Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Fyrir nokkrum dögum bar hv. 2. þm. N.-M. fram fyrirspurn til ríkisstj. um nokkur atriði, og mér er ánægja að geta orðið við því nú að gefa svör við þessum fyrirspurnum. Í fyrsta lagi var spurt, hverjar hafi orðið tekjur þær, sem hafa orðið vegna l. um aðgerðir gegn dýrtíðinni. - Samkv. bráðabirgðauppgjöri hafa tekjur orðið þannig, að skattauki er þegar innborgaður 803298 kr., og 10% útflutningsgjald er áætlað, að muni nema 1500000 kr. Þetta hvort tveggja eru 2 milljónir 303 þúsund og nokkur hundruð kr. Í öðru lagi var spurt um, hvað ég hefði greitt út til lækkunar á dýrtíðinni samkv. sömu lögum. - Í fyrsta lagi hefur verið greitt til lækkunar á kolum til kolakaupmanna kr. 157407.05. Í öðru lagi var greitt til lækkunar á fiski til fisksala kr. 37696.35. Í þriðja lagi hefur verið greitt til lækkunar á smjörlíki til smjörlíkisverksmiðjanna kr. 329128.30. Í fjórða lagi var greitt til lækkunar á tilbúnum áburði til áburðarverzlunar ríkisins 1 millj. kr. Það er ekki endanlega búið að ganga frá reikningum áburðarsölunnar, svo að ekki er vitað, hvort upphæðin kann að breytast örlítið til hækkunar eða lækkunar. - Þessar greiðslur nema samtals kr. 1524231.70. Einnig var spurt, hvað hefði verið greidd mikil uppbót á framleiðsluvörur bænda. - Greiðsla samkv. þáltill., sem gerð var 23. maí 1942, nemur: Í fyrsta lagi á gærum, framleiddar 1941, kr. 2096444.41. Í öðru lagi á garnir, framleiddar 1941, kr. 398853.18. Ógreitt er, nú. þegar útreiknað, fyrir ull framleidda 1941, - miðað við það markaðsverð, sem nú er hægt að fá fyrir ullina -, áætlað kr. 1991908.58. Greiðsla samtals, samkv. þessari nefndu þáltill., kr. 4487206.17. Greiðsla samkv. þáltill. 31. ág. 1942 er áætluð, en ekki innt af hendi, - miðuð við það markaðsverð, sem nú er bezt vitað um -, kr. 5332441.00. Gærur eru á sama hátt áætlaðar kr. 8781696.00. Greiðsla vegna kjöts er áætluð kr. 6000000.00. Þetta, þannig áætlað, gerir samtals 20 mill j., 114 þús. og nokkur hundruð kr. Ég vil geta þess, að þessi áætlun, sem ég hef frá skýrt, er miðuð við markaðsverð, sem álitið er, að sé réttast nú. En að sjálfsögðu getur það breytzt, áður en til endanlegrar greiðslu kemur. Og líka vil ég geta þess, að ekki er endanlega gengið frá því til fullnustu, hvernig þetta uppgjör fer fram. Þá er líka fyrirspurn um það, hversu mikið mundi verða greitt samkv. þáltill. 1942, um greiðslu til að lækka verð á síldarmjöli. Þetta liggur ekki fyrir. Það er ekki búið að greiða nema örlítið af þessu enn, en þykir sennilegt að áætla, að þessi upphæð muni nema 1804000 kr. Þó getur sú upphæð breytzt eitthvað til hækkunar eða lækkunar, sennilega frekar til lækkunar. Þá er enn spurt um, hvað ríkisstj. geri ráð fyrir, að kosta muni í útgjöldum sú krónulækkun, sem gerð var um áramót á kjöti í innanlandssölu. Samkv. upplýsingum kjötverðlagsn. eru um áramótin á að gizka 4 þús. tonn af kjöti í landinu. Það er talið sennilegt, að ef ekki hefði verið neitt gert til þess að auka kjötsöluna innanlands, mundi á að gizka helmingur af þessu hafa verið eða verða fluttur út og hinn helmingurinn seldur hér heima. Þannig mætti sennilega gera ráð fyrir, að um 2 þús. tonn hefðu farið á innanlandsmarkað og kostað þannig ríkissjóðinn 2 millj. kr. Nú er það von sumra, m.a. mín von, að kjötneyzlan í landinu aukist og því minnki útflutningur, og vaxi sá hlutur, sem seldur er innanlands. En af því leiðir, að búast má við, að heildarupphæðin, sem fæst fyrir kjötið, verði hærri, eftir núverandi útliti um verðlag erlendis, og verði því af breytingunum hagnaður fyrir ríkissjóð. Loks er spurt um smjörframleiðsluna. Ég skal upplýsa, að á árinu 1942 er talið, að framleiðsla smjörs í mjólkursamlögum, rjómabúum og smjörsamlögum hafi numið sem næst 142 tonnum. Og smjör, framleitt á heimilum bænda, mundi nema ca. 120 tonnum. Sú tala er að vísu mjög ágizkuð, því að ekki liggja fyrir neinar skýrslur enn. En þetta gerir þá samtals 262 tonn. Um hagnaðinn af innfluttu smjöri er ekki, sem stendur, hægt að upplýsa, hve miklu nemur, því að enginn veit, hve mikið hefur verið flutt inn. En mér hefur reiknazt svo til, að gera mætti ráð fyrir álíka miklum hagnaði á hvert kíló smjörs, sem flutt er inn í landið og selt, eins og niðurborgun ríkissjóðs nemur á kíló af smjöri, framleiddu hér. Með þessum svörum álit ég, að ég hafi látið háttv. þingmanni og öðrum þm. í té þær upplýsingar, sem beðið var um.



Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir ýtarlegar upplýsingar til andsvara fyrirspurnum mínum. Ég vildi aðeins vekja athygli bæði stjórnarinnar og Alþ. á einu atriði. Hæstv. ráðh. gerði ráð fyrir, að tekjur samkv. l. um ráðstafanir gegn dýrtíðinni mundu nema 7 millj. og 300 þús. kr., þ.e.a.s. 5 millj. úr ríkissjóði og 2 millj. og 300 þús. kr., sem sérstaklega er aflað. Hæstv. ráðh. hefur upplýst ýtarlega, hverju búið er að ráðstafa, bæði til þess að halda niðri dýrtíðinni og styðja framleiðsluna. En þá er spurningin, sem bæði ríkisstj. og Alþ. þurfa að gera sér grein fyrir, hve mikið af þessum greiðslum hefur verið innt af hendi samkv. heimild í dýrtíðarlögunum og hvað samkv. öðrum heimildum. Mér skildist hæstv. ráðh. telja þær greiðslur, sem nú þegar hafa farið fram til uppbótar á afurðir ársins 1941, og einnig greiðslur fyrir síldarmjöl á s.l. ári, inntar af hendi samkv. sérstakri þáltill., og því heimild dýrtíðarl. óviðkomandi að því leyti. Ég játa, að ég hef ekki athugað þetta svo gaumgæfilega, að ég geti sagt, hverjar skoðanir ég hef á þessu. En ég hafði þó fremur gert ráð fyrir því, að enda þótt Alþ. afgreiddi sérstaka þáltill. um að inna af hendi þessar greiðslur ársins 1941 og síldarmjölsgreiðslurnar, þá væri það hugsunin frá Alþ. hálfu, að slíkt kæmi undir þær heimildir, sem voru gefnar. Þetta hefur kannske ekki svo raunverulega þýðingu, en þó er það þannig, að ef þessi skilningur ræður, að allar þessar greiðslur séu óviðkomandi dýrtíðarl., þá eru ónotaðar af heimildum dýrtíðarl. á fimmtu millj. kr., þegar þær dýrtíðarráðstafanir hefjast, sem nú er verið að gera. En ef skilningur manna á þessum greiðslum verður sá, að þetta heyri undir tekjuöflun samkv. gömlu dýrtíðarl., - enda þótt sérstaklega sé skorað á ríkisstj. -, þá er nú í raun og veru fullnotuð heimild laganna.



Ég tók eftir, að hæstv. atvmrh. taldi greiðslur samkv. dýrtíðarl. kr. 1524231.70. En þá er meðtalin greiðsla vegna tilbúins áburðar. Ef ég man rétt, var þessi greiðsla afgr. hér með sérstakri þáltill., en ekki með sjálfum dýrtíðarl. Ég vil enn fremur gera örlitla aths. við þessar upphæðir, sem þarna hafa verið greiddar úr ríkissjóði. Þegar þetta mál var til umr., hygg ég að því hafi verið slegið föstu, að upphæðin, sem greiða þyrfti vegna tilbúins áburðar, væri ekki 1 millj. kr., heldur 500 þús. kr., og lítur þess vegna út fyrir, að upphæðin hafi verið greidd helmingi hærri en Alþ. ætlaðist til. Ég vil spyrja hæstv. atvmrh., í hverju þetta muni liggja. Mig minnir, að á sumarþinginu kæmi fyrir fjvn. bréf frá Eimskipafélagi Íslands til áburðarverzlunar ríkisins, þar sem krafizt var farmgjalda, nokkuð á 4. hundrað þús. kr., og væri álits fjvn. leitað um það, hvort rétt væri að greiða þennan reikning. Í þessu bréfi var útreiknað, hve margar ferðir „Fossarnir“ hefðu farið til Ameríku, hve margar smálestir voru fluttar í hverri ferð, og kostnaði deilt jafnt á hverja smál., hvort sem flutt var mjölvara, tilbúinn áburður, eða einhver kassavara, sem venjulega er tekin miklu meiri fragt fyrir. Ég hygg, að fjvn. hafi ekki afgr. þetta, en formanni hafi verið falið að tala við ríkisstj. og það hafi verið almennt álit fjvnm., að ekki næði neinni átt að reikna flutningsgjald af tilbúnum áburði á þessum tíma, eins og „Eimskip“ ætlaðist til - mig minnir 325 kr. á smálest -, en fyrir kornvörur á sama tíma 130 kr. á smál., að ég ætla. Ef innifaldar eru í þessari milljón, sem ráðh. nefndi, þessi nokkur hundruð þúsund kr. til Eimskipafélagsins (að nokkru leyti auka-fragtgreiðsla), þá er sú aukagreiðsla borguð, án þess að nokkur þingheimild liggi fyrir, og í rauninni gegn mótmælum fjvn. Og ég vildi mjög alvarlega fara þess á leit við hæstv. atvmrh., að þetta mál yrði athugað nánar. Þá vildi ég spyrja hæstv. atvmrh. í sambandi við það, sem fyrirhugað er um verðlækkun á smjöri, hvort stjórnin hafi tekið til athugunar, hvort ekki ætti að skammta smjör. Það hefur sýnt sig með aðrar vörur, sem byrjað er að selja undir verði, að þær hafa verið misnotaðar, ef ekki hefur jafnframt verið haldið eitthvað í um úthlutun á þeim. Og mér er næst að halda, að sú verðlækkun, sem fyrirhuguð er á smjöri, geti orðið til þess, að haft yrði með röngu nokkurt fé af ríkissjóði, ef ekki verður jafnframt tekin upp skömmtun. Ég sé ekki ástæðu til að rökstyðja þetta nánar, því að það virðist liggja nokkuð í augum uppi. Í þriðja lagi langar mig að spyrja hæstv. atvmrh., út af ummælum í Tímanum, sem kom út laugardaginn 23. jan., hvort það gæti haft við rök að styðjast, sem borið er þar á dómn. í verðlagsmálum, að hún hafi leyft allvíðtæka verðhækkun á vörum úti um land. Ríkisstj. gaf út sérstaka tilskipun 19. des., þar sem svo er að orði komizt, að bannað væri með öllu að hækka vöruverð í landinu frá því, sem var hinn 18. desember, og skyldi útsöluverð á vörum haldast eins og það var lægst á hverjum stað hinn 18. des. s.l. og þar til 28. febrúar n.k. Þessi auglýsing var alveg skýlaus. Þess vegna verður ekki hægt að álíta annað en það sé lagabrot að hækka verð á vörum. En í Tímanum er svo að orði komizt, með leyfi hæstv. forseta: „Um hækkanir matvara, sem rætt er um í bréfinu, er það að segja, að þær eru allar gerðar með samþykki dómnefndar í verðlagsmálum og hafa víðar átt sér stað. Liggja til þeirra þær orsakir, að vörur þær, sem komu til landsins undir lok ársins, voru allmiklu dýrari en þær, sem áður voru fluttar inn. Hér í Rvík var farið að selja þessar dýrari vörur, áður en verðfestingarlög stjórnarinnar gengu í gildi, en þær voru þá ekki komnar til ýmissa hafna úti á landi. Veitti dómnefndin því leyfi til, að verðið mætti hækka, eins og áður segir, þegar sala þeirra byrjaði, svo að verzlunarfyrirtæki úti á landi byggju eigi við önnur og ranglátari kjör en verzlunarfyrirtæki í Revkjavík.“ Nú hefur það verið upplýst hér af hálfu hæstv. ríkisstj., - og ég hygg ekki, að ég brjóti neina leynd, þó að ég segi frá því, - að ekki hafi komið fram kröfur til ríkisstj., að einni vöru undanskilinni, frá þeim, sem selja vörur, um það að fá hækkanir af þeim ástæðum, að vörur hér í landi væru seldar undir verði. Ef þessar upplýsingar Tímans væru réttar, virðist mér upplýsingar um þetta, sem hæstv. ríkisstj. hefur gefið á þingmannafundi, hafa verið algerlega rangar. Ég vil ekki gera ráð fyrir, að svo sé, og heldur ekki gera ráð fyrir, að það sé rétt, sem stendur í Tímanum, að dómnefnd í verðlagsmálum hafi gefið leyfi til vöruhækkana þvert ofan í l. og þvert ofan í tilkynningu, undirritaða af sjálfum ríkisstjóranum. En ef hér er með rangt mál farið í þessu blaði, þá tel ég, að hér sé um svo mikilsvert atriði að ræða, að hæstv. ríkisstj. hljóti að gefa út um þetta yfirlýsingu til Alþ. Ég tel ekki, eins og tímarnir eru í landinu og eins og hæstv. ríkisstj. hefur lagt ríka áherzlu á stöðvun hækkunar á vöruverði, að hæstv. ríkisstj. geti sætt sig við að liggja undir því ámæli að hafa látið óátalið gagnvart dómnefndinni, að hún hafi brotið langmikilvægustu l., sem ríkisstj. hefur sjálf lagt ríka áherzlu á, að væru haldin. Ég vil því spyrjast fyrir hjá hæstv. ríkisstj., hvaða upplýsingar hún getur gefið í þessu máli.



Herra forseti. Út af aths. hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) um það, hvernig ég gaf upplýsingar um greiðslur eftir þál. og dýrtíðarl. frá 1941, þykir mér rétt að taka þetta fram: Ég gaf upplýsingarnar sundurliðaðar eins og ég gerði vegna þess, að ég taldi rétt að gera það á þann hátt. Það hefur verið venja samkv. upplýsingum, sem fjmrn. hefur gefið, að þegar Alþ. gerði ályktanir um fjárgreiðslur án þess að taka sérstaklega fram í þeim, að þær ættu að færast undir einhvern sérstakan lið, þá væru slíkar greiðslur ætíð færðar sem greiðslur samkv. þeirri þál. Samkv. þessari venju hefur það, sem þegar er greitt samkv. þál. frá 23. maí 1942, verið fært á sérstakan lið, „samkvæmt þessari þál.“ Og það hefur verið gert ráð fyrir að halda þeirri venju og færa allar greiðslur, sem enn eru ekki greiddar, en ætlað er að greiða, undir sér staka liði samkv. viðkomandi þál. Og þess vegna taldi ég áðan, að greiðsla vegna þál., sem þá var um rætt, væri færð þannig. Hv. þm. Ísaf. (FJ) hefur hins vegar upplýst hér í d., að það hafi verið sérstök þál. samþ. um lækkun á áburðarverði. Þetta var mér ekki kunnugt um, og verður það að virðast mér til vorkunnar, því að það var löngu fyrir þá tíð, sem ég varð atvmrh. Hins vegar, ef þessi þáltill. hefur verið samþ. um þetta án þess að taka fram, að upphæðin ætti að færast á vissan hátt, sem tekið sé þá fram í þál., þá tel ég eðlilegt, samkv. þeirri venju, sem ég lýsti áðan, að þetta sé fært á þann hátt, sem ég áður lýsti, undir sér stökum lið sem greiðsla vegna sérstakrar þál. Og skal mér vera ljúft að athuga þetta og reyna að sjá um, að þessu verði kippt til betri vegar. Viðkomandi fyrirspurn sama hv. þm. (FJ) um það, hvernig þessi 1 millj. kr. upphæð hafi orðið til, get ég ekki upplýst nú. En mér skal vera ljúft að athuga það og upplýsa svo síðar. Ég get upplýst það, að 1 millj. kr. var greidd til áburðarverzlunar ríkisins. En hve mikið af því hefur farið til fragtgreiðslu og hve mikið til annarra greiðslna, er mér ekki kunnugt um, eins og stendur. En ég skal fúslega athuga það, og ef ástæður og tækifæri verða til, upplýsa það síðar. Hv. þm. Ísaf. spurði enn fremur um það, hvort ríkisstj. hefði tekið til athugunar, hvort ekki þyrfti að skammta smjör. Þetta hefur verið tekið til athugunar nokkuð. En niðurstaðan af því hefur hingað til verið sú, að ekki sé brýn ástæða til að gera þetta. Og vil ég upplýsa hv. d. um það, að svo undarlega hefur brugðið við, a.m.k. sums staðar, að smjörbirgðir í verzlunum hafa vaxið verulega eftir áramótin, eftir að kunnugt var um þessar aðgerðir þess opinbera. Og meðan svo er, virðist varla vera ástæða til að grípa til skömmtunar á smjöri. Hins vegar hefur ríkisstj. fullkomlega opin augu fyrir þessu og mun fylgjast með ástandinu í því efni. Og ef að hennar dómi virðist brýn þörf á skömmtun á þessari vöru, mun sú skömmtun vafalaust verða gerð. Loks var sami hv. þm. með fyrirspurn út af einhverjum ummælum í Tímanum. Ég verð að segja, að ég hef ekki lesið þessa Tímagrein, en ég heyrði, hvað lesið var. En með því að hæstv. viðskmrh. er hér fjarstaddur í dag vegna lasleika og þetta mál heyrir undir hann, vildi og mega mælast til þess, að svör um þetta megi bíða, þangað til hann er hér mættur.



Mér þykir ástæða til, af því að hér hafa verið leidd inn í þessar umr. afskipti fjvn. af greiðslum úr ríkissjóði til þess að halda niðri verði á tilbúnum áburði á árinu 1942, að gefa dálitlar upplýsingar um þetta atriði. Ég held, að það sé rangminni hjá hv. þm. Ísaf. (FJ), að nokkur þál. hafi verið samþ. út af þessu máli. En á síðasta aðalþingi, sem hófst eftir áramótin í fyrra, skrifaði þáv. landbrh., Hermann Jónasson, fjvn. bréf, þar sem leitað er álits n. um það, hvað hún segi við því, að ríkissjóður leggi fram fé til þess að halda niðri verði á tilbúnum áburði á því ári með þeim hætti að greiða þá hækkun, sem orðið hafði á flutningsgjöldum á áburði frá því árið áður. Þetta mál hefur komið hér til umr., og ég vil lesa hér, með leyfi hæstv. forseta, bréf, sem fjvn. skrifaði landbrh. út af þessari fyrirspurn til fjvn. Það er dagsett 27. febr. 1942 og hljóðar svo: „Landbúnaðarráðherra hefur með bréfi dags. 10. þ. m. skrifað fjárveitinganefnd um fjárveitingu úr ríkissjóði á þessu ári til þess að halda niðri verði á tilbúnum áburði, þannig að hægt verði að selja áburðinn fyrir svipað verð og á síðast liðnu ári. Er gert ráð fyrir, að til þess að svo megi verða, þurfi að veita úr ríkissjóði um 500 þús. kr. Hækkun á áburðarverðinu stafar af hvoru tveggja, hækkun á innkaupsverði og hækkun á flutningsgjaldi. Að því er hækkun á flutningsgjaldi snertir, þá hefur framkvæmdastjóri áburðareinkasölunnar, Árni G. Eylands, tjáð fjárveitinganefnd, að flutningsgjald á áburðinum frá Ameríku muni verða 25 dollarar á smálest, en aftur á móti sé flutningsgjald á sambærilegum vörum, t.d. kornvörum, 20 dollarar á smálest. Fjárveitinganefnd er því meðmælt fyrir sitt leyti og telur þess þörf, eins og ástatt er, að gerðar verði ráðstafanir til, að útsöluverð á áburðinum þurfi ekki að hækka frá því, sem var á síðast liðnu ári, en teldi æskilegast, að þessu marki yrði náð með því, að ríkissjóður þyrfti ekki að leggja fram í þessu skyni nema allt að 400 þús. kr., en að ríkisstjórnin beitti sér fyrir því að fá áburðinn fluttan fyrir sama flutningsgjald og aðrar sambærilegar vörur, t.d. kornvörur, en við það sparaðist í flutningsgjaldi um 100 þús. kr., og væri þar með fenginn grundvöllur undir það, að útsöluverð áburðarins þyrfti ekki að verða, svo að neinu verulegu nemi, hærra en á síðast liðnu ári.“ Þetta bréf skrifaði fjvn. ríkisstj. Nú veit ég ekki, hvað kann að hafa verið gert út af þessum ábendingum, sem n. gerir þarna um frekari samninga, að því er flutningsgjöld snertir. Á s.l. sumri barst til fjvn. aftur, eins og hv. þm. Ísaf. minntist á, bréf, þar sem lagður er fram af hálfu stjórnar Eimskipafélags Íslands grundvöllur undir flutningsgjöldin. Þetta bréf var tekið til meðferðar í n., og það mun rétt vera hjá hv. þm. Ísaf., að þessi skoðun, sem hann gat um, hafi komið fram hjá einhverjum nm., en ég minnist ekki, hve margir stóðu að því. En hins vegar var engin ákvörðun tekin í n. út af þessu bréfi né neinar samþykktir gerðar í tilefni af því. Ég vildi aðeins upplýsa þetta hér, af því að afskipti hv. fjvn. af þessu máli hafa verið leidd inn í umr. nú.



Ég er hv. þm. Borgf. þakklátur fyrir þessar upplýsingar. Ég sé, að mig hefur misminnt, að nokkur sérstök þál. hafi verið samþ. í þessu áburðarmáli. Hitt er aftur rétt hjá mér, að verðlækkunin á áburðinum mun tæplega geta heyrt undir dýrtíðarl. eða verið samkv. ákvæðum eða heimild í þeim. Ég minnist þess, að þegar þetta mál var til umr. í fjvn., þ.e.a.s. flutningsgjöldin sérstaklega, á sumarþinginu, þá komu fram ýmsar aths. hjá fjvnm. um það, að flutningsgjöldin, sem Eimskipafélag Íslands krefðist fyrir áburðinn, næðu ekki neinni átt í samanburði við flutningsgjöld fyrir aðrar vörur. Mun það rétt vera hjá hv. þm. Borgf., að um þetta mál hafi þó ekki verið gerðar neinar samþykktir í fjvn. Það lá fyrir beiðni um meðmæli með því, að þessi flutningsgjöld yrðu greidd. En slík meðmæli voru ekki gefin í n. Þess vegna hef ég beðið hæstv. atvmrh. að athuga þetta. Viðvíkjandi því, sem ég skaut hér fram um smjörskömmtunina, þá var spurning mín ekki sprottin af því, að ég óttaðist smjöreklu sérstaklega, heldur af hinu, að ég taldi, að eins og nú kynni að vera um búið, mundi vera hægt að misnota þessa verðlækkun á smjörinu á þann hátt, að menn gætu keypt smjör með lækkuðu verði í búðum og selt það aftur og fengið á það uppbót, meðan smjör er ekki skammtað. Meðan ekki eru gefin nein fyrirmæli um það, hve mikið smjör hver maður megi kaupa, sýnist þessi leið til misnotkunar vera fær. Og ég vil spyrja hæstv. ríkisstj., hvort nokkrar ráðstafanir hafi verið gerðar til þess að koma í veg fyrir misnotkun í sambandi við lækkun verðsins á þessari vöru. Út af fyrirspurn minni um þær ásakanir til dómnefndar í verðlagsmálum, að hún hafi brotið lög landsins og fyrirskipanir hæstv. ríkisstj., vil ég segja, að ég tel það miður farið, að svör við þeirri fyrirspurn þurfi að bíða. Ég fæ skilið, að ríkisstj. í heild mundi ekki fylgjast með svo mikilsverðum atriðum, að svör við þeirri fyrirspurn þurfi að bíða þess, að hæstv. viðskmrh. sé viðstaddur til að svara þessu. Þar sem hér er um að ræða grundvallarstarf ríkisstj., viðist harla ólíklegt, að hver sem væri úr ríkisstj. mundi ekki geta sagt, hvort nokkur fótur er fyrir þessum ásökunum eða ekki. Hins vegar, ef svo er ástatt, þrátt fyrir von mína, að enginn viðstaddur úr ríkisstj. treysti sér til að hnekkja þessum mjög alvarlegu ásökunum, verð ég að sjálfsögðu að láta mér lynda að bíða, þangað til hæstv. viðskmrh. kemur.



Það er aðeins örstutt, sem ég vil taka fram út af svari hæstv. atvmrh. Ég geri ráð fyrir viðkomandi heimildunum, að þær séu fyrir hendi og að þær verði notaðar, verði athugað á sínum tíma, og að það sé ekki mikið atriði á þessu stigi málsins. Þó hygg ég, að mér sé óhætt að segja, að Alþ. hafi gert ráð fyrir, að fé til þess að greiða þau útgjöld, sem þál. gerðu ráð fyrir, þ.e.a.s. þessar fyrri, þál. um verðuppbót á útflutningsafurðum fyrir árið 1941, og síðan þál. um síldarmjölið, gæti ekki komið annars staðar frá en úr þeim sjóði, sem átti að safna í samkv. dýrtíðarl. En út af smjörverðinu vil ég segja þetta. Ég hygg, að ríkisstj. hafi ábyrgzt bændum, að þeir fái jafnmikið fyrir smjör sitt og áður þrátt fyrir verðlækkunina, sem mig minnir, að sé 6 kr. á hvert kg. Ég geri ráð fyrir, að innanlandsframleiðslan á smjör í sé um 262 smálestir og fari heldur vaxandi. Og ef ríkissjóður tekur á sig þessa verðlækkun, verður það ekki undir 11/2 millj. kr. brúttó, sem ábyrgzt hefur verið. Það er þess vegna ekkert litið atriði, hvernig gengur að fá smjör frá Ameríku. Vil ég því spyrja hæstv. ráðh., hvor t hann vilji lofa mönnum að heyra um horfur á þessum smjörkaupum, hvort gera má ráð fyrir, að erfitt sé að fá smjör fyrir vestan eða hvort hann heldur að það geti gengið nokkurn veginn hindrunarlaust, eins og þyrfti til þess að vega upp þennan halla. Annars skilst mér, ef hægt er að gera ráð fyrir, að hagnaður verði á hverju kg. smjörs, sem inn er flutt, jafnmikill því, sem smjör er lækkað hér í verði, að þá þýði það það, að það sé 12 kr. verðmunur á útlenda smjörinu, miðað við það, sem það raunverulega muni kosta okkur, og því, sem hér er gert ráð fyrir um smjörverð til bænda. En það er aðeins um horfurnar á því að geta aflað útlends smjörs, sem ég vil fá upplýsingar um. Ég veit ekkert um þær, en hef heyrt, að erfiðleikar séu kannske á því.



Herra forseti. Út af ummælum hv. þm. Ísaf. um smjörskömmtun er það rétt, að ég tók það þannig, þegar hann bar hana fram, að hann gerði það bara af umhyggju fyrir neytendunum, og ég svaraði fyrirspurn hans með tilliti til þess. En nú hefur hann upplýst, að hann hafi verið meira að hugsa um, að misnotuð yrðu kannske ákvæðin um að borga uppbót á smjör í landinu. Það atriði hefur ríkisstj. haft til yfirvegunar líka. Og ég get ekki neitað því, að töluvert kom það í hug minn, að skömmtun gæti verið trygging fyrir því, sem hv. þm. nefndi, að verðlækkunin kæmi að tilætluðum notum. En við nánari athugun hygg ég, að það sé engin trygging. Þó að farið væri að gefa út smjörseðla til allra þurrabúðarmanna landsins, þá er vitað, að mikill þorri þess fólks af einni eða annarri ástæðu notar smjörlíki, en ekki smjör. Og þá er ekki hægt að vera öruggur um það, að ekki væri hægt að fá gefins seðla til þess að leika þann leik, sem hv. þm. hafði í huga. Þess vegna hygg ég, að smjörskömmtun kæmi ekki að haldi í þessu falli. En atvmrn. er nú að ganga frá reglum fyrir því., hvernig skuli verða bættur upp til framleiðenda þessi verðmismunur á smjörinu, og ætla ég, að þar hafi verið fundið ráð, sem nokkurn veginn dugi til þess að fyrirbyggja, að nokkur misnotkun geti átt sér stað, ef nokkur hætta er á slíku, sem ég hef ekki vissu fyrir, að sé. Þessar reglur ættu að geta orðið gefnar út í dag og geta þá orðið hv. þm. kunnar á morgun. Um hitt atriðið, að hv. þm. Ísaf. var að ganga eftir því, að ríkisstj. gæfi svar við fyrirspurn hans, ætla ég að halda mér við það, sem ég hef þar um svarað. Og ég hygg, að það sé ekki venja, að hv. þm. krefjist svars við fyrirspurnum skilyrðislaust, strax og þeir bera þær fram. Og ég hygg, að hv. þm. sætti sig við það, þar sem hæstv. viðskmrh. er nú sjúkur, að svar við fyrirspurn hans bíði eftir því, að hæstv. viðskmrh. sé hér staddur. Viðkomandi ummælum hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) um það, hvernig gangi að útvega smjörið, skal ég upplýsa það, að ríkisstj. er þegar búin að gera pöntun á 50 smálestum smjörs, og veit ég ekki annað en það geti gengið sæmilega greiðlega, að það komi hingað til landsins. Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess, að smjörið yrði keypt, og ég hygg, að tryggt sé nægilegt skiprúm til að flytja það hingað. Er það von mín, að ekki verði verulegir örðugleikar á því, að við getum fengið þetta innflutta smjör. Þá er spurningin um það, hvort við getum fengið nægilega mikið smjör innflutt til þess að geta borgað þann halla, sem ríkissjóður tekur á sig vegna uppbótar til bænda á smjörverðinu.



Herra forseti. -- Ég geri nú ráð fyrir, að þetta frv. fari til n. En ég vildi þó segja um það nakkur orð, áður en það fer til n. Ég hef kynnt mér nokkuð efni frv., en ekki getað sannfærzt um það, að það sé nauðsyn á að setja l. um það efni, sem frv. fjallar um. Ég viðurkenni þó fúslega, að því fólki, sem vinnur mikið að staðaldri, sé hollt og jafnvel nauðsynlegt að taka sér hvíld frá störfum með víssu millibili. Þar með er ekki sagt, að lagasetningar sé þörf um slíkt. Samkv. samningum og venjum, sem hafa skapazt hér á undanförnum árum, þá eru margir menn í þessu þjóðfélagi, sem fá slík frí eða orlof. Það mun þannig vera um marga opinbera starfsmenn og verzlunar- og skrifstofufólk yfirleitt og líklega flest það fólk, sem vinnur við iðnað. Sjómenn hafa einnig tryggt sér nokkurt frí með samningum. Og nokkur verkalýðsfélag hafa komið slíkum ákvæðum í samninga við vinnuveitendur. Ég tel ekki ástæðu til að ætla, að aðrir, sem eftir frv. eiga að njóta orlofs, geti ekki fengið þessi hlunnindi eða fríðindi án löggjafar. Ef verkamenn yrðu spurðir um það, hverra aðgerða þeir teldu mesta þörf í atvinnumálum þjóðarinnar, býst ég við, að svar þeirra yrði á þá lund, að þeir teldu nú mest um vert að undirbúa þarfar verklegar framkvæmdir og gera yfirleitt allt, sem unnt er, sem gæti orðið til þess að tryggja heilbrigðan atvinnurekstur í landinu. Ef allir verkfærir menn gætu átt kost á nógri vinnu við nauðsynleg störf og borið úr býtum viðunandi tekjur fyrir vinnu sína, geta þeir vafalaust veitt sér frí og nauðsynlega hvíld frá daglegum störfum, án nokkurrar löggjafar um slíkt. Það er mikil þörf á að taka til endurskoðunar fyrirkomulag á atvinnurekstri landsmanna, einkum stærri fyrirtækja. Hefur nokkuð verið rætt um það á þessu þingi í sambandi við þáltill., sem fram hefur verið borin, og þarf ég ekki hér að endurtaka það. Ég held, að til þess að tryggja heilbrigðan atvinnurekstur í landinu í framtíðinni þurfi að gera þá breyt., að í stað einstaklingsrekstrar hinna stærri fyrirtækja komi einhvers konar félagsrekstur verkafólks þess, sem við þessi fyrirtæki vinnur. Þegar svo væri komið, mundi kaupið verða eftir reglum, sem verkafólkið sjálft setti, og þá yrðu orlof ákveðin af fólkinu sjálfu með samþykktum þar um, án fyrirmæla um rétt þess og skyldur til þess að taka sér frí, eins og hér er lagt til, að sett séu í l. Það er skoðun mín, að samtök verkamanna og forvígismenn þeirra ættu að gera meira en þeir aðilar gera nú til þess að beina störfum sínum inn á þá braut að vinna að þessari fyrirkomulagsbreyt. í stað þess að miða aðgerðir sínar einkum við það að sækja verkafólkinu kaupgreiðslur og ýmiss konar fríðindi í hendur annarra manna. Ég vil svo víkja nokkuð að efni þessa frv., sem hér liggur fyrir. Samkv. því er leyfilegt, eftir sem áður, að semja um meiri orlofsrétt heldur en ákveðinn er í frv., og að samningar um slíkt, er nú kunna að gilda, skuli gilda áfram. Hins vegar er ekki leyfilegt að gera samninga um minni orlofsréttindi heldur en þarna eru ákveðin. Þetta mun að vísu vera svona í nágrannalöndum okkar, þar sem sett hefur verið slík löggjöf. En ef það er ekki leyfilegt að gera samninga um minni orlofsrétt heldur en þarna er ákveðið í frv., þá sýnist samræmi í því, að ekki mætti heldur semja um hann meiri. Þá er framkvæmdin á þessum l., sem mér virðist, að muni verða nokkuð erfið á ýmsan hátt. Til þess er ætlazt, að ríkið gefi út orlofsmerki og orlofsbækur, sem eiga að vera til sölu hjá öllum póstafgreiðslum, og menn eigi að fá eina slíka orlofsbók á ári. Kostnaður við orlofsbækur og orlofsmerki á að greiðast úr ríkissjóði. Síðan er þetta hugsað þannig, að þegar kaupgreiðandi afhendir starfsmanni orlofsmerki, þá á hann (kaupgreiðandinn) að festa merkin í orlofsbækurnar eftir nánari fyrirmælum í reglugerð um orlof, sem setja á, og skrifa eitthvað í bókina. Í reglugerð á að setja ákvæði um það, hvað þar eigi að skrifa. Í þessar bækur eiga vinnuveitendur einnig að rita vottorð um það, hvaða daga verkamaður skuli hafa til orlofs. Póstafgreiðslurnar í landinu eiga að greiða orlofsféð samkv. orlofsbókunum. Mér dylst ekki, að mikill kostnaður yrði vegna þessara framkvæmda og mikil fyrirhöfn. Fyrirtæki, sem greiðir verkamönnum kaup, þarf að festa þessi merki í orlofsbækur og skrifa einhverjar yfirlýsingar. Fyrst þarf að reikna út, hvað orlofsféð nemur mikilli upphæð, og það kostar allmikla vinnu, því að reikna þarf út, hvað greitt hefði verið fyrir þann tíma, sem unninn er í eftirvinnu, eftir dagvinnutaxta. Og svo þarf að festa þessi merki inn í bækur. Hvaða ástæða er til þess að hafa framkvæmd þessa svona erfiða fyrir báða aðila? Er ekki skriffinnskan nóg í þessu landi nú þegar? Ef Alþ. telur rétt að setja l. um orlof, þá er vitanlega skylt að hafa þau I. þannig, að framkvæmdin verði sem fyrirhafnarminnst öllum, sem þar eiga hlut að máli. Og er þá nokkur ástæða til þess, að ríkið gerist milliliður um greiðslu orlofspeninga á þennan hátt? Ég get ekki séð, að það sé nauðsynlegt. Vinnuveitendar hafa nú á hendi afhendingu kaups beint til verkamanna, og er ekki undan því kvartað. Er þá ekki hægt að trúa þeim til þess að greiða orlofspeninga á sama hátt án þess að ríkisstofnanir séu látnar vera þar milliliðir? Á þann hátt væri miklu auðveldara að greiða þetta orlofsfé, að greiða það beint frá atvinnurekendum til verkamanna. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er upphaflega samið af meiri hl. milliþn., sem skipuð var til þess haustið 1941, og frv. var flutt, eins og sá nefndarmeirihluti gekk frá því, á Alþ. 1942. Á þskj. 245 frá fyrsta þinginu 1942 er að finna grg. þessa nefndarmeirihluta með frv. Hins vegar hefur Alþ. ekki átt þess kost að kynnast álíti minni hl. n., hafi það einhvern tíma verið gefið út; mér er ekki um það kunnugt. - Í grg. frá þessum nefndarmeirihluta eru birtar upplýsingar um þessi mál í nágrannalöndum okkar, og vil ég geta hér um nokkur atriði, sem þar er frá skýrt um þetta. Þá er fyrst Danmörk. Það er sagt í þessari grg., að þar séu til l. um þetta efni frá 1938. Þar er ekki tekið tillit til vinnu, sem varir skemur en 6 daga, nema um hafnarverkamenn sé að ræða. Fólk, sem vinnur við landbúnað, öðlast þar fyrst rétt til orlofs með fullu kaupi, þegar það hefur unnið 25 vinnudaga samtals hjá sama vinnuveitanda. Í Noregi eru ekki til sérstök l. um orlof, en í l. frá 1936 um vinnuvernd er u ákvæði um það efni. Þar eru siglingar, flugstarfsemi, landbúnaður í smærri stíl og opinber störf undanskilin ákvæðum laganna um orlof. Hafi maður unnið eitt ár samfleytt hjá sama vinnuveitanda, skal hann fá 9 daga orlof, og greiðist kaup fyrir þann tíma. Hafi hann unnið skemur en eitt ár, en þó lengur en 6 mánuði, á hann rétt til orlofs í hlutfalli við tímalengd. Fær hann þá 5 daga orlof fyrir 6 mánaða vinnu. Í Svíþjóð eru til l. um orlof frá 1938. Vinnandi fólk þar, sem hefur haft á hendi stöðu sína 180 daga, á rétt til orlofs. Atvinna, sem ekki er aðalstarf viðkomanda, skapar ekki rétt til orlofs. Orlof reiknast þar einn dagur fyrir hvern almanaksmánuð, er viðkomandi hafði á hendi stöðu sína næsta almanaksár á undan. Nú er hirðing kvikfjár aðalstarf manns, og heimilast þá vinnuveitanda að greiða í stað orlofs upphæð samsvarandi þeirri, er hann hefði orðið að greiða orlofstímann. Þá er að síðustu Finnland. L. gilda þar um orlof frá 1939. Þar skal orlof vera fyrir 6 mánaða starfstíma samfleytt 5 dagar, fyrir eins árs starfstíma samfleytt 9 dagar, og fyrir 5 ára starfstíma samfleytt 12 dagar. Verzlunar- og skrifstofufólk fær þar vil:u orlof, ef um er að ræða 6 mánaða samfleytt starf, og 2 vikur fyrir eins árs starf. Orlof veitist á tímabilinu frá 2. maí til 30. sept., nema um sé að ræða landbúnaðarverkafólk eða samkomulag sé um annað. Starfsmenn, sem ekki vinna samfleytt starf hjá sama vinnuveitanda, fá orlofsfé, sem nemur 20 daga kaupi fyrir 600 klst. vinnu - og svo orlofsfé fyrir fleiri vinnutíma. Samkv. þessu munu þeir, sem stunda lausavinnu, ekki fá orlofsfé fyrr en þeir hafa unnið a.m.k. 600 klst. hjá sama vinnuveitanda á einu ári. Við þennan samanburð, sem byggður er á upplýsingum, sem birtar eru í áliti þessa nefndarmeirihluta, sem fram kom . á fyrsta Alþ. 1942, þá kemur í ljós, að það er ætlazt til þess, að orlofsréttindi séu meiri og víðtækari hér heldur en í nágrannalöndum okkar. Hér á þetta að vera svo yfirgripsmikið, skilst mér, að hver, sem hefur mann í vinnu, þó ekki sé nema einn dag eða part úr degi, þá verði hann að kaupa orlofsmerki og festa það í bók með þar til heyrandi skriftum. Frv. þetta er komið frá hv. Ed. Þar var allmikið rætt í sambandi við þetta mál, á hvern hátt unnt væri að tryggja öðru fólki í landinu svipuð frí frá störfum. Margt fólk hér á landi, sem ekki mundi njóta hlunninda eftir þessum 1., ef frv. verður samþ., hefur þess engu minni þörf að fá frí frá sínum störfum. Svo er t.d. um fólk í sveit, sem ekki er í annarra þjónustu, það hefur svo miklum störfum að gegna, að það hefur ekki síður þörf þessa heldur en aðrir landsmenn, og er nú fram komið frv. í hv. Ed, um ráðstafanir til þess að létta undir með þessu fólki í þessu efni. Og það er eðlilegt, að slíkar till. komi fram í sambandi við þetta mál. Ég skal ekki að svo stöddu segja neitt um það, hvaða ráðstafanir nauðsynlegt er að gera í því efni, en vil segja, að verði lögfest álag á útborgað kaup, sem nemi 4%, eins og lagt er til í þessu frv., þá væri það að mínu áliti hliðstætt að ákveða með l. að leggja 4% ofan á útsöluverð landbúnaðarafurða á innlendum markaði, til þess að verja því fé sem orlofsfé handa því fólki, sem vinnur að framleiðslu á þeim vörum. Þetta teldi ég hliðstætt. Ég vildi nú við 1. umr. málsins láta þessar aths. við frv. koma fram, áður en það fer til n.



Ég skal ekki teygja þessar umr. mikið. Mér finnst þó hlýða, eftir ræðu hv. þm. V.-Húnv., að minnast aðeins á frv. og þær aths., sem hann hafði fram að bera, sem allar í höfuðatriðum hnigu gegn hugmynd þeirri, sem í frv. felst. Mér skildist hv. þm. V.-Húnv. leggja á það mikla áherzlu, að óþarfi væri að festa með löggjöf rétt vinnandi fólks til orlofs, Það mundi fást með samtökum og samningum eftir því, sem eðlilegt væri um það að semja. Ég skal að vísu játa, að opinberir starfsmenn og skrifstofufólk yfirleitt hefur fyrir löngu fengið samningsbundinn rétt til orlofs, sem má kalla, að sé orðin föst venja hér á landi eins og víða annars staðar. Verkamenn, sem erfiðisvinnu stunda og eru ófaglærðir, hafa fæstir fengið slík réttindi fyrr en á allra síðasta tíma. Hins vegar hafa faglærðir menn fengið fyrr orlof samkvæmt samningum. Prentarar, járnsmiðir og fleiri stéttir hafa fengið þau fyrir löngu. Nú get ég ekki séð, ef það í sjálfu sér er sanngjarnt og eðlilegt, að allar vinnandi stéttir fái slík orlof, að óeðlilegt sé, að sett sé um það löggjöf. Það er einmitt leiðin, bæði hér og annars staðar, að þegar víss stefna er búin að ryðja sér til rúms með samningum og samtökum, sem beitt hafa sér fyrir umbótum, þá kemur oft löggjafarvaldið á eftir og lögfestir það, sem orðið er í þeim efnum og veitir réttinn fyllri og lætur hann ná til fleiri en öðlazt hafa hann með samningum. Því að það er alltaf svo, að eftir samningaleiðum öðlast ekki nema þeir samninga, sem tiltölulega sterk og þróttmikil samtök hafa. Hinir, sem hafa ófullkomnari félagssamtök um sín mál, verða að bíða síðari tíma, þó að þörf þeirra sé jafnbrýn á umbótum og hinna, sem samningana hafa fengið vegna sinna samtaka. Eðli allrar löggjafar, sem til umbóta horfir, er sú að jafna aðstöðumun þjóðfélagsþegnanna, veita þeim rétt, sem minni máttar eru, til jafns við þá, sem vegna aðstöðu sinnar hafa getað öðlazt réttinn eftir samtökum í samræmi við eigin mátt. Mér finnst því, að hugmyndin, sem liggur til grundvallar þessu frv., sé ekki ámælisverð, heldur miklu frekar lofsverð og eðlileg. Og þar er ég á öndverðum meið við hv. þm. V.-Húnv. Ef ætti að færa út kenningu þá, sem hann flutti, mætti segja, að ekkert þyrfti að hlynna að samvinnufélagsskap bænda, þeir ættu að ná sínum takmörkum í samvinnufélagsskapnum með samtökum sínum án sérstakrar löggjafar. Að vísu starfaði sá félagsskapur bænda í mörg ár án sérstakrar löggjafar. En síðar var leitað til löggjafans til þess að fá fastari reglur settar um samvinnufélagsskap bænda. Og fyrir rúmum 20 árum voru sett l. hér á Alþ. um samvinnufélög, sem tryggðu rétt þessa þjóðnytjafélagsskapar betur en áður var. Ef sama stefna hefði verið uppi á baugi gagnvart þeirri lagasetningu þá eins og hv. þm. V.-Húnv. gerðist nú hér talsmaður fyrir gagnvart því frv., sem hér liggur fyrir, hefði mátt segja, að ekki væri nauðsynlegt að setja l. um samvinnufélög, því að bændur sjálfir og félagssamtök þeirra gætu komið þeim málum í gott horf án löggjafar. En ég tel, að slíkar undirtektir hefðu þó ekki verið sanngjarnar, og hvorki eðlilegt né sanngjarnt það, sem hv. þm. V.-Húnv. flytur hér gegn þessu frv. Sami hv. þm. spurði að því, hvað verkamenn mundu helzt kjósa í atvinnumálum, ef þeir væru að spurðir, og sagði, að þá mundu þeir kjósa fasta og stöðuga atvinnu. Þetta er rétt. Sú ósk, sem bærist innst í brjósti hvers verkamanns, er, að þeir hafi stöðuga atvinnu og svo vel borgaða, að þeir geti séð fyrir sér og sínum. En jafnvel þó að atvinna verkamanna sé næg og kaup sæmilegt, svo að hægt sé fyrir þá að draga fram lífið, þá er í því efni að athuga, að maðurinn lifir ekki á einu saman brauði. Og ef á að hlynna að menningu allra stétta þjóðfélagsins. þá þarf þjóðfélagið að styðja að því með skynsamlegri löggjöf að gefa mönnum færi á því að njóta lífsins betur, fá andlega menningu og uppeldi, ef svo mætti að orði komast. Og þáttur í því starfi er hóflegt frí frá störfum á þeim tíma, sem hlutaðeigandi menn geta bezt notað sér til upplyftingar og ánægju yfirleitt. Það má að vísu segja, að íslenzkur verkalýður hafi að mestu leyti sótt rétt sinn sjálfur til vinnuveitenda og hafi yfirleitt ekki óskað eftir aðstoð þess opinbera í samningaumleitunum. Hins vegar gerir íslenzkur verkalýður og samtök íslenzkrar alþýðu kröfu um, að verkalýðsstéttin sé virt alveg á sama hátt og aðrar stéttir þjóðfélagsins, þannig að þeim sé með löggjöf, ei ekki er annars kostur, gefinn kostur á að njóta þess, sem lífið kynni að geta boðið öðrum stéttum þeim til upplyftingar og eðlilegrar hvíldar og aukinnar ánægju. Og sízt ætti það að vera eftir talið hér á hæstv. Alþ. Það er þó gullvæg regla að hjálpa sér sjálfur. Hæstv. atvmrh. sagði í dag, að aðrar stéttir en bændur fengju vissulega hjálp. Nú er það upplýst, að um 20 milljónir króna voru greiddar úr ríkissjóði árið 1942 á afurðir bænda. Ég er ekki að telja þetta eftir, en hitt tel ég eftir, að fulltrúar þessarar stéttar skuli telja eftir fé til annarra stétta. Þetta vildi ég segja almennt um frv. Viðvíkjandi þeim atriðum, sem hv. þm. V.- Húnv. minntist á, er því til að svara, að þetta frv. er sniðið eftir löggjöf á Norðurlöndum, og merkin, sem hv. þm. gagnrýndi, hafa reynzt vel og eins hér, þar sem þau hafa verið notuð. Sami hv. þm. sagði réttilega, að mþn, hefði verið skipuð í þetta mál, og hefði meiri hl. hennar mælt með frv., en Alþ. hefði ekki átt þess kost að sjá álit minni hl., sem var hrm. Eggert Claessen. En ég get upplýst það, að milli hans og meiri hl. var aðeins um stigmun, en engan eðlismun að ræða. Minni. hl. vildi einnig láta lögfesta orlofsrétt manna, en vildi aðeins hafa orlofsféð lægra. Allir hinir fulltrúarnir í n. voru sammála um að mæla með þessari löggjöf, eins og frv. gefur til kynna, og ég álit fá frv. betur undirbúin en þetta. Og þótt ekki hafi ríkt full eining í n. um hundraðsgjaldið, þá var það deila um stigmun, en ekki eðlismun, eins og ég sagði áðan. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram vegna ummæla hv. þm. V.-Húnv. Nú mun frv. þetta fara til n., og mun síðar fást tækifæri til að ræða það nánar.



Herra forseti. - Ég skal nú ekki lengja þessar umr. mikið, aðeins vil ég víkja nokkrum orðum að ræðu hv. þm. V.-Húnv. Hann talaði um það, að Alþ. ætti ekki að grípa hér inn í frjálsa samninga verkamanna og atvinnurekenda. Þetta er nú dálitið kynlega mælt, þar sem flokksmenn þessa þm. hafa gengið lengra í því en aðrir að taka samningsrétt af mönnum með lögum. Nú koma þessir menn hér fram og þykjast fylgjandi frjálsum samningsrétti. Það virðist hafa orðið mikil hugarfarsbreyting hjá þessum mönnum, síðan gerðardómslögin voru sett. Það gleður mig, ef það er svo, að hv. þm. hefur séð að sér og iðrazt eftir því illa verki, sem þá var unnið, og hefur séð, að það er ekki starf Alþ. að grípa inn í þessi mál með harðsnúnum l. En því miður gaf ræða hans áðan ekki til kynna neitt afturhvarf, því að andinn í henni virtist sá, að hann sæi blóðugum augunum eftir því, að verkamenn fengju þann rétt sinn tryggðan, sem felst í þessu frv. Hann talaði um, að það, sem verkamenn mundu helzt kjósa, ef þeir mættu ráða, væri atvinna öllu framar. Vissulega er það rétt, að það öryggisleysi, sem yfir verkarnönnum hefur vofað í þessu efni, er óþolandi. En að stilla þessu upp á móti því vinsæla máli, sem hér er á döfinni, er verkamönnum ábyggilega ekki í hag. Þá þótti hv. þm. ósamræmis kenna í því, að í frv. er gert ráð fyrir, að semja megi um lengra orlof en 12 daga, en hins vegar ekki um styttra orlof. Þetta var þyrnir í augum hv. þm. Hér er beint verið að halda fram sjónarmiði atvinnurekandans. Því ef semja mætti um styttra orlof, þá væri tilgangslaust að setja þessi l. Þau yrðu þá alveg gagnslaus. Það er vitanlegt, að frv. þetta, ef að l. verður, hefur í för með sér aukinn kostnað fyrir atvinnurekandann, og því er tilgangslaust að gera það úr garði með smugum til að smjúga út um í þessu efni. Með því móti er verið að eyðileggja það. Þá talaði hv. þm. um þá fyrirferð og þá skriffinnsku, sem þetta fyrirkomulag hefði í för með sér. Það verð ég nú að segja, að broslegt er að heyra þá framsóknarmenn tala um skriffinnsku. En ég skal nú ekki fara nánar út í það. Vissulega færi bezt á því, að þetta yrði sem fyrirhafnarminnst í framkvæmdinni, og það væri mikill galli, ef svo væri ekki. En þessu er ekki til að dreifa, það er alls ekki rétt, að hér sé á ferðinni mikil skriffinnska eða aukafyrirhöfn. Þessi fullyrðing sannar aðeins það, að verið er að vinna á móti þessu nauðsynjamáli. Í sambandi við skriffinnskuna kastaði hv. þm. því fram, hvort ekki væri betra að greiða orlofsféð beint út. Oft yrði þá litið úr því, að orlofsféð væri greitt út, ef í hlut ættu ístöðulitlir verkamenn eða harðsnúnir atvinnurekendur, sem hefðu ráð verkamannanna í hendi sér. Þá þyrfti að gera sérstakar ráðstafanir til að tryggja, að ekki væri farið í kringum greiðsluna. Ég vil vara við þessum sjónarmiðum.



Herra forseti. - Ég get ekki annað sagt en mér hafi fundizt kenna nokkurs misskilnings í ræðu hv. þm. V.-Húnv., því að það er svo, að þetta frv., er hér liggur fyrir, er að miklu leyti þegar komið í framkvæmd; þó hafa menn ekki fengið nema 6 daga orlof í stað 12, sem gert er ráð fyrir í frv. Um hin sérstöku merki er það að segja, að þau þykja þægilegri en miðarnir og eru látin samsvara þeim tíma, er maður inn hefur unnið. Það er einkennilegt, að frv. þetta skuli sæta hér mótspyrnu, þegar stærstu atvinnurekendurnir eru búnir að ganga inn á það í aðalatriðunum að veita verkamönnum 12 daga orlof eða leyfi. Og þegar þessu er svo komið, þá finna allir menn, að það er réttlátt, að þessi hlunnindi nái eins til þeirra, er eiga erfiðara með að gera samninga en hin stærri verkamannafélög. Einnig er það ranglátt gagnvart atvinnurekendunum, að á einum stað verða þeir að veita orlof, en á öðrum stað sleppa þeir við það. Þeir standa þannig ekki jafnt að vígi. Þetta verður að ganga jafnt yfir alla, en undanfarið hefur það verið þannig, að fastamenn allir hafa fengið allt upp í 12 daga sumarleyfi á sama tíma og lausamenn á sama stað hafa ekkert leyfi fengið. Þetta er augljóst óréttlæti. Þá langar meg til að fara fáeinum orðum um mismuninn á framkvæmd vinnulöggjafar og t.d. afurðasölulögunum, sem sett voru til verndar atvinnu bændanna, eins og löggjöf um vinnu til verndar hagsmunum verkamanna. Þegar við hér á árunum vorum að berjast fyrir brettum kjörum við höfnina, þá var lögreglan kölluð til að vernda verkfallsbrjótana á sama tíma og þeir, sem brutu afurðasölulögin, voru látnir sæta ábyrgð. M.ö.o., annar lögbrjóturinn var verndaður af lögreglunni, á meðan farið var með hinn í tugthúsiu. Þetta er dálítið fróðlegur samanburður, þegar verið er að tala um baráttu verkamanna fyrir bættum kjörum. Að endingu þetta: Þegar báðir aðilar þessa máls eru búnir að koma sér saman um það í aðalatriðum, þá finnst mér siðferðisskylda Alþ. að verða við ósk þeirra.



Það voru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 1. landsk. Ég vil aðeins leiðrétta misskilning í síðustu ræðu hans, sem mun stafa af því, að hann hefur ekki athugað nægilega sitt mál. Það eru til ákvæði um þetta efni í l. um stéttarfélög og vinnudeilur.

Ég var að. tala um það, sem hefði verið áður

. Samkv. þeim ákvæðum er atvinnurekanda óheimilt, þegar vinnustöðvun stendur yfir, að taka verkamenn í vinnu úr því félagi, sem vinnustöðvunina hefur gert.



Ég skal nú ekki tefja þessa 1. umr. lengi. Ég vil aðeins segja það, að mér finnst allir launamenn í landinu hafa tryggt sér sumarfrí, sem byrjaði hjá verzlunarmönnum, og er það ekki ólíkt því, sem farið er fram á í þessu frv. Aðalbreytingin frá því, sem var, er sú, að þeir, sem ekki hafa samningsbundið sumarleyfi, verða þess nú einnig aðnjótandi. Þar sem þetta því er orðin almenn regla, þá er ekki von, að menn verði ánægðir fyrr en hún gengur jafnt yfir alla. Ég tel þetta því réttlátt. Ef þessu frv. væri vísað frá, þá leiddi það aðeins til þess, að þeir, sem lanast eru settir, fengju ekkert sumarleyfi, en hinir fengju það áfram eins og hingað til. Ég tel því eðlilegt, að allir komi hér á eftir verzlunarfólki, sem fyrst fékk þessi réttindi.



Þau andmæli, sem hafa komið fram gegn þessu frv., hafa einkum byggzt á tvennu. Í fyrsta lagi á því, að það er stefna sumra manna hér innan þingsins eins og viðar að vinna að því, að ríkið eignist allar jarðir, og er það mál, sem ég skal ekki rekja nánar hér. Hin ástæðan til andmælanna byggist á því, að í frv. skuli vera heimild til þess að selja jarðirnar í frjálsri sölu að 10 árum liðnum. Okkur flm. virðist það hart, ef mönnum, sem voru neyddir til að selja ríkinu jarðir sínar við matsverði, skuli verða knúðir til þess að gera þær að ættaróðulum, ef þeir fá þær keyptar aftur, hvort sem þeim er það geðfellt eður eigi. Nú er ýmsum ógeðfellt að gera jarðir sínar að ættaróðali vegna þess, ef enginn í viðkomandi ætt vill taka við jörðinni, þá fellur hún til ríkisins með matsverði. Við teljum það óeðlilegt, að ríkið beri mikinn kostnað af jarðeignum, en í fjárl. eru nú veittar um 100 þús. kr. til jarðakaupasjóðs, auk þess sem hann fær öll afgjöld af jarðeignum hins opinlera, - og er það ekki lítil upphæð, þótt jarðirnar séu almennt mun verr setnar en aðrar. Þá skal ég víkja nokkrum orðum að ýmsu því, sem hefur komið fram í þessum umræðum, og vil ég þá fyrst snúa máli mínu til hv. 2. þm. N.--M. Hann viðurkenndi forustu sína við að vinna að því, að ríkið eignaðist allar jarðir í landinu. Hann játaði að hafa fyrst hreyft þessu máli á fundi í Borgarfirði árið 1912 og að hann hefði þá ekki haft nema einn mann með sér. Þetta mun vera rétt upplýst. Framsfl. var þá ekki til, og sósíalisminn var ekki farinn að grípa um sig í landinu, enda var þá sú stefna ríkjandi, að æskilegast væri, að bændur ættu sjálfir ábýlisjarðir sínar. Nú horfir þetta allmjög öðruvísi við. Framkoma þessa hv. þm. í þessu máli, þetta brautryðjendastarf, sem hann vill kalla, hefur miðað í þá átt að gera bændum mikinn óleik, svo að ekki sé of mikið sagt. Hann minntist og á eign og leigu á húsum. Almenna reglan er sú, að ríkið eigi bæði húsin og jörðina, en það er þó ekki algilt. Sumir ábúendur á jörðum ríkisins eiga sjálfir húsin, vegna þess að þeir hafa ekki getað fengið neitt fé frá ríkinu til þess að tryggja það, að húsin væru þannig úr garði gerð, að verandi væri í þeim. Ég tek t.d. einn bónda í mínu héraði, sem býr á jörð jarðakaupasjóðs. Það næstum hrundi ofan á hann hluti af bænum, en þó var ekki við það komandi, að hann fengi neitt framlag af hálfu ríkisins til þess að bæta húsin, og varð hann því að leggja fram um 2000 kr. frá sjálfum sér. Þetta er ágætt dæmi um það, hver kjör sumir ábúendur á jörðum ríkisins eiga við að búa. Svo var það annað atriði hjá þessum hv. þm. varðandi fasteignamatið. Ég veik að því, að fasteignamatið hefði lækkað, og það er rétt. Hann vildi þó véfengja þetta og tók sem dæmi nokkrar jarðir, sem hann taldi, að fasteignamat hefði hækkað á, og þar á meðal mína eigin jörð. Það er rétt, að 1930 var hún metin á 9200 kr., en 1940 á 11200 kr. En þess ber að gæta, að á þessu tímabili hafa verið lagðar í umbætur á henni 6–7 þús. kr., svo að hér er raunverulega um lækkun að ræða, og sama máli gegnir um þær aðrar jarðir, sem hann tók sem dæmi. Ég er þó ekki að kvarta yfir því, þótt jörð mín, sem ég þarf að borga skatta og skyldur af, sé metin lægra en áður. heldur er miklu fremur ástæða til þess að vera þakklátur fyrir það. Ég skal nú taka eitt dæmi til sönnunar því, hve langt hefur verið gengið í þessum lækkunum. Kunningi minn einn í Norður-Ísafjarðarsýslu byggði upp kot á árunum 1925–'30. Hann lagði í það stórfé, lét gera þar dýrar byggingar og aðrar framkvæmdir. Árið 1930 var þessi jörð metin á 30700 kr. Á árunum 1930-'40 jókst töðufengur úr 50 hestum í 350 hesta og uppskera úr görðum úr 5 tunnum í 100 tunnur. Árið 1940 var svo þessi sama jörð ekki metin á 30700 kr., heldur á 8900 kr. Þetta er eitt versta dæmið um það, hve langt hefur verið gengið í þessu efni. Ég kærði yfir þessu til formanns yfirfasteignamatsn., hv. þm. Mýr., og fékk matið hækkað upp í rúm. 20 þús. kr. Þetta var að vísu allmikil hækkun, eða hátt á annað hundrað%, en nær þó bersýnilega of skammt. Það ætti að vera öllum ljóst, hve mikil vitleysa er í þessu, en þeim, sem þekkja reglur þær og aðferðir, sem hv. 2. þm. N.-M. býr til, finnst þetta ekkert undarlegt. Ég ætla svo ekki að fara meira út í þetta, an skal víkja að nokkrum atriðum hjá hv. 2. þm. Reykv. Hann gat þess, að sér þætti undarlegt, að við skyldum ekki heldur koma fram með frv. til að tryggja leiguliðum ríkisins betri aðstöðu. En það er nú okkar álit, að æskilegt sé, að leiguliðar ríkisins verði sem fæstir, og því bárum við fram þetta frv. En ef svo illa skyldi til takast, að þetta frv. yrði fellt, þá er gott að geta átt von á stuðningi frá honum og öðrum og notið samvinnu við þá um að tryggja það, að ríkið leggi meira fram við leiguliða sína en það hefur gert. Þá var hann að telja eftir uppbætur á íslenzkum landbúnaðarvörum, einkum á gærum og ull. Ástæðan til þess, að hann gat um þetta, var sú, að ég minntist á það, að það væri frjáls sala á jörðum, sem væru í eigu einstaklinga. Hann hélt því fram, að það væri einnig frjáls sala á gærum og ull, og taldi því einkennilegt að borga uppbætur á þessar vörutegundir. En nú vill svo til, að gærur og ull eru ekki seldar á frjálsum markaði. Þessar vörur eru nú útilokaðar frá þein1 markaði, sem þær voru mest seldar á fyrir stríðið, þ.e.a.s. á Norðurlöndum og Þýzkalandi, og voru þær þá vel borgaðar, og það er áreiðanlegt, ef nú væri hægt að selja þær á þessum markaði, þá fengist fyrir þær mjög hátt verð. En nú verður að selja þær á öðrum og lakari markaði og þarf því að greiða á þær uppbætur, og tel ég réttmætt, að ríkissjóður taki sinn þátt í þessum afleiðingum styrjaldarinnar. Um hitt má aftur deila, að hve miklu leyti ríkissjóður eigi að borga það tjón og að hve miklu leyti það eigi að lenda á framleiðendum. Ég hef svo ekki miklu fleira um þetta að segja að sinni, og ég býst ekki við, að menn græði á að halda þessum umr. mikið áfram, en ég vænti þess, að hv. þdm. láti þetta frv. fara til landbn., hvað sem þeir vilja síðar gera við það.



Ég hef litlu að svara í þessu máli. Ég vil benda hv. 10. landsk., sem ef til vill vildi láta kalla sig öðru nafni, á það, að það er fjarri lagi, að það sé mest af jörðum, sem ríkið á í hans umdæmi. Það er rétt, ef meðaltalið er tekið eitt, en það er ekki rétt, ef sýslan er tekin í heild. Þá hafa margar sýslur eins og t.d. Snæfellsnes- og Hnappadalssýsla, Suður-Múlasýsla o.fl. meira af opinberum jörðum en Vestur-Skaftafellssýsla. Ég vil benda á það, að ég þarf engu að svara hv. 7. þm. Reykv. öðru en því, að síðan ég talaði seinast, hafa tveir hv. þm. Sjálfstfl. talað og samþ. með þögninni þau flokkssjónarmið, sem hv. þm. lýsti og ég drap á viðvíkjandi þeim kröfum, sem knýr flokkinn til að vera með styrkjum. Þá vil ég benda á það viðvíkjandi dæminu, sem hv. síðasti ræðumaður, þm. A.-Húnv., tók um fasteignamatið, að hann nefndi það ekki, að síðasta mat væri lægra en matið 1930, heldur gat hann um undanfarandi mat. Annars skal ég ekki fara meira út í það. Viðvíkjandi matinu, sem hann gat um á jörð í N.-Ísafjarðarsýslu, vil ég taka það fram, að það var mat héraðsnefndarinnar, sem hann kærði yfir, en það var of lágt vegna þess, að það var byggt á röngum upplýsingum frá ábúanda jarðarinnar sjálfum, og hefur nú verið leiðrétt af yfirmatsn. Fyrra matið var einnig byggt á útvegsmöguleikum, sem þá voru fyrir hendi, en eru nú horfnir. Annars þarf ég ekki að svara þessu frekar. Ef svo skyldi fara, sem ég vænti, að ekki verði, að þetta frv. fari til 2. umr. og landbn., þá sé ég mér ekki annað fært en að koma fram með brtt. við það á síðara stigi málsins. Ég tel rétt að skylda þá, sem eiga margar jarðir, til þess að selja ábúendum þær með matsverði, en skylda svo aftur ábúendurna til að gera þær að ættaróðulum. Ég mun leggja til að skylda þá kunningja Gísla Sveinssonar, sem eiga margar jarðir, sumar leigðar og aðrar ekki, til þess að selja þær með matsverði, og ég mun leggja til, að maðurinn, sem á 24 jarðir og leigir þær út með okurleigu, verði skyldaður til að selja ábúendum þær með matsverði og láta laxveiðina fylgja. Þegar svo þessar brtt. eru fram komnar við frv. og því þannig breytt, hlakka ég til að sjá, hvern byr það fær í þinginu.



Herra forseti. - Ég ætla að lýsa því yfir, að ég er fylgjandi þessu frv., því að vegna kunnleika minna á bændum veit ég það, að bændur óska þess eindregið að eiga sjálfir ábýlisjarðir sínar. Það er enn fremur staðreynd, að slíkar jarðir eru betur setnar. Þetta vita allir, sem þekkja nokkuð bændastétt landsins. Mér virðist það því ærið einkennilegt, að þeir menn, sem beita sér á móti þessu frv., skuli þykjast reka erindi bænda. Það er vitað mál, að jarðir ríkisins níðast mjög fljótt niður, og það er mjög erfitt að fá fé til þess að halda þeim við. Ég þekki t.d. bónda í mínu héraði, sem býr á ríkisjörð. Hann hefur þrásinnis beðið um framlag úr ríkissjóði til þess að byggja upp 70 ára gamlan bæ, en það hefur ekki fengizt. Ég veit, að það er eins satt og ég stend hér, að allir bændur vilji eiga ábýlisjarðir sínar, en ég viðurkenni þó, að jarðakaupasjóður hafi verið þarfur og réttmætur á sínum tíma. En er það ekki jafnréttmætt, að ríkið gefi ábúendum jarðeigna jarðakaupasjóðs tækifæri til þess að kaupa aftur þessar jarðir, þegar þeir óska þess og eru þess megnugir? Ég vil taka það fram, að ég tel æskilegt, að 8. gr. frv. væri breytt þannig, að jarðirnar yrðu skilyrðislaust gerðar að ættaróðulum.

Þá væri frv. óþarft, því að það er heimild til þess í l. um erfðaábúð og óðalsrétt að selja ríkis- og kirkjujarðir, séu þær jafnframt gerðar að ættaróðulum. - GSv: Þetta er misskilningur, og er ekki hægt að jafna því saman. - Forseti (hringir): Ekki samtal. Menn verða að biðja um orðið, ef þeir vilja láta álit sitt í ljós

. Ég er ekkert fipaður, þótt hv. þm. tali saman, en það virðist svo sem margt gerist hér í þingsölunum, sem við eigum ekki að venjast á fundum úti á landi. Ég vil svo enn lýsa því yfir, að ég mæli með framgangi frv., en ég vil láta nema burtu ákvæði 7. gr. þess um, að bændur skuli - skilyrðislaust greiða jarðirnar út í hönd. Ég álít það enga áhættu að nema burtu þetta ákvæði, því að það gæti verið fulltryggt með fyrsta veðrétti í jörðunum, að ríkið tapaði engu. Annars vænti ég, að þessir agnúar verði sorfnir af frv. í landbn., og vona fastlega, að það nái fram að ganga.