Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Nd. og er mjög einfalt að efni og þarf því ekki langra skýringa við. Frv. fer fram á það, að bótagreiðslur almannatrygginganna verði hækkaðar um 15% frá 1. júlí s.l. Bæturnar eru samkv, þeim lögum, sem upp eru talin í 1. gr. frv., en þá koma vitaskuld ekki bætur eða hækkun á bótum til greina á síðustu lögákvörðuðum hækkunum bótanna, vegna þess að þær ganga ekki í gildi fyrr en 1. janúar næstkomandi, og koma þess vegna hækkanir á þær ekki til greina hér, fyrr en lögin koma til framkvæmda. En allar aðrar bætur er gert ráð fyrir að hækki frá 1. júlí síðastliðnum. Sú hefur verið venjan að undanförnu, að bætur almannatrygginganna hafa verið hækkaðar svipað því, sem almennar hækkanir hafa orðið á launagreiðslum í landinu, en á yfirstandandi ári hafa þessar hækkanir verið fyrst 5% í janúarmánuði s.l. og síðan 7½% í júnímánuði s.l., eða samtals um 12.875% frá 23. júní. Þessar hækkanir á undanförnum árum hafa einnig verið miðaðar við þær hækkanir, sem orðið hafa á launum opinberra starfsmanna, sem hafa verið svipaðar og þær almennu kauphækkanir, sem orðið hafa í landinu, en s.l. ár var gerð mjög mikil breyting á launum opinberra starfsmanna, eins og kunnugt er, sem var til samræmingar og innbyrðis leiðréttingar á milli flokka, sem ekki koma hinni almennu hækkun launa í landinu beinlínis við. Það var þess vegna ekki um aðra viðmiðun að ræða í þessu tilfelli heldur en þá almennu launahækkun, sem orðið hefur í landinu og ég nú hef lýst. Undanteknar þessum hækkunum eru þó fjölskyldubæturnar, því að í athugun er nú hjá ríkisstj. að breyta bæði útsvars- og skattalögum nokkuð, þar sem persónufrádrættir geta breytzt eitthvað verulega frá því, sem nú er, en fjölskyldubæturnar verka svipað og persónufrádrættir bæði útsvars- og skattalaga, og er því ekki rétt að taka þessar fjölskyldubætur til meðferðar fyrr en þá í sambandi við þær breytingar, sem á útsvars- og skattalögunum verða. Það má segja náttúrlega, að æskilegt hefði verið að geta hækkað bætur gamla fólksins eitthvað meira en þetta, en útgjöldin við þetta eru samt allveruleg eins og frv. er. Á fskj., sem prentað er með frv., sést greinilega, hver útgjöldin af þessu verða, sem eru allmikil, þau eru reiknuð á fskj. fyrir hálft annað ár, eða tímabilið frá 1. júlí 1963 til 31. des. 1964, og eru hækkanirnar þessar, að ellilífeyririnn hækkar um 58.8 millj., örorkulífeyrir og örorkustyrkur um 15½ millj., aðrar bætur um 14.7 millj., tillag til varasjóðs er 1.8 millj., eða samtals 90.8 millj. Af þessum útgjöldum koma á ríkissjóðinn 32.7 millj., hinir tryggðu greiða 29.1, sveitarsjóðirnir greiða 1.6.3 og atvinnurekendur 12.7. Auk þessara lífeyrisgreiðslna er einnig gert ráð fyrir, að slysabætur hækki um sama hundraðshluta og dagpeningar sjúkratrygginganna sömuleiðis. Þessi hækkun slysatrygginganna verður um 3½ millj., sem ekki snertir ríkissjóðinn neitt, heldur kemur einungis á atvinnurekendur, og dagpeningur sjúkratrygginganna eru taldir með þessari sömu hækkun að muni hækka í allt um 2.3 millj., þar af fellur 1 millj. á ríkissjóðinn, 0.9 millj. á þá tryggðu og 0.4 millj. á sveitarsjóðina. Heildarútgjöld ríkisins vegna hækkana verða þess vegna 33.7 millj. kr. Ég hef raunar ekki neinu við þetta að bæta. Mér er ljóst, að það hefur komið fram hér á Alþ. frv. um allverulega miklu meiri hækkun en hér er gert ráð fyrir, en að athuguðu máli treysti ríkisstj. sér ekki til að leggja til, að hækkanirnar yrðu nema þessar, sem er í fullu samræmi við það, sem áður hefur verið gert í þessu efni. Þess er líka að geta, að hækkanir á bótagreiðslunum á undanförnum árum hafa orðið mjög verulegar og í sumum tilfellum a. m. k. allmiklu hærri en hinar almennu launagreiðslur hafa orðið. Það hefði verið æskilegt að geta lagt þetta frv. fram fyrr, en ástæðan fyrir því, að svo var ekki gert, var sú, að það var beðið eftir því, hvort ekki mundu verða frekari almennar launahækkanir en þegar voru orðnar, og var þá hugsunin að taka tillit til þeirra einnig. Nú hefur ekki orðið neitt samkomulag, a.m.k. enn, um hækkanir á hinum almennu launagreiðslum í landinu, og var því ekki unnt að bíða eftir því, að vitað væri, hverjar þær mundu verða. En hins vegar er gert ráð fyrir því, að ef til almennra hækkana umfram þetta komi á næstunni, þá verði þessi ákvæði endurskoðuð og hækkun bóta þá aukin miðað við þær launahækkanir, sem þá koma til greina. Það er af hálfu Tryggingastofnunar ríkisins gert ráð fyrir því, að til þess að þetta geti komið til framkvæmda fyrir áramótin eða fyrir jólin, þá þurfi málið helzt að vera afgreitt hér á Alþ. fyrir 6. þ. m., eða á morgun, ef mögulegt er. Að vísu hefur Tryggingastofnuninni verið falið að undirbúa málið eftir þeim línum, sem hér hafa verið lagðar, en greiðsla bótanna krefst talsvert mikils undirbúnings hjá Tryggingastofnuninni, og er því nauðsynlegt, að málinu verði hraðað eins og frekast er mögulegt: Ég vildi því leyfa mér að beina því til þeirrar hv. nefndar, sem málið fær til meðferðar, að leitazt verði við að afgreiða það sem allra fyrst, svo að ekki verði töf á greiðslu bótanna, og vildi ég mega vænta þess, að hæstv. forseti aðstoðaði einnig við afgreiðslu máls þessa. Ég vildi svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, lögðum við fulltrúar Alþb. í þessari hv. deild fram frv. snemma á þinginu svipaðs efnis og það, sem hér liggur fyrir. Munurinn er sá, að við leggjum til, að bætur almannatrygginga verði hækkaður um 40%, en í þessu stjfrv. er lagt til, að þær hækki einungis um 15%. Enn fremur leggjum við til í okkar frv., að bætur almannatrygginga verði eftirleiðis verðtryggðar, tryggðar þannig, að þær breytist í samræmi við vísitölu framfærslukostnaðar. Þetta ákvæði er ekki að finna í frv., sem hér liggur fyrir. Þegar hæstv. ríkisstj, hóf feril sinn snemma á árinu 1960, þá var gerð gagngerð breyting á lögunum um almannatryggingar. Þá voru bætur hækkaðar verulega, enda voru bætur almannatrygginga orðnar mjög ófullnægjandi. Á því tímabili höfðu tvær ríkisstjórnir, sem á undan voru við völd, skipað nefndir til þess að gera till. um úrbætur í þessu efni. Bætur almannatrygginga voru þá ekki orðnar annað eða miklu meira en nafnið tómt og því full þörf á, að bætur yrðu hækkaðar. Það skeði í samræmi við till. þessara nefnda, sem skipaðar voru til athugunar og endurskoðunar á tryggingalöggjöfinni 1958 og 1959. Þetta skeði snemma árs 1960, og þá voru tryggingabætur hækkaðar mjög verulega. Ef tekið er með það, sem síðan hefur bætzt við í hækkunum, þá má reikna, að frá 1960, snemma árs, hafi bætur almannatrygginga hækkað þetta frá 60 og upp í 80%. Þrátt fyrir það er nú öll þessi kjarabót bótaþega almannatrygginga þegar runnin út í sandinn, svo ör og svo mikil hefur dýrtíðin orðið á þessum 4 árum. Allar lífsnauðsynjar almennings hafa þegar hækkað sem svarar þeirri hækkun, sem orðið hefur á bótum almannatrygginga síðan 1959. Matvara og aðrar lífsnauðsynjar hafa hækkað þegar um 80% eða meira. M. ö. o.: við stöndum í dag í sömu aumu sporunum og við gerðum að okkar eigin áliti 1958 og 1959 hvað kjör bótaþega almannatrygginga snertir. En þá var viðurkennt af öllum flokkum, að kjörin væru orðin svo bág, að ekki yrði við unað lengur. Við teljum rétt að benda á þetta, benda á það, sem rétt er, að þar var gert myndarlegt átak hvað bótaþegana snertir hér á Alþ. 1960, en það er nú því miður allt runnið út í sand dýrtíðar og verðbólgu. Ég skal taka það fram, að þó að myndarlegt átak hafi verið gert í þessu efni árið 1960, þá var ekki um neitt einstakt afrek að ræða, t.d. náðu bætur ekki eftir þessa hækkun því, sem gengur og gerist annars staðar á Norðurlöndum um bætur almannatrygginga. En við vorum komnir mjög mikið aftur úr, bæði miðað við kjör bótaþeganna hér fyrr á árunum og einnig miðað við kjör bótaþega annars staðar á Norðurlöndum, komnir svo langt aftur úr árið 1959, að við það varð ekki unað lengur, og í dag stöndum við mjög í sömu sporum: Nú hefur dýrtíðin magnazt mjög mikið í haust og í vetur, og hún á eftir að aukast mikið enn, og kemur það m.a. fram í orðsendingu frá hæstv. ríkisstj. nú nýlega. Það skref, sem hæstv. ríkisstj. vill stíga nú með þessu frv., er allt of stutt. 15% hækkun er allt of lítil hækkun, eins og kjör bótaþeganna eru í dag. Þess vegna leggjum við fulltrúar Alþb. á það mikla áherzlu, að hér verði betur gert, að hækkunin verði höfð meiri en 15%. Ég skal minna á, að síðan 1960 hefur tvívegis verið gerð hækkun á bótum almannatrygginga, það var á árunum 1961 og 1962 í fyrra skiptið nam þessi hækkun tæpum 14% og gilti frá 1. júlí 1961, og í síðara skiptið nam hækkunin aðeins 7% og gilti frá 1. júní 1962. En það er vert að gera sér grein fyrir einu atriði í sambandi við þessar hækkanir 1961 og 1962. 1961 hækkuðu allar bætur almannatrygginga um 13.8%. Ári síðar hækkuðu bætur almannatrygginga um 7%, en ekki nema nokkur hluti þeirra, aðeins örfáar tegundir bóta. Það var ellilífeyrir og örorkulífeyrir. Allar aðrar bætur almannatrygginganna voru látnar standa í stað og hækkuðu ekki. Á árinu 1963, þegar nýju lögin um almannatryggingar voru samþykkt, var ráðgerð hækkun bóta frá 1. jan. 1964, en eins og 1962 aðeins nokkur hluti bótanna, nokkrar tegundir bótanna, aðrar voru skildar eftir eða eiga að skiljast eftir. Aðferð hæstv. ríkisstj. í þessu efni er sú í apríl 1963 og í júní eða maí 1962 að hækka aðeins hluta bóta í hvort skipti, þannig að bætur hækka raunverulega ekki nema í annað hvort skipti, sem launahækkun hefur farið fram síðustu árin. Þetta virðist ekki vera drengileg aðferð hjá hæstv. ríkisstj., að hafa þannig af bótaþegum kjarabætur, sem þeir eiga a.m.k. siðferðilegan rétt á í samræmi við almenna launahækkun í landinu. Þeir fá launahækkunina í annað hvort skipti. Árið 1962 hækkaði sem sagt ellilífeyrir og örorkulífeyrir um 7%. Frá 1. jan. 1964 eiga þessar bætur ekki að hækka um einn eyri. Hins vegar eiga þær bótategundir, sem ekkert hækkuðu 1982, allra náðarsamlegast að fá að hækka frá 1. jan. 1964. Ég veit ekki, hvort ber að líta á þessa aðferð hæstv. ríkisstj. sem eins konar herbragð í fjárhagslegum efnum. En ég verð að segja, að mér finnst herbragðið ekki fallegt, allra sízt þegar því er beitt gegn þeim, sem bágast eiga í landinu. Ef við miðum hækkanir, sem orðið hafa á bótum almannatrygginga 1961 og 1962, við dýrtíðina á sama tíma, þá hefur dýrtíðin vaxið á þessu tímabili a.m.k. um 30–40%, en bæturnar einungis um 15% á þessu tímabili. Og áfram heldur dýrtíðin að vaxa, eins og öllum kemur saman um að útlit er fyrir. Ég held þannig, að öll rök hnígi að því, að 15% hækkun nú sé mjög ónóg hækkun og mjög ranglát ráðstöfun af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Nú má um það deila, hvað bætur almannatrygginga eigi að vera háar, þannig að viðunandi þyki eða sæmandi, en vissa viðmiðun má þó hafa. Ég veit til, að í Danmörku og Svíþjóð þykir ekki hæfilegt, að ellilífeyrir og örorkulífeyrir sé lægri en svo, að samsvari 1/3 hluta almennra verkamannalauna. Ef við ættum að heimfæra þá reglu hér og miða við lífvænleg verkamannslaun á Íslandi í dag, þá ætti ellilífeyrir nú að vera 2700 kr. á mánuði, en ekki 1520, eins og hann er. Hann ætti að vera 2700 kr. á mánuði, en ekki 1748 kr., eins og hæstv. ríkisstj. ætlast til að hann verði, þegar 15% hækkunin verður samþykkt. Ef okkar till. um 40% hækkun yrði samþykkt, þá mundi ellilífeyrir og fullur örorkulífeyrir nema 2128 kr., og sem sagt vera eftir sem áður allmiklu lægri en sómasamlegt er talið í löndum eins og Danmörku og Svíþjóð. Við erum þess vegna mjög aftur úr um upphæð bóta almannatrygginga hér á Íslandi, og við þurfum ekki að óttast það, að við förum út í eitthvert óhóf, þótt veruleg hækkun sé á þeim gerð. Hvernig stendur á, að hæstv. ríkisstj, hefur bundið sig við þessa tölu, 15% hækkun á bótum? Það hefur þó verið regla hennar, síðan hún varð til, að miða við starfslaun opinberra starfsmanna. Það gerði hæstv. ríkisstj. árið 1961 og árið 1962, og var það tekið fram í grg. þá fyrir hækkun bátanna, að hér væri miðað við þá hækkun, sem orðið hefði á launum opinberra starfsmanna. Hvers vegna heldur ekki hæstv. ríkisstj. sér að þessu sinni við sömu reglu? Ríkisstarfsmenn hafa á þessu ári fengið launahækkun, og hvers vegna er prósentan sem bótaþegum er nú ætluð, ekki miðuð við þá hækkun? Ég er hræddur um, að sú sanna skýring á því sé, að hækkunin hafi þótt of há, til þess að hægt væri að heimfæra hana upp á bótaþegana. Eins og kunnugt er, hækkuðu laun ríkisstarfsmanna á þessu ári um frá 20 og upp í 90%, eða að meðaltali um 45%, að því er talið er. Ef hæstv. ríkisstj. hefði verið sjálfri sér samkvæm og miðað hækkun bóta almannatrygginga við hækkun launa opinberra starfsmanna, átti sú hækkun nú að vera einhvers staðar á milli 20% og 90%, en ekki 15%. 45% hækkun hefði verið í fullu samræmi við hækkun launa opinberra starfsmanna. En hæstv. ríkisstj. þótti ekki rétt að miða við hækkun launa opinberra starfsmanna að þessu sinni, heldur miðar hún við aðra launahækkun, sem hefur orðið á árinu, hækkun almennra verkamannalauna. Það fannst hæstv. ríkisstj. hagfelldara að þessu sinni. Áreiðanlega hefur henni ekki fundizt það sanngjarnara, en henni þótti það hagfelldara. Þetta tvennt, sem ég hef bent á í atferli hæstv. ríkisstj. gagnvart bótaþegum almannatrygginga, í fyrsta lagi að hækka bætur bótaþega aðeins í annað hvort skipti, sem almenn kauphækkun verður í landinu, og í öðru lagi þetta, að miða við launahækkun, eins og hún verður lægst á hverjum tíma, það er atferli, sem ég verð að víta. Hæstv. félmrh. gerði tilraun til að gera grein fyrir ástæðunni fyrir því, að ekki var að þessu sinni miðað við launahækkun opinberra starfsmanna. Skýring hans virtist mér frekar óljós, og einkum fannst mér hún lítt sannfærandi, enda kom það fram síðar í ræðu hæstv. ráðh., að skýringin er önnur, skýringin er, eins og ég gat um áðan, fjárhagslegs eðlis. Hækkun bóta almannatrygginga um 40% nú vex hæstv. ríkisstj, í augum af fjárhagslegum ástæðum. Henni ofbýður að ætla þær háu upphæðir til bótaþeganna að þessu sinni. Þetta er skýringin. Hún er að spara með þessu. Hún er að spara með því að klípa af hækkun til bótaþeganna, þeirri hækkun, sem þeir raunverulega eiga kröfu á. Þetta er sjónarmið, sem ég get ekki tekið gilt. Hér hafa verið góðir tímar undanfarin ár, mikil árgæzka, mikil aflabrögð, góður markaður fyrir íslenzkar vörur erlendis. Hér eiga allir að geta haft nóg að bíta og brenna, og það er engin þörf á að níðast á nokkurri stétt manna, og allra sízt er ástæða til að níðast á gamalmennum, öryrkjum og einstæðingum. Ég kann ekki að nefna þá upphæð, sem það mundi kosta að hækka bætur nú um 40%, en það mætti nefna mér hundrað millj., 200 millj., án þess að mér blöskri. Ég teldi því fé þvert á móti mjög vel varið. En það er líklega sama, ef að vanda lætur, hvort eytt er fáum orðum eða mörgum hér í ræðustól. Hæstv. ríkisstj. situr áreiðanlega við sinn keip að hafa af bótaþegum nú eins og stundum áður í seinni tíð, en ég kalla það að hafa af bótaþegum að veita þeim ekki meiri hækkun nú en 15% . Mig langar, áður en ég lýk máli mínu, aðeins að minnast á annað atriði, sem ekki snertir þetta stjórnarfrv. beint, en snertir það frv., sem við fulltrúar Alþb. hér í hv. d. lögðum fram í haust, þ.e.a.s. spurninguna um verðtryggingu bóta almannatrygginga. Við höfum hvað eftir annað á undanförnum þingum lagt það til hér, að bætur almannatrygginga yrðu verðtryggðar, yrðu vísitölutryggðar. Það hefur ævinlega fengið neikvæðar undirtektir. Hæstv. ríkisstj. og hennar lið hafa virzt hafa ofnæmi fyrir öllu, sem heitir verðtrygging eða vísitölutrygging, hin síðari ár. Ég hef hvað eftir annað bent á, að verðtrygging bóta almannatrygginga er allt annar hlutur en verðtrygging kaupgjalds. En hvorki hv. stjórnarliðar né heldur hv. framsóknarmenn hafa viljað fallast á þessi sjónarmið. Ég tel það mjög mikilsvert fyrir bótaþegana að fá slíka verðtryggingu, og ég tel það líka hagræði fyrir hið háa Alþingi og fyrir hæstv. ríkisstj. að fá slíka verðtryggingu, þannig að ekki þurfi æ ofan í æ að vera að koma með lagabreytingu til hækkunar bótanna. En nú langar mig til þess að beina því til hæstv. félmrh., hvort hæstv. ríkisstj. muni nokkuð hafa breytt um afstöðu til þessa máls í seinni tíð. Ég las það í stjórnarblaði nýlega, í fyrradag eða svo, að ríkisstj. hefði lýst því yfir, að hún væri reiðubúin til viðræðna um breytingar á þeim lagaákvæðum, er banna verðtryggingu kaupgjalds, og telur hugsanlegt að taka upp takmarkaða verðtryggingu. Þetta þóttu mér góðar fréttir í því góða blaði. Það er gott, hvort sem það er ríkisstj. eða aðrir, þegar menn læra af reynslunni. Nú vildi ég mega spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort hæstv, ríkisstj., fyrst hún er farin að geta hugsað sér þann möguleika að verðtryggja kaup launþeganna, geti nú ekki hugsað sér að verðtryggja bætur bótaþega almannatrygginga. Ég mundi fagna því mjög, ef hæstv. ráðh. gætu gefið mér jákvætt svar við þessu, og ég mundi hrósa hæstv. ríkisstj. fyrir. En ég mundi líka verða fyrir miklum vonbrigðum, ef hæstv. ríkisstj. segði sem svo: Við viljum gjarnan verðtryggja kaupgjaldið í landinu, en alls ekki bætur bótaþega almannatrygginga.



Herra forseti. Ég skal aðeins segja örfá orð um þetta frv. við þessa umr. málsins. Eins og hæstv. félmrh. tók fram í framsöguræðu sinni hér áðan, er efni þessa frv. tiltölulega einfalt, þar sem í því felst, að bætur samkv. l. um almannatryggingar skuli almennt greiddar með 15% uppbót frá 1. júlí s.l. Það felst þannig í þessu frv. talsverð hækkun á bótum samkv. almannatryggingunum. Það er óefað mikil þörf á þeirri hækkun. Ég býst ekki við því, að það séu skiptar skoðanir um það hjá nefnum, að það sé mjög brýn þörf hjá bótaþegum fyrir þá hækkun, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, bæði ellilífeyrisþegum og öðrum. Um hitt eru aftur á móti skiptar skoðanir, hvort hér sé nægilega langt gengið og hvort það sé eftir samþykkt þessa frv. haldið í horfinu að því er snertir stöðu ellilífeyrisþega gagnvart öðrum þjóðfélagsþegnum, gagnvart öðrum launþegum sérstaklega. En hvað sem um það er, þá er það ljóst, eins og ég sagði áðan, að hér er um þó nokkra hækkun á bótum að ræða og því er þar um að ræða nokkra réttarbót fyrir þá, sem bætur taka samkv. almannatryggingakerfinu. Við framsóknarmenn erum sammála því, að það sé þörf á að bæta aðstöðu bótaþeganna, og munum að sjálfsögðu fylgja þessu frv., svo langt sem það nær. Framsóknarmenn hafa á undanförnum árum og raunar allt frá upphafi, að almannatryggingalögin voru sett, verið fylgjandi þeim till., sem fram hafa komið og hafa í sér haft fólgnar raunhæfar umbætur á tryggingakerfinu, og í samræmi við þá afstöðu munu framsóknarmenn að sjálfsögðu fylgja þeirri réttarbót, sem þó felst út af fyrir sig í þessu frv. En hitt er svo aftur annað mál, hvort hér er nógu langt gengið, eins og ég drap á áðan, en mér virðist, að breytingar á tryggingalöggjöfinni verði að miða að því a. m. k., eða með þeim verði a. m. k. reynt að tryggja það, að hagur bótaþeganna versni ekki, en tek þó fram, að ég álít það í sjálfu sér skammt gengið, vegna þess að markmiðið hlýtur að vera það að byggja þetta tryggingakerfi út, þannig að bætur samkv. því fari vaxandi, en ekki minnkandi, og að ellilaun og örorkulífeyrir samkv. þessu kerfi fari hækkandi, en ekki lækkandi, þannig að staða ellilífeyrisþega, örorkulífeyrisþega og annarra bótaþega fari batnandi fremur en hitt í hlutfalli við aðra þjóðfélagsþegna. Og í því sambandi verður auðvitað einnig að hafa hliðsjón af því, hvernig málum þessum er skipað hjá okkar nágrannaþjóðum, því að við ættum ekki í þessum efnum að setja markið lægra en gerist hjá þeim þjóðum. Við viljum telja okkur menningarþjóð, og við færum okkur það stundum fram til gildis, að okkar félagsmálalöggjöf sé nokkuð langt á veg komin, og við ættum þess vegna að setja okkur það mark að vera í því efni ekki eftirbátar nágrannaþjóðanna, enda er það svo, að vegna sögu okkar einmitt að því er félagsmálalöggjöf snertir ættum við að setja stolt okkar í það að ganga þar heldur á undan öðrum þjóðum en vera þar á eftir. En eins og kunnugt er, tóku íslendingar upp, sennilega fyrstir allra þjóða, á þjóðveldisöld einmitt merkilega félagsmálalöggjöf, en út í það skal ég nú ekki fara hér. En ég álít sem sagt, að þegar þetta frv. er skoðað og það metið, hvort þær bætur, sem það gerir ráð fyrir, séu fullnægjandi eða ekki, verði að hafa þetta sjónarmið í huga, sem ég drap á áðan, að hagur þessara manna, sem þeirra hlunninda eiga að njóta, sem tryggingakerfið veitir, verði ekki lakari en áður var, heldur þvert á móti sé stefnt í þá átt að bæta aðstöðu þeirra, eftir því sem efni og geta þjóðfélagsins frekast leyfir. Og það verður náttúrlega hlutverk þeirrar nefndar, sem þetta frv. fær til meðferðar, að skoða það, hvernig þessu marki er nú náð í þessu frv., en eins og fram hefur komið við umr. þessa máls í Nd., hafa þar verið færð fram, að því er mér virðist, allveigamikil rök fyrir því, að nokkuð skorti á í þessu efni og bæturnar þyrftu að hækka raunverulega allmiklu meir en hér er gert ráð fyrir, til þess að því marki, sem ég áðan nefndi, væri náð. En ég skal á þessu stigi ekki fara nánar út í það. Ég vil eftirláta nefndinni að athuga það, og munu þá fulltrúar Framsfl. í n. flytja brtt. um hækkun á bótunum, ef athugun frv. leiðir til þess, að það sé þörf á því til þess að ná þessu markmiði, sem ég nefndi áðan. Það er rétt, að tryggingabætur, bætur samkvæmt almannatryggingunum, hafa verið hækkaðar í tíð núv. hæstv. ríkisstj. Ég hef enga löngun til þess að hafa það af henni. Hún má gjarnan fá allt, sem henni má til inntekta teljast. Hins vegar er það svo, og verður þá jafnframt að minna á það og er sjálfsagt fyrir hana að viðurkenna það einnig, að hún hefur ekki átt við neina andstöðu að etja í því efni. Stjórnarandstæðingar hafa léð þeim till. til breytinga á kerfinu, sem til bóta hafa horft, sitt fylgi og sitt atkv., þannig að það hefur ekki kostað hæstv. ríkisstj. neina baráttu að koma fram þeim umbótum í þessu efni, sem hún telur sér nú einatt mjög til gildis, en hins vegar hafa stjórnarandstæðingar oft viljað ganga nokkru lengra en stjórnin í því efni. Og sannleikurinn er því miður sá, að þó að bætur hafi verið talsvert hækkaðar á þessu tímabili, hefur hin vaxandi dýrtíð étið þær upp jafnóðum, og þó í sumum tilfellum, að því er virðist, meira en étið þær upp. Hef ég í huga í því sambandi það dæmi, sem nefnt var í umr. í Nd. um daggjöld eða kostnað við dvöl á elliheimilum. En það virðist svo, að þá, sem þar dveljast og þurfa að greiða sín daggjöld þar, vanti æði mikið upp á, að hækkun trygginganna hafi nægt til þess að mæta þeirri hækkun. En vitaskuld dveljast ekki allir þeir, sem þessara bóta njóta, á slíkum stofnunum. Ég held, að dýrtíðin hafi vaxið það mikið að undanförnu, að því miður muni þessi hækkun bótanna alls ekki nægja til þess að vega þar upp á móti og til þess að tryggja sömu stöðu bótaþega og áður En ég játa hins vegar, að það verður á fleira að líta í þessu efni. Það verður að líta á getu þjóðfélagsins, og þetta tryggingakerfi, sem við búum núna við, er byggt á því og hefur verið byggt á því frá því 1946, að það væri jafnað niður árlega þeim útgjöldum, sem til trygginganna ganga, þ.e.a.s. að þetta tryggingakerfi, eins og það nú er, er byggt á niðurjöfnunarsjóði, en ekki sjóðasöfnunarsjónarmiði, eins og tryggingakerfið var þó í öndverðu byggt á. Ég skal fúslega játa, að eins og aðstæður hafa verið í þessu þjóðfélagi á undanförnum árum, þá hefði verið erfitt og ég býst við því, að það megi segja, að það hefði verið alveg ómögulegt að komast hjá þessu niðurjöfnunarkerfi í tryggingunum. En ég býst við því, að það verði erfitt samt að ná eftir þessu niðurjöfnunarkerfi því marki, sem við þurfum að ná í þessum efnum. Ég býst við, að með því kerfi verði þessir bótaþegar, t.d. ellilífeyrisþegarnir, seint svo settir sem þeir þyrftu að verða. Ég held þess vegna, að það þurfi í þessum efnum í framtíðinni að fara tvenns konar leiðir, að við eigum að halda þessu almenna kerfi, og við þetta verður að búa, þetta niðurjöfnunarsjónarmið, a.m.k. fyrst um sinn og um ófyrirsjáanlegan tíma, eins og er, en ég álít, að jafnframt sé til viðbótar mikil nauðsyn að byggja þetta kerfi út með viðbótarsjóðum, þar sem menn tryggja sér viðbótarlífeyri í lífeyrissjóðum, og það er vissulega þegar farið mjög mikið inn á þetta kerfi, þar sem hinir mörgu sérstöku lífeyrissjóðir eru nú orðnir viðaukalífeyrissjóðir við hið almenna tryggingakerfi, svo sem verður nú eftir næstu áramót, að því er varðar lífeyrissjóð opinberra starfsmanna og hliðstæða lífeyrissjóði honum og eins og verið hefur um lífeyrissjóð togarasjómanna og undirmanna á farskipum og ýmsa fleiri lífeyrissjóði. Ég hygg, að það megi segja um þá, sem njóta lífeyris úr þessum sérstöku lífeyrissjóðum og fá svo til viðbótar þær bætur, sem greiddar eru samkv. hinu almenna tryggingakerfi, að aðstaða þeirra sé orðin mjög viðunandi, ég fæ ekki betur séð. En þessi skipan gerir það líka að verkum, að aðstaða manna í þjóðfélaginu verður mjög misjöfn að þessu leyti eftir því, hvort þeir eru í þessum sérstöku viðbótarlífeyrissjóðum eða ekki. Þess vegna held ég, að í þessum efnum verði að stefna að því að gera hina sérstöku lífeyrissjóði sem mest að almennum lífeyrissjóði fyrir landsmenn til viðbótar hinu almenna tryggingakerfi, sem nú er búið við, þannig að sem allra flestir landsmenn gætu notið þeirrar aðstöðu, sem mjög margir nú njóta með því að taka bætur samkv. almannatryggingalögunum og svo þar til viðbótar lífeyri úr sérstökum lífeyrissjóði. En undir þeim viðbótarlífeyri standa lífeyrisþegarnir sjálfir að verulegu leyti með því að greiða iðgjöld og safna í sjóði. En sú leið hefur líka aðra kosti, sem ég skal þó ekki fara mjög að ræða í þessu sambandi. En það er öllum kunnugt, að sjóðasöfnunin í sambandi við hina sérstöku lífeyrissjóði hefur skapað þeim mönnum, sem í þeim eru, mikil hlunnindi með þeim hætti, að þeir hafa fengið lán til húsbygginga, og ég held, að slík sjóðasöfnun geti verið mjög gagnleg fyrir þjóðfélagið í heild og fyrir þá, sem bætur eiga að taka. Ég drep aðeins á þetta í þessu sambandi, ekki af því, að það sé beint til umr. í sambandi við þetta mál, heldur af hinu, að mér sýnist og ég get búizt við því, að það verði niðurstaðan, þegar mál þetta er athugað, að bætur þær, sem hér er gert ráð fyrir, séu ekki fullnægjandi. En þá verður að reyna að finna þá skynsamlegustu leið, sem fær er, til að bæta um í því efni, og þá má vera, að það verði ekki greið leið, eins og nú standa sakir, að hækka bæturnar svo sem þyrfti með því að jafna þeim niður í samræmi við lögin um almannatryggingar. En þá held ég, að þetta hljóti að verða sú leið, sem kemur til athugunar, þegar rétta á hlut þessara manna, gamla fólksins og annarra lífeyrisþega samkv. þessum lögum, þ. e. að efla hið sérstaka lífeyrissjóðakerfi og setja það til viðbótar þessu almenna lífeyristryggingakerfi. Herra forseti. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Eins og ég áðan sagði, munum við framsóknarmenn fylgja þeirri hækkun, sem í þessu frv. felst, svo langt sem hún gengur, þ6 að ég líti svo á, að hún þyrfti að vera hærri. Það verður athugað í n. Og ég vil jafnframt segja það, að við munum reyna að greiða fyrir afgreiðslu þessa máls svo sem kostur er, svo að það þurfi ekki að verða töf á afgreiðslu þessara bóta af þeim sökum, að málið tefjist hér í þinginu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af þeim tveim ræðum, sem hér hafa verið haldnar um málið af hv. 9. þm. Reykv. (AG) og hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ). Ein af þeim aths., sem hv. 9. þm. Reykv. gerði við frv., var um þá viðmiðun, sem hækkunin væri miðuð við. Hann sagði, sem er að vissu leyti rétt, að undanfarin ár hefði hækkunin orðið sú sama eða svipuð og átt hefði sér stað hjá opinberum starfsmönnum. Það er rétt á þann hátt, að sú almenna launahækkun, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum, hefur verið bætt opinberum starfsmönnum með líkri hækkun á sín laun. En sú allsherjarendurskoðun, sem fór fram á kjörum opinberra starfsmanna í sumar, var fyrst og fremst til þess að leiðrétta gamalt ranglæti, sem þessir starfsmenn höfðu orðið að búa við um ár og jafnvel áratugi, og var þess vegna alveg sérstæð og gat ekki verið heppileg ég vil segja alveg útilokuð til viðmiðunar á sama hátt og hún var áður. Þá var ein prósenta látin gilda fyrir alla opinbera starfsmenn. Nú hefur prósentuhækkunin til þeirra verið mjög mismunandi og þess vegna ekki hægt á sama hátt og áður að gera hana að þeirri viðmiðun fyrir tryggingabæturnar, sem hún hefur verið undanfarin ár. Ég vil líka geta þess, þegar talað er um það, að þessi hækkun, sem frv, fer fram á, sé kannske minni en æskilegt væri, að þá má geta þess, að það hefur orðið meiri breyting á tryggingakerfinu en felst í þeirri hækkun, sem hefur orðið beinlínis á bótunum. Nefni ég þar t.d. afnám skerðingarákvæðisins, sem þýðir það, að fjöldi eldra fólks, sem áður átti ekki rétt á neinum ellilaunum eða örorkubótum, vegna þess að það hafði tekjur, hefur nú bætzt í hópinn og fær sín fullu ellilaun. Ég vil enn fremur geta þeirrar breytingar, sem orðið hefur með afnámi verðlagssvæðaskiptingarinnar, sem einnig hefur verið gerð nýlega og veldur því, að bótaþegar, sem áður voru á 2. verðlagssvæði, fá nú sömu bætur og þeir hafa fengið, sem á 1. verðlagssvæði eru, þ.e.a.s. hækkunin á 2. verðlagssvæði hefur orðið mjög veruleg umfram það, sem 1. verðlagssvæði hefur fengið: En á 2. verðlagssvæði býr nærri helmingur af öllum bótaþegum landsins, eða á 6. þús. manna af röskum 12 þús. Þessar hækkanir hafa borið í sér mikla leiðréttingu til þeirra, sem notið hafa. Og ég get líka bætt við þeirri sérstöku breytingu; sem kemur til framkvæmda 1. jan. næsta ár, að þeir, sem eru meðlimir í sérsjóðum og áður höfðu engan aðgang að hinu almenna tryggingakerfi, fá nú einnig sínar bætur. Þetta eru mjög mikil hlunnindi og mjög miklar aukningar, vil ég segja, á starfi Tryggingastofnunarinnar frá því, sem áður var, þó að það komi ekki fram sérstaklega í hækkunum tryggingabótanna til hvers einstaklings. Þetta er nauðsynlegt að hafa í huga, þegar bótahæðin eða hækkunin er athuguð, því að vitanlega koma þessar hækkanir, sem gerðar hafa verið á þennan hátt, einnig til útgjalda hjá Tryggingastofnuninni, þ.e.a.s. hjá ríkissjóði og öðrum aðilum, sem að þessari tryggingastarfsemi standa. Og það er táknrænt, að á síðustu nokkrum árum hafa útgjöld ríkisins til þessarar starfsemi aukizt alveg gífurlega, þ.e.a.s. þau hafa meir en fimmfaldazt frá því, sem þau voru fyrir örfáum árum, og eru nú orðin eða nálgast að vera um 1/4 hluti eða 25% af öllum útgjöldum ríkisins. Það er alveg rétt, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði hér, hv. 3. þm. Norðurl. v., að samtímis því, sem rætt er um, hversu háar bæturnar skuli vera, þá verður náttúrlega um leið að gera sér grein fyrir því, að þeim, sem gjöldin eiga af þessu að bera, sé ekki ofboðið. Ég veit, að í ýmsum sveitarfélögum eru útgjöldin til almannatrygginganna farin að liggja á með mjög auknum þunga frá því, sem áður var, og eiga sum sveitarfélög, það er mér kunnugt um, í erfiðleikum með að standa í skilum með sinn hluta af því fé, sem þarf til útgjalda trygginganna. Ég held þess vegna að það verði á fleira að líta heldur en hækkunina sjálfa, það verði einnig á það að líta, hvaða möguleikar séu fyrir hendi til greiðslu. Hv. 9. þm. Reykv. sagðist ekki geta nefnt þá upphæð, sem hann teldi að útgjöldin til trygginganna mundu aukast, ef hans till. yrði samþykkt, en sagði um leið, að þó að þau ykjust um 100–200 millj., held ég að hann hafi sagt, mundi hann ekki telja það eftir. Ég tel það ekki heldur eftir, þó að útgjöldin ykjust urri' það, en það verður bara að vera möguleiki til þess að greiða það: Hv. 3. þm. Norðurl.-v. sagði, að aðalatriðið væri, eða a.m.k. yrði fyrst að hafa það í huga, að hagur bótaþeganna rýrnaði ekki, og ég er honum náttúrlega fullkomlega sammála um það. En hv. 9. þm. Reykv. vildi tryggja það með því að setja verðtryggingu á bæturnar, þannig að bæturnar hækkuðu af sjálfu sér jafnmikið og framfærsluvísitalan hækkaði, skildist mér, eða eitthvað þess háttar. En við þessu er það að segja, að það má hafa mismunandi hátt á þessu, það má annars vegar taka þetta með verðtryggingu og það má hins vegar taka þetta á þann hátt, eins og gert hefur verið öll undanfarin ár, með því að gera leiðréttingar, sem taka tillit til þeirrar hækkunar framfærslukostnaðar, sem orðið hefur, sem hefur verið gert á þann hátt að láta bótagreiðsluna hækka svipað eða það sama upp á síðkastið og launakjör láglaunafólks í landinu hafa hækkað. Það kom fram hjá hv. 9. þm. Reykv., að hann teldi, að það hefði átt sér stað nokkur rýrnun, og raunar sagði hv. 3. þm. Norðurl. v. það líka, að dýrtíðin hefði étið upp bæturnar eða á sumum sviðum meira en það. Ég held, að það sé rétt í því sambandi, að ég lesi upp grg., sem samin hefur verið í félmrn. um breytingar á ellilífeyri frá því í marz 1959 og til þessa dags. Það er miðað við marz 1959, vegna þess að þá var vísitalan sett í 100, og þess vegna geta menn á augnabliki borið saman vísitöluhækkunina, sem í dag er í heild 46 stig, en er á ýmsum nauðsynjum eins og matvælum miklu hærri, 70 stig eða milli 70 og 80 stig, svo að þessar tölur verða aðgengilega sambærilegar við hækkun bótanna, ef miðað er við þennan tíma. En þessi samanburður lítur þannig út, með leyfi hæstv. forseta: í marz 1959 var ellilífeyrir einstaklings á fyrsta verðlagssvæði 829 krónur á mánuði, en hann er í dag 1519 krónur, hækkun hefur því orðið 33%, og með þeirri hækkun, sem nú er ráðgerð, hefur hækkunin orðið 110%. Miðað við hjón var ellilífeyririnn í marz 1959 1327 krónur á mánuði, er nú 2735 kr. á mánuði, þ.e.a.s., hækkunin á þessu tímabili hefur orðið 106%, og með þeirri hækkun, sem nú er fyrirhuguð; 15%, verður hækkunin 137%. Þessar tölur verða enn þá athyglisverðari, ef annað verðlagssvæði er tekið. Þar höfðu einstaklingar í marz 1950 622 kr. á mánuði, hafa nú 1319 kr., þ.e.a.s. hjá þeim hefur hækkunin orðið 144%, og með þeirri hækkun, sem nú er fyrirhuguð, verður hún 180%. Fyrir hjón var ellilífeyririnn 1959 í marzmánuði 995 kr., er í dag 2735 kr., þ.e.a.s. hækkunin hefur orðið 174%, og verður með 15% álaginu 216%, þannig að hvað sem um þetta má segja að öðru leyti, er ekki hægt að segja með réttu, að hækkunin, sem fengizt hafi, hafi étizt upp af vöruverðshækkuninni, vegna þess að bótahækkunin í allt hefur orðið svo miklu, miklu hærri en hækkun vöruverðsins, þó að mikil sé. Finnst mér, að ekki verði hjá því komizt að taka tillit til þessa, því að þetta er undirstaðan undir því, sem hér hefur verið fært fram. Ég held, að það sé nú ekki miklu fleira, sem ég þarf að taka fram, en ég vil aðeins benda á það, að fyrir utan þessar hækkanir á greiðslunum til einstaklinga eru engu þýðingarminni þær breytingar, sem gerðar hafa verið með afnámi verðlagssvæðanna og afnámi skerðingarákvæðisins og núna með ellilaunagreiðslu almannatrygginganna til þeirra, sem eru meðlimir í sérsjóðum: Þetta eru bætur, sem hafa kostað þá, sem undir tryggingunum standa, mjög mikið fé og hefur orðið til þess, að bæði hafa nýir aðilar orðið bótanna aðnjótandi og bótagreiðslurnar hafa verið gerðar jafnar eftir landshlutum, en ekki skipzt eftir verðlagssvæðum, eins og áður var, og hefur það hækkað eða bætt hlut rúmlega helmings ellilaunaþeganna eða bótaþeganna. Um hugleiðingar hv. 3. þm. Norðurl. v. um það, hvað gera skuli til þess að bæta enn aðstöðu þeirra tryggðu, með t.d. stofnun sérsjóða, sem sameiginlega með ellilífeyriskerfinu mynduðu heildartrygginguna fyrir þessa menn, þá vil ég aðeins segja það, eins og ég raunar sagði, þegar lögin í vor voru afgreidd hér á hv. Alþingi, að ég teldi, að sú breyting, sem nú er gerð á almannatryggingunum í þá átt að láta þær greiða bætur einnig til þeirra, sem eru meðlimir í sérsjóðum, sé spor í þá átt, sem fara beri, nefnilega þá að hafa bæði sérsjóðinn, sem sá tryggði sjálfur og atvinnurekandinn venjulega kosta, og þá verði almannatryggingarnar þar til viðbótar eða öfugt, sérsjóðirnir verði til viðbótar við almannatryggingarnar, sem mundu gera tryggingakerfið miklu aðgengilegra fyrir gamla fólkið en þó nú er. En sérsjóðirnir stofnaðir á þennan hátt valda ekki ríkissjóði beinum útgjöldum, þar sem nærri helmingur kemur venjulega frá hinum tryggðu sjálfum og hinn hlutinn frá atvinnurekendum. Ég tel, að þetta sé mjög athyglisvert og sennilegast að mínu viti sé sú leið, sem farin verður til þess að auka og bæta hag þessa fólks. Ég þakka svo hv. ræðumönnum fyrir þær undirtektir að vilja flýta málinu og vil, að það fái fljóta afgreiðslu hér í þessari hv. deild.



Herra forseti. Ég skal ekki orðlengja þetta mikið. Hæstv. ráðh. gaf í lok sinnar ræðu yfirlit um hækkun bóta síðan 1959. Ég dreg þær tölur ekki í efa. Ég gat þess sjálfur, að bætur eins og ellilífeyrir hefðu, miðað við árið 1959, hækkað yfir 80%, og það kemst, eins og hæstv. ráðh. sagði, yfir 100% með 15% hækkuninni. Um þetta er ekki deilt. En ég veit ekki, hvort við deilum um annað. Eigum við að miða við tryggingabæturnar, eins og þær voru 1959, eða við bæturnar, eins og þær urðu 1960? Ég tel, að bæturnar 1959 hafi verið með öllu óviðunandi og að í það horf megi þær aldrei framar komast. Ég tel hitt sönnu nær að miða við hækkunina, eins og hún varð 1960, og þó ættum við að hafa það í huga að gera betur. En ég sýndi fram á það í minni ræðu áðan, að það, sem gert var vel 1960, er að renna út í sandinn. Ég gat þess og sýndi fram á, hvernig vísitalan, hvernig dýrtíðin hefði aukizt um og yfir 70, 80 og 90% eftir því, hvaða lífsnauðsynjar maður miðar við. Þetta kalla ég, að með þessari miklu dýrtíð séu þær bætur, sem fengust 1960 á almannatryggingalögunum, að renna út í sandinn, og ég hygg, að hæstv. ráðh. sé mér sammála um það undir niðri, að það er þetta, sem við eigum að forðast. Það stendur mjög nærri eftir tölum hæstv. ráðh., sem hann las upp í lok sinnar ræðu, að nú í dag, áður en 15% hækkunin er lögð á, séu veigamiklar bætur eins og elli- og örorkulífeyrir komnar á svipað stig og áður. Að vísu eiga svo að koma 15%, en við vitum, að dýrtíðin heldur áfram, a.m.k. næstu mánuðina, og að þau 15% munu þess vegna einnig bráðlega renna út í sandinn. Þetta held ég, að sé rétt, enda kemur það alveg heim við þær tölur, sem ég nefndi áðan, og þær tölur, sem hæstv. ráðh. las hér upp.