Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mun fylgja úr hlaði frv. því til l., sem hér liggur fyrir um lagagildi samnings milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium, um álbræðslu við Straumsvik, en þessi samningur var, eins og kunnugt er, undirritaður 28. marz s.l. af minni hálfu fyrir hönd ríkisstj. og af forstjórum hins svissneska fyrirtækis og með fyrirvara um staðfestingu Alþ. á samningnum. Þessi samningur fylgir frv. á íslenzku og ensku, en honum fylgja auk þess margir fylgisamningar, sem eru í belnum tengslum við hann. Er þar fyrst að nefna raforkusamning, sem ætlað er, að gerður verði milli Landsvirkjunar annars vegar og ÍSALs, þ.e. Íslenzka álfélagsins h.f., hafnar- og lóðarsamningur, sem gert er ráð fyrir, að gerður verði á milli Hafnarfjarðarkaupstaðar og ÍSALs, aðstoðarsamningar á milli ÍSALs og Alusuisse og samningur um framkvæmdatryggingu milli ríkisstj. og Alusuisse, og auk þess fylgir í skjölunum stofnskrá og samþykktir Íslenzka álfélagsins h.f., sem kallað er í fskj. ÍSA L. Það er ekki ætlazt til, að þessir samningar, sem ég nú hef nefnt, öðlist lagagildi, og eru þeir aðeins í fskj. á íslenzku. Þm. hafa hins vegar fengið, að ég hygg, afhenta samninga á ensku máli, ef þeir vildu bera saman textana. Menn hafa eflaust veitt því athygli, að ég og fleiri höfum notað í seinni tíð orðið ál fyrir alúminíum, og er nánar gerð grein fyrir því í aths. lagafrv. En 6. apríl 1965 barst stóriðjunefnd bréf frá íslenzkri málnefnd, Háskóla Íslands, þar sem segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Íslenzk málnefnd hefur á fundi sínum í dag ákveðið að leggja til við stóriðjunefnd, að í stað orðsins alúminíum eða alúmín, sem hvorugt fer vel í íslenzku máli, verði tekið upp orðið ál. Helztu rök n. fyrir till. eru þessi: 1) Ál minnir á orðið stál, sem einnig er efnisheiti, mikið notað í iðnaði. 2) Orðið fer vel í samsetningum, sbr. t.d. álgerð, áliðja, álverk, álverksmiðja. Engin hætta er á samblöndun við orð, samsett af áll, því að þau eru mynduð með eignarfalli, t.d. álshöfuð, álaveiðar. 3) Orðið er íslenzkulegt. 4) Sums staðar er orðin venja að stytta orð, sem mikið þarf að nota í samsetningum, t.d. í sænsku el fyrir elektricität. Ef þessi till. þykir of róttæk“, segir n., „má benda á, að alúm færi betur í íslenzku en alúminíum og alúmín.“ Ríkisstj. féllst svo á fyrir sitt leyti að fara að till. n., og því er orðið „ál“ notað í öllum málsskjölunum fyrir „alúminíum“. Ég skal nú víkja að aðalsamningi þessa máls. Hann er í sjö köflum. Ég tel ekki ástæðu til þess að rekja einstakar greinar hans, en læt nægja að víkja að ýmsum meiri háttar atriðum. Aðalsamningurinn, sem ráðgert er eða farið er fram á að löggiltur verði, felur í sér meginatriðin varðandi réttindi og skyldur aðila, sem eru ríkisstj. og Alusuisse, en tekur jafnframt til aðila fylgisamninganna, svo sem Landsvirkjunar, Hafnarfjarðar og ÍSALs. Í II. kafla þessa samnings eru almenn fyrirheit og ábyrgðir af hálfu ríkisstj. og hins svissneska fyrirtækis. Ríkisstj. ábyrgist skuldbindingar Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarkaupstaðar samkv. aðalsamningi, rafmagnssamningi og hafnar- og lóðarsamningi. Á hinn bóginn ábyrgist Alusuisse skuldbindingar ÍSALs um byggingu á álbræðslu og annað í því sambandi. Þessi gagnkvæmu fyrirhelt í II. kafla hafa sína þýðingu í deilum, sem upp kunna að rísa, eins og fram kemur í 46. gr. En þar er að því vikið, að ef rísa upp deilur milli þessara aðila og þeir fá ekki jafnað þessar deilur, geta ríkisstj. annars vegar og Alusuisse hins vegar samið um að visa deilunni til íslenzkra dómstóla eða íslenzks gerðardóms til endanlegrar ákvörðunar, og náist ekki samkomulag, getur ríkisstj. eða Alusuisse, eftir því sem við á, vísað slíkri deilu til alþjóðlegs gerðardóms samkv. ákvörðun 46. gr. Í þessu felst, að ríkisstj. annars vegar og Alusuisse hins vegar koma fram í deilum milli þessara aðila, sem ég hef nefnt, enda hafa þessir tveir aðilar tekið á sig ábyrgðir og skuldbindingar fyrir þá, eins og II. kafli samningsins gerir ráð fyrir. Að gerðardómnum sjálfum skal ég koma síðar. III. kafli aðalsamningsins fjallar um byggingu mannvirkja og skyld efni, þ.e. byggingu Búrfellsvirkjunar og varavirkja, skuldbindingu um að láta í té rafmagn til álbræðslunnar og skuldbindingu um greiðslu fyrir rafmagn og um byggingu hafnarmannvirkja. Þar segir, að Landsvirkjunin skuli byggja og setja upp Búrfellsvirkjun og byggja eða sjá á annan hátt fyrir varavirkjun, þannig að Landsvirkjun ásamt hinu samtengda kerfi sínu geti haft tiltækt samningsbundið rafmagn með því orkumagni og afli og á þeim tímum, sem krafizt er í samningi þessum og rafmagnssamningnum. Svo er gert ráð fyrir því, að Landsvirkjun skuli hafa samningsbundið rafmagn tiltækt fyrir bræðsluna á ákveðnum tímum, sem nánar er vikið að. Það er á þremur tímabilum, sem auðkennd eru AR I, AR II og AR III og skammstafast fyrir: afhendingardagur rafmagns fyrsti, afhendingardagur rafmagns annar og afhendingardagur rafmagns þriðji. Það er gert ráð fyrir því að svo stöddu, að 1. afhendingardagur rafmagns muni verða 1. júní 1969, en þá er gert ráð fyrir því, að bræðslan sé reiðubúin til þess að taka til starfa og Búrfellsvirkjun reiðubúin til þess að afhenda henni rafmagn. Í þessu er þó nokkurt hlaup til eða frá, sem síðar kann að verða ákveðið, og kynni þá afhendingardagur rafmagns nr. í að frestast nokkuð, eins og nánar er vikið að í þessari sömu gr., en um það þarf að hafa gefið tilkynningar áður með tilsettum fyrirvara. Skuldbinding ÍSALs er svo að kaupa og greiða fyrir rafmagn frá Landsvirkjun, og ÍSAL á að greiða fyrir hið tilskilda lágmarksmagn, sem er nánar ákveðið í raforkusamningnum, frá afhendingardögum I, II og III, hvort sem það er notað eða ekki, allt eftir því, sem nánar er ákveðið í og með skilmálum og skilyrðum samnings þessa og rafmagnssamningnum. Þessar greiðslur eiga að fara fram í dollurum. En það er verulega mikils virði sú skuldbinding, sem ÍSAL tekur þarna á sig um stöðuga greiðslu rafmagns allan samningstímann í erlendri mynt. Það er gert ráð fyrir, að Hafnarfjörður byggi og reki höfnina í Straumsvík og láti ÍSAL í té lóðarréttindi, en ÍSAL greiði höfnina á 25 árum með 6 1/2% ársvöxtum og jöfnum greiðslum vaxta og afborgana. Eftir þann tíma, 25 ára tímabilið, greiðir ÍSAL vörugjald af áli frá bræðslunni, sem gert er ráð fyrir að miðist við 0.1% af heimsmarkaðsverði áls á þeim tíma. IV. kafli aðalsamningsins fjallar um rekstur bræðslunnar, framleiðsluafköst hennar, takmarkanir á rekstri, um ábyrgð ÍSALs af tjóni, sem af gastegundum og reyk frá bræðslunni kynni að hljótast, og reglur um öryggi, heilbrigði og hreinlæti. Það er gert ráð fyrir því, að bræðslan afkasti á fyrsta áfanga 30 þús. smál. af áli, á öðrum áfanga 45 þús. smál. og þegar hún hefur náð fullum afköstum 60 þús. smál. Rekstur álfélagsins ÍSALs er svo takmarkaður við álframleiðslu eingöngu, og nýtur það ekki neinna annarra atvinnuréttinda samkv. þessum samningi hér á landi. Í 12. gr. IV. kafla er mikilvægt ákvæði um mengun, sem svo er kölluð. En þar eru samningsatriði um það, hvernig koma eigi fyrir ráðstöfunum til þess að forðast hættulegar gastegundir frá verksmiðjunni og hverjir bera ábyrgð á þeim. Um þetta hefur ríkt töluverður misskilningur hjá mönnum. Jafnvel hafa menn borið sér í munn, að vel gæti svo farið, að allur Reykjanesskaginn yrði eitraður af gastegundum frá verksmiðjunni. En um þetta segir, með leyfi hæstv. forseta, svo í 12. gr.: „ÍSAL skal bera fulla ábyrgð á hverju því tjóni, sem hlýzt af gastegundum og reyk frá bræðslunni utan við svæði með ummáli reiknuðu frá miðju bræðslukerasalarins í fyrsta áfanga bræðslunnar, eins og sýnt er á uppdrætti II með bræðsluáætluninni (fskj. með hafnarog lóðasamningnum). ÍSAL tekst á hendur fulla ábyrgð á hverju því tjóni, sem hlýzt af gastegundum og reyk frá bræðslunni innan slíks svæðis, á eignum eða öðrum hagsmunum manna, sem nú búa þar eða eiga þar eignir, svo og gagnvart þeim, sem siðar kunna að öðlast framsal frá þeim, að svo miklu leyti sem um er að ræða núverandi afnot þess eða afnot í framtíðinni, önnur en búskap og garðyrkju. Aðrir þeir, sem héðan í frá taka sér bólfestu innan ofannefnds svæðis eða eignast þar eignir, taka með því á sig áhættu á hvers konar tjóni, að því er varðar búskap og garðyrkju, er hlýzt af gastegundum eða reyk frá bræðslunni, og ÍSAL telst ekki bera ábyrgð á því.“ Það eru þarna tvær tegundir ábyrgðar, full ábyrgð gagnvart þeim, sem búa innan þessa tiltekna svæðis, sem er 3 km á tvo vegu og 2 á þriðja veginn, en ef menn flytja inn á svæðið til þess að stunda garðyrkju eða búskap, eftir að verksmiðjan er byrjuð, taka þeir ábyrgð á þeim skaða, sem kann að verða á slíkum atvinnurekstri. Það hefur verið ekki alveg óalgengt í Evrópu, að menn hafa flutt í námunda við slíkar verksmiðjur eða fast að þeim, eftir að þær hafa verið byggðar, og komið svo fram með sínar skaðabótakröfur, þegar það hefur komið í ljós, að tiltekinn atvinnurekstur, eins og búskapur og garðyrkja, eru viðkvæm fyrir tilteknum gastegundum. Í sömu gr. segir hins vegar, að ÍSAL muni gera allar eðlilegar ráðstafanir til þess að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði. Ef það kæmi í ljós, að hér væri einhver hætta á ferðinni, er þessi skuldbinding ÍSALs alveg ótvíræð að sporna við henni í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði. Það er nokkuð misjöfn aðstaða, þar sem slíkar verksmiðjur eru reistar. Í dölum eða dalverpi, þar sem skjólgott er, þykir óhjákvæmilegt að gera þegar í upphafi ráðstafanir til þess að hafa hreinsunartæki. En hins vegar gegnir nokkuð öðru máli við aðstæður eins og eru við Straumsvík og ekki af sérfræðingum talin veruleg hætta á því, að þar þurfi að grípa til hreinsunartækja. Iðnmrn. hefur haft samband við Rannsóknastofnun iðnaðarins og hún beitt sér fyrir athugun á málinu, og niðurstöður hennar eru birtar í fskj. með frv. Þar segir í niðurstöðunum, að það sé ekki af þessu sérstök hætta og ályktun rannsóknastofnunarinnar að þessu leyti er miðuð við fyrsta þrep byggingarframkvæmdanna eða 30 þús. tonna bræðslu, vegna þess að þar er talið, að óvissan sé mest, en við rekstur þessa fyrsta þreps er aðstaða til þess að rannsaka nákvæmlega, hvar hin raunverulegu hættumörk liggja, og gera þær ráðstafanir, er reynslan sýnir, að nauðsynlegt sé. En í 13. gr. segir í framhaldi af því, sem ég hef nú til vitnað: „Að tilskildum ákvæðum 12. gr. skal ÍSAL byggja, útbúa og reka bræðsluna og halda henni við í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og hreinlæti og skal í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum.“ Ég tel þess vegna, þegar menn kynna sér þessi atriði, að þau skeri alveg úr um það, að hér sé ekki tekin nein áhætta og öruggar ákvarðanir um það, hver beri ábyrgðina og hvernig skuli úr bæta. Um tolla, aðflutnings- og útflutningsgjöld hefur jafnan verið ráðgert, að ÍSAL væri undanþegið slíkum gjöldum á efnivörum til byggingar bræðslunnar og einnig af útflutningi á áli. Er þetta í samræmi við sams konar rekstur, þar sem til þekkist. Um þetta fjallar 14. gr., sérstaklega að því er tekur til innflutnings á efnivörum til byggingarinnar og til rekstrar. Það hafa ýmsir haft á orði, að hér nyti fyrirtækið á Íslandi mikilla forréttinda, t.d. fram yfir hliðstæð fyrirtæki í Noregi, en eftir því sem ég hef fengið upplýst og liggur fyrir í samningagerð, þar sem Alusuisse er að meiri hluta eigandi að hlutabréfum í álbræðslu, þar eru og hafa ekki verið neinir tollar á þessum efnivörum til innflutnings við byggingu álbræðslanna og munu yfirleitt ekki vera annars staðar, og það var þess vegna í öndverðu, að stóriðjunefnd gerði grein fyrir því í áliti sínu og till. til ríkisstj. og Alþ., að það mundi verða vonlítið að ætlast til, að slíkt fyrirtæki bæri slíka tolla hér á landi, ef á annað borð væri áhugi á að fá þau til rekstrar hingað til Íslands. Það er hins vegar misskilningur, að fyrirtækið sé undanþegið öllum tollum, og kemur það fram í þessari sömu gr. Í 14.02 segir, að benzín og neyzluvörur til persónulegra nota, matvörur, skrifstofuvörur, fólksbifreiðar og önnur ökutæki, sem eru ekki notuð beint í byggingu og rekstri bræðslunnar, skuli ekki undanþegin aðflutningsgjöldum og efni, vistir, vörur og búnaður af sérhverri tegund, sem flutt er inn tollfrjálst til notkunar á bræðslulóðinni, en síðan er ráðstafað annars staðar á Íslandi, sé háð aðflutningsgjöldum eins og þau eru á þeim tíma þegar þeim er ráðstafað, miðað við sanngjarnt markaðsverð þeirra þá. Það er gert ráð fyrir fullkominni tollskoðun, að tollfrjáls inn- og útflutningur samkv. þessari gr. sé skoðaður og tollafgreiddur á inn- eða útflutningstað samkv. viðeigandi reglum, er almennt gilda á Íslandi og á ÍSAL að greiða hæfilega tollafgreiðslu- og skoðunargjöld miðað við tilkostnað. Ég tel þess vegna að það hafi verið gert miklu meira úr þessu tollfrelsi heldur en efni standa til, alveg sérstaklega ef hafður er í huga samanburður við hliðstæð fyrirtæki í nágrannalöndum sem við þekkjum. Ég vitnaði alveg sérstaklega til Noregs, og síðan sú vitneskja lá fyrir um tolla á þessum vörum þar, hafa einnig á margs konar öðrum iðnaðarvarningi verið afnumdir tollar í sívaxandi mæli eftir þátttöku Noregs í Fríverzlunarbandalaginu og ráðgert í samningunum á sínum tíma, sem gerðir voru við byggingu verksmiðjunnar í Húsnesi, að ef Norðmenn gengju í Efnahagsbandalagið, þá leiddi slíkt tollfrelsi af sjálfu sér, ef það væri ekki þegar fyrir hendi. Ég skal þá víkja að ákvæðinu um starfslið fyrirtækisins. Um það hefur mönnum orðið nokkuð tíðrætt, bæði frá því sjónarmiði, að tekinn væri mannafli frá öðrum atvinnugreinum, og að öðru leyti, en um þetta eru mjög skýr ákvæði í 17. gr. Þau eru í aðalatriðum, að við byggingu bræðslunnar skuli ÍSAL og verktakar þess nota íslenzkt verkafólk og annað starfslið, að svo miklu leyti sem það er fyrir hendi. Þegar íslenzkt verkafólk og annað starfslið er ekki fyrir hendi til þeirra starfa, er ÍSAL og verktökum þess heimilt að nota erlent verkafólk og starfslíð eftir þörfum í þessu skyni í samræmi við lög nr. 39 frá 1951, eins og þeim er nú beitt í framkvæmd, eins og þar stendur. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því, að Alusuisse skuli þjálfa og ÍSAL ráða til sín íslenzkt verkafólk, faglært og ófaglært, svo og verkfræðinga, tæknifræðinga og aðra sérfræðinga af íslenzku þjóðerni við rekstur bræðslunnar. Með hliðsjón af því, að álframleiðsla er í eðli sínu tæknileg, sérhæfð og óslitin, er ÍSAL heimilt að ráða til sín sérþjálfað og reynt erlent starfslið, allt að 50 menn, til rekstrar bræðslunnar, eins lengi og að svo miklu leyti sem þess gerist þörf að dómi ÍSALs. Meðan verið er að setja bræðsluna í gang og á þeim tímabilum, er nægilega margir reyndir íslenzkir starfsmenn eru ekki fyrir hendi, er ÍSAL enn fremur heimilt að ráða til sín það sérþjálfaða og reynda starfslið, sem þörf er á við rekstur bræðslunnar, í samræmi við lög nr. 39 1951, eins og þeim er nú beitt í framkvæmd. Hér er í raun og veru algerlega samið á grundvelli núgildandi íslenzkra laga, en í lögum nr. 39 frá 1951, um rétt erlendra manna til að starfa hér á landi, segir m.a. í 3. gr., að félmrh. veitir atvinnuleyfi skv. lögum þessum, að fengnum tillögum verkalýðsfélaga á staðnum í hlutaðeigandi starfsgrein, og skulu þau veitt vinnuveitanda, ef sérstakar ástæður þykja mæla með því, svo sem ef um erlenda sérfræðinga er að ræða eða aðra kunnáttumenn, sem ekki verða fengnir innanlands, eða ef atvinnuvegi landsins skortir vinnuafl, sem ekki er fáanlegt innanlands. Það er í alveg ákveðnum tilgangi, sem sett er þarna í samninginn af okkar hálfu, „eins og þessum lögum er nú beitt í framkvæmd“, vegna þess að þeim hefur verið beitt þannig í framkvæmdinni, að farið hefur verið að tillögum verkalýðsfélaganna. Viðsemjendum hefur verið gerð grein fyrir því, og ríkir ekki um það neinn misskilningur. Hitt geta menn svo deilt um, hvort ástæða sé til á hverjum tíma að veita erlendu verkafólki aðstöðu til þess að vinna hér á landi. En ég hygg, að það komi einmitt fyrst og fremst til greina í svipuðum tilfellum og þessum, þegar um tímabundnar framkvæmdir er að ræða, en af skýrslum um vinnumarkaðinn frá Efnahagsstofnuninni, sem fylgja þessu þskj., má sjá það, að vinnuaflsþörfin er fyrst og fremst á tveimur árum, 1967-68, þegar mest mannaflaþörf fer saman við mesta mannaflaþörf Búrfellsvirkjunar. Það kemur auðvitað alveg eins til álita, ef menn kjósa heldur á þeim tíma að fá erlent vinnuafl til Búrfellsvirkjunar. Á þeim stað þarf að setja upp mannvirki eða húsnæði til þess að búa í, og að ýmsu leyti væri það að mínum dómi hentugra að leggja meiri áherzlu á það að fá þangað erlent vinnuafl til þess að forðast, umfram ýmsar aðrar ráðstafanir, sem gera þarf, að aðra atvinnuvegi skorti vinnuafl vegna þessara framkvæmda. Um aðstoðarsamninga Alusuisse við ÍSAL eru ákvæði í aðalsamningi og í fylgisamningum C1-C3. Meginákvæðin eru um þóknun fyrir aðstoð Alusuisse við hönnun og verkfræðistörf við byggingu álbræðslunnar, 10% af raunverulegum byggingarkostnaði. Slíkur verkfræðikostnaður við byggingu áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi reyndist 11%, og læt ég þess getið í þessu sambandi. Alusuisse lætur ÍSAL í té tæknilega þjónustu og þekkingu við rekstur álbræðslunnar fyrir 2.2% af brúttótekjum og fær 1 1/2% umboðslaun fyrir sölu framleiðslunnar. Við höfum reynt að gera okkur grein fyrir, hversu sanngjörn þessi ákvæði væru, eftir því sem venja gerist erlendis, og það má segja, að það sé nokkuð í samræmi við þær upplýsingar, sem við höfum fengið þar að lútandi, Í sambandi við þóknun þá, sem ÍSAL ber að greiða Alusuisse fyrir þá þjónustu, sem um er samið í aðstoðarsamningunum, leiðir þó af samanburði við greiðslu þá, sem gert var ráð fyrir að Alusuisse fengi frá norska dótturfyrirtækinu fyrir sams konar störf, að kjör þau, sem ÍSAL semur um, eru heldur hagstæðari. En þetta hefur auðvitað þýðingu í sambandi við skattgreiðslur og afkomu fyrirtækisins. Þó munar það ekki miklu. Öllu mikilvægara er, að í samningum ÍSALs eru strangari ákvæði um skyldur Alusuisse til þess að útvega hráefni til bræðslunnar og selja framleiðslu hennar með hagstæðum kjörum og heimildir fyrir ríkisstj. til þess að láta endurskoða reikningsuppgjör fyrir slík viðskipti. Auk þess er rétt að leggja áherzlu á mikilvægi þeirra ákvæða í samningunum á milli Alusuisse og dótturfyrirtækisins, að það er ekki heimilt að breyta þeim samningum án samþykkis ríkisstj. V. kafli aðalsamningsins fjallar um dótturfyrirtæki Alusuisse hér, en stofnskrá þess og lög eru birt sem fskj. E með málsskjölunum, og læt ég nægja að vísa til þess. Ég skal þá víkja að VI. kafla aðalsamningsins, sem fjallar um skattamál álbræðslunnar, sem töluvert hefur verið um rætt og að mínum dómi stundum af misskilningi, þegar vitnað er í, að hún eigi aðeins að greiða eitt framleiðslugjald og njóti skattfríðinda af þeim sökum. Hér kemur ýmislegt til álita, sem menn verða að gera sér grein fyrir. Þetta eina framleiðslugjald hefur verið við það miðað, að skattlagning álbræðslunnar verði ekki lægri en hún mundi vera skv. hæstu skattaálagningarreglum, er í gildi eru hér á landi í dag. Skv. þeim mundi skattlagning slíks fyrirtækis nema nálægt 1/3 af ágóða, áður en frá er dreginn útgreiddur arður og varasjóðstillög. Við þetta er skattgjaldið miðað, og má segja, að það hafi verið við þetta ákvarðað frá 20 dollurum og upp í 35 dollara, eftir að 15 ára afskriftatími er liðinn. Gerð var hins vegar tilslökun á framleiðslugjaldinu niður í 12 1/2 dollar fyrstu 6 árin, meðan bræðslan hefur ekki náð fullum afköstum, en þá verður raforkugjaldið til Búrfellsvirkjunar, sem þá er á byrjunarstigi, 3 mill í staðinn fyrir 2 1/2 mill, sem það gjald ákvarðast síðar af. Það eru veigamikil atriði um endurskoðun á þessu framleiðslugjaldi. Það er augljóst mál, að ef heimsmarkaðsverð á áli hækkar, þá hækkar þetta gjald mjög mikið. Það getur einnig lækkað, það er alveg rétt, ef heimsmarkaðsverð á áli lækkaði eitthvað verulega frá því, sem það nú er. En það má þá segja að vísu, að enda þótt farið hefði verið að okkar venjulegu skattareglum, þá mundu skattgreiðslur að sjálfsögðu ekki hafa orðið miklar, ef verðið á framleiðslunni lækkaði verulega frá því, sem gert hefur verið ráð fyrir, og hagur verksmiðjunnar væri þar af leiðandi slæmur. En ef heimsmarkaðsverð á áli hækkar aðeins um 25%, þá mun framleiðslugjaldið hækka úr 20 dollurum í 45 dollara eða um 125%, og þetta er mjög mikil stighækkandi hækkun, og þess vegna var fallizt á að setja þann varnagla inn í, að ef slík hækkun ætti sér stað, þá gæti fyrirtækið fengið lækkun, ef gjaldið færi yfir 50% af nettótekjum fyrirtækisins, en það er auðvitað miklu hærra en okkar skattalöggjöf gerir ráð fyrir í dag, eins og ég sagði áðan. Það eru mörg rök, sem að því hníga að hafa eitt framleiðslugjald eða slíkt skattafyrirkomulag. Með því hefur verið hægt að búa nokkuð örugglega um skattgreiðslur fyrirtækisins, og á það var lögð mikil áherzla í samningagerðinni, að um það ríkti sem minnst óvissa. Miðað við, að verðið verði óbreytt á áli, munu skatttekjur af bræðslunni fyrstu 25 árin nema rúmum 1400 millj. kr. í erlendum gjaldeyri, og miðað við þann atvinnurekstur, sem við nú höfum hér á landi, verður skattgjald miklu hærra á hvern einstakling, sem þar vinnur, heldur en annars staðar þekkist í okkar atvinnurekstri. Því er svo ekki að leyna, að önnur ástæða fyrir þessu formi á skattgreiðslu er sú, að það var talið af sérfræðingum, bæði erlendum og íslenzkum, sem við höfðum samráð við, að það væri mjög erfitt að fylgjast með skattframtölum slíkra fyrirtækja, sem væru raunverulega hlekkur í langri framleiðslukeðju, sem öll er í höndum sama aðilans. Og ég get upplýst það, að bæði Norðmenn, sem við höfðum samband við, og eins ensk fyrirtæki töldu, að það væri mikið hagræði og meira öryggi fyrir okkur að hafa skattgjaldið í því formi, sem hér er um að ræða. Sjálfur hef ég heyrt gagnrýnda mjög samningana í sambandi við álbræðsluna í Húsnesi vegna þess, hve Alusuisse hefði þar óbundnar hendur um verð á hráefni til verksmiðjunnar og um söluverð á framleiðslu verksmiðjunnar. Loks er svo það sjónarmið, að það var talið æskilegt af ríkisstj. hálfu að verja skatttekjum álbræðslunnar með öðrum hætti en skatttekjum fyrirtækja yfirleitt, og kemur það fram í frv. um atvinnujöfnunarsjóð, sem nú hefur verið lagt fyrir þingið, þar sem gert er ráð fyrir, að meginhluti af skattgjaldinu renni í jöfnunarsjóð til þess að stuðla að meira jafnvægi en ella væri um að ræða í byggð landsins, eins og nánar er tiltekið þar, og gerist ekki þörf að ræða það frekar nú. Það er hins vegar misskilningur, að þetta sé eina skattgjaldið eða skatturinn, sem þessi álbræðsla greiðir, því að hún mun greiða margvisleg önnur gjöld, svo sem hvers konar félagsgjöld, launaskatt, söluskatt af vörum og þjónustu, er hún kaupir hér á landi, margvísleg leyfisgjöld o.fl. Þetta kemur greinilega fram í þar að lútandi ákvæðum kaflans um skatta og gjaldskyldu. Framleiðslugjaldið er talið taka til eða inn í það er talið falla tekjuskattur skv. lögum nr. 90 1965, tekjuútsvar skv. lögum nr. 51 1964 og 67 1965, eignarskattur skv. lögum nr. 90 1965, eignaútsvar skv. lögum nr. 51 1964 og 67 1965, fasteignaskattur skv. lögum nr. 51 1964, aðstöðugjald skv. lögum nr. 51 1964, iðnlánasjóðsgjald skv. lögum nr. 45 1963, kirkjugarðsgjald, sem lagt er á sem álag á skatta þá, sem taldir eru hér á undan, byggingarsjóðsgjald, sem lagt er á sem álag á skatta þá, sem taldir eru einnig á undan í stafliðum þessarar greinar. En skv. 31. gr. greiðir svo, eins og ég sagði áðan, ÍSAL ýmsa skatta auk framleiðslugjaldsins, þ.e. stimpilgjöld, þungaskatt, þinglýsingargjöld, ýmis skrásetningar- og leyfisgjöld, skoðunargjöld bifreiða skv. lögum, öryggiseftirlitsgjald skv. lögum, leyfisgjöld skv. lögum af innfluttum vörum, skipulagsgjald skv. lögum af öllum byggingum, byggingarleyfisgjald til kaupstaðarins vegna bræðslunnar, tiltekið gjald, og gatnagerðargjald til kaupstaðarins, einnig tiltekið gjald. Svo er ÍSAL skylt að greiða eftirtalin félagsleg gjöld, sem heyra til hagsbóta á sviði félagslegs öryggis og íslenzkum vinnuveitendum ber nú að greiða: lífeyrisiðgjald atvinnurekenda skv. lögum nr. 40 1963 með áorðnum breytingum, slysatryggingagjald skv. lögum nr. 40 1963, atvinnuleysistryggingasjóðsgjald skv. lögum nr. 4 1959, og ÍSAL skal skylt að greiða öll þau félagsleg gjöld, sem framvegis kunna að verða lögleidd til hagsbóta eða velferðar fyrir starfsfólk og íslenzkum atvinnuveitendum ber almennt að greiða. Það skal hlíta lögum og reglum um lögskyldar ábyrgðartryggingar, þ. á m. greiðsluskyldu iðgjalda af þeim, á bifreiðum og öðrum ökutækjum. ÍSAL skal skylt að greiða iðnaðarrannsóknargjald skv. lögum nr. 64 1965 á laun verkamanna og fagmanna, miðað við þann taxta, sem nú er tiltekinn í lögum. Með hliðsjón af þessum ákvæðum vil ég segja það, að ég tel, að það sé vel séð fyrir greiðslu skattgjaldsins í hinu eina framleiðslugjaldi, en þar fyrir utan greiðir ÍSAL margvísleg önnur gjöld, sem þá eru greidd í íslenzkum gjaldeyri, en framleiðslugjaldið er greitt, eins og ég hef áður sagt, í dollurum. Er ég þá kominn að lokakafla samningsins, VII. kafla, sem inniheldur ýmis almenn ákvæði, sem ég tel ekki ástæðu til að reifa sérstaklega. Hins vegar eru ýmis lögfræðileg atriði varðandi óviðráðanleg öfl, „force majeure“, og áhrif þeirra á gildi samninganna, vanefndir, rétt til riftunar o.s.frv., skaðabætur og aðrar bætur. Um það læt ég nægja að vitna til grg. aðalsamningsins, þar sem nánar er gerð grein fyrir slíkum atriðum. Ég vil hins vegar víkja að ákvæðum þessa kafla um deilur, alþjóðlega gerð og lög þau, sem fara skal eftir. Ég tel það fjarri sanni, að það sé lítilsvirðandi fyrir okkur að hafa í samningum ákvæði um alþjóðlega gerð, ef meiri háttar deilur rísa, sérstaklega þegar höfð eru í huga ákvæði 45. gr. um lög þau, sem fara skal eftir í sambandi við slíka gerð, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Samning þennan ber að skýra, túlka og framkvæma skv. ákvæðum hans, aðalsamningsins og hinna fylgiskjalanna, eftir því sem unnt er, og að öðru leyti fer um skýringu, túlkun og framkvæmd, gildi og áhrif samnings þessa að íslenzkum lögum og þeim reglum þjóðaréttar, sem við kunna að eiga, þ. á m. þeim grundvallarreglum laga, sem almennt eru viðurkenndar af siðmenntuðum þjóðum.“ Fari málið m.ö.o. í hina alþjóðlegu gerð, þá á sá gerðardómur að úrskurða að íslenzkum lögum og þeim reglum þjóðaréttar, sem við kunna að eiga, þ. á m. þeim grundvallarreglum laga, sem almennt eru viðurkenndar af siðmenntuðum þjóðum. Ég tel ekki, að við Íslendingar fyrirgerum neinum sóma okkar, þó að við segjum, að við skulum jafnhliða íslenzkum lögum fara að grundvallarreglum laga, sem almennt eru viðurkenndar af siðmenntuðum þjóðum. Ég tek það alveg skýrt fram, að mér er ekki kunnugt um neinar grundvallarreglur íslenzkra laga, sem brjóta í bága við almennar grundvallarreglur, sem viðurkenndar eru af siðmenntuðum þjóðum. Í þessu sambandi ber einnig að hafa í huga alþjóðasamning um lausn fjárfestingardeilna milli ríkja og þegna annarra ríkja, sem nú hefur verið lagt fyrir þingið frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til þess að gerast aðili að. En það er Alþjóðabankinn, eins og kunnugt er af því þskj., sem hefur beitt sér fyrir gerð þessa alþjóðasamnings um lausn á fjárfestingardeilum milli ríkja og þegna annars ríkis. Á því ári, sem liðið er nú síðan Alþjóðabankinn lagði samninginn til undirskriftar fyrir aðildarríkin að bankanum, hafa 35 ríki undirritað hann, þ. á m. bæði Danmörk og Svíþjóð  Í 48. gr. er ákvæði um lagagildi og gildistöku samningsins. Eins og kunnugt er, þá var hann undirritaður með fyrirvara um, að Alþingi staðfesti hann sem lög, og í þessari grein koma einnig fram önnur skilyrði fyrir því, að samningurinn geti öðlazt lagagildi, jafnvel eftir að Alþingi hefur samþykkt hann, en það leiðir af eðli málsins. Þau eru, að það fari fram fullgild stofnun ÍSALs sem íslenzks félags skv. ákvæðum samningsins, undirritun rafmagnssamningsins af hálfu Landsvirkjunar og ÍSALs, undirritun hafnar- og lóðarsamningsins af hálfu kaupstaðarins og ÍSALs, undirritun aðstoðarsamninganna af hálfu ÍSALs og Alusuisse og gildistaka lánssamnings milli Alþjóðabankans og Landsvirkjunar um lánsfé til Búrfellsvirkjunar, en gert hefur verið ráð fyrir því og talin er nokkur vissa á því, að hægt sé að fá lánsfé hjá Alþjóðabankanum til Búrfellsvirkjunar, en þó er eðlilega eftir að ganga frá því máli, en fulltrúar Alþjóðabankans hafa alltaf fylgzt með samningaviðræðum á hverju stigi málsins. Samningstímabilið er ákveðið í 49 gr., og þar er gert ráð fyrir, að samningurinn skuli gilda til 25 ára, en þá geti hvor aðili sem er óskað eftir framlengingu, fyrst til 10 ára og síðar aftur til 10 ára, þannig að samningurinn gæti gilt frá fyrsta afhendingardegi rafmagns eða þegar verksmiðjan er farin að framleiða 30 þús. tonn eða hefur byrjað sina framleiðslu í 45 ár, en 39 ár væntanlega frá því að hún hefur náð fullum afköstum. Í 51. gr. eru ákvæði um það, að þessum samningi verði ekki breytt nema með viðbótarsamningi, sem ríkisstj. og Alusuisse gera skriflega sín á milli og Alþingi staðfestir. Ég hef nú þrætt nokkuð efni aðalsamnings þessa, sem lagt er til með þessu frv. til l. að lögfesta. Fylgisamningunum öllum fylgja ýtarlegar skýringar, sem ég get látið nægja að vitna til, meðan ekki gefast sérstök tilefni til frekari skilgreiningar. Ekki kemst ég þó hjá því við þessa umr. að hafa nokkra hliðsjón af þeim umr., sem fram fóru um vantrauststillöguna í síðustu viku hér í þingi, og því, sem fram hefur komið um málið í gagnrýni blaða. Koma þar einkum almenn sjónarmið til álita. Mönnum hefur orðið tíðrætt um rafmagnsverðið og skattana o.s.frv. Um rafmagnsverðið er deilt og sagt, að það sé hvergi lægra í öðrum löndum. Margt kemur þar til athugunar að sjálfsögðu um aðra aðstöðu í öðrum löndum, t.d. hvort hráefni eru til staðar í viðkomandi landi eða flytja þarf þau um hálfan hnöttinn, eins og hér er gert ráð fyrir, en á s.l. ári gerðist Alusuisse aðili að stofnun félags til þess að vinna hráefni til álbræðslu úr báxítnámum í Ástralíu og gerir ráð fyrir að þurfa að flytja þau hráefni hingað til lands til álbræðslunnar. Það kemur einnig til álita, hvaða reglur gilda um skatta og tolla í öðrum löndum, þegar samanburð á að gera. En er ekki aðalatriðið hér, að okkur hafa ekki boðizt betri kjör og að þau kjör, sem okkur standa til boða, eru okkur mjög hagstæð? Það hefur ekki verið mikil ásókn á Íslendinga frá erlendum fyrirtækjum að setja hér upp álbræðslur, og hafa þó farið fram viðræður bæði við frönsk og amerísk og reyndar fleiri álbræðslufyrirtæki. Ég vitna í þessu sambandi alveg sérstaklega til kaflans í grg. þessa máls: Þjóðhagsleg áhrif af byggingu álbræðslu. Þar er gerð ýtarleg og rökstudd grein fyrir áhrifum álbræðslu á þróun raforkumála með því tiltekna raforkugjaldi, sem um er samið, fyrir áhrifum á gjaldeyris- og þjóðartekjur, fyrir hagstæðri skattlagningu álbræðslunnar, fyrir áhrifum til aukinnar iðnvæðingar, fyrir áhrifum álbræðslu á öflun fjármagns, og allt er þetta hagstætt. Þær tölur, sem fram eru settar, hafa ekki verið hraktar og ekkí verið vefengdar. Það er gerð ýtarleg grein fyrir vinnuaflsþörfinni og birt nákvæmt yfirlit Efnahagsstofnunarinnar um áhrif Búrfellsvirkjunar og álbræðslu á jafnvægi vinnumarkaðarins. Kemur fram, að ekki er talið um alvarlegt vandamál að ræða að leysa úr því. Nokkur atriði úr þessum skýrslum mætti nefna. Miðað við óbreytt verð munu skatttekjur af bræðslunni fyrstu 25 árin nema rúmum 1400 millj. kr. í erlendum gjaldeyri. Samtals eru tekjur af raforkusölu og skattar fyrstu 25 árin í erlendum gjaldeyri 4100 millj. kr. Það er sagt stundum, að norskar álbræðslur greiði hærri skatta, en eins og ég sagði áðan, þá hef ég haft upplýsingar, sem staðfesta það, að svo muni ekki vera. Skattstiginn er að vísu töluvert miklu hærri. Þegar við tölum um 33 1/3%, þá mun láta nærri, að hann sé 54% í Noregi, en afskriftareglur eru þar með þeim hætti, að álbræðslurnar eru að verulegu leyti skattfrjálsar fyrstu árin, og þær álbræðslur ríkisins, sem borga hæsta skatta og hafa borgað á undanförnum árum í Noregi, hafa ekki borgað 20 dollara á framleitt tonn, heldur aðeins 18 1/2 dollar, og aðrar verksmiðjur þaðan af minna. Og ég hef það fyrir satt, að það muni vera litlir skattar, sem Húsnesverksmiðjan greiði fyrstu árin, miðað við þær reglur, sem Norðmenn hafa um afskriftir. Tekur það alveg sérstaklega til þeirra bræðslna, sem staðsettar eru í strjálbýlinu, að þær eru í raun og veru skattfrjálsar með þeim reglum, sem þar um gilda, ef þær vilja staðsetja sig þar. Það er sagt, að Norðmenn eignist slíkar álbræðslur að líðnum samningstíma. Þetta er að mínum dómi algerlega úr lausu lofti gripið, og veit ég ekki, hvar menn hafa fundið slíkan vísdóm. Í Noregi eru ekki nokkur ákvæði neins staðar um það, að þeir skuli eignast álbræðslur, sem útlendingar hafa lagt fé í, að þeim samningstíma liðnum, sem þeir mega nota rafmagn til þess að vinna ál. Eins og ég sagði, þá veit ég ekki, hvaðan þessi vísdómur er kominn, en það kynni að vera af misskilningi, vegna þess að áður fyrr a.m.k. var það, meðan erlend fyrirtæki virkjuðu fossa og náttúruauðlindir Norðmanna, að þá voru ákvæði í slíkum samningum, að að samningstímanum liðnum skyldu slik fyrirtæki falla til ríkisins. En þetta á auðvitað ekkert skylt við álbræðslur, þar sem útlendingar eru annaðhvort að meiri eða minni hluta hluthafar í venjulegum norskum hlutafélögum, en þannig háttar þessu til í Noregi. Það er sagt, að raforkuverðið sé hærra í Noregi. Það er rétt, að því er tekur til nýjustu samninga. En það er mjög mikið af eldri samningum í Noregi, þar sem raforkuverð er töluvert miklu lægra en hér er um samið. Það standa einnig yfir töluverðar deilur um það í Noregi, hvort rétt stefna sé hjá þeim að halda uppi því raforkuverði, sem þeir nú halda uppi, og það er vegna þess, að flestir eða allir þar eru sammála um að kappkosta að virkja vatnsaflið og það á eins skömmum tíma og hægt er, áður en kjarnorka kemur til, sem ætlað er, að á tilteknum tíma muni verða miklu ódýrari en vatnsaflið til rafmagnsframleiðslu. Menn hafa tekið það eins og einhverja furðufrétt, að rafmagnið sé lægra hér en í Noregi, eins og forstjóri Alusuisse gerði grein fyrir í blaðaviðtali. En það er þess vegna, sem verksmiðjan er reist hér, en ekki í Noregi. Og Norðmenn hafa e.t.v. misst af þessari verksmiðju vegna þessa ákvæðis. En Norðmenn gera sér ljóst, og einnig okkar sérfræðingar, að það er engin orka, ekki einu sinni kjarnorka, sem getur keppt við afskrifaðar vatnsaflsvirkjanir. Þess vegna hafa Norðmenn lagt svo mikið kapp á að reyna að ljúka virkjun fallvatna sinna á mjög skömmum tíma. Og margir þar í landi telja, að það sé rétt að fórna til þess nokkru af raforkuverðinu, sem síðar muni borga sig að hafa gert. Annars er aðstaðan í Noregi mjög ólík því, sem hér er um að ræða. Menn hafa talað um það mál af mikilli fákunnáttu. Það hefur um langan tíma verið yfirlýst pólitík Norðmanna að laða til sín erlent fjármagn. Og það mundi mörgum hér finnast nóg um og telja hættulegt þjóðfrelsi, afsal landsréttinda o.s.frv., ef þeir þekktu minnstu vitund til þeirra aðgerða og þeirrar stefnu, sem Norðmenn hafa fylgt í þessu sambandi. Alusuisse tekur ekki á sig neinar ábyrgðir í Noregi umfram þær, sem felast í hlutafé þeirra í norskum fyrirtækjum eða hálfnorskum fyrirtækjum eða minna en hálfnorskum fyrirtækjum. Hér er allt öðru máli að gegna, eins og samningarnir vitna um. Norsku fyrirtækin með meiri hluta erlends fjármagns geta hætt að kaupa rafmagnið eftir 10 ár, ef illa gengur rekstur á álbræðslunni. Hér er ábyrgð Alusuisse á kaupum rafmagns allan samningstímann, enda þótt loka yrði verksmiðjunni af einhverjum skakkaföllum, sem fram kæmu í sambandi við álframleiðslu, og það borgaði sig ekki að framleiða ál hér. Norsku fyrirtækin með erlendu hlutafé njóta beztu kjara. Þau njóta beztu kjararéttinda á við alnorsk fyrirtæki. Skattar og gjöld yrðu því ekki á þau erlendu fyrirtæki lögð nema á sama hátt og sambærileg við norsk fyrirtæki. Þetta er auðvitað allt annað hér, eins og þeir hafa vakið athygli á, Svisslendingarnir, í samningunum. Þeir benda á, að ef þeir hafi ekki samning hér, sem hefur sérstakt lagagildi, þá geti Íslendingar á hvaða tíma sem er lögfest hvaða skattalög sem eru og þeir hafi ekki þá vörn eins og í Noregi, að þetta sé ekki hægt nema setja sams konar lög um önnur fyrirtæki, því að ekkert sambærilegt fyrirtæki er hér á landinu. Í fskj. þessa máls eru birtar töflur um fjárhagsafkomu mismunandi virkjana við Búrfell eftir því, hvort þær eru með álbræðslu eða án álbræðslu, og þessar töflur sýna, að mjög mikill munur er á framleiðslukostnaði raforku til almennra nota milli þessara tveggja leiða, sérstaklega fyrstu árin, og er kostnaðurinn mun lægri, ef raforka er seld til álbræðslu. Er samansafnaður mismunur á framleiðslukostnaðinum með 6% vöxtum orðinn 862 millj. í árslok 1985. Tafla sýnir það, að ef litið er á, hver áhrifin eru á framleiðslukostnað hverrar raforkueiningar með eða án álbræðslu, þá kemur í ljós, að á árunum 1969-1975 mundi viðbótarorkan kosta 62% meira, ef álbræðsla væri ekki byggð, 22% meira á árunum 1976-1980, en 12% á árunum 1981–1985, og yfir allt tímabilið frá 1969-1985 mundi raforkukostnaður verða 28% hærri, ef Búrfell væri eingöngu byggt fyrir almenningsnotkun og enginn sölusamningur gerður við álbræðslu. Þó að menn hafi gagnrýnt raforkuverðið, hef ég ekki enn þá heyrt neina gagnrýni á þessum tölum eða vefengingu á þeim. Það hafa verið gerðar nákvæmar rekstraráætlanir fyrir Landsvirkjun í heild allt fram til ársins 1985, þar sem borin hefur verið saman rekstrarafkoma kerfisins með og án álbræðslu, og þær niðurstöður sýna, að nettóhagnaðurinn án vaxta væri 702 millj. kr. hærri fram til ársins 1985, ef um sölu til álbræðslu væri að ræða. Taflan sýnir einnig, að heildarraforkuverðið frá Landsvirkjun þyrfti að vera miklu hærra, ef Búrfell væri byggt án álbræðslu, og nemur sá mismunur allt að 39% sum árin. Menn verða að gera sér grein fyrir því, að hagnaður Landsvirkjunar af sölusamningi við álbræðslu liggur fyrst og fremst í því, eins og komið hefur fram af þessum tölum, að hægt verður að ráðast í miklu stærri og hagkvæmari virkjun og tryggja sölu á orku frá henni frá upphafi. Þetta raforkuverð er í raun og veru mjög hagstætt fyrir Landsvirkjun og neytendur hennar, enda þótt það sé ekki nema lítið fyrir ofan meðalframleiðslukostnað, og munu umframtekjur Landsvirkjunar á tímabilinu fram til 1985 nema 700 millj. kr. Eftir 25 ár verður virkjunin að fullu niðurgreidd, svo að langmestur hluti tekna af sölu til álbræðslu, en þær eru yfir 110 millj. á ári, verður þá hreinn hagnaður. Nú get ég spurt enn á ný: Er einhver hv. þm., sem vefengir þessar tölur, og það væri gott að heyra það í þeim umr., sem hér eiga eftir að fara fram? Og ég spyr enn: Þótti ekki rétt að selja afgangsrafmagn til áburðarverksmiðju, þó að það væri langt undir meðalkostnaðarverði, og hafði rafmagnskerfið nokkurt tjón af því? Þvert á móti, og það stuðlaði m.a. að því, að við eigum mjög góða og vel stæða áburðarverksmiðju. Áburðarverksmiðjan fær samtals um 18 MW afl, og af því eru 3 MW forgangsorka á 18 aura kwst., en 15 MW afl á 3 aura kwst. Það er m.ö.o. um 5-6 aurar að meðaltali fyrir kwst., sem hún greiðir fyrir rafmagn undir venjulegum kringumstæðum. En það er helmingi minna verð en hér er verið að tala um og langt undir kostnaðarverðinu. En samt er það svo vegna eðlis afgangsorkunnar, að það hefur ekki skaðað rafmagnskerfið, en gert fyrirtækinu, sem þarna nýtur góðs af, mögulegt að vera sterkt og uppbyggt fyrirtæki. Hv. 1. þm. Austf. hefur verið talsmaður þess hér í þingsölunum, að það væri hægt að leysa vel raforkumálin án þess að fá útlendinga til að reisa stóriðju f sambandi við þau: Telur hann þá einskis virði umframtekjur Landsvirkjunar með álbræðslu um 700 millj. kr. án vaxta á 25 árum, eða telur hann, að þetta hafi engin hagstæð áhrif á þróun raforkumála í landinu? Telur hann það engu máli skipta um þróun raforkumála, að 22 árum eftir að Búrfellsvirkjun tæki til starfa með raforkusölu til álbræðslu verða öll lán hennar fullgreidd, svo að mestallar tekjur af álbræðslunni vegna raforkusölu mundu þá verða hreinn greiðsluafgangur fyrir raforkukerfið, en það væru um 100 millj. kr. á ári? Telur hann það engu skipta fyrir þróun raforkumála, að fyrstu 25 árin yrðu tekjur af raforkusölu til álbræðslu um 400 millj. kr. hærri en samanlagðar greiðslur vaxta og afborgana af Búrfellsvirkjuninni allri ásamt varastöðvunum? Telur hann, að lausn ísvandamálsins verði auðveldari með minni virkjun í Þjórsá, þ.e. án álbræðslu? Eða vill hann ef til vill láta ráðast í minni virkjanir, sem enginn vefengir að eru miklu óhagstæðari okkur Íslendingum? Svona má lengi spyrja hv. 1. þm. Austf. og aðra, sem honum hafa fylgt í hliðstæðum staðhæfingum um raforkuverðið og áhrif álbræðslu á afkomu okkar Íslendinga. En þessum tölum, sem ég hef nú vikið að og hv. þm. hafa fyrir sér í skjölum málsins, er ekki hægt að svara bara með sleggjudómum og kokhreysti, að við getum gert alla þessa hluti betur án stóriðju. Það verður að koma eitthvað meira til. Ég kemst svo ekki hjá því að víkja enn einu sinni að þeim furðulegu og algerlega órökstuddu staðhæfingum, að rökstutt mat á því hagræði að byggja hér álbræðslu í sambandi við stórvirkjun feli í sér vanmat á öðrum atvinnugreinum. Sjálfur formaður Framsfl. spurði hér í vantraustsumr. eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Á að láta íslenzkan atvinnurekstur og framkvæmdir víkja fyrir atvinnurekstri útlendinga hér, sem tæki við af sjávarútvegi? Á að snúa sér frá sjávarútvegi og treysta í vaxandi mæli á stóriðju erlendra manna?“ Finnst mönnum ekki gáfulega spurt –og það af sjálfum formanni Framsfl. - eða hitt þó heldur? Segja má, að slíkur málflutningur sé í raun og veru ekki svara verður, enda í sjálfu sér þegar hrakinn, þegar litið er til hinnar gífurlegu uppbyggingar í sjávarútvegi og öðrum atvinnugreinum, sem núverandi stjórnarflokkar hafa staðið að, eru á döfinni og mun verða staðið að í vaxandi mæli. Sannleikurinn er sá, að bygging Búrfellsvirkjunarinnar fyrir íslenzkan markað einan mundi reynast mjög stórt og erfitt átak, sem hlyti að draga stórlega úr möguleikum til að afla lánsfjár erlendis til annarra nauðsynlegra framkvæmda og uppbyggingar í íslenzku atvinnulífi. Með samningi við álbræðsluna má segja, að hið erlenda fyrirtæki taki á sig allar byrðar vegna afborgana og vaxta af lánum til Búrfellsvirkjunarinnar í erlendum gjaldeyri, svo að þau mundu ekki þrengja að getu Íslendinga til þess að leggja fjármagn í aðrar framkvæmdir. Að sjálfsögðu verður því ekki haldið fram og hefur aldrei verið haldið fram, að Íslendingar gætu ekki ráðið við það að byggja Búrfellsvirkjun án samninga við erlent fyrirtæki um nýjan iðnrekstur hér á landi. En sú framkvæmd mundi hins vegar verða þjóðinni geysilega dýr og neyða hana bæði til að taka á sig hærra raforkuverð og beina miklu fjármagni til virkjunarinnar frá öðrum framkvæmdum, frá öðrum atvinnuvegum. Frá fjárhagssjónarmiði er því samningur um álbræðslu Íslendingum hagkvæmur og mun sízt valda öðrum atvinnuvegum erfiðleikum, heldur létta fjáröflun til þeirra. Þetta ætti í raun og veru sérhverjum meðalgreindum manni að vera ljóst. Það hefur hins vegar verið svo, að íslenzkir atvinnuvegir hafa undanfarið verið í erfiðleikum vegna vinnuaflsskorts, og hefur þá þótt henta að slá því fram, að ef kæmi nú eitt nýtt fyrirtæki, þá mundi það taka allt vinnuaflið frá þessum atvinnugreinum og það væri bara skilningsskortur af mönnum og illvilji í garð þessara atvinnugreina að sjá þetta ekki. Ég skal ekki fara frekar út í þau mál. En meðan álbræðslan er í byggingu, þá er talið, að vinnandi fólki fjölgi um 17 þús. manns á vinnumarkaðnum, og aðrar aðstæður benda til þess, að þetta vandamál vinnuaflsins þurfi ekki að vera af þessum sökum, vegna álbræðslunnar, sérstakt vandamál. Þetta er vandamál í dag og hefur verið vandamál undanfarin ár, það er alveg rétt. Mér er vel kunnugt um, að atvinnurekendum, bæði í sjávarútvegi og öðrum greinum, er fyllilega ljóst, að hvort það vinna 450 manns í álbræðslu eftir 10 ár og hvort tveggja ára byggingartími tekur eitthvað af vinnuaflinu er ekki það, sem sker úr fyrir okkur. Hins vegar höfum við almennt miklar áhyggjur af vinnuaflsskortinum, meðan framkvæmdir eru svo gífurlegar sem raun ber vitni um í landinu. Ég vil að lokum leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að vitna til þeirrar niðurstöðu, sem fram kemur í grg. með samningnum á bls. 107 og er í stórum dráttum þetta: „Ef draga á saman niðurstöður þess mats, sem hér hefur farið fram á þjóðhagslegum áhrifum álbræðslu, eru þær í aðalatriðum sem hér segir: Fjárhagslegur ávinningur Íslendinga af álbræðslu verður mjög verulegur og mun gera Íslendingum kleift að ráðast í Búrfellsvirkjun á fjárhagslega hagkvæmum grundvelli, og mun það geta komið fram bæði í lægra raforkuverði en ella og örari uppbyggingu raforkukerfisins. Auk þess munu Íslendingar hafa miklar beinar gjaldeyristekjur af rekstri álbræðslunnar, sem mun skapa svigrúm til enn aukinna þjóðartekna. Það er mikilvægt, að á móti þessum ávinningi þurfa Íslendingar ekki að taka á sig fjárhagslegar skuldbindingar, heldur mun rafmagssamningurinn við álbræðsluna og gjaldeyristekjur af henni létta stórlega það átak, sem fyrsta stórvirkjunin verður fyrir þjóðarbúið. Einnig hefur verið reynt með öðrum ákvæðum samninganna að búa svo um hnútana, að tekjur og atvinna af álbræðslunni verði sem jafnastar og öruggastar. Það, sem Íslendingar fyrst og fremst leggja álbræðslunni til, er vinnuafl, en á móti fá þeir meiri og öruggari gjaldeyristekjur á mann en dæmi eru til í öðrum atvinnugreinum landsmanna. Vinnuaflsþörfin hefur verið könnuð sérstaklega, og er ekki útlit fyrir, að hún muni valda þeim atvinnugreinum sérstökum erfiðleikum, sem fyrir eru í landinu. Þegar þetta mál er skoðað í heild, er nauðsynlegt að sjá það í samhengi þróunar þjóðarbúskaparins almennt. Af álbræðslunni mun verða mikill þjóðhagslegur ávinningur í auknum þjóðartekjum og fjölbreyttari iðnaði. Engum mundi hins vegar detta í hug að halda því fram, að framlag álbræðslu til íslenzkra efnahagsmála sé svo stórt, að ekki sé eftir sem áður jafnmikil þörf á því að efla aðra atvinnuvegi landsmanna og þá ekki sízt útflutningsatvinnuvegina. Þess vegna er það sérstaklega mikilvægt, að álbræðslan mun ekki draga fjármagn frá uppbyggingu annarra atvinnuvega, heldur styrkja almennt gjaldeyrisöflun þjóðarinnar og þar með vaxtarmöguleika allra annarra atvinnuvega. Öllum ætti að geta verið ljóst, að í eflingu raforkuframleiðslunnar í landinu og nýjum arðbærum framleiðslugreinum felst á engan hátt vantraust eða vantrú á þeim atvinnuvegum,sem hingað til hafa borið uppi þjóðarbúskap Íslendinga og munu halda áfram að gera það um ókomna tíma. Aukin fjölbreytni í atvinnuháttum hefur reynzt þjóðarbúinu í heild og einstökum greinum þess til styrktar og örvunar. Svo mun og verða í þessu dæmi. Nýting þeirra stórkostlegu auðæfa, sem felast í fallvötnum Íslands, til nýrrar iðnvæðingar mun skapa þjóðinni betri og traustari efnahagsgrundvöll, sem öllum hlýtur að verða til góðs. Íslendingar eru vaxandi þjóð, þar sem nýjar hendur geta leyst ný verkefni, án þess að því sé fórnað, sem fyrir er.“ Ég skal svo láta málí mínu lokið að sinni. Herra forseti, ég leyfi mér að leggja til, að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og sérstakrar sjö manna nefndar, sem kosin væri skv. þingsköpum og samráð hefur verið haft um milli þingflokkanna.



Herra forseti. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir til umr., leggur hæstv. ríkisstj. fyrir Alþingi samning, sem hún er búin að gera við erlendan hring, erlent auðfélag, og búin að undirskrifa, að vísu með fyrirvara, eins og hæstv. ráðh. sagði. Ég álit, að þetta sé óeðlileg málsmeðferð og Alþ. sé misboðið með þessu og að hæstv. ríkisstj. hefði átt að leggja þennan samning fyrir, áður en hún var búin að binda sig fyrir sitt leyti með undirskrift sinni, því að þá hefðu hv. alþm., einnig alþm. stjórnarflokkanna, getað fjallað um málið minna háðir en þeir eru, eftir að hæstv. ríkisstj. hefur undirskrifað samninginn og þannig ótvírætt gert hann óbreyttan að sínu máli. Ég get ekki varizt þeirri hugsun, að þetta hljóti að vera gert til þess að þvinga stuðningsmenn ríkisstj. á Alþ. og setja þá upp við vegg í þessu efni, geirnegla þá, ef svo mætti segja, með því að festa sjálfa ríkisstj. við samninginn. Það er í raun og veru það, sem gert hefur verið. Ríkisstj, hefur hnýtt sig við samninginn. Þar er allt orðið í einni kippu, í einu lagi, og það er ekki hægt að verjast þeirri hugsun, að hæstv. ríkisstj. geri þetta af þessum ástæðum. En þetta, eins og gefur auga leið, verður til þess, að hv. stuðningsmenn ríkisstj. eru mjög þvingaðir. Ég mun fyrst varðandi þessi málefni fara fáeinum orðum um stefnur varðandi öflun erlends fjármagns í landið. Þar er um tvær stefnur að ræða að sjálfsögðu: Annars vegar þá stefnu, sem Íslendingar hafa yfirleitt fylgt, að taka lán erlendis, hafa atvinnureksturinn sjálfir með höndum og nota lánin til að byggja upp á vegum Íslendinga sjálfra í landinu. Þetta er sú stefna, sem yfirleitt hefur verið fylgt hér um langa hríð og gefizt Íslendingum vel, og það er með þessum aðferðum, sem þjóðin hefur brotizt úr fátækt í bjargálnir. Það hefur yfirleitt verið forðazt að ljá máls á því, að erlendir aðilar færu með atvinnurekstur, en þegar það hefur verið reynt, þá hefur sú reynsla ekki verið góð. A hinn bóginn er hægt að fylgja þeirri stefnu að afla erlends fjármagns í landið með því að leyfa erlendum aðilum að setja upp atvinnufyrirtæki í landinu sjálfu og reka þau. Ég tel, að sú stefna sé hættuleg fyrir smáþjóðir og því hættulegri sem þjóðin er smærri, af mörgum ástæðum, sem ég skal minnast á sumar, en aðrar ekki. Mun ég ekki tefja tímann við að rekja þær allar nú. Af og til hefur risið hér upp barátta fyrir því að breyta algerlega um stefnu í þessum málum og fara inn á að leyfa atvinnurekstur útlendinga. En sjaldan hefur mikið orðið úr og ekki staðið til langframa það, sem upp hefur verið sett. En þeir, sem hafa staðið að því að berjast fyrir stefnubreytingu, hafa venjulega annaðhvort verið hreinir úrtölumenn í íslenzkum þjóðarbúskap, fullir af vantrausti á þjóðina og möguleika hinna hefðbundnu atvinnuvega landsins, eða örgeðja draumóramenn, sem hafa verið óþolinmóðir í skapgerðinni, fundizt ganga of seint og talið sér trú um, að hægt væri að taka framfarir og framkvæmdir allar í stórum stökkum með því að láta útlendinga koma inn í landið með stóran rekstur. Má í hópi þeirra manna, sem þannig hafa litið á, telja þá, sem á sínum tíma börðust mjög fyrir því, að erlendir aðilar eignuðust vatnsréttindi, og var komið svo um skeið, að erlend auðfélög áttu ýmis þýðingarmestu vatnsréttindi landsins. En sem betur fór varð ekkert úr því, að þeir draumar rættust, að útlendingar kæmu hér og reistu iðjuver á sinum vegum, enda liti hér vafalaust öðruvísi út í dag, ef það hefði orðið, áreiðanlega orðið þröngt fyrir dyrum á margan hátt í okkar sjálfstæðisbaráttu, ef þannig hefði æxlazt. Sem betur fór varð það ekki. En samt sem áður hefur íslenzka þjóðin risið vel á legg og á þann hátt, sem við getum verið ánægðir með og stoltir af. En það hefur ekki verið vegna þess, að hér hafi komið stórfyrirtæki erlend og tekið af okkur ómakið, eins og sumir héldu, að væri eina leiðin. Það er ýmislegs að minnast, ef ætti að fara aftur í fortíðina. Ég skal ekki gera mikið að því. En einu sinni átti að gera hér stóra hluti með því að láta útlendinga setja hér upp banka, sem Íslandsbanki hét, og þá gengu þeir svo ötullega fram, sem höfðu ekki trú á framkvæmdum Íslendinga sjálfra, að þeir lögðu til, að Landsbankinn yrði lagður niður og þessi banki útlendinganna gerður að aðalbanka landsins. Það er yfirleitt talið, að það hafi verið sérstaklega fyrir atbeina eins manns á Alþingi Íslendinga, að ekki varð úr þessum bollaleggingum, að leggja niður sjálfan Landsbankann og láta hluthafabanka útlendinga taka við. En þetta átti að gera vegna þess, að banki, sem Íslendingar stæðu að sjálfir, hlyti alltaf að verða mjög veikur og fátækur og lítils megnugur. En hinir erlendu aðilar, sem stæðu að hinum bankanum, hefðu svo mikla möguleika og það væri sjálfsagt að fela þeim forustuna í peningamálum þjóðarinnar. Það hefur ýmislegt skeð í þessum málum áður, og er margs að minnast, ef út í það væri farið. Það er skynsamlegt að rifja upp þessa hluti, þegar málefni af þessu tagi ber á góma, því að þótt hér sé að vísu um einstakt stórt málefni að ræða, þá snertir það meginstefnuna í þessum efnum og nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, hver hún á að vera framvegis. En reynslan hefur yfirleitt sýnt, að Íslendingar hafa þurft að treysta á sjálfa sig og það hefur gefizt þeim bezt. Þá er spurningin, hvort það er nokkur ástæða til þess að vera að tala um stefnubreytingu í sambandi við þetta mál, sem hér er til umr. Það er full ástæða til þess, vegna þess að upp á síðkastið, bæði í umr. um þetta mál og önnur mál, hafa komið fram mjög háværir og að ýmsu leyti kröftugir talsmenn þess að breyta um stefnu frá því, sem fylgt hefur verið á Íslandi í þessu tilliti, og taka hér erlenda aðila inn í atvinnureksturinn í stórum stíl. Í sambandi við þetta mál verður mjög vart við, að atvinnurekstur sá, sem hér stendur til að innleiða í landið, er lagður alveg til jafns við atvinnurekstur Íslendinga að gæðum fyrir þjóðarbúið og jafnvel talinn það bezta, sem hægt er að hugsa sér, og betri en það, sem íslenzkir menn gætu tekið sér fyrir hendur. Er fullum fetum stundum talað um þetta sem íslenzkan atvinnurekstur. Það er því auðheyrt, hvað á spýtunni hangir. Á hinn bóginn hafa komið fram bollaleggingar um að ganga lengra á þessari braut. T.d. hefur verið talað mikið um að setja upp olíuhreinsunarstöð erlendra aðila hér í landinu og jafnvel fullum fetum rætt um það af og til af sumum, að skynsamlegt gæti verið. að erlendir aðilar eignuðust hlutabréf í fiskiðnaði og öðrum fyrirtækjum. Það úir sem sé og grúir af bollaleggingum um að breyta í mjög verulegum atriðum um stefnu og hætta að treysta þeirri leið að taka erlend lán og að Íslendingar leggi þau í fyrirtæki og reki þau sjálfir og láta í þess stað útlendinga koma inn í atvinnureksturinn. En það mundi ég telja stórhættulega stefnu, bæði vegna þess, að með því móti mundum við, áður en langt um líður, missa forræði í atvinnumálum okkar og síðan okkar málefnum yfirleitt, ef langt væri gengið á þeirri braut, en einnig vegna þess, að með því móti mundi mikill hluti af arðinum af atvinnurekstri í landinu hreinlega verða fluttur út úr landinu, eins og gert var, þegar verzlun og annar atvinnurekstur var í höndum útlendinga, en Íslendingar sátu eftir með sárt enni og nálega allur arðurinn af stritinu var fluttur á brott úr landinu. Þess vegna álit ég, að það eigi að fara mjög varlega í þessum efnum og alls ekki breyta um þá meginstefnu, sem uppi hefur verið höfð. Enda sjáum við, að það er auðvitað miklu skynsamlegra og verður miklu praktískara og ódýrara á allan hátt fyrir þjóðarbúið að taka lán og borga af þeim fasta vexti og endurgreiða þau en að útlendingar komi inn í atvinnureksturinn, reikni sér stórfelldan gróða, sem fer út úr landinu. Það verður auðvitað margfalt dýrari aðferð til þess að afla fjármagns erlendis frá en sú aðferð, sem við höfum haft, þ.e.a.s. lántökuleiðin. Ég vil enn einu sinni í sambandi við þessi efni vara við þeirri tilhneigingu, sem maður verður nokkuð mikið var við, að leggja fyrirtæki erlendra aðila, sem þeir reka hér, til jafns við innlend fyrirtæki í gagnsemi fyrir þjóðarbúið. Ég vil í því sambandi nefna eitt dæmi, sem mér kemur í hug. Það er ekkert á móti því að nefna það, því að það er nokkuð glöggt um þessi atriði. Hér var lengi á vegum varnarliðsins verktakafélag erlent, sem hét Hamilton og var ekkert vel þokkað af Íslendingum á sinni tíð og olli miklum óróa í sambandi við sínar framkvæmdir og sambúð við landsmenn. Þetta var fyrirtæki erlendra manna, og hjá því höfðu margir Íslendingar vinnu, það borgaði íslenzkum vinnulaun, en gróði félagsins kom aldrei til Íslands og rann út úr landinu. Þannig stóð þetta og olli miklum vandkvæðum, þangað til Framsfl. beitti sér fyrir því af talsverðri hörku, sem þurfti til, að koma þessu erlenda félagi burt úr landinu og setja upp í staðinn íslenzkt verktakafélag, sem hefði þau verkefni með höndum, sem útlenda félagið hafði áður. Það skipti algerlega um, því að með þessu fór sá gróði, verktakagróði, sem þarna kom til greina, að renna inn í landið. Íslenzkur atvinnurekstur kom í staðinn fyrir erlendan. Það má gjarnan vera mönnum í minni, að elnmitt þetta íslenzka verktakafélag, sem kom í staðinn fyrir útlenda félagið og sýnir muninn á íslenzku félagi og erlendu félagi, hefur eignazt mikla fjármuni og þ. á m. stórkostleg vinnutæki, sem hafa verið notuð til þess að leggja myndarlegasta veg á Íslandi, frá höfuðborginni og á Suðurnes. Og það er alveg óhætt að fullyrða, að það hefði aldrei getað komið til greina, að menn hefðu lagt í slíka vegagerð, ef ekki hefði verið þetta innlenda félag, stofnað í staðinn fyrir erlenda félagið. Yfirburðir þess komu á þennan hátt greinilega í ljós að hafa íslenzkan atvinnurekstur í staðinn fyrir atvinnurekstur útlendra í landinu. Það vantaði ekki, að Hamilton-félagið borgaði Íslendingum kaup svipað og álbræðslan á að gera, en gróðinn rann út úr landinu eins og gróðinn af álbræðslunni á að gera. En þegar þarna kom íslenzkt fyrirtæki í staðinn, Íslenzkir aðalverktakar, fór að byggjast upp fjármagn í landinu á vegum þessa fyrirtækis, sem hefur komið landsmönnum sjálfum til góða. Nú ættu þessar stórkostlegu vélar t.d., sem þarna hafa komið inn í landið, að geta orðið mikil lyftistöng við framkvæmdir á Íslandi, ef haldið verður áfram að nota þær á skynsamlegan hátt í þágu þjóðarbúsins. Ég nefni þetta sem dæmi, en þannig mætti nefna fjöldamörg önnur dæmi um þann stórkostlega mismun, sem á því er að hafa erlendan atvinnurekstur eða hafa innlendan atvinnurekstur. Það er á engan hátt sambærilegt, sem glöggt kemur fram af þessu og reyndar líka getur glöggt komið fram, ef við skoðum þetta dæmi, sem nú er verið að ræða, þ.e.a.s. ál- eða alúmínverksmiðjuna. Þá blasir við, að ef alúmínverksmiðja verður sett upp á þann hátt, sem gert er ráð fyrir, mun gróði hennar aldrei koma til Íslands. Hagnaður íslenzkra atvinnurekenda rennur hins vegar inn í landið. Og þeir fjármunir, sem ætlaðir eru til afskrifta í verksmiðjunni, koma aldrei til Íslands. Þetta jafngildir því, að verksmiðjan flyzt út úr landinu aftur, jafnóðum og hún slitnar, en einmitt gróðinn og afskriftaféð í íslenzkum fyrirtækjum er aðalgrundvöllur að uppbyggingu atvinnulífs í landinu sjálfu. Hvernig færi í þjóðarbúskapnum, ef þessir liðir féllu niður og mikill hluti af atvinnurekstrinum væri þannig, að hann borgaði bara laun og þjónustu og ekkert annað? Sannleikurinn er sá, að þær þjóðir, sem hafa gengið mjög langt í því að láta útlendinga reka atvinnurekstur í sínu landi, hafa lent í stórkostlegum vandræðum einmitt út af þessu, eins og Kanadamenn og fleiri. Þarna hefur vantað inn í sjálfan grundvöllinn. Það verður aldrei hægt að komast langt, ef ekkert fæst út úr atvinnurekstrinum annað en kaupgjaldið, sem á að borga, og endurgjaldið fyrir þjónustuna. Þetta vita þeir bezt, sem eitthvað hafa komið nærri atvinnurekstri, og það er því augljóst, að þetta mál, sem við erum að ræða, er dæmi, sem er mjög gott fyrir þjóðina að kryfja til mergjar og gera sér alveg ljóst, því að þetta sýnir mjög vel muninn á þessu tvennu: atvinnurekstri landsmanna sjálfra annars vegar og atvinnurekstri erlendra í landinu hins vegar. Þess vegna er alls ekki hægt að sætta sig við þessar sífelldu tilraunir frá sumra hendi til þess að villa um fyrir mönnum í þessu tilliti og telja atvinnurekstur af þeirri tegund, sem hér er gert ráð fyrir, íslenzkan atvinnurekstur. Því verður að mótmæla, að þannig sé villt um í þessum málum. Það er margt fleira en það efnahagslega, fjárhagslega, sem kemur til greina í þessu sambandi. Það er líka það mikla áhrifavald, sem hætt er við, að sterk útlend fyrirtæki hafi í löndunum, og eftir því meiri hætta á þessu sem fyrirtækin eru stærri og löndin smærri. Sérstaklega megum við auðvitað vara okkur á þessu. Mér hefur verið sagt, að það væru 42 fyrirtæki í VesturÞýzkalandi einu, sem hefðu meiri umsetningu hvert um sig en næmi öllum þjóðarbúskap Íslendinga. Við höfum það smávaxinn þjóðarbúskap, að við verðum auðvitað að gæta alveg sérstaklega að okkur í þessu tilliti. Og það er vitað mál, að stórfyrirtæki, sem hefur hér verulegan atvinnurekstur, er orðið áhrifavald í þjóðfélaginu, hvernig sem menn fara að. Það er óhugsandi að komast hjá því. Menn verða að horfast í augu við, að það er áhrifavald. Þetta er stórkostlegur galli á þessari leið, sem sumir vilja nú fikra sig inn á, að hafa hér erlend fyrirtæki. Það er stórkostlegur galli, að þessum atvinnurekstri fylgir mikið áhrifavald. Það þýðir ekkert að neita því. Það verður að horfast í augu við það. Það er staðreynd, að slíku peningaflóði sem á vegum þessara fyrirtækja er fylgir áhrifavald. Ég nefni eitt dæmi, eitt atriði, sem verið er að ræða í sambandi við þetta sérstaka mál. Það er um þátttöku þessa alúmínfyrirtækis í atvinnurekendasambandinu. Atvinnurekendasambandið er vitanlega mikið áhrifavald í íslenzku þjóðlífi og hefur stórkostleg áhrif á þjóðarbúskapinn. Og eitt, sem kemur upp í þessu sambandi, er þetta: Á þetta fyrirtæki að vera í Vinnuveitendasambandinu og beita áhrifum sinum þar í íslenzkum þjóðarbúskap? Menn geta náttúrlega alla vega leikið sér með orðið „pólitískt“, en auðvitað er okkur ljóst, að það er auðvitað pólitískt atriði, hverjir hafa áhrif í atvinnurekendasambandinu eða Vinnuveitendasambandinu. Það er meira og minna pólitískt, hvernig fjallað er um slíka þætti eins og kjaramálin í þjóðarbúskapnum. Það sýnir nokkuð, hvernig þetta horfir og hvað hér er um vandasamt mál að ræða, að það eru fleiri en stjórnarandstæðingar, sem hafa komið auga á þetta. Talsmaður Alþfl. í vantraustsumr., Benedikt Gröndal, kom einmitt inn á þetta mál, og það var auðheyrt, að hann hafði gert sér grein fyrir því, að hér var um stórkostlegt vandamál að ræða og það ekki minna en svo, að hann lýsti því yfir, að það væri stefna Alþfl., að álfélagið eða hringurinn gangi ekki í atvinnurekendasamtökin, - það væri stefna Alþfl. Nú vil ég spyrja Alþýðuflokksmenn: Hvernig ætla þeir að framkvæma þessa stefnu sína? Þeir sjá, að þarna er um stórfellt vandamál að ræða, og segjast hafa í þessu ákveðna stefnu. En hvernig ætla þeir að framkvæma þessa stefnu? Hvernig ætla þeir að tryggja, að þessi hringur fari ekki í atvinnurekendasamtökin næstu 45 árin? Ég spyr, og það munu fleiri spyrja. Og ég vænti, að það verði gerð grein fyrir þessu. Ég tók eftir því í sambandi við viðtalið, sem íslenzkir blaðamenn áttu við forstöðumenn þessara mála af hálfu alúmínhringsins, þ. á m. mann að nafni herra Meyer, að hann var spurður um þetta efni. Og Morgunblaðið segir þannig frá því atriði: „Aðspurður um það, hvort Swiss Aluminium Ltd. mundi gerast aðili að vinnuveitendasamtökum hérlendis, kvað herra Meyer það mál ekki á dagskrá.“ En Alþfl. álitur á hinn bóginn, að því er mér skilst, að það sé á dagskrá. En herra Meyer sagði, að það mál væri ekki á dagskrá, þar eð enn væri langur tími þar til rekstur bræðslunnar gæti hafizt. En hvenær kemur þetta á dagskrá hjá herra Meyer og hans mönnum? Það vitum við ekki. En þetta flettir alveg ofan af þessum vandasama þætti í málinu. Þess vegna þýðir ekki að láta eins og hér sé ekki um neitt að ræða og þetta vandamál t.d. sé ekki til. Það kunna meira að segja að vera til einhver hliðstæð vandamál þessu. En fyrsta spurningin er náttúrlega þessi: Hvernig ætlar Alþfl., sem sér þennan stórfellda vanda og hefur gefið stefnuyfirlýsingu, hvernig ætlar hann að framkvæma stefnu sína í þessu máli, sem er sú, að alúminhringurinn gangi ekki í atvinnurekendasamtökin? En að því er Morgunblaðið hefur eftir herra Meyer, er svo að sjá, að frá þessu hafi alls ekki verið gengið, hringurinn telji þetta ekki á dagskrá, þetta sé atriði, sem hann hugsi sér að taka ákvörðun um síðar. Ég hef nú bent á meginstefnur í þessum efnum og varað við því að breyta um meginstefnuna. En þá kemur spurningin, hvort ég og Framsfl. teljum, að það eigi aldrei að ljá máls á atvinnurekstri erlendra aðila í landinu. Er þá rétt að víkja að því, að Framsfl. hefur ekki tekið þá afstöðu, að slíkt gæti aldrei komið til greina, þó að hann hafi lagt feikilega sterka áherzlu á, að meginstefnan ætti að vera þessi, sem ég hef lýst, í því að ná erlendu fjármagni inn í landið. Flokkurinn hefur viljað leggja áherzlu á, að það yrði aðeins gert, ef til þess þyrfti að grípa til þess að leysa sérstök vandamál, sem á annan hátt væru ekki leysanleg. Og það leiðir af því, sem ég hef sagt, og af því, sem Framsfl. hefur haldið fram í þessu efni um það, hver eigi að vera meginstefnan, að það beri að fara alveg sérstaklega varlega í þessum efnum og það komi ekki til mála að ljá máls á atvinnurekstri erlendra aðila, nema brýna þjóðarnauðsyn beri til og þá að sjálfsögðu tryggilega frá öllu gengið. Ég vil í sambandi við þetta sérstaka mál, sem er hér verið að fjalla um, leyfa mér að minna á ályktun, sem gerð var af hálfu Framsfl., þ.e.a.s. miðstjórnar flokksins, í marzmánuði 1965 að gefnu tilefni vegna þessara samninga, sem þá voru komnir talsvert áleiðís og menn höfðu nokkrar upplýsingar um, en ályktunin er á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Í tilefni af þeim samningaumleitunum, sem nú standa yfir um alúmínvinnslu hér á landi, lýsir miðstjórnin því yfir, að slíkt stórmál má ekki afgreiða nema sem lið f heildaráætlun í framkvæmda- og efnahagsmálum og ekki tiltök að hefja þær framkvæmdir við þá verðbólguþróun og vinnuaflsskort, sem íslenzkir atvinnuvegir búa nú við. Eins og sakir standa er því ný stefna í efnahags- og atvinnumálum landsins forsenda þess, að unnt sé að ráðast í stóriðju. Hið erlenda fyrirtæki njóti engra hlunninda umfram íslenzka atvinnuvegi og lúti í einu og öllu íslenzkum lögum og raforkusala til þess standi a, m. k. undir stofnkostnaði virkjunar að sínu leyti. Enn fremur hafi íslenzk stjórnarvöld á hverjum tíma íhlutun um skipun stjórnar verksmiðjunnar og meiri hluti stjórnenda sé íslenzkir ríkisborgarar. Miðstjórnin minnir sérstaklega á, að staðsetning alúmínverksmiðju á mesta þéttbýlissvæði landsins mundi, eins og nú háttar, auka mjög á ójafnvægi í byggð landsins. Að óbreyttum þeim aðstæðum felur miðstjórn framkvæmdastjórn og þingflokki að beita áhrifum sínum þannig, að verksmiðjan verði staðsett annars staðar.“ Í ljósi þessarar stefnuyfirlýsingar eða ályktunar vil ég fara nokkrum orðum um málið. Fyrsta spurningin er auðvitað frá sjónarmiði þeirra, sem svipað líta á þessi efni: Hvernig er ástandið í íslenzkum þjóðarbúskap? Ástandið er þannig hjá okkur, að við búum við stórkostlegan vinnuaflsskort, sem háir okkar eigin atvinnuvegum og framförum stórlega, og við búum þar að auki við dunandi verðbólgu, sem er afleiðing af ofþenslu, sem ég mun ekki fara út í að ræða að öðru leyti, því að það er svo kunnugt, að það þarf ekki að færa um það dæmi. Okkur vantar því sannarlega ekki verkefni. En þá segja sumir, að við megum ekki fara eftir þessu, og það segja þeir, sem standa fyrir þessu máli, því að þetta muni breytast og sé líklegt til að breytast á næstunni, - þó að verkefnin séu stórkostleg núna og vinnuaflsskorturinn sé mikill núna, þá sé líklegt, að þetta breytist. Í því sambandi benda þeir á ýmis atriði, t.d. að ofveiði geri vart við sig í fiskistofnunum og því megi gera ráð fyrir samdrætti í sjávarútvegi, a.m.k. engri aukningu, að iðnaður Íslendinga sjálfra muni eiga fram undan erfiðleika og jafnvel hljóti að dragast saman eða a.m.k. hætta að vaxa ört og að landbúnaður framleiði of mikið og eigi að dragast saman Ég lit allt öðruvísi á þessi mál en þannig, að það sé fram undan samdráttur í þessum efnum. Skal ég benda á, hvað ég tel líklegra og nauðsynlegra að verði í þessu sambandi. Auðvitað er hægt að halda þannig á málum, að það verði samdráttur, og gæti farið svo. Ef haldið verður áfram að þjarma að íslenzkum atvinnurekstri, eins og er gert með núverandi stjórnarstefnu og þeirri verðbólgu, sem látin er grafa undan atvinnurekstrinum og fyrirtækjunum, þá gæti svo farið, að þessar hrakspár úrtölumannanna rættust. En ef skynsamlega er að farið, þá er auðvitað siður en svo nokkur ástæða til þess að halda, að það verði verkefnaskortur á Íslandi á næstu árum. Þvert á móti er það nokkurn veginn augljóst, að ef skynsamlega er á málum haldið, eru verkefnin svo stórfelld, að líklegt er, að okkar aðalvandamál um æði langa framtíð verði einmitt vinnuaflsskortur, einmitt það, hvað við erum fá til þess að takast á við þau verkefni, sem þarf að vinna og hægt er að vinna. Í því sambandi vil ég benda á tvo eða þrjá þætti. Ég vil benda á, að ef ekki á algerlega að snarast í íslenzkum þjóðarbúskap, þá verður að beita sér fyrir stórfelldum framkvæmdum víðs vegar um landið til þess að auka á jafnvægi í byggð landsins. Þetta er alveg óhjákvæmileg nauðsyn, ef okkur á að búnast farsællega í landinu. Þá verðum við að stórauka framkvæmdir í þessu sambandi, og þessar framkvæmdir munu þurfa, ef rétt er á haldið, aukið vinnuafl úti um landið og verða að gera það. Ég vil benda á, að það eru fram undan stórkostleg verkefni við að auka framleiðni og véltækni og vélvæðingu í okkar atvinnuvegum, t.d. í sjávarútvegi, sérstaklega að því er varðar að vinna úr okkar þýðingarmikla hráefni. Það þarf að lyfta grettistökum í því efni og verða að eiga sér stað stórfelldar framkvæmdir í því einmitt á næstu árum. Og því sama er til að dreifa í mjög mörgum greinum iðnaðarins, ekki sízt þeim, sem vinna úr íslenzkum hráefnum, og einnig vafalaust þeim iðnaði, sem byggður er á smíðum margs konar. Ég nefni í því sambandi skipasmíði og vélsmíði. Og þannig mætti endalaust telja, og alls staðar eru menn með áætlanir um nýjar framkvæmdir einmitt í þessum efnum, sem komast ekki í framkvæmd vegna skorts á vinnuafli, og það er tæpast hægt að reka þau fyrirtæki, sem fyrir eru í landinu, vegna skorts á vinnuafli. Loks ef við lítum á þann þátt þjóðarbúskaparins, sem ríkisvaldið hefur með höndum, þ.e.a.s. opinberar framkvæmdir, þá er sömu sögu að segja. Okkur vantar skóla. Það þarf að vísa frá ungmennum, sem vilja skólavist, vegna þess að skólahúsnæði er ekki til og það vantar kennara. Heilbrigðisstofnanir, þýðingarmestu heilbrigðisstofnanir, eru í smiðum áratugum saman vegna skorts á vinnuafli og öðru því, sem þarf til þess að hrinda þeim áleiðis, - áratugum saman í byggingu, og ástandið hefur farið versnandi í þeim efnum. Í samgöngumálum er sömu sögu að segja, ástandið sízt betra, því að það hefur verið sagt, og ég býst við, að það sé sagt með miklum rétti, að vegakerfi landsins fari versnandi að sama skapi og umferðarþörfin vex. E.t.v. væri ekki hægt að gera neitt, sem væri jafnarðgefandi fyrir íslenzkan þjóðarbúskap og einmitt það að ráðast í stórfellda vegagerð, leggja t.d. varanlega vegi á þeim leiðum, þar sem umferðin er mikil. E.t.v. eru engar framkvæmdir til, sem mundu bera sig jafnvel og einmitt þessar framkvæmdir. Það er þess vegna alveg sama, hvar við lítum, að fram undan eru verkefnin ótæmandi og aðalvandamálið er þetta, að það vantar vinnuafl til þess að hrinda þeim áleiðis. Og mörg af þessum verkefnum, sem ég hef verið að minnast á, og náttúrlega fjöldinn allur annarra verkefna er svo aðkallandi, að núverandi framkvæmdahraði er með öllu gersamlega óviðunandi og hlýtur að verða að auka hann, t.d. í sambandi við opinberu framkvæmdirnar, ef skortur þeirra á ekki að verða stórfelldur fjötur um fót eðlilegum hagvexti þjóðarinnar á næstu árum eða áratugum. Það er alveg óhugsandi að búa t.d. við það ástand, þann framkvæmdahraða, sem er í vegamálum, í hafnamálum, í skólamálum, í heilbrigðismálum, svo að aðeins nokkur atriði séu nefnd. Það er alveg óhugsandi að búa við þann hraða, sem nú er í þessum greinum. Það verður að auka hraðann, ef þetta á ekki að verða stórfelldur fjötur um fót í atvinnurekstri landsmanna og almennum framförum. Þess vegna þýðir ekkert að vera að koma hér með vinnuaflsútreikninga eins og þá, sem settir eru fram í grg. þessa frv., þar sem verið er að reikna fram í tímann, að menn hafi svo og svo mikið vinnuafl miðað við óbreyttan framkvæmdahraða í þessum greinum, að því er manni skilst helzt, eða nokkurn veginn óbreyttan eða jafnvel minni. Það kemur ekki glöggt fram, við hvað miðað er, en a.m.k. kemur það glöggt fram, að það er ekki miðað við aukinn framkvæmdahraða. Það hefur enga praktíska þýðingu að draga upp slíkar myndir af vinnuaflsþörf þjóðarinnar og framkvæmdaþörf á næstu árum, ef menn ætla í alvöru að reyna að gera sér grein fyrir þeim vandamálum, sem í þessu sambandi verður að skoða og reyna að leysa, og enga þýðingu til rökstuðnings því, að óhætt sé að láta verða hér á næstu árum mörg þúsund milljóna fjárfestingu á vegum erlendra aðila, án þess að nokkur finni fyrir því í íslenzkum þjóðarbúskap eða nokkuð þurfi yfirleitt að víkja fyrir því, eins og var helzt að heyra á hæstv. ráðh. hér áðan. Það er ekki hyggilegt að leggja málin þannig fyrir, því að það er allt of gegnsætt. Ef menn horfast í augu við þessi málefni af raunsæi, verða menn að gera sér grein fyrir því, að til þess að koma þessum stórframkvæmdum, sem hér eru ráðgerðar á vegum erlendra aðila, inn í íslenzkan þjóðarbúskap, þá verður eitthvað að víkja, meira að segja af því, sem nú á sér stað, hvað þá heldur af því, sem þyrfti að gera og ég hef aðeins drepið á. Ofan á ofþensluna bætist sú ofþensla og ofsahræðsla, sem ríkir í landinu við stjórnarstefnuna í efnahagsmálum, og sú ofsahræðsla, sem ríkir í landinu við hæstv. ríkisstj. og hennar aðferðir í stjórnarmálefnum og veldur því, að ýmiss konar óhagkvæm fjárfesting á sér stað, og hún fylgir alltaf slíkri ofsahræðslu við efnahagsmálastefnuna, og með heilbrigðri efnahagsmálapólitík mundi slíkt vafalaust minnka og þannig koma eitthvert rúm í þjóðarbúskapnum fyrir betri framkvæmdir, ýmislegt af því, sem ég var að tala um hér áðan að vantaði. Það eru engar horfur á því, að hæstv. ríkisstj. ætli sér að breyta nokkuð til um efnahagsmálastefnu, og það er áreiðanlegt, að þessi ótti við hana og hennar stefnu fer sízt minnkandi, þannig að þessar framkvæmdir, sem eru byggðar á flótta undan hæstv. ríkisstj., minnka víst ekki á næstunni, þannig að það geri ástandið viðráðanlegra að þessu leyti. Þess vegna er það alveg ljóst, að ef hæstv. ríkisstj. ætlar sér að hrinda því í framkvæmd, sem hún hefur samið um, og hv. Alþ. fellst á það, dæmir hæstv. ríkisstj. sig til þess að herða stríðið gegn framkvæmdum Íslendinga sjálfra í landinu, og þá er spurningin: Hvað á að verða fyrir barðinu á hæstv. ríkisstj. og hennar liði í því sambandi, og hvaða aðferðum ætlar hæstv. ríkisstj. að beita í þeirri styrjöld? Ætlar hún að beita áfram þeim aðferðum, sem hún hefur notað að þessu, eða ætlar hún að breyta eitthvað til? Aðferðin, sem hæstv. ríkisstj. hefur reynt að beita til þess að draga úr framkvæmdahraðanum og afleiðingum þess fjárfestingarkapphlaups, sem myndazt hefur og haldizt hefur við vegna ótta við hana sjálfa og hennar stefnu, hefur nær eingöngu verið fólgin í því að herða að viðskiptabönkunum, þ.e. að nota lánaskrúfu til að reyna að draga úr framkvæmdahraðanum. Þessi lánaskrúfa, sem hæstv. ríkisstj. hefur sett á í gegnum viðskiptabankana með því að draga fjármagn þeirra í vaxandi mæli inn í Seðlabankann, hefur áreiðanlega verkað þannig, að mörg fyrirtæki íslenzk hafa fengið sig fullkeypt nú þegar, en þetta verkar eins og rekstrarfjárlánaskrúfa, og ef hæstv. ríkisstj. ætlar að vinna á móti áhrifum alúmínfjárfestingarinnar, þessarar gífurlegu fjárfestingar, með sömu aðferðum áfram eins og hún hefur reynt að vinna fram að þessu, til þess að hamla fjárfestingu, þ.e.a.s. með því að nota viðskiptabankana, þvinga þá á þennan hátt til þess að pressa sína viðskiptamenn, þá er ég hræddur um, að fari að verða þröngt fyrir dyrum á næstu missirum og næstu árum hjá ýmsum íslenzkum fyrirtækjum, og að það verði hreinlega gengið svo í þetta, að mörg af þeim verði að hætta rekstri, og hefur það þá kannske komið fram, sem sumir telja, sem fyrir þessu standa, að þurfi að koma fram, að eitthvað af þeim víki hreinlega fyrir því, sem á að koma. En aðra aðferð en þessa hefur hæstv. ríkisstj. ekki talið geta komið til mála, og því verður að gera ráð fyrir því, að hún haldi sér við þetta sama heygarðshorn og noti þessar aðferðir áfram með hinum alvarlegustu afleiðingum fyrir íslenzkt atvinnulíf. Það er enginn vafi á því, að þessar aðferðir ríkisstj. hafa að einhverju leyti dregið úr fjárfestingu, - ég dreg það ekki í efa, - hjá þessum fyrirtækjum, en þá stundum þeirri fjárfestingu, sem sízt skyldi, einmitt þeirri fjárfestingu, sem mörg af þessum fyrirtækjum þyrftu að koma í framkvæmd til að auka framleiðni og vélvæðingu, eins og ýmsir atvinnurekendur hafa gert mjög skörulega grein fyrir á undanförnum missirum. Er þeir koma því ekki í framkvæmd vegna þessara aðfara, sem hæstv. ríkisstj. notar gagnvart viðskiptabönkunum, og svo neyðast þeir til að klemma þessi fyrirtæki og þau geta ekki aukið sína framleiðni og ekki sín afköst og geta varla borgað það kaup, sem fólkið þarf til þess að halda óbreyttri kaupgetu miðað við það, sem hún var fyrir 7 árum, vegna þess, hvernig að þeim er þrengt. Það er þessi peningamálapólitík hæstv. ríkisstj., sem hún notar, og hún heldur, hæstv. ríkisstj., að það sé hægt að stjórna íslenzkum efnahagsmálum með peningapólitískum ráðstöfunum einum saman. En það er ekki hægt og hefur aldrei verið hægt og er að skýrast alltaf betur og betur, eftir því sem lengra líður, og aldrei mun það verða jafnömurlega ljóst eins og það verður á næstu missirum, ef hæstv. ríkisstj. heldur áfram með þessa áætlun, sem er verið að ræða í dag, og ætlar sér að mæta þessu með lánasamdrætti hjá íslenzkum atvinnuvegum, sem hefur, eins og ég segi, verið hennar eina leið til þess að hafa hemil á efnahagsmálunum. En þó að þjarmað hafi verið að fyrirtækjunum, hefur þetta ekki læknað verðbólguna, eins og kunnugt er, því að hún hefur haldið áfram. Það eru álit aðrir aðilar, sem dansa lausir og standa að verulegu leyti fyrir þeirri þenslu, sem við búum við. Þeir eiga sjálfsagt að halda áfram. En það eiga að verða íslenzk fyrirtæki, þ.e.a.s. þau, sem þurfa að sækja rekstrarfé til bankanna, og opinberar framkvæmdir, sem verða fyrir þessu og víkja. Það er þessi þáttur í þjóðarbúskapnum, sem á að taka þetta á sig. Það eru opinberar framkvæmdir og fyrirtæki, sem sérstaklega þurfa rekstrarfé hjá rekstrarlánabönkunum. Þetta er svo kallað frelsi, og á þessari frelsisbraut á að halda áfram. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. ríkisstj. að láta eins og þetta sé ekki til. Þetta er öllum ljóst, sem fást við bankaviðskipti og þurfa að sækja fjármagn inn í peningakerfið til þess að sjá sínum atvinnurekstri borgið. Það einkennilegasta er, að það skuli vera Sjálfstfl., sem hefur talið sig fram að þessu vera flokk atvinnurekenda í landinu, sem stendur fyrir pólitík af þessu tagi. Þetta hefði einhvern tíma þótt skrýtið, að sá flokkur stæði fyrir þessu. Og það er að verulegu leyti vegna þessa, að það er skipt alveg um menn í forustu flokksins. Það eru ekki lengur atvinnurekendur, sem hafa ráðin í Sjálfstfl., eins og einu sinni var. En atvinnurekendur, - hvað sem hægt er að segja um þá að öðru leyti, - voru yfirleitt kjarkmiklir menn, ekki hræddir, þeir voru yfirleitt kjarkmiklir menn, sem höfðu lagt í miklar framkvæmdir, mjög miklar sumir á okkar mælikvarða, og oft staðið frammi fyrir miklum vanda. Þetta voru menn, sem létu sér ekki allt fyrir brjósti brenna, og ég geri ekki ráð fyrir því, hefðu þeir mátt ráða eða mættu ráða, að þeir stæðu fyrir pólitík af þessu tagi. Þeirra hugsun er allt öðruvísi, eins og kemur raunar fram í vaxandi mæli af ýmsum vitnisburðum, sem ganga nú úr herbúðum atvinnurekenda og koma illa heim við það, sem heyrist úr herbúðum ríkisstj. Það er mikill munur á því mati, sem hæstv. ríkisstj. leggur á sína pólítík, og því mati, sem þeir, sem standa fremstir í íslenzku atvinnulífi, leggja á framkvæmdir og pólitík ríkisstj. Ganga vitnisburðir þétt, eins og kunnugt er og hefur oft verið til þeirra vitnað hér á Alþ. Ég skal ekki gera það núna. Það mætti þá síðar, ef eitthvað yrði vefengt í þessu. Það eru annars konar menn, sem hafa nú tekið forustuna í Sjálfstfl., eins og augljóst er, bæði af þeirri stefnu, sem upp hefur verið tekin almennt í sambandi við erlendan atvinnurekstur, og í sambandi við þá fjármálapólitík, sem rekin er. Ég spurði áðan, hvað það væri, sem ætti að víkja. En hæstv. ráðh. talaði hér áðan eins og ekkert þyrfti að víkja, það væri hægt að halda öllum fyrirætlunum eins og áður og hægt að koma því öllu við, þó að þessi nýja stórfellda fjárfesting kæmi til greina. Ekki virðast allir vera jafnáhyggjulausir um þetta í stjórnarherbúðunum eins og hæstv. ráðh. og sumir vera nær því að viðurkenna staðreyndir en hann, a.m.k. að svo komnu, og í hópi þeirra má telja hv. þm. Benedikt Gröndal, sem um þessi efni ræddi í vantraustsumr. og gerði grein fyrir stefnu Alþfl. Hann sagði, að þegar til kæmi yrði annað að koma til á undan opinberum framkvæmdum, sem sé annað yrði að víkja fyrir þessu. Og þó að hæstv. ráðh. væri svona bjartsýnn í dag, hefur hann ekki alltaf verið svona bjartsýnn, því að í grein, sem hann ritaði um þessi málefni í Morgunblaðið, lýsir hann því yfir sem sinni stefnu og að því er manni skildist stefnu ríkisstj., að fyrir þessu verði að sjá, og segir hæstv. ráðh. orðrétt, með leyfi forseta: „En fyrir því má sjá,“ - þ.e.a.s. vinnuaflsvandamálinu, - „með skipulögðum ráðstöfunum til þess í bili að draga úr öðrum framkvæmdum á vegum þess opinbera, ríkis og sveitarfélaga.“ M.ö.o.: talsmaður Alþfl. hefur lýst yfir, að hér yrði eitthvað annað að víkja á undan opinberum framkvæmdum, en hæstv. ráðh. hefur aftur á móti lýst yfir því, að það séu einmitt opinberar framkvæmdir, sem eigi að víkja. Ég veit ekki, hvað á að leggja upp úr þessu öllu saman satt að segja. Það má vel vera, að það eigi að skipta með sér verkum þannig, að Sjálfstfl. eigi að segja við atvinnurekendur, að opinberar framkvæmdir eigi að víkja: Það er engin hætta fyrir ykkur, það verður ekkert við ykkur blakað eða ykkar fyrirætlunum. - Alþfl. eigi svo aftur á móti að segja við þá, sem finna sárt fyrir því, hve seint gengur með opinberu framkvæmdirnar: Hafið þið engar áhyggjur, það verður annað að víkja á undan opinberum framkvæmdum. - En eitthvað skýtur hér meira en lítið skökku við, og virðast þessi mál óuppgerð hjá hæstv. ríkisstj., hvernig á þessu eigi að halda, hvað það er, sem á að víkja fyrir þessum nýju framkvæmdum, hvað það er, sem á að draga í land af því, sem væri að öðrum kosti hægt að gera. Það er full ástæða til í þessu sambandi - og ég geri það hér með - að spyrja hæstv. ríkisstj., hvort hún ætlar að breyta um starfsaðferðir í peningapólitík og efnahagspólitík eða hvort hún ætlar að halda starfsaðferðum sínum óbreyttum, þ.e.a.s. þeim að reyna að stjórna gegnum lánapólitíkina eina og sérstaklega gegnum rekstrarlánapólitík bankanna. Er ætlunin, að sú aðferð verði notuð áfram eins og verið hefur? Ég hef nú rætt ofurlítið um það, hvort skynsamlegt væri að gera þennan samning og leggja út í að veita erlendum aðilum leyfi til að byggja alúmínbræðsluna, vegna þess að okkur vanti verkefni. Slíku er auðvitað alls ekki til að dreifa og við höfum fjölmargar heppilegri og vænlegri leiðir fyrir okkar þjóðarbúskap til þess að gera okkar atvinnulíf fjölbreyttara og þá á vegum Íslendinga sjálfra. Frá þessu sjónarmiði á því að mínum dómi ekki að koma til greina að leggja út á þessa braut. En þá kemur spurningin, hvort það eru einhver sérstök vandamál af öðru tagi heldur en þau, að okkur vanti verkefni, sem gætu valdið því, að út í þetta ætti að leggja samt sem áður þrátt fyrir þá galla, sem á þessari leið óneitanlega eru. Tvennt virðist mér þurfa að íhuga í því sambandi aðallega, eins og ástatt er í okkar þjóðarbúskap. Annað er það, hvort þetta gæti orðið til þess að auka á jafnvægi í byggð landsins, hjálpað til þess að leysa það stórkostlega vandamál. og hitt atriðið, sem ég kem að síðar, er það, hvort út í þetta ætti að leggja þrátt fyrir þá stórfelldu ágalla, sem á því eru, til þess að geta fengið viðunandi eða stórum betri lausn á raforkumálunum en ella. Ég mun ræða fyrra atriðið fyrst. Það mun nú láta nærri, að það búi um 100 þús. manns á svæðinu frá Kollafirði og suður að Straumsvík og 93 þús. manna alls staðar annars staðar á landinu. Við búum því líklega við stórfelldara byggðavandamál en nokkur önnur þjóð. Ég geri ekki ráð fyrir, að það sé nokkur önnur þjóð, sem býr við annan eins vanda í þessu tilliti, og þessi vandi er stórum vaxandi vegna þess, að þegar svo margt fólk tiltölulega er komið saman á einn stað, dregst atvinnureksturinn alveg vélrænt á þann stað. Þjónustufyrirtæki sækja vitanlega á að setja sig niður þar, sem mannfjöldinn er mestur fyrir, og það sama er að segja um allan heimaiðnað, allan iðnað, sem er byggður upp fyrir innanlandsmarkað. Hann sækir allur í það að vera á þessum sama stað, þar sem markaðurinn er orðinn svo stórfelldur og ósambærilegur við allt annað, sem í boði er markaðslega séð í landinu. Þess vegna verður alitaf verra og verra að rífa sig út úr þessum vanda, eftir því sem lengur líður og byggðin á þéttbýlissvæðinu hleður meira og meira utan á sig. Alltaf verður erfiðara og erfiðara að finna þau verkefni, sem hægt er að taka fyrir annars staðar og geta gefið þar góða raun, vegna þess, hvað aðstaða þeirra fyrirtækja, sem byggjast á innlendri þjónustu og iðnaði fyrir heimamarkað, verður sífellt misjafnari og misjafnari, eftir því sem þetta ósamræmi í byggðinni eykst. Því eykst alltaf hættan á því, að vandinn vaxi og að byggðin dragist meira og meira saman, enda sjáum við þetta glögglega. Ég veit satt að segja ekki, hvernig væri komið núna, ef ekki hefði komið síldarmokið við Austur- og Norðausturland síðustu missirin til þess að draga ofurlítið úr í þessu tilliti. Það, sem gæti munað mest um í þessu sambandi til lagfæringar, væri það, ef hægt væri að efla útflutningsframleiðsluna í strjálbýlinu og þá væri náttúrlega sérstaklega þýðingarmikið, ef væri hægt að koma þar upp útflutningsiðnaði. Þetta hafa menn mjög haft í huga á undanförnum árum, og hér var samþ. á sinni tíð í hv. Alþ. þáltill. sérstaklega um þessi efni, þar sem lagt var fyrir að athuga sér í lagi um möguleika á því að virkja Dettifoss með það fyrir augum, að stóriðja kæmi á Norðurlandi út frá þeirri virkjun. Þá var meginhugsunin, hvort þetta gæti ekki hjálpað til þess að stiga stórt skref í því að leysa byggðavandamálið. Með öðrum þjóðum er þessi vandi fyrir hendi, en miklu minni en hér. T.d. mun láta nærri, að í Osló búi um 17% af þjóðinni, en hér á Faxaflóasvæðinu yfir 50%. Telja Norðmenn sig þó búa við mikinn vanda, og eitt af því, sem þeir hafa gert að stefnumáli hjá sér, hreinlega stefnumáli, og er að finna í stefnuyfirlýsingum norsku ríkisstj., er að setja þau skilyrði fyrir stóriðju, að hún sé þannig sett í landi, að hún hjálpi til að leysa byggðavandamálið. Þetta hafa Norðmenn framkvæmt þannig, að þeir hafa gert það að skilyrði fyrir samningum sinum við erlenda aðila, t.d. um alúmínverksmiðjur, að þær yrðu staðsettar þar, sem sérstök þörf væri á vegna atvinnuástandsins, og hafa erlendir viðsemjendur Norðmanna orðið að sætta sig við að leggja fram hærri stofnkostnað til þess að uppfylla þetta skilyrði. Nú er ekki því að heilsa, að þetta mál. sem hér er í uppsiglingu, verði til þess að hjálpa okkur til þess að leysa þennan vanda, heldur alveg þvert á móti, því að þessi þáltill. um rannsókn á Dettifossi í þessu sambandi og möguleikum á stóriðju á Norðurlandi hefur í raun og veru aldrei verið framkvæmd. Sú hugmynd að virkja Dettifoss hefur verið lögð til hliðar sýnilega mjög snemma í þessu máli og þá á þeim grundvelli, að það væri gert ráð fyrir aðeins 30 þús. tonna alúmínverksmiðju og ef ekki væri gert ráð fyrir stærri alúmínverksmiðju, væri Dettifossvirkjun ekki hentug fyrir alúmínvinnslu. En rétt eftir að þessu hafði verið lýst yfir í plöggum þeim, sem alþm. fengu um þessi málefni í fyrrahaust, var því svo aftur lýst yfir, að nú vildi hringurinn endilega hafa 60 þús. tonna alúmínverksmiðju, og átti þá vitanlega ekkert að vera til fyrirstöðu því, að þetta mál yrði endurskoðað, því að þá var komin sú stærð, sem hentaði Dettifossi. En þá fékkst ekkert á það hlustað á nokkurn hátt, og var auðséð, að það var búið að ákveða allt saman, búið að ákveða að staðsetja verksmiðjuna í Straumsvík og ekkert hlustað á till. um nýja athugun í sambandi við þessa breytingu, sem orðin var á málinu, og yfirleitt ekki á neinar uppástungur eða ábendingar um að finna aðra heppilegri staðsetningu fyrir verksmiðjuna en þá að setja hana hér á mesta þéttbýlissvæðið. Það er nú augljóst, að þessi framkvæmd mun auka stórkostlega byggðavandamálið í stað þess að hjálpa til að leysa það. Í þessu sambandi hefur verið lagt fram frv. um atvinnujöfnunarsjóð og sagt, að það væri tengt þessu máli og þá m.a. vegna þess, að gert væri ráð fyrir, að í þennan atvinnujöfnunarsjóð færi nokkur hluti af skatttekjum alúmínvinnslunnar. Það er um þetta frv. um atvinnujöfnunarsjóð að segja, að svo langt sem það nær er það augljóslega afkvæmi þessa frv. um ráðstafanir til jafnvægis í byggð landsins, sem framsóknarmenn hafa flutt á fjórum þingum. En það er til marks um þann skilning, sem hefur verið varðandi þessi efni í herbúðum hæstv. ríkisstj., að því frv. var t.d. vísað frá vorið 1963 með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Telur deildin samþykkt frv. með öllu óþarfa.“ Ég hygg, að það hafi svo verið á þinginu áður eða þar áður, sem mikil áherzla var lögð á, að frv. af þessu tagi og ráðstafanir væru algerlega óþarfar, því að það væri þegar í gildi löggjöf, sem gerði ráð fyrir 10 millj. kr. framlagi í atvinnubótasjóð, og það væru nægilegar ráðstafanir í þessu sambandi. En 1964, árið eftir, er aftur visað frá þessu sama máli með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Telur deildin ekki þörf nýrrar lagasetningar um þetta efni og samþykkt frv. því óþarfa.“ Síðan kemur árið 1965. Þá er ofurlítið farið að breytast hljóðið, og þá er að vísu lagt til að vísa málínu frá enn, en tekið fram í dagskránni, að ríkisstj. hafi ákveðið að undirbúa og leggja fyrir næsta þing. frv. til l. um framkvæmdasjóð strjálbýlisins. Það er sem sagt ofurlítið farið að skima, enda eru þá komnar á hraða ferð hugleiðingar hæstv. ríkisstj. um að setja upp stóriðju hér á aðalþéttbýlissvæðinu. Þá eru þeir aðeins byrjaðir að rumska. Þetta frv., sem hér hefur verið lagt fram, er augljóslega afkvæmi þessa frv., sem flutt hefur verið á undanförnum árum. En okkar frv. gerði ráð fyrir, að 2% af ríkistekjunum yrðu sett í sérstakan sjóð til þess að vinna að auknum ráðstöfunum til jafnvægis í byggð landsins, og mundu það vera núna um 70-80 millj. og svo vaxandi, ef ríkistekjur fara vaxandi. Þetta frv., sem hér er gert ráð fyrir, er miklu smærra í sniðunum, enda þótt þessari nýju stórframkvæmd sé nú bætt við hér. Atvinnubótasjóðurinn, sem nú er, gengur inn í þessar tölur, sem nefndar hafa verið í sambandi við frv. og ríkisstj. greinir frá. Það er alveg óhætt að fullyrða, að það, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er aðeins brot af því, sem hefði þurft að gera, þótt engin alúmínbræðsla hefði komið til. Það er óhætt að fullyrða þetta. Við sjáum svona hér um bil, hvernig skammtað er eða hve stórt er skorið, á því, að það mundi ekki vekja mikla athygli hér á Alþ. t.d., þótt einhver þm. skyti fram brtt. um að auka uppbætur um 30-40 millj. t.d. í einhverri grein eða niðurgreiðslur, svo að dæmi séu nefnd til þess að sýna stærð málsins. En okkur er sagt að hér séu á ferðinni stórfelldar ráðstafanir í jafnvægismálum. Það, sem hér gerist, er því, að hér er farið af stað of seint og það, sem gert er, er of lítið. Samt sem áður er þetta þó örlitill ávöxtur af þeirri baráttu, sem haldið hefur verið uppi. En þeirri baráttu verður vitaskuld haldið áfram, því að þetta er eins og krækiber í ámu að sjálfsögðu miðað við þá fjármuni, sem renna fram og aftur í þjóðarbúinu. Við sjáum bezt, í hvaða hlutfalli þessar ráðstafanir eru, þegar við berum þetta saman við uppbótagreiðslur og niðurgreiðslur og aðrar slíkar ráðstafanir. En það er þó auðséð, að vond samvizka hefur gert vart við sig hjá hæstv. ríkisstj. í sambandi við staðsetningu stóriðjunnar, og það kemur fram í því, að farið er að tengja tekjuöflun í atvinnujöfnunarsjóð skattgjaldi alúmínverksmiðjunnar. En því miður hossa þeir fjármunir ekki hátt, sem fljóta af því, og það er alveg vist, að við þyrftum ekki að innleiða stóratvinnurekstur erlendra aðila til þess að geta varið sem svarar andvirði 1-2 vélskipa á ári til jafnvægis í byggð landsins. En eitthvað þvílíkt er það, sem á að fljóta inn í atvinnujöfnunarsjóð frá stóriðjunni, enda fær þá ríkissjóður ekkert, ekki eina krónu frá alúmínhringnum til þess að leggja í almennar þarfir ríkisins, og þá verða aðrir íslenzkir atvinnurekendur og íslenzkir borgarar að taka að sér að standa undir þeim hluta af ríkisútgjöldunum almennu, sem atvinnurekstur hringsins að réttu lagi hefði átt að bera. Ekki er hátt á þessu risið, þegar þetta er skoðað í eðlilegu ljósi, og tæpast viðeigandi, að því er mér sýnist, að vera að hafa stór orð eða fyrirsagnir í þessu sambandi. Annað er það svo, að það má fá nokkuð stórar tölur með því að reikna alla líði 20-30 ár fram í tímann og vexti ofan á, eins og ríkisstj. gerir. Það væri fróðlegt, þegar hæstv. ríkisstj. er að koma hér með skattalög og bæta við álögurnar, að reikna út, hvað þetta yrði mikið fram að aldamótum með vöxtum og vaxtavöxtum. Það yrðu þokkalegar summur. Með svona reikningsmáta er náttúrlega hægt að berast talsvert á, - það er ekki hægt að neita því, - en hitt er svo annað mál, hversu rétta mynd þetta gefur af því, sem er að ske. En þetta geta orðið laglegar glansmyndir, þangað til farið verður að reikna skattana á sama hátt. Þá dregur gamanið af, og það er ómögulegt að vita, nema einhverjir finni upp á því. Maður veit aldrei, upp á hverju menn geta fundið. Nú byrja menn kannske á því að reikna skattana svona. Ég hugsa, að ríkisstj. geri það ekki, en það gæti verið, að einhverjir aðrir yrðu til þess. Annars er það sannast bezt að segja um málefni eins og þetta frv. um atvinnujöfnunarsjóð, í sambandi við þetta mál og heildarmyndina, að það segir ákaflega lítið. Það er t.d. ekki lengi verið að taka aftur með hægri hendinni það, sem látið er með þeirri vinstri. Ríkisstj. þarf t.d. ekki að draga mikið úr opinberum framkvæmdum úti um land til þess að hafa þar á móti þessum einu eða tveim vélskipum, sem látið er hilla undir í sambandi við þetta nýja frv. Það dugir nefnilega ekki að líta á eitt atriði, það verður að líta á heildina. Það er enginn vandi fyrir ríkisstj. að sýna svona veiði og láta hana aldrei verða gefna, ef hún vill. Það fer allt eftir því, hvað hún gerir að öðru leyti til viðbótar því, sem hér er gert ráð fyrir. Það veltur t.d. á miklu, hvort stefna dómsmrh. verður ofan á, sem hefur lýst því yfir, að það eigi að draga úr opinberum framkvæmdum, eða hvort hv. þm. Benedikt Gröndal hefur betur, en þá kemur það raunar niður á einhverjum öðrum, - og hverjir verða það? Hvort hér verður yfirleitt um nokkrar jafnvægisráðstafanir að ræða eða ekki, fer eftir heildarstefnunni, sem ofan á verður. Þetta er aðeins einn lítill liður, sem þetta frv. fjallar um. En það er óhætt að segja, að hvað sem þessu frv. líður um atvinnujafnvægissjóð, þá verður útlitið verra en nokkru sinni fyrr í byggðavandamálunum, ef verður úr þessum ráðagerðum, sem hér er stungið upp á. Það er því síður en svo, að ástæða sé til að taka á sig þá áhættu, sem fylgir erlendum atvinnurekstri, til þess að fá með því stuðning í baráttunni við þetta mikla vandamál. Þar snýr allt öfugt, að þetta stóreykur þann vanda. Þá eru það raforkumálin. Það er mikið gert úr þeim ávinningi, sem hljóti að verða í sambandi við raforkumálin, og þar notaði hæstv. ráðh. óspart þessa nýstárlegu reikningsaðferð, sem ég minntist á áðan, og reiknaði eða lét reikna fyrir sig og hefur látið reikna eftir sinni fyrirsögn með vöxtum og vaxtavöxtum langt fram í tímann, ég held til 1985. Við skulum íhuga raforkumálin og hvort þau knýja okkur til að leggja út á þessa braut. Ég vil halda því fram, að því fari alls fjarri, víðs fjarri. Búrfellsvirkjunin, virkjun Þjórsár við Búrfell er, að því er mér er sagt, hagstæðari virkjun en Íslendingar hafa nokkru sinni ráðizt í. Hún er hagstæðari fyrir Íslendinga, fyrir íslenzka rafmagnsnotendur en t.d. Sogsvirkjanir gætu verið í dag. En þó höfum við talið Sogsvirkjanir á undanförnum áratugum okkur mjög hagstæðar og verið stoltir af þeim. Þessi virkjun án alúmíns mundi gefa mun betri raun fyrir þjóðarbúið en þessar okkar uppáhaldsvirkjanir. Um það er svo ekkert að villast, að það er miklu léttara og miklu minna átak fyrir Íslendinga nú að virkja Þjórsá við Búrfell en að virkja Sogsvirkjanirnar á sinni tíð, einkum þó fyrstu virkjunina. Hæstv. forsrh. var hér um daginn að leika sér að því að tala eitthvað um, að íslenzkum þjóðarbúskap hefði miðað aftur á bak á árunum fyrir styrjöldina, árunum fyrir 1940. Eg held, að þetta sé mikið öfugmæli hjá hæstv. forsrh., því að það er alveg ljóst mál, að á árunum næst fyrir styrjöldina, a.m.k. á árunum 1935-1939, miðaði mjög hratt áfram í íslenzkum þjóðarbúskap þrátt fyrir gífurleg vandkvæði, sem við var að fást. Og einmitt á þessum árum var fyrsta Sogsvirkjunin byggð. Það var mikið átak þá fyrir íslenzku þjóðina að byggja fyrstu Sogsvirkjunina. Hún kostaði sem samsvaraði nálega hálfum fjárlögunum þá. Það var ráðizt í þetta samt, það datt engum í hug, að það þyrfti að taka erlendan atvinnurekstur inn í landið til að koma þessu í framkvæmd. Þannig er núna miklu léttara fyrir Íslendinga að koma í framkvæmd Búrfellsvirkjuninni án alúmíns en var að koma upp Sogsvirkjuninni á sinni tíð. Varðandi svo hitt, hvort það sé svo stórkostlegur ávinningur að hafa alúmínverið með, að það séu þess vegna takandi á sig öll þau vandkvæði, sem því fylgja, þá vil ég svara þeirri spurningu afdráttarlaust neitandi fyrir mitt leyti. Mér sýnist sá hagnaður mjög vafasamur og alveg borin von og líklegast, að hann verði enginn um það bil, er upp verður staðið. En þetta getur enginn okkar sýnt með tölum, hvorki ég né hæstv. ráðh. Þó að hæstv. ráðh. þykist vera að reyna, er það alveg út í bláinn, vegna þess að í þessu dæmi eru of margir óþekktir til þess, að hægt sé að komast að fastri niðurstöðu. En ég vil benda hér á nokkur atriði, sem sýna veilurnar í röksemdafærslu hæstv. ráðh. og sýna, að hann fer þannig með þetta mál, að það er ekki verjandi. Í fyrsta lagi er þetta þannig vaxið, að hæstv. ráðh. telur með raforkuverðinu til þess að fá fallegra dæmið hluta af skattgjaldi hringsins og reiknar svo auðvitað með vexti og vaxtavexti langt fram í tímann, eins og aðra líði. Þetta munar eitthvað nálega 200 milljónum, aðeins þetta eina atriði. Hæstv. ráðh. sagði svo hér áðan, að það hefði enginn haft neitt við þessa útreikninga hans að athuga. Það fannst mér hraustlega talað eftir útvarpsumræðurnar, sem síðast voru haldnar. En þarna er strax 200 millj. skekkja. Í öðru lagi reiknar ráðh. með föstu verðlagi í landinu allan þennan tíma, og nær slíkt auðvitað engri átt, og þá óbreyttum rekstrarkostnaði. Enn fremur reiknar hann með óbreyttum kostnaði, a.m.k. að mestu leyti, meðan á byggingu stendur, sem er líka með öllu ólíklegt. Hæstv. ráðh. veit ekki, hvað það muni kosta að ráða við ísvandamálið, sem hefur áhrif á útkomuna úr þessu dæmi, og hæstv. ráðh. veit ekki, hve mikils muni þurfa að afla af varaorku með fokdýrum aðferðum, sem er stór liður í þessu dæmi og alger áætlunarliður. Og þar er ekkert við að styðjast, en ýmsir álita, að það sé of lítið áætlað fyrir því. Það er því með öllu óverjandi að birta tölur og útreikninga og slá föstu, þegar botninn er á þessa lund. Þá skilst mér dæmið vera sett upp þannig, að það er ekki reiknað með því, að afgangsorkan geti orðið notuð til eins eða neins, ef alúmínhringurinn kemur ekki til. En mætti manni ekki leyfast að álita, að einhverjum gagnlegum fyrirtækjum yrði komið upp á Íslandi, ef það færist fyrir að koma inn þessum alúmínhring, sem yrðu þá orkunotendur? Og fleira kemur þar til greina, sem ýmsir aðrir hafa bent á. Ég hygg, að ályktun hæstv. landbrh. um þetta efni sé miklu nær lagi en þetta skrumdæmi hæstv. iðnmrh., því að hann sagði hér í umr. um landsvirkjunarfrv. 4. maí 1965, að það mætti gera ráð fyrir lítið eitt dýrari raforku fyrstu árin, eftir að stórvirkjun yrði gerð, ef það yrði án alúmínverksmiðju, á meðan við værum að byggja markaðinn upp. Þetta sagði hæstv. landbrh. orðrétt. Ég geri ráð fyrir því, að þessi ályktun hans sé miklu nær því að vera skynsamleg en þær skrumtölur, sem hæstv. iðnmrh. er að birta og skora á menn að vefengja, en ekki eru byggðar á sterkari grunni en ég nú hef rakið. Ég ætla síðan - með leyfi hæstv. forseta –af því að mér finnst, að það eigi vel við, að það komi hér inn í þessar umr. einmitt í hv. Nd. við 1. umr. málsins, að leyfa mér að lesa hér upp kafla úr ræðu um þetta efni, sem hv. þm. Sunnl., Helgi Bergs, flutti við vantraustsumr., þar sem hann tók einmitt þessi málefni til rannsóknar, því að hæstv. iðnmrh. talaði hér áðan eins og hann hefði alls ekki heyrt þetta. En það var á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Orka frá Búrfellsvirkjun mundi endast okkur einum til 1985, en með alúmínbræðslu aðeins til 1976, og ekkert liggur fyrir um, hvað þá taki við. Aðeins hlýtur að verða að gera ráð fyrir, að sú orka muni verða dýrari, þar sem Búrfellsvirkjun er talin ódýrasta virkjunin, sem völ er á. Birtar eru ýktar, villandi og beinlínis rangar frásagnir af því feiknafé, sem á að sparast við að selja útlendingum ódýrustu orku okkar. Í Morgunblaðinu 24. febr. birti Jóhann Hafstein grein, þar sem segir, - og það er efnislega það sama og hæstv. ráðh. hefur í grg. frv. og hann vísaði til áðan: „Sé munurinn á rekstrargjöldum frá ári til árs lagður á 6% vexti, safnast í sjóð, sem árið 1976 er orðinn rúmar 300 millj. og árið 1985 rúmar 600 millj., ef bræðsluleiðin er farin.“ - En svo segir þm. Sunnl.: „Og nú í kvöld er ráðh. kominn upp í 860 milljónir,“ en það er sú tala, sem hæstv. ráðh. mun hafa nefnt áðan. „En hvort tveggja er rangt og villandi. Í fyrsta lagi vegna þess, að reiknað er með 2.2 aurum á kwst. hærra rafmagnsverði frá bræðslunni fyrstu 6 árin en raunverulegt er, en þessir aurar eru millifærsla til Landsvirkjunarinnar af skatttekjum af verksmiðjunni. En gert er ráð fyrir, að fyrstu 6 árin renni 3/8 hlutar skattanna til Landsvirkjunarinnar. Með 6% vöxtum til 1985 nemur þessi munur 194 millj. miðað við samningsbundið orkumagn, og um þessa upphæð eiga útreikningar ráðh. í fyrsta lagi að leiðréttast. Í öðru lagi eru útreikningarnir villandi vegna þess, að orka Búrfells verður fullnotuð 1976, ef bræðsla verður byggð, og enginn veit, hvað sú orka, sem við bætist eftir það, kostar, því að engar viðhlítandi áætlanir hafa verið um það gerðar og enginn veit, hvar næst verður virkjað. Í þriðja lagi eru áætlanir um rekstrarkostnað virkjunarinnar vægast sagt ónákvæmar, m.a. vegna óvissunnar um ísmyndunina og þær truflanir, sem af henni leiðir. Þessi óvissa er viðurkennd af öllum sérfræðingum, sem um málið hafa fjallað, og mat þeirra á því, hversu varlegir eða óvarlegir útreikningarnir séu, er mismunandi. En jafnvel þó að fallizt væri á þessa útreikninga, hvað kemur þá í ljós? Sparnaður ráðh. ávaxtaður með 6% til 1985 og leiðréttur vegna skattamillifærslunnar var í febr. talinn 400 millj. og nú 660 millj. Það er hægt að fá háar tölur með því að reikna vexti langt fram í tímann. En hvað þýðir þetta í tölum, sem auðvelt er að átta sig á? Hvað þarf að spara árlega héðan í frá til 1985, til þess að það verði 400 millj. kr. þá með 6% vöxtum? Svarið er 10.9 millj. á ári, eða ef nýja talan er tekin, 660 millj., verður svarið 18 millj. á ári. Samkv. bjartsýnustu útreikningum ráðh. er þá meðalsparnaður á ári 10-18 millj. frá 1966-1985. Þótt um þennan sparnað væri að ræða, fer því víðs fjarri, að það réttlæti, að ráðizt verði í alúmínbræðsluna, eins og nú er ástatt, og öðrum atvinnuvegum þar með stefnt í tvísýnu. Það er smápeningur miðað við það, sem í húfi er,“ segir hv. þm. Sunnl. „En svo fer því raunar víðs fjarri,“ heldur hann áfram, „að þetta sé allt sparnaður. Það er nefnilega að verulegu leyti lán hjá framtíðinni. Ef við seljum ódýrustu orkuna útlendingum, förum við sjálfir fyrr að nota dýru orkuna. Af hverju skyldi ráðherrann reikna dæmið til 1985, en ekki t.d. til 1995 eða þá til enda samningstímans 2014? Það er af því, að upp úr 1985 fer að koma í ljós, hvernig þessi sparnaður hefnir sín, þegar við förum að nota dýrari orkuna sjálfir. Þá þarf að fara að borga lánið, sem nú á að taka, í rafmagnsreikningum okkar í framtíðinni. Það verða önnur sjónarmið en rafmagnsgróði að ráða um það, hvort hér verði útlend stóriðja eða ekki,“ segir hv. þm. Sunnl. Ég held, að það þurfi ekki um þetta að bæta til þess að sýna fram á það, hvaða gagn er að þessum skreyttu reikningum hæstv. ráðh., sem hann hefur sjálfur gefið forsendurnar í. En auðvitað er rétt reiknað út frá þeim forsendum, sem hann setur sjálfur í dæmið. Þá ber líka þess að gæta, að það hefur tekizt þannig til, að raforkuverðið á að vera hér 28% lægra en t.d. í Noregi, sem er sambærilegast og næst, og þá ekki heldur von á góðu, enda voru hringsins menn hróðugir mjög yfir því, að þeir hefðu fengið lægsta rafmagnsverð, sem þeim hefði nokkurs staðar verið gefinn kostur á. Mér er spurn: Hvernig getur staðið á því, að hæstv. ríkisstj. skuli fylgja þessu fram með slíku ofurkappi sem hún gerir? Og það er tæpast hægt að finna á þessu nokkra skýringu aðra en helzt þá, að hæstv. ríkisstj. hafi gengið til þessara samninga heltekin af þeirri minnimáttarkennd, að Íslendingum væri um megn að leysa raforkumál sin nema í tengslum við stóriðju útlendinga, og setið síðan föst í þessu allan tímann og ekki getað rifið sig út úr því. En það á sér enga stoð í veruleikanum, að þess hafi þurft eða verið skynsamlagt, eins og ég tel, að sýnt hafi verið fram á, sérstaklega í því, sem ég hafði eftir hv. þm. Sunnl., sem hefur kynnt sér þetta mál mætavel. Ég tel mig hafa sýnt fram á, að það, sem hér stendur til, er ekki heppilegasta leiðin til þess að gera atvinnulífið hér í landinu, - ég segi ekki íslenzkt atvinnulíf, heldur segi ég: til að gera atvinnulífið hér í landinu fjölbreyttara. Þvert á móti eru allt aðrar leiðir miklu heppilegri til þess. Þetta stóreykur okkar byggðavandamál. sem er mjög stórfelldur þáttur í þessu efni, og þetta verður vægast sagt vafasamur hagnaður fyrir raforkumál landsmanna. Ég ætla ekki að fara mikið út í það núna, að ræða þann samanburð, sem gerður hefur verið á tekjum af samningi þessum fyrir þjóðarbúið annars vegar og svo fiskveiðum eða íslenzkum atvinnurekstri hins vegar. En það verð ég að segja, að þeir reikningar þurfa sannarlega endurskoðunar við ekki síður en þessir rafmagnsreikningar. En ég hef ekki haft aðstöðu til að leggja vinnu í að fá mér aðstoð til að kryfja það dæmi til mergjar, en ég gæti trúað því, að þar ætti eftir að koma eitthvað krumfengið fram ekki síður en í sambandi við rafmagnsútreikningana, því að okkur er boðið upp á þá fullyrðingu, að íslenzka þjóðarbúið eigi að hafa 600 þús. kr. upp úr hverjum manni, sem vinnur hjá alúmínhringnum, en við höfum ekki nema, - ég held, að ég muni það rétt, –250 þús., segja þessir sömu menn, eða svo upp úr hverjum manni, sem vinnur við sjávarútveginn. Þessar röksemdir er okkur boðið upp á. Ég hygg, að það sé strax sú endaleysa í þessu dæmi, að það séu ekki dregnar frá í dæminu þær greiðslur, sem eiga að fara til útlanda vegna greiðslna af raforkuláninu. Ég hygg það, en mun strax leiðrétta þetta, ef svo er ekki.  En við skulum athuga þetta, leggja á borðið fyrir okkur, hvernig þetta er vaxið. Þeir eiga að borga sama kaup og borgað er í sjávarútvegi. Ég geri ekki ráð fyrir, að þeir ætli sér að borga hærra kaup en gert er hér í sjávarútvegi upp og ofan. Íslenzkur sjávarútvegur þarf ekki síður þjónustu ýmsa í landinu en alúmínhringurinn, og ekki ætla þeir að borga hærra kaup en íslenzkur sjávarútvegur gerir og aðrir, sem í kringum hann eru, borga fyrir sína þjónustu. Það á allt að vera á sama grundvelli. Við vitum vel, að þó að gengið hafi skrykkjótt stundum í íslenzkum sjávarútvegi, hefur orðið stórkostleg eignamyndun í landinu á vegum íslenzks sjávarútvegs, ekki aðeins fiskiskip, heldur líka allur fiskiðnaðurinn, sem hefur byggzt upp. Það er engin smáræðis nettó-eign, sem í landinu hefur byggzt upp á vegum þessa atvinnurekstrar, og ef við deilum því niður á fólkið, sem vinnur að þessu, kemur það inn í þessa meðaltölu umfram kaup. Hvað ætlar hringurinn að borga? Hann ætlar að borga kaup eins og hinir, en engan gróða inn í landið. Íslenzkur sjávarútvegur borgar mikla skatta. Það eru engir smáræðis skattar, sem hann borgar, og ég leyfi mér að draga í efa, að þetta gjald, sem hringurinn á að borga, verði meira á mann en í sjávarútvegi, stundum a.m.k. Ég skal þó ekki segja, þegar illa gengur. En sem sagt, báðir aðilar borga skatta. En gróði sjávarútvegsins og afskriftafé er í landinu, í þessari stórkostlegu eignasöfnun, og hann kemur inn í þetta dæmi. En gróði hringsins fer allur út úr landinu. Hann kemur aldrei til Íslands og afskriftaféð ekki heldur, ekki króna. Verksmiðjan flyzt út úr landinu jafnótt og hún slitnar, ef svo mætti segja. Hún fer sína leið, og ekkert byggist hér upp á vegum fyrirtækisins, - ekki neitt. Samt er sagt, að fyrir íslenzka þjóðarbúið eigi að fást tvöfalt meira á mann út úr þessu fyrirtæki en út úr íslenzkum sjávarútvegi. Þetta þarf áreiðanlega endurskoðunar við. Það er gersamlega fyrir ofan minn skilning, hvernig svona dæmi eru gerð. Ég sagði um daginn einu sinni, að þetta væri svona álíka og að halda því fram við okkur, að það væri arðvænlegra, kæmi meira út úr því fyrir Íslendinga, að t.d. útlendingar rækju hér fiskiðjuver og báta. Verulegur hluti af bátaaflanum færi úr landi eða kæmi aldrei til Íslands. Og það ætti að vera einhver sérstakur búhnykkur að því. Ég skil ekki þetta. Og þetta þarf áreiðanlega gaumgæfilegrar endurskoðunar við. Mér þætti það ekki mikið, þó að í þessu dæmi yrðu ekki síður veilur en í öðru því talnamoði, sem hæstv. ráðh. hefur dreift út í sambandi við þetta mál. Það er skýlaus réttur í samningnum til þess að flytja inn erlent vinnuafl og af og til gefið í skyn, að vinnuaflsvandamálið skuli leysa með því. Hæstv. ráðh. segir stundum að ekkert vinnuaflsvandamál sé um að ræða. En í þessari margumtöluðu grein, sem hann ritaði í Morgunblaðið nýlega, viðurkennir hann, að vinnuaflsvandamálið sé verulegt, og talar m.a. um að leysa það með því að flytja inn erlent vinnuafl. Ég skal ekki fara langt út í þetta, en ég vil bara segja, að mér sýnist réttur útlendinganna alveg skýlaus til þess að flytja inn vinnuafl, og mér sýnist, að þeir muni gera það. Svo framarlega sem ekki verður búið að þrengja svo að íslenzkum atvinnuvegum, að vinnuaflið verði laust handa hringnum, þá koma þeir með erlent vinnuafl. En það tel ég hið mesta óráð að fara að byggja hér upp atvinnurekstur á erlendu vinnuafli. Sannleikurinn er sá, að við höfum mikið vandamál hér í sambandi við veru útlendinga í landinu, þó að þeir séu ekki hér við framkvæmdir. Þar á ég við varnarliðið og allt í sambandi við það. Það mundi ekki vera hyggilegt fyrir okkur að bæta öðru hliðstæðu vandamáli við. Sannleikurinn er sá, að dvöl stórra erlendra vinnuflokka í ýmsum löndum er þegar orðin að stórkostlegu vandamáli og það meðal stórþjóða, og þeir fylgjast ekki mikið með í nálægum löndum, sem gera sér ekki grein fyrir því, að þar er vandi á ferðum. Sérréttindi margs konar er gert ráð fyrir, að þessir aðilar hafi í samanburði við íslenzka atvinnurekendur. Það á að vera sérregla um þeirra skatta. Þeir eiga ekki að breytast í 25 ár, þó að skattar á Íslandi breytist yfirleitt. Það er sett nú regla um þetta, sem á að gilda í 25 ár fyrir þessa aðila, en þó að íslenzkir skattar hækki á þessum 25 árum, eiga þeir ekki að taka neinn þátt í því. Þetta eru því sérréttindi, sem þeir hafa í því tilliti. Tollfrelsi eiga þeir einnig að hafa, sem er mjög þýðingarmikil sérréttindi, og það mundi sannarlega birta hjá íslenzkum atvinnurekendum, ef þeir gætu fengið að búa við tollfrelsi, og mundi verða nokkuð ólík útkoma hjá ýmsum íslenzkum atvinnugreinum, ef búa mætti við algert tollfrelsi. Ég er hræddur um, að samanburður um þessi efni mundi ekki verða hagstæður fyrir þennan rekstur, ef dæmið um íslenzka atvinnuvegi væri gert upp, án þess að nokkrar tollgreiðslur kæmu þar til greina af vélum eða hráefnum eða nokkru því, sem til þarf. Það væri fróðlegt að setja upp slíkt dæmi. Þá mundi það koma bezt í ljós, hve stórkostleg sérréttindi það eru, sem hér eru ráðgerð. Eigendur hlutabréfanna, þeir, sem eiga hlutabréfin í þessu fyrirtæki, sem eru Swiss Aluminium, eiga ekki að borga neinn eignarskatt af þeim og engan tekjuskatt af arðinum, sem úthlutað er á þessi hlutabréf. En íslenzkir atvinnurekendur verða að borga skatt af sínum hlutabréfum og þeir verða að borga líka skatt af þeim arði, sem þeir fá úthlutað úr fyrirtækjunum af hlutafénu. Hér er líka um mjög stórkostleg sérréttindi að ræða til handa þeim erlendu aðilum, sem eiga að leggja í þennan atvinnurekstur. Þá er þýðingarmikið atriði, sem hefur verið talað um, og m.a. var rætt um í sambandi við ályktanir framsóknarmanna, miðstjórnarinnar, og það var, að fyrirtæki, ef til kæmi, yrði að lúta algerlega íslenzkum lögum. En því fer alls fjarri, að það sé gert ráð fyrir því í þessu sambandi, því miður, því að þetta á ekki að ganga undir íslenzka lögsögu eða íslenzka dómstóla, og hér er um mjög alvarlegt málefni að ræða. Ég held, að það sé einfaldast, að það komi hér inn í umr., 1. umr. máls f hv. d., álit hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafs Jóhannessonar prófessors, sem hann lét í ljós um þetta efni í vantraustsumr. á dögunum, og a.m.k. vil ég leyfa mér að vitna til þess, og ég mundi telja, að hann væri af flestum talinn vel dómbær ekki sízt um þennan þátt málsins. En hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það er og vitað, að gert er ráð fyrir sérstöku og alveg óvenjulegu réttarfari í ágreiningsmálum, sem rísa kunna út af stóriðjusamningunum eða í sambandi við þá. Í þeim málum eiga íslenzkir dómstólar ekki að hafa lögsögu, nema um það verði samkomulag á milli aðila. Þau ágreiningsmál eiga að fara fyrir eins konar alþjóðlegan gerðardóm, sem sitja skal í útlöndum og skipaður skal fulltrúum frá aðilum, en oddamaður tilnefndur af þeim í sameiningu. En ef samkomulag næst ekki, þá af forseta Alþjóðadómstólsins. Segja má, að þetta væri ekki athugavert, ef um væri að ræða venjulegan milliríkjasamning. En hér er ekki um milliríkjasamning að ræða. Hér er ekki um samning milli tveggja ríkisstj, að tefla. Hér er um að ræða samninga ríkisstj., Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarkaupstaðar við einkafyrirtæki. Eftir öllum venjulegum reglum heyra ágreiningsmál út af slíkum samningum undir almenna dómstóla, þar sem málið er hafið, þ. e. hér á landi, undir venjulega dómstóla, alveg án tillits til þess, hvort samningsaðili er innlendur eða útlendur. Þetta er viðurkennd regla í öllum réttarríkjum. Ég efast um, að í nágrannalöndum okkar séu fordæmi fyrir því, að ríkisstj. semji hliðstæð mál undan eigin dómstólum. Krafa einkafyrirtækis, erlends hlutafélags, um að taka þessi ágreiningsmál undan lögsögu íslenzkra dómstóla hlýtur að byggjast á vantrausti á íslenzku réttarfari og tortryggni í garð íslenzkra dómstóla. Á bak við hlýtur í raun og veru að búa sú skoðun, að hér sé ekki fullkomið réttarríki. Víst er þetta óvenjulegt og óviðunandi, þegar um er að ræða ágreining hins svissneska hlutafélags við stjórnarvöld hér á landi. En þó ofbýður manni þá fyrst, þegar gert er ráð fyrir, að sama regla gildi um ágreiningsmál út af samningum við hið Íslenzka álfélag, sem svo er kallað. En það félag er látið heita íslenzkt félag, á að skrásetjast hér sem slíkt, á samkv. orðanna hljóðan að fara að íslenzkum lögum og hafa stjórn, sem að meiri hl. er skipuð íslenzkum ríkisborgurum. Hérna á ríkið að semja svo um, að ágreiningsmál þess, Hafnarfjarðarkaupstaðar eða Landsvirkjunar við íslenzk hlutafélög séu tekin undan íslenzkum dómstólum og fengin alþjóðlegum gerðardómi til úrlausnar. Fyrr má nú rota en dauðrota. Og hvernig í ósköpunum er hægt að kalla það íslenzkt félag, sem lýtur ekki lögsögu íslenzkra dómstóla? Ég efast ekki um, að ráðh. hafi lagt sig allan fram við þessa samningsgerð, og ég efast ekki um, að ráðh. hafi ýmsu fengið breytt til batnaðar í þessum samningum. Ég tel víst, að hann hafi reynt að fá breytingu á þessum ákvæðum. En það hefur ekki tekizt. Þá hefði hann að mínum dómi átt að setja hnefann í borðið og segja: Hingað og ekki lengra. - Undir svona nokkuð er ekki hægt að skrifa fyrir fullvalda ríki, sem vill telja sig í hópi réttarríkja. Það er niðurlægjandi og í því felst frekleg móðgun, bæði gagnvart þjóðinni og íslenzkum dómstólum. Og ég verð að segja það eins og það er, að ég vorkenni dómsmrh. að verða að ganga undir það jarðarmen að undirrita slíkt. Finnst mönnum nú vanþörf á, að svona samningar séu bornir undir kjósendur, áður en þeir eru undirskrifaðir?“ Þetta sagði hv. þm. um þessi efni, og undir þetta vil ég leyfa mér að taka og til þess að visa, og við þetta hef ég ekki neinu að bæta. En þegar viðtal var birt við forráðamenn alúmínfélagsins um þessa samninga, var sagt frá því í ríkisútvarpinu, hvernig orð hefðu fallið um þennan þátt málsins, og þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Um það ákvæði samningsins, að skipaður yrði alþjóðlegur gerðardómur til að skera úr ágreiningsmálum, sem hugsanlega gætu risið milli Swiss Aluminium og íslenzka ríkisins varðandi verksmiðjuna, sagði hann, að þessi samningur væri einstæður að því leyti.“ Ég held, að það komi nokkuð vel heim við það, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði um það, sem hér á að gerast, og um það, hvernig hann fann til í sambandi við þetta og hvaða dóm hann lagði á þessar fyrirætlanir. Ég hef rakið þetta efni nokkuð almennt og einstaka þætti málsins og fer nú að ljúka máli mínu. Ég geri ekki ráð fyrir því, að neinn sé hissa á því, miðað við þá stefnu, sem Framsfl. hefur haft í þessum málum, og þær samþykktir, sem af flokknum hafa verið gerðar, þó að Framsfl. ákvæði það eftir jólin, þegar tilkynnt var opinberlega um þessa samningagerð, og því væri þá lýst yfir af Framsfl. hendi, að hann mundi beita sér á móti samningunum, enda vissu menn þá um flest þau atriði, sem nú eru komin fram, þó að ekki væri hægt að greina frá þeim þá, því að þm. hefðu fengið málið afhent sem trúnaðarmál. Ég vil svo aðeins segja að lokum, að mér sýnist augljóst, að mörg þúsund milljóna fjárfesting erlendra aðila verki eins og olía á verðbólgueldinn. Margar leiðir eru opnar til þess að gera atvinnulífið fjölbreyttara á vegum Íslendinga sjálfra, og fæstu af því er hægt að koma í framkvæmd vegna manneklu. Skortir því sízt verkefnin. Þegar fyrirhuguð er stórframkvæmd erlendra aðila, verður að ryðja til hliðar íslenzkum atvinnurekstri og lífsnauðsynlegum, opinberum framkvæmdum landsmanna sjálfra. Með samningi þessum yrði hleypt inn í landið sterku, erlendu auðfélagi, sem nyti fjölmargra sérréttinda umfram landsmenn sjálfa. Engar líkur eru til þess, að samningurinn mundi leiða til lægra raforkuverðs í landinu, þegar fram í tímann er litið, og Búrfellsvirkjun án alúmínvers er hagstæðasta virkjun, sem Íslendingar hafa nokkru sinni átt kost á. Stórfelld erlend fjárfesting, þar sem þenslan er mest, magnar byggðavandamálið og gerir það hættulegra en nokkru sinni. Breytir það ekki þessari staðreynd, þótt verja eigi nokkrum milljónatugum árlega framvegis til framkvæmda úti um land, en þær ráðstafanir eru þó aðeins brot af því, sem gera hefði þurft, þótt engin stóriðja á þéttbýlissvæðinu kæmi til greina, og þessar ráðstafanir er auðvelt að gera að engu með því að draga úr öðrum framkvæmdum í þessum byggðarlögum. Full ástæða er til að ætla eftir yfirlýsingum úr ráðherrastólunum sjálfum, að það sé það, sem eigi að gera. Samningur þessi hefur inni að halda ákvæði, sem jafngilda niðurlægjandi vantrausti á íslenzkum dómstólum og íslenzkri réttargæzlu og eru því vansæmandi fyrir íslenzku þjóðina. Það ber því að mínu viti að hafna þessum samningi, sem mætti kalla óhagstæðan forréttindasamning. Framsfl. mun því beita sér gegn löggildingu samningsins. Á hinn bóginn tel ég eðlilegt, að nál. komi fram, og mun því ekki ganga gegn því, að frv. fari til 2. umr. og nefndar.



Herra forseti. Með samningi þeim, sem hér er lagður fyrir Alþ. til staðfestingar, er lagt inn á nýja braut í atvinnumálum þjóðarinnar. Með þessum samningi er ráðgert að heimila erlendu einkafyrirtæki atvinnurekstur í landinu í allstórum stíl. Gert er ráð fyrir, að hinn erlendi aðili fái samning í þessum efnum til langs tíma og hann fái tryggingu fyrir margvíslegum og miklum sérréttindum sér til handa umfram það, sem nokkrir Íslendingar fá að njóta. Eins og hér hefur komið fram fyrr í þessum umr., er hér greinilega um mikla stefnubreytingu að ræða í málefnum okkar. Það hefur verið viðurkennd meginstefna Íslendinga í atvinnumálum, að landsmenn sjálfir ættu atvinnutækin og hefðu með höndum rekstur þeirra. Það má segja, að þetta hafi verið grundvallaratriði í uppbyggingu atvinnulífsins nú um alllangt skeið. Þessi stefna hefur auðvitað ekki verið mörkuð við Ísland eitt. Það má segja, að svo að segja allar efnahagslega sjálfstæðar þjóðir hafi lagt áherzlu á þessa stefnu í öllum meginatriðum. Þær hafa lagt áherzlu á það að byggja upp atvinnulíf á þann hátt, að landsmenn sjálfir réðu þar yfir atvinnulífinu og stjórnarvöld viðkomandi lands hefðu alveg óumdeilanlega vald yfir þróun atvinnulífsins eða uppbyggingu atvinnulífsins. Þó vita menn vel um það, að nokkur lönd hafa hrakizt frá slíkri stefnu, og þar hafa málin skipazt þannig, að erlendir aðilar hafa náð úrslitatökum á atvinnulífi viðkomandi landa. Þetta fyrirbæri er t.d. þekkt frá löndum Suður-Ameríku, og satt að segja hefur það ekki þótt eftirbreytnivert, ekki a.m.k. í Evrópulöndum, að taka upp eitthvað svipað skipulag á þróun atvinnumálanna og þar hefur verið. Það hefur einnig greinilega orðið þannig í ýmsum fátækum löndum, sem fyrr voru nýlendur. Þar hefur þetta skipulag verið ríkjandi, að erlendir aðilar hafa þar ráðið yfir mjög þýðingarmiklum þáttum atvinnulífsins. - Stundum hefur verið að því vikið, að í ýmsum vel stæðum ríkjum, eins og t.d. Noregi, hafi mjög verið keppzt við það að fá erlenda atvinnurekendur til þátttöku í atvinnurekstri í landinu. En það fer þó ekkert á milli mála, að þátttaka útlendinga í atvinnulífinu, t.d. í Noregi, er tiltölulega lítil í samanburði við atvinnulíf Norðmanna sem heild, og um það verður ekki heldur deilt, að norsk stjórnarvöld hafa fullkomlega ráðin í sínum höndum í sambandi við þann erlenda atvinnurekstur, sem þar er, og norsk stjórnarvöld geta í rauninni markað þá stefnu, sem marka þarf í atvinnuuppbyggingu landsins á hverjum tíma. Það er því mjög villandi, þegar er verið að nefna einstök dæmi, eins og t.d. frá Noregi, um þátttöku útlendinga í atvinnulífi þar í landi og vilja heimfæra það sem fordæmi fyrir okkur Íslendinga, sem búa auðvitað við slíkar kringumstæður vegna okkar fámennis, að það, sem getur vel verið þolanlegt fyrir þá í Noregi, getur orðið óbærilegt fyrir okkur í þessum efnum. Við Íslendingar höfum á undanförnum árum verið tiltölulega mjög strangir með þessa meginstefnu okkar að binda okkur við það, að landsmenn einir ættu atvinnutækin í landinu og landsmenn einir hefðu yfirráð yfir atvinnulífinu. Við höfum haft allmiklu strangari reglur í þessum efnum en flestar aðrar þjóðir. Það má t.d. nefna dæmi eins og það, að hér á landi hefur það um langan tíma verið bannað, að útlendingar rækju héðan fiskiskip, og bannað að taka til vinnslu hér í landinu afla af erlendum fiskiskipum og í mörgum öðrum greinum hafa réttindi útlendinga í landinu verið meir takmörkuð hér en viðast annars staðar. Þetta er auðvitað vegna okkar sérstöðu í þessum efnum. Við vitum, að við þolum ekki mikil eða sterk áhrif erlendis frá í þessum efnum, án þess að það gæti í rauninni haft hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir okkur. En með þeim samningi, sem nú er hér lagður fyrir Alþ. til staðfestingar, er greinilega verið að marka nýja stefnu í þessum efnum. Og það fer ekkert á milli mála, eins og hér hefur verið bent á, að það einstaka tilfelli eða einstaka atriði, sem þessi samningur fjallar um, þ.e.a.s. um byggingu og rekstur alúmínbræðslu, er út af fyrir sig ekkert einstakt, heldur er það í rauninni aðeins eitt af eflaust mörgum tilfellum, sem þeir aðilar, sem að þessu máli standa, hafa haft á prjónunum. Það er því eðlilegt, að þegar boðuð er ný stefna á þennan hátt í jafnþýðingarmiklu máli sem þessu, komi fram spurningar um það, hvað það sé í raun og veru, sem á það knýr að taka upp þessa nýju stefnu nú. Hefur reynsla okkar af þeirri stefnu, sem við höfum bundið okkur við á undanförnum árum, verið slík? Höfum við dregizt verulega aftur úr öðrum þjóðum í efnahagslegum efnum þann tíma, sem við höfum haldið okkur við þessa stefnu? Eða hvað er það annað, sem hér knýr á? Ég býst við því, að það komi líka upp spurningar hjá ýmsum í þá átt, hvað menn hafi hugsað sér í þessum efnum í ýmsum öðrum greinum, fyrst á að taka upp þessa nýju stefnu um atvinnurekstrarréttindi útlendinga? Menn gætu t.d. spurt: Er ætlun þeirra, sem standa að flutningi þessa máls, sú að heimila t.d. erlendum stórverzlunarfyrirtækjum leyfi til þess að byggja upp mikil verzlunarfyrirtæki á Íslandi? Ætti t.d. að leyfa einhverjum, sem kynni að hafa hug á því, að byggja slík verzlunarhús hérna í miðborginni í Reykjavík og taka upp almenna verzlunarstarfsemi bæði innanlands og eins í sambandi við okkar utanlandsverzlun? Ætti að heimila slíkum aðilum að flytja inn allt byggingarefni til slíkra framkvæmda, án þess að þeir þyrftu að greiða tolla af? Það mætti a.m.k. segja um slík tilfelli, svipað og nú hefur verið sagt: Hvað er á móti því, þó að þeir fái að nota sitt fjármagn? Þeir eru ekki að ráðstafa okkar fjármagni til þess að byggja hús sín hér á landi og standa undir ákveðinni þjónustu hér. - Vissulega gætu útlendingar í þessum efnum óskað eftir slíkum fríðindum hér. En það mætti segja mér, að þeir, sem að þessu máli standa, hikuðu frekar við að heimila slíkan atvinnurekstur á sviði verzlunar á Íslandi heldur en á sviði ýmissa annarra þátta atvinnulífsins? Ég býst líka við því, eins og ég hef vikið að nokkrum sinnum áður, að það hljóti að koma upp í sambandi við þessa nýju stefnu spurning um það, hvort eigi að heimila útlendingum, sem vilja leggja fram nægilegt fjármagn í því skyni, að hefja útgerð frá Íslandi og reisa hér fiskiðnaðarverksmiðjur, sumar af þeim tegundum, sem við höfum ekki enn treyst okkur til að koma upp í landinu. Ég held, að þeir, sem nú gerast talsmenn þessarar nýju stefnu, hljóti að verða að svara því, hvað þeir hugsa sér um framhald þessarar stefnu, hvort þeir geti hugsað sér það að veita t.d. í þessum tilfellum, sem ég hef minnzt á, sérréttindi útlendingum, eitthvað af svipuðu tagi þeim sérréttindum, sem hér er nú gert ráð fyrir að veita hinu svissneska alúmínfyrirtæki. Ég spurði um, hvaða ástæður það væru einkum, sem hefðu knúið á með það að taka upp þessa nýju stefnu. - Á það hefur stundum verið bent, að það, sem hér hafi valdið allmiklu um, hafi verið vantrú og vantraust núverandi stjórnarvalda og efnahagssérfræðinga ríkisstj. á aðalatvinnuvegum landsmanna. Ríkisstj. hefur nú reynt að afneita þessu hér í þessum umr. og segist hafa fulla trú t.d. á íslenzkum sjávarútvegi, framtíð hans. En ég held, að það liggi fyrir svo ótvíræðar sannanir í þessum efnum, að ríkisstj. geti ekki, úr því sem nú er komið, skotið sér á bak við einhverjar nýjar yfirlýsingar í þessum efnum. Eins og kunnugt er, var sú stóriðjunefnd, sem einkum hefur staðið að samningunum við svissneska alúmínhringinn, sett á fót árið 1961. Strax snemma á árinu 1962 ferðaðist formaður stóriðjunefndar, Jóhannes Nordal bankastjóri Seðlabankans, nokkuð á milli landa til þess að athuga alveg sérstaklega um möguleika á því að gera samninga af því tagi, sem er verið að gera hér nú um alúmínbræðslu á Íslandi. Hann hafði þá viðtal við erlent blað og skýrði frá því, hvers vegna hann væri kominn þangað út í þeim tilgangi að eiga samninga við erlenda aðila um atvinnurekstur á Íslandi og sérstaklega um byggingu alúmínverksmiðju. Orðrétt hefur dagblaðið Börsen þetta eftir Jóhannesi, og útdráttur úr þessu viðtali birtist hér 24. febr. 1962 í fleiri en einu af Reykjavíkurblöðunum, en Jóhannes sagði þá, þegar hann var spurður um þennan leiðangur, þá sagði hann á þessa leið: „Ein aðalástæðan fyrir þessum ráðagerðum er sú, að íslenzkur sjávarútvegur er ekki talinn geta aukið útflutningstekjur sínar nema um 5% í hæsta lagi á ári næstu ár, og slík tekjuaukning hjá aðalatvinnuvegi landsmanna nægir ekki til að tryggja með góðu móti bætt lífskjör og velmegun í landinu. Íslendingar verða því að leita annarra möguleika til að auka útflutningstekjur sínar.“ Um sama leyti hélt aðalefnahagsmálaráðunautur ríkisstj., Jónas Haralz, erindi, þá flutti hann erindi á svonefndri verkfræðingaráðstefnu hér í borginni, og þar gerði hann í ýtarlegu máli grein fyrir athugunum sínum á þessum efnum, og Jónas, eftir að hafa haft þar uppi allmikla útreikninga, komst að þeirri niðurstöðu, að það væri útilokað að búast við því, að íslenzkur sjávarútvegur, þar með talið fiskveiðar og fiskiðnaður, gæti á næstu árum aukið útflutningsverðmæti sin um meira en 4.5% að meðaltali á ári, landbúnaðurinn gæti ekki aukið framleiðslu sína um meira en 3% og íslenzkur iðnaður í hæsta lagi um 5% á ári. Og hann lýsti yfir í þessu sambandi, að hann teldi skv. þessum athugunum með öllu útilokað, að Íslendingar gætu haldið í við aðrar þjóðir Vestur-Evrópu um hagþróun og efnahagslegar framfarir, með því að treysta á þessa atvinnuvegi, og því yrðu að koma til önnur ráð. Hefur því í rauninni ekkert farið á milli mála, hvað þessir tveir þýðingarmiklu menn, sem ég hef hér nefnt og hafa alveg óumdeilanlega verið aðalefnahagsmálaráðunautar ríkisstj. og annar þeirra alger framámaður í sambandi við undirbúning þessa máls, sem hér liggur nú fyrir í samningsformi - hvaða álit þeir hafa haft á atvinnuvegum landsmanna og möguleikum þeirra í sambandi við eðlilega efnahagsþróun í landinu. Þeir hafa hreinlega slegið því föstu, að á þessum atvinnuvegum er ekki hægt að byggja til þess, að hægt sé að bæta afkomu þjóðarinnar til samræmis við það, sem er í nærliggjandi löndum. Ef þjóðin vill tryggja sér hliðstæð lífskjör og nágrannaþjóðirnar geta tryggt sér, verður hún að fara út í stóriðjuna. Og þessir menn drógu heldur ekkert úr því, að þeir teldu, að það væri ekki á færi Íslendinga að ráðast í slíka stóriðju, til þess þyrfti að koma einkafjármagn útlendinga. Ég hef nokkrum sinnum áður einnig bent á það, að það fór heldur ekkert á milli mála, að hæstv. forsrh. var líka á þessari sömu skoðun og efnahagsráðunautar hans, og það kannske ekki nema af eðlilegum ástæðum. Í ýmsum ummælum hans kom það alveg skýrt fram á öllum þessum undirbúningstíma í sambandi við stóriðjumálið, að hann taldi allt of veikt fyrir Íslendinga að byggja á sjávarútvegi lengur og á hann væri ekki að treysta, það væri ekki að búast við því, að það kæmi stöðugleiki í efnahagslíf þjóðarinnar, nema t.d. stóriðja gæti komið til. Ég minni á það, að hæstv. forsrh. sagði m.a. á sambandsþingi ungra sjálfstæðismanna í upphafi árs 1964, að með stóriðju skapaðist traust og festa í efnahagslífinu. Og í sömu ræðu sagði hæstv. forsrh. það, sem ég hef vitnað til áður, að hann efaðist um það, að nokkurt annað sjálfstætt ríki byggði velgengni sína á jafnótraustum grundvelli og fiski, sem syndir um hafdjúpin. Þetta var orðrétt haft eftir hæstv. ráðh, og birt í blöðum Sjálfstfl. Ég hygg, að þessar tilvitnanir og margar fleiri, sem auðvelt væri að tína hér fram, sýni alveg ljóslega, að það var orðin skoðun efnahagssérfræðinga ríkisstj. og ríkisstj. sjálfrar, að það væri ekki lengur byggjandi á aðalatvinnuvegum landsmanna og í höndum landsmanna sjálfra, ef við ættum að fylgjast með öðrum þjóðum í eðlilegum efnahagsframförum. Þetta var skoðun þeirra. En svo kom aðeins reynslan og afsannaði alla útreikninga hjá þessum efnahagsráðunautum ríkisstj., - reynslan, sem sýndi, að framleiðsluaukningin í sjávarútveginum var ekki 4.5% eða 5%, heldur miklum mun meiri, og hefur núna á nokkrum árum tvöfaldazt. Og þær miklu efnahagslegu framfarir, sem orðið hafa á Íslandi einmitt núna hin síðari ár, stafa af þeim miklu möguleikum, sem Íslendingar eiga í sambandi við sinn sjávarútveg, en ekki vegna skilnings ríkisstj. eða efnahagsráðunauta hennar á þeim möguleikum, sem sjávarútvegurinn býr yfir. Þetta kom líka alveg greinilega fram, eins og ég hef bent hér áður á í umr., þegar það gerðist einmitt á miðju þessu tímabili, að hvorki meira né minna en 7 af þm. Sjálfstfl. hér í þessari hv. þd. fluttu till. um að skora á ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess, að þeir fiskibátar Íslendinga, sem væru yfir 150 tonna stærð, yrðu sendir til fiskveiða við Afríkustrendur, vegna þess að sannað mál væri, að það væri ekki hægt að gera út slík skip við Ísland. Þetta þskj. liggur hér greinilega fyrir í skjölum Alþ. og þingtíðindum, og það verður ekki flúið frá því, að þetta var skoðun þessara 7 þm. Sjálfstfl. um það leyti einmitt sem aðrir voru að berjast fyrir því, að það ætti að stækka fiskiskipaflota landsmanna og gera hann hæfari en hann var áður til þess að notfæra sér þá auðlegð, sem væri á okkar síldarmiðum. En svo kom reynslan til sögunnar. Fiskiskipin okkar, sem voru 150 rúmlestir að stærð og stærri, sýndu, hvaða möguleikar voru fyrir hendi, og hagnaðurinn á þeim skipum, sem fyrir voru, í sambandi við nýtingu þeirra vinnslustöðva, sem byggðar höfðu verið upp, varð til þess, að ný skip voru keypt og það kom verulegur framfarakippur í þessi mál, og auðvitað jókst stórkostlega gjaldeyriseign landsmanna og afkoma þjóðarbúsins í heild batnaði. En þegar þetta hafði allt saman gerzt, kemur hæstv. núv. ríkisstj. fram fyrir þjóðina og segir: Þarna sjáið þið, hvort við höfum ekki kunnað tökin á málunum í efnahagsmálunum og gert hér það ástand, sem var ekki gott, að góðu ástandi. –Og þeir koma varla svo upp í ræðustólinn, hæstv. ráðh., að þeir hæli sér ekki fyrir það, að gjaldeyriseign þjóðarinnar skuli nú vera orðin 2000 millj. kr., eins og einhverjar ráðstafanir ríkisstj. hafi leitt til þess, að þessi gjaldeyrissjóður myndaðist. Vitanlega er það svo, að það eru einmitt þeir miklu möguleikar, sem eru tengdir við okkar aðalatvinnuveg, okkar sjávarútveg, sem eru undirstaðan að því, að svona hefur farið, þrátt fyrir skilningsleysi stjórnarvaldanna í landinu. Og það er í rauninni kátbroslegt, að einmitt á þeim tíma, sem ríkisstj. er að reyna að baksa í gegn með alúmínsamningana við hinn svissneska auðhring og hælir sér af, að það megi búast við því, að gjaldeyristekjur þjóðarinnar geti vaxið um í kringum 300 millj. kr. á ári af þessum rekstri, sem ég mun koma nánar að síðar að er hrein fjarstæða, fær ekki staðizt með nokkru móti, þá er það svo, að aðeins tiltölulega lítill hluti af þessum stærri fiskibátaflota okkar fer á nýjar veiðar, sem hafa ekki verið þekktar hér áður, lítill hluti af þessum flota stundar hér loðnuveiðar í 2 1/2 mánuð og leggur í þjóðarbúið meira en alúmínverksmiðjan mundi gera á heilu ári skv. útreikningum ríkisstj. Aðeins ný grein þar skilar fljótlega öðru eins og því, sem ríkisstj. ætlar að kaupa því dýra verði, sem hún hugsar sér að kaupa þessa alúmínvinnslu. Ég tel, að það sé enginn vafi á því, að eitt verulegt atriði í því, að ríkisstj. fór út á þá braut að gera þessa alúmínsamninga og yfirgefa hina gömlu atvinnuuppbyggingarstefnu og atvinnurekstrarstefnu okkar Íslendinga og hleypa hér erlendum einkaaðila inn í atvinnulífið, - að eitt þýðingarmikið atriði í því, að þetta hefur verið gert, hefur einmitt verið vantrú stjórnarvaldanna á atvinnulífi landsmanna sjálfra, vantrúin á íslenzka sjávarútveginn, skilningsleysið á því, hvað íslenzkur sjávarútvegur gæti fært í okkar þjóðarbú, ef réttilega væri á haldið. En það hefur auðvitað fleira komið til en þessi vantrú. Jafnframt þessari vantrú á íslenzkum atvinnuvegum hefur svo það komið til, að það má segja, að ríkisstj. og hennar sérfræðingar hafi gersamlega misst áttirnar í sambandi við stöðu hins litla íslenzka þjóðfélags í samanburði aftur við meira og minna ímyndað stórríki Vestur-Evrópu, sem mikið hefur verið talað um á undanförnum árum. Það fór auðvitað ekkert á milli mála. að forustumenn núv. ríkisstj. höfðu í huga að reyna að drifa Ísland inn í Efnahagsbandalag Evrópu. Þeir voru bæði farnir að halda þannig ræður og senda frá sér þannig skrif, að það kom mjög greinilega fram, að þeir töldu heldur vonlítið, eins og þeir litu þá á framtíðina, fyrir hina íslenzku smáskútu að vera þar eina á ferð og miklu væri vænlegra að hengja hana aftan í stórskip stórþjóðanna eða samtök stórþjóða. Það atvikaðist svo sem allir vita, að það varð ekki jafnknýjandi að taka afstöðu til þess, hvort Ísland ætti að tengjast Efnahagsbandalagi Evrópu á beinan eða óbeinan hátt, eins og út leit á tímabili. Þakkað sé De Gaulle þar fyrir. Hann kippti þar ýmsu úr lagi, og varð því ekki eins aðkallandi að skera úr um það hér, hvort meiri hluti væri fyrir því að koma Íslandi inn í Efnahagsbandalag Evrópu. Nú vitum við, að það málið, sem einmitt lá að baki myndunar Efnahagsbandalags Evrópu og liggur enn, er fyrst og fremst það sjónarmið auðhringanna í Evrópu, að þeir vildu fá aukið svigrúm fyrir sig til atvinnurekstrar í löndum utan sinna heimalanda. Þeir vildu fá svigrúm til þess að geta flutt á milli fjármagn eftir vild, flutt á milli vinnuafl. Þeir vildu í stuttu máli sagt fá sem almenna viðurkenningarreglu það, sem nú er verið að gera fyrir hinn svissneska alúmínhring hér. Þeir vildu aðeins fá þetta viðurkennt sem almenna reglu á milli allra þeirra landa, sem væru í Efnahagsbandalaginu, að þeir gætu unnið á þessum grundvelli. Þegar núv. ríkisstj. stendur því að því að gera þann samning við svissneska alúmínauðhringinn, sem hún hefur gert, er hún einmitt á þessari sömu braut. Hún hefur ekki enn þá vikið frá þessari hugsun, og það fer auðvitað heldur ekkert á milli mála, að sú hugsun er fyllilega vakandi enn hjá ýmsum forustumönnum ríkisstj., að spurningin um beina eða óbeina þátttöku í Efnahagsbandalagi Evrópu geti komið upp fyrr en varir, og þá álíta þeir, sem þannig trúa, að það sé gott að gefa mönnum þetta inn í skömmtum, t.d. að meðtaka þennan samning sem fyrsta skammt og síðan að lögleiða regluna almennt á eftir. Ég held, að það hafi verið þessi afstaða hjá ýmsum af forustumönnum ríkisstj. og efnahagssérfræðingum hennar, þessi afstaða til Efnahagsbandalags Evrópu eða myndunar slíkra samtaka, sem hafi verið þess að verulegu leyti valdandi, að þeir héldu áfram á þessari braut á þann hátt, að það endaði með þessari samningsgerð, sem hér liggur nú fyrir. Og þriðja atriðið, sem ég er ekki í neinum vafa um, að hér hefur ráðið allmiklu um, að þessi samningur var gerður, var svo það, að það voru ýmsir af sterkum stuðningsmönnum ríkisstj., áhrifamönnum innan ríkisstj., sem sáu miklar gróðavonir í sambandi við komu hins svissneska auðhrings hingað til lands. Þessir einstaklingar hafa gert sér vonir um það að geta orðið umboðsmenn á beinan eða óbeinan hátt hins erlenda auðhrings, þjónustumenn hans í ýmsum efnum, og hafa hugsað gott til glóðarinnar, að þeir gætu haft hér drjúgan gróða af. Það er skoðun mín, að það séu þessi þrjú atriði, sem hér ráða mestu um: Í fyrsta lagi vanmatið og vantrúin á íslenzkum atvinnuvegum og íslenzkum atvinnurekendum, í öðru lagi hugmyndirnar og afstaðan til efnahagsbandalagsmálsins og svo gróðahyggja tiltekinna manna, sem áttu mjög innangengt hjá ríkisstj. og vildu gjarnan fá þetta mál fram. Það er kannske ekki mikil þörf á því að ræða hér í ýtarlegu máli um reynslu þá, sem við höfum raunverulega haft, Íslendingar, af þeirri stefnu, sem við höfum haldið okkur við í okkar atvinnuuppbyggingu á undanförnum árum. Ég hygg, að sú reynsla liggi svo ljóslega fyrir öllum og að hún sé viðurkennd á þá lund, að það þurfi þar ekki mörgum orðum um að fara. Nú mun það vera svo, að heildarútflutningsverðmæti íslenzkra sjávarafurða er í kringum 6000 millj. kr. á ári, og það er skoðun mín, að allar líkur séu til þess, að þessi upphæð muni fara verulega vaxandi á þessu nýbyrjaða ári. Það er því greinilegt, að þó að útreikningar ríkisstj. um gjaldeyristekjur af alúmínbræðslunni væru réttir, í kringum 300 millj. kr. á ári, þá segir slík upphæð ekki mikið í samanburði við það, sem íslenzkur sjávarútvegur leggur með sér á ári, og ekki heldur mikið í sambandi við þá aukningu, sem verður á vegum sjávarútvegsins á hverju ári. Reynslan hefur verið sú, að íslenzkur sjávarútvegur hefur staðizt hin ótrúlegustu átök, vil ég segja, á undanförnum árum og sýnt þar með einmitt, hversu öflugur sjávarútvegurinn er í sjálfu sér eða hversu miklir möguleikar eru í sambandi við hann. Við vitum, að síðan á miðju ári 1961 hefur allt verðlag í landinu hækkað nærri því að vera um helming. Það hefur nærri því tvöfaldazt síðan. En á þessum tíma hefur þó íslenzkur sjávarútvegur orðið að taka á sig allar þessar miklu verðhækkanir sem aukin útgjöld í sambandi við reksturinn, án þess að til kæmu breytingar á gengi íslenzkrar krónu. Sjávarútvegurinn hefur því þurft að standa undir þessum miklu álögum með aukinni framleiðslu og með hækkuðu verði á útflutningsvörum. Þeir styrkir, sem komið hafa til sjávarútvegsins á þessu tímabili frá ríkissjóði, eru tiltölulega litlir, þegar lítið er á sjávarútveginn í heild. Ég hygg, að það mætti leita viða og lengi eftir því að finna atvinnugrein, sem byggist aðallega á útflutningi, sem hefði þolað slíka aflraun eins og þetta hefur verið fyrir íslenzkan sjávarútveg. En hann hefur staðið þetta af sér. Og ástæðurnar eru þessar, að með því að við notfærðum okkur í auknum mæli vaxandi þekkingu og nýja tækni, þá höfum við getað aukið aflamagnið verulega, og með því að breyta þar nokkuð til um gerð okkar atvinnutækja, og svo hefur hitt komið til, að það hafa verið og eru allar líkur til þess, að það verði um langan tíma enn mjög vaxandi eftirspurn einmitt eftir þeim vörum, sem sjávarútvegurinn framleiðir. Ég held því, að við Íslendingar ættum einmitt að vera mjög bjartsýnir á möguleika okkar sjávarútvegs og að það sé mjög óréttmætt, að stjórnarvöld landsins sýni slíkri atvinnugrein það vantraust, sem núv. ríkisstj. hefur alveg óumdeilanlega sýnt þessari atvinnugrein, miðað við þá reynslu, sem fyrir liggur. Jú, það hefur verið vikið að því, að e.t.v. séu fiskstofnarnir við Ísland að ganga saman, og það hefur nokkuð verið gert úr því, að einn af fiskifræðingum okkar sendi frá sér skýrslu nú fyrir skömmu, sem fól í sér nokkra aðvörun í sambandi við ástand þorskstofnsins við Ísland. Ég vil ekki að þessu sinni fara langt út í þessa skýrslu, en vil þó benda á það, að sú skýrsla, sem fiskifræðingurinn vitnaði til, sýnir, að á undanförnum nokkuð mörgum árum hefur heildaraflamagnið á Íslandsmiðum nokkuð farið minnkandi. Hlutur okkar Íslendinga hefur ekki minnkað í þessu fiskmagni eða þorskveiðinni, en hlutur útlendinga hefur farið verulega minnkandi. Þær ráðstafanir, sem við Íslendingar gerðum í landhelgismálunum árið 1958, leiddu til þess, að það magn, sem Bretar veiddu hér við land, minnkaði mjög verulega. En svo gerðist það, að núv. ríkisstj. hvarf frá þessari stefnu, sem þá var upp tekin, snemma á árinu 1961 og veitti Bretum undanþágu til þess að veiða innan fiskveiðilandhelginnar um þriggja ára skeið. Þessar sömu skýrslur fiskifræðingsins, sem hann lagði til grundvallar, sýna, að veiði Breta á Íslandsmiðum af þorski fór þá aftur upp mjög verulega. En eigi að síður standa málin þannig, þrátt fyrir þetta frávik, sem þarna var, að heildarveiði útlendinga á Íslandsmiðum af þorski og ýsu hefur farið minnkandi. Ég held því, að ef við Íslendingar héldum okkur við þá stefnu, sem við mörkuðum í okkar fiskveiðimálum árið 1958 með útfærslu landhelginnar, og með því að ná meira og meira undir okkar yfirráð af fiskimiðunum við Ísland, einnig utan 12 mílna svæðisins, þá held ég, að það ætti engin hætta að vera á ferðinni í sambandi við þorskstofninn við Ísland, vegna þess að reynslan sýnir, að það er tiltölulega minna tekið úr sjónum af þessum fiski en áður var um margra ára skeið. En leiðin er sem sagt ekki sú í þessum efnum að greiða götu brezkra togara eða annarra erlendra fiskiskipa inn á fiskimiðin við Ísland. Leiðin er vitanlega sú, að við höldum okkur við það, að við Íslendingar getum á eðlilegastan hátt og beztan hátt nýtt þær auðlindir, sem fiskimiðin við landið eru. Og á meðan það er svo, að aðrar þjóðir veiða hartnær jafnmikið af þorski og ýsu á Íslandsmiðum og við Íslendingar gerum, þá eigum við ekki að draga að okkur höndina, heldur eigum við að halda áfram okkar fyrr mörkuðu stefnu að ná yfirráðum yfir fiskimiðunum og setja þær reglur, sem þurfa að vera í gildi um nýtingu miðanna, jafnvel þó að þær reglur bitni á útlendingunum. Ég held, að sú reynsla, sem við stöndum nú frammi fyrir í sambandi við stöðu okkar atvinnuvega, sé þannig, að hún ætti að sanna okkur það, að við Íslendingar höfum á undanförnum árum getað aukið heildarframleiðslu okkar meir en nágrannaþjóðir okkar hafa gert. Við höfum getað aukið okkar þjóðartekjur meira en þær hafa gert á undanförnum árum með því að nýta sjálfir okkar auðlindir, og ég held, að við ættum að koma auga á það. að við eigum enn eftir gífurlega mikla möguleika í sambandi við nýtingu þessara auðlinda. Við erum mjög skammt á veg komnir í sambandi við okkar fiskiðnað, og ég efast ekkert um, að það er rétt, sem fiskimálastjóri landsins setti fram í grein fyrir ekki löngu, að það væri auðvelt fyrir Íslendinga að tvöfalda útflutningsverðmæti íslenzkra sjávarafurða með því að snúa sér af fullum krafti að því að fullvinna þann afla, sem á land berst, í stað þess að selja hann að langmestu leyti úr landi sem hráefni. Og eins og hér hefur verið vikið að í þessum umr., eru mörg önnur verkefni, sem standa okkur Íslendingum nær en það að gerast vinnumenn hjá erlendum auðhring í alúmínframleiðslu. Auðvitað er það verkefni miklu nær okkur Íslendingum að setja hér upp myndarlega stálskipasmíði og smíða svo að segja allan þann fiskiskipaflota, sem við þurfum á að halda. Það er enginn vafi á því, að slíkur iðnaður, auk þess að hann hefur mikið efnahagslegt gildi, mundi einnig hafa mikið gildi einmitt fyrir það hjá okkur að ráða nokkuð sjálfir um það, hvernig bezt er að gera fiskiskipin úr garði á hverjum tíma. Nú verðum við að sækja þetta meira og minna til annarra, sem þekkja ekki að öllu leyti okkar aðstæður, og það er því enginn vafi á því, að það að tileinka okkur þennan iðnað hefði einnig mikla þýðingu frá því sjónarmiði. Margar aðrar greinar má benda á, eins og t.d. iðnað í sambandi við okkar landbúnaðarafurðir. Það er enginn vafi á því, að þar eigum við Íslendingar mikla möguleika og þau verkefni eru miklu eðlilegri fyrir okkur og mundu skila miklum mun meiri arði í okkar þjóðarbú heldur en að hníga að því ráði að selja okkar vinnuafl á leigu til erlendra aðila. Mig langar þá að víkja hér nokkrum orðum að þeirri röksemdafærslu, sem hér hefur komið fram af hálfu ríkisstj. fyrir þessari samningsgerð. Því hefur verið haldið hér fram, að raforkusölusamningurinn við alúmínhringinn sé Íslendingum hagstæður og hann muni skapa grundvöll að því, að hægt verði á komandi árum að lækka rafmagnsverð til landsmanna sjálfra, eða þá að því, að hægt verði með meiri hraða en áður að vinna að rafvæðingu landsins. Hæstv. iðnmrh. hefur haldið því fram hér, að fyrir lægju útreikningar, sem ekki væri hægt að hnekkja, sem sýndu það, að landsmenn mundu græða nokkur hundruð millj. kr. á næstu 20 árum á því að gera þennan raforkusölusamning, fram yfir það, sem yrði, ef Þjórsá yrði virkjuð við Búrfell fyrir landsmenn sjálfa. Á það hefur verið bent fyrr í þessum umr., að þessir útreikningar, sem hæstv. ráðh. vitnar til, fái illa staðizt. Í fyrsta lagi er það rétt, sem hér hefur verið bent á, að við þessa útreikninga hefur nokkur hluti af þeim skatti, sem gert er ráð fyrir að alúmínverksmiðjan greiði, verið færður yfir í raforkuverðið, og samkv. upplýsingum, sem fulltrúar ríkisstj. gefa, nemur skekkjan í þessum útreikningi af þessari ástæðu um 200 millj. kr. Nú efast ég ekkert um, að hæstv. iðnmrh. viðurkennir það, eins og margsinnis hefur komið fram frá hans hálfu áður, að það verð, sem samið var um á raforku til hringsins, var 2.5 millj. eða sem nemur 10.75 aurum á kwst. Það var það rafmagnsverð, sem um var samið. En hins vegar var horfið að því ráði að flytja nokkurn hluta af þeim skatti, sem alúmínbræðslan átti að greiða, yfir í rafmagnsverðið fyrstu árin, væntanlega fyrstu 6 árin, sem verksmiðjan starfaði. Það er því algerlega óréttmætt að telja það rafmagnsverð, sem til verður með þeim hætti, sem eitthvert raunverulegt rafmagnsverð, sem rétt sé að miða við. En það eru fleiri skekkjur í þessu dæmi, sem hæstv. iðnmrh. vitnar til. Það er auðvitað fjarri öllu lagi að gera þann samanburð að ætla, að í öðru tilfellinu sé öll raforka, sem framleidd er í virkjuninni, seld, en það er í sambandi við söluna til alúmínverksmiðjunnar, en í hinu tilfellinu sé mjög verulegur hluti raforkunnar ekki seldur, fyrir hann fáist ekki neitt. Það er að vísu rétt varðandi hina almennu notkun í landinu, sem byggist á því verðlagi, sem nú hefur verið lagt til grundvallar í okkar rafmagnsmálum, að það er ekki líklegt, að þessi umframorka seljist öll við því verði. En það gefur alveg auga leið, að það væri hægt að selja verulegan hluta af þessari orku, ef verðið yrði lækkað, t.d. niður undir það, sem verðið er til alúmínbræðslunnar. Hæstv. iðnmrh. minntist á, að það hefði þótt út af fyrir sig rétt og hagkvæmt að selja áburðarverksmiðjunni nú um alllangan tíma raforku á verði, sem er talsvert undir beinu framleiðslukostnaðarverði, af því að þar var að nokkru leyti um að ræða raforku, sem hefði ekki nýtzt með öðru móti. Nú veit hæstv. iðnmrh. það, að áburðarverksmiðjan er löngu orðin of lítil. Hún hefur ekki einu sinni getað gengið með fullum afköstum, vegna þess að hana hefur skort raforku, og það hefur mjög komið til greina að stækka þá verksmiðju verulega. Auðvitað hefðu Íslendingar getað gert sér nokkur verðmæti úr umframorkunni með því að selja hana til áburðarverksmiðju eða stækkaðrar áburðarverksmiðju, ef þeir hefðu kosið það. Og það er auðvitað enginn vafi á því heldur, að við gætum auðveldlega selt allmikið af þessari umframorku, sem yrði í þessu raforkuveri, ef Íslendingar væru einir um það, til aukinnar upphitunar húsa. Ef við byðum þá raforku t.d. á 20 aura kwst., mundi slík notkun stóraukast, að ég tali nú ekki um, ef farið yrði niður í 10.75 aura. Þetta hafa auðvitað þeir aðilar, sem gerðu þennan samanburðarútreikning, vitað. En þeir kusu að sleppa þessu í sínum samanburði, af því að þeir voru að réttlæta þessa samningsgerð, sem þeir þó vita mætavel sjálfir eða eru orðnir uggandi um núna, að fái ekki staðizt jafnvel og þeir hafa haldið fram. Og svo er þetta sjónarmið, að það gæti jafnvel verið betra, eins og hæstv. iðnmrh. sagði, að selja umframorku á lægra verði en sem nemur beinum framleiðslukostnaði. Jú, auðvitað er það hugsanlegt. Það er hugsanlegt að gera það og lítur auðvitað talsvert mikið öðruvísi út, ef landsmenn hefðu þar farið að verzla við sitt eigið fyrirtæki. En er það sú stefna, sem við eigum að marka okkur í þessum málum, að eiga slík viðskipti við útlendinga, að við seljum þeim verulegan hluta af okkar raforku undir framleiðslukostnaðarverði? Það er upplýst, að frændur okkar, Norðmenn, halda sig við þá stefnu, að þeir vilja ekki selja raforkuna undir framleiðslukostnaðarverði. Ég skal svo ekki fara miklu lengra út í raforkusölusamninginn. Þó vil ég aðeins bæta því við, að í þessum samanburði, sem ég gerði hér að umtalsefni, er gert ráð fyrir því, að það verði að koma til ný virkjun í Háafossi, og vegna þess að það er vitað mál, að Búrfellsvirkjun dugir landsmönnum ekki nema í nokkur ár, 7-8 ár, með því að 2/3 hlutar af virkjuninni gangi til alúmínbræðslunnar, þá þyrfti í þessu samanburðardæmi að ganga út frá því, að ráðizt yrði í nýja virkjun, og þá er valin virkjun í Háafossi og því slegið fram, að sú virkjun muni kosta 975 millj. kr. og hún muni þó verða að stærð 126 megavött. Nú er upplýst af hinum kunnugustu mönnum í þessum efnum, að engin nákvæm áætlun hafi verið gerð um þessa virkjun og margvislegar undirbúningsathuganir verði að fara fram, áður en hægt sé að segja til um það með nokkurri vissu, hvað þessi virkjun muni kosta. En ekki nóg með það. Þegar betur er að gætt, kemur í ljós, að þetta verð, sem sagt er, að hægt sé að virkja þarna fyrir, 975 millj. kr., er svo lágt, að það slær sjálfa Búrfellsvirkjunina út. Til þess að fá samanburðinn á þann hátt, sem áróðursmenn raforkusölusamningsins við alúmínbræðsluna helzt vilja, er ekki lengur haldið sig við það, að Búrfellsvirkjun sé hagstæðasta virkjunin, sem Íslendingar ráði yfir. Nei, þá er gert ráð fyrir því, þegar búið er að nota hana upp, að þá sé hægt að fara í Háafossvirkjun, sem sé ódýrari en virkjunin við Búrfell fullvirkjuð. Það er enginn vafi á því, að þessar tölur eru með þeim hætti, að það verður að taka þær með mikilli gætni. Ég hygg, að hitt muni miklu réttara, að því sé svo varið, að þegar Íslendingar verða að velja sér virkjunarstað eftir fullnýtingu Búrfellsvirkjunar, verði þeir að virkja á eitthvað dýrari grundvelli en þeim, sem virkjað er við Búrfell. En ef það hefði verið gert, hefði auðvitað komið allt annað út úr þessu samanburðardæmi, sem hæstv. iðnmrh. var hér með. Ég vil þá koma hér nokkuð að rekstri alúmínbræðslunnar og þeim röksemdum, sem fram hafa komið frá hálfu ríkisstj. um gildi hennar fyrir okkar þjóðarbúskap. Því er haldið fram í grg. þeirri, sem fylgir með þessu frv., að það hafi verið gerð nokkur athugun á því, hvað 60 þús. tonna alúmínbræðsla gæti gefið af sér í auknum gjaldeyri fyrir Íslendinga, og því er haldið fram, að þessi athugun hafi leitt til þess, að búast megi við, að auknar gjaldeyristekjur geti orðið 300-320 millj. kr. Þá hefur sem sagt verið ráð fyrir því gert, að heildarframleiðsla alúmínbræðslunnar, 60 þús. tonn, muni nema í útflutningsverðmæti í kringum 1300 millj. kr., og síðan er búið að draga þar frá allan kostnað af hráefni til vinnslunnar og allan kostnað vegna vaxta og vegna fyrninga á verksmiðjunni, miðað við, að hún sé fullfyrnd á 15 árum, og allan annan gjaldeyrislegan rekstrarkostnað, og sagt er síðan, að gjaldeyrishagnaður muni verða í kringum 300-320 millj. kr. Og síðan er áfram í þessari röksemdafærslu miðað við það, að gjaldeyrissjóðir Íslendinga muni aukast um þessar 300 eða 320 millj. kr., því að það gefur auga leið, að þó að þetta dæmi væri rétt upp sett og rétt útreiknað, ef hér væri aðeins um gjaldeyriseign eiganda verksmiðjunnar að ræða, bætir það ekki á neinn hátt úr fyrir okkur. Við eigum ekki þeirra gjaldeyrissjóði, þeir eiga þá sjálfir. Við Íslendingar kaupum okkur hvorki eitt né neitt fyrir þeirra gjaldeyri, því að samkv. samningunum eiga þeir þann hagnað, sem út úr verksmiðjunni kemur, og mega ráðstafa gjaldeyri sínum að sinni vild. Það er alveg augljóst, að við Íslendingar getum aðeins fengið gjaldeyri frá þessu fyrirtæki með þrennum hætti: í fyrsta lagi fyrir það vinnuafl, sem við seljum til starfa f þessari verksmiðju, í öðru lagi með þeim skatti, sem verksmiðjan á að greiða Íslendingum, og í þriðja lagi með þeim greiðslum, sem koma fyrir raforku, sem seld er bræðslunni. Til viðbótar við þetta geta komið einhverjar örlitlar gjaldeyrisgreiðslur fyrir smávægilega aðra þjónustu. Aðrar leiðir eru ekki til fyrir okkur Íslendinga til þess að afla gjaldeyris í sambandi við rekstur þessarar verksmiðju, það gefur auga leið. Og ef við miðum við þær forsendur, sem gefnar eru upp, að í verksmiðjunni sé áætlað, að vinni um 450 menn, eftir að hún er komin í fullan rekstur, og ef við gengjum út frá því, að allir þessir menn væru Íslendingar og vinnulaun þeirra kæmu í okkar sjóð og við reiknuðum t.d. hverjum manni í meðaltalskaup yfir árið 250 þús. kr., - og ég hugsa þó, að þetta þætti nokkuð hátt reiknað, ef verksmiðjan á að halda sig við það að borga hliðstæð launakjör og atvinnurekstur landsmanna gerir, - þá mundi þessi upphæð nema 112.5 millj. kr. á ári. Nú vitum við, að það eru allar líkur til þess, að talsverður hluti af þessum mönnum, sem eiga að vinna í verksmiðjunni, verði útlendingar, beinlínis gert ráð fyrir því í samningunum og allar líkur benda til þess. Mér þykir því mjög ólíklegt, að gjaldeyristekjur Íslendinga af vinnuaflssölu til fyrirtækisins verði yfirleitt 100 millj. kr. á ári, mjög ólíklegt. Það er gert ráð fyrir því, að skattar af fyrirtækinu geti orðið í kringum 50 millj. kr. á ári, og eru þó ýmis atriði, sem koma inn í skattgreiðsluna, þess eðlis, að það getur verið hæpið, að þessi upphæð skili sér. En látum nú svo vera, að þarna sé reiknað með því, að fáist inn 50 millj. kr. í skatt á ári, þá gætu þessar tekjur af skattinum og vinnuaflssölu til fyrirtækisins numið í kringum 150-160 millj. kr. á ári. Síðan kemur raforkusalan, sem er rétt rúml. 100 millj. á ári, en það er beinlínis gengið út frá því, að þar sé ekki um gjaldeyristekjur, ekki a.m.k. fyrstu 25 árin, að ræða fyrir Íslendinga, vegna þess að við þurfum að borga af hinum erlendu lánum jafnháa fjárhæð. Fyrstu árin getur þar ekki verið um neinar gjaldeyristekjur að ræða. Það er því enginn vafi á því, að útreikningar þeir, sem ríkisstj. hefur verið að birta um hugsanlegar gjaldeyristekjur fyrir þjóðarbúið af rekstri alúmínverksmiðjunnar, fá ekki staðizt, og það væri gaman að heyra frá hálfu ríkisstj., hvernig þessi upphæð sundurliðast þá nánar, ef líkur eru til þess, að rekstur þessarar verksmiðju geti skilað í gjaldeyrissjóð Íslendinga 300 millj. kr. á ári, þannig að það auki okkar svigrúm í gjaldeyrismálum, sem þessari upphæð nemur. Það væri fróðlegt að fá það sundurliðað.  Í þessum efnum hafa komið hér fram ýmsar fullyrðingar. Ég tók t.d. eftir því, að hæstv. iðnmrh. sagði, að þessi skattgreiðsla, 50 millj. kr., væri tvímælalaust hærri miðað við hvern vinnandi mann heldur en nokkurt íslenzkt fyrirtæki greiddi. Þetta er megnasta fjarstæða. Mér datt strax í hug eitt fyrirtæki, sem ég veit mætavel um, og ég gæti sýnt það hvenær sem er, að það hefur greitt miklum mun meira á hvern einstakling, sem þar vann, heldur en þarna er um að ræða, miklum mun meira. Þar á ég við síldarverksmiðju, sem greiddi í hliðstæðan skatt eins og hér er um að ræða 14 millj. kr. á einu ári, og í verksmiðjunni unnu, þegar mest var í henni, 40 menn og í allra mesta lagi 30 menn í verksmiðjunni, ef maður miðar við rekstur allt árið, svo að þetta fyrirtæki með 450 menn mætti borga talsvert mikið á 3. hundrað millj. í skatta til þess að borga jafnmikið á hvern starfandi mann og gerðist í þessu fyrirtæki. Nei, hið rétta er það, að það er miðað við það eflaust og skakkar sennilega ekki miklu, að af rekstri þessarar verksmiðju eigi að greiða í skatta mjög svipað og er hjá stórum hópi fyrirtækja á Íslandi, en þá er bara það ekki tekið með í reikninginn, að það er búið að veita þessu fyrirtæki gífurleg skattfríðindi eftir öðrum leiðum, áður en þessum skattstiga er beitt. Íslenzku fyrirtækin verða vitanlega að borga tolla og aðflutningsgjöld af öllum sínum rekstrarvörum, og þau verða að borga tolla og aðflutningsgjöld af öllum vélum og tækjum, sem ganga til rekstrarins. En þetta fyrirtæki á ekki að borga neitt af slíkum gjöldum og hefði því raunverulega átt að vera undir hærri skattstiga heldur en íslenzku fyrirtækin eru, ef jöfnuður hefði átt að vera á. Ég hef bent á það hér áður, að aðeins sú undanþága frá greiðslu á tollum af stofnkostnaði verksmiðjunnar, sem veitt er, er áætlað að nemi um 500 millj. kr. af stofnkostnaði verksmiðjunnar, sem þá er áætlaður 2500 millj. Þetta kemur fram í skýrslu hæstv. ríkisstj. En 500 millj. kr. eftirgjöf á tollum og aðflutningsgjöldum nemur þá því, miðað við skattgreiðslu fyrirtækisins 50 millj. kr. á ári, að fyrirtækið sé skattlaust með öllu í 10 ár. Á sama hátt er það vitanlega, að það er engin smáræðis eftirgjöf sem á sér stað með því, að fyrirtækið er undanþegið þeirri skyldu að eiga að borga tolla og önnur aðflutningsgjöld af öllum sínum rekstrarvörum. Í þeirri grg., sem fylgir þessu frv., er, eins og áður er að vikið, gengið út frá því, að í þessari alúmínverksmiðju muni starfa, þegar hún er komin í fullan rekstur, um 450 menn. Ég held nú, að þessi tala sé talsvert miklu lægri en allar líkur bendi til. Samkv. skýrslu, sem Steingrímur Hermannsson verkfræðingur hefur sent frá sér í sambandi við athugun á þessu máli, segist hann hafa fengið þær upplýsingar í Noregi, að slík verksmiðja sem þessi verði ekki rekin með minna en 550-600 mönnum. Og þegar við, sem vorum í þingmannanefndinni, sem hafði þetta mál til athugunar, vorum á ferðalagi í Noregi, fengum við þau svör, að búast mætti við, að verksmiðja af þessari stærð þyrfti ekki minna en 650 menn. En reynslan á eftir að skera úr um það, hvað marga menn þarf þarna við vinnsluna. Það sama er að segja um vinnuaflsþörf í sambandi við byggingu verksmiðjunnar. Í skýrslu Steingríms Hermannssonar segir, að hann hafi fengið þær upplýsingar í Noregi, að það megi reikna með því, að það þurfi í kringum 1200 manns þann tíma, sem mest þurfi á vinnuafli að halda við byggingu verksmiðjunnar. En hér er látið að því liggja, að ekki muni þurfa miklu meira en 600-700 menn. Það væri auðvitað nokkur ástæða til þess að víkja hér að ýmsum ákvæðum, sem felast í þessum samningi og veita hinum erlenda aðila allt önnur og meiri réttindi en landsmenn sjálfir eiga við að búa. En tími er nú ekki til þess að fara neitt ýtarlega í þessi atriði, en þó vil ég vekja athygli á þeim nokkrum. Áður hef ég minnzt á undanþáguna frá tollum, sem er ekki aðeins í sambandi við byggingu fyrirtækisins, heldur einnig í sambandi við rekstur þess. Það er sýnilegt, að þessi tollundanþága í sambandi við rekstur fyrirtækisins leiðir af sér, að það verður að setja upp allmikla tollvörzlu á svæði þessa fyrirtækis. Þegar gert er ráð fyrir því, að til verksmiðjunnar séu fluttir jöfnum höndum bílar, sem notaðir eru við vinnu eða framleiðslustörf, og alls konar vélar og tæki og annar varningur, sem notaður kann að vera í sambandi við reksturinn, án þess að tollar séu greiddir af þessum varningi, þá gefur það auga leið, að það verður að hafa öfluga tollvörzlu við svæði verksmiðjunnar, og tollvarzlan verður auðvitað einnig að ná til hafnarsvæðisins, þó að þarna sé gert ráð fyrir opinni höfn. Mér sýnist því, að það stefni til þess, að þarna verði að taka upp alveg sams konar þjónustu og verið hefur á Keflavíkurflugvelli og hún hljóti að kosta allmikið fé. Þá hef ég vikið að því hér áður, að skattgreiðslur þessa fyrirtækis eru ekki í samræmi við skattgreiðslur íslenzkra fyrirtækja. Raunverulega verða skattarnir léttari, þegar á allt er litið. Þá er gert ráð fyrir því í samningnum, að fyrirtækið þurfi ekki að hlíta eftirliti íslenzkra skattyfirvalda, heldur er gert ráð fyrir því, að þegar ríkisstj. vill lata athuga bókhald fyrirtækisins, verði ríkisstj. að leita til erlendrar endurskoðunarskrifstofu. Þetta tel ég mjög óeðlilegt ákvæði og í rauninni lítillækkandi fyrir íslenzk stjórnarvöld að fallast á það. Það mátti ekki minna vera en sá erlendi aðili, sem átti að fá aðstöðu til atvinnurekstrar á Íslandi, gengist undir það, að hann greiddi hér skatta og yrði að hlíta hér þeim reglum, sem gilda í sambandi við innheimtu skatta og aðrir í landinu verða að búa við. Þá hef ég einnig bent á það, að þetta fyrirtæki verður undanþegið ákvæðum gjaldeyrislaganna og getur ráðstafað gjaldeyri sínum svo að segja að vild. Þetta fyrirtæki, dótturfyrirtæki hins svissneska auðhrings, sem gert er ráð fyrir, að stofnað verði hér, ÍSAL, fær undanþágu frá gildandi hlutafélagalögum. Og síðast, en ekki sízt fá þessir aðilar undanþágu í sambandi við íslenzka lögsögu. Þeir þurfa ekki að hlíta hér málsmeðferð á sama hátt og innlendir aðilar. Ef upp rís ágreiningur, geta þessir erlendu aðilar knúið það fram, að erlendur gerðardómur skeri úr um ágreiningsefnin. Hæstv. ríkisstj. reynir nú á síðustu stundu að fegra þetta ákvæði með því að segja, að hinn erlendi gerðardómur eigi þó að dæma eftir íslenzkum lögum. Alveg er það nú furðulegt, ef menn finna þá leið hagkvæma til þess að dæma eftir íslenzkum lögum að fela það verk þeim mönnum, sem ekkert kunna í íslenzku máli og ekkert þekkja til íslenzkra laga, fremur en æðsta dómstól landsins. Nei, auðvitað er málið líka þannig, að það er ekki gengið út frá því, að íslenzk lög verði hér lögð til grundvallar. Það er að vísu sagt með mjög almennu orðalagi, að það eigi að leggja til grundvallar íslenzk lög, reglur þjóðaréttar og grundvallarreglur laga siðmenntaðra þjóða. Hér er ýmsum ákvæðum hrært saman. Það á að dæma samkv. íslenzkum lögum og alþjóðalögum og lögum siðmenntaðra þjóða. Vitanlega segir þetta ekkert um það, að hægt sé að halda sér gagngert að íslenzkum lagaskýringum og íslenzkum réttarvenjum, og getur auðvitað enginn efazt um það, að hinn erlendi gerðardómur, sem kveðinn verður upp erlendis, mun úrskurða deilumálin eftir þeim reglum, sem algengastar eru hjá slíkum erlendum gerðardómi. Það kann vel að vera, að úrskurður hins erlenda gerðardóms geti út af fyrir sig verið réttlátur, það skal ég ekkert um segja. En hitt er þó alveg augljóst mál, að hér er um mjög niðurlægjandi ákvæði að ræða fyrir íslenzku ríkisstj. að fallast á þetta. Hér er greinilega um vantraust á íslenzku réttarfari að ræða og auðvitað sérstakt vantraust, sem í þessu kemur fram, á hæstarétti Íslands. Það er líka mjög eftirtektarvert, að yfirmenn hins svissneska fyrirtækis skuli hafa viðurkennt það hér á blaðamannafundi, að ákvæði hlíðstæð þessu sé ekki að finna í neinum samningi, sem þeir hafa gert, og hafa þeir þó víða samið samkv. frásögn forstöðumanns fyrirtækisins. En af hverju þurfti þá alveg sérstaklega að hafa þetta ákvæði í íslenzka samningnum? Jú, skýringin hefur verið gefin, sú, að Íslendingar og íslenzkir dómstólar þekki svo lítið til þessara mála, hafi svo lítið haft með hliðstæð mál að gera, hér hafi því ekki skapazt neinar réttarvenjur og þá að sjálfsögðu ekki hægt að trúa íslenzkum dómstólum fyrir því að skapa slíkar réttarvenjur, og af þessum ástæðum, sem auðvitað eru vantraust á íslenzku aðilunum, hefur verið ákveðið að fara með þessa dómsmeðferð til annarra landa. Ég tel, að afstaða okkar Alþb.-manna hafi komið skýrt og greinilega fram áður í umr. hér á Alþ. til þessa máls, eins í sambandi við bókun þá, sem við tveir þm. Alþb. í þmn. gerðum þar um afstöðu okkar. Ástæðurnar til þess, að við Alþb.-menn erum á móti þessari samningsgerð, eru m.a. þessar: Í fyrsta lagi teljum við, að raforkusölusamningurinn sé mjög óhagstæður og það sé mjög hæpið, að það raforkuverð, sem lagt er til grundvallar í samningnum, standist beinan framleiðslukostnað, og við teljum, að samningurinn komi í veg fyrir það, að Íslendingar geti sjálfir á komandi árum notfært sér hagstæðustu virkjunarskilyrðin, sem þeir nú eiga. Í öðru lagi teljum við, að samningurinn sé í mörgum öðrum greinum mjög óhagstæður og varhugaverður. Við teljum óeðlilegt að heimila erlendu einkafyrirtæki atvinnurekstraraðstöðu í landinu. Við teljum mjög óeðlilegt að veita erlendum aðila hér kjör, sem eru miklum mun hagstæðari en þau kjör eru, sem íslenzkur atvinnurekstur verður við að búa. Við teljum mjög óeðlilegt, að þessi erlendi aðili, sem hér á nú að fá atvinnurekstraraðstöðu, sé fyrir utan íslenzk gjaldeyrislög. Og við teljum mjög óeðlilegt, að samið sé um jafnvíðtækar undanþágur frá lögum og gert er í þessum samningi langt fram í tíma. Við teljum, að ýmis ákvæði í samningnum séu í rauninni lítilsvirðandi fyrir Íslendinga og alveg sérstaklega fyrir íslenzka dómstóla og íslenzkt réttarfar. Við teljum, að áhrifin af þeim framkvæmdum, sem ráðgerðar eru samkv. þessum samningi, muni verða mjög hættuleg fyrir þróun efnahagsmála í landinu á næstu árum og mjög hættuleg fyrir byggðaþróunina í landinu. En þó teljum við, að það fordæmi sem felst í þessum samningum og raunverulega boðar hér nýja stefnu, fráhvarf frá þeirri stefnu, sem gildandi hefur verið í okkar atvinnumálum, sé það versta við samningsgerðina. Við álitum, að með þessari nýju stefnu sé verið að opna dyrnar fyrir erlendum gróðafélögum til þátttöku í atvinnurekstri í landinu, og við óttumst framhaldið. Og við óttumst það, að efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar geti orðið æðivalt, ef langt verður haldið áfram á þessari braut. Við teljum, að það sé enginn vafi á því, að meiri hl. Íslendinga sé andvígur þessari samningsgerð. Við teljum, að það hafi komið svo greinilega fram, að bæði mjög fjölmenn félagssamtök og margir þekktir framámenn, m.a. úr röðum stjórnarflokkanna, hafa lýst yfir andstöðu sinni við málið, að við teljum, að það sé nokkurn veginn víst, að nokkuð mikill meiri hl. þjóðarinnar sé andvigur samningunum. Af þeim ástæðum leggjum við áherzlu á það, að þessi samningsgerð verði borin undir þjóðina, það verði leitað þjóðaratkv. um þessa samningsgerð og samningurinn verði ekki staðfestur af Íslendingum án þess. Við leggjum svo til, að það frv., sem hér er flutt, verði fellt.