Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Auðunn Jónsson Þetta frv. hefir tekið nokkrum breytingum í háttv.Ed. Vörutegundir hafa dálítið verið færðar á milli flokka, og ein vörutegund tekin út úr 2. flokki. Þrátt fyrir þetta, var þó fjhn. á einu máli um það, að gera ekki breytingar á frv. nú.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg hefi litlu að bæta við nál. á þskj. 416. Mál þetta hefir orðið fyrir dálítið óvæntri meðferð í háttv.Ed., og get jeg eigi fallist á, að sú breyting, sem það hefir þar tekið, sje til bóta, og það því síður, þar sem tvísýna er á, að fyrirhuguð breyting á einkasölu áfengis nái fram að ganga í Ed. En meðan svo er, þá er ekki hægt að gera ráð fyrir þeim tekjuauka, sem upphaflega var ætlast til, að frv. þetta gæfi. Fjhn. vill þó, að frv. nái fram að ganga óbreytt. Er þar nálægt 200 þús. kr. tekjuauki trygður með þannig löguðu skattgjaldi, að gjaldendur verða einna minst varir við, að greitt hafi verið. Þegar frv. var afgreitt hjeðan til háttv.Ed., voru margir, sem æsktu einmitt þeirra breytinga, sem frv. varð þar fyrir. Býst jeg því við, að þeir muni ennþá fúsari að greiða atkvæði sín nú. Tel jeg svo eigi þörf á að fjölyrða meira um þetta mál, því að það hefir verið rætt hjer allrækilega áður, og mjer liggur við að segja: meira en þörf var á.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg skal taka það fram, að enda þótt frv. hafi verið skemt og rangt hafi verið að aðgreina spíritusinn frá því, þá er þó bót að því, og tekjurnar, 200 þús. kr., eru áreiðanlega áætlaðar fremur lágt, ef heimild frv. til álagningar er notuð. En ef tekjurnar eiga að verða til muna meiri, þyrfti meiri álagningu, og mundi tóbakið þá hækka í verði, en það mundi það einnig gera, ef frv. yrði tekið aftur, því að margir háttv.þm. hafa lýst því yfir, að þá mundu þeir verða því fylgjandi, að tóbakstollurinn yrði hækkaður. En hvað svo sem verður um frv. hjer í háttv. deild, þá er víst, að meiri hl. háttv.þm. er því fylgjandi.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Jeg ætla ekki að stofna til óþarfra umr., en frá mínu sjónarmiði er frv. enn óaðgengilegra nú en það áður var, þar sem tekjuvonin er nú enn minni en upphaflega. Þó að meiri hl. fjhn. geri ráð fyrir, að þetta og vínfangaverslunin, ef til hennar kemur, verði rekin saman, þá verða þetta alt að einu 2 stofnanir með tvöföldum starfrækslukostnaði, og honum alltilfinnanlegum. Álít jeg miklu vænlegra, að tóbakstollurinn væri hækkaður, því að með því væru tekjurnar vissar, og engin áhættan. En hjer er í raun og veru um tvöfalda áhættu að ræða, bæði þá, sem leiðir af venjulegum viðskiftum, og einnig þá, sem leiðir af eðli og fyrirkomulagi þessarar verslunar. Jeg er heldur ekki í neinum efa um það að nefndin hefir áætlað tekjurnar altof háar, nema verð á tóbaki hækki mikið frá því, sem það mundi vera í frjálsri samkepni. Hitt dugir ekki, að miða verðið við verslunina, eins og hún nú er, því að hún er í raun og veru ekki frjáls.

Hákon Kristófersson Að eins nokkur orð til að gera grein fyrir atkv. mínu. Jeg fylgdi þessu frv. þegar það fór hjeðan úr þessari deild, en nú lítur það talsvert öðruvísi út, og með tilliti til þeirra breytinga, treysti jeg mjer eigi til þess að greiða því atkvæði mitt.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Oss má öllum vera það ljóst, hve afarmikils virði það er fyrir hvert ríki, að framleiðsla þess nái áliti á heimsmarkaðinum. Vjer Íslendingar höfum orðið fyrir því happi, að eftir að lög voru hjer sett um fiskimat 1909, þá hefir íslenskur fiskur verið einna fremstur á saltfiskmarkaði heimsins. Af þessu höfum hjer haft ómetanlegt gagn. En eins og það var hnoss fyrir oss að öðlast þetta, eins ættum vjer og að setja metnað vorn í að reyna að halda þessu ágæti. Á síðastliðnu ári hefir íslenskur saltfiskur ekki reynst eins vel á Spaníu og undanfarin ár. Er ekki gott að segja, hverjar ástæður muni til þess liggja. En að líkindum má þó telja höfuðástæðuna þá, sem hingað hefir borist með tímans straumi, og skal jeg á hana drepa fáum orðum. Þegar fiskimatslögin voru samin 1909, þá var þar eingöngu um að ræða verkaðan fisk til útflutnings. Þá átti sjer varla stað, að seldur væri óverkaður fiskur. En síðan hafa staðhættir breyst svo, með vexti í þessari atvinnugrein, að nú er fluttur út fiskur í salti, óverkaður, og einnig seldur manna milli hjer innanlands í stórum stíl. Það er og aðgæsluvert í þessu sambandi, að á síðustu árum hefir útvegurinn breyst þannig, að fiskiskipin, eða þó einkum vjelbátarnir, grannsalta fiskinn og selja hann síðan, er þeir koma að landi, hverjum sem hafa vill. En þessi grannsöltun á fiskinum hefir leitt í ljós óvandvirkni, því að þegar svo er að farið, að handbrögð, hreinlæti og söltun eru ekki í góðu lagi í fyrstu, þá er mikið verra að verka fiskinn vel á eftir, og oft nær ómögulegt, svo að vel sje. Það, að fiskurinn hefir tapað áliti á heimsmarkaðinum, mun því stafa af þessari umgetnu ástæðu, að menn grannsalta nú fiskinn og veita honum ekki svo góð handbrögð sem skyldi, en ekki hitt, að flokkunin sje óvandlegri en áður, því að það hefir einmitt sýnt sig, að hin síðustu árin hefir meira fallið til II. og III. flokks en undanfarið. Til þessa kunna að liggja fleiri ástæður, en þessi mun þó vera hin helsta. Lagabreytingin, sem hjer um ræðir, er nú í því fólgin, að óverkaður saltfiskur, jafnt sem verkaður, skuli framvegis verða metinu, áður en hann er út fluttur. Og að fiskur, sem seldur er innanlands, skuli einnig metinn. Er þetta til þess gert, að framleiðandinn beri nokkra ábyrgð á vörunni, þótt ekki flytji hann hana sjálfur út. Jeg býst við, að háttv.þm. sjeu mjer sammála í því, að alt sje til þess gerandi, að vjer getum framvegis haldið góðu áliti á þessari vöru á heimsmarkaðinum. Megum vjer og við því búast, að hliðstæð ríki í þessari atvinnugrein muni gera alt til þess að keppa við oss í þessu efni. Jeg býst fastlega við, að háttv.þm. verði ekki á móti því, að þessi breyting nái fram að ganga og í lögin að festast.

Jón Baldvinsson Jeg hafði fyrst hugsað mjer að koma með þingsályktunartillögu um að skora á stjórnina að rannsaka fátækralöggjöfina og gera tillögur um breytingar á gildandi lögum, og leggja fyrir næsta þing, vegna þess, að jeg áleit ekki tíma til að gera þær breytingar á þessu þingi, er jeg tel að þyrfti að gera á þessum mikla lagabálki. En þegar jeg fór að gá betur að, sá jeg, að á þinginu 1917 var samþykt þingsályktunartillaga um að skora á stjórnina að leggja fyrir næsta þing frv. til laga um breyting á fátækralögunum, og tilteknar þær breytingar, er helst ætti að gera. Hæstv. forsrh. (J M.) er einn þeirra manna, sem áttu sæti í milliþinganefnd þeirri, sem undirbjó fátækralögin frá 10. nóv. 1905, og hann tók ekki liðlega í það mál þá, þótt hann játaði, að hann liti öðrum augum á þetta mál heldur en þegar lögin voru samin. Þegar jeg sá, að málið var þannig vaxið, og nokkur ár liðin, án þess nokkuð hafi sjest frá stjórninni í þessa átt, þá var ekki að búast við miklum árangri, þar sem sami maður átti enn að fjalla um málið. Þess vegna fanst mjer ekki rjett að koma með tillögu til þingsályktunar, en hugsaði mjer að flytja fyrst frv. til breytinga á þessum lögum, en háttv.þm. Str. (M. P.) hefir nú gert það, og koma þessar till. mínar því sem breytingar við það frv. Það er erfitt að flytja breytingar á þessum lögum, þar sem þjóðin er búin að búa við þau breytingalítið síðan 1905. Framkvæmd laganna er komin í nokkuð fast horf og menn eru orðnir þeim svo vanir, en margt mundi raskast, ef miklar breytingar væru gerðar. Þær breytingar, er jeg helst vildi gera, eru á þskj. 406. Í fyrsta lagi fara þær í þá átt að koma í veg fyrir, að menn verði sviftir atkvæðisrjetti, þó að þeir verði að þiggja styrk eftir fátækralögunum. Í öðru lagi að láta menn ekki finna eins til þess, að þeir eru upp á aðra komnir, eins og eftir núgildandi lögum. Það er meira en að menn missi rjettinn til atkvæðagreiðslu um opinber mál, ef þeir eru svo óheppnir að vera komnir upp á náðir þess opinbera; þeir verða að minni mönnum í augum sjálfra sín og annara, og hugsa minna um að bjarga sjálfum sjer eftir á, þótt þeir vegna óhepni eða slysa hafi neyðst til að þiggja styrk af sveit sinni. 1. brtt. miðar að því, að sá styrkur skuli ekki talinn fátækrastyrkur, sem veittur er fyrst og fremst fyrir ómegðarsakir, og er þar miðað við meðalfjölskyldu, þannig, að sá, sem hefir að minsta kosti þrjú heimilisföst framfærsluskyld börn, skuli geta fengið styrk vegna ómegðar, ef hann þarf þess með, án þess það sje talinn sveitarstyrkur, en ef kona á í hlut, sje það talin ómegð, ef hún hefir meira en eitt barn fram að færa, og verði slíkur styrkur vegna ómegðar eigi látinn varða rjettindamissi. Svo er, að styrkur til þeirra, sem eiga við vanheilsu að búa, skuli ekki teljast fátækrastyrkur, eða þeir sviftir rjettindum, og skal styrkþurfi sanna með vottorði læknis, eða ef ekki næst í lækni, með vottorði tveggja skilríkra manna, að slys eða vanheilsa, sem styrkþurfi á ekki sök á, geri hinn ófæran til vinnu um lengri eða skemri tíma. Það er annars hart, að sá maður, sem verður fyrir því óláni að fótbrotna, og verða frá vinnu langan tíma vegna þess, eða liggja þunga legu mánuðum saman, þótt hann hafi verið dugnaðarmaður til vinnu meðan hann gat notið sín, að þegar hann vegna þessa þarf að leita á náðir hins opinbera um framfærslu, þá sje hann sviftur rjettindum, er honum ber sem borgara í þjóðfjelaginu. Þetta hefir þau áhrif á hann, að hann hefir minni hvöt til að bjarga sjer, eftir að hann er kominn til heilsu aftur; hann er þá kominn „á sveitina“ hvort sem er. Þetta er ekki einungis skaði fyrir einstaklingana, heldur fyrir þjóðfjelagið alt. Þessi óhöpp, sem mönnum eru ósjálfráð, virðast ekki lama starfslöngun manna, sem ekki verða styrksþurfandi. Þeir hafa fullan hug á að bjarga sjer, eins eftir að þau eru afstaðin og áður. En ef þeir fá styrk af sveitinni, þá vaknar sú tilfinning í huga sjálfra þeirra, að þeir sjeu orðnir að minni mönnum, og margir, því miður, líta einnig þannig á þá líka. En þetta hlýtur að draga úr löngun manna til að bjarga sjer og sínum og koma þeim til að sætta sig við eymdarkjörin. Geta allir sjeð, hversu holt það er. Þá vildi jeg, að sá styrkur skuli ekki talinn sveitarstyrkur, sem veittur er vegna atvinnuskorts. Það væri heilladrýgst fyrir sveitarfjelögin, að þau, heldur en að veita sveitarstyrk, þegar svo stendur á, hefðu altaf atvinnu að veita mönnum. Það mundi verða stórt spor til að bæta kjör manna, og velmegun mundi fara vaxandi í landinu. Það er sárt til þess að vita, að í mörgum sveitarfjelögum - eða svo er það að minsta kosti hjer í Reykjavík - skuli fjöldi manna ganga atvinnulaus marga mánuði af árinu. Þetta eru flest fullvinnandi menn en geta enga vinnu fengið. Hjer stendur það opinbera ráðalaust, getur ekki sjeð þeim fyrir vinnu, en ef beðið er um sveitarstyrk, þá verður að veita hann. En ef sveitarfjelagið eða bæjarfjelagið hefði getað greitt fyrir þessum mönnum og komið þeim á framfæri með atvinnu, þá mundi það ekki þurfa að veita þessa fátækrastyrki, sem geta orðið svo þungir, að sveitarfjelögin rísi ekki undir þeim. Þá kem jeg að d-liðnum. Það hefir vakað fyrir mörgum, að láta það ekki valda rjettindamissi, þó menn fyrir elli sakir verði að fá styrk. Það er ósvinna, að maður, sem hefir unnið sveitarfjelaginu og þjóðinni gagn í 40 eða 50 ár æfi sinnar, að þegar hann verður ófær til vinnu, bilaður eða fyrir elli sakir, þá er honum svo að segja kastað burtu á guð og gaddinn, eða hann verður að þiggja náðarbrauð þess opinbera og borga það með mannrjettindum sínum. Jeg hygg, að menn muni sjá, og verði ekki í vafa um, að þessir menn eigi heimtingu á uppeldi sínu hjá því opinbera, án þess að þurfa að gjalda það þessu verði. Hitt er annað mál, að menn munu hræddir um, að ekki sje hægt fjárhagsins vegna að koma þessu í lag. Það verður máske ekki hægt í fljótu bragði að koma því á með ellistyrk, en þangað til er ekki rjett að telja slíkan styrk sveitarstyrk eða náðarbrauð, og láta varða rjettindamissi. Þá er eitt atriði í fátækralögunum frá 1905, og það er fátækraflutningurinn. Frá sjónarmiði margra er hann nauðsynlegur, til þess að sveitarfjelög þurfi ekki að veita öðrum styrk en þar eiga framfærslu. Jeg hefði talið það rjettast, að menn ættu heimting á styrk í því sveitarfjelagi, sem þeir eru búsettir í, er menn hafa dvalið þar í 2 ár. Það er áreiðanlegt, að það er ekkert eins hneykslanlegt í fátækrastjórninni eins og þessi fátækraflutningur. Heilar fjölskyldur eru rifnar upp nauðugar og sendar eins og annað góss hringinn í kringum landið. Þetta vildi jeg laga þannig, að ekki væri hægt að flytja þá burtu á móti vilja þeirra, ekki nema þeir væru sjálfir fúsir til að fara á framfærslusveit sína, og með því fyrirbyggja, að þeir væru rifnir upp nauðugir. Sá maður, sem hefir orðið fyrir því óláni að þurfa að þiggja af sveit, er algerlega rjettlaus; hann hefir ekki eitt einasta orð að segja um meðferðina á sjálfum sjer og sínum. Jeg vildi láta veita þeim þennan rjett, meðan sveitfestitíminn er eins og hann er nú. Um framfærsluskyldu sveitarfjelaga færi þá, ef styrkþurfi yrði ekki fluttur vegna þess, að samþykki hans til flutnings hefir ekki fengist, eins og nú er í gildi í fátækralögunum um þá, er ekki verða fluttir einhverra orsaka vegna. Og ef tillögur mínar verða samþyktar, mundu styrkþurfar ekki verða eins gersamlega rjettlausir um það, hvernig með þá er farið, eins og eftir gildandi lagaákvæðum fátækralaganna. Þá er í 2. brtt. minni, a. og b. lið, ákvæði um, að skuldir vegna styrks, sem veittur er eftir lögum þessum, skuli fyrnast á 5 árum. Jeg held það hafi ekki mikla þýðingu fyrir sveitarfjelögin að vera að draslast með þessar skuldir í bókum sínum árum saman; að minsta kosti hefir mjer virst svo hjer í Reykjavík, að lítið hafi fengist endurgreitt, hvort sem það stafar nú af því, að ekki hefir verið eftir því gengið, - það gæti valdið miklu um - eða menn ekki eru þess megnugir; en jeg held það yrði ekki mikill skaði fyrir sveitarfjelögin, þótt þær fjellu niður. En ef skuldirnar fyrnast á 5 árum, eins og brtt. gerir ráð fyrir, þá þarf ekki að vera að dragast með þetta í bókum, því undantekning mun það vera, að nokkuð náist af þeim. Ef brtt. mínar undir 1. lið yrðu samþ., gæti það verið vafamál, hvort þeir, sem á undanförnum árum hafa þegið sveitarstyrk eftir fátækralögunum, yrðu ekki ver settir en þeir, sem styrk fengju eftir brtt. mínum, þannig, að gamlar sveitarskuldir sviftu þá rjettindum. En til að taka af allan vafa um þetta og fyrirbyggja misrjetti, hefi jeg sett það ákvæði í 2. lið brtt., að allar fátækraskuldir frá fyrri árum skuli falla í fyrningu, ef þær hafa ekki verið innheimtar fyrir 1. jan. 1922. Það getur vel verið, að deila megi um það, hvort hægt sje að ákveða með lögum, að sá styrkur, sem veittur er eftir brtt., skuli ekki varða rjettindamissi eða vera talinn sveitarstyrkur, því þótt það væri sett í lög, að það skyldi ekki skoðast þannig, þá mundu sumir ef til vill segja, að það væri það eftir sem áður. En í fátækralögunum eru ýms ákvæði, sem styrkja þá skoðun, að hægt sje að ákveða með lögum, að veittur styrkur þurfi ekki að skoðast sem fátækrastyrkur, og má í því sambandi meðal annars benda á 74. gr. fátækralaganna, þar sem tekið er fram berum orðum, að flutningskostnaður við fátækraflutning skuli ekki teljast sveitarstyrkur, veittur þurfaling. Jeg hygg því, ef þessar brtt. verða samþ., að það muni koma að fullu haldi þeim mönnum, sem undir þau ákvæði kynnu að koma, svo að þeir fái að halda atkvæðisrjetti sínum til Alþingis og bæjarstjórna. Það er eitt sárasta bölið hjá fólki að vita sig verða útundan um þátttöku í þjóðfjelagsmálunum, þótt þeir hafi þurft, vegna óhappa, slysa eða ómegðar, að þiggja hjálp þess opinbera. Jeg hygg, að menn muni ekki deila á um þetta, en það er allur vandinn að koma því vel fyrir. Ef við værum komnir lengra í tryggingarmálunum heldur en á byrjunarstigið, þá væri þetta auðveldara. En hjer eru engir sjóðir til að taka við mönnum, sem verða fyrir slysum, nema slysatryggingarsjóður sjómanna, svo skamt sem hann þó nær, og smásjóðir í einstökum fjelögum, sem geta þó veitt smástyrki í sárafáum tilfellum, og alls ekki til frambúðar. Þó ekki vanti, að borgararnir hjálpi af góðum hug og hlaupi undir bagga, þegar óhöpp eða slys vilja til, þá er það ekki til frambúðar, því þegar maður slasast og honum er veitt rífleg hjálp, með samskotum eða styrk frá einstökum mönnum, þá nægir hún máske í lengsta lagi í 4–5 mánuði, en þegar til lengdar lætur, verður hann að leita á náðir þess opinbera. Það vantar ekki góðgerðarsemi, en þó menn kenni í brjósti um bágstadda í svip, þá fyrnist slíkt þegar frá líður. Menn vilja ekki og geta ekki styrkt þá endalaust, svo endirinn er venjulega sá, að leita verður á náðir þess opinbera. Þessi orð vildi jeg láta fylgja brtt. mínum. Mjer þótti vænt um, að háttv.frsm. allsherjarnefndar (E. Þ.) ljet í ljós, að hann gæti fylgt nokkrum breytingum mínum, og vona jeg, að fleiri háttv.þm. hallist á sömu sveif. Jeg get vitanlega sætt mig við það, að nokkrar breytingar verði á till. gerðar, en þær verða þá að stefna í sömu átt og till., að gera fátækralöggjöfina meira í samræmi við skoðanir manna nú. Jafnframt þessum breytingum þyrfti að reyna að koma tryggingarmálum vorum í sæmilegt horf, og ef það væri gert, mætti að mestu losna við fátækralögin, og ef til vill upphefja þau með öllu. Það mætti tryggja menn fyrir flestöllum þeim áföllum, sem koma mönnum á sveitina nú, og þau ákvæði, sem umfram eru í fátækralögunum og þurfa að standa, mættu þá koma í önnur lög. Þessu er ekki hægt að koma í kring nú, en eitthvað má reyna að komast í áttina.

Forsætisráðherra (J. M.) Atvinnumálaráðherra (P. J.) er ekki við, en þetta mál heyrir undir hann, en ekki mig. En jeg hygg ekki rjett að saka stjórnina fyrir það, þótt hún hafi ekki getað snúist í því að leggja fram frv. um gagngerðar breytingar á fátækralögunum. Hún hefir búið undir þing mörg mál og stór, og væri vel, ef þingið gæti sint þeim, þó að ekki væri lengra leitað. Jeg býst við, að þeim ráðherrum, sem hafa farið með þetta mál, hafi ekki unnist tími til að athuga það sem skyldi, því að þeir hafa oftast verið of hlaðnir störfum. Og það þykir altaf viðurhlutamikið og varhugavert að skipa milliþinganefnd, nema því brýnni nauðsyn beri til. Jeg geri varla ráð fyrir, að háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) taki þessar ástæður gildar fyrir stjórnina, frekar en svo margar aðrar, en aðrir hv.þm. ættu að vera svo sanngjarnir að sjá, að ekki er hægt að heimta af henni alt í einu. Jeg tók því ekki illa á þinginu 1919, að fátækralögunum yrði breytt í mannúðlegri átt, og jeg er fús til að vinna að þeirri breytingu, þegar tími fæst til. En jeg býst við, að gagngerð breyting sje varhugaverð nú, eins og háttv.þm. (J. B.) líka viðurkennir. Með breytingum hans er í raun og veru allur fátækrastyrkur afnuminn, því að það, sem eftir er skilið, er í raun rjettri ekki neitt. Það er rjett hjá háttv.þm. (J. B.), að með tryggingum mætti kippa þessu í lag að mestu leyti, því að hægt er að tryggja menn gegn nærri öllum áföllum, sem hugsast geta. En það mál tekur langan tíma og þarf nákvæman undirbúning, og jeg hygg, að við verðum að halda í fátækralögin þar til þessu er komið í kring. Það geta aðrir mjer reyndari gert sjer í hugarlund þær breytingar, sem till.háttv.þm. (J. B.) mundu valda, ef þær yrðu að lögum. Ef ekki ætti að telja styrkinn fátækrastyrk, og enginn rjettindamissir væri við hann bundinn, mundu menn fara að gerast stórtækari til sveitarsjóðanna og gera háar kröfur. Jeg held, að varla geti vafi leikið á því, að svo yrði. Það er að vísu satt, að þessi missir, sem styrkurinn hefir í för með sjer, kemur hart og ómaklega niður á sumum, en svo verður um öll almenn lög. Mörgu er að vísu hægt að breyta til bóta, áhættulaust, en það verður að fara varlega í að gerbreyta jafnmikilvægum lögum. Jeg tel t. d, sjálfsagt, að breytingar hv.þm. Str. (M. P.) nái fram að ganga í aðalatriði, en till.háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) fara fram á að afnema fátækralögin, og þeim get jeg ekki fylgt. Jeg get verið háttv.þm. (J. B.) sammála um það, að sveitfestistíminn sje of langur. Meiri hluti milliþinganefndarinnar stakk upp á 5 ára tíma, og við Páll Briem amtmaður vorum mikið að velta fyrir okkur 2 ára tíma, en úr því varð þó ekkert. En jeg hefði ekkert á móti því, að tíminn yrði styttur nú, og gæti jafnvel gengið eins langt eins og háttv.þm. (J. B.). En jeg get ekki fallist á það, að það sje lagt á vald geðþótta þurfalingsins, hvaða dvalarsveit hann hefir. Það getur haft mikið að segja fyrir framfærslusveitina, að geta ráðstafað því. Þetta á að vísu að koma í veg fyrir sveitarflutning, en þegar fólkið er að þyrpast úr sveitunum í kaupstaði, álít jeg rangt að hindra, að það flytjist aftur til sveitanna, þó að það sje ekki fúst á að fara. En ef mönnum er heimilað að heimta styrk þar, sem þeir dvelja, er þessi spurning fallin úr sögunni. Þá kann jeg ekki við, að skuldir fyrir þeginn sveitarstyrk áður en væntanleg lög koma í gildi fyrnist á 2 árum, er svo er ákveðið, að annars skuli það vera 5 ár. Það má ná því marki, sem til er ætlast, með því að meta ástæður þær, sem urðu þess valdandi, að áður þeginn styrkur var veittur. En þetta kemur mjer í raun og veru ekki við. Ef till.háttv.þm. (J. B.) ná fram að ganga, verður endurskoðunin óþarfari, því að þá eru fátækralögin að mestu pappírslög. Eins má benda á það, að bráðum kemur fram till. um tryggingar, og er það mál náskylt þessu í raun og veru. Jeg skal svo ekki segja fleira að sinni.

Hákon Kristófersson Mjer þykir leiðinlegt, að hæstv. atvrh. (P. J.) er ekki við, því að eins og hæstv.forsrh. (J. M.) tók fram. heyrir þetta mál undir hann. Það að óþarfi sje að taka svari hæstv.forsrh. (J. M.), því að hann mun geta svarað fyrir sig, verð jeg að segja, að mjer kom á óvart árás háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) á hann. Það er kunnugt, að hæstv. ráðherra hefir altaf borið hlýjan hug til þessa máls. En jeg get ekki verið samdóma hæstv.forsrh. (J. M.) um það, að brtt.háttv.þm. Str. (M. P.) sjeu neitt meginatriði í þessu máli, eða nauðsynlegt sje, að hún gangi fram. Þetta er vandræðamál, og get jeg verið sammála háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) um það; en að öðru leyti er jeg honum að mestu ósamdóma. Hann sagði, að styrkþegi væri rjettlaus gagnvart hreppsnefndum, en þessu verð jeg að mótmæla sem ómaklegri og illgjarnri ásökun í garð hreppsnefnda. Mannúðin er komin á það hátt stig, að menn reyna að beita lögunum vægilega, og umráðarjettur þurfalinga er ekki svo takmarkaður sem margir vilja halda. Þetta get jeg sagt af eigin reynslu. En till.háttv.þm. (J. B.) ganga lengra en góðu hófi gegnir. Enda vill sá hv.þm. láta þá eina hafa atkvæðisfrelsi, sem mestir eru ónytjungar, ef fara má eftir ýmsum ummælum háttv.þm. Jeg vil t. d. nefnda það dæmi, að menn þurfi sveitarstyrk vegna atvinnuleysis. Hv. þm. (J. B.) vill, að sá styrkur teljist ekki fátækrastyrkur. En ef manninum er boðin vinna og sæmilegt kaup, þó ekki sje það eins hátt og hann kýs helst, og hann neitar boðinu. Hvernig á þá að fara að? Eða ef aðrir banna honum að vinna, eins og nú er farið að tíðkast hjer syðra? Þá get jeg ekki fallist á, að sveitaflutningur sje eins ómannúðlegur og háttv.þm. (J. B.) vildi telja. Jeg sje ekkert vit í því, að hreppur úti á landi greiði sveitarstyrk til manns hjer í Reykjavík t. d., þar sem alt er miklu dýrara og maðurinn verður að ganga alveg atvinnulaus, en heima í sveit sinni kemst hann af með miklu minna; það fer betur um hann og þar getur hann unnið. Þá kann jeg ekki við að láta skuldirnar fyrnast á jafnstuttum tíma og háttv.þm. (J. B.) gerir ráð fyrir. Jeg skal játa það, að það er leiðinlegt að vera að burðast með þessar upphæðir í hreppsbókunum ár frá ári, en svo getur farið, að einhver af styrkþegum verði vel fær um að borga skuld sína, t. d. hafi tæmst arfur eða því um líkt, og er þá verra að hafa strikað skuldina út. Jeg skal játa það, að sveitfestistíminn er of langur, og veldur hann oft reipdrætti og togstreitu milli hreppanna. En jeg held, að það sjeu öfgar hjá háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.), að ef maður hafi verið 9 ár í sömu sveit, sje honum varla vært 10. árið, því að hreppsnefndin ofsæki hann til að koma honum í burtu. En alt slíkt fellur burt, hafi einhver brögð að því verið, ef fresturinn er styttur í 1 ár, og sje jeg ekkert athugavert við það. Það er vel, að þessu atriði sje kipt í lag, því að það hefir oft orsakað leiðar deilur milli hreppa. Jeg get að mestu fallist á till. nefndarinnar, en þó verð jeg að telja vafasamt, að mikill sparnaður af þeim leiði. Það er vitanlega of lágt að greiða 200 kr. fyrir barnið, en ef tekið er tillit til fjárhagsástands hreppanna, verður að fara varlega í að hækka það. Jeg mun vera með því að færa sjúklingatöluna upp, enda þótt það hafi í för með sjer aukin útgjöld fyrir landssjóð, en jeg held, að það sje sanngjarnt. Í fáum orðum sagt: jeg get fallist á till. nefndarinnar, en till.háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) get jeg ekki aðhylst, og vona jeg, að hann álíti það ekki af illum hug til málsins gert eða af mannúðarleysi.

Sigurður Stefánsson Allshn. taldi þetta frv. ekki þess eðlis, að það væri brot á meginreglu fátækralaganna, og taldi nefndin þessa breytingu frumvarpsins um greiðslu sjúkrakostnaðar vera hallkvæma, bæði fyrir ríkið og sveitirnar. Þess vegna gat hún fallist á það, með þeim breytingum þó, sem getið er um í nál. á þskj. 391. Öðru máli er að gegna um brtt.háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) Nefndinni þótti þar svo mjög raskað grundvallarreglu fátækralaganna, að það eitt þótti næg ástæða til þess að leggjast á móti því, að þær næðu fram að ganga. Og þetta var því fremur, sem búast má við því, að stjórnin nú á næstunni láti endurskoða alla fátækralöggjöfina. Margir munu víst álíta, að þessi endurskoðun ætti þegar að vera búin að fara fram, en jeg get þó ekki talið stjórnina vítaverða, þótt ekki sje meiri skriður á það mál kominn. Jeg hefi nú fengist við fátækrastjórn upp undir 40 ár, bæði á meðan gömlu lögin voru í gildi og eins nú, undir nýrri lögunum, sem jeg tel hafa verið mikla rjettarbót. En það er auðvitað, eins og hæstv.forsrh. (J. M.) sagði rjettilega um brtt.háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.), að þær eru alger röskun á þeim grundvelli, sem fátækralögin eru bygð á. Þetta er fleygur inn í fátækralöggjöf vora, og hlýtur að hafa ýmsar aðrar breytingar í för með sjer, sem gera verður, svo fult samræmi komist á í löggjöfinni. Mjer finst grundvallarstefnan í brtt.háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) ganga í þá átt að draga úr sjálfsbjargarhvöt einstaklingsins og koma honum til að varpa öllum sínum áhyggjum upp á það opinbera. Og mig furðar alls ekki, að þessar till. komu frá honum, því að hann fyllir þann flokk manna, sem vill að sjálfsbjargarhvötin verði sem minst hjá einstaklingnum, og ríkið taki þá upp á sína arma. Jeg held, að sum þessara ákvæða sjeu svo löguð, að til stórra vandræða mundi leiða hjer á landi, ef þau næðu fram að ganga. Okkur, sem fengist höfum við sveitarstjórn og fátækrastjórn, er kunnugt um það, að í sama bygðarlagi geta verið 2 menn, sem lifa við alveg sömu lífskjör og kringumstæður, nema annar þeirra á ef til vill 2 börn, en hinn fjölda barna, en kemst þó miklu betur af og er jafnvel með bestu gjaldendum í sveitarfjelaginu, þar sem sá með fáu börnin fer á sveitina. Hvaða orsakir liggja nú til þess, að svona fer? í mörgum tilfellum er það leti, ómenska og ráðleysi, sem veldur því, að menn fara á sveitina. Það, sem muninn gerir, er sjálfsbjargarhvöt og sómatilfinning einstaklinganna. Jeg held, að með þessum brtt. sje mönnum gefið undir fótinn að fara á sveitina, bæði þeim, er ekki vilja leggja sjerlega mikið á sig til að bjarga sjer og sínum, og jafnvel líka hinum, sem verjast vilja fátækrastyrknum. Brtt. verka á tvöfaldan hátt í þá stefnu, að leiðin á sveitina verði gerð sem allra greiðust. Það kemst á stakasta misrjetti milli dugnaðarmannsins og letingjans, og allar afleiðingar þess skella á því opinbera. Jeg skal játa, að b-liður undir 1. hefir nokkuð til síns máls, en jeg er ekki ánægður með þetta „vottorð skilríkra manna“. Það er þá eftir að sanna, að alveg hafi verið ómögulegt að ná til læknis. Slíkt er mjög ósennilegt, eins og læknaskipun er nú fyrir komið hjá oss. Þá kem jeg að atvinnuskortinum. Það getur verið nokkuð til í því, að ef þjóðfjelagið geti ekki útvegað manni atvinnu, þá sje hæpið, að hann ætti að fara á mis við öll rjettindi sín, þótt hann verði fátækrastyrksþurfi. En jeg hygg, að hjer geti komið til greina aðrir straumar í okkar þjóðlífi. Jeg veit ekki betur en að dæmi sjeu til þess, að verkamönnum sje bannað að vinna, nema þeir geri það fyrir hátt ákveðið tímakaup. Mjer dettur í hug sagan um mann, sem kom um daginn til fátækrastjórans hjer í Reykjavík og kvaðst ekki hafa haft atvinnu í 6 vikur, og yrði því að fá sveitarstyrk. Og er hann var spurður, hverju það sætti, svaraði hann, að honum væri bannað að vinna af verkamannafjelaginu, nema fyrir 2–3 kr. um tímann. Vjer sjáum af þessu, hver áhrif það gæti haft, ef brtt. þessi næði fram að ganga. Þá er d-liðurinn, um að styrkur vegna elli skuli ekki talinn sveitarstyrkur. Þetta lítur nú ekkert illa út á pappírnum, en getur ófyrirsynju orðið byrði á sveitarfjelaginu. Gamalmenni flest eiga ættingja, og þeim þykir fæstum sæmandi að láta þessa ættingja fara á sveitina, geti þeir með nokkru móti hjálpað. En þessi hvöt hjá ættingjunum mundi að mun minka, ef styrkurinn væri ekki talinn sveitarstyrkur. Jeg get tekið undir það með hv.frsm. (E. Þ.), að þessi töluliður 1. er ekki nærri eins óaðgengilegur og töluliður 2. í a-lið er ákvæði um það, að engan megi flytja fátækraflutningi, án hans samþykkis. Framfærslusveit hans á að hafa ánægjuna af því að sjá honum fyrir öllu, en hann á að ráða aðsetursstað sínum, þótt öll framfærsla hans verði miklu ódýrari fyrir framfærslusveitina, ef hann væri fluttur. í Reykjavík til dæmis er öll framfærsla þurfalinga margfalt dýrari en til sveita, það er jafnvel 1000: 100, ef hann er fluttur heim. Það væri ranglátt, að þurfamaður gæti bakað framfærslusveit sinni óbærilegan kostnað á þennan hátt. Þetta er slíkt hróplegt ranglæti, miðað við lögin, sem nú gilda, að mig furðar á því, að nokkur skuli vilja flytja þetta. Annað mál væri, ef breytt væri svo lögunum, að framfærslusveit væri þar, sem þurfalingur yrði fyrst styrkþurfi. Um fyrningarákvæðið er þegar búið að tala mikið. Það eru mýmörg dæmi til þess, að sveitarskuldir borgast jafnvel 10–20 árum eftir á, t. d. úr dánarbúi þurfamannsins eða við arftöku manna. Líka hefir það komið fyrir í minni sveit, að þurfalingur hefir gifst með leyfi sveitarstjórnar, og við það orðið fær um að greiða skuld sína. En eftir þessu ákvæði á allur rjettur fátækrastjórnar að vera fyrir borð borinn. Jeg held því, að jeg verði ekki svo gamall, að jeg sjái mjer fært að greiða atkvæði með brtt., nema þá ef til vill í sambandi við gagngerða „revision“ á fátækralögunum. Rjettindamissirinn fælir margan mann frá því að leita fátækrastyrks, fyr en það er alveg óhjákvæmilegt, en þegar menn missa engin rjettindi með fátækrastyrknum, þá stendur þeim svo hjartanlega á sama. Og jeg endurtek það að lokum, að mikill hluti af sveitarþyngslum landsins er því að kenna, að einstaklingarnir hafa ekki nent að bjarga sjer, eða farið ráðlauslega með efni sín. Jeg vona því, að háttv. deild samþykki ekki þessar brtt.

Jón Baldvinsson Það mátti auðvitað búast við andmælum gegn brtt., enda játa jeg, að hjer er um gagngerða breytingu að ræða. Raunar komu þau ekki svo mjög fram í ræðu hæstv.forsrh. (J. M.), sem mjer virtist taka vel í mál mitt, miklu betur en jeg hafði búist við, eftir orðum hans um þál. frá 1917, þar sem skorað er á ríkisstjórnina að. leggja fyrir þingið breytingar á fátækral. í svipaða átt og þessa. En þótt búast mætti við andmælum, þá held jeg þó, að þetta mál hafi fullan rjett á sjer og hljóti að eiga talsvert fylgi í þinginu, því að brtt. mínar eru í samræmi við áskorun þingsins 1917 til stjórnarinnar, um breytingu á þessum lögum. Háttv. andmælendur hafa sagt, að brtt. mínar krefðust breytinga á ákvæðunum um sveitfesti. Mjer hafði nú skilist á nokkrum háttv. þingmönnum, að þeir ætluðu að flytja till. í þessa átt, og því kemur ekkert slíkt frá mjer. Sumt hið sama kom nú fram í ræðum háttv.þm. Barð (H. K.) og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), t. d. út af e-liðnum, að menn gæti skort atvinnu, af því að fjelag þeirra ákvæði þeim hærra kaup en fáanlegt væri. Jeg vildi skjóta því til hv. þingmanna, hvort þeim sje ekki kunnugt um, hvernig kaup verkamanna er ákveðið. Það er miðað við dýrtíðina, og hefir aldrei verið hærra en svo, að menn rjett gætu lifað af því. Og það væri þó ekki mikil sanngirni í því, að sveitarstjórn ljeti þá vinna fyrir minna en þeir gætu lifað fyrir. Jeg er hræddur um, að sagan, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) kom með um manninn, sem gat fengið vinnu fyrir 1 kr. um kl.st., en ekki mátti vinna fyrir minna en 2% –3 kr. um kl.st., vegna kauptaxta fjelags síns, sje talsvert orðum aukin. Það getur vel verið, að háttv.þm. (S. St.) hafi heyrt þetta einhversstaðar, en jeg fullyrði, að það getur ekki verið fótur fyrir því, að nokkurt fjelag hjer hafi bannað nokkrum manni að vinna almenna dagvinnu nema fyrir svo hátt kaup, sem hann nefndi. Það getur vel verið, að það hafi munað nokkrum aurum á kl.st., hugsanlega t. d. 20 aurum og í allra hæsta lagi 48 aurum á kl.st., því alment kaup er nú 1,20 á klst. og var fyrir 20. apríl 1 kr. 48. Það hefir því verið lagt talsvert á þessa sögusögn í meðförunum, ef annars nokkuð er til í henni. En kaupið er miðað við vöruverð, og þá er tæpast ástæða til þess að setja það niður vegna sveitarstjórnarinnar, því að það er einmitt hún, sem hefir hagnað af þessu fyrirkomulagi; annars mundi margur maðurinn fyr komast á sveitina en ella. Og því síður væri ástæða til að setja kaupið niður fyrir stutta vinnu hjá einstökum mönnum, og sem þá yrði ef til vill til þess, að kaup yrði alment sett niður. Og þó að þetta yrði jafnvel til þess, að einn og einn maður hætti við að láta vinna einhver smáviðvik, og menn færu á mis við þá vinnu, þá er það ekki lengi að vinnast upp aftur, þegar vinnan kemur. 20–48 aurum hærra kaup á kl.st. yfir aðalstarfstíma ársins vegur meira en það á móti einhverri smáígripavinnu á vinnuleysistímunum, sem gæti haft í för með sjer almenna lækkun á vinnukaupi. Ef þær stofnanir væru til hjá sveitarfjelögunum, er veittu mönnum stöðuga vinnu um hávetur í atvinnuskorti og slæmu árferði, þá gæti jeg hugsað mjer, að vinna fengist fyrir lægra verð, með sjerstökum samningum. En á slíkum stofnunum yrði að vera gott skipulag, ef að haldi ætti að koma. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) bjóst við því, að ef brtt. mínar yrðu samþyktar, þá mundi það mjög draga úr sjálfsbjargarhvöt einstaklinganna. Um þetta eru nú skiftar skoðanir. Það getur miklu fremur dregið úr sjálfsbjargarhvöt margra, ef allir menn álíta þá, sem fengið hafa sveitarstyrk, minni menn eftir en áður; en þó sjerstaklega, ef þeir menn, er af ýmsum orsökum verða að leita á náðir sveitarinnar, fara sjálfir að álíta sig minni menn. En ef breyting yrði á þessu, í þá átt, sem brtt. mínar ganga, þá gætu menn vel haldið áfram að bjarga sjer, þótt þeir yrðu um tíma að leita styrks, sjerstaklega ef þeir hjeldu rjettindum sínum áfram. Það er mikill munur á því, hvernig menn fara með efni sín; jeg skal síst neita því. En í mörgum atriðum er það svo, að þessum mönnum er það ekki sjálfrátt, er þeir verða að leita styrks. Vanheilsa, slys og mörg óviðráðanleg óhöpp eru þess valdandi. Og jeg held ekki, að það sje rjett, að það sje mest vegna leti, ráðleysis og ómensku, að svo fer fyrir mörgum. En til þess, að sjálfsbjargarhvötin rjenaði ekki, þá yrði að ganga svo frá öllu, að þeir mistu ekki alveg móðinn við það að verða styrkþegar. Að lokum vil jeg geta þess til skýringar, að liðurinn 2.a. er miðaður við 1. gr.brtt. minnar, en ekki við 1. gr. frv. þess, sem fyrir liggur og brtt. annars eru miðaðar við.

Jón Sigurðsson Það eru aðeins örfá orð. Jeg gat eigi stilt mig um að minnast á eitt atriði, sem gengið hefir verið fram hjá í umr., en sem sýnir þó ljóst, hvað mál þetta er fljóthugsað. Í fljótu bragði virðist e-liðurinn vera sanngjarn, skoðaður einn út af fyrir sig. Þar er sem sje gert ráð fyrir, að styrkur sje veittur sökum atvinnuskorts, þegar sveitar- eða bæjarfjelag getur ekki veitt styrkþurfandi fjölskyldumanni atvinnu. En sje þessi liður borinn saman við a-lið 2. gr., þá er ekki laust við að útkoman verði dálítið bogin. Gerum ráð fyrir að maður dvelji hjer í Reykjavík, sem á framfærslusveit einhversstaðar úti á landi og er styrks þurfandi. Sveitarfjelagið getur ekki fengið hann fluttan heim, ef hann samþykkir eigi flutninginn, samkv. brtt.hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), og engin von er til, að bæjarfjelagið hjer útvegi honum atvinnu, því að hann er ekki þess handbendi, og auk þess mætti svo vera, að það hefði ekki atvinnu nema handa sínum þurfalingum. Einnig er það að athuga við e-lið, að menn geta orðið atvinnulausir sökum aðgerða eða ákvæða einhvers fjelags, sem þeir eru í og verða að beygja sig undir. Væri það óneitanlega talsvert hart, að Sveitareða bæjarfjelag legði mönnum styrk fyrir atvinnuskort af þessum sökum, enda þótt í raun og veru væri um næga atvinnu og sæmilega borgaða að ræða. Mörg af ákvæðunum í brtt.hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) eru þannig vaxin, að þau mundu bókstaflega verða til niðurdreps fyrir heil sveitarfjelög, ef þau yrðu að lögum. Mjer virðist því þessar tillögur svo fljóthugsaðar, að rjettara sje að láta þær ekki ná fram að ganga.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Frv. þetta flytur fjárhagsnefnd eftir ósk hæstv. fjrh. (M. G.), sem hefir samið það eins og það er lagt fram. Í því eru samskonar ákvæði og í gildandi stimpilgjaldslögum, sem gera allar útfluttar afurðir stimpilgjaldsskyldar. Nefndin hafði hugsað sjer að framlengja stimpilgjaldslögin um eitt ár. En hún fjell frá því, og leggur í þess stað til, að útflutningsgjald komi fyrir stimpilgjald af afurðunum, sem gildi aðeins eitt ár. Það var samt ekki með fúsum vilja gert, að nefndin tók að sjer flutning þessa frv., og einn nefndarmanna var því algerlega andvígur. Þó var það ekki af þeim ástæðum hvað gjaldið snerti í sjálfu sjer, heldur af hinu, að takmörk væru fyrir gjaldþoli þjóðarinnar. Nefndin vill ógjarnan leggja skatta á framleiðslu landsins, og var öll sammála um, að slíkt er ekki gerlegt, nema þegar sjerstaklega stendur á. En nú sýnist henni sú sjerstaka þörf vera fyrir hendi. Þörfin á tekjuaukanum er nú svo brýn, eins og fram vindur um fjárframlög úr ríkissjóði, að það verður að leggja skatta á þjóðina, jafnvel hvort sem gjaldþoli hennar er misboðið eða ekki. Frv. á því að bæta dálítið úr þeirri rýrnun, sem orðin er og fyrirsjáanlega verður á tekjuaukafrv. stjórnarinnar og gjaldaaukningunni í fjárlögum og fjáraukalögum, ef gengið er út frá því, að tekjuaukafrv. stjórnarinnar hafi átt að jafna hallann á fjárlagafrv., eins og það var lagt fyrir þingið. Samtals má gera ráð fyrir, að sá tekjuhalli nái upp undir 11/2–2 milj. á árinu 1922; svo má gera ráð fyrir allmiklum halla, sem flyst frá þessu ári. Hvað þessi halli verður mikill samtals, er ekki unt að segja um, en hræddari er jeg þó við þetta yfirstandandi ár en árið 1922, hvernig sem reynslan verður. Útflutningsgjaldið er að vísu nokkuð hátt. En bæði er það, að fasta útflutningsgjaldið frá 1919 er felt úr gildi með frv. um útflutningsgjald af síld, og með því frv. fylgir líka endurgreiðsluheimild, sem er svo víðtæk, að það er ómögulegt að segja, hve mikill tekjuhalli getur hlotist af henni. Þess vegna hefir nefndin gengið inn á að flytja frv. Hve mikið frv. gefur í ríkissjóð, fer eftir því, hvernig afurðirnar seljast. Það má búast við, að það verði upp undir 400 þús., og er óhætt að fullyrða, að það verði ekki undir 300 þús. kr. Er þá gengið út frá, með þeirri upphæð, að afurðir landsins seljist meira en helmingi lægra en árið 1919. Það hefir ekki verið enn gert upp, hvað mikið megi bjóða gjaldþoli þjóðarinnar. En eins og sakir standa nú, er ekki hægt að nema staðar með skattaálögur, ef þjóðarbúskapurinn á ekki að fara í strand.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg þarf ekki að bæta miklu við greinargerð frv. Það hefir verið svo, síðan vegalögin frá 1907 voru sett og viðhaldsskyldan lögð á sýslufjelögin, að menn hafa fundið til þess, að sýslufjelögin vantaði tekjustofna til þess að standast kostnað við vegamál hjeraðanna. Við þetta hefir bæst, að nú, síðan mönnum lærðist að nota akvegi, þá hefir vegaþörfin aukist, og hafa mörg sýslufjelög orðið til þess að leggja vegi á sinn kostnað og haldið þeim við. Eru af þessum sökum útgjöld sumra sýslufjelaga til vega orðin svo mikil, að engin von er til, að þau fái lengur undir risið, nema nýir tekjustofnar komi til. Máli þessu hefir nokkrum sinnum verið hreyft og beint til landsstjórnarinnar í þál.formi, og það síðast 1919, og út af því hefir vegamálastjóri hafi málið til athugunar og samið frv. það, sem hjer liggur fyrir. Grundvallarhugsunin er að leggja á fasteignaskatt, sem sje hreyfanlegur frá ári til árs, og líka geti verið mismunandi fyrir hina einstöku hreppa sýslunnar. En verði útgjöldin til vega einhvers sýslufjelags svo há, að óhæfilega háan skatt þurfi til að standast þau öll, þá á landssjóður að hlaupa undir bagga með fjárframlögum, sem fari hækkandi eftir því, hve sýslan leggur háan fasteignaskatt á sig í þessu skyni.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Við einhverja umræðu hjer fyr í þinginu var minst á þingsályktanir frá fyrri þingum viðvíkjandi vegamálunum, og tók jeg þá lítið undir það, vegna þess, að jeg vissi, að frv. þetta, sem hjer liggur fyrir, var í smíðum, en var ekki viss um, hvort því yrði svo snemma lokið, að það yrði tekið fyrir á þessu þingi. Nú er tækifæri til að gera nokkra grein fyrir gerðum fyrverandi og núverandi stjórna út af þál. þeim, sem samþ. hafa verið um vegamál, og þá sjerstaklega þál. frá 1915. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa hana upp. Hún hljóðar svo: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á stjórnina: 1. Að endurskoða flokkun þá til viðhalds vegum, sem er í vegalögunum 22. nóv. 1907, og leggja fyrir næsta Alþingi - ef tími vinst til - nýtt frv. til vegalaga. 2. Að leita tekjustofna handa sýslunum til að standast kostnað við viðhald á vegum, og leggja fyrir næsta þing frumvarp til laga um það efni. 3. Að taka til íhugunar, hvort eigi sje tímabært að breyta vegagerðaraðferð á vegum þeim, sem landssjóður kostar að nokkru eða öllu leyti, sjerstaklega hvort eigi beri að hafa vegina undirgrýtta („púkkaða“), og leggja fyrir næsta þing skýrslur landsverkfræðings og álit um kostnað við slíka gerð á vegum, samanborið við þá vegagerðaraðferð, sem nú tíðkast, og um haldgæði þeirra, ásamt till. landsstjórnarinnar um þetta efni.“ Þetta er víðtækasta þál., sem samþ. hefir verið um þetta efni síðan vegalögin komu. Viðvíkjandi 1. lið, um endurskoðun á flokkun vega í vegalögunum, þá býst jeg við, að landsstjórninni hafi ekki fundist ástæða til að hafast neitt að, vegna hinnar sívaxandi dýrtíðar og hækkandi vinnulauna og alls annars kostnaðar við vegagerðir, svo að vegagerðirnar hafa í rauninni minkað þessi árin, þrátt fyrir geysiaukinn kostnað. Jeg hygg að minsta kosti, að þetta hafi ráðið því, að stjórnin hefir ekkert aðhafst í þessu máli enn sem komið er. Jeg álít líka, að 2. liður eigi að ganga fyrir, það, að finna hæfilega tekjustofna fyrir sýslurnar til þess að standast kostnað við viðhald veganna, því á því verður að byggja, þegar gert er út um skyldu sýslnanna til þess að sjá um vegi, auk þess sem sýslurnar hafa sína eigin vegi, sem koma þarf upp. Með þetta fyrir augum hefir vegamálastjóri samið þetta frv. í samráði við mig. Viðvíkjandi 1. lið vil jeg enn fremur geta þess, að jeg sje ekki, fremur en fyrverandi stjórnir, ástæðu til að breyta vegalögunum nú, hvorki um viðhald vega nje annað. Þá er 3. liður þál., um að rannsaka, hvort ekki sje rjett að taka upp nýja vegagerðaraðferð, og þá sjerstaklega að undirgrýta (púkka) veginn, og fá skýrslur vegamálstjóra um það. Það verður nú vitanlega dýrt spaug að undirgrýta vegi svo fullnægjandi sje. Þó getur verið, að vegamálastjóri geti nú þegar gefið einhverjar upplýsingar um kostnað við undirgrýtingu, í samanburði við gömlu vegagerðaraðferðina. Það hefir verið gerður dálítill vegarspotti hjer nálægt Reykjavík á þennan hátt, og gefur hann nokkra reynslu, en þó svo litla, að ekki er hægt að byggja mjög mikið á henni. Upplýsingar í þessu efni fást einungis smátt og mátt með reynslunni á þeim vegarspottum, sem hægt verður að koma upp á þennan hátt, en eins og fjárhagssakirnar standa, verður það svo lítið í senn. Á síðastliðnu sumri fjekk ríkið talsvert af nýjum vegagerðaráhöldum, sem ekki hafa verið notuð hjer áður, og á með því að gera tilraun til að breyta vegagerðinni. En um það er ekki enn fengin nein fullnægjandi reynsla. Bæði vegamálastjóri og landsstjórnin hafa talsvert hugsað einmitt um það, sem 3. liður fer fram á, og veltur þar mjög á því, hvernig gengur með umbót og aukning á vegagerðartækjunum. Hefir, eins og áður er sagt, verið talsverðu til kostað í þá átt. Eins og liggur í augum uppi, fæst lítið fyrir peningana í malar- og grjótflutningi, þegar hestakostnaðurinn hefir þre- til fjórfaldast og mannahaldið einnig. Það kemst því ekkert áfram, nema vinnusparandi áhöld, sem borga sig vel, fáist og hepnist, og þá fyrst er hugsanlegt að undirgrýta vegina.

Pjetur Ottesen Það eru aðeins örfá orð. Jeg hefi áður minst á það hjer í deildinni, hversu mikil nauðsyn er á því, að sýslusjóðum sje sjeð fyrir einhverjum föstum tekjustofnum, og er jeg því fyllilega samþykkur, sem háttv.frsm. (J. Þ.) sagði um þetta efni. Það mun nú svo komið í sumum sýslufjelögum, að vegaviðhaldið er alveg að sliga þau, og gerir það þeim ókleift að snúa sjer að öðrum nauðsynlegum framkvæmdum, lagning nýrra vega og fl. Þó að fasteignirnar sjeu óneitanlega að ýmsu leyti góður tekjustofn, þá hrýs mjer hugur við því að leggja eins háa skatta á þær og nú er ætlast til að gert verði. Ef borið er saman frv. um fasteignaskatt til ríkissjóðs, eins og Ed. hefir breytt því, og þetta frv., getur þessi skattur af jarðeignum og lóðum komist upp í 10 af þúsundi eða 1%. Mjer hrýs hugur við því að ætla fasteignunum að bera svo háan skatt, og það því fremur, sem skatturinn er jafnhár á fasteignum, hvort á þeim hvíla meiri eða minni skuldir eða þær eru hrein eign. Það er nú komin á sú regla, hvort sem hún er beinlínis lögfest eða ekki, að ríkissjóður leggur fram helming til lagningar nýrra sýsluvega, gegn helmingi annarsstaðar frá. En mjer skilst eftir 7. gr. þessa frv., að þá megi jafnvel skilja það svo, að ríkissjóði beri ekkert að greiða til vegagerða fyr en vegakostnaður hvers sýslufjelags er orðinn hærri en svo, að hann svari 3‰ af skattskyldum fasteignum innan sýslunnar. Jeg hygg, að svo fari fyrir fleirum en mjer, að þeim þyki bregða til beggja vona með það, hvernig beri að skilja þetta, og vil jeg því skjóta því til hv.frsm. (J. Þ.), að hann gefi skýringu á því, hvað fyrir nefndinni hafi vakað um þetta atriði málsins.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ein ástæðan til þess, að nefndin hefir látið frv. þetta koma fram, er sú, að frv. um fasteignaskatt til ríkisins var á ferðinni. Henni var það ljóst, að ef fasteignaskattur verður lögleiddur handa sýsluvegasjóðum, þá verður að hafa tillit til þessa, þegar ákveðinn er fasteignaskattur til ríkissjóðs, þannig, að samanlögð upphæð skattanna verði ekki of þungbær. Það var ekki tilætlun nefndarinnar að gera breytingar á skilyrði fjárlaganna við styrkinn úr ríkissjóði til akfærra sýsluvega, sem hv.þm. Borgf. (P. O.) álítur breytt með 7. gr. frv. Nú er reglan sú, að ríkissjóður leggur fram helming kostnaðar, en helmingur á að koma annarsstaðar frá. í framkvæmdinni hefir þetta víða orðið þannig, að sýslusjóður hefir lagt til en síðasti fjórðungurinn hefir komið frá þeim hreppum, sem mest og best not hafa af veginum. Það er alls ekki meining nefndarinnar að gera breyting á þessu skipulagi. Hún var að hugsa um að setja beint ákvæði um þetta í frv., en hvarf frá því, af því hún áleit ekki þörf á að hafa það annarsstaðar en í fjárlögunum, auk þess sem það stendur í sjerstakri reglugerð.

Pjetur Ottesen Mjer er fullnægt með svarinu, fyrst það er ekki ætlunin með 7. gr. að breyta þessu umrædda skilyrði. Jeg held þó, að það væri rjettara að athuga nánara ákvæði 7. gr, svo og ganga svo frá frv., að þetta verði alls ekki skilið á þann veg, er jeg nefndi í fyrri ræðu minni.