Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherrann (H. H.) Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) og eg, höfum báðir komið fram með breytingartillögu við aðalatriði þessa frumv.  (Lárus H. Bjarnason: Það er ekki aðalatriðið)  . Það er annað aðalatriðið í þessu frumv., að sendiráðsmenn annara ríkja fái að hafa það mataræði, sem þeir eru vanir, þann tíma sem þeir eru hér. Munurinn á breyt.till. okkar er að eins sá, að eg fer fram á að setja sama ákvæði inn í frv. og áður var í því, þegar það fór héðan úr deildinni. En tillaga háttv. 1. þm. S.-MúI. gengur inn á að leyfa þeim að flytja inn vissa pottatölu af áfengi og það að eina vissa tegund. Í báðum tilfellum er orðið við óskum ræðismannanna að nokkru leyti. Eftir minni till. er aðflutningsbanni ekki beitt við þá, en í hinni er því beitt með takmörkun. Og sú takmörkun er aðallega í því fólgin, að miða við það hvað löggjafarvaldið álítur þeim holt og heilsusamlegt. Eg er hræddur um, að ef að fallist verður á þetta, þá kunni að koma fleiri, sem segja að þeim sé mjög holt og heilnæmt að drekka svona saklaust vín, sem ekki hafa nema 15% styrkleika. Þessu mundi oft verða erfitt að mótmæla og því tel eg eftirkasta-minna að hafa það þannig, að banninu væri alls ekki beitt við þessa menn, að því er snertir þá sjálfa. Þeir fengju sjálfir að ráða því, hvað og hve mikið þeir vildu nota til heimilisþarfa sinna. Spurningin er um það, hvor breytingin sé líklegri til þess að ná samþykki eiri deildar. Eg tel það alveg víst, að mín breytingartillaga nái samþykki efri deildar, ef hún verður samþykt hér. Eg vona, að háttv. 1. þm. S.-Múl. verði ekki á móti henni, þar sem eg tek upp orðrétt það sem áður var samþykt hér í deildinni.



Eg var að bíða eftir því, að háttv. 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.) tæki til máls, þar sem mér var kunnugt um, að hann átti breytingartillögu við frumvarpið. Eg ætti ef til vill að vera hæstv. ráðherra þakklátur fyrir að hann tekur upp orði til orðs ákvæði, sem eg hafði áður sett í frumv. En eg er það nú samt ekki, vegna þess, að eg tel ekki líklegt að það ákvæði nái nú fram að ganga í háttv. efri deild. Hæstv. ráðherra hélt því fram, að fyrir sér væri það aðalatriðið í frumvarpinu, og minsta kosti annað aðalatriðið, að sendiræðismenn fengju leyfi til að flytja inn vín til heimilisþarfa. Fyrir mér var það ekki aðalatriði. Það má að vísu segja, að það sé sanngjarnt, en aðalatriðið fyrir mér var að fá nauðsynlegar bætur á þeim göllum á aðflutningsbannslögunum, sem fundist hafa, en Alþingi er nú svo skipað, að þeim einum út af fyrir sig hefði ekki orðið framgegnt. Nú verð eg að vera á móti tillögunni á þgskj. 806, og af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi af því, að eg tel vonlaust um, að hún nái fram að ganga í efri deild, en tel hins vegar tillöguna á þgskj. 792 ugglausa til framgangs þar. Og í öðru lagi af því, að eg vil girða fyrir að leyfi til innflutnings á áfengi verði ranglega veitt, eins og komið hefir fyrir áður, en fyrirbyggingarákvæði í því skyni hefir ráðherra felt úr inu upprunalega ákvæði. Svipuð tillaga og hv. 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.) ber nú fram, féll fyrir vangá í efri deild, en nú veit eg að tillaga hans mundi ganga fram. Hins vegar veit eg að tillaga hæstv. ráðherra nær ekki samþykki deildarinnar. Reyndar veit eg, að, hæstv. ráðherra getur fengið þingm. Ísf. til þess að hringja með atkvæði sitt eins nú og á Mánudaginn var; en honum nægir ekki fylgi hans.



Herra forseti ! Eg skal ekki vera að lengja umræðurnar með því að vera að tala fyrir þessari tillögu. Eg tel það alveg óþarft. Eg hefi komið fram með hana eftir beiðni annara, vegna þess, að hún þótti vísari til famgöngu í háttv. efri deild, heldur en hin breytingartill. Ástæðurnar fyrir henni tel eg alveg óþarft að vera að taka hér upp aftur; háttvirt deild mun þekkja þær.



Eg finn ekki ástæðu til að svara háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) mörgu. Eg get auðvitað ekki svarið, að mín breytingartill. gangi fram í efri deild, eg hefi engin ráð yfir atkvæðum manna; en eg tel það mjög líklegt og hefi fyrir hví ástæðu. En eg vísa til baka þeim ummælum, sem þingmaðurinn beindi að nafngreindum manni í efri deild. Eg veit með vissu, að hann muni ekki greiða atkv. móti báðum tillögunum. Fyrir mér er aðalatriðið, að sýna kurteisi þeim útlendu ríkjum, sem hingað senda fulltrúa sína. Hér er um atriði að ræða,. sem engum er til tjóns. Eg vil ekki miða innflutning sendiræðismanna við þarfir eins einstaks manns. Mér er ekkert kappsmál, hvor tillagan er tekin, en eg tel það miklu heppilegra, samkvæmara réttri hugsun og fyrri gerðum þessarar deildar í málinu, að mín breyt. till. verði samþykt.



Eg hefi ekki áður tekið til máls í þessu máli, enda þótt eg sé annar flutningsm. þess inn í þingið. Eg þóttist ekki sjá neina ástæðu til þess. En nú finn eg þó hvöt hjá mér til þess að fara nokkrum orðum um málið og afstöðu mína gagnvart því. Það sem olli því, að eg gerðist meðflutningsmaður þessa frumvarps, voru einmitt þær greinar frumvarpsins, sem enn standa eftir. Eg taldi eins og aðrir bannvinir, sérstaklega með tilliti til þess yfirréttardóms, sem á hefir verið minst, brýna nauðsyn til þess að fá þessa bót á aðflutningsbannslögunum. En með því að eg jafnframt varð þess vís, að það var sterk tilhneiging hjá mönnum hér á þinginu að heimila sendiræðismönnum annara ríkja að flytja inn áfengi til eigin heimilisnotkunar, þá þótti mér vel við eiga að binda þetta hvorttveggja saman í eitt frumvarp og fá þar með tilstyrk þeirra sem sterkasta tilhneiging höfðu til þess að veita þessa undanþágu, til þess að koma þeim umbótum á aðflutningsbannalögunum, er eg taldi mestu máli skifta, í gegn. Enda get eg ekki séð neitt verulegt á móti þessari undantekning hvað sendiræðismennina snertir. Tel það þvert á móti miklu betra að slík undanþága sé beinlínis leyfð í lögunum, heldur en að stjórnin sé beint á móti lögunum að veita slíka undanþágu, sem veldur svo illindum og þjarki á þinginu eins og dæmin hafa svo ljóslega sýnt. Eg býzt fullkomlega við því, að ef þessi heimild er ekki gefin nú í einhverri mynd þessum umræddu mönnum, þá geti farið svo, að þeim verði liðinn innflutningur á víni, ef ekki beinlínis leyfður, og alþjóðaréttur eða annað slíkt hafður að skálkaskjóli. Og við eigum svo von á þjarki og jafn vel vantraustsyfirlýsingu út af slíku. Þetta getum við forðast með því beinlínis að veita lagaheimild til þessarar skaðlausu undanþágu. Vegna þessa hef eg getað verið með til þess að veita þessa undanþágu og svo er enn. En með tilliti til þess, þá hallast eg aðallega að því að fara þá leiðina, sem farin er á viðaukatill. á þgskj. 792, enda veit eg að einn inn ákveðnasti bannmaður á þingi, einn háttv. þm. í Ed., hefir hallast að þeirri tillögu og má teljast höfund hennar. Oss getur sú tillaga engan miska gert. Bannlögin eru sett til þess að varðveita oss sjálfa, en eigi útlendinga, frá illum afleiðingum áfengisins. Þar sem ekki er veitt meiri heimild til innflutnings en gert er í till. á þgskj. 792, þá þarf ekki að óttast, að sú heimild verði til að ala upp í oss drykkjuskap, og það er það, sem jafnan hefir vakað fyrir oss bannmönnum. Oss hefir aldrei komið til hugar að grípa inn í lifnaðarháttu annarra þjóða. Það er heill og hamingja vorrar eigin þjóðar, en eiður annara, sem vér höfum viljað hafa og eigum að hafa fyrir augum.



Eg er sammála hæstv. ráðherra um það, að vér eigum að sýna sendimönnum erlendra ríkja kurteisi. En það er líka gert með viðaukatill. á þgskj. 792. Eg heyrði einn inna kgkj. þingm., Guðmund Björnsson landlækni, segja, eftir samtali við frakkneska ræðismanninn, að hann væri fyllilega ánægður með breyt.till. á þgskj. 792. En ef hann er ánægður; hví á þá að gera honum betri skil en hann sjálfur biður um? Landsstjórninni er innanhandar að leita til þingsins um frekari undanþágur, ef hingað kæmu sendiræðismenn frá Englandi, Rússlandi, Tyrklandi eða annarastaðar að og þættust ekki geta lifað án sterkari drykkja en 15%. Úr því að sá sem beiðist, fær fullnægju sína, þá ættum vér að mega við una.



Það er rétt hermt hjá háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.), að landlæknirinn hafði það eftir franska ræðismanninum, að hann gerði sig ánægðan með ákvæði það, sem er á þgskj. 792. En, eins og eg hefi tekið fram, dugar ekki að líta á það, hvað einn einstakur maður telur nægja sér og sínu heimili. Háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) sagði, að það væri ekki um mikla undanþágu að ræða, ef tillaga háttv. 1. þm. S-MúI. (J. Ól.) er tekin. Það ef svo hvert mál sem það er virt. Drjúgur sopi er 800 pottar handa einum einhleypum manni. Aftur í móti getur verið, að þessi pottatala af öli eða rauðvíni nægi ekki fyrir mann, sem hefir 10–20 manns í heimili og mikinn gestagang. Alveg einlæglega verð eg að segja, að eg álít það hættulegra fyrir bannlögin að ganga inn á þessa greinargjörð á saklausum og sterkari víntegundum, heldur en að segja í eitt skifti fyrir öll: þessir menn skulu undanþegnir banninu fyrir sínar heimilisþarfir. Það geta vel komið hingað menn með öðrum smekk en þeir sendiræðismenn, sem nú eru hér. Það væri í meira lagi afkáralegt að þurfa að hlaupa til þingeins í hvert skifti til að fá undanþágur eftir smekk og heimilisþörfum hvers einstaks.



Eg játa það með hæstv. ráðherra, að 800 pottar eru nokkuð mikið fyrir einhleypan mann. En úr því að kvantum er tiltekið er það miðað við venjulegar heimilisþarfir. Enda má og segja, að takmörkunin í breyt.till. á þgskj. 806 »hæfilegur« sé nokkuð óákveðið. Hver á að meta hófið ? Till. á þgskj. 792 hefir líka aðra takmörkun en pottafjöldann, sem sé styrkleikann, en fyrir honum er ekkert takmark sett, eftir breyt.till. hæstv. ráðherra. Það sem mér gerir, að eg fylgi till. á þgskj. 792, er það, að eg veit, að hún fær fremur fylgi bindindisvina. Það var einmitt einn sá ákafasti bannmaður, sem kom fram með þessa brt. í Ed., en fyrir klaufaskap atvikaðist það svo, að hún komat ekki fram við atkv.gr. þar. Eg var sjálfur viðstaddur og get borið um þetta. Annars skal eg ekki þrátta um þetta. Eg get ekki verið með till. á þgskj. 806 vegna þess, að þá tel eg vonlaust um, að frumgarpið nái fram að ganga, og þar með féllu þær greinir, sem, eins og eg tók fram áðan, fyrir mér eru og hafa verið aðalatriði málsins.



Eg stend upp til þess að láta þá skoðun mína í ljósi, að þetta frumvarp kemur ekkert bannlögunum við; það hefir engin áhrif á framkvæmd þeirra. Hér er um það eitt að ræða, að þessum mönnum sé leyft að flytja inn vin til heimilisþarfa með sama eftirliti, sem flutt er inn messuvín til kirkna, vínandi til lyfjabúða o.s.frv. Það er alveg víst, að þessir menn geta ekki notað heimildina til þess að skemma fyrir framkvæmd bannlaganna, með því að selja, gefa eða veita vín. Ef þeir gerðu sig seka í því, mundu þeir tafarlaust verða að hverfa heim. Því er alveg hættulaust að leyfa þetta. Sú eina ástæða, sem er til þess að veita þessa heimild, er, að önnur ríki hafa mælat til þess, að hún yrði veitt, svo að sendiræðismennirnir fengi að njóta víns eftir þeim hætti, sem bezt þykir og innan þeirra takmarka, sem velsæmistilfinning þessarar góðu þjóðar setur. Það er hart að verða ekki við þessari beiðni. Vér getum það vel án þess að sýna nokkurn undirlægjuhátt. Hér er að eins um greiða að ræða. Það er kurteisleg beiðni og einhver munur á því eða láta skipa sér hitt og þetta eða hætta við einhverja umbót vegna hótana. Þótt hér sé um smáræði að gera, þá mundu þessar þjóðir, ef vér neituðum þessari beiðni þeirra, verða miklu ófúsari til að gera oss greiða á móti, t. d. viðurkenna siglingafána vorn, þegar þar að kemur. Þetta er eina ástæðan og er hún nægileg. Eg vil ekki fara að skamta þessum sendiræðismönnum í askana. Mér er alveg sama, hvort þeir drekka sig fulla eða ekki. Því er eg með þeirri tillögu, sem ekki fer fram á það, að skamta þeim vínið í pottatali, því að eina og eg tók fram í upphafi, þarf enginn að óttast það, að þessir menn fari að leggja stöðu sína í sölurnar með því að gefa vín eða selja, eina og hverir aðrir prangarar.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. þm. Dal. (B.J.) sagði, að þetta mál kæmi ekki bannlögunum við. Víst kemur það bannlögunum við. Þessir menn eru undir þeim meðan þeir eru hér og þurfa því undanþágu frá þeim með lögum, fyrst hún var ekki frá upphafi veitt á sama hátt og undanþága frá tolllögum alt af hefir verið veitt. Það sem háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) tók fram í fyrra dag, að þeir sem exterritorialrétt hafa, þyrftu líka undanþágu frá bannlögunum, er hina vegar hreinn misskilningur. Hvernig eiga þeir að þurfa undanþágu, sem undir engum kringumstæðum eru undir bannlögunum? Ef herskip eða flotadeildir annara ríkja koma hingað til lands, hvernig á að banna þeim að ráðatafa forða sínum hér við landið sín á milli eftir vild ? Ef t.d. Þýzkalandskeisari kæmi hingað og færi til Þingvalla með nesti sitt, ætti hann þá að fá undanþágu frá bannlögunum ? Nei, vald Alþingis nær ekki til slíks. Þar er annað vald, annar réttur, alþjóðareglur að baki og í þeirra skjóli eru slíkir menn fyrir vorum innlendu matarhæfisþvingunum.



Hæstvirtur ráðherra kom með alveg nýja ekýring á exterritorialréttinum, sem hvern löglesinn mann má undra að heyra. Hæstv. ráðherra heldur því fram, að þeir sem þessa svo kallaða ezterritorialréttar njóta, séu undanþegnir bannlögunum og öðrum landslögum. Þetta er in mæta kórvilla. Þeir menn mega ekki fremur brjóta bannlögin en drepa mann eða stela. Exterritorialrétturinn lýsir sér eigi í því, að þeir sem hans njóta, séu undanþegnir lögum dvalarlandsins, því að allir eru háðir lögum þess lands, sem þeir dvelja í, jafnvel konungar, hvað þá aðrir - heldur lýsir þessi réttur sér að eins í því, á hvern hátt brot slíkra manna verði átalin. Vitanlega verða þeir ekki látnir sæta ábyrgð fyrir dómi dvalarlandsins, heldur einvörðungu fyrir dómstólum heimalandsins, og af því getur eðlilega orðið allerfitt að koma fram ábyrgð gegn slíkum mönnum. En það er sitt hvað, hvort manni er leyfilegt að gera tiltekið verk, og svo hitt, hvar koma eigi fram ábyrgð fyrir verkið. Slíkar fáránlegar kenningarætti enginn maður að þurfa að heyra af lögfræðingi og sízt af lögfræðingi í ráðherrasessi, sem ætti að vera innan handar að afla sér jafnalþektrar fræðslu hjá aðstoðarmönnum sínum, hafi hann hana ekki sjálfur.



Lengi má steininn klappa. Annar segir klipt, hinn skorið. Hvað sem líður lögskýringum prófessorsins, þá þætti mér gaman að því að vita, hvernig hann ætlar að afstýra því, að t.d. herskip taki til sín vín úr öðru herskipi hér á höfninni. Mundi það vera lagabrot? Efni í þjóðarþrætur? Casus belli? Ætli það yrði ekki lítið úr kenningu hana í því tilfelli ? Það er eg, sem hefi laukrétt fyrir mér, en háttv. 1. þingmaður Rvk. ( L. H. B.) rangt.



Það er víst flestum háttv. þm. kunnugt, að þessi á, sem hér er um að ræða, er eitt af þeim stærstu vatnsföllum og verstu yfirferðar hér á landi. Svo atendur á, að póstvegur liggur yfir ána og liggur því auðsjáanlega fyrir, að hún verði brúuð innan skamms. Verkfræðingur hefir oft ferðast um þessar slóðir til þess að rannsaka hentugt brúarstæði. Hann hefir fundið það; en það er alllangt frá þjóðveginum og hefir hann því hugsað sér að rannsaka það að nýju, hvort ekki væri tiltækilegt að gera brúna einhverstaðar nær veginum. Hann leggur það til, að brúin verði gerð sem fyrst, annaðhvort jafnhliða eða næst á eftir brú á Eyjafjarðará. Ástæðurnar til þess, að þessi tillaga er fram komin, eru þær, að litlar líkur eru til þess, að Eyjafjarðará verði búin á næsta fjárhagstímabili, en það getur haft talsverða þýðingu fyrir það, hvar brúarstæðið verður valið, hvernig vegirnir verða lagðir út frá. Og þótt verkfræðingur hafi nokkuð rannsakað þetta mál, er hann ekki kominn að fastri niðurstöðu enn þá. Það er því nauðsynlegt, að fullnægjandi rannsókn fari fram sem fyrst, og vil eg því mælast til þess, að þessi tillaga verði samþykt.



Það sem valdið hefir því, að við höfum leyft okkur að koma fram með þessa þingsályktunartillögu, er ferill fánamálsins á þessu sumri, utan þings og innan. Menn muna atburðinn, sem varð 12. Júní og þarf eg ekki að endurtaka þá sögu. Þegar til þingsins kom, var borið fram frumv. um staðar- eða landafána, en það fullnægði ekki þeim kröfum, sem við flutningsmerin þessarar tillögu gerum með allan þorra þjóðarinnar á bak við okkur. Það var ekki þess konar fáni, sem þjóðin heimtar, er frumv. fór fram á, svo að það var ekki neitt svar við ofbeldisverkinu 12. Júní. Þegar svo frv. kom úr Nd. - í því formi, að það fór fram á landafána - til Ed., þrátt fyrir mikla mótspyrnu okkar flutningsmanna þessarar tillögu, lagfærði hún það svo, að hún tók orðið lands- framan af og getur það ekki hafa verið gert í öðrum-tilgangi en þeim, að frv. löghelgaði íslenzkan fána, eins og orðið fáni þýðir í málinu, með öðrum orðum: ríkis- eða siglingafána. Þetta var samþykt í háttv. Ed. við 2. umr. En þetta var aftur, illu heilli, felt við 3. umr. á þá lund, að háttv. þm., sem virðast alt í einu hafa fengið svo mikið traust á háttv. ráðherra til að fylgja málinu fram, fólu honum málið - að koma því á framfæri. Eg vil nú ekki undirskrifa þetta traust háttv. þm., en þó reyni eg að gera mér von um, að hann vinni það í þessu máli, sem hann getur, þjóðinni og sjálfum sér til gagns og sóma. Samt vildi eg og við flutningsm., að Nd. legði orð í belg og skýrði honum frá, hver væri vilji þings og þjóðar í þessu efni. Við Viljum hjálpa hæstv. ráðherra með því að benda honum á, hvers þjóðin krefst, svo að ekki slái í baksegl fyrir honum, þegar hann kemur með málið fyrir næsta þing. Þess ber líka að gæta, að frumv., eins og það var samþykt í háttv. Ed., getur verið tvírætt. Það er hægt að leggja í það annan skilning en þann sem þjóðin vill. Á þessum misskilningi má hæstv. ráðherra ekki ala, þegar hann ber málið fyrir konung, og því viljum við nú þegar taka skarið af. Þá er það og athugavert, að ekki er tekið fram í dagskránni, sem nauðsynlegt er, að áherzla sé lögð á það, að gerð fánans sé in sama og samþykt var í frumv.. Sé ekki haldið fast við gerðina, þá getur litið svo út sem dagskráin sé ekki annað en dulbúin tilraun til þess að vinna bug á fánahreyfingunni hér á landi - einkum ef ætlast er til að breyta litunum, sem hafa unnið ást og hylli þjóðarinnar og hlotið hafa vígslu við atburðinn, sem varð 12. Júní þ. á. Það væri því in versta fásinna að rugla frá þessari gerð og getur ekki skoðast á annan hátt en sem mótspyrna gegn þeim mönnum, sem uppáatunguna áttu um þessa gerð. En nú eru þeir horfnir. Nú er það þjóðin öll, sem heimtar þennan fána og engan annan. Eg hef heyrt tvær mótbárur á móti þessum fána. In fyrri er sú, að hann sé svo líkur gríska fánanum, eða réttara sagt sjóliðsforingjamerki Grikkja, að hann verði ekki greindur frá því. En þetta er skakt. Gríski siglingafáninn er röndóttur og að eins kross í einum feldi uppi við stöngina, svo að ekki er á því að villast. Hitt merkið, sjóliðsforingjamerkið, er nú þessi krossfeldur úr fánanum, en það væri heldur ekki mikil mótbára, þótt þetta merki væri nokkuð svipað okkar fána, því að það er ekki siglingafáni, svo að ekki mundi það valda neinum misskilningi, þótt grísk herskip færu að sigla hér um norðurhöfin, enda er ekki sjóliðsforingi (aðmíráll) á hverju herskipi, eða íslenzk skip um Miðjarðarhafið, enda bera herskipin ekki merkið á aftursiglu, eins og öll skip bera siglingafána. Það er því ekki þörf að beygja sig fyrir þessari mótbáru. Þá hefir það verið sagt, að það væri ókurteisi við konung, að samþykkja ákveðinn fána, án þess að honum gæfist kostur á að láta álit sitt í ljós. Þessi ástæða er ekkert annað en uppspuni og ber enn minna gildi en in fyrri: Raunar er það svo, að flestra þjóða fánar eru svo gamlir, að þeir eiga sögu sína til einvaldra konunga að rekja, en það stafar ekki af því, að það liggi í hlutarins eðli, heldur hinu, að konungarnir voru einvaldir og réðu því þessum málum sem öðrum, og jafnframt af því, að þeir voru sjálfkjörnir herforingjar. Eg get líka nefnt að minsta kosti einn fána, sem aldrei hefir komið undir konungs-atkvæði. Hann er rauður með hvítum krossi og er fallinn af himnum að tilhlutun guðs almáttugs, sem alls ekki spurði Danakonung neinna ráða. Það er alls ekki hægt að segja, að Alþingi sýni nokkra ókurteisi, þótt það ákveði gerð fánans. Þess er líka að gæta, að við höfum þingbundna konungsstjórn, og það er því ekki konungur, sem á endilega að eiga frumkvæðið að þessum málum, heldur sá sem ábyrgð ber á stjórnarathöfninni. Það eitt nægir, að ráðherra skýri konungi frá, að Alþingi óski eftir þessari gerð á fánanum, og eg er þess fullviss, að konungur er oss svo góðviljaður, að hann setur sig ekki á móti óskum Alþingis í þessu efni. Eg endurtek það, að það liggur í hlutarins eðli, að það er siglingafáni, sem íslenzka þjóðin krefst. Það er Íslendingum enginn sómi, að það standi í lögum, að þeir megi draga upp einhverja blæju, sem enga þýðingu hefir. Við þurfum engin lög til þess - það er hverjum manni heimilt. Og við þurfum ekki að semja lög um eitthvert merki, sem auðkenni okkur t. d. frá Grænlendingum. Við höfum okkar þjóðareinkenni í tungu okkar og fari. Það er ekki að eins þjóðarmerki, sem við krefjumst - það sjá allir, að við erum sérstök þjóð - nei ! það er merki þess, að við séum sjálfstætt ríki. Eigi fáninn að tákna þetta, þá er óþarfi að vera nokkuð að bisa við málið. En sé hitt vilji okkar, þá þýðir ekki að vera koma fram með neitt tvírætt, því að það eru til aðrir okkur jafnfínir í hártogunum og því gefur að skilja, að skilningur þess sterkara hlýtur að ráða. En sé málið skýrt frá upphafi, þá hljótum við, þótt ekki verði það strax, að sigra um síðir. Þessar upplýsingar vil eg gefa stjórninni, þegar hún fer með erindi Ed. til konungs. Og breyti hún samkvæmt þeim, þá á hún von á þökkum allra Íslendinga. Eg veit það líka, að eg og meðflutningsm. mínir eigum þökk skilið fyrir það, að gefa stjórninni færi á að ganga hreint að verki og þurfa ekki að vitna til tvíræðra orða háttv. Ed. Og eg tala hér ekki fyrir hönd mína og flutningsm. einna, heldur tala eg erindi allra þeirra mörgu, sem okkur eru sammála. Og þótt gengið væri til atkvæða núna um þetta mál, þótt aðrir hafi ekki heyrt ræðu mína, en þeir háttv. þingm., sem hér sitja og beygja sig svo mjög fyrir góðum rökum, þá mundu áreiðanlega 9/10 af allri þjóðinni greiða atkv. með þessari till. okkar.



Eg get ekki verið sammála háttv. þingmanni Dal. um það, að frumvarp, það er Ed. samþykti við 2. umræðu fánamálsins, hafi farið fram á svo nefndan »siglingafána«. Þarf í því efni ekki annað en að benda til nefndarálitsins þar og orðanna í frumvarpsgreininni sjálfri: »hér á landi« o. s. frv. Eg verð að játa það, að mér finst það í rauninni nánast leikaraskapur, að Nd. feli sókn fánamálsins þeim manni, sem lagst hefir bæði móti siglinga- og landsfána við allar umræður málsinsins í báðum deildum, hefir jafnvel lýst yfir því, að hann áliti íslenzkt löggjafarvald bresta heimild til þess að löghelga ekki að eins siglingafána, heldur jafnvel landafána. Jafnvel þótt hæstv. ráðherra hefði tungur tvær og talaði sitt með hvorri, þá væri honum manna erfiðast að koma fánamálinu fram við konung. Hann getur ekki »prokurerað« fyrir því hjá konungi, að leggja fyrir þingið frumv., sem hann hvað eftir annað hefir lagst á móti og jafnvel talið þingið bresta heimild til að samþykkja. Hér er því í rauninni ekki um annað en leik að ræða, og ætti því hvorki eg né aðrir fánamenn að koma nærri málinu, og það því síður sem óttast má, að hæstv. ráðherra hafi - með aðstoð þingm. Ísf. tekist að búa svo um hnútana, að við fáum engan íslenzkann fána í nánustu framtíð, hvorki siglingafána né landsfána. Mér þætti sem sé ekki ósennilegt, að það færi líkt um fánamálið og lotterímálið. Ekkert ólíklegt, að Danir taki til þeirra ráða, nú þegar þing þeirra kemur saman í Októbermánuði, að samþykkja frumv., sem löghelgi eitt flagg - »ríkisflagg« - fyrir alt veldi Dana. konunga, enda hefir hv. ráðherra talið danska flaggið »eina löglega« flaggið hér á landi og fánatökuna hér á höfninni 12. Júní þ. á. ómerkilegan atburð. Ráðherra og forsætisráðherrann danski hafa verið hjartanlega sammála um þetta hvorttveggja. Eg segi ekki, að háttv. ráðherra renni grun í, að svona gæti farið og því síður að hann hafi þess vegna lagst á móti fánamálinu svo fast þinginu nána, en það er ekki ósennileg: tilgáta að svona kunni að fara eftir lík afdrif lotterímálsins. Og því tjáir ekki að þræta, að ráðherra muni hafa vitað um það, hvað til atóð af hendi danska dómsmálaráðherrans í lotterímálinu, þegar hann frestaði uppburði Alþingiafrumvarpsinshaustið 1912, enda hafa 3 vitni borið það - þar á meðal einn háttv.þm., sem á sæti hér í deildinni, að hæstv. ráðherra hafi sagt á tilteknum stað og stundu í Októbermánuði í fyrra, að lotterífrumvarpið væri úr sögunni, vegna þess að Bülow dómsmálaráðherra mundi leggja fyrir ríkisdaginn lagafrumvarp, sem bannaði að reka önnur lotterí í Danmörku en þau tvö, er nú eru rekin þar, ríkislotteríið og Koloniallotteríið. Hæstv. ráðherra hefir að vísu lýst þetta »lygi«, en hann hefir ekki orðið við áskorun hr. Philippesns um það að endurtaka þetta orð utan þings, utan þinghelgi 32. gr. stjórnarskrárinnar. Hefði hæstv. ráðh. gert það, þá hefði ef til vill fengist lagaleg sönnun fyrir því, hvort ráðherra hafi vitað um frv. Bülows þegar hann frestaði Alþingisfrumvarpinu. En úr því að hr. Philipsen gafst ekki kostur á að reka af sér þetta harða ámæli af hálfu ráðherra, þá er ekki ómögulegt, að ýmsir trúi því, að hann hafi haft vitneskju um, hvað til stóð í lotterimálinu, og gæti þá hinum sömu mönnum orðið á að trúa því, að eitthvað líkt hefði ef til vill ráðið niðurlögum fánamálsins hér á þingi í sumar og enda »frestur á illu beztur«. Þótt eg nú ekki, af fyrgreindum ástæðum, beri það traust til hæstv. ráðherra, að honum lánist að reka það erindi, sem Ed. hefir falið honum og sé þess vegna alls ekkert kappsmál um framgang tillögunnar, jafn vel breyttrar –þá hefi eg samt sem áður leyft mér að koma fram með breyt.till. við þingsályktunartill. háttv.þm. Dal. (B. J.) og fer hún fram á það, að forskeytinu »siglinga« verði slept framan af orðinn siglingafána. Eg vil ekki að þingið feli ráðherra mál, sem vonlaust er um að gangi fram og ráðherra því ef til vill gæti forsvarað að láta liggja afskiftalaust. En annara bar eg breyt.till. fram aðallega af »taktiskum« ástæðum. Eg hjó eftir því á dagakrá Ed., að skorað er á ráðherra að leggja frumvarpið fyrir næsta »reglulegi« Alþingi - en ekki komandi aukaþing. Eg lít svo á sem orðalag þetta hefði verið valið með vilja og að meiningin muni vera sú, að halda fánamálinu utan við kosningar, þær sem óumflýjanlega leiða af samþykt stjórnarskrárfrumvarpsins. Háttv. ráðherra hefir nú að vísu lofað því að fylgja þessu máli kappsamlega og einlæglega fram og leggja frumvarp fyrir næsta þing. En af því að dæmi eru til þess bæði hjá honum og öðrum, að sérstaklega pólitísk loforð falli í gleymsku, þá hefi eg eftir atvikum talið rétt að minna hann á Ed. loforð eitt, ef háttv.Nd. annars þykir rétt að skifta sér frekara af málinu í þetta skifti en hún hefir gert með samþ. fánafrumvarpains. Eg tel eftir atvikum rétt, að kjósendum verði kunnar tillögur hæstv. ráðherra til H. h. konungsins um fánamálið, en það gætu þær ekki orðið, ef draga ætti að mega málið til næsta reglulegs þings. - Eg geri þetta, enda þótt eg búist við að fyrir næstu kosningar kunni að Verða fundin upp einhver púðurkerling út af fánamálinu eða öðru máli til að sprengja frammi fyrir kjósendum. Og eg þykist geta rent grun í, hver sú púðurkerling muni verða. Eg gæti trúað því, að svo gæti farið, að ráðherra létist þá vilja leggja embættið í sölurnar, í því trausti að hvellurinn af slíkri fórn gengi í fólkið, ekki sízt ef takast kynni að komast yfir öll eða flest blöð landsins svo sem viðleitni hefir verið sýnd á. Það mætti ef til vill búast við ekki litlu bergmáli af slíkri púðurkerlingu frá vel steyptum blaðahring. Það er að minsta kosti ekki ótrúlegt, að ráðherra veitist örðugra að koma fram fánamálinu við konung nú, eftir meðferð efri deildar á því, heldur en reynst mundi hafa að koma fram samþyktu fánafrumvarpi hvort heldur neðri eða efri deildar. Um það verð eg að vera samþykkur blaði, sem kom hér út í gær. Hitt er eftir að vita, hvort ekki stæði samt á »fórninni«. Jæja, eg greiði nú samt atkvæði með þingsályktunartillögunni, gangi mín brt. fram, hvað sem aðrir kunna að gera, og þó að mér sé það ljóst, að gamall og nýr andstæðingur íslenzku litanna sé ekki vel fallinn til þess að flytja oss viðurkenningu þeirra heim. Eg hefi ekki sömu tröllatrú á hæstv. ráðherra í þessu efni og háttv.þm. Ísf. (Sig. St.) lézt hafa.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) sagði að það væri leikaraskapur að fela mér á hendur að bera það upp við konung, að frumvarp til laga um íslenzkan fána verði lagt fyrir næsta Alþing. Eg álít fyrir mitt leyti, að það sé fult eins mikill leikaraskapur, sem hefir farið fram hér í dag, fyrst hjá háttv. þm. Dal. (B. J.) að koma fram með þessa þingályktunartillögn um siglingafána og þá ekki síður hjá. háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) að þykjast vilja létta af mér þessari byrði með breytingartillögu sinni. Það er varla mögulegt, að jafn vel háttv. þm. Dal. geti lagt þann skilning inn í orðabreyting nefndarinnar í efri deild, að þar með væri löghelgaður sérstakur siglingafáni. Orðin »hér á landi« í 1. gr. frumvarpsins benda miklu fremur til þess, að fánann megi ekki nota nema innan landssteinanna, og útiloka það alveg að um siglingafána geti verið að ræða, enda tekur nefndarálitið það skýrt fram, að frumvarpið eigi ekki að koma í bága við eða breyta neinum gildandi lögum. En íslenzk fánalög, sem ekki koma í bága Við nein gildandi lög, þau geta ekki einu sinni varnað því, að ið sama sem kom fyrir 12. Júní, verði föst regla. Samkvæmt gildandi lögum mega menn sem sé ekki nota neinn annan fána á lögskráðum skipum en danska ríkisfánann, og í Danmörku er þeirri lögskýringu haldið fram, að þær flaggreglur, sem gilda um lögskráð skip, verði einnig analogiskt að gilda um báta. Sú spurning liggur undir úrskurð dómstólanna. Fyrir þeirra dómi verða stjórnarvöldin að beygja sig, meðan lögin eru óbreytt. Nú gæti farið svo, ef í mál færi, að hæstiréttur dæmdi þannig, að einsskyldi fara um báta eina og registreruð skip í þessu efni. Og þá er augljóst, að það hefði verið lakur »siglingafáni«, sem við hefðum fengið með fánafrumvarpinu, þrátt fyrir breytinguna, sem kom fram í Ed., að nefna »fána« í stað »landsfána«. Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði um, að það væri nauðsynlegt að slá fyrirfram fastri gerð fánans, að hann skuli vera blár með hvítum krossi. En eg verð að álita, að svo framarlega sem konungur vildi aðhyllast eitthvert fánafrv., þá væri einmitt vel til faltið að leita álits þjóðarinnar um það, hvort hún vill þá gerð á fánanum, vita, hvort hún vildi stúdentafánann eða einhvern annan. Eg veit það, að víða um land alt eru menn óánægðir með stúdentafánann, og vilja hafa fána, sem sé fallegri, einkennilegri og ólíkari öðrum fánum. Ef tíminn leyfði; þá álít eg að það væri heppilegt áður en fánafrumv. væri sett á pappírinn, að leita fyrst, eftir því sem við verður komið, vilja þjóðarinnar um gerð fánans. Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) leyfði sér að segja, að eg hefði hvað eftir annað haldið því fram, að Alþingi bresti heimild til að lögleiða heimafána. Þar fór hann nokkuð laust með sannleikann eins og stundum áður, því að það hefi eg aldrei sagt, heldur hefi eg að eins bent á það, að aumir menn héldu því fram, að alt fánamálið, og þá einnig þetta, væri sameiginlegt mál. Eg hefi talið skyldu mína að vekja athygli á því, að við eigum að sækja málið á móti þessari kenningu. Eg hefi alls ekki haldið þessu fram sem minni skoðun, og skal ekki segja neitt um, hvor kenningin verður ofan á, en Við megum ekki dylja okkur sjálfa þess, að það er einn af aðal-erfiðleikunum, sem við eigum við að etja, að þessari kenningu hefir verið, er og mun væntanlega verða otað á móti málinu. Þá sagði hann sömuleiðis, að eg væri vitanlegur mótstöðumaður fánans og »íslenzku litanna«. Eg veit ekki til, að eg hafa nokkurn tíma látið í ljósi að eg væri á móti fánahugmyndinni, en eg hefi verið og er á móti því, að einn pólitískur ungæðisflokkur, sem hefir tekið sér fána í mynd og líking flaggs frá öðru landi, og notað hann til »demonstrationa« í stjórnmáladeilum og flokkserindum, tromfi þessum fána fram undir því yfirskyni, að þetta sé ið eina og sanna merki íslenzks þjóðernis og íslenzks hugarfars. Af því er hann sagði að öðru leyti, skal eg að eins athuga það sem hann sagði út af því, að í inni rökstuddu dagskrá efri deildar er nefnt »reglulegt Alþingi«. Ástæðan fyrir þessu orðalagi mun vera sú, að þegar þessi tillaga var samin, var engin vissa fengin fyrir því að stjórnarskráin gengi fram. En eg lýsti þegar yfir því, þegar tillagan kom fram, að ef aukaþing yrði, þá mundi verða fengin full vissa fyrir það þing um afdrif málsins. Það þarf því enga áskorun til mín um það, að flýta málinu fyrir auka þingið. Hitt er efasamara, hvort endanleg ákvörðun af konungs hendi verður komin fyrir kosningar, ef þær fara snemma fram, sem vel má vera. Frumvarp um fána verður væntanlega ekki lagt fyrir konung til endanlegrar ákvörðunar fyr en um leið og önnur stjórnarfrumvörp, sem leggja á fyrir aukaþingið, en það hefir aldrei verið gert fyr en skömmu fyrir þing. Hitt mun sýna sig, þegar aukaþingið kemur saman, hvað málinu hefir orðið ágengt. Eg vil svo helzt ekki vera að þrátta um þetta mál lengur, en eg get þó ekki látið vera að benda háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) á það, hvað ósæmilegt það er af honum, að vera að ausa auri mikilsmetinn þingmann annarar deildar, sem ekki er viðstaddur, og ætti slíkt ekki að líðast átölulaust. Um slettur hana út úr lotterismálinu, sem ekki kemur þessu máli við, skal eg að eins segja það, að það er næsta óviðfeldið að hann bregði mér um það, að eg hafi ekki boðið mig fram undir lögsókn frá hr. Philipsen fyrir það orð, sem eg slepti hér í deildinni, að það sem háttv. 1. þingm. Rvk. hermdi eftir honum, væri það sem á íslenzku er kallað »lygi«. Í fyrsta lagi er þetta ekki meiðyrði gegn hr. Philipsen; það er til bæði »objektiv« og »subjektiv« lygi, og eg sagði ekkert um það, að hér væri um ina síðari tegundina að ræða. En auk þess var lífs ómögulegt, að hr. Philipsen gæti sannað það sem aldrei hefir átt sér stað. Hann hefir sennilega misskilið eða á einhvern hátt fært úr lagi einhver ummæli, sem eg kann að hafa látið falla um það, að dómsmálaráðherrann gæti komið með lagafrumv. um þetta margumtalaða Hafnarlotterí, en að hann ætlaði að gera það, það hefi eg aldrei sagt né getað sagt, því að um það hafði eg enga vitneskju fengið En þessi árás háttv. þingmanns liggur svo mjög fyrir utan umræðuefnið, að eg mun ekki svara henni frekara, þótt inn háttv. þm. fái að taka til máls aftur. Eg hefi svo ekki fleira um þetta mál að segja, heldur en það sem eg sagði í efri deild, og það er engin ástæða til að halda, að eg standi ekki við það sem eg sagði þar.



Eg veit ekki, hvort eg hefi haft í minni ræðu nokkur óhæversk orð í garð hæstv. ráðherra. Gerði eg það?  Hæstv. ráðherra var að tala um, að hann hefði ekkert á móti að lögleiða eitthvert merki. Ef það merki á að vera siglingafáni, þá er alt gott, en ef það á að vera eitthvað annað, þá fullnægir það mér ekki, og ekki íslenzku þjóðinni, og þarf þá heldur ekki að bera það fram fyrir konung. Hæstv. ráðherra ætti að beita sér fyrir þetta mál, og það því fremur, sem hann hefir sjálfur játað, að það sé ekkert unnið, nema með því að fá siglingafána, því að hér er ekkert þriðja til. Annaðhvort verðum við að fá siglingafána eða ekkert. Heimafáni eða staðarfáni, eða hvað menn vilja kalla það, er þá bara það sem eg nefndi í sumar skattlandssvuntu. Eg hefi ekki borið þessa tillögu fram af neinum leik, heldur af því að eg veit, að það er ekki til neins gagnvart þjóðinni að halda öðru fram en þessu, og það skal ganga fram, þótt ekki fáist samþykt nú. Stjórnin má þakka fyrir að hafa hreinlyndan mann, sem segir henni eins og er, og eg get sagt henni, að þetta er vilji þjóðarinnar að undanteknum örfáum hræðum. Um gerð fánans hefi eg ekkert að segja. Það má gjarnan leita atkvæða þjóðarinnar um það atriði, og mun þá hæstv, ráðherra sjá, að stúdentafélagsfáninn, sem hann kallar, er orðinn að íslenzkum fána í meðvitund þjóðarinnar. Það sem eg vildi segja, þegar eg talaði um gerð fánana, var það, að eg teldi það skyldu hæstv. ráðherra, að halda því fram við konung, að gerðinni yrði ekki breytt. Mér gekk enginn leikur til að bera fram þessa tillögu, enda er þetta ekki mál til að leika sér að. Með því standa menn og falla hér á landi, hvort menn eru óvinir íslenzka fánans eða ekki. Sá sigurkraftur fylgir ekki neinum viðrinisfána, og við ætlum okkur ekki að hafa þann fána, sem ekki táknar það, sem hann á að tákna.



Það er ofboð hægt að fara að dæmi ungra drengja og svara aðfinningum með því að segja: Þú getur sjálfur verið það og það. Eg hafði leyft mér að segja, að það væri leikspil hjá efri deild, að fela ráðherra þetta mál, en nú segir hann: »Þú leikur þér sjálfur«. Eg veit fleira í þessu máli, t. d. um viðskifti ráðherra og þm. Ísfjk., heldur en eg vil draga fram í dagsbirtuna, og meðferð meiri hluta efri deildar á því verður ekki kölluð vægara nafni en leikspil. Hæstv. ráðherra hefir margsagt, að Alþingi brysti heimild til að lögleiða fána, nú telur hann það vafasamt, og í prentuðu þingræðunum kemur vafalaust 3. útgáfan. Hér er ekki að ræða um tiltekin orð, framkoma hans öll í fánamálinu frá fyrstu byrjun er þannig vaxin, að honum er tæpast trúandi til að bera frumv. um það fram fyrir konung með von um góðan árangur. Eg efast um, að nokkur danskur lögfræðingur hafi enn til skamms tíma talið okkur óheimilt að lögleiða landsfána. Eg get bent á bók, sem liggur hérna frammi á lestrarsalnum, með úrklippum úr dönskum blöðum. Meðal þeirra er löng ritgerð eftir próf, Knud Berlin um þetta efni. Hann dregur það ekki í vafa, að okkur sé heimilt að lögleiða staðarfána. En hitt er satt, að nú kvað Danir telja það vafasamt, hvort við höfum heimild til þess, og jafnvel próf. Knud Berlin kvað halda því fram nú, að alt flaggmálið sé sameiginlegt mál, en það hafa Danir ekki gert fyr en þeir fréttu af undirtektum hæstv. ráðherra undir málið hér á þingi. Hæstv. ráðherra vildi bera brigður á að það væri rétt, að hann hefði verið mótstöðumaður fánana og íslenzku litanna, en það tjáir honum ekki, því að það er á vitorði allra kunningja hans, enda segir hann nú að hann hafi ekkert á móti, að við lögleiðum eitthvert íslenzt »merki«, líklega fálkann upp aftur eða ef til vill þorskinn ? Jú, ráðherra hefir sannarlega alt af verið á móti bláhvíta dúknum, kallað það ýmsum gælunöfnum, t. d. Tobbufána o. s. frv.  Hæstv. ráðherra sagði, að það væri engin ástæða til að bera brigður á að hann legði fyrir næsta - Alþingi frumv. til laga um íslenzkan fána. Eg vona að svo sé, en af því að hann hefir stundum gleymt og stundum skift um skoðanir, þá skaðar tæpast að hann sé mintur á loforðið með þingsályktunartillögu. Ráðherra kannast ekki við þetta, en eg gæti mint hann á fjölda dæma, t. d. á lendingarstað sæsímans, skoðanaskifti hans í sambandsmálinu, farmgjaldinu, stjórnarskrármálinu og jafnvel í bannmálinu. Stjórnarskránni vildi hann hvorki hreyfa á þingmálafundum í vor né í þingbyrjun og atkvæðagreiðslu í bannmálinu vildi hann hafa fyrir norðan en ekki hér núna á dögunum. Eg er þó ekkert harður á þingsályktunartillögunni, og allra sízt nú, er eg hefi heyrt ráðherra segja, að engan veginn sé víst, að úrskurður konunga um fánamálið geti orðið heyrinkunnur fyrir kosningarnar. Eg skil að ráðherra muni ekki vera áhugamál að flýta fyrir honum, en þá er að sama skapi rýrð löngunin eftir tillögunni.  (Ráðherra og forseti: Hvað kemur þetta umræðuefninu við ?)  . Ef forseta finst eg vera kominn út fyrir efnið, þá get eg gjarnan hætt.  Hæstv. ráðherra sagði, að eg hefði verið að kasta auri á fjarverandi þingmenn, en það nær engri átt, enda hefir forseti ekki tekið fram í út af því. Eg mintist að eins lauslega á alræmdan snúning hjá einum háttv. þm. Ed., sem nú stendur hérna á gólfinu ekki alllangt frá mér. (Sig. Stefánas. hneigði sig). Háttv. ráðherra sagðist ekki hafa meitt Philipsen og M. Stephensen, þó að hann kallaði orð þeirra »lygi«, sagði lygi vera baeði »objektiva« og »subjektiva«, en þar skjátlast lögfræðingnum enn einu sinni. Orðið »lygi« varðar alt af við lög, af því að það táknar »subjektiv« ósannindi, eða að maður hafi sagt víssvitandi ósatt, og má vitna til fjölmargra landsyfirréttardóma í því efni.  Skal eg svo ekki þreyta hæstv. forseta lengur, en þess óska eg að hann láti viðhafa nafnakall um brtill. mína.



Tillagan er stutt og hljóðar svo: »Neðri deild Alþingis ályktar að skora á landstjórnina að fella úr stjórnartíðindunum dönsku þýðinguna á íslenzkum lögum«. Meðan eg man ætla eg að biðja hæstvirtan forseta að viðhafa nafnakall um tillöguna. Eg skal vera stuttorður. Fái tillagan byr deildarinnar og verði stjórnin við henni, þá fæst það fyrst og fremst, að útgáfukostnaðurinn við A-deild Stjórnartíðindanna sparast að miklum mun. Þetta er þó engan veginn aðalatirðið, heldur það, að birting þessi kemur engum að neinum notum, hvorki Íslendingum eða Dönum. Hún kemur Íslendingum ekki að notum, af því að þeir þurfa ekki útlenda þýðingu á máli sínu, og hún er óþörf Dönum, af því að þeir eiga aðgang að þýðingum á íslenskum lögum í stjórnartíðindum sínum eða »Lovtidende« sem svo eru kölluð. Hér við bætist, að útlend þýðing á íslenzkum lögum í íslenzkri bók er óviðfeldin íslenzku auga og íslenzkri tilfinning. Loks vil eg geta þess, að það er laust við, að þessi birtingarmáti styðjist við lög, heldur þvert á móti; hann er ekki annað en gömul og úrelt tízka. Því til sönnunar vil eg leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa upp 2. gr. úr lögum frá 18. Sept. 1891. Hún hljóðar svo: »Um leið og lög verða staðfest, annast stjórnarráðið fyrir Ísland um opinbera þýðingu á þeim á dönsku og löggildir hana; skal hún almenningi birt í konungsríkinu á þann hátt, sem þar tíðkast um birtingar laga. Þurfi danskir dómstólar og stjórnvöld að beita lögunum, má byggja á þýðingu þessari«. Með orðinu »konungsríkinu« er átt við Danmörku gagnstætt Íslandi. Í sambandi við þetta get eg þess, að eg hafði ásett mér að skora og á stjórnina að hætta að láta auglýsingar frá alríkisstjórninni birtast undir nafni forsætisráðherrans, með því að réttara er að ráðherra landsins annist birtingu slíkra auglýsinga undir sinu nafni, en mér láðist að taka þetta upp í tillöguna og verður nú við það að sitja. Annað hefi eg ekki að segja um tillöguna, legg það á vald deildarinnar, hvort hún vill samþykkja hana eða hafna henni. Ráðherrann (H. H.): Það er svo að heyra á háttv. 1. þm. Rvk., að honum finnist hann hafa gert hér nýja uppgötvun. En það er ekki hann, sem hefir gert uppgötvunina, heldur er það þingmaður Dalamanna, sem á heiðurinn fyrir að hafa fyrstur vakið máls á þessu atriði, í frumvarpi, því sem hann bar fram hér í deildinni. Og þótt í því frv. væri farið fram á meira en hæfilegt var, þá var það þó gott að hann vakti um leið athygli á þessu atriði og gat með því vakið enn þá nýjar hugsjónir hjá þessum hugsjónaríka manni, háttv. 1, þingm. Rvk. Það er ekki rétt, sem háttv. þingm. sagði, að útgáfuréttarkostnaðurinn við við íslenzku stjórnartíðindin sparaðist með þessu um helming. Því fer mjög fjarri. Eftir lögunum er landstjórninni skylt að birta í Danmörku danska þýðingu á öllum íslenzkum lögum, og hún verður að láta prenta danska þýðingu vegna konungs og hæstaréttar. Þetta hefir verið gert hingað til í niðauka við »Lovtidende« A, þannig, að notaður hefir verið sami »sats« eins og við prentun dönsku þýðinganna í A-deild íslenzku Stjórnartíðindanna, því bæði ritin eru prentuð í sömu prentsmiðju. Þótt nú yrði hætt við að prenta dönsku þýðinguna í íslenzku Stjórnartíðindunum, þá yrði þó að borga setningar og prentunar kostnaðinn af þeim fyrir því eftir sem áður. Það yrði því að eina pappírinn í A-deildinni, sem sparaðist um helming með þessu, og nemur það ekki miklu. En þótt sparnaðurinn sé nú ekki meiri en þetta, þá er eg alls ekki á móti því að hætt verði að prenta dönsku þýðinguna í Stjórnartíðindunum. Eg tel það óþarfa fyrir flesta menn hér á landi, og þeir sem nota íslenzk lög í Danmörku munu fremur leita þeirra í Lovtidende en í íslenzku Stjórnartíðindunum hvort sem er. Þó það kannske geti gert útlendingum, er fá Stjórnartíðindin héðan, eitthvað léttara fyrir, að hafa danska þýðingu við hliðina á íslenzkunni, þá geri eg ekki svo mikið úr því. Úr þörf þeirra manna, sem þurfa að sjá dönsku þýðinguna hér á landi, má bæta með því, að láta taka sérprentanir úr Lovtidende, þar sem íslenzku lögin eru birt, og hafa þær til sölu í bókaverzlunum hér á landi. Eg get því vel gengið að því, að frarukvæma þessa breytingu, en vil að eins leiða athygli manna að því, að þeir geti ekki vænst neins verulegs sparnaðar með því.



Eg skal vera stuttorður. Eg votta hæstv. ráðherra þakklæti mitt fyrir það, að hann ætlar að taka tillöguna til greina. Það er mergurinn málsins. Hitt skiftir ekki máli, hver faðir er að hugmyndinni. Þó fór ráðherra ekki rétt með það heldur, og sýnir það, eins og margt annað, að maðurinn er ekki víðlesinn. Eg hefi sem sé haldið þessari skoðun fram og ýmsum öðrum nýjum, síðan eg fór að fást við lagakenslu, svo sem viðstaddir laganemendur meðal skrifaranna vita. Hitt mun satt vera, að fjársparnaðurinn verður ekki svo mikill sem eg bjóst við, en hann var ekki aðalatriðið fyrir mér, svo sem eg tók fram í upphafi, heldur hitt, að óþarft og óviðfeldið er að hafa útlenda þýðingu í íslenzkum bókum á, íslenzkri tungu. Að eins merkilegt, að jafnþjóðrækinn og nýmælaríkur maður og ráðherra, sbr. sérstaklega stjórnarfrv. á þessu þingi, skyldi ekki verða fyrri til.



Eg geri ráð fyrir að háttv. þingmenn hafi athugað þetta frumvarp, siðan það kom frá háttv. Ed. En eg ætla þó fyrst stuttlega að taka það fram, að þótt svo virðist, sem háttv. fjárlaganefnd í Ed. hafi viljað draga úr útgjöldunum, þá hefir þó farið svo, að tekjuhallinn hefir aukist um 11 þús. kr. við meðferð hennar. Eg skal nú ekki fást mikið um þetta. Það er eðlilegt, að sú deild vilji einnig nokkru ráða um fjárlögin, og margir háttv. þm. þar hafa sjálfsagt þar ýmislegt fram að bera Vegna sinna kjördæma, sem ekki gat komið til greina í Nd. En við þessar 11 þús. kr. má eiginlega einnig bæta 20 þús. kr. til viðhalds dómkirkjunnar í Reykjavík, sem færðar hafa Verið úr 14. gr. yfir í lánagreinina. Það fé er tæplega sparað. Eg hygg að fjárlaganefndir beggja deilda hafi sýnt það, að þær hafa haft vilja á því, að halda útgjöldunum í skefjum, þótt þær hafi báðar verið nokkuð örlátar í sumu. En þessar tilraunir þeirra hafa lítinn byr fengið. Og það er einkennilegt, að fáar af þeim till. þeirra hafa fallið, sem til gjaldauka hafa horft, en aftur á móti meiri hlutinn af þeim, sem miðað hafa til sparnaðar. Það var einu sinni talað mikið um það, að stjórnin sem þá var, og var sú sama og nú er, væri eyðslusöm. Ef það væri sagt nú, þá hygg eg að mætti bæta því við, að fjárlaganefndirnar séu þó eyðslusamari, þar sem þær hafa báðar lagt til að hækka útgjöldin frá því sem stjórnin vildi vera láta, en að deildir þingsins séu þó eyðslusamastar af þessu þrennu. Þannig horfir þá fjárhagurinn við, nú sem stendur, og ekki mun verða hægt að kalla þetta þing sparnaðarþing. Eg ætla nú samt ekki að fara að halda langa vandlætingaræðu út af þessu, en hitt álít eg mér rétt og skylt, að vara menn við of miklu örlæti, og allra helzt við því, að fara nú á síðustu stundu að samþykkja hækkunartillögur, sem lítil líkindi eru til að muni ná samþykki í Ed., því að það er hvorki holt fyrir fjárhaginn né háttv. þm. sjálfa, að hleypa fjárlögunum í sameinað þing. Í fyrsta lagi myndi það kosta það, að lengja þyrfti þingtímann um 2 daga og það kostaði þó nokkurn kostnað. Í öðru lagi hefti það för okkar þingmanna heimleiðis, sem heima eigum langt í burtu. Þá skal eg snúa mér að einstökum breyt.till., og kvíði eg fyrir því, að langur tími muni ganga í að tína upp alt það moð. Fyrst og fremst eru nú milli 30 og 40 breyt.till. frá nefndinni sjálfri, og þar sem þetta stutta nefndarálit kom ekki fram, fyrri en nú á fundinum, býst eg við að verða að minnast nokkuð á þær, þótt mér þyki leitt að þurfa þess. Þær eru á þgskj. 850. 1. breyt.till. er um það, að færa upp styrkinn til eftirlits með botnvörpuveiðum úr landi, úr 4500 kr. upp í 7000 kr. hvort árið. Þótt þessi upphæð, sem nú er á frumvarpinu, sé nokkru hærri en tillaga fjárlaganefndar Nd. var á sínum tíma, hefir nefndin þó leyft sér að koma fram með þessa till. eftir samkomulagi við háttv. sjávarútvegsnefnd. Það virðist nauðsyn á því, að hafa bát til slíkrar gæzlu á Eyjafirði um síldveiðatímann, og menn fullyrða að hann gæti orðið að verulegum notum. Það er búist við því, að það muni kosta 6 þús. kr., að halda honum úti um þennan tíma, og ef hann getur ekki sint öðru, þá myndi þetta Verða mjög tilfinnanleg gjaldabyrði fyrir hlutaðeigendur styrklaust. 2. breyt.till. er út af athugasemd um vatnsvirkjafræðinginn í 13. gr. B. I. 2. Háttv. Ed. hefir viljað einekorða styrkinn, sem þar er veittur, við ræktunarfyrirtæki. En það getur líka komið fyrir að nota þurfi vatnsvirki til kraftframleiðslu, t. d. rafmagns o. s. frv., og nefndin álítur heppilegast, eftir atvikum, að sameina undir þetta öll stærri fyrirtæki í þessa átt, hvort sem þau lúta að ræktun eða ekki. Þetta þarf alls ekki að koma í bága við það, að ræktunarfyrirtæki gætu notið þessarar fjárveitingar eftir þörfum, því að líklega yrðu þau látin sitja í fyrirrúmi, ef ráðist væri í nokkuð verulegt. 3. breyt.till. er um hækkun á þjóðvegafé, 6000 kr. samtals, og er ætlast til að það gangi til Eskifjarðarvegar, sem feldur var í Ed. Eg er ekki sjálfur meðmæltur þessari hækkun, en það er ætlun nefndarinnar, að fyrir þetta mætti bæta um reiðfæran veg milli Eskifjarðar og Búðareyrar í Reyðarfirði, en til þess að gera þar akfæran veg mundi þurfa 40–50 þús. kr. Eg fyrir mitt leyti álít að nú sé þegar búið að leggja til þjóðvega á þessu fjárhagstímabili það fylsta, sem má, og auk þess standi aðrir vegir nær en þessi, þar sem samgöngur milli þessara beztu hafna landsins eru aðallega á sjó. En eg geri ráð fyrir að háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) tali fyrir þessari br.till. Næsta breyt.till. nefndarinnar er um 2 brýr, sem bætt hefir verið inn í Ed. Nefndin hefir ekki Viljað fella þessa fjárveitingu, en meiri hlutinn álítur sjálfsagt að skylda héruðin til þess að leggja eitthvað fram til móts við landssjóðastyrkinn. En nú atendur svo á, að það er ekki nema einn hreppur, sem þarna á í hlut, og þess vegna hefir nefndin ekki viljað fara fram á það, að hann leggi meira til, en það sem umfram þyrfti 6000 kr. til beggja brúanna. Eg skal geta þess, að eftir breyt.till. er fjárveitingin miðuð við seinna árið, en eftir nánara viðtal við landsverkfræðinginn hefir það komið í ljós, að ekkert er á móti því, að setja hann fyrra árið, og er á leiðinni breyt.till. frá nefndinni í þá átt. Nefndin treystir því að brýrnar verði gerðar fyllilega í samræmi við áætlun verkfræðings. 5. breyt.till. er um Fagaflóabátinn. Þegar litið er þess, hvern styrk aðrir flóabátar fá, þá munu menn sjá, að hann er ekki illa að hækkuðum styrk kominn. Okkur hefir verið sýnt, að þörfin á honum er meiri en á nokkurum hinna bátanna. Sumir nefndarmenn hafa átt kost á að kynna sér reikninga bátsins, og á þeim sést, að ekki gerir betur en að hann hangi í því að borga sig með þeim styrk sem hann hefir nú, sem sé 14. þús. kr. 6. breyt.till. fer fram á það, að kippa í samt lag aftur fjárveitingunni í 13. gr. D. III. 2. a. um starfrækslu ritsímans á stöðinni hér í Reykjavík. Eftir tillögu fjárlaganefndarinnar hér í Nd. höfðu verið hækkuð laun tveggja simastarfsmanna, Gísla J. Ólafssonar og P. Smiths. Þetta hefir Ed. feit, en nefndin vill halda fast við það, sem hér hefir verið samþykt áður um þetta. 7. brtill. er um það, að ákvæðið um kaup á núverandi símastöðvarhúsi á Akureyri verði feit burtu. Nefndin getur ekki fallist á það, að þröngva símastjórninni eða landsstjórninni til þess að kaupa þetta hús, þar sem landsímastjórinn hefir mótmælt því kröftuglega. Nefndin hefir haft þetta mál til meðferðar, og vildi þá ekkert við það eiga. Hún áleit að það ætti stjórnin að gera. En þótt nefndin vilji að þetta ákvæði falli burtu, þá vill hún hins vegar ekkert um það dæma, hvort flytja eigi stöðina úr þessu - húsi eða ekki. Eg álít fyrir mitt leyti, að hún geti vel verið þar fyrst um sinn. Eg þekki engar þær breytingar, sem geri það nauðsynlegt að flytja hana þaðan, og þótt raddir hafi heyrst í þá átt þar nyrðra, þá hafa líka heyrst aðrar raddir á móti því, og vill nefndin ekki dæma þar í milli. Þá er eg kominn að 14. gr. Þar er 8. og 9. brtill. Viðvíkjandi háskólanum. Þar er farið fram á að færa upp aftur liðina, sem Ed. hefir klipið af, sem sé húsaleigustyrk og námsstyrk. Hér er um breytingu á stjórnarfrumv. að ræða af hálfu Ed., því að þessar fjárhæðir höfðu verið látnar óhaggaðar hér í deildinni. Nefndin lítur svo á, sem háskólanum muni vera fullörðug samkepnin við háskólann í Khöfn, þótt reynt sé eftir mætti að bæta kjör nemenda hér heima. Það er nokkurs konar neyðarvörn, svo að þar verður að ganga nokkuð langt. Þá eru næstu breyt.till. um kennara mentaskólana. Frá þeim liðum var gengið svo hér í Nd., að þeim 3, sem lægri launin hafa, var ætluð 400 kr. persónuleg launaviðbót, en hinum 3, sem hærri laun hafa, 200 kr. Nú hefir hv. Ed. fært einn þeirra upp og ætlað honum 400 kr. viðbót, og álítur þá nefndin rétt að láta eitt yfir þá alla ganga, og að því miða þessar breyt.till. Ed. hefir líka hækkað launaviðbót 1. kennara gagnfræðaskólans á Akureyri, Þorkels Þorkelssonar, úr 200 kr. í 400 kr. Nefndin vill ekki vera að raska þessu, og þykir þá, eftir atvikum, rétt að hækka einnig laun 2. kennara við þann skóla, og sömuleiðis 2 af kennurum kennaraskólans hér í Reykjavík, sem líkt er ástatt með. Þess vegna leggur hún til, að við laun hvers þessara þriggja manna, Árna Þorvaldssonar, Björns Bjarnasonar og Ólafs Daníelssonar, sé bætt 200 kr. persónulegri launaviðbót. Þá er fengið samræmi nokkurn veginn í laun kennaranna víð þessa 3 skóla. 15. br.till. nefndarinnar lýtur að því, að Ed. hefir hækkað framlagsskilyrðið hjá kvennaskólanum í Reykjavík um 175 kr. Þessari breytingu vill nefndin kippa til baka. Ed. hefir sett inn styrkinn til dr. Guðm. Finnbogasonar, 600 kr. hvort árið, sem upphaflega stóð í stjórnarfrv., en var feldur hér í Nd. eftir tillögu nefndarinnar. Við lögðum sem sé til, að þessi styrkur félli burt, en manninum væri aftur á móti veitt 500 kr. persónuleg launaviðbót fyrir starf hans við Landsbókasafnið. Úr því nú að hv. Ed. lítur svo á, að hann eigi að fá þennan bókastyrk, þá vill nefndin hér ekki setja sig upp á móti því, en leggur þá um leið til að hin persónul. launaviðbót hana lækki í 300 kr. og að hann fái 1800 kr. alls við Landsbókasafnið. Jafnframt leggur hún til að færa styrkinn til aðstoðar á lestrarstofunni upp um 200 kr. á ári. Nefndin hefir fengið upplýsingar um það, að maðurinn, sem gegnt hefir þessu starfi, hefir unnið við það 6 tíma á dag, 3 á salnum og 3 þess utan á safninu sjálfu. Það virðist ljóst, að 800 kr. fyrir það starf í 10 mánuði er lítil borgun, og nefndin hefir, samkvæmt till. um, er henni hafa borist utan að, fallist á að hún mætti ekki minni vera en 100 kr. á mánuði. 18. brtill. fer fram á það, að hækka laun aðstoðarskjalavarðar úr 960 kr. upp í í200 kr. Aðstoðarakjalavörður er nú, eins og kunnugt er, Hannes Þorsteinsson, fyrrum ristjóri. Honum voru ætlaðar 2500 kr. til sagnaritunar á fjárlögunum, eins og þau fóru héðan úr deildinni, en Ed. hefir fært þann styrk niður í 2000 kr. Nefndin álítur rétt að bæta þetta upp að nokkru með því að hækka laun hans við safnið. 19.–22. brtill. eru allar viðvíkjandi skáldunum. Það var látið í ljós hér, hvers vegna nefndin vildi færa þessar fjárveitingar til fyrra ársins og afnema þær síðara árið, og skal eg ekki taka þær upp aftur. En nú vill nefndin sýna að henni er þetta alvara, en ekki hitt, að færa styrki þessa niður. Einkum vakti það fyrir nefndinni, að það skyldi sjást, að engu væri slegið föstu um það, að þessir menn skyldu endilega hafa þennan styrk ævilangt. Á hinn bóginn vildi nefndin sýna það líka, að hún sæi ekki eftir að þessir menn fengju sömu upphæð á fjárhagstímabilinu, sem stjórnin hafði ætlað þeim. Það er heldur ekki sagt með þessu, að þeir geti ekki vænt styrks eftirleiðis, hvort sem hann verður þá bundinn við unnin störf eða væntanleg. Það verður undir stjórn og þingi komið. Sama hátt vill nefndin haga því með Einar Jónsson myndhöggvara, að færa fjárveitinguna til hans á fyrra árið og minka hana dálitið í tilliti til þess, að nefndin ætlast til að hann sitji aðallega fyrir því fé, sem ætlað er til höggmyndakaupa. Þá fjárveitingu vildi nefndin ekki fella burtu þó E. J. fengi þennan styrk, en að eins lækka hana dálitið og færa hana á síðara árið. Þá kem eg að 25. brtill., viðvíkjandi styrknum til Jóna rithöfundar Ólafssonar. Skilyrðunum fyrir þeirri styrkveitingu var að nokkru leyti breytt í Ed. það var numið burtu, að þetta væri 1. og 2. greiðsla af 8 ára styrk, og því skilyrði var bætt við, að höfundurinn skyldi skila árlega 40 örkum af bókinni fullbúnum til prentunar. Viðvíkjandi fyrra atriðinu lítur nefndin svo á, að það væri meiningarlaust að veita fé til þessa ritverks, ef það næði ekki til lengri tíma en tveggja ára. Til þess að það komi að nokkru haldi, verður maðurinn auðvitað að halda styrknum meðan hann vinnur sæmilega fyrir honum, þangað til bókin er fullgerð. Og það er gert ráð fyrir að bókinni yrði lokið eftir 7–8 ár, samkvæmt bréfi frá höfundinum, sem legið hefir fyrir nefndinni. Síðara atriðið, að höfundinum sé gert að skyldu, að skila 40 örkum af bókinni fullbúnum til prentunar á hverju ári, telur nefndin óþarflega bindandi. Stjórnarráðinu er trúandi til að hafa það eftirlit með verkinu, sem þörf er á, og þar sem maðurinn má ekki vera bundinn við önnur störf en þetta eina, má gera ráð fyrir að hann vinni sæmilega að bókinni, einkum þar sem hann á að gera stjórnarráðinu grein fyrir starfi sínu á hverju missiri. Það skilyrði hefir nefndin sett fyrir fjárveitingunni, um leið og hún færði athugasemdina að öðru leyti í samt lag. Þá er 16. gr. Ed. hefir bætt þar við fjáveitingu til ræktunarfræðisnema. Það var ekki gert eftir tillögu nefndarinnar í Ed., heldur eftir uppástungu frá öðrum. Nefndinni er ekki vel kunnugt um, hvað við er átt með þessu. En eftir því sem hún kemst næst, á það að miða til þess að ala upp vatnsvirkjafræðing - »kulturtekniker« - sem gæti síðan tekið að sér »kulturteknisk« fyrirtæki hér á landi. Nefndin lítur svo á, að ekki sé rétt að ganga lengra í þessu efni en hún gerði síðast, með því að leggja til að einum verkfræðingi væri bætt við, er sérstaklega hefði með höndum vatnsvirkjafyrirtæki. Nefndin leggur því enn til, að við það verði látið sitja að svo stöddu; og að þessi fjárveiting Ed. verði feld burtu. Búnaðarfélagsstjórnin hefir skrifað þinginu viðvíkjandi erindi, er borið var fram á siðasta búnaðarþingi, um að koma því til leiðar, að berklaveiki í kúm væri rannsökuð betur en verið hefir. Það hefir legið grunur á því, bæði í Héraði austur og í Eyjafirði, að talsvert mundi vera um berklaveiki í kúm, og dýralæknirinn í Eyjafirði hefir þegar orðið einhvera var í því efni þar fyrir norðan. Þetta mál, sem er mjög svo þýðingarmikið, hefi aldrei verið ítarlega rannsakað, og því vill nefndin veita ofurlítið fé til þess, einar 300 kr. á ári. Það má vera, að þetta fé hrökkvi ekki langt, en það er þó betra en ekkert til að byrja með. Málið er svo mikils varðandi, að það er nauðsynlegt að vita vissu sína um það. Ed. hefir felt styrkinn til iðnaðarnáma erlendis, úr 3000 kr. niður í 2500 kr. Mér er þó kunnugt um, að talsverðar umsóknir eru um þennan styrk og að hann hefir mikið gagn gert, með því að gera efnilegum mönnum fært að fullkomna sig í iðn sinni erlendis, frekara en hægt er hér á landi. Upphaflega var það tilætlunin, að iðnaðarmannafélagið hér í Reykjavik væri stjórninni til ráðuneytis í þessu efni. En nú er það ákvæði horfið. Mér er reyndar ekki kunnugt um, hvernig samvinnan milli stjórnarinnar og Iðnaðarmannafélagsins hefir verið eða hvort nokkurt tilefni er til að svifta félagið allri hlutdeild í þessu máli. En eg get sagt það fyrir mitt leyti, að eg taldi það ákvæði heppilegt, ef það hefði getað orðið til þess, að félagið fyndi til ábyrgðarinnar, sem á því hvíldi, vegna traustsins, er þingið sýndi því. Nefndin hefir þó enga athugasemd gert við þessa styrkveitingu, en leggur að eins til, að hún verði hækkuð upp í 3000 krónur hvort árið. Þá hefir Ed. tekið upp í frumv. 1500 kr. fjárveitingu, fyrra árið, til Þorkels Þ. Clemenz, til þess að afla sér frekari þekkingar á þurkunar-aðferðum og þeim tækjum og útbúnaði, sem notaður er til inniþurkunar. Hér er víst átt við fiskþurkun. Nefndin getur ekki fallist á að veita persónulega fjárveitingu í þessu skyni. Það hefir verið reglan, þegar um utanfararstyrki til búnaðarnáms hefir verið að ræða, að menn hafa snúið sér einungis til Búnaðarfélagsina. Þingið hefir svo, eins og kunnugt er, styrkt félagið til að geta látið eitthvað af mörkum í þessu efni. Ið sama er nú þingið farið að gera við víkjandi Fiskveiðafélaginu. En af því að nefndin lítur svo á, að það sé hæpið að þannig lagaður styrkur hafi verið tekinn í áætlun Fiskveiðafélagsins, þá leggur hún til, að þessari upphæð verði bætt við fyrra ársstyrk þess, auðvitað í því skyni, að hún verði að eins notuð til þannig lagaða fyrirtækis. Þá er það á valdi félagsins, hver valinn verður til þessa hlutverka. Þetta er eitt með öðru til þess, að losa þingið við persónulegar fjárveitingar eða ina svo nefndu bitlinga. 31. brtill. fer ekki fram á annað en að setja í samt lag aftur fjárveitinguna til að launa erindreka erlendis, er hefir með höndum sölu og útbreiðslu á íslenzkum sjávarafurðum á erlendum markaði. Þessari fjárveiting var talsvert breytt í Ed. Nefndin sér ekki ástæðu til að fallast á þá ráðabreytni efri deildar. Brtill. sjávarútvegsnefndarinnar, um að hækka styrkinn úr 3000 kr. á ári upp í 4000 kr., er að því er upphæðina snertir Samhljóða till. nefndarinnar. Eg hefi líka heyrt, að sú tillaga sé tekin aftur, og er þá einungis um till. nefndarinnar að ræða. Sjálfur gæti eg fult eins vel felt mig við orðalagið á þessum lið, eina og það er í frumvarpinu, en nefndin er á því, að orða hann eina og gert var, er frumv. var afgreitt hér frá deildinni, með þeim litla viðauka, að tillagið annarstaðar frá megi ekki taka af fjárveitingu úr landssjóði. 32. brtill. er um lítils háttar breytingu á styrknum til ábúandans á Hrauntanga á Öxarfjarðarheiði, til þess að halda þar bygð við og veita ferðamönnum gisting og beina. Fjárveitingin er 200 kr. á ári. Eg leit svo á, að þetta væri óþarflega hár árlegur styrkur, því að þótt nauðsynlegt sé að hafa þarna gistingarstað, og geti jafnvel varðað líf manna, þá er umferðin ekki svo sérlega mikil, að það komi til mála, að miklu þurfi að koata til þess árlega. Aftur á móti eru húsakynnin þar svo léleg, að tæplega er við það unandi, þó að þeir séu ekki margir, sem bera þar að garði. Þess vegna leggur nefndin til, að styrkurinn verði færður til þannig, að 300 kr. komi á fyrra árið, og ætlast hún til, að 200 kr. af því gangi til þess að hressa kotið svo við, að hægt verði að hýsa menn í því. Það verða því 100 kr. sem koma á síðara árið. Það er bent á það í nefndarálitinu, hvernig stjórnin geti hagað sér í þessu máli, til þess að fjárveitingin komi að góðum notum. 33. brtill. er um að færa í samt lag aftur styrkinn til mótorvagnaferðanna austur. Nefndin í Ed. lét styrkinn óhreyfðan, en hann var samt sem áður færður niður í 3500 kr. þar í deildinni. Nefndin hefir á ný talað við manninn, sem hér á hlut að máli, hr. Svein Oddason, og hefir hann tjáð henni, að hann gæti alls ekki staðið Við tilboð sitt, en yrði að draga eitthvað af því, ef styrkurinn væri lækkaður svo mikið. Jafnframt sagði hann nefndinni, að það sem aðallega hefði verið haft á móti fjárveitingunni í Ed., hefði verið bygt á misskilningi, t. d. það sem sagt var um flutningstaxtann. Hann bað að láta þess getið, að hann hefði miðað verðið, 3 aura undir pundið, við mestu fjarlægðina, austur að Ægissíðu, en það yrði að sjálfsögðu því minna, sem leiðin væri styttri. Þetta væri hæsta flutningsgjaldið, sem hann hefði hugsað sér. Enn fremur tjáði hann sig fúsan til að hafa vagna fyrir austan fjall, þann tímann sem vegurinn yfir fjallið væri ekki svo fær, að hægt væri að halda uppi reglubundnum ferðum yfir það. Þann tím. ann gæti hann þá haldið uppi ferðum frá fjallinu austur að Ölfusárbrú og Þjórsárbrú og niður á Eyrarbakka. Þetta bauðst hann til að gera, ef hann fengi að halda þeim styrk, sem nefndin ætlaði honum. Nefndin leggur til, að hann fái að halda þeim styrk, og væntir að deildin fallist á það. Ed. hefir sett inn í frumv. 600 kr. fjárveitingu hvort árið »til Eggerts Briem til að nema rafmagns- og vélafræði á Þýzkalandi«. Eg segi auðvitað það sama nú, sem eg lét í ljós fyrir nefndarinnar hönd, þegar tillagan um um þetta var borin upp hér í deildinni. Nefndin lítur eins á þetta mál nú, og leggur þess vegna enn til, að fjárveitingin verði feld. Það er alls ekki af því, að hún vilji rengja það, að pilturinn sé sérlega efnilegur til þessa náms. Heldur er það af hinn, að það eru einlægt að koma fram óskir um svipaðar fjárveitingar frá svo ákaflega efnilegum mönnum, og ef þingið ætti að verða við þeim öllum, þá væri örðugt að standast það. Það væri mjög útdráttarsamt fyrir landasjóðinn, ef hann ætti að styrkja alla þá efnilegu menn, sem leita til útlanda í líku skyni, á þá leið, að borga kostnaðinn víð háskólanám þeirra frá byrjun, að mestu eða öllu leyti. Það er sérstaklega þetta, sem nefndin hefir á móti, að styrkja piltinn alt frá byrjun. Það væri öðru máli að gegna, ef hann ætti ekki nema svo sem 2 ár eða svo eftir til þess að verða fullnuma og hefði þá fengið reynslu og meðmæli frá kennurum sínum, sem alt af eru mikils virði þegar um styrkveitingar er að ræða. Af þessum ástæðum leggur nefndin til að þessi fjárveiting verði feld í burtu. Þá kem eg að bylgjubrjótnum í Bolungarvík. Þegar málið var hér til meðferðar í deildinni, kom háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) fram með till. um, að veita þessa upphæð, sem nú er í frumvarpinu, og með þeim skilyrðum, sem þar eru. Nefndin lagði þá til að breyta þessu þannig, að færa upphæðina niður um helming og setja þau skilyrði, að tvöfalt fjárframlag væri lagt í móti landssjóðsstyrknum. Þetta bygði nefndin á þeirri algildu reglu, að leggja aldrei úr landssjóði til slíkra fyrirtækja meira en 1/3 af öllum kostnaðinum. Nefndin áleit þá ekki ástæðu til að hafa upphæðina hærri en þetta - 5000 kr. hvort árið. En henni var ekkert kappsmál um fjárupphæðina; það sem aðallega vakti fyrir henni, Var að halda »principinu« föstu. Eins og kunnugt er, var þessi breytingartillaga nefndarinnar feld hér í deildinni. En nefndin í Ed. var Nd. nefndinni sammála um þetta atriði. Hún vildi færa styrkinn niður, en sérstaklega var hún áfram um, að fá skilyrðunum breytt. Þetta gekk heldur ekki fram í Ed. Þó að nefndin komi nú enn fram með sömu till. um skilyrðin fyrir þessari fjárveitingu, þá dylst henni ekki, að það eru lítil líkindi til að hún gangi fram. En þar sem till. Var áður borin upp í einu lagi, þá hefir ekki komið fyllilega í ljós, hvort það er meining deildarinnar að brjóta þetta »princip«. Og það vill nefndin fá að vita. En hvað svo sem deildin gerir, þá áleit nefndin einnig rétt að sýna, að fjárlaganefndir beggja deilda myndu eftir frumreglunni og héldi fast við hana. Nú hefir háttv. þm. N.-Ísf. gert ágreiningsatkvæði um þetta atriði, eins og sjá má af framhaldsnefndarálitinu. Þar kemst hann svo að orði, ef forseti vill leyfa mér að lesa það upp: »Brimbrjóturinn er fyrirtæki, sem miðar að því, að bjarga lífi fjölda sjómanna úr lífshættu - fyrirtæki, sem því er landinu skyldara en alt annað, og þar sem alls ekkert tillag ætti því að áskilja gegn landasjóðatillaginu«. Hér er kominn aðalkjarninn úr skoðun þingmannsins á þessu máli. Hann lítur svo á, að helzt eigi að gera þetta að öllu leyti á landssjóða kostnað, af því að það miði til þess að fyrirbyggja lífshættu. Það mætti spyrja, hvað mikið væri fyrirbygt af lífshættu, þó að þetta væri tekið eitt út af fyrir sig. Háttv. þm. N.-Ísf. getur búist við, að víðar verði að líta á lífshættur, en á þessum eina atað. Eða ætlast hann til að landssjóður kosti að öllu leyti alt, það sem á einhvern hátt miðar til að tryggja líf manna? Eiga menn ekkert að gera sjálfir til þess að forða lífi og limum? Það er þó til gamalt spakmæli, sem hljóðar svo: Hjálpaðu þér sjálfur, þá hjálpar guð þér. Þar er þó ætlast til að mennirnir leggi eitthvað frá á móti guði almáttugum. En skyldi það þá vera síður um hjálp landssjóðsins? Eg held ekki. Menn eiga fyrst að sýna, að þeir vilji hjálpa sér sjálfir, áður en þeir geti vænst hans hjálpar. Nefndin á ekki við annað með þessu skilyrði, sem hún vill setja, og það er þetta, sem réttiætir »principið« sem eg hefi haldið fram stöðugt. Það sannar líka bezt að fyrirtækið sé þarflegt, ef menn vilja sjálfir leggja eitthvað í sölurnar til þess að koma því í framkvæmd. Ed. hefir felt í burtu eina lánsheimild, sem nefndin getur ekki séð, að nokkur ástæða hafi verið til, því að henni virðist að sú heimild hafi við fult eins mikil rök að styðjast og sumar aðrar. Það er heimild um lán úr viðlagasjóði til Rangárvallasýslu alt að 14000 kr. til að kaupa jörðina Stórólfahvol með hjáleigum fyrir læknissetur og sjúkraskýli.. Nefndin getur ekki séð, að þetta sé neitt hættufyrirtæki fyrir sýslufélagið, en lítur svo á, að það sé miklu fremur til frambúðar en hitt. Svo var það heldur engum í Ed. kappsmál að fella niður þessa lánsheimild. Hún fekk þar mikil meðmæli, en aftur á móti engin sérleg mótmæli. Nefndin hefir því gert það að tillögu sinni, að þessi lánsheimild verði tekin upp aftur. Þá hefi eg drepið á brt. nefndarinuar og skal eg minnast á þær tillögur, sem fram hafa komið frá einstökum háttv. þm. og fara fljótt yfir sögu. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) fer fram á, að Hólshreppi í Norður-Ísafjarsýslu verði veittur 300 kr. styrkur til að leita lækishjálpar. Tvær slíkar fjárveitingar hafa verið settar inn í frumv. Ed., Sem nefndin hefir ekki séð sér fært að leggja til að fella. En afleiðingarnar eru þegar farnar að sýna sig. Nú kemur hver hreppurinn af öðrum og heimtar sams konar styrk. Það sæti illa á mér, ef eg kæmi ekki með slíka heiðni fyrir 1–2 hreppa í mínu kjördæmi. Að minsta kosti vil eg benda háttv. þm. N.- Þing. á 2 hreppa í hana kjördæmi, sem þannig lagaðan styrk gætu fengið Nefndin álitur þetta svo hættulegt, vegna afleiðinganna; að hún sér sér ekki fært að mæla með því. Þá kemur háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) með veginu sinn í Austur-Skaftafellssýslu. Fjárveitingin til hana var samþykt hér í deildinni, eins og menn muna, en feld í Ed. Nefndin verður, nú sem áður, að vera á móti þeirri fjárveitingu, þar sem það er ekki einu sinni upplýst, hvar þessi vegur á að vera. Verkfræðingurinn hefir verið spurður að því, en hann ekki getað svarað því. Af þessu má geta nærri um annan undirbúning. Nefndin verður að telja það algerlega óforsvaranlegt að veits þannig fé út í bláinn, þegar þörfin kallar svo ríkt eftir víða annarstaðar, sem allur undirbúningur er í bezta lagi. Þá kemur brt. frá háttv. þingm. G.- K. um 5000 kr. til vegarins frá Keflavík til Grindavíkur. Nefndin hefir ekki séð ástæðu til að taka brtill. til greina, og situr við sinn keip, hvað skoðun snertir því í máli. Sama er að segja um fjárveitinguna, sem háttv. þingm. Eyf. fer fram á, um 7000 kr. til brúar á Þverá í Eyjafirði. Nefndin getur ekki heldur fallist á hana. Þá kem eg að tillögu háttv. þriggja þingm. um, að fella niður skilyrði, það sem efri deild setti Eimskipafélagi Íslands, ef það fengi 40,000 kr. fjárveitinguna, sem sé það, að félagið taki þá að sér strandferðirnar, eigi seinna en 1916. Mér þykir mjög leiðinlegt, að þetta atriði skuli hafa verið gert að þrætuefni hér í þinginu. En eg er sömu skoðunar sem háttv. efri deild, og hygg, að svo sé um meiri hluta nefndarinnar. En eins og eg sagði áðan, þá þykir mér það mjög leiðinlegt, að þetta skuli gert að kappsmáli, þegar ríður lífið á, að gæta eindrægni og samkomulags. Eg hefi aldrei getað komið auga á, að þetta skilyrði stæði á miklu fyrir Eimskipafélag Íslands. Mér finst það alveg óhjákvæmilegt, að félagið takist strandferðirnar á hendur, svo fljótt sem auðið er, hvað Sem þessu líður. Og nú leggur þingið alt upp í hendurnar á félaginu, sem til þess þarf. En málið horfði nokkuð öðruvís við, þegar það var hér til umræðu á dögunum, því að síðan hefir nokkuð nýtt komið fram í málinu. Þá virtust mögulegir vegir til að komast að samningum um strandferðirnar næstu tvö árin, en síðan hefir símskeytið komið frá Sameinaða gufuskipafélaginu, þar sem það lýsir yfir því, að það taki aftur tilboð eitt um strandferðirnar, ef Eimskipafélag Íslands fái styrk af landssjóði í nokkurri mynd. Sameinaðafélagið hefir kastað hanzkanum framan í þjóðina, og eg sé ekki betur, en að Eimskipafélagið verði sóma sins vegna að taka hanzkann upp, ef það vill hafa nokkurn tilverurétt, auðvitað í samlögum við landssjóð. Ekkert félag hefir verið gylt og hylt og dýrðast með eins og þetta, og mér finst þess vegna óhjákvæmilegt að sýna nú í verkinu, að það vilji taka vald á samgöngum á sjó. Skilyrði þetta hafi því lítið að þýða til eða frá. En eg mun greiða atkvæði með því, af því að það er svo eðlilegt og sjálfsagt. Þá vík eg að brt. háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) um, að hækka styrkinn til Hvítárbakkaskólans ár 600 kr. í 800 kr. Nefndin hefir ekki beint fallist á þessa brtill., en gerir það þó ekki að kappsmáli. Stjórnarframv. fór fram á 600 kr., neðri deild breytti því í 800 kr., en efri deild færði það aftur niður í 600 krónur. Þá er tillagan á þgskj. 814 frá háttv. 2. þm. G.- K. (Kr. D.) um, að landssjóður kaupi vitajörðina á Reykjanesi. Nefndin hefir ekki viljað hafa neitt á móti þessari tillögu; býst ekki við að hún skaði landssjóð. Þá er brt. háttv. þm. N.-Ísf. (M. Ól.) um styrk til skólans á Núpi. En nefndin telur hana óþarfa, því að eins og tekið var fram við 3. umr. og í framhaldsnefndarálitinu, þá er skólanum einmitt ætlaðar óskertar 1600 kr., ef í móti kemur það sem til er akilið.  (Matthías Ólafsson: Eg tek brtill. aftur, því að eg er fyllilega ánægður með skýringu nefndarinnar)  . Þá er brtill. háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) um styrkveiting til dr. Helga Pjeturss, að færa hann úr 1200 kr. upp í 1500 kr., og önnur frá þm. (G.-K. um, að hækka styrkinn í 1800 kr. Í stjórnfrumv. voru upphaflega 2000 kr., en Ed. lækkaði ofan í 1200 kr. Nefndin hefir fallist á að fara meðalveginn og fylgja brt. háttv. þm. N.-Ísf. Brtill. er frá háttv. þm. Vestm. (J. M.) um, að færa styrk Einara. Hjörleifssonar upp í 1200 kr. úr 1000 kr. Eg hefi áður talað um þær styrkveitingar, og nefndin hefir samkvæmt því ekki getað fallist á tillöguna. Tillaga frá háttv. þm. N.-Þing. (B.Sv.) fer fram á hækkun til bifreiðaferða með því skilyrði, að bifreiðin komi við á Eyrarbakka. Ef það væri ekki framkvæmd málsins til hnekkis, getur nefndin fallist á það. Háttv. þm. Sfjk. (V. G.) sækir um 500 kr. styrk til Heimilisiðnaðarfélagsins. Legið hefir fyrir þinginu töluvert há umsókn frá félaginu, en það er nýstofnað, og fyrsta vikið sem það gerir er að leita til landssjóða um háan styrk. Virðist sem réttara væri, að það gerði eitthvað áður en farið er að styrkja það. Þess vegna getur nefndin ekki mælt með fjárveitingunni, en gerir það þó ekki að kappsmáli um ekki stærri upphæð en hér er nefnd. Þá sný eg mér að brtill. háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) um 800 kr. fjárveiting til að rannsaka bátalending við Ingólfshöfða í Öræfum. Það er langt frá því, að nefndin sé á móti að rannsókn verði gerð, en hún leit svo á, að auðvelt væri að gera það án teljandi aukakostnaðar, ef vitaverkfræðingi væri falið það um leið og vitinn á Ingólfshöfða er reistur. Það er hvort sem er ekki völ á öðrum en vitaverkfræðingnum til starfsins, og gæti hann þá gert það um leið, og hefir hæstv. ráðherra fallist á, að þessu mætti koma svo í kring, án teljandi aukakoatnaðar. Læt þetta þó liggja milli hluta, þó að eg geti ekki beint felt mig Við tillöguna. Brtill. er frá háttv. þm. N.-Þing. um, að hækka styrk Guðrúnar Jónsdóttur úr 200 kr. í 300 kr. Nefndin hefir ekki séð ástæðu til að mæla með þessari breytingartillögu. Þá er ein stór brtill. frá meiri hluta járnbrautarnefndarinnar um 18000 kr. fjárveitingu til að rannsaka járnbrautarmálið alt. Nefndin hefir ekki haft tíma til að athuga þetta nákvæmlega, en það vill svo til, að 3 menn eiga sæti í fjárlaganefndinni, sem eru í járnbrautarnefndinni. Yfir höfuð er nefndin hlynt járnbrautarmálinu og telur nauðsyn á að hlynna að því og halda því í réttu horfi. Hún hefir því fallist á, að rétt væri að sinna þessari beiðni, þó að fjárhagurinn sé nú orðinn nokkuð ískyggilegur, eftir alla þessa meðferð. Að síðustu vildi eg enn óska þess, að þingmenn samþykki ekki neinar þær brtill., sem verða til þess að fjárlögin þurfi að koma til umræðu í sameinuðu þingi. Það yrði til þess eins, að lengja þingtímann enn af nýju, og er hann þó orðinn æðilangur. Nefndinni berst rétt í þessu bréf frá Kaupmannaráðinu hér í Reykjavík, þar sem skorað er á hana, að hlutast til um, að Alþingi skori á stjórnina að semja við eitthvert gufuskipafélag um skipaferðir til Hamborgar, eins og árin 1910 –1912 og telur, að til þess munu þurfa 1500 kr. Bréfið er dagsett í dag og barst á þessari stundu hingað, Svo að nefndin hefir ekki haft tækifæri til að bera sig saman um þetta. Eg skal engan dóm á þetta leggja, og meiri hl. nefndarinnar er mér þar að líkindum samdóma, að fara ekki að lengja þingið og fresta umræðum nú, til þess að koma þessu að.



Það er ræða háttv. framsögum. (P. J.), sem gerir það að verkum, að eg er neyddur til að standa upp, sem og að vísu eigi síður in mjög svo einkennilega aðferð meiri hluta háttv. fjárlaganefndar gagnvart mér, - aðferð, sem að líkindum má teljast einsdæmi í þingsögunni. Að því er snertir skoðun hv. deilda á nauðsyninni á því, að halda áfram brimbrjótinum í Bolungarvík, þá er hún svo föst, eða eindregin í báðum deildum, að fjárveitingin var samþ. í neðri deild með 19 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, en með 8 atkv. í efri deild. Atkvæðagreiðslur þessar lutu þá og að sjálfaögðu eigi að eins að fjárupphæðinni, sem samþykt hefir verið, heldur og engu síður að skilyrðunum, sem fjárveitingin var bundin. En meiri hluti fjárlaganefndarinnar hefir þó engu að síður gerst svo djarfur, að koma fram með brt., og ætlar háttv. þingdeildarmönnum, að ganga þvert ofan í fyrri atkvæði sín við aðra umræðu um málið hér í deildinni. Mér finst ekki hægt, að fara öllu lengra í tilraununum til þess að sýna háttv. neðri deild - og þá og efri deild lítilsvirðingu, en hér hefir gert verið. Auk þess er það og mjög hart aðgöngu fyrir mig, Sem samnefndarmann meiri hlutans í fjárlaganefndinni, að verða að sæta því, að meiri hl. skuli hafa tekið svona í strenginn, þar sem Samvinna í nefnd getur þó því að eins gengið greiðlega, að nefndarmenn líti sanngjarnlega á kröfur og málavöxtu hverir gagnvart öðrum. Af þessum ástaeðum hefi eg þá og að sjálfsögðu verið tilneyddur, að gera ágeiningsatriði og semja ágreinings nefndarálit eins og þingskjal 849 ber með sér. Háttv. framsögum. tók það fram, að hér væri um »fastar reglur» að ræða, - reglur. sem þingið hefði sett sór, og venjan hefði helgað svo að ekki mætti frá víkja. Háttv. framsögumaður á hér við það, að sú hafi verið venjan, er um landssjóðsstyrk til bryggjugerða í kauptúnum hefir verið að ræða, að leggja þá fram eigi meira úr landssjóði en 1/3 kostnaðarins gegn 2/3 annarsstaðar frá. En eins og eg hefi bent á í nefndaráliti mínu, má ekki blanda »brimbrjótinum« í Bolungarvík saman við bryggjur í einstökum kauptúnum, svo sem á Blönduósi, Húsavík o. fl. Hér er ekki um það að ræða, að byggja bryggjur til þess að hjálpa kaupmönnum og öðrum til að ljá vörum sínum sem greiðlegast og kostnaðarminst í land. Hér er um alt annað að ræða. Það er að ræða um lífsnauðsyn allra þeirra sem stunda sjóinn í Bolungarvik, einni stærstu og fiskisælustu verstöð landsins. Eins og eg hefi áður, hvað eftir annað, bent á, þá er mjög brimasamt í Bolungarvík á haustum og vetrum, af því að víkin er opin, einkum fyrir norðan og norðaustan veðrum. Brýtur þá svo á vikinni, að þrásinnis er ekki unt að lenda þar nema með lífsháska, og hafa því oft orðið þar slys í brimum, ofviðri og myrkri; en stundum hafa menn orðið að hleypa frá víkinni og út í tvísýnu til að leita lendingar annarstaðar, sbr. fyrri ræður mínar um málið. Ef »brimbrjóturinn« væri fullger orð inn, þá mætti hina vegar miklu oftar leita sér lendingar í Bolungarvík, því að þá yrði þar þó töluvert hlé, eins og menn gætu þá og miklu oftar komist á sjóinn en nú á sér stað, eins og eg hefi sýnt fram á í nefndarálitinu. Bygging »brimbrjótsins« má því og skoða sem öflun aukinna tekna fyrir landssjóðinn, því að þegar »brimbrjóturinn« er kominn upp, verða róðrardagar mun fleiri en nú er og meiri afli berst þar þá og á land en áður, sbr. nefndarálit mitt. Að öðru leyti skal eg að því er snertir inar »föstu reglur«, sem háttv. framsögumaður talaði um - láta þess getið, að þær geta nú, er til framkvæmdanna kemur, verið svona og svona. Það, að binda sig æ við það, að láta landssjóðinn aldrei leggja fram meira en þriðjung kostnaðarins - ætlandi þá héraðinu, eða öðrum, að leggja hitt fram - getur leitt til megnasta ranglætis. Og þó að þingið - mest fyrir atfylgi háttv. framsögumanna - hafi fylgt þessu »principi«, er þm. svo nefnir, að því er stöku bryggjugerðir o. fl. snertir, þá getur þingið ekki og má ekki setja sér slíkar fastar reglur, sem alófrávíkjanlegar. Það væri alt annað en fallegt. Þörfin getur verið mjög misjöfn, en því ríkari sem hún er - að því skapi verður og hjálparakyldan æ ríkari. Þá er og hagur þeirra sem njóta eiga góðs af fyrirtækjunum einatt mjög mismundi, eða getur þó verið það. - Og að því skapi sem hann er verri, þeim mun ríkari verður þá og hjálparskyldan við þá. Sama er þá og um þá, er öðrum fremur eru afskektari, eða þá að einhverju öðru leyti ver settir. Eg bendi á þetta til að sýna, að oss er æ, í hverju einstöku tilfelli skylt að láta á atvikin og ástæðurnar, þ. e. skylt að líta þá bæði á það hvar þörfin er brýnust, og þá og á það, hvar ástæðunum er að öðru leyti svo háttað, að skyldan verður oss, þeirra vegna, brýnni og enda margfalt, ef eigi alósamberanlega, brýnni en ella. Af þessu leiðir það - sem hver maður veit vel - að oss er það eigi heimilt, að binda oss um of við slíkar »fastar reglur« (eða »princip«), sem hér ræðir um. Að því er nú til Bolvíkinga kemur, er mál þetta snertir beinast - þó að það sé og að sjálfsögðu mesta áhugamál alls almenninga við Ísafjarðardjúp, og megi og, vegna aðsóknarinnar þangað til sjóróðra, teljast mál ýmsra annara héraða - þá verður yfirleitt eigi sagt, að þar sé um efnað hérað að ræða - er borið verði t. d. saman við efnaðri landsveitirnar -, en þar eru dugnaðarmenn -, menn, sem sýnt hafa mjög lofsverðan áhuga, og viljað mikið á sig leggja til að koma máli þessu fram, og má í því skyni minna á það enn að nýju, að þeir hafa t.d. hækkað lendingarsjóðagjaldið um helming, eða upp í 2 kr. af hverjum bátahlut, í stað þessa er gjaldið var áður að eina 1 kr. af hlut. Annars tel eg mér óþarft, að rifja það upp aftur, sem eg hefi áður sagt um þetta mál, bæði í nefnaráliti og við 2. umræðu fjárlaganna hér í deildinni, og það því síður sem málið var mjög ítarlega skýrt í efri deild af háttv. þingmanni Ísafjarðarkaupataðar (Sig. St.), sem talaði vel og drengilega fyrir þessu nauðaynjamáli þar. Að öðru leyti skal eg geta þess, að ekki eiga allir fjárlaganefndarmennirnir óskilið mál, að því er snertir þessa dæmafáu framkomu nefndarinnar í minn garð og kjóaenda minna, þar sem það marðist að eina fram í nefndinni með 4 atkv. gegn 3, að hefja nú enn þetta nýja áhlaup gegn fjárveitingunni til »brimbrjótsins«, - marðist þar fram að eina fyrir kapp framaögumannsins. En þetta hefir gert það að verkum, að eg hefi ekki getað samlagað skoðanir mínar skoðunum nefndarinnar eina vel að sumu öðru leyti, eins og annara myndi kosið hafa og mun það sýna sig við atkvæðagreiðsluna, sbr. þá og ágreininganefndarálit mitt. Í sambandi hér við hér við, skal eg þá og láta þess getið, að eigi ættu menn að vænta þess, né heldur væri það heppilegt, að fjárlaganefndin stæði æ sem einn maður, að því er hverja fjárveitingu - eður og synjun fjárveitingar snertir, enda eigi ábyrgðarlaust einum eða neinum að fylgja því fram, er hann eigi telur rétt vera. Vér vitum það allir, og finnum, að hvorki eigum vér að leiðast út í, né heldur láta neyðast til að gera það, er vér eigi teljum rétt vera, - hvað þá, að vér eigum að leitast við að leiða eða neyða aðra til að gera það. Þvert á móti finnum vér æ og vitum, að vér eigum að vilja, að hver einstakur þingmaður hagi sér einatt sem sjálfstæður maður, þ. e. sem sá er æ veit það sitt, en eigi annara, hvaða skoðun hann - að aflaðri þekkingu og að málinu vandlega íhuguðu - telur sér réttast að framfylgja. Það, að vera í flokki, þar sem meiri hlutinn æ hindur minni hlutann, þ. e. ætlast til, að hann fylgi fram því er ofan á varð við atkvæðagreiðslur í flokkunum, því æ ið varhugaverða, - og þá og saldnast hið hættulausa, sé það nokkuru sinni. Eg þykist svo ekki þurfa að mæla frekara á móti þessari tillögu meiri hl. nefndarinnar, enda tel eg víst, að hér finnist ekki einn maður meðal háttv. deildarmanna, sem skift hafi um skoðun, eða greiði nú öðruvís atkvæði en áður, enda væri það þá og mjög illa farið, jafnmikið nauðsynjamál sem hér ræðir um. Væri þá og vissulega mjög illa farið, ef eigi væri borgið því máli, er 27 þingmenn, þ. e. 19 í neðri deild og 8 í efri deild, hafa þegar tjáð sig fylgjandi. En hafi nefnd 27 atkvæði - sem eg eigi hefi ástæðu til að efa - verið bygð á rækilegri íhugun, að fenginni þeirri þekkingu á málinu, sem fram er komin í umræðunum o. fl., þá er sízt við neinu slíku hringli eða staðfestuleysi að búast, sem meiri hluti fjárlaganefndarinnar, virðist þó hafa bygt á. Þá skal eg víkja stuttlega að tveim breytingartillögum, sem eg er við riðinn. Önnur þeirra er um það, að hækka styrkinn til Helga jarðfræðings Pjeturss upp í 1500 kr., þar sem efri deild lækkaði hann ofan í 1200 kr. á ári. Dr. Helgi Pjeturss er, eina og alkunnugt er, mjög mikilhæfur fræðimaður, en hefir að undanförnu verið veikur eða þá eigi alls kostar hraustur og má þingið því að mínu áliti ómögulega fara lengra í lækkun styrksins, en að lækka hann um 500 krónur, þ. e. færa hann niður í 1500 kr. á ári, úr þeim 2000 kr., er hann nú nýtur árlega. Háttv. 1. þingm. G.K. (B. Kr.) hefir komið með breytingartillögu, sem fer fram á, að árlegi styrkurinn sé 1800 kr. Eg er því persónulega ekki mótfallinn, að að brtill. verði samþykt, en get þess, að tillaga mín er gerð í samráði við fjárlaganefndina, sem eg því býst við að fylgi henni - eins og bent var á í ræðu háttv. framsögumanns. Þá er önnur brtill., sem eg er við riðinn, og fer hún í þá átt, að hreppsnefndinni í Hólshrepp verði veittar 300 kr. á ári, til þess að styrkja þá af hreppsbúum, er þurfa að leita sér læknishjálpar, sbr. nánar tillöguna sjálfa. Eins og háttv. þingdeildarmönnum er kunnugt, hafði eg snemma á þessu þingi komið fram með frumvarp þess efnis, að Bolungarvíkurverzlunarstaður (ásamt Hólshreppi) yrði gert að sérstöku læknishéraði, og sýndi eg þá, þ. e. við fyrstu umræðu málsins, mjög rækilega fram á það, hve brýna nauðsyn hér væri um að ræða. Á hinn bóginn hefir nefndin, er skipuð var hér í deildinni til að íhuga nefnt frumvarp - sem og önnur frumvörp, er að fjölgun lækna lutu - enn ekki lokið störfum sínum, svo að loku er nú þegar fyrir það skotið, að málið nái fram að ganga á þessu þingi. Óefað vakir það fyrir nefndinni, að eigi sé rétt að fjölgað sé læknahéruðum á þessu þingi. - Á hinn bóginn sýndi eg, er frumvarpið var rætt hér í deildinni, ljóslega fram á. þörfina og örðugleikana, sem kjósendur mínir og fleiri, er hér eiga hlut að máli, eiga við að stríða, og tel eg því víst, að þessi úrslit í nefndinni verði þá eigi nefndarmönnum að eins, heldur og öllum háttvirtum deildarmönnum afar-rík hvöt til þess að fylgja þó þeirri tillögu minni, er hér um ræðir, enda. þá vel sloppið hjá landssjóði að veita þessar 300 kr. á ári, í stað þess að gera héraðið að sérstöku læknishéraði. En hreppabúum væri þetta mjög góður stuðningur, eða þá betri en ekki í bráðina. Ferð á mótorbáti inn á Ísafjörð kostar 20 til 30 krónur eða þar um eða yfir, og gæti hreppsnefndin létt þeim ögn kostnaðinn, er læknis þurfa að vitja. Auðvitað yrði vöntunin á lækni söm eftir sem áður, því að þurfi læknis að Vitja inn á Ísafjörð, getur það oft komið fyrir, að læknar þar eigi ekki heimangengt vegna sjúkrahússins þar o.fl. eins og líka veður getur bagað, og má því eigi annars vænta - þótt fé þetta fáist - en að kröfunni um læknishérað í Bolungarvíkurverzlunarstað (með Hólshreppi) verði því engu að síður fylgt fram eftirleiðis. Annars skal eg benda á, að öræfingar hafa í mörg ár fengið sams konar styrk, eins og hér um ræðir, og að hv neðri deild samþykti nýskeð svipaða fjárveitingu til Árneshrepps, og vænti eg því tillögu minni eigi síður góðra undirtekta. - Mönnum er með henni veitt dálítil úrlausn; þeir verða ánægðir, ef þingið Skellir ekki algerlega skolleyrunum við óskum þeirra. Þá skal eg enn fremur geta þess, að eg er fjárlaganefndinni eigi samþykkur að því er Hvítárbátinn snertir, það er um hækkun styrksins úr 600 kr. upp í 800 kr. Eg get ekki litið öðruvís á, en að hér sé verið að deila um smámuni. Mennirnir fá hagkvæmari ferðir, ef tillagan um 800 kr. verður samþykt, og finst mér því ekki geta komið til nokkurra mála, að synjað sé um þessa 200 króna viðbót - ekki meira en það munar landssjóðinn. Að því er að lokum styrkinn til eimskipafélagsins snertir, þá er eg alveg samdóma þeim mönnum, sem ekki vilja binda styrkveitinguna því skilyrði, að félagið taki að sér strandferðirnar. Það væri mjög illa farið, ef þingið samþykti eitthvað það sem gert gæti það að verkum, að félagið yrði ekki stofnað. Eg vil því eindregið mæla með því, að frumvarpið verði í þessu efni fært aftur í sama horfið sem það var í, er það fór héðan til efri deildar. Að því er snertir fjárveitinguna (18 þúsund kr.) til þess að rannsaka járnbrautarstæðið, þá skal eg taka það fram, að þar sem rannsókn er nýlega um garð gengin, þá hygg eg, að jafnmikils fjár sé ekki þörf. Háttv. 2. þingmaður Húnvetninga hefir komið fram með brtill. við þennan lið og vill færa fjárveitinguna niður í 4000 krónur, og hygg eg það miklu réttara og mun því greiða þeirri tillögu atkvæði mitt.



Það er ein breytingartillaga, sem eg vil mæla með. Á þgskj. 814 er farið fram á það, að 1750 krónur verði veittar til þess að kaupa vitajörðina á Reykjanesi. Háttv. framsögumaður fjárlaganefndar lýsti yfir því, að nefndin hefði tekið mjög vel í mál þetta, enda vona eg að allir sjái, að ekkert er við þetta að athuga. Kaupverð jarðarinnar svarr algerlega til þess leigumála, sem landssjóður hefir áður haft á jörðinni. Auk þess skal eg benda á, að lóð þessi gæti hækkað í verði, þar sem þetta er á mjög merkilegum stað. Frá mínu sjónarmiði er það því alls ekki rétt af eigandanum að selja. Hann hefir haft umleitanir um þetta við stjórnarráðið, og eftir því sem hann hefir skyrt mér frá, mun ekkert hafa staðið í vegi fyrir því að kaupin kæmust á, annað en það, að fjárveitingu vantaði til þess. Eftir þessum ádrætti hefir maðurinn svo farið og bygt á honum og gert ráðstafanir sínar. Vona eg því að þetta mæti engri mótspyrnu. Þá skal eg lýsa yfir því fyrir hönd sjávarútveganefndarinnar, að breyt.till. á þgskj. 817 er tekin aftur, þar sem hv. fjárlaganefnd hefir tekið hana upp í tillögur sínar, og hækkað fjárveitinguna í 4000 úr 3000 krónum, sem háttv. efri deild færði hana niður í. Það eru ekki fleiri tillögur, sem eg ætla um að tala í þetta sinn, þótt mig langi til að skjóta inn einu og einu orði hér og hvar, t. d. um skilyrðið, sem á að binda styrkinn til Eimskipafélagsins við.



Eg á hér nokkurar breytingartillögur. Á þgskj. 812 er farið fram á það, að tíl sýsluvegar úr Grindavík á Keflavíkurveginn sé veitt 5000 kr. síðara árið, gegn jafnmiklu tillagi annarstaðar að. Eins og háttv. þingdeild er kunnugt, var hér við 3. umræðu samþykt lítils háttar fjárveiting til brúar á Bleikdalsá, 3800 kr. síðara árið. Þetta var sú eina fjárveiting til þeirra tveggja sýslna, sem eg er þingmaður fyrir. Þessari fjárveitingu hefir háttv. Ed. þóknast að kippa burtu, svo að, eins og fjárlagafrumv. nú liggur fyrir, er ekki 1 króna í því til þarfa fyrir þær tvær sýslur. Þær sýslur, sem greiða hvað mest allra sýslna toll í landssjóð, fá ekki 1 eyri í fjárlögunum. Eg hefi átt tal við einn mann úr fjárlaganefnd Ed. og int hann eftir, hvernig stæði á, að þessari brú hefði verið kipt burtu. Hann sagði mér, að það hefði deildin gert samkvæmt tillögum landaverkfræðingsins. Þetta þykir mér óneitanlega kynlegt að heyra. Eg hafði skilið stöðu landsverkfræðingsins svo sem hann væri ráðunautur, er segði til um það, hvar vegir og brýr ættu að liggja, gerði áætlanir um kostnað þeirra, stjórnaði lagningu þeirra o. s. frv., en aldrei hafði mér til hugar komið, að hann væri eins konar yfirfjárveitingarvald, því að hvað vel sem einn verkfræðingur er gefinn, getur hann þó ekki fylgst með því, hvað þingið er að gera í fjárveitingum. Það er hlutverk fjárlaganefndanna, að skifta hæfilega milli sýslnanna, og það eiga þær að gera réttlátlega, svo að hver sýsla fái sitt. Eg hefi líka rekið míg á það, að tillögur landsverkfræðingsins eru mjög einhliða, þó eigi sé meira sagt, og hafa verið síðan vegalögin komust á, en þau eru einmitt mestmegnis bygð á tillögum hans. Með vegalögunum er Gullbringusýsla útilokuð úr tölu þeirra sýslna, er hafa þjóðvegi og flutningabrautir, og þó er hún sú sýslan, sem mest hefði þurft þess með. Eg hefi ferðast meira og minna um allar sýslur landsins, nema Skagafjarðarsýslu og Norður-Þingeyjarsýslu, og hvergi hefir mér virzt eins mikil þörf á vegum og í Gullbringusýslu, en þrátt fyrir það er hún ekki í tölu þeirra sýslna, er hafa þjóðvegi. Þess vegna er það, að þessi sýsla hefir neyðst til að taka lán á lán ofan til vegabóta. Nú er ekki því að heilsa, að hún hafi fengið lánin úr landssjóði með aðgengilegum kjörum, eins og svo margar sýslur hafa fengið til framkvæmda sinna. Nei, Gullbringusýsla hefir orðið að taka lán sín í bönkum með miklu dýrari kjörum, af því að hún var skuldbundin til að leggja sinn helming fram til móts við landssjóðstillagið. Svo að eg snúi aftur að þessum fyrirhugaða vegi, þá er það að segja um hann, að hann er framhald Keflavíkurvegarins og er ætlaður til að tengja saman Keflavík og Grindavík. Grindavík er, eins og kunnugt er, mjög afskektur staður. Þar eru um 60 búendur og um 400 manns eiga þar heima. En á vetrum er þar fjöldi manns, því að verstaða er þar góð. Þessi hreppur hefir lofað að leggja fram 10 þús. kr. til vegarins. Þessa upphæð ætlar hreppurinn ekki að taka að láni, heldur hafa hreppsbúar lagt á sig þann skatt, að taka hálfan hlut af hverju skipi og láta ganga til vegarins. Þess er að gæta um Grindavik, að hún hefir litil sem engin not af samgöngum á sjó. Þegar bezt lætur, geta að eins smádallar komið þar við á sumrum. Höfn er þar engin og brimasamt mjög og hraunbotn, svo að skipum er mjög hætt þar, þegar nokkuð er að sjó. T. d. skal eg geta þess, að einu sinni setti svolítil vindgola stórt hafskip þar á land upp þvers um í aðalvörina. Árið 1911 nam innflutta varan til Gullbringusýslu, að Hafnarfirði meðtöldum, samtals 572,052 kr., en útflutta varan 764,897 kr. Næst á eftir kaupstöðunum þrem, Reykjavík, Akureyri og Ísafirði, er Gullbringusýsla ein sú sýslan, sem mest útfiutningsgjald greiðir í landssjóð, en þrátt fyrir það fær sýslan ekki 1 eyri til sinna nauðsynja. Eg vil benda háttv. fjárlaganefnd á dæmi til samanburðar á fjárveitingum til sýslnanna. Það er langt frá því, að eg vilji setja út á það eða telja eftir fjárveitingar til annara sýslna, en tek dæmið til að sýna réttsýni þingsins í fjárveitingum. Tek eg þá Rangárvallasýslu til dæmis. Sú sýsla hefir fengið veg alla leið heim til sin, án þess að leggja fram 1 eyri sjálf. Rangárbrúna hefir hún fengið án þess að leggja fram 1 eyri úr sínum vasa. Brú á Hróarslæk hefir hún fengið með sama hætti. Og loks eru nú á fjárlögunum ætlaðar 18 þús. kr. til brúar á Eystri-Rangá, á, sem er smáspræna og er eins lygn og stöðuvatn, og þessi fjárveiting er veitt af því, að smáhylur hefir myndast í ánni á vaðinu á þjóðleiðinni svo vögnum er ófært. Eg þekki þessa á mæta vel. Hún er, eins og eg sagði áðan, lygn eins og stöðuvatn. Hefði eg nú átt heima við þessa á og þurft að gera hana vagnfæra, þá veit eg, hvað eg mundi hafa gert. Eg mundi hafa tekið nokkura cementssteypupoka og fjórlagt botninn. Því er vel hægt að koma við þar, því að efnið er til á báðar hliðar við ána, tárhreinn sandur, hæfilega grófur. Kostnaðurinn við þetta mundi hafa numið svo sem 1000 kr. Þannig hefði eg farið með þessa sprænu þótt ef hefði átt stórfé. Og þú hefði hún verið alveg örugg fyrir vagna. En nú horfa menn ekki í að verja 18 þús. kr. til brúar á þessa sprænu. Eg get þessa nú alls ekki af því, að eg telji þessa fjárveiting eftir, heldur get eg þess sem dæmis upp á missparnað þingsins, dæmi um það, hve misskift er láninu sýslnanna, þegar svo miklu fé er varið til einnar sýslu. Þegar litið er til fólksfjöldans, gætir mismunarins eigi siður. Eftir síðasta manntali (1910) Var mannfjöldinn í Rangárvallasýslu 4043, en í Gullbringusýslu ásamt Hafnarfiði 7378. Þegar eg nú lít til þessa, þá fer mér að skiljast það, sem einn þingm. sagði við mig, að fjárlaganefndin væri solidariak, það væri princip hennar að vera á móti þessari fjárveitingu. Eg hefi nú setið á þingi siðan 1901 og hefi eg aldrei vitað, að fjárlaganefndin héldi Saman lengur en til 2. umræðu, og á síðari þingum jafnvel ekki svo lengi. Það er líka eðlilegt, að hver einstakur fjárlaganefndarmaður haldi sinni skoðun, eins og hver annar þingmaður í öllum öðrum nefndum, hvað sem meiri hluti fjárlaganefndarinnar hefir samþykt. Þess vegna vona eg, að háttv. nefnd sé ekki solidarisk um þetta atriði. Til þess að fara ekki bak við þingið, skal eg geta þess, að vitanlega þarf meiri fjárveiting en þetta. Svo er ráð fyrir gert, að í viðbót við þetta þurfi 7500 kr. á ári í 2 ár úr landssjóði, auk framlagsins annarstaðar frá. Eg vona nú, er menn hugleiða þetta, greiði þeir atkvæði með þessari brtill., þeirri einu fjárveitingu, sem farið er fram á til beggja þessara stóru sýslna. Þá á eg ásamt öðrum tveim háttv. þingm. brt. á þgskj. 825. Hún fer fram á það, að fella burtu skilyrðið fyrir fjárveitingunni til ins fyrirhugaða Eimskipafélags Íslands, um að hún sé bundin við það, að félagið taki að sér strandferðirnar. Háttv. framsm. (P. J.) tók það fram, að hann byggist við, að þessi brtill. mundi valda ágreiningi og verða þrætuepli. Okkur hefir alt af komið vel saman í samgöngumálanefndinni, háttv. framsm. fjárl.n. og mér, og höfum aldrei átt þar í þætum. Eina og menn mun reka minni til, var fjárveitingin, vegna upplýainga, sem fram komu í málinu, samþykt hér í deildinni án þessa skilyrðis með 16 atkv. Eg vona, að þeir inir sömu séu enn sömu skoðunar, og væri því ekki nauðsyn fyrir mig að skýra málið, en eg má til að gera það, úr því að háttv. fjárlaganefnd vill ekki kippa burtu þessu skilyrði, sem Ed. hefir smeygt inn. Málið horfir þá þannig við. Það er ekkert viðlit til þess að Eimskipafélagið verði stofnað, nema það hafi nægan styrk og veltufé. Hvorugt er trygt, svo framarlega sem þessi brt. verður ekki samþykt og skilyrðið numið burt. Til þessa geta legið orsakir, sem félaginu er alla ekki um að kenna. Það er kunnugt, að þær 400 þús. kr., sem landssjóði er ætlað að verja til hlutakaupa í félaginu, eru bundnar því skilyrði, að stjórnin vilji og geti útvegað svo stórt lán; við þetta getur Eimskipafélagið alla ekki ráðið. Raunar er stjórninni lagt létt verk í hendur, þar sem henni er heimilað að veðsetja báða bátana. En það kemur fyrir eitt. Þar sem nú ekki einu sinni á að greiða félaginu neinn styrk án þessa skilyrðis í fjárlögunum, þá liggur það öllum í augum uppi, að akilyrðið getur orðið þess valdandi, að félagið komist aldrei á stofn, svo framarlega sem stjórnin ekki útvegar þetta 400 þús. kr. lán. Enn geta fleiri ástæður leitt til þess að félagið verði ekki stofnað. Ef t. d. landsstjórnin heldur því fram, að hún fái atkvæðisrétt í félaginu fyrir hönd landasjóða fyrir öllum hlutum hana, 400 þús. kr., þá get eg hugsað mér það að félagið geti alla ekki að því gengið. Að vísu hefir samgöngumálanefndin í nýju áliti frá sér sett ýmsar reglur fyrir stjórnina í þessu efni. En stjórnin getur skotið sér undan að taka þær bendingar til greina. Til þess að það sé víst, þarf að minsta kosti skýra yfir, lýsing hæstv. ráðherra um að hann taki þær að öllu leyti til greina. Svo framarlega sem þessi breyt.till. á þgskj. 825 verður ekki samþykt, þá er útséð um það, að félagið verði stofnað, nema því að eina að hæstv. ráðherra lýsi ótvírætt yfir því, að hann geti útvegað þetta 400 þús. kr. lán. Eg hefi átt tal um þetta efni við ýmsa þingmenn í Ed., og efast ekki um það, að ef skilyrðið er nú felt burt hér, muni Ed. gera sér það að góðu og nefndin þar fallast á það, þar sem málið hefir nú skýrst þannig. Eg hefi nú reynt að gera mönnum það skiljanlegt, að ef ekilyrðið er látið standa, þá er það alveg eina víst, að Eimskipafélaginu sé dauðinn vís, svo framarlega sem ið fyrirhugaða 400 þús. kr. lán fæst ekki. Þetta vona eg að háttv. þm. hafi skilið, og skilið til hlítar. Eg hafði leyft mér að koma fram með breyt.till. á þgskj. 813, um að hækka styrkinn til dr. Helga Péturss úr 1200 kr. upp í 2000 kr., en mér hefir verið bent á, að sú breyt.till. kæmist ekki að, af því að sama upphæðin hefði verið feld úr frumvarpinu eftir að það kom til Ed. Þess vegna hefi eg leyft mér að koma fram með breyt.till. á þgsk j. 864, um að hækka styrkinn upp í 1800 kr. Það er eiginlega br.till. við br.till. háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) á þgskj. 847, sem fer fram á að færa sama styrk upp í 1500 kr. Eins og eg hefi áður tekið fram, er það hart að ætla að klípa af styrknum til þessa manna, að eina vegna þess að hann hefir orðið fyrir þungri vanheilsu. Því fremur er þetta óviðkunnanlegt sem þegar áður hafa verið klipnar 500 kr. af styrk til sama manna - hann hafði sem sé áður 2500 kr. - og hafði hann þó þá einnig styrk úr Carlsbergssjóði, sem hann ekki hefir lengur. Einkum fer illa á þessu, þegar þess er gætt, að manninum er alt af að batna. Hann er nú nýkominn úr löngu ferðalagi og hefir honum stór-farið fram. Eg benti á það við 3. umr., að þessi styrkur væri ekki eingöngu veittur dr. Helga til að rita, heldur og til þess að ferðast og rannsaka landið; verður hann því eðlilega að greiða ferðakoatnað, hesta og fylgd. Þegar þessa er gætt, er auðsætt, að ekki veitti af 2000 kr. styrk. en eg hefi þó ekki farið fram á meira en 1800 kr., vegna þess að það er ekki hægt. Ef klipið er af þessum styrk, þá leiðir af því, að dr. Helgi verður að sitja heima, og getur það orðið til þess, að honum batni aldrei, en það veit eg, að háttv. deild vill ekki hafa á sinni ábyrgð, einkum þegar maðurinn er á stórum batavegi. Eg skal líka benda á það, að öðruvís hefir verið farið að, þegar líkt hefir verið ástatt sem hér, t. d. nú í sumar hefir þingið veitt styrk til þess að kosta kennslu fyrir kennara einn, sem er veikur, svo að hann fengi haldið launum sínum óskertum. Um dr. Helga geri eg mér fylstu vonir, ef engin óhöpp koma fyrir, að á næsta þingi verði hann orðinn svo hraustur, að þingið sjái ekkert á móti því að veita honum inn fylsta styrk. Þetta segi eg ekki af því, að þessi maður sé mér nokkuð viðriðinu. Hann er mér óvenslaður alveg bæði að frændaemi og mágsemdum. Eg styð þennan styrk eingöngu af því, að eg hefi sjálfur áhuga á jarðfræðarannsóknum og því er þar að lýtur. Eg sé á frv., að ein þeirra tillagna, sem eg hafði komið fram með hér við 3. umr., hefir verið tekin upp af háttv Ed. Það er fjárveitingin til Eggerts Briem til að nema rafmagns- og vélafræði í Þýzkalandi. Eg benti þá á, að hér væri of lítið um vélfræðinga; eini maðurinn, sem vér höfum nú, er útlendur, og einu er við nám í Kaupmannahöfn og á tvö ár eftir. Eftir því sem Vélum fjölgar hér, eftir því verður þörfin meiri á að hafa mann, sem getur kent meðferð véla og gert við þær. Þessi maður hefir fengið töluverða praktíska undirbúningsmentun, þótt ekki hafi gengið í skóla, og hefir sýnt það, að hann er frábærum hæfileikum gæddur. Tillaga mín um fjárveiting til hans við 3. umr. hér féll að eins með eins atkv. mun.. En nú hefir Ed. tekið hana upp. Eg vona að það verði ekki einungis 12, heldur 13 menn, sem nú greiða atkvæði með því. Það var fleira, sem mig langaði til þess að tala um nú, t. d. um Einar Jónsson. Eg varð glaður, þegar eg sá, hvað hv. Ed. hafði gert við styrkinn til hans. Eg varð glaður vegna þess að með þessu móti var manninum bjargað. Eins og háttv. Nd. skildi við hann um daginn, þá var manninum ekki bjargað. Loks er það eitt atriði, sem eg vil minnast á. Það er lagt til, að 18,000 krónur verði veittar til frekari rannsóknar á járbrautarlagningu. Eg hefi rækilega athugað þetta mál í nefnd og komist að þeirri niðurstöðu, eins og nefndarálit mitt ber með sér, að ekki sé gerlegt að leggja út í það fyrtæki. Annars skil eg ekki í því, að allur meiri hluti járnbrautarnefndarinnar hafi verið á einu máli um það að leggja til að þetta fé yrði veitt. Því að það stendur í nefndaráliti meiri hlutana þessi setning: Aðrir nefndarmenn voru þeirrar skoðunar, að málið væri svo undirbúið, að gera megi sér nokkurn veginn grein fyrirkostnaðinum víð fyrirtækið. Eg skil ekki, að þeir sömu menn vilji fara, að kasta út 18,000 krónum til frekari undirbúnings á því sem þeir álíta nægilega undirbúið. Breyt.till. háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) er mikið betri en tillagan sjálf, og ef eg yfir höfuð vildi veita nokkuð til þessara rannsókna, þá mundi eg greiða atkvæði með henni. Eg ætla ekki að fara neitt inn á spursmálið um, hvers vegna eg ekki vil veita neitt; eg skírskota þar einungis til nefndarálits míns, sem er allítarlegt.



Með fáeinum orðum verð eg að mæla með breyt.till. minni á þgskj. 841, en hún fer fram á það að hækka styrkinn til mótorbátsferða á Hvítá, upp í 800 krónur, úr 600 krónum. Þessi styrkur var ákveðinn 800 krónur hér í Nd um daginn. Ed. hefir fært hann niður í 600 kr. Hver rök liggja til þess, veit eg ekki. Þetta er lítill sparnaður, en getur orðið til þess að ferðirnar leggist alveg niður. Fyrir því kem eg með breyt.till., og legg til að styrkurinn sé aftur færður upp í 800 kr. Það sem gerir svo erfitt fyrir þessar ferðir að borga sig, er, að bátnum, sem fer ferðirnar, eru settar ákvenar ferðaáætlanir. Báturinn verður að fara inar ákveðnu ferðir, þótt hvorki sé flutning eða farþega að hafa. Það gerir honum samkepnina erfiða. Aðrir bátar, sem við hann keppa, nota tækifærin er arðsvon er af flutningum, og fara því að eins ferðir, að þeir hafi vissa von um flutning á vörum eða mönnum eða hvorutveggju; þeir bátar geta grætt á ferðunum. Mér hefir verið tjáð, að menn þar efra treystu sér ekki til að halda bátnum úti, nema 1000 kr. styrkur fengist; en eg hefi alt að einu ekki viljað fara fara fram á meira en 800 kr. Það hefir verið talað um, að sumir mótorbátar, sem landssjóður hefir styrkt, væru að öllu leyti í höndum einstakra Verzlana; hér er ekki slíku til að dreifa, því að bátnum er haldið út af bændum beggja megin Hvítár. Þetta er að öllu leyti bændafyrirtæki, sem hefir mikla þýðingu fyrir Mýra- og Borgarfjarðarsýslur, eins og áður hefir verið vikið að. Þegar svo er athugað ákvæði fjárlaganna, um að styrkurinn megi ekki fara fram úr helmingi rekstrarkostnaðar, er útgerðarmenn þannig verða að leggja fram, virðist það eigi vera neitt stórræði, að samþykkja styrkveitinguna, eins og eg æski að hún sé. Frekara álít eg ekki þörf að tala fyrir þessu máli. Háttv. deild hefir áður samþykt þá upphæð, sem brtill. fer fram á, og eg leyfi mér að vænta þess, að svo verði enn. Áður en eg sezt niður, vil eg þakka háttv. þingmanni N.-Ísf. fyrir það, hve hlýlega hann mælti með þessari litlu brtill., um leið og hann talaði fyrir þeim brtill., sem hann hefir komið fram með við þessa umr.



Eg á hér 2 brtill., sem eg hefi neyðst til að koma fram með. Eg vona, að háttv. þingmenn lái mér það ekki, þótt eg hafi reynt að lagfæra það sem hefir verið ólagað í háttv. Ed., að því er fjárveitingar til míns kjördæmis snertir. Það er harla einkennilegt, að in háttvirta deild hefir sett svart stryk yfir þær 2 lítilfjörlegu fjárveitingar til míns kjördæmis. sem samþyktar voru hér í deildinni með miklum atkvæðamun. Og það er því einennilegra, að taka þennan litla fjárstyrk burtu, þar sem öll héruð á landinu hafa borið eitthvert fé úr býtum til samgöngubóta. Það hefir fengið að standa, en þetta hefir verið felt burtu. Brtill. á þgskj. 822 fer fram á það, að veittar verði til þjóðvegarins í Austur Skaftafellasýslu þær 5000 krónur, sem samþyktar voru hér í neðri deild við 2. umr. fjárlaganna. Þetta fé er aðallega ætlað til vegabóta frá Almannaskarði Vestur á sýsluveginn frá Höfn upp að þjóðveginum. Það er mesta vegleysa - mýrarfláki, því nær ófær yfirferðar. Gamli þjóðvegurinn liggur uppi undir fjöllum og er þar grjótgata, sem alt af hrapar í úr fjöllunum og illfær yfirferðar ríðandi, hvað þá með vagna. Þetta er fjölfarinn þjóðvegur - bæði póstvegur og fjölfarinn kaupstaðarvegur og auk þess almannaleið um endilanga sýsluna. Það er ómögulegt annað en heimfæra hann til þjóðveganna, og þörfin til umbóta eins mikil - eða meiri - þar eins og annarstaðar. Háttv. framsögumaður mintist á þennan veg og virtist mér hann tala af hálfgerðum þjósti, eins og það væri alveg fráleitt að voga sér að fara fram á vegabætur á þessum alóðum. Eg skil satt að segja ekki þetta kapp hans til þess að ríða þetta mál niður. Hann sagði, að enginn vissi, hvar þessi vegur ætti að liggja - ekki einu sinni verkfræðingurinn. Því miður eru háttv. þingmenn mjög ókunnugir flestir þarna eystra. Sama máli gegnir um verkfræðinginn. Hann hefir raunar ferðast þarna um, en það var á sumardegi, þegar vegir voru með bezta móti, og hefir ekki getað gert sér í hugarlund inar ýmsu torfærur, sem þar eru á öðrum árstíðum. Eg skil heldur ekki í að það sé rétt hjá háttv. framaögumanni, að verkfræðingurinn viti ekki, hvar þessi vegur eigi að liggja, og mér þykir það mjög undarlegt, ef hann hefir látið það í ljósi. Það hafa farið bréfaskifti á milli okkar um þetta fyrir þing og eg átti tal við hann um málið í dag. Upplýsti hann mig þá um það, að þessi vegur væri 41/2 kílometer á lengd. Það er að segja sá kaflinn, sem upphleyptan veg þarf að gera. Eg get því ekki skilið það, að hann kannist ekki við þennan veg. En til frekari sönnunar því, að þetta sé enginn tilbúningur úr mér, þá skal eg leyfa mér að vísa til fundargerðar sameinaðs sýslufundar í ár, þar sem samþykt var að fara fram á, að veitt væri af almannafé fé til þessa vegar. Nauðsynin er svo brýn, að hana er ekki hægt að rengja. Eg get því ekki skilið, hvers vegna háttv. Ed. og nefndin hér legst svo mjög á móti þessu. En að eg leyfði mér samt sem áður að koma fram með tillöguna, stafar af þeim góðu undirtektum, sem málið fekk við 2. umr. Eg vona, að svo fari enn þá og býst ekki við, að fjárlögin þurfi að fara í Sameinað þing, þótt hún verði samþykt. Skil naumast í að meiri hl. háttv. efri deildar leggi svo mikið kapp á að stryka út allar fjárveitingar til Austur-Skaftafellssýslu. Hin brtill. er á þskj. 823 og fer fram á það, að veittar verði 800 kr. til þess að rannsaka bátalendingu við Ingólfshöfða í Öræfum. Mér var það ekki ljúft að falla frá því að fara fram á beinan styrk til þess að gera bátalendinguna, en þar sem háttv. Ed. hefir felt það og hæstv. ráðherra hefir lýst yfir því, að það væri ekki gerlegt að veita fé . til þessa, meðan málið væri svo óundirbúið, þá hefi eg nú lagt það til, að fé verði veitt til nægilegs undirbúnings undir verkið. Eg skal játa það, að þessi upphæð - 800 kr. - er sett nokkuð út í bláinn, en þar sem sagt er, að megi veita »alt að« þessari upphæð, ætti það ekki að gera svo mikið til. Það er mjög áríðandi, að þetta verði rannsakað, ef hægt væri að gera góða lendingu þarna, létta undir aðdrætti og gera mönnum mögulegt að sækja þaðan sjó. Þarna út af er mjög fiskisælt - vantar að eins vör til að skjótast úr til að ná sér í soðið eða afla að mun. Eg vona því að þetta mæti góðum undirtektum hjá háttv. þingm. Eg vil benda á það, þar sem vitanlegt er, að viti verður bygður á Ingólfshöfða 1915, þá er æskilegt, að þessi rannsókn fari sem fyrst fram, til þetta ef unt væri að gera eitthvað við lendinguna, áður farið yrði að flytja vitaefnið þangað. Það er svo afarerfitt að koma efninu til vitans landveg frá Vík eða Hornafirði og ynnist þá ekki lítið við það, ef hægt væri að koma einhverju sjóleiðina til þessa staðar. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þessa tillögu. Eg vænti þess, að hún fái góðan byr, enda tók háttv. framsm. ekkert ómjúkt í hana.



Háttv framsögumaður hefir skýrt frá því, að nefndin sé. meðmælt breyt.till. járnbrautarnefndarinnar um það, að veita alt að 18000 kr. til áframhalds á rannsókn járnbrautarmálsins. Eg skal ekki fremur en háttv. 1. þm. (G-K. (Br. K.) fara að vekja neinar deilur um þetta mál. Það er enginn tími til þess nú. Eg skal geta þess, að þessi till. fer mikið gætilegar að en brt. háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) um, að veita að eina 4000 kr. til þessrar rannsóknar. Það er mikið gætilegra að veita ríflega til fullkominnar rannsóknar, áður en ráðist er út í slíkt stórfyrirtæki og þetta. Og það er ekki mikið fé, sem hér er farið fram á. Það er lítið í samanburði við stærð fyrirtækisins. Það munar ekki mikið um 20–30 þús. kr. til rannsóknar, þegar um fyrirtæki er að ræða, sem á að kosta alt að 4 milíónum kr. Það er bezt að gers sér sem nákvæmasta grein fyrir öllu áður en ráðist er í málið. Það er vikið að því í nefndarálitinu; hvað það er sem meiri hlutinn óskar, að rannsakað verði betur. Það var talað um það í nefndinni, að æskilegt væri að fá útlendan járnbrautarfræðing úr einhverju fjallalandi til þessarar rannsóknar, en til þess þarf auðvitað talsvert fé. Eitt atriði er það sem allir hljóta að vera samdóma um, að rétt sé að athuga, nefnilega það, hvort ekki mætti nota þá krafta, sem landið á sjálft til þess að knýja áfram vagnana, nefnilega rafmagn. Enn fremur er ástæða til að rannsaka meira en gert hefir verið, hvort snjóþyngsli geta ekki orðið til talsverðrar hindrunar. Það ætti að vera svo ljóst, að óþarft væri að taka það fram, að það er varlegast, ef menn hugsa sér að koma þessu máli í framkvæmd, að rannsaka málið sem bezt áður. Eg get ekki sagt beinlínis um það; hvernig nefndin hefir hugsað sér að þessu fé yrði varið. En umtal var um það, að Verja 12 þús. kr. í sambandi við það, að útvega útlendan járnbrautarfræðing. Afgangurinn yrði þá notaður á sama hátt og háttv. þm. Húnv. leggur til í sinni till. Annars er stjórninni treystandi til að verja ekki meiru af þessu fé, en bein þörf er á. Ef meiri hluti háttv. þm. er þeirrar skoðunar, að járnbrautarmálið sé heilbrigt og gott mál, þá skil eg ekki annað en háttv. deild samþykki þessa till. Hún er svo hófleg sem frekast má vera: Að svo mæltu álít eg óþarft að láta meira um till. að einni. Eg get vísað til nefndarálitsins, sem háttv. þingm. hafa væntanlega kynt sér. Vona eg svo að till. verði samþykt. Eg skal ekki tala mikið um till. mína á þgskj. 848. Hana ber að skoða sem varatill. Hún fer fram á það, að skáldlaunin til Einars Hjörleifssonar verði ákveðin á sama hátt og þau voru upprunalega í stjórnarfrumv. Nú hefir háttv. fjárlaganefnd lagt það til, að honum verði veitt sama upphæð og till. fer fram á alls, fyrra árið. Eg býst við, að sú till. verði borin upp fyrst og mun eg greiða henni atkvæði. Eg sé ekki, að það geri svo mikinn mun, fyrst upphæðin er sú sama. Eg ætla alls ekki að fara að tala um manninn, sem hlut á að máli. Hann er öllum kunnur og verk hans líka. Eg vil að eins mæla ið bezta með till. fjárlaganefndar.



Það eru ekki nema einstök atriði, sem eg ætla að gera örstutta athugasemd við. Eg þori ekki að segja, að eg taki þau í röð, vegna þess, að eg kom nokkuð seint og bið eg menn afsökunar á því, þótt upphafið verði nokkuð slitrótt. Eg sé hér fyrst brtill. frá nefndinni við 15. gr., sem eg vildi mælast til að yrði feld. Háttv. Ed. hafði verið svo væn, að bæta úr skák þar sem aflaga fór hjá Nd. og hafði ætlað Einar Jónssyni 1200 kr. hvort árið, auk þess sem hún lét atanda fjárveitinguna til þess að landið keypti listaverk íslenzkra manna. Auðvitað var sú upphæð alt of lítil, en góð byrjun. Einari er erfitt að geyma þessi verk, eina og t. d. Skýstrokkinn, Nátttröllið o. fl. Þar hefir Ed. bætt úr skák með því að ætla honum 1200 kr. styrk á ári. En eg sé að nefndin hér hefir breytt þessu til hins verra og lagt til að hann fengi 1800 kr. fyrra árið, en auk þess ætlar hún 2000 kr. til þess að kaupa fyrir listaverk síðara árið. Eg gæti verið ánægður með að hann fengi 1800 kr. fyrra árið eða 900 kr. hvort árið, en 2000 kr. eru ekki andvirði margra listaverka, og þegar það er ekki tekið fram af hverjum eigi að kaupa, þá er ekki víst að stjórnin kaupi af Einari. Það getur eins vel verið að hún kaupi af einhverjum öðrum listamanni, og finst mér því fara betur á, að hann fái 1200 kr. á ári, eins og efri deild hefir ætlast til, því að þótt nú sé byrjað að veita sérstakan styrk til þess að kaupa listaverk, sem eg þakka fyrir, þá er rangt að láta Einar gjalda þess. Þá er annað, sem eg get ekki kunnað efri deild neinar þakkir fyrir. Hún hefir fært niður styrkinn til eins af okkar ungu vísindamönnum, Helga Pjeturss, úr 2000 kr., eins og samþykt var hér í deildinni, niður í 1200 kr. Nefndin hefir ekki séð ástæðu til að lagfæra þetta, en það getur verið að hún ætli að fallast á tillögu háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) um, að færa þetta í samt lag aftur. Það er engin ástæða til að lækka styrkinn til þessa manns frá því sem hann hefir áður haft. Hann er jafngóður vísindamaður og áður, og fjáragur hans hefir ekki batnað, nema síður sé. Það er heldur engin ástæða til að draga af styrknum vegna þessa sjúkleika, sem maðurinn hefir haft, fyr en séð verður að hann geti ekki starfað vegna sjúkleikans. Nú vill svo til, að hann hefir verið í vísindaferðalagi í sumar. Eg veit ekki um árangurinn af þeirri ferð, en skýrsla hans verður væntanlega komin fyrir næsta þing, og þá geta menn af henni séð, hvort maðurinn hefir tapað sér eða ekki. Ef hann verður sjúkur til æviloka, þá verður þetta ekki skoðað sem vísindastyrkur, heldur sem eftirlaun. Það sæmir ekki fyrir þingið, að kveða upp læknisvottorð yfir þessum manni með fjárveitingu sinni. Og að lækka veitinguna er alveg ástæðulaust, þar sem kjör manneins hafa versnað en ekki batnað. Hann á fyrir 4 börnum að sjá, auk þess sem hann þarf að stunda sín vísindi. Þar við bætist, að þessi vanheilsa hans hefir orðið honum tilfinnanleg, svo að það er, hvernig sem á er litið ranglátt að minka við hann styrkinn. Ef honum hefir áður verið nauðsynlegt að halda sér uppi, þá er honum það ekki síður nauðsynlegt nú. Þá fyrst, er það kemur í ljós, að hann geti ekki stundað vísindin, getur þingið tekið af honum styrkinn. Menn verða að vita það til fulls, að þessi vísindi eru starf, sem ekki gefa einn eyri af sér í aðra hönd, heldur eru útgjöld ein þeim samfara. Ef vísindamaður vill koma út ritgerð eftir sig, þá verður hann að borga með henni í stað þess að fá ritlaun. Þetta hygg eg að þurfi ekki að brýna fyrir þingmönnum, en eg áleit þó rétt að gera það, ef þeir skyldu hafa gleymt því, eða ekki athugað það í svip. Þá hef eg sjálfur komið brtill. viðvíkjandi húsaleigustyrknum við háskólann. Í efri deild hefir verið bætt við styrkveitinguna ákvæði, sem getur orðið mjög óþægilegt, bæði fyrir pilta og kennarana, sem eiga að úthluta styrknum. Þar stendur: »Húsaleigustyrk má venjulega að eins veita utanbæjarnemendum; innanbæjarnemendum því að eins, að þeir verði vegna námsins að kosta til húsnæðis síns sérstaklega á svipaðan hátt og utanbæjarnemendur«. Fyrst og fremst er svona náin athugasemd við styrkveitingu alveg óþörf. og gengur næst því að vera nærgöngul við kennara, þá sem í hlut eiga. Og í öðru lagi, þó ekki sé hægt að sýna eða sanna, að pilturinn sjálfur leigi sér herbergi, þá getur engu að síður vel verið, að foreldrar hans eða aðstandendur þurfi að kosta einhverja sérstöku til húsaleigu vegna þess að hann er við nám. Það getur verið, að fátæk fjölskylda þurfi að leigja meira húsrúm vegna þess að pilturinn stundar nám, en þetta myndi ekki verða talið til þess, að hann þyrfti sérstaklega að kosta til húsnæðis síns. Eins er það, ef fátækmóðir með 3 sonu, sem stunda nám, býr í þriggja herbergja íbúð, þá gæti hún leigt eitt herbergið, ef piltarnir væru ekki að læra. En þeim mætti ekki veita húsaleigustyrk. Eg gæti komið með miklu fleiri dæmi til að sýna, að það getur ekki hjá því farið, að einhverjum verði gert rangt til, ef athugasemdin atendur. Mér er kunnugt um styrkveitingar til fátækra nemenda, og eg veit, að þingmenn geta ekki gert sér neina grein fyrir því, hvað fyrir kann að koma. Það getur ekki verið vilji þingsins, að utanbæjarmenn, sem betur eru staddir, fái fremur styrk heldur en illa staddir innanbæjarpiltar. Þetta er erfitt að meta, og þingið ætti ekki að gera það. Kennararnir eru undir öllum kringumstæðum miklu betra þing til að úthluta styrknum. Eg segi þetta ekki af því, að eg vilji láta innanbæjarpilta ganga fyrir utanbæjarpiltum, en eg vil ekki binda hendur þeirra, sem styrknum eiga að úthluta. Eg ætlaði annara ekki að koma með neina brt. við þessa umræðu fjárlaganna, en þegar eg sá þetta, vildi eg þó reyna að lagfæra það. Eg veit það af reynslunni, hvað ilt það er að vera bundinn af einhverjum blindum ákvæðum, og eg vona að háttv. fjárlaganefnd fallist á þessa brt. mína. Af öðru, sem eg ætlaði að minnast á, man eg í svipinn eftir brimbrjótnum í Bolungarvík. Eg hefi frá því fyrsta verið honum fylgjandi alveg á sama hátt og eg fylgi lendingarstað við Ingólfshöfða og hafnargerð í Vestmannaeyjum og yfir höfuð öllum nauðsynjafyrirtækjum, sem miða að því, að draga úr lífshættu manna. Eg heyrði um daginn kunnugan mann í efri deild lýsa lendingunni í Bolungarvík, og skildist mér af ræðu hana, að hér væri um brýna nauðsyn að ræða, og jafnvel þótt eitthvað mætti draga frá og eigna mælsku, þá voru þó rökin fullnægjandi. Að binda Bolvíkinga við að leggja fram 2/3 hluta kostnaðarins finst mér vera mjög ósanngjarnt, og eins að líkja þessu fyrirtæki við bryggjugerð. Það mætti miklu fremur líkja nauðsyn þessa verks við brúargerð yfir ófæra á.  (Jón Ólafsson: Eða vitana)  . Já, eða við vitana, eins og háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) segir. Þingið gæti líka sagt, að til Brimbrjóta í Bolungarvík veitti það svo eða svo margar þúsundir, og svo gætu Bolvíkingar lagt fram það sem á vantaði. Þetta fyrirtæki ætti ef til vill helzt að kosta að öllu leyti af landsfé, en nú bjóðast Bolvíkingar til að leggja fram helming kostnaðarins, og ætti þá þingið ekki að láta á sér standa að leggja fram hinn helminginn. Eg segi þetta ekki af því, að eg sé í vinfengi við þennan þingmann, sem eg gat um áðan, né heldur við Bolvíkinga. Eg þekki kannske einn mann í sjón úr Bolungarvík, en ekki fleiri. En hitt er það, að eg er sjálfur uppalinn að miklu leyti á sjó, og veit, um hvað er hér að ræða, því að eg þekki lendingu í brimi. Það er rétt, sem Steingrímur sálugi kvað: Milli fjörs og feigðar er fjalborð allra veikast. Eg held að það sé rétt af þingmönnum að setja ekki nein skilyrði um þetta, en láta mennina sjálfráða um, hvað mikið þeir leggja fram; það mega allir vita, að það er ekki mikil samkvæmni í styrkveitingum hér á þinginu. Það hefir verið Veittur styrkur til alls konar fyrirtækja í landinu, svo sem til smjörbúa.  (Sigurður Sigurðsson: Ekki lengur)  . Það hefir verið gert, og eg ætla að sum þeirra njóti styrks enn. Til túnræktunar er líka veittur styrkur og til svo marga og margs, en hér á að skera styrkveitingu við nögl, þó um lífsnauðsynlegt fyrirtæki sé að ræða.  (Pétur Jónsson: Það er ekki verið að tala um að draga af styrkveitingunni)  Það er verið að tala um að binda styrkveitinguna skilyrðum, sem hlutaðeigendum myndi verða erfitt að uppfylla. Eg veit að það hefir verið veitt fé til miklu ómerkari fyrirtækja, sem menn hafa getað unnið að í ró og næði heima hjá sér, en hér er um það að ræða, að draga úr lífshættu fyrir marga menn. Það er einhver sérstök blindni, sem sækir á þá menn, sem sjá ekki, hvað það er óviðeigandi, að setja þessi skilyrði á þessum stað. Áður en eg sleppi þessu atriði, skal eg taka það fram, að þessi brimbrjótur á ekki einungis að vera þeim til góðs, sem þarna búa, því að þangað sækir fjöldi manna úr öðrum landsfjórðungum, og þeir leggja ekki til neitt af þessum 2/3 hlutum kostnaðarins, sem Bolvíkingingum er ætlað að leggja fram. Eg man svo ekki í svipinn eftir öðru, sem eg þyrfti að minnast á, en eg hef rétt til að taka til máls aftur, ef eg skyldi hafa gleymt einhverju. Umr. var eigi lokið kl. 8 síðd.; gaf forseti því enn fundarhlé til náttmála. Kl. 9 síðd. Var fundur settur á ný og umræðum fram haldið.



Eg á hér brtill. á þgskj. 809, sem eg hygg, að eg taki aftur vegna þess að eg er búinn að fá fullnægjandi skýringar hjá háttv. framsögum., svo að eg álít ekki ástæðu til að halda henni fram. Mér þótti sú skýring, sem eg fékk fyrst, nokkuð loðin og bar þetta því undir fræðslumálastjórann, og sagði hann, að vafasamt mætti telja, hvernig ætti að skilja þetta. En nú veit eg, að skólinn fær ekki minna en 1600 kr., eina og samþ. var við 2. umr. Með það er eg ánægður og tek tillöguna aftur. En úr því að eg stóð upp, skal eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um brtill. háttv. þm N.-Ísf. (Sk. Th.) viðvíkjandi brimbrjótnum í Bolungarvík, og þá ályktun, sem háttv. fjárlaganefnd hefir tekið um það mál. Eg er á sama máli og háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) og háttv. þm. Dal. (B. J.) um þetta mál. Princip geta í sjálfu sér verið góð, en þau geta líka orðið gömul og úrelt  (Bjarni Jónsson: Og vitlaus)  . Já, og vitlaus.  (Jón Ólafsson: Það má ríða mestu fantareið á principum)  . Já, þeim má ríða reglulega fantareið. Að jafna þessu fyrirtæki við bryggjugerð er algerlega rangt, því að eins og oft hefir verið tekið fram, er þetta ekki einungis til að bjarga lífi manna, heldur og til að auka framleiðsluna að miklum. mun. Þetta er nú besta »speculation« fyrir landssjóðinn, og þó að landasjóður kostaði þetta fyrirtæki einsamall, væri það ekki nema skylt, því að það er ekki svo lítið, sem Bolungarvík er búin að færa honum frá því fyrsta. Mér hefir komið það til hugar, að það muni aldrei þagna raddirnar um að koma þarna upp höfn, en ef því verður slegið föstu, að láta héraðið borga 2/3 hluta kostnaðarins, þá er eg hræddur um, að erfitt verði að koma umbótum á, og þá getur mikið vatn runnið í sjóinn áður en þetta kemst í framkvæmd. Þá skal eg leyfa mér að minnast lítillega á aðra brtill. frá háttv, sama þingmanni. Það er tillagan á þgskj. 810, um að veita íbúum Hólahrepps styrk til að leita sér læknishjálpar. Þeir hafa lengi helst viljað fá sérstakan lækni, en myndu nú sætta sig við þetta. Þetta yrði talaverð bót á böli, þar sem það er miklum erfiðleikum bundið að ná í lækni. Þetta yrði þar að auki miklu ódýrara fyrir landasjóð, heldur en að gera hreppinn að læknishéraði, og mundu héraðsbúar gera sig ánægða með þessa hjálp, þótt hún væri ekki meiri. Eg mæli því eindregið með þessari breytingartillögu og eina með hinni, sem eg hefi talað um áður.



Á þskj. 825 er komin fram brtill. við 13. gr. C. III, um Eimakipafélag Íslands. Þarf eg ekki að tala langt mál um það, því að háttv. framstigumaður hefir lýst afstöðu okkar meiri hlutans í samgöngumálanefndinni. Meiri hluta nefndarinnar hefir ekki verið skiljanlegt það kapp, sem menn hafa lagt á að fella þetta skilyrði burtu fyrir styrkveitingunni, að samningar takist við það um strandferðir eigi síðar en 1916. Það hefir verið sagt, að þetta skilyrði gæti orðið til þess að drepa eða hindra stofnun félagsins, en þetta getur mér ekki skilist. Þetta skilyrði er einmitt til þess, að gefa félaginu enn meiri hvöt til stofnunar félagsins, og að það taki að sér strandferðirnar. Okkur í meiri hluta samgöngumálanefndarinnar er alveg óskiljanlegt, hvernig bráðabirgðastjórn Eimskipafélagsins getur lagt svo mikið kapp á að þetta verði ekki sett sem skilyrði fyrir styrkveitingunni. Ef félagið hefir hugsað sér - eins og getið er í útboðsboðsskjalinu og eins í bréfi til samgöngumálanefndarinnar - að taka að sér strandferðirnar, þá er það alveg óskiljanlegt hvers vegna bráðabirgðastjórnin vill meina Alþingi að setja þetta skilyrði. Að félagið komist ekki á stofn vegna þessa skilyrðis, það kemur ekki til nokkurra mála, því enginn ætlast til þess að bráðabirgðastjórnin stofni félagið, heldur getur hún að eina kallað saman hluthafafund, sem svo getur atofnað félagið og það er síður en svo, að samgöngumálanefndin vilji hnekkja stofnun þessa félaga, heldur þvert á móti vill hún gera alt sem í hennar valdi stendur til þess að hjálpa félaginu á fót og tryggja tilveru þess. Og það er enginn betri vegur til þess að tryggja tilveru þess, en að landssjóður gerist hluthafi í félaginu. Það er bezta tryggingin að landssjóður eigi svo mikinn hluta í félaginu, að hann geti ekki látið það falla, nema með því að akaðast stórkostlega. Þess er að gæta, að þetta atriði var samþykt í efri deild með því nær öllum atkvæðum. Og mér er kunnugt um það, að þm. í efri deild leggja mjög mikla áherzlu á þetta atriði, og þó því yrði breytt hér í deildinni, er engan veginn víst að sú breyting yrði samþykt í efri deild. Um leið og eg minnist á styrkinn til Eimskipafélagsins, vil eg minnast á styrkveitinguna til strandferðanna. Samgöngumálanefndir efri og neðri deildar hafa komið fram með álit sitt um það í framhaldanefndaráliti á þingskj. 835. Samgöngumálanefndin hefir lagt til að gefa stjórninni sem frjálsastar hendur um, hvernig atrandferðastyrknum skuli varið. Þykir sumum stjórninni gerðar of frjálsar hendur í þessu, og hefðu átt að vera settar einhverjar ákveðnari reglur um notkun styrksins, en samgöngumálanefndin leit svo á, að það mætti treysta stjórninni í þessu efni og ætti því að gefa henni sem frjálsastar hendur, því það gæti orðið til þess að samningar strönduðu, ef gerðar væru of miklar reglur af þingsins hálfu. Hefir það sýnt sig áður, að of miklar reglur frá þingsins hálfu hafa orðið til þess að samningar um strandferðir komust ekki á. En til þess nú að stjórnin yrði ekki of ströng í kröfum sínum, þá hefir samgöngumálanefndin tekið það fram, að hún álítur, að ekki beri að krefjast atkvæðisréttar fyrir hönd landssjóða eftir krónutali í hluttöku hana, sem gæti leitt til þess að stjórnin yrði alls ráðandi í félaginu. Ræður nefndin til þess að treysta stjórninni í þessu efni, treystir hún því, að stjórnin fari eftir því sem hún hefir bezt vit á. Ef hún gerir það ekki, þá má hengja hana á eftir, en það er ekki hægt að gera við þingið, því þó það geri eitthvað vitlaust, þá er þó ekki hægt að hengja það á eftir; það er ábyrgðarlaust, en stjórnin ekki. Það sem aðallega hefir vakað fyrir samgöngumálanefndinni, er það, að þar sem við vitum ekki um samningsskilyrðin, sem ætt kunna að verða, að áherzla sé lögð á það, að stjórnin hagi sínum samningum þannig, að hlutirnir í Eimskipafélaginu komist ekki í hendur útlendinga, heldur verði í höndum Íslendinga sjálfra, og jafnframt þannig, að landssjóður hafi ekki of mikil ráð í félaginu, heldur skuli félagið sjálft jafnan hafa aðalráðin. Nefndin leggur aðaláherzluna á, að félagið verði alíslenzkt. og aldrei annað. Hugsun samgöngumálanefndarinnar er það, að strandferðirnar verði landssjóði ekki nein byrði. Álítur nefndin að landssjóður hljóti að verða skaðlaus af strandferðunum þegar þær fá jafnmikinn styrk og Sameinaðafélagið hefir fengið fyrir að halda uppi bæði millilandaferðunum og strandferðunum. Og það er vitanlegt, að Sameinaðafélagið hefir ekki haldið uppi þeim ferðum sér til skaða, og því ætti landasjóður ekki heldur að þurfa það. En skyldi það sýna sig, að landssjóður biði að einhverju leyti skaða af strandferðunum, þá efast nefndin ekki um það, að þingið hlaupi undir bagga. Hugsun samgöngumálanefndarinnar er sú, að þingið bíti ekki um of við neglur sér þetta tillag til strandferðanna. Ef nauðsyn krefði. í framtíðinni að hækka þennan styrk, þá mætti gera það, en að svo komnu er samgöngumálanefndin sammála um það, að styrkurinn þurfi ekki að vera hærri, en hann er settur nú. Svo vildi eg - minnast á 13. gr. D. VIII. Fjárlaganefndin fer fram á, að þessi liður falli burt, þessi, að kaupa núverandi símastöðvarhús á Akureyri, sem efri deild hefir lagt til að 14000 kr. yrðu veittar til. Eg hugsa, að háttv. deildarmönnum sé þetta mál ekki vel kunnugt, og vil eg því fara um það nokkrum orðum. Svo er mál með vexti, að símastjórinn, Forberg, - hefir árið -1910 gert samning við eiganda hússins um, að kaupa húsið með því skilyrði, að Alþingi leggi fé til þess á næsta þingi, »sem eg skuldbind mig til þess að vinna að af fremsta megni: að það geri«. Forberg fór nú fram á þetta við ráðherra, lagði það til að landið keypti húsið. En þessi till. var alls ekki lögð fram fyrir næsta þing á eftir, þingið 1911, eins og sjálfsagt hefði verið, heldur fer Forberg nú fram á það, að símastöðin verði flutt burt úr húsinu - sem hann áður taldi ófært sökum kostnaðar - og landið láti byggja nýtt hús fyrir simastöðina. Áður hefir Forberg rökstutt það, að það þyrfti að kaupa núverandi símastöðvarhúsið, með því að það væri svo mikill kostnaðarauki að flytja úr húsinu. En nú leggur hann til að byggja nýtt hús og flytja þangað stöðina, sem hann áður taldi ófært, auk þess sem hann vill nú bregðast samningnum um kaupin á húsinu. Það verður ekki annað sagt, en að þetta sé nokkuð skrítið. Símastjórinn virðist líka vera æði illa að sér, þar sem hann í bréfi til fjárlaganefndarinnar segir, að fjárveiting til þess að kaupa húsið hafi verið feld á þinginu 1911 og hann sé því laus ailra mála hvað samninginn snerti. Þetta er æði undarlegt, þar sem þessi fjárveiting var alls ekki lögð fyrir þingið 1911 og skilyrðunum í samningnum er því ekki fullnægt. Þær upplýsingar, sem liggja fyrir um þetta mál, sanna, að það yrði arðvænlegra að kaupa þetta hús, heldur en að byggja nýtt hús á þessari tilteknu lóð. Auk þess sem kostnaðurinn við flutning simastöðvarinnar yrði mjög mikill, þá liggur þetta hús á betri stað í bænum, en hitt myndi gera, sem bygt yrði, því þótt það að vísu lægi meira Centralt í bænum nú, þá myndi húsið sem símastöðin er nú í, liggja meira Centralt þegar bærinn ykist, sem vel má búast við. Í kringum húsið eru margar byggingalóðir, sem eru engar á hinum staðnum, sem líklegar væru til þess að hús yrðu bygð á, sem þyrftu síma, eins og verzlunarhús og þess háttar. Á þessu svæði, Oddeyrarsvæðinu, eru engin líkindi til að byggist neitt að ráði, nema þá helzt af fátækara fólki, sem ekki hefir síma. Eg held því, að séð frá landssjóðs hálfu, sé réttast að halda við það sem háttv. efri deild hefir gert. Mér finst það ekki vel sæmilegt, þegar stjórnarvöldin eru búin að gera skriflegan samning um eitthvað, að þingið fari þá að bregða þeim samningi, og það með rökstuðningi, sem fer í bera mótsögn við sjálfan sig. Eg held því, að ef það væri gert, þá liggi hér eitthvað annað undir. Fjárlaganefndin hefir komið fram með breyt.till. við 16. gr. 3, að styrkurinn til ræktunarfræðisnema falli burtu, sem háttv. Fd. hefir veitt 800 kr. til. Þessi ræktunarfræðisnemi hefir mér skilist að sé í samræmi við það, sem háttv. Ed. hefir lagt til. verkfræðingur landsins annist, ásamt aðstoðarmönnum sínum, undirbúning og framkvæmd ræktunarvatnsvirkja á meðan landið eigi ekki völ á sérstökum innlendum ræktunar-verkfræðingi, sem mér skilst að sé sama sem kulturtekniker. Eg álít því ekki vel til fallið að fella burtu styrk til slíka manns. Við höfum mikla brúkun fyrir svona mann og ekki eru mikil líkindi til þess að nokkur fari að nema það án nokkurra uppörvunar. Og það er afar-áríðandi að einhver Íslendingur leggi þetta fyrir sig, og því er ekki nema sjálfsagt af þinginu að stuðla að því, og því betra er að veita styrk til þess, þegar ekki er um neinn ákveðinn mann að ræða. Bezti styrkurinn er alt af sá, sem er veittur út í loftið, ekki til neins viss manns; þar er auðséð nauðsyn fyrir hendi og getur ekki verið um það að tala að agitation hafi ráðið styrkveitingunni. Það er mjög þýðingarmikið að koma upp vatnsfyrirtækjum hér á landi, að veita frjósömu jökulánum yfir láglendið svo þar verði alt þakið kafgresi. Þetta er því sjálfsagðara, þar sem náttúran sjálf hjálpar þar til. Eg hefi oft hugsað um hólminn í Héraðsvötnunum. Engum hefir þar dottið í hug að veita ánni yfir hann, sem væri þó svo auðvelt að gera, svo þar yrðu frjósamar engjar. Og gaman væri að sjá Fljótsdalinn kafloðinn af grasi þegar búið væri að veita Lagarfljóti yfir slétturnar þar, eða þá engjarnar á Valþjófastaðaklaustri þegar búið væri að veita Jökulsá yfir þær. Já, það er sannarlega þörf á manni til þess að gera þetta. Það er ekki að eina nauðsyn, heldur lífsnauðsyn, til þess að fá slíkan mann. Og það er því ekki statsökonomiskt gert að fella burtu styrk handa manni til þess að nema þetta, ef ske kynni að einhver vildi leggja það fyrir sig. Eg hefi leyft mér að koma fram með eina breyt.till. á þgskj. 844 við 16. gr. 26. Vil eg geta þess að þetta er einasta breyt.till., sem eg hefi komið fram með við fjárlögin. Vil eg nú leyfa mér að gera stutta grein fyrir þessari breyt.till. minni: Það hefir verið stofnað nýlega félag hér í bænum, sem nefnist Heimilisiðnaðarfélag Íslands. Vil eg leyfa mér með leyfi hæstv. forseta - að lesa upp 1. gr. í lögum þessa félags. Hún hljóðar svo: »Það er tilgangur félagsins, að auka og efla þjóðlegan heimilisiðnað á Íslandi, stuðla að vöndun hana og fegurð, og vekja áhuga manna á því að framleiða nytsama hluti. Jafnframt ekal félagið stuðla að sem arðvænlegastri sölu á íslenzkum heimilisiðnaðarafurðum, bæði á Íslandi og erlendis«. Þetta félag hefir nú sent þinginu umsókn um styrk, því stofnendum félagsins er ljóst, að það getur ekki unnið styrklaust, þar sem félagið ætlar sér að hafa námsakeið og deildir út um alt land. Eg játa það, að fjárlaganefndin hefir haft fulla ástæðu til þess að synja félaginu um þann styrk, sem það bað um, því það var nokkuð frekt af félaginu að fara fram á svo háan styrk 5000 kr. - þegar það hefir ekki sýnt það í neinu, að það eigi skilið að fá styrk, þegar það er ekki tekið til starfa enn þá. En hitt er ljóst, að hér er um breytingu að ræða, sem er okkur Íslendingum mjög nauðsynleg og því hefi eg leyft mér að koma fram með brtill. um það að þingið veiti félaginu 500 kr. styrk hvort árið. Þetta yrði að eina til uppörvunar að halda félaginu áfram og nokkur hjálp til þess að agítera til þess að fá nýja meðlimi í félagið, því svona félagsstofnun þurfum við að fá. Svona félög hafa verið stofnuð á tölum norðurlöndum - mjög mörg í Noregi og Svíþjóð og allmörg í Danmörku - og alstaðar í öllum þessum löndum hafa félögin gert stórmikið gagn, enda hafa þau líka verið styrkt til þess úr ríkissjóðum landanna og þykir öllum það borga sig vel. Það er eitt félag í Svíþjóð, sem eg veit um að hefir selt heimilisiðnaðarafurðir fyrir 272 þús. kr., og hefir það alt verið unnið í tómstundum. Þessi félög kenna mönnum og venja menn á iðjusemi, nota hverja tómstund til þess að vinna eitthvert gagn, vekur ást til vinnunnar - vekur ást og ánægju yfir lífinu. Í skýrslu frá einu félagi norsku segir frá einum ungum manni, sem vann sér þannig inn 9000 kr. Var það alt fyrir vinnu, sem hann hafði unnið í tómstundum sínum. Þessi maður keypti sér svo jörð fyrir 4000 kr. og vann að jörðinni á eftir og alt þetta í frístundum sínum. Er það eftirtektarvert, að þessi maður hafði áður ætlað til Ameríku af því honum fanst hann ekki hafa nógu góða atvinnu. En svo fór hann í eitt af þessum félögum og nú vill hann ekki lengur fara til Ameríku og iðrast ekki eftir því að hafa farið í félagið. Dæmi upp á það, sem þessi smávegis iðnaður getur unnið að, er t. d. það, að flétta körfur úr tágum. Það er fremur einfalt verk og er alveg eins hægt að gera það hér og í öðrum löndum. Árið 1893 voru fluttar inn í Noreg úr Svíþjóð körfur fyrir liðlega 50 þús. kr. En svo kom upp heimilisiðnaðurinn í Noregi og nú er svo langt frá því, að þeir sæki þetta til Svíþjóðar, að nú flytja þeir út körfur fyrir 158 þús. kr. ári, auk alls, sem þeir brúka handa sjálfum sér. Þetta er nú ekki nema eitt lítið dæmi, en svona er það á mörgum sviðum. Nú er því svo farið hér á Íslandi, að allmargir hafa lítið að vinna á vetrum. Að vísu er nú fólksekla í sveitum, en þá er allur sjávarlýðurinn, sem oft og einatt verður að liggja í landi. Væri nú ekki munur, ef hann vendist á að gera eitthvað til þarfa þann tímann? Nú er svo komið, að 1/3 þjóðarinnar á heima í kauptúnum og sjávarþorpum, og í Reykjavík einni eru um 13% af öllum landsmönnum. Þar var veiðitíminn ekki nema 28 vikur árið 1908, en að meðaltali um land alt var hann ekki nema 20 vikur. Væri nú ekki gott, að þessi lýður gæti aukið tekjur alnar með einhverri aukavinnu Ætli þá færu ekki færri á sveitina en nú? Nú sem stendur er varið um 150 þús. kr. á ári til sveitarstyrks. Þær þúsundir mundu verða færri, ef Íslendingar temdu sér heimilisiðnað. Það má búa hér til margt, sem nú er fengið annarstaðar að, t. d. flytjum við inn barnaleikföng fyrir rúml. 30 þús. kr. á ári, og eru mörg þeirra ljót og ósmekkleg, og allar líkur til þess, að vér gætum gert þau betur sjálfir, því að Íslendingar hafa ætíð haft orð á sér fyrir að vera hagir menn. Ekki getum vér einu sinni búið oss til höfuðföt eða hálslínið, og ef einhver á silkihatt, þá er ekki hægt að fá hann burstaðan, því að burstar eru ekki búnir til hér á landi. Auk þess er hér það verkefni fyrir hendi, að halda við þjóðlegum iðnaði, því að hér hefir verið þjóðlegur iðnaður í landinu, þótt hann sé nú að því kominn að deyja út, en hann þarf að rísa upp endurfæddur. Eg vona því að þingið muni styðja þessa tillögu, því að það er hvöt fyrir félagið, og eg efast ekki um að það verður álitið verðugt fyrir styrkinn síðar, þegar það hefir sýnt trú sína í verkinu. Þá er brt. frá járnbrautarnefndinni við 16. gr. 32, um að veittar séu alt að 18,000 kr. til frekari rannsókna á járnbrautarstæðinu. Eg er nú í nefndinni og hefi ekki gert ágreiningsatkvæði um þessa tillögu, en eg tók það fram í nefndinni, að eg er henni mótfallinn. Ekki svo að skilja, að eg sé móti því, að fé sé veitt til frekari aðgerða í málinu. Eg er eins og allir vita einmitt stálharðari járnbrautarmaður en flestir aðrir. Hitt er það, að eg álít að nú hafi þegar verið gert nóg í þessu máli til þess að hægt sé að halda því í horfinu, og að nú liggi næst fyrir að fara að útvega tilboð til járnbrautarlagningarinnar, og um þau tilboð á svo þingið að dæma. En til þess að útvega það tilboð, þarf fé. Það er ekki nóg að auglýsa eftir því, heldur verður að senda mann utan, sem hefir í höndum öll skilríki þessu viðvíkjandi, og þess vegna er eg meðmæltur brt. háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) um að veita 4000 kr. í þessu skyni.  (L. H. Bjarnason: Vill háttv. þingm. fara sjálfur fyrir það fé ?)  . Hvað sem um það er, veit eg, að ekki kostar svo mikið að fara t. d. til Lundúna og Parísarborgar. Það er talað um, að betur þurfi að rannsaka snjóþyngslin á brautarstæðinu en gert hefir verið. Eg álít nú að það sé hreinasta óráð að vera að fá sérfræðing frá öðrum löndum til þess að rannsaka þetta og annað eins. Ef nokkuð á úr því að verða, þá verður að fá eitthvert félag til þess að taka það að sér, og það gerir ekkert félag án þess að senda af sinni hálfu verkfróðan fulltrúa til þess að rannsaka alt það er að brautarlagningunni lýtur. Það er því ekki annað en að kasta peningunum í sjóinn, að landið fari að kosta þessa frekari rannsókn. Það getur það sparað sér. Ef landssjóður ætlaði sjálfur að taka járnbrautarlagninguna að sér, þá væri þetta auðvitað sjálfsagt. En eg álit að málið sé alls ekki komið á þann rekspöl enn þá, að eg þori að leggja slíkt til fyrir landssjóðs hönd. Og undir öllum kringumstæðum yrði að aðferð aldrei annað en þrautaúrræði, ef annað bregzt. Eins er það of snemt að að tala um að nú, hvort nota eigi gufuafl eða rafmagn. Fyrst er að vita, hvort brautin verður lögð yfir höfuð. Þetta er eins og að smíða negluna á undan bátnum, því að það verður aldrei svo mikill munur á rekstrarkostnaðinum, hvort hreyfiaflið sem tekið er, að það riði mikinn baggamun þegar um það er að ræða, hvort brautin á að komast á eða ekki. Hins vegar tel eg líklegast, að rafmagnið verði ofan á þegar til kemur, því að nú er t. d. í Svíþjóð verið sem óðast að breyta hreyfiafli járnbrautarvagnanna úr gufuafli í rafmagn. Og sama er að segja um Ameríku. Og þá tel eg ekki nema sjálfsagt í landi, sem hefir jafnmikið vatnsafl og hér er, að nota það, heldur en að kaupa afl framleiðsluna frá öðrum löndum. Eg hefi nú talað nokkuð lengi, og þótt eg hefði gjarnan viljað taka nokkuð fleira fram, þá vil eg ekki eyða meiri tíma en þetta. En eg vil að það komi greinilega fram, að þótt eg sé í nefndinni og hlyntur járnbrautarmálinu, vil eg þó ekki þessa háu fjárveitingu til framhaldsrannsóknarinnar.



Mótbárur háttv. þm. Sfjk. (V. G.) móti tillögu nefndarinnar um það, að fella burtu þær 14000 kr., sem h:íttv. Ed. hefir bætt inn í fjárlögin til þess að kaupa símastöðvarhúsið á Akureyri, koma mér til þess að bæta nokkrum orðum við ræðu háttv. framsögumanns. Háttv. þm. Sfjk. sagði, að sér skildist svo, að fleiri þræðir bættust við í grend við stöðina inni á Akureyri en út á við til Oddeyrar og að þeim fjölgaði þar lítið. Þetta er alveg þveröfugt við það sem er í raun og veru, og sýna þessi ummæli, að háttv. þm. hlýtur að vera gersamlega ókunnugur því, sem hann er að tala um. Sannleikurinn er sá, að símastöðin liggur hér um bil á, enda bæjarsímakerfisins, sem er afarmikið á lengdina, en lítið á breiddina. Kaupstaðurinn, sem talsímakerfið nær yfir, er eins og kunnugt er, tvískiftur, Akureyri innar og Oddeyri utar, með langri strandlengju á milli. Eg man ekki vegalengdirnar, en þar eru 20 mínútna hraður gangur eða vei það frá Akureyri út á Oddeyri, í miðja bygðina. Fyrir framan stöðina, í »Fjörunni« svo nefndri, eru að eins örfáir símanotendur; flestallir eru fyrir utan hana, og langflestir alla leið úti á Oddeyri. Það eru ekki að eins tífalt fleiri tvöfaldir þræðir, sem liggja út á bóginn, heldur líka tífalt lengra þræðir. Af þessu sést, hve afarmikil eyðsla á koparþræði það er, að hafa stöðina þar sem hún er. Þetta var ekki fyrirsjáanlegt í fyrstu, en þannig hefir símanotkunin orðið í reyndinni. Utan til í bæjarumdæminu, þar sem meginþorri notenda er, er afarmikil óánægja yfir því, að stöðin skuli vera svona illa sett fyrir þá og fjarlæg þeim, og í seinni tíð hafa komið fram kærur og ákafar óskir um, að stöðin sé flutt í centrum kerfisins, á Torfunef, sem er mitt á milli kaupstaðarhlutanna. Þegar landsímastjóri gerði þennan margumtalaða samning 1910, að áskildu samþykki Alþingis 1911 og auðvitað stjórnarinnar fyrst, þá var munurinn á bæjarhlutunum og símanotkun þeirra ekki orðinn eins mikill eins og nú. »Loftkabel« hafði verið lagt á milli, og í því voru eftir margir ónotaðir þræðir, sem hann hélt að mundu nægja um all-langt skeið. En nú er alt upptekið, og ekki unt að fullnægja eftirspurninni frá nýjum notendum ytra, án þess að kaupa nýtt, dýrt loft-kabel alla leið frá stöðinni, því af lausum þráðum kemst ekki meira á ataurana. Væri stöðin flutt út á Torfunef, gæti það Kabel verið helmingi styttra. Landsímastjórinn, sem telur sig lausan við samningsuppkastið frá 1910, þegar af þeirri ástæðu, að kaupin hafa ekki verið samþykt af stjórn og þingi 1911, hefir lagt það til, að bygt væri nýtt hús við Torfunef handa símanum, en stjórnin vildi eigi fallast á það, að þörf væri á nýrri bygging, heldur mætti fá nóg húsnæði til leigu, ef nauðsynlegt yrði álitið að flytja stöðina. Bréf hans um þetta var því sent til fjárlaganefndar neðri deildar, og jafnframt barst henni frá stjórnarráðinu erindi frá eiganda núverandi símastöðvarhúsa um kaup á hans húsi, sem hann hafði beint til stjórnarráðsins. Nefndin bað um ákveðnar tillögur stjórnarinnar, og stjórnarráðið svaraði þannig, að það áliti enga þörf á því, að veita fé, hvorki til þess að kaupa hús né byggja nýtt hús, og gat þess jafnframt, að svo framarlega sem nauðsynlegt yrði álítið að flytja stöðina, þá væri fengið tilboð um ágætt húsnæði fyrir miðstöð í húsi Íslandsbanka á Torfunefi, með vægum leiguskilmálum, en fullri trygging fyrir því, að ekki þyrfti að flytja aftur í náinni framtið. Eftir þetta synjaði fjárlaganefndin hér um fé til húskaupanna og þar með áleit eg þetta mál úr sögunni. En svo setur efri deild inn í fjárlögin, án þess að leita álits símastjóra né landstjórnar - 14000 kr. fjárveiting til þess að kaupa það hús, sem síminn er nú í, að því er mér skilst aðallega af þeirri ástæðu, að það væri svo ákaflega dýrt að flytja þræðina. Sá maður, sem nú er settur símastjóri, kom rétt nýskeð til mín og skýrði mér frá, að það sem sparaðist við það, að hafa stöðina miðja vega milli Akureyrar og Oddeyrar, mundi nema meiru en flutningskostnaðinum, auk þess sem þá mundi árlega sparast talsvert fé fyrir landið. Sagði hann jafnframt, að þó að þetta hús kostaði ekki nema 14.000 kr., þá væri ekki þar með nóg, því að ef það væri keypt, yrði að gera við það fyrir alt að 3000 kr. í viðbót. Mér er ekki kunnugt um virðingargerð á húsinu, en þó að eg viti, að það er í sjálfu sér gott hús, bygt úr góðu efni og nýlegt, þá get eg búist við því, að það sé rétt, að það þurfi viðgerða við. Eftir þessu mun húsið standa landssjóði í alt að 17.000 kr., ef það er keypt, auk ins aukna kostnaðar við helmingi lengra loft-kabel og lengri þræði þar fyrir utan. Á þessum útgjöldum ætti því siður að vera þörf, sem landið hefir leigusamning um núverandi stöðvarhús, óuppsegjanlegan af eigandans hálfu í 10 ár, og getur því, ef það vill afsala sér þráðarsparnaðinum við að flytja stöðina, haft hana áfram í því húsi í friði, án 17000 króna framlags til kaupa og viðgerða. Þó að eg játi það, að ið umrædda kaupsamninga-uppkast landsímastjóra kunni með nokkrum rétti að hafa vakið vonir hjá eiganda hússins um það, að húsið yrði keypt, þá liggja ekki fyrir sannanir um það, að hann tapi neinu, þótt húsið sé ekki keypt. Það er þvert á móti ólíklegt, ef húsið er svo gott, sem af er látið. En jafnvel þótt hér kynni að vera um eins konar samningsrof að ræða og skaðabóta-skyldu þar af leiðandi, þá álít eg betra fyrir landssjóð, að bæta skaðann með einhverju fé, en að taka fram fyrir hendurnar á hlutaðeigandi stjórnarvöldum í þessu máli og skipa þeim að gera það, sem þau álíta rangt í teknisku tilliti, og fjárhagslega skaðlegt fyrir landssjóðinn. Slíkt álít eg misbeiting löggjafarvalds. Ekki get eg heldur verið samþykkur háttv. þingmanni Seyðfirðinga um járnbrautarmálið. Ef ekki á að leggja það mál algerlega á hilluna - og það vill háttv. þingmaður þó ekki - þá verður að veita til frekari undirbúnings þess meira en þessar 4000 kr., sem tillaga hv. 2, þingmanns Húnv. fer fram á. Það er nauðsynlegt að gera eitthvað til þess að beina þessu máli í áttina og þá liggur fyrst fyrir að útvega vanan járnbrautarverkfræðing frá útlöndum til þess að leggja síðustu hönd á rannsóknirnar, ekki af því eg álíti ekki þá verkfræðinga, sem um þetta hafa fjallað, fullhæfa og áreiðanlega, heldur af hinu, að út á við mundi hitt þykja tryggilegra til samninga, ef vanur járnbrautamaður hefði samþykt áætlun þeirra og undirbúningsmælingar. Auk þess er enn eftir að »nivellera« allmikið af járnbrautarstæðinu austur að Þjórsá, og hefir áætlunin um þann hluta hingað til verið bygð eingöngu á ágizkun. Að ætlast til þess, að eitthvert útlent félag geri þessar síðustu rannsóknir á sinn kostnað, er ekki rétt athugað. Eg get ekki búist við því og álít það ekki æskilegt heldur, að félag, það sem á sínum tíma tekur að sér þessa járnbrautarlagningu, yrði algerlega útlent félag. Réttast Væri að það yrði innlent félag, sem fengi peningana til þess frá útlöndum, og þá yrði það félag að kosta þessar rannsóknir, ef landssjóður gerir það ekki, því að ekki mundu bankarnir, sem útvega eða lána því peningana, gera það. En efnahag vorum er nú svo farið, að fáir hér eru svo auðugir, að það mundi ekki draga úr lönguninni til þess að bindast fyrir málið og taka »concession«, ef sá böggull fylgdi skammrifi, að þurfa að kosta fyrst þessar rannsóknir úr eigin vasa. Það eru því alveg sérstakar ástæður til þess hér, að landið taki þetta að sér, og þess vegna er eg með brtill. nefndarinnar, og álít féð, sem þar er stungið upp á, alls ekki of mikið, því að auk þess sem eftir er að rannsaka allmikið, þarf líka að leggja fram kostnað til þess að leita útlendrar aðstoðar til fyrirtækisins, og má búast við því, að til þess þurfi að leita víðara en í næstu löndum. Og þeir menn, sem sendir yrðu í þeim erindagerðum, yrðu ekki einungis að fá nóg té til þess að borga fyrir sig á gistihúsum, þeir yrðu líka að hafa eitthvað fyrir snúð sinn - eitthvert ofurlítið kaup fyrir vinnu sína. Eg álít þess vegna, að allir, sem eru málinu hlyntir, hljóti að greiða atkvæði með hærri upphæðinni - átján þúsund krónum. Það er ekki hægt, með því svona langt er komið málinu, að fara neinn milliveg héðan af, annað hvort verður að fella allar fjárveitingar í þessu skyni, eða þá að veita annað hvort 4000 kr. eða 18.000 kr., eftir þeim tillögum, sem fyrir liggja. Þá vildi eg minnast á eitt litið atriði. Háttv. 2. þm. G.- K. (Kr. D.), mælti með því að landið keypti fyrir 1750 kr. vitajörðina á Reykjanesi. Mér er ókunnugt um undirbúning þessa mála. Það getur verið að vitamálastjóri hafi tjáð eig þessu hlyntan, en þessi tillaga kemur dálítið flatt upp á mig. Eg áleit að þessi málaleitun hefði átt að koma frá eiganda jarðarinnar beint til stjórnarráðsins. Hitt er ekki heppilegt að þetta komi nú fram hér við eina umr. fjárlaganna. Eg veit ekki, hvort þetta er hæfilegt verð eða ekki, en hitt veit eg, að landsjóður er trygður með samningi hvað vitann snertir, óuppsegjanlegum af jarðareiganda hálfu. Landið borgar eigandanum 75 kr. á ári og það er ekki meira en renturnar at þessu kaupverði, svo eg skil ekki, hvern hag landið ætti að hafa at kaupunum. Og þess vegna held eg að vel mætti bíða átekta með þetta mál að sinni. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) hélt því fram enn, að það, hvort Eimskipafélag Íslands geti komist á fót eða ekki, sé algerlega undir því komið, hvort strandferðaskilyrðinu sé kipt burtu eða ekki. Jafnramt sagði hann að það, hvort félagið gæti tekið að sér strandferðirnar eða ekki, væri komið undir því, hvort landesjóður gæti útvegað þetta 400 þús. kr. lán til aktíukaupa eða ekki. Fyr en stjórnin hefði lýst yfir því að sú upphæð fengist, væri engin vissa fyrir því að samningar tækjust við félagið um strandferðirnar. Eg vildi segja út af þessu, að hér kennir alveg óvænts barlóms h já háttv. þm. Eg veit ekki betur en að sagt hafi verið hér um daginn, að forstjórar beggja bankanna væru fúsir til að hlaupa undir baggann með landssjóði, ef hann fengi ekki lán til aktiukaupanna annarsstaðar, og eg fyrir mitt leyti held, að jafnvel þó að bankarnir hér gætu nú ekki aðstaðið, þá hefði stjórnin einhver ráð með að merja út lánið, ef hún hefði óbundnar hendur um kjörin. Félaginu er alveg óhætt að setjast á laggirnar landssjóðeina vegna. Hann skal standa við orð þingsins.



Það eru að eins nokkur orð sem eg vildi segja viðvíkjandi viðaukatill. minni á þgskj. 821. Eg þarf ekki að vera margurður, því að þetta er í þriðja skiftið sem till. er borin undir atkvæði deildarinnar og mundi það því ekki verða annað en endurtekning, ef eg færi að segja eitthvað um hana nú, eíns og reyndar fleiri ræður manna við þessa umræðu. Það sem hvatti mig til þess að bera till. fram í þriðja sinn, var það, að við 3. umr. hér í deildinni fékk hún svo óvenjugóðan byr, að hún var samþykt með 15 atkv. gegn 1 eða 2. Eg vildi þess vagns ekki hætta við svo búið, en taldi sjálf sagt að bera hana fram, jafn vel þó að mér virðist anda fremur kalt til hennar frá háttv. framsögum. fjárlaganefndar innar. Eg hefi áður sagt, hverjar ástæður eru til þess, að fjárbeiðni þessi er fram komin, og hver nauðsyn er á brúarbyggingunni. Nauðsynin er aðallega í því fólgin, að skólabörn þurfa að sækja yfir ána mestan hluta Vetrar. Auk þess er öll aðalumferð austan Eyjafjarðarár af stóru svæði yfir hana allan þann tíma, sem Eyjafjarðará er óreið að vorinu. Það er ekki mikill munur á umferðinni austan Eyjafjarðarár, þar sem þessi á er, og vestan hennar þar sem þingið hefir þegar lagt fram fé til þriggja steinsteypubrúa. Þær brýr hefir landssjóður kostað að öllu leyti, en hér er að eins farið fram á að hann leggi til 1/4 af áætluðum kostnaði. Alt hitt ætlar eitt sveitarfélag að leggja fram auk all$ þess sem það þarf að leggja til annars, svo sem til akvegar eftir endilangri sveitinni. Til þess vegar er ekki einasta lagt fram svo hátt hreppavegagjald sem lög leyfa og sýsluvegagjald, heldur leggja menn einnig til ókeypis alimikla vinnu. Al þetta mælir svo mikið með brúargerðinni, að mér finst að þingið geti ekki leitt hjá sér, að sýna fyrirtækinu þó þann sóma að borga 1/4 af kostnaðinum. Mér virðist að þeir sem hér eiga hlut að máli, sýni svo mikinn dugnað, að leggja jafn-mikið til þessa fyrirtækis ofan á öll önnur skyldugjöld, að það sé virkilega viðurkenningarvert. Það eru einar 700 kr., sem hér er farið fram á. 1000-1200 kr. eru þegar fengnar, en 1800–2000 kr. eru enn ófengnar. Nú er í þann Veginn verið að byrja á brúarbyggingunni, og þingið getur þess vegna sagt, að brúin komist á þó að það leggi ekkert til hennar. En það sem hvatti menn til að hefjast handa einmitt nú, var það, að þeir búast við leiðbeiningum frá þeim manni, er stjórnar brúarbyggingunum vestan árinnar. Að því leyti kom það sér vel að koma brúnni á einmitt nú og draga það ekki lengur. Eg skal svo ekki lengja umræðurnar frekar. Eg vona að háttv. þdm. sýni tillögunni sama hlýleik sem þeir gerðu Við 3. umræðu. Um aðrar till. ætla eg ekki að tala., menn hafa nú minst á þær flestar, en mun sýna það með atkvæði mínu, hvernig eg lít á þær.

Björn Kristjánsson Háttv. þm. Sfjk. (V. G.) var enn að tala um þetta Eimskipafélagaskilyrði. Af fyrri hluta ræðu hans var að heyra að hann væri líkrar skoðunar og áður um það atriði. En á síðari hluta ræðunnar skildist mér hann gera þó ráð fyrir því, að svo gæti farið, að ekkert yrði. úr samningunum um strandferðirnar, ef féð fengist ekki til þeirra. Hann sagði að þá mætti grípa til að veita fé á fjáraukalögum á þinginu 1914, ef samningarnir tækjust ekki. Þetta er alveg réttur skilningur, en annað mál er það, hvort það er tiltækilegt úrræði. Ef félagið fær ekki skýlausan, skilyrðislausan styrk nú þegar, getur það ekki haldið stofnfund sinn fyr en eftir þing 1914. En þá ætti það að vera búið að gefa út áætlanir sínar fyrir árið 1915. Það var þetta, sem eg vildi benda á. Félagið getur ekki stofnast fyr en það hefir fengið beina skilyrðislausa fjárveitingu. Á því er útboðsskjalið bygt. Eg get vísað til nefndarálitsins á þgskj. 835 Viðvíkjandi þeim tryggingarákvæðum handa félaginu, sem samgöngumálanefndirnar í báðum deildum hafa komið sér saman um að benda á. Þar er eitt atriði sérstaklega, sem alveg vantar í nefndarálitið, sem valdið gæti ágreiningi milli landsstjórnarinnar og félagsins, og það er skifting arðsins. Það er eðlilegt, að ekki sé svo gengið frá þessu máli sem skyldi, því hefir verið flaustrað svo af, vegna naumleika tímans. Um önnur atriði, sem tekin eru fram í nefndarálitinu, gæti líka orðið ágreiningur, en sérstaklega er hætt við því um þetta eina atriði, er eg gat um. Auðvitað veltur þetta mál algerlega á því, hvort stjórnin er hlynt því eða ekki. En nú er það vitanlegt, að hún er það alla ekki. Það er þess vegna nauðsynlegt, að fá að vita, hvort nokkur von er um að stjórnin fari eftir þeim bendingum, sem í nefndarálitinu standa. - Út af því vildi eg mega gera tvær fyrirspurnir til hæstv. ráðherra. 1. Vill hann lýsa yfir því að hann vilji og treysti sér til að útvega 400 þús. kr. lán til strandferðanna? 2. Vill hann skuldbinda sig til að komast að samningum við Eimskipafélagið um öll atriðin viðvíkjandi strandferðunum? Eg spyr ekki af því, að eg viti ekki fyrirfram, hvert svarið verður. Eg veit, að hann segir nei í báðum tilfellunum. Hann getur ekki svarað þeim játandi.  Það sýnir, að þetta atriði, sem eg hefi barist fyrir bæði hér í deildinni og í samgöngumálanefndinni, er á rökum bygt Það er því engum blöðum um það að fletta, hvað deildin á að gera. Hún á að samþykkja till. okkar þriggja þingmanna, eins og hún gerði svo rækilega síðast, þar sem 16 atkvæði voru með henni. Eg skal svo ekki eyða fleiri orðum um málið. Það var aðalatriðið fyrir mér, að fá það skýrt í ljós, hvernig málið horfir við þinginu. Nd. á að láta Ed. bera ábyrgð á því, hvernig þingið skilur við þetta mál. Út af till. um 18 þús. kr. fjárveitinguna til undirbúnings járnbautarlagningunni skal eg geta þess, að eg er ekki á því að neitt fé eigi að veita. Það er þegar upplýst, að járnbrautarmálið hlýtur að leggjast á hilluna að svo stöddu. Það hefir verið sagt, að innlent félag, en ekki erlent, ætti að hafa með höndum rekstur þessa fyrirtækis. Eg er þá ekki svo kunnugur efnahag manna, hér á landi, sem eg hélt, ef það verður ekki að eins á pappírnum. Hæstv. ráðherra sagði. að menn hér á landi væru ekki svo efnum búnir, að þeir gætu varið 8–10 þús. kr. til að rannsaka þetta mál verkfræðislega. Þetta er hverju orði sannara. En úr því að efnahagurinn er svona bágborinn, þá má geta nærri, hvernig mönnum gengur að leggja fram eigið veltufé, sem nemur 4–6 milíónum króna. Hæstv. ráðherra sagði um vitajörðina, að landssjóður hefði engan hagnað af að kaupa hana. Þetta getur rétt verið, því að samningarnir um jörðina eru tryggir. En landssjóður mundi heldur engan skaða hafa af því, og hann munar ekkert um að kaupa þennan litla blett. En manninn, sem vill selja jörðina, munar mikið um það. Og þegar svo standa sakir, þá liggur opið fyrir, hvað landssjóður á að gera. Þetta er ekki svo stórvægilegt mál; það er öðru nær. Maðurinn getur sjálfsagt á einhvern hátt klórað sig út úr sinum örðugu kringumstæðum, þó að jörðin verði ekki keypt. En úr því að svo stendur á, að manninn munar þetta miklu, en landssjóð engu, þá er engin ástæða til að verða ekki við þessum tilmælum.



Eg vildi gera dálítið frekari grein fyrir þessum tveimur neium. Eg sagði nei við fyrri spurningunni fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að eg get ekki vitað nema ein vantraustyfirlýsingartilraunin enn sé á ferðinni og að eg þess vegna fái ekki tækifæri til að fara með þetta mál. Í öðru lagi get eg dáið og alla vegu dottið úr sögunni. En það þykir mér undarlegt, ef stjórnin hefir óbundnar hendur um alla kosti og kjör lángina, ef ekki verður hægt að merja það út með einhverju móti einhvers staðar. Þá er orðið lítið úr lánstraustinu, sem sumir gera svo mikið úr að við höfum, og þá skil eg ekki, hvernig menn geta búist við milljónalánum þeim í kaupum á bankavastabréfum, sem geri var ráð fyrir í umræðunum um ina nýju 4. seríu. Síðari spurningunni svara eg með neii af líkum ástæðum. En eg hygg þó, að ef félagið vill samningana, þá standi ekki á stjórninni, nema ef félagið setur algerlega óaðgengilega kosti.  (Björn Kristjánsson: Þetta er ekki beint svar)  . Það er ekki hægt að svara spurningunni öðruvís. Það er alveg áreiðanlegt, að félaginu er óhætt að semja við landssjóðinn áður en nokkur trygging er fengin fyrir því að hann fái lánað til aktíukaupa. Félagið getur jafnvel óhætt gert samninginn nú í dag, áður en nokkur tilraun er gerð til þess að útvega lánið. Og þegar samningurinn er gerður, er fallnægt skilyrðinu fyrir því, að félagið fái 40[0?]þús. kr. styrkinn úr landssjóði.



Það er að eins lítil athugasemd, sem mér gleymdist áðan. Eg sé að fjárlaganefndin hefir, auk þess sem eg nefndi áðan, gert þá breytingu á kaupgjaldi Guðmundar heimspekinga Finnbogasonar, sem er illa til fundin, og vænti eg að háttv. deild láti sitja við þá ráðstöfun í þessu efni, sem kom frá Ed. Nefndin fór svo skringilega að um daginn, að hún bætti 500 kr, við kaup hans fyrir bókavarðastarfið, en kipti af honum 600 kr. styrk, sem hann hefir haft til útgáfu heimspekisrita. Þetta var lagfært í Ed., þannig, að bókavarðarkaupið var sett 2000 kr. sem er, eina og allir vita, ekki of mikið hér í Reykjavík, og auk þess veitti deildin honum aftur 600 kr. styrkinn til útgáfu heimspekirrita. Nú sé eg að nefndin leggur til að kaupgjaldið sé fært niður í 1800 kr., en 600 kr. styrkurinn haldist. Þetta er algerlega óviðeigandi þegar um jafngóðan rithöfund er að ræða og Guðmund Finnbogason. Það er fullilt, að hann skuli þurfa að vinna annarlegt starf sínu aðalstarfi, þó að honum sé ekki jafnframt goldið skammarlega lítið kaup fyrir það. Menn verja ekki 16–20 árum af ævi sinni til undirbúnings undir ævistarf sitt til þess að leggja það á hilluna að náminu loknu. Við eigum eina tvo heimspekinga. Annar þeirra Ágúst Bjarnason er nú betur settur, kominn í góða stöðu, þar sem hann getur ævilangt, óhindraður, unnið að starfi sínu. En það getur ekki réttlætt að kosti Guðmundar sé þröngvað framar en þörf er á. Eg vænti þess vegna, að háttv. deild láti sitja við ráðstöfun Ed. Þessa gleymdist mér að láta getið í ræðu minni áðan.



Eg vildi segja örfá orð viðvíkjandi því, sem hv. ráherra lét í ljós um þessa litlu breytingartillögu mína, sem fer í þá átt, að landssjóður kaupi vitalóðina á Reykjanesi. Eg kannast við það sem hæstv. ráðherra sagði, að réttara hefði verið að maðurinn hefði snúið sér skriflega til stjórnárráðsins í þessu efni. En það hefir hann einmitt gert, þó að sú málaleitun hafi ekki komið til hæstv. ráðherra sjálfs. Slík smávægileg erindi eru víst venjulega afhent landritara. Þegar landritarinn var hér á þinginu í aumar, átti eg tal við hann um þetta efni og lofaði hann þá að beina því til fjárlaganefndarinnar. Síðar inti eg hann eftir þessu og kvaðst hann þá, að vísu, ekki hafa afgreitt þetta til nefndarinnar, en hann lofaði að gera það. Eins og eg gat um, er umsjónarmaður vitanna þessu eindregið meðmæltur og gaf hann mér vilyrði um, að gefa stjórnarráðinu upplýsingar því viðvíkjandi. Reiddi eg mig fastlega á að hann hefði gert það. Viðkomandi maður hefir því ekkert forsómað að gera af því sem honum bar að gera í þessu efni. Enda skildi eg ekki orð hæstv. ráðherra svo, að hann vildi leggja á móti þessum kaupum. Verðið er líka svo lágt, að landssjóði má á sama standa, hvort hann geldur árlega leigu eftir þennan blett eða hann geldur þetta litla verð fyrir hann. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, en vona, að háttv. deild samþykki þessa litlu tillögu mína. Eg get ekki stilt mig um, að minnast á brtill. á þgskj. 825; sem eg hefi ritað nafn mitt við, um skilyrðin fyrir fjárveitingunni til Eimskipafélagsins. Eg vil undirstryka það, að mér þykir næstum sómi þingsins liggja við, að það geri ekki Eimskipafélaginu erfiðara en nauðsyn er á, að geta orðið til. Við höfum lagt til, að síðari hluti athugasemdarinnar við þennan lið falli burt. Helzt hefði eg kosið að hún hefði öll fallið burt. Það er svo sem auðvitað, ef félagið kemst ekki á fót, þá er ekki um neinn styrk að tala. En mér finst óviðkunnanleg þessi »ef«, sem sett eru við þessa tillögu, finst þau eigi að takast burt. Það er ekki hlutverk þingsins, að setja »et« inn í þetta mál. Þjóðin ætlast miklu fremur til, að það taki ef-in. burtu. Menn voru í efa úti um land, hvort úr þessu gæti orðið, og við vorum spentir úti um land að fá fréttir um, hvort takast mundi að safna nægilegu fé til að koma Eimskipafélaginu á fót. Ná hafa undirtektirnar orðið svo eindæma góðar með þjóð vorri, að auðaætt er, að þjóðin hefir treyst þinginu til að láta þetta mál ekki stranda á sér. Það er undarlegt, að gömlum og útlendum viðskiftavinum landsina í samgöngumálinu hefir aldrei verið sett slíkt skilyrði, en þegar innlent félag er að rísa á stofn, þá er því sett skilyrði undir eina, sem gera því, að margra dómi - eg segi ekki allra - mjög erfitt eða jafnvel ómögulegt að komast á legg. Eg leyfi mér því enn að skora fastlega á hv. deild, að nema bunu þetta skilyrði, sem getur hamlað því, að félagið komist á stofn. Eg sé ekki betur en þingið sýni það með þessu skilyrði, að það sé að vinna með hangandi hendi að því að styðja félagið.



Eg skil ekki almennilega í því, ef háttv. þingmaður Seyðfirðinga er eins gallharður járnbrautarmaður eins og hann lætur, að hann skuli þá ekki vilja stuðla að því, að málið fái sem beztar viðtökur hér í deildinni. Það liggur í hlutarins eðli, að góður undirbúningur hlýtur að gera málinu mjög mikið gagn. En hvort sem tillaga járnbrautarnefndarinnar eða hin er tekin, þá er hér um litla fjárveiting að ræða, eftir atvikum. Það má vera, að ekki sé óskynsamlegt, að hafa það fyrir augum, að landið sjálft ráðist í það að leggja járnbrautina. Mér virðist ekki fjarska-langt á milli þess, að landið eignist járnbrautina, og hins, að það ábyrgist rekstrarkostnað hennar, ef aðrir eiga hana. Eg þykist ekki þurfa að fjölyrða um þetta mál, því að undirtektir hæstvirts ráðherra hafa verið mjög góðar og háttv. fjárlaganefnd styður tillöguna að sínu leyti. Vona eg því, að tillaga járnbrautarnefndarinnar verði samþykt. En 4000 kr. er alt of lítið, það skilur hver maður - jafnvel þó að ekki eigi að gera meira en háttv. þm. Seyðf. viðurkennir að gera þurfi.



Eg býst nú ekki við að geta svarað öllum þeim mótbárum, sem till. fjárlaganefndarinnar hafa fengið. Eg ætla að drepa á þær helztu og svara þeim í sömu röð, sem þær hafa komið fram, án tillits til efnis þeirra. Háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) talaði fyrstur og kvartaði mjög yfir meðferð fjárlaganefndarinnar á sér út af skilyrðinu fyrir veitingunni til brimbrjótsins, og fanst honum sú framkoma eitthvað svo sérstakleg, að hann taldi hana fágæta í þingsögunni. En eg get bent á annað, sem hefir verið mjög fágætt hér á þingi, viðvíkjandi framkomu háttv. þingmanns N.-Ísf. Hann, fjárlaganefndarmaðurinn, hefir fult eins oft greitt atkvæði móti tillögum fjárlaganefndarinnar eins og með þeim,  (Skúli Thoroddsen: Þetta eru ósannindi)  - án þess að hafa gert ágreiningsatkvæði áður í nefndinni nema í fáum tilfellum. Það er nú samt ekki af hefnd fyrir þetta, sem meiri hlutinn hefir haldið fram þessu skilyrði, heldur af alt öðrum ástæðum og kem eg síðar að bylgjubrjótsmálinu. Háttv. 1. þingm. G.-K. (B. Kr.) mintist fyrst á vegabreytingartillögu frá þeim þingmönnum sýslunnar og kvartaði yfir meðferð efri deildar á þessu kjördæmi, sem væri ið eina, er synjað hefði verið um allan vegabótastyrk. Sams konar kvörtun kom og fram frá háttv. þingm. A.-Sk. (Þ. J.). Þetta er að vísu svo, að efri deild strykaði út fjárveitinguna til vega í báðum þessum sýslum. En þetta er þó ekki ósanngjarnt, því að ef gætt er að, hvernig haga skal vegagerð af landssjóðs hendi, þá er auðsætt, að fara verður eftir einhverju ákveðnu plani, veita ríflega til þeirra vegagerða, sem mest er þörfin á, en brytja ekki fjárveitingarnar í smá stykki til hinna og þessara vegaspotta, og það er réttara að byggja á tillögum verkfræðings en annara, því að hann hefir langmestan kunnugleik og getur litið óhlutdrægara á málavöxtu en nokkur einstakur þingmaður.  (Björn Kristjánsson: Nei!)  Mér er sama hvað þingmaðurinn segir. Það er »plan« verkfræðingsins, sem hann gerði nákvæma grein fyrir 1907, að láta einkanlega flutningabrautir og akfæra þjóðvegi sitja fyrir, eftir sem eðlilegastri röð, en láta sér síður ant um þá vegi, sem að eins verða gerðir reiðfærir og takmarka því mjög kostnað til þeirra þangað til hinir væri frá hendi. Nær þetta að minsta kosti til veganna í Auatur-Skaftafellssýslu. En hvað snertir veginn milli Keflavíkur og Grindavíkur, þá er á það að líta, að þetta kjördæmi hefir á undanförnum árum fengið svo ríflegan styrk og setið fyrir öðrum kjördæmum um fé til sýsluvega, að það er ekki nema sanngjarnt og eðlilegt, að nú verði nokkurt hlé á. Báðir inir háttvirtu þingmenn Gullbringu og gjósarsýslu töluðu um skilyrðin, sem efri deild setti Eimskipafélaginu. Eg hefi sloppið að mestu við að tala um þetta mál, því að háttv. þm. Sfjk. (V. G.) svaraði þeim að mestu og sömuleiðis tók hæstv. ráðherra í sama strenginn. Röksemdir háttv. þingmanna G -K. voru að mestu inar sömu, sem fram komu við aðra og þriðju umræðu, og ekkert nýtt fram komið frá þeim, þó að ný atriði hafi á hinn bóginn komið fram í málinu. Áður virtist ekki óhugsandi, að fleiri kosta væri völ, en nú engra, nema taka sjálfir við strandferðunum - ásamt millilandaferðunum að nokkru leyti. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) hefir að undanförnu í samgöngumálunum viljað láta landssjóðinn taka að sér strandferðirnar. Hann hefir talið það auðvelt fyrir landssjóð að kaupa skip til strandferða. Það mætti fá lán út á hálft verð bátanna, og ef um þrotnaði, mætti leita til bankanna hér, sem hlaupa mundu undir bagga með hinn helminginn. En nú telur hann öll tormerki á að stjórnin geti fengið lán til hluttöku í Eimskipafélagi Íslands. Þetta er hrein og bein mótsetning, og undarleg fávizka að halda því fram, að þetta sé torveldara heldur en að kaupa skipin. Nei, þessi framkoma þingm. öll er næsta undarleg og undarlegt að byggja rökfærslu á svona grundvelli. Hinu trúir enginn, að stjórnin vilji ekki styðja þetta mál þegar menn hafa heyrt undirtektir hæstv. ráðherra og vita vilja þjóðarinnar. Það er undarleg framkoma, að vera jafnan að núa hæstv. ráðherra þessum tilefnislausu getsökunum um nasir. Það er sifelt látið klingja, - að skilyrði efri deildar um styrkinn til Eimskipafélagsins sé sett inn til að drepa og eyða og spilla fyrir málinu. En þessu mætti fremur snúa til bráðabirgðastjórnar Eimskipafélagsins. sem ekki hefir gert það í máli þessu, sem henni bar að gera, heldur agíterað á móti þessu skilyrði. Hún átti að leita sér upplýsinga um vilja þjóðarinnar, eins og henni hafði verið innan handar. Sæmra væri mönnum að taka þetta samgöngumál rólega og í sannri eindrægni í stað þess að skemta Samein. félaginu með því að láta það fréttast, að alt þetta mál strandi hér á sundrung og ósamlyndi. Eg veit það gæti ekki fengið betri fréttir, en að alt þetta fyrirtæki færi nú í mola fyrir tómar hnippingar. Og það er forgöngumönnunum að kenna, ef svo fer, því að þjóðin hefir tekið svo vei í þetta mál og þingið hefir sýnt svo mikla rausn og djarfleik, sem frekast er unt að vænta. Þá vík eg að því, sem háttv. þm. A.- Sk. (Þ. J.) sagði um vegabætur í sinni sýslu. Eg hefi svarað því áður. En honum fanst eg hafa talað af nokkuð miklum þjósti, og ef svo er, þá hefir mér orðið það óvart, og get fúslega beðið velvirðingar, ef eg kann að hafa móðgað hann. Það var hreint ekki ætlun mín. Fjárlaganefndin vill ekki taka upp þessa fjárveiting aftur, fyr en verkfræðingur hefir athugað vegarstæðið og gert kostnaðaráætlun. Háttv. þm. Dal. (B. J.) minnist á skilyrðin, sem efri deild setti fyrir náms- og húsaleigustyrk til nemenda háskólans. Nefndin hefir ekki viljað fella þetta skilyrði. Og mér er kunnugt um, að þetta er ekki sett inn í Ed. til að sýna innanbæjarmönnum ósanngirni. Hins vegar lítur hún svo á, að það sé yfir höfuð miklu erfiðara fyrir utanbæjarnemendur að komast hér áfram. Finst ýmislegt benda á, að léttara sé fyrir þá menn að stunda hér nám, sem eiga aðstandendur eða foreldra í Reykjavík, og á það bendir sá mikli fjöldi, sem héðan sækir í skólana. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) og háttv. þm. Dal. (B. J.) töluðu báðir um brimbrjótinn í Bolungarvík. Það er að nokkru leyti framhald inna miklu fyrirlestra, sem haldnir voru í Ed. um það, hve óskaplegt verk það væri, að beinast gegn slíku nauðsynjamáli. Þeir hafa sýnt fram á nauðsynina og þá miklu nytsemd og arð, sem af fyrirtækinu leiddi. En um þetta hefir aldrei verið ágreiningur, og fjárlaganefndirnar hafa aldrei lagt ilt til málsins, svo að allar þessar ræður voru að því leyti ónauðsynlegar. En þær hafa viljað haga þessu máli eins og öðrum slíkum, að láta eitthvað koma í móti frá hlutaðeigendum, og ef fyrirtækið er svo arðvænlegt, sem af er látið, þá lendir sá arður auðvitað hjá þeim, sem að brimbrjótnum búa, og er þar fengin sönnun fyrir, að þeir geti talsvert á sig lagt. Svo liggur engin kostnaðaráætlun um það fyrir þinginu og enginn veit, hvar lenda muni með kostnaðinn til þess að fyrirtækið komist fram. Hv. þm. Sfjk. (V. G.) mintist á símastöðina á Akureyri og landssímastjórann og fór ómildum og jafnvel móðgandi orðum um hann, og bar þar fyrir sig skjöl þess máls. Hæstv. ráðherra svaraði þessu svo ítarlega, að eg finn ekki ástæðu til að vera fjölorður um það, enda stendur málið stjórninni nær. Eg var upphaflega kunnugur þessu máli, og símastjórinn hefir ekki farið með rangt mál það sem minn kunnugleiki nær, nema þar sem hann talar um, að þingið hafi felt tillögu sína um húskaupin, þá er það misskilningur, því að það var stjórnin sem gerði það. Þá mælti háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) enn með brúnni á Þverá, og trúði eg hverju orði sem hann sagði um nauðsynina á brúnni og miklum framlögum Eyfirðinga til vegagerða, trúði því alveg eins vel nú eins og þegar hann sagði það fyrst. Og eg trúi því ekki betur þó að hann segi það í þriðja sinn. En það er ekki þetta sem áveltur hér, heldur hitt, hvort að ástæður leyfa að leggja úr landssjóði til hvaða hreppavega sem vera skal og brýn þörf er að bæta. Þar sér nefndin ekkert vit í. Loks skal eg minnast fám orðum á styrkveitinguna til Guðm. Finnbogasonar. Það hefir verið sagt hér í þinginu, að ef tillögur nefndarinnar yrði samþyktar, þá væri hann ver farinn en áður. Þetta er ekki rétt. Samkvæmt stjórnarskrárfrumv. átti hann að hafa 1500 kr. í laun og 600 kr. til ritstarfa. En eftir nefndartill. 1800 kr. í laun og sami styrkur til ritstarfa. Eg skil ekki, hvernig menn fara að halda því fram í fullri alvöru, að hann sé ver farinn en áður með tillögu nefndarinnar. Það var svo fjarri því, að fjárlaganefndin vildi sýna þeim manni nokkurn vansa, hún vildi einmitt með tillögu sinni um persónulega launaviðbót sýna, að hún teldi mikilsvirði fyrir bókasafnið að halda í hann.



Það eru ýmis ummæli háttv. framsögumanns fjárlaganefndarinnar (P. J.), sem knýja mig til að standa upp. Í fyrri ræðu minni fann eg mig knúðan til að segja honum til syndanna, - þ. e. vandaði þó um það, og þó með mjög hógværum orðum, að öll framkoma hans í »brimbrjóts«-málinu, eða þó síðan atkvæðagreiðslan fór fram við 2. umr. fjárlaganna, hefði verið einsdæmi. Vandaði um það, þar sem mér duldist það eigi, að um sýnilegan hefnihug og hefnileik í minn garð var að ræða. Honum var það óbærilegt, hve flatt hann fór í atkvæðagreiðalunni við 2. umr. fjárlaganna, þar sem heita mátti að öll deildin snerist þá gegn honum. Hann hefir því - svo sem er æ eitt einkenni hefnihugans - verið að koma æ aftur og aftur, þ. e. verið að gera æ nýjar og nýjar tilraunir til þess að fá hefnt sín og geta. orðið málinu að ógagni. En það er réttur þess, er um vandar við annan - og þá eigi sízt, er í kærleika er gert -, að því sé þá eigi tekið illa. Fanst mér því eg eiga heimtingu á því, að háttv. framsögum. kannaðist þegar í einlægni við yfirsjón sína, eða þegði þó að minsta kosti við sannleikanum Þessu átti eg þá. og því fremur heimtingu á, sem eg hafði - af ásettu ráði - viljað fara og farið sem vægast í sakirnar. En það gerði eg af því að eg vorkendi honum, - vissi honum sannleikann sáran, og það svo, að hann þyldi eigi að heyra hann. Vissi - sem og varð þá raunin á -, að hann færi þá á flótta, hlypi á dyr og hlýddi eigi á ræðu mína, fremur en í ritsímamálinu um daginn. Mátti eg og vænta þess því fremur að hann væri mér þakklátur, þar sem hann mátti þó vita það, að sá var þó réttur minn - þ. e. í stað þess að vanda um við hann í kærleika -, að vera honum stórorður og napuryrtur o. s. frv. Mátti vita, að sá var þá réttur minn, þar sem honum og öllum átti þó vissulega að skiljast það sem allra-glöggast, hvers eðlis athæfi hans var. En í stað þess að vera honum þá harðorður eða bituryrtur, tók eg hann þá sem krakkann, sem viljandi er farið sem bezt að. Hversu tekur hann svo þessu ! Ræðan, sem hann flutti nú síðast, voru hefniyrði á hefniorð ofan - þ e. ræðan öll þá og óslitið hefnitak. Sýndi það þá og, að hann á bági og var vorkunn, eins og hverjum sem hefnihugur og hefnilöngun býr hjá. Hann svaraði með alraka- og tilhæfulausum ósannindum - sagði mig hafa margoft, ef eigi einatt, greitt atkvæði gegn fjárlaganefndinni. Vissulega veit hann það vel, að hann fer þá með það sem ásatt er. Eg hefi - það hygg eg mig mega fullyrða - einmitt aldrei greitt atkvæði gegn fjárlaganefndinni, nema þegar eg hefi greitt svo atkvæði í nefndinni, og þá og geymt mér atkvæði mitt frjálst og óbundið, er til atkvæða í deildinni kæmi. Þessum og öðrum hefni-yrðum framsögumannsins vísa eg því algerlega frá mér, og hefði honum vissulega verið það betra, að ótöluð hefðu verið. Hitt átti háttv. framsögumanni á hinn bóginn minnisstætt að vera, og leitt að þykja, að þegar tillögu hans og meiri hluta fjárlaganefndarinnar var hafnað hér í deildinni við 2. umræðu fjárlaganna, og fjárveitingin til »brimbrjótsins« samþykt, því greip hann þegar svo ríkur hefnihugur, að hann horfði þá eigi í það að gera sjálfum sér þá vanvirðu, að greiða atkvæði gegn lánveitingunni til »brimbrjótsins«, þvert ofan í atkv sjálfs sín í fjárlaganefndinni rétt áður. Bæði það, að hann horfir eigi í þetta, og svo hitt, að hann hygst nú að umturna því sem 19 menn í neðri og 8 í efri deild hafa samþykt, bendir þá og mjög glögglega til hins aðal-einkennis versta hefnihugans, að vera sá er enda alls einskis svífst er svo býður við að horfa. Í háttv. Ed. náði tillaga mín og fram að ganga, þrátt fyrir það, þó að hann réri þar undir sem hann gat. Duldist það og hvorki mér né sumum háttv. efri deildarmönnum, að svo var sem eins konar leyniþráður lægi milli fjárlaganefnda neðri og efri deildar, eða þó öllu heldur milli hans og honum nákomins manns í Ed. og ætlaði háttv. framstigum. þannig að ríða málinu að fullu. Háttv. framsögum. sló því enn fram, eins og svo oft í neindinni, að mál þetta væri órannsakað. Þetta er ósatt. Málið var rækilega rannsakað, bæði af hr. Krabbe verkfræðing, sem meira að segja hefir lýst yfir því, að því meira fé sem lagt sé til fyrirtækis þessa, því betra sé það. Þá hefir Sigurður Thoroddsen verkfræðingur einnig rannsakað »brimbrjóts«stæðið og það enn ýtarlegar en grabbe, þ. e. hefir mælt á meira dýpi o. s. frv. En mælingar og álitsskjal hefi eg því miður ekki getað náð í, enda þótt eg færi þess á leit við skrifara og framsögumann fjárlaganefndarinnar, að reynt væri að útvega plögg þessi, svo að þau yrðu lögð fram á lestrarsal Alþings til athugunar. Veit ekki, hvað til kemur, þ. e. hvort um er að kenna ódugnaði, sem eg - er á annað er litið - vel gæti trúað, eður hitt veldur, að skrá yfir skjölin á Landskjalasafninu er enn eigi svo fullkomin, sem skyldi. Eg veit annars ekki, hvaða mál er nægilega rannsakað, ef mál þetta er það ekki, enda hafa báðar deildir nú þegar litið svo á, sem eigi þyrfti það að verða til fyrirstöðu, og þarf eg því ekki, að fjölyrða meira um málið. Að endingu vil eg þá gefa hv. framsögumanninum gott ráð, að hann láti ekki reiðina hlaupa með sig í gönur eða æsa sig til hefnileika, þótt svo beri við að hann fari halloka í atkvæðagreiðslu um einstaka atriði. Hefnihugur og hefnileikir borga sig ekki, en eru öllum hættulegri en flest, ef eigi alt annað.



Eg skal ekki fara í persónulegar orðahnippingar við háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.); eg ætla ekki að fara út í persónulegar illdeilur við hann. Hann gerði mér alt of mikinn heiður með því að telja mig fyrir framan í öllu í fjárlaganefndinni. Eg er ekki neitt hræddur við að eiga undir dómi deildarmanna okkar framkomu beggja á þingi hér fyr og seinna. Eg sagði, að þetta bylgjubrjótsmál væri órannsakað að miklu leyti. Eg hefi heyrt, að 80 þús. krónur mundu þurfa til viðbótar því sem áður hefir verið veitt til þessa brimbrjóts og gerir hann ráð fyrir, að 17 þús. kr. muni nægja í þann stúf sem hann hefir mælt, en hann er eitthvað 20–30 metra. Þetta er alt og sumt, sem málið hefir verið rannsak að, það eg veit til; getur vel verið að það hafi verið eitthvað meira athugað; en það hefir ekki komið fram í bréfi landsverkfræðingsins eða á annan hátt fyrir þingið. Hér er því farið út í bláa óvissu. Háttv. þm. vildi ekki kannast við að hann hefði greitt atkvæði móti fjárlaganefndinni að jafnaði í sumar; það eru víst aðrir óhlutdrægari dómarar í því máli, heldur en hann, og víst er um það,, að fleiri hafa tekið eftir því, hvernig hann hefir greitt atkvæði, heldur en eg.



Eg skal ekki lengja umræðurnar að miklum mun. Eg ætla að eins að minnast á ritsímahúsið á Akureyri. Hæstv. ráðherra sagði, að simalagningar hefðu aukist svo mjög, að nauðsynlegt væri að byggja nýja símastöð. Hví í ósköpunum valdi landsímastjórinn að hafa stöðina á þessum stað? Hann hefði þó átt að sjá það fyrir, að símalagningar mundu bráðlega aukast að man. Annars vil eg benda á það, að aukningin hefir ekki verið svo gríðarmikil; það eru einungis,12 menn, sem við hafa bæzt á síðasta ári, eftir því sem prentaðar skýrslur sýna. Svo breytingin getur ekki verið mikil frá því 1910, þegar landsímastjórinn lagði til að kaupa þetta hús. Það er vitanlegt, að Akureyri á fyrir sér að vaxa einmitt í þá átt sem símastöðin er nú. Hæstv. ráðherra sagði þá, að mikið þyrfti að gera við húsið. Eg hefi fengið símskeyti frá manninum sem bygði. húsið, Sigtryggi Jónssyni, smið á Akureyri, þar sem hann segir, að ritsímastöðin sé bygð 1903, sé vandað hús og þarfnist ekki viðgerðar. Það er annars stundum skrítið, þegar landsímastjórinn vill fara að gera ritsímastöðvarnar »centralar«. Á Ísafirði var stöðin áður í miðju bæjarins; nú hefir hann fært. hana út á útjaðarinn. Þá vil eg minnast ögn á Eimskipafélagið. Við 2. umr. benti eg á, hverja afstöðu eg áliti að landssjóður sem hluthafi ætti að taka við félagið. Sumir álíta, að ef félagið tæki að sér strandferðir, þá yrði að halda sérstaka reikninga yfir þær. Eg vil taka það fram, að þetta var alls ekki meining samgöngumálanefndarinnar. Hennar meining var, að landssjóður yrði reglulegur hluthafi í félaginu, en ekki einungis hluthafi í strandferða-útgerðinni. En til þess að félagið geti þetta, ætlast nefndin til í síðara nefndaráliti sínu, að félaginu sé tryggt af landssjóða hálfu, ef það kann að tapa.



Eg get svarað hv. þm. Stjk. (V. G.) því, að með því að engin mótmæli hafa komið fram hér í deildinni né í Ed. móti tillögum nefndanna, sem hafa verið valdar af báðum deildum, þá telur stjórnin að henni sé heimilt að fara eftir því, er nefndarálitið tekur fram og háttv. framaögum. nú hefir skýrt. En stjórnin getur enga ábyrgð á sig tekið um það, hvort strandferðirnar bera sig eða ekki hjá félaginu; það kemur sjálfsagt mikið undir því, hvernig þær eru reknar. Og að landssjóður beri skaðann, sem verða kann á strandferðum Eimskipafélaga Íslands, eða lofi að bæta upp allan halla, hvað sem honum kann að valda, getur stjórnin ekki gengið inn á fyrir fram. Að því er snertir hluttöku landssjóðs sem hluthafa í atkvæðisrétti um félagsmál; tel eg það eftir nefndarálitinu og yfirlýsingu framsögumanns vilja þingsins, að ekki sé heimtuð tiltöluleg hluttaka eftir fjármagni, og að heimilt sé að ganga að þeim takmörkunum í því, hve mörg atkvæði hann megi hafa mest, sem venjulega er hér um hámark- atkvæðamagna eina hluthafa, og að það sé yfirleitt meiningin, að áskilja ekki landssjóði svo mikið atkvæðamagn, að fulltrúi hans verði einráður á fundum gegn öllum, er ætla má að mæti eða mæta láti. Yfirleitt mun stjórnin taka bendingar háttv. nefndar til greina eftir föngum.