Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur tilkynning um mannaskipti í nefndum. Eftirfarandi breytingar verða á skipan þingmanna Samfylkingarinnar í nefndir við brotthvarf Sighvats Björgvinssonar af þingi: Utanrmn.: Aðalmaður Rannveig Guðmundsdóttir, varamaður Guðmundur Árni Stefánsson. Íslandsdeild Norðurlandaráðs: Aðalmaður Rannveig Guðmundsdóttir, varamaður Guðrún Ögmundsdóttir. Þessari tilkynningu er komið á framfæri.

Að loknum atkvæðagreiðslum um níu fyrstu dagskrármálin fer fram umræða utan dagskrár um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi. Málshefjandi er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. Hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Fyrir tæpu ári var lögð fram ítarleg skýrsla um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi sem fékk heldur snautlega meðferð á Alþingi. Þeirri miklu vinnu sem bjó að baki skýrslugerðinni var ekki sýnd tilhlýðileg virðing. Að mínu mati fólst mikið kæruleysi í afstöðunni til skýrslunnar og umræðunni um hana, kæruleysi gagnvart þeirri stöðu sem við erum í gagnvart Evrópusambandinu með EES-samningnum. Þetta viðhorf Alþingis endurspeglaðist í viðbrögðum fjölmiðla sem reyndu ekki að kryfja efni skýrslunnar til mergjar eða ræða þær spurningar sem vakna við lestur hennar þannig að efni hennar kæmist til skila til almennings. Í I. kafla umræddrar skýrslu er almenn umfjöllun um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi og þær miklu breytingar sem orðið hafa frá því að EES-samningurinn var undirritaður, m.a. að nokkur ríki sem aðild áttu að samningnum hafa gengið í Evrópusambandið. Athygli var vakin á því að þótt EES-samningurinn hafi að mörgu leyti reynst Íslandi hagstæður í samstarfi við Evrópuþjóðirnar þá dugar hann ekki til að tryggja með afgerandi hætti eðlilega aðkomu okkar að endanlegum ákvörðunum, setningu laga og reglna sem okkur varða og snerta daglegt líf og afkomu. EES-samningurinn hefur aldrei veitt EFTA/EES-ríkj\-un\-um sama aðgang að umræðum, mótun og ákvarðantöku og aðildarríki ESB hafa. Það lá fyrir þegar samningurinn var gerður. Við höfum þó haft nokkurn en takmarkaðan aðgang að málum á undirbúningsstigi nýrrar löggjafar. Einnig ber framkvæmdastjórn ESB að koma athugasemdum EFTA/EES-ríkjanna á framfæri en á því hefur oft orðið misbrestur. Þess eru dæmi að þegar upp hafa komið tillögur að nýrri löggjöf sem ekki byggjast á þeim gerðum sem þegar hafa verið teknar inn í EES-samninginn þá hafi sjónarmið EFTA/EES-ríkjanna hreinlega gleymst í umræðunni. Reynslan hefur sýnt að við höfum þurft að hafa mikið fyrir því að koma okkar sjónarmiðum á framfæri þannig að tillit sé tekið til þeirra, jafnvel þó að um hafi verið að ræða sérstakar aðstæður. Það tók t.d., samkvæmt umræddri skýrslu utanrrh., langan tíma að fá því framgengt að taka þyrfti tillit til sérstakra aðstæðna á Íslandsmiðum þegar öryggiskröfur væru skilgreindar fyrir íslensk fiskiskip. Hafi það verið erfitt þá verður það erfiðara nú eftir að stækkun ESB hefur verið ákveðin og viðræður eru hafnar við fjölda ríkja sem sótt hafa um aðild. Á meðan þær viðræður fara fram og aðildarríkum ESB fjölgar verður mjög erfitt eða jafnvel ógerlegt fyrir þau ríki sem standa utan ESB að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þessi þróun virðist komin af stað ef marka má fréttir frá höfuðstöðvum ESB í Brussel. Benda má á það viðhorf Evrópusambandsins að tvíhliða samningar sem EFTA-ríkin hafi gert við væntanleg aðildarríki ESB, t.d. um verslun með fisk, falli úr gildi þegar aðild verður staðfest. Einnig má benda á að teikn eru á lofti um takmarkanir á aðkomu okkar að nefndastarfi í Brussel. Hæstv. utanrrh. benti á þessa staðreynd á fundi ráðherraráðs EES í september í haust og nefndi í viðtölum við fjölmiðla að vaxandi tregðu gætti í samskiptum við Evrópusambandið. Hann nefndi sem dæmi utanríkis- og öryggismál, Myntbandalagið, samstarf ríkja á sviði upplýsingatækni, ýmis innanríkismál og merki væru um að verið væri að ýta okkur til hliðar í samstarfi á sviði rannsókna og þróunar. Það sem áður kom fram í tregðu Evrópusambandsins til samstarfs virðist nú formleg opinber staðreynd. Í bréfi sem barst til EFTA-skrifstofunnar í síðasta mánuði frá embættismanni einnar deildar framkvæmdastjórnar ESB kemur þetta skýrt fram. Þar er þeirri skoðun lýst að EES-samningurinn tryggi EFTA/EES-ríkjunum ekki rétt til raunverulegrar þátttöku í mótun reglna sem varða Evrópska efnahagssvæðið. Bréfið er skrifað af yfirmanni mála er í framkvæmdastjórn ESB er varða sjóflutninga. Þetta gæti m.a. þýtt að þátttaka okkar í nefnd sem fjallar um öryggisbúnað í skipum yrði útilokuð. Þetta er nefnd sem við höfum tekið virkan þátt í til að koma sjónarmiðum okkar og sérstöðu á framfæri. Sú afstaða sem fram kemur í bréfinu virðist vera lýsandi fyrir þá þróun sem er að verða á samstarfi EFTA/EES-ríkjanna og Evrópusambandsins, þróun sem sannarlega er ástæða til að hafa áhyggjur af. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hver verða viðbrögð EFTA-ríkjanna við þeirri afstöðu sem fram kemur í bréfum, dagsettum í desember og 22. jan. sl. frá yfirmanni sjóflutningamála í framkvæmdastjórn ESB? Munu EFTA-ríkin fara fram á formlegar viðræður við Evrópusambandið um breytingu á EES-samningnum í ljósi minnkandi áhrifa sinna á löggjöf er varðar Evrópska efnahagssvæðið? Hvaða líkur eru til þess að hægt sé að ná ásættanlegri niðurstöðu úr slíkum viðræðum? Ef ásættanleg niðurstaða fæst ekki, telur hæstv. ráðherra að þá eigi að skoða alvarlega aðild Íslands að Evrópusambandinu? Ef svo færi, hefur þá verið unnið að því í utanrrn. að skilgreina samningsmarkmiðin fyrir aðildarviðræður við Evrópusambandið?

Herra forseti. Ástæða þessarar utandagskrárumræðu er, eins og kom fram hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, bréf framkvæmdastjórnarinnar frá því í janúar til EFTA-ríkjanna þar sem þeim er í reynd meinuð þátttaka í nefnd sem fjallar um þjálfun sjómanna. Í bréfinu kemur fram að skilningur framkvæmdastjórnarinnar á 100. gr. EES-samningsins, sem tryggt hefur EFTA-ríkjunum afar víðtækan aðgang að nefndastarfi framkvæmdastjórnarinnar fram að þessu, er mun þrengri en tíðkast hefur til þessa. Einkum veldur þrennt áhyggjum í þessu sambandi: Í fyrsta lagi virðist túlkun framkvæmdastjórnarinnar stangast á við þá framkvæmd sem tíðkast hefur á nefndasetum okkar fram til þessa. Í öðru lagi má skilja af bréfinu að ætlun framkvæmdastjórnarinnar sé að úthýsa EFTA-ríkjunum úr starfi allra nefnda á þessu sviði. Í þriðja lagi virðist sú stjórnardeild sem fer með samgöngumál hafa haft samráð við aðrar stjórnardeildir framkvæmdastjórnarinnar við samningu þessa bréfs en þær eru líklega utanríkismáladeild og lagadeild framkvæmdastjórnarinnar. Þrátt fyrir að afar slæmt sé fyrir EFTA-ríkin að hafa ekki aðgang að nefndastarfi á þessu sviði þá hef ég mestar áhyggjur af því að túlkun sem þessi fari að láta kræla á sér víðar. Orðalag bréfsins gefur til kynna að hætta geti verið á slíku. Ef það verður raunin mun það að meira eða minna leyti setja allt nefndastarf EFTA-ríkjanna í uppnám. Slík aðstaða væri andstæð upphaflegum skilningi samningsaðila EES á nefndaþátttöku EFTA-ríkjanna. Utanrrn. vinnur nú að því eftir óformlegum leiðum í samvinnu við hin EFTA-ríkin að endurheimta nefndasetu í umræddri nefnd og koma í veg fyrir að okkur verði meinuð þátttaka í fleiri nefndum á þessu sviði. Við vonum að sjálfsögðu að það muni takast og frekari uppákoma af þessu tagi sé ekki að vænta í samstarfi okkar við Evrópusambandið. Að því er varðar aðra spurningu hv. þm. er rétt að taka fram að eftir gildistöku EES-samningsins hefur ESB þróað ýmis ný samstarfssvið sem falla ekki beint undir ramma EES en teljast hluti af innri markaðnum. Í þeim tilvikum hafa EFTA-ríkin þurft að semja sérstaklega um þátttöku í starfi þessara stofnana, þar má t.d. nefna Lyfjamálastofnun Evrópu. ESB vinnur nú að því að setja á laggirnar fleiri stofnanir m.a. á sviði öryggismála á sjó, matvælaöryggis og flugöryggis og er afar mikilvægt fyrir íslenska hagsmuni að við fáum einhvers konar aðild að þessu starfi. Við leggjum á það mikla áherslu þannig að segja mætti að ávallt séu í gangi viðræður við Evrópusambandið til að styrkja stöðu okkar á þessu sviði. Hins vegar hafa EFTA-ríkin, eins og hv. þm. spurði um, ekki farið fram á neinar formlegar viðræður um breytingu á EES-samningnum. Einnig er spurt um líkurnar til þess að ná ásættanlegri niðurstöðu úr slíkum viðræðum, fari þær fram. Fyrst verður að ákveða hvort í það verður farið og því er ekki að neita að hjá ýmsum gætir verulegrar svartsýni um að hægt sé að ná þar ásættanlegri niðurstöðu. Um það vil ég ekki fullyrða fyrir fram enda er það að sjálfsögðu matsatriði hvað mönnum þykir ásættanlegt í þeim efnum. Fáist ekki það sem hv. þm. kallar ásættanlega niðurstöðu í því sambandi er alveg ljóst að hinn kosturinn er aðildarviðræður og beiðni um aðildarviðræður að Evrópusambandinu með öllum þeim göllum og kostum sem því fylgir. Það er að sjálfsögðu afskaplega erfitt að svara fyrir hér. Þetta þarf hins vegar Alþingi og stjórnmálaflokkar að fara yfir og gera sér grein fyrir. Í fimmta lagi er spurt hvort unnið sé að því í utanrrn. að skilgreina samningsmarkmið fyrir aðildarviðræður við Evrópusambandið. Svarið er: Nei, engin slík vinna er í gangi enda er það ekki á stefnuskrá núv. ríkisstjórnar að sækja um aðild að Evrópusambandinu.

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu þarft að fara reglega yfir stöðu mála hvað varðar tengsl Íslands við Evrópusambandið og við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði erum hvenær sem er tilbúin til slíkra umræðna. Ég kem ekki auga á að nein grundvallarbreyting hafi orðið á samningsbundinni stöðu Íslands hvað þetta varðar frá því að við ræddum málin í vor í tengslum við skýrslu hæstv. utanrrh. eða frá 14. nóv. sl. þegar utanríkismál voru hér á dagskrá og enn fremur munum við væntanlega ræða þau 29. mars nk. þegar utanríkismál eru til umfjöllunar á vormissirinu. Í aðalatriðum er afstaða okkar sú, og hún er óbreytt, að vænlegra sé fyrir Ísland að gæta hagsmuna sinna án aðildar að Evrópusambandinu en með samningum við það og góðum samskiptum eins og við önnur mikilvæg nágrannalönd og markaðssvæði. Það sem ég held að skipti máli, herra forseti, er að hægt sé eftir atvikum að byggja á einhverjum stöðugleika og einhverri stefnufestu í slíkum samskiptum. Ég vara við því að sköpuð sé óþarfa óvissa um of eða kynt undir vantrú á því að við getum staðið á eigin fótum. Ég verð að segja að mér finnst tónninn í bæði hv. frummælanda og hæstv. utanrrh. óþarflega mæðulegur. Ég held að þetta sé ekki alveg svona voðalega erfitt allt saman eins og menn vilja stundum vera láta. Síðan er það, herra forseti, atriði í sjálfu sér að menn reyni að hafa þessi skoðanaskipti á sem hreinlegustum grunni. Ég lýsi eftir því að þeir sem eru þeirrar skoðunar að við eigum að ganga í Evrópusambandið komi fram með það sjónarmið með skýrum hætti og tali fyrir því þannig að þeir sem eru annarrar skoðunar geti þá líka flutt rök sín þar á móti. Þannig held ég að við gerum umræðunni, herra forseti, mest gagn og líka með hinu að átta okkur á því eftir atvikum til einhvers tíma í senn á hvaða grundvelli þessi samskipti byggja þannig að við þurfum ekki, ef svo má að orði komast, að vera með þetta dag frá degi í höndunum.

Virðulegi forseti. Það er ekki nýtt að staða okkar til áhrifa sé erfiðari utan Evrópusambandsins en innan þess. En það hefur verið verkefni utanríkisþjónustunnar og okkar hér að láta EES-samninginn virka eins vel og hægt er meðan við búum við hann og meðan ekki hefur verið tekin ákvörðun um annað en að búa við hann. Eitt af því sem þar skiptir miklu máli er að rækta tengsl við þá sem taka ákvarðanir innan Evrópusambandsins hvort sem það er á pólitískum vettvangi, vettvangi embættismanna eða atvinnulífs. Þess vegna skiptir máli að rækta vel öll þessi tengsl, byggja þau upp, endurnýja þau og viðhalda þeim. Ég nefni t.d. að þingmannasamstarf við þingmenn á Evrópuþinginu hefur gengið með ágætum og Íslandsdeild þingmannanefndar EFTA hefur heimsótt þjóðþing allra þeirra landa þar sem viðkomandi ríki eru að taka við formennsku í Evrópusambandinu og þessar heimsóknir hafa skilað, að ég tel, miklum árangri. Þegar Evrópusambandið stækkar þýðir það einfaldlega mun meiri vinnu af okkar hálfu að viðhalda tengslum og byggja þau upp. Breytingar á Evrópusambandinu kalla líka að sjálfsögðu á mikla vinnu í aðlögun að einstökum þáttum, þeim sem koma nýir inn hjá Evrópusambandinu og það kallar á enn þá meiri vinnu. En á meðan við höfum þennan samning þurfum við að einbeita okkur að því að láta hann virka eins vel og kostur er.

Herra forseti. Meðan svo háttar að aðild að Evrópusambandinu kostar það að við hleypum þjóðum bandalagsins inn í íslenska fiskveiðilögsögu mun sá sem hér stendur og flokkur hans aldrei greiða því atkvæði að við göngum inn í þetta bandalag. Menn skulu ekki reyna að skjóta skildi fyrir það að um leið og þeir taka slíka ákvörðun um aðild að bandalaginu eru þeir að opna landhelgina enda var það svo að þegar formaður Framsfl. tilkynnti um breytta afstöðu sína til bandalagsins þá tók hann jafnskjótt fram að hann væri þeirrar skoðunar að við ættum að breyta afstöðu okkar til veiða útlendinga í fiskveiðilögsögu okkar. Herra forseti. Ég beini því til forsetadæmisins að það setjist niður með formönnum þingflokka og athugi rækilega fundarsköp á hinu háa Alþingi, að menn athugi, þegar svo mikilvæg mál eru dagskrá, hvort ekki megi breyta út af því að beinskera málfrelsið ekki svo niður eins og hér ber vitni um.

Herra forseti. Ég get nú ekki orðið annað en ósammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um að engin breyting hafi orðið á stöðu okkar gagnvart EES. Ég tel það ákaflega alvarleg tíðindi ef Íslendingar og raunar aðrar EFTA-þjóðir eiga ekki lengur kost á því að hafa fulltrúa í mikilvægum nefndum þar sem fjallað er um reglur sem við þurfum síðan að taka upp. Ég tel einnig ákaflega alvarlegt að heyra það hjá hæstv. utanrrh. að hann óttist að sú túlkun sem þarna ræður för láti líka á sér kræla á öðrum sviðum því að ef svo er þá sé ég ekki betur, herra forseti, en að í það stefni að nefndastarf okkar við Evrópusambandið í gegnum EES sé e.t.v. að komast í uppnám. Í reynd finnst mér að þessi þróun þýði það eitt að möguleikar okkar til að hafa áhrif á þær reglur og lög sem eiga að gilda á Íslandi verði snöggt um minni en áður og það hlýtur að vera erfitt fyrir fullvalda þjóð. Mér sýnist, herra forseti, að þetta mál sýni því í hnotskurn að EES-samningurinn eldist ekki með þeim hætti sem væri ákjósanlegast fyrir okkur Íslendinga. Þessu til viðbótar hefur það komið næsta skýrt fram hjá viðmælendum íslenskra fjölmiðla innan framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins að stækkun þess muni óhjákvæmilega koma niður á EFTA-ríkjunum. Það eru svo sem ekki mikil tíðindi fyrir okkur sem höfum einmitt verið að inna hæstv. utanrrh. eftir því hér í þessum sölum. Þó að menn hljóti að undrast þá óbilgirni sem kemur þarna fram af hálfu ESB í þessu tiltekna máli og þau skýru skilaboð sem maður les úr þeim, þá kemur þessi þróun ekki að öllu leyti á óvart. Hvernig eiga menn svo að bregðast við? Ja, það er sjálfsagt að skoða hvort hægt sé að bæta samninginn við EES. En hæstv. utanrrh. hefur áður sagt það í útvarpi að nánast vonlaust mál sé að ná fram breytingum. Og ef í ljós kemur að ekki sé hægt að ná fram þessum breytingum er þá hæstv. utanrrh. reiðubúinn til þess að skoða aðild að Evrópusambandinu svo fremi sem hægt verði að ganga frá sjávarútvegsmálum með viðunandi hætti fyrir Íslendinga? Ég held sjálfur að það hljóti að vera í ljósi þessara tíðinda miklu nærtækari kostur nú en áður.

Herra forseti. Samskipti Íslands við Evrópusambandið eru í mótuðum ferli samkvæmt ákvæðum samninga um samskiptin, þar á meðal samningnum um aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu sem er einhver fjölþættasti samningur sem Ísland á aðild að um samskipti og viðskipti og sitthvað fleira við önnur ríki. Einkenni þess samnings, sem var algjörlega nýtt, er að hann á að geta þróast og hluti af þeirri þróun gerist í tilskipunum Evrópusambandsins sem önnur aðildarríki að þessu efnahagssvæði, þ.e. EFTA-ríkin Ísland, Noregur og Liechtenstein, taka upp hvert með sínum hætti inn í löggjöf eða reglugerðir, þannig að þær hljóti sama gildi sem stjórnvaldsfyrirmæli í þeim og innan Evrópusambandsins. Það sem gerst hefur og hér var nefnt er að innan Evrópusambandsins hafa verið gerðar ákveðnar breytingar á stofnanakerfi þess. Vegna þeirra breytinga er nú verið að móta nýjar stofnanir sem koma í stað nefnda eða hlutverka sem áður voru innan framkvæmdastjórnar sambandsins þar sem Ísland hafði samkvæmt samningnum aðild að eða aðkomu að framgöngu þeirra mála. Það er ekki svo að þetta hafi ekki verið rætt í hv. utanrmn. Alþingis, síður en svo. Þetta hefur komið þar til umræðu og fram hefur komið af hálfu hæstv. utanrrh. að þetta mál er til umfjöllunar meðal sendimanna Íslands gagnvart Evrópusambandinu og á fundum þeirra með fulltrúum sambandsins. Ísland og fulltrúar þess hafa vakið athygli á því að þessar breytingar innan sambandsins hafa bein áhrif á möguleika Íslands og þá annarra EFTA-ríkja til að hafa áhrif á framkvæmd og framgöngu ákvarðana sem þau hafa áður skuldbundið sig til að taka upp. Það er eðlilegt að Evrópusambandið skapi þeim áfram þann rétt sem það hafði skuldbundið sig til. Þetta voru gagnkvæmar skuldbindingar og því er um að ræða framkvæmd Evrópusambandsins á skuldbindingum sem það einnig undirgekkst gagnvart okkur, Noregi og Liechtenstein. Það er einfaldlega eðlilegt að við krefjumst breytinga á þessu þannig að jafnræði megi áfram ríkja en það er mikill misskilningur að þetta mál hafi ekki verið rætt af réttbornum aðilum hér á þingi sem í ráðuneyti.

Herra forseti. Ég er ekki í hópi þeirra sem telja að þær skuldbindingar sem Íslendingar hafa undirgengist í samningum við Evrópusambandið hafi allar verið okkur til góðs. Varðskipsmálið minnir okkur nú síðast á hvernig þessar skuldbindingar hafa skert möguleika okkar til atvinnuuppbyggingar á Íslandi og frelsis til eigin athafna. Við skulum gá að því að innan Evrópusambandsins eru þessar skuldbindingar miklu fastar reyrðar en utan. Ég er því ósammála Samfylkingunni um að það þjóni hagsmunum Íslands að njörva okkur enn fastar niður í Evrópusamrunanum með aðild að Evrópusambandinu. Hitt er svo annað mál að okkur ber að nýta öll þau tækifæri sem við höfum til að hafa áhrif innan Evrópu. Það eiga samtök einnig að gera, verkalýðshreyfingin t.d. Stærstu samtök hennar, ASÍ og BSRB, eiga aðild að Evrópusamstarfi verkalýðshreyfingarinnar. En innan þessarar hreyfingar er aukin vitund um það nú hvað alþjóðavæðing fjármagnsins hefur í raun í för með sér. Það virðir ekki landamæri einstakra þjóðríkja og ekki heldur Evrópusambandsins. Ég held að það sé aukin vitund um nauðsyn þess að horfa víðar, að horfa til heimsins alls, að fylgja því sem er að gerast á sviði Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, innan OECD, svo dæmi séu tekin. Við þurfum að gæta okkar á því að hafa víðara sjónarhorn á heiminn en það sem tekur til Evrópu einnar. Ef við ekki gerum það er hætta á því að við forpokumst í evrópskri einangrunarhyggju.

Hæstv. forseti. Rétt er að minna á í ljósi þeirra ummæla sem féllu hér síðast í pontu að samningar eins og samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði eru auðvitað tvíhliða samningar. Vilji hv. þm. Ögmundur Jónasson taka víðara sjónarhorn þá þarf væntanlega að semja við fleiri en Evrópusambandið um það víðara sjónarhorn og því fylgja bæði skyldur og réttindi. Það verður ekki bara valið af hlaðborði alþjóðasamninganna. Herra forseti. Ójafnvægið á milli þeirra tveggja stoða sem mynda EES, þ.e. EFTA og Evrópusambandsins, er þeim sem best fylgjast með þróun ESB nokkurt áhyggjuefni og var ekki annað að heyra á hæstv. utanrrh. en hann væri nokkuð áhyggjufullur líka. Fyrir utan gífurlegan stærðarmun þessara tveggja stoða eru þær gjörólíkar í eðli sínu. Evrópusambandið hefur breyst mikið og þróast á þeim sjö árum sem liðin eru frá því að EES-samningurinn gekk í gildi. Samstarfið nær til æ fleiri sviða, t.d. með Amsterdam-sáttmálanum, og fátt bendir til annars en að sú þróun til nánara samstarfs muni halda áfram með einum eða öðrum hætti. Því ætti þverrandi áhugi ráðamanna í Brussel á EES-samningnum að vera okkur áhyggjuefni, þeim sem láta stöðu Íslands á alþjóðavettvangi sig einhverju varða. Nýjustu tíðindin færa okkur heim sanninn um að hin svokallaða ,,bíða og sjá``-stefna íslenskra stjórnvalda dugar ekki til langframa þegar EES-samningurinn er annars vegar. Ég leyfi mér því að spyrja, herra forseti, hvort Evrópustefna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, sem fylgir hinum óformlegu leiðum, dugi í raun til langframa. Er þetta stefna sem í raun gætir hagsmuna Íslands á alþjóðlegum vettvangi? Eða á bara alltaf að hugsa sex mánuði fram í tímann, herra forseti? Ég er þeirrar skoðunar að hún dugi ekki. Margt bendir til þess að EFTA-stoð EES-samningsins standi á brauðfótum og umræða um þau mál hér er ekki til þess gerð að kynda undir vantrú eða óvissu. Hún er einfaldlega til þess gerð að horfast í augu við staðreyndir málsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gaf við þeim spurningum sem ég lagði fyrir hann. Ég heyri að hér inni eru þingmenn sem draga það í efa að umræða eins og þessi sé þörf á þessum tíma. Ég tel hana þarfa vegna þess að augljóst er að á undanförnum örfáum vikum og mánuðum hefur staða okkar veikst í þessu samstarfi og það sem áður lá fyrir óformlega hefur að mínu mati verið staðfest formlega með bréfi til EFTA þannig að farið er að hitna undir okkur og Norðmönnum í þeim nefndum sem við höfum þegar tekið þátt í fram að þessu, stefnumótandi nefndum. Mæðuleg eða ekki mæðuleg. Það er þörf á því að ræða þessi mál hér án þess að vera með skæting, fara málefnalega yfir þau og skoða þá stöðu sem við erum í. Atvinnulífið er að gera það, unga fólkið okkar er að því. Og það er sjálfsagt að Alþingi eyði í þetta mikilvæga mál heldur meiri tíma en gert hefur verið að undanförnu. Ég ítreka að ég tel að við höfum ekki unnið eins vel úr skýrslunni sem utanrrh. skilaði fyrir ári síðan og efni stóðu til. Hvað varðar hins vegar svör hæstv. ráðherra þá harma ég að EFTA-ríkin skuli ekki hafa tekið þá afstöðu að fara í formlegar viðræður um breytingar á EES-samningnum þannig að það liggi fyrir nákvæmlega hver staða okkar er. Það er þörf á því og þörf er á að skilgreina þau samningsmarkmið sem Íslendingar standa fyrir ef til þess kemur að niðurstaða okkar verði að besta úrræðið sé að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Auðvitað mun okkur ekki líka við allar gjörðir Evrópusambandsins, þannig er það ekki í samningum. Það veit hv. þm. Ögmundur Jónasson. Þannig er það ekki. En það er nauðsyn fyrir okkur að styrkja stöðu Íslands meðal þjóðanna og það gerum við með því að halda vöku okkar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel að hafi verið afskaplega gagnleg. Í samningaviðræðum á sínum tíma um EES töldu EFTA-ríkin fullnægjandi aðgang að nefndastarfi ESB eina af grundvallarforsendum fyrir því að aðlaga réttarkerfi sitt að innri markaðslöggjöf ESB til að tryggja einsleitni á öllu þessu svæði. Að sama skapi var enn fremur talið nauðsynlegt, bæði út frá stjórnskipulegum og pólitískum sjónarhóli, að fullnægjandi aðgangur fengist að þeim vettvangi þar sem leikreglur innri markaðarins eru mótaðar. Hér er því um grundvallaratriði að ræða og þess vegna munum við gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að halda stöðu okkar. Það er hins vegar ekkert nýmæli að staða okkar hefur verið að veikjast á þessum vettvangi. Ég hef lýst því yfir áður og fært fyrir því gild rök. Athygli Evrópusambandsins beinist í vaxandi mæli að þeim ríkjum sem eru að sækja um aðild og þess vegna hefur athyglin gagnvart EFTA-ríkjunum minnkað. Það hefur verið rætt á milli EFTA-ríkjanna hvort biðja eigi um formlegar viðræður en engin niðurstaða fengist í því sambandi. En um það eru skiptar skoðanir. Margir eru þeirrar skoðunar að ekki sé rétt og ekki líklegt til árangurs að gera það. Ég er hins vegar sammála hv. þm. Margréti Frímannsdóttur að rétt væri að gera það þannig að á það reyndi. Þar fengist tækifæri til að fara yfir allt málið og ræða það í hreinskilni við Evrópusambandið, sérstaklega með það markmið í huga að Evrópusambandið standi við gerða samninga því að þeir hafa skyldur til þess að hafa við okkur samráð þannig að ef við höfum ekki lengur aðgang að nefndum þá verður það samráð að fara fram með öðrum hætti þó að ég geri mér ekki grein fyrir því hvernig þeir hugsa það á þessu stigi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um könnun á áhrifum fiskmarkaða. Ég hef tvisvar áður flutt tillögu á Alþingi þess efnis að öllum þeim afla sem veiddur er í íslenskri efnhagslögsögu verði landað og hann seldur í gegnum fiskmarkaði. Sú hugmynd hefur verið í fullu samræmi við stefnu sjómannasamtakanna og sömuleiðis ýmissa alþýðusamtaka. Hins vegar varð það niðurstaða mín, herra forseti, að rétt væri, til þess að menn nestuðu sig nú í umræðu um skipulagsmál sjávarútvegsins, ekki bara hvað varðar fiskmarkaði heldur líka aðra hluti, að gerð yrði á því úttekt hvaða breytingar það hefur haft í för með sér að hér voru settir á laggirnar fiskmarkaðir undir 1990. Lögin eru frá 1989. Í öllu falli varð það niðurstaða mín og þeirra sem að þessari þáltill. standa, sem eru hv. þm. Jóhann Ársælsson, Sighvatur Björgvinsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Sigríður Jóhannesdóttir og Kristján L. Möller, að rétt væri að fara nú fram með þeim hætti eins og segir í tillögutextanum: ,,Alþingi ályktar að fela sjútvrh. að skipa nefnd sem hafi það hlutverk að gera úttekt á gildi fiskmarkaða fyrir íslenskan sjávarútveg og atvinnuþróun. Nefndin afli gagna, beri saman aðstæður og leggi þannig mat á áhrif fiskmarkaða, m.a. með tilliti til: 1. brottkasts, 2. verðmyndunar sjávarafla, 3. tekna útgerðar, 4. tekna sjómanna, 5. sérhæfingar í fiskvinnslu, 6. nýtingar áður vannýttra fisktegunda, 7. umgengni um og frágangs á afla um borð í fiskiskipum, 8. aðgengis fiskvinnslunnar að hráefni, 9. möguleika á nýliðun í fiskvinnslu, 10. erlendra markaða fyrir sjávarafla, 11. erlendra markaða fyrir sjávarafurðir, 12. verðs á útfluttum sjávarafurðum, 13. flutnings á afla innan lands, 14. stöðugleika í fiskvinnslu, 15. byggðaþróunar.`` Herra forseti. Ugglaust væri rétt að taka til fleiri þætti en þessa fimmtán sem í tillögutextanum eru listaðir upp og ekkert á móti því að það verði gert enda segir þar m.a. ,,með tilliti til``. En ég vil aðeins rökstyðja af hverju þessir fimmtán þættir eru teknir til. Í greinargerð tillögunnar segir: Þær miklu breytingar sem hafa orðið og verða enn í íslenskum sjávarútvegi eiga m.a. rætur að rekja til tæknibreytinga á sviði fjarskipta og upplýsingastreymis, til tækni og tækja sem leyst hafa mannshöndina af hólmi, til bættra samgangna og möguleika til skjótra flutninga, til fiskveiðistjórnarkerfisins og markaðsvæðingar veiðanna, svo og þess að fiskmarkaðir hafa haslað sér völl á undanförnum árum. Á fiskmörkuðum eru nú árlega seld um 100 þúsund tonn af bolfiski fyrir um 10 milljarða kr. Flutningsmenn þessarar tillögu eru sannfærðir um mikilvægi fiskmarkaða fyrir þróun sjávarútvegs á Íslandi og telja því mikilvægt að gerð sé vönduð úttekt á helstu álitamálum sem fram hafa komið í umfjöllun um fiskmarkaði og mikilvægi þeirra. Við umræður á Alþingi um fiskmarkaði og þá hugmynd að allur fiskur veiddur á Íslandsmiðum verði seldur eða verðlagður á fiskmörkuðum hafa margvísleg sjónarmið komið fram. Og síðan er, herra forseti, farið yfir helstu rök sem fram hafa komið í umræðunni bæði með og á móti. Þau eru listuð upp í grg. og ég mun víkja að þeim síðar eftir því sem tilefni gefst til. En ég ætla aðeins, herra forseti, að rökstyðja þá fimmtán þætti sem til eru teknir og við teljum að nefndin ætti sérstaklega að afla gagna um og bera saman og leggja mat á áhrif fiskmarkaðanna út frá. Það fyrsta sem er nefnt hér, herra forseti, er brottkast. Við þekkjum þá miklu umræðu sem reglulega gýs upp um brottkast og þær deilur sem uppi hafa verið um hversu mikið það er, og þá ekki síður hitt hvernig beri að bregðast við. Það hefur verið skoðun okkar í Samfylkingunni að laða ætti menn til réttrar breytni, ef svo má að orði komast, gefa ætti mönnum kost á því að koma með allan afla að landi. Hér áður fyrr, áður en fiskmarkaðir urðu til var það einfaldlega svo að ekki var markaður fyrir allar þær tegundir sem kunnu að koma um borð í fiskiskip og menn hirtu ekki allan afla, eins og það var orðað í þá tíð. Nú gerum við hins vegar kröfu til þess að menn hirði allt sem nýtanlegt er og við vitum að markaður er fyrir nánast allt sem um borð í fiskiskip kemur og menn geta selt í gegnum fiskmarkaði það sem þeir áður töldu að ekki væri markaður fyrir vegna þess að til er orðin vinnsla í landinu sem hefur náð að sérhæfa sig í vinnslu margra þeirra tegunda sem áður voru ekki taldar nýtanlegar eða ekki seljanlegar. Þess vegna er mikilvægt, herra forseti, að það sé skoðað í rauninni og því lyft hvaða áhrif fiskmarkaðir hafa haft á það að menn geti komið með allan afla að landi. Næstu þrír þættir, þ.e. verðmyndun sjávarafla, tekjur útgerðar og tekjur sjómanna, eru síðan atriði sem eru afskaplega mikilvæg. Við höfum upplifað það á undanförnum árum að sjómenn hafa aftur og aftur farið í verkföll vegna verðmyndunar sjávarafla vegna þess að þeir hafa talið að hún væri ekki með þeim hætti að samrýmdist lögum sem um það gilda eða kjarasamningum sem þeir hafa talið bæði sig og útgerðina bundna af. Það er mjög mikils virði fyrir þróun sjávarútvegsins að þær deilur sem staðið hafa um verðmyndun sjávarafla verði leystar með farsælli hætti en gert hefur verið hingað til. Þau meðul sem menn tóku til og lögbundu til að lenda síðustu kjaradeilu sjómanna og útvegsmanna hafa ekki dugað eins og menn þó bundu vonir við. Það er því ljóst að þessi atriði verða áfram í deiglunni. Næst, herra forseti, vil ég taka til 8. og 9. lið sem eru aðgengi fiskvinnslunnar að hráefni og möguleikar á nýliðun í fiskvinnslu. Það hefur verið svo þegar fjallað er um íslenskan sjávarútveg að menn hafa fyrst og fremst horft til fiskveiðistjórnarkerfisins, fyrst og fremst horft til þess hvort kvóti sé í viðkomandi byggðarlagi, hvort skip í viðkomandi byggðarlagi hafi kvóta. Hins vegar sjá menn það fljótt þegar það landslag er skoðað að það eitt ræður ekki úrslitum um hvort fiskvinnsla og þar með atvinna er fyrir landverkafólk á staðnum. Það eru aðrir hlutir sem þar virðast ráða úrslitum og nýlega var rifjað upp í umræðunni að á þeim stöðum þar sem atvinnuleysi fiskverkafólks er einna mest í dag er staðan ekki sú að ekki sé nægjanlegur kvóti eða nægjanlegur fiskur komi að landi, heldur er um annars konar vandamál að ræða. En við erum sannfærð um að það er mjög mikilvægt að fiskmarkaðir gegni áfram því hlutverki að gera aðgengi fiskvinnslunnar að hráefni sem beinast og best vegna þess að ef málum er þannig fyrir komið að fiskvinnslan á aðgang að hráefni í gegnum fiskmarkaði, þá er það ekki eins mikilvægt að útgerð með kvóta sé staðsett alls staðar um landið. Það er aðgengið að hráefninu til vinnslu sem máli skiptir þegar við erum að tala um landvinnslu. Skipin eru hins vegar færanleg eins og við þekkjum og landa afla sínum mun víðar en í sinni heimahöfn og sjá sér oft og einatt hag í því að haga hlutum með öðrum hætti en þeim að afla sé landað í þeirri vinnslu sem er í byggðarlagi þeirra. Ég ætla að lokum, herra forseti, að nefna þrjá síðustu liðina, lið 13 um flutning afla innan lands, lið 14 um stöðugleika í fiskvinnslu og lið 15 um stöðugleika í byggðaþróun. Þessi þrjú atriði eru nátengd þeim sem ég áður nefndi um aðgengi fiskvinnslunnar að hráefni og möguleika á nýliðun í fiskvinnslu. Það er alveg ljóst að afli er fluttur fram og til baka um landið nú sem fyrr en þó líklega í meiri mæli nú en nokkru sinni áður. Þetta er gert vegna þess að menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að betra væri að sérhæfa sig með því að kaupa afla á mörkuðum en með því að fara sjálfir í útgerð og þurfa síðan --- eigum við að segja að velja úr þeim afla sem um borð í fiskiskipið kemur. Menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að það væri býsna farsælt, bæði fyrir nýliðun í fiskvinnslu og til að geta hafið fiskvinnslu, að fara inn á markaði og kaupa fisk jafnvel þó að flytja þurfi hann landshluta á milli og það er líka svo að í þeirri fiskvinnslu sem treystir fyrst og fremst á markaði, þar hafa menn auðvitað leitað og fundið þann stöðugleika sem þeir þurfa með því að kaupa hráefni víða að af landinu. Fiskmarkaðir hafa klárlega haft áhrif á byggðaþróun í þá veru að þar sem menn hafa viljað vera með öfluga fiskvinnslu hafa menn átt þennan aðgang að hráefni sem hefur verið geysilega mikilvægt. Hitt er svo annað mál að menn hafa auðvitað kvartað undan því að á meðan ekki fer meira hráefni á markaðinn, þá sé verðið óhæfilega hátt og það verður þá væntanlega skoðað í tengslum við þá vinnu sem við ætlumst til að hér verði farið í í framhaldi af samþykkt þessarar tillögu ef af verður. Ljóst er, herra forseti, að samstarf um allt land með nýjustu fjarskiptatækni hefur gert kleift að koma á viðskiptum hvar sem skip eða verkendur eru og þetta er auðvitað mjög mikilvægt. Þannig hafa fiskmarkaðir skapað tilverugrundvöll fyrir mörg fyrirtæki sem hafa sérhæft sig með tilliti til ákveðinna markaða. Þetta hefur auðvitað haft ákveðin áhrif á fiskvinnsluna í landinu. Hér hafa orðið til aðilar sem hafa sýnt fram á að til eru markaðir sem eru tilbúnir að borga mun hærra verð fyrir afurðir en við þekktum áður á meðan við vorum með útflutning afar miðstýrðan og vinnsluna þá í leiðinni. Auðvitað hefur þessi virkni markaðanna með aflann einnig haft það í för með sér að sú vinnsla er orðin verðmætari, menn eru farnir að vanda sig og reyna að gera betur, enda þótt það sé skoðun þeirrar sem hér stendur að enn megi gera betur í þeim efnum. Herra forseti. Ég er að segja að viðhorf vinnslunnar hefur breyst. Hún er orðin meðvitaðri um markaðinn almennt séð. Það er dálítill munur á því en áður var þegar menn tóku í rauninni bara við fyrirmælum um hvað þeir ættu að framleiða og í hve miklu magni. Menn hafa líka haldið því fram að ef fiskmarkaður hefði ekki komið til hefði landvinnslan farið enn frekar halloka fyrir sjóvinnslunni en orðið hefur. Menn kvarta gjarnan undan því að vinnslan í landi og þar með atvinna verkafólks í landi hafi farið mjög halloka fyrir sjóvinnslu en þeir eru til sem vilja halda því fram að ef ekki hefði verið fyrir tilkomu fiskmarkaða, þá hefði þetta orðið mun verra, ef má nota það orð, en þó er. Menn benda gjarnan á að í fiskveiðistjórnarkerfi okkar sé það þannig að menn fái ekki aðeins veiðileyfi, menn eru ekki aðeins að fá heimild til að nýta auðlindina til veiða, og það ókeypis í mörgum tilfellum og megi síðan selja öðrum aðgang að þessari auðlind, heldur geti þeir þannig ráðstafað óveiddum fiski að vild eins og staðan er í dag. Þeir hafi einnig ráðstöfunarvald yfir aflanum og geti þar með ráðstafað vinnslumöguleikunum áfram. Stundum hefur það verið gagnrýnt að fullkomlega skorti öll liðamót í þetta kerfi. Athyglisvert er, herra forseti, að horfa til þess hvernig við höfum skipulagsmálin í sjávarútvegi, hvernig við viljum hafa skipulagsmálin í kringum nýtingu þessarar helstu náttúruauðlindar okkar, með hliðsjón af því hvaða niðurstöðu menn hafa komist að raun um þegar þeir horfa til þess hvernig þeir vilji gera kerfið sem hagkvæmast þegar orka og nýting hennar, sala og dreifing er annars vegar. Þar eru menn að leita að kerfi þar sem gegnsæi er í viðskiptum, þar sem samkeppnisaðstæður eru skapaðar á öllum viðskiptaliðamótum og þar sem menn horfa til þess að gera það mesta og besta úr hlutum fyrir þjóðarbúið í heild sinni. Það er fróðlegt að bera þetta saman, herra forseti, og við munum eflaust gera það betur síðar í umræðunni. Ég vil a.m.k. gjarnan koma að því vegna þess að ég álít að þar sé í rauninni verið að feta sig á braut sem hlýtur að eiga við um fleiri auðlindir.

Hæstv. forseti. Ég er einn af meðflm. þessarar þáltill. og ég kem hér upp til að árétta mikilvægi þess að menn skoði það í alvöru að koma á betra skipulagi en nú er hvað þessi mál varðar. Auðvitað er aðalatriði málsins það að niðurstaðan verði sú sem allra fyrst að allur fiskur fari um markaði og að verðlagning á afla verði skilvirk og opin þar sem kaupendur hafi í raun og veru tækifæri til að bjóða í fiskinn á markaði. Sú smuga sé ekki opin áfram sem hefur verið og hefur verið notuð gífurlega mikið fram að þessu að menn selji milli vasa í eigin fyrirtæki. Þetta er ónothæft fyrirkomulag, enda segir það sig sjálft og þarf ekki annað en benda á þær tölur sem hafa verið algengar í viðskiptum með fisk á undanförnum árum þar sem verðmunurinn á sömu fisktegundinni getur verið rúmlega tvöfaldur eftir því hvort viðkomandi útgerð er að selja fiskvinnslufyrirtækinu sem hún rekur sjálf eða þeirri deild fyrirtækisins sem sér um fiskvinnsluna eða hvort sama útgerð er að selja fisk á markaði. Þetta segir auðvitað sína sögu um það hvernig þessum málum er háttað. Ég tel að þetta sé eitt af stærstu málunum hér hvað varðar atvinnuþróun í sjávarútvegi. Það að þeir sem vilja verka fisk á Íslandi hafi jafnræði til að nálgast fiskinn á markaði skiptir öllu máli. Ég bendi á að við tilkomu fiskmarkaðanna spruttu upp fyrirtæki sem leituðu nýrra markaða og fóru að þjónusta markaði erlendis. Þetta voru kannski aðallega þau fyrirtæki sem fóru að flytja út ferskan fisk með flugi. Slíkir markaðir hafa verið mjög mikilvægir fyrir okkur. Þarna hefur hæsta verðið fengist fyrir fisk af Íslandsmiðum. Þessi fiskur er fullunninn að því leyti til að hann er tilbúinn til matreiðslu og ég held að því meira sem við seljum af fiski með þessu móti, því meira getum við haft út úr þessari auðlind okkar vegna þess að verðið hefur einfaldlega verið mjög hátt. Þarna hafa menn verið að bjóða besta fiskinn. En hvað er að gerast núna? Nú eru stóru fyrirtækin sem eiga veiðiheimildirnar í landinu að hvolfa sér inn á þennan markað. Í fyrra t.d. buðu þau verulega niður verðið sem hafði áður verið á þeim markaði. Þessi fyrirtæki selja sjálfum sér veiðiheimildirnar á helmingi lægra verði heldur en fyrirtækin sem brutu þennan ís og öfluðu þessara markaða. Þessi stóru fyrirtæki eru að koma inn á þennan markað núna, sennilega allt of hratt líka miðað við þá vaxtarmöguleika sem eru á honum og það hefur sjálfsagt að hluta til verið ástæða þess að verð féll á markaðnum í fyrra. En það er ekki aðalatriðið í máli mínu heldur hitt að benda á það mjög svo óeðlilega fyrirkomulag sem þarna er og stafar af eignarhaldinu á veiðiheimildunum. En líka því að hér eru ekki eðlilegar reglur í gildi hvað varðar aðskilnað veiða og vinnslu. Auðvitað liggur það í augum uppi að rekstur af þessu tagi á ekki að fara saman, hann á að vera aðskilinn. Þetta hafa menn viðurkennt á öðrum sviðum alveg skýrt og greinilega og ég vil benda á að ekki er svo langt síðan að skorið var úr um að það mætti ekki reka saman annars vegar símaþjónustu Landssímans eins og hún þá var og hins vegar farsímaþjónustu Landssímans. Þar þurfti að skera algerlega í sundur. Af hverju? Jú, það var niðurstaða Samkeppnisstofnunar að ef það væri ekki gert, þá væri verið að mismuna þeim sem veittu samkeppni á þessum markaði, verið væri að mismuna þeim ef þetta væri ekki gjörsamlega skilið í sundur. Ég get alveg skrifað upp á það en ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst það ekki vera mikil mismunun miðað við þá mismunun sem er í gildi hjá okkar mikilvægasta atvinnuvegi þar sem hluti fiskvinnslufyrirtækjanna þarf að sæta því að kaupa fisk á fiskmörkuðum á mjög háu verði og greiða greinilega með því verðlagi aðganginn að auðlindinni, en hinn hluti fyrirtækjanna sem er í vinnslunni, þau fyrirtæki sem eiga sjálf aðgang að auðlindinni fyrir ekki neitt frá hendi ríkisins geta selt sjálfum sér hráefnið á meira en helmingi lægra verði. Þetta er gjörsamlega óviðunandi og ég vona satt að segja að við skoðun á þeim atriðum sem farið er fram á að verði skoðuð með þessari þáltill. verði það enn ljósara en það er nú. Mér þykir það að vísu augljóst hverjum þeim sem hefur viljað ræða þetta í fullri hreinskilni og alvöru að þetta fyrirkomulag á ekki að ganga áfram. En þessi skoðun á málinu í heild gæti kannski komið fleirum til skilnings um það að þetta er ekki viðunandi og alls ekki í takt við þær kröfur sem við gerum almennt til samkeppnisumhverfis í atvinnulífi, alls ekki. Mér finnst það vera lágmarkskrafa til okkar hér á Íslandi, sem erum þessi mikla fiskveiðiþjóð og verðum vonandi áfram fiskvinnsluþjóð, að við búum þannig um hnútana að í þeim atvinnuvegi séu samkeppnisaðstæður eðlilegar. Það er affarasælast til að þróunin gefi okkur sem allra best og mest út úr því að nýta þessa auðlind.

Virðulegi forseti. Það er afar merkilegt mál sem hér er til umræðu. Gerð var úttekt á því í nefnd hvert gildi fiskmarkaða væri fyrir íslenskan sjávarútveg og atvinnuþróun og beinlínis könnuð áhrif fiskmarkaða eins og hér kemur fram. Ég vil taka sérstaklega fram að þessi tillaga er mjög aðgengilega unnin, bæði með því að í tillögugreininni sjálfri er komið inn á þá 15 þætti sem þarf að skoða og svo jafnframt hitt að í greinargerð er í örstuttu máli farið yfir flest þau atriði sem hafa komið fram í umræðu um málið, bæði með og á móti því að allur afli fari á markað. Það gerir það að verkum að hver og einn sem skoðar þetta mál áttar sig strax á hvað í því felst og hver séu meginatriði málsins. Eins og ég horfi á þetta mál er það einn af lykilþáttum nýs skipulags í sjávarútvegi og það er hluti þeirrar stefnu Samfylkingarinnar að jafna eigi möguleika á innkomu í sjávarútveginn með því að nota fyrningarleið aflaheimilda til að kalla þær til baka til eigenda sinna, þjóðarinnar. Þá verði þær smátt og smátt boðnar upp þannig að nýir aðilar eigi möguleika á því að koma inn í sjávarútveg verði sú leið farin. Sömuleiðis ákvarðist fiskverð á fiskmarkaði þar sem öll vinnsla á jafnframt möguleika á að verða sér úti um hráefni þegar þannig væri komið. Herra forseti. Full ástæða er til að minnast þess að í samtölum eins og við þingmenn eigum oft við ýmsa aðila, m.a. fulltrúa sjómanna á ýmsum sviðum, hefur oft komið fram að hægt væri að skoða það að styðja gjald fyrir veiðiheimildir ef allur afli væri kominn á fiskmarkað og búið væri að ná því fram að þannig væri haldið á málum. Allt helst þetta í hendur á einn eða annan hátt og skapar það net sem þarf að vera í lagi til að málin virki eins og við viljum að þau virki í sjávarútvegi okkar. En þannig er það ekki núna. Í dag er það svo að þeir sem hafa eignast veiðiheimildir á liðnum árum, ráða yfir þeim svo lengi sem þeir kjósa. Þeir geta jafnframt safnað meiri heimildum að sér vegna þeirra efna sem skapast við að hafa umráðarétt á veiðiheimildum. Þannig hefur það gerst að hægt og sígandi safnast heimildir á allt of fárra hendur. Þetta vitum við. Þar sem ég nefndi það, herra forseti, að í greinargerðinni sé farið yfir þau atriði sem eru hvað oftast nefnd með eða á móti í þessari umræðu, vil ég gjarnan líta á eitt af því sem hefur verið tiltekið sem allt of þungt og veigamikið atriði gegn því að allur fiskur fari á fiskmarkað, að það mundi skapa óvissu í byggðum úti landi, ef útgerðarmönnum sem vilja landa þar er gert að landa á markaði. Ég er alveg sannfærð um að þetta er atriði sem mjög margir líta á og þetta er atriði sem er mjög oft notað í byggðaumræðunni. Þetta er atriði sem menn telja upp þegar þeir, jafnvel upptendraðir, vilja finna leiðir til að skapa atvinnu og tryggja möguleika á vinnslu heima. En þetta hefur ekki tryggt vinnsluna heima vegna þess að menn sem hafa haft heimildir í höndunum, hafa jafnvel eignast næstum allar veiðiheimildir á einu svæði, hafa þvert á móti verið frjálsir að því að fara með megnið af veiðiheimildum úr einu sveitarfélagi eða af einu svæði af því þeir réðu yfir þeim og af því þeir höfðu um það að segja og réðu því hvort þeir héldu áfram að veiða á þessu svæði út á þær heimildir sem þeir höfðu umráð yfir eða hvort þeir kusu að leggja upp á því svæði. Þannig hefur það gerst að jafnvel á einni nóttu hefur verið farið með alla björgina úr einu sveitarfélagi eða lítilli byggð og menn hafa staðið hnípnir eftir með fiskvinnslu sem hefur ekki haft neitt til að vinna, nema þá að verða sér út um slíkt með því að fara á markað. Ein af stærstu rökunum sem notuð hafa verið gegn fiskmörkuðunum eru því í raun líka stærstu rökin með þeim að mínu mati. Herra forseti. Nokkur atriði eru mjög mikilvæg í þessari umræðu. Krafan um allan fisk á markað er m.a. meginkrafa allra sjómanna í dag og nokkur sambönd, alþýðusambönd, hafa ályktað um þetta efni. Við í þessum sal, sem erum aftur og aftur að tala um mikilvægi fjarskiptanna fyrir allar byggðir og smæstu byggðir þessa lands, gerum það vegna þess að við vitum hversu þýðingarmikið það er að komast í tengsl hvert sem er á landinu eða við umheiminn í gegnum fjarskipti, og fjarskipti gera öllum, sama hvaða byggðarlag það er, kleift að komast í samband við fiskmarkaðina. Ég vil sérstaklega staldra við það sem er oft nefnt og það er mismununin. Það er t.d. mismunun að útvegsmenn fái úthlutað veiðiheimildum ókeypis og mega síðan selja öðrum aðgang að auðlindinni. Þannig geta þeir ráðstafað óveiddum fiski að vild en hafa ráðstöfunarvald yfir öllum aflanum eins og ég hef hér bent á. Hægt er að benda á að þetta er önnur hliðin á því, ef maður tekur hina hliðina á því þegar þetta er notað sem gagnrýni, að kaup á veiðiheimildum í dag eru svo allt of oft látin fara fram á kostnað sjómannanna, a.m.k. kemur það reglulega fram hjá mönnum sem treysta sér til að koma og segja frá því að þannig sé það í raun, þó fyrir það sé þrætt aftur og aftur þegar umræðan er sem heitust um þessi mál. En eitt aðalmálið í þessu er að tortryggni hefur myndast milli sjómanna og útvegsmanna vegna þess að sjómenn hafa verið látnir bera kostnað af kaupum eða leigu á aflaheimildum. Það er mjög mikilvægt að sú leið sem Samfylkingin vill fara í þessum efnum mundi eyða þeirri tortryggni.

Herra forseti. Þessi till. til þál. um könnun á áhrifum fiskmarkaða tekur til allmargra atriða þar sem er einmitt óskað eftir að kannað sé hvaða áhrif fiskmarkaðirnir hafa. Ég vil aðeins gera að umtalsefni afmarkaðan þátt sem hér er hreyft. Ég vil einmitt ræða um mikilvægi þess að fiskur sem berst á land, komi á markað hér á landi með þeim hætti að innlendir aðilar eigi kost á að ná til hans til vinnslu hér. Sá háttur sem er á að hægt er að flytja hluta af aflanum, sem kemur hér á land beint á markaði erlendis, setja hann í gáma óunninn og flytja hann beint á markað erlendis, án þess að innlendir aðilar geti komist að honum, nema þá á mörkuðum erlendis, til að ná í hann til vinnslu, er náttúrlega algjörlega óviðunandi. Þær aðgerðir sem hæstv. sjútvrh. beitti sér fyrir í upphafi ferils síns við upphaf síðustu ríkisstjórnar um að lækka gjald á útfluttan gámafisk til að gera þann útflutning greiðari voru í sjálfu sér alls ekki til bóta hér. Afar mikilvægt er að þær reglur séu settar að innlendir aðilar geti boðið í þennan fisk til jafns við aðra eða eignast hann eða komist yfir hann til vinnslu. Hafi útlendingar áhuga á að fá þennan fisk til vinnslu, geta þeir alveg eins boðið í hann á mörkuðum hér og flutt hann þá út til vinnslu sinnar erlendis í eðlilegri samkeppni við innlenda aðila eða fengið innlenda aðila til að vinna hann fyrir sig, eftir því sem verkast vill. Ég vil draga þetta, herra forseti, mjög skýrt fram hér, vegna þess að ég tel að þetta sé að mínu viti einn veikasti hlekkurinn í því að hvernig fiskur kemur til nýtingar innan lands. Það að setja upp markaði fyrir fisk án þess að það sé þá á neinn hátt skilyrði að allur fiskur sem fer ekki til eigin vinnslu komi á slíka markaði finnst mér vera algjörlega frumskilyrði til að fiskmarkaðir geti í rauninni þjónað því hlutverki sem þeim var ætlað, þ.e. að skapa jöfnuð og möguleika og eðlilega samkeppni innan lands til þess fisks sem Íslendingar veiða og landa hér. Það er eins og hér hefur ítarlega verið minnst á og rætt mjög mikil nauðsyn á að bæði fiskvinnslan og sveitarfélögin, aðilar í landi, geti eignast og átt þannig rétt á veiðiheimildum og forgangi til aflans eða samið um það með einum eða öðrum hætti á sínum forsendum, en það sem lýtur að fiskmörkuðunum sjálfum er að það er algerlega óviðunandi að aðeins hluti af fiski sem veiddur er þurfi að koma á markað en hluti geti farið úr landi. Margar fiskvinnslur vítt og breitt um landið sem ekki eiga aðgang að fiski með öðrum hætti en að kaupa hann á mörkuðum eru þar með afar illa settar í öryggi og samkeppni um þann fisk sem við veiðum. Herra forseti. Ég vil draga þetta fram hér, leggja áherslu á að það er afar óeðlilegt að fiskur sé fluttur út óunninn í gámum á fiskmarkaði erlendis án þess að innlendir aðilar hafi átt tök á því að koma þar að og bjóða í til vinnslu innan lands.

Herra forseti. Það var að sönnu rétt sem hv. þm. Jón Bjarnason rakti hér um óréttlæti þess að útgerðaraðilar gætu sjálfir ákveðið að flytja út hluta af þeim afla sem þeir veiða á Íslandsmiðum án þess að gefa íslenskri fiskvinnslu kost á að bjóða í hann og taka til vinnslu bjóði þær betur. Hv. þm. orðaði það þannig í umfjöllun sinni, þegar hann talaði um þann afla sem fer á fiskmarkaði, eða ég skildi hann svo að hann væri fyrst og fremst að tala um afla sem ekki færi til eigin vinnslu. Það mundi þá þýða að hann væri hlynntur því að aðilar hefðu áfram val um hvort þeir lönduðu fiski í eigin vinnslu eða settu hann á fiskmarkaði. Ég spyr hv. þm. hvort hann telji að löndunarskylda, sem einungis á við gagnvart þeim fiski sem fluttur er til útlanda, mundi geta gengið upp ef menn hefðu öðru leyti frjálsan ráðstöfunarrétt á þeim afla sem þeirra skip koma með að landi. Mér finnst þetta mjög mikilvægt atriði vegna þess að við erum alltaf að horfa til þess að þeir sem eins er ástatt um hafi sömu skyldur. Í öðru lagi vil ég fá aðeins nánari útskýringu og vita hvort ég heyrði rétt, að þingmaðurinn hafi mælt því bót að landvinnslan gæti átt rétt á veiðiheimildum, þ.e. að það væri hægt að úthluta veiðiheimildum til fiskvinnslunnar sjálfrar en ekki bara á skip. Hér er um stórt álitaefni að ræða sem mundi kannski raska öllum samningum sjómanna og breyta því kerfi sem þeir hafa unnið eftir. Það er líka mjög mikilvægt að skoðun þingmannsins komi þá klárt og kvitt fram hvað þetta atriði varðar.

Herra forseti. Ég vildi sérstaklega gera athugasemdir við útflutning á gámafiski og ekki að blanda því endilega inn í aðra ráðstöfun. Það er í sjálfu sér sérmál og að mínu viti afar alvarlegt mál, að útgerðin geti flutt út óunninn fisk í gámum. Fiskurinn er þá í sjálfu sér ekki seldur sem sérstök ferskvara sem á að fara á ferskmarkað, sem er allt annað mál, heldur er hann að fara til vinnslu án þess að aðilar hér innan lands hafi haft aðgang að honum. Ég vildi draga þetta skýrt fram. Varðandi beinan aðskilnað á því hvort aðilar megi vinna eigin fisk finnst mér upp geti komið álitamál, allt frá smáum málum, t.d. þar sem grásleppubóndi veiðir grásleppu, saltar hrogn og selur, upp í önnur stærri mál. Ég tel þó að einnig þurfi að setja aðlögunarreglur fyrir þá sem stunda bæði fiskvinnslu og fiskveiðar og vinna sjálfir aflann, um að hluti af aflanum skuli fara á markað frekar en er eða að þeir séu skyldugir til að setja allan aflann á markað. Ég vildi hins vegar draga sérstaklega fram þetta með gámafiskinn sem ég tel að sé afar óréttmætt gagnvart íslenskri fiskvinnslu, að eiga ekki aðgang að honum. Að öðrum atriðum sem hv. þm. minntist á skal ég reyna að koma á eftir.

Herra forseti. Ég skil hv. þm. þannig að ef um væri að ræða aðlögun þá væri hann til viðræðu um að sömu reglur giltu fyrir alla þá sem fá veiðiheimildir í íslenskri fiskveiðilögsögu, þ.e. að þeir hefðu ekki sjálfir ráðstöfunarrétt yfir þeim afla sem að landi kemur, hvorki til að setja í gáma né heldur hugsanlega setja í óhagkvæmari vinnslu en hægt væri að setja hann í ef hann færi um markað og menn kepptu þar um hann á þeim forsendum að þeir gætu gert úr honum enn þá verðmætari varning. Þetta með grásleppubóndann er auðvitað dálítið sérstakt dæmi en við sem höfum talað fyrir því að allur afli fari um fiskmarkaði höfum ekki eingöngu gert það til þess að jafna aðstöðu fiskvinnslu í landinu og til að gefa þeim hæfustu kost á því að ná sér í aflann heldur höfum við ekki síður hugað þar að samningum sjómanna og að skapaður yrði friður á milli sjómanna og útvegsmanna. Þá þurfum við auðvitað ekki að hafa stórar áhyggjur af þeim sem ekki gera slíka samninga, t.d. grásleppubóndanum sem væntanlega þarf eingöngu að komast til ráðs við sjálfan sig og fjölskyldu sína um hvernig hann hagar sínum málum, enda grásleppan undir annarri löggjöf en lögunum um stjórn fiskveiða. Það er alveg sérmál en það getum við rætt síðar, ég og hv. þm. Ég var að velta upp þessu með landvinnsluna og hvort það væri skoðun þingmannsins að við ættum að flækja kerfi okkar enn frekar og leyfa landvinnslunni að eiga kvóta. Það hefur auðvitað lengi verið viðurkennt að það eru jú skipin sem sækja aflann. Á þeirri forsendu hafa þau fengið veiðiréttinn. Menn hafa séð það fyrir sér að ef veiðirétturinn yrði settur yfir á fiskvinnsluna þá þyrfti hún að bjóða veiðina út og þá erum við komin, eins og ég sagði áðan, í algjörlega nýjan fasa með samskipti sjómanna og útvegsmanna, eða sjómanna og fiskvinnslueigenda. Það væri því áhugavert að fá fram skoðun þingmannsins á þessu atriði, hvort hann telur að það yrði til bóta að við færum með þeim hætti í málin.

Herra forseti. Ég tel að sveitarfélög og þess vegna líka fiskvinnslufyrirtæki ættu að geta eignast veiðiheimildir eða aðgang að fiskinum sem slíkum. Ég er því afdráttarlaust þeirrar skoðunar. Hins vegar er ég ekki afdráttarlaust þeirrar skoðunar að allur fiskur eigi skilyrðislaust að fara á markað. Ég þekki til ýmissa fjölskyldufyrirtækja, minni útgerða, sem stunda veiðar og vinna síðan aflann í landi. Ég get ekki séð sérstakan tilgang í að slíkur fiskur yrði að fara á markað og fjölskyldufyrirtæki eða minni útgerðir yrðu síðan að kaupa aflann á markaði. Ég tel að algildar reglur varðandi það sé mjög erfitt að setja. Hitt er alveg hárrétt hjá hv. þm. að kjör sjómanna eiga að vera jöfn og örugg og ekki háð því hvernig fiskinum er landað. Þau eiga fyrst og fremst að vera háð gæðum og magni þess fisks sem komið er með að landi.

Herra forseti. Hér ræðum við þáltill. um könnun á áhrifum fiskmarkaða sem ég tel hið besta mál að lagt skuli fram enda ekki vanþörf á að kortleggja þessi mál og ræða þau. Eitt vil ég þó taka fram í upphafi þessa máls svo það valdi ekki misskilningi. Iðulega er sagt og það stendur m.a. hér í grg. efst á bls. 2: ,,Krafan um allan fisk á markað er meginkrafa allra samtaka sjómanna í dag.`` Ég er viss um að sjómenn hefðu ekkert á móti því að fiskurinn færi á markað og væri seldur þar. Hins vegar er ekki rétt að segja þetta svona vegna þess að meginkrafa sjómanna er að verðmyndun fisks sé tengd við markað þannig að þær forsendur sem hin eðlilega verðmyndun sem markaðurinn gefur komi beint inn í þau fiskviðskipti sem ekki eru gerð á markaði. Krafan hefur verið um að fiskurinn skuli verðmetin með hliðsjón af markaðsverðinu. Þannig er kannski ekki hægt að segja þetta nákvæmlega svona, að krafan sé að allur fiskur skuli fara á markað. Þó er ég alveg viss um að sjómenn mundu ekki hafna því ef upp á það væri boðið. Hins vegar er fjarri því að upp á það hafi verið boðið á undanförnum árum. Um það hafa hinar miklu deilur milli sjómanna og útgerðarmanna og sjómanna og fiskvinnslunnar í raun og veru staðið lengi, að verðmyndunin hefur verið öll á skakk og skjön. Þeir eru kallaðir kvótabraskarar sem leigja til sín fisk á 95 kr., sem er hér um bil verðið á þorskinum í dag, og draga það frá sölu á markaði, þó að það gefi sjómönnum stundum upp undir 200 kr. á markaðnum að selja fiskinn þar, þ.e. sem uppgjörsverð, sé þetta dregið frá eins og stundum er gert þá er hlutaskiptaverðið rúmlega 100 kr., þ.e. sem sjómenn fá skipt úr. Þetta höfum við kallað kvótabrask. Þetta er ólöglegt en þetta er nú samt sem áður gert. Því er síðan haldið fram að þeir séu ekki kvótabraskarar sem fari í gegnum svokallaða Verðlagsstofu skiptaverðs eða í úrskurðarnefnd og fá þar verð, þó að verðið sé þar 80 eða 90 kr. fyrir sama þorsk. Þeir teljast ekki kvótabraskarar. Í þessu sambandi má nefna virðuleg fyrirtæki, stærstu fyrirtæki hér á landi eins og t.d. í Reykjavík, Granda, sem borgar sennilega innan við 100 kr. fyrir þorsk að jafnaði, fyrirtæki á Vestfjörðum sem borga 82--85 kr. fyrir þorsk, Útgerðarfélag Akureyringa sem borgar sennilega innan við 100 kr. fyrir þorsk og þannig mætti lengi telja. Niðurstaðan er sem sagt að í gegnum hið þvingaða fiskverð er seldur fiskur á innan við 100 kr. og það kallast löglegt. Það telst löglegt þó að viðskiptaumhverfið og hinn frjálsi markaður fiskverðsmyndunar gefi fyrir sams konar fisk 130--200 kr. fyrir kílóið, jafnvel meira fyrir stærsta fiskinn. Þannig er málum komið í dag og m.a. um þetta hafa kjaradeilur sjómanna snúist á undanförnum árum, þeir hafa viljað fá verðmyndun sem taki mið af markaðsverðinu. Ég ítreka enn að þeir hefðu vafalaust ekkert á móti því að fiskurinn fari um markað og sé seldur þar en krafan hefur verið sú að verðmyndunin taki mið af markaðnum eða markaðsverði. Það er eðlilegt að sú krafa sé sett fram. Hún þjónar ekki bara hagsmunum sjómanna. Ég lít svo á að ef fiskur væri hér almennt seldur á fiskmarkaði þá mundum við gera íslenskri þjóð mikið gagn. Við mundum örugglega auka verðmæti aflans, ekki bara úr sjó heldur líka frá vinnslu. Það verð sem nú er á fiskmarkaðnum, sem er kannski oft í hærri kantinum vegna þess hve magnið er lítið, væri þá kannski e.t.v. ekki jafnhátt og vegna þess að það vantar yfirleitt fisk á fiskmarkaðina. Einnig má spyrja hvort það sé eðlilegt að menn geti notað kvótaréttinn, þ.e. aflaúthlutunina, í beinum viðskiptum með fisk eins og gert er. Ég svara því fyrir mig að mér finnst það gjörsamlega óásættanlegt að stjórnkerfi fiskveiða sé þannig úr garði gert að þeir sem hafi veiðiréttinn, fá úthlutun, geti notað sér þær heimildir til þess að halda niðri verðmyndun til sjómanna og stýra viðskiptum. Þess vegna er sjálfsagt, sem stjórnarandstaðan hér á þingi hefur sett fram hugmyndir um, að kvótakerfið breytist, að kvótinn verði innkallaður og fari til útgerðarmanna eftir öðrum leiðum en þeirri sjálfvirku aflaúthlutun og aflakvótaúthlutun, þ.e. hlutdeildarkerfinu, eins og er í dag. Auðvitað má segja að áherslur séu mismunandi eftir flokkum en að meginstefnan sé samt sú hjá stjórnarandstöðunni allri að núverandi kvótaúthlutunarkerfi sé óeðlilegt og leiði af sér margt óeðlilegt, m.a. óeðlilega verðmyndun á fiski. Að öðru leyti vil ég sérstaklega mæla með þessari tillögu. Ég tel að hún sé til mikilla bóta og vona að hún verði vel unnin og leiði í ljós það sem nægar upplýsingar eru til um, m.a. í skýrslu Samtaka fiskvinnslustöðva án útgerða, í skýrslu sem unnin var um Kvótaþing, Verðlagsstofu skiptaverðs o.fl. Það er mikið til af upplýsingum og það kerfi sem við búum við í dag á ekki að fá að halda áfram óbreytt.

Virðulegi forseti. Aðeins örstutt um þessa till. til þál. um könnun á áhrifum fiskmarkaða. Ég tel að hér sé um hið ágætasta mál að ræða og kem í ræðustól til þess að lýsa yfir stuðningi við að þessar upplýsingar séu dregnar saman. Eins og kom fram hjá hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni er náttúrlega mikið af þessum upplýsingum liggjandi hér og þar í kerfinu þannig að e.t.v. þyrfti þetta ekki að taka langan tíma eða vera óyfirstíganleg vinna. Það er sem sagt erindi mitt hingað upp að lýsa yfir ánægju minni með að slík tillaga skuli lögð fram. Skýrsla sem á grunni hennar verður til hlýtur að hjálpa okkur að taka ákvarðanir um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu og ná fram þeim heildaráhrifum sem við stefnum að, hvort heldur varðandi brottkast, verðmyndun á sjávarafla eða hvað sem það nú er. Tillagan er í 15 liðum varðandi úttekt og þetta tel ég hið besta mál en vil á sama tíma vekja athygli á því að í þinginu er nýkomin fram tillaga sem hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson ásamt fleirum leggur fram, þ.e. till. til þál. um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri útgerðar og vinnslu. Í sjálfu sér tengjast þessi mál heilmikið þannig að þegar málið fer til nefndar mætti eflaust finna flöt á því að tengja þessar tillögur að einhverju leyti saman. Síðan vil ég benda á að auðvitað er þetta stórt og mikið mál, allar hreyfingar í þessu. Hér í ræðustól í dag hefur nú komið fram misskilningur varðandi eignarhald á kvótanum. Auðvitað verðum við að skoða þetta allt ofan í kjölinn og gera okkur grein fyrir því að stórir sem smáir útgerðaraðilar hafa auðvitað keypt sér kvóta og lagt fram mikla peninga eða mikla fjármuni til þess. Það eru því ekki allir á sama báti. Ég vil bara halda því til haga hér í umræðunni. Sumir hafa notað til þessa gríðarlega fjármuni sem eru með þegar gerð er upp skuldastaða útgerðarinnar svo eitthvað sé nefnt. Virðulegi forseti. Það var aðeins þetta og ég vil lýsa ánægju minni með fram komna tillögu og vonast til þess að hún leiði til góðrar skýrslu sem verði grundvöllur áframhaldandi vinnu um farsæla ákvarðanatöku við breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu og framtíðarsýn varðandi vinnslu aflans.

Herra forseti. Þessi ályktun um könnun á áhrif fiskmarkaða er út af fyrir sig góðra gjalda verð. Allar tilraunir til þess að styrkja fiskmarkaði eru í mínum huga góðar því að fiskmarkaðirnir hafa einmitt sýnt það og þróunin á fiskmörkuðum hefur sýnt það að starfsemi þeirra er mjög til bóta. Það er ekki aðeins að við sjáum sannara verð fyrir fiskinn en áður heldur hefur meðferð aflans einnig batnað vegna þess að umhverfið er svo opið að meðferðin batnar bara einfaldlega með því. Markaðirnir hafa þó þróast þannig núna sérstaklega síðustu árin að það hefur þrengt dálítið að þeim og sá afli sem hefur farið í gegnum þá hefur, ef eitthvað er, minnkað. Ég tel það mjög slæma þróun og hef sjálfur verið talsmaður þess að reyna að opna fyrir miklu meiri löndun inn á markaði þannig að verðmyndunin verði opnari. Ég hef rætt það við hæstv. sjútvrh. að mér fyndist að það ætti að gera könnun á þessu máli og ég veit að hann hefur verið að hugleiða það. Margar aðrar ástæður má telja upp sem renna stoðum undir gildi fiskmarkaða. Ég held m.a. að þeir styrki mjög aflamarkskerfið, kvótakerfið sem nú er, vegna þess að þarna opnast möguleiki fyrir fiskvinnslu í landi sem er án kvóta til að ná sér í hráefni, sem ekki væri annars til staðar. Þetta var nú einu sinni þannig áður en fiskmarkaðirnir komu til sögu að menn urðu að semja við ákveðna fiskvinnslu fyrir fram eða þá að langmestur hluti aflans var í eigu fiskverkenda, þ.e. báta í þeirra eigu. Með kvótakerfinu komu fiskmarkaðir og um leið opnuðust þessir möguleikar þannig að sértækar vinnslur með kannski litlu magni hafa náð að þróast sem ekki var hægt áður. Það virðist heldur ekki vera vandamál með flutning á milli svæða þó svo að það kosti að sjálfsögðu heilmikla peninga. En við, eins og komið hefur fram, höfum horft upp á að afli sem landað er í Bolungarvík er fluttur suður á Suðurnes og heimamenn virðast ekki hafa getað barist um þann afla og náð að vinna hann sjálfir.

Og síðan norður á Dalvík.

Síðan hefur sá sami afli hugsanlega farið eitthvað annað, já, hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson. Þetta er sérstök þróun. En auðvitað ættu þeir sem næst eru fiskmörkuðunum að njóta nálægðarinnar. Og ef þeir njóta ekki nálægðarinnar þá er eitthvað sérstakt að í þeirra eigin garði. Þá hefur ekki tekist að aðlagast að mörkuðunum erlendis sem er náttúrlega aðalatriðið. Við höfum séð það sem fylgjumst aðeins með þessum mörkuðum að verið er að bjóða í fiskinn nánast í beinu símasambandi við erlendu kaupendurna sem kaupa fiskinn inn á stórmarkaði eða til annarra nota. Þessi tenging er ótrúlega mikil og hefur reyndar orðið til þess að verðið hefur orðið mjög hátt en oft sveiflukennt. Ég held að ég fari ekki mjög langt frá því að nú sé þorskverðið komið yfir 200 kr. kílóið á mörkuðum á sæmilega stórum fiski. En auðvitað hreyfist þetta. Herra forseti. Ég held því að allt sem getur orðið til þess að styrkja fiskmarkaði í sessi sé góðra gjalda vert og ég mun styðja málið vegna þess að ég held að það bæti einfaldlega þjóðarhag, það bæti aflameðferðina, eins og ég sagði áðan, og ég held að það styrki líka byggðina. Þetta er líka byggðaþróunarmál og því að flestu leyti mjög þarft. Spurningin er alltaf sú hvað á að ganga langt. Mér hefur fundist að það mætti ganga mjög langt í því að fiskur færi á markað. Þegar hætt var að setja álag á útfluttan óunninn afla í gámum þannig að álagið datt alveg niður þá minnkaði strax afli á fiskmörkuðum. Eflaust verður að beita einhverjum aðferðum til þess að auka aflann á mörkuðunum. Hvaða ráð eru til þess? Mér hefur fundist að það ætti að skoða í nefnd hvernig menn sæju fyrir sér einhverjar aðferðir sem allir gætu verið sæmilega sáttir við sem gætu aukið það magn sem fer um fiskmarkaði.

Herra forseti. Hv. þm. Kristjáns Pálssonar sagði að fiskvinnslan í Bolungarvík hefði ekki náð að aðlaga sig með því að kaupa fisk sem þar kemur að landi. Ég held að fiskvinnslan fyrir vestan hafi nú smátt og smátt verið að aðlagast mörkuðunum og muni gera það í vaxandi mæli ef menn fá að vita og geta treyst því að þeir hafi aðgang að fiski á mörkuðum. Mér finnst þessi fullyrðing dálítið frasakennd. Þetta er svona svipuð fullyrðing og þegar því var haldið fram að Vestfirðingar hefðu ekki náð að vinna með kvótakerfinu. Ég hef svarað því þannig að Vestfirðingar náðu ágætlega að vinna með kvótakerfinu. Þeir náðu hins vegar ekki að spila á það. Þeir spiluðu með því en gleymdu að spila á það. Ég veit ekki hvort við eigum að fara nokkuð út í þá umræðu hér. En það er alveg ljóst að mörgum tókst að spila hressilega á kvótakerfið þegar þeir voru að kaupa útgerðir og aflaheimildir og keyptu tapið með og síðan borguðu skattborgararnir aflaheimildirnar í gegnum afskriftir. Ég held að munurinn hafi kannski legið í því í viðskiptum margra útgerðarfyrirtækja á Vestfjörðum að menn keyptu kvótann en ekki tapið. Og vegna þeirrar fullyrðingar að Vestfirðingar nái ekki að tileinka sér þessa þætti þá vil ég t.d. benda á frystihús eins og í Súgandafirði og hraðfrystihúsið í Hnífsdal, sem ég veit að hv. þm. þekkir vel. Þar hafa menn mikið farið yfir í flugið og að flytja fisk út ferskan.

Herra forseti. Ég fagna því að Vestfirðingar eru í vaxandi mæli að nýta sér þá möguleika sem markaðirnir bjóða upp á og hafa þá verið að auka vinnslu sína á ferskum fiski sem er fluttur út beint í flugi. En það er náttúrlega samt svo, og hv. þm. er þá um leið að viðurkenna að þetta hafi ekki verið svo, að þetta er að þróast núna þannig að mín fullyrðing er út af fyrir sig ekkert röng. Ég þekki ágætlega mörg fyrirtæki á Vestfjörðum, t.d. Hraðfrystihúsið Gunnvör --- það á reyndar fiskvinnsluna í Súðavík, Frosta sem er hluti af fyrirtækinu --- sem er eitt af örfáum fyrirtækjum í dag í sjávarútvegi sem er að skila nokkuð þokkalegum árangri í rekstri síðasta árs. Það er virkilega ánægjulegt að Hraðfrystihúsið Gunnvör skuli hafa náð þessum árangri meðan önnur fyrirtæki sem hafa verið að sýna afkomutölur á undanförnum mánuðum eða vikum hafa því miður sýnt mjög slæma útkomu sum hver. Ég fagna því eins og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson þegar vel tekst til á Vestfjörðum. Ég skal vera fyrstur manna til þess að fagna því. Hvað varðar markaðina þá er náttúrlega ljóst að einhver trygging þarf að vera. Menn þurfa að geta haft það sæmilega tryggt að einhver fiskur sé á markaði þegar þeir ætla að vinna. En það er samt sem áður aldrei alveg hægt að tryggja neitt í þeim efnum. Auðvitað ræður framboð og eftirspurn og að vera fyrstur, en það er líka hægt að bjóða í fiskinn úti á sjó um leið og verið er að veiða hann. Það er allt svo galopið í dag. Þegar við hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson vorum á sjó saman hér áður fyrr, á Páli Pálssyni, þá tíðkaðist ekki svona frjálsræði í verðlagningu afla.

Herra forseti. Ég held að það sé við hæfi af því ég er 1. flm. þessa máls að ég taki þessa umræðu aðeins saman í lokin. Hún hefur að mörgu leyti verið mjög góð og það er á mönnum að heyra að þeim finnist tímabært og það kannski fyrir löngu að þetta starfsumhverfi sjávarútvegsins sem lýtur að því hvernig menn selja aflann, hverjir hafi aðgang að því að kaupa hann og þar af leiðandi starfsumhverfi fiskvinnslunnar í landinu, sé skoðað, að menn beri saman þá þætti sem þarna eru taldir upp. Og vegna orða hv. þm. Guðjóns Arnar Kristjánssonar um það sem stendur efst á bls. 2 þá er inngangurinn að þeirri upptalningu sá að ég hef tekið saman þau ummæli sem hafa fallið eða þær staðhæfingar sem hafa verið settar fram í umræðunni um fiskmarkaði hér í þinginu, í þessum tveimur umræðum sem ég hef stofnað til. Ég tók saman þær staðhæfingar sem menn settu fram og listaði þær mjög samviskulega inn í greinargerðina. Og þetta var ein af þeim og ein af þeim sem talin var mæla með fiskmörkuðum og það fannst mér líka á hv. þm. að hann hefði mikinn skilning á. Á sínum tíma var þetta meginkrafan. Ég geri mér ljóst að áherslur sjómanna í kjarasamningum þeirra taka að sjálfsögðu mið af því sem þeir eru að reyna að ná fram hverju sinni. Þær eru aðeins aðrar í dag. En í framsögu minni ræddi ég fyrst og fremst um verðmyndunarmálin af því ég veit að þannig vilja menn tala um þessi mál nú. Það er alveg ljóst að þegar við erum að tala um fiskmarkaði þá eigum við ekki við fiskveiðistjórnarkerfið. Fiskveiðistjórnarkerfið er alveg sjálfstætt mál. Síðan er það líka sjálfstætt mál sem menn þurfa að taka afstöðu til hvaða úthlutunaraðferðir við viljum hafa þegar úthlutað er veiðiheimildum. Og þá erum við komin að efni þess máls sem hér er til umfjöllunar, þ.e. hvernig viljum við síðan að háttað sé samskiptum þeirra sem veiða og þeirra sem verka þann afla sem að landi kemur. Ég gat þess í lok framsöguræðu minnar áðan að fróðlegt væri að líta til þess hvernig menn ætla sér að hafa raforkumálin. Við þingmenn eigum von á því á hv. Alþingi á næstu dögum að hér komi inn frv. til nýrra raforkulaga. Það sem við vitum um efni þess frv., og þar með um það hvernig menn sjá fyrir sér nýtingu þeirrar sameiginlegu auðlindar sem er orkan, er að þar vilja menn skilja á milli þáttanna, a.m.k fjárhagslega ef ekki algerlega, þannig að það sé alveg ljóst að samkeppni ríki í viðskiptum og að það sé alveg ljóst að viðskipti þeirra sem framleiða orku og þeirra sem dreifa henni séu uppi á borðinu og að menn geti treyst því að allar samkeppnisforsendur séu í lagi. Þarna ætla menn sem sé að fara leið sem ekki hefur verið talin fær að því er virðist í máli allt of margra þegar um er að ræða sjávarauðlindina. Þar hafa menn viljað halda línunni óskertri frá því að veiðiréttinum er úthlutað og þar til að varan er nánast komin á markað, að sömu aðilar megi þar véla um án nokkurrar samkeppni nánast allan ferilinn. Auðvitað hefur þetta verið gagnrýnt, herra forseti, vegna þess að þarna erum við að skapa mismunun sem er óþolandi. Í þessari umræðu hafa menn auðvitað tiltekið þá fiskvinnslu sem annars vegar er hluti af fyrirtæki sem líka rekur útgerð, þar sem menn versla á milli vasa, eins og það var orðað hér, og hins vegar fiskvinnslu þar sem menn hafa ekki gripið til þess að fara líka í það að vera með útgerð heldur hafa sérhæft sig á því sviði sem þeir eru hugsanlega bestir á og verða síðan að kaupa allan sinn afla á markaði. Auðvitað er þarna um gjörólíkar aðstæður aðila að ræða sem vinna þó í sömu atvinnugrein, þ.e. að verka fisk fyrir kröfuharða markaði erlendis. Herra forseti. Af því að hér var líka vikið að fjarskiptunum áðan og hv. þm. Jóhann Ársælsson fór aðeins yfir það hversu ströng samkeppnisyfirvöld hafa verið, þ.e. að í þeim efnum væri skilið á milli þátta, þá getum við líka horft til þess þegar við veltum fyrir okkur starfsumhverfi og skipulagi í sjávarútvegi. Vegna þess að ég er að fitja hér upp á því hvað talið er ákjósanlegt af þeim stjórnvöldum sem nú ráða þegar um er að ræða raforkuvinnslu, raforkuflutning og -sölu, þá er einmitt fróðlegt að velta fyrir sér og skoða hvernig þessir hlutir eru orðaðir í skýrslunni um framtíðarskipulag orkuflutnings á Íslandi. Það er skýrsla sem iðn.- og viðskrn. gaf út í febrúar á sl. ári. Hún er sem sagt ársgömul. Þar segja menn að skipulagi raforkumála hafi verið umbylt í flestum nágrannalanda okkar með það í huga að auka samkeppni og búa þessum mikilvæga þjóðfélagsþætti eðlileg viðskipta- og starfsskilyrði. Þetta er nákvæmlega það sem við viljum gera í sjávarútveginum, herra forseti. Til þess að þetta megi gerast vilja þeir sem skrifa þessa skýrslu tryggja jafnræði milli fyrirtækja sem stunda vinnslu, flutning, dreifingu eða sölu raforku og að þau þurfi að búa við sömu starfsskilyrði óháð eignarhaldi. Þetta er líka, herra forseti, það sem við viljum gjarnan sjá í íslenskum sjávarútvegi. Hér segir að forsenda samkeppni í raforkumálum sé aðskilnaður vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu. Enn á ný tek ég undir. Við viljum gjarnan sjá þessa þróun þegar íslenskur sjávarútvegur er annars vegar vegna þess að það er ekki bara í orkunni sem má ætla að fyrirkomulag sem býður upp á þá þætti sem hér er talað um geti skapað sem mestan þjóðhagslegan arð og þar með sem mestan arð fyrir fólkið í landinu. Þetta er líka svona að sjálfsögðu þegar kemur að sjávarútvegi. Það er líka athyglisvert, herra forseti, að nefndin segir hér að tveir möguleikar séu gefnir samkvæmt þeirri tilskipun frá Evrópusambandinu sem unnið hefur verið eftir hvað varðar leyfisveitingar til raforkuvinnslu, annars vegar útboðsleiðin og hins vegar leyfisveiting samkvæmt fyrir fram ákveðnum og skýrum skilyrðum. Þetta er nú svona eins og teiknað upp úr skýrslu auðlindanefndar hvað varðar þessi mál. En menn leggja áherslu á gegnsæi og hlutlægni. Menn leggja áherslu á samkeppni, á það að þeir standi jafnir, búi við sömu aðstæður, þ.e. þeir sem eru að vinna á sömu mörkuðum og að sömu málum. Og um það hygg ég að þeir sem styðja þá tillögu sem hér er til umfjöllunar geti allir verið sammála. Auðvitað hljótum við að gera kröfu til þess að það verði ákveðinn virðisauki í fiskvinnslu, að fiskvinnslan skapi meiri verðmæti en menn fá út úr því að flytja fiskinn algjörlega óunninn á erlenda markaði. Ef svo er ekki þá er íslensk fiskvinnsla auðvitað í mikilli hættu og hún hefur verið það að mörgu leyti. Fiskvinnsla sem ekki getur borgað nema það lága verð sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson rakti áðan hlýtur að vera í mikilli hættu gagnvart útflutningi á óunnu hráefni. Þess vegna er svo mikilvægt að íslensk fiskvinnsla hafi aðgang að hráefni, hafi aðgengi til þess að þróa sig áfram með þeim hætti sem hér hefur áður verið lýst, eins og gerst hefur í þeim fyrirtækjum sem vinna í þessari nánu snertingu við markaðinn, eru jafnvel að kaupa hráefni eins og hv. þm. Kristján Pálsson rakti hér áðan, nánast í beinu samhengi við þá markaði sem þau vinna fyrir. Þannig hafa fyrirtækin verið að fá til muna hærra verð en áður hafði þekkst fyrir unnar afurðir í íslenskri fiskvinnslu. Og auðvitað viljum við stefna að þessu. Herra forseti. Því hefur verið haldið fram að fiskmarkaðir séu byggðamál vegna þess að þó svo að skip sé selt úr byggðarlagi og þar með fari kvóti í burtu þá séu ekki öll sund lokuð fyrir þeirri fiskvinnslu sem á áfram aðgang að fiskmörkuðum. Þess vegna er mjög mikilvægt að menn skoði þá þætti sem hér eru raktir og lúta að möguleikum fiskvinnslunnar, að aðgengi hennar að hráefni, lúta að möguleikum á nýliðun í fiskvinnslu. Það er ekki bara spurning um að fleiri geti komist að til þess að róa, til þess að gera út. Það skiptir líka máli að menn með ferskar hugmyndir, með nýjar hugmyndir, með viðskiptahugmyndir sem gefa vonir um góðan arð, geti komist að til þess að reyna, til þess að sýna fram á, til þess að skapa samkeppni, til þess að treysta íslenska fiskvinnslu í þeirri samkeppni sem hún á sannarlega í við erlenda fiskmarkaði og þá við fiskvinnslu annars staðar. Einnig er nauðsynlegt, herra forseti, að skoða vandlega hvaða áhrif fiskmarkaðir hafa haft í stöðugleika í fiskvinnslu og á byggðaþróun. Það vakti athygli mína og ugglaust fleiri þegar Útvegurinn, sem er rit LÍÚ, kom út nú síðast þá sáu þeir ástæðu til þess að leggja blaðið nánast allt undir upphrópanir og reifun þess efnis að ef afli færi allur um fiskmarkað yrði það rothögg á fiskvinnsluna í landinu. Mér þótti þetta afar athyglisvert vegna þess að þetta veitir í rauninni innsýn inn í þá þekkingu á íslenskum sjávarútvegi og ég tala nú ekki um fiskvinnslu sem greinilega er til staðar á ritstjórn þessa blaðs og hún er býsna fátækleg, eiginlega sorglega fátækleg vegna þess að hér í dag hafa menn verið að nefna fyrirtæki og möguleika þar sem menn hafa engan afla nema þann sem þeir kaupa á fiskmörkuðum. Það er býsna stór hópur íslensks fiskvinnslufólks sem vinnur í fyrirtækjum sem þurfa alfarið að reiða sig á afla sem keyptur er á fiskmörkuðum. Eins og hér hefur komið fram í máli mínu og annarra þá hafa þessi fyrirtæki verið að vinna afskaplega dýrmætt brauðryðjendastarf. Þau hafa togað aðra fiskvinnslu í landinu áfram til þeirrar nýbreytni sem ein getur bjargað íslenskri fiskvinnslu frá því beinlínis að deyja út, af því hún hefði þá ekki ella orðið samkeppnisfær. Að leyfa sér að afgreiða allt þetta starf út af borðinu eins og gert er í þessu blaði er með eindæmum og sýnir hversu mikla einsýni menn eru tilbúnir til að viðhafa á þeim bæ ef það mætti verða til að koma höggi á þá kröfu sjómanna að verðmyndun á afla verði öðruvísi en verið hefur fram til þessa og menn hafa vísað í annaðhvort fiskmarkaði eða viðmið í fiskmarkaðsverð. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég tel að það sem skiptir máli í þessari umræðu hafi flest komið fram. Ég vænti þess að tillagan njóti í nefnd þess víðtæka stuðnings sem hún hefur fengið í þingsalnum þannig að við fáum þessa könnun gerða og að niðurstaða hennar verði til þess að hjálpa þeim sem þurfa að taka ákvörðun um starfsumhverfi sjávarútvegsins í þeim vandasömu ákvörðunum sínum.

Herra forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar ásamt Kristni H. Gunnarssyni, Ólafi Erni Haraldssyni og Ísólfi Gylfa Pálmasyni. Tillagan fjallar um umboðsmann neytenda og hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að stofnað verði embætti umboðsmanns neytenda. Embættinu verði ætlað að gæta hagsmuna neytenda, svo sem að farið sé eftir gildandi leikreglum, tekið sé tillit til sjónarmiða neytenda, settar verði almennar viðmiðunarreglur í viðskiptum, jafnaður ágreiningur milli neytenda og hagsmunaaðila og þannig um búið að umboðsmaðurinn geti farið með mál neytenda fyrir dómstóla.`` Greinargerðin hljóðar svo: ,,Á síðustu árum hafa verið samþykkt margvísleg lög á Alþingi sem bætt hafa stöðu neytenda. Ástæða þess er m.a. sú að neytendur standa höllum fæti við að ná fram rétti sínum gagnvart fyrirtækjum. Fyrirtækin hafa yfir að ráða sérþekkingu og meira fé en almennur neytandi. Samfélagið verður sífellt flóknara og því erfiðara fyrir neytendur að átta sig á rétti sínum og réttarúrræðum. Umkvörtunarefni neytenda eru fjölmörg en oft smá. Ef fyrirtækin eru ekki tilbúin til að leysa úr ágreiningsmálunum tekur því sjaldnast fyrir neytendur að leita lausna með aðstoð dómstóla þar sem lögfræðikostnaður nemur oftast margfalt hærri fjárhæð en upphaflegt umkvörtunarefni snerist um. Sem dæmi má nefna að algengt er að kvartað sé í kjölfar kaupa á fötum eða hreinsunar á fatnaði. Að vísu eru til fjölmargar kvörtunar- og úrlausnarnefndir sem úrskurða í neytendamálum en úrskurðir þeirra eru sjaldnast bindandi fyrir fyrirtækin. Þá vantar mikið upp á að neytendur þekki þessar úrlausnarleiðir auk þess sem þær vantar enn á ýmsum sviðum, t.d. varðandi ágreiningsefni um þjónustu tannlækna. Hér á landi er ekki hægt að leita til óháðs aðila og láta meta hvort dýrar aðgerðir séu nauðsynlegar eða hvort rétt hafi verið að verki staðið. Þennan möguleika hafa hins vegar bæði Bretar og Ítalir. Allir landsmenn eru neytendur og flestir þeirra vilja gjarnan eiga aðgang að úrlausnarleiðum fyrir neytendur þegar réttur þeirra er brotinn. Mikilvægt er að halda uppi eðlilegu aðhaldi og eftirliti jafnframt því sem neytendur hafi góða yfirsýn yfir markaðinn. Hlutverk umboðsmanns neytenda er að tryggja að eðlilegar og sanngjarnar leikreglur ríki á markaðinum. Hann gætir hagsmuna neytenda, sér til þess að farið sé eftir gildandi leikreglum og að tillit sé tekið til sjónarmiða neytenda, setur almennar viðmiðunarreglur í viðskiptum og gegnir hlutverki sáttasemjara í ágreiningsmálum milli neytenda og hagsmunaaðila. Umboðsmaður getur farið með mál fyrir dómstóla til varnar hagsmunum neytenda að eigin frumkvæði og/eða fylgt málum eftir. Umboðsmaður sinnir kvörtunum frá neytendum sem kaupa vöru (eða þiggja) og/eða þjónustu bæði frá einkaaðilum og opinberum aðilum. Alls staðar annars staðar á Norðurlöndum er starfandi umboðsmaður neytenda auk neytendastofnana á vegum hins opinbera og frjálsra neytendasamtaka. Þá hafa Neytendasamtökin lengi óskað eftir því að stofnað verði sérstakt embætti umboðsmanns neytenda hér á landi. Eitt af þeim verkefnum sem umboðsmaður neytenda í Svíþjóð hefur unnið að er bættur aðgangur neytenda að tækninýjungum, svo sem að leiðbeiningar með flóknum tækjum, t.d. myndbandstækjum og tölvum, séu á skiljanlegu máli og settar fram á einfaldan hátt. Hann hefur samið viðamikla skýrslu um aðgang aldraðra og fatlaðra að tækninýjungum, svo sem að hraðbankar séu hannaðir þannig að þeir henti öllum neytendum. Vinna hans fyrir þá sem sjá illa, eiga erfitt um hreyfingar eða eiga við aðra fötlun að stríða hefur verið kynnt víða. Ef ákveðið verður að stofna embætti umboðsmanns neytenda á Íslandi þarf að semja tvenn lög úr núverandi samkeppnislögum, þ.e. lög um samkeppni og lög um neytendavernd. Þannig mundi sá kafli samkeppnislaga sem fjallar um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd falla undir umboðsmann neytenda. Auk þess væri eðlilegt að kafli samkeppnislaga um greiðslukortastarfsemi félli einnig undir hann. Eðlilegt væri einnig að sum sérlög sem samþykkt hafa verið til að auka neytendavernd færðust frá Samkeppnisstofnun til umboðsmanns neytenda, svo sem lög um lánsviðskipti og alferðir (pakkaferðir). Einnig ætti umboðsmaður neytenda að fylgjast með ólögmætum samningsskilmálum í stöðluðum samningum og grípa inn í þegar um óeðlilega skilmála væri að ræða. Til að tryggja öfluga en um leið sanngjarna samkeppni er því best að samkeppnisyfirvöld gæti samkeppninnar en umboðsmaður neytenda sinni neytendavernd.`` Lengri er greinargerðin ekki, herra forseti. Það er mikilvægt að hjálpa heimilum landsins til að nýta fjármagn sitt og önnur gæði sem best. Þá er mikilvægt að vernda heilsu og öryggi neytenda ásamt því að auka gæði og varanleika framleiðsluvara. Forvarnir eru mikilvægar svo sem með lögum reglugerðum eða með stöðlum, eftirlit á markaði, bættri framleiðsluvöru og auknum gæðum þeirra, og síðast en ekki síst með fræðslu til neytenda þannig að þeir geti sjálfir leyst sem mest úr sínum málum. Það er hins vegar algengt að ýmis framleiðsluvara uppfylli bæði lög og reglugerðir en að varan endist hins vegar illa. Hún getur enst æðistutt. Sem dæmi má nefna að nokkuð margir barnavagnar hafa staðist öryggiskröfur en ending þeirra hefur engan veginn verið góð. Umboðsmaður neytenda mundi sem sagt koma fram fyrir hönd neytenda í sambandi við viðskipti og sækja leiðréttingu þeim til handa. Einkum mundi hann njóta sín í því sem snýr að lagafyrirmælum. Að vísu á eftir að taka ákvörðun um hvaða lög heyrðu undir hann þó svo að hér hafi verið varpað fram hugmyndum. Það má hugsa sér að hann mundi taka á ýmsu. Það er margt varðandi ný kaupalög sem sjálfsagt þarf að reyna á, t.d. öryggi framleiðsluvöru. Að vísu er markaðseftirlitið hjá Löggildingarstofu og fleirum. Við þekkjum mjög alvarleg dæmi um hættulega framleiðsluvöru, t.d. snuðkeðja sem olli dauða barns í Danmörku. Við vitum líka að fyrir fáeinum árum settu kornflöguframleiðendur gjarnan smáhluti í kornflekspakka og það varð til þess að öldruð sjóndöpur kona í Belgíu kafnaði vegna þessa. Þess vegna voru settir nýir staðlar og gerðar breytingar. Það er að mörgu að hyggja. Ekki er langt síðan það kom fram í Svíþjóð að fatnaður sem ætlaður var kornabörnum, ungbörnum, var stútfullur af blýmengun. Það er ekki það sem við viljum vegna þess að allir þekkja hve blýmengun er alvarleg og hve varanleg hún er. Hér á landi hafa oft verið deilur um alferðir, þ.e. ferðapakka, hótel o.s.frv. sem ekki stenst væntingar og talið að auglýsingar séu villandi vegna ýmissa skilmála. En það hefur að vísu batnað. Sænski umboðsmaðurinn hefur gjarnan tekið á því sem snýr að auglýsingum. Að vísu er hér starfandi siðanefnd en ég held að það sé mjög mikilvægt að sterkara apparat sé þarna á bak við, þ.e. umboðsmaður. Það er mikilvægt að vernda neytendur gagnvart þeim sem misnota vald sitt viljandi eða óviljandi. Unglingar eru t.d. viðkvæmir neytendur. Þeir eru orðnir mjög öflugur neytendahópur t.d. símafyrirtækja, samanber GSM-símana, kvikmyndahúsa, myndbandaleigna og ýmss tískufatnaðar. Fyrirsætur sem auglýsa fatnað tískuhúsanna og almennt í tímaritum eru oftast mjög horaðar og ungar stúlkur sem bera sig saman við þá ímynd hafa margar hverjar lent í mikilli ógæfu. Þetta er mjög vandmeðfarið. Það þarf ekki endilega að vera ólöglegt til þess að það valdi skaða. Við þekkjum öll umræðuna að undanförnu um hreinleika matvöru, kúariðuna, salmonelluna. Ég ætla ekki að ræða það frekar. Nefna má ýmis lög sem varða kaup og sölu á notuðum bílum, lausafjármuni og neytendalán. Það er margt sem má nefna. Ég ætla ekki að telja það frekar upp en ítreka að eftirlit með tannlæknaþjónustu er mjög mikilvægt atriði sem bæði Neytendasamtökin og Tryggingastofnun hafa tekið upp við tannlæknafélagið en ekki hefur enn fengist úrlausn. Það þekkist líka á hinum Norðurlöndunum að flest deilumál sem umboðsmaður neytenda kemur að leysast farsællega vegna þeirra áhrifa og valda sem hann hefur. Hann getur úrskurðað og jafnvel beitt fésektum ef ekki er farið eftir úrskurðum. Þá getur hann einnig höfðað mál fyrir hönd neytenda og náð þannig rétti þeirra. Það er auðvitað best að þurfa ekki að beita fyrirtækin hörðu en í sumum tilfellum er það nauðsynlegt. Reynsla hinna Norðurlandanna er sú að fá mál enda fyrir dómstólum. Langflest þeirra leysast áður. Sem betur fer hafa mörg fyrirtæki komið sér upp þróuðum og góðum starfsaðferðum við að leysa úr deilumálum eða ágreiningsefnum við neytendur og er það til mikillar fyrirmyndar. Herra forseti. Tækninýjungar eru oft mjög flóknar og á engan hátt neytendavænar. Ég minni þá enn á sænska umboðsmanninn sem hefur lagt sérstaka áherslu á að þjónusta aldraða og fatlaðra varðandi tækninýjungar og þar má nefna eitt mikilvægt atriði, t.d. að allir geti lesið á skjái í flugstöðvum. Ég hugsa að ekki hafi allir hér í salnum lært t.d. á myndbandstækin sín. Það eru iðulega mjög flóknar leiðbeiningar á algengum heimilistækjum, hvað þá mjög mörg önnur tæki. Vörur sem seldar eru á neytendamarkaði þurfa að vera neytendavænar. Við getum fundið ýmislegt í löggjöf nágrannalanda okkar sem við erum ekki með hér. Sem dæmi má nefna að um alla Svíþjóð er að finna ráðgjöf af hálfu sveitarfélaganna í málefnum neytenda. Svo er ekki hér á landi. Þetta er líka að finna í Noregi. Það er mikilvægt tæki. Hér á landi má finna úrskurðarnefndir vegna ferðamála, kaupa á vöru og þjónustu, viðskipta neytenda við efnalaugar, tryggingamála, vegna viðskipta við fjármálafyrirtæki og úrskurðarnefndir Neytendasamtakanna, Húseigendafélagis og Samtaka iðnaðarins. Þá hafa Neytendasamtökin rekið öfluga kvörtunar- og leiðbeiningaþjónustu og Kvenfélagasambandið hefur einnig rekið ágæta leiðbeiningaþjónustu. Herra forseti. Ég veit að málið þarfnast talsverðrar umræðu og það tekur tíma að vinna það áfram því það krefst lagabreytinga og breytinga á Samkeppnisstofnun. Þá minni ég að lokum á álit starfshóps sem hæstv. fyrrv. viðskrh., Finnur Ingólfsson, skipaði þegar lagt var til að stofnaður yrði starfshópur til þess að kanna málið betur. Í starfshópnum áttu sæti bæði fulltrúar neytenda og atvinnulífsins. Herra forseti. Það er mikið hagsmunamál fyrir almenning að málefnum neytenda sé vel sinnt og því er þessi þáltill. flutt.

Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka hv. þm. fyrir að kynna þessa tillögu sem ég er reyndar einn af flutningsmönnum að. Hv. þm. er afar vel að sér í neytendamálum og ég tel að hér sé um afar góða og reyndar snjalla þáltill. að ræða. Hún felur í sér m.a. að neytendur geti leitað til óháðs aðila komi til ágreinings um viðskipti og verslun. Tillagan felur m.a. í sér í fyrsta lagi að gæta hagsmuna neytenda og að farið sé eftir gildandi leikreglum þannig að eðlilegar leikreglur ríki á markaðnum. Í öðru lagi er talað um að settar verði almennar viðmiðunarreglur í viðskiptum. Í þriðja lagi að jafna ágreining neytenda og hagsmunaaðila og svo í fjórða og síðasta lagi að umboðsmaður fari með mál neytenda fyrir dómstól þurfi til þess að koma. Lengi hafa verið talsverðar deilur um Neytendasamtökin á Íslandi einhverra hluta vegna. Í mörgum tilfellum er þar um ákveðinn klaufaskap að ræða vil ég meina, einstrengingslega afstöðu ákveðinna manna sem hafa hleypt illu blóði í neytendamál á Íslandi og það er mjög slæmt. Í neytendamálum höfum við náð mun skemmra en t.d. frændur okkar í nágrannalöndunum. Það er mjög nauðsynlegt að vekja neytendur til meðvitundar um ýmsa hluti og eitt af því sem ég hef mjög gjarnan rætt um er að velta fyrir sér verðmyndun vöru, hvernig verðið er til komið. Við búum því miður á Íslandi við fákeppni á matvörumarkaði. Gömlu góðu kaupmennirnir sem einu sinni voru eru nánast ekki til. Vonandi eiga þeir eftir að koma aftur því það er nú eins og allir þessir hlutir komi aftur og aftur. Allt fer í hring. En núna búum við við gríðarlega fákeppni í viðskiptum og verslun, sérstaklega þó á matvörumarkaði. Þess vegna er nauðsynlegt að velta fyrir sér hvernig verð vörunnar verður til. Í hinum tölvuvædda heimi er ekkert mjög mikið mál að merkja vöruna þannig að við sjáum hvað t.d. framleiðandinn fær fyrir vöruna sína, hvað milliliðir fá eða birgjar eins og þeir eru stundum kallaðir, hvað ríkið fær í formi virðisaukaskatts og hvað síðan seljandi vörunnar fær í sinn hlut, þ.e. kaupmaðurinn eða verslunarkeðjan. Þá sjáum við fyrst hverjir eru raunverulegir vinir neytenda. Ég er alveg viss um að í mjög mörgum tilfellum skila afslættir sem þessar verslunarkeðjur fá sér alls ekki til neytenda. Ég veit t.d. um eina vöru. Tveir aðilar framleiða þessa vöru á Íslandi. Ákveðin verslunarkeðja henti út vöru annars framleiðandans þannig að þá var bara um einn framleiðanda að ræða. Við það hækkaði varan um 6%. Það þarf enginn að segja mér að þessi ákveðna verslunarkeðja hafi ekki fengið verulega afslætti fyrir að henda út hinum samkeppnisaðilanum. Þetta er mjög óeðlilegt en getur verið erfitt að fást við. Innihaldslýsingum er líka mjög ábótavant á Íslandi. Hvað erum við í raun að borða og hvaðan kemur varan? Upprunavottorð vantar í mjög mörgum tilfellum. Þetta eru hlutir og hugtök sem nauðsynlegt er að við förum að vinna miklu meira með en við gerum. Við erum tilbúin að kaupa vöru. Við erum t.d. tilbúin að kaupa föt í alls konar merkjum og við borgum fyrir þessi merki dýrum dómum. Við kaupum okkur bíla. Þeir heita einhverjum ákveðnum nöfnum, vörumerkjum, og við erum tilbúin að borga fyrir merkin í þeim efnum. Sama er með heimilistæki, hljómflutningsgræjur og ýmislegt fleira. En þegar kemur að matvörunni þá horfum við oft og tíðum bara á verðmiðann, þ.e. fyrir hvað við erum að borga og þá erum við oft ekki að bera saman sambærilegar vörur. Þetta eru atriði sem mér finnst mjög brýnt að tekið sé á hér á Íslandi vegna þess m.a. að við búum því miður í fákeppnislandi. Ég endurtek að mér finnst þetta mjög merkileg þáltill. Eins og hv. 1. flm. hennar sagði tekur þetta allt sinn tíma. Neytendasamtökin hafa verið til þess að gera veik á Íslandi. Neytendasamtökin hafa spilað ranga pólitík að mínu mati. Að vísu finnst mér eins og þeir séu aðeins að átta sig á hlutunum núna. Oft hefur verið talað um innflutning á matvöru og mjög keppst við að reyna að koma hér inn innfluttri matvöru. Aftur á móti núna eftir áramótin finnst mér eins og Neytendasamtökin hafi snúið blaðinu við í þessum efnum og undirstrikað gæði þeirrar matvöru sem framleidd er á Íslandi og það er nú eitt af því sem við getum verið býsna ánægð með, þ.e. hreinleika landbúnaðarafurða, hreinleika fiskafurða o.fl. sem við getum unnið miklu meira og betur en við gerum. Ég er þess fullviss að við getum flutt út t.d. meira af íslensku lambakjöti ef við beitum réttum aðferðum þar að lútandi. Ég hef gjarnan sagt að fáir geta í raun unnið betur í þeim efnum en íslenskir matreiðslumeistarar og íslenskir kjötiðnaðarmenn. Ég fagna þessari þáltill. og ég vona að hún fái brautargengi, ef ekki á þessu þingi, þá síðar.

Virðulegi forseti. Í ljósi þess að ég er einn af flm. þessarar tillögu þá vildi ég koma í ræðustól og staðfesta stuðning minn við þetta framfaramál. Ég tel að flm. hafi í mjög ítarlegri og vandaðri framsögu gert grein fyrir því hversu brýnt þetta mál er. Ég tel það málinu sérstaklega til framdráttar að hér er ekki verið að tala um umboðsmann fyrir fámennan hóp sérhagsmuna, heldur er verið að ræða um umboðsmann fyrir hagsmuni sem tengjast öllum eða langflestum landsmönnum. Á þessu er nokkur munur þegar borið er saman annars vegar umboðsmaður neytenda og hins vegar umboðsmaður fyrir smærri hópa sem hefur vissulega verið stungið upp á í tillögum á hinu háa Alþingi. Neytendamál eru að mínum dómi hluti af þeirri upplýstu og opnu umræðu sem einkennir nútímasamfélag. Við erum horfin frá þeim tíma þar sem neytandinn þarf að sætta sig við, ég segi ekki hvaða vöru sem er, en þarf að sætta sig við að kaupa og leggja sér til munns og neyta þess sem af skornum skammti og tiltölulega lítilli samkeppni er borið fram í verslunum og í þjónustu. Þess vegna styð ég þessa till. til þál. og hvet alla þingmenn til að styðja hana og sömuleiðis þá nefnd sem um hana fjallar, þannig að málið fái hér brautargengi.

Herra forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað og vonast eftir því að þáltill. fái gott brautargengi, hún fari til efh.- og viðskn. og fái þar gott brautargengi. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason sagði um verðlagningu vöru. Það er mikilvægt ákvæði sem ekki er í lögum hér á landi en finnst í Bandaríkjunum sem ég vildi vekja athygli á og snýr að kaupmanninum á horninu. Það er ákvæði sem bannar í raun að kaupmenn bjóði vöru sína ódýrar en hún er í innkaupum. Vegna þess að kaupmaðurinn á horninu getur aldrei keppt við stórmarkaði sem bjóða vöru á slíku verði. Hann verður alltaf að eiga fyrir útlögðum kostnaði. Þetta er eitt af mjög mikilvægum ákvæðum sem væri æskilegt að kæmi inn í íslensk lög. En ég viðurkenni að neytendur njóta hins vegar oft góðs af því til skemmri tíma litið að vara sé boðin jafnvel undir innkaupsverði. En til lengri tíma litið þá töpum við þessum verslunum sem eru á horninu og kaupmönnum á horninu sem veita mjög mikilvæga þjónustu. Ég held einmitt að þegar samkeppnin í matvöru er orðin eins og hún er á markaðnum í dag og við sjáum að verslunin safnast á færri hendur, þá er þetta ákvæði orðið mjög mikilvægt og ég held að Alþingi ætti að skoða hvort ekki sé nauðsynlegt að taka það upp hér.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Frv. felst í því að 7. gr. laganna er felld brott. Í 2. gr. segir að lögin öðlist þegar gildi. Herra forseti. Í 74. gr. stjórnarskrárinnar stendur að menn eigi rétt á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, án þess að sækja þurfi um leyfi til þess. Félag má ekki leysa upp með ráðstöfun stjórnvalds. Enn fremur segir í 74. gr. að menn eigi rétt á að taka þátt í félögum, en ekki sé hægt að skylda menn til þátttöku í félögum. Síðar í stjórnarskránni segir, herra forseti, að skattamálum skuli skipað með lögum og eigi megi leggja á skatt nema með lögum. Herra forseti. Í 7. gr. sem um ræðir í lögum nr. 94/1986, sýnist mér að bæði ákvæðin séu brotin. Í greininni stendur svo, með leyfi herra forseta: ,,Starfsmaður, sem lög þessi taka til, á rétt til þátttöku í stéttarfélagi sem fer með samningsumboð samkvæmt lögum þessum eftir því sem samþykktir viðkomandi félags segja. Aðeins eitt félag fer með umboð til samninga fyrir hann.`` Þessi grein er í sjálfu sér óþörf, herra forseti, vegna þess að í stjórnarskránni er tryggt að menn geti stofnað félög og tekið þátt í félögum eins og þeim sýnist. Það er því engin ástæða til þess að heimila mönnum sérstaklega að eiga aðild að stéttarfélagi opinberra starfsmanna. Af þessum sökum er lagt til að ákvæðið verði fellt úr gildi. Það er óþarfi að hafa lög um að leyfa mönnum eitthvað sem er heimilt. Í 2. mgr. umræddrar greinar, 7. gr., segir svo, með leyfi herra forseta: ,,Starfsmaður, sem lög þessi taka til og eigi er innan stéttarfélags samkvæmt lögum þessum, greiði til þess stéttarfélags, sem hann ætti að tilheyra, gjald jafnt því sem honum bæri að greiða væri hann í því, enda fari um laun hans og önnur starfskjör samkvæmt samningum þess samkvæmt nánari ákvörðun fjármálaráðherra eða sveitarstjórnar. Þá ákvörðun skal tilkynna viðkomandi stéttarfélagi.`` Þetta er í rauninni, herra forseti, dulbúin skylda til aðildar að félagi. Maður sem látinn er greiða til stéttarfélags sem hann er ekki aðili að nýtur ekki þeirra hlunninda sem stéttarfélagið veitir, þar á meðal orlofshús og fjöldann allan af öðrum atriðum sem eru hlunnindi sem stéttarfélögin veita gegn greiðslu félagsgjalds. Það væri fásinna hjá opinberum starfsmanni sem er látinn greiða fullt gjald til stéttarfélags að vera ekki aðili að því. Þannig er þetta ákvæði í raun að mínu mati, herra forseti, brot á stjórnarskránni sem segir að ekki megi skylda menn til að vera í félagi. Opinberir starfsmenn eru í reynd skyldaðir til að vera í stéttarfélögum opinberra starfsmanna. En það er meira, herra forseti. Skilyrði þess að skylda starfsmann til að greiða félagsgjöld til stéttarfélags án þess að skylda hann formlega til þátttöku er að um laun hans og önnur starfskjör fari samkvæmt samningum viðkomandi stéttarfélags. Eini ágóði starfsmannsins að því að greiða til stéttarfélagsins, sem hann er ekki félagi í, er að hann nýtur þeirra kjarasamninga sem félagið hefur gert. Þar sem starfsmaðurinn er ekki félagi í stéttarfélaginu nýtur hann ekki annarrar þjónustu félagsins þó hann greiði félagsgjald. Því er ekki hægt að líta svo á að hér sé um þjónustugjöld að ræða því hann fær ekki alla þá þjónustu sem gjaldið stendur venjulega undir. Hér er sem sagt ekki um þjónustugjöld að ræða, herra forseti. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að aðalefni kjarasamnings opinberra starfsmanna eru laun þeirra. Um réttindi þeirra og skyldur sem og rétt til orlofs og launa í veikindaforföllum, er að öðru leyti kveðið á um í sérlögum sem taka að sjálfsögðu til allra opinberra starfsmanna, hvort sem þeir standa innan eða utan stéttarfélaga. Enn fremur má benda á að með þeirri stefnu að heimila forstöðumönnum ríkisstofnana að gera persónulega samninga við starfsmenn um launakjör njóta starfsmenn utan stéttarfélags ekki þjónustu stéttarfélagsins nema í samningum um lágmarkslaun. Þróun undanfarinna ára, herra forseti, hefur verið í þá veru að menn sjá um kjarasamninga sína sjálfir, a.m.k. hvað varðar laun og kjör. Sjálfur þarf hann að semja um hærri laun. Eðlilegt er því að telja gjaldtökuna skattlagningu, þetta er ekki þjónustugjald sem maðurinn greiðir og ber að greiða samkvæmt lögum, heldur er hér um að ræða skattlagningu. En skv. 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar er framsal skattlagningarvalds óheimilt. Í því ákvæði sem hér er lagt til að fellt verði brott er skattlagningarvaldið framselt til stéttarfélags sem getur breytt gjaldi sem starfsmanni er skylt að inna af hendi fyrirvaralaust án þess að hann fái rönd við reist, hann jú er ekki í félaginu. Þar með er búið að framselja skattlagningarvaldið til einhvers félags úti í bæ, sem getur hækkað gjaldið nánast ótæpilega. Þó það sé kannski frekar ólíklegt, þá gæti þetta gjald farið yfir 50% af tekjum án þess að starfsmaðurinn gæti neitt við því gert. Þannig hefur skattlagningarvaldið verið framselt til stéttarfélagsins og það er andstætt stjórnarskránni. Herra forseti. Undanfarið höfum við rætt ansi mikið um brot á stjórnarskránni, meint brot á stjórnarskánni hafa sumir sagt, og hér er komið kjörið tækifæri fyrir þá sem eru uggandi um að stjórnarskráin sé brotin að ljá þessu máli fylgi sitt og greiða því atkvæði að þessi grein, sem á tvennan máta brýtur ákvæði stjórnarskrárinnar að mínu mati og ég hef fært rök fyrir því, verði afnumin. Í fyrsta lagi brýtur hún, eins og ég gat um, ákvæði stjórnarskrárinnar um félagafrelsi, þar sem hún skyldar menn óbeint þó til að vera félagar í stéttarfélagi. Og í öðru lagi er hún framsal á skattlagningarvaldi, sem ekki er heimilt samkvæmt stjórnarskránni. Ekki er heimilt að leggja á skatta nema með lögum og alls ekki má framselja skattlagningarvaldið til þriðja aðila sem ekki er einu sinni í tengslum við ríkið. Herra forseti. Það eru nokkur slík gjöld í gangi og nægir þar að nefna t.d. iðnaðargjald sem rennur til Félags íslenskra iðnrekenda og öll iðnfyrirtæki í landinu eru skyldug til að greiða, hvort sem þau eru félagar í þeim samtökum eða ekki. Það væri með sömu rökum og með sömu hugsun ekki skynsamlegt fyrir slík fyrirtæki að vera ekki félagi í Félagi íslenskra iðnrekenda. Það er því í reynd þvingun til aðildar að þeim samtökum. Búvörugjaldið rennur einnig til Búnaðarsambands Íslands án þess að bændur séu félagar þar eða í reynd er þetta skylda til að vera félagar. Sama á við um ýmis önnur gjöld, t.d. í sjávarútvegi. En það er eitt gjald sem menn hafa lítið rætt um og það er skylda manna til að vera í sjúkrasjóði, herra forseti. Í 6. gr. laga nr. 55/1980 segir svo, með leyfi herra forseta: ,,Öllum atvinnurekendum er skylt að greiða í sjúkrasjóði og orlofssjóði viðkomandi stéttarfélaga iðgjöld þau, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um hverju sinni, og samkvæmt þeim reglum, sem kjarasamningar greina.`` Herra forseti. Hvað stendur þarna? Að einhverjir aðilar úti í bæ, samtök launþega og samtök atvinnurekenda geta samið um það að félagi sem ekki er í þessum samtökum og vill ekki vera í þessum samtökum beri að greiða sjúkrasjóðsgjald sem þessir aðilar ákveða upphæðina á. Ef eitthvað er framsal á skattlagningarvaldi þá er það þetta, herra forseti. Hér er yfirleitt um að ræða yfir 1% af launum allra landsmanna. Þetta er tíundi partur af því sem rennur í lífeyrissjóðina og í þessum sjóðum eru milljarðar geymdir. Þeir sem greiða þessa milljarða í sjúkrasjóði hafa ekki endilega áhrif á stjórnun sjúkrasjóðanna eða hvort þeir greiði gjaldið eða ekki. Þeim ber að greiða gjaldið samkvæmt lögum. Þetta er atriði sem þarf að skoða líka, herra forseti, á sama hátt og það gjald sem við hér erum að ræða um. Herra forseti. Að lokinni umræðu legg ég til að málinu verði vísað til umfjöllunar í hv. efh.- og viðskn. og til 2. umr.

Herra forseti. Mig langar að ræða aðeins um það frv. til laga sem hér er á dagskrá og fjallar um rétt manna til að vera í félagi, þ.e. í raun og veru um félagafrelsi. Ég tek undir það með hv. þm. Pétri H. Blöndal að kveðið er á um þetta í stjórnarskrá lýðveldisins, í lögum nr. 33 frá 1944. Það eru ekki svo mörg ár síðan en þó nokkur að farið var með mál til útlanda til að fá úr þessu skorið. Það mál varðaði Bifreiðastjórafélagið Frama þar sem maður nokkur gekk í félagið og fékk leyfi til að aka leigubifreið. Þegar hann var búinn að fá starfsleyfið þá gekk hann úr félaginu og neitaði að greiða gjöldin. Þá kom að því að samgrn. felldi niður leyfi hans til að aka leigubifreiðinni. Hann vildi ekki una úrskurði samgrn. þannig að málið endaði fyrir dómstólum. Þrátt fyrir að þessi einstaklingur hafi undirgengist það og skrifað undir að hann skyldi fara í einu og öllu eftir lögum og samþykktum félagsins og greiða sín félagsgjöld þá varð niðurstaða meiri hluta Hæstaréttar í þessum dómi að atvinnuréttindin væru ríkari en sú kvöð að vera í félagi og hér væri félagafrelsi. Einnig var farið með þetta mál fyrir dómstóla erlendis þar sem dæmt var í því og það hefur síðan haft áhrif á félagafrelsi hér á landi. Eftir þetta var stjórnarskránni breytt. Það var ekki inni það ákvæði, herra forseti, sem nú er komið inn í 74. gr., það var a.m.k. öðruvísi orðað, en 1. og 2. mgr. 74. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talin stjórnmálafélög og stéttarfélög, án þess að sækja um leyfi til þess. Félag má ekki leysa upp með ráðstöfun stjórnvalds. Banna má þó um sinn starfsemi félags sem er talið hafa ólöglegan tilgang, en höfða verður þá án ástæðulausrar tafar mál gegn því til að fá því slitið með dómi. Engan má skylda til aðildar að félagi. Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.`` Í ljósi þessa og í ljósi áðurnefnds hæstaréttardóms sem vakti mikla athygli þá held ég að full ástæða sé til þess að menn fari mjög vel ofan í saumana á því hvort þetta standist stjórnarskrána. Ég þekki það ekki en mér finnst hins vegar mikilvægt að menn fari alveg ofan í saumana og leiti til margra aðila til að kanna hvort þetta standist. Ég er bara hreint ekki viss um það.

Herra forseti. Hv. þm. Pétri H. Blöndal er fremur í nöp við stéttarfélögin og finnur þeim flest til foráttu. Honum þykir ótækt að launafólki sé gert að greiða gjald til að standa straum af kostnaði við rekstur stéttarfélaganna. Mig langar aðeins í örfáum orðum að velta því upp hver viðfangsefni þessara félaga eru. Þau eru fyrst og fremst til þess smíðuð að standa vörð um rétt launafólks á vinnustaðnum og í samfélaginu almennt. Því miður reynir oft á þessa varðstöðu. Iðulega er brotið á fólki. Stundum er það leyst fyrir milligöngu stéttarfélagsins, í öðrum tilvikum enda slík mál fyrir dómstólum. Þá stendur launafólk sameiginlega að slíku en einstaklingnum er ekki gert að heyja sína baráttu einn og óstuddur. Þessa samstöðu vilja margir brjóta. Þeirrar viðleitni hefur gætt í Evrópu og víðar í heiminum að reyna að brjóta samstöðu launafólks á bak aftur. Menn leggja iðulega upp í þá vegferð á sama hátt og hv. þm. Pétur H. Blöndal gerir, tala um einstaklingsfrelsið og rétt einstaklingsins til að standa utan félags. En jafnvel þótt menn leggi upp í þessa för með þetta göfuga markmið þá getur það auðveldlega snúist upp í andhverfu sína. Ég ætla að taka dæmi. Í ríkjum þar sem atvinnuleysi hefur verið mikið hefur það iðulega gerst, við þekkjum dæmin frá Bretlandi, Bandaríkjunum, Frakklandi og víðar í Evrópu að atvinnurekandinn stillir umsækjanda um starf upp við vegg og segir að hann sé reiðubúinn að ráða hann til vinnu með einu skilyrði, að hann standi utan stéttarfélags. Þá hefur þetta gerst sem ég nefndi, að krafan um félagafrelsi hefur snúist upp í andhverfu sína. Atvinnurekandinn hefur valið, launamaðurinn hefur ekkert val. En það er annað sem verkalýðshreyfingin gerir, stéttarfélög gegna öðru mikilvægu hlutverki sem snýr að sjálfsögðu að baráttu fyrir auknum og bættum rétti launafólks, veikindarétti, lífeyrisréttindum, orlofsréttindum, sjúkratryggingum og þannig mætti áfram telja. Að sjálfsögðu höfum við heyrt, víðar en hér í sal Alþingis, því haldið fram að auðvitað eigi allir að njóta þessara réttinda en jafnframt að vera frjálsir til að velja um hvort þeir greiði til stéttarfélaganna, sömu félaga og hafa barist fyrir þessum réttindum. Herra forseti. Í þessum fáu orðum vil ég lýsa mjög eindreginni andstöðu gegn þessu frv. sem gengur út á að brjóta niður samstöðu launafólks.

Herra forseti. Til að það valdi ekki misskilningi þá vil ég taka fram að ég var áðan engan veginn að draga úr eða reyna að brjóta aftur samstöðu launafólks sem ég tel afar mikilvæga. Ég var aðeins að vekja athygli á hæstaréttardómnum og úrskurði í málinu og velta því upp hvernig þessi lög stæðust. Ég vil hins vegar ítreka, til þess að ekki valdi misskilningi, mikilvægi stéttarfélaga. Ég hef eins og mjög margir aðrir séð að þar sem stéttarfélögin eru veik þar er líka aðbúnaðurinn oft fyrir neðan allar hellur. Það er erfitt fyrir fólk sem ekki hefur einhvern bakhjarl og stendur þá veikt gagnvart atvinnurekanda að semja. Það er ekki hægt að jafna því saman þegar í hlut eiga t.d. verkfræðingar sem njóta þekkingar sinnar og eru eftirsóttir starfsmenn. Þeir eru ekki í vandræðum. Hins vegar geta almennir launþegar lent í vandræðum. Um þá þurfum við að hugsa og þess vegna held ég að besta leiðin sé ef hægt er að finna einhverja leið til að bæði þessi sjónarmið geti farið saman. Félagafrelsið má ekki snúast upp í andhverfu sína.

Herra forseti. Ég kem hingað fyrst og fremst til að taka undir kjarnann í því sem hér kom fram í máli hv. þm.

Herra forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði að mér væri í nöp við stéttarfélög. Það er ekki rétt. Mér er í nöp við hin stofnanakenndu fyrirbæri sem kölluð eru stéttarfélög á Íslandi, sem fá iðgjöld sín samkvæmt lögum, nánast eins og skatt og þurfa ekkert fyrir því að hafa. Hafa aðallega áhuga á setum í stjórnum lífeyrissjóða og í stjórnum fyrirtækja sem lífeyrissjóðirnir eiga. Ég er aðallega á móti því að menn fái greiðslur sjálfvirkt eins og hér er sérstaklega tekist á um. Samkvæmt lögum ber opinberum starfsmönnum að borga í sitt stéttarfélag hvort sem þeir eru félagar eða ekki. Peningurinn kemur inn, skatturinn kemur inn. Þetta eru orðnar algjörar stofnanir eins og öll önnur starfsemi sem fær tekjur á silfurfati og þarf ekki fyrir því að hafa. Stéttarfélögin gegna geysimiklu hlutverki, sérstaklega ef þau þurfa eitthvað fyrir því að hafa, sérstaklega ef þau þurfa að sýna launþegunum að þau séu nauðsynleg, að stéttarfélögin séu nauðsynleg fyrir launþegann. Þau eru það að mínu mati. En þá má iðgjaldið ekki koma inn eins og skattur. Þá þurfa menn að hafa fyrir því. Ég er á móti þessari brotalöm ásamt því feiknarlega valdi sem stéttarfélögin hafa yfir meginhluta fjármagns á Íslandi. Auðvalds á Íslandi sem eru lífeyrissjóðirnir með nærri 600 milljarða í sjóði. Fé sem kemur frá launþegum sem launþegarnir hafa ekkert með að gera en þessir háu herrar í stéttarfélögunum voma yfir í krafti félagsgjalda sem eru eins og skattur.

Herra forseti. Stofnanir eru hvorki góðar né slæmar. Stofnanir geta verið góðar og stofnanir geta verið slæmar. Stofnanir geta verið háðar lýðræðislegu valdi. Það eru stéttarfélögin almennt. Verkalýðshreyfingin reynir almennt að örva lýðræðislegt starf innan sinna vébanda. Þannig vill hún starfa og þannig á hún að starfa. Það er ekkert athugavert við það eða slæmt að verkalýðshreyfing hafi á að skipa öflugum stofnunum til að standa vörð um réttindi launafólks og sækja rétt þess. Ég nefndi nokkur dæmi um það áðan hvernig þeim stofnunum og þeirri vinnu er beitt.

Herra forseti. Ósköp var þetta nú máttleysisleg málsvörn fyrir þær stofnanir sem í dag eru nefndar stéttarfélög. Þetta hefði þótt skrýtin ræða svona upp úr 1930, herra forseti. Þá höfðu stéttarfélög virkilegt hlutverk. Þá börðust þau fyrir hagsmunum félagsmanna sinna. Núna eru þetta orðnir værukærir embættismenn nánast sem sitja í stofnunum sínum í krafti þess að fá félagsgjaldið inn nánast eins og skatt. Það yrði mikil bót fyrir stéttarfélögin ef þau þyrftu að afla sér síns félagsgjalds og félaga sinna með frjálsum hætti þannig að menn gengju í stéttarfélag vegna þess að það borgaði sig. Þannig á það að vera. Það á að borga sig og það mun borga sig fyrir félagsmennina að mynda samtök til að standa vörð um hagsmuni sína af frjálsum vilja, herra forseti, en ekki með þvingun. Oft hef ég heyrt að mönnum finnist orðin mikil tengsl á milli launþegahreyfingarinnar og atvinnurekenda þegar þessir háu herrar sitja saman í stjórnum lífeyrissjóðanna og útdeila feiknamiklu fjármagni til fjárfestinga í hlutafélögum bæði innan lands og erlendis og njóta sameiginlega þess valds sem þeir peningar veita.

Herra forseti. Hv. þm. þykja þetta hálfþreytuleg viðbrögð af minni hálfu. Já, ég neita því ekki að mér finnst hálfdapurlegt að hlusta á þennan málflutning. Hann höfum við heyrt frá Thatcher áður og við höfum heyrt hann frá Bandaríkjunum þar sem menn hafa talað um frelsi fólksins til að velja hvort það standi innan eða utan verkalýðsfélaga. Í raun eru menn að fjalla um hvort atvinnurekandinn eigi að hafa þetta vald á hendi, að úthýsa fólki úr verkalýðsfélögunum. Sannast sagna, herra forseti, held ég þrátt fyrir allt að okkur miði það fram á veginn að þessi málflutningur thatcherismans og reaganismans sé að verða tímaskekkja. Ég held að þetta sé að verða tímaskekkja í samfélaginu. Ég held að það sé almennt viðurkennt að lýðræðisleg hreyfing launafólks sé til góðs. Hún vinnur uppbyggilegt starf og er lýðræðinu í landinu gagnleg. Hún stuðlar að fjölþátta samfélagi, kröftugu fjölþátta samfélagi. Ég held að það sjái flestir nema hv. þm. Pétur H. Blöndal og aðrir talsmenn Sjálfstfl., hugsanlega í sérdeild frjálshyggjunnar, að málflutningur af þessu tagi er tímaskekkja. Auðvitað er hann dapurlegur þrátt fyrir það.

Herra forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hefur orðið um þetta frv. Ekki hafa sérstaklega margir tekið þátt í henni og er það dálítið undarlegt í ljósi þeirrar umræðu sem hér átti sér stað fyrir ekki margt löngu um meint brot á stjórnarskránni og elsku manna á því að halda þá stjórnarskrá sem okkur er svo kær. Hefði maður talið að þegar fram kemur frv. þar sem talað er um að á tvennan máta gæti stjórnarskráin hugsanlega verið brotin þá kæmi allt það fólk, þeir hv. þm. sem hér hafa talað hvað mest um stjórnarskrárbrot og létu nú gamminn geisa og létu skoðanir sínar í ljós hvort það gæti verið að stjórnarskráin væri brotin að þessu leyti eða einhverju öðru leyti. En svo er ekki. Hefur verið hér frekar lítil umræða og ekki þeir hv. þm. sem tóku hvað mest til máls um meint stjórnarskrárbrot fyrir nokkrum vikum. Hér hefur reyndar komið fram einn talsmaður þeirra, fulltrúi opinberra starfsmanna, sem situr þar sem formaður bandalags opinberra starfsmanna. Það er bandalag stéttarfélaga sem njóta þessarar skattlagningar og afstaða hans var fyrir fram ákveðin. Það var alveg vitað hvað hann mundi segja. Hann ver að sjálfsögðu það veldi sem þar hefur verið byggt upp. Það kom því ekkert á óvart, ekki á nokkurn einasta máta og var algerlega fyrir séð. Og væri eiginlega undarlegt ef það væri ekki. Hv. þm. Ögmundur Jónasson reyndi að gera mig að málsvara thatcherismans o.s.frv. Hann finnur einhver orð sem honum finnst vera ljót.

Sjálfstæðisfl.

Auk þess sem ég á að vera talsmaður Sjálfstfl. eins og oft áður. Þegar ég flyt hérna einn þingmanna Sjálfstfl. frv. um eitt lítið mál þá er ég allt í einu orðinn talsmaður Sjálfstfl. Ég hef margoft sagt að flokksaginn í Sjálfstfl. er ekki eins sterkur og hv. þm. vill endilega hafa. Hv. þm. segir aftur og aftur: Við vinstri grænir höfum þessa og þessa skoðun. Ég hef aldrei nokkurn tímann tekið mér þau orð í munn og sagt: Við sjálfstæðismenn höfum þessa og þessa skoðun. Ég hef nefnilega skoðun mína óháða öðrum sjálfstæðismönnum að mestu leyti, nema að sjálfsögðu styðjum við sameiginlega stefnu. Það er annað mál. En ég er ekki talsmaður Sjálfstfl. í þessu máli. Ef það skyldi nú vera að Sjálfstfl. sé á þessari skoðun, þá er ég bara á réttu róli með þetta mál, herra forseti. En fyrir mér er þetta fyrst og fremst spurning um það hvort við séum að þvinga fólk inn í stéttarfélög. Hvort við séum að brjóta stjórnarskrána. Hvort við séum að veikja verkalýðshreyfinguna með því að gera hana að værukæru stofnanaveldi. Það er það sem ég hef áhyggjur af. Ég hef grun um þetta, skylduaðildin og innheimta félagsgjalda til annarra stéttarfélaga er nánast orðin skattheimta líka, yfirleitt innheimt með lífeyrisiðgjöldum. Ég átti því miður þátt í þeirri þróun á sínum tíma með því að forrita inn innheimtu félagsgjalda hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna sem varð til þess að félagsmenn í VR fóru að líta á þetta sem skatt. Þannig hefur þetta gerst eins með sjúkrasjóðinn að þetta eru orðnar sjálfvirkar greiðslur og fólk er algjörlega búið að missa öll tengsl við stéttarfélag sitt sem og stéttarfélögin við fólkið. Það er afleiðingin af þessari sjálfvirku skattheimtu og innheimtu á félagsgjöldum. Ég varaði við því á þeim tíma að trúnaðarmenn væru ekki látnir innheimta félagsgjöldin eins og var áður fyrr, þegar trúnaðarmenn fóru í fyrirtækin og innheimtu félagsgjöldin. Um leið og sú innheimta hvarf hurfu tengsl félagsmannanna við stéttarfélagið sitt og þá hvarf um leið sá samhugur sem fylgir því að stofna stéttarfélag um sameiginlega hagsmuni. Þetta eru orðnar stofnanir, herra forseti, stofnanir sem eru aðallega í því að sitja í stjórnum lífeyrissjóða og ráðstafa þeim miklu hagsmunum sem þar eru byggðir upp með sparnaði allra landsmanna, sem landsmenn, herra forseti, hafa því miður ekkert um að segja.

Herra forseti. ,,Hugsaðu hnattrænt og framkvæmdu heima fyrir.`` Þetta er slagorð sem er í rauninni hornsteinninn að hugmyndinni um Staðardagskrá 21. Þetta slagorð undirstrikar mikilvægi þess að einstök samfélög og staðbundin stjórnvöld geri sér grein fyrir því að jafnvel hinar smávægilegustu aðgerðir í litlum samfélögum eiga sinn þátt í því hvernig ástand umhverfismála í heiminum þróast. Þetta slagorð, herra forseti, er að hluta til undirstaða undir þá þáltill. sem ég tala fyrir, en þetta er till. til þál. um sjálfbæra atvinnustefnu, flutt af öllum hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Tillögutextinn sjálfur er eftirfarandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að móta, í samráði við sveitarfélög, samtök atvinnurekenda og launafólks og opinber ráð og rannsóknastofnanir, rammaáætlun um sjálfbæra atvinnuþróun á Íslandi með hliðsjón af Dagskrá 21 og Staðardagskrá 21 og vinna að framgangi hennar stig af stigi. Slík stefnumótun miði meðal annars að því: að atvinnuvegir landsmanna lúti lögmálum sjálfbærrar þróunar og miðist við hrein framleiðsluferli og sjálfbæra nýtingu auðlinda, að skapa nýjum atvinnugreinum á sviði þekkingar og tækni í umhverfismálum hagstæð vaxtarskilyrði og efla þannig atvinnulíf og auka fjölbreytni þess, að beislun innlendra orkulinda hafi að markmiði að vistvæn orka komi í stað innflutts jarðefnaeldsneytis samhliða því sem komið verði í veg fyrir orkusóun, að fylgt verði alþjóðlegum skuldbindingum um losun gróðurhúsalofttegunda í samræmi við markmið rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar og Kyoto-bókunina, að móta umhverfisstefnu með ,,grænu bókhaldi`` í stofnunum og fyrirtækjum og fela Þjóðhagsstofnun að þróa og birta ,,græna þjóðhagsreikninga``, að taka upp ,,græna skatta`` stig af stigi og draga í staðinn úr núverandi skattheimtu og leggja á umhverfisgjöld til að ýta undir sjálfbær framleiðsluferli og örva endurnýtingu, að draga úr sorpmyndun með því að flokka og endurnýta sorp og lífrænan úrgang, að tryggja að skipulag og landnotkun lúti langsæjum markmiðum um sjálfbæra landnýtingu, náttúruvernd og verndun menningar- og búsetuminja, að stuðla að rannsóknum og menntun þannig að ætíð sé til haldgóð þekking aðgengileg fyrir almenning og vel menntað starfsfólk til að stuðla að sjálfbærri atvinnuþróun, að styrkja byggðir landsins með fjölgun starfa og fjölbreyttari atvinnutækifærum á sviði umhverfis- og náttúruverndar. Rammaáætlunin um sjálfbæra atvinnuþróun verði kynnt á Alþingi eigi síðar en á haustþingi 2002.`` Herra forseti. Tillaga sú sem hér er flutt er efnislega af sama toga og mál sem flutt var á síðasta þingi á þskj. 892. Tillögutextinn hefur að vísu verið styttur talsvert og einfaldaður en aðgerðir í einstökum málaflokkum eru nánar útlistaðar í meðfylgjandi greinargerð. Herra forseti. Ýmislegt hefur verið að gerast í þessum málaflokki á síðustu árum. En oft og tíðum eru hlutirnir einfaldari í orði en á borði, það sýna ótal dæmi. En nú er þó svo komið að umræðan um sjálfbæra þróun er orðin mun almennari en bara fyrir tveimur til þremur árum. Það var athyglisvert á umhverfisþingi, sem haldið var 26.--27. janúar sl., var lögð fram stefnumörkun til 20 ára um sjálfbæra þróun. Henni var fylgt úr hlaði af hæstv. umhvrh. Siv Friðleifsdóttur. Margt í þeirri stefnumörkun er algerlega til fyrirmyndar og ber keim af sömu hugmyndum og felast í þáltill. sem hér er fjallað um. Það sem var til fyrirmyndar í framlagningu stefnumörkunar hæstv. umhvrh. var kannski fyrst og fremst hvernig almenningi er hleypt að þeirri stefnumótun. Það er tilfinning mín, herra forseti, að það sé nú dropinn sem holar steininn í þessu tilliti, og af því að mikil umræða hefur skapast og ýmis félagasamtök hafa lagt lóð sín á vogarskálarnar séum við nú talsvert nær því að eignast frambærilega og áhrifaríka stefnumótun um sjálfbæra þróun en við vorum kannski fyrir fimm árum þegar síðasta umhverfisþing var haldið. Þessu til staðfestu má nefna verkefni Staðardagskrár 21. Nú er svo komið að þrjú sveitarfélög hafa náð þeim áfanga að fá Staðardagskrána samþykkta sem stefnumótandi skjal fyrir viðkomandi sveitarfélag. Þess er skemmst að minnast að á fundi sínum hinn 6. febrúar sl. staðfesti borgarráð Reykjavíkur Staðardagskrána fyrir Reykjavíkurborg og hin tvö sveitarfélögin sem það hafa gert eru Snæfellsbær og Mosfellsbær. Það má líka geta um það að staðardagskrárverkefnið hefur nýverið gefið út fræðslurit sem ber heitið Staðardagskrá 21 á Íslandi frá 1998--2000 og í því riti er sagt frá tildrögum og upphafi staðardagskrárverkefnisins á Íslandi, framkvæmd þess á landsvísu og í einstökum sveitarfélögum, og er það afar bjartsýnisleg lesning og vekur fólki tiltrú á það sem almenningur er að gera. Það eru alls kyns átök í gangi í einstökum sveitarfélögum og hjá félagasamtökum sem eru virkilega þess virði að fylgjast vel með og prísa í hástert. Þess er líka skemmst að minnast að haldið var mjög fjölmennt íbúaþing í Kópavogi þar sem almennir íbúar komu að málum og ræddu hugrenningar sínar varðandi sjálfbæra þróun og leið þess bæjarfélags að þeim markmiðum að gera Kópavog sjálfbæran. Svo má líka nefna verkefnið Vistvernd í verki, sem unnið er undir merki Landverndar, en þar eru fjölskyldur sem mynda hópa, eina sextán svokallaða visthópa, sem eru að taka á í eigin ranni. Mér hefur talist til eða hef aflað mér þeirra upplýsinga að um 400 manns hafi komið nú þegar að því verkefni og fer víst fjölgandi. Mikil umræða er í samfélaginu núna um einstaka þætti umhverfisverndar. Menn takast á um hreyfilhitara í bifreiðum í stað fjarstarts. Fólk leggur lóð sitt á vogarskálarnar í þessari umræðu. Menn eru farnir að gera kröfu um að metangasið af urðunarstöðvunum fari nú að sjást sem eldsneyti á bílaflota landsmanna. Það er ánægjulegt þegar maður lendir í umferðarhnút að finna að það kemur fyrir að maður er næst á eftir bíl sem knúinn er af metangasi. Svo er vetnisvæðingingin fram undan og öll umræðan um hana hefur líka verið af hinu góða. Ég mundi því segja, herra forseti, að samfélagið væri orðið afskaplega móttækilegt fyrir þeim hugmyndum sem þáltill. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs gengur út á. En hún miðar fyrst og fremst að því að allir atvinnuvegir þjóðarinnar lúti lögmálum sjálfbærrar þróunar, við alla framleiðslu verði lögð áhersla á hrein framleiðsluferli og sjálfbæra nýtingu auðlinda. Mikilvægt er að allt kapp verði lagt á að varðveita hreinleika lands og sjávar enda er slíkt forsenda fyrir framleiðslu og sölu á hollum neysluvörum. Vinna þarf markvisst að því að framleiðsluvörur þjóðarinnar standi undir ímynd hollustu og hreinleika. Þá miðar tillagan að því að komið verði á umhverfisstefnu og ,,grænu bókhaldi`` í stofnunum og fyrirtækjum. Mikilvægt er að koma því á að Þjóðhagsstofnun birti ,,græna þjóðhagsreikninga`` auk þess sem gera þarf gagngera áætlun um endurskoðun skattkerfisins sem miði að því að taka í áföngum upp ,,græna skatta``. Markmiðið verði að innkaupsverð vöru endurspegli þann umhverfiskostnað sem framleiðsla, notkun og eyðing vörunnar hefur í för með sé. Í grg. með tillögunni, herra forseti, eru nokkrir kaflar. Það er í fyrsta lagi kafli sem fjallar um tækni og menntun. Inntak hans er í fáum orðum að nauðsynlegt sé að ryðja braut nýjum starfsgreinum á sviði umhverfisfræða og fjölga menntunartækifærum í umhverfistækni og umhverfisstjórnun. Einnig er mikilvægt að tengja þekkingariðnað þessum greinum og efla hann með samræmdum aðgerðum. Leggja þarf sérstaka áherslu á rannsóknir almennt og sjá til þess að hluti opinberra fjárveitinga til rannsóknarstarfa verði merktur rannsóknum á sviði umhverfismála, svo sem umhverfistækni og umhverfisstjórnunar. Í öðru lagi er kafli um orkumál en inntak hans er að mikilvægt sé að taka upp sjálfbæra orkustefnu með það að markmiði að endurnýjanlegir orkugjafar leysi jarðefnaeldsneyti af hólmi og dregið verði úr orkusóun og losun gróðurhúsalofttegunda. Þá verður einnig að taka tillit til umhverfis- og náttúruverndar í áætlunum um nýtingu vatnsafls og jarðvarma og fresta öllum stóriðjuframkvæmdum uns lokið er gerð rammaáætlunar. Gera þarf átak í rannsóknum á vistvænum orkugjöfum á borð við vindorku, sólarorku og virkjun sjávarfallanna. Og af því hér er fjallað um orkumál, herra forseti, þá má geta þess að það er reyndar á dagskrá þessa fundar sérstakt þingmál sem fjallar um sjálfbæra orkustefnu frá okkur nokkrum þingmönmnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs svo að það mál fær sérstaka umfjöllun þegar það verður tekið á dagskrá. Þá er komið að kafla í grg., herra forseti, sem fjallar um endurvinnslu og endurnýtingu en í hnotskurn er efni þess kafla að mikilvægt sé að draga úr sorpmyndun um a.m.k. 5% á ári næstu fimm árin. Flokka þarf sorp í auknum mæli jafnt frá heimilum sem atvinnustarfsemi og bæta skil til móttökustöðva með sérstakri áherslu á efni sem brotna hægt niður í náttúrunni, svo sem gúmmí og nælon. Nauðsynlegt er að endurskipuleggja fráveitukerfi landsmanna með áherslu á vistvæn hreinsiferli og endurnýta ætti allan lífrænan úrgang til jarðgerðar og framleiðslu á lífrænum áburði og auka verðmætasköpun úr hvers kyns öðrum endurunnum úrgangi. Í kaflanum um sjávarútveg er þess getið að í sjávarútvegi verði að leggja áherslu á notkun vistvænna veiðarfæra og umhverfisvænna vinnsluaðferða. Vinna þurfi markvisst að því að draga úr orkunotkun á aflaeiningu og hvetja til varkárni í umgengni við auðlindina og allt lífríki sjávar. Nauðsynlegt er að marka stefnu sem miðar að fullvinnslu afla og finna leiðir til að nýta allan lífrænan úrgang sem til fellur í sjávarútvegi, jafnt í landvinnslu sem á hafi úti. Í kaflanum um ferðaþjónustu má segja að inntakið sé að ferðaþjónusta og náttúruvernd geta farið vel saman, enda sé sjálf náttúran sú auðlind sem ferðaþjónustan byggist á. Mikilvægt er að efla náttúruvernd svo ferðaþjónusta geti blómstrað. Gera þarf sérstakt átak í atvinnuuppbyggingu í tengslum við þjóðgarða og önnur friðlýst svæði. Landvörðum og leiðsögumönnum þarf að fjölga, styrkja þarf stöðu þeirra og nauðsynlegt er að efla menntun í ferðaþjónustu og auka fjölbreytni hennar. Koma þarf á fót tilraunaverkefnum um sjálfbær samfélög undir merkjum vistmenningar og þau samfélög sem þegar eru til þarf að styrkja. Í kaflanum um landbúnað er fjallað um að í landbúnaði beri að leggja áherslu á lífræna búskaparhætti og stefna að því að hlutfall lífrænnar framleiðslu verði 5% á árinu 2005. Gera verður markvissar áætlanir um beitarstjórnun í öllum landshlutum og leggja drög að öflugri gæðastýringu til að mæta auknum kröfum um merkingu afurða og gæðavottun til að tryggja fæðuöryggi. Þá er hér kafli um gróðurvernd, landgræðslu og skógrækt þar sem segir: ,,Brýnt er að marka framtíðarstefnu um gróðurvernd, landgræðslu og skógrækt með vistvænum aðferðum. Landvörslu og löggæslu á hálendinu og aðliggjandi ferðamannastöðum þarf að efla og fylgja verður fast eftir reglum um umgengni við landið og náttúruna. Stefnumörkun í skipulagsmálum hálendisins, með verndarsjónarmið í fyrirrúmi, ber að halda áfram. Allar rannsóknir á vistkerfum landsins ber að efla og hraða skráningu búsvæðagerða, samanber áætlun Náttúrufræðistofnunar Íslands, og gerð náttúruverndaráætlunar, samanber áætlanir Náttúruverndar ríkisins.`` Í kaflanum um menningu og listir segir: ,,Brýnt er að gera stefnumarkandi áætlun um stuðning við menningarstarfsemi atvinnu- og áhugamanna með það að markmiði að hann dreifist jafnar um landið og til ólíkra verkefna. Leggja ber mikla áherslu á alþýðumenningu hvers konar þar sem menningararfur þjóðarinnar og einstakra byggðarlaga verði nýttur sem efniviður til listflutnings. Gera þarf átak til að efla skráningu, uppgröft og varðveislu fornminja og annars mannvistarlandslags og sjá til þess að slíkar minjar verði aðgengilegar fyrir lærða sem leika og uppspretta atvinnutækifæra. Huga ber sérstaklega að eflingu áhugafélaga um listir og menningu í dreifbýli með það að markmiði að tengja starf þeirra t.d. skólastarfi og ferðamennsku.`` Þá eru einnig í grg., herra forseti, sérkaflar um iðnað, vistvæn samfélög, meginreglur umhverfisréttar og alþjóðlegar skuldbindingar. Þegar öllu er á botninn hvolft, herra forseti, þá er það sjálfbært Ísland sem við stefnum að og við teljum þessa tillögu sem hér er til umfjöllunar vera lóð á þá vogarskál.

Herra forseti. Það eru fáein atriði í viðbót sem ég vil leggja áherslu á í sambandi við þessa tillögu um sjálfbæra eða græna atvinnustefnu enda kannski ekki óeðlilegt að það mál sé nú lítillega rætt á Alþingi Íslendinga og þó fyrr hefði verið að því væri gefinn gaumur. Það sem ég tel að sé mikilvægt við þá nálgun mála sem hér er lögð til og vil vekja sérstaklega athygli á er að reynt er að setja þessa hluti fram með þeim hætti að ekki beri að líta á umhverfismál og þær skyldur sem menn bera til þess að taka umhverfismálin á dagskrá og hafa þau til hliðsjónar og sem grundvöll stefnumótunar, t.d. í atvinnumálum, sem neikvæða eða vandamálaaðferðafræði heldur eigi þvert á móti að snúa þessu við og líta á þau tækifæri og þá möguleika til framþróunar og nýsköpunar í atvinnumálum sem í þessu felast. Herra forseti. Því miður verð ég að segja að það eimir allt of mikið eftir af því enn á Íslandi að menn líti á allt sem lýtur að umhverfisvernd og eðlilegum viðhorfum til þeirra hluta nú til dags sem íþyngjandi vandamál, útgjöld, kostnað og vesen í stað þess að snúa þessu við eins og maður verður æ meira var við í nágrannalöndunum og líta á þau tækifæri sem þetta skapar, þá verðmætasköpun sem fólgin getur verið í hlutum eins og endurvinnslu og þá miklu möguleika á sviði tækni og framþróunar sem í raun og veru fylgja með, fylgja sjálfkrafa með þegar tekið er á þessum málum. Það er það sem við flutningsmenn erum hér að reyna að gera, við erum að reyna að hafa fókusinn ekki síður á tækifærunum og möguleikunum og því jákvæða sem því fylgir að menn taki sér tak í þessum efnum, móti stefnu um þróun atvinnulífs og alls mannlífs á grundvelli viðhorfa um sjálfbærni sem nú þykir sjálfsagt að hafa í huga. Ég held í öðru lagi varðandi nauðsyn þess að móta stefnu í þessum efnum að ekki verði of oft á það bent að þarna gildir að menn hafi einhverja samræmda grundvallarstefnu til að framfylgja. Menn geta auðvitað talað um þessa hluti út í það endalausa svo lengi sem ekkert er gert nema tala. Það er góðra gjalda vert að setja falleg orð á blað en svo lengi sem það eru bara orð á blaði en þeim er síðan ýtt til hliðar og ekki eftir þeim farið þegar á á að herða í ákvarðanatöku og stefnumótun í sambandi við okkar atvinnuuppbyggingu og framtíð þá gildir það lítið. Auðvitað eru öll löng ferðalög tekin í mörgum skrefum ekki síður en pólitískur ferill einstakra manna eins og hæstv. landbrh., öruggum, skref fyrir skref. Út af fyrir sig er ekkert skrýtið þegar haft er í huga hversu seint umhverfismál komust á dagskrá á Íslandi af einhverjum umtalsverðum þunga þó að við eigum enn talsverða leið ófarna í þessum efnum. En þá er að herða róðurinn og knýja á um það að við reynum a.m.k. að dragast ekki lengra aftur úr en orðið er. Ég er sammála 1. flm. og frsm. hér áðan um það að ég held að almenningur á Íslandi og ýmsir aðilar í þjóðfélaginu séu orðnir býsna móttækilegir fyrir þessum sjónarmiðum og ýmislegt áhugavert er að gerast hér og þar hjá einstökum sveitarfélögum, í einstökum fyrirtækjum og meðal almennings en stjórnvöld eru í þeirri stórkostlegu hættu að verða hreinir dragbítar á þróunina eins og málin horfa við mér. Ég nefni þar bara samhengi okkar við alþjóðlegar skuldbindingar að þessu leyti og þá staðreynd að við höfum ekki undirritað Kyoto-bókunina. Ég nefni þá stöðu sem er uppi í orkumálunum og það er auðvitað úti í hafsauga eins og málin standa að hér sé framfylgt einhverri sjálfbærri orkustefnu, því miður. Aftur kemur maður að því sama að þó að það sé góðra gjalda vert að loksins, seint og um síðir, a.m.k. tuttugu árum of seint, sé rammaáætlun um virkjunarkosti farin af stað, þá verður auðvitað að gera eitthvað með það sem þar er verið að vinna ef það á að hafa eitthvert gildi. Enn hefur maður litla sannfæringu fyrir því á sama tíma og stjórnvöld eru með opinberum fjárútlátum að ýta á eftir stóriðjuáformum og stórvirkjunum á fullri ferð að þá meini menn mikið með þessari vinnu til hliðar við rammaáætlun þar sem jafnóðum eru teknir út allir þeir virkjunarkostir sem menn hafa undir þá og þá í sambandi við aukna stóriðju. Herra forseti. Langt er síðan menn fóru sums staðar í nágrannalöndunum að horfa á framtíðina í þessu ljósi sem hér er lagt til og þá möguleika sem umhverfistækni og þekking og nauðsynlegar aðgerðir á þessu sviði gætu haft í för með sér. Það má nefna þar sem dæmi bæði stefnumótun og beinar aðgerðir hjá þjóðum eins og Svíum, Hollendingum og Dönum. Þar er þetta fyrir löngu orðinn blómlegur og vaxandi atvinnuvegur það sem snýr að umhverfistækni, umhverfisstjórnun, snýr að iðnaðarframleiðslu sem tengist vistvænum ferlum, tengist endurvinnslu, vistvænni orkuframleiðslu. Danir eru ráðandi á heimsmarkaði, t.d. í framleiðslu vindrafstöðva. Svíar og Hollendingar eru umsvifamiklir í framleiðslu búnaðar til ýmiss konar hreinsibúnaðar og hreinsitækni og þannig má dæmi taka. Því skyldum við Íslendingar ekki líta einnig á okkar möguleika í þessum efnum og horfa til þess að þarna er oft og tíðum um að ræða störf sem byggja á þekkingu og hugviti, eru ekki mjög útgjaldafrek í formi auðlindanotkunar eða hráefnanotkunar enda hugsunin á bak við þau sú að um vistvæn ferli og sjálfbærar athafnir sé að ræða. Ég vil nefna líka, herra forseti, aðeins að lokum mikilvægi þess að innan einstakra atvinnugreina taki menn þessi mál á dagskrá. Þar skortir enn því miður verulega á. Vissulega ber að fagna því sem komið er af stað, t.d. innan landbúnaðarins, að þar er þó verið að reyna að styðja við ýmsa hluti sem horfa til réttrar áttar þó við séum enn skammt á veg komin, t.d. í lífrænni ræktun og fleiri slíkum hlutum. En ég vil sérstaklega nefna sjávarútveginn. Mér er það mikið áhyggjuefni hversu lítið hefur farið af stað enn sem komið er hvað varðar það að taka umhverfismálin á dagskrá sem alvarlegan hlut í sjávarútvegsmálunum hvað varðar alla stefnumótun og þróun greinarinnar. Þótt við nefnum þar bara tvo hluti, orkunotkun annars vegar og veiðarfæranotkun hins vegar eða þær veiðarfæragerðir sem eru notaðar, þá sýnist mér að í hvorugu tilviki sé í raun og veru í gangi nein marktæk viðleitni af hálfu stjórnvalda eða atvinnugreinarinnar að stýra þróun mála þannig að það sé í rétta átt í þessum efnum, að menn reyni að draga úr orkunotkun eins og kostur er og stuðla að því að vistvæn veiðarfæri hafi eðlilegan forgang. Þarna má betur gera, herra forseti.

Herra forseti. Það kom margt athyglisvert fram í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. e. Hann talaði þó um ákveðin atriði á vegum ríkisstjórnarinnar sem hann taldi jákvæð í þessum efnum. Ég vil nefna að mjög margt spennandi er að gerast. Það er svo sannarlega verið að nýta jákvæð tækifæri sem tengjast umhverfismálum. Ég vil t.d. nefna að í Garðyrkjuskólanum í Hveragerði er jarðgerður allur úrgangur sem til fellur í eldhúsi og reyndar víðar. Ég vil nefna að á Kirkjubæjarklaustri og í Svínafelli er sorp notað til að hita upp sundlaugar og íþróttamannvirki. Ég vil nefna mjög merkileg landshlutabundin skógræktarverkefni sem ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir, t.d. á Suðurlandi með Suðurlandsskógum. Þar hefur á yfir 200 bújörðum verið plantað mjög mörgum trjám. Þetta er framtíðarverkefni til 40 ára og ég er auðvitað mjög ánægður með það. Auðvitað getum við gert mun betur. Við höfum mýmörg tækifæri til þess að nýta betur úrgang í endurvinnslu. Sjálfur er ég mikill áhugamaður um þetta og beitti mér fyrir slíku þegar ég var sveitarstjóri á Hvolsvelli. Hv. þm. talar hins vegar oft eins og hann sé nánast fortíðarlaus í pólitíkinni. Hann hefur stofnað nýjan stjórnmálaflokk og talar eins og hann eigi sér enga fortíð í pólitík. Hann minntist á stjórnmálaþátttöku hæstv. landbrh. Ef ég man rétt hefur þessi ágæti þingmaður verið landbrh. þjóðarinnar og verið í pólitík allt frá árinu 1983. Hann vék t.d. ekkert að beitarstýringu sem var talað um í þessum tillögum. Það væri dálítið gaman að að heyra í hverju þær hugmyndir fyrrverandi landbrh. eru fólgnar.

Herra forseti. Ég ætla að fullvissa hv. þm. um að það að mér varð á að vitna í landbrh. var ekki ætlað sem annað en algjörlega græskulaus gamansemi af minni hálfu. Ég rakst á það í blaðaviðtali að hæstv. ráðherra tók svo einstaklega skemmtilega til orða að hann hefði stigið sinn pólitíska feril skref fyrir skref, hægt og örugglega. Ég talaði hér um að allar ferðir væru farnar í fleiri skerfum en einu og hæfust á einhverju tilteknu skrefi. Mér finnst að við Íslendingar séum fullstutt á veg komnir í vegferð okkar inn í nútímann í umhverfismálum, þá sérstaklega í metnaði okkar til að vera sjálfum okkur samkvæm í þeim efnum. Mér finnst skorta á samkvæmni og samræmingu í framgöngu okkar þegar maður lítur yfir sviðið sem slíkt. Þar skortir á. Það vantar tengingu inn í einstakar atvinnugreinar. Það vantar meiri tengingu stjórnvalda á mismunandi stjórnsýslustigum, við það sem sveitarfélögin eru að gera annars vegar og ríkið hins vegar. Ég tel að það væri mjög skynsamlegt, enda er það í raun sú nálgun sem víðast hvar hefur verið valin, að vinna samkvæmt einhverjum samþykktum markmiðum og áætlunum. Við leggjum hér til gerð rammaáætlunar um mótun sjálfbærrar atvinnustefnu sem grundvallar fyrir sjálfbæra þróun í samfélagi okkar á komandi árum. Sambærilegar rammaáætlanir eru vel þekktar í nágrannalöndunum. Sú er líka hugsunin í alþjóðlega samstarfinu, samanber Staðardagskrá 21 og Dagskrá 21. Þetta eru í raun markmiðslýsingar og rammaáætlanir á borð við þær sem við viljum að stjórnvöld hér taki á dagskrá. Varðandi beitarstjórnun í landbúnaði, þá gæti ég rætt heilt kvöld við hv. þm. um tilraunir mínar til að fá m.a. Bændasamtökin og fleiri aðila með mér í það að reyna að stýra framleiðslu búvara með tilliti til landgæða. 

Herra forseti. Ég get auðvitað verið sammála hv. þm. um það að öll vegferð hefst með skrefum. Það getur verið ágætt að taka ekki allt of stór skref. Ég get í sjálfu sér líka tekið undir þau orð hv. þm. að við getum ferðast svolítið hraðar um þessa slóð, við erum nú sammála um það. Íslendingar eru þannig að ef hægt er að ,,selja`` hugmyndir, ef ég má nota það orð, þá erum við fljót að taka við okkur. Það sjáum við t.d. í skógræktinni á Íslandi, þ.e. mikinn áhuga fólks á skógrækt og landgræðslu. Það er full ástæða til að benda á þessa þætti. Ég vil auðvitað þakka Skógrækt ríkisins og Landgræðslu ríkisins fyrir þetta. Fyrrverandi forseti lýðveldisins, frú Vigdís Finnbogadóttir, hvatti þjóð sína mjög til dáða í þessum efnum eins og fleira ágætt fólk. Möguleikarnir eru fyrir hendi og einnig í endurvinnslu þar sem við gætum búið til verðmæti úr því sem við höfum hingað til talið verðlaust. Hv. þm. er klókur og reyndur stjórnmálamaður, enda hefur hann verið í þinginu frá 1983. Hann nýtti tíma sinn vel í ræðustól eins og venjulega. Hann vék ekki að beitarstýringunni fyrr en alveg í lokin en bauðst til að halda með mér sérstakan fund, jafnvel kvöldfund um hugmyndir sínar í þeim efnum. Við erum nú gamlir félagar, herra forseti, ég og hv. þm., úr íþróttahreyfingunni þannig að hver veit nema við getum hist og hv. þm. farið yfir þessi mál. 

Herra forseti. Ég skal með mestu ánægju gera mitt besta til að svara hv. þm. Í aðdraganda búvörusamnings sem ég bar pólitíska ábyrgð á að gerður var á vetrardögum 1991 var ítrekað farið yfir það hvort hægt væri að ná samstöðu um tiltölulega ákveðin ákvæði í samningnum sem stýrðu framleiðslunni í stórauknum mæli inn á þau svæði landsins sem talin væru best til þess fallin að stunda beitarbúskap, þ.e. þar sem framleiðsluskilyrðin væru best og landkostir ekki vandamál. Það reyndist mjög erfitt mál. Menn báru fyrir sig mismunun og annað þvíumlíkt, brot á jafnræðisreglu jafnvel og takmörkun á atvinnuréttindum manna eftir búsetu o.s.frv. Það lengsta sem þetta mál komst var að inn í samninginn kom ákvæði sem heimilaði yfirvöldum, ráðuneyti og Landgræðslu, að stöðva færslu á framleiðslurétti ef hún væri talin stríða gegn heppilegri landnotkun. Þar kom þó inn merkilegt bremsuákvæði þannig að það var ekki alveg til einskis puðað í þeim efnum. Ég hygg að þetta og fleira sem ég gæti reitt fram sýni að menn voru með fullri meðvitund og reyndu sitt besta fyrir um 10 árum. Um málið almennt vil ég segja að ég held það sé rétt sem fram kom í máli mínu og hv. þm., að almenningur og ýmsir aðilar í samfélaginu eru að vakna til mikillar vitundar um þessi mál. Ég held að það sé jafnvel ekkert of djúpt í árinni tekið að segja að það hafi orðið talsverð umhverfisvakning á Íslandi síðustu árin, sem betur fer. Hún birtist m.a. í stórauknu aðhaldi almennings gagnvart stjórnvöldum sem lætur sér ekki lynda að menn hegði sér hvernig sem er í þessum efnum. Það hygg ég að hv. þm. og flokkur hans hafi fengið að reyna, m.a. hér á þingi í fyrravetur. 

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur orðið um þessa þáltill. sem ég talaði hér fyrir. Það sem mér þykir mikilvægt að leggja áherslu á í lokin er að Íslendingar eiga möguleika á að taka frumkvæði í þessari vegferð í átt til sjálfbærrar þróunar. Það er mín dýpsta sannfæring að Ísland geti sannarlega orðið fyrsta sjálfbæra samfélagið í Evrópu. Ef við settum okkur það markmið og kepptum nú einarðlega að því, þá er ég sannfærð um, þó að sú ferð hefjist á einu skrefi, að við gætum farið þá leið skref fyrir skref og komist í mark. Ég tel að hér sé um mannbætandi stefnu að ræða, stefnu þar sem hver einstaklingur í samfélaginu finnur fyrir ábyrgð og hefur hlutverk og tilgang sem göfgar líf hans, þó ekki væri annað en þann tilgang að starfa hönd í hönd með sínum nánasta nágranna að því að samfélagið verði sjálfbært og ekki sé gengið þannig á auðlindirnar að þær beri skaða af. Það er jafnframt ljóst að ef náttúruverndarstefna sú sem lýst er í þessari tillögu nær fram að ganga þá væri það óaðskiljanlegur hluti farsællar samfélagsþróunar á 21. öldinni. Og ekki bara það. Ég held að þetta sé það mikið alvörumál að náttúruverndin og umhverfisverndin sem hér er lýst geti beinlínis talist vera skilyrði þess að mannkynið haldi velli. Að þeim orðum sögðum, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til hv. umhvn. og ítreka þakkir mínar fyrir þessa umræðu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 289. Það er 262. mál um stofnun og rekstur tónminjasafns á Stokkseyri. Flutningsmenn auk mín eru sunnlensku þingmennirnir Margrét Frímannsdóttir, Drífa Hjartardóttir og Árni Johnsen og kann ég þeim mínar bestu þakkir fyrir. Þáltill. er eftirfarandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta semja frumvarp til laga um stofnun og rekstur tónminjasafns á Stokkseyri í samstarfi við sveitarfélagið Árborg`` --- sem áður var Sandvíkurhreppur, Selfossbær, Eyrarbakkahreppur og Stokkseyrarhreppur --- ,,héraðsnefnd Árnessýslu og Byggðasafn Árnesinga og leggja fram í upphafi næsta löggjafarþings.`` Það er 127. löggjafarþings. Vagga tónlistarlífs á Íslandi í þeirri mynd sem nú þekkist er í þorpunum við Suðurströndina, þ.e. Stokkseyri og Eyrarbakka, en þessi staðreynd er því miður að gleymast. Upphaf þessa má rekja til Hússins á Eyrarbakka, sem nú er nýtt undir starfsemi Byggðasafns Árnesinga, en þar er safnstjóri Lýður Pálsson sem lagt hefur þessum tillögum lið og þakka ég honum og öðrum áhugamönnum sem hafa hvatt mig til dáða í þessum efnum. Íbúar Hússins á Eyrarbakka höfðu gjarnan mikil áhrif á menningarlíf í héraði, einkum tíma Lefolii-verslunar. Á tímabili mátti segja að á Eyrarbakka væru meiri umsvif, menningarleg og viðskiptaleg, en í höfuðborginni sjálfri. Árið 1847 fluttu sæmdarhjónin Guðmundur Thorgrímsen og Sylvia Níelsdóttir Thorgrímsen að Húsinu sem faktorshjón. Það var ekki einungis að verslun blómstraði á þeirra tímum heldur breiddu þau út mikla menningu um héraðið og reyndar landið allt. Á þessum tíma var m.a. stofnaður Barnaskólinn á Eyrarbakka en hann telst elsti starfandi barnaskóli landsins, frá árinu 1852. Aðalhvatamaður að stofnun þess skóla var séra Páll Ingimarsson í Gaulverjabæ, en faktorinn, Guðmundur Thorgrímsen, var einn af hvatamönnum og studdi þetta framtak með peningum og reyndar með því að afla hugmyndinni fylgis almennings. Hugmyndin var dönsk og þetta var í raun og veru fyrirmynd að vakningu til alþýðufræðslu á Íslandi. Því hefur verið haldið fram að evrópsk tónlist hafi flutt á Bakkann með Sylviu árið 1847. Sylvia kenndi á píanó, m.a. dætrum sínum, en það hljóðfæri þótti mjög framandlegt á Íslandi í þá daga. Píanóið kom í Húsið á Eyrarbakka árið 1871 og er einn af kostagripum safnsins í dag. Þetta píanó átti eftir að verða örlagavaldur í íslensku tónlistar- og menningarlífi. Nefna má að Páll Ísólfsson, ungur að aldri, heyrði fyrst í þessu píanói og varð í senn undrandi og glaður yfir þessum töfratónum, eins og segir í endurminningum hans. Hugsið ykkur að það eru einungis 130 ár síðan þetta var. Á þessum tíma var mikið sungið og spilað í Húsinu, m.a. á gítar, orgel og harmóniku og langspil var reyndar þekkt hljóðfæri á Íslandi á þeim tíma. Í Húsinu voru kynnt verk eftir Mozart, Brahms, Schubert og Bach en verk þessara snillinga höfðu væntanlega ekki heyrst fyrr á Íslandi. Einnig kom norska tónskáldið Johan Svendsen í heimsókn, það mun hafa verið árið 1867 og er m.a. talið að hann hafi samið og raddsett lagið Hrafninn flýgur um aftaninn sem mörgum er að góðu kunnugt. Hann mun hafa samið þetta lag í Húsinu á Eyrarbakka. Hinn dáði listamaður Ásgrímur Jónsson var ungur að aldri vikapiltur í Húsinu og í æviminningum sínum lýsir hann þessari tónlistarmenningu og á hvern hátt Sylvia Thorgrímsen og dætur hennar höfðu áhrif á tónlistarlíf á staðnum. Í endurminningum sínum segir Ásgrímur frá því að það þótti í raun og veru mikill heiður að fá að vera vikapiltur í Húsinu og einnig að sóst var eftir því að komast í vist í þetta hús. Hinn mikli menningarfrömuður sem margir þekkja frá fornu fari, Ragnar heitinn Jónsson í Smára, var einmitt upprunninn úr þessum jarðvegi. Upp úr þessari tónlistarmenningu spruttu margir dáðir tónlistarmenn eins og Sigfús Einarsson, Haraldur Sigurðsson frá Kaldaðarnesi, Friðrik Bjarnason, Hallgrímur Helgason og frumkvöðlarnir frá Seli, þeir Bjarni, Jón, Ísólfur og Gísli Pálssynir. Enn fremur má nefna bræður þeirra Júníus og Pálmar Pálssyni. Áhrifa frá þessu góða fólki og fjölskyldum þeirra gætir enn á tónlistarlíf á Íslandi. Sigurður Ísólfsson var þekktur hljóðfæraleikari af þessum rótum. Flestir núlifandi Íslendingar þekkja t.d. Þuríði Pálsdóttur söngkonu, svo dæmi séu nefnd. Í tónlistarlífinu í dag eigum við einnig nokkra tónlistarmenn sem rætur sínar eiga að rekja á þessar slóðir. Má þar nefna Ragnhildi Gísladóttur, sem sungið hefur með Stuðmönnum og fleiri hljómsveitum, og Móeiði Júníusdóttur sem á rætur að rekja til Stokkseyrar. Af núlifandi tónskáldum á Stokkseyri nefni ég Pálmar Þ. Eyjólfsson. Tónlistarmenningu hefur ekki verið sinnt sem skyldi og fremur lítið hefur verið skráð og fjallað um starf íslenskra tónlistarmanna. Þá er hvergi hér á landi starfrækt tónlistarsafn þar sem finna mætti á einum stað muni eða ritaðan fróðleik um þróun og sögu tónlistar. Eyrarbakki og Stokkseyri eru steinsnar frá mesta þéttbýli landsins og með væntanlegum Suðurstrandarvegi yrði safn þetta ágætlega í sveit sett í nýjum menningarhring og hentar vel jafnt skólanemendum sem almennum borgurum en ég sé fyrir mér að fólk, ungt fólk og reyndar fólk í tónlistarnámi gæti komið í safnið til að kynna sér tónlistarmenninguna. Með stofnun og starfrækslu þessa safns yrði tónlistinni í fyrsta sinn gert jafnhátt undir höfði og ýmsum menningargreinum þjóðarinnar og minningu þeirra sem ruddu brautina reistur verulegur minnisvarði. Æskilegt væri að stofnun og rekstur tónlistarsafnsins væri sameiginlegt verkefni ríkisins, sveitarfélagsins Árborgar, héraðsnefndar Árnessýslu og Byggðasafns Árnesinga. Því væri nauðsynlegt að þessir aðilar hefðu samstarf um verkið þegar í upphafi ásamt áhugahópi um þetta málefni en fjölmargir aðilar hafa sýnt málinu áhuga. Ég tel mjög mikilvægt að skapa áhugamannahóp um þetta því að í raun og veru getur verkefni sem þetta aldrei orðið að veruleika nema með kröftugu og dugmiklu fólki sem stæði að baki því. Menningartengd ferðaþjónusta verður æ vinsælli og hluti af afþreyingu nútímans. Heimsóknir ungs fólks, eins og ég sagði áðan, í tónlistarnámi getur tengst safni sem þessu. Ég vil taka fram að þessi hugmynd um safn er ekki sett fram í samkeppni við önnur söfn eins og tónlistarsafn sem er á Siglufirði eða popptónlistarsöfn sem eru m.a. í Keflavík eða Suðurnesjabæ og á Bíldudal en þar hafa tónlistarmennirnir Jón Kr. Ólafsson á Bíldudal og Rúnar Júlíusson í Keflavík af miklum dugnaði og harðfylgi sett upp merkileg söfn til að minna á dægurtónlist eða popptónlist. Herra forseti. Ég vænti þess að tillagan fái brautargengi því að eins og ég sagði í máli mínu áðan ber okkur að minnast þessara frumkvöðla sem í raun og veru ruddu þessa tónlistarbraut. Hér er um mjög merkilega sögu og verðmæti að ræða sem ekki mega gleymast og þess vegna vona ég, herra forseti, að tillagan fái gott brautargengi.

Herra forseti. Hér er til umræðu þáltill. um stofnun og rekstur tónminjasafns á Stokkseyri og sem einn af meðflutningsmönnum þessarar tillögu vil ég leggja nokkur orð í belg. Það er ansi mikið og merkilegt tónlistarlíf sem hefur átt uppruna sinn á Stokkseyri og lýsti hv. 1. flm. því afar vel. Æ meira er rætt um menningartengda ferðaþjónustu sem verður vinsælli með hverju árinu og er hluti í rauninni af afþreyingu ferðamannsins þegar hann ferðast um Ísland. Á síðasta ári komu 300 þúsund ferðamenn til Íslands og á næstu 15 árum er talið að þeir muni verða 1 milljón. Það segir sig sjálft að að hafa þarf ofan af fyrir ferðamönnum sem sækja landið heim þannig að þeir geti kynnst sögu hvers svæðis, sérkennum og sérstöðu þess. Um langan aldur hefur Stokkseyri verið framarlega hvað varðar söngmennt og tónlist og miklu meira en var annars staðar á landinu. Það má rekja þessa menningu til afkomenda Bergs Sturlaugssonar í Brattholti sem var uppi 1682--1765 sem var forfaðir tónskáldanna Ísólfs Pálssonar, Sigfúsar Einarssonar, Friðriks Bjarnasonar, Páls Ísólfssonar, Hallgríms Helgasonar og Pálmars Þ. Eyjólfssonar. Bergur var fyrsti forsöngvari Stokkseyrarkirkju sem nafngreindur hefur verið í langri nafnarunu forsöngvara síðan en margir þeirra voru taldir afburða söngmenn. Fyrsta orgelið kom í Stokkseyrarkirkju og var keypt fyrir samskotafé árið 1876 og kostaði það 400 kr. Organistar við Stokkseyrarkirkju hafa allir verið af þessari fyrrnefndu tónlistarætt en fyrstur þeirra var Bjarni Pálsson í Götu sem lærði á orgel hjá Sylviu Thorgrímsen í Húsinu á Eyrarbakka. Bjarni kenndi síðan öðrum á orgel og hann kenndi einnig söng við barnaskólann og var hinn ötulasti brautryðjandi söngmennta og orgelkennslu í héraðinu. Þekktasti Stokkseyringurinn á 20. öld var bróðursonur Bjarna, dr. Páll Ísólfsson, dómorganisti og tónskáld, sem var uppi 1893--1976 og er faðir Þuríðar Pálsdóttur óperusöngkonu og fyrrv. varaþingmanns. Maður getur ímyndað sér að Páll Ísólfsson hafi gjarnan sótt innblástur í brimið við ströndina og fengið þaðan mikinn kraft. Síðustu áratugi hefur Pálmar Þ. Eyjólfsson gegnt starfi organista við Stokkseyrarkirkju og árið 1999 hlaut Pálmar menningarverðlaun sveitarfélagsins Árborgar fyrir tónsmíðar og farsælt starf við Stokkseyrarkirkju. Á Stokkseyri er vaxandi ferðaþjónusta og má nefna merkilegan minnisvarða um farsæla sjókonu og um horfna atvinnuhætti en það er Þuríðarbúð. Eyrarbakki sem er næsti bær við Stokkseyri er mikill og gamall og merkilegur verslunarstaður og vegna umfangs viðskipta og verslunar á Eyrarbakka á miðöldum telja sagnfræðingar að sá staður hafi öðrum fremur hérlendis haft burði til að þar myndaðist þéttbýlisstaður eða bær. En bið var á þéttbýlismyndun á Eyrarbakka sem annars staðar á Íslandi þar til á 19. öld. Eyrarbakki hélt samt stöðu sinni sem aðalverslunarstaður Suðurlands. Um leið og erlendir kaupmenn fengu leyfi til fastrar búsetu hér á landi allt árið byggðu þeir íbúðarhús á Eyrarbakka árið 1765. Flutt voru inn tíu dönsk katalóg-hús og byggð á ýmsum stöðum á landinu. Aðeins tvö þeirra standa enn sem eru mjög merkileg og það er Faktorshúsið í Neðstakaupstað á Ísafirði og Húsið á Eyrarbakka. Nafngift þess, Húsið, segir sína sögu um húsakost landsmanna fyrr á öldum því að þá voru, eins og flestir vita, aðeins torfbæir. Um aldaskeið var Eyrarbakki helsti verslunarstaður Suðurlands og þangað sóttu sunnlenskir bændur verslun og lá leið bænda úr efri hluta Árnessýslu og úr Rangárvallasýslu um Stokkseyrarhlað og má segja snemma hafi orðið grundvöllur fyrir verslun þar. Til gamans má geta þess að ég hef séð innkaupalista frá bóndanum á Keldum þegar hann fór með ullina í kaupstað í Lefolii-verslun á Eyrarbakka. Þá var farið aðeins einu sinni á ári í kaupstað og mátti því engu gleyma. Eyrarbakki er merkilegur fyrir það að stofnaður var barnaskóli þar 1852, skóli sem starfar enn og er elsti barnaskóli á landinu sem hefur starfað samfleytt frá stofnun. Kvenfélagið á Eyrarbakka var stofnað 1888 og starfar enn af miklum krafti og haft var á orði hér áður fyrr --- maður hefur heyrt um það og lesið --- að konurnar á Eyrarbakka fóru aldrei út á götu öðruvísi en að klæða sig upp, setja jafnvel upp hatt og það sýndi sig að mikill menningarbragur var á Eyrarbakka. Á Eyrarbakka eru tvö söfn, Sjóminjasafnið á Eyrarbakka, þar er merkasti safngripurinn áraskipið Farsæll, og Byggðasafn Árnesinga í Húsinu sem er rekið af héraðsnefnd Árnesinga. Og þá má ekki gleyma Rjómabúinu á Baugsstöðum. Fyrr í vetur lagði hæstv. menntmrh. Björn Bjarnason fram skýrslu um menningartengda ferðaþjónustu. Þriggja manna nefnd skilaði áliti. Nefndin starfaði undir forustu Karítasar H. Gunnarsdóttur, skrifstofustjóra í menntmrn. Ég sé ekki annað en að þetta eigi að fara mjög vel saman, þ.e. að efla söfn og aðra menningarstarfsemi í landinu gagnvart menningartengdri ferðaþjónustu og ég tel að þetta sé mikið byggðamál og merkilegt mál fyrir hvern landshluta. Eins og kom fram hjá hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni þarf þetta ekki að vera bundið. Þetta safn yrði bundið við Stokkseyri en það hafa allir landshlutar sína tónlistarsögu og má þar nefna t.d. Vestmannaeyjar og Keflavík.

Herra forseti. Ég fagna þessari þáltill. og þakka 1. flm., hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni, fyrir að flytja hana. Hann rakti þetta mál mjög vel. Ég held að þarna sé um mikilvægt mál að ræða. Eins og nafna mín, hv. þm. Drífa Hjartardóttir, sagði varðandi menningartengda ferðaþjónustu þá tel ég að þetta sé einn mjög mikilvægur liður í því að tengja ferðaþjónustu og menningu saman. Ekki er aðeins um að ræða fjölmarga erlenda ferðamenn heldur ferðast Íslendingar sjálfir mjög mikið um landið. Það er mjög mikilvægt að skapa og bjóða upp á meiri afþreyingu en verið hefur vegna þess að það hefur sýnt sig í nokkrum könnunum um ferðaþjónustu að mönnum finnst vanta afþreyingu. Þetta er mikilvægur þáttur í því að koma til móts við fólk í því sambandi. Ég tel mikilvægt að sveitarfélögin leggi meiri áherslu á tónlist í safnamálum en þau hafa gert hingað til. Ég held að út af fyrir sig gæti það vel verið þess virði að ríkið komi einmitt inn í og komi þessu af stað og í sumum tilfellum mjög nauðsynlegt. Það má líka velta því fyrir sér hvort þar eigi að vera það skipulag eins og varðandi Þjóðminjasafnið, hvort eigi að vera eitt aðalsafn og síðan önnur söfn sem eru eins og söfn sveitarfélaganna sem við þekkjum sem þau reka ýmist sameiginlega eða sér. Ég held að slíkt aðalsafn þurfi ekki endilega að vera í Reykjavík. Það gæti verið í Reykjavík, það gæti verið á Stokkseyri, það gæti verið víða, en að það sé í nálægð þannig að mjög stór hluti þeirra sem eru á Suðvesturlandi geti sótt það. Það held ég að væri heppileg staðsetning. Ég tel að það sé svo að við höfum ekki sinnt þessum tónskáldum eins vel og við hefðum getað gert en ég held að það sé tækifæri til þess að breyta því. Í bítlabænum Keflavík var stofnað poppminjasafn. Það gerði reyndar bæjarfélagið. Frumkvæðið kom frá ýmsum aðilum, það hafði verið fjallað um það nokkuð lengi. Reyndar heitir bærinn Reykjanesbær í dag. Frá þeim stað eru margir þekktir tónlistarmenn: Gunnar Þórðarson, Rúnar Júlíusson, Magnús Kjartansson og Magnús og Jóhann, ég get talið upp fleiri nöfn en allir þessir menn eru mjög þekktir fyrir tónsmíðar sínar og þeir hafa lagt mikið af mörkum til tónlistar. Við fundum okkur syllu með poppminjasafninu en það er að vísu ekki fullskapað. Þegar búið verður að koma upp slíkum tónminjasöfnum víða um land, sem ég vonast til að verði, þá sé ég fyrir mér m.a. söfn sem við í Reykjanesbæ fengum upplýsingar um og skoðuðum, sem voru erlendis, þar sem maður gat gengið um og hlýtt á verk eftir einhverjar hljómsveitir eða eftir ákveðinn tónlistarmann og heyrt tónlistina þegar staðið var fyrir framan myndirnar, búningana, hljóðfærin eða annað og gat fengið tóndæmi og hlustað á það. Síðan ef maður gekk aðeins lengra heyrðist í þeim næsta og svo koll af kolli. Ég get vel hugsað mér að þetta væri eins og það sem við vorum með á sýningu okkar á heimssýningunni sem ég fór á. Það var mjög skemmtilegt að sjá hvernig tölvutæknin var notuð til að ná fram góðum áhrifum. Ég sé fyrir mér að með því að nota ljós og skugga og nýta tölvutæknina og koma jafnvel fyrir heyrnartólum og bjóða upp á erlend tungumál þá gætum við náð til enn stærri hóps af því að það eru ekki allir sem tala íslensku. Ég held að sérstaða tónskáldanna ætti að fá að njóta sín. Ég tek undir með flutningsmönnum að mikilvægt er að hvert svæði haldi utan um sérstöðu sína. Við þekkjum t.d. kvartettana á Akureyri eins og MA-kvartettinn og Smárakvartettinn og mjög margt annað sem hefur komið þaðan. Ég veit ekki með Vestmannaeyjar, ég hef ekki heyrt brekkusönginn en mikið væri gaman að fara á safn þar og hlusta á brekkusöng. Grindavík á líka sína tónlistarmenn og þannig má örugglega endalaust upp telja. Mikið er til af góðu tónlistarfólki og getur einmitt verið mjög skemmtilegt að ferðast um landið þegar þetta hefur allt ræst. Ég tek undir með flutningsmönnum að áhugahópar eru afar mikilvægir í að ná þessu fram, safna gögnum og upplýsingum og koma því til skila. Ég vonast til að málið hljóti brautargengi og ég tel að þessi tillaga geti vel farið saman við tillögu sem lögð hefur verið fram í þinginu af hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni þar sem menn eru að tala um að hægt sé að hugsa sér að það verði eitt meginsafn og síðan verði smærri söfn víða um land. Þetta tel ég að geti mjög vel farið saman. Ég tel mikilvægt að við sinnum tónskáldum okkar betur og hérna gefst okkur tækifæri til þess að bæta úr því, auka menningartengda ferðaþjónustu og laða ferðamann inn á fleiri staði. Það er mjög mikilvægt að þjónustan sé ekki bara í höfuðborginni. Þó að hún sé afar mikilvæg þarf líka að fara aðeins út fyrir bæinn og bjóða fleira. Menn vilja ekki sitja of lengi í rútu, það þarf að vera hægt að stoppa og menn eru mjög áhugasamir um það. Það hef ég fundið bara á þessum vísi að safni í Reykjanesbæ að þó nokkuð margir koma þangað þannig að ég efast ekki um að þegar þetta verður orðið að veruleika þá verði gaman að koma í heimsókn í safnið.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri tillögu sem hér hefur verið lögð fram um stofnun og rekstur tónminjasafns á Stokkseyri. Ég tel að um mjög tímabæra og merka þáltill. sé að ræða og finnum við það sem höfum hreyft þessum málum á hinu háa Alþingi að þessi þáttur í söfnun og varðveislu og umhyggju fyrir munum hefur einmitt dregist mjög aftur úr þegar áherslan hefur fyrst og fremst verið á byggðasöfnum, þjóðminjasöfnum og Þjóðminjasafni og öðru slíku. Tónlistin er vettvangur sem á svo sannarlega að fá hærri og betri sess en hingað til hefur verið. Það er líka í samræmi við þá miklu og góðu bylgju sem við finnum alls staðar í samfélaginu og felst í öllum þeim fjölda fólks sem sækir tónleika, er í tónlistarskólum og þeim árangri sem Íslendingar hafa náð á sviði tónlistar. Það er því ekki vonum fyrr að þessi tillaga er lögð fram og hún á að mínu mati að fá góðar undirtektir hjá þinginu. Hér hafa verið nefndir nokkrir þættir sem styðja þáltill., svo sem ferðaþjónusta o.fl. Undir allt þetta ætla ég að taka en gera ekki að umræðuefni því ég fæ annað tækifæri til slíks síðar í dag eða næst þegar önnur þáltill. verður tekin til umræðu. En það er einn þáttur sem hv. þingmenn hafa ekki nefnt og ég vil draga fram en það er að safn af þessu tagi á að mínu mati að vera lifandi safn, lifandi að því leyti að það á að laða fólk að safni sem þessu og halda tónleika. Að sjálfsögðu er ekki hægt að gera það í einhverjum stórum stíl því að slíkt krefst tónlistarsalar eða aðstæðna sem eru tiltölulega dýrar en vissulega mætti vera með tónlist og tónleika fyrir kvartetta og kammertónlist ásamt söng og öðru sem kemst fyrir með góðu móti við tiltölulega þröngar aðstæður. Þá vil ég einnig nefna þann möguleika að á Stokkseyri, þar sem þetta safn væri sett upp, mætti líka búa tónskáldum samastað, að þeir gætu komið þar og dvalið við einmitt þær aðstæður sem hv. þm. Drífa Hjartardóttir dró svo ágætlega fram hér og með lifandi hætti. Þarna gætu þeir haft aðstöðu og búið um tíma. Ég ætla ekki að fjölyrða um tillöguna en ætla þó við þetta tækifæri að geta þess að fyrir þinginu liggur önnur þáltill. sem er lögð fram af þeim þingmanni sem hér stendur og hér talar en það er þáltill. um að stofnað verði tónminjasafn. Þá þáltill. lagði ég fram á síðasta þingi en mælti ekki fyrir henni vegna anna í þinginu og hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason, sem leggur fram tillögu um tónminjasafn á Stokkseyri, vissi ekki af tillögu minni en það fer vel á að við þingmennirnir og vinir og félagar leggjum fram tillögu á þessu sviði. Ég tel að við getum fyllilega náð góðu samstarfi, annaðhvort með því að taka undir tillögu sem Drífa Sigfúsdóttir lagði fram að safnið á Stokkseyri væri bundið sérstaklega við Stokkseyri og Eyrarbakka og þær sögulegu rætur sem hafa verið dregnar fram í ágætum ræðum, eða þá hitt að við sameinuðum beinlínis tillögur okkar og tónminjasafn, víðtækt og öflugt á landsvísu, yrði sett niður á Stokkseyri og styddi þar með það héraðssafn sem verið er að tala um. Allt finnst mér þetta koma til greina, aðalatriðið er að þetta nái fram að ganga og verði tónlistinni til framdráttar og efli menningu og glæði sögu okkar lífi. Ég mun við flutning á þáltill. minni ræða frekar um gildi safna sem ég hef ekki gert hér eins og ég hefði ella viljað.

Herra forseti. Eins og aðrir hv. þingmenn vil ég taka undir fagnaðarlætin yfir þessari tillögu. Hún er lítil og nett, lætur lítið yfir sér en hún er afar skemmtileg og viðeigandi því að Stokkseyri tengist tónlistararfinum mjög sterkt. Ekki veit maður hvaðan tónlistargenið kemur en a.m.k. átti það einhverjar rætur á Stokkseyri. Eins og hv. 1. flm. tillögunnar segir réttilega eru fjölmargir tónlistarmenn komnir frá þessu svæði. Þess vegna væri mjög vel við hæfi af virðingu við þá og þann skerf sem þeir veittu okkur löndum sínum að reisa um þá safn þar. Það má svo aftur velta fyrir sér hversu yfirgripsmikið safn á Stokkseyri ætti að vera, hvort það ætti eingöngu að tengjast því fólki sem komið er úr Árnessýslu og af Stokkseyri. Eins og komið hefur fram í ræðum manna þá eru nú þegar til önnur söfn, m.a. þjóðlagasetur séra Bjarna Þorsteinssonar á Siglufirði, sem var afar merkur tónlistarmaður og lagði mikið af mörkum til tónlistarsögu okkar. Svo var minnst hér á poppsafnið í Keflavík og því hefur verið lýst ágætlega. Tónlistin lifir frá einni kynslóð til annarrar og í nútímanum lifir hún á plötum og diskum og í upptökum. En lifandi safn er auðvitað áhugaverðast og má segja að tónlist frá þessum tíma kalli ekki á mjög flókna sali til flutnings vegna þess að mikið af þessari tónlist voru sönglög og frekar einfaldur undirleikur því að hljóðfærin voru ekki orðin mjög þróuð sem fólk hafði þá. Reykjavík á mjög langa sögu í tónlistinni. Ég var til gamans að fletta í Alþingismannatalinu upp á Pétri Guðjohnsen sem var dómorganisti í Reykjavík en hann sat líka á þingi fyrir Gullbringu- og Kjósarsýslu á árunum 1864--1869. Það er gaman að segja frá því að orgelið hans, eða rifrildið af því, fannst uppi á háalofti í Dómkirkjunni fyrir einhverjum árum og er nú komið í vörslu Þjóðminjasafns en eftir því sem ég best veit hefur það ekki enn þá verið gert upp. En þetta er maður sem var uppi á 19. öld, hann fæddist 1812 og er dáinn 1877. Hann lagði náttúrlega aðallega skerf sinn til tónlistarinnar á þann hátt að vera dómorganisti og söngkennari, en hann var söngkennari í menntaskólanum. Ég rifja þetta upp af því að hann er langalangafi þeirrar sem hér stendur. Ég las það í bók Stefans Zweig, Veröld sem var, að hann kom sér snemma upp áhuga á tónlistarhandritum. Ég held að mörg tónskáld hafi hálfgerða fóbíu fyrir því að verið sé að grafa upp hvernig tónverkin þeirra verða til. En það er til fólk sem safnar slíkum handritum. Að minnsta kosti var það Stefan Zweig talsvert keppikefli að verða sér úti um handrit þar sem verkin voru að fæðast, fyrstu drög og einhvern aðdraganda að verkum sem urðu síðan vel þekkt og merk. Án efa leynast einhver slík handrit í fórum fólks á Íslandi. Þau er auðvitað mikill fengur að fá inn í tónminjasafn. Ég kom inn í tónminjasafn, ég held það hafi verið í Helsinki, fyrir nokkuð mörgum árum, og það var afar skemmtilegt að sjá hvernig því hafði verið komið fyrir. Það er víst að við getum áreiðanlega fundið bæði hljóðfæri og nótur og síðan upptökur hér og þar á landinu og komið því fyrir á safni af þessu tagi. Talsvert eða eitthvað hefur þegar verið sett í Þjóðarbókhlöðuna. Við munum eftir því, ég held á síðasta ári, að ættingjar dr. Franz Mixa gáfu handritin hans og án efa leynast handrit hér og þar og hljóðfæri. En ég nefni þetta nú með Pétur Guðjohnsen. Hann bjó í Reykjavík og varði sinni starfsævi hér. Mér fyndist ekkert óeðlilegt að í höfuðborginni yrði reist safn til að rifja upp tónlistarsögu Reykvíkinga. En mér finnst tillaga flutningsmannanna Ísólfs Gylfa Pálmasonar, Margrétar Frímannsdóttur, Drífu Hjartardóttur og Árna Johnsens mjög áhugaverð og hlakka til að sjá hana eiga hraðan gang í gegnum þingið eins og ýmis önnur mál sem eru í gangi núna.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka framúrskarandi undirtektir við þessa þáltill. og reyndar fróðlega og skemmtilega umræðu sem átt hefur sér stað. Í henni er samhljómur sem verður vonandi til þess að tillagan eigi greiða leið í þinginu og úr þessari hugmynd verði safn. Við getum auðvitað rifjað upp að tónlist á Íslandi á sér eldri sögu. Það var tónlist líka í Skálholti á sínum tíma og á Hólum en hún var svolítið öðruvísi en það sem við höfum talað um hér í dag. Ég sé líka fyrir mér ýmislegt af því sem við höfum komið inn á varðandi lifandi safn. Að sjálfsögðu þarf að vera hægt að halda tónleika í safni sem þessu og það mundi glæða safnið lífi. Það þarf að vera aðstaða fyrir tónlistarmenn þar sem þeir geta samið tónlist, æft sig og dvalið í umhverfi sem er skapandi fyrir þá. Það þarf líka að vera hægt að hlusta á einstök verk og jafnvel að hlusta á einstök hljóðfæri. Það er hægt með nútímatækni en við vorum áðan einmitt að tala um að taka ákveðin skref í málinu hér á undan. Það á auðvitað við um þetta mál líka. Við getum gleymt okkur í framtíðardraumum en aðalmálið er að reyna að hrinda þessu í framkvæmd. Ég tek undir það að hæglega má samþætta þessa þáltill. ágætri þáltill. hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar. Ég er alveg viss um að við getum gengið í takt í þeim efnum. Það er gaman að velta fyrir sér, eins og þingmenn gerðu áðan, markaðssetningu ákveðinna staða á landinu og því hvernig menningin getur í raun verið auðlind. Það gleymist oft. Við erum oft að tala um atvinnugreinar, landbúnað, sjávarútveg og iðnað, eins og það sé hið eina sem til er. Auðvitað eigum við að getað nýtt okkur menninguna líka og menningartengd ferðaþjónusta er að verða æ vinsælli hér á landi og reyndar einnig erlendis. Ég hlustaði á skemmtilegan mann á Eyrarbakka fyrir nokkrum árum, ákaflega bjartsýnan, sem talaði um að markaðssetja brimið. Hann heitir Ási Markús og rekur gistihús á Eyrarbakka sem ég held að gangi bara þokkalega vel. Til hans koma gestir bara til að hlusta á brimið. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Drífu Hjartardóttur má gjarnan sækja tónlist í brimið og þess vegna ljóðlist og ýmislegt fleira. Ég held að það gæti verið ágætt fyrir okkur þingmenn sem getum stundum orðið pínulítið pirruð hvert á öðru þegar við hlustum á þá flóðmælsku sem kemur úr þessum ræðustól. Það gæti verið gott að skreppa niður á Bakka og hlusta svolítið á brimið til að slaka á. Það er líka gaman að velta því fyrir sér að ungt fólk hefur stofnað lítið kaffihús á Eyrarbakka sem heitir Kaffi Lefolii, það er að vísu lokað í augnablikinu, en það er sama. Ýmislegt í þessum dúr getur hjálpað svona starfsemi. Það getur verið erfitt að reka starfsemi eins og lítið veitingahús. Það er annað veitingahús á Stokkseyri sem heitir Við ströndina, ef ég man rétt. Þangað kemur fólk gjarnan til þess að borða sjávarrétti og þess háttar. Fleira mætti auðvitað nefna. Ég ítreka að það er nauðsynlegt að ná samstöðu um mál sem þetta. Við þurfum að virkja áhugahópa og fá styrk frá stjórnvöldum. Við þurfum að fá styrk frá bæjarstjórn Árborgar, héraðsnefnd og Byggðasafni Árnesinga. Þá væri hægt að hrinda þessari ágætu hugmynd í framkvæmd. Mér fannst ansi gaman að heyra ræðu hv. þm. Katrínar Fjeldsted áðan þegar hún var að velta fyrir sér tónlistargeninu. Hver veit nema Íslensk erfðagreining geti verið með lítinn bás í þessu safni þar sem tónlistargenið yrði sýnt.

Herra forseti. Já, við skulum endilega fá sem flesta til að reyna að staðsetja þetta tónlistargen. En ég kem upp í andsvar vegna þess að mér datt í hug að á Stokkseyri eða þar sem safninu yrði komið fyrir væri auðvitað tilvalið að koma upp afdrepi, t.d. fyrir tónskáld sem eru alltaf að leita að næði, auðvitað inspírasjón en einnig næði frá erli hvunndagsins og frá heimsins glaumi. Hvar er betra að finna slíkt en með brim í bakgrunni? Tengja þetta tvennt.

Herra forseti. Ég tek að sjálfsögðu heils hugar undir þetta. Ég held að þetta sé einmitt það sem við eigum m.a. að gera út á. Eins og ég sagði í ræðu minni rétt áðan þá sækjum við ýmislegt langt yfir skammt. Þarna er stutt að fara niður á ströndina og ég held að það væri býsna gott, bæði fyrir okkur, herra forseti, sem í þessum sal erum og ýmsa aðra að leita ekki langt yfir skammt og finna afþreyinguna í grenndinni.

Herra forseti. Hér höfum við hv. þm. rætt tónminjasafn og stofnun þess og beint sjónum okkur sérstaklega til Stokkseyrar og þeirrar þáltill. sem við höfum rætt síðustu stundarfjórðungana. Tillagan sem ég legg hér fram var lögð fram í þinginu í fyrra en fyrir henni var ekki mælt. Hún er því lögð fram hér að nýju. Ég ítreka enn og aftur að best færi á því að vinna þessi tvö mál saman. Ég ætla ekki að halda langa ræðu, enda hefur margt gott verið sagt almenns eðlis um rekstur og stofnun tónminjasafns, en ætla þó aðeins að minnast á örfá atriði. Safnið sem þáltill. mín gerir ráð fyrir er umfangsmeira en það sem rætt var hér áðan. Ekki hefur verið bent á neinn sérstakan stað fyrir safnið en tillagan gerir ráð fyrir að hlutverk þess verði á borð við það sem við ætlum Þjóðminjasafni á ýmsum sviðum. Ég vil, með leyfi forseta, lesa fyrstu málsgreinina í grg. með þáltill., en þar segir: ,,Tónminjasafn aflar, varðveitir og sýnir hvers kyns gömul og ný verðmæti sem tengjast tónlist á Íslandi, þar á meðal hljóðfæri, hljómtæki, hljóðupptökur, nótur, bækur, myndir, heimildir um tónlistarsögu og frásagnir af tónlistarflutningi, tónlistarmönnum, tónlistarviðburðum og hvers kyns gripum sem tengjast samningu og flutningi tónlistar.`` Komið hefur fram að í fornum íslenskum handritum er mun meira af tónlist en menn gerðu sér grein fyrir áður. Rannsóknir manna á handritum okkar hafa fyrst og fremst beinst að sögunni og þeim menningararfi sem við þekkjum svo vel, Íslendingasögum, kvæðum og ljóðum. En þegar betur er að gáð hefur, m.a. fyrir frábært starf Kára Bjarnasonar og fleiri góðra manna, komið í ljós að handritin okkar eru mjög rík af tónlist og nótum. Ekki er það aðeins skráð, heldur fallega skráð og litríkt í handritunum okkar. Þessar rannsóknir hafa farið fram hér í Reykjavík, en að mörgu leyti hafa þær fengið að blómstra sem hluti af tónlistarlífinu í Skálholti um þessar mundir. Enda þótt við séum öll ánægð með tónlistararf okkar Íslendinga --- við höfum hér keppst um að vitna til þess --- þá skulum við minnast þess að á 19. öldinni og framan af 20. öldinni stóð tónlistarlíf á Íslandi langt að baki því sem var í öðrum löndum. Það gefur auga leið. Aðrar menningaþjóðir, svo sem í Mið-Evrópu, hafa aldalanga hefð og íslensku tónlistarmennirnir áttu mjög langa götu ógengna til þess að ná á svipaðar slóðir. Hins vegar varð á þessu bylting á síðasta hluta 20. aldar, þar sem Íslendingar tóku tónlistina og gerðu bókstaflega að fleygum fugli í sinni menningu. Við höfum náð að draga fram menningarþætti sem svo sannarlega voru ekki mjög ríkir í okkar húsum. Ég ætla ekki að rekja hér það sem allir vita, hversu mikið tónlist er stunduð af ungu fólki á Íslandi og hversu langt íslenskir tónlistarmenn hafa náð, ekki aðeins hér á landi heldur erlendis líka. Við skulum líka minnast þess að tónlist er atvinnuvegur sem er tilvalinn til útflutnings og hefur margt verið gert á síðustu árum til að styðja slíkt. Eitt vil ég nefna sem ýtir undir það að við tökum rösklega og fast á þessum hlutum, hvort sem við erum að tala um tónminjasafn á Stokkseyri eða annars staðar. Við skulum minnast þess að enn er lifandi það fólk sem var brautryðjendur eða man brautryðjendur á sviði tónlistar í landinu. Þetta fólk verður að sjálfsögðu ekki eilíft í landinu frekar en við hin. Því er afar mikilvægt að menn hefjist handa við að safna öllu því sem þetta fólk getur sagt frá. Enn eru til munir sem hætt er við að fari forgörðum ef þeir eru ekki fluttir saman á einn stað. Einstaklingar hafa verið að safna þessum hlutum saman. Við getum vitnað til Siglufjarðar, safns sem þar hefur verið komið á legg. Hér hefur verið minnst á Poppminjasafnið. Við getum líka talað um einstaklinga á borð við Sigurjón Samúelsson á Hrafnabjörgum við Djúp og fleiri mætti nefna. Þannig er vísir að slíkum söfnum og áhugi á þessu um allt land. Sú þáltill. sem hér er mælt fyrir gerir ekki ráð fyrir því að yfirtaka þessi söfn eða drepa niður þann áhuga sem einstaklingar sýna. Þvert á móti að styðja við það. En ég held að við höfum svo mikinn arf og úr svo miklu að moða að við getum sett upp sjálfstætt safn án þess að trufla nokkuð það sem verið er að gera í einstökum landshlutum, hvort sem það er á Stokkseyri eða annars staðar, eða það sem einstaklingar hafa verið að gera. Ég held að margir aðilar séu tilbúnir til þess að koma til móts við hugmynd af þessu tagi. Ég vil nefna fyrirtæki, félög, skóla, kóra, hljómsveitir, leikfélög og einstaklinga. Eins og sagt hefur verið hér fyrr í dag er tónlistin og allt sem henni fylgir, bæði í tónum, munum og myndum, alveg tilvalin til þess að draga að ferðamenn, ungt fólk og aðra sem þá sem njóta vilja. Við þingmenn höfum í dag vitnað í það að við höfum séð söfn af þessu tagi þar sem við komum að básum þar sem hljóðfæri og búningar eru tengdir við hljóðupptökur og hægt er að fara inn í þann heim sem vitnað er til með þeim munum sem fram eru settir. Það er fátt annað sem getur einmitt dregið betur athygli ferðamanna og almennings til sín en einmitt safn af þessu tagi. Ég hef áður minnst á að þetta þarf að vera lifandi safn en ekki dautt og laða að tónlistarmenn með þeim hætti sem rætt var um fyrr í dag. Ég vil einnig nefna einn afar mikilvægan þátt í þessu, en það er Ríkisútvarpið. Ríkisútvarpið hefur að sumu leyti gegnt einmitt því varðveislu- og menningarhlutverki sem við höfum verið að tala um hér í dag. Og það er ekki hægt að ætlast til þess að Ríkisútvarpið geri stöðugt slíkt. Við erum að tala um breytingar á Ríkisútvarpinu. Safn af þessu tagi á að einhverju leyti að taka við því mikla og merka starfi sem Ríkisútvarpið hefur unnið á þessu sviði eða a.m.k. að eiga mjög náið samstarf. Við getum einnig talað um Sinfóníuhljómsveit Íslands. Að sjálfsögðu á að laða hana inn í þetta verkefni. Ég held að við getum líka náð til einstakra fyrirtækja á sviði tónlistar. Ég vil nefna hið merka framlag Fálkans hf. og þeirra sem að því fyrirtæki stóðu, Ólafs Magnússonar, Haraldar Ólafssonar og fleiri, við fyrstu hljómupptökur á Íslandi. Þarna er fjársjóður sem ekki má glatast. Fyrirtækin sem núna eru í rekstri og eru að gefa út plötur og diska eiga líka öll mjög merka hluti. Öllu þessu þarf að sinna. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gera mál mitt lengra. Mér finnst heldur miður að hér er að sumu leyti verið að tvítaka hluti. Ég held að aðalatriðið sé að komið hafa fram tvær þáltill. sem sýna með þeim málflutningi sem hér hefur verið í dag að hérna er tilvalið tækifæri, hérna eigum við að taka á, vegna þess að þetta eru hlutir sem geta hlaupið frá okkur ef við gætum ekki að okkur og ríkisvaldið, sveitarfélögin og fyrirtæki, ásamt áhugamannafélögum eiga að koma saman í einn hóp. Við skulum ekki dreifa kröftum okkar með því að takast á um það hvar þetta á að vera. Aðalatriðið er að vinna gott verk með öllum þeim sem sýna þessu máli áhuga og vænti ég þess að þær tvær tillögur sem mælt hefur verið fyrir í dag fái farsæla meðferð hér í þinginu.

Herra forseti. Mig langar til að fagna þessari vönduðu og áhugaverðu tillögu. Hún lætur lítið yfir sér eins og tillagan sem var hér á dagskrá á undan og segir einungis að Alþingi álykti að stofnað verði tónminjasafn. Ég fór í ræðu minni um síðasta lið á dagskrá nokkrum orðum um tónlistina og sögu hennar, bæði á Stokkseyri sem sú tillaga sneri að en einnig að tónlistararfi Reykvíkinga. Segja má að á fyrri öld og á þeirri 19. hafi tónlistarunnendur og þeir sem gátu ekki hamið tónlistargen sitt, hvort sem efni voru fyrir hendi eða ekki, sótt til annarra landa til að leita sér að þekkingu. Þeir sóttu fyrst og fremst til Danmerkur, sem eðlilegt var, en einnig til Þýskalands. Þannig að straumarnir lágu frá Evrópu hingað. Ég held að miklu meira hafi verið að gerast á þeim vettvangi þá en menn gera sér endilega grein fyrir í dag. Við erum núna í alþjóðlegu samhengi og stutt á milli vina í tónlistarheiminum. Það var auðvitað ekki þannig þá, en menn lögðu á sig ómælt erfiði og fjármuni sem þeir áttu ekki til í rauninni til að geta uppfyllt þessa þörf sína. Tónlistarkennsla var fyrst og fremst söngkennsla framan af og langspil er sennilega fyrsta hljóðfærið hér. En seinna meir eru það kirkjuorgel og eitt og eitt strokhljóðfæri, samanber Ólaf Fíólín, í bókum Böðvars Guðmundssonar, þar sem Böðvar lýsir svo skemmtilega þessum fátæka unga manni, Ólafi, sem fékk fiðlu í hendurnar nokkuð fyrir tilviljun. Bækurnar heita Híbýli vindanna og Lífsins tré, eins og þingmenn án efa muna. Varðveisla tónlistararfsins hefur verið hjá fólki með tónlistargenið. Það hefur ekki komist hjá því að bera það með sér. Og seinna meir hjá samtökum eins og tónlistarfélögum, kórum og ýmsum aðilum sem héldu utan um það sem þeir gátu. Sinfóníuhljómsveit Íslands var stofnuð fyrir 50 árum, Ríkisútvarpið er rúmlega 70 ára. Þetta er auðvitað mjög mikilvæg varðveisla á menningarhlutverkinu sem þessar stofnanir hafa sinnt. Ég held að þær verði að sinna því áfram, því ég held að einungis á þann hátt sé hægt að tryggja að arfurinn varðveitist. Tónlistargyðjan ræður ríkjum hvernig sem efnin eru. Það er þá alla vega hægt að syngja ef ekki er efni á hljóðfærum. En tónlistararfurinn okkar á það skilið að honum sé sýndur heiður og tillaga hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar mætir því fyllilega.

Herra forseti. Ég vil taka skýrt fram, eins og ég sagði reyndar í ræðu minni áðan um þáltill. um minjasafn á Stokkseyri, að hæglega er hægt að samþætta þessar tvær þáltill. Svo óheppilega vildi til, þrátt fyrir gott samkomulag okkar félaga að við vissum ekki hvor af öðrum, svona getur þetta verið. En enn og aftur, það er samhljómur í því sem við erum að segja og skiptir miklu máli. Það er mjög nauðsynlegt að varðveita tónlistararfinn og sýna því fólki sem ruddi brautina tilhlýðilega virðingu. Við sjáum að íþróttum er gert mjög hátt undir höfði á Íslandi og er ég mjög sáttur við það og er allt gott um það að segja. Ef við berum íþróttir saman við tónlistina þá er tónlistinni ekki gert eins hátt undir höfði og íþróttum, þó að ég vilji kannski ekki vera eins róttækur og --- ég heyrði ágæta ræðu hjá mjög góðum íslenskum píanista, sem er skólastjóri Tónlistarskólans í Garðabæ og heitir Agnes Löve. Hún vildi gjarnan koma á samkeppni kirkjukóra og að kirkjukórarnir hefðu hugsanlega stuðningsmenn. Síðan yrði þessu sjónvarpað til að hvetja menn til dáða í söng. Þetta er snjöll hugmynd sem hugsanlega einhverjir vildu framkvæma. Eins og ég sagði áðan er með stofnun og starfrækslu tónminjasafns tónlistinni kannski í fyrsta sinn gert jafnhátt undir höfði og ýmsum öðrum menningargreinum þjóðarinnar og minningu þeirra er ruddu brautina reistur varanlegur og verðugur minnisvarði. Ég hvet til þess að við setjumst niður, flutningsmenn þessara tveggja tillagna, og vonast ég til þess að tillöguflutningurinn verði til þess að hrinda í framkvæmd tillögum okkar um tónminjasafn og helst vildi ég sjá það á Stokkseyri.

Herra forseti. Ég kem hér til að ræða þáltill. um tónminjasafn sem hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson flutti. Ég held að hér sé gott mál á ferðinni eins og ég kom reyndar inn á þegar við vorum að ræða þáltill. um stofnun og rekstur tónminjasafns á Stokkseyri. Ég held að mjög mikilvægt sé að við stofnum tónminjasafn og ég held að safn eins og kemur fram í þeirri tillögu sem nú er til umræðu sé mjög mikilvægt. Slíkt safn sem verður með sama hætti á sviði tónlistarinnar eins og Þjóðminjasafnið er á öðrum sviðum er mjög mikilvægt og ég held að það verði ekki stofnað án ríkisstuðnings. Sveitarfélög og byggðir landsins geta e.t.v að miklu leyti séð kannski um sína syllu. Það getur verið tenórasafn fyrir norðan eða alls konar aðrir þættir eins og við höfum rakið hér á undan við umræðu um fyrri tillögu sem fjallar um svipað efni. En það er mjög mikilvægt að til sé á einum stað aðili sem tekur á því hvað á að geyma, hverju á að safna. Sú kynslóð sem lifir í dag er ekki kynslóð sem geymir hlutina eins og ömmur okkar og afar gerðu. Kynslóðin í dag hendir hlutunum og hún geymir ekki, hún safnar ekki ryki. Hún flytur oftar, hún hreyfir sig meira og heldur ekki utan um hlutina eins og fyrri kynslóðir gerðu. Þess vegna er mjög mikilvægt að til sé einhver einn aðili sem leitað er til, þar sem hægt er að fá upplýsingar um hvað eigi að geyma og hverju eigi að henda sem er mjög mikilvægt í öllum safnamálum. Af því að hér hefur eitthvað verið rætt um staðsetningu, þá held ég að Stokkseyri gæti verið góður valkostur eins og kom fram áðan. Ég vil nefna eina ástæðu sem dæmi en auðvitað eiga fleiri staðir að koma til greina. Hingað til lands er sagt að komi 300 þús. ferðamenn á ári en fjölgi mikið milli ára. Talsverður hluti ferðamanna stoppar hér í örfá klukkutíma. Þeir sem þurfa að stoppa í fáeina klukkutíma vilja nota tíma sinn og það hefur gerst iðulega að til Reykjanesbæjar og til ferðamálafulltrúa hringja farþegar sem lenda í því að töf er á flugi. Eðlilega leiðist þeim að bíða og vilja hafa eitthvað fyrir stafni og þá þarf að bjóða upp á eitthvað. Einnig er mjög mikilvægt að fyrir þá farþega sem stoppa hér eina nótt í tiltölulega mikilli nálægð við utanlandsflug að til sé afþreying sem hægt er að bjóða þeim upp á vegna þess að með því móti getum við náð í talsverðar tekjur. Og mjög mikilvægt er að horfa á þá hliðina. Þó að allir sæki ekki safnið, þá yrði það talsvert stór hluti erlendra ferðamanna og því tel ég að mikilvægt sé að við staðsetjum slíkt safn á stað þar sem tiltölulega auðvelt yrði að ná til þeirra og reyta svolítið fjaðrirnar af þessum ferðamönnum, þá getum við einmitt bætt safnið í framtíðinni og ég tel að það sé afar mikilvægt. Ég tel mikilvægt að þetta safn verði stofnað, einhvers konar höfuðsetur tónlistar og tónminja, ásamt því að stofnuð séu ýmis söfn úti á landi sem haldi hver um sig utan um sérstöðu síns svæðis og við nýtum þá öll þau tækifæri sem bjóðast með nútímatækni, eftir því sem passar fyrir hvert safn fyrir sig.