí sl. Þær eru orðnar alvarleg ógn við mannréttindi og virðingu fólks í Íran, þannig að þær eru svo sannarlega að virka. Þessi uppreisn í Íran á upphaf sitt meðal kvenna og ég tel að það sé mjög mikilvægt að Vesturlönd og stjórnmálaleiðtogar í heiminum og á Íslandi og ekki síst kvenleiðtogar styðji við bakið á kynsystrum sínum í þeirri baráttu sem þar fer fram. Ég efast ekki um að hæstv. utanríkisráðherra muni ekki láta sitt eftir liggja í þeirri baráttu. Hérna er um grundvallarmál að ræða og 

Virðulegi forseti. Við Íslendingar vitum hvar við stöndum. Við stöndum fyrir frelsi, við stöndum fyrir jafnrétti, við stöndum með írönskum konum í sinni baráttu. Það voru liðnir 40 dagar frá andláti Mahsa Amini í gær og syrgjendur komu saman til að minnast hennar. Íranar halda venjulega minningarathöfn á 40. degi eftir andlát. Íranskir öryggislögreglumenn skutu byssukúlum og beittu táragasi gegn syrgjendum sem komu saman við gröf hennar. Mótmæli gegn stjórnarhernum brutust út á sama hátt 40 dögum eftir að öryggissveitir drápu Neda Agha-Soltan, ungan íranskan mótmælanda í grænu hreyfingunni árið 2009. Öryggissveitir drápu Soltan í fjölmennustu mótmælum í Íran frá byltingunni 1979. Í dag er ástandið flókið og erfitt að gera sér grein fyrir framvindu mála. Stjórnmál í Íran hafa vissulega ekki verið frjáls og það er mjög langt síðan þau voru það ef þau hafa einhvern tímann verið það og við vitum raunverulega ekki hvað tekur við. En þessi mótmæli sem hafa verið núna eru mjög mikilvæg og dropinn holar steininn. Þar sem ég er nýkomin af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York vil ég hvetja utanríkisráðherra og aðra fulltrúa Alþingis í alþjóðastarfi til að minna á grundvallarmannréttindi sem allir eiga jafnt tilkall til án tillits til kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúar, skoðana o.s.frv. Við skulum sameinast um sterka ályktun um málefni Írans á vettvangi Norðurlandaráðsþings í næstu viku til stuðnings stúdentahreyfingum og ungum konum. Virðulegi forseti. Fordæmum ofbeldisfullar aðgerðir gegn friðsamlegum mótmælum í Íran, fordæmum framgöngu Írans í garð kvenna því að við vitum hvar við stöndum.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka ráðherra fyrir viðbrögð í þessu máli. Þau eru lofsverð. Yfirvöld eiga aldrei að beita borgara sína ofbeldi, aldrei. Það er lína sem við eigum öll að draga í sandinn gagnvart öllum stjórnvöldum alls staðar. Vestræn stjórnvöld bera þó nokkra ábyrgð á ástandinu í Íran, ekki á byltingunni sem er á forsendum Írana sjálfra og er undir yfirskriftinni: Kona, líf, frelsi. Mahsa Amini, sem var af kúrdískum uppruna, mátti ekki einu sinni heita nafninu sínu, Jina Amini, af því að hún klæddist ekki rétt. Hér á þingi hef ég meira að segja verið gagnrýndur fyrir að klæðast ekki rétt, vera ekki í jakka í ræðustól. Meira að segja hér erum við með brot af því stjórnlyndi sem klerkastjórnin í Íran býr yfir en hún framfylgir sinni sannfæringu með því að myrða fólk.

Frú forseti. Þetta er mikilvæg umræða sem við eigum hérna í dag og ég þakka hæstv. málshefjanda fyrir hana sem og hæstv. ráðherra fyrir ræðuna hér. Ég hef fylgst með hinu hugrakka fólki í Íran, sérstaklega ungum konum en raunar bara fólki almennt sem fer út á göturnar með hugrekkið eitt að vopni til að berjast við öryggissveitir landsins fyrir sjálfsögðum mannréttindum, fyrir því að konur hafi réttindi í eigin landi. Mér finnst það mikilvægt sem Ísland hefur lagt áherslu á í sinni utanríkisstefnu og einnig sinni þróunarsamvinnustefnu sem er að tala fyrir réttindum kvenna á alþjóðavettvangi. Við eigum að halda því áfram og ég vil fagna því hvernig hæstv. ráðherra hefur haldið á málefnum kvenna og haldið málefnum kvenna í Íran á lofti á þeim sviðum þar sem hún hefur fengið orðið og getað tekið til máls. Ég fagna því að kvenleiðtogar heimsins hafi tekið sig saman og lyft málinu enn hærra upp. Það er hins vegar þannig að við náum ekki árangri í jafnréttismálum á alheimsvettvangi nema með því að karlar taki þátt í baráttunni. Þetta má ekki vera barátta kvenna einna. Það er hlutverk okkar allra að tryggja jafnrétti, hvort sem það er heima fyrir eða á heimsvísu. En að því sögðu vil ég hvetja hæstv. ráðherra áfram í sinni vinnu og okkur öll til að nýta alltaf þá málpípu sem við höfum sem þjóðkjörnir fulltrúar til þess að tala með almenningi í Íran sem er í hetjulegri baráttu við stjórnvöld.

Frú forseti. Ég vil þakka heils hugar fyrir þessa umræðu því að hún er svo sannarlega mikilvæg, ekki bara fyrir almenning og þá sérstaklega konur í Íran heldur alla heimsbyggðina. Ég vil fara fáeinum orðum um það hvernig þetta birtist mér og ég vil spyrja einnar spurningar til hugleiðingar fyrir okkur öll: Myndum við öll hér í þessum sal og í okkar samfélagi hafa kjarkinn til að mótmæla eins og ungu konurnar í Íran ef brotið væri svo freklega gegn okkar réttindum eins og gert er þar í landi? Myndum við öll flykkjast út og mótmæla með þá vitneskju í kollinum að það er lífshættulegt, að við gætum fengið byssukúlu í höfuðið og vitandi að stjórnvöld vilja helst, og hafa gert, myrða þá sem hafa hæst? Ég vona svo sannarlega að svarið hjá okkur öllum yrði já, en ég spyr þessarar spurningar vegna þess að ég dáist að hugrekki þeirra sem fórna lífinu í baráttu fyrir mannréttindum sem okkur öllum á Íslandi þykir sjálfsögð. Dagsdaglega þurfum við ekki svo mikið að leiða hugann að þessum grundvallarmannréttindum en annars staðar leggur fólk sig raunverulega í mikla lífshættu í baráttu fyrir því sem við göngum oft að sem gefnu. Mótmælendur í landinu, ekki síst ungu konurnar sem hafa hæst, eiga svo sannarlega skilið allan okkar stuðning. Þetta minnir okkur auðvitað líka á að við eigum að hafa hátt og gera allt sem við getum sem lýðræðisþjóð þegar svona mannréttindabrot eiga sér stað. Við eigum ekki að vera feimin við að gagnrýna þegar réttindi kvenna eru fótum troðin og því pakkað inn í túlkun á boðskap trúarbragða. Dæmin sanna að slíkt getur kallað fram hörð viðbrögð en við eigum ekki að hræðast þá umræðu, fólk á rétt á grundvallarmannréttindum hvað sem líður túlkun einhverra „ayatollah“ á því hvað konum er fyrir bestu. Mig langar í lokin að vitna til þess sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson sagði hér á dögunum í umræðu um sama mál í störfum þingsins, með leyfi forseta: Kannski ætti ung, hugrökk írönsk stúlka, ein byltingarleiðtoganna í Íran, að vera næst til að ávarpa Alþingi hér í þessum sal, setja okkur inn í málið, setja fram óskir um aðstoð, mála tvær framtíðarsýnir, eina þar sem byltingin 

Virðulegi forseti. Á Íslandi er mesta kynjajafnrétti í heimi. Það er mælt og tekið út og við trónum á toppnum ár eftir ár. Samt er fullu jafnrétti ekki náð hér. Við viljum gera betur. Í Íran búa konur hins vegar við mikið ofríki og ofbeldi og kúgun. Það er óumflýjanlegur hluti tilveru þeirra. Það er því mikilvægt að Ísland skuli framfylgja þvingunaraðgerðum ESB gagnvart Íran vegna ábyrgðar íranskra stjórnvalda á dauða Mahsa Amini og ofsóknum gegn friðsömum mótmælendum. Ofbeldi gegn konum er eitt útbreiddasta mannréttindabrot í heiminum. Við förum ekki varhluta af því hér. Ofbeldið er margs konar: Konum er nauðgað, þær eru barðar, seldar, brenndar og vanvirtar. Þær eru myrtar í nafni heiðurs. Þær eru réttindalausar og kerfisbundið ómenntaðar og þær eru handteknar og myrtar fyrir að hylja ekki ökkla sína eða hár sitt. En ofbeldið og kúgunin sem konur verða fyrir alls staðar í heiminum er á sumum svæðum útbreidd og viðurkennd siðvenja, jafnvel bundið í lög. Það er sorgleg staðreynd og okkur mjög framandi. Það er tilefni til að hrósa hæstv. utanríkisráðherra og utanríkisþjónustunni fyrir framgönguna í þessu máli. Aðgerðir íslenskra stjórnvalda, aðgerðir hæstv. utanríkisráðherra, eru í samræmi við utanríkisstefnu okkar Íslendinga þar sem mannréttindi eru einn hornsteina. Í samræmi við hana vinnur Ísland að því að vernda og efla mannréttindi í heiminum. Það er gríðarlega mikilvægt. Ég þakka málshefjanda fyrir framtakið og hvet hæstv. utanríkisráðherra til að halda áfram að berjast fyrir réttindum kvenna í Íran, til að styðja í orðum og gjörðum við ofsóttar og kúgaðar systur okkar um allan heim í minnkandi veröld, til þess að berjast fyrir því að íranska konur geti bókstaflega um frjálst höfuð strokið.  
            

Frú forseti. Það er ástæða til að þakka fyrir þessa umræðu hér í dag og sérstaklega hv. málshefjanda. Bókstafstrúarmenn allra trúarbragða eiga a.m.k. eitt sameiginlegt: Þeir kúga konur og berjast gegn frelsi kvenna til að ráða eigin lífi og líkama. Klerkaveldið er því miður víðar en í Íran. Mótmælin þar snúast um tilverurétt kvenna en þau snúast auðvitað líka um lýðræðið og hvernig það er fótum troðið af klerkastjórninni í Teheran. Til að skilja hvaðan þetta ofbeldi kemur er gott að beina sjónum að, og mig langar að gera það á þessum örstutta tíma, stöðu Írans í samfélagi þjóða og stöðu Írans sem hernaðarlegs stórveldis í Miðausturlöndum. Þar hefur klerkastjórnin m.a. beitt sér á undanförnum árum og áratugum í borgarastyrjöldinni í Jemen, borgarastyrjöldinni í Sýrlandi, í Líbanon, bæði þegar þar hafa geisað stríð og einnig núna þegar Líbanon virðist því miður vera á barmi hengiflugs. Nýjustu fréttir af því hvernig stjórnin í Teheran hefur beitt sér eru af sölu vopna til Rússa sem síðan er beitt gegn Úkraínu. Og hvers vegna segi ég þetta? Vegna þess að stjórnir sem eiga tilverugrundvöll sinn á því að beita ofbeldi, hvort sem það er í heimalandi sínu, með vopnasölu eða svokölluðum proxy-stríðum í öðrum löndum, byggja allt sitt á beitingu ofbeldis. Þar verða konur og börn alltaf fyrstu fórnarlömbin.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og tek heils hugar undir með öllum sem hér hafa kvatt sér hljóðs. Ég ætla að vara við þeim upplestri sem hér fer fram, alla vega ráðlegg ég þeim sem viðkvæmir eru að víkja úr sal eða slökkva á sjónvarpinu. Ég ætla að lesa stuttan kafla úr siðabók erkiklerksins Khomeini, sem kom út árið 1979, árið sem kvikmyndin The Wall kom út með Pink Floyd og árið sem Life of Brian var sýnd. Þetta er ekki tilraun erkiklerksins til gamanmála, ég tek það fram. Hann segir: „Maður getur stundað kynlíf með dýrum eins og kindum, kúm, úlföldum o.s.frv. Hins vegar ætti hann að drepa dýrið eftir að hann hefur fengið fullnægingu. Hann ætti ekki að selja fólkinu í sinni eigin sveit kjötið. Hins vegar ætti að vera í lagi að selja kjötið í næsta þorp.“ Þetta segir allt sem segja þarf um hugarheiminn sem við erum að fjalla um hér í dag og megi hann breytast hratt og örugglega með okkar atfylgi og annarra siðaðra þjóða.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því hér í seinni ræðu minni að þakka málshefjanda, hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, fyrir þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir sína ræðu. Sú staða sem við höfum nú til umræðu varðar okkur öll, ekki einungis íbúa Írans. Þegar barist er fyrir jafnréttismálum hvar sem er í veröldinni þá varðar það alla heimsmyndina. Jákvæð skref eru jákvæð skref, hvort sem þau eru tekin í Íran, á Íslandi eða á Ítalíu. Það sama á við um neikvæð skref hvort sem þau eru tekin í Mjanmar, á Íslandi eða í Bandaríkjunum. Oftar en ekki varðar þessi barátta jafnréttisbaráttu kvenna á heimsvísu. En við sjáum konur alls staðar standa saman og fordæma írönsku ríkisstjórnina með mótmælum vegna reglna um klæðaburð. Fyrir ekki svo löngu mótmæltu konur um allan heim hæstaréttardómi sem féll í Bandaríkjunum og varðaði þungunarrof. Með slíkum dómi tók jafnréttisbarátta vestan hafs skref aftur á bak og líklega víðar, því miður. Virðulegi forseti. Það eitt að Masha Amini hafi þurft að gjalda með lífi sínu fyrir einungis klæðaburð sinn, fyrir það eitt að hann var ekki í samræmi við kröfur írönsku siðferðislögreglunnar er þyngra en tárum taki. Það er þó jákvætt að konur standi upp og mótmæli og það má sannarlega lofa slíkt hugrekki. Konur í Íran eiga ekki bara á hættu að vera úthúðað á samfélagsmiðlum heldur eiga þær á hættu að þurfa að gjalda fyrir það með lífi sínu. Virðulegi forseti. Stjórnvöld sinna sínu hlutverki í því að fordæma þessa meðferð um allan heim. Tökum ábyrgðina einnig á okkur sem samfélag með því að fordæma hana með því afli sem við höfum. Segjum það upphátt í samtölum við eldhúsborðið, á samfélagsmiðlum og hér í ræðustól.

Forseti. Ég vil byrja á að fagna þessari umræðu um mótmælaölduna sem nú stendur yfir í Íran. Mótmælin hafa verið kennd við unga konu að nafni Jina Amini. Nafn þessarar 22 ára gömlu stúlku sem var myrt af siðferðislögreglu íranska ríkisins fyrir klæðaburð sinn hefur orðið að tákni fyrir frelsisbaráttu kvenna, ekki aðeins í Íran heldur á heimsvísu. Það sem stundum gleymist í umræðunni, því miður, en er þó ekki aukaatriði, er að Amini var af kúrdískum ættum og hét þessu kúrdíska nafni, Jina Amini, þó að það hafi ekki mátt skrá og því hafi hún víða verið ávörpuð Mahsa. Íranska ríkisstjórnin hefur kúgað Kúrda í Íran um áratugabil, m.a. með því að gera lagalega skráningu kúrdískra nafna óheimila og er mikilvægt að halda því ávallt til haga í þessari umræðu. Það er auðvelt að upplifa máttleysi gagnvart þvílíkum mannréttindabrotum sem eiga sér stað í landi sem við náum illa til. Við hér á Alþingi og ríkisstjórn höfum þó ýmsar leiðir í krafti valdastöðu okkar til að gera gagn í baráttunni gegn kúgun og ofbeldi alræðisstjórnvalda í Íran. Mikilvægustu aðgerðirnar lúta að beitingu sértækra þvingunaraðgerða. Það er auðvitað vel að við skulum taka þátt í aðgerðum Evrópusambandsins gegn Íran en það er þó í besta falli gagnrýnivert að það skuli vera á þeim forsendum að Íran styðji Rússland í árásum sínum á Úkraínu frekar en vegna þess að þarna er heilu samfélagi haldið í heljargreipum mannréttindabrota gegn almennum borgurum. Við getum beitt okkar rödd til að krefjast þess að Sameinuðu þjóðirnar komi á laggirnar sjálfstæðri rannsókn á brotum írönsku ríkisstjórnarinnar til að tryggja að stjórnvöld þar í landi verði gerð ábyrg gjörða sinna á alþjóðavettvangi. Þá getur íslenska ríkið boðið vinaþjóðum sínum í Evrópu í áframhaldandi umræðu um ástandið og þau mannréttindabrot sem eru að eiga sér stað. Það skiptir máli. Vanmetum ekki röddina sem við höfum og hættum ekki að mótmæla.

Frú forseti. Ég vil byrja á því eins og önnur hér að þakka hv. frummælanda og hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu sem skiptir heilmiklu máli. Kona, líf og frelsi eru orð sem fanga. Þau fanga ástand, fanga sýn til framtíðar og fanga von. Nú er 41 dagur síðan mótmælin í Íran hófust, mótmæli sem leidd hafa verið miklu hugrekki og þrautseigju, mikið til af ungu fólki þar í landi, ungu fólki sem krefst tafarlausra breytinga og aukinna mannréttinda. Samkvæmt upplýsingum Human Rights Activists News Agency, með leyfi forseta, sem er fréttastofa mannréttindasinna þar í landi, er áætlað að a.m.k. 222 hafi verið drepin í þessum víðtæku mótmælum sem hófust vegna dauða Masha Amini. Það er mjög erfitt að sannreyna fjöldann, hvað þá nöfnin. Fólk sem berst fyrir sjálfsögðum mannréttindum geldur með lífi sínu. Internetið í Íran er ritskoðað, það hægist reglulega á því, það er jafnvel stöðvað og blaðamenn eiga yfir höfði sér ákæru fyrir að segja fréttir. Að sögn Alþjóða blaðamannasambandsins hafa 24 fréttamenn verið handteknir í Íran síðan mótmælin hófust. Þau myndbönd og hljóðupptökur sem við höfum séð eru hræðilegur vitnisburður um það sem gengur á í landinu. Það er erfitt fyrir okkur hér lengst norður í hafi að ímynda okkur hvernig það er að búa við slíkt óöryggi. Við skiljum raunar ekki þessar aðstæður en þeim mun ríkari er sú krafa að við leggjum okkur öll fram um að skilja þær, reynum að setja okkur í spor þessa fólks. Leggjum okkar af mörkum til þess að knýja fram breytingar því að við skiljum alltént að ofríki og kúgun eins og hún birtist í stöðunni í Íran er óásættanleg. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem hafa hrósað framgöngu hæstv. utanríkisráðherra í þessu máli og veit að hún heldur ótrauð áfram.

Frú forseti. Ég vil hér í seinni ræðu ítreka það, eins og við höfum áður sýnt fram á hér á landi, að þrátt fyrir að við séum fámenn þjóð þá getum við talað hátt og við eigum að tala hátt og við eigum að tala skýrt og við eigum að beita rödd okkar á alþjóðavettvangi. Ég er ánægð með það hvernig hæstv. utanríkisráðherra hefur talað í þessu mál því að við erum þjóð sem kennir sig við mannréttindi og jafnrétti. Hér eigum við að standa með almenningi í Íran, við eigum að standa með konum í Íran, við eigum að standa með Kúrdum. Þær þvingunaraðgerðir sem gripið hefur verið til skipta máli en það skiptir máli að þrýstingurinn haldist og það skiptir máli að þrýstingurinn aukist. Ég myndi í því sambandi vilja minna á það hvernig stjórnvöld í Kanada hafa haldið á málum. Ég bendi á aðgerðir stjórnvalda þar í landi. Ég vildi að síðustu aðeins tala um það í breiðara samhengi hvaða ríki við erum hér að tala um, hvernig stjórnvöld þar í landi vinna, að þau eru ógn við eigin borgara og þau eru ógn við aðra. Það er rétt að setja það í samhengi við stöðu heimsmála núna því að allt skiptir þetta máli og allt helst þetta í hendur. Hvaðan koma t.d. drónarnir? Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að halda því áfram að tala máli mannréttinda og fyrir bættri stöðu fólksins, almennings, kvenna, Kúrda, í Íran hvar sem hún er á alþjóðavettvangi. Auðvitað skiptir máli þar að við eigum utanríkisráðherra sem er ung kona. Það hjálpar til. Ég ætla að bara einfaldlega að fá að leyfa mér að enda á þessum orðum: Kona, líf, frelsi. Um það snýst málið og fyrir því eigum við öll hér inni að tala.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og aftur er tilefni til þess líka að þakka fyrir þá þverpólitísku samstöðu um mál sem okkur þykja sjálfsögð innst inni, en eru það alls ekki og það er heldur alls ekkert alltaf sjálfsagt að um þau ríki þverpólitísk samstaða. Hv. þm. Sigmar Guðmundsson nefndi hér að við ættum að spyrja okkur sjálf þessara spurninga og það var áhugavert að hlusta á það vegna þess að ég geri það svo oft, bæði í þessu máli og öðrum, hvort sem það er staðan í Úkraínu og þegar fólk er að taka ákvarðanir um eigið líf og líf barna sinna eða foreldra eða hvort við myndum sjálf ganga út og mótmæla ef það myndi blasa við okkur sem blasir við þeim. Þá er líka gott að hugsa: Í hvaða stöðu erum við hér? Í hvaða stöðu er ég í mínu embætti og í hvaða stöðu erum við hér í þessu örugga, friðsæla, fallega og sterka samfélagi? Hvað getum við gert og hvers er hægt að krefjast af okkur? Hvers krefjumst við sjálf af okkur? Hvað geta önnur lönd gert eða aðrir einstaklingar sem ekki hafa réttinn eða getuna eða plássið til að gera það sem við getum gert? Þess vegna eigum við að tala hátt. Þess vegna eigum við að tala hátt alls staðar og gera það. Stundum getur Ísland líka sagt hluti sem er erfiðara fyrir stærri þjóðir að segja. Við eigum að leita leiða til að gera það. Það er viðbúið að gripið verði til frekari aðgerða, vegna þess sem hv. þm. Logi Einarsson nefndi varðandi þvingunaraðgerðir vegna drónanotkunar í Úkraínu. Það er alveg skýrt að þær þvingunaraðgerðir sem við höfum þegar farið í eru vegna mannréttindabrota en ekki vegna þess sem er að gerast í Úkraínu. Við erum meðvituð um umræðuna innan Evrópusambandsins um frekari þvingunaraðgerðir gegn Íran vegna aukinna mannréttindabrota íranskra yfirvalda og mögulega verða þær samþykktar á næstu dögum eða vikum 

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur ítrekað minnt okkur á að væri réttast að kalla ógeðsfrumvarp. Ég held reyndar að ráðherrann meini það í háðungartón, en þetta er réttnefni. Þetta er réttnefni vegna ýmissa atriða sem í því eru en líka vegna þess á hvaða forsendum þetta mál verður til. Tilgangurinn með þessu máli var upphaflega að geta gripið allt fólkið sem er að flýja ómannúðlegar aðstæður í flóttamannabúðum suður á Grikklandi og endursent það umsvifalaust til baka í þær ómannúðlegar aðstæður. Þótt það tiltekna ákvæði sé horfið úr frumvarpinu núna standa eftir ótalmörg önnur sem við hljótum öll að gera athugasemd við. Þó að ráðherrann hafi náð þeim meginboðskap að málið sé ógeðslegt þá virðist hann misskilja ýmislegt annað sem sagt hefur verið um það. Til dæmis stendur hann í þeirri trú, misskilningi, að andstæðingar frumvarpsins haldi því fram að það muni engin áhrif hafa þegar hið rétta er að hér hefur ítrekað verið sagt að þetta mál muni ekki leysa þann vanda sem steðjar að verndarkerfinu á Íslandi, og varla að það muni leysa nokkurn einasta vanda. Miklu líklegra er að það muni draga úr skilvirkni kerfisins. Það sem t.d. móttaka flóttafólks frá Úkraínu sýndi okkur er að það þarf ekki einu sinni að gera lagabreytingar til að auka skilvirkni. Það þarf bara að ákveða að gera hlutina betur og þá er hægt að auka skilvirknina og mannúðina til muna. Vandinn við kerfið er nefnilega ekki löggjöfin nema að litlu leyti. Stóri vandinn er framkvæmdin sem við eigum allt of mörg dæmi um að sé mannfjandsamleg. Hún skapar þar að auki miklar tafir og tregðu í kerfinu. Við höfum nokkrum sinnum rætt í þessum sal að það sem er dýrast í íslenska verndarkerfinu er kannski hvað stjórnvöld vinna mikið að því að finna einhverja afsökun til að synja umsóknum fólks um alþjóðlega vernd. Það væri miklu ódýrara að segja já fyrr og við fleiri og leyfa því fólki að verða hluti af samfélaginu miklu fyrr. Eins og ég sagði er upphaflegur tilgangur frumvarpsins farinn út, sem var breyting sem átti að gera á 36. gr. laganna varðandi umsækjendur sem komu til landsins eftir að hafa hlotið virka, alþjóðlega vernd í öðru landi. Staðalmynd af þessum stóra hóp er kannski flóttafólk frá Sýrlandi sem var búið að kúldrast í svokallaðri vernd á Grikklandi árum saman, flúði það ástand og rataði til Íslands og sótti um vernd, ekki bara frá stríðinu í Sýrlandi heldur líka frá ómannúðlegum aðstæðum á Grikklandi, aðstæðum sem Íslandi, sem þátttakanda í Schengen-samstarfinu, ber í raun skylda til að liðsinna grískum stjórnvöldum að vinna gegn. Hvernig gerum við það? Ekki með því að endursenda fólk til Grikklands heldur með því að taka því opnum örmum, bjóða þeim einstaklingum þannig betra líf á Íslandi og létta undir með grískum stjórnvöldum og grísku samfélagi. Það vekur dálitlar áhyggjur hjá mér að sá stjórnarflokkur sem erfiðast hefur átt með þetta frumvarp í fyrri útgáfum, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, skuli að manni sýnist hafa látið þessa einu breytingu duga til þess að afgreiða málið fyrirvaralaust út úr þingflokknum. Þau tala hér um að það eigi að sjálfsögðu að fá þinglega meðferð - þó það nú væri - og geti mögulega tekið einhverjum breytingum í þeirri meðferð. Hér áður gerði flokkurinn formlega fyrirvara við ákveðin efnisatriði eða við málið almennt, sem er skýrt merki um að flokkurinn styðji framgang málsins ekki óbreytt. Án fyrirvara hljótum við að ganga út frá því að restin af málinu hafi flokknum bara þótt í lagi. Það er dálítið slæmt vegna þess að breytingarnar sem gerðar eru í þessu frumvarpi eru dálítið lúmskar. Það þarf að þekkja lagabókstafinn dálítið vel, lúslesa og samlesa hluti, eða bara lesa umsagnir Rauða krossins sem hafa komið inn við hvert einasta tilefni þar sem allt er útlistað sem athugavert er í þessu máli. Ekkert af þessu virðist þingflokkur Vinstri grænna hafa gert. Hefði flokkurinn gert það hefði hann aldrei samþykkt þetta mál úr þingflokki til þinglegrar meðferðar án einhvers konar fyrirvara. Þessi breyting sem er búið að fella brott varðandi sjálfvirka endursendingu fólks sem hefur hlotið alþjóðlega vernd í öðru landi er t.d. gott dæmi um hversu lúmskir frumvarpshöfundar eru að láta það ekki hrópa á lesendur hvað er verið að gera. Þar stóð, með leyfi forseta: „Ef svo stendur á sem greinir í b-, c- og d-lið 1. mgr. skal þó taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því.“ Það vonda við þessa setningu er ekki hvað stendur í henni heldur einmitt hvað stendur ekki í henni. Þarna eru tilteknir b-, c- og d-liðir en ekki a-liður sem varðar fólkið sem er að flýja gríska, ungverska eða ítalska verndarkerfið. Það er mjög auðvelt að missa af þessu ef maður þekkir ekki lagatextann eða sleppir því að lesa umsagnir. Þetta sá þingflokkur Vinstri grænna á sínum tíma og áttaði sig á að þyrfti að gera mikla athugasemd við en virðist ekki hafa dýpri þekkingu á málinu en svo að halda að restin sé bara í lagi þegar þetta er farið. Mig langar að taka annað dæmi um lúmska breytingu í frumvarpinu sem hlýtur að hafa farið fram hjá þingflokknum þótt á hana hafi verið bent í fyrri umfjöllun málsins. Það er 15. gr. frumvarpsins þar sem verið er að loka á ákveðna tegund fjölskyldusameiningar. Það er gert með því að setja orðin „á öðrum grundvelli en í boði stjórnvalda skv. 43. gr.“ inn í a-lið 4. mgr. 70. gr. laganna. Við þurfum alltaf að fletta fram og aftur á milli laganna, frumvarpsins og greinargerðar til að átta okkur á því hvað þetta þýðir. Tímans vegna held ég kannski að sé einfaldast að ég segi á mannamáli hvað þetta þýðir. Þetta þýðir að kvótaflóttafólk, fólk sem íslensk stjórnvöld hafa handvalið í gegnum Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna til að koma til Íslands, mun ekki eiga rétt á fjölskyldusameiningu ef, eins og það er stundum orðað hálfóvirðulega, allt í einu dúkkar upp eiginmaður sem ekki hafði verið vitað af áður. Þetta skiptir máli vegna þess að kvótaflóttafólkið sem Ísland hefur gjarnan tekið á móti eru einstæðar mæður í hættu, konur sem hafa kannski misst eiginmenn í stríðsátökum eða vegna ofsókna og hafa síðan stokkið á flótta í framhaldinu. Frumvarpshöfundum þykir eðlilegt að við val á þeim hóp sem er boðið að koma til Íslands megi ekki breyta neinum forsendum þess hóps þegar hann er kominn til landsins. En hvað þýðir þetta í reynd? Segjum að hingað komi kólumbísk flóttakona sem kemur hingað sem kvótaflóttamaður og telur sig vera ekkju með tvö ung börn, hún sest hér að og er kannski búin að búa hér í nokkur ár. Þá kemur allt í einu í ljós að maðurinn, sem rænt var af heimili sínu nokkrum árum áður og löngu talinn af, talið var að hann hefði verið myrtur, er á lífi. Hann slapp úr haldi og er allt í einu lifnaður við. Þetta gerist ótal sinnum í stríðsátökum í löndum þar sem vargöld ríkir. Þá er bara mjög algengt að fólk haldi að það hafi misst maka sinn árum saman þangað til það kemur í ljós að viðkomandi var kannski bara í haldi og lifandi - pyndaður en lifandi. Þessi maður fær ekki að koma til Íslands á grundvelli fjölskyldusameiningar ef þessi grein verður að lögum. En það stendur hvergi í frumvarpinu eða greinargerð að þetta verði nákvæmlega áhrifin heldur þarf dálítið dýpri skilning á málinu til að átta sig á því. Þessi grein er kannski eitt af dæmunum sem er hægt að draga úr þessu máli til að sýna að þessi aukni stuðningur Vinstri grænna við málið, meiri en við þekkjum frá fyrri framlagningum, byggir mögulega á alveg ofboðslega grunnum lestri á málinu. Hvað er síðan fleira verið er að gera í þessu máli sem verður til þess að við köllum það ógeðslegt? Tökum t.d. ákvæðið um að það eigi að lögfesta framkvæmd sem búið er að dæma ólöglega. Stjórnvöld komust sem sagt ekki upp með það að henda flóttafólki á götuna og svipta það allri þjónustu og voru gerð afturreka með það fyrir dómstólum. Frekar en að bæta ráð sitt og koma almennilega fram við fólk á að skjóta lagastoð undir það að geta svipt fólk í sinni mestu neyð öllu því litla sem ríkið veitir því 30 dögum eftir að umsókn þeirra hefur verið afgreidd. Þetta er ógeðslegt, frú forseti, sérstaklega í ljósi þess að akkúrat þessa dagana er hópur fólks að reka mál fyrir dómstólum hliðstæð því máli sem íslenska ríkið tapaði hér fyrir stuttu. Verið er að reyna að vísa því fólki á brott. Það er með mál fyrir dómstólum sem allar líkur eru á að munu vinnast en það er verið að vísa þeim á brott. En af hverju er það hægt? Það er vegna breytingar sem var troðið inn fyrir nokkrum árum varðandi það að kæra fresti ekki réttaráhrifum í svona málum. Það að einstaklingur kæri neikvæða niðurstöðu Útlendingastofnunar til kærunefndar útlendingamála hefur ekki þau áhrif að framkvæmd brottvísunar frestist. Það má sem sagt henda þessum mönnum úr landi þó að allar líkur séu á því að dómstólar segi að það megi ekki. Þá er „trikkið“ hjá stjórnvöldum að gera það nógu fljótt til að viðkomandi verði kominn úr landi áður en niðurstaða dómstóla liggur fyrir því þá eru engar líkur á að hann komist hingað aftur. Það að kæra fresti ekki réttaráhrifum brottvísunar er hins vegar ekki algild regla heldur er undanþáguheimild í lögunum. Þetta er svo gott dæmi um að lögin séu ekki endilega vandamálið heldur framkvæmdin vegna þess að kærunefnd útlendingamála getur ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. En gerist það? Varla. Fyrr í vikunni fékk ég svar við fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra um það hversu oft kærunefnd útlendingamála hefði borist krafa um frestun réttaráhrifa þeirrar ákvörðunar um að útlendingur skuli yfirgefa landið og hverjar lyktir málanna hefðu verið. Frá árinu 2016 til 1. september þessa árs hafa borist 1.057 beiðnir þess efnis. Í 31 tilviki var réttaráhrifum frestað - 31 sinni. Það er 2,9% hlutfall. Ég reikna ekki með að aumingja palestínsku flóttamennirnir sem var hent út á götuna um miðjan vetur muni lenda inni í þeirri prósentu 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir ræðuna þar sem hann fór bæði í gegnum ýmis efnisatriði frumvarpsins sem hér er til umfjöllunar og líka pólitíska andrúmsloftið, getum við sagt, sem liggur fyrir okkur öllum núna þegar verið er að leggja fram málið. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði svolítið um það hvað væri að gerast hjá VG í þessu máli og fór í gegnum ýmsar sögulegar staðreyndir í því, til að mynda þá staðreynd að það var gerður fyrirvari við málið á síðasta þingi en ekki núna. Hins vegar eru menn auðvitað svolítið að rýna í orðalag. Það kemur svolítið skýrt fram hjá þeim þingmönnum VG sem hér hafa talað að þeir ræða ekkert sérstaklega mikið eða nákvæmlega um tiltekin efnisatriði en tala bara um að þingflokkurinn hafi ákveðið að það væri heppilegt að málið kæmi hér til þinglegrar meðferðar. Við höfum áður verið að ræða það hér í þessum ræðustól að það virðist vera sem svo að í þingflokki VG þyki það hreint ekkert verra að það séu aðrir en þingmenn VG sem þurfi að taka efnislega afstöðu til málsins í því skyni að stöðva það. Það eru ansi margir þingmenn hér í þessum sal sem eru þeirrar skoðunar að það sé verið að nota andrúmsloft þar sem við erum upptekin af því að það sé álag á innviðum út af fólki frá Úkraínu og Venesúela, til að herða að réttindum annarra og þannig sé hinn pólitíski leikur á bak við þetta mál. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann, af því hann fór yfir það sem snýr að VG, og ég tek það reyndar fram að ég heyrði ekki alveg blábyrjunina á ræðunni, kannski nefndi hann það þar og þá bara áréttar hann það hér: Úr því að þetta er málið með þingflokk VG, hvað finnst hv. þingmanni um það að hæstv. dómsmálaráðherra leggi fram frumvarp 

Frú forseti. Fyrst varðandi þessa tilfinningu um að dómsmálaráðherra sé að nota andrúmsloftið til að koma í gegn einhverjum breytingum, það er náttúrlega akkúrat það sem er að gerast. Þetta frumvarp er 90–95% endurtekið efni en 5% viðbót sem varðar atvinnuréttindi sem tengjast dvalarleyfi, sem er beintengt þessum stóra hópi úkraínsks flóttafólks sem kom til landsins í byrjun árs. Þessu var bætt inn til þess að setja smá sætuhjúp utan um allt gumsið til að það væri auðveldara að kyngja restinni. Varðandi fyrirvara Sjálfstæðisflokksins sem virðist vera eini flokkurinn, eins kaldhæðnislegt og það kann að virðast, sem samþykkir þetta mál ekki án fyrirvara út úr sínum þingflokki þá virðist mér á umræðum að sá fyrirvari hafa snúið að því ákvæði sem var tekið út hér á milli framlagninga, sem snýst um sjálfvirka endursendingu fólks sem er að flýja verndarkerfi í löndum sunnarlega í Evrópu. Það sýnir kannski dálítið mikið hvaða hug Sjálfstæðisflokkurinn ber til flóttafólks. Mál af þessu tagi hafa ítrekað komist í fjölmiðla og orsakað gríðarlega hörð viðbrögð hjá almenningi. Það hafa verið mótmæli, það hafa verið undirskriftalistar, það hefur verið gríðarleg samstaða með þessu fólki sem getur ekki treyst á að börnin þeirra fái menntun, að þau fái heilbrigðisþjónustu, að þau séu tryggð gegn ofbeldi eða fái einu sinni húsnæði eða aðrar nauðþurftir í gríska verndarkerfinu. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Það er auðvitað forvitnilegt að velta fyrir sér pólitíska andrúmsloftinu í þessu. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni þá eru, kannski eins og alltaf er, atriði sem mögulega má túlka sem svo að séu færð til betri vegar. En við hljótum að velta fyrir okkur heildaráhrifunum af þessu máli og ég velkist ekki í neinum vafa um það sjálfur, og hef svo sem sagt það hér, að það er mjög margt í þessu frumvarpi sem hreinlega verður að stoppa. Það er ekki sanngjarnt gagnvart því fólki sem er á flótta, það skerðir réttindi þess hóps og það er eitthvað sem við megum ekki við núna. Það er eitt atriði sem mig langaði að spyrja hv. þingmann um til viðbótar og þetta er atriði sem ég hygg að samflokksmaður hv. þingmanns hafi komið inn á örlítið hér áðan, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Þegar við erum að skoða mat á áhrifum frumvarpsins samkvæmt greinargerðinni þá er það þannig, eða ég skil það þannig eða vil a.m.k. sjá það þannig, og erum að velta fyrir okkur þessu mati er gert svolítið mikið úr því að ekki sé gert ráð fyrir því að þetta hafi í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Hér segir: „Meðal helstu markmiða frumvarpsins er að auka skilvirkni málsmeðferðar útlendingamála, sporna við misnotkun verndarkerfisins, skerpa á heimildum til skerðingar og niðurfellingar þjónustu og tryggja framkvæmd ákvarðana um frávísun og brottvísun. Með vísan til þess má gera ráð fyrir að frumvarpið muni bæta meðferð opinbers fjár og þar með afkomu ríkissjóðs.“ Það sem mér finnst kannski vanta líka er einhvers konar kafli sem veltir því raunverulega upp að hvaða leyti mannúðin er betri í þessu frumvarpi. Það er verið að tala um að þetta sé jákvætt fyrir fjárhagslega hagsmuni ríkissjóðs en mér finnst lítið fara fyrir því að menn rökstyðji það með beinum hætti hvernig réttindi flóttafólks og hælisleitenda séu betur tryggð og 

Frú forseti. Mat á áhrifum er dálítið áhugaverður þáttur í stjórnarmálum eins og þau eru framlögð vegna þess að fjárhagslegt mat er bara einn af, ef ég man rétt, 12 þáttum sem er hægt að líta til í áhrifamati samkvæmt tékklista sem Stjórnarráðið vinnur eftir. Það er hins vegar eini þátturinn sem er alltaf metinn, hinir eru stundum metnir. Það er stundum litið til t.d. áhrifa á jafnrétti kynjanna, mjög sjaldan litið til áhrifa á mannréttindi eða samræmi við alþjóðlegar mannréttindaskuldbindingar skoðað eitthvað ofan í kjölinn. Að það vanti í þessu máli, sem snertir svo mikil grundvallarmannréttindi hóps sem er almenn samstaða um allan heim að standa vörð um - við erum öll sammála um að fólk á flótta sé einn viðkvæmasti hópurinn sem fyrirfinnst og við erum bara með mekanisma til að ná utan um það á alþjóðavísu. Þótt það sé síðan meiningarmunur á milli landa á því hversu vel eigi að gera það þá er grunnhugsunin bara rótgróin: Fólk á flótta er hópur sem má ekki gleyma. En í þessu frumvarpi má alveg gleyma því að skoða mannréttindi þess hóps. Það er ágæt ábending. Hér hefur líka verið rætt að það fólk innan stjórnarliðsins sem er kannski minnst spennt fyrir því að þetta mál nái fram að ganga treysti á okkur í stjórnarandstöðunni til að stoppa það enn einu sinni. Mig langar að velta upp hinni sviðsmyndinni, að það fólk sem er spenntast fyrir þessu máli treysti síðan á ákveðinn hluta stjórnarandstöðunnar til að hjálpa því að ná aftur inn 

Forseti vill minna hv. þingmann á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég ætla að nota þær fimm mínútur sem ég fæ hér í seinni ræðu til að árétta ákveðinn hlut sem hæstv. ráðherra hefur tekist að snúa út úr í almennri umræðu með þeirri tuggu að við í stjórnarandstöðunni getum ekki ákveðið okkur hvort þetta frumvarp muni breyta einhverju eða ekki. Það er auðvitað ekki rétt að við höfum sagt að frumvarpið breyti engu. Það sem við höfum ítrekað bent á er að það leysir engan vanda. Þær tillögur sem gerðar eru í þessu frumvarpi breyta engu þegar kemur að því að leysa þann vanda sem við stöndum frammi fyrir við móttöku flóttafólks. Hins vegar breyta þessar tillögur heilmiklu. Þegar ég segi við samstarfsfólk mitt hér á þingi, þegar við vinnum ágætlega saman og svona kannski minna í sviðsljósinu, þá vek ég athygli á því að þessu frumvarpi sé ekki ætlað að leysa neinn vanda. Því er ekki ætlað að, hvað á að segja, fækka Úkraínumönnum sem leita hingað eða annað. Þá veltir fólk fyrir sér: Bíddu, ef þetta leysir engan vanda og þetta eykur ekki skilvirkni, hver er tilgangurinn með frumvarpinu? Ég held að fólk velti því fyrir sér, og ég held að margir séu komnir á þá niðurstöðu að það hljóti bara að vera einhver tilgangur með þessu frumvarpi, af hverju er annars verið að leggja svona mikla áherslu á þetta af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra núna í fimmta skipti? Þannig að ég ætla að fara í örstuttu máli yfir það hverju þetta frumvarp breytir og til hvers það er lagt fram. Það er nefnilega þannig að þetta frumvarp er í raun ágætissamantekt á þeim málum sem Útlendingastofnun hefur tapað, fyrir ýmist kærunefnd útlendingamála eða dómstólum. Það er hægt að lesa á hverju einasta ákvæði. Þegar maður þekkir málaflokkinn þá koma mál upp í hugann, einstök mál þar sem Útlendingastofnun, eins og hefur verið bent á hér í þingsal fyrr í dag, hefur verið gerð afturreka með sína framkvæmd. Um þetta eru mörg dæmi, hér hefur t.d. verið bent á þjónustusviptinguna þar sem flóttamönnum var hent út á götu fyrir að sýna ekki samstarfsvilja. Það var fyrsta tilraunin til að neyða fólk til að taka Covid-próf, þó að engin heimild í lögum hafi verið fyrir því að neyða fólk til þess. Þá þurfti að finna einhverja aðra leið sem var að svipta það þjónustu. Kærunefnd útlendingamála las hins vegar lögin betur en Útlendingastofnun og komst að þeirri niðurstöðu að það væri engin heimild til að svipta fólk þjónustu vegna þess að það vildi ekki fara í Covid-próf. Útlendingastofnun var gerð afturreka með þetta. Þetta er auðvitað eitt af því sem á að „laga“ með þessu frumvarpi, snertir kannski ekki marga einstaklinga en eru viðbrögð við því að, aftur, Útlendingastofnun hefur verið gerð afturreka með sína, ég ætla að leyfa mér að nota orðið mannfjandsamlegu framkvæmd. Annað dæmi varðar þessa 12 mánaða fresti sem var komið inn árið 2016 í lögin og eru ein mesta réttarbót sem hefur verið gerð hér á landi, ekki bara fyrir flóttafólk sem þá þarf ekki að bíða árum saman eftir niðurstöðu um það hvort Ísland ætli yfir höfuð að opna málið eða ekki og síðan er það flutt úr landi, heldur átti staða fólks að vera þannig að ef stjórnvöld voru ekki búin, með sínum hætti, að klára málið innan 12 mánaða ætti viðkomandi rétt á því að fá niðurstöðu í máli sínu. Í lögunum nú þegar segir að þetta eigi ekki við ef umsækjandi var sjálfur ábyrgur fyrir töfum á málsmeðferðinni. Hljómar rökrétt, er það ekki? Þær breytingar sem hér á að gera - það er svo langt, ákvæðið, og þetta er svo mikil upptalning hérna sem á að verða til þess að fólk er svipt þessum rétti, en þarna má í rauninni sjá upptalningu á þeim úrskurðum kærunefndarinnar og dómum dómstóla á Íslandi þar sem ekki hefur verið fallist á að umsækjandi hafi sjálfur tafið málið heldur hafi tafir á málsmeðferð raunverulega verið á ábyrgð stjórnvalda sjálfra. Það þarf náttúrlega að laga þetta vegna þess að það gengur ekki að eitthvert fólk sé að fara öðlast einhver réttindi hér á landi. Það sem ég er að reyna að benda á, og gæti farið með fleiri dæmi ef ég hefði meiri tíma, nú á ég bara nokkrar sekúndur eftir, er að í stuttu máli er þessu frumvarpi ekki ætlað að auka neina skilvirkni. Því er ekki ætlað að bæta kerfið á neinn hátt. Því er ekki ætlað að laga neina vankanta á lögum um útlendinga sem hafa verið stjórnvöldum eitthvað til trafala í sinni málsmeðferð. Þeim er ætlað að stoppa í þau göt sem fólk hefur sloppið í gegnum með því að fá úrskurð í máli sínu sem segir að framkvæmdin hafi verið ólögmæt. Þessu frumvarpi er þannig ætlað að lögfesta framkvæmd stjórnvalda sem dæmd hefur verið ólögmæt, einfaldlega.

Forseti. Eins og ég hef farið ítarlega yfir þá er í raun bara eitt atriði í þessu frumvarpi sem er eitthvert vit í og er í raun það skásta sem lagt er til í þessu frumvarpi. Það má finna í 21. gr. frumvarpsins sem snýr að breytingum á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Nú háttar svo til að mælt hefur verið fyrir öðru frumvarpi sama efnis og því vísað til velferðarnefndar sem hefur það til umfjöllunar. Til að tryggja samfellu í umfjöllun nefndarinnar og þingsins um málið legg ég til að þessu frumvarpi verði vísað til velferðarnefndar sem geti eftir atvikum átt samráð við allsherjar- og menntamálanefnd varðandi efnisþætti sem kunna að heyra undir málasvið þeirrar nefndar. Ég óska þess að hæstv. forseti leiti atkvæða um þessa tillögu mína.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki og lögum um vátryggingastarfsemi. Frumvarpið er á þingskjali 399, mál nr. 381. Tilefni þessa frumvarps eru athugasemdir sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert vegna þeirra skilyrða sem gilda um búsetu stjórnenda í lögum um fjármálafyrirtæki og lögum um vátryggingastarfsemi. Efni frumvarpsins á sér nokkuð langan aðdraganda, eða allt frá árinu 2014, og tel ég rétt að víkja stuttlega að forsögu málsins og bendi jafnframt á að nánari umfjöllun um málsatvik og rök stjórnvalda er að finna í 2. kafla greinargerðar frumvarpsins. Eftirlitsstofnun EFTA er með tvö mál í gangi gegn íslenskum stjórnvöldum sem varða reglur um búsetuskilyrði stjórnenda. Annað málið, sem hófst árið 2014, varðar ýmis lög á sviði félagaréttar og einnig lög um vátryggingastarfsemi. Hitt málið sem er frá árinu 2019 varðar lög um fjármálafyrirtæki. Á árunum 2017 og 2019 voru samþykkt lög á sviði félagaréttar sem ætlað var að bregðast við athugasemdum ESA um búsetuskilyrði í þeim lögum. Í kjölfar lagabreytinganna lýsti ESA því hins vegar yfir með rökstuddu áliti, þrátt fyrir að hafa ekki gert athugasemdir við frumvörpin í aðdraganda lagasetningarinnar, að ekki væri gengið nægilega langt í breytingum á búsetuskilyrðum. Það var því mat ESA að fella þyrfti brott allar takmarkanir á búsetuskilyrðum, einnig hjá ríkisborgurum í ríkjum utan EES-svæðisins, sem búsettir væru utan EES-svæðisins. Fjármála- og efnahagsráðuneytið í samstarfi við menningar- og viðskiptaráðuneytið og ráðgjafa þess hefur unnið að því að greina réttarstöðuna að teknu tilliti til skuldbindinga Íslands samkvæmt EES-samningnum. Niðurstaða þeirrar vinnu er sú að íslensk stjórnvöld hafi gengið nægilega langt í lagabreytingum um búsetuskilyrði stjórnenda með þeim breytingum sem gerðar hafa verið á félagaréttarlöggjöfinni og þeim breytingum sem fram koma í þessu frumvarpi. Breytingar þessa frumvarps, sem ég mun víkja að síðar í ræðu minni, eru sams konar og þær breytingar sem gerðar hafa verið á lögum á sviði félagaréttar. Niðurstaða greiningar stjórnvalda og réttarstöðu Íslands byggist á ýmsum þáttum, þar á meðal forsendum dóms EFTA-dómstólsins í máli ESA gegn Noregi frá árinu 2021 þar sem reyndi á sambærilegar kröfur um búsetuskilyrði í norskum lögum. Íslensk stjórnvöld tóku undir málatilbúnað Noregs í því máli með því að skila inn skriflegum athugasemdum og taka þátt í munnlegum málflutningi. Að mati íslenskra stjórnvalda er réttlætanlegt og nauðsynlegt að gera ríkari kröfur til ríkisborgara í ríkjum utan EES-svæðisins sem jafnframt eru búsettir þar en ríkisborgara ríkja á EES-svæðinu. Er það m.a. talið nauðsynlegt til að unnt sé að framfylgja reglum um varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og vegna þjóðaröryggismála. Virðulegi forseti. Ef ég vík nú að efni frumvarpsins er um að ræða tvær samkynja breytingar á tveimur lögum á fjármálamarkaði. Lagt er til að búsetuskilyrði stjórnenda verði rýmkuð með þeim hætti að ríkisborgarar EES og EFTA-ríkja ásamt Færeyingum verði undanþegnir búsetuskilyrðum. Undanþágan mun gilda um stjórnarmenn og framkvæmdastjóra í fjármálafyrirtækjum, vátryggingafélögum, rekstraraðilum sérhæfðra sjóða, rekstrarfélögum verðbréfasjóða og greiðslustofnunum. Ríkisborgarar þessara ríkja munu því ekki þurfa að sækja um undanþágu til fjármálaeftirlits vegna búsetu utan EES-svæðisins til að geta verið stjórnarmenn og framkvæmdastjórar í framangreindum fyrirtækjum og félögum á fjármálamarkaði. Þeir munu þó, líkt og allir aðrir stjórnarmenn og framkvæmdastjórar, þurfa að uppfylla hæfisskilyrði viðeigandi laga sem metin eru með ítarlegu hæfismati fjármálaeftirlitsins. Enn verða í gildi strangari búsetuskilyrði hjá ríkisborgurum utan ríkja Evrópska efnahagssvæðisins, enda séu þeir ekki búsettir á Evrópska efnahagssvæðinu. Varðandi athugun ESA er ekki útséð hvort stofnunin muni vísa málunum tveimur til EFTA-dómstólsins en það mun væntanlega koma í ljós á næstu mánuðum. Virðulegi forseti. Líkt og ég hef hér rakið er það mat stjórnvalda að efni þessa frumvarps sé fullnægjandi til að laga íslenskan rétt að skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-samningnum. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á raforkulögum til að tryggja raforkuöryggi almennings og forgangsröðun raforkuframleiðslu til orkuskipta. Flutningsmenn ásamt mér eru aðrir þingmenn Samfylkingarinnar: Logi Einarsson, Helga Vala Helgadóttir, Jóhann Páll Jóhannsson, Kristrún Frostadóttir og Oddný G. Harðardóttir. Í tillögugreininni stendur: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leggja til nauðsynlegar breytingar á lögum og reglugerðum sem hafi það að markmiði að: 1. Skilgreina alþjónustu með fullnægjandi hætti í raforkulögum. 2. Skilgreina hlutverk allra aðila á raforkumarkaði við að tryggja raforkuöryggi. 3. Tryggja raforkuöryggi til kaupenda á almennum orkumarkaði og kveða á um að þeir kaupendur skuli njóta forgangs ef til skömmtunar kemur vegna ónógs raforkuframboðs. 4. Veita Orkustofnun lagaheimild til að grípa inn í á orkumarkaði svo að hægt sé að tryggja raforkuöryggi á almennum orkumarkaði. 5. Forgangsraða raforkuframleiðslu til orkuskipta.“ Lagt er til að ráðherra leggi fram lagafrumvarp þessa efnis eigi síðar en 31. mars 2023. Markmið tillögu þessarar er að skilið verði á milli raforkumarkaðar stórnotenda sem keppa á frjálsum markaði og gera leynilega langtímasamninga við raforkuframleiðendur annars vegar og almennra notenda, sem eru heimili og smærri fyrirtæki, hins vegar. Í samræmi við innleiðingu þriðja orkupakka Evrópusambandsins, eins og hann hefur verið kallaður hér, í íslenska löggjöf ber stjórnvöldum að skilgreina hverjir njóti svokallaðrar alþjónustu (e. public service obligation) á innlendum orkumarkaði. Með því að skilgreina alþjónustu er einnig hægt að leggja skyldur á opinbera aðila, svo sem Orkustofnun, um að tryggja raforkuöryggi með íhlutun. Þriðji orkupakki ESB var afgreiddur á Alþingi árið 2019. Með samþykktinni voru íslensk stjórnvöld skuldbundin til að innleiða efni hans í íslenska löggjöf. Þó er það svo að enn hafa mikilvægir þættir ekki verið útfærðir í lögum. Þess vegna er þessi tillaga flutt. Flutningsmenn tillögunnar telja brýnt að stefnumótun stjórnvalda og lagaumhverfi stuðli að innlendum orkuskiptum og að forgangsraðað verði í þágu orkuskipta. Einnig að skilgreining alþjónustu á orkumarkaði verndi almenna notendur fyrir sveiflum í orkuverði og tryggi orkuöryggi þeirra umfram aðra kaupendur. Hæstv. forseti. Ekkert í núverandi lagaumhverfi raforkunýtingar gerir stjórnvöldum kleift að stýra raforkuframleiðslu hér á landi þannig að hún nýtist beint til orkuskipta. Þannig hafa stjórnvöld ekki í höndunum nauðsynleg tæki til að framfylgja áætlunum um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og uppfylla markmið Íslands í loftslagsmálum. Það er því langt frá því að vera öruggt að orka úr nýjum virkjanakostum renni til orkuskipta. Ísland er stórframleiðandi endurnýjanlegrar raforku sem virkjuð er með nýtingu vatnsafls- og jarðvarma. Stóriðjufyrirtæki eru kaupendur tæplega 78% raforkuframleiðslunnar hér á landi. Almennir notendur, sem eru heimili og smærri fyrirtæki, kaupa u.þ.b. 18% framleiddrar orku hér á landi en um 4,5% þessarar framleiðslu tapast í flutningskerfinu, því miður. Það verður ekki rætt hér að þessu sinni. Gera má ráð fyrir að orkuskipti úr jarðefnaeldsneyti yfir í rafmagn eða aðra endurnýjanlega orkugjafa á landi krefjist um það bil 5% af núverandi orkuframleiðslu. Á liðnum misserum hefur nokkuð verið fjallað um meintan orkuskort á Íslandi. Nær væri að segja að spurn sé eftir endurnýjanlegri raforku og að sú spurn sé óendanleg og því ljóst að verðmæti vörunnar getur aðeins vaxið, verðið getur aðeins hækkað. Að auki skal bent á að í lokuðu raforkukerfi sem byggist á nýtingu náttúruauðlinda getur þurft að grípa til skerðinga á afhendingu orku, t.d. í slæmum vatnsárum, eins og við þekkjum. Fyrirtæki sem gera orkusamninga um lægra orkuverð gegn heimild til þess að framleiðandinn geti skert afhendingaröryggi í slæmu vatnsári vita að hverju þau ganga og semja um slíkt verð. Með tillögu þessari er lagt til að ráðist verði í breytingar á raforkulögum svo tryggja megi að raforkuframleiðslu verði forgangsraðað í þágu orkuskipta og að raforka til almennings og smærri fyrirtækja sé þar með sett í forgang. Forseti. Með afgreiðslu þriðja orkupakkans á Alþingi skuldbatt Ísland sig til að innleiða í landslög skyldur samkvæmt raforkutilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/72/EB en þar er kveðið á um skyldur aðildarríkjanna til að tryggja rétt almennings og smærri fyrirtækja til svokallaðrar alþjónustu, þ.e. að fá afhenta raforku af tilteknum gæðum á sanngjörnu verði sem er auðveldlega og greinilega samanburðarhæft, gagnsætt og án mismununar. Þá skulu ríkin leggja þá skyldu á dreifingarfyrirtæki raforku að tengja viðskiptavini við net sín. Frá gildistöku gildandi raforkulaga hefur vernd notenda einkum birst í lagaskyldu dreifiveitna til að tengja notendur við dreifikerfið og ákvæðum í reglugerð um að tryggja notendum sölusamninga. Ekki er lögð skylda á einstök orkufyrirtæki til að afla raforku fyrir almenna markaðinn eins og kunnugt er. Í skýrslu starfshóps um orkuöryggi á heildsölumarkaði fyrir raforku sem kom út árið 2020 er lagt til að kveðið verði á um alþjónustu í lögum þar sem fram komi hvað felist í alþjónustu og hverjir skuli njóta hennar. Í skýrslunni er lagt til að í því sambandi verði byggt á skilgreiningu alþjónustu í fyrrnefndri raforkutilskipun Evrópusambandsins líkt og gert er í tillögu þessari. Þá lagði starfshópurinn til að tekin yrði afstaða til þess hvort lítil fyrirtæki, samkvæmt skilgreiningu 3. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar, skuli einnig njóta slíkrar alþjónustu. Ráðherra hefur falið enn einum starfshópi að fylgja eftir tillögum framangreinds starfshóps með tillögum um breytingar á regluverkinu með það að markmiði að tryggja orkuöryggi almennings. Nú tæpum tveimur árum síðar hafa tillögurnar því miður enn ekki litið dagsins ljós þrátt fyrir að verkefnið sé mjög brýnt. Flutningsmenn leggja því til að umræddri vinnu verði hraðað og að frumvarp til breytinga á raforkulögum verði tilbúið eigi síðar en 31. mars næstkomandi og lagt fram á hinu háa Alþingi. Með setningu núgildandi raforkulaga, nr. 65/2003, var skylda Landsvirkjunar til að sjá notendum á landinu öllu fyrir fullnægjandi framboði á raforku aflögð. Þess í stað skyldi framboð raforku ráðast af markaðslögmálum. Núgildandi löggjöf mælir hvergi fyrir um ábyrgð eða skyldu neins aðila til að sinna almennum markaði en eftirspurn eftir raforku á almennum markaði hefur vaxið undanfarin ár og mun að öllum líkindum aukast verulega á næstu árum og áratugum. Með því að kveða á um rétt almennings og smærri fyrirtækja til alþjónustu er almenningi í landinu tryggður réttur til að fá afhenta raforku af tilteknum gæðum og á sanngjörnu verði, sem er auðveldlega og greinilega samanburðarhæft og gagnsætt og án mismununar eins og áður hefur komið fram. Þá felst í alþjónustunni að íslensk stjórnvöld leggi þá skyldu á dreifingarfyrirtæki raforku að tengja viðskiptavini við net sín. Í fyrrgreindri skýrslu starfshóps um orkuöryggi á heildsölumarkaði fyrir raforku er bent á að fela megi Orkustofnun að tilnefna aðila sem sjái til þess að ávallt verði til staðar fullnægjandi framboð raforku fyrir almenning. Þetta megi gera með því að leita tilboða frá þeim sem vilja taka að sér að veita þessa þjónustu og staðreyna þannig með gagnsæjum hætti hversu mikill kostnaður fylgi þjónustunni. Þá bendir starfshópurinn á að einnig mætti veita heimilum og smærri fyrirtækjum forgang ef til skömmtunar kemur vegna skorts á framboði raforku, hvort sem hann er vegna markaðsbrests eða skyndilegs samdráttar í framleiðslu af öðrum ástæðum. Að lokum leggur þessi sami starfshópur til að grunnsjónarmið vegna skömmtunar á raforku verði bundin í lög. Það er lykilatriði, hæstv. forseti, að svo verði gert. Nauðsynlegt er því að tryggja með lögum rétt almennings til að fá afhenta raforku af ákveðnum gæðum. Samkvæmt gildandi reglum er öllum almennum notendum hér á landi tryggð alþjónusta í formi tenginga við dreifiveitur og réttar til samnings við orkusala. Lagt er til að Orkustofnun verði gert að tilnefna aðila sem eiga að sjá til þess að ávallt sé fyrir hendi fullnægjandi framboð raforku fyrir almenning og smærri fyrirtæki og til að tryggja raforkuöryggi heimila og lítilla fyrirtækja. Þá hef ég mælt fyrir tillögunni svo að segja orðrétt, hæstv. forseti. Mig langar aðeins að bæta því við að mér er auðvitað kunnugt um að það sé verið að vinna að frumvarpsgerð, vonandi, og reglugerðarsetningu um þessi mál, en tillagan er flutt, og var flutt á síðasta þingi þó að ekki hefði náðst að mæla fyrir henni þá, til þess að reka á eftir þeirri vinnu, vekja athygli á mikilvægi hennar og beina kastljósinu að raforkuöryggi í landinu. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga í þessu samhengi að í raun eru tveir aðskildir raforkumarkaðir í landinu, þ.e. sá sem alþjóðleg stórfyrirtæki sem reka stóriðju keppa á og gera um samninga til langs tíma sem eru leynilegir við Landsvirkjun, Orkuveituna eða aðra orkuframleiðendur og svo hinn markaðurinn, sem er miklu minni, tekur yfir tæplega 20% raforkuframleiðslunnar og er í raun og veru allir hinir, öll heimilin í landinu, öll fyrirtæki í landinu, allt sem heldur þannig séð starfsemi samfélagsins gangandi. Alþjónustan, þ.e. tryggingin sem fæst með því að lögbinda alþjónustuna og gefa Orkustofnun þær lagalegu heimildir sem hún þarf að hafa til að tryggja hana, er algjört lykilatriði fyrir raforkuöryggi heimila og fyrirtækja. Það er auðvitað þannig, og það hefur komið fram í máli orkumálastjóra, og við vitum að skerðingar hafa komið illa við þá sem hafa samið um skerðanlega orku, það gerist t.d. því miður í sumum byggðarlögum úti á landi og hefur valdið vandræðum þar í vondum vatnsárum en það þarf auðvitað líka, og þar þarf hið opinbera, ríki og sveitarfélög, að beita sér, að sjá til þess að öll sú orka sem skilgreind er undir alþjónustu, sem tryggja á raforkuöryggi í landinu, geti ekki verið skerðanleg, þ.e. að slíkir samningar séu ekki gerðir og það þarf að vinna að því að flytja það yfir. Og ef það kallar á sérstakra samninga ríkis og sveitarfélaga um fjárhagslega hagsmuni og framlög og annað slíkt þá tel ég að okkur beri að gera slíkt þannig að það sé ekki þannig eins og gerst hefur t.d. í Norðvesturkjördæmi, í byggðarlögum þar, að fólk lendi í ófyrirséðum skerðingum og eigi, og það er mjög skiljanlegt, mjög erfitt með að skilja hvers vegna þær eru gerðar í landi þar sem raforkuframleiðsla er eins mikil á endurnýjanlegum orkugjöfum og raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir framsöguna. Hér er að mörgu leyti um mjög áhugavert mál að ræða, markmið þessarar tillögu eru virðingarverð að mörgu leyti. Það er ljóst að hér er verið að leitast við að fá útfærslu á innleiðingu þriðja orkupakka Evrópusambandsins í íslenska löggjöf og hugtakið alþjónusta er notað. Mig langar að spyrja sérstaklega um það sem varðar 5. liðinn: „Forgangsraða raforkuframleiðslu til orkuskipta.“ Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Flutningsmenn tillögunnar telja brýnt að stefnumótun stjórnvalda og lagaumhverfi stuðli að innlendum orkuskiptum og að forgangsraðað verði í þágu orkuskipta.“ Evrópusambandið byggir þetta á markaðsfyrirkomulagi, þ.e. verið er að selja raforku á markaði. Ég get ekki séð að það sé raunverulega hægt að forgangsraða með þessum hætti. Þá er það alvarlegt inngrip í markaðinn. Það er verið að tala um að við ætlum að forgangsraða á raforkumarkaði. Ef við segjum að við ætlum að taka upp rafbíla þá á þessi raforkuframleiðsla væntanlega að fara þangað og nýtur það forgangs fram yfir aðra sem jafnvel eru tilbúnir að borga hærra verð fyrir raforkuna, svo það liggi fyrir. Hvernig samræmist þetta markaðsfyrirkomulagi og orkustefnu ESB sem er gjaldþrota, nota bene? Evrópusambandið er núna í neyðarinngripi og ætlar að endurskoða markaðinn alveg frá grunni. Hann byggir eiginlega á hlutabréfakonseptinu, verðbréfakonsepti sem gengur ekki á neytendamarkaði. Annað sem mig langar að spyrja um er að það kemur fram á bls. 2 í greinargerðinni að „Ísland er stórframleiðandi endurnýjanlegrar raforku sem virkjuð er með nýtingu vatnsafls- og jarðvarma.“ Nú er það svo að Ísland selur 87% af upprunavottorðum, 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir góðar spurningar. Þetta sem varðar forgangsröðunina er auðvitað algjört lykilatriði. Í fljótu bragði sé ég tvær leiðir sem hægt er að nýta og eru nýttar í löndunum í kringum okkur. Það er efnahagsleg stýring, t.d. með skattalegum hvötum, eins og hefur t.d. verið gert við innflutning rafmagnsbíla til landsins. Það er auðvitað líka hægt að setja fyrirtækjum í opinberri eigu ítarlegri eigendastefnu og ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að gera hvað varðar Landsvirkjun, í það minnsta, þar sem eigandinn, hið opinbera, beinir því í raun til fyrirtækisins að selja í þágu orkuskiptanna. Fyrirtækið er í okkar eigu og við eigum að geta gert þetta. Ég skil alveg hvað hv. þingmaður er að segja um erfiðleikana við forgangsröðunina en á síðustu misserum höfum við heyrt hæstv. umhverfis-, loftslags- og orkumálaráðherra og fleiri ráðherra í ríkisstjórn og mjög marga í atvinnulífinu tala um nauðsyn orkuskiptanna. Það sem við erum m.a. að vekja athygli á með þessari tillögu er að það er ekki nóg að tala um orkuskiptin ef við höfum ekki tækin til að komast í þau, auk þess sem stjórnvöld þurfa að búa til skýra áætlun um hvernig við förum í þessi orkuskipti; hvernig við ljúkum orkuskiptum á landi og hvernig við síðan færum okkur yfir í sjó og að lokum í flug, hvernig það fari fram. Ég tel að það sé fyrst og fremst gert með stýringu, efnahagslegum hvötum, skattlagningu og eigendastefnu. Hvað varðar upprunavottorðin þá verð ég að viðurkenna að ég er á sama máli og hv. þingmaður. Þó að þau hafi ákveðið markaðsgildi innan evrópska kerfisins þá finnst mér þau ekki þjóna þeim tilgangi að skýra fyrir hinum almenna raforkukaupenda hvað hann er að kaupa.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvar sitt sem var að mörgu leyti ágætt. Þessi tillaga ber þess merki, og maður sér það í strax í upphafi greinargerðarinnar, að þar er reynt að leggja til nauðsynlegar breytingar á lögum og reglum sem hafa ákveðin markmið sem eru talin upp í 5 töluliðum. En þetta verður allt að gerast innan þriðja orkupakkans, innan ramma orkustefnu ESB, og það tel ég vera mjög slæmt. Ég held að markmiðin séu mjög göfug og að mörgu leyti mjög góð. En ég tel að sérstaklega 5. töluliðurinn og hinir líka takmarkist algerlega. Orkumarkaður Evrópusambandsins er meingallaður, það er gjaldþrota kerfi. Þar er seljandi að selja seljanda, heildsali að selja smásala sem selur til neytanda og vörunnar er neytt. Þetta byggir á sömu prinsippum og meginreglum og á verðbréfamarkaði þar sem seljandi kaupir verðbréf, geymir þau og getur selt þau aftur. Enginn sem notar raforku getur selt hana aftur. Því er algjörlega klárt mál að þetta er að öllu leyti fyrir heildsalana og seljendurna, þetta er frjáls markaður og ég tel að öll forgangsröðun til neytandans sem er ekki á markaðnum gangi ekki upp. Ég tel að ef smásalinn kaupir af heildsala þá verði hann að selja það til orkuskipta, þannig að ég tel að þessi töluliður muni ekki ganga upp varðandi orkuskipti. Það verður fróðlegt að sjá það og vert að reyna það. Það var gott að heyra afstöðu hv. þingmanns til upprunavottorðanna. Ég tel að þetta sé ólöglegt þar sem Ísland er ekki tengt raforkukerfi Evrópusambandsins. Við erum að hjálpa Evrópusambandinu að menga. Fyrirtæki úti í Evrópu kaupa rafmagn framleitt með kolum og kjarnorku segja síðan: Nei, við erum að nota íslenska orku hérna. Það er stóra málið. Varðandi þessar skilgreiningar á alþjónustu þá hefði ég gjarnan viljað sjá íslenska skilgreiningu og að við myndum nota okkar eigið fullveldi í þessu. Telur hv. þingmaður ekki rétt að við eigum að ganga a.m.k. eins langt og við getum, vonandi að segja upp þriðja orkupakkanum, til að stuðla að orkuskiptum í raforkuframleiðslu á Íslandi, nota raforkuframleiðsluna og jafnvel ganga lengra en ESB?

Hæstv. forseti. Ég hefði kannski átt að tala skýrar í svari mínu hér áðan vegna þess að ég tel að enn eitt tækið til að tryggja forgangsröðunina sé, eins og hér segir, skilgreining á alþjónustu samkvæmt lögum. Ég ætla að ganga svo langt að segja að sem löggjafi getum við mjög auðveldlega skilgreint orkuskiptin með lagalegum hætti, þ.e. hvernig við viljum gera það innan íslensks lagaramma og þannig meitlað í stein hver forgangsröðun íslenskra stjórnvalda sé þegar kemur að orkuskiptunum. Líklega eru 20 ár liðin síðan við innleiddum orkutilskipun Evrópusambandsins hér í þessum sal og þá var ákveðið að nýta ekki undanþáguheimild sem hægt er að nýta þegar verið er að innleiða gerðirnar frá Evrópusambandinu í samræmi við EES-samninginn. Við fórum þá leið, og var drjúgur meiri hluti fyrir því hér á hinu háa Alþingi, að innleiða orkupakkann - ég man ekki hvort við getum kallað hann þann fyrsta - með þessum hætti og taka t.d. upp samkeppni í dreifingunni. Það má auðvitað orða það þannig að við sitjum við uppi með það að einhverju leyti og getum við deilt um hvort það hafi verið gæfuspor eða ekki. En þetta er ramminn sem við erum að vinna innan. Ég er þeirrar skoðunar að innan þess ramma geti íslensk stjórnvöld gengið mjög langt í því að gæta grundvallaröryggishagsmuna landsins og raforkuöryggi eru grundvallaröryggishagsmunir. Ég held að enginn geti mælt því í mót að með því að haga lagasmíð okkar þannig að við séum með það markmið alveg á hreinu að við séum að tryggja raforkuöryggi, sem eru grundvallaröryggishagsmunir, þá séu okkur nokkurn veginn allir vegir færir.

Virðulegur forseti. Ég vildi gjarnan stimpla mig örlítið inn í umræðuna og fagna þessari tillögu framsögumanns, hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur, og félaga hennar í Samfylkingunni. Ég held að þetta sé algerlega tímabært og hv. þingmaður kom réttilega inn á það að vinna í þessa veru er sannarlega í gangi, en það skiptir líka máli að festa þetta í sessi. Ég veit ekki betur en að við eigum von á frumvarpi á vorþingi um þetta mál, sem ég fagna, en veit að ég og hv. þingmaður, sem eigum bæði sæti í umhverfis- og samgöngunefnd, munum fá það hugsanlega til umfjöllunar með einhverjum hætti þó að það gæti farið í atvinnuveganefnd. Ég vildi bara koma hingað upp og taka undir þessa tillögu. Mér finnst einboðið að gera þetta. Þetta hefur verið til umræðu reglulega og á þetta hefur nú nýr orkumálastjóri bent í sínu máli, því að það verður endalaus eftirspurn eftir grænni íslenskri orku, eins og hún hefur líka bent á. Það er kannski einhver lúxusstaða sem við erum í hér og þá þurfum við líka að vita hvað við ætlum að gera við hana, einsetja okkur það og koma okkur saman um hvernig við viljum verja þessari orku. En ég er algjörlega sammála því, og því markmiði sem fram kemur í þessari tillögu, að fyrst og síðast verðum við að tryggja þessa orku til orkuskipta hér heima og í þágu almennings hér heima, orku sem er framleidd að langstærstum hluta af fyrirtæki sem við eigum sameiginlega og þannig á það að vera, þetta fyrirtæki á líka að vera í sameiginlegri eigu sem stundar hvað mesta framleiðslu á þessu. Tvennt í viðbót vildi ég koma inn á: Annars vegar eru það upprunavottorðin sem hv. þm. Eyjólfur Ármannsson fór yfir í andsvari sínu. Það hefur nú verið minn skilningur, af því að þetta kemur reglulega til umræðu hér, að það sé einmitt val fyrirtækjanna sem framleiða orkuna hvort þau yfir höfuð selji þessi upprunavottorð eða ekki. Sjálfum hefur mér þótt mjög miður að þetta skuli vera gert en á móti kemur að hugsanlega mætti taka á því með sérstakri eigendastefnu þegar stærstur hluti af því sem við framleiðum er framleitt af hinu opinbera fyrirtæki, Landsvirkjun. Að öðru leyti fagna ég þessari tillögu. Ég styð hana og ég styð hugmyndina í henni eins og hún kemur fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann talaði um að við ættum endalaust af íslenskri grænni orku, raforku. 

… eftirspurn.

Já, fyrirgefðu, það væri endalaus eftirspurn eftir íslenskri grænni orku. Með sölu á upprunaábyrgðunum, 87% af upprunaábyrgðunum, þá er 87% af orkunni ekki græn orka. Hún er framleidd úr jarðefnaeldsneyti, 57%, og 29% úr kjarnorku. Ég veit að Íslendingar virðast ekki enn hafa keypt þessa hugmynd hvernig staðan er varðandi uppruna íslenskrar orku, en á Íslandi er eftirspurnin ekki eftir íslenskri orku. Fyrirtækin koma hingað út af verðinu. Þau geta ekki sagt, nema þau kaupi þá upprunavottorð, að það sé græn orka. Málið er bara það - og það er gott að heyra hv. þingmann segja að það sé ljóður á þessari upprunasölu, ég geng svo langt að segja að það sé svartur blettur á íslensku efnahagslífi eða íslensku samfélagi - að við skulum vera að selja þessi upprunavottorð og við erum að hjálpa Evrópubúum að menga. Það er okkar framlag til orkuskipta. Ég get ekki séð það öðruvísi vegna þess að Ísland er ekki tengt inn á kerfið. Fyrirtækin úti í heimi eru sannarlega framleiða raforku með kolum, rafmagni og kjarnorku en þau kaupa vottorðin til að blekkja fólk og þetta er svindl. Ég myndi telja að þetta standist aldrei nokkurn tímann fyrir dómstólum. Það yrði alla vega mjög illa tengdur dómari sem myndi samþykkja það. En mín spurning er þessi: Samþykkir hann það að þessi endalausa eftirspurn eftir íslenskri orku sé raunverulega bara eftirspurn eftir íslenskri orku og það sé verðið sem skiptir máli 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Bara svo það sé alveg skýrt: Þegar ég segi að hér sé endalaus eftirspurn eftir íslenskri orku  Varðandi upprunavottorðin þá held ég að ég og hv. þingmaður séum í rauninni „i bund og grund“ alveg sammála, ég ætla ekki að fara í einhverjar lögfræðilegar útskýringar á því. Mér finnst það vera í rauninni ákveðinn ljóður á málinu og ég tel reyndar, af því að salan var löngu hafin fyrir einhverja þunga umræðu um orkuskipti í heimssamfélaginu - þannig að ég er ekkert endilega viss um að þetta sé sérstaklega í samhengi við það. En ég stend við þau orð sem ég sagði að mér finnst það vera ákveðinn ljóður á þessu að fyrirtækin sem framleiða orku nýti sér þessar heimildir, því að eins og ég hef skilið það er engin krafa á þau um að gera það. Hins vegar væri hægt að mínu viti að gera þá kröfu að þau gerðu það ekki með sérstakri eigendastefnu.

Forseti minnir hv. þingmann á að dönskuslettur falla ekki undir að íslenska sé þingmálið.

Hvað sagði ég?

- „I bund og grund“, sagði þingmaðurinn.

Ég biðst forláts.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Málið er þetta: Uppruni 87% af raforku á Íslandi er jarðefnaeldsneyti og kjarnorka. Ég myndi veðja á að sú raforka sem hv. þingmaður notar í sínu daglega lífi sé upprunnin úr kjarnorku eða kolum. Það er eiginlega alveg klárt mál. Hann er ekki inni í þessum 13%. Það skiptir engu máli hvað raforkustjóri segir, það er búið að selja uppruna orkunnar, búið að selja grænu orkuna til Evrópu. Það er staðreynd málsins. Ég veit að Íslendingar vilja ekki horfa á þetta en fyrirtækin í Evrópu sem eru að kaupa þessi bréf, syndaaflausnina - það eru engir asnar sem eru að gera það. Þau láta ekki plata sig, þau nota þetta í sinni markaðssetningu. Hins vegar á Ísland að banna þetta, það á banna þessa sölu upprunavottorða vegna þess að Ísland er ekki tengt með sæstreng, við erum ekki að selja inn á raforkumarkaðinn og þetta sýnir delluna í kringum þriðja orkupakkann að við séum að innleiða hérna lög um raforkuviðskipti yfir landamæri þegar það eru engin raforkuviðskipti yfir landamæri. Við erum eyja í Norður-Atlantshafi og að við skulum vera að tengja okkur þessu bixi sem er orðið gjaldþrota í ESB er algjört hneyksli, svo það liggi fyrir. Ég tel að öll umræða um orkuskiptin, um græna Ísland, um að við ætlum að fremst í heimi í orkuskiptum og loftslagsbreytingum og öllu þessu, byggi á ákveðinni hræsni og grundvöllurinn að þessari hræsni er sá ljóður sem hv. þingmaður telur vera hér á, að við séum að selja uppruna raforku okkar. Það er nánast eins og að selja uppruna Íslendinga í orkumálum. Ég tel líka, þegar við erum að tala um þessi mál, að við verðum að horfast í augu við staðreyndir. Það er ekki hægt að gera það öðruvísi. Þessi tillaga hér sýnir að við erum háð þriðja orkupakkanum, við erum háð orkustefnu Evrópusambandsins og ég hefði haldið það að hv. þingmaður, sem kemur úr Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, væri á móti þessu  Spurning mín er bara sú: Hvar stendur hann varðandi fullveldi Íslands í raforkumálum og varðandi orkuöryggi og græna orku með hliðsjón af orkustefnu Evrópusambandsins?

Virðulegi forseti. Þetta eru mörg orð. Ég held nú, svo ég beiti hinu ástkæra, ylhýra máli og afsakaðu, virðulegi forseti, að ég hafi brugðið fyrir mig dönsku hér, það var ekki meiningin. En ég held að „í botn og grunn“ séum ég og hv. þingmaður sammála um að ekki sé mikill sómi að sölu á upprunavottorðum. Varðandi eitthvert frekara orðaskak um afstöðu og fullveldi og orkupakkann þá ætla ég ekki að fara inn á það hér í stuttu andsvari við hv. þingmann en sest glaður með honum niður hérna í mötuneytinu frammi og við getum rætt það. Mín afstaða í þessum málum er sú að hér erum við rík af grænum orkugjöfum. Þá eigum við að nýta til orkuskipta innan lands. Ég vil að við tryggjum það með því að lögfesta, eins og bent er á í þingsályktunartillögunni, og ég er að lýsa yfir stuðningi við, sem og að setja ákveðna eigendastefnu sem kemur í veg fyrir til að mynda sölu upprunavottorða og notkun á raforkunni í öðrum tilgangi en akkúrat til þess sem hún er framleidd til, til orkuskipta innan lands.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um mjög áhugavert mál að ræða, um að fela ríkisstjórninni að leggja til nauðsynlegar breytingar á lögum og reglugerðum sem hafa ákveðin markmið, skilgreina alþjónustu með fullnægjandi hætti, skilgreina hlutverk allra aðila á raforkumarkaði með hliðsjón af raforkuöryggi og tryggja raforkuöryggi og það að veita Orkustofnun heimild til inngripa á raforkumarkaði svo hægt sé að tryggja raforkuöryggi á almennum markaði og líka að sjálfsögðu að leiða til orkuskipta. Ég tel hins vegar að þessi tillaga sé þeim annmarka háð að við erum búin að samþykkja þriðja orkupakkann, við erum búin að samþykkja að gangast undir orkustefnu ESB sem er gjaldþrota, von der Leyen er búin að lýsa því yfir, það eru neyðarinngrip í orkumarkað Evrópusambandsins og þeir eru líka búnir að lýsa því yfir að þeir ætli líka að fara í algjöra grundvallarendurskoðun á raforkumarkaði ESB. Hann er meingallaður. Hvernig er hann gallaður? Jú, hann er gallaður með þeim hætti að hann er búinn til eins og hlutabréfamarkaður, verðbréfamarkaður. Það er hæsta verðið sem myndar verð á allri vörunni alls staðar. Það væri eins og að hlutabréfamarkaður eða þannig - það er alltaf verið að selja kannski hálft prósent af markaðnum, eitt prósent, bara þau bréf sem eru til sölu í hlutabréfum í hverju fyrirtæki á hverjum tíma, það myndar verðið á vörunni. En hvað er verið að gera á raforkumarkaðnum? Það er verið að selja alla raforkuna á hverri einustu sekúndu, alltaf. Það er grundvallarmunur að vera að selja 1% eða minna en það á hlutabréfamarkaði sem myndar heildarverð á fyrirtæki en síðan á raforkumarkaðnum er verið að - það væri eins og allir hlutabréfamarkaðir væru að selja öll fyrirtækin í heild, 100%. Þetta er grundvallarmisskilningur á markaðslögmálum og sölu á vöru sem er þarna í gangi. Þeir tryggja það líka að dýrasti framleiðandinn tryggir sig alltaf. Svo geta hinir grætt. Málið er að raforka er eins og vatnið. Þetta á að vera til almenningsnota og er svokallað „utility“ og er háð allt öðrum lögmálum en sala á verðbréfum, í hinum kapítalíska heimi meira að segja. Íslenskt samfélag, sem er stjarnfræðilega ríkt samfélag af náttúruauðlindum, ein auðugustu fiskimið í heimi, við höfum gríðarlegt magn af orku í landinu, alveg einstaklega fallega náttúru sem við seljum ferðamönnum og ég tel að þessi tillaga hér þar sem verið er að reyna að leggja til nauðsynlegar breytingar á lögum og reglugerðum - það er verið að reyna að gera nauðsynlegar breytingar á ESB-lögum um raforkuviðskipti og reglugerðum Evrópusambandsins um raforku. Það er verið að reyna að tryggja raforkuöryggi á Íslandi innan ESB-laga um raforkuviðskipti, ekki íslenskra laga. Jú, við erum búin að samþykkja þessi lög. Við erum búin að samþykkja lög um raforkuviðskipti yfir landamæri, svo undarlegt sem það nú er, við stundum engin raforkuviðskipti yfir landamæri, ekki nokkur. Samt er kominn lagabálkur sem við erum búin að parkera hérna, reglugerð inn í íslensk lög og ég get lofað ykkur því, þingheimur, að þessi innleiðing sem átti sér stað með þriðja orkupakkanum mun aldrei standast neitt, ef það kæmi sæstrengur hingað, aldrei nokkurn tímann. Þá þyrfti að fara í heildarendurskoðun á öllu klabbinu, öllum raforkulögum Íslands, með hliðsjón af sæstrengnum. Þetta er algjör sýndarmennska, þessi innleiðing, algjör. Þetta er svo mikil sýndarmennska að maður hreinlega trúir því ekki. Þetta er að sýna sig úti í heimi og þetta skrifar ESA upp á, Eftirlitsstofnun EFTA samþykkir þessa innleiðingu. Jú, jú, hún gerir það og það vita allir að þetta mun aldrei ganga upp ef það kæmi sæstrengur. Það vita allir. Þetta er eins og með nýju fötin keisarans. Hann er ekki í neinum fötum, það þarf bara að segja það.  Annað sem er líka hérna undir er það að við erum hins vegar að misnota kerfið. Ísland selur raforku inn á kerfið á meginlandinu og við erum að selja uppruna íslenskrar raforku, hinnar grænu fallegu raforku sem allir eru að dásama. Það segir hérna í greinargerð tillögunnar: „Ísland er stórframleiðandi endurnýjanlegrar raforku sem virkjuð er með nýtingu vatnsafls- og jarðvarma.“ 87% af uppruna raforku Íslands - það er búið að selja hana. 87% af raforku. 29% eru framleidd úr kjarnorku. Restin, 57%, er framleidd með jarðefnaeldsneyti og það er verið að halda fram að við séum stórframleiðandi endurnýjanlegrar raforku. Það er bara rangt. Það er bara rangt út frá lögum sem stjórna raforkuumhverfi á Íslandi. Það er búið að selja þetta. Þetta er alveg með ólíkindum. Við erum raunverulega að hjálpa Evrópusambandinu að menga sem þessu nemur. Það er líka enn ein hræsnin. Það er hræsni nr. 2, við getum kallað það þannig. En ég tel að þessi tillaga sé að mörgu leyti, ja, það er góður vilji í henni og ég er sammála því að það eigi að forgangsraða raforkuframleiðslu til orkuskipta. Við eigum að gera það. En hvernig í ósköpunum eigum við að geta gert það innan þriðja orkupakkans og innan orkustefnu Evrópusambandsins? Ég get ekki séð það þegar þetta er selt á markaði. Ég get ekki séð það. Jú, það er alveg hægt að prófa eigendastefnu. En viti menn, Landsvirkjun, herra forseti, stærsti raforkuframleiðandi landsins, er ekki með neina eigendastefnu. Það er ekki til skjal sem heitir eigendastefna. Það er nú enn eitt. Það er alveg með ólíkindum að hún sé ekki til. Ég get talað um fleiri fyrirtæki eins og Landsbanka Íslands sem er í ríkiseigu. Það er engin eigendastefna þar. Hún miðast bara við bónuskerfi stjórnendanna og ekkert annað. Ég tel að þetta mál sé að mörgu leyti áhugavert. En maður endar alltaf - veggurinn er alltaf fyrir framan okkur. Það er alltaf þriðji orkupakkinn sem er fyrir framan okkur og takmarkar okkur. Það kemur fram í greinargerðinni: „Í samræmi við innleiðingu þriðja orkupakka Evrópusambandsins í íslenska löggjöf ber stjórnvöldum að skilgreina hverjir njóti svokallaðrar alþjónustu (e. public service obligation) á innlendum orkumarkaði.“ Það er innleiðing þriðja orkupakkans sem stjórnar skilgreiningu á alþjónustu á innlendum raforkumarkaði, ekki Íslendingar, ekki fullveldi íslensku þjóðarinnar, við stjórnum þessu ekki. Þetta er eitt mesta valdaafsal og fullveldisafsal í sögu þjóðarinnar sem er bara sorglegt. Annað í þessu er varðandi sjálfan EES-samninginn sem gekk í gildi 1994, undirritaður 1992. Þar er fjallað um raforkusamvinnu. Það var fjallað líka um raforkusamvinnu í kolasamningunum þegar kola- og stálbandalagið var stofnað 1951. Af hverju? Jú, af því að Þjóðverjar og Frakkar voru búnir að vera í stríðum, tveimur hrikalegum heimsstyrjöldum, þá vildu þeir ná utan um kolaframleiðsluna og stálframleiðsluna, orkuframleiðsluna og stálframleiðsluna. Af hverju? Jú, þetta eru grundvallaratriði í framleiðslu á stríðstólum, skriðdrekum og öðru. Það byggðist á samvinnu. Breytingin varðandi orkusambandið - lagagrundvöllur þess er í Lissabon-sáttmálanum 2009, 15 árum eftir að við tökum EES-samninginn í gildi, 15 árum eftir. Lissabon-sáttmálinn sem er sáttmáli sem uppfærir grundvallarskjöl Evrópusambandsins - við erum líka með Nice-sáttmálann, við erum með Amsterdam-sáttmálann og fleiri sáttmála - gekk til þjóðaratkvæðagreiðslu í mörgum þessum ríkjum. Það voru þjóðþing ríkjanna, ESB-ríkjanna, sem samþykktu Lissabon-sáttmálann. Þar er í 194. gr. lagður grundvöllur að orkusambandi Evrópu með það að markmiði að hafa sameiginlega orkustefnu ESB og stuðla að orkusambandi, „union“ er hugtakið sem er notað. Evrópusambandsríki samþykkja þetta, það er ekki eitt einasta EFTA-ríki spurt, ekki eitt. Ekki var Noregur spurður, ekki var Ísland spurt og ekki var Lichtenstein beðið um að samþykkja og innleiða Lissabon-sáttmálann, EES-samninginn. Það sýnir nú lagalegan grundvöll þess að þriðji orkupakkinn skyldi hafa verið innleiddur í íslenska löggjöf á grundvelli EES-samningsins sem Ísland samþykkti aldrei hvað Lissabon varðar. Ég tel ekki ástæðu til að halda fleiri ræður um þriðja orkupakkann en það sýnir hvers konar gjörningur það var á Alþingi á sínum tíma. Það var ekki búið að kjósa mig til þings þá en það var öflug andstaða, m.a. í mínum flokki, Flokki fólksins, sem barðist gegn þriðja orkupakkanum og var fyrstur til í þeirri baráttu. Ég tel að þetta sé mjög áhugaverð tillaga til þingsályktunar um breytingar á raforkulögum til að tryggja raforkuöryggi almennings og forgangsröðun raforkuframleiðslu til orkuskipta en það er fjallað um það í orkustefnu Evrópusambandsins. Ég óska bara tillögunni alls hins besta og ég vona að sú umræða og þær umsagnir sem koma með þessari tillögu leiði til þess að við förum að endurskoða veru okkar í orkusambandi ESB. Það er samband sem við eigum ekki að vera í og við eigum ekki að vera að reyna að komast inn í Evrópusambandið bakdyramegin. Það á þjóðin að ákveða.

Hæstv. forseti. Mig langar að koma hér upp í lokin til að þakka fyrir þessa umræðu og þakka hv. þingmönnum Eyjólfi Ármannssyni og Orra Páli Jóhannssyni fyrir þátttökuna í umræðunni um þessa tillögu. Mér finnst hún nefnilega vera mjög upplýsandi um stöðuna sem við erum í og þær ólíku skoðanir sem takast á í þessum sal um orkupakka ESB, alveg örugglega, og EES-samninginn í rauninni og hvað honum hefur fylgt. Við höfum kannski ólíkar skoðanir á því nákvæmlega hversu mikið af góðum málum og framförum hann hefur fært okkur og svo hefur annað komið með. Ég ætla svo sem ekki að fara að ræða það af þessu tilefni núna en mér finnst mjög mikilvægt að það komi fram, vegna þess að hér hefur verið rætt um eigendastefnu, að það er til nokkuð almenn og stutt eigendastefna stjórnvalda fyrir fyrirtæki í opinberri eigu. Ég vil og mun leggja hér fram aðra tillögu í vetur um að rituð verði eigendastefna sem er miklu sértækari fyrir þau fyrirtæki sem eru undir. Landsvirkjun er eitt þeirra. Það er auðvitað algjörlega á ábyrgð stjórnvalda að setja opinberum fyrirtækjum eigendastefnu. Það er tæki sem við höfum í rauninni ekkert beitt hér á landi, ekkert í líkingu við það sem gert hefur verið í nágrannalöndum okkar. Ég vona að flutningur þessarar tillögu verði til þess að umræðan um þetta mikilvæga mál fari fram í þingnefndunum. Raforkulögin heyra undir atvinnuveganefnd en mér þætti við hæfi að málinu yrði einnig vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Ég fer ekki ofan af því að raforkuöryggi er þjóðaröryggi og alveg burt séð frá aðild okkar að EES þá verðum við að skilgreina alþjónustuna og við verðum að setja hagsmuni heimila og venjulegra fyrirtækja í forgang þegar kemur að raforkuöryggi . Það gerum við með lagasetningu og hana þarf að undirbúa í vetur. Að lokum: Það ber svo við að orkumálastjóri, Halla Hrund Logadóttir, hefur talað mjög skýrt opinberlega um þessi mál. Ég vil nota tækifærið og þakka fyrir það vegna þess að það er mjög mikilvægt að fólk sem gegnir mikilvægum opinberum embættum, stýrir stofnunum á borð við Orkumálastofnun, hægt er að nefna fleiri, tali með skýrum hætti á opinberum vettvangi um skyldur okkar í samfélaginu og hvað þarf að gera. Það hefur orkumálastjóri gert og mér finnst að það hafi upplýst þessa umræðu í gegnum síðustu mánuði og misseri og ég vona að okkur takist hér á hinu háa Alþingi að gera slíkt hið sama, að lýsa í gegnum þessi efnisatriði, fara í gegnum þau. Auðvitað þurfum við og munum takast á um sum þeirra en ég held að við hljótum öll að vera sammála um að við þurfum að koma því þannig fyrir í íslenskri löggjöf að alþjónustan sé tryggð, að raforkuöryggi almennings, hvar sem fólk býr á landinu, sé tryggt og það er í okkar höndum að gera það.

Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um velferð dýra, nr. 55/2013, bann við blóðmerahaldi. Það er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins sem er á frumvarpinu ásamt hv. þm. Valgerði Árnadóttur. Eins og allir vita þá stend ég ekki hér í fyrsta sinn til að berjast gegn því sem ég hef talið vera algjörlega óásættanlega búgrein og óásættanlega meðferð á fylfullum hryssum. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „ Á eftir 2. mgr. 20. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Bannað er að taka blóð úr fylfullum merum í þeim tilgangi að selja það eða vinna úr því hormónið PMSG …“ - Með leyfi forseta þá ætla ég að sletta erlenda heitinu sem skammstöfunin byggir á, „pregnant mare serum gonadotropin“, sem ég veit varla nokkuð skapaðan hlut hvað þýðir en engu að síður þá kom ég því frá mér. Samkvæmt frumvarpinu má sem sagt hvorki framleiða þetta hormón né nokkra aðra vöru úr því til sölu. Frumvarpið leggur einfaldlega bann við því að græða á blóði fylfullra mera. 2. gr. frumvarpsins: „Eftirfarandi breytingar verði á 45. gr. laganna í a-lið á eftir c-lið 1. mgr. komi nýr stafliður, svohljóðandi: Hann brýtur gegn bannákvæðum skv. 20. gr.. B. 6. mgr. fellur niður 3. gr. hljóðar svo: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta var lagt fram á 151. og 152. löggjafarþingi,15. mál, en náði ekki fram að ganga.“ Getið þið nú af hverju það náði ekki fram að ganga. Hvernig stendur á því að frumvarp sem er nánast með fordæmalausum fjölda umsagna og hefur í rauninni haft athygli úti um allan heim eftir að upp komst um meðferð á íslenskum fylfullum hryssum var bremsað fast í hv. atvinnuveganefnd? Á síðasta löggjafarþingi, því 152., bárust 137 umsagnir, hvorki fleiri né færri, vegna frumvarpsins. Það heyrir svo sannarlega til undantekninga, eins og ég sagði áður, að þingmál fái fleiri en svona 10–15 umsagnir að meðaltali. Það er talið nokkuð gott, hvað þá ef það eru þingmannamál. Einnig barst Alþingi undirskriftalisti þar sem 6.380 manns kölluðu eftir því að blóðmerahald yrði bannað. Meðal umsagnaraðila voru dýraverndunarsamtök, bæði innlend og alþjóðleg, dýralæknar, stjórnvöld, blóðmerabændur, almennir borgarar og fyrirtækið Ísteka. Ekki er hægt að fara í saumana á öllum þeim umsögnum sem bárust eðli málsins samkvæmt en rauði þráðurinn í afstöðu aðila er sá að þeir aðilar sem höfðu hagsmuna að gæta af blóðmerahaldi og voru að græða peninga á því lögðust náttúrlega gegn frumvarpinu eðli málsins samkvæmt en almennir borgarar og dýraverndunarsinnar studdu almennt markmið frumvarpsins. Þá bárust einnig á annað hundrað umsagnir til Matvælastofnunar vegna útgáfu starfsleyfis Ísteka, sem framleiðir PMSG úr merablóði, en þorri umsagnaraðila lagðist gegn endurnýjun starfsleyfisins og mótmælti blóðtöku úr fylfullum merum. Það er skemmst frá því að segja að umfangið var að heimild til að auka blóðtökuna var þrefölduð, hvorki meira né minna. Hún þrefaldaðist frá því sem áður var. Skömmu eftir að frumvarp þetta var lagt fram á 152. löggjafarþingi skipaði matvælaráðherra starfshóp til að fjalla um blóðmerahald. Starfshópurinn komst að þeirri niðurstöðu að lagaumgjörð um blóðtöku úr fylfullum merum væri óljós og því ekki viðunandi en taldi jafnframt ekki tilefni til að banna starfsemina. Matvælaráðherra setti í kjölfarið reglugerð um starfsemina til þriggja ára. Það er sem sagt búið að tryggja það, a.m.k. að þessu leyti, með reglugerð að það verði haldið áfram að sjúga blóð úr fylfullum merum. Flutningsmenn þessa frumvarps telja að þessi reglugerð dugi ekki til að tryggja velferð hryssanna og afkvæma þeirra. Stjórnvöld hafa sýnt það í verki að þau geta ekki tryggt velferð meranna með eftirliti sýnu og því er nauðsynlegt að banna þessa starfsemi með öllu. Því er frumvarp þetta lagt fram að nýju. Enn og aftur. Lög um velferð dýra hafa það að markmiði að stuðla að velferð dýra, að þau séu laus við, virðulegur forseti, - og allir hlusti nú, þetta eru lög, ég er að vísa í lög um velferð dýra - „… að þau séu laus við vanlíðan, hungur og þorsta, ótta og þjáningu, sársauka, meiðsli og sjúkdóma, í ljósi þess að dýr eru skyni gæddar verur“. Ég velti fyrir mér: Hvers vegna erum við að setja þykjustunni dýraverndunarlög? Það er morgunljóst og algerlega vitað að upp á síðkastið hefur gjörsamlega verið faraldur af kvörtunum til MAST, ekki vegna blóðmera, ekki nákvæmlega vegna blóðmeranna, heldur vegna þeirrar hrikalegu meðferðar sem dýrin okkar eru látin sæta hér víðs vegar um sveitir. Síðast varð að fella 13 hross, svipta eigendur þeirra yfirráðum yfir þeim. Þau áttu enga aðra framtíð en sláturhúsið og að vera skotin þar. Þrátt fyrir ítrekaðar óskir, ítrekaðar kvartanir, þrátt fyrir yfirdýralækni á svæðinu virtist enginn taka eftir því að skepnurnar gengu um eins og beinagrindur, gjörsamlega vannærðar, og höfðu ekki einu sinni fengið að sjá til sólar í langan tíma. Þó að ég sé að hlaupa aðeins út undan mér hvað varðar frumvarpið sem ég er að mæla hér fyrir enn á ný, um að banna blóðmerahald í því formi sem það er gert í dag, þá þykir mér full ástæða til að benda á hið grútmáttlausa regluverk sem skynlausar skepnur þurfa að búa við á Íslandi í dag og í raun og veru vekur athygli úti um alla Evrópu, svo að ekki sé lengra leitað. Forseti. Ég ætla að endurtaka þessa setningu sem ég var að fara með úr lögum um velferð dýra og markmið þeirra er einfaldlega að stuðla að velferð dýra: „… að þau séu laus við vanlíðan, hungur og þorsta, ótta og þjáningu, sársauka, meiðsli og sjúkdóma, í ljósi þess að dýr eru skyni gæddar verur.“ Enn fremur er markmið laganna að dýr geti sýnt sitt eðlilega atferli eins og frekast er unnt. Á Íslandi er stunduð blóðtaka úr fylfullum merum í því skyni að vinna úr blóðinu hormónið „pregnant mare serum gonadotropin“, PMSG, sem selt er til líftæknifyrirtækja svo framleiða megi frjósemislyf, aðallega fyrir svínarækt, til aukinnar svínaræktar svo við, elskulegu manneskjurnar sem ganga hér á tveimur fótum, getum étið meira svínakjöt, borðað meira beikon. Á sama tíma hljótum við að sjá að það er verið að grípa freklega inn í lífkeðju svínanna, sem er reynt að láta eiga eins marga grísi og hægt er með eins stuttu millibili og kostur er og til þess er þetta hormón notað. Árið 2021 voru 119 bændur með 5.383 blóðmerar og hefur blóðmerahald aukist til muna hér á landi að undanförnu. Blóðmerar eru látnar ganga með folöld eins oft og mögulegt er til að hámarka afköst hverrar merar, þar til hormónið finnst ekki lengur í blóði hennar. Þegar svo er komið er náttúrlega ekkert gagn af henni lengur og þá er henni slátrað. Folöldunum er að jafnaði slátrað líka. Þarna er ég að meina að á hverju einasta ári, ef t.d. hryssan - það er náttúrlega dælt úr henni blóði, 5 lítrum, átta vikur í röð, 40 lítrum á þessum átta vikum að jafnaði. Það eru 32 lítrar í hryssu. Það sér það hver heilvita maður hvers lags áníðsla þetta er á einni skepnu, sem gengur ekki bara með folöld heldur er oft og tíðum með folöld undir sér líka sem eru að sjúga hana, að hún skuli þurfa að reyna að halda í við það að endurnýja blóðbúskapinn sinn af slíku afli sem raun ber vitni. Ef þetta er fín blóðmeri þá fær hún að halda áfram að vera til alveg þangað til hún er farin að sýna það að: Æ, æ, voðalega er eitthvað lélegt í henni núna. Það er ekkert gagn í þér lengur, elskuleg. Á Íslandi sæta fylfullar merar mismiklu og misgrófu ofbeldi við blóðtöku þegar verið er að ná úr þeim hormóninu PMSG. Það má glögglega sjá í heimildarmyndinni „Ísland – land 5.000 blóðmera“ sem var frumsýnd 22. nóvember 2021 og vakti sterk viðbrögð og mikla reiði um heim allan. Í myndinni er fjallað um blóðmerahald á Íslandi þar sem greinilega kemur í ljós sú illa meðferð, misþyrming og dýraníð sem hryssurnar þurfa að sæta við blóðtökuna. Í myndinni eru færð rök fyrir því að ætla megi að slíkt harðræði tíðkist almennt við blóðtökuna hér á landi. Evrópuþingið hefur skorað á bæði framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og aðildarríki þess að hætta innflutningi og framleiðslu á PMSG. Áskorun þingsins til aðildarríkja ESB er í raun einnig beint til Íslands sem aðildarríkis EES-samningsins. Ef framkvæmdastjórnin grípur til aðgerða til að framfylgja ályktun Evrópuþingsins, sem felur í sér bann við blóðmerahaldi í Evrópu, liggur ljóst fyrir að slíkt bann mun ná til Íslands á grundvelli EES-samningsins. Mikið væri það nú yndislegt ef sú yrði raunin. Ísland er líklega eini framleiðandi PMSG í allri Evrópu þrátt fyrir að hrossabúskapur sé stundaður í öllum löndum álfunnar. Það vekur furðu að starfsemi sem þessi sé jafn umfangsmikil hér á landi og raun ber vitni. Íslandsstofa hefur á undanförnum sjö árum verið í sérstöku markaðsátaki til að kynna íslenska hestinn á erlendri grundu. Átakið felst í því að íslenski hesturinn verði þekktur á heimsvísu sem reiðhesturinn með góða geðslagið, sá sem færir fólk nær náttúrunni. Markmiðið með átakinu er að auka verðmætasköpun sem byggist á íslenska hestinum, styrkja ímynd hans í vitund fólks um heim allan og markaðssetja vörumerkið Horses of Iceland. Ísland ver á ári hverju miklum fjármunum í að draga fram jákvæða ímynd landsins á erlendri grund. Blóðmerahald stórskaðar þessa ímynd og hefur verið fordæmt um heim allan. Ef ekki verður gripið til aðgerða gegn blóðmerahaldi tafarlaust verður orðspor og ímynd Íslands fyrir óafturkræfu tjóni. Ljóst er að gildandi réttur er langt frá því að vernda fylfullar merar gegn því ofbeldi og þeirri illu meðferð sem felst í blóðmerahaldi. Löggjafinn verður að grípa til aðgerða strax og banna með öllu blóðmerahald. Lagt er til að brot gegn því banni varði refsingu skv. 1. mgr. 45. gr. laga um velferð dýra. Þá er einnig lagt til að 6. mgr. 45. gr., sem kveður á um að brot gegn velferð dýra skuli aðeins sæta rannsókn lögreglu að undangenginni kæru Matvælastofnunar, verði felld brott. Auðvitað er það galið, virðulegi forseti, ef það þarf alltaf að hafa Matvælastofnun, MAST, sem millilið til að geta komið kærunni til lögreglu. Að sjálfsögðu eigum við íbúar landsins, við þegnarnir að geta kært beint til lögreglu ef við verðum vör við að eitthvað sé til sem okkur þykir vera ill meðferð á dýri. Mig langar að bæta við í lokin að núna tvívegis, bara með stuttu millibili, hef ég komið í viðtöl við erlenda fjölmiðla, þar á meðal við þá sem framleiddu myndina „Ísland - land 5.000 blóðmera“. Við skulum sjá hver afraksturinn verður af því. Þetta er mál sem má ekki sofna, sérstaklega í ljósi þess að hægt er að fá þetta hormón, fyrir þá sem vilja rugla svona í lífkeðju annarra dýra og auka kjötframleiðslu þeirra þá er hægt að fá þetta hormón í líftækniiðnaðinum. Það er ekki flóknara en það. Það er algerlega ástæðulaust að vera að níðast á íslenskum hryssum, fylfullum hryssum. Það er engin ástæða til þess. Ég tók eftir því þegar við vorum í kjördæmaviku, ætli það hafi ekki verið snemma í vor, að þá voru ekki allir á eitt sáttir. Auðvitað eru þeir sem hafa hag af því og fjármuni að taka þetta blóð, margir hverjir jafnvel bændur sem eiga bara erfitt í sínum búskap. Þeir hafa verið hvattir til þess að nota þetta sem þægilega aukabúgrein og Ísteka hefur greitt þeim fyrir blóðið. En í rauninni er stærsti eigandinn að þessum merum Ísteka sjálfir, svo að það sé nú sagt. Það eru ekki allir á eitt sáttir og til eru þeir sem segja: Mínar hryssur eru ekkert svo rosalega miður sín þó að við séum að taka úr þeim blóð. Við erum ekki vond við hryssurnar okkar, við lemjum þær ekki eða eitt eða neitt slíkt. Svo eru aðrir sem segja: Það er alger undantekning ef þú getur fundið villt hross af hvoru kyninu sem er og haldið að það sé átakslaust fyrir skepnuna að troða henni inn í þetta spýtnabrak sem þær eru dregnar inn í þar sem er hengdur upp á þeim hausinn til að ná í bláæðina á hálsinum, og það er engin venjuleg nál sem troðið er í æðina til að dæla úr þeim 5 lítrum af blóði, á mettíma svo að það sé sagt, á algerum mettíma. Það er ekki eins og athöfnin sé eðlileg á nokkurn hátt nema þá í algerum undantekningartilvikum. Svo kom það nú fram í fyrra þegar hávaðinn var sem mestur út af blóðmeramálinu, út af þessu frumvarpi, að þá komu fulltrúar Ísteka og fleiri sem sögðu: Við höfum ekkert að fela. Það má alveg taka myndir af þessu. Þetta er ekki eins og þessi mynd sýndi. Þetta er bara „feik“ mynd. Það er bara verið að klippa hana til. Þetta er bara ekki rétt. En svo einkennilega vildi til að í sumar þegar þessi iðja stóð sem hæst ætlaði t.d. tökulið frá þeim, sem framleiddu myndina sem ég áður nefndi, að heimsækja blóðtökubændurna og fá að taka myndir fyrst þar var ekkert til að fela. En nei, það átti ekki uppi á pallborðið hjá bændunum. Það er nefnilega svo skrýtið að það virðist vera hægt að tala um það og segja ýmislegt en svo er önnur saga hvort það er staðreynd eða ekki. Það er eitt sem við vitum: Staðreyndin er sú að skepnan er hrædd, henni líður illa og oft og tíðum þegar búið er að - og það hef ég frá hestafólki, bara hrossamönnum sjálfum, bæði tamningamönnum og þeim sem eru að rækta íslenska hestinn sem gefur okkur í rauninni mörgum sinnum meira í ríkissjóð en nokkurn tíma þetta sem ég kalla dýraníð á fylfullum hryssum. Einn þeirra varð meira að segja vitni að því þegar var verið að taka blóð og þegar slangan var tekin um hálsinn þá var ekki einu sinni verið að spá í gatið sem var risastórt, það hélt bara áfram að spýta blóði. Þarna stóð þessi fylfulla hryssa, með folaldið sem var að reyna fara til hennar og sjúga hana, og blóðið hélt áfram að spýtast. Virðulegi forseti. Hvers lags viðbjóður ert þetta eiginlega? Ég get ekki annað sagt. Ég er að tala um áreiðanlegar heimildir, heimildir frá fólki sem er að vinna með hrossin, sem væri tilbúið að koma hvar og hvenær sem er til að segja frá upplifun sinni af því hve hrikaleg nákvæmlega sú upplifun var af því að verða vitni að meðferðinni á skepnunum. Ég segi, virðulegi forseti: Við þurfum að halda áfram að berjast. Ég vona að hv. formaður atvinnuveganefndar taki málinu meira fagnandi en hann gerði á síðasta vetri. Það voru mjög fáir umsagnaraðilar raunverulega miðað við allar þær umsagnir sem bárust nefndinni. Eðli málsins samkvæmt er atvinnuveganefnd mjög umfangsmikil nefnd þannig að ekki var hægt að ætlast til þess að allir umsagnaraðilar kæmust einu sinni til að fylgja umsögnum sínum eftir. Þetta var það umfangsmikið og margar umsagnir sem bárust. Það sem litaði þetta aðallega var að þetta voru þeir sem höfðu helst hagsmuna að gæta. Ég get sagt það að eftir að myndin var birt og eftir að við fórum að berjast gegn þessari iðju, gegn þessum búskap, þá hafa einhverjir dýralæknar sagt upp samningum við Ísteka og það hafa einhverjir bændur gert líka vegna þess að þeir átta sig á því að þetta er siðferðilega rangt. Þetta er siðferðilega rangt. Það lítur illa út að dýralæknir skuli algerlega að ástæðulausu vera að taka dýri blóð til að vinna úr því hormón til að geta framleitt meira kjöt hjá öðru dýri. Það í rauninni stríðir gegn öllu. Okkur var talin trú um að það væru dýralæknar sem tækju blóð úr þessum hryssum einu sinni í viku, 5.300 og eitthvað hryssum, en svo að það sé sagt, virðulegi forseti, er það ómöguleiki. Það er alger ómöguleiki. Við eigum ekki nógu marga dýralækna til að geta sinnt því þannig að dýralæknar taki blóðið, enda hafa þeir sumir hverjir viðurkennt að þeir komi bara við, hlaupi bara við á bæjunum þar sem iðjan fer fram. Þeir geta ekki staðið í því að sjúga blóð úr hryssunum á fleiri tugum bæja í hverri einustu viku. Það er einfaldlega ómögulegt. Þannig að ég segi: Betur má ef duga skal þegar er komið er hér með virkilega grútmáttlausa reglugerð sem tryggir ekki einu sinni að dregið sé úr hryssunni minna blóð fyrst það á að halda áfram þessari iðju. Það er í engu sem er tryggt að blóðtakan sé í einhverju samræmi við blóðmagnið í hryssunni og í einhverju samræmi við það sem erlendir sérfræðingar, dýralæknar, hafa gefið út því að hér á landi eigum við afskaplega aumar og litlar rannsóknir sem liggja að baki, og eiginlega bara ekki neinar. Ég segi enn og aftur að þar sem við erum 63 þingmenn og öllum var boðið að vera á þessu máli þá furða ég mig á því að ekki skyldu fleiri taka utan um málið og fylgja okkur á eftir til að berjast gegn þessu sem ég kalla og mun aldrei kalla annað en andstyggilegt dýraníð. Við höfum ekkert að gera með það að ráðast á fylfullar hryssur til að sjúga þeim 40 lítra af blóði á átta vikum einu sinni á ári til að framleiða hormón fyrir önnur dýr til að við getum borðað meira kjöt.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þetta mál sem réttilega var tekið fyrir í atvinnuveganefnd þingsins hér á síðasta þingi þar sem ég sit sem formaður. Það er rétt sem þingmaðurinn segir að það barst gríðarlegur fjöldi umsagna og var mjög áhugavert að lesa þær og fara yfir þær allar. Þær voru misjafnar - það er alveg rétt - þó að margar hafi reyndar verið mjög einsleitar og svipaður texti. Það er alveg ljóst að skiptar skoðanir eru um þetta mál eins og mörg önnur. Í byrjun vil ég segja að ég er nú mikill dýraverndunarsinni, ólst upp í Skagafirði með helstu stóðhesta landsins í bakgarðinum og lék mér samhliða þeim. Því held ég að dýravernd sé alveg gríðarlega mikilvægt mál. Ég velti fyrir mér, af því að hv. þingmaður kom inn á að það væri víða pottur brotinn í þessum málum, ekki bara varðandi blóðmerar heldur dýravernd yfir höfuð og talaði um lélegt regluverk og lélega eftirfylgni með því, hvort það væri kannski nær að byrja þar og taka þá reglugerð til skoðunar ef menn telja að pottur sé brotinn, sem því miður eru allt of mörg dæmi um? Ég vil líka þakka þingmanninum fyrir að hafa komið þessu máli á dagskrá á sínum tíma vegna þess að það varð mögulega til þess að ýta við ráðuneytinu að gera þessa breytingu, þessa reglugerð sem sett var og er til mikilla bóta að mínu viti. Í umræðunni í fyrra kom fram að Ísland væri eina ríkið í Evrópu þar sem þetta væri heimilt. Síðan hefur komið í ljós að þetta er nú hvergi bannað í Evrópu eða var það ekki samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfðum í nefndinni á síðasta þingi. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort það hefði orðið einhver breyting á því, hvort eitthvert Evrópuland hefði bannað þetta?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Heimilt eða bannað. Stundað eða bannað. Í Þýskalandi hafði einn blóðmerabóndi stundað þennan búskap þar til 2020 að mig minnir, frekar en hann hafi hætt og lagt þetta niður í upphafi árs í fyrra, 2021. Samkvæmt þeim heimildum sem ég fékk frá erlendum aðilum þá hætti hann algerlega 2020. Honum var farið að líða illa í búskapnum. Að stunda er allt annað en að banna og Ísland er núna eina landið í Evrópu sem stundar þennan búskap. Hvort sem það er bannað eða ekki í hinum löndunum þá er ekki talið að nokkur einasti bóndi sé að stunda þessa iðju. Ég vona að þetta svari.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er nefnilega akkúrat grunnurinn að munur er á að stunda eða banna. Það frumvarp sem hér liggur fyrir gengur út á að banna, að Ísland verði eina ríki Evrópu sem bannar atvinnugreinina. Það er töluvert stórt skref að stíga, en látum það liggja á milli hluta. Það kom fram í umræðu við málið á síðasta þingi að þetta væri bannað í Evrópu en svo reyndist ekki vera. Þetta er ekki bannað en ekki stundað. Það er munur þar á. Eitt af þeim rökum sem lögð voru fram í þessu máli var að þetta myndi skaða íslenska hestinn erlendis, þ.e. ásýnd hans, og vörumerkið Horses of Iceland t.d. myndi falla við þessa iðju okkar hér á Íslandi. Í mínu síðara andsvari langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi tölur yfir það hvort sala á íslenskum hestum erlendis hafi farið niður á við síðan þetta mál kom upp. Þær tölur sem ég hef sýna að sala íslenska hestsins erlendis hafi ekki gert það - hún hafi aukist. Hefur hv. þingmaður tölur yfir það hvort þetta umtal hafi haft þær afleiðingar sem menn höfðu áhyggjur af í umræðunni á síðasta þingi?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Þegar ég flutti málið á 152. löggjafarþingi var ég í sambandi við fulltrúa Íslandsstofu sem voru í rauninni að eyða stórfé í markaðssetningu á íslenska hestinum. Þar var mér tjáð að mikið hefði verið haft samband við þá frá erlendum aðilum, ferðaskrifstofum og fleirum, og verið að afboða ferðir þar sem fólk vildi ekki koma hingað lengur. Það braust út mikil reiði hjá aðilum sem voru aðallega að versla með íslenska hestinn. Það kom þeim algjörlega í opna skjöldu að þetta væri raunveruleg meðferð á íslenskum fylfullum hryssum. Tölulega séð kom það líka fram, eins og Íslandsstofa gaf upp, að aldrei hefðu selst fleiri hross heldur en 2021. Sala á íslenska hestinum hefði í raun og veru vaxið ár frá ári. En þarna var kominn uggur og ótti um að við værum jafnvel að skáka því, þar sem markaðssetningin hafði átt sér stað í sex heil ár og þau vildu meina að hún væri farin að skila virkilegum árangri og jákvæðni. Hvort þetta hafi farið niður akkúrat á þessu ári þá liggja þær tölur ekki fyrir og það er ekki það sem ég veit. Hins vegar var uggur um að þetta myndi hafa skaðleg áhrif á ásýnd út á við. Hvað lýtur að banninu þá þurfum við náttúrlega ekki að banna það sem ekki er stundað og stóri liðurinn þar inni er það sem Evrópuþingið er að leggja til, þ.e. að hvergi sé keypt PMSG, sem þýðir einfaldlega að Evrópusambandið er að fordæma þetta. Ég lít þannig á það að ekki þurfi að banna það sem ekki er stundað.

Virðulegur forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa frumvarps um breytingu á lögum um velferð dýra (bann við blóðmerahaldi). Ástæðan fyrir því, eins og hv. þm. Inga Sæland, fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps fjallaði um, er að blóðmerahald er dýraníð. Það að taka blóð úr fylfullri hryssu til að ná í vaxtarhormón úr henni er dýraníð. Það er skoðun flutningsmanna þessa frumvarps að það sé siðferðislega ámælisvert og því er það grundvöllurinn að þessu frumvarpi. Hvort útflutningur á hrossum hafi minnkað eða aukist er ekki atriði í þessu máli. Það hefur ekki áhrif á það og gerir dýraníðið ekkert minna eða meira. Dýraníð er dýraníð burt séð frá öllum öðrum breytum. Ég fylgist aðeins með umræðunni og veit fyrir víst að það hefur verið fjallað um þetta á hollenska og svissneska þinginu og í Danmörku. Danir hafa skipað nefnd til að rannsaka þetta frekar og ef ég man rétt þá eru þeir að íhuga bann við innflutningi á hormóninu. Þetta er notað í svínaræktarbúi þar að einhverju marki. Þar er undir hvort hinn risastóri danski svínaræktunariðnaður, mikill iðnaður í meira en 100 ár, ætli að banna innflutning. Sama gildir í Hollandi, þeir eru að íhuga að banna innflutning og líka Svisslendingar. Það er rétt sem hv. þm. Inga Sæland sagði hér áðan að ekki þarf að banna eitthvað sem er ekki stundað. Eins og Platón sagði: Lögin eru fyrir þá sem brjóta þau. Það er nú bara þannig og því þarf Evrópusambandið ekki að setja lög til að banna eitthvað sem er ekki stundað. Þar er þetta ekki vandamál. Það ætlar hins vegar að íhuga það, sem nokkur lönd sem eru að íhuga, að banna innflutning á hormónunum svo það liggi fyrir. Varðandi dýraníðið þá tel ég að hér sé um þrenns konar dýraníð að ræða. Það er dýraníð á hinni fylfullu meri sem gengur með afkvæmi sitt í kviði sem er að vaxa þar fyrstu daga og vikur síns lífs. Í öðru lagi er það dýraníð á hinu ófædda folaldi. Þriðja dýraníðið er þegar verið er að sprauta vaxtarhormónum inn í svínið sem er að ala önnur afkvæmi, svo afkvæmi þess vaxi hraðar. Ég hef ekki stúderað hvort það sé líka dýraníð á hinum ófæddu svínum en það er a.m.k. á þremur sviðum sem dýraníð liggur fyrir. Ég tel að jafn ríkt land og mikið velferðarríki og Ísland, ein af ríkustu þjóðum heims, eigi að hafa siðferði varðandi dýravernd og velferð dýra í huga og banna þetta blóðmerahald. Annað atriði í þessu er sá stallur sem íslenski hesturinn er á. Í huga þjóðarinnar hefur hann alltaf verið þarfasti þjónninn. Að stunda svona iðju á þarfasta þjóninum, sem hefur verið aðalsamgöngutækið okkar frá landnámi, fleiri hundruð árum lengur en nokkurn tímann bifreiðin - við eigum ekki að líða það á hinum fræga íslenska hesti sem er okkur svo kær. Ég tel að efnahagslegir hagsmunir séu ekki þesslegir að við þurfum að stunda blóðmerahald eins og Mongólía, Argentína og önnur fátækari ríki sem við berum okkur ekki saman við. Ég held að þessi fjöldi umsagna sem kom við málið á síðasta þingi sýni vilja, áhuga og bara kröfu um það í samfélaginu að blóðmerahald verði bannað. Ég held líka að þetta sé svolítið svartur blettur á íslensku hrossahaldi í landinu. Mér þykir vænt um íslenska hestinn og íslenska hrossabændur. Íslenski hesturinn er heimsfrægur um allan heim og það er gaman að fylgjast með heimsmeistaramótum íslenska hestsins úti í heimi og í Evrópu. Orðstír hans er ótrúlegur miðað við önnur hrossaræktarkyn, ég tel hann vera einstakan í heiminum. Ég hef búið erlendis og þá er íslenski hesturinn iðulega nefndur og hvað hann sé skemmtilegur og merkilegur. Það er alltaf fólk sem veit ekki af því að það sé verið að taka hormón úr honum. Ég vona að þetta mál fái góðan framgang í atvinnuveganefnd og ég efast ekki um að formaður nefndarinnar muni sjá til þess að það fái réttláta og góða málsmeðferð og verði afgreitt úr nefnd hið fyrsta svo við getum tekið 2. umr. í málinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir fína ræðu. Ég ætlaði svo sem ekki að koma hér upp aftur en mig langaði hins vegar að gera það eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þingmanns þar sem hann talaði um að útflutningur á íslenska hestinum skipti engu máli í þessu samhengi, að þetta snerist um dýraníð og samkvæmt skilgreiningu flutningsmanna frumvarpsins er blóðtaka úr þessum hryssum dýraníð. Ástæðan fyrir því að ég talaði í ræðu minni áðan um útflutning á íslenska hestinum er einfaldlega sú að í ræðum og orðræðu málsins á síðasta þingi, 152. þingi, var það ein af röksemdafærslum flutningsmanna tillögunnar að þetta myndi hafa skaðleg áhrif á útflutning á íslenska hestinum og skaða ímynd hans erlendis. Það er þaðan komið, ekki frá mér. Þannig að mig langaði einfaldlega að spyrja og spurði hvort það hefði í raungerst á þessu ári sem menn óttuðust að sala á íslenska hestinum myndi fara niður á við út af þessu máli, sem ég held að hafi ekki gerst, ég hef ekki séð tölur um það. Varðandi dýraverndina þá ætla ég alls ekki að gera lítið úr sjónarmiðum flutningsmanna þessarar tillögu um að í þessu tilfelli sé um dýraníð að ræða. Ég ætla þó bara að benda á að skiptar skoðanir eru um það. Í þessu mikla riti frá matvælaráðuneytinu, sem heitir Blóðtaka úr fylfullum hryssum - starfsemi, regluverk og eftirlit, sem kom í kjölfarið, eru það Dýralæknafélag Íslands, Dýraverndarsamband Íslands, Eggert Gunnarsson dýralæknir, fagráð um velferð dýra og Félag hrossabænda sem telja öll 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem ég var að benda á hér áðan er það að dýraníð er ekki afstætt, siðferði er ekki afstætt. Það er ekki háð því hvort það seljist fleiri eða færri hross út úr landinu. Það er ekki þannig. Allir þeir sem eru fylgjendur áframhaldandi bóðmerahalds eiga hagsmuna að gæta í málinu. Það er bara þannig. Iðnaðurinn vill að sjálfsögðu fá að halda áfram og fólk vill hafa tekjur af blóðmerahaldi. Flokkur fólksins lagði sérstaklega fram við fjárlög á síðasta þingi að bæta þeim það tjón. Það er því líka verið að hugsa um það í þessu máli að bæta þeim tekjumissi vegna þess. Varðandi ímynd íslenskra hestsins: Að sjálfsögðu skaðar blóðmerahald ímynd íslenska hestsins. Íslandsstofa hefur verið að markaðssetja íslenska hestinn úti í heimi á undanförnum árum og blóðmerahaldið skaðar ímyndina. Það getur vel verið að þetta hafi ekki fækkað útfluttum hrossum til sölu á einu ári en það getur vel verið að það gerist í framtíðinni.

Kannski hefðu þau orðið fleiri.

- Já, þess vegna. Málið er bara að þetta er svartur blettur á ímynd íslenska hestsins, klárlega, af því að þetta er dýraníð. Að þjóðríki sé að selja hrossin sín, sem þjóðin er svo stolt af og hafa ákveðinn sess í þjóðarvitundinni og meira að segja líka úti í heimi, að við séum að taka vaxtarhormón úr fylfullum merum til að selja í svín úti í heimi, það er ekki ásættanlegt, bara engan veginn ásættanlegt. Það er dýraníð. Allir dýraverndarsinnar eru sammála þessu. Það eru bara þeir sem eru að stunda þetta og eiga hagsmuna að gæta sem eru það ekki. Það er hinn órjúfanlegi sannleikur málsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég ætla á þessu stigi máls ekki að gera ágreining við hann í ræðupúlti Alþingis um hvort þetta flokkist undir dýraníð eða ekki. Ég hef einfaldlega ekki fagþekkingu til þess að meta það. Það eru aðrir sem eru í því verkefni og ég treysti þeim ágætlega í það. Eins og ég sagði áðan fagna ég þeirri vinnu sem kom fram í þessu plaggi sem ég er með hér fyrir framan mig og setti skýrari regluramma í kringum þetta athæfi. Rauði þráðurinn í málflutningi allra sem komu fyrir nefndina í fyrra og sömuleiðis rauði þráðurinn og það sem skín í gegn í þessari skýrslu er að það vanti regluverk um þetta. Því ber að fagna að slíkt sé komið. Þetta er gefið út til þriggja ára þannig að við skulum sjá hver staðan verður eftir þrjú ár, hvort menn meta það þannig að þörf sé á því að banna þetta algjörlega eða herða reglurnar enn frekar. Það á væntanlega eftir að koma í ljós. Varðandi það að þeir sem hafa hag af málinu, hagaðilar málsins, hafi verið á móti þessu: Já, í einhverjum tilfellum er það alveg rétt en við erum hér með aðila eins og Dýraverndarsamband Íslands og fagráð um velferð dýra sem telja að það eigi að leyfa þetta með skilyrðum. Ég veit ekki, virðulegur forseti, hvaða hag þessir aðilar hafa þessu máli. Ég veit það ekki. En ég hlakka bara 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þótt regluverk í kringum þetta sé bætt og það sé leyft að stunda blóðmerahald í þrjú ár í senn breytir það því ekki að blóðmerahald í sjálfu sér er dýraníð, blóðtakan sjálf er dýraníð á fylfullu merinni, á hinu ófædda folaldi. Svo getum við líka farið að ræða hvort það sama gildi um svínið þegar sprautað er inn í það vaxtarhormórni. Þannig að bætt regluverk og tímabinding á leyfunum bætir ekki stöðuna, svo það liggi fyrir. Í ljósi þess líka að í þingsályktun frá Evrópuþinginu er skorað á framkvæmdastjórnina að taka málið upp og banna blóðmerahald innan ESB spái ég því að eftir nokkur ár, ef við horfum inn í framtíðina, muni framkvæmdastjórnin líklega koma með tilskipun um að banna blóðmerahald. Þessi tilskipunin mun verða hluti af EES-samningnum, hún mun koma hingað og við þurfum að samþykkja hana. Þá getum við minnst þess að það var andstaða í þinginu gegn þessu. Þá munu allir samþykkja þetta. Ég veit að hv. þingmaður er úr fallegasta firði landsins. Ég hef sjálfur orðið þess heiðurs aðnjótandi að vinna í fallegasta firði landsins, Skagafirðinum, þar sem er mekka hrossaræktar í landinu. Ég vona og tel að Skagfirðingar séu sammála því að blóðmerahald sé dýraníð og að við eigum að banna blóðmerahald - það er mín sannfæring innst í hjartanu - og líka Húnvetningar sem eru í okkar fína kjördæmi, skemmtilegasta kjördæmi landsins.

Svona, svona.

Frú forseti. Á tímum neyðarástands í loftslagsmálum verða stjórnvöld að axla þá ábyrgð sem fylgir valdasetu. Á tímum þegar neyðarástand ríkir víða um heim vegna loftslagsbreytinga og óafturkræfs skaða á umhverfi og loftslag verður almenningur að hafa skýra möguleika til aðhalds og eftirlits með stjórnvöldum. Til að vernda hagsmuni komandi kynslóða verðum við að gefa almenningi og þeim sem láta sig málefni umhverfisins varða verkfærin sem þau þurfa til að veita stjórnvöldum og framkvæmdaraðilum aðhald. Það er megintilgangur þessa frumvarps. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um úrskurðarnefnd umhverfis og auðlindamála. Með frumvarpinu er umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtökum, sem eiga aðild að kærumálum fyrir nefndinni, gert kleift að skjóta úrskurðum hennar til dómstóla óháð því hvort þau eigi svokallaðra lögvarðra hagsmuna að gæta af úrlausn málsins. Þetta mál hefur verið flutt nokkrum sinnum en ekki hlotið framgang. Málið var unnið í góðu samstarfi og fyrir tilstuðlan Landverndar. Tilgangur frumvarpsins er að gera félögum á borð við Landvernd og öðrum sem láta málefni umhverfisins sig varða kleift að kæra úrskurði kærunefndar um umhverfis- og auðlindamál til dómstóla. Staðan er sú í dag að slík samtök geta ekki kært niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar til dómstóla eins og eðlilegt væri þegar kemur að stjórnvaldsákvörðunum. Þetta frumvarp myndi bæta úr því með því að fella á brott úr lögum lista af undanþágum svo að umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök hafi kæruheimild og þeim sé veitt heimild til að kæra alla úrskurði úrskurðarnefndarinnar. Til að taka af allan vafa um kæruheimild samtakanna bætist ný málsgrein við 4. gr. laganna um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála þar sem þeim er veitt kæruheimild óháð því hvort þau eigi lögvarðra hagsmuna að gæta samkvæmt einkamálaréttarfari. Forseti. Það er brýn nauðsyn að breyta núverandi lagaumhverfi þar sem umhverfissamtök þurfa að sýna fram á að uppfyllt séu hefðbundin réttarfarsleg skilyrði til aðildar að viðkomandi máli. Dæmi um þetta má finna í dómi Hæstaréttar frá 2. ágúst 2017 í máli nr. 432/2017 þar sem umhverfissamtökin Landvernd kröfðust þess að ógilt yrði með dómi framkvæmdaleyfi Landsnets hf. vegna lagningar Kröflulínu 4. En vegna þeirra almennu réttarfarsreglna um að þeir einir geti átt aðild að málum fyrir dómstólum sem hafa einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta var málinu vísað frá þar sem Landvernd taldist ekki vera aðili málsins. Sambærileg niðurstaða var í dómi Hæstaréttar nr. 677/2013 þar sem beiðni þriggja náttúruverndarsamtaka um ráðgefandi álit frá EFTA-dómstólnum var hafnað og úrskurði Landsréttar 418/2018 þar sem tvenn náttúruverndarsamtök kröfðust ógildingar á framkvæmdaleyfi um hringveg um Hornafjörð, en málinu var vísað frá á grundvelli þessarar almennu meginreglu réttarfars um aðild. Virðulegur forseti. Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála var sett á laggirnar í kjölfar innleiðingar Árósasamningsins svokallaða í íslenska löggjöf. Meginstoðir samningsins eru þrjár. Fyrsta stoðin leggur samningsaðilum, þ.e. stjórnvöldum viðkomandi ríkja, skyldur á herðar varðandi aðgang almennings að upplýsingum um umhverfismál. Önnur stoðin skyldar aðildarríki til að tryggja almenningi þátttöku í ákvarðanatöku sem lýtur að einstökum framkvæmdum sem hafa áhrif á umhverfi. Og með þriðju stoðinni styður samningurinn framangreind réttindi með ákvæðunum um aðgang að réttlátri málsmeðferð sem stuðlar að auknu vægi samningsins. Það frumvarp sem við ræðum hér bætir til muna þriðju stoð Árósasamningsins og eykur þar af leiðandi vægi hans í íslensku réttarfari. Mér finnst mikilvægt að þetta komi fram vegna þess að þetta er mjög mikilvæg réttarbót, líka fyrir almenning í landinu, að geta haft aukna aðkomu að framkvæmdum, aukna aðkomu að ákvörðunum sem teknar eru um nærumhverfi eða um landið allt. En auðvitað er þessi beiting mikilvægust fyrir umhverfið, sem er jörðin sem mállaus og getur því ekki varið sig án stuðnings samtaka almennings sem láta sig velferð jarðarinnar okkar varða. Verði þetta frumvarp að lögum myndi náttúruverndarsamtökum vera gefin rýmri aðild að dómsmálum en nú er. Náttúran er hvorki einstaklingur né lögaðili og því mikilvægt að unnt sé að gæta hagsmuna hennar fyrir dómstólum á tímum neyðarástands í loftslagsmálum.

Virðulegi forseti. Ég mæli aftur fyrir þingsályktunartillögu um að fram fari heildstæð úttekt á áhrifum laga og reglna á virka samkeppni. Þetta er að mínu mati gríðarlega mikilvægt mál. Að lesa þetta getur verið eins og þetta sé svolítið flókið, sem það er ekki. Þetta er mjög einfalt og felur í sér að við munum gera úttekt á helstu lögum og reglum hér heima í þágu neytenda og í þágu samkeppni sem er okkur gríðarlega mikilvæg. Virk samkeppni skiptir öllu máli fyrir íslenskan almenning og velferð þjóðarinnar. Hún hefur reynst okkur vel á þeim sviðum sem hún hefur fengið að njóta sín á meðan samkeppnisskorturinn hefur reynst okkur þungbær. Það eru einmitt neikvæðu áhrifin sem við finnum svo vel fyrir í dag því að kostnaðurinn sem fylgir samkeppnisskortinum bætist ofan á þunga byrði verðbólgunnar. Heimilisbókhaldið hefði gott af aukinni samkeppni. Samkeppnisskortur er okkur alltaf í óhag. Virk og heilbrigð samkeppni skilar sér aftur á móti beint til neytenda með miklum árangri. Þegar samkeppni ríkir er tryggt að neytendum bjóðast vörur og þjónusta á bestu kjörum, enda er ekki hjá því komist þegar fyrirtækin keppa um stuðning neytenda, eru sífellt að leita leiða til að hámarka framleiðni og bjóða um leið viðskiptavinum hagstæðara verð. Slík fyrirtæki taka verðmyndun af markaði og geta því síður velt kostnaðarhækkunum út í verðlag, eins og við erum að upplifa núna með þau fyrirtæki sem eru undanþegin samkeppnislögum, en þau eiga hægara um vik að velta hækkunum út í verðlagið. Fyrirtæki sem eru í samkeppni bregðast fremur við með hagræðingu og umbótum í rekstri. Sömuleiðis tryggir samkeppni að betri þjónusta fæst enda hafa neytendur ávallt val um annað, þau hafa valfrelsi. Enn fremur stuðlar öflugt og gott samkeppnisumhverfi að auknum hagvexti. Fjöldi rannsókna hefur sýnt að atvinnugreinar sem búa við meiri samkeppni uppskera meiri vöxt í framleiðni. Þegar allt kemur til alls dregur samkeppni úr hvatanum til sóunar og stuðlar að bættum rekstri fyrirtækja. Samkeppnin sjálf skapar líka aukinn hvata til nýsköpunar. Það er reyndar jafnt neytendum sem framleiðendum í hag. Samkeppni á innlendum markaði skiptir öllu máli fyrir íslenskan almenning og allt samfélagið í heild sinni. Þá er samkeppnisaðhaldið að utan oftast besta tryggingin vegna áhrifa þess á innlendan samkeppnismarkað. Að sama skapi héldi það aftur af verðhækkunum og verðbólguþrýstingi ef auðveldara yrði fyrir íslenska neytendur að stunda viðskipti við erlenda aðila. Þess vegna skiptir miklu máli að létta undir með neytendum og draga úr viðskiptahindrunum þar. Virðulegi forseti. Ávinningurinn er augljós. Hér á landi má þó finna fjölda samkeppnishindrana í löggjöf og regluverki og fjölmargir markaðir á Íslandi eru bundnir verulegum samkeppnishömlunum. Kostnaðurinn blasir við á mörgum sviðum og hann snertir okkur öll, t.d. á fjármála- og tryggingamarkaði, líka þegar við tökum eldsneyti, verslum í kvöldmatinn eða förum til læknis og svo mætti áfram telja. Samkeppnishamlandi regluverk er allt of víða. Hátt verð á nauðsynjavörum hefur líka leikið okkur grátt allt of lengi. Þær landbúnaðarvörur á matvörumarkaði sem ekki falla undir samkeppnisreglur hafa t.d. dregið lestina þegar kemur að hækkunum. Að vísu er, og við skulum draga það fram, hátt vöruverð líka til marks um mikinn kaupmátt hér á Íslandi en aðrar skýringar liggja líka að baki. Þar vegur samkeppnisskorturinn þyngst. Svo má vísa til smæðar íslenska hagkerfisins og gengissveiflna íslensku krónunnar sem grafa síðan enn frekar undan virkri samkeppni. Viðhorf ríkisstjórnarinnar gagnvart neytendum birtist okkur líka skýrt þegar ráðherra samkeppnismála skipaði starfshóp um samkeppnis- og neytendamál án þess að skipa fulltrúa neytenda. Það má draga það fram að þegar við erum búin að upplifa fimm ár af þessari ríkisstjórn þá finnst mér hún afleit fyrir neytendur, eiginlega bara alveg ómöguleg, virðulegi forseti. Hverju tækifærinu á fætur öðru er í rauninni glutrað niður með gamaldags nálgunum, gamaldags ákvörðunum, en ég fer aðeins yfir það hér á eftir. Ég vil líka nefna dæmi um það hvernig ríkið sniðgengur útboðsreglur í heilbrigðis- og velferðarþjónustu og er svo dæmt til að greiða milljónir í skaðabætur. Það eitt hvernig þessi ríkisstjórn hefur í fimm ár umgengist heilbrigðiskerfið er náttúrlega kapítuli út af fyrir sig en líka hvernig viðhorf ríkisstjórnarinnar hefur birst þegar kemur að því að nýta samkeppnina, nýta sjálfstætt starfandi aðila - til að ýta undir hvað? Ýta undir betri þjónustu innan heilbrigðis- og velferðargeirans. Þar skortir líka alla vitund um að valfrelsi og samkeppni skipti máli fyrir velferð þegnanna hér á landi. En hvað gerir ríkið? Það sniðgengur útboðsreglur í heilbrigðis- og velferðarþjónustu og er síðan krafið um milljónir í skaðabætur eins og dæmin sanna. Við höfum bara konkret dæmi um þetta. Þá unir ríkið því ekki og fer í staðinn í málaferli við einkaaðila, væntanlega til þess að geta sniðgengið útboðsreglurnar, sniðgengið samkeppni. Vegna þessa sinnuleysis og rangrar forgangsröðunar stjórnvalda fer heilbrigðiskerfið og samfélagið á mis við samkeppnina og þann samfélagslega ávinning sem af henni hlýst. Auðvitað er heldur enginn áhugi hjá stjórnvöldum að ræða vaxtamuninn í fjármálaþjónustu og áhrif gengisbreytinga á íslenskt atvinnulíf og almenning. Reyndar er það svo að mesta fákeppnin er á þeim sviðum. Ef við skoðum EES-samninginn þá er mesta fákeppnin hér á Íslandi og minnsta samkeppnin á þeim sviðum sem EES-samningurinn nær ekki yfir. Ég vil líka draga það fram að Samkeppniseftirlitið hefur ítrekað bent á samkeppnisskortinn í landbúnaði og víðar, sömuleiðis á bankamarkaði. Það sama kom fram í Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið. Þetta breytist ekki nema gerðar séu grundvallarbreytingar. Þessi fákeppnisstaða hér á landi er helsta ástæða þess að hér er dýrasta bankaþjónusta í Evrópu og þessi kostnaður birtist m.a. í rándýrri greiðslumiðlun og háum lántökukostnaði sem landsmenn þekkja allt of vel. Vaxtastigið hér er líka að jafnaði um fimm prósentustigum hærra en í nágrannalöndum okkar. Auðvitað er þetta enn eitt dæmið um kostnaðinn við krónuna. Alþjóðleg fjármála- og tryggingafyrirtæki vilja síður hefja starfsemi á Íslandi vegna krónunnar og þannig eru upptaka stöðugri gjaldmiðils ein skynsamlegasta leiðin til þess að auka samkeppni á þessum sviðum. Þetta er risaþáttur í þeim stríðskostnaði sem íslenska krónan ber, m.a. á sviði banka- og fjármálastarfsemi, kostnaði sem er stór partur af þungum bagga sem heimilin og ekki síst litlu fyrirtækin þurfa að bera hér á landi. Virðulegi forseti. Kostir virkrar samkeppni eru því margir. Hún gagnast öllu samfélaginu í heild og bætir hag almennings. Hún tryggir aukið vöruframboð, aukið valfrelsi og betri þjónustu á meðan neytendum býðst einnig lægra verð. Samkeppni stuðlar að umbótum í rekstri og skapar aukinn hvata fyrir nýsköpun. Ábatinn er augljós og sérstaklega mikilvægur á tímum hárrar verðbólgu fyrir neytendur jafnt sem framleiðendur, en verðbólgan ýtir líka undir frekari samþjöppun og skaðar samkeppnismarkaðinn til lengri tíma litið. Þess vegna er mikilvægt að bæta ekki á vandann með samkeppnishindrunum og öðrum aðgerðum sem grafa undan samkeppni. Þessi ríkisstjórnin hefur hins vegar sýnt að hún er enginn verndari virkrar samkeppni. Miklu frekar finnst mér hún veita fákeppninni skjól miðað við viðhorfið þar, það birtist bara síðast í gær. Af mörgum stórum skrefum sem þarf að taka þá er augljóst að auðveldasta skrefið er að framkvæma samkeppnisúttekt á löggjöf og regluverki eins og er lagt til með þessu þingmáli okkar. Það myndi gagnast frekari umræðu og öllum aðgerðum í þágu neytenda og aukinnar samkeppni hér á landi. Við flutningsmenn teljum framangreint gefa tilefni til að fram fari heildstæð úttekt á áhrifum laga og reglna á virka samkeppni. Við mælum með því að forsætisráðherra verði falin yfirumsjón með slíkri úttekt og að leitað verði samstarfs við Efnahags- og framfarastofnunina, OECD. Úttektina megi vinna í áföngum en henni verði lokið að fullu fyrir 1. júní 2024. Nánari útfærsla yrði í höndum ráðherra. Það er ekki hægt að láta þetta tækifæri hjá líða að standa hér og mæla fyrir þingsályktunartillögu sem snertir samkeppni, þegar við horfum á það hvernig þessi ríkisstjórn hefur hagað sér þegar kemur að samkeppnismálum. Ég hef nefnt það þegar hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra, sem fer með ábyrgð á samkeppnismálum, skipaði starfshóp um það hvernig ætti að endurskoða stofnanaumhverfi samkeppnis- og neytendamála, en þá var enginn fulltrúi af hálfu neytenda skipaður í þann starfshóp. Þetta er lítið dæmi en mikilvægt og stórt þegar upp er staðið um það hvernig viðhorfin eru hjá ríkisstjórninni. Það sama gildir um það þegar við horfum til að mynda á niðurstöðu spretthópsins sem var skipaður af hálfu ríkisstjórnarinnar undir forystu fyrrverandi forseta þingsins, sem er auðvitað mætur maður og flinkur og kann margt fyrir sér. Þau viðhorf sem birtast þar og verða síðan að tillögum ríkisstjórnarinnar - þar er verið að taka upp frumvarp hv. þingmanns Framsóknarflokksins um að veita megi undanþágu til að veita kjötvinnslum og afurðastöðvum heimild til að fara í mikla samvinnu. Það er sem sagt verið að bæta við undanþágum frá samkeppnisreglum. Mér finnst þetta vond leið. Þetta er vond leið, eins og ég hef áður farið yfir fyrr á þessu þingi, því að það hefur sýnt sig að hún er ekki í þágu neytenda. Þessar heimildir eru til staðar í núverandi samkeppnislögum og Samkeppniseftirlitið hefur einmitt beitt þessum heimildum. Það veitti t.d. heimild til að Kjarnafæði og Norðlenska fengju að sameinast að uppfylltum ákveðnum skilyrðum og skilyrðin voru í þágu bænda. Þar var verið að varðveita valfrelsi bænda. Samkeppniseftirlitið stóð mjög skýrt með bændum þegar kom að þeim samruna. Það var uppfyllt núna með þeim ákvæðum sem Samkeppniseftirlitið setti fram og síðan hitt, að það var hægt að sýna fram á að sá samruni var líka í þágu neytenda. Þetta er ósköp einfalt. Það þarf að sýna fram á það ef fyrirtæki sameinast, hvort sem er í landbúnaði eða einhvers staðar annars staðar, að þau vinni í þágu neytenda. Nákvæmlega það sama var gert með þessu klassíska dæmi um að olíufélögin fengu heimild frá Samkeppniseftirlitinu á sínum tíma til að fara í samvinnu varðandi innkaup á olíu af því að þau gátu sýnt fram á að slík samvinna leiddi á endanum til þess að verðið til neytenda varð hagfelldara og umhverfið þeim meira í hag heldur en það var fyrir. Það eru ýmsar leiðir sem hægt er að fara, svo lengi sem menn fara eftir því sem Samkeppniseftirlitið mælir fyrir um og bendir á. Ég verð að segja að mér brá svolítið í gær í umræðunni hér í þinginu þegar einn þingmanna Sjálfstæðisflokksins afgreiddi aðkomu Samkeppniseftirlitsins þegar það skoðaði kaupin á Mílu þannig að það hefði verið hægagangur og það hefði seinkað og á endanum kostað lífeyrissjóðina 6 milljarða af því að verðið lækkaði. Það var líka frétt í gær um að þessi miklu kaup stuðluðu að því að meira yrði að gera á íslenskum hlutabréfamarkaði. Þetta voru mjög skynsamleg kaup. Mér fannst ríkisstjórnin ekki standa sig þegar kom að þjóðaröryggi en það er önnur saga, það er búið að fara yfir það. En svo að við höldum okkur við þetta: Þingmaður Sjálfstæðisflokksins fann að því að Samkeppniseftirlitið hefði farið yfir þessi kaup og komið fram með ákveðnar athugasemdir og ábendingar um hvernig þessi kaup gætu líka orðið neytendum til hagsbóta. Þessir 6 milljarðar eru því ekki eitthvað sem fyrrverandi eigendur Símans misstu af heldur eru þetta miklu frekar 6 milljarðar sem neytendur hefðu ellegar verið snuðaðir um. Mér finnst það alvarlegt þegar forystufólk í Sjálfstæðisflokknum kemur hingað ítrekað með það að markmiði að grafa undan Samkeppniseftirlitinu. Með þessu er ég ekki að segja að ekki eigi að gagnrýna Samkeppniseftirlitið. Ég hef margoft sagt að margt megi betur fara, eins og til að mynda leiðsagnar- og leiðbeiningarhlutverk Samkeppniseftirlitsins, það má hraða málsmeðferð o.s.frv., en við skulum líka hafa í huga að það hafa ekki endilega alltaf fjárframlög alltaf fylgt til eftirlitsins. Samkeppni er lykilatriði fyrir okkur Íslendinga, lykilatriði fyrir neytendur og lykilatriði líka fyrir framleiðendur sem vilja byggja á nýsköpun, sækja fram þannig að við byggjum hér upp samfélag sem verður fjölbreytt og verður ekki samfélag fákeppni heldur samfélag fjölbreytni og samkeppni. Það er okkur öllum í hag. Merkin sem ríkisstjórnin sendir og ríkisstjórnarflokkarnir allir þrír, mér finnast þau ekki góð. Þess vegna þarf að vera vel vakandi og við þurfum að fá yfirsýn yfir það hvernig lög og reglur þjóna neytendum og samkeppni hér á landi. Þess vegna leggjum við flutningsmenn til að við biðjum OECD að fara yfir þetta regluverk 

Frú forseti. Ég ætla að þakka hv. þingmanni fyrir hennar framsögu. Ég get tekið undir margt eða flest sem hv. þingmaður og 1. flutningsmaður þessarar ágætu tillögu sagði hér. Ég átta mig á því hvað flutningsmenn eru að reyna að gera og ég styð markmiðið sem hér er sett. Hins vegar velti ég því fyrir mér hvort flutningsmenn hafi ekki velt því fyrir sér hvort það þyrfti ekki - og þá væri það hlutverk nefndar þegar málið gengur til hv. efnahags- og viðskiptanefndar, ef ég fer rétt með, það gæti verið önnur nefnd en látum það liggja á milli hluta - hvort þessi tillaga sé ekki fullþröng. Í fyrsta lagi hefði ég haldið að það ætti að víkka þetta út og ekki síst beina augum að, eins og hv. þingmaður kom að í framsöguræðu sinni, hinni virku samkeppni á sviði heilbrigðisþjónustu. Þar erum við algerlega samstiga. Hvort það eigi ekki að láta fylgja - það gæti verið einn af áföngum í þessari úttekt sem ég held að sé nauðsynlegt að gera, að horfa sérstaklega til þess hvernig ríkið, eða réttara sagt hið opinbera, vegna þess að það er ekki alltaf ríkið, það geta líka verið sveitarfélögin, hagar sér á samkeppnismarkaði og hvort lög og reglugerðir sem eru í gildi séu með þeim hætti að það auðveldi opinberum aðilum en geri þeim ekki torvelt fyrir, eins og ég held að það ætti að gera, að stunda samkeppni við einkaaðila. Og hvort það væri þá ekki skynsamlegt að reyna að formgera það í vinnu þeirrar nefndar sem fær þessa tillögu. Það væri forvitnilegt áður en við afgreiðum þetta mál, áður en það verður útrætt hér í þessum sal og áður en það gengur til nefndar, að heyra viðhorf hv. þingmanns til þessa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir þessa spurningu og þessa athugasemd. Ég greini það að við erum algerlega á sama máli hvað þetta varðar og ég tek undir það að þetta eigi að fara til efnahags- og viðskiptanefndar þar sem hv. þingmaður situr.

Sat.

- Sat. Þá er sú vegtylla farin.

Þetta týnist alltaf.

- Þetta týnist alltaf. Þetta kemur fyrir okkur. En það sem ég vildi sagt hafa er að þetta er risamál. Það snýr ekki síst að lífsgæðum okkar af því að við erum að tala um um það fjármagn sem verið er að setja í heilbrigðiskerfið. Ég er sannfærð um það og við í Viðreisn erum ítrekað búin að leggja hér fram frumvarp sem tekur einmitt á og ýtir undir samkeppni á sviði heilbrigðisþjónustu. Öll þekkjum við söguna um Klíníkina og fleiri stofnanir, fleiri einkareknar stofnanir sem sumir mega ekki heyra minnst hér í þessum þingsal, en það má hv. þm. Óli Björn Kárason því að við erum á sama máli hvað það varðar. Ég vil taka undir það að nefndin skoði sérstaklega þennan þátt. Mér finnst, og ég verð að segja það þó að ég gagnrýni þá ráðherra í ríkisstjórn sem ég ber mikla virðingu fyrir, sem tengjast m.a. nýsköpun, líka fjármálaráðuneytinu, að ég hefði líka viljað sjá tekið af skarið og ekki síst heilbrigðisráðuneytið, að heilbrigðisráðuneytið hefði stigið inn í það mál sem nú er flutt af hálfu landlæknis sem er beinlínis beint að einkafyrirtæki sem er að reyna að hasla sér völl og hefur fjárfest mjög mikið, og reynt er að sniðganga allar útboðsreglur. Mér finnst það ekki heilbrigt. Þetta er ekki í þágu okkar neytenda, þetta er ekki í þágu heilbrigðiskerfisins og þetta er ekki í þágu valfrelsis eða fjölbreytni. Þess vegna er ég að segja að mér finnst ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir ekki grípa þau tækifæri sem gefast til þess einmitt að ýta undir þá samkeppni sem við hv. þingmaður erum sammála um.

Frú forseti. Ég er sammála þeirri gagnrýni hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur þegar kemur að framgöngu landlæknisembættisins gagnvart Köru Connect, vegna þess að það er það mál sem hv. þingmaður er að vitna til. Ég hef nú tekið til máls opinberlega og gagnrýnt það harðlega og það er rétt sem hv. þingmaður segir, að þetta er ekki til að auka hér skilvirkni og bæta þjónustu heilbrigðiskerfisins. En það er kannski ekki sanngjarnt að ætlast til þess að ráðherra gangi fram með þeim hætti sem hv. þingmaður ætlar sér. Ég tel mig þekkja hæstv. heilbrigðisráðherra betur en svo og veit hvar hjarta hans slær í þeim efnum. En látum það liggja á milli hluta. Það sem ég er líka að velta fyrir mér er að það er frekar óljóst í tillögunni hvernig flutningsmenn vilja að hæstv. forsætisráðherra standi að verki, forsætisráðherra er bara falið að gera þetta en síðan er engin forskrift. Ég sé ekki heldur í greinargerðinni forskrift að því hvernig skynsamlegast sé að standa að verki fyrir utan það að fá sérfræðinga Efnahags- og framfarastofnunarinnar, sem er ágætt. Ég held að við getum lært mikið af því og það skiptir okkur máli og þeir hafa unnið úttektir fyrir okkur áður sem hafa skipt máli og gert okkur - stundum er gests augað glöggt og við eigum ekkert að vera feimin við það. En mér finnst vanta skýrari forskrift að því hvernig flutningsmenn sjá fyrir sér verklagið hjá forsætisráðherra, hvaða sérfræðingar eiga að koma að hér innan lands. Hafa flutningsmenn einhverja skýra hugmyndir um það? Á þetta að vinnast í einhvers konar samvinnu 

Virðulegi forseti. Við höfum fordæmi um ákveðna forskrift, sem er mjög gott framtak þáverandi ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Þórdísar Kolbrúnar Reykfjörð Gylfadóttur, sem ákvað fyrir um tveimur árum síðan að leita til OECD þegar kom að starfsumhverfi, samkeppnisumhverfi innan ferðaþjónustunnar. Það er bara gott dæmi um hvernig hægt er að vinna þetta. Ég hef sérstaklega dregið þetta dæmi fram af því að mér fannst það vera mikilvægt, ekki síst fyrir þessa grundvallaratvinnugrein sem er að byggjast upp. Hvernig getum við lært af grannþjóðum okkar? Hvernig getum við líka lært af öðrum atvinnugreinum sem hafa styrkt sig mjög í sessi og eflt sig hér innan lands? Það er eitt dæmi um verklag sem ég vil benda á. Hagsmunasamtök. Já, að sjálfsögðu verður höfð samvinna og samband við þessi hagsmunasamtök. En ég vil leyfa mér að óska þess, af því að frelsi og svigrúm ráðherra er samkvæmt þessari tillögu svolítið mikið, að það verði samt þessi armslengd. Af því að við sjáum hagsmunasamtök - við sjáum bara nýstofnuð hagsmunasamtök í landbúnaði sem hafa það að markmiði að viðhalda öllum undanþágum frá samkeppnisreglum taka sérstaklega undir þær tillögur sem ég hef gagnrýnt mjög harkalega hér, þ.e. að fjölga undanþágum frá hinum almennu samkeppnisreglum, þannig að fólk þarf að hafa fyrirvara á því hvernig slíkt samráð er. Sjálfstæði þeirra sem fara yfir þetta og gera svona úttekt verður að vera algert. Ég óska þess kannski fyrst og síðast að haft verði samráð við efnahags- og viðskiptanefnd þingsins um það hvernig á að vinna að svona tillögu. Ég held að þetta sé góður grunnur til þess alla vega að byrja að dýpka umræðuna um það hversu mikilvæg samkeppnin er fyrir samfélagið, samkeppni sem við hv. þingmaður erum sammála um að sé mikils virði fyrir okkur öll.

Frú forseti. Ég flyt hér í dag þingsályktunartillögu um markvissa öflun gagna um líðan, velferð og efnahag eldra fólks. Flutningsmenn þessarar tillögu eru ásamt mér hv. þingmenn Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Tómas A. Tómasson og Oddný G. Harðardóttir. Frú forseti. Fyrir okkur sem samfélag er mikilvægt að huga að, með sem allra besta móti, eldri þegnum þessa lands en svo að hægt sé að gera það með markvissum og skilvirkum hætti er nauðsynlegt að hafa við höndina markvissar og tímanlegar upplýsingar um líðan og velferð eldra fólks á hverjum tíma fyrir sig. Eldra fólk er ólíkur hópur með ólíkar þarfir og það sem hentar einum þarf ekkert endilega að henta öðrum. Til þess að geta verið betur í stakk búin til að þjónusta þennan sístækkandi hóp eldra fólks þurfum við að huga að því að framsetning upplýsinga sé samræmd því að aðeins þannig getum við náð fram heildarmynd af stöðu eldra fólks á hverjum tíma fyrir sig. Þegar við höfum aðgang að slíkum gagnabanka geta stjórnvöld beint sjónum sínum að þeim verkefnum sem brýnast liggja við og forgangsraðað þá í rétta átt. Því legg ég fram svohljóðandi tillögu: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að útbúa mælaborð með það að markmiði að halda utan um og safna tölfræðilegum upplýsingum um líðan, velferð og efnahag eldra fólks og ná þannig fram heildarmynd af almennri stöðu aldraðra í samfélaginu svo hægt sé að forgangsraða verkefnum sem brýnt er að takast á við.“ Í dag liggja ekki fyrir þessar markvissu, samræmdu og tímanlegu upplýsingar um líðan, stöðu og velferð eldra fólks. Önnur lönd hafa sum hver sett upp rafræn mælaborð eða gagnvirkar heimasíður sem birta tölfræði um ýmsa þætti er varða eldra fólk, velferð þess og líðan. Meðal þess sem slíkar upplýsingaveitur varpa ljósi á eru fjöldatölur, kynjahlutfall í hverjum aldurshóp, hve margir búa einir eða með öðrum, hvort þeir búi í eigin húsnæði eða leiguhúsnæði, fjöldi og aldur þeirra sem leita t.d. á bráðamóttöku, fjöldi þeirra sem fær tiltekna aðstoð eða þjónustu hjá sveitarfélagi eða ríki og svo má áfram telja. Við þurfum að geta mælt aðstæður eldra fólks og við þurfum að nýta mælingar til að marka stefnuna til framtíðar, vinna að aðgerðaáætlun og úthluta fjármagni. Þá skiptir einnig verulegu máli að geta fylgst með hvort þær aðgerðir sem ráðist er í beri tilætlaðan árangur. Með öðrum orðum, við verðum að geta mælt til að geta bætt. Sem liður í því að endurskoða félagslega umgjörð barna á Íslandi þróaði Kópavogsbær mælaborð í samstarfi við UNICEF og félagsmálaráðuneytið í tengslum við innleiðingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og verður verkefnið Barnvænt sveitarfélag. Markmiðið með mælaborðinu var að halda utan um helstu tölfræðilegu gögnin er varpa ljósi á líðan, velferð og réttindi barna á Íslandi. Mælaborðið hefur hlotið mikið lof og sýnt að það varpar ljósi á stöðu barna á Íslandi. Flutningsmenn telja að horfa megi til þessa mælaborðs og útbúa sérstakt mælaborð sem hefur það að markmiði að kortleggja líðan, stöðu og velferð eldra fólks. Með mælaborði sem þessu má svo greina líðan og velferð eldra fólks og ná fram heildarmynd af almennri stöðu þess í samfélaginu með það að markmiði að beina sjónum stjórnvalda að þeim verkefnum sem brýnt er að takast á við á hverjum tíma fyrir sig og forgangsraða hverju sinni. Með nýju rafrænu mælaborði um líðan og velferð mætti gera ráð fyrir að almenningur, notendur og stjórnvöld hefðu betra aðgengi að raunupplýsingum um það sem er að gerast og hvað kallar á rétta úrlausn samfélagsins á hverjum tíma. Þá samdi félags- og barnamálaráðuneytið í lok árs 2020 við Akureyrarbæ um þróunarverkefni við að undirbúa og kortleggja uppsetningu á mælaborði á líðan og velferð eldra fólks með hliðsjón einmitt af mælaborði barna. Það er afar mikilvægt að taka þetta verkefni áfram og upp á næsta stig. Svo að stjórnvöld á Íslandi geti sett sér áætlun um þjónustu við eldra fólk þurfum við að kanna stöðu þess með skilmerkilegum hætti og til að hægt sé að bregðast réttilega við þarf að byggja á upplýsingum og staðreyndum um stöðu, líðan og velferð eldra fólks svo að ákvarðanir á hverjum tíma skili sér á endanum í eflingu lífsgæða eldra fólks. Þá er það staðreynd að breytingar á aldurssamsetningu þjóðarinnar er ein af stóru áskorunum íslensks samfélags sem og annarra samfélaga. Fjöldi eldra fólks eykst og hlutfall eldra fólks af heildarmannfjölda fer ört hækkandi á næstu árum og áratugum. Samfélagið þarf að vera tilbúið til að takast á við sístækkandi hóp eldra fólks með það að markmiði að koma til móts við þarfir þess. Þessi tillaga sem ég mæli fyrir hér í dag er í samræmi við stjórnarsáttmála Framsóknar, Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna en í honum kemur m.a. fram að vinna eigi að, með leyfi forseta: „…aðgerðaáætlun til fimm ára í samstarfi við sveitarfélög, samtök eldri borgara og þjónustuaðila, jafnt opinberra og sjálfstætt starfandi. Skipuð verði verkefnisstjórn í breiðu samráði til að vinna að þessum markmiðum og fylgja eftir þeirri vinnu sem unnin hefur verið, m.a. með drögum að frumvörpum og þingsályktun. Einstaklingurinn á að vera hjartað í kerfinu og hafa aðgang að samþættri þjónustu, heimahjúkrun og stuðningsþjónustu.“ Mælaborð um líðan, velferð og efnahag eldra fólks styður við þessar hugmyndir. Frú forseti. Ég vona innilega, þar sem þetta mál er snemma komið inn á þing, að hv. velferðarnefnd taki málið föstum tökum. Við þurfum að gera betur við eldra fólk þessa lands því að það á það svo sannarlega skilið.

Frú forseti. Hér er lagt fram í 17. sinn frumvarp til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Nú er sem aldrei fyrr mikilvægt að Ísland hafi frumkvæði að afvopnun og friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum innan lögsögu sinnar, til himins og hafs, og bindi þar með í lög yfirlýstan vilja íslenskra stjórnvalda um að Ísland eigi engan þátt í þróun, geymslu eða flutningi kjarnorkuvopna og stuðli þannig að friðvænlegri heimi. Ekki hefur verið meiri hætta á kjarnorkustyrjöld í 60 ár eða frá því að Kúbudeilan stóð sem hæst, en sérfræðingar telja að ógnin sé meiri í dag en hún var þá. Málið hefur því aldrei verið mikilvægara. Morguninn 24. febrúar á þessu ári hófu Rússar allsherjarinnrás í Úkraínu. Þar er eitt af þremur stóru kjarnorkuveldunum búið að ráðast inn í fullvalda ríki og telst innrásin sjálf ekki bara ólögleg heldur eru einstakar hernaðaraðgerðir brot á reglum mannúðarréttar, þ.e. Genfarsáttmálanum, og mannréttindareglum. Aukinn hernaður og vígvæðing þrýstir á sífellda þróun í gerð hergagna um heim allan. Þjóðir heims eru víða að auka við kjarnorkubirgðar sínar frekar en að eyða þeim og á þetta við jafnt í viðkvæmum heimshlutum sem og í Vesturheimi. Kjarnorkuveldin, Bandaríkin og Rússland, eiga hvort um sig meira af kjarnorkuvopnum en heimsbyggðin til samans í trássi við alþjóðlegar skuldbindingar um að dreifa ekki kjarnavopnum og almenna afvopnun þeirra. Flest ríki heims viðurkenna hættuna sem stafar af gereyðingarvopnum og hafna hinni öldnu kenningu um gagnkvæmt ógnarjafnvægi. Nú hafa atburðirnir í Evrópu sýnt okkur svo ekki verður um villst hversu hratt hernaðarbrölt getur þróast með skelfilegum afleiðingum. Núningur milli heimsvelda sem búa yfir kjarnorkuvopnum setja alla hluti í nýtt samhengi og knýr enn frekar á Ísland sem herlausa og friðelskandi þjóð að stíga fast til jarðar og með afgerandi hætti. Góð leið og táknræn væri að Ísland riði á vaðið og festi í lög að Ísland yrði svæði þar sem bannað er að koma fyrir, staðsetja eða geyma, flytja um eða meðhöndla kjarnorkuvopn á nokkurn annan hátt. Nú þarf að fara norður fyrir miðbaug til að finna land sem ekki hefur skrifað undir samning um friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum. Alls eru fimm fjölþjóðlegir sáttmálar um bann við kjarnorku og er suðurhvel jarðarinnar meira og minna friðlýst. Ekki hefur náðst að friðlýsa Norðurlönd fyrir kjarnavopnum en í ljósi þeirrar stöðu og áferðar sem þau hafa í alþjóðasamfélaginu, og ekki síst með tilliti til breyttra aðstæðna vegna stríðsins í Úkraínu og áhrifa þess á stöðu norðurslóða, færi vel á því að Ísland riði á vaðið. Kjarnorkuveldin hafa um langt skeið litið hýru auga til norðurs með augastað á flutningsleiðum um norðurskautið. Það er því mikið unnið með friðlýsingu og frumkvæði Íslands að afvopnun og friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum, bæði fyrir land og þjóð en ekki síst fyrir norðurslóðir. Fjöldi stórborga og sveitarfélaga um allan heim eru friðlýst fyrir umferð kjarnavopna. Íslensk sveitarfélög hafa flest öll sent frá sér yfirlýsingu þess efnis að friða verði landið frá kjarnorkuvopnum og umferð þeirra. Einungis eru það Reykjanesbær, Skútustaðahreppur og Grímsnes- og Grafningshreppur sem hafa ekki friðlýst fyrir kjarnavopnum. Ekkert er því til fyrirstöðu að vilji sveitarfélaganna um friðlýsingu verði lögfestur fyrir landið allt. Sú gagnrýni hefur komið fram í umræðum um friðlýsingu Íslands gegn kjarnavopnum að frumvarpið gangi gegn hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Því er vert að taka fram að alþjóðlegar skuldbindingar Íslands sem snúa að hafrétti tryggja skipum í neyð aðstoð innan lögsögu Íslands. Þetta er áréttað í 10. gr. frumvarpsins en greinin fjallar um undanþágur vegna alþjóðlegs réttar og því heimild til að liðsinna skipum í neyð. Frú forseti. Mig langar að lokum að fagna þeirri umræðu sem hér fór fram fyrr í dag og þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýr og afdráttarlaus svör við fyrirspurn hv. þm. Jakobs Frímanns Magnússonar. Þar kom fram í máli hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Ísland er friðlýst fyrir kjarnavopnum. Það segir skýrt í okkar þjóðaröryggisstefnu. Það er algjörlega upplýst afstaða og upplýst skilyrði sem okkar vina- og bandalagsþjóðir vita um og eru upplýstar um og fara ekki gegn.“ Í ljósi þessarar skýru svara ráðherra er okkur í lófa lagið að koma þessu mikilvæga máli í höfn og lögfesta loks friðlýsinguna. Ísland er herlaus þjóð sem hefur byggt utanríkisstefnu sína á friði og mannúð og þar höfum við í VG staðið í stafni. Ég tel að þetta mál hér er mælt fyrir í 17. sinn sé einkar farsælt fyrir friðarmál á norðurslóðum, fyrir Ísland og ekki síður fyrir frið í heiminum. Að lokum legg ég til að málið gangi til hv. utanríkismálanefndar og þakka fyrir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir framsöguna með þessu máli um friðlýsingu Íslands og íslenskrar landhelgi fyrir kjarnorkuvopnum, sem ég er meðflutningsmaður á og held ég hafi raunar verið síðan ég settist á þing. Mig langar að byrja á að taka undir lokaorð hv. þingmanns um að núna ættum við bara að klára þetta mál og festa það í lög, enda kom það skýrt og greinilega fram í máli hæstv. utanríkisráðherra í dag að í raun sé búið að gera þetta með samþykkt þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. En ég tel engu að síður að það eigi að búa um þetta enn betur, líkt og gert er hér með þessu lagafrumvarpi. Það er áhugavert að það sé verið að mæla fyrir þessu máli akkúrat í dag en það vill svo til að í dag eru 60 ár frá því að þriðju heimsstyrjöldinni var mögulega afstýrt þegar einn maður neitaði að hlýða fyrirskipun og skjóta kjarnorkusprengju. Það gerðist í Kúbudeilunni og hér var um rússneskan hermann að ræða. Þetta gerðist talsvert langt frá okkur og í öðru hafi en setur þessi mál engu að síður í ákveðið alheimslegt samhengi vegna þess að kafbáti var fyrirskipað að skjóta kjarnorkusprengju á Bandaríkin. Það skiptir máli í hinu alþjóðlega samhengi að friðlýsa Ísland og íslenska lögsögu fyrir kjarnorkuvopnum því að við vitum það og þekkjum að kafbátaumferð í kringum landið er þó nokkur og hefur raunar verið um margra áratuga skeið. Það er áhugavert að lesa skrif og greiningar Alberts Jónssonar, varnarmálasérfræðings, sem ég hef í gegnum tíðina alls ekki alltaf verið sammála. En núna upp á síðkastið hefur hann verið að fjalla um stöðu Íslands í hinu alþjóðlega samhengi, ekki síst í kjölfar þess að Rússar réðust inn í Úkraínu, og bendir á að hafið hér í kringum Ísland og á norðurslóðum sé hernaðarlega mikilvægt, bæði í hernaðarstefnu Rússa en ekki síður Bandaríkjamanna. Með aukinni umferð hernaðarlegra farartækja á norðurslóðum og þar með í hafinu í kringum Ísland þá skiptir þetta frumvarp máli. Einhverjir kynnu kannski að spyrja hvort þetta væri ekki orðið úrelt eða gamaldags. Nei, akkúrat ekki. Þetta er einmitt mál sem skiptir máli hér og nú í stöðu alþjóðamála dagsins í dag. Það skiptir máli að binda það alveg kirfilega í lög að lögsaga Íslands og Ísland séu friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum og því ætla ég að binda vonir við að þetta mál fái góða umfjöllun í hv. utanríkismálanefnd. Ég held að það væri mjög gagnlegt að fá til að mynda hæstv. utanríkisráðherra á fund nefndarinnar þar sem hún hefur áréttað að þetta sé partur í okkar þjóðaröryggisstefnu og við klárum þetta mál núna. Það er svo sannarlega brýnt, miðað við þá auknu hernaðarógn og auknu hernaðarlegu uppbyggingu og raunar þá auknu áherslu á þróun og endurnýjun kjarnorkuvopna og kjarnorkuvopnabúra landanna í kringum okkur. Ég nefni bara Rússland, Bandaríkin og Bretland sem eru náttúrlega í raun umhverfis okkur. Ég vona að nú verði þetta mál klárað og lögfest og að Ísland og lögsaga þess verði friðlýst með lögum gegn kjarnorkuvopnum.