Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég tel mig ekki þurfa að hafa langa framsögu fyrir því nál. sem landbn. sendir frá sér um þetta frv. til ábúðarlaga. Það nægir að mestu leyti að vísa til ræðu sem hæstv. landbrh, hélt þegar hann lagði málið fram hér í hv. d. En mér þykir þó rétt að minna á það að ábúðarlög þessi, sem við ræðum hér frv. að, kemur í staðinn fyrir þrenn lög sem áður voru í gildi um ábúðarmálefni, lög frá 1933, 1951 og 1961. Einnig eru felld inn í þetta frv. ákvæði um erfðaábúð sem voru í sérstökum lögum frá 1962. Þetta frv., sem hér er til umr., hefur því þann kost að hér eru sameinuð og samræmd þau ákvæði sem voru í eldri lögum, en breytingar eru til þess að gera litlar gerðar í frv. 1. gr. frv. er algerlega að efni til shlj. gr. í lögum frá 1961 þar sem er skýrgreining á orðinu „jörð“. Má segja líkt um einstakar gr. frv. Hins vegar hafa þessi lög verið samræmd því frv. til jarðalaga sem nú liggur fyrir Nd. Landbn. ræddi málið á nokkrum fundum, og hún mælir með því að frv. verði samþ. Það er samhlj. álit n., en einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. sem fram kynnu að koma. En mér er ekki kunnugt um að fram hafi verið lagðar brtt. við þetta frv. og gerir það málið vissulega einfaldara í hugum okkar þar sem menn hafa ekki séð ástæðu til þess að bera fram brtt. við það. Vil ég ítreka það að lokum að landbn. mælir með því að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Hér er um allmikinn lagabálk að ræða, og ég hlýt að harma það hve hraði þessa máls er mikill hér í þessari hv. d. Vísaði frsm., hv. þm. Steinþór Gestsson, áðan í framsögu ráðh. fyrir þessu máli. Þessi framsaga fór algerlega fram hjá mér vegna tiltölulega stutts símtals sem ég átti, svo að ekki hefur framsagan verið mjög ítarleg. Við í landbn. höfum í raun aldrei fjallað um þetta frv. sem slíkt. Varðandi jarðalögin, sem eru bálkur sem er náskyldur þessu og lagabálkur sem þarf að taka samhliða, þá komu þó nefndir beggja d. saman á einum fundi fyrir frumkvæði formanns og frsm. landbn., en fyrir því hafði ekki hv. landbn. Nd. að hafa hið minnsta samráð við okkur í Ed. við þá umfjöllun sem þeir höfðu um frv. Ég hef hlaupið yfir þetta frv. og skal játa að ég hef alls ekki gert mér grein fyrir þeim breytingum sérstaklega sem eru í þessu frv. frá því frv. til ábúðarlaga sem var hér til meðferðar í þinginu fyrir tveimur árum eða svo. Það, sem ég sé í frv. og aths. þess, tel ég þó að nokkru til bóta og hef þess vegna á það fallist að skrifa undir nál. Ég sé ekki ástæðu til þess að flytja neinar brtt. við þetta frv. Til þess hefur ekki unnist tími og væntanlega gefst glöggum mönnum síðar færi á því að flytja brtt. við ábúðarlögin í heild ef þarna koma einhver þau ákvæði í ljós sem ekki eru nógu góð. Þó rak ég mig á eitt atriði fyrir tilviljun þegar ég var að lesa þetta yfir og veit ég ekki hvort það er gamalt eða nýtt. Það er varðandi úttekt á jörð sem hingað til hefur verið miðuð við fardaga, en nú sýnist mér miðuð við 20. júní. Það kann að vera að þetta sé þarft, en þó held ég að það hafi verið skemmtilegra að miða við hina gömlu fardaga. Við megum ekki alveg gleyma þeim merku tímamótum. Í Nd. skilaði fulltrúi Alþfl. séráliti. Ég er nú ekki vanur að taka mjög undir það sem þeir hv. alþfl.- menn segja, og er ekki samþykkur því álíti sem þar kemur fram, enda er það um frávísun á málinu í heild, á máli sem í meginatriðum er gott og til bóta. En ég get þó ekki stillt mig um að taka undir rökstuðninginn fyrir þessari frávísun í tveim atriðum, þ.e.a.s. í lið 1 og 4. Þar er lagt til að frv. verði vísað til ríkisstj. í trausti þess að hún láti semja nýtt frv. er byggist á eftirfarandi meginatriðum: 1. Að landeigendur, sem ekki búa sjálfir á jörðum sinum, skuli ekki leigja þær, heldur selja ef hæfir kaupendur fást sem vilja búa á þeim og nýta þær. Finnist slíkir kaupendur ekki skulu sveitarfélög eða ríki kaupa jarðirnar. Þetta atriði í hinni rökst. dagskrá Benedikts Gröndals, hv. þm., get ég sem sagt fúslega tekið undir. Við vitum allt of mörg dæmi um jarðir t.d., sem ekki eru setnar af ýmsum duttlungum manna hreinum, og það er vissulega ástæða til þess að herða á ákvæðum þar um. Við lestur á þessu ábúðarlagafrv. sé ég ekki að það sé nægilega tryggt að menn geti ekki eftir sem áður skilið eftir góðar bújarðir í eyði og ekki nýtt þær. Og svo er 4. liðurinn sem ég er út af fyrir sig algerlega sammála, þ.e.a.s. varðandi hugtök. Það er vist fullkomin ástæða til þess að huga eins að hugtökum og orðum í íslensku máli eins og einstökum bókstöfum, eins og nú eru hér mest á dagskrá. Það segir í 4. líð aths. hv. þm., Benedikts Gröndals: „Hugtök og orð eins og landsdrottinn og Íeiguliði verði ekki notuð í íslenskri löggjöf í framtíðinni.“ Ég vil alveg sérstaklega taka undir þetta tvennt. Þetta eru hvimleið og ástæðulaus orð og gefa til kynna annað en þau í raun merkja, a.m.k. að mínu mati. Ég held að það hefði verið mikil bót að því að fella niður þessi orð: landsdrottinn og leiguliði. Það hlýtur að hafa verið hægt að finna þarna betri orð. En sem sagt, ég vil aðeins harma það að við skulum ekki hafa fengið tækifæri til að fjalla um þennan mikla lagabálk á sama hátt og við þó fjölluðum um jarðalögin. Þetta frv. var lagt allt of seint fram á þessu þingi, og ég er engan veginn að ásaka hv. formann landbn. vegna þess að þetta var með samkomulagi við okkur gert til þess einfaldlega að málið næði hér fram að ganga. En ég átel vinnubrögð hæstv. ráðh. að leggja viðamikinn lagabálk eins og þennan fram á síðustu dögum þingsins og ætlast til að hann sé þá afgreiddur án þess að menn í raun og veru geti kynnt sér hann nægilega.



Herra forseti. Mér þykir leitt að frétta það að hv. 7. landsk. þm. skyldi ekki hafa átt þess kost að heyra ræðu hæstv. landbrh. þegar hann lagði frv. hér fram. Ég taldi að sú ræða hefði verið allgóð skýringarræða við frv. Hins vegar hygg ég að það gæti hugsast að mat þm. á lengd símtals geti nú verið dálítið á reiki og það sannar þess vegna lítið lengd ræðunnar. Mér þykir þó rétt að benda hér á einstök atriði sem ég minntist ekki á áðan og hefur verið breytt frá því sem var í fyrra frv. þegar það var lagt hér fram. Það er t.d. að því er varðar afskipti sveitarstjórnar af því að koma jörð í ábúð þegar eigandi annaðhvort getur ekki gert það eða hefur ekki á því hug, þá var það í heimildarformi í eldri lögum að sveitarstjórn hefði af því afskipti, en núna er henni gert að skyldu að krefjast þess að jarðeigandi bæti um það sem áfátt er og að öðrum kosti sæti jörðin ráðstöfun sveitarstjórnar. Þetta er sem sagt allmiklu fastar að orði kveðið og byggist á því að það er raunverulega fært að gera það þegar sveitarstjórn hefur afl að styðjast við, eins og gert er ráð fyrir með jarðalögum og sérstaklega með jarðanefnd. Þá þykir mér rétt að koma lítils háttar að frv., eins og það var lagt fram hér áður. Þá var gert ráð fyrir því að þegar leiguliði - ég leyfi mér að nota það orð - fer frá jörð og eiganda er gert að kaupa eignir sem hann á á jörðinni, þá var það ákvæði í fyrra frv. og lögunum að tún fyrntust það hratt niður að leiguliði var að því leyti til eignalaus þótt hann hafi ræktað upp stór tún og þau væru til þess að gera nýgerð. Þetta þótti endurskoðunarnefndinni óeðlilegt og gerði ráð fyrir því að túnin fyrntust ekki, enda getum við verið vel minnugir þess, að ég hygg, að það séu enn í dag nýtt tún sem fyrst var settur á áburður fyrir fast að 1100 árum án þess að það hafi verið tætt upp. Held ég að það ætti að vera fullgóð skýring til þess að sanna það að tún fyrnast ekki svo fljótt, þó að það megi segja um sum þeirra að það megi bæta þau verulega með því að vinna þau upp að nýju. Þá er hér eitt atriði enn sem er allveigamikið í þessu frv., en var ekki í fyrra frv., og það er að hér er skýlaust ákvæði um það að hlunnindi fylgi jörð, séu leiguliða til afnota. Það er ein undantekning sem gerð er frá því í 24. gr. þessa frv. og hún er til samræmis við laxveiðilögin, að þar er gert fyrir að það megi gera sérstakan samning um annað, sbr. 2. gr. laxveiðilaga. Það var ekki hjá því komist að gera þá undantekningu, því að við vildum ekki hrófla við ákvæðum þeirra laga hvað þetta snertir. Eins og ég sagði áðan, þá sé ég ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta. Breytingar frá eldri ábúðarlögum fernum, sem eru sameinuð í þessu frv., eru ekki ýkjaveigamiklar þótt hér sé að vissu leyti samt styrkt aðhald að búsetu á jörðum með tilkomu jarðalaga einnig þar sem þessi tvenn lög eru samræmd.



Herra forseti. Landbn. hefur fjallað um frv. til l. um að bjarga mjólk frá eyðileggingu í vinnslu þegar verkfall er. Hún hefur rætt það á nokkrum fundum sinum og fengið umsagnir ýmissa aðila sem málið varðar sérstaklega og fengið til fundar við sig meðal annarra formann Alþýðusambands Íslands sem gaf n. upplýsingar um málið. Þær umsagnir, sem landbn. bárust, voru allar jákvæðar og mæltu með samþykkt frv., nema umsögn stjórnar Mjólkurfræðingafélags Íslands, sem taldi eðlilegt að félagið vísaði málinu til Alþýðusambands Íslands sem markaði þá stefnuna í því hvernig við þessu frv. skyldi snúist, og stjórnar ASÍ, sem lýsti einnig andstöðu við frv. Til n. barst einnig samþykkt Búnaðarþings sem gerð var áður en þetta frv. var lagt fram hér í Alþ. Þetta álit Búnaðarþings hafði stjórn Búnaðarfélags Íslands sent stjórn ASÍ 1. mars s.l., en í því var leitað eftir viðræðum við Alþýðusamband Íslands um þau sérstöku vandamál sem steðjuðu að mjólkurframleiðendum þegar vinnudeilur væru og allsherjarverkfall, eins og varð á s.l. vetri. Búnaðarþing lagði til að það yrði kannað til hlítar hvort ekki væri unnt að koma á samningum sem yrðu til þess að koma í veg fyrir þá verðmætasóun sem átti sér stað í síðasta verkfalli. Það var svo ekki fyrr en nú rétt fyrir síðustu helgi sem Alþýðusamband Íslands tók endanlega afstöðu til þessa erlendis Búnaðarfélagsins. En það liggur nú fyrir að stjórn ASÍ hefur orðið við málaleitun Búnaðarþings og kosið 3 menn til þess að ræða við hagsmunasamtök bænda um þetta vandamál. Landbn. varð því sammála um það, þegar þessi vitneskja lá fyrir, að það væri sjálfsagt að gera tilraun til að leysa þetta mál með samningum áður en farið væri inn á þá braut sem þetta frv. gerir ráð fyrir. En nm. voru allir sammála um það, aðrir en Helgi F. Seljan, að ef ekki hefðist að leysa málið með samningum ellegar leysa það í tengslum við þá endurskoðun vinnulöggjafarinnar sem nú er unnið að á vegum ríkisstj., þá væri nauðsynlegt að taka málið upp að nýju með sérstaka lagasetningu í huga til þess að leysa þetta alvarlega vandamál. Ég tel að ég þurfi ekki að tala lengra mál um þetta álit okkar í landbn. Þetta skýrir sig sjálft. En okkar afstaða til málsins er sú, að við leggjum til vegna þessarar stöðu, sem upp er komin í málinu, að frv. verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Á þskj. 853 er frv. til l. um breyt. á vegalögum. Eins og kunnugt er er gert ráð fyrir því í vegalögum að gera vegáætlun til fjögurra ára, en frá því hefur oft þurft að breyta og sérstaklega þegar hefur verið erfitt að skipta vegafénu, sem til meðferðar hefur verið þegar vegáætlun hefur verið afgreidd, vegna þeirra verðlagsbreytinga sem hafa orðið á milli ára. Nú er hvort tveggja til staðar, að verðhreyfingar eru allmiklar, svo sem kunnugt er, og þykir því ógerlegt að gera vegáætlun fram í tímann, og svo hitt, að það er unnið að því að endurskoða vegalögin og breyta þeim í það horf sem betur fer í framkvæmd, vegna þess að reynslan hefur sannað að núverandi gerð vegalaga hentar okkur ekki vegna þeirrar ákvörðunar sem er um hraðbrautir, þjóðbrautir og landsbrautir, en hreyfing á milli þessara brauta á sér stað eftir umferð, en ekki eftir öðrum ákvörðunum. Þetta gerir það einnig að verkum að þm., sem skipta í kjördæmi, vilja gjarnan halda sig við sín kjördæmi með þjóðbrautir og landsbrautir og þjóðbrautir, sem eru á milli kjördæma, verða því út undan þó að það séu hinir mestu nauðsynjavegir. Á s.l. sumri skipaði ég sem samgrh. n. til þess að vinna að endurskoðun vegalaga og er í n. einn þm. úr hverjum þingflokki. Var reynt að dreifa þeim svo um landið að sjónarmið allra landsmanna kæmu þar til. Auk þeirra eru svo ráðuneytisstjórinn í samgrn., sem er formaður n., og vegamálastjóri. Það þótti rétt að athuguðu máli, ekki síst vegna þess að ekki var hægt að koma við skiptingu á happdrættisfé við þessa vegáætlun, að skipta bara fé og gera bara áætlun fyrir yfirstandandi ár, 1976, og mun þar í meginatriðum vera byggt á því sem ákveðið var með afgreiðslu vegáætlunar í fyrra. Ég hef áður rætt þetta mál við formenn þingflokkanna hér á hv. Alþ., og hv. alþm. hafa unnið að því í dag að skipta vegafénu á milli kjördæma eftir þessum reglum. Ég vona því, herra forseti, að þetta mál fái hér fljóta og skjóta afgreiðslu því að það þarf að afgreiða á þessu þingi og er hér til 1. umr., því að svo seint var ákvörðun um þetta tekin þegar menn ráku sig verulega á framkvæmd málsins. Ég vil því gera till. um það að að lokinni þessari umr. verði málínu vísað til hv. samgn., sem ég veit að mun verða fljót að afgreiða málið, og til 2. umr, og leyfa mér að fara fram á að það geti farið hér út úr d. sem fyrst.



Herra forseti. Ég skal verða við tilmælum hæstv. samgrh. að vera stuttorður og að þetta mál geti fengið skjóta afgreiðslu, en vildi aðeins vekja athygli á því að í útvarpsumr. komst ég svo að orði, að svo virtist sem hæstv. ríkisstj. væri stödd í holu á miðjum veginum og gæti sig lítt hreyft. Það hafa kannske margir útvarpshlustendur álitið að þetta væri í gríni talað, en það hefur nú bókstaflega ræst. Þetta frv. er sett fram til þess að koma vagninum lítið eitt á skrið aftur, en svo ömurlega er loftlítið í hjólunum að það nægir aðeins til eins árs að sjá fram á veginn um vegáætlun og er illa farið. Svo hefur verðbólgan leikíð vegáætlun grátt að úr vöndu er að ráða. Ég impraði á því við fyrri umr. vegáætlunar, sem ráðh. kom lítils háttar inn á, að rétt væri að meta að nýju skattgjöld á bifreiðum. Ég vil enn einu sinni ítreka það, að það er raunar orðið mál allra þm. að meta upp að nýju hversu bifreiðin á að bera mikið í skatta, og ég er ekkert feiminn við að segja það, að við eigum að lækka skattgjöldin á bifreiðum og við eigum að hafa bifreiðainnflutning til landsins sem jafnastan frá ári til árs og það þýðir í raun 7500–8500 bifreiðar á ári. Ég vil miklu fremur að bensin hækki um 5 kr. eða jafnvel meira til þess að tryggja Vegasjóði lágmarkstekjur. Þetta eru bara staðreyndir sem við verðum að þora að horfast í augu við og við leysum ekki vegáætlun fyrir framtíðina nema taka öðruvísi á þessum málum. Ég skal ekki þvælast fyrir þessu frv. Það hefur verið rakin nauðsyn þess og ég get stytt mál mitt með því að vitna í stuðning við orð síðasta ræðumanns. En ég víl aðeins undirstrika það, að þessi vegáætlun er í algerri sjálfheldu núna, og það er svo nöturlegt að eftir því sem margliggur fyrir, þá er skorin niður núna um 20 millj. verkfræðileg þjónusta á sama tíma og við heimtum meiri verkfræðilegan undirbúning undir vegagerð á Íslandi, og hún er óhjákvæmileg ef við eigum að gera góða vegi. En á sama tíma er verið að draga úr þessari þjónustu. Hér er svo ömurlega unnið að í tillögugerð. En ábyrgð á slíkum tölum og slíkum vinnubrögðum verður meiri hl. að bera einn. Við tökum ekki undir slíkt í stjórnarandstöðunni því að það eru ekki sæmandi vinnubrögð og ætti að leita annarra úrræða. Vegáætlun sýnir 330 millj. kr. halla og 100 millj. á að jafna núna út, annað á að fara áfram. Það má alveg eins leika sér með tölur í þessu efni og segja: Geymum þennan halla og björgum honum á fjárl., alveg eins og að skera niður verkfræðiþjónustu og vænta þess að þurrt ár verði í ár. Ég bara bið fyrir hæstv. orkumálaráðh. sem sagði það vera framtíð landsins að meðan rigndi vel, þá væri nóg orka tryggð. Ef næsta ár verður líka þurrt, þá fer að verða erfitt um ýmsar virkjanir. En það er úr vöndu að ráða og þess vegna verður bæði að treysta á þurrt ár og kannske gott ár í ýmsu. En þetta frv. staðfestir aðeins það, sem við óttuðumst í stjórnarandstöðunni, að vegáætlun væri gersamlega komin í þrot vegna margra atriða er hæstv. ríkisstj. hefur ekki haft ráð á að sjá í tæka tíð fyrir.



Herra forseti. Ég er meðflm. að brtt. þeirri sem hér hefur verið lögð fram í d. og hv. þm. Jón Helgason hefur gert grein fyrir. Það er von mín að þetta mál fái viðkunnanlegri afgreiðslu í þessari hv. d. heldur en það fékk í Nd. Ég er þess fullviss að af hálfu forseta d. verður að því stuðlað - hann mun ekki bregðast í því máli fremur en öðrum málum sem komið hafa fyrir þessa d. í vetur - að hann mun stuðla að því að málið fái eðlilega afgreiðslu hér í d. Hann hefur fullvissað mig um það eftir formanni menntmn. d. að þar verði - öfugt við það sem var í Nd. - leitað álits réttra, tilhlýðilegra stofnana og sérfræðinga á málinn sem hér liggur fyrir, og af þessu leiðir að ég mun ekki eyða tíma d. í langa ræðu gegn frv. eða tefja það að það komist til menntmn. Eigi að síður kemst ég ekki hjá því að rekja það nokkuð með hvers konar offorsi þetta mál hefur verið sótt hér á hv. Alþ. allt frá því er forsprakkar málsins tóku sig fram um það vorið 1974 að safna undirskriftum 33 alþm. eftir að samþykkt hafði verið þáltill. hæstv. menntmrh. sem raunverulega myndar kjarnann í frv. það sem hann hefur lagt hér fram um skipun stafsetningarmála. Hausinn á skjali því, sem þessir 33 hv. alþm. undirrituðu, er á þessa lund: „Undirritaðir alþm. skora á menntmrh. að gera ráðstafanir til þess að stafsetning sú, sem gildi tók 1929, verði notuð við prentun þeirra skólabóka sem nú er verið að undirbúa og nota á næsta vetur.“ Með háreysti og látum hefur flm. eða forustumönnum þessa þmfrv., sem hér liggur fyrir, síðan tekist að telja þessum 33 mönnum trú um það að með þessum hætti hafi þeir bundist í það að fá stafsetningarreglurnar frá 1929 leiddar í lög á Alþ. Hvort undirskriftaskjalinu frá vorinu 1974 hefur verið haldið með öllu leyndu fyrir undirskrifendunum síðan þannig að það hafi gleymst fyrir þeim, hvað það var sem þeir undirrituðu og þeir hafi síðan trúað endursögn hv. þm. Sverris Hermannssonar, frásögn hans af því hvað á þessum blaðhaus hafi staðið, veit ég ekki. En svo mikið er vist, að málið hefur verið flutt og afgreitt með mjög svo afbrigðilegum hætti í Nd. og það svo að lögmæti þeirrar málsmeðferðar er vefengd og virðist heyra til afglapa. Eins og ég hef áður sagt, þá er ég meðflm. að brtt. sem hér hefur verið lögð fram í d. og ég ætla að fá muni hér eðlilega umfjöllun og meðferð þannig að einnig í þessu máli muni hv. Ed. auðnast að sýna það með hvaða hætti deildin ber raunverulega í meðferð mála af Nd. fyrir ýmissa hluta sakir, m.a. fyrir ágæta og réttsýna stjórn forseta d. En ég vil rétt aðeins taka það fram, að fari nú svo að - 



Herra forseti. Við þm. höfum fengið undanfarna daga, sérstaklega 3 eða 4 síðustu daga, margar áskoranir með og á móti umræddu frv., og svo virðist sem þessir ágætu kennarar, sem flestir eru sem hafa sent okkur þessi mótmæli, hafi skyndilega vaknað, svo undarlegt sem það er, þessir menn sem eiga að vera vakandi yfir íslensku máli, bæði gerð þess og stafsetningu. Þeir hafa ekki fylgst betur með en svo að þeir allt í einu nú á síðustu dögum þingsins, vegna þess að sagt er frá undarlegu fundarhaldi á Alþ., þá vakna þeir og svo fljótt og skjótt vakna sumir að ég verð að segja það að still á bréfum þeirra til alþm. er varla frá sér sendandi þótt mörg góð nöfn séu undir. Mér virðist að sumir þeirra hefðu mátt æfa sig í venjulegum stíl og venjulegu málfari áður en þeir sendu slíkt frá sér til Alþ., og vegur þeirra er lítt meiri á eftir. Þetta á ekki við um, alla, en þetta á við um suma. Vegna eðlis málsins verð ég að fá hæstv. menntmrh. hér inn í d. því að ég ætla að beina fsp. til hans í sambandi við þetta mál. Það er ekki hægt að komast hjá því að fá hann inn í d. til að svara hvers vegna hann hafi ekki gert neitt samkv. ályktun sem var gerð hér í júní í sumar. Verð ég að mælast til þess, herra forseti, ef ráðh. er ekki því meira vant við látinn við þingstörf, að hann gefi sér tíma til að fjalla um þetta mál.

Ég vil taka það fram við hv. þm. að ég hef þegar gert ráðstafanir til að finna ráðh. í þinghúsinu.

Þá doka ég eilítið við þó að litt sé til setunnar boðið. - Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir að gefa sér tíma til að hlýða á mál mitt hér nokkra stund í Ed. Ég vil þá aðeins fara eilítið aftur á bak í tímaröð í sambandi við þetta z-mál. Það hefur komið fram hjá mörgum ræðumönnum að þeir töldu breytinguna á sínum tíma, 1973, ekki æskilega, en segja sem svo: Úr því að hún einu sinni hefur átt sér stað, þá er ekki rétt að vera að bæta gráu ofan á svart og skipta aftur yfir. - Hvað sem því líður, þá skeði það hér 1973–74, á þinginu þá, að 121. mál á þskj. 148 er till. til þál. um z í ritmáli. Þar eru 4 flm. og þessi till. til þál. er samþ. 29. apríl 1974: „Alþingi ályktar að hrundið skuli þeirri ályktun að fella z niður í íslensku máli.“ Svo líða tímar fram og lítið gerist í málinu af hálfu yfirvalda er til þess hafa völd og getu að breyta samkv. þessari ályktun. Af hverju ekki er sinnt ályktun Alþ. vil ég ekki neitt um dæma á einn eða annan veg. En á síðasta sumri koma saman kennarar og gera ályktun, en það eru skólastjórar gagnfræða-, héraðs- og miðskóla, þeir halda ráðstefnu 30. júní til 1. júlí 1975 að Reykholti í Borgarfirði. Þar er ályktun gerð, herra forseti, mjög stutt, sem mér leyfist að lesa upp: „Fundurinn æskir þess að menntmrh. hlutist til um það að kallaður verði saman fyrir haustið fundur eða fundir íslenskukennara: a) á skyldunámsstigi, b) á héraðs-, mið- og gagnfræðaskólastigi, c) á fjölbrauta- og menntaskólastigi, til þess að ræða breytingar, sem gerðar hafa verið á íslenskri stafsetningu og greinarmerkjasetningu, með tilliti til viljayfirlýsingar alþm. s.l. vor.“ Því miður hefur ekkert gerst í þessu máli, og það var þess vegna sem ég óskaði eftir nærveru hæstv. menntmrh., að hann greindi þingi frá því hvers vegna væri ekki hægt að verða við þessari áskorun og taka málið upp í tæka tíð og reyna að finna heppilega lausn á þessu viðkvæma máli. Ég tel að það hefði verið rétt. Ég er enginn sérstakur fylgismaður þess að taka upp z-una aftur úr því að hún var einu sinni felld burt, en ég vil samt sem áður að bæði Alþ. og forvígismenn íslenskrar tungu geti komið sér saman um það að finna íslenskri stafsetningu ákveðna fótfestu og sé ekki jafnan ruglingur eða skyndileg breyting til í því efni. Hæstv. menntmrh. sagði í ræðu sinni áðan að það væri erfitt að brjóta málið til mergjar efnislega á þeim tíma sem nú er. Ég hugsa að hann hafi átt við tímann á Alþ. Og hann bætti við: „Þetta gæti beðið til haustsins,“ ef ég hef tekið rétt eftir. Það má vel vera að þetta mál geti beðið til haustsins. Engu að síður geri ég þó ráð fyrir að einhver prentun á íslenskum bókum eigi sér stað í sumar og það verður kostnaðarauki að seinka þessu máli. Ég tel því æskilegt, hvernig sem málið fer, að fá um það hreinar línur, ef hægt er að fá það hér á Alþ. nú, hver vilji löggjafarvaldsins er í þessu efni. Sumir segja að það sé fikt eitt af löggjafanum að vera að ákveða lög um ritmál, en ég er ekki á þeirri skoðun. Tungan hefur verið okkar haldreipi gegnum aldirnar og á að vera það áfram, og ég sé ekkert því til fyrirstöðu að hv. Alþ. setji um það meginlínur hvernig rita á íslenska tungu. Nokkrir þm, kunna að muna eftir því að Í Noregi urðu harðar deilur eftir stríð um ritmál norskrar tungu, og ég man eftir skeleggum greinum sem ég las þá eftir eitt skáld norðmanna Arnulf Överland, þar sem hann sagði í einni greininni: „Hversu oft skulum við skipta um móðurmál vort og rithátt?“ Og í Noregi gildir því miður ekki einn ritháttur, - ég segi: því miður. Kannski eigum við ekki að vera að dæma um hvernig aðrar þjóðir skrifa sitt mál, en ég hef þó verið það mikið í Noregi mörg undanfarin ár að mér er vél kunnugt um að um þetta standa harðar deilur og ef þeir hefðu borið gæfu til þess á sínum tíma, fyrir nokkrum áratugum, að ritfesta málið, jafnvel með löggjöf, held ég að betur hefði farið miðað við það sem ég hef heyrt. Nú getur vel verið að þeir hafi gert slíkt og ég sé hér að tala of langt aftur í tímann. Þá verð ég leiðréttur í því efni. En ég varð var við þetta á árunum 1958–1965, er ég var alloft í Noregi, að um þetta voru miklar deilur eftir héruðum og raunar aldri manna líka. Ég tel að við eigum að forðast slíkar deilur á Íslandi og setja um okkar mál ákveðinn rithátt og ákveðnar reglur, þó það einfaldar að ekki sé ofviða venjulegum heilbrigðum manni með eðlilega greind. Sumir segja, að z-an sé meira konstrúeruð, stærðfræðilega sett í málið á sínum tíma, heldur en vera eðlileg. Það getur vel verið og um það skal ég ekki dæma. Hitt er á að líta, að z-an er ekki það flókin, finnst mér, að hún geti ekki haldið gildi sínu. Flóknara er að rita suma aðra stafi eins og mismuninn á í og y, og þarf meiri kunnáttu til að tryggja að það sé jafnan gert rétt samkv. uppruna orða. En út í þá sálma vil ég ekki fara. Fyrir mér vakir það mest að málið komist í höfn nú, að því sé ekki slegið á frest og upphefjist aftur deilur um rithátt á íslenskri tungu sem hefur verið bitbein hér á hv. Alþ. æ ofan í æ. Ég tel það illa farið. Það verður hreinlega að reyna á það hver vilji meiri hl. er hér á Alþ., og þá verðum við að sæta því. Ég vil ekki að Alþ. álykti hér oft um ákveðna þætti og yfirvöld sinni því alls ekki, hvort sem um er að ræða z í ritmáli eða ekki. Alþ. ályktaði á sínum tíma, 29. apríl 1974, að fella bæri niður z í íslensku máli. Síðan hefur ekkert gerst í því efni. Skólamenn hafa komið saman og ályktað um að rétt væri að kalla saman fundi í þessu efni til að ræða málið. Frv., sem við erum að deila um nú, var lagt fram hér á hv. Alþ. fyrir mörgum mánuðum. Þá steinsváfu skólamenn hver um annan þveran um þetta mál. En skyndilega fer einhver „agitator“ af stað og ýtir við sumum þessara manna og nú flæða yfir okkur, eins og ég sagði áðan, alls konar ályktanir með og á móti, allmiklu fleiri munu vera á móti, sumar heldur klaufalega og hvatvíslega orðaðar. Þetta spáir ekki góðu. Ég vil hafa meiri festu í íslenskum rithætti heldur en það að nokkrir menn geti breytt honum eftir geðþótta eða duttlungum, hvort sem þeir eru ráðh, eða einhverjir aðrir. Þess vegna vil ég mælast til þess að málið fái afgreiðslu á þessu þingi og reyni á það hverja stefnu Alþ. vill að þetta mál taki. Ég tel það mikilvægt þó að sumir telji þetta ekki skipta miklu máli.



Herra forseti. Ég segi nú eins og sumir aðrir ræðumenn hafa sagt hér á undan mér: Ég er ekki staðinn hér upp til að taka þátt í málþófi um þetta z-mál, a.m.k. ekki á þessu stigi. Ég ætla ekki að ræða málið ýkjamikið efnislega, en mig langar til að fara hér nokkrum orðum um málið, fyrst og fremst frá því sjónarmiði að nú er þingi senn að verða lokið og lítill tími aflögu til að skoða þetta mál. Eins og kunnugt er er það hæstv. ríkisstj. sem tekur ákvörðun um það hvenær þingi skuli slitið, og heyrst hefur að ráðgert sé að slíta þingi á morgun eða á miðvikudag. Hæstv. ríkisstj. þarf að fá afgreidd fjöldamörg mál sem eru á dagskrá beggja deilda þingsins og nægir að vísa í mjög langa dagskrá sem úthýtt var í dag, og hún þarf einnig að tryggja að haldinn sé fundur í sameinuðu þingi því að þar hefur ekki verið haldinn fundur nú um margra daga skeið vegna annríkis í deildum og mjög mörg mál sem biða þar afgreiðslu. Ég get t.d. nefnt það að þar eru ýmis mál sem flutt voru í þál.- formi fyrir páska, en enn hefur ekki gefist tími til að mæla fyrir. Það er því ljóst að það eru býsna mörg mál sem þingið þarf að taka til meðferðar og þeir, sem hafa hug á að koma mörgum málum í gegn, eins og hæstv, ríkisstj. hlýtur að hafa, þeir þurfa að hyggja að því hvernig afgreiðslu mála verði hagað nú á seinustu dögum. Ég efast ekkert um það að stjórnarandstæðingar eru fúsir til samvinnu um að mál geti orðið afgreidd með eðlilegum hætti, svo fremi að hægt sé að skoða hvert og eitt þeirra nægilega, og þeir munu ekki leggja stein í götu þess að unnt verði að slíta þingi hvort heldur er á morgun eða hinn daginn. En hitt er allt annað mál, að ef farið verður að keyra á mál eins og þetta sem bersýnilega þarfnast mikillar skoðunar víð, þá leyfi ég mér að fullyrða að samvinna við marga stjórnarandstöðuþm. er úr sögunni um afgreiðslu mála hér á Alþingi. Ég bendi á það alveg sérstaklega að þetta mál hefur allmikla sérstöðu. Þetta er í fyrsta lagi þmfrv., en ekki stjfrv., og þmfrv. þurfa að njóta meiri náðar fyrir augum þd. en stjfrv. að því leyti að þess er krafist að 3/4 þm. greiði atkv. með afbrigðum þegar leita þarf þeirra, og það liggur fyrir að þessi meiri hl. er ekki fyrir hendi hér í d. og er því miklu auðveldara að tefja afgreiðslu þessa máls heldur en ef hér væri um stjfrv. að ræða. Í öðru lagi liggur það fyrir að hér er um illa undirbúið mál að ræða. Það eru alvarlegir ágallar í þessu máli, þannig að ef málið yrði samþ. óbreytt, þá væri það furðuleg afskræming á mörgum stafsetningarreglum sem gilt hafa hér á landi nm áratugaskeið og þarf því bersýnilega að sniða þessa vankanta af frv. Það þýðir að það þarf að senda málið aftur til Nd. ef menn vilja að Alþ. kasti ekki frá sér málunum skoðunarlaust. Ég vil bara nefna hér sem dæmi að í þessu frv., sem ég að vísu hef nú ekki hér við höndina, en hef nú fengið lánað, þar segir m.a. í 8. stafsetningarreglunni: „Í upphafi nafna af erlendum uppruna skal og rita je, t.d. Jens, Jerúsalem, Jesús“, sem sagt, ef um er að ræða önnur nafnorð sem líkt stendur á um, þá á að skrifa þau með einum bókstaf, é. Það þýðir þá það að t.d. orðið jeppi, sem hefur öðlast nokkurt gildi í okkar tungu, ætti að skrifast héðan í frá með é, Alþ. væri búíð að lögbjóða það að ekki mætti skrifa þetta orð með öðrum hætti.  Í Þriðja lagi er á það að benda að engar umsagnir voru fengnar um þetta frv. í Nd. þegar frv. var þar til meðferðar, en nú, þegar mönnum er ljóst hvað er að gerast, þá rignir yfir þingið ályktunum frá hinum ýmsu samtökum skólamanna og íslenskufræðinga þar sem mjög harðlega er mótmælt setningu þessara laga. Dettur mönnum í hug að við hér í Ed Alþ. getum verið þekktir fyrir að afgreiða þetta mál öðruvísi heldur en menntmn. fái sæmilegt tækifæri til þess að kynna sér röksemdir þeirra sem standa að þessari viðtæku hreyfingu sem ber fram þessi mótmæli? Að sjálfsögðu dettur mér ekki í hug að hv. þm. telji ekki sóma d. vera meiri en svo að þeim detti í hug að fara að afgreiða málíð í einhverju flaustri á einum nefndarfundi eða svo. Það er í fyrsta lagi nauðsynlegt að senda þetta mál til umsagnar, í öðru lagi er nauðsynlegt að fá einstaka menn til viðræðna við n. og í þriðja lagi er nauðsynlegt að athuga nm endurskoðun einstakra ákvæða sem bersýnilega þurfa lagfæringar við. Og það verður ekki gert á einum eða tveimur dögum, það segir sig sjálft. Í fjórða lagi er svo á það að benda að gífurlegur kostnaðarauki mun fylgja samþykkt þessa frv. og þessi vesalings ríkisstj., sem mun vist ekki mega við miklu meira en orðið er að hennar eigin sögn, þurfa að standa fyrir stórfelldum útgjöldum af samþykkt þessa frv. Ég tel því einsýnt að hv. menntmn. þurfi einnig að skoða þá hlið málsins og hún verði að leita umsagnar fróðra manna um það hve mikil útgjöld það muni hafa í för með sér að frv. þetta nái fram að ganga. Það er ekki ofmælt, án þess að ég orðlengi það, að vinnubrögð þeirra, sem ýttu fastast á eftir þessu máli í gegnum Nd. Alþ., hafa valdið mikilli hneykslan og reiði um allt land og að þetta skuli eiga sér stað á seinustu dögum þingsins. Ég er sannfærður um að hv. þm. hér í Ed. hafa orðið varir við þessa hneykslan, og breytir þar í raun og veru engu hvaða skoðanir fólk hefur á því hvort eigi að skrifa z eða ekki. Menn furða sig á því að þegar fyrir liggur að hvert málið af öðru liggur óhreyft hér í þinginu vegna þess að ekki er tími til að afgreiða það, m.a. mjög mikilvæg dómsmálafrv., þá skuli þingið hafa tíma til þess að eyða hverjum deginum af öðrum og jafnvel heilum nóttum í að ræða um þetta mál. Ég endurtek það sem ég sagði hér áðan, að ég sé enga ástæðu til að fjölyrða um þetta mál hér, ætla mér alls ekki að halda hér langa ræðu. Ég vil bara að það komi alveg ljóst fram að það er enginn tími til þess að afgreiða þetta mál hérna úr d. ef þingslit eiga að eiga sér stað í þessari viku og jafnvel í þessum mánuði. Ef á að fara að eyða tíma hv. d. í að ræða þetta mál á löngum fundum, þá er sannarlega brýn þörf á að ræða mörg önnur mál sem góður tími verður tekinn í að ræða. Ég ætla ekki að fara að eyða tímanum í það að fara yfir þau fjöldamörgu mál sem bersýnilega þurfa að hafa forgang í báðum d. þings og í Sþ., en ég bendi bara á að eitt af þeim málum, sem hefur verið til afgreiðslu í dag, samgönguáætlun, hefur verið afgreidd með slíku flaustri að við þm. höfum verið kallaðir á fundi með vegamálastjóra þar sem hafa verið skammtaðar 30 mínútur á hvert kjördæmi, og þetta hefur gerst á sama tíma og eru fundir hér í d., þannig að menn eru af forseta kallaðir til að gegna þingskyldum sínum og sitja á þingfundum, en síðan er ríkisstj. að standa fyrir öðrum fundum á sama tíma úti í Þórshamri. Ég efast um að þetta eigi sér nokkurt fordæmi í þingsögunni, a.m.k. ekki mörg ár aftur í tímann. Ég man aldrei eftir því að þessir fundir með vegamálastjóra, sem ævinlega eru til undirbúnings afgreiðslu vegáætlunar, hafi átt sér stað á þingfundatíma. Þeir hafa ævinlega verið haldnir á morgnana eða jafnvel á helgum degi ef mikið hefur legið við. En að það væri orðið svo þröngt um tíma að það væri ekki hægt að hnoða þeim neins staðar annars staðar niður en á nákvæmlega sama tíma og d. eru að störfum, það er einsdæmi og sýnir hve hratt og fast er keyrt. Og þegar svona stendur á, þá er á það keyrt á sama tíma að fjalla um þetta mál. Hvers vegna á þetta þmfrv. hér einhvern meiri rétt við slíkar aðstæður heldur en t.d. mál sem ég flutti fyrir tveimur mánuðum og ég hef ekki enn fengið tækifæri til að hafa framsögu fyrir? Þannig er sjálfsagt ástatt um mörg fleiri mál. Ég tel að þetta sé hreint hneyksli í vinnubrögðum og mótmæli þessum aðförum. Ég vil bæta því hér við, að þegar ég segi að ef menn ætla að slita þingi í þessari viku, þá kemur ekki til greina að eyða frekari tíma í þetta mál, þá á ég auðvitað við það einfaldlega að í þingsköpum er minni hl. ætlaður ákveðinn réttur. Minni hl. hefur rétt til þess að neita um afbrigði, og það er alveg víst að það verður gert. Í öðru lagi hefur minni hl. þann rétt að hann getur haldið uppi löngum umr. um mál. og það er eins víst að sú heimild verði notuð. Ég bendi á það, að þó að menn geti kannske fallist á það að hafa þessa 1. umr. ekki allt of langa, svona til þess að láta á það reyna hvort meiningin sé að keyra á þetta mál, og málið fái þar af leiðandi að fara til n. í kvöld, þá er ekki þar með sagt að menn verði jafnsamstarfsgóðir ef málið kemur aftur fyrir. Ég tel, vegna þess að ég treysti formanni menntmn. til þess að afgreiða ekki þetta mál í neinu flaustri frá n., hann hefur reyndar sagt mér að svo mundi ekki verða, að þá sé einsýnt að þetta mál geti komið frá n. á morgun, þriðjudag. Það er þá í allra fyrsta lagi á miðvikudag sem það kemur frá n. og ég mun telja það persónulega allt of skjóta afgreiðslu innan n. Við höfum haft fyrir vana í þessum n. að hafa umdeild mál af þessu tagi í margar vikur til skoðunar hjá okkur, og að sjálfsögðu er eðlilegt að eitthvað svipað sé um þetta mál. En jafnvel þó að svo fari að menntmn. samþykki að málið komi úr n. á miðvikudag, þá verður að sjálfsögðu ekki hægt að taka það fyrir til 2. umr. vegna ákvæðanna um afbrigði fyrr en í fyrsta lagi á fimmtudag, og það þýðir það að hæpið er að umr. ljúki fyrir helgi. Það er því í fyrsta lagi á mánudag eða þriðjudag - í alfyrsta lagi, með almesta hraða sem hugsast getur - að hægt er að ljúka umr. um þetta mál hér í Ed., og þá er, eins og ég segi, bersýnilega óhjákvæmilegt að senda málíð aftur til Nd. vegna þeirrar breytinga sem augljóslega þarf að gera á þessu frv. Ég ætla svo aðeins að bæta því við hér, vegna þess að ég tel að það hafi ekki komið nægilega skýrt fram enda þótt mörgum hv. þm. sé vafalaust kunnugt um það, en við afgreiðslu málsins í Nd. áttu sér stað mjög mikil mistök sem valda því að það er mjög umdeilanlegt hvort þetta frv. hafi hlotið löglega meðferð af hálfu Nd. Ég tel, herra forseti, enda þótt ég hafi heyrt hæstv. forseta andmæla því að við séum að gera mál Nd. að umræðuefni hérna í Ed., þá verður ekki hjá því komist að nefna þetta atriði, því að það skiptir svo stóru máli um alla síðari meðferð þessa máls. En ég get upplýst hér að að lokinni 2. umr. þessa máls fór fram atkvgr. í Nd. um það hvort leyfa skyldi S. umr. þegar í stað, en eins og menn vita, þá áskilja þingsköp að ein nótt líði milli umr. að öllu eðlilegu. Við atkvgr. í Nd. greiddu 28 þm. atkv. með því að afbrigði yrðu veitt, en 8 þm. á móti, og þá lýsti forseti Nd. því yfir að afbrigði væru samþykkt. Ég vona að allir hv. þm. geri sér grein fyrir því eftir að mjög svipað hefur gerst hér í Ed., en þó með gagnstæðum úrskurði forseta, sem byggðist á því að réttilega þarf 3/4 hluta atkv. til þess að samþykkja afbrigði þegar um þmfrv. er að ræða, að þessi úrskurður var rangur, vonandi eingöngu byggður á misskilningi, en hann var rangur og umr. var því ólögleg. Ég tel því fyllstu ástæðu til þess að koma því hér á framfæri að sú skoðun hlýtur að koma upp að meðferð Nd. á þessu frv. hafi verið ólögleg, frv. hafi ekki farið í gegnum þrjár umr. í Nd. og þó að Ed. samþykki það við þrjár umr., þá geti það ekki orðið að réttum lögum. Ég veit að vísu að um þetta geta fræðimenn vafalaust rökrætt. Ég efast nm að það sé nokkurt einasta fordæmi fyrir því hér á landi að lög hafi verið vefengd á þessum grundvelli. En í þessu sambandi skiptir ákaflega miklu máli að atkvgr. um afbrigði fór fram, hún er bókuð og koma skýrt fram á segulbandi úrslit atkvgr., 25:8 atkv., en það sem mikilvægast er, því var mótmælt að afbrigði hefðu verið samþ., því var mótmælt en forseti úrskurðaði að umr. færi fram engu að siður. Þetta er auðvitað það mikilvægasta í málinu, að þm. féllust ekki á þessa niðurstöðu, hún var umdeild á því augnabliki sem komist var að þessari niðurstöðu í Nd. Ef þm. hefðu látið þetta gott heita og hefðu sætt sig við þann úrskurð sem upp var kveðinn, þá hefði kannske málið getað horft nokkuð öðruvísi við. En svo var ekki. Ég þykist vita það að þegar fræðimenn í lögvísindum fara að rökræða þetta mál, þá kemur upp þessi spurning, hvort gildi annað um afbrigði heldur en t.d. það atriði að ekki hafi verið nægilega margir þm. mættir á þingfundi. Það er enginn minnsti vafi á því að ef þingfundur er settur og umr. hefst og það hafa ekki verið nema 15 mættir á fundi í Nd., þá er sú umr. ólögleg, og ég er sannfærður um að enginn dregur það í efa. Það getur hins vegar vel verið að menn mundu vilja rökræða það frekar hvort umr., sem neitað hefði verið um afbrigði, en hefði þó farið fram engu að síður, hvort hún kynni að vera lögleg. Ég skal viðurkenna að um þetta má vafalaust deila og færa fram rök með og móti. En það breytir í sjálfu sér ekki eðli málsins. Eðli málsins er það að hér hafa átt sér stað mikil mistök og það hafa ekki farið fram nema tvær löglegar umr. í Nd. í staðinn fyrir þrjár. Því verður haldið fram að frv. hafi ekki verið samþykkt löglega á Alþ., og menn geta verið alveg öruggir um það að verði málið afgreitt með þessum hætti, þá munu andstæðingar þessa frv. höfða mál og krefjast þess að afgreiðsla Alþ. verði dæmd ógild. Það er fyllilega hugsanlegt að reka slíkt mál fyrir dómstólum landsins og fyllilega hugsanlegt að dómstólar komist að þeirri niðurstöðu að samþykkt Alþ. á þessu frv. sé lögleysa. Afleiðingin af slíkum málarekstri, hver sem niðurstaðan verður, getur ekki orðið önnur en sú, að það verður mikil óvissa ríkjandi um niðurstöðu þessa máls og þar með þá niðurstöðu, hvort skrifa skuli z eða ekki z, um nokkurra ára skeið. Og þá geta menn verið alveg vissir um það að z verður ekki kennd í skólum á þeim tíma. Það verður þá látið allt sitja í sama farinu. Ráðh. getur ekki skorið úr og gengið frá reglugerð um þetta mál eins og till. hefur verið lögð fram um. Það er sú lausn sem hæstv. menntmrh. hefur lagt til að fundin verði í þessu máli, síðan verði lögð fram þáltill. á Alþ. því til staðfestingar, og vitna ég þar til þeirrar brtt. sem hefur verið lögð fram. Það verður engin slík lausn hugsanleg vegna þess að Alþ. verður búið að afgreiða þetta mál í þessu dæmalausa flaustri á meira eða minna löglausan hátt og menn koma til með að standa í nokkur ár í algerri óvissu um það hvað er eiginlega lög og hvað ekki lög í landinu. Ég vil því einnig af þessari ástæðu benda mönnum á að það væri fráleitt með öllu að reyna að þvinga fram afgreiðslu þessa máls hér í Ed. Það eru ekki nema þrjár leiðir til í þessu máli: Í fyrsta lagi sú leið að samþykkt verði brtt. sem lögð var hér fram í dag og ekki þarf að kynna fyrir hv. þm. Í öðru lagi að þessu máli verði einfaldlega vísað til ríkisstj. Og svo þriðja leiðin og kannske sú eðlilegasta við ríkjandi aðstæður, að þetta mál fái að sofna svefninum langa í menntmn.



Án þess að ég ætli að blanda mér inn í efnislegar umr. um gildi úrskurða í hv. Nd., þá vil ég láta það koma hér fram að forseti Nd. hefur endanlegt úrskurðarvald um málsmeðferð í Nd. svo sem forseti Ed. hefur endanlegt úrskurðarvald um málsmeðferð í Ed.



Herra forseti. Vegna þeirra umr., sem hér hafa átt sér stað um væntanlega afgreiðslu þessa máls, þá vil ég sem formaður menntmn. lýsa því hér yfir að verði málinu vísað til n. í kvöld, þá mun ég boða til fundar á morgun, í fyrramálið, um málið og kalla þar til fundar nokkra menn sem ég hef þegar ákveðið í huga og má vera að meðnm. mínir hafi fleiri í huga heldur en þar er um að ræða. Okkur hefur greint á efnislega um afgreiðslu í hv. menntmn., en til þessa hefur ekki orðið ágreiningur um meðferð þeirra mála sem við höfum afgreitt í vetur. Og ég vonast til þess að hv. n. beri gæfu til þess að geta afgreitt málið frá sér þannig að það sé ekki ágreiningur um sjálfa málsmeðferðina, þó að menn greini efnislega á um málið sjálft.



Herra forseti. Vegna þessara orða hæstv. forseta, að forseti hafi endanlegt úrskurðarvald í málum af þessu tagi, þá vildi ég aðeins mega benda honum á að þetta er út af fyrir sig rétt, að forseti hefur endanlegt úrskurðarvald. En að sjálfsögðu og eðli máls samkv. á það aðeins við um vafaatriði, það á aðeins við um túlkunaratriði, þegar leggja þarf dóm forseta á mál sem ágreiningi valda og geta valdið ágreiningi. Um þau atriði, sem öllum eru ljós og hljóta að vera ljós, g forseti ekki neitt úrskurðarvald. T.d. gæti forseti ekki úrskurðað það einfaldlega að það nægði að 5 þm. væru viðstaddir þingfund svo að fund mætti setja. Þar væri um að ræða atriði sem stríddi bersýnilega gegn þingsköpum og úrskurðarvald forseta mundi ekki nægja til þess að breyta því atriði í þingsköpum. Forseti á sem sagt ekki úrskurðarvald um atriði sem öllum eru ljós. Forseti á ekki endanlegt úrskurðarvald um það hvað einstakir þm. heita eða hvort þeir hafi þingmannsréttindi, svo að ég nefni annað dæmi. Þar er um að ræða mál sem menn hafa bara sjálfir rétt til þess að skynja með augum sínum og eyrum, og þar fær engu breytt um þótt forseti sé þessarar eða hinnar skoðunar. Forseti gæti t.d. ekki, ef hann vantaði atkv. í þingsalinn, kallað á þingvörð og beðið hann um að rétta upp höndina til þess að tryggja einhverju máli meiri hl., og ef því væri mótmælt, þá gæti forseti ekki staðið upp og sagt: Ja, ég hef hér endanlegt úrskurðarvald um það hverjir mega greiða hér atkv. og hverjir ekki. - Það segir sig sjálft að slíkt stæðist ekki lögum samkv. Og sama gildir um það að ef þingsköp áskilja að 3/4 hlutar atkv. þurfi að vera með til þess að afbrigði séu veitt og séu þessir 3/4 hlutar atkv. ekki til staðar við atkvgr., þá er gerðin ólög, þá er ekki farið að lögum og fundurinn ekki lögmætur. Ég sé ekki annað en það sé með fullum rökum hægt að líkja afbrigðum við einmitt þetta atriði. Ég veit hins vegar vel að ef menn taka sig til og fara að skoða þetta, þá geta þeir vafalaust deilt um það alllengi og svo mundi vafalaust verða ef málið kæmi til dómstóla.



Ég hef hlýtt á mál hv. síðasta ræðumanns eins og aðrir hv. þdm. Auðvitað er það rétt að forseti hefur ekki rétt, hvorki í þessari d. né hv. Nd., til þess að kveða upp augljóslega ranga úrskurði. En það stendur sem ég sagði áður, að forseti Nd. hefur endanlegt úrskurðarvald um málsmeðferð í Nd. og forseti Ed. um málsmeðferð í Ed.



Herra forseti. Ég hef nú verið skamma hríð hér á hv. Alþ., mun skemur heldur en velflestir sem hér eru inni, hef þó haft fyrir því að lesa þingsköp og fræðast nokkuð um starfsreglur Alþingis. En það vissi ég ekki fyrr að forseti gæti úr stóli sínum úrskurðað það að lögleg sé gjörð þingfundar gegn augljósum ákvæðum í þingsköpum, - þegar kveðið er á um það ljósum orðum að til þess að veita afbrigði þurfi 3/4 hluta atkv. og á þessa 3/4 hluta skortir, þá geti forseti kveðið upp þann úrskurð að ekki þurfi nema 2/3 hluta. Það má, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, vafalaust ræða um þetta langt mál, en hér er greinilega um glöp að ræða. En hvað sem því líður, þá vil ég lýsa yfir ánægju minni með það sem fram kom í ræðu hv. þm. Axels Jónssonar, 10. landsk., formanns menntmn., um það hvaða vinnubrögð hann muni viðhafa í sinni n. þegar málið kemur þangað. Hann er augljóslega ekki þeirrar skoðunar að viska, vitneskja, þekking og smekkur hv. alþm. í þessari hv. Ed. skuli óvefengjanlega ráða því með hvaða hætti íslensk orð skuli stafsett á ókomnum árum hér á landi, á sama hátt og hv. formaður menntmn. Nd. virðist hafa gert - eða varaform. Þetta gleður mig, að heyra þetta álit hv. þm. Axels Jónssonar. Sjálfur leyfi ég mér nefnilega að draga stórlega í efa að þrátt fyrir prýðilegar gáfur, langt umfram meðallag, býst ég við, yfirgripsmikla þekkingu, smekk og stíl í íslensku máli, samsetningu þess, hrynjandi og hljóðan, sem mér finnst nú að vísu stundum skorta nokkuð á í máli manna hér á hv. Alþ., - þrátt fyrir það að ég efast ekki um að vitneskja þessi, menntun, smekkur og þessi næma tilfinning er öll til staðar í heilabúi hvers einasta hv. alþm. og þó sérstaklega heilabúum þessara 33 sem undirrituðu áskorunina forðum, þrátt fyrir þetta trúi ég því að við getum sótt e.t.v. staðfestingu á vísindalegum niðurstöðum þessara hv. þm., e.t.v. örlítið aukna vitneskju um það hvernig æskilegt sé að staðsetja orð þessarar fornu tungu. Og aðeins í lokin vil ég andmæla því, eins og oft hefur verið gert áður hér í sölum hv. Alþ. undanfarna vetur, að z-an, þetta hljóðtákn, sé íslenskri tungu viðkomandi á nokkurn handa máta, að þetta hljóðtákn í málinu komi íslenskri tungu nokkurn skapaðan hlut við. En hitt hefur komið fram, það vil ég viðurkenna út af fyrir sig að skiptir dálitlu máli, að fyrir menn, sem lært hafa að nota þetta hljóðtákn í ritmáli sínu, lært það með blóði, svita og tárum, þá kann að vera dálítið sárt að sjá það fellt í gengi, að eiga það ekki lengur og geta ekki flaggað með því. Svo er með mjög mörg atriði í stafsetningu íslenskrar tungu, að þeim, sem gekk illa að tileinka sér þau í æsku, þeim má þykja sárt að verða sviptir þessari eign sinni, að geta ekki skorið sig úr í því eða státað af því í leyndum hjarta síns að hafa þó heppnast að tileinka sér þessa vitneskju. Ég læt það svo lönd og leið þó þetta séu menn sem aldrei geta orðað hugsun sína skammlaust. Ef þeir geta stafsett orðin sem þeir ætluðu aldrei að láta út af munni sér ganga eða hefðu ekki átt að gera, geta stafsett þau rétt, þá er til nokkurs unnið. Ég vil ítreka það sem ýmsir góðir menn hafa sagt um deilu þá, sem hér stendur, að þessi undarlega umhyggja hv. alþm. skyndilega fyrir stafsetningu, - stafsetningu sem þeir hafa nú kannske svona mikið vit á eins og þeir hafa látið í ljós, hún er, séð í ljósi þeirra viðfangsefna sem þetta þing hefur við að glíma, hinni fornu, göfugu og virðulegu stofnun til skammar, til hreinnar og klárrar skammar. Ég mun ekki að þessu sinni eyða í það tíma að ræða um innrætið sem liggur að baki málsmeðferðarinnar í Nd., ekki um hroka hinna vísu manna sem bera fram þau rök skoðun sinni til stuðnings að þeir vilji láta stafsetninguna vera eins og þeir hafi lært hana, - ég vil nú bæta við: eins og ég hef staðfestan grun um að sumir þeirra hafi ekki lært hana þrátt fyrir allt, það kynni að koma í ljós síðar. En aðeins þetta: Ég treysti því, það hvarflar ekki að mér nokkur efi um það að í þessari hv. d. mun þetta frv. fá mennilega meðferð. Skyldi það koma mér á óvart í lokin að svo yrði ekki, þá mun ég við umr. tvær, sem eftir verða, reyna að fara í gegnum nokkur rit höfuðskálda okkar til þess að við fáum að kanna það hér í d. með hvaða hætti þau hafa notað rittákn þetta í máli sinu, jafnvel, af því að ég geri nú ráð fyrir því að tími vinnist til á því sumarþingi sem þá yrði háð hér, gera á því lauslega athugun með hvaða hætti þetta rittákn er notað í máli því og góðum þýðingum sem haft er eftir sjálfum guði almáttugum í heilagri ritningu. Þetta verður yfirgripsmikið verk. Ég mun þá reyna að beita ekki mjög rómi þannig að mér endist nú erindið til nokkurrar tölu. En merkilegt má það vera og ég má þá vera orðinn öllu linari til heilsu heldur en ég hélt að ég væri ef mér ætti ekki að auðnast að komast upp í 90–100 klukkutíma.