Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. Páll Hermannsson Fjvn. þessarar deildar hefir nú sem að undanförnu reynt að hraða störfum sínum svo, sem auðið var. Þess virtist líka þörf, þar sem 76 dagar voru liðnir frá þingsetningu þar til frv. var lagt fram hér til 1. umr. En þar sem frv. er þó komið hér til 2. umr., mætti ætla, að fjvn. hefði kastað til þess höndunum með því að hafa það ekki lengur en eina viku hjá sér. Í raun og veru hefir þó fjvn. hér haft frv. lengur til meðferðar. Stafaði það frá þeirri nýbreytni Nd. að ganga frá 3. umr. þar, að því er allar brtt. snerti, áður en eldhúsdagur var háður. Við það vannst það, að fjvn. hér fékk frv. 10 dögum fyrr og gat notað þann tíma til að athuga það og vinna að því. N. hefir því í raun og veru haft talsvert lengri tíma en í fyrra og nokkru lengri en í hitteðfyrra til athugunar á frv. Þess má geta, að n. hefir starfað á líkan hatt og undanfarið. Hún hefir kynnt sér þær breytingar, sem eru á frv., samanborið við fjárl. nú og fjárl. fyrri ára. Þá hafa þær breytingar, er Nd. gerði á frv., verið athugaðar. Eins þau erindi og skjöl, sem til n. hafa borizt. Á þessu hefir n. svo byggt sínar till. Þess er og vert að geta, sem öllum mun þykja eðlilegt, að n. hefir ekki verið sammála um allar brtt. sínar. Er slíks vitanlega aldrei að vænta. Hygg ég þó, að sá ágreiningur muni ekki koma svo mjög fram í umr. en vitanlega kemur hann fram við atkvgr. á sama hátt og í n. sjálfri. Frv. það, er stj. lagði fyrir þingið, gerði ráð fyrir útgjöldum að upphæð 12157 þús. kr. Nd. skildi við frv. þannig, að útgjöldin voru 12783 þús. kr. Reikningsleg hækkun var því 626 þús. kr. En í því sambandi má þó geta þess, að af þessari hækkun eru 90 þús. kr. aðeins jafnaðarfærsla; þannig að 2 liðir, sem ekki heyra ríkissjóði til, eru teknir inn í 4. og 5. lið 5. gr., sem er Menningarsjóður. 15 þús. kr., og Þjóðleikhús, 75 þús. kr., eða samtals 90 þús. kr. Þessir liðir eru færðir til útgjalda á 48. og 49. lið 15. gr., þar sem þeir eiga að vera. Sú raunverulega hækkun er því 536 þús. kr. Af þessum 536 þús. kr. eru 100 þús. kr. leiðréttingar á frv. stj., sem. ýmist hefir gleymzt eða hækkað síðan stj. samdi frv. sitt, vegna nýrra upplýsinga. Má því í raun og veru segja, að sú raunverulega hækkun Nd. nemi. rúmum 400 þús. kr. Þegar nú á það er litið, að þessi mikla hækkun varð á fjárl. í Nd., þá má vitanlega búast við, að hér komi einnig fram till. til hækkunar. Allir þm. hafa einhverjar óskir um góðar og gagnlegar framkvæmdir. Og þar sem hér er 1/3 þm., þá má gera ráð fyrir, að þær komi fram eins hér og í Nd. En þegar hinsvegar er litið á það, að útgjöld fjárlagafrv., eins og það er nú, eru 870 þús. kr. hærri en áætlun gildandi fjárl., þá er einnig eðlilegt, að nauðsynlegt þyki að draga úr þessum útgjöldum. Rétt er þó að geta þess, að þótt frv. bendi til hærri útgjalda en á yfirstandandi ári, þá stafar það að nokkru frá réttari áætlun en er í fjárl. 1930. Ég vil sem dæmi nefna 9. lið 11. gr., landhelgisgæzluna. Hún er í gildandi fjárl. áætluð úr ríkissjóði 200 þús. kr. En í frv. er áætlað 300 þús. kr. Ætti það að vera nær hinu rétta. Sama er að segja um 1. lið 17. gr., berklavarnastyrkinn. Nú er hann 600 þús., en í frv. 800 þús. áætlaður. Enda þótt sá liður fari árlega hækkandi, þá ætti hann þó að fara minna fram úr áætlun en áður. N. hefir í áliti sínu sundurliðað þá útgjaldahækkun, sem varð á frv. í Nd. Kemur þá í ljós, að mest hefir hækkað á 4 liðum, og þá mest á liðnum til samgöngumála, s. s. vita, hafna, flugferða o. fl., 200 þús. kr.; þá um 75 þús. kr. til verklegra framkvæmda og 70 þús. kr. til skóla. Loks hafa persónustyrkir numið 45 þús. kr. N. þótti sárt að minnka liði til verklegra framkvæmda. Vill hún tæplega gera það nema í hinni brýnustu þörf, og þá til þess að fá nauðsynlegan jöfnuð á tekjur og gjöld ríkisins. Hefir hún því tekið þann kost að lækka persónustyrki og styrki til einstakra félaga, og þá einkum þeirra, sem ekki hafa undirbúið starfsemi sína eða gefið þá raun, að n. telji, að rétt sé að halda áfram að styrkja þau. Ég geri nú ráð fyrir því, að hv.þm. þyki þessi inngangur orðinn nægilega langur. -Vík ég þá að brtt.n. í sömu röð og þær standa á þskj. 436. En fljótt verð ég þó að fara yfir sögu, þar sem brtt. eru 50, en d. er. þegar orðin fáskipuð. 1. brtt. er við 11. gr. Er það, að liðurinn til endurskoðunar skipamælinga falli niður. Þetta er aðeins tilfærsla og upphæðin sett á 22. lið 16. gr., sem er um eftirlit skipa og báta. Fer betur á því, að þessir liðir, sem eru sömu tegundar, standi saman. Við 12. gr. eru 3 brtt. Sú fyrsta er, að 8. liður 12. gr. falli niður. Í þessari gr. eru nokkrir sérfræðilæknar, sem njóta styrks með því skilyrði, að þeir kenni við læknadeild háskólans og veiti auk þess fátæku fólki læknishjálp á ákveðnum tímum. Eina undantekningin frá þessu er Jón Kristjánsson nuddlæknir. Er honum ekki gerð að skyldu nein kennsla og er svo að sjá, að læknadeild háskólans telji þess ekki þörf. Hinsvegar lítur n. svo á, af sínu leikmannsviti, að slík læknishjálp sem þessi komi almenningi að litlum notum, þótt ókeypis sé veitt 4 sinnum í mánuði, og leggur því til, að styrkurinn sé felldur niður. Þá er einnig 3. og 4. brtt.n. á þskj. 436, við 12. gr., 16 o og 16 p. Hið fyrra er 1000 kr. sjúkrastyrkur til Unnar Vilhjálmdóttur, en hið síðara 2 þús. kr. sjúkrastyrkur til Lúðvígs Guðmundssonar, til þess að leita sér lækninga erlendis. N. var sammála um það, að litlar líkur væru til, að þingið gæti úthlutað sérstökum sjúkrastyrkjum þannig, að réttlátt yrði. Það er langt frá, að n. hafi þá skoðun, að ekki kunni að vera til margir menn í landinu, sem þurfi á slíkum styrk að halda. En hún álítur í fyrsta lagi tilviljun, hverjir sæki um slíkan styrk, og í öðru lagi líka tilviljun, hverjir umsækjendur kæmu til greina hjá þinginu. Því vill n. leggja til, að þingið leiði hjá sér að veita slíka styrki. Í raun og veru er það sama að segja um marga aðra persónulega styrki. Af þessum ástæðum leggur n. til, að ýmsir slíkir styrkir falli niður, án þess þó að leggja dóm á þessi sérstöku tilfelli að öðru leyti. Við 13, gr. er aðeins ein brtt., um það, að stafliður F verði stafliður D, og er það gert til samræmis. N. þótti fara betur á því, að vitamálin væru látin fylgja öðrum þeim liðum, sem heyra til samgangna á sjó. Þá er ég kominn að 14. gr. 6. brtt. er, að liðurinn A. b. 7 falli niður. Það er 3000 kr. fjárveiting, fyrsta af þremur, til þess að reisa kirkju í Saurbæ á Hvalfjarðarströnd, sem helguð sé nafni og minningu Hallgríms Péturssonar. Ráð er fyrir því gert, að þessi bygging kosti 45 þús. kr. Nú er til samskotafé, að upphæð 16834 kr., sjálf Saurbæjarkirkja á 1245 kr., loforð frá Saurbæjarsöfnuði er fyrir um 5000 kr. til byggingarinnar. Þetta er til samans 23079 kr., eða rétt um helmingur af áætluðum byggingarkostnaði. N. þótti þetta fé, sem fyrir hendi er, of lítið til þess að ráðast þegar í verkið, en gert var ráð fyrir að hefjast þegar handa á næsta ári. Vill n. láta meira fé safnast fyrst. En enginn skyldi líta svo á, að n. ekki fullkomlega viðurkenni það, að skylt væri það þjóðinni að halda í heiðri nafni og minningu Hallgríms Péturssonar. 7. brtt. er við I. d., að niður falli 1000 kr. fjárveiting til kennslu í söng við háskólann. Þetta er tiltölulega nýr liður, er ætlaður er sérstaklega til kennslu í tóni. Meiri hl. n. kom saman um það, að komast mætti hjá þessari kennslu, og prestar hefðu tónað vel áður en þessi kennsla kom til, og leggur því til, að liðurinn falli niður. Þá er 8. till. við I. i. Það er rekstrarstyrkur til rannsóknarstofunnar. Lagt er til, að reksturskostnaður verði 6000 kr. í stað 2500, en þar falli niður sérstök borgun, sem dósentinum er ætlað fyrir forstöðu stofunnar, að upphæð 5000 kr. Höfuðástæðan er sú, að n. þykir líklegt, að sameina megi forstöðu rannsóknarstofu háskólans við forstöðu rannsóknarstofu í þarfir atvinnuveganna, sem á sínum tíma á að stofna samkv. lögum frá þinginu í fyrra. Það komu reyndar fram raddir í n., að þessi liður, sem ætlaður er til forstöðumannsins, 5000 kr., væri fullhár, sérstaklega þegar litið er á það, að einmitt með lögum frá þessu þingi eru bætt talsvert launakjör dósenta við háskólann, og þegar litið er líka á það, að þarna er um að ræða algert aukastarf. En það, sem mestu réð um þetta, var það, að n. bjóst við að sameinuð yrði forstaða þessara tveggja stofnana, og gæti þá svo farið, að hennar dómi, að Niels Dungal yrði valinn fyrir starfið. Ég hefi þá einnig gert grein fyrir 9. brtt., um að fella niður fjárveitingu til Niels Dungals. Þá er 10. brtt., við 14. gr. B. II. c., um að niður falli 1200 kr. styrkur til Jens Jóhannessonar. Mér þykir rétt í þessu sambandi að minnast á námsstyrki yfirleitt, sérstaklega til náms erlendis. Nú er það svo, að í fjárl. og í fjárlagafrv. eru ætlaðar 24 þús. kr. til styrktar ísl. stúdentum við erlenda háskóla. Auk þess eru nú í fjárlagafrv. ætlaðar 12 þús. kr., sem menntamálaráðuneytið úthlutar til námsstyrkja erlendis. Þarna er því um að ræða 36 þús. til styrktar námsmönnum í öðrum löndum. Ég held ég megi segja, að það hafi verið álit n. að æskja, að þingið yrði algerlega laust við að úthluta svona styrkjum. Það var líka ætlazt til þess af þinginu í heild, þegar það gekk inn á þá braut að hafa ákveðna upphæð handa menntamálaráðinu til úthlutunar, að niður félli algerlega styrkveiting þings til íslenzkra námsmanna erlendis. Það hljóta allir að sjá, hvaða vandkvæði eru á því að úthluta þesskonar styrkjum réttlátlega. Til þingsins berast margar umsóknir, og þingið getur ekki haft aðstöðu til að gera sér ljósa grein fyrir réttmæti þeirra yfirleitt. Og svo er það einu sinni þannig, þegar um persónulega styrki er að ræða, að þm. standa misjafnlega vel að vígi að taka ákvörðun um þá. Kunningsskaparbönd koma þar til greina. Mönnum er annara um þá, sem þeir þekkja, - og þekkja að góðu, - heldur en hina, sem þeir ekkert þekkja. Af þessu leiðir, að þm. geta tæplega orðið algerlega réttlátir í sínum ákvörðunum. Líka má benda á það, hvaða ógurlegur tími fer í það að ræða um þessa styrki og prenta síðan allar þær ræður. Það er víst, að þinginu yrði heppilegra að láta eina upphæð og fela öðrum að úthluta, heldur en margar smáar með ýmsum aukakostnaði utan um. Vitanlegt er það þó, að styrkumsóknir hafa nokkurn eðlismun, og í n. líta sumir svo á, að það væru stúdentarnir, sem búið væri að sjá vel fyrir, þar sem 24 þús. kr. fjárveitingin er eingöngu ætluð þeim og 12 þús. kr. liðurinn, sem menntamálaráðið úthlutar, lendir einnig að mestu hjá stúdentum. En út frá þessum almennu ástæðum leggur n. til, að niður falli fimm persónustyrkir af 14. gr.: Til Jens Jóhannessonar, Gunnars Bjarnasonar, til þess að ljúka námi í vélaverkfræði í Þýzkalandi, 1 þús. kr., til Jóns Sigurðssonar, til þess að nema nýjustu aðferðir við að byggja hús úr steinsteypu, 1 þús. kr., til Unnar Jónsdóttur, til að fullnuma sig í íþróttakennslu erlendis, 1500 kr., og til Helga Tryggvasonar, til þess að kynna sér hraðritunarkennslu og skólamál, 1500 kr. Ég get þó getið þess, að í sambandi við þennan síðasta lið heyrðust raddir um það, að það væri dálítið óviðkunnanlegt, að taka hann út, af því að hann væri borinn fram af forseta Sþ., og það er álit forsetans, að þetta sé í raun og veru gert fyrir þingið að því er hraðritunarkennsluna snertir. En meiri hl. n. varð þó með að fella þennan lið niður, og ætla ég, að a. m. k. sumir hafi gert það til samræmis við annað. Þá er við 14. gr. IX. a. till. um, að liðurinn til Iðnaðarmannafélags Reykjavíkur, til skólahalds, hækki úr 6000 kr. upp í 7500 kr. Iðnaðarmannafélagið sótti um 3 þús. kr. styrk til framhaldskennslu, einkum fyrir þá, sem ættu að verða húsameistarar. N. viðurkenndi fullkomlega þörfina á þessu framhaldsnámi, þó að hún yrði ekki að öllu við umsókninni, en leggur til, að aftan við liðinn bætist: Þar af til framhaldskennslu 1500 kr. Þá er við B.XIV. nýr liður, 9000 kr. til vatnsveitu við Eiðaskóla. Lá fyrir n. umsókn og upplýsingar með kostnaðaráætlun. Þarna hagar svo til, að þetta fjölmenna skólaheimili hefir undanfarin ár alltaf orðið að notast við lélegan brunn, og dæluútbúnaður við hann var oft í ólagi, enda hæpið, að nokkru sinni verði með dælu nægilega mikið vatn dregið að svo fjölmennum heimilum. Hinsvegar er aðstaða til vatnsleiðslu erfið. Þarf að leiða vatnið 1¼ km., og hallinn er lítill, svo að pípur þurfa að vera víðar. En n. lítur svo á, að hér sé um fyllsta nauðsynjamál að ræða, og leggur því til að veita 9 þús. kr. í þessu skyni. Einnig lá fyrir n. umsókn frá Laugaskóla um 12 þús. kr. fjárveitingu til þess að reisa leikfimishús við þann skóla, gegn jafnmiklu framlagi. annarsstaðar frá, eins og tíðkast um þessa skóla. N. varð að fallast á, að slíkum skóla, sem í eru um 90 nemendur, væri nauðsynlegt að eiga leikfimihús, og leggur því til, að 10 þús. kr. verði varið til þessa. Þá eru einnig hér í 14. gr. tveir skyldir liðir, til íþróttakennslu og til Íþróttasambands Íslands. Til íþróttakennslu hafa undanfarið verið ætlaðar 4 þús. kr. En á síðasta ári mun þessi liður ekki hafa verið notaður; ekki fyllilega a. m. k. N. þótti því alveg óhætt að lækka hann um 1000 kr. Liðurinn til Í. S. Í. var hækkaður mikið í fyrra, með alveg sérstöku tilliti til, Alþingishátíðarinnar. Þykir n. óþarfi að hafa þennan lið jafnháan framvegis, og leggur því til að færa hann úr 6 þús. kr. niður í 4 þús. kr. Þá er ég kominn að 15. gr. 23. brtt. er við 30. lið gr., um það, að niður falli 1000 kr. fjárveiting til Karlakórs Reykjavíkur, til að afla sér kennslu í söng. N. þótti ekki rétt að veita slíkan styrk einstöku söngfélagi. Þau eru mörg, söngfélögin á landinu, sem gætu eins vel átt tilkall til sama styrks, og því leggur n. þetta til. Þá er 25. brtt., við 32. lið, um það að taka upp 2 þús. kr. styrk til Guðmundar Kambans, til ritstarfa, burt af 18. gr. og færa í 15. gr.N. þykir þessi maður nokkuð ungur til þess að vera settur í 18. gr. Það hefir jafnan verið litið svo á, að þar skyldu ekki aðrir vera en þeir, sem þingið hefir beint hugsað sér að hafa þar áfram. Þá er 26. brtt., við 39. lið. Er þar 2 þús. kr. ritstyrkur til þess að rita bók um eðliseinkenni Íslendinga. Aftan við liðinn bætist: Lokagreiðsla. Þessi liður kemur fyrst inn í fjárl. fyrir 1927. Þegar næsta fjárhagstímabil er útrunnið, er styrkur þessi búinn að standa fimm ár og búið að greiða 10 þús. kr. fyrir þetta væntanlega rit. Nú veit n. ekki til, að það hafi enn sem komið er neitt verulegt birzt frá höfundi þessum um þetta efni. Vill því n., eins og til að benda á þetta, láta þessa aths. fylgja. Náttúrlega gæti komið upp næst, að það þætti þess vert að halda styrkveitingu áfram. En n. þykir rétt, að því sé veitt eftirtekt, að fyrir svona framlag komi líka eitthvert verk. Er þá til að taka um 16. gr. 27. brtt.n. gerir ráð fyrir, að 18. liður 16. gr., landmælingar, hækki um 10 þús. kr. Þetta er aðeins einskonar leiðrétting: Það hefir komið í ljós, að verkið muni kosta þetta, og þá þýðir ekki annað en áætla til þess rétt. Um hitt mætti máske frekar deila, hvort verkið eigi að framkvæma, en n. lítur svo á, að það sé sjálfsagt. 28. brtt. gerir ráð fyrir, að 20. liður 10. gr., 90 þús. kr. styrkur til Fiskifélagsins, lækki um 10 þús. kr. N. varð þess vör, að Fiskifélagið hefir fyrst og fremst yfir talsvert miklu fé að ráða. Það á allstóran sjóð, en auk þess hefir það nokkru meiri tekjur heldur en það hefir gert ráð fyrir í sinni áætlun, og það er aðalatriðið. Auk þessa hefir það komið í ljós, að þetta félag leggur fé í fyrirtæki, sem að vísu eru góð í sjálfu sér, en ríkið sjálft styrkir með beinum fjárframlögum. Sem dæmi þessa mætti nefna, að Fiskifélagið hefir veitt Slysavarnafélagi Ísland 6000 kr. styrk, og hefir þó þetta félag notið opinbers styrks. Má að vísu ef til vill færa nokkrar ástæður fyrir því, að þetta sé eðlilegt, þar sem hér er um að ræða félag, sem enn er í bernsku; en auk þessa hefir Fiskifélagið varið nokkru af því fé, sem ríkið leggur því til, til styrktar fyrirtækjum, sem beint heyrir undir Alþingi að styrkja, ef þau á annað borð eru styrkt, t. d. 2000 kr. til bryggjugerðar á Akranesi, 3897 kr. til bryggjugerðar í Þorlákshöfn, til brimbrjótsins í Bolungarvík 5000 kr. og til sjóvarnargarðs á Skálum á Langanesi 5000 kr. N. lítur svo á, að úr því þetta félag veitir þannig styrk til fyrirtækja af því fé, sem það nýtur úr ríkissjóði, geti það komizt af með minni styrk, og leggur því til, að styrkur þess verði færður úr 90 þús. kr. niður í 80 þús. kr. Þá kem ég að 29. brtt.n., við 16. gr. 22. Í frv. er gert ráð fyrir 8000 kr. til eftirlits með skipum og bátum og öryggi þeirra. Lágu fyrir upplýsingar um, að þetta væri of lítið, og leggur n. því til, að skipaskoðunarstjóra verði veitt 6800 kr. laun og auk þess 5000 kr. til skrifstofukostnaðar. Er um að ræða hækkun á þeim lið en undir þennan skrifstofukostnað fellur 1. brtt.n. á sama þskj., sem er við 11. gr. A. 8., og ræðir um, að sá liður, 1000. kr., falli niður. Þá leggur n. til, að styrkurinn til Mjallar verði felldur niður. Hefir þetta fyrirtæki lengi notið opinbers styrks, og verður þó að telja, að starfsemi þess sé mjög vafasöm hvað árangurinn snertir. Félagi þessu virðist ganga illa, og hefir það þó notið allmikils opinbers styrks, eða sem svarar 3–4 aurum á hvern lítra mjólkur, og þegar litið er til þess, hvað bændur fyrir austan heiði fá lítið fyrir mjólk sína, þá er þeir selja til Mjólkurbús Flóamanna, sem er 18 aurar, þá sést, hve styrkur þessi til Mjallar er mikill. Ef þörf er á að styrkja þetta fyrirtæki svo mjög, er hæpið að slík vöruvinnsla geti borgað sig. Er það álit n., að félagið eigi við þá staðháttu að búa, að það verði ekki rekið með núverandi skipulagi til frambúðar. Þá kem ég að 31. brtt.n., við 16. gr. 32. Frv. gerir þar ráð fyrir 10 þús. kr. styrk til Kvenfélagasambands Íslands. Þetta samband hyggst að taka í sínar hendur yfirstjórn á starfsemi hinna ýmsu kvenfélaga úti um land og bera fram til sigurs hin ýmsu mál, er þau starfa að, svo sem heimilisiðnað, menntun kvenna o. s. frv. Nd. ætlaði þessu sambandi 10 þús. kr., en n. leit svo á, að það hefði eigi nægilega búið sig undir þá starfsemi, sem það ætlar að framkvæma, og leggur því til, að því verði veittar 2000 kr. til undirbúnings starfsemi sinni, en hinsvegar, að fjórðungssamböndunum verði veittir svipaðir styrkir sem að undanförnu, eða 450 kr. til Sambands norðlenzkra kvenna, 300 kr. til Sambands austfirzkra kvenna, 450 kr. til Sambands sunnlenzkra kvenna. Þá er ég nú kominn að 17. gr. Er fyrst brtt.n. við þá gr. við 7. lið, þess efnis, að styrkur til slysavarna lækki um 4000 kr., úr 18 þús. kr. niður í 14 þús. kr., og jafnframt leggur n. til, að aths. sú, sem við þennan lið stendur, falli burt, en í stað hennar komi svo hljóðandi aths.: Enda sé stjórnarráðinu send skýrsla um starfsemina. Þessi liður komst þannig inn í fjárl., að til var ætlazt, að fjárhæð þessari væri varið til vegagerðar frá Sandgerði til Stafness. Það má segja, að þetta sé ekkert aðalatriði, því hafi það verið nauðsynlegt í fyrra, er það jafnnauðsynlegt nú, þar sem vitanlegt er, að vegurinn kemur ekki að gagni nema fullgerður sé. Meiri hl. n. lítur svo á, að hæpið sé að byggja slysavarnir á vegagerðum, heldur eigi fyrst og fremst að miða þær við skipin. Það liggur í augum uppi, að vegalagningar geta sjaldnast komið að, liði við slíka björgunarstarfsemi, svo sem glögglega hefir sýnt sig í vetur, þar sem tvö skip hafa strandað þarna tiltölulega skammt frá. N. vill láta það verða einkamál Slysavarnafélagsins, hvort það lætur byggja þessa vegi eða ekki, og leggur því til, að þessi aths. falli niður, sem ég áður drap á. En til þess að sýna þessu félagi fulla sanngirni, þá leggur n. til, að ekki verði felldur niður nema helmingur þeirrar fjárhæðar, sem gert var ráð fyrir í fjárl. að gengi til þessarar vegagerðar, og að félagið ráðstafi þessu eins og því sýnist sjálfu. Þá kemur 34. brtt.n., við 17. gr. 11., um að hækka styrkinn til Stórstúku Ísland úr 8000 kr. upp í 10000 kr. Var það samróma álit n., að sjálfsagt væri að virða hina gagnlegu starfsemi stúkunnar, sem gengur út á að vinna á móti áfengisbölinu, og með hliðsjón af því og eftir tilmælum stórtemplars, áleit n. rétt að hækka þennan lið um 2000 kr. 35. brtt.n. ætlast til þess, að fjárveitingarnar til hinna ýmsu sjúkra- og styrktarsjóða séu bundnar því skilyrði, að jafnmikið fé komi annarsstaðar frá, og að þessi félög sendi skýrslu til stj. um starfsemi sína. Fyrst ríkið er að styrkja félögin í þessu skyni, þá er ekki nema sjálfsagt, að fé sé lagt til þessarar starfsemi annarsstaðar frá, og ekki nema eðlilegt, að skýrslur séu gefnar um starfsemina, svo að hægt sé að vita, hvernig starfsemi félaganna gengur. Þá kem ég að 36. brtt.n., við 17. gr. 20., og gengur út á það, að fella niður þær 500 kr., sem veittar eru til styrktarsjóðs Margrétar Bjarnadóttur. Er þessi till. ekki sprottin af því, að n. viðurkenni ekki starfsemi þessa sjóðs, heldur er þess að gæta, að margir áþekkir styrktarsjóðir eru til víðsvegar um landið, og myndi skapað fordæmi fyrir opinberum styrk þeim til handa, ef þessi sjóður er tekinn út úr um styrkveitingu. Þá leggur n. til, að inn í 17. gr. verði bætt 3 nýjum liðum, sem fjalla um, að veittur verði 10 þús. kr. byggingarstyrkur til Elliheimilisins hér í Reykjavík, og auk þess rekstrarstyrkir til gamalmennahælanna á Ísafirði og Seyðisfirði, 1000 kr. til hvors. Eins og þdm. er kunnugt, er verið að reisa hér í Reykjavík gamalmennahæli. Verður það allmyndarleg bygging, og mun koma til með að kosta ½ millj. kr. Það má segja, enda kom sú skoðun fram í n., að framfærsla gamalmenna væri sérmál hinna einstöku staða, en þegar um er að ræða fyrirtæki eins og Elliheimilið hér í Reykjavík, verður að gæta þess, að líkur eru fyrir að fleiri njóti góðs af en Reykvíkingar einir saman. Leggur n. því til, svo sem í viðurkenningarskyni fyrir þessa starfsemi, að veittar verði 10 þús. kr. sem styrkur upp í þann stofnkostnað, sem húsbygging þessi hefir í för með sér. Auk þess leggur n. til, eins og ég áður sagði, að veittur verði styrkur til gamalmennahæla á Ísafirði og Seyðisfirði, samtals 2000 kr. Get ég getið þess, að til þessara stofnana hefir áður verið veitt fé úr ríkissjóði, 2500 kr. til gamalmennaheimilisins á Seyðisfirði, og 2000 kr. til gamalmennaheimilisins á Ísafirði. Má segja að með þessu sé gert upp á milli þessara stofnana, þar sem ekki eru veittar nema 10 þús. kr. til hinnar myndarlegu byggingar hér í Reykjavík, en á hitt má þó benda, að undir afkomu Reykjavíkur renna fleiri sterkar stoðir en undir afkomu Seyðisfjarðar, enda er það fyrir mestu, að sá vilji og viðleitni, sem kemur fram í þessu, njóti viðurkenningar hins opinbera. Um hitt er minna vert, þó að um lágt tillag sé að ræða. Við 18. gr. hefir n. komið fram með ýmsar brtt. Eru þær flestar leiðréttingar, sem sjálfsagt þótti að gera, svo sem lagfæringar á tölum o. s. frv. En auk þess leggur n. til, að teknir verði upp nýir liðir í þessa grein, sem samkv. fengnum upplýsingum þótti sjálfsagt að taka upp. Vil ég þar fyrst geta þess, að n. leggur til, að styrkur til Þórðar Ólafssonar verði færður úr 555 kr. niður í 370 kr. Er þetta gert til samræmis við aðra. Þessi eini prestur er tekinn út úr, þar sem honum er ætlað meira en 1000 kr., sem er hámark þeirra eftirlauna, sem uppgjafaprestar njóta. Næsta brtt.n. við þessa grein er um það, að veita Helga P. Hjálmarssyni 475 kr. eftirlaunastyrk. Þessi prestur hefir verið talinn efnaður, en n. komst að raun um, að hann er ekki eins efnaður og sumir prestar aðrir, sem notið hafa eftirlaunastyrks, og er hann auk þess heilsulaus og hefir fyrir heimili að sjá. Þá kemur 40. brtt.n. á þessu þskj., sem fjallar um það, að hækka styrkinn til Guðrúnar Ólafsdóttur úr 100 kr. upp í 300 kr. Þessi prestsekkja nýtur langsamlega lægstra eftirlauna. Meiri hl. prestsekknanna hefir yfir 300 kr. í eftirlaun, nokkrar meira, en sumar minna, allt niður í 100 kr. Leggur n. því til, að þessi liður verði hækkaður um 200 kr. Næsta brtt.n. er í 2 liðum. Fjallar fyrri liðurinn um það, að styrkurinn til Þórodds Bjarnasonar verði færður úr 1200 kr. niður í 600 kr. Þessi maður hefir verið bæjarpóstur hér í Reykjavík, og þó að n. efist ekki um, að þessi gamli maður þurfi á styrk að halda, verður að gæta þess, að póstar úti um land hafa við miklu minni eftirlaun að búa, eða 300 kr., að undanteknum einum manni, sem hefir 450 kr. í eftirlaun. Er ekkert samræmi í því, að þessi maður sé tekinn út úr, þó hann hafi verið bæjarpóstur hér í Reykjavík, og leggur því n. til, að þessi upphæð verði lækkuð niður í 600 kr. Síðari liður þessarar brtt. er um það, að Sigríði Guðmundsdóttur, ekkju Böðvars Þorlákssonar póstafgreiðslumanns á Blönduósi, verði veittar 300 kr. í eftirlaun. 45. brtt.n. á sér þá eðlilegu skýringu, að hlutaðeigandi styrkþegi er dáinn. 46. brtt. gerir ráð fyrir, að gamalli ljósmóður, sem starfað hefir í 40 ár, en er bláfátæk, verði veittar 200 kr. í eftirlaun. Um styrkveitinguna til Guðm. Kambans rithöfundar hefi ég áður getið, og þá fært fram ástæður n. fyrir því að flytja hann af 18. gr. í 15. gr., og tel ég mig ekki þurfa að gera það aftur. Þá kemur till.n. um það að lækka styrkinn til Stefáns frá Hvítadal úr 2000 kr. niður í 1200 kr. Þetta er gert til samræmis. Má þar til samanburðar benda á þann styrk, sem þeir njóta af opinberu fé Jakob Thorarensen, Guðmundur Friðjónsson og Sigurjón Friðjónsson. Er að vísu einatt álitamál um slíka styrki, og verður d. að skera úr því sjálf, hvað henni sýnist réttast í þessu efni. Það skal tekið fram, að það var ekki hækkunarhugur í n. í sambandi við þessa liði, þó að n. flytji till. um 200 kr. aukinn styrk til Guðmundar Friðjónssonar. Þykir mér þó rétt að skýra frá því, að þessi till. hlaut ekki einróma samþ.n., heldur lagði hv.þm. Ak., sem er bróðir Guðmundar, á móti henni. Er þó enginn vafi á því, að hann kann að meta bróður sinn og störf hans eins vel og hver annar, en hitt mun hafa valdið afstöðu hans, að n. leitaði fremur lækkunar en hækkunar á þessum liðum. Met ég hv.þm. Ak. meira fyrir þetta samræmi. Enginn neitar því, að mikið starf liggur eftir Guðmund Friðjónsson og hann hefir leyst af hendi gott dagsverk, enda geri ég ráð fyrir, að enginn leggi á móti þessari hækkun eða telji hana eftir nú, er Guðmundur stendur á sextugu. Ég er ekki frá því, að mér hafi sézt yfir nokkrar brtt. við 15. gr., brtt., sem aðallega fjalla um, að niður falli ýmsir rithöfunda- og utanfarastyrkir. Þessir rithöfundar, sem hv.Nd. setti inn í þessa gr. fjárl., eru þeir Sigurður Skúlason, Árni Þórarinsson, Benedikt Björnsson, Margeir Jónsson og Oddur Oddsson. Að vísu er ekki um stórar fjárveitingar til þessara manna að ræða, en n. sá sér hinsvegar ekki fært að gera upp á milli þeirra; leggur hún til, að fjárveitingar til þessara manna verði felldar niður. Þá á ég aðeins eftir 22. og 23. gr. Leggur n. til, að ábyrgðarheimildin fyrir Siglufjarðarkaupstað og sömuleiðis ábyrgðarheimildin fyrir Súðavíkurhrepp verði felldar niður. N. telur ekki rétt að veita ábyrgðarheimildir í þessu skyni, meðan ekki er komið heildarskipulag á þessi mál, eins og ætlazt er til að gert verði. Hér á þinginu hefir verið neitað um ábyrgð til raforkuveitu í Skagafirði, og álítur n. því réttast, að eitt verði látið ganga yfir öll héruð í þessu eini. Þá hefir n. borið fram brtt. við 22. gr. þar sem ætlazt er til, að ríkissjóður ábyrgist 48 þús. kr. til húsakaupa Kvennaskólans í Reykjavík, í stað 40 þús. kr., sem ákveðnar voru í frv. Þá eru tvær brtt. við 23. gr. Hin fyrri fer fram á, að heimilt sé að greiða Steinþóri Guðmundssyni iðgjöld hans í lífeyrissjóð. Fræðslumálastjóri hefir bent á, að ólíklegt sé, að maður þessi gangi inn í kennarastéttina aftur, og virðist n. því sanngjarnt að endurgreiða honum iðgjöldin, enda mun vera til fordæmi fyrir slíku. Þá hefir vegamálastjóri lagt til við n., að hún flytti till. um heimild handa landsstj. til að kaupa tvær snjóbifreiðir. Hér er ein snjóbifreið fyrir, og þótti n. rétt að veita heimild til þessara kaupa, ef sú reynsla fengist af þeirri, sem fyrir er, að slíkt þætti æskilegt. Hinsvegar hefir n. ekki talið rétt að setja upphæð í þessu skyni reikningslega í fjárl. Bifreið sú, sem þegar er til, er á Hellisheiði, og verði þessar tvær keyptar í viðbót, ætlast n. til, að þær annist flutninga á Holtavörðuheiði og Fagradal, því að á þessum þrem leiðum virðist mest nauðsyn vera á, að vetrarferðir geti verið óhindraðar. Ég hygg, að ég hafi þá tekið það flest fram, er máli skiptir, fyrir hönd n., og get því látið staðar numið að sinni.

Forseti (GÓ): Útbýtt hefir verið í deildinni brtt. á þskj. 454, 457 og 464. Til þess að þær geti komið til umr. og atkv., þarf að leita afbrigða frá þingsköpum.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég vil þakka hv.fjvn. fyrir það, hve greið hún hefir verið í störfum, og þannig gert sitt til að flýta fyrir afgreiðslu fjárl. Þegar fjárl. komu hingað frá hv.Nd., voru þau með 26 þús. kr. tekjuhalla. Það er að vísu ekki í fyrsta sinni, sem fjárl. hafa komið hingað með tekjuhalla, enda hefir það stundum orðið hlutverk þessarar hv. d. að lagfæra þann halla. Það má segja, að tekjuhalli sá, sem nú er á fjárl., sé ekki svo mikill, að hann hafi veruleg áhrif á fjárhagsútkomuna, en ég vil gera hv.fjvn. það ljóst, að tekjuhlið fjárl. er þegar orðin svo há, sem hún má vera, og eina rétta leiðin til þess að fá tekjuhallalaus fjárl. er því það, að lækka gjaldaliðina. N. hefir tekið þann kost að gera sem minnsta röskun á fjárlagafrv. eins og það var, er það kom frá Nd. Verður því eigi sagt, að brtt. hennar valdi neinum stórfelldum breytingum, þótt samþ. yrðu. Þá er og hægt að viðurkenna þá viðleitni að fækka sem mest persónulegum styrkjum. Það má að vísu segja, að styrkir þessir séu eigi svo há upphæð, að þeir hafi mikil áhrif á fjárhag ríkisins, en hinsvegar er mjög varhugavert að fara langt inn á þá braut, því að þá er óvíst, hvar verður staðar numið. Ég býst því við að geta greitt atkvæði með flestum lækkunartill. n. Þó vil ég geta þess, að ég er í vafa um eina þeirra, hvort réttmæt sé, en hún er um að fella niður liðinn til endurskoðunar skipamælinga. Til þessa starfs þarf sérfróða menn, og hér er oft um mikið verk að ræða, því að oft þarf ýmsu að breyta í hinum upphaflegu mælingum. Hefði ég kosið, að n. hefði geymt þennan lið til 3. umr. til að afla sér nánari upplýsinga. Mætti ef til vill færa liðinn með skrifstofukostnaði við skipaskoðunarstjórn, en þó get ég ekki sagt um hvort skrifstofufé það, sem nú er veitt, myndi þá hrökkva til. Stofnun þessi er svo ný, að ekki er fengin full reynsla fyrir því, hve mikill skrifstofukostnaðurinn verður. Af því að ég. hefi ekki neitt sérstakt að athuga við aðrar brtt.n., mun ég láta hér staðar numið.

Jón Þorláksson Ég á hér eina brtt., ásamt hv. 1. þm. G.-K., á þskj. 454 hina XV., við 17. gr., að aftan við hana bætist nýr liður: Til Sesselju Sigmundardóttur, til þess að koma upp heimili fyrir veikluð eða vanrækt börn í samvinnu við barnaheimilisnefnd kirkjunnar. Þetta erindi og skjöl um það bárust svo seint hingað, að ég hygg, að fjvn.Nd. hafi alls ekki getað tekið málið til athugunar, og fjvn.Ed. kannske ekki heldur fengið það fyrr en það var orðið um seinan að setja sig inn í málið. En nú liggur það fyrir ásamt ýmsum skjölum viðvíkjandi þessu efni, þar sem gerð er grein fyrir ástæðum þess. Það er þá fyrst, að þessi stúlka, sem nefnd er í till., hefir verið þrjú ár eða lengur erlendis í ýmsum stöðum, til þess sérstaklega að kynna sér meðferð á þeim börnum, sem stundum eru kölluð vandræðabörn, en í till. eru kölluð veikluð eða vanrækt börn, í samræmi við það, sem barnaheimilisnefnd kirkjunnar nefnir þau börn. - Hún hefir ágæt meðmæli frá forstöðumönnum slíkra stofnana í Þýzkalandi, þar sem hún hefir verið til að læra þetta. Það hafa verið meðal presta þjóðkirkjunnar hafin samtök til að beita sér fyrir þessu máli, að það yrði komið upp einhverjum stað, þar sem hægt væri að taka á móti börnum, sem nauðsynlega þurfa að komast frá heimilum sínum, ef þau þá eiga nokkur heimili, eða eru þá að öðru leyti þannig, að það þyki æskilegt að þau séu tekin í slíka stofnun. Í þessu skyni hefir nú barnaheimilisnefnd kirkjunnar, sem þeir kalla svo, keypt jörð austur í Grímsnesi, sem heitir Hverakot, og eins og sjá má af nafninu, er þar jarðhiti til að hafa ýmislegt gagn af. M. a. liggur hér fyrir skýrsla frá hr. Ásmundi Guðmundssyni, dócent við háskólann, sem er framkvæmdarstjóri barnaheimilisnefndarinnar, sem ég skal, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa upp. Hún hljóðar svo: „Það vottast hér með eftir beiðni, að barnaheimilisnefnd kirkjunnar hefir keypt jörðina Hverakot í Grímsnesi í hví skyni, að ungfrú Sesselja Sigmundsdóttir megi setja þar á stofn heimili fyrir veikluð eða vanrækt börn. Gerir nefndin þetta því aðeins, að hún ber gott traust til þessarar stúlku, að hún muni rækja starf sitt af miklum áhuga og skyldurækt. Reykjavík 3. apríl 1930. Ásmundur Guðmundsson framkvstj. Barnaheimilisnefndar“. En það er ákaflega margt annað, sem þarf til að kosta, en að ná kaupum á jörð og fjárveiting sú, sem hér er farið fram á. Um hana er beðið til þess að unnt sé að koma upp nauðsynlegum húsum til þess að geta komið þessari stofnun á laggirnar. Að öðru leyti liggja hér fyrir meðmæli um nauðsyn þessarar stofnunar frá dómkirkjupresti, borgarstjóra og lögreglustjóra. Þeir mæla allir ákaflega vel með þessu, og ég skal aðeins lesa upp úr ummælum lögreglustjóra. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það þarf vitanlega ekki að eyða orðum um það, hvílík bráð nauðsyn okkur er á því að eignast slíkt hæli, sem ungfrúin hefir í huga að koma upp. Ég hika því ekki við að mæla mjög eindregið með því, að ungfrúnni verði veittur umræddur styrkur og teldi góðu máli gerður mikill ógreiði, ef henni verður ekki veitt þessi aðstoð til að koma málefninu í framkvæmd“. Eins og hljóðbært er, þá hefir lögreglustjórinn í Reykjavík öðru hvoru, og m. a. nú nýlega, haft tækifæri til að kynnast því, hver nauðsyn það getur verið að koma einstökum börnum fyrir á heimilum, þar sem þau fá sérlega umönnun. Borgarstjórinn í Reykjavík getur þess, að bæjarstjórn hafi haft mál þetta til meðferðar, þ. e. a. s. um ráðstöfun á vandræðabörnum héðan úr bænum, sérstaklega þeim, sem eru á fátækraframfæri, og að sú n. hafi beint málinu á þá braut, að lögreglustjóri hefir leitað samkomulags við barnahælisnefnd kirkjunnar um veru fyrir þau börn í sveit. Ennfremur eru ummæli í bréfi borgarstjóra um það, að þessari ungfrú verði gert kleift að koma upp slíku heimili. Þar segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „.... Var rætt um ráðstafanir viðvíkjandi vandræðabörnum hér í bænum, sérstaklega þeirra, sem á fátækraframfæri eru. Áleit n. rétt, að lögreglustjórinn leiti samvinnu við barnaheimilisnefnd kirkjunnar um verustaði handa slíkum börnum í sveit. Nú hefir það gerzt, að barnaheimilisnefndin hefir keypt jörðina Hverakot í Grímsnesi í því skyni, að ungrú Sesselja Sigmundsdóttir megi setja þar á stofn heimili fyrir veikluð eða vanrækt börn, og mundi ég telja það mjög mikils virði, ef slíkt heimili gæti komizt á stofn þegar á þessu ári. Mér er persónulega kunnugt um, að ungfrú Sesselja hefir brennandi áhuga á því, að geta orðið slíkum börnum, sem hér ræðir um, að liði, og að hún hefir ágæta hæfileika til þess, enda hefir hún árum saman dvalið erlendis, aðallega í Þýzkalandi og Danmörku, eingöngu til að kynnast slíkri starfsemi og verið á ýmsum skólum til að afla sér þeirrar sérmenntunar, sem er nauðsynlegt til þess að geta veitt forstöðu heimili fyrir vanrækt börn“. Dómkirkjupresturinn í Reykjavík hefir gefið mjög svipuð meðmæli með þessu máli, og í öllum þessum þremur skjölum, sem ég hefi nefnt, eru ákveðin ummæli í þá átt, að þessi stúlka sé alveg sérstökum hæfileikum búin til að veita slíkri stofnun forstöðu. Við flm. vonum, að þetta nægi til þess, að hv. d. vilji líta á þessa till. með velvild. Þá er ég ekki við fleiri brtt. riðinn, og ætla ekki að gera neinar brtt., hvorki hv.n. eða annara, að sérstöku umtalsefni. En það eru einstöku atriði í frv. sjálfu, sem ég ætla að minnast á, úr því að ég stóð upp hvort sem var. Það er fyrst viðvíkjandi 7. gr. Ég er hræddur um, að það séu ekki öll kurl til grafar komin ennþá í frv., eftir því sem það telur vexti af nokkrum erlendum lánum. Mér sýnist af tölunum, að þeir vextir, sem þar eru taldir af lánum, þeir muni svona nokkurnveginn samsvara vöxtum af skuldum ríkissjóðs eins og þær voru í árslok 1928 eða svo. En það mun hafa bætzt við skuldirnar síðan, en vextir af þeim virðast ekki vera taldir í 7. gr. Ég skýt þessu aðallega fram til að benda hv.fjvn. á að athuga þetta til 3. umr. Mér er að vísu ekki kunnugt um, hve mikil lán hafa verið tekin síðan, sem þarf að greiða af vexti og afborganir samkv. fjárl., en það hefir þó heyrzt, að tekið hafi verið þriggja millj. kr. lán til að greiða Landsbankanum stofnfé sitt. Skil ég ekki annað en að það verði að gera ráð fyrir vöxtum og afborgun af því láni, þar sem það mun velta á afkomu Landsbankans, hvort hann verður látinn greiða nokkurn arð af þessu fé, og naumast heimtuð af honum greiðsla á meðan svo er, að hann á ekki til allt stofnfé sitt, en það telur bankastjórnin hann ekki eiga, eins og kunnugt er af reikningum bankans. Þá vildi ég þar næst leiða athygli að því, að það eru nú komnir vextir og afborganir af ríkisskuldum inn í ýmsar aðrar greinar fjárl. en 7. gr. Tel ég þetta vera ákaflega óheppilegt, því að það er hætt við, að það dyljist frekar fyrir mönnum, hvernig fjárhagur ríkissjóðs er, ef vikið er frá þeirri reglu, sem fylgt hefir verið undanfarin ár, að telja alla vexti og afborganir af skuldum í 7. gr. Til sönnunar þessu vil ég benda á 13. gr. E. 16. Þar stendur: „Afborgun og vextir af láni til L. M. Ericsson o. fl. 141 þús. kr.“. Það eru svo margir gallar á þessum eina lið, að það mætti margt um það segja. Það er fyrst það, sem er alveg ótækt í allri reikningsfærslu, að afborgun og vöxtum er slegið saman, án þess að nokkuð sé tilgreint, hve mikið hvort um sig er; það gera ekki aðrir menn en þeir, sem láta sér lítið annt um að það sjáist, hvernig hagur þeirra er. En auðvitað er, að þetta er ekki annað en skortur á vandvirkni. Og svo stendur: „Afborgun og vextir af láni til L. M. Ericsson o. fl.“. Það er undarlega að orði komizt. Er þetta einhver upphæð, sem ríkissjóður þarf að borga vexti og afborganir af? Ég get hugsað mér að þetta séu vextir og afborgun af skuld til þeirra, en ekki af láni til þeirra. Svo er loks upphæðin prentuð á skökkum stað í dálkinum, prentuð þar sem annar liður á að vera. Samskonar aths. hefi ég að gera við 13. gr. G. I., þar sem talað er um stofnkostnað útvarpsins. Þar stendur „Afborgun og vextir af láni til Marconifélagsins í London 178.000“. Hér á væntanlega að standa „skuld til Marconifélagsins“.

Greiðslan gengur til Marconifélagsins

. Með einstakri góðvild má kannske teygja þetta orðalag svo, að það verði skiljanlegt, en alltaf meiðir þetta tilfinningu mína fyrir íslenzku máli. Og hvað sem hv.fjvn. gerir, þá er ég alltaf vanur að greiða afborganir og vexti af skuldum mínum, en ekki af lánum mínum til annara. - Auk þess er sama að segja um þetta og liðinn, sem ég nefndi áðan, að ekki er sundurliðað, hvað séu vextir og hvað afborganir. En það er venja hjá öllum fyrirtækjum, sem engu þurfa að leyna í bókhaldi sínu, að halda þessu alveg aðgreindu, svo að það sjáist, hvað hvor liður um sig er hár. Þessi færsla á heima í 7. gr. fjárl., og á að vera þar sundurliðuð. Það má vera, að fleira sé í frv. þessu líkt. Ég hefi ekki leitað að því sérstaklega. En þessi dæmi sýna, að nú er í fjárlagafrv. farið inn á braut, sem leiðir til ógleggra yfirlits yfir skuldir ríkissjóðs en verið hefir á síðustu árum.

Erlingur Friðjónsson Áður en ég fer að tala hér fyrir brtt. mínum á þskj. 454, ætla ég að fara fáeinum orðum um sumar brtt.hv.fjvn., þótt ég hafi sjálfur átt sæti í þeirri n.Hv. frsm. mun hafa getið þess í ræðu sinni, að nm. hefðu óbundnar hendur um einstakar brtt., enda er það vafamál, hvort samkomulag er hjá n. í heild sinni um eina einustu brtt. Ég mun greiða atkv. á móti mörgum þeirra, því að ég er óánægður með þær. Þó er það einkum ein brtt., sem ég þarf að fara orðum um. Það er 47. brtt. á þskj. 436, um að fella niður ábyrgðarheimildina til rafveitu handa Siglufjarðarkaupstað. Það er að vísu rétt, að þetta þing hefir ekki tekið liðlega í að ganga í ábyrgðir til rafveitufyrirtækja yfirleitt. Mér virðist þó, að gera verði mun á því, hvort þessum fyrirtækjum er ætlað að standa alveg sjálf og bera sig fjárhagslega, eða hvort ríkissjóður á þegar í upphafi að leggja fram mikið fé til þeirra. Þannig var t. d. um rafveituna um Skagafjörð, sem flutt var brtt. um í hv.Nd., að af kostnaðinum við hana átti á þriðja hundrað þúsund að greiðast í styrk úr ríkissjóði. Allt öðruvísi stendur á um ábyrgðina fyrir Siglufjörð. Hann er einn bezt stæði kaupstaður landsins, og enda þótt þetta fyrirtæki virðist ætla að verða nokkuð dýrt. - enda mun ætlunin að sjá bænum fyrir miklu rafmagni, - þá hefi ég engar áhyggjur af því, að ríkissjóður þurfi að óttast, að hann geti orðið fyrir nokkru tjóni af þessu. Siglufjarðarkaupstaður er ágætlega vel stæður. Þótt ég hafi ýmislegt fleira út á brtt.hv. meiri hl. fjvn. að setja, mun ég ekki fara lengra út í það í bili. Hv. 3. landsk. var hér að tala um það, að í fjárlagafrv. á þskj. 350 væri ekki nægilegt tillit tekið til vaxta þeirra, sem koma mun á ríkissjóð að greiða á árinu 1931. Ég er þessu sammála hjá hv.þm. og hygg, að svo hljóti fleirum að sýnast, enda þótt fjvn. hafi enga brtt. flutt um þetta. Það mun stafa af því, að ekki er óalgengt að líta framhjá einstökum póstum sem þessum frá fyrri árum. Ég er ekki að mæla þessu bót, en það er e. t. v. eðlilegt. Ef brtt. kemur fram um sanngjarna hækkun á þessum lið, mundi ég greiða henni atkv. Þá get ég snúið mér að brtt. mínum, sem eru á þskj. 454. Fyrsta brtt. mín er í tveim liðum, V. 1 og 2, og er hvortveggja um nýjar greiðslur til Akureyrarskóla. Fyrri liðurinn er um, að námsstyrkur við skólann hækki úr 700 í 1200 kr., og er ástæðan sú, að hann hefir fram til þessa verið afar lágur, svo að ekki er með sanngirni hægt að fara fram á minni hækkun en ég geri. Um hinn liðinn, 2000 kr. til dyravörzlu skólans, er þess að geta, að þetta starf var áður fyrr greitt með 900 kr. á ári og auk þess ókeypis húsnæði, sem sjálfsagt hefir verið um 1000 kr. virði fyrir skólann á ári. Nú hefir skólinn tekið þessa íbúð til annara afnota, og því verður óhjákvæmilega að greiða dyraverðinum hærri laun í peningum. Vona ég, að hv. deild fallist á, að þessi brtt. sé sjálfsögð leiðrétting. Næst á ég brtt. XIV. á sama þskj. Í 17. gr. frv. eru nokkrir styrkir til sjúkrasjóða og tryggingarfélaga hér og þar um landið. Þessir styrkir eru að vísu sérlega lágir og hafa þó ekki alltaf verið vel séðir af fjvn. og Alþingi. Samt hefir fjvn. þessarar d. ekki séð ástæðu til að fella þá niður, en flytur brtt. um skilyrði fyrir veitingu þeirra, og lætur þar við sitja. En fyrst þeir eru nú þarna á annað borð, hefi ég flutt brtt. um að bæta við 2 félögum ennþá, sem hafa með höndum samskonar starfsemi. Fer ég fram á, að sjúkrasjóður Verkamannafélags Akureyrar fái 300 kr. og sjúkrasjóður verkakvennafélagsins Einingar á Akureyri fái 150 kr. Eru þetta því ekki stórar upphæðir. Verkamannafélag Akureyrar er allgamalt félag, um 25 ára, og á sjúkrasjóð að upp- hæð nálægt 9–10 þús. kr. Eru árlega veittar úr honum 1000–1200 kr., svo að það getur ekki talizt mikið, þótt ríkissjóður bæti þar við 300 kr. Hitt félagið er yngra og sjúkrasjóður þess minni, en þó hygg ég, að það verji árlega til styrktar 4–500 kr. Upphæðir þær, sem ég flyt brtt. um, eru miðaðar við stærð sjóðanna, og er enganveginn hægt að segja, að ég hafi verið kröfuharður. Vona ég, að hv.þd. sjái sér fært að samþ. þetta lítilræði. Þá býst ég við, að hv.þdm. þyki ég fara að gerast stórtækari, þegar koma brtt. mínar við 22. gr. Þær eru prentaðar á sama þskj. undir XXI. lið a og b. Hér er um að ræða tvær ábyrgðarheimildir, þá fyrri fyrir Samvinnufélag sjómanna á Akureyri og hina síðari fyrir síldareinkasöluna. Skal ég fyrst víkja að a-lið brtt. Samskonar ábyrgð og hér er farið fram á hefir áður verið veitt Samvinnufélagi sjómanna á Ísafirði. Hefir það gefizt mæta vel, því að félagsskapurinn hefir blómgazt og gert afar mikið gagn. Reynslan á þessum eina stað gefur því tilefni til þess, að samvinnufélög fái víðar samskonar ábyrgðir. Hv. Nd. hefir nú á þessu þingi fallizt á svona ábyrgð fyrir Eskfirðinga og þar með viðurkennt, að ekki sé hættulegt að fara lengra inn á þessa braut. Samvinnufélag sjómanna á Akureyri er að skipulagi eins og þau samvinnufélög, sem þroskuðust eru. Sótti það fyrir nokkru til bæjarstjórnar Akureyrar um ábyrgð fyrir 150 þús. kr. láni, og ákvað bæjarstjórnin nýlega að veita þessa ábyrgð. Mér þykir rétt að lesa hér um samþykkt þá, er þar var gerð, eftir till. þeirrar n., sem málið hafði til athugunar. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta : „Bæjarstjórinn á Akureyri. Akureyri 26. jan. 1930. Bæjarstjórnin hefir á fundi sínum 21. þ. m. samþykkt eftirfarandi úr gerðabók fjárhagsnefndar, dags. 18. þ. m. „Tekin til meðferðar beiðni frá Samvinnufélagi sjómanna á Akureyri, um að bærinn gangi í bakábyrgð fyrir væntanlegu láni félagsins til skipakaupa, ef ríkisábyrgð fæst, samkv. tillögu bæjarfulltrúa Einars Olgeirssonar, er vísað var til fjárhagsnefndar á bæjarstjórnarfundi 7. þ. m. - Eftir nákvæma yfirvegun varð nefndin sammála um að leggja til, að bæjarstjórnin lofi gagnábyrgð fyrir láni í þeim tilgangi, sem fram á er farið í áðurnefndri tillögu, með þeim skilyrðum, er hér segir: 1. Að lög félagsins séu í fullu samræmi við samvinnulögin nr. 36 frá 1921. 2. Að félagsmenn séu allir búsettir á Akureyri. 3. Að lánið, sem bæjarstjórn gengur í gagnábyrgð fyrir, fari ekki fram úr kr. 150 þús. - eitt hundrað og fimmtíu þúsund krónum - og sé í hæsta lagi 4/5 af andvirði skipanna, fullbúinna til veiða, og greiðist að fullu á 10 árum, afborgunarlaust fyrstu 2 árin. 4. Að aldrei sé á einu ári varið meiru en helming varasjóðs til greiðslu á reksturshalla, nema til komi samþykki bæjarstjórnar. 5. Að félagið hafi innan sinna vébanda nægilega marga vana sjómenn á skipin, og að skipshafnir séu ávallt ráðnar upp á hlut af afla. 6. Að bæjarstjórnin hafi rétt til eftirlits með því, af afborgun lána fari fram samkv. tölulið 3, og að arði sé skipt samkv. lögum félagsins, enda eigi bæjarstjórnin ávallt aðgang að reikningum þess. 7. Að skip og veiðarfæri félagsins og aðrar eignir þess standi að veði fyrir láninu með 1. veðrétti. 8. Að fyrir láninu fáist ríkisábyrgð, með sömu skilyrðum sem eru sett fyrir ábyrgð ríkisins til handa Samvinnufélagi Ísfirðinga, þó með þeirri breytingu, að ríkisstjórnin samþykki framkvæmdarstjóra og annan endurskoðanda félagsins, eftir að hafa leitað álits bæjarstjórnarinnar um þá“. Þessi samþykkt bæjarstjórnarinnar tilkynnist hér með. Jón Sveinsson. Formaður „Samvinnufélags sjómanna“ á Akureyri, Karl Magnússon“. Ég hefi nú skýrt frá afstöðu bæjarstjórnarinnar á Akureyri í þessu máli, að hún vill taka á sig gagnábyrgð á láninu, ef ábyrgð ríkissjóðs fæst einnig. Annars hefi ég útbúið brtt. mína í samræmi við kröfur þær, sem bæjarstjórnin gerir, og eftir fyrri fyrirmyndum um samskonar till. Ýmsir munu nú segja, að minni ástæða sé til að styrkja sjómenn á Akureyri á þennan hátt heldur en var á Ísafirði á sínum tíma, þegar Alþingi ákvað að hlaupa undir bagga með Ísfirðingum. Það mun vera almennt álit, að aðstaða manna á Akureyri nú sé til muna betri en var á Ísafirði þá, og er sjálfsagt nokkuð rétt í því. En ég álít, að þetta eigi ekki að vera eingöngu neyðarráðstöfun, og að vel megi hjálpa mönnum áður en þeir eru komnir í algert öngþveiti. Aðstaðan á þessum tveim stöðum, Akureyri og Ísafirði, er þó lík að því leyti, að á báðum stöðum var orðið mjög líið af skipum, sem eiginlega gætu talizt haffær. Á Akureyri eru nú víst ekki nema 3 fiskiskip, sem ganga á veiðar meira en blásumarið, og stafar það af því, hve hin skipin eru léleg. Til þess að geta stundað sjóinn allt árið, er mest um vert að fá góð skip, og það verður ekki séð, að atvinnúrekendur nyrðra séu færir um að koma fram þeirri breytingu. Þá kem ég að síðari hluta brtt., ábyrgð á láni, fyrir síldareinkasöluna. Eins og hv.þdm. er í minni, voru á síðasta þingi samþ. lög, þar sem ríkisstj. er heimilað að ganga í ábyrgð fyrir síldareinkasöluna til næstu áramóta. Var þetta gert af þeirri nauðsyn, að einkasöluna vantar rekstrarfé tíma úr árinu, en hefir engar tryggingar að selja, nema síldina jafnótt og hún kemur úr sjónum. En einkasalan þarf á fénu að halda til greiðslu á síldinni, verkunar síldarinnar, kaupa á tunnum, salti o. s. frv. - Nú fer ég fram á í brtt. minni, að ábyrgðin verði framlengd um eitt ár, eða til ársloka 1931. Þar sem ekkert hefir komið fram, sem geri þessa ábyrgðarheimild tortryggilega, vænti ég, að hv.þd. geti fallizt á þessa brtt. Í raun og veru verður þessi ábyrgð nokkru minni nú en þá var farið fram á. Í þessari lagagrein, sem niður fellur um næstu áramót og ég hefi tekið hér algerlega upp, er gert ráð fyrir ríkisábyrgð, allt að 500 þús. kr., þó þannig, að varasjóður einkasölunnar sé reiknaður inni í þeirri upphæð. Hann var í fyrra um 15 þús. kr., en nú um 65 þús. Hann hefir vaxið um 50 þús. á síðasta ári. Ábyrgð ríkissjóðs yrði þá nú 435 þús. Ég hefi fyllstu vonir um, að hv. d. gangi inn á þetta, og skal svo ekki dvelja meir við þessar till. mínar, því að ég býst við, að aðrir muni þurfa að mæla fyrir sínum brtt. á þskj. 454, og þær eru nokkuð margar.

Björn Kristjánsson Ég á hér enga brtt. sjálfur á þskj. 454, nema ég er skrifaður sem annar maður fyrir brtt. XV., við 17. gr. 22, sem hv. 3. landsk. er aðalflm. að og hefir talað hér um. Ég fellst alveg á mál hans og ummæli um stúlkuna, og veit, að fyrirtækið er mjög nauðsynlegt. Þá er það önnur brtt. á þskj. 436, undir 33. lið við 17. gr. 7, um að lækka styrkinn til slysavarna úr 18 þús. í 14 þús. kr., og að fella burt athugasemdina aftan við liðinn um að veita af þeirri upphæð 8 þús. kr. til vegar að Stafnesi, svo að flytja megi þangað björgunarbátinn frá Sandgerði. Kunnugir vita, að aðalhættustaðurinn milli Reykjaness og Sandgerðis eru einmitt Stafnestangar, því að þeir standa lengst út. En vegna þess að vegur náði ekki nema að Sandgerði, var ákveðið, að báturinn skyldi hafður þar, þó að það sé alllangt frá Stafnesi og lengri sjóleið á milli en landvegurinn er. Það getur því tekið langan tíma fyrir bátinn að komast á strandstaðinn, enda er mér sagt, að þessi björgunarbátur sé vélarlaus. Og í Sandgerði er mjög brimasamt og ill lending; verður að sæta lagi um sund til að komast þar út. Því getur oft farið svo, að björgunarbáturinn geti ekki komið til hjálpar skipi, sem strandað hefir á Stafnesi. Þetta yrði ekki nema 4 þús. kr. sparnaður, og ég held, að réttast væri að láta liðinn standa eins og hann kom frá hv.Nd. Önnur brtt., sem ég ætlaði að minnast á, er sú 36., við 17. gr. 20, um að fella niður 500 kr. til styrktarsjóðs Margrétar Bjarnadóttur. Sá sjóður var stofnaður fyrir nokkrum árum með 800 kr. stofnfé, sem þessi kona ánafnaði ekkjum og börnum sjódrukknaðra manna þar syðra. En vöxtur og efling sjóðsins má heita eins manns verk, Þorgríms Þórðarsonar læknis, þess hins sama, er stofnaði þar álitlegan sparisjóð. Styrktarsjóðurinn er nú um 15 þús. kr. Alþingi lagði honum á síðasta ári 800 kr. Það er ekki lítil hvöt fyrir menn til að vinna að stofnun sjóða, ef Alþingi hvetur til þeirrar fjársöfnunar með styrkjum, þótt lítilfjörlegir séu. Þann vilja hefir hv.Nd. sýnt. Ég held því, að rétt sé fyrir þessa hv. d. að lofa þessu að ganga fram, og yfir höfuð að sýna velvild öllum sjóðstofnunum í landinu. Einmitt af sjóðum eins og þessum geta menn vænzt mestrar hjálpar, þegar þörfin er brýnust og þau vandræði, sem drukknanir og sjúkdómar hafa í för með sér. Ég ætla ekki að gera margar sérstakar till. að umtalsefni. Þó er mér sárt um eina brtt. Það er till. um að fella niður styrkinn til séra Árna Þórarinssonar á Stóra-Hrauni. Ég veit, að þessi maður hefir gert mikið að því að safna alþýðufróðleik á Snæfellsnesi og víðar, og er mjög vel hæfur til þess. Hann hefir skýrt mér frá, - því að ég þekki hann nokkuð persónulega, - að í mörg ár hafi hann verið að safna sögum, er munu þykja mjög merkilegar. Hann er laginn á að semja og segja líkar sagnir, svo að fáum tekst betur. Mér þætti það mjög leitt, ef honum skyldi ekki verða ætlaður neinn styrkur, þegar þó hv.Nd. ætlaði honum þessi 600. Og það var víst bara slysni, að hann fékk ekki 1500 þar. - Ég veit, að menn þreytast á löngum ræðum, og skal nú hætta.

Ingvar Pálmason Ég á nokkrar brtt. á þskj. 454 og tel rétt að fara nokkrum orðum um þær. Í fyrsta lagi er það III. brtt. Ég flyt hana af þeirri ástæðu, að í fjárl. þessa árs og undanfarinna ára hafa verið veittir styrkir til að reisa gistihús á stöðum, þar sem mjög er fjölfarið og verður að telja þjóðarnauðsyn, að sæmilegt gistihús sé á. Ég geri ráð fyrir, að um þennan 2 þús. kr. styrk til gistihúss á Egilsstöðum geti verið dálítið skiptar skoðanir. En ef það telst rétt, að ríkið leggi fram fé til að byggja slík hús annarsstaðar, þá er ekki síður ástæða til þess hér á þessum stað. Að vísu stendur svo á, að búið er að reisa hús, sem allir þeir, er að Egilsstöðum koma, sjá strax, að sérstaklega er reist með það fyrir augum að geta veitt gestum gistingu. Þó að þar sé rekið stórt og myndarlegt bú, er þó húsið enn stærra. Allmikil skuld hvílir á húsinu enn. Ég sé ekki, að það séu andmæli gegn tillögunni, þó að húsið sé komið upp. Ekki þarf að nefna dæmi um það, að fjárveitingarvaldið hafi séð ástæðu til þess að veita byggingarstyrki til gistihúsa á svipuðum stöðum. Ein slík fjárveiting er í fjárl., sem nú er verið að ræða. Um það, að Egilsstaðir séu einn af fjölförnustu stöðum landsins, nægir að benda á, að svo má segja, að þeir séu ekki einungis á krossgötum, heldur má heita, að allir vegir austanlands liggi út frá Egilsstöðum. Til fjarðanna liggja t. d. ekki færri en fimm vegir þaðan, vitaskuld misjafnlega fjölfarnir. Fyrst liggur vegurinn þaðan um Fagradal til Reyðarfjarðar. Annar vegur er um Tungudal og Eskifjarðarheiði til Eskifjarðar. Þriðji liggur ennfremur um Tungudal og Fönn til Norðfjarðar. Fjórði er um Slenjudal og Mjóafjarðarheiði til Mjóafjarðar, og nyrzt er vegurinn yfir Fjarðarheiði til Seyðisfjarðar. Um Héraðið austan Lagarfljóts liggur Úthéraðsvegur, og frá Egilsstöðum norður fyrir fljót liggja vegir að minnsta kosti í þrjár áttir. Upp eftir, sunnan Lagarfljóts liggur vegurinn til Fljótsdals og annar vegur til Skriðdals. Það má því segja, að vegirnir liggi ekki eingöngu í allar höfuðáttir, heldur einnig, í flestar milliáttir um Austurland. Ég hygg, að slík umferð sé sjaldgæf á sveitaheimili hér á landi sem á Egilsstöðum. Gildir það jafnt um alla tíma árs. Hygg ég, að ef litið er með sanngirni á þetta mál, þá sjái menn, að þessi brtt. mín hefir við svo sterk rök að styðjast, að sjálfsagt sé að samþ. hana. Þá á ég VII. brtt. á sama þskj., við 14. gr. B. XV. 5, um það að veita Björgu Sigurðardóttur 1.000 kr. styrk til þess að kenna síldarmatreiðslu víðsvegar um land, eftir till. Búnaðarfélags Íslands og Fiskifélags Íslands, og gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar frá. Kvenmaður þessi fékk 1.000 kr. styrk í yfirstandandi fjárl., og hefir nú ferðazt um. Austurland og haldið námskeið. Ég get af fullri sannfæringu og reynslu sagt það, að þessi kennsla hefir borið hinn bezta árangur, og mun það margra manna mál, að mikil sé þörf slíkrar kennslu, og efast ég ekki um, að stúlka þessi sé vel starfi sínu vaxin, enda mun hún geta fengið meðmæli alstaðar, þar sem hún hefir fengizt við þessa kennslu. Að vísu má segja, að þingið í fyrra hafi litið svo á, að með þeim styrk hafi það sýnt þessari starfsemi viðurkenningu í eitt skipti fyrir öll, en á það ber að líta, að svo fremi að hér sé um gott og nytsamt starf að ræða, þá verður að stuðla að því, að það geti haldið áfram í sveitum. Ég held því, að þetta sé full sanngirniskrafa, að þessi litli styrkur sé veittur, þar sem þörfin er svo rík og hlutaðeigandi styrkþegi er framúrskarandi að áhuga og þekking á sínu sviði. Þá á ég X. brtt. á sama þskj., ásamt hv. 5. landsk., um 1.500 kr. styrk til Ríkarðs Jónssonar til útgáfu myndabókar með verkum hans. Ætla ég, að þessi maður sé hv.þdm. svo kunnur, að ekki þurfi orðum um að eyða. Ríkarður er þjóðkunnur og viðurkenndur hagleiksmaður og að mörgu leyti sannkallaður listamaður. Eftir hann liggur fjöldi listaverka, og hann hafði hugsað sér að gefa út í ár, í tilefni af þessari merku hátíð, myndabók yfir verk sín, til kynningar fyrir landið og listiðnað þess hjá erlendum gestum í sumar. Upphaflega var það ætlun hans að gefa út þessa bók án styrks, en veikindi voru þess valdandi, að honum er það nú með öllu ókleift, enda er hann ekki enn kominn til heilsu til þess að stunda vinnu sína. Maðurinn á fyrir stórri fjölskyldu að sjá; og því má af líkum ráða, hvílík geysiáhrif slík veikindi hljóta að hafa á efnalega afkomu þessa manns. Þess vegna hefir hann nú sótt um þennan lítilfjörlega styrk, og er þess að vænta, að Alþingi sjái. sóma sinn í því að láta ekki þetta farast fyrir vegna þess, að það telji eftir þennan litla styrk. Ég vil biðja menn að athuga, hve geysimikið kynningarmeðal slík bók getur verið, og landi okkar og þjóð til hins mesta sóma út á við. Þá á ég XII. brtt. á sama þskj. Er hún í tveim liðum og um alveg óskyld efni. Fyrri liðurinn er við 16. gr. 32., um það að hækka styrkinn til Sambands austfirzkra kvenna úr 300 kr. upp í 450 kr. Er það gert samræmis vegna við önnur kvenfélagasambönd á landinu. Ég flyt þessa brtt. að tilhlutun og eftir bendingu frá konu einni hér í bæ, sem sýndi mér fram á, að úr því hv.fjvn. hefir farið þessa leið að veita slíka styrki, þá er með öllu óskiljanlegt, hvers vegna Samband austfirzkra kvenna á að fá lægri styrk en hin. Það má vel vera, að það sé færra fólk í þessu félagasambandi en t. d. í Sambandi norðlenzkra kvenna, en fólksfjöldi skiptir í rauninni ekki miklu máli hér. Hitt er miklu stærra atriði, hvernig staðhættir eru, því að þeir ráða mestu um þá erfiðleika, sem slíkur félagsskapur á við að búa á hverjum stað: En á Austurlandi er víðast mjög erfitt um samgöngur, svo að miklum örðugleikum verður einatt bundið að ná sambandi milli félagsdeildanna. Af þessu má sjá, að fúll sanngirni mælir með því að veita sambandinu þennan styrk, og láta það að því leyti njóta jafnréttis við önnur sambönd kvenfélaga hér á landi. Þá kem ég að 2. liðnum, sem er um að gera laxastiga í Lagarfoss. Hér er prentvilla í þingskjalinu, og geri ég því ráð fyrir, að ef ekki verður hægt að leiðrétta hana, þá muni ég taka till. aftur til 3. umr. Í till. stendur 2/3 kostnaðar, en á að vera 1/3 en upphæðin á að vera 6.000 í stað 2.000, sem stendur í till. Enda þótt þetta komi frekar til umr. síðar, þá þykir mér þó rétt að fara nokkrum orðum um málið almennt. Það er að vísu svo, að þessi fjárveiting er ekki í samræmi við hliðstæðar fjárveitingar hingað til, en þess er þá að geta, að hér stendur nokkuð öðruvísi á. Rannsókn hefir leitt það í ljós, að fyrir ofan Lagarfoss eru sennilega mjög góð skilyrði fyrir laxauppeldi, en hitt er ósannað, hver árangur yrði af því að gera Lagarfoss laxgengan. Hinsvegar er mjög erfitt að fá fé í þessum dreifðu byggðum til þessa fyrirtækis, Hér er þó um að ræða stórkostlega tilraun til þess að auka veiðiskap í einu blómlegasta búnaðarhéraði landsins, en óvíst um árangur. Þess vegna mælir öll sanngirni með því, að í þessu tilfelli leggi ríkið eitthvað ríflegar af mörkum til þessa fyrirtækis. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja um þetta, en vænti þess, að d. sýni á sínum tíma fullan skilning á þessu mikilsverða máli. Þá á ég XVI. brtt., við 18. gr. II. C. 8., um að veita öldruðum kennara, Einari Hávarðssyni, 150 kr. sem eftirlaun. Þessi maður hefir verið kennari yfir 30 ár, en hefir ekki rétt til eftirlauna samkv. núgildandi lögum. Hann er nú aldurhniginn, þrotinn að heilsu og kröftum og eignalaus með öllu. Ég tel því mjög sanngjarnt, að honum sé veittur þessi litli styrkur í viðurkenningarskyni fyrir gott og vel unnið starf í þágu þjóðfélagsins. Þá á ég brtt. XVIII. á sama þskj. ásamt hv.þm. Seyðf., um það, að ríkisstj. veitist heimild til þess að greiða félaginu Eiríki rauða halla þann, sem það beið af Grænlandsförinni í sumar, með 5.000 kr. Hygg ég, að með lögunum frá í fyrra hafi þessu félagi í rauninni verið gefið fyrirheit um það, að ef það vildi hefjast handa um útvegun sauðnauta, þá skyldi það fá greiddan kostnaðinn úr ríkissjóði. Enda var það svo, að ríkissjóður greiddi félaginu þennan lögákveðna styrk, 20 þús. kr., strax við heimkomu Gottu. Árangur þessarar farar mun hafa verið töluvert betri en búizt var við almennt, því að þeir komu með sex kálfa, en hitt kemur ekki því máli við beint, þótt svo óheppilega hafi tekizt til með þessa kálfa, að þeir eru nú flestir dauðir af bráðafári, veldur þar sennilega miklu um ónóg þekking á því, hversu skuli með dýrin fara í uppeldinu. En hitt virðist engin sanngirni, að láta félagið eitt bera hallann af því að hafa ráðizt í þetta þjóðþrifaverk, þó að það að lokum hafi ekki borið þann árangur, sem æskilegt væri. Mer virðist tæplega vansalaust af Alþingi að láta félagið ganga með skarðan hlut frá borði. Ég skal benda á, að félagið mun hafa í hyggju að gera út annan leiðangur bráðlega, ekki í sama tilgangi og hinn síðasta, heldur til þess að hagnast á honum, ef unnt er. Síðasti leiðangur var farinn í því augnamiði að ná hingað lifandi sauðnautum, sem og tókst, svo sem kunnugt er. Félagið mun ekki sækja um styrk til að gera út næsta leiðangur, því ætlunin er að láta hann bera sig fjárhagslega. Full ástæða er til þess að ætla, að slíkur leiðangur gefi borgað sig fjárhagslega, en þá verður sennilega ekki skeytt um það að ná í lifandi sauðnaut hingað. Ber þó á það að líta, að ærin nauðsyn er á að fá hingað nokkra kálfa í viðbót, því að það mun mála sannast, að þessi eina kvíga, sem nú er á lífi, muni aldrei verða til mikilla þjóðnytja, ef ekki verður fengið eitthvað með henni. Það er ekki gott að kvígan sé ein, fremur en aðrar skepnur jarðarinnar, og sýnist því ærin ástæða til þess að útvega henni eitthvað til hugnunar á lífsleiðinni. Ég verð að segja þetta eins og það er, enda virðist þetta sjálfsagt, bæði frá hagsmunalegu og mannúðarlegu sjónarmiði. Að þessu athuguðu vil ég mega vænta þess, að hv.þdm. taki vel í þessa málaleitun. Þá kem ég að brtt. XIX. á sama þskj., um að lána Finni Jónssyni málara allt að 10 þús. kr. til þess að byggja sér vinnustofu, gegn tryggingu, er stj. tekur gilda. Ég verð að líta svo á, að það sé góðra gjalda vert að styrkja listamenn okkar, þótt þeir séu tiltölulega fleiri en hjá öðrum þjóðum. Ég tel það góðs vita, að listir skuli vera í uppsiglingu hjá þjóð vorri, og ég tel afdráttarlaust, að listamenn okkar séu alls góðs maklegir. Í þessu tilfelli er ekki um að ræða beinan styrk, heldur húsnæði, þar sem þessi listamaður geti unnið að málverkum sínum og geymt þau svo, að þau séu óskemmd. Það er ekki vafi, að verk þessa manns þola mjög illa léleg húsakynni. Og ég hefi fulla trú á því, að þessi hjálp þurfi ekki að baka ríkissjóði nein útgjöld. Ég hefi það álit á manni þessum, að hann sé svo mikilhæfur starfsmaður, að hann sé að fullu fær um að endurgreiða þetta áður en langt líður. En honum er nauðsyn að fá þessa vinnustofu til þess að geta notið sín við þessi liststörf. Þá á ég að síðustu XX. brtt., um að heimila ríkisstj. að ábyrgjast allt að 80 þús. kr. lán til rafmagnsstöðvar fyrir Neskaupstað, gegn þeim tryggingum, sem stj. telur gildar. Það eru nú í fjárlagafrv. svipaðar heimildir sem þessi, sem fjvn. þessarar d. leggur til að verði felldar, og hefi ég ekkert um það að segja. Ég geri ráð fyrir, að ef þær verða teknar út af fjárl., þá sé engin von um, að þessi brtt. komist inn. En þó vil ég taka það fram, að hér stendur nokkuð öðruvísi á en venjulega, þegar um slíka ábyrgðarheimild er að ræða. Hér er það svo, að það er búið að reisa rafstöð fyrir 1½ ári og hefir hún starfað þann tíma. Sú reynsla, sem fengizt hefi, bendir til þess, að stöðin beri sig fyllilega. En ég fer hér fram á ábyrgð, vegna þess að þau lán, sem tekin voru, voru mjög óhagkvæm. Nokkur hluti lánsins var tekinn til 10 ára og með venjum bankavöxtum, en nokkur hluti þess var víxill, sem framlengja þarf árlega eða tvisvar á ári, og er það með okurvöxtum. Það, sem vinnst með þessari till., er að gefa kaupstaðnum kost á að fá hagkvæmara lán en nú er um það fé, sem stendur í byggingunni. Hér er ekki verið að ýta undir menn að ráðast í fyrirtæki, sem óvíst er hvernig fari. Það er búið að framkvæma það. Ég lít því svo á, að þótt engar aðrar ábyrgðarheimildir séu veittar, megi veita þessa, þegar svo sérstaklega stendur á. En fari svo, að þær ábyrgðarheimildir, sem nú er í fjárlfrv., verði þar áfram, þá er það hreinasti misréttur, sem ekki á sinn líka, ef þessi kemst ekki þar inn. Hér er aðeins farið fram á ábyrgð gegn þeirri tryggingu, sem stj. tekur gilda, og ábyrgðarupphæðin er ekki nema 80 þús. kr. Það er heldur ekki víst, að þurfi að nota þessa heimild. Ég hefi þá minnzt á allar þær brtt., sem ég hefi. Ég legg það undir dóm hv. d., hvernig hún tekur þeim. Ég vona, að flestir geti gengið inn á það, að þær séu sanngjarnar, en læt skeika að sköpuðu um það, hvort hv. d. getur fallizt á þær.

Guðmundur Ólafsson Ég á hér 2 brtt. á þskj. 454. Fyrri brtt. er sú VI., við 14. gr. Þar er farið fram á það að veita kvennaskólanum á Blönduósi styrkhækkun, er nemi 1/3 af þeim styrk, sem honum er nú ætlaður í fjárlagafrv., til aðgerða og breytinga á skólahúsinu. Það má nú segja, að skólinn hafi verið styrktur töluvert í þessu augnamiði á síðasta þingi, bæði til aðgerða á húsinu og til að gera þar nýtízku eldhús. Honum voru þá veittar 4.000 kr. til þessa, og stafaði það af því, að honum var þá breytt úr kvennaskóla í húsmæðraskóla, og þurfti þá að breyta ýmsum „innréttingum“ og koma upp 2 fyrirmyndareldhúsum úr einu almennu eldhúsi, sem áður var. Byggingafræðingur var fenginn til þess að gera áætlun um kostnaðinn, og lá sú áætlun hér fyrir þinginu í fyrra; að minnsta kosti sá ég hana og mun þá hafa sagt hv.þdm. frá henni. Áætlunin var þannig, að breytingin mundi í hæsta lagi kosta 5.000–6.000 kr., en svo fór um þá áætlun, að kostnaðurinn nam 12.000 kr., og býst ég við, að allir hv.þdm. sjái, að þegar svo er, eru 4.000 kr. ekki nema 1/3 þess kostnaðar. Mér sýnist því nauðsynlegt og rétt fyrir þingið, að það skeri ekki frekar við neglur sér styrk til þessa skóla en annara. Mér finnst það ekki mega minna vera en að það styrki hann að hálfu leyti, eða 6.000 kr. að þessu sinni, og hitt svo síðar. Ég get heldur ekki kennt skólanefndinni það, að kostnaðurinn varð meiri en áætlað var. Ég vil biðja hv.þdm. að athuga, að þótt þeim þætti skólinn nokkuð fjárfrekur síðastliðin ár, þá kemur það af því, að gerðar hafa verið ýmsar endurbætur á skólanum. Það var sett í hann miðstöð og hann raflýstur. Meðan skólinn hafði engan styrk frá ríkinu nema rekstrarkostnað, var skólinn vanræktur hvað viðhald hússins snerti, og það var ekki fyrr en 1926, að veittar voru 3.000 kr. til aðgerðar á skólahúsinu. En af því að húsið hafði verið svo vanrækt, varð aðgerðin margfalt dýrari fyrir bragðið, og þó að nokkur upphæð hafi verið veitt síðan 1926, hefir hún aldrei verið nógu há, svo að ég hefi orðið að biðja þingið um styrk til sömu framkvæmdar ár eftir ár. Árið 1927 voru veittar 6.000 kr. til að setja miðstöð í skólann og raflýsa hann. Hv. þdm. hljóta að skilja, að þetta var ófullnægjandi, enda varð að veita 4.000 kr. árið eftir til þess að ljúka við það. Nú er það lakasta, að það var ekki nema 1/3 kostnaðar, sem þingið veitti í fyrra, en þá var búizt við, að það mundi duga að mestu. Ég ásaka ekki þingið fyrir þetta. Þetta hefði nægt, ef kostnaðurinn hefði ekki farið svo voðalega fram úr áætlun. Ég verð nú að halda, að þeir sömu hv.þm., sem samþ. fjárveitingar til annara skóla, og þær sumar ekki svo litlar, og hv.fjvn., sem vill veita tveimur skólum allálitlega upphæð, - öðrum 10 þús. kr. til leikfimishúss og hinum 9.000 kr. til vatnsveitu, - geti samþ. þessa fjárveitingu til Blönduósskólans. Hann er nú búinn að vera lengi starfandi, en hefir aldrei svo mikið sem fengið styrk til leikfimishúss.

Hvað má þá segja um skólann hér? Ég held sorglega sögu

. Já, en ég er nú að bera hann saman við vanræktu börnin, sem hv. 3. landsk. var að tala um, og þó að kannske sé ekki hægt að kalla kvennaskólann barn lengur, hefir hann verið vanræktur fram á síðustu ár. Ég er ekki hneigður fyrir að vera margmáll, þótt skemmtilegra efni sé um að ræða en þetta. Ég mun samt bæta við þetta, ef einhver hv.þm. mælir því í móti, að þetta gangi fram. Annars vona ég, að hv.þdm. sjái, að þetta er réttmætt. Stj. hefir eftirlit með skólanum, og mér finnst ekki annað hægt en að gera honum sem léttast fyrir að losa sig við þær skuldir, sem hann hefir komizt í við bætt fyrirkomulag, nefnilega að verða húsmæðraskóli úr kvennaskóla. Ég get skýrt hv. d. frá því, að aðgerð er nú lokið við skólann að mestu eða öllu leyti. Þó er eftir að mála hann utan og má það ekki. dragast lengi, og verður því að fá styrk frá þinginu til þess. Þá er brtt. XIII., við 16. gr., um styrk til að rannsaka til fullnustu og gera laxgengan farveg Blöndu undan Enni, 1/3 kostnaðar, allt að 2.000 kr. Það er fyrst við þetta að athuga, að þessi 1/3 átti að vera 1/3, en hvort mér er um það að kenna eða prentsmiðjunni, skal ég láta ósagt. Ég ætla að biðja hv.þdm. að setja það á sig í sambandi við þessa till., að í mínu kjördæmi er stórt fiskiræktarfélag, sem í eru 60–70 bæir. Það byrjaði á því síðastl. sumar að kaupa æðimikið af lax- og silungsseiðum og flytja þau í Blöndu og Svartá. Um Blöndu vita menn það, að fyrir löngu var þar mikill lax, en nú á síðustu árum hefir varla orðið vart við hann og enginn hefir reynt að veiða. Er því um kennt, að undan Enni sé þröskuldur, sem þarf að laga (ca. 2–3 km. frá sjó). Það var farið fram á það við mig, að ég sækti um 3.000 kr., en ég tók þessa minni upphæð í von um, að hún nægði. Ég skal geta þess, að það er þarna lítill foss í ánni og hún er straumhörð og vatnsmikil, að minnsta kosti á þeim tíma, sem lax myndi helzt ganga í hana. Þetta mun vera ein af fyrstu tilraununum, sem gerð er hér á landi með fiskræktarfélög. Mun annað félag vera við Mývatn. Mér finnst þess vegna, að þingið ætti að styðja þessa veiðleitni svo sem hægt er, og þá verður það ekki gert á annan betri hátt en styrkja þessi félög úr ríkissjóði til kaupa á seiðum. Þau eru nokkuð dýr og áhætta að fást við þetta. Ég vona að hv. d. láti mig ekki gjalda þess, að þetta eru ekki peningar, sem renna beint ofan í neinn einstakan mann. Mér finnst það fullt eins rétt fyrir það, að minnsta kosti ef maður er ekki því kunnugri þeim mönnum, sem sækja um styrk til þingsins. Ég vil geta þess, að Pálmi Hannesson rektor menntaskólans, sem mér var falið að leita meðmæla til, er hlynntur þessu máli, eins og laxveiðafrv. hans sýnir. Hann hefir enga skriflega umsögn sent, en mælti með þessu við form. fjvn. og hefir hann sagt mér, að það hafi eiginlega verið óaðgæzla, að það hafi ekki verið tekið til greina þar. Skal ég svo ekki þreyta hv. d. meira að sinni.

Halldór Steinsson Ég á hér eina litla brtt. við 15. gr. 17. lið. Það er styrkur til séra Árna Þórarinssonar á Stóra-Hrauni. Í Nd. kom fram styrkbeiðni viðvíkjandi þessum manni, sem fór fram á 2 þús. kr. ritstyrk á ári, en til vara 1.500 kr., en á síðustu stundu kom fram brtt. þess efnis, að styrkurinn yrði færður niður í 600 kr. Það varð því samkv. þingsköpum að bera þá till. upp fyrst. Var hún samþ., og þar með útilokað, að hinar kæmust að. Það var hv.þm. Mýr., sem flutti þessa brtt., er samþykkt var, og hann lýsti sjálfur yfir í hv.Nd., að hann hefði borið till. fram með þeim skilningi, að hún væri varatill. við brtt. Má því segja, að það hafi verið nokkurskonar slys að samþ. þessa brtt., því að það er enginn vafi, að ef varatill. um 1.500 kr. hefði komið til atkv., hefði hún náð samþykki. Séra Árni Þórarinsson er maður kominn á áttræðisaldur og hefir gegnt störfum í erfiðu prestakalli í 45 ár. Liggur því í augum uppi, að það geta ekki liðið mörg ár svo hann ekki segi af sér prestskap. Væri sjálfsagt búinn að því fyrir löngu, ef hann hefði séð sér fært að draga fram lifið án embættis. En því er miður, að margir embættismenn hér á landi verða oft og tíðum að hanga í embætti eftir að þeir eru, bæði vegna heilsuleysis og elli, orðnir ófærir til embættisstarfa. Um þennan mann er það að segja, að hann er sérstaklega vel gáfum gæddur. Hann er mikill fróðleiksmaður, bæði á forn og ný fræði. Hann kann urmul af þjóðsögum, bæði nýrri og eldri, ritar allra manna bezt og fágaðast íslenzkt mál. Honum er einkennilega sýnt um það að færa hugsanir sínar og athuganir í aðgengilegan búning. Séra Árni hefir því leitað til þingsins um ofurlitla styrkveitingu, til þess að geta látið samtíð sinni í té fróðleik sinn. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að þeim litla styrk, sem hér er farið fram á, verður vel varið. Ég er þess fullviss, að sá fróðleikur, sem mundi fást fyrir styrkinn, yrði ekki sérlega dýru verði keyptur. Það vill svo til, að ég stend hér ekki einn uppi með þessa skoðun mína, því að auk þess sem séra Árni er héraðskunnur maður fyrir fróðleik sinn og framsetningarlist, þá er mér óhætt að fullyrða, að hann er viðurkenndur af mörgum af fremstu menntamönnum þessa lands. Því til sönnunar vil ég lesa upp meðmæli frá einum helzta menntamanni okkar Íslendinga, Sigurði Nordal. Með leyfi hæstv. forseta: „Það er öllum kunnugt, sem nokkuð þekkja til séra Árna prófasts Þórarinssonar á Stóra-Hrauni, að hann er allra manna skemmtilegastur í viðræðum; fer þar saman víðtækur fróðleikur, glögg athugun, hugsanafjör og frásagnarlist. Hefi ég oft hugsað um, hvílíkur skaði það væri, ef engar minjar sæust eftir slíka hæfileika í bókmenntum vorum. Nú er mér tjáð, að séra Árni sæki um lausn frá prestsembætti með fullum launum, bæði vegna þess, að hann gerist þreyttur að gegna þessu umsvifamikla starfi og langar til þess að fá næði til þess að skrásetja eitthvað af endurminningum sínum og öðrum fróðleik. Mér er sérstaklega ljúft að gefa þessari umsókn hans beztu meðmæli mín, ekki einungis vegna verðleika prófasts fyrir langt embættisstarf, sem aðrir eru færari að meta en ég, heldur einkanlega vegna þeirra ritstarfa, sem ég óska og vona, að honum endist þá enn tími til að inna af hendi. Reykjavík, 8. febrúar 1930. Sigurður Nordal.“ Annar kunnur maður, Lárus H. Bjarnason, segir, með leyfi hæstv. forseta: „Séra Árni er ekki aðeins mikill fróðleiksmaður á þjóðlega hluti, heldur segir hann manna bezt frá, þeirra er ég þekki“. Ég læt mér nægja að vísa til þessara tveggja ummæla frá þessum landskunnu mönnum. En mér er kunnugt, að hægt var að fá meðmæli þessu til stuðnings frá miklu fleiri vel þekktum mönnum en þessum. Að öllu þessu athuguðu verð ég því að álíta, að þessi styrkur væri sízt fyrir minni verðleika veittur en margir aðrir styrkir í fjárl. til ritstarfa, sem eru talsvert hærri. Og þess vegna þori ég ófeiminn að bera þessa till. fram, og vona, að hv. d. sjái, að hún er réttmæt. Ég ætla svo ekki að fara að gagnrýna sérstaklega aðrar till. eða frv., þó að ég hafi ýmislegt að athuga við nokkra liði. Þó er ein lítil till. frá fjvn., sem ég get ekki stillt mig um að minnast ofurlítið á, úr því að ég stóð upp á annað borð. Það er 7. brtt.n. við 14. gr., kennsla í söng, að liðurinn falli niður. Mér finnst satt að segja hafa lagzt heldur lítið fyrir kappann að ráðast á þennan litla styrk. Þessi styrkur er veittur til þess að láta prestaefnum í háskólanum í té kennslu í að tóna. Ég tel þessum styrk vel varið, og þó að miklu hærri væri. Það er nú einu sinni svo, að tónið er annar aðalhluti guðsþjónustunnar, og sjálfsagt sá liðurinn, sem að margra dómi ekki er minna um vert en ræðuna. Ég held það sé óhætt að segja, að þær kirkjur, þar sem lélega er tónað, þótt ræðan sé sæmileg, þær muni ekki vera vel sóttar. Þess vegna finnst mér fyrir mitt leyti mikið gefandi fyrir það, að prestar ryðji ekki úr sér fyrir altari mjög miklu af fölskum tónum. Og ef hægt er að koma í veg fyrir það með kennslu í tóni við háskólann, sé ég ekki annað en að þeim peningum sé vel varið. Ég vil því fastlega mælast til, að hv. d. samþ. ekki þessa till.fjvn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég hefi flutt á þskj. 454 2 brtt.; aðra um það, að lögreglustjórum, sýslumönnum og bæjarfógetum verði ætlaður fastur styrkur til utanferða, eins og í nokkur ár hefir verið ætlaður til lækna og kennara. Ennfremur, að samskonar fjárhæð verði sett inn vegna presta. Ég þykist vita, að sérstaklega prestunum þyki þetta heldur lítið. En mér finnst samt sem áður, að þó að það gæti ekki nema einn prestur farið út á ári, þá sé það betra en ekki neitt. Og alveg sama gegnir um lögreglustjóra, sýslumenn og bæjarfógeta. Auðvitað nær þessi styrkur miklu betur til þeirra, þar sem þeir eru um 20, en prestarnir um 100. En þetta er skoðað sem byrjun. Það, sem er hliðstætt, er styrkur til lækna. Undanfarið hefir hann jafnan verið notaður af tveimur mönnum, ca. 1.500 kr. á mann. Ennfremur hefir staðið í fjárl. utanfararstyrkur til barnakennara, 3.000 kr. og veitt 3 í einu. Á hverju ári eru 20–30 umsóknir um þennan styrk. Það er ósennilegt, að það sé ekki eins nauðsynlegt fyrir sýslumenn eins og lækna að létta sér upp. Og ég hygg þess vegna, að hv. d. muni sannfærast um, að báðar þessar uppástungur séu réttmætar í eðli sínu, og það sé mjög stillt í hóf um kostnað. Geri ég ráð fyrir, þótt ekki sé tekið fram í till., að þessi styrkur sé ekki nema handa einum á ári. A. m. k. hefir kirkjumálan. lagt áherzlu á það í sambandi við frv., sem flutt var í Nd., að ef veittar væru 4 þús. kr., þá yrði það handa tveimur, en ef ekki nema 2 þús., tæki varla að skipta þeim. Ég tel mig ekki þurfa að rökstyðja þetta mál frekar, en fel það hv. d.

Frsm. (Páll Hermannsson) Ég á 2 brtt. á þskj. 454. Önnur till. er við 12. gr., 16. lið B., um það, að Hróarstungulæknishéraði verði veittur sérstakur styrkur í kostnað við að reisa læknisbústað með sjúkrastofum, að upphæð 5 þús. kr. Á síðasta þingi flutti ég samskonar till., aðeins um hærri upphæð, 8 þús. kr. Gerði ég grein fyrir þá, hvernig á till. stæði, en af því að ég tel víst, að það sé gleymt, má ég til að rifja upp dálítið aftur. Þannig stendur á, að í þessu læknishéraði hefir verið reistur læknisbústaður með sjúkrastofum, sem kostar 50 þús. kr. Margra ára reynsla hefir sýnt það, að ómögulegt var að komast hjá þessum framkvæmdum. Læknar fengust ekki í héraðið nema endrum og eins. Og það var eins oft, að héraðið var talið læknislaust, og var talið fyrst og fremst stafa af því, að það var enginn viðunanlegur bústaður fyrir lækninn. Í þessu læknishéraði eru 5½ hreppur, 4½ í Fljótsdalshéraði, en auk þess Borgarfjarðarhreppur, en þar eru vegir mjög erfiðir. Í læknishéraðinu eru nálega 1.200 íbúar, eftir síðustu skýrslum. Í Borgarfjarðarhreppi eru 300 íbúar. Nú vita þeir, sem þarna eru kunnugir, að læknir búsettur á Hjaltastað er vel settur fyrir þá hreppa héraðsins, sem liggja í Fljótsdalshéraði. En um Borgarfjarðarhrepp hagar svo til, að hvergi er vel settur læknir fyrir hann, nema í hreppnum sjálfum. Það hefir verið nokkur togstreita um það, hvar læknirinn skuli settur, en með hliðsjón af læknishéraðinu í heild varð síðast ofan á, að hann yrði settur þarna á Hjaltastað. Þegar svo byggt var yfir lækninn, þverskallaðist Borgarfjarðarhreppur að leggja nokkurt fé í bygginguna. Er skemmst af að segja, að þessa byrði, sem allt læknishéraðið átti að bera, bera nú aðeins röskir 2/3 hlutar af íbúum þess. Lög eru engin til, sem gera það kleift að þvinga minni hl. til að vera með þegar svona stendur á. Það var gerð tilraun, að ég ætla á þinginu 1928, til þess að setja lög um þetta efni, en það mistókst. Mun það hafa gengið gegnum Nd., en einhverjir agnúar þótt á því hér í hv. deild. Nú er ég sannfærður um, að enda þótt sett verði lög um þetta efni, sem gerðu kleift að skylda alla, sem hlut eiga að máli, til að leggja fram kostnað við að byggja læknisbústaði,þá mundu þau lög tæplega geta haft áhrif á þetta tilfelli. Það, sem ég fer fram á, er því það, að ríkið vildi hlaupa undir bagga með þeim fáu mönnum, sem bera þennan geysilega kostnað. Það er nálega 33 þús. kr., sem þessi hluti læknishéraðsins hefir orðið að leggja á sig. Brtt. fer fram á, að ríkissjóður leggi fram nálægt helmingi þeirrar upphæðar, sem Borgarfjarðarhreppi hefði borið að greiða, ef hann hefði verið skyldugur til þess að vera með. Er engu breytt frá brtt, þeirri, sem kom fram í fyrra, nema því, að þá var farið fram á 8.000 kr., en nú 5.000 kr. Ég vænti þess að allir sjái, hver sanngirni mælir með brtt. Það er ekki réttlátt, að 2/3 hlutar fámenns læknishéraðs séu neyddir til þess að bera uppi gjöld, sem væru áreiðanlega fullþungbær öllu héraðinu. Ég þykist vita, að mönnum skilst, að það er alltaf erfitt jafn fámennum hluta af læknishéraði, 8–900 manns, að bera þennan gífurlega kostnað, auk alls annars, einkum þar sem sumir hrepparnir að minnsta kosti eru mjög fátækir. Hin brtt. mín er á þskj. 454, II. 2. við 13. gr. B. XV. Nýr liður: Styrkur til Gunnars Jónssonar, vegna kostnaðar við byggingu fyrir gesti á Fossvöllum, 2.000 kr. Samskonar till. kom fram á þingi 1928 og var borin upp í Nd. af hv. 1. þm.N.-M. Munurinn aðeins sá, að þá var farið fram á 5.000 kr. til þess. að koma upp gistihúsi á Fossvöllum. Þeirri beiðni var ekki sinnt. Ég skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr ræðu hv. 1. þm.N.-M. um þetta atriði þá á þinginu; ég veit, að hann er þessu eins vel kunnugur og ég og hefir skýrt eins vel frá málavöxtum og ég gæti. Hann segir m. a.: „Þessi bær er á krossgötum við fjölfarna vegi. Hann er við þjóðveginn frá Austfjörðum til Norðurlandsins og er undir Smjörvatnsheiði - þjóðvegurinn liggur þó ekki yfir hana -, sem er ein af lengstu og allra hæstu heiðum hér á landi og mjög illviðrasöm. Er mönnum því oft þörf á góðri aðhlynningu, er þeir koma af henni. Framhjá þessum bæ liggur líka vegur til Möðrudalsheiðar, ekki þó svo að skilja, að hann standi við heiðina, heldur liggur vegurinn frá og til heiðarinnar, fyrst eftir Jökuldalnum. Þarna er því vegur í 4 áttir, auk þess sem bærinn liggur við hina torfærustu heiði, sem áður er sagt. Þarna er líka símastöð, og sækir að henni stórt svæði, sem eykur umferðina að mun. Verða bæði langferðamenn og símanotendur, sem eru langt að komnir, að gista þarna; auk þess þurfa langferðamenn oft að fá fylgd og hesta. Bóndinn, sem nú er þarna, er úrræðagóður og hjálpsamur um að útvega hesta og fylgd og margvíslegan beina annan, sem með þarf“. Ennfremur segir hann: „Bóndinn á Fossvöllum er nú orðinn roskinn og er fátækur barnamaður, sem hefir alið upp fjölda barna. Telur hann sig ekki geta byggt upp vegna fátæktar og neyðist því til að leita burt“. Ég get bætt við, að byggt hefir verið upp á þessum stað, síðan þetta var mælt á Alþingi. Svo er mál með vexti, að Jökuldalshreppur er eigandi jarðarinnar, og lagði hreppurinn að ég ætla nálægt 1.500 kr. í bygginguna, en bóndinn brauzt í að koma upp húsinu og lagði fram sem næst 5.500 kr. Var byggingunni hagað að nokkru leyti eftir þörfum heimilisins, en þó meira tillit tekið til gestanauðar. Hv. 1. þm.N.-M. fór fram á 5.000 kr. á þingi 1928, en hann hefir þá haft í huga, að reist yrði fullkomnara gistihús en um er nú að ræða. Ég fer nú fram á, að ríkissjóður leggi fram 2.000 kr. upp í þann kostnað, sem bóndinn hefir greitt. Mér er kunnugt um, að kostnaður sá, sem bóndinn hefir lagt út i, 5.500 kr., er honum algerlega um megn. Ég veit, að hv.þdm., sem þarna eru kunnugir, sjá það vel, að það er brýn nauðsyn á, að þarna sé hægt að veita umferðamönnum gistingu. Ég leyfi mér að fullyrða, að nú hefir verið byggt svo vel upp, að það kemur að miklu liði fyrir gesti, en skal þó viðurkenna, að þarna hefði þurft meira rúm til gistingar. Ég ætla, að þessi staður sé ef til vill annar fjölfarnasti staður á Fljótsdalshéraði, og er því sanngirniskrafa á þessum styrk, þegar Alþingi hefir hvort sem er gengið inn á þá braut að veita styrk til byggingar vegna umferðar. Þarf ekki að benda á, að allmörg dæmi eru til, að þetta hafi verið gert. Hér í grenndinni hefir allmikið fé verið veitt til byggingar á Kolviðarhóli, enda byggt veglega, og skal ég ekki telja það eftir. Þá hefir fé verið veitt til byggingar gistihúss á Ásólfsstöðum og í Fornahvammi. Nú eru í fjárlagafrv. upphæðir til þess að byggja úthýsi í Fornahvammi, gistihús í Bakkaseli og gistihús að Húsafelli. Þar sem gengið hefir verið inn á þessa braut - sem ég tel rétta -, þá verður að sýna jöfnuð og sanngirni; það, sem gert er fyrir suma, verður að gera víðar, þegar líkt stendur á. Nú stendur svo á, að akvegurinn, Hróarstunguvegur, sem er framhald Fagradalsbrautar, er kominn að Fossvöllum, og komast menn nú þangað í bifreiðum, en ekki lengra. Einmitt þetta ætla ég að auki mikið þörfina á því, að hægt sé að hýsa gesti og veita mönnum beina og annan þann greiða, er ferðamenn svo oft þurfa þarna á að halda. Þá skal ég drepa á samskonar brtt. frá hv. 2. þm. S.-M. á þskj. 454, III., við 13. gr. B. XV., nýr liður: Styrkur til Sveins Jónssonar, vegna kostnaðar við gistihússbyggingu á Egilsstöðum. Á Egilsstöðum á Völlum ætla ég að sé langmest umferð á Austurlandi. Þar hagar svo til, að reist hefir verið stórt gistihús, sem rúmar að minnsta kosti 20 næturgesti, og get ég ímyndað mér, að það sé með rúmbeztu og myndarlegustu gistihúsum í sveit á Íslandi. Nú eru nálega 15 ár síðan húsið var reist. Það var reist án allrar hjálpar hins opinbera, annarar en þeirrar, að sýslunefndir Múlasýslu ábyrgðust 3.000 kr. lán, er tekið var til hússins, og má vera, að sýslurnar hafi greitt vexti af láninu einhver fyrstu árin; ennfremur mun hafa verið greitt síðar úr sýslusjóðum. 600 kr. Það var faðir núverandi ábúanda, Jón Bergsson á Egilsstöðum, sem reisti gistihúsið, en Sveinn á Egilsstöðum hefir rekið það í síðastliðin 10 ár og lagt fram mjög mikið fé til þess að fullgera það. Húsið er stórt, 14x20 al., tvílyft, með kjallara og risi, og er skiljanlegt, að fé hefir ekki verið fyrir hendi til þess að ganga strax frá því að öllu leyti. Síðan húsið var reist hefir Sveinn bóndi lagt í það nálægt 15 þús. kr., án þess að það sé þó enn fullgert. Mér skilst, að sama eigi að gilda um þá menn, sem þegar hafa neyðzt til að reisa hús vegna umferðar og gestanauðar, eins og um hina, er ætla að reisa hús. Sé rétt að reisa væntanleg gistihús, þá er jafnrétt að hlaupa undir með þeim, sem þegar hafa bundið sér skuldabagga af þessum ástæðum. Mér er fullkunnugt, að á Egilsstöðum hefir nýlega verið lagt í stórkostlegan byggingarkostnað, sem að minnsta kosti að sumu leyti stendur í sambandi við umferðina, þar sem þar hafa verið reist mjög dýr peningshús. Sést á fjárveitingunni í þessu frv. til peningshúsa í Fornahvammi, að það er talið nauðsynlegt, að góð peningshús fylgi gistihúsunum. Enda er nokkuð gerandi fyrir þreytta og svanga ferðahesta. Ég leyfi mér því að mæla hið bezta með þessari brtt hv. 2. þm. S.-M. Þá skal ég minnast á aðra brtt. frá sama hv.þm. á þskj. 454, XII. 2., við 16. gr. 45. Brtt. fer fram á, að til laxastiga í Lagarfoss verði veitt 2/3 kostnaðar, sem á að vera 6600 kr., í stað 1/3 kostnaðar eða 3300 kr., sem stendur í frv. Ég leyfi mér að mæla sem allra bezt með þessari brtt. Ég ætla, að þetta fyrirtæki sé nokkuð einstætt. Svo stendur á, að heppnist að fá lax í Lagarfljót og þverárnar, er það hagsmunamál fyrir stórt svæði og fjölda manna. En þannig hagar til, að þarna hefir lax aldrei gengið, og vafasamt, hvort tilraunin heppnast, þótt hún sé mjög arðvænleg, ef hún skyldi lánast. Ég lít svo á, að þar sem um svo dýra tilraun er að ræða, er getur gefið góðan arð, ef hún heppnast, en getur líka verið vafasöm, þá sé rétt og skylt að leggja fram meira að tiltölu en til samskonar framkvæmda, sem eru að vísu umfangsminni, en arður nokkurnveginn vís af. Menn skilja, að það getur verið óárennilegt að leggja út í mikinn kostnað, ef hagnaðurinn er vafasamur, heldur en ef vís ábati er í vændum. En ef vel fer, þá er um svo mikið hagsmunamál að ræða fyrir marga menn, að ég tel rétt, að ríkissjóður styrki það ríflega. En ég efa, að í þetta verði ráðizt, ef ríkissjóður leggur fram aðeins þriðjung kostnaðar. Það hefir tiltölulega lítið verið ráðizt á till.fjvn.; umr. yfirleitt verið almenns efnis, svo að ástæðulaust er fyrir mig sem frsm. að minnast aftur á sérstakar till. Þessar brtt. eru margar þannig vaxnar, að um þær getur verið álitamál. Ég sé enga ástæðu til þess að þreyta hv. d. á því að endurtaka það, sem ég hefi áður sagt um þær og mun því leiða algerlega hjá mér ummæli annara hv.þdm. um till.n. Alveg sama er að segja um brtt. einstakra þdm. á þskj. 454. Ég hefi enn sem komið er ekkert sérstakt að segja um þær fyrir hönd n., annað en það, sem ráða mætti af till. hennar í málum svipaðs eðlis. N. hefir ekki haft tækifæri til þess að taka afstöðu til þeirra; hún hefir ekki komið saman síðan mælt var fyrir þeim, sem þó þarf að hafa átt sér stað, áður en n. er bær um að taka afstöðu. Ég mun ef til vill minnast á einhverjar þeirra síðar, en leiði þær hjá mér að sinni.

Jón Baldvinsson Ég hefi borið fram 4 brtt. á 3 þskj. Eitt þeirra er að vísu ókomið, en ég ætla samt að minnast nú á till., til þess að lengja ekki umræður um of. Sé ég, að nú muni samtök um að flýta frv. og láta umr. ekki standa í marga daga, sem oft vill verða, þar sem margir vilja láta rök sín sjást í þingtíðindunum, en hirða minna um, þótt fáir hlusti á. Ætla ég og, að langar umr. hafi oft lítil áhrif, því að margir munu áður hafa gert upp við sig, hverjum brtt. þeir ætla að greiða atkv. Fyrst er þá brtt. á þskj. 454, XL, 1800 kr. fjárveiting til dr. Guðbrands Jónssonar til þess að semja íslenzka miðaldamenningarsögu. Það er sami styrkurinn sem stendur í fjárl. 1930, en verið felldur niður af stj., eins og margir aðrir styrkir, er staðið hafa lengi í fjárl. Þessi styrkur hefir staðið þar í allmörg ár, og þykist ég því ekki þurfa að mæla lengi með honum. Það er kunnugt, að dr. Guðbrandur er afkastamaður mikill og vel að sér í þessum fræðum; sennilega fróðastur þeirra manna, er vér höfum nú. Vænti ég þess, að hv. d. samþykki þessa till., sem hefði átt að standa í stjfrv. samkv. hefð. Þá er önnur brtt. mín á þskj. 457 við 15. gr., styrkur til Árna Kristjánssonar píanóleikara til þess að fullkomna sig í píanóleik. Þessi maður er af þeim, sem honum hafa kynnzt, talinn vera einhver hinn snjallasti og efnilegasti leikari á píanó, sem vér eigum, og er sagt, að hann muni verða hinn mesti snillingur, ef hann á kost á að fá næga æfingu og kennslu. Svo mikið er látið af leikni hans og snilld, að hinir vandlátustu söngdómarar í Reykjavík, Sigfús Einarsson o. fl., hældu honum á hvert reipi fyrir hljómleika hans í haust. Meðmæli hans skal ég ekki lesa, því að ég geri ráð fyrir, að hv.fjvn. hafi kynnt sér þau. Það var einungis slysni, að þessi styrkur var ekki samþykktur í hv.Nd. Þar eru nægilega margir kunnugir högum hans og snilld til þess að styrkurinn hefði verið samþ., ef ekki hefði viljað til óhapp í atkvgr., sem ég hirði ekki að rekja hér. Árni sótti um 3.000 kr., en brtt. fer fram á 2.000 kr., og er það ekki mikið til þess að lifa af, þegar komið er í framandi land. En þyki þessi upphæð of há, þá hefi ég flutt varatill., 1.500 kr. Væri honum það þó nokkur styrkur og betri en ekki, og auk þess væri honum miklu auðveldara að fá lán, ef hann gæti sýnt, að hann hefði fengið opinbera viðurkenning, sem þessi styrkur væri. Ég skal ekki orðlengja um þetta, en skiljast við till. með þeim venjulega formála, að ég er vongóður um, að á þetta verði litið eftir málavöxtum. Þá er till. óhætt. Þriðja brtt. er á þskj. 454, XVII, við 18. gr.: Til Jónínu Marteinsdóttur hjúkrunarkonu, 300 kr. Þessi kona hefir fengizt við hjúkrun í nálega 20 ár, en er nú orðin óvinnufær og hefir ekki miklu úr að spila, eins og verða vill um marga einstæðinga. Hún hefir beinlínis slitið sér út fyrir aðra, þó að hún hafi ekki verið sérstaklega lærð í upphafi, en fyrir 20 árum voru ekki til margar lærðar hjúkrunarkonur eða yfirsetukonur. Hafa margar heiðurskonur þegar fengið viðurkenning starfs síns úr ríkissjóði, og hygg ég, að hún sé hennar ekki síður makleg en aðrar. Og þó að margir styrkir komi á þessa grein þá eru upphæðirnar svo lágar, að það munar ríkissjóð litlu. Þá hefi ég borið fram brtt. við þá brtt.fjvn. að fella Guðm. Kamban niður úr 18. gr. og setja hann í 15. gr. Ég get fallizt á, að eigi sé rétt, að svo ungur höfundur sem Kamban sé settur í 18. gr., en hinsvegar álít ég, að hann eigi einskis í að missa við það að vera fluttur í 15. gr. Ég hefi því borið fram brtt. um, að honum séu veittar 2800 kr. í 15. gr. Þeir rithöfundar og aðrir, sem eru í 18. gr., fá dýrtíðaruppbót á launum sínum, og sú upphæð er nú 40%. 2800 kr. í 15. gr. svara því til 2.000 kr. í 18. gr. Ég ætla mér ekki að fara að blanda mér inn í brtt.fjvn. eða einstakra manna, en mun sýna afstöðu mína til þeirra með atkv. mínu.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég vildi minnast á örfáar af brtt. á þskj. 454. Verða þá fyrst fyrir till. um byggingastyrki til tveggja manna. Þær kröfur virðast vera að færast í vöxt, að ríkissjóður eigi að byggja á ýmsum stöðum, þar sem gestkvæmt er. Að vísu er það rétt, að gestanauð er víða til sveita, og margir bændur gestrisnir, en þrátt fyrir það tel ég rétt að vara hv. d. við slíkum styrkjum, því að óvíst er, hvar staðar verður numið á þeirri braut, ef út á hana er farið. Það hefir verið bent á, að ríkið hafi látið byggja í Fornahvammi og á Ásólfsstöðum og Kolviðarhóli. Um Fornahvamm er það að segja, að í fyrsta lagi er hann eign ríkisins, og auk þess er þessi bær í óbyggð, þar sem nauðsynlegt er að halda uppi byggð vegna umferðar yfir breiða og hættulega heiði á vetrum. Í lágsveitum getur aftur á móti sjaldan stafað hætta af því, hvort menn verða að fara einni bæjarleið lægra eða skemmra. Þótt þeir menn, sem hér eiga hlut að máli, séu sjálfsagt alls góðs maklegir, þá tel ég þó ástæðu til að vara hv. d. við því að fara inn á þessa braut. Þá vil ég fara nokkrum orðum um XIX. brtt., þar sem farið er fram á að heimila Finni Jónssyni listmálara 10 þús. kr. lán úr ríkissjóði, til þess að byggja sér vinnustofu. Hér er verið að fara inn á hála braut, ef það er tilætlunin að fara að búta ríkissjóðinn niður í lánveitingar til einstakra manna. Slík lán voru áður veitt úr viðlagasjóði, en nú er hann ekki lengur undir yfirráðum stj. og þings, og þá á að grípa til ríkissjóðsins. Það má vel vera, að sá maður, sem hér er um að ræða, eigi allt gott skilið, en ég sé ekki, að komið geti til mála að samþ. slíka till. Þá vildi ég beina nokkrum orðum til hv. 3. landsk. Hann er að vísu ekki í deildinni sem stendur, enda get ég verið stuttorður, þar sem ég heyrði ekki sjálfur ræðu hans. En mér var sagt, að hann hefði komið með aths. við frv. sjálft, einkum þá grein þess, er fjallar um vexti ríkissjóðs af lánum. Hann taldi, að í 7. gr. væru ekki taldar aðrar en eldri skuldir, sem þar hefðu staðið áður, en áleit, að þar við ætti að bætast stofnfjárframlag það, sem ríkissjóður leggur Landsbankanum eftir Landsbankalögunum. Það er að upphæð 3 millj. kr. Ríkissjóður ætti því að færa til útgjalda vexti af þessu fé. En þetta er fullkomlega ástæðulaust, því að í lögum Landsbankans er gert ráð fyrir, að bankinn greiði ríkissjóði 6% af þessu innlánsfé, en þó aldrei meira en helming af tekjuafgangi sínum. Nú er alls ekki ástæða til að gera ráð fyrir því í fjárl., að Landsbankinn greiði ekki þessa vexti. Rekstrarhagnaður bankans árið, sem leið, er svo mikill, að vextirnir verða fullkomlega greiddir. Það er í fullu samræmi við 24. gr. Landsbankalaganna, að þessir vextir eru ekki reiknaðir til útgjalda. Þá fann hv.þm. að því, að vextir af láni, sem ríkissjóður tók til að byggja símstöð í Reykjavík, séu færðir í 13. gr., en eigi að standa í 7. gr. En þetta er gert að fyrirlagi fjárl. fyrir 1930. Í XXI. lið 23. gr. stendur svo um heimild stj. til lántöku í þessu skyni: „Að taka lán til húsbyggingar handa landssímanum og til nýrrar bæjarsímamiðstöðvar í Reykjavík, enda teljist vextir og afborganir af láninu til árlegra rekstrargjalda símans“. Eftir þessu eru vextirnir að sjálfsögðu færðir í 13. gr., þar sem rekstrarkostnaður símans er færður, enda hafa fjvn. beggja deilda fallizt á það. Þessar aðfinnslur komu fram í Nd. á eldhúsdegi, og skýrði ég þar málið og sýndi fram á, að þessar færslur væru í samræmi við gildandi lög og fyrirmæli þingsins. Ég sé því ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, einkum þar sem hv. 3. landsk. er ekki viðstaddur.

Jón Jónsson Það er ekki óeðlilegt, þó að lítill svipur kunni að þykja vera yfir brtt.fjvn., því að þær valda yfirleitt lítilli röskun, en svo á það að vera, ef Nd. hefir gætt skyldu sinnar í meðferð fjárl. Þegar fjárlagafrv. kemur hingað frá Nd., eiga að réttu lagi að vera fram komnar aðalóskir þingsins um breytingu á því. Eftir eiga þá ekki að vera nema óskir einstakra þm. í Ed. og endurskoðun fjvn. þar á frv., til að laga smá misfellur, sem kunna að hafa orðið í Nd. Með þetta fyrir augum hefir fjvn. hagað störfum sínum að þessu sinni, og jafnframt hefir hún reynt eftir megni að stuðla að því, sem hún telur ríkasta skyldu sína, að afgreiðsla fjárl. verði sæmileg, þannig að gjöld og varlega áætlaðar tekjur standist á. Flestar till.n. eru smávægilegar, og eru fólgnar í því að strika burt smá misfellur. Flestar brtt. ganga í þá átt að fella niður styrki til einstakra manna. Þetta er ekki gert vegna þess, að fjvn. álíti ekki, að sumir þessir styrkir geti verið réttmætir, heldur vegna þess, að n. álítur það ófært verklag, að þingið meti verðleika manna til þessara styrkja á hverju ári, heldur beri að veita heildarupphæð til náms, ritstarfa og utanferða, sem menntamálaráðið úthluti. Vildi ég mælast til, að hv. d. féllist á sem flestar af lækkunartill. þessum. Um hitt mætti síðar tala, hvort ástæða væri til að hækka heildarupphæð þá, sem menntamálaráðið hefir nú til úthlutunar. Lækkunartill. n. nema samandregnar 60 þús. kr., en hækkunartill. 50 þús. kr. Þetta er varlega í sakirnar farið, og væri gott, ef hv. d. gæti afgr. fjárl. þannig. Þá eru nokkrar brtt. frá einstökum mönnum. N. hefir ekki unnizt tími til að taka afstöðu til nema örfárra af þeim. Allar þessar till. eru í hækkunaráttina, og hafa samtals 50 þús. kr. hækkun í för með sér, ef samþ. verða. Má segja, að þetta sé ekki há upphæð, en ef hún bætist við þann 26 þús. kr. tekjuhalla, sem var í fjárl., er þau komu hingað, má segja, að fjárhagsáætlunin sé ekki varleg, þar sem tekjuáætlunin mun þegar vera orðin fullhá. Svo er þess að gæta, að í fjárl. vantar ýmsa liði, sem leiða af lögum, sem samþ. verða á þessu þingi. T. d. mun stuðningur ríkisins við Útvegsbanka Íslands hafa allmikla vaxtabyrði í för með sér. Verði fjárl. samþ. með þeim brtt., sem hér liggja fyrir, má búast við, að lækkunartill, við 3. umr. verði að koma niður á verklegum framkvæmdum, en þær býst ég við að okkur sé öllum sárast um. Þá vil ég víkja lítið eitt að brtt. einstakra þm. Kem ég fyrst að II. brtt. á þskj. 454. Ég hygg, að læknishérað það, sem hér er um að ræða, hafi fengið hlutfallslega jafnháan styrk til byggingar læknisbústaðar og önnur læknishéruð og tel varhugavert að fara inn á þá braut að veita einu héraði meira en öðru í þessu skyni. Ein af ástæðum hv.flm. var sú, að einn hreppur hefði skorazt undan þátttöku í byggingunni. Ég tel það hæpin meðmæli með þessari styrkbeiðni, að ráðizt skuli hafa verið í bygginguna af svo rasandi ráði, að ekki hafi verið fengið samkomulag um hana innanhéraðs áður. Ég tel mjög varhugavert að ljá þessari till. fylgi. Hæstv. fjmrh. hefir þegar minnzt á byggingarstyrkina, og hefi ég þar litlu við að bæta. Í öðru því tilfelli, sem hér um ræðir, er svo mikil greiðasala og hagnaður af henni, að ekki getur verið ástæða til opinbers styrks, enda lýsti flm. því svo, að að bænum lægju þjóðbrautir úr öllum áttum. Það er sagt, að þarna á Egilsstöðum séu krossgötur fyrir alla, er um Héraðið fara. Eftir því ætti gistihús að bera sig án ríkisstyrks. Það er að vísu nokkur vorkunn, þó að hv. 2. þm. S.-M. komi með þessa fjárbeiðni, þegar samskonar liður stendur í fjárl. um styrk til gistihúss á Húsafelli. Margir nm. voru að vísu með því að taka þann lið út, og ætti að gera það við 3. umr. Þetta er ekki sambærilegt við það, að ríkið veitti fé til að byggja upp í Fornahvammi og fyrir norðan í Bakkaseli, því að ríkið á báðar þær jarðir og húsin auka þannig eign þess. Auk þess eru þeir bæir við einhverja allra fjölförnustu fjallvegi landsins og þannig settir, að ekki er um aðra nálæga gistingarstaði að velja. Hv. þm. Ak. kvartaði um, að till. hans fengju daufar undirtektir. Ég efast nú um, að hann þurfi öðrum fremur yfir að kvarta. Stærsta till. hans fer fram á ríkisábyrgð fyrir 150 þús. kr. láni til Samvinnufél. sjómanna á Akureyri til að eignast fiskiskip, sem reka á með samvinnusniði. Ég verð að gleðja þm. með því, að þessari till. er ég mjög hlynntur. Mér finnst þessar sífelldu deilur milli útgerðarmanna og verkamanna, með verkföllum, er þeim fylgja, vera eitthvert alvarlegasta þjóðarbölið, og öruggasti vegurinn til að afstýra því sé að reka sjávarútveginn sem mest með samvinnufélagsskap. Mig gleður það því mikið, að sjómennirnir beiti sér fyrir samvinnufélagsskap í þessu skyni, og tel ríkinu skylt að styrkja, þegar hægt er að gera það jafnáhættulítið eins og hér virðist vera, þar sem Akureyrarbær, sem er hvað fjárhagslega bezt stæður af bæjunum, er í bakábyrgð. Þá er VII. brtt., við 14. gr. B. XV. 5., um 1.000 kr. styrk til Bjargar Sigurðardóttur, til að kenna síldarmatreiðslu, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar að. Þessi styrkur var veittur í fyrra, og þá sagði flm. þeirrar till., að það ætti að duga í eitt skipti fyrir öll. Menn bjuggust þess vegna ekki við, að það yrði standandi liður. Það væri tilhlýðilegra að síldareinkasalan styrkti þetta heldur en ríkissjóður. Annars hugsa ég að héruðin væru vís til að styrkja slíka kennslu. Því næst kem ég að IX. brtt., frá hv.þm. Snæf., við 15. gr. 17., um að hækka ritstyrk séra Árna Þórarinssonar úr 600 upp í 1.500, eða til vara 1.200 krónur. Þessi brtt. stríðir á móti till.fjvn., því að hún sá sér ekki fært að halda þessum ritstarfastyrkjum. Það verður alltaf undir mati komið, hvort rétt sé að styrkja þennan eða neita öðrum. Og þm. hafa ekki alltaf skilyrði til að dæma um það af nokkru viti. Ég hygg t. d., að fæstir dm. hafi séð nokkurn staf eftir þennan mann, sem hér ræðir um, og þá er nú hægt að geta sér til, hve góð skilyrði við höfum til að dæma um, hvort hann sé styrks verður. Nei, þetta er alveg óhæfa, að þingið sé að vasast í að úthluta persónustyrkjum í allar áttir til utanfara, skálda, listamanna og til ritstarfa. Þeim styrk, sem þingið treystir sér að veita í þessu skyni, ætti að sjálfsögðu menntamálaráðið að úthluta. Ef menntamálaráðið hefði með þetta að gera, eins og mér finnst sjálfsagt, mætti ætlast til, að það gæti kynnt sér málið. Þá kemur X. brtt., frá tveimur hv.þm., við 15. gr. 21., um 1.500 kr. styrk til útgáfu myndabókar með verkum Ríkarðs Jónssonar. Þessi maður hefir verið allríflega styrktur og að því leyti verið betur settur en annað fólk hér í bæ, sem við listiðnað hefir fengizt, enda efa ég ekki, að hann sé meiri listamaður. Ég legg ekki móti brtt., en þó að hún yrði ekki samþ., stæði Ríkarður sjálfur samt betur að vígi en aðrir. Þá er XI. brtt., frá hv. 4. landsk., við 15. gr. 41, um 1800 kr. til Guðbrands Jónssonar til að semja íslenzka miðaldamenningarsögu. Ef hv. d. tekur út aðra ritstyrki, þá er tæplega hægt að samþ. þennan, en geri hún það ekki, þá verður líklega að taka hann með. XVIII. brtt., frá tveimur hv.þm., er við 22. gr. III., um að greiða h/f Eiríki rauða tap af Grænlandsför m/s Gotta 1929, 5 þús. kr. Ég verð að segja, að mér finnst það dálítið „flott“ að leggja til að greiða félaginu svona mikið. Öllum er kunnugt um árangurinn, hversu glæsilegur hann er fyrir landið: Þetta eina dýr sem lifir, er víst áreiðanlega dýrasta skepna í landinu. Að sönnu er til skýrsla, sem Grænlandsfararnir hafa sent þinginu. Þá vantar eitthvað 6 þús. kr. til þess að fá fullt kaup. Þeir munu aldrei hafa samið um það við landsstj. að verða skaðlausir. Það gæti komið til mála að sýna þeim nokkra viðurkenningu, en þetta er of mikið. Ég vildi mælast til þess við hv.flm., að þeir tækju brtt. aftur og kæmu heldur með aðra við 3. umr. Annars verð ég að leggja til að fella hana. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessar brtt., en mun með atkv. mínu sýna, hvernig ég lít á aðrar till.

Erlingur Friðjónsson Ég tók að nokkru leyti undir ummæli hv. 3. landsk., að ekki sé nægilega vel frá frv. gengið og að rétt hefði verið að taka inn á það meira af vöxtum, sem greiða verður á árinu 1931. En ég átti við það fé, sem nú er búið að leggja í dánarbú Íslandsbanka. Ég gat þess, að það væri ekki óvanalegt að líta fram hjá svona póstum, og talaði því ekki meira um þetta atriði. Ég þarf að minnast á eina ofurlitla brtt. við 35. brtt. á þskj. 436, við 17. gr. 13.–19. (Slysa- og sjúkrasjóðir), þar sem hv.fjvn. vill bæta við dálítilli aths. um, að fjárveitingarnar undir þessum töluliðum séu bundnar því skilyrði, að jafnmikið fé að minnsta kosti komi annarsstaðar að, og stjórnarráðinu sé send skýrslu um starfsemina. Það er varla þörf á að skýra þessa litlu brtt. mikið. Þegar ég fór að athuga orðalag n., sá ég, að skilyrði hennar koma ekki að haldi, þegar fellt er burtu framan af liðnum það, sem ekki heyrir undir till. sjálfa, nefnilega fyrirsögn hennar. Hún fylgir eðlilega ekki með inn í frv. Því er nauðsynlegt að breyta og orða upphaf brtt. eins og ég legg til: Fjárveitingar undir 13.–19. tölulið eru bundnar því skilyrði o. s. frv. Ég vona, að hv.þdm. séu búnir að sjá, að þessa orðabreytingu þarf að gera til þess að aths. verði hreinlega skilin. Mig langar til að minnast á eina brtt., sem hv.þm. Snæf. talaði um. Hv. fjvn. leggur til að fella niður 1.000 kr. styrk til söngkennslu við háskólann. Sennilega er það rétt hjá hv.þm. Snæf., að rangt sé að fella þennan lið alveg niður, þar sem ekki er víst nein önnur söngkennsla við háskólann en sú, sem greidd er með þessum styrk. Þó að ég væri með því að taka þennan lið út, hefi ég við nánari íhugun fallizt á, að rétt sé að lofa honum að standa. Ég vildi fara fram á það við hv. form. fjvn., að hann tæki þessa brtt., nr. 7 á þskj. 436, aftur til 3. umr. Hinsvegar get ég ekki fallizt á röksemdafærslu hv.þm. Snæf., að þetta ætti að vera hærra.

Spurning

. Þetta eru ekki nema tvær stundir í viku, sem söngkennslan fer fram, og koma þá, a. m. k. 12–14 kr. á tímann. Má telja það allrausnarlega borgað. En það mætti kannske hafa fleiri tíma. Hv. form. fjvn. hélt, að fjárl. yrðu heldur ófrýn, ef samþ. yrðu allar hækkunartill., sem nú eru á ferðinni. Mér finnst ekki ákaflega háskalegt, þó að við hér í Ed. kæmumst upp undir 100 þús. kr. með hækkanir. Það verður þó tæplega svo mikið, sem aukin útgjöld. mundu nema, þó allar hækkunartill. fjvn. á þskj. 436 og einstakra þm. á þskj. 454 væru samþ. Ég er ekki með þessu að mæla með öllum þeim brtt., ég mun síðar sýna með atkv. mínu álit mitt á þeim, en ég vildi gera þessa aths. við það, sem hv. form. fjvn. sagði. Og ég vil benda hv.þm. á, að nú er á ferðinni í Nd. tekjuaukafrv., tóbakseinkasalan, sem ég vona að nái fram að ganga. Sá tekjuauki gæti vegið upp á móti.

En Útvegsbankavextir?

. Þar sem þeir eru ekki teknir með í reikninginn á fjárl. gætu þau litið sæmilega út, þó að útgjöldin hækkuðu dálítið. Loks þarf ég að minnast á matreiðslustyrkinn til Bjargar Sigurðardóttur, sem ég flutti á síðasta þingi og hv. 2. þm. S.-M. flyttir nú. Það er rétt, að ég flutti þá till. þannig, að styrkurinn væri veittar í eitt skipti fyrir öll. Og mín skoðun er, að rétt sé að láta það duga, a. m. k. þetta ár. En viðvíkjandi því, að síldareinkasalan ætti að styrkja þessa konu, get ég sagt, að það hefir hún gert síðastliðið ár, og mundi kannske gera það áfram, ef þessi kona kennir lengur. En það er eðlilegt, að Alþingi vilji líta eftir árangrinum, áður en það veitir meira. Ég mun greiða atkv. móti till., enda hélt ég því fram í fyrra, að þetta skyldi veitt í eitt skipti fyrir öll.

Frsm. (Páll Hermannsson) Ég hefði aðeins viljað spyrjast fyrir hjá hæstv. forseta, hvort hann hefði nokkuð á móti því að fresta umr., svo að fjvn. gæti komið saman og rætt um nýjar brtt. áður en umr. er lokið.

Forseti (GÓ): Ég held, að hv.fjvn. hafi talað nóg um þessar brtt., og þó að einhverjar smátill. hafi komið síðan, held ég að menn geti vel áttað sig á þeim án sérstaks nefndarfundar. Ég vildi, að menn notuðu sér tímann til umræðna fyrir háttatíma, því að það er að minnsta kosti einn hv.þdm., sem ekki segist geta verið við atkvgr. hér eftir kl. 12.

Frsm. (Páll Hermannson) Fyrst umr. verður ekki frestað, sé ég ástæðu til að segja nokkur orð. Hv. form. fjvn. hélt því fram, að fjvn. væri búin að taka afstöðu til allmargra brtt. á þskj. 454. Þó að ég kæmi á fund n. í morgun, þegar flm. voru ekki búnir að tala fyrir þessum brtt. og skýra þær, hefi ég ekki umboð fjvn. til að lýsa vilja hennar nema um örfáar. Ég skal þó nefna tvær. Við XIII. brtt. á þskj. 454, sem er við 16. gr. 95, nýr liður, um allt að 2 þús. kr. til að rannsaka til fullnustu og gera laxgengan farveg Blöndu undan Enni, 1/3 kostnaðar, sem reyndar er víst prentvilla fyrir 2/3, - við þá brtt. skal ég geta þess, að n. hafði einmitt tekið þá ákvörðun að mæla með henni, áður en prentvillan kom til sögunnar. Nú veit ég ekki fyrir víst, hvort n. sæi sér fært að standa við það, þegar 1/3 breytist í 2/3. Þetta sýnir, hve varasamt það er fyrir fjvn. að taka ákvörðun til fulls, áður en þm. hafa talað fyrir till. sínum. Ég skal líka geta þess, að n. hefir ákveðið að mæla með XIV. brtt., frá hv.þm. Ak., við 17. gr. 19., um nýja liði, 300 kr. til sjúkrasjóðs verkamannafélags Akureyrar, og 150 kr. til sjúkrasjóðs verkakvennafélagsins Einingar þar. Um aðrar brtt. hefi ég ekki skrifað hjá mér neinar ákvarðanir af hálfu n. Ég vildi leiðrétta þan ummæli mín, að styrkurinn til Mjallar næmi fullum 6 aurum á hvern lítra mjólkur. Nú í dag var mér sagt, að það sé rangt. Að vísu sé í hverri dós um einn lítra af niðursoðinni mjólk, en það jafngildi tveimur lítrum af nýmjólk. Þá er styrkurinn í raun og veru helmingi lægri á hvern lítra en ég og fleiri nm. hafa ætlað að hann væri. Mér þykir nokkur ástæða til að minnast dálítið á þær undirtektir, sem tvær brtt. hafa fengið, þær einu sem ég persónulega hefi við fjárl. Hv. form. fjvn. benti á, að læknisbústaður Hróarstungulæknishéraðs mundi hafa fengið sinn styrk úr ríkissjóði áður. Það er alveg rétt. Hann hefir fengið þann styrk, sem allsstaðar er ætlaður til læknisbústaða með sjúkrastofum. Hitt þykja mér nokkuð kuldaleg og ómakleg ummæli hjá þessum hv. flokksbróður mínum, að Héraðsbúar hafi farið rasandi ráði, þegar þeir reistu þetta hús. Það er þægilegt fyrir þá, sem eru í hæfilegri fjarlægð, að segja mönnum að bíða, þangað til að samkomulag er fengið. En það er ekki jafnþægilegt í framkvæmdinni, þegar það kostar það að vera læknislaus. Þó að þessi ummæli megi kannske teljast réttmæt í orði kveðnu, þá er slíkt ómögulegt í veruleikanum. Þar er hægara um að tala en í að komast. Mönnum er sagt að bíða bara, svo skuli allt lagast af sjálfu sér, þegar tími sé kominn til. En hve lengi átti að bíða? Átti að bíða þar til annar helmingurinn var dauður, en hinn fluttur á mölina? Ég sé ekkert varasamt við það, eins og sakir standa, að verða við þessari umleitun. Ég held, að þingið þurfi ekki að sjá eftir því, þótt það sumstaðar geti bætt úr brýnustu þörfum landsmanna. Til þess situr það hundrað daga á ári. Þá hafa og tveir hv. flokksbræður mínir minnzt á brtt. um gistihúsbyggingar, þeir hæstv. fjmrh. og hv. 6. landsk.Hæstv. fjmrh. sagði, að margir gestkvæmir staðir væru á landinu og margir gestrisnir bændur, og dettur mér ekki í hug að andmæla þessu. En þar sem gistihús með 20 rúmum er oft of lítið, hrekkur almenn gestrisni ekki til að bæta úr þörfinni. Þetta er að vísu ekki svo á Fossvöllum, en um Egilsstaði á það við. Hæstv. ráðh. vildi ennfremur halda því fram, að ekki væri sambærilegt að veita svona styrk til að reisa hús á jarðeignum einstakra manna og að veita hann til byggingar á jörðum, sem eru ríkiseign, eins og stundum hefir verið gert. Hv. 6. landsk. tók og í hinn sama streng. Þetta verð ég að leyfa mér að kalla firru. Það er ekki til þess að hækka verðið á jarðeignum sínum, að ríkið hefir styrkt nokkrar gistihúsbyggingar, heldur er það fyrst og fremst gert vegna umferðarinnar. Eins verð ég að efast um, að allar gistihúsabyggingarnar upp til fjalla, sem samþ. hafa verið fram að þessu, hafi verið gerðar í því skyni framar öllu öðru að forða slysförum og hrakningum. Ég er a. m. k. hræddur um, að það sé ekki svo um Ásólfsstaðagistihúsið. Ég man ekki betur en að það sé reist fyrst og fremst vegna ferðamannastraumsins á sumrin. Að Fossvöllum og Egilsstöðum koma menn hinsvegar oft hraktir af ferðinni yfir Fjarðarheiði, og eiga þessir staðir að því leyti sammerkt t. d. við. Bakkasel, Fornahvamm og Kolviðarhól. Mér kemur ekki til hugar að telja eftir styrk þann, sem veittur hefir verið til gistihúsa á þessum stöðum, en ég heimta réttlæti og jöfnuð milli landshlutanna í þessum efnum. Það getur ekki staðizt, að aðeins einstakir landshlutar eigi rétt á að njóta þessa styrks - Ég skil í sjálfu sér mjög vel, að hæstv. fjmrh. álíti það skyldu sína að halda sem fastast utan að peningum ríkissjóðs, en þá hefði bæði sjálfur hann og fyrirrennarar hans átt að vera strangari í þessum efnum áður. Hæstv. ráðh. hefði þá t. d. ekki átt að bera sjálfur fram í fjárlfrv. stóra fjárveitingu til gistihússbyggingar í Bakkaseli.

Guðmundur Ólafsson Út af ummælum hv.frsm. vil ég aðeins taka fram, að ég ætlast til, að sami styrkur hlutfallslega verði veittur til að gera Blöndu laxgenga undan Enni eins og til að gera laxastiga í Lagarfoss. Ef brtt. XII, 2 á þskj. 454 verður samþ., ætlast ég þannig til, að eftir minni brtt. - XIII. á sama þskj. - verði og veittir 2/5 kostnaðar. En verði brtt. XII, 2 felld, fer ég aðeins fram á 1/3 kostnaðar.

Jón Þorláksson Áður en 15. gr. er borin upp til atkv., ætla ég að víkja að úrslitunum um atkvgr. um 20. brtt.fjvn., sem talin var samþ. með 7:6 atkv. Í gær féll úrskurður forseta Sþ., sem var á þá leið um samskonar atriði og þessi till., að hún var talin fallin vegna ónógs atkvæðamagns undir sömu kringumstæðum. Ég álít þennan úrskurð forseta Sþ. réttan. Það eru nú 14 menn hér í þessari hv. d., sem ég verð að telja atkvæðisbæra, þótt undanfærsla 1 þm. hafi verið gild tekin. Það er líka dálítið leiðinlegt, að hæstv. forsetar úrskurði sitt á hvað í þessum tilfellum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil halda mig við úrskurð forseta þessarar d., að ef gild séu tekin rök þm., sé hann ekki atkvæðisbær. En þá hefir till fengið meiri hl. og það, sem forseti hefir úrskurðað, eru úrslit málsins. 

Forseti (GÓ): Ég verð að segja það, að þótt hv. 3. landsk. vitni í úrskurð forseta í Sþ., þá ætla ég mér ekki að nota mér það, og úrskurða því sem í fyrra. Ég tel 13 þm. atkvæðisbæra, þar sem ég hefi tekið gilda afsökun hv. 4. landsk. og álít, að það, sem ég hefi úrskurðað, bæði í fyrra og nú, sé eftir þingsköpum. Ég álít þess vegna, að af 13 atkvæðisbærum þm. sé 7 meira en helmingur. 

Jón Þorláksson Ég skal benda á, að það stóð eins á í Sþ. í gær. Það voru ýmsir þm., sem greiddu þá ekki atkv. En úrslitin voru þau, að till. væri fallin.

Forseti (GÓ): Ég vissi ekki til, að forseti Sþ. leitaði eftir ástæðu hjá neinum þm., svo þetta á ekki við.

Jón Baldvinsson Ég álít, að bera skuli upp hvert nafn í næstu brtt. sér í lagi. Þar er lagt til að fella niður fimm liði, og getur ekkert verið því til fyrirstöðu, að hver liður sé borinn upp fyrir sig.

Jóhannes Jóhannesson Hér er að eins um eina brtt. að ræða, og verður því að koma fram með nýja brtt. við hana, til þess að hún verði borin upp í mörgu lagi.

Jón Baldvinsson Ef þessu er svo farið, treysti ég mér ekki til að greiða atkv. um till., þar sem ég er með sumum styrkjunum, en móti öðrum.

Frsm. 1. minni hl. (Sigurður Eggerz) Þetta mál hefir verið lengi á ferðinni. Það kom til n. 12. marz og var afgr. af þeim minni hl., sem ég tilheyri, 15. marz, en af öðrum minni hl. n. 20. marz. Nú er kominn 9. apríl, svo að ekki er hægt að segja, að málinu hafi verið hraðað. Þetta mál er ekki með öllu ókunnugt hér í þessari hv. deild, og vil ég taka það fram, að brtt. þess minni hl., sem ég er frsm. fyrir, eru shlj. þeim till., sem samþykktar voru í fyrra í þessari hv. deild. Skal ég nú gera nokkurn samanburð á þessum brtt. og stjfrv. Stjfrv. gerir ráð fyrir, að ljósmæður í umdæmum, þar sem fólkstal er 300 eða minna, fái 300 kr. í árslaun, og samkv. 3. lið 1. gr. geta þessi laun hækkað um 100 kr. á 10 árum, þannig að launin verða alls 400 kr. auk dýrtíðaruppbótar. Samkv. brtt. okkar hv. 2. þm. Reykv., en hann skipar 1. minni hl. fjhn. með mér í þessu máli, eru byrjunarlaun yfirsetukvenna 300 kr., en hækka 3. hvert ár um 50 kr., upp í 500 kr. Er þar ótalin dýrtíðaruppbótin. Sést á þessu, að okkar till. skapa mun betri aðstöðu fyrir ljósmæðurnar, og þessi launahækkun nær til þeirra flestra, því að flestar ljósmæður eru í þessum launaflokki. Í umdæmum, sem hafa fleiri en 300 manna, eru árslaun ljósmæðra samkv. stjfrv. 300 kr., að viðbættum 10 kr. fyrir hverja fulla 5 tugi manna, sem fram yfir eru 300. Auk þessa njóta þær sömu launahækkunar sem ljósmæður í þeim umdæmum, þar sem íbúatalan er 300 eða minni. Samkv. okkar till. eru grunnlaun þeirra ljósmæðra, sem í þessum launaflokki eru, 300 kr., að viðbættum 30 kr. fyrir hverja 100 íbúa, sem fram yfir eru. Í kaupstöðum, þar sem eru tvær eða fleiri ljósmæður, ætlast stjfrv. til, að íbúatölunni sé deilt jafnt á milli þeirra og þeim svo reiknuð laun á sama hátt og öðrum ljósmæðrum, þó svo, að byrjunarlaunin fari aldrei fram úr 1.000 kr. Samkv. till. okkar á 30 kr. ákvæðið einnig við um launaákvörðun þessara yfirsetukvenna, með þeirri takmörkun, að öll launin, án dýrtíðaruppbótar, fari aldrei fram yfir 1.500 kr. Ég vil í þessu sambandi gera eina aths. við stjfrv. Þar er svo ákveðið, að laun ljósmæðra, auk dýrtíðaruppbótar, megi aldrei fara fram úr 1.500 kr. Nú eru byrjunarlaunin samkv. stjfrv. hæst 1.000 kr., og eiga þau að hækka um 100 kr. á 10 árum, þannig að launin geta mest orðið 1100 kr. Ég fæ því ekki skilið, hvað þetta hámarksákvæði hefir að þýða. Það er að vísu hægt að hugsa sér, að laun ljósmæðra í umdæmum, þar sem eru 300 eða færri íbúar, geti farið fram úr 1.500 kr., en það er „praktiskt“ ómögulegt. Mér þætti því vænt um að fá skýringu á þessu ákvæði stjfrv. Eins og ég drap á áðan, eru brtt. okkar hv. 2. þm. Reykv. shlj. þeim till., sem samþykktar voru í fyrra í þessari hv. d. með allmiklum meiri hl. atkv., og einnig í hv.Ed., þó að hæstv. forseti þeirrar deildar úrskurðaði annað. En inn á það skal ég ekki koma nánar hér. Þessar till. þingsins í fyrra um bætt launakjör ljósmæðra vöktu miklu ánægju meðal stéttarinnar, og þó að ég búist ekki við, að þessi hv. d. fari nú að fella það, sem hún samþ. í fyrra, verð ég að færa fram nokkuð af þeim rökum, sem færð hafa verið á fyrri stigum þessa máls fyrir þessum till., vegna hinnar miklu andstöðu hæstv. stj. gegn þeim. Er þá fyrst það að telja, að vegna þessara lágu launa ljósmæðra standa mörg umdæmi laus. Er ágreiningur um það, hve mörg þau eru. Læknarnir segja 30, sýslumennirnir 14. Beindi ég þeirri ósk til hæstv. fjmrh. við 1. umr. þessa máls, að hann upplýsti, í hverju þessi mismunur lægi, og vænti ég, að hann geri það nú við þessa umr. En þótt ekki vantaði yfirsetukonur nema í 16 umdæmi, væri það eitt ærin ástæða til þess að hækka launin, svo að ljósmæður fengjust þangað, auk þess sem tími er til kominn að bæta úr því ranglæti, sem þessi þýðingarmikla stétt hefir átt við að búa til þessa, eins og bezt sést á stjfrv. En það eru fleiri ástæður fyrir launahækkun við ljósmæður en eiginhagsmunir þeirra sjálfra. Þjóðin krefst þess, að kjör þeirra séu bætt. Almenningur fær ekki skilið, af hverju afskekkt héruð, sem eiga langt til læknis, eiga að vera yfirsetukonulaus, enda er slíkt svo mikil harðýðgi, að ekki getur átt sér stað á þessum mannúðartímum. Mig hryllir við að hugsa til þess, að kona, sem er að ala barn, skuli þurfa að fara á mis við nauðsynlega hjálp, vegna þess að hún býr í afskekktri, ljósmóðurlausri sveit. Það er sízt verjandi á þessum tíma, þegar verið er að fara gegnum fjárlög og fjáraukalög, þar sem milljónirnar velta, að þá skuli þurfa að sýna svona mikla harðýðgi við þessa stétt, yfirsetukonurnar, að ekki megi veita þeim einu sinni eins mikil laun og vinnukonur hafa hér í Reykjavík, og þrátt fyrir það, þótt vanti yfirsetukonur í svona mörg héruð. Það er að gefa sveitunum, sem margir þykjast bera fyrir brjósti sér, olnbogaskot, að veita þeim ekki kost á að hafa jafnnauðsynlegar konur í héraðinu eins og yfirsetukonurnar eru. Það er verið að segja, að sú hækkun, sem yrði á þessum launum, sé svo há, að ef ætti að hækka laun embættismanna á sama hátt, gæti það ekki náð nokkurri átt. Það er rétt, en þess verður að gæta, að þessi stétt hefir sama sem engin laun haft áður. Mér skilst eftir grg.stjfrv., að mismunurinn á þeirri hækkun, sem ég fer fram á, og frv. hæstv. stj. verði ekki nema 20 þús. kr. Það verður leiðrétt, ef ég fer rangt með. Það er erfitt að reikna þetta út, launin, eru mismunandi í þeim ýmsu flokkum, en ekkert yfirlit yfir það, hvað margar yfirsetukonur eru í hverjum flokki. Ég endurtek það að það er dálítið broslegt, að þetta mál skuli þurfa að sækja svo fast. Ég veit ekki, hvort það er gert með vilja að draga það fram undir þinglok, og hvort á að skapa því líkan endi og á síðasta þingi, sem var hvorki meira né minna en þinginu til háðungar. Það er hart, að þingsköpin skuli vera útbúin þannig, að mál, sem fær meiri hl. í báðum hv. deildum. skuli falla. En sú réttlætistilfinning, sem maður verður oft var við, þegar þeir, sem eiga erfitt, leita til þingsins, ætti nú að vera svo sterk eftir endalok málsins í fyrra, að það yrði nú samþ. í þeirri mynd, sem það var raunverulega samþ. í á síðasta þingi. Ef haldið verður áfram að berjast gegn þessu máli, þá hlýtur maður að spyrja: Hvernig stendur á því? Og þá hlýtur að vakna sú spurning, hvort þetta sé áfram hald af því misrétti, sem hér hefir verið milli kvenmanna og karlmanna í þessu landi. Ég veit ósköp vel, að réttarlega aðstaðan er sú sama, en það er ekki hægt að neita því, að ennþá eimir eftir af hinum gamla kúgunarhugsunarhætti, sem skapar konunum lægra sess en karlmönnum. Þetta kemur hér fram, og þetta kemur víðar fram. Kona, sem starfar eins vel og karlmaður, fær lægra kaup. Og það versta er, að konurnar eru ekki ennþá sjálfar búnar að átta sig á þessu. Þegar ég fór fyrst að fást við stjórnmál, höfðu konur ekki þá sömu réttarlegu aðstöðu og þær hafa nú. En mér var það ljóst, að þetta var blettur á þjóðinni. Og hvenær sem ég gat, reyndi ég að berjast fyrir þessu réttlætismáli kvennanna. En þegar maður sér slíka herferð á móti slíku réttlætismáli sem þessu, þá verður maður að spyrja: Er þetta af því, að hv.þm. vilja, að konan faktiskt skipi lægri sess heldur en karlmaðurinn? Og þá er sannarlega kominn tími fyrir konurnar til þess að nota sinn rétt og senda fleiri fulltrúa inn á Alþingi, Ég er ekkert að mæla út, hvað stór sá skerfur er, sem ég hefi lagt til þessara mála, en viljinn hefir verið nægur. En mér hefir verið raun að því, hvað konurnar sjálfar hafa verið daufar í þessu, og ég vildi óska, að augu þeirra opnuðust og þær sendu nýja fulltrúa hingað inn. Þó að segja megi, að á ýmsum sviðum sé mikil, jafnvel stórfelld framför í landi voru, þá held ég ekki, að sagt verði, að framför sé í stjórnmálalífi voru. Þvert á móti. Ýmsir atburðir gerast hjá oss, sem benda mjög fast í afturhaldsáttina. Ég veit, að oss vantar nýja, sterka strauma, til þess að rífa rotnunina burt úr stjórnmálalífi voru. En hvaðan eiga þeir að koma? Er ekki eðlilegt að vænta þess, þegar kvenþjóðin vaknar, að hún veiti. inn á Alþingi einhverjum af þessum nýju, sterku straumum, sem þjóðin þarfnast? Ég er viss um, að það þarf meiri hreinleika inn í stjórnmálalíf vort. Umfram allt meiri hreinleika. Þetta er ekki einungis mín rödd, heldur bergmálar þetta sama um allt land. En væri ekki hugsanlegt, að þetta kæmi með því, að kvenþjóðin vaknaði og legði fram sinn skerf. Ég hefi oft veitt því eftirtekt, að ranglætið - og það er alltaf nóg af því bæði utan þings og innan - getur orðið til þess að vekja menn til andstöðu. Ég vona, að það ranglæti, sem beitt er í þessu máli, geti orðið til þess að vekja kvenkjósendur í þessu landi, svo að þeir rísi upp og rétti landinu hjálpandi hönd, og á þeirri hönd þarf nú að halda.

Frsm. 2. minni hl. (Hannes Jónsson) Úr því að hæstv. forseti gefur mér orðið, má ég til með að skemmta hv.þm. Dal. með því að taka upp umr. um þetta mál, þó að mér virðist, að honum hafi tekizt sinn málaflutningur ágætlega, því að þótt deildin væri vel skipuð, þegar hann byrjaði að tala, þá er hún nær tóm orðin. Þetta er nokkurskonar vitnisburður um það, hve mikið hv.þdm. leggja upp úr öllu þessu fjasi um, hvað laun yfirsetukvenna séu svívirðilega lág og þar fram eftir götunum. Ég vil benda hv.þm. á það, að ef hann vill gera yfirsetukonunum vel til, þá ætti hann að gera sitt til þess, að þetta frv. gengi í gegnum þessa hv. d. óbreytt. Því að með því einu móti eru líkur til, að yfirsetukonurnar fái bættan sinn hag á þessu þingi. Þær brtt., sem hv.þm. Dal. flytur, eru nákvæmlega shlj. þeim brtt., sem bornar voru fram í Ed. og felldar þar. Ef þær verða teknar upp hér, þá eru litlar líkur til þess, að frv. nái fram að ganga í Ed., og hinsvegar er það víst, að frv. verður ekki afgreitt héðan úr deildinni, fyrr en alveg á síðustu stundu. Ef hv.þm. meinar nokkuð með því að vilja bæta hag yfirsetukvennanna, á hann að samþ. frv. eins og það liggur fyrir, því að í því er um 75% launahækkun að ræða, og það er ekki svo lítið, að ekki sé hægt að taka við því. Ég verð að halda, að hv.þm. Dal. sé ekki eins einlægur í garð yfirsetukvennanna og hann þykist vera, ef hann vili ekki ganga að þessu. Allt fjas hans um, að kvenfólkið sé svo illa sett, er allmikið utangarna, því að hann hefir sjálfur fylgt þessari reglu við að úthluta kvenfólki borgun fyrir vinnu sína. Hv. þm. hefði þá átt að byrja á því að sýna í verkinu, að hann vildi ráða bót á þessu. Á undanförnum þingum hefir oft verið talað um, að vantaði a. m. k. 30 yfirsetukonur í landinu; en samkv. því, sem sýslumenn hafa gefið upp, eru það ekki nema 14 umdæmi. Þessir embættismenn, sýslumennirnir, ættu þó að vera þessu kunnugastir, af því að þeir greiða út launin. Ef þessi kenning hv.þm. Dal. væri rétt, að vantaði svona margar, þá ættu að vera a. m. k. 16 yfirsetukonur, sem hirtu launin, en gerðu svo ekkert meira. Ég vil ekki ætla, að svo sé, því að sýslumönnum er sjálfsagt kunnugt um það í sínum sýslum, hvort yfirsetukonur rækja störf sín eða ekki. Og það mundi áreiðanlega ekki viðgangast neinsstaðar, að yfirsetukonum væru borguð áfram launin án þess að þær ynnu störf sín. Það er því ekki um að villast, að miklu færri umdæmi eru án yfirsetukvenna en hv.þm. hélt fram. Annars hefir svo margt verið um þetta mál fjallað á undanförnum þingum, að ekki þýðir að fjölyrða um það nú. Og allra sízt held ég, að ég fari að tala um hluti, sem liggja svo langt fyrir utan málefnið, sem margt í ræðu hv.þm. Dal. En það verður að virða honum þetta til vorkunnar, af því að hans orðgnótt er svo mikil, að hann hefir ekkert vald á að tempra það, þótt það liggi langt fyrir utan það, sem til umr. er. Ég vil leggja áherzlu á það, sem ég gat um áður, að ef hv.þm. vill bæta kjör yfirsetukvenna, þá er langheppilegast að samþ. frv. eins og það liggur fyrir. Það dugir ekki að berja höfðinu við steininn og vilja ekkert annað en það, sem hann hefir einu sinni flutt hér á Alþingi. Hann verður að sætta sig við miðlunartill., jafnvel þótt honum finnist þær ganga skemmra en hann hefði helzt kosið. Hann má ekki, ef hann heldur að yfirsetukonurnar séu allt of lágt launaðar, taka frá þeim þá launahækkun, sem farið er fram á í frv. Ég vil benda hv.þm. á, að það er ríkjandi skoðun úti um land, að laun yfirsetukvenna séu nógu há, því að sýslunefndir hafa ekki notað þá heimild, sem þær hafa að lögum til þess að greiða uppbót. Það eru aðeins einar fjórar sýslunefndir, sem hafa gert það, og ein þeirra aðeins einu sinni, en svo ekki oftar. En úr því að þessi er hin almenna skoðun, þá þýðir ekki að segja, að almennt sé álitið, að launin séu of lág og verði að hækka. Ég tel það mikla réttarbót í frv., að sýslunefndum er gert að skyldu að borga þessa uppbót, sem þær hafa trassað að borga. En sýslunefndir hafa ekki viljað leggja á sig að borga þessa litlu upphæð, og sýnir það, að ekki er hörgull á yfirsetukonum. Vill hv.þm. Dal. virkilega bera sýslunefndarmönnum á brýn, að fyrir að spara þessar krónur séu þeir að stofna konum sinnar sveitar í stórkostlega hættu? Ég býst ekki við, að hann vilji bera sakir á alla þessa sýslunefndarmenn, 200 völdustu menn í landinu, því að það eru stórar sakir, ef þeir hafa trassað að borga út þessa litlu uppbót á launin, ef þeir máttu samkv. skoðun hv.þm. Dal. álíta, að flestum konum væri þar með stofnað í mikinn lífsháska. Ég veit, að viljað hefir til, þó að læknir væri við hendina, að dauðsföll hafa átt sér stað af barnsförum. En þó að einstök slík dæmi komi fyrir, þá er ekki sjálfsagt að hækka laun yfirsetukvennanna. Ekki mundi það bæta úr þessu að hækka laun læknisins. Þessi dauðsföll eru nokkuð, sem ekki er hægt að gera við, þótt læknirinn hefði haft tvöföld eða þreföld laun. Ég tel fulla ástæðu til þess að gera sig ánægðan með þá uppbót, sem farið er fram á í frv. Því að annað getur varla gengið fram, og í öðru lagi er almennt álitið, að launin séu ekki of lág, því að annars hefði sýslunefndunum ekki haldizt uppi að veita ekki hina heimiluðu uppbót.

Sýslunefndirnar álíta, að ríkissjóður eigi að borga þessum starfsmönnum

. Þeim ber nú einu sinni skylda til þess að standa straum af þessu, og þær borga út launin, nema dýrtíðaruppbótina. Og þær mundu alveg eins hafa borgað út dýrtíðaruppbótina eins og sjálf launin, ef þeim hefði fundizt þeim bera skylda til þess. Ég vil ekki taka við neinum aðdróttunum að þessum sýslunefndarmönnum, eins og mér virtist felast í ræðu hv.þm. Dal. og hljóta að skiljast á þann veg, ef maður á að ganga út frá, að launin séu of lág. Ég hefi frekar mælt með því, að þetta frv. verði samþ., til samkomulags, heldur en að ég telji það beinlínis nauðsynlegt. Og ég er þó það velviljaður yfirsetukonunum, að ég hefi viljað, að frá þessu þingi fengju þær einhverja leiðrétting þessa máls. En hv.þm. Dal. vill, að ef þær fá ekki allt, þá fái þær ekki neitt. En það er áreiðanlega ekki neinn velgerningur, og ég býst ekki við, að hv.þm. Dal. fái þakkir fyrir að hafa staðið í vegi fyrir þessu.

Frsm. 1. minni hl. (Sigurður Eggerz) Það er nú svo um hv.þm. V.-Húnv., að honum hættir til að tala í þeim tón, sem ekki á við hér á Alþingi. Hann var að tala um fjas hjá mér. En heldur hv.þm. virkilega, að fulltrúar þjóðarinnar séu svo hrifnir af litlu pólitísku kvörninni úr Vestur-Húnavatnssýslu, að þeim þyki skemmtilegt að heyra hann vera að mala sundur þjóðþrifamálin á þinginu. Hv. þm. var svo djarfur að bregða mér um, að ég sé að reyna að bregða fæti fyrir áhugamál yfirsetukvennanna, maðurinn, sem játaði síðast í ræðu sinni, að hann vildi helzt ekki, að þær fengju neina launabót. Menn vita, að hann er á móti öllum launabótum; hann vill aðeins vera með þessu frv. í þeirri von, að hann geti með því móti komið í veg fyrir, að ljósmæðurnar fái verulega launabót. Það virðist hlutverk þessa hv.þm. að vera á móti hagsmunum þeirra, sem við verst kjör eiga að búa í þjóðfélaginu. Við munum, hvernig hann tók í launahækkun barnakennara. Í hverju máli stendur þessi hv.þm. upp og malar og malar, alltaf það sama. Það er undarlegt, ef hann heldur, að nokkrum sé unun að öllu þessu endalausa máli.

Malar skítug kjaftakvörn

. Það er hálfleiðinlegt, að þessir pólitísku litlu kallar skuli setja ofan í við þm., þegar þeir vilja fylgja fram áhugamálum sínum með festu og einurð.  Í fyrra stóð meiri hl. þessarar hv. d. einhuga með þeim till., sem ég flyt nú. Hví skyldi vera orðin breyting á aðstöðu hv. d. síðan í fyrra? Það sjá allir, sem um það hugsa, hvað hér er um alvarlegt mál að ræða, þar sem yfirsetukonur vantar í 30 umdæmi, eftir því sem læknarnir segja. Það er lítil umhyggja fyrir hinum afskekktu sveitum, ef ekki er reynt að ráða bót á þessu. Og jafnvel þó ekki hefði vantað nema í 15 umdæmi, eins og sýslumennirnir segja, þá væri það ákaflega tilfinnanlegt. Það virðist ekki mikil alvara hjá þeim mönnum, sem þykjast bera hag sveitanna fyrir brjósti, ef þeir vilja ekki einu sinni sinna jafnsjálfsagðri kröfu og þeirri, að þær geti fengið yfirsetukonur. Hv. þm. talaði um, að margar sýslunefndir greiddu ekki ljósmæðrum dýrtíðaruppbót á sinn hluta launanna, og var að brýna mig á því, að ég hefði ekkert ámælt sýslunefnd míns kjördæmis fyrir það. Ég gef lýst því yfir, að ég get hiklaust ámælt hverri þeirri sýslunefnd og hvar sem er, sem ekki notar heimildina til að greiða ljósmæðrum dýrtíðaruppbót. En hvaða rök eru það gegn þessu máli, þó að sýslunefndirnar séu líka ósanngjarnar gagnvart ljósmæðrunum? Er ekki enn meiri ástæða til, að ríkið bæti kjör þeirra, þegar þær fá ekki dýrtíðaruppbótina? Ég skal ekki þreyta hv. d. lengi, en vísa til þess, sem ég hefi sagt um þetta mál, bæði við fyrri umr. þess nú og á þinginu í fyrra. Treysti ég hv. d. til að meta réttilega kröfur þessarar þýðingarmiklu stéttar þjóðfélagsins, sem jafnframt hefir orðið harðast úti. Að síðustu vil ég benda hv.þm. V.-Húnv. á það, að það er ekkert þjóðþrifaverk að standa upp til að andmæla í hvert skipti þegar rétta á hlut lítilmagnanna. Það verður enginn stór af því. Ég hefi raunur ekki búizt við, að þessi hv.þm. stækkaði mikið á þeim málum, sem hann fjallar um hér, en allra sízt stækkar hann af þessu, og ekki þolir hann að minnka.

Frsm. 2. minni hl. (Hannes Jónsson) Hv. þm. Dal. talaði mikið um, hvað ég malaði mikið. Ég hefi alls ekki ætlað mér að mala hv.þm.; ég ætlaði einmitt að fara mjúkum höndum um hann, svo hann yrði óskaddaður, þegar hann fer næst að biðla eftir atkvæðum. Enda held ég hann malaðist illa, því hann er allt of mjúkur fyrir. Út af öllu þessu kvarnarhjóði í hv.þm. Dal. fór ég að hugsa um það, að einmitt hann sjálfur hefir malað meira og betur en nokkur annar stjórnmálamaður þessa lands. Eitt sinn hafði þessi maður um sig stóran flokk. En hann malaði og malaði, þangað til allur flokkurinn var sundraður. Á sömu stundu og hann varð var við, að allt var að hverfa úr kvörninni, fór hann að svipast eftir einhverju öðru til að mala. Jú, hann kom auga á einhverja sterkustu peningastofnun landsins, Íslandsbanka. Hann skipaði sjálfan sig bankastjóra, og hélt svo áfram að mala, þangað til minna var eftir af bankanum en ekki neitt. Áður en Íslandsbanki var búinn, fór hv.þm. enn að svipast eftir einhverju öðru í kvörnina. Og hann fann hvorki meira né minna en annan stærsta stjórnmálaflokk landsins. Tryggði hann sér þar hina beztu aðstöðu og tók svo til að mala. Enginn veit enn, hve langt líður, þangað til hann er búinn að hreinsa eins rækilega til þar, sem hann er nú, eins og hann gerði þar, sem áður var gamli Sjálfstæðisflokkurinn og Íslandsbanki. En vegna hans margreynda dugnaðar á þessu sviði má gera ráð fyrir, að honum endist aldur til þess. E. t. v. finnur hann að því loknu enn verkefni við sitt hæfi, ef honum auðnast fleiri lífdagar, því hann er fæddur dugnaðarmaður. Þó er það efamál, nema því aðeins, að hann fái svipaða aðstöðu eins og í gamla daga, þegar hann skipaði sjálfan sig bankastjóra. Hv. þm. Dal. kvaðst reiðubúinn að ámæla hvaða sýslunefnd sem væri, sem léti það undir höfuð leggjast að greiða ljósmæðrum dýrtíðaruppbót. Hann ætti þá held ég að byrja á að kristna sýslunefndina í sínu kjördæmi. Sýslumaðurinn þar sendi svo hljóðandi svar við spurningu hæstv. fjmrh.: „Vantar ekki ljósmæður sýslusjóður greiðir enga dýrtíðaruppbót“. - Svona eru nú sýslunm. í Dalasýslu óguðlegir. Hv. þm. ætti nú að taka saman það allra hjartnæmasta úr yfirsetukvennaræðum sínum, búa til úr því gómsætan graut og senda til sýslun. kjördæmis síns, til að vita, hvort hún hætti þá ekki að níðast á þessum þarfasta þjóni þjóðfélagsins, sem mér skildist hv.þm. telja ljósmæðurnar. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta við hv.þm. Ég býst við að verða aldrei eins stór og hann, a. m. k. ef hann á við líkamlega vöxtinn. Á þverveginn verð ég það a. m. k. ekki, og ekki á hinn heldur nema því aðeins, að hv.þm. eigi eftir að bogna svo af raunum sínum, að hann verði ekki hærri í loftinu en ég, þótt smár sé.

Hákon Kristófersson Ég hafði hugsað mér að láta þetta mál afskiptalaust nú. Þó stend ég ekki upp nú vegna þess, að ég telji þörf á að hjálpa hv.þm. Dal., því hann mun maður á móti hv.þm. V.-Húnv. Þegar talað var um mölun, datt mér í hug gamall vísupartur: „Malar skítug kjaftakvörn klækjagjörn á Fúlutjörn“. Ég held hv.þm. V.-Húnv. rísi upp í hverju máli hér og mali, þó ekkert komi undan kvörninni. Ferst honum því eigi að brigzla öðrum um malverk. Hann brigzlaði hv.þm. Dal. um illa meðferð á Íslandsbanka. Af því það mál er hv.þm. Dal. svo nákomið, tel ég rétt að taka svari hans að því er það snertir. Ég vil þá benda á það, að hæstv. fjmrh. hefir lýst því yfir, að ekki beri að saka núv. bankastjórn Íslandsbanka um það, hvernig komið er. Það er því ekki annað en frumhlaup hins ógætna manns, að vera að saka hv.þm. Dal. um mistök á bankastjórn hans. Þó hann sé ekki talinn verðugur að vera bankastjóri áfram, verður það sýnilega ekki talin hans sök. En það endurtekur sig hér gamla sagan, að þegar menn eru komnir í algert rökþrot, fara þeir að fálma eftir persónulegum brigzlyrðum, sem æfinlega koma harðast niður á þeim sjálfum. Hv. þm. V.-Húnv. var að tala um, að hv.þm. Dal. mundi mala þangað til ekkert yrði eftir af Sjálfstæðisflokknum. Ég býst nú ekki við, að hann taki sér þau ummæli nærri. Það skiptir alltaf mestu, hver það er, sem segir hvað eina. Ef einhver merkur maður hefði látið sér þetta um munn fara, hefði verið erfitt að sitja undir því, en þegar vill nú svo vel til, að það er bara hv.þm. V.-Húnv., þá auðvitað tekur enginn mark á því. Um orð hans fer eins og um sæðið, sem féll í hina grýttu jörð. Ég sé, að hv.þm. Mýr. er að hvísla einhverju hnyttiyrði að flokksbróður sínum, hv.þm. V.-Húnv. Honum sýnist hann sennilega vera að verða mun minni en hann áður hefir verið, og þykir ekki vanþörf á að rétta honum hjálparhönd. Hv. þm. talaði um það, að flestar sýslur á landinu létu undir höfuð leggjast að greiða ljósmæðrum dýrtíðaruppbót á sinn hluta launanna. Finnst honum það eftirbreytnisvert? Til þessa geta legið ýmsar ástæður, t. d. of mikil sparnaðarhvöt. Þannig hefir það verið í Barðastrandarsýslu fram á allra síðustu tíð. Þetta fer alveg eftir því, hvað sýslunefndirnar eru sanngjarnar, alveg eins og afdrif mála hér á Alþingi fara eftir því, hvað hv.þm. V.-Húnv. og flokksbræður hans, sem skipa meiri hl. nú, eru sanngjarnir. Því hefir verið slegið fram, að launagreiðslur til yfirsetukvenna sýndu, að ekki væri eins mikil vöntun á ljósmæðrum og haldið hefir verið fram. En launagreiðslan er alls ekki einhlítur mælikvarði á það, hvað víða vantar yfirsetukonur, því sumstaðar mun sömu konunni vera greitt fyrir tvo hreppa. Svo er það í einum stað í Barðastrandarsýslu. Eins og ég hefi áður vikið að, vantar yfirsetukonu í Geiradalshrepp, þrátt fyrir endurteknar áskoranir til landlæknis. - Látið þið nú eitthvað verða eftir af hv.þm. V.Húnv.! Þið megið ekki safnast svo í kringum hann, að hann hverfi alveg. - Hv. þm. sagðist vilja ganga að þeim umbótum á kjörum ljósmæðra, sem felast í því frv., er fyrir liggur. Það er rétt, að í því eru dálitlar umbætur. En þó hv.þm. Dal. vilji ekki fallast á það frv., sem honum finnst ganga allt of skammt, þó hann vilji ekki falla frá þeim till., sem hann er sannfærður um, að séu réttmætar, þá finnst mér síður en svo, að hann sé ámælisverður fyrir það. Nú þykja mér hvíslingarnar ganga nokkuð langt, þegar hv.þm. V.-Húnv. er farinn að hvísla að hv. 2. þm. G.-K.

Ég banna, að þetta sé látið sjást í Alþt.!

. Hv. þm. V.-Húnv. er líklega í liðsbón. Þar hefði hann nú fengið liðtækan mann, ef honum hefði tekizt að fá hv. 2. þm. G.-K. í lið með sér; en hann er nú geðslegri en svo, að hann gangi undir merki hv.þm. V.-Húnv. Ég lái hv.þm. ekki, þó hann fari í liðsbón. En ég vildi sem eldri og reyndari maður ráðleggja honum að draga nú netin í land.

Full af yfirsetukonum

. Nei, full af hans eigin heimsku, svo ég segi ekki annað verra. En ef ég vildi draga inn í umr. óskyld mál, eins og hv.þm. V.-Húnv., þegar hann var að brigzla hv.þm. Dal. um Íslandsbanka, þá gæti ég brigzlað honum um framkomu hans gagnvart mér í sambandi við meðferð vegalaganna, á meðan ég var fjarstaddur, um alla sviksemi og undirferli hans.  Þegar ég lít yfir till.hv.þm. Dal. og hv. 2. þm. Reykv., finnst mér engin ástæða til að mæla á móti þeim. Að vísu virðast umbæturnar, sem í þeim felast, e. t. v. koma mest niður þar, sem þörfin er minnst. Það hefir hv.þm. V.-Húnv. ekki minnzt á.  Það eru svolitlar umbætur í frv. því, sem hér liggur fyrir. En þar sem launabæturnar, sem brtt. fara fram á, eru þær minnstu, sem hv.flm. þeirra telja viðunandi, þá er ekki nema sjálfsagt og rétt af þeim að halda þeim til streitu, þó þeir verði e. t. v. að sætta sig við, að þingmeirihl. felli þær. Það er vitanlega álitamál, hvað rétt er að hækka launin mikið. Hvað víða vantar yfirsetukonur, getur verið af ýmsum ástæðum, en þó er sýnu nær, að það takist að fá ljósmæður í þau umdæmi, sem laus eru, ef boðin eru sæmileg kjör. Ljósmæðurnar eru staðbundnar í þeirri sveit, sem þær starfa í, svo að þær þurfa að fá meira kaup heldur en sæmilegar kaupakonur. Ég vona, að minn ágæti vinur, hv.þm. V.-Húnv., fallist nú á, að það er varhugavert að vera á móti jafnsanngjörnum till. og hv.þm. Dal. Sé ríkissjóði um megn að greiða þessa launahækkun, þá eru honum ekki síður um megn ýmsar aðrar greiðslur, sem hv.þm. V.-Húnv. hefir greitt atkv. með. Það kemur lítið þessu máli við, þó hreppstjórar og oddvitar hafi lítil laun. Það bætir ekkert úr skák fyrir ljósmæðurnar, þó fleiri en þær verði e. t. v. fyrir ranglæti. Ég ætla að enda mál mitt með því að fullvissa hv.þm. V.-Húnv. um það, að uggur hans út af því, að hv.þm. Dal. geri eitthvað, sem sundri Sjálfstæðisflokknum - hann nefndi það nú að mala, af því hann kann svo vel við það orð - er alveg ástæðulaus. Hv. þm. og flestir hans samherjar eru svo ákaflega sorgbitnir yfir því, að Íhaldsflokkurinn skuli hafa skipt um nafn og nefnt sig Sjálfstæðisflokk, vegna þess að þeir óttast, að fylgi hans muni minnka við það! En þau heilindi !

Frsm. 1. minni hl. (Sigurður Eggerz) Ber er hver að baki, nema sér bróður eigi. Ég vil þakka hv.þm. Barð. fyrir það, hve fast hann hefir staðið við hlið mér í þessari baráttu.

Hv. þm. mátti vita það

. Hv. þm. V.-Húnv. vildi kenna mér um stöðvun Íslandsbanka. Ég hefi engan tíma til að fara út í það mál nú, vísa til þess, sem ég hefi áður sagt, en vil aðeins segja við hv.þm.: „Skjóttu geiri þínum þangað, sem þörfin meiri fyrir er“, og þá er ég hræddur um, að fyrir þeim geiri muni einhver verða, sem hv.þm. allra helzt vildi hlífa fyrir spjótslögum. Hv. þm. sagði, að ég hefði verið að tryggja mér aðstöðu í Sjálfstæðisflokknum og að ég hefði malað gamla Sjálfstæðisflokkinn sundur. Fyrst vil ég nú segja það, að það er eitthvað alveg nýtt, að þingmenn reyni að tryggja sér aðstöðu í andstöðuflokkum stjórna; vanalega leita þeir í stjórnarflokk, sem vilja tryggja aðstöðu fyrir sig, en um það verð ég ekki sakaður. Annars lít ég öðruvísi á flokka en hann. Ég lít svo á, að það geri ekki svo mikið til, þó að flokkar falli, ef þau mál, sem þeir hafa barizt fyrir, komast fram, standa eins og klettur úr hafinu. Og það stærsta mál, sem var á stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins og ég barðist fyrir, er ennþá uppi og fylgt fast fram af Sjálfstæðisflokknum nú. Þess vegna er ég í honum. Annars veit hv.þm. vel, að eftir að sambandslögin voru samþ., þá riðluðust flokkarnir hér í landinu. En hv.þm. V.-Húnv. lítur öðruvísi á flokka en ég; það er auðséð. Í hverjum flokki er flokksskoðun, þ. e. skoðun forráðamanna og meiri hl. flokksins, og þar að auki hafa margir menn í flokknum sína sérskoðun. Þá vill oft fara svo, að sérskoðun þeirra og sannfæring verði að víkja fyrir flokksskoðuninni, svo að þeir verða eins og verkfæri í hendi flokksins. Þannig held ég, að það sé nú með hv.þm. V.-Húnv. Hann er ekki að halda hér fram sinni sérskoðun, heldur er það flokksskoðunin. Það, sem hann ber mér á brýn, er alveg það sama og ég hefi verið ásakaður um í Tímanum, aðalblaði þess flokks, sem hv.þm. er í. Það er ekki andi hv.þm., sem kemur fram í ræðum hans, heldur er það andi hins mikla læriföður hans og hans flokksbræðra. Hv. þm. sagði, að ég hefði alltaf verið að mala eitthvað. Frumleikinn er nú ekki meiri en það, að hann er nú að taka upp líkinguna, sem ég viðhafði um litlu kvörnina á Hvammstanga. En sleppum nú því; hann sagði, að ég hefði malað allt mögulegt í sundur, en hver veit nema ég geti þá haldið áfram að mala í sundur allar framsóknarvitleysurnar, sem hvíla nú eins og mara á þjóðinni. En svo ég víki að flokkunum, þá er flokkstilbeiðslan í landinu orðin svo mikil, að menn oft gleyma landsheildinni: Í kringum Framsóknarflokkinn er byggður kínverskur múr. Fyrir innan þann múr ræður aðallega flokksskoðunin eða skoðun lærimeistarans, sem ég minntist á áðan. Ég veit, að það ber alltaf minna og minna á sérskoðunum. Við og við heyrist einskonar útburðarýlfur fyrir innan múrana; það eru pólitískt fordæmdar sálir, sem eru að reyna að lyfta sér upp fyrir múrana, en reka sig á hina háu fangelsismúra og brjóta vængina. Hver veit nema hv.þm. V.-Húnv. hafi einhverntíma langað til að fljúga; en framsóknarmúrarnir eru nú orðnir svo háir, að ég held það sé vonlaust, að hann nokkurntíma komist upp yfir þá. Hve sorglegt!

Einar Jónsson Það er nú búið að þrátta svo mikið um þetta mál, að ég held að ég megi láta þar við sitja og bíða eftir atkvgr.; hennar verður víst ekki svo langt að bíða. En ég get ekki látið hjá líða að minnast aðeins á það, sem farið hefir hér fram undanfarna daga. Ég tók engan þátt í eldhúsdagsumr., þó að þær væru langar. Ég finn ekkert að því í sjálfu sér, þó að mikill tími fari í eldhúsdagsumr., en ég tók eftir því, að gegn því álasi, sem hæstv. stj. varð fyrir af mörgum skýrum mönnum, var ekkert frá henni að heyra nema sjálfshól og að hún hefði alltaf gert það bezta, sem hægt var að gera. Ég skal ekki fara út í það, en þegar hæstv. stj. var búin að ganga gegnum þessa þraut, þá lítur út fyrir, að hún hafi fengið hv.þm. V.-Húnv. til að standa fyrir svörum fyrir sína hönd á móti okkur sjálfstæðism. Af því mér er vel við hv.þm. V.-Húnv., vil ég vara hann við að haga sér eins og hann hefir gert og láta aðra hafa sig til að koma svona fram. Það er óvíst, að það verði honum neitt til góðs að vera að reka hornin svona í aðra á báða bóga. Hann gerir þetta að vísu fyrir orð hæstv. stj., og gerir það vel, en af því ég er vinur hans, vil ég ráða honum til að gera það ekki. Honum er sigað á sjálfstæðismenn af stj., ég vil ekki segja eins og hvolpi, en eins og seppa. Það er ekki heldur rétt af stj. að nota sér það svona, að þessi hv.þm. er þægari en aðrir. Hann á það ekki skilið, því að hann er góður drengur og þm. alveg eins og hinir. Ég mun ljá þessu máli atkv. mitt, en þó ekki fylgi mitt. Ég vil gjarnan, að hægt verði að afgreiða málið sem fyrst, því að mér leiðist þetta langa málþóf.

Frsm. 2. minni hl. (Hannes Jónsson) Það eru sérstaklega tveir hv.þm., sem hafa nú sótt að mér, þeir hv. 1. þm. Rang. og hv.þm. Barð. Það liggur eitthvað svo hræðilega illa á þeim, og þó veit ég ekki til, að neitt hafi komið fyrir þá nú síðustu dagana nema að þeir fóru báðir heim til sín. Það virðist einkennilegt, að það skyldi hafa svona áhrif á þá; mér finnst, að það hefði miklu fremur átt að spekja þá heldur en hitt. Ég veit að vísu, að það er sauðnautskálfur í námunda við heimili hv. 1. þm. Rang., sem hefir víst stangað hann í þessari ferð, svo að hann hefir lært að haga sér eins og hann gerir nú, þegar ég er að reka í hann hníflana, eins og hann orðaði það. Það er ekki rétt, að ég hafi ráðizt á Íhaldið við þessar umr., og mér hefir ekki verið otað fram af neinum nema öðrum minni hl. n., því að ég hefi framsögu fyrir hann. Þess vegna verð ég að tala hér, enda þótt það sé ekki skemmtilegt að vera að deila við hv.þm. Dal. Hv. 1. þm. Rang. er að mestu leyti sömu skoðunar og ég, og hv.þm. Barð. að nokkru leyti líka. Hann hefir sýnt það, að hann hefir tekið eftir umr. frá því í fyrra um þetta mál og vill ekki veita þeim launauppbót, sem sízt þurfa hennar með, eins og kom fram á síðasta þingi. Þetta er alveg rétt hjá hv.þm. Barð., og ætti það að verða til þess, að hann greiddi atkv. á móti brtt. Ég held, að ég verði að sleppa að mestu leyti að minnast á hv.þm. Dal. Hann var að minnast á flug. Það er eðlilegt; hann er svo mikill flugfálki. Þegar hann er að tala, ber hann sig til eins og hann ætli að hefja sig til flugs fram yfir borðið og fljúga eftir öllum listarinnar reglum. Hann er samt ekki farinn að hefja sig til flugs ennþá, en fer víst bráðum til þess, en það væri bara betra fyrir hann, ef hann gæti grennt sig lítið eitt áður, því að eins og hann er nú, verður hann varla háfleygur. Honum hefir ekki tekizt ennþá að vera háfleygur, nema þegar hann er að tala um þá miklu áþján, sem yfirsetukonurnar verði að þola. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar. Þessir hv.þm. eru eitthvað svo illir á stallinum, sérstaklega hv. 1. þm. Rang. og hv.þm. Barð., og er það undarlegt, þar sem þeir eru nýkomnir heiman frá sér.

Einar Jónsson Ég skal ekki eyða löngum tíma til að karpa við hv.þm. V.-Húnv., en þar sem hann var að reka hniflana í mig, þá held ég, að ég verði að reka þá í hann aftur. Hv. þm. gaf í skyn, að ég hefði orðið fyrir áhrifum frá sauðnautinu. Ég skammast mín ekkert fyrir að hafa komið í námunda við þá skepnu. Hv. þm. var víst ekki með, þegar landbn. fór austur til að sjá sauðnautskálfinn, enda býst ég við, að hann hefði ekki orðið neitt glaður yfir að sjá slíka fígúru sem hv.þm. Landbn. gat ekki komizt nærri sauðnautinu, það er hrætt, þar sem það er þarna eitt sins liðs, en við því er ekki gott að gera, þar sem ekki er nema þessi eina kvíga til á landinu, svo að enginn er til að vera þar hjá henni, nema ef það væri hv.þm. V.-Húnv. Hann var að tala um það, hv.þm., að við hv.þm. Barð. værum eitthvað svo gramir síðan við komum heiman frá okkur og hitt, að eitthvað sérstakt hefði komið fyrir okkur, sem hann skildi ekkert í. Ég veit ekki til, að það geti verið neitt nema við uggðum það, að eitthvað illt kæmi fyrir í þinginu. T. d. hefi ég heyrt, hvernig hv.þm. V.-Húnv. hefir hagað sér, meðan ég var í burtu. Hann vill gera vel, það má hann eiga, en honum tekst það ekki, því að hann vill gera allt, sem hann er beðinn. Því er hann stundum afvegaleiddur, en það þýðir ekki að reyna slíkt við mig og ekki við þm. Barð. heldur. 

Forseti (BSv): Fyrst þegar þetta mál var hér til umr., voru aðeins haldnar hér ræður, sem einhverju máli skiptu, en síðan fækkaði svo í deildinni, að um tíma voru þar aðeins 5 menn. Það er því varla von, að menn viti, hvaða mál er hér á dagskrá: Ég vil því, þessum mönnum til leiðbeiningar, taka það fram, að hér eru til umr. breytingar á yfirsetukvennalögum, nr. 14, 22. okt. 1912.

Hákon Kristófersson Ég get verið stuttorður. Hv. þm. V.-Húnv. var að beina því til mín, að ég væri illur á stalli, síðan ég kom heiman frá mér. Ég veit ekki til, að ég hafi staðið við sama stall og hann. Ég held, að hingað til hafi hann getað etið óáreittur úr sinni jötu fyrir mér, og býst við, að svo verði hér eftir. Ég hefi aldrei tekið neina tuggu frá munninum á honum og mun ekki gera, og vísa því þeim ummælum með öllu á bug. Svona löguð orð eru aðeins orð rökþrota manna, ekkert annað. Hv. þm. virðist álíta, að hann hafi komið sérstaklega kurteislega fram við þessar umr. Heyr á endemi! Hvenær hefir maður heyrt þennan hv.þm. koma fram kurteislega? Ég vil mótmæla öllum þessum óþinglegu orðum hans, sem sýna aðeins, hve mikið lítilmenni hann er, svo að maður segi nú sannleikann. Hann er að tala um það í þingræðum, hvort menn séu vel eða illa skapi farnir. Þar með sýnir hann, að hann er á hátindi sinnar lítilmennsku. Hæstv. forseti þessarar deildar sagði, að þessar ræður mínar kæmu ekki málinu við. Við höfum ágætan forseta, og þetta getur verið alveg satt, sem hann segir, en ég vil taka það fram, að það er ómögulegt að komast hjá því að fara út fyrir dagskrá, þegar önnur eins vesalmenni hafa framsögu og hér er og eru með þá illkvittni, sem ómögulegt er að ganga framhjá. Ef svo skyldi vera, að ég hafi verið eitthvað skapverri en ég á vanda til eftir að ég kom heiman aftur, þá þurfti það ekki að vera af öðru en heilagri vandlætingu yfir allri sviksemi hv.þm. V.-Húnv., er hann hefir sýnt í þeim málum, þar sem við höfum unnið saman. Ég sé, að hv. 1. þm. Rang. er farinn, en ég bið hv. þingbræður mína að skila því til hans, að ég veit engin dæmi þess, að nokkrum manni hafi dugað að skipa mér eftir sínu höfði, þótt hann ætlaði að gera það í sinni ræðu. En til hv.þm. V.-Húnv. vil ég mæla það að lokum, að hafa skal holl ráð, en hafna ekki, og vona ég, að hann taki nú til einhverra annara raka en þeirrar illkvittni, að bregða mönnum um skapbresti, þótt þeir fari heim í héruð sín í þeim erindum, sem ég fór. Slíkt og annað eins gera ekki nema hin verstu lítilmenni.

Forseti (BSv.): Málið hlýtur að vera orðið þrautrætt, þar sem menn eru fyrir löngu hættir að koma nálægt því. Finnst mér, að menn hafi nú þegar fengið að skemmta sér nóg við annað, og tel vænlegast, að atkvgr. fari fram.

Ólafur Thors Ég hefi ekki tekið þátt í umr., en vil gera grein fyrir afstöðu minni til málsins. Ég hefi undanfarið verið þessari launahækkun mótfallinn. Stafar það þó ekki af því, að ég hafi eigi séð, að hér var þörf á hækkun, heldur af því, að ég hefi viljað halda fast á fjármálum ríkissjóðs. En nú er þvílík stjórn eða óstjórn á fjármálum ríkissjóðs, að óverjandi er að standa á móti slíkum launabótum, þegar stj. eys bitlingum á báða bóga til gæðinga sinna, og því mun ég greiða till.hv.þm. Dal. atkv. mitt.

Frsm. 2. minni hl. (Hannes Jónsson) Það voru aðeins örfá orð til þeirra hv.þm. Barð. og hv. 1. þm. Rang. Þeir sögðu, að verið væri að ota mér fram. Mér þykir nú auðvitað ekki nema virðing að því, ef íhaldsmenn ætla að fara að hefja sérstakan eldhúsdag á mig. Þó mun ég ekki hirða um að svara gífuryrðum þeirra. Mun það mála sannast, að þeim hafi verið sigað af stað, því að nú eru þeir farnir að hanga í skottinu hvor á öðrum, svo að þeir ganga bitnir og blóðrisa.

Hákon Kristófersson Hér er engan eldhúsdag verið að hefja á hv.þm. V.-Húnv. Hann er sama prúðmennið og vitmaðurinn og hann er vanur, svo að slíks þarf ekki með. Ég hafði engin gífuryrði um hann, en hann viðhafði lítilmennskuorð um mig, sem ekki geta komið nema frá dæmafáum smámennum, sem varla standa upp úr skítnum. 

Jón Auðunn Jónsson Ég hefi hingað til verið á móti breyt. á launalögunum, af því að svo er ákveðið í þeim, að þau skuli verða endurskoðuð. Stj. hefir svikizt um að framkvæma þessa endurskoðun, og því get ég ekki lengur staðið á móti því, að svo lágt launaðir starfsmenn sem ljósmæður fái launakjör sín bætt.

Bjarni Ásgeirsson Ég vil gera nokkra grein fyrir atkv. mínu. Ég hefi áður fylgt þeim, sem lengst hafa viljað ganga í þessu máli. En vegna þess, hve stutt er eftir þings, og útlit er fyrir, að frv. nái ekki fram að ganga, ef brtt.hv.þm. Dal. verða samþ., en hinsvegar allmikil réttarbót fólgin í frv. frá því, sem nú er, mun ég greiða atkv. með því, en á móti brtt.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Eins og stendur í nál. meiri hl., hafa ekki verið fastákveðnar reglur um það, hvaða upphæðir skyldu teknar í fjáraukalögin, enda hefir það verið gert allmjög af handahófi. Aðallega hefir verið farið eftir till. endurskoðenda, en minni hl. sýnist rétt að taka upp fasta reglu um það, hvað skuli í framtíðinni vera tekið á fjáraukalög. Í 37. gr. stjórnarskrárinnar stendur: „Ekkert gjald má greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum“. - Þarna er ótvírætt mælt svo fyrir, að ekki sé hægt að gjalda úr ríkissjóði nema annaðhvort eftir fjárlögum eða fjáraukalögum. Auðvitað hefir ekki verið hægt að fylgja þessari reglu alveg bókstaflega. Hafa t. d. verið samþ. þingsályktunartillögur, þar sem fyrirskipað hefir verið að greiða viss gjöld. Þessar þál. hafa verið skoðaðar sem einskonar yfirlýsingar frá þinginu til stj. um, að hún verði ekki látin sæta ábyrgð, þó hún greiði fé samkv. þessum heimildum, en á eftir hefir þótt sjálfsagt að leita heimildar á fjáraukalögum fyrir þessum greiðslum. Minni hl. vill eindregið fylgja þeirri meginreglu, sem felst í áðurgreindu stjskr.ákvæði, og vill láta taka allar fyrirframgreiðslur upp á fjáraukalög, einnig þó þær eigi heimild í lögum. En samkv. þessu getur minni hl. ekki verið hv. meiri hl. sammála um að fella burtu ýmsa liði í fjáraukalagafrv., suma stórfellda, eins og t. d. kostnað vegna berklavarna, jarðræktarlaganna, Eimskipafélagsins og fleira. Minni hl., sem álítur, að fylgja eigi meginreglu stjskr., vill ekki brjóta svo á móti þeirri meginreglu að fella þessa liði niður. Hinsvegar sýnist ekki bein ástæða til að fara að breyta frv. að þessu sinni, svo að fullt samræmi náist; það væri svo umfangsmikið, og því leggur minni hl. til, að frv. verði samþ. óbreytt. En hann vill leggja áherzlu á, að í framtíðinni verði tekin upp regla sú, er ég hefi getið um. Mjög athugavert er það auðvitað, hvað sumir liðir hafa farið fram úr fjárhagsáætlun. Ekki verður reyndar komizt hjá því, að sumir liðir, eins og kostnaður af berklavörnum, kostnaður vegna jarðræktarlaga og fleiri liðir fari stundum fram úr áætlun. En aftur eru aðrir liðir, sem óheimilt er, að fari fram úr áætlun, en eru þó hvað eftir annað yfirdregnir. Vegabætur hafa t. d. samkv. fjáraukal. farið á fjórða hundrað þús. fram yfir fjárveitingu. Ég veit að vísu, að mér og fleiri þm. þykir gott að fá vegarspotta, þó að fé sé ekki veitt til þeirra í fjárl., og því er auðvitað ekki að neita, að tilhneigingin er mest til að fyrirgefa slíkar framyfirgreiðslur. En jafnvel um þessi útgjöld álít ég, að sú regla eigi að gilda, að ekki sé farið fram úr ákvæðum fjárlaganna, því með því er verið að draga fjárveitingarvaldið úr höndum þingsins og leggja það í hendur stj. En þetta er mjög hættuleg braut að fara inn á. Sjálfsagt hefir pottur verið brotinn í þessu efni hjá flestum stjórnum. En þó aðrar stjórnir hafi gert slíkt hið sama, er það ekki nægilegt til að réttlæta þetta hjá þessari stj. Yfirleitt hættir syndin ekki að vera synd, þó fleiri hafi drýgt hana. En svo heyrist oft hjá þeirri stj., sem nú situr, að finni hún eitthvað misjafnt í fari fyrri stjórna, telur hún það næga syndafyrirgefningu fyrir sig. Þeir, sem koma eftir þessa stj., geta sannarlega fengið mikið fyrirgefið eftir þessari reglu. Ég minntist á vegalagningarnar og benti einmitt á, að á því sviði væri þingið fúsast til að fyrirgefa, af því allir vilja fá vegi. En þrátt fyrir það verður að slá því föstu, að stj. má ekki fara yfir þessa liði, nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi, því með því er stj. ekki aðeins að brúka fé í heimildarleysi, heldur ákveður hún einnig, hvaða vegaspotta skuli leggja og tekur einnig það vald af þinginu. Auðvitað tala ég þetta allt í mínu eigin nafni, en ekki í nafni n. Og þó að allir verði að viðurkenna, að stj. á eigin ábyrgð hljóti í sérstökum tilfellum að fara fram úr áætlun, þá vil ég, að því sé slegið föstu, að fjárlögunum verði að hlýða eins og öðrum lögum. Ef þessu er ekki slegið föstu, þá missir þingið öll tök á fjármálunum. Ef stjórnirnar brúka allan tekjuafgang í góðu árunum, þá sjá allir, hvernig muni fara, þegar vondu árin koma.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það hefir verið föst venja nú um langa hríð, að fjáraukalögin hafa verið samin samkv. till. yfirskoðenda landsreikninganna, og þeirri reglu hefir líka verið fylgt að þessu sinni. Þegar ég hafði athugað till. endurskoðendanna 1928, sá ég, að þær voru ekki í samræmi við það, sem endurskoðendur höfðu áður lagt til, en eigi að síður varð það niðurstaðan að sníða frv. eftir till. þeirra. Nú hefir hv.fjvn. haft þetta, - mál til athugunar allt frá þingbyrjun, en leggur svo fram álit sitt nú í lok þingsins. Þetta er óhæfilega sein afwgreiðsla, sem sennilega orsakast af því, að n. er klofin um málið. Meiri hl. n. vill ekki fallast á till. yfirskoðendanna, og ég skal taka það fram, að ég get vel fellt mig við álit hans, enda er það í samræmi við margra ára venju. Ég sé ekki ástæðu til að fara mikið út í ágreiningsatriðin milli nefndarhlutanna, en þar sem frsm. minni hl. var að tala um, að stj. ætti að virða fjárlögin og fara yfirleitt ekki út fyrir þau, þá get ég vel tekið undir það með honum. Hann minntist á það, að útgjöldin hefðu verið meiri til vegabóta en heimild hefði verið fyrir, og virtist mér sem hann áfelldi mig fyrir það, en ég fæ nú ekki skilið, að það geti verið mikið ásökunarefni, þótt stj. veiti meira fé til jafnnauðsynlegra framkvæmda og vega- og brúargerðir eru en þingið hefir samþ., ef tekjurnar leyfa það með góðu móti, þannig að ekki skapist tekjuhalli á útkomunni. Mér virðist sem þetta ágreiningsefni okkar sé ekki svo mikilvægt, enda er leitað samþykkis þingsins fyrir umframgreiðslum þessum, sem farið hafa til samgöngubóta, svo að út af þeim ætti ekki að rísa svo mikill ágreiningur. Um hitt virðist mér tekin upp nokkur nýbreytni, ef á að fara að leita aukafjárveitingar fyrir því, sem verður að greiðast samkv. gildandi lögum. Annars vil ég taka það fram, að ég get fallizt á till. meiri hl. á þskj. 434.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Mér finnst í rauninni ekki ástæða til að karpa mikið um þetta mál, því að ágreiningsatriðin eru ekki svo veigamikil. Till. meiri hl. ganga í þá átt að samræma þetta fjáraukalagafrv. við þá venju, sem nú hefir gilt í 10 ár, en hún hefir verið sú, að sumir þessir liðir hafa aldrei verið teknir upp nema á árunum 1921 og 1923, en þeir síðan felldir niður aftur. Ég hefi athugað þetta mál rækilega og komizt að þeirri niðurstöðu, að bezt væri að breyta ekki frá venjunni, enda minnir mig, að Jakob Möller, sem er glöggur reikningsmaður, væri frsm.n. 1923 og þá komizt að þeirri niðurstöðu, að bezt væri að fella þessa liði niður úr frv. þessu, og síðan hafa þeir ekki verið teknir upp aftur. Ég sé enga ástæðu til að leggja mikið upp úr þeim fullyrðingum, að samkv. stjskr. eigi að taka alla þessa liði upp í frv., því að 1923 voru þeir felldir niður, og munaði það 1½ millj., en þar með gaf þingið fordæmið, svo að mér virðist engin ástæða til að breyta út frá því, og gera ekki breytingar á þessu frv. Þeirri reglu, sem tekin var upp 1923, hefir síðan verið fylgt, og ég get ekki séð, að nú sé frekari ástæða til að breyta út frá henni, þótt þessir liðir hafi nú slæðzt inn i. Annars segi ég það aftur, sem ég áðan tók fram, að ég fæ ekki séð, að mikil ástæða sé til að gera sérstakt veður út af þessu, því að þetta skiptir ekki svo miklu máli. Aðalatriðið er þetta, að þingið verður að halda sér við einhverja reglu í þessu efni, og þá getur gamla reglan gilt engu síður en þessi, sem menn vilja nú taka upp. Enda er það svo með þessa nýju reglu, að mér virðist, að til þess að hún fái staðizt, verði það ekki nægjanlegt að taka aðeins upp í aukafjárlög allar umframgreiðslur, heldur líka hina liðina, þar sem tekjur ná ekki áætlun, því að með því móti fæst bezt samræmi milli fjáraukalagafrv. og fjárlaganna sjálfra. Það eru ýmsir liðir í landsreikningunum, sem frekar væri ástæða til að taka upp í aukafjárlög en þeir, sem lagt hefir verið til, að felldir yrðu niður. Ég get t. d. bent hv.þdm. á það, að yfirleitt eru margar greiðslur í 25. gr., sem ættu að vera í fjáraukalögum, eins og t. d. styrkurinn til Vestmannaeyja, en það hljóta allir hv.þdm. að viðurkenna, og svona mætti benda á ýmsa fleiri liði. Það er nokkuð misjafnt frá ári til árs, hvaða greiðslur eru settar í 25. gr., og get ég þá bent á, að árið 1921 voru 4 millj. kr. greiddar samkv. þessari grein, en nú eru það aðeins 600 þús., og svipað hefir það verið undanfarin ár, en mest 1920-21. Ég lít svo á, að meðan ekki er gerð gagngerð breyt. á fjáraukalagafrv., þá sé ekki ástæða til að breyta mikið um frá þeirri reglu, sem fylgt var árið 1923, og því leggur meiri hl. til, að frv. verði sett í sama form og þá, og ég hygg, að þetta muni þykja rétt að samræma frv. þannig við fortíðina. Ég ætla ekki að víkja mikið að einstökum aths., sem þm. hafa komið fram með, en vil þó víkja að ákúrum hv.þm. Dal. til stj. fyrir umframgreiðslur til vegagerða. Ég verð nú að segja, að mér finnst það nokkuð hastarlegt, ef hv.þm. ætlar að fara að deila á stj. fyrir slíkt, þar sem vitanlegt var, að þingið hafði gefið þegjandi loforð um frekari fjárframlög til vega, ef vel áraði, og heitið í þögninni að láta það óátalið, þótt slíkt yrði gert. Það er nú svo með vegagerðir, að þær verða ekki framkvæmdar á einu ári allar í senn, heldur á mörgum árum, og hið eina, sem þjóðin gæti kvartað undan út af þessari fjárveitingu, væri það, að þetta fé hefir verið lagt í þennan veg, en ekki í hinn, og það ákvörðunarvald væri tekið frá þinginu. Nú er það hinsvegar vitanlegt, að þegar þingið fjallar um þessi mál, þá fer það að mestu eftir till. vegamálastjóra, og sama mun stj. hafa gert. Að öðru leyti sé ég ekki mikla ástæðu til að fara í frekari reipdrátt út af þessu máli, en þetta er skoðun meiri hl., að viturlegast sé að láta frv. þetta fara út úr deildinni í sama formi og áður.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Ég gerði allrækilega grein fyrir till. minni hl. í fyrri ræðu minni, að framvegis þyrftu að gilda um það ákveðnar reglur, hvernig semja skuli fjáraukalög. Um það ætti ekki að vera ágreiningur. Það var viðurkennt af hv. 1. þm. Skagf., sem er endurskoðandi landsreikninganna, hv.frsm. meiri hl. og hæstv. fjmrh., að um samningu fjáraukalaga giltu nú engar fastákveðnar reglur. Þessi vandkvæði vill minni hl. leysa með till. sínum, og það er þeim mun léttara að koma með lausnina, sem hún er ákveðin í sjálfri stjórnarskránni. Ætti því ekki að vera þörf á að deila um, hvernig fjáraukalög skuli samin, en til áréttingar skal ég leyfa mér að lesa upp það ákvæði stjskr., sem lýtur að þessu, enda þótt ég hafi lesið það upp áður, því að aldrei er góð vísa of oft kveðin. Vænti ég, að hæstv. forseti leyfi mér að hafa þessa góðu vísu aftur yfir hér í deildinni: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum“. Þegar svo skýrt er kveðið að orði, ætti ekki að þurfa um það að deila, að svo á að vera sem minni hl. leggur til. Hæstv. fjmrh. kvaðst fallast á till. meiri hl. En í þessu efni eru till. meiri hl. líkar till. minni hl. Meiri hl. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin vill vekja athygli stj. á því, hvort ekki muni rétt að taka upp annað form á fjáraukalögunum en verið hefir, þannig að teknar yrðu í fjáraukalögin allar frávikningar frá fjárlögum“. Í þessu kemur fram, að meiri hl. vill einnig fara eftir stjskr. í þessu efni. Hann kveður aðeins veikar að orði, ef til vill af því, að hann er hræddur við að styggja sína eigin stjórn. En þar sem meiri hl. nefnir „allar frávikningar“, þá getur minni hl. auðvitað ekkert haft á móti því, að það sjáist, ef minna er eytt á einhverjum lið en fjárlög heimila. En minni hl. vill taka strax á næsta ári upp þá sjálfsögðu reglu, sem felst í stjskr., að taka allar greiðslur á fjáraukalög, og er þetta aðalástæðan til þess, að hann vill samþ. frv. óbreytt, eins og stj. lagði það fyrir þingið. Hann vill ekki gera nú breytingar á fjáraukalögunum, sem eru brot á þeirri meginreglu, sem hann vill fylgja í framtíðinni. Auk þessarar aðalástæðu minni hl. hefir hv. 1. þm. Skagf. dregið fram önnur rök til þess, að liðir eins og umframgreiðslur samkv. berklavarnalögunum og jarðræktarlögunum séu teknir á fjáraukalög. Þótt þessi gjöld séu ákveðin í lögum, þá getur það farið mjög mikið eftir ráðsmennsku stj., hvort þau verða mikil eða lítil. En þá er fyllsta ástæða til að láta þessar greiðslur koma í fjáraukalög. Ég skal fúslega játa, að það skiptir litlu máli, hvort frv. verður látið standa svo, sem hæstv. stj. vildi í upphafi, þegar hún lagði það fram, og minni hl. vill, eða hvort brtt. meiri hl. verða samþ. En hitt skiptir miklu máli, að sú meginregla sé upp tekin að fara eftir stjskr. í þessu efni. Ég leyfi mér að vænta þess, að hæstv. stj. sjái sér fært að lýsa yfir, að þessi regla verði tekin upp. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. þá yfirlýsing hans, að hann féllst á þær almennu hugleiðingar mínar um framyfirgreiðslur bæði fyrr og síðar. Hæstv. ráðh. gat þess, að sumar greiðslur er stj. skylt að inna af hendi, svo sem þær, sem ákveðnar eru með sérstökum lögum. Einnig getur breytt aðstaða og önnur atvik valdið því, að stj. neyðist til þess að greiða fé umfram heimild í fjárlögum. En meginreglan á þó að vera sú, að stj. fari beinlínis eftir fjárl. sem öðrum lögum. Þetta nær ekki til þeirra liða, sem eru áætlaðir, en um alla fasta liði er stj. skylt að fara eftir ákvæðum fjárl. Þetta þarf að komast skýrt og ákveðið inn í hug og meðvitund þingsins. Eitt atriði var það í ræðum hæstv. fjmrh. og hv.frsm. meiri hl., sem ég get ekki fallizt á, sem sé það, að verði tekjur meiri en búizt var við, þá væri það undirskilið, að stj. mætti auka framkvæmdir í vegagerðum. Þetta álít ég ekki heimilt.

Ég sagði ekki, að það væri heimilt

. Hv. frsm. meiri hl. hélt því fram. 

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. frsm. minni hl. lagði annan skilning í orð mín en leyfilegt er, þar sem hann sagði, að ég teldi það undirskilið, að stj. hefði heimild til þess að auka framkvæmdir, ef tekjur færu fram úr áætlun.  Það hefir komið dálítið skoplegt fram í umr. um þetta frv., þar sem hv.frsm. minni hl. og að ég ætla einnig hv. 1. þm. Skagf. hafa haldið því fram, að framið hafi verið stjórnarskrárbrot við samning fjáraukalaga í hver veit hve mörg ár, a. m. k. alla stjórnartíð þeirra beggja. Hv. frsm. minni hl. hampar stjskr. og segir, að ekkert megi greiða, nema heimild sé í fjárlögum eða fjáraukalögum.  Hv. frsm. minni hl. og hv. 1. þm. Skagf. sögðu báðir, að stj. réði miklu um útgjöld samkv. sérstökum lögum. Það er lítið rétt í þessu. Hv. 1. þm. Skagf. kvað það aðhald fyrir stj., ef hún þyrfti jafnan að leita aukafjárveitingar. Ég hygg, að það út af fyrir sig sé ekkert aðhald. Ég vil spyrja: Hvernig á stj. t. d. að spara útgjöld, sem greiða ber samkv. jarðræktarlögunum? Það er ákveðið í lögunum, hve mikið greiða skuli úr ríkissjóði fyrir hvert dagsverk. Ef landsmenn taka upp á því að vinna fleiri dagsverk en gert hafði verið ráð fyrir, svo að fjárveitingin hrekkur ekki til, hvernig á stj. þá að spara? Væri gaman að fá leiðbeiningar um, hvort neita skuli mönnum um styrk, og hverjum skuli þá neita. Aftur á móti er það rétt hjá hv. 1. þm. Skagf. um framkvæmd berklavarnalaganna, að þar veltur á miklu, hvort stj. reynir að spara eða ekki. Ég leyfi mér að halda fram, að núv. stj. hefir gert talsvert ítarlegar tilraunir til þess að spara á þessum lið; hefir hún gengið svo langt í því, að legið hefir við borð, að hún fengi málsókn fyrir. Hv. 1. þm. Skagf. spurði, hvaða reglum ég hefði hugsað mér, að fylgt yrði í framtíðinni um samning fjáraukalaga. Því get ég svarað greinilega: Um það munu ganga atkv. hér í hv. deild, og mun ég fara eftir því, sem atkv. falla. Ef hv. deild samþykkir till. meiri hl., lít ég svo á, að þar séu þær reglur, sem þingið vill fara eftir. En verði brtt. meiri hl. felldar, mun ég fylgja sömu reglum sem við samning þessa frv. Ég sé ekki annað en að úrskurður hv. d. verði fullskýr, og mun algerlega sætta mig við hann.

Magnús Guðmundsson Hv. frsm. meiri hl. kveður í nál. og brtt. vera farið eftir þeirri tilhögun, sem höfð var á fjáraukalögunum 1920-21. Þetta getur ekki komið heim um stærstu liðina, sem meiri hl. vill fella niður, greiðslur samkv. berklavarnalögunum og jarðræktarlögunum, því að þeir voru þá ekki til. Berklavarnalögin voru samþ. á þingi 1921 og gengu í gildi að ég ætla 1. jan. 1922.  Ég heyri á hæstv. fjmrh., að verði brtt. meiri hl. samþ., sem auðvitað verður, þá ætli hann ekki að breyta neitt til um tilhögun fjáraukalaganna. Ég leyfi mér þá að spyrja hv.frsm. meiri hl. og meðnm. hans, hvort þeir vilji taka höndum saman við okkur og kippa þessu í lag með þáltill., því að ég fer ekki fram á, að þeir geri hæstv. stj. það til miska, að þetta verði fært í rétt horf nú með því að hætta við að lækka fjáraukalögin. Ég vænti, að hv.þm. svari þessu. Við erum sammála um, að ýmsar greiðslur í 25. gr. ættu að koma í fjáraukalög. Það er aðeins um þessar stóru greiðslur, sem okkur skilur á, en um það skal ég ekki þrefa meira. Annars svaraði hv.frsm. meiri hl. engu því aðalatriði í mínu máli, að stj. getur ráðið miklu um, hve háar þær verða. Hæstv. fjmrh. viðurkennir, að svo sé um berklavarnakostnaðinn og sagði, að lægi við málsókn á hendur stj. vegna sparsemi hennar. Þarna sér hv.frsm. meiri hl., að stj. hefir mikinn íhlutunarrétt, hve há gjöldin verða. Þá verður ekki sagt, að sá liður sé lögákveðinn. Upphæðin sjálf er það ekki, og getur oltið á hundruðum þúsunda. Ef fella ætti alla þá liði úr fjáraukalögum, sem hafa einhverja stoð í lögum, þá mundu aðeins örfáir standa eftir. Eða ætla nokkrir þm., að stjórnir greiði stórfé úr ríkissjóði án þess að nokkur stoð sé fyrir því í lögum? Það er ákveðið, að halda skuli uppi sjúkrahúsum, póstferðum o. s. frv., en upphæðin er ekki fastákveðin. Margar af þessum framyfirgreiðslum eru teknar í fjáraukalög, og hefir ekki verið að fundið. En af því að þeir liðir, sem hér ræðir um, eru svo háir, á 6. hundrað þús., þykir hv. meiri hl. slægur í að strika þá út og lækka frv. um þetta. Ástæðan til þess, að áður fyrr var vikið frá stjskr. í þessu efni, hygg ég að hafi verið sú, að ef lög heimiluðu fjárgreiðslu, þá var litið á þau lög sem fjáraukalög að þessu leyti. Þetta gat gengið, meðan þau lög voru fá, sem heimiluðu fjárgreiðslur. En nú er greitt eftir mýmörgum lögum, og sumum harla óákveðnum, og er þessi regla því nú orðið áhafandi. Því verður nú að skipta um. Ég hefi ekki sagt, að þingið hafi brotið stjskr. í þessu efni. En ég segi, að stjskr. hafi smátt og smátt verið teygð lengra en góðu hófi gegnir með þessari skýringu, að lög, sem heimili greiðslur úr ríkissjóði, séu í raun og veru fjáraukalög. Það er venjulega svo, að flestar stj. eru heldur á móti því, að mikið sé tekið upp í fjáraukalög. Þess vegna held ég, að hyggilegast sé að búa til og fylgja svo skýrum reglum um þetta, að ekki orki neinna tvímæla, og þá sé ég ekki, að nein regla sé betri en sú, sem orð stjskr. benda til, að taka allt, sem greitt er umfram fjárlög, upp í fjáraukalög. Svo spurði hæstv. fjmrh., hvernig stj. gæti svo sem sparað eftir jarðræktarlögunum, og mér virtist hann álíta, að þetta væri einhver voðaleg fjarstæða.  Svo að ég víki aftur að jarðræktarstyrknum, þá sagði hæstv. fjmrh., að stj. gæti engu ráðið um hann. Það hafa nú um nokkurn tíma drifið að mér bréf frá bændum, um að stj. hafi lækkað þennan styrk, og ég get ekki annað en viðurkennt, að stj. hafði fulla lagaheimild til þess. Það var nefnilega ekki eins og hæstv. fjmrh. sagði, að stj. hefði enga hlutdeild í þessu. Hún ákveður, hve mikið eigi að fara í hvert dagsverk, og svo er styrkur veittur fyrir dagsverk. En það sjá allir, að því meira, sem lagt er í dagsverk, því minni er styrkurinn. Svo að það er hárrétt, sem ég sagði, að stj. hefði vald til þess að ráða miklu um jarðræktarstyrkinn. En það er misskilningur hjá hæstv. fjmrh., ef hann hefir skilið orð mín og hv.þm. Dal. þannig, að stj. væri undir öllum kringumstæðum óheimilt að fara fram yfir fjárveitingar. Það hefir mér aldrei dottið í hug að segja. Ýmis gjöld eru þannig, að það er óhjákvæmilegt oft og tíðum. En það, sem við hv.þm. Dal. höfum haldið fram, er, að allar umframgreiðslur eigi að taka upp í fjáraukalög á eftir. Ég skildi á hæstv. fjmrh., að hann vill ekki breyta frá þeirri reglu, sem fylgt hefir verið, nema fram komi sérstök þáltill., eða ég gat ekki skilið hann öðruvísi en svo. Hann kvaðst mundu fara í þessu efni eftir því, hvort till. meiri hl. féllu eða yrðu samþ. Nú getur auðvitað ekki orkað tvímælis um, hvort þær verði samþ.; það er gefinn hlutur, að það, sem stjórnarflokkarnir standa saman um, verður samþ. Og enga ástæðu hefi ég til að ætla, að þeir fari að tvístrast um þetta atriði, sem að vissu leyti er mjög lítilsvert. En það, sem ég á einungis eftir, er að endurnýja fyrirspurn mína til hv.frsm. meiri hl. um það, hvort hann vill vera með í að flytja þáltill. um að taka framvegis upp í fjáraukalög allt, sem greitt er umfram fjárlög.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Eftir að hv. 1. þm. Skagf. hefir nú talað, hefi ég ekki ástæðu til að bæta miklu við það, sem ég hefi tekið fram áður. Ég vil aðeins minna hæstv. fjmrh. á það, að í fyrstu ræðu minni, þar sem ég minntist á 37. gr.stjskr., tók ég fram, að ekki mætti skilja þessi ákvæði allt of bókstaflega. Það er vitanlegt, að hvað eftir annað hafa verið greidd ýmis gjöld án þess að heimild væri fyrir því í fjárlögum eða fjáraukalögum. En ég benti t. d. á eitt dæmi, sem gert er ráð fyrir í þingsköpum, að megi samþ.till., sem hafi fjárútlát í för með sér, með því að hafa tvær umr. um þáltill. En þótt gert sé ráð fyrir þessu, þýðir samþykkt þáltill. aðeins yfirlýsingu til stj. um, að hún verði ekki átalin af þinginu, þótt hún greiði það fé, sem ákveðið er í þáltill. En ákvæði stjskr., að leita heimildar á eftir í fjárlögum eða fjáraukal., standa föst samt sem áður. Ég hefi aðeins sagt, að þessi regla, sem minni hl. hefir komið fram með og hv. meiri hl. hefir fallizt á, eigi sína stoð í 37. gr.stjskr., og frá því verður ekki vikið. Ég verð að segja það, að þau svör, sem hæstv. fjmrh. gaf hv. 1. þm. Skagf. og mér um, hvernig hann mundi haga sér í framtíðinni með samningu fjáraukalaganna, voru mjög ófullnægjandi. Hann sagði, að hann mundi fara eftir því, hvað yrði ofan á hér í hv. d.; hann mundi fara eftir atkvgr. um, hvaða reglu hann ætlaði að fylgja framvegis. En sannleikurinn er sá, að hvað sem verður ofan á, hvort sem frv. verður samþ. eins og hæstv. stj. hefir lagt til eða brtt.hv.þm. V.-Húnv. ná samþykki, þá er með þeirri atkvgr. ekkert sagt um, hvaða regla eigi að gilda í framtíðinni, því bæði meiri og minni hl. hugsa sér að afgreiða fjáraukalagafrv. án þess að láta þær reglur, sem þeir vilja að farið verði eftir í framtíðinni, hafa nokkur áhrif. Svo að þetta svar hæstv. fjmrh., að hann fari eftir atkvgr., er því alveg út í loftið. Ég tek því undir með hv. 1. þm. Skagf. um það, að ég vona, að meiri hl. hér í d. standi saman með okkur um að flytja þáltill., þar sem stj. sé fyrirskipað, hvernig hún á að haga þessu máli framvegis, svo framarlega sem stj. ekki vill fallast á till. okkar. Annars er eðlilegast, að stj. gefi svör við þessu nú og segi; hvað hún ætlar að gera í framtíðinni. Við minnihlutamenn höfum flutt þessar till. alveg áreitnislaust og aðeins hugsað um að innleiða þær reglur, er beztar mættu verða. Get ég svo lokið máli mínu. Þessar umr. hafa ekki orðið til einskis, því að mér skilst, að búið sé að slá því föstu, að stj. verði framvegis að skoða sig bundna við hina föstu liði fjárl., og ég skildi hæstv. fjmrh. svo, að hann féllist á þá skoðun mína.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Hv. 1. þm. Skagf. hélt, að við í meiri hl. hefðum verið að flytja þessar brtt. bara til þess að gera fjáraukalögin eitthvað betri fyrir stj. Ég hafði aldrei vikið að endurskoðendunum eða hv. 1. þm. Skagf. um neitt hlutdrægt í þessu máli. En manni liggur við að ætla, að hann hafi einmitt sett þetta inn í fjáraukalagafrv. til þess að fá það hækkað svo, að það yrði eitthvað í námunda við fjáraukal. miklu, og til þess að geta haft þau með sér í töskunni við næstu kosningar.

Ég get þá bara haft frv. stj. með!

. Ég segi þetta aðeins af því að hv.þm. er að gera mér getsakir. Um berklavarnakostnaðinn get ég sagt, að það er rétt, sem stendur í nál. meiri hl., að ekki hafi verið leitað aukafjárveitingar fyrir umframgreiðslum samkv. þessum lögum, sem hafa þó verið til frá 1921. Því hv. 1. þm. Skagf. ætti að vera það kunnugt, að lögin um berklavarnir gengu í gildi um miðjan nóv. 1921, og í landsreikningnum fyrir það ár stendur í 24. gr., að það sé greitt samkv. þessum lögum; og þó segir hv.þm., að sú greiðsla hafi farið fram samkv. öðrum lögum. Ef hv.þm. hefir rétt fyrir sér, þá er landsreikningurinn fyrir þetta ár rangur.

Ég bjó hann ekki til og þarf ekki að svara fyrir hann

. Hann getur verið rangur fyrir því, þótt það sé miklu ósennilegra. Að hve miklu leyti þetta er framkvæmdaratriði, get ég ekki verið að þrátta um, því að meira og minna af þessum lagaákvæðum er framkvæmdaratriði, þótt umframgreiðslur hafi aldrei verið teknar í fjáraukalög. Ég held, að þetta atriði hafi ekki valdið miklu hjá endurskoðendum, þegar þeir gerðu sínar till., því að þeir tóku um 38 þús. kr. umframgreiðslu til sýsluvegasjóða, og þó veit hv. 1. þm. Skagf., að ríkisvaldið hefir ekki neinn ákvörðunarrétt um, hvað þetta er mikið. Það verður að borga út eftir því, hvaða ákvarðanir sýslunefndir taka í vegamálum sínum, nema ef telja má, að það sé ákvörðunarréttur, að vegamálastjóri á að leggja samþykki á framkvæmd slíkra mála í héraði. En það er þá seilzt alllangt eftir framkvæmdarvaldi ríkisins í þessum efnum. Annars virðist mér það dálítið einkennileg aðstaða, að halda svo fast í þetta, þrátt fyrir ríkjandi venjur um að taka þetta ekki upp í fjáraukalög, þar sem á þingi 1923 voru felldar niður sumar af þessum umframgreiðslum, og allar brtt., sem gerðar voru við fjáraukalögin, voru samþ. með 22-24 shlj.atkv. Svo að þessir hv.þm. hafa gert annað tveggja, að greiða atkv. með þeim eða sitja hjá, en það hafa þó ekki margir gert. Ég sé því ekki, að veruleg ástæða sé fyrir þá til þess að berjast svo fast fyrir þessu, því að þótt það væri tekið upp í fjáraukalögin, þá er svo langt frá, að komið sé nokkru nær þessu takmarki þeirra, nema örfáir liðir fleiri væru teknir upp. En þeir, sem eftir verða, eru einmitt liðir, sem frekar ættu að koma í aukafjárlög; t. d. ættu flestallar aukagreiðslur að koma þar, ef liðurinn um sýsluvegi verður settur í frv. Um hitt atriðið, hvort ég vildi vera með þeim í því að samþ.þáltill. um að taka allar umframgreiðslur á útgjaldaliði, vil ég segja, að mín skoðun er sú, að það þurfi að breyta formi fjáraukalaganna og gera það - fullkomnara. En ég sé ekki, að ég geti lagt neitt ákveðið til í því efni nú. Ég vil láta stj. ath. það mál, eins og hún virðist líka vera ákveðin í því að leggja til, að breytt verði forminu á landsreikningnum og hann færður í fullkomnara og ljósara form en nú er. Ég vil, að þetta sé gert af stj. og því betra, sem það yrði fyrr gert. En ég vil ekki vera með í því nú að ákveða eitthvert fast form, nema þá að halda sér við það form, sem nú hefir verið ríkjandi um tíma. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Það virðist á þingi 1923 hafa verið gengið alveg umræðulaust inn á brtt. n, við fjáraukalögin fyrir 1921, og það með miklum atkvæðamun, og mér þykir sennilegast, að allir þdm., sem þá voru við, hafi greitt atkv. með þeim.  Og meðan þetta frv. svífur hálfgert í lausu lofti, þá er bezt að lofa því að vera í því sniði, sem þinginu hefir hingað til þótt réttast.

Bjarni Ásgeirsson Það er aðeins eitt atriði 1 því, sem þeir hæstv. fjmrh. og hv. 1. þm. Skagf. deildu um, sem ég vil minnast á, af því að hæstv. ráðh. var ekki við, þegar hv.þm. svaraði honum, atriði, sem ég held, að sé algerlega rangt hjá hv. 1. þm. Skagf.

Ég er dauður!

. Ég vona þá, að hæstv. forseti gefi honum líf aftur. Hann vildi halda því fram, að stj. hefði algerlega á valdi sínu að ráða, hvort mikið eða lítið væri goldið samkv. jarðræktarlögunum. Fyrst og fremst vil ég geta þess, að þeirri reglu mun hafa verið fylgt, og er sjálfsagt að fylgja, að meta dagsverk ekki með tilliti til útgjalda vegna jarðræktarlaganna, heldur út frá því einu, hvað sé raunverulegt dagsverk. Matið á að vera sem næst því, hvað dagsverkið kostar á hverjum tíma, og þess vegna á það ekki að vera neitt með tilliti til útgjaldanna. En þó að svo væri, þá er ekki venja að meta þetta dagsverk nema endrum og eins. Oft líða 10 ár á milli, þegar verðlag er stöðugt. Jafnvel á þessum miklu verðsveifluárum, 1923-1930, hefir ekki verið metið upp nema einu sinni. Þegar svona sjaldan er metið, er augljóst, að mjög lítil áhrif er hægt að hafa á, hvað borgað er út. Og jafnvel þótt metið væri á hverju ári, þá er ekki með því hægt að hafa áhrif á útgjöld hvers árs, því að það er borgað út eftir mati, sem búið er að gera tveim árum fyrr. Þess vegna verður stj. t. d. að beygja sig undir það mat, sem var á dagsverki 1928 og 1929, þegar hún borgar út samkv. fjárlögum fyrir 1930. Og þótt hún vildi breyta matinu 1930, gæti það ekki haft nein áhrif á þá upphæð, sem goldin er 1930. Ég tek þetta dæmi til þess að sýna, að frá ári til árs er ómögulegt fyrir stj. að hafa áhrif á útgjöldin með breytingum á matinu.

Magnús Guðmundsson Hv. þm. Mýr. vildi afsanna, að stj. hefði áhrif á upphæð jarðræktarstyrksins með því að ákveða, hversu mikið væri í hverju dagsverki. Hann hefir nú sjálfur í sinni ræðu viðurkennt, að það er stj., sem á að meta dagsverkið: En hann segir: Það á að vera eins og dagsverkið er í raun og veru. Náttúrlega á svo að vera, en hv.þm. veit vel, að þegar verið er að setja ákvæði um, hvað teljast skuli margir ferfaðmar í dagsverki við þúfnasléttun um allt land, þá er það ekkert annað en mat og ágizkun. Útreikningar geta ekki komizt að, þar sem staðhættir eru svo mismunandi, því það getur verið eins gott að slétta 15 faðma á einni jörð eins og 10 faðma á annari. Þetta verður því ekkert annað en mat. Þetta var það, sem ég var að sýna fram á, og þetta er rétt. En auk þess er annað atriði, sem stj. á að meta, og það er, hvenær jarðabætur séu fullgerðar. Stj. er ekki settur stóllinn fyrir dyrnar með það; hún getur breytt því, ef henni sýnist svo. Um að matið verki ekki aftur fyrir sig, það hefi ég ekkert um sagt, en það hefir sín áhrif fyrir því, þótt það komi ekki fram fyrr en síðar. Annars geri ég ráð fyrir, að svo geti farið, að við leiðum síðar saman hesta okkar út af þessu, við hv.þm. Mýr., sem ég býst við, að verði aðstoðarmaður hæstv. ráðh. (TrÞ) í þessu máli. Get ég því fallizt á, að við slíðrum sverðin þangað til, en þá skulum við líka bregða þeim, og það vel og rækilega. Þá mun ég sýna fram á, að núv. stj. hefir stórlækkað jarðræktarstyrkinn með því að breyta til um, hvað teljist í dagsverkinu. Með þessu er það sýnt, að það er rétt, sem ég hefi haldið fram, að stj. getur haft áhrif á upphæð jarðræktarstyrksins.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég get að mestu vísað til nál. og brtt.n. og get því verið stuttorður. Á 3. lið 3. gr. eru færðar 7.000 kr. til viðgerðar á húsinu í Kirkjustr. 12. Húsameistari hefir upplýst, að viðgerðin hafi kostað 8.900 kr. Eftir þessu að dæma virðist ekki vanþörf á því, að ríkið hafi nokkurt eftirlit með þeim viðgerðum, sem það lætur framkvæma á sinn kostnað. Það sætir næstum undrum, hvernig hægt hefir verið að koma þessari upphæð fyrir í þessari viðgerð. Fyrir þetta fé mætti byggja sæmilegt íbúðarhús í sveit. Á 4. gr. eru færðar um 25 þús. kr. til umbóta og breyt. á pósthúsinu á Ísafirði. Kostnaðurinn hefir þó orðið um 60 þús. kr. Annars er útlit fyrir að þetta sé góð eign, sem renti sig vel. Á 2. 1ið 5. gr. eru færðar 3.000 kr. til viðgerðar íbúðarhússins á Vallanesi. Húsameistari hefir gefið þær upplýsingar, að kostnaður við þessa aðgerð hafi orðið 7.000 kr. Á 6. lið eru færðar 26 þús. kr. til aðgerða og breytinga á Menntaskólanum. Húsameistari segir, að þessi upphæð hafi farið upp í 31 þús. Hefir þá alls verið varið þar 46 þús. kr. til endurbóta. Í fjáraukalögum fyrir árið 1926 er skýrt frá, til hvers 15 þús. hafi verið varið. Fjárveitingunni í þessum fjáraukalögum hefir verið varið til að lagfæra bókasafnshúsið Íþöku og innrétta heimavistir. Þá hefir verið varið 10 þús. kr. til aðgerðar skólahúsinu á Eiðum. Af þessari upphæð hefir ekki verið eytt nema 7.000 kr. Hitt liggur í sjóði. Um framlagið til Hvanneyrarskólans er það upplýst, að nokkuð af því hefir gengið til húsabóta, en mikill hluti þó til að launa verkstjórum. Fjvn. lét svo um mælt á síðasta þingi, að hún teldi þetta ekki rétt. Piltar nytu sérstaks styrks við verklegt nám, svo að skólastjóri fengi vinnu þeirra fyrir ekkert. Þetta er alveg hliðstætt því, þegar Búnaðarfélagið styrkir pilta, sem einstakir bændur taka í sína þjónustu. N. álítur, að skólastjórinn geti séð þeim fyrir verkstjóra á sama hátt og bændurnir. Verður hún því að finna að þessari fjárveitingu. Þá er styrkur til rekstrar Laugarvatnsskóla, 3.000 kr. Þessi kostnaður stóð ekki í fjárlögunum fyrsta árið, sem skólinn starfaði. Til Laugaskóla hefir verið veittur 5.000 kr. byggingarstyrkur. Hefir þá verið lagt fram 77 þús. kr. alls af ríkinu í því skyni, og jafnmikið af héraðsins hálfu. , Þá hefir verið veitt til sama skóla fyrir gólfdúka kr. 2.722,21. Dómsmrh. áleit heilsu nemenda hættu búna, ef gólfin væru ekki dúklögð, en skólanefnd taldi sig ekki hafa fé til að taka þátt í þeim kostnaði að sinu leyti. Má því skoða þetta sem heilbrigðisráðstöfun frá hálfu hins opinbera, sem skólan. tekur ekki þátt í. 2. og 3. liður 6. gr. eru færðir í dönskum krónum. Þetta er óviðkunnanlegt og villandi, og virðist að auðvelt hefði verið að umreikna þetta í íslenzkar krónur. Þá finnur n. að því, að veittur hefir verið 7.500 kr. styrkur til söngkórs til Danmerkurfarar, þar sem hægt hefði verið að bera þessa fjárveitingu undir þingið. Ennfremur hefir glímumönnum ver ið veitur 2.000 kr. styrkur til Þýzkalandsfarar í viðbót við 2.000 kr., er þingið veitti í þessu skyni. Þó að n. vilji ekki beint áfella stj. fyrir þetta, þykir henni þetta samt fullstór upphæð. Ég vil undirstrika það, sem n. minnist á í nál. um húsaleigu, ljós og hita í teiknistofu húsameistara ríkisins. Þetta hefir verið greitt ár eftir ár og jafnan sett í fjáraukalög, og er auðséð, að hjá þessum kostnaði verður ekki komizt í framtíðinni. N. telur því sjálfsagt að taka þetta framvegis upp í fjárlög. Styrkur til flugferða finnst n. nokkuð hár. Fellir hún sig ekki við, að jafnmiklar upphæðir séu goldnar bak við þingið, þótt hinir og aðrir sendi áskoranir og tillögur. Og þótt miðstjórn ákveðins flokks hafi sent stj. áskorun um þessa greiðslu, telur n., að sú krafa hafi ekki það gildi, að stj. væri skylt að hlaupa upp til handa og fóta og greiða svo háa upphæð án heimildar. Um 8. gr. er ekkert að segja, þar er aðeins að ræða um sjálfsögð útgjöld. Þá er 9. gr., sem n. hefir gert nokkrar aths. við og einu brtt., sem hún flytur, en það er um kostnað við undirbúning alþingishátíðarinnar. Það eru aðallega 3 liðir, sem hátíðarnefndin hefir ekki sætt sig við, hvernig færðir eru, þar sem hún hefir ekki samþ. eða ávísað þessum upphæðum. Lét framkvæmdarstjóri hátíðarnefndar þá ósk eindregið í ljós, að þetta yrði öðruvísi fært og ekki talið til kostnaðar við alþingishátíðina. N. telur aukaatriði, hvernig þetta er fært, þar sem öllu fénu er varið til hins sama og kemur úr sama vasa, en hefir þó fallizt á till. framkvæmdarstjóra hátíðarnefndar og flytur brtt. samkv. því. Skal ég nú gera grein fyrir þessum brtt. Við 2. lið 9. gr., kr. 128.126,00 til hátíðarnefndar Alþingis til undirbúnings hátíðarinnar, hefir hátíðarnefnd enga aths. gert. Aftur vill hún ekki viðurkenna 4. lið að öllu leyti, kr. 136.872,44 til húsameistara, vegna alþingishátíðarinnar. Hefir fjvn. því tekið út af þessum lið 2 upphæðir, en fært aðrar á sérstakan lið. Til Laugarvatnsskóla hafði verið greitt á þessum lið kr. 42.636,20, en tekið aftur út kr. 30.000,00. Eftir standa þá kr. 12.636,20, sem forstöðumenn skólans hafa viðurkennt, að skólinn eigi að endurgreiða. Leggur n. því til, að þessi upphæð verði dregin frá. Ennfremur vill n. taka út af þessum lið 35.000 kr., sem er kostnaður við að byggja upp Þingvallabæinn; er það gert eftir till.hæstv.dómsmrh., sem hugsar sér, að þetta verði greitt á annan hátt. N. vill því taka burt af þessari upphæð samtals kr. 47.636,20. Ennfremur hefir n. tekið nokkrar fleiri upphæðir út af þessum lið og fært undir nýjan lið, er hún kallar ýmislegan kostnað á Þingvöllum, en þær eru þessar: Girðingar ................. kr. 3.000,00 Vatnsveita ................ - 3.500,00 Flutningur konungshússins - 13.500,00 Ýmislegur kostnaður ...... - 3.546,00 eða samtals kr. 23.546,00 Hinar 2 brtt.n. eru við 5. lið, greiðsla til vegamálastjóra, til ýmissa aðgerða á Þingvöllum vegna alþingishátíðarinnar. Upphæðin er í frv. talin kr. 44.188,20, en vegamálastjóri kveðst hafa látið alls vinna fyrir kr. 50.526,47; mismuninn, kr. 6.338,27, hefir hann í bili greitt með öðru vegagerðarfé. Eftir till. hans er liðurinn því hækkaður um þessa upphæð, kr. 6.338,27. Hinsvegar vill n. taka út og færa á sérstakan lið 2 upphæðir, sem hátíðarnefndin telur alþingishátíðinni óviðkomandi, en það er vegur að Þingvallabæ, kr. 600,00, og vegir að Valhöll og konungshúsi, kr. 10.350,00, eða samtals kr. 10.950,00. Verða þá eftir á þessum lið kr. 39.576,47. Eins og menn sjá, eru þetta aðeins tilfærslur, en n. taldi rétt að verða við kröfu hátíðarnefndar um, að þannig verði fært, og leggur til, að svo verði gert. Þá er einn liður í 9. gr., síðasti liðurinn, sem ég vil skýra nokkuð, því að honum fylgir lítil skýring í frv., en upphæðin allhá. Það eru rúmlega 60.000 kr. til endurgreiðslu tunnutolls 1919. Þetta er þannig til komið, að 1919 reis deila milli íslenzku stj. annarsvegar og norskra síldveiðimanna hinsvegar um það, hvort þeir væru skyldir að greiða toll af tunnum og salti, sem þeir hefðu innanborðs, þó að þeir kæmu iðulega inn á hafnir til þess að reka erindi sín. Tollurinn var innheimtur, en síldveiðimenn risu upp á eftir og kröfðust endurgreiðslu á tollinum. Töldu þeir stríða móti alþjóðalögum að taka tolla af fiskiskipum, er stunduðu veiðar úti á rúmsjó, þegar þau leituðu inn á hafnir. Söfnuðu þeir kröfum um endilangan Noreg og náðu saman kröfum að upphæð 350 þús. kr. Þáv. fjmrh., Magnús Jónsson, gekk að því að endurgreiða 50.000 kr., ef aðrar kröfur væru þá látnar falla niður. Að þessu var ekki gengið, og hefir staðið í þófi allt fram til síðasta árs. Fyrrv. fjmrh., Jón Þorláksson, fékk málið til meðferðar; tókst honum að fá sannað, að þessi skip, sem voru krafin um tollinn, voru ekki eingöngu sjóferðaskip, er renndu inn á hafnir, heldur seldu þau afla sinn stundum í landi og voru í raun réttri gerð út frá landinu. Var þá fengin sönnun þess, að þeim bar að greiða tollinn. Hinsvegar sannaðist, að nokkur hluti tunnanna hafði verið fluttur til Noregs aftur ónotaður, og áttu aðiljar lögum samkv. kröfu á að fá endurgreiddan toll af þeim; nam sú upphæð um 30.000 kr. En af því að boðizt hafði verið til að greiða 50.000 kr., þótti rétt að standa við það, og er Norðmenn gengu að því boði fyrir 2 árum, var upphæðin send samstundis. Þessi 350 þús. kr. krafa hefir því verið leyst út með 50 þús. kr. norskum, eða rúmlega 60 þús. ísl. krónum. Þá skal ég geta þess, sem tekið er fram í nál., að n. virðist reikningsfærsla ríkissjóðs ógreinileg og ruglingsleg. M. a. má geta þess, að í þessu frv. standa stundum aðrar upphæðir en þær, sem greiddar hafa verið. Ennfremur eru ýmsar millifærslur þannig vaxnar, að erfitt er að átta sig á. Þá er einkennilegur háttur á greiðslum til opinberra bygginga. Þær fara ýmist gegnum hendur húsameistara ríkisins, presta, þegar um bygging prestssetra er að ræða, forstöðumanna skóla, þegar um skólahús er að ræða o. s. frv. Er oft erfitt að henda reiður á, hve miklu er varið til hverrar byggingar um sig. Þannig gat húsameistari ríkisins ekki gefið upplýsingar um, hve miklu fé hafi verið varið til Laugarvatnsskóla, því að það hafði ekki farið allt í gegnum hendur hans. N. telur rétt, að húsameistari - eins og t. d. vegamálastjóri - annist allir greiðslur fyrir þau verk, sem hann á að annast, og geri grein fyrir þeim. Þetta ætti þannig að vera, og leggur n. töluverða áherzlu á, að þessu verði kippt í lag. Ég man ekki til, að ég hafi átt að greina fleira fyrir hönd n. Þrír nm. hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, og munu þeir sjálfir gera grein fyrir því, í hverju hann er fólginn.

Jón Sigurðsson Þar sem nú er áliðið, skal ég ekki þreyta hv. deild með langri ræðu, en greina stuttlega ástæðurnar til fyrirvara okkar hv.þm. Borgf. og hv. 3. þm. Reykv. Hv. frsm. hefir tekið það fram fyrir hönd n., sem hún var yfirleitt sammála um, en það eru nokkur atriði, sem við þrír viljum leggja ríkari áherzlu á, eða litum jafnvel öðrum augum. Fyrst er aðgerðarkostnaður á prestssetrinu í Vallanesi. Til aðgerðarinnar hefir verið varið 7.000 kr., en ekki 3.000 kr., eins og stendur í frv. Þetta þykir mér alldýr viðgerð á húsi. Að vísu var miðstöð sett í húsið, og er tekið fram í aths. við frv., að það hafi verið kalt og óþægilegt til íbúðar. En svo er víðar, og því miður virðist hæstv. stj. ekki taka jafnmjúkum höndum á öllum, sem eiga að stríða við erfiðleika. T. d. skal ég geta þess, að í mínu kjördæmi er prestssetur, þar sem presturinn hefir byggt upp að mestu leyti af eigin rammleik, án verulegs styrks úr ríkissjóði. Nú hafa húsin reynzt köld, og prestur hefir því sótt um ofurlítinn styrk til þess að setja upp miðstöð, ekki 7.000 kr., heldur 500– 700 kr. En hann hefir ekki, að því sem ég frekast veit, verið virtur svars. Því að það virðist vera svo með þetta sem margt fleira, að það fer nokkuð eftir því, hver í hlut á. Hv. frsm. gat þess réttilega, að kostnaðurinn við aðgerð á Menntaskólanum hefði komizt upp í 46.000 kr. árið 1929, samkv. upplýsingum húsameistara ríkisins. Þessi upphæð hefir farið til þess að útbúa lesstofu, nokkrar heimavistir o. fl. Úr því að hv.frsm. fór að tíunda framkvæmdir stj., er rétt að geta þess, að hann taldi enganveginn allt af afrekum hennar. Hv. frsm. láðist að geta um kamrana, fatasnagana og vindsnældurnar, sem kostuðu 5.000 kr. Eftir ummælum hæstv.dómsmrh. virðist hann líta svo á, að þetta sé eitt hið mesta afrek, sem unnið hefir verið í skólamálum hér á landi, ef dæma skal eftir því, að í 2 ár samfleytt hélt hæstv. ráðh. varla svo ræðu eða skrifaði grein, að hann vegsamaði ekki sjálfan sig fyrir þessi stórvirki. Kostnaðurinn við aðgerð á skólanum er því samtals um 51.000 kr. Þá skal ég leyfa mér að gera nokkrar aths. við fjárveitingarnar til Laugaskóla. Hv. frsm. gat þess, að framlag ríkissjóðs til skólans hefði numið 77 þús. kr., og til húsmæðraskólans á sama stað 31 þús. kr., samtals 108 þús. kr. Með sama tillagi frá héruðunum, sem standa að skólunum, hefir þá verið varið til skólans 216 þús. kr. Þessar 108 þús. kr. úr ríkissjóði eru óneitanlega álitleg fúlga, en þó eru þessir skólar aðeins hálfdrættingar á við uppáhald og kjöltubarn hæstv.dómsmrh., Laugarvatnsskólann. Í þann skóla hefir stj. þegar ausið um eða yfir 200 þús. kr. úr ríkissjóði. Það lítur þó út fyrir, að hæstv.dómsmrh. hafi viljað bæta ofurlítið úr þessum áhalla, því að einn góðan veðurdag sendir hann Laugaskóla gólfdúka fyrir kr. 2.722,21, án þess að ætlazt sé til, að þetta verði að neinu leyti endurgreitt eða héraðsbúar leggi nokkuð fram á móti, eins og lög gera ráð fyrir. Mér er tjáð, að þetta hafi verið gert án þess að nokkur ósk hafi um það komið frá skólanefnd eða öðrum, og að skólanefnd hafi jafnvel ekki talið þörfina brýnni en svo, að hún mundi alveg neita að endurgreiða helminginn af verði dúkanna, þó að þess væri krafizt, heldur mundi þá tjá hæstv.dómsmrh., að hann gæti hirt dúkana aftur. Hér er því að ræða um gjöf til skólans úr ríkissjóði í algerðu heimildarleysi, sem ber að átelja. En þetta er spegill af ástandinu. Fyrst sett eru lög um það, að ríkissjóður skuli leggja fram til héraðsskóla helming til móts við héraðið, þá er það auðvitað, að þeim lögum ber að fylgja sem öðrum lögum. Einn liður var það í 9. gr., sem hv.frsm. gekk alveg framhjá: 3.000 kr. utanfararstyrkur til hv. 2. þm. Árn. Þessi kostnaður var, svo sem kunnugt er, talinn til undirbúnings alþingishátíðarinnar, en stj. hefir nú tekið hann burt af þeim lið, enda hefir hátíðarnefndin ekki viljað við hann kannast. Og mér er ekki grunlaust um, að stj. hafi dregið hér undan, því að ég hygg, að sami maður hafi fengið sér greiddar í Kaupmannahöfn 800 danskar krónur. Verður fjárveitingin til hans því alls um 4.000 kr. Að undanskildum þessum styrk og 1.000 kr. til Hallgríms Þorbergssonar eru engir styrkir teknir upp í fjáraukalög af öllum þeim aragrúa persónulegra styrkja, sem stj. hefir veitt. Það er vitanlegt, að hæstv. stj. hefir veitt utanfararstyrk að upphæð á milli 20 og 30 þús. kr., og er í fjárl. heimild fyrir aðeins litlum hluta þeirra. Ég tel því ekki óeðlilegt, að leitað hefði verið aukafjárveitingar fyrir þessum styrkjum, og virðist einnig á þessu sviði vera að ræða um allrífleg tíundarsvik hjá hæstv. stj. Um erindi hv. 2. þm. Árn. í þarfir alþjóðar er með öllu ókunnugt. Í grg. frv. er ekki á það minnzt, og þó hygg ég, að einhver grein sé gerð fyrir öllum öðrum liðum frv. Hæstv. stj hefir verið spurð um þessa fjárveiting hér í hv. deild og af fjvn., en ekki gefið neitt svar. Af þessu verður ekki dregið annað en að hann hafi ekkert slíkt erindi átt, og sé hér því um gjöf að ræða úr ríkissjóði. Slíkar gjafir ber að sjálfsögðu að átelja. Og komi nú ekkert fram frá hæstv. stj. þessu til skýringar, sem við fjvnm. teljum fullnægjandi, munum við flytja brtt. við 3. umr. um að liðurinn falli niður. Að lokum skal ég minnast á greiðslurnar í 9. gr. (19. gr. fjárl.), og kem þá að framkvæmdunum á Þingvöllum. Samkv. fjáraukalagafrv., er stj. lagði fyrir Alþingi, telur hún greitt vegna alþingishátíðarinnar kr. 309.186,64. N. hefir ekki séð sér annað fært en að fella niður talsvert stórar upphæðir af þessum lið, sem stj. hefir greitt án heimildar og eiga ekki heima þarna, svo sem 35.000 kr. til byggingar Þingvallabæjar og 12.600 kr. til Laugarvatnsskóla. Auk þess hefir stj., sumpart með samþykki hátíðarnefndar og sumpart í fullu heimildarleysi, varið yfir 50 þús. kr. úr ríkissjóði til þess að færa tvo timburhjalla til á Þingvöllum. Því er ekki að neita, að það virðist svo, sem það komi ekki fram við þetta mjög glæsileg mynd af hagsýni hæstv. stj., eða hennar embættismanns f. h. ríkissjóðs, við sumar þessar framkvæmdir. Annað húsið, hin svokallaða Valhöll, var sett í mýrarsvakka, sem kostaði ærið fé að lagfæra, sem sé 3.500 kr., og auk þess kostaði stórfé að gera veg að þessum tveimur húsum, ekki minna en 10.350 kr. Auk þess varð að byggja brú, sem kostaði yfir 10.000 kr., til þess að vegurinn yrði nothæfur. M. ö. o. það er búið að koma í þetta milli 30–40 þús. kr. Það er svona álíka upphæð og varið er á einu fjárhagstímabili til sumra stærri héraðanna til vegabóta, og það er óhætt að segja það, að þau héruð, sem hafa fengið slíka upphæð, hafa þótzt bera vel úr býtum. Til glöggleika skal ég leyfa mér að lesa upp dálítið úr þessum greiðslum; er það ekki ófróðlegt til að fá gleggra yfirlit yfir alla ráðsmennskuna. Ég vil þá, með leyfi hæstv. forseta, nefna þessar greiðslur: Flutningur Valhallar ............. 19.000 kr. Flutningur konungshússins .. 13.500 - Lagfæring umhverfis Valhöll 3.500 - Vatns- og skólpleiðsla til Val hallar ............................ 1.300 - Vegur að Valhöll . ................ 7.000 - Vegur að konungshúsi ......... 3.350 - Ýmis kostnaður við þessi verk 3.420 - Brú á veginum ....................... 10.000 - Auk þessa er líka vatnsveita, sem kostar ............. 3.500 - sem gert er ráð fyrir, að Valhöll og konungshúsið njóti góðs af. - Þannig er þá búið að sóa úr ríkissjóði á milli 60 og 70 þús. kr. í þetta. Ég ætla svo ekki að rekja þessa sögu lengur. Við teljum, að hér hafi ekki verið vel á haldið, síður en svo, og mér er nær að halda, að með hagsýni og viðleitni til að spara fé ríkissjóðs hefði áreiðanlega mátt komast af með a. m. k. 2/3, ef ekki helming þess fjár, sem eytt hefir verið til þessara hluta. Um færsluna á ýmsum þessum útgjöldum ætla ég ekki að ræða, því að hv.frsm.n. hefir gert það að umtalsefni, og það ekki að ástæðulausu. Það er óhætt að segja, að það er beinlínis hrapallegt, þegar maður fer að leita sér frekari upplýsinga, t. d. hjá húsameistara. Yfirleitt veit hann ekki um kostnað við ýmsar byggingar, sem ríkissjóður leggur stórfé í, hefir ekki nokkuð með það að gera, nema svona að ávísa á það nokkrum tugum þúsunda stöku sinnum; það eru hinir og aðrir, sem þar koma til skjalanna. Það er sýnilega ekkert heildaryfirlit yfir neitt, heldur er látið vaða nokkuð á súðum, sem kallað er, um þær fjárreiður, sem að byggingunum lúta. Þetta finnst okkur með öllu óhæfilegt, og það var með þetta fyrir augum, sem við sáum okkur neydda til að gera fyrirvara.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég hefi ekki alltaf getað fylgzt með umr. um þetta, en heyrði þó síðari hlutann af ræðu hv. 2, þm. Skagf. og vildi leiðrétta þar nokkur atriði. Hv. þm. gerði að umtalsefni umbæturnar á Þingvöllum vegna hátíðahaldsins, og ég get náttúrlega skilið það vel, þar sem hann hefir sennilega ekki komið á Þingvöll síðan 1919, þegar Framsóknarflokkurinn hélt þar mikinn fund, að hv.þm. sé ókunnugt um þær breyt., sem gerðar voru í sumar, og sömuleiðis ókunnugt um það, hvernig stendur á þeim. En það, sem er vítavert hjá hv.þm., er það, að hann skuli vera að fjölyrða um það, sem hann veit svo lítið um. Auk þess býst ég við, að smekk hv.þm. sé þannig háttað, að hann, eins og flestir afturhaldsmenn, hafi ekki mikla tilfinningu fyrir því, hvort Þingvellir líta þannig út, að sómasamlegt sé fyrir land og þjóð, og það sérstaklega á þessum tíma, þegar búizt er við, að þangað komi um 20 þús. manna næsta vor frá mörgum löndum. Hv. þm. vissi það ekki, eða færði það vísvitandi til verra vegar, að hátíðarnefndin ákvað, að húsin á Þingvöllum skyldu vera færð af völlunum, þar sem allir smekkmenn hafa fordæmt að hafa þau, og þar sem þau voru sett fyrir mörgum árum af þeim mönnum, sem ekki höfðu þann smekk í þjóðlegum efnum, sem menn hafa nú. Þessi hús hafa alltaf verið þar til skammar. T. d. var Valhöll svo hræðilega útlítandi, að það getur varla verið, að jafnvel hv. 2. þm. Skagf. vildi telja sæmilegt að hafa hana þar eins og hún leit út. Það er því ekkert annað en ósvífni af hv. 2. þm. Skagf. að vera að blaðra um þetta, því að stj. hefir ekki gert þetta frekar en þingið sjálft ákvað að gera fyrir tilstilli hátíðarnefndar, sem skipuð er mönnum úr öllum flokkum. - Ég get náttúrlega að nokkru afsakað hv.þm., m. a. vegna ókunnugleika hans, en því er hann þá að vaða elginn um þetta ? Hv. þm. veit líka vel, hvenær og af hverjum þessi n. er sett. Af þessu leiðir það, að þegar hátíðarnefndin hefir ákveðið, að húsin skuli vera á öðrum stað, verður að flytja þau. En það er vitanlega hátíðarkostnaður. Svo varð að setja brú yfir ána og nokkra metra af vegi. En þetta er vitanlega allt fyrir þjóðina, en ekki landsstj. sérstaklega. Ennfremur ber að líta á það, að hátíðarnefndin sem slík fær miklar tekjur af hátíðinni, svo að skiptir hundruðum þúsunda, og er það þá kannske meining hv.þm., að það eigi að lokka fjölda manna, útlendra og innlendra, óviðbúna þangað, svo að ekki sé að neinu séð fyrir nauðsynjum þeirra, aðeins til að ná í peninga fyrir ríkissjóði Nei, hv. 2. þm. Skagf. verður að fara heim og læra betur. Það er a. m. k. áreiðanlegt, að ef hv.þm. ætlar að fara að slá sparnaðarmynt á þessu, þá verður hann að koma að einum sinna flokksbræðra, hv.þm. Seyðf., sem neitaði að vera í n., nema ef lagðar væru 300 þús. kr. í nýjan veg til Þingvalla. Ég studdi þetta og öll n. með mér, og þingið hefir heimilað, að vegurinn verði lagður, til að forða slysum og manndauða í sambandi við hinn mikla þjóðflutning til og frá hátíðinni. Hv. þm. minnist alls ekki á það, að langur vegur hefir verið lagður út á leirurnar, þangað, sem tjaldstaðurinn á að vera. Það er ekkert meiri heimild til að leggja þann veg en veginn heim að húsunum, en það er þá kannske íhaldsvegur út á leirurnar og upp í Bolabás, svo að þess vegna hefir hv.þm. ekki minnzt á það! Þegar það er athugað, að hátíðarnefndin hefir haft mikla vinnu, haldið töluvert á annað hundrað fundi, án þess að heimta nokkuð fyrir það, þá eru a. m. k. ekki neinir persónulegir hagsmunir við það bundnir að vinna að þessu, en við höfum yfirleitt gert það með ánægju, að vinna að því að fullnægja réttlætis- og fegurðarkröfum beztu manna í landinu. og við gerum það jafnt fyrir því, þótt við vitum, að einhverjir naglar séu til, sem vilja hafa allt á Þingvöllum í eymd og niðurníðslu. Ég fyrir mitt leyti kannast við þann hugsunarhátt, sem liggur á bak við ræðu hv. 2. þm. Skagf. En það eru, sem betur fer, fleiri þm., sem hugsa nokkuð öðruvísi um Þingvelli en hv.þm. gerir. Ég hefi þá sýnt fram á það hér, að hv.þm. veður tóman reyk í ásökunum sínum um þetta mál, og ennfremur um það, að hv þm. hyggst að vera hátíðarnefndina ómerka að sínum ráðstöfunum, sem hún er fær um að borga af tekjum hátíðahaldsins. Þá kem ég að þessum útúrsnúningi hv.þm. um bókhaldið. - Hátíðarnefndin hefir ráðsmann, sem heitir Magnús Kjaran, annan, sem heitir Geir Zoëga, og hinn þriðja, sem heitir Guðjón Samúelsson. Þessir allir annast greiðslur fyrir n. Ég veit ekki, hvers vegna þeir tveir hinir fyrstu hafa ekki verið skammaðir af hv.þm., því að það er alveg jafnmikil ástæða til að ráðast á þá eins og Guðjón Samúelsson, en kannske þeir greiði atkv. með Íhaldinu við kosningar? En ég held, að það séu engar líkur til, að hv. 2. þm. Skagf. hafi mikla ánægju af að skammast út af því þótt húsameistari ríkisins geymi ekki allt, sem heyrir til vinnunni á Þingvöllum, í sérstökum skáp, því að það hefir aldrei fallið neinn grunur á Guðjón Samúelsson um það, að hann hnupli frá ríkinu, ekki einu sinni vöxtum, sem margir íhaldsmenn telja skyldu embættismanna. Þá kem ég að bókhaldinu. Það er oft svo, að húsameistari hefir um tuttugu opinberar byggingar undir í einu, og þá ætlast hv.þm. auðvitað til, að hann hafi sérstakan sjóð fyrir hverja einstaka byggingu, en svo má, eftir kenningu hv.þm., heldur aldrei neitt blandast saman í hinum 20 skápum. Heldur þá hv.þm. t.d., að Geir Zoëga hafi peninga Hvammstangavegar og Skagafjarðarbrautar í sérstökum skápum? Það er annars bezt að segja það, fyrst hv.þm. er alltaf að leggja þennan starfsmann í einelti, að þegar hann teiknaði Landsbankann, að mestu leyti í sínum frítíma, þá lagði hann þá peninga, sem hann fékk fyrir það, aftur til ríkisins. Það voru um 15 þús, kr. Sú upphæð var lögð í sérstaka sparisjóðsbók og gekk í mörg ár til að greiða aðstoðarvinnu í skrifstofu hans, sem annars hefði orðið að greiða beint úr ríkissjóði. En hvað ætli hefði komið íhaldsverkfræðingi, sem vann á sama hátt, til þess? Það er þess vegna mjög seinheppilegt, að það er einn af þeim starfsmönnum ríkisins, sem bezt stendur í stöðu sinni, þegar verið er að dylgja um óráðvendni hjá honum í sambandi við það góða starf, sem hann vinnur. Ég heyrði líka, að hv.þm. var mjög óánægður yfir því, að stj. lét setja dúka á steingólfin í Laugaskólanum. En mér er alveg sama, hvað hv.þm. segir um það, því að þegar um menntastöfnun er að ræða með um 60 nemendur, og þegar það er vottað, að þeim stafi hætta fyrir líf og heilsu af þessari vöntun á húsinu, og vantar fé til að ráða bót á henni, þá hleypur stj. undir bagga, sem hefði alveg eins verið gert, þó að sú stofnun hefði staðið í kjördæmi hv.þm. Það eru t. d. margar upphæðir, bæði fyrr og síðar, sem stj. hefir varið til Blönduósskólans, sem þó á að heita einkafyrirtæki.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. frsm. gerði ýmsar smávegis aths. við þetta frv. Ég ætla ekki að deila neitt við hv.þm. um þær aths., sem hann hefir gert. Ég geri ráð fyrir því, að sumar þeirra hafi að einhverju leyti verið á rökum byggðar. Hv. þm. minntist fyrst á aðgerðina á húsinu í Kirkjustræti, sem er eign ríkissjóðs, og talaði svo, sem aðgerðin hefði orðið óeðlilega dýr. Ég minnist á þetta vegna þess, að þetta er eingöngu mín ráðstöfun, að gert var við þetta hús. Það stóð svo á, þegar hinn nýi dyravörður kom hér að háskólanum, að hann átti að fá íbúð hjá ríkissjóði. Hann taldi íbúðina ekki forsvaranlega og að það yrði að leggja sér til húsnæði úti í bæ og ríkissjóður yrði að greiða húsaleiguna. Þetta reyndist á rökum byggt, því að húsameistari skoðaði íbúðina og taldi hana óboðlega og mikla þörf á að gera við húsið. Hann gerði áætlun og hafði umsjón alla, eftir minni beiðni. Hvort þessi viðgerð hefir orðið óhæfilega dýr, skal ég ekki segja neitt um; til þess brestur mig sérþekkingu. Ég veit ekki til, að fjvn. hafi skoðað húsið eða kynnt sér, hve mikið hefir verið gert við það, og mér er heldur ekki kunnugt um það, að hún hafi sent „fag“-fróðan mann til að skoða það. En ef svo er ekki, þá finnst mér mjög hæpið fyrir hv.fjvn. að slá því föstu, að þessi aðgerð sé óhæfilega dýr. En það er líklega svo um allar húsaviðgerðir f Reykjavík, að þær séu nokkuð dýrar, eftir því sem hljóðið í mönnum er um það. Þá minntist hv.þm. líka á 5. liðinn í 6. gr., sem er styrkur handa glímumönnum, sem fóru til Þýzkalands í fyrra. Þann styrk hefi ég líka veitt upp á mitt eindæmi, og þess vegna skal ég aðeins segja frá því, að þessi hópur glímumanna átti mjög erfitt uppdráttar fjárhagslega með sitt ferðalag, sem varð þeim miklu dýrara en þeir bjuggust við. Þegar þeir komu hingað heim aftur, höfðu þeir orðið að taka bráðabirgðalán í Þýzkalandi, til þess að komast heim, en sómi þeirra var í veði, að ekki stæði á greiðslu. Þeir höfðu engin efni til að borga með, þegar hingað kom, en hinsvegar höfðu þeir gert landinu mikinn sóma og vakið athygli á þessari íþrótt. Þess vegna taldi ég rétt að veita þennan styrk, svo ég skal gjarnan taka á móti ákúrum fyrir það, en ég taldi, að þetta væri nauðsyn, bæði vegna sóma landsins og sóma þeirra. Þá minntist hv.frsm. á 9. gr. og ýmislegt því viðvíkjandi og þær brtt., sem hv.n. flytur við þá gr. - Það er nú svo um þessar aðgerðir á Þingvöllum og þessa alþingishátíð, sem fyrirhuguð er, að það er eins og flestir vilji að nokkru leyti afneita þeim kostnaði, sem af henni hefir stafað og mun stafa. Það er eins og þeir vilji telja, að þetta eða hitt komi sér ekki við. En ég vil aðeins slá því föstu, að þær aðgerðir, sem fram hafa farið á Þingvöllum árið sem leið, hafa allar að meira eða minna leyti verið gerðar vegna alþingishátíðarinnar. Um hitt skal ég ekki deila, á hvaða liði þær verða færðar, en það vita allir, að þessar aðgerðir á Þingvöllum hefðu ekki verið gerðar, ef alþingishátíðin hefði ekki verið í aðsigi; það er fyrir mér aðalatriðið, en ekki það, þótt Pétur eða Páll séu að togast á um það, að þetta sé ekki sér að kenna. Það er aukaatriði, því að ríkissjóður borgar allt að lokum. Ég mun þess vegna engar aths. gera við þær brtt., sem hv.n. flytur; mér liggur það í léttu rúmi um þessar færslur, sem heyra til alþingishátíðinni og þeim kostnaði, sem verður að stofna til á Þingvöllum. Ég sé ekki ástæðu til að fara nákvæmar út í ræðu hv.frsm. Býst við, að okkur beri í raun og veru ekkert á milli, þegar öllu er á botninn hvolft. - Ræðu hv. 2. þm. Skagf. sé ég ekki ástæðu til að svara.

Ingólfur Bjarnarson Ég ætla aðeins að segja örfá orð út af ummælum hv. 2. þm. Skagf. viðvíkjandi gólfdúkum, sem Laugaskóli hefir fengið, þar sem hann var eitthvað að orða það, að hann hefði fulla ástæðu til að halda, að skólanefnd Laugaskóla hefði ekki álitið þessa dúka nauðsynlega. Hún hefði ekki beðið um þá, og hefði kannske viljað senda kennslumálaráðherranum þá aftur. Ég vildi lýsa yfir því, að þessar dylgjur eru ekki eftir mér hafðar, og það því síður, sem mér er kunnugt um, að þessum gólfdúkum var tekið mestu feginshendi; voru enda mjög mikil nauðsyn. Gólfið var sprungið, og stafaði af því óþægindi og óhollusta. Þegar kennslumrh. útvegaði skólanum þessa gólfdúka, var því auðvitað tekið með sérstökum þökkum og viðurkenningu af skólanefndinni. Annars finnst mér dálítið einkennilegt, þegar maður lítur yfir fjáraukalögin, bæði þessi, sem hér liggja fyrir, og undanfarið, og athugar þær mörgu fjárveitingar til misjafnlega nauðsynlegra hluta, hversu lítil vinsemd kemur fram hjá hv. 2. þm. Skagf. í garð þessa umrædda skóla, með því að átelja sérstaklega þessa smáupphæð, sem veitt var skólanum án þess að hann legði fé fram á móti. Lítur út fyrir, að þetta sé sprottið af sérstakri óvild til skólans, þó ég telji það furðulegt.

Jón Sigurðsson Ég held, að hæstv.dómsmrh. hafi orðið eitthvað utan við sig, því að allan seinni hluta ræðu sinnar var hann að svara því, sem ég hafði ekki talað um. Hann talaði um, hvort húsameistari ætti að halda aðskildu efni fyrir hverja byggingu. Ég sagði bara, að bókhald þess manns og allar færslur sýndu, að hann hefði svo lítil yfirtök á þessum málum, að hann hefði ekki hugmynd um, hvað búið væri að greiða til einstakra bygginga. Ég átaldi það, að hann hefði ekki það vald, sem hann ætti að hafa. Það var algerð vitleysa, sem hæstv.dómsmrh. ásakaði mig um. Hvað viðvíkur þessum greiðslum vegna alþingishátíðarinnar heldur hann því fram, að þær séu borgaðar vegna ákvarðana hátíðarnefndarinnar. Hún hafi ákveðið að færa húsin. En hver fékk hana til að samþykkja þetta? Hver var það annar en hæstv.dómsmrh. sjálfur, sem átti upptökin? Þegar það var samþ., mun þó hafa verið gert ráð fyrir miklu minni kostnaði heldur en síðar reyndist. Annars vil ég segja hæstv.dómsmrh., að hvort sem það er stj. eða nefndin eða einstakir menn, sem fara með fé ríkissjóðs illa, þá mun ég ekki spyrja hann leyfis að átelja það. Ég tel mig hafa fullan þingmannsrétt til þess. Naglaskapinn, sem hann brigzlaði mér um, læt ég mér í léttu rúmi liggja. Ég held, að fleiri kysu sér hann en fjársóunina, sem hæstv.dómsmrh. er eiginlegust. Ég hefi aldrei dregið í efa um aðstandendur Laugaskólans, að þeir hafi ekki tekið gjöfinni þakksamlega, heldur hitt, hvort þeir vildu leggja fram sinn helming á móti, eins og þeir áttu að gera samkv. lögum. Hér er því að ræða um gjöf, sem hæstv.dómsmrh. hafði ekki heimild til. Hann getur gefið sitt fé, en ekki ríkissjóðs. - Ég þarf ekki fleiru að svara.

Magnús Guðmundsson Þó 2. umr. þessa máls væri löng, tók ég ekki til máls þá. En nú ætla ég að gera grein fyrir afstöðu minni, og vona ég, að hæstv. stj. telji það ekki málþóf. Lög þau, sem hér er farið fram á að breyta, voru sett árið 1928 að tilhlutun núv. stj. Voru þau undirbúin af nefnd, sem til þess var skipuð, og flutt annaðhvort af stj. sjálfri eða af n. eftir hennar tilmælum. Nú vill hæstv. stj. gerbreyta þessum lögum, og er það gott sýnishorn af stefnufestu hennar. Ég verð að segja það, að mér finnst margt einkennilegt í þessu frv., t. d. þetta ákvæði um óhlutdrægni í 4. gr.: „Þess skal stranglega gætt, að við útvarpið ríki skoðanafrelsi og að gætt verði fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í almennum málum“. Þetta ákv. hefir hæstv. stj. láðzt að setja í lögin 1928. Að hún finnur sig knúða til að taka þetta fram nú í frv., er auðvitað bein afleiðing af því, sem hún hefir gert í þessu máli síðan. Þetta minnir mig á gamla sögu. Einu sinni í fornöld var vitringi einum falið að semja lög fyrir þjóð sína, og gerði hann það. En hann setti engin viðurlög við föður- eða móðurmorði. Þegar hann var spurður, því hann gerði það ekki, svaraði hann því, að honum hefði ekki dottið í hug, að svo hryllilegur glæpur gæti komið fyrir. Eins hefir farið fyrir stjórninni og n., sem undirbjó lögin um útvarp 1928. Hvorki stj. né nefndin fundu ástæðu til að setja lagaákvæði um það, að útvarpsstjórnin skyldi vera óhlutdræg. En eins og vitringnum skjátlaðist í því, að ekki þyrfti að ákveða hegningu við föður- og móðurmorði, eins hefir nú sýnt sig, að það var skakkt hjá hæstv. stj., er hún áleit, að ekki þyrfti að taka fram, að útvarpið skyldi vera óhlutdrægt, úr því fram átti að koma það, sem nú er fram komið um skipun útvarpsstjórans. Eina málsbót hæstv. stj. í þessu máli er sú, að hún skuli þó finna, að úr því, sem komið er, er ekki vanþörf á að lögákveða, að útvarpsstjórnin skuli vera óhlutdræg, og er það auðvitað góðra gjalda vert. Hinsvegar sýnir þetta ákvæði, hve slæma samvizku hæstv. stj. hefir yfirskipun útvarpsstjórans, er hún finnur ástæðu til að brýna sérstaklega fyrir honum óhlutdrægni. Annars hafa það jafnan verið talin óskrifuð lög, að opinberir starfsmenn skyldu vera óhlutdrægir. En hér þykja þessi óskrifuðu lög ekki nægileg. Mér verður á að spyrja: Ætli það verði ekki svipað um hin skrifuðu lög? Á það virðist mér benda, að síðan hinn nýskipaði útvarpsstjóri kom úr utanferð á ríkissjóðs kostnað, hefir hann sýnt, að ekki er ástæðulaust að óttast hlutdrægni af honum, því hann hefir um skeið rangfært eins mikið af því blaði, sem hæstv.forsrh. keypti hann frá með embættinu, eins og meðan hann var ritstjóri þess, þó hann sé nú á ríflegum launum frá ríkinu. Hæstv. forsrh. sagði, að ekki væri undarlegt þó Sjálfstæðisflokkurinn væri á móti þessu frv., því það gæti snert hagsmuni kaupmanna. Ég held hann ætti sem minnst að tala um vináttu við kaupmenn, því að enginn hefir rétt kaupmanni eins stóran bita og hann sjálfur. Enginn annar ísl. ráðh. en hann hefir verið svo stórtækur að lána einum kaupmanni 300 þús. kr. af opinberu fé. Hann ætti því ekki að nefna snöru í hengds manns húsi. Ýmislegt fleira er einkennilegt í þessu frv. Það er tekið fram, að útvarpsstjórinn skuli ráðinn „með fullum árslaunum“. Það á líklega að sýna, að laun hans eigi að vera nægilega há, og hafa hv.þm. þegar séð, að eftir þessu er rækilega farið, því að launin eiga að vera 9.300 kr. Athugavert er og það, að í frv. eru yfirleitt engar launagreiðslur ákveðnar. Er það að verða síður þessarar hæstv. stj. að ætla sér sjálfri að ákveða laun þeirra manna, sem hún tekur í þjónustu landsins. Er það vitanlega alveg óviðunandi fyrir þingið. Það átti auðvitað að ákveða laun mannanna við þessa stofnun í samræmi við laun þeirra, er við landssímann vinna, sem er hliðstæð stofnun. En stj. vill heldur ákveða launin sjálf handa þeim gæðingum sínum, sem hún veitir atvinnu, og hefir hún þau sennilega ekki órífleg, ef að vanda lætur. Í frv. er heldur ekki ákveðið, hvað marga starfsmenn á að ráða við útvarpið; því getur stj. einnig alveg ráðið. Það er undarlegt, en fróðlegt til athugunar, að í fyrra var ákveðið að sameina sem mest störfin við póst og síma, en nú aftur á móti leggur stj. til að greina algerlega sundur stjórn jafnskyldra stofnana og útvarpið og landssíminn óneitanlega eru. Eru þó störf þessara stofnana svo samantvinnuð, að sumstaðar er illt að greina þar á milli. Er þetta því undarlegri stefna, þar sem hún er þvert á móti tillögum landssímastjóra. Það er nú komið í ljós, það sem ég benti á í fyrra, að tilgangur stj. með að sameina póst- og símastörf var sá, að fá tækifæri til að losna við þá menn úr stöðunum, sem henni er ekki vel við. Eins mun tilgangurinn með sundurgreiningu síma og útvarps vera sá, að fá störf handa vinum stj. Fjölgun manna í útvarpsráðinu tel ég ekki til neins gagns. Ég vildi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvað útvarpsráðsmennirnir eiga að fá mikið í laun. Það sést hvorki í fjárl. eða í frv. Það er augljóst, að hæstv.ríkisstj. verður að festa talsvert fé í verzlun með útvarpstækin, ef hún tekur einkasölu á þeim. Með slíka hluti er ekki hægt að verzla, nema hafa til þess talsvert fé. Nú er í grg. frv. vikið að því, að útvarpið geti stundum haft allmiklar tekjur af einkasölu á tækjunum. Ég vil því líka spyrja hæstv. stj.: Er það tilætlunin að græða á sölu útvarpstækjanna, til að fá upp í kostnaðinn við útvarpið? Það hefir verið upplýst af landssímastjóra, að útvarpstækin eru seld hér um 30% ódýrara heldur en í öðrum löndum. Ég er hræddur um, að almenningi mundi þykja hart, ef gera ætti verzlunina með útvarpstækin að gróðalind fyrir ríkissjóð, til að vega e. t. v. meira eða minna á móti óþörfum kostnaði. Einnig vil ég spyrja hæstv. stj., hvernig fara mundi um útvarpstæki, sem kynnu að verða búin til hér, ef einkasalan kemst á. Það hafa margir í huga að búa sjálfir til móttökutæki á einfaldan hátt, ef þau þurfa ekki að vera nákvæmari en það, að geta tekið á móti frá aflmikilli stöð hér. 

Ég þekki dæmi um, að íslenzk tæki hafa reynzt vel. - ÓTh: Ég líka

. Það væri hart að banna mönnum þessa iðn með lögum, en auðvitað gæti þetta valdið talsverðri samkeppni við einkasöluna. Ég held ég þurfi svo ekki að minnast á fleiri atriði að sinni. Aðeins vil ég benda á viðvíkjandi hagnaðarvoninni af einkasölu, að það getur stutt þá hugmynd, að fellt var niður úr frv. það ákvæði, að miða skyldi verð móttökutækjanna við lægsta smásöluverð í nágrannalöndunum. Þetta ákvæði í frv. þýddi auðvitað það, að hægt er að selja tækin 30% dýrari en nú er gert, samkv. upplýsingum landssímastjóra. En eftir að þetta var fellt úr frv., er stj. alveg sjálfráð. Ég vil því spyrja hæstv.forsrh., hvað hann ætli fyrir sér um verðlag á tækjum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mikið lengur. Ég skal aðeins svara fyrirspurnum hv. 1. þm. Skagf. Hann spurði um, hver laun útvarpsráðið ætti að hafa. Laun þess hafa ekki verið ákveðin enn, en ég hygg, að laun þess verði ekki svo mikil, að það skipti miklu máli. - Viðvíkjandi fjölgun í því er það að segja, að mér er ekkert kappsmál, að mönnum sé fjölgað í því. En að það var lagt til í frv., stafar af eindreginni ósk frá prestum um að mega hafa einn mann í útvarpsráðinu. Þótti mér þá ekki óeðlilegt, að kennarar fengju sama rétt. Það, sem ég legg aðaláherzluna á í þessu frv., er einkasala á útvarpstækjum, til þess að fyrirbyggja sölu á úreltum tækjum með uppskrúfuðu verði. Eins legg ég áherzlu á, að ein yfirstjórn verði yfir útvarpinu, sem beri beina ábyrgð á fjárhagslegri starfrækslu þess. Heilbrigð fjármálastjórn ætti fremur að fást, ef ábyrgðin er ekki tvískipt. Þá spurði hv.þm., hvort ég álíti samkv. 12. gr. frv., að einstakir menn mættu búa til útvarpstæki. Um þessa spurningu get ég sagt það, að 12. gr. bannar öðrum en einkasölunni einungis það, að flytja inn útvarpstæki. Einstakir menn mundu sennilega mega smíða tæki, er þeir nota sjálfir, en til sölu ekki, nema eftir samningi við einkasöluna. Þá spurði hv.þm., hvort stj. ætlaði að setja verð tækja upp. Það er alls ekki meiningin að hafa neina verðhækkun á tækjum. En ég veit það, að þó einungis væri haldið núverandi verði, þá mundi þó fást álitlegur gróði fyrir einkasöluna, sem vitanlega gengi þá til greiðslu rekstrarkostnaðar útvarpsins að einhverju leyti. Hv. þm. sagði að lögin frá í fyrra um sameining síma og pósts hefðu verið framkvæmd þannig, að pólitískum gæðingum stj. hefðu verið veitt þessi störf. Ég vil algerlega mótmæla því, að þetta sé rétt. Þau lög hafa ekki verið framkvæmd frekar en fyllsta ástæða hefir verið til. En auk þess eru þau lög á engan hátt sambærileg við þessi. Hér er ekki neinn starfsmaður ráðinn, nema útvarpsstjóri. Engum hefir því verið hægt að bola burt. Og það hefir heldur engum verið bolað burt óeðlilega með sameiningu póst- og símaembætta.

Pétur Ottesen Hv. 1. þm. Skagf. hefir bent á, að þetta frv. riði algerlega í bág við þá stefnu, sem tekin var upp á þinginu í fyrra um sameining pósts og síma. Og það kemur líka gersamlega í bág við þá stefnu, er ríkti um útvarpsmálið 1928. Ég vil benda á atriði, er að þessu lúta í grg. frv. 1928. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin gerir ráð fyrir, að landssímastjórnin annist rekstur stöðvarinnar og eftirlit, reikningshald, innheimtu á gjöldum og greiðslur. Verði þetta einungis fært viðvarpinu til reiknings, að svo miklu leyti sem það hefir í för með sér aukið mannahald eða aukinn kostnað fyrir landssímann. Yrði að halda fjárhag og reikningsfærslu viðvarpsstöðvarinnar alveg út af fyrir sig, og ekki blanda því á neinn hátt saman við fjárhag landssímans“. Á þessu verður ekki villzt. Og enn skýrara kemur þetta þó fram í umr. um málið og nál. um það 1928. Í nál.allshn. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefir athugað þetta frv. allítarlega og er öll sammála um, að nauðsyn beri til, að þing og stjórn styðji að því, að útvarpsstarfseminni verði haldið áfram hér á landi og að stefna beri að því, að ríkið taki rekstur útvarpsins í sínar hendur með tilstyrk landssímans“. Undir þetta nál. skrifa: 2. þm. Rang., 2. þm. Reykv., þm. Barð., 1. þm. Skagf. og 2. þm. Eyf. Í umr. um málið sést, að mikil áherzla hefir verið á það lögð, að útvarpið bæri að taka í hendur ríkisins og með tilstyrk landssímans. Í áliti því, sem landssímastjóri hefir sent frá sér, er þetta ekki eingöngu talið hagkvæmara fyrirkomulag, heldur talið beinlínis nauðsynlegt, að þessar tvær stofnanir séu undir einni stjórn. Í áliti sínu, sem er fskj. III. á þskj. 415, segir landssímastjóri, með leyfi hæstv. forseta: „Allt öðru máli gegnir um umsjón útvarpstækjanna, og er það skoðun mín, að ekki sé mögulegt, ef vel á að fara, að aðskilja verkfræðilega yfirstjórn loftskeytastöðva og útvarpsstöðva, enda mun það fyrirkomulag hvergi þekkjast í heiminum, ekki einu sinni þar, sem útvarpið er rekið af einkafélögum, því jafnvel þar, sem lengst er gengið, er verkfræðileg yfirstjórn útvarps og loftskeytatækja í landinu undir sama embættismanni, þótt þeir starfsmenn, er annast daglega reksturinn, séu ráðnir og launaðir af einkafélögum“. Hér fer því mjög saman verkfræðileg aðstoð og hagkvæmt fyrirkomulag fjárhagslega séð, að sjálfsagt sýnist að hafa þetta undir sama hatti og nota þá krafta, sem fyrir hendi eru á landssímanum. Á þetta voru menn líka sáttir á þinginu 1928. Eru því einkennileg þau skoðanaskipti, sem hafa orðið síðan og fram kom í atkvgr. á mánudaginn var, eftir því sem ég hefi heyrt, en ég var þá fjarstaddur. Og ég hefi lesið vandlega grg. frv. og nál. og ég sé þar ekkert, sem réttlætir þessi skoðanaskipti, sem orðið hafa á svo skömmum tíma. Ég skal ekki fara út í einstök atriði frv., enda á það ekki við í 3. umr. málsins. En út af orðum hæstv.forsrh., þar sem hann sagði, að einkasala á tækjum mundi gefa arð, sem gengi upp í kostnaðinn, skal ég benda á, að það kemur algerlega í bága við umsögn landssímastjóra, sem hafði góð tök á að kynna sér þetta. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ég tel ríkiseinkasöluna ekki heppilegustu leiðina, eins og stendur, til að tryggja notendum góð og ódýr tæki og álít það mjög vafasamt, hvort ríkið hefði nokkurn ágóða af einkasölu á þeim, nema með því að selja þau dýrara en nú er, en þá væri umsvifa- og áhættuminna að láta sölumenn greiða ákveðið gjald af hverju tæki“. Ég hefi fulla ástæðu til að leggja mikið upp úr ummælum landssímastjóra, þar sem hann hefir haft sérstaka hvöt til að kynna sér þetta mál. Er því augljóst, að enginn hagur verður á einkasölunni. Er því þessi stefnubreyt. þeim mun einkennilegri, þar sem sýnt er, að bæði skipulagsbreytingin og einkasalan verða ekki til hagnaðar, né gera starfræksluna betri. Þá sé ég enga nauðsyn bera til vegna annara breyt., að frv. þetta gangi fram, og mun ég greiða atkv. móti því.

Magnús Guðmundsson Það eru aðeins örfá orð. Ég get ekki séð, að hæstv.forsrh. hafi haft nokkra ástæðu til að segja það, að ef ekki væri tekin upp einkasala, þá yrðu seld úrelt tæki með uppskrúfuðu verði, þegar landssímastjóri hefir sýnt fram á, að tækin eru 30% ódýrari hér en í Danmörku. Þessi spádómur hæstv. ráðh. styðst því ekki við neitt, en er sagt út úr vandræðum. Það fór sem ég hugði, að hæstv. ráðh. mundi svara því, að ekki mundi vera heimilt að búa til tæki hér innanlands, nema þá til eigin notkunar. Þetta vildi ég vita, og hefi fengið svar um það. Viðvíkjandi sameiningu pósts og síma, þá lá það aðeins í mínum orðum, að það hefði verið stefna þingsins í fyrra að sameina störf, en nú er verið að sundra náskyldum störfum. En um meðferð á þeim lögum er það að segja, að brtt. frá mér kom í veg fyrir, að þau yrðu notuð mjög illa. Brtt. mín hefir einmitt haldið í skottið á stj. um þetta. Ég ætla engu að spá um pólitískan lit starfsmanna útvarpsins né fjölda þeirra. Það er ekki svo langt þar til útvarpsstöðin tekur til starfa, svo að ég get vei beðið þangað til með að sjá, hvernig þær dömur og þeir herrar, sem þar starfa, verða litir í pólitískum efnum.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég hefi ekki margt um þetta frv. að segja, annað en það, að n. vill ekki fyrir sitt leyti standa á móti þeirri breyt., sem þar með er farið fram á að komist á, sem sé að skráning skipanna sé flutt úr stjórnarráðinu og til skipaskoðunarstjóra. En um leið og skráning skipanna er þannig flutt, fylgja henni og skipamælingar. Það er aðalbreytingin, sem farið er fram á, að þetta verði framkvæmt í skrifstofu skipaskoðunarstjóra. Innan n. eru nokkuð skiptar skoðanir um það, hvort þetta verði ekki kostnaðarauki, og mér fyrir mitt leyti stóð nokkur stuggur af því, ef hér væri verið að stofna til meiri kostnaðar en verið hefði, og vildi ég ekki ganga inn á neina þá breyt., sem yrði þess valdandi, að neinn verulegur kostnaður hlytist af. Fyrir þetta fór formaður n. til fjmrh. og spurði hann um kostnaðinn og fékk þau svör, að breyt. myndi hafa í för með sér annaðhvort mjög lítinn kostnað eða alls engan. Það getur náttúrlega verið, að ekki hafi allir í n. lagt eins mikla áherzlu á það eins og ég, að ekki yrði stofnað til aukins kostnaðar, en samt sem áður er það vitanlegt, að n. í heild sinni mun ekki hafa viljað, að þetta yrði dýrt skrifstofubákn, fram yfir það, sem nú er. Með þessum forsendum. frá n., sem lýst er í nál. og lúta að því, að við föllumst á þá breyt. með því fororði, að kostnaðurinn verði annaðhvort sáralítið meiri eða alls ekki meiri, erum við sammála því, að frv. verði samþ.

Pétur Ottesen Þetta frv., sem hér liggur fyrir, fer fram á það að taka skipaskráningu, sem stjórnarráðið hefir haft nú um margt ár, þaðan í burtu og flytja hana yfir í skipaskoðunarstofuna, eða í hendur þess manns, sem veitir henni forstöðu. Ég sé hér, mér til mikillar undrunar, að eftir því, sem þetta mál horfir við frá mínu sjónarmiði, og eftir því, sem lesa má út úr frv., að í nál. sjútvn. stendur, að þessi breyt. muni ekki hafa í för með sér nema lítinn eða engan kostnað. Eins og mönnum er kunnugt, hefir þeim manni, sem haft hefir á hendi skipaskoðun hér á landi, verið í fjárl. áætlaðar 8.000 kr. til greiðslu á kostnaði út af skipaskoðuninni. Þessi maður hafði, á tímabili a. m. k., jafnframt á hendi umsjón með varðskipunum og fékk fyrir það nokkuð háa upphæð, eða nokkuð hærra en þetta, þ. e. a. s. 10 þús. kr. Nú, eftir stjórnarskiptin, var eftirlitið með varðskipunum, a. m. k. að nokkru leyti, tekið af honum og falið á hendur öðrum mönnum, en þar með felld niður sú borgun, sem hann fékk fyrir það, og því haldið fram, að við þessa breyt. ynnist allmikið fyrir ríkissjóð. Nú er það svo, að þessar 10 þús. kr., sem talið var að hann fengi fyrir umsjón með varðskipunum, voru að nokkru leyti borgun fyrir skipaskoðunarstarf, að því leyti sem þessar 8.000 kr. hrykkju ekki til, enda kom það brátt í ljós, að þessar 8.000 kr. hrukku ekki til, því að í fjáraukal. fyrir 1928 hafa honum verið greiddar 13 þús. kr. og eitthvað meira fyrir skipaskoðunarstarfið eingöngu. Á síðasta þingi var samþ. að gera þetta að sérstöku starfi, með 5.000 kr. byrjunarlaunum, sem hækka upp í 6.000 kr. Til viðbótar við þetta átti svo að greiða dýrtíðaruppbót á þessi laun. Nú er mér kunnugt um það, að stj. hefir samið svo við þennan mann, að hann fái þegar greitt hámark þessara launa, og nýtur hann þá þess, að hann hefir lengi haft þetta starf með höndum, svo að laun hans eru nú 7.800 kr. Ennfremur átti hann að fá skrifstofukostnað eftir reikningi og sömuleiðis ferðakostnað, eftir því sem starf hans útheimti. Nú lá hér fyrir fjvn.Nd. skýrsla um nauðsynlegan kostnað við skrifstofuhald og ferðakostnað, sem myndi verða fullar 8.000 kr. Það kom til umr., og ætla ég, að það hafi frekar fallið niður af vangá en að það væri meiningin, að fjvn. tæki ekki upp till., eða a. m. k. að nokkru leyti, um hækkun á þessum lið. Hv. Ed. hefir nú tekið þetta upp, en launin eru þar einu þús. kr. of lág og skrifstofukostnaðurinn mun vera fullum þrem þús. kr. lægri en það, sem líkindi eru til, að greitt verði. Þessi borgun eða kostnaður við þetta embætti er eingöngu miðaður við starf og greiðslu fyrir skipaskoðun, en það felst ekkert í honum fyrir hin auknu störf, sem hér er ætlazt til, að skipaskoðunarstjóri taki við af stjórnarráðinu. Þess vegna leiðir það alveg af sjálfu sér, að sá kostnaður, sem leiðir af þessu, er vitanlega aukin útgjöld á þessu sviði, enda kemur það greinilega fram hér, þar sem svo stendur í 3. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Skal í því skyni sett á stofn sérstök deild við skipaskoðunarstofuna, sem nefnist skráningarstofa ríkisins“. Það er m. ö. o., að þarna á að setja upp sérstaka deild, sem eftir því, sem ég hefi talað við forstjóra skipaskoðunarstofunnar, mun mjög bráðlega taka upp störf eins manns, auk þess sem hér af mun leiða aukinn skrifstofukostnað að öðru leyti, og þess utan aukinn ferðakostnað. Það hlýtur þess vegna algerlega að vera út í bláinn sagt, að af þessari breyt. muni ekki leiða aukinn kostnað, og ég er alveg hissa á því, að sjútvn. skuli hafa flaskað svo á þessu máli að gera að sínum orðum þau ummæli, að af þessu muni ekki leiða neinn aukinn kostnað. Það er nú um þessi störf, skipaskráningu, að segja, að þau voru áður unnin með þeim starfskröftum, sem fyrir voru í stjórnarráðinu, án þess að fyrir það væri borgað nokkuð sérstaklega. Hinsvegar sést það á landsreikningnum 1928, að það hefir verið tekið upp að borga nokkuð aukalega fyrir þessi störf í stjórnarráðinu, en hver nauðsyn hafi borið til þess, skal ég ekki dæma um. Það er sem sé alkunnugt, að farið hefir verið að hefja aukagreiðslur til manna fyrir ýms störf, sem áður var ekki borgað fyrir sérstaklega. Hvort þetta liggur í sérstaklega auknum störfum eða þeirri stefnu í aukagreiðslum, sem upp hefir verið tekin síðustu árin, eða hvað vegur mest í þessu efni, skal ég ekki dóm á leggja, en hitt leiðir af sjálfu sér, að með þessari tilfærslu er verið að stofna alveg sérstaka deild við skipaskoðunarstofuna, sem vitanlega hefir í för með sér allmikinn aukinn kostnað. Að hve miklu leyti það er óhjákvæmilegt að taka þessi störf af stjórnarráðinu, segir n. ekkert um í nál. sínu, og virðist ekki hafa aflað sér neinna upplýsinga í því efni; a. m. k. liggur engin rannsókn fyrir d. um það. Ég býst samt við, að það verði ofan á hér að gera þetta, en hinsvegar þarf enginn að ganga þess dulinn, hvorki sjútvn. eða aðrir, að þetta hefir í för með sér aukinn kostnað. Þarna er verið að létta af störfum, sem áður hafa verið unnin af starfsmönnum stjórnarráðsins, og mynda nýja stöðu. Það eru þess vegna fullar horfur á því núna, að kostnaðurinn við skipaskoðunarstofuna, án þess að nokkuð tillit sé tekið til þess að hann verður a. m. k. nokkuð á 17. þús. kr., hlýtur vitanlega að aukast mikið við þessa breyt. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu, og á meðan ekki eru færðar frekari ástæður fyrir þessari breyt. heldur en liggur í þessari grg., mun ég ekki sjá ástæðu til að greiða atkv. með þessu frv. Og ef fylgi sjútvn. við frv. byggist eingöngu á því, eins og hv.frsm. lýsti yfir, að þetta muni ekki hafa aukinn kostnað í för með sér, þá ætla ég, að hv.n. fari þar allmjög vill vegar, og mun það sannast á sínum tíma.

Sigurjón Á. Ólafsson Það er út af ummælum hv.þm. Borgf., sem ég vildi segja nokkur orð sem einn nm. Ég skal ekki fara út í þá hlið málsins, sem viðkemur skipaskoðun almennt, en víkja að þeirri hætta, sem þetta frv. muni hafa í för með sér um aukinn kostnað. Það má hér af ástæðunum fyrir þessu frv. sjá nokkuð ljóslega, á hverju það er byggt, og hv.Ed. hefir komizt að sömu niðurstöðu og sjútvn. Nd., að hér sé um það að ræða, sem í raun og veru sé ekkert annað, eftir eðli málsins, en miklu réttara að koma þannig fyrir. Mér er kunnugt um það, að hér á Norðurlöndum er skráning skipa sett í samband við skipaeftirlit. Þykir miklu þægilegra að koma því svo fyrir, að sá, sem hefir skipaeftirlitið með höndum, hafi einnig þetta; en það er nú svo, að skráning skipa út af fyrir sig er ekki þýðingarlaust atriði, það hefir margvíslega þýðingu, og að skrá íslenzka skipastólsins sé í lagi á hverjum tíma, verður að teljast mjög nauðsynlegt, en það er upplýst í grg. frv., að það sé misbrestur á því, að þessi skrá hafi verið í því lagi, sem hafi átt að vera. Þess vegna er farið fram á, að þetta sé látið heyra undir skipaeftirlitið, enda mun sú reynslan verða hér sem annarsstaðar, að þetta fari mjög vel saman. Hv. þm. Borgf. vill gera mjög mikið úr kostnaðinum. Þegar þetta frv. lá fyrir sjútvn., lenti það á mér og form. n. að útvega upplýsingar um væntanlegan kostnað. Við snérum okkur í því efni til fjmrh. og skipaskoðunarmanns ríkisins. Hinn síðarnefndi sagði mér, að kostnaðurinn, sem af því kynni að leiða, myndi kannske aðeins verða sá, að það þyrfti einu herbergi fleira á skipaskoðunarstofunni, því að það mundi flytjast svo mikið af plöggum þangað úr stjórnarráðinu, en pláss ekki meira þar en stofan sjálf þyrfti að hafa og nota. Um það skrifstofustarf, sem mundi verða aukið við, skýrði hann svo frá, og það bar honum saman um við fjmrh., að það myndi ekki verða meira en svo, að menn munu hugsa sér, að sá maður, sem aðallega hefir unnið að þessu í stjórnarráðinu, vinni þar nokkra tíma á dag, svo að það bætist lítið á skipaskoðunarstofuna við þetta. Um aukinn kostnað af ferðalögum er það að segja, að skipaskoðunarmanni er ætlað samkv. sínu embætti að ferðast í þágu þess um landið, og gæti hann þá unnið að þessu um leið, þegar hann er á eftirlitsferðum hvort sem er. Gæti hann þá hitt lögreglustjórana um leið og athugað þær breyt., sem hefðu orðið hjá þeim, svo að það getur ekki komið til mála, að aukinn kostnaður verði af ferðalögum út af fyrir sig. En ég held helzt, að sjútvn. hafi verið á þeirri skoðun, að ef þetta mætti verða til þess, að það kæmist betra lag á þetta, þá væri rétt að fallast. á frv. eins og það liggur fyrir, því að breyt. er ekki önnur en þessi, að færa starfið á aðra skrifstofu, og ég hygg, að það myndi fást gleggri skýrsla og fljótari um allar breyt. á skráningu skipa með þessu lagi. Ég vildi taka það fram hvað mig snerti, að jafnvel þótt eitthvað svolítið meiri kostnaður yrði við breytinguna, þá myndi ég ekki horfa svo mjög í það, því að þessi skráning er svo merkilegt atriði fyrir sig, að nauðsynlegt er, að hún sé í fyllsta lagi. Hjá hinum Norðurlandaþjóðunum er árlega gefin út skrá yfir skip, sem þar eiga heima, skrá, sem má reiða sig á, en sá ljóður hefir verið á okkar skipaskrá, að í henni eru talin skip, sem fyrir löngu eru úr sögunni. Vonandi lagast þetta með þessari ráðabreytni; og hygg ég, að engin ástæða sé til að óttast svo mjög þann kostnað, sem af frv. muni leiða; að menn verði á móti því fyrir þær sakir.

Magnús Guðmundsson Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að alstaðar annarsstaðar á Norðurlöndum en hér væri nákvæm skráning skipa, en ég hygg, að svo sé einnig hér. Þar eru að sjálfsögðu sérstakar skrifstofur til þess starfs, en það er dálítið annað þar eða hér, og við getum ekki apað allt eftir stóru þjóðunum, þar sem eru mörg þúsund skip og þess vegna miklu meira að gera við þessi störf. Ég er vel kunnugur því, að þetta starf er nú unnið í fjmrn. sem nokkurskonar auka- og ígripaverk þar, og ég veit ekki til, að það hafi verið neitt út á það að setja, annað en kannske það, að það hafi ekki verið hirt um að tilkynna stjórnarráðinu sölu á skipum, eða þegar skip hafa eyðilagzt, en það getur komið fyrir alveg eins, þótt skrifstofan sé annarsstaðar en í stjórnarráðinu. Hægt væri líka að kippa þessu í lag með því að gera eftirlitsmanninum að skyldu að tilkynna í stjórnarráðinu, þegar hann yrði var við slíkar breyt., því að hann hlýtur fyrst og fremst að verða var við þær. Annars er það skylda sýslumannanna að tilkynna fyrir sitt umdæmi þær breyt. um skipaeigendur, sem verða í héraðinu. En að halda því fram, að enginn aukinn kostnaður fylgi þessu, er fjarri lagi, og ég er alveg steinhissa á því, að slíku skuli haldið fram. Hv. 4. þm. Reykv. hefir líka upplýst, að kostnaðurinn muni aukast, því að hv.þm. segir, að fyrst og fremst verði að bæta við einu herbergi á skrifstofu eftirlitsmanns skipa, og ætli það þurfti ekki neina aukaborgun fyrir það?

Það er líka það eina

. En maðurinn úr stjórnarráðinu, á hann ekki að fá einhverja aukaþóknun, þegar hann vinnur utan stjórnarráðsins?

Sömu og áður

. Þegar ég var í stjórnarráðinu, var engin þóknun greidd fyrir þetta verk, sem var gert í ígripum, þegar hlé varð á öðrum störfum. Ég skal ekki neita því, að þetta starf kunni kannske að verða í eitthvað betra lagi, þegar það er komið til skipaeftirlitsmanns, en það getur komið fyrir alveg eins, þótt hann taki við þessu starfi, að hann viti ekki um bát, sem ferst, eða skip, sem er selt, fyrr en löngu síðar, ef þeir menn, sem skylda hvílir á að tilkynna breytingar, gera það ekki. Það hefir annars skipt nokkuð í tvö horn um fjárframlag úr ríkissjóði til eftirlits með skipum. Þegar ég var ráðherra, var ég að reyna að fá þetta tillag hækkað upp í 8.000 kr. Það þótti gífurlegt þá. En nú er búið að setja upp sérstakt embætti í þessu skyni og sérstaka skrifstofu og svo á enn að bæta við. Ég er samdóma hv.þm. Borgf. um það, að hans áætlun verði sízt of há. Áður var það svo, að þessi eftirlitsmaður hafði líka á hendi umsjón með útgerð varðskipanna, sem var mjög hentugt, vegna þess að þá gat hann haft mann í skrifstofunni, sem var vanur skrifstofustörfum, en hann sjálfur sinnt eftirlitinu úti í bæ. En það kvartaði hann mest um við mig, að hann gæti ekki haldið opinni skrifstofu, þegar hann var einn og þurfti að sinna störfum úti í bæ og vinna að skipaeftirliti. Því hefir verið haldið fram, að það hafi verið sparað mikið fé með því að taka þessa umsjón með varðskipunum af þessum manni. En reynslan hefir samt orðið sú, að þetta nýja fyrirkomulag hefir orðið miklu dýrara. Auk þess hefir ekki verið hægt að taka af manninum eftirlitið með sjálfum varðskipunum, því að náttúrlega er það gefinn hlutur, að hver og einn getur ekki haft slíkt eftirlit með höndum. Hefir hann fengið fyrir þetta sérstaka borgun, sem hann hafði ekki áður. Ég er þess vegna ekki í neinum minnsta vafa um það, að samþykkt þessa frv. hefir í för með sér talsvert mikinn kostnað; það mun koma á daginn síðar. Og þar sem ég ekki get séð annað en að hægt sé að ráða bót á þeim ágöllum, sem nú kunna að vera, án aukinna útgjalda, mun ég ekki greiða atkv. með þessu frv., en lofa meiri hl. þessarar hv. d. að vera einum um að samþykkja það.

Pétur Ottesen Ég þarf ekki að bæta við það, sem hv. 1. þm. Skagf. svaraði hv. 4. þm. Reykv. En það er út af því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði um það, að ekki mundi leiða aukinn kostnað af þessu, að ég vildi geta þess, að ég var af n. hendi sendur til þessa manns, til þess að ræða við hann um þær kröfur, sem hann gerði til aukins skrifstofukostnaðar. Þá útlistaði hann það greinilega fyrir mér, að miðað við skipaskoðunina eina gæti hann ekki komizt af með minna en 8.000 kr. til skrifstofuhalds og ferðakostnaðar, og því er mér það óskiljanlegt, hvernig hann ætti að geta bætt við sig ennþá meira starfi án þess að fá ríflegri laun. Í dag átti ég líka tal um þetta við skipaskoðunarmanninn, og hann sagði mér þá, að hann myndi verða að bæta einum manni við hjá sér til að standa fyrir einni deildinni, nefnilega skrásetningardeildinni, sem lög gera ráð fyrir. Í frv. er líka gert ráð fyrir, að frekari aðstoðar muni við þurfa, og á þá að greiða fyrir hana af skrifstofukostnaðinum, en hann verður auðvitað því hærri, sem frekari aðstoð þarf til að leysa þessi verk af hendi. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, verður þá að bæta hér einum manni við. Auk þessa hefir hv. 4. þm. Reykv. upplýst það í málinu, að skrifstofan myndi verða að auka við sig húsnæði, og hefir það auðvitað aukinn kostnað í för með sér. En þetta er vanaviðkvæðið, að þegar þess er farið á leit hér í hv. Alþingi að stofna nýjar stöður, þá er alltaf sagt, að enginn nýr kostnaður muni af því hljótast, en svo er það auðvitað reynslan, sem sýnir allt annað. Úr því að stjórnarráðið hefir hingað til getað haft þetta starf með höndum, þá má ætla, að það geti það enn um hríð, og er þá með þessu verið að stofna til óþarfa kostnaðar, sem vel mætti komast hjá. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið, en þar sem hér er verið að stofna til óþarfa útgjalda, get ég ekki greitt frv. þessu atkv. mitt.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég get látið mér nægja stutta aths. að þessu sinni, en vildi snúa mér lítillega að hv. 1. þm. Skagf., og voru það aðallega tvö atriði í ræðu hans, sem ég ætla að svara. Hann benti á, að þótt þessi lög yrðu sett, gæti sama vanrækslan átt sér stað hjá sýslumönnum með að tilkynna þær breyt., sem yrðu á skráningu, en þar sem skipaskoðunarmaðurinn er alltaf á ferð og flugi, ætti hann að geta heimsótt þá og gengið ríkt eftir, að þeir framkvæmdu þessa skyldu sína. Ennfremur sagði hv.þm., að þetta starf væri ekki launað í ráðuneytinu, í það minnsta hefði það ekki verið svo í hans ráðherratíð, en mér skildist hinsvegar á hæstv. fjmrh., að fyrir verkið væri greidd nokkur þóknun, svo að hér er þá ekki að ræða um annað en flutning milli skrifstofa, en aukakostnaður verður sama og enginn við þessa breyt. Ég vil taka það fram í sambandi við það, sem hv.þm. Borgf. sagði, að þegar ég átti tal við skipaskoðunarmanninn, þá sagði hann mér, að sá maður, sem þetta starf hefði með höndum, myndi vinna við það svona tvo tíma á degi hverjum, í það minnsta yrði það svo fyrst um sinn. Ég veit, að hv.þm. ber mér það eigi á brýn, að ég fari með ósannindi, en ef skipaskoðunarstjóri hefir haft önnur ummæli við hv.þm., þá ber honum ekki saman við sjálfan sig, því að við mig sagði hann, að þetta myndi engan aukinn kostnað hafa í för með sér annan en þann, sem leiddi af auknu húsrými. Það má vel vera, að of lítið fé sé ætlað til skipaskoðunarstjóra í fjárlögum, en ég veit, að hv.þm. Borgf. er mér sammála um það, að aðalatriðið í þessu máli er að sjá svo um, að sem öruggust skip verði höfð á sjónum, og að nokkuð sé leggjandi í sölurnar fyrir það. Eftirlitið með þessu er hinsvegar orðið svo mikið starf, að ég hygg, að skipaskoðunarstjóri vilji fá mann sér til aðstoðar til að sinna því. Að endingu vil ég leggja áherzlu á það, sem ég tók fram áðan, að þetta starf á miklu betur heima hjá skipaskoðunarstjóra en að blanda því saman við óskyld störf uppi í stjórnarráði, og með því er fengin betri trygging fyrir, að það verði vel af hendi leyst.

Magnús Guðmundsson Ég vildi aðeins taka það fram, að ég sagði ekki, að sýslumenn vanræktu. störf sín, eins og mér skildist á ræðu hv. 4. þm. Reykv., heldur sagði ég, að ef um vanrækslu væri að ræða frá þeirra hálfu, þá mætti laga það með öðru móti en að senda mann á fund þeirra. Það mætti t. d. skrifa eða síma til þeirra. Hitt virðist mér algerlega þarflaus kostnaður, sem engin ástæða er að stofna til. Hinsvegar skal ég taka þau orð hv. 4. þm. Reykv. trúanleg, að nú muni greitt fyrir þetta sem aukastarf í stjórnarráðinu, en þótt þessi breyt. yrði gerð, væri hér aðeins um óþarfa flutning milli skrifstofa að ræða, sem hefði dálítið aukinn kostnað í för með sér hvað húsnæði snertir. Þess vegna mun ég greiða atkv. gegn þessu máli.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég vildi aðeins taka það fram, að þessar upplýsingar hv. 4. þm. Reykv. voru gefnar í n. og þar teknar trúanlegar, en þar sem hv.þm. Borgf. kemur með upplýsingar í málinu, sem ganga í aðra átt, en eru einnig frá fyrstu hönd, vil ég, að n. verði gefinn kostur á að athuga málið nánar. Við 3. umr. málsins gæti n. svo lagt fram álit sitt, og þá hefðu þeir nm. óbundnar hendur, sem tóku orð hæstv. fjmrh. trúanleg, að af þessu myndi engan kostnað leiða.

Ólafur Thors Ég vildi aðeins taka það fram, að ég vil, að málinu verði frestað og að n. gefist kostur á að athuga það betur, því að ef þær upplýsingar, sem hv.þm. Borgf. hefir gefið, reynast réttar, þá breytir það afstöðu minni til málsins.

Forseti (JörB): Út af ummælum hv. 2. þm. G.-K. vil ég benda á það, að þetta er 2. umr. málsins, þannig að ef eitthvað nýtt kann að koma fram, hljóta hv.þdm. að hafa óbundnar hendur við þá þriðju. Sé ég því ekki ástæðu til að fresta málinu.

Jón Baldvinsson Till. er að efni til svipuð þeim till., sem legið hafa fyrir á undanförnum þingum. Ég hygg, að margir séu mér sammála um það, að tími sé til kominn að fara að koma skipulagi á tryggingarmálin. En þar sem ég býst við, að nóg verði við þennan dag að gera, þar sem 2. umr. fjárl. fer fram í dag, þá mun ég ekki fara ítarlega út í málið nú. Ég hygg, að rétt sé að vísa því til fjhn. Svo var gert í hv.Nd.Till. var rædd þar tvisvar. Svo verður og hér gert. Er það venjan um slíkar till.

Jón Auðunn Jónsson Viðvíkjandi því, sem hæstv.forsrh. sagði um það, að hann álíti, að nauðsynlegt væri, að útvarpið hefði sjálfstæða yfirstjórn, vil ég þó segja það, að samband hlýtur að verða og þarf að verða milli útvarpsins og loftskeytastöðvarinnar. Hið fræðilega eftirlit þarf að vera hið sama. Mér skilst einnig, að útvarpsstjórinn vilji semja við landssímann um það. Þetta verður líka þeim mun eðlilegra og sjálfsagðara, þar sem ekki er um nema einn slíkan sérfróðan mann að ræða hér á landi.

Hann starfar að hálfu hjá landssímanum og að hálfu hjá útvarpinu

: Ég álít, að það væri réttara, að hann væri starfsmaður landssímans og falið þetta starf við útvarpið af landssímastjóra. Með því að skipta starfinu í tvennt, verður um aukastarf að ræða, sem hæglega getur leitt til þess, að hér verði stofnuð tvö embætti. Og hér verður vitanlega um fleiri störf og stöður að ræða, við tvískipta yfirstjórn og tvískipt fjárhald. Væri þetta, eins og ætlazt var til, falið landssímanum, þá mundi vera hægt að framkvæma það ódýrara, því allt bókhald og starfræksla verður ódýrari í stórum skrifstofum. Ég held nú, að stj. sé búin að gera svo mikið að því að skapa nýjar stöður, að henni ætti að vera það sjálfri hollast, að gera nú ekki meira að því að sinni. Hæstv. ráðh. gaf það í skyn, að ekki myndi verða talið heimilt að búa til tæki hér innanl. til sölu. En það er undarlegt að vilja leggja slík höft á þann vísi til innlends iðnaðar, sem hér gæti verið um að ræða. Við eigum ýmsa hagleiksmenn, sem eflaust geta unnið að þessu. Mér er kunnugt um einn slíkan mann. Það er loftskeytamaðurinn á togara þeim, er ég hefi meðgerð með. Hann hefir búið til talsímatæki. Er prýðisvel hægt að tala með því milli Stykkishólms og Vestmannaeyja. Og hann hefir einnig smíðað móttökutæki, sem heyrist ágætlega með, en eru þó helmingi ódýrari en þau eru seld erlendis. Hér er því verið að bægja mönnum frá því að koma á fót innlendum iðnaði. Er það hart, þegar þess er gætt, að mikið verður keypt af þessum tækjum á næstu árum. Er ekki hægt að telja það neinn þjóðarhag, að verða að kaupa þau öll frá útlöndum, þegar vitað er, að mikið má vinna að þessu hér heima.