Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gunnar Sigurðsson Til þess að tefja ekki tímann um of, skal ég í þetta sinn aðeins tala sem frsm. samgmn., og þá aðeins minnast á eina till., þá til Flugfél. Íslands, styrkur til flugferða, 20 þús. kr., og til flugvélakaupa 50 þús. kr. Ég skal taka það fram, að ég get í raun og veru verið hæstv. fjmrh. þakklátur fyrir undirtektir hans. Hann mælti í raun og veru með þessari till., þótt hann hinsvegar af varfærni og af hræðslu við getuleysi ríkissjóðs treysti sér ekki fyllilega til að mæla með henni á þessu stigi og í þessu formi. En það skein út úr orðum hans, að hann er þessu máli fylgjandi, eins og reyndar hver einasti maður hlýtur að vera. Einn hv.þm. hefir sagt við mig, að ég hafi átt að tala lengur í gær fyrir þessu máli. Ég talaði að vísu ekki lengi, en ég tók þó fram öll aðalatriði málsins. Ég hélt líka, að allir hv.þm. væru vel heima í þessu máli, og það er mér ávallt mjög á móti skapi að túlka mál mitt á Alþingi eins og gert myndi vera í barnaskóla. Ég benti á það í gær, að dr. Alexander Jóhannesson, sem manna bezt hefir barizt fyrir þessu og verið hefir frömuður flugmála hér, hefir skrifað rækilega um þessi mál í tvö stærstu blöðin hér, Tímann og Morgunblaðið, og lýst þar „plani“ flugmanna. Telur hann nauðsynlegt, að ríkið leggi fram 50 þús. kr. styrk eða til hlutabréfakaupa. Er tilætlunin að kaupa tvær flugvélar og nota aðra til síldarleitar um síldveiðitímann. Rekstrarkostnaður er talinn að muni verða 150 þús. kr. á ári. Er gerð áætlun um, að hann fáist þannig: Styrkur úr ríkissjóði .... 20 þús. kr. Úr flugmálasjóði ......... 55 - - Farþegagjöld ............... 50 - - Póstflutningur . 25 - - Samtals 150 þús. kr. Að auki má búast við tekjum fyrir hringflug o. fl. Ég vænti þess, að hv.þdm. hafi gert sér ljóst, að verði þessi brtt. felld, þá eru flugferðir hér á landi stöðvaðar, um tíma a. m. k., og allt undirbúningsstarf eyðilagt, en í raun og veru erum við nú komnir yfir örðugasta hjallann. Viðvíkjandi síldarleit er eflaust, að við erum á réttu spori, og þar höfum við verið brautryðjendur. Norðmenn tóku það þegar eftir. Verð ég að þakka hæstv.atvmrh. fyrir skilning hans og undirtektir um það mál. Hver sem viðurkennir, að slík síldarleit sé á fullu viti byggð, hlýtur að verða með þessum styrk, því ein síldartorfa borgar hann fullkomlega. Hér er ekki verið að tala um neitt nýtt og óreynt. Á loftferðir er komin 10 ára reysla í öllum menningarlöndum heimsins. Framfarir í fluglist hafa orðið örari en í nokkurri annari samgöngubót. Bifreiðar voru miklu seinni að ná fullkomnun. Ég vil víkja að þeim ummælum hv.frsm. fyrri kaflans, að flugferðirnar væru meira til gamans en gagns, eins og hann orðaði það. Ég veit nú, að hann hefir slegið þessu fram án þess að hann hafi meint það, eða þá sagt það í athugaleysi. Eða þá af því, að hann hefir átt erfitt með að færa rök á móti loftferðum. Heldur hv.þm. kannske, að Bandaríkin hafi 5.000, England 500–600, Frakkar álíka mörg loftför bara að gamni sínu? Önnur samgöngutæki eru þó þar miklu fullkomnari en hér. Mundu þó ekki slík farartæki miklu nauðsynlegri hér, þar sem öll „moderne“ samgöngutæki vantar? Heldur hann ekki, að þetta mundi greiða afarmikið fyrir póst- og farþegaflutningi? Hefði ekki verið gagnlegt í vetur að geta náð í hv.þm. A.-Sk. á þing, þegar allar aðrar leiðir voru lokaðar? Eða heldur hv.frsm., að ekki geti verið mikilsvert að flytja þannig dauðveika sjúklinga, sem enga bið þola, til læknisaðgerðar. Ég vil benda á það dæmi frá síðastl. sumri, er önnur flugvélin flutti dauðvona sjúkling frá Stykkishólmi og var 3 tíma í þeirri ferð. Það getur oft og einatt riðið á lífi sjúklingsins, að hægt sé að flytja hann á sem skemmstum tíma. Ég skal ekki áfellast hv.frsm. harðlega, þótt hann hafi snúizt svona við þessu máli. Ég veit, að hann muni skilja þetta sjálfur. Ég veit, að hann hefir þann eina tilgang, að auka ekki útgjaldabyrði fjárl. Sá tilgangur er vitanlega lofsverður, en ég álít bara, að þessi liður megi sízt missa sig eða falla niður. Áhugi fyrir flugferðum fer hraðvaxandi, og alltaf verður minni og minni hætta að ferðast með flugvélum. Áætlunarferðir LuftHansa eru t.d. taldar miklu öruggari gegn slysum en t. d. bílferðir. Nýlega hefir og verið fundið upp áhald eitt, „gyrorektor“, sem gerir loftförunum fært að ferðast í þoku. Áhald þetta segir jafnan til um það, hversu loftfarið er langt frá jörðu. Áætlunarferðir eru nú daglega milli Parísar og Lundúna, sem er löng leið. Ég skal taka það fram, að ef flett er í gömlum Alþt., má sjá, að nákvæmlega sömu skoðun hefir verið haldið fram um bílana þá og nú er gert um flugvélarnar: að þeir gætu orðið til gamans, en aldrei til neins gagns. Þessa skoðun lét einn þm. þá í ljós. Nú þykir sú skoðun blátt áfram hlægileg. En spá mín er sú, að enn skemmra verði þangað til það þykir jafnhlægilegt að vera á móti því, að flugvélar verði teknar í notkun hér á landi. Ég vil og minna á, að Einar H. Kvaran lætur mann í einni sögu sinni segja, að Íslendingar, sem kæmu upp í járnbrautarvagn, mundu geta hlotið hana af því, að vagninn færi harðara en þeir hugsuðu. Ég vil þó ekki segja, að neinum hv.þm. sé svo varið, að hann af þeirri ástæðu þoli ekki að ferðast í flugvél. En ég vil fullyrða að þeir, sem greiða atkv. móti þessari till. nú, munu sjá eftir því síðar. Það má vera, að hægt sé að stöðva þetta mál í bili, en aldrei til langframa. Og að stöðva það nú er hinn mesti skaði, því allur sá undirbúningur, sem nú er hafinn, verður þá að engum notum.

Sveinn Ólafsson Ég verð að víkja fáeinum orðum að hv.frsm. síðari kaflans, og ég til vill fleirum, en einkum mun mál mitt verða við hann miðað. Áður en ég kem að undirtektum hans við brtt. mínar á þskj. 302, virðist mér ástæða til að vekja eftirtekt hv.þdm. á hinum stórhöfðinglegu hrossakaupum, sem hv.þm. bauð hér í gærkveldi. Þau eru svo einstæð, að ég get ekki orða bundizt um þau. Ég hefi aldrei fyrr heyrt slíkt hrossakaup boðin. Hv. frsm. á einhverja farfugla- eða umrenningatill., sem nemur 1.500 kr., og býður hann öllum öðrum þm. hér í hv. deild að afturkalla þessi till., ef þeir taki allar sínar brtt. aftur. Þetta er sannarlega virðingarverð viðleitni til þess að fá góða afgreiðslu á fjárl., og lýsir þetta tilboð mjög mikilli fórnfýsi af hendi frsm., þótt hann bjóði hér ójöfn kaup. Ég veit nú ekki nema ég hefði slegið í slík hrossakaup, ef ekki stæði nú svo á, að flestar þær brtt., sem ég er riðinn við, eru fluttar með öðrum. Ég treysti mér því ekki að taka þær aftur vegna meðflm. eða að taka þessu höfðinglega boði. Vík ég þá að þeim brtt. á þskj. 302, sem nafn mitt stendur við. Er þá fyrst VI. brtt. á því þskj. Sú till. lýtur raunar ekki að fjáreyðslu, heldur að sparnaði. Þar er gerð till. um, að 35 þús. kr. fjárveiting til að byggja upp í Bakkaseli sé færð niður í 10 þús. kr. Hv. 1. þm. Árn. er nú nýkominn með brtt. við mína till. og leggur hann til, að liðurinn verði 25 þús. kr., og á þetta víst að heita miðlunartill. Ætlast hv.þm. til, að ég taki brtt. mína aftur. En ég get nú samt sem áður ekki gengið að till. hans. Mér finnst óþarflega langt farið með 25 þús. kr. fjárveitingu. Ég bjóst satt að segja við, að því yrði tekið með þökkum af hv.fjvn., að gerðar væru till. um að lækka einhverja óþörfustu liðina, og þetta er einn af þeim lakari. Nefndin hefir sýnt lofsverðan áhuga á því að ganga móti óþörfum fjárveitingum. Ég hélt því, að hún mundi verða þakklát hverjum, sem vildi styðja hana að því verki. En hið undarlega hefir þó skeð. Hv. frsm.fjvn. og fleiri hv.þm., þar á meðal hæstv. fjmrh. hafa lagt á móti lækkunartill. minni. Ég verð því að sýna fram á það, að þessi till. er ofur eðlileg frá minni hendi. 10 þús. kr. ættu sannarlega að duga til að byggja upp þetta kuldakot, sem aðeins er metið 1.100 kr. Byggingar á dýrasta býli þessa hrepps eru virtar á 1.700 kr. Og þótt þetta eigi nú að heita gististaður, þá finnst mér ástæðulaust að reisa slíkan gildaskála fram í öræfum, að meira kosti en 10 þús. kr. Ég verð að segja, að mér kom á óvart, að hv.fjvn. skyldi leggja svo fastlega móti till. minni um sparnað. Það var eins og ég hefði boðið hundi heila köku, og þarna var ég þó að aðstoða nefndina í að draga úr óhóflegum gjöldum og spara ríkisfé. Annars ætla ég ekki að tefja lengur við þessa till. Úr því henni er svo illa tekið, þá læt ég slag standa um hana. Hv. frsm. síðari kaflans hafði þau orð um framkomu mína við 2. umr. fjárl., að ég hefði ámælt öðrum fyrir till. til útgjalda, en síðan siglt í kjölfar þeirra. Sannleikurinn er nú sá, að ég hefi enga brtt. til útgjalda borið fram einn. En ég sá mér ekki annað fært en að flytja tvær smábrtt. með öðrum hv.þdm., og ég vil fullyrða það, að þær eiga eins mikinn rétt á sér eins og allur þorri annara till., önnur jafnvel óhjákvæmleg, en um réttmæti till. má auðvitað lengi deila. Ég kem þá hér að XXV. till. á þskj. 302, sem hv. 1. þm.N.-M. og hv. 1. þm. Reykv. flytja með mér. Það er nýr liður til útgáfu allt að 20 arka af þjóðsagnasafni Sigfúsar Sigfússonar, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar frá, 1.500 kr. Hv. frsm. taldi þetta ekki aðkallandi. Hann sagði, að þetta safn væri til og að það mundi ekki ganga okkur úr greipum, og mundi því jafnan verða tiltækt þegar fræðimenn vildu nota það. Þetta er mikill misskilningur. Safnið er einkaeign höfundarins. Getur hann því fargað því hvenær sem hann vill eða hvert sem hann vill. Er því alls ekki víst, að það verði jafn tiltækilegt, nema því aðeins, að það sé gert nothæft fyrir almenning á þann hátt, að það sé gefið út. Í raun og veru er hér líka um litla fjárhæð að ræða, samanborið við það verk, sem þessi maður hefir unnið. Hann hefir varið mestum hluta æfi sinnar í þágu þessa verks og bjargað með því frá gleymsku óhemju af þjóðlegum fræðum. Það er auðvitað rétt, sem hv.frsm. tók fram, að þetta safn er nokkuð misjafnt að kostum, svo sem eðlilegt er um slíkt safn. Það er margt í því, sem ekki er sérstaklega eftirsóknarvert að komi á prent eða útgengilegt á bókamarkaði. En svo eru aðrir hlutar þess, sem mjög mikils er um vert og fræðimenn telja sígilt. Og það er eðlilegt, úr því að höfundurinn tók sér fyrir hendur að safna heimildum og draga fram einskonar myndir af hugsunarháttum og venjum kynslóða, sem lifðu á öndverðri síðastl. öld og fram að aldarlokum, að þá yrði það nokkuð misjafnt að áferð og útliti, en til þess að slík mynd hefði verið rétt, er ekki nóg að taka aðeins fegurstu drættina. Þó að ég hafi ekki fengið færi á að kynnast nema nokkrum deildum safnsins, þá fullyrði ég, að það er margt í því, sem mikill ávinningur er fyrir almenning að fá gefið út. Þess skal hér getið til leiðbeiningar, að einn bókaútgefandi landsins hefir boðizt til að gefa safnið út strax, ef þessi umræddi styrkur fengist. Og ef þetta tækifæri til útgáfu á safninu gengur úr greipum, þá er áreiðanlega ekki eftir öðru betra að bíða fyrst um sinn. Þá vildi ég fara nokkrum orðum um L. brtt. á þskj. 302, sem ég flyt ásamt hv. 2. þm. Eyf. og hv. 1. þm.N.-M., um að hækka ekkjustyrk frú Susie Briem úr 300 kr. upp í 1.000 kr. En við þessa till. okkar er fram komin brtt. frá hv.frsm. síðari kaflans, sem fer fram á, að styrkupphæðin sé færð úr 1.000 kr. niður í 800 kr. Hv. frsm. hafði það eitt á móti till. okkar, að honum virtist styrkurinn nokkuð hár. Ég vil nú ekki vanþakka þá viðleitni hans að vilja mæta okkur á miðri leið. Mér er sagt, að þessi kona sé vegna heilsubilunar og elli komin að fótum fram. Að vísu má segja, að sæmilega sé við hana gert, ef farið er eftir brtt.hv.frsm., en óneitanlega er þetta smáskorið, að klípa af þessar 200 kr. - Ég tók það fram í fyrri ræðu minni, að mér þætti rétt, að þessari konu væri sýnd nokkur viðurkenning þess, að þjóðin stendur í stórri þakklætisskuld við fósturföður konu þessarar, þótt hann sé löngu látinn. Hann var ekki aðeins bjargvættur hinna íslenzku landnema 1874, sem settust að í Nýja-Íslandi, heldur allra Íslendinga, sem vestur fluttust til Canada á fyrsta tímabilinu eftir að Ameríkuferðir hófust héðan af landi. Ég efast um, að nokkur útlendur maður hafi gert eins mikið fyrir íslenzku útlagana í Vesturheimi og hann. Og ef það á að viðurkenna þessa starfsemi hans á annað borð, þá er tæplega hægt, úr því sem komið er, að gera það betur á annan veg en þann, að láta þessa öldruðu kjördóttur hans njóta mannúðarstarfsemi fóstra sína; og þá má viðurkenningin tæpast minni vera en þetta, sem till. mín fer fram á. Þess vegna get ég ekki tekið hana aftur og hallazt að miðlunartill. hv.frsm. Eftir öllum líkum að dæma getur hér ekki orðið um langvarandi styrk að ræða, þar sem konan er komin á áttræðisaldur, og eigi líklegt, að hún eigi langa æfi eftir. Þá á ég eftir að minnast á LVI. brtt. á þskj. 302, um að heimila ábyrgð ríkissjóðs fyrir allt að 90 þús. kr. láni fyrir Samvinnufélag Eskfirðinga, til kaupa á fiskiskipum. Hv. frsm. sagðist ekki geta fylgt þessari brtt. En eitthvað hyllti þó undir það í ræðu hans, að einhverjir aðrir fjvnm. mundu standa þar nærri. Ég get verið þakklátur fyrir þau tilboð frá hinum nefndarmönnunum. En mig furðar á því, að hv.frsm. skuli gefa þessa yfirlýsingu fyrir sjálfan sig persónulega. Á öðru þskj., 319, flyt ég brtt. við þessa till. mína, þar sem ákveðið er, að á eftir orðinu „Eskifjarðarhreppi“ komi: og Suður-Múlasýslu, - og er þar með ákveðið að krefjast bakábyrgðar S.-Múlasýslu, auk annara trygginga, sem settar eru fyrir láninu gagnvart ábyrgð ríkissjóðs. Þar sem fyrst er um að ræða sjálfskuldarábyrgð allra félagsmanna og auk þess bakábyrgð Eskifjarðarhrepps og S.-Múlasýslu, þá finnst mér satt að segja, að lánið sé orðið svo vel tryggt, að það muni ekki þurfa að taka til ríkisábyrgðarinnar, hvernig sem fer, og þess vegna sé hún aðeins veitt fyrir formssakir. Hv. frsm. líkti þessari ábyrgðarheimild við lánsábyrgð ríkissjóðs fyrir Samvinnufél. Ísfirðinga, og kveðst hann þá hafa sett fram þann fyrirvara, að hann vildi bíða eftir því, hvernig sú ábyrgð reyndist og hvort hún yrði að slysi, áður en lengra yrði gengið um ríkisábyrgðir til útgerðarfyrirtækja. Út af því vil ég minna hv.frsm. á það, að hér stendur mjög ólíkt á. Ísfirðingum var veitt ábyrgð fyrir 320 þús. króna láni, með bakábyrgð kaupstaðar, sem hefir tæplega 2.000 íbúa, en hér er aðeins um að ræða 90 þús. kr. lán fyrir kauptún, sem hefir á áttunda hundrað íbúa og með þeim bakábyrðum, sem áður er frá skýrt. Bakábyrgð Ísafjarðarkaupstaðar er ekki líkt því eins sterk og sú, sem ætlað er að setja fyrir þessu láni Eskfirðinga. Þar sem ábyrgð margra einstaklinga, hreppsfélags og sýslufélags standa á bak við, er engin áhætta; hún kemur alls ekki fyrir. Þess vegna er hér ekki um neina áhættu að ræða fyrir ríkissjóð, heldur aðeins ábyrgð að nafni til. Ég skal svo ekki tefja lengur fyrir því, að aðrir geti tekið til máls. Þótt hér séu að vísu fleiri brtt„ sem ég vildi drepa á, þá ætla ég að sleppa því, svo að atkvgr. dragist ekki um skör fram. Ég mun að mestu fylgja fjvn. og greiða atkv. á móti öllum þorra brtt., sem lúta að auknum útgjöldum úr ríkissjóði.

Magnús Jónsson Háttv. frsm. síðari kaflans sagði fátt um flestar af mínum brtt., enda eru þær fremur, smáar og tvær þeirra endurteknar frá 2. umr. með lægri upphæðum en þá voru tilgreindar. Þessar till. eru um utanfararstyrk til Þórðar Kristleifssonar, 1200 kr., og til upplýsingaskrifstofu stúdentaráðsins, sömuleiðis 1.200 kr. Ég tók ekki eftir því, að háttv.frsm. segði neitt um þær; og þó að þessir styrkir féllu við 2. umr. með jöfnum atkv., þá hefi ég aftur borið þá fram með lægri upphæð, sem hv.þdm. mun þykja meira við hæfi, og vona ég, að ég þurfi ekki að mæla frekar fyrir þeim nú, enda býst ég við, að þeir nái fram að ganga. Hv. frsm. segir, að nefndin sæi ekkert athugavert við brtt. mína um utanfararstyrk til Unnar Jónsdóttur leikfimikennara; og um aðra samskonar brtt., um utanfararstyrk til Jóns Þorsteinssonar íþróttakennara, flutti hann meðmæli n. Ég er ekki á móti því, að Jóni Þorsteinssyni verði veittur slíkur styrkur; ég get verið hv.frsm. þakklátur fyrir það, að hann hefir með þessu viðurkennt rök mín fyrir því, að það er nauðsynlegt fyrir leikfimikennara að fara utan af og til og kynnast nýjungum í þeirri grein, enda þótt þeir hafi upphaflega verið vel að sér í þeim efnum og tekið góð próf. Á sviði uppeldismálanna koma sífellt fram ýmiskonar breytingar og nýjungar, ekki sízt í leikfimi og íþróttamálum. Í tíð feðra okkar og afa voru líkamsæfingar og leikfimi fólgin í því, t. d. í latínuskólanum, að æfa piltana eins og hermenn. Þeim var kennt að skilmast (hugning) og axla trébyssur, og voru margar skemmtilegar skrítlur hafðar eftir dönskum skilmingakennurum, t. d.: „Op med hauserne“! og annað því um líkt. Þetta sýnir, að hér var aðeins um lítilsháttar heræfingar að ræða, en annað ekki; leikfimi gat það ekki talizt. Nú er þetta mjög mikið breytt, sérstaklega á síðustu árum; leikfimikennslan hefir stórum aukizt. Hver leikfimikennari finnur upp sitt sérstaka kerfi og reynir stöðugt að fullkomna það og auka. Nú eru þau ekki sniðin fyrir hermenn, heldur beinlínis til þess að efla þrótt og heilbrigði líkamans, fá fagrar og snöggar hreyfingar, og sérstaklega til þess að fólk, sem venst kyrrsetum og innivist, þjálfist við hollari og fjölbreyttari áreynslu. Ég skal viðurkenna, að það er stutt síðan Unnur Jónsdóttir kom frá námi sínu í þessari grein, og það er eina ástæðan, sem hv.n. hefir á móti þessum styrk, að Unnur sé búin að starfa svo stutt við kennslu. En ég vil benda á, að það getur einmitt verið ástæða til þess fyrir leikfimikennara að fara fljótt utan, eftir að hann hefir byrjað á kennslu; þá vakna upp ýmsar spurningar og vandamál fyrir kennaranum, sem erfitt er að leysa úr. Þetta hefir Unnur Jónsdóttir fundið, og telur hún sér nauðsynlegt að kynnast nýjum aðferðum, sem fram hafa komið á þessu sviði. Og ég held, að það verði ekki farið eftir öðru en tilfinningu og dómgreind kennaranna sjálfra um þetta; þó að ég viðurkenni, að Alþingi verði að beita valdi sínu í þessum málum og stilla kröfunum í hóf. Mér þótti vænt um, að hv.fjvn. skyldi taka á þessu með skilningi og opnum augum. Þjóðin hefir iðkað ýmsar greinir menningar og lista um margar aldir, en í sumum greinum er hún að stíga fyrstu sporin, t. d. í leikfimi og íþróttum; og er það sameiginlegt með þeim og sönglistinni, að í þessum efnum verðum við að sækja menntun okkar og fyrirmyndir til útlanda. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa sem flesta góða kennara í leikfimi og sönglist, og get ég verið hv.n. þakklátur fyrir skilning hennar á því. Og ég vil skjóta því til hv.þdm., hvort ekki sé fullkomin ástæða til að glæða áhuga þessarar stúlku, sem hefir reynzt svo vel í sínu starfi og sem beztu íþróttavinir hér í bænum hafa gefið svo góð meðmæli. Ég var í fyrstu fremur tregur til að flytja þessa till. Ég er persónulega ókunnugur þessari stúlku og þekki hana varla í sjón, að ég geti sagt. Mér er þetta því ekkert tilfinningamál, hvernig fer um þessa brtt., en eftir að ég hafði átt tal við ýmsa af þeim mönnum, sem standa fremstir í íþróttalífinu hér í bænum, um þessa styrkbeiðni, þá fann ég, að þeir voru þess mjög fýsandi, enda lögðu þeir fast að mér að flytja hana. Þá vil ég minnast á XXV. brtt. á þskj. 302, sem hv. 1. flm., 1. þm. S.-M., hefir mætt svo röggsamlega fyrir í tveimur ræðum. Till. fer fram á, að veittar verði 1.500 kr. til útgáfu allt að 20 arka af þjóðsagnasafni Sigfúsar Sigfússonar, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar frá. Eini gallinn, sem mér þykir vera á þessari till., er sá, að upphæðin er of lág; safnið er svo stórt. Og ég er fyrir mitt leyti þyrstur í að fá áframhaldið af því. Ég hefði því óskað, að upphæðin væri 1/3 hærri og miðuð við, að út væri gefin 1/3 hærri arkatala. Nú má vera, að næmir bókmenntafræðingar segi ef til vill sem svo, að þó að finna megi gimsteina í þessu safni, þá sé margt í því fremur ómerkilegt. Ég get ekki sagt, að ég finni neitt slíkt í því, sem ómerkilegt geti talizt. Mestur hluti þess eru afbragðs góðar sögur, sem jafnast við það bezta, sem prentað hefir verið í þjóðsagnasöfnum okkar. Flestar draugasögurnar eru svo hamrammar, að ég efast um, að við eigum aðrar betri til í því efni. Hinsvegar verður mjög erfitt að dæma þetta mikla safn eingöngu eftir því, hvert bókmenntagildi þess er. Ég býst við að það verði ekki talið eins mikið, ef það er borið saman við þjóðsögur Jóns Árnasonar, sem að ýmsu leyti mun verða talin ein hin merkasta bók hér á landi. Með nákvæmri leit og smásálarskap mætti að líkindum tína eitthvað smávægilegt, t. d. 2/3 úr æfintýrasafninu í þjóðsögum Jóns Árnasonar, og velja úr 1/3; æfintýrin eru svo lík hvert öðru. En ég vil líta á þessi þjóðsagnasöfn frá allt öðru sjónarmiði; ég vil að vissu leyti meta þau sem heimildarrit, eins og máldagana frá fyrri öldum. Bókmenntagildi þeirra er vitanlega smávægilegt. En þeir eru ótæmandi af menningarsögulegum fróðleik, um líf og kjör þjóðarinnar á þeim tímum, sem þeir eru ritaðir. Ef hæstv.forsrh. væri hér viðstaddur í deildinni, mundi ég skjóta þessari umsögn minni til hans, því að hann hefir mikið kynnt sér þessa fornu máldaga. Þjóðsögurnar eru að vissu leyti eins og máldagarnir, að þær geyma ótæmandi safn um sögu og siðvenjur kynslóðanna, og það er ómögulegt að fullyrða neitt um, hvað af því er gott og hvað ómerkilegt. Ein kynslóðin kann að telja það fjársjóði, sem önnur metur hégómamál. Þetta þjóðsagnasafn Sigfúsar á Eyvindará er ekki skrifað í ígripum, heldur hefir það verið æfistarf höfundarins. Og safnið hefir því meira gildi vegna þess, að höfundurinn hefir algerlega lifað sig inn í hugsunarhátt og lífskjör og málfar þeirra manna, er hann segir frá. Þó að ýmsir fræðimenn hér á landi hafi safnað þjóðsögum og menningarsögulegum heimildum á víð og dreif, þá er það samanlagt ekki eins mikils virði og þetta eina safn Sigfúsar á Eyvindará. Ég vil því leggja það til, að safnið verði allt gefið út. Og það getur engin afsökun réttlætt það, að dregið sé úr styrk til þess, önnur en sú, að fjárhagurinn leyfi það alls ekki, og hún verður nú að teljast létt á metunum. Einn bókaútgefandi hefir boðizt til að gefa safnið út, að fengnum nokkrum styrk til þess, og ég hygg, að það sé þægilegra að borga ofurlítinn styrk til útgáfunnar heldur en að taka hana upp þegar útgefandinn væri guggnaður við það. Þegar stundir líða, mun þetta þjóðsagnasafn Sigfúsar verða talið eitt af því merkasta, sem gert hefir verið á þessum árum. Þessir bókmenntafjársjóðir glatast ekki, en lifa lengst og eru það merkilegasta, sem kynslóðirnar láta eftir sig. Ég vil í þessu sambandi minna á þjóðsögur Jóns Árnasonar. Þegar þær komu út, þótti mörgum í meira lagi einkennilegt að vera að safna slíkum sögum og gefa þær út, og jafnvel þeir, sem sögurnar skrásettu, vissu ekki, að þeir voru að vinna bókmenntaafrek, sem varla á sinn líka í ísl. bókmenntum. Þær eru skrifaðar á alþjóðamáli, og þó einhver merkilegasta bók á íslenzku fyrr og síðar. Þær eru skáldskapur allrar þjóðarinnar, og við vitum sjaldnast hvaða snillingar höfðu fágað perlurnar. Ég vil að síðustu fylgja till. þessari úr hlaði með því að leggja ríka áherzlu á það, að ekki verði tekin upp sú aðferð, að velja úr safninu af einhverju handahófi, né heldur að breyta fyrirsögnum né orðalagi í neinu. Að vísu hefir Sigfús Sigfússon sagt við mig, að sín vegna mætti breyta skiptingu og fyrirsögnum kaflanna, en ég hefi mótmælt því með öllu, að svo yrði gert. Hann þekkir þessa hluti miklu betur en nokkur annar; hann getur greint sundur margar tegundir af undraverum alveg á sama hátt og fjármaðurinn þekkir hverja kind í hjörð sinni af ættarmóti og svip, þar sem við sjáum ekki annað en hvítar kindur. Vísindamenn geta síðar meir flokkað efnið og raðað því niður í vísindalegum útgáfum, enda mun þetta vera ein af þeim fáu bókum, sem til verða á þessum tímum, sem vísindamenn geta byggt á um aldaraðir. Það er sómi þingsins að styðja þessa útgáfu, og ég harma það eitt, að eigi skuli vera farið fram á meira fé í brtt., svo að útgáfan geti gengið örara. Þá kem ég að XLI. brtt., sem ég ber fram ásamt hv. 3. þm. Reykv. Þarf ég að vísu ekki að vera langorður um hana, þar sem ég hefi sagt um hana það, sem máli skiptir, í fyrri ræðu minni. Ég get að sumu leyti verið þakklátur frsm.fjvn. fyrir ummæli hans um þá stofnun, sem till. hljóðar um, þar sem hann taldi, að hér væri að ræða um nytjafyrirtæki, sem hefði verið komið upp af miklum dugnaði. En ég gat ekki annað en undrazt ályktanir þær, sem hann dró af þessum forsendum, Hann lagði á móti fjárveitingunni, einkanlega af þeirri ástæðu, að þetta væri svo mikið sérmál Reykjavíkur, að hið opinbera mætti ekki veita styrk til að koma hælinu upp. Nú þarf ekki að taka það fram, að ekkert er algengara en að veitt sé fé úr ríkissjóði til fyrirtækja, sem eru sérmál einstakra héraða, og slíkt á jafnvel við um meginhlutann af fjárveitingum til verklegra framkvæmda, sem landið í heild hefir aðeins óbeint gagn af. Hv. frsm. sagði, að það væru aðeins gamalmenni úr Rvík, sem góðs nytu af hælinu, og því ætti ríkissjóður ekki að styrkja það. En Rvík leggur þó sannarlega sinn skerf í þann sameiginlega sjóð, og ef Reykjavík er að koma gamalmennaframfærslu sinni í betra horf en annarsstaðar tíðkast, því má ekki styðja þá viðleitni, ef álitið er, að verið sé að vinna þarft og gott verk? Þetta er alveg hliðstætt því, að héruð komi sér saman um að sameina sig um einn myndarlegan skóla, í stað þess að láta kenna á hlaupum, og hví mætti ekki styrkja slíkar umbætur? Þetta eru engar röksemdir hjá hv.frsm. Ef framkvæmdirnar eru þarfar, hví má þá ekki styrkja þær úr hinum sameiginlega sjóði? Ég vil líka benda á það aftur, að ástæðan til þess, að hælið er ekki komið upp, stafar af því, að Alþingi ákvað að skemmtanaskatturinn gengi til þjóðleikhússins, en ekki til elliheimilis, eins og bæjarstjórn Reykjavíkur hafði ákveðið. Hv. frsm. sagði, að sá hugsunarháttur, að héruðin fengju fé úr ríkissjóði eftir því sem þau greiddu í hann, leiddi út í ógöngur. Ég held nú, satt að segja, að Reykvíkingar greiði marga krónuna í ríkissjóð án þess að hugsa um, hvað kemur í staðinn. Ég vil t. d. benda á, að mestur hluti tekjuskattsins kemur úr Reykjavík.

Er hann ekki greiddur eftir sömu reglum þar og annarsstaðar?

. Jú, en því verður þó ekki í móti mælt, að mestur hluti skattsins kemur úr Reykjavík. Reykjavík hafði komið á skemmtanaskatti í því skyni að reisa elliheimili fyrir hann, en þingið skipar svo fyrir, að skattur þessi skuli ganga til þjóðleikhúss. Hv. frsm. sagði, að Reykjavík myndi mest og bezt njóta þjóðleikhússins. Þetta getur verið, en það, sem er hér um að ræða, er það, að Reykjavík hefir aldrei beðið um þjóðleikhús. Þegar Reykjavík hafði verið svipt þessum tekjustofni til þess að koma upp elliheimili, hófust einstaklingarnir handa í þessu efni, og með útsjón og dugnaði hefir þeim tekizt að koma byggingunni upp. En fyrir beinar aðgerðir Alþingis hafa lánskjörin orðið mun erfiðari en ella, og væri það því ekki nema fallegt af Alþingi að veita þá upphæð, sem hér er farið fram á, til að borga það lán, sem óhagstæðast er. Auk þess má á það líta, að þessi stofnun er alls ekki fyrir Reykvíkinga eina. Fólk drífur að til Reykjavíkur úr öllum áttum, og því munu gamalmenni af öllu landinu njóta þar skjóls og hvíldar í ellinni. Það væri ekki nema fallegt af Alþingi að veita þennan 1/25 hluta byggingarkostnaðarins í viðurkenningarskyni við það óeigingjarna starf, sem hér hefir verið unnið. Ég vil nota tækifærið til að þakka hv.fjvn. fyrir að taka upp í brtt. sínar ábyrgðarheimild á 40 þús. kr. til húskaupa halda Kvennaskólanum. Hús það, sem skólinn hefir leigt hingað til, verður selt, og það verður til óbætanlegs tjóns fyrir skólann, ef aðrir kaupa það en skólinn sjálfur. Hitt er lakara, að ábyrgðarheimildin skuli ekki vera svo há sem fram á var farið; og hefir formaður skólanefndar tjáð mér, að það muni valda talaverðum örðugleikum, og ábyrgð á 45 þús. hefði verið það minnsta, sem komizt yrði af með. En þó vil ég þakka n. fyrir undirtektir hennar. Ég vil taka undir ummæli hv.frsm. fyrri kaflans út af viðræðum hæstv.atvmrh. og hv.þm. Dal. um Vesturlandsveginn. Mér finnst sú tilhneiging hæstv.atvmrh. mjög undarleg, að vilja heldur veita fé í heimildarleysi en hafa heimild til þess í fjárlögum.

Þetta er rangfærsla

. Hv. þm. upplýsir þá væntanlega síðar, í hverju sú rangfærsla liggur. Hæstv. atvmrh. hefir gefið yfirlýsingu um það, að Vesturlandsvegurinn verði lagður í sumar fyrir þau 30 þús., sem eiga að vera í fjárl. 1932, hvort sem fé er veitt til þess í fjárlögum nú eða ekki, og í krafti þessarar yfirlýsingar tekur hv.þm. Dal. sína brtt. aftur. En ef nú færi svo, að önnur stjórn og annað þing væri orðin ráðandi hér í landi áður en til framkvæmda kemur; þá er alls ekki víst, að sú stj. eða það þing teldi sig bundin við þetta loforð hæstv.atvmrh., og þótt hv.þm. Dal. voni það, þá álít ég ekki rétt að vænta þess, því. að ég vil vona, að næsta stj. telji sig bundna við fjárl. þau, er þingið setur. Núverandi stj. er með þessu eins og mörgu öðru að hrifsa fjárveitingarvaldið úr höndum þingsins. Annars er nægur tími til að ræða það atriði, þar sem eldhúsdagur er nú fyrir dyrum. Þá ætla ég að drepa lítið eitt á ummæli hv.frsm. síðari kaflans um XLIV. brtt., um styrkinn til Stórstúkunnar. Hann kvaðst fylgja brtt. sjálfur og fór hlýlegum orðum um starfsemi Stórstúkunnar, en hann hnýtti aftan í ummæli sín þeirri óskiljanlegu aths., að ef Stórstúkan ætlaði sér að fá fé hjá Alþingi, þá ætti hún að hafa sig hæga og ekki blanda sér inn í pólitískar deilur. Ég vissi satt að segja ekki, hvað hv.frsm. átti við. Ég býst við, að hann hafi átt við Þórð Bjarnason.

Já. - ÓTh: Eða Brynleif Tobíasson

. Það hefði verið hreinlegra að nefna nöfn. En þess er að gæta, að Þórður Bjarnason er ekki í Stórstúkunni, heldur í Umdæmisstúkunni og hún hefir falið honum eftirlit með kosningum. Honum er því hreint og beint lagt svo fyrir að athuga, hvort tekið sé rétt tillit til templara við framboð til kosninga. Templarar eru orðnir mjög sterkur félagsskapur, sem hefir mikilla hagsmuna að gæta, og því er ekki furða, þótt þeir láti sig kosningar nokkru skipta. Nú fóru fram í vetur hinar stærstu kosningar á Íslandi, er 15 bæjarfulltrúar voru kosnir í einu. Þessi gæzlumaður leit yfir listana og skrifaði stutta grein í Vísi, þar sem hann segir, að á lista jafnaðarmanna. séu fjórir templarar í vonarsætum, ellefu á lista Sjálfstæðismanna, en enginn á lista Framsóknar. Hann segist því ráða templurum til þess að kjósa annaðhvort A- eða C-lista, en greiða hinsvegar B-listanum alls ekki atkvæði sitt. Út af þessari grein rýkur svo hæstv.forsrh. upp og skrifar bréf eitt af miklu monti og yfirlæti, þar sem hann gortar af því, hve mikið hann hafi gert fyrir templara, og hótaði jafnframt, að þeir skyldu fá fyrir ferðina, ef þeir ætluðu að fara að skipta sér af pólitík.

Það væri gaman að heyra þær hótanir

. Ég held, að kosningablaðið „Ingólfur“ sé ekki hér í lestrarsalnum. En ég ætla að lesa hér kafla upp úr bréfi því, er Þ. B. skrifaði í „Vísi“, svo að menn geti heyrt, hvað um er að ræða.

Vill ekki hv.þm. lesa hótanirnar líka?

„Frá sjónarmiði vor templara er C-listinn langsamlega bezt skipaður vorum mönnum, A-listinn sæmilega skipaður, en B-listinn hefir ekkert tillit tekið til vilja vor templara. Listinn er nær eingöngu skipaður andbanningum og því beint í andstöðu við vor málefni. Ég leyfi mér því sem umdæmisgæzlumaður kosninga að skora á templara, sem kosningarrétt hafa, að styðja A- og C-listana við í hönd farandi kosningar, en ljá B-listanum ekkert lið og greiða honum ekki atkvæði“. Með öðrum orðum: Þ. B. gerir ekki upp á milli tveggja aðalandstöðuflokkanna, en varar hinsvegar við Framsókn. Skömmu síðar skrifar forsrh. grein sína, er ég drap á áður, og rétt á eftir skrifar Páll Ólafson stórtemplar auðmjúka grein í „Ingólf“, þar sem hann hrósar hæstv.forsrh. á hvert reipi. Þar komst pólitíkin inn í málið. Og það er einmitt þessi auðmýkt hjá stórtemplar, sem bendir á það, að hæstv.forsrh. hafi haft í hótunum við Stórstúkuna. Ég skal nú að vísu ekki draga í efa, að Framsóknarflokkurinn sé hlynntur bindindismálinu, enda þótt hann tæki ekkert tillit til templara við bæjarstjórnarkosningarnar. En þó er víst, að meira hefir verið um fjálgleik en framkvæmdir í því máli af hálfu flokksins. Áður en þessi flokkur varð svo voldugur, að hann gæti ráðið lögum og lofum hér á landi, ætlaði hann að gera alla skapaða hluti, taldi það hneykslanlegt, hve margar vínbúðir störfuðu hér, og bar fram till. um að skora á stj. að segja upp spánska samningnum. En það kom að því, að þegar þessir góðu menn komust til valda, þá sviku þeir flest sín loforð. Það eina, sem þeir hafa gert, er það, að fræðslumálaráðherrann hefir tekið sig til og viljað kenna mönnum að drekka vinið eins og kaffi. En stórtemplar rís upp og segir, að enginn stjórnmálaflokkur hafi gert eins mikið fyrir templara eins og Framsóknarflokkurinn. En svo vil ég segja það, að það er algerlega ósæmilegt, ef sú stefna á að verða ráðandi hér, að til þess að geta fengið styrk af opinberu fé, þá verði menn sviptir skoðanafrelsi. Það keyrir langt úr hófi, ef þeir, sem eru í stórstúku Íslands, mega ekki hafa sínar skoðanir í stjórnmálum. Það væri t. d. nokkuð hart, ef allt Leikfélagið í Reykjavík ætti að vera fylgjandi Framsóknarflokknum, til þess að hafa nokkra von um að fá styrk af opinberu fé, á meðan Framsóknarflokkurinn fer með stjórnina. Nei, það var stórdrengilegt af gæzlumanni kosninga að rísa upp og bregðast ekki skyldu sinni, og hann, gerði alveg rétt að því leyti sem hann mælti með ákveðnum listum. Þá vildi ég vekja athygli á einni mjög varhugaverðri brtt. á þskj. 302, LI., frá nokkrum þm., um að veita 85 þús., kr. styrk til Eimskipafélags Íslands, þannig, að í stað þess að veita hann sem rekstrarstyrk, þá skuli kaupa fyrir hann hlutabréf í félaginu. Ég vil vara hv. d. við því að samþykkja þessa brtt., af þeirri ástæðu, að ef þessi brtt. er samþ., þá er það alveg það sama og að svipta félagið þessum styrk. Og hv.þd. verður að gera það upp við sig, hreint og klárt, hvort hún vill veita félaginu þennan styrk eða ekki. Það er sem sé fyrir það fyrsta það, að það er ákvæði í samþykkt Eimskipafélagsins, sem beinlínis tekur það fram, að hlutafjáraukning í félaginu má ekki fara fram öðruvísi en með almennu hlutaútboði.  (Nokkrir þm: Innanlands)  . Það er ekki heimilt að auka hlutaféð með annari aðferð en almennu hlutaútboði, og því getur stjórn félagsins ekki tekið við slíku sem þessu. Það mætti náttúrlega segja, að það væri ekki annað en að breyta samþykktunum, en ég hygg, að þær ástæður, sem upphaflega voru fyrir hendi, séu ennþá í fullu gildi, og það er rangt að vilja neyða félagið til að breyta þeim til þess að geta notið styrks frá þinginu. En það er fyrst og fremst, að þetta er sett sem varúðarráðstöfun gagnvart mönnum, sem kynnu að vilja ná yfirráðum í félaginu, með því að fá stjórnina til þess að selja sér svo mikið af hlutum, að þeir gætu náð meiri hluta í félaginu svo að enginn vissi af. Því er það, að alltaf verður, ef á að auka hlutaféð, að fara fram almennt hlutaútboð innanlands; það er þessvegna nægileg ástæða til að fella þessa brtt., því að samþykkja hana, það er sama og að haga svo til, að stj. félagsins geti alls ekki tekið við fénu. En þar að auki eru ýmsar ástæður til þess að þetta er ekki sanngjarnt eða skynsamlegt á neinn hátt. Fyrst er það, að þessi styrkur, 85 þús. kr., er bundinn því skilyrði, að félagið láti 60 farmiða milli landa, sem skiptast á bæði farrými, og það er þegar 15.000 kr., svo að raunverulegur styrkur er þá ekki nema 60 þús. kr. En viðvíkjandi því, sem hv. 3. þm. Reykv. dró fram, vil ég benda á það, að þessi styrkur er í raun og veru ekkert annað en það, að Eimskipafélagið verður að starfa hér í samkeppni, og helzt í samkeppni, sem það stendur sig vel í við hina erlendu keppinauta. Við vitum ekki, hvaða völd og hvaða fjármagn kann að standa á bak við þá, og því er alveg rétt, að ríkissjóður standi á bak við Eimskipafélagið, sem er réttnefndur bjargvættur landsmanna, og þar að auki vil ég segja það, að þetta er ekki nema nokkur uppbót á strandferðastyrknum. Ég hefi, því miður, ekki hjá mér skýrslu samskonar þeirri, sem hv.þm. Ísaf. er með, en ég má segja, að strandferðastyrkurinn hefir verið óbreyttur nú í fjögur ár, en á hinn bóginn er það kunnugt, að á síðustu árum hefir Eimskipafélagið aukið strandferðir sínar mjög mikið, en að því er þann styrk snertir, þá hefir hv.þm. Ísaf. viðurkennt það, að hann mætti ekki skoða nema sem borgun fyrir unnið verk. Sérstaklega vil ég benda á það í þessu sambandi, að félagið hefir nú í smíðum nýtt, stórt skip, er mun koma í sumar eða haust í gagnið, og þá munu strandferðir Eimskipafélagsins verða svo miklar, að sambærilegar verði við þær, sem ríkið sjálft lætur halda uppi. Strandferðirnar verða þannig í sambandi við millilandaferðirnar, sem verður til ómetanlegs gagns fyrir landsmenn; en þótt það sé í sambandi, þá tefja slíkar gutlferðir skipin mjög frá millilandaferðum. Ég vil því segja það, að samanborið við þann kostnað, sem ríkið hefir af Esju, þá er það ekki mikið; þótt þessi styrkur væri ekki heldur skoðaður nema sem borgun fyrir unnið verk, og ég er viss um, að það borgar sig ekki betur fyrir félagið að fá þessa styrki, ef slík skilyrði eiga að fylgja, enda mundi félagið ekki óska að fá þá, fyrir utan það, sem félagið getur ekki tekið á móti þeim eftir sínum samþykktum. Svo vil ég benda á það, að eins og styrkurinn er ætlaður nú, er hann beinlínis ætlaður til rekstrar, þ. e. a. s. til árlegs eyðslufjár. Ef þetta er veitt sem hlutafé í staðinn fyrir styrk, þá er um tvo möguleika að ræða: Annahvort að nota hann til eyðslufjár eftir sem áður, en það er hreint „svindel“, því að það er útþynning á hlutafénu, það er einskonar eignarnám frá þeim, sem eiga hluti fyrir í félaginu. Þá er hinn möguleikinn, að féð er tekið sem aukið hlutafé og látið auka þá virkilegu eign félagsins, en þá er ekkert gagn í því fram yfir hverja aðra skuldbindingu, sem félaginu er veitt, t. d. gott lán. Það má ekki nota féð til að láta það hjálpa sér í samkeppninni. Þessi till. er því ákaflega óheppileg og mér þykir leitt að sjá, að það skuli standa svo margir góðir menn sem flm. að henni. En ég vona, að hv. d. sjái þó, að það dugir á engan hátt að samþykkja þessa till. Það er sama og að svipta félagið þessum styrk. Hitt er það, að ég viðurkenni þá hugsun, sem hér liggur á bak við, að gott er, ef ríkið eignast meira í félaginu. Ég ætla þá, að ekki séu fleiri till., sem ég hefi, og vil þá láta lokið mínu máli.

Jóhann Jósefsson Það var smátill., sem ég hafði leyft mér að flytja hér, sem er prentuð á þskj. 302, um 500 kr. styrk til Skátasambands Íslands. Samskonar till. var samþ. á síðasta þingi. Bæði er nú það, að það er svo stutt síðan á það var minnzt og öllum hv.þm. er kunnugur sá holli félagsskapur, sem hér er um að ræða, skátafélagsskapurinn, og þess vegna er það, að ég álít ekki þörf að hafa hér um langa ræðu. Innan skátafélagsskaparins eru ungu fólki innrættar þær beztu dyggðir, sem kunna að prýða mann eða konu, og ég tel víst, að þingið muni vilja veita Skátasambandinu þennan lítilvæga styrk, eins og síðasta þing verði, ti1 þess að þeir geti haldið áfram útbreiðslustarfsemi skátafélaganna. Það hefir mikið verið talað hér við þessa umr., og ætla ég litlu við það að bæta; en hinsvegar er eðlilegt, að nokkuð mikið sé talað um svo margar till., og verð ég að vera nokkuð á sama máli eins og þeir, sem hafa látið í ljós óánægju yfir ýmsum fjárstyrkjum, sem hér eru bornir fram, einkum hinum ótalmörgu persónustyrkjum, sem alltaf fer fjölgandi. Það bætist alltaf í þann hóp manna, sem bæði til ritstarfa, sönglærdóms og ýmislegs annars sækja að ríkissjóði. Mér er; satt að segja, farið að þykja safnast allmikið að af þessari tegund, og þó að það væri að vísu bæði gott og skemmtilegt á ýmsan veg, að hægt væri að veita mönnum styrki til ýmiskonar lærdóms, sem þó ekki kemur að beinu gagni; þá má af öllu of mikið gera. Ég vildi taka undir það, sem hæstv. fjmrh. sagði hér snemma við umr. þessa frv., að þar sem veitt er fé af hálfu hins opinbera til þess að styrkja félög og sjóð, t. d. sjúkrasjóði og önnur styrktarfélög, þar sé gert að skyldu, að þessháttar sjóðir og félög gefi þinginu skýrslu, eða ríkisstj., ef það þykir betur henta. Það er í raun og veru ekki rétt að láta úti styrktarfé, án þess a. m. k. að fá einhverja vitneskju um það, hvernig farið er með þetta fé, þótt ekki sé höfð hönd í bagga með úthlutun þess: Ég held, að ég fari hér rétt með að það hafi verið hæstv. fjmrh., sem minntist á þetta snemma í umr. um fjárl. Það var minnzt m. a. á styrkinn til Stórstúku Íslands, eða á till. þeirra hv.þm., sem vilja hækka styrk til hennar. Ég verð að segja það, að þótt ég sé ekki neinn bindindisfrömuður, þá er ég meðmæltur því, að Stórstúkan fái hækkaðan þennan styrk, og ekki er ég það síður eftir að maður hefir heyrt þær upplýsingar um vöxt vínnautnar í landinu, sem hv.frsm. gaf hér við umr. málsins. Það er í raun og veru ákaflega eftirtektarvert og alvarlegt mál, að tekjur ríkissjóðsins af víneinkasölunni skuli hafa tvöfaldazt á einu ári, þ. e. að þar sem þær voru ½ millj. kr. árið 1928, þá eru þær orðnar ein millj. kr. árið 1929. Ég vil ekki fullyrða um allar þær orsakir, sem til þess leiða, að þessi tekjuliður ríkissjóðs vex svo hraðfara, en hitt vil ég segja, að það er a. m. k. full, ástæða til þess að gefa gaum að því, hversu vínnautnin virðist fara hraðfara vaxandi í landinu. Einn hv.þm., sem talaði um þetta, drap á það - ég held að það hafi verið hv. 4. þm. Reykv. - að í vissum herbúðum væri ánægja yfir því, að drykkjuskapur yxi hér á landi. Mér er ekki ljóst, hvaða herbúðir hv.þm. á við með orðum sínum, en í þeim herbúðum, sem honum standa næst - má segja að hann sé þar í fordyri -, þar hefir að vísu verið ritað um það, að vaxið hafi sála á vínunum, en ég geri ekki ráð fyrir, að hv. 4. þm. Reykv. hafi þurft að skilja það þannig, að þar væri lýst yfir beinlínis ánægju yfir drykkjuskap; ég vildi a. m. k. ekki leggja þann skilning í það, sem stjórnarblaðið flutti um málið, þótt það kannske mætti. Þá er aðeins ein önnur till., sem ég ætla að minnast á. Það er till. samgmn. um fjárveitingu til flugferða. Ég skal ekki vera langorður þar um, en ég vildi aðeins benda á tvær höfuðástæður, sem hljóta að liggja að því hér á landi, að flugsamgöngur eru okkur ekki ónauðsynlegri heldur en öðrum þjóðum, nema fremur sé, en það er það, að samgöngur almennt á landi hér eru lakari heldur en í öðrum löndum álfunnar, og hitt annað, að skyggni er betra hér á landi heldur en víðasthvar annarsstaðar í Norðurálfunni, þar sem flogið er. Þessar tvær ástæður gera það að verkum, að þetta samgöngutæki, flugvélina; hljótum vér Íslendingar að taka í vora þjónustu, og, það er þegar komið svo langt, að þingið er farið að styrkja íslenzka menn til að læra flug. Þá geri ég ráð fyrir, að þeir, sem þar hafa verið að verki, þessir íslenzku menn, verði landinu tapaðir og gangi í þjónustu útlendinga. Heldur nú nokkur, að styrkur til að læra að fara með flugvélar hafi verið veittur með það fyrir augum, að Íslendingar eignuðust ekki sjálfir þessi samgöngutæki og hefðu menntað sína eigin menn til að fara með þau? Það er náttúrlega rétt og sjálfsagt, að Íslendingar eignist flugvélar, eins og önnur samgöngutæki, sem við höfum eignazt fram að þessu. Ég hefi þess vegna mikla tilhneigingu til þess að fylgja till. samgmn. að einhverju leyti, þótt ég verði að kannast við, að það eru allmikil útgjöld, sem þar er farið fram á; en hér er um svo mikið framfaramál að ræða og svo nauðsynlegt, að haldið sé áfram; bæði hvað snertir notkun flugvéla við síldveiðar og svo að haldið sé áfram þeirri byrjun á bættum samgöngum, sem við höfum séð, að vel eru mögulegar hér á landi um sumartímann með flugvélum.

Ólafur Thors Ég hefi aðeins leyfi til að gera örstutta aths. og þarf heldur ekki meira. Það er í tilefni af ummælum hæstv. fjmrh. og hv., frsm.n. um brtt., sem ég er við riðinn að þessu sinni. Hæstv. fjmrh. sagði, að í fyrra hefði ég gefið Alþingi þær upplýsingar, að það væri hægt að leggja veg frá Sandgerði að Stafnesi fyrir 8-10 þús. kr., og hann sagðist hafa litið þannig á, og það hefði raunar komið fram áður, sagði hann, að sú fjárveiting, sem veitt var til þessa vegar 1930, hefði verið lokaveiting og að slík málaleitun myndi ekki koma fram aftur. Frsm. n. tók í sama streng og sagði, að ég hefði flutt boð um þetta. Ég verð að segja það, að þetta er í sjálfu sér kannske afsakanlegt, þótt hæstv. fjmrh. fari rangt með í þessu máli; hann er svo lítið við hér í deildinni, og það jafnvel þótt verið sé að ræða um fjárl., en það er engin ástæða fyrir hv.frsm.n. til að fara rangt með, af því að hann er æfinlega við, þegar verið er að ræða um fjárl. En ég tók það skýrt fram í ræðu minni í fyrra, að ég þættist viss um, að þessi fjárveiting nægði ekki, og hv.frsm.n. lét þá á sér skilja, að hann hefði þá haft réttan skilning á málinu. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa upp nokkur orð úr ræðu minni í fyrra, sem sönnun á þessum ummælum mínum. Ég hefi komizt svo að orði þá: „Ég vil því færa hv.fjvn. beztu þakkir fyrir það, hvernig hún hefir tekið í þetta mál. Og þótt hún sé að vísu nokkru smátækari en helzt hefði verið kosið, þá vona ég, að menn hafi það í huga, að þetta ber að skoða sem fyrstu fjárveitingu til þessa verks, því ég vona, að menn ljái þessu það fulltingi, sem með þarf, og láti eigi staðar numið á miðri leið“. Ég veit ekki, hvernig á að orða þetta skýrara. Getur nokkrum manni dottið í hug, að hér sé farið fram á fjárveitingu í eitt skipti fyrir öll eða sé staðar numið á miðri leið með fyrstu fjárveitingu? Ég hefi ekki á nokkurn hátt farið óhreint að þessu. Það er ekki vani mína. Það er því ástæðulaust fyrir hæstv. ráðh. og hv.frsm. að drótta því að mér. Þeir sýna aðeins með því, að þeir kannast ekkert við þessar umr., sem þeir eiga að hlusta á og vera við.

Haraldur Guðmundsson Ég var ekki við í gær, þegar hæstv. fjmrh. talaði um brtt. mína um kaup á hlutabréfum í Eimskipafélagi Íslands. En mér var sagt, að hæstv. ráðh. hefði spurt, hvort ég ætlaðist til, að ríkisstj neitaði að inna af hendi þennan styrk til Eimskipafélagsins, nema félagið afhenti hlutabréf fyrir þeirri upphæð. Það er alveg óþarfi að svara þessu, því að það er skýrt í minni till., að hlutabréf skuli koma fyrir þennan styrk. Þá hafði hæstv. ráðh. spurt, hvort ég ætlaðist til þess, að ríkisstj. hefði óskoraðan atkvæðisrétt í Eimskipafélaginu fyrir þetta hlutafé. Ég hefi þegar drepið á þetta og sagði, að stj. hefði haft óskuraðan atkvæðisrétt fyrir allt hlutafé sitt og að ég ætlaðist til, að atkvæðisréttur fyrir hlutafé ríkasjóðs héldist áfram án takmarkana eins og verið hefir. Þess vegna flutti ég ekki viðbótartill. um það. Hv. 1. þm. Reykv. drap á þessa till. mína og kom fram með samskonar fyrirspurn og hæstv. ráðh., og hefi ég þá svarað henni hér með. En hv.þm. bætti því við, að það væri óheppilegt að breyta samþykktum félagsins frá því, sem nú er: Mér sýnist það ekkert óheppilegt. Ég álít, að nauðsynlegt sé að breyta samþykktum félagsins til þess að það geti notað sér þann styrk, sem ég ætlast til, að ríkissjóður veiti því með því að kaupa ný hlutabréf. Hlutaféð er ákveðið í lögum félagsins, og vitanlega þarf tíma til að gera breytingar á samþykktum félagsins. En tíminn er líka nægur. Á aðalfundi félagsins í sumar, og eins á aðalfundi félagsins 1931, mun gefast tækifæri til að koma í gegn þeim breytingum, sem nauðsynlegar eru á samþykktum félagsins. Þær breyt. þurfa ekki að vera aðrar en þær að auka hlutaféð sem þessu munar og kveða skýrt á um þau réttindi, er fylgja hlutafé ríkissjóðs. Ástæðan, sem hv. 1. þm. Reykv. færði fram fyrir því, að óheppilegt væri að breyta samþykktum félagsins þannig, að auka mætti hlutaféð, var sú, að menn, sem stæðu nærri stj. félagsins, gætu náð miklum hluta nýju hlutabréfanna undir sig og gætu á ýmsan hátt notað aðstöðu sína til að „svindla á félaginu“, eins og hv.þm. kallaði það. Ég veit ekki, hvers vegna hv.þm. dettur þetta í hug. Ég veit ekki betur en það sé svo yfirleitt, þegar um almennt útboð hlutabréfa er að ræða, að þá sé almenningur látinn fá vitneskju um það, til þess að allir hafi tækifæri til að taka þátt í hlutabréfakaupunum.

Hvers vegna?

. Þegar um almennt útboð hlutabréfa er að ræða, er þetta sjálfsagt til þess að girða fyrir, að fáeinir menn geti sölsað undir sig bréfin. Í hug almennings hefir Eimskipafélagið verið einskonar þjóðarfyrirtæki, en ekki verið skoðað sem venjulegt gróðafélag. Svo á það og að vera. Með því að auka eign ríkisins í félaginu er aukinn hlutur þjóðarinnar, almennings, í því. En þó að það, sem hv.þm. hélt fram, að menn, sem standa nærri félagsstjórninni, mundu reyna að sölsa undir sig hlutabréfin, ef hlutafjáraukning yrði ákveðin, hefði við einhver rök að styðjast, sem ég vil vona, að ekki sé, þá er engin ástæða til að mæla á móti minni till. fyrir það, því að hún fer aðeins fram á að heimila að selja ríkisstj. hlutabréf. Þess vegna er engin hætta á því, að óhlutvöndum mönnum gefist færi á að sölsa undir sig hlutabréf félagsins, og ótti hv.þm. er því alveg ástæðulaus. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að þessi aukastyrkur til félagsins bæri ekki að skoðast sem styrkur. Ég skal benda á það, að sjálf félagsstj., sem er þessum málum kunnugust, lítur öðruvísi á þetta en hv.þm. Í skýrslu, sem stj. Eimskipafélagsins gaf út síðastl. ár, er drepið á fjárframlög ríkisins til félagsins. Um strandferðirnar segir stj. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Félagið vinnur fyrir honum með auknum viðkomum skipa á ýmsar hafnir út um land, sem féllu niður, ef strandferðastyrkurinn yrði ekki veittur“. Og svo kemur: „En það er allt öðru máli að gegna með aukastyrk ríkis sjóðs til félagsins. Hann er beinlínis nokkurskonar fátækrastyrkur til félagsins, þar sem félagið lætur ekkert á móti, og á honum má ekkert byggja í rekstri félagsins. Þetta er þá skoðun stj. Eimskipafélagsins um eðli styrksins, og að hv.þm. ólöstuðum, hlýtur hún þó að vera kunnugri hnútum Eimskipafélagsins en hann. Annars er óþarfi að vera með miklar vitnaleiðslur út af þessu atriði, því að þær samþykktir, sem þingið hefir gert, sýna, að það lítur svo á, að strandferðastyrkurinn og aukastyrkurinn sé ólíks eðlis. Strandferðastyrkurinn er ákveðinn með lögum, en fyrir aukastyrknum er aðeins heimild, sem ríkisstj. getur notað, ef ástæða er til eða þörf félagsins krefst, og aðeins ákveðið víst hámark fyrir þeim styrk. Hv. þm. vildi halda því fram, að félagið fengi ekki þennan styrk fyrir ekki neitt, heldur væri lögð sú kvöð á félagið, að það skyldi veita 60 mönnum ókeypis far frá og til útlanda og styrkurinn væri sem greiðsla fyrir það. Þetta er alveg rangt hjá hv.þm. Þetta er algerlega laust við aukastyrkinn og hefir aldrei verið í sambandi við hann. Í skýrslu Eimskipafélagsstj. um framkvæmdir félagsins árið 1928 er talað um skattfrelsi það, sem Eimskipafélaginu var veitt. Það er laust við útsvar til Reykjavíkurbæjar og tekju- og eignarskatt til ríkissjóðs, að öðru leyti en því, að það greiðir 5% af nettótekjum í bæjarsjóð. En þessu skattfrelsi fylgir skilyrði, eins og tekið er fram í skýrslu félagsins, og vil ég lesa þau orð upp, með leyfi hæstv. forseta: „En þau skilyrði voru sett fyrir skattaívilnuninni, að félagið greiði hluthöfum sínum ekki hærri arð en 4 af hundraði á því tímabili og að því sé skylt að veita samkvæmt úthlutun menntamálaráðs Íslands allt að 60 mönnum (30 á hvoru farrými) ókeypis far til útlanda og heim aftur á skipum félagsins“. - Með öðrum orðum, þetta ókeypis far er til að mæta skattaívilnuninni, en ekki aukastyrknum, eins og hv.þm. hélt fram. Þá kom hv.þm. með hagfræðilegar hugleiðingar og sagði, að annaðhvort yrði aukastyrknum eytt eða honum yrði ekki eytt. Þetta er alveg laukrétt hjá hv.þm. Ef þessari fjárhæð er ekki eytt til að greiða með arð til hluthafa, þá leggst hún við starfsfé félagsins. Hv. þm. sagði, að ef hlutabréf yrðu látin fyrir féð, þá væri þetta fé félaginu engu betra en lán. En þetta er ekki rétt hjá hv.þm. Það er áreiðanlega betra fyrir félagið að fá þetta fé sem starfsfé, hlutafé, en að verða að taka það að láni og greiða síðan vexti og afborganir af þeirri skuld, hvernig sem árar. Ef þetta fé verður hlutafé félagsins, þá stendur það undir skuldbindingum félagsins út á við. Og því sterkara er félagið, sem það hefir meira hlutafé. Því betur þolir það þau óhöpp, sem fyrir það kunna að koma. Og ég veit ekki, hvaða styrkur ætti að vera félaginu kærkomnari en einmitt slíkur styrkur frú ríkissjóði. Þá sagði hv.þm., að ef svo færi, að styrknum væri eytt vegna þess að félagið tapaði á árinu, þá væri það aðeins útþynning á hlutafé félagsins, ef hlutabréf væru látin fyrir upphæðinni. Nokkuð er til í þessu. En hvar eiga töpin að koma niður. Hvar lenda þau, ef ríkissjóður leggur ekki fram þennan styrk, sem farið er fram á í minni till.? Tapið hlýtur þá að lenda á hlutafénu. Við þessu er ekki hægt að sporna, meðan félagið á ekki nægan varasjóð til að mæta töpunum. En því meira sem eigið starfsfé félagsins, hlutaféð, er þess betur á rekstur þess að ganga og því betur þolir það töp, sem það kann að verða fyrir. Vilji félagið hinsvegar ekki þiggja þetta tilboð Alþingis um að leggja því starfsfé, þá hlýtur það að vera af því, að það þykist vera orðið svo öflugt, að það þurfi ekki aukins starfsfjár. Og þá er þarflaust að ætla því styrk úr ríkissjóði.

Frsm. síðari kafla (Bjarni Ásgeirsson) Ég mun ekki verða langorður. Mér finnst umr. vera farnar að líkjast því, þegar börn eru í leiknum „sittu með þann síðasta“. Allir sýnast vera að gera tilraunir til að hafa síðasta orðið, þótt þeir hafi litið eða ekkert að segja. Hv. 2. þm. Eyf. fór allómjúkum orðum um ummæli, er ég hafði haft út af brtt. frá fjvn., er mér var falið að boða við brtt. frá honum um sjóvarnargarð á Siglufirði. Hv. þm. sagðist ekki skilja, hvað þessi brtt. ætti að þýða. Ef henni væri bætt við brtt. hans, þá væri hún einskis virði. - Þessari klausu, „þegar fé er veitt til þess í fjárlögum“, er alvanalegt að hnýta við ýmsar samþykktir hér í hinu háa Alþingi, og hún þýðir það, að Alþingi bindur sig við fjárframlag í þessu skyni, en ætlar þó ekki að greiða féð af hendi fyrr en annað þing hefir samþ. það í fjárl. Mér virðist, að það ætti að vera reglan í sem flestum tilfellum að greiða ekki úr ríkissjóði fyrr en fjárlagaveiting er fyrir greiðslunni, enda þótt hún hafi verið samþ. í öðrum lögum. Út af því, sem hv.þm. sagði, að eitt þing gæti ekki bundið síðara þing um fjárframlög, vil ég segja, að þetta er e. t. v. ekki hægt lagalega, en siðferðislega getur eitt þing vel bundið annað á þennan hátt. Það er alveg sama eðlis og t. d. þegar samþ. er fyrsta greiðsla til einhvers, þá eru næstu þing siðferðislega bundin við að halda áfram fjárveitingum til þess. Um rafveituna í Skagafirði held ég, að mér sé óhætt að sleppa öllum svörum. Það mál er orðið svo þrautrætt. Það er aðallega hv.l.þm. Reykv., sem ég þarf að beina til nokkrum orðum. Skal ég þó ekki verja til þess nema litlu broti af þeim tíma, sem fyrirlestur hans áðan tók. Bæði hann og hv. 1. þm. S.-M. fóru mörgum orðum um það þjóðnytjastarf, sem Sigfús Sigfússon hefði unnið með söfnun þjóðsagna sinna. Um þetta þurftu hv.þm. ekki að sannfæra mig, og sjálfsagt ekki aðra hv.þdm. heldur. Öllum er þetta fullljóst, enda hefir Sigfús fengið nokkra viðurkenningu með því að honum er veittur fastur styrkur í 18. gr. fjárl. Aðalatriðið er hér fengið, að búið er að taka til varðveizlu frá gleymsku stórkostlegt heimildasafn, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði réttilega, að yrði þeim mun verðmætara, sem lengra liður. En það rekur enga nauðsyn til að gefa allt safnið út núna. Nú er búið að forða því frá glötun, og handa almenningi tel ég óþarft að svo stöddu að gefa út nema úrval af því. Hv. þm. talaði mikið um elliheimilið Grund. Út af því get ég endurtekið það, sem ég sagði í gær, að nefndin, sem fyrir þessu hefir staðið, er alls góðs makleg. En frá hinu get ég ekki horfið, að mér virðist Reykjavík eiga ein að standa straum af þessari stofnun, því að það er Reykjavík, sem hennar nýtur, ein eða nærri ein. Hv. þm. kom með samanburð á byggingu skóla og elliheimilis og sagði, að alveg eins ætti að styrkja hið síðarnefnda. En hér stendur mjög ólíkt á. Ríkið heldur uppi svo að segja allri skólastarfsemi í landinu, og þar fær Reykjavík sinn styrk í hlutfalli við aðra. En um fátækraframfærslu - ef hér má nota það orð - hefir verið farin sú leið, að láta hin einstöku héruð sjá alveg fyrir henni sjálf. Það eru því alveg sérmál bæði Reykjavíkur og Ísafjarðar, hvernig þau koma fyrir hjá sér fátækraframfærslu og ellistyrk. Ef þau kjósa að reka elliheimili, þá verða þau að gera það upp á eigin spýtur. Ég ætla ekki að deila við hv. 1. þm. Reykv. um það, hversu skattabyrðinni er jafnað niður á einstaka landshluta, eða hvort Reykjavík beri hlutfallslega of mikið af henni. Það er alveg rétt hjá hv.þm., að mikið af sköttunum kemur frá Reykjavík. En aðstaða sú, sem allt landið hefir skapað Reykjavík, er þannig, að mikill hluti af auðæfum landsins hefir dregizt þangað. Því er ekki nema eðlilegt, að hlutfallslega mikið gjaldist þaðan aftur í sköttum. Út af því, sem hv.þm. sagði um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, skal ég aðeins segja, að ég veit ekki, hvar á landinu áhugi er fyrir því máli, ef ekki í Reykjavík. Annarsstaðar má heita, að hans verði alls ekki vart. Enda er þetta mjög eðlilegt. Hér er mest saman komið af menntamönnum og öðrum, sem skilyrði hafa til að geta metið leiklist. Aldan um þjóðleikhúsbyggingu er enda héðan komin. Það var þáverandi þm. Reykv., Jakob Möller, sem fyrstur bar þetta mál fram á Alþingi. Það er ein sönnunin enn fyrir því, að þetta er gert eftir óskum Reykvíkinga. Þá kemur Stórstúkustyrkurinn og ummæli þau, er ég hafði um einn einstakan templara í sambandi við síðustu bæjarstjórnarkosningar í Reykjavík. Hv. 1. þm. Reykv. gerði málstað þessa manns, Þórðar Bjarnasonar, að sínum, og er það ekki nema sanngjarnt, þar sem hr. Þ. B. framdi atferli sitt í þágu flokks hv.þm. Af hinu „opna bréfi“, sem hv.þm. las hér í hv. deild, er það sæmilega ljóst, að það er skrifað í pólitískum tilgangi, til að koma ákveðnum flokki að notum. - Hv. þm. hneykslaðist á því, að ég skyldi tala um Stórstúkuna í þessu sambandi. Ég vissi, að bréfhöfundurinn hafði verið þar áður, þótt það sé eflaust rétt hjá hv.þm., að hann sé þar ekki lengur. Og það voru fleiri en ég, sem höfðu það álit, að ekki væri hægt að sjá annað en að bréfritarinn kæmi fram í stórstúkunnar nafni.  Hv.,þm. varð mjög tíðrætt um það, að með orðum mínum um frumhlaup Þórðar Bjarnasonar hefði ég verið að boða skoðanakúgun, þar sem ég héldi því fram, að menn í opinberum félagsskap mættu ekki hafa ákveðna-pólitíska skoðun. Þetta er ákaflega rangt hjá hv.þm. Ég hefi aldrei haldið slíku fram. Mér hefir aldrei dottið í hug, að t. d. leikendur Leikfélagsins mættu ekki hafa pólitíska skoðun. Hitt fullyrti ég, og það vil ég undirstrika, að þegar Þórður Bjarnason, eða hver annar sem er, kemur fram í nafni félagsskaparins og skorar á starfsmenn að styrkja ákveðinn pólitískan flokk, en vinna á móti öðrum, þá er of langt gengið. Ef t. d. Háskóli Íslands styrkti sérstakan pólitískan flokk, væri það hið mesta hneyksli, þó að hver og einn af prófessorum og nemendum megi að sjálfsögðu hafa þá skoðun, sem honum sjálfum lízt. Og ef Leikfélagið styrkti ákveðinn flokk, væri það of langt gengið. En opna bréfið til templara sýnir ljóslega, að sá, sem að því stendur, kemur fram sem sannleikans. postuli og dregur taum eins stjórnmálaflokks á kostnað annara. Þar segir svo um B-listann: „B-listinn hefir ekkert tillit tekið til vor templara. Listinn er nær eingöngu skipaður andbanningum og því beint í andstöðu við vor málefni. Ég leyfi mér því sem umdæmisgæzlumaður kosninga að skora á alla templara, sem kosningarrétt hafa, að styðja C- og A-listann, en ljá B-listanum ekkert lið og greiða honum ekki atkvæði“. Hér er farið með hreinustu ósannindi. Það er hægt að sanna, að margir menn á. B-listanum eru bannmenn. Það er sérstaklega varhugavert fyrir félagsskap, sem hingað til hefir notið stuðnings frá öllum stjórnmálaflokkum, að spila frá sér því trausti með því að kasta sér út í flokkapólitík. Ég „kritisera“ þetta athæfi, af því að ég álít, að félagsskapurinn sé of góður til þess að láta sig henda slíkt; sá er vinur, sem til vamms segir. Ég ætla að minnast ofurlítið á brtt. frá nokkrum þm., um að breyta styrk þeim, sem Eimskipafélag Íslands nýtur, í hlutafé. N. hefir óbundnar hendur um till., en ég tel mér skylt að lesa upp bréf, sem mér barst frá formanni og ritara Eimskipafélagsins. Það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Út af tillögu um það, að aukastyrkur til Eimskipafélags Íslands sé bundinn því skilyrði, að félagið gefi út hlutabréf fyrir styrknum, viljum vér leyfa oss að leiða athygli að því, að þar sem styrkurinn gengur til árlegra rekstursútgjalda félagsins, þá væri útgáfa nýrra hlutabréfa í þessu tilfelli sama sem útþynning á hlutafé félagsins að sama skapi sem styrknum nemur. Í annan stað er þess að geta, að samkvæmt lögum félagsins er ekki mögulegt að selja ný hlutabréf án þess að gefa öllum hluthöfum hlutfallslegan rétt til kaupa á hlutabréfum. Nú á ríkissjóður ekki meira en 16. til 17. hluta af hlutafé félagsins, og yrði því að bjóða út hlutafé, sem væri 16 til 17 sinnum meira en styrkupphæðin, sem mundi algerlega umhverfa fjármálum félagsins. Að þessu athuguðu, er það raunverulega sama sem að neita félaginu um styrkinn að setja umrætt skilyrði fyrir honum“. Ég legg þetta bréf fram þeim til sýnis, sem vilja athuga þetta mál. Þá ætla ég að svara vini mínum, hv.þm. Barð. nokkrum orðum. Honum þótti mér hafa farizt mjög óhöfðinglega, þar sem ég flutti brtt. við varatill. hans um að lækka þær 1.500 kr., sem hann vill veita séra Árna Þórarinssyni, niður í 600 kr. Þetta er ekki mínu óhöfðinglyndi að kenna, heldur því óhöfðinglyndi, sem kann að vera hér í hv. d. Ég mun greiða atkv. með aðaltill. hv.þm. og varatill. hv.þm., en ef hvorug verður samþ., ber ég mína till. fram. Hv. þm. fór hörðum orðum um fjvn. fyrir það, að hún lagði á móti brtt. hans um styrk til Kristínar Jónsdóttur prestsekkju. Ég held, að hv.þm. hafi verið óþarflega ónotalegur í garð okkar nefndarmanna. Það var ekki vegna þess, að fjvn. vildi níðast á þessari prestsekkju, heldur varð nefndin að vera sjálfri sér samkvæm og fylgja þeirri reglu, sem hún hefir áður fylgt í þessum efnum. Ég vil geta þess, að í gær láðist mér að minnast á nokkrar brtt. Sú fyrsta þeirra er á þskj. 323, frá tveim þm. Reykv., um lánsábyrgð fyrir Keflavíkurhrepp, til bryggjugerðar í Keflavík. Mér er óhætt að segja það f. h. n., að hún leggur á móti þessari till., eins og öllum öðrum, sem koma fram í sömu átt. Hún vill ekki ganga inn á þá braut að veita ábyrgð frekar einum stað en öðrum, þó að hún viðurkenni hinsvegar, að þessi till. er til bóta frá þeim, sem áður hafa legið fyrir þinginu. Um till. beggja þm. Skagf., sem er III. till. á þskj. 324, skal ég geta þess, að n. mælir eindregið með henni og telur, að ef sú brtt., sem þessi er brtt. við, verður samþ., þá sé sjálfsagt að samþ. þessa. Ég læt máli mínu hér með lokið, til þess að gera mitt til að stytta umr., þó að ástæða geti verið til að minnast á fleira.

Frsm. fyrri kafla (Jörundur Brynjólfsson) Frsm. samgmn. hagaði orðum sínum svo, að ekki er unnt fyrir mig annað en gera honum nokkur skil, þó að ég hefði kosið að taka ekki til máls núna. En úr því að ég geri það, ætla ég að nota tækifærið og víkja nokkrum orðum að hv.þm. Dal. Þegar hann var að tala um, að fjvn. hefði ekki viljað verða við ósk hans, var engu líkara en að hans kjördæmi væri eina héraðið á landinu, sem skorti síma. Ef svo væri, þá mætti kannske til sanns vegar færa ummæli hans, en hv.þm. var að seilast til mín og míns kjördæmis út af framkvæmdum þar. Hv. þm. er nú búinn að vera nokkrum sinnum í stjórn landsins, svo að honum ætti að vera kunnugt um helztu framkvæmdir í nágrenni Reykjavíkur. En hnútur hans til mín sýndu mikla vankunnáttu í þessum efnum. Ef ég hefði farið hörðum orðum um ósk hv.þm., þá væri sök sér, þó að hann veittist að mér og mínu héraði. En því fer fjarri, að ég hafi ekki viðurkennt óskir hans. Hv. þm. skírskotaði til landssímastjóra, en ég leiðrétti það með hógværum orðum. Fjárhagsástæður einar sagði ég að væru þess valdandi, að við gætum ekki tekið óskir hans til greina. Heilir hreppar í mínu byggðarlagi hafa engan síma fengið og allflestir hreppar austanfjalls hafa fengið síma á síðustu þrem til fjórum árum. Það er undarlegt, að maður, sem þykist fylgjast vel með í stjórnmálum, skuli opinbera slíka fáfræði, - ég segi fáfræði, af því að aldrei ætla ég þessum hv.þm. að halla vísvitandi réttu máli. Hv. þm. er að tala um vegi um þetta hérað. Veit ekki hv.þm., að þetta hérað er langverst sett af öllum héruðum landsins hvað samgöngur snertir? (SE hlær). Já hv.þm. má hlæja! Hafnleysi er t. d. svo mikið, að oft og einatt um hásumar geta skip ekki hafnað sig þar. Fjallgarður liggur að héraðinu, sem getur valdið algerðu samgönguleysi heilan vetur. Hérað hv.þm. er sannarlega betur sett. Ég ætla annars ekki að fara frekar orðum um þetta hér. Ég ætla ekki að fara út í neinn héraðameting. En þá fyrst er tími til að gera milljónakröfur, þegar maður hefir milljónirnar. Að þessu athuguðu hlýtur hv.þm. að sjá, að hér er engri hlutdrægni til að dreifa, og í því get ég skírskotað til Gísla Ólafsonar landssímastjóra, sem er ákaflega sanngjarn í till. sínum. Þá kem ég að hv.frsm. samgmn. (GunnS). Það má vel vera, að ekki sé til mikils að gera till. hans að umtalsefni. Utan þessara veggja hitti ég mann, sem sagði mér, að hann væri búinn að tryggja sér meiri hl. þessarar hv. deildar. Þóttist hann vera með nöfn hv.þm. upp á vasann. Ég ætla á eftir að heimta nafnakall, svo ég sjái, hverjir það eru, sem binda sig þannig fyrirfram, án þess að vita; hvað upplýsist í málinu. Það má vel vera, að í framtíðinni eigi fjárveiting í þessu skyni mikinn rétt á sér, a. m. k. þurfti hv.frsm. ekki að falla í stafi yfir yfirlýsingu þeirri, sem ég gaf fyrir hönd n. í gær. Sú yfirlýsing er ekki fram komin af skilningsleysi, heldur af fjárhagslegum ástæðum. Ég vil benda hv. dm. á það, að hvort sem þeir veita nú 50 eða 70 þús. kr., mega þeir vera viðbúnir að þurfa á næsta þingi og næstnæsta þingi o. s. frv. að veita ekki minni upphæð í sama skyni. En arðurinn, sem á að borga þessar upphæðir, á langt í land. - Hv. þm. Vestm. lét sitt ljós skína og vildi rökstyðja nauðsyn flugvéla með því, að skyggnið væri svo gott, að flugvélar gætu komið að afarmiklu gagni í síldarleit, eins og þegar væri fengin nokkur reynsla fyrir. Hv. þm. sagði, að hér væru verri samgöngur en erlendis og því bæri fremur að styrkja flugferðir hér. Íslenzkir menn hefðu verið styrktir til að nema fluglist í því skyni, að þeir störfuðu hér, og þessvegna ættum við að nota krafta þeirra. En þessir menn hafa ekkert fyrirheit fengið um það. Mér finnst það vera fyrirgreiðsla fyrir þeim að styrkja þá til námsins, og óþarfi að skuldbinda sig þeim áfram. Það ætti ekki að vera nein ógæfa, þó að þeir þyrftu að vinna erlendis í nokkur ár. Hversu miklu fremur er ekki sú skuldbinding rík, þegar búið er að leggja mikið fram af ríkisins hálfu til flugvélakaupa? Hvað yrði sagt á næsta þingi, ef þingið kippti þá að sér hendinni, en ef svo skyldi verða, myndi félagsskapurinn gefast upp, og peningunum er á glæ kastað. Hv. frsm. þóttist ekki hafa stiklað nema á stærstu atriðunum í gær. En nú hugsa ég, að hann hafi tínt allt til. Það er nógu fróðlegt að athuga nánar hans miklu rök. Hann skírskotaði til tveggja greina eftir dr. Alexander Jóhannesson í Morgunbl. og Tímanum. Þessar ritsmíðar höfum við hinir líka haft vitneskju um, svo að það er ekkert nýtt í málinu. - Annars er allt starf dr. Alexanders í þágu flugferða mjög þakkarvert og verður án efa málinu til mikils góðs. En hitt er jafnvíst, að flugferðirnar geta ekki borgað sig enn sem komið er hér á landi. Hv. frsm. spurði, hvort við héldum, að Bandaríkin og England hefðu leyft sér að leggja peninga í flugvélar og halda uppi flugi, ef það borgaði sig ekki. Þessar þjóðir byrjuðu flugstarfsemi sína í hernaðarþarfir, þó að flugvélarnar séu núna notaðar til samgangna. En hvað þýðir nú slíkur samanburður sem þessi? Hér búa rúmlega 100 þús. hræður. Hv. þm. er svo einfaldur að bera þarfir þeirra þjóða, er skipta tugum milljóna, nauðsynjar þeirra og getu saman við okkur. Þetta er blátt áfram barnaskapur. Á Englandi eru rúmar 40 milljónir manna, á Frakklandi annað eins, Þýzkalandi 60–70 milljónir, í Bandaríkjunum sennilega nær 130 millj., og það geta menn svo borið saman við tölu íbúa hér á landi. Og þó munar enn meiru, ef borið er saman við þá starfsemi, sem í löndunum er, og fjárhagsstyrkleika þeirra þjóða. Hér hallar svo gífurlega á, að ég undrast, hvernig hv.frsm. samgmn. getur látið sér slíkt um munn fara. Ef nokkuð er rothögg, þá eru það þessar röksemdir hv.þm. Hann kemur ekki með neitt máli sínu til stuðnings nema hugarburð og draumóra, sem við vonum að rætist einhvern tíma í framtíðinni, en eru hvergi nærri tímabærir. Það er líkt með þessa fjárveitingu eins og féð, sem búið var að safna til þjóðleikhúss og þeir, sem fyrir því stóðu, tóku út til þess að moka ofan af klöppinni til að eyða því. Það er áreiðanlega réttara, að við látum okkur hægt fyrstu árin, reynum að safna í sjóð og nota eitthvað af því fé, sem til þessara mála er ætlað samkv. frv. því, er samþ. var hér nýlega, til undirbúnings, meðan engir peningar eru fyrir hendi til að kaupa þessar vélar, og því síður til að starfrækja þær. Hv. frsm. talaði um gagnið af flugvélum við síldarleit. Hann bar fyrir sig álit einhverra sérfræðinga, sem ekki væri til neins að mótmæla.

Ég hefi reyndar aldrei minnzt á þetta

. Jú, og hv.frsm. var drjúgur yfir því, að við værum fyrstir til að nota flugvélar í þessu skyni og að talsverð reynsla væri þegar fengin. Vill hann ekki segja, hve langæ hún er? Hún er ekki svo fjarska mikil. Ætli það yrði ekki nokkuð ósamhljóða vitnisburður hjá útgerðarmönnum, ef þeir ættu að segja álit sitt um notin af flugvélinni við síldarleitina. Sumir hafa trú á gagni hennar, aðrir enga. Og hverjir skyldu þessir sérfræðingar vera? Ætli það séu ekki einhverjir hv.þm., sem við atkvæðasmölun hafa lofað að greiða þessari till.atkv. sitt? Ég sé ekki betur en að þeim mönnum megi þykja gott, að ég hefi gefið hv. 2. þm. Rang. tilefni til að kasta út síðara mörsiðrinu, og reyna nú hér eftir að rökstyðja till. eitthvað meir. Margt er það, sem flugvélar þykja nauðsynlegar við. Einkum er talað um póstflutning, farþegaflutning og sjúkraflutning. Ég játa, að það síðasta getur oft komið sér vel, og væri æskilegt, ef það væri kleift að gera svo mikið fyrir sjúklinga. En hvaða farþegar ætli það séu hér á landi, sem þurfa að flýta svona afarmikið ferð sinni? Sennilega helzt kaupmenn og kaupsýslumenn.

Og kaupfélagsstjórar

. Ég held að skipin séu nú ekki orðin svo ýkjalengi milli viðkomustaða, eða langt líði milli ferða þeirra, að menn tefji sig til stórtjóns yfirleitt. Og þá er pósturinn. Símar liggja nú milli flestra þeirra staða, sem póstur gæti borizt til með flugvélum. Ætli það mætti ekki bjargast í þessum efnum svona fyrsta kastið við þessar samgöngur, sem eru, án þessara afardýru fartækja? Og ætli gagnsemin af þeim tækjum kynni ekki að bíða býsna lengi, ef óheppilega væri af stað farið með þau? Hv. þm. (GunnS) sagði, að nytsemin væri þegar orðin margfalt meiri en féð, sem varið hefði verið til flugferða. Þetta nær engri átt. Útgerðarmenn, sem haft hafa tækifæri til að kynna sér þetta hér manna bezt, eru ekki á einu máli. Sumir telja nokkurt gagn, en hinir eru líka mjög margir, sem telja það ekkert. Afstaða ríkissjóðs er þannig, að gagnið þarf að verða nokkuð mikið, ef hann á að fá allt sitt borgað beinlínis. En ef útgerðarmenn hefðu mikinn hag af flugvélunum, væri ekki um að sakast, þó að ríkissjóður bæri nokkurn þunga af þeim án þess að fá beint endurgjald. En það er bara ekki nokkur vissa fyrir þessu enn. Þvert á móti. Allt bendir á stórkostlegt tap og fjáreyðslu við þetta fyrirtæki. Hv. þm. drap á ummæli, er einhver þm. hefði haft fyrir löngu um bíla. Þau skipta engu máli í þessu sambandi. Við vitum báðir, hvaða ummæli hafa heyrzt bæði innan þings og utan um járnbrautir t. d., og þó hygg ég, að við séum sammála um, að bæði þær og bílarnir geti borið uppi samgöngur hér og borgað sig. En það kemur ekki við þessum flugsamgöngum. Þá sagðist hv.þm. ekki kunna við, þegar hann væri að rökstyðja mál sitt, að fara að stafa eins og fyrir krakka í barnaskólum.

Ég sagði aldrei svona

. Ég skrifaði það upp. En ég held hanni hafi talað eins og hjá börnum. Þó að hann sé langt upp úr því vaxinn að líkamsstærð að setjast á barnaskólabekk, hefir hann talað þannig núna, að ég þekki engan barnaskóla það lítinn, að minnsti bekkur hans sé ekki of stór fyrir hann í þessum efnum. Eins og skein í gegnum ummæli hans, er reynslan alltof lítil til þess, að hægt sé að byggja á henni nokkra sönnun. Og eins og ég hefi sýnt, hafa ekki önnur ótvíræð rök verið borin fram heldur. Vonandi eiga þau rök eftir að koma fram, því að bezt fer á, ef hv.þdm. samþykkja þetta, að svona stórri upphæð sé ekki á glæ kastað. Getuleysi okkar hamlar okkur frá því að ráðast í mörg nauðsynjafyrirtæki, og ekkert annað en getuleysið. Því skyldum við þá tefla miklu fé í óvissu til þessa, sem hvergi nærri getur borið sig fyri en eftir óralangan tíma? Hver veit hvað langan? Ég hefi andmælt hv.frsm. samgmn. nokkuð óvægilega. Ég hefði ekki tekið hann þeim tökum, ef hann hefði ekki brýnt mig til þess. Heppnist honum hér eftir að sannfæra menn um, að þessu fé sé ekki á glæ kastað, má hann vera mér þakklátur fyrir að hafa brýnt hann til þess.

Magnús Jónsson Hv. þm. Ísaf. féllst á, að breyta þyrfti samþykktum Eimskipafélagsins til þess, að það gæti notfært sér ríkisstyrkinn til hlutakaupa. En hann álítur ekki nema sjálfsagt fyrir félagið að gera þetta. Þessi samþykkt félagsins er tvímælalaust varnarráðstöfun gegn því, að fáir aðilar geti sölsað undir sig of mikil yfirráð í félaginu. Þetta er til þess að tryggja, að almenningur geti haldið áfram að vera þar aðaleigandi. Hér er beint stefnt að því, að annar aðili sölsi undir sig völdin. Ég veit, að þessi hv.þm. telur það ekki skaða, þó að ríkið eignist félagið. En þar er önnur hlið, sem að almenningi snýr. Þetta, sem hér er lagt til, hlyti að fæla menn frá því að eiga hluti í félaginu. Vill meiri hl. hv.þdm. játa með atkv. sínu, að það sé tilgangur sinn? Það væri að brjóta algerlega í bág við anda félagslaganna. Og þó að búið væri að breyta samþykktum félagsins, þá hefi ég bent á þá erfiðleika, sem eru á því fyrir félagið að taka við þessum styrk samt sem hlutafjárauka. Segjum, að hann yrði notaður eingöngu sem hlutafé eftir heilbrigðum rekstrarreglum, en ekki til árlegrar eyðslu. Þá væri tillag ríkissjóðs bara eins og gott lán fyrir félagið, sem þó væri skuldbundið til að standa straum af árlegum vöxtum á því. En fari þetta í kostnað og sé látið ganga til þurrðar í árlegum rekstri, þá rýrnar hlutafé félagsins sjálfs á hverju ári um jafnmörg „prósent“ og ríkistillaginu nemur af allri hlutafjárupphæðinni. Ef félagið er rekið þannig, þá eiga hlutafjáreigendur eftir nokkur ár ekki nema lítinn hundraðshluta af fé sínu. Slíkt væri vitaskuld ekki annað en útþynning hlutafjárins, sem stefndi að því að gera hlutabréfin svo að segja einskis verð. Það er ómögulegt að hugsa sér, að þetta sé heilbrigt, enda hefir hæstv. fjmrh. neyðzt til að játa það algerlega, og mér skilst hv.frsm.fjvn. líka með því að lesa upp bréfið frá félaginu.

Ég gerði ekkert annað en skyldu mína

. Hv. þm. Ísaf. var ekki á móti því, að þetta gengi út yfir hluthafana. En það væri ósæmilegt af þingmanni að hvetja til þess að reka félagið þannig. Þetta er bara till. um það, hvort Alþingi vili halda áfram að styðja félagið eða vill, að ríkið dragi sig til baka og láti arka að auðnu, hvernig fer í samkeppninni við hin útlendu félög. Hv. frsm. síðari kaflans og fleiri hv.þm. hafa gert mikið veður úr bréfum þeim, sem Þórður Bjarnason hafi sent til einstakra kjósenda við bæjarstjórnarkosningarnar hér í vetur. Ég skal verða stuttorður um það, því að ég tala undir þolinmæði hæstv. forseta: Í þessu bréfi ber Þórður Bjarnason alls engin rök fram önnur en rök templara. Þar stendur aðeins: Það eru svona margir okkar vinir á þessum lista og svona margir á hinum. Ef þið viljið kjósa bindindismenn, þá kjósið þið þá lista, þar sem þeir eru. - Með því mælir hann með steikustu andstæðunum, C-lista og A-lista, en ekki B-listanum, af þeirri einföldu ástæðu, að þar eru ekki bindindismenn. Hv. þm. (BÁ) er bara á „wrong car“, eins og Englendingar segja, þegar hann er að gefa Stórstúkunni þetta að sök: Hann hugsar ekki um þetta, þegar æðsti maður reglunnar, stórtemplar, mælir með því að fylgja Framsóknarflokknum. Það er rangt að taka háskólann til samanburðar við stórstúkuna. Templarar hafa svo mikilla hagsmuna að gæta, að þeim er ekki láandi, þó að þeim sé kappsmál að eiga fulltrúa í bæjarstjórnum og á Alþingi: En þeim til lofs verð ég að segja, að þeir hafa skipt sér niður á flokkana alla, en alls ekki gert pólitík að félagsmáli. Það nær því engri átt að ætla að binda hendur templara, þegar þeir tala til templara, eða fella að öðrum kosti fjárveitingar til stórstúkunnar. Svo ætlaði ég að minnast einu orði á elliheimilið í Reykjavík. Hv. frsm. talaði mjög vingjarnlega um stofnun þess, enda var ekki annað hægt. En hann vildi ekki nú fremur en fyrr mæla með fjárveitingunni til þess. Hann sagði, að það væri Reykjavík ein, sem ætti að sjá fyrir þessu. Það er ekki Reykjavík ein, sem nýtur góðs af heimilinu, þó að hún hafi orðið að leggja fram 24/25 af því, sem til þess hefir verið kostað, eða það hefir komið inn á einhvern hátt fyrir stuðning manna úr Reykjavík. Ég vil leiðrétta það í ræðu hv.þm., að þetta sé sérmál bæjarins, af því að stofnunin sé eingöngu handa þurfamönnum hans. Að vísu notar bærinn þetta hæli handa þeim, þegar svo ber undir, en hinir eru fjöldamargir, sem borga þar fyrir sig. Þannig kemur fjöldi manna utan af landi til að kaupa sér þar vist. Það er líklega nálægt heimingur fólksins á Grund, sem tilheyrir ekki fremur Reykjavík en öðrum landshlutum. Þetta er hæli, þar sem menn eiga að geta alið elliár sín þolanlega, þó að þeir eigi ekki annað heimili. Það væri svívirðing, ef þingið vildi ekki styðja svona stofnun. Ég trúi því ekki fyrr en ef atkvgr. sýnir mér það. Einn hlutur er erfiðastur. Það er að gera vistina á stofnuninni ódýra. Það var álitið, þegar fyrst var mælt fyrir þessu, að 2,60 kr. á dag muni nægja.

Það er nokkuð dýrt

. Já, hjá því er ekki gott að komast, þegar búið er að reisa vandað hús og kosta miklu til. Ég veit ekki, hvað þingið getur gert betra við fé landsins en að verja dálítilli upphæð til þess að gera þessu vesalings fólki vistina ögn ódýrari. Ég veit ekki, hvað er gert í alþjóðar þágu, ef það er ekki að hjálpa slíkum mönnum.

Lárus Helgason Ég skal ekki lengja þessar umr. með því að fara að halda langa ræðu, heldur vil ég aðeins gera örstutta aths. Ég skaut því fram í ræðu hv. 1. þm. Reykv., að hann færi með rangt mál, þegar hann var að vita þá yfirlýsingu, sem hæstv.forsrh. gaf í sambandi við Vesturlandsveginn. Vil ég nú rökstyðja þetta innskot mitt. Hæstv. forsrh. sagði, að hann væri fyrir sitt leyti hlynntur því, að til Vesturlandsvegarins yrði lagt það fé; sem þyrfti til þess að fullgera hann á árinu 1931, þó að ekkert fé væri áætlað í fjárl. þess árs í því skyni. Nú veit hv. 1. þm. Reykv. það ósköp vel, að ekki er svo sjaldan gripið til fjár utan fjárl. til einnar eða annarar framkvæmdar, og heimildin til slíks fyrst veitt á næsta þingi á eftir. Þetta var það, sem hæstv.forsrh. átti við, að gert yrði, og ætla ég, að hv. 1. þm. Reykv. sé ekki svo skyni skroppinn, að hann skilji það ekki.

Gunnar Sigurðsson Ég hefi þegar haldið tvær ræður út af styrknum til Flugfélagsins, og er það þó ekki vandi minn að halda hverja ræðuna á fætur annari, enda er ég mjög hikandi í því, hvort ég á nú að fara að reifa þetta mál að nýju. Eins og ég hefi tekið fram áður, er gert ráð fyrir, að rekstrarkostnaður flugvélanna verði um 150 þús. kr. Til þess að mæta honum eru áætlaðar 50 þús. kr. tekjur af farþegaflutningi og 25 þús. kr. tekjur af póstflutningi, auk 55 þús. kr. framlags úr flugmálasjóði, samkv. nýsamþykktum 1. frá þessu þingi. Ennfremur er reiknað. með 20 þús. kr. rekstrarstyrk frá ríkinu, eftir till. samgmn. á þskj. 316, II. Auk þessa má geta þess, að ríkissjóður mun græða um 32.500 kr. á þessu ári vegna flugferðanna, á sölu flugfrímerkja, svo að augsýnt er, að hér er um fyrirtæki að ræða, sem gefur mikið í aðra hönd. Stofnkostnaður þessa fyrirtækis er áætlaður 200 þús. kr. Leggur samgmn. til. á áðurnefndu þskj., að stj. verði heimilað að kaupa hluti í félaginu fyrir 50 þús. kr., og dr. Alexander Jóhannesson, sem hefir verið vakinn og sofinn í að vinna að framgangi þessa máls og er því allra manna kunnugastur, telur víst, að takast muni að fá 50 þús. kr., annarsstaðar frá. Hinn hluta stofnkostnaðarins verður að fá með framlögum frá einstökum mönnum, og er ekki að efa, að dr. Alexander muni takast það með sínum alþekkta dugnaði, enda er allverulegur hluti þeirrar upphæðar þegar fyrir hendi. Eins og um allt, sem er á byrjunarstigi, er ekki hægt að segja með vissu, hvort þetta fyrirtæki muni bera sig, en ég lít svo á, að ekki eigi eingöngu að líta til þess, þegar um samgöngur er að ræða. Eða hvernig bera vegirnir sig? Það er vitanlegt, að þeir bera sig ekki. Og sama er að segja um strandferðirnar. Enda eru ekki gerðar þær kröfur, að þetta beri sig, heldur miðað við það, að vegir og strandferðir eru undirstaðan undir öðru, sem ber sig. Ræða hv.frsm. fyrri kaflans var öll út í bláinn. Hann sagði, að ég hefði ekki byggt á neinum rökum, en sjálfum fannst mér honum fara eins og kerlingunni, sem vildi ekki láta breyta myndinni, fyrr en gamla fólkið væri dáið. Honum þykja flugferðir ekki tímabærar enn hér á landi og vill láta byrja á þeim einhverntíma síðar, en það á að byrja strax, eða öllu heldur halda áfram þeirri byrjun, sem þegar er hafin, enda er búið að ráða ýmsa af starfsmönnunum við þetta fyrirtæki og Alþingi búið að samþykkja l. með það fyrir augum, að síldarleitinni verði haldið áfram, vegna þeirrar góðu reynslu, sem fengizt hefir um hana þann skamma tíma, er hún hefir verið starfrækt. Er það ófyrirgefanleg vanþekking hjá hv.frsm. fyrri kaflans, ef hann veit ekki, að bak við það standa eindregin meðmæli og óskir allra þeirra útgerðarmanna, sem síldarútveg stunda. Ég veit ekki, hvort hv.frsm. hefir verið alvara með það, að flugferðir séu ekki enn tímabærar hér á landi, en ég verð að segja, að það eru undarleg rök á móti þessu máli. Ég benti á það í dag, að stórþjóðirnar, sem hafa tíu ára reynslu í þessum efnum, leggja fram milljónir króna árlega til flugsamgangna, og eru þó samgöngur þeirra hundrað sinnum betri á öllum sviðum en hér hjá okkur, sem eigum við að stríða samgönguleysið bæði á sjó og landi. Hversu miklu meiri nauðsyn er okkur ekki á flugsamgöngum? Hversu miklu meiri ástæðu höfum við ekki til þess að reyna að koma upp flugferðum? Hv. frsm. talaði um símann, og vissi eg ekki, hvort ég átti að skilja hann svo, að hann ætlaðist til, að verzlunarmenn ferðuðust með honum. En ef hv.frsm. skilur, hvað verzlun er, ætti hann að geta skilið, hversu mikla þýðingu það hefir fyrir verzlunarmanninn og útgerðarmanninn að geta t. d. komizt til Akureyrar á 2–3 tímum, í stað þess að þurfa að eyða í það ferðalag 2–3 dögum og jafnvel meira. Hv. frsm. hélt því fram, að þetta mál þyrfti meiri undirbúnings við en það hefði fengið. Málið er prýðilega undirbúið. Eitthvert sterkasta flugfirma í Evrópu, Luft-Hansa, hefir staðið á bak við þær tilraunir, sem hér hafa verið gerðar til flugferða, og árangurinn orðið betri en nokkur þorði að gera sér vonir um fyrirfram. Auk þess er á það að líta, að verði flugferðunum ekki haldið áfram nú, þegar segja má, að þær séu komnar af tilraunastiginu, er með því sporið stigið aftur á bak, í stað þessa að stíga það áfram. Slíkt sætta sig ekki við aðrir en þeir, sem vilja láta fresta öllum framkvæmdum, þangað til gamla fólkið er dáið. Og læt ég hv.frsm. það eftir að sitja á bekk með þeim mönnum. Ég neita því, að ástæða sé til þess að ætla, að Flugfélagið muni þurfa svo mikinn styrk og hér er farið fram á árlega. Eftir því sem menn kynnast þessu samgöngutæki meira, nota þeir það meira, vegna hinna miklu yfirburða, sem það hefir yfir öðrum farartækjum um þægindi og flýti, og leiðir beint af því, að félagið kemst af með minni og minni ríkisstyrk, unz styrkurinn getur fallið niður með öllu. Hv. frsm. komst út í járnbrautarmálið, og fannst mér þó lítil ástæða til þess að fara að blanda því saman við þetta mál. En hv.frsm. er eins og sprellíkarl, sem ískrar í, og sprettur upp til þess að skýra frá því, að hann sé með járnbrautarmálinu, hvenær sem hann sér sig geta komið því við. Ég hefi oft lýst yfir því áður, að ég tel það lífsnauðsyn fyrir suðurlandsundirlendið að fá járnbraut, og ég get endurtekið það enn einu sinni, að ég er reiðubúinn til þess að styðja hverja þá stj., sem vill bera það mál fram til sigurs. Vil ég nú gera þá fyrirspurn til hv.frsm., hvort hann sé reiðubúinn til að gera slíkt hið sama? Ég gat þess áður, að á bak við það, að síldarleitinni yrði haldið áfram, stæðu allir helztu útgerðarmenn þessa bæjar, að undanteknum hv. 3. þm. Reykv., enda gerir hann ekki út á síld. Það liggja meira að segja fyrir vottorð frá einhverjum heppnasta manni fiskiflotans, Guðmundi Jónssyni skipstjóra á „Skallagrími“, þar sem hann lýsir yfir því, að hann hafi mjög mikla trú á flugvélum í sambandi við síldveiðarnar. Og samt dirfist hv.frsm. að segja, að ég hafi farið með ósannindi um þetta atriði. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta. Hafi engin rök verið í því, sem ég hefi sagt, veit ég ekki, hvað rök eru. Aðeins vil ég endurtaka það, áður en ég sezt niður, og leggja sérstaka áherzlu á það, að ef það er rétt af stórþjóðunum, sem hafa ágætar samgöngur, að leggja fram milljónir króna til flugferða, er það því fremur rétt af okkur, sem eigum við vondar samgöngur að stríða á öllum sviðum.

Sigurður Eggerz Hv. frsm. síðari hl. lagðist á móti styrknum til Guðrúnar Magnúsdóttur ljósmóður og rökstuddi það með því, að ég hefði ekki fært næg rök fyrir því, að hún ætti rétt á að fá þessa hjálp. Ég veit ekki, hvað veigamikil rök hv.frsm. heimtar til réttlætingar þessum styrk, en ég skýrði frá því, að þessi ljósmóðir gegndi starfi sínu í tíu ár, en varð þá að láta af því vegna veikinda, sem hún fékk upp úr einni af ferðum sínum. Mér finnst því ekki nema sjálfsögð sanngirni að veita þessari ljósmóður eftirlaun, og ég vænti þess, að hv.frsm. og hv.fjvn. verði ekki svo harðsvíruð að standa á móti því, að svo verði gert. Ég hefi jafnan verið með styrknum til Stórstúkunnar, og er það enn. Mun ég því greiða atkv. með hærri upphæðinni. Hinsvegar vil ég ekki setja stúkunni neitt skilyrði með styrknum. Slíkt er rússneskur hugsunarháttur, sem er í alla staði fordæmanlegur, þó að því verði ekki neitað, að ýmislegt bendir til þess, að þessi hugsunarháttur eigi meiri ítök hér í þinginu en hefði mátt ætla. Það nær engri átt að vera að binda stúkuna, þó að henni sé veittur þessi styrkur, heldur á hún að vera frjáls um að taka hverja þá afstöðu, sem hún telur heppilega fyrir bindindisstarfið. Ég held, að hv.frsm. fyrri kaflans hafi verið farið að dreyma um það, að eldhúsdagurinn væri byrjaður. Það var svo mikil æsing í þessum rólega manni, þegar hann var að svara mér. En hvað sagði ég, svo að það mætti setja sál hv.frsm. í þessa ógnar hreyfingu? Þegar hv.frsm. lagði með þungum orðum á móti fjárveitingu til síma í Dalasýslu, benti ég á aðstöðumuninn á kjördæmi hans og kjördæmi mínu. Það var allt og sumt, sem ég gerði. Hv. frsm. þótti það undarlegt, að ég, sem væri búinn að vera ráðh., skyldi ekki þekkja betur, hvernig hagaði til í kjördæmi hans, en ræða mín hefði borið vitni um. Ég veit ekki betur en að hægt sé að þjóta í bílum svo að segja um þvera og endilanga Árnessýslu, enda hefir svo miklu verið varið til vegagerða þar, að lítill hl. þeirrar upphæðar mundi vekja hina mestu gleði í mínu kjördæmi. Þá liggja allvíðþætt símakerfi um sýsluna, þar hefir nú verið reistur einn af þessum nýju skólum, sem enginn veit, hve miklu fé hefir verið varið í, og eru þó ótalin öll þau hundruð þúsunda, sem gengið hafa til áveitugerða þar eystra. Og nú liggur við stjórnarbyltingu út af járnbrautinni. a. m. k. hefir hv. 2. þm. Rang. lýst yfir því skýrt og skorinort, að svo framarlega sem stj. snérist ekki vel við í járnbrautarmálinu, mundi hann yfirgefa hana. Og ekki nóg með það, heldur skoraði hann á hv. 1. þm. Árn. að gera hið sama. Vil ég taka undir þá áskorun hv. 2. þm. Rang., því að vissulega mundi birta, til og létta yfir þjóðinni, ef svo giftusamlega mætti takast að losna við hæstv. núv. stj. Hv. frsm. fyrri kaflans er ótrauður til þess að ausa fé til síns eigin kjördæmis á öllum sviðum, en þegar ég fer fram á lítilfjörlega fjárveitingu til símalagningar í mínu kjördæmi; hefir hana ekki einu sinni þolinmæði til þess að bíða eftir skýringu frá minni hálfu, heldur eys yfir mig óbóta eldhúsdagsskömmum fyrir að hafa vogað mér að fara fram á slíkt. Mér datt þó ekki annað í hug en að öll landbúnaðareyru í þinginu væru opin fyrir þessari málaleitan minni fyrir hönd kjördæmis míns. En það er nú eitthvað annað en að svo sé. Ef guð hefði ekki gefið mér eins mikinn kjark og ég hefi, væri ég löngu bognaður undir þeim skömmum, sem hv.frsm. hefir hellt yfir mig út af þessari till., ekki einungis í sínu eigin nafni, heldur og í nafni fjvn. og þjóðarinnar. Á ári hverju er varið stórfé til símalagninga hér og þar um landið, og þó að Dalamenn beri þau útgjöld, sem af því leiðir, hlutfallslega við aðra landsmenn, eiga þeir að vera rólegir og símasambandslausir. Og fulltrúi þeirra á þingi þjóðarinnar er tekinn og atyrtur, þegar hann vill halda á rétti þeirra. Hv. frsm. fyrri kaflans má vera þess fullviss, að það græðir enginn meirihlutaflokkur á því að sýna annað eins ranglæti og kemur fram í þessu, að synja einu kjördæmi um þann rétt, sem öðru er gefinn. Það græðir enginn á því að standa á móti réttmætum kröfum. Ég vil ekki níðast á frjálslyndi hæstv. forseta með því að hafa þessa aths. lengri, en ég get ekki annað en lýst undrun minni yfir þeirri æsingu, sem kom fram í ræðu hv.frsm. og virtist bera vitni um einhvern pólitískan öldugang í sál hans.

Frsm. fyrri kafla (Jörundur Brynjólfsson) Mér hefir nú loksins tekizt að knýja fram þau gögn, sem hv. 2. þm. Rang. býr yfir. Býst ég við, að hann hafi aflað sér þeirra hjá dr. Alexander Jóhannessyni, eftir að ég hafði beint fyrirspurn minni til hans. Er ég ekki að lasta það, þó að hv.þm. færi í smiðju, úr því að það varð til þess að upplýsa málið. Áður en ég vík að ræðu hv. 2. þm. Rang., vil ég segja hv.þm. Dal. það, að hann hefir nú meira en áður lýst ókunnugleika sínum í Árnessýslu. Hann segir, að þar sé sími svo að segja á hverjum bæ og að þjóta megi um sýsluna þvera og. endilanga í bílum. Sannleikurinn er nú sá, að heilar sveitir í Árnessýslu eru með öllu símalausar, og það vantar mikið á, að hægt sé að bíla um alla sýsluna. Það er því langt því frá, að Árnessýsla hafi verið eitthvert óskabarn Alþingis að því er fjárveitingar snertir, og þýðir ekki að vera að flagga með því.  Hv. þm. Dal. fór að tala um væntanleg stjórnarskipti, og var ekki laust við, að hoppaði í honum hjartað við þá tilhugsun. Ég skal gjarna segja hv.þm. Dal. það, að ef slíkt bæri á góma á eldhúsdaginn, getur vel verið, að það komi yfirlýsing frá mér um afstöðu mína til stj.  Hv. 2. þm. Rang. sagði, að ég hefði farið með vísvitandi ósannindi, er ég hélt því fram, að það væri fjarri því, að allir útgerðarmenn stæðu á bak við síldarleitina. En hv.þm. sannaði sjálfur mitt mál. Hann tilnefndi sjálfur einn hinna meiri útgerðarmanna, sem ekki stendur á bak við þetta. Og honum varð ekki vandratað á skýringuna: Þessi útgerðarmaður var ekki með, af því að hann gerði ekki sjálfur út á síld. Ég hélt nú, að hv. 2. þm. Rang. þekkti þennan útgerðarmann það vel - þessi útgerðarmaður er hv. 3. þm. Reykv. -; að hann þyrfti ekki að bregða honum um, að hann léti aðra eins smámuni hafa áhrif á afstöðu sína; a. m. k. hefi ég aldrei orðið þess var, að hv. 3. þm. Reykv. miðaði stuðning sinn við nokkurt mál við eiginn hag. Það myndi enginn, sem nokkuð þekkir til hv. 3. þm. Reykv. koma fram með slík ummæli, og ég mótmæli þeim harðlega.

Þarf ekki með

. Það er gott, að hv.þm. sér að sér. Hv. þm. kom með kostnaðaráætlun og áætlun um tekjur, en það var allt út í bláinn og án þess að hann færði nokkur rök fyrir máli sínu, og ég verð að segja það, að mér virðist það mjög hæpið, að tekjurnar geti orðið eins miklar og hann áætlar, enda póstflutningur og vöruflutningur dýru verði keyptur. En búast má við, að gjöldin verði margfalt meiri. Þetta eru allt saman eintómar ágizkanir. Hv. þm. var enn að bera saman aðstöðu okkar og útlendinga. En skilur hann ekki, að við erum fátæk og fámenn þjóð og höfum engin efni á að kasta tugum þúsunda í fyrirtæki, sem er jafnlítið undirbúið og þetta. Sér hv.þm. ekki, að geta okkar er svo lítil, að ýmsar nauðsynlegar framkvæmdir verða að sitja á hakanum og bíða betri tíma. Sjórinn í kringum þetta land er hreinasta gullnáma, - en vantar ekki vita til þess að lýsa farmönnum, og vantar ekki ýms önnur tæki til að koma í veg fyrir slys og hörmungar? Og hindrar ekki getuleysið okkur í þessum framkvæmdum? Myndi okkur ekki nær, svona fyrsta kastið, að búa betur í haginn fyrir okkur hvað þetta snertir og sjá um, að atvinnuvegirnir geti gengið vel bæði til lands og sjávar? Fyrsta skilyrði fyrir verulegum framkvæmdum í landinu er það, að atvinnuvegir vorir geti borið þær uppi, og þess vegna ætti hv.þm. ekki að hafa í frammi nein svigurmæli um það, að þetta sé ekki fullkomið alvörumál fyrir mér, að samgöngumálin geti verið í sem beztu horfi. Hv. þm. ætti að muna það, að við höfum flutt till. saman, sem lýtur að þessum efnum, og þar sem hann er formaður samgmn., ætti hann að vita manna bezt, hvað því máli líður. En ég verð að segja, að mér kemur það einkennilega fyrir sjónir, að ekkert skuli vera farið að bóla á því. Þar er þó um að ræða samgöngubót, er kemur almenningi að notum. Annaðhvort verður það mál því mjög vel undirbúið, þegar það kemur frá nefnd, eða full ástæða virðist til að ætla, að áhugi þessa hv.þm. fyrir samgöngumálunum sé ekki alveg eins mikill og hann vill vera láta. Ég ætla mér ekki að fara að deila beint persónulega á þennan hv.þm., en það má hann vita, að ef hann ætlar að reyna að gera mig tortryggilegan í augum hv.þdm. í þessum málum, þá má hann fyrst líta í eiginn barm og sjá, hvort þar er allt svo hreint sem skyldi. En við skulum halda okkur við málið og þær upplýsingar, sem þegar eru fengnar viðvíkjandi flugferðunum. Ég hefi haldið því fram, að þetta væri aðeins byrjun á kostnaði, sem gæti orðið gífurlegur, og nú hefir hv.þm. fært sjálfur beztu rökin fyrir því. Þeir menn, sem greiða atkv. með þessu máli, mega því ganga að því sem gefnu, að þarna verði ausið fé í fyrirtæki, sem við höfum nauðalítið gagn af, samanborið við aðrar framkvæmdir, sem nauðsynlegar eru og verða þó að bíða sakir fjárskorts.

Gunnar Sigurðsson Með því að ég tel víst, að hv.frsm. sé nú dauður eða næstum því það, þá skal ég ekki gefa honum mikla ástæðu til andsvara eða tilefni til að bera af sér sakir. Hv. frsm. talaði um, að ég hefði leitað í smiðju, og er það að nokkru leyti rétt, því að dr. Alexander Jóhannesson hefir gefið mér upp kostnaðaráætlunina, en sjálfur hefi ég unnið með honum í mörg ár að þessum málum. Hvað tekjunum viðvíkur, þá er það að segja, að raunin hefir sýnt, að þær eru allmiklar, og því meiri sem reksturinn er lengri.

Það er stórhalli af rekstri þeirra erlendis

. Það kann að vera, að svo virðist á pappírnum, en veit hv.þm., hvað hinn óbeini hagnaður er mikils virði. Til þess að sýna hv.þm. dæmi þess, get ég nefnt honum eitt, og það var þannig, að á Akureyri bilaði vél í skipi, en þar fengust ekki nauðsynlegir varahlutir. Skipið hefði því orðið að liggja inni og misst mikinn afla, ef flugvél hefði ekki strax verið fengin til að sækja þessa varahluti til Reykjavíkur og þannig bætt úr þörfinni. Þetta dæmi sýnir, hve mikill óbeinn hagnaður getur orðið fyrir landið að hafa flugvélar við hendina, en það er ekki hægt að meta þann hagnað til fjár, því að svo mikill getur hann verið, en hinsvegar er afar erfitt að koma fólki í skilning um gildi ýmissa nýjunga. Því til sönnunar get ég sagt hv.þm. þá sögu, að það var mjög fátækur maður, sem fyrstur fann upp skipsskrúfuna og fékk auðmann til að reyna hana. Fólk hló að þessum manni og taldi hann vitlausan, að ætla að fara að skrúfa í sjóinn, en þegar það sá, að skipið fór á stað, þá kom annað hljóð í strokkinn. Ég er líka sannfærður um það, að þótt þessi hv.þm. standi svo mjög á móti þessu máli nú, þá muni hann vera kominn á aðra skoðun þegar t. d. 10 ára reynsla er fengin fyrir notagildi flugvéla, og þá mun hann hafa komizt að raun um, að það verða flugvélarnar, sem munu bæta upp slæmar samgöngur bæði á sjó og landi.

Frsm. síðari kafla (Bjarni Ásgeirsson) Það eru aðallega tvö atriði, sem ég hefi þörf á að athuga í ræðu hv. 1. þm. Reykv. Annað eru þau ummæli, sem hann hafði um templara og hvort gæzlumaður þeirra hefði hallað á einstaka flokka. Í grein þeirri, sem þessi maður skrifaði fyrir bæjarstjórnarkosningarnar, segir hann, hvert viðhorf templara eigi að vera gagnvart listum þeim, sem fram komu, og byrjar á því að telja upp marga menn af C-listanum, sem hann segir, að starfað hafi fyrir stúkurnar, þótt sumir vilji nú bera brigður á það. Svo snýr hann sér að einum manni, sem hann segir, að sé að vísu ekki í stúku, en hann sé nú góður samt. Síðan snýr hann orðum sínum að öðrum lista og segir, að þar sé ekki einn einasti templari, þótt það sé hinsvegar vitanlegt, að allir, sem á listanum voru, eru bindindismenn. Ég verð að álíta, að hér hafi Þórður Bjarnason gert sig sekan í ófyrirleitinni tilraun til blekkinga, enda skal ég játa það, að mér hafa borizt mótmæli gegn þessari yfirlýsingu hans. Ef tilgangurinn hefir verið sá, að vinna með þessu að málefnum templara, virðist þessi maður hafa lent á röngum bás, því að ég veit ekki til, að Framsóknarflokkurinn hafi reynzt templurum illa, og ég hygg, að hann muni standast samanburð við þann flokk, sem þessi maður virðist fylgja, og sem hefir eina andbanningablaðið í sinni þjónustu. Hvað yfirlýsingu Páls Ólafsonar viðvikur, þá er því til að svara, að hún var bersýnilega gerð til að bæta fyrir frumhlaup Þórðar Bjarnasonar, en alls ekki í pólitísku augnamiði, enda verð ég að segja það, að stúkan á því aðeins von á styrk frá minni hálfu, að hún fari ekki að blanda sér inn í pólitík. Hitt atriðið, sem ég ætla að víkja að, er gamalmennahælið. Ég verð að segja, að ég álít ekki rétt af ríkinu að styrkja slíkt hæli á óheppilegasta staðnum, sem hægt var að velja því, því að það er vitanlegt, að Reykjavík er dýrasti staður á landinu. Rekstur hælisins verður því óþarflega dýr, enda varla við því búið, að aðsóknin verði mikil utan af landinu, heldur aðeins héðan úr Reykjavík.

Frsm. fyrri kafla (Jörundur Brynjólfsson) Hv. þm. Barð. beindi til mín fyrirspurn í gær, sem ég hefi gleymt að svara, en hún var viðvíkjandi nýjum símalagningum. Hann spurði að því, hvort ekki mætti ganga að því sem gefnu, að ef eitthvert hérað hefði fengið styrk til símalagninga í fjárl., þá mætti það fá lán út á væntanlegt framlag frá ríkissj., til að koma verkinu fyrr í framkvæmd. Ég hygg, að ekkert geti verið því til fyrirstöðu, því að vitanlega fá héruðin það fé greitt, sem þeim er veitt í fjárl. Frekari yfirlýsingar get ég ekki gefið fyrir hönd n.

Hákon Kristófersson Ég þakka hv.frsm. fyrir þessa yfirlýsingu, og ef þessari skoðun hans verður ekki mótmælt, vil ég treysta því, að óhætt sé að reiða sig á þetta.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Vegna þess hversu mikil átök hafa orðið á milli hv.frsm.fjvn. (JörB) og hv.frsm. samgmn. (GunnS), þá vil ég gera grein fyrir atkvæði mínu í því efni. Ég hefi mikla trú á framtíð flugvéla í þágu landsins, og þess vegna vil ég athuga, hvort þetta muni ekki gerlegt, og því mun ég greiða atkv. með till. að þessu sinni. Eins og ég hefi heyrt þetta mál flutt, þá verð ég að segja, að mér virðist sá grundvöllur, sem nú er byggt á, engan veginn öruggur ennþá, og ef ekki verður fundinn annar betri í hv.Ed., álít ég ekki leggjandi af stað með þetta mál, svo illa undirbúið. Ég skoða því þetta atkv. mitt aðeins sem bráðabirgðaatkv., þar sem ég geri ráð fyrir að gallana megi laga.

1) Með svofelldri grg.: Það kom fram hér í umr. í dag, að einn maður hefði verið að smala nöfnum nokkurra þm. á blað. Ég lýsi því yfir, að ég er ekki á því blaði, og enginn hefir heimild til að setja mig þar á, en þrátt fyrir það segi ég já við þessari till.

2) Með svofelldri grg.: Ég varð þess var vil umr., að hv. 1. þm Árn. hefir svo mikil yfirráð yfir hv. 2 þm. Rang., að ég verð knúður til að segja nei og geri það hér með.

3) Með svofelldri grg.: Mér er lítið um flugur og þykir afleitt að gleypa flugur, og finnst þetta ekki svo aðkallandi, að ég þurfi að skipta mér af því og greiði því ekki atkv.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég vil fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki þetta mál af dagskrá vegna þeirrar brtt., sem komin er fram.

Forseti (GÓ): Ég skal verða við tilmælum hv.þm., enda er dagskráin vanalega ekki svo fjölbreytt hjá okkur, að málið komist ekki fljótlega að.

Flm. (Magnús Jónsson) * Með lögum nr. 18, 31. maí 1927, um iðju og iðnað, var gerð tilraun til þess að skipa málum þessa atvinnuvegar landsmanna með lögum. Það má náttúrlega segja, að slíkt spor, sem stigið var með þessum lögum, orki nokkuð tvímælis, eftir því hvernig litið er á tilgang slíkra ákvæða. Annarsvegar er frelsi manna til atvinnunnar, athafnafrelsið, og ef þau takmörk eru óvarlega sett, getur það orðið til þess að auka dýrtíð og erfiðleika í landinu. Hinsvegar er nauðsynlegt að setja ýmsar reglur um slíka atvinnugrein sem iðnað, til þess að tryggja þá, sem njóta starfa iðnaðarmanna, fyrir því, að það séu menn, sem ekki kunna starfið og geti því ekki látið nema svikna vöru af hendi. Um mörg störf er það svo, að þeir, sem láta vinna verkið, geta ekki ætið dæmt um, hvort það er vel unnið eða ekki. Þeir verða oft að treysta því, að þeir, sem verkið vinna, kunni það og fær maður stjórni því, svo að það verði sæmilega af hendi leyst. Það þarf því að tryggja það, að aðrir fáist ekki við þessi efni en þeir, sem fengið hafa þann undirbúning, sem nauðsynlegur er. Þar sem hér er aðeins um smámál að ræða, skal ég ekki fara frekar út í það. Ég vil aðeins geta þess, að iðnaðarmenn eru ekki fullkomlega ánægðir með l. frá 1927 og hafa fundið til þess, að breyta þarf einstökum atriðum og gera þau fyllri og nákvæmari. Þeir hafa talað um þetta við þm. og óskað eftir, að þeir bæru hér fram frv. um þetta efni. Síðast hafa þeir nú skrifað þm. bréf það, sem birt er hér sem fylgiskjal með þessu frv. á þskj. 309, sem við hv.þm.N.-Ísf. flytjum. Þar er farið fram á nokkrar breyt. frá því, sem nú er, en þær eru flestar mjög smávægilegar. Þó eru sumar allverulegar, t. d. að fella burt ákvæði 13. gr., er undanþiggur þá menn frá að hafa iðnbréf, sem einungis reka iðnað með aðstoð maka síns og barna undir 21 árs aldri. Það er því farið fram á, að einnig þessir menn þurfi iðnbréf. Þá er einnig farið fram á, að mörg ákvæði laganna, sem nú ná aðeins til kaupstaða, skuli einnig taka hér eftir til allra kauptúna. Þá er í 3. lagi farið fram á, að enginn megi taka nemendur til iðnaðarnáms nema sá, sem hefir meistarabréf. Þessar 3 óskir Iðnráðsins sáum við flm. ekki fært að taka til greina að svo komnu. Ég fyrir mitt leyti vil fylgja 3. atriðinu, því það er stórt atriði, að enginn taki nemendur nema hann sé til þess fær. En mér finnst réttast, að sú breyt. komi smátt og smátt. Við tökum því ekkert af þessu, en berum hér fram frv. í 3 gr., og skal ég taka þetta fram um þær: 1. gr. er breyting á 1. tölul. 18. gr. laganna frá 1927, en hann er um það, að ef enginn maður er til í kauptúni eða kaupstað, sem rekur tiltekna grein iðnaðar, má veita manni iðnbréf, þótt hann uppfylli ekki skilyrði laganna. Eftir frv. á hér við að bætast, að iðnbréfið gildi þá ekki nema í því lögsagnarumdæmi, þar sem það er gefið út, enda beri bréfið það greinilega með sér. Þetta sýnist vera ógætni í lögunum. Það nær vitanlega engri átt, að menn geti streymt til slíkra staða og fengið þar iðnbréf og farið svo jafnharðan til annara staða, þar sem skilyrðin eru strangari, og fengið þar þann rétt, sem þeir hafa, sem uppfylla skilyrði laganna. Mér finnst rétt, að þau bréf gildi aðeins þar, sem svo illa er ástatt um iðnaðarmenn. Ég held þetta geti varla orkað tvímælis. Aðalatriði þessa frv. er í 2. gr. Þar er farið fram á, að sett verði á stofn, eða réttara sagt löghelgað ástand, sem þörfin hefir skapað. Það er, að skipað sé iðnráð í kaupstöðum landsins, til þess að sjá um framkvæmd þessara og annar laga, sem til eru og sett kunna að verða um iðnað. Ég sagði, að hér væri farið fram á að löghelga ástand, er þörfin hefði skapað, því að hér í Reykjavík hefir verið komið á fót iðnráði, sem hefir haft það hlutverk að gæta þess, að þessum lögum og öðrum væri hlýtt. Skal ég ekki fjölyrða frekar um þetta. Vona, að hv.þdm. sjái, hver nauðsyn er á þessu. Hér er verið að koma upp svipaðri stofnun og Búnaðarfélagið og Fiskifélagið er fyrir hina tvo stærstu atvinnuvegi landsins. Þeir, er þennan atvinnuveg stunda, geta sjálfir valið sér menn, sem eigi tillögurétt um þeirra málefni, og í kaupstöðum landsins á það að vera iðnráð, sem sjái um framkvæmd laganna. Þeir eiga t. d. að sjá um, að nemendur læri það, sem þeir að lögum eiga að læra hjá þeim, sem taka þá til kennslu, þeir, sem ganga undir sveinspróf, hafi rétt til þess, brotthlaupnir nemendur séu ekki teknir af öðrum meisturum, hvort rétt sé að slíta samningi. Það þarf ekki annað en að líta á þetta til þess að sjá, hve erfitt það er fyrir þá, sem laganna gæta, að hafa eftirlit með þessu. Það verður ekki í neinu lagi, nema stéttin sjálf hafi rétt til að gæta þess. Það er eins eðlilegt, að iðnaðarmenn hafi fulltrúa um landið, sem gæti þess, að lögunum sé framfylgt og lög sett, eins og Búnaðarfélagið hefir það. 3. breytingin, sem farið er fram á, er smávægileg. Hún gengur út á það, að menn, sem stunduðu iðn áður en lögin frá 1927 komu til framkvæmda og leyft var að halda þeirri iðn áfram, fái nú ókeypis iðnbréf. Það virðist rétt, að allir, sem iðn mega reka, hafi iðnbréf og fái ella engan starfa. Þá verður líka hægara að hafa eftirlit með lögunum. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Ég vona, að hv. deild sýni þessu frv. þá vinsemd að vísa því til 2. umr. og að umr. lokinni til allshn.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. um bændaskóla gerir frekar litlar breyt. á þeim lögum, sem nú gilda um þetta efni. Þegar n. fór að athuga þær, virtist henni þær svo lítilvægar, að þeirra vegna væri ekki brýn ástæða til þess að semja nýja löggjöf, einkum þar sem henni þótti orka nokkuð tvímælis, hvort sumar breyt. væru til bóta, sérstaklega ein, sem gerir það að skyldu að starfrækja undirbúningsdeild við bændaskólana. Árið 1928 var ákveðið, að þetta skyldi heimilt, aðallega vegna þess, að þá var lítil aðsókn að öðrum skólanum; og n. varð að líta svo á, að það væri nóg, að heimild væri til þess. Að vísu er þörf á því, að þeir, sem ætla að leggja stund á búfræði, hafi aflað sér nokkurrar undirbúningsmenntunar. En ekki er alltaf ástæða til þess, að sú menntun sé veitt í bændaskólum, því að nú er víða kostur á slíkri undirbúningsmenntun, ekki sízt þar sem héraðsskólar eru að rísa upp víða um land. En aðalverkefni bændaskólanna er að búa menn undir bændastöðuna. N. tók það ráð að senda frv. til Búnaðarfélagsins, sem á að hafa tillögurétt og forgöngu um flest mál, er snerta búnað. Búnaðarfélagið athugaði frv. gaumgæfilega, því að fullur mánuður leið, þangað til kom umsögn frá fél. Búnaðarfélagið leggur til, að víðtækar breyt. verði gerðar á þessu frv. Það virðist sömu skoðunar og n., að ekki sé ástæða til þess að lögbjóða undirbúningsdeild, en vill aftur á móti gera miklar breyt. um annað, er snertir búfræði, sérstaklega auka verklegt nám. Aðalreglan yrði þá sú, að nemendurnir, nytu verklegrar kennslu heilt sumar, sem yrði þá sumarið milli kennsluvetranna, svo að þeir fengju æfingu í sem flestum bústörfum á þeim fyrirmyndarbúum, sem þarna eru rekin. Sérstaklega þyrftu þeir að læra að nota hestverkfæri við jarðabætur og heyvinnu, því að að því verður að stefna, að meira sé unnið með vélum en áður að búnaði. Þess vegna er áríðandi, að þeir, sem ætla að verða bændur, kunni að handleika slík verkfæri. Þetta var því aðaltill. Búnaðarfélagsins, að undirbúningsdeild yrði felld niður sem skylda, en gerðar meiri kröfur til verklegs náms heldur en gert er ráð fyrir í frv. En jafnframt þessari till. Búnaðarfél. um aðalfyrirkomulag skólanna, að þar yrði tveggja vetra búfræðinám með eins sumars verklegu námi á milli, lagði það líka til, að stofnuð væri eins árs deild fyrir bændur og bændaefni, sem ekki gætu varið lengri tíma til námsins. Í þeirri deild yrði kennt það sama og í búfræðideildinni, en námið yrði þeim mun yfirgripsminna, sem tíminn er styttri, og þeir, sem þetta stunda, fengju svo verklega kennslu að vorinu. Búnaðarfél. taldi æskilegt, að sem flestir gætu verið tvo vetur og eitt sumar að námi. En til þess að gera þeim nokkra úrlausn, sem ekki gætu verið svo langan tíma, lagði hún til, að þessi eins árs deild yrði höfð líka. N. hefir svo íhugað þessa till., og mér er óhætt að segja, að í aðalatriðum hefir hún fallizt á hana. Sérstaklega held ég, að allir nm. séu sammála um, að æskilegt sé, að verklegt nám sé stórum aukið frá því, sem lagt er til í frv. Aftur eru nokkuð skiptar skoðanir innan n. um það, hvort rétt sé að setja upp þessa eins árs deild. Sumir telja, að kennslan í henni verði hálfgert kák, og því sé vafasamt, hvort kostandi sé upp á að starfrækja hana. En ég tel rétt að setja hana upp, því að það eru æðimargir ungir menn úti um land, sem hafa ekki efni á að stunda lengra nám en þetta, en hinsvegar ætti það að vera regla, að enginn maður gengi inn í bændastöðuna, sem ekki hefði fengið nokkra undirbúningsmenntun. Og þótt ekki væri það nema eitt ár, er það þó betra en ekkert, þótt það sé helzt til lítilfjörleg fræðsla, sem menn fá með slíku móti. N. hefir í samræmi við aðaltill. Búnaðarfél. leyft sér að flytja allvíðtækar brtt. við frv., og eru þær á þskj. 310. Skal ég fara nokkrum orðum um þær. Flestar standa þær í sambandi við þessa aðalbreyt., en nokkrar eru þó óháðar. Svo er um 1. till., við 3. gr., þar sem gert er ráð fyrir í frv., að heimilt sé að koma upp nýbýlum, ef fært þyki, handa kennurum skólans til ábúðar. N. telur það æskilegt, til þess að kennararnir verði fastari við skólana, en hinsvegar telur hún rétt, að þeir borgi leigu eftir landsnytjar og aukahús, sem þeir fá við þetta býli. 1. brtt. er í samræmi við þetta. Þá er 2. brtt., við 4. gr. Hún stendur í sambandi við aðalbreyt., að ekki er lögboðið að starfrækja undirbúningsdeild, heldur á að starfrækja tvær aðrar deildir, búfræðideild með tveimur bekkjum og bændadeild með einum bekk. Þá er 3. brtt., sem miðar að því að taka fram um skilyrði, sem sett eru fyrir inntöku í skólana. N. ætlast til, að það geti komið í staðinn fyrir þessa undirbúningsdeild, sem upphaflega var ráðgerð í frv., að menn uppfylli viss skilyrði, áður en þeir koma í skólann. Býst ég við, að fæstum verði það erfitt. Í þessari till. er ekkert tekið fram um þekkingarskilyrði, heldur er ætlazt til, að það verði ákveðið með reglugerð. 4. brtt. er við 6. gr. og tekur nákvæmar fram, hvað skuli kennt í hvorri þessari deild fyrir sig. Þar eru ekki miklar breyt. frá því, sem er í frv., en það átti að vera orðað dálítið lögulegar en þar er gert. 5. brtt., við 7. gr., tekur nánara fram um þá verklegu kennslu, sem ætlazt er til, að nemendur fái, og er nokkuð aukin frá því, sem ákveðið er í frv. Loks er 6. og 7. brtt., sem standa í nánu sambandi við þetta líka. Þá er 8. brtt., við 11. gr., um að sú gr. falli niður. Sú gr. er um, að árlega skuli halda námsskeið við bændaskólana. Undanfarin ár hefir verið ætlazt til, að svo væri, en reynslan hefir orðið sú, að þau hafa jafnaðarlega farizt fyrir, nema þegar Búnaðarfélag Íslands hefir haldið sín námsskeið á bændaskólunum, en það hefir mætt nokkurri tregðu, vegna skorts á húsrúmi. Fannst okkur því ekki rétt að lögbjóða þetta, heldur geta þá skólastjórar í samráði við atvmrh. ákveðið um þetta í hvert skipti, eftir því sem bezt þætti henta. Þá er lagt til, að komi ný grein, sem heimilar, að undirbúningsdeild verði starfrækt við skólana, ef þörf krefur, til þess að fá nemendur í aðaldeildir. Það er aðeins heimild til þess að starfrækja hana, en alls ekki lögboðið. 9. brtt. er við 12. gr., til þess að samræma hana við það, að 11. gr. falli niður. Síðasta brtt. er við 13. gr., um það, að skólastjóra skuli skylt að hafa eftirlit með mötuneyti pilta. Það hefir komið fyrir við einstöku skóla, þar sem mötuneyti hefir verið, að það hefir ekki farið fram svo vel og heilsusamlega sem skyldi. Teljum við því réttara, að fulltíða maður hafi eftirlit með því. Þessa brtt. okkar eru nokkuð miklar fyrirferðar. En þær standa í sambandi við þær breyt., að undirbúningsdeild er ekki lögboðin og verkleg kennsla gerð nokkru fullkomnari, og svo loks að jafnhliða þessari tveggja ára kennslu fer fram eins árs kennsla fyrir þá nemendur, sem ekki geta stundað nám í tvö ár.

Jónas Kristjánsson Ég hafði ýmislegt við þetta frv. að athuga og hefi því skrifað undir nál. með fyrirvara. Taldi ég þó réttast, að það gengi í gegnum þessa hv. d. til frekari rannsóknar hér og svo í hv.Nd. Það hefir að nokkru leyti verið tekið fram, sem ég hafði við frv. að athuga. Ég tel t. d. til bóta nýbýlahugmyndina handa kennurum skólans, svo að ég get skrifað undir það. Um ríkisreksturinn er það að segja, að hann verður líklega að teljast nauðsynlegur í þessu tilfelli, þar sem þarf að gera ýmsar hagnýtar tilraunir um ræktun og annað viðvíkjandi búskap. Þess vegna er e. t. v. réttara að reka þar búskap á ríkisins kostnað, og það því fremur, sem t. d. á Hólum er allmikil aðsókn gesta á sumrin, af því að skólinn er á þessum fornfræga stað. Það er því hart að láta ábúandann, sem getur verið fátækur maður, kosta þá risnu, sem þessu fylgir, af eigin fé; svo að ég get fallizt á það. Heimildin fyrir aukinni undirbúningsfræðslu álít ég, að aðeins ætti að koma til greina þar, sem ekki er fyrir neinn unglingaskóli. Það getur t. d. varla komið til á Hvanneyri, því að þar er góður unglingaskóli fyrir, en þar til er slíkur skóli verður til í nágrenni við Hóla, er ég ekki á móti því þar. Hinu er ég ekki samþykkur, að bætt sé þessari bændadeild við skólana. Ég álít, að það væri aðeins undantekning, sem skapaði þá þörf, og að betur hefði verið séð fyrir henni á annan hátt. Ég er nefnilega hræddur um, að þegar kostur er á að ganga í gegnum bæði minna nám og meira nám, verði þeir margir, sem kjósa heldur að taka styttri tímann, til þess að baka sér minni kostnað, og verður það einnig til þess að draga úr aðalfræðslunni. Það verða t. d. margir, sem kjósa þann kostinn að ganga í bændadeildina, og verður því aðalbúnaðarkennslan á hakanum, og skólinn líður fyrir þessar sakir. Þar fyrir utan er ég hræddur um, að þetta gæti orðið til þess, að meiri kennslukröftum yrði að bæta við skólana, þar sem yrði að kenna í fleira lagi, vegna þessarar tvískiptingar á kennslunni. En aðaláherzluna legg ég á það, að þetta muni verða til að draga úr fullkominni búfræðikennslu, og skaða þannig skólann og álit hans út á við, og valda þess vegna minnkaðri sókn til búfræðináms.

Jón Baldvinsson Það er víst bezt, að allir nm. geri grein fyrir sinni skoðun, því að samkomulagið er dálítið losaralegt í þessari n., þar sem allir nm. hafa einhvern fyrirvara. Ég held ekki sérlega fast við þessar brtt., sem gerðar hafa verið við frv., og hefði getað sætt mig við minni breyt. en hafa orðið ofan á í n. En þó álít ég þá tilraun til bóta í till.n., þar sem ætlazt er til að setja upp bændadeild við bændaskólana, og sem hv. 5. landsk. var að finna að. Ég veit ekki, hvernig má búast við framförum í búnaði, ef bændum er ekki séð fyrir meiri þekkingu á landbúnaði en enn er. Ég býst við, að í framkvæmdinni verði stór fyrirmyndarbú, sem rekin eru af ríkinu, bezti skólinn, jafnvel þó að menn sæki ekki námskeið eða skóla á þessi bú. Þau dreifa út frá sér þekkingu, sem menn geta farið eftir í búskap, a. m. k. í grennd við búin. Skólarnir eru nú ekki nema tveir hér á landi, annar á Hólum í Hjaltadal og hinn á Hvanneyri í Borgarfirði. Náttúrlega er gert ráð fyrir, að fleiri komi seinna, og það, sem mér finnst í rauninni vanta í stór landbúnaðarhéruð, t. d. fyrir austan fjall, er það, að þar þyrfti að vera eitt fyrirmyndarbú. Ég hefi áður, í sambandi við ræktunarlögin, gert uppástungu um, að þessi fyrirmyndarbú væru fjögur, hvert í einum landsfjórðungi, og ég hefi þá trú, að þau myndu veita bændum bezta fræðslu. Sú mikla bylting, sem nú er að verða í landbúnaðinum, er ef til vill meira komin á fyrir þau miklu fjárframlög, sem bændum eru nú veitt til svo að segja allra framkvæmda, heldur en fyrir það, að bændurnir hafi sjálfir fundið þörfina fyrir þessar framkvæmdir. Ég veit, ekki, hvort bændur eru alstaðar vel við þessu búnir að nota hentuglega það mikla fé, sem þeim er nú veitt. Ég held þá vanti praktíska þekkingu á þessum efnum. Búskaparlag manna er yfirleitt gamaldags, hefir jafnvel litlum breyt. tekið síðan land byggðist, nema allra síðustu árin, og það fyrir styrk frá hinu opinbera, en þrátt fyrir það fækkar fólkinu stórlega í sveitunum. Eins og vikið er að í nál., tel ég aðalkost frv. það, að gert er ráð fyrir, að hið opinbera reki fyrirmyndarbú á skólajörðunum, sem ætlazt er til, að verkleg þekking breiðist frá út um sveitirnar. T. d. er bændum mjög nauðsynlegt að kynnast verkfæranotkun; hún hlýtur að fara mjög í vöxt á næstu árum, ef landbúnaðurinn á að halda áfram að eflast. En ég óttast, að hér fari eins og á sínum tíma fór við sjávarsíðuna, þegar byrjað var að nota mótorbátana. Á örfáum árum var keyptur mesti fjöldi af vélbátum, en vélarnar entust illa, af því það skorti hirðingu og nægilega þekkingu til að fara með þær, og upphaflega voru vélarnar valdar af þekkingarleysi og handahófi. Á líkan hátt er ég hræddur um, að geti farið fyrir bændum, þegar þeir eiga að fara að nota landbúnaðarvélarnar; þess vegna þarf að koma upp fyrirmyndarbúum, til að kenna þeim hina nýju starfsháttu og að hirða vélarnar. Að vísu er við og við skrifað um þetta efni, og ráðunautar Búnaðarfél. eiga að fara um og leiðbeina bændum, en það vill nú fljótt detta úr mönnum, sem þeir heyra á ára fresti. Þess vegna þurfa bændurnir að sjá fyrir sér, hvernig fyrirmyndarbúskapur er starfræktur. Ég hefði viljað ganga lengra í þessu efni heldur en gert er ráð fyrir nú, en sætti mig við að hafa slíkan búrekstur í sambandi við búnaðarskólana, með það fyrir augum, að síðar verði aukið við og búum fjölgað. Landbn. hefir borið fram sameiginlegar till. við frv., eins og menn sjá, þó nm. hafi talsvert mismunandi skoðanir á þessu máli, en ekki legg ég mikla áherzlu á sumar þeirra.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég mun ekki leggja mikið til þessa máls á þessu stigi. Ég vil geta þess, að þó brtt. þær, sem hv. landbn. hefir flutt við frv., á þskj. 310, séu talsvert fyrirferðarmiklar, þá tel ég ekki, að í þeim felist mikil efnisbreyting. En það litla, sem það er, hefi ég ekki mikið við að athuga, og get því sætt mig við, að þær séu samþ. Það, sem mér þykir merkilegast við afgreiðslu hv.n. á þessu máli, er það, að hún hefir öll getað orðið sammála um ríkisrekstur á skólabúunum. Einn nm. telur það aðalatriði, og hinir tveir hafa getað sætt sig við það. Ég fyrir mitt leyti tel vafaatriði, hvort það er bezta fyrirkomulagið, og ég get verið hræddur um, að deildirnar greini á um þetta atriði, því í hitteðfyrra, þegar rætt var um búnaðarskólana í hv.Nd., komu fram sterkar raddir gegn því, að ríkið ræki sjálft skólabúin. En úr því hv. landbn. hefir orðið einhuga um það, geri ég ráð fyrir, að meiri hl. þessarar hv. d. hnigi að því ráði. Mun ég því fyrir 3. umr. athuga, hvort rétt sé að bera fram brtt. í þá átt, að koma inn í frv. fullkominni heimild handa ríkisstj. til að láta fara fram viðtækari starfsemi á skólabúunum jafnframt verklegri kennslu. Það er mikil þörf á hliðstæðum átökum á sviði kvikfjárræktarinnar þeim, sem þegar hafa verið tekin á jarðræktarsviðinu. Og ef ríkið á að taka að sér búreksturinn á skólajörðunum, finnst mér sjálfsagt að láta leysa þar ýms þau verkefni, sem óleyst eru í þágu búpeningsræktarinnar. Ef við rekstur hins opinbera á skólabúunum ynnist það, að bætt aðstaða fengist til að leysa þessi verkefni, mundi ég ekki hika við að vera honum fylgjandi. Það vill nú svo vel til, að það mun vera von á skólastjóra annars af bændaskólunum hingað til bæjarins næstu daga, svo e. t. v. verður hægt að leita álits hans um þetta efni fyrir 3. umræðu. Það voru tvö atriði í ræðu hv. 4. landsk., sem ég er ekki á sömu skoðun um og hann. Hann minntist nokkuð á þær breyt., sem eru að verða á atvinnurekstri bænda. Hann sagði víst ekki beint, að þessum breyt. hefði verið þröngvað upp á bændur, en ummæli hans féllu þó eitthvað í þá átt og hann talaði um flaustur í því sambandi. Ég vil þvert á móti halda því fram, að breytingarnar á búnaðarháttum hafi verið vel undirbúnar og að þeim hafi ekki verið hrundið af stað af utanaðkomandi áhrifum, heldur af framkvæmdahug bændanna sjálfra. Það er félagsskapur þeirra sjálfra, sem unnið hefir að umbótunum og stutt þær; það er samvinnufélagsskapurinn, búnaðarfélagsskapurinn, og pólitísk samtök þeirra. Framfarir búnaðarins eru ávöxtur þeirrar félagshreyfingar, sem fest hefir svo djúpar rætur meðal bændastéttarinnar íslenzku. Þá vék hv. 4. landsk. að verkfærakaupum bænda; var honum ljóst, að þau eru mjög nauðsynleg, og kvað þau vera óðum að aukast. En hann var hræddur um, að bændur myndu reka sig á líkt og sjómennirnir, þegar þeir fóru að kaupa vélbátana athugunarlítið. Kvað hann sjómennina hafa beðið mikið tjón af því í fyrstu, að þeir höfðu ekki þekkingu til að velja vélarnar né fara með þær. Það má vel vera, að eitthvað hafi verið gert og verði gert í sambandi við verkfærakaup bænda, sem ekki er nægilega athugað fyrirfram. En breytingin á starfsháttum bænda hefir verið undirbúin ólíkt betur heldur en breyt. á sjávarútveginum var á sínum tíma. Miklar tilraunir hafa verið gerðar með landbúnaðarverkfæri, og þær eru gerðar enn. Búnaðarfélagið hefir mikið eftirlit með því, hvaða verkfæri eru keypt, í sambandi við styrkveitingar verkfærasjóðsins. Og Búnaðarfél. hefir gefið út skýrslur um reynslu margra tegunda af verkfærum, og aðrar tegundir er það enn að gera tilraunir með. Hv. 4. landsk. þarf því ekki að vera mjög kvíðinn um þetta, því mikið er gert til að reyna að koma í veg fyrir það, að samskonar mistök verði hjá bændum, sem hann talaði um að orðið hafi hjá sjómönnum.

Frsm. (Jón Jónsson) Hv. 5. landsk. virðist sammála flestum atriðum frv. Það er aðallega eitt atriði, sem hann er dálítið hugsandi út af, nefnilega starfræksla eins árs deildarinnar. Till. um hana er komin frá Búnaðarfélaginu, og þar var hún borin fram af tveimur fyrrv. bændaskólastjórum. Kváðust þeir hafa reynslu fyrir því, að ýmsir ungir menn vildu fá sér einhverja menntun í búnaði, en gætu ekki lagt í það vegna fátæktar eða heimilisástæðna, meðan krafizt er minnst tveggja vetra námstíma í búnaðarskólunum. Hv. 5. landsk. bjóst við, að ef starfrækt væri eins vetrar deild, þá mundi þeim fækka, sem tækju þátt í lengra og erfiðara námi. Um það er auðvitað ekki gott að segja fyrir víst, en ég held, að flestum muni nú verða það ljóst, hvað þeir missa mikils í við það að taka ekki þátt í lengra náminu og verklegu kennslunni, og að þess vegna muni engir fara í eins vetrar deildina nema út úr neyð; hinsvegar getur hún verið góð til að mæta þörfum þeirra, sem þess eiga engan kost að njóta búnaðarskólanna með núverandi fyrirkomulagi. Hvað meiri starfskrafta þarf til búnaðarskólanna vegna eins árs deildarinnar, held ég að geti aldrei munað mjög miklu, a. m. k. þarf ekki meiri kennslukrafta til þeirra heldur en til undirbúningsdeildanna, sem gert er ráð fyrir að megi falla niður. Og að einhverju leyti ætti kennslan að geta orðið sameiginleg í báðum deildunum. Hv. 4. landsk. er víst flestum breyt., sem felast í frv. og brtt.n., sammála, þó hann leggi mismunandi mikla áherzlu á þær. Mesta áherzlu leggur hann á opinberan búrekstur á skólajörðunum. Við hinir leggjum minni áherzlu á hann, teljum hann fremur sem neyðarúrræði. Við teljum æskilegt að koma upp fyrirmyndarbúum, en búumst tæplega við, að þau verði til meiri fyrirmyndar fyrir það, þó hið opinbera annist rekstur þeirra. Reynslan hefir sýnt, að rekstur hins opinbera á búnaðarfyrirtækjum vill ganga mjög misjafnlega. En við sáum þó eigi fært að leggja til, að frv. væri breytt að þessu leyti. Þar sem ætlazt er til, að svo mikil verkleg kennsla fari fram á skólabúunum, verður fyrst og fremst að haga fyrirkomulagi þeirra með hag nemendanna fyrir augum. Það er varla hægt að búast við því, að einstakir menn vildu haga búskapnum eingöngu eftir þörfum skólans, án tillits til þess, hvað búið gæfi af sér, ef þeir rækju það á eiginn reikning. Af þessum ástæðum, og einnig með það fyrir augum, sem hæstv.forsrh. talaði um, að fremur yrði hægt að láta fara fram ýmsar tilraunir í þágu búpeningsræktar og jarðræktar í sambandi við búnaðarskólana með þeirri tilhögun, sjáum við okkur ekki fært að breyta því ákvæði frv., að á skólastöðunum skuli reka fyrirmyndarbú á kostnað ríkissjóðs.

Páll Hermannsson Mér virðist þýðingarmesta ákvæði þessa frv. vera í 2. gr. þess, þar sem ákveðið er að reka fyrirmyndarbú á skólajörðunum, sem veitt geti þá fræðslu, sem ekki fæst á annan hátt en í sambandi við verkleg störf. Hv. n. hefir dregið saman í 4 liði þær breyt. frá núgildandi lögum, sem frv. felur í sér. Samkv. áðursögðu tel ég því aðalatriðið það, sem n. nefnir í 3. liðnum. En til þess að sú breyt., geti komizt á, verður að hverfa að því, sem nefnt er í 2. lið, að skólabúin séu rekin á kostnað ríkisins. Við getum víst flestir verið sammála um það, að fyrst þegar við munum eftir okkur, hafi bændaefnin og húsfreyjuefnin fengið haldbeztu fræðslu sína á góðum heimilum. Það eru einstök góð fyrirmyndarheimili, sem mest og bezt hafa haldið uppi íslenzkri menningu yfirleitt á umliðnum öldum. Og ég er viss um það, að enn gildir sú regla að miklu leyti, að bænda- og húsfreyjuefnin fái bezta undirbúninginn undir framtíðarstörf sín á góðum heimilum. Mér er það því vel ljóst, að rekstur hins opinbera er ekkert skilyrði fyrir því, að bú geti orðið að reglulegu fyrirmyndarbúi og veitt bændaefnum góðan undirbúning; en þrátt fyrir það, og þótt ég sjái marga annmarka á opinberum rekstri á landbúnaðarfyrirtækjum yfirleitt, held ég, að hjá honum verði varla komizt á þessum skólastöðum. Aðalerfiðleikinn við opinberan búrekstur er sá, að útvega nógu ósérplægna menn til að veita búunum forstöðu. Ef til þess fengjust menn, sem ynnu af eins mikilli fyrirhyggju og trúmennsku eins og þeir ættu búið sjálfir, þá gæti reksturinn vitanlega gengið eins vel eins og hjá beztu einstaklingsfyrirtækjum. Aftur óttast ég, að ef einstakir menn eiga að reka skólabúin á eiginn reikning, þá muni þeir fara of mikið eftir því, hvað borgar sig bezt í bili. Ég er hv. 4. landsk. samdóma um það, að þó ekki sé farið á stað nema með þessi tvö fyrirmyndarbú, sitt á hvorum skólastað, þá muni brátt koma í ljós, að þörf sé á fleirum, t. d. einu í hverjum fjórðungi landsins. Það á ekki við alveg sama búskaparlag í öllum landshlutum; þess vegna þarf að koma upp tilrauna- og fyrirmyndarbúum á nokkrum stöðum, og það verður eflaust gert, ef vel gengur með þessi fyrstu. En alveg sérstaklega mikil þörf er fyrir slík bú þar, sem skólar eru með mörgu fólki. Mér skilst það alltaf betur og betur, að unga fólkinu yfirleitt, bæði í sveitum og kaupstöðum, leikur meiri hugur á að komast yfir bókleg fræði heldur en að kynnast þeim atvinnuvegum, sem það á að lifa af í framtíðinni. En ég vona, að þær breyt., sem nú er lagt til að gera á búnaðarskólunum, hjálpi þó nokkuð til að laga þær auðsæju misfellur. Það hafa ekki ennþá allir áttað sig nægilega á þeim breyt., sem eru að verða á búskapnum og standa fyrir dyrum. Er því mikil þörf á að hjálpa mönnum til að skilja þær.

Jón Baldvinsson Það mun rétt hjá hæstv.forsrh., að ég hafi látið orð falla eitthvað í þá átt, að hinum miklu breyt. og framförum í búnaði hafi hálft í hvoru verið þröngvað upp á bændur af löggjafarvaldinu. Það er öllum ljóst það kapphlaup, sem verið hefir á milli flokkanna um það, að styrkja landbúnaðinn sem mest. Það, sem gert hefir verið í þá átt, tel ég ekki til hins verra af því, sem Alþ. hefur gert, en þær litlu kröfur, sem heyrzt hafa um þessar breyt. frá bændum sjálfum, bera ekki vott um mjög almennan áhuga hjá þeim. Hitt er náttúrlega ekki heldur rétt, sem hæstv. ráðh. sagði um hinn pólitíska félagsskap bænda. Það má segja, að hann sé, eins og margt annað í landinu, utanaðkomandi. Samvinnufélagsskapurinn er aðfluttur. Ekkert er heldur við þetta að athuga; þetta fyrirkomulag getur náttúrlega lagað sig eftir okkar skilyrðum, alveg eins og annað, sem við tökum upp. En aðflutt er það upphaflega eigi að síður. Hæstv. ráðh. hafði eftir mér, að það hefðu verið notaðar allar mögulegar tegundir af bátavélum, og hefði það gert mikinn skaða. Ég sagði þetta að vísu líka, en ég lagði meiri áherzlu á það, að þekkingarleysi í meðferð bátavélanna hefði valdið þeim skaða, sem varð á mótorbátum, sem komu fyrst til landsins, og veldur sjálfsagt enn skaða. Mér hefir sagt kunnugur maður, að af hinum stóra útveg vestanlands fyrstu árin eftir að mótorbátanotkunin komst í algleyming hafi um 1/3 hluti komizt í skuldir og eyðilagzt vegna vanþekkingar á meðferð véla. Og það, sem ég lét í ljós, var ótti við það, að um talsvert mikið af þeim vélum, sem landbúnaðurinn hefir tekið í sína notkun nú á síðustu árum fyrir hvatningu og styrk frá ríkinu, fari eitthvað á sömu lund. Og þess vegna var ég einmitt að leggja áherzlu á að koma upp fyrirmyndarbúum víðar á landinu en ráðgert er í frv., til þess að þaðan gæti komið hagkvæm þekking í þessu efni. Fyrirlestrar geta út af fyrir sig verið góðir, og ritaða orðið líka. En hitt býst ég við, að skipti mestu máli, að menn sjái, hvernig framkvæmd er vinna með þessum vélum. Hæstv. ráðh. gat þess réttilega, að það eru gerðar tilraunir með þessi landbúnaðarverkfæri. En hinsvegar eru menn alls ekki sammála um það, hvaða vélar eigi að nota. Það eru margir innflytjendur, og þá er svo hætt við, að hagsmunir við sölu komi til greina ekki síður en hitt, hvað sé sú bezta teg., sem hægt er að fá. Það væri það albezta, ef Búnaðarfélagið t. d, hefði algerlega með höndum innflutning landbúnaðarvéla, léti reyna þær og tæki þær einar til sölu, sem reynast vel hér á landi. Það er alveg gefið, að vélar geta reynzt vel annarsstaðar, en ekki hér á landi. Þannig er það um báta, sem smíðaðir eru í Danmörku, Noregi og Svíþjóð til notkunar þar; þeir eru ekki alltaf eins hæfir til notkunar hér. Það er engin ástæða fyrir mig að deila við hv.frsm. landbn. Við erum sammála að kalla, þó að hann væri að undirstrika það, að opinberi búreksturinn sé neyðarúrræði. En mér skildist hæstv.atvmrh. og hv. 2. þm.N.-M., sem hefir ekki alllitla þekkingu á þessum hlutum, telja þetta mikilsvert atriði. Þó að hv. 2. þm.N.-M. þættist sjá talsverða annmarka á þessu, taldi hann þá hverfandi hjá ýmsum kostum, sem hann taldi upp. Annars er það undarlegt, að hv.frsm. kallar þetta neyðarúrræði, að reka bú af hálfu þess opinbera, ef sá búskapur er til mikils gagns fyrir landbúnaðinn, eins og hann álítur. Og hann sér ekki annað ráð til að útbreiða haldkvæma þekkingu í sveitum, skilst mér. Hann var eitthvað að tala um opinberan búrekstur, sem hefði farið svona og svona. Náttúrlega er ekki því að neita, að slíkur opinber rekstur getur misheppnazt. En þar sem hann talaði um, að Reykjavíkurbær hefði ráðizt í búrekstur, þá man ég ekki eftir því; en hann hefir ræktað land að vísu. Af því að hv.þm. er ekki vel kunnugur, á hann kannske við kartöflurækt á Kjalarnesi, sem reyndar gekk illa. En það var sérstök hallærisráðstöfun. Búrekstur hefir bærinn aldrei haft, þó að fyrirhugað sé af nokkrum mönnum, að hann byrji slíkt fyrirtæki til að hafa hönd í bagga um verð mjólkur. Ég veit og viðurkenni, að um þessi opinberu fyrirtæki fer mikið eftir því, hvort duglegir og góðir menn veita þeim forstöðu eða ekki. Annað, sem ræður miklu bæði um opinberan rekstur og samvinnufélagsskap, er félagsþroski þjóðarinnar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mér þykir gott að fá tækifæri til að koma ofurlítið frekar inn á þessi tvö atriði, sem við hv. 4. landsk. töluðum um í sambandi við breyt. þær, sem eru að verða á landbúnaðinum. Um annað þetta atriði komst hv.þm. svo að orði, að þessum breyt. hafi verið nauðgað upp á bændur. Hann kvað það auðséð, að bændur væru ekki svo áfjáðir í breyt., af því að hefðu komið svo litlar áskoranir frá þeim. Ég verð að segja, að þessi ummæli stafa af því, að hv.frsm. er ekki nægilega kunnugur félagsskap bænda, bæði um búnað og verzlun. Ég vil segja, að þessir hlutir hafa verið undirbúnir af hálfu bænda. Framkvæmdir viðvíkjandi verzlun þeirra og verkun á þeirra vörum, viðvíkjandi búnaðarframkvæmdum og öllu því, sem Búnaðarfélagið hefir með höndum, - þetta allt hefir verið undirbúið innan þeirra félaga, sem bændur standa að. En bændur hafa ekki þurft að senda neinar áskoranir til Alþingis, af því að þeir hafa átt þar sína fulltrúa til að bera fram óskir sínar. Ég vil halda því fram, að þessar breyt. til framfara hjá landbúnaðinum séu alveg óvenjulega vel undirbúnar af félagsskap bænda á verzlunar- og búnaðarsviðinu, og hvíli því á ákaflega traustum grundvelli. Sameiginlegt átak fjöldans í þeim mjög myndarlega og farsæla félagsskap bænda er hér að verki. Og því er ég fyrir mitt leyti vonglaður og bjartsýnn um það, að ekki þurfi að eiga sér stað eins mikil mistök hjá bændum eins og sumstaðar annarsstaðar í þjóðlífinu. Þá kom hv.þm. inn á síðara atriðið, þar sem hann óttaðist, að samfara vélakaupum bænda gætu orðið eins mikil mistök og hjá sjómönnum á sínum tíma í sambandi við vélar í mótorbátum. Hann gat þess sérstaklega, að mest hefði farið í súginn vegna vankunnáttu í meðferð þessara véla. Ekki er að efa, að þetta er rétt. En nú er það um þessar landbúnaðarvélar að segja, að fyrir utan þessa tiltölulega fáu „traktora“, er ólíkt minni vandi að fara með þær en mótorvélar í skipum. Það er ekki svo vandfarið með plóga, herfi og sláttuvélar. Ennfremur er þess að geta, að auk þess sem verkleg námsskeið eru í búnaðarskólunum, þá hefir Búnaðarfél. Íslands samið við bændur, sem vel kunna að fara með verkfæri, um að halda lærisveina við verklegt nám. Hafa menn fengið dálítinn styrk frá Búnaðarfélaginu til þess að vera á þessum námskeiðum. Ég játa, að ef ekkert væri gert í þessu efni, þá mætti óttast mistök. En af hálfu búnaðarfélagsskaparins hefir verið reynt að koma í veg fyrir mistök. Enn kom hv.þm. með eitt atriði, sem var mjög gott, að drægist inn í umr. Hann sagði, að margir væru innflytjendur verkfæranna og hefði það sín óheppilegu áhrif á verkfærasöluna, þar sem þeir litu meira á hagsmuni sína heldur en að útvega það bezta. Þetta er það, sem átti sér stað í mjög ríkum mæli viðvíkjandi mótorbátunum, og einnig viðvíkjandi skilvindum. En svo er þessu ekki háttað um innflutning á landbúnaðarverkfærum nú. Það má svo heita, að svo að segja einungis tveir aðiljar hafi á hendi innflutning þessara verkfæra, S. Í. S. aðallega, og Mjólkurfélag Reykjavíkur að dálitlu leyti. Það eru m. ö. o. tvö bændafélög, sem standa fyrir innflutningi þessara véla, sem eingöngu hafa þess að gæta að hugsa um hagsmuni bændanna, sem eiga félögin. Hv. þm. sagði, að Búnaðarfélagið ætti að hafa á hendi innflutninginn og reyna verkfærin, áður en þau eru útbreidd. Maður getur ekki annað sagt en að Búnaðarfélagið hafi gert þetta. Verkfæraráðunautur félagsins, Árni Eylands, sem um leið er starfsmaður Sambandsins, hefir bæði útvegað verkfæri og haft á hendi leiðbeiningastarfsemi. Hv. 4. landsk. hefir sagt, hvað við ættum að gera í þessu máli, og ég hefi sýnt fram á, að við erum búnir að gera það. Og það er ástæða fyrir hv.þm. að samfagna mér út af því, að við höfum þarna gert mjög mikið til þess að hindra það, sem hann óttaðist og benti á, að hefði átt sér stað á öðru sviði í þjóðlífinu.

Jón Baldvinsson Það ber náttúrlega ekki svo ákaflega mikið á milli mín og hæstv.atvmrh. í þessu máli. Hann gerir aðeins meira úr þeim undirbúningi, sem orðið hefir í landbúnaðarmálum, heldur en ég vil vera láta. Og það, sem ég átti við, var ekki fyrst og fremst undirbúningur í þessum nefndum, sem starfa í Búnaðarfélaginu, heldur úti á meðal bændanna sjálfra. Og ég held, að meðal þeirra hafi ekki verið eins mikill áhugi um þetta eins og í Búnaðarfél., sem kannske er líka eðlilegt. En af því að ég er ekki viss um, að bændur hafi verið viðbúnir því að taka við þessum breyt. á svo skömmum tíma, þá óttaðist ég, að mistök yrðu, sérstaklega um notkun vélanna. Þar, sem ég hefi farið um landið, hefi ég sumstaðar séð dæmi þess, að landbúnaðarvélar hafa verið í svipaðri hirðingu og mótorvélar voru fyrrum. Víða hefir maður séð sundurryðgaðar vélar, að því er virðist fyrir vanhirðu. Þótt innflutningur þessara véla sé að mestu í höndum tveggja aðilja, eins og hæstv. ráðh. sagði, þá eru fleiri, sem flytja þær inn og hafa heimild til þess. Er því alls ekki útilokað, að þó nokkuð komi inn af vélunum á annan hátt. Hæstv. ráðh. kvað ekki eins vandfarið með landbúnaðarvélar eins og bátavélar. Rétt er það; en svo framarlega sem hirðuleysi er sýnt í meðferð véla, hlýtur meira eða minna fé að fara forgörðum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég sé ekki ástæðu til að ræða þessi atriði frekar við hv. 4. landsk. En þar sem hann talaði um sundurryðguð landbúnaðarverkfæri úti á landi, þá vil ég geta þess, að ég hefi nokkuð aðra reynslu um þetta. Fyrir 2½ ári síðan hitti ég fyrsta plóginn, sem notaður var á Íslandi og smíðaður var af Torfa í Ólafsdal, og hann var í sæmilegu ástandi. Bjargaði ég honum á safn landbúnaðarvéla, sem við höfum hér í Búnaðarfélaginu.