Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Ég stend upp vegna þess, að ég var staddur í Nd. hér um daginn, og var þá mál þar til atkvgr., sem ekki náði samþykki helmings dm. Enginn greiddi atkv. á móti, en svo margir sátu hjá við nafnakall, að málið fékk ekki meiri hluta d. með sér, og var það þess vegna lýst fallið. Til þess að málið hefði náð samþykki þurftu 14 að greiða atkv. með því, og þá einn á móti. Nú er hér í d. frv. talið samþ., sem 6 atkv. eru greidd með og ekkert á móti. Þetta virðist mér dálítið annar skilningur á þingsköpunum heldur en fram hefir komið í hv.Nd. Kemur slíkur mismunur á starfsháttum d. einkennilega fyrir sjónir. Það getur vel verið, að okkar hæstv. forseti skilji þingsköpin rétt, en þá skilur hæstv. forseti Nd. þau rangt. Það er mjög óeðlilegt, að ekki gildi sömu reglur um atkvgr. í báðum d. Ég vildi aðeins benda á þetta, af því ég var af tilviljun viðstaddur þá atkvgr. í Nd., sem ég benti á til samanburðar við atkvgr., sem hér hefir nú farið fram.

Forseti (GÓ): Ég hefi alltaf skilið þingsköpin þannig, að ef þm. vantar í d., þá þurfi færri atkv. til að samþ. mál eða fella, að til þess þurfi aðeins meiri hl. þeirra manna, sem á fundi eru, þó fleiri eigi sæti í d. Þannig álít ég, að þegar ekki eru nema 10 þm. á fundi, þá nægi 6 atkv. til að samþ. mál. Þetta hefir alltaf tíðkazt hér í d., enda virðist mér það koma skýrt fram í þingsköpum. Þykir mér undarlegt, ef hæstv. forseti Nd. lítur öðruvísi á þetta.

Jón Baldvinsson Ég hefi engan dóm lagt á það, hvor af hæstv. forsetum hefir réttara fyrir sér í þessu efni. Ég vildi aðeins benda á þennan mismunandi skilning á þingsköpunum. Önnurhvor aðferðin hlýtur að vera röng, þar sem þær stangast.

Magnús Torfason Ég kann ekki við það, að verið sé að bera sakir á hv. samþm. minn í Nd., án þess reynt sé að láta hann njóta sannmælis. Ég hygg, að aths. hv. 2. landsk. sé á misskilningi byggð. Það er nóg, að fullur helmingur dm. sé á fundi og greiði þar atkv., eins og margoft kemur fyrir. Það tilfelli, sem hv.þm. benti á, býst ég við, að hafi verið svipað og atkvgr. um till. eina, sem kom til atkv. að nóttu til hér á þingi og var felld vegna þess, að fleiri af fundarmönnum greiddu ekki atkv. heldur en þeir, sem atkv. greiddu. Það féll einu sinni till., sem 12 atkv. voru greidd með, af því 25 voru á fundi og 13 greiddu ekki atkv. Ég hefi talað við hæstv. forseta Nd. um þessar atkvgr., og ég held, að umtal hæstv. 2. landsk. um, að ekki sé farið eftir sömu reglum í báðum d., sé algerlega á misskilningi byggt, eða misminni.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. er komið til okkar aftur frá Nd. og hefir þar tekið örlitlum breyt., sem landbn. Nd. flutti á þskj. 334. Við 4. gr. er bætt inn í seinni málsgr.: „Bannað er, að orðin smjör, mjólk og rjómi eða nokkur orð eða myndir, sem minnt geti á landbúnaðarafurðir, séu notuð í sambandi við vörur þær, sem lög þessi fjalla um, á nokkurn annan hátt en í vöruheitunum sjálfum, svo sem þau eru skilgreind í 1. gr.“. Aðalbreyt. er við 6. gr., þar sem fyrirskipað er, að útlent smjörlíki skuli blandað íslenzku smjöri, sama hundraðshluta og ákveðið er um innlent smjörlíki, og fari sú blöndun fram undir sama eftirliti og öll smjörlíkisgerð hér á landi. 3. breyt. er í því fólgin, að bætt er aftan við síðustu málsgr. 9. gr. orðunum: „svo og um hámarksverð á smjörlíki, sem blandað er smjöri“. Geri ég ekki ráð fyrir, að menn muni hafa nokkuð við frv. að athuga, og mælir landbn. með því, að það verði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

0843Haraldur Guðmundsson: Ég verð við tilmælum hv.frsm. um að taka aftur brtt. til 3. umr.

Jón Baldvinsson Út af ummælum hv. 1. landsk. vildi ég einungis upplýsa, að í Nd. lýsti hæstv.forsrh. yfir því, að stj. myndi gera þetta að fráfararatriði. Hann sagði, að norska stj. myndi búast við, að ísl. stj. legði öll sín áhrif og stöðu sína í veð til, að koma málinu fram. Þetta var að gefnu tilefni eftir fyrirspurn frá hv. 2. þm. Reykv., og áður hafði ráðh. í viðtali við þennan sama hv.þm. sagt hið sama. - Af umr., eins og þær hafa snúizt undanfarið, hefir það komið fram, að nokkrir vilja samþ. þetta til bráðabirgða handa stj., af því að þeir eru óánægðir með að vita ekki hvernig samningarnir við Englendinga muni fara. Í dag er 12. apríl og 15. á laugardaginn. Þá má í seinasta lagi, eftir ákvæðum samningsins, samþ. hann. Ég vildi því mælast til þess við hæstv. stj., að málið yrði tekið út af dagskrá, símað til Norðmanna og reynt að fá nokkurn frest á því að ganga frá þessum samningi. Þingmenn vilja fá að vita, hvernig fer um samningana við Englendinga, og verið gæti, að þeir yrðu búnir t. d. 14. maí, en engu er spillt þótt dragist að samþ. þessa samninga þangað til. Um það er því einungis að ræða, hvort hæstv. stj. treystir sér til að útvega frest hjá Norðmönnum. Það er ekki byrjuð nein síldveiði, svo að Norðmenn mundu geta veitt okkur þennan frest; hinsvegar væri hugsanlegt, að á þeim tíma væri komin full vitneskja um, hvernig semdist við Englendinga, og mér skilst á mörgum hv.þm., að þeir mundu vilja haga atkv. sínu nokkuð öðruvísi, ef þeir vissu til fullnustu um samningana við Englendinga. Þetta er það stóra atriði í þessu máli. Mér finnst sjálfsagt í svona þýðingarmiklu máli að fá svar við þessu fyrir laugardag, og mætti því taka málið út af dagskrá og taka það svo á dagskrá aftur, ef ekki fengist frestur, sem stj. vonandi gæti útvegað. Þessu vil ég alvarlega beina til hæstv. stj.

Pétur Halldórsson Ég hjó eftir því hjá hv. síðasta ræðumanni, að aðalástæðan fyrir hinni illu afkomu ýmissa hreppsfélaga væri fátækraframfærið, sem lægi svo misþungt á hreppsfélögunum. Út af þessu vil ég beina því til hæstv. stj., hvort stj. gæti ekki, áður en frv. kemur til 2. umr., gefið upplýsingar um það, hvernig hag þessara sveitarfélaga er komið og af hvaða ástæðum. Ég álít, að fátækralöggjöfinni verði ekki kennt þetta fyrst og fremst, a. m. k. ekki fyrr en fram á það hefir verið sýnt með órækum tölum. Að því er Reykjavík snertir má segja það, að fáir hreppar á landinu hafa goldið meira afhroð í þessum efnum, því að það er jafnvel hrein undantekning, ef bæjarfélagið hér hefir fengið endurgreitt það, sem það hefir lagt til þurfamanna úr öðrum sveitarfélögum. Yfirleitt held ég, að óhætt sé að segja, að sveitarfélögin taki ekki meira tillit til þessara skulda sinna við Reykjavík en þótt þær væru blátt áfram ekki til. Mér þykir því rétt, að það verði upplýst, hvernig á þessum erfiðleikum sveitarfélaganna stendur í einstökum tilfellum. Ég er og hræddur um það, að slík löggjöf sem þessi verði til að gefa hreppsfélögunum undir fótinn með að fara ekki eins gætilega með fjármálin og ella. Það ætti að vera töluvert aðhald í því fyrir hreppsfélögin að því er fjármálin snertir, að ef illa er stjórnað, kemur það niður á öllum gjaldþegnunum, unz ekki er meira af þeim að hafa, en hér er hinsvegar gert ráð fyrir, að ábyrgð þeirra vegna verði mjög takmörkuð. Ég held því, að það sé töluvert satt í því, sem sagt hefir verið í sambandi við þetta frv., að það muni verða til að spilla tiltrú og lánstrausti þeirra sveitarfélaga, sem undir löggjöfina koma. Ég vildi aðallega taka þetta fram í sambandi við frv. Að endingu vil ég svo aðeins endurtaka þau tilmæli mín til hæstv. stj., að stj. gefi þinginu upplýsingar um það, af hvaða ástæðum svo er komið sem komið er fyrir sveitarfélögunum. Það má ekki fullyrða, að þetta sé fátækralöggjöfinni að kenna, nema jafnframt séu færðar fram beinar tölur því til sönnunar.

Tryggvi Þórhallsson Það er ekki vafi á því, að það er full þörf á löggjöf um það efni, sem hér liggur fyrir, en ég efast hinsvegar um, að frv. taki inn á eins mörg svið og það þarf að gera. Frv. gerir þannig, samkv. 2. og 11. gr., aðeins ráð fyrir skuldum og eignum hreppsfélaganna í þessu sambandi, og er þó vitað, að um margt fleira er að ræða. Það er t. d. orðið mjög útbreitt í seinni tíð, að hreppsfélögin gangi í ýmiskonar ábyrgðir, að vísu oftast með einni eða annari baktryggingu. Vil ég beina þeirri aths. til hæstv. ráðh. og þeirrar n., sem málið fær til meðferðar, að það getur ekki komið til mála að lögleiða þetta frv., nema þessi hlið málsins hafi einnig áður verið ýtarlega rannsökuð, sem að ábyrgðum hreppsfélaganna veit. Bendi ég á það í þessu sambandi, að það er tilvalið fyrir n. að snúa sér til Búnaðarbankans um upplýsingar viðvíkjandi þessari hlið málsins. Út af lánstraustsspjöllunum, sem þetta frv. hafi í för með sér og hv. 4. þm. Reykv. drap á, vil ég segja það, að ekki getur leikið minnsti vafi á því, að 1. loka fyrir ábyrgðir hreppsfélaganna í stórum stíl.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Eins og ég tók fram í gær, þá er ég í þessu máli það bjartsýnn, að ég held, að þó að við samþ. ekki þennan samning og búum þá sendimennina betur út frá þingsins hálfu, þá muni samt sem áður verða samkomulag um samning við Norðmenn, sem er betri og hagstæðari í okkar garð en þessi er. Ég álít sem sé, að interessur Norðmanna, bæði hvað verzlun og siglingar snertir hér við land, séu miklu fleiri en þessi ívilnun um kjöttollinn, sem við fáum. Þess vegna tel ég það engan skaða, þótt við segjum upp samningnum. Og um hitt atriðið, sem hv. 1. landsk. drap á, að stj. geri þetta að fráfararatriði, vil ég segja það, að því trúi ég alls ekki fyrr en ég heyri það frá henni sjálfri. Ég er heldur ekki eins bjartsýnn og hv. 1. landsk. að halda að þessum samningi verði sagt upp eftir t. d. eitt ár. Hæstv. ráðh., sem tók hér til máls í gær, lét svo um mælt, að eftir nokkur ár væri það sín trú, að Íslendingar vildu gera samning aftur, til þess að fá hækkað kjötútflutningsmagnið til Noregs. Það sýnir, að ekki er meining hans að koma því þannig fyrir, að kjötútflutningurinn til Noregs hverfi. - Hv. 5. landsk. sagði, að ef þessi samningur yrði að 1., gilti hann sennilega næstu ár og hvernig vill hann svo leysa Ísland frá þeim samningi? Jú, hann vill leysa það á þá lund að koma á ríkiseinkasölu með síld, og ég tek þetta sem slæman fyrirboða. Hann er áhrifamikill maður innan flokks hér í d., og allir vita, að hv. 2. landsk. er meðmæltur slíku fyrirkomulagi og þá kemur sama bölvunin fyrir aftur, sem létt var af í fyrra. Þetta gerir það að verkum, að mér finnst sjálfsagt að vera á móti samningnum eins og hann er nú. Úr því að ég stóð upp, langar mig til að víkja ofurlítið að hv. 2. þm. Árn., sem mér virtist segja, að ég hefði farið rangt með orð hans, en það er ekki rétt. Ég skrifaði upp eftir honum, af því að mér þótti það svo einkennilegt, en það kemur auðvitað stundum fyrir, að það kemur stundum lítið eitt út úr honum, sem hann vildi ekki hafa sagt eða a. m. k. öðruvísi en hann vildi sagt hafa. Hann sagði: „Norðmenn hafa brotið flest ákvæði í veiðilöggjöfinni og vaðið hér uppi“. Ég veit ekki, hvort þetta er nægilegt til þess að sýna fram á, hve torvelt verður að framkvæma landhelgisgæzluna vegna frekju Norðmanna. Ennfremur sagði hv.þm.: „Þjóðin verður að reyna samningana til þess að geta risið upp sem einn maður, ef illa reynist“. Þetta er eitt af rökunum fyrir því að samþ. samninginn. Það er alveg sama og t. d. ef einhver maður væri álitinn vitskertur, væri sjálfsagt að setja hann fyrir banka og láta hann framkvæma allan þann óskunda, sem hann gæti, til þess að þjóðin gæti séð, að hann væri vitskertur.

Frsm. (Jón Jónsson) Þessi ræða hv. 2. landsk. var nú heldur lítil gagnrýni á frv., og ég hefði satt að segja búizt við stærra skoti. Allt, sem hann sagði, snerist um þáltill. þá, er hann flutti hér sjálfur um ríkiskaup á jörðum. Vildi hann beina því að mér, að ég væri orðinn fylgismaður hans í þessu máli og að Framsfl. hefði tjáð sig samþykkan till. hans, og mun hann þar hafa átt við flokksþing framsóknarmanna. Ég verð nú að hryggja hv. 2. landsk. með því, að ég stend alveg í sömu sporum gagnvart till. hans og áður, og að ég hefi hvorki fengið umboð né áskorun frá flokki mínum um að fylgja till. hans, og ég verð líka að hryggja hann með því, að mér er ekki kunnugt um, að nein slík samþykkt, sem hv.þm. talar um, hafi verið gerð á flokksþinginu, og mun ég ekki leggja trúnað á slíkt fyrr en ég sé það svart á hvítu. Að vísu munu nokkrir bændur hafa hreyft því, að komið gæti til mála sem bjargráðaráðstöfun, að ríkið keypti jarðir af illa stöddum bændum, en ég ætla, að enginn hafi verið fylgjandi slíku sem almennri leið. Hvorki ég né minn flokkur mun því fylgja till. hans eftir fremur en áður. Ég get geymt að ræða till. hans þangað til hún kemur hér fyrir aftur. En ég tel hæpið, jafnvel frá sjónarmiði hans sjálfs, að beita sér gegn þessu frv., þó að efni till. hans yrði einhverntíma að veruleika, sem ég efast um, að verði, þar sem mikill meiri hl. í landinu mun vera henni andvígur. Framkvæmd hennar hlyti ávallt að taka svo langan tíma, að ég tel óforsvaranlegt að hindra þangað til umbætur á kjörum þeirra manna, sem núv. ábúðarlöggjöf leikur hart. Ég vænti því, að hv. 2. landsk. átti sig og greiði frv. atkv.

Pétur Halldórsson Út af orðum hæstv.dómsmrh. vil ég segja það, að mér sýnist það ekki hliðstætt, annarsvegar nauðasamningar einstaklinga og hinsvegar nauðasamningar hrepps eða bæjarfélaga, svo að þetta tvennt verði borið saman, fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að hrepparnir eða bæjarfélögin hljóta eftir eðli málsins að hafa margvíslegri skilyrði til þess að greiða hverjum sitt á endanum en einstaklingar hafa, sem illa er komið fyrir. Nú er þess líka að gæta, að það er stórt atriði, hve misjafnlega er gengið að gjaldþegnunum í hinum einstöku bæjar- og sveitarfélögum. Á þetta ber að líta, enda er gert ráð fyrir því í frv., að athugað sé, hvort hagnýttur sé til hlítar gjaldstofn sveitarfélaganna, eða um of. En það, sem ég vildi einkum benda á, er það, að ósambærilegt er að vera kröfuhafi einstaklings eða sveitarfélags, sem telur hundrað eða þúsund einstaklinga, þótt þröng geti orðið þar í bili. Það er rétt hjá hæstv.dómsmrh., að sameiginlegt gjaldþol þessara einstaklinga fer eftir árferði, en þótt illa líti út um tíma, getur vel komið fyrir, að þetta sameiginlega gjaldþol aukizt svo, þegar batnar í ári, að hver geti fengið sitt eftir 2-3 góð ár. Á þessu hafa kröfuhafar sveita- og bæjarfélaga byggt, og ég tel það varhugavert að frv. skuli draga úr því trausti. Hv. 1. þm.N.-M. sagði, að munurinn á framfærsluþunga hinna einstöku sveitafélaga væri mikill, og það er vafalaust rétt. En skyldi það ekki vera nokkuð komið undir því, hvernig þessum málum er stjórnað í hverju hreppsfélagi? Mér skildist á honum, að hann ætti við, að þessi þungi færi eftir því, hve mikið hreppsfélögin yrðu að gjalda með þeim þurfamönnum, sem í kaupstöðum dvelja, því þar er framfærslan auðvitað miklu dýrari en í sveit. Ef þetta hefir verið meiningin hjá hv.þm., vil ég benda honum á, að sveitafélögunum hefir ekki stafað mikill þungi af Reykjavík í þessum efnum á síðustu árum, þar sem framlag til þurfalinga sveitafélaganna í Reykjavík mun hvorki vera talið með í skuldum þeirra né reiknað með því við álagningu útsvara. Þegar hv. 1. þm.N.-M. ætlar nú að bera saman þennan þunga eftir framtöldum tekjum manna í bæjum og sveitum, ber á það að líta, hver munur er á framtali í bæjum og sveitum. Hjá okkur verður framfærslukostnaðurinn 2 krónur á hverjar 100 kr. af skattskyldum tekjum. En hér kemst naumast ein króna undan framtali, og okkar tekjur eru allar í krónum, en sagt er manna á milli, að ekki sé gengið eins ríkt eftir framtali annarsstaðar á landinu, enda ekki eins auðvelt, að reikna út tekjurnar í beinhörðum krónum. Þetta veldur því, að framfærsluþunginn virðist koma léttara niður í Rvík en mörgum öðrum sveita- og bæjarfélögum. Það verður ekki til sanns vegar fært að fátækralöggjöfin sé að öllu leyti orsök í fjárþröng sveitafélaganna. Ég þykist þess fullviss, að við rannsókn kæmi margar aðrar orsakir fram. Hæstv. dómsmrh. nefndi rafveitur. Ég gæti hugsað mér að byggingar, t. d. skólabyggingar og fleiri slíkar framkvæmdir, oft framkvæmdar á dýrustu tímum, ættu sinn þátt í því, hvernig komið er.

Frsm. (Páll Hermannsson) Landbn. flytur frv. þetta eftir tilmælum hæstv.atvmrh. Það er samið af hinni svokölluðu bændanefnd, mþn., sem falið var að athuga hag bænda. Er grg. frv. einnig frá henni komin. Landbn. hefir aðeins lauslega litið yfir frv., en ekki rannsakað það svo, að vissa sé fyrir, að hún kunni ekki að stinga upp á einhverjum breyt á því síðar. Áskilur hún sér því rétt til þess að bera fram brtt. við 2. umr., ef henni þykir þörf á við nánari athugun. Það hefir fyrr í dag verið rætt allmikið hér í hv. d. um lagafrv., sem snertir kjötframleiðslu og sölu kjöts út úr landinu. Þetta frv. snertir einnig það efni. Eins og útlitið er nú, má jafnvel búast við því, að landsmenn verði að minnka framleiðslu sauðakjöts í framtíðinni frá því, sem nú er. Væri þá að sjálfsögðu hin mesta þörf á, að einhver önnur framleiðsla gæti komið í staðinn. Mönnum kann nú að virðast í fljótu bragði, að lítið þýði að draga úr sauðakjötsframleiðslu til þess að auka jafnframt framleiðslu nautakjöts. En það er þó alls ekki víst, að eins miklir erfiðleikar verði á því að selja nautakjöt eins og kindakjöt. Byggist það á því, að fram til þessa hefir ekki þótt kleift að flytja sauðakjöt út úr landinu öðruvísi en annaðhvort saltað eða fryst. En frosið kjöt er ekki talin fyrsta flokks vara. Talið er, að miklu fremur megi flytja nautakjöt héðan nýtt heldur en sauðakjöt, og kynni því að verða minni erfiðleikum bundið að koma því í verð. Ef það reynist svo, leiðir af sjálfu sér, að nokkuð mikils er um það vert að stuðla að því, að sláturnautin gefi af sér sem mestan og beztan kjötþunga. Líka má á það benda, að mjólkurpeningsræktin er nú óðum að aukast í landinu. Og í sambandi við aukna tölu kúnna má búast við, að heppilegt þyki að fara að ala naut til slátrunar jafnframt. Sérstaklega mun kálfaeldi þykja hentugt þar, sem mjólkurframleiðslan er aukin vegna smjörbúa, en ekki mjólkurbúa, og er þá mjög mikilsvert, að kálfarnir geti orðið sem beztir til frálags. Ég geng út frá, að hv. d. vísi þessu máli til 2. umr. Eins og sjá má, er frv. flutt af n., og mun því ekki þurfa að gera till. um að vísa því til n. Geri ég ráð fyrir, að landbn. athugi málið frekar fyrir 2. umr.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Hv. 2. landsk. spurði, hvað það ætti að þýða, að ég vildi samþ. þessa heimild handa stj. sem bráðabirgðaráðstöfun. Það á að þýða svona hið sama og hv. 2. þm. S.-M. var búinn að orða hér áður og ég er búinn að skýra frá. Það er fyrst og fremst til þess að bíða eftir niðurstöðu ensku samninganna, og til þess þar á eftir að gera sem fljótast að mögulegt er þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til þess að losna við saltkjötsmarkaðinn í Noregi. En fyrst þegar ensku samningunum er lokið getum við vitað, hve stórt verkefnið er, sem í þessu síðara felst. Ég er óhræddur, eftir þær umr., sem hér hafa orðið um þennan samning, bæði innan þings og utan, að samkomulag verði um að gera allt til að ná þessu marki, svo framarlega sem ekki fer svo illa, að eitthvað þurfi, sem er algerlega ókleift efnahagslegri getu þjóðarinnar. En það vil ég vona, að ekki verði. Í sambandi við þetta og út af því, sem hv. 5. landsk. sagði um hið sama, vil ég aðeins geta þess, að sú uppástunga, sem nú hefir komið fram í frv.formi frá hv. 2. landsk. um að endurgreiða ísl. útflytjendum tollmun eða kaupa af þeim kjötið eftir því sem á stendur, allt að 11500 tunnum, kemur nú fram á þeim tíma, að ég fyrir mitt leyti sé ekki, að unnt sé að taka afstöðu til hennar, þar sem ekki er unnt að vita, hvort hún leysir spursmálið á þessu sviði, sem eftir verður, þegar lokið er ensku samningunum. Ef maður vissi, að ekki væri um annað að ræða að því er kjötútflutninginn snertir en kaup á 11500 tunnum og ráðstafa þeim svo með einhverju móti, þá hefði ég ekki hikað við að ganga á móti þessum samningum og tekið hinn kostinn. En ómögulegt er að vita í dag, hvort þessi ráðstöfun nægir. Þess vegna álít ég líka, að hvað hann snertir sé nauðsynlegt að útvega sér frest til ákvörðunar í málinu, þangað til lokið er ensku samningunum, og ég sé ekki aðra leið til þess en að veita stj. þá heimild, sem farið er fram á hér í dag. Hv. 2. landsk. vék svo í ræðu sinni ekkert að þeirri ástæðu, sem ég bar fram og sem hefir þau áhrif, að ég treysti mér ekki að taka á mig þá ábyrgð, að þetta frv. verði fellt, heldur fór hann að gera mér upp ástæður, sem sjálfsagt eru nokkru nær hans huga, sem sé, að ég vildi halda í stj. En það liggur alveg utan við hjá mér. Ég álít, að ekki eigi að koma til mála að stj. geri þetta að fráfararefni.

Hún hefir lýst yfir því

. Ég hefi ekki heyrt hana gera það.

Hún gerði það í Nd.

. Hitt skal mér vera ánægja, bæði fyrr og síðar, að hv. 2. landsk. minni á hin alvarlegu orð, sem ég lét falla við 2. umr., að við eigum að varast að verzla með landsréttindi í staðinn fyrir tollivílnanir, og ég hefi fyrir nokkru borið fram frv. hér í þinginu, sem er nauðsynlegt til þess að við ekki þurfum að leiðast í slíka freistni framvegis, þegar líkt stendur á og staðið hefir á gagnvart Norðmönnum.

Jón Baldvinsson Ég skal ekki neita því, að nokkrar bætur felist í frv., miðað við þá ábúðarlöggjöf, sem nú er. En yrði undinn bráður bugur að því að gera jarðirnar að ríkiseign - og ég hefi ástæðu til að ætla, að svo verði -, er víst, að þessum lögum þyrfti að breyta. Ég hélt því aldrei fram, að Framsfl. hefði samþ. mína till., en ef flokksþingið hefir samþ.till., sem gengur í sömu átt, eins og ég hefi góðar heimildir fyrir, þykist ég vita, að hv. 3. landsk. sé svo góður flokksmaður, að hann gangi ekki á móti sínum eigin flokki um kjarna málsins. Ég skal að vísu játa, að ég hefi heyrt, að hv. 3. landsk. og annar til hafi verið þeir einu, er atkv. greiddu gegn samþykkt flokksins í þessu máli, en auðvitað veit ég, að hv.þm. beygir sig fyrir flokksviljanum. Ég ætla nú ekki að fara að ergja hv. 3. landsk. að þessu sinni, því að ég get vel skilið, að hann sé ekki fullkomlega búinn að átta sig, og þykir líklegt, að líða þurfi hjá hátíðum þangað til hann sættir sig við að fylgja samþykkt flokksins, nema hann kjósi þá heldur að snúa sér að öðrum flokki, sem hann á kannske öllu meiri samleið með.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þetta mál er komið frá Ed. og hefir tekið þar nokkrum breyt. Upphaflega var ætlazt til, að það tæki bæði til hreppsfélaga og kaupstaða, en var breytt þannig í Ed., að það næði aðeins til hreppsfélaga. Ég verð að segja, að ég tel ekki rétt að gera þennan greinarmun á hreppsfélögum og kaupstöðum, en þar sem ekki er hægt að neita því, að það er meira aðkallandi að fá svona löggjöf fyrir hreppsfélög, vil ég í bili sætta mig við það, en getur verið, að ekki verði langt þangað til þarf að búa til svipuð l. fyrir kaupstaði. Það er vitað, að mörg hreppsfélög eru nú í svo miklum fjárhagsvandræðum, að óhjákvæmilegt er að koma fjárhag þeirra á þann grundvöll, að þau geti starfað áfram og rækt skyldur sínar. Sum hreppsfélög eru nú það illa komin, að þau eru hætt að sinna þeim skyldum, sem á þeim hvíla, og er það af því, að þau finna, að þessar skyldur eru svo þungbærar, að þau geta ekki lengur staðið undir þeim öllum, og þá verður með þau eins og marga einstaklinga, að það kemur í þau kæruleysi, svo að þau hætta jafnvel að inna af hendi það, sem þau þó gætu. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál, nema sérstakt tilefni gefist til, en aðeins óska, að frv. verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr.

Jón Baldvinsson Þetta frv. hefir legið fyrir allmörgum þingum, en lítið miðað, þangað til nú virðist fyrst lagður nokkur kraftur á að koma því fram. Ég mun ekki gera frv. sjálft að umtalsefni að þessu sinni, en vil beina því til hv.frsm. og nefndar, hvort hún telji ekki réttara að stuðla að því, að þáltill. mín um kaup hins opinbera á jörðum gangi fram frekar en þetta frv. Ég vænti þess því fremur, sem ég veit, að hv.frsm. hefir nú fengið skipun flokks síns til að beita sér fyrir því máli. Vegna þess að ég þykist vita, að hv. 3. landsk. hagi sér eftir samþykktum flokks síns, tel ég víst, að hann muni fremur beita sér fyrir þáltill. minni en því að lappa upp á landbúnaðarlöggjöfina með þessu frv. Það er víst, ef þáltill. mín nær fram að ganga, sem gera má sér góðar vonir um, eftir að Framsóknarfl. hefir lýst yfir fylgi sínu við hana, að slíkt myndi leiða af sér miklar breyt. á þeirri ábúðarlöggjöf, sem frv. gerir ráð fyrir, og því teldi ég heppilegra að fresta þessu máli til að losna við tafir og tvíverknað. Ég vil beina þessu til hv.frsm., þar sem hann mun nú vera orðinn öruggur fylgismaður ríkiskaupa á jörðum eftir samþykkt flokks síns.

Jóhann Jósefsson Þetta frv. hefir orðið fyrir þeirri breyt. í Ed., að samkv. ákvæðum þess eiga kaupstaðir ekki að geta notið þess, eins og til var ætlazt í upphafi. Ég tók eftir, að hæstv. ráðh. sagði, að ef til vill yrði ekki langt þangað til setja yrði l. lík þessum til viðreisnar kaupstöðum. Út af þessu vil ég spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort taka eigi orð hans þannig, að stj. ætli að fara að undirbúa, eða hafi undirbúið fyrir næsta þing eða þetta, eitthvert skipulag til hjálpar kaupstöðum. Það er hverjum manni vitanlegt, að ýmsir kaupstaðir berjast nú mjög í bökkum, og fjárhagsvandræði sveitarfélaga lenda oft að talsverðu leyti á kaupstöðunum, m. a. þannig, að ekki fæst greiddur sveitarstyrkur þurfamanna, sem eiga heima í kaupstöðum, en framfærslusveit í einhverjum hreppi úti á landi. Þetta ástand er orðið óþolandi, og er eðlilegt meðan svo gengur, að þeim röddum fjölgi, sem vilja gera allt landið að einu framfærsluhéraði. Ég er ekki þar með að segja, að það sé gallalaust fyrirkomulag, en það er þó a. m. k. skárra en það, sem nú viðgengst, því að nú er svo komið, að það er ekki einu sinni svo, að ýmis sveitarfélög geti ekki borgað þessa framfærslustyrki, heldur eru þau líka hætt að svara bréfum og fyrirspurnum En það er ekki aðeins að þessu leyti, sem bæjarfélögin eiga erfitt nú á þessum krepputímum. Eins og kunnugt er, hefir atvinnuleysi stóraukizt, og nú er heimtað, sérstaklega af jafnaðarmönnum, að bæjarfélögin haldi uppi atvinnubótum, hvort sem nokkrir möguleikar eru til þess eða ekki. Þetta allt hefir orðið þess valdandi, að fjárhagsörðugleikar bæjarfélaga hafa aukizt ískyggilega mikið, svo að nú eru þeir meiri en nokkru sinni áður. Ég þykist vita, að það sé hvorki einum né öðrum kappsmál að hafa afskipti af þessum málum fyrr en í fulla hnefana. Það kostar sennilega ríkissjóðinn fjárútlát og yfirvöldin erfiði og umhugsun að finna þau úrræði, sem helzt megi duga. Ég vil þó benda á, að í flestum tilfellum mun verða hægara fyrir ríkið að hjálpa bæjarfélögunum áður en þau eru alveg komin í kútinn heldur en að koma þá fyrst þeim til hjálpar, þegar allt er komið í kalda kol. Ég tel því nauðsynlegt, að þing og stjórn geri nú þegar ráðstafanir til að hjálpa þeim bæjarfélögum, sem allra erfiðast eiga. Ég hefi heyrt, að í Noregi, þar sem staðhættir eru einna líkastir því, sem er hér á landi, hafi ríkið gert mikilvægar ráðstafanir til að hjálpa bæjarfélögum. Ef til vill gætu Íslendingar lært eitthvað af Norðmönnum í þessu efni. Þar sem ekki á að hjálpa bæjarfélögum með þessari löggjöf, sem hér á að setja, þá vil ég leggja áherzlu á það, hver nauðsyn er að hjálpa þeim nú á þessum vandræðatímum. Og ég þykist vita, að þegar hæstv.dómsmrh. sagðist telja líklegt, að bráðlega yrði að gera slíkar ráðstafanir, þá hafi hann þar haft eitthvað vist í huga. Þætti mér vænt um að fá nánari upplýsingar um það nú við þessa umræðu.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Út af því, sem hv. 2. landsk. hreyfði, að fara fram á það við stj., að Norðmenn væru beðnir um frest, þangað til lokið væri ensku samningunum, þá vil ég taka það fram, að það væri sjálfsagt að taka það til athugunar, þar sem það er mín fyrsta ósk í þessu máli, sem ég tók fram áður en samningarnir komu fyrir þingið, en það er því miður ómögulegt að segja um, hvenær á vorinu eða sumrinu þessum samningum við Englendinga verður lokið, og þess vegna er ekki svo gott að fara fram á neinn ákveðinn frest við norsku stj., og ef það yrði gert, yrðum við að setja þann frest svo langan, að allar ráðstafanir viðvíkjandi síldarútveginum í sumar yrðu þá um garð gengnar. Afleiðingin af því, ef þeir veittu þennan frest, er auðsæ; hún yrði sú, að þetta sumar stæðu fríðindin þeim til handa, sem búið er að semja um og þeirra þing er búið að samþ. Þetta yrðum við að gera til þess að fá þennan frest. Niðurstaðan yrði því sú, að Norðmenn fá þau réttindi, sem þeim eru ætluð eftir samningnum, en við ekki. Eins og nú er komið um horfurnar fyrir því, hvenær ensku samningunum verði lokið, álít ég þessa leið ekki tiltækilega, heldur verði að samþ. samningana nú til bráðabirgða með það fyrir augum, að segja þeim upp með 6 mán. fyrirvara til brottfalls eftir ár, ef okkur heppnast að ná þannig samningum við Englendinga, að við teljum okkur það fært. Ég vildi gefa þessa skýringu; annars er þessi uppástunga hv. 2. landsk. í samræmi við það, sem ég hafði óskað, og skal ég fúslega játa, að mín afstaða til þessa frv. getur hæglega orðið gagnstæð að ensku samningunum loknum. Þá veit maður, hvar maður stendur og getur tekið sína afstöðu eftir því. Nú lamar óvissan að því leyti, að maður getur ekki gert upp við sig, hversu stórfenglegar ráðstafanir þurfi að gera til að losa okkur undan nauðsyninni á því að semja oftar við Norðmenn.

Er þetta svar fyrir stj.?

. Nei, þetta er svar frá mér eftir mínum kunnugleika gegnum utanríkismálanefnd.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Umr. um samningana hafa hér aðallega snúizt um þá hlið þeirra, er að síldveiðum veit. Ég skal ekki fara langt út í það, því að á því sviði eru til ýms atriði, sem ég er ekki gagnkunnugur. En ég vil í fáum orðum slá því föstu, að ég er, eins og ég hefi þegar látið í ljós, mjög hræddur um, að samningarnir séu óheppilegir fyrir afdrif ísl. síldveiði. En það er ekki nema reynslan ein, er getur til fulls skorið úr um framkvæmdahlið málsins. Menn geta farið í löggjöfina og grandskoðað hana og rannsakað eftir þeim föngum, sem fyrir liggja, en það, sem sagt hefir verið um framkvæmdirnar, er allt á getgátum byggt. Ég hefi ekki haft þessa hlið máls mikið að umræðuefni og mun heldur ekki gera það. En ég hefi hinsvegar vakið umtal um það, hvort hæstv. stj. muni gera þetta mál að fráfararatriði, og lýst því, að slíkt falli mér ekki í geð, því að ég lít svo á, að þetta mál sé svo vaxið, að það þoli ekki að vera dregið inn í flokkadeilur. Þetta mál er utanríkismál og verður að sæta annari meðferð en ágreiningsefni þingflokkanna. Þetta held ég fast við og álít ótækt athæfi stj. að draga með þessu móti sjálfa sig inn í flokkapólitíkina, og ég vil skora á stj. að sætta sig við, þó hún þurfi að hverfa frá því að gera málið að kabinetsspursmáli. Þetta er sjálfsögð krafa, og mundi sjálfsagt að gera hana til hvaða stjórnar, sem er. Það liggur engin ásökun í orðum mínum, því að enn hefi ég ekki heyrt af munni stj., að hún ætlist þetta fyrir, heldur er þetta viðvörun, svo að hæstv. stj. komist ekki í slíkt öngþveiti að óyfirveguðu. Um samningana er það að segja, að sem stendur eru fæstir ánægðir með þá. En það er ekkert eins dæmi að því er snertir utanríkismál, að eitthvað sé svo vaxið í þeim, að ekki þyki ljúft að ganga inn á þá skilmála, þótt menn séu e. t. v. nauðbeygðir til þess, svo að í gildi gangi aðrir hollir, sem bundnir eru við þá. Það getur komið fyrir, að hagsmunir rekist svo á, að það er ekki hægt að gera þær kröfur til sjálfs sín eða annara, að ganga ekki að öðru en því, sem maður er ánægður með. Þetta er því miður svo. Nú ber þetta mál þannig að hjá okkur í þessari deild, að samningurinn er samþ. með miklum atkvæðamun í Nd., eða með 19:6 atkv., að 3 þm. fjarstöddum. Þegar á að líta á það, hver leið sé líklegust til að fá Íslendinga til að standa saman um það, sem gera þarf í þessu máli, þá væri náttúrlega ekki álitlegt, ef það yrði ofan á, að tekin yrði upp sú aðferð með litlum atkvæðamun í þessari hv. d., sem hefir orðið undir með miklum atkvæðamun í hinni deildinni. Þetta út af fyrir sig gerir mig nú hikandi í því að vilja leggjast á móti því, að sú heimild sé veitt hæstv. stj., sem í þessu frv. felst. Ég held fast við þá skoðun mína, sem ég lét í ljós við 1. umr. þessa máls, að þegar litið er yfir málið í heild frá upphafi og til þessa dags - og til framtíðarinnar; þá er höfuðatriðið það, að haldið verði áfram þeim aðgerðum, sem nauðsynlegar eru til þess að losa okkur undan þeirri nauðsyn, að hafa markað fyrir saltkjöt í Noregi. Þá fyrst, er við höfum gert þær ráðstafanir, erum við alveg frjálsir í samningum við Norðmenn. Ég hefi ekki heyrt neinar mótbárur móti þessu; og ég geri mér eiginlega sterkar vonir um, að það muni vera hægt að sameina menn um aðgerðir í þessa stefnu. Og ef menn verða sammála og samtaka um það, þá leiðir það til þess að losa okkur undan því að þurfa að láta Norðmönnum í té nokkur þau fríðindi við síldveiðar og fiskveiðar hér, sem okkur er sárt um. En til þess að koma slíku í framkvæmd, þá er auðvitað æskilegast fyrir okkur að skapa okkur þá aðstöðu, að við getum valið okkur þann tíma, sem okkur þykir heppilegastur. Nú ber þetta mál þannig að, að það eru því miður sérstakar ástæður, sem gera það alveg sérstaklega erfitt á þessu augnabliki að vita, hvar við stöndum að því er snertir getu okkar til þess fljótlega að losast við saltkjötsmarkað í Noregi. Það er öllum hv.þdm. vitanlegt, að þótt lítið sé um það talað, þá stendur þetta mál í nánustu sambandi við þá samninga, sem nú standa yfir, en eru ófullgerðir, milli okkar og Englendinga, um gagnkvæma verzlun milli landanna. Ég get ekki, fremur en áður, gert nokkur einstök atriði í þeim samningaumleitunum að umtalsefni, en get þó ekki annað en minnt á það, að þannig stendur það mál, að af þeim 3 þús. smál. af kindakjöti, sem við nú sem stendur þurfum að flytja út árl., höfum við ekki vissu fyrir á þessu augnabliki að geta orðið af með nema ¼ hlutann til Englands. Við höfum að vísu vonir um að selja meira, jafnvel allt að því að halda þeim markaði, sem við höfum notið þar síðastl. ár, sem mun nema allt að því 3/4 hlutum af kindakjötsútflutningnum. Sú eina ósk, sem ég hafði fram að bera í utanríkismálanefnd, eftir að samningar voru orðnir fullundirbúnir, var sú, að þeir mættu að öllu leyti bíða þangað til séð yrði um úrslit samninga við England. Ég þarf ekki að útlista það, hvílíkan mun það gerir á getu okkar til þess að losna fljótlega við markaðsþörf í Noregi, hvort við fáum að flytja til Englands ¼ eða 3/4 af því kjötmagni, sem við þurfum að selja út. En á þessu augnabliki er ómögulegt um þetta að vita. Þess vegna tel ég, að þessi tími sé fyrir okkur Íslendinga svo óhentuglega valinn sem nokkur tími getur verið, til þess að taka ákvörðun um það, að losa okkur til fulls við þörf fyrir norska saltkjötsmarkaðinn. Ég álít þess vegna, að aðstaðan heimti það í raun og veru, að við tökum okkur frest til ákvörðunar um þetta, þangað til samningunum við England er lokið. Þá fyrst getum við vitað, hve mikið kjötmagn við þurfum að gera ráðstafanir til að útvega markað fyrir. Nú hefir það verið margtekið fram, af þeim, sem eru óánægðir með þessa samninga, að aðalkostur þeirra sé sá, að þeir eru uppsegjanlegir með 6 mán. fyrirvara. Þeir eru gerðir til eins árs í senn. Ef við göngum að þeim nú, þá getum við látið þá falla úr gildi einhverntíma á tímabilinu frá 1. marz til 1. júní næsta ár. Það er fastlega búist við því, að samningum við England verði lokið nú á þessu vori eða sumri. Getum við þess vegna vonazt eftir því a. m. k., að þegar við komum saman á næsta þingi - og kannske áður en við slitum þessu þingi - þá getum við haft nauðsynlegt yfirlit yfir það, hvaða ráðstafanir þarf að gera kjötmarkaðsins vegna. Ég legg þess vegna í þessu máli mesta áherzlu á það, að eins og nú stendur álít ég okkur nauðbeygða til að útvega okkur frest, til þess að geta tekið fullnaðarákvörðun í málinu. Þennan frest getum við útvegað okkur með því að veita stj. heimildina, sem frv. fer fram á, og veita hana sem beina bráðabirgðaráðstöfun. Og frestinn eigum við þá fyrst og fremst að nota til þess að koma löggjöf okkar í það horf sem þarf, til þess að við höfum sæmilega aðstöðu í slíkum samningum yfirleitt. Í því horfi er löggjöf okkar því miður ekki nú. Hefir að vísu komið fram frv. á þessu þingi til þess að bæta úr, en er ekki komið neitt áleiðis. Í öðru lagi álít ég, að við eigum að nota frestinn til þess að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar kunna að verða, eftir að ensku samningunum er lokið, til að útvega markað fyrir það af okkar útflutta kindakjöti, sem við getum ekki fengið að verða af með á enskum markaði. En það segir sig sjálft, að það er ómögulegt að taka ákvörðun um slíkar ráðstafanir nú, meðan við höfum enga hugmynd um það, hvort það verður ¼ eða 3/4 af öllu útflutningskjötmagni, eða einhversstaðar þar á milli, sem þarf að finna nýja leið fyrir. Ég þarf ekki að endurtaka neitt af því, sem ég sagði við 1. umr. um það, sem ég er óánægður með í þessum samningi. En af þessari höfuðástæðu, sem ég hefi nefnt, þeirri algerðu óvissu, sem nú um stund er um niðurstöðu hliðstæðra samninga við England, þá mun ég ekki sjá mér fært að leggjast á móti því, að stj. fái sem hreina bráðabirgðaráðstöfun þá heimild, sem farið er fram á í frv. Og ég vona svo, að sú tillátssemi mín og margra af þeim, sem greiddu atkv. með þessu frv. í Nd., geti orðið til þess, að við verðum samtaka betur heldur en nú gæti orðið, bæði um undirbúningsráðstafanir, sem þarf til þess að losa okkur undan þeirri nauðsyn að gera slíka samninga við Norðmenn, og um uppsögn samninganna og nýja verzlunarsamninga við þá, þegar þar að kemur, sem ég fyrir mitt leyti vona, að ekki verði langt að bíða, ef samningarnir við Englendinga ekki enda með neinum ósköpum fyrir okkur.

Frsm. (Jón Jónsson) Það hafa þótt allmargir gallar á núgildandi ábúðarlöggjöf, sem betur hafa komið í ljós eftir því sem árin hafa liðið, en einkum munu það hafa verið þrír annmarkar, sem helzt hafa komið í ljós. Að ábúðin hefir iðulega verið til of skamms tíma. Leiguliðarnir hafa orðið að hrekjast frá einni jörðinni á aðra, og sjá allir, hve óhentugt það er og hvað það dregur mikið úr því, að jörðunum sé gert mikið til góða og spillir aðstöðu leiguliðans. Þá hefir landsdrottinn samkv. núgildandi 1. ekki verið skyldur að leggja til nema mjög takmörkuð jarðarhús. Af því hefir leitt, að leiguliðarnir hafa þurft að koma upp húsum, sem þeir hafa þurft að hafa til starfrækslu búsins á þessari og þessari jörðinni, og afleiðingin hefir orðið sú, að húsin hafa orðið af mjög skornum skammti og mjög ófullkomin og jafnvel heilsuspillandi. Loks hefir réttur leiguliðans gagnvart jarðabótum ekki verið tryggður eftir núgildandi 1.; þó að leiguliðinn hafi gert allmiklar jarðabætur, hefir hann ekki átt rétt til að fá nema litlar eða engar réttarbætur fyrir sín verk. Eins og allir sjá, hafa þetta verið stórkostlegir annmarkar, bæði fyrir leiguliðana sjálfa og líka gagnvart því, að jarðirnar væru sæmilega setnar og bættar. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, á fyrst og fremst að ráða bót á þessum meginannmörkum á leiguliðalöggjöfinni, og ég verð að segja f. h. n., að hún lítur svo á, að það miði mjög mikið í þá átt. Þetta frv. hefir legið fyrir flestum þingum síðan 1929 og var í fyrra loks afgr. frá Nd. eftir að hafa fengið þar mjög rækilega endurskoðun. Hafði verið unnið að þeirri endurskoðun að nokkru leyti af báðum landbn. þingsins, í undirnefnd, sem þær settu, og svo af Nd. sérstaklega, og með þeirri endurskoðun tók frv. stórmiklum endurbótum. Nú hefir núv. hæstv.atvmrh. tekið sig til og endurskoðað frv. af nýju mjög rækilega, og n. lítur svo á, að það hafi tekið geysimiklum endurbótum í hans höndum, bæði að því leyti, að frágangur sé töluvert betri, málið betra og ýmsu betur fyrir komið hvað formhliðina snertir, og líka þá efnislegu; sumpart að því leyti, að sanngjarnlegar sé tekið tillit til hagsmuna beggja aðila, leiguliðans og landsdrottins. Má benda á það, að mjög góður lögfræðingur leit svo á, að í raun og veru gerðu ákvæði 6. gr., eins og þau voru í fyrra, ábúðarl. lítils virði í framkvæmdinni. Hann leit svo á, að ákvæði 6. gr. giltu aðeins að því leyti, að ekki væri annað tekið fram. Í byggingarbréfinu væri opin leið fyrir landsdrottin að ákveða um flest hin stærri atriði, og þetta gerði ábúðarl. svo og svo lítils virði. Þetta hefir verið leiðrétt og ýms fleiri ákvæði, sem líka hafa verið sett leiguliðunum til bóta. M. a. er gert ráð fyrir, að ef húsabætur eru gerðar á kostnað landsdrottins, geti landsdrottinn ekki ákveðið að hækka landskuldina ótakmarkað, heldur er hann bundinn við að fara ekki hærra en sem nemi búnaðarbankavöxtum af kostnaðarverði. Loks má benda á það, sem helzt kann að orka tvímælis í þessu tilliti, að nokkuð er dregið úr skyldu landsdrottins um húsabyggingar. Þannig er gert ráð fyrir því í 11. gr. frv., að landsdrottinn þurfi ekki að leggja fram meira af jarðarhúsum en sem nemi 2/3 landverðs jarðarinnar, hvorttveggja miðað við fasteignamat. Loks er gert ráð fyrir, að ef landsdrottinn sér sér ekki fært að inna af hendi þær skyldur, sem leiguliði leggur honum á herðar, þá sé honum vitalaust að bjóða leiguliða jörðina til kaups við því verði, sem úttektarmenn meta, og játa hann hafa greiðslufrest, sem nánar er tiltekinn í lögunum. Því er ekki að neita, að margir líta svo á, að með frv. eins og það upphaflega var sé réttur landeiganda ærið harkalega sterkur. En á þessu var ráðin talsverð bót, bæði á þinginu í fyrra og eins af hæstv.atvmrh., og þó er það svo, að réttur leiguliða í því, sem máli skiptir, er lítið skertur frá því, sem áður var. Landbn. hefir kynnt sér þetta frv. rækilega, og hefir hún komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta sé mikil umbót frá þeirri löggjöf, sem er, og mun hún heita sér fyrir, að þetta mál nái fram að ganga á þessu þingi. En þrátt fyrir það hefir n. leyft sér að bera fram nokkrar brtt. Skal ég svo fara nokkrum orðum um hverja einstaka út af fyrir sig. Fyrst er brtt. við 2. gr. frv. Þar er svo gert ráð fyrir, að landeigandi þurfi að fá samþykki trúnaðarmanns Búnaðarfél. Ísl. til þess að skipta jörð sinni, og úttektarmanna um það, hvernig skiptingunni skuli fyrir komið. N. leit svo á, að þetta væri óþarflega umfangsmikið og hugsaði, að það mundi duga að fá samþ. úttektarmanna. - Þá þótti n. skýrara að taka fram í 9. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að landsdrottni sé heimilt að taka jörð úr lífstíðarábúð handa sjálfum sér eða vandamönnum, að á eftir orðunum „að taka jörð“ í 2. málsgr. komi: eða jarðarpart. Því að það kemur oft fyrir, að það eru fleiri en einn, sem eiga jörðina. Þá er 3. brtt., við 11. gr. Eins og ég tók fram, þá eru það 11. og 12. gr., sem ræða um skyldur landsdrottins til húsagerðar, sem helzt orka tvímælis og draga úr þeim rétti, sem leiguliði hafði eftir frv. eins og það var upphaflega. En n. leit svo á, að þessu væri í hóf stillt. Við 2. málsgr. 11. gr. frv., sem fjallar um skyldu landsdrottins um að láta jörðinni fylgja nauðsynleg hús, vill n. bæta því við, að þessi hús skuli vera í nothæfu lagi. Það má að vísu segja, að þetta felist í greininni, en n. þótti réttara að láta þetta koma skýrar fram. Þá er aðalbreyt., sem n. hefir gert við 12. gr. Þar er svo ákveðið, að í vissum tilfellum eigi leiguliði að leggja til innlent efni, aðdrætti og gröft, ef landsdrottinn vill ekki auka jarðarhúsin. N. fannst þetta ósanngjarnt, að landsdrottinn ætti að njóta hlunninda fyrir það eitt að vanrækja að gera skyldu sína, en viðurkenndi það með hæstv.atvmrh., að það mundi verða fjárhagslega og þjóðhagslega réttara að leggja leiguliða á hendur nokkrar skyldur um þessa hluti. Þetta verður leiguliða ódýrara heldur en landsdrottni, sem venjulega er í fjarlægð, og þess vegna er leiguliða lögð þessi kvöð á herðar um húsagerðina almennt. En jafnframt leggur n. til, að honum sé tryggður nokkur réttur til endurgreiðslu, ef hann færi frá jörðinni fljótlega og nyti þessara umbóta ekki nema skamma stund. N. var í nokkrum vafa um það, hvað þessi kvöð ætti að ná langt, en henni fannst sanngjarnt, að ef ekki þyrfti að sækja innlent efni lengra en þetta, þá væri heppilegra, að leiguliði annaðist það. Sama er að segja um flutning á útlenda efninu. Oft getur það átt sér stað, að vagnfær vegur sé heim undir bæinn, en ekki alla leið heim. Þá er þeim, sem þar býr, hægara að flytja efnið þann spöl heldur en þeim, sem er í fjarlægð. En til þess að gera leiguliða ekki of erfitt fyrir, þá leggur n. til, að ef hann flytur af jörðinni innan 6 ára, þá á hann að fá nokkurn hluta af framlagi sínu endurgreitt eftir mati úttektarmanna. Þetta er ein höfuðbreyt. n. og telur hún hana mjög nauðsynlega. Loks er brtt. við 14. gr. Þar er talað um leiguliðabót, sem leiguliði verður að svara af húsum landsdrottins. N. fannst það ekki sanngjarnt að miða hana við allt kostnaðarverðið, heldur skyldi hún miðuð við kostnaðarverðið að frádregnu framlagi leiguliða. Þá er 6. brtt., við 15. gr. Þar er svo ákveðið í síðari málsl. fyrri málsgr., að atvmrh. skuli setja reglur um viðhald húsa á leigujörðum, að fengnum till. búnaðarbankastjórnar og Búnaðarfél. Ísl. A. m. k. nokkur hluti n. leit svo á, að ekki væri bein ástæða til þess að blanda búnaðarbankastjórunum inn í þetta, heldur væri nóg að fá álit Búnaðarfél. Ísl. um þetta, og leggur því til, að orðið „búnaðarbankastjórnar“ falli burt, en leggur þó ekki mikið kapp á þetta, því að nokkuð mun mæla með þessu, þar sem sjóðir þeir, sem ávaxta fé sitt í slíkum mannvirkjum, heyra undir búnaðarbankann. 7. brtt. er aðeins um það, að aftan við fyrirsögn 3. kafla komi: „og leiguliða“. Það er réttara, því sá kafli fjallar bæði um skyldur landsdrottins og leiguliða. Svo kemur 8. brtt., við 23. gr., um það, að orðið „hrognkelsaveiði“ falli burt. N. fannst það ástæðulaust að meina fráfaranda að nota sér hrognkelsaveiði, ef hún er einhver, og leggur því til, að orðið „hrognkelsaveiði“ falli burt. Þá er 9. brtt., við 25. gr. 1. málsgr. Þar er gert ráð fyrir, að jörðinni fylgi öll hlunnindi, sem þar eru talin upp, nema sérstakur samningur sé um annað og Búnaðarfél. Ísl. samþ. En þetta stríðir á móti laxveiðalögunum, því að þar er gert ráð fyrir, að laxveiðina megi undanskilja, ef veiðistjóri mæli með og atvmrh.samþ. Þess vegna bætti n. við: nema lög mæli öðruvísi fyrir. Þá kemur 10. og 11. brtt., sem ræða báðar um það sama, við 30. og 32. gr. Þar er ákveðið, að útbyggingin skuli vera bréfleg og við votta. En eins og nú er högum háttað, þá hagar öðruvísi til nú en 1880, þegar lögin voru samin. Þá var nær eingöngu byggt út við votta, en nú getur útbyggingin verið jafntrygg bréflega eða með símskeyti, ef útbyggingin er skýrt tekin fram í bréfinu eða símskeytinu og hægt er að sanna, að það hafi verið gert. Svo að n. leggur til, að „bréflega og við votta“ falli niður, og niðurlag 32. gr. verði : „þannig að sannað verði“. Þá er, samkv. brtt., sem n. leggur til, að gerð verði við 12. gr., um skyldur leiguliða almennt til þess að annast heimflutning á efni til bygginga, það álit n., að rétt sé að fella niður 35. gr., sem ákveður um skyldur leiguliða í einstökum tilfellum, þegar hús verða fyrir skemmdum af völdum náttúrunnar. Ef brtt. við 12. gr. verða samþ., þá er þessi gr. þýðingarlaus, því að í henni eru að mestu sömu ákvæðin og þar eru tekin fram. Leggur n. því til, að hún verði felld niður. Þá er um leið fyrirsögn 5 kafla fallin niður og 36. gr. færist aftur fyrir fyrirsögn 6. kafla. Í þessu sambandi skiptir það aðallega máli, að n. lítur svo á, að 35. gr. eigi að falla niður. Svo er 15. brtt., við 43. gr. Er það aðeins orðabreyt. eða leiðr. vegna málsins. Loks er 16. brtt., við 55. gr. Í upphafi 55. gr. skal skýrt tekið fram, að lögin gangi í gildi 1. jan. næsta ár, en ákvæðin koma til framkvæmda eftir því, sem nánar er til tekið í lögunum. Þó að brtt. séu 16 talsins, eru þær allar frekar smávægilegar, nema helzt brtt. við 12. gr. Væntir n. því, að hæstv. d. geti fallizt á flestar þessar brtt., og leggur svo eindregið til, að frv. verði samþ. með þessum breyt.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Á mánudaginn var kom fram ósk um, að þetta mál væri tekið út af dagskrá, og var það veitt umyrðalaust. Er til þess ætlazt, að málið verði ekki tafið af þeim ástæðum. Þau tilmæli, að beðið verði eftir heimkomu Sveins Björnssonar hafa ekki við neinar viðvaranir frá honum að styðjast. Hefi ég reyndar heyrt það út undan mér, að stj. eigi að hafa fengið slíkar viðvaranir, en það er alveg tilhæfulaust. Þegar ég spurði Svein Björnsson, hvort Englendingar hefðu gefið nokkurt tilefni til þess að norsku samningarnir væru ræddir í sambandi við samningana við Breta, svaraði hann, að þeir hefðu ekkert tilefni gefið til þess. Síðan hefi ég staðið í skeytasambandi við hann viðvíkjandi ensku samningunum og hann engar viðvaranir gefið. Sveinn Björnsson fylgdist vel með kjöttollsmálinu, var t. d. í Noregi, þegar samningarnir voru gerðir, en hann hefir sem sagt engar viðvaranir gefið stj. Ef slíkt hefði verið væntanlegt frá honum, væri það komið í skeytaformi, því að honum var kunnugt um það, að laugardagurinn næstkomandi er síðasti dagurinn. Vil ég ekki taka þá ábyrgð á stj. að bíða lengur með þetta mál.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það var merkilega skammur tími, sem hv. 2. landsk. varði til þess að gera grein fyrir annmörkunum á samn. í samanburði við samninginn frá 1924. Hann minntist ekki einu orði á það aðalatriðið, sem veldur óánægju Íslendinga yfir að nú skuli eiga að endurnýja. Hættan er alls ekki fólgin í neinu af því, sem hann taldi upp. Það var þegar fyrir 1922, að Norðmenn kusu heldur að athafna sig utan landhelgi, vegna þess að of mikinn aukakostnað þótti leiða af að verka síldina í landi. Þetta hefir síðan haldizt og breyttist lítið 1924, svo lítið, að ég veit ekki til, að Norðmenn hafi yfir nokkra vertíð saltað meira en 30 þús. tunnur. Það er ekki þessi söltun, sem Íslendingum stendur stuggur af, ekki hvort Norðmenn flytja á land til söltunar 10, 20, 30 eða 40 þús. tunnur, heldur stafar sá ótti af öðrum ástæðum, þeim ástæðum, sem ég taldi upp, en þær eru fyrir hendi, hvort sem samningurinn frá 1924 heldur gildi eða samþ. verða þeir samningar, sem hér liggja fyrir. Um atriði þau, sem hv. 2. landsk. taldi upp, verð ég að segja, að þau eru smávægileg og sumt af því helber hégómi og misskilningur. T. d. fetti hann fingur út í það, að norska síldarverksmiðjan fengi að halda áfram að starfa; en þetta er auðvitað óbreytt frá 1924. Það er bara misskilningur eintómur, að þetta skapi sérstakan rétt eða öðlist hefð, því að þegar samningunum verður sagt upp, fellur þetta ákvæði auðvitað úr gildi alveg eins og önnur. Um það, að þessari norsku verksmiðju sé leyft að taka til meðferðar meiri afla af erlendum veiðiskipum en undanfarin ár, get ég frætt hv. 2. landsk. á því, að ekki var minna magn, sem henni var áður leyft, því að hún tók þá allan aflann, en nú er þetta þó takmarkað við 60%. Hvað snertir aukna sölu útlendinga á síld í land, þá er vafasamt, hvort 6. gr. hafi nokkur áhrif í þá átt. Áður mátti samkv. samningnum 1924 hvert skip selja í land 500-700 tunnur, og það voru þá um 140 þús. tunnur, sem tvímælalaust var leyft að selja. Ekki er auðvelt að sjá, hvað nú er leyfilegt vegna útilokunarskilyrðisins um samband við móðurskip. En mér skilst þó svo, að það sé algerlega bannað. Ég hefi nú heyrt því fleygt, að ómögulegt sé að kontrollera þetta, en slíkt er vitleysa ein. Þegar skipin koma að, verða þau vitanlega að sanna, að þau standi ekki í sambandi við móðurskip, og mun veitast auðvelt að konstatera, hvort satt sé sagt af leiðarbók skipsins. Hygg ég, að frádrátturinn verði fullkomlega nægur til þess að vega upp á móti þessu. Samkv. þessu sjáum við, að það er sízt meira, sem Norðmenn hafa leyfi til að selja í land heldur en verið hefir síðan 1924. Þetta er aðalatriðið, sem snýst um, að hve miklu leyti ísl. sjómenn missi atvinnu, en það er komið undir því, hve mikið af norskri síld er komið í land. Hitt er frekar formsatriði, enda vita allir, að þetta hefir alltaf verið gildandi síðan 1924, þó að það hafi þá aldrei verið skjalfest. Ég viðurkenni það, að réttindi þau, sem 3.-4. gr. skapar, voru ekki orðuð þannig áður, en þó hafa þeir við það haft svipaða aðstöðu. Það er að vísu leiðinlegt að hafa slík ákvæði, en það hefir enga praktiska breyt. í för með sér. Sömu ákvæðin voru framkvæmd eftir vinsamlegri túlkun 1924. Út úr því, sem ég hefi sagt, hefir hv. 2. landsk. skilizt, að ég væri að verja samninginn. En sá munur er á aðfinnslum okkar, að hann hefir ekki önnur efni til andmæla en útúrsnúninga og öfugmæli, og læt ég honum slíkar aðfarir fúslega eftir, en sjálfur hefi ég atriði, sem ég get alveg staðið við, og ef hv.þm. vill til hlítar kynna sér álít ísl. útgerðarmanna og sjómanna á þessu máli með viðtali við þá, og spyr, hvort þeir séu ánægðari með samkomulagið frá 1924, þá fær hann það svar, að það sé engu betra. Ég hefi sjálfur fengið það svar við þessari spurningu, að ekki sé hægt að gera upp á milli þessara tveggja samninga. En hvað er þá það, sem veldur hræðslunni við þá? Það eru breyttar kringumstæður. Menn eru nú hræddir um, að hvert einasta norskt skip noti sér leyfið. En afleiðingar þess gætu verið þær, að síldarmagnið yrði 140-160 þúsund tunnur. Hvað það snertir, að Norðmenn vildu heldur hafast við utan landhelgi til söltunar á sinni síld, þá er nú svo ástatt, að nýr markaður hefir opnazt ísl. síld, en þann markað er Norðmönnum ókleift að notfæra sér vegna verri aðstöðu til verkunar, sem þeir einmitt skapa sér sjálfir, með því að álíta, að betur borgi sig að athafna sig í hafi úti. Í raun og veru er þetta eina ástæðan fyrir þá menn, sem hafa lýst því yfir, að séu ánægðir með samkomul. 1924 eins og hv. 2. landsk., til þess að vera á móti þessum samningum. Ég vil nú ekki hafa fleiri orð um þetta, en get þess eins, að þó að þessir samningar séu í raun réttri ekki annað en endurtekning á þeim gömlu, þ. e. a. s. frá 1924, þá getur þetta samt verið ástæða til andmæla nú.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. 4. þm. Reykv. óskaði eftir upplýsingum um það, af hverju vandræði sveitarfélaga stöfuðu, og er því til að svara, að ástæðurnar eru margar og margvíslegar í hinum einstöku tilfellum, en allt stendur þetta í sambandi fyrst og fremst við kreppuna, sem nú ríkir, því að þótt það hafi að vísu áður komið fyrir, að hreppsfélag kæmist í vandræði, hefir það þó aldrei orðið jafnalmennt og nú er, vegna hins almenna ástands í landinu. - Ef leita á að fyrstu orsök þessa meins, verður erfitt að svara, og þótt fátækraframfærið sé að vísu þungur baggi á flestum sveitarfélögum, eru margir gjaldaliðir aðrir, sem ekki eru betri. Sum sveitarfélög hafa t. d. komið upp hjá sér dýrum stofnunum eins og raforkuveitum, á dýrum tímum, sem gerir það að verkum, að þau geta ekki selt rafmagnið einn sinni fyrir kostnaðarverði nú vegna verðfallsins, og er þetta sumstaðar aðalástæðan fyrir vandræðum sveitarfélaganna, sem þau hafa komizt i. En það út af fyrir sig skiptir raunar engu máli, af hverju vandræði sveitarfélaganna stafa. Aðalatriðið í þessu sambandi hlýtur að verða það, að bæta úr vandræðunum, sem sveitarfélögin þannig eru komin i. Með þessu frv. hefir sú leið verið farin í þessum efnum, sem svipuð er nauðasamningaleiðinni fyrir einstaklinga, sem komast í þrot. Sveitarfélögin verða ekki tekin og seld á uppboði. Þeirra aðaleign er gjaldþolið, sem ekki er gott að meta. Þótt hægt sé að gera skuldirnar upp, verður ekki hægt að gera eignirnar upp á móti og úthluta þeim meðal skuldheimtumannanna. Þetta gerir það að verkum, að sveitarfélögin verða ekki tekin til gjaldþrotaskipta. Af þessum ástæðum var leið nauðasamninganna valin, og er frv. á henni reist, með þeim einum breyt., sem af því leiddi, að hér er um löggjöf að ræða, er gildi um sveitarfélög, en ekki einstaklinga. Ég get ekki séð, að þessi leið geti orðið til að gefa sveitarfélögunum undir fótinn með ógætilega fjármálastjórn. Þessi löggjöf, sem hér er farið fram á að lögleiða, gefur sveitarfélögunum ekki frekar undir fótinn um slíkt en löggjöfin um nauðasamninga gerir það að því er einstaklingana snertir. Og sama er að segja um lánstraustsspjöllin, sem þessi löggjöf á að hafa í för með sér fyrir sveitarfélögin. Hér fyrr meir voru hreppsfélögin að vísu álitin beztu skuldunautar, sem völ væri á, og talin hliðstæð fyrsta veðrétti í fasteign. En nú er þetta liðin tíð, og hreppsfélögin ganga nú ekki lengur fyrir með lán, nema síður sé sum þeirra. Ef um er að ræða spjöll á lánstrausti, eru þau því þegar orðin, svo að þau geta því ekki orðið af völdum þessarar löggjafar. Og aðalatriðið í þessu sambandi er, eins og ég áður sagði, að bæta úr vandræðunum, sem þegar kreppa að sveitarfélögunum. Verður að kippa þessu í lag, hvort sem í hlut eiga einstaklingar, félög eða opinberar stofnanir, sem hreppsfélögin að vissu leyti eru. Og fyrst ekki eru peningar fyrir hendi til að greiða skuldirnar, verður að gera þær upp og strika út, eftir því sem athugun á því bendir til, hverjar líkur eru til, að skuldirnar verði greiddar. Og ég tel það einn af beztu kostum frv., hvað varlega er farið einmitt í þessu efni. Hv. 1. þm.N.-M. fór nokkrum orðum um vandræði sveitarfélaganna, og er satt, sem hann sagði, að það var ekki í fyrsta skiptið nú, sem hann vék að því. hve fátækraframfærslan kemur misjafnt niður. Hv. þm. hefir oft vikið að þessu máli áður og fært rök að þessu. Út af þessu vil ég minna á það, að þingið í fyrra samþ. að hlaupa undir bagga með þeim sveitarfélögum, sem harðast verða úti í þessum efnum. Stj. hefir ekki hugsað sér að fara lengra í þessu en þá var gert, að svo komnu máli, en sjá, hvað reynslan segir um þetta. Það frv., sem hér liggur fyrir, er og um allt annað efni en þetta, enda mun það ekki hafa verið meiningin hjá hv.þm.N.-M. að blanda þessum tveimur málum saman, þótt hann leiddi að þessu athygli í þessu sambandi. Liggur og í augum uppi, að enda þótt fátækralöggjöfinni verði breytt, verður engu að síður að gera ráðstafanir til viðreisnar þeim sveitarfélögum, sem þegar eru komin í þrot. Hv. þm. Vestm. spurðist fyrir um það, hverjar ráðstafanir stj. hefði hugsað sér að gera viðvíkjandi kaupstöðunum, ef þeir kæmust í þrot. Þessu er því til að svara, að stj. ætlaðist upphaflega til, að frv. næði einnig til kaupstaðanna, en umboðsmenn kaupstaðanna í Ed. lögðu á móti þessu, og var það fellt úr frv. samkv. tilmælum þeirra. Ég áleit þetta ekki rétt, m. a. af þeirri ástæðu, að sumir kaupstaðir, eins og Norðfjörður og Seyðisfjörður, eru minni en sum kauptúnin, sem falla undir þessa löggjöf, eins og er um Akranes. Er erfitt að sjá, hvers vegna gera á greinarmun í þessum efnum eftir því, hvort í hlut á kaupstaður, kauptún eða hreppur. Samkv. þessu hafði stj. hugsað sér, að sömu ráðstafanir gengju yfir kaupstaðina, ef þeir kæmust í þrot, eins og yfir hreppsfélögin, og að skuldirnar væru látnar falla sínum herra, úr því að ekki eru peningar til að greiða þær. Kvartanirnar ganga á báða bóga. Sveitirnar kvarta yfir því, að fólkið þyrpist í kaupstaðina, lendi þar á vonarvöl, svo að sveitirnar fái ekki risið undir fátækraframfærinu, en kaupstaðirnir kvarta hinsvegar yfir því, að þeir fái ekki endurgreitt það, sem þeir af þessum ástæðum verði að leggja út vegna sveitanna til fátækraframfærslunnar. Kvartanir hvorratveggja, bæjanna og sveitanna, hafa sjálfsagt við rök að styðjast að meira eða minna leyti. Það er alveg rétt hjá hv. 1. þm.N.-M., að þetta frv. ber vitni um ömurlegt ástand, en frv. er, eins og fleiri frv. á þessu þingi, bein afleiðing þeirra tíma, sem við lifum á - tilraun til að draga úr ástandinu, því að sjálfu ástandinu er ekki á okkar valdi að létta af.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég vil þakka hv. landbn. fyrir þá vinnu, sem hún hefir lagt í athugun á þessu frv. Flestar þessar breyt. eru smávægilegar, og get ég eftir atvikum verið þeim samþykkur. Ég tel samt orka tvímælis um fyrstu brtt., hvort ekki sé rétt að tryggja sér nokkra búfræðilega aðstoð, þegar skipta á jörðum. Tel ég þess vegna ekki til bóta fyrstu brtt., um að fella burt orðin í síðustu málsgr. 2. gr., um að samþykki trúnaðarmanns Búnaðarfél. Ísl. komi til. 2. brtt., við 2. málsgr. 9. gr., er sjálfsögð til skýringar. Sömuleiðis 3. brtt., við 11. gr., að þau jarðarhús, sem þar koma til greina, séu nothæf. Það leiðir af sjálfu sér, að ekki er hægt að miða húsabótaskylduna við önnur hús en þau, sem eru nothæf til búrekstrar á jörðinni. Er ég því þessari brtt. fyllilega samþykkur og ennfremur breyt. við fyrirsögn V. kafla. Aðalbreyt. n. eru við 12. gr. Það kann e. t. v. að orka tvímælis að því er snertir skyldur þær, sem lagðar eru almennt á leiguliða, þegar um endurreisn jarðarhúsa er að ræða, að þær séu réttmætar. En ég get verið því atriði fullkomlega sammála, sem hv.frsm. benti réttilega á, að það hefir þjóðhagslega þýðingu, enda miklu ódýrara, að þau verk, sem hér um ræðir, séu unnin af þeim mönnum, sem eiga hægast með að vinna að þeim í ígripum og í tómstundavinnu með heimilisfólki sínu. Hinsvegar höfum við við ýmsar opinberar byggingar allraunalega reynslu fyrir því, hvað reikningar fyrir ýms undirbúningsverk, t. d. rif tótta, gröft og aðdrætti, eru oft óeðlilega háir. Svo mundi líka geta farið um þetta, ef ekki væri eitthvert aðhald. En viðvíkjandi nokkrum atriðum í þessari grein vildi ég samt eiga tal við n. áður en frv. væntanlega fer til 3. umr. 5. brtt., við 14. gr., leiðir af þeim breyt., sem gerðar eru á 12. gr., og skal ég ekki fara fleiri orðum um hana. Ég get verið samþykkur 8. brtt., um að hrognkelsaveiðin komi fráfaranda að notum. Sömuleiðis mun vera rétt og fyllra að kveða svo að orði eins og lagt er til í 9. brtt., við 25. gr., þar sem þessi lög gætu e. t. v. komið í bág við laxveiðalögin, ef þessu innskoti væri ekki bætt inn í. Um 10. og 11. brtt. þarf ekki að fjölyrða. Þær virðast sjálfsagðar eins og nú er komið. Og 12. og 13. brtt. get ég einnig verið samþykkur. Leiðir það af sjálfu sér, ef 12. gr. breytist á þann hátt, sem n. hefir lagt til. Aðrar breyt. skipta ekki svo miklu máli, að ég sjái ástæðu til að fjölyrða um þær.

Jón Baldvinsson Það er rétt, að hæstv.forsrh. leyfði það umyrðalaust, að málið væri tekið út af dagskrá á mánudaginn var. Sé ég þó ekki ástæðu til að afgreiða málið fyrr en á síðasta degi, 15. apr. Ætti það þó að sýna, að menn eru ekki fúsir til að samþ. þessa sammála, eins og a. m. k. kemur fram hjá flestum, sem um málið hafa rætt. Sá dráttur ætti að sýna, að okkur er afgreiðsla málsins ekki ljúf. Sveinn Björnsson, sem hefir verið við samninga í Englandi, væri þá líka kominn fyrir síðustu umr. á laugardaginn. Væri það til gagns fyrir þá, sem vildu upplýsast um það, hvort þetta gæti haft einhver áhrif á fyrrnefnda samninga við Breta.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Það er komið að lokum þessarar umr. og ég býst ekki við að lengja hana mikið, en vildi segja fáein orð um málið áður en það fer úr d. Ég býst við, að fullyrða megi, að h. u. b. allir þm. og h. u. b. allir utanþingsmenn séu óánægðir með ástandið, sem samningarnir gera ráð fyrir að verði milli Noregs og Íslands nú um næstu ár. Þar fyrir er þó ekki annað sagt en að þessi er grunntónninn í málinu, að ísl. þjóðin virðist skoða þessa aðstöðu, sem við sumpart erum i, sem neyðarúrræði. Fram er lagt í móti, að á þessum tollmúra- og verzlunartímum hafi stór hluti ísl. þjóðarinnar ekki ráð á því að kasta frá sér markaði, sem þó tekur á móti um 2/3 af því útflutningsmagni kjöts, sem að líkindum verður hægt að flytja héðan út næsta haust. Ég ætla þá að minnast fáum orðum á málið eins og það nú horfir við. Ég býst við, að það hafi e. t. v. verið sagt af öðrum, því að ég hefi ekki alltaf verið við umr. Aðalgalli þessa samnings er ekki sá, að hann sé óheppilegur fyrir oss gagnvart norsku þjóðinni, þó að hann standi í 1 eða 2 ár. Þann skaða getum við lifað af. Hitt er verra, ef sú aðstaða, sem við bæði með þessum samningum og samningunum 1924 verðum fordæmdir fyrir, verður til þess að við þurfum gagnvart öðrum þjóðum að gera samninga, sem verða óhagstæðir - samninga, sem við verðum að láta standa eftir að við e. t. v. höfum sagt upp þessum samningi. Ég álít, að aðalhættan fyrir okkur liggi í því, að reynt verði af öðrum þjóðum að krefjast þess, að þær fái hliðstæð hlunnindi eins og Norðmenn hafa nú vegna verzlunarsamningsins frá 1924, sem nú er staðfestur með nokkrum breyt. Ef svo vel tækist, að í samningnum við Englendinga, sem nú stendur fyrir dyrum, væri sneitt hjá þessari hættu, þá væri miklu minna í húfi. Okkar aðstaða við Norðmenn er þannig, að henni gæti orðið breytt innan skamms án óþæginda fyrir Íslendinga, en Englendingar eru þjóð, sem við þurfum alltaf að kaupa mest frá og selja mest til, og sú þjóð, sem hefir þá aðstöðu, sem er okkur miklu meiri ofjarl en frændur okkar í Noregi. Ég vil ennfremur minnast á, í sambandi við þessa opnun á fiskiveiðalöggjöfinni, sem gerð var bæði 1924 meira og minna óljóst, og nú aftur töluvert skýrar, að hún setur landhelgisgæzluna okkar í ákaflega mikla hættu. Það var náttúrlega eins óheppilegt og hægt var að gefa Norðmönnum fyrirheit um það 1924, að þeir skyldu fá í landhelgismálunum „velviljaða aðbúð“. Ekki af því, að nokkur Íslendingur óski eftir því að vera ranglátur, heldur af því að þessi orð: „velviljuð aðbúð“ voru svo ónákvæm, að í þau ,mátti leggja hið mesta ranglæti frá hálfu Norðmanna. Þessi ákvæði eru nú gerð skýrari, og er það að sumu leyti kostur, en um leið er þeim veitt meiri eftirtekt af öðrum þjóðum og stafar meiri hætta af því sem fordæmi. Ég vil t. d. benda á, að svo framarlega sem útlend veiðiskip frá Englandi, Frakklandi, Spáni og Þýzkalandi geta haldið því fram, að ekki sé að marka mælingar varðskipanna, því að sökudólginn hafi rekið fyrir straumi og vindi inn í landhelgina, þá geri ég ráð fyrir, að erfitt verði fyrir Ísland að halda uppi landhelgisgæzlu, sem sé nokkurs virði. Í þessu liggur þó ekki nein sérstök ásökun, hvorki til landsstj. né til samningamannanna. Það er einungis raunveruleiki málsins, sem liggur þannig fyrir, að aðstaðan hefir neytt stj. og samningamennina og nú síðast þingið til þess að ganga inn á þá meðferð á þessu máli, sem er algerlega í ósamræmi við það, sem þjóðin, ekki einungis fiskimennirnir, heldur mikill meiri hl. bændastéttarinnar - álítur rétt. Ég verð að játa undrun mína í ljós yfir því, að þeir menn, sem mest hafa gengið á móti þessu máli og sennilega hafa á réttu að standa, skuli ekki fyrr hafa komið með þá uppástungu að reyna að leysa þetta mál með því að ríkið keypti kjötið og ráðstafaði því með nokkrum hætti þannig að væri til alþjóðarheilla. Svo framarlega sem sú kritik er réttmæt, að samningurinn geri sjávarútvegsmönnum svo stórkostlegan skaða, þá er það mikið athugunarefni, hvort ekki borgaði sig, að ríkið keypti á næstu 5-6 árum þetta magn af kjöti fyrir sama verð og er í Noregi á hverjum tíma eða yrði í Englandi á frystu kjöti, og leggja síðan út á þá braut, sem við komumst á fyrr en varir, að slíta verzlunarskiptunum við Norðmenn, til þess að þurfa ekki að hafa þá í landhelginni og svo nálægt, sem þeir eru nú. En eins og ég sagði áðan, þá harma ég það ekki svo mjög, þótt þjóðin yrði að bíða af þessu ástandi nokkurn halla skamman tíma. Það mætti laga, ef ekki væri nema um Norðmenn að ræða. Þá mætti bæta úr þessu með því að hafa einskonar einkasölu á síld. Og þótt ég ekki hæli öllum rekstri einkasölunnar gömlu, þá verður ekki um það deilt, að ef hún hefði verið nú, myndu Norðmenn ekki hafa lagt áherzlu á að selja í land, því að þeir vilja fá að verzla sjálfir. Því væri það hugsanlegt úrræði gagnvart Norðmönnum að hafa einkasölu á síld meðan samningurinn stæði, til þess að Norðmenn yrðu ekki svo fúsir á að leggja síld í land til þess að tapa yfirráðaréttinum yfir sölunni. Ég geri ráð fyrir, eins og sumir aðrir þm., sem talað hafa, að svo framarlega sem rætist sá uggur, sem er í hugum manna í sambandi við fríðindi þessa máls, þá muni ekki líða á löngu þangað til þeim verði sagt upp aftur, þótt þeir verði samþ. nú, sem í rauninni er ekki hægt annað en gera, þar sem Íslendingar hafa þegar að nokkru leyti notið hlunninda samninganna. Ég vona, að úr því máli rætist þó betur áður en mörg ár líða og um leið verður maður að vænta þess, að með þeim samningum, sem nú er verið að gera við Bretland, haldi menn sig á þeim grundvelli, að þessi samningur sé svo sérstaks eðlis, að hann skapi ekki fordæmi fyrir öðrum samningum.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. 2. landsk. gaf ágæta lýsingu á röksemdafærslu sinni yfirleitt og þeirra félaga hans í þessu máli, þegar hann fór að tala um móðurskipin. Hann gerði grein fyrir sinni skoðun á því ákvæði, sem fer í þá átt óbeinlínis að banna alla sölu í land af afla skipa, sem annars leggja síld í móðurskip til söltunar, á þá leið, að þetta yrði nú bara til bölvunar. Nú er hann búinn að segja, að aðalhætta af þessum samningi sé sú, að Norðmenn leggi meiri síld í land til söltunar. Þó kallar hann það bölvun, þegar útilokuð er sjálfsagt ekki lítil tala skipa frá þeim möguleika.

Þeir ætla að hætta við þau!

. Nei, hann lætur sér ekki detta í hug, að útgerð, sem búið er að reka í meira en tug ára, hætti allt í einu, útgerð, sem á undanförnum árum hefir ekki byggt neitt á sölu í land. Því að þessi útgerð var rekin meðan síldareinkasalan starfaði og auðvitað stuðningslaust af þeim hlunnindum, sem það fyrirkomulag hafði í för með sér. Það þarf engum að detta í hug, að hún hætti allt í einu. Hitt má vera, að fiskistjórnin norska vilji eitthvað breyta þróun fiskveiðanna hjá þeim, en sú breyt. verður ekki í skjótri skipan. Það er þess vegna áreiðanlega gott að fá þetta ákvæði í samninginn, að minna megi selja í land. Hvort uppástungan kom frá norskum aðiljum eða íslenzkum, skiptir engu máli, sama hvaðan gott kemur. Þetta er nú góður spegill af röksemdafærslu hv. 2. landsk. og félaga hans í þessu máli. Enda er það vitanlegt, að það er í raun og veru ekki gæði eða gallar samnings, sem þeir vilja meta, heldur möguleikann til þess að slá pólitíska mynt af mótstöðu gegn samningnum. Þeir hafa aldrei komið auga á aðalatriðið, en einungis ætlað að nota stundaræsingu til þess að afla sér fylgis. Þar sem hv. 2. landsk. minnist á dönsku útgerðina, þá er það satt, sem ég sagði, að það er meira og minna sócíalistisk útgerð. Þó að henni sé stjórnað af sérstökum framkvæmdarstjóra, þá vita allir, að danski forsrh. hefir verið mjög áhrifamikill maður í þessum framkvæmdum, og ég get ekki tekið það öðruvísi en sem stór kompliment, þegar hv. 2. landsk. segir, að þessi framkvæmdarstjóri, sem hinn mikilsmetni skoðanabróðir hans í Danmörku hefir valið, sé maður svona á borð við mig, hvernig sem þessi maður er nú. Og þótt mig langi nú ekkert sérstaklega mikið til að líkjast honum, þá hlýtur þetta að vera meint sem kompliment. Ég veit, að hv. 2. landsk. hefir það traust á flokksbróður sínum í Danmörku, að hann muni ekki velja menn af lakari endanum til forstöðu slíkra fyrirtækja og ég get þakkað hv.þm. þessa meiningu.

Forseti (GÓ): Þá verður tekið til meðferðar 1. mál á dagskránni, en með því að of skammt er liðið frá 2. umr. þess, mun ég leita afbrigða frá þingsköpum, til þess að 3. umr. megi fara fram á þessum fundi.

Halldór Steinsson Örstutt aths. út af ræðu hv. 1. landsk. Hann lagði aðaláherzlu á það í ræðu sinni, að ekki bæri að hafna þessum samningi, vegna þess að yfir stæðu samningaumleitanir við Englendinga, og væri ekki útséð um, að hve góðum kjörum þar yrði komizt. En í þessu sambandi gleymdi hv.þm. algerlega aðalatriðinu í þessu máli, og það er, að kjötmarkaðurinn í Noregi hefir farið stórminnkandi ár frá ári og er um það bil að lokast. Þetta er svo stórt atriði, að því má ekki gleyma í sambandi við þetta mál. Því legg ég ekki eins mikla áherzlu á, hver úrslitin verða í Englandi. Við stöndum alla vega illa að vígi í Noregi, hvað sem verður ofan á í Englandi. Það er ekki nægilegt að hafa lágan toll á kjöti til Noregs, ef Norðmenn ekki vilja kaupa kjötið. Þess vegna hefir þetta afarmikla þýðingu. Málið liggur hreint og opið fyrir. Við verðum að gera okkur það ljóst, að við þurfum ekki að byggja á neinum verulegum markaði framvegis í Noregi, og þess vegna verðum við að leita markaðs fyrir okkar kjöt annarsstaðar, og ef samningar við Englendinga bregðast, verður að fara aðrar leiðir. Eins og ég gat um í ræðu minni í gær, þá legg ég ekki sérstaklega mikla áherzlu á, hvort þessir samningar verða samþ. eða ekki. Ég skoða það einungis sem bráðabirgðaráðstöfun, ef samningurinn verður samþ., því að við myndum búa við sama ástandið yfirstandandi ár, hvort sem væri. Því endurtek ég það, sem ég sagði í gær, að ég trúi því fastlega, að þessum samningi verði sagt upp jafnskjótt sem ákvæði hans leyfa.

Frsm. (Jón Jónsson) Mér skildist nú á hv. 2. landsk., að dálítil von myndi vera um, að hann greiddi atkv. með frv., og þótti mér vænt um að heyra það. Ég þakka honum líka fyrir umhyggju hans fyrir afstöðu minni til flokks míns, en þó býst ég við að gera upp sakirnar við flokk minn án hans íhlutunar, ef á þarf að halda.

Magnús Torfason Út af þessum deilum við hv.þm. Hafnf. þarf ég ekki annað en að skjóta máli mínu til þingskrifaranna. Ég hygg, að þeir beri mér vitni, en það vildi svo til, að hv.þm. las upp orð eftir mér og það var ekkert af því, sem hann hafði sagt áður, svo að hann hefir eiginlega líka borið mér vitni. Orðinu „frekju“ bætti hann við sem ályktun frá sínu eigin brjósti. Ég lýsti framferði Norðmanna hér í gamla daga og það af þekkingu, því að ég var yfirvald á Ísafirði, þegar þeir voru að hverfa þaðan, og mig minnir, að fyrsta málið, sem nokkru skipti og ég hafði til meðferðar fyrir vestan, væri tollsvikamál Norðmanna. Svo hnýtti hann aftan í því til viðbótar, að ég segði ýmislegt, sem ég ekki vildi sagt hafa. Ég veit ekki til þess, að ég hafi þurft að taka orð mín aftur á þingi eða beðið á þeim velvirðingar. Hvað þessa ræðu mína snertir, hélt ég, að ég hefði verið alveg kaldur og hefði ekki verið nokkur ástæða til þess að ég hlypi sérstaklega á mig, því að mér var þetta ekkert kappsmál, sem líka kom fram m. a. í því, að hv.þm. Hafnf. hafði ekkert að athuga við mína ræðu. Ég býst við, að okkur fari öllum svo, að við segjum eitthvað öðruvísi en við myndum við síðari athugun viljað sagt hafa. Ég hygg, að það sé enginn af okkur svo mikill ræðumaður, að hann geti tekið fyrir, að slíkt komi fyrir hann. Ég hlustaði með talsverðri athygli á ræðu hv.þm. Hafnf. um þetta málefni, og mín ályktun af þeirri ræðu var, að hann hefði eiginlega ekki sagt eitt orð af því, sem hann hefði viljað sagt hafa; ætla ég svo hv.þm. að draga frekari ályktun af því.

Jón Baldvinsson Herra forseti! Það var ekkert, sem ég óskaði eftir annað en það, að stj. vildi svara þessu, sem mér skilst vera alvarlegt mál og hafa mikla þýðingu í sambandi við atkvgr., og í rauninni má trúa því, að hv. 1. landsk. fari nokkuð nærri um hugarfar stj., af því að hann stendur henni mjög nærri, en með því að hann sagðist tala fyrir sig, hefði ég kunnað betur við, að ríkisstj. hefði sjálf getað svarað þessu. Ég skil ekki annað en hægt væri að fresta atkvgr. í Nd. í tvær mínútur eða svo, á meðan hæstv. ráðh. svarar okkur.

Halldór Stefánsson Ég vil taka undir það með hv. 4. þm. Reykv., að stj. gefi þinginu sem fyllstar upplýsingar um ástæðurnar fyrir hinum misjafna efnahag sveitarfélaganna. Ég sagði ekki, að fátækraframfærið væri eina orsök þessa, heldur að það væri stærsta orsökin. Hv. þm. sagði, að enginn mundi verða harðari úti að því er þetta snertir en Rvík, af því að Rvík fengi nú ekki endurgreitt það, sem hún legði út vegna hreppanna til framfærslu þurfalinga. Það má vera, að þetta sé svo nú - ég rengi ekki það, sem hv.þm. segir -, en hitt er þá og jafnframt kunnugt, að mörg sveitarfélög hafa átt um sárt að binda vegna fátækrastyrks til manna búsettra í Rvík. Þetta þarf heldur ekki að koma í bág við mína skoðun; það sýnir þvert á móti, að hrepparnir eru nú komnir í greiðsluþrot. Ég vil út af orðum hv.þm. benda á það, að ýtarlegar skýrslur liggja fyrir í þessu efni frá þinginu í fyrra. Eins og hæstv.dómsmrh. drap á, samþ. þingið í fyrra breyt. á fátækral., og fylgdi því frv. skýrsla um framfærslukostnað sveitarfélaganna 1930. Hv. 4. þm. Reykv. sat ekki á þingi í fyrra, svo að þetta kann að vera honum ókunnugt. Samkv. þessari skýrslu var mismunurinn á fátækraútgjöldum kaupstaðanna 1930 í hlutfallstölum frá 1,59 upp í 7,02, miðað við 100 kr. skattskyldar tekjur, sem er meira en fjórfaldur munur á þeim kaupstaðnum, sem sveitarþyngslin liggja þyngst á, og þeim, sem þau koma léttast niður á. Fyrir sveitirnar er mismunurinn frá 0 upp í 49 kr., miðað við sama stofn. Samanburður á kaupstöðunum annarsvegar og hreppunum hinsvegar sýnir hlutfallstöluna 2,07 fyrir kaupstaðina á móti 4,43 fyrir hreppana, miðað við sama stofn, 100 kr. skattskyldar tekjur. - Ég hirði ekki að fara frekar út í þessar skýrslur; enda vakti aðallega fyrir mér að benda á, hve miklar upplýsingar þær hafa að geyma um þetta efni. Ég neita því ekki, að sú breyt., sem þingið í fyrra gerði á fátækralöggjöfinni, hafi verið til bóta, en ég undirstrika það enn, að jöfnunin var á engan hátt fullnægjandi.

Jón Baldvinsson Við umr. í gærkvöldi urðu nokkrar orðræður milli mín og hv. 1. þm. Reykv. út af þessum samningum. Fannst mér, sem fleirum, hann fara lofsamlegum orðum um samn. og halda því fram, að þeir væru ekki afleitir, samanborið við samninginn 1924. Hv. þm. mótmælti þessu í síðari ræðu og skoraði á mig að ræða nokkur atriði samninganna við 3. umr. Þessi ummæli hv.þm., sem ganga út á það að verja samningana, eru ljósasti votturinn um hug hans í málinu. Vil ég verða við tilmælum hans og sýna, að hér eru meiri réttindi veitt Norðmönnum en 1924. Hv. þm. sagði í gær, að ekkert nýtt hefði komið fram í umr., og getur þá verið, að ekkert nýtt komi fram nú fremur en áður. Það, sem ég mun segja, er að vísu ekkert nýtt, en úr því að hv.þm. þóttist ekki hafa heyrt það áður, mun ég taka sumt af því fram á ný. Það er þá fyrst það atriði, að norsku verksmiðjurnar fá leyfi til að starfa áfram, og þar sem þær nú eru einkafyrirtæki, má búast við því, að þær muni halda þeim rétti, enda þótt samningunum við Norðmenn verði sagt upp. Þetta er það fyrsta. Þá eru önnur atriði, sem hafa mikla þýðingu fyrir aukna sölu síldar í landi. Eftir 6. gr. er aukin sala reknetasíldar í land úr 500 í 700 tunnur og snurpinótasíldar úr 700 í 1200 tunnur. Þýðir þetta, að Norðmenn munu selja hér meiri síld og auka samkeppnina við ísl. síldveiðimenn, en það hefir auðvitað lækkandi áhrif á verðið. Þá eru erlendum fiskiskipum veitt réttindi, sem þau höfðu ekki áður, eins og segir í aths. við 3. og 4. gr., þar sem stendur: „Enda þótt erlend fiskiskip hafi til þessa ekki öðlazt með íslenzkri löggjöf eða leyfi ríkisstj. Íslands neina almenna heimild til þess að bæta veiðarfæri á íslenzkum höfnum eða flytja þau í land í því skyni, þá mun slíkt hafa fram farið“ o. s. frv. Og samningsmenn benda á það, að norskum skipstjóra hafi einu sinni verið veitt stjórnarleyfi til að bæta net á Siglufirði. Þetta var aðeins einstakt dæmi, en á nú að leyfast almennt. Þetta þýðir stórum betri aðstöðu fyrir þá. Þá er 7. gr. samningsins. Hingað til hefir engin heimild verið talin fyrir því að búlka afla á íslenzkri höfn. Þetta er nú veitt á 2 höfnum á Norðurlandi, sem þar með eru orðnar einskonar fríhafnir fyrir Norðmenn, og er það alveg nýtt. Þeim er heimilað að búlka afla sinn á Akureyri og Sigluf. Þetta var ekki í samningnum frá 1924. Ýms fleiri ákvæði eru; sem víkka réttindi Norðmanna, en ég mun ekki fara nánar út í þau. Útgerð Norðm. hér við land eykst við þetta, en að sama skapi dregur úr íslenzkum síldveiðimönnum, sem eiga að keppa við þá. Eru þeir því almennt andvígir samningunum. M. a. má benda á það, að á Akureyri, sem verða á önnur fríhöfnin, hafa á almennum borgarafundi verið samþ. einróma mótmæli gegn samningunum af öllum flokkum í sameiningu. Ég vék að því í gær, sem hv.þm. þóttist ekki hafa heyrt fyrr, að sjómenn í Hafnarfirði og víðar segja: Við treystumst alls ekki til þess að fara á síldveiðar næsta sumar, því að Norðmenn auka svo veiði sína, að ekki verða nokkrir möguleikar til að hagnast á útgerðinni; þó að ísl. skip fengju leyfi til þess að komast að ríkisbræðslunni, þá getur það ekki borið sig, þó að allt yrði selt í bræðslu. Verðið á síldinni er svo lágt, að ekki eru líkur til, að útgerðin beri sig að dómi útgerðarmanna, aðeins 3 kr. málið, en við söltun er verðið tæplega lægra en 6-7 krónur tunnan. Þetta er mikill munur. Af þessu má sjá, að ekki eru líkurnar miklar til þess að ísl. veiðiskip geti séð sér fært að fara á síld. Enn er það, hve mjög þessir samningar gera landhelgisgæzlunni erfiðara fyrir, ef þeir ganga í gildi. Að mínu áliti er það einkum fyrir ákvæði 12. gr., að hún verður torveldari, sökum þess að hér er um svo mörg skip að ræða, sem þurfa nákvæms eftirlits. Síldveiðiskip norsk og mörg önnur, segjum mörg hundruð, eru dreifð um afarstórt svæði, og getur nærri, að þá muni erfitt að gæta þess, að ekkert komist óhegnt inn fyrir línuna, því ekki er unnt að hafa gætur á þeim öllum, jafnvel þótt gæzla væri aukin. Mundi þurfa að margfalda kostnaðinn við landhelgisgæzluna, ef duga skyldi. Ákvæði 12. gr. eru og þannig, að þau geta hæglega gefið tækifæri til þess að láta sig reka inn í landhelgina óvart, en það er í samningnum vítalaust, og mun þá vera allerfitt að færa sönnur fyrir sektum, þótt skipið sé tekið innan línunnar. Þetta er í stuttu máli það helzta, sem ég hefi fundið samningnum til foráttu, og þótti mér rétt að rifja það upp aftur, því svo skildi ég hv. 1. þm. Reykv., að hann þættist ekkert af því hafa heyrt.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það er náttúrlega óþarfi að ræða um þetta mál eins og nú er högum háttað, að samningarnir hafa verið samþ., en frv. gerir ráð fyrir að bæta bændum landsins upp toll, sem kynni að verða lagður á saltkjöt í Noregi, ef samningarnir yrðu ekki samþ. Nú hafa þessir samningar verið samþ. sem 1. frá Alþingi, og þá er ekki annað að gera en að taka þetta frv. aftur, því að það er greinilegt, að bændurnir, sem að sjálfsögðu hefðu átt að taka þessa till. til athugunar, þeir hafa fyrst og fremst ekki óskað að taka hana til athugunar, og því sé ég ekki ástæðu til að halda þessu frv. lengra áfram. Það er búið að samþ. samningana. Þeir ganga í gildi og það eru miklar líkur til, að þeir komi til framkvæmda, nema eitthvað annað komi til, sem hindri að einhverju leyti framkvæmd þeirra, og það er ekkert, sem þá gæti komið fyrir, nema ef verkalýðurinn til lands og sjávar tæki sig saman og tæki málið í sínar hendur til athugunar. Það er ekki óhugsandi, að þannig geti þetta mál snúizt, en ég þarf ekki að ræða frekar um það mál hér og tek ég þetta frv. aftur.

Halldór Stefánsson Ég get ekki látið hjá líða að benda á, að það ástand, sem er þess valdandi, að þetta frv. er borið fram, nefnilega fjárhagsvandræði sveitarfélaga, það er, þótt illt sé til að vita, að miklu leyti óheppilegri löggjöf að kenna. Ég á hér við þau ákvæði fátækralöggjafarinnar, sem lúta að fátækraframfærslu, því að það eru þau, sem hafa orðið þess valdandi, að byrðarnar hafa lagzt mjög misþungt á hreppsfélögin, svo að sum þeirra geta nú ekki lengur risið undir þeim. Ég hefi bent á þessa ástæðu hér á þingi fyrr og vil nota þetta tækifæri til að vekja athygli á því einu sinni enn. Það er nauðsynlegt að gera meira en enn hefir verið gert - ég á hér við þá ófullnægjandi jöfnun á framfærslubyrðinni, sem gerð var í fyrra - til að nema burt orsökina til þess, að einstök sveitarfélög komast í fjárþrot, með því að jafna sem allra mest byrðarnar, sem stafa af framfærslu þurfamanna. Hefir verið bent á tvær leiðir til þess. Önnur er sú, að gera allt landið eitt framfærsluhérað, og hin að hafa framfærsluna bundna við heimilisfang. Þriðja leiðin er sú, sem farið var inn á í fyrra, aðeins er jöfnunin ekki nægilega mikil. Ég mun ekki mæla á móti þessu frv., því að ég tel líklegt, að full þörf sé á að hjálpa þeim sveitarfélögum, sem verst eru stödd. Og það er því skyldara, þar sem það er að miklu leyti ranglátri löggjöf að kenna, að svona hefir farið fyrir þeim. Hitt er þó víst, að heppilegasta og réttlátasta leiðin til að leysa þessi vandræði, er sú, að taka fyrir orsakirnar, eins og oft áður hefir verið bent á.

Forseti (GÓ): Viðvíkjandi 2. máli á dagskránni (bótum vegna kjöttollshækkunar í Noregi) er það að segja, að ég sé ekki ástæðu til þess að óska, að það verði tekið til umr. á undan þessu máli og afbrigði leyfð um það.

Magnús Torfason Ég stend ekki upp til að ræða frekar um þetta frv. Með því, sem fólst í ræðu minni í gærkvöldi, gerði ég grein fyrir atkv. mínu fullnægjanlega. Ég hafði alls ekki ætlað mér að tala, en það er hv.þm. Hafnf., sem kom því til leiðar, að ég stóð upp aftur. Hann fór sem sé með nokkrar setningar eftir mér, sem ég nenni ekki að láta standa ómótmælt í þingtíðindum. Hann hafði þau orð eftir mér, að engin þjóð hefði sýnt aðra eins frekju og Norðmenn. Mér hefir aldrei nokkurn tíma dottið í hug að segja slíkt. Það væri sú reginvitleysa að bera slíkt í munni sér, að ég get jafnvel ekki hugsað mér, að maður, sem hefir lesið smáágrip af mannkynssögu, gæti látið sér slíkt um munn fara. Það eru svo ákaflega mörg dæmi sögunnar fyrir því, að öðrum þjóðum hefir verið sýnd meiri frekja en Norðmenn okkur Íslendingum í okkar viðskiptum. Ég get svona til skýringar minnt á það, að á 17. öld brytjaði ein þjóð niður rúmlega einn þriðja af nágrannaþjóð sinni á fáum árum. Þá kvað hann mig hafa átt að segja, að það þyrfti að samþ. samninginn til að sýna, hve bölvaður hann væri. Ég verð nú að játa það, að þetta þarf ekki að vera bein vitleysa. Það er haft eftir merkum stjórnmálamanni, sem a. m. k. jafnast fyllilega á við okkur hv.þm. Hafnf., að hann hafi látið sér um munn fara, að ástandið þyrfti að versna, til þess að batna. Svo að hugsunin er alls ekki vitleysa. En það var bara þetta, að ég sagði ekki neitt í þessa átt. Það, sem ég sagði, var það, að ef afleiðingarnar af þessum samningi yrðu eins vondar og hv.þm. Hafnf. og fleiri vildu vera játa, þá hefðu þeir þá huggun, að þeirra málstaður mundi vinna sigur með þessari þjóð. En hinsvegar myndi alls ekki vera hægt að koma þjóðinni upp á spádómum einum, sem menn greindi á um, hve mikils virði væru og hve mikið lægi í.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég játaði að vísu, að meiri réttindi kæmu fram í formsatriðum nú heldur en skjalfest hefðu verið 1924, en ég hélt líka jafneindregið fram, að réttindin hefðu þá verið þau sömu, því að á undanförnum árum hafa menn bara lokað augunum fyrir því, að hegðun Norðmanna hefir komið í bág við það, sem leyfilegt var, t. d. hafi haft alla sína hentisemi innan landhelgi. Hv. þm. sagði, að ísl. sjómenn gerðu ákaflega mikið úr þessum tugum þúsunda tunna, sem hann hélt fram, að Norðmenn mundu flytja inn meira en áður. En þar er því til að svara, að mjög vafasamt mun það reynast, að þetta verði mikil aukning. Því að samkv. 6. gr. sést ekki betur en að yfirleitt sé þetta atriði tekið varnartökum. Jafnframt má taka til athugunar, að þótt leyft hafi verið samkv. 1924 svo mikið magn, að nam 140 þús. tunna, þá voru þau ákvæði ekki notuð til hlítar, heimildin var aðeins notuð fyrir 30 þús. tunnur, og ekki meir. Svo að auðséð er, að þótt heimildin sé færð upp í 160-170 þús. tunnur og notuð eftir sama hlutfalli, þá skiptir það sízt svo miklu máli fyrir ísl. sjómenn sem hv. 2. landsk. vill vera láta. Nú, og þótt heimildin yrði notuð til hins ýtrasta, þá stafar nú engan veginn eins mikil hætta af því og áður. T. d. get ég minnzt á gang síldarinnar. Ekki er hann til hægðarauka Norðmönnum, þeir þyrftu annað árið að veiða utan landhelgi, en hitt árið innan hennar. Ég get rifjað hér upp gömlu söguna, sem gekk um áhrif síldveiðalöggjafarinnar áður en hún var sett: Ef hún kæmist á, átti hún að gera Norðmönnum hér svo þröngt fyrir dyrum, að þeir gætu ekkert aðhafzt, en yrðu neyddir til að láta af öllum sínum glæsilegu vonum um síldveiðarnar hér við land. En sú hefir reyndin orðið, að ekki var nóg með að veiðar Norðmanna hafa vaxið stórum, heldur hafa og fjöldi annara þjóða skipa siglt í kjölfar þeirra inn í hina íslenzku síldarparadís. Er engum blöðum um það að fletta, að spádómarnir íslenzku um útrýmingu norskra síldveiða hér hafa reynzt harla haldlitlir, og reynslan hefir sýnt sig þveröfuga við þá, því að sífellt færist og hefir færzt í aukana ófögnuður þessi. Það, sem hv.þm. sagði um að síld Norðmanna væri ekki samkeppnisfær, getur hvergi staðizt, því að það hefir komið í ljós, að Norðmenn eru fljótari til að selja en síldareinkasalan. Ég vona, að hv.þm. sé ekki að drótta því að síldareinkasölunni, að síldin sé svo miklu verr verkuð hjá henni heldur en öðrum! Nei, það stafar af því, að norska síldin er fljótunnin og kemst eðlilega fyrr á markaðina í Eystrasaltslöndunum. En það, sem hér ber að gera, er að tryggja íslenzkri síld þennan nýja markað, sem ég gat um, því að vorar verkunaraðferðir eru einmitt þær, sem eru skilyrðin fyrir vörugæðum þar.

Frsm. (Páll Hermannsson) Eins og hv.þdm. er kunnugt, var gerður af Íslands hálfu árið 1926 framhaldssamningur við Mikla norræna ritsímafélagið um símasamband milli Íslands og annara landa. Þessi samningur átti að gilda í 8 ár, eða til ársloka 1934. Á Alþ. 1930 var ríkisstj. gefin heimild til þess að segja upp þessum samningi. Þetta hefir ekki verið gert, en núna að undanförnu hefir að tilhlutun stj. verið leitað nýrra samninga við Stóra norræna félagið og hefir orðið samkomulag um nýja samninga, sem eru Íslandi nokkru hagkvæmari en þeir samningar, sem nú gilda. Það er aðallega á þrennan hátt, sem þetta nýja samningsuppkast er aðgengilegra fyrir Ísland en það, sem nú á sér stað. Í fyrsta lagi er eftir þessu nýja samningsuppkasti leyft að koma á talsambandi milli Íslands og annara landa, talsambandi, sem sennilega mundi vera loftleiðina, því að þráðsamband er víst margfalt dýrara, en talsamband er talið, að muni kosta 300-500 þús. kr. Í öðru lagi leggur Mikla norræna nokkru meira framlag til sæsímastöðvarinnar á Seyðisfirði en verið hefir, sem er ávinningur fyrir Ísland. Í þriðja lagi er styttri uppsagnarfrestur, ef samningnum verður sagt upp af annarhvors aðila hálfu, sem sé aðeins 9 mánuðir eftir uppkastinu, en hefir verið eins árs fyrirvari eftir samningnum frá 1926. Það er gengið út frá því, að samningurinn frá 1926 haldi áfram að gilda eftir árslok 1934 frá ári til árs, með þeim breyt., sem ég hefi nefnt. Annars eru á þskj. 93, í grg. við till. og í fylgiskjölum, sem þar fylgja, allgreinilegar upplýsingar um þessi atriði, sem ég býst við, að hv.þdm. hafi kynnt sér. Líka gat hæstv.dómsmrh. um ýms atriði, sem snerta þetta mál, þegar hann lagði till. fyrir hv. d., svo að ég held, að það sé ekki ástæða að fjölyrða um þetta hér í hv. d. Ég vil aðeins geta þess, að samgmn. leitaði upplýsinga hjá landssímastjóra, sem hefir verið við þessa samningagerð f. h. ríkisstj., og eftir þeim upplýsingum, sem hann hefir gefið getur n. ekki séð annað en að sjálfsagt sé að leggja til, að þáltill. verði samþ.

Jón Baldvinsson Ég sé ekki ástæðu til að hraða þessu máli mjög. Væri kannske jafnvel ástæða til að draga það svolítið enn. Er sagt, að Sveinn Björnsson sendiherra sé væntanlegur heim einhvern næstu daga, eða fyrir næsta laugardag. Hefir hann e. t. v. eitthvað að segja frá samningunum við Bretland. Annars vil ég fara fram á það við hæstv. forseta, að hann taki 2. málið á dagskrá á undan þessu, ef afbrigði fást, því það á að ganga á undan þessu og hefir enga þýðingu, ef þetta mál verður samþykkt.

Jón Baldvinsson Það hefir nú komið fram hjá hv. 1. þm. Reykv., að hann vill ekki gera mikið úr þeim aukna rétti, sem Norðmenn munu öðlast. En í raun og veru var hann nú tilneyddur að viðurkenna öll atriði, sem ég hefi fært hér fram um þessi auknu réttindi, en hann vildi hinsvegar ekki gera mikið úr þeim. Það er einnig ágreiningsefni með okkur hv.þm., af hvaða ástæðum íslenzkir sjómenn og útgerðarmenn eru á móti samningunum. Hann heldur því fram, að ástæðan sé ekki ívilnanir og aukin réttindi Norðmanna með þessum samningi, heldur sé andstaðan síðan samkomulagið 1924 var gert. Hv. þm. verður þó að gera sér ljóst, að hverjar 10 þús. tunnur, sem Norðmenn flytja á land til viðbótar því, er þeir áður höfðu heimild til, skapa ísl. sjómönnum aukna atvinnuerfiðleika og útgerðarmönnum stórtjón. Það vitum við báðir, að síld er ekki jöfn vara að gæðum, þegar hún er verkuð á skipum úti, móts við síld verkaða í landi. Ég tel hreint ekki svaraverðar rangfærslur hv.þm. og útúrsnúninga þá og brigzl, sem hann hefir viðhaft um mig og flokksmenn mína. En það get ég fullvissað hv.þm. um, að það eru þessi nýju auknu réttindi, sem ísl. sjómenn óttast, að verði þeim að stórtjóni, réttindi, sem leyfa, að mörg þús. tunnum meira sé flutt í land en var eftir samkomulaginu frá 1924, - réttindi, sem gera erlendri fiskiþjóð kleift og leyfilegt að athafna sig á ísl. höfnum. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta; hv.þm. hefir viðurkennt, að þessir samningar gangi lengra en samkomulagið frá 1924, enda yrði nokkuð erfitt fyrir hann að bera á móti því, vegna þess að það væri sama og að neita ýmsum ákvæðum samningsins. Og hjákátlegt væri það óneitanlega, þar eð samningamennirnir hafa sjálfir viðurkennt þetta allt saman.

Jón Baldvinsson Ég vildi út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. benda á, að sú takmörkun á sölu síldar í land frá skipum, sem salta í móðurskip og önnur erlend skip, er í raun og veru gerð eftir ósk Norðmanna. Er þá ekki erfitt að sjá, að þeir ætla sér ekki að nota sér þetta. Enda segja samningamenn í grg. við samninginn, 6. gr.: „Halda Norðmenn því fram, að með komu þeirra hafi síldveiðar Norðmanna færst yfir í hendur stórkapítalismans, en bæði sé það gagnstætt þróun norskra fiskveiða, og hafi auk þess orðið til þess að auka síldveiðarnar, en það skaði sameiginlega hagsmuni Íslendinga og Norðmanna“. En sannleikurinn er sá, að þessir stóru leiðangrar hafa gefizt heldur illa. Sá eini leiðangur, sem ég þekki til, sem gerður var út í hitteðfyrra af hálfu Dana, bar sig alls ekki.

Það var með sócíalistisku fyrirkomulagi

. Nei, það var „liberal“ íhaldsmaður, flokksbróðir þessa hv.þm., sem stóð fyrir þessum leiðangri. Það sýnir einmitt, að Norðmenn hafa óskað eftir því, að þetta takmark væri sett. Það sýnir annað. Það sýnir, að Norðmenn ætla sér að auka smáskipaútgerðina við Ísland, og það þýðir meiri sölu síldar hér í land, til hins verra fyrir okkur. Ég held líka, að stórskipaleiðangrar hjá öðrum þjóðum gangi heldur stirðlega; en vitanlega hefir verðinu á síld frá þessum leiðangrum verið haldið uppi með gífurlegum tollum eða innflutningsbanni á annari síld. En við það er ekki hægt að miða. Þá ætla ég að spyrja hv. 1. landsk. um það, hvernig hann hugsar sér að gefa stj. þessa heimild til að undirskrifa samninginn sem hreina bráðabirgðaráðstöfun, því að ég skil ekki, hvernig það má vera. Ef við samþ. samninginn, þá gengur hann í gildi, og honum er ekki hægt að segja upp fyrr en eftir heilt ár. Það hafa fleiri hv.þm. látið þetta í ljós, t. d. hv. 2. þm. S.-M., að þeir vildu segja upp samningnum við fyrsta tækifæri. Ég vil spyrja hv. 1. landsk.: Hvað á að þýða að samþ. samninginn í hendur stj. sem hreina bráðabirgðaráðstöfun? Er það ekki sama og að segja upp samningnum á næsta ári? Ég get ekki annað séð en að það líti út fyrir, eftir afstöðu þingmanna, að þeir í raun og veru samþ. samninginn frekar af því, að stjórnin hefir gert synjun hans fráfararatriði, heldur en að þeir séu sjálfir sannfærðir um, að samninginn beri að samþ. Og það er í rauninni það sorglega við þetta, ef hv.þm. halda svo fast í stj., að þeir þess vegna vilja gera stórkostlega skerðingu á atvinnumöguleika okkar Íslendinga. Annars er það svo, að það hefir enginn tekið árinni eins djúpt og hv. 1. landsk. í andstöðu gegn þessum samningi. Þessi hv.þm. var sannfærður um, að þessi samningur væri „verzlun með landsréttindi“. Á hann ekki erfitt með, eftir þessa skorinorðu yfirlýsingu, að greiða samningnum atkv. sitt? Eiga þeir menn ekki erfitt með slíkt, sem telja sig sjálfkjörna til að vera sí og æ á verði fyrir sjálfstæði landsins?

Frsm. (Ólafur Thors) Ég gat ekki verið viðstaddur, þegar þetta mál var til 2. umr., af því að ég var þá ásamt hv.þm. Str. boðaður á bændafundinn til umr. um gengismálið, en hv. formaður n. tók þá að sér framsögu þessa frv. Sé ég enga ástæðu til að endurtaka þau rök, sem hann flutti þá fram um málið. Ég vil aðeins skýra frá því, að n. hefir borið fram brtt., sem er aðeins leiðrétting, af því að n. hafði láðst í nál. við 2. umr. að athuga, að í frv. þurfti að breyta tilvitnunum í l. um vitagjald, sem eru frá 1919, en ekki frá 1911. Ég geri ráð fyrir, að efnishlið málsins hafi verið rædd við 2. umr., og vil ég því láta þessi fáu orð nægja og vænti, að frv. megi ganga til Ed.