Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir fyrirspurn um sameiginlega forsjá sem er að finna á þskj. 318. Þessi fyrirspurn tengist fyrirspurn er ég flutti fyrir réttri viku um ráðgjöf, sambúðarslit, hjónaskilnaði og forsjá barna. Þeirri ráðgjöf er í stuttu máli mjög ábótavant. Ég vitnaði þá til dansks sálfræðings, dr. Morten Nissens, af reynslu Dana af svipuðu fyrirkomulagi og er hér á landi. Danir byggja nú á 7 ára reynslu og rétt eins og reynsla þeirra kom til umræðu við setningu þessara laga, þá held ég að það sé skynsamlegt að skoða hvað nú er sagt þar í landi því stuttur tími er liðinn hér á landi síðan þessi háttur var tekinn upp og við höfum því ekki á eins langri reynslu að byggja. Morten Nissen var á sínum tíma bjargfastur stuðningsmaður reglnanna um sameiginlega forsjá í Danmörku. En hann hefur sett fram gagnrýni nú í mjög merkilegri skýrslu og hans helsta gagnrýni á það hvernig sameiginleg forsjá hefur verið framkvæmd í Danmörku er sú að of margir foreldrar hafa valið sameiginlega forsjá og á of hæpnum forsendum. Þetta sé sem sagt ekki nein allsherjarlausn heldur eigi við í einstökum tilvikum en alls ekki alltaf. Ég tek það fram að í Danmörku eiga foreldrar kost á ráðgjöf félagsfræðinga og sálfræðinga miklu betri en hér á Íslandi og þar af leiðandi eru möguleikar þeirra til þess að taka skynsamlega ákvörðun a.m.k. að því leyti til betri að það er hægt að byggja og fá fróðleik um reynslu annarra miklu betur heldur en hér. Og því beini ég eftirfarandi fsp. til hæstv. dómsmrh.: ,,1. Hve margir samningar voru gerðir um sameiginlega forsjá beggja foreldra við sambúðarslit eða skilnað á tímabilinu 1. júlí 1192 til 1. okt. 1993? 2. Hve oft fékk móðir forsjá á þessu tímabili: a. samkvæmt samningi, b. samkvæmt úrskurði dómsmrn., c. samkvæmt dómi? 3. Hve oft fékk faðir forsjá á þessu tímabili: a. samkvæmt samningi, b. samkvæmt úrskurði dómsmrn., c. samkvæmt dómi?``

Herra forseti. Sem svar við fyrri lið fyrirspurnarinnar er það að segja að samkvæmt upplýsingum frá öllum sýslumannsembættum landsins voru staðfestir 268 samningar um sameiginlega forsjá á grundvelli 33. gr. barnaverndarlaganna, nr. 20/1992, á því tímabili sem um er spurt. Rétt er að taka fram að líkur eru á að í þessari tölu felist í einhverjum tilvikum tveir samningar sömu foreldra, í þeim tilvikum þar sem fyrst hefur verið samið um sameiginlega forsjá við skilnað að borði og sæng og síðar við lögskilnað sömu foreldra. Sem svar við 2. tölulið er það að segja að samkvæmt upplýsingum frá sýslumannsembættum landsins fékk móðir forsjá samkvæmt samningum í 1.087 tilvikum en faðir í 76. Í forsjármálum er til úrskurðar gengu í dómsmrn. fékk móðir forsjá í sex tilvikum en faðir í tveimur og samkvæmt upplýsingum frá dómstólum landsins fékk móðir forsjá í tveimur málum en faðir í einu. Ég vil svo benda á að gefnu þessu tilefni að reynslan er sú sem fengist hefur af forsjármálum frá gildistöku barnalaganna í júlímánuði 1992 að forsjármálum hefur fækkað til muna frá því sem var síðustu árin fyrir gildistöku nýju laganna.

Virðulegi forseti. Af þeim tölum sem hér liggja fyrir er ljóst að það er hátt í 20% tilvika á þessu rúma ári sem ég spyr um sem sameiginleg forsjá verður niðurstaðan. Þetta þykir mér býsna hátt hlutfall og ekki síst í ljósi þess að hér er ekki boðið upp á þá ráðgjöf sem þyrfti að vera þeim foreldrum veganesti sem velja þessa merkilegu lausn sem ég er síst að varpa rýrð á. Mér finnst hins vegar að það sé mjög mikið álitamál hvaða ráðgjöf fólki er boðið upp á og það kom fram í svari hæstv. dómsmrh. í síðustu viku að það er ekki um neina ráðgjöf félagsráðgjafa eða sálfræðinga að ræða nema fólk leiti til félagsmálastofnana. Þarna er í rauninni mikil gloppa og alvarleg gloppa í kerfi sem ella ætti að ganga vel. Ég tek það fram að það er við allt aðrar aðstæður og betri sem þessi gagnrýni hefur komið fram sem ég gat um í framsögu minni fyrir þessari fyrirspurn en það er fyrst og fremst tengt því hvaða ráðgjöf fólk á kost á. Meðan ekki er hægt að benda á neina haldgóða ráðgjöf finnst mér þessi tala feykilega há og alvarlega há og ég veit að það dregur oft tilfinningalegt uppgjör á langinn ef slík ákvörðun er tekin á lélegum forsendum og það getur líka þýtt að það kemur óeðlilega mikið rót á barn.

Virðulegi forseti. Mér hafa borist upplýsingar um það að íslensk hjón sem búsett eru erlendis, raunar í einu af Norðurlöndunum, hafi gert tilraun til þess að ættleiða barn og fengið þær upplýsingar að þau gætu ekki fengið hið ættleidda barn skráð sem íslenskan ríkisborgara vegna þess að þau ættu lögheimili erlendis en ekki á Íslandi. Það virðist því liggja ljóst fyrir af þeim svörum sem þessir foreldrar hafa fengið frá íslenskum yfirvöldum að þau eiga ekki nema tvo kosti í stöðunni, annaðhvort að flytja lögheimili sitt til Íslands til þess að hið ættleidda barn geti fengið íslenskan ríkisborgararétt ellegar þá að sækja um ríkisborgararétt erlendis. Af þessum sökum taldi ég rétt að inna hæstv. dómsmrh. eftir því hvaða lagafyrirmæli, reglugerðarákvæði ellegar þá aðrar stjórnvaldsákvarðanir standi í vegi fyrir því að íslenskir ríkisborgarar með lögheimili erlendis geti ættleitt börn.

Herra forseti. Hér á landi gilda lög nr. 15/1978 um ættleiðingar. Þau lög taka einkum mið af því þegar um er að ræða ættleiðingu innlendra barna af fólki búsettu hér á landi. Hvorki er í þeim né öðrum skráðum réttarreglum að finna ákvæði sem beinlínis banna íslenskum stjórnvöldum að veita íslenskum ríkisborgurum með lögheimili erlendis leyfi til að ættleiða börn. Það hefur hins vegar lengi verið óskráð meginregla í íslenskum lagaskilarétti að persónuleg réttarstaða manna ráðist af lögum í því landi þar sem þeir eiga heimilisfesti. Nokkur blæbrigðamunur er á túlkun hugtaksins heimilisfesti frá einu landi til annars. Almennt er það þó notað sem samheiti yfir þau margvíslegu orð sem tákna búsetustað manna og hefur verið skilgreint um það land eða löggjafarsvæði þar sem maður á sér fastan og varanlegan dvalarstað eða heimili. Samkvæmt framangreindri meginreglu er litið svo á að íslensk yfirvöld eigi ekki lögsögu í máli ef þeir sem sækja um leyfi til ættleiðingar eru ekki heimilisfastir hér á landi heldur beri þeim að snúa sér til ættleiðingaryfirvalda í því landi þar sem þeir eiga heimilisfesti. Það fer síðan eftir lagaskilareglum í því ríki hvers landslög eru þar lögð til grundvallar. En geta má þess að í rétti margra annarra ríkja fer andstætt því sem gildir hér á landi um persónulega réttarstöðu manna eftir lögum í því landi þar sem þeir eiga ríkisfang. Í Norðurlandasamningi um hjúskap, ættleiðingu og lögráð, sbr. lög nr. 29/1931, með síðari breytingum, sem Ísland er aðili að er byggt á framangreindri heimilisfestisreglu. Segir í 11. gr. að vilji ríkisborgari einhvers samningsríkjanna sem heimilisfesti á í einhverju þeirra ættleiða mann sem ríkisfesti á í einhverju ríkjanna skuli hann sækja um leyfi til þess í því ríki sem hann á heimilisfesti í. Þá segir í 12. gr. að við úrskurð slíkrar umsóknar skuli beitt þeim lögum sem þar gilda. Í dómi Hæstaréttar nr. 25/1983 reyndi á framangreind ákvæði Norðurlandasamningsins og túlkun hugtaksins heimilisfesti þegar Hæstiréttur ógilti ættleiðingarleyfi sem dómsmrn. hafði gefið út til handa íslenskum manni með lögheimili í Svíþjóð. Í dómnum segir, m.a. að skýra verði 11. gr. Norðurlandasamningsins svo að eftir íslenskum rétti megi handhafar íslensks framkvæmdarvalds ekki veita ættleiðingarleyfi sem íslenskur ríkisborgari sækir um ef hann eigi heimilisfesti í öðru ríki á Norðurlöndum. Samkvæmt því sem hér hefur verið sagt fer um meðferð ættleiðingarmála samkvæmt íslenskum lögum og íslensk stjórnvöld taka umsókn um ættleiðingu því aðeins til meðferðar að umsækjendur teljist vera heimilisfastir hér á landi. Þó skal tekið fram að í dómsmrn. hefur verið litið svo á að frá þessu geti verið ákveðin frávik, t.d. ef umsækjandi er íslenskur ríkisborgari og heimilisfestisland hans fylgir ríkisfangsreglunni. Þá yrði mögulega talið heimilt að taka umsókn um ættleiðingu til meðferðar hér á landi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þær skýringar sem hann hefur komið með. Hér er um að ræða nokkuð flókið mál og ég tel að það sé ástæða til að skoða þessar skýringar rækilega þegar þær birtast í þingtíðindum. Ég er í sjálfu sér ánægður með það að ráðherrann upplýsir það hér að það muni vera fráviksmöguleikar í þessu máli og ekkert því til fyrirstöðu kannski að hægt verði að heimila slík frávik. Að öðru leyti þakka ég fyrir svörin og mun kynna mér þetta betur.

Virðulegur forseti. Ég er hér með fsp. til hæstv. utanrrh. um réttindi Íslendinga í Bandaríkjunum. Fsp. er borin fram á þskj. 497 og hljóðar þannig, með leyfi forseta: ,,Hvernig stendur á því að Íslendingar, búsettir tímabundið í Bandaríkjunum vegna viðskipta þar, njóta ekki sömu réttinda og þegnar annarra Norðurlandaþjóða, þ.e. geta ekki fengið svokallað ,,e-visa``? Staðreynd málsins virðist vera sú að Íslendingar, sem tímabundið eru búsettir í Bandaríkjunum vegna viðskiptahagsmuna okkar þar, njóti ekki sömu réttinda og þegnar annarra Norðurlanda. Íslendingar verða að sækja um ,,j-visa`` og það er nokkuð flókið mál, tekur töluverðan tíma og verða m.a. að fá umsögn hjá vinnumálaskrifstofu í Bandaríkjunum um það hvort viðkomandi aðilar fái starfsleyfi tímabundið þar í landi. ,,E-visa`` eins og aðrar Norðurlandaþjóðir virðast hafa aðgang að er hins vegar gefið út í heimalandinu og þarf enga frekari stimpla þar á. Það eru dæmi þess, og sem afleiðingar af þessu, að Íslendingar sem dvelja í viðskiptaerindum í Bandaríkjunum dvelji þar á venjulegu ferðamanna-visa og fari síðan heim á þriggja mánaða fresti til þess að fá það endurnýjað. Þetta er í raun ólöglegt og það er mitt mat að íslensk stjórnvöld eigi og þeim beri skylda til að gera hvað þau geta til þess að auðvelda okkur Íslendingum viðskipti við þennan mikilvæga markað sem Bandaríkin Norður-Ameríka eru óneitanlega fyrir okkur. Það kann að vera að ástæðan fyrir þess sé sú að við Íslendingar höfum ekki vináttu- og samstarfssamning við Bandaríkin sem þessi réttindi að öllu jöfnu byggja á. Virðulegur forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð við að fylgja þessari fsp. úr hlaði.

Virðulegi forseti. Hv. 6. þm. Norðurl. e. spyr hvernig á því standi að Íslendingar, búsettir tímabundið í Bandaríkjunum í viðskiptaerindum þar, njóti ekki sömu réttinda og þegnar annarra Norðurlandaþjóða, þ.e. geti ekki fengið svokallaða ,,e-visa``. E-visa er vegabréfsáritun sem Bandaríkjamenn veita ríkisborgurum þeirra landa sem hafa gert viðskipta- og siglingasamninga við Bandaríkin. Þeir samningar verða að kveða á um gagnkvæm réttindi til þess að stunda viðskipti eða fjárfestingar í landinu. Slíkar vegabréfsáritanir eru háðar ýmsum skilyrðum, t.d. verður magn viðskipta eða fjárfestinga að vera verulegt og viðkomandi einstaklingur verður að vera í stjórnunarstöðu eða búa yfir sérstakri þekkingu í starfi. Þessi skilyrði eru sérstaklega ströng að því er varðar aðila sem leita þar eftir fjárfestingartækifærum svo sem nánar er gerð grein fyrir í ítarlegri reglugerð bandarískri sem sjálfsagt er að láta hv. fyrirspyrjanda í té. Svarið við spurningu hv. þm. er einfaldlega það að íslenskir viðskiptamenn fá ekki slíkar áritanir af þeirri ástæðu að við höfum ekki sambærilegan samning við Bandaríkin sem tryggir gagnkvæm réttindi til dvalar í tengslum við erlendar fjárfestingar. Tiltölulega skammt er síðan hin Norðurlöndin gerðu ráðstafanir til þess að ríkisborgarar þeirra fái ,,e-áritanir`` og á það sérstaklega við um Svíþjóð og Finnland. Finnar gerðu sérstakan samning 1. júlí 1991 sem tryggir gagnkvæm dvalarréttindi í tengslum við fjárfestingar. Sá samningur þurfti að fara fyrir Bandaríkjaþing til staðfestingar. Svíar byggja réttindi sín á sérstöku undanþáguákvæði í bandarísku innflytjendalöggjöfinni sem tók gildi 1. okt. 1991. Í báðum tilvikum er það talið verulegum erfiðleikum bundið að fá þessi réttindi viðurkennd. Af hálfu íslenska utanrrn. var fyrir alllöngu, fyrir fáeinum árum síðan, farið að kanna hvort æskilegt og mögulegt væri að gera sambærilegar ráðstafanir í þessum efnum og önnur ríki Norðurlanda og þeim athugunum og viðræðum er ekki lokið. Í þessu sambandi skipta þær breytingar máli sem orðið hafa að undanförnu á löggjöfinni um erlendar fjárfestingar og liggur frv. um frekari breytingar nú fyrir Alþingi Íslendinga. Það er hins vegar ekki rétt að Íslendingar, búsettir í Bandaríkjunum vegna viðskipta þar, fái ekki nauðsynlegar vegabréfsáritanir eða a.m.k. er utanrrn. ekki kunnugt um það og hefur ekki verið til þess leitað af þeim sökum. Þvert á móti hafa Íslendingar sem aðrir greiðan aðgang að því að dvelja í Bandaríkjunum í viðskiptaerindum enda reyna Bandaríkjamenn að laða að erlenda fjárfesta sem er eins og hv. þm. veit mætavel annað en segja má t.d. um okkur Íslendinga.

Virðulegur forseti. Málið er greinilega stórt þar sem hæstv. utanrrh. upplýsir að það sé búið að vinna að málinu í mörg ár og sjái þó ekki fyrir endann á því. Ég hef reyndar grun um að það hafi verið einhver hlé á þeirri vinnu og að það hafi verið hnippt í utanrrn. núna af starfsmönnum Útflutningsráðs staðsettum í Bandaríkjunum sem hafa bent á það að það er rangt haft eftir mér í minni fsp. að ég hafi sagt að Íslendingar í viðskiptaerindum fengju ekki áritanir --- en það er nokkuð flókið mál og hefur orðið til þess að það eru dæmi þess að Íslendingar hafi verið þarna í slíkum erindagjörðum á miður löglegan hátt. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. En ég vil ítreka þá spurningu við ráðherrann hvort ekki sé meiningin að fylgja þessu máli eftir og ganga í það að við Íslendingar fáum hliðstæð réttindi og aðrar Norðurlandaþjóðir hvað þetta snertir?

Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu er það meiningin að ganga eftir þessu og ég treysti þá því að ríkisstjórnin hafi stuðning hv. þm. við að koma fram nauðsynlegum breytingum á innlendri löggjöf vegna þess að forsenda þess arna er gagnkvæmni. En rétt til að árétta að þetta er ekki svo auðsótt þá vil ég gefa svona nokkuð til kynna hvaða skilyrðum menn verða að fullnægja til að ná þessu ,,e-visa`` að óbreyttum reglum. Þar segir í fyrsta lagi að fjárfesting viðkomandi aðila í Bandaríkjunum verði að vera ,,substantial`` þ.e. veruleg sem þýðir mjög veruleg ef við berum það saman við íslenskan mælikvarða. Í annan stað er það skilyrði að menn þurfi að vera í forsvari fyrir fyrirtæki sem þegar er virkt eða í starfi, ,,operative``. Í þriðja lagi er það tekið fram að fjárfestingin megi ekki vera ,,marginal`` eins og þeir kalla það, þ.e. ekki óveruleg eða jaðarfyrirbæri og að hún verði að skapa tekjumyndun sem geri meira en að vera til uppifærslu viðkomandi viðskiptaaðila í skamman tíma. Því næst segir að í tilviki fjárfesta sem hyggst koma til Bandaríkjanna á slíku ,,visa`` þá verði hann að vera í forsvari fyrir fyrirtæki sem þar er starfandi samkvæmt nánari skilgreiningum. Þetta gefur til kynna að það er ekki einfalt mál að sækja um þetta. Okkar hagkerfi er smátt, okkar fyrirtæki eru smá og það liggur ekki í augum uppi að þau geti öll, við skulum segja eins og sænsk fjölþjóðleg fyrirtæki, fullnægt þessum skilmálum. Þess vegna eru það engar ýkjur að við höfum á undanförnum árum verið að kanna þetta, hreyft þessu, bréfað um þetta og rætt um þetta. En einmitt líka vegna gagnkvæmniákvæðanna hafa Bandaríkjamenn bent á að því fari víðs fjarri að við bjóðum upp á samsvarandi réttindi hér í okkar landi og m.a. spurt um réttindi og vernd fjárfesta hjá okkur til að fullnægja þessu. En ég tek undir það að þetta er vissulega mál sem við eigum að sinna og það verður gert.

Virðulegur forseti. Ég ber fram fsp. til hæstv. utanrrh. Hana er að finna á þskj. 538 um íslenskt heiti á það sem á ensku er kallað ,,European Union``. Ég spyr: ,,Hver er tillaga utanrrn. um opinbert íslenskt heiti og skammstöfun á European Union sem varð til með gildistöku Maastricht-sáttmálans 1. nóv. 1993?`` Tilefni þess að spurt er er að þarna er komið nýtt heiti nýjan samning sem áður var kenndur við Evrópubandalagið eða ,,European Community`` sem við kölluðum Evrópubandalagið þangað til þessi nýi samningur kenndur við Maastricht var gerður. Ég hef ekki orðið var við að utanrrn. gæfi út fréttatilkynningu varðandi þetta efni sem hér er spurt um, og kann það þó að vera, þeir eru nú ósparir á þeim bæ á fréttatilkynningar og það er út af fyrir sig vel að halda mönnum upplýstum um hugsanir og gerðir hæstv. utanrrh. En hafi það verið gert þá hef ég ekki lesið þá tilkynningu með athygli a.m.k.

Það gæti ekki hafa farið fram hjá hv. þm.

Það kann að vera, hæstv. ráðherra. Hér er hins vegar um að ræða mál sem er umhugsunar virði og nauðsynlegt að samræmis sé gætt og þess vegna er spurningin fram borin. Það heiti sem hefur verið fleygt nú að undanförnu og sums staðar vitnað til utanrrn. í því sambandi er Evrópusambandið í stað heitisins Evrópubandalagið sem menn höfðu svona vanist upp á síðkastið í allnokkurri umræðu um þetta bandalag. En áður var algengt að tala um Efnahagsbandalagið og sumir höfðu meira að segja ekki aflagt þá nafngift í umræðum hér á Alþingi. Ég hugsaði nokkuð um þetta efni áður en Maastricht-sáttmálinn var staðfestur og hafði þá til eigin nota brúkað heitið Evrópusamveldið sem mér finnst að sumu leyti lýsa betur inntaki þess samnings og þess ferlis sem þarna er á ferðinni heldur en sambandsheitið. Það má kannski vera vegna þess að það sem við kölluðum Sambandið hér á landi er nú orðið næsta fyrirferðalítið, að menn geti fremur unað því að taka sambandsheitið upp á þetta stærra og nýja samband í Evrópu. En engu að síður, ég er ekki alveg viss um að menn hitti þarna naglann á höfuðið en er hins vegar ekki með neina fastbundna tillögu í því efni. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. um leið og þessi fsp. liggur hér fyrir: Leitaði utanrrn. til Íslenskrar málnefndar þegar gerð var tillaga um þetta heiti hafi hún formlega komið fram af hálfu utanrrn.?

Virðulegi forseti. Ég get sagt fyrir mína parta að mér hefur verið málið hugleikið að sjálfsögðu eins og hv. fyrirspyrjanda en hef þó ekki leitað til Íslenskrar málnefndar eða mér er ekki kunnugt um að ráðuneytið hafi gert það út af fyrir sig þótt það hafi ráðgast við ýmsa þá sem eru sérfróðir í þessum málefnum Evrópubandalagsins og vinna að þýðingarstörfum fyrir ráðuneytið. Ef við lítum á íslenska málvenju að því er varðar þýðingu orðsins ,,union``, þá er það ljóst að það liggur beinast við að þýða það með orðinu samband. Elsta dæmið er að sjálfsögðu Kalmarsambandið, ,,Kalmarunionen``, sem tengdi Norðurlönd í konungssamband frá árinu 1377 fram á 15. öld. Alþjóðastofnanir þær sem nú eru við lýði og bera orðið ,,union`` í nafni sínu eru flest nefnd sambönd á íslensku. Má nefna sem dæmi Vestur-Evrópusambandið, Alþjóðafjarskiptasambandið, Alþjóðapóstsambandið, Norræna póstsambandið. Af framansögðu er því ljóst að það liggur e.t.v. beinast við að taka upp heitið Evrópusamband sem þýðingu á European Union. Þar ræður mestu að Evrópubandalagið hefur ákveðið að taka upp nýtt nafn og rétt er að virða þá ákvörðun og þýða hið nýja nafn á sem réttastan hátt. Hér verður þó að hafa á þann fyrirvara að aðstæður eru með öðrum hætti hér á landi en annars staðar á hinu Evrópska efnahagssvæði. Evrópska efnahagssvæðið er oftast skammstafað sem EEA, EEE, EWR eða EUS á málum EFTA-ríkjanna en European Union með EU eins og fyrr segir. Hér á landi er hins vegar mikil hætta á misskilningi og mislestri ef European Union er þýtt sem Evrópusamband og skammstafað ES þar sem EES er fólki tamt sem skammstöfun fyrir Evrópska efnahagssvæðið. Rétt er einnig að benda á þær meinlegu villur sem þetta getur orsakað með einföldum mistökum við innslátt á tölvu jafnvel fyrir þá sem vel eru heima í þessum málum. Þá ber að nefna að erfitt er að greina mun á ES og EES í mæltu máli. Það er því mitt álit að ekki sé fært að nota skammstöfunina ES sem styttingu á nafni Evrópusambandsins vegna einfaldlega óþæginda og hættu á mislestri og misskilningi sem því mundi fylgja. Tillaga ráðuneytisins er því sú að orðið Evrópusamband verði notað sem mest óstytt. Ef menn vilja nota skammstöfun þá beri jafnvel fremur að nota ESB yfir Evrópusambandið eða jafnvel EB. Bé-ið í skammstöfuninni standi þá fyrir upphaf síðasta atkvæðis orðsins og auðveldi þannig að gerður verði sá greinarmunur sem nauðsynlegur er, jafnt í töluðu máli sem rituðu.

Virðulegur forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki mikla skoðun á því hvaða nafn væri best að yrði sett á íslenska tungu á hið nýja Evrópubandalag eða í staðinn fyrir það orð sem okkur er tamt, Evrópubandalagið. Ég vil þó lýsa því hér yfir sem minni skoðun að mér fyndist vel við hæfi að það væri 4. þm. Austurl. sem væri guðfaðir þeirrar nafngiftar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hafa orð á þessu hér. En ég vil vekja athygli á því að enn þá erum við Íslendingar ekki orðnir slíkir kontóristar og kommissarar að við nennum ekki að tala. Menn tala hér um skammstafanir, erlendar skammstafanir fólks sem nennir ekki að tala. Ég veit ekki til þess að nokkur heilvita Íslendingur tali um ,,USU``. Við segjum Bandaríki Norður-Ameríku eða Bandaríkin. Við erum ekkert of góð til þess. Við tölum um Evrópubandalagið. Við töluðum áður um Efnahagsbandalagið. Við nennum að tala íslensku enn þá. Og mér er nokkuð sama hvernig skammstafanir yrðu úr íslensku nafni á sambandsríkjum Evrópu sem auðvitað er um að ræða, sambandsríki Evrópu. Við sem sitjum í nefndum EES og EFTA eigum fullt í fangi með að stauta okkur fram úr EU, ESA og EES og það tekur mann nokkurn tíma að átta sig á hvað þetta þýðir á útlensku máli. En ég bið hæstv. forseta að sjá svo til að enn þá nenni Íslendingar að kalla hlutina sínum réttu nöfnum.

Virðulegi forseti. Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh. hvort það beri að skilja orð hans svo að hann líti svo á að Evrópusambandið, það orð sé að festast sessi eða hvort enn þá sé tækifæri til þess að koma að öðrum heitum. Ég held að menn eigi gjarnan að vanda sig við að velja heiti á svona ríkjasambönd sem menn sjá fyrir sér að muni lifa einhver ár. Við eigum mikið af orðum í okkar máli. Á miðöldum hefðu menn sennilega kallað þetta Evrópugarðinn, sbr. Miklagarð, Páfagarð og fleira slíkt. Á 17. og 18. öld hefðu menn talað um veldi, Evrópuveldi, sbr. Kínaveldi og Rómarveldi. Eins væri hægt að hugsa sér Evrópudæmið samanber keisaradæmi. Það er því úr ýmsu að velja í okkar tungu. Ég held að menn eigi að vanda sig og mér finnst að Evrópusambandið sé ansi flatneskjulegt. Ég vil skora á hæstv. utanrrh. að vanda sig aðeins betur og skoða hug sinn í þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans við fyrirspurninni. Ég skil það svo að hann standi að tillögu um að tekið verði upp heitið Evrópusambandið á European Union eða Europäische Union, svo að notuð sé þýskan þar sem unions-heitið kemur einnig fram sem og í Norðurlandamálunum þar sem unions-nafnið er á fyrirbærinu. En að hann vilji ekki taka undir hugmyndir um að skammstafa þetta ES vegna hættu á ruglingi við EES er sjónarmið sem ég skil út af fyrir sig. Ég hefði talið skynsamlegt af hæstv. utanrrh. að óska eftir því að Íslensk málnefnd færi yfir þetta efni hið fyrsta og gæfi ráðuneytinu álit af sinni hálfu því að hér kemur sitthvað til álita hvað eðlilegt er með tilliti til inntaks Maastricht-sáttmálans og þeirrar þróunar sem í gangi er í skjóli hans. Ég sagði það áðan að ég væri ekki með neina naglfasta skoðun í þessu efni og mér hefði komið til hugar heitið Evrópusamveldið. Einnig gæti verið til álita Evrópuríkjasambandið ef menn vildu nota sambandsheitið eða tengja það við Evrópuríki sem væri þá skammstafað ERS eða Evrópusambandsríkið sem væri nokkuð til samræmis við heitið á Bandaríkjunum og notað var á heiti Sovétríkjanna sálugu sem einnig voru með unions-nafnið í sínu heiti og Evrópusambandsríki væri þá skammstöfunin ESR. Hér kemur því margt kemur til álita. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir taldi að þetta væri kannski ekki mikið mál með skammstöfun á nafninu vegna þess að við værum svo dugleg að nefna hlutina fullu nafni. Það er, held ég, tæplega rétt að svo sé. Hér fer notkun skammstafana afar mikið í vöxt eins og við þekkjum úr gamla heitinu EB svoleiðis að ég held að við verðum líka að koma okkur upp a.m.k. einni viðurkenndri skammstöfun. Ég þakka virðulegum forseta fyrir þolinmæðina.

Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan þiggja hollráð hv. þm. og mun taka þann kostinn að vísa þessu til Íslenskrar málefndar og leita eftir umsögn hennar.

Virðulegi forseti. Á þskj. 541 er að finna fsp. mína til hæstv. samgrh. um setningu reglugerða um flutningastarfsemi á grundvelli EES-samnings. Spurningarnar eru svohljóðandi: ,,1. Hvað líður undirbúningi að nýjum reglugerðum og samræmingu á grundvelli samnings um Evrópskt efnahagssvæði um flutningastarfsemi innan lands? 2. Í hvaða mæli kalla nýjar reglur á auknar framkvæmdir, sérstaklega varðandi uppbyggingu vega og brúa?`` Eins og öllum er ljóst eru góðar samgöngur grunnur að öflugu byggða- og atvinnulífi. Með aðild að Evrópsku efnahagssvæði harðnar samkeppni og kröfur aukast til atvinnulífs. Samgöngur og flutningar hafa mikla þýðingu fyrir atvinnulíf í stóru og strjálbýlu landi. Framleiðendur flutningatækja framleiða sín tæki oft á tíðum með meiri burðargetu en síðan er leyfilegt að nýta vegna þjóðvegakerfisins en með hækkun á heildarþyngd er hægt að auka afköst flutningakerfis án nýrra fjárfestinga í flutningatækjum.

Herra forseti. Unnið er að því að endurskoða reglur um þyngd ökutækja þar sem leitast verður við að samræma hérlendar reglur við samsvarandi reglur innan landa hins Evrópska efnahagssvæðis. Engin vandkvæði virðast vera á því að uppfylla ýtrustu kröfur EES varðandi stærð, hæð, breidd og lengd ökutækja og heildarþunga þar eð reglur þær sem hér gilda eru mjög líkar og í ýmsum tilfellum rýmri en reglur EES. Þær gera hins vegar í sumum tilfellum ráð fyrir hærri öxulþunga en hér hefur tíðkast. Ljóst er að það hefur áhrif á endingu vegakerfisins og allmargar brýr munu ekki þola slíka álagsaukningu og verður nauðsynlegt að endurbyggja þær áður en nýjar reglur taka að fullu gildi. Meginreglan í Evrópska efnahagssvæðinu um flutningastarfsemi er sú að ökutæki sem uppfylla ákveðin skilyrði geti farið óhindrað milli landa þannig að ökutæki sem leggur af stað frá einhverju sérstöku landi verður að geta komist á ákvörðunarstað t.d. á Íslandi án hindrunar. Leyfilegur heildarþungi ökutækja er 40 tonn og öllum ökutækjum sem koma með skipum til landsins verður heimilt að halda áfram til lokaáfangastaðar hér á landi. Leyfilegur heildarþungi ökutækis hér á landi hefur verið 30 tonn miðað við áðurnefnd 40 tonn í löndum Evrópska efnahagssvæðisins eða Evrópubandalagsins. Þegar verið er að flytja gáma frá verksmiðju eða afgreiðslustöð á járnbrautarstöð eða útflutningshöfn er leyfður heildarþungi ökutækja 44 tonn í löndum Evrópubandalagsins en hér á landi er leyfður 43 tonna heildarþungi á nokkrum aðalleiðum. Þó að nú sé leyfður 43 tonna heildarþungi á ýmsum aðalleiðum, þá vantar nokkuð á að unnt verði að leyfa slíkt á öllum helstu samgönguleiðum landsins. Á undanförnum árum hafa verið endurbyggðar nokkrar brýr og vegir á aðalleiðum, t.d. brú yfir Hrútafjarðará á Norðurlandsvegi sem var endurbyggð á sl. sumri og Jökulsá á Dal sem verið er að endurbyggja nú og hefur verið boðin út. Enn eru þó eftir nokkrar brýr sem nauðsynlegt er að styrkja eins og Laxá í Kjós, Botnsá í Hvalfirði og Fjallsá í Austur-Skaftafellssýslu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svörin en eins og fram kemur er ljóst að samgöngukerfið á nokkuð í land með að ná þeim afköstum sem eru í okkar nágranna- og samkeppnislöndum og er því afar nauðsynlegt að unnt verði að auka afköst vegakerfisins sem allra fyrst.

Virðulegur forseti. Á þskj. 504 ber ég fram fsp. til hæstv. félmrh. um atvinnuleysisbætur smábátaeigenda. Fyrirspurnin er svohljóðandi: ,,Með hvaða hætti hyggst ráðherra beita sér fyrir því að tryggður verði eðlilegur réttur þeirra til atvinnuleysistrygginga sem framfæri hafa af útgerð smábáta?`` Tilefni fyrirspurnarinnar er nokkur óvissa og mikil óánægja sem fram hefur komið vegna útfærslu og setningar reglugerðar á grundvelli laga nr. 93/1993, sem vörðuðu breytingar á atvinnuleysistryggingum. Þar var gerð veruleg breyting frá því sem áður hafði tíðkast og á grundvelli reglugerða sem settar voru voru settar fram breytingar sem ekki voru kynntar með frv. sem flutt var og hafa orðið mikill ásteytingarsteinn. Þetta frv. varð að lögum 1. júlí 1993 en greiðslur bóta til sjálfstætt starfandi áttu að koma til framkvæmda 1. okt. 1993. Þann 24. sept. 1993 gaf heilbrrh., sem lögin heyrðu þá undir en nú heyra lögin um atvinnuleysistryggingar undir félmrh., út reglugerð nr. 389/1993, sem var í meginatriðum samhljóða þeim drögum sem birt höfðu verið sem fskj. með frv. en þó ítarlegri. Það ákvæði sem smábátaeigendur hafa fyrst og fremst gagnrýnt var ekki í hinum upphaflegu drögum eins og ég gat um, þ.e. í 7. gr. reglugerðarinnar þar sem fjallað er um viðurlög, en þar segir m.a.: ,,Nú hefur sjálfstætt starfandi í starfsgrein sem í eðli sínu eru árstíðabundin störf í greininni að nýju innan 12 mánaða frá því að hann sótti um atvinnuleysisbætur og skal þá litið svo á að sem um tímabundið hlé hafi verið að ræða sem ekki veitti rétt til atvinnuleysisbóta. Skal þá stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs eða sá sem stjórnin hefur falið að annast greiðslu atvinnuleysisbóta til sjálfstætt starfandi endurkrefja hlutaðeigandi um greiddar atvinnuleysisbætur í samræmi við ákvæði 41. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Jafnframt skal svipta hlutaðeigandi bótarétti í hámarkstíma samkvæmt 41. gr. laganna.`` Þetta ákvæði hefur í raun komið í veg fyrir að smábátaeigendur fái notið bóta úr Atvinnuleysistryggingasjóði þar sem nú nægir ekki, eins og gert hafði verið fram að gildistöku reglugerðarinnar, að þeir sýni fram á að þeir hafi stöðvað rekstur á grundvelli laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, heldur mega þeir ekki hefja rekstur að nýju innan 12 mánaða frá stöðvun.

Virðulegi forseti. Áður en reglugerð var sett varðandi sjálfstætt starfandi nutu smábátaeigendur bóta sem launþegar en njóta nú bóta sem sjálfstætt starfandi einstaklingar. Fyrrgreind reglugerð er almenn og nær til allrar atvinnustarfsemi en ekki hafa verið settar sérreglur um starfsemi einstakra atvinnugreina eða tegund reksturs. Reglugerðin var sett til reynslu þannig að áætla mætti þörf og kostnað með tilliti til þess hvort ástæða sé til þess að þrengja eða rýmka ákvæðin. Þá liggur fyrir að þessi umræða sprettur af túlkun á lokamálsgrein 3. gr. um að bætur séu ekki greiddar ef um er að ræða árstíðabundna stöðvun starfsemi eða tímabundið hlé, sem er túlkuð með þeim hætti að rekstrarstöðvun verði að vara a.m.k. eitt ár. Ef sjálfstætt starfandi einstaklingur hefur rekstur aftur áður en þessi tími er liðinn á hann á hættu að vera krafður um endurgreiðslu atvinnuleysisbóta. Áður en ég vík að hugsanlegum breytingum á þessu ákvæði eða túlkun þess vil ég að fram komi að það eru margvísleg rök fyrir því að atvinnuleysisbætur séu ekki greiddar í árstíðabundnum sveiflum. Í fyrsta lagi eru mjög margar atvinnugreinar háðar árstíðabundnum sveiflum þar sem tekjur geta verið mjög miklar á skömmum tíma og lítið sem ekkert þess á milli. Nægir þar að nefna verslunina á ýmsum sviðum, margvíslega verktakastarfsemi, landbúnað, sjávarútveg, ferðamannaiðnað o.fl. Ef almennt væri heimilt að greiða atvinnuleysisbætur við tímabundna stöðvun atvinnurekstrar eins og gildir í fiskvinnslu, þá er ljóst að kostnaður við atvinnuleysisbætur gæti aukist mikið og margvíslegur atvinnurekstur mundi vafalaust nýta sér að halda vinnuafli tímabundið á atvinnuleysisbótum á ákveðnum árstíma. Efasemdir hafa komið fram um að þessar breytingar séu ekki í anda þess að rýmka rétt til atvinnuleysisbóta eins og stefnt var að með breytingum á lögunum um atvinnuleysistryggingar. Það má til sanns vegar færa um smábátaeigendur og einnig vörubifreiðastjóra að þeir eru nú verr settir eftir þessar breytingar en áður þar sem þeir þurfa nánast að velja um starf sem einungis er hægt að sinna með góðu móti á ákveðnum árstíma eða atvinnuleysisbóta. Hins vegar er 1. gr. laganna, sem samþykkt var nær einróma sl. vor, ótvíræð um að sjálfstætt starfandi þurfa að hafa hætt starfsemi. Spurningin er því sú: Hvað felst í að vera sjálfstætt starfandi og að hafa hætt starfsemi? Það hefur komið í hlut stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs að túlka þessi ákvæði og ekki er ástæða til að efast um að þau séu rétt túlkuð þó ákvæðin kunni að þykja mjög þröng eftir á að hyggja. Það hefur gilt um smábátaeigendur að þeir hafa mikið starfað sem launamenn í fiskvinnslu á veturna þegar áhættusamt er að sigla til sjós og þannig aflað sér bótaréttar sam launamenn. Á sama hátt og um vörubifreiðastjóra eru þannig sögulegar skýringar á bótarétti þeirra. Með bréfi sem tekið var fyrir á fundi stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs 21. jan. óskaði ég eftir því að stjórnin léti meta þörf þess að endurskoða þessi ákvæði einkum með tilliti til stöðu vörubifreiðastjóra og smábátaeigenda fyrir og eftir setningu reglugerðarinnar frá sl. ári. Þetta erindi er nú til skoðunar hjá stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég tel rétt að skoða alla þá möguleika sem eru til þess fallnir að tryggja að bótakerfið komi þeim til góða sem byggja þurfa afkomu sína á atvinnuleysisbótum um lengri eða skemmri tíma. Hvað viðkemur bæði smábátaeigendum og vörubifreiðastjórum hef ég nefnt að athuga þurfi hvort taka beri tillit til þeirra hópa sem nutu atvinnuleysisbóta í árstíðabundnum hléum fyrir breytingar en ekki eftir breytingar og hvort stytta megi tilskilin árshlé eða hvernig hægt sé að taka tillit til tekna sjálfstætt starfandi að öðru leyti við greiðslu atvinnuleysisbóta. Ef lögum eða reglugerðum er breytt til að heimila bótagreiðslu til smábátaeigenda í árstíðabundnum hléum, sem ég tel rétt að skoða vandlega, þá verður að taka afstöðu til þess hvort eigi að búa til sérreglur sem taka tillit til sérstakra aðstæðna einstakra hópa eins og smábátaeigenda eða vörubifreiðastjóra eða hvort setja eigi almenna reglur sem gilda um alla en taka tillit til aðstæðna eða fjárhags viðkomandi. Í lokin vil ég ítreka að fyrir 2--3 vikum óskaði ég eftir afstöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs til þess með hvaða hætti hægt sé að tryggja rétt þeirra til bóta sem framfæri hafa af útgerð smábáta en afstaða stjórnarinnar hefur enn ekki borist ráðuneytinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin. Hér er eins og fram hefur komið um að ræða hagsmuni mjög fjölmenns hóps sem eru smábátaeigendur, en einnig eiga í hlut fleiri sjálfstætt starfandi atvinnurekendur sem svo eru kallaðir eins og vörubifreiðastjórar. Önnur fyrirspurn liggur fyrir um stöðu þeirra og vík ég ekki að henni frekar. Eins og fram kemur hjá hæstv. félmrh., þá er ráðherrann opinn fyrir því að settar verði hugsanlega sérstakar reglur eða lagafyrirmæli varðandi einstaka starfshópa eins og smábátaeigendur. Ég tel það vera jákvæðar undirtektir þó að ekki sé hægt að lesa út úr því neitt skuldbindandi af hálfu ráðherrans um þetta efni. En ég held að menn hljóti að geta verið sammála um það a.m.k. að það sé með öllu ótækt að gera stöðu þeirra sem róa á smábátum lakari en hún var samkvæmt áður gildandi lögum. Það er alveg öruggt að sá var ekki hugur Alþingis þegar lögin voru endurskoðuð og ný lög sett sem reglugerðir hafa síðan verið gefnar út eftir. Ég bendi einnig á það að smábátaeigendur greiða tryggingagjald eftir sem áður. Það rekst að sjálfsögðu hvað á annars horn að krefja þá um greiðslur en þrengja jafnframt að réttindum þeirra. Ég vænti þess og beini því eindregið til hæstv. ráðherra að hann hlutist til um það og beiti sér fyrir endurskoðun laganna þurfi að endurskoða þau. En sú er ótvíræð túlkun ráðherrans að lögin rúmi ekki atvinnuleysisbætur til smábátaeigenda vegna árstíðabundinna sveiflna. Aðstaða þeirra er augljóslega mjög sérstök og hún batnar ekki ef þau ákvæði ná fram að ganga sem birtast í frv. um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða að því er varðar þá sem eiga að lúta þeim ákvæðum sem þar eru, m.a. um banndaga.

Virðulegi forseti. Ég deili þeim sjónarmiðum með síðasta ræðumanni að það er erfitt við það að una að staða þessara hópa sé verri eftir lagabreytinguna og reglugerðarbreytingarnar en hún var fyrir. Þess vegna var það sem ég ákvað að leita eftir afstöðu stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs til þess að athuga hvort ekki væri hægt að ná fram samstöðu um breytingar. En ég ítreka það að ég tel ekki rétt að ég greini hér frá afstöðu minni eða hugsanlegum breytingum fyrr en stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs hefur fengið tækifæri til þess að fjalla um málið og senda mér álit sitt.

Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. á þskj. 508 um skipun skólanefnda. Fyrirspurnin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Hyggst ráðherra skipa nýjar skólanefndir við framhaldsskóla áður en kosið verður til sveitarstjórna 28. maí 1994?`` Ástæða þess að ég ber fram þessa fyrirspurn er sú að mér hefur borist til eyrna að hæstv. menntmrh. hafi staðið í bréfaskriftum til nokkuð margra skólameistara við framhaldsskóla upp á síðkastið og óskað eftir tilnefningum á fulltrúum í skólanefndir. Þetta kom mér nokkuð á óvart þar sem í 15. gr. reglugerðar um framhaldsskóla segir, með leyfi forseta: ,,Menntmrh. skipar skólanefnd við hvern framhaldsskóla til fjögurra ára í senn og skal miða við kjörtímabil sveitarstjórna. Í skólanefndum skulu sitja sjö menn, tveir fulltrúar starfsmanna, kosnir á fundi allra starfsmanna skólans, einn fulltrúi kosinn af nemendum skólans, þrír fulltrúar tilnefndir af hlutaðeigandi sveitarfélagi eða samtökum sveitarfélaga í viðkomandi landshluta og einn fulltrúa skipar ráðherra án tilnefningar. Fulltrúi nemenda skal þó kosinn til eins árs. Varamenn skulu valdir með sama hætti. Nefndin velur sér formann til tveggja ára í senn en fulltrúi ráðuneytisins kallar nýja nefnd saman til fyrsta fundar. Fráfarandi nefnd heldur fullu starfsumboði þar til ný nefnd hefur verið skipuð. Miða skal við að skólanefndir framhaldsskóla séu að jafnaði fullskipaðar fyrir júlílok að afloknum sveitarstjórnarkosningum. Fulltrúar nemenda og starfsmanna skulu þó tilnefndir áður en skólaári lýkur.`` Það hlýtur að vera mikilvægt að starfstími skólanefnda og sveitarstjórna fari saman enda hljóðar 1. málsl. 15. gr. reglugerðarinnar svona, með leyfi forseta: ,,Menntmrh. skipar skólanefnd við hvern framhaldsskóla til fjögurra ára í senn og skal miðað við kjörtímabil sveitarstjórna.`` Mér leikur því mikil forvitni á að vita hvað hæstv. menntmrh. gengur til með þessum bréfaskriftum.

Herra forseti. Spurt er hvort ráðherra hyggist skipa nýjar skólanefndir við framhaldsskóla áður en kosið verður til sveitarstjórna 28. maí 1994. Skipunartími flestra skólanefnda við framhaldsskóla rennur út á tímabilinu janúar til mars 1994. Í lögum um framhaldsskóla nr. 57/1988, með innfelldum breytingum laga nr. 107/1988 og laga nr. 72/1989, segir svo í 7. gr., með leyfi hæstv. forseta: ,,Menntmrh. skipar skólanefnd við hvern framhaldsskóla til fjögurra ára í senn. Í skólanefnd skulu sitja sjö menn, tveir fulltrúar starfsmanna kosnir á starfsmannafundi, einn fulltrúi kosinn af nemendum skólans, þrír fulltrúar tilnefndir af hlutaðeigandi sveitarfélagi eða samtökum sveitarfélaga í viðkomandi landshluta og einn fulltrúa skipar ráðherra án tilnefningar. Fulltrúi nemenda skal þó kosinn til eins árs. Varamenn skulu valdir með sama hætti. Nefndin velur sér formann til tveggja ára í senn.`` Þetta er sem sagt úr 7. gr. laganna. Í samræmi við lögin voru skipaðar skólanefndir við flesta framhaldsskóla landsins á tímabilinu janúar til mars 1990. 26. febr. 1990 gaf þáv. menntmrh. út reglugerð um framhaldsskóla og sú reglugerð tók gildi 1. mars það ár. Í 15. gr. reglugerðarinnar, sem hv. fyrirspyrjandi las upp áðan, er kveðið á um að skipan skólanefnda skuli miða við kjörtímabil sveitarstjórna og jafnframt að fráfarandi nefnd skuli halda starfsumboði sínu þar til ný nefnd hefur verið skipuð. Við lögfræðilega athugun í ráðuneytinu hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að þó fyrrv. ráðherra hafi væntanlega verið heimilt að setja fyrra ákvæðið, þ.e. það sem lýtur að samræmingu við kjörtímabil sveitarstjórna, þá eigi það ekki við lög að styðjast að framlengja starfstíma nefndanna fram yfir fjögur ár. Lögin kveða skýrt á um að nefndirnar skuli sitja um fjögurra ára skeið. Af þessu leiðir að ekki er hægt að fara að ákvæðum reglugerðarinnar um samræmingu kjörtímabils sveitarstjórna án þess að ganga gegn ákvæðum laganna um að setja skuli nýja skólanefnd þegar fjögur ár eru liðin frá skipan fráfarandi nefndar. Því er ekki um annað að ræða en fara að lögunum og skipa í nefndirnar þegar starfstíma þeirra lýkur. Í samræmi við það hefur ráðuneytið þegar óskað eftir nauðsynlegum tilnefningum í nefndirnar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör en engu að síður verð ég að endurtaka það sem ég lét koma fram áðan að mér finnst þetta vera svolítið á skjön við það sem væri eðlilegast í þessum efnum. Það kom fram hjá ráðherranum að það hafi verið leitað álits lögfræðinga ráðuneytisins hvað þetta snertir. Þeir telja að lögin gangi lengra og það verði að fara að lögum en þá er líka reglugerðin, þar sem er nákvæmlega kveðið á um hvernig eigi að skipa þessar nefndir, einskis nýt. Ég vil beina því til hæstv. menntmrh. hvort hann telji ekki miklu eðlilegra að kjörtímabil skólanefnda og sveitarstjórna fari saman þannig að þetta bil verði með einhverjum hætti brúað fram yfir næstu kosningar, sem eru núna í maí, þannig að hægt verði að fara að reglugerðinni. Ég er alveg sannfærð um að það hefur verið vilji löggjafans þegar þessi lög voru samþykkt að svo yrði. Annars kemst þarna á misgengi sem verður ekki svo þægilegt að leiðrétta af því að sveitarstjórnarkosningar fara alltaf fram á fjögurra ára fresti að vorlagi og er það lögbundið. Ég er ekkert að gera því skóna að hæstv. menntmrh. hafi neitt annað en gott í huga þegar hann er að senda út þessi bréf og vill skipa nýjar skólanefndir en mér finnst bara að þetta sé ekki eins og best verður á kosið.

Herra forseti. Við getum áreiðanlega verið sammála um að það væri eðlilegast að kjörtímabil skólanefndanna og sveitarstjórna fari saman. Það er einu sinni svo, eins og ég hef rakið, að lögin segja annað en reglugerðin og það er grundvallaratriði að þar sem greinir á milli laga og reglugerðar ráða lögin. Ég rakti það áðan hverjar væru heimildir fyrrv. ráðherra til þess að setja þessa reglugerð. Það er niðurstaða okkar í ráðuneytinu að það er ekki heimild í lögunum til þess að framlengja kjörtímabil þeirra nefnda sem voru skipaðar flestar í janúar, sumar í febrúar og allt fram í mars. Það skorti heimild í lögin til þess að framlengja kjörtímabil nefndanna þó að við séum áreiðanlega sammála um að það væri eðlilegast að þetta færi alveg saman. Ég tek undir það. Mér finnst óeðlilegt að fráfarandi sveitarstjórnir séu að kjósa í skólanefndir núna en það er of langt bil á milli þess sem lögin segja og sveitarstjórnarkosninga til þess að við getum leyft okkur að horfa fram hjá þessu. Ég horfi til þess að ef við skulum segja meiri hluti tiltekinnar skólanefndar, sem var með kjörtímabil til janúarmánaðar sl., fer að taka einhverjar ákvarðanir sem minni hluti sættir sig ekki við, þá þykir mér nokkurn veginn ljós að slíkri ákvörðun yrði hnekkt fyrir dómi. Ég sé því ekki að ég eigi nokkurn annan kost en að skipa þessar skólanefndir eins og lögin segja.

Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 509 til hæstv. menntmrh. um heimildarmyndir og hljóðar fsp. svo, með leyfi forseta: ,,1. Hver er skilgreining Ríkisútvarps, sjónvarps á því hvaða skilyrðum sjónvarpsefni eða myndir þurfi að fullnægja til að geta talist heimildarmyndir? 2. Hver er kostnaður Ríkisútvarpsins, sjónvarps við gerð myndarinnar ,,Bóndi er bústólpi`` sem sýnd var í sjónvarpinu sunnudaginn 23. janúar sl.?`` Fyrirspurnin var lögð fram fyrir 12 dögum síðan. Því miður gat hæstv. menntmrh. vegna fjarvistar ekki svarað henni fyrr en núna. Ástæða þessarar fyrirspurnar er, held ég, öllum ljós. Það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að bjóða upp á í fjölmiðlum undir því yfirskini að um heimildarmyndagerð sé að ræða. Í orðabók Menningarsjóðs segir svo um heimildarmyndir, með leyfi forseta, að það sé mynd sem geymir vitneskju um eitthvað. Ég veit um marga sem biðu spenntir eftir því að sjá svokallaða heimildarmynd, Bóndi er bústólpi, sunnudaginn 23. jan. sl. af því að þeir vildu gjarnan fræðast um íslenskan landbúnað, en þeir hinir sömu urðu fyrir miklum vonbrigðum því annars eins áróðursþáttur hefur ekki sést á skjánum síðan sjónvarpið hóf starfsemi sína, vil ég halda fram, undir því yfirskini að um heimildarþátt væri að ræða. Þetta gerist allt að undirlagi setts framkvæmdastjóra sjónvarps. Það mál hefur nú verið hér á dagskrá áður í dag og kannski ekki ástæða til að endurtaka það allt saman. En mér er kunnugt um að settur framkvæmdastjóri sjónvarps þóttist lítið vita um gerð þessarar heimildarmyndar þegar hann var spurður um það í útvarpsráði. Sagðist reyndar vita að það væri verið að gera einhvern þátt um íslenskan landbúnað af sænsku fyrirtæki og sagðist mundi kaupa þann þátt ef honum litist vel á hann. En mér er líka kunnugt um að þegar þessir þáttagerðarmenn komu til að spyrja formann Stéttarsambands bænda margra spurninga þá sögðu þeir að þeir væru að gera þátt fyrir íslenska sjónvarpið sem yrði sýndur í janúar. Ég held því að það leiki enginn vafi á því að þarna var það settur framkvæmdastjóri sjónvarps sem stjórnaði því að þessi mynd var gerð. Þáttagerðarmennirnir voru með handrit þegar þeir fóru um landið og spurðu menn og maður getur svona látið sér detta í huga hverjir hafa samið þær spurningar. En mér þótti rétt að spyrja hæstv. mennmrh. um það hvað geti talist heimildarmynd.

Herra forseti. Fyrri spurningin er: Hver er skilgreining Ríkisútvarps, sjónvarps á því hvaða skilyrðum sjónvarpsefni eða myndir þurfi að fullnægja til að geta talist heimildarmyndir? Það var óskað eftir svörum frá Ríkisútvarpinu við spurningum hv. þm. Í bréfi Ríkisútvarpsins er spurningunni svarað á þessa leið og ég tek fram að bréfið er ekki samið af settum framkvæmdastjóra sjónvarps sem ætlar að verða hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur býsna notadrjúgur í umræðum hér á hv. Alþingi.

Því miður.

En svar Ríkisútvarpsins er svona, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisútvarpið, sjónvarp beitir sömu aðferðum og sjónvarpsstöðvar innan Evrópusambands útvarpsstöðva við flokkun og skilgreiningu efnis en þar eru heimildarmyndir einn fyrirferðarmesti bálkurinn. Heimildarmyndir geta verið allt frá fræðslumyndum, sem aðallega eru ætlaðar til kennslu, til þess að vera persónuleg lýsing höfunda myndarinnar á ákveðnum veruleika. Sem dæmi um ólíkar heimildarmyndir er nýlega voru sýndar í sjónvarpinu má fyrst nefna Verstöðina Ísland eftir Erlend Sveinsson þar sem rakin er saga sjávarútvegs. Myndin er efnismikil og hlaðin staðreyndum jafnframt því sem sett er fram ákveðin söguskoðun um þróun þessarar atvinnugreinar. Síðara dæmið er myndin Skrifa ekki undir samninginn um listina, heimildarmynd um Magnús Kjartansson myndlistarmann eftir Þór Elís Pálsson þar sem brugðið er upp mynd af listamanninum, hugarheimi hans, vinnubrögðum og verkum. Það þykja bragðdaufar heimildarmyndir þar sem ekki koma fram skoðanir höfundar á viðfangsefninu.`` Þetta var svar Ríkisútvarpsins sem ég hef engu við að bæta. Síðari spurningin er þessi: Hver er kostnaður Ríkisútvarps, sjónvarps við gerð myndarinnar ,,Bóndi er bústólpi``, sem sýnd var sjónvarpinu sunnudaginn 23. jan. sl.? Svarið er svohljóðandi og kemur einnig að sjálfsögðu frá Ríkisútvarpinu: ,,Helgi Felixson, Idéfilm, bauð sjónvarpinu myndina Bóndi er bústólpi til sýningar fyrir 2.200.000 kr. Eftir samningaviðræður var fallist á kaupverð, 1.890.000 kr. fyrir frumsýningu og tvær endursýningar innan sjö ára frá frumsýningu.``

Hæstv. forseti. Ég þakka menntmrh. fyrir þessi svör sem sögðu heldur lítið. Nema það að heimildarmyndir eiga að vera fræðslumyndir og það fullvissar okkur um, held ég, að sú mynd sem ég gerði að umræðuefni og er kveikjan að þessari fyrirspurn er ekki heimildarmynd. Væri forvitnilegt að heyra skoðun hæstv. menntmrh. á því ef hann tekur aftur til máls hvort hann telji að þar hafi verið um heimildarmynd að ræða. Að það sé svo mikið atriði að persónuleg skoðun höfundar á viðfangsefninu komi fram kemur mér mjög spánskt fyrir sjónir og hefði verið forvitnilegt að vita hver samdi þetta svar hjá þessari virðulegu stofnun. Það komu hér upplýsingar um kostnað við þessa mynd. Hann er tæpar 2 millj. kr. en myndir var keypt af Helga Felixsyni, eins og hæstv. menntmrh. sagði. Það segir okkur að hver mínúta kostaði 42 þús. kr. en sú mynd sem hæstv. menntmrh. gerði að umtalsefni, Verstöðin Ísland, kostaði 20 þús. kr. á mínútu. Helmingi ódýrari sú vandaða mynd. En myndin sem kostar upp undir 2 millj. er gerð á þann hátt að það er sendur hópur manna hringferð um landið til að þefa uppi alla þá sem hafa mest gagnrýnt íslenskan landbúnað og taka við þá viðtal. Reyndar er mér sagt að þeir hafi óvænt hitt þjóðgarðsvörðinn í Skaftafelli og var hann gerður að aðalpersónu þáttarins. En hvað með það. Mig fýsir að heyra skoðun hæstv. menntmrh. á því hvort hann telur að hér hafi verið um heimildarmynd að ræða. Að allra síðustu, hæstv. forseti, þá ætla ég líka að láta það koma fram að sá umræðuþáttur sem efnt var til í framhaldi af þessari mynd og sendur var út frá Bændahöllinni var náttúrlega hugsaður til að skjóta landbúnaðarkerfið niður úr Bændahöllinni en það mistókst algerlega þar sem bændasinnar höfðu þar yfirburðastöðu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu hér. Þó svo þessi umræða hafi farið fram dag þá fór ekki fram umræða um það hvað slík mynd kostar sem hér er til umræðu, Bóndi er bústólpi. Nú fengum við að vita það. Myndin kostaði 1,8 millj. og rúmlega það. En það er kannski ekki aðalatriðið heldur það að virðing Ríkisútvarps, sjónvarps er mjög rýrð eftir þennan þátt. Í fyrsta lagi vil ég benda á það að þeir sjónvarpsmenn sem gerðu þessa mynd, sem kölluð er heimildarmynd, fóru vítt og breitt um landið. M.a. fóru þeir að Hvanneyri sem er bændaskóli, eins og allir vita, og vísindastofnun og kynntu sér starfsemi þessarar stofnunar. Þeir voru þar í heilan sólarhring að kynna sér bæði störf skólans og einnig voru þeir að kynna sér námskeiðahald þar varðandi endurmenntun fyrir bænda. Það kom ekki einn punktur af þessu fram í myndinni. Heldur sundurslitið frá skólastjóranum aðeins eitt orð. Og að setja samasemmerki við myndina Verstöðin Ísland, sem er mjög merkileg heimildarmynd, og þessa ömurlegu afskræmingu, ég trúi því ekki að hæstv. menntmrh. geri það.

Herra forseti. Það er einhver misskilningur hjá hv. þm. Ingibjörgu Pálmadóttur ef hún heldur að ég hafi verið að setja eitthvert samasemmerki við þessar tvær myndir. Ég hef aldrei gert það.

Gott.

Þegar af þeirri ástæðu og þá svara ég spurningu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur um hver væri skoðun mín á myndinni Bóndi er bústólpi að ég hef bara ekki séð þá mynd þannig að ég get ekki myndað mér nokkra skoðun.

Það gengur ekki, hæstv. menntmrh.

Jú, jú, það gengur alveg. Ég hef engar embættislegar skyldur til að horfa á hverja mynd sem kemur í íslenska sjónvarpinu. Það hlýtur hv. þm. að vita. Og forvitni mín hefur ekkert sérstaklega verið vakin satt að segja á þessari mynd þrátt fyrir þá umræðu sem orðið hefur um hana. Ég hef ekki skoðun á mynd sem ég hef ekki séð. Það var spurt hver hefði samið svarið. Samkvæmt bréfi frá útvarpsstjóra, þar sem þessi svör koma fram sem ég las upp áðan, þá eru þau samin af aðstoðarframkvæmdastjóra sjónvarpsins. Ég vil svo taka það skýrt fram vegna þess að það er verið að gera líka eitthvert mál úr því hvað þetta kostaði að ég hef ekkert sem ráðherra með samninga Ríkisútvarpsins, hvort heldur hljóðvarps eða sjónvarps, að gera um aðkeypt efni. Mér fannst einhvern veginn að það væri verið að finna að því. Ég hef orðið var við þetta áður í umræðunni um Ríkisútvarpið og reyndar um fleiri stofnanir sem heyra undir menntmrn. að í sumum tilvikum er ætlast til afskipta ráðherra en í öðrum tilvikum ef þau eru einhver þá eru þau harðlega gagnrýnd. Það er lítið samræmi í þessum málflutningi.