Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Guðmundsson Við fyrri hluta þessarar umr. gat ég þess, að mér þætti skýrsla hæstv. fjmrh. um afkomu ríkisssjóðs 1931 mjög dapurleg. Síðan hann gaf þá skýrslu hefi ég haft tækifæri til bæði að athuga þessa skýrslu betur og skoða niður í kjölinn áætlun hæstv. stjórnar um tekjur og gjöld 1933, og verð ég að gera þá játningu, að dapurleikinn yfir hag og framtíðarafkomu ríkissjóðs hefir ekki minnkað í huga mínum við þessa nánari athugun. Mér virðist útlitið ákaflega skuggalegt og mér sýnist allt benda til þess, að hæstv. stjórn hafi ekki nægan skilning á, hversu svart er framundan. Þessa ályktun dreg ég af hinni ægilegu fjáreyðslu hennar undanfarið, af áætlunum hennar fyrir árið 1933 og af hinum mikla fjölda nýrra skattafrumvarpa, sem komið hefir frá henni og hennar liðsmönnum á þessu þingi. Ég hefi ekki kastað tölu á þessi frv., en ég man, að ekki færri en 7 af þeim voru fyrir nokkru á dagskrá einn og sama daginn. Í þessu sambandi get ég ekki látið vera að minna á, að á fyrsta þinginu (1928), sem núverandi stjórnarflokkur réð lögum og lofum hér á þingi, voru skattar hækkaðir svo, að nam 11/2 millj. kr. á ári. Þá var góðæri, og ég man ekki til þess, að síðan hafi neinir skattar verið lækkaðir. Nú er hin mesta kreppa, en samt vill hætv. stjórn og hennar flokkur hækka skatta enn stórlega. Nú spyr ég: Hvar lendir, ef alltaf á að hækka skatta, hvort sem vel árar eða illa? Hver getur ímyndað sér, að framleiðsla landsins þoli stöðugt auknar álögur? Með sama áframhaldi og verið hefir verða skattþegnarnir þrælar stórskuldugs ríkissjóðs, en ekki frjálsir menn í frjálsu landi. Ég hefi orðið þess var, að blöð stjórnarinnar hafa nú að undanförnu minnzt á það, að árið 1924, þegar andstöðuflokkur núv. stjórnar tók við völdum, hafi skattarnir verið hækkaðir, þó að þá væri ekki gott í ári. Þess vegna hljóti okkur nú að þykja eðlilegt að hækka skattana. En náttúrlega geta stjórnarblöðin þess ekki, að 1926, þegar afkoma atvinnuveganna versnaði, var slakað verulega til á sköttunum, enda voru hinar auknu tekjur, sem af sköttunum leiddu, notaðar til að létta skuldabyrgðina á ríkissjóði. Í þessu kemur fram í stórum dráttum stefna Sjálfstæðisflokksins í fjármálum ríkisins. Flokkurinn játar og viðurkennir nauðsyn þess að leggja á landsmenn byrðar til þess að tryggja afkomu ríkissjóðs, ef ekki er eytt úr hófi fram. Hinsvegar neitar flokkurinn því afdráttarlaust að vinna að því að útvega tekjur til óhóflegrar eyðslu. Flokkurinn telur það bein svik við kjósendur sína, sem eru nærri helmingur allra kjósenda landsins, að stuðla að því, að fram úr hófi eyðslusöm stjórn hafi jafnan nægilegt fé til að ausa út, hvernig sem fer um hag landsmanna. Hæstv. stjórn getur því alls ekki búizt við því, að auknir skattar verði samþ. nú með atkvæðum sjálfstæðismanna, nema fullar tryggingar komi fyrir því, að skipt verði um í meðferð fjár ríkisins, og slík trygging næst ekki nema skipt verði um menn í stjórninni, a. m. k. að einhverju leyti. Ég finn það vel, að í því, sem ég hefi sagt, liggur harður áfellisdómur um fjármeðferð hæstv. stj., og ég tel mér skylt að rökstyðja þetta. Ég mun gera það í eins stuttu máli og ég tel mér fært og mun ég sleppa öllum köpuryrðum, en láta tölur tala eins skýrt og rétt og mér er auðið. Fyrst mun ég athuga fjárnotkun stj. undanfarin 4 ár, og styðst ég þar við fjárlög og landsreikninga árin 1928, 1929 og 1930, en við skýrslu hæstv. fjmth. að því er snertir árið 1931. Síðan mun ég athuga nokkuð, hvað hæstv. stj. aetlast fyrir um fjárnotkun 1932 og 1933. Samkvæmt fjárlögum hafa tekjur ríkissjóðs verið áætlaðar af þinginu þannig, talið í hundruðum þúsunda: 1928 .......... kr. 10,5 millj. 1929 .......... - 10,9 – 1930 .......... - 11,9 – 1931 .......... - 12,8 – Alls kr. 46,1 millj. en tekjurnar reyndust: 1928 .......... kr. 14,3 millj. 1929 .......... - 16,3 – Í930 ..........- 17,2 – 1931 .......... - 14,7 – kr. 62,5 millj. Tekjurnar þessi ár hafa því reynzt 16,4 millj. meiri en þingið áætlaði. Þá er að líta á gjöldin, þau voru áætluð: 1928 .......... kr. 10,5 millj. 1929 .......... - 10,8 – 1930 .......... - 11,9 – 1931 .......... - 12,8 – Alls kr. 46,0 millj. en urðu: 1928 .......... kr. 13,3 millj. 1929 .......... - 17,0 – 1930 .......... - 21,8 – 1931 .......... - 17,2 – Alls kr. 69,3 millj. Gjöldin þessi ár hafa því reynzt 23,3 millj. kr. meiri en þingið hafði áætlað. Aðalniðurstöðurnar eru þá þær, að þessi 4 ár hafa tekjurnar farið 16,4 millj. kr. fram úr áætlun þingsins, en gjöldin 23,3 millj. kr. En stj. hefir haft miklu meira fé úr að spila þessi ár en tekjur ríkissjóðs. Hún hefir líka tekið stórfelldari lán en nokkru sinni hefir þekkzt hér á landi. Lánin, sem hún hefir tekið, eru þessi: Hjá Hambros banka .. kr. 11961000,00 - sama (vixillan) ... - Í550500,00 - Marconifélaginu . - 620200,00 - L. M. Ericsson ... - 950500,00 - Ýmsum .......... ca.- 200000,00 kr. 15282200,00 Þessi 4 ár hefir stj. því haft til ráðstofunar: Tekjur ........ kr. 62,5 millj. Lán ........... - 15,3 kr. 7,8 millj. Allt þetta fé hefir verið notað þessi 4 ár, - ekkert er eftir, og telst mér svo til, að til jafnaðar hafi verið greiddar um 53000 kr. á hverjum einasta degi þessi ar, að meðtöldum öllum helgidögum. Þetta svarar til um 50 au. á dag af hverju mannsbarni í landinu, og geri ég ráð fyrir, að fleirum muni ofbjóða þetta en mér. Skylt er þó að geta þess, að sumt af þessu fé hefir verið afhent bönkunum, og telst mér svo til, að sú fjárhæð nemi um 8 millj. kr. Þá ber og að taka það fram, að á þessum árum hafa verið keypt strandferðaskip og ýmsar opinberar byggingar verið reistar, svo sem síldarbræðslustöðin á Siglufirði, útvarpsstöð, landssímastöð hér í bænum, skrifstofubyggingin Arnarhváll, Landsspítalinn fullgerður o. fl. o. fl., og hafa til alls þessa farið 4–5 millj. kr. Það má deila um þörf og nytsemi sums af þessu, og mun ég koma að því nokkuð síðar, en að frádregnu því, sem hér hefir verið talið, hefir féð gengið til ríkisrekstrarins með tiltölulega litlum undantekningum. Eins og af líkum ræður eftir því, sem tekið hefir verið fram, hefir vaxtabyrði ríkissjóðs aukizt stórum í tíð núverandi stj. Samkv. LR. 1927 námu vextir af ríkisskuldum það ár um 700000 kr., en samkv. fjárlfrv. 1933 nema þeir talsvert á 2. millj. kr., og svipað er að segja um afborganir. Um fjáreyðsluna þessi undanfarin ár sker árið 1930 sig úr. Þá var eyðslan svo gífurleg, að það er nærri ótrúlegt. LR. fyrir það ár, sem nú liggur fyrir þinginu til samþykktar eða synjunar, er að upphæð tæplega 25,8 millj. kr. Þar frá má þó draga vegna greiðslu lausaskulda og vegna aukinna innstæðna um 4 millj. kr., svo að gjöldin verða tæplega 22 millj. kr., eins og ég tók fram áður. Þar við er þó rétt að bæta kostnaði af að reisa útvarpsstöð og landssímastöð, rúmlega 11/2 millj. kr., því að þótt undarlegt sé frá að segja, er þessi upphæð ekki talin á LR. Gjöldin 1930 eru því ekki minna en 23,4 millj. kr. og eru þau langhæstu, sem nokkru sinni hafa orðið. Hæst hafa þau orðið áður um 17 millj. kr., 1929, hjá sömu stjórn. Til samanburðar má geta þess, að gjöldin 1921, þegar dýrtíðin var sem mest, voru um 12 millj. kr., og þá ætlaði hæstv.forsrh., sem þá var ritstjóri Tímans, að rifna af vandlætingasemi yfir eyslunni. Síðan hefir dýrtíðin minnkað stórkostlega, og samt eru gjöldin 1930 um það bil tvöfalt hærri en 1921. Fjárausturinn undanfarið er mikið mein. Þeim, sem óhlutdrægt vilja líta á þetta mál, mun sýnast, að stj. hefði átt að nægja að fá til þarfa ríkissjóðsins á 4 árum yfir 16 millj. kr. meira en þingið áætlaði, svo að ekki hefði þurft að taka hin miklu lán. Sextán millj. kr. er mikil upphæð á okkar mælikvarða. Til samanburðar má geta þess, að allar jarðeignir og öll hús í öllum 23 sýslufélögum landsins eru eftir gildandi jarðamati metin á rúmlega 46 millj. kr. Tekjur ríkissjóðs hafa því verið þessi 4 ár yfir 16 millj. kr. meiri en matsverð allra jarða og allra húsa í öllum sveitum og kauptúnum landsins. Það er í rauninni stórmerkilegt, að þjóðin skuli hafa lyft því Grettistaki að inna af hendi öll þessi gjöld. Þó má það kannske kallast enn merkilegra, að ekki einu sinni þetta nægði stj., heldur varð hún að taka yfir 15 millj. kr. lán á þessum sömu árum. Jafnan þegar stj. er og hefir verið vítt fyrir eyðsluna, hefir hún haft eitt og aðeins eitt svar. Hún kveðst hafa framkvæmt svo mikið. Hún kveðst hafa brynjað þjóðina gegn erfiðleikum kreppunnar, svo að nú sé miklu léttara að lifa og komast yfir erfiðleika núverandi verðhækkunar. Þetta var eitt verulegasta atriðið í nýársboðskap hæstv.forsrh. til hinnar ísl. þjóðar í byrjun þessa yfirstandandi árs. Nú get ég skotið þessu til þeirra, sem mál mitt heyra. Ég bið þá hvern um sig að stinga hendinni í sinn eigin barm og svara því, hvort þeim finnst hæstv. stj. hafa útvegað þeim þá brynju til kreppuvarna, sem stj. sjálf gumar af. Hver og einn getur svarað því fyrir sitt leyti, en ég get sagt það fyrir mitt leyti, að ég hefi ekki orðið brynjunnar var. Ég veit það að sönnu, að stj. hefir að undanförnum árum eytt millj. kr. í byggingar af ýmsu tagi. Ég veit, að hún hefir játið reisa símastöð hér í bænum fyrir nærri 2 millj. kr., ég veit, að hún hefir látið reisa síldarbræðslustöð á Siglufirði fyrir meira en 11/2 millj. kr., ég veit, að hún hefir látið reisa útvarpsstöð fyrir um 700 þús. kr., ég veit, að hún hefir látið fullgera Landsspíalann og varið til þess um 1 millj. kr., ég veit, að hún hefir látið reisa hér mikla skrifstofubyggingu fyrir um 360 þús. kr., ég veit, að hún hefir keypt strandferðaskip fyrir um 250 þús. kr., ég veit, að hun hefir sett á stofn 11 nýja skóla - ef trúa má Tímanum, sem ég þó tel mjög vafasamt; en margir eru þeir, það veit ég, ég veit, að hún hefir notað um 250 þús. kr. til vinnuhælisins á Litla-Hrauni, ég veit, að hún hefir notað yfir 130 þús. kr. til fjóss og hlöðu á Hvanneyri. - Já, í stuttu máli: ég veit svo margt um fjárnotkun hæstv. stj., að mér mundi ekki endast sú klukkustund, sem ég nú hefi til umráða, til að telja það allt upp. Ég verð að taka það stærsta, en láta það minna liggja. Eins og ég tók fram áður, læt ég hvern og einn um það að meta brynjugildi þessara þygginga í heild á yfirstandandi krepputímum, en ekki get ég þó látið vera að benda á: að ekki greiðir strandferðaskipið úr kreppunni, því að ríkið hefir ekki ráð að að gera það út, að ekki greiðir skrifstofuhöllin úr kreppunni, því að ríkissjóður verður að greiða miklu meira í húsaleigu fyrir skrifstofur í byggingu þessari en hann greiddi áður, og þó nægir húsaleigan ekki nema til að greiða vexti og kostnað af húsinu, að ekki greiðir símastöðin úr kreppunni, því að þegar hún tekur til starfa, verður að hækka símagjöldin, að ekki getur síldarbræðslustöðin á Siglufirði bætt úr kreppunni, nema þá fyrir tiltölulega fáa landsmenn, og svipað má segja um Hvanneyrarfjósið, letigarðinn og margt fleira. Nei, það er svo langt fra, að stj. hafi brynjað landsmenn gegn kreppunni með því að eyða öllu, sem inn kom. Bezta brynjan, eina brynjan, sem dugir gegn kreppunni, er safn þeirra hluta, sem þurrð verður á, er kreppa kemur. Þetta hefir verið viðurkennt alla tíð frá dögum Gamla testamentisins, alla tíð frá því að Jósef réð draum Faraós og safnaði korni í hlöður til mögru áranna. Eina kreppuráðstöfunin, sem dugir, er að safna því, sem þarf til að halda sér uppi í vondum árum, og það er nú á dögum einkum peningar, en alls ekki óarðberandi byggingar. Hugsum oss, að hæstv. stj. hefði geymt þó ekki væri nema fjórðungur eða fimmtungur þess fjár, sem hún fékk inn, auk þess sem áætlað var. Það væru 3–4 millj. kr. Hvílíkur aðstöðumunur við það, sem nú er, þegar svo er komið, að ríkissjóður á mjög erfitt með að standa í skilum með skyldugreiðslur sínar. Stj. hefir reynt að verja sig með því, að enginn geti vitað, hvenær kreppu sé von. En þetta er engin afsökun. Kreppur koma alltaf eftir góðæri. Það er lögmál, sem allar stj. verða að þekkja. Og sú kreppa, sem nú stendur yfir, kom sannarlega ekki að óvörum. Hún byrjaði Bandaríkjunum seint á árinu 1929 og var fyrirsjáanleg mestan hluta ársins 1930, enda þá komin víða um lönd, þótt ekki gætti verulega hér. En einmitt á árinu 1930 eyddi hæstv. stj. mestu, eins og ég hefi bent á, einmitt þa, þegar fyrirsjáanleg nauðsyn var á sparnaði. Ég verð að segja eins og er um það, að ég tel, að hæstv. stj. hafi þungan syndabagga á baki í mörgum málum, en engan þeirra tel ég eins alvarlegan eins og meðferð fjármálanna undanfarin ár. Afleiðingar þess ná til allra núlifandi landsmanna og næstu kynslóðar. Hin mikla fjárnotkun undanfarinna ára hefir þrátt fyrir hinar geysilegu tekjur valdið því, að nokkur tekjuhalli varð hjá ríkissjóði 1929, ef öll gjöld þess árs eru talin. Á árinu 1930 hefir orðið geysilegur tekjuhalli og 1931 hefir tekjuhallinn orðið yfir milljón. Enginn getur sagt með vissu um yfirstandandi ár, en barnaskapur væri að líta á það björtum augum. Það er fjarri mér að vilja spá hæstv. núv. fjmrh. neinum hrakspám, en ég get tæpast búizt við, að hann komist yfir árið hallalaust. Verði halli á yfirstandandi ári, er það 4. tekjuhallaárið í röð, og sjá allir, hvert stefnir með þessu lagi. Hver heilvita maður hlýtur að sjá, að verði þessi leið farin áfram, liggur hún beina leið til fullrar glötunar á fjárhagssjálfstæði voru, og með því er pólitískt sjálfstæði einnig jarðsungið. Gífurleg skuldasöfnun í góðum árum samfara notkun allra tekna þeirra sömu góðæra er svo stór pólitísk synd, að hún verður ekki fyrirgefin. Engin stj. getur útvegað sér mildan dóm fyrir slíkt brot með ummælum eins og þeim, sem hæstv.forsrh. viðhafði í nýársræðu sinni, að það væri síður að safna skuldum í góðærunum og borga þær í vondu árunum. Þessu trúir sem sé enginn. Hvernig hugsar hæstv . ráðh. sér t. d., að ríkissjóður geti grynnt verulega á skuldunum í ár? Ég get ekki ímyndað mér, að hann geri betur en að greiða samningsbundnar afborganir, og ég veit, að síðan á nýari hefir hann safnað talsverðri skuld. Þessa skaðlegu kenningu hæstv.forsrh. verður að slá niður harðri hendi. Hún er háskaleg villukenning, háskalegri en ég hefi tök á að lýsa. Hún sýnir svo mikla léttúð í fjármálum, að ekki er við unandi. Ég verð að viðurkenna, að hæstv.forsrh. hefir tekizt að fullnægja fyrri lið þessarar villukenningar. Honum hefir tekizt allt of vel að safna skuldum í góðærunum. En hann á eftir að sýna, að honum gangi eins vel að afborga á krepputímunum, og fáir munu hafa trú á að svo verði. Ég verð að víkja nokkru nánar að hinum miklu greiðslum hæstv. stj. umfram heimildir fjárlaga. Þessar greiðslur sýna það mjög áberandi, að hún hefir algerlega virt að vettugi fjárveitingavald þingsins. Nú veit ég það vel og viðurkenni, að ýmsar upphæðir fjárlaga eru áætlunarupphæðir, og mér dettur ekki í hug að átelja umframgreiðslur á slíkum liðum, ef fullrar sparsemi er gætt. Verðsveiflur og skakkar áætlanir geta líka umturnað öllu, eins og t. d. um og eftir heimsstyrjöldina, en engri slíkri verðtruflun er til að dreifa á þessum árum. Á þeim árum, sem hér er um rætt, tók verðlagið engum stórbreytingum, sem réttlæti hinar gífurlega miklu umframgreiðslur. Til sönnunar staðhæfingu minni um óheimilar greiðslur af hálfu stj. verð ég að nefna nokkur áberandi dæmi: 1. Á þinginu 1928 útvegaði stj. sér heimild til að mega verja allt að 1 millj. til stofnunar og starfrækslu síldarbræðslustöðvar á Norðurlandi og annarsstaðar, þar sem hentast þykir. Orðalag laganna, sem heimila þetta, sýnir, að tilgangurinn var, að 2 eða fleiri verksmiðjur yrðu reistar fyrir þessa milljdn. En þegar LR. 1930 kom, þá sást, að aðeins ein verksmiðja hafði verið reist á Siglufirði, og hún kostaði naerri 11/2 millj. kr. Hér hefir því stj. í algerðu heimildarleysi notað nærri 500000 kr. umfram það, sem þingið heimilaði frekast. Þetta er með öllu óhafandi. Með þessu er svo þverbrotinn vilji fjárveitingavaldsins, að það verður að áteljast eins harðlega og frekast er unnt. Ég mun síðar, ef tími vinnst til, víkja nánar að kostnaðinum af þessari síldarbræðslustoð. Ég man eftir því, að við stjórnarandstæðingar kölluðum þingið 1928 „síldarþing“, því að þá var ráðgert að reisa þær síldarbræðsluverksmiðjur, sem ég nefndi, og þá var sett á stofn einkasala á síld. Þá var yfirleitt umturnað löggjöfinni um síld. Það er nú komið á daginn, að þetta nafn á þinginu 1928 hefir verið sorglegt réttnefni, því að auk hinnar rándýru síldarverksmiðju er nú komið í ljós, að ríkissjóður hlýtur stórkostlegt tjón af gjaldþroti síldareinkasölunnar. Það kveður nú við alstaðar hjá þeim mönnum, sem skyn bera á þessa hluti, að tjón ríkissjóðs af þessu fyrirtæki, sem var sett á stofn gegn hinum ákveðnustu andmælum sjálfstæðismanna, muni ekki verða undir 1 millj. kr. Ef nú svo fer - og betri verður niðurstaðan víst ekki - þá hefir stj. lagt fram til síldarinnar um 21/2 millj. kr. Þessi stj. hefir oft kallað sig bændastjórn, en mér finnst, að hún ætti miklu heldur að kallast síldarstjórn, og dreg ég það nafn af örlæti hennar í síldarmálefnum. Það hefir verið mikið rætt um og mörgum hefir þótt hár styrkurinn til bænda eftir jarðræktarlögunum. Hann hefir þó ekki verið meiri en 2 millj. kr. árin 1928–1931. Miklu meira hefir því verið varið til síldarinnar en til bænda eftir jarðræktarlögunum, og er þó sannarlega ólíku saman að jafna. Að því er jarðræktarstyrkinn snertir hefir stj. lítið annað gert en borga út eftir lögum, sem voru til er hún tók við völdum, en um síldina fitjaði hún, á fyrsta þinginu, sem kom saman eftir að hún tók við völdum, upp á nýrri löggjöf, sem hefir kostað ríkissjóð þessi ár miklu meira en jarðræktarlögin. Ég er óviss um, að almenningur þessa lands hafi gert sér grein fyrir, að stj. hefir verið miklu örlátari við síldina en jarðræktina, og því hefir mér þótt rétt að benda á þetta, svo að hún sigli síður undir fölsku flaggi hér eftir en hingað til. 2. Annað dæmi, er sýnir hina fullkomnu lítilsvirðingu fyrir fjárveitingavaldi þingsins, vil ég nefna. Það eru framlögin til héraðsskóla árin 1929–1930. Í fjárlögum þessara ára voru í þessu skyni veittar bæði árin til samans 50000 kr., en notaðar rúmlega 400000 kr., eða meira en áttföld fjárveiting þingsins. 3. Sem þriðja daemi um þetta má nefna vinnuhælið á Litla-Hrauni. Stj. útvegaði sér með lögum frá 1928 heimild til að verja til hælisins allt að 100000 kr., en hefir á undanförnum 4 árum notað til hælisins 300000 kr., að meðtöldum rekstrarkostnaði, sem líklega er 10–15 þús. kr. á ári. Hitt hefir farið til húsabygginga og jarðakaupa, og er það meira en tvöfalt hámark þess, sem þingið ákvað. 4. Sem fjórða dæmi má nefna Reykjahælið í Ölfusi. Til þess hafa verið notaðar 270000 kr., að meðtöldu andvirði Reykjatorfunnar, en heimild þingsins er aðeins 150000 kr. Hér er rétt að geta þess, að um 50000 af þessum kostnaði var fært til gjalda á reikningum landsspítalans, og er ráð nattúrlega bein fölsun á reikningum hans. Minn takmarkaði tími leyfir mér ekki að nefna fleiri daemi til sönnunar því, að í raun og veru hefir stj. í algerðu heimildarleysi tekið fjárveitingavaldið af þinginu og afhent það sjálfri sér. Fjárveitinganefndin, 7 manna nefnd, hefir undanfarinn mánuð setið yfir fjárlfrv. fyrir 1933 og verið að hnitmiða niður fjárveitingar með mestu nákvæmni. Ég get ekki neitað, að mér hefir oft dottið í hug, að það væri til lítils að vera að þessu, ef stj. virðir svo allt að vettugi eins og undanfarin ár. Þó er skylt að geta þess, að nýlega hefir verið skipt um fjármálaráðherra, og er enn óreynt, hversu hinn nýi ráðh. heldur á fjárlögunum. Um árið, sem yfir stendur, er af minni hálfu lítið að segja, enda veit ég ekki, hvað hæstv. stj. ætlast fyrir um framkvæmdir. Hinsvegar lét ég það í ljós á þinginu í fyrra, er fjárlög yfirstandandi árs voru til meðferðar, að ég teldi mjög hæpið, að hægt væri að halda jöfnuði, ef það væri framkvæmt, sem fjárlög ráðgera. Og síðan hefir útlitið sannarlega ekki batnað. Fjárlagafrv. Það fyrir 1933, sem hér er til meðferðar, gerir ráð fyrir hærri gjöldum en nokkurt annað fjárlagafrv., sem lagt hefir verið fyrir þingið fyrr eða síðar, og sýnist mér það bera vott um allt of mikið bjartsýni einmitt nú, þegar hrammur kreppunnar kreistir sem harðast. Þó verður að viðurkenna það, að talsverða viðleitni hefir hæstv. fjmrh. gert til niðurfærslu, þó að það að mínu áliti sé alls ekki nóg. Á það verður líka að líta, að langmestur hluti útgjaldanna er lögbundinn, svo að nægilegur niðurskurður mun ekki fást nema með breyttri löggjöf. Það er ein af hinum stóru fjármálasyndum undanfarinna ára, hversu miklum föstum, lögbundnum gjöldum hefir verið hlaðið á ríkissjóð. auk þess sem byrði vaxta og afborgana hefir þyngzt stórkostlega. Ég verð að segja, að ég sé ekki, hvernig búizt verður við, að á næsta ári komi inn tekjur til þess að borga öll þessi gjöld. Ég horfi með hinum mesta ugg og ótta fram á afkomuna 1933, og þó þyrfti sannarlega að reyna að fyrirbyggja tekjuhalla á því ári. En ég óttast mjög, að það verði 5. tekjuhallaárið í röð, og er í sjálfu sér ekkert við þvi að segja, ef ekki hefði verið líka tekjuhalli árin áður. Það er í rauninni ekki nema eðlilegt, þótt halli verði í hinum verstu árum, en þegar svo er komið, að tekjuhalli er orðinn arlegur gestur, jafnt í góðæri sem kreppu, þá verður að stinga við fótum og gera þær ráðstafanir, sem þarf til þess að rétta við, jafnvel þótt djúpt þurfi að skera og víða sviði. Ég veit, að hæstv. stj. er smeik um afkomuna 1933 og að hún hugsar sér að hjálpa sér áfram með nýjum sköttum, en ég býst við, að hún verði að gera það án aðstoðar Sjálfstæðisflokksins. Ég býst við, að hann líti svo á, að bæði hafi verið á síðastl. árum seilzt fulldjúpt í vasa skattþegnanna og eins, að það sé ekki fýsilegt að fá þeirri stj., sem að 2/3 er hin sama og á undanförnum árum, enn nýjar og nýjar tekjur til að bruðla. Það er lögmál lífsins, að skömm er óhófs æfi. Óhófsmaðurinn verður að gera sér að góðu að lifa við skort, þegar öllu er eytt. Í þriðja lagi má benda á það, að það er ekki nóg að samþykkja skattafrv., ef þeir, sem eiga að borga skattana, hafa ekkert til að borga með. Atvinnuvegirnir eru á heljarþröm, og að síðustu eru það þó þeir, sem eiga að halda öllu uppi. En hvernig geta þeir það, þegar þeir eru sjálfir komnir á kné vegna ofurþunga skatta og vinnulauna? Því miður verð ég ekki var við neina verulega sparnaðarviðleitni hjá hæstv. stj. Enn er hún að festa fé í nýjum, alóþörfum fyrirtækjum, eins og t. d. brauðgerðarhúsi, og er til þess engin heimild. Enn er hún að búa til ný og alóþörf embætti. Alveg nýlega hefir t. d. verið búið til embætti handa manni til þess að hafa á hendi löggaezlu á vegttm hér austur yfir fjall. Enn er haldið áfram með alóþarfan starfsmannafjölda. Meðan svo er, erum við sjálfstæðismenn ekki fúsir til viðtals um skattahækkun. Við heimtum fyrst þá niðurfærslu gjaldanna, sem er kleif. Síðan þær breytingar á gjaldalöggjöf, sem fært er að gera. Þegar þetta er gert, þá og þá fyrst erum við til viðtals um frekari aðgerðir, þó að því tilskildu, að sinnt sé því réttlætismáli, sem nú er harðast barizt um. Stjórnin hefir stofnað 15 eða 16 ný löggæzlumannaembætti. Vill hún afnema þau og spara með því 70–80 þús. kr. á ári? Hún hefir stofnað 2 eða 3 embætti við bifreiðaeftirlit, með 6000 kr. launum hvert. Vill hún afnema þau og fara eftir þar að lútandi lögum? Hún hefir stofnað embætti á Þingvöllum til eftirlits þar. Vill hún afnema það starf þess manns er sama og ekkert. Hún hefir búið til mörg ný embætti í stjórnarraðinu, ég held 7–8. Vill hún fækka þeim, svo að lækki launagreiðslurnar í stjórnarraðinu? hað mundi ekki af veita, því að sá kostnaður hækkaði 1930 um rúmlega 34000 kr., eða nærri 30%. Vill stjórnin afnema kennsluprófastsstörfin? Vill stjórnin láta Lárus H. Bjarnason fá aftur embætti sitt í hæstarétti, sem hún svipti hann að ástæðulausu? Með því má spara 9–10 þús. kr. á ári. Vill stj. hætta að greiða sumum embættismönnum miklu hærri laun en lögákveðið er? Vill stj. selja eitthvað af bifreiðunum, sem hún hefir verið að kaupa undanfarið, og hætta að kaupa nýjar? Vill stj. yfirleitt draga úr starfsmannahaldinu ? Vill hún hætta að gefa út rándýr skrumrit um sjálfa sig og níðrit um andstæðingana, hvorttveggja á ríkisins kostnað? Vill stj. hætta að greiða stórar fjárfúlgur í heimildarleysi? Vill stj. hætta að gefa af fé ríkisins eins og átti sér stað um 8000 kr. af björgunarlaunum fyrir togarann „Ohm“? Vilj stj. hætta að veita fylgismönnum bitlinga úr ríkissjóði? Vill stj. hætta hinum illræmdu nefndarskipunum, sem á síðustu árum hafa kostað ríkissjóð mikið á 2. hundrað þús. kr.? Vill forsætisráðherra hætta að taka sérstaka borgun úr ríkisjóði fyrir nefndarstörf ofan á embætislaun sín, risnufé, ókeypis húsnæði, ljós, hita og meira að segja gas til eldunar á mat ofan í sig og sína? Vill stj. hætta snatti varðskipanna, þar með töldum fiskiveiðum? Vill stj. hætta að nota bifreiðar ríkisins í eigin og flokksþágu? Svona gæti ég haldið lengi áfram að spyrja, en meðan engin svör koma og ekki sést á neinu, að sparnaður eigi að ríkja, þá er ekki von, að vel sé tekið kröfum um aukna skatta. Fjárveitinganefnd og einstakir þm. hafa borið fram ýmsar sparnaðartillögur, og er fróðlegt að sjá, hvernig viðtökur þær tillögur yfirleitt fá? Gengi hinnar ísl. krónu féll mikið nokkru fyrir síðustu áramót, og af því hlýtur að leiða hækkandi verðlag og hækkandi dýrtíðaruppbót. Þetta kemur niður á ríkissjóði á fjölmörgum sviðum. Laun embættismanna hækka og rekstur allra opinberra stofnana verður dýrari. Allar áætlanir gildandi fjárlaga og frv. þess, sem hér liggur fyrir, eru byggðar á lægra verðlagi en nú er og verður 1933, ef krónan hækkar ekki, sem ég geri tæpast ráð fyrir. Það er því hætt við, að ýmsar aaetlanir reynist of lagar, og eykur það á um hið óglæsilega útlit yfirleitt fyrir ríkissjóðinn. Tilgangur minn með því, sem ég hefi sagt hér, hefir verið að reyna að sýna fram á, að stjórnarfar eins og hefir verið undanfarið leiðir til beinnar glötunar, þó að ekkert sé litið á annað en fjárhaginn. Eftir LR. 1927 voru þær skuldir, sem ríkissjóðurinn átti að standa straum af, um 11 millj. kr., en eftir LR. 1930 eru þær 16,5 millj. tæplega, og þess utan 71/2 millj. kr., sem ríkissjóður verður að greiða afborganir af og vexti, a. m. k. 41/2 millj. kr. Þær skuldir, sem ríkissjóður verður nú að afborga, eru þá 24 millj. kr., í stað 11 millj. 1927, og 21 millj. verður hann að ávaxta, í stað 11 millj. kr. 1927. Þetta þýðir það, að skuldirnar hafa meira en tvöfaldazt á þessu tímabili. Til skýringar því, að upphæðin, sem ríkissjóður á að afborga, er 3 millj. kr. hærri en sú upphæð, sem hann á að greiða vexti af, vil ég geta þess, að ráð, sem mismuninn gerir, er framlagið til Landsbankans, 3 millj. kr. Af því á bankinn sjálfur að borga vextina. Þessar tölur, sem ég hefi hér nefnt, eru teknar eftir LR. 1927 og 1930. Báðir þessir reikningar eru samdir af Framsóknarstj., svo af hennar hálfu getur ekki verið von á andmælum gegn þessu. Auk þessa hafa stundum verið taldar til skulda ríkissjóðs rúmlega 16 millj., sem aðrar stofnanir en ríkissjóður eiga að sja um að öllu leyti, en þeim sleppi ég alveg í þessu sambandi, þótt þær stundum hafi verið taldar til hinna eiginlegu ríkissjóðsskulda, því að það er alveg rangt. Á þennan hátt hefir hað verið fengið fram, að skuldir ríkissjóðs væru um 40 millj. kr. Á árinu 1931 hefir verið borgað af skuldum ríkissjóðs eftir samningum, en síðan í árslok 1930 hefir fallið á ríkissjóð ábyrgð fyrir h/f „Kára“, tæp 200000 kr., sem mun vera ógreidd. Í þá ábyrgð gekk Framsóknarstj. 1922 eða 1923. Síðan í árslok 1930 hefir einnig komið í ljós tapið mikla á síldareinkasölunni, svo að þrátt fyrir afborganir ríkissjóðs 1931 eru skuldir hans líklega heldur hærri nú en í árslok 1930. Þessar tölur um ríkisskuldirnar hefi ég, eins og ég tók fram aðan, tekið eftir LR. Þetta hefði verið óþarft að taka fram, hefði ekki þeirri fáránlegu kenningu verið haldið á lofti, að ríkisskuldirnar hefðu eiginlega ekki vaxið í tíð núv. stj. Ég man meira að segja eftir, að ég hefi séð það í aðalstjórnarblaðinu alveg nýlega, að ísl. ríkið væri sama sem skuldlaust. Væri þetta hlægilegt mál, mundi maður brosa yfir þessu og spyrja, hvers vegna væri verið að borga á aðra millj. kr. í vexti á ári, ef sama og engar væru skuldirnar. Nei, því miður er ríkissjóður sokkinn í skuldir. Það mun láta nærri, að þær skuldir, sem voru 1927, séu nú vegna afborgana komnar niður í 8 millj. kr. Ef engin lán hefðu verið tekin síðan, sem ríkissjóður ætti að standa straum af, og hefði bara helmingurinn af því, sem á undanförnum 4 árum hefir komið í ríkissjóðinn auk þess, sem þingið ráðgerði, verið notaður til skuldagreiðslu, þyrfti ríkissjóður nú ekki að standa straum af neinum skuldum. Hvílíkur óendanlegur munur. Þá hefðum við haft til ráðstöfunar núna á 3. millj. kr. árlega til framfara, sem nú fer allt til vaxta og afborganagreiðslu. Þó að skuldirnar hefðu allar verið borgaðar, þá hefði stj. samt haft 8 millj. kr. til umráða á 4 árum, eða 2 millj. kr. á ári, umfram það, sem þing heimilaði, og sýnist það í rauninni vera talsvert. Þetta átak um skuldagreiðslur hefði ekki verið meira en það, sem gert var í tíð fyrrv. stj., svo að hér er alls ekki um að ræða neina ómögulega hluti. Það, sem var gert á árunum 1924–1927, var hægt að gera 1928–1930, og hað var meira að segja miklu hægara á síðara tímabilinu, því að tekjur ríkissjóðs voru þá miklu meiri. En ég veit, að til þess þurfti sjálfsafneitun, manndóm og kjark. Ég veit, að hefði átt að ná þessu marki, þá þurfti að láta margt á móti sér. Þá mátti ekki fjölga embættum eins og gert hefir verið. Það mátti ekki ausa bitlingum á báðar hliðar. Það mátti engu eyða til mannakaupa. Það hefði orðið að fresta sumum stórbyggingunum. Það hefði ekki mátt kaupa strandferðaskip, sem árlega þarf 2–3 hundruð þús. til rekstrarkostnaðar. Það hefði ekki mátt setja á stofn síldareinkasölu til þess að þóknast jafnaðarmönnum. Það hefði ekki mátt kaupa hverja lúxus-bifreiðina á fætur annari. Það hefði ekki mátt hafa strandvarnarskipin í snatti eða um lengri tíma til eigin þarfa eins ráðherrans í kosningabardaga. Það hefði ekki mátt setja á stofn 14 nýja skóla. Það hefði ekki mátt nota stórfe til þess að flytja að þarflausu byggingar úr stað. Það hefði ekki mátt kaupa bændur úr einhverri beztu fjársveit landsins til að hætta fjárrækt. Það hefði ekki mátt gefa út flokkshagsmunarit fyrir tugi þúsunda króna. Það hefði ekki mátt gefa beinar gjafir úr ríkissjóði. Það hefði ekki mátt gefa útlendum sökudólgum eins og skipstjóranum á Tervani upp sakir. Já, það er svo margt, sem ekki hefði mátt, ef hefði átt að ná því marki að ganga nú út í kreppuna með skuldlausan ríkissjóð. En um það dugir ekki að fást, enda hefði mátt á milli vera að greiða skuldirnar að fullu eða meira en tvöfalda þær, eins og núv. stj. hefir gert. Í þeim athugasemdum, sem ég hefi gert hér að framan, hefi ég einkum dvalið við hin stærri atriði, þau, sem verulega þýðingu hafa fyrir fjárhaginn, en af því að ég á dálítið eftir af þeim tíma, sem mér er ætlaður, vil ég drepa á nokkur atriði til að sýna, að hæstv. stj. hefir ekki heldur verið spör á hinum smærri upphæðum. Það, sem stj. hefir eytt á þennan hátt, mundi verða ótrúlega há upphæð, væri allt komið í eitt. Ég mun nefna nokkur dæmi, sem sýna, hversu ósart stj. hefir verið um skildinga ríkissjóðs. 1. Rekstrarkostnaður bifreiða hefir orðið árin 1928–1930 um 41000 kr. Hver hann var 1931 veit ég ekki. Meira en helmingur af þessu hefir verið greiddur úr landhelgissjóði, og er það gott sýnishorn af meðferð þess sjóðs, sem átti í peningum og innistæðum um 1,4 millj. kr. þegar núv. stj. tók við völdum, en er nú nærri gereyddur. 2. Þá hefir stj. og byggt 2 hús yfir bifreiðar, annað hjá stjórnarráðshúsinu, að því er ég held, og kostaði það 2000 kr., en hitt hjá Arnarhváli, og kostaði það 20000 kr. 3. Stj. virðist eftir reikningum landhelgissjóðs hafa keypt handa honum 3 bifreiðar, og þess utan 2 eða 3 handa sér og bifreiðaeftirlitinu. Hvað margar af þeim hafa verið seldar aftur og hve margar eru eftir óseldar, veit ég ekki, en hitt veit ég, að við endurskoðun LR. hefi ég hvergi rekið mig á neinar borganir fyrir seldar bifreiðar. 4. Til bifreiðaeftirlits hefir stj. notað 1929 og 1930 (um 1931 veit ég ekki) tæpar 30000 kr. umfram það, sem inn hefir komið fyrir eftirlitið, og er það beint brot á lögum um þetta efni, því að tilartlun þingsins var, að eftirlitið kostaði ríkissjóð ekkert. Það eru því engar smáupphæðir, sem stj. hefir greitt vegna bifreiða, enda er hað kunnugt um einn ráðherrann, að hann er á sifelldu ferðalagi í bifreiðum, allt á ríkisins kostnað. 5. Fyrir hestahald hefir stj. greitt úr landhelgissjóði árin 1928–1930 kr. 14568,75. Hvað borgað hefir verið 1931, veit ég ekki. 6. Til risnu hefir verið greitt úr landhelgissjóði árin 1929 og 1930 kr. 19262,69. Hvað borgað hefir verið 1931, er mér ókunnugt um. Þetta er lítill forsmekkur af meðferð fjár landhelgissjóðs, en miklu meira hefir hann þó blætt vegna snattferða varðskipanna og vitanlega ríkissjóður líka, sem hefir borgað helming af strandgaezlunni. 7. Við endurskoðun LR. 1930 kom í ljós, að einum héraðslækni landsins höfðu verið greiddar nærri 2000 kr. umfram hámark launa þess héraðs. Þetta atriði mun koma til meðferðar hér á þinginu síðar og mun ég gefa þessari háttv. deild kost á að skera úr, hvort slíkar gjafir til þess manns, sem hér á í hlut, skuli eiga sér stað framvegis. 8. Við endurskoðun LR. 1930 kom það líka í ljós, að stj. hefir á því ári greitt einum hæstlaunaða embættismanni landsins uppbót á laun hans undanfarin ár. Uppbót þessi nam yfir 10000 kr. og fyrir henni hefi ég ekki getað fundið neina heimild. 9. Starfrækslukostnaður við embætti tollstjóra, lögmanns og lögreglustjóra í Reykjavík hefir 1930 orðið undir 260000 kr. Til samanburðar má geta þess, að skrifstofukostnaður allra sýslumanna og bæjarfógeta á landinu er um 100000 kr. 10. Ég nefndi áður síldarbræðslustöðina á Siglufirði og gat þess, að hún hefði kostað ríkissjóð um 11/2 millj. kr. En þar með er ekki allur kostnaður talinn. Hún kostaði miklu meira. Auk þess, sem ríkissjóður lagði fram, lagði Siglufjarðarkaupstaður til lóð og eitthvað af húsum og bryggjum, sem þó biluðu fljótt. Það, sem Siglufjarðarkaupstaður lagði fram, var metið á 200000 kr., svo að 1 millj. og 700000 kr. hefir þetta allt kostað, og er það nokkuð meira en verð allra húsa og allra jarða eftir gildandi fasteignamati í einni af beztu sýslum landsins, Austur-Húnavatnssýslu. Hér er því ekki klipið við nögl um kostnaðinn, og eiginlega er það ótrúlegt, bæði að hægt skuli hafa verið að gera kostnaðinn svo gífurlegan sem raun hefir á orðið, og eins, að hæstv. stj. skuli hafa séð fært að leggja fram til þessa eina fyrirtarkis eins mikið og nemur öllu fasteignamatsverði í heilli sýslu. Á hverju ári þarf 100–150 þús. kr. ágóða af síldarbræðslunni einungis til að borga vexti af því fé, sem fram hefir verið lagt. Ég gæti trúað, að það biði nokkuð, að hægt væri að greiða það, sem lögin um verksmiðjuna ákveða. Til þess að gefa dálítið bragð af því, hvort hér hafi verið sparað eða ekki, vil ég benda á, að fyrir að meta til verðs það, sem Siglufjarðarkaupstaður lagði fram til verksmiðjunnar, voru 2 matsmönnum borgaðar 4000 kr., segi og skrifa fjögur þúsund krónur. Nú var það, sem Siglufjörður lagði fram, aðallega lóð undir byggingarnar, en svo er það merkilega, að ríkissjóður á allar lóðirnar á Siglufirði, svo að hér gat aðeins verið um mat á leiguréttindum að ræða. Það eru náttúrlega smámunir, sem litið skiptir máli, að þegar þetta mikla fyrirtæki var vígt, hélt dómsmálaráðherra veizlu, sem kostaði eins og lítil bújörð í sveit, en á ráð má líta eins og litla rúsínu í endanum á geysistórum blóðmörskepp. Þessi dæmi verða að nægja. Þau ber að skoða sem spegil hins gegndarlausa og heimildarlausa fjárausturs undanfarinna ára. Hæstv. forseti! Minn tími er nú á enda eftir útvarpsreglunum. Ég læt því máli mínu lokið, en fæ væntanlega einhvern tíma síðar til frekari athugasemda.

Héðinn Valdimarsson Það gleður mig, að ræðum er útvarpað þennan eldhúsdag, og mér finnst, að það hljóti að gefa umr. dálítið annan svip heldur en eldhúsdagsumr. hafa áður haft, að svo margir af landsmönnum hafa tækifæri til að hlusta á þær. Það hefir verið venja á eldhúsdegi, að tínd hafa verið upp afrek eða afglöp stj., talað um, hverju hún hafi eytt o. s. frv.; það hefir verið svipaður tiltíningur og hjá hv. 2. þm. Skagf. nú. Mér finnst, að útvörpin umr. hljóti að breyta þeim í þá átt, að meira verði talað til kjósendanna. Hér er þm. og þingflokkunum gefið sérstakt tækifæri til þess að gera grein fyrir afstöðu sinni, skoðunum og stefnuskrá. Það er því ætlun mín að nota minn ræðutíma til að gera stuttlega grein fyrir starfi og stefnu Alþýðuflokksins og afstöðu hans gagnvart hinum flokkunum og stjórn landsins. Það virðist svo oft sem hinir flokkarnir, a. m. k. sumir þm. þeirra, líti á okkur fjóra alþýðuflokksþm. sem einskonar milliflokkamenn til trafala á þinginu, sem ekki þurfi að taka tillit til. Þess er þá fyrst og fremst að geta, að við erum fulltrúar voldugrar alþjóðlegrar hreyfingar, sem er óðum að leggja undir sig heiminn. Sum lönd hefir hún þegar unnið, og í öðrum er hún að ná völdum. Við Alþýðuflokksmenn erum fulltrúar þessarar stefnu hér á Íslandi og erum sannfærðir um, að ekki líði mörg ár þangað til hún hefir sigrað hér sem annarsstaðar. Fyrir okkur er því um að ræða sameiginlega andstæðinga jafnaðarstefnunnar, þar sem hinir þingflokkarnir eru. Við viljum fyrst og fremst breyta því skipulagi, sem þjóðin býr nú við, en hinir flokkarnir báðir, sem hér hafa starfað undanfarandi ár, vilja halda því við. Í því liggur aðalmunurinn; andstöðuflokkar okkar jafnaðarmanna vilja ekki í neinum verulegum atriðum breyta ríkjandi þjóðskipulagi, eins og sést bezt á ummælum hæstv.dómsmrh., sem sumir hafa viljað telja sósíalista, en sem er ráðríkasti maðurinn í Framsóknarflokknum, þegar hann komst svo að orði í Tímanum einu sinni, að þegar jafnaðarmenn færu að koma stefnumálum sínum í framkvæmd, þá mundi Framsóknarflokkurinn taka höndum saman við íhaldsmenn. Og þetta hefir þegar sýnt sig. En hvað er það þá fyrst og fremst, sem við jafnaðarmenn viljum gera? Við viljum koma á sameign og lýðræði. Þetta tvennt er meginkjarni þess, sem fyrir okkur vakir, og yfirleitt öllum jafnaðarmönnum víðsvegar um heim. Við viljum koma á félagsvinnu, þar sem hægt er að koma henni við, gera framleiðslutækin að almenningseign og skipta arði vinnunnar jafnt eftir þörfum manna og því starfi, sem hver leggur fram. Þetta er sú skipulagsbreyting, sem jafnaðarmenn berjast fyrir alstaðar í heiminum og sumstaðar er byrjað að framkvæma. Að þessu er hægt að vinna á tvennam hátt á þinræðisgrundvelli: fyrst að undirbúa jarðveginn með því að koma fram ýmsum umbótum, og síðan, þegar jafnaðarmenn hafa nægilega mikið fylgi, koma á gagngerðri skipulagsbreytingu. Það er augljóst, að þegar kreppurnar eru í heiminum, eins og þeir, sem nú standa yfir og ekki sér fyrir endann á, og eflaust auka jafnaðarmönnum mikið fylgi, þá er hin mesta ástæða til að leita eftir og notfæra það skipulag, sem bezt er. Meðan allt leikur í lyndi, a. m. k. hjá hluta af þjóðinni, má segja, að hægt sé að draslast við hvaða skipulag sem er, en þegar kreppan sverfur að, þá neyðast menn til að taka upp hað bezta, sem þekkist. Við jafnaðarmenn hér á landi höfum orðið að fara þá leið, að vekja athyli kjósenda á till. okkar og vinna þeim fylgi meðal almennings, þangað til þingmenn hinna flokkanna geta ekki annað en fylgt þeim fram, af hræðslu við að missa fylgi kjósendanna. Þannig höfum við haft áhrif bæði á „framsóknar“- og íhaldsmenn, og má nefna mörg mál því til sönnunar. Nægir að minna á, hvernig tekið var fyrst till. okkar í fátækramálunum; nú er svo komið, að ýmsir þm. úr andstöðuflokkunum bera fram að miklu leyti sömu till. sem felldar voru fyrir okkur fyrir fjórum árum, og sýnast þær ekki mæta harðri mótspyrnu. Um nokkurt skeið virtist svo, að íhaldsflokkurinn væri hættulegasti andstæðingur Alþýðuflokksins, enda lenti þeim víðast saman, því þó jafnaðarstefnan eigi við jafnt í sveitum og kaupstöðum, þá nær hún fyrr fótfestu í bæjunum, þar sem hægra er að ná til fóksins, félagslíf meira og sameign því eðlilegri. Íhaldsstjórnirnar neyttu allra bragða til þess að halda niðri samtakahreyfingu verkamanna, sem stendur í sambandi við Alþýðuflokkinn, og var því sjálfsagt fyrir hann að berjast af allri orku gegn Íhaldsflokknum og gefa „Framsókn“ færi á að reyna sig um stund og koma fram þeim umbótum, sem hún gat fallizt á. Voru þá samþ. nokkur lög, sem til mikilla hagsbóta eru fyrir verkalýðinn. En það er óhætt að segja, að það var ekki nema á tveimur fyrstu stjórnarárum „framsóknar“-stjórnarinnar, sem verulegar umbætur fengust. Eftir þann tíma var hún orðin breytt á að vinna að umbótum með okkur jafnaðarmönnum, og þá ekki síður ýmsir af þm. hennar flokks utan af landi, og fóru þeir þá aftur að vinna með Íhaldsflokknum. Á þinginu 1930 var ekki hægt að segja annað en fullkomið samkomulag væri milli Framsóknarflokksins og Íhaldsflokksins, sem þá var farinn að kalla sig Sjálfstæðisflokk. Sýndi það sig m. a. í Íslandsbankamálinu. Og þrátt fyrir umtal íhaldsmanna um óhæfilega eyðslu stj., voru það einmitt þeir, sem gáfu henni verðtollinn. Þá kom sameiginlegt álit um skattamál frá hv. núv. 2. þm. Skagf., sem nú var að setjast hér niður frá því að skamma stj., og hv. 1. þm.N.-M. Fyrir okkur jafnaðarmenn, Sem fyrst og fremst vinnum að því að koma okkar stefnuskrármálum fram og efla okkar flokk. Til þess að hann geti svo fljótt sem auðið er tekið völdin í sínar hendur, var þá ekki um annað að gera en reyna aðrar leiðir, þegar svo var komið, að við fengum ekki lengur neinum umbótum fram komið með samvinnu við Framsókn. Við snérum okkur þá að því að vita, hvort ekki væri hægt að fá bætur á kjördæmaskipulaginu, til þess að við gætum komið aftur liðsterkari inn í þingið að afstöðnum kosningum. Því var það í ársbyrjun 1931, að Jón Baldvinsson, Kjartan Ólafsson og ég áttum tal við ríkisstj. um þetta mál, hvað Framsókn vildi í því gera að koma á réttlátu kjördæmaskipulagi. Það var þó ekki svo, að þetta mál væri nýtt hjá okkur, því það er Alþýðuflokkurinn, sem haldið hefir uppi merki réttlátara kosningafyrirkomulags frá því 1915, þegar hann setti á stefnuskrá sína að gera landið að einu kjördæmi, til þess að tryggja öllum landsmönnum jafnan rétt. Árið 1917 var borin fram á Alþingi þáltill. í þá átt af þáv. fulltrúa Alþýðuflokksins, Jörundi Brynjólfssyni, sem þá var ekki hlaupinn yfir í Framsóknarflokkinn, og voru þær felldar með öllum atkv. gegn tveimur. Á þinginu 1927 bar ég fram af hálfu Alþýðuflokksins frv. til stjskrbreytingar, sem fór fram á, að landið væri gert að einu kjördæmi og teknar upp hlutfallskosningar. Og þegar það frv. hafði verið svæft í n., bar ég fram brtt. við annað stjskrfrv., sem lá fyrir þinginu, um það, að leyfa skyldi a. m. k. hlutfallskosningar utan Reykjavíkur. Ef maður ber atkvgr. um þá brtt. saman við afstöðu flokkanna nú, sest greinilega, hvað þeir breytast mikið. Brtt. var felld hér í hv. d. með 20:3 atkv. Allir núv. Sjálfstæðisflokksþm., sem þá voru á þingi, greiddu atkv. á móti því, að hlutfallskosningar væru leyfðar í stjskr., en nú leggja þeir eins og menn vita mjög mikla áherzlu á að ákveða í stjskr., að viðhöfð skuli einhverskonar hlutfallskosning, að flokkarnir skuli fá þm. í réttu hlutfalli við kjósendatölu sína. Um sama leyti bar ég fram brtt. um, að allir skyldu fá kosningarrétt 21 árs að aldri, og var hún felld með 18:3 atkv. Nú hafa allir flokkar fallizt á þessa breyt., og sýnir það, eins og ég benti á áðan, hvernig till. okkar jafnaðarmanna eykst fylgi meðal þjóðarinnar, þangað til borgaralegu flokkarnir þora ekki annað en taka þær upp. Árið 1930 bárum við fram þáltill. í SÞ. um að tryggja kjósendum jafnan rétt til áhrifa á skipun Alþingis hvar sem þeir búa á landinu. Talaði ég fyrir henni, en Jónas Jónsson og Jón Þorláksson báðir á móti. Kvað JónÞ hana vera svo „einstrengingslega“, að ekki væri hægt að samþykkja hana eins og hún væri. Það er því augljóst, að Sjálfstæðisflokkurinn á ekki þetta mál, þótt hann hafi nú gengið inn á það og horfið frá sinni fyrri skoðun. Meðan hann hafði von um að græða á hinni ranglátu kjördæmaskipun, í von um að ná í eitthvað af fámennu kjördæmunum, vildi hann halda í hana. Við vissum því ekki veturinn 1931, hvernig þm. Sjálfstæðisflokksins mundu taka þessu máli, gátum búizt við, að þeir stæðu enn á móti réttlátu kosningafyrirkomulagi. Fórum við þá, eins og áður er sagt, þrír jafnaðarmenn á fund stj. til að vita um, hvort nokkrar umbætur mundu fást á kjördæmaskipuninni með samþykki Framsóknarflokksins. Voru síðan þeir Jón Jónsson í Stóradal og hæstv.forsrh. kosnir í nefnd af hálfu þess flokks til þess að ræða málið. Þessu hefir að vísu verið mótmælt í Tímanum; gefst nú hæstv.forsrh. tækifæri til að mótmæla því einnig hér á Alþingi, og vænti ég, að hann geri það, ef hann þorir. Ekki tókust samt neinir samningar um málið, enda gátu þessir tveir menn ekkert fullyrt um, hvort till. um breytingar á kjördæmaskipuninni gengju fram innan þeirra flokks, og við jafnaðarmenn, sem höfðum hreinan skjöld í þessu máli frá upphafi, gátum. ekki unað við annað en allir fengju jafnan atkvæðisrétt, a. m. k. gátum við ekki gengið að því að ná okkur í þingsæti á kostnað annars flokks með því að gera kjördæmaskipunina e. t. v. ennþá ranglátari en hún var. Þegar þingið kom saman, bar hæstv. stj. fram frv. um breyt. á stjskr. til að afnema landskjörið. Þá kom í ljós, að samvinna gat orðið milli sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna um þetta mál á þeim grundvelli, að kjósendatala hvers flokks skyldi ráða þingmannatölu hans. Afstaðan til tveggja annara mála á þessu þingi gerði það að verkum, að Framsóknarflokkurinn varð mjög skelkaður, því hann hugsaði, eða lét a. m. k. líta svo út, að bandalag væri komið á milli þessara tveggja flokka um tvö önnur mál. Annað þessara mála er Sogsvirkjunin, sem við jafnaðarmenn höfðum lengi barizt fyrir bæði í bæjarstj. og á þingi. Hitt var fjölgun þm. Reykjavíkur. Þá skeði þetta óvænta, að í stað þess að láta fara fram á venjulegan hátt þær almennu kosningar, sem stóðu fyrir dyrum, rýkur stj. upp til handa og fóta og rýfur þingið, ólöglega eins og öllum er kunnugt, með aðstoð konungs, og lætur síðan fram fara skyndikosningar. Hafði hún í frammi hinar mestu æsingar til þess að koma fólkinu úti um landið til að trúa því, að taka ætti af því réttinn til að eiga fulltrúa á Alþingi. Með þessum hætti tókst Framsókn að ná þeim þingmeirihluta, sem hún nú hefir, án þess þó að hafa nándar nærri tilsvarandi atkvæðatölu. Vegna hins rangláta kjördæmaskipulags fékk Framsóknarflokkurinn 21 þm., í stað þess að hann átti eftir atkvæðamagni sínu ekki að fá nema 13; Sjálfstæðisflokkurinn fékk 12 þm., í staðinn fyrir að hann átti að fá 16, Alþýðuflokkurinn 3, í staðinn fyrir 6, og kommúnistaflokkurinn engan, í staðinn fyrir einn. Ef kosningafyrirkomulagið og kjördæmaskipunin hefði verið í samræmi við mannréttinda- og lýðræðiskenningar nútímans, hefði því skipun Alþingis verið þannig eftir þessar kosningar, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði haft 19 þingsæti, Framsóknarflokkurinn 15, Alpyðuflokkurinn 7 og kommúnistaflokkurinn einn. Þó að Framsókn tækist að ná meiri hluta þingsætanna í skjóli hinna ranglátu kosningalaga, þá mátti flokkurinn vita fyrirfram, að hann gat ekki fengið meiri hluta í báðum deildum. Því veldur landskjörið, sem er í áttina til réttlátara skipulags, þrátt fyrir hið háa aldurstakmark. Það gerir það að verkum, að Framsóknarflokkurinn gat ekki fengið nema helming atkv. í Ed. Hefðu dálítið vitrari menn haft forustuna í Framsóknarflokknum, þá hefðu þeir hlotið að sjá það fyrir, að ómögulegt yrði að standa gegn réttlætiskröfu mikils meiri hluta þjóðarinnar. Það hlaut að enda þannig; að þegar stj. kæmi aftur með mál sín fyrir þingið, sem hún þarf að fá samþ., þá yrðu þau felld í Ed., þó þau kæmust gegnum Nd. Fjárveitingavaldið hlaut að verða notað sem svipa á líkan hátt og gert var sumstaðar í byrjun 19. aldarinnar, þegar barizt var um það, hvort almenningur ætti nokkru að fá að raða í raun og veru. Þetta hefir hæstv. stj. rekið sig á á því þingi, sem nú stendur yfir. Ég er búinn að segja stuttlega frá því, að ég hygg, að sjálfstæðismenn hafi ekki fallizt á grundvallarstefnu okkar jafnaðarmanna í kjördæmaskipunarmálinu vegna þess, að þeim sé svo kær hugsjónin um jafnrétti og frelsi; það er síður en svo. Þeir gerðu það af því að þeir voru farnir að sjá, að þeirra flokkur tapaði á því að láta gamla fyrirkomulagið haldast. Þó hefði maður nú getað haldið, eftir framkomu þeirra á þinginu 1931, að þeir mundu halda áfram að berjast fyrir þessu mikla máli, réttlátum kosningum og jafnrétti borgaranna í þjóðfélaginu, hvar sem þeir búa á landinu, og að beir fylgdu yvi fram af nokkurri festu, m. a. með því að nota fjárveitingavaldið sem svipu á stj. og hennar flokk, láta hana ekki fá þá skatta, sem hún þarf, nema hún láti undan réttlætiskröfunum. En veilan hjá Sjálfstæðisflokknum kom fljótt í ljós; þeir ætluðu að vera bandamenn okkar í þessu máli, en einmitt á sumarþinginu brugðust þeir því á fleiri en einn hátt. Þeir gerðu samning við Framsókn um nefndarskipun, sem aðeins var til að draga allt á langinn, og þeir gafu hæstv. stj. verðtollinn eitt ár í viðbót; þess vegna situr hún enn róleg. Við jafnaðarmenn greiddum atkv. á móti fjárlögunum, á móti verðtollinum og á móti þessari nefndarskipun, þó við hinsvegar settum mann í n. frá okkur til þess að halda þar fram okkar stefnu. Nú er þetta kjördæmaskipunarmál komið þannig í eindaga, að það hlýtur á einhvern hátt að verða úr hví ráðið á næstu dögum. Við jafnaðarmenn munum standa við það, sem við höfum sagt við okkar kjósendur. Við heimtum jafnrétti bæði vegna okkar kjósenda og segna annara kjósenda í landinu Og við munum synja hvaða stj. sem er um peninga úr vösum almennings, ef ekki er látið að þeim óskum, sem flokksmenn okkar úti um allt land bera fram, hvort heldur sem Sjálfstæðisflokkurinn stendur með okkur eða bregzt eins og á sumarþinginu. Það eru tvö mál, sem mikið veltur á í stjórnmálalífinu hér á landi á yfirstandandi tíma. Annað er kjördæmaskipunar- og stjskrmálið, hitt er kreppan, sem nú þjakar þjóðina, og er óhætt að segja, að það er hún, sem mest sverfur að í bili og sem menn almennt finna mest til enn sem komið er. En hinsvegar er það svo fyrir okkar dreifðu flokksmenn, að því aðeins geta þeir breytt sínum kjörum og bætt þau á þingræðislegan hátt, að þeir fái svo fljótt sem auðið er aðstöðu til að efla sinn flokk í þinginu, að þeir fái þar fleiri fulltrúa, til þess að berjast fyrir málum alþýðunnar. Rétturinn til að hafa áhrif á skipun þingsins er því í raun og veru eins mikils virði og rétturinn til þess að hafa brauð sér til framfæris. Það hefir gengið svo á undanförnum árum, að í stóru kaupstöðunum hefir Sjálfstæðisflokkurinn nað til sín nokkrum hluta af verkalýðnum, þeim hlutanum, sem í nánustu sambandi stendur við atvinnurekendurna. Á seinustu árum er þetta mikið að breytast. Verkamennirnir sjá nú betur og betur, hvar þeir eiga að skipa sér í fylkingarnar, og safnast með félögum sínum undir merki Alþýðuflokksins. Í smákauptúnunum hefir hetta orðið nokkuð á annan veg. Framsóknarmenn hafa lagt sérstaka stund á að ná til sín verkamönnum þar og telja þeim trú um, að þeir sæju hag sínum bezt borgið með því að fylgja Framsóknarflokknum. Þeir hafa meira að segja gengið svo langt að finna upp sérstakt orðatiltæki í sambandi við kjördæmaskipunarmálið, til þess að geta í senn náð yfir kauptúnin og sveitirnar; þeir tala um „hinar dreifðu byggðir“ og sameiginlega hagsmuni þeirra, sem þeir telja sig bera fyrir brjósti. En það er fjarri því, að verkamenn kauptúnanna og efnaðir bændur hafi sameiginlega hagsmuni, eins og hefir sýnt sig. Ég skal aðeins nefna deilurnar á Blönduósi, á Hvammstanga og í Borgarnesi. Yfirleitt hafa þær deilur, sem orðið hafa í kauptúnunum, verið á milli framsóknarmanna og verkamanna. Og það hefir sýnt sig þar, sem framsóknarmenn hafa yfir atvinnufyrirtækjum að ráða, sem verkafólk þarf við, að þeir hafa verið engu betri en íhaldsmennirnir. Íhaldið og „Framsókn“ eru í því efni eins og tveir handleggir á sama líkama. Eins er það, að það er ekki til eins mikilla hagsmuna fyrir neina eins og verkamennina í sjávarþorpum, ef hægt væri að koma kjördæmaskipuninni í það horf, að öll atkv. njóti sín. Tökum til dæmis staði eins og Hvammstanga, Sauðarkrók, Húsavík, Þingeyri, Flatey, Ólafsvík, Sand, tökum yfirleitt þá staði, þar sem verkamenn eru í minni hl. í kjördæmunum; atkv. þeirra koma að engum notum undir núverandi skipulagi, þeirra hagsmunir og þeirra stefna nýtur sín alls ekki. Ef aftur á móti landið væri allt gert að einu kjördæmi, eða aðstaða flokkanna jöfnuð með uppbótasætum, þá fengju þessir menn sína sameiginlegu fulltrúa, þá fengju þeir fyrst aðstöðu til að efla samfylkingu verkalýðsins með atkv. sínu. Sama er að segja um jafnaðarmenn í sveitunum; þeir eru að vísu ekki margir enn, en þeim fer óðum fjölgandi. Þeir eru dreifðir innan um framsóknarmenn og íhaldsmenn, og þar af leiðandi hafa atkv. þeirra ekkert gildi fyrir þeirra flokk. þau voru notuð af Framsóknarflokknum meðan hann var að komast til valda, hann fékk léð atkv. þessara manna til að fella sameiginlegan andstæðing; á annan hátt gátu þau engin áhrif haft. Væri landið eitt kjördæmi, mundu þessi atkv. einnig ná sínum áhrifum þar, sem þau eiga heima. En meðan núv. kjördæmaskipun helzt, vil ég ráðleggja öllum, sem jafnaðarstefnunni fylgja, en sem að undanförnu hafa kosið með annaðhvort Framsókn eða Sjálfstæðisflokknum, vegna þess að atkv. þeirra hefðu að öðrum kosti orðið áhrifalaus, að kjósa framvegis frambjóðendur hvorugs þessa flokks. Jafnaðarmenn eiga aðeins að kjósa sína eigin menn, svo komi fram hvað liðsterkir við erum, því það megum við vita, að hvor hinna flokkanna sem ofan á verður, mun berjast gegn okkur alþýðuflokksmönnum. Eina leiðin til að koma á því skipulagi, að öllum geti liðið vel, er því sú, að alþýðan skipi sér óskipt í sinn eiginn stjórnmálaflokk, Alþýðuflokkinn. Ég ætla þá að víkja nokkrum orðum að framkvæmdum síðustu ára, hvernig afstaða okkar jafnaðarmanna hefir verið og er til þeirra. Eins og ég gat um áðan, komum við fram nokkrum lögum, sem til umbóta horfðu, með hjálp framsóknarstj. á tveimur fyrstu árunum, sem hún sat við völd; má þar til dæmis nefna lög um verkamannabústaði í bæjum, lög um slysatryggingar og lög um ríkisverksmiðjur til síldarbræðslu o. fl. En þegar kom fram á árið 1930, varð sýnilegt, að Framsóknarflokkurinn vildi ekki gera meira en hann var búinn í þessa átt. Þó höfðum við jafnaðarmenn mikið hjálpað framsóknarmönnum, stj. þeirra lifði beinlínis á hlutleysi okkar fyrstu árin, og það geta þeir aldrei fullþakkað okkur, því á þeim tíma tryggðu þeir á ýmsan hátt aðstöðu sína til áhrifa og valda í landinu. Í annan stað hjálpuðum við framsóknarmönnum til þess að koma fram ýmiskonar umbótum fyrir landbúnaðinn. En það vil ég taka fram, að ef við jafnaðarmenn hefðum haft völdin hér á landi, hefðum við gert þau lög allt öðruvísi úr garði heldur en framsóknarmenn gerðu. Við komum fram með okkar gagnrýni við þau, en þegar til úrslita kom, var ekki um annað að ræða en annaðhvort að samþykkja þau í sviðaðri mynd og framsóknarmenn vildu, eða þá að bændurnir fengju engar umbætur. Það, sem við höfum að athuga við jarðabótastyrkinn og aðrar styrkveitingar til bænda, allar vegagerðirnar og símalagningarnar úti um landið o. s. frv., er fyrst og fremst það, að ekkert skipulag hefir verið á neinu af þessu. Við álítum, að það sé eins nauðsynlegt fyrir almenning og ríkisstj. að hafa skipulag á öllum framkvæmdum úti um sveitir landsins eins og það er nauðsynlegt fyrir Reykjavík og aðra kaupstaði, að þeir séu byggðir upp eftir föstu skipulagi, eins og ákveðið hefir verið með lögum. Það sýnir sig bezt nú í kreppunni, hvað allar framkvæmdirnar koma bændum að litlu liði. Það hefir sýnt sig síðan farið var að nota vélar við búskapinn, að nýtízkutæki og vinnuaðferðir njóta sín ekki nema þar, sem fjölmenni er og hægt að hafa mikla yfirferð. Það er því mjög vafasamt, hvort búskapur á dreifðum býlum getur borið sig í framtíðinni. Það, sem við eigum að hugsa um, er ekki það, að hafa fólk á hverju einasta býli í landinu, heldur hitt, að fólkinu í sveitunum geti liðið sem bezt. Hinn beini styrkur, sem bændur hafa fengið til að bæta jarðir sínar, kemur ekki næstu kynslóð í sveitunum að því gagni, sem hann hefði átt að gera, því að í venjulegu árferði hækka jarðirnar í verði sem umbótunum svarar. Næstu ábúendur jarðanna verða að kaupa þær fyrir hærra verð og eru þar af leiðandi ekkert betur settir heldur en þeir, sem á þeim bjuggu áður en umbæturnar voru gerðar. Þetta stafar af því, að ekki hefir verið tekin upp sú regla, að allt land sé almenningseign. Það fé, sem ríkissjóður leggur til að styrkja landbúnaðinn, verður að nota á þeim stöðum, sem framtíðarbúskapur hlýtur að bera sig, en það er einkum þar, sem skilyrðin eru bezt í nánd við kaupstaðina; en í þess stað hefir því verið dreift út um allt. Af öllu þessu skipulagsleysi á þeim framkvæmdum, sem ríkið hefir látið gera eða veitt styrk til, stafar það, að það fé, sem til þeirra hefir verið varið, kemur ekki að eins miklu gagni og átt hefði að vera, og að framkvæmdirnar eru ekki sú vörn í kreppunni, sem hæstv.forsrh. talar oft um. Framsóknarflokksmenn úti um land segja, að Alþýðuflokkurinn hafi ekki sameiginlega hagsmuni með bændum. Reyna þeir að sýna bændum fram á það, að verkamenn séu fjandmenn þeirra, með því að þeir heimti hækkað kaupgjald. Að vísu vilja verkamenn hafa fullt kaup, en það er líka hagur fyrir bændur, að markaður sé í bæjunum fyrir afurðir þeirra, og auk þess er minnstur hluti af verkakaupi því, sem greitt er hér á landi, úr vasa bændanna. Þótt svo sýnist í fljótu bili, sem mótsetningar séu milli hagsmuna verkamanna og bændastétta, þá eru þær ekki til. Verkamenn hafa hag af því, að búið sé svo um bændur, að þeir þurfi ekki að þyrpast í kaupstaðina. Þegar harðnar í ári, fer fjarri því, að menn þyrpist úr kaupstöðunum í sveitirnar, eins og hæstv. ráðh. sagði, heldur er það öfugt. Þegar atvinna verkamanna hefir minnkað við þennan fólksstraum úr sveitunum, hafa þeir lítt reynt að verja sig, en bezta vörn þeirra er sú, að hjálpa bændum til að búa betur um sig í sveitunum en nú er, t. d. með því að láta ungt fólk komast að nýbýlum. Framsóknarfl. hefir lítið sinnt þessu nýbýlamáli, en jafnaðarmenn hafa lagt hina mestu áherzlu á það. Á þinginu 1931 var það komið fram, sem við jafnaðarmenn höfðum spáð, að kreppa myndi leggjast yfir landið. Í ársbyrjun 1930 vildum við gera ráðstafanir til að verjast þessari kreppu og búa ríkissjóð undir hana með frv. um jöfnunarsjóð ríkisins. Var það ætlunin að taka undan tekjuafgang frá góðu árunum og neyta hans aftur á vondu árunum. En þetta náði ekki fram að ganga, og það undarlega gerðist, að sjálfstæðismenn, sem oft hafa talað um mögru og feitu kýrnar og það, að ekki megi eyða öllu í góðærunum, gengu með Framsókn á móti frv. Sest af þessu, hvernig Sjálfstæðisflokkurinn, þótt hann tali fagurt, myndi breyta, ef hann hefði völdin. Eitt af því, sem við jafnaðarmenn unnum að með Framsókn, var síldareinkasalan. Var það þó ekki sú síldareinkasala, sem við vildum, er komst á, því að hæstv.dómsmrh. samdi fyrir norðan við Einar Olgeirsson og aðra um fyrirkomulag á þessari stofnun, sem gaf Einari framkvæmdarstjórastöðu og Framsókn mikil völd í einkasölunni. Þó vildum við heldur hafa þetta fyrirkomulag en ekkert skipulag. Hafði það sýnt sig áður, að mörg hundruð manna komu kauplausir frá síldveiðum á haustin, og útgerðin virtist lítið græða, og voru allir sammála um það, að þessu þyrfti að breyta. Síldareinkasalan gekk vel í 2 ár, en 3. árið, kreppuárið, gekk auðvitað illa fyrir henni, eins og um aðra atvinnuvegi landsins. Salan gekk þá tregt, alveg eins og varð annarsstaðar, t. d. í Noregi og Skotlandi. Er ekkert sérstakt við því að segja, þótt illa hafi gengið, þótt það hefði auðvitað mátt ganga betur. - Þá varð sú breyting, að Alþýðuflokkurinn komst í meiri hl. í stj. síldareinkasölunnar. Gat ekki verið áfram sama fyrirkomulag og áður, heldur varð að láta þá raða, sem koma mest við atvinnureksturinn, sjómenn og útgerðarmenn. Sýndi það sig við kosningarnar, að jafnaðarmenn höfðu öll atkv. sjómanna og nægilega mörg frá útgerðarmönnum, til þess að hafa meiri hl. Var haldinn fundur um haustið, sem átti aðeins að vera undirbúningsfundur, en þá stofnun niður með bráðabirgðalögum. Var þetta einstæð ósvífni. Þrem mánuðum áður hafði verið gerð ný skipun á síldareinkasölunni. og þegar það sýnir sig, að Alþýðuflokkurinn verður í meiri hl. í stj. hennar, leggur forsrh. hana niður. Þá var heldur ekki nauðsynlegt að kveðja sérstaka menn í skilanefnd. Var auðvitað sjálfsagt að láta hina löglega kosnu stj. skila af sér síldareinkasölunni eins og hún var, ef ekki var hægt að halda henni áfram. Sýnir sig hér vinsemd Framsóknar við Alþýðuflokkinn, þegar honum gefst færi á að koma í framkvæmd einn af stefnuskrármálum sínum. Jafnvel nú, þegar allir vegir virðast lokaðir, er Framsókn hrædd við að láta jafnaðarmenn fá hlutdeild í stj. síldareinkasölunnar. Er því ekki hægt að segja, að Framsókn reyni í síldarútgerð og síldarsölumálum að hæna að sér verkafólk og smáútvegsmenn, sem höfðu traust á pólitík jafnaðarmanna gagnvart síldareinkasölunni. Nú sest í vor, þegar búið er að afnema einkasöluna, hvernig fer um hag smáútvegsmanna og laun verkamanna, þó að Kveldúlfur og slík félög græði auðvitað. En svo mikið vill Framsókn vinna til, að Alþýðuflokkurinn fái ekki yfirhöndina í þessum atvinnuvegi. Þá má geta þess, að Samband ísl. samvinnufélaga og kaupfélögin hafa gert margt nýtilegt til þess að koma lagi á afurðasölu bænda og hafa að vísu framsóknarm. víðast stjórnað þeim samtökum, en jafnaðarmenn hafa hvarvetna verið í fremstu fylkingarröð. En nú býr ekki meira en helmingur landsmanna í sveitum, og sjávarútvegurinn er það, sem menning okkar byggist aðallega á. Því er ekki minna um það vert, að fiskur og sjávarafurðir seljist vel en afurðir landbúnaðarins. Var það því hlutverk sanngjarnrar stj. að koma á slíku fyrirkomulagi á fisksölunni, að framleiðendur um allt land gætu fengið það verð fyrir fisk sinn, er þeim bæri. En sala þessara afurða hefir verið í meira lagi léleg. Tvö félög hafa haft hana á hendi og notað aðstöðu sína og sambönd erlendis til þess að selja fyrst og fremst sínar vörur, þótt smáútvegsmenn yrðu að sitja á hakanum, Kveldúlfur og Alliance. En þó að Framsókn hafi ekkert gert til þess að koma á einkasölu á fiski, hefði mátt búast við, eftir ár eins og 1931, að hún hefði komið einhverju skárra fyrirkomulagi á fisksöluna. Þess vegna bárum við jafnaðarmenn fram þá spurningu snemma á þingi, hvort Framsókn hugsaði sér að vinna að bættri fisksölu. En hún ætlar auðsjáanlega ekkert að gera til þess. Henni er alveg sama um sjávarútveginn. Mætti benda á 2 atriði, er snerta verstaðina úti um land; í fyrsta lagi það, hvernig Framsókn kom þar fram viðvíkjandi ísfiskssölunni. Hún hefir að vísu ekki unnið gegn ísfisksölunni, ýmsir þm. hennar fygldu jafnaðarmönnum í dragnótamálinu, til þess að hjálpa mönnum til að geta veitt kola. En hún hefir ekki gert það, sem henni bar og hún hafði heimild til eftir l. um ísfisksölu frá síðasta þingi. Annað atriðið er það, hvaða ráðstafanir Framsókn hefir gert til þess að mæta kreppunni. Hvaða ráðstafanir hefir hún gert til þess að bæta fyrir sjávarútveginum? Hún hefir ekkert gert til þess að bæta sölu fiskjar. Það eina, sem hægt er að benda á í þessa átt, er frv. frá landbn., er hafði samhljóða fylgi sjálfstæðismanna og Framsóknar, um gjaldfrest handa þeim, sem eru svo efnaðir, að þeir eigi fyrir skuldum sínum. Ef bæta skal úr þessu þjóðarmeini, ætti auðvitað helzt að gera það hjá heim, sem verst eru stæðir og skulda meira en þeir eiga. Við jafnaðarmenn höfum bent á það, að bændur hafa ekki mesta þörf fyrir þessa ívilnun, heldur eru það skattar og vextir, sem þjaka þá harðast, en þar hafa þeir enga ívilnun fengið. Eins væri þess full þörf að greiða fyrir hinum mörgu mönnum úti um land, er sjávarútveg stunda, en það hefir heldur ekki verið gert. Má ekki hafa það svo áfram, að mikill hluti af framleiðendununi hagi reikningum sínum þannig, að þeir eigi ekki fyrir skuldum. Verður annaðhvort að gera slík fyrirtæki upp og mynda ný félög eða gefa þeim alveg eftir hluta af skuldinni. Og fyrir verkalýðinn er ekkert gert. Hann á að fá að deyja út. Hygg ég, að kreppan sýni okkur hér sem í öðrum löndum, að við getum ekki látið okkur nægja það, sem hæstv. fjmrh. sagði fyrir skemmstu að um kreppurnar væri eins og um vindana, enginn vissi, hvaðan þeir kæmu né hvert þeir færu, og að ekkert væri við heim að gera annað en sitja auðum höndum og færa niður verkalaunin. Á einmitt á slíkum tímum að breyta til og skipuleggja þjóðfélagið. Jafnaðarmenn í öðrum löndum vinna að því að koma undir félagsumráð miklu af framleiðslutækjunum. Hér á landi liggur fyrir okkur að gera það sama, t. d. með útgerð. Hlýtur hver stjórnmálaflokkur, sem hugsar um það, að fólkið hafi það sem bezt, að koma með ráð og uppástungur til þess að nýta betur sjávarútveg og búskap en verið hefir. Jafnaðarmenn kenna, að stofna verði í landbúnaðinum til samyrkjubyggða, þar sem menn eigi saman t. d. rekstrartæki, og að eins eigi í útveginum að koma á félagsskap meðal þeirra, sem að honum vinna um sameign og rekstur, en það gæti t. d. átt við um mikinn hluta togaraflotans. Við jafnaðarmenn myndum, ef við værum við stjórn, óska þess að koma atvinnuvegunum í slíkt horf. Hefi ég bent á, hvernig Framsókn hefir snúizt við málum okkar jafnaðarmanna. Það mál, sem er verkamönnum hér á landi hjartfólgnast, atvinnubótamálið, hefir hún látið sig litlu skipta. Erlendis er það áltin skylda þjóðfélagsins að sjá fyrir þeim, sem enga atvinnu hafa, með atvinnuleysisstyrkjum. Er það skoðað svo þar, sem þeir, er ráða yfir framleiðslustækjunum, verði að bera ábyrgð á því, að verkamenn hafi eitthvað til lífsins, á meðan verkamenn sjálfir ráða ekki yfir framleiðslunni. En hér hefir till. okkar um atvinnuleysisstyrk aldrei átt hylli að fagna, og aldrei hefir fengizt viðurkenning fyrir því, að atvinnuleysisstyrkur væri annað en sveitarstyrkur. Á síðasta þingi komum við með till. um þetta, og var þar samþ. að veita dálítinn atvinnubótastyrk, en þótt þessa styrks hafi verið krafizt í vetur, hefir gengið treglega að fá hann. Það er eins og hæstv. stj. haldi, að ekkert atvinnuleysi muni verða 1932. Gerir hún engar ráðstafanir núna í fjál.frv. í þessu efni. Virðist þetta nokkuð langt gengið, því að enda þótt hæstv. stj. telji sig fulltrúa efnaðra bænda landsins, getur hún ekki komizt hjá því að hugsa eitthvað um verkalýðinn og þarfir hans. - En nú er tími minn á enda, og vil ég ljúka máli mínu með því að segja fáein orð til flokksbræðra minna, sem hlusta úti um landið. Það má búast við nýjum kosningum í vor, því að vel má gera ráð fyrir, að þing verði rofið, ef felld verða fjárl. eða tekjuaukafrv., sem stj. þarf að fá samþ., en fær ekki hjá hinum flokkunum, sérstaklega vegna kjördæmaskipunarmálsins, nema íhaldið bili enn einu sinni á „réttlætismálinu“. Við jafnaðarmenn höldum fast við kröfuna um breytta kjördæmaskipun, vegna þess, að við alitum það nauðsynlegt skref tjl þess að auka mátt þingsins. Hafa verkamenn sýnt mátt samtakanna í verkalýðsfélögunum, og geta þeir sýnt hann eins nú, með því að fylgja fast fram þessu máli. Ef þing verður ekki rofið af því að fjárl. verði felld, þá má samt búast við kosningum, ef stjórnarskrárhreyfing skyldi verða. Vil ég skora á alla, sem á hlusta úti um land, að vera nú viðbúnir kosningunum og játa ekki dreifast til Framsóknarflokksins, Sjálfstæðisflokksins eða sprengingaflokks þess, sem nefnir sig kommúnista. Verða allir að standa saman í þessu máli. Vil ég sérstaklega skora á þá, sem mest veltur á, en það eru þeir, sem lifa í smákauptúnunum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Andstæðingar ríkisstj. hafa nú flutt ræður í tvær klst. En til andsvara þeim ræðum hefir stj. ekki nema eina klst. Mun svo halda áfram, meðan útvarpsumr. standa um þetta mál, að stj. hefir einn tíma til andsvara gegn hverjum tveimur, sem á hana er deilt, eða helmingi styttri tíma. Er ekkert við því að segja, þar sem þessar reglur um útvörpun eldhúsdagsins hafa verið settar. Er sjálfsagt að sætta sig við þær. Við ráðherrarnir höfum ákveðið að skipta þessum eina tíma til þriðjunga. Fæ ég þá í minn hlut 20 mínútur. Má því búast við, að ég komist ekki yfir nema part af því, er ég þyrfti að segja. það, sem ég get sagt nú, verður því aðeins byrjun, og kemur þá meira síðar. Ég mun svara nú eftir því, sem tíminn endist. Ég hefði helzt viljað byrja á því að svara hv. 2. þm. Skagf., sem talaði fyrr. En þeir hlutir voru í ræðu þess hv. þ.m., er síðar talaði, 3. þm. Reykv., að ég vil enn síður láta undan reka að svara honum þegar í stað. Fer þá sem má um það, hvort ég fæ tíma nú til þess að svara hv. 2. þm. Skagf. En dugi tími minn ekki til meira en að svara hv. 3. þm. Reykv., verður hitt að bíða. Í ræðu hv. 3. þm. Reykv. voru þau atriði, er vekja munu mikla athygli um allt land, ef krufin eru til mergjar. Ég ætla að sleppa öllu tali um það almenna, er fram kom í ræðu hans um stefnur og þessháttar. Um það er alltaf tækifæri til að tala. Ég ætla aðeins að koma inn á merkilegustu atriðin, þau, sem ég veit, að allur landslýður hefir gefið mestar gætur. Hið fyrsta er þá kjördæmamálið. Það, sem hv.þm. sagði um það, var góð og heppileg viðbót við umr. þær, sem fóru fram í Ed. nú í dag og líka var varpað út. Hv. 3. þm. Reykv., sem var annar aðalupphafsmaðurinn og driffjöðrin í því samkomulagi, sem varð á milli sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna á þinginu í fyrra, kom með eftirtektarverðar játningar og lýsingar um rekstur kjördæmamálsins frá því í fyrra og til þessa dags og kom með atriði, er fyllir sögu þess. En í öðru lagi kom hv.þm. með hótanir og áskoranir um hótanir, ef ekki er gengið að öllum kröfum jafnaðar- og sjálfstæðismanna. Hv. 3. þm. Reykv. lýsti skýrt og skorinort samvinnu sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna í fyrra og sagði frá: Í fyrsta lagi, hvenær samningar hófust. Í öðru lagi, að samkomulag hefði verið um kjördæmamálið í öllum aðalatriðum. Og í þriðja lagi, að líka var samið um Sogsmálið. Með þessari skýrslu hefir hv. 3. þm. Reykv. staðfest orði til orðs allt, sem við framsóknarmenn sögðum í fyrra um samninga þessara flokka, en sem sjálfstæðismenn hafa neitað. Ég vona, að allur landslýður hafi heyrt og tekið vel eftir þessari yfirlýsingu jafnaðarmannaforingjans. Og ég bið landsmenn að bera þetta vel saman við það, sem sjálfstæðismenn sögðu á þingmálafundum í bændakjördæmunum síðastl. vor, það, sem þeir sögðu á Austurlandi, í Skagafirði og Dölum, þar sem ég var á fundum, í Rangarvallasýslu, Árnessýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Hér verður því ekki jengur um villzt, að það, sem við framsóknarmenn höfum um þetta sagt, er orði til orðs rétt og satt. Hv. 3. þm. Reykv. kom svo að hinnan sorglegu úrslitum kosninganna fyrir þetta nýja bandalag. Niðurstaða hv.þm. um kosningaósigur jafnaðarmanna og sjálfstæðismanna var svo sú, að hann hefði verið æsingum framsóknarmanna að kenna. Eftir því erum það við framsóknarmenn, sem höfum átt að hafa stofnað til æsinganna hér síðastl. vor! Það erum við, sem höfum átt að hafa truflað dómgreind almennings með æsingum! - Ég býst við því, að fleiri en ég hafi orðið hissa á að heyra þetta. Og ég er hissa á því, að hv. 3. þm. Reykv. skyldi minnast á æsingarnar í fyrra. Hann hefði þó sannarlega gert sér og handamönnum sínum meiri greiða með því að minnast ekki á slíkt. Vorum það við framsóknarmenn, sem stofnuðum til allra þeirra æsinga og truflunar í dómgreind almennings, svo sem raun varð á í hinni eftirminnilegu viku í fyrra? Vorum það við, sem daglega gáfum út þau æsingablöð, sem einsdæmi eru í sögunni? Og ég efa ekki það, að þau munu verða talin „historisk plögg“ á sínum tíma. Vorum það við, sem dag eftir dag höfðum æsingafundi á mörgum stöðum og heldum æsingaræður af svölum Alþingishússins? Vorum það við framsóknarmenn, sem fórum kvöld eftir kvöld fylktu liði með hrópyrðum og hávaða heim til manna? Fengu þeir hv. 3. þm. Reykv. og hv. 1. landsk. og fleiri foringjar bandamanna slíkar heimsóknir á heimili sín? Var reynt til þess að gera fjölskyldum þeirra illvært á heimilum sínum? Eða þurftu þeir að taka börn sín úr barnaskóla, vegna þess að þeim var ekki viðvært þar fyrir æsingum? - Það þarf dirfsku til að segja slíkt, svo allur landsýður hlusti á ! Sagan mun áreiðanlega geta þeirra æsinga, sem voru í aprílmánuði 1931. En engum lifandi manni, sem þá sögu skrifar, mun detta í hug að segja, að Framsóknarflokkurinn hafi framkvæmt og alið þá æsingu. En hitt er rétt, að æsingarnar höfðu áhrif á kosningaúrslitin. Atburðir þeir, sem gerðust hér í apríl, höfðu sín ahrif á gætna menn um land allt, einnig hér í Reykjavík, sem létu sér slíkt framferði illa líka. Aldrei hefir slík samúðaralda og þá streymt til mín hvaðanæfa af landinu. Og kjósendurnir í kjördæmi mínu sýndu þetta líka. Þeir kusu mig, sem þó hafði ekki getað komið í kjördæmið langan tíma vegna heilsuskorts, með hærri hlutfallstölu en nokkru sinni áður, svo að ég hafði einna hæsta hlutfallstölu atkvæða af öllum þingmönnum. En svo kom aðalatriðið, - hv. 3. þm. Reykv. kastaði mörsiðrinu. Hv. 3. þm. Reykv. hefir ýmsum mikilsverðum störfum að gegna fyrir sinn flokk. Hann er formaður Dagsbrúnarfélagsins og hann er formaður hins volduga verkamálaráðs. Hann er því vanur að boða verkföll, framkvæma þau, fyrirskipa þau og jafnvel þvinga verkafólk til að gera verkföll. Og nú lýsti hann yfir einu verkfallinu enn. Hann lýsti yfir verkfalli þingmanna jafnaðarmanna. Hann lýsti þar með yfir, að þingmenn jafnaðarmanna mundu ekki inna af hendi hinar frumlægustu skyldur þingmannsins, sem eru þær, að vinna af alhug að velferðarmálum alþjóðar, bjarga út úr þeim vandræðum, er að steðja á krepputímum, afla nauðsynlegs fjár til framkvæmda vegna atvinnu verkalýðsins. En nú gera þessir hv.þm. verkfall um að játa fé renna í ríkissjóðinn til þarfa alþjóðar. Þeir gera þerkfall í skattamálnm. Formaður Dagsbrúnarfélagsins og verkamálaráðsins kemur fram með skilyrðislausa verkfallsbótun, - hótun um þing mannaverkfall Alþýðuflokksins - nema Framsókn skilmálalaust gangi að kröfum jafnaðarmanna í kjördæmamálinu. En þær kröfur eru: Afnám núverandi kjördæma og hlutfallskosningar um land allt. Og fresturinn er svo boðaður, að ef við eigum að komast hjá verkfalli, þá eigum við að láta kúgast næstu daga - helzt fyrir næstu helgi. Verkfallshótun er ekki ný bóla hjá hv. 3. þm. Reykv. Hann er sem formaður Dagsbrúnar og verkamálaraðsins vanur slíku. Hann ræður yfir verkafólkinu og getur skipað því eftir geðþótta. En nú hefir hann fært þessa starfsemi sýna yfir á nýtt svið. Nú boðar hann þingmannaverkfall. Og tónninn er hinn sami og í öðrum verkföllum: Krafa um að beygja sig skilmálalaust. Hótanir um, að allt illt vofi yfir, ef ekki er að skilmálunum gengið. En svo kom annað nýtt: Dagsbrúnarformaðurinn, verkfallsfrömuðurinn lét sér ekki nægja að boða verkfall þingmanna Alþýðuflokksins. Nei, nú var líka heitið á aðra, utan verkalýðssamtakanna. Hann bar líka fram átakanlega og hjartnæma áskorun um sanúðarverkfall frá þingmönnum Sjálfstarðisflokksins. Samúðarverkfall! - Það er líka þekkt hugtak hjá hv. Dagsbrúnarfélagsformanni. Hann er líka vanur því að skipa fyrir um samúðarverkfall. Slíkum fyrirskipunum er beint í allar á áttir. Er stutt að minnast hinnar síðustu. Hún var gerð nú nýlega og er því mjög í fersku minni. Hún var gerð þegar Brúarfoss flutti frysta kjötið bædanna á enska markaðinn. sá farmur nam 1/2 millj. kr. Því var yfir lýst í Alþýðublaðinu, að beðið hefði verið um samúðarverkfall í London. Beðið um, að ekki yrði skipað upp þessum dýra farmi og gera þar með kjötið ónýtt. - Nú er beðið um nýtt samúðarverkfall. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru beðnir um að gera það með hinum „strækandi“ þingmönnum Jafnaðarmannaflokksins. Formaður Dagsbrúnar gefur út skipunina og áskorunina. Hann er vanur þeim vinnubrögðum. Og það er merkileg tilviljun, hvaða tíma hann velur sér til þessa. Tíminn, sem hv.þm. velur er fyrsti virki dagur hinnar íslenzku viku. Það er sá tími, sem samtök fjölmargra fara fram um það, að leggja meiri vinnu, meira framtak og samvinnu um að bjarga hinni íslenzku þjóð. Þetta er þátttaka hv. 3. þm. Reykv. í íslenzku vikunni: Hann vill gera þingmannaverkföll - stöðva allar framkvæmdir vegna peningaleysis; stöðva allar viðreisnartilraunir. Hv. 3. þm. Reykv. segir: Nú byrjum við jafnaðarmenn íslenzku vikuna með því að þingmenn okkar gera verkfall. Og við heimtum samúðarverkfall af þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. - Hverju svara svo þingmenn Sjálfstæðsisflokksins þessari ósk og kröfu Dagsbrúnarformannsins og formanns Verkamálaráðsins um samúðarverkfall alþingismanna á því mesta kreppuári, sem yfir landið hefir komið á þessari öld? Ég svara vitanlega ekki fyrir þá. Ég geng út frá því, að þeir láti formann Verkamálaráðs og Dagsbrúnar ekki mælast einan við um þetta samúðarverkfall að öllum landslýð áheyrandi. Það verður áreiðanlega víða beðið með óþreyju eftir því, hverju þeir svara. Ég fyrir mitt leyti get lýst yfir því, að ég læt segja mér það oft áður en ég trúi því, að þeir geri slíkt verkfall. Ég trúi því ekki, hvað sem líður öllum erjum, hvað sem líður flokkshatri og hvað sem líður öðrum kröfum, að þingmenn Sjálfstæðisflokksins láti laðast til þessa samúðarverkfalls, enda þótt hv. 3. þm. Reykv. sjálfur heimti það. Ég trúi því ekki, að þingmenn Sjálfstæðisflokksins gangi frá sjálfsögðustu skyldum þingmannanna. Ég vil heldur trúa því, að þeir geri það, sem hægt er, til þess að bjarga landinu á hinum verstu tímum. En um þetta verður brátt sjón sögu ríkari. En svo er önnur hlið þessa verkfallsmáls, sú, sem snýr að verkafólkinu. Ætli verkafólki því, sem á hllýddi, hafi þótt vænt um þennan verkfallsboðskap formanns síns? - Hver verða áhrif þingmannaverkfalls, ef framkvæmt er? Þetta þingmannaverkfall og samúðarverkfall hefir sömu áhrif og önnur verkföll, nema í stærri stíl: Niðurfelling vinnu og stöðvun verklegra framkvæmda. Af hálfu hins opinbera verður þá ekki hægt að framkvæma neina vinnu, og það kemur vitanlega fyrst og fremst niður á verkalýðnum. Hv. 3. þm. Reykv. telur sig vera umboðsmann verkalýðsins. Hann boðar nú verkfall, sem leiðir til þess, að hagur verkalýðsins verði enn hágbornari en þarf að vera og ella mundi. Hvers ætlast verkafólkih til af hv. 3. þm. Reykv. fyrst og fremst? Þess, að hann vinni hér á þingi að því, að framkvæmdir af hálfu hins opinbera verði sem allra mestar og sem bezt hhið að verkafólki þessa lands. - En hvað segir hv.þm.? Hann segir: Nú gerum við þingmenn verkfall, svo ekkert verði gert. Hv. 3. þm. Reykv. ásakaði stjórnina um, að hún leti ekki í té neinar atvinnubætur. Því nefnir hv.þm. atvinnubætur? Hann, sem sjálfur vinnur á móti þeim. Hann er sjálfur áhugalaus um þær og vill gera verkfall til að vinna á móti þeim. Og hann meira að segja heimtar samúðarverkfall til að vinna á móti atvinnubótum, því hvaða atvinnubætur getur ríkið látið gera, ef ekkert fé er til í ríkissjóði? Ég hefi heyrt margt um verkföll og samúðarverkföll, en aldrei fyrr slíka skipun frá formanni verkamanna, að hefja skyldi verkfall móti ríkissjóði til að ekkert verði gert fyrir vinnandi fólkið á atvinnuleysistímum. Að lokum vil ég minnast á ávarp hv. 3. þm. Reykv. til verkalýðsins úti um allt land. Hann boðar fólkinu það, að fjárlög verði felld. Hann boðar því nýjar kosningar. Og hann hvetur menn til að ganga undir merki Alþýðuflokksins. Ég hefi ekki trú á þessum boðskap til vinnandi fólksins. Ég hefi ekki trú á því, að fólkið skipi sér undir merki þess flokksforingja, sem vill með verkfalli hindra það, að ríkið geti veitt vinnu. Ég segi alveg gagnstætt: Stöndum nú saman betur en nokkurntíma áður. Hefjum sameiginlegt átak um að styðja sem bezt atvinnurekendur og vinnandi fólkið í landinu. Ekki með verkföllum, heldur með meiri vinnu og meira og betra samstarfi.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil fyrst víkja fáum orðum að hv. 2. þm. Skagf. Sá hv.þm. hélt sig að venju við allskonar smámuni, sem ekki er tími til að eltast við á hinum stutta ræðutíma, sem okkur ráðherrum er ætlaður. Hv. þm. þótti t. d. slæmt, að ríkisjóður ætti tvo bíla. Þetta er nú máske ekki gott. En þetta er þó ekki annað en það, sem gerist með öllum menntuðum þjóðum, að ríkin eiga bíla, og er nú af hagnýtum ástæðum framkvæmt við margar stofnanir hér landi. Pósthúsið á t. d. sinn bíl, síminn sinn og vegamálastjórinn sinn bíl. Hv. þm. talaði líka um hestaeign ríkissjóðs. En hestaeign ríkisins er nú einmitt arfur frá hans eigin stjórnartíð. Þá stóð nú hestaeignin með svo miklum blóma, að stjórnarforsetinn þáverandi, Jón heit. Magnússon, gat ferðast á þeim austur um Skaftafellssýslur, og sjálfur ferðaðist hv.þm. til kjósenda sinna norður í Skagafjörð á þeim hestum. Nú eru ekki nema tveir hestar til, svo hv. 2. þm. Skagf. verður að bæta ríflega við, ef hann á að hafa nægan hestakost til norðurferðar, ef það á fyrir honum að liggja að verða aftur ráðh.- Annars gæti ég nú betur trúað því að hv.þm. mundi undir þeim kringumstæðum frekar nota hina fordæmdu stjórnarráðsbíla, þegar hann fer að heimsækja sitt forna kjördæmi. Þa fannst hv.þm. eiga við að blanda Litla-Hrauni inn í þessar umr. Um það er nú það að segja, að það er skylda ríkisins að fæða þessa menn, sem þar eru, meðan þeir taka út ídæmda hegningu. Og þótt það kosti ríkið óhjákvæmilega nokkuð, þá er það í fyrsta lagi skylda, en í öðru lagi má geta þess, að ýms héruð hafa sparað mikið fé vegna þessa fangelsis. Einkum þó bæjarsjóður Reykjavíkur. Menn, sem standa í vanskilum um meðlag með vanræktum börnum, hafa borgað af ótta við að fara á Litla-Hraun. T. d. fékk einn hreppur í Mýrasýslu 1400 kr. frá einum vanskilamanni vegna þess eins, að Litla-Hraun var til og þar vinnuhæli. Ég get getið þess, að nýlega komu frá þjóðabandalaginu einar 50 spurningar um fyrirkomulag hegningarmála hér á landi. Ef hér hefði ekkert hegningarhús verið til, annað en hið gamla hér í Reykjavík, þá hefði ekki verið hægt að svara neinni spurningunni játandi. En vegna þess að Litla-Hraun var til, þá stóðumst við prófið. Hér var allt, er að hegningu lýtur, eins fullkomið og stendur jafnfætis því, sem bezt þekkist annarsstaðar. Hið eina, sem við íslendingar erum eftirbátar um, er, að hér eru hlutfallslega færri fangar en annarsstaðar. Hv. þm. taldi mjög eftir þá skóla, sem reistir hafa verið. Það er satt, að til heirra hefir gengið hærri fjárhæð en sú, sem veitt hefir verið í fjárlögum. En hann gleymdi því, að til er heimild í l., sem hann hefir sjálfur verið með í að samþ., þar sem leyft er að taka lán til að koma upp héraðsskólum. Og þess má geta, að þeir 5 héraðsskólar, sem síðustu árin hafa ýmist verið byggðir af nýju eða fengið aðgerð, hafa ekki kostað eins mikið til samans og tapazt hefir á einum íhaldsgæðing, þó ekki þeim stærsta, nefnilega Sæmundi Halldórssyni í Stykkishólmi, og segir af því nánar síðar. Sér þess þó litla staði, en þessir skólar, sem reistir hafa verið, eru falleg og varanleg hús, og þau veita árlega 350 ungmennum skólavist við betri skilyrði en þau gerast bezt í nágrannalöndunum. Þá fór hv.þm. að tala um, að haldin hefði verið veizla á Siglufirði. Veit ég ekki, hvort hann tilfærði þar rétta upphærð. Það er rétt, að ég var viðstaddur þegar síldarverksmiðjan var vígð. Var ég staddur á Akureyri og tók þaðan með mér 30 bændur úr umhverfi Akureyrar. En þó þessi vígsla hafi kostað eitthvað, þá er það víst, að það var minna en það, sem flokksbróðir hv.þm., hv. 1. landsk., Jón Þorláksson, kostaði, þegar hann var að sanna það í sambandi við þessa verksmiðju að hann hefði ekki lært stóru töfluna. En þótt vinnubrögð hans væru svona aum, þá fékk hann þó víst nokkur þúsund fyrir þau. Hv. 2. þm. Skagf. nefndi margt fleira, sem ég hefi ekki tíma til að eltast við. En allt var það af sama toga spunnið. Hv þm. tíndi ýmsa liði fram, þar sem eytt hefði verið fé, en hann nefndi ekkert, hvað fyrir það fé hefir komið. Hann nefndi það ekki, að búið er að tengja saman vegakerfið, svo nú má fara á hilum austan tir Fljótshlíð alla leið til Húsavíkur, og af þeirri leið vestur á Snæfellsnes og til Stykkishólms, og að nú er Dalasýsla að tengjast við þessa leið. Hann nefndi ekki síma, ekki húsabyggingar, ekki ræktun og margt fleira, sem hefir verið gert. En þar sem hv.þm. fór að tala um eyðslu og um það, að ekki hafi verið safnað á góðu árunum, þá vil ég minna hv. 2. þm. Skagf. á, hvernig þetta gekk til á háverðsárunum 1917–1919. Ef hann vill fá fyrirmynd um það, þá ætti hann að athuga sögu þeirra tíma. Hv. þm. og flokksmenn hans sátu þá við stjórn. En þá einmitt var grundvöllurinn lagður að skuldasöfnun ríkisins. Góðu árin þá fóru fyrir lítið og ekkert safnaðist. Ekkert var heldur gert, og það af því einu, að of lágir skattar voru settir og miklu lægri en ástæða var til. En úr því heimtað er af stj., að hún hafi átt að safna fé á þessum árum, þá er bezt að svipast um, hvernig Reykjavíkurbær hefir uppfyllt þær skyldur. Í Reykjavík eru íhaldsmenn í meiri hl. í bæjarstjórninni. Hvernig hefir þeim tekizt að safna fé á þessum árum, og hafa þeir marga digra sjóði til þess að grípa til nú í kreppunni? Og hvernig er það í Vestmannaeyjum? Þar er íhaldið einnig í meiri hl. og ástandið svo, að bærinn getur ekki borgað starfsmönnum sínum. Af hverju hafa ekki þessar íhaldsstjórnir, sem ráðið hafa í þessum bæjum að undanförnu, fylgt sömu reglu og íhaldsmenn heimta nú, að ríkisstj. hefði átt að fylgja? Þegar kreppan dynur yfir, kemur í ljós, að stjórnir þessara bæja hafa ekki lagt neitt upp og standa nú uppi með tvær hendur tómar. En svo ætla ég að snúa mér að Íslandsbanka, sem tapað hefir 20 millj. kr. á 10 árum, því að í þeirri stofnun er að finna hina heimaunnu vinnu, sem er ein aðalástæðan fyrir kreppunni hér á landi. Íslandsbanki var algerlega íhaldsfyrirtæki, sem Eggert Claessen var settur yfir með 40 þús. kr. launum á ári, eftir samningum, sem Jón Magnússon gerði. Og þó að launin vaeru lækkuð nokkru síðar, var það óhaldsmönnum mjög á móti skapi. Bankaeftirlitsstarfið var einnig lögleitt af óhaldsmönnum og launin ákveðin 16 þús. kr. á ári, og hefir íhaldsmaður gegnt því starfi frá byrjun. Báðar þessar hálaunuðu stöður eru því af sama íhaldssauðahúsinu. Af þessu háa kaupi hefði mátt ætla, að stjórn bankans væri í góðu lagi, en raunin hefir nú orðið önnur, eins og ég kem bráðum að. Það þarf því djörfung til hjá hv. 2. þm. Skagf. að ráðast á mig fyrir að hafa 2 bíla og 2 besta í stjórnarráðinu, hafa komið upp vinnuhælinu á Litla-Hrauni og átt þátt í mörgum gagnlegum opinberum framkvæmdum. Er ólíkt að bera þá gagnlegu eyðslu saman við þau afglöp, sem átt hafa sér stað í Íslandsbanka undir stjórn hans og annara íhaldsmanna. Og svo þegar bætist við, að mesta árásarefnið á mig er það, að hafa ekki hindrað að framkvæma sjálfsagða rannsókn á þessu íhaldsfyrirtæki, er á 10 árum hefir sólundað 20 millj. króna af fé landsmanna, þá er skörin sannarlega farin að færast upp í bekkinn. Þessi rannsókn á rekstri Íslandsbanka síðastl. 10 ár, sem hv. 2. þm. Skagf. og öðrum íhaldssalum er svo mikill þyrnir í augum, var framkvæmd síðastl. ár af lögfræðingunum Einari háskólakennara Arnórssyni, Stefáni Jóhanni Stefánssyni og Þórði Eyjolfssyni, og vænti eg, að andstæðingar minir viðurkenni, að í þessari nefnd séu ekki líkur til, að hallað hafi á íhaldsmenn eða sósíalista. Eftir þennan formála kem ég þá að niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar, er sýna, hvernig feitu kunum í atvinnulífi þjóðarinnar hefir verið beitt á þetta frjósama akurlendi íhaldsins. Fyrsta feita kýrin, sem hér verður fyrir mér, er síldarverksmiðjan á Sólbakka. Upphaflega var það danskt félag, sem auðséð er, að hefir verið í miklum metum hjá hinum danska hlutabanka. Árið 1920 –21 er víxilskuld þessa danska félags við Íslandsbanka orðin 348 þús. krónur. Litlu síðar liðast félag þetta sundur, og er þá Sólbakki stofnaður á rústum þess, en engin skil gerð á víxlinum og bættust við skuldina 35 þús. krónur. Skuldin við Íslandsbanka er þá orðin um 400 þús. krdnur, og átti þá Kristján Torfason á Flateyri Sóbakkafélagið einn. Haustið 1922 lofar Íslandsbanki Kristjáni Torfasyni að fella niður alla skuldina og gefa honum aftur veð hans öll, er bankinn hafði fyrir skuldinni, ef Kristján greiði bankanum 70 þús. krónur í peningum. Litlu síðar gerist svo eitt það merkilegasta í sögu þessa máls: Þá fær Kristján Torfason 125 þús. kr. víxil í bankanum, greiðir til baka af upphæðinni 70 þús. krónur, og fær svo sjálfur afganginn til annara þarfa. Þá voru afskrifaðar af skuldum Sólbakkafélagsins 286 þús. kr., en með því, sem áður hafði verið afskrifað af sömu eign, nam tap bankans þá 350 þús. króna. Upp úr þessu félagi var svo í desember 1924 stofnað h/f Andvari og hlutafé talið 260 þús. krónur. Árið 1925 starfaði félag þetta, og átti þá hv. 2. þm. Skagf. sæti í landsstj. Finnst mér því vel við eigandi að lesa hér upp lítið eitt úr viðskiptareikning Andvara við Íslands banka árið 1925, og lítur hann svona út: Í ársbyrjun fær félagið hjá bankanum 200 þús. kr. 5. maí víxil að upphæð 80 - - 8. júní - - - 50 - - 22. - - - - 50 - - 8. júlí - - - 50 - - 23. – - - - 150 - - 5. ágúst - - - 100 - - 13. - - - - 100 - - 30. - - - - 150 - - 4. sept. - - - 100 - - 24. - - - - 100 - - 22. okt. - - - 70 - - Alls námu þessi lán á árinu 1 millj. og 200 þús. kr. Af þessari upphæð var trygging fyrir 200 þús. kr., en án tryggingar lánaði bankinn félaginu eina milljón króna. Þetta var ein af feitu kúm íhaldsins á þeim árum. Allir víxlarnir fellu svo í gjalddaga á þessu sama ári, en voru framlengdir jafnóðum og allir án afborgana, og oft varð bankinn að greiða vextina líka. Í árslok 1928 er skuld h/f Andvara við Íslandsbanka að verða um 11/2 millj kr., og upp úr því fer svo félagið á hausinn. Á þessari einu feitu kú hefir því Íslandsbaki tapað, fyrst á Sólbakkafélaginu 350 þús. kr. og síðan á Andvara 1157 þús. kr., eða samtals rúmlega einni og hálfri milljón króna. Þá kem ég að nr. 2, eða næstu feitu kúnni, sem íhaldið beitti á akurlendi sitt. En það er Copland. Hann var í stríðslokin stór viðskiptamaður Íslandsbanka, en myndar síðan hlutafélag og gefur því nafn sitt. Hafði það félag mikið fé í veltu, eins og bezt sést á því, að árið 1920 á tímabilinu frá 1. maí til 1. júlí falla í gjalddaga 12 víxlar, og er uphhæð þeirra samanlögð 9 milljónir kr. Sama ár getur Copland hvorki borgað höfuðstól né vexti, eins og honum þó bar. Þá um haustið fara þeir utan Tofte bankastjóri og þáv. fjmrh., núv. hv. 2. þm. Skagf., til þess að reyna að hjálpa Copland. Litlu síðar biður Íslandsbanki Copland að greiða sem fyrst 4 til 41/2 millj. utanlands til þess að greiða úr vanda bankans og landsins yfirleitt. En það gekk illa og allt sat við sama. Er svo skemmst frá að segja, að árið 1922, þegar hv. 2. þm. Skagf. fer úr fjármálaráðherrasætinu, eftir að vera búinn að steypa í Íslandsbanka drjúgum hluta af enska láninu, þá gerir bankinn Copland upp, og er þá skuld hans orðin 4,3 millj. Bankinn skrifar þá af þeirri upphæð sem algerlega tapað 2 millj. kr., en rúmum 2 millj. er skipt á ábyrgðarmennina og Copland. En svo fara ábyrgðarmennirnir út úr, því að þeir voru yfirleitt góðir íhaldsmenn og ekki nema sjálfsagt að losa þá við skuldbindingar, og bankana munaði svo sem ekki um að tapa 2 millj. í viðbót. Copland er nú orðinn einn eftir í félaginu, og reynist hann bankanum lítil féþúfa. Við árslok 1922 skuldar Copland bankanum 1464000 kr. Við árslok 1923 er skuldin orðin 1894000; og næsta ár hækkar skuldin enn. svo að við árslok 1924 er hún orðin 3858000 kr., eða um það leyti, sem hv. 2 þm. Skagf. kemur aftur í stj. Árið 1926 er svo Copland gefið upp af bankanum allt, sem hann skuldar þá, nema 500 þús. kr., en samhliða er svo gerður samningur við hann, þar sem hann fær að greiða 5% vexi af þessari 11/2 millj., en það var 3% lægra en öðrum dauðlegum viðskiptamönnum bankans var gert að skyldu að greiða á sama tíma. En samtímis og þessi samningur var gerður lánar bankinn Copland 125 þús. kr., svo hann geti byrjað þriðju tilveru sína. Í samninginn setur Eggert Claessen, að þessi ágæti viðskiptamaður bankans megi í þessu nýja félagi reikna sér 35 þús. kr. í kaup á ári, og annað eins mun hafa verið talið leyfilegt að Copland mætti reikna sér í ferðakostnað. þetta minnir á söguna um einn Noregskonunga, er gaf íslenzkum bónda við til kirkjubyggingar. Þegar konungur komst að því, að íslenzki bóndinn hafði valið viðinn með það fyrir augum, að kirkjan yrði að lengd og stærð eins og konungskirkjan, þá fannst konungi nóg um stórhug bónda og lét saga af viðunum, svo að kirkjan yrði minni en hans. Sama hefir vakað fyrir Claessen, er hann gerði samninginn við Copland. Af því að árslaun Claessens voru 40 þús. kr., mátti Copland ekki reikna sjálfum sér nema 35 þús. kr. í kaup á ári. En af Copland er það að segja og þessu nýja fyrirtæki hans, að hann greiddi hvorki 1/2 milljónina eða 125 þús. krónurnar. Í febr. 1931 varð Copland gjaldþota, og tapaði Íslandsbanki þá öllu, sem hann átti hjá honum, og er sú upphæð talin að nema 704 þús. króna. En allt tapið, sem bankinn hefir orðið fyrir vegna Coplands og félaga hans, er 3250 þús. kr. og er það 1/6 hluti allra afskrifta bankans. Þegar Copland hefir verið gefið upp 1/6 af því, sem bankinn hefir tapað á samskonar fólki, sem allt eru íhaldsmenn, og töpin nema alls um 20 millj. króna, er öll þjóðin sýpur nú seyðið af, sýnir það bezt, hvað íhaldinu hefir orðið hált á þessu svelli. Minn tími er nú þrotinn að þessu sinni, en seinna í kvöld ætla ég að segja frá fleiri feitum kúm, sem íhaldið hefir beitt á engi sitt.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég er ekki eins gamall í hettunni og sumir aðrir, sem hér eiga hlut að máli, enda mun ræða mín mótast af því. Ég sat í stjórninni 4 síðustu mánuði ársins 1931, og síðan þá 3 mánuði, sem liðnir eru af þessu ári. Ég gæti því sagt ýmislegt um ástandið eins og það hefir verið á þessum tíma. Sumt af því, sem komið hefir í minn hlut að láta greiða utan heimilda, hefir mér verið sjálfrátt, en flest þó ósjálfratt. ósjálfrátt hefir t. d. fallið á mig sem fjmrh. að standa straum af því, að fallið hefir á ríkissjóð ábyrgð á fiskiveiðahlutafélaginu Kára, að upphæð nálægt 200 þús. kr. Að vísu skal ég kannast við, að af þessari upphæð er ekkert greitt enn annað en vextirnir. Þegar Jón Þorláksson var fjmrh. og Íslandsbanki setti að skilyrði fyrir nýjum lánum handa h/f Kára, að ríkið færði veðrétt sinn aftur fyrir veðrétt bankans, þá var ég einn, sem studdi þetta, og gerði ég það í þeirri von, að ef Kári gæti haldið áfram, mundi helzt einhver von um, að ríkið fengi sitt. En eins og sakir stóðu þá, var ljóst, að veðréttur ríkisins var einskis virði, ef félagið hefði orðið að hætta. Nú hefir þessi von brugðizt, félagið gefizt upp og ábyrgðin fallið á ríkissjóð. Sem stendur er ekki hægt að greiða skuldina upp, hún hefir færzt yfir á ríkissjóð, og verður vart annað greitt af henni en vextirnir fyrst um sinn. þó að hv. 2. þm. Skagf. segi, að ríkið eigi erfitt nú með skyldugreiðslur sínar, þá er ástandið ekki verra en þekkzt hefir stundum áður. Lausaskuldir ríkisins eru minni nú en þær voru í septembermánuði. Nú skal ég ekki vekja neinar tálvonir, þótt ég segi, að lausaskuldirnar séu minni en í september. En ástandið er ekki verra en þetta, og í september var búizt við lakara ástandi, þegar fram á árið kæmi, en raun hefir enn á orðið. Það hefir verið mikið talað um sparnað og allir sammála um, að nauðsyn beri til að viðhafa hinn allra mesta sparnað á sem flestum sviðum. En svo hefi ég framið þá óhæfu í sambandi við sparnaðartalið, að benda á, að ríkissjóður þurfi á nýjum tekjuauka að halda. Og þó hefi ég í þessu efni ekki gert annað né meira en fjmrh. íhaldsflokksins gerði á þinginun 1924. Þá bað hann um stóran tekjuauka, vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs, og var þó kreppan þá ekki neitt svipuð þeirri, er nú gengur yfir. Og fjmrh. íhaldsins fékk á þinginu 1924 storan tekjuauka, er sum árin hefir gefið ríkissjóði um 3–4 millj. króna. Og þennan tekjuauka fékk fjmrh. með aðstoð Framsóknar, en þakkarskuldin fyrir þá hjálp er enn ógreidd. Minni ég á þetta til þess að benda hv. íhaldsmönnum á, að nú er tækifæri að greiða þá þakkarskuld að hálfu. Það er að vísu satt, að á þinginu 1926 voru tekjur ríkissjóðs lækkaðar til muna, en ekki var það gert fyrir forgöngu stjórnarinnar. Hún vildi halda tekjunum óbreyttum, en treysti sér ekki til að standa á móti, er ein aðalnefnd þingsins beitti sér fyrir lækkuninni. En síðar kom 5 daginn, að tekjurnar hefðu ekki átt að lækka svo mikið, því að tekjuhalli varð um 200 þús. kr. á ríkisrekstrinum hjá þáv. fjmrh., Jóni Þorlákssyni. Og næsta ár, 1927, varð tekjuhallinn 11/2 millj. kr., og svaraði sú upphæð til þess, sem tekjurnar voru lækkaðar 1926. Afleiðingin af þessu varð sú, að gripið var aftur til hinna sömu tekjustofna á árinu 1928 og fært í sama horf og áður. Við þessa tekjulöggjöf hefjr svo Framsókn búið síðan, eða þá sömu, er Jón Þorláksson bjó við í þrjú ár. Það er eins og menn haldi, að tekjulöggjöfin hafi gerbreytzt á þessum árum, af því tekjurnar hafa orðið meiri en nokkru sinni áður. En svo er ekki. Eftir því sem betra er í ári og tekjurnar meiri, því meira er þolið, starfsfjörið vex og framkvæmdir aukast, ekki aðeins af hálfu einstaklinga þjóðarinnar, heldur engu síður af hálfu ríkisins. Nú hefir margt gerzt á síðustu tveim árum og kreppan færzt yfir okkur. Allri þjóðinni er ljóst, að það verður að vera stefnubreyting, en meginorsakirnar koma utanað. Það er hægt að fá menn til að gleyma fljótt því, sem gert hefir verið til bóta. En samansöfnuð þörf atvinnuveganna og sveitanna heimtaði, að mikið væri að gert. En allt kostaði peninga. Ef ætti að telja allt, sem gert hefir verið, þá tæki það langan tíma. En það er auðvelt að fá menn til að gleyma lífsgæðunum og muna kostnaðinn einn. Og nú eru þeir tímar komnir yfir okkur alla, að óhjákvæmilegt er að draga stórlega úr útgjöldum ríkisins. Því verður ekki neitað, að útlitið á yfirstandandi ári er hörmulegt. Það er búið að semja fjárlög fyrir þetta ár og margt bundið við það, sem þar er ákveðið. Stjórnin verður að taka afleiðingunum af þeim ákvörðunum, sem teknar voru í fyrra. Mér er ekki um að kenna, þó að ég sé bundinn við að inna þau gjöld af höndum, sem þing og ríki hafa lagt á sig á yfirstandandi ári. Það verður ekki hjá því komizt, að tekjur ríkissjóðs lækki á þessu yfirstandandi ári frá því, sem áætlað er í núgildandi fjárl. Hvað miklu sú tekjurýrnun nemur, verður ekki sagt með vissu, en sennilegt er, að það verði einhversstaðar á milli 11/2–21/2 millj. kr. Það verður því ekki komizt hjá að sjá ríkinu fyrir tekjum til að greiða það, sem bundið er í fjárl. þessa árs, án nokkurs varnagla frá þeim, sem heimta nú, að sparnaðurinn einn hrökkvi. Ég hefi beðið um tekjuauka til þess aðeins að standa undir þeim gjöldum, sem lögbundin eru nú og greiða þarf á þessu ári. Ég hefi lagt fram frv. um verðhækkunarskatt af tóbaki, sem gefa átti um 200 þús. kr. En það hefir þegar verið drepið. Þó er mögulegt að ná sömu fjárhæð og mitt frv. hefði gefið, ef samþ. verður frv., sem hv.fjvn. hefir borið fram um að tekjur ýmissa stofnana o. fl. renni beint í ríkissjóð. Ég hefi lagt fyrir þingið frv. um hækkun á benzínskatti, sem áætlað er, að gefi um 250 þús. kr. umfram það, sem sá skattur gefur nú. En tvísýnt er mjög, að frv. þetta nái samþ. Ég hafði ætlað mér að leggja til, að viðbótarverðtollur væri lagður á allan óþarfa varning, sem til landsins flyzt, og mætti búast við, að það gæti gefið um 100 –200 þús. kr. tekjuauka á þessu ári, allt að 300–400 þús. kr. á næsta ári. Að síðustu skal ég nefna, að ég hafði ætlazt til, að tekjuskattur hækkaði um 20–25%, án þess þó að sá tekjuauki kæmi niður á atvinnuvegi landsmanna á þessu ári. Á síðastl. ári hefir enginn atvinnurekstur í landinu borið sig, nema ef vera skyldi verzlun. Sjávarútvegurinn hefjr ekki borið sig, landbúnaðurinn hefir ekki borið sig, en þessir tveir atvinnuvegir standa undir ríkissjóði og á þeim byggjast fastar tekjur rikjsins. Að auka beinu skattana hafa menn ekki komizt hjá neinsstaðar, hvorki íhaldsmenn, sósialistar né liberalir. Þetta eru þá þau 4 tekjuaukafrv., sem ég hefði hugsað mér að bera fram, en ég set þau ekki fram öll fyrr en séð er um möguleika á afgreiðslu. Ef tekjulöggjöf þessi verður samþ., þá kemur það lítið við atvinnuvegi landsmanna, nema að því leyti sem það leggst á hann munað, sem menn leyfa ser, í hvaða mynd sem er, og auðvitað hvílir, eins og allt annað, á atvinnulífinu. Og það er fyrst og fremst óþarfinn og hátekjurnar, sem ber að skattleggja. Þetta er þá það, sem ég hefi lagt til að verði gert. Ég hefi sagt hv.þdm. bæði nú og áður, að það er ekki hægt að komast af með sparnað einan saman - ekki hægt á yfirstandandi ári - vegna þess að gjöldin eru þegar lögbundin af þinginu sjálfu. Tekjulöggjöfin verður því að breytast; það verður að afla nýrra tekna, ef ekki á að verða fyrirsjáanlegur tekjuhalli á ríkisrekstrinum þetta ár. Hvað viðvíkur árinu 1933, þá er allt laust og óbundið enn. Í fjárlfrv. því, sem ég lagði fyrir þingið, hefir verið reynt að draga gjöldin saman, svo að sparað er um 1 millj. kr. frá því, sem ætlazt er til, að greitt verði á þessu ári. En sparnaðurinn er ekki einhlítur, þó hann sé hæst á baugi á þingmálafundum og engar áskoranir samþ. um nýjar álögur. Viðfangsefni okkar nú er ekki gamlar syndir, og sízt margra ára gamlar. Fortiðin verður að deyja, svo að framtíðin lifi og meira tillit verði tekið til hennar en þess, sem brotið kann að hafa verið áður. Afleiðingar gengislækkunarinnar síðasta haust, sem hv. 2. þm. Skagf. var að tala um, spillir ekki útliti fjárlagafrv. Þar eru margar upphæðir svo bundnar, að þar verður engin hækkun þrátt fyrir gengisfallið. Gengisfallstímarnir eru betri fyrir það, að þá verður minna frábrugðið frá því, sem áætlað er. Út af fyrir sig er ég ekki hræddur við gengisfallið, enda hefir það farið svo um flestar nauðsynjavörur, að þær hafa ekki hækkað frá því í september. Það eru engin undur, þó að farið sé fram á tekjuhækkun nú, þegar þess er gætt, að nú gilda sömu tekjulög og 1926, og lögbundnar greiðslur voru þá a. m. k. 2 millj. kr. lægri en nú, svo að þegar hér er farið fram á rúmlega einnar millj. kr. hækkun, sem gildi í 11/2 ár, til að jafna tekjuhalla þessa árs, þá sýnist það vera sú minnsta tekjuaukning, sem hægt er að komast af með, þegar litið er til þeirra laga og greiðsluheimilda, sem sett hafa verið síðan 1926, og ekkert útlit er fyrir, að þessar lögbundnu greiðslur verði að nokkrum mun lækkaðar. Frv. frá fjvn. er að vísu þakkarvert, en frekari niðurskurður er alþingiskjósendum viðkvæmt mál, og hv.þm. þá auðvitað líka. Þess verður að gæta í umr. okkar um sparnaðarmöguleikana. Það má að vísu segja á þessum tímum, að ríkið hefði átt að eiga geymslufé frá fyrri árum, og það má eins segja, að einstaklingsfyrirtækin hefðu átt að eiga geymslufé og sama má segja um aðrar þjóðir, að þær hefðu átt að eiga nægan forða frá góðu árunum, svo að ekki þyrfti að leggja skatta á í vondum árum. En hver er reynslan? Atvinnuvegnirnir standa sig illa hvert sem litið er, og sama er að segja um ríkin og þeirra fjárhag. Kreppan þjakar þau hvert með öðru, og þau verða að auka álögur stórlega þrátt fyrir ýtrasta sparnað. Nú er varla um annað rætt úti í löndum en þessa örðugleika, sem eru meiri en nokkru sinni áður síðan ófriðurinn mikli skall á. Það er að vísu rétt, að ef ríkin og einstaklingar hefðu safnað nægu fé á góðu árunum, þá væri kreppan ekki tilfinnanleg. Það er sjálfsagt gott ráð að búa svo um sig, að kreppnanna verði hvergi vart. En þarna erum við undir sömu syndina seldir og aðrir. Kreppan kom yfir aðrar þjóðir ekki síður en okkur, og aðrar þjóðir höfðu ekki safnað í sjóði fremur en við. Og þegar stærstu fjármálamenn heimsins hafa ekki gætt þessa, og þegar þeir sumir hverjir, sem byggt hafa upp fyrirtæki sín í góðærinu, í staðinn fyrir að bjarga öllu gegnum kreppuna, senda kúlu gegnum höfuðið á sér, þá er ekki að undra, þó að við, þessi smáþjóð úti á Íslandi, verðum fyrir barðinu á kreppunni. Það má segja, að þetta sé sök skipulagsins, eins og hv. 3. þm. Reykv. sagði, en því verður ekki kennt hér um að öllu leyti. Það er manneðlið, sem kemur hér ekki síður til greina. Það mun vera samfara hverju skipulagi ýmist vont eða gott. Skipulagið eitt getur ekki fullkomnað eða tryggt atvinnureksturinn. Við höfum haft samvinnurekstur um kjötið, á síldinni ríkisrekstur, á fiskinum einstaklingsrekstur. Hvernig hefir svo farið um þetta allt? Hefir hin almenna verðlækkun ekki komið yfir þetta allt saman? Er þá skipulagsleysinu einu um að kenna? Nei, hér kemur ekki skipulagið eitt til greina, heldur er hað hin utanaðkomandi og aðvífandi kreppa, sem veldur mestu. Sú verðlækkun, sem skapazt hefir í heiminum, er komin yfir okkur. Hún hefði komið, hvaða skipulag, sem verið hefði ríkjandi og afleiðingunum verðum við að taka. Við höfum gert ýmsar varnarráðstafanir, lagt höft á innflutning á ónauðsynlegum vörum, og hefir lítið verið um það deilt. Það hefir verið reynt að setja skipulag á ráðstafanir á gjaldeyrinum, sem ekki hefir verið um kvartað, enda var það gert af algerðri nauðsyn. Í fjárlögum hefir verið reynt að skera sem flest niður, um eina milljón í stj.frv., og fjvn. hefir reynt að skera niður og komizt upp í 350 þús. í till. sínum. Við þurfum að haga okkar verzlunarpólitík með tilliti til breyttra aðstæðna. Við þurfum breyttan „struktur“ í viðskipta- og atvinnulífi. Iðnaður fyrir innlendan markað þarf að færast í aukana. Við þurfum að framleiða sem mest af því, sem við notum sjálfir, t. d af fatnaði, skóm o. þ. h. Þar má mest að gera til að létta viðskiptaerfiðleikana til frambúðar. Ræðutími minn er á enda, og skal ég ljúka máli mínu. En að endingu vil ég aegja það, að nú kallar hin mikla nauðsyn þjóðarinnar á okkur, og hún heimtar sparnað, og hún heimtar þá skattaauka, sem nauðsynlegir eru fyrir afkomu ríkisins. Hún heimtar lausn á þeim viðfangsefnum, sem nú eru á dagskrá, og munu ráðstafanir þingsins geta átt drjúgan þátt í að hjálpa okkur út úr kreppunni, ef skynsamlega er á haldið.

Ólafur Thors mér er ætlað að tala hér í hálfa klukkustund. Ef ég ætti að halda líkræðu yfir ríkisstjórninni og þyrfti eftir gamalli ísl. venju að tína til allt hugsanlegt lof um hana, satt og logið, væri ég því fegnastur, að mér yrði fremur skömmtuð hálf stund en heil. En að halda dómsdag yfir stj. og stefna henni til reikningsskila fyrir allt syndaregistrið. Það gerir enginn maður, hvorki á hálfri stund né á hálfum degi. Sumpart af þessu, en einkum þó vegna hins ískyggilega útlits, ætla ég að tala um stærstu málin: Fjármálin og atvinnumálin. Þo get ég ekki stillt mig um að drepa á hvernig hæstv.dómsmrh. svarar fyrir sig. Hv. 2. þm. Skagf. gaf ýtarlega skýrslu um fjárhag ríkissjóðs og sýndi fram á, hversu hrapallega stj. hefir farið með fjármuni ríkisins. Til andsvara segir svo hæstv.dómsmrh.: H/f Andvari er gjaldþrota, þar með er sannað, að fjárhagur ríkissjóðs er góður og stj. vitalaus. Eða: Andvari og Copland eru gjaldþrota, þar af leiðir, að eðlilegt er og sjálfsagt, að ríkissjóður sé líka gjaldþrota. Ræða hæstv.dómsmrh. minnir á gamla sögu. Maður kom að heyrnarlausum manni, sem var að smiða axarsköft. Góðan daginn, sagði komumaður. Axarskaft, svaraði sá heyrnarlausi. Annars gefur svar hæstv.dómsmrh. tilefni til að endurtaka það, sem hv. 1. landsk. nýlega sagði um hann, en það var á þá leið, að hæstv.dómsmrh. gerði þá siðferðiskröfu til sjálfs sín, að vera alltaf skor lægra en sá versti. Hv. 2. þm. Skagf. hefir nú gert ýtarlega grein fyrir fjárhag ríkissjóðs. Ég læt því nægja að stikla á stóru í þeim efnum og minni aðeins á örfáar tölur. Þegar hinni fyrri fjármálastj. Framsóknarfl. lauk í ársbyrjun 1924, voru skuldir ríkissjóðs orðnar 18,1 millj. kr. Í fjármálaráðherratíð Jóns Þorlákssonar minnkuðu þær um 6,7 millj. kr., eða ofan í 11,3 millj. Samtímis óx sjóðseign ríkissjóðs um 1,7 millj. Fjárhagur ríkissjóðs batnaði þannig á þessum árum um 8,4 millj. Þetta kom m. a. fram í því, að vextir af ríkisskuldunum, sem 1924 voru 1239 þús. kr., voru 1927 komnir ofan , í 701 þús. kr. Þjóðin er nú orðin sammála um, að fjármálastjórn Jóns Þorlákssonar hafi verið með afbrigðum góð, en fyrir kosningarnar 1927, þær kosningar, sem lyftu núv. stj. í valdasess, kvað við annan tón. Þá sagði hæstv.forsrh., sem þá var ritstjóri Tímans, í blaði sínu: „Svo djúpt hefir aldrei sokkið í skuldafenið. Annaðhvort er nú að játa staðar numið og hætta að safna skuldum, eða þá að vonlaust eða vonlítið má kalla að standa við að borga skuldirnar“. Og þá sagði hæstv.dómsmrh. í sama blaði: „Hve lengi á að taka lán á lán ofan? Og hvenær verður þjóðin búin að borga þessi lán? Og hvað verður um frelsi og fullveldi þeirrar þjóðar, sem erlendir lánardrottnar geta hneppt í varanlega fjárhagsfjötra“. (Tíminn, 17. febr. 1927). Og ennfremur: „Mönnum finnst mikið, að með hinum gífurlegu sköttum er búið að endurborga liðugar 10 millj. kr. af skuldunum“. Svona var dómur núv. stj. um fyrirrennara sína. Þeir skopuðust að því, að fjárhagur ríkissjóðs hafði batnað um 8,4 millj., sem þeir í einfeldni sinni töldu 10 millj. Og skuldirnar, 11 millj., blæddu þeim í augum. Sjálfir lofuðu þeir að stýra úr voðanum, eins og sjá má af þessum orðum hæstv. dómsmrh í 25. tbl. Tímans 1927: „Hvenær sem á reynir, mun Framsókn grípa stór og lítil tækifæri til þess að gera íslenzku þjóðina óháða öllu erlendu valdi. Um stund varða mestu atókin í fjármálaefnum. Framsókn verst skuldum og veit, að skuldirnar við útlönd eru þrælsband á landið og þjóðina“. Þjóðin festi trúnað á hinn þunga áfellisdóm um fyrrv. stj. og hin gullnu loforð andstæðinganna, og Tímáliðið settist í öndvegi eftir kosningarnar 1927. mennirnir, sem skopuðust að því, að fjárhagur ríkisins batnaði um 8,4 millj. þau 31/2 árin, sem Jón Þorláksson fór með fjármálin, hafa sýnilega ætlað sér að gera betur og verða stórvirkari í skuldagreiðslunum. A. m. k. brugðust þeir því loforði, sem þeir þó gáfu í kosningunum, að létta af sköttum, og lögðu í þess stað nýja skatta á þjóðina, sem reynzt hafa milli Í og 2 millj. kr. á ári eftir árferðinu. það liggja nú fyrir opinberar skýrslur um fjármálaefndir ríkisstj. Á fjórum árum, árunum 1928–'31, að báðum meðtöldum, urðu tekjur ríkissjóðs um 621/2 millj. kr., eða milli 16 og 17 millj. umfram áætlun. Fjögra ára ríkistekjur í tíð fyrrv. stj. urðu 53,4 millj. Af þeirri upphæð varði sú stj. 8,4 millj. kr. til þess að greiða skuldir og auka sjóðseign ríkissjóðs. 1927 þótti núv. stj. Það illa og slælega að verið. Hvað hefir hún þá sjálf gert? Fjögra ára tekjurnar hafa orðið tæpl. 9 millj. kr. meiri en í tíð fyrrv. stj. Fyrrv. stj. gat greitt 8,4 millj. kr. af skuldunum. Með samskonar verklegum framkvæmdum og voru hér á landi 1924–1927 hefði því ríkisstj. átt að geta greitt skuldir og aukið sjóðseign ríkissjóðs um nær 21 millj. kr., og er þá tekið tillit til minnkandi vaxtabyrði ríkissjóðs. Með þessu hefði stj. Þó ekki komizt lengra en að jafnast á við þann, sem hún skoþaðist mest að 1927 fyrir að hafa ekki greitt meira en 8,4 millj. kr. Nú en hvað hefir nú stj. gert? Hún hefir ekki greitt 21 millj. kr. Hún hefir enga millj. greitt. Hún hefir enga krónu greitt. Hún hefir ekki staðið í stað. Hún hefir safnað skuldum, háum skuldum, milljónum, tug miljóna, já, og hálfum betur. Í stað þess að bæta fjárhag ríkissjóðs um 21 millj. kr., en það hefði verið samsvarandi fjármálastjórn Jóns Þorlákssonar, hefir Framsóknarstj. aukið skuldirnar um nær 14 milljónir. Mismunurinn er 35 millj. kr. Með þeirri fjárfúlgu gæti forsætisráðh. gullhúðað brynju á hvern einasta bónda í liði sínu. Ég leiði hjá mér að tala um, hvernig þessu fé hefir verið varið. Það hefir hv. 2. þm. Skagf. gert. Mörgu hefir verið illa varið, og fjármálastjórnin hefir verið í mesta máta óviturleg og gálausleg. Framsókn sá rétt 1927, að „skuldirnar við útlönd eru þrælsband á landið og þjóðina“. Góðærið gaf stj. allra ákjósanlegustu aðstöðu til þess að stýra hjá þessari hættu. En svo gersamlega hefir stj. haft að engu hinn réttmæta kvíðboga fyrir erl. skuldum, að satt að segja er svo komið, að menn veigra sér við að horfast í augu við staðreyndir og gera sér ljóst, hverjar afleiðingar þessi ráðsmennska getur haft. 1924 lagði þáv. stj. nýjar, hungar skattabyrðar á þjóðina. Þessir nýju skattar og góðærið 1924 og 1925 fleytti fenu í stríðum straumum í ríkissjóðinn, langt umfram vonir bjartsýnustu stjórnmálamanna. En ríkisstj. stóðst freistinguna, stillti eyðslunni í hóf og varði hinum nýju skatttekjum og hinum óvæntu umframtekjum að langmestu leyti til þess að grynna á skuldum ríkisins og auka sjóðseign ríkissjóðs. Og þegar í stað, er fært þótti, var svo þessum nýju sköttum létt af þjóðinni með afnámi tollalaganna á Alþingi 1926. 1928 lagði Framsóknarstj. af nýju þungar klyfjar á skattpegnana, með því að lögfesta nær alla sömu tekjustofna, sem gilt höfðu 1924 og 1925. Síðan hefir verið að því leyti samfellt óslitið góðæri fyrir ríkissjóðinn, að aldrei fyrr hafa tekjur hans orðið svipað eins miklar. En nú hafa skuldirnar ekki verið minnkaðar og sköttunum hefir ekki verið létt af þjóðinni, þvert á móti. Skuldirnar hafa verið auknar svo mikið, að þess eru áður engin dæmi. Engum skatti hefir verið af létt, og það sem verra er, - í stað þess að létta drápsklyfjarnar á sliguðum atvinnurekstri landsmanna krefst nú ríkisstj. nýrra skatta, a. m. k. 1–11/2 millj. á ári, úr tómum fjárhirzlum þrautpíndra skattborgara. Þetta er bjargráðið, sem stj. sér við kreppunni, - þetta er það einasta lið, sem hátekjuríkisstjórnin getur lagt atvinnulífi landsmanna í þessum eindaema þrengingum. Það er hæstv. fjármálaráðh., sem ber fram þessa kröfu. Mér þykir sanngjarnt að taka það fram, að fyrir hann er úr vöndu að ráða. Hann ber að vísu ábyrgð á gerðum fyrirrennara sinna með því að hafa stutt Framsóknarstj. frá öndverðu, en mér vitanlega heldur ekki þar fram yfir. Hann hefir setzt í gjaldþrota bú. þurfandi ríkissjóður kallar til hans. En fjármuni ríkissjóðs, kornhlöður góðæranna, finnur hann eigi. Það er heldur ekki von, því að allt er sokkið og er á kafi í skuldafeninu. Hæstv. fjmrh. hefir sýnt viðleitni í rétta átt með því að gera tillögur um lækkun útgjalda. En að minni hyggju hefir hann gengið of skammt - allt of skammt. Ég veit vel, að róttækur niðurskurður er ekki vandkvæða- né sársaukalaus. En hitt veit ég líka jafnvel, að jöfnuður á fjárlögum verður fyrst og fremst að nást með niðurfærslu á útgjöldum ríkisins, blátt áfram af yi, að þjóðin er svo illa fær um að taka á sig nýjar skattabyrðar. Og það er á vitund allra hv. deildarmanna, að atvinnulíf landsmanna er orðið svo lamað, að það verður engin frambærileg ástæða færð til afsökunar því, að Alþingi létti ekki sköttum af þjóðinni, önnur en sú, að ríkissjóður er sjálfur, eftir 4 ára samfelldar hátekjur, orðinn aumastur af öllum aumum, svo vesall, að í stað þess að létta undir með atvinnurekstrinum, meðan kreppan er sem hörðust, verður hann að lifa á því að mergsjúga landsmenn, meðan ennþá er einhversstaðar itthvað að hafa. Ég ætla þá að víkja að því, sem mestu máli skiptir: Atvinnulífi þjóðarinnar. Og kem ég þá fyrst að sjávarútveginum. Meðan Íslendingar höfðu eigi kynnzt annari fullkomnari framleiðsluaðferð en handfæraveiðum á þilskipum, voru aðdrættirnir að þjóðarbúinu smáir. Á þeim árum hafði þjóðin ekki úr miklu að moða, enda var allt hér smávaxið. Eftir síðustu aldamót byrja Íslendingar að taka vélaflið í þjónustu framleiðslunnar. Þá komu vélbátarnir og togararnir til sögunnar. Með því, og þó einkum og sérstaklega með komu fyrsta íslenzka togarans, gerbreytist allt íslenzkt atvinnulif. - Þessi nýi sjávarútvegur tekur fljótum og öruggum þroska og skapar jafnframt út frá sér gróður og vöxt á öllum sviðum í þjóðfélaginu. Breytingarnar eru svo snöggar, að engu er líkara en að þjóðin hafi verið snortin einhverjum töfrasprota. Höfuðstaður landsins, sem verið hafði smákauptún, verður að stórum bæ. Ágæt höfn, vatnsveita, rafmagn, gas, þéttriðið gatnanet - allt gerist í senn, og samtímis þenja nýjar húsabreiður sig yfir stóra landfláka. Allt er þetta gert fyrir þá fjármuni, sem togararnir sóttu í regindjúp Ægis. - Frá höfuðstaðnum breiðist gróðurinn til annara kaupstaða og út um allar byggðir landsins, svo að hroun atvinnulífsins er svo ör, að síðustu 25 árin byggja menn og rækta meira en fyrri kynslóðir höfðu gert í meira en 10 aldir. Á þessum árum margfaldast þjóðarauðurinn og eins og venja er til, fylgir tilsvarandi vöxtur í andlegu lifi og menningu þjóðarinnar. Það eru sannmæli um sjávarútveginn, að frá honum hefir hinn frjóvgandi máttur runnið, en hitt er líka satt, að fyrir sívaxandi kröfur, skilningsskort og úlfúð er þessi stórvirkasti atvinnurekstur landsmanna nú mergsoginn og máttvana. Ríkið, sveitarsjóðir og verkalýðurinn - allir þessir aðiljar hafa spennt bogann of hátt. Ríkið tekur toll af öllum notaþörfum útgerðarinnar, smáum sem stórum, og sjálf framleiðsluvaran er skattlögð með útflutningstolli, sem nemur frá 15/8–5%, að ógleymdri síldinni, sem ríkið hefir stundum tekið allt að því eins mikið í toll af og framleiðandinn hefir fengið í sinn hlut. Engir keppinautar okkar hafa svipað því eins erfiða aðstöðu, og sumir þeirra njóta tollfrelsis á notaþörfunum og hárra verðlauna á framleiðsluvörunni, allt að 50 kr. á skpd. Sveitarsjóðirnir hafa ekki látið sitt eftir liggja. Hér í Rvík hefir sá andi aðallega lýst sér í niðurjöfnun útsvara á síðari árum. Hefir þar um ráðið fremur illgirni en skilningsskortur. Sem dæmi skal ég nefna, að útgerðarfélag eitt hér í bæ, sem síðustu 2 árin hefir taþað milli 6 og 7 hundr. þús. kr., að meðtöldum fyrningum, hefir þessi ár greitt í útsvar 217 þús. kr., þar af milli 170–180 þús. kr. í Reykjavík. Félag þetta kærði fyrir niðurjöfnunarnefnd, yfirskattanefnd og atvinnumálaráðherra, og bar sig saman við Tóbaksverzlun Íslands, er grætt hafði annað árið um 60 þús. kr., en ekki goldið í útsvar nema um 30 þús. kr. Krafðist félagið þeirri spurningu svarað, hvort fyrr bæri að láta til opinberra þarfa gróða þess verzlunarfyrirtækis, sem eingöngu verzlaði með munaðarvörur, eða eignir þess framleiðslufyrirtækis, sem þegar hefði beðið stórfellt tjón af atvinnarekstri sínum. Félagið fékk enga leiðréttingu mála sinna, og ekki þótti heldur ástæða til að hækka útsvar Tóbaksverzlunarinnar. –Forstjóri hennar var einn þeirra þriggja niðurjöfnunarnefndarmanna, sem útsvörunum réði. Þetta er eitt af mörgum dæmum það, hversu níðzt er á útveginum. Þá er það og orðið lýðum ljóst, að útgerðinni hefir, því miður, reynzt um megn að rísa undir hinu háa kaupgjaldi, sem sí og æ hefir farið stórhækkandi í hlutfalli við verðlag framleiðsluvörunnar. Fáar tölur skýra þessa staðreynd betur en mörg orð. 1914 var hægt með andvirði eins skpd. fiskjar að greiða verkamanni kaupgjald fyrir 266 stunda vinnu og hásetanum fastakaup í nær 39 daga. Nú hrekkur andvirði skpd. ekki lengur til að greiða 266 stunda vinnu, heldur aðeins 44 stunda, og ekki til að greiða 39 daga fastakaup, heldur aðeins 8 daga kaup. Það skal að vísu játað, að með vaxandi þekkingu og auknum dugnaði sjómannastéttarinnar hafa afköstin stórvaxið frá því 1914, en þó hvergi nærri til jafnvægis við hlutfallsröskun milli kaupgjalds og andvirðis afrakstrar. Það er þá líka orðið flestum ljóst, að slíkt áframhald stefnir til glötunar. Nær helmingur togaraflotans er þegar orðinn gjaldþrota, en flestir hinir standa höllum fæti. Og bátaútvegurinn er lítið betur kominn. Ég fer ekki með öfgar, þegar ég segi, að verði atvinnuárferðið svipað í ár og í fyrra, veit ég fáa atvinnurekendur til sjávar, sem munu eiga fyrir skuldunum um næstu áramót. þessi þjóðarvoði er að því leyti sjálfskaparvíti, að þjóðin hefir ekki fengið sig til að laga sig eftir kringumstæðunum. En vitaskuld getur slíkt athæfi eigi farið fram nema um stundarsakir, meðan verið er að jeta upp eignir og janstraust. Eftir það mun neyðin leggja ráðin á fyrir okkur. Ég hefi orðið var við, að greindir menn í þýðingarmiklum stöðum í þjóðfélaginu liggja togaraútgerðarmönnum á hálsi fyrir að hafa hafið vertíðarveiðar án kaupgjaldsbreytingar, og telja þetta nokkurn vott þess, að útgerðin standi betur en af er látið. Í öllu venjulegu árferði eru veiðar arðbærari á tímabilinu frá 20. marz til 30. apríl en um annan tíma árs. Í ár er að vísu vonlítið um afkomu af rekstrinum þennan bezta tíma ársins. Útgerðarmenn reyndu því að ná samningum um kaupniðurfærslu. Það tókst ekki. Þá var óreynd sú leiðin að hefja baráttu um kaupgjaldið. Útgerðarmenn voru sammála um, að sú barátta leiddi að markinu: niðurfærslu kaupgjaldsins. Það var þess vegna alveg vandalaust fyrir þá að ákvarða sig í þessu máli, ef þeir hefðu eingöngu haft sína eigin hagsmuni fyrir augum. Þeir hefðu þá lagt skipunum í naust og beðið rólegir kauplækkunarinnar. Sá bardagi var útgerðarmönnum með öllu útgjaldalaus, því þeir gerðu sér enga arðsvon af rekstrinum. En baráttan hefði fært hungur og hörmungar yfir verkalýðinn, og því verði vildu útgerðarmenn ekki kaupa sigurinn. Í slíku atvinnuleysi er von, að fámennur hópur útgerðarmanna veigri sér við að taka ákvörðun um atvinnustöðvun, sem sviptir verkalýðinn til lands og sjávar a. m. k. 4–5 millj. kr. atvinnu, og það jafnvel þótt útgerðarmenn þykist sja fram á, að þessi viðleitni séu síðustu fjörbrot togaraútvegsins. Hitt er svo óumflýjanleg afleiðing af kauphæðinni, að atvinna verður miklu minni en orðið hefði, ef samizt hefði um sanngjarna niðurfærslu á kaupgjaldinu. Hið hlutfallslega háa kaupgjald gerir nefnilega hvorttveggja í senn að sliga atvinnurekendur og rýra afkomu verkalýðsins vegna aukins atvinnuleysis. Ég hefi álitið rétt að gefa þessar upplýsingar mönnum til leiðbeiningar. Ég vil svo ekki skiljast við sjávarútveginn án þess ég minni á, að frá því hann náði hamarki á árunum 1920–1925, hefir honum farið stdrhnignandi. Vaxandi kröfur ríkis, bæjar og einstaklinga valda því, að nú um hríð hefir enginn maður fengizt til að leggja fé í þann atvinnurekstur, og hin eldri útgerð hefir í góðu árferði orðið að skila ríkis- og sveitarsjóðum öllum eða nær öllum ágóðanum, en gjalda tekjuhalla tapæris úr varasjóði sínum eða hlutafé, og þegar af þeirri ástæðu ekki öðlazt nauðsynlega aðstöðu til að endurnýja skipastólinn. Ég hygg, að þessi hnignun útvegsins komi hvergi skýrara í ljós en í togaraútgerðinni. Í stað eðlilegrar þróunar lýsir hnignunin sér í því, að togurunum er þegar farið að fækka hér. Voru 41; eru nú 38. Hitt er þó enn verra, að skipin eru nær öll orðin gömul. Meðalaldur þeirra er 111/2 ár. Hér áður fyrr, meðan útgerðin var nokkurs megnug, vildi enginn íslenzkur útgerðarmaður eiga svo gamalt skip, vegna þess hve viðhaldið væri dýrt. Nú verður það hlutskipti okkar að tjalda, því, sem til er, enn um nokkur ár. En það er kvíðvænleg tilhugsun, að innan fárra ára er íslenzki togaraflotinn nær eintómir ósjófærir ryðhólkar, án þess nokkrar líkur bendi til, að nokkuð komi í staðinn, nema því aðeins, að algerð stefnubreyting verði á og allir sameinist um að hlynna að þessum atvinnurekstri, í stað þess að níða hann á alla vegu. Ef svo yrði, er líklegt, að enn mætti fá sparifjáreigendur til að leggja fé sitt í ný skip. Ella fellur niður sá atvinnurekstur, sem brauðfætt hefir a. m. k. tvo tugi þúsunda af landsmönnum og framleitt 1/3–2/5 af íslenzkri útflutningsvöru. Þilskipaútgerðin, sem um nokkurt árabil var blómlegasti atvinnurekstur Íslendinga, sligaðist upp úr síðustu aldamótum undan kröfunum, sem til hennar voru gerðar, og reis ekki upp aftur. Þjóðin varð þess ótrúlega lítið vör, af því að einmitt um sama leyti tók hún í sína þjónustu önnur og fullkomnari framleiðslutæki. Togarútgerðin og vélskipaútgerðin eru nú á sömu leið. En nú verður ekki gripið til annara fullkomnari tækja. Þau eru hvergi til. Sjávarútvegurinn hefir á síðustu 2 árum framleitt yfir 90% af útflutningsvöru Íslendinga. sé sú lýsing, er ég hefi gefið af horfunum, óveféngjanleg - og það er hún - þá er þetta mál svo alvarlegt, að hver einasti alþingismaður er skyldugur til að kynna sér það. Og það vil ég biðja menn að athuga, að það er alls ekki eingöngu núverandi kreppa, sem veldur. Aðdragandinn er miklu lengri og á rætur sínar í því tvennu, að kaupgjald hefir í mörg ár ýmist haldizt óbreytt eða hækkað, þrátt fyrir stórfallandi verðlag afurðanna, og ríkið og sveitarsjóðir hafa ekkert tillit tekið til þverrandi gjaldgetu útvegsins. Kreppan hefir svo náttúrlega gert sitt. Útvegnum stafar svipuð hætta af henni eins og berklasjúkling af lungnabólgu. Fari svo, að togaraútgerðin lognist út af á fáum næstu árum, eftir því sem skipin eldast, þá þarf sá 1/5 hluti þjóðarinnar, sem við það missir framfærsluskilyrðin, ekki að ganga þess dulinn, hverjir valda. - Þeir valda að vísu miklu, sem spennt hafa bogann of hátt í kaupkröfum. En sumum þeirra verður þó það til lofs sagt, að barátta þeirra hefir ekki fyrst og fremst verið gegn útveginum, heldur fyrir bættum kjörum verkalýðsins, þó þeir hafi villzt frá réttu hófi og með því fært yfirvofandi atvinnuleysishættu yfir þá, sem þeir vildu vernda. Hinna sök er miklu þyngri, sem látið hafa öfundina yfir ímynduðum gróða einstakra manna á þessum atvinnurekstri skyggja á þá staðreynd, að útvegurinn var vel á veg kominn að lyfta þjóðinni úr örbirgð til bjargálna. Barátta þessara manna hefir verið ákaflega illkvittnisleg og eingöngu neikvæð. Þeir hafa slegið á lægstu hvatir mannlegrar sálar. Þeir hafa valið útvegsmönnum hverskonar hæði- og fúkyrði, í því skyni að kveikja öfund og illvilja í þeirra garð. Og þeim hefir orðið vel ágengt, ótrúlega vel. Í okkar litla þjóðfélagi stendur nú stétt gegn stétt, og ótrúlega margir þeirra, sem eiga fullkomna samleið, keppast hver í sína áttina almenningi til ómetanlegs tjóns. Mér verður tæplega láð, þó að ég hendi á lofti ein meðal óteljandi ummæla í þjónustu þessarar göfugu iðu. „Hvað leiðir gott af byltingaseggjum þeim, sem standa að stórútgerðinni. Fyrir sveitirnar hafa þessir byltingaseggir verið meiri plága en eldgos og hallæri“. Sá maður, sem enn er talinn dómsmálaráðherra landsins, skrifaði þessi orð í blað sitt, Tímann, 1925. Ef til vill nálgast nú uppskerutímar þessarar iðju. Fari svo, gefist útgerðin upp, er hætt við, að þessum ráðherra reynist torvelt að bæta vandræði, að seðja hungur þess fimmta hluta þjóðarinnar, sem missir framfærsluskilyrði sín með eldgosi og hallæri. Og engu síður óttast ég, að þeir, sem á sínar herðar verða að taka skattþungann, er hvílt hefir á útveginum, og fá í kaupbætur eldgos og hallæri, þyki sitt hlutskipti ekki batna. En þegar menn í æðstu stöðum þjóðfélagsins tala þannig um annan aðalatvinnuveg landsmanna, þá er ekki von, að vel fari. Slíkir menn eru óþarfir og skaðvænlegri en þeir kunna skil á sjálfir. Ég er ekki jafnkunnugur afkomu landbúnaðarins sem útvegsins, en þykist þó mega staðhæfa, að bændur eigi engu síður við örðugleika að etja. Jafnaðarlega hefi ég fregnir af afkomu þeirra hvaðanæfa af landinu. Þær eru að því leyti allar eins, að hið háa kaupgjald og lága afurðaverð keyrir bændur æ dýpra á kaf í skuldafenið. Og þeir eru um það verr settir en útvegsmenn, að mikið af útfluttri röru þeirra er enn óselt og verðfallið á henni er hlutfallslega enn meira en verðfall sjávarafurða. Meðalverð á útfluttu dilkakjöti af framleiðslu ársins 1930 mun hafa verið um 108 norskar kr. tunnan cif. Noreg. Verð á síðasta árs framleiðslu er enn ekki hægt að segja um með vissu, því mikið af kjötinu er óselt, en líklegt má telja, að það verði ekki yfir 60–70 krónur tunnan. Sem stendur er kjötið nær óseljanlegt og verðið ekki nema um 40 norskar krónur cif. Noreg, ef um sölu er að ræða. Sala á frysta kjötinu hefir einnig gengið mjög illa og verðlagið verið lagt. Ull, sem 1930 var 1.80 fyrsta flokks, 1,40 2. fl., var 1931 aðeins 1,30–0,90 kílóið fob., og gærur, sem 1930 voru 80- 90 aura kg. fob., voru 1931 aðeins 45–52 aura. Mörgum finnst nú ef til vill, að ég hafi brugðið upp of svartri mynd af veruleikanum. Þessir menn sjá að vísu örðugleikana, en þeir hafa aldrei horfzt í augu við þá. Þeir hafa vikið þeim beizka kaleik frá sér, yppt öxlum og sagt: „Það slarkar einhvern veginn eftirleiðis eins og hingað til“. En við þessa menn er bezt að lofa tölunum að tala. Í ársbyrjun 1929 var inneign á rekstrarreikningi bankanna erlendis tæpar 12 millj. kr. Síðan hefir hagur þeirra út árið farið smáversnandi og við síðustu áramót skulduðu þeir 9 millj. kr. í lausum og ósamningsbundnum rekstrarlánum. Munurinn þessi 3 ár er 21 millj. kr. Þar við ber að bæta því lánsfé, sem þessi árin hefir verið fengið til landsins og greitt inn á reikning bankanna erlendis, en það nemur sem næst 20 millj. kr. Greiðslujöfnuður bankanna út á við hefir þannig versnað um 41 millj. króna síðustu þrjú árin. Og hvernig stendur á þessu? Að nokkru leyti stafar þetta af því, að við höfum orðið að taka lán til að greiða þær framkvæmdir, sem að eðlilegum hætti ættu að greiðast af tekjuafgangi af atvinnurekstri landsmanna, en að langmestu leyti af hinu, að á þessum árum hefir tapið á atvinnurekstri landsmanna verið svo mikið, að við höfum orðið að ganga svona eftirminnilega á eignir og lánstraust, blátt áfram til lífsviðurværis. Það er því alveg víst, að við getum ekki haldið áfram á þessari braut. Við verðum að gera róttækar ráðstafanir til þess að koma á jöfnuði á milli tilkostnaðar og afrakstrar bæði til sjávar og sveita. Allir, sem aðhyllast og vilja halda í einstaklings eignarréttinn, verða að láta sér skiljast, að það gildir jafnt um báðar höfuðframleiðslugreinar landsmanna, að það er eingöngu herzlumunur, hvort heildin af eigendum framleiðslutækjanna til lands og sjávar gefst upp og afhendir þau bönkum og oðrum lánardrottnum. En slíkt gerist ekki umbrótalaust, og út yfir afleiðingar þess sér enginn. Við Íslendingar verðum yfirleitt að gera okkur meira far um að átta okkur á fjárhags- og atvinnulífinu í stórum dráttum. Ég fyrir mitt leyti er t. d. sannfærður um, að þær samgöngubætur í umheiminum, sem segja má, að fært hafi hin frjósömu kjötframleiðslulönd, þar sem peningur gengur sjálfala allt árið, nær Evrópumarkaðinum, knýja okkur til að beina landbúnaðarpólitík okkar inn á nýjar brautir, og ég er viss um, að það er farsælast að gera það sem fyrst. Ég er líka sannfærður um, að atvinnulífi Reykvíkinga hefir í mörg ár verið haldið uppi með falskri kaupgetu, þ. e. a. s., að það er langt síðan arðvænlegur atvinnurekstur, framleiðslan og verzlunin, hætti að standa undir nægjanlega stórum hluta af lífsþörfum höfuðstaðarbúa. En Reykvíkingar hafa skapað sér mikla atvinnu með húsabyggingum, sem frá þjóðhagslegu sjónarmiði að mestu eru óarðbærar eignir og eingöngu til aukinna lífsþæginda. Þetta er að mestu byggt fyrir uppsafnað sparifé þeirra ára, þegar framleiðslan var rekin með eðlilegum ágóða, og með erlendum lántökum. Að öðru leyti er þetta of flókið mál til að verða rakið hér, en það er fullkomið íhugunarefni. Ég hefi nú leitt athygli að þeim vandræðum atvinnulífsins, sem að svo miklu leyti stafa innan að, að við eigum kannske mest undir sjálfum okkur um, hver voði oss stafar af þeim, enda þótt líklegt sé, að varnarráðstafanirnar verði ekki harmkvælalausar. En gegn öðrum voða er að verjast, sem við ráðum minna við. Á ég þar við þá tollmúra, sem viðskiptaþjóðirnar eru að reisa sér. Við Íslendingar höfum þegar orðið áhrifanna varir. Norðmenn hafa sagt upp kjöttollssamningnum og hækkað kjöttollinn. Bretar lagt 10% toll á innfluttan fisk. Ítalir hafa sömuleiðis lagt háan toll á fiskinn. Portúgalar margfalda tolla á blautum fiski og pressufiski og Spánverjar hafa ákveðið að losa sig við alla beztu-kjara samninga. Fari sú tollastefna sigurför yfir heiminn, á að spyrja fyrst og fremst: Hvað gerir þú fyrir mig? Þá erum við Íslendingar nauðulega staddir, því við kaupum minnst af þeim, sem mest kaupa af okkur. En mikið má þó sjálfsagt draga úr hættunni, ef vel og viturlega er haldið á málefnum okkar. Mér vinnst ekki tími til að ræða um erlendar skuldir þjóðarinnar. Ég hefi fengið skýrslu um þær frá hagstofunni, miðað við árslok 1930. Sjálfur áætla ég viðbót ársins 1931, eftir ræðu fjármálaráðherra, reikningi bankanna o. fl. Hygg ég, að Íslendingar skuldi nú erlendis 80 milljónir, hið minnsta. Jafngildir það verði alls lands og allra húsa á öllu landinu, utan Reykjavíkur, samkvæmt fasteignamatinu 1916–1918 og viðaukamati 1929. Mér finnst þetta ískyggilegt. Af þessu hygg ég, að allt að 25 millj. króna séu lausaskuldir, uppsegjanlegar með litlum fyrirvara. Það finnst mér beinlínis voveiflegt. Þetta er þá viðhorfið í atvinnulífi og fjármálalífi þjóðarinnar: Galtómur ríkissjóður, hyldjúpt skuldafen, getulitlir bankar, getulausir gjaldþegnar, lamaðir bændur, lémagna útvegsmenn og lítt treystandi erlendir lánardrottnar. Og er þó sú hættan kannske verst, sem við ráðum minnst við, sem sé tollapólitík viðskiptaþjóðanna. Sú stjórn, sem í einstökustu hátekjuarum hefir ekki borgað skuldir, heldur safnað skuldum, ekki myndað sjóði, heldur etið upp sjóði, hún getur nú með engu móti komið til þrautpíndra skattþegna og krafizt nýrra skatta, m. a. af því, að þeirra sjóði er hún líka búin að þurrausa. Og þessari stjórn, sem í góðærinu hefir komið ríkissjóðnum á barm gjaldþrots og jafnframt sligað atvinnulíf landsmanna, er hvorki treystandi til að bæta fyrir þau glöp ne afstýra aðvífandi voða. Að endingu vil ég segja þetta: Þegar örðugleikarir steðja að, dugir ekki að missa kjarkinn og trúna. En það er engu að síður nauðsynlegt að gera sér fulla grein fyrir ástandinu. Með því eina móti er hægt að spyrna við og forðast, að sjálfskaparvitin verði þjóðinni að grandi. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að allt hljóti að falla í rústir. En ég er öldungis sannfærður um, að sá verði endirinn, ef við játum undir höfuð leggjast að beita sérhverri þeirri varnaðarráðstöfun, sem í okkar valdi stendur.

Héðinn Valdimarsson Hv. þm. G.-K. hefir nú talað allan þann tíma, sem ég átti að hafa til umráða í kvöld. Hann hafði aðeins leyfi til 1/2 klst. ræutíma, en hefir nú notað 3/4 klst. Ég kann ekki við, að það skuli ekki vera hægt að halda fast við þær reglur, sem settar eru um útvarp frá Alþingi. Annars vil ég ekki eyða fleiri orðum að þessu, en það er óþægilegt fyrir áheyrendur víðsvegar um land, að umr. séu dregnar fram á nótt. Hv. þm. G.-K. talaði á við og dreif um afkomu atvinnuveganna, og auk þess vek hann í síðari hluta ræðu sinnar að útsvaraálagningunni hér í Reykjavík, og þó að hún heyri ekki undir Alþingi, þá er margt, sem kemur til greina í sambandi við atvinnuvegina, þar á meðal skattar og útsvör. Það mun vera rétt hjá hv.þm., að síðan breyting varð á niðurjöfnunarnefndinni í Reykjavík, þannig að íhaldsmenn urðu þar í minni hl., mun útsvar hafa hækkað á h/f Kveldúlfi, en áður bar félagið tiltölulega mjög lítið útsvar. En þó það hafi 250 þús. kr. í árstekjur, getur það með réttu skattaframtali, vegna galla á tekjuskattslögunum, komizt að mestu leyti hjá því að greiða tekjuskatt. Það er því ekkert undarlegt, þó að bæjarfélagið reyni að ná í þennan gróða með útsvarsalagningu. Það er nattúrlega von, að hluthafa í Kveldúlfi sviði undan þeirri breyt., sem orðið hefir á útsvaraálagningu í bænum, en mér er óhætt að fullyrða, að láglaunafólk svíður ekki undan henni, og það telur ekki eftir hlutafélögunum að greiða sín gjöld. Þá talaði hv.þm. G.-K. um kaupgjaldsmálin og gerði samanburð á kaupgjaldinu 1914 og 1931. Það er að vísu rétt, að kaupgjaldið er hærra nú en 1914. En í því sambandi er líka tvenns að gæta: vinnuhraðinn er miklu meiri nú, vinnuaðferðirnar fullkomnari og meiri kröfur gerðar til verkafólksins. Þess vegna er ekki réttlátt að bera tímakaupið saman við skippundatölu fiskjarins nú og áður. Hitt atriðið er það, að eins og eðlilegt er og vænta mátti, þá er verkalýðurinn kröfuharðari um lífsþarfir nú en áður og reynir að bæta kjör sín; verklýðssamtökin eru sterkari nú en 1914, og það er þeim að þakka, að kaupið er hærra nú en þá. Hv. þm. gat þess, að útgerðarmenn togaraflotans stæðu nú höllum fæti og að þeir hefðu ekki viljað gera út á þessari vertíð nema kaupið lækkaði, en þó hefðu þeir vægt fyrir þörfum verkafólksins, enda þótt þeir hefðu ekki þurft að bíða nema lítinn tíma eftir því, að verkafólkið lækkaði sínar kaupkröfur. Ég fullyrði, að verkalýðurinn hér í Reykjavík hefði ekki slakað á kaupkröfum sínum nú. Dagsbrún og önnur félög sjómanna og verkamanna mundu ekki hafa látið það á sig fá, þó að útgerðarmenn hefðu sagt átakanlegar sögur af því, hvernig togaraútgerðin bæri sig, og lýst gjaldþrotaumbrotum sínum. Þau hefðu aðeins sagt: Við eigum ekki þessi skip. Við viljum því ekki lækka kaupið eða færa kjörin niður á við. - Annað mál væri, ef verkalýðurinn ætti að taka við togurunum. Ég er sammála hv.þm. G.-K. um það, að ef núv. ástand heldur áfram, fer svo, að verkalýðurinn verður að taka við flotanum, og þá er hann kominn í þær hendur, sem hann á að vera í. Ég vil geta þess sem dæmis um stuðning hinna stóru flokka við síldarútgerðina, að á síðastliðnu sumri tóku Sjálfstæði og Framsókn höndum saman um að fella till. okkar jafnaðarmanna um að lækka síldartollinn úr 1 kr. niður í 121/2 eyri. Margt af því, sem hv.þm. G.-K. sagði um framtíðarhorfur landbúnaðarins, ef ekki væri að gert, og kjötflutning frá Suður-Ameríku, var réttilega athugað, og hann dró þá réttu ályktun, að við yrðum að taka upp nýtt skipulag á landbúnaðinum, ef hann ætti að vera samkeppnisfær. Ef hv.þm. vill ganga með mér og flokksmönnum mínum þær einu brautir, sem færar eru til bjargar í þessu máli samkv. jafnaðarstefnunni, skulum við fyrst fyrir alvöru taka höndum saman. Hæstv. dómsmrh. hélt 20 mínútna ræðu um Copland og Sólbakka og taldi líkt á komið með þeim og ríkissjóði og þar sem okkur greinir ekki á um það atriði, get ég látið útrætt um það. Hæstv. fjmrh. afsakaði sig með því, að hann væri nýr í sínum stoli, og gat ýmsra umbóta, sem hann hefði komið á síðan hann tók þar sæti. Sumt af því var rétt; t. d. er nú tekjuætlunin nær sanni en áður. Við jafnaðarmenn höfum sýnt, að ein af ástæðum til þess mikla fjár, sem stj. hefir fengið handa á milli fram yfir fjárlög undanfarið og sóað, er sú, að tekjuáætlanir hafa verið falskar ár eftir ár. Þetta hefir Sjálfstæðisflokkurinn lagt blessun sína yfir og þannig eflt stjórnina til fjársukks í óleyfi. Það er gott, að hæstv. fjmrh. hefir nú leiðrétt þetta, en það tekur ekki ábyrgðina af honum sem þingmanni, að hann skuli hafa stutt falskar tekjuáætlanir árum saman undanfarið. Hæstv. ráðh. minntist nokkuð á tekjuaukafrv. stj. Við jafnaðarmenn höfum nú þegar lýst yfir því, hvernig við munum taka í þau. Við viljum ekki láta stj. hafa neitt nýtt fé til umráða, meðan engin trygging er fyrir því, að hún noti nokkurn eyri til atvinnubóta eða kreppuráðstafana í sveitunum, hvað þá annarsstaðar. Auk þess sjáum við ekki ástæðu til að festa þá stj. eða þann flokk í sessi, sem vill sitja með ranglæti yfir sjálfsögðum hlut andstæðinganna. Hæstv. fjmrh. sagði, að ekki væri frekar astæða til að furða sig á, þó kreppa væri hér en í útlöndum. Viðurkenndi hann, að ástandið gæti verið skipulaginu að kenna, en taldi, að manneðlið væri ekki nógu gott. Ég held nú fram, að manneðlið séu nógu gott og viturt til að Láta skipulagið, enda er ekki um annað hér að ræða, en að fullnægja á sem heppilegastan hátt eigingirni allra. Þótt það standi e. t. v. ekki í okkar valdi að hækka fiskverðið á Spáni, er okkur innan handar að spara ýmislegt og skipuleggja innanlands. Ég er þess fullviss, að innan fárra ára taka Sjálfstæði og Framsókn ýms umbótamál okkar upp á stefnuskra sína, ef þeir flokkar verða þá til. Hæstv. fjmrh. minntist á gjaldeyris-og innflutningshöft og kvað lítið vera um þau deilt. Menn eru þó ekki sammála um þessar ráðstafanir, enda gera þær vöruna dýrari. Miðað er eingöngu við innflutning undanfarinna ára, í stað þess að fara eftir því, á hvaða hatt er hagkvæmast að flytja vörur inn. Framsókn hefir sýnt, að hún er hrædd við að koma skipulagi á utanríkisverzlunina, en það var rétt úrræði. Alþýðuflokkurinn hefir aldrei haldið því fram, að hann ætti ríkið. Hann á hvorki stjórnina né löggjafarvaldið og ber enga ábyrgð á fjárlögum né sköttum meðan hann ræður engu um slíkt. Það þýðir því ekki að vera að skírskota til ábyrgðartilfinningar okkar um stjórn ríkisins, meðan við höfum ekki fullan rétt í landinu. Þeir sjálfstæðismenn, sem hér hafa talað, hafa talað mjög um fjárhag landsins og deilt á fjármálastjórnina. Ég vil nú benda á 4 atriði, þar sem þeir eru samsekir Framsóknarstj.: 1) Þeir gáfu Framsókn verðtollinn. 2) Þeir hafa verið með í því í fjvn. og á þingi að samþykkja falskar tekjuáætlanir. 3) Þeir hafa lagzt á móti frv. okkar jafnaðarmanna um jöfnunarsjóð, sem átti að stemma stigu fyrir því, að öllum tekjum ríkissjóðs væri eytt í góðærum. 4) Sjálfstæðisfl. hefir samþ. fjárlögin öll árin, en við ekki tvo síðustu árin. Þetta eru allt ærnar sakir, en hið versta er þó, að flokkurinn hefir útvegað Framsókn milljónir til eyðslu með fölskum tekjuáætlunum. Ég hefi lítið gert að því að tala um, hvernig Framsókn hafi eytt utan fjárlaga, enda býst ég við, að annar þm. úr mínum flokki geri því efni skil. En þótt við getum haft fulla gagnrýni á fjarmálastjórn Framsóknar, dettur mér ekki í hug að ætla, að landið væri betur statt, þótt íhaldið hefði setið hér vð stjórn. Tekjuskatturinn væri e. t. v. heldur lægri, en sú lækkun kæmi eingöngu heim til góða, er mestar hafa tekjurnar, og yrði að eyðslufé. Ég hygg, að hvorugur flokkurinn geti láð öðrum. Því skal ekki neitað, að Framsókn hefir látið framkvæma hitt og þetta, en hún hefir minna um það hugsað, að framkvæmdirnar kæmu sem flestum að notum. Þá kem ég að hæstv.forsrh., sem ég geymi þangað til síðast eins og bezta bitann. Hann sleppti því að tala um stefnuskrá Framsóknar, enda er ekki að því hlaupið. Framsóknarflokkurinn átti einu sinni stefnskrá og hafði tekið upp á hana nokkur af stefnumálum jafnaðarmanna. Hann var velkominn að því, því að við tökum engan einkarétt á umbótamálum okkar. En brátt kom í ljós, að flokkurinn felldi sig betur við ýms stefnuskráratriði íhaldsmanna. Í fyrra var haldið flokksþing Framsóknar og komu þá fram ýmsir róttækir menn, sem vildu endurreisa Framsókn í nýrri og betri mynd, og stjórnin og frambjóðendurnir lofuðu að verða aftur góðu börnin. En eftir kosningarnar varð minna um efndir. Ég vil því ráðleggja kjósendum Framsóknar, sem margir hverjir eru róttækir, að halla sér fremur að Alþýðuflokknum, sem stendur fast með stefnumálum sínum. Hæstv. forsrh. rauk hér upp eins og hann væri að hringja kirkjuklukkum út af eldsvoða. Hver var það, sem kveikti í? Það gerði hæstv.forsrh. sjálfur með þingrofinu. Mér þótti vænt um að heyra, hvílíkt álit hann hafði á valdi mínu sem formanns verkamannaráðsins, og vonast eftir, að hann taki tillit til þess eftirleiðis. Hann talaði um samsæri okkar jafnaðarmanna við Sjálfstæðisflokkinn og að nú hefði allt sannazt, sem hann hefði talað um það úti um landið. Þetta samkomulag hefir aldrei verið launungarmál; það er ekki annað ne meira en sest á þingtíðindunum á atkvgr. um stjórnarskrármálið og Sogsvirkjunina. Þetta er samkomulag um einstök mál, staðfest með atkvgr., og ekkert er algengara á þingi en slíkt komi fyrir milli flokka. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði kennt æsingum Framsóknar úti um land um tap jafnaðarmanna. Fyrst og fremst viðurkenni ég ekki, að flokkurinn hafi beðið ósigur, þar sem hann fékk heldur fleiri atkv. en síðast. Í öðru lagi mun flokkurinn ekki hafa fengið öll atkv. þeirra, sem annars fylgja honum. Og í þriðja lagi mun klofningsflokkur kommúnista hafa dregið allmörg atkv. frá, þótt fylgi þess flokksbrots hafi farið þverrandi síðan. Þá talaði hann um æsingablöð. Það er kunnngt, að Tímanum var breytt í dagblað fyrir kosningarnar og var aðstandendum sínum til lítils sóma. Önnur blöð komu út með sama sniði og áður. Tímanum tókst með góðum árangri að að tala til lægstu tilfinninga manna í sveitunum. Hann taldi mönnum trú um, að bæirnir væru sveitunum svo fjandsamlegir, að íbúar þeirra mættu ekki fá full mannréttindi, og þá einkum jafnaðarmenn, þótt þeir hafi verið allra flokka vinsamlegastir í garð sveitanna. En þrátt fyrir þann Pyrrhusarsigur sinn, að þeir náðu meiri hl. þm. með rúmum 1/3 kjósenda, tókst þeim ekki að ná fullu valdi í þinginu, af því að ofurlítill neisti af réttlæti var í kosningafyrirkomulaginu, þar sem landskjörið var. Því stendur hæstv.forsrh. nú ekki með pálmann í höndunum, eins og hann hefði annars gert. Þá talaði hæstv. ráðh. um, hvílíkur voði væri fyrir dyrum, ef jafnaðarmenn greiddu atkv. gegn fjárl. og tekjuaukafrv. Talaði hann í því sambandi um verkföll, byltingu í Ed. og stjórnarskrár nágrannaríkjanna. Þessi sögufróði maður ætti þó að vita það, að allar stjórnarskrárnar eiga rót sína að rekja til byltingarinnar í Frakklandi og ameriska frelsisstriðsins. Hæstv. ráðh. taldi það verkfall, ef við greiddum ekki atkv. eins og stj. vildi. Ég veit nú ekki, hvað hæstv.forsrh. gengi langt, ef hann gæti. Sennilega myndi hann fyrirskipa, eins og gert er í Ítalíu, að mikill meiri hl. þings skyldi jafnan skipaður stjórnarflokknum. En við berum enga ábyrgð á skipulagi, sem við ráðum engu um, og erum andstæðingar, en ekki fylgismenn stjórnarinnar. Hæstv. ráðh. minntist á Blönduós og sagði, að við hefðum viljað stöðva Brúarfoss og stofna þannig miklu af vörum í skemmdir. Svo liggur í því máli, að á Blönduósi eru skoðanabræður og vinir hæstv. ráðh. að kúga verkamenn til kauplækkunar, eins og stjórnin hefir gert við hina lægst Iaunuðu starfsmenn sína. Í þessu kúgunarskyni neitar kaupfélagsstjórnin verkamönnum ekki aðeins um vinnu, heldur viðskipti, og þannig á að svelta þá til hlýðni. Ef þetta er ekki kúgun, veit ég ekki hvað kúgun er, og gengur fram af selstöðuverzlununum útlendu. Þó er hér um almenna skipaafgreiðslu að ræða, og annað ekki. Sjómenn segjast ekki vinna með verkfallsbrjótum, og munu halda áfram að segja það, jafnvel þó sett yrðu lög um, að framsóknarbændur skuli vinna að vöru sinni alla leið og jafnvel sigla með hana til útlanda. En þótt hann hefði verið sett á Brúarfoss í útlöndum, þurftu vörurnar ekki að skemmast fyrir það, því að í fyrsta lagi voru frystivélar í skipinu, og í öðru lagi var hægurinn hjá að ganga að þessum sanngjörnu kröfum. Ég hefi nefnt þetta til að sýna hug Framsóknar til sjávarþorpanna, sem þeir leggja svo mikla áherzlu á að veiða til fylgis við sig. Hæstv. ráðh. var með hótanir um það, að ef fjárlög yrðu felld nú, yrði minna að gera í ár. Ég veit ekki betur en að Sjálfstæðisflokkurinn hjálpaði Framsóknarflokknum um fjárlögin í fyllra fyrir árið 1932, og því ætti ekki þess vegna að vanta peninga í sumar. Ég vísa því þessu til föðurhúsanna sem blekkingum einum. Ræða hæstv. ráðh. var haldin til æsinga gegn okkur jafnaðarmönnum, til að blekkja þjóðina til fylgis við famenna klíku, sem situr yfir hlut annara. Ég vil að endingu, áður en ég lýk máli mínum, þakka öllum áheyrendum mínum, fyrst flokksbræðrum og svo andstæðingum unt land allt, og býð þeim góða nótt.

Forseti (JörB): Hv. 3. þm. Reykv. kvartaði yfir því, að hv.þm. G.-K. hefði talað lengur en hann hafði rétt til, eða meir en 1/2% klst. Hv. 2. þm. Skagf. notaði ekki fullkomlega sinn tíma, og fékk hv.þm. G.-K. þær mínútur. Í byrjun þessa fundar komu fram óskir um það frá ræðumönnum, að ekki væri slitið í sundur fyrir þeim alveg á mínútunni, hversu illa sem á stæði. Ég bjóst við, að um þetta hefði verið samkomulag, og hefi því ekki stranglega fylgt útvarpsreglunum. Það er hinsvegar sjálfsagt, að hver flokkur fái tilskilinn tíma til útvarpsumr.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Áður en ég vík að því, sem hv.þm. G.-K. sagði, vil ég ljúka þeim þræði, sem ég var byrjaður á. Ég hafði sýnt fram á, að meiri hl. ræðu hv.þm. G.-K. hneig að hinu sama, að ekki væri alveg eins mikið um fjármálavizku hjá Íhaldinu eins og það vildi vera láta. Ég hefi sýnt fram á það, hvernig stærsta fyrirtækinu, sem rekið hefir verið hér á landi - Íslandsbanka - var stjórnað af trúnaðarmönnum Íhaldsins. Ég hefi sýnt fram á, hvernig sum þeirra fyrirtækja, sem Íslandsbanki studdi og gerði sérstaklega hátt undir höfði með lán, voru rekin. Sem dæmi þessa má nefna Gísla Johnsen í Vestmannaeyjum. Árið 1922 voru skuldir Gísla við bankann 240 þús. kr., 1923–24 175 þús., 1925 265 þús. kr., auk skulda hans í Vestmannaeyjum, 1926 774 þús. kr. í Reykjavík ásamt 474 þús. kr. í Vestmannaeyjum. 1927 eru skuldir þessa manns við bankann orðnar 1 millj. 443 þús. kr. og honum orðið um megn að standa skil á vöxtum og höfuðstól. Aðrar skuldir Gísla voru þá 322 þús. kr. En þrátt fyrir þetta skilur Gísli á þessu ári fjárhag við konu sína og afhendir henni hús þeirra við Túngötu með innanstokksmunum, sem virt er á tæp 170 þús. kr. Bankinn gefur samþykki sitt til þessa, þótt vitanlegt væri, að firmað átti hvergi nærri fyrir skuldum. Þetta er ekki eins og það á að vera. Það er eins og mögru kýrnar, en ekki þær feitu. Og þessu „ágæta“ fyrirtæki, sem var innsta virki Íhaldsflokksins, var stjórnað þannig, að árið 1929 átti Íslandsbanki 1 milljón 775 þús. kr. hjá þessu eina firma, og þegar það einu ári seinna var gert gjaldþrota, var það í 3 millj. króna skuld, en eignir ekki metnar meira en 1 millj. Það getur því hver sagt sér sjálfur, hvílíkt tap hefir af þessu leitt. Þá er eftir að minnast á fjórða manninn - Stefán Th. Jónsson á Seyðisfirði - sem árið 1920 skuldaði Íslandsbanka 380 þús. kr. Árið 1921: 667 - - - 1922: 588 - - - 1923: 688 - - - 1924: 805 - - - 1925: 1 milIj. 87 - - - 192G: 1 - 249 - - - 1927: 1 - 613 - - - 1928: 1 - 907 - - -1929: 1 - 999 - - eða nær 2 millj. kr. Athugið, að allan þennan tíma er yfir Íslandsbanka maður, sem hefir 40 þús. kr. árslaun - dýrasti maður Íslands, bæði um kaupeyðslu og óhappaverk. Og hann lætur skuldina við Stefán Th. hækka á árunum 1920–1929 úr 380 þús. upp í tæpar 2 millj. kr., þótt vitanlegt væri, að þar væri ekki annars að vænta en stighækkandi taps. Hinn eiginlegi bankaeftirlitsmaður mun ekki hafa gætt þessa alltaf vel. Þegar núv. forsrh. sendi Svavar Guðmundsson til Seyðisfjarðar, kom í ljós, að Stefán Th. framlengdi ekki víxla sína eins og venjulegir menn, heldur var lagður nýr víxill við gamla víxilinn og með honum lögð sérstök nóta, sem sýndi, hve miklir vextirnir áttu að vera. Þetta hékk svo allt saman, gamli víxillinn, nýi víxillinn og nótan, sem sýndi, hvað bankinn greiddi í viðbót af áföllnum vöxtum. Rannsóknarnefndin fullyrðir, að ef Stefán hefði verið gerður upp 1925, hefði tapið orðið 1 millj. kr. minna, en hann var ekki gerður upp fyrr en eftir þessa för Svavars. En þegar forsrh. fór fram á það 21. okt. 1929, að skipt væri um bankastjóra á Seyðisfirði, þá greiðir Jón Þorláksson ekki atkv. um það; svo mjög var Íhaldsflokkurinn flæktur inn í þetta, að þegar skuldir Stefáns eru orðnar 1 millj. 999 þús. kr., vill formaður flokksins ekki greiða atkv. um það, hvort hann skuli gerður upp. Endanlegt tap á þessum manni varð Í millj. 650 þús. kr. Þá kem ég að þeim, er ég ætlaði síðast að minnast á - Sæmundi Halldórssyni. Um það leyti sem Eggert Claessen kemur að bankanum með sínum þau launum eru skuldir Sæm. Halldórssonar við bankann 190 þús. kr. Næsta ár á eftir - 1923 - er skuldin komin upp í 210 þús. kr. 1924: 205 þús. kr. 1925: 234 - - 1926: 342 - - 1927: 469 - - 1928: 595 - - 1929: 718 - - Þess er að geta, að árið 1925 gengur Íslandsbanki í ábyrgð fyrir Sæmund í Kauþm.höfn fyrir 150 þús. danskra króna, og þó meiru seinna. Nefndinni reiknaðist svo til, að ef Sæmundur hefði verið gerður upp 1925, myndi tapið hafa orðið um 200 þús. kr., í stað 700 þús. kr., þegar hann varð gjaldþrota eftir að Íslandsbanki dó. 2. júní 1930 er Sæmundur gerður gjaldþrota. Skuld hans þá við bankann er 766 þús. kr., en eignirnar 48 þús. kr. stuttu máli: Fyrirtækinu var stjórnað þannig, að það seig niður á við ár frá ári, og þegar það er gert upp, á það ekki nema 48 þús. kr., en skuldir þess komnar upp í 766 þús. kr. Sumir andstæðingar Framsóknar, sem talað hafa í kvöld, hafa verið hissa á því, að á þetta hafi verið minnzt, en þess er að gæta, að meðferð þess fjár er eitthvert stærsta innanlandsmálið. Á þennan hátt hafa farið um 20 millj. kr., sem Íslandsbanki sukkaði af fé almennings í þetta dæmalausa ráðleysi og vesalmennsku. Og tvennt er athugavert við þetta fjármálasukk, og það er, að sá flokkur, sem kemur nú og áfellir stj. fyrir að hafa varið peningum góðæranna til þess að gera landið byggilegra, til þess að leggja síma og vegi, til þess að auka stórkostlega ræktunina, til húsabóta, til þess að reisa skólahús, til þess að efla þjóðbankann og stofna Búnaðarbankann - þessir menn, sem staðið hafa að Íslandsbanka - mennirnir, sem framið hafa þetta stórkostlega hneyksli og sýnt hið fullkomnasta ráðleysi, leyfa sér hér að tala um fjármál, - mennirnir, sem bera ábyrgð á því fyrirtæki, sem látið hefir tugi milljóna renna út í sandinn. Ég vil spyrja þessa góðu menn, hvað vér framsóknarmenn hefðum átt að gera, hefðum vér ekki átt að nota fé þjóðarinnar henni sjálfri til viðreisnar. Jón Þorláksson var með gengishækkuninni búinn að hálfdrepa Íslandsbanka og lama Landsbankann. Framlagið til Landsbankans var samþ. af öllu þinginu og að taka lán til þess. Auk þess var enginn banki til fyrir landbúnaðinn og allt þingið samþ., fyrir forgöngu forsrh., að taka lán til hans. Og ég vil skjóta því til þeirra manna, sem standa hér að Morgunblaðinu, að þeim var sannarlega ekki leitt, að lagt væri í fyrirtækin, því að eftir að Gísli Ólafson landssímastjóri hafði knúð það fram, að símastöðin væri ekki byggð á Arnarhóli, heldur keypt undir hana rándýr lóð í miðbænum, þá vildi hann samtímis því, að byggð var útvarpsstöðin og símahúsið, koma á talsímasambandi við útlönd, svo að kasta mætti sæsímanum. Morgunblaðið og hin íhaldsblöðin hafa ráðizt á framsóknarstj. fyrir það, að hún skyldi ekki um áramótin 1930 vilja bæta þarna við um einni milljón króna, til þess að hægt væri að tala frá Íslandi til útlanda í stað þess að senda skeyti. Svona var nú fyrirhyggjan hjá íhaldsmanninum Gísla Ólafson og þessi krafa hans var studd af núv. hv-. 4. þm. Reykv. og íhaldsblöðunum hér. En það er meira, sem er athugandi viðvíkjandi þessum hlutum heldur en hin glögga viðleitni Framsóknar til viðreisnar landinu og til að leggja fé í það, sem er gott og nytsamt, og í það, sem verkin tala raunverulega. Ég hefi sýnt fram á, hvernig verkin tala hjá Íslandsbanka, og ég vil inna að því, að þeir menn, sem þar stóðu með íhaldinu, hafa meira en nokkrir aðrir skpað dýrtíðina í Reykjavík. Þegar Eggert Claessen settist í Íslandsbanka með 40 þús. kr. launum og hinir bankastjórarnir með 25 þús., þá fór þetta að hafa áhrif, og fleiri vildu lifa „flott“ en þessir menn. Ekkert hefir meir aukið óhófið í Reykjavík en þessar launagreiðslur og hið gálauslega fjársukk í gegnum bankann. Það var eftirtektarvert hjá hv.þm. G.K., að hann kom með hliðstæða sönnun við mína ræðu um Íslandsbanka og viðurkenndi, að togarafélögunum, sem sannarlega hafa þó ekki verið undir stjórn annara en íhaldsins, væri illa stjórnað. Það var satt, sem hann sagði þá, þótt hann segi það ekki alltaf, þar sem hann sagði, að sjávarútvegurinn væri mergsoginn og máttvana og að hörmulegt væri að lifa hér í Reykjavík. Hverjir hafa stjórnað hér aðrir en íhaldið? Það hefir frá öndverðu haft hér meiri hl., og eftir lýsingu hv.þm. hefir það nú gengið svona þar. Hann minntist á það, að fáir atvinnurekendur við sjóinn myndu eiga fyrir skuldum um næstu áramót. Þetta er alveg áframhald af stjórn Íslandsbanka, og svo ber þessi maður sér á brjóst, þegar talað er um, að menn þurfi að lifa hóflega. Í staðinn fyrir framkvæmdaverk núv. stj., nýja vegi, hús, síma, ræktun og byggingar, kenntr í hlut fyrrv. stj. fátæktin og skuldirnar, togaraútgerðin „mergsogin og máttvana“, eins og hv.þm. sagði. Ég hefi sýnt á þessum stutta tíma í kvöld, að það er líkt því og gengið hafi eldgos og harðindi yfir þjóðina, að Copland skuli hafa skaðað þjóðina hátt upp 1 4 millj. kr., Sæm. Halldórsson um 700 þús. kr. og Stefári Th. 11/2 millj. kr., og svo skuli ofan á þetta allt koma leiðandi maður frá einu stærsta útgerðarfélaginu hér á landi og segja þessa hörmulegu sögu af útgerðinni, þar sem Rvík lifir af 26 gömlum togurum og 10 gömlum línubátum, sem ekkert hefir verið gert til að endurnýja nú í mörg ár. Nú skýt ég því til hinnar ágætu dómgreindar hv. 2. þm. Skagf., sem tók enska lánið og veðsetti tolltekjurnar, hvort honum finnist ekki mögru kýrnar vera farnar að ganga óþægilega nærri hans heimatúni.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. þm. G.-K. rakti mörg rök kreppunnar og var allsvort mynd, sem hann dró upp af ástandinu. Sagði hann, að bæði væri kaupgjald hátt, borið saman við verðlag og allt ástand okkar og annara þjóða, svo að það má ljóst vera, að einhverjar fleiri orsakir hljóta að liggja til kreppunnar en stjórnarfar undanfarandi ára. Þá má einnig vera ljóst, að margt, sem nú gerist hér og annarsstaðar um aðgerðir og ráðstafanir, er okkur Íslendingum ósjálfrátt, Það er að vísu rétt, að hagur okkar lands hefir versnað gagnvart öðrum löndum nú á nokkrum undanförnum árum, en það er sannarlega ekki ríkisstj. né hennar aðgerðum að kenna, að almenningur hefir haft yfir svo miklu fé að ráða, að hægt hefir verið að flytja meira inn í landið en sem svarar andvirði þeirra vara, sem við höfum til útflutnings í staðinn. Vitanlega þarf þetta að breytast, en það er ekki einungis á valdi ríkisvaldsins, heldur þarf til þess sameiginleg átök allra, sem stjórna einhverjum fjármunum, bæði einstaklinga og félaga. Ég býst við því, að það séu einmitt félög og einstaklingar, sem mestu hefðu getað áorkað um að aftur yrði kornið á jöfnuði við útlönd, en hann sýnir skýrast, að heilbrigður sé þjóðarbúskapurinn og þjóðlíf allt. Það er mála sannast, að verðlag er lagt, en við ráðum ekki yfir því. En sem betur fer höfum við hjálp af þeim tilraunum, sem nú fara fram um allan heim, einnig hjá viðskiptaþjóðum okkar, til þess að laga þetta verðlag, og þótt einkennilegur boðskapur megi virðast, þá er höfuðvonin, að verðlag hækki, og þá vitanlega á öllu, ekki einungis því, sem okkar þjóð selur, heldur verður hitt og að hækka, sem við kaupum. Til þess að það jafnvægi náist, sem þarf að ríkja í atvinnu- og viðskiptalífi þjóðanna, þarf verðlagið að hækka mikið úr því, sem nú er. Hv. þm. benti líka á hina miklu alvöru, sem nú steðjaði að okkur vegna breyttrar verzlunarpólitíkur. Ýms lönd virðast nú sem óðast vera að hverfa frá „beztu kjarasamingum og frá hinni frjálsu verzlun, sem ríkt hefir til seinustu tíma. En í þessu efni er ekkert fyrir okkur að gera annað en að hafa vakandi auga og laga okkur eftir þeim breytingum, sem verða, og grípa þau tækifæri, sem við kunnum að hafa til að færa okkur þær í nyt. Í þessu efni mun margt ske á yfirstandandi ári, og ég hygg svo margt, að óvarlegt sé að ætla, að þing þurfi ekki að koma saman aftur fyrr en að ári. Annarsstaðar er eins og þetta steypist nú allt um á ný, og þær þjóðir, sem hafa haft hin frjálsustu viðskipti, loka nú hver fyrir annari og gera nýja samninga. Hið sama mun og yfir okkur koma. En útlit og ástand okkar viðskiptalifs er bjartara en hjá mörgum öðrum þjóðum. Þær þjóðir, sem helzt veita okkur lánstraust, falla eins og allar í eina heild, og eru þá líkindi til, að skapist vissar fjármálaheildir, því að einmitt þessi lönd virðast ætla að standa sem bezt saman, svo sem Skandinavía, England og jafnvel Spánn, sem þó er fjarskyldari. Það er okkur gæfa, að viðskipti vor, bæði um lán og verzlun, virðast hafa verið svo einhæf, og það einmitt við þau lönd, sem bezta eiga samleið og þurfa að mynda viðskiptaheildir áfram, þótt klofni milli annara fjarskyldari þjóða. Það er því ekki að öllu leyti svart útlit í þessu efni, heldur ýmsir möguleikar, sem opnast á þessu ári. Ég hygg, að hv.þm. hafi mælt um of, og það sennilega í tilefni dagsins, sem er nú eldhúsdagur, þegar hann sagði, að ríkissjóðurinn íslenzki væri verst staddur allra íslenzkra fyrirtækja. Eftir því, sem hann lýsti fjárhag annara, er með þessu mikið sagt þann tíma, sem ég hefi verið í fjármálaráðuneytinu, þótt það sé að vísu ekki langur tími, hafa þangað margir komið, bæði sveitar- og bæjarfélög, einstaklingar og félög, sem standa í sambandi við ríkið, og ástand þeirra margra er miklum mun lakara en sjálfs ríkissjóðsins. Og allt lendir þetta á endanum á náðir ríkissjóðs, ef heimild er fyrir því í lögum eða einhver möguleiki til þess að ná þaðan nokkurri hjálp. Ég hygg, að þeir, sem stjórna bæjarfélögum landsins nú, muni sannarlega skilja af eigin reynslu, að ríkið geti átt í nokkrum örðugleikum nú, og að þeir, sem þar eiga að bera ábyrgðina, vilji ógjarnan leggja út í næsta ár nema séð verði eitthvað fyrir tekjuhallanum, sem fyrirsjáanlegur er. Ég skal játa, að ríkið er um margt betur statt en aðrir með innheimtu margra sinna tekna, betur en sveitar- og bæjarfélög, því að þau verða að láta sér nægja með að taka það, sem þau ná af afganginum, þegar búið er að greiða tilkostnað við framleiðsluna. Það er óþarfi að inna að því, að ríkið sé verst statt. Á svona tímum er gott til þess að vita, að ríkið er ekki verst statt, og sjálfsagt að enginn stuðli að því að gera það svo úr garði, að það geti ekki mætt heim þörfum, sem mest kalla að. En það má ekki mikið versna fyrir okkur. Eina vonin er sú, að við séum nú á þessu ári í öldudalnum og að allt fari batnandi. Það er gott á góðærunum að hugleiða, að vondir tímar fari í hönd, og það er einnig gott á vondum tímum að hugleiða, að allt fari batnandi. sá jöfnuður, sem skapast af því að vera svartsýnn í góðærunum og bjartsýnn í harðærinu, er sá, sem okkur skortir. Og það er þetta jafnaðargeð, sem hv. 3. þm. Reykv. var að minnast á í sambandi við jöfnunarsjóð ríkisins og sagði, að hollur væri ríkinu. Ég skal ekki neita því. Það er ríkið, sem mest líður við þá frjálsu samkeppni, sem ríkir nú í pólitík landsmanna og gengur út á það að verja mestu fé, þegar mest er til, en svo gengur allt öfugt, þegar illa árar. Það er einmitt þessi samkeppni, sem mættj minnka; við það skapaðist meiri jöfnuður. Þótt illa sé nú komið fyrir okkar atvinnuvegum, þá eru til möguleikar utan við þá, og það eru þeir, sem skapast við skemmtana- og nautnalíf fólksins og þeim föstu tekjum, sem ern óháðar atvinnuvegunum og geta jafnvel á vondu tímunum borið þá skatta og tolla, sem bregðast á hinum venjulegu liðum. Ég vil t. d. nefna tóbaksnautn. Ég held, að menn taki í nefið og tyggi sitt „skraa“ jafnt í vondum og góðum árum, og finnist þeir þjóðlegri, þegar þeir styðja ríkið um jeið og þeir njota sinnar agætu voru. Þannig eru um fleiri nautnameðul, að þau gefa einhvern skatt í ríkissjóðinn. Hér er farið fram á að festa nokkra þessara skatta til lengdar. Ég myndi láta mér nægja með, að allt, sem við væri bætt, væri miðað við árslok 1933, en þá fellt úr gildi, ef góðir tímar yrðu. Það er rangt, að ég hafi verið að hóta verkamönnum hér að fella niður atvinnu. Ég hefi alls ekki hótað neinu verkfalli, en það eru staiðeyndir, að ef ríkissjóði er ekki séð fyrir þeim tekjum, er hann þarf til þess að standast þær framkvæmdir, sem fyrirhugaðar hafa verið og búið er að ákveða, þá falla þær niður, og eðlilega fyrst hinar verklegu framkvæmdir. En eins og ég hefi tekið fram, þá er hér ekki farið fram á fé nema til hinna allra nauðsynlegustu hluta. Ég skal svo ekki drýgja þá sömu synd og áðan, að fara fram yfir með tímann, því ég vil ekki halda vöku fyrir því marga fólki, sem til okkar heyrir úti á landsbyggðinni, enda líka gott að vera tekjuhallalaus að þessu leyti. Áheyrendur hafa nú komizt að raun um, að þingheimur er ekki eins samhuga sem skyldi á svona tímum, en ég vil minna þá á, að samkomulagið er oft betra í raun og veru en það kemur fram í ræðum þingmanna, og ennfremur það, að til eru þeir kraftar hér, sem geta skapað betri tíma, en það er ekki eingöngu okkar, sem sæti eigum á Alþingi, heldur er það alls landslýðsins að leggja einnig fram alla krafta sína til þess mikla verks. Vænti ég svo, að áheyrendur sofni rótt í fullri vissu um það, að batnandi tímar séu framundan, og að undir árslokin 1933 getum við hafizt handa um nýjar og auknar framkvæmdir og að þeir tímar megi aftur koma, að við fáum tækifæri til þess að deila á landsstjórnina fyrir að vera of bjartsýn og láta vinna of mikið.

Frsm. (Bergur Jónsson) Allshn. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, því að lögin frá 1905, sem nema á úr gildi með frv., eru algerlega úrelt orðin. Þar er fyrst og fremst ákveðið að veita fé til þess að setja á stofn geðveikrahæli, og í öðru lagi, að í stjórn spítalans skuli vera landlæknir ásamt öðrum manni, en þeirri tilhögun hefir eigi verið fylgt. Loks eru í lögunum ákveðin daggjöld sjúkrahússins, en síðan þau urðu tvö, er nauðsynlegt að samræma daggjöldin á báðum sjúkrahúsunum, en það er ekki hægt nema afnema þessi log, þar sem daggjöldin eru ákveðin aðeins fyrir annað sjúkrahúsið. Fyrir þessar sakir virðist sjálfsagt og nauðsynlegt, að þessi lög verði afnumin.

Pétur Ottesen Ég benti á það við I. umr. þessa máls, að með því að afnema þessi lög um stofnun geðeikrahælis er burt numin sú trygging, sem nú er fyrir því, hvað tekið er fyrir veru sjúklinga á Gamla-Kleppi. nú verða sum sveitarfélög að sjá fyrir mörgum sjúklingum á geðveikrahælunum, oft um langan tíma, jafnvel svo áratugum skiptir fyrir sama sjúkling. Það leiðir því af sjálfu sér, að ef daggjöldin eru há, þá getur það orðið sveitarfélögunum mjög þungbært, og jafnvel til þess að koma sveitarfélögunum á kaldan klaka, svo að þau verða að gefast upp á ríkissjóðinn, og það því fremur, þegar búið er að afnema þá tryggingu, sem þessi lög veita um það, að daggjöldin verði ekki há um of. Það er svo ákveðið í fátækralögunum, að ríkissjóður borgi meðlög með þeim sjúklingum, sem eru á framfærslu sveitarfélaga, þá upphæð, sem þarf að borga með hverjum sjúklingi fram yfir 400 kr. á ári, en þetta nær ekki til þeirra sjúklinga, sem eru á geðveikrahæli. Nú eru lægstu daggjöld á Nýja-Kleppi kr. 3,50, og sjá menn, ef á að taka svo hátt gjald af sveitarfélögum eða öðrum fyrir sjúklinga, sem dvelja þar árum saman, hversu þungbært það verður. Mér virðist því varhugavert af Alþingi að fella þessi lög alveg úr gildi, nema jafnframt séu samþ. lög, sem veiti hreppsfélögum tryggingu fyrir því, að þau verði ekki krafin um hærri meðlög með sjúklingum en líkur eru til, að heim sé fært að greiða. Ég vil að endingu beina því til hv.þm. Ísaf., sem jafnframt er landlæknir, hvort honum virðist ekki ástæða til, jafnframt því, sem þessi lög eru úr gildi numin, að bera fram frv. um það, að gera einhverjar ráðstafanir viðvíkjandi þessu, sem ég hefi nú minnzt á.

Magnús Guðmundsson ég verð að taka undir það með hv.þm. Borgf., að það er talsverð óvissa um það, hver daggjöld verða á þessum spítölum, ef ekkert kemur í stað þessara laga, sem hár á að afnema. Ég vil þess vegna leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til n., hvort hún hafi ekki ætlazt svo til, að jafnað verði að einhverju leyti um kostnaðinn á þessum tveimur geðveikraspítölum. Ég verð að viðurkenna, að það er lítið réttlæti í því, að þeir sjúklingar, sem dvelja á nýrri spítalanum, greiði margfalt gjald á við þá, sem á gamla spítalanum eru, eins og verið hefir. Hitt yrði réttlæti, að jafnað væri um þessi daggjöld, svo að þau yrðu jafnmikil á báðum spítölunum, en ég hefi ekki tekið eftir, að neitt hafi komið fram í þá átt, hvorki í Ed. eða hér í Nd. Ég vil því spyrja um það, hvort það sé meiningin, að daggjöld á Nýja-Kleppi séu áfram eins og hátt eru nú, eða þau eigi að hækka. Ef daggjöldin á Gamla-Kleppi hækka, kannske það mikið, að þau verði allt að því eins há og nú er á Nýja-Kleppi, þá finnst mér of langt gengið. Ég vil líka í þessu sambandi beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm.n., hvort n. ætlist til, að hreppsfélögin njóti þeirrar ívilnunar að þurfa ekki að greiða meira en 400 kr. með hverjum sjúklingi árlega að því er snertir Gamla-Klepp, ef daggjöld verða þar hækkuð, sem ég geri ráð fyrir. Til orða gæti líka komið að láta þá sömu reglu gilda um geðveikrahæli og gildir um önnur sjúkrahús, að ríkissjóður greiði hann hluta kostnaðar, sem er umfram 400 kr. á ári. Væri æskilegt að heyra, hvað hv.n. hefir hugsað sér um þetta.

Vilmundur Jónsson Viðvíkjandi fyrirspurn þeirri, sem beint hefir verið til mín, vil ég taka það fram, að fyrsta tilefnið til þess, að þetta frv. var flutt, var það, að nauðsyn þótti til, að daggjöld beggja spítalanna á Kleppi yrðu samræmd. Í grg. frv., sem er samin af mér, er um þetta sagt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Liggur fyrir að samræma daggjöldin á báðum spítölunum, og er engin ástæða til að hafa þau mishá eftir því á hvorum þeirra menn eru vistaðir. En hitt gæti verið nauðsyn, að hafa sérstaklega lag daggjöld fyrir þá, sem sýnt er um, er þeir hafa verið um stund á spítalanum, að eru með ólæknandi sjúkdóm og líklegir til að liggja þar árum saman“. Ég býst við, að ef frv. verður samþ. og þó ekkert verði frekara gert, þá verði tilhögunin þannig - eða a. m. k. er það mín meining -, að fyrir þá sjúklinga, sem þar eru og ólæknandi virðast, verði krafizt mjög lágra daggjalda, ekki meira en 1,50 á dag. Þessa er ekki hvað sízt þörf fyrir þá hreppa, sem verða að kosta á þessum spítölum fleiri en einn sjúkling í einu, og rísa þeir yfirleitt ekki undir hærri daggjöldum. Að þessu vil ég fyrir mitt leyti vinna. Aftast í grg. frv. er tekið fram, að nauðsyn geti verið á því að setja heildarlöggjöf um öll sjúkrahús landsins. Á öðrum lögum er einnig mjög mikil nauðsyn, en það eru sérstök geðveikralög, þar sem ákveðin yrði réttarstaða geðveikra manna, svo og skyldur og réttindi þjóðfélagsins gagnvart þeim. Ég þori ekki að lofa því, en mig langar til að undirbúa lög um bæði þessi efni, ef ekki fyrir næsta þing, þá hið næstnæsta. Ef það hætti tryggilegra mætti flytja þáltill. um sanngjarna upphæð daggjalda þurfalinga á Kleppi. Mér skilst, að það sé vilji þingsins, bæði efri og neðri deildar, að daggjöld þessara sjúklinga fari ekki fram úr 1,50 á dag, eða verði í báðum deildum eins og þau eru nú á gamla spítalanum. Enda mælir engin sanngirni með því, að þeir, sem verða fyrir því að þurfa að láta sjúkling dvelja fremur á annari deild spítalans en hinni, ef til vill af hending og gegn ósk sinni, borgi fyrir það margfalt gjald.

Pétur Ottesen Mér skildist, að hv. 2. þm. Skagf. bæri fram fyrirspurn til n. um það, hvort hún líti ekki svo á og vildi ekki gefa yfirlýsingu um það, að þótt þetta frv. verði samþ., þurfi þeir hreppar, sem þarna verða að hafa sjúklinga, ekki að borga meira með þeim en þeir þurfa nú almennt á öðrum spítölum. Hv. þm. Ísaf. hefir verið að tala um undirbúning sérstakrar löggjafar um geðveikrahæli, þar sem tekin væru upp ákvæði um meðgjöf með geðveikum sjúklingum. En hún liggur ekki fyrir þessu þingi, og það er ómögulegt að segja, hvernig því mundi reiða af. Það væri því gott að fá nú yfirlýsingu um það, að það væri þingvilji fyrir því, að ekki þurfi að sæta verri kjörum fyrir sjúklinga við þessa spítatla heldur en við aðra spítala landsins. Það gæti verið dálítil trygging, þar til ný löggjöf yrði sett, þar sem gjöldin yrðu ákveðin.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég álít það aðalástæðuna fyrir þessu frv. að tryggja það, að samræma gjöldin á báðum spítölunum. Eins og hv.þm. Ísaf. sagði, þá þarf að greiða miklu hærra gjald fyrir sjúklinga, sem eru á Nýja-Kleppi, heldur en þá sjúklinga, sem eru á hinum spítalanum, en núv. lög standa í vegi fyrir, að þetta verði lagfært. Mér virðist vitanlega sjálfsagt að setja ákveðar reglur fyrir báða spítalana og samræma þetta, en hvort það er gert með sérstökum lögum eða á annan hátt, skiptir ekki miklu máli.

Pétur Ottesen Mér skilst, að hv.frsm. og n. ætli að ganga þannig hér að verki, að fella niður þá tryggingu, sem felst í þessum l., og láta ekkert koma í staðinn, og er þá opin leið fyrir stj., að í stað þess, að ekki þarf að greiða nú nema um 500 kr. fyrir hvern sjúkling árlega, þá verði í þess stað hægt að krefjast, að greitt sé um 1200 kr., ef fylgt er þeim reglum, sem nú eru um lægstu daggjöld á Nýja-Kleppi. Þessir möguleikar standa opnir og til þess munu refirnir vera skornir, en hinsvegar lokað fyrir þá möguleika, sem hreppsfélögin hafa nú, að þurfa ekki að borga nema sem svarar 500 kr. á ári.

Frsm. (Einar Arnórsson) Ég hefi lítið um þetta frv. að segja, nema að allshn. leggur til, að það verði samþ. með þeirri breyt., að sáttanefndar- og varasáttanefndarmenn verði kosnir eftir lögum þessum þegar er þau hafa öðlazt gildi.

Frsm. Þorleifur Jónsson): Eins og sest á nál., leggur landbn. til, að frv. verði samþ. með nokkrum breyt. Brtt. er að finna á þskj. 261. 1. brtt. er orðabreyt. um, að „aðra“ í síðara málsl. 1. gr. falli burt. Er talið nægilegt, að leigutaki megi fara með leigutakarétt sem eign sína. Þá er brtt. við 4. gr. um heimild landræktarfélags til eignarnáms. Er þar ákveðið, að réttur landræktarfélags til eignarnáms byggist á því, að félagið telji minnst 10 félaga. Vill n. fyrirbyggja með þessu, að 3–4 menn geti tekið sig saman og kallað sig landræktarfélag, til þess að taka land eignarnami, land, sem síðan yrði ef til vill látið liggja ónotað og lenti í braski. Í b-lið brtt. hefir n. sett nokkrar hömlur gegn því, að tekið verði svo að segja allt land jarðar eignarnámi. Ef engar slíkar hömlur væru settar, gæti svo farið, að allur bithagi jarðar og engjar væru af henni teknar, svo að óbúandi yrði á jörðinni á eftir, er ekkert væri eftir nema túnið og stórar byggingar. N. leggur til, að ekki verði tekið meira land af jörð en svo, að eftir sé nóg land til nýræktar og heybeitar. Eiga úttektarmenn að meta þetta, og greini þá á, sker eftirlitsmaður Búnaðarfél. Ísl. úr. N. telur þetta tryggara. Vera má, að einhverjir líti svo á, að þörf og réttur kauptúna til lands geti verið svo mikill, að í þetta megi ekki horfa, en við álítum, að til þess að taka heilar jarðir þurfi sérstaka lagaheimild í hvert skipti. Þá er brtt. við 6. gr. Í frv. er gert ráð fyrir, að kauptúnin og hrepparnir kosti alla framræslu landsins. N. vill draga úr þessu, þannig að í stað „framræslu“ komi aðalframræsluskurðir. Þetta atriði gæti orðið sveitarfélögunum æðierfitt, og gæti einnig orðið vafasamt fyrir leigutaka, leiga yrði dýrari en ella, og reynsla er fyrir því, að leigutaki getur oft unnið nokkuð að slíkum undirbúningi sjálfur á þeim tímum, er hann hefir lítið að gera. Þá er brtt. við 11. gr. Í frv. er ákveðið, að leigutaki gjaldi 5% af matsverði í leigu. N. vill ekki lögbinda leiguna, svo leigan verði alstaðar jafnhá og verði þá að elta verðgildi peninga, sem oft er breytilegt. Leggur hún til, að Búnaðarfél. Ísl. ákveði leiguna, og ef leigusali vill ekki una við þá leigu, skeri atvmrh. úr. Hinsvegar ætlast n. til að endurskoða leigumálann, er fasteignamat fer fram, eða á 10 ára fresti. N. virðist, að með þessu móti sé tryggilegast um hnútana búið og á þann hátt verði hægt að hafa leiguna misháa, eftir því hvar á landinu er og hvernig á stendur. Þannig er nú eftirgjald eftir slík lönd lægra í Hornafirði en í Vestmannaeyjum, og er það sanngjarnt og eðlilegt. N. hefir sett inn ákvæði um, að land skuli að jafnaði vera komið í rækt eftir ár. Vitanlega er heppilegast, að þessi lönd komist sem fyrst í rækt, og reynslan hefir sýnt, að þetta getur orðið á 5 árum. 5 brtt. er við 12. gr. Í frv. er ákveðið, að taka megi land af leigutaka, ef almenningsheill krefst, og skuli bætur til leigutaka miðaðar við sannvirði landsins til landbúnaðar. N. hefir viljað bæta við og kostnað við ræktun landsins og önnur mannvirki á því. 6. brtt. er við 14. gr., að aftan við hana bætist: jafnskjótt og eldri samningar eru endurnýjaðir eða ganga úr gildi. 7. brtt. er við 18. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að atvmrn. feli sérstökum manni eftirlit erfðaleigumála í landinu. N. hefir ekki viljað fallast á þetta. Hún telur þessi mál svo náskyld starfsemi Búnaðarfél., að eftirlitið eigi að vera hjá því, og þótt það kosti auðvitað eitthvað aukið skrifstofufé, yrði sá kostnaður samt ávallt minni en ef sérstökum manni yrði falið eftirlitið. N. telur heppilegast, að jarðræktarráðunaut félagsins yrði falið starfið. Það yrði sá maður, er gerði áætlanir og uppdrætti af löndum þessum og myndi því vera þessum hnútum kunnugastur. Þó höfum við ekki viljað binda svo hendur Búnaðarfél. að einskorða eftirlitið við þennan mann. Þá er brtt. við 19. gr. um skrásetningu erfðaleigulanda. Ætlazt er til, að bæjar- og sveitarstjórnir semji skrá yfir löndin og sendi eftirlitsmanni Búnaðarfél., er síðan semji allsherjarskrá. Síðasta brtt. er í samræmi við næstu brtt. á undan. N. ætlar, að brtt. séu yfirleitt til bóta. Þetta mál er mjög mikilsvert, enda einkum fyrir daglaunamenn í kauptúnum og þorpum. Með þessu er þeim gert kleift að afla sér kýrfóðurs og matjurta. Og loks má nefna hin bættu uppeldisáhrif, sem ræktun jarðarinnar hefir í fór með sé. Fátt mun betur fallið til að auka átthaga- og ættjarðarást en að efla gróður jarðarinnar og auka frjómagn hennar.

Hannes Jónsson Ég hefi ekki haft tíma til að athuga frv. nákvæmlega að þessu sinni. Þó hefi ég farið yfir brtt., og ætla ég, að þær séu yfirleitt til bóta, og sé ég, að n. hefir tekið ýmislegt til greina, sem ég gerði aths. við í fyrra. Þó er sumt allóljóst ennþá. T. d. vildi ég gjarnan fá upplýst, hvað felst í 5. gr. frv., þar sem ákveðið er svo, að skákir til grasræktar megi eigi vera minni en 2 ha. og skakir til garðyrkju eigi minni en 3000 ? m. Nú er gert rá fyrir, að landið geti verið tekið eignarnami af 10 manna landræktarfélagi. Er nú átt við, að landið skuli vera 2 ha. á félagsmann minnst, eða 2 ha. alls? Mér skilst, að meiningin hljóti að vera sú, að landið megi minnst vera. 20 ha. Þetta er atriði, sem ég vildi fá upplýst. Ef skipta á 2 ha. milli allra er verið að fara í kring um lögin. Þetta þarf að koma skýrt fram til að forðast ágreining. Breyt. við 4. gr. var óhjákvæmileg, því að ákvæði frv. voru ótæk. En þó er ég ekki viss um, að rétt sé að hafa hamark ræktunartímans 5 ár, ef land er mjög lítið. Það er hart aðgöngu, að landeigendur þurfi að láta af hendi land sitt endurgjaldslaust í 5 ár meðan á ræktun stendur. Land þetta gætu landeigendur notað til slægna og beitar, annaðhvort sjálfir eða selt á leigu, t. d. til kúabeitar. Mun ég e. t. v. koma með brtt. um þetta við 3. umr. Ef n. vill taka slíkar brtt. til greina, væri mér kært að fá að tala við n. áður. Þrátt fyrir ýmsa galla tel ég stigið rétt spor með frv. Getur oft verið örðugt fyrir þorp að fá land til ræktunar, þótt nálægar jarðir geti misst sér að meinalausu, en vilji ekki láta eða haldi í afarverði. Íbúum kauptúna er hollt og nauðsynlegt að geta stundað jarðyrkju, þegar þeir hafa ekki annað að gera.

Sveinn Ólafsson ég verð að gera nokkra grein fyrir atkv. mínu, af því að ég sé mér ekki fært að fylgja frv. þessu óbreyttu út úr deildinni. Veit ég vel að vísu, að breyt. eru aðkallandi á 6. kafla jarðræktarlaganna, sem ætlazt er til, að falli úr gildi við samþykkt þessa frv. En ég hafði hugsað mér, að þær breyt. yrðu með nokkuð öðrum hætti en hér er ráðgert. Mér virðast miklir gallar enn á frv. þessu, þótt hv. landbn. hafi lagfært það í ýmsum greinum og fært margt til betri vegar. Það, sem mér sízt gezt að í frv., er það, að með því er víðtækt og hættulegt vald lagt í hendur nokkurra einstaklinga, vald til þess að fyrirskipa eignarnám. Þurfa þeir ekki eftir frv. að leita til Alþingis, eins og venja er til þegar eignarnám skal framkvæma. Eftir frv. eiga 10 menn, ef þeir telja sig í landræktarfélagi, að geta fengið eignarnámið framkvæmt, ef þeir telja sig þurfa að ná eignarráðum yfir landinu. Mér virðist með þessum ákvæðum beinlínis gengið á snið við stjskr. Nú nýlega var t.d. hér á ferð inni frv. um loftferðir, og þurfti að heimila eignarnám á landskákum vegna flugstöðvar, en þá þótti ekki fært að setja það inn í frv. nema eins og heimild fyrir atvmrh. Ég veit að vísu, að til er heimild í vatnalögunum og vegalögunum um eignarnám í smáum stíl án sérstaks leyfis Alþingis, en það eru líka nær einu undantekningarnar í þessu efni frá þinglegri afgreiðslu eignarnámsheimilda. Mér finnst þetta ákvæði frv. svo ógætilegt og með því farið svo mjög á snið við 63. gr.stjskr., að ég býst ekki við að geta fylgt frv. út úr d. nema gerbreyttu. Það er sjálfsagt að gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að landið verði tiltækt til ræktunar þar, sem þörfin kallar, en þær ráðstafanir mega ekki vera gálausleg skerðing á löghelguðum eignarrétti. Annars finnst mér, að með ákvæðum frv. þessa sé vikið frá grundvelli jarðræktarlaganna að því er kemur til tímalengdar erfðaleigu. Samkv. frv. er erfðaleigu- eða umraðarétturinn óendanlegur, leigumálinn á að gilda um aldur og æfi. En í jarðræktarlögunum frá 1923 er erfðaleigan miðuð við 75 ár. Þá þykir mér líka vafasamt, að eftirlit það, sem Búnaðarfél. Ísl. er ætlað að hafa með þessum málum, verði hagfellt eða framkvæmanlegt með öllu. Nú er það vitanlegt, að erfðafestulönd eru alls ekki fá eða óvíða á opinberum eignum, og hafa þau verið afhent sumpart af umboðsmönnum og sumpart af hreppstjórum. Verði frv. samþ., virðist umráð leigulandanna eiga að hverfa úr höndum þessara manna til Búnaðarfél., en það virðist mér harla vafasamt, að félagið hafi jafngóð skilyrði til þess að hafa umsjón og eftirlit með leigulöndunum eins og staðkunnugir menn í nágrenni leigulandanna. Það var margt rétt fram tekið af hv.þm. V.-Húnv. um missmíði frv. Hann nefndi t. d. lóðarstærðina, 2 ha. og 3000 ? m. eftir 5. gr. sé um lítið land að ræða, þarf eðlilega að skipta svo, að sem flestir fái fullnægt brýnustu þörfum. Virðist mér lágmark lóðar, þar sem landskortur er, mætti miða við landskák, sem sæmilega ræktað gæfi af sér eitt kýrfóður. Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um þetta, enda fáir viðstaddir. En eins og ég þegar hefi tekið fram, get ég ekki fylgt frv. lengra eins og það er nú.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Ég get sagt eins og hv. 1. þm. S.-M., sem nú var að setjast niður, að ég tel þýðingarlítið að halda hér langar ræður, þar sem flestir hv. dm. eru uppi í efri deild að hlýða á umr. um stjórnarskrármálið. Hv. þm. V.-Húnv. sagðist mundu aðhyllast brtt.n. Þó skildist mér á honum, að hann hefði það helzt við frv. að athuga, að n. færði ekki niður lágmark ræktunarlandanna og benti til, að ef 10 landræktarfélagar tækju land eignarnámi, þá yrði að taka 20 ha. og spurði, hvort það væri ekki rétt skilið. Það er nú að vísu rétt, ef brtt. verða samþ. Um stærð leigulandsins gerði n. yfir höfuð engar breyt., en mér virðist rétt að taka til frekari athugunar, hvort ekki mætti minnka það, t. d. úr 2 ha. niður í 1 ha., og býst ég við, að það verði athugað til 3. umr. Þá gerði hv. 1. þm. S.-M. nokkrar aths. við frv., og mér þótti leitt, að hann skyldi lýsa því yfir, að hann gæti ekki fylgt því út úr d., því að ég tel mikla þörf á að setja löggjöf um þessi mál, því eins og kunnugt er, hafa mikil lönd umhverfis kauptún og kaupstaði verið tekin til ræktunar nú hin síðari ár, eftir að jarðræktarlögin komu í gildi. Það, sem hv.þdm. fann frv. til foráttu, var það, að það gæfi mönnum of víðtækan rétt til eignarnáms, víðtækari en þekkzt hefði áður. En ég vil benda hv.þm. á 33. gr. jarðræktarlaganna. Þar segir svo: „Nú óskar maður að fá skak til ræktunar, og skal hann þá snúa sér til hlutaðeigandi hreppsnefndar eða bæjarstjórnar með beiðni um meðmæli hennar. Að fengnum meðmælum þessum getur hann snúið sér til sýslumanns eða bæjarfógeta og fengið hjá honum útnefnda tvo hæfa og óvilhalla menn til að meta skákina til peningaverðs, ef hann nær eigi samkomulagi við eiganda um árgjald af henni“. Hér stendur, að einstaklingar þurfi ekki annað en að snúa sér til hreppsnefndar eða bæjarstjórnar um meðmæli; þurfi svo ekki annað en að fá sýslumann eða bæjarfógeta til þess að útnefna menn til þess að meta landið til peningaverðs, ef samkomulag næst ekki við eiganda. Eru þá fengin umráð yfir landinu. Hér er því ekkert um annað að ræða en áframhald af þeirri löggjöf, sem sett var fyrir 9–10 árum. Og ég fyrir mitt leyti tel það ekkert hættulegt fordæmi, þó heimilað sé að taka óræktað land eignarnámi. Þess ber ennfremur að gæta, að Reykjavík á t. d. margar jarðir og hefir mikið ræktunarland kringum sig. Getur hún því úthlutað íbúum kaupstaðarins landinu sjálf. Akureyrarbær sömuleiðis. Vestmannaeyjar á ríkið sjálft og er þegar búið að úthluta þar miklu landi til ræktunar. Hvernig hagar til í þessu efni á Ísafirði, Siglufirði og Hafnarfirði, þekki ég ekki. En ég gæti bezt trúað, að heimild þessara laga kæmi til mestra nytja einmitt fyrir þorpin á Austfjörðum. Eskifjarðarkauptún hefir t. d. orðið að seilast í annan hrepp eftir landi til ræktunar. Hefðu lög þessi verið komin í gildi þá, má vel vera, að hægt hefði verið fyrir það að fá eitthvað af því óræktaða landi, er liggur þar umhverfis. Það hagar víða svo til, að kringum kauptúnin og í grennd við þau liggja stórar jarðir, sem hafa mikið af óræktuðu landi. Fyrir eigendur þeirra er það í raun og veru gróði að geta selt nokkuð af hinu óræktaða landi og nota andvirðið til þess að rækta upp heimajörðina, því hér er ekki átt við, að tekið sé land af mönnum nema fullt verð komi fyrir. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta nú.

Guðbrandur Ísberg Ég held, að margt sé nýtilegt við frv. þetta, en eins og hv. 1. þm. S.-M. benti réttilega á, er líka margt, sem þarf að laga í því. Má þar t. d. nefna ákvæðin um stærð skáka þeirra, sem ætlaðar eru til grasræktar og garðyrkju. Hv. frsm. landbn. virtist telja, að það þyrfti tvo hektara til þess að gefa 1 –2 kýrfóður, en þetta er mesti misskilningur. Sé landið sæmilega ræktað, er hægt að fá tvö kýrfóður af miklu minna landi. Það þarf oft ekki nema 1/2 ha. til þess að gefa kýrfóður. Ég get því vel búizt við, að menn kæri sig almennt alls ekki um svo stórt land til grasræktar sem í frv. er ákveðið, að það minnst megi vera, eða 2 ha., og hið sama er að segja um land, sem ætlað er til garðræktar. Íbúar kaupstaða og sjávarþorpa miða stærð lands þess, er þeir taka til ræktunar, venjulega við það, sem þeir geta annað sjálfir með sínum eigin vinnuafla aðallega hann tíma, sem þeir hafa eigi aðra vinnu. Ávinningurinn yrði lítill eða enginn, ef þeir þyrftu að kaupa vinnu af öðrum. Hann liggur sem sé eingöngu í því að geta notað eigið vinnuafl, þegar um aðra vinnu er eigi að ræða. Mér þykir það hart ákvæði í frv., að íbúar kaupstaða skuli geta gengið í land, sem er í ábúð, og tekið það til notkunar án bóta til leiguliða, en það er hægt samkv. 3. gr. Hvað snertir þjóðjarðir og kirkjujarðir, þá getur verið um lífstíðarábúð að ræða á þeim. Virðist mér því, að ábúendur þeirra ættu að njóta sömu verndar og um ræðir í 4. gr. Ég vildi benda hv.n. á þessi atriði, og ég held, að bezta lausnin á málinu væri sú, að hv. landbn. tæki það til frekari athugunar og boðaði á fund sinn þá menn, sem nú hafa hreyft andmælum gegn ýmsum atriðum frv., en vilja hinsvegar samþ. það með nokkrum breyt. í það horf, að allir mættu við una.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Út af ummælum hv.þm. Ak. vil ég taka það fram f.h. n., að hún er fús að taka málið aftur til yfirvegunar fyrir 3. umr., og er jafnframt fús til að veita þeim mönnum áheyrn, sem vilja bera fram aths. við það.

Magnús Guðmundsson Ég hefi skilið suma hv.þm., sem talað hafa, þannig, að þeir telji skákir þær, er um ræðir í 5. gr., of stórar. Út af þessu vil ég taka það fram, að ég hefi skilið þetta ákvæði þannig, að tveir menn eða fleiri gætu verið um sömu skákina, t. d. kálgarðann. Mér virðist, að skákirnar megi alls ekki vera mjög litlar; þær eiga að vera til frambúðar og verða að miðast við það, að hægt sé fyrir kaupstaðarbúa að hafa dálítinn landbúnað sér til styrktar. Mega þær því alls ekki vera minni en 2 ha., eins og gert er ráð fyrir í frv.

Héðinn Valdimarsson Í samræmi við ræðu mína við 1. umr. þessa máls hefi ég leyft mér að bera hér fram nokkrar brtt. við frv., sem ég nú vil gera grein fyrir með nokkrum orðum. Eins og ég þá tók fram, fer frv. fram á að heimila bændum og öðrum mjólkurframleiðendum að setja á stofn einkasölu á mjólk í kaupstöðum landsins án þess að samþykki hlutaðeigandi bæjarstjórna sé fyrir hendi. Þetta finnst mér sem regla ótilhlýðilegt og ber því fram brtt. við 1. gr. frv., sem gengur í þá átt, að atvmrh. sé því aðeins heimilt að staðfesta reglugerð um það skipulag, sem mjólkurframleiðendur samkv. gr. hafa orðið ásáttir um, ef hlutaðeigandi bæjarstj. hafa samþ. reglugerðina fyrir sitt leyti. Vænti ég þess, að hv.n. geti fallizt á þessa brtt., því að þetta er sjálfsögð sanngirniskrafa bæjunum til handa. Þá vil ég láta taka meira tillit til þeirra mjólkurframleiðenda, sem heima eiga innan lögsagnarumdæma kaupstaðanna, en frv. gerir, því að ef það verður samþ. óbreytt, verður höfð sameiginleg sala á mjólkinni, og rennur söluverðið þannig í sameiginlegan sjóð, sem framleiðendunum verður greitt úr, hverjum eftir því mjólkurmagni, sem hann leggur fram. Með þessu móti verður nokkur hluti af mjólk allra framleiðendanna notaður í skyrgerð, ostagerð o. s. frv., en þetta er sem kunnugt er síður arðvænlegt en sala á mjólkinni beint til neyzlu, og af þeim ástæðum þykir mér ósanngjarnt að leyfa ekki þeim mjólkurframleiðendum, sem búsettir eru innan lögsagnarumdæmanna, að sitja fyrir sólu á neyzlumjólk umfram hina, eins og verið hefir og eðlilegt er vegna aðstöðunnar, og hefi ég borið fram brtt. við frv., sem fer í þá átt. Jafnframt ætlast ég til, að kúabú kaupstaðanna sjálfra sitji fyrir um sölu á barnamjólk og annari mjólk, sem fer til neyzlu beint í kaupstaðnum, en slík kúabú eru nú þegar risin upp í nokkrum kaupstöðum, t. d. á Ísafirði og Siglufirði, og mundi einnig fyrir löngu sett á stofn hér í Rvík, ef við jafnaðarmenn fengjum hér nokkru um ráðið. Er engin sanngirni í því, þegar svo stendur á, að bæjarfélögin sitji ekki fyrir slíkum mjólkurfélögum, sem frv. gerir ráð fyrir, um sölu á mjólkinni til neyzlu, og vænti ég, að allir geti fallizt á það. Þá á mjólkursölustj. samkv. frv. að vera skipuð stjórnum mjólkurbúanna og umboðsmönnum annara framleiðenda, og er þannig um þetta ekkert tillit tekið til hagsmuna neytendanna. Hefi ég því borið fram brtt. í þá átt, að mjólkursölustj. sé að jöfnu skipuð úr flokki neytenda og framleiðenda, en oddamann skipar atvmrh. Get ég ekki annað séð en þetta sé mjög sanngjarnt og vonast því til, að n. geti fallizt á það, auk þess sem slíkt fyrirkomulag er heppilegast fyrir báða aðilja, neytendur sem framleiðendur, því að samstarf er til heilla bezt í þessum hlutum sem öðrum. Þá þykja mér þær reglur of ónákvæmar, sem frv. setur um ákvörðun mjólkurverðsins. Vil ég ganga betur frá þessu, svo að það sé ótvírætt, því hvaða verð er átt, því að framleiðsluverðið er misjafnt eftir hinum ólíku skilyrðum. Vil ég láta leggja til grundvallar við ákvörðun mjólkurverðsins það verð, sem nauðsynlegt er að hafa til þess að hægt sé að framleiða á hagnýtastan hátt og á heppilegustu stöðum næga og góða mjólk fyrir neytendurna í kaupstöðunum. Ef mjólkursalan á að hafa áhrif á ræktun landsins og skipulag mjólkurframleiðslunnar, verður ekki á öðru byggt en því, sem er hagkvæmast fyrir neytendurna um að fá mjólkina. Loks flyt ég svo brtt. við 3. gr. frv., sem að vísu skiptir ekki miklu máli, en gengur í sömu átt. Er hún þess efnis, að þegar meiri hl. mjólkurbúa landsins hefir komizt undir skipulag mjólkursölu samkv. 1. gr. frv. og einnig um sölu á erlendan markað, geti atvmrh. gefið út sérstaka reglugerð um það efni, að fengnum till. hinna einstöku mjólkursölustjórna. Finnst mér réttmætt, að neytendurnir hafi líka sitt orð að segja í þessu efni. Þó að ég hafi borið fram þessar brtt. við frv., verð ég að segja það, að ég tel samt mjög varhugavert að samþ. slíkar einkasölur fyrir bæina án þess að þeirra álits sé áður leitað þar um. Hefði ég óskað eftir, að frv. yrði sent bæjarstjórnum landsins til umsagnar, enda engin nauðsyn að hraða málinu svo mjög og nóg, að það komi til afgreiðslu á næsta þingi. Ég vil því leyfa mér að bera fram svo hljóðandi rökst. dagskrá: „Þar sem ekki hefir verið leitað álits kaupstaðanna um frv., sem lögheimilar einkasölu á mjólk innan þeirra til handa framleiðendum utan kaupstaðanna, telur d. varhugavert að samþ. frv. að kaupstöðunum forspurðum, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá“. Ég vil geta þess, að þótt ég nú beri fram þessa rökst. dagskrá, erum við jafnaðarmenn þess fýsandi, að skipulagi sé komið á mjólkursöluna, því að það er báðum aðiljum til gagns, neytendum jafnt sem framleiðendum, en við álitum ekki heppilegt að gera endanlegar ákvarðanir í þessu máli fyrr en svör eru komin frá kaupstöðunum.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Það er bæði leitt og tilgangslítið að tala hér fyrir tómum stólum, en ég skal þó ekki láta undir höfuð leggjast að flytja þessum tómu stólum svör mín við ræðu hv. 3. þm. Reykv. N. hefir ekki getað fallizt á brtt.hv.þm., því að þær miða allar í þá átt að hafa hausavíxl á þessum hlutum frá því, sem er í frv. - Frv. er í grundvelli sínum byggt á samtökum framleiðendanna á landinu og miðar í þá átt að bæta hag beggja þeirra aðilja, sem hér koma til greina, neytenda jafnt sem framleiðendanna sjálfra. Hefir þetta hið sama verið lagt til grundvallar í öðrum löndum og gefizt ágætlega. Hv. 3. þm. Reykv. vill hafa hausavíxl á þessu öllu og fá bæjarstjórnunum í hendur allt vald í þessum efnum, því að eins og ég áður sagði, byggist frv. á því, að framleiðendurnir hafi með sér frjáls samtök um mjólkursöluna, enda eru þeim jafnframt lagðar ýmsar skyldur á herðar um þetta. Finnst mér einkennilegt, ef ætti að fara að taka stj. mjólkursölunnar úr þeirra höndum og fá öðrum aðiljum þetta vald í hendur, sem auk þess eru ekki færir um það. Er nauðsynlegt og enda sjálfsagt, að þeir fari með völdin í þessum efnum, sem að þessu standa og koma til með að bera hitann og þungann af þessari framleiðslu. Ég skal taka það fram enn, að það tilboð liggur á bak við þetta, að ef svona fyrirkomulag kemst á, þá skuli neytendur njóta þess hagnaðar, sem fengist, í lækkuðu mjólkurverði, er stafaði af þessu fyrirkomulagi. Þá er ákveðið í 2. brtt., að allir þeir, sem framleiða mjólk í lögsagnarumdæmi hvers kaupstaðar, gangi fyrir um mjólkursölu. Þetta er varhugavert og yrði til þess, að frv. næði ekki tilgangi sínum. Ef þetta væri lögleitt, þá mundu kaupstaðalóðirnar fyllast af fjósum eins og á þær væri hægt að raða. Menn mundu flytja kýr sínar og hey til kaupstaðanna, til þess að þeir gætu notið þessara forgangsréttinda. Sjá allir, hversu öfugt væri að lögleiða slík ákvæði, sem verða til þess að draga menn úr sínum byggðarlögum og hrúga þeim á kaupstaðalóðirnar, í stað þess að stuðla að því, að kýrnar séu hafðar heima, því að þá hjálpa þær til að rækta landið með þeim áburði, sem frá þeim kemur. Þá er brtt. við e-lið 2. gr., þar sem farið er fram á, að settar séu ákveðnar reglur um, hvernig mjólkurverð skuli ákveðið, þannig að lagt sé til grundvallar verð það, sem nauðsynlegt er að hafa til þess að hægt sé að framleiða á hagnýtasta hátt og á heppilegustu stöðum næga og góða mjólk fyrir neytendurna í kaupstöðunum. Það er svo til ætlazt, að aðalatriðin í þessu efni komi í reglugerð, svo að þetta er alveg nægilega ljóst í frv. Það er líka óheppilega ákveðið eftir þessari grein, hvert verðið skuli vera. Ég treysti þeim atvmrh. vel, sem á hverjum tíma fer með stjórn, til að líta með fullri sanngirni og skilningi á hagsmuni beggja aðilja og veit, að hann mundi taka fullt tillit til þess, hvað neytendum er fyrir beztu, um leið og hann gætti hagsmuna hinna aðilanna. En ég vil segja hv. 3. þm. Reykv. það, að það er ætlazt til, þegar atvmrh.samþ. reglugerðina, að fullt tillit sé tekið til hagsmuna beggja aðila. Það býst ég við að verði gert, hvaða menn sem það verða, sem að því standa. Hitt er miklu óheppilegra, eins og hér er farið fram á, að setja þessi tryggingarakvæði í lögin nú, því að það er ómögulegt að orða lögin svo skýrt, að ekki þurfi að eiga meira eða minna undir þeim mönnum, sem reglugerðina staðfesta. Ég hefi gengið út frá því, að það mjólkurverð, sem nú er, verði lagt til grundvallar, þegar reglugerðin er gefin út, með þeirri breyt., að það, sem ódýrara yrði að selja mjólkina eftir þessu nýja skipulagi, felli allt í hlut neytenda í lækkuðu verði mjólkurinnar. Ég geri ráð fyrir, að fundinn verði grundvöllur, sem skapar nokkurskonar verðvísitölu, hvernig verð eigi að hækka eða lækka eftir því almenna verðlagi í landinu. Ég býst við, að það verði mjög auðvelt að finna réttlátan grundvöll fyrir þá verðvísitölu. Það er alveg sama máli að gegna um 3. brtt. og þær fyrri. Þar er sama stefnan, að taka valdið úr höndum þeirra manna, sem bera hitann og þungann af þessu öllu, og fá í hendur óskyldra aðila. Ef þessi brtt. er samþ., þá er bæjarstjórnum gefið fullt vald yfir þessari framleiðslu og fullt vald til að ráða yfir verði og sölufyrirkomulagi mjólkurinnar, en því geta framleiðendur ekki afsalað sér algerlega í hendur neytendanna. Hv. þm. var að tala um, að alla eigi að þvinga í sameiginlegan félagsskap framleiðenda, ef frv. væri samþ. og reglugerð gefin út, en það þarf ekki að vera svo. Ég veit, að í Noregi, þar sem þetta skipulag hefir verið lögfest, er það svo, að þeir, sem vilja, geta staðið fyrir utan mjólkursölusamlagið, en með reglugerðarakvæði eru þeir skyldaðir til að standa undir sameiginlegum kostnaði, sem af þessu skipulagi leiðir. Það liggur í hlutarins eðli, að þeir framleiðendur, sem búa á bæjarlandinu, hafa forgangsrétt til mjólkursölunnar, því að þeir hafa miklu hægari aðstöðu. En að eigi að fara að lögfesta þennan forgangsrétt, því er ég mótfallinn. Eitt atriði, sem hv.þm. tók fram, mætti taka til greina, og það var það, sem hann sagði um mjólkurframleiðslu bæjarfélaganna, sem e. t. v. yrði komið upp. Það hefir ekki verið rætt í n., og get ég því ekki skýrt frá skoðun n. um það atriði. Mér finnst ekki óeðlilegt, að í þeim tilfellum fengju bæjarstjórnirnar einhverja íhlutun um mjólkursöluna í þeim bæ, en þó vil ég engu slá föstu um það, en vitanlega mætti ræða um þetta við okkur nm. sameiginlega. Ég viðurkenni það, að það er nauðsynleg undirstaða þessa máls, að hagur beggja aðila sé tryggður sem bezt. Það er mín sannfæring, að þetta fyrirkomulag, ef það er réttilega framkvæmt, sem engin ástæða er til að efast um, tryggi hag beggja aðilanna. Málið er borið fram með það fyrir augum, og ef til framkvæmda kemur, þá mun það koma í ljós, að tilgangur frv. næst. Hv. 3. þm. Reykv. hefir borið fram rökstudda dagskrá um að vísa málinu frá. Það á að líta svo út, að eigi að bera málið undir bæjarstjórnirnar, en tilgangurinn er aðeins sá, að tefja fyrir málinu. Ég býst líka við, að þeir fulltrúar bæjarfélaganna, sem eru hér á þingi, séu eins færir um að dæma þessi mál eins og þeir, sem þetta yrði lagt fyrir í bæjarstj., ef til þess kæmi. Það er því engin ástæða til að tefja málið þeirra hluta vegna. N. leggur á móti brtt. Hvort ekki mætti gera eitthvað, sem skýrir þetta, skal ég ekki segja, en það verður þá að vera öðruvísi en hér er farið fram á, og geri ég ráð fyrir, að tími vinnist til þess til 3. umr., og er þá hægt að bera fram brtt., sem er sjálfsagt að athuga og mæla með, ef þær álítast vera til bóta. Ég sé, að deildin er orðin fáliðuð, og mun það koma til af því, að hv.þm. eru nú annarsstaðar að hlusta á umr. um mál, sem þeir veita meiri athygli (stjórnarskrárbreyting). Vil ég því beina því til hæstv. forseta, að hann afgr. málið ekki nú, þegar svo marga þm. vantar í deildina. 

Héðinn Valdimarsson Mér finnst hv. landbn. taka ákaflega rangt í þetta mál. Hv. nm. líta svo á, að þeir, sem beri hita og þunga dagsins í þessu efni, séu framleiðendurnir, og þeir einir eigi öllu að raða, en þeir, sem eiga að neyta þessarar fæðutegundar, skuli engu fá að ráða. Nú er það svo, að sum bæjarfélög hafa nægilegt ræktanlegt land til að fullnægja sinni eigin mjólkurþörf. Það land er þó ekki ræktað að fullu ennþá, en ég tel víst, að hvert bæjarfélag rækti sitt land eftir megni, eins og eðlilegt er, því að það er á allan hátt mjög hagkvæmt, að bæirnir styðjist að einhverju leyti við sinn eiginn landbúnað. Mér finnst þess vegna vera fjarri því, sem hv.frsm. kom með, að það væri ægilegt, ef innan lögsagnarumdæmis kaupstaðanna, og þá fyrst og fremst Rvíkur, fylltist allt af fjósum. Mér virðist þvert á móti æskilegt, að bærinn noti allt ræktanlegt land og kúm fjölgi í sambandi við það, og þá auðvitað líka fjósum. Það gæti ýtt undir þetta mál, ef slíkur forgangsréttur yrði veittur, sem hér er farið fram á, en þó efast ég um, að það mundi ýta meira undir menn en nú er gert, því að nú hafa þessir menn þau skilyrði til mjólkursölu, sem veitir þeim forgangsréttinn að markaðinum, en hér á að taka þann rétt af þeim. Hv. þm. segir, að í Noregi séu menn frjálsir að því, hvort þeir eru í samlaginu eða ekki. Hér er alls ekki gengið út frá því, að þetta séu frjáls samlög. Hér á að skylda menn til að vera í þessu sölusamlagi; annars fá þeir ekki að selja mjólk í kaupstöðunum, svo að hér á að vera um algerða einkasölu að ræða. Þá talaði hv.frsm. um, að þeir, sem gangast hér fyrir þessu máli, hefðu lofað því, að allur hagnaðurinn af þessu breytta skipulagi skyldi fara til neytenda. Ég segi fyrir mitt leyti, að mér finnst það alls ekki sanngjarnt, enda trúi ég því ekki, að það verði þannig í framkvæmdinni. Það rétta er, að báðir aðilar njóti hagnaðarins. Til hvers væru líka framleiðendur að hafa fyrir því að breyta skipulaginu, ef þeir eiga svo ekkert að fá af hagnaðinum? Þá sagði hv.frsm., að það væru ekki ákveðin orð hjá mér, að verðið skuli miðað við það, sem nauðsynlegt er að hafa til þess að hægt sé að framleiða á hagnýtasta hátt. Það er að vísu svo, að ekki er hægt að benda á, á hvaða eyri verðið ætti að vera. En með þessu ákvæði er þó útilokað, að miðað sé við það, að þessi vara sé framleidd á sem óheppilegastan hátt. En eins og frv. er nú, er það ekki útilokað, að miðað sé við þá staði, þar sem dýrast er að framleiða mjólkina. Það er gengið út frá því, að eftirspurn verði fullnægt, en nú er ekki hægt að framleiða nóga mjólk á þeim stöðum, þar sem ódýrast er. Þá sagði hv.frsm., að við fulltrúar bæjanna gætum alveg eins greitt atkv. um málið eins og þeir, sem væru í bæjarstjórn. Ég efast um, að hv.frsm. væri á því, að frv. fengi ekki að ganga fram, ef við kaupstaðaþingm. greiddum atkv. á móti því. Ég held því þess vegna fast fram, að slík mál sem þessi eigi að komast undir álit bæjarstjórnanna. Ég skil vel hugsunina í þessu hjá hv.þm. Hann vill fá að halda áfram á þeirri braut, að koma á einkasölu á innlendri framleiðslu til handa bændum einum, hratt fyrir það, að bæirnir vilji það ekki. Hér er byrjunin. Svo kemur sjálfsagt lögboðið eggjafélag, lögboðið kartöflufélag, lögboðið félag um sölu á garðávöxtum og blómum og fleiri vorum og allt fyrirkomulag sniðið eftir þessu formi. Neytendur eiga ekkert að fá að segja og fá enga tryggingu fyrir rétti sínum. Þeir verða bara að treysta því, að þeir, sem reka þetta sölufélag, reyni ekki að hagnast á þeim eins og þeir gætu, sem er það eðlilega fyrir þá, sem verzlunina reka. Ég verð því að halda fast við þessar brtt. Ég veit, að svona mál mælast illa fyrir, og það sest á áhorfendabekkjunum núna, hve mikla athygli þau vekja. Það mundi valda óánægju í bænum, ef frv. fengi afgreiðslu að bæjarstjórn forspurðri, og vona ég því, að dagskráin verði samþ.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Hv. 3. þm. Reykv. segir, að það sé ekkert ægilegt, þó að kaupstaðalóðirnar fyllist af fjósum. Það getur verið, að það sé ekki, en það er annað mál, að það er öfugt, ef lögleidd væru ákvæði, sem yrðu til þess, að í stað þess að bændur flyttu mjólkina heiman frá sér, eftir því sem þeir hefðu aðstöðu til, þá flyttu þeir kýrnar og heyið til kaupstaðanna.  Þá sagði hann, að það væri ósanngjarnt, að allur hagnaðurinn felli í hlut neytenda. Það er vitanlega ósköp elskulega sagt hjá honum, en hann dropar meira út úr orðum mínum en ég sagði. Ég sagði, að það, sem sölukostnaður lækkaði, ætti að falla í skaut neytenda í lækkuðu verði á mjólk. En þar fyrir utan er margskonar hagnaður, sem af þessu fyrirkomulagi mundi leiða, bæði beinn og þó sérstaklega óbeinn, sem auðvitað mundi hlotnast framleiðendum, t. d. aukin sala, sem yrði samfara lækkuðu verði. Annað er það, að meðan þetta skipulagsleysi er, þá er hætta á því, að mjólk lækki í verði ár frá ári án þess að neitt breytist til bóta á nokkurn hátt, og eins og ég gerði grein fyrir í minni frumræðu, þá á sá hagnaður, sem fengist á þennan hátt, að fara til framleiðendanna. Ég geri ekki kröfur til hærra verðs fyrir mjólkina en nú er. En ég geri kröfur til, að komið verði í veg fyrir, að hún lækki í verði til muna, og það án þess að það komi neytendum að notum. Þá talaði hv.þm. um verðgrundvöllinn. Eftir sinni till. sagði hann, að ætti að leggja til grundvallar ódýrustu framleiðsluna, en eftir okkar till. þá dýrustu. Þetta er ekki rétt hjá hv.þm. Ég býst við, að það verð, sem við mundum skapa, væri meðalverð milli þess dýrasta og ódýrasta. Það á ekki að byggja verðið eingöngu á framleiðslukostnaði þeirra, sem bezt hafa skilyrðin, það verður líka að taka tillit til erfiðari skilyrðanna. Ef verðið ætti að byggjast eingöngu á beztu skilyrðunum, þá yrði það til þess, að hinir gætu ekki selt mjólk. Þeir, sem bezt eru settir, yrðu einir um mjólkursöluna, en gætu hvergi nærri fullnægt þörfinni. Afleiðingin yrði því mjólkurskortur með öllum þeim vandræðum, sem af honum stafa. Hv. þm. var hræddur um, að hér mundi verða um einokun að ræða, sem mundi svo komast allt upp í hinar óvinsælu kartöflur og það, sem liggur þar á milli. En þegar það er nú tryggt í þessu frv., að þetta lögskipaða félag sé undir því eftirliti frá stjórnarvöldunum, að þar skuli hagsmunir beggja verða teknir til greina, þá er ekkert við þessu að segja nema gott eitt. Þessi einkasala, ef á að nefna það svo, sem nú er verið að tala um að stofna hér, er undir svo ströngu opinberu eftirliti með yfirstjórn atvmrh., að þeir, sem hlut eiga að máli, hafa enga aðstöðu til að beita neinu okri. Það er vel séð fyrir því í ákvæðum frv., eins og rétt og sjálfsagt er.

Frsm. meiri hl. af hálfu Sjálfstfl. (Jón Þorláksson) Eins og gerð er grein fyrir í nál. meiri hl. stjskrn. á þskj. 259, hefir nefndin klofnað. Meiri hl., fulltrúar Sjálfstæðisfl. og Alþýðufl. í n., leggur til, að frv. verði samþ., og gerum við. hv. 2. landsk. grein fyrir ástæðum meiri hl., hvor af hendi síns flokks. Minni hl., fulltrúar Framsóknarfl., bera fram brtt. við frv. á þskj. 279, og snerta þær aðeins 1. gr. frv., sem fjallar um grundvallarreglurnar fyrir skipun Alþingis. Eins og öllum ætti að vera ljóst, liggur ekki hér fyrir að ræða neinar uppástungur um lög viðvíkjandi alþingiskosningum eða kjördæmaskipun. Hér liggur aðeins fyrir að ræða um, hver grundvallaratriði um skipun þessara mála skuli tekin upp í sjálfa stjórnarskrána. Nú getur menn auðsvitað greint eitthvað á um það, hve langt stjskr. eigi að fara í þá átt að setja bindandi ákvæði um skipun Alþingis, tilhögun alþingiskosninga og kjördæmaskiptingu, eins og t. d. má sjá af brtt. minni hl. þykir mér því rétt að gera fyrst stuttlega grein fyrir því, hve langt stjskr. okkar hingað til hefir gengið í því að binda hendur hins almenna löggjafarvalds um þessi atriði, og hver venjan er um þetta efni í stjórnlögum annara Norðurálfuríkja. Tala alþingismanna hefir hjá oss allt frá 1874 verið algerlega á valdi hins almenna löggjafarvalds. Að vísu hefir við hverja breyt. á stjskr. verið tekin upp í hana sú tala alþingismanna, sem þá var, en ávallt jafnframt tekið upp það ákvæði, að tölu þm. má breyta með lögum, og sú lagaheimild hefir oft verið notuð. Í æðimörgum af stjórnarskrám Norðurálfuríkja er þó tala þingmanna ákveðin, eða hámark sett fyrir þeirri tölu, en sumstaðar leiðir tilhögun kosninganna það beint af sér, að tala þm. er hvorki ákveðin í stjskr. né með almennum lögum, t. d. á Þýzkalandi. Skipting landsins í kjördæmi hefir einnig ávallt verið almennt löggjafarmál hjá oss, ekkert um hana ákveðið í stjskr. Aðeins í einni stjskr., sem ég þekki, eru tekin upp ákvæði um kjördæmaskiptingu, þ. e. í stjskr. Noregs. Megn óánægja er með einstöku ákvæði í þeirri kjördæmaskiptingu, en stjskr.ákvæðin hafa staðið í vegi fyrir lagfæringu. Er þetta einstaka fordæmi því áreiðanlega fremur til aðvörunar en eftirbreytni. Aftur eru þess dæmi, að ákvarðanir um tölu kjördæma eru settar í stjskr. Þannig er t. d. í stjskr. Finnlands sett lágmark og hámark fyrir tölu kjördæma, en þar á milli getur löggjafarvaldið ákveðið tölu kjördæmanna á hverjum tíma eftir því, sem henta þykir. Um kosningaraðferðina ákveður núgildandi stjskr. Íslands, að 6 alþm. (landkjörnir) skuli kosnir hlutfallskosningum, að þm. Reykjavíkur (sem stendur 4) megi kjósa hlutfallskosningu, og að alla hina, sem stendur 32 að tölu, megi ekki kjósa hlutfallskosningum. Þessi ósamstæðu og að sumu leyti ófrjálslegu ákvæði um kosningaraðferðina eru einsdæmi í stjórnarskrám Norðurálfunnar. Bann gegn hlutfallskosningu nokkurra þjóðarfulltrúa er nú ekki til í neinni stjskr. Norðurálfunnar utan Íslands. Ég hefi kynnt mér stjórnlagaákvæði um þetta í 19 ríkjum Norðurálfunnar utan Íslands. Í 4 þeirra eru engin stjskr.ákvæði um kosningaraðferð til löggjafarþingsins, og búa 2 þeirra ennþá við kosningar í einmenningskjördæmum (England og Frakkland), en 2 hafa lögleitt hlutfallskosningar með einföldum lögum. Í stjórnarskrám 14 ríkja eru beinlínis fyrirskipaðar hlutfallskosningar, og alstaðar framkvæmdar sem hlutfallskosningar í fleirmenningskjördæmum. Í einni stjskr. (Danmerkur) er sjálf kosningaraðferðin látin frjáls, en fyrirskipað, að lagaákvæðin um hana skuli tryggja hinum mismunandi skoðunum meðal kjósendanna, þ. e. landsmálaflokkunum, hlutfallslega jafna fulltrúatölu. Þetta er einnig þar framkvæmt með hlutfallskosningum í fleirmenningskjördæmum. Heildarniðurstaðan af þessu er sú, að í 14 ríkjum eru hlutfallskosningar ákveðnar með stjkr.fyrirmælum, en í hinum 5 ríkjunum eru engin stjskr.fyrirmæli um kosningaraðferðina. Um kosningarréttinn eru ákvæði í flestum stjórnarskrám. Í þessu sambandi þarf þó aðeins að geta þess, að í flestum eða öllum nýlega sömdum stjskr. er berum orðum ákveðið, að kosningarrétturinn skuli vera almennur og jafn, en sömu grundvallarreglur eru nú að mestu komnar til framkvæmdar einnig í þeim löndum, sem búa við eldri stjskr., þar sem þetta er ekki beinum orðum fram tekið. Upphaf þeirrar stjskrbreyt., sem hér er til meðferðar, er nú það, að framsóknarstj. lagði fyrir vetrarþingið 1931 frv. um breyt. á stjskr., sem fór fram á þá eina breyt. á skipun Alþingis, að landskjörið, þ. e. hlutfallskosning á 6 þm., skyldi falla niður. Nú er kosningaraðferðin að því er þessa 6 þm. snertir einmitt í góðu samræmi við réttarmeðvitund núna, þótt tilhögunin í framkvæmd gæti verið kostnaðarminni, umsvifaminni og hentugri en nú er. Það var vitanlega einungis af flokkshagsmunaástæðum, að framsóknarstj. stakk upp á þessu. Eftir núv. flokkaskiptingu er útlit fyrir, að landskjörið muni við næstu kosningar, sem fram fara 1934, gefa sjálfstæðisflokknum helming atkv. í þessari þingdeildinni og þar með stöðvunarvald gegn löggjöf, sem er andstæð stefnu þess flokks. Þetta stöðvunarvald átti að fyrirbyggja með afnámi landskjörsins. Andstæðingaflokkar Framsóknar hér í deildinni tóku þessari uppástungu ekki illa að því leyti, að þeir lögðust ekki á móti afnámi landskjörsins, en juku þar við þeirri breyt., að heimilt skyldi að lögleiða hlutfallskosningar í öðrum kjördæmum en Reykjavík. Þetta var samþ. hér í d. við 2. umr., en svo komst málið ekki lengra, því að þá dundi yfir þingrofið 14. apríl 1931. Síðan fóru fram kosningar 12. júní 1931, og eftir þær er þingið þannig skipað, að Framsóknarfl., sem hreppti 35,9% af gildum atkv. við kosninguna, og eftir því ætti að hafa á þingi 15 fulltrúa af 42, hefir nú 23 þingsæti, eða rífan meiri hluta. Í 1. gr. þessa frv. er nú lagt til, að grundvallarákvæði stjskr. um skipun Alþingis verði orðuð þannig: „Á Alþingi eiga sæti þjóðkjörnir fulltrúar. Alþingi skal svo skipað, að hver þingflokkur hafi þingsæti í samræmi við atkvæðatölu þá, sem greidd er frambjóðendum flokksins samtals við almennar kosningar“. Með þessu ákvæði er ekkert fyrirfram bundið um tölu alþingismanna, kjördæmaskiptingu eða kosningaraðferð. Hér er aðeins slegið föstum þeim tveimur atriðum viðvíkjandi skipun Alþingis, sem eftir eðli sínu eru grundvallaratriði og þess vegna eiga heima í stjskr. Hið fyrra, að allir alþm. skuli vera kjörnir fulltrúar þjóðarinnar. Hið síðara, að Alþingi hvað atkvæðamagn snertir skuli vera hlutfallslega rétt mynd af þeim skoðunum og stefnum, sem uppi eru meðal þjóðarinnar og skipta henni í landsmálaflokka. Þetta er sama sem að segja, að kosningarrétturinn skuli vera jafn fyrir kjósendur, hvaða landsmálaskoðun sem þeir aðhyllast. Ég vil nú athuga ákvæði þessarar gr. nokkru nánar í sambandi við hvert þeirra fjögurra mála, sem ég áður hefi minnzt á, sem er tala alþingismanna, kjördæmaskiptingin, kosningaraðferðin og jafnrétti kjósendanna. l. Tala alþingismanna. Hér á landi hefir hún aldrei verið bundin af stjskrákvæði, eins og um var getið. Reynslan hefir sýnt, að öðruhverju hefir þótt brýn þörf á að fjölga alþm., til þess að fullnægja kröfum vaxandi fjölmennis á ýmsum stöðum landsins um þátttöku í skipun Alþingis, án þess að rýra um leið þátttöku annara. Með tilvísun til þessarar reynslu teljum við varhugavert að fara nú inn á þá braut að fastskorða tölu þm. með stjskr.ákvæði. Hér við bætist, að á síðari tímum hafa komið upp kosningaraðferðir, sem gera það ýmist sérstaklega óhentugt eða alveg ókleift að hafa tölu þjóðarfulltrúanna alveg fastákveðna með lagaboði eða stjskr.ákvæði. Má þar til nefna hlutfallskosningar í sambandi við einmenningskjördæmi, þar sem mjög er æskilegt að tala uppbótarsætanna geti verið eitthvað hreyfanleg, eftir því hve mikið misræmi milli flokka kemur fram við kjördæmakosninguna. Ennfremur hina þýzku kosningatilhögun, sem felur það í sér, að hver þingflokkur fær eitt þingsæti fyrir tiltekinn atkvæðafjölda (í þýzka ríkinu fyrir hver 60 þús. atkv.), sem flokknum áskotnast við kosningar. Þar ákveðst tala þingmanna að lokum af kjörfundarsókn. Hugsum oss t. d., að hér yrði ákveðið, að hver þingflokkur fengi eitt þingsæti fyrir hver 1000 greidd atkv. Þá væri tala þingmanna ekki fyrirfram ákveðin, en gæti þó ekki vaxið úr hófi, og færi eitthvað vaxandi með fólksfjölguninni í landinu. Við teljum því sérstaklega ókleift að fastákveða tölu þingmanna meðan ekki er fengið samkomulag um endanlega tilhögun á kjördæmaskiptingu og kosningaraðferð. En af hálfu okkar sjálfstæðismanna í n. get ég lýst yfir því, að ef samkomulag næst um kjördæmaskiptingu og kosningaraðferð, og í sambandi þar við þykir æskilegt að setja takmörk fyrir fjölda þm., þá erum við reiðubúnir til samkomulags þar um, hvort sem væri með því að setja hámarksákvæði fyrir tölu þm. eða með því að binda tölu þm. við tölu greiddra atkv. við kosningar. Og sérstaklega vil ég taka það fram, að ef samkomulag fengist um þá kosningatilhögun í aðalatriðum, sem við höfum stungið upp á í mþn., þá erum við reiðubúnir til þess að samþ. takmörk fyrir tölu þm., þannig að þeir t. d. geti ekki farið fram úr 50, eins og landsfundur sjálfstæðismanna í febr. þ. á. samþykkti og vikið er að í nál. okkar, þskj. 37, bls. 32, sem sent hefir verið mörgum kjósendum víðsvegar um land. En samkv. þeim till. og með sæmilega skynsamlegum ákvæðum í kosningalögum mundi tala þm. venjulega verða milli 42 og 45. 2. Kjördæmaskiptingin. Frv. fylgir þeirri reglu, sem hingað til hefir verið ríkjandi hér og í nálega öllum öðrum löndum, að taka engin ákvæði um kjördæmaskiptinguna, þ. e. stærð og takmörk kjördæmanna, upp í stjskr. Með till. okkar sjálfstæðismanna í mþn. höfum við sýnt fram á það, að vel er unnt að fullnægja réttlætiskröfunni í þessari frvgr., þótt núv. kjördæmaskiptingu sé haldið óbreyttri. Auðvitað er líka unnt að fullnægja henni með svo að segja hverri annari kjördæmaskipun, sem menn vildu hugsa sér. Ég læt mér því nægja að sinni að slá því föstu, að greinin, eins og hún hér er orðuð, lætur löggjafarvaldinu fullkomlega óbundnar hendur um kjördæmaskipunina. Einnig lætur hún allt óbundið um fulltrúatölu hinna einstöku kjördæma. Frá sjónarmiði þeirra, sem hafa einhverjar sérstakar óskir um kjördæmaskiptingu og fulltrúafjölda hinna einstöku kjördæma, er því ekki unnt að hafa neitt á móti ákvæðum þessarar greinar. 3. Kosningaraðferðin. Einnig um hana lætur frv. allt óbundið, og fylgir þar fordæmi þeirra 5 Norðurálfuríkja, sem ekki hafa fyrirskipað hlutfallskosningar í stjskr. sínum. En krafan um flokkslegt jafnrétti kjósenda gerir þó vissar kröfur um tilhögun kosninganna, þannig, að annaðhvort verður að viðhafa hlutfallskosningar beinlínis, eða þá að hafa uppbótarsæti til jöfnunar á því misræmi, sem kann að koma fram við kosningar í mörgum kjördæmum með einum eða fáum fulltrúum kosnum í hverju. Þótt kosningaraðferðin sé látin óbundin í þessu frv. og enginn geti haft á móti þessari 1. gr. fyrir það, að hann aðhyllist fremur eina kosningaraðferð en aðra. Þykir mér rétt að benda hér á, hvað menn virðast vera sammála um í þessu efni. Öllum kemur saman um að hafa hlutfallskosningu í kjördæmi eins og Rvík, sem við sjálfstæðismenn höfum stungið upp á að kysi 4 kjördæmiskosna þm., eins og nú er, en framsóknarmennirnir í brtt. sínum vilja fjölga upp í 8. Ennfremur er það sjálfgefið, að í einmenningskjördæmum verður eiginlegri hlutfallskosningu ekki komið við. Aftur virðist ekki vera fullt samkomulag um kosningaraðferð í tvímenningskjördæmum, ef þeim yrði haldið að einhverju leyti, enda hefir það atriði sama sem ekki komið til umr. hingað til. En það er þó auðséð, ef menn viðurkenna réttlæti hlutfallskosningar, þegar kjósa á þrjá fulltrúa samtímis, eins og nú er við landskjör, eða 4 samtímis, eins og nú er í Rvík, þá er jafnsjálfsagt að beita hlutfallskosningu þegar kjósa á tvo menn samtímis í sama kjördæmi. Í þinglögum Svía, sem annars hafa engin tvímenningskjördæmi, er svo fyrir mælt, að hlutfallskosningum skuli beita þá er kjósa skal tvo eða fleiri fulltrúa samtímis. Ákvæðið er orðið þannig, af því að þetta er hugsunarrétt, þó að þar komi aldrei fyrir kosning á tveim þm. samtímis. Innan Alþingis eru sömu reglur lögleiddar og þykja sjálfsagðar, t. d. við kosningu skrifara (tveggja samtímis) í þingdeildum og sameinuðu þingi. Og þetta sama mun þykja sjálfsagt alstaðar þar, sem hlutfallskosningar annars eru notaðar. Og úr því að menn eru hér á landi sammála um að nota þær við kosningu þriggja eða fleiri þm., þá er alveg sjálfsagt að taka þær upp einnig við tveggja manna kosningar. 4. Jafnrétti kjósendanna. Það er orðin viðurkennd grundvallarregla og undirstaða þjóðskipulagsins í lýðfrjálsum ríkjum nú á tímum, að kosningarréttur borgaranna á að vera jafn. Einstöku leifar af mismunandi atkvæðisrétti fyrir alla eru enn eftir hjá íhaldssömustu þjóð álfunnar, Englendingum, þar sem atvinnurekendur og háskólaborgarar geta undir vissum skilyrðum neytt atkvæðisréttar í tveim kjördæmum við sömu kosningarnar. Jafnréttiskröfunni hafa menn reynt að fullnægja með tveim mismunandi aðferðum. Önnur, sem kalla mætti hið staðarlega jafnrétti, er í því fólgin að láta jafnmarga íbúa eða jafnmarga kjósendur vera um hvern þm., hvar sem er í landinu. Þessari aðferð er t. d. beitt í þeim tveimur löndum, Englandi og Frakklandi, sem ennþá búa við kosningu í einmenningskjördæmum, og er gert þar með því að breyta öðruhverju takmörkum kjördæmanna, svo að þau verði sem jöfnust að mannfjölda. Það má heita, að þessi leið sé óframkvæmanleg hér, ef menn vilja halda kjördæmaskiptingu á svipuðum grundvelli og nú er. Skiptingin í sýslur og kaupstaði ræður kjördæmaskiptingunni, og menn mundu alls ekki vilja fara að slíta hluta úr hinum fjölmennari sýslufélögum og leggja við hin fámennari til þess að jafna kjördæmin. Ég skil ekki, að nokkur maður treysti sér til að leysa þá þraut að skipta landinu í 36 eða 42 nokkurnveginn jafnfjölmenn einmenningskjördæmi, svo viðunandi þætti. Hin aðferðin, sem kalla mætti hið flokkslega jafnrétti, er víðast hvar notuð og er í því fólgin að tryggja hverjum flokki, eftir því sem unnt er, þingsæti að réttri tiltölu við fylgi hans meðal kjósenda landsins í heild. Þessi leiðin er valin í frv. Brtt. minni hl. ganga framhjá báðum þessum aðferðum. Í orði munu nú allir Íslendingar vilja viðurkenna, að kosningarrétturinn eigi að vera jafn. En þegar til framkvæmdarinnar kemur, verður þess æðimikið vart úti um land, að mönnum finnst, að fjölmennið í Rvík þurfi ekki að njóta fulls jafnréttis um þingsætatölu við aðra landsmenn, sem búa dreifðir. Út af þessu vil ég sérstaklega leiða athygli að því, að krafan um flokkslegt jafnrétti, sem borin er fram í þessu frv., felur ekki í sér beina kröfu um það, að jafnmargir íbúar komi á hvern þm. hvar sem er á landinu. Þar er því ekki sérstaklega borin fram nein krafa um fulla hlutfallslega þingmannatölu fyrir höfuðstaðinn eftir fólksfjölda. En samt sem áður þykir mér rétt að draga hér fram nokkur atriði til stuðnings því máli, að óráðlegt er að ætla sér að gera Reykvíkinga að annars flokks eða síðri réttar borgurum í þjóðfélaginu. En það er gert, ef menn hvorki vilja veita þeim staðarlegt né flokkslegt jafnrétti við aðra landsmenn. Árið 1890 töldust landsmenn tæp 71 þús., og bjuggu flestir í sveitum. Þá hafði landsfólkinu ekki fjölgað neitt síðustu 20 árin, af því að sem svaraði viðkomunni hafði stöðugt flutzt til Vesturheims, kringum 1000 manns árlega. Tala býlanna í landinu setti takmörk fyrir fólksfjölda sveitanna. Eftir 1890 fór að draga úr burtflutningi fólksins, því fer að fjölga við það, að fólkið flytur í bæi og þorp innanlands. Um 1895 varð landbúnaðurinn fyrir því rothöggi, að Englendingar tóku fyrir innflutning lifandi sauðfjár, sem hafði verið arðsamasti atvinnuvegur Íslendinga undanfarin ár. Landbúnaðurinn hefir ekki ennþá náð sér eftir þetta áfall, en nú eru vaxnir upp kaupstaðir í landinu og kauptún með samtals nærri 60 þús. íbúum, eða meira en helmingi alls fólksfjöldans í landinu. Landbúnaðurinn hefir átt við svo að segja stöðuga erfiðleika að stríða síðan 1895 að því er snertir þolanlega afurðasölu til útlanda. Hið eina, sem þar hefir vegið á móti, er hinn sívaxandi markaður í kaupstöðunum innanlands fyrir landbúnaðarafurðir. Er nú svo komið, að kaupstaðirnir á Suðvesturlandi taka við nærfellt öllum landbúnaðarafurðum úr 6 sýslum, að undanskilinni ull og gærum, og talsverðu frá öðrum landshlutum. Kreppan fyrir útflutningsvörur landbúnaðarins er sem stendur harðari en nokkru sinni fyrr, en þeir, sem geta notið innlenda markaðarins, bera miklu skárri hlut frá borði. Sem stendur er ekki annað sjáanlegt en að eina örugga framtíðarvon landbúnaðarins byggist á framhaldandi vexti og viðgangi kaupstaðanna og þeirra atvinnuvega, sem þar eru að skapa sívaxandi markað fyrir landafurðir, en það eru fiskiveiðar, iðnaður og verzlun. Jafnframt þessum vexti kaupstaðanna hafa verið lagðar sívaxandi upphæðir í skattgjöldum til ríkissjóðs, sem hann hefir svo aftur varið til greiðslu kostnaðar við aukið sjálfstæði þjóðarinnar og til menningarstofnana og verklegra umbóta, ekki hvað sízt til vegabóta, brúagerða, símalagninga og ræktunarfyrirtækja í sveitum landsins. Auðvitað hefir hinn aðkreppti landbúnaður ekki lagt fram féð til þessa að neinum verulegum mun. Það hafa verið og eru atvinnuvegir kaupstaðanna og kauptúnanna og sjóþorpanna, sem bera hinar sívaxandi byrðar. Og Rvík hefir borið og ber tiltölulega langmest. Árið 1929 guldust ríkissjóði 16,3 millj. kr. í sköttum, tollum og öðrum rekstrartekjum. Af þessu guldust rúmlega 61%, eða rétt um 10 millj., í Rvík einni saman, samkv. sundurliðaðri skrá, að mestu leyti eftir landsreikningunum og að litlu leyti eftir varlegri áætlun, sem ég er viðbúinn að birta opinberlega. Eftir fólksfjölda í Rvík og utan Rvíkur þetta sama ár hafa í Rvík goldizt í ríkissjóðinn 375 kr. á hvert mannsbarn, en utan Rvíkur 80 kr. á hvert mannsbarn. Þannig ber Rvík af afrakstri atvinnuvega sinna byrðar ríkisbúskaparins langt umfram aðra landsmenn að meðaltali. Með kaupum sínum á innlendum afurðum heldur hún ennfremur uppi landbúnaðaratvinnu nærliggjandi sýslna. Það þýðir ekki að ætlast til þess, að íbúar Rvíkur láti gera sig að annars flokks borgurum það snertir rétt til meðferðar á sameiginlegum málum þjóðarinnar. Um flokkslegt jafnrétti láta þeir ekki neita sér, hvað sem hinu staðarlega jafnrétti líður. Vöxtur kaupstaðanna í landinu og atvinnuvega þeirra er stærsta framförin, mesta umbótin á þjóðarhögum, sem hér hefir gerzt síðan á landnámstíð. Við framhald þess vaxtar eru tengdar vonir okkar um getu til aukins sjálfstæðis, um áframhaldandi verklegar framfarir og um endurreisn landbúnaðarins í sveitunum. Engir óbótamenn í landinu vinna eins illt verk og þeir, sem eru að reyna að blása inn í þjóðina hatri eða andúð milli sveita og kaupstaða, milli landsins og höfuðstaðar þess. Till. okkar sjálfstæðismanna í kjördæmamálinu eru sameiningartillögur. Þær fela það í sér, að flokksbræður og skoðanabræður í kaupstöðum og sveit taka höndum saman við talningu atkv., og hver fær sinn fulla rétt, enginn gengur á annars rétt. Þetta er grundvallarskilyrði fyrir góðri og friðsamlegri sambúð. Brtt. framsóknarmanna við þetta frv. eru sundrunartill. Þær fara fram á fullkomna aðgreiningu höfuðstaðarins og landsins og bjóða íbúum höfuðstaðarins ekki upp á jafnrétti við aðra landsmenn í neinum skilningi. En ég veit, að þetta eru ekki þær endanlegu till. frá framsóknarmönnum í þessu máli. Ég veit, að innan þess flokks herjast nú fáeinir menn fyrir því að leiða flokkinn inn á braut samkomulagsins í þessu máli. Ég óska, að gæfa landsins styðji þá til að yfirvinna það skilningsleysi og þá mótstöðu, sem þeir eiga við að etja. Takist það ekki, þá ber Framsóknarfl. einn ábyrgð á eftirköstunum.

Frsm. meiri hl. af hálfu Alþfl. (Jón Baldvinsson) Eftir ákvæðum stjórnarskrárinnar og kosningalaganna má ætla, að hér sé jafn og almennur kosningarréttur allra kvenna og karla, sem eru 25 ára að aldri. Að vísu er aldurstakmarkið hærra hjá oss Íslendingum en hjá flestum öðrum þjóðum, en nú virðist loks orðið samkomulag um þá kröfu, að aðrar takmarkanir séu burt felldar, sem Alþýðufl. hefir haft forgöngu í baráttunni fyrir umliðin 16 ár. En er nú kosningarrétturinn jafn og almennur þrátt fyrir ákvæði kosningalaga og stjskr.? Nei, sannarlega ekki. Kosningarrétturinn er, fyrir utan aðrar takmarkanir, misjafn eftir því, hvar menn búa á landinu. Vald kjósendanna til þess að hafa áhrif á skipun Alþingis er misjafnlega mikið, eftir því hvar þeir eru búsettir. Kosningarrétturinn er bundinn við landamerki. 1366 kjósendur í Norður-Múlasýslu eiga rétt á því að kjósa 2 alþm. fyrir kjördæmið, jafnmarga og 3320 kjósendur í Eyjafjarðarsýslu, sem líka eiga rétt á að kjósa 2 þm. En 1958 kjósendur í Suður-Þingeyjarsýslu kjósa aðeins einn þm. 492 kjósendur á Seyðisfirði eiga rétt á því að kjósa einn þm. og 2042 kjósendur á Akureyri, 2223 kjósendur í Gullbringu- og Kjósarsýslu og 1028 kjósendur í VesturÍsafjarðarsýslu eiga rétt á því að kjósa aðeins einn alþm. En allir erum vér börn hjá Boga. Þessi 7 kjördæmi, sem tekin eru nokkuð af handahófi út úr skýrslum hagstofunnar frá kosningunum 1931, hafa samtals 12429 kjósendur. En í Reykjavíkurkaupstað, þar sem kosnir eru aðeins 4 alþm., er tala kjósendanna 12473, eða nokkru fleiri en samtals í áðurnefndum 7 kjördæmum, sem þó kjósa 9 alþm. En séu valin úr 12 fámennustu kjördæmin, svo sem: Seyðisfjörður ... 492 kjósa 1 alþm. Norður-Múlas...... 1366 - 2 - Norður-Þing. ....... 683 - 1 - Skagafjarðars. ....... 1963 - 2 - Vestur-Húnav. 819 - 1 - Strandas. .......... 822 kjósa 1 alþm. Vestur-Ísafj. ...... 1028 - 1 - Dalasýsla ......... 867 - 1 - Mýrasýsla. . . . . , . . . 970 - 1 - V-Skaftafellss. . . . . 906 - 1 - A.-Skaftafellss. .... 649 - 1 - Rangárv. .......... 1766 - 2 - sem hafa samtals 12331 kjósanda og velja 15 alþm., verður ranglætið gagnvart Rvík enn augljósara og eigi að undra, þótt krafan um breytta kjördæmaskipan eigi þar ríkt og eindregið fylgi. Lögin um kosningar til Alþingis, sem voru sett 1877 og tala þm. ákveðin 30, og skyldi hver sýsla í landinu vera eitt kjördæmi, fólu vitanlega í sér það ranglæti, sem síðar hefir svo margfaldazt með breyttum þjóðarhögum. En á þeim tíma hefir þetta eigi verið áberandi. Meginhluti þjóðarinnar bjó þá í sveit og landbúnaðurinn sá atvinnuvegurinn, sem langflestir landsmenn höfðu lífsuppeldi sitt af. Líklega hefir þá eigi meira en liðl. 5% landsmanna búið í kaupstöðum. En 1928 býr meira en helmingur þjóðarinnar í bæjum, eða 53 þús., en í sveit er talið búa 51 þús. Þó er við það að athuga, að af þeirri tölu búa yfir 4000 manns í verzlunarstöðum og þorpum, sem hafa 300 íbúa og færri. Þessum flutningi fólksins úr sveitinni til sjávarþorpanna hefir vitanlega fylgt stórfelld breyt. á atvinnuháttum, en þrátt fyrir það hefir engin tilsvarandi breyt. orðið á skipun Alþingis. Að vísu hefir einstaka kjördæmi verið skipt, og laust eftir aldamótin, eða 1903, var bætt við 1 þm. í Rvík, og Ísafjörður, Akureyri og Seyðisfjörður voru gerð að sérstökum kjördæmum og skyldi hvert kjósa einn alþm. 1921 var svo fjölgað um 2 í Rvík. Síðan 1877 hefir sú breyt. á orðið, að nú býr meir en 50% þjóðarinnar í bæjum, á móti 5% þá, en fjölgað hefir verið um sex kjördæmakosna þm. á sama tíma hjá þessu fólki, sem til sjávarplássanna flutti. En nú er komið að því, að sá meiri hl. þjóðarinnar, sem býr við lítinn rétt til áhrifa á skipun Alþingis, heimtar réttláta kjördæmaskipun, sem á borði veiti öllum landsmönnum jafnan kosningarrétt, hvar á landinu sem þeir eru búsettir. Það var til þess að semja tillögur um þetta, að kjördæmanefndin var skipuð. Og stjórnarskrárfrv., sem hér liggur fyrir til umr., er fyrsta sporið á þeirri leið. Eftir því á að gera öllum stjórnmálaskoðunum jafnt undir höfði. En það er þó ekki kjördæmaskipunin sjálf, en það er nauðsyn að breyta stjskr. í þessa átt, til þess að hægt sé að fá viðunandi lausn á kjördæmaskipunina. Og það er af þessum ástæðum, að ég af hálfu Alþýðufl. hefi gerzt flm. þessa frv. með fulltrúum Sjálfstæðisfl. í kjördæmaskipunarnefndinni. Það er þó engan veginn svo, að Alþýðufl. telji þessar breytingar á stjskr. fullnægjandi, þótt við þær megi una að því er til þess tekur að koma fram breyttri kjördæmaskipun. Margar og stórfelldar breyt. vill Alþýðufl. gera á stjskr. og hefir sýnt sumar slíkar brtt. áður á þingi. En við þessa umr. liggja ekki fyrir till. tilbreyt. frá mér, en má vera, að þær komi fram við 3. umr. málsins, eftir því sem þá sýnist tiltækilegt. Af því ég samkv. framansögðu eigi ber fram neinar brtt. við frv. við þessa umr., þá þarf ég eigi að ræða frv. í einstökum atriðum, nema 4. gr. þess, sem ræðir um kosningarrétt til Alþingis. Í þeirri gr. eru tvö atriði, sem eru stefnuskrármál Alþýðufl. Hið fyrra er það, að veita ungu fólki, 21 árs eða eldra, fullan kosningarrétt. Hið síðara fer fram á að afmá þann óvirðingarblett úr núgildandi stjskr., að svipta menn kosningarrétti, þótt þeir hafi þurft vegna fátæktar að þiggja styrk af sveitarfélagi sínu. Um þetta hvorttveggja virðast nú allir sammála, svo sem sést af nefndarálitunum, bæði meiri og minni hl. Fyrir forgöngu Alþýðufl. er nú búið að lögtaka bæði þessi atriði við kosningar til bæjarstjórna, og nú virðist svo, sem þetta komist einnig fram sem breyting á stjskr. Það er engin ástæða til þess að hælast um, þótt þessi viðurkenning sé fengin, og að aðeins vanti lögfestingu á kosningarrétti unga fólksins og hinu, að láta eigi veittan sveitarstyrk varða réttindamissi, og heldur engin ástæða til þess að fara út í ýfingar, þótt ýmsir þeir, sem nú vilja veita þessu fylgi að vísu þegar það er orðið almennt viðurkennt - hafi 5–6 sinnum síðustu 10 árin talað og áreitt atkv. á þingi á móti þessum réttarbótatill. Alþýðufl. Ég get þá látið útrætt um einstakar gr. stjskrfrv. og vil þá snúa mér að till. þeim, sem fram hafa komið í kjördæmaskipunarmálinu, sem er annar aðalþátturinn í þessu máli, og mun ég þá einnig í stuttu máli ræða till. í kjördæmaskipunarmálinu frá Alþýðufl. og Sjálfstæðisfl., þótt þær ekki liggi nú fyrir sem brtt. við frv. eins og till. Framsóknarfl. Ég mun þá taka fyrir til athugunar till. Sjálfstæðisfl., sem prentaðar eru sem fskj. aftan við stjórnarskrárfrv. Í mínum augum eru tveir höfuðókostir við till. Sjálfstæðisfl. Hinn fyrri, og þó minni ókosturinn, er það, að mér virðast þær nokkuð flóknar í framkvæmd. Sérstaklega virðist mér sem allmikill ruglingur mundi verða á framboðunum. Í till. er beinlínis ýtt undir það, að margir verði í kjöri af sama flokki. Mundi það gera kosninguna talsvert flóknari, og vafasamt, hvort kjósendur mundu í fyrstu átta sig á þessu við kosninguna. Um þetta segir svo í till.: „2. Í framboði getur hver sá maður verið, sem er kjörgengur og fær hæfilega tölu meðmælenda, t. d. 25. Hverjum frambjóðanda er skylt að skýra í framboðinu frá flokksafstöðu sinni, þ. e. hvort hann telst til einhvers viðurkennds landsmálaflokks, eða styður einhvern landsmálaflokk, eða er utan flokka. Tala frambjóðenda af sama flokki er ekki í neinu kjördæmi öðrum takmörkunum bundin en þeim, sem leiðir af kjörgengisskilyrðum og meðmælendafjölda“. Þótt mönnum sé gert að skyldu að skýra í framboðinu frá flokksafstöðu sinni, þá gæti sjálfsagt oft brugðið til beggja vona, að slíkt yrði svo skýrt, að ekki þyrfti um að villast. Ég álít þetta þó eigi mikið flóknara en núv. kosningafyrirkomulag, en það er nú, eftir margra ára framkvæmd, orðið nokkuð fast í formum, þótt ávallt komi fram við hverjar kosningar nokkrir ágallar. En höfuðókosturinn við till. sjálfstæðismanna er þó það, að þeir vilja, að „skipting landsins í kjördæmi haldist óbreytt sú, sem nú er“. Og í þessu höfuðatriði eru þeir algerlega sammála Framsóknarfl., sem segist vilja halda fast í „fulltrúa héraðanna“, eins og það hefir verið og verður orðað. En kosturinn við till. þeirra er sá, að þeir vilja veita ótakmarkaða tölu uppbótarsæta, svo að það náist, sem segir í 1. gr. stjskrfrv., „að hver þingflokkur hafi þingsæti í samræmi við atkvæðatölu þá, sem greidd er frambjóðendum flokksins samtals við almennar kosningar“. Að vísu verður þingmannatalan með þessu óákveðin, en það er nú allvíða í kosningalögum ýmsra menningarþjóða, m. a. í stjórnarskrá lýðveldisins þýzka. En flutningsmenn telja, eftir athugun, er þeir hafa gert á tvennum síðustu kosningum, að þingmenn hefðu samt eigi orðið fleiri en 43, ef farið hefði verið þá eftir þessum tillögum. En það hefir nú samt verið nokkuð um það ritað, að eftir till. þeirra geti þingmannatalan orðið nokkuð há, þingmenn jafnvel skipt hundruðum. Þrátt fyrir marga agnúa, er ég tel vera á till. þessum, þá lýsti ég því þó yfir í kjördæmanefndinni, að ég gæti fallizt á þær, ef samkomulag næðist um þær í nefndinni. En ég lýsti því jafnframt yfir, að ef slíkt samkomulag næðist ekki, þá mundi ég ekki vilja leggja þær til grundvallar í áframhaldandi baráttu fyrir breyttri kjördæmaskipun. Þá kem ég að till. Framsóknarfl., sem hér liggur fyrir til atkvgr. Það hefði þótt fyrirsögn í kosningunum í fyrra sumar. ef einhver hefði spáð því, að Framsóknarfl. mundi á Alþingi 1932 leggja það til, að þingmannatala Rvíkur yrði tvöfölduð, úr 4 upp í 8, og að þeir myndu vera til með að fjölga tölu alþm. úr 42 upp í 45. En nú liggur það fyrir hér svart á hvítu. En það er galli á gjöf Njarðar, að þeir vilja jafnframt láta festa hið núverandi rangláta kjördæmafyrirkomulag í stjskr. Slá því föstu, að tiltekin svæði af landinu skuli hafa fulltrúa á þingi, alveg án tillits til þess, hvort margir eða fáir búa á því svæði til að kjósa fulltrúa. Það er þrennt, sem er fast bundið í till. þessum. 1. að tala þm. verði eigi yfir 45. 2. að 32 þingmenn skuli kosnir óhlutbundnum kosningum og upptalning á tvímennings- og einmenningskjördæmum þeim, sem kjósa eiga þessa 32 þingmenn. 3. að 8 þingmenn skuli kosnir með hlutbundnum kosningum í Reykjavík og jafnmargir til vara. Um 1. atriðið er það að segja, að það er miklu ófrjálslegra en í gildandi stjskr., því þar er ákveðið, að tölu þingmanna megi breyta með lögum, og hefir það enda verið gert. En ef þetta yrði fest með lögum, þá væri ekki hægt að fjölga þm., hversu brýna nauðsyn sem þætti til bera, nema með stjórnarskrárbreytingu. Þó mætti vel fastákveða tölu þingmanna í stjórnarskránni, ef grundvöllur sá, er kjördæmaskipunin byggðist á, væri réttlátur. Að öðru atriðinu hefir þegar verið vikið. Um hið þriðja er það að segja, að með því að segja í stjórnarskránni, að 8 þm. skuli kosnir fyrir Reykjavík, þá verður það bundið með stjórnarskrárákvæði, að Reykjavík skuli ekki fá fleiri þingmenn, þótt svo kjósendatala bæjarins veitti rétt til helmingi fleiri þingfulltrúa samanborið við önnur kördæmi. Þá er í till. heimild til þess að bæta við „allt að 5 landskjörnum þingmönnum“ til jöfnunar milli flokkanna í kjördæmum utan Reykjavíkur. Þetta ásamt fjölguninni í Reykjavík (sem þó má aldrei auka við) er spor í áttina til að bæta úr núverandi ástandi. En þótt þessar tillögur séu meiri tilslökun en áður hefir komið fram opinberlega frá Framsóknarfl., þá get ég þó ekki greitt þeim atkv. mitt og mun því ganga gegn þeim við atkvgr. á eftir. Till. Alþýðuflokksins í kjördæmaskipunarmálinu er sú, að landið sé allt eitt kjördæmi og allir alþm. kosnir hlutfallskosningum um land allt og samtímis, og sé sama hlutfallskosningaraðferð viðhöfð og nú er við landskjör. Þessi till. hefir mætt talsverðri mótspyrnu frá báðum stóru flokkunum. Á Alþingi 1930 kallaði Jón Þorláksson, hv. 1. landsk., þessa till. einstrengingslega, og hæstv.forsrh. lýsti því yfir í kjördæmaskipunarnefndinni, að hann og flokkur hans væri á móti henni. Þeir vilja hvorugur leysa þetta mál á einfaldan hátt, sem veitir tryggilega öllum kjósendum jafnan rétt og öllum stjórnmálaflokkum hlutfallslega rétta fulltrúatölu á Alþingi. Annar höfuðkostur slíks fyrirkomulags mundi verða meiri heilbrigði í störfum þingsins, minna tog um fjárveitingar til einstakra héraða án tillits til þess, hvort rétt sé að leggja fé landsins til framkvæmda þar eða ekki. En einn af ókostum við hin mörgu og smáu kjördæmi er það, að þingmönnum finnst sér skylt að bera eitthvað úr býtum fyrir sitt kjördæmi og kjósendur þar. Það hefir leitt til margra óþarfra fjárveitinga, sem betur væri varið til annara framkvæmda, þar sem meira gagn hefði orðið að. Þingmenn mundu frekar líta á, hvað landinu í heild sinni væri fyrir beztu, meira á það, hvað landsmönnum komi að sameiginlegu gagni, heldur en hitt, hvað hentugt þætti til kjörfylgis í litlu kjördæmi. Á verklegum framkvæmdum í landinu er lítið skipulag. Vegalög eru til og brúalög eru til. Allir vita, hversu þessi lög eru gegnsýrð af hreppapólitík, og þó það sem verst er, framkvæmdin á þeim er það líka. Stjórnirnir líta hornauga til þess, hvað getur komið sér vel til að tryggja pólitísk yfirráð í vafasömu héraði, og framkvæmdin oft bundin við það, sem kemur sér vel í samkeppninni um kjördæmið, frekar en það, hvað komi að almennum notum. En núv. kjördæmaskipun býður upp á þetta. Og þingmennirnir, sem venjulega eru áhrifamenn í sínu kjördæmi, eru oft forystumenn í togstreitunni fyrir hérað sitt, jafnvel þótt kröfur þeirra séu blóðugur óréttur fyrir önnur héruð og þeir séu miklu færri, sem hlunnindanna njóta, en hinir, sem óréttinn bíða. Um atvinnumálin og skattamálin, sem skipta mönnum í flokka eftir stéttum, hlýtur alltaf að standa deilan, annarsvegar milli verklýðsstéttarmanna, hinsvegar milli stétta atvinnurekenda. Flokkar atvinnurekenda hafa markað stefnuna í löggjöfinni í skattamálum og atvinnumálum til hagsmuna fyrir sína stétt og látið þungann af sköttum og ólagið á atvinnuvegum bitna á verklýðsstéttinni. Alþýðan hefir að vísu myndað sterk samtök um land allt, svo að hún getur sótt og varizt í baráttunni um sjálf vinnukjörin. En vegna ranglátrar kjördæmaskipunar hefir verklýðsstéttin eigi getað haft þau áhrif á löggjöfina - þótt nokkuð hafa samt áunnizt -, sem henni ber eftir atkvæðamagni því, er hún ræður yfir samanlagt á öllu landinu. Það er þess vegna engin tilviljun, að Alþýðufl. hefir undanfarin 15 ár, og fram að árinu 1931, einn flokka haldið uppi látlausri baráttu fyrir breyttri kjördæmaskipun og haft forystuna á sama tíma í baráttunni fyrir rýmkuðum kosningarrétti. Það hefir verið fundið að till. um að hafa landið allt eitt kjördæmi, að flokksstjórnirnar mundu ráða því, hverjir yrðu í framboði til Alþingis, og að erfiðleikar yrðu á því fyrir frambjóðendur að kynnast þörfum og óskum landsmanna. Þetta er ekkert annað en fyrirsláttur, því að nú sem stendur eru það flokksstjórnirnar, sem ráða því, hverjir eru í framboði í hverju kjördæmi. Þetta er ekki eingöngu reynsla hér hjá okkur, það er reynsla allra þeirra þjóða, þar sem lýðstjórnarfyrirkomulag hefir fest rætur. Það eru hinir „organiseruðu“ flokkar eða stjórnir þeirra, sem mestu ráða um það, hverjir verða fulltrúar í hinum einstöku kjördæmum eða hverjir eru settir á lista flokka, ef um hlutfallskosningu er að ræða. Þetta er ekkert óeðlilegt. Bak við flokkana eiga að standa kjósendur þeirra víðs vegar um land, og þeir velja flokksstjórnirnar, eða a. m. k. eiga að gera það. Kjósendurnir hafa því áhrif á það, hverjir eru valdir til að fara með mál flokks síns, og þá einnig áhrif á það, hverjir eru settir fulltrúar í hinum einstöku héruðum eða kjördæmum, auk þess sem að jafnaði mun vera farið eftir því, sem kjósendur teldu heppilegast eða æsktu eftir. Þetta mundi því ekkert breytast frá því, sem nú er. Nú ráða flokksstjórnirnar þessu í samráði við flokksmenn sína. Kjósendur mundu að þessu leyti hafa alveg eins mikil áhrif og nú. Það hefir verið sagt, að kjósendur í kjördæmum settu sjálfir fram fulltrúa sína. Þetta er vitanlega ekki útilokað hér, þó að landið væri eitt kjördæmi. Ef einhver hefir svo mikið traust í héraði sínu, að hann sé talinn sjálfsagður fulltrúi fyrir héraðið, þá er ekkert eðlilegra en að fylgjendur hans hefðu hann í framboði, því að það er ekki nauðsynlegt, þó að landið sé eitt kjördæmi, að heimta það, að sá, sem býður sig fram til þings, hafi meðmælendur úr öllum fjórðungum landsins, þó að slíkt sé nú við landskjörið. Enda munu flestir slíkir menn, sem eitthvað ber á í stjórnmálum og líklegir væru til að ná kosningu, standa þannig í flokki sínum, að líklegt er, að þeir yrðu hafðir í kjöri. Síðara atriðið er, að eigi sé með þessu fyrirkomulagi tryggður nægilegur kunnugleiki á högum og þörfum landsmanna. vegna erfiðleika frambjóðenda á því að sækja fundi víðsvegar um landið. Eigi hefir þetta komið að sök við landskjörið. Þá hafa frambjóðendur eigi talið eftir sér að ferðast um landið og halda fundi með kjósendum í flestum kjördæmum. Enda er það eigi nauðsynlegt, að sami frambjóðandinn sæki fundi í hverju héraði landsins. Frambjóðendur yrðu þá eins og nú vafalaust úr flestum eða öllum núv. kjördæmum landsins, svo kunnugleika þyrfti eigi að skorta á þörfum einstakra héraða. Hinsvegar mundi vafalaust verða samkomulag milli flokkanna um það, að fundir yrðu sem víðast haldnir og frambjóðendum gæfist kostur á að sækja sem flesta þeirra. Mundi það frekar stækka sjóndeildarhring þingmanna og opna augu þeirra fyrir margri nauðsyn landsmanna, sem kjördæmið undir núv. fyrirkomulagi skyggir á. Eftir tillögum Alþýðuflokksins þarf ekki að fjölga þingmönnum frá því, sem nú er. Það getur verið samkomulagsatriði. Það mætti alveg eins fækka þm. eins og að fjölga þeim. Um það má ákveða í sjálfum kosningalögunum. Um önnur atriði, sem snerta sjálfa framkvæmd kosninganna, eru ekki heldur gerðar neinar till., enda má ganga út frá því sem vísu, að náist samkomulag um fyrirkomulag á kjördæmaskipuninni, þá verði einnig auðvelt að ná samkomulagi um tilhögun kosninganna sjálfra. Það atriði ætti ekki að þurfa að verða deilumál, ef búið er að koma sér saman um aðalmálið. Um varatill Alþýðufl. þarf ekki að fjölyrða. Hún er svo greinileg, að hún skýrir sig að öllu leyti sjálf. Hefir það fyrirkomulag - hlutfallskosningar í stórum kjördæmum - og verið allmikið rætt opinberlega bæði fyrr og síðar. En þótt sú till. væri borin fram í nefndinni til samkomulags, þá tel ég samt, að einfaldasta og hentugasta lausnin á kjördæmaskipulaginu sé sú, að gera landið að einu kjördæmi, eins og aðaltill. Alþýðufl. hljóðar um. Þá er viðurkennt á borði jafnrétti kjósenda til að hafa áhrif á skipun Alþingis, hvar á landinu sem þeir eru búsettir. Þá fellur það niður, sem nú er algengast, að alþm. telji sig fulltrúa fyrir tiltekinn fjölda ferhyrningsmílna af meira og minna hrjóstrugu landi, jöklum og eyðisöndum, þá verða þeir fulltrúar þjóðarinnar, fulltrúar fólksins, sem í landinu býr.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það væri freistandi við þetta tækifæri, þegar háð er umr. um stjórnarskrármálið, og þá sérstaklega kjördæmamálið, þannig, að henni er útvarpað, og því væntanlega allmikill hluti þjóðarinnar, einnig utan Rvíkur, getur hlýtt á umr., að rekja nokkuð náið sögu kjördæmamálsins á Íslandi. Fyrst og fremst þróunina í þeim efnum undanfarna áratugi, en því næst og einkum hin síðustu tíðindi, hina síðustu sögu, sem einmitt nú um þetta leyti er ársgömul. Ég verð þó að stilla mig um þetta að mestu, því að fyrst er þess að geta, að umr.tíminn í útvarpi er mjög takmarkaður. Í annan stað mun yfirlit yfir sögu kjördæmamálsins hér á landi fylgja nál. okkar framsóknarmanna í mþn., og loks eru hinir síðustu atburðir í fersku minni. Ég vil þó aðeins minna á, að á Alþ. 1930 fluttu fulltrúar jafnaðarmanna till. um það, að haga kjördæmaskipuninni í aðalatriðum á þessum hinum sama grundvelli, sem nú er lagt til í þessu stjórnarskrárfrv., sem flutt er af formönnum beggja andstöðufl. stj., hv. 1. og 2. landsk. Við umr. um þessa till. talaði hinn sami hv. 1. landsk. af hálfu flokks síns - sem þá hét Íhaldsflokkur. Hann lýsti yfir því þá, að hann væri alveg á móti þessu. Hann fór um þessa till. mjög hörðum orðum. Hann áleit hana einstrengingslega. Talaði hann um þessa kröfu, sem ómögulegt væri að fullnægja. Og loks lýsti hann yfir því, að hann gæti ekki greitt till.atkv. En ári síðar - tæpu ári síðar - gengur þessi sami hv.þm., 1. landsk., til samninga við jafnaðarmenn um að leysa málið einmitt á þessum sama grundvelli, sem hann mótmælti svo eindregið og afdráttarlaust 1930. Ég mun ekki fara út í einstök atriði þess samkomulags milli jafnaðarm. og sjálfstæðism., sem þeir nú kalla sig, um lausn kjördæmamálsins. Ég minni aðeins á, að við þær kosningar, sem fram fóru síðastl. vor, hafði þetta mál mikil áhrif. Úrslit þeirra kosninga urðu þau, að Framsóknarfl. jók fylgi sitt til stórra muna og þm.tölu. Hafði flokkurinn þó farið með stj. landsins samfleytt í fjögur ár, og er það undantekningarlítil regla, að stjórnarfl. tapi kjörfylgi. Var þá yfir dunin hin harðasta verzlunarkreppa og harðæri um alla afkomu almennings, og það er nálega undantekningarlaus regla, að stjórnarfl. tapa fylgi, er svo ber að höndum. En Framsóknarfl. bætti við sig fleiri atkv. en nokkru sinni áður. Ég er ekki í vafa um, hvað olli. Það var andstaða þjóðarinnar gegn þessum samningum sjálfstæðis- og jafnaðarmanna um að leysa kjördæmamálið á þessum einstrengingslega grundvelli, sem hv. 1. landsk. - nú form. Sjálfstæðisfl. - kallaði svo einu einasta ári áður. Það var andstaðan gegn sambræðslu sócialismans og íhaldsins í landinu um að leysa kjördæmamálið á þeim grundvelli, sem sjálfur form. Íhaldsfl. lýsti yfir, að hann greiddi atkv. á móti einn einasta ári áður. Og þó er það vitað, að eigi lítill hluti kjósenda úti um landið, og það allmargir, sem enn við síðustu kosningar kusu frambjóðendur Sjálfstæðisfl., þeir vildu ekki trúa þessu sambandi jafnaðarmanna og sjálfstæðismanna um lausn kjördæmamálsins. Ég er viss um, að þar sem það nú er komið fram, að það, sem við framsóknarmenn sögðum þá um sambræðslu þessara flokka, Sjálfstæðisfl. og Jafnaðarmfl., í kjördæmamálinu, var satt, - að sjálfstæðism. voru þá reiðubúnir til að afnema öll gömlu kjördæmin, eins og þeir líka hafa lýst yfir því í kjördæman., að þeir geti enn fallizt á að afnema öll gömlu kjördæmin, þó að önnur sé nú aðaltill. þeirra. Ég er viss um, að enn meiri og stórfelldari aukning atkv. fyrir Framsóknarfl. flýtur í kjölfar þeirrar þekkingar, sem landslýðurinn hefir fengið og mun fá um málið. Ég er sannfærður um, að mikill meiri hl. íslenzku þjóðarinnar vill ekki leysa kjördæmamálið á þessum grundvelli, sem enn sameinar sjálfstæðism. og jafnaðarm. á yfirborðinu og sem er eina atriðið í stjskrfrv. Meiri hl. kjósenda er sammála þeim skoðunum, sem form. Íhaldsfl. á Alþ. 1930 lét í ljós um þetta einstrengingslega fyrirkomulag. Nú flytur hv. núv. form. Sjálfstæðisfl. stjórnarskrárbreyt. um, að „eina atriðið, sem öllu ráði í málunum“, sé það, að hver þingflokkur fái alþm. í hlutfalli við tölu kjósenda. En 1930 (Alþt. D. 312) segir þessi sami hv.þm. orðrétt, að þetta, einmitt um þingflokkana, eigi „engan veginn að vera eina atriðið, sem öllu ráði í málinu“. Meiri hl. þjóðarinnar hefir vissulega ekki breytt svona algerlega um skoðun eins og hv. form. Sjálfstæðisfl. Nýkomnar ályktanir, jafnvel úr þeim kjördæmum, þar sem Sjálfstæðisfl. hefir meiri hl., sýna þetta. En það myndi sýna sig enn betur við nýjar kosningar. Það varð að ráði á sumarþinginu, að sett yrði mþn. í kjördæmamálið. Ég hygg, að það hafi verið mjög vel ráðið. Fulltrúar, flokkanna hafa þar haft tækifæri til að athuga þetta vandasama og afleiðingaríka mál. Og þjóðin hefir fengið og fær enn betur tækifæri til þess að átta sig á málinu. Með þessu hefir það áunnizt, sem var allra fyrst krafa okkar framsóknarmanna í fyrra, að endir yrði ekki bundinn á þetta mál í skyndi. Ég er ennfremur mjög ánægður yfir skipun og vinnu mþn. vegna þess, að ég er sannfærður um, að sem fyllst fræðsla og athugun verður til þess að styðja stórlega þann málstað, sem við framsóknarmenn höfum borið fram í þessu máli, hvort heldur litið er til reynslu og aðgerða annara þjóða í þessu efni, eða þá ef gaumgæfilega er athuguð öll aðstaða okkar Íslendinga sjálfra. Skal ég þá ljúka þessum inngangsorðum og bera fram nokkurt yfirlit um það, sem rannsóknin í mþn. leiðir í ljós um reynslu og aðgerðir annara þjóða. Í nál. því, sem hv. fulltrúar Sjálfstæðisfl. í kjördæman. hafa birt, er nokkurt yfirlit um skipun kosningalaga í ýmsum löndum, og eru dregnar af því yfirliti nokkrar ályktanir. Ég hefi ekki leitað eftir því sérstaklega, hvort rétt er þarna með farið um öll einstök atriði. - Það skiptir minna máli, en hitt skiptir verulegu máli, að í þessu yfirliti er hálfsögð saga, og því verða ályktanirnar, sem af henni eru dregnar, rangar. Það er að vísu rétt, að finna má þess greinileg dæmi utan úr heiminum, að kosningum til þjóðsamkundunnar sé svo háttað eins og hv. jafnaðarm. og sjálfstæðism. bera fram till. um í þessu stjskrfrv., þ. e. að höfðatalan sé alráðandi og þm. úthlutist flokkunum eingöngu með tilliti til höfðatölunnar og einskis annars. Þýzkaland er Gósenland þessa skipulags. Höfðatölureglan er þar færð út í yztu æsar með öllum þeim afleiðingum, sem því fylgja. Þýzkaland fékk sína stjórnarskrá upp úr byltingu. Það liggur ekki löng og farsæi þróun að baki hinni þýzku stjórnarskrá. Þar liggur bylting á bak við. Og um velflestar stjórnarskrár þeirra landa, sem tekið hafa upp höfðatöluregluna, meira eða minna einhliða útfærða, er það að segja, að þær eru meira og minna mótaðar af þeirri byltingar- og umrótsöldu, sem gekk yfir Norðurálfuna samhliða heimsstyrjaldarlokunum og í kjölfar hennar. Mörg þeirra ríkja - flestra smáríkja -, sem nefnd eru nýríki, eru beint risin upp úr rústum styrjaldarinnar og byltingarinnar. Önnur, t. d. Norðurlöndin, eru nágrannaríki þeirra, og flóðalda byltinganna hefir sett sinn svip á stjórnarskrár þessara landa. Og þó vantar mikið á, að það sé svo jafnvel í þessum löndum allflestum, að höfðatölureglan sé látin ráða einhliða, svo ég nefni t. d. þau löndin, sem standa okkur allra næst. Í Noregi er „bændagreinin“ svonefnda í stjórnarskránni. Í henni hafa bændurnir, jafnhliða því, að þeir létu undan borgurunum í bili, sett það tryggingarákvæði fyrir framtíðina, að bændakjördæmin ráði jafnan yfir miklum meiri hl. þingfulltrúanna. Í Noregi er það ennfremur svo, að innan kjördæmanna er 4–6-faldur munur um rétt kjósendanna til þm.kosninga. Í Danmörku er það svo, eins og yfirleitt víðar, að höfuðborgin á ekki sama rétt til uppbótarþm. eins og héruðin utan höfuðstaðarins. Auk þess er það svo, að þessar kosningar gilda aðeins um aðra deild þjóðsamkundunnar. Við hlið þessarar d., neðri málstofu, sem oft er kölluð, er önnur d., efri málstofa eða landsþing eða óðalsþing, sem er kosið til allt öðruvísi, en hefir meiri og minni áhrif og vald. Landsþingið danska hefir t. d. geysimikið vald, þótt ekki sé alveg eins mikið og fólksþingið. Í landsþ. er annar meiri hl. en í fólksþinginu. Svipað er ástandið í velflestum öðrum löndum, með ýmsum sviphreyfingum. Sannleikurinn er því sá, að jafnvel í þessum löndum, sem hv. sjálfstæðism. vitna til, er svipurinn yfirleitt alls ekki sá, að sú grundvallarregla, sem þeir nú vilja lögleiða í stjórnarskrá Íslendinga, sé viðurkennd. Aðstaðan er öll önnur. Í þeim löndum, þar sem stjórnarskráin er hrein byltingarstjórnarskrá, sem kalla mætti, má finna dæmi um þetta. En yfirleitt er það svo, að jafnvel í þessum löndum, sem hv. sjálfstæðism. vitna svo mjög til, eru það ýms atriði, sem einmitt hindra það, að höfðatölureglan njóti sín til fulls, eins og nú er samkomulag um milli jafnaðar- og sjálfstæðismanna hér með flutningi þessa frv. Og svo koma öll hin löndin, sem eiga hina löngu þróun að baki um skipun kosninga og þjóðþinga, hina löngu sögu og farsælu reynslu af þingræðisfyrirkomulaginu. Löndin, sem ekki hafa byltingastjórnarskrár upp úr heimsstyrjöldinni, heldur byggja á lengri sögu og traustara grundvelli. Það er fyrst og fremst allur hinn enski heimur, og er England þar í broddi fylkingar, sjálft móðurland þingræðisins. Þá er það Frakkland, sem á næstlengsta og merkasta sögu að baki í þessu efni. Þá er það voldugasta heimsríkið, Bandaríkin í Norður-Ameríku, sem þegar í upphafi byggðu á þingræðisskipulaginu. Alstaðar í þessum löndum er kjördæmaskipunin í aðalatriðum reist á grundvelli einmenningskjördæmanna, a. m. k. á þeim grundvelli, að sérstakar heildir innan þjóðfélagsins - kjördæmi - hafi rétt til að kjósa sérstaka fulltrúa. Og það er óhætt að fullyrða, að þetta skipulag stendur föstum fótum í þessum löndum, miklu sterkari fótum en hið nýja skipulag. Í Englandi hafa raddirnar um að breyta til í þá átt, sem er stungið upp á hér, aldrei átt neitt teljandi fylgi. Í Frakklandi var meira að segja einu sinni breytt kjördæmaskipun í þá átt, sem nú er stungið upp á hér, en Frakkar hurfu frá því ráði aftur, tóku aftur upp einmenningskjördæmi, og engar líkur eru til, að þeir breyti um aftur. Þessi er svipurinn í þessum þjóðlöndum, einmitt þeim löndum, sem nú ráða lögum og lofum í heiminum, þeim, sem fyrst og fremst setja nú sinn svip á rás viðburða veraldarinnar. Ef við lítum yfir þessi lönd í heild í Norðurálfunni, norður- og vesturhluta hennar, sem okkur er næstur, og Ameríku, norðurhlutanum, þar sem Íslendingabyggðirnar eru, þá er það víst, að mjög mikill meiri hl. fólks í þessum löndum samtals býr ekki við þá grundvallarreglu um skipulag kosninga, sem stungið er upp á í þessu stjórnarskrárfrv., heldur einmitt við þá grundvallarreglu, sem nú gildir á Íslandi og við framsóknarmenn viljum láta halda áfram að gilda í aðalatriðum á Íslandi. Ef við svo loks, áður en skilið er við það, hver rök og fræðsla fæst til okkar utan yfir pollinn um þetta efni, spyrjum um það, hvað reynslan segi frá þessum löndum, sem búa við hið mismunandi skipulag, þá er það eigi síður mikilsvert atriði. Reynsla þeirra landa, sem að meira eða minna leyti hafa látið höfðatöluregluna vera algilda um skipun kosninga, er fyrst og fremst mjög stutt. Í þeim löndum allmörgum er, eins og kunnugt er, hið alvarlegasta og hættulegasta ástand. Vitanlega mótast það mjög af því, sem mörg þessara landa fengu á að kenna í heimsstyrjöldinni og upp úr henni. En vafalaust má og telja, að þetta fyrirkomulag um kosningar eigi sinn þátt í því. Höfðatölureglan býr í haginn fyrir aukinn glundroða í þjóðfélaginu. Hún ýtir undir myndun nýrra flokka óhæfilega mikið. Hefir sú reynslan orðið yfirleitt í þessum löndum, að þar hafa myndazt fjölmargir stjórnmálaflokkar, og fær enginn nægilegt afl til þess að geta af eigin styrk farið með stjórnina. Stjórnarmyndanir verða að gerast með þeim hætti, að fjölmargir flokkar taka þátt í stjórnarmyndun og tryggja sér allskonar fríðindi; fá smáflokkarnir oft óeðlilega aðstöðu til þess að hlynna að sérhagsmunum sínum, til mikils tjóns fyrir heildina. Um reynslu Norðurlandaþjóðanna get ég talað af nokkurri þekkingu, a. m. k. um eina, sambandsþjóð okkar. Ég var eitt sinn fyrir ca. 2 árum þátttakandi og áheyrandi samtals milli tveggja helztu manna beggja stærstu stjórnmálafl. í Danmörku um reynslu þeirra í þessu efni. Þeir voru báðir sammála um, að hún væri ekki góð. Þeir sáu hættuna af myndun smáflokkanna, sem skipulagið ýtir svo mjög undir og er svo afleiðingaríkt um stjórnarfarið. Þeir leituðu að leiðum til umbóta og spáðu breytingum. Sjö flokkar kepptu við síðustu kosningar í Danmörku. Sex komu mönnum að. Glögg merki eru til aukinnar sundrungar. Þessi er svipurinn yfir reynslu þessara landa. Og hún er stutt. Hún er fráfælandi, það sem hún nær. Um reynslu hinna þjóðanna, sem byggja aðallega á sama grundvellinum og við Íslendingar höfum byggt á, og sem við framsóknarmenn viljum enn byggja á í aðalatriðum, um þá reynslu verð ég að byggja eingöngu á því, sem ég hefi lesið um í blöðum og bókum. En það er víst, að þar er um langa reynslu að ræða. Þar er um samfellda þróun að ræða á hinum sama grundvelli. Þar er því fyllilega úr því skorið, að innan ramma þessa skipulags hafa öndvegisþjóðir heimsins látið sér vel farnast mannsaldur eftir mannsaldur. Og þar er ennfremur úr því skorið, að þessar þjóðir halda fast, mjög fast, við þetta skipulag. Ég hefi áður getið um Frakkland. Englandi hafa báðir stóru flokkarnir verið sammála um að halda þessum grundvelli um kosningar: einmenningskjördæmi aðallega, en ekki taka upp hlutfallskosningar og láta höfðatöluregluna ráða. Þeir hafa ekki litið á þetta ensku stjórnmálaflokkarnir frá þröngu flokkshagsmuna sjónarmiði það eða það augnablikið. Þeir hafa látið það ráða mestu, hvað sé farsælast fyrir þjóðarheildina til þess að tryggja eðlilega þróun innan þjóðfélagsins, til þess að tryggja, að einnig verði trygging fyrir, að séð verði farborða hagsmunum hinna dreifðu byggða úti um alla landsbyggðina, með því að tryggja þeim sérstaka fulltrúa. Þeir hafa ekki hlaupið til ensku stjórnmálaflokkarnir, þótt þeir hafi fengið mótkast nokkurt við einar kosningar, og heimtað nýtt skipulag, sniðið eftir bráðabirgðahagsmunum sínum. Ég hneykslaði hv. 1. landsk. mjög við 1. umr., er ég lét þess getið, að ég mæti mikils reynslu Englendinga í þessu efni, - móðurlands þingræðisins. Ég verð samt að hneyksla hann enn. Ég met meira reynslu öndvegisþjóðanna, samfellda reynslu um langan tíma, óslitna þróun þessara stóru landa. Ég met meira það einróma álit, sem er í þessum löndum um að halda áfram þessu skipulagi, sem hefir reynzt þeim svo vel. Ég met það meira en hina stuttu reynslu landanna með byltingarstjórnarskrár, eða stjórnarskrár meira og minna snortnar af byltingaöldum heimsstyrjaldarinnar. Einkum met ég meira reynslu öndvegisþjóðanna, er ég les sögu hvorratveggja landanna. Ég hefi yfirleitt meiri trú á þróun í stjórnarfari og löggjöf heldur en á hinum stóru stökkum fram og aftur. Og ég veit, að ég er ekki einn um þessa skoðun. Ég er sannfærður um, að mikill meiri hl. íslenzku þjóðarinnar vill þróun á núverandi grundvelli, en ekki byltingu yfir á alveg nýjan grundvöll í kjördæmaskipunarmálinu. Hvort sem litið er út á við, til reynslu annara þjóða, eða litið er inn á við á okkar þjóðlíf og aðstöðu alla, þá höfum við Íslendingar ærnar ástæður til að vilja heldur þróunina, áframhaldandi vöxt á þeim grundvelli, sem reynzt hefir þjóðinni farsæll. Endurskoða hana og bæta með hógværð og skynsemd, eftir því sem ástæður verða til, en stökkva ekki burt yfir á nýjan grundvöll, lítt reyndan, - og meir en vafasamt, hve vel reyndan, það sem það er. Ég kemst ekki í þessari ræðu, svo afmörkuð sem hún er, inn á að tala um okkar sérstöku ástæður innanlands, aðstöðu hinna dreifðu byggða gagnvart höfuðborginni, sem með svo miklu afli dregur til sín fólk og völd. Ég hefi meir getað talað um það áður og tími mun gefast til þess að koma að því síðar. Ég enda þennan kafla ræðu minnar með því að segja: Fræðslan, sem kjördæmanefndin hefir dregið að utan úr heiminum, er voldug áminning til okkar Íslendinga um að athuga vel, hvað við gerum, áður en við hverfum af þeim grundvelli, sem við höfum staðið á til þessa, og látum höfðatöluregluna verða algilda um skipun Alþ. okkar. Áður en þjóðin lætur laðast til að stíga slíkt spor um stjórnarfar sitt, á hún a. m. k. að fá sem gleggstar fréttir um reynslu annara þjóða í þessu efni. Nú má vera, að einhver segi: Þú setur dæmið rangt upp. Þú talar um höfðatöluregluna annarsvegar, en einmenningskjördæmafyrirkomulagið hinsvegar. Nú er ekki lengur um það að ræða, hvort höfðatölureglan eða einmenningskjördæmi eigi að vera aðalgrundvöllur kosningatilhögunarinnar. Það hefði mátt tala um slíkt í fyrra. En nú er talsvert annað uppi á teningnum. Aðaltill. sjálfstæðismanna nú gefur kjördæmunum úti um land kost á að halda rétti sínum að nokkru. - Þetta er rétt að nokkru, en ekki heldur nema að nokkru. Þessi hugarfarsbreyting er stórgleðileg, og ég fagnaði henni mjög og tel mikið þegar á unnið. Ég hefi lagt mikla vinnu í að brjóta þessar till. sjálfstæðismanna í kjördæmamálinu til mergjar, en nú er ekki tími til þess að gagnrýna þær í einstökum atriðum. En niðurstaðan af þessum athugunum mínum er sú, að ég álít ekki framkvæmanlegt að leggja þessar till. til grundvallar fyrir skipun kjördæmamálsins. Það er engin tilviljun, að samskonar skipulag og farið er fram á í till. sjálfstæðismanna er hvergi til í heiminum. Þó eru þær allrar virðingar verðar, vegna þess að þær viðurkenna rétt hinna einstöku kjördæma og gefa mér von um, að áður en langt um líði fáist viðunandi lausn á þessu máli. En hún verður að vera á þá leið, að réttur hinna dreifðu byggða úti um landið verði traustlega tryggður. En í því stjskrfrv., sem hér liggur fyrir, er ekki um þetta að ræða. Þar er ekkert fastákveðið annað en að höfðatalan eigi ein að ráða þm.fjölda. Þar stendur ekki neitt til þess að tryggja rétt kjördæmanna og hinna dreifðu byggða. Höfðatölureglan á skv. því að vera algerlega einráð, og það þvert ofan í yfirkosingar hv. 1. landsk. á þinginu 1930. Hér er því ekki um að ræða aðaltill. sjálfstæðismanna, heldur er hér tekin upp hin mjög svo einhliða höfðatöluregla um skipun þingsins, og ekkert annað á að tryggja í stjskr. En hvar er þá trygging fyrir því, að alls hins, sem hv. 1. landsk. lagði áherzlu á í ræðu sinni 1930, að gætt yrði, verði veitt tilhlýðileg athygli? Í sambandi við þetta vil ég minnast á tvö atriði. Það fyrra er hverflyndi hv. 1. landsk. í þessu máli. 1930 segir þessi hv.þm., orðrétt tilfært, að höfðatalan „megi enganveginn vera eina atriðið, sem öllu ráði í málinu“. En nú ber þessi sami hv.þm. fram frv. til breyt. á stjskr., þar sem hann vill endilega lögfesta einmitt höfðatöluregluna sem það eina rétta. Hvaða tryggingu hefir fólk úti um land fyrir því, að þessi hv.þm. og flokkur hans segi nú ekki ennþá eitthvað nýtt árið 1933? Annað atriði var það, að þó að sjálfstæðismenn beri það nú fram sem aðaltill. sína, að kjördæmin úti um land fái að halda rétti sínum, hafa þeir samt lýst því yfir jafnframt, að þótt þetta sé aðaltill. þeirra, þá séu þeir reiðubúnir til þess að falla frá henni og gera landið allt að einu kjördæmi skv. till. jafnaðarmanna. En ég álít, að þegar gengið er frá þessari stjskrbreyt., megi ekki leggja höfðatöluregluna eina til grundvallar. Þar þarf að taka tillit til margs fleira - eins og hv. 1. landsk. tók réttilega fram 1930 -, og þá fyrst og fremst að tryggja réttindi núverandi kjördæma. Á þeim grundvelli eru till. okkar framsóknarmanna bornar fram. Þar er fyrst og fremst tryggður réttur kjósendanna úti um land til áhrifa á skipun Alþingis, og innan þeirra takmarka eru stigin stór spor til að jafna aðstöðumun héraðanna innbyrðis. Og á þessum grundvelli - þeim sama, sem hv. 1. landsk. stóð á 1930 - er Framsóknarfl. reiðubúinn til samvinnu um þetta mál. Um þessi grundvallaratriði er barizt, og ég legg aðstöðu okkar framsóknarmanna óhikað undir dóm þjóðarinnar og vona, að úrslit þessa afleiðingaríka máls verði sem farsælust í nútíð og framtíð.

Frsm. meiri hl. af hálfu Sjálfstfl. (Jón Þorláksson) Það er leiðinlegt að þurfa að segja, að hæstv.forsrh. fór ekki rétt með allt það, er hann skýrði frá um liðna atburði. Það má teljast lítilfjörlegt atriði, að hann sagði, að ég hefði verið formaður Íhaldsfl. árið 1930. Þetta er ekki rétt; Sjálfstæðisfl. er eldri en það. Verra var, að hæstv.forsrh. rangfærði kafla úr ræðu, sem ég hélt um skylt mál á þinginu 1930, og tók þó a. m. k. einu. sinni fram, að hann hefði orðrétt eftir mér, að höfðatölureglan ætti ekki að vera einráð. Ég held, að ég verði því að nota nokkrar þessara dýrmætu mínútna til þess að lesa upp það, sem ég sagði um þetta á þinginu 1930. Þá var til umr.till. til þál. um undirbúning breyt. á kjördæmaskipuninni, en ekki eins og nú frv. til l. um breyt. á stjskr., til þess að tryggja landsbúum fullkominn kjósendarétt, hvar sem er á landinu. Ég ætla þá, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp hluta af því, sem ég sagði 1930: „En að því er snertir till. á þskj. 468, þá er hún ákaflega einstrengingslega orðuð. Það er allhörð krafa, þetta, að kjördæmaskipunin skuli tryggja kjósendunum jafnan rétt, hvar sem þeir búa. Í raun og veru er ekki hægt að fullnægja þeirri kröfu nema með fyrstu aðferðinni, sem hv.flm. nefndi, að þm. séu allir kosnir á sama hátt og landsk.þm. nú, með hlutfallskosningum í einu lagi fyrir land allt. Það mun vera stefnuskráratriði Alþýðuflokksins. En það er alls ekki svo, að þetta, að allir kjósendur hafi jöfn áhrif á skipun Alþingis, sé eina atriðið, sem horfa þarf á í þessu máli. Við verðum líka vissulega að horfa á hitt atriðið, að fámennum, afskekktum landshlutum er líka nauðsynlegt að eiga á þingi fulltrúa, sem er kunnugur þeirra hagsmunum og staðháttum og getur beitt sér fyrir þeirra málum. Þetta er atriði, sem taka verður til greina, þegar kjördæmaskipunin er endurskoðuð, en þáltill. gengur alveg framhjá því“. Ég get ekki séð neitt ósamræmi milli þessara ummæla og till. sjálfstæðismanna nú. Í þeim er ætlazt til þess, að kjördæmaskipuninni sé haldið óbreyttri, en mönnum tryggt flokkslegt jafnrétti við þingkosningar. Ég segi í þessari ræðu frá 1930, að það sé allhörð krafa, ef ætti að tryggja kjósendum jafnan rétt, hvar sem þeir búa á landinu. Og ég sagði í fyrstu ræðu minni í dag, að við sjálfstæðismenn hefðum ekki séð okkur fært að tryggja kjósendum fullkomið staðarlegt jafnrétti í till. okkar í ár, og er það í fyllsta samræmi við þessi ummæli mín frá 1930. Hæstv. forsrh. sagði í upphafi ræðu sinnar, að í þessu stjórnarskrárfrv., sem hér liggur fyrir, væri farið fram á ákveðna kjördæmaskipun, helzt þá, að landið allt yrði eitt kjördæmi. En sannleikurinn er sá, að kjördæmaskipuninni er alveg haldið utan við þetta frv. Þá sagði hæstv.forsrh. ennfremur, að þetta stjskrfrv. feldi það í sér, að það eina, sem taka ætti tillit til, væri höfðatölureglan. Þetta er vægast sagt tilbúningur. Það segir sig sjálft, að þetta frv. þegir um öll þau mörgu atriði viðvíkjandi skipun þingsins og ætlast ekki til, að slíkt verði tekið upp í stjórnarskrána. Það er svo hjá okkur sem flestum öðrum þjóðum, að viðvíkjandi skipun þingsins eru aðeins örfá grundvallaratriði tekin upp í stjórnarskrána. Hæstv. ráðh. hamraði stöðugt á því, að við sjálfstæðismenn vildum láta höfðatöluna eina öllu ráða. Till. okkar í kjördæmaskipunarmálinu sýna bezt, hvílík fjarstæða þetta er. En enginn kemst framhjá þeirri reglu, hvaða tilhögun sem hann svo hugsar sér, að tala gildra, greiddra atkv. við kosningar hlýtur alltaf að ráða úrslitum, hversu ranglátt sem fyrirkomulag kosninganna kann að vera. En við förum ekki fram á annað með þessum till. okkar, að þegar atkv. eru talin, þá séu þau öll metin jafnhátt, þegar skorið skal úr því, hvað hver flokkur á að fá marga þm. - Ef hæstv.forsrh. þykir þetta einstrengingslegt og þykir það benda eitthvað um of á byltingastjórnarskrár, þá vil ég geta þess, að nærri því samskonar ákvæði er að finna í stjskr. Danmerkur. sem á þó enga byltingu að baki sér. Þar er mjög svipað ákvæði þessu um kosningarnar til þjóðþingsins, sem er hin eiginlega þjóðfulltrúasamkoma. Þá held ég, að óþarfi sé að svara hæstv.forsrh. fleiri orðum, en vil minnast á það, sem mér finnst athugavert við till. Alþýðufl., þá, að gera allt landið að einu kjördæmi, og er það aðallega tvennt. Í fyrsta lagi ber að gæta þess, að þótt sú tilhögun líti einfalt út á pappírnum, yrði hún mjög erfið í framkvæmd, ef haldið er við þá kröfu, að kjósendur þekki yfirleitt frambjóðendurna. - Í öðru lagi er þetta algerlega óreynt skipulag og hefir hvergi verið tekið upp, þótt hinsvegar margar þjóðir hafi lögleitt hlutfallskosningar. Um till. Framsóknarfl., sem hér birtast í fyrsta skipti, er það að segja, að þar er landinu skipt í 2 kjördæmi. Öðrumegin er Rvík, með 8 þm., kosna með hlutfallskosningum, hinsvegar allt landið utan Rvíkur, með 32 þm., sem ekki má kjósa með hlutfallskosningum, og er það ákvæði vafalaust einsdæmi, hvað vítt sem væri leitað. Og svo má með lögum veita 5 uppbótarþingsæti í því kjördæmi, en þau má alltaf afnema með lögum, ef meiri hl. þingsins þykir þægilegra að hafa þau ekki. Annars álít ég ekki ástæðu til þess að ræða þessar till. meira nú, enda er grundvöllurinn, sem þær eru byggðar á, fjarstæða tóm. Hæstv. forsrh. er tamt að bera okkar litla land saman við hið mikla Bretaveldi; í því sambandi læt ég þess getið, að ég álít, að við séum svo fámenn þjóð, þessar 100 þús. sálir, að við megum ekki við því að stofna til þess innanlands ófriðar, sem gæti komið af því að skipta landinu í tvo hluta og íbúar annars hlutans væru rétthærri, þegar um sameiginleg mál er að ræða. Við verðum að leggja allt kapp á að sameina sem flesta okkar krafta, og ég veit enga óbótamenn verri en þá, sem með blaðaskrifum og æsingafundum sá hatri og óvild milli sveita og kaupstaða. Kaupstaðirnir eru einmitt vaxnir upp af holdi sveitanna, og nú er komið svo, að sveitirnar geta ekki lifað án kaupstaðanna. - Í stjórnarskránni og í allri annari löggjöf er öllum jafnt gert að skyldu að leggja þrek sitt fram í þjónustu þjóðfélagsins. Þess vegna má ekki undir nokkrum kringumstæðum neita þegnunum um sjálfsögðustu réttindi þeirra. - Ég held, að ég þurfi ekki að taka fleira fram viðvíkjandi umr. Þær hafa að mestu snúizt um smáatriði, sem ekki liggja hér fyrir til atkvgr. Um stjskr.frv., sem hér á að ræða um, er það að segja, að ég held, að allir geti samþ. 1. gr. þess, hvaða óskir sem þeir kunna að hafa um kjördæmaskipunina. Allir ættu að geta sætt sig við, að það mál yrði áfram hins almenna löggjafarvalds. Það andaði heldur kalt í garð sjálfstæðismanna í ræðu hæstv.forsrh., og þó berum við einmitt fram till. um að vernda rétt kjördæmanna úti á landi. - Ég vona það, að þegar þessi hæstv. ráðh. er kominn í hóp sinna flokksbræðra og hættur að tala til kjósendanna á landinu, verði honum ljósari sú ábyrgð, er hvílir á flokki hans, heldur en nú virðist vera. Hann er hér fjölmennur á Alþingi, án þess að hafa meiri hl. þjóðarinnar á bak við sig, og á honum hvílir sú ábyrgð, að leysa úr þessu máli, sem hæstv.forsrh. hleypti meiri ófriðaröldu í en hér hefir þekkzt í mörg ár, með þingrofinu 14. apríl 1931. Ég sagði við hann á sumarþinginu, að ég vildi hafa vopnahlé við hann um þetta mál, þar til mþn. hefði haft það til athugunar. En ég vona, að bæði hann og flokkur hans sjái, að það er þeim fyrir beztu og þjóðinni sem heild, að þetta vopnahlé endi friðsamlega. - En það getur ekki orðið, ef á að skipta landinu í tvo flokka og skerða mannréttindi annars, en láta hins óskert.

11248Frsm. meiri hl. af hálfu Alþfl. (Jón Baldvinsson) Þegar kjördæmaskipunarn. var sett á laggirnar á síðasta þingi og sjálfur hæstv.forsrh. tók sæti í henni sem fulltrúi Framsóknarfl., þá væntu margir þess, að nú mundi með starfi þessarar n. fást sæmileg úrlausn á þessu vandamáli. Svo hefir þó ekki orðið. Það var ekki liðið svo langt á starfstíma mþn. í kjördæmamálinu, þegar að vísu ekki fullkomnar, en þó allvíðtækar till. komu fram frá andstæðingum hæstv.forsrh. í n., og þó leitað væri allfast eftir við fulltrúa Framsóknarfl. í n. að koma fram með sínar till., sleit hún svo störfum, að ekki voru frá þeim flokki komnar neinar viðunandi till. í málinu. Það er nú fyrst, að komnar eru fram till. frá flokknum, þar sem eru þessar till., sem ætla má, að séu frá Frams.fl. og minni hl. stjskrn. í Ed. ber fram og komið hafa ýtrastar frá þeim flokki, opinberlega. Jafnlangt hefir hann aldrei gengið fyrri, og er ástæða til að þakka það, að hann skuli þó láta þetta undan. En þessar till. eru þó þess eðlis, að það er ekki viðbúið, að þeir flokkar, sem hafa krafizt þess, að kjördæmaskipunarmálið yrði nú leyst á viðunandi hátt, telji vel til fallið að samþ. þær. Eða a. m. k. vil ég segja það fyrir hönd Alþýðufl. Hæstv. forsrh. byrjaði ræðu sína með því að lýsa áhrifum þeim, sem þetta mál hefði haft á kosningarnar 1931, og talaði um andstöðuna gegn makki sócialista og sjálfstæðismanna á þingi 1931 og svar þjóðarinnar við því. Þegar hæstv.forsrh. er að tala um andstöðu þjóðarinnar og svar þjóðarinnar, þá er það ekki meiri hl. þjóðarinnar, sem hann er að tala um. Það er ekki meiri hl. þjóðarinnar, sem hæstv.forsrh. getur meint, þegar hann talar um þjóðina, því úrslit kosninganna sýndu, að það var aðeins liðugur þriðjungur þjóðarinnar, sem ekki vildi breyta kjördæmaskipuninni, en nærri 2/3 heimtuðu breytingu. Og á bak við kröfuna um að breyta stendur þannig meiri hl. þjóðarinnar. 65 kjósendur af hverjum 100 heimta breytta kjördæmaskipun og að kosningarrétturinn verði almennur og jafn og réttur manna til áhrifa á skipun Alþ. hinn sami, hvar sem þeir eru búsettir, og 35 vilja hafa gamalt og úrelt skipulag. Þetta eru nú úrslit kosninganna hjá þjóðinni, þó að svo heiti, að á þingi hafi Framsóknarfl. fyrir núv. kosningatilhögun 23 þm. af 42. En það er fleira rangt en kjördæmaskipunin í þessu landi. Og það vill nú svo hlálega til með Framsóknarfl., að þó hann hafi mikinn meiri hl. þings og allt réttlæti mælti þannig með, að hann ætti að ráða hér á Alþ. einn og skilmálalaust, þá gerir hann það nú ekki. Og það er vegna þess, að gamalt og ranglátt ákvæði í stjórnarskipunarlögum landsins um samsetning annarar d. veldur því, að þó einhver flokkur ynni stærri sigur en þann, sem hv. Framsóknarfl. er nú að guma af, en stæði líkt og sá flokkur að öðru leyti, þá gæti hann samt ekki ráðið málum óskorað á Alþ. Það var því ekki allt sætt í þessum bikar, sem þjóðin rétti að Framsóknarfl. með þessum kosningasigri 1931. Þegar tekið er tillit til þess, með hve miklu offorsi framsóknarmenn sóttu fram í kosningunum 1931, þá má segja, að það sé mikið látið undan af þeirra hálfu, þar sem þeir hafa lagt fram slíka till. sem þeir þó hafa gert, með brtt. Sérstaklega minnist ég þess úr kosningabaráttunni, að ýmsir frambjóðendur Framsóknarfl. - sumir eru nú orðnir þm. þess flokks - töluðu við bændur á þá lund, að það yrði nú líklega í síðasta sinn, sem bændur fengju að kjósa, ef þeir ekki veittu Framsóknarfl. brautargengi; það yrði þá í síðasta sinn kosið í kjördæmunum og sveitirnar fengju ekki lengur að ráða, því andstæðingarnir hefðu tekið höndum saman um það að fjölga þm. fyrir Rvík. Ég veit nú ekki, hvernig Framsóknarfl. ætlar að fara að koma til kjósendanna aftur og skýra þeim frá því, að hann hafi nú lagt til að tvöfalda þingmannatölu Rvíkur. Þetta er auðvitað ekki rangt, því Rvík á heimtingu á miklu meira. En það verður spaugilegt, þegar framsóknarmennirnir fara að rökræða þetta við bændur, sem þeir fullyrtu svo mikið við í fyrra. En úr því nú Framsóknarfl. hefir svipt sig möguleikunum til að geta blekkt kjósendur sína framvegis eins og 1931, væri það réttast fyrir hann að ganga nú hreint til verks, viðurkenna óskoraðan rétt kjósendanna og jafnrétti þeirra, hvar sem þeir búa á landinu, og lögleiða þetta jafnrétti. Því þetta krukk, sem gert er af Framsóknarfl. í kjördæmaskipunina í þá átt að leiðrétta misrétti, er nægjanlegt til að spilla þeirra rökum, eða réttara sagt blekkingum v ið bændur, þó það nægi ekki til að veita kjósendum fullan rétt. Hæstv. forsrh. hefir skipt skoðun síðan 1931, og hv. 1. landsk. hefir skipt skoðun síðan 1930, því engum, sem les í ræðu hans í Alþt., blandast hugur um, að þm. fyrstur manna leggst á móti till. Alþýðufl. 1930 um að bæta úr ranglætinu í kjördæmaskipuninni og undirbúa nýja kjördæmaskipun. Það er ekki efamál, að öll ræða hans, orð hennar og andi, er í þá átt að leggjast á móti till., sérstaklega þeim atriðum - þó hann vilji skýra það öðruvísi nú -, að allir hafi jafnan kosningarrétt, hvar sem þeir búa á landinu, og landið sé eitt kjördæmi. Þeir hafa báðir skipt um skoðun, hv. 1. landsk. og hæstv.forsrh., og segi ég þeim það til hins betra, þó hvorugur hafi farið nógu langt eða viljað stíga sporið fullt. Hæstv. forsrh. hélt því fram, að fræðsla um málið væri nauðsynleg. Ég er honum alveg sammála um þetta. Þess lengur sem það er rætt og þess meiri fræðslu, sem menn fá um það, þess fleiri verða sannfærðir um, að rétt sé að breyta stjskr. og kjördæmaskipuninni í það horf, sem felst í frv. og kjördæmaskipun þeirri, sem Alþýðufl. hefir stungið upp á. Ég hefi orðið var við það í umr. manna á milli, að það eru ekki fáir sjálfstæðismenn, sem telja einföldustu lausn þessa máls þá, sem felst í till. Alþýðufl., að gera allt landið að einu kjördæmi. Og sama er jafnvel í hópi framsóknarmanna, að þeir segja margir, að ef það eigi að breyta - engir eru þeir nú fúsir til þess, - en ef eigi að breyta, þá sé till. Alþýðufl. einfaldasta ráðið. Það er þannig fullvíst, að þess meira sem málið er rætt, þess meira sem almenningur fræðist um það, þess meiri skilning fær hann á því, að þegar breytt verður til, þá sé réttast að breyta til eftir till. Alþýðufl. Hæstv. forsrh. vildi gera lítið úr þeim stjskr., sem settar væru í því umróti, sem varð eftir styrjöldina miklu, settar eftir byltingar. Ég veit, að hæstv.forsrh. er mikill sögumaður, og miklu meiri sögumaður en ég. En svo mikið held ég, að ég viti í sögu, að mér sé óhætt að segja það, að flestar eða allar stjskr. í heiminum séu settar upp úr byltingu. Ég held, að það mætti rekja sögu blóðugrar byltingar að næstum hverri einni og einustu stjskr.Hæstv. ráðh. ætti því ekki að gera lítið úr þeim stjskr., sem sprottnar eru upp úr byltingu.  Maður heyrir oft hin þjóðlegu hvatningarorð: Ísland fyrir Íslendinga. Við Alþýðuflokksmenn viljum orða þetta dálítið á aðra lund; við viljum orða það á þessa lund: Ísland fyrir alla Íslendinga; þá er það rétt. Hæstv. forsrh. talaði nokkuð svipað áðan, þegar hann var að tala um að leggja þetta mál undir dóm þjóðarinnar, og kvaðst jafnvel mundu gera það. Ég vil biðja hæstv.forsrh. að standa við það og gera það bókstaflega; ég vil biðja hann að leggja þetta mál undir dóm þjóðarinnar - allrar þjóðarinnar, þá þarf ekki að kvíða úrslitum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil hefja mál mitt á því að láta í ljós ánægju mína yfir því, með hvaða svip hv. ræðumenn, 1. og 2. landsk., hafa borið þetta mál fram í ræðum sínum nú. Ég vil vona, að það spái góðri lausn á þessu máli, ef ekki er tekið tillit til annars en þess, sem verða má til að leysa það farsællega til lykta. Ég vil þá víkja fyrst að hv. 2. landsk., sem síðast talaði, af því að við hann hefi ég færra að tala. Hv. þm. lét svo um mælt, að hann hefði búizt við, úr því ég hafði borið fram till. um að skipa mþn. í kjördæmaskipunarmálið, að þá fengist einhver endanleg lausn málsins. Og hann bætti við, að það hefðu engar till. komið frá okkur framsóknarmönnum í kjördæmaskipunarnefndinni. Út af þessu vil ég segja þetta: Um till.hv. 2. landsk. í n. sögðum við það, að það þýddi ekki að halda áfram að ræða þær, hvorki að hafa landið 1 eða 6 kjördæmi með niðurlagningu smáu kjördæmanna; það yrði aldrei samþ. Um hitt er það að segja, að við bárum fram í n.till., sem við héldum, að gæti verið grundvöllur til að vinna á, og við höldum ennþá, að geti orðið grundvöllur að endurskoðun kjördæmaskipunarinnar, eins og lagt var fyrir n. að vinna að. Við vildum halda við grundvöll núv. kjördæmaskipunar, en leitast svo við að koma á jöfnuði innan ramma þess grundvallar. En við fengum ekki einu sinni þennan grundvöll ræddan í n. Andstæðingarnir héldu fast við sínar till.Hv. sjálfstæðismenn héldu fast við sína aðaltill., og sérstaklega lagði hv. 1. landsk. aðaláherzluna á það, að grundvellinum undir þeim mætti ekki raska - það mætti ekki takmarka uppbótarsætin. Við fengum ekki einu sinni að tala við hv. andstæðinga okkar á þeim grundvelli, sem við höfðum lagt. Það gleður mig því mjög, að nú vilja hv. sjálfstæðismenn fallast á að takmarka þingsæti; það vildu þeir aldrei ganga inn á í n. Þá vil ég leyfa mér að vekja athygli á, hvernig hv. andstæðingar tala um aðstöðu Framsóknarfl. gagnvart Reykjavík. Hv. 1. landsk. ásakar okkur framsóknarmenn fyrir það, að við viljum setja Reykjavík hjá, en hún beri þó mestar byrðarnar. Ég vil nú skjóta því inn í, að þó tölur þær, sem hann nefndi, kunni að vera réttar, sem ég hefi ekki athugað, og að það virðist þannig, að Reykjavík hafi borið svona miklar byrðar, þá er það alls ekki svo, heldur hafa byggðirnar úti um landið borið töluverðan hluta af þeim gjöldum, sem greidd eru inn í ríkissjóðinn í Reykjavík, vegna þess, að verzlunin gengur þar í gegn. Og þau hlunnindi eru óteljandi, sem Reykjavík nýtur frá ríkisheildinni. Hv. 1. landsk. sagði, að Reykjavík fengi miklar byrðar, en lítið réttlæti. Hinsvegar sagði hv. 2. landsk., að með till. okkar framsóknarmanna væri stigið stórt spor til að bæta úr því misrétti, sem nú er í þm.tölu Reykjavíkur. Ég vil benda á, að það er ekki mikið samræmi í þessu, sem hv. andstæðingar okkar segja. Hv. 2. landsk. sagði, að það væri ekki samræmi í því hjá okkur, að við hefðum barizt á móti fjölgun þm. fyrir Reykjavík í fyrra, en legðum nú til, að þeim væri fjölgað upp í 8. Ég vil minna á þau ummæli, sem komu fram frá mér í fyrra, að Reykjavík ætti í raun og veru 4 landskjörnu þm. Það er því ekki neitt ósamræmi í þessu, að um leið og landskjörið er lagt niður fái Reykjavík þá uppbót, sem svarar til þeirra landskjörnu þingmanna, sem hún missir. Þá er það hv. 1. landsk. Ég vil beina nokkrum orðum til hans, hv. formanns Sjálfstæðisfl., út af því, að hann sagði, að ég hefði farið rangt með orð hans á þinginu 1930. Nú skal ég sýna, að ég hafi verið að fara rétt með, með því að lesa upp úr þingtíðindunum kafla úr ræðu hans fyrir þessum sömu áheyrendum, svo að þeir geti sjálfir dæmt um, að ég hafi ekki farið rangt með. Og það mun sýna sig, að ef hv.þm. stendur á sama grundvelli nú og 1930, eins og hann lýsti yfir áðan fyrir alþjóð manna, og ef hann í till. sínum í ár vill vera í samræmi við þann grundvöll - ef hann vill standa við þá yfirlýsingu, þá munum við bera gæfu til að leiða þetta mál farsællega til lykta. Nú skal ég fara með þetta, sem hann sagði, svo allur landslýður megi hlusta á. Í 302. dálki Alþt. 1930, D-deild, segir hv. þm: „Þetta mál“ (nefnilega kjördæmaskipunarmálið) „hefir alloft legið fyrir Alþingi til úrlausnar, og fram til núv. kjörtímabils hefir ávallt verið notað sama úrræðið. Þegar kaupstaðir hafa verið orðnir svo fjölmennir, að það hefði verið áberandi ranglæti að láta þá ekki hafa áhrif á fulltrúaval til Alþingis, þá hefir verið bætt við þingmönnum fyrir þá“. Þetta hefir allt af verið úrræðið. Í 303. dálki segir hv.þm. ennfremur: „Sjálfsagt eru til ýmsar leiðir til þess að bæta úr mestu misfellunum í þessu máli. Ég skal taka það skýrt fram, að ég álít, að ekki muni verða hægt að komast hjá að halda áfram eitthvað í sömu átt og áður og taka tillit til tilfærslu mannfjöldans á landinu. En að því er snertir till. á þskj. 468“ (nefnilega till. jafnaðarmanna), „þá er hún ákaflega einstrengingslega orðuð. Það er allhörð krafa, þetta, að kjördæmaskipunin skuli tryggja kjósendum jafnan rétt, hvar sem þeir búa. Í raun og veru er ekki hægt til fulls að fullnægja þeirri kröfu, nema með fyrstu aðferðinni, sem hv.flm. nefndi, að þm. séu allir kosnir á sama hátt og landsk.þm. eru nú, með hlutfallskosningum í einu lagi fyrir land allt“. Þarna segir hv. 1. landsk., að það sé eina aðferðin, sem fullnægi þessari kröfu, svo að sú aðferð, sem hann nú ber fram, getur ekki fullnægt henni. Svo heldur hv.þm. áfram: - Það mun vera stefnuskráratriði Alþýðuflokksins. En það er alls ekki svo, að þetta, að allir kjósendur hafi jöfn áhrif á skipun Alþingis, sé eina atriðið, sem horfa þarf á í þessu máli. Við verðum líka vissulega að horfa á hitt atriðið, að fámennum, afskekktum landshlutum er líka nauðsynlegt að eiga á þingi fulltrúa, sem er kunnugur þeirra hagsmunum og staðháttum og getur beitt sér fyrir þeirra málum. Þetta er atriði, sem taka verður til greina, þegar kjördæmaskipunin er endurskoðuð, en þáltill. gengur alveg framhjá því“. Þessum ummælum hv. 1. landsk. er ég algerlega sammála frá upphafi til enda. Hv. 1. landsk. segir ennfremur: „Ég er þeirrar skoðunar, og ég hygg að tölurnar styðji þá skoðun, að af kaupstaðakjördæmunum sé það ekki nema Reykjavík ein, sem fyrir verulegu misrétti verður eða harðræði af núv. kjördæmaskipun“. Ég er þessu alveg sammála, að það sé Reykjavík ein, sem verður hart úti. Hann segir enn: „- - Til þess að í aðalatriðum sé nokkurnveginn sæmilegt hlutfall milli kaupstaða og sveitakjördæma, er það einungis þingmannatala Reykjavíkur, sem skýtur verulega skökku við“. Þessu er ég alveg sammála. Hann segir enn: „Ég hygg, að ekki verði hjá því komizt til lengdar að leiðrétta nokkuð þennan mun“. Það er nú einmitt það, sem við viljum gera, við framsóknarmenn. Hann segir ennfremur: „Þótt ég viðurkenni, að ástæða sé til að taka ýmislegt í kjördæmaskipuninni til athugunar, mun ég þó ekki geta fallizt á að greiða þeirri till.atkv., sem hér liggur fyrir. Hún er svo einstrengingsleg, að hún lítur aðeins á eina hlið málsins og útilokar ýmsar þær úrlausnir, sem hljóta að koma til skynsamlegrar yfirvegunar“. Þessum ummælum hv.þm. er ég alveg sammála. Og svo á ég aðeins eftir að tilfæra merkilegasta, þýðingarmesta og eftirtektarverðasta atriðið. Það er niðurlag í 312. dálki D-deildar Alþt. 1930, og hljóðar svo: „Hitt er óneitanlega annað atriði, sem grípur inn í þetta og gerir málið margþættara, að með núv. fyrirkomulagi á kjördæmaskipun verður hlutfallið annað milli þeirrar tölu kjósenda, sem fylgja hverjum flokki, og milli þeirrar tölu þm., sem hver þingflokkur fær. Til þess væri vitanlega sanngjarnt að taka tillit. En það á þó engan veginn heldur að vera eina atriðið, sem öllu ráði í málinu“. Þetta segir hv.þm. skýrt og skorinort, að hvaða þm.tölu í hlutfalli við kjósendatölu hver þingflokkur fái, það sé ekki eina atriðið, sem öllu eigi að ráða í málinu. En nú ber þessi sami hv.þm. fram stjskrbreyt., þar sem hann leggur til, að þetta, höfðatala kjósendanna, sé eina atriðið, sem öllu ráði. Nú hefir hv.þm. sagt, að hann stæði enn við skoðanir sínar frá 1930, og ég skal ekki vefengja það að óreyndu, þó hann nú hafi borið fram till., sem fer í bága við þær, því það er ekki svo mjög að marka slíkar till., sem bornar eru fram, þegar kapp er hlaupið í stjórnmálaflokkana um eitthvert mál. En úr því hv.þm. segir, að þetta eigi ekki að vera eina atriðið, sem öllu eigi að ráða í málinu, þá beini ég því til hans, hv. 1. landsk., formanns Sjálfstæðisfl., að hann beri nú fram till. um það, hvað það sé annað, sem ráða á í þessu máli, og að stjskr. sjálf beri það með sér, svo að hv.þm. láti það nú ekki vera eina atriðið, þetta, sem hann sagði 1930, að ætti ekki að vera eina atriðið. Ég vil þess vegna vona, að áður en þetta mál verður afgr. komi fram till. í þessa átt frá hv.þm. Ég vil vona, að það verði samkomulag milli flokkanna um þá till., að það verði ekki eina atriðið, sem öllu ráði í þessu máli, sem hv.þm. lagði áherzlu á 1930, að ekki ætti að vera eina atriðið, og sem ég er honum algerlega sammála um. Út frá þessu vil ég taka undir þau ummæli hv. 1. landsk., að það séu hinir verstu menn, sem nú vilja stofna til ófriðar og hindra það, að þetta mál verði leyst, sem er eitt af mestu vandamálum þjóðarinnar. Ég get líka tekið undir þau ummæli, sem hv.þm. beindi til mín um það, að það hvíldi mikil ábyrgð á mér um það, hvort mér tækist að leysa þetta mál. Ég veit þetta mjög vel. Ég hefi lýst yfir því, að við framsóknarmenn erum reiðubúnir til samvinnu við hvaða flokk sem er um að leysa þetta mál. Og ég mun standa við það. En ég beini því þá líka til hv. 1. landsk., að hann og hans flokkur finni til ábyrgðar á því að leysa slíkt mál sem þetta, og gera það ekki á þann hátt, að hindra fulltrúa flokksins frá því að víkjast undir nauðsyn þjóðarinnar um afgreiðslu þeirra mála, sem þm.-skyldur þeirra eru fyrst og fremst að afgr. - að sjá ríkinu farborða fjárhagslega.

Frsm. meiri hl. af hálfu Sjálfstfl. (Jón Þorláksson) Það gladdi mig mjög að heyra hæstv.forsrh. lesa orðrétt alllangan kafla úr ræðu eftir mig um þetta mál á þinginu 1930, þann sama kafla, sem ég var nýbúinn að lesa upp fyrir sömu áheyrendum. Svo bætti hæstv.forsrh. við nokkrum öðrum köflum, án þess að minnast neitt á annað en það, að flokkarnir eigi ekki eingöngu að fá þingmannatölu eftir atkvæðamagni. Það er engan veginn eina atriðið, sem öllu á að ráða í málinu. Ég vil biðja hæstv. ráðh. að gæta þess, að þau ummæli, sem hann hafði eftir mér frá þinginu 1930, voru viðhöfð í umr. um þáltill. um endurskoðun kjördæma og kosningalaga, sem ekki var stjskrbreyt. Þegar lög um kjördæmi og kosningar eru til meðferðar, er auðvitað á mörg fleiri atriði að líta heldur en þetta eina, t. d. sjálf kjördæmaskiptingin. Auk þessa umtalaða atriðis er með till. Sjálfstæðisfl. á auðveldan hátt tryggður fullkominn flokkslegur réttur. Nú er það vitanlegt, að þegar hv. Framsóknarfl. á þinginu 1931 bar fram till. til stjskrbreyt. á þá leið að leggja niður landskjörið, þá var sú till. flutt eingöngu vegna flokkslegra hagsmuna framsóknarmanna, með það fyrir augum að raska eðlilegu hlutfalli milli flokkanna. Þegar svo þessari tilraun var svarað með mjög svo hóglegri brtt. við stjskr., þá var blásinn sá herblástur, sem kunnugt er, með því að rjúfa þingið með hjálp konungsvaldsins. þvert ofan í ákvæði stjskr. Þeir menn, sem hefja leikinn með því að bera fram ósanngjarnar till., sem svarað er með hóglegum og réttlátum till. frá hendi andstöðuflokkanna, og fyrir það sjálfsagða svar grípa til örþrifaráða máli sínu til stuðnings, þeir eiga það traust alls ekki skilið, að þeim sé í framtíðinni falið að ákveða kosningaskipulagið. Út frá atburðunum 1931 er það alveg bersýnilegt, að öll andstaða Framsóknarfl. gegn till. okkar sjálfstæðismanna er sprottin af löngun til þess að viðhalda ranglæti, sér og sínum flokki til ávinnings. Það verður því að tryggja þjóðinni rétt gagnvart ranglætinu með því að festa það ákvæði í stjskr., að allir þingflokkar eigi að hafa jafnan rétt til áhrifa á skipan Alþingis, og það er algerlega gert með 1. gr. í till. okkar sjálfstæðismanna. Að öðru leyti blés friðvænlega í ræðu hæstv.forsrh. Enda er það ómöguleg aðstaða fyrir flokkinn, eftir að hafa í n. lagt aðaláherzluna á það, að tryggja rétt héraðanna, að leggja á móti okkar till., en ef þeir nú samt sem áður gera það, eins og blað þeirra hefir gert undanfarið, þá hlýtur það að stafa af ástæðum, sem eru enn ekki kunnar eða fram komnar, en sem hinsvegar væri æskilegt að fá að vita, hverjar eru. Ég get þá lokið máli mínu við þessa 2. umr. um frv. til breyt. á stjskr. Ég mun greiða atkv. á móti brtt. framsóknarmanna við frv. og vona, að flokksmenn mínir geri slíkt hið sama. Að því er snertir brtt.hv. 2. þm. Árn., þá tel ég hana sjálffallna með aðaltill. og það skipti ekki máli, hvort hún verður samþ. áður eða ekki.

Frsm. meiri1 hl. af hálfu Alþfl. (Jón Baldvinsson) Hv. 1. landsk. minntist á meðferð á þáltill. Alþýðufl. um kjördæmamálið á Alþingi 1930 og aðstöðu sína til till. Hann talaði um það, að sú till. hefði ekki átt að ná til stjskr., og er það að vísu rétt, að þetta var aðeins till. til þál., en það var jafnframt tekið fram af hv.flm., 4. þm. Reykv., Héðni Valdimarssyni, að ef till. kæmi til framkvæmda, þá þyrfti að sjálfsögðu að undirbúa breyt. á stjskr. Enda er það auðséð, að ef till. hefði verið samþ., þá var sjálfsagt að undirbúa þær brtt., sem menn hefðu viljað gera þá. Þó að sú leið væri farin 1930 að skora á hæstv. stj. að taka málið til undirbúnings, þá var það vitanlega undanfari stjskrbreyt. Enda má minna á það, að sami hv.þm., sem flutti till. 1930, hefir einmitt fyrir þremur árum flutt till.shlj.till. Alþýðufl. nú, um að gera landið allt að einu kjördæmi. Hv. þm. kallaði till. okkar alþýðuflokksmanna erfiðar í framkvæmdinni. Hann talaði um 200 frambjóðendur og hann hryllti við þeirri halarófu, sem ferðast mundi yfir landið og fylla mundi fundahúsin á samkomustöðunum, ef þeir héldu allir saman. Þessi gagnrýni er nú svipuð gagnrýni Tímans á till. þeirra sjálfstæðismanna um þingmannafjöldann. Röksemdafærsla hv. Í. landsk. er nokkuð álíka. Það er ekki nein ástæða til að ætla, að þessu verði þannig farið, heldur mundu aðeins aðalforingjar flokkanna ferðast um til þess að halda stjórnmálafundi í flestum kjördæmum, og það er einmitt það, sem hefir gerzt, þegar landið hefir verið eitt kjördæmi, sem sé við landskjörið. Hæstv. forsrh. misskildi það, sem ég sagði um kjördæmanefndina. Ég sagði ekki, að ég hefði vænzt mikils árangurs fyrir það, að n. var skipuð, heldur sagði ég, að úr því hæstv.forsrh. hefði sjálfur tekið sæti í n., þá hefði mátt vænta þess, og það var trú margra, að hann ætlaði sér að gera tilraun til þess að leysa málið á viðunandi hátt. En þegar svo till. koma frá hæstv. ráðh., þá hafa þær ekki í sér fólgnar neinar þær bætur á kjördæmaskipuninni, að það hefði ekki átt að vera fyrirfram vitað, að þær till. leiddu ekki til neins samkomulags. Því hefir nú verið haldið fram, að landsk.þm. væru uppbót fyrir Rvík. En því er vitanlega ekki hægt að halda fram með neinni sanngirni. Rvík hefir vitanlega áhrif á val hinna landskjörnu fulltrúa, en aðeins í hlutfalli við sinn kjósendafjölda. Þó Rvík sé fjölmenn, þá hefir hún ekki nema um 12 þús. kjósendur, en annarsstaðar á landinu munu vera samanlagt um 40 þús. kjósendur. Hún hefir því alls ekki atkvæðamagn til þess að kjósa fjóra af sex við landskjör. Ég skal viðurkenna það, að till. framsóknarmanna um að fjölga þm. Rvíkur úr 4 í 8 er bót frá því, sem er, en það er ekki nóg, sérstaklega þegar þess er gætt, að Rvík á ekki að reiknast með þegar ákveðin eru uppbótarþingsætin, sem framsóknarmenn leggja til, að komi í stað landskjörsins, sem þeir vilja fella niður. Þetta er bersýnilegt ranglæti gegn höfuðstað landsins, gegn fullkomlega einum fjórða hluta landsmanna, sem framsóknarmenn hafa með sinni leiðinlegu „agitation“ reynt að æsa bændur landsins á móti, sérstaklega við síðustu kosningar, en nú hafa þessir menn með till. sínum um fjölgun þingmanna fyrir Reykjavíkurbæ slegið vopn úr hendi sér; nú geta þeir tæplega lýst Rvík á sama hátt fyrir bændum og þeir hafa gert áður, eftir að hafa lagt til að auka þingmannatölu höfuðstaðarins um helming. Ég ætla mér ekki við þessa umr. að ræða brtt.hv. 2. þm. Árn., en hún er á þá leið, að ég mun greiða atkv. gegn henni eins og hinum öðrum till. framsóknarmanna í þessu máli.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það ber þannig að, að mér er ætlað að hafa síðastur orðið í þessum útvarpsumræðum. Ég mun því ekki nota þessa sérstöku aðstöðu mína til þess að deila á hv. andstæðinga mína, af því þeir hafa ekki tækifæri til þess að svara mér í útvarpi. Ég vil aðeins í þessari ræðu minni gera tvær aths. út af þeim ummælum, sem farið hafa fram hér um málið. Önnur þeirra er til hv. 1. landsk. út af ummælum hans um gerðir framsóknarstj., hin er almenns eðlis og snertir sjálft aðalatriði þessa stjskrfrv., sem fulltrúar sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna hafa borið hér fram. Hv. 1. landsk., sagði, að vegna þeirra tíðinda, sem gerzt hefðu á síðastl. ári, ættum við framsóknarmenn ekki skilið að hafa aðstöðu til að taka þær ákvarðanir í kjördæmamálinu, sem okkur sýndist, því það væri sýnt, að ekki væri eigandi undir því, hvað við kynnum að gera. En ég vil aðeins benda honum á, að aðalatriðið í okkar till. framsóknarmanna er það, að tekin verði upp í stjskr. einmitt þau ákvæði, sem mestu máli skipta til þess að tryggja það, að einn þingflokkur hafi ekki aðstöðu til að hringla fram og aftur með þessi þýðingarmiklu ákvæði um kjördæmaskipunina. Þá vil ég minnast á hitt atriðið, sem er till. andstöðuflokka Framsóknar um rétt hinna pólitísku flokka í landinu til þingsæta, þ. e. að láta flokkana vera undirstöðu undir öllu í kosningunum. Ég vil benda honum á, hvað sá grundvöllur er merkilegur, með því að rifja upp aðstöðu hans, hv. 1. landsk. sjálfs, til hinna pólitísku flokka við 5 síðustu alþingiskosningar hér á landi. Árið 1919 fara fram kosningar og þá tilheyrir hann þáv. Heimastjórnarflokki, árið 1921 kemur hann fram í svonefndu sparnaðarbandalagi og nær kosningu hér í Reykjavík. Árið 1923 er þessi hv.þm. enn í kjöri, og þá fyrir svonefndan Borgaraflokk, árið 1927 er enn kosið, og þá er þessi hv.þm. orðinn formaður Íhaldsflokksins, er svo nefnir sig, og árið 1931 heyrir hann enn til nýjum flokki, er heitir Sjálfstæðisflokkur. Þetta er nú sá grundvöllur, sem hv. 1. landsk. vill byggja á fulltrúatöluna á Alþingi. Og það er ekki nóg að benda á það, að við hverjar einustu kosningar hefir hann boðið sig fram eða veitt fylgi nýjum flokki, hverjum eftir annan, heldur hefir alltaf komið fram ný og ný stefnuskrá fyrir hvern flokk. Það er því ekki heppilegt að taka aðeins til athugunar þetta eina atriði um hinn pólitíska rétt þingflokkanna og festa það í stjskr., heldur eru það ekki síður önnur og fleiri ákvæði, sem miklu máli skipta. Ég segi ekki eins og hv.þm. sagði á þinginu 1930, að það væri eina atriðið að tryggja héruðunum rétt til þess að eiga sérstaka fulltrúa á Alþingi, heldur eigi að koma ákvæðum um sem allra flest atriði þessa máls undir stjskr., svo að skapazt geti sem öruggastur grundvöllur í kjördæmamálinu. Ég vil svo þakka öllum þeim mörgu áheyrendum úti um byggðir landsins, sem hlýtt hafa á mál mitt. Ég vil enda það með því að segja, að höfuðstefna okkar framsóknarmanna í kjördæmamálinu er sú, að tryggja rétt hinna dreifðu byggða landsins, tryggja þeim hæfilegan rétt á Alþingi Íslendinga. Ég lít svo á, að á undanförnum áratugum hafi þær allmjög orðið útundan hvað snertir afnotarétt af aflgjafa framkvæmdanna, veltufé þjóðarinnar. Peningastofnanirnar hafa undanfarið veitt fjármagninu einhliða til bæjanna, og þá einkum Reykjavíkur. Ég vil ekki draga óhæfilegt vald þangað, ég vil skapa jafnvægi milli landshlutanna. Ég vil ekki efla til ófriðar milli þeirra, heldur skapa jafnvægi. Ég leit á þá atburði, sem gerðust fyrir ári síðan hér á Alþingi, sem tilraun til að raska jafnvæginu á skipulagsmálum þjóðarinnar, og ég taldi það pólitíska og siðferðislega skyldu mína að vara þjóðina við, með því að rjúfa Alþingi. Ég gerði það ekki af pólitískum flokkshagsmunum, heldur til þess að þjóðin sjálf gæti skorið úr þessum málum. Ég get lýst því yfir, að mér liggur það tiltölulega í léttu rúmi, hvort þessi eða hinn stjórnmálaflokkur fær betri eða verri aðstöðu; aðalatriðið fyrir mér er það, að tryggja rétt fólksins úti um byggðir landsins, hvað sem flokkshagsmunum líður. Með tilliti til þess, sem hv. 1. landsk. sagði 1930, þykist ég hafa ástæðu til að vænta góðra úrslita á þessu máli. - Ég kveð svo alla heiðraða áheyrendur og óska, að þeim megi vel farnast og að okkur takist að leiða þetta þýðingarmikla mál til farsællegra lykta.