Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf : „Reykjavík, 21. okt. 1975. Þorv. Garðar Kristjánsson, ritari þingflokks sjálfstæðismanna, hefur í dag ritað mér á þessa leið : „Samkv. beiðni Matthíasar Bjarnasonar, 1. þm. Vestf., sem nú er á sjúkrahúsi til lækninga, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður hans, Jóhannes Árnason sýslumaður, taki á meðan sæti hans á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Ragnhildur Helgadóttir, forseti Nd.“ Jóhannes Árnason hefur áður setið á Alþ. og þarf því ekki að rannsaka kjörbréf hans. Býð ég hann velkominn til starfa.

Fyrirspyrjandi (Benedikt Gröndal) : Herra forseti. Það eru ekki mörg ár síðan litið var á dagvistunarstofnanir sem eins konar fyrirtæki er hefði það aðalhlutverk að leysa vandræðamál, svo sem að taka við börnum einstæðra foreldra eða annarra þar sem illa stóð á og fólkið varð að koma börnunum fyrir til þess að geta unnið fyrir sér. Í seinni tíð hefur viðhorf varðandi þessi mál tekið stórfelldum stakkaskiptum. Menn hafa gert sér ljóst að ef foreldrar eiga báðir - og þá kannske fyrst og fremst konan - að njóta frelsis til þess að taka eigin ákvörðun um hvort þeir starfa utan heimila, ef þeir geta það og hafa tækifæri til þess, þá verða foreldrarnir að geta komið börnum sínum fyrir einhvern hluta úr degi. Dagvistunarheimilin eru því ekki lengur til að fullnægja brýnum þörfum t. d. einstæðra foreldra og jafnvel námsfólks í mörgum tilvikum, heldur eru þau í eðli sínu grundvallarmannréttindamál sem sérstök ástæða er til að gefa gaum á því ári sem nú líður, og á Íslandi kannske ekki síst í þeirri viku sem nú líður. Í tíð vinstri stjórnarinnar svokölluðu var haft frumkvæði um að setja lög um opinberan styrk til byggingar og rekstrar dagvistunarheimila. Þessi lög eru frá því snemma á árinu 1973. Þau voru mjög þörf og merkileg umbót í félagsmálum okkar og var raunar um kjarna hennar viðtækt samkomulag hér á Alþ., þó að nokkrar deilur yrðu um framkvæmdaatriði. Nú eru langt liðin tvö fjárhagsár síðan þessi löggjöf var sett. Samkvæmt fjárlögum hafa verið veittar miklar upphæðir til þessara mála, en engu að síður finnst mér að ástæða sé til að fá eins konar úttekt eða upplýsingar sem gætu gefið þm. og öðrum landsmönnum hugmynd um hvernig þessi mál hafa farið af stað í framkvæmdinni og hver staðan er á þessu sviði nú. Þess vegna hef ég spurt um hvaða dagvistunarheimili hafi fengið byggingar- og rekstrarstyrki samkv. þessum lögum og hve miklum upphæðum sú aðstoð hafi numið. Það kann að vera nokkuð frekt að spyrja beinlínis um hvaða heimili hafi fengið þetta, en ein meginhugmyndin er sú, að fram komi hvaða sveitarfélög hafa haft frumkvæði í þessum málum og notið ríkisstyrks. Í öðru lagi er spurt um hve margar umsóknir um þessa styrki, byggingar- og rekstrarstyrki dagvistunarstofnana, hafi ekki hlotið afgreiðslu. Þetta er e. t. v. kjarni málsins. Hefur það fé, sem veitt hefur verið á fjárlögum, hrokkið til eða skortir mikið á að svo sé? Þá er einnig spurt um hversu mörg börn þau heimili, sem styrks hafa notið og væntanlega eru þá í byggingu, mundu geta vistað á dag. Barnafjöldi á dag segir að vísu ekki alla söguna, því að algengast mun vera að börnin séu aðeins nokkrar klukkustundir svo að hvert heimili getur veitt fleiri börnum þjónustu en tala á dagsmælikvarða mundi gefa tilefni til. Þá er spurt um það framkvæmdaatriði, hvort menntmrn. hafi, eins og lögin mæla fyrir um, sérstakan starfsmann og sérmenntaðan til þess að fjalla um þessi mál. Að lokum er um það spurt, hvort gerð hafi verið áætlun um heildarþörf fyrir dagheimili í landinu miðað við að fullnægja þörfum einstæðra foreldra, námsfólks og tryggja öðrum foreldrum jafnan rétt og aðstöðu til starfa utan heimilis ef þeir þurfa þess eða óska. Það kom fram í umr. um málið veturinn 1972–1973 að slíkar athuganir höfðu verið gerðar hér í Reykjavík, en að ég hygg ekki utan Reykjavíkur. Er því ástæða til að ætla að t. d. með fastan starfskraft hefði verið mögulegt að rn. gerði sér grein fyrir því, hver er áætluð heildarþörf í þessum efnum. Enn fremur vil ég minna á breytt viðhorf til þessara mála, - þau eru að þróast í það að verða, eins og ég sagði, mannréttindi sem fólk á kröfu á, hvort þau mundu ekki breyta áætlunum um þörf fyrir slíkar stofnanir. Augljóst er að það hljóta þau að gera og áætlanirnar verða mjög mismunandi eftir því hvort eingöngu er litið á einstæða foreldra, námsfólk og þá sem hafa sérstakar aðstæður eða hvort lítið er á sviðið í heild. Ég vona að hæstv. menntmrh. geti veitt upplýsingar um þau mál sem spurt er hér um í fjórum liðum.

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson) : Herra forseti. Hv. þm. spyr hér um dagvistunarheimilin. Spurningin er í fjórum liðum og skal ég reyna að svara henni lið fyrir lið. Fyrst: Hvaða dagvistunarheimili hafa hlotið byggingar- og rekstrarstyrki samkv. lögunum? Á landinu öllu eru nú starfandi 76 dagvistar heimili sem njóta rekstrarstyrkja skv. lögum nr. 29 1973 og eru þau í 33 sveitarfélögum. Dagheimilin eru 28, skóladagheimilin 3 og leikskólar 46. Dagvistarheimili á eftirfarandi stöðum hafa hlotið rekstrarstyrk, eitt á stað nema annars sé getið: Akureyri 3, Akranes 2, Borgarnes, Egilsstaðir, Eskifjörður, Flateyri, Garðahreppur, Hafnarfjörður 3, Hellissandur, Húsavík, Höfn í Hornafirði, Hveragerði, Ísafjörður, Keflavík 2, Kópavogur 3, Krógasel, Hábæ 28, Reykjavík, Mosfellssveit, Neskaupstaður, Ólafsvík, Ólafsfjörður. Ós við Dugguvog, Reykjavíkurborg 32, Sauðárkrókur, Selfoss, Seltjarnarnes, Seyðisfjörður, Siglufjörður, Stykkishólmur, Suðureyri, Vestmannaeyjar 3, Ytri-Njarðvík, Æsufell 2–6, Reykjavík, Blönduós, Dalvík, Hálsakot, Bergstaðastræti 81, Reykjavík. Fyrsta heila árið eftir gildistöku laganna, árið 1974, greiddi ríkissjóður vegna rekstrar heimilanna um 79 millj. kr, en af þeirri fjárhæð voru 23 millj. kr. fyrirframgreiðsla vegna ársins 1975. Ein umsókn um rekstrarstyrk frá Kvenfélaginu Gefn í Garði hefur ekki verið afgreidd. Stofnkostnaður: 39 dagvistarheimili hafa nú verið tekin á fjárlög. Árið 1974 voru í fjárlögum 40 millj. kr. vegna stofnkostnaðar dagvistarheimila samkv. 12. gr. laga nr. 29 1973. Greiðsla heimila samkv. 12. gr. laga nr. 29 1973. Greiðsla á árinu nam 30 millj. kr. Á fjárlögum 1975 eru 60 millj. kr. veittar til stofnkostnaðar. Þegar hafa 40 millj. kr. verið greiddar 1975. Þessir aðilar hafa fengið greiddan byggingarstyrk á árunum 1974 og 1975: Akureyri. Borgarnes, Hafnarfjörður, Húsavík, Kópavogur, Ólafsvík, Byggingarfélag atvinnubifreiðastjóra, Reykjavik, Æsufell 4 og 6 í Reykjavík, Reykjavíkurborg, Sauðárkrókur, Seyðisfjörður, Siglufjörður, Vatnsleysustrandarhreppur, Garðahreppur, Borgarsjúkrahús, Áhugafélag, Hábæ 28, Reykjavík, Skagaströnd, Bíldudalur. Allar umsóknir, sem hafa uppfyllt skilyrði laga nr. 29 1973 og reglugerðar nr. 128 1974 og menntmrn. hefur mælt með, hafa verið teknar í fjárlög. Vegna fjárlaga 1976 liggja nú fyrir beiðnir um þátttöku ríkisins í byggingu 10 nýrra heimila, sem rn. hefur mælt með fjárveitingu til. Það eru Búðahreppur, Egilsstaðir, Grundarfjörður, Hálsakot, Bergstaðastræti 81, Reykjavík, Ísafjörður, Ólafsfjörður, Reykjavík vegna Krummahóla, Patreksfjörður, Tálknafjörður, KFUM og KFUK í Reykjavík. Þá er önnur spurning: „Hversu mörg börn geta þessi heimili (dagheimili, skóladagheimili og leikskólar) vistað?“ Svarið er: Heimilin gátu alls vistað við síðustu áramót: dagheimili 1398 böru, leikskólar 3144 börn, skóladagheimili 68 börn. Rétt er að geta þess, að mikið vantar víðast hvar á að heimilin geti tekið við öllum þeim börnum sem dagvistar er óskað fyrir. Þá er þriðja spurningin: „Hefur menntmrn. í þjónustu sinni sérmenntaðan starfsmann til að fjalla um dagvistunarmál, eins og fyrir er mælt í umræddum lögum?“ Í 16. gr. laga nr. 29 1973, um hlutdeild ríkisins í byggingu og rekstri dagvistunarheimila, segir: „Rn. skal hafa í þjónustu sinni starfsmann, sem lokið hefur námi í Fósturskóla Íslands eða í sambærilegum skóla og hlotið framhaldsmenntun. Auk þess skal hann hafa reynslu í uppeldisstarfi. Þessi starfsmaður skal athuga allar umsóknir um húsaskipan og rekstur dagvistunarheimila, áður en leyfi er veitt. Ber honum að hlutast til um að fullnægt sé öllum ákvæðum sem lög þessi og reglugerðir mæla fyrir um varðandi byggingu og rekstur dagvistunarheimila. Hann skal vera stjórnendum dagvistunarheimila til ráðuneytis um starfsemi heimilanna og annast eftirlit með þeim.“ Í samræmi við þetta auglýsti rn. stöðuna lausa til umsóknar og réð síðan til starfans Svandísi Skúladóttur fóstru frá ársbyrjun 1974, en hún hefur til viðbótar fóstrumenntun hér stundað framhaldsnám í Danmörku og víðar. Þá er fjórða spurningin: „Hefur verið gerð áætlun um heildarþörf fyrir dagheimili í landinu miðað við að fullnægja þörfum einstæðra foreldra og námsfólks og tryggja öðrum foreldrum jafnan rétt og aðstöðu til að starfa utan heimilis, ef þeir þurfa þess eða óska?“ Svarið er á þessa leið: Könnun á heildarþörf fyrir dagvistarheimili yfir landið allt hefur ekki verið gerð, en tvímælalaust er æskilegt að gera slíka könnun: Frumkvæðið um stofnun sjálfra heimilanna er í höndum sveitarfélaga og áhugahópa. Í nokkrum sveitarfélögum hefur verið gerð slík könnun, t. d. í Reykjavík, Kópavogi og Borgarnesi, sem rn. er kunnugt um. Rn. telur hins vegar æskilegt að gerð verði samræmd könnun á þessu efni um land allt og mun leita eftir samstarfi við Samband ísl. sveitarfélaga um það mál. Þá hef ég svarað, eftir því sem ég tel nú unnt í fyrirspurnatíma, þeim spurningum sem fram hafa verið bornar. En ég vil einnig geta þess, vegna þess að þetta mál er þýðingarmikið og eðlilegt að menn vilji fylgjast með framvindu þess, þm. og aðrir, að í fréttabréfi menntmrn. nr. 6, sem út kom 5. febr. s. l., eru gefnar upplýsingar um þetta mál á bls. 5–9, að ég ætla nokkru mikið fyllri en þær sem ég hef getað gefið sem svar við þessum fyrirspurnum. Ég vil benda hv. þm. öðrum, sem áhuga hafa á að kynna sér þetta nánar, á þessar upplýsingar í fréttabréfi rn. nr. 6 frá í febr. Ég hef raunar með mér eintak sem ég skal afhenda fyrirspyrjanda.



Herra forseti. Það er vissulega þarft að gera úttekt á þessum málum til þess að sjá hvernig þau standa eftir gildistöku laganna, en það var það sem vakti fyrir hv. fyrirspyrjanda, og ekki skal ég draga úr nauðsyn þess að fá yfirlit um hvað gert hefur verið. Hins vegar get ég ekki látið hjá líða að lýsa yfir þeirri skoðun minni, að það þarf ekki ítarlega úttekt til þess að gera sér grein fyrir, að þessi mál eru nú á hraðri niðurleið. Í tíð vinstri stjórnarinnar var gert stórátak í málefnum dagvistunarheimila. Með lögum um hlutdeild ríkisins í rekstri og byggingu þeirra var Ísland komið í fremstu röð Norðurlanda varðandi lögbundin framlög til þessara mála, en þau höfðu áður verið hér á landi í algeru lágmarki. Það er auðséð á fjárlagafrv., sem lagt hefur verið fram, að stórfelld hætta er á að stórlega muni draga úr áframhaldandi uppbyggingu þessara heimila. Hér varðar mestu að framlög til stofnkostnaðar hafa verið stórlega skert. Í fyrra voru veittar 60 millj. eða rétt rúmlega það til stofnkostnaðar, en í fjárlagafrv. fyrir árið 1976 er þessi upphæð 68 millj. 400 þús. kr. Þetta er ekki hækkun, eins og gefið er í skyn í fjárlagafrv., heldur bein lækkun. Til þess að ná jafngildi í framkvæmd ætti upphæðin í fjárlögum nú að vera 87 millj. Hér er því um lækkun að ræða sem nemur 18.6 millj. kr. ef reiknað er í beinhörðum peningum. Það vantar því talsvert á að haldið verði í horfinu, hvað þá að stefnt sé að aukinni sókn. Það vantaði talsvert á að dagvistunarheimili, sem sóttu um ríkisframlög til bygginga í fyrra, fengju þá upphæð sem þau sóttu um. Til samanburðar má geta þess, að árið 1974 var öllum umsóknum fullnægt, en framlög til þeirra heimila. sem fengu framlög á s. l. ári, voru svo skert að þau eru enn á undirbúningsstigi. Eins og kom fram í ræðu hæstv. menntmrh., liggja nú fyrir 10 nýjar umsóknir. Afleiðingarnar verða, auk þess að stórlega mun draga úr byggingaframkvæmdum, jafnframt þær að ríkið safnar löngum skuldahala sem erfitt verður að leysa úr þegar að skuldadögum kemur. Hvað sá skuldahali verður orðinn langur um áramót, veit ég ekki, þar sem ég hef ekki séð sundurliðaðar umsóknir, en fróðlegt hefði verið að fá það upplýst hjá hæstv. ráðh. Í lokin vil ég aðeins taka undir orð hv. fyrirspyrjanda og minna á markmiðsgrein laganna um dagvistunarheimili. Þar var mótuð sú framtíðarstefna að öll börn ættu kost á að njóta dvalar á dagvistunarheimilum ef þess væri óskað. Þau hafa mikilvægu uppeldishlutverki að gegna við hlið heimilanna, og það sjónarmið var viðurkennt á Alþ., þegar lögin voru samþykkt, að nægur fjöldi dagvistunarheimila væri eitt stærsta skrefið í átt til jafnréttis kynjanna. Ég vil því eindregið vara við að afturför verði í þessum efnum.

Fyrirspyrjandi (Benedikt Gröndal) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir mjög greinargóð og skýr svör við þeim spurningum sem fyrir hann voru lagðar. Það var að sjálfsögðu ástæða fyrir því að þessar spurningar voru lagðar fram, og hún kemur fram í þeim ályktunum sem menn draga af svörunum. Sjálfur lét ráðh. fylgja með eina eða tvær setningar á þá leið, að mikið vantaði á að hægt væri að taka við öllum þeim börnum sem óskað er um rúm fyrir á dagvistunarheimilum. Þessi viðurkenning hans gefur glögga innsýn í það, sem raunar kom frekar fram hjá síðasta ræðumanni, að það vantar töluvert mikið á að þróunin í þessum málum sé með æskilegu móti eða í samræmi við það sem til var ætlast með lögunum. Hér er um að ræða eitt af raunhæfustu réttindamálum kvenna, og það er nú komið í ljós að á sjálfu kvennaárinu fer stöðu okkar íslendinga í þessu máli ört hrakandi. Vænti ég að hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar íhugi þessa hlið málsins.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram, að hér er um mikið nauðsynjamál að ræða og ekki óeðlilegt að það komi upp nú á hinu blessaða kvennaári, þegar allt á að gera konum í vil. En ég hnaut ofurlítið um staðhæfingu hv. 5. landsk., Svövu Jakobsdóttur, þegar hún talaði um það stórátak sem vinstri stjórnin hefði gert í þessum málum. Sannleikurinn var sá, og það á vinstri stjórn þakkir skilið fyrir, að hún kom í gegn þessari löggjöf sem var á allan hátt þörf og eðlileg. En framkvæmd þessara laga var, eins og við munum öll sem fylgdumst með þessum málum, í mjög svo smáum stíl. Ég man ekki betur en fyrsta árið eftir að lögin tóku gildi væru veittar 4 millj. fyrir allt landið, á meðan Reykjavíkurborg ein varði um 60 millj. kr. til þessara þarfa. Ég vil eindregið taka undir ummæli um þörf þessara stofnana. Reykjavíkurborg hefur hér riðið á vaðið eðlilega, því að hér hefur þörfin verið mest. En ég tók eftir því í skýrslu ráðh, að í æ vaxandi mæli sækja staðir úti á landi um þessa aðstoð. Þar er þörfin, að ég hygg, ekki síður brýn og full ástæða til að gera sér grein fyrir þörfum þeirra kvenna úti um land sem vinna að framleiðslustörfum og þurfa að vera daglangt burtu frá heimilum sínum og eru margar hverjar illa settar vegna skorts á barnagæslu. Ég vil því heils hugar taka undir að aukið framtak á þessu sviði á fullan rétt á sér. Ég sé ekki að þessi fjárveiting í fjárlagafrv. sé í ósamræmi við frv. í heild. Það hafa minnkað fjárveitingar til opinberra framkvæmda, til barnaheimila sem annarra. Við hægjum á okkur í bili. En ég vil eindregið vona, að síðar, þegar við réttum úr kútnum efnahagslega, getum við gert betra og meira átak fyrir landið allt í þessum efnum.



Herra forseti. Aðeins örfá orð til þess að leiðrétta misminni hv. síðasta ræðumanns, Sigurlaugar Bjarnadóttur. Árið 1974 voru veittar rúmar 80 millj. til þessara mála, þar af fóru 40 millj. í byggingarkostnað. Árið þar á undan, 1973, áður en lögin komu til framkvæmda, var upphæðin komin upp í 12 millj., sem er afleiðing af tillögu, sem ég flutti þá við afgreiðslu fjárlaga, síðla árs 1972. Þar áður, áður en vinstri stjórnin fór að hafa áhrif á gang þessara mála, er hugsanlegt að hægt sé að tala um 1, 2 eða 3 millj. og ekki meira.

Vilborg Harðardóttir Hv. þm. Aðeins smáathugasemd. Það er mikið talað um kvennaárið og þetta sé réttindamál kvenna. Mig langar að leiðrétta þann misskilning. Hér er um að ræða jafnréttismál barna. Það er réttindamál allra foreldra að koma börnum sínum á barnaheimili og það er fyrst og fremst jafnréttismál barna að þau eigi öll sama aðgang að barnaheimilum. Þetta vil ég biðja hv. þm. að taka til athugunar.

Fyrirspyrjandi (Sighvatur Björgvinsson) : Herra forseti. Fimmtudaginn 9. okt. s. l. greindi eitt dagblaðanna frá því, að nú í sumar hafi verðlagsráð látið fram fara rannsókn á uppmælingatöxtum iðnmeistara í byggingariðnaði og hafi sú rannsókn leitt í ljós að um nokkurra ára skeið hafi verið vitað um gróf verðlagsbrot við útreikninga á uppmælingarverði. Daginn eftir, hinn 10. okt., sendi verðlagsstjóri út fréttatilkynningu þar sem frétt þessi var staðfest og m. a. sagt að verðlagsbrot við útreikning á launatengdum gjöldum varðandi ákvæðisvinnu byggingariðnaðarmanna samsvöruðu rúmlega 1% of hárri álagningu húsasmiðameistara og rúmlega 4% of hárri álagningu iðnmeistara í múrverki, málun, pípulögn og dúklögn. Ekki var þess getið í fréttatilkynningunni, hvaða atriði það væru sem væru ranglega reiknuð varðandi útreikning uppmælingataxtanna né heldur hve miklar fjárhæðir hér gæti verið um að ræða sem ranglega hefðu verið hafðar af húsbyggjendum. Ég hef hins vegar kannað þetta mál nánar og aflað mér gagna þar um sem ná allt aftur til ársins 1973. Ég tel bæði rétt og eðlilegt að gera nokkra grein fyrir niðurstöðum þeirra athugana í örstuttu máli, þar sem ég hef öruggar heimildir fyrir því að þar er um sömu atriði að ræða og verðlagsnefnd komst að niðurstöðu um að verðlagsbrot hafi verið framin gagnvart. Þar sem hér er um að ræða mál, sem snertir hagsmuni mjög stórs hóps manna í þjóðfélaginu, tel ég rétt að þessi atriði séu rakin opinberlega frekar en gert hefur verið. Eins og kunnugt er, þá er reiknuð út sérstök viðmiðunartala, svonefnt einingarverð, sem lagt er til grundvallar við útreikning á ákvæðisvinnu í byggingariðnaði. Þetta einingarverð, sem er nokkurs konar grunnkaup ákvæðisvinnutaxtans, er síðan vegið með kaupgreiðsluvísitölu á svipaðan hátt og almennt grunnkaup og niðurstaðan svo notuð sem margfeldistala með útreiknuðum tímaeiningum til þess að finna mælingarverðið, þ. e. a. s. það verð sem húsbyggjandanum er ætlað að greiða sem ákvæðisvinnuverð fyrir verkið, en ofan á það verð, mælinguna sjálfa, bætast svo launatengd gjöld og svonefnt meistaraálag sem á að vera 10% ofan á heildarupphæðina. Samkvæmt upplýsingum Kjararannsóknarnefndar er við útreikninga á einingarverði tekið tillit til grunnkaups og hækkana á því, til fæðis og flutningsgjalds, til verkfæragjalds og til 3% álags vegna helgidaga. Öll þessi gjöld eru því innifalin í hinu svonefnda einingarverði sem liggur til grundvallar útreikningi á mælingarverðinu, þ. e. a. s. ákvæðisvinnunni fyrir utan launatengd gjöld. Í útreikningi Meistarasambands byggingarmanna á uppmælingartöxtum, sem ég hef undir höndum, eru helgidagar hins vegar reiknaðir sem sérstakur álagsliður ofan á grunntölumælingar, sem 3.1% af mælingarverðinu. Hér er sem sé um það að ræða að húsbyggjandi er tvívegis rukkaður um sama álagsliðinn, fyrst í einingarverðinu, sem liggur til grundvallar mælingarkostnaðinum sjálfum, og síðan er þessi sami álagsliður innheimtur aftur með því að gert er ráð fyrir honum sérstaklega í útreikningi á launatengdum gjöldum. Í annan stað er við útreikning á launatengdum gjöldum lagt á og innheimt af húsbyggjanda iðnaðargjald sem talið er vera 0.2% af mælingu, orlofi, veikindadögum og helgidögum. Í fyrsta lagi er þetta gjald því lagt á lið sem þegar hefur verið tvíreiknaður í mælingarverðinu, þ. e. a. s. helgidagaliðinn. Í öðru lagi er hér um að ræða gjaldheimtu sem ekki á nokkra stoð í lögum, því að reglugerð nr. 90 frá 1966, um iðnaðargjald, er skýrt tekið fram að húsbyggingar og önnur mannvirkjagerð svo og endurbætur og viðhald slíkra mannvirkja séu undanþegin iðnaðargjaldi. Hér er húsbyggjanda sem sé gert að greiða til iðnmeistara í uppmælingarverði gjald sem fært er sem opinbert skattgjald, en er algerlega óheimilt að krefja húsbyggjanda um og iðnmeistari þarf ekki að standa skil á til þeirra aðila sem gefið er í skyn að gjaldið sé innheimt fyrir. Í þriðja lagi er við útreikning á launatengdum gjöldum í ákvæðisvinnu vegna uppmælingar gert ráð fyrir að húsbyggjandi greiði 6% framlag í lífeyrissjóð af samanlagðri reikningsupphæð fyrir mælingu, orlof, veikindadaga og helgidaga. Hér er um að ræða algerlega óleyfilega gjaldtöku, þ. e. lífeyrisframlag á ekki að greiðast í þessum mæli af samtölu allra þessara útgjaldaliða. Aðeins er heimilt að leggja á þessa samtölu 4.5% í lífeyrissjóðsgjald. Þarna munar því 1.5% stigi, sem er ofreiknað. Þetta voru þau þrjú atriði sem verðlagsráð gerði aths. við í sambandi við útreikninga á uppmælingarverði og leiddu til þess að verðlagsráð áætlar að á undanförnum árum hafi álagning iðnmeistara farið frá 1.1% upp í 4.3% fram yfir leyfileg mörk. Öll kurl eru samt sem áður ekki til grafar komin. Það, sem hér hefur verið sagt, á við um alla uppmælingarútreikninga þeirra iðnstétta í byggingariðnaði sem að framan hefur verið getið. Ég hef hins vegar í höndunum sannanir fyrir því, sem einnig ná aftur til ársins 1973, að fleiri verðlagsbrot hafa verið framin en hér hefur komið fram. Mér er kunnugt um, að verðlagsráð veit af þessu, en hefur ekki tekið það með í niðurstöðum sínum, þar sem ekki liggur ljóst fyrir í hve miklum mæli þau verðlagsbrot hafa verið stunduð. Sem dæmi um þau verðlagsbrot, sem ég hér nefni og verðlagsnefnd hefur ekki í niðurstöðum sínum þótt henni sé um þau kunnugt, má nefna að ég hef í höndum afrit reikninga allt aftur til ársins 1973, þar sem svonefnt endurskoðunargjald er innheimt sérstaklega sem 2% álag á samtölu uppmælingarverðs, enda þótt þegar sé búið að taka tillit til þess í launatengdum gjöldum við þann útreikning. Hér er sem sé á ferðinni eitt dæmið enn þar sem húsbyggjanda er gert að greiða tvívegis sama gjaldið. Þetta og annað þessu líkt hefur verið hægt að framkvæma af tveimur ástæðum: Í fyrsta lagi vegna þess að útreikningar á uppmælingarverði eru svo flóknir að það er ekki á færi almennra húsbyggjenda að gera sér fyllilega grein fyrir því hvernig þeir eru fengnir. Í annan stað vegna þess að húsbyggjandinn fær ekki í hendur nákvæma sundurliðun á því hvernig útreikningarnir eru gerðir og er því hægt að innheimta tvívegis af honum sama gjald, eins og gert hefur verið, án þess að vekja grunsemdir hans. Séu öll þau tilbrigði verðlagsbrota, sem ég hef nú nefnt, ásamt þeim öðrum sem mér er um kunnugt, notuð til fullnustu lætur nærri að hin óleyfilega álagning, sem innheimt er í sambandi við uppmælingarnar, geti numið allt að 8% í stað þeirra rösku 4%, sem verðlagsnefnd getur um í fréttatilkynningu sinni. Það gefur auga leið að verðlagsbrot, sem hafa verið stunduð um talsvert margra ára skeið með þessu móti, hafa kostað íslenska húsbyggjendur: einstaklinga, stofnanir og fyrirtæki, hundruð milljóna. Það er ekki nokkur lífsins leið fyrir mig eða þá, sem ég hef reynt að hafa samband við út af þessu máli, að gera sér grein fyrir hversu mikið hér getur verið um að ræða. Við skulum aðeins taka lítið dæmi og læt ég það verða mín lokaorð þegar ég mæli fyrir þessari fsp. Gerum ráð fyrir að iðnsveinn, sem vinnur hjá húsasmíðameistara, hafi 1.5 millj. kr. í tekjur á ári. Ofan á það má meistarinn, múrarameistarinn eða iðnmeistarinn, leggja 40%, og ofan á það, samtölu þess, má hann svo leggja 10%, þannig að gjöldin, sem húsbyggjandinn þarf að greiða fyrir þessa vinnu, eru þá komin upp í 2.3 millj., þ. e. a. s. þá er með óleyfilegum hætti fyrir vinnu þessa eina iðnsveins búið að hafa af viðkomandi húsbyggjanda frá 92 þús. kr. og upp í 184 þús. kr. með óleyfilegum hætti.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Þær fsp., sem hér er um að tefla, eru þessar: „1. Eru einhverjar aðgerðir fyrirhugaðar til þess að tryggja og auðvelda húsbyggjendum að fá endurgreiddar þær fjárhæðir sem verðlagsráð hefur nýlega upplýst að óleyfilega hafi verið af þeim hafðar með röngum útreikningum á launatengdum gjöldum vegna ákvæðisvinnu iðnmeistara?" Svarið er: Að lokinni athugun verðlagsskrifstofunnar á útreikningum seldrar ákvæðisvinnu ýmissa iðnmeistara og að lokinni athugun hjá viðskrn. hefur verðlagsstjóri kært málið til saksóknara ríkisins sem tekur frekari ákvarðanir um framhald málsins. Væntanlega fer fyrst fram rannsókn fyrir dómi og að henni lokinni verður svo tekin ákvörðun um það, hvort mál verður höfðað á hendur þeim sem kærðir verða, en hér getur þurft að greina á milli einstakra aðila og svo aftur stjórnar félaga og stjórnar sambands sem fyrst og fremst fer með útreikninga af þessu tagi. Verði sök sönnuð í máli, þá ætti að skapast grundvöllur til að byggja á endurkröfu vegna oftekinnar greiðslu fyrir ákvæðisvinnu. Það munu nú vera fyrir hendi gögn sem hægt er að reikna slíkar kröfur út eftir, en þó er hér um umfangsmikinn útreikning að tefla. Það verður að gera ráð fyrir því, að hver sem endurgreiðslu krefst hefjist sjálfur handa um innheimtu hennar, en líklegt er, að ef til slíks kæmi, þá mundi verða rekið það sem kallað er prófmál í þessu sambandi og yrði þá væntanlega gjafsókn veitt til þess að reka það mál og á þann veg greitt fyrir því að hlutaðeigandi gæti komið fram þeirri endurgreiðslukröfu sem hann telur sig eiga. Í öðru lagi er spurt: „Verða gerðar einhverjar sérstakar ráðstafanir af hálfu verðlagsyfirvalda til þess að tryggja betur en gert hefur verið að alvarleg verðlagsbrot af þessu tagi eigi sér ekki stað?“ Svar: Verðlagsskrifstofan mun að sjálfsögðu leitast við að koma í veg fyrir hvers konar verðlagsbrot hér eftir sem hingað til og kæra þau brot sem upp komast. En eins og hv. fyrirspyrjandi gerði grein fyrir, þá eru þessi brot - meintu brot, skulum við segja - sem þarna er um að tefla fólgin í þessum þremur liðum sem hann drap á, þ. e. a. s. helgidögum, sem eru tvíreiknaðir, í þessu iðnaðargjaldi og í því að lífeyrissjóðsgjöld hafa verið reiknuð hærra en verðlagsstjóri telur rétt vera. Þessum útreikningum er þannig háttað að það er engan veginn auðvelt fyrir aðila á verðlagsskrifstofu að sjá að þannig hafi verið farið að, a. m. k. í sumum tilfellum, og það er auðvitað lengi hægt, ef vilji er til að fremja brot, að gera það. En við sérstaka athugun, sem fór fram á þessu nú í sumar, taldi verðlagsstjóri sig komast að því að þarna hefðu þessi meintu brot átt sér stað. En það er að sjálfsögðu verðlagsstjóri og verðlagsskrifstofan sem annast verðlagseftirlitið, en aftur á móti ekki verðlagsnefnd. Hún hefur ekkert um það að segja. Þess vegna er aldrei hægt að gefa neina tryggingu fyrir því að ekki komi til þess að brot séu framin. En auðvitað er mikilvægt, eins og sést á þessu dæmi, að reynt sé að fylgjast sem best með í þessum efnum, en eftir því sem næst verður komist virðist mega rekja þessa aðferð allt aftur til ársbyrjunar 1972. Eins og ég sagði, þá er þetta mál þannig vaxið að þó að það hefði út af fyrir sig mátt kæra það til verðlagsdóms, þá hefur þótt eftir atvíkum réttast að kæra það til saksóknara og láta það fara þangað. Verður síðan að sjá hver niðurstaða fæst af meðferð þeirri sem hann tekur ákvörðun um.

Fyrirspyrjandi (Sighvatur Björgvinsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans og lýsa því jafnframt yfir að það er mjög ánægjulegt hvernig verðlagsyfirvöld og viðskrn. hafa brugðist við þessu máli. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að það er ekki auðvelt um vik þegar kemst upp um það eftir þriggja ára tímabil að verðlagsbrot eins og þessi hafa verið framin allan þann tíma. Spurningin, sem almenningur, sem í þessum málum hefur staðið, veltir fyrir sér, er sú: Hvernig get ég fengið hlut minn réttan? - Spurningin, sem verðlagsyfirvöld hljóta að velta fyrir sér, er þessi: Hvernig getum við komið í veg fyrir að þetta geti gerst aftur? Auðvitað liggur ljóst fyrir að það er mjög óeðlilegt að þeir, sem verkið vinna, reikni út sjálfir þau laun sem þeir ætla sér fyrir verkið. Þess vegna væri e. t. v. ástæða til þess í sambandi við 2. lið fsp. minnar að beina þeim tilmælum til hæstv. ráðh., hvort hann vildi ekki beita sér fyrir því að athugun yrði gerð á því á vegum viðskrn. eða verðlagsyfirvalda hvort ekki væri rétt að hafa t. d. þann hátt á í sambandi við útreikninga á uppmælingarvinnu að þeir útreikningar yrðu að vera staðfestir af einhverjum opinberum aðila, þannig að húsbyggjandi gæti treyst á að það væri a. m. k. rétt reiknað.



Herra forseti. Til þess að ekki valdi misskilningi og ekki verði aðrir bendlaðir við þau verðlagsbrot, sem hér hafa verið rædd, en þeir sem sekir kunna að vera, þá vil ég aðeins undirstrika alveg sérstaklega að þessi brot snerta á engan hátt iðnsveina í byggingariðnaði. Hér er eingöngu og alfarið um að ræða þátt iðnmeistara í byggingarkostnaði. Hér er um að ræða að of hátt hafi verið reiknaður sá hluti byggingarkostnaðar sem er álagning iðnmeistara á vinnu iðnsveina. Ég hef nokkuð orðið var við misskilning í þessu efni, að iðnsveinar séu nefndir í þessu sambandi, og vildi leggja áherslu á að hið rétta komi fram í málinu, að hér er um að ræða mál íðameistara, en ekki iðnsveina.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég held að það hafi ekki komið fram hér neitt um að iðnsveinar væru bendlaðir við þetta. En út frá því, sem hv. fyrirspyrjandi skaut til mín, vil ég segja það sem mína persónulegu skoðun að ég tel þetta fyrirkomulag á útreikningi, sem tíðkast hefur, mjög óheppilegt. Ég vil sjá hvaða niðurstöður verða af þessari rannsókn, áður en ég tjái mig frekar um það hvort ég treysti mér til að hafa frumkvæði um að breytt verði til í þessu efni. Það er e. t. v. ekki eins einfalt og fljótt á litið gæti virst, vegna þess að hér er um að ræða fyrirkomulag sem hefur staðið lengi.