Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það fór svo undarlega með þetta mál, sem hér er verið að ræða um, að við 2. umr. virtist það ekki eiga neina formælendur í deildinni. Það var rætt allmikið um málið, það var skorað á þá menn, sem höfðu, þegar umr. hófst, glæpzt á að tala fyrir því, að reyna að verja það. Annar þeirra veiktist og mun liggja á spítala, hæstv. landbrh., hinn fór utanlands, eftír að hann var búinn að halda sína fyrstu ósvífnu ræðu, og þegar náðist í hann, eftir að hann kom heim aftur, var hann steinþagnaður og ómögulegt að fá hann til þess að segja eitt einasta orð, hvorki til að skýra málið né verja það. Hins vegar þegar kom að því að greiða atkv. um málið; þá réttust heilmargar hendur á loft, þó að hugur og máltæki þeirra manna, sem réttu hendurnar á loft, hafi aldrei fylgt málinu í deildinni. Og þannig er nú þetta mál komið til 3. umr. Þeir hv. þm., sem fylgdu þessu máli við atkvgr., höfðu aldrei sýnt hug á því að reyna að skýra nokkurn skapaðan hlut í sambandi við þetta mál eða verja það. Það er ekki minn tilgangur að ætla að fara að endurtaka það, sem áður hefur verið sagt í sambandi við þetta mál. En mig langaði til viðbótar við ýmislegt af því; sem þá kom fram, að leggja fyrir hv. þingmenn, ekki sízt þá, sem málinu reyndust fylgjandi við 2. umr., að því er virðist án þess að hafa hugsað málið; án þess að hafa rætt það, án þess að -hafa hlýtt á rök í málinu, án þess að hafa gert minnstu tilraun til þess að sannfærast, - ég ætla að leggja fyrir þá nokkrar spurningar í sambandi við þetta. Það er í fyrsta lagi í sambandi við 4. gr., sem er ein aðalgreinin í þessu frv. Það er talað þar um að afnema þá ríkisverzlun, sem hefur verið með grænmeti, og setja í staðinn grænmetisverzlun landbúnáðarins. Má ég spyrja: Er kannske meiningin, að þessi grænmetisverzlun landbúnaðarins eigi að vera verzlun með grænmeti fyrir þá, sem landbúnað stunda? Eru bændasamtök landsins með þessu móti að heimta, að þeir fái einir að ráða því grænmeti, sem þeir framleiða, kartöflur og annað slíkt, og að við kaupstaðabúar megum skilja þetta þannig, að við fáum að vera lausir svo að segja við það grænmeti og landbúnaðarframleiðendur ætli að sjá um að neyta þess sjálfir? Ég hef orðið var við það, að þeir tveir flokkar, sem fylgdu þessu máli hér í þinginu, Sjálfstfl. og Framsfl., hafa verið að prédika frjálsa verzlun mjög mikið, og ég vil leyfa mér að spyrja: Hvað segja þessir frjálsu verzlunar flokkar um það til samkomulags í þessum málum, að við, sem búum í bæjum og kauptúnum, fáum sjálfir að rækta okkar kartöflur og fáum sjálfir að flytja inn kartöflur, ef okkur vantar kartöflur, en þessi samtök landbúnaðarins, sem heimta nú þessi sérréttindi sér til handa, fái sjálf að sitja að sinni framleiðslu? Ef það er endilega vilji bændasamtakanna í landinu, að bændur fái sjálfir að njóta þeirrar kartöfluframleiðslu, sem fram fer í sveitum, þá getur vel verið, að það sé hægt að gera samkomulag við okkur um það og framleiðsluráð landbúnaðarins geti þá héðan í frá fengið að ráðstafa kartöfluframleiðslu sveitanna handa sveitunum. En mættum við í bæjunum þá fá að vera frjálsir, annars vegar að því að rækta kartöflur og hins vegar að því, ef þær kartöflur nægja ekki til þess, að við höfum nægar kartöflur að borða, að við mættum þá flytja inn kartöflur? Ég vil nú spyrja þessa flokka frjálsrar verzlunar, hvað þeir meini með sinni frjálsu verzlun. Þetta væri mjög ánægjulegt að fá upplýsingar um. Hvað er það, sem býr á bak við, þegar talað er svona mikið um frjálsa verzlun? Er það meining þessara flokka að vilja koma á frjálsri verzlun, þar sem verið hefur einokun áður, og vilja viðhalda henni, þar sem hún er? Hér liggur nú fyrir till. frá þeim um að afnema ríkisverzlun. Við höfum almennt gengið út frá því, þegar um ríkisrekstur væri að ræða; enda er það tekið fram t.d. í lögum um grænmetisverzlun ríkisins, að ríki og þess fulltrúar eigi undir slíkum kringumstæðum að hugsa nm hag beggja, neytenda og framleiðenda. Þess vegna höfum við, ekki sízt af því, að þessi grænmetisverzlun ríkisins hefur verið rekin vel, neytendur hafa ekki fundið neina sérstaka ástæðu til þess að kvarta yfir henni og hún hefur vafalaust eftir beztu getu reynt að vera sanngjörn gagnvart báðum aðilum, neytendum og framleiðendum, fellt okkur við þessa grænmetisverzlun ríkisins. Ef nú t.d. Sjálfstfl. hefur viljað fara inn á það að vera með Framsfl. í því að afnema grænmetisverzlun ríkisins, þá langar mig til að spyrja fulltrúa Sjálfstfl. hér í deildinni: Geta þeir þá ekki eins hugsað sér að vera með því, að landsmenn fái að vera frjálsir í þessum efnum? Sjálfstfl. hefur þótzt berjast fyrir frjálsri verzlun í þessum málum, og það virðist nú ekki vera farið fram á neitt afskaplega mikið, þó að það sé farið fram á það um eins lífsnauðsynlega vöru og kartöflur; ef það má ekki lengur vera undir yfirstjórn ríkisins, að framleiðsla þeirra, a.m.k. í bæjunum, og innflutningur á kartöflum sé þá háð frjálsu samkomulagi og frjálsri verzlun-neytendanna í bæjunum. Ef samtök bænda, framleiðsluráð landbúnaðarins, heimta endilega einkasölu sér til handa í þessum efnum; þá geta þeir haft einkasölu á þessu fyrir sjálfa sig og handa sjálfum sér. Það er sýnt fram á það í skjali, sem fylgir með og prentað er í nál. minni hl., að 1953 var framleiðslan í sveitum á kartöflum 49.1%, en framleiðsla í kaupstöðum og kauptúnum 50.9%. M.ö.o.: Meiri hlutinn af allri kartöfluframleiðslu landsmanna var framleiddur í kaupstöðum og kauptúnum. Ef þetta frv., eins og það var samþykkt við 2. umr., yrði að lögum, þá á ekki að taka neitt tillit til réttar þessara manna, sem í kaupstöðum og kauptúnum búa. Það á ekki að taka neitt tillit til þeirra. Það á að gefa framleiðsluráði landbúnaðarins einkaréttindi, þann rétt, sem grænmetisverzlun ríkisins hefur haft fram að þessu. Það er því ekki að undra, þótt í fyrsta lagi neytendur mótmæli þessu og í öðru lagi þeir framleiðendur kartaflna eins og annarra slíkra vara, sem undir þetta koma, sem búa í kaupstöðum og kauptúnum og eru meiri hluti framleiðendanna. Hér á að ganga alveg á þeirra rétt. Mér finnst því ekki nema eðlilegt, að við spyrjum: Vilja þá þeir, sem heimta þessi einkaréttindi handa framleiðsluráði landbúnaðarins, láta sér nægja að heimta þau einkaréttindi til handa framleiðsluráði landbúnaðarins hvað sveitirnar snertir, hvað framleiðslu og neyzlu í sveitunum snertir, og vilja þeir þá eftirláta kaupstöðum og kauptúnum, að menn megi þar hafa frelsi í þessum málum, að menn megi rækta sínar kartöflur í friði og menn megi þá flytja inn kartöflur, ef þá vantar þær? Það virðist ekki vera farið fram á neitt sérstaklega mikið. En ef það er einhver af stjórnarflokkunum; sem hefur einhvern áhuga á frjálsri verzlun og hefur veitzt að grænmetisverzlun ríkisins til þess að geta afnumið þarna að einhverju leyti einhverja einkasölu ríkisins, þá mundi slíkum flokki gefast tækifæri til þess að ganga þá fetinu lengra og koma á algerlega frjálsri verzlun með kartöfiur, líka frjálsum innflutningi á kartöflum í þjóðfélaginu. Þetta ætti að öðru leyti ekki að vera neitt óþægilegt, því að allir vita, hvaða þýðingu kartöflur hafa upp á vísitöluna að gera, þannig að menn ættu þá ekki að vera á móti því að leyfa nokkru frjálsari samkeppni með þær. Hins vegar efast ég ekki um, að það yrði enn meiri áhugi hjá neytendum í bæjunum, og hafa þeir þó sýnt mikinn og lofsverðan áhuga undanfarið,-- enn meiri áhugi í þá átt að koma upp og auka þá kartöfluframleiðslu, sem þar er nú þegar, svo framarlega sem þeir fengju með þessu móti algert frelsi, og þeir, sem væru þá á móti þessari uppástungu; hljóta þá að líta svo á, að með því að sefja á stofn þessa grænmetisverzlun landbúnaðarins, sem hér er stefnt að með þessu frv., eigi að slá því föstu, að neytendur í bæjunum séu fyrst og fremst eins konar mjólkurkýr fyrir framleiðsluráð landbúnaðarins; það eigi sem sé að hagnýta þá til þess að einoka þann markað, sem þeir mynda, fyrir framleiðendur landbúnaðarvaranna fyrst og fremst, og maður gæti nokkurn veginn hugsað sér, hvernig áfram yrði haldið, ef svo yrði fram haldið sem nú er byrjað, að það liði líklega ekki á löngu, þegar mikil framleiðsla væri orðin í sveitunum af þessu, áður en amazt væri við kartöfluframleiðslunni í bæjunum. Það yrði farið að líta það hornauga, að menn væru þar að rækta kartöflur og keppa við þá kartöfluframleiðendur, sem fá sérréttindi eftir þessu frv., og máske liði ekki á löngu áður en það væri farið að banna kartöfluframleiðsluna í hæjunum. Annað eins hefur gerzt á öðrum sviðum, þessum svipuðum. Ég held þess vegna, að þeir, sem nú með offorsi ætla að fara að knýja þetta mál í gegn hér í þinginu, ættu að athuga sinn gang, og ég vil aftur taka það fram, ef einhverjir þeirra, t.d. sjálfstæðismenn, hafa gert það út frá því sjónarmiði, að þeir vildu skapa þarna meira frelsi, þá erum við, ef á annað borð á að samþykkja þetta frv. og fara inn á þessa leið, fyllilega til viðtals um það að fá þá þarna að ná frelsi fyrir þá menn, sem í bæjunum búa, um innflutning á kartöflum og um kartöfluframleiðslu og lofa þeim að ráða sínu sviði sjálfir og láta þá framleiðsluráð landbúnaðarins, sem hér seilist til þess að skapa sér einokun í landinu, ráða hins vegar framleiðslunni hvað sveitirnar snertir. Ég verð að taka það fram einu sinni enn, að ég álít það hreina ósvífni, sem í þessu frv. felst, að ætla að afhenda minni hl. framleiðendanna á Íslandi og þeirra samtökum einkaréttindi í þessum málum, svipta alla neytendur í landinu öllum rétti og meiri hlutann af framleiðendum líka, þ.e.a.s. framleiðendurna í bæjunum. Og það er undarlegt, að þeir menn, sem bera svona mál fram hér í þinginu, skuli ekki hafa manndáð í sér til þess að reyna að verja þetta mál hér. Það var með lygum og ósannindum, sem hæstv. landbrh. og hv. frsm. meiri hl. landbn., hv. þm. Dal., komu fram í sambandi við þetta mál, þannig ósvífnum áburði og óhróðri, að þeir hafa ekki sýnt sig síðan í því, þó að það sé margbúið að skora á þá að taka til máls, að ræða þetta mál, þannig að þessir menn ættu að skammast sín fyrir þá framkomu, sem þeir hafa hér í sambandi við þetta mál. Þá er enn fremur rétt að gera hér að sérstöku umtalsefni 5. gr. þessa máls. Ég hef ekki orðið var við, að það hafi verið minnzt á þá grein af hálfu þeirra manna, sem um málið hafa talað, og ég veit ekki, hvort þeir þm. Sjálfstfl. og Framsfl., sem samþykkt hafa þetta mál, hafa yfirleitt gert sér grein fyrir því, hvað í þeirri grein stendur. Þar stendur, að það megi leggja verðjöfnunargjald á matjurtir, ef framleiðsluráð landbúnaðarins telur það nauðsynlegt til þess að jafna verð milli söluvara annars vegar og vinnslu- eða fóðurvara hins vegar. Hvað þýðir þetta með öðrum orðum? Það þýðir, að framleiðsluráð landbúnaðarins á að fá sérréttindi til þess að leggja á t.d. þær kartöflur, sem væru til sölu handa almenningi í gegnum grænmetisverzlun landhúnaðarins, svo og svo mikið verðjöfnunargjald. Og til hvers ætti að leggja þetta verðjöfnunargjald á? Við skulum taka dæmi. Segjum, að kartöfluframleiðsla í sveitunum vaxi og vaxi mjög mikið og að bændur fari máske t.d. almennt að nota kartöflur mun meira en undanfarið hafa verið dæmi um sem fóður, þannig að það sé farið að gefa búpeningi oft og tíðum kartöflurnar með eða nota þær á annan hátt til vinnslu. Ef orðin væru mikil brögð að þessu, þá væri samkv. þessari 5. gr. framleiðsluráði landbúnaðarins heimilt að leggja sérstakt gjald á þær kartöflur, sem á að selja til almennings í bæjunum, til þess að bæta upp verðið á þeim kartöflum, sem búpeningurinn fær. M.ö.o.: Neytendurnir í bæjunum ættu að borga að svo og svo miklu leyti kartöflurnar, sem búpeningurinn æti. Þetta er valdið, sem framleiðsluráði landbúnaðarins, þessum sérsamtökum minni hluta framleiðendanna, er gefið með þessum lögum. Ég veit ekki, hvort þeir menn, sem hafa flutt þetta mál, hafa hugsað yfirleitt eitthvað út í þetta. Það er vitað, að það á sér stað svona verðjöfnunargjald viðvíkjandi mjólk og viðvíkjandi kjöti, og sérstaklega náttúrlega viðvíkjandi mjólkinni. En ég er nú hræddur um, að almennt væru landsbúar ekki reiðubúnir til þess að fallast á, að það sama ætti að gilda um kartöfiur, að kartöflurnar væru þannig alveg jafnréttháar og mjólkin; og við sjáum alveg, hvert stefnir, þegar farið er inn á þessa braut, að gefa í þessu tilfelli bændasamtökunum í landinu eða framleiðsluráði landbúnaðarins sérréttindi til þess að leggja verðmiðlunargjald á þær kartöflur, sem notendur í bæjunum vilja kaupa af grænmetisverzlun landbúnaðarins. Menn mundu máske sumir segja: Ja, neytendur í bæjunum þurfa ekkert að vera að kaupa af grænmetisverzlun landbúnaðarins kartöflur, þeir geta bara framleitt handa sér sjálfir og sloppið þannig við verðmiðlunargjald. - En þá vil ég leyfa mér um leið að spyrja: Hver er þá tilgangur þessara manna, sem flytja þetta frv. og þykjast vera að berjast fyrir hagsmunum bændanna, svo framarlega sem frv. á að verða til þess, að notendur í bæjunum fari að framleiða svo miklu meiri kartöflur en meira að segja nú er, að þeir hætti að kaupa yfirleitt kartöflur, sem bændur framleiða? Hver er þá tilgangurinn með þessu öllu saman? Nei, ég er hræddur um, að það sé annað, sem býr á bak við. Fyrst þessir menn, sem standa á bak við, þessi klíka, sem flytur þetta frv. hér, hefur á annað borð þetta dularfulla vald að ætla að píska svona mál í gegnum þingið, þá er auðséð, að þarna býr eitthvað annað og meira á bak við, fyrst hún er að hugsa um verðmiðlunargjald þarna, þá er hún ekki þar með að hugsa um, að notendur í bæjunum eigi bara að framleiða kartöflur handa sér sjálfir og sleppa þannig við verðmiðlunargjaldið. Nei, hún er að hugsa annað, hvort sem hún kærir sig um að láta það koma í ljós nú þegar. Hún er að hugsa um að stöðva kartöfluframleiðsluna í bæjunum. Ef það á að gefa framleiðsluráði landbúnaðarins þessi einkaréttindi, sem hér er farið fram á, þá hlýtur það að vaka fyrir þeim, sem virðast hugsa um kartöfluframleiðsluna sem sérgrein landbúnaðarins, á sama hátt og t.d. mjólkin og kjötið er og hlýtur að vera, að gera kartöflurnar að slíkri sérgrein landbúnaðarins eins og mjólk og kjöt er. Nú sem stendur er kartöfluframleiðslan fyrst og fremst sérgrein bæjabúa og kaupstaða. Meiri hluti kartöfluframleiðslunnar er þar, og það er auðsjáanlega til þess að stöðva þá þróun, að þetta er flutt. Næsta málið á eftir, ef þetta næði fram að ganga, yrði að koma í veg fyrir kartöfluframleiðsluna í bæjunum. Mörgum mundi finnast þetta undarlegt, en það eru til dæmi um þess háttar aðfarir á öðrum sviðum, þannig að við skulum engan veginn slá því frá okkur, að fyrir þeim mönnum, sem hafa svona undarlegar aðfarir eins og hér eru hafðar í frammi, gæti eitthvað slíkt vakað. Sumir vilja kannske segja, að það sé hægt að stöðva þá þróun hér í þinginu seinna meir, ef það sýni sig að vera tilgangurinn. En ég vil leyfa mér að vekja athygli hv. þm. á, að það getur orðið nokkuð erfitt að stöðva þá þróun, ef farið er inn á þá hraut, sem hér er lagt til að fara inn á. Það, sem gerist í þessum málum, gerist ekki hér í þingsölunum, það gerist utan þeirra. Það er samíð um þessi mál, eins og ræningjaflokkar eða innbrotsþjófar semja sín á milli um að skipta á milli sín þeirri bráð, sem þeir komast yfir, þeim ránsfeng, sem þeir ná. Framsfl. segir við Sjálfstfl.: Ja, ég fæ að drepa þetta ríkisfyrirtæki. Ég vil fá að drepa grænmetisverzlun ríkisins. - Hvað segir þá Sjálfstfl. á móti? Jú, þá segir Sjálfstfl. á móti: Þá vil ég fá að drepa fiskiðjuver ríkisins. - Til að byrja með segir fjmrh. f.h. Framsfl.: Ég vil nú ekki fallast á það, að fiskiðjuver ríkisins sé drepið. - Þá segir Sjálfstfl.: Þá vil ég ekki fallast á, að grænmetisverzlun ríkisins sé drepin. - Síðan þrefa þeir um þetta þó nokkurn tíma. Á endanum kemst svo á samkomulag, og menn athuga, þegar þeir sjá svona helmingaskipti, að Sjálfstfl. gerir þarna þó nokkuð góða verzlun. Fiskiðjuver ríkisins er mikið og voldugt fyrirtæki, sem Sjálfstfl. hefur lengi langað til að ná í úr höndum ríkisins, og það er vitanlegt, að fjmrh., einn aðalmaður Framsfl., hefur lengi staðið á móti því. Það er hins vegar vitanlegt, að hann er núna að láta undan um þetta. Ég veit ekki, hvort það kemur hér fyrir þingið, það er oft þægilegast að taka svona dýrmæta hluti úr höndum ríkisins án þess að láta þá yfirleitt koma hér fyrir Alþingi. Það er sama aðferðin og að nokkru leyti er höfð um áburðarverksmiðju ríkisins. Þá eru bara gefnar yfirlýsingar af ráðherrunum um, að þeir skilji vitlaust ákveðna hluti í lögum, og svo standa menn á þeirra skilningi og munu seinna meir vitna í þann skilning þeirra, sem er að vísu rangur, því til framdráttar, að menn eigi fyrirtæki, sem lögum samkvæmt er eign ríkisins. M.ö.o.: Þessir tveir flokkar eru þarna bara að skipta upp á milli sín því, sem ríkið á. Framsfl., sem skoðar framleiðsluráð landbúnaðarins sem einhvers konar sérstök samtök sín, ætlar að tryggja sér að fá þessi einkaréttindi yfir grænmetinu og kartöflunum og öðru slíku, sem fyrir er mælt í þessum lögum, og Sjálfstfl. virðist fallast á þetta gegn því, að hann fái þá í staðinn fiskiðjuver ríkisins. Svona skipta þessir menn upp á milli sín eignum ríkisins. Þetta er nú það, sem stundum mundi vera kallað að stela úr sjálfs sín hendi, en það mundi náttúrlega ekki vera eins hægt að kalla það það, þegar lög eru þó samþykkt um það. En það sýnir hins vegar, hve slæma samvizku þeir menn hafa, þessir stjórnarflokkar, sem eru nú þarna að stela úr sjálfs sín hendi, stela úr hendi þess ríkis, sem þeim var falið að gæta, fyrirtækjum eins og grænmetisverzlun ríkisins og fiskiðjuveri ríkisins, - það sýnir, hve slæma samvizku þeir hafa í þessu, að hv. þm. Dal., frsm. meiri hl. landbn., og yfirleitt engir af þm. Frams.- og Sjálfstfl. hér í þessari hv. d. og ráðherrar þessara flokka skuli hafa treyst sér til þess að taka hér til máls til þess að reyna að verja þetta mál. Ég veit náttúrlega, að Framsfl. hefur ekki betri samvizku út af að vera í helmingaskiptum að afhenda nú Sjálfstfl. fiskiðjuver ríkisins. Ég býst við, að Framsfl. reyni að koma sér hjá því, að það mál verði yfirleitt rætt í þinginu. Ég held þess vegna, fyrst hv. þm. Dal. er nú loks kominn á þingfund, að hann ætti að gera þingheimi nokkra grein fyrir því, hvort hann vill fallast á þá uppástungu, sem ég kom fram með hér áðan, að grænmetisverzlun landbúnaðarins, ef á að samþykkja hana eins og hér er lagt til, hafi þá með þá framleiðslu að gera, sem sveitirnar sjálfar framleiða handa sveitunum sjálfum, m.ö.o., að þeirri kartöfluframleiðslu, sem fram fer í sveitunum, geti framleiðsluráð landbúnaðarins ráðstafað handa sveitunum sjálfum, en að kaupstaðabúar hins vegar, meiri hluti kartöfluframleiðendanna á Íslandi, fái að vera frjálsir, fái að framleiða sínar kartöflur, fái að nota þær og fái að flytja inn kartöflur frjálst, ef þá vantar. Ég veit, að grænmetisverzlun ríkisins hefur flutt inn kartöflur undanfarið, þegar þær hefur vantað, en ég veit líka, að framleiðsluráð landbúnaðarins hefur amazt við því í hvert elnasta skipti, sem fluttar hafa verið inn kartöflur, og við þekkjum það á sumum öðrum sviðum, að það á heldur að láta þá, sem í bæjunum búa, skorta hlutinn en að ganga nokkurn skapaðan hlut á þau einkaréttindi, sem vissir aðilar eru að reyna að tryggja sér með lögum eins og þessum. Það á jafnvel frekar að borga með því að flytja kjöt út, þó að kjöt vanti í landinu og þó að markaður sé fyrir það í landinu, heldur en að leyfa bæjabúum að neyta þess. Ég held þess vegna, að hv. þm. Dal. ætti að segja til um, hvort bæjabúar geti þá fengið að vera frjálsir, haft frjálsa verzlun, ekki aðeins með kartöflur sín á milli, eins og þeir hafa nú, heldur með að flytja kartöflur inn, ef þá vantar, og að þeir framleiðendur, sem vilja nú taka sig út úr, sem sé þessi minni hluti framleiðendanna, framleiðendurnir í sveitunum, geti þá fengið að sitja að sínum kartöflum, en við í bæjunum getum fengið að hafa frjálsa verzlun, hinir hafi þá einkasöluna, fyrst það eru þeir, sem heimta hana, ef það á á annað borð að leggja niður þá einkasölu ríkisins, sem hingað til hefur reynt að fullnægja hagsmunum beggja. Fyrst menn vilja nú skilja að skiptum og einn hluti af framleiðendunum vill taka sig út úr og heimta sérréttindi, þá hugsa ég, að bezt sé, að hann hafi þau handa sjálfum sér, en bæjabúar fái þá að vera frjálsir, bæði með sína kartöfluframleiðslu og með sinn innflutning á kartöflum. Þá kom ég í öðru lagi fram með þá fsp. hér áðan, því að það mál hefur yfirleitt ekki fengizt rætt hér, hvernig sé með 5. gr. og verðjöfnunargjaldið af matjurtum. Er þessi grein sett þarna bara „upp á punt“? Er ekkert meint með henni? Ef það er meiningin að nota hana, er þá meiningin að leggja verðjöfnunargjald á þær kartöflur, sem ganga í gegnum grænmetisverzlun landbúnaðarins? Er þannig meiningin að hækka í verði kartöflurnar, sem fólkið í bæjunum á að borða, til þess að hæta upp þær kartöflur, sem búpeningurinn borðaði? Maður þarf nú ekki að spyrja að, hvernig væri með eftirlitið á þessu öllu. saman þegar þannig væri. Það eru þó vissar skorður settar í sambandi við verðjöfnunar- og verðmiðlunargjaldið hvað snertir bæði kjötið og mjólkina, í sambandi við mjólkurbúin og sláturhúsin. Það yrði nú eitthvað undarlegt, hvernig þar yrði farið að, nema það sé tilgangurinn að skylda svo á eftir þessa grænmetisverzlun landbúnaðarins til þess að taka við öllum þeim kartöflum, sem framleiddar væru í sveitunum, hvað mikið sem það væri, og á móti þeim kartöflum, sem síðan væri ekki markaður fyrir og væru að einhverju leyti notaðar til vinnslu, ætti þá að verða að greiða verðmiðlunargjald af kartöflunum, sem fara til neytendanna, til þess að bæta slíkar kartöflur upp. Og þá er nú ekki langt eftir, að það væri farið að flytja eitthvað af slíkum kartöflum út og borga með þeim. Ég held, að það sé nú. eins rétt, þó að það sýni sig, að þessir hv. stjórnarflokkar geti pískað hér í gegnum Alþingi 200. millj. kr. álögur, eins og gert hefur verið nú nýlega, að þeir fari að láta svo lítið gagnvart þinginu að gera grein fyrir, til hvers þeir vilja leggja þessa hluti á og hvernig eigi að nota þá. Og ég hefði nú satt að segja kunnað betur við það, að þeir fulltrúar Sjálfstfl. úr bæjunum, sem hér eiga sæti í þessari hv. d., hefðu gert ofur litla grein fyrir því, hvernig þeir hugsa frá hálfu Sjálfstfl. þetta verðmiðlunargjald á matjurtum, sem hér er lagt til að setja á. Mér sýnist, að með þeirri till. sé stefnt að því að setja t.d. kartöflurnar í nákvæmlega sama flokk sem afurð eins og kjöt eða mjólk. Við bæjabúar höfum fallizt á þetta. hvað snertir mjólk og hvað snertir kjöt, og við höfum álitið það sanngjarnt og nauðsynlegt, en það gildir bara allt annað, þegar um kartöflurnar er að ræða. Kartöflurnar eru vara, sem er framleidd að meiri hluta til. í kaupstöðum og kauptúnum, og það þýðir ekkert fyrir hæstv. landbrh. að koma hér og segja, eins og hann sagði hér úr þessum stól, að þetta geti - ekki verið rétt. Þetta er skýrsla frá hagstofunni, og hæstv. landbrh. og hv. þm. Dal. verða þá að gera sér .ljóst, að ef þeir ætla að vefengja þessar skýrslur, þá eru þeir í senn að vefengja þeirra eigin flokksbræður, sem standa fyrir grænmetisverzlun ríkisins, og hagstofuna og hennar starfsmenn og hennar forstöðumann, þannig að ég held, að það þýði nú ekki fyrir þessa fulltrúa Framsfl. að ætla að reyna að snúa sig út úr þessu með slíkri yfirlýsingu. Hvað gera framsóknarmenn stundum, þegar þeir rekast á staðreyndir? Jú, þeir gefa út það, sem einu sinni var kallað fyrr á tímum Egilsstaðasamþykkt. Þeir lýsa- því bara yfir, að þessar staðreyndir séu allt öðruvísi. Þetta hefur nú ekki þótt ganga hér í þinginu, þó að það gæti gengið stundum á þingmálafundum forðum daga. En það er auðséð, að nú ganga hæstv. landbrh. og hv. þm. Dal. út frá því, að það sé a.m.k. alveg hægt að bjóða Sjálfstfl. svona Egilsstaða- samþykkt. Einn ráðherra Framsfl. þarf ekki annað en að lýsa því yfir, að það, sem hagstofan segi í sínum skýrslum, sé bara rangt, ef það passar ekki í kramið fyrir framleiðsluráð landbúnaðarins, og þannig steinþagnar Sjálfstæðisflokkurinn. Það eru þvert á móti sannanir, sem liggja fyrir og enginn nema hæstv. landbrh. hefur mótmælt, og ég verð að lýsa því yfir, að það er ekki hægt að taka mikið mark á honum, þegar hann reynir ekki einu sinni að láta sína flokksmenn á eftir, þó að hann sjálfur sé forfallaður, standa fyrir sínu máli, - þið liggja sem sé ótvíræðar sannanir fyrir um það, að meiri hl. kartafinanna er framleiddur í kaupstöðum og kauptúnum, og það á að fara að setja lög um kartöflurnar eins og þetta væri samsvarandi sérgrein bænda og framleiðsla á mjólk eða kjöti. Þess vegna er hér verið að seilast út fyrir það, sem er eðlilegt. Það er vitað mál, að þeir, sem landbúnað stunda á Íslandi, þurfa á því að halda, að það sé gott samstarf við þá, sem í bæjunum eru, og verkalýðssamtök landsins. Þau hafa sýnt, að þau vilja hvort tveggja í senn, tryggja bændum markað fyrir þeirra vörur og tryggja bændum verð fyrir þeirra vörur, sem gefa þeim vinnulaun, sem samsvara því, sem vinnandi menn í bæjunum hafa. Það var sýnt með því samkomulagi, sem gert var fyrir 13 árum með sexmannanefndarálitinu svonefnda, sem síðan hefur legið til grundvallar fyrir verðákvörðun landbúnaðarafurðanna, og ég efast ekki um, að það álit, þær reglur, sem þar voru lagðar til grundvallar, og það samstarf, sem síðan hefur átt sér stað á þessum sviðum, hefur orðið bændastéttinni íslenzku til stórkostlega mikils góðs. En ég vil benda alveg sérstaklega Framsfl. á, að með þessu frv. hérna er hann ekki að vinna að neinu slíku samstarfi. Með þessu frv. er hann að fara út af leið sanngirninnar og réttlætisins og samstarfsins við kaupstaðabúana og inn á þá leið spillingarinnar og sérréttindanna, fara inn á þá leið spillingarinnar að semja við Sjálfstfl. um, að Sjálfstfl. skuli fá að stela einhverjum af fyrirtækjum ríkisins, ef Framsfl. fái að leggja grænmetisverzlun ríkisins niður og leggja hana undir framleiðsluráð landbúnaðarins. Af hverju skyldi hver einasti þm. Sjálfstfl. þegja hér í deildinni við þessu máli, að öllum líkindum þegja við því líka að geta fengið frjálsa verzlun á kartöflum og frjálsan innflutning á þeim, nema vegna þess, að það er búið að semja um það á bak við tjöldin á milli flokkanna að knýja þetta mál í gegn? Það er sú leið spillingarinnar, sem þarna er verið að fara inn á, og helmingaskiptin í þessum hlutum yfirleitt tákna, að Framsfl. segi við Sjálfstfl.: Láttu mig fá þetta, þá mátt þú taka hitt. Það hefur ekki skort á hér, að þm. Sjálfstfl. og Framsfl. væru til í að berjast fyrir þeim málum, sem þeir hefðu sérstakan áhuga fyrir. Það hefur ekki skort á hér, að Sjálfstfl. væri til með að standa hér upp og tala, þegar rætt hefur verið um að leggja niður skipaútgerð ríkisins, og það hefur ekki heldur skort á það, að Framsfl. væri til í að standa upp og tala til þess að verja hana. Það hefur ekki heldur skort á, að Sjálfstfl. hér í deildinni væri til í að standa. upp og tala, þegar rætt hefur verið um að leggja niður ferðaskrifstofu ríkisins, en það mál fer nú vafalaust bráðum að koma úr nefnd, og það hefur ekki heldur staðið á, að Framsfl. andmælti. En nú þagna báðir. Nú er eins og þeir hafi bundizt í þagnarbindindi. Af hverju? Ætli það sé ekki vegna þess, að málið sé eitthvað óhreint? Ef þeir hefðu hreint mél í pokanum, þá þyrðu þeir áreiðanlega að láta það koma fram hérna. En mína hefur þetta mál verið rekið þannig, að við allar umr. þessa máls, og það hafa farið þrjár vikur alls í umr., fengust aldrei upplýsingar um, hvað fyrir mönnunum vekti með þessum einstöku greinum í því. Ég vil svo minna þm. Framsfl. á, að eins og þeir nú vilja leggja til og hafa verið að samþykkja við 2. umr. að leggja niður grænmetisverzlun ríkisins og afhenda samtökum nokkurs. hluta af framleiðendunum einkaréttindi þar, eins er viðbúið að fari um skipaútgerð ríkisins. Það er nákvæmlega það sama, sem þar gildir, og ég vil leyfa mér að spyrja Framsfl.: Er Framsfl: því þá samþykkur, að nú verði skipaútgerð ríkisins lögð niður á eftir, eða á að bíða með að leggja hana niður, þangað til sé búið að semja um eitthvað annað í sambandi við það? Höfuðreglan, sem þarna er um að ræða, er sú sama. Alveg eins og grænmetisverzlun ríkisins er stofnuð til þess að þjóna neytendum jafnt sem framleiðendum, eins er skipaútgerð ríkisins stofnuð til þess að þjóna þeim, sem þurfa á ferðunum að halda. Ef það á að fara að reka þá hluti,sem hingað til hafa verið reknir af ríkinu í landinu, með hagsmuni þeirra, sem hafa sérréttinda að gæta á þessu sviði, einna fyrir augum, þá er jafnsjálfsagt að ráðstafa skipaútgerð ríkisins í hendur þeirra skipafélaga, sem fyrir eru, eins og að ráðstafa grænmetisverzlun ríkisins yfir til þess hluta af kartöfluframleiðendum, sem býr í sveitum landsins. Og það er náttúrlega ýmislegt fleira, sem er kannske eðlilegt að verði farið að athuga í þessu sambandi, ef svona á að halda áfram. Það er ekki algert samkomulag, hef ég heyrt, á milli Sjálfstfl. og Framsfl. t.d. um mál eins og hvers konar skatt Samband íslenzkra samvinnufélaga eigi að greiða. Kannske það sé líka eitt málið, sem eigi að koma þarna inn í? Það eru margs konar fyrirtæki í þjóðfélaginu, sem menn greinir á um, hvers konar réttindi hafi. Og við megum kannske fara að búast við því, að um leið og Framsfl. ber fram frv. um að leggja niður skipaútgerð ríkisins og ráðstafa henni handa Eimskip, þá fari hann að leggja til að gefa heildsölunum í landinu sérréttindi á innflutningi á svo og svo miklu af öllum vörum til landsins, eins og hann nú leggur til, að tekinn sé úr höndum ríkisins rétturinn til að flytja inn kartöflur og fenginn í hendur eins hluta af kartöfluframleiðendunum í landinu og allir bæjabúar seldir undir þeirra einokun þar með, að svo miklu leyti sem þeir sjálfir reyna ekki að framleiða kartöflur handa sér. Sem sé, það er ekkert undarlegt, þó að okkur fari að detta hitt og þetta í hug í sambandi við svona mál og förum að spyrja um það, hvað sé eiginlega meiningin. Ég held, að það sé þess vegna tími til kominn, að þetta mál, sem fékk svona margar hendur á loft með sér hér í deildinni, eignist einhverja málsvara hérna. Hæstv. landbrh. kom þannig fram við 2. umr. málsins og blað stjórnarinnar, Morgunblaðið, vitnaði þannig í hann, að það varð að gefa út yfirlýsingu daginn eftir til þess að hrekja það, sem ráðherrann hafði sagt, lýsa það ósannindi, og meira að segja Tíminn varð að viðurkenna, að það væru ósannindi. Einn af hans eigin flokksmönnum, einn af miðstjórnarmönnum Framsfl., varð að reka ofan í hann ósannindin, sem hann hafði haft hér í frammi, þau ósannindi, að grænmetisverzlun ríkisins hefði brugðizt skyldu sinni um að stuðla að stofnræktun kartaflna, og þetta um stofnræktun kartaflna var einu rökin, sem hæstv. landbrh. reyndi að flytja fyrir þessu máli. Ég hef yfirleitt aldrei vitað mál fá aðra eins útreið og þetta mál hefur fengið í sambandi við 2. umr. málsins. Ég held þess vegna, að það sé nú tími til kominn, að þeir menn, sem fram að þessu hafa greitt þessu máli atkvæði, láti í ljós, hvernig stendur á því, að þeir gera það, og hvað þeir hyggjast með því og hvert þeir stefna með verðmiðlunargjaldinu og öðrum þeim ákvæðum, sem hér eru í. Ef hins vegar enginn vill verja þetta mál af þeim, sem flutt hafa það hér inn í þingið, gefi þeir þó a.m.k. þingmönnum þær frumstæðustu upplýsingar í þessu máli, sem við höfum beðið um. Það er raunverulega það minnsta, sem hægt er að fara fram á. Hins vegar mun ég nú bera fram brtt. við 4. gr. og við 5 gr. Við 5. gr. málsins ætla ég að leggja til, að hún verði felld niður, þ.e.a.s. ákvæðin um verðmiðlunargjaldið, og við 4. gr. málsins ætla ég að bera fram brtt., annars vegar þá, að greinin verði felld niður, hins vegar sem varatill., að kaupstaðabúar fái frelsi til þess, ef þetta mál er samþykkt að öðru leyti eins og það nú er, að rækta kartöflur og flytja inn kartöflur, en þeir, sem heimta nú grænmetisverzlun landbúnaðarins setta á stofn, fái þá grænmetisverzlun landbúnaðarins fyrir landbúnaðinn, þ.e., þeir fái að framleiða sitt grænmeti og sínar kartöflur og fái að selja það í sveltum landsins, en sé ekki gefin einokun á bæjarmarkaðinum, - þeir geta keppt þar eins og aðrir, en sé ekki gefin einokun á honum. Ég vil leyfa mér að óska þess við hæstv. forseta, af því að ég var ekki búinn að forma þessar brtt., að mér gefist tóm til þess að leggja þær fram til hans og biðja hann um að leita afbrigða fyrir þeim.



Herra forseti. Ég hafði á vissum stigum málsins við 2. umr. gert mér vonir um, að hlé yrði gert á umr. um það og framhald umr. látið bíða, a.m.k. þangað til hv. frsm. landbn. kæmi heim, en aldrei var orðið við þeim tilmælum. Nú hafði ég einnig talið, að málið væri komið inn á það svið, að heppilegast væri og eðlilegast, að 3. umr. yrði látin bíða um sinn og athugað nánar, hvort ekki gæti náðst samkomulag milli eðlilegra aðila, eins og t.d. bændasamtakanna og samtaka verkalýðsins, um aðra og heppilegri lausn málsins, þannig að um þetta mál fengist friður, um framkvæmd málsins í framtíðinni, en ekki . lagasetning, sem þröngvaði mjög kosti annars aðilans, þ.e.a.s. neytendanna, því að það er vitað, að þó að slík lagasetning sé lamin í gegn af deyjandi ríkisstj., þá er það ekki nein framtíðartrygging fyrir málið. En það gerist ýmislegt, þegar út í dauðateygjurnar er komið, og eitt af því, sem þannig gæti gerzt, væri þá þetta, þessi lagasetning. Nú er, eins og sagt var hér af seinasta ræðumanni, hv. 2. þm. Reykv., 2. umr. búin að taka þrjár vikur og hlýtt í veðri, og stundum hefur verið heitt í umr. Það má því búast við, að blessaðar kartöflurnar fari nú að spíra hvað af hverju, og af þeim ástæðum einum væri nú eðlilegt að bíða með framkvæmd þessa máls til næsta árs og stofna nú ekki framleiðslu ársins í hættu og eyðileggingu með þessu háttalagi öllu saman, hita úti og inni og seinagangi í meðferð málsins, þannig að það verði komið fram undir vor, þegar þetta leysist. En málið er þannig, að það þarf langan aðdraganda til þess að koma hinni nýju framkvæmd vel fyrir sig. Það er orðið augljóst mál, að hv. landbn. d. hefur eingöngu flutt þetta mál af þægð við ríkisstj. sína. Hinir einstöku nm. hafa sýnt það, að þeir hafa, ekki einn einasti þeirra, nokkurn áhuga fyrir málinu. Og svo augljóst er þetta, að einn af bændafrömuðum þingsins, sem sæti á í landbn., er svo andvígur málinu, að hann vill ekki einu sinni leggja nafn sitt við málið á nokkurn hátt, og veit ég, að það er af því, að honum hefur frá öndverðu fundizt af því óbragð hið mesta og sér ekki í þessu máli nokkurt hagsmunamál fyrir bændastéttina, því að hefði svo verið, þá hefði hann barizt sem fullhugi fyrir framgangi þess. En hann lætur ekki einu sinni nafn sitt undir nál. viðvíkjandi þessu máli. Hinir fulltrúar bændanna þarna í n. gera það af þægð að vísu að flytja hér framsöguræðu fyrir málinu og leggja það fyrir þingið á þann hátt, fyrir ríkisstjórnina, en síðan ekki söguna meir, þó að miklar umræður verði um málið og margs spurt, sem undir öllum venjulegum kringumstæðum þætti sjálfsagt að leysa úr. Það fór svo, þegar þessari þriggja vikna umr. um málið lauk, þá kom alveg óvænt í ljós, að mönnum varð lausari höndin af einhverjum ástæðum en tungan. Hún hafði verið bundin í þrjár vikur, tungan, en höndin kom á loft við atkvgr. Og þetta kemur mér til þess að ætla, að það sé rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði hér áðan: Þetta mál er orðið verzlunarvara. Fulltrúar flokkanna, sem stjórninni fylgja, hafa verið bundnir, og hendur þeirra hafa verið bundnar á þann hátt, að höndin skyldi lyftast, þegar kæmi til atkvgr. Spottinn hefur legið þannig í höndina. Þetta vitum við ósköp vel af viðtölum við einstaka þingmenn úr stjórnarflokkunum. Þeir hlakka ekkert til þess, að nafn þeirra verði bendlað við málið, þó að þeir hafi talið sér nauðsyn að lúta flokksfyrirmælum um að greiða atkv. með því. En þeir leggja því ekki liðsyrði í orði og herpa hér saman varirnar, þegja viku eftir viku, meðan rætt er um málið. Og þetta er eðlilegt. Ég þykist alveg vita, að ef þetta frv. yrði nú afgreitt sem lög og einkasöluaðstaðan á öllu grænmeti, öllum kartöflum, hvort sem þær eru framleiddar í sveitum eða kaupstöðum, ætti svo að fara undir einkasölu landbúnaðarins, ráðstafast þar bæði um verðlag og sölumeðferð alla, og þar ætti að taka ákvarðanir um það, hvort og hvenær leyfilegt yrði fyrir landbrn. að flytja inn kartöflur og annað grænmeti, og þannig væri t.d. haldið á málum, sem vel gæti komið fyrir undir svona einkasölnaðstöðu, að það yrði hinkrað við að leyfa landbrn. að flytja inn kartöflur og grænmeti, þangað til þurrð væri orðin á þessum vörum í landinu, búið að svæla út lélegri vöru ofan í neytendurna, af því að annað vantaði gersamlega, og þar að auki búið að setja á verðjöfnunargjald milli kartaflna til fóðurbætis og manneldis og tryggja þannig neytendunum nokkru dýrari kartöflur og fóðurpeningnum aftur ódýrari kartöflur á lægra verði vegna þessa verðjöfnunargjalds, sem nú virðist vera heimilað í 5. gr., og kaupstaðabúar fengju svo, þrátt fyrir það að þeir framleiði meiri hl. af öllum kartöflum í landinu, að verða kartöflulausir við og við, því að það gæfi byr undir báða vængi um að geta hækkað verðíð á meðan, þá er ég ekkert undrandi á því, þó að t.d. kjósendum hv. þm. Ak., en á Akureyrarsvæðinu er framleitt mikið af kartöflum, fyndist þetta ekkert góð lausn á málinu og þökkuðu honum lítillega fyrir að hafa stutt að framgangi slíks máls, - ég gæti ekkert undrazt það. Ef maður lítur á annað kartöflusvæði, Reykjavíkursvæðið, þar er stórkostleg framleiðsla á kartöflum: ég er ekkert undrandi á því, þótt kjósendurnir hér í Reykjavík tækju svona heldur kuldalega í hendur Reykjavíkurþingmannanna fyrir að hafa samþykkt mál, sem gæti leitt til kartöfluleysis hér tímum saman og gæti leitt til þess, að það væri búið að gera allar neyzlukartöflur í landinu dýrari með verðjöfnunargjaldi milli neyzlukartaflna og fóðurbætiskartafina, og í þriðja lagi, að það væri búið að taka öll yfirráð yfir þessum málum í hendur þess aðilans, sem framleiðir minni hl. af kartöflum landsmanna. Hins vegar er vitað, að í sveitunum er neytt tiltölulega minna magns af kartöflum en í kaupstöðunum, af því að þar eru ýmsar aðrar landbúnaðarvörur sem eigin framleiðsla á borði á degi hverjum. Hér hlífast menn heldur við að kaupa slíkar vörur, gjaldgetan er ekki alltaf fyrir hendi til þess, og þess vegna eru kartöflurnar meginþátturinn í fæðu allra kaupstaða- og kauptúnabúa á Íslandi, tvisvar sinnum á borði hvers manns upp á hvern einasta dag, og hjá mörgum hinum efnaminni aðalfæðutegundin á matborðinu. En þessa fæðutegund á að taka alveg undan ríkisrekinni verzlun, sem leitazt hefur við að gæta hagsmuna bæði neytenda og framleiðenda, og setja alla sölumeðferð og rannar yfirráðin yfir grænmetisræktun allri í landinu og öllum innflutningi á grænmeti í hendur einnar stéttar, sem hefur minnihlutahagsmuna að gæta í þessu, hvar sem á málið er litið. Þegar ég lít á það, sem hv. 2. þm. Reykv. var að fullyrða hér áðan, að hér hljóti að vera verzlun milli flokka á ferðinni, þá fer ég að sannfærast um, að svo hljóti að vera, einkanlega þegar ég frétti, að það sé nokkurn veginn nú búið að ráðstafa því að selja fiskiðjuver ríkisins í Reykjavík útgerðarmönnum og útgerðarfyrirtækjum hér. Ég veit, að Framsfl. hefur staðið gegn því árum saman, og ef hann hefur nú látið sig með þetta og fallizt á það, sem er þó engin lausn á nauðsynjamálum Reykvíkinga að því er snertir fiskvinnslumöguleika, því að hér hefði auðvitað þurft að koma nýtt fiskiðjuver í viðbót við þau, sem fyrir eru, en það eykur enga möguleika til aukinnar fiskvinnslu í borginni, að fiskiðjuver ríkisins fari af hendi ríkisins og í hönd útgerðarfyrirtækjanna og útgerðarmannanna, þá kann Framsfl. að hafa talið sér svo mikla nauðsyn á að verða við óskum Stéttarsambands bænda um, að grænmetisverzlun ríkisins sé lögð niður, að hann hafi nú loksins viljað kaupa þessu, að Sjálfstfl. fengi lagt fiskiðjuver ríkisins að velli sem ríkisfyrirtæki og komið því undir yfirráð útgerðarmanna og útgerðarfyrirtækja. Það er gróðamöguleiki í sambandi við slík fyrirtæki, og þá aðstöðu vilja útgerðarmenn og útgerðarfyrirtæki fá, sem eðlilegast hefði verið að þau hefðu fengið gegnum það, að ríkið hefði aðstoðað þessa aðila við að koma upp nýju fiskiðjufyrirtæki hér í Reykjavík. Ef þetta er svona, þá er málið enn óhreinna en maður hafði hugboð um í fyrstu. Þá er þarna bara verið að verzla með gagnkvæma hagsmuni einstaklinga og stétta, en ekki verið að leysa þetta mál frá rökrænu sjónarmiði. Ég verð að taka undir það, að það væri full ástæða til þess fyrir mig eins og fleiri þingmenn að endurskoða afstöðu mína til margframkominna tillagna frá sjálfstæðismönnum um að leggja skipaútgerð ríkisins niður og selja eignir eða gefa eignir þeirrar útgerðar Eimskipafélagi Íslands og skipaútgerð samvinnufélaganna og fallast á það, því að ef það er rétt, sem flm. þeirrar till. hafa haldið fram, að Eimskipafélagið og skipadeild S.Í.S. séu fús til þess að taka þessa þjónustu við landslýðinn að sér og inna hana eins vei af hendi, þá er náttúrlega engin ástæða til að kasta 10 eða 11 millj. kr. úr ríkissjóði árlega til þess að halda þessari þjónustu uppi og tryggja landsmönnum hana. Ef þetta er rétt og sú stefna er orðin ofan á hjá þessum mikils ráðandi flokkum, að þessi ríkisfyrirtæki öll skuli lögð að velli, þá er sízt ástæða til þess, að við höldum einstrengingslega verndarhendi yfir skipaútgerð ríkisins einni. Þá er sjálfsagt bezt að láta hana fara sömu leiðina fyrir stjórnarandstöðuna, sem hefur bjargað því máli með Framsfl. þing eftir þing, af því að við höfum talið, að þjónustan við hinar dreifðu byggðir væri bezt tryggð með því skipulagi, að skipaútgerð ríkisins annaðist þetta og hefði ríkisins hjálp til þess að gera það vel. Nú þegar á þetta er knúið svona af Framsfl. og Sjálfstfl. um önnur hliðstæð fyrirtæki, þá er sjálfsagt bezt að láta skipaútgerðina líka sigla sinn sama sjó. Þetta er allt svo líkt, grænmetisverzlun ríkisins á núna að leggjast niður við trog, og það á að selja eða gefa eignir hennar svokallaðri grænmetisverzlun landbúnaðarins, sem enginn hefur þó getað upplýst hver eigi að eiga, hver eigi að vera eigandi að. Og till. hv. þm. Barð. (GíslJ) og hv. þm. Snæf. (SÁ) er um það, að eignir skipaútgerðar ríkisins skuli verða seldar eða gefnar tveim útgerðarfyrirtækjum, Eimskip og skipadeild S.Í.S. Ég heyrði nú í fyrsta sinn þær till., sem hv. 2. þm. Reykv. kvaðst mundu flytja við þetta frv. og óskaði eftir að fá tóm til þess að ganga frá, og hans till. skildist mér vera á þá leið, að það yrði kannske fallizt á það, að bændur og bændasamtökin fengju einkasöluaðstöðu um sölumeðferð allra þeirra kartaflna, sem framleiddar væru í sveitum landsins, og það yrði út af fyrir sig að teljast sanngjarnt, upp á þau býti þá, að það grænmeti og þær kartöflur, sem framleiddar eru í kaupstöðum og kauptúnum, væru utan við þetta söluskipulag bændasamtakanna og framleiðendurnir og neytendurnir í kaupstöðum og kauptúnum fengju aftur alveg frjáls umráð yfir framleiðslu sinni og sölumeðferð á þeirri framleiðslu. Þetta fyndist mér vera vel til athugunar, og ég get ekki betur séð en að þarna væri komið inn á þau svið málsins, sem lúta að lausn, sem báðir aðilar ættu að geta sætt sig við. Þá er þriðji þáttur málsins. Það er um innflutning á grænmetinu að öðru leyti, því að það er vitað, að þó að framleiðsla kartaflna og grænmetis hafi vaxið geysilega mikið á undanförnum árum í kaupstöðum og kauptúnum, þá er hún samt ekki svo mikil að jafnaði, að nægi allri neyzluþörf landsmanna, og má því búast við, að í flestum árum þurfi að flytja inn meira eða minna af kartöflum og grænmeti. Og þar eru neytendurnir algerlega kaupstaðabúar. Skýrsla mþn. um þessi mál sýnir, að hver einasti bóndi í landinu sé kartöfluframleiðandi, og þá verður fyrst og fremst að ætla, að þeir séu flestir kartöfluframleiðendur í þeim stíl, að þeir séu sjálfum sér nokkurn veginn fullnægjandi. Og svo er það aftur einn og einn bóndi, sem framleiðir meira en til eigin neyzlu og er þannig jafnframt seljandi slíkrar vöru á hinum innlenda markaði. Eðlilegast væri í raun og veru, að grænmetisverzlun ríkisins héldi áfram til þess að annast þessa þjónustu fyrir neytendurna að því er snertir innflutning á öllu grænmeti og öllum kartöflum, - eða þá að lengra væri gengið, ef mönnum er mjög mikið í mun að leggja grænmetisverzlunina samt endilega niður, þó að bændurnir fengju öll yfirráð fyrir sinum framleiðsluvörum, að neytendurnir fengju þá einmitt að setja upp slíka einkasölu í staðinn. Það yrði grænmetisinnflutningsverzlun neytendanna, sem yrði komið á fót, jafnframt því sem grænmetisverzlun landbúnaðarins væri sett á laggirnar. Þá væri gróandi í þessu, nýtt og nýtt fyrirtæki stofnað til þess að taka við vissum þáttum af því hlutverki, sem grænmetisverzlun ríkisins hefur annazt að öllu leyti fram til þessa, að því er virðist við ánægju flestra og af samvizkusemi. Það má vel vera, að það sé þetta, sem verði að koma, til þess að allir gætu sætt sig við og teldu sínum hlut sæmilega borgið. En ekki held ég nú, að frá heildarsjónarmiði væri þetta skynsamlegri lausn en sú, sem við búum nú við í þessum málum. Eitt af því, sem við, sem rætt höfum þetta mál, höfum verið að spyrjast fyrir um, er þetta, sem er mjög óljóst í frv.: Hvaðan á grænmetisverzlun landbúnaðarins að fá fé til þess að kaupa eignir grænmetisverzlunar ríkisins? Ef þær væru seldar við nokkuð sómasamlegu verði, þá er þarna um milljónaupphæðir að ræða. Fasteignamat þessara fasteigna, sem grænmetisverzlunin á hér á góðum stað í bænum, innan Hringbrautar, er það hátt, að með 15–20–földun, eins og sjálfsagður hlutur þykir á öllum fasteignum hér innan Hringbrautar í Reykjavík, nemur þetta milljónum. Og við höfum verið að spyrja: Hvaðan á grænmetisverzlun landbúnaðarins að fá fé til þess að kaupa þessar verðmætu eignir, ef henni er ætlað að kaupa þær, eða sá aðili, sem hvergi er þar nefndur, en á að fara með þessa verzlun og koma fótum undir hann á ný? Engin svör hafa við þessu fengizt enn þá, og enginn stafur er um þetta í frv., og hefur verið margtekið fram, að þetta sé auðvitað óviðunandi gloppa í þessari lagasmíð. Í annan stað vil ég spyrja, - ég held, að það hafi ekki verið gert áður: Hvaðan á að koma fé til þess að koma upp hinum stóru og vönduðu kartöflugeymslum, sem gert er ráð fyrir í 4. gr. frv., samkvæmt g-lið, að skuli koma upp víðs vegar úti um landið? Það vita allir, að vandaðar og stórar grænmetisgeymslur eru dýrar byggingar, miklu dýrari byggingar, miðað við rúmmetra, heldur en vönduðustu íbúðarhús, einangrunin þar tekur til sín svo mikinn tilkostnað. Eftir frv. er það svo, að höfundum þess finnst mikið á skorta að því er snertir grænmetisgeymslur hér og þar úti um landið, og þeir ætlast til, að mikið magn af grænmeti sé geymt hér og þar úti um landið í slíkum geymslum, sem grænmetisverzlun landbúnaðarins á að koma á fót. Grænmetisverzlun ríkisins hefur hingað til hagað þessum málum þannig, að hún hefur tryggt sér grænmetisgeymslur hér í Reykjavík, stórar og vandaðar, fyrir ærið leigugjald, og talið það vera einu heppilegu lausnina, einu lausnina, sem hægt væri að framkvæma án þess að stofna til allt of mikils kostnaðar, en sá kostnaður yrði auðvitað að koma á söluverð kartafinanna. Hin leiðin hefur verið talin svo dýr, að hún hlyti að hækka verð á kartöflum mjög verulega, og þess vegna hefur hún ekki verið farin af stjórnendum grænmetisverzlunar ríkisins. En nú vilja þeir, sem frv. þetta hafa samið, og sennilega þeir, sem með því mæla, - nei, ég mismæli mig, það hefur enginn mælt með því, - þeir, sem um það þegja, er bezt að segja, og rétta upp með því höndina, þeir ætlazt sýnilega til þess, að þarna sé breytt um stefnu og komið upp dýrum og stórum og vönduðum grænmetisgeymslum hér og þar úti um land til þess að geyma birgðirnar á mörgum stöðum í landinu. En þessum grænmetisgeymslum verður ekki komið upp með neinu kraftaverki. Þeim verður ekki komið upp á neinn annan hátt en á kostnað neytendanna, og það þýðir það, að til þess að framkvæma þessa stefnu þarf að leggja á hvert selt kíló af kartöflum vissa upphæð, til þess að hægt sé að leggja það gjald til hliðar fyrir væntanlegum stofnkostnaði á grænmetisgeymslum. Þetta atriði eitt út af fyrir sig mundi þýða aukinn kostnað við framkvæmdina á sölu, meðferð og geymslu kartaflna og þýða aukin útgjöld úr vasa neytendanna, sem fyrst og fremst eru kaupstaða- og kauptúnabúarnir, - atriði, sem mundi þykja vera til nokkurs hagræðis fyrir framleiðendurna, þ.e.a.s. minni hl. framleiðendanna í sveitunum, því að væntanlega ætla þeir ekki að fara að flytja meiri hluta framleiðslunnar, sem er einmitt framleidd í bæjunum, upp í sveitir í þessar geymslur, en yrði algerlega á kostnað kaupstaðabúanna, - til nokkurs hagræðis, segi ég, fyrir minni hluta framleiðendanna, þ.e.a.s. þá, sem í sveitunum eru, en algerlega á kostnað þeirra, sem eru neytendur að meginhluta þess magns, sem framleitt er í landinu af kartöflum og grænmeti. Mér berst orðsending frá hæstv. forseta um það, að umr. verði nú frestað, og skal ég þá fresta mínu máli, því að ég á eftir að víkja að 3–4 atriðum enn og að tillögu, sem ég ætlaði mér að flytja um málið um mildilegri frávísun en hér hefur verið felld. Ég ætlaði mér nefnilega að fá málinu vísað í skaut Abrahams, þ.e.a.s. til ríkisstjórnarinnar. [Frh.]



Herra forseti. Í gildandi lögum um fræðslu barna frá 1946 eru ákvæði um einkaskóla, þ.e.a.s. heimild fyrir fræðslumálastjórnina til að löggilda barnaskóla, sem kostaðir eru af einstökum mönnum eða stofnunum, og tilteknar reglur um það. Þetta frv., sem er stjfrv., felur í sér tvær breytingar frá gildandi lögum. Önnur er sú, að til þess að stofna einkaskóla þurfi einnig meðmæli hlutaðeigandi fræðsluráðs, og í öðru lagi, að heimild sé veitt til þess að greiða úr ríkissjóði laun fastra kennara við slíka skóla. Einkaskólar eru ekki margir starfandi hér á landi, en þó nokkrir, og hafa sumir þeirra starfað um langan aldur, eins og t.d. Landakotsskólinn hér í Reykjavík og nokkrir fleiri, St. Jósefsskólinn í Hafnarfirði og aðventistaskólar, sem munu vera á tveim stöðum. Svo eru nokkrir smærri skólar. Það hafa verið sívaxandi fjárhagserfiðleikar hjá þessum skólum og talið í rauninni ókleift að reka þá öllu lengur, án þess að til komi einhver fjárhagslegur stuðningur frá hinu opinbera, en slíkur fjárhagslegur stuðningur hefur ekki verið veittur hingað til. Menntmrh. hefur talið rétt að verða við þessum óskum eða ganga til móts við þær að því leyti að veita heimild til þess að greiða úr ríkissjóði laun fastra kennara við slíka skóla, en að öðru leyti séu fjármál þeirra ríkissjóði óviðkomandi. Menntmn. hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. Meiri hl. hennar mæir með því, að frv. sé samþ., en þó með þeirri breytingu, að þessi heimild til launagreiðslna komi aðeins til greina um þá skóla, sem þegar hafa starfað í fimm ár. Hugsunin er sú, að ekki sé möguleiki á því að stofna nýja einkaskóla, sem þegar við stofnun geti fengið þessi fríðindi úr ríkissjóði, heldur þurfi skólinn að hafa starfað þetta tiltekna árabil. Auk þess er svo brtt. frá n. við 2. gr. um gildistöku laganna, að lögin öðlist þegar gildi. Það má vera, að sumum virðist hér stofnað til allverulegra útgjalda fyrir ríkissjóð. En við það er ýmislegt að athuga. Þó að stefnan hafi verið og sé að sjálfsögðu sú, að barnafræðslan sé að langsamlega ,mestu leyti í höndum hins opinbera, þ.e.a.s. sveitarfélaganna og ríkissjóðs, hefur löggjafinn þó talið rétt að veita heimildir til stofnunar einkaskóla, þar sem það þætti henta og ef einhverjir þeir aðilar væru, sem hefðu áhuga og vilja á því að starfrækja slíka skóla og kosta þá að verulegu leyti. Ef slíkir einkaskólar legðust niður, þá er sýnt, að bæði á ríkissjóð og sveitarfélög kæmi mjög aukinn stofnkostnaður eða byggingarkostnaður skóla og auk þess rekstrarkostnaður allur. Það er viðbúið, ef látið yrði óbreytt það ástand, sem nú er, að hið opinbera taki engan þátt í kostnaði slíkra skóla, að flestir þeirra legðust niður og þar með kæmu, eins og ég tók fram, aukin útgjöld á hið opinbera. Hér er því farin sú millileið að veita þeim nokkurn fjárhagslegan stuðning, eins og frv. fer fram á, til þess að þeir eigi kost á að starfa áfram. Það er rétt einnig að undirstrika, að hér er aðeins um heimild að ræða, þannig að fræðslumálastjórnin mundi að sjálfsögðu rannsaka það í hverju tilfelli, hvort ástæða væri til að nota þessa heimíld til að greiða laun fastra kennara úr ríkissjóði. Meiri hl. menntmn. leggur sem sagt til, að frv. verði samþykkt með þessari breytingu.



Herra forseti. Eins og frsm. meiri hl. hefur þegar gert grein fyrir, er það efni þessa frv. að heimila að greiða úr ríkissjóði laun fastra kennara við barnaskóla, sem kostaðir eru af einstökum mönnum eða stofnunum og reknir af þeim aðilum. Eins og þessu er háttað nú í dag, er um fjóra barnaskóla að ræða, sem mundu falla undir þessi ákvæði, ef að lögum yrðu. Það er ekki álitamál að dómi n., að eðlilegt sé, að barnafræðslan sé rekin á vegum ríkisins. Nm. eru allir þeirrar skoðunar og hafa því tekið upp í brtt., sem meiri hl. gerir, og eins í brtt., sem minni hl. stendur að, það ákvæði, að skilyrði þess, að ríkissjóður greiði laun fastra kennara við slíka skóla, verði það, að skólinn, sem í hlut á, hafi starfað fimm ár hið skemmsta með góðum árangri að dómi fræðslumálastjórnar. Það vakir fyrir nm., sem hafa allir fallizt á að setja þetta skilyrði, að koma í veg fyrir, að með lagabreytingu sé ýtt undir þá þróun, að einkaskólar verði stofnaðir og barnafræðslan skiptist að verulegu leyti upp þannig, að margir einkaskólar verði þar við störf. En við, sem skipum minni hl. n., viljum ekki ganga eins langt og í frv. er gert ráð fyrir og meiri hl. leggur til um fjárhagslegan stuðning við þessa skóla. Það er alkunnugt og oft um það rætt, hvað kaupgjaldið er veigamikill þáttur í kostnaði stofnana og alls atvinnurekstrar hér á landi. Þetta á við um skólahald eins og um rekstur annarra stofnana. Launagreiðslur til kennaranna eru áreiðanlega hæsti útgjaldaliður á rekstrarreikningum skólanna. Okkur virðist, sem skipum minni hl., að það sé ekki brýn nauðsyn á því að stíga nú svo stórt skref, að ríkið taki að sér að öllu leyti þennan útgjaldalið, en að undanförnu hefur ríkið engan kostnað borið af skólahaldi einkaskólanna. Við leggjum því til, að þessi stuðningur af hálfu ríkisins verði miðaður við það, að heimilt verði að greiða úr ríkissjóði hálf laun fastra kennara við þessa skóla, en jafnframt verði kennurum þeim, sem hlut eiga að máli, tryggð full réttindi til greiðslna úr lífeyrissjóði með því, að ríkið greiði tilskilinn hluta af iðgjaldi til lífeyrissjóðs, eins og gert er fyrir kennara, sem starfa við barnaskóla, sem ríkið rekur. Þess ber að gæta, ef borin er saman aðstoð ríkisins við einkaskóla og við barnaskóla, sem ríkið rekur, að samkv. gildandi lögum hvíla á sveitarfélögunum byrðar í sambandi við rekstur barnaskólanna, þar sem sveitarfélögin greiða annan rekstrarkostnað en laun kennara að 3/4 hlutum. Og ef horfið yrði að því ráði að samþykkja þetta frv., virðist okkur, sem skipum minni hl., að þá verði gerður jafnvel óeðlilega lítill munur á aðstoð ríkisins við þá barnaskóla, sem ríkið sjálft kostar í samvinnu við sveitarfélögin, og hins vegar við þá barnaskóla, sem kostaðir eru af einstökum mönnum eða stofnunum. Við, sem skipum minni hl., erum samþykkir annarri brtt. meiri hl. um gildistöku laganna, en fylgi okkar við frv. í heild mun fara eftir því, hvort sú breyting, sem við leggjum til á þskj. 365 að gerð verði á 1. gr. þess. nær samþykki eða ekki.



Herra forseti. Mér þykir rétt að gera stuttlega grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Enda þótt ég sé aðili að nál. hv. meiri hl. menntmn., sem leggur til, að frv. þetta verði samþ. með þeirri breytingu, sem í álitinu greinir, vil ég taka skýrt fram, að ég lít svo á, að meginstefna löggjafarvaldsins eigi að vera sú, að hin almenna barnafræðsla sé í höndum hins opinbera. Í því getur vitanlega falizt nokkur hætta, ef einkaaðilum er gefið of mjög undir fótinn og auðveldað úr hófi fram að stofna og reka barnaskóla, sem þeir hafa þá að einhverju leyti tilhneigingu til að móta í samræmi við sérskoðanir sínar, hvort sem er í trúmálum, uppeldismálum eða öðrum efnum. Á þetta sjónarmið lagði ég áherzlu í n., og mér virtist, að allir hv. nm. væru á einu máli um þetta. Hins vegar er því svo háttað víða, að skólahúsnæði vantar tilfinnanlega, og það svo mjög, að enda þótt allt kapp verði á það lagt í náinni framtíð að bæta úr því, svo sem sjálfsagt og nauðsynlegt er að gert verði, mun það eiga nokkuð langt í land, að það komist alls staðar í æskilegt horf. Þá má og segja, að ekki stafi af því mikil hætta, þótt til séu fáeinir tiltölulega vel reknir einkaskólar, sem hlíta almennum reglum um barnafræðslu og starfa undir eftirliti fræðslumálastjórnarinnar. Enginn er að sjálfsögðu skyldugur til þess að láta börn sín í slíka skóla. Það fer eftir frjálsu vali. Eins og sakir standa, tel ég því ekki mjög mikla hættu á því, að slíkir einkaskólar verði margir, a.m.k. ef nokkrar skorður eru við því reistar, eins og ætlunin er að gera, þar eð kostnaður við að koma slíkum skólum upp og reka þá er að sjálfsögðu mikill, jafnvel þótt laun fastra kennara yrðu greidd af opinberum aðila. Hins vegar tel ég, eins og ég áðan sagði, alls ekki heppilegt að ýta undir þá þróun um skör fram, að stofnaðir verði nýir einkaskólar til þess að annast barnafræðslu. Þess vegna hreyfði ég þeirri till. í menntmn., að þau hlunnindi um greiðslu kennaralauna af opinberri hálfu, sem ráðgert er að veita með þessu frv., skyldu því skilyrði bundin, að skólarnir hefðu starfað a.m.k. í fimm ár með góðum árangri. Og bæði meiri hl. og minni hl. n. flytja brtt. um þetta atriði. Mér virðist, að með samþykkt þeirrar till. séu sæmilega öruggar skorður reistar við því og svo búið um hnúta, að samþykkt þessa frv. eigi ekki að geta ýtt undir óeðlilega fjölgun einkaskóla. Þessar skorður eru a.m.k. ferns konar. Í fyrsta lagi: rekstur slíkra skóla og greiðsla kennaralauna við þá af opinberri hálfu er háð samþykki fræðslumálastjórnar. Í öðru lagi þarf meðmæli hlutaðeigandi fræðslunefndar til þess, að slíkir skólar fái löggildingu. Í þriðja lagi fá einkaskólar ekki löggildingu, nema því aðeins að þeir fullnægi öllum settum lagafyrirmælum og reglugerðum um almenna barnaskóla. Og loks í fjórða lagi, ef till. meiri hl. menntmn. verður samþykkt, er það skilyrði fyrir greiðslu kennaralauna úr ríkissjóði, þegar einkaskólar eiga í hlut, að skólinn hafi starfað í fimm ár eða lengur, áður en hann verður aðnjótandi þessara hlunninda. Verði þessi till. samþ., tel ég mig geta fylgt því frv., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Í frv. því, sem liggur fyrir um almannatryggingar, er gert ráð fyrir því, að kaflinn um heilsugæzlu verði numinn úr lögum, en ákveðið, að sjúkrasamlögin í landinu skuli starfa áfram. Til samræmis við þá breytingu er lagt til að gera smávægilega breytingu á lögum um heilsuverndarstöðvar á þann veg, að inn í þau lög verði felld ein grein, þar sem ákveðið er, að ráðh. skuli skipa fasta lækna heilsuverndarstöðva og greiðist laun þeirra úr ríkissjóði. Heilbr.- og félmn. mælir með því einróma, að frv. þetta verði samþykkt.