Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Nú hafa kjarasamningar verið gerðir og í framhaldi af því er ríkisstjórnin búin að leggja fram frv. í þinginu sem eiga að tryggja grundvöll kjarasamninganna og þeirra loforða sem ríkisstjórnin gaf í tengslum við þá. Eins og endranær þegar þessi ríkisstjórn hefur verið að lofa einhverju í tengslum við kjarasamninga þá eru gefnar út gagnmerkar yfirlýsingar af hálfu ríkisstjórnarinnar þar sem öllu fögru er lofað um það sem gera skuli. Nú er það svo að hér er verið að mæla fyrir frv. sem hæstv. fjmrh. ber ábyrgð á og því er full ástæða til og það vil ég fara fram á við hæstv. forseta, að fjmrh. verði viðstaddur þessa umræðu og er í sjálfu sér tilbúinn til þess að gera hlé á máli mínu ef hæstv. fjmrh. er ekki innan seilingar.

Forseti hefur þegar gert ráðstafanir til að gera hæstv. fjmrh. viðvart.

Já, ég á von á því að hæstv. fjmrh. fari að koma en vil þá kannski spyrja hæstv. forseta hvort hæstv. félmrh. sé í húsinu.

Svo mun vera og ef hv. þm. óskar eftir að félmrh. komi í salinn þá verður hæstv. ráðherra gert viðvart nú þegar.

Ég vildi gjarnan að hæstv. félmrh. yrði viðstaddur umræðuna, ekki síst í ljósi þess að einn þáttur í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við þessa kjarasamninga er einmitt það sem snýr að greiðsluvanda heimilanna og húsnæðismálunum alveg sérstaklega. Þannig að ég óska eftir því, virðulegur forseti, að félmrh. komi til umræðunnar.

Atvinnuleysismálin . . .

Jú, það er þannig með atvinnuleysismálin að þau koma til umræðu síðar á þessum fundi þar sem er sérstakt frv. til umræðu um Atvinnuleysistryggingasjóð og þau kjör er fiskverkafólki eru þar sýnd. Umræðan um atvinnuleysi mun fara hér fram líka en staðreyndin er sú að þessi umræða sem hérna fer fram og hver ræðumaður hefur bara 20 mínútur, er auðvitað allt of stuttur tími. Ég óska eftir því við hæstv. forseta að á meðan ég bíð hér eftir ráðherrum í salinn þá verði klukkan stöðvuð. --- Hæstv. félmrh. gengur þá í salinn en það er hins vegar svo að ég hefði óskað eftir því að hæstv. ráðherrar hefðu komið í annarri röð inn í þingsalinn. Ég ætlaði fyrst að beina máli mínu til hæstv. fjmrh. en það er ágætt að hæstv. félmrh. er mættur því auðvitað er hæstv. félmrh. aðili að þessari yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamningana. Á þessari stundu veltir maður auðvitað fyrir sér og ekki síst í ljósi þess þegar maður hlustar á verkalýðshreyfinguna sem núna er að ganga frá sínum kjarasamningum. Í frétt útvarpsins í fyrrakvöld kom fram að þegar Rafiðnaðarsambandið gekk frá sínum kjarasamningum þá var það ekki síst í ljósi þess og það sem hafði kannski úrslitaáhrif í þeim efnum, að þessi yfirlýsing ríkisstjórnarinnar gaf svo mikið að fulltrúar Rafiðnaðarsambandsins hafa óskað eftir því að fá frá hæstv. ríkisstjórn yfirlýsingu um hvað fylgdi þeim samningum sem verið var að gera. Það kom fram hjá formanni Rafiðnaðarsambandsins að það væri ekki síst vegna yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar sem fulltrúar í Rafiðnaðarsambandinu hefðu samþykkt samningana. Þá er auðvitað mjög mikilvægt þegar menn hafa það í huga að það sé staðið við þær yfirlýsingar sem gefnar eru í tengslum við kjarasamninga. Þegar maður horfir til þess og fer aftur til ársins 1993 þá sat sama ríkisstjórn og situr nú. Í tengslum við þá kjarasamninga gaf ríkisstjórnin út fyrirheit um það að verja 2.000 millj. kr. til verklegra framkvæmda. Á fundi sem Alþýðusamband Íslands átti með efh.- og viðskn. Alþingis í upphafi þessa árs kom fram hjá Alþýðusambandinu að það vantaði enn 700 millj. kr. til þess að ríkisstjórnin stæði við þau fyrirheit sem hún gaf í kjarasamningunum í maí 1993. Þá hlýtur maður að spyrja sig: Hvernig stendur á því að aðilar vinnumarkaðarins og ekki síst Alþýðusambandið og þau samtök sem þar eru innan raða, ganga nú frá kjarasamningum og ætla að treysta á yfirlýsingar frá þessari sömu ríkisstjórn? Ætli verkalýðshreyfingin hafi einhverjar frekari tryggingar fyrir því að staðið verði við þau fyrirheit sem nú eru gefin heldur en að gefin voru um mitt árið 1993? Í tengslum við kjarasamningana 1993 voru gefin fyrirheit um að það yrði lagður á fjármagnstekjuskattur og hann tæki gildi 1. jan. 1994 og miðað yrði við 10% skatt á nafnvexti. Skyldi þetta nú hafa verið gert? Nei. Enn hefur þetta atriði ekki komið til framkvæmda. Í öllum yfirlýsingum síðan þá og í tengslum við kjarasamninga þá hefur þetta sama atriði ávallt komið fram, að ríkisstjórnin ætlaði að koma á fjármagnstekjuskatti. Það hefur enn ekki verið gert. Í tengslum við yfirlýsingar sem ríkisstjórnin gaf 10. des. 1994 átti sérstaklega að taka á greiðsluvanda heimilanna og af því að hæstv. félmrh. er hér í húsinu þá vil ég gera þau mál örlítið að umræðuefni. Það hefur ekkert af hálfu hæstv. ríkisstjórnar verið gert í greiðsluerfiðleikum heimilanna síðari hluta þessa kjörtímabils. Það hefur ekkert verið gert a.m.k. síðan yfirlýsingin frá 10. des. var gefin. En núna í þessari yfirlýsingu sem ríkisstjórnin gefur í tengslum við kjarasamninga sem nú eru gerðir þá á að setja upp nefnd og aðila til þess að skoða hlutina, til þess að meta það hvaða ástæður liggja að baki þeim erfiðleikum sem heimilin standa frammi fyrir. Með öðrum orðum, það er ekkert haldfast í því sem þessi ríkisstjórn setur í yfirlýsingu þá sem hún gefur í tengslum við þessa kjarasamninga. Af hverju skyldi verkalýðshreyfingin treysta því og hvaða tryggingu skyldi hún hafa fyrir því að það verði frekar staðið við þau fyrirheit sem ríkisstjórnin er að gefa núna í tengslum við þessa kjarasamninga en það sem hún hefur áður gert? Á flokksþingi okkar framsóknarmanna í lok nóvember 1994 lögðum við fram skýra og markvissa stefnu um það hvernig við vildum taka á greiðsluvanda heimilanna, hvernig við vildum ganga frá kjarasamningum, kjarasamningum sem hefðu lífskjarajöfnun að meginmarkmiði. Það átti að vera þríhliða samningur milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins, þ.e. Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins, þar sem menn lögðu fram skýrar línur og skýrar tillögur um það með hvaða hætti ætti að fjármagna þátt ríkisins í þeim kjarasamningum. Við vildum að ríkisvaldið hefði frumkvæði í samningsgerðinni með því að leggja fram 3.000 millj. kr. sem aðilar vinnumarkaðarins og ríkisvaldið kæmu sér síðan saman um með hvaða hætti yrði ráðstafað til lífskjarajöfnunar, til hækkunar á persónuafslætti, til hækkunar á vaxtabótum, til hækkunar á barnabótum og þannig hefðu menn í raun og veru dregið úr þeirri miklu skattheimtu sem núna er. Núna gengur hins vegar ríkisstjórnin til samstarfs við aðila vinnumarkaðarins í tengslum við þessa kjarasamninga. Og hverju er þar verið að lofa? Jú, það er verið að lofa að mörgu leyti sömu hlutunum og ríkisstjórnin, þessi sama ríkisstjórn, lofaði í tengslum við kjarasamningana í maí 1993. Eða með öðrum orðum er verkalýðshreyfingin enn að fá yfirlýsingu frá ríkisstjórninni um sömu hluti og þessi sama ríkisstjórn hafði áður lofað en hefur ekki efnt. Það er því ekki hægt að segja annað en að verkalýðshreyfingin hafi samið af sér í þessum samningum, a.m.k. í samskiptum við ríkisstjórnina. Því það er alveg ótrúlegt að það skuli vera hægt af hálfu ríkisstjórnarinnar að selja verkalýðshreyfingunni sömu hlutina aftur og aftur á fáum árum. Verkalýðshreyfingin fór af stað í upphafi árs með miklar samningskröfur og eitt af því sem ríkisstjórnin lagði höfuðáherslu á var að taka á skuldavanda heimilanna. Það var að því er virtist mjög stór þáttur í kröfugerð verkalýðsfélaganna og verkalýðshreyfingarinnar í heild sinni. En niðurstaðan er sú að það á að setja málið í nefnd, það á með öðrum orðum ekkert að gera. Í mínum huga er það alveg ljóst hvað það er sem að er hjá heimilunum og hvaða ástæður liggja að baki þeim greiðsluerfiðleikum sem heimilin eru komin í. Það er í fyrsta lagi húsbréfakerfið sem fyrrv. hæstv. félmrh., núv. hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, lagði höfuðáherslu á að koma í framkvæmd. Styttri lánstími og hærri vextir, eru þau höfuðeinkenni sem húsbréfakerfið hefur haft í för með sér fyrir launafólk í landinu og þá sem skulda verulega fjármuni. Síðan er það auðvitað efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar. Atvinnuleysið, kjaraskerðingin, skattahækkanirnar, lækkun á vaxtabótum og lækkun á barnabótum. Allt þetta hefur sett þær áætlanir sem heimilin hafa gert um sínar greiðsluskuldbindingar úr skorðum og hefur orðið til þess að nú er svo komið að gjaldþrot blasir við mörgum heimilum í landinu. Það hefði því auðvitað átt að vera forgangsverkefni aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar í tengslum við þessa kjarasamninga að ganga þannig frá við samningsgerðina að það væri tekið á þeim gríðarlegu erfiðleikum sem heimilin standa frammi fyrir. En því er sleppt og verkalýðshreyfingin sem fór af stað með miklar yfirlýsingar og ekki síst verkalýðsfélagið Dagsbrún fór af stað með miklar yfirlýsingar í upphafi árs um að á þessum hlutum yrði tekið í tengslum við gerð kjarasamninga. En niðurstaðan er sú að málið er sett í nefnd, það er sett yfir í Seðlabankann. Það er alveg sérstakt að formaður verkalýðsfélagsins Dagsbrúnar skuli hafa þessa ofurtrú á Seðlabankanum, að menn séu að færa hlutina þangað inn og það sé Seðlabankinn sem eigi að meta það hver greiðslustaða heimilanna er.  Hvað út úr þeirri könnun kemur er alveg óvíst. En eitt er víst að vandamál fólks sem nú er í miklum greiðsluerfiðleikum verða ekki leyst með því að senda málið í skoðun í Seðlabankanum eða senda málið til skoðunar í Háskóla Íslands. Það á með markvissum aðgerðum að taka á þeim erfiðleikum sem að heimilunum steðja. Það er hægt ef vilji er hjá hæstv. ríkisstjórn fyrir því að gera það og það er hægt áður en Alþingi fer heim. Hér liggur fyrir frv. til laga um greiðsluaðlögun sem allur þingflokkur framsóknarmanna hefur flutt. Það tekur á þeim vandamálum sem snúa að því fólki sem hefur misst stjórn á fjármálum sínum sem eru í viðvarandi og langvarandi greiðsluerfiðleikum. Með því frv. er gert ráð fyrir að einstaklingar séu teknir í nauðasamninga með svipuðum hætti og gert er við fyrirtæki sem er í miklum greiðsluerfiðleikum og þessum einstaklingum sé gefinn kostur á því á fimm árum að komast út úr erfiðleikunum eftir greiðsluaðlögunaráætlun sem gerð er í samvinnu við lánardrottna, gerð er í samvinnu við skuldara og undir forustu sýslumanns á hverjum stað. Ég tók þetta upp fyrr á þessu þingi, fyrir fáum dögum, og spurði um afstöðu hæstv. félmrh. til þessa frv. þá. Svarið var að hæstv. félmrh. hefði ekki kannað efnisinnihald frv. og væri að láta sérfræðinga skoða það. Nú trúi ég því að þetta hafi verið kannað og af því að hæstv. félmrh. er hér staddur spyr ég hæstv. félmrh. hver sé niðurstaðan af þeirri könnun. Þetta frv. tekur einvörðungu á þeim þætti er snýr að þeim hópi sem hefur misst stjórn á fjármálum sínum. Hitt eru svo einstaklingar sem leggja alla áherslu á að standa í skilum og nota hverja einustu krónu sem þeir vinna sér inn til þess og kappkosta að standa í skilum með lán sín og sínar skuldbindingar. Oft á tíðum sparar þetta fólk stórlega við sig í mat, kaupir ekki föt á börnin sín bara til þess að geta í raun staðið við þær skuldbindingar sem þessir einstaklingar hafa gert. Á greiðsluvanda þessa fólks þarf að taka með skuldbreytingum, með verulegum lánalengingum og ekki síst í húsbréfakerfinu þar sem vextir hafa verið hækkaðir og reyndar í 86-kerfinu líka þar sem vextir voru hækkaðir um 70%. Í félagslega eignaríbúðarkerfinu hækkaði ríkisstjórnin vextina um 140% á einni nóttu. Það var reyndar í tíð hæstv. fyrrv. félmrh., núv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, sem það gerðist. Verkalýðshreyfingin hefur tryggt það, sem henni hefur sjálfsagt fundist mikið afrek, að hún ætti áfram fulltrúa í húsnæðisnefndum sveitarfélaganna og að afskriftir í félagslega eignaríbúðakerfinu yrðu lækkaðar úr 1,5% í 1%. Þetta er atriði sem við framsóknarmenn vorum með í samþykktum okkar frá flokksþinginu í nóvember og í raun var þetta komið í frumvarpsformi frá ríkisstjórninni inn í þingið áður en gengið var frá kjarasamningum. Og því spyr maður: Til hvers er verið að setja slíka hluti í yfirlýsingu? Það er alveg ótrúlegt hvað það er sem ríkisstjórnin getur ekki selt verkalýðshreyfingunni í samskiptum við hana til þess að ná fram kjarasamningum. Það er ítrekað verið að selja verkalýðshreyfingunni sömu hlutina aftur og aftur og alltaf er hún að kaupa sömu hlutina aftur og aftur og gera samninga sem síðan er ekki staðið við. Gleggsta dæmið um það, eins og ég kom inn á í upphafi míns máls, eru einmitt svikin loforð ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamningana frá 1993. Markmiðið með þessum kjarasamningum átti að vera lífskjarajöfnun. Hvar í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er hægt að finna því stað að einhvers staðar sé gerð tilraun til þess að jafna lífskjörin í landinu? Hvergi nokkurs staðar. Aftur á móti má segja að samningsgerðin sem slík milli aðila vinnumarkaðarins, þ.e. Alþýðusambandsins og vinnuveitenda feli að vissu leyti í sér kjarajöfnun einfaldlega vegna þess að þar var samið um krónutöluhækkun launa en ekki prósentuhækkun. En ekkert af því sem fram kemur í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar gengur í þá átt að jafna kjörin og síður en svo. Enn er ekki hæstv. fjmrh. mættur í þingsalinn. Það er einn þáttur þessarar yfirlýsingar sem ég vildi sérstaklega ræða við hæstv. fjmrh. og það er 4% skattafrádrátturinn í lífeyrissjóðunum. Af því að hæstv. fjmrh. hefur ekki séð sér fært að vera viðstaddur þessa umræðu --- nú sé ég að hann gengur í salinn en þá er tími minn á þrotum þannig að ég þarf því miður að biðja um orðið aftur og spyrja hæstv. fjmrh. nokkurra spurninga er fram koma í þessari yfirlýsingu.

Virðulegi forseti. Ég átta mig eiginlega ekki á því varðandi spurningar þingmannsins, sem hafa verið ítrekaðar að undanförnu dag eftir dag varðandi húsnæðismál, greiðsluaðlögun og fleira, væntanlega fyrst og fremst til að mæla fyrir frv. og vekja athygli á frv. þeirra framsóknarmanna um greiðsluaðlögun, hvort skammirnar snúa að ríkisstjórninni, að félmrh. eða að verkalýðshreyfingunni. Satt best að segja virkaði það á mig að það væri verið að skamma verkalýðshreyfinguna fyrir að hafa gert samninga og láta sér nægja þá yfirlýsingu sem ríkisstjórnin setti um húsnæðismál og gera ekki aðrar kröfur. Það er eitthvað sem aðrir verða að svara fyrir en ég. Hitt er annað mál að ég met það afskaplega mikils að þessi sátt skyldi verða um kjarasamninga og að yfirlýsing ríkisstjórnar þætti þess eðlis að ástæða væri til að taka á henni svo mikið mark sem raun ber vitni. Ég ætla að leiðrétta það hjá hv. þm. að það er síður en svo að það eigi að fara að setja nefnd í eitthvert mál, að það eigi að fara að setja nefnd í húsnæðismálin. Ég er búin að margsegja frá því að samráðsnefnd margra aðila, þar með verkalýðshreyfingarinnar, er búin að vera í gangi í margar vikur til að skoða mjög margt sem snýr að vanskilum heimilanna. Seðlabanki, Félagsvísindastofnun og Húsnæðisstofnun eru að skila athugun á umfangi þessara mála og það er satt að segja mjög mikilvægt. Það er afar mikilvægt að nú í kjölfar þess að fólk hefur verið að fara yfir sín fjármál, m.a. í tengslum við gerð skattaskýrslu, þá skoði fólk þessi mál og að hægt sé að kanna eðli þessara mála vegna þess að staðhæfingarnar svo sem eins og koma úr þessum stól eru alveg yfirgengilegar. Ég ætla rétt að nefna það þegar verið er að tala um 140% hækkun vaxta í félagslega kerfinu þá er bara sanngjarnt að menn taki með í reikninginn að það komi vaxtabætur þar á móti. Hve mikið þær vega ætla ég ekki að segja en það eru vaxtabætur á móti þessari hækkun vaxta. Þingmenn eiga ekki að temja sér það að láta eins og slíkar staðreyndir séu ekki til staðar. Það er ekki trúverðugt út á við.

Virðulegi forseti. Það er nú ekki svo að megintilgangurinn hafi verið að vekja athygli með þessari umræðu á frv. okkar framsóknarmanna um greiðsluaðlögun, síður en svo. Ég var hins vegar fyrst og fremst í þessari umræðu að vekja athygli á því hversu innihaldsrýr þessi yfirlýsing ríkisstjórnarinnar er og hvers megi vænta ef reynslan af fyrri yfirlýsingum og efndum á yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar er höfð í huga fyrir verkalýðshreyfinguna. Að hverjum þessar fyrirspurnir snúa, hæstv. félmrh., þá er það alveg ljóst að þær snúa að hæstv. ríkisstjórn og ég vænti þess að hæstv. félmrh. sé hluti af ríkisstjórninni. Þær snúa að þeim aðilum m.a., hæstv. félmrh., sem hvað eftir annað hafa lýst því hér yfir við umræðu um greiðsluerfiðleika heimilanna að það sé að vænta aðgerða af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það sé verið að skoða frv. um greiðsluaðlögun. Þetta sé allt saman að koma. Nú eru kannski ekki nema þrír sólarhringar þar til að þingi lýkur. Og hvað hefur gerst? Það hefur ekkert annað gerst en Seðlabankinn á að skoða hlutina, skoða hluti sem liggja alveg ljósir fyrir. Háskólinn á að skoða hluti sem liggja líka alveg ljósir fyrir. Það er engin blekking, hæstv. félmrh., að halda því fram að vextirnir í félagslega eignaríbúðalánakerfinu hafi hækkað um 140%. Þegar þessir einstaklingar gerðu sínar áætlanir um að standa í skilum og geta staðið undir þeirri greiðslubyrði sem af þeim lánum hlytist sem þeir voru að takast á herðar var gert ráð fyrir 140% lægri vöxtum og vaxtabótum auðvitað, hæstv. félmrh. Síðan eru vextirnir hækkaðir og það voru allar áætlanir þessa fólks settar úr skorðum. Það þarf engan stóran hagspeking til að sjá að slíkt muni gerast.

Virðulegi forseti. Þessar staðreyndir sem þingmaðurinn bendir á, virðulegi forseti, liggja ekki fyrir. Hins vegar sleggjudómar um það hver staðan sé og það er kominn tími til að kanna þessi mál til hlítar og koma með réttar aðgerðir og það munum við gera og það veit verkalýðshreyfingin að við munum gera. Hún veit að það verður sett fjármagn í þetta auk ýmissa annarra aðgerða sem gripið verður til. Aðeins, virðulegi forseti, varðandi frv. um greiðsluaðlögun sem þingmaðurinn er mjög upptekinn af að hafa flutt. Það virðist sem þetta frv. sé bein þýðing á einstökum köflum sænsku laganna um greiðsluaðlögun. Þeir sleppa því og þeirri skiptingu sem Norðmenn og Svíar leggja ríka áherslu á og það er skipting greiðsluaðlögunar í þrjú stig. Fyrsta stig er ráðgjöf hjá sveitarfélögunum. Annað stigið er frjáls greiðsluaðlögun og þriðja stigið er þvinguð greiðsluaðlögun og þetta er ekki með þessum hætti, virðulegi forseti, í frv. framsóknarmannanna. Eins og fyrr segir er þetta mjög mikið og gott úrræði sem er mikilvægt að góð samstaða sé um og mjög mikilvægt að það sé sambland af félagslegu og réttarfarslegu úrræði sem tekið er á og aðilar sem koma að málinu geti sameinast um. Greiðsluerfiðleikar eru mjög flókin vandamál og erfið úrlausnar og það er ekki þannig að þau séu eins hjá öllum eða allir séu með sömu tekjur eða allir séu lágtekjuhópar. Og það hlýtur að vera að við gerum þá kröfu á sjálf okkar að við bregðumst við eftir eðli þessara mála og við bregðumst öðruvísi við hvort þetta er vegna tekjumissis og tekjuerfiðleika eða annarra áfalla eða hvort það er hjá hátekjufólki og jafnvel út af óráðsíu. Þá er ég ekki að benda á eða gera lítið úr því að aðstæður hafi breyst líka hjá þeim sem betri hafa efnin og stærri hafa keypt sér eignirnar.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hæstv. félmrh. að við framsóknarmenn erum dálítið uppteknir af þessum greiðsluvanda heimilanna. Það er hárrétt, hæstv. félmrh.,  Ástæðurnar liggja fyrir, hæstv. félmrh. Þær þarf ekki að kanna og ég ítreka það og hæstv. félmrh. þarf ekki annað en spyrja sjálfan sig nokkurra spurninga í þeim efnum. Heldur hæstv. félmrh. að kjör hæstv. félmrh. hefðu nokkuð versnað ef skattarnir hefðu hækkað, beinn tekjuskattur hefði hækkað úr 39,79% í 42% eða vaxtabætur til hæstv. félmrh. hefðu verið skornar niður eða barnabætur til hæstv. félmrh. hefðu verið skornar niður eða þjónustugjöldin sem búið er að leggja á og hæstv. félmrh. hefði lent í að greiða þó ekki væri ekki nema hluta af þeim, en það er búið að leggja á þjónustugjöld í tíð þessarar ríkisstjórnar fyrir tæpa 3 milljarða kr.? Trúir hæstv. félmrh. því að allar þessar aðgerðir, lækkun barnabótanna, lækkun vaxtabótanna, tekjuskattshækkunin, hækkunin á þjónustugjöldunum hafi ekki sett greiðsluáætlanir heimilanna úr skorðum? Það þarf enga sérfræðinga til að rannsaka þetta. Þetta liggur fyrir, hæstv. félmrh. og það eru þessir tveir flokkar, Alþfl. og Sjálfstfl., sem bera ábyrgð á hvernig komið er.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki veitt því athygli satt að segja í þessari athyglisverðu umræðu sem hefur farið hér fram að menn hafi farið nokkuð nákvæmlega yfir yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar með hliðsjón af því hvað hún kostar og ég held að það væri kannski rétt að glöggva sig aðeins á því atriði í umræðum um fyrsta málið sem ætlunin er að taka fyrir á þessum fundi og eru fylgifrumvörp kjarasamninganna. Ég vil segja fyrir mitt leyti að ég tel sjálfsagt að menn reyni að halda þannig á þeim málum, þó að skiptar skoðanir kunni að vera um einstök atriði í þeim, að þingið standi við eins mikið af þeim fyrirheitum sem þar voru gefin og kostur er og sýnt verður í þessari stofnun. Venjan hefur verið sú að menn hafa látið sig hafa það að styðja flestallt það sem komið hefur út úr kjarasamningum þó að ég verði að viðurkenna það að ég sé persónulega ekkert sérstaklega stoltur yfir öllu því sem maður hefur látið yfir sig ganga um ævina í þeim efnum eins og þegar lækkaðir voru tollar af bílum og það var reiknað lágtekjufólki til tekna, svo ég nefni dæmi. Engu að síður er það svo að það má segja að það sé hefð fyrir því, og ég tel að hún sé að mörgu leyti góð, það er a.m.k. ekki auðvelt að benda á aðrar leiðir, að menn reyni að taka niðurstöðum úr samningum aðila vinnumarkaðarins eins vel og kostur er í þessari stofnun og ég vil standa þannig að málum fyrir mitt leyti. Oft á tíðum heyrast raddir jafnvel úr þessum ræðustól að það sé nokkuð skrýtið að alþingismenn og Alþingi séu að beygja sig fyrir ákvörðunum sem eru teknar í þjóðfélaginu, beygja sig fyrir þrýstihópum og það er talað óvirðulega um Alþingi í því sambandi rétt eins og Alþingi eigi að starfa í einhverju tómarúmi. Auðvitað er það þannig að Alþingi er hluti af átökunum í þjóðfélaginu, m.a. stéttaátökunum, og það er ekkert eðlilegra en Alþingi taki tillit til þess veruleika sem hrærist í þjóðfélaginu á hverjum tíma. Engu að síður hafa satt að segja heyrst alveg ótrúlega, ég leyfi mér að segja, vitlausar ræður um þessi mál úr þessum ræðustól og ég held að þeim fari heldur fjölgandi á seinni árum. Einhver sú albrattasta af því tagi sem ég hef heyrt í seinni tíð er frá hv. þm. Tómasi Inga Olrich sem þandi sig verulega í umræðum um grunnskóla og þóttist þar sanna að það væri alveg fráleitt að alþingismenn hlustuðu á það sem hópar eins og kennarar væru að leggja til og nefna í sinni hagsmunabaráttu. Ég held að í sjálfu sér sé það eðlilegur hlutur að menn taki tillit til umhverfisins og mér finnst það lýsa snert af bæði hroka og vissu tilfinningaleysi ef menn halda að þessi stofnun starfi algerlega óháð öllu því sem gerist annars staðar í þjóðfélaginu. Sjálfstfl. hefur verið með þessar kenningar. Náttúrlega er fáránlegt að hinn pólitíski armur peningaaflanna í landinu hefur verið með kenningar um að aðilar vinnumarkaðarins ættu að leysa málin og ríkið að koma hvergi nærri og það hafa verið myndaðar heilu ríkisstjórnirnar um það á vegum Sjálfstfl. á undanförnum áratugum en þær hafa einlægt þurft, bara á fyrstu vikum tilveru sinnar orðið að brjóta þessi fyrirheit vegna þess að það stenst ekki að ætla sér að halda þannig á málum í ríkisstjórn að hún taki ekki tillit til þess sem kemur frá svokölluðum aðilum vinnumarkaðarins. Hitt er ljóst að það er misjafnt að gæðum eins og gengur og sjálfsagt eitt og annað heldur vafasamt í því stundum og það kemur fyrir í þessum pappír. Yfirlýsing ríkisstjórnarinnar frá 20. febr. 1995 telur 17 töluliði og það hefur verið farið nokkuð rækilega efnislega yfir suma hverja. Ég ætla aðeins að tæpa á þeim. Í fyrsta lagi langar mig til þess að biðja hæstv. fjmrh. að fara um það nokkrum orðum hvernig hann metur þau áhrif sem breytingin á lánskjaravísitölunni hefur, ekki aðeins almennt efnahagslega heldur almennt á stöðu ríkissjóðs alveg sérstaklega því að þar hlýtur að vera um einhver áhrif að ræða. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að það kann að vera mjög erfitt fyrir ráðherrann að svara því í einstökum atriðum hvað breytingarnar á lánskjaravísitölunni hafa í för með sér fyrir fjárhag ríkissjóðs en það eru örugglega þó nokkrar breytingar. Í öðru lagi er talað um lífeyrisiðgjöldin í tölulið 2 og ég hefði gjarnan viljað heyra hæstv. fjmrh. nefna tölur í þeim efnum varðandi hugsanlegt tekjutap af því. Ég hygg að ég hafi einhvers staðar heyrt töluna 800 millj. kr. eða svo en vildi aðeins biðja hann að fara nokkrum orðum um það og greina Alþingi frá því hvernig hann sér það fyrir sér. Í þriðja lagi eru eingreiðslur almannatrygginga og atvinnuleysistrygginga og það er ekki mjög kostnaðarsamt fyrir ríkissjóð, að ég held, að setja þetta inn í þessa yfirlýsingu vegna þess að hæstv. fjmrh. sagði við afgreiðslu fjárlaganna í vetur að hann gengi út frá því að eingreiðslur yrðu greiddar í almanna- og atvinnuleysistryggingum ef um það yrði samið á ný og ég held nú að allir hafi gert sér grein fyrir því að verkalýðshreyfingin mundi aldrei fallast á að lækka sitt kaup þannig að menn hafa getað gengið út frá því að þeir peningar sem voru greiddir í eingreiðslur almanna- og atvinnuleysistrygginga á árinu 1994 kæmu líka til útborgunar úr ríkissjóði á árinu 1995. Engu að síður væri fróðlegt að vita hvaða mat ríkissjóður og fjmrn. leggur á þetta atriði. Varðandi tölulið 4 eru engin bein áhrif af þeim tölulið á fjárhag ríkissjóðs á árinu 1995. Það er talað um að draga úr skattsvikum og það liggi fyrir þrjú frumvörp og stefnt verði að afgreiðslu þeirra og það er engin frétt. Það hefur væntanlega staðið til lengi. Það er langt síðan frv. voru lögð fram og væntanlega engin frétt þó að þau verði afgreidd hér. En því er samt bætt í yfirlýsinguna og er mjög margt í henni afar sérkennilegt vegna þess að hér eru sjálfsagðir hlutir. Það hefði næstum því að segja eins verið hægt að lýsa því yfir í þessari yfirlýsingu að Alþingi Íslendinga mundi starfa fram á laugardag, kannski sunnudag, í þessari viku og kosningar færu fram líklega 8. apríl og að fjmrh. héti Friðrik Sophusson. Það eru alveg ótrúlega sjálfsagðir, almennir og lítið merkilegir hlutir í þessari yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, hlutir sem menn hafa gert ráð fyrir lengi að kæmu til meðferðar í þessari stofnun, eitt af því eru þessi frumvörp sem nefnd eru í tölulið 4, og skilar engum peningum á þessu ári, það segir sig sjálft. Í fimmta lagi segir að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir tilteknum breytingum á skattalögum varðandi hópferðabifreiðar. Ég geri ekki ráð fyrir að það hafi mikil áhrif á fjárhag ríkissjóðs á árinu 1995. Ég spyr: Er það eitthvað? Í sjötta lagi er talað um það að skattmati á kostnað vegna ferða verði breytt þannig að heimilaður verði frádráttur vegna þeirra ferða sem farnar eru á vegum atvinnurekenda. Hvað kostar þetta? Það hljóta að liggja fyrir einhverjar áætlanir um það í hinu nákvæma fjmrn. Í sjöunda lagi er talað um að hækka framlag ríkisins til jöfnunar húshitunarkostnaðar, eins og stendur reyndar í fjárlögum, 50 millj. kr. gegn jafnháu framlagi orkufyrirtækjanna og gert ráð fyrir því að þetta eigi sér stað. Þetta er nokkuð sem menn hafa reiknað með mjög lengi og þegar skrifuð var skýrsla um fjárhag Rariks í desember þá voru menn að tala um þessa hluti. En hins vegar vill svo sérkennilega til, það er skemmtileg tilviljun, að ríkisstjórnin tilkynnir ákvörðun sína einmitt núna í tengslum við kjarasamninga og rétt fyrir kosningarnar. Það er mjög athyglisvert að þau hamslausu manngæði, sem grípa allt í einu þessa ráðherra sem hafa verið naglalegir við alþýðu landsins einmitt núna nokkrum vikum fyrir kosningar, er væntanlega alveg einber tilviljun. Það er væntanlega ekkert samhengi þar á milli eða hitt þó heldur. Í áttunda lagi er talað um að reglugerð um endurgreiðslur á kostnaði vegna ferða- og dvalarkostnaðar vegna sérfræðiheimsókna og innlagna á sjúkrahús verði endurskoðuð. Hvar er það og hvað kostar það? Liggja fyrir tölur um það? Hvenær á að gera þetta? Hefur það verið sagt? Í níunda lagi stendur hér: ,,Ríkisstjórnin mun skipa nefnd sem gerir tillögur um aðgerðir til að lækka framfærslukostnað heimilanna.`` Þetta er svo gasalega göfugt að það er varla hægt að taka sér það í munn án þess að flytja um það alveg sérstaka lofræðu upp á svona 10--20 mínútur. Þar af lækkar framfærslukostnaður heimilanna. Það er kannski GATT sem þarna er um að ræða. Er þessi setning þarna fyrir kratana? Nefndinni verði sérstaklega falið að leita leiða til að lækka vöruverð á landsbyggðinni. Þetta er sennilega þessi nefnd sem hefur lengi starfað að rannsókn á högum dreifbýlisverslunarinnar og hélt einn fund á síðasta ári í Furufirði á Hornströndum og hefur starfað mjög ötullega eða hitt þó heldur, sent frá sér skýrslur annað hvert ár sem liggja í skúfum viðskrn. Hvað er þetta? Ég spyr. Ekki kostar þetta mikið, að minnsta kosti er þetta ekki frumlegt. Í tíunda lagi kemur eiginlega á brandari þingsins eða jafnvel aldarinnar að áliti okkar sem störfum í menntmn. Það hefur greinilega verið þannig að ríkisstjórnin hefur reynt að fá aðila vinnumarkaðarins til að biðja um að framhaldsskólafrv. yrði afgreitt. Nú liggur sem betur fer fyrir að framhaldsskólafrv. verður ekkert afgreitt. Það er eitt af því sem er að verða ljóst við þinglokin. Það er engin samstaða um að það verði afgreitt enda er hægt að koma á þessum verknáms- og starfsmenntabrautum án þess að afgreiða eitthvert framhaldsskólafrv. Það er hægt að gera það á grundvelli gildandi laga. Þetta er náttúrlega svo helber hræsni og yfirdrepsskapur að það er satt að segja alveg ótrúlegt að menn skuli mér liggur við að segja leyfa sér að draga þetta inn í þessa yfirlýsingu. Í ellefta lagi voru húsnæðismálin rædd af hv. 11. þm. Reykv. Ég spyr: Hvað kostar þetta sem hér er verið að tala um? Eru einhverjir fjármunir í 11. tölul.? Hvað er gert ráð fyrir að lagt verði mikið til af fjármunum inn í 11. lið? Já, ég vil líka segja það, hæstv. forseti, að mér finnst þetta athyglisverð yfirlýsing þar sem stendur hvorki meira né minna en þetta, með leyfi forseta: ,,Næstu vikur verða nýttar til að skilgreina til hvaða aðgerða eigi að grípa í skuldbreytingum hjá þeim sem eru í greiðsluerfiðleikum.`` Þetta er aldeilis bratt. Þetta er mikið sagt. Næstu vikur verða nýttar til að skilgreina. Hvaða vikur eru það?  Síðan segir: ,,Unnið verði að úrbótum í málum fólks í atvinnuleit með virkum aðgerðum á sviði verkmenntunar og starfsþjálfunar. Á þessu ári verður veitt 15 millj. kr. viðbótarframlag sérstaklega til þessara mála.`` Ég held að þetta sé ekki nýtt fyrirheit. Ég man ekki betur en ég hafi heyrt þetta einhvern tíma áður og best ég spyrji ráðherrann: Fer þetta í gegnum félmrn.? Hvernig er hugsað að þessir fjármunir verði notaðir. Í þrettánda lagi segir hér: ,,Ríkisstjórnin mun í samráði við aðila vinnumarkaðarins undirbúa aðgerðir sem takmarki svonefnda gerviverktöku og tryggi réttindi launþega.`` Þetta er búið að segja oft. Ég segi ekki hundrað sinnum en a.m.k. 90 sinnum. Það er alltaf verið að tala um þetta. Í fjórtánda lagi kemur stórkostlega hátimbrað fyrirheit sem mun alveg valda kaflaskiptum í jafnréttisbaráttunni á Íslandi og veitir nú ekki af eftir 7 ára feril hv. 12. þm. Reykv. í jafnréttismálaráðuneytinu að taka nú verulega til hendinni einu sinni þar því að í 14. lið stendur hvorki meira né minna en þetta, með leyfi forseta: ,,Til að tryggja framhald verkefna sem miða að því að gera tillögur um aðgerðir til að draga úr launamun milli karla og kvenna mun ríkisstjórnin leggja fram viðbótarfé á þessu ári.`` Hversu mikið? Allt að 3 millj. kr. Allt að, það verður ekki farið alveg upp í 3 kannski, kannski bara 2,5.  Síðan er verið að tala um afgreiðslu frv. varðandi breytingar á skattalögum þar sem m.a. er kveðið á um að sannanlega tapað hlutafé í félögum sem orðið hafa gjaldþrota skuli teljast til rekstrargjalda. Þetta er líka kunnuglegt hér. Í sextánda lagi stendur hér: Athugað verði að skipta Ábyrgðarsjóði launa þannig að fyrirtæki innan ASÍ og VMS myndi sérdeild og aðrir atvinnuveitendur sérstaka deild. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvað tölul. nr. 16 þýðir. Ég skil hann ekki. Og loks 17. liður: ,,Lögum um atvinnuleysistryggingar verði breytt í því skyni að gera fastráðningu fiskvinnslufólks mögulega.`` Þegar farið hefur verið yfir þetta, hæstv. forseti, er mjög erfitt að átta sig á því hvaða fjármunir eru nákvæmlega á ferðinni og ég hef séð í fjölmiðlum nefndar upphæðir í þessu skyni, m.a. í ágætum yfirlitum í einu og einu dagblaði. Ég held hins vegar að æskilegt sé fyrir þessa virðulegu stofnun að fá það fram hjá hæstv. fjmrh. hver eru nettóáhrif þessara aðgerða á ríkissjóð á árinu 1995 að hans mati. Auðvitað ekki bara nettóáhrif heldur líka annars vegar áhrif á gjöld og hins vegar áhrif á tekjur, þannig að það sé hægt að glöggva sig á þessu og setja þessa hluti inn í eitthvert heildarsamhengi. Í fyrsta lagi er það náttúrlega afleitt ef hér standa út af verulegir fjármunir, jafnvel einn eða tveir milljarðar kr. sem er vísað á næstu ríkisstjórn eins og hæstv. fjmrh. mun hafa orðað það í fjölmiðlum nýlega. Það eru ekki góð vinnubrögð, satt best að segja. Hvernig mundi núv. hæstv. fjmrh. leysa þessi mál? Gerir hann ráð fyrir því að það gerist með skattahækkunum? Gerir hann ráð fyrir að það gerist með niðurskurði og þá niðurskurði á hverju? T.d. félagslegri þjónustu? Er það hugsanlegt? Er það hugsanlegt að launafólk í landinu, sem er að gera þessa kjarasamninga, verði þannig látið borga kjarasamningana sjálft með því að borga hærri þjónustugjöld á sjúkrahúsum, heilsugæslustöðvum eða í skólum? Hvernig hugsa menn sér að ná þessum mismun eða hugsa menn sér einfaldlega að auka hallann á ríkissjóði til frambúðar? Ég er þeirrar skoðunar satt best að segja að eitt allra erfiðasta vandamál Íslands í dag sé þessi viðvarandi mikli halli í ríkissjóði. Ef maður skoðar efnahagslega möguleika Íslands í almennu, alþjóðlegu samhengi þá held ég að þeir séu góðir. Ég held að Ísland eigi mikla möguleika, bæði vegna orkulindanna sem við eigum, vegna landsins eins og það er og liggur, það er hreint land og hingað gæti komið mikill skari ferðamanna á komandi árum sem skapaði gjaldeyristekjur. En vandi ríkissjóðs er hins vegar afar ljóst dæmi. Það er verið að tala um að ríkissjóður sé nú með öfugan höfuðstól upp á 200 milljarða kr. Í tíð núv. hæstv. fjmrh. hefur staða ríkissjóðs versnað stöðugt þrátt fyrir mjög hátimbruð loforð um annað. Hreinar skuldir ríkissjóðs sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hafa tvöfaldast frá því að hæstv. núv. fjmrh. tók við. Hreinar skuldir ríkissjóðs 1991 voru 16,3% af vergri landsframleiðslu en samkvæmt áætlun fyrir árið 1994 voru þessar hreinu skuldir ríkissjóðs 31% af vergri landsframleiðslu. Þetta er svakalegt stökk á mjög stuttum tíma úr 16,3% í 61%. Ef við tökum t.d. árin 1989--1991, sem er að talsverðu leyti tími fyrrv. hæstv. ríkisstjórnar, þá jukust hreinar tekjur ríkissjóðs úr 15,6% af vergri landsframleiðslu í 16,3% af vergri landsframleiðslu. Þegar núverandi ríkisstjórn tekur við tekur þetta gríðarlegt stökk og fer úr 16,3% í 31% af brúttólandsframleiðslu. Það er einnig athyglisvert að skoða aðra opinbera aðila í þessu sambandi eins og sveitarfélögin, hvernig nettóskuldir þeirra hafa aukist stórkostlega í heild á þessum tíma þannig að skuldastaða opinberra aðila hefur aldrei verið eins svört og hún er þegar þessi ríkisstjórn skilur við. Ef maður leggur saman bæði fjárhag ríkissjóðs og sveitarfélaganna þá koma út mjög ljótar tölur, í raun og veru ljótari en nokkru sinni fyrr. Sveitarfélögin voru með hreinar skuldir sem 1,8% af vergri landsframleiðslu 1991 en voru komin upp í 4,2% í lok síðasta árs. Þetta er svakaleg aukning á skuldastöðu sveitarfélaganna. Aðaltilgangur minn í stólinn, hæstv. forseti, var að leggja nokkrar fyrirspurnir fyrir hæstv. fjmrh. varðandi fjárhagsleg áhrif yfirlýsingarinnar og ég vænti þess að hann treysti sér til að svara þeim spurningum.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson nefndi að hann hefði ekki verið mjög hreykinn af því 1986 að hafa staðið að því að samþykkja lög um lækkun á aðflutningsgjöldum af bifreiðum og ekki áttað sig á hvernig það hefði komið við láglaunafólk. Ég vil hins vegar leyfa mér að fullyrða að sú hækkun og miðað við stighækkandi skatta á bifreiðar hafi þó komið miklu betur við láglaunafólk en sú aðgerð sem nú er ákveðin um að launafólk fái að draga lífeyrisgreiðslur sínar frá tekjum áður en staðgreiðsla skatta er reiknuð. Nú er ég ekki að gera lítið úr því prinsippi að tvískatta ekki lífeyri. En ég bendi á að sá sem er með 50 þús. kr. í tekjur fer að draga af þegar þetta er að fullu komið til 2.000 kr. áður en skatturinn er reiknaður út. Forstjórinn sem er með 500.000 kr. fær að draga 20.000 kr. og til viðbótar við þetta fær sá sem er með 50.000 kr. engan skattafrádrátt því að í forgjöf var hann undir skattleysismörkum, hann greiddi engan skatt. Hann hefur samkvæmt þessum útreikningi núll kr. út úr þessu en reiknum með að forstjórinn sé með 50% skatthlutfall og hann hefur þá 10.000 kr. hreint í vasann. Í heild kostar þetta ríkissjóð 2,2 milljarða á ári. Meira en það. Ríkisstjórnin sagði: Við ætlum að taka þetta allt til baka í hækkuðum sköttum eða lækkuðum kostnaði og ég leyfi mér að fullyrða að þeir taka þetta ekki til baka í sömu hlutföllum þannig að 500 þús. kr. maðurinn skili sínum 20 þúsund kr. Burt séð frá prinsippinu um að það eigi ekki að skattleggja lífeyrissjóð og lífeyrisgreiðslur er um að ræða mestu aðgerð af hálfu ríkisins til kjaraójöfnuðar sem hefur gerst um langt árabil.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. 6. þm. Norðurl. e. í því að það sem skiptir máli í þessu efni er auðvitað forgangsröðunin og ég viðurkenni að ég hefði kosið aðra aðferð til þess að koma út þessum hálfa til heila milljarði en gert er í þessari yfirlýsingu. Þá er ég að tala um lífeyrisréttindi út af fyrir sig en ég hefði hins vegar, hæstv. forseti, ekki notað peningana til að lækka verð á bílum, það viðurkenni ég.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála því að í þennan umgang hefði engum dottið í huga að nota þá peninga til að lækka verð á bílum og sú aðgerð var mjög umdeild á sínum tíma þó að ég notaði hana hér til samanburðar. En ég bendi hv. þm. á það að þegar þessi aðgerð er komin að fullu til framkvæmda að leyfa mönnum að draga lífeyrisgreiðslurnar frá áður en skattur er reiknaður út, bæði hjá launafólki og sjálfstæðum atvinnurekendum eins og nefnt er í frv., þá kostar það 2,2 milljarða á ári.

Virðulegi forseti. Það eru athyglisverðar umræður sem fara hér fram nú snemma morguns, svo að maður noti það orð, og undir þessum lið, tekjuskattur og eignarskattur, eiginlega eins konar almenn efnahagsumræða sem hér hefur borið á góma. En það vekur undrun mína á hvern hátt þingmenn fara inn í umfjöllun um yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og kjarasamninganna. Vegna orða hv. þm. Svavars Gestssonar um tvö atriði í þessari yfirlýsingu kem ég hér upp. Það er varðandi úrbætur í málum fólks í atvinnuleit og varðandi ákvæði um að halda áfram með verkefni til að draga úr launamun milli karla og kvenna. Í fyrsta lagi skipta 15 millj. afar miklu máli í fræðslu og námskeiðahaldi. Það er samt ekki punktur sem ég ætla að gera að umræðuefni heldur hitt að mér finnst felast í umfjöllun manna um þessa yfirlýsingu og kjarasamninganna fullkomið háð á störf verkalýðshreyfingarinnar. Varðandi 14. lið í þessari yfirlýsingu, þ.e. að halda áfram með þessar aðgerðir til að draga úr launamun karla og kvenna eru ýmsar hugmyndir uppi um hvernig skuli fylgja þessu eftir og þessi tillaga er komin beinlínis frá verkalýðshreyfingunni eins og hún er og mér finnst að það sé eitthvað sem við erum vön að þingmenn stjórnarandstöðunnar standi hér og skammist út í ríkisstjórnina. Þessi pappír og þessir kjarasamningar eru þess eðlis að það er ekki bara ríkisstjórnin sem er að gera eitthvað heldur er verið að setja saman og gera hluti og koma að samningum á þann hátt að sátt sé um og það var sátt um þetta plagg. Ég verð að segja að þeir sem halda því nærri því fram að þeir sem eru að semja fyrir hönd verkalýðshreyfingar séu samansafn vitleysinga, að það gengur svo langt að ég hlýt að álykta að svona sé talað af því að hér er verið að funda um nótt.

Virðulegi forseti. Hæstv. félmrh. er þekkt fyrir það að sýna verulega skapstillingu jafnvel umfram aðra ráðherra og falla ekki í viðjar persónuleikans jafnvel um hánætur þannig að ég fyrirgef það nú þó að hæstv. ráðherra hafi sleppt sér aðeins út fyrir þessi mörk úr ræðustól núna rétt í þessu og ég kann satt best að segja ekki að meta þær einkunnir sem hún leggur mér í munn. Ég veit að hæstv. ráðherra þekkir til þess að margt af forustumönnum í verkalýðshreyfingunni eru bæði vinir mínir, flokksfélagar og kunningjar. Mér dettur ekki í hug að tala um þetta fólk með þeim hætti sem hæstv. ráðherra gerði, ég get ekki einu sinni tekið mér þetta orð í munn eftir ráðherranum eins og hún gerði hér áðan. Ég kann ekki að meta slíkt. Mér finnst satt að segja dálítið athyglisvert ef hæstv. ráðherrar tala svona um stjórnarandstöðuna og væntanlega líka þá sem þeir eru að semja við. Mér er nákvæmlega kunnugt um það, hæstv. félmrh., hvernig ýmsir þættir í þessari yfirlýsingu eru tilkomnir. Ég þekki þá satt að segja marga nokkuð vel. Það sem slær mann er að þær niðurstöður, t.d. varðandi launamun karla og kvenna og aðgerðir í þeim efnum, eru í hrópandi mótsögn við þá stefnu sem ríkisstjórnin hefur rekið því að það liggur fyrir að undanfarin 7 ár eins og hæstv. umhvrh. upplýsti hér í kvöld í öðrum umræðum hefur launamunur milli karla og kvenna í landinu ekki minnkað. Hann hefur á mörgum sviðum farið stórkostlega vaxandi og ég skora á hæstv. félmrh. að kynna sér viðhorf hæstv. umhvrh. í þessu máli áður en hún fer að varpa á mig eða aðra þingmenn þeim orðum sem hún gerði hér áðan.

Virðulegi forseti. Ég er ekki að varpa á þingmanninn orðum. Ég er að bregðast við orðum hans og ég er ekki að tala um það að þessar 3 millj. sem felast í þeim lið sem við vorum að fjalla um snúi að aðgerðum í launamálum heldur er þetta til að fylgja eftir mjög fróðlegri skýrslu sem fjallar um hvernig launamunur hefur orðið til. Við sem höfum fjallað um þessi mál höfum öll sagt að þessi skýrsla kemur okkur ekki á óvart. Það sem er merkilegt við hana er það að hún staðfestir hluti og hún leitar skýringa á hvað hefur gerst til að við getum brugðist við þeim. Við bregðumst ekki við launamuninum með 3 millj. en við fylgjum verkefnum skýrslunnar áfram eftir með því. Það sem ég hef gagnrýnt hér er það að um leið og menn ráðast svo mjög á þær aðgerðir sem var verið að grípa til í tengslum við kjarasamninga sem er gert í samningum af því tagi sem hér hefur komið fram eru menn að ráðast á verkalýðshreyfinguna, ekki bara á ríkisstjórnina.

Virðulegi forseti. Það eru athyglisverðar upplýsingar að það skuli þurfa að sameina afl verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi til að pína ríkisstjórnina til að leggja fram 3 millj. til að fylgja eftir þessari launamálakönnun. Það eru fróðlegar upplýsingar þannig að þessi næturfundur hefur ekki verið haldinn til einskis, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Það má gera ráð fyrir því að kostnaðurinn á yfirstandandi ári vegna þessarar yfirlýsingar sé um 1.850 millj. en það skiptist þannig að vegna lífeyrissjóðsgreiðslnanna séu það 800 eingreiðslur, sem eru nefndar í yfirlýsingunni, kosta um það bil 500. Það á reikna með að atvinnuleysistryggingarnar kosti um 50, húsnæðismálin 200 og það sem eftir stendur um það bil 300 millj. kr. án þess að það sé frekar sundurgreint. Ég vil að það komi skýrt fram hér að 1. og 2. liðurinn í yfirlýsingunni verði aðalkröfur verkalýðssamtakanna og það má lesa í kröfugerð þeirra sem hefur birst, þ.e. vísitalan og hækkun skattleysismarka með þessum hætti sem þarna er gert. Það var spurt um hvaða áhrif vísitölubreytingin hefði á ríkissjóð. Það er með tvennum hætti. Það eru útistandandi verðbréf og hins vegar ýmsar viðmiðanir, einkum í skattalögum og má reikna með því að meðan laun batna og verðlag vex minna hafi það hagstæð áhrif á ríkissjóð þannig að það mundi vera ríkissjóði til tekna því að ríkissjóður er skuldari fyrst og fremst. Það skal tekið fram að 4. liðurinn um hert skatteftirlit er krafa ASÍ, liður 2 e, og þetta um jöfnun húshitunarkostnaðar er líka krafa ASÍ. Liður 3, og það er ekki rétt að segja að í fjárlögum sé skylt að gera þetta, heldur var í 6. gr. fjárlaga heimild og hún var skilyrt í fjárlögunum við það að peningar kæmu frá orkufyrirtækjunum. Svona má áfram telja og ég held að það verði sagt um þessa yfirlýsingu að hún er í takt við það sem um var beðið. Hún var samþykkt af verkalýðsforustunni og ég held að ríkisstjórn og verkalýðsforusta hafi gert sér far um það að komast að niðurstöðu sem gæti tryggt stöðugleikann og ég get ímyndað mér að þegar nettó er litið á niðurstöðuna fyrir ríkissjóð, tekið tillit til veltubreytinga og þess háttar, gæti niðurstaðan verið sú að ríkissjóður tapaði eða yki hallann um 6 milljarða eða þar um bil, minna ef eitthvað er.

Virðulegi forseti. Ég tel ástæðu til þess að þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessi svör, ég hef ekki heyrt áður að það sé mat fjmrn. að kostnaðurinn af þessum aðgerðum á árinu 1995 sé nettó jafnvel innan við milljarður kr. Mér finnst það satt að segja fjarska fróðlegt að heyra það. Þar af eru t.d. eingreiðslurnar sem menn reiknuðu með að þurfa að greiða upp á um það bil 500 millj. kr. og þar af er auðvitað húshitunarhækkunin upp á 50 millj. kr. Þó að það væri á heimildargrein reiknuðu allir með því að það þyrfti að borga. Þegar þessi atriði eru tínd saman og e.t.v. einhver fleiri er kannski hægt að halda því fram að nettóaukningin hjá ríkissjóði vegna þessara aðgerða og yfirlýsingar sé kannski þó nokkuð innan við hálfur milljarður króna. Það er allt annað heldur en það sem menn hafa látið í veðri vaka og ég held að það hljóti að koma ýmsum á óvart sem hafa viljað fjalla um þessi mál undanfarna daga ef nettóáhrifin af þessum yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar á ríkissjóð á þessu ári eru um eða innan við 500 millj. kr. vegna þess að ég tel ekki eingreiðslurnar sem sérstök tíðindi af því að það var alltaf reiknað með því að eingreiðslurnar kæmu og það var alltaf reiknað með því að eitthvað af þessum húshitunargreiðslum kæmu. Því er ekki hægt að líta þannig á að um sé að ræða veruleg ný viðbótarútgjöld fyrir ríkissjóð þegar allt kemur til alls. Ég geri líka ráð fyrir því t.d. að menn hafi að undanförnu gert sér grein fyrir því að einhver hluti af þessum kostnaði í húsnæðismálum eða jafnvel allur gæti komið til svo að segja hvort eð var. Upplýsingar hæstv. fjmrh. voru afskaplega fróðlegar og ég þakka honum fyrir þær.

Virðulegi forseti. Hv. þm. spurði áðan um hvers vegna liður nr. 16 væri inni og það skal tekið fram að liður nr. 16 kom frá Vinnuveitendasambandinu og Vinnumálasambandinu og snýst um það að þeir vilja gera mun á fyrirtækjum sem eru innan þessara sambanda og utan. Þeir telja að ýmis fyrirtæki sem vilja ekki vera þátttakendur í þessum samtökum standi illa og of miklir peningar úr Ábyrgðasjóði launa fari til slíkra fyrirtækja. En það er athyglisvert, virðulegi forseti, að hlusta á hv. þm. telja saman hver útgjöldin eru eftir mína ræðu og hlusta síðan á hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson, formann Alþb., í hverri ræðunni á fætur annarri klifa á einhverjum 4 milljörðum kr. Þegar hv. þm. Svavar Gestsson kemur hingað upp og segir að líklega sé þetta ekki nema um það bil 500 millj. á næsta eða þessu ári, en hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson talar aldrei um þessa kjarasamninga né þessa yfirlýsingu án þess að nefna 4 milljarða. Nú er spurningin: Hvor skyldi hafa réttara fyrir sér, félagi Svavar, hv. þm., eða Ólafur Ragnar, formaður Alþb.

Virðulegi forseti. Óttalega leggst nú lítið fyrir fjmrh. sem er alveg ágætur í reikningi og hefur kennt einum manni hér inni meira að segja reikning sem er einn besti reikningsmaður hússins og ber kennsluhæfileikum fjmrh. gott vitni. Af hverju er hæstv. ráðherra að stilla þessu upp svona? Það sem ég var hér að fara yfir var nettóáhrif á ríkissjóð gjalda- og teknamegin þegar það er vegið saman inn í fjárlögin árið 1995. Það sem hv. 8. þm. Reykn. hefur verið að fara yfir ef ég kann það rétt eru fyrst og fremst heildarútgjöldin sem lofað er að komi til útborgunar á samningstímanum. Hæstv. fjmrh. reynir að setja þetta upp eins og einhverjar óskaplegar andstæður, hvor hefur rétt fyrir sér og hvor hefur rangt fyrir sér. Málið liggur ekki svona. Það vill svo til í þessu tilviki eins og yfirleitt í mínum góða flokki að báðir þessir sómamenn hafa rétt fyrir sér.

Virðulegi forseti. Þeir ráðherrar sem hafa hlustað á þessa umræðu hafa verið heldur hörundsárir fyrir henni og það er von því að þeir hafa m.a. í gær í almennum umræðum lagt kapp á það að draga upp glansmynd af því að nú sé allt í lagi í þjóðfélaginu. Og ef einhverjum skugga bregður á þá glansmynd er von að hæstv. ráðherrar missi jafnvægið. Satt að segja hefur það ekki mikið upp á sig að vera að ræða hvað þessar yfirlýsingar kosta vegna þess að það kemur auðvitað í hlut næstu ríkisstjórnar að framkvæma þær og standa við þær því að það er nú svo að þetta er ekki fyrsta yfirlýsing sem ríkisstjórnin gefur sem hér liggur fyrir og þetta frv. til laga um breyting á lögum um tekjuskatt og eignarskatt er afsprengi af. Það var áður gefin út yfirlýsing ríkisstjórnarinnar 10. des. sem hét Yfirlýsing ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til að stuðla að aukinni atvinnu, stöðugleika og kjarajöfnun. Það var sagt úr þessum ræðustól af einstökum stjórnarliðum að þetta væri yfirlýsing aldarinnar sem hér væri um að ræða. Hæstv. utanrrh. sagði þegar þessi yfirlýsing sá dagsins ljós að þetta væri besti dagurinn sem hann hefði upplifað í stjórnarsamstarfinu. Þeir hafa reyndar ekki verið góðir margir svo það er kannski ekki . . . ( JGS: Það var nú ekki nema siglingin úr Viðey . . . ) Það er nú kannski ekki nema siglingin já, heimsiglingin, sem var góð, þannig að það er kannski ekki við mikið að miða í þeim efnum. En í þessari yfirlýsingu frá 10. des. er m.a. yfirlýsing um samstarf um lausn á greiðsluvanda vegna húsnæðislána og þar stendur: ,,Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir viðræðum við fulltrúa lánastofnana og lífeyrissjóða um leiðir til þess að taka á greiðsluvanda þeirra íbúðareigenda sem hafa orðið fyrir sérstökum skakkaföllum vegna samdráttar í tekjum.`` --- Svo kemur hér önnur yfirlýsing dagsett 20. feb. og í henni segir: ,,Því verður beint til bankastofnana og lífeyrissjóða að gert verði átak í að skuldbreyta lánum.`` Það var fræg persóna í sögu eftir Halldór Laxness sem hét Pétur þríhross og hann fékk viðurnefni sitt af því að hann seldi sama hrossið þrisvar. Ég sé ekki annað en að ríkisstjórninni hafi tekist að selja sama hrossið a.m.k. tvisvar. En ég lái verkalýðshreyfingunni það ekkert þó að hún reyni að knýja ríkisstjórnina með yfirlýsingu í tengslum við kjarasamninga til þess að standa við réttlætismál. Þeim hefur auðvitað ekki fundist fullreynt. Svo eru náttúrlega skondnar yfirlýsingar í þessu, t.d. yfirlýsing númer níu: ,,Ríkisstjórnin mun skipa nefnd sem gerir tillögur um aðgerðir til að lækka framfærslukostnað heimilanna. Nefndinni verði sérstaklega falið að leita leiða til að lækka vöruverð á landsbyggðinni.`` Það var nú svo að ríkisstjórninni og hæstv. viðskrh. gafst tækifæri til að sýna vilja sinn í þessum efnum við afgreiðslu fjárlaga. Í þessu skyni var á fjárlögum 1994 800 þús. kr. til að lækka vöruverð á landsbyggðinni. Þessi upphæð var lækkuð á fjárlögum árið 1995 niður í 500 þús. kr. 800 þús. kr. voru notaðar til að halda einn fund í nefndinni norður í Fljótavík á Ströndum, en 500 þús. kr. eiga að notast til að halda fund einhvers staðar nær höfuðborginni um þessi mál. Hins vegar er ríflegra framlagið til þess að auka jafnrétti karla og kvenna. Þar eiga þó að vera 3 millj. til að tryggja að skýrslugerð um þessi mál haldi áfram eins og hæstv. félmrh. sagði hér áðan. Það er náttúrlega mjög gott að skýrslugerðin haldi áfram enda er það svo að þessi mál hafa farið þannig fram í Alþfl. á síðasta kjörtímabili, samkvæmt umræðum hæstv. fyrrv. félmrh. og hæstv. umhvrh., að fyrrv. félmrh., Jóhanna Sigurðardóttir, hefði rausað í þingflokknum stanslaust í fjögur ár og hinir þingmennirnir hefðu sofið á meðan. Síðan á að veita 3 millj. núna til að gera skýrslu um málið, til að skýrslugerð geti haldið áfram um þetta mál. Jú, það er mjög gott. En glansmyndin er m.a. fengin með góðum spám um efnahagshorfur á næsta ári sem Þjóðhagsstofnun hefur gefið. Hæstv. forsrh. sagði áðan að varnaglar hefðu verið slegnir. Það er bara hreinlega ekki rétt. Varnaglar voru ekki slegnir í þessum spám. Hún var einfaldlega sett fram en hins vegar sögðu forsvarsmenn Þjóðhagsstofnunar í viðræðum við fjárln. að þessi glansspá væri háð óvenjumörgum óvissuþáttum. Eigi að síður var allt byggt á þessari spá og engir varnaglar slegnir af ríkisstjórnarinnar hálfu. Það er alveg rétt að forstjóri Þjóðhagsstofnunar sló varnagla í þessum viðræðum við fjárln. Það er náttúrlega ekki allt í lagi í þjóðfélagi þar sem um 6.000 manns ganga atvinnulausir. Það er sú nöturlega staðreynd sem má ekki gleymast og má ekki stinga undir stól í þeirri umræðu sem nú fer fram. Verkalýðshreyfingin hefur sýnt mikla ábyrgð í því að reyna að ná kjarasamningum og gera ábyrga kjarasamninga. Þess vegna ber skylda til að leita allra ráða til þess að vinna bug á atvinnuleysinu í landinu sem er stærsta vandamálið um þessar mundir.

Virðulegi forseti. Bara rétt einu sinni enn af því að ég er svo óþreytandi með að koma með leiðréttingar á ,,litlu málunum`` þá er það svo að þingmaðurinn hefur misskilið ef hann heldur að það eigi að halda áfram með skýrslugerð fyrir 3 millj. Ég sagði fyrir nokkrum mínútum úr ræðustól að það væru ýmsar hugmyndir uppi sem ætti að hrinda í framkvæmd og mikilvægt að veita fjármagn til áframhaldandi vinnu í framhaldi af könnuninni. Ég kem hérna einnig upp til að upplýsa minn ágæta fyrrum nefndarfélaga, hv. þm. Jón Kristjánsson, um það að ég fullyrði, eftir að hafa setið í þingflokki Alþfl. í sex ár, að á stundum sem fyrrum félmrh. fjallaði um sín hugðarefni og þau mál sem henni lá á hjarta í þingflokknum, þá var ekki nokkur hætta á að nokkur sofnaði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir upplýsingarnar um að það sé ekki meiningin að gera skýrslu fyrir 3 millj. um launajafnréttið, en hins vegar er alveg jafnmikilli óvissu háð hvað á að gera. Ýmsar aðgerðir, já, það segir ekki mikið og segir ekki mikið um það hvort það verður einhver raunverulegur árangur í þessum efnum. Ég ætla ekki að blanda mér í það hvort hv. þm. Alþfl. sofa eða vaka undir ræðum fyrrv. félmrh. Það eru umræður um fortíðina sem ég ætla ekki að skipta mér af, en heimildirnar sótti ég í upplýsingar sem komu fram í umræðum fyrr í kvöld og ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það.

Virðulegur forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mikið en mér finnst eins og það hafi aðeins gætt óþreyju hjá hæstv. ráðherrum í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram, langri og ítarlegri, um þetta frv. til laga um breyting á lögum um tekju- og eignarskatt, sem tilheyrir auðvitað þeim nýgerðu kjarasamningum á vinnumarkaði sem vonandi verða samþykktir og ríkisstjórnin er með frv. þessu m.a. að leggja sitt lóð á vogarskálarnar að geti orðið að veruleika. Mér finnst eins og það hafi gætt nokkurrar óþreyju í máli hæstv. ráðherra við þessum ræðuhöldum stjórnarandstöðunnar. Mig langar aðeins út af því að segja það sem mína skoðun að það er ekki óeðlilegt að stjórnarandstaðan noti þetta tækifæri til að ræða ofurlítið við ríkisstjórnina um málið af því að hún á ekki í raun beinan aðgang að málsaðilum kjarasamninganna hér í hv. þingi eða á þeim vettvangi þar sem hún hefur tækifæri til þess bæði að koma sínum sjónarmiðum á framfæri og spyrjast fyrir um í hverju einstök efnisatriði séu í raun fólgin. Það var fyrst og fremst þetta, virðulegur forseti, sem mig langaði til að koma fram með sem mína skoðun og ítreka það jafnframt að ég get lýst því yfir að ég get um margt verið sammála því sem hér er verið að fjalla um og leggja til. Ég í raun fagna því að ríkisstjórnin skuli á þennan hátt vera nokkur þátttakandi í kjarasamningunum, í kjarasamningagerðinni, vegna þess að mér finnst á stundum að hæstv. ríkisstjórn og get þá jafnframt beint orðum mínum til hæstv. forsrh., sem hér er í þingsalnum, mér finnst eins og hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherrar hafi stundum látið að því liggja að þeir vildu sem allra minnst, helst ekkert, skipta sér af því sem er að gerast á vinnumarkaði. Ég held að það sé mjög mikilvægt og reyndar nauðsynlegt eins og þetta frv. og þau frv. sem hér fylgja kjarasamningunum og eiga eftir að koma til umræðu sýna, að það er nauðsynlegt að ríkisvald komi að málunum á einhvern hátt til þess að liðka fyrir um kjarasamninga. Ég lýsi þess vegna yfir stuðningi mínum við ýmis atriði hér, en það sem ég hefði viljað spyrja um að lokum til viðbótar við það sem hefur komið fram í umræðunni og ég tel að hafi verið fróðleg og upplýst ýmislegt, er þetta ákvæði eða þessi málsliður í 2. tölulið yfirlýsingar hæstv. ríkisstjórnar sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hér er um mjög víðtæka breytingu að ræða sem hefur í för með sér verulegt tekjutap fyrir ríkissjóð og sveitarfélögin. Þessu verður að mæta með auknum tekjum og/eða niðurskurði útgjalda.`` Þetta hefur auðvitað komið fram í umræðunni í kvöld og ég býst við því að ýmsir hv. þm., þó ég hafi ekki fylgst með öllum ræðum frá orði til orðs, hafi spurt eftir þessu, en mér finnst að ég hafi ekki fengið viðhlítandi svör frá hæstv. ráðherrum hvað þeir sjá fyrir sér í þessu. Hvernig hugsar hæstv. ríkisstjórn, hæstv. ráðherrar, hæstv. fjmrh., hæstv. forsrh. og eftir atvikum hæstv. félmrh., sem hér er einn ráðherra Alþfl. við þessa umræðu, að mæta þessu tekjutapi ríkissjóðs sem liggur fyrir og er mjög augljóst? Það er talað um með auknum tekjum og/eða niðurskurði útgjalda. Vegna þess að mér finnst líka, eins og sumir hafa bent á hér, að þrátt fyrir allt tal um að samningar þessir séu tekjujöfnunarsamningar og bæti fyrst og fremst hag þeirra lægst launuðu, sem þeir gera að vissu marki, þá eru líka í þessu þættir sem mér finnst ganga í aðra átt. Ef það er svo að það þurfi að mæta þessu tekjutapi með álögum á launþega í landinu, eins og því miður hæstv. ríkisstjórn hefur gert á ýmsan hátt á sínum starfsferli, með þjónustugjöldum eða með óbeinni skattheimtu, þá óttast ég að það lendi mjög ósanngjarnt á þeim launþegum sem nú telja sig vera að fá bættan sinn hag og einkum hag hinna lægst launuðu. Því þjónustugjöldin hafa auðvitað lent í verulegu mæli á þeim sem hafa minni tekjur og þeim sem eiga á einhvern hátt um sárt að binda, þ.e. þeim sem þurfa að nota heilbrigðisþjónustuna. Ég veit ég þarf ekki að rekja þetta ítarlega, þetta vita hæstv. ráðherrar, en mig langar þó að benda á það að ég hef látið taka það saman nýlega, samkvæmt upplýsingum frá Ríkisendurskoðun og frá heilbrrn., að viðbótarálögur hæstv. núv. ríkisstjórnar, bara í þremur þáttum heilbrigðisþjónustunnar, þ.e. í sérfræðiþjónustu, í heilsugæslu og í lyfjakostnaði og má þó fleira tína til, eru nú um 1 milljarður á ári. Var ekki svo mikið á fyrstu árum hæstv. ríkisstjórnar, af því að þá var hún að feta sig inn á þessa braut, en nú nemur þetta um 1 milljarði á ári og eru samtals orðnir tæpir 3 milljarðar á þessu kjörtímabili og heldur auðvitað áfram að telja. Og því miður sýnist mér að sú hætta sé a.m.k. fyrir hendi að þessum tekjumissi eða tekjutapi ríkissjóðs og sveitarfélaga kunni að verða mætt í svipuðum dúr eða með svipuðum aðferðum og hæstv. ríkisstjórn hefur áður gert. Ég vil aðeins að lokum leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta, eina setningu upp úr greinargerð fjárlagafrv. fyrir þetta nýbyrjaða ár þar sem segir --- ég hef reyndar bent á þessa setningu áður og finnst hún undirstrika það sem ég er að tala hér um, þann ugg sem ég ber í brjósti um það hvernig eigi að mæta tekjutapinu. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þá er gert ráð fyrir því hér að þeir sem njóta þjónustunnar taki meiri þátt í kostnaði henni samfara.`` --- Þ.e. halda enn áfram á þessari braut, að auka þjónustugjöldin og auka greiðslur almennings og þá auðvitað eins og ég hef áður bent á, þeirra sem nota t.d. þennan þátt samfélagshjálparinnar, þ.e. heilbrigðiskerfið okkar, sem eru sjúkir, aldraðir, barnafólk og þá oft á tíðum þeir sem eru ekki tekjuhæstu einstaklingarnir í þjóðfélaginu, að það séu einmitt þeir sem þurfi að bera byrðarnar og kostnaðinn af þessum nýgerðu kjarasamningum í meira mæli heldur en kannski væri réttlætanlegt.

Virðulegi forseti. Hv. þm. spurðist fyrir um það hvað það merkti sem stendur í 2. lið yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar. Þegar sú setning er höfð í huga og er skýrð þá þarf að rifja það upp að samningarnir voru gerðir í nokkurri tímaþröng því að þeir sem að þeim stóðu vissu að þinglausnir yrðu í lok þessarar viku. Það var þess vegna ekki hægt að ætlast til þess að þessi ríkisstjórn sem nú situr, rétt fyrir kosningar, efndi til mikils niðurskurðar eða tekjubreytinga, en til þess að hafa það alveg á hreinu gagnvart þeim sem sömdu í almennu kjarasamningunum var sagt mjög skýrt og greinilega frá því að þessar miklu skattabreytingar hlytu auðvitað að kalla á breytingar í ríkisfjármálunum. Og til þess að hafa það á hreinu gagnvart næstu ríkisstjórn, hver sem hún verður, þá var þetta sett inn í 2. lið og ég tel að það sé til mikillar fyrirmyndar. Þá getur næsta ríkisstjórn, hvort sem það verður ríkisstjórn þessara tveggja flokka sem nú sitja í ríkisstjórn, annars þeirra eða beggja eða hvaða flokkur sem kemur til með að sitja í ríkisstjórn, gengið að því sem vísu að þeim var það ljóst sem að samningunum stóðu að til slíkra ráðstafana yrðum við að grípa ef við ætlum að ná niður halla ríkissjóðs. En það er ekki hægt að ætlast til þess að núv. ríkisstjórn, á þeim örstutta tíma sem er til stefnu, komi fram með útfærðar tillögur í þessum efnum, enda þarf að líta til fleiri ára en ársins í ár þegar slíkar ákvarðanir eru teknar. En ég get lýst því yfir að Sjálfstfl. mun að sjálfsögðu, verði hann í næstu stjórn, taka á ríkisfjármálunum með viðeigandi hætti.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir mjög hreinskiptið og hreinskilið svar í þessu efni og það liggur þá alveg fyrir eða ég skildi mál hans svo, að það eru ekki á þessu stigi neinar hugmyndir um það hvernig eigi að mæta þessu og ljóst að þessum víxli er algjörlega vísað á næstu ríkisstjórn. Mig langar þó til þess að spyrja hæstv. fjmrh. að lokum eftir því hvort það sé svo að það hafi þá ekki einu sinni legið fyrir neinar hugmyndir um það, það hafi ekki komið fram í viðræðum við þá aðila sem stóðu að þessu samkomulagi, þ.e. aðila vinnumarkaðarins beggja vegna borðs, við hæstv. ríkisstjórn, þegar gengið var frá þessari yfirlýsingu, engar hugmyndir um það hvar kynni að verða borið niður, hvort það væri í skattaálögum og þá hvers eðlis þeir skattar ættu að vera eða hvar ætti helst að leggja niðurskurðarhnífinn til atlögu við ríkisútgjöldin?

Virðulegi forseti. Ég get svarað því þannig að það var ekki rætt við aðila vinnumarkaðarins sem heimsóttu ríkisstjórnina og ræddu þessi mál við hana, en báðir aðilar eða kannski allir aðilar voru sammála um eitt, þ.e. að það var nauðsynlegt að ná þessum kjarasamningum. Þessir kjarasamningar eru í þeim anda sem ríkisstjórnin vill starfa. Þessir kjarasamningar stuðla að stöðugleika. Þessir kjarasamningar hafa nú þegar sýnt það að þeir stuðla að lægri vöxtum og að öllu samanlögðu teljum við að þessir kjarasamningar og þær aðgerðir sem ríkisstjórnin stendur að séu til þess fallnar að skila betra búi til næstu ríkisstjórnar hver sem hún verður. Ég held að þegar við lítum nettó á hallaaukningu ríkissjóðs vegna þessara aðgerða þá eru það ekki stórir fjármunir, eins og reyndar hv. þm. Svavar Gestsson benti á áðan, miðað við þann mikla ágóða sem allt þjóðarbúið fær vegna þessara samninga sem þegar hafa verið gerðir. Ég held að hv. þm. hljóti að vera sammála mér um að það verður þessari ríkisstjórn til hróss að hafa þó náð þeim árangri í samstarfi við aðila vinnumarkaðsins að koma á ró í efnahagsmálum landsins, ekki síst á peningamarkaði því það skiptir mjög marga miklu máli að vextir haldist lágir í landinu.

Hæstv. forseti. Það er til of mikils mælst af hæstv. fjmrh. að ætlast til þess að ég fari að hæla sérstaklega hæstv. ríkisstjórn. Hitt sagði ég áðan að ég út af fyrir sig gæti tekið undir ýmislegt sem hér er lagt til af hálfu ríkisstjórnarinnar í yfirlýsingu hennar til þess að ná og leiða fram þessa sátt á vinnumarkaði, þ.e. þessa kjarasamninga. Ég vil undirstrika það að ég tel að það sé út af fyrir sig skref --- ég reyndar nefndi það áðan --- merkilegt skref í störfum þessarar hæstv. ríkisstjórnar að viðurkenna það að hún þurfi að takast á við mál af þessu tagi og vera aðili að gerð kjarasamninga, af því að stundum hefur hún viljað halda hinu gagnstæða fram að ríkisvaldið ætti sem minnst, helst ekkert, að skipta sér af vinnumarkaði og atvinnuástandi í landinu. Það tel ég að sé rangt og afskipti ríkisstjórnarinnar af þessum kjarasamningum undirstriki að það er nauðsynlegt að ríkisvaldið komi á einn eða annan hátt sem aðili að kjarasamningagerð til þess m.a. að halda vinnufrið og til þess vonandi að treysta atvinnulíf. Það get ég út af fyrir sig tekið undir og tel að sé mikilvægt. Að lokum, hæstv. forseti, þá lifir það eftir í þessari umræðu að það er ljóst að þennan víxil verður að greiða, þó síðar verði, af nýrri ríkisstjórn að afloknum þeim kosningum sem senn fara í hönd. Ég vona sannarlega að það verði aðrir herrar heldur en þeir sem undanfarin missiri og ár hafa setið við völd þannig að það finnist aðrar leiðir til þess að jafna þessar byrðar, sem óhjákvæmilega hljóta að fara á einn eða annan hátt út í þjóðfélagið, heldur en að velta þeim á þá sem minnst mega sín, sjúka, aldraða og barnafólk.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 29/1993, um vörugjald af ökutækjum. Í frv. eru aðallega fjögur efnisatriði: Í fyrsta lagi er lagt til að vörugjald á vélknúin ökutæki, sem falla undir gjaldflokk II, lækki úr 45% í 40%. Samanburður við aðrar þjóðir bendir til þess að hér á landi hafi átt sér stað óæskileg neyslustýring með of miklum mun á algengustu vörugjaldsflokkunum. Í öðru lagi er lagt til að breyting verði gerð á röðun ökutækja sem knúin eru dísilolíu þannig að hærri viðmiðanir gildi um sprengirými aflvéla dísilbifreiða varðandi röðun í gjaldflokka en gilda um önnur ökutæki. Rökin eru þau að vélar dísilbifreiða þurfa að vera stærri en vélar bensínbifreiða til að framleiða sama hestaflafjölda. Í þriðja lagi er lagt til að vörugjald af hópferðabifreiðum verði lækkað frá því sem nú er og kannast margir hv. þm. við þetta mál. Í fjórða lagi er lagt til að fjmrh. verði veitt heimild til að lækka vörugjald af fólksbifreiðum sem falla í gjaldflokk II og eru ætlaðar til útleigu hjá bílaleigum, en í viðræðum við fulltrúa fjmrn. og ferðamálayfirvalda hefur komið fram að sá markhópur sem ferðamálayfirvöld telja brýnast að ná til á næstu árum eru evrópskar fjölskyldur sem vilja ferðast á eigin vegum um landið og dvelja til að mynda í sumarhúsum og það eru slíkar fjölskyldur sem nota einkum og sér í lagi þær bifreiðar sem þarna um ræðir. Í fimmta lagi er síðan í frv. smávægileg breyting á 23. gr. laganna, en tillagan felur í sér viðbrögð við ábendingum frá Eftirlitsstofnun EFTA. Virðulegi forseti. Það hefði verið hægt að hafa mörg fögur orð um þetta frv. en ég ætla að stansa hér og legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um vísitölu neysluverðs. Með frv. er gerð tillaga um að sett verði ný lög er komi í stað núgildandi laga um vísitölu framfærslukostnaðar og skipan kauplagsnefndar. Þetta er nauðsynlegt vegna þeirra breytinga á verðtryggingu sparifjár og lánsfjár sem ríkisstjórnin ákvað að beita sér fyrir í tengslum við lausn kjarasamninga. Sem kunnugt er felst breytingin í því að verðtrygging miðist framvegis við vísitölu framfærslukostnaðar í stað lánskjaravísitölu. Óráðlegt er talið að gera þá breytingu að óbreyttum lögum um vísitölu framfærslukostnaðar, þau lög eru úrelt og tæpast nógu traustur grundvöllur fyrir hið nýja hlutverk sem vísitölunni er ætlað að gegna. Meginbreytingarnar sem lagt er til að gerðar verði á lögum um vísitöluna eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til að skýrt verði kveðið á um hlutverk vísitölunnar, að hún sé reiknuð í því skyni að sýna breytingar á verðlagi einkaneyslu. Í þessu felst engin breyting á hlutverki hennar, vísitalan er almennur mælikvarði fyrir verðbreytingar neysluverðs en nauðsynlegt er að um það séu skýr ákvæði í lögum. Í öðru lagi og tengt hinu fyrra, er lagt til að sett verði ákvæði um grunn vísitölunnar og reglubundna endurnýjun hans á grundvelli neyslukannana svo og ákvæðum um hvernig þær skulu gerðar. Tilgangur þessa er að tryggja að neyslukönnun og vísitölugrunnurinn sem á henni er byggð samræmist hlutverki vísitölunnar sem almenns verðmælis. Í þriðja lagi er lagt til að hið gamla heiti vísitölunnar verði fellt niður og nýtt tekið upp í staðinn. Vísitalan hefur um langt skeið ekki verið mælikvarði fyrir framfærslukostnað heldur almennur kvarði fyrir breytingar neysluverðlags. Þess misskilnings gætir hins vegar oft að hún sé eins konar nauðþurftarvísitala, hún sýni hvað heimilin þurfi til framfærslu. Hið gamla heiti er því villandi. Lagt er til að vísitalan beri heitið vísitala neysluverðs. Það gefur til kynna hvað hún mælir raunverulega, enda þykir miklu skipta bæði í innlendum og erlendum samskiptum að heitið sé réttnefni og gefi ekki tilefni til misskilnings og mistúlkunar. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir að Hagstofa Íslands reikni og birti vísitöluna eins og nú á sér raunverulega stað, en samkvæmt gildandi lögum er kauplagsnefnd, skipuð fulltrúum tilnefndum af aðilum vinnumarkaðarins og Hæstaréttar, formlega ábyrg fyrir vísitölunni. Ákvæðinu um kauplagsnefnd má rekja til þess tíma er laun voru verðtryggð miðað við vísitöluna, en í reynd hefur nefndin um árabil starfað sem ráðgjafaraðili en ekki sem ábyrgðaraðili. Nauðsynlegt er og ekki síst nú þegar beita á vísitölunni til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár að Hagstofan beri alla ábyrgð á vísitölunni. Þannig er komið í veg fyrir tortryggni um að aðilar vinnumarkaðarins geti haft óeðlileg áhrif á gerð vísitölunnar og útreikning hennar og þar með verðtryggingu á fjármagnsmarkaði. Reglubundinn útreikningur neysluverðs vísitölu er hins vegar eðlilegt hlutverk hagstofa hvar sem er í heiminum. Í stað ábyrgðarhlutverks er lagt til að nefndin starfi áfram sem ráðgjafarnefnd. Tekið skal fram að þessar tillögur eru gerðar í samráði við forustumenn Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands og eru þeir meðmæltir þeim, svo og frv. í heild. Í fimmta lagi er lagt til að lögin kveði á um mánaðarlegan útreikning eins og verið hefur í reynd í meira en áratug, en samkvæmt gildandi lögum þarf ekki að reikna vísitöluna oftar en fjórum sinnum á ári. Í sjötta og síðasta lagi er lagt til að í lögunum verði mælt fyrir um að vísitala skuli eftir því sem kostur er miðast við meðalverðlag í landinu. Nærri lætur að um helmingur útgjalda í grunni vísitölunnar eigi við landið allt en að öðru leyti miðast vísitalan við verð á höfuðborgarsvæðinu og á það sérstaklega við um verð á matvöru, óáfengra drykkja og hreinlætisvöru. Af tillögu frv. leiðir að farið verður að safna verðupplýsingum utan höfuðborgarsvæðisins, einkum í fyrrnefndum vöruflokkum. Telja verður að í þessu felist töluverð framför. Að lokum skal það tekið fram að með frv. þessu er ekki verið að breyta eðili vísitölunnar eða aðferðum við gerð eða útreikning hennar. Á hinn bóginn er verið að endurbæta lögin, skerpa ýmis lagaákvæði og setja ný til þess að taka af tvímæli um hlutverk vísitölunnar sem verðmælikvarða og færa lögin til raunveruleikans. Nauðsynlegt er að þessar endurbætur verði gerðar áður en nýskipan verðtryggingar sparifjár og lánsfjár verður tekin upp og tekur gildi og frv. verði því afgreitt á þessu þingi. Ég vil rétt geta þess í lokin að það skorti á að frv. fylgdi umsögn frá fjmrn. varðandi kostnaðarauka fyrir ríkissjóð en Hagstofa Íslands áætlar að stofnkostnaður vegna þessara breytinga verði 300 þús. kr. en árlegur rekstrarkostnaður um 800 þús. kr. og þá er það aðallega vegna þess að þarna verður safnað upplýsingum ekki bara af höfuðborgarsvæðinu eins og fram til þess heldur jafnframt af landinu öllu. Ég legg til, hæstv. forseti, að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Þær breytingar sem hér er verið að gera á lánskjaravísitölunni, þ.e. að breyta henni úr því að vera mælistika á þrjár vísitölur yfir í að mæla aðeins eina vísitölu, tel ég að geti orkað tvímælis. Alla vega getur þurft að skoða það kannski meira en tími mun vinnast til og hefur unnist til núna síðustu daga. Það er að vísu alveg rétt að verkalýðshreyfingin og þeir sem eru að semja um sín kjör þessa dagana og mjög margir hafa lagt til að lánskjaravísitalan væri afnumin eða henni breytt. Það liggur einnig fyrir að það er unnið að því í fjármálaheiminum að afnema vísitöluna í áföngum. Það er verið að vinna að því innan Seðlabankans og mun sjálfsagt koma til framkvæmda eða það er verið að vinna einhverja úttekt á því. Ég held, eins og ég segi, að það geti orkað mjög tvímælis að skipta þessu algjörlega yfir í framfærsluvísitöluna sem var þó hún heiti núna vísitala neysluverðs og hvort það geti ekki verið ansi miklar sveiflur í þessari vísitölu. Við þekkjum gamla dæmið um kaffið í Brasilíu sem getur hækkað mjög mikið og veldur þá hækkun á þessari vísitölu. Ef maður skoðar framfærsluvísitöluna eitthvað aftur í tímann þá eru miklar sveiflur í henni og gamla lánskjaravísitalan var samsett úr byggingarvísitölu og framfærsluvísitölu.

Og kauplagsvísitölu.

Já, og launavísitölunni núna en þar áður var það bara framfærsluvísitala og byggingarvísitala. Síðan var því breytt 1989. Ég segi fyrir mig að ég held að þetta sé nokkuð varasöm breyting sem þurfi að skoða mjög vel og ég óttast að ekki sé nægur tími til þess miðað við þær aðstæður sem núna eru. Í öðru lagi er í kaflanum um söfnun upplýsinga utan höfuðborgarsvæðis á bls. 4 í greinargerð talað um að eins og nú háttar sé vísitalan byggð á neyslukönnun sem nái til heimila í öllum landshlutum. En þó segir þar að verðupplýsingum sé aðallega safnað á höfuðborgarsvæðinu. Nú er fyrirhugað að fara að safna upplýsingum meira utan höfuðborgarsvæðisins og vissulega fagna ég því út af fyrir sig að það skuli vera farið að reikna framfærsluna þannig að tekið sé mið af öllu landinu. Það er nú einu sinni svo að það er ekki raunhæft verð sem við erum að mæla eingöngu á höfuðborgarsvæðinu. En þetta getur einnig orðið til þess að valda nokkuð mikilli hækkun, það getur valdið enn þá meiri sveiflum en æskilegt er fyrir lánskjaravísitölu. Ég vildi þess vegna spyrja hæstv. forsrh. hvort þetta hefur eitthvað verið skoðað meira, hvort einhver athugun liggur fyrir á því að hvaða hækkunum það muni valda á þessari vísitölu neyslu að farið sé að taka í meira mæli inn í hana vöruverð og framfærslukostnað á landsbyggðinni. Það hefur reyndar oft verið rætt um að það þyrfti að hafa tvær framfærsluvísitölur til viðmiðunar, þ.e. vísitölu framfærslukostnaðar á höfuðborgarsvæðinu og aðra á landsbyggðinni því þar væri allt annar framfærslukostnaður. Þannig höfum við gagnrýnt að þetta skuli vera skoðað svo einhliða sem verið hefur. En ég hef áhyggjur af því að um leið og verið er að breyta þessu og nota framfærsluvístöluna eingöngu sem lánskjaravísitölu, sem hefur áhrif á skuldir í landinu, sé verið að breyta jafnframt grunni hennar að vissu leyti. Það er kannski líka vert að benda á það að ríkissjóður er einn skuldugasti aðilinn í þjóðfélaginu og ef þetta mun valda hvort heldur sem er hækkun eða lækkun á skuldum þá mun það einnig lenda mikið á ríkissjóði. Það er því svo sem allra hagsmuna að gæta í því að þetta sé sem hagstæðast.

Hæstv. forseti. Ótti hv. þm. er ástæðulaus vegna þess að þær breytingar sem voru gerðar á vísitölunni 1989 voru afar óheppilegar því þá var þáttur kauplagsins settur inn með mjög þungum hætti, þá voru menn að lækka kaup í landinu, það var kaupmáttarhrun sem þá átti sér stað og menn ætluðu að lækka vísitöluna í leiðinni en menn vissu að ef landinu miðaði rétt áfram þá mundi kaup væntanlega hækka meira í landinu en annar kostnaður, sérstaklega framfærslukostnaður, þannig að til lengri tíma var þetta afskaplega vond ráðstöfun. Það er enginn vafi á því að þessi vísitala er heilbrigðari. Það er engin ástæða til að ætla það að sú breyting að taka mið af þróun verðlags úti á landi muni hækka vísitöluna vegna þess að þú núllstillir dæmið á tilteknum punkti og síðan er það sú verðlagsþróun sem á sér stað eftir það sem mælist. Það er engin ástæða til þess að ætla það að verðlag á landsbyggðinni muni hækka meira en á höfuðborgarsvæðinu héðan í frá þó að það kunni að vera einhver verðmunur þar á milli nú. Þannig að ég geri ekki ráð fyrir að þarna sé um erfiðleika að ræða. Í annan stað er það stór kostur að eftir þetta er byggt á vísitölu sem er alþjóðlega þekkt. Lánskjaravísitalan er hvergi til nema hér. Þessi vísitala er alþjóðlega þekkt vísitala og viðmiðun þannig að það þarf ekki að útskýra það fyrir neinum hvaða vísitölu við notum eftir þessa breytingu. Lánskjaravísitala var algjörlega sérstök íslensk uppfinning sem ætíð þurfti að útskýra fyrir erlendum aðilum sem tóku mið af slíkri fjárfestingu. Hér eftir verður líka þannig um hnútana búið að þessum vísitölugrundvelli verður ekki breytt með reglugerð heldur verður þá lagasetning að koma til þannig að allur verður þessi umbúnaður miklu traustari eftir þessa breytingu. Eini gallinn við breytinguna er að við erum að hringla með vísitöluna en við erum þó sem betur fer að fara með hana í rétta átt en ekki ranga eins og gerðist 1989.

Virðulegi forseti. Ég hygg einmitt að það hefði verið betra að afnema vísitöluna þó í áföngum væri en að nota framfærsluvísitöluna. Hvað það varðar að ekki muni verða nein sérstök hækkun á vísitölunni þó farið sé að miða meira við vöruverð á landsbyggðinni þá hafði ég ekki skilið þessa breytingu svo að það ætti að núllstilla vísitöluna við þessar breytingar núna heldur halda henni áfram frá þeim grunni sem hún er í dag. En það má vera og sjálfsagt hefur hæstv. forsrh. rétt fyrir sér í því ef það er þannig. En ég held að miðað við það sem er í löndunum í kringum okkur, þar sem yfirleitt er ekki notuð lánskjaravísitala til þess að miða við fjárskuldbindingar, þá hefði verið betra að við færðum okkur í þá átt heldur en breyta núna einu sinni enn lánskjaravísitölunni, miða hana við annað, þó ég sé út af fyrir sig sammála því að taka launahlutann út úr því ég held að það hafi verið mistök að hafa hann. En eins og ég segi held ég að hitt hefði verið betra.

Hæstv. forseti. Það er misskilningur að það hafi staðið til að afnema lánskjaravísitöluna í áföngum. Það hafði ekki staðið til fyrr en hún er afnumin með þessum hætti nú. Það sem um var að ræða var það að menn voru að lengja þann tíma sem skilyrtur var til þess að lán yrðu í framtíðinni bundin slíkri vísitölu. En það voru engar ráðagerðir uppi um að afnema hana enda bindingar vísitölunnar mjög víðtækar. En nú er sem sagt lánskjaravísitalan í hinum gamla stíl afnumin og tekin upp vísitala sem hefur alþjóðlegan grundvöll og er alþjóðlega þekkt. Það er kannski meginávinningurinn við þessa breytingu.

Virðulegi forseti. Ég hygg að sú samþykkt sem ég nefndi áðan sé kannski ekki í þá veru að afnema lánskjaravísitöluna í áföngum en alla vega er hún í þá veru að draga úr vægi lánskjaravísitölunnar. Mér er kunnugt um að það er verið að vinna að því í Seðlabankanum að skoða það mál hvernig draga megi úr áhrifum lánskjaravísitölunnar á næstu árum og hugsanlega hefði komið í framhaldi af því að hún væri afnumin sem ég hefði talið það besta og ekki síst miðað við þann stöðugleika sem hefur ríkt á peningamarkaðnum og litla verðbólgu síðustu árin þá ættum við að geta farið út í sama farið og aðrar þjóðir í kringum okkur.

Herra forseti. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 21. febr. 1995 sem gefin var í tengslum við gerð nýrra kjarasamninga á almennum vinnumarkaði segir m.a., með leyfi forseta: ,,Verðtrygging fjárskuldbindinga, sem nú miðast við lánskjaravísitölu, verður framvegis miðuð við vísitölu framfærslukostnaðar. Ríkisstjórnin undirbýr nú aðgerðir til að hrinda þessari aðgerð í framkvæmd þannig að hún hafi almennt gildi, einnig gagnvart verðtryggingu núverandi fjárskuldbindinga. Jafnframt verður unnið að því að draga úr verðtryggingu í áföngum.`` Frumvarp þetta er liður í því að hrinda fyrrgreindri stefnu í framkvæmd. Samhliða því er lagt fram frumvarp, sem hæstv. forsrh. mælti hér fyrir áðan, um vísitölu neysluverðs er komi í stað gildandi laga um vísitölu framfærslukostnaðar og er þá búið að skipta um nafn á vísitölunni og setja heiti hennar ,,vísitala neysluverðs`` í stað vísitölu framfærslukostnaðar. Um leið og þessi breyting er gerð er tækifærið notað til lagahreinsunar, þ.e. tekin hefur verið ákvörðun um það með frv. þessu að fella V. kafla laga nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála og fleira, svokölluð Ólafslög, í lög um vexti, nr. 25/1987, og þar komi inn verðtryggingarkaflinn sem upphaflega var í Ólafslögum og tækifærið hefur verið notað til þess að breyta honum eilítið í ljósi reynslunnar meðal annars. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta frv. en minni á að í janúar 1989 var grundvelli lánskjaravísitölunnar og almennrar verðtryggingar í landinu breytt. Í stað þess að grundvöllur lánskjaravísitölu væri samsettur af framfærsluvísitölu að 2 / 3 hlutum og byggingarvísitölu að 1 / 3 eins og áður var var ákveðið í janúar 1989 að bæta launavísitölu við og að hver þessara vísitalna hefði þriðjungsvægi í grundvelli lánskjaravísitölu. Þessari breytingu var hrint í framkvæmd með því að viðskiptaráðuneytið gaf út reglugerð um samsetningu vísitölugrundvallarins. Seðlabankinn auglýsti síðan grundvöll lánskjaravísitölu til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár í samræmi við þessa reglugerð og í dómum, sem gengu í kjölfar þessarar breytingar, staðfesti Hæstiréttur að stjórnvöld hefðu haft heimild til að ákveða þessa breytingu og staðið rétt að henni. Nú er tekin sú ákvörðun með frv. þessu að leggja til að breytingin sem nú er verið að gera verði gerð með lögum í stað reglugerðar viðskrh. og auglýsingu Seðlabanka og er þar með búið að festa það í sessi að breytingar verði ekki gerðar á verðtryggingarviðmiðun nema með breytingu á lögum í stað þess að hægt var að gera það með einfaldri reglugerð eins og áður var. Auk þess að gera þá breytingu sem hér um getur var gerð nokkur lagahreinsun á kaflanum um verðtryggingar í Ólafslögum um leið og gerð er tillaga um að færa þann kafla í vaxtalög, nr. 25/1987, eins og fyrr segir. Aðeins örfá orð um þessa breytingu sem gerð hefur verið. Vil ég þá benda á tvö atriði í 21. gr. sem var, þ.e. b-lið 1. gr. í frv. Þar er í fyrsta lagi gert ráð fyrir því að menn geti verðtryggt sparifé og lánsfé annaðhvort með vísitölu neysluverðs, sem er nýjung þar sem stóð lánskjaravísitölu, eða með vísitölu gengis á erlendum gjaldmiðli sem heimilt var í verðtryggingarkafla Ólafslaga. Þá er einnig gert ráð fyrir því að Seðlabanki geti að fengnu samþykki viðskrh. heimilað að fleiri opinberlega skráðar vísitölur en tilgreindar eru í 1. mgr. geti verið grundvöllur verðtryggingar sparifjár og lánsfjár. Í öðru lagi er það nýmæli að gert er ráð fyrir því að Seðlabanki geti ákveðið lágmarkstíma verðtryggðra innstæða og lána að fengnu samþykki viðskrh. og að bankinn geti jafnframt að fengnu samþykki ráðherra ákveðið að vextir verðtryggðra innstæðna eða lána skuli vera óbreytanlegir á lánstímanum. Þetta er m.a. þáttur í því, sem einnig hefur verið boðað af ríkisstjórninni í tengslum við kjarasamninga, að verðtrygging af lánum verði afnumin í áföngum og lán þá lengd eða réttara sagt notuð sú heimild sem þarna er gefin til þess að lengja lágmarkstíma verðtryggðra innstæðna og útlána í því skyni að feta sig út úr því verðtryggingarkerfi sem setti mark sitt á íslenska lánamarkaðinn umfram það sem gerist og gengur í löndunum í kringum okkur þar sem verðtrygging út- og innlána er fremur undantekning en regla. Þá er einnig nýmæli í d-lið 1. gr. þar sem gert er ráð fyrir því að Seðlabankinn setji nánari reglur um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Í þeim skuli m.a. kveðið á um jöfnuð verðtryggðra eigna og skulda viðskiptabanka, sparisjóða og annarra lánastofnana en þó þannig að heimildin til þess að jöfnuður eigna og skulda standist ekki alfarið á sé rýmkuð nokkuð, en þó þannig að Seðlabankinn geti beitt viðskiptabanka, sparisjóði og aðrar lánastofnanir viðurlögum sé ákvörðun bankans í þessum efnum ekki sinnt þó svo verið sé að gefa bankanum rýmri hemildir til þess að kveða á um jöfnuð verðtryggðra eigna og skulda viðskiptabanka, sparisjóða og annarra lánastofnana. Þá er það einnig nýjung í e-lið að það er gefið út og ákveðið hvernig vísitala neysluverðs skuli reiknuð gagnvart fjárskuldbindingum sem samið hefur verið um fyrir 1. apríl 1995 og er það þá gert með því að nýta margfeldisstuðul sem er hlutfall vísitölu neysluverðs og lánskjaravísitölunnar eins og hún er í dag, þ.e. fyrir gildistöku þessara lagabreytinga ef samþykktar verða. Einnig er tekið fram að verði gerð breyting á grunni vísitölu neysluverðs skuli Hagstofan birta í Lögbirtingablaðinu nýjan margfeldisstuðul fyrir þannig breytta vísitölu í stað stuðulsins sem getið er um í 1. mgr. Þetta er gert einfaldlega til þess að einfalda breytingar á útreikningi á lánskjaravísitölu sem kveðið er á um í skuldabréfum og í verðtryggingarákvæðum verðtryggðra fjárskuldbindinga þannig að hægt sé að nýta til þess margfeldisstuðul sem er, eins og ég áður sagði, hlutfall af vísitölu neysluverðs og lánskjaravísitölunni eins og hún er nú fyrir gildistöku laganna ef samþykkt verða. Í 2. gr. er gert ráð fyrir því að lögin öðlist þegar gildi og komi til framkvæmda 2. apríl 1995. Þá falli úr gildi verðtryggingarkafli laganna nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála o.fl. Virðulegi forseti. Ég tel ástæðulaust að hafa fleiri orð um þetta mál, en legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál. Ég hygg að það sé mjög almenn skoðun á Alþingi að það beri að breyta lánskjaravísitölunni og minnka vægi hennar á lánamarkaðnum. Ég get þá vitnað til bréfs sem mér barst fyrir nokkrum dögum sem var, ef ég man rétt, undirritað af tíu þingmönnum þar sem var skorað á efh.- og viðskn. að afgreiða frv. sem liggur fyrir þinginu um að banna vísitölubindingu með lögum. Ég hygg því að í það minnsta allur sá hópur og ýmsir fleiri sem hafa flutt það mál á árum áður  Hitt er annað mál að ég bendi á þingmann sem hóf fyrir níu árum krossferð sína fyrir því að afnema lánskjaravísitöluna og hefur lagt frv. þess efnis fyrir Alþingi á hverju ári síðan án nokkurs árangurs og ég hlýt að leyfa mér að vona það að hæstv. viðskrh., sem nú leggur fram þetta frv. til breytingar á lánskjaravísitölunni, sé ekki að leggja upp í álíka krossferð og það verði örlög hans að leggja þetta frv. fram á næstu átta þingum  En að öllu gamni slepptu þá held ég að þetta sé eitt af því sem er bitastæðast í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það var annars margt skondið í þeirri yfirlýsingu og snerti sumt vinnubrögð Alþingis og vinnubrögð framkvæmdarvaldsins gagnvart Alþingi eins og hér hefur komið fram. Þegar framkvæmdarvaldið er búið að biðja nefnd í Alþingi um að flytja fyrir sig mál vegna þess að það standi upp á ríkisstjórnina að efna gefin loforð í kjarasamningum, senda formleg bréf til efh.- og viðskn. með drögum að frv. þá er þeim kippt til baka daginn áður en átti að leggja frv. fram vegna þess að það þurfti að nota þetta aftur. Auðvitað hefur maður gaman af þessu en við ættum að taka þetta alvarlega og þetta ætti að verða til þess að nefndir þingsins taki það ekkert mjög alvarlega ef þær fá bréf frá ráðherrum og beiðni um að flytja mál. Annar punktur var þess efnis að ríkisstjórnin lofaði aðilum vinnumarkaðarins að reka á eftir því að afgreidd yrði nauðsynleg löggjöf til þess að til staðar væru öll lög sem þyrfti til þess að kljást við skattsvik. Auðvitað ættum við þingmenn, sem lýstum því yfir í efh.- og viðskn. fyrir jólin þegar verið var að afgreiða lög um bókhald og ársreikninga að við mundum sjá til þess og flytja þau frumvörp sem eftir voru til þess að ganga frá og klára þá löggjöf, að taka það óstinnt upp að lesa svo í blöðunum daginn eftir að við vorum búnir að ganga frá þeim pakka öllum og mæla fyrir honum á Alþingi að ríkisstjórnin hefði á sama degi lofað aðilum vinnumarkaðarins að reka þannig á eftir þessum málum að þau yrðu afgreidd. Þetta eru ekki góð vinnubrögð og auðvitað ættum við að taka þetta mjög óstinnt upp. En kannski er bara Alþingi orðið svo vant því að framkvæmdarvaldið komi fram við það eins og druslu að menn segja ekkert við þessu nema í mesta lagi kannski að gera að því grín. Þetta er hins vegar sannleikurinn í málinu en ég lofa því hins vegar að þessi málsmeðferð mun ekki hafa nokkur áhrif á efnislega meðferð á frv. sem hér er fram lagt. Það er búið að boða alla aðila málsins á fund efh.- og viðskn. kl. 9 í fyrramálið til þess að fara yfir það þó að sýnt sé að ekki verði búið að vísa því til nefndar þá.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir undirtektir hans. En ég vil ekki láta hjá líða að drepa á að hér er verið að breyta einhverri merkustu lagasetningu seinni ára. Hér er verið að breyta meginkafla í lögum nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála o.fl., sem kennd eru við fyrrv. formann Framsfl., Ólaf heitinn Jóhannesson. Það hafa sennilega fá lög á Íslandi haft jafngóð og mikil áhrif á efnahagsmál í landinu og þessi lög því að þau stöðvuðu bruna sparifjár á sínum tíma og lögðu grundvöllinn að því að Íslendingar fóru á ný að spara með verðtryggingu fjárskuldbindinga. Það hafa fá lög haft jafnheillavænleg áhrif á íslensk efnahagsmál og þessi lög. Nú hafa þau skilað verulegu hlutverki og nú eru þingmenn sammála um að ástæða sé til þess að afnema verðtrygginguna í áföngum og það eru menn nú að gera. Ég vil ekki láta hjá líða að minnast á það, virðulegi forseti, hér er verið að breyta lagaákvæðum sem hafa verið þýðingarmeiri en flest önnur og voru sett á sínum tíma af manni sem var formaður Framsfl. og eru kennd við hann.

Virðulegi forseti. Ég vil ekki draga úr mikilvægi þessara laga þegar þau voru sett og þau voru vissulega óhjákvæmileg á sínum tíma þó svo að þá hafi sjálfsagt engan órað fyrir því hvað sú óhjákvæmilega breyting frá neikvæðum vöxtum yfir í jákvæða áttu eftir að verða sársaukafull og hvað það var í raun mikil aðgerð fyrir bæði atvinnulífið og heimilin að aðlaga sig þeim breytingum og við erum enn að kljást við timburmennina af því. En ég ítreka að þetta var óhjákvæmilegt þó svo aðgerðin hafi reynst í raun miklu meiri en nokkurn óraði fyrir á þeim tíma.

Virðulegi forseti. Ekki trúi ég öðru en því að þáv. formanni Framsfl., Ólafi heitnum Jóhannessyni, hafi verið fyllilega ljóst hvað hann var að gera þegar hann beitti sér fyrir setningu þessara laga. Ég mundi satt að segja orða það svolítið öðruvísi en hv. þm. gerði að tala um árangur þeirra sem timburmenn af verkum fyrrv. flokksleiðtoga Framsfl. Ég lít ekki svo á að íslenska þjóðfélagið hafi orðið fyrir slíkum áhrifum af Ólafslögum að megi jafna því við timburmenn. Ég tel þvert á móti að þetta sé ein merkasta lagasetning seinni ára og ég væri stoltur af því ef ég væri flokksmaður Ólafs heitins Jóhannessonar að þessi lög eru kennd við hann.

Virðulegi forseti. Vissulega er ég stoltur af því að hafa átt Ólaf Jóhannesson sem minn flokksformann og að hann stóð fyrir þessari lagagerð. En af því að við erum komnir í samlíkinguna við timburmennina þá var þetta einhver mesta efnahagsleg afvötnun sem farið hefur fram hérlendis eftir margra áratuga fjárfestingarfyllerí og það getur sá ekki að gert sem stendur fyrir afvötnuninni þó að sjúklingnum verði dálítið illt í höfðinu á eftir.

Hæstv. forseti. Það sem hv. þingmenn og hæstv. ráðherra hafa verið að segja hér fékk mig til þess að biðja um orðið. Ég er nefnilega alls ekki sammála því sem hér var verið að segja um Ólafslög og afleiðingar af þeim. Þegar var verið að fá þjóðina til þess að meðtaka þennan boðskap sem fylgdi því að setja á verðtrygginguna þá var ekki verið að kynna fyrir fólki það sem kom í kjölfarið. Það er mér vel kunnugt um því að ég man vel eftir þessari umræðu. Alþýðuflokksmenn gengu þar mjög fram og það sem var verið að segja við þjóðina var: Við skulum fara að borga skuldir okkar og þegar það jafnvægi verður komið á þá munum við borga 1--3% í vexti. Það var þetta sem var verið að segja við fólk. Og það hefur sjaldan verið logið eins að þjóðinni eins og þegar verið var að kynna fyrirætlanirnar um það að koma þessu á sem hér hefur verið lýst sem einhverri mestu og bestu aðgerð sem hafi verið gerð í íslensku efnahagslífi. Það eru það margir sem eiga um sárt að binda vegna ákvarðana um að taka lán og vegna framkvæmda sem þeir fóru í og fjárskuldbindinga, í góðri trú, af því að þeir trúðu því sem var verið að segja við þá, að ég get ekki látið því ómótmælt þegar hver hv. þm. og hæstv. ráðherrann eftir annan kemur hér upp til þess að halda því fram að þarna hafi verið mjög vel að verki staðið og þetta sé einhver framkvæmd sem menn eigi að minnast um aldur og eilífð sem vel hafi tekist. Ég held því ekki fram að ástandið hafi verið eðlilegt áður en Ólafslög voru sett, en það er líka langt í frá að það sé hægt að halda því fram að ástandið hafi verið eðlilegt eftir að þau voru sett. Og Adam var ekki lengi í paradís því að það liðu ekki nema 3--4 ár frá því að þessi lög voru sett þangað til allar ákvarðanir sem menn höfðu tekið um fjárskuldbindingar, um framkvæmdir, sem sagt fjárfestingar á vegum bæði einstaklinga og fyrirtækja, voru orðnar tóm vitleysa. Og stór hluti af gjaldþrotum sem urðu á árunum þarna á eftir varð vegna þess að ákvarðanir sem menn voru að taka á þessum tíma voru vitleysa. Ég held að menn eigi ekkert að hæla sér af þessu. Menn geta auðvitað hælt sér af því að hafa komið á jákvæðum vöxtum, það þurfti á því að halda. En menn eiga ekki að hæla sér af ástandi sem hefur leitt ógæfu yfir fjölda Íslendinga, bæði sem hafa staðið í atvinnurekstri og vegna einkaskuldbindinga.

Virðulegi forseti. Því miður er það ekki margt sem Alþb. getur hælt sér af að hafa komið góðu til leiðar í íslenskum efnahagsmálum, en það að hafa staðið að setningu Ólafslaga er samt eitt af því fáa sem þeir geta hælt sér af í því sambandi.

Hæstv. forseti. Ég tel að það hefði átt að taka í taumana þegar menn sáu hvernig þessi lög léku fólk og fyrirtæki í landinu. Það var ekki gert. Ég held að það sé óþarfi fyrir menn að hæla sér af þessum lögum. Menn ættu miklu frekar að horfa í eigin barm og velta fyrir sér hvers vegna það gat ekki orðið pólitísk samstaða um að koma í veg fyrir þá ógæfu sem hefur fylgt þessu og sem menn núna virðast ætla að leyfa sér að gleyma. Mér finnst það vera ósvífni af hæstv. ráðherra og þingmönnum að koma hér í ræðustól á Alþingi til þess að hælast um yfir þessum lögum eins og það sé hægt að gleyma því hvernig hefur farið fyrir bæði fólki og fyrirtækjum í framhaldi af þessari lagasetningu. Ég held að það sé ekki gott að ganga þannig fram. Ég held að menn séu líka núna að standa saman eða leita samkomulags um það að breyta frá þessum lögum vegna þess að þau eru ekki góð. Og hvers vegna er verið að ganga þessa göngu núna? Það er mín skoðun að það eigi að afnema algerlega þessi ákvæði og það sé óeðlilegt að farið sé öðruvísi með eignir sem heita peningar í þjóðfélaginu heldur en aðrar eignir. Auðvitað á allt að þola samkeppnina, það á allt að þola verðrýrnun og það er óeðlilegt að taka stærðir út í þjóðfélaginu og verðtryggja þær sérstaklega.

Virðulegi forseti. Þegar þessi lög voru sett átti það fyrir Alþfl. að liggja að hverfa úr stjórnarsamstarfi örfáum mánuðum síðar. Eftir sátu hins vegar næstu tvö og hálft ár Alþb. og Framsfl. Alþfl. var ekki í þeirri ríkisstjórn. Hvorugum þessara flokka kom til hugar að breyta verðtryggingarkafla Ólafslaga. Þeim kom það heldur ekki til hugar í samsteypustjórninni sem við sátum saman í nokkrum árum síðar. Það er fyrst nú sem menn ræða um að breyta þessu. Þetta vildi ég láta fram koma, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Ég hafði eiginlega ekki hugsað mér að blanda mér í þessa umræðu, ég lét nokkur orð falla um þessa breytingu lánskjaravísitölunnar í umræðum um annað dagskrármál sem hæstv. fjmrh. mælti fyrir. En ætli það sé nú ekki rétt, hæstv. forseti, að svara nokkrum orðum orðaleppum hæstv. viðskrh. í garð okkar alþýðubandalagsmanna. Úr því hann velur sér þetta tækifæri og þennan tíma til að hefja upp orðaskipti af þessu tagi, þá kunna menn að vera búnir að skila ágætis dagsverki og hefðu ekkert á móti því að fara að koma til síns heima, en sá sem hér stendur er þó ekki það þreyttur enn þá að hann getur vel tekið upp þessa orðræðu við hæstv. viðskrh. Ætli það sé ekki þannig, hæstv. viðskrh., að fyrir margt sem Alþfl. eru hugsaðar þegjandi þarfirnar í íslenskum stjórnmálum þá sé það ekki síst þetta, hvernig hann hefur m.a. talað og að nokkru leyti hegðað sér í sambandi við þessar fjárskuldbindingar almennings og greiðsluerfiðleika sem þeim málum hafa tengst, sem ýmsir eiga við þann ágæta flokk upp ógerðar sakir. Í öllu falli verð ég að segja alveg eins og er að mér finnast einkunnir af því tagi sem hæstv. viðskrh. gaf lánskjaravísitölunni og því frægðarverki Ólafslaganna að koma verðtryggingu hér á ekki bera þess merki til að mynda að hæstv. viðskrh. muni vel hluti sem síðar gerðust. Eitt er að verðtryggja fjárskuldbindingar en annað er að setja ofan á það hæstu raunvexti í heimi, sem hér voru og hafa verið oft og tíðum. Og það þriðja er að fara svo þannig með verðtryggðar fjárskuldbindingar, sem mældar eru samkvæmt tilteknum vísitölum, að taka þær úr sambandi gagnvart launakjörum en ekki lánskjörum eins og síðan var gert. Á því ber Alþfl. að vísu ekki sérstaklega ábyrgð heldur aðrir flokkar sem þá fóru með stjórn mála hér á Íslandi á árunum 1983--1984.  Svo er það eitt enn, sem ég verð að segja alveg eins og er, hæstv. forseti, að ég er farinn að kunna heldur illa við og verða svolítið leiður á og hef hugsað mér að taka ekki mikið þegjandi lengur. Það er sjálfbirgingsháttur og hroki Alþfl. í umræðum um stjórnmál um þessar mundir. Það er hinn nýi kaþólski rétttrúnaður sem Alþfl. er að reyna að leiða inn í umræðuna um íslensk stjórnmál í anda og með framburði formannsins, að sumir hafi haft algerlega rétt fyrir sér en aðrir algerlega rangt. Þetta tyggur formaður Alþfl., hæstv. utanrrh., hér eins og sannaða hluti, QED, í anda þess að hann hafi prókúru á það hvað sé rétt og hvað sé rangt í stjórnmálaþróun þjóðarinnar. Mér fannst brydda á þessum hugsunarhætti hrokans og sjálfbirgingsháttarins hjá hæstv. viðskrh. áðan þegar hann ætlaði að afgreiða Alþb. út úr stjórnmálaumræðunni með þeim orðum að það hefði yfirleitt alltaf haft rangt fyrir sér og hefði ekki mikið til þess að hrósa sér af, helst þetta eina að bera nokkra pólitíska ábyrgð á því að Ólafslög voru sett á sínum tíma. 

Það fer ekkert fram hjá vigt.

Fer ekkert fram hjá vigt hjá . . . nei, það er líka ekki efni til þess því að aflinn er ekki svo mikill, hæstv. utanrrh. Ætli það sé nú ekki þannig að það verði það tómlegt í lestunum hjá Alþfl. þegar hann kemur að landi í þessum kosningum að karlinum í brúnni veit af hverjum einasta titti.  En sem sagt, hæstv. forseti, ég gæti svo sem eftir því sem þörf krefur lengt þessa umræðu en ég nenni ekki að sitja þegjandi undir orðaleppum af því tagi sem hæstv. viðskrh., alveg eins og út úr kú, sletti inn í þessa umræðu og beindi að Alþb. Það voru engin efni til slíks og það er alveg mál til komið að alþýðuflokksmenn átti sig á því að þeir hafa nógar hendur að verja í stjórnmálaumræðunni á Íslandi þessa mánuðina og hafa ekki efni á því að umgangast aðra flokka með þeim hætti sem hér var gerð tilraun til gagnvart Alþb. Ég tel satt best að segja að Alþfl. hafi verið tekinn silkihönskum í stjórnmálaumræðunni á Íslandi síðustu missirin þannig að ef eitthvað er er ámælisvert að aðrir flokkar skuli ekki hafa staðið betur í stykkinu gagnvart því að halda Alþfl. við efnið eins og hann hefur birst þjóðinni upp úr sínu spillingardíki á síðustu missirum. Hans framganga öll í þeim efnum og umgengni hans við valdið á þessu kjörtímabili er ekki þannig að hann hafi efni á því að kasta miklum steinum, það eru það þunnir veggirnir á því húsi sem hann byggir um þessar mundir.

Virðulegi forseti. Ég þarf að leiðrétta ákveðið atriði sem ég sagði áðan, vil ekki láta það fara óleiðrétt. Ég sagði það og það er rétt, að örfáum mánuðum eftir að Ólafslög voru samþykkt á Alþingi hvarf Alþfl. úr ríkisstjórn, en ég missagði það að eftir hafi setið Alþb. í tvö og hálft ár, það voru þrjú og hálft ár, meira að segja rúm þrjú og hálft ár. Og á þeim þremur og hálfu ári var ekki hreyft við Ólafslögum. Þetta leyfði ég mér að benda á og það er ekki verið að kasta þar steini að nokkrum manni, það var bara verið að segja frá einföldum pólitískum staðreyndum. Það er líka einföld pólitísk staðreynd að þjóðin hefur tvívegis fellt dóm um þessa tvo flokka í síðustu tvennum kosningum. Alþfl. þarf ekkert illa við þá dóma að una, þeir voru honum hagstæðari heldur en Alþb. Hvernig næstu kosningar fara? Við skulum spyrja að leikslokum.

Virðulegi forseti. Hæstv. viðskrh. veit væntanlega vel hvaða orðaleppum ég var að mótmæla hér. Það voru þessar setningar sem ég hafði hér eftir hæstv. ráðherra almennt um stöðu Alþb. og að það væri einhver undirmálsflokkur og utangarðsflokkur í íslenskum stjórnmálum sem í raun og veru hefði ekkert gott gert og hefði ekkert til þess að mæla með sér nema þetta eitt eða svo til þetta eitt, að hafa staðið að setningu Ólafslaga. Auðvitað eru þetta hrein ómagaorð og ekki síst komandi frá einum af ráðherrum Alþfl. Ég held að það megi alveg fara yfir söguna í þeim efnum og það muni á spjöldum hennar standa ýmislegt sem Alþb. verður ekki síður þakkað en öðrum flokkum varðandi uppbyggingu velferðarkerfisins hér í landinu, réttindasókn okkar til að mynda í hafréttarmálum og öðrum slíku. Og ætli það sé ekki þannig að það þykir nokkuð beysnari frammistaða Alþb. og Lúðvíks Jósepssonar til að mynda í þeim málum heldur en ræfildómur Alþfl. sem heyktist í viðreisninni með íhaldinu og dró kjarkinn úr mönnum með öllum tiltækum ráðum varðandi það að sækja réttindi Íslendinga á hafinu. Hitt er svo náttúrlega málflutningur neðan við virðingu hæstv. viðskrh. að nota það sem rök í máli sínu að eftir að einu sinni höfðu verið sett lög og verðtrygging fjárskuldbindinga tekin upp og fest í sessi sé það eitthvert innlegg í málið að menn skuli ekki hafa kippt henni burtu þegar þeir komust til valda. Auðvitað umgangast menn ekki þessa hluti þannig, skárra væri það nú. Hér þykir það mikil alvörumál og vandasamt lögfræðilegt álitamál hvernig standa skuli að minni háttar breytingum á reiknigrundvelli þessarar verðtryggingar, þótti bæði 1989 og aftur núna væntanlega, enda er í frv., sem er verið að mæla fyrir, vitnað í hæstaréttardóma sem liggi fyrir um að stjórnvöld hafi haft rétt til og staðið lögformlega rétt að því að breyta þessum reiknigrundvelli á sínum tíma. Það er gert svo vegna þess að menn átta sig á því að hér er vandasamt mál á ferð og þar með segir það líka allt sem segja þarf um að það er ekkert innlegg í málið að menn hafi ekki rokið til og kippt verðtryggingunni úr sambandi eftir að hún var einu sinni komin á.

Virðulegi forseti. Það mætti líka orða þetta svo að Alþb. hafi setið í tæplega fjögur ár í ríkisstjórn án Alþfl. án þess að hreyfa við verðtryggingarkafla Ólafslaga. Það er annað lof sem ég ber á þá og skal ég fúslega viðurkenna það að ég tel næstum því jafnlofsvert að hafa staðið í fjögur ár í ríkisstjórn án þess að breyta verðtryggingarkafla Ólafslaga og það var að samþykkja þau á sínum tíma. Ég ber lof á Alþb. fyrir hvort tveggja. Þetta var vel að verki staðið, piltar.

Ég átta mig ekki alveg á því, hæstv. forseti, hvað viðskrh. ætlar að sanna með þessum reiknikúnstum. Hann kemur hér í ræðustólinn ferð eftir ferð og lengir alltaf um hálft til eitt ár í hverri ferð þann tíma sem Alþb. hafi verið í ríkisstjórn án Alþfl. og þetta á að vera eitthvert innlegg í umræðuna um lánskjaravísitölu. Það skil ég ekki. Hitt er alveg hárrétt hjá hæstv. viðskrh. að það er lofsvert og þeim mun lofsverðara sem tíminn er lengri að vera yfirleitt í ríkisstjórn án Alþfl. Það er rétt.

Virðulegi forseti. Ég get sagt eins og nokkrir sem hafa talað á undan mér að ég hafi ekki ætlað að lengja umræðuna með því að vera að tala í þessu máli. En áðan ræddi ég nokkuð um þá breytingu sem á að gera á lánskjaravísitölunni og ég get heldur ekki orða bundist þegar umræður eru komnar út í það hversu hagstætt það hafi verið í íslensku þjóðfélagi að taka upp lánskjaravísitöluna á sínum tíma. Ég vil líka minna á það að launþegasamtökin voru ekki að biðja um það að lánskjaravísitölunni væri breytt núna. Þau báðu um að lánskjaravísitalan væri afnumin. Við því var ekki orðið heldur var farið út í það að breyta henni yfir í að nota framfærsluvísitöluna. Ég held að lánskjaravísitalan hafi ekki verið neitt sérstaklega heppileg fyrir alla í íslensku þjóðfélagi. Hún var ágæt fyrir fjármagnseigendur, hún kom þeim mjög til góða en hún kom ekki öðrum til góða sem voru þá t.d. í húsbyggingum og að taka lán, gerðu sínar áætlanir fram í tímann með það fyrir augum að þær gætu borgað vissar skuldir sem þeir voru að taka í kringum 1980 því að fólki var ekki sagt hvernig þessi lánskjaravísitala mundi virka. Fólk var ekkert frætt um það hvaða áhrif það hefði á framtíð þess að vera að taka lán sem þá var orðið bundið lánskjaravísitölu. Það fólk sem þá var að taka lán var alið upp í verðbólguþjóðfélagi og þegar lánskjaravísitölunni var allt í einu skellt á og ég tala nú ekki um þegar í framhaldinu kom það að kauplagsvísitalan var afnumin. Eða muna menn ekki eftir Sigtúnshópnum? Hvernig hefur það fólk farið út úr lánskjaravísitölunni? Það er stór hópur af íslensku þjóðfélagi sem þar átti hlut að máli. Ég held að það hefði verið betra fyrir íslenskt þjóðfélag núna að þora að taka á því að afnema lánskjaravísitöluna heldur en vera að breyta henni yfir í þetta. Ég hef grun um það að hæstv. ríkisstjórn hafi verið tilbúin til að breyta þessu núna yfir í framfærsluvísitölu eða vísitölu neysluvöru eins og það á að heita vegna þess að kostnaðurinn af því verður lægri fyrir ríkissjóð, þ.e. skuldir ríkissjóðs hækka ekki eins mikið og vaxtakostnaður, þar af leiðandi verða verðlagsbreytingar ekki eins miklar. Það er hagstætt fyrir ríkissjóð að lánskjaravísitölunni skuli núna vera breytt og það er áreiðanlega ekki bara verið að því vegna þess að launþegasamtökin hafi farið fram á það. Þá hefði frekar verið orðið við því sem launþegasamtökin voru að biðja um.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um greiðslur Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna fiskvinnslufólks. Frv. er samið í tilefni af nýgerðum kjarasamningi aðila almenna vinnumarkaðarins og yfirlýsingu samningsaðila um að framkvæmd samningsins sé háð því að Alþingi samþykki nauðsynlegar breytingar á lögum um greiðslur Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna fiskvinnslufólks, samanber og yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar af því tilefni. Frv. er samið í samráði við samningsaðila. Þar sem um veigamiklar breytingar er að ræða á lögum um greiðslu Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna fiskvinnslufólks þótti rétt að semja frv. til nýrra laga um sama efni. Samkvæmt hinum nýgerða kjarasamningi skal verkafólk í fiskvinnslu njóta kauptryggingar eftir níu mánaða starf í sama fyrirtæki. Kauptrygging samkvæmt samningnum felur m.a. í sér að vinnuveitandi er skuldbundinn til að greiða starfsmanni föst laun fyrir dagvinnu í samræmi við samninginn þótt hráefnisbrestur valdi vinnslustöðvun, enda sé það í samræmi við ákvæði laga um greiðslur Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna fiskvinnslufólks. Kauptryggingarákvæði samningsins taka til verkafólks við verkun og vinnslu á ferskum sjávarafla, þ.e. í frystingu, söltun og skreiðarverkun og rækju- og skelvinnslu. Frv. felur í sér nauðsynlegar breytingar á lögum um greiðslur Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna fiskvinnslufólks, nr. 34/1988, vegna starfsfólks sem nýtur réttinda samkvæmt þessum ákvæðum samningsins. Ljóst er að ákvæði samningsins um kauptryggingarsamninga munu valda því að fiskvinnslufólki sem nýtur kauptryggingar mun fjölga verulega en samkvæmt upplýsingum frá formanni samtaka fiskvinnslustöðva er stór hluti þeirra starfsmanna sem starfa við fiskvinnslu þegar búnir að vinna yfir níu mánuði hjá sama fyrirtæki og mundu því fara strax inn á kauptryggingarsamninga. Það er talið að fjöldi þeirra sem starfar í fiskvinnslu sé á milli 5.000 og 5.500 manns í um það bil 4.500 stöðugildum. Á móti útgjaldaaukningu sjóðsins vegna þessa kemur til með að draga úr greiðslu sjóðsins til einstaklinga sem ella væru á atvinnuleysisskrá þar sem fiskvinnslufólk sem nýtur kauptryggingar á ekki rétt til atvinnuleysisbóta samkvæmt almennum ákvæðum laga um atvinnuleysistryggingar meðan það er á launum í tímabundinni vinnslustöðvun. Skv. 1. gr. frv. er það skilyrði fyrir greiðslu Atvinnuleysistryggingasjóðs til fiskvinnslufyrirtækja að starfsfólkið njóti kauptryggingar samkvæmt almennum kjarasamningum og fái greidd laun í vinnslustöðvun. Með vinnslustöðvun er átt við að hráefnisskortur eða aðrar sambærilegar orsakir valdi því að vinnsla liggur niðri tímabundið á annars venjubundnum vinnslutíma fyrirtækis. Með orðalaginu ,,sambærilegar orsakir`` er haft í huga að heimilt verði að greiða vegna vinnslustöðvunar sem verður vegna þess að ekki er talið réttlætanlegt að vinna afla af rekstrarlegum ástæðum, t.d. vegna ónógs magns eða hráefnisverðs og því verður í reynd um hráefnisskort að ræða. 3. mgr. greinarinnar felur í sér þá breytingu að í stað þess að samkvæmt núgildandi lögum eru ekki greiddar bætur tvo fyrstu dagana í hverri vinnslustöðvun eru fyrirtæki aðeins án greiðslu tvo daga á almanaksári. 4. mgr. felur í sér þau nýmæli að ofan á dagpeningafjárhæð samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar skuli greiða af bótafjárhæðinni fjárhæð sem svarar lífeyrissjóðsiðgjaldi atvinnurekenda, þ.e. 6%, og tryggingagjaldi atvinnurekenda, sem nú er 3,16%. Fyrrnefnda atriðið er í samræmi við almennar reglur í lögum um atvinnuleysistryggingar, sbr. 3. mgr. 23. gr. laga nr. 93/1993, en ekki hið síðarnefnda. Auk þess er hámarksgreiðslutímabilið lengt úr 20 dögum í 30 daga í hverri vinnslustöðvun. Enn fremur er hámarksgreiðslutímabilið á hverju ári lengt úr 45 dögum í 60 daga. Samkvæmt 2. gr. núgildandi laga þurfa fyrirtæki að tilkynna fyrirhugaða vinnslustöðvun með a.m.k. fimm sólarhringa fyrirvara. Í 2. gr. frv. er lagt til að fyrirvarinn verði styttur í þrjá sólarhringa. Greinin felur enn fremur í sér nauðsynlegar breytingar á orðalagi til samræmis við ákvæði kjarasamningsins sem talar um kauptryggingarsamninga en samkvæmt gildandi lögum er notað orðalagið ,,fastráðið fiskvinnslufólk``. Gert er ráð fyrir sá aðili sem lögum samkvæmt annast atvinnuleysisskráningu á staðnum taki við tilkynningu um vinnslustöðvun og staðreyni að um vinnslustöðvun sé að ræða af þeim orsökum sem fyrirtæki hefur tilgreint. Greiðslufyrirkomulag til fiskvinnslufyrirtækja hefur að undanförnu verið að færast í það horf að skrifstofa Atvinnuleysistryggingasjóðs hefur ákvarðað og afgreitt greiðslur beint til fyrirtækja án milliliða. Þykir rétt að leggja til breytingar á 2. gr. í samræmi við breytta framkvæmd enda hefur það í för með sér að unnt er að hraða afgreiðslu mála. Úrlausn skrifstofu er unnt að skjóta til stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs skv. 3. mgr. greinarinnar. Í 3. gr. er kveðið á um skyldu fyrirtækis til að tilkynna um breytingar á kauptryggingarsamningum meðan á vinnslustöðvun stendur og rétt Atvinnuleysistryggingasjóðs og atvinnuleysisskráningaraðila til að hafa aðgang að launa- og framleiðslubókhaldi fyrirtækis, svo og kauptryggingarsamningum sem eru í gildi milli fyrirtækis og starfsmanna þess. Þessi ákvæði eru efnislega hliðstæð ákvæðum 3. gr. núgildandi laga. Í 3. mgr. 3. gr. er gert ráð fyrir að í reglugerð verði nánar kveðið á um þau gögn sem fyrirtækið verður að leggja fram til að geta notið greiðslna úr sjóðnum. 4. gr. fjallar um greiðslu til fyrirtækja vegna starfsfræðslunámskeiða fyrir fiskvinnslufólk. Ákvæðið er samhliða 4. gr. gildandi laga. Í 5. gr. er almenn reglugerðarheimild og í 6. gr. hefðbundið gildistökuákvæði. Ég legg til, virðulegi forseti, að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, með síðari breytingum. Frv. felur í megindráttum í sér fimm efnisatriði. Í fyrsta lagi er um að ræða breytingar vegna laga nr. 99/1994, en með þeim var VI. kafli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sem fjallaði um atvinnuleysisbætur, felldur brott. Af þessari lagabreytingu leiðir að lög um atvinnuleysistryggingar taka nú til opinberra starfsmanna og nauðsynlegt er að gera breytingar á þeim með tilliti til þess, sbr. 1., 5. og 7. gr. frv. og II. bráðabirgðaákvæði þess. Tekið skal fram að samráð var haft við Bandalag háskólamanna, BHMR, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Kennarasamband Íslands við samningu þessara ákvæða frv. og hafa þessir aðilar lagt mikla áherslu á að frv. nái fram að ganga á þinginu. Aðalbreytingarnar eru þær að veita BHMR, BSRB, Sambandi ísl. sveitarfélaga og fjmrn. aðild að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs sem verður að teljast eðlilegt með hliðsjón af því að opinberir starfsmenn falla nú undir lög um atvinnuleysistryggingar og til samræmis við það að samkvæmt núgildandi lögum eiga Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasambandið fulltrúa í stjórninni. Við þessa breytingu fjölgar um fjóra í stjórninni og eru stjórnarmenn þar með orðnir ellefu. Ljóst er að þessi fjölgun getur gert starf stjórnarinnar þungt í vöfum og því er gert ráð fyrir því að hún geti skipt með sér verkum á þann hátt að hún starfi í tveimur hlutum sem hvor fyrir sig geti verið ályktunarhæfur. Er gert ráð fyrir því að stjórnin setji sér sjálf reglur um störf sín, þar á meðal um það hvort og hvernig hún skiptir með sér verkum. Formaður skal sitja fund í báðum hlutum stjórnarinnar og skal atkvæði hans ráða úrslitum ef stjórnin skiptist þannig að tala stjórnarmanna er jöfn. Aðrar breytingar eru ekki lagðar til á stjórn sjóðsins. Það er talið rétt að gera ekki frekari breytingar á skipun stjórnarinnar fyrr en lögin verði endurskoðuð í heild sinni. Einnig var talið rétt að eftirláta Alþingi að taka afstöðu til þess hvort rétt væri að hverfa frá því fyrirkomulagi að fjórir stjórnarmenn séu kjörnir af Alþingi en með því móti væru stjórnarmenn sjö eins og nú er. Samkvæmt lögunum skal ný stjórn skipuð að loknum alþingiskosningum. Í frv. er ákvæði um skipun úthlutunarnefnda atvinnuleysisbóta fyrir opinbera starfsmenn, sbr. 7. gr. þess. Í 1. málsl. 1. mgr. 25. gr. laga um atvinnuleysistryggingar er kveðið á um að úthlutunarnefnd skuli skipuð þremur mönnum frá því stéttarfélagi eða félagasambandi sem hlut á að máli, einu frá Vinnuveitendasambandi Íslands og einu frá Vinnumálasambandi samvinnufélaga. Það er ljóst að þessi skipan getur ekki átt við um opinbera starfsmenn og nauðsynlegt er að kveða sérstaklega á um skipun úthlutunarnefndar fyrir þá. Ákvæðið byggir á því að sams konar fyrirkomulag sé á úthlutun atvinnuleysisbóta til opinberra starfsmanna og annarra launþega. Þótti rétt að róttækari breytingar á þessu fyrirkomulagi biðu heildarendurskoðunar laganna. Ákvæðið felur í sér það frávik frá 1. málsl. 1. mgr. 25. gr. laganna að fjöldi úthlutunarnefnda fyrir opinbera starfsmenn takmarkist við bandalög opinberra starfsmanna, þ.e. annars vegar Bandalag háskólamanna, BHMR og hins vegar Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og að eingöngu verði skipaðar sérstakar úthlutunarnefndir fyrir þau stéttarfélög sem standa utan þessara bandalaga en Kennarasamband Íslands er langstærst þeirra. Er þetta gert með hliðsjón af því að æskilegt þykir að fækka úthlutunarnefndum atvinnuleysisbóta. Í stað fulltrúa frá Vinnuveitendasambandi Íslands og Vinnumálasambandi samvinnufélaga koma fulltrúar frá fjmrn. og Sambandi ísl. sveitarfélaga. Samkvæmt 1. gr. frv. skal 2. mgr. 24. gr. laganna falla brott. Hún felur í sér heimild til að meðreikna vinnu sem unnin er samkvæmt kjarasamningum opinberra starfsmanna við ákvörðun bóta til umsækjenda sem nær ekki 425 dagvinnustundalágmarkinu til að geta átt bótarétt. Ákvæðið er því orðið úrelt eftir að sú breyting varð að lög um atvinnuleysistryggingar taka til opinberra starfsmanna. Annað efnisatriði frv. eru óhjákvæmilegar breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar með tilliti til þess að Tryggingastofnun ríkisins annast ekki lengur þjónustu við Atvinnuleysistryggingasjóð, sbr. 2. og 8.--12. gr. frv. Er gert ráð fyrir því að vinnumálaskrifstofa félmrn. yfirtaki þau verkefni sem Tryggingastofnun annaðist fyrir sjóðinn, en að öðru leyti er ekki um efnislegar breytingar að ræða á ákvæðunum. Í þriðja lagi felur frv. í sér breytingar, sem taldar eru nauðsynlegar, vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Með 30. gr. laga nr. 116/1993, um breytingar á lagaákvæðum á sviði heilbrigðis- og tryggingamála vegna aðildar Íslands að samningi um Evrópskt efnahagssvæði, voru gerðar tvær breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar. Annars vegar var gerð breyting á 2. tölul. 1. mgr. 16. gr. laganna til að tryggja þeim sem eru í atvinnuleit í EES-landi rétt til að fá greiddar íslenskar atvinnuleysisbætur í því landi og hins vegar bættist við ný grein, 41. gr. a, sem heimilar Atvinnuleysistryggingasjóði að greiða, fyrir hönd þar til bærrar stofnunar í EES-landi, ríkisborgara í EES-ríki, sem hingað kemur í atvinnuleit, atvinnuleysisbætur. Við nánari skoðun þykir nauðsynlegt að þrjú ákvæði til viðbótar verði lögfest vegna skuldbindinga Íslands samkvæmt EES-samningnum. Í fyrsta lagi er um að ræða ákvæði um að bótaþegi, sem er í atvinnuleit í EES-landi, skuli sæta reglum þess lands um eftirlit og skráningu hjá vinnumiðlun, sbr. 4. gr. frumvarpsins. Í 20. gr. laga um atvinnuleysistryggingar er það skilyrði bótaréttar að umsækjandi láti skrá sig vikulega hjá vinnumiðlun. Reglur Evrópusambandsins sem gilda á EES-svæðinu gerir ráð fyrir að fari einstaklingur í atvinnuleit innan svæðisins beri landinu þar sem hann á rétt á atvinnuleysisbótum að greiða honum áfram bætur þann tíma sem honum er atvinnuleitin heimil. Það er að hámarki í þrjá mánuði og hann eigi þann tíma að sæta reglum þess lands þar sem hann er í atvinnuleit um skráningu og eftirlit. Það er því auðsætt að skilyrði um vikulega skráningu getur ekki átt við þegar íslenskir bótaþegar fara í atvinnuleit til annars EES-lands og er því lögð til breyting á þessu ákvæði laga um atvinnuleysistryggingar í samræmi við reglur Evrópusambandsins. Í öðru lagi er um að ræða heimild til að reikna starfstímabil launamanns í öðru EES-landi með við ákvörðun atvinnuleysisbóta til hans hér á landi, sbr. 6. gr. frv. Samkvæmt 66. gr. reglugerðar Evrópusambandsins skal aðildarríki við ákvörðun atvinnuleysisbóta taka tillit til starfs- og tryggingatímabila sem launþegi hefur lokið samkvæmt löggjöf annarra aðildarríkja eins og þeim hefði verið lokið samkvæmt löggjöf fyrstnefnda ríkisins. Í lögum um atvinnuleysistryggingar er ekki að finna heimild til þessa og því er nauðsynlegt að lögfesta heimild til að meðreikna starfstímabil í öðru EES-landi. Það leiðir af 3. mgr. 67. gr. reglugerðar nr. 1408/71 að það er skilyrði fyrir því að meðreikna starfstímabil erlendis frá að hinn atvinnulausi hafi síðast átt að baki starfstímabil í samræmi við ákvæði þeirrar löggjafar sem bótakrafan byggist á. Í samræmi við þetta ákvæði er unnt að setja það skilyrði fyrir að meðreikna starfstímabil í öðru EES-landi að viðkomandi hafi síðast átt að baki starfstímabil hér á landi. Er gert ráð fyrir að nánari reglur um slík skilyrði verði sett í reglugerð. Rétt er að árétta að heimildin á aðeins við um launþega. Hinn atvinnulausi verður að hafa starfað sem launþegi, bæði hér og í viðkomandi EES-landi. Hann verður að hafa verið tryggður samkvæmt lögum um atvinnuleysisbætur í öðru EES-landi til þess að njóta góðs af ákvæðinu og hann verður að leggja fram tilskilin vottorð útgefin af viðkomandi yfirvöldum í því landi sem staðfesta áunnin starfs- og tryggingatímabil þar. Gert er ráð fyrir að ráðherra setji með reglugerð og í samræmi við reglur Evrópusambandsins nánari reglur um hvaða skilyrðum þarf að fullnægja að því leyti til að njóta góðs af heimildinni. Í þriðja lagi þykir nauðsynlegt að lögfesta sérstaka heimild til að birta reglur Evrópusambandsins um atvinnuleysisbætur, sbr. 13. gr. frv. Þær er að finna í 6. kafla reglugerðar, með síðari breytingum, um beitingu almannatryggingareglna gagnvart launþegum, sjálfstætt starfandi einstaklingum og fjölskyldum þeirra sem flytjast á milli aðildarríkja, sbr. 1. tölul. VI. viðauka EES-samningsins og í 6. kafla reglugerðar. nr. 574/72, með síðari breytingum, um framkvæmd reglugerðar nr. 1408/71. Samkvæmt 66. gr. laga um almannatryggingar, nr. 117/1993, er ráðherra heimilt að birta sem reglugerðir reglur Evrópubandalagsins um almannatryggingar, enda eigi ákvæði þeirra stoð í þeim lögum. Af fyrirvaranum um að ákvæðin skuli eiga stoð í almannatryggingalögum leiðir að heimildin nær ekki til reglna Evrópusambandsins um atvinnuleysisbætur. Ákvæðum 7. gr. EES-samningsins um að gerð sem samsvarar reglugerð EB skuli sem slík tekin upp í landsrétt samningsaðila hefur því ekki verið fullnægt hvað reglur um atvinnuleysisbætur áhrærir. Ákvæði 13. gr. er ætlað að bæta úr því og er í ákvæðinu notað hliðstætt orðalag og í áðurgreindri 66. gr. almannatryggingalaga. Virðulegi forseti. Ég vil geta þess hér þar sem þetta hljómar í framsögu minni eins og þung og mikil breyting að hún er það ekki. Í raun þóttu þær breytingar sem átti eftir að gera samkvæmt EES-samningnum svo veigalitlar að þær voru viljandi látnar bíða þar til þyrfti að gera breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar. Að öðru leyti er verið að tryggja að hægt sé að setja heimild til reglugerðarsetningar í þessi lög þar sem hjá heilbrrn. var sérstök reglugerðarheimild varðandi Tryggingastofnun, en þar var þessi málaflokkur vistaður. Hér er því fyrst og fremst verið að flytja til ákvæði sem þegar hafa verið fyrir hendi. Fjórða efnisatriði frv. er tilkomið vegna 3. liðar yfirlýsingar ríkissjóðs í tengslum við kjarasamninga á almenna vinnumarkaðnum um eingreiðslu til atvinnulausra, sbr. bráðabirgðaákvæði II í frv. Ákvæðið er efnislega samhljóða fyrra bráðabirgðaákvæði við lög um atvinnuleysistryggingar um sama efni. Það fyrsta sem ég kynnti í þessu frv. er samkvæmt samningum við opinbera starfsmenn á sl. ári og fjórða efnisatriðið er komið til vegna yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar í þessum kjarasamningum. Fimmta efnisatriðið felur í sér brottfall ákvæða sem á rót sína að rekja til þess tíma sem það var ekki skylt að greiða af öllum launum til atvinnuleysistryggingasjóðs. Ákvæðið á ekki við eftir að öll störf eru orðin tryggingaskyld. Hins vegar hefur það vakið þann misskilning að menn geta geymt bótarétt sinn með því að stunda svokallaða svarta vinnu. Rétt þykir hins vegar að viðhalda rétti þeirra sem taka að stunda nám og þeirra sem verða að hverfa frá vinnu af heimilisástæðum til að geyma bótarétt sinn og er byggt á því að réttur þeirra sé óbirtur eins og í gildandi lögum. Virðulegi forseti. Ég hef lokið við að gefa yfirlit yfir þetta frv. Ljóst er að lög um atvinnuleysistryggingar þarfnast heildarendurskoðunar. Ekki hefur gefist ráðrúm til þess og því felur frv. þetta eingöngu í sér brýnar og óhjákvæmilegar breytingar á lögunum. Ég legg til, virðulegi forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 727 um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 18 frá 28. okt. 1994, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 18 felur í sér að tilskipun ráðsins og Evrópuþingsins, nr. 94/19/EB, um innlánatryggingakerfi, verður hluti af EES-samningnum. Hér á landi eru þegar starfandi tveir sjóðir sem gegna því hlutverki að tryggja innstæður í innlánsstofnunum. Þeir eru: Tryggingarsjóður viðskiptabanka og Tryggingarsjóður sparisjóða. Þeir starfa á grundvelli ákvæða í X. kafla í lögum nr. 43/1993, um viðskiptabanka og sparisjóði. Samkvæmt þeim eru allar innstæður tryggðar. Ekkert hámark er á þeim innstæðum sem tryggðar eru en hins vegar skal skerða bætur ef eignir sjóðanna hrökkva ekki til að bæta tjón að fullu. Þar sem innstæðutryggingarsjóðir eru starfandi hér á landi hefur Ísland þegar uppfyllt ákvæði tilskipunarinnar sem hér um ræðir að hluta til. Nokkur atriði tilskipunarinnar kalla hins vegar á breytingu lagaákvæða um sjóðina. Hér er einkum um að ræða eftirfarandi: 1. Afdráttarlaus skylda til að undanþiggja tilteknar innstæður í tryggingum, þ.e. innstæður í eigu annarra innlánsstofnana og innstæður sem tengjast málum þar sem sakfellt hefur verið fyrir peningaþvætti. Jafnframt þarf að kveða skýrt á um skylduaðild íslenskra banka og sparisjóða af tryggingarsjóðunum tveimur og möguleika á aðild útibúa erlendra banka hér á landi að sjóðunum. Einnig eru ákvæði um upplýsingar til viðskiptavina um aðild að tryggingarsjóðunum og bann við notkun slíkra upplýsinga í samkeppnisskyni. Það vantar í lögin úrræði stjórnvalda ef viðskiptabanki, sparisjóður eða útibú slíkrar stofnunar hér á landi uppfyllir ekki skyldur sínar gagnvart tryggingarsjóðunum. Drög að frv. til laga um breytingu á fyrrgreindum kafla um viðskiptabanka og sparisjóði hafa þegar verið samin og verða væntanlega lögð fram á Alþingi haustið 1995 að höfðu nauðsynlegu samráði við hagsmunaaðila. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.

Áður en gengið er til dagskrár verður leitað afbrigða um nokkur dagskrármál sem of skammt er liðið frá útbýtingu á, 28., 29., 45.--48., 70. og 76.--79. dagskrármál. Ef ekki kom fram athugasemdir um það verður leitað afbrigða um öll þessi dagskrármál í einu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga sem samkomulag hefur orðið um að formenn þingflokka flyttu. Mál þetta er ekki efnismikið, í því eru tvær tillögur um breytingar á stjórnarskránni. Hin fyrri er sú að gert er ráð fyrir að embætti eða störf yfirskoðunarmanna ríkisreiknings verði ekki lengur inni í stjórnarskránni heldur verði einungis kveðið á um að endurskoðun á fjárreiðum ríkisins, stofnana þess og ríkisfyrirtækja skuli fara fram á vegum Alþingis og í umboði þess eftir nánari fyrirmælum í lögum. Ástæða þessarar tillögu er sú að eftir að Ríkisendurskoðun var flutt undir yfirstjórn Alþingis þá eru ákvæði um yfirskoðunarmenn úrelt og ekki ástæða til að hafa þau lengur í stjórnarskránni. Alþingi getur hins vegar að sjálfsögðu skipað með lögum svo til að sérstakir skoðunarmenn verði kjörnir eða falið sérstakri þingnefnd að yfirfara þær endurskoðunarskýrslur sem fram koma. Það er að sjálfsögðu í hendi þingsins á hverjum tíma. Stjórnarskrárákvæðið sjálft er reyndar hálfgerður forngripur og menn eru sammála um að fella það brott úr stjórnarskránni. Hins vegar er gert ráð fyrir því að umboð þeirra yfirskoðunarmanna sem síðast voru kjörnir gildi þar til þeir hafi lokið skoðun sinni á ríkisreikningi ársins 1994. Hins vegar er hér, virðulegi forseti, ákvæði til bráðabirgða, sem er allt annars efnis. Ákvæðið gerir ráð fyrir því að lengja megi næsta kjörtímabil um allt að einn mánuð. Er það vegna þess, eins og allir vita, að kjördagur hefur verið að færast fram með hverjum kosningum sem fram hafa farið undanfarin ár, allt frá árinu 1983, og færst þá á æ óhentugri tíma fyrir almenning og stjórnmálaflokka. Tillaga flm. er sú að að næsta kjörtímabili loknu skuli reglulegar alþingiskosningar fara fram annan laugardag í maí 1999, nema Alþingi hafi áður verið rofið. Þessi tillaga er því flutt til þess að koma alþingiskosningum á hentugri árstíma að loknu næsta kjörtímabili. Hygg ég að um þetta mál sé samstaða meðal flestra hér í þinginu. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara frekari orðum um þetta frv., virðulegi forseti, en legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. stjórnarskrárnefndar þingsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, sem eru nr. 80 frá 16. okt. 1987, með síðari breytingum. Flutningsmenn eru auk mín úr öllum þingflokkum, þeir hv. þm. Páll Pétursson, Guðmundur Árni Stefánsson, Ólafur Ragnar Grímsson og Anna Ólafsdóttir Björnsson. Í frv. þessu er að finna allnokkrar breytingar á gildandi lögum um kosningar til Alþingis. Þó eru hér eingöngu þrjú atriði sem ég tel ástæðu til þess að reifa og gera grein fyrir. Að öðru leyti er hér um að ræða ýmiss konar tæknilegar breytingar og breytingar á ákvæðum sem hafa orðið úrelt eða eiga ekki lengur við með hliðsjón af breyttum lögum og stjórnarskrá að öðru leyti. Ég vil þá víkja að 2. gr. þessa frv. Sú grein kveður á um það efnislega að jöfnunarsæti milli kjördæma verða níu í stað átta og að svokallaður flakkari bætist við þau átta sem fyrir eru og koma til úthlutunar í kjördæmi fyrir kosningar. Þetta mun hafa þær afleiðingar miðað við þá reiknireglu sem er í b-lið greinarinnar að af þessum níu jöfnunarsætum munu fjögur koma í hlut Reykjaneskjördæmis en fimm í hlut Reykjavíkur. Með öðrum orðum, það sem gerist er ,,flakkarinn`` flyst til Reykjavíkur og tekur sér þar fasta bólsetu. Þessi tillaga er niðurstaða af starfi nefndar sem fulltrúar allra flokka hafa átt sæti í, þar á meðal allir flutningsmenn þessa frv. Sú nefnd hefur setið að störfum um nokkra hríð og leitað leiða til þess að gera tillögur um jöfnun atkvæðavægis í landinu. Á þessu stigi er ekki gerð frekari tillaga um breytingar í þá átt en það sem kemur fram í þessu frv. og engar tillögur koma að þessu sinni um breytingar á stjórnarskrá í því efni. Hins vegar er það vilji nefndarmanna að því starfi sem hafið er á hennar vegum verði haldið áfram á nýju kjörtímabili. Næsta grein sem mig langar til þess að víkja að er 6. gr. Þar er kveðið á um það að frestur til þess að leggja fram kjörskrár styttist úr sjö vikum í þrjár og má segja að það sé í samræmi við tæknibreytingar á þessu sviði hjá Hagstofu Íslands, sem nú þarf mun skemmri tíma til þess að ganga frá kjörskrá heldur en áður var í ljósi þess að lögheimili manna eru nú færð í tölvu og breytingar á þeim eru gerðar um leið og þær eru tilkynntar Hagstofunni en ekki miðaðar við ákveðna dagsetningu á árinu eins og hér var fyrir nokkrum árum. Hins vegar hefur komið fram sú ábending að það getur verið óþægilegt fyrir stjórnmálaflokkana að hafa ekki aðgang að kjörskrám fyrr en þrem vikum fyrir kosningar. Fyrir liggur yfirlýsing af hálfu Hagstofunnar um að hún muni láta stjórnmálaflokkum í té bráðabirgðakjörskrá allt að sjö vikum fyrir kjördag þannig að styttri frestur á ekki að koma að sök í starfi stjórnmálaflokkanna. Að öðru leyti er hér um afar eðlilega breytingu að ræða. Ég vil þá að endingu, virðulegi forseti, víkja að bráðabirgðaákvæðum frv. Hið fyrra gerir ráð fyrir því að dómsmrn. skuli að lokinni birtingu þessara laga auglýsa úthlutun þingsæta samkvæmt 2. gr., sem ég vék að áðan, og það mun hafa í för með sér að fimm sæti verða í Reykjavík og fjögur í Reykjanesi til viðbótar þeim sætum sem ákveðin eru í stjórnarskrá. Aftur á móti er bráðabirgðaákvæði II annars efnis. Þar er gert ráð fyrir því að dómsmrh. fái heimild í komandi alþingiskosningum til þess að ákveða að kosningin sem ráðgerð er hinn 8. apríl nk. geti staðið í tvo daga, en ákvörðun þessa skuli hæstv. ráðherra birta í Ríkisútvarpinu í síðasta lagi tveim dögum fyrir kjördag. Um þetta eru síðan nánari ákvæði og reglur í þessari tillögu í bráðabirgðaákvæði II. Ástæðulaust er að hafa mörg orð um tilefni þessarar tillögu. Tilefnið er að sjálfsögðu það að í byrjun apríl getur verið allra veðra von á Íslandi og það er eðlilegt að búa sig undir það að ef veður eða ófærð hamla kosningu eða fyrirsjáanlegt að svo verður, þá megi hafa kjördagana tvo. Um þetta eru þingflokkarnir að ég vænti sammála. Ég vil að endingu leggja til, virðulegi forseti, að máli þessu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Frú forseti. Ég hef tekið þátt í því nefndarstarfi sem liggur til grundvallar þessu frv. Við lögðum upp með talsvert mikið prógramm í því nefndarstarfi. Afraksturinn hér og nú er einungis mjög lítið skref og ekki endanlegt. Því miður náðist ekki niðurstaða í nefndinni sem menn gætu verið sæmilega sáttir við þannig að við búum áfram við núgildandi kosningalög með öllum þeim göllum sem því fylgja. Það er einungis einn annmarki lagaður í þessu frv. Nú er út af fyrir sig margt hægt að segja ljótt um gildandi kosningalög og ég held að þjóðin sé alveg dauðleið á þeim og við þingmenn reyndar líka og undarlegt að ekki skyldi nást samstaða um að breyta þeim þannig að aðrar talningareglur gætu komið til framkvæmda við kosningar í vor. Það er að vísu einn kostur á þessum kosningalögum og ég vil ekki gera lítið úr honum. Það er jafnvægið sem ríkir þar á milli flokka. Það liggur alveg ljóst fyrir að ríkisstjórn sem styðst við meiri hluta á Alþingi hefur á bak við sig meiri hluta kjósenda, þ.e. meiri hluti þjóðarinnar hefur þá tekið ábyrgð á þeirri ríkisstjórn sem mynduð er að kosningum loknum. Ég hefði persónulega kosið að talningareglunum væri breytt og ég tel að það sé hægt að gera það án þess að raska þessu jafnvægi á milli flokkanna. Ég tel að það sé í þingflokki framsóknarmanna fullur vilji til að breyta kosningalögunum og fullur vilji til að breyta stjórnarskránni og við höfum verið mjög frjóir í tillögugerð og sett fram a.m.k. þrjár tillögur til breytinga. Engin þeirra náði fram að ganga að sinni, en þær eru til umræðu áfram. Ég vek athygli á því að ég tel að það sé mjög mikilvægt að auka persónukjör í kosningalögunum þannig að valfrelsi kjósandans verði meira heldur en nú er. Ég vil hins vegar undirstrika það að ég tel að það eigi að vera með jákvæðum hætti, þ.e. að persónukjörið byggist á því að kjósandinn velji þann sem hann óskar eða þá sem hann óskar fremur en að strika út þá sem hann vill ekki hafa. Það er allt annar svipur á því að gera þetta með pósitívum hætti. Jafnframt vil ég vekja athygli á því að ég tel að í framhaldsstarfi nefndarinnar eða framhaldsstarfi að þessari breytingu, því ég geri ráð fyrir að þessi nefnd hafi lokið störfum, framhaldsstarfið við stjórnarskrárbreytingar á næsta kjörtímabili og breytingar á kosningalögum, þá eigum við að opna í betri gátt fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla er mjög lýðræðislegur háttur á afgreiðslu eða mjög lýðræðislegur háttur að leita álits þjóðarinnar á álitamálum og það tel ég að við eigum að kappkosta að gera í ríkari mæli heldur en við höfum gert.

Virðulegi forseti. Það má til sanns vegar færa að þær breytingar sem hér er gerð tillaga um á gildandi kosningalögum og því kerfi sem við búum við í þeim efnum eru aðeins hænufet í rétta átt. Það lá hins vegar jafnljóst fyrir þegar nefndarstarf hófst sem hv. frsm. gerði grein fyrir, að um allar aðgerðir í þessum efnum yrði að nást víðtæk samstaða milli stjórnmálaflokka á hinu háa Alþingi og niðurstaðan varð sú að eingöngu um þennan þátt málsins náðist þessi samstaða. Það fer ekki á milli mála að það fyrirkomulag sem við búum við í þessum efnum er með þeim hætti að ekki verður við unað. Ekki einasta er engin sátt um það kerfi hér á hinu háa Alþingi meðal hv. alþingismanna heldur er engin sátt í þjóðfélaginu í heild. Þannig að á leið til aukinna lýðréttinda og lýðræðis þá hygg ég að Alþingi geti ekki undan því vikist margt lengur að taka á þeim málum. Minn flokkur, Alþfl., hefur ákaflega skýra stefnu í þessu máli. Hann er einhuga um þá stefnu, ég hygg sá einasti stjórnmálaflokkur sem hefur lýst skýrri, klárri og einfaldri stefnu í þessum efnum og það er að gera landið að einu kjördæmi. Á umliðnum árum hefur þessu viðhorfi, þessu stefnumiði, vaxið fiskur um hrygg og notið aukins stuðnings úti í þjóðfélaginu og innan raða annarra stjórnmálaflokka. Með þessum hætti hygg ég að í einu skrefi yrði jafn réttur fólks til þess að kjósa sér sína þingmenn og um leið er það mín skoðun að þessi leið mundi um margt bæta stjórnkerfið í heild og breidd. Hv. alþm. á löggjafarsamkomu þjóðarinnar yrðu þar með fulltrúar þjóðarinnar í heild en ekki einstakra kjördæma og ég hygg að nálgun ýmissa viðfangsefna mundi þar með fljótlega breytast nokkuð og aukin skynsemi og aukin víðsýni og breidd fengist í umræður og ákvarðanir á hinu háa Alþingi. Þessu samfara hygg ég hins vegar að nauðsynlegt væri líka að auka til muna valfrelsi kjósenda til þess að velja einstaklinga. Um það er held ég mikill áhugi líka meðal hv. alþm. og brýnt að taka á því máli fljótt. Ég vil ganga talsvert langt í þeim efnum og opna á þann möguleika að fólk, kjósendur, geti valið einstaklinga jafnvel á mörgum framboðslistum á sama tíma. Það fyrirkomulag þekkist erlendis og ég held að við eigum að feta okkur í þá áttina. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta, en vildi hins vegar undirstrika það við þessa umræðu hér að stefna Alþfl. er skýr og óbreytt í þessum efnum, en Alþfl. er vitaskuld tilbúinn til þess að taka saman höndum við aðra stjórnmálaflokka um að miða þessum málum þó í rétta átt þó að allt of hægt fari.

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að taka hér til umræðu þær litlu breytingar sem nú eru gerðar á kosningalögunum. En í þeirri nefnd sem ég átti sæti í, sem fjallaði um þessi mál, hefur að mínu mati verið unnið gott undirbúningsstarf og það liggja fyrir upplýsingar og það liggja fyrir ákveðnar hugmyndir um það á hvern hátt hægt er að breyta í átt til jöfnunar og raunar fleiri en ein hugmynd og ég tel að á þessum grunni verði hægt að byggja mjög góðar tillögur. Þær hugmyndir sem við kvennalistakonur höfum einkum staldrað við eru hugmyndir um stækkun kjördæma. Við teljum að sá kostur bjóði upp á býsna marga möguleika og hafi þann kost einkum að þar verður hægt að sætta mismunandi sjónarmið. Þetta er ekki hægt að gera án þess að um það náist sátt og á þeim tíma sem við höfðum til ráðstöfunar þá er alveg ljóst að slík sátt hefur ekki náðst og eflaust þurfa slíkar hugmyndir lengri tíma. Þetta er sú hugmynd sem við kvennalistakonur höfum einkum litið til, en jafnframt er ljóst að allir verða að koma að þessu starfi með opnum huga og sérstaklega með það í huga að reyna að ná árangri og að reyna að ná þessum markmiðum án þess að glata því sem við höfum núna, en það er jöfnuður milli flokka. Ég tel að aðeins með þessu litla skrefi sé alla vega verið að sýna fram á að það er fullur vilji til þess að stíga áfram skref til jöfnunar. Þó þetta skref sé lítið þá er það engu að síður táknrænt fyrir það að þessi mál eru á hreyfingu. Það er ekki kyrrstaða og það er hægt að halda áfram og það hlýtur að vera hægt að halda áfram þannig að sjónarmið sem flestra fái að njóta sín því að þannig verður að standa að slíku máli. Það er gott ef hægt verður að halda áfram þessu starfi með tiltölulega opnum huga og tiltölulega laus við þær viðjar sem við í rauninni alltaf höfum af nútíðinni og ég vonast til þess að þetta samstarf sem við höfum átt, fulltrúar allra flokka, muni síðan geta haldið áfram með einum eða öðrum hætti og leiða til breytinga sem eru öllum til góðs.

Hæstv. forseti. Þingmenn Alþb. og þingflokkur eru aðilar að þessu samkomulagi sem liggur til grundvallar flutningi þessa frv. og er það í samræmi við þá niðurstöðu kosningalaganefndar sem starfaði samkvæmt bréfi eða skipun hæstv. forsrh. að ekki yrði meira að gert að sinni en að gera þær breytingar á kosningalögum sem hér eru fluttar í frumvarpsformi. Ég vil láta það koma fram að ég gerði í nefndinni þann fyrirvara við þessa niðurstöðu að ég teldi að sú ráðstöfun að færa 63. þingsætið, svonefndan flakkara, inn í hóp uppbótarsæta, samkvæmt 5. gr. laganna, með þeim hætti sem hér er lagt til, væri að því leyti ósanngjörn ráðstöfun að með því væri komið í veg fyrir að stærsta kjördæmi landsbyggðarinnar, Norðurl. e., sem einmitt við þessar kosningar er að missa eitt þingsæti á Reykjanes, færði í raun og veru þá fórn. Og þó ekki sé um það deilt að rík þörf sé á og mikil krafa uppi um að jafna vægi atkvæða þannig að fleiri þingsæti komi í hlut Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis þá er það að sama skapi óhagstæð aðferð að láta þá breytingu bitna á því kjördæmi landsbyggðarinnar sem fyrir er með fæst þingsæti miðað við íbúatölu. En ljóst er að Norðurl. e., sem langstærsta kjördæmi landsbyggðarinnar, stendur þar nokkuð sér á báti. Það hefði því verið æskilegra, hæstv. forseti, ef sambærilegar lagfæringar hefðu mátt ná fram að ganga án þess að þeim fylgi þessi sérstaki annmarki, að um leið væri gengið sérstaklega á rétt þess landsbyggðarkjördæmis sem í raun og veru síst skyldi út frá atkvæðajöfnunarsjónarmiðum. Hefði 63. sætið verið fært inn í b-lið 5. gr. kosningalaganna, án þess að deilitölum b-liðarins væri breytt, hefði þetta sæti lent til Norðurl. e. og það því staðið jafnt að vígi eftir sem áður þrátt fyrir flutning eins sætis við þessar kosningar til Reykjaneskjördæmis. Deiling þessara nýju þingsæta, sem 5. gr. fjallar um, verður þá sú að fimm verða í Reykjavík og fjögur á Reykjanesi og má vissulega færa fram þau sjónarmið og þau rök fyrir þeirri niðurstöðu að með því er smáskref tekið til jöfnunar þingsæta í samræmi við íbúafjölda þar sem hvort kjördæmi fær þá við þessar kosningar eitt viðbótarþingsæti. En á því er þessi ágalli og ég vil láta hann koma hér fram, hæstv. forseti, og ég vil jafnframt að það sé ljóst að ég áskil mér allan rétt til þess að fylgja því máli eftir í frekari vinnu að endurskoðun kosningalaga, að hlutur Norðurl. e. verði þá á nýjan leik lagfærður þannig að ekki halli sérstaklega á það kjördæmi landsbyggðarinnar. Þá vil ég einnig láta koma fram, hæstv. forseti, að það var mikill áhugi á því af hálfu okkar þingmanna Alþb. að einhver árangur næðist við þessa endurskoðun kosningalaga í þá veru að koma á auknu persónukjöri þannig að fólk gæti í alþingiskosningum haft meiri áhrif á þá einstaklinga sem þar veljast í sæti. Var í nefndinni farið yfir ýmsa möguleika í þeim efnum en engin niðurstaða varð, enda ljóst að þar er um flókið og vandasamt verkefni að ræða, að útfæra með hvaða hætti skuli þá frá því gengið í kosningalögum. Einn möguleiki sem kæmi til greina a.m.k. væri sá að kjósendur og flokkar ættu það val að jafnframt röðuðum listum mætti bjóða fram óraðaða og gætu þá í fyrsta lagi flokkarnir valið um það hvort þeir kysu að ráða uppstillingunni sjálfir og þá með hvaða aðferðum, prófkjörum eða hefðbundinni uppstillingu, en þeir ættu líka þann kost samkvæmt kosningalögum að leggja fram óraðaðan lista og síðan ættu þá kjósendurnir einnig sama val. Þetta væri nú sú breyting sem trúlega væri einna einföldust og þyrfti ekki að kalla á í raun og veru neina breytingu á því fyrirkomulagi sem ríkt hefur í þessum efnum aðra en þá að flokkunum stæði til boða þessi möguleiki að bjóða kjósendum upp á að raða listanum í kosningunum. Þá var einnig mikið rætt í nefndinni um kjördæmamörk og við, fulltrúar Alþb., settum fram það sjónarmið að ekki kæmi til greina að ganga of langt í þeim efnum, að fækka tölu þingmanna í núverandi kjördæmum, þar sem með því væri í raun og veru gengið á þann þátt fulltrúalýðræðisins að sem flestir skoðanahópar gætu átt sína fulltrúa kjörna á löggjafarþinginu frá viðkomandi svæði eða viðkomandi kjördæmi. Og ljóst má vera að yrði til að mynda fjöldi þingmanna í einstökum kjöreiningum eða kjördæmum færður mikið niður úr því sem hann nú er, þ.e. fimm, þá gæti sú staða komið upp að stjórnmálahreyfingar með jafnvel 12--15% kjörfylgi og jafnvel hugsanlega meira, ættu eftir sem áður ekki möguleika á að fá sinn mann kjörinn á þing af viðkomandi svæði og það teljum við vont fyrirkomulag. Þess vegna er það okkar niðurstaða að vilji menn vinna málið á þessum grundvelli sé eina leiðin að endurskoða kjördæmaskipanina miðað við þá óbreyttan fjölda þingmanna og þá til einhverrar fækkunar og stækkunar á kjördæmum þannig að eftir sem áður gæti viðunandi fjöldi fulltrúa verið kosinn á hverjum stað. Þessi atriði vildi ég taka fram sérstaklega, hæstv. forseti, auk þess sem ljóst er að þetta starf hlýtur að halda áfram eftir því sem vilji manna stendur til þess að vinna þessi mál betur. Ég tel að það starf, þó í skamman tíma hafi staðið, sem unnið var í kosninganefndinni, hafi verið ágæt vinna og ágæt yfirferð á málinu og fyrst og fremst ástæða til að harma það og gagnrýna hversu seint það fór af stað og hlýtur það að skrifast á ábyrgð þeirra sem verkinu áttu að stýra, hæstv. forsrh., en eins og kunnugt er þá komst kosningalaganefndin í raun og veru ekki af stað með sín verkefni fyrr en um mánaðamótin nóvember/desember. Nokkrar aðrar minni háttar lagfæringar er hér verið að gera, hæstv. forseti, sumar sjálfsagðar, eins og þá að láta orðalag sem endurspeglar fyrrum deildaskiptingu Alþingis hverfa. Þá er hér breyting í 6. gr. sem lýtur að því að kjörskrárframlagning eða endanleg kjörskrá liggur nú fyrir með miklu skemmri fyrirvara en áður var, þ.e. þrem vikum í stað sjö vikum fyrir kjördag, ef ákvæði 6. gr. verða samþykkt. Fyrir þessu eru þau rök að tæknilega er ekkert því til fyrirstöðu í tölvufærðri þjóðskrá eða kjörskrá að hafa útskrift sem kemur þetta seint fram og er þá að sjálfsögðu að því leiti betri og réttari að hún endurspeglar íbúastöðuna í hverju og einu sveitarfélagi nær hinum endanlega kjördegi en áður var. Á móti kemur að þeir sem eru að sinna kosningaundirbúningi hafa ekki endanlega kjörskrá í höndunum fyrr en þrem vikum fyrir kjördag, sem er miklu skemmri tími en áður hefur verið og ég vil láta það koma hér skýrt fram að stuðningur okkar við þessa breytingu er á þeim grundvelli að yfirlýsing liggi fyrir um að ekkert sé því til fyrirstöðu að bráðabirgðakjörskrá eða kjörskrárstofnar verði afhentir með sama hætti og áður hefur verið með lengri fyrirvara. Þetta er mjög mikilvægt atriði m.a. vegna utankjörstaðakosningar og Íslendinga sem búsettir eru erlendis sem vilja vita um stöðu sína á kjörskrá og er af þeim sökum mjög mikilvægt að við þetta fyrirheit verði staðið, að mönnum standi til boða fullnægjandi bráðabirgðaútgáfur af kjörskrárstofninum þó hinni endanlegu kjörskrá verði ekki lokað fyrir en þrem vikum fyrir kjördag. Að síðustu, hæstv. forseti, er svo tekið hér inn samkvæmt tilmælum undirritaðs ákvæði um það að heimilt sé að bæta öðrum kjördegi við þessar kosningar sem fram eiga að fara 8. apríl nk. Það er af þeim augljósu ástæðum að verið er að kjósa hér á útmánuðum, eða síðla vetrar, við aðstæður sem engin trygging er fyrir að geti ekki orðið mjög erfiðar. Má segja að margt teikni til þess eins og tíðarfar og færð hefur verið á þessum vetri að þar gæti orðið um býsna krappan dans að ræða, að heyja kosningabaráttu og koma við kosningum á þessum árstíma og er auðvitað alls ekki heppilegt né æskilegt að sitja uppi með kosningar á miðjum vetri eða síðla vetrar. Líti út fyrir að erfiðleikar geti orðið á kosningum er æskilegt að eiga þann möguleika að bæta við a.m.k. einum kjördegi því það hljóta að aukast mjög líkurnar á því að allir nái að nýta sinn kosningarrétt ef það er gert, auk þess sem að sjálfsögðu má þá ekkert til spara í formi snjómoksturs og annarrar þjónustu til að gera mönnum þetta mögulegt. Þess vegna fagna ég því að þetta ákvæði er þarna fram komið. Einnig því að nú er í bígerð að ganga þannig frá málum að við komumst á eðlilegan kjördag að loknum þessum kosningum, þ.e. að við þarnæstu reglulegar kosningar til Alþingis á árinu 1999 verði hægt að kjósa á eðlilegum kjördegi í maímánuði. Það er satt best að segja óviðunandi að búa áfram við þá þróun að kosningarnar færist framar og framar á veturinn og ef svo færi nú til að mynda að næstu kosningar á eftir þessum hefðu að óbreyttu getað orðið um mánaðamótin mars og apríl þá hljóta allir að sjá í hvaða óefni er þar að stefna, að kosningarnar eru að færast inn á harðasta veturinn. Því tel ég báðar þessar breytingar nauðsynlegar. Annars vegar þessa á kosningalögum að opna heimild fyrir öðrum kjördegi í kosningunum í apríl nk. og eins hitt að ganga þannig frá málum að þarnæstu kosningar geti orðið á eðlilegum kjördegi. Hæstv. forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa um þetta öllu fleiri orð. Þetta er að sjálfsögðu ekki sú viðamikla endurskoðun kosningalöggjafar sem ýmsir höfðu gert sér vonir um að gæti orðið, en þetta er það sem tími vannst til að leggja hér til sameiginlega af hálfu flokkanna. Og það er að sjálfsögðu að lokum eitt það allra mikilvægasta í þessum málum öllum, það er að stjórnmálaflokkarnir og samtök í landinu nái góðu samkomulagi um þær grundvallarleikreglur sem notast er við á hverjum tíma í þessum efnum. Fátt er held ég mikilvægara með hverri þjóð heldur en að sæmilegur friður ríki um lögin og þá auðvitað ekki síst grundvallarlöggjöf af því tagi sem kosningalög hverrar þjóðar hljóta að teljast.

Frú forseti. Ég greiddi á sínum tíma atkvæði gegn þeim lögum sem í gildi eru um skiptingu þingsæta í landinu og tel mig því ekki bera á þeim neina ábyrgð. Ég vildi aftur á móti vekja athygli á því að það er eitt atriði í þessum lögum sem minnkar rétt einstaklingsins og það er það ákvæði að það er styttur tíminn til að leggja fram kjörskrá. Hér er því slegið föstu að menn geri aldrei mistök, Hagstofan geri ekki mistök, Hagstofan týni engum manni út af þjóðskrá. Það hefur þó gerst í þessu landi. Spurningin er: Ef maður fær svo stuttan tíma til að kanna það hvort hann sé yfirleitt á kjörskrá nokkurs staðar í landinu hverjir eru hans möguleikar að ná fram rétti sínum? Þeir hafa verið minnkaðir verulega, tíminn þrengdur og afleiðingin getur orðið sú að einhver sitji uppi með það að hann verði hvergi með heimild til að kjósa. Ég hef aldrei talið stóra hættu á því að þeir dánu færu á kjörstað en allur er varinn góður og frá því er nú tryggilega gengið að þeir skuli strikaðir út. En auðvitað eru menn þá að gera því skóna að það sé hægt að svindla í kosningum á Íslandi og menn geti kosið fyrir aðra. Þá er líka miklu meiri hætta á því, ef menn líta svo á að þetta sé tilfellið, að þá þurfi að setja reglur um að menn mæti með skírteini á kjörstað. Ég vek athygli á þessu vegna þess að í gegnum mína reynslu þá hefur maður séð einstaklinga eiga lögheimili á óbyggðum stöðum, þ.e. lóðum sem ekkert hús stendur á og allt þar fram eftir götunum. Mér er til efs að sú stytting sem hér er þökkuð tölvutækninni sé þess vegna til bóta varðandi framlagningu kjörskrárinnar. Hér hefur verið vikið að öðru atriði og það er auknu lýðræði. Þeir sem kasta því fram eru vafalaust með ákveðnar skoðanir á því hvað lýðræði er. Ég tel að mesti skorturinn á lýðræði í þessu landi sé sá að þjóðin fær ekki að velja sinn forsrh. Íslenska þjóðin hefur ekki þau mannréttindi að hún megi velja sinn forsrh. Það eru hrossakaup annaðhvort á bak við lokaðar dyr eða í gönguferðum úti í eyjum eða annars staðar sem ráða slíku. Og hvaða sanngirni er í því að svipta þjóðina réttinum til að velja sér forsrh.? Er það ekki viðurkennt af öllum sem hér eru að hann sé valdamesti maður landsins á meðan hann starfar? Af hverju á íslenska þjóðin ekki að fá að ráða því hver fer með það vald? Það er vegna þess að okkur var einu sinni færð stjórnarskrá samin að danskri fyrirmynd þar sem enginn gerði ráð fyrir öðru en að konungur skyldi hafður upp á punt sem æðsti maður þess ríkis og forsrh. kæmi svo næstur honum, en þó í reynd sá sem völdin hefði. Mesta lýðræðisbreytingin sem hægt væri að framkvæma í þessu landi væri að láta kjósa forseta lýðveldisins og afhenda honum full völd, þau sem í dag eru hjá forsrh. Þá fengi þjóðin í reynd það vald sem hún hefur viljað fá. Ég hef heyrt hina hörðustu sjálfstæðismenn segja: Við kusum aldrei þessa ríkisstjórn. Og ég hef heyrt hörðustu alþýðuflokksmenn segja: Við kusum aldrei þessa ríkisstjórn. Hvaða lýðræði er þá í því að það kerfi sé við lýði að alþýða Íslands fái ekki að velja þann sem stjórnar landinu? Svo tala sömu menn um það að þeirra tillaga sé að gera landið að einu kjördæmi. Ég hygg að það hefði verið betra fyrir Ísland ef við hefðum sótt fyrirmyndina um stjórnarskrá til þess lands sem braust sem nýlenda fyrst allra landa undan nýlenduveldi Breta og stofnaði lýðfrjálst ríki. Og þaðan hafa menn í vaxandi mæli verið að sækja fyrirmyndirnar í því í hverju lýðræði eigi að vera fólgið, m.a. jafnræði þegnanna, sem nú verður trúlega staðfest í stjórnarskránni í fyrsta skipti á Íslandi. Ég vil gjarnan við þetta tækifæri rifja það upp að þegar Ísland tapaði sjálfstæði sínu þá var Ísland sambandslýðveldi. Þjóðveldið var sambandslýðveldi. Það var lýðveldi hinna fornu fjórðunga og það hefði engu gilt þó ákveðið magn Sunnlendinga hefði skrifað undir og uppfyllt þann fjölda sem þurfti til þess að við afsöluðum okkur frelsinu, þá hefði aðeins Sunnlendingafjórðungur tilheyrt Noregskonungi, ekki hinir fjórðungarnir. Þessu sjálfstæði hefur aldrei verið skilað aftur. Hér utan á þinghúsinu eru merkin og táknin um þetta forna þjóðveldi, lýðveldi hinna fornu fjórðunga. Ef menn eru reiðubúnir að samþykkja að þessu verði skilað aftur þá eru menn í reynd búnir að viðurkenna að það er hálfhlálegt að annars vegar skuli vera um sveitarfélög að ræða sem fá um 20% af skatttekjum landsmanna og hins vegar sé um að ræða ríkisvald sem hefur um 80% skattteknanna undir sínum höndum. Menn ræða þetta sjaldan á þessum grunni og sumir hafa nú sennilega ekki lesið söguna nóg til að vita þetta. En hvað um það. Nú leggja menn til í orðræðum að landið verði gert að einu kjördæmi. Hvers vegna skyldi það vera? Það er vegna þess að ef við tækjum okkur til og fækkuðum þingmönnum í 40 og létum svo jafnmarga menn vera á bak við hvert þingsæti í hverju kjördæmi þá eru til kjördæmi í landinu sem fengju engan þingmann. Svo einfalt er það mál. Mér finnst það því bera vissan vott um hugleysi að halda því fram að það eigi að hafa hér eitt kjördæmi. Væri þá ekki nær að menn þyrðu að segja að það yrði að sameina kjördæmamörk og fjórðungsmörk í landinu? Væri þá ekki nær að menn þyrðu að segja það? Hvenær skyldi Breiðafirði hafa verið gerð önnur eins bölvun og þegar hann var klofinn í tvennt? Sterkasta vígið sem til var á Íslandi á dögum Jóns Sigurðssonar, efnahagslega séð, hefur verið í hnignun síðan, hlutfallslega, miðað við önnur svæði. Hvenær skyldu menn hafa trúað því að svo færi að Tröllaskagi yrði meiri andleg hindrun á Norðurlandi eftir að bílvegur kom á en hann var meðan enginn bílvegur var yfir Tröllaskaga? Nú tala menn um Norðurland vestra og Norðurland eystra og það kólnar stöðugt á milli kjördæmanna.

Það var annað á dögum Jóns Arasonar.

Það var eitt Norðurland þegar Davíð frá Fagraskógi talaði um ,,Þei, þei, nú slær klukkan á Norðurlandi tólf.`` Hann tók það ekki fram hvort það væri á Norðurlandi eystra eða á Norðurlandi vestra. Það liggur ljóst fyrir að þessi kjördæmaskipan hefur stórskaðað alla hina fornu fjórðunga nema Austurland. Og ef við ætlum ekki að halda áfram að byggja upp þessi nýju deilumörk í landinu þá eigum við þegar næst verður breytt að hafa þrek til þess að láta fjórðungamörkin ráða. Þetta segi ég hér vegna þess að þeir sem í dag standa upp og segja: Við viljum að landið verði eitt kjördæmi, þeir gera sér nefnilega grein fyrir því að þeir eru að leggja niður önnur kjördæmi. Þeir eru að leggja niður önnur kjördæmi. Ef við skoðum svo hvaða þróun hefur orðið í hinum einstöku kjördæmum í framboðsmálum þá er hún stórmerkileg. Þéttbýlustu staðirnir hafa fengið hér um bil alla þingmennina. Þannig hefur Akranes t.d. orðið sá staður sem fær þingmennina á Vesturlandi. Skyldi það vera tilviljun? Þannig er það Ísafjarðarsvæðið sem fær þingmennina að mestu leyti á Vestfjörðum. Hvað skyldi svo gerast ef landið yrði eitt kjördæmi? Hvaðan skyldu þeir þá flestir koma? Þyrði nokkur flokkur að bjóða fram mann í efsta sæti nema hann væri úr Reykjavík? Reykvíkingar eru hvorki betri menn né verri en aðrir í landinu.  Ég veit að Alþingi Íslendinga situr á tímasprengju í þessum efnum. Núverandi kerfi mun ekki halda velli, menn munu breyta. En ég trúi því ekki að svo skipist veður í lofti að menn gleymi því að til þess að til sé fullvalda þjóð þarf tvennt að vera til staðar. Það dugar ekki bara að þjóðin sé til staðar, það verður líka að vera til land. Þetta tvennt þarf að vera til staðar. Og þeir sem gleyma öðru atriðinu en muna bara eftir hinu eru að mínu viti ekki nægilega víðsýnir gæslumenn þeirra hagsmuna sem hér þurfa að vera. Flest borgríki sögunnar hafa því miður lagst undir lok, sé það skoðað. Flest borgríki sögunnar hafa lagst undir lok. Hjá þeim sem vilja í dag afnema fullveldi þjóðarinnar og ganga inn í ríkjasamband Evrópu, sem jafnt og þétt reynir að þróa með sér sambandslýðveldi þar sem forsetinn er ráðinn en ekki kosinn, þeir geta hugsað eins og fulltrúi Alþfl. sem talaði hér. En sjálfstæðismenn þessa lands, í hvaða flokki sem þeir eru, sem vilja sjálfstætt Ísland um ókomin ár, þeir verða að varast þær hættur sem felast í því að gleyma hvaða veikleiki hefur orðið til að fella lönd og þjóðir. Flestar þjóðir falla innan frá þegar það er skoðað. Og það skorti ekkert á ágæti þeirrar stjórnarskrár sem Weimarlýðveldið bjó við. Sumir sögðu að það væri besta stjórnarskrá í heimi. Ég trúi því nú samt að þar sem þinghefðirnar eru elstar þar eigi að leita fyrirmyndanna. Og ég trúi því að við eigum að sýna hinum fornu þingstöðum þá virðingu að við munum eftir þeim og ég vona að þegar nýtt Alþingishús verði byggt þá verði það byggt upp við Elliðavatn, í nágrenni við elsta þing þjóðarinnar, Kjalarnesþing hið forna. Það er og líka í fyrirsjáanlegri framtíð miðja höfuðborgarsvæðisins.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir áliti stjórnarskrárnefndar sem haft hefur til meðferðar það frv. sem nú er komið á dagskrá. Frv. á sér þann aðdraganda að Alþingi ákvað á hátíðarfundi sínum á Þingvöllum hinn 17. júní sl. að stefnt skyldi að því að ljúka endurskoðun VII. kafla stjórnarskrárinnar á því kjörtímabili sem nú er að ljúka, þ.e. fyrir næstu reglulegar alþingiskosningar. Framhald málsins varð svo það að hér var lagt fram í desember það frv. sem nú er komið úr nefnd og hefur stjórnarskrárnefnd þingsins unnið að því undanfarnar vikur að yfirfara málið og kalla eftir umsögnum, ábendingum og athugasemdum. Nefndin hefur haldið um þetta mál marga fundi, fengið margar umsagnir, álit og greinargerðir og niðurstaða þessa verks eru þær brtt. sem fram eru komnar af hálfu nefndarinnar og það nál. sem ég mæli nú fyrir. Hér er um að ræða frv. um einhver mikilvægustu ákvæðin sem er að finna í okkar grundvallarlögum, sjálfri stjórnarskránni. Því er að sjálfsögðu mikilvægt að vanda vel til verksins og ég tel að það hafi verið gert, bæði á undirbúningsstigi málsins sem og í þingnefndinni. Hins vegar er það ekki óeðlilegt að mjög margir aðilar í þjóðfélaginu hafi látið þetta mál til sín taka, haft á því skoðanir og látið þær koma fram opinberlega. Ég tel að þó að umræðan um þessi mál, þetta frv. og greinarnar í því, hafi á köflum verið býsna harkaleg á hinum opinbera vettvangi þá hafi hún í heild sinni verið gagnleg og vakið menn til umhugsunar um þau réttindi sem hér eru til umfjöllunar og um einstakar greinar í þessu frv., og jafnframt vakið athygli nefndarmanna á ákveðnum þáttum sem hugsanlega hefðu mátt betur fara í upphaflegu frv. Það er einmitt tilgangurinn þegar verið er að óska eftir umsögnum og áliti sérfræðinga og almennings að þingnefndir meti þær síðan málefnalega og taki afstöðu til hugmynda sem upp hafa komið. Ég vil áður en ég kem að brtt. sem fyrir liggja nota tækifærið og þakka meðnefndarmönnum mínum í þessari nefnd fyrir ljómandi gott samstarf sem hefur endað með því að við gerum hér sameiginlegar brtt. og skilum sameiginlega nál., allir níu þingmennirnir í nefndinni. Auk þess er rétt að geta þess að fyrir utan þá nefndarmenn sem undirrita nál. átti Jóhanna Sigurðardóttir áheyrnaraðild að nefndinni og sat nokkra fundi hennar. Virðulegi forseti. Ég tel rétt að gera nokkra grein fyrir þeim brtt. sem nefndin hefur orðið ásátt um að flytja og fara um þær nokkrum orðum. Að öðru leyti vil ég vísa til nál. sjálfs en í því er svarað ýmsum gagnrýnisatriðum sem fram hafa komið í hinni almennu umfjöllun um málið og sé ég ekki ástæðu til þess að endurtaka þau atriði hér eða lesa nál. sem er býsna langt og talar fyrir sig sjálft. Ég vil þá koma að fyrstu brtt., virðulegur forseti, sem lýtur að 1. gr. frv., og varðar trúfrelsið, en þar segir nú í frv. að landsmenn eigi rétt á að stofna trúfélög o.s.frv. Nefndin leggur til að í stað orðsins ,,landsmenn`` komi orðið ,,allir`` til þess að taka af vafa um það að hver sá sem hér á löglega búsetu, íslenskur maður eða erlendur, eigi þennan rétt til að stofna trúfélög og iðka trú sína í samræmi við sannfæringu hvers og eins. Við 2. gr. er gerð tillaga um lítils háttar breytingu. Þar er gerð tillaga um að í stað þess að tala um ,,þegnskyldu`` í ákvæðinu sé talað um ,,almenna þegnskyldu``. Hér er ekki um neina efnisbreytingu að ræða, en málið snýst um það að enginn megi neins í missa af borgaralegum og þjóðlegum réttindum fyrir sakir trúarbragða sinna, né heldur skorast undan því sem við viljum kalla í þessari brtt. ,,almennri þegnskyldu``. Ákvæðið er sem sagt um að menn geti ekki borið fyrir sig trúarbrögð sín þegar um er að ræða þegnskyldu af þeim toga sem hér er verið að fjalla um, en eins og rakið er í grg. með frv. á þetta við þegar menn eru kallaðir til starfa í kjörstjórnum, sem meðdómendur og hugsanlega einnig í barnaverndarnefndum. Fleiri slík dæmi mætti eflaust tína til. Í sambandi við 2. gr. vil ég nefna að nefndin ræddi þann möguleika, eins og ég gat um í framsöguræðu með þessu frv. þann 19. des. sl., hvort rétt væri að breyta ákvæðinu um það hvert gjöld manna, sem standa utan trúfélaga og þeir greiða í stað þess að greiða til trúfélags, skyldu renna. Nefndin varð ásátt um að hrófla ekki við því ákvæði sem er í gildi í núverandi stjórnarskrá og sömuleiðis í þessu frv., en það er á þann veg að slík gjöld renna til Háskóla Íslands. En ákvæðinu um að breyta megi því með lögum er haldið inni eftir sem áður. Í 3. gr. frv. er að finna hina almennu jafnræðisreglu, sem er mikilvægt nýmæli í frv. Hún er þannig í frv. að allir skuli vera jafnir fyrir lögum án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Þrátt fyrir ábendingar sá nefndin ekki ástæðu til að leggja til að þessi upptalning verði lengd, en vísar til orðanna ,,og stöðu að öðru leyti`` í því sambandi og telur að með þessari grein, eins og hún er nú orðuð, sé fortakslaust bannað að mismuna fólki. Hins vegar leggur nefndin til að inn í þessa grein komi orðin ,,og njóta mannréttinda`` þannig að greinin hljóði nú þannig að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða o.s.frv. Er það í samræmi við tillögu stjórnarskrárnefndar frá 5. apríl sl., en hefur að dómi nefndarmanna að vísu ekki mikla efnisþýðingu, enda hefur það verið okkar skilningur og flm. að í upphaflega orðalaginu fælist að sjálfsögðu að menn ættu að njóta þeirra mannréttinda sem allir njóta hér á Íslandi á grundvelli jafnræðisreglunnar. En til frekari áréttingar og til að koma til móts við ábendingar um þetta leggur nefndin til að þessum orðum verði skotið inn í. Þá er rétt að geta þess í sambandi við þessa grein að nefndinni bárust margvíslegar ábendingar um það að rétt væri að taka frekar af skarið um jafnrétti kynjanna á Íslandi og nefndinni bárust beinar brtt. um það efni þar sem gert er ráð fyrir því að á stjórnvöld verði lögð sú skylda að grípa í taumana ef einhver misbrestur verður á því að jafnrétti náist milli karla og kvenna. Af þessu tilefni urðu að sjálfsögðu miklar umræður í nefndinni um það með hvaða hætti unnt væri að koma til móts við slík sjónarmið ef það væri á annað borð réttlætanlegt. Niðurstaðan í þeim umræðum liggur fyrir í brtt. nefndarinnar um að við þessa grein verði bætt nýrri málsgrein, svohljóðandi: ,,Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.`` Þetta eru mjög sterk fyrirmæli um það að konur og karlar skuli njóta jafnréttis í landinu. Auðvitað er ljóst að slík fyrirmæli hljóta á hverjum tíma að sæta túlkun, bæði löggjafans og dómstóla, en af hálfu flm. þessarar brtt., þ.e. nefndarinnar, er lögð áhersla á að hún er hugsuð til frekari áréttingar því sem reyndar kemur fram í 1. mgr. um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum óháð kynferði. Hún er hugsuð til frekari áréttingar á því og til þess að veita frekari viðspyrnu þar sem á kann að vera misbrestur gagnvart þessu jafnrétti og þar sem aðilar þurfa að sækja sinn rétt til slíks jafnréttis á einhverjum tilteknum sviðum þjóðlífsins. Við höfum rætt það mjög mikið og það kemur fram í nál. hvort í þessu orðalagi felist það að svokölluð jákvæð mismunun megi eiga sér stað og ég vil leyfa mér að vitna til þess sem segir í nál. um það efni, með leyfi forseta: ,,Hvað varðar svonefnda ,,jákvæða mismunun`` telur nefndin að það gæti verið réttlætanlegt að gera ákveðnum hópum hærra undir höfði en öðrum með það að markmiði að rétta skertan hlut þeirra. Er nú þegar dæmi um slíkt í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna. Nefndin álítur að í jafnræðisreglunni felist þessi heimild ef beiting hennar byggist á málefnalegum forsendum.`` Kem ég þá að 4. brtt. nefndarinnar, en hún er við 6. gr. frv. Það eru ekki gerðar tillögur um að breyta orðalagi í 4. eða 5. gr. frv. Aftur á móti er við 6. gr. lagt til að vikið sé sérstaklega að pyndingum, en greinin fjallar um það að engan megi beita ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Nefndin telur að vísu augljóst að fáar refsingar eða ill meðferð séu jafnómannúðlegar eða vanvirðandi eins og pyndingar, en til að taka af allan vafa og koma til móts við ábendingar og jafnframt hafa þetta orðalag með þeim hætti sem það hefur tíðkast í alþjóðlegum sáttmálum þá er lagt til að orðalagið á þessari grein verði svohljóðandi: ,,Engan má beita pyndingum né annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu.`` 5. brtt. nefndarinnar lýtur að 7. gr. frv. Þar er eingöngu um að ræða lítils háttar orðalagsbreytingu. Bætt er inn orðum til frekari skýringar. Lagt er bann við afturvirkni refsinga og ákvæðið hljóðar svo í 7. gr. frv., með leyfi forseta: ,,Engum verður gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð á þeim tíma samkvæmt lögum eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi.`` Þetta er sá málsliður í fyrri mgr. sem skiptir máli hér. Lagt er til að orðalaginu verði að hluta til snúið við og talað um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma --- og bætt inn í orðunum ,,þegar hún átti sér stað`` til þess að taka af öll tvímæli. Fleira er ekki um þá brtt. að segja. 6. brtt. nefndarinnar er við 8. gr. frv. Þar er skotið inn í greinina samkvæmt ábendingum þeirri hugsun að menn skuli njóta réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómstólum. Auðvitað má segja sem svo að það liggi í hlutarins eðli þegar dómstólar dæma eftir lögum, eins og kveðið er á um í V. kafla stjórnarskrárinnar, að menn njóti réttlátrar málsmeðferðar og sömuleiðis er kveðið á um að það gerist innan hæfilegs tíma. En það þótti ekki ástæða til þess að leggjast gegn breytingu í þessu efni. Þess vegna kveður greinin nú á um það að öllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. 7. brtt. er við 9. gr. frv., sem fjallar um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu og kveður á um nauðsyn þess að fyrir liggi dómsúrskurður eða sérstök lagaheimild þegar gerð er líkamsrannsókn eða leit á manni, leit í húsakynnum manns eða í munum hans. Í greininni segir jafnframt að það sama eigi við um rannsókn á skjölum og póstsendingum svo og hvers konar sambærilega skerðingu á einkalífi manns. Ýmsir þeir sem nefndin ráðfærði sig við töldu að rétt væri að bæta inn í þessa upptalningu þar sem talað er um skjöl og póstsendingar ítarlegri ákvæðum sem lúta að nútímalegri samskiptaháttum. Þess vegna hefur nefndin ákveðið að leggja til að á eftir orðinu póstsendingum komi: símtölum og öðrum fjarskiptum, og á það þá jafnt við um tölvufjarskipti, tölvusamskipti og önnur samskipti sem nú tíðkast eins og myndsíma, telex-þjónustu og annað þess háttar. Jafnframt er svo tekið fram eins og áður að þetta eigi við um hvers konar sambærilega skerðingu aðra á einkalífi manns þannig að hvaðeina annað sem getur raskað friðhelgi manna með þessum hætti er sett undir sömu sök. Í nál. kemur síðan fram að með fjarskiptum er átt við svokölluð lokuð fjarskipti sem fara fram í lokuðu fjarskiptakerfi eða fjarskiptaneti en ekki fjarskipti sem eru í eðli sínu opin og aðrir eiga aðgang að heldur en þeir sem eru beinir þátttakendur í þeim samskiptum. Jafnframt er í þessari grein, virðulegi forseti, í síðustu málsgrein, hnykkt á því að til þess að rjúfa megi friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu vegna réttinda annarra skuli það ekki eingöngu vera nauðsynlegt heldur skuli brýna nauðsyn bera til. Þetta er vegna þess að menn vilja standa fast á friðhelgi einkalífsins og heimilisins þó að menn geri sér grein fyrir því að það kunni að vera nauðsynlegt að hafa sérstakar heimildir til þess að rjúfa friðhelgina ef það er nauðsynlegt vegna réttinda annarra. Eins og fram kom við 1. umr. málsins er þar ekki síst verið að hugsa um heimilisofbeldi af einhverju tagi þar sem nauðsynlegt er að koma í veg fyrir að menn noti friðhelgi heimilisins sem skálkaskjól fyrir ofbeldi á til að mynda börnum eða konum. Þetta er nauðsynlegt ákvæði í frv. að okkar mati en við töldum rétt að kveða á um að það mætti ekki takmarka friðhelgina nema brýna nauðsyn bæri til. Kem ég þá að 8. brtt. nefndarinnar sem er við 10. gr. frv. Þar er eingöngu gerð sú breyting við síðari efnismgr. að í stað þess að tala um að takmarka megi rétt annarra en íslenskra ríkisborgara til að eignast fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi er nú talað um að takmarka megi rétt erlendra aðila til að eiga fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi. Hér er um tvenns konar breytingar að ræða. Annars vegar er ekki lengur talað um ,,aðra en íslenska ríkisborgara`` heldur er talað um ,,erlenda aðila`` og er það til að taka af allan vafa um að þetta verði ekki eingöngu túlkað sem takmörkun á möguleikum erlendra einstaklinga heldur sömuleiðis lögaðila eins og þetta er frekar skýrt í nál. Hin breytingin er sú að í stað orðsins ,,eignast`` kemur orðið ,,eiga`` og er það til samræmis við núgildandi stjórnarskrárákvæði og var að athuguðu máli í nefndinni talið rétt að fallast á ábendingar um þetta enda ekki talinn grundvallarmunur á sögninni að eignast eða sögninni að eiga í þessu samhengi þó vissulega megi færa fyrir því rök að þær hafi ekki sömu merkingu þó að þær séu samstofna. Þá kem ég að 9. brtt. sem er við 11. gr. frv. Greinin hefur sætt mikilli gagnrýni úti í þjóðfélaginu og sannarlega mestri gagnrýni allra greina frv. og hefur gefið mönnum tilefni til margs konar stóryrða eins og kunnugt er, bæði í garð málsins og í garð flm. þess. Mig langar til þess að fara um þetta nokkrum orðum vegna þess að hér er um að ræða hið mikilvæga tjáningarfrelsi sem að sjálfsögðu er grundvallaratriði í sérhverju lýðræðisríki. Við erum að tala um það í þessari málsgrein að útvíkka ákvæði gömlu stjórnarskrárinnar um prentfrelsið og láta það ná til alls tjáningarfrelsis í samræmi við þá nútímalegu fjölmiðlatækni sem við þekkjum í dag en ekki þekktist árið 1874. Það er það fyrsta sem reynt er að vekja athygli á í þessari grein. Í öðru lagi er vikið að því að ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Þarna er líka nýmæli og ítrekað að það er ekki bara ritskoðun á prentuðu máli sem átt er við heldur aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi og slíkt megi aldrei í lög leiða. Þetta er grundvallaratriðið í þessari málsgrein og grundvallaratriði auðvitað í sambandi við vernd tjáningarfrelsisins og hefur engum dottið í hug að skerða, hvorki flm. né nefndarmönnum. Þó hafa komið fram í umfjöllun um málið hvers kyns ásakanir í þessa átt og ljóst að ýmsir sem hafa tjáð sig um þessi atriði hafa ekki verið fullkomlega með á nótunum um þær reglur sem gilda um þetta og hafa gilt. Kannski er ákveðinn misskilningur í málinu í hinni almennu umræðu. Það eru í gildi heilmiklar takmarkanir á tjáningarfrelsi nú þegar. Þær hafa hins vegar verið háðar frjálsu mati löggjafans. Á hinn bóginn er það ekki síst viðfangsefni stjórnarskrár að hefta löggjafann, koma í veg fyrir að löggjafinn fari yfir strikið gagnvart hinum almennu borgurum og þess vegna var það niðurstaðan um þetta ákvæði að tilgreina í stjórnarskránni við hvaða tækifæri og af hvaða tilefni löggjafinn mætti setja tjáningarfrelsinu skorður í stað þess að hafa það opið og eingöngu í valdi löggjafans á hverjum tíma. Þetta var meginhugsunin í sambandi við þetta ákvæði og hina 3. efnismgr. 11. gr. frv. Við þekkjum vel hvernig takmörkunum á tjáningarfrelsinu er háttað í dag. Ég þarf ekki annað en að vekja athygli á tveimur þingmálum sem eru til meðferðar í Alþingi til þess að menn átti sig á því að það gilda ýmsar slíkar takmarkanir. Í gær var hér til umfjöllunar frv. um ofbeldiskvikmyndir þar sem gert er ráð fyrir takmörkunum á sýningum á slíkum myndum en vissulega er slík takmörkun eða bann við slíku jafnframt skerðing á tjáningarfrelsi þeirra sem framleiða eða vilja sýna slíkar myndir. Annað frv. sem er til meðferðar í Alþingi um þessar mundir er frv. um tóbaksvarnir. Í því er skýrt kveðið á um, eins og er í gildandi lögum, að það er bannað að auglýsa tóbak. Það er að sjálfsögðu skerðing á tjáningarfrelsi þeirra sem það kynnu að vilja gera. Eigi að síður hefur það tíðkast og er gert á grundvelli lagaheimilda sem engu að síður hafa ekki á bak við sig ákveðna stoð í núverandi stjórnarskrá. Hefur það þó eigi að síður verið talið standast. Það sem var verið að leggja til í frv. eins og það var upphaflega var að það yrði tekið fram við hvaða aðstæður takmarkanir sem þessar væru heimilar. En svo er að sjálfsögðu um að ræða takmarkanir á því hvað hægt er að segja um annað fólk, hvaða upplýsingar er hægt að láta í té um einkahagi þess eða hvaða orð er hægt að láta falla um æru þess eða mannorð. Sama er að segja um meðferð ýmissa opinberra upplýsinga sem varða öryggi ríkisins eða allsherjarreglu. Ég hygg að eftir að þessi umræða hefur verið í gangi í þjóðfélaginu allan þennan tíma þá séu þessi atriði öllum orðin fullljós og hvernig þetta mál er vaxið. Enda er það þannig að gagnrýnin beindist að lokum ekki að því að þessar skorður væru settar heldur hvernig málsgreinin sem að þessu víkur væri orðuð. Sú tillaga hefur komið fram frá ýmsum aðilum að orðalagið sem er að finna í mannréttindasáttmála Evrópu verði tekið beint upp í þessa grein en sá sáttmáli var að sjálfsögðu hafður til viðmiðunar og fyrirmyndar um mörg ákvæði í frv., þar með talið þetta. Í sáttmálanum segir, í 10. gr. ef ég man rétt, að þær skorður sem settar eru við tjáningarfrelsi þurfi að vera nauðsynlegar í lýðræðislegu þjóðfélagi og við höfum fengið ábendingar um að rétt væri að setja slíkt orðalag hér inn, ýmist lýðræðislegu þjóðfélagi eða lýðfrjálsu ríki, eins og það heitir í annarri þýðingu. Við höfum velt þessu mikið fyrir okkur í þingnefndinni og hugsað mikið um það með hvaða hætti unnt væri að koma til móts við þessi sjónarmið en höfum ekki talið að það væri eðlilegt að taka upp á þessum eina stað í stjórnarskránni einhverja tilvísun sem kvæði upp úr með það að þessi regla þyrfti að vera vegna þess að Ísland væri lýðræðislegt ríki. Það má ekki gleyma því að sá kafli sem er til umfjöllunar er hluti af stjórnarskránni í heild sinni. Hún kveður á um okkar lýðræðislegu vinnubrögð og reglur í hinu lýðfrjálsa ríki, Íslandi. Á því leikur að sjálfsögðu ekki vafi að Ísland er lýðfrjálst ríki samkvæmt öllum hefðbundnum skilgreiningum þar að lútandi og það er ankannalegt að taka slíka tilvísun inn í eina grein frv. á þessum stað. Það var okkar mat að ekki væri eðlilegt að gera það. Hins vegar varð niðurstaðan sú að leggja til að tjáningarfrelsinu mætti aðeins setja skorður með lögum, að sjálfsögðu, í þágu þeirra atriða sem áður voru upp talin í frv., þ.e. allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra enda teljist þær, þ.e. skorðurnar, nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Þá erum við að vitna til þeirra lýðræðislegu hefða sem gilda til að mynda í opinberum umræðum og öðru þess háttar. Ég tel að með þessu orðalagi sé girt fyrir þá túlkun sem hefði getað risið, ef talað hefði verið um nauðsyn í lýðræðislegu þjóðfélagi, að það væri ekkert nauðsynlegt í lýðræðislegu þjóðfélagi að gera það sem við erum að gera á Alþingi þessa dagana, t.d. að banna ofbeldiskvikmyndir eða banna tóbaks- eða áfengisauglýsingar. Auðvitað eru mýmörg dæmi þess í lýðræðislegum þjóðfélögum að slíkt er ekki bannað þannig að það er engin nauðsyn í lýðræðislegu ríki að setja tjáningarfrelsinu slíkar skorður. Við Íslendingar höfum kosið að gera það. Um það hefur verið þokkaleg sátt í þjóðfélaginu. Við gerum það á grundvelli heilsuverndar t.d., á grundvelli almenns siðgæðis og við ætlum ekkert endilega að hætta því. Þess vegna verður þetta ákvæði að vera þannig og það er niðurstaða nefndarinnar að eins og ákvæðið er orðað núna þá rúmi það slíkar takmarkanir og ég hef hér gert að umtalsefni. Þannig að orðin ,,og samrýmist lýðræðishefðum`` geta rúmað það sem tíðkast hefur hér á landi og ákveðið hefur verið lýðræðislega en mikilvægast er að takmarkanir á tjáningarfrelsinu mega ekki verða til þess að skerða eðlilega, almenna, opinbera umræðu. Þetta taldi ég nauðsynlegt að kæmi fram, virðulegi forseti, til skýringar á brtt. sem liggur fyrir varðandi 11. gr. frv. Kem ég þá að 12. gr. frv., 10. brtt. á þskj. nefndarinnar. Í þessari grein er að finna hið hefðbundna félagafrelsisákvæði sem kveður á um rétt manna til að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi án þess að þurfa að sækja um leyfi til þess. Þetta er hið svokallaða jákvæða félagafrelsi sem menn þekkja og hefur verið í stjórnarskrá um langan tíma. Í greininni er hins vegar að finna það nýmæli, sem kallað er neikvætt félagafrelsi, að engan megi skylda til aðildar að félagi en þó megi með lögum kveða á um slíka skyldu sé það nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Jafnframt er í þessari grein í frv. að finna ákvæði um fundafrelsi. Þessi grein hefur orðið tilefni mikilla umræðna í samfélaginu, greinaskrifa í blöðum og margháttaðra athugasemda til nefndarinnar. Er þar einkum kvartað undan því að í frv. og grg. þess sé ekki vikið að stöðu stéttarfélaganna í landinu eða þess sem um hefur samist milli þeirra og vinnuveitanda að því er varðar t.d. svokölluð forgangsréttarákvæði til vinnu eða um greiðslu iðgjalda til félaganna. Þetta er rækilega skýrt í nál. en nauðsynlegt er að það komi fram að flm. litu ekki svo á þegar þetta frv. var flutt að þeir væru með einum eða öðrum hætti að hrófla við gildandi réttarstöðu á vinnumarkaðnum. Með öðrum orðum að sú stjórnarskrárbreyting sem lögð var til í frv. raskaði ekki því sem viðgengist hafði. Það sem áður var talið löglegt er það áfram. Ef það var ólöglegt í einhverra augum þá er það það eflaust áfram þrátt fyrir þessar breytingar. Aðalatriðið er að í þessum ákvæðum stjórnarskrárinnar er verið að víkja að því að það sé bannað að skylda menn til aðildar að félagi með þeim hætti sem hið opinbera vald getur gert, þ.e. með lögum eða stjórnvaldsaðgerðum. Auðvitað er hægt að skylda menn til margs konar athafna með samningum. En ekki er verið að skerða samningsfrelsi, hvorki að því leyti til né að öðru leyti í frv., heldur er reyndar þvert á móti undirstrikað í brtt. við 13. gr. að samningsfrelsið sé fyrir hendi. Ég held að það sé nauðsynlegt að þetta komi hér fram vegna þess að þetta er mikilvægt atriði. Þeir samningar sem menn gera með frjálsum hætti sín í milli eru nú yfirleitt þess háttar að þeir skylda menn ekki í lagalegum skilningi til eins eða neins eða þriðja aðila en þeir skuldbinda þá sem undir slíkt rita. Eins og ég segi er slík samningsgerð að sjálfsögðu heimil eftir sem áður. Í orðalagi þessarar greinar felst ekkert bann við því að maður taki sjálfur á sig skyldu til að ganga í félag, eins og ég tel reyndar að sé augljóst mál. Það komu fram nokkrar hugmyndir um að breyta þessu ákvæði, m.a. komu hugmyndir frá verkalýðshreyfingunni um það. En að athuguðu máli taldi nefndin eðlilegast að þetta ákvæði stæði óbreytt eins og það var í upphaflega frv. Hins vegar er af hálfu nefndarinnar gerð ein brtt. við greinina. Hún er við 1. efnismgr. þar sem fjallað er um hið jákvæða félagafrelsi. Þar segir nú að rétt eigi menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, en það er tillaga nefndarinnar að inn verði skotið með eftirfarandi hætti nokkrum orðum: ,,Rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talin stjórnmálafélög og stéttarfélög, . . . `` o.s.frv. Tillagan lýtur sem sagt að því að nefna sérstaklega tvo ákveðna mikilvæga flokka félaga, þ.e. stjórnmálafélög og stéttarfélög, sem ég held að allir viðurkenni að gegni mikilvægu hlutverki í sérhverju lýðræðislegu þjóðfélagi. Hitt er svo annað mál að þessi brtt. er í raun og veru óþörf, þ.e. auðvitað felst það í gildandi stjórnarskrá og í frv. upphaflega þar sem segir að rétt eigi menn á að stofna félög að auðvitað á það líka við stjórnmálafélög og stéttarfélög. Það er ekki nokkur minnsti vafi á því og engum hefur dottið í hug að á því geti leikið einhver vafi. Hins vegar var fallist á þau sjónarmið að þarna væri um að ræða mikilvæga flokka félaga eins og ég hef sagt og þess vegna væri ekkert athugavert við að nefna þau sérstaklega til sögunnar með sama hætti t.d. og trúfélög og sveitarfélög koma við sögu í þessari stjórnarskrá þó auðvitað megi ekki leggja að jöfnu stöðu sveitarfélags sem opinberrar stjórnsýslueiningar og frjálsra félaga eins og stjórnmálafélaga og stéttarfélaga. Þess vegna er nú þessi tillaga fram komin. Ég vil síðan koma að 13. gr. frv. Brtt. nr. 11 er lögð til við síðari efnismgr. Þar segir nú í frv. að rétti manna varðandi vinnu og orlof skuli skipað með lögum. Við í nefndinni leggjum til að þessu verði breytt og í staðinn komi eftirfarandi orðalag: ,,Í lögum skal kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu.`` Hið upphaflega orðalag sætti nokkurri gagnrýni og niðurstaðan varð sú að í lögum skuli kveða á um rétt manna til að semja um sín kjör og sín vinnutengdu réttindi. Ég held að þetta sé nokkuð mikilvæg grein. Hún fjallar um samningsfrelsið, hún kveður á um rétt manna til að semja um vinnulaun og önnur starfskjör. Hún rúmar jafnframt þá staðreynd að í þjóðfélaginu er nokkur hópur manna sem ekki hefur beinlínis leyfi til að semja um sín kjör en hlítir ákvörðunum Kjaradóms um kjör sín. Það er jafnframt rétt að taka fram að það er skilningur nefndarinnar að þetta ákvæði tryggi það að löggjafinn hafi síðasta orðið ef honum býður svo við að horfa gagnvart kjarasamningum, þ.e. þeir eru að sjálfsögðu frjálsir en löggjafinn er æðri eins og verið hefur. Það er rétt að undirstrika að í þessu frv. eru samningar eins og kjarasamningar ekki lagðir að jöfnu við löggjöfina. Ef sú staða kemur upp, sem hefur komið upp og reyndar margoft, að samningsaðilar geta ekki leyst sín mál með frjálsum hætti og málefni séu komin í þá klípu og það óefni að ekki sé unnt að leysa þau á grundvelli frjálsra samninga þá hefur löggjafinn eftir sem áður sömu völd og sömu möguleika og hann hefur í dag til að grípa þar inn í. Að því er varðar 14. gr. frv. sem vikið er að í 12. brtt. er að dómi okkar í nefndinni um að ræða orðalagsbreytingar sem varða þau efnahagslegu og félagslegu réttindi sem verið er að tryggja með greininni. Í 1. og 2. efnismgr. segir að allir sem þess þurfi skuli eiga rétt á aðstoð eða skuli eiga rétt á almennri menntun eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Þetta ákvæði þótti fullveikt þannig að lögð er til breyting til samræmis við 3. efnismgr. greinarinnar þar sem talað er um að börnum skuli tryggð vernd í lögum og upp tekið það orðalag þannig að öllum sem þess þurfa skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar eða réttur til almennrar menntunar og fræðslu. Þetta er vegna ábendinga, eins og ég sagði, sem fram komu um þetta atriði. Ég tel hins vegar ekki að um efnisbreytingu sé að ræða. Það er ekki brtt. við 15. gr. frv. um skipan skattamála. Sú grein kveður á um bann við afturvirkni skatta og kveður jafnframt á um að ekki megi framselja stjórnvöldum hvað þá öðrum aðilum ákvörðun um skattlagningu eða breytingu eða afnám skatta. Hvort tveggja eru þetta mikilvæg nýmæli í skattamálum og hafa þessi ákvæði hlotið einróma lof þeirra sem hafa tjáð sig um þau í umsögnum og ekki orðið fyrir gagnrýni. 16. gr. er um málefni sveitarfélaga sem hefur verið í VII. kafla stjórnarskrárinnar. Þar eru gerðar nokkrar tillögur um breytingar á orðalagi til að kveða skýrar á um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna og um meðferð tekjustofna þeirra. Í brtt. segir nú: ,,Sveitarfélög skulu sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða.`` Út hverfur orðalagið ,,með eftirliti ríkisins``. Í frv. núna stendur að rétti sveitarfélaga til að ráða sjálf málefnum sínum með eftirliti ríkisins skuli skipað með lögum. Nefndarmenn telja að með þeim orðum sem nú er lagt til að standi í greininni hafi löggjafinn í raun og veru frjálsar hendur um að ákveða með hvaða hætti hann telur eðlilegt að ríkið hafi eftirlit eða umsjón með starfsemi sveitarfélaganna. Ég held að nefndarmönnum sé það öllum ljóst að slíkt eftirlit verður að vera fyrir hendi og getur verið bráðnauðsynlegt þegar um er að ræða ákveðnar aðstæður í störfum sveitarfélaga enda eru mýmörg dæmi þess úr samtímanum að ríkisvaldið hafi þurft að hafa afskipti af málefnum einstakra sveitarfélaga, t.d. þegar þau hafa verið komin í fjárhagslegt óefni eða annars konar ógöngur. Við teljum sem sé að brtt. rúmi þetta eftir sem áður. Að því er varðar tekjustofnana þá er kveðið skýrar á um það að þeir skuli ákveðnir með lögum og sömuleiðis réttur sveitarfélaganna til að ákveða hvort og hvernig þau kjósa að nýta sína tekjustofna. Annað er ekki um þá grein að segja, virðulegur forseti. Ég vil að endingu aðeins segja það að ég fagna því að stjórnarskrárnefndin komst að samkomulagi um brtt. og skilar sameiginlegu nál. Ég tel að þessar brtt. sem nú eru fram komnar séu þess efnis að þær geti verið grundvöllur víðtækrar sáttar í þjóðfélaginu og um þetta frv. Frv. hefur sætt mjög mikilli gagnrýni eins og við vitum. Frv. hefur orðið fyrir margs konar árásum sem ég tel að sumar hverjar hafi ekki verið á rökum reistar og á ómálefnalegum grunni, aðrar aftur á efnisforsendum sem við í nefndinni höfum skoðað og eftir atvikum tekið til tillit til eins og eðlilegt er í lýðræðisþjóðfélagi. Ég fagna því sem sagt að nefndarmenn náðu samstöðu um þetta mál og geri mér vonir um að sú sátt verði víðtækari en bara innan veggja Alþingis. Hins vegar er auðvitað ljóst að í þessu starfi hafa nefndarmenn allir, alveg eins og við samningu frv. og flutning þess, þurft að koma hver til móts við annan og taka tillit til sjónarmiða annarra heldur en sinna eigin og sinna eigin flokka. Þetta hefur legið fyrir í þessu máli að væri nauðsynlegt ef það ætti að ná fram að ganga. Það hefur verið unnið í nefndinni með það að leiðarljósi. Ég lét þess getið við framsögu málsins að ég saknaði tveggja greina í frv. Annarrar um að sérréttindi bundin við aðal, nafnbætur eða lögtign mætti aldrei í lög leiða og sömuleiðis um að sérhver vopnfær maður væri skyldur til að taka þátt í vörn landsins eftir því sem nánar yrði ákveðið í lögum. Við ræddum það í nefndinni hvort efni væru til að taka þær greinar upp aftur en um það náðist ekki samstaða. Ég tel hins vegar ekki að þar sé um að ræða slík grundvallaratriði eða atriði sem skipti slíku máli að eðlilegt sé að láta málið stranda á því. Og þannig er um mjög margt annað sem fram hefur komið í þessu máli, að menn verða að gera upp við sig hvort menn vilja ná þessu máli fram í málamiðlun og í sátt eða hvort menn vilja láta það stranda á einhverju ákveðnu atriði sem þeir bera sjálfir fyrir brjósti. Það liggur fyrir hver skoðun okkar nefndarmanna er í þessu efni. Ég vek athygli á því að í þessu nefndarstarfi komu fram margs konar ábendingar bæði frá einstaka nefndarmönnum og frá utanaðkomandi aðilum um margt fleira sem þessir aðilar hefðu hug á að kæmi inn í stjórnarskrána og höfðu áhuga á að taka þar upp og vildu að nefndin gerði að sínum tillögum. En nefndin hafði ekki aðstæður til þess og taldi það að hluta til ekki sitt verkefni að taka inn brtt. sem lutu að öðrum köflum stjórnarskrárinnar eða þá að um tillögur sem fram komu var ekki samstaða. Það er óþarft að nefna dæmi um það, þau eru nefnd í nál., þar eru dæmi um tillögur sem hefðu getað fallið undir þennan kafla og sem bárust annaðhvort frá einstaka nefndarmönnum eða utanaðkomandi aðilum, en ekki náðist samkomulag um. Þannig að á þessum grundvelli er þetta mál afgreitt úr nefndinni. Ég nefni t.d. til frekari áréttingar að við 1. umr. um málið gerði einn þingmaður, hv. 9. þm. Reykv., tillögu um að nefndin skoðaði hvort rétt væri að leggja niður störf yfirskoðunarmanna ríkisreiknings. Við ræddum það í nefndinni og urðum sammála um að það væri góð tillaga. En okkur fannst ekki eðlilegt að við, sem værum að fjalla um þetta mál, flyttum slíka tillögu sem brtt. við þetta frv. heldur lögðum við til að það yrði flutt sem sjálfstætt þingmál. Það hefur verið gert og það var hér á dagskrá fyrr í morgun og mun nefndin þá fá það til meðferðar. Þetta er staðan í málinu. Við nefndarmenn leggjum áherslu á að þetta mál verði afgreitt með þessum hætti. Ég tel að við séum komin á endapunkt í umræðum um þetta. Ég fagna samstöðunni sem náðist í nefndinni og ég þakka nefndarmönnum fyrir samstarfið og mjög vel unnið starf í þessu máli undanfarnar vikur.

Eins og áður hafði verið tilkynnt verður gert matarhlé kl. 12:30 til kl. 13:30. Næstur á mælendaskrá er hv. 1. þm. Austurl. Forseti vill spyrja hann hvort hann vill hefja ræðu sína eða hvort forseti frestaði þá fundi þó enn þá séu fimm mínútur í fyrirhugað matarhlé. 

Virðulegi forseti. Ég vil sérstaklega lýsa yfir ánægju minni með að hér skuli verða að lögum breyting á lögum um vernd barna og ungmenna þar sem inn er komið ákvæði sem tekur til vistforeldra í sveitum. Vistforeldrar í sveitum hafa í allmörg ár barist við kerfið í sambandi við það að fá inn ákvæði um sín réttindi og skyldur. Með þeim breytingum sem voru gerðar á frv. í meðförum nefndarinnar er skýrt kveðið á um réttarstöðu þessa hóps. Síðan þarf að setja reglugerð í framhaldi af því. Ég vildi beina þeirri tillögu til hæstv. ráðherra að sem allra fyrst verði lokið við reglugerðina svo þessi hópur fólks, sem er að bjarga sér með vinnu í sveitum, geti þá vísað til þeirrar reglugerðar. Ég segi því já.

Virðulegur forseti. Formaður nefndarinnar, hv. þm. Geir H. Haarde, hefur gert góða grein fyrir störfum nefndarinnar. Þar hefur ríkt mjög góð samstaða og ég tel að það starf sem þar hefur verið unnið sé merki um að það er almenn samstaða í íslensku þjóðfélagi um mannréttindi almennt og mikill vilji fyrir því í öllum stjórnmálaflokkum að standa vörð um mannréttindi og rétt þegnanna í okkar þjóðfélagi. Í þessu frv. er fjallað um mjög mörg mikilvæg mál eins og tjáningarfrelsi, félagafrelsi, jafnrétti og margvísleg önnur réttindi. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það sem formaðurinn hefur rakið hér. Hann gerir það í fullu umboði okkar allra og það hefur tekist góð samstaða um málið. Auðvitað höfum við fundið fyrir því að lengi má bæta orðalag og það má lengi ræða um hversu ítarleg ákvæði stjórnarskrárinnar eiga að vera. Þetta höfum við allt farið í gegnum en ég er almennt þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt að stjórnarskráin sé stuttorð og gagnorð og ef eitthvað er þá séu í henni oft á tíðum óþarfa málalengingar. Það er nú samt svo að það er ýmislegt annað sem menn vilja taka inn í stjórnarskrána. Ætla ég þá að koma fyrst að því sem upp hefur komið síðustu dagana eða síðustu klukkustundirnar af hálfu hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. Nú hafa þeir farið þess á leit að í stjórnarskrána verði tekið áður en þingi lýkur ákvæði um eignarrétt að því er varðar fiskveiðiauðlindina. Ég er þeirrar skoðunar að engar deilur séu um það í landinu hver eigi fiskimiðin. Ég hélt satt best að segja að það lægi alveg ljóst fyrir að Íslendingar eiga fiskimiðin og það þyrfti ekki að endurtaka það hvorki gagnvart okkur sjálfum né erlendum aðilum. Hitt er annað mál að það skaðar ekki að taka þau mál inn í stjórnarskrána sem fullt samkomulag er um. En þá er mikilvægt að menn geri sér grein fyrir á hvaða forsendum það er gert og hvað það er sem stendur til að tryggja. Hæstv. forsrh. hefur sagt að það hafi gleymst að flytja frv. um þetta í fjögur ár og menn hafi skyndilega munað eftir því fyrir nokkrum dögum og það hafi þótt rétt að bæta úr því. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, dags. 30. apríl 1991, segir, og er það markmið nr. 2 í yfirlýsingu, með leyfi forseta: ,,Markmiðum sínum hyggst ríkisstjórnin ná með eftirfarandi aðgerðum:`` Svo kemur aðgerð 2. ,,Með mótun sjávarútvegsstefnu sem nær jafnt til veiða og vinnslu, hamlar gegn ofveiði, eflir fiskmarkaði, treystir byggð og stuðlar að hagræðingu.`` Svo byrjar ný setning. ,,Og þar sem stjórnskipuleg staða sameignarákvæðislaga um stjórn fiskveiða er tryggð.`` Mér finnst þessi setning vera þannig að það hafi gleymst að ljúka henni. Það virðist því ýmislegt hafa gleymst í upphafi og nú hefur ýmislegt gleymst þegar menn sjá fram á endirinn. Auðvitað er það margt fleira sem þessir ágætu menn hafa gleymt. Eða þá að þeir hafa ekki viljað hafa um það samstarf við stjórnarandstöðuflokkana, sem mér finnst nú líklegra, því í tölulið 14 stendur: ,,. . . með því að endurskoða núgildandi kosningalög í þeim tilgangi að tryggja jafnræði með kjósendum og auka áhrif þeirra á það hverjir veljast til þingsetu.`` Ég á ekki von á að hæstv. ríkisstjórn hafi gleymt 14. lið. En þeir komu sér ekki saman um málið og það var fyrst sl. haust að þeir kusu að ræða það mál við aðra flokka hér á Alþingi. Þannig hefur verið starfað að þessum málum. Nú höfum við verið að starfa í stjórnarskrárnefnd í alllangan tíma og margir hafa lagt sig þar fram þótt ég geti sagt fyrir mitt leyti að ég hefði gjarnan viljað hafa meiri tíma til að sinna því verki. Það hefur því í reynd mætt meira á öðrum að skila því verkefni. Ég vil taka það fram að ég hef í sjálfu sér ekkert á móti því að taka ákvæði um þetta inn í stjórnarskrána. En það hlýtur að vera aðalatriðið í hvaða tilgangi. Hver er óvissan og hvað er það sem á að tryggja? Ég vildi gjarnan fá betri upplýsingar um það, ekki síst eftir að hafa hlustað á hæstv. forsrh. nú í hádegisútvarpinu. En hann segir, með leyfi forseta, í þessu viðtali þegar fréttamaður spyr: ,,Nú hef ég heyrt einmitt úr þínum flokki það sjónarmið að það sé verið að rétta krötunum einhverja dúsu svona rétt fyrir kosningar. Hverju svarar þú því?`` Forsrh. svarar: ,,Nei það er bara verið að standa við það sem þeim og öðrum var lofað í upphafi. Þeir hafa hins vegar ekki imprað á þessu í fjögur ár en fyrst þeir gera það núna viku fyrir þinglok þá er sjálfsagt að athuga hvort hægt er að ná þessu fram.`` Síðan spyr fréttamaður: ,,Þú leggur enga sérstaka merkingu í þetta að öðru leyti en að athuga hvort ekki sé rétt að gera eitthvað fyrir aumingja kratana?`` Þá svarar hæstv. forsrh., með leyfi forseta: ,,Það hefur þá merkingu eina að sá lagagrundvöllur sem þegar er fyrir hendi yrði þá ekki auðveldlega breytt því almenn lög taka náttúrlega ekki af stjórnarskrá og vildu menn breyta þessu með einhverjum hætti þá yrðu menn að breyta stjórnarskránni og það er viðurhlutameira. Það þarf tvær afgreiðslur í þinginu og kosningar í milli.`` Þá veit maður það. Þetta er það sem hæstv. forsrh. ætlast fyrir í málinu. Að það eigi að tryggja núv. lagagrundvöll þannig í sessi að honum sé nánast ekki hægt að breyta nema með stjórnarskrárbreytingu. Ég er ekki viss um að allir hv. alþingismenn séu tilbúnir til að festa svokölluð kvótalög þannig í sessi að þau séu nánast stjórnarskrárbundin. Þótt sá sem hér stendur 

Forseti má til með að benda hv. þm. á að þetta einstaka mál er nú ekki komið á dagskrá hér þó að það sé kannski svolítið tengt stjórnarskránni.

Hæstv. forseti. Ég vil benda á það, vegna þessarar athugasemdar forseta, að í nál. sem fylgir þessu máli segir á bls. 3, með leyfi forseta: ,,Þá hafa borist ábendingar, bæði frá einstökum nefndarmönnum og utanaðkomandi aðilum, um að bæta við frv. ákvæðum, m.a. um eignarrétt að náttúruauðlindum landsins, og þá fyrst og fremst um auðlindir hafsins, og ákvæðum er snúa að umhverfisrétti, náttúruvernd, útivist og dýravernd.`` Ef hæstv. forseta finnst óeðlilegt að fjalla um það í umræðum hér, það sem hefur verið fjallað um í nefndinni og fjallað er um í nál., vildi ég gjarnan að hæstv. forseti endurtæki það. Ég vil hlíta útskurði forseta í þeim efnum. En að mínu mati verður ekki hjá því komist að ræða þetta mál vegna þess að því hefur verið blandað í afgreiðslu þessa máls sem hér er til umræðu og ég hélt að væri samstaða um.

Forseti gerir ekki frekari athugasemdir. Þetta var aðeins ábending.

En þetta er sem sagt skilningur forsrh. Ég ætlaði að segja að jafnvel þó sá sem hér stendur hafi stutt aflamarkskerfi í fiskveiðum við Ísland þá tel ég það kerfi ekki óbreytanlegt, að það megi aldrei breyta þeim lögum og það eigi að festa þau lög nánast í stjórnarskrá. Það er ekki mín skoðun. Ég er alveg viss um að það er ekki þess vegna sem hæstv. utanrrh. er að biðja um þetta. Það hefur komið í ljós að hæstv. utanrrh. er að biðja um að málið komi inn í stjórnarskrá vegna skoðana hans í sambandi við Evrópumál. Hann vill sækja um aðild að Evrópusambandinu og hann hefur tekið það fram að hann telji nauðsynlegt í því samhengi að taka ákvæði sem þetta inn í stjórnarskrá. Það sem ég ætlaði því fyrst og fremst að gera athugasemd við er að á sama tíma og fulltrúar allra flokka eru að fjalla um þessi mál í umboði Alþingis þá situr ríkisstjórn Íslands, sömu dagana, við samningaborð og er að fjalla um eitt ákvæði þessa máls og kastar því svo inn í umræðuna á síðustu stundu án þess að ræða það, hvorki við sína stuðningsmenn í nefndinni, hvað þá við fulltrúa stjórnarandstöðunnar. Þetta finnst mér vera vinnubrögð sem eru ríkisstjórninni ósæmileg og ég harma að málið kom upp með þessum hætti. Það hljóta allir að skilja það að stjórnarskráin er mikilvægasti grundvöllur okkar þjóðskipulags og lýðræðis. Og það er ekki hægt að kasta inn nýjum ákvæðum á síðustu klukkutímum þingsins án þess að hafa tíma til að fara yfir þau, ræða þau við ýmsa aðila, leita umsagnar og reyna að átta sig á því hvað menn eru að gera. Þegar svo koma fram misvísandi upplýsingar um ætlunarverk ráðherra í þessu máli þá getur eiginlega enginn tekið það alvarlega. Það er ekki hægt að taka forsvarmenn stjórnarflokkanna alvarlega í þessu máli þegar þeir tala út og suður um stjórnarskrána með þeim hætti sem þeir hafa gert. Annar vill tryggja það að Íslendingar geti sótt um aðild að ESB og hinn vill tryggja það að kvótalögin séu bundin í stjórnarskrá, ef marka má ummæli þeirra í fjölmiðlum. Nú má vel vera að þessi ummæli séu vanhugsuð og þetta sé sagt í einhverri fljótfærni, en það lýsir því að sjálfsögðu best að það er ekki gott að hlaupa til og breyta stjórnarskránni í fljótfærni. Það er ekki rétt að hlaupa til að breyta stjórnarskránni vegna þess að einhverjir ráðherrar hafa gleymt því í fjögur ár. Þannig á ekki að standa að málum. Ég vil hins vegar taka það fram fyrir hönd míns flokks að við erum þeirrar skoðunar að auðlindir hafsins séu þjóðareign og höfum ekki á móti því að slík ákvæði séu sett í stjórnarskrá. En við erum andvígir því að gera það án umhugsunar og við erum andvígir því að gera það vegna þess að menn vilji sækja um aðild að Evrópusambandinu, vegna þess að við erum á móti því. Við erum líka andvígir því á þeim forsendum að það skuli gert vegna þess að það eigi að festa núverandi löggjöf með þeim hætti í sessi. Hún hlýtur að verða til endurskoðunar eftir því sem aðstæður leyfa á hverjum tíma. Hér er um mikilvægasta hagsmunamál Íslendinga að ræða og eðlilegt að fram fari lýðræðisleg umræða um þá löggjöf á hverjum tíma. Þetta vildi ég segja, hæstv. forseti, vegna þessa. Ég vil að öðru leyti lýsa yfir ánægju minni með þá niðurstöðu sem hefur fengist í stjórnarskrárnefnd. Ég tel að þar hafi verið vel á málum haldið og þótt ýmislegt mætti sjálfsagt betur fara og margt annað sem væri áhugavert að taka inn. Vil ég þar nefna atriði eins og um heimild löggjafans til skattlagningar, um heimild til ríkisins til að skuldbinda íslenska ríkið. Það er áhyggjuefni hvað skuldir ríkisins eru orðnar miklar og væri ástæða til að huga að því hvort þar ætti að setja einhverjar takmarkanir á. En ég geri mér grein fyrir því að slík mál verða ekki ákveðin með skömmum fyrirvara, þau þurfa langan aðdraganda og mikla umræðu. Það er líka ástæða til að taka inn ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur í stjórnarskrána, en það er mál sem ekki hefur verið mikið rætt og þó að það sé áhugi á því í ýmsum flokkum þá er það mál sem þarfnast lengri aðdraganda. Þannig að það eru mörg slík mál sem er áhugi á í öllum stjórnmálaflokkum að taka inn í stjórnarskrána. Þau mál hafa verið viðruð í nefndinni og verða áreiðanlega til umræðu í nánustu framtíð. Ég vil að lokum þakka fyrir gott samstarf í nefndinni sem ég tel að sé merki þess að stjórnmálaflokkarnir geta komið sér saman um mikilvæg mál og það eru líkar skoðanir í þeim öllum um grundvallarmannréttindi og þar af leiðandi hefur þetta starf að mínu mati verið ánægjulegt. Ég harma hins vegar ef slík mál eins og ég hef nefnt verða til þess að tefja þetta frv. og það er að sjálfsögðu mikilvægt áður en haldið er lengra í því máli að við sem erum í stjórnarandstöðu fáum það alveg skýrt hvað ríkisstjórnin á við í þessu efni, hvað hún er að fara og hvort stjórnarflokkarnir hafi samþykkt að taka þetta ákvæði inn. Það stendur ekkert um það í þessari stefnuyfirlýsingu frá því 1991, að það skuli taka þetta ákvæði inn í stjórnarskrána. Það stendur aðeins að það þurfi að tryggja sameignarákvæði laga um stjórn fiskveiða. Ef Sjálfstfl. telur nú nauðsynlegt að taka þetta inn á þessari stundu þá hlýtur hann að vera þeirrar skoðunar að staða þessa sameignarákvæðis sé alls ekki trygg og það er mjög slæmt ef það er að koma upp einhver óvissa um það. Ég tel að það megi ekki ríkja óvissa um það. Það þarf að vera alveg ljóst að fiskveiðiauðlindin er sameign þjóðarinnar og ég tel að það sé tryggt í núgildandi löggjöf með stoð í stjórnarskránni. Það er mín skoðun. En hitt er svo annað mál að það er sjálfsagt í áframhaldandi vinnu að taka til athugunar með hvaða hætti slíkt ákvæði kæmi inn í stjórnarskrána. En það má alls ekki vera sá skilningur sem liggi að baki að það sé ekki alveg ljóst að fiskveiðiauðlindin er sameign þjóðarinnar þó menn vilji setja það sem enn frekari tryggingu inn í stjórnarskrána. Mér þykir miður ef slíka óvissu á að fara að skapa nú og þess vegna er nauðsynlegt að Sjálfstfl. geri skýra grein fyrir því hver er skoðun flokksins í þessu máli.

Það hafa hv. fjórir þingmenn óskað eftir að veita andsvar svo að forseti verður að stytta þann tíma sem hver fær til andsvara í síðara sinn ef á þarf að halda.

Frú forseti. Ég tel að það sé engin óvissa í þessum efnum í dag. Fiskimiðin og nytjastofnarnir eru sameign þjóðarinnar. Ég held að ekki nokkrum manni hafi dottið neitt annað í hug og sú staða er fulltrygg. Hitt er annað að það getur verið skynsamlegt að kveða á um það í stjórnarskrá, en ég lít ekki svo á að það sé verið að eyða neinni óvissu með því heldur að leggja á þetta atriði, sem allir eru sammála um, nokkra áherslu. Hitt er svo annað mál að það hafa verið nokkuð skiptar skoðanir um það hvort ákvæði núverandi fiskveiðistjórnunarlaga samrýmdust. Sumir hafa haldið því fram að meginefni laganna samrýmdist ekki 1. gr. En með stjórnarskrárbindingu um að fiskimiðin og auðlindirnar séu þjóðareign en nýtingarrétturinn skuli ákveðinn í lögum þá erum við að styrkja með alveg ótvíræðum hætti stöðu gildandi fiskveiðistjórnunarlaga. Ég tel að það sé mikill kostur og væri höfuðtilgangurinn og höfuðmarkmiðið með samþykkt slíkrar stjórnarskrárbreytingar við þessar aðstæður.

Styrkja núverandi fiskveiðistjórnunarlög?

Já.

Ætlar þú þá að fara að lofa . . .

Virðulegur forseti. Ég er alveg sammála hæstv. sjútvrh. í þeim efnum að þetta sé skýrt í núgildandi löggjöf en það sé ekkert á móti því að styrkja það enn frekar. En það sem ég var að leggja áherslu á er að þá verður það að vera ljóst hjá hv. alþm. og þjóðinni af hverju það er gert. Er verið að gera það með þeim skilningi sem hæstv. forsrh. leggur í málið, sem ég veit að er andstætt hugmyndum margra alþingismanna, þar sem hann gefur í skyn að ef það væri gert þá yrði nánast ekki hægt að breyta núgildandi lögum nema með stjórnarskrárbreytingu? Eða er verið að gera það vegna þeirrar skýringar sem hæstv. utanrrh. hefur komið með, þ.e. af því hann vill sækja um aðild að ESB? Það er þetta sem verður að liggja ljóst fyrir áður en menn fara út í slíka breytingu.

Frú forseti. Þó sú ákvörðun yrði tekin að festa í stjórnarskrá ákvæði af þessu tagi og það mundi alveg ótvírætt styrkja núv. fiskveiðistjórnunarlöggjöf, þá lít ég ekki svo á að hún sé þar með óumbreytanleg nema með því að breyta henni í samræmi við þá háttu sem við höfum á þegar við breytum stjórnarskrá. Auðvitað er hægt að breyta þeirri löggjöf og laga hana að nýjum aðstæðum á hverjum tíma og ég tek undir það með hv. 1. þm. Austurl. að það er nauðsynlegt að geta gert það. En hitt er líka kostur að koma inn stjórnarskrárákvæði sem eyðir óvissu um þessa löggjöf og festir hana í sessi.

Virðulegi forseti. Ég er fullkomlega sammála hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni að það er óhjákvæmilegt að ræða í þessu samhengi hin stórfurðulegu vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar, sem kemur með þessa tillögu um sameign þjóðarinnar á fiskstofnunum á nákvæmlega sama tíma, sama daginn og því er lýst yfir í stjórnarskrárnefnd þingsins að það þýði ekkert að ræða það mál frekar og að það verði að ljúka allri frekari tillögugerð. Þessari tillögu sem ég hafði margsinnis flutt í nefndinni og hliðstæðum tillögum er þar með hafnað endanlega, en á sömu mínútunum er svo ríkisstjórnin aftur á móti að ræða þessa tillögu í sinn hóp án nokkurs samráðs við forustumenn flokkanna í þinginu og án samráðs við sína þingflokka. Þetta eru auðvitað svo yfirgengileg vinnubrögð að það er eðlilegt að þetta sé tekið hér upp og ég er ósammála virðulegum forseta þingsins að þetta eigi ekki hér heima í þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst og fremst koma hér upp til að mótmæla þeim skilningi sem hv. 1. þm. Austurl. lagði í það að setja þetta ákvæði í stjórnarskrá. Það getur ekki verið annað en að slíkt ákvæði hefði í för með sér breytingu á fiskveiðistjórnunarlögunum einfaldlega vegna þess að þjóðareign á auðlindinni hlyti að þýða að með þá eign yrði farið sem eign þjóðarinnar en ekki sem eign einstaklinga eins og gert er í dag. Og höfundar kvótakerfisins tala nú kannski einum rómi --- fyrir munn þeirra talar sjálfsagt einn af höfundunum, fiskihagfræðingur við Háskóla Íslands, sem skrifar í Morgunblaðið fyrir 2--3 dögum. Hann segir: ,,Þó kastar fyrst tólfunum þegar þeir kenna kvótakerfið við miðstýringu, haftakerfi og forræðishyggju. Kvótakerfið er kerfi eignarréttar yfir heimildum til að nýta auðlindina. Sem slíkt er það algerlega hliðstætt alþekktum eignarréttindum á landi, eignarrétti á landi, húsum, verksmiðjum, hlutabréfum og öðrum verðmætum.`` Ég hygg að þessi ágæti prófessor sé að segja það sem segja þarf um það hvernig kvótakerfið virkar og það getur ekki staðið áfram með þeim hætti og orðið jafnframt að þjóðareign samkvæmt stjórnarskrá.

Virðulegur forseti. Það er misskilningur hjá hv. þm. að ég hafi verið að leggja ákveðinn skilning í málið. Ég hef ekki komið fram með þessa tillögu. Hún hefur verið rædd í stjórnarskrárnefnd, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds tók hér fram áðan, og það varð niðurstaðan að það væri ekki ráðrúm til þess að ganga frá því máli, m.a. vegna þess að það þyrfti að vera ljóst af hverju það væri gert og hvaða skilning ætti að leggja í málið. Ég var aðeins að benda á að það væri hættulegt að festa slíkt ákvæði í stjórnarskrá þegar uppi væri mismunandi skilningur hjá þeim sem nú eru að leggja það til að þetta komi inn, þ.e. hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Og ég ætla ekkert að fara að deila við hv. þm. um það hvernig eigi að stjórna fiskveiðum hér við land, um það erum við ósammála. Það er allt annað mál. En ég vænti þess að við getum verið sammála um að ef ákvæði kemur um málið inn í stjórnarskrá þá sé mikilvægt að allir leggi sama skilning í það af hverju það er sett inn í stjórnarskrána því að um það mega ekki vera deilur.

Hæstv. forseti. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er að stofni til frá árinu 1874 og hafa ekki verið gerðar stórvægilegar breytingar á henni frá þeim tíma nema að því er varðar kosningaskipan og kjörgengi og er vert að minnast þess að árið 1915 var gerð sú breyting að konur fengu kosningarrétt. Stjórnarskrár hafa að geyma þau grundvallarlög sem á að vera rammi þjóðfélagsins. Það á því að ganga út frá því að ákvæði í stjórnarskrá séu þannig að ekki sé sífellt verið að breyta þeim. Þrátt fyrir þetta grundvallaratriði held ég að allir hafi verið því sammála að löngu var orðið tímabært að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins. Þar var ekki síst horft til mannréttindaákvæðanna sem eru vissulega ekki mörg í núgildandi stjórnarskrá. Það urðu því flestir til að fagna því að Alþingi ákvað á Þingvöllum þann 17. júní 1994 að endurskoða skyldi mannréttindakafla stjórnarskrárinnar og ljúka þeirri endurskoðun fyrir lok kjörtímabilsins. Við máttum e.t.v. strax þá segja okkur að tíminn væri knappur og því varla von til þess að hægt væri að vanda undirbúninginn eins og best hefði verið á kosið og hægt væri að gefa sér þann tíma sem e.t.v. hefði verið æskilegur til þess að sem flestir kæmu að málinu. En þrátt fyrir nauman tíma var í desember lagt fram frv. til breytinga á VII. kafla stjórnarskrárinnar, sem kallaður hefur verið mannréttindakaflinn, ásamt örlitlum öðrum breytingum. Sérnefndin um stjórnarskrána, sem ég var svo heppin að vera valin í, ákvað að reyna á þeim stutta tíma sem var til stefnu að kalla fram umræður í þjóðfélaginu um málið. Það tókst svo um munaði og lá við að mönnum þætti nóg um á stundum. Féllu stundum þung orð og óvægin, en ég legg áherslu á að þessi umræða var mjög mikilvæg og hún hefur verið mjög góð líka og hefur verið til góðs og ég get ekki annað en dáðst að öllu því fólki sem hefur lagt þessu máli lið og vil þakka því hve vel það brást við með umsögnum og greinargerðum sem bárust nefndinni, með blaðagreinum, með einkasamtölum og fundum. Allt hefur þetta haft áhrif á störf nefndarinnar og sést árangurinn í þeim brtt. sem nefndin leggur til, sem að mínu mati eru margar mjög þýðingarmiklar. Ég hefði viljað sjá miklu víðtækari breytingar, en ég vona að gagnrýnendur frv. séu mér sammála í því að með þeim breytingum á stjórnarskránni sem nú eru lagðar til sé stigið skref í rétta átt þótt langt sé frá því að gatan sé troðin til enda. Flestir þeirra sem hafa látið álit sitt í ljós gagnrýna hve lítill tími hefur gefist til að fara með eðlilegum hætti yfir málið. Það verður að segjast eins og er að tíminn var allt of stuttur og hefði verið best að málið fengi að gerjast lengur og þroskast, en ekki gefst meiri tími í þetta sinn af eðlilegum ástæðum. Í því sambandi hefur undanfarna daga verið vitnað til umsagna dómarafélagsins, sem segir orðrétt, með leyfi forseta: ,, . . . að frv. verði ekki barið í gegn fyrir þinglok heldur gefinn eðlilegur vaxtartími og vandað verði til þess bæði hvað varðar hugsun og orðalag eins og frekast er unnt.`` Þetta sjónarmið hefur komið fram hjá fleirum og þessi gagnrýni á auðvitað fyllilega rétt á sér og ég skal fúslega viðurkenna það að lengi framan af í starfi nefndarinnar var ég langt frá því að vera sannfærð um að rétt væri að stefna að afgreiðslu fyrir þessar kosningar. Umræðan í þjóðfélaginu var þess eðlis að ég átti erfitt með að sjá hvernig hægt væri að sætta ólík sjónarmið, ekki aðeins þeirra sem sendu nefndinni athugasemdir heldur var langt frá því að nefndin væri samstiga um málið í upphafi. Nefndarstarfið var því oft erfitt en umfram allt mjög fróðlegt og skemmtilegt. Nú er það svo í nefndarstarfi þar sem markmiðin eru að ná samstöðu um mál, að ekki geta allir fengið að sjá málin eins og þeir hefðu helst kosið. Það á einnig við um þetta mál sem við erum nú að ræða. Ekki hefur verið hægt að taka tillit til allra þeirra ábendinga sem nefndinni bárust og verður hver og einn að meta það hvort betra hefði verið að láta málið ekki ná fram að ganga í þeim búningi sem það er eða fresta því um fjögur ár að ná fram mikilvægum breytingum á stjórnarskránni. Ég sannfærðist um það undir lok nefndarstarfsins að þessar breytingar væru það mikil framför og það mikil réttarbót að það væri rétt að leggja áherslu á að frv. næði samþykki nú. Kvennalistinn stendur að þessu frv. þótt við hefðum sannarlega viljað sjá fleiri breytingar. Ég vil t.d. nefna ákvæðið í 3. gr. frv. þar sem ég lagði áherslu á að inn kæmi að það bæri að skylda stjórnvöld að grípa til sérstakra aðgerða til að ná fram jafnrétti. Um það tókst ekki samkomulag í nefndinni, að setja slíkt ákvæði inn í stjórnarskrána, þó að það næðist samstaða um að setja inn ákvæði um að konur og karlar skyldu njóta jafnréttis í hvívetna. Mér þykir mjög mikilvægt að fá þetta ákvæði inn í stjórnarskrá og einmitt í tilefni af þessum orðum mínum, sem ég sagði hér um að það þyrfti að grípa til aðgerða, að ég vildi hafa slíkt ákvæði inni í stjórnarskrá, vek ég athygli á að í nál. á bls. 4 stendur orðrétt, með leyfi forseta, og mig langar að leggja sérstaklega áherslu á það: ,,Í öðru lagi er með breytingartillögu komið til móts við það sjónarmið að í frv. vanti sérstakt ákvæði um jafnrétti karla og kvenna þótt fjallað sé um það í raun með orðum 3. gr. Er sérstöku ákvæði bætt við til þess að leggja frekari áherslu á jafnan rétt kvenna og karla á öllum sviðum þjóðlífs.`` --- Þarna stendur það mjög ákveðið inni og síðan stendur síðar í nál.: ,,Hvað varðar svonefnda ,,jákvæða mismunun`` telur nefndin að það gæti verið réttlætanlegt að gera ákveðnum hópum hærra undir höfði en öðrum með það að markmiði að rétta skertan hlut þeirra. Er nú þegar dæmi um slíkt í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna. Nefndin álítur að í jafnræðisreglunni felist þessi heimild ef beiting hennar byggist á málefnalegum forsendum.`` Þetta þykir mér mjög mikilvægt og legg mikla áherslu á að þarna verði gripið til aðgerða til að jafna rétt kvenna og karla þangað til raunverulegu jafnrétti verði náð. Við höfum verið gagnrýnd nokkuð fyrir það að ekki skuli vera tekin fleiri atriði inn í 1. mgr. 3. gr., þ.e. upptalninguna á því hverjir skuli vera jafnir fyrir lögum og hefur þá einkum verið nefnt bæði fatlaðir og samkynhneigðir. En ég legg áherslu á að síðasti málsliðurinn þar sem stendur ,,og stöðu að öðru leyti`` eigi við um það fólk að sjálfsögðu. Þetta vil ég leggja sérstaka áherslu á. Kvennalistinn hefur á þessu kjörtímabili lagt fram tillögur um að breytingar yrðu á stjórnarskránni að því er varðaði þjóðaratkvæðagreiðslur. Auðvitað komum við fram með þær hugmyndir inn í nefndina og reyndar fleiri en það var ekki samstaða um það mál og þess vegna var ekki samstaða um það í nefndinni að taka það ákvæði inn í stjórnarskrána að þessu sinni. Sama gildir um bráðabirgðalög. Kvennalistinn hefur lagt fram frv. til breytingar á stjórnarskránni að því er varðar að afnema bráðabirgðalagaréttinn úr stjórnarskránni. Við höfum einnig lagt áherslu á að auðlindir til lands og sjávar verði lýstar þjóðareign og það kom sannarlega fram í nefndinni. Þess vegna kom mér nokkuð á óvart þegar það kom skyndilega fram hjá hæstv. ríkisstjórn að þeir ætluðu að leggja áherslu á þetta atriði og ætluðu sér að flytja hér breytingartillögu að því er þetta varðar. Ég lýsi því hér að ég er algerlega sammála þeirri brtt. Það erum við kvennalistakonur, enda höfum við lagt áherslu á að það bæri að tryggja rétt þjóðarinnar á auðlindunum og ekki bara auðlindum til sjávar heldur líka til lands. Þess vegna munum við styðja slíka tillögu. En ég verð hins vegar að gagnrýna það harðlega að það skuli vera að koma núna fram frá ríkisstjórninni slík tillaga þegar búið er að hafna því innan nefndarinnar að hægt sé að flytja brtt. við þetta frv. öðruvísi en að allir séu sammála um það atriði. Og ég ætla að lýsa því hér yfir að í tilefni þess að ríkisstjórnin er að koma með þessa tillögu þá erum við kvennalistakonur að undirbúa það að leggja hér fram sérstakt frv. til breytinga á stjórnarskránni þar sem kveðið verður á um að afnema bráðabirgðalagaréttinn, að auðlindir til lands og sjávar verði lýstar þjóðareign og að það verði tekið inn í stjórnarskrána ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu og einnig höfum við hug á því að það verði sett inn ákvæði varðandi umhverfisrétt. Þannig að ég vil bara lýsa því yfir að þegar ríkisstjórnin gengur fram með þeim hætti, að hér sé hægt að koma með brtt. sem hafa verið ræddar inni í nefndinni og þeim hefur verið hafnað þar í anda samstöðu, þá auðvitað kallar það á það að við munum undirbúa frekari tillögur. Ég lýsi því hér yfir að ég er ekki að rjúfa það samkomulag, ég ætla ekki að flytja neina brtt. við frv. heldur verður um að ræða sérfrv. eins og ríkisstjórnin hefur hér lýst yfir. Mér finnst þetta vera svik við það sem við höfum verið að vinna og mér þykir það mjög slæmt. En ég enn og aftur ætla að segja: Ég mun ekki greiða atkvæði gegn slíkri tillögu þó að hún komi frá ríkisstjórninni, langt í frá, en ég vil bara segja það að við erum búnar að flytja á þessu kjörtímabili ýmsar breytingartillögur við stjórnarskrána og við munum auðvitað taka þær upp aftur, sem og fleiri sem við höfum lagt áherslu á, þegar slík vinnubrögð eru höfð í frammi gagnvart þeirri vinnu sem við höfum haft í stjórnarskrárnefndinni. Og enn og aftur lýsi ég því yfir að það voru mörg atriði sem við vorum ekki sammála um að kæmu inn og ég ætla ekki að fara að tíunda þau neitt sérstaklega fleiri, en það er ámælisvert þegar skyndilega kemur inn tillaga frá ríkisstjórninni sem við hefðum svo gjarnan getað tekið upp í nefndinni sjálf af því að við höfðum lagt áherslu á það og ekki bara Kvennalistinn heldur fleiri. Þetta vil ég sérstaklega taka fram í ljósi þess sem hér er sagt. Það er ein grein sem mig langar sérstaklega til að tala um, sem ég sakna sérstaklega og á að fella nú úr stjórnarskránni, en það er 78 gr. stjórnarskrárinnar. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Sérréttindi, er bundin séu við aðal, nafnbætur og lögtign, má eigi taka í lög.`` Ég sakna þessarar greinar alveg sérstaklega úr stjórnarskránni og þykir mikill missir að því að það skuli vera lagt til að hún falli brott með þessum brtt. En ég ákvað að láta ekki deilur um það stoppa það að þetta mál næði fram að ganga þar sem ég taldi að þarna væri um það miklar réttarbætur að ræða og þetta fyrsta skref væri það mikilvægt í því að endurskoða mannréttindakafla stjórnarskrárinnar að það væri rétt að taka þau af þessu tilefni. Við hefðum auðvitað getað valið það, kvennalistakonur, að standa ekki að málinu. Það kom alveg til greina. En eins og ég segi, við vorum búin að ákveða að það væri það mikil réttarbót falin í frv. og því skyldum við standa saman að málinu. Þannig að mér þykir vera komið aftan að okkur með þessum hætti. Ég get einnig upplýst að við fáum heilmikla gagnrýni fyrir það að standa að þessu frv. sem ekki gengur lengra en þetta en við gerum það og gerum það heils hugar og munum standa að frv. þrátt fyrir gagnrýni. En þá á ekki að koma aftan að manni. Frú forseti. Ég vil taka það fram og vitna þar til þess sem stendur í nál. að sú umræða sem er komin af stað sé mjög nýtileg og allt það sem við höfum fengið af umsögnum sé allt mjög nýtilegt til þess að halda áfram endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það má ekki líta svo á að þetta sé einhver lokapunktur og hún eigi að standa næstu 100 árin eða enn þá lengur. Þetta er aðeins upphafið og eins og ég vitnaði til í upphafi var þáltill. á Þingvöllum þess eðlis að endurskoðun mannréttindakaflans skyldi lokið fyrir lok kjörtímabilsins. Ég lít svo á að honum sé ekki lokið heldur séum við aðeins að byrja á þeirri endurskoðun og það verði að halda áfram auk þess sem fjölmörg önnur atriði í stjórnarskránni þurfa endurskoðunar við. Get ég nefnt sem dæmi að það vantar öll ákvæði um Hæstarétt. Það vantar heilmörg ákvæði í stjórnarskrána fyrir utan það að breyta þyrfti mörgum atriðum. Ég legg því áherslu á það að endurskoðuninni er ekki lokið. Ég á þá von að umræðan í þjóðfélaginu haldi áfram, að með samþykkt þessa frv. verði ekki þar með lokið þeirri mikilvægu umræðu sem fram hefur farið núna síðustu vikur heldur haldi hún áfram. Ber ég þá von í brjósti að fjölmiðlar haldi þeirri umræðu sérstaklega á lofti og vakandi og bendi áfram á ýmislegt sem betur mætti fara að því er varðar stjórnarskrána. Nú höfum við fjögur ár til þess að vinna í málinu þannig að það á að vera hægt að vinna áframhaldið með vandaðri hætti en gert hefur verið með þetta. Við verðum að viðurkenna það að við vorum í mikilli tímaþröng. Við þurfum að hafa lengri tíma og við þurfum að leita til sérfræðinga á sviðinu. Ég hef látið mér detta í hug að við þyrftum að setja á stofn nýja stjórnarskrárnefnd sem gæti tekið við þar sem frá er horfið og unnið ötullega í málinu þannig að lýðveldið Ísland fái heildstæða stjórnarskrá sem verði þannig að við getum verið mjög stolt af. Með því er ég ekki að segja að ég sé ekki stolt af stjórnarskránni en ég held að það sé mjög margt sem við erum núna að gera til bóta og ég vona að við berum gæfu til að samþykkja þetta frv. núna og að upphlaup frá ríkisstjórn og öðrum verði ekki til þess að skemma þetta mál og stefna því í þá hættu að það verði ekki samþykkt á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi lýsa sérstakri ánægju minni með þá ágætu samstöðu sem tekist hefur milli þingflokkanna á Alþingi um afgreiðslu þessa máls. Það liggur geysileg undirbúningsvinna að baki þessu frv. sem hér er til lokaafgreiðslu. Sú vinna rekur sig jafnvel áratugi aftur í tímann því að þetta mál hefur verið til umfjöllunar í stjórnarskrárnefnd í tvo áratugi. Þegar stjórnarskrárnefnd birti tillögur sínar í ársbyrjun 1983 voru þar ítarleg ákvæði einmitt um mannréttindi. Þar var sem sagt nýr mannréttindakafli og þó að Alþingi bæri ekki gæfu til að samþykkja það frv. á sínum tíma er ljóst að þar var forvinna unnin sem kom að góðu gagni á síðari stigum. En seinasta árið hefur líka verið tekin býsna snörp lota í þessum málum og allt fram á seinustu stundu hefur verið í gangi að tjaldabaki mikil umræða um það hvernig þessum ákvæðum yrði best fyrir komið í okkar stjórnarskrá og hvernig þau yrðu best orðuð. Á fyrra stigi málsins, þ.e. þegar Alþingi hét þjóðinni því á Þingvöllum á sl. sumri að afgreiða stjórnarskrárfrv. áður en þingi yrði slitið nú í vetur, komu fram óskir um að málið yrði ekki eingöngu til umfjöllunar milli stjórnmálamannanna og þingmannanna heldur fengi það nokkra umfjöllun úti í þjóðfélaginu og að umræður yrðu um það í fjölmiðlum. Ég held að ekki sé hægt að kvarta yfir því að þetta mál sé að fljóta í gegn umræðulítið. Ég held að það verði að segjast eins og er að á seinstu vikum hafa orðið feiknamiklar umræður um málið og stjórnarskrárnefnd þingsins hefur fengið óvenju ítarlegar og vandaðar umsagnir um þetta mál frá fjöldamörgum aðilum í þjóðfélaginu. Eins og rakið er í greinargerð þá sendi Lögmannafélag Íslands mjög vandaða greinargerð til nefndarinnar. Mannréttindaskrifstofan sendi líka ágæta greinargerð og þannig mætti lenga telja fjöldamarga aðila sem létu sig málið skipta og sendu okkur tillögur sínar og athugasemdir. Auðvitað ber ekki að neita því að það voru mörg álitamál á ferðinni sem ræða þurfti nánar og við sem fluttum málið á þinginu í desembermánuði vorum alls ekki þeirrar skoðunar að hver setning í frv. væri endilega sú eina rétta sem til greina kæmi. Okkur var fullljóst að með því að margir kæmu að málinu mundi vera auðið að fá fram betri texta því að betur sjá augu en auga. Það er einmitt það sem gerst hefur. Við höfum fengið svo margar gagnlegar og góðar ábendingar utan úr þjóðfélaginu að okkur hefur tekist að vinna úr þeim fjöldamargar breytingartillögur og, sem er ekki síður mikilvægt, náð um þær samstöðu milli allra flokka. Ég verð hins vegar að leggja áherslu á það, eins og oft hefur komið fram áður, að auðvitað er hér um málamiðlun að ræða milli flokkanna. Auðvitað er margt sem ég tel persónulega að vanti í þetta stjórnarskrárfrv. og ég er ekki í neinum vafa um að það eru fjöldamargir aðilar í þjóðfélaginu sem enn sakna ýmislegs sem þeir vildu sjá í stjórnarskránni. Ég ætla að víkja að því hér á eftir hvað það er helst sem ég sakna. Ég tel nauðsynlegt og þarflegt að halda því til haga vegna þess að ég lít ekki svo á að hér sé verið að leggja síðustu hönd á stjórnarskrána og svo verði ekkert við henni hreyft og ekkert komið nærri þessu máli meir á næstu áratugum. Ég lít svo á að þetta sé fyrsta meiri háttar endurskoðunin sem á sér stað á stjórnarskránni frá því að lýðveldið var stofnað fyrir 50 árum en þetta er kannski bara byrjunin á miklu víðtækari endurskoðun stjórnarskrárinnar sem þarf að fara fram. Ég minni á það að við höfum ekki gengið til kosninga að undanförnu án þess að gerðar væru einhverjar lagfæringar á stjórnarskránni. Þetta gilti þegar kosið var árið 1983 og þannig var þetta árið 1987. Þannig var þetta enn árið 1991 og þannig verður þetta á árinu 1995. En þarna voru löngum á ferðinni frekar smávægilegar breytingar, vissulega mikilvægar margar hverjar t.d. sú að gera Alþingi að einni málstofu og breyta þingstörfum í samræmi við það. Það er vissulega mikilvæg breyting en samt bara lítill hluti stjórnarskrárinnar sem þá var undir. Ég ætla sannarlega að vona að á næsta kjörtímabili verði tekin ný lota í endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þar er fjöldamargt sem enn þarf að lagfæra, enn þarf að færa til nútímalegs horfs og við skulum sannarlega ekki líta svo á að við séum að setja endapunktinn á eftir endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það er líka starfandi stjórnarskrárnefnd og hún mun að sjálfsögðu starfa áfram og hefur næg verkefni þó að þessum áfanga ljúki. Þegar ég vík að því að hér er um málamiðlun að ræða kemst ég ekki hjá því að minnast á það upphlaup sem orðið hefur í kringum þetta mál vegna tillögugerðar ríkisstjórnarinnar frá því í gærkvöldi þar sem hún kemur óvænt með tillögu sem hljóðar þannig, með leyfi forseta: ,,Nytjastofnar á hafsvæði því sem fullveldisréttur Íslands nær til eru sameign íslensku þjóðarinnar. Kveðið skal á um hagnýtingu og verndun þessarar auðlindar í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum.`` Ég vil að vísu strax taka það fram að þetta er ágæt tillaga og ég er henni í flestu sammála. Ég er ekki að gagnrýna efni þessarar tillögu vegna þess að ég tel að tillögugreinin sé nokkuð vel orðuð þótt auðvitað þurfi hún nánari athugunar við og ég vilji alls ekki binda mig við að orðalagið eigi að vera nákvæmlega eins og þarna stendur. Þó ég hefði vissulega talið að þessi tillaga ætti að vera miklu víðari og ná til fleiri náttúruauðlinda en fiskstofnanna einna þá er þetta eftir sem áður bæði skynsamlegt og athyglisvert spor í rétta átt ef það væri stigið. En því miður eru engar horfur á að þessi tillaga nái fram að ganga. Þetta er ekkert annað en leikaraskapur, þetta er ekkert annað en hreinn skrípaleikur sem hér er hafður uppi, að koma með þessa tillögu tveimur dögum fyrir þinglok og ætlast til að fólk trúi því að um alvörutillögu sé að ræða. Á nákvæmlega sama tíma og ríkisstjórnin var að fjalla um þessa tillögu þá sátum við fulltrúar í stjórnarskrárnefnd með fulltrúum stjórnarflokkanna á fundi og þar var innt eftir því hvort ekki væri hugsanlegt að taka þetta mál upp, þ.e. sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum og fiskstofnum. En þá var því neitað. Þá kom það ekki til greina. Á nákvæmlega sama tíma og ríkisstjórnin er að undirbúa þessar tillögur er verið að hafna því í sameiginlegri nefnd stjórnmálaflokkanna að þetta mál megi koma á dagskrá og megi vera með í tillögugerð flokkanna. Það þýðir auðvitað að ekkert verður af samþykkt slíkrar tillögu. Ef tillagan hefði verið tekin upp í tengslum við hina sameiginlegu tillögugerð flokkanna þá hefði kannski verið einhver von til þess að málið hefði komist inn í þingið og fengið þinglega meðferð. En eins og að málinu er staðið af hálfu ríkisstjórnarinnar eru vonir til þess ákaflega smávaxnar, að ekki sé meira sagt. Málið þarf að leggja fyrir formlega. Það er alveg ljóst að það verður ekki lagt formlega fyrir þingið öðruvísi en fyrst fari fram viðræður milli forustumanna flokkanna um málið. Þær hafa ekki farið fram og engin tilraun verið gerð til að ná mönnum saman til að ræða það. Síðan þarf að útbúa frv. Það þarf að mæla fyrir því í þinginu. Það þarf að senda málið til stjórnarskrárnefndar. Hún þarf síðan að kalla á sérfræðinga og lögfræðinga til þess að átta sig á því hvort tillagan er í réttum búningi og eðlilega orðuð. Hér er um allt of stórt mál að ræða en svo að hægt sé að kasta til þess höndunum með einhverri handabaksvinnu. Þó að tillagan sem slík, sem hér liggur fyrir, sé á margan hátt góð þá er ekkert sem segir okkur að hún sé örugglega nákvæmlega rétt orðuð og þarf þar af leiðandi að skoða nánar. Allur þessi ferill er því bersýnilega miklu lengri en svo að hann rúmist innan þess tíma sem við höfum í þinginu til þess að fjalla um málið. Þegar af þeirri ástæðu er ljóst að þessi vinnubrögð ríkisstjórnarinnar eru ekkert annað en skrípaleikur. Það er vísvitandi verið að slengja fram tillögu sem getur ekki náð fram að ganga vegna þess hvernig að henni er staðið. Ég vil í þessu samhengi minna á að þetta er gömul tillaga. Ég vil láta það koma hér fram skýrt og greinilega að þessa tillögu fluttum við alþýðubandalagsmenn fyrstir í stjórnarskrárnefnd á árinum 1981 eða reyndar á árinu 1978 upphaflega. Hún kom síðan mjög sterklega inn í umræðuna árin 1981 og 1982 og ég tel sjálfsagt að varðveita það í þingskjölum hvernig þessi tillaga hljóðaði, rifja hana hér upp, með leyfi forseta. Hún hljóðaði þannig: ,,Náttúruauðlindir landsins skulu vera ævarandi eign Íslendinga. Öll verðmæti í sjó og á sjávarbotni innan efnahagslögsögu, svo og almenningar, afréttir og önnur óbyggð lönd utan heimalanda teljast sameign þjóðarinnar allrar, einnig námur í jörðu, orka í rennandi vatni og jarðhiti neðan við 100 metra dýpi.`` Nú er það að segja um afdrif þessarar tillögu á sínum tíma að hún náði ekki fram að ganga en hún hafði veruleg áhrif á afgreiðslu nefndarinnar á þeim tíma vegna þess að nefndin tók hluta af tillögu okkar alþýðubandalagsmanna inn í sínar tillögur og svo ég kynni það hvernig stjórnarskrárnefndin 1983 orðaði þessa tillögu eftir langvarandi umræður í nefndinni, bersýnilega á grundvelli þeirra tillagna sem við höfðum gert, þá var tillaga stjórnarskrárnefndar þannig: ,,Auðlindir hafs og hafsbotns innan íslenskrar lögsögu eru þjóðareign. Eignarrétti að öðrum náttúruauðæfum skal skipað með lögum.`` Þessum tveimur tillögum hef ég síðan haldið fram í umræðunni innan stjórnarskrárnefndarinnar og minnti á þær við undirbúning þess stjórnarskrárfrv. sem stjórnarskrárnefnd sendi frá sér á sl. sumri. Því miður reyndust menn þröngsýnni þá en þeir voru árið 1983 því að þeir fengust ekki einu sinni til að taka upp tillöguna frá 1983. Síðan var enn á þetta minnst í samtölum formanna þingflokka á liðnu sumri en það var ekki talinn grundvöllur til að taka nein slík ákvæði með og þess vegna varð ekkert af því. Ég vil taka það alveg sérstaklega fram að fulltrúar Alþfl. skáru sig á þeim tíma ekki á nokkurn hátt úr eða frá talsmönnum Sjálfstfl. Þeir sýndu engan áhuga á málinu, hvorki á liðnu vori, liðnu sumri né liðnu hausti, orðuðu þessa tillögu aldrei og tóku aldrei undir með mér að það væri þörf á því að koma þessu máli inn í tillögur þingflokksformanna. Af því varð þess vegna ekki og ég taldi mig nokkuð einan á báti í þessum efnum og þurfti ekki að ítreka oft beiðni mína um að þessi hugmynd yrði tekin upp því að það var bersýnilega tilgangslaust. Það er ekki fyrr en hæstv. utanrrh. fær svona gríðarlegan áhuga á því að koma Íslandi í Evrópusambandið að hann grípur þetta sem hálmstrá í umræðunni, finnst að með því að draga fram þessa hugmynd að sameign þjóðarinnar á fiskimiðunum verði lögfest í stjórnarskrá, þá sé hann að bæta stöðu sína í Evrópuumræðunni því að þá geti menn treyst því að hann sem utanrrh. eða þeir sem taka við af honum sem utanrrh. muni ekki geta samið þennan rétt af Íslendingum í viðræðum við Evrópusambandið eftir að búið sé að stjórnarskrárbinda þetta ákvæði. Svo vitlaus sem sú hugsun að sjálfsögðu er vegna þess að auðvitað bindur slíkt stjórnarskrárákvæði ekki hendur þings og þjóðar á síðasta stigi ef mönnum sýnist svo. Ef hæstv. utanrrh., eða annar sem á eftir honum kemur, semur við Evrópusambandið um aðild þá neyðist hann til þess að koma til þingsins og óska eftir því að stjórnarskránni sé breytt af mörgum öðrum ástæðum. Það er viðurkennt að hjá því yrði ekki komist ef Íslendingar ætla að ganga í Evrópusambandið. Og þeim yrði þá ekki skotaskuld að breyta þessu ákvæði líka ef með þyrfti ef þeir hefðu meiri hluta til þess og fylgi til þess. Stjórnarskrárbinding þessa atriðis er því engin trygging fyrir alla framtíð og síst af öllu einhver trygging gagnvart Evrópusambandinu sem mundi ekki hirða um það eitt andartak hvað stæði í íslensku stjórnarskránni vitandi það að við þurfum að breyta okkar lögum og stjórnarskrá í samræmi við þann samning sem hugsanlega væri gerður við Evrópusambandið. Þetta er því af hálfu Alþfl. jafnfráleitur málatilbúnaður og nokkur getur verið, að láta málið kyrrt liggja og sýna því engan áhuga fram á síðustu stundu, en þegar það loksins passar inn í Evrópusambandsáróður hæstv. utanrrh. þá er þetta gripið á lofti og á að nota sem hálmstrá í komandi kosningum. Hlutur forustumanna Sjálfstfl. er reyndar síst betri vegna þess að þeir neita þessu allan tímann alveg þangað til í gær að þeir gefa það til kynna að þeir kunni að vera reiðubúnir til þess að gera þessa breytingu. Ég segi kunna að vera reiðubúnir vegna þess að hæstv. forsrh. hafði ekki einu sinni samþykkt í þingflokki Sjálfstfl. á bak við sig og hafði ekki á nokkurn hátt tryggt sér að það væri þingmeirihluti fyrir málinu enda er alveg ljóst af viðtalinu sem var við hæstv. forsrh. í Ríkisútvarpinu núna í hádegisfréttunum að hann gerði alls ekki ráð fyrir því að málið næði fram að ganga og tekur meira að segja beinlínis fram að það geti verið gagnlegt að málið sé kynnt, eins og hann mun hafa tekið til orða í þessu viðtali. Svo ég fari með hans óbreytt orð eins og þau eru skráð af starfsmönnum Ríkisútvarpsins, með leyfi forseta, en hæstv. forsrh. mun hafa orðað þetta svo: ,,Svo þegar samstarfsflokkurinn óskaði eftir því að þetta atriði stjórnarsáttmálans yrði uppfyllt, þó sú ósk kæmi dálítið seint fram, var ekkert því til fyrirstöðu af okkar hálfu a.m.k. að það yrði kynnt í þinginu.`` Þetta er allur áhuginn á málinu og þess vegna endurtek ég það að svona vinnubrögð á lokadögum þingsins geta ekki flokkast undir neitt annað en skrípaleik. Fyrr á fundinum urðu lítils háttar orðaskipti um þetta mál milli hv. 1. þm. Austurl., Halldórs Ásgrímssonar, og hæstv. sjútvrh. Ég kom því þá að að ég væri mjög ósáttur við vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar í málinu en því miður var virðulegur forseti búinn að slá í bjölluna áður en ég komst lengra í máli mínu. Ég átti að sjálfsögðu eftir að mótmæla málflutningi hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar sem var alls ekki nógu traustur. Ég var innilega ósammála honum þegar hann hélt því fram að með ákvæði af þessu tagi væri verið að festa kvótakerfið í sessi. Þegar ég les yfir þá tillögu sem ríkisstjórnin hefur verið að fjalla um þá er ekkert í henni sem festir kvótakerfið í sessi. Það er bara allt annað mál sem kemur þessari tillögu ekkert við þannig séð. Auðvitað snertir það sama mál en það er ekki á nokkrun hátt verið að lögfesta kvótakerfið eða styrkja stöðu þess. Það er hreinn misskilningur og mér þótti vont að heyra þá yfirlýsingu hér áðan en sem betur fer var hv. 3. þm. Vesturl., Jóhann Ársælsson, til að mótmæla þessum skilningi hv. 1. þm. Austurl. og það skal ítrekað að þarna var um mikla missögn að ræða. Ég vil segja það um þessa tillögu að endingu að ég tel það persónulega til bóta að þar er skilið á milli eignarréttarins annars vegar og nýtingarréttarins hins vegar. Ég held að það sé gagnlegt að gera það í hinni opinberu umræðu vegna þess að þetta tvennt er ekki eitt og hið sama og það er skýrara og gleggra gagnvart öllum almenningi og öllum þeim sem lesa þessa grein að gera þarna greinarmun á. Annars vegar er um að ræða sameign íslensku þjóðarinnar á nytjastofnum á hafsvæði því sem fullveldisréttur Íslands nær til, eins og segir í tillögunni. Hins vegar er um að ræða hagnýtingu og verndun þessarar auðlindar. Það er gott að aðgreina þetta með þeim hætti sem gert er í tillögunni. Ég er hins vegar ekkert viss um það ef menn skoða tillögugreinina að hún eigi endilega að vera nákvæmlega orðuð eins og þar er gert og til þess þyrfti sérstaka lögfræðilega athugun. Eins vil ég láta það koma skýrt fram að ég er enn þeirrar skoðunar að grein af þessu tagi ætti að ná til náttúruauðlindanna allra en ekki bara til fiskstofnanna í sjónum umhverfis landið. Það er í fullu samræmi við þær tillögur sem við höfum borið fram í stjórnarskrárnefndinni og er hið eina rétta að ein grein stjórnarskrárinnar fjalli sérstaklega um náttúruauðlindir landsins í heild sinni. Ég vil í þessu sambandi líka taka fram að ég hefði viljað sjá hér sérstakt ákvæði um útivistarrétt landsmanna. Ég minni á þá tillögu sem við alþýðubandalagsmenn höfum margsinnis flutt um það efni en hún var svona, með leyfi forseta: ,,Landsmönnum öllum skal tryggður réttur til eðlilegrar umgengni og útvistar í landinu. Stjórnvöldum er skylt að vernda náttúru landsins og auðlindir þess svo að tryggt sé að allir landsmenn geti notið útivistar og varðveittur sé sá höfuðstóll sem felst í auðæfum náttúru landsins. Nánar skal í lögum fjalla um umgengnisrétt landsmanna við landið og verndun náttúru og auðlinda landsins og hvernig tryggja skal að ekki spillist að óþörfu líf, land eða haf.`` Þetta er tillaga sem við höfum margsinnis flutt við undirbúning málsins en hefur ekki náð fram að ganga í heild sinni. Hins vegar vek ég enn athygli á því að þrátt fyrir að tillagan næði ekki fram að ganga í heild sinni hafði hún áhrif á tillögugerð stjórnarskrárnefndar árið 1983, þó hún hefði ekki áhrif á árinu 1995. Þegar stjórnarskrárnefnd sendi frá sér sínar tillögur á árinu 1983 var tekið visst tillit til þeirra hugmynda sem þarna komu fram hjá okkur alþýðubandalagsmönnum með því að orða eina tillögugreinina m.a. á þennan hátt.: ,,Vernda skal náttúru landsins og auðlindir þess svo að ekki spillist líf eða land að nauðsynjalausu.`` Það vantar sem sagt í þessa tillögugerð ákvæði um auðlindirnar, um náttúruvernd og um útivistarrétt landsmanna. Það eru málaflokkar sem þurfa að eiga sitt sæti í stjórnarskrá og þó að ekki hafi tekist samkomulag um það nú að hafa slík ákvæði í stjórnarskrá þá ætla ég sannarlega að vona að þau verði áfram til umræðu og eigi aðgang að tillögugerð um endurskoðun stjórnarskrárinnar á næsta kjörtímabili en þessari vinnu verður örugglega fram haldið. Ég minni líka á tillögugerð okkar sem snýr að friðlýsingu landsins. Við gerðum þá tillögu á sínum tíma að í stjórnarskrá væri tekið svohljóðandi ákvæði: ,,Ísland er friðlýst land. Aldrei má leyfa geymslu kjarnorkuvopna eða annarra gereyðingarvopna í landinu né heldur flutning þeirra við Ísland, lofthelgi þess eða fiskveiðilögsögu.`` Og á öðrum stað gerðum við tillögu sem hljóðaði þannig: ,,Herskyldu má aldrei í lög leiða.`` Þessar tillögur hafa ekki náð fram að ganga. En það er sjálfsagt af minni hálfu að halda þeim til haga og minna á þær við þetta tækifæri. Ég vil sérstaklega taka fram að tillaga okkar um að herskyldu megi aldrei í lög leiða nefndu margir umsagnaraðilar sem skrifuðu stjórnarskrárnefnd. Ég get t.d. nefnt umsögn Rauða kross Íslands þar sem lögð var þung áhersla á það að ákvæði af þessu tagi væri í stjórnarskránni. Og ég get nefnt mörg önnur samtök sem lögðu áherslu á þetta. En þetta náðist ekki fram og er ekkert um það frekar að segja nema að hægt er að vonast til þess að á síðara stigi verði menn opnari fyrir svo sjálfsögðum ákvæðum. Í tillögugerð okkar árið 1978 og síðan aftur 1982 og 1983 var að finna ákvæði um jafnan rétt kvenna og karla. Við alþýðubandalagsmenn lögðum til á sínum tíma, með leyfi forseta, að í stjórnarskrána væri tekið svohljóðandi ákvæði: ,,Konur og karlar eiga jafnan rétt á öllum sviðum þjóðlífsins og ber að tryggja þeim sömu tækifæri til starfa og jafnt kaup fyrir sambærilega vinnu.`` Þetta var ekki tillaga sem náði eyrum stjórnarskrárnefndar árið 1983. Hún var ekki tekin upp meðal tillagnanna sem sú nefnd lagði fram. Að því leyti stendur málið akkúrat öfugt í þessu tilliti að gömlu tillögurnar voru þrengri hvað þetta varðar en nýju tillögurnar því að í nýju tillögurnar er þetta ákvæði einmitt tekið upp þó að það sé ekki nákvæmlega orðað eins og hér er nefnt. Eins og hv. þingmenn þekkja þá er ákvæði af þessu tagi í frv. og margir hafa orðið til að fagna því að þetta ákvæði sé þar og ég tek mjög eindregið undir það. Ég vildi reyndar að ákvæðið væri með tilvísun til allra sviða þjóðlífsins eins og var í gömlu tillögunum okkar en það náði ekki fram að ganga heldur er talað um að það skuli gera í hvívetna, eins og þar segir, og má vera að það orðalag geti talist allvel viðunandi. Ég vil svo að endingu víkja að félagafrelsinu en um það hafa orðið verulegar umræður á liðnum vikum. Eins og kunnugt er er í frv. ákvæði byggt á gömlu stjórnarskránni okkar um það að menn eigi rétt á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi án þess að sækja um leyfi til þess. Síðan settum við á liðnu hausti í tillögur okkar nýmæli sem stundum hefur verið kennt við neikvætt félagafrelsi og felur í sér að engan megi skylda til aðildar að félögum en með lögum megi þó kveða á um slíka skyldu ef það teljist nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmætu hlutverki vegna almennra hagsmuna eða réttinda annarra. Eins og margoft hefur komið fram er ekki sambærilegt ákvæði að finna í stjórnarskrám nálægra ríkja svo mér sé kunnugt. Má jafnvel vera að þetta sé í fyrsta sinn sem slíkt ákvæði er tekið inn í stjórnarskrá þó að ég hafi að vísu ekki kynnt mér það sérstaklega. Ég hygg að það sé í öllu falli mjög óvíða sem slíkt ákvæði er að finna ef nokkurs staðar. En þetta er í fullu samræmi við þá þróun sem hefur átt sér stað í umræðunni um mannréttindi og ég studdi það eindregið að ákvæðið af þessu tagi væri tekið í stjórnarskrá því ég tel að það sé í takt við tímann og eigi fyllilega rétt á sér. Hins vegar er því ekki að leyna að viss ummæli og orðalag í greinargerð með frv. vöktu upp nokkurn storm og ég tel að sú gagnrýni sem kom fram einkum frá stéttarfélögunum, m.a. frá Alþýðusambandi Íslands, hafi átt talsverðan rétt á sér. Því miður gafst mjög lítill tími til að fjalla um greinargerð frv. og ég hefði hiklaust viljað orða þar vissar setningar á annan hátt ef mér hefði gefist tími til að fjalla um það þegar frv. var undirbúið. En nú hefur stjórnarskrárnefnd bætt úr þessu mjög myndarlega. Hún hefur tekið af öll tvímæli um að sá misskilningur sem upp kom sé ekki á rökum reistur og er það vel. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þeim ummælum í nefndarálitinu þar sem á það er bent að í núgildandi löggjöf séu launþegar ekki skyldaðir til að vera í stéttarfélagi. Jafnframt er á það minnt að í 2. mgr. 12. gr. um neikvæða félagafrelsið sé ekki verið að víkja að þeim aðstæðum sem eiga við um stéttarfélög og þar af leiðandi megi ekki líta á þetta ákvæði sem nokkra ógnun við hagsmuni verkalýðshreyfingarinnar. Í nál. segir, með leyfi forseta: ,,Sérstök ástæða er til að nefna svonefnd forgangsréttarákvæði, þegar í kjarasamningum er samið um að félagsmenn viðkomandi stéttarfélags skuli hafa forgang til vinnu á félagssvæði þess, leiða ekki af sér félagsskyldu af þeim toga sem fyrri málsl. 2. mgr. tekur til. Þá verður heldur ekki litið svo á að umsamin skylda launþega til að greiða gjöld til stéttarfélaga sé félagsskylda af þeim meiði sem ákvæði þetta nær til.`` Ég tel afar mikilvægt að stjórnarskrárnefnd hefur einróma gefið út yfirlýsingu af þessu tagi og þar með tekið af öll tvímæli um að ákvæðið verði ekki túlkað á þennan hátt. Ég tel jafnframt afar mikilvægt að nefndin hefur áréttað enn frekar þann skilning sinn í næstu málsgrein með því að segja, með leyfi forseta: ,,Í ljósi þessa lítur nefndin svo á að með samþykkt frv. sé í engu verið að hrófla við núverandi réttarstöðu á vinnumarkaði að því er varðar forgangsréttarákvæði, greiðslu félagsgjalda eða önnur réttindaákvæði.`` Ég er ekkert undrandi á því að viss stormur hafi vakist innan verkalýðshreyfingarinnar þegar upp komu raddir um það að í stjórnarskrárfrv. væru ákvæði sem beindust að réttindum hennar. Það er fullkomlega eðlilegt að menn séu á varðbergi um réttindi sín og ég er þakklátur fyrir það að við í stjórnarskrárnefnd fengum margar góðar ábendingar í þessa átt, sérstaklega út frá greinargerðinni sem fylgdi frv. Það er rétt að taka það fram að frá verkalýðshreyfingunni komu ekki fram bein mótmæli við því að í stjórnarskrárfrv. væru ákvæði um neikvæða félagafrelsið. Því var ekki haldið fram að orðalag greinarinnar væri óviðunandi en það var látinn í ljós ótti um að greinin yrði mistúlkuð og þá einkum vísað til ummæla sem hægt væri að misskilja í greinargerðinni. Þessi ótti var kannski skiljanlegur líka í ljósi þess að í stjórnarskrárfrv. var ekki að finna neina tilvísun til stéttarfélaga eða samningsfrelsis. Úr þessu hefur nú verið bætt og ég er mjög ánægður með það að skotið hefur verið inn í 12. gr. um félagafrelsið skýrum ákvæðum um tilvist stjórnmálafélaga og stéttarfélaga. Ég hef reyndar lengi talið fullkomlega óeðlilegt að stjórnmálafélög væru ekki beinlínis nefnd í stjórnarskránni en svo hefur ekki verið fram að þessu. Við höfum komist af með stjórnarskrá allt frá 1874 sem frá upphafi var með þeim annmörkum að þar fannst hugtakið stjórnmálafélag alls ekki, það var ekki til. Og reyndar var töluvert liðið á öldina þegar orðið ,,flokkur`` komst inn í stjórnarskrána en það mun hafa verið þegar orðið þingflokkur kom þar fyrst inn. Stjórnmálaflokkar hafa hins vegar ekki verið nefndir berum orðum í stjórnarskránni heldur einungis framboðslistar og ég tel það ótvíræða framför að stjórnmálafélög séu nefnd á sama hátt og trúfélög eru nefnd og sveitarfélög verða nefnd. Fjórði hópur félagasamtaka sem er nefndur í stjórnarskránni eru stéttarfélögin. Það eru ein mikilvægustu félagasamtök landsmanna og fullkomlega eðlilegt að þeirra sé getið í stjórnarskránni. Ég er líka mjög sáttur við að síðar í tillögum stjórnarskrárnefndar er samningsfrelsið, frelsi stéttarfélaganna til þess að semja um kjör sín og starfsskilyrði, sérstaklega nefnd. Það var nauðsyn að fá það inn. Orðalagið: ,,Rétti manna varðandi vinnu og orlof skal skipað með lögum``, var alls ekki fullnægjandi og það sem komið hefur í staðinn er miklu heppilegra og eðlilegra á allan hátt. Ég vil svo að endingu segja um þennan þátt málsins að vissulega hefði verið gott að í stjórnarskránni hefði jafnframt verið vikið að vinnuskilyrðum og starfsumhverfi vinnandi manna í landinu. Það hefði sannarlega mátt vera ítarlegra ákvæði um þann þátt þjóðlífsins en ég er engu að síður þakklátur fyrir það sem hefur komist inn og er til verulegra bóta. Þá vil ég að endingu geta þess að nokkuð var gagnrýnt að félagsleg, efnahagsleg og menningarleg réttindi væru ekki nefnd í stjórnarskránni á nægilega skarpan hátt en úr því hefur verið bætt. Orðalagið sem nú er komið um þau efni er miklu afdráttarlausara en áður var og því ber að fagna. Það er því ekki nokkur minnsti vafi á að með þeim tillögum sem hér liggja fyrir, ef samþykktar verða, fáum við verulega miklu betri stjórnarskrá en við höfum haft, ef þær verða samþykktar að loknum almennum kosningum sem fram fara í aprílmánuði nk. Ég vil svo að endingu ítreka þá ósk mína að þessi mikla endurskoðun á síðasta hluta stjórnarskrárinnar þarf að vera byrjunin á heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar en ekki endapunkturinn. Það þarf að halda þessu starfi áfram á næsta kjörtímabili.

Hæstv. forseti. Ég tel fulla ástæðu til að þakka mönnum fyrir þau miklu störf sem þeir hafa unnið í sambandi við þetta mál, stórmerkilegt starf að mínu viti. Það var nú ekki erindið í þennan ræðustól heldur hitt að segja það að auðvitað finnst mér lakara ef sú tillaga sem hér hefur nokkuð verið gerð að umtalsefni spillir fyrir því starfi sem hér hefur verið nefnt og hefur tekist svo vel til. Það var ekki meiningin og ég vil undirstrika það. Þetta mál, sem hefur komið inn í umræðuna sem tillögur okkar formanna stjórnarflokkanna, var hugsað sem sjálfstætt mál. Ég geri mér hins vegar fulla grein fyrir því að ef ekki er full samstaða um það mál þá liggur það, þá truflar það ekki neitt. Það verk sem menn hafa unnið í stjórnarskrárnefndinni hlýtur að ganga fyrir. Það hefur fengið mikla og ítarlega umfjöllun og verið unnið þar af öllum flokkum af miklum heilindum þannig að það er áríðandi að tillöguflutningur okkar formannanna spilli ekki því starfi. Ég vona þó að við getum kannski hugsanlega fundið einhvern flöt og náð saman um efni hins málsins sem ég held að sé gott í gerðinni en ég undirstrika að ég vil ekki að það mál varpi á nokkurn hátt skugga á störf stjórnarskrárnefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ég get fullvissað hæstv. forsrh. um það að við í stjórnarandstöðunni munum ekki láta það spilla þessu þjóðþrifamáli sem hér er til afgreiðslu þótt ríkisstjórnin hafi hegðað sér undarlega síðasta sólarhringinn í tillögugerð sinni. Ég vil minna hann á það að ég hef farið heldur jákvæðum orðum um tillöguna sem slíka og tel að hún eigi fullan rétt á sér. En ég hlýt að nota tækifærið og spyrja hæstv. forsrh. að því: Hvers vegna í ósköpunum höfðu hann og hæstv. utanrrh. ekki samband við forustumenn flokkanna og gerðu þeim grein fyrir því að þessi umræða væri í gangi innan ríkisstjórnarinnar og lét okkur vinna í stjórnarskrárnefndinni og ræða um nákvæmlega þetta sama mál án þess að við hefðum hugmynd um að slíkar tillögur væru í farvatninu? Ég minni á að þetta atriði var hvað eftir annað nefnt í viðræðum fulltrúa flokkanna í stjórnarskrárnefndinni en það virtist ekki hvarfla að einum eða neinum að ríkisstjórnin væri á sama tíma að ræða þetta mál. Ef ríkisstjórnin hefði komið með þetta mál eins og viku fyrr þá hefði kannski verið einhver von til þess að það hefði getað fengið málefnalega umfjöllun í þinginu en því miður er sú von bersýnilega brostin vegna tímaskorts, jafnvel þótt um gott mál sé að ræða.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir með hv. þm. að það hefði verið betri málatilbúnaður sem hann lagði til en málið er nú þannig vaxið að þetta var sáttmálsatriði í stjórnarsamstarfssáttmála flokkanna. Það er engin launung hjá mér að það kom inn þar vegna óska Alþfl. á sínum tíma. Síðan var ekki vakið máls á þessu atriði fyrr en eftir aukaþing Alþfl. og þá var þetta mál hermt upp á flokkana báða. Ég auðvitað kannast við það að þetta var samþykkt í upphafi en menn hafa ekki knúið dyra varðandi þetta mál fyrr. Þess vegna bar það að með þessum hætti. Ég er alveg sammála hv. þm. að málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar er hvað þetta varðar ámælisverður og hefði farið betur á því að hann hefði verið með öðrum hætti. En málið er í sjálfu sér gott.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hæstv. forsrh. að málið er seint fram komið innan ríkisstjórnarinnar og virðist ekki hafa dúkkað þar upp fyrr en hæstv. utanrrh. taldi að það gæti nýst sér í málefnatilbúnaði sínum þegar hann er að reka áróður fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu. Þess vegna virðist málið ekki hafa verið rætt í ríkisstjórninni fyrr en núna á allra seinustu dögum. Engu að síður kom þessi hugmynd til umræðu fyrir nokkrum vikum síðan og ég átta mig ekki á því hvers vegna Sjálfstfl. gerði þá enga tilraun til að taka afstöðu til þessa máls þar sem málið var til umræðu innan stjórnarskrárnefndarinnar og hafði þegar verið viðrað af hæstv. utanrrh., að vísu á þann óviðfelldna hátt, vil ég nú segja, að tengja það við aðild að Evrópusambandinu, en engu að síður hafði hugmyndin verið viðruð og þess vegna skil ég ekki hvers vegna málið var ekki tekið fyrir innan Sjálfstfl. og tekin afstaða til þess hvort menn ætluðu að vera með málinu eða móti. Ef það hefði gerst fyrir nokkrum vikum þá gætum við kannski núna verið að afgreiða málið í einhverju formi.

Hæstv. forseti. Hér fara fram umræður um mikilsverð málefni og fróðlegar umræður á grundvelli góðra gagna sem unnin hafa verið í hendur okkar á vegum stjórnarskrárnefndar. Mér finnst að málið hafi verið lagt prýðilega fyrir okkur þingmenn til athugunar og skoðunar þó ég taki undir með þeim sem hafa lýst þeirri skoðun sinni að tíminn til þess að fjalla um þetta mikilvæga mál sé mjög naumur og e.t.v. hafi verið ástæða til þess að standa öðruvísi að málatilbúnaði ef þannig mætti að orði komast. Ég hef sjálfur verið mikill áhugamaður um það að mannréttindaákvæði í íslenskri löggjöf yrðu færð í nútímalegt horf og á þessu kjörtímabili hefur verið unnið að því markvisst fyrir frumkvæði ríkisstjórnarinnar og nú allra stjórnmálaflokkanna að standa þannig að málum því að bæði hefur mannréttindasáttmáli Evrópu verið festur í lög og nú erum við með til 2. umr. þessar breytingar á stjórnarskránni. Það kemur fram í þskj. 389, í grg. við frv. til stjórnarskipunarlaga en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í athugasemdum við frv. til laga um mannréttindasáttmála Evrópu er lýst þeirri skoðun að lögfestingin hafi allt að einu þau óbeinu áhrif að ríkari tilhneiging verði en áður til að beita rúmri skýringu á stjórnarskránni til samræmis við sáttmálann þar sem það gæti átt við, en ákvæði stjórnarskrárinnar séu fáorð og komin mjög til ára sinna. Jafnframt kemur fram í athugasemdum að lögfesting mannréttindasáttmálans sé ekki framtíðarlausn. Lýst er þeirri skoðun nefndarinnar sem undirbjó frv. að nauðsynlegt sé að endurskoða mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, ekki síst með hliðsjón af mannréttindasáttmálanum.`` Þetta kom sem sagt fram í grg. með frv. til laga um lögfestingu á mannréttindasáttmála Evrópu sem var samþykkt samhljóða á Alþingi og er nú orðinn að íslenskum lögum. Þarna er mælt með því annars vegar að menn túlki ákvæði mannréttindasáttmálans á þann veg að þau að nokkru leyti víki almennum lögum til hliðar ef þannig ber undir en við höfðum einnig áhyggjur af því sem að þessu máli störfuðum á sínum tíma að frumkvæði hæstv. dómsmrh. að það væri nauðsynlegt að ákvæði mannréttindasáttmálans og það sem þar stendur fengi ótvíræða, má segja, yfirburðastöðu í íslenskri löggjöf og það væri náttúrlega best gert með því að veita mannréttindasáttmálanum eða einhverjum ákvæðum hans stjórnarskrárvernd. Nú hefur sú leið verið farin, eins og hér liggur fyrir, að endurskoða mannréttindakafla stjórnarskrárinnar og Alþingi tók um það ákvörðun á Þingvöllum 17. júní sl. að stefnt skyldi að því að þessu starfi yrði lokið á kjörtímabilinu. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi komið fram meiri áhugi á þessu máli þegar þetta þskj. 389 var lagt fram en menn höfðu jafnvel getað búist við. Það lýsir því að í landinu er mjög mikill áhugi á því að bæði íslensk löggjöf og einnig stjórnarskráin séu þannig úr garði gerð að þau séu í sem bestu samræmi við hugmyndir manna um alþjóðlegar skuldbindingar og um þá þróun sem á sér stað hvarvetna um heiminn, a.m.k. í lýðfrjálsum löndum, til að tryggja mannréttindi. Ég hef ekki lesið allar þessar álitsgerðir enda hef ég ekki fengið í hendur nema hluta af þeim en þar kemur fram áhugi á því hjá ýmsum álitsgjöfum að fleiri alþjóðasamningar á borð við mannréttindasáttmála Evrópu verði festir í íslensk lög. Mér finnst í framhaldi af þessum hugmyndum og í ljósi þess mikla áhuga sem er á þessum málum almennt að þá eigi ríkisstjórnin að standa þannig að málum í framhaldinu að hugað verði að því að lögfesta fleiri af þessum alþjóðasamningum. Það kunni að koma til móts við mörg skynsamleg ráð sem gefin hafa verið í þessum tillögubúnaði öllum og það eigi að nýta þann byr sem umræður um mannréttindamál hafa fengið í tilefni af framlagningu þessa frv. og þeirra umræðna sem um það hafa verið til að huga að lögfestingu á fleiri alþjóðasamningum sem Ísland er aðili að og einnig verði að vinda bráðan bug að því að tryggja að Ísland standi að fullu og öllu við þær skuldbindingar sem ríkið hefur gengist undir með aðild að þessum samningum. Þetta er ákaflega mikilvægt og ekki síður mikilvægt heldur en að breyta mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar og færa þau í nútímalegra horf. Gagnrýnin hefur sem sagt bæði beinst að efni málsins en ekki síður að forminu eða aðferðinni. Hér hefur áður í umræðunum verið vitnað til álits sem kom frá Dómarafélaginu og dags. er 15. febr. 1995. Hv. 10. þm. Reykv. gerði það en ég vil ítreka það því ég tel að þau eigi erindi hér inn í umræðurnar þessi sjónarmið þannig að umræðurnar gefi mynd af þeirri gagnrýni sem á okkur alþingismenn hefur komið vegna þessa máls og hvernig að því hefur verið staðið og sjálfsagt að menn velti því fyrir sér. Það segir, með leyfi hæstv. forseta, í áliti Dómarafélagsins: ,,Leggja verður á það sérstaka áherslu að vanda verði til þeirra breytinga á stjórnarskrá lýðveldisins sem Alþingi fjallar nú um. Það er sérstaklega varað við því að frv. til breytinga sé knúið í gegn fyrir lok þessa þings af þeirri ástæðu einni að búið var að ákveða að gera það. Slík má ekki vera forsenda aðgerða í jafnmikilvægu máli. Minnt er á að á Þingvöllum lofaði Alþingi aðeins að ,,stefnt`` yrði að þessu takmarki og með því að almennri umræðu hefur verið hrundið af stað er þegar búið að uppfylla fyrirheitið að hluta og þýðingarmikið skref stigið. Fjögur ár eru ekki langur tími á mælikvarða stjórnarskrár, en fljótfærnisleg vinnubrögð geta valdið miklum skaða með því að veikja tiltrú manna á stjórnarskránni og ekki síður stjórnarskrárgjafanum. Annað sem veikt gæti traust fólks á stjórnarskrárgjafanum væri það að ekki væri gefinn kostur á nægilegri umræðu um málið. Mannréttindi eru réttindi sem mönnum ber sem mönnum og eru nauðsynleg hamingju þeirra og þroska. Þau eru ekki gjöf valdhafa til borgaranna heldur er það frumskilyrði þess að menn afsali sér náttúrulegu frelsi sínu í hendur stjórnvalda og lúti því að lífi þeirra sé skipað með lögum, að mannréttindi séu virt og varðveitt. Þrátt fyrir það að ekki séu í núgildandi stjórnarskrá ákvæði um að breytingar á henni skulu lagðar fyrir þjóðina til ákvörðunar í þjóðaratkvæðagreiðslu þá er ljóst að ætlun stjórnarskrárgjafans var að hvers konar breytingar yrðu lagðar fyrir dóm þjóðarinnar. Sá háttur sem hafður er á nær hins vegar ekki tilgangi sínum vegna þjóðfélagslegra og stjórnmálalegra aðstæðna sem öllum eru ljósar. Það munu hins vegar einungis fáir einstaklingar huga að stjórnarskrárfrv. þegar þeir ákveða hverjum þeir greiða atkvæði sitt auk þess sem í þessu tilviki standa allir flokkar að frv. Það mun því ekki fara fram í raun nein könnun á vilja þjóðarinnar. Slík könnun sem að sjálfsögðu á að fara fram verður við núverandi aðstæður aðeins gerð með kynningu og umræðu. Það er réttur borgaranna að fá slíka umræðu og skylda Alþingis að sjá til þess að hún fari fram. Þeirri skyldu hefur að hluta verið sinnt með kynningu frv. og auglýsingu eftir athugasemdum en hún er ekki uppfyllt að því er varðar þau tímamörk sem umræðunni og umsagnaraðilum eru sett. Önnur mikilvæg ástæða fyrir því að veita nægan tíma til umræðu er að ákveðinn hugmyndafræðilegur ágreiningur hefur komið upp. Má þar t.d. nefna mannréttindahugtakið sjálft og hugtakið efnahagsleg og félagsleg réttindi. Hér er um erfið og flókin atriði að ræða sem ekki hafa verið rædd og hugsuð mikið á Íslandi. Það virðist því bæði eðlilegt og rétt að leyfa þeirri umræðu sem nú er hafin að slíta barnsskónum og ná nokkrum þroska áður en stjórnarskrárákvæði sem helst eiga að standa um alla framtíð eru sett um þessi atriði.`` Ég vildi lesa þetta upp og get sjálfur tekið undir mikið af því sem þarna stendur því að ég er þeirrar skoðunar að ákvæði í stjórnarskránni um breytingar á henni séu þess eðlis að það verði að hafa í huga óskir um tækifæri til að veita umsagnir og líta á málin og ræða þau gaumgæfilega og í sjálfu sér sé það nýmæli í störfum Alþingis, stjórnarskrárgjafans, að standa þannig að málum eins og hér hefur verið gert, að samþykkja fyrst að ákveðnu máli skuli lokið fyrir ákveðin frest og síðan taka til við að ræða efni málsins og ræða það síðan í ljósi þess að það verði að ljúka því á ákveðnum tíma. Ég held að þessi aðferð sem hér hefur verið viðhöfð sé í raun og veru ekki í samræmi við það sem menn ætluðu sér með hliðsjón af 79. gr. stjórnarskrárinnar eins og hún liggur nú fyrir og lagt er út af, t.d. í bók Ólafs Jóhannessonar og Gunnars G. Schrams, Stjórnskipun Íslands, en ný útgáfa af þeirri bók var einmitt að berast mér í hendur í gær. Þar stendur, með leyfi forseta, m.a. um 79. gr. stjórnarskrárinnar: ,,Málsmeðferðin er hér af ásettu ráði þung í vöfum og ljóst að tímafrestir eru allir mun lengri en þegar um venjulegar lagabreytingar er að ræða.`` Það er minnt á það í þessari nýju útgáfu af þessari ágætu bók að í tillögum stjórnarskrárnefndar, sem hún birti 1983, og í stjórnarskrárfrv. sem borið var fram sama ár af formanni nefndarinnar, Gunnari Thoroddsen, var lagt til að 79. gr. stjórnarskrárinnar yrði breytt á þá lund að það færi fram þjóðaratkvæðagreiðsla um breytingar á stjórnarskránni. Þannig hefur hingað til verið litið þannig á að allar breytingar á stjórnarskránni ættu að vera með þeim hætti að mönnum gæfist góður tími til að ræða málið, velta því fyrir sér og skoða það og heyra ólík sjónarmið. Það er einnig nýmæli, má segja, í þeirri aðferð sem hér er beitt að taka fyrir sérstakan kafla stjórnarskrárinnar í stað þess að leggja hana alla undir þegar verið er að endurskoða þetta grundvallarskjal íslenskrar stjórnskipunar. Það hefur komið fram í umræðunum að þingmenn og þeir sem hafa tekið þátt í þessu starfi hafa allir ýmislegt annað til málanna að leggja, aðrar breytingar, en við erum að tala um. Sjálfur átta ég mig ekki á því hvort þessi tillaga um eignarréttarfyrirvara varðandi auðlind hafsins eigi heima í VII. kafla stjórnarskrárinnar. Eða hvort ýmislegt af því sem hv. þm. Ragnar Arnalds nefndi séu atriði sem hann hefur gefið eftir af því að hann taldi að þau ættu heima í VII. kafla stjórnarskrárinnar eða hvaða kafla við erum í raun og veru að tala um þegar um atriði eins og þetta er að ræða. T.d. hvort eignarréttur á auðlindum sjávar snertir eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar eða hvort menn eru að hugsa um einhver ný svið í stjórnarskránni sem lúta náttúruvernd og útivistarrétti og öðru slíku eða vernd dýra. Varla fellum við það beint undir mannréttindi. Mér finnst því sumt af þessu vera utan við það sem við einsettum okkur að klára, þ.e. VII. kafla stjórnarskrárinnar.

Tillögurnar eru um fleira en mannréttindi.

Já, það eru þarna nokkur atriði í VII. kaflanum og samþykktirnar hafa náttúrlega gengið fyrst og fremst út á það hér í þinginu að endurskoða mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. En í ljósi þeirra miklu umræðna sem orðið hafa um aðferðirnar sem Alþingi hefur beitt þá hljótum við alþingismenn að búa okkur undir það að þetta mál verði kannski þeim mun meira áberandi í kosningunum sem fyrir dyrum standa en ella hefði verið og við þurfum að búa okkur undir það að þetta mál verði til umræðu og kannski þær aðferðir sem við höfðum beitt í meðferð málsins og verður þá að taka þátt í þeim umræðum. En það er alveg ljóst að við erum ekki hér og nú endanlega að ákveða hvernig þessu verður háttað því að þessar tillögur þurfa að koma að nýju fyrir Alþingi eftir kosningar og verði einhverjar breytingar gerðar á þessum tillögum þá þarf að bera málið að nýju upp. En ég vil leggja á það áherslu að ég lít þannig á að eftir að kosið hefur verið til nýs þings, þótt það komi saman til stuttra funda í vor og hittist ekki til reglulegra funda fyrr en næsta haust, þá legg ég áherslu á það að menn líti til þess að þá er væntanlega að hefjast 119. löggjafarþingið og það standi lengur en nokkra daga eða vikur í vor og menn gefi sér tíma til að þetta mál verði skoðað og ef ástæða þykir til og ef fram koma einhverjar athugasemdir þá taki menn hliðsjón af því þar sem ég tel ákaflega mikilvægt að það verði reynt að ná sem víðtækastri sátt um málsmeðferðina a.m.k. og menn séu ekki að deila á stjórnarskrárgjafann fyrir það að standa illa að málinu. En það er mikilvægt fyrir okkur að afgreiða þetta mál á fyrsta þingi eftir kosningar því að annars fellur það dautt niður. Ég varpa því hér fram og spyr og einnig væri fróðlegt að vita hvort nefndin hefði eitthvað rætt um það í sínum störfum hvernig hún lítur á það að kosningum loknum og hvað menn eiga von á því að þetta geti tekið langan tíma eftir að það kemur aftur fyrir þingið þegar kosið hefur verið. Eins og segir í bók Ólafs Jóhannessonar á stjórnarskrárfrv. sem Alþingi hefur samþykkt að ganga í gegnum hreinsunareld og á að samþykkjast aftur á Alþingi áður en það kemur til staðfestingar forseta. Þetta eru atriði sem við verðum að hafa í huga og mér finnst að við getum komið til móts við þá gagnrýnendur sem hafa fundið að málsmeðferðinni með því að huga að framhaldinu því að það er alveg ljóst að málinu er ekki fulllokið á þessu þingi og stjórnarskráin sjálf gerir ráð fyrir því að um mál af þessu tagi þurfi að fjalla á tveimur þingum. Þessar hugleiðingar þótti mér nauðsynlegt að koma fram með í ljósi þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið á málsmeðferðina hér og tel að við höfum ekki útilokað neinn frá því að láta skoðun sína í ljós og ef menn vilji beita sér í málinu, þá geti þeir gert það bæði í komandi kosningum og einnig gagnvart því þingi sem kemur saman að þeim loknum. Ég tel að nefndin hafi í breytingartillögum sínum komið til móts við margt af því sem þótti gagnrýnisvert í hinum upphaflegu tillögum, en tillögurnar sem hér voru lagðar fram eru, eins og menn muna, aðrar tillögur en lágu fyrir þegar við samþykktum þáltill. á Alþingi 17. júní sl. Málið hefur verið vel rætt og margir hafa komið að því og margar tillögur komið fram en að lokum þurfa menn auðvitað að taka afstöðu, velja eina tillögu umfram aðra. Tillögurnar voru lagðar fram og síðar kynntar og auglýstar og menn höfðu tækifæri til þess að segja álit sitt á þeim. Ég vil aðeins nefna nokkur atriði í nál. sem vöktu hjá mér spurningar og vekja máls á einu atriði sem ég tel að sé þess eðlis í brtt. nefndarinnar að ég á mjög erfitt með að fallast á það. En ég tek undir með nefndinni þar sem hún segir, með leyfi forseta: ,,Ekki þykir heppilegt að ákvæði stjórnarskrár séu of ítarleg þar sem sú hætta er fyrir hendi að gagnályktun verði beitt gagnvart öðrum mikilvægum samningsbundnum atriðum sem ekki eru tekin með í stjórnarskrá.`` Ef þessi skoðun hefur verið höfð að leiðarljósi við gerð þessa texta og breytingartillagnanna þá tel ég það mjög lofsvert því að þarna er einmitt vakið máls á hættu sem menn verða að varast við jafnviðkvæman texta og texti stjórnarskrárinnar er. Þó held ég að allir sanngjarnir menn sem líta á þann texta sem við erum nú að ræða og munum vonandi samþykkja áður en þessu þingi lýkur sjái að hann er með nokkrum öðrum hætti en textar annarra greina stjórnarskrárinnar. Hann er lengri og ítarlegri, þannig að þarna hefur verið gengið lengra í textasmíði en áður, en vonandi er staðið þannig að málum að þessi meginregla sem fram kemur í áliti nefndarinnar sé í heiðri höfð og orðalag á einstökum greinum stofni ekki til vandræða við túlkun. Á bls. 3 í áliti nefndarinnar er rætt um neyðarrétt og stöðuna á neyðartímum og nefndin segist hafa fjallað um hvort það ætti að setja ákvæði varðandi stjórnskipulegan neyðarrétt í stjórnarskrána en hafnar því og segir, með leyfi forseta: ,,Ákvæðið gæti því reynst næsta haldlítið ef slík upplausn ætti sér stað. Ekki er því lagt til að ákvæði um almennan neyðarrétt verði í stjórnarskránni. Það er skoðun nefndarinnar að öll stjórnarskrárákvæði beri alltaf að hafa í heiðri, jafnt á neyðartímum sem og öðrum tímum, og því verður að treysta.`` Mér finnst ástæða til að spyrja um það hvort nefndin líti svo á að það fordæmi sem er í íslenskri stjórnmálasögu um beitingu stjórnskipulegs neyðarréttar skuli að engu haft og það kunni ekki að koma til þeirra atvika hér í okkar stjórnmálalífi að menn hafi rétt eins og gert var á sínum tíma til að grípa til þess sem nefnt er stjórnskipulegur neyðarréttur og hvort það hafi verið rætt og tekin afdráttarlaus afstaða til þess af nefndarmönnum að þessi réttur væri ekki lengur fyrir hendi. Hingað til hafa menn talið að á Íslandi giltu reglur sem viðurkenndu stjórnskipulegan neyðarrétt og var gripið til þeirra þegar Íslendingar tóku mál sín í sínar hendur við hernám Dana eins og alþingismenn muna vafalaust. Ég set einnig spurningarmerki við þessar hugleiðingar um jákvæða mismunun sem svo er kölluð. Ég spyr sjálfan mig hvernig á þessu yrði tekið í raun ef á reyndi eins og segir í áliti nefndarinnar, með leyfi forseta: ,,Nefndin álítur að í jafnræðisreglunni felist þessi heimild ef beiting hennar byggist á málefnalegum forsendum.`` Þessi setning hefur kannski verið málamiðlun innan nefndarinnar og þjónað þeim tilgangi að menn sameinuðust um þessar tillögur en ég leyfi mér að setja spurningarmerki við gildi hennar. Þetta hugtak, jákvæð mismunun, finnst mér næsta sérkennilegt og sé einmitt hugtak sem menn geta notað í mannréttindaumræðum eða réttara sagt misnotað og það beri að varast allar slíkar reglur og það beri frekar að túlka ákvæði samkvæmt orðanna hljóðan og ekki telja að í þeim felist einhver leyndur skilningur sem aðrir en innvígðir eigi erfitt með að átta sig á. Ég vík þá að því atriði sem helst hefur sætt gagnrýni, þ.e. spurningunni um málfrelsið. Þar hefur nefndin gert tillögu til breytinga til að koma til móts við þau sjónarmið og þá gagnrýni sem fram kom á upphaflegu tillögurnar. Í stað þess að taka inn í tillögur sínar orðrétt það sem stendur í 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu þá velur nefndin að fara, ef ég hef skilið það rétt, einhvers konar millileið en ég velti því fyrir mér hvort ekki hefði verið skynsamlegra að taka á málinu eins og gert er í mannréttindasáttmála Evrópu. Við höfum lögfest þann sáttmála, eins og ég sagði, og það hefur komið fram og liggur fyrir að menn vilja að sá sáttmáli hafi jafnvel aðra stöðu en almenn lög þó að menn geti ekki notað það nema í orði kveðnu í raun og veru en á þetta hugtak hefur reynt fyrir Mannréttindadómstól Evrópu og um þetta hugtak hafa farið fram miklar umræður og að ýmsu leyti hefði það kannski verið skilmerkilegra og ótvíræðara að taka ákvæðið eins og það er í mannréttindasáttmálanum. Varðandi það sem segir um félagafrelsið þá finnst mér að hugleiðingarnar í áliti nefndarinnar séu því til skýringar hvaða skilning menn leggja í þetta en hið sama á við um þá útleggingu alla eins og annað, við alþingismenn eigum ekki síðasta orðið um þau mál. Þótt vafalaust séu skoðanir okkar einhver leiðbeining ef til ágreinings kemur eða deilna þá vil ég um þetta atriði segja og það sem stendur í greinargerðinni, sérstaklega þar sem rætt er um forgangsréttarákvæðin, að það er rétt að ég tel að réttur manna til þess að standa utan félaga raski í sjálfu sér ekki forgangsréttarákvæðum í kjarasamningum enda hafa menn rétt til þess að semja í frjálsum samningum um slík atriði. Ef menn eru að velta fyrir sér hvort forgangsréttarákvæðin brjóti í bága við einhverjar reglur sem við höfum sett á Alþingi, þá mundi ég ætla að það væri helst í sambandi við aðildina að Evrópska efnahagssvæðinu því að forgangsréttarákvæði sem veita einstaklingum hér á landi forréttindi til vinnu á einhverju ákveðnu landsvæði eða félagssvæði kynnu að vera talin brjóta í bága við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið þar sem allir íbúar á svæðinu eiga að sitja við sama borð hvar sem þeir búa. Það væri einkennilegt ef útlendingar hér á landi nytu meiri réttinda en Íslendingar ef þeir kæmu hér og sæktust eftir vinnu og gætu vísað til þess að þeir þyrftu ekki að lúta forgangsréttarákvæðum í íslenskum kjarasamningum því að þeir kæmu hingað á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið sem mælti fyrir um það að ekki mætti leggja neinar landfræðilegar hindranir í götu manna sem vildu leita sér eftir vinnu. Þá segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: ,,Þá verður heldur ekki litið svo á að umsamin skylda launþega til að greiða gjöld til stéttarfélaga sé félagsskylda af þeim meiði sem ákvæði þetta nær til.`` Ég get tekið undir þetta. Ég get tekið undir það að semji menn um það að greiða gjöld til stéttarfélaga þá séu þeir bundnir af þeim samningi. Vandinn er hins vegar sá í þessu máli að það hefur verið gert að menn hafa samið fyrir hönd annarra um að greiða til stéttarfélaga og þó svo þessir menn séu ekki í félögunum. Sá vandi kann að koma upp í þessu efni og sérstaklega væri áhugavert að vita hvort í nefndinni hafi verið rætt um það hvað sé um ákvæði í lögum sem skylda menn til þess að greiða til stéttarfélaga þótt þeir séu ekki í félögunum. Þannig lagaákvæði eru t.d. í lögum 94/1986, þar sem segir beinlínis, með leyfi hæstv. forseta: ,,Starfsmaður sem lög þessi taka til og eigi er innan stéttarfélags samkvæmt lögum þessum, greiði til þess stéttarfélags, sem hann ætti að tilheyra, gjald jafnt því sem honum bæri að greiða væri hann í því, enda fari um laun hans og önnur starfskjör samkvæmt samningum þess samkvæmt nánari ákvörðun fjmrh. eða sveitarstjórnar. Þá ákvörðun skal tilkynna viðkomandi stéttarfélagi.`` Var fjallað í nefndinni um það hvort þetta ákvæði væri þess eðlis að ástæða væri til að líta á það ef þessi breyting, sem vonandi verður samþykkt, yrði að stjórnarskrárákvæði því að hér stendur í áliti nefndarinnar: ,,Þá verður heldur ekki litið svo á að umsamin skylda launþega til að greiða gjöld til stéttarfélaga sé félagsskylda af þeim meiði sem ákvæði þetta nær til.`` Þarna er um umsamda skyldu að ræða. Hér er um lagaskyldu að ræða til þess að greiða félagsgjöld þótt maður sé ekki í viðkomandi félagi. Þarna held ég að um sé að ræða atvik sem ég held að hljóti að koma til skoðunar varðandi rétt manna gagnvart félögum. Ég er þá kominn að því atriði sem ég tel mjög erfitt að sætta sig við í brtt. nefndarinnar og það er þegar tekið er til við að nefna sérstaklega stjórnmálafélög og stéttarfélög og þar held ég að nefndin gangi í berhögg við þá línu sem lögð er í upphafi og ég las, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ekki þykir heppilegt að ákvæði stjórnarskrár séu of ítarleg þar sem sú hætta er fyrir hendi að gagnályktun verði beitt gagnvart öðrum mikilvægum samningsbundnum atriðum sem ekki eru tekin með í stjórnarskrá.`` Þarna held ég að sú hætta kunni m.a. að skapast að með því að tilgreina sérstaklega stéttarfélög og stjórnmálafélög þá sé verið að skapa hættu á gagnályktunum þannig að þessum félögum sé veittur einhver meiri réttur en öðrum félögum. Enda finnst mér að þarna sé um stílbrot á stjórnarskránni að ræða. Ef litið er á texta hennar almennt þá held ég að það komi hvergi fyrir í texta stjórnarskrárinnar að menn noti orðalagið ,,þar með talið`` og skjóti inn í einhverjum tveimur eða þremur atriðum. Almennt séð er textinn skýr þótt það megi deila um hvernig eigi að túlka hann en svona atriði eins og þetta finnst mér stílbrot á stjórnarskránni auk þess sem mér finnst að það kalli yfir okkur þá hættu sem sjálf nefndin varar sérstaklega við í inngangi að ágætu áliti sínu. Ég hef hér, hæstv. forseti, hreyft þeim atriðum sem komu upp í huga minn þegar ég skoðaði þetta mál í lokayfirferðinni. Eins og fram hefur komið höfum við ekki haft mikinn tíma til þess og vafalaust ef lengri tími hefði gefist hefði verið ástæða til að nefna fleira. Ég hef ekki staldrað við það sem ég fagna sérstaklega og það er margt og ég fagna því að þetta mál skuli komið á þetta stig sem nú er og samstaða náðst um þann texta sem fyrir okkur liggur en nauðsynlegt er að ræða þetta í þingsalnum eins og annars staðar í þjóðfélaginu og velta fyrir sér hvað í raun og veru felst í ýmsu af því sem þarna stendur. Ég sakna þess, eins og hv. 10. þm. Reykv., að niður skuli felld 78. gr. núgildandi stjórnarskrár um að sérréttindi sem bundin eru við aðal, nafnbætur og lögtign megi eigi taka í lög, en þó sakna ég þess sérstaklega að niður skuli felld 75. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Sérhver vopnfær maður er skyldur að taka sjálfur þátt í vörn landsins, eftir því sem nákvæmar kann að verða fyrir mælt með lögum.`` Ég tel að þessi stjórnarskrárgrein, sem við höfum sem betur fer aldrei þurft að grípa til, hafi meira en táknrænt gildi ef á reynir og ég sakna hennar úr stjórnarskrártextanum og hefði talið að okkar samkomulag um þetta mál hefði átt að byggjast á því að ekki yrðu felldar úr greinar beinlínis sem einstakir þingmenn eða fulltrúar þeirra í nefndinni lögðu áherslu á að væru inni. Ég hefði talið að það væri eðlileg forsenda í samkomulaginu að ef menn legðu áherslu á að greinar eins og þessar tvær stæðu inni, þá væri það sá grunnur sem menn byggðu á þegar þetta starf hæfist. En við stöndum frammi fyrir þessu og ekki mun ég gera tillögu um breytingar á þessu til þess að rjúfa ekki það mikilvæga samkomulag sem hér hefur tekist. Varðandi þetta með stéttarfélögin og stjórnmálafélögin, þar mun ég íhuga minn gang hvaða afstöðu ég tek í því máli. Ég sakna þess einnig, hæstv. forseti, og það skulu vera mín lokaorð, að ekki skuli þegar mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar eru endurskoðuð með jafnprýðilegum hætti og hér hefur verið gert hafa tekist samkomulag um breytingar á kosningalöggjöfinni eða kjördæmamálinu eða hvað við eigum að kalla það. Í mínum huga er það helsta vandræðamálið varðandi mannréttindi á Íslandi hve landsmenn standa misjafnt að vígi þegar þeir ganga að kjörborðinu. Það hefur komið fram í ýmsum athugasemdum eða álitsgerðum sem borist hafa vegna þessa máls að menn telja að það hefði einnig átt að líta á jafnvægi í atkvæðaþunga við endurskoðun á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Eins og ég sagði í upphafi litu menn þannig á að það væri verið að fjalla hérna sérstaklega um VII. kaflann og undir það falla málefni eins og varðandi sveitarfélög og annað, trúfélög, en ég sakna þess mjög að þegar við göngum frá þessu máli skulum við skilja þetta stóra mál eftir, þetta misréttismál í íslensku þjóðfélagi, því að hvarvetna um heiminn þar sem menn ræða um mannréttindi og lýðréttindi þá er jafn réttur manna við kjörborðið talinn grundvallarréttur sem verði að hafa í huga þegar tekið er á mannréttindamálum. Því miður hefur ekki neitt miðað í því máli á þessu kjörtímabili og þegar menn gera heitstrengingar um það hverju þeir ætla að vinna að þegar stjórnarskráin verður frekar til umræðu hér þá get ég gefið þá heitstrengingu að ég mun vinna áfram að því að draga úr misréttinu varðandi atkvæðaþungann og hefði raunar vonað að lengra miðaði í því máli á þessu kjörtímabili sem nú er að ljúka.

Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason, kvartaði yfir því að stjórnmálafélög og stéttarfélög væru sérstaklega tilgreind í tillögum stjórnarskrárnefndar og tekin inn í ákvæði um félagafrelsi. Að sjálfsögðu er það svo að félög sem nefnd eru í stjórnarskránni njóta þar með ákveðinnar verndar. Í því felst mikilvægi þess að nefna einstakar tegundir félaga að með því er stjórnarskráin að leggja verndarhendi sína yfir félög af því tagi sérstaklega. Þetta er gert á fjórum stöðum í stjórnarskránni, þ.e. varðandi trúfélögin, stjórnarfélögin, stéttarfélögin og sveitarfélögin. Þau fá öll þessa sérstöku meðferð og þennan sérstaka heiður að vera tilgreind í stjórnarskrá. Ég vil spyrja hv. þm. að því hvort honum finnist ekki að öll þessi félög séu slíkur grundvallarþáttur í þjóðskipulagi okkar að þau eigi það skilið að njóta sérstakrar verndar með því að vera þar nefnd.

Hæstv. forseti. Varðandi stjórnmálaflokkana held ég að þegar stjórnmálakaflar stjórnarskrárinnar, ef ég má orða það svo, verða teknir til endurskoðunar og færðir í nútímalegra horf þá verði nauðsynlegt að taka inn ákvæði varðandi stjórnmálaflokkana. Þar tel ég að ákvæðið um þá eigi heima. Varðandi trúfélögin er það ljóst að þau eiga heima á þeim stað þar sem þau eru og varðandi sveitarfélögin finnst mér að það sé ekki hægt að bera þau saman við hin félögin og við séum kannski að tala um ólíka hluti. Varðandi stéttarfélögin er ég ekki sannfærður um að það eigi að taka þau fram yfir önnur hagsmunafélög í landinu og setja þau inn í stjórnarskrána sérstaklega. Þess vegna sagði ég það að með þessu stílbroti, bæði í textagerð og einnig varðandi efni málsins sem þarna kemur fram, tel ég skref aftur á bak og kunni að leiða til þess að menn fari að túlka þetta ákvæði og leggja merkingar í það sem kannski vakir ekki fyrir hv. síðasta ræðumanni eða öðrum sem að þessu máli standa. Ég velti því fyrir mér líka þegar ég hlýddi á ræðu hans af því að ég heyri hvernig hann leggur út af þessum ákvæðum hvaða gildi lögin frá 1938 um stéttarfélögin og vinnudeilur og önnur slík lög hafa og hvort við verðum þá ekki að taka það allt til endurskoðunar og skoða það núna í ljósi þess ef réttur manna til þess að semja um kjör sín er orðinn stjórnarskrárverndaður, hvort við þurfum þá að hafa löggjöfina með þeim hætti sem hún er og hvort það kalli ekki á að við endurskoðum þessa löggjöf til þess að líta á málið í stærra samhengi. Ég er ekki þeirrar skoðunar að stéttarfélög eigi heima með þessum félögum sem nefnd voru og um stjórnmálaflokkana tel ég að eigi að fjalla í stjórnmálakafla stjórnarskrárinnar, ef ég má kalla það svo.

Virðulegi forseti. Ég tel að stéttarfélög séu einn af grundvallarþáttum þess stjórnskipulags sem við búum við og ég er satt best að segja mjög undrandi á því að hv. þm. Björn Bjarnason skuli ekki vera sömu skoðunar.

Hæstv. forseti. Það þarf náttúrlega að vita nákvæmlega hvað hv. þm. á við með stéttarfélag ef hann telur að þau hafi svona mikið gildi í þjóðfélaginu. Það sem við erum væntanlega að tala um eru aðilar vinnumarkaðarins sem hafa mikið gildi sem samningsaðilar um kaup og kjör í þjóðfélaginu og það sé forsenda fyrir því að hæfilegt jafnvægi ríki í þjóðfélaginu að þessir aðilar hafi heilbrigðan starfsgrundvöll, geti starfað og hafi rétt til að starfa, semja um kaup og kjör og komast að sameiginlegri niðurstöðu og leysa þannig úr ágreiningi sem væri kannski enn þá meiri í þjóðfélaginu ef þessir aðilar væru ekki fyrir hendi. Ef í hugtakinu ,,stéttarfélög`` eru Vinnuveitendasambandið og samningsaðilarnir, ef það er það sem hv. þm. er að tala um, samningsaðila sem koma að kjarasamningum almennt og standa í þessum ágreiningi og að lausn þeirra, þá get ég tekið undir það að þeir hafa miklu hlutverki að gegna í þjóðfélaginu, en ef stéttarfélögin eru bara annar aðilinn þá finnst mér að túlkunin sé of þröng. Við sjáum það strax þegar við förum að velta því fyrir okkur og ræða það í þingsalnum að við kunnum að lenda í vandræðum með að túlka hvað í þessu hugtaki felst og þess vegna tel ég að það sé mjög varasamt að taka svona sérgreint hugtak inn í stjórnarskrána.

Frú forseti. Það er eðlilegt að það verði hér allnokkrar umræður um þetta stóra mál sem við stöndum frammi fyrir og hefur verið mjög til umræðu í samfélaginu á undanförnum vikum. Ég átti þátt í því ásamt þingflokksformönnum annarra stjórnmálasamtaka sem eiga sæti á hinu háa Alþingi að semja upphaflega frv. og það voru allótrúleg viðbrögð sem það frv. fékk og kom mörgum okkar á óvart. Það var eins og það frv., sem auðvitað var ekkert annað en tillaga, væri einhver endanleg niðurstaða í þessari umræðu og menn voru að gera flutningsmönnum málsins upp ýmiss konar skoðanir. Því vil ég láta það koma hér fram við upphaf míns máls að það frv. var að sjálfsögðu borið undir alla þingflokka og rætt í þeim öllum og því hefur það verið alveg fráleit framsetning, sem fram hefur komið í bæði ræðum og greinum ýmissa málsmetandi manna, að þingflokksformenn hafi sest yfir það að ætla að takmarka málfrelsi í landinu og ég veit ekki hvað og hvað. En eins og fram kom við 1. umr. málsins þá náðist ákveðið samkomulag í forvinnunni og það var sagt mjög greinilega við 1. umr. að í þessu frv. væru ýmis atriði sem vísað væri til þeirrar nefndar sem Alþingi síðan kaus til að fjalla um málið. Og það var lagt í hendur fólksins í landinu og nefndarinnar að vinna úr þessum tillögum og þróa þær frekar. Það er því svo fráleitt að líta á sjálft frv. sem eitthvert endanlegt plagg og lesa út úr því ýmiss konar meiningar. En það tókst, sem var ætlunin, að ná upp mikilli og frjórri umræðu um þetta mál og það ber að hrósa öllum þeim samtökum og einstaklingum sem hafa lagt sitt af mörkum til umræðunnar og komið með margar nýjar tillögur og frjóa umræðu um mannréttindi inn í þessa umfjöllun þingsins um mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Það hefur tekist í fyrsta skipti í áratugi að koma af stað öflugri umræðu um mannréttindamál og við verðum bara að vona að hún haldi áfram. Því finnst mér að allt þetta mál hafi tekist miklu betur en ég átti von á og mér finnst nefndin sem vann málið áfram hafa unnið þar mjög gott verk. Ég skil það vel að menn hafi orðið að komast að málamiðlunum rétt eins og við gerðum við upphaf málsins, en ég fæ ekki betur séð en allar þær tillögur sem hér eru lagðar fram til breytinga á upphaflega frv. séu mjög til bóta þó að ég og við kvennalistakonur hefðum kosið að sjá ýmislegt fleira. En þetta er skref sem verið er að stíga hér, og ég vil undirstrika það sérstaklega, það er verið að stíga skref. Í fyrsta skipti frá 1874 hefur tekist að ná breiðu samkomulagi um mannréttindaákvæðin og það ber vissulega að fagna því. Mér finnst að í þeirri miklu umræðu sem hér hefur átt sér stað hafi menn horft allt of lítið á það nýja og jákvæða sem var að finna í upphaflega frv. Það er eins og oft að Íslendingar festa sig við allt hið neikvæða og hafa haft uppi mjög stór orð en það hefur kannski líka skilað árangri í nýjum breytingartillögum. Þau miklu og stundum hörðu viðbrögð sem frv. fékk hafa skilað sér í nýjum tillögum þó að ég sé ekki viss um að það séu allir ánægðir með þær. Ég ætla að fjalla um einstaka þætti þessara brtt. en áður en ég kem að því, svo að ég gleymi ekki að halda því til haga, þá finnst mér það mjög til fyrirmyndar hvernig nefndin stóð að málinu. Hún birti auglýsingu í dagblöðum og hvatti fólk til þess að láta frá sér heyra og þetta finnst mér vera mjög góð vinnubrögð enda skilaði það sér rækilega. Í umræðunni sem átt hefur sér stað eru það einkum þrír efnisþættir sem hafa fengið mesta gagnrýni. Það er 3. gr. frv. um jafnræðisregluna, það er sú grein sem snýr að tjáningarfrelsinu og loks umfjöllunin um neikvæða félagafrelsið. En það hefur líka verið bent á ýmislegt annað og það er allt til bóta. Við 1. umr. málsins vakti ég athygli á 2. gr. frv. þar sem fjallað var um þegnskyldu og það var nokkuð óljóst hvað menn áttu við með því hugtaki. Það var látið fara inn í frv. og það kom í ljós að það er mjög misjafn skilningur á því hvað er þegnskylda og því hefur verið breytt í almenna þegnskyldu sem þýðir það að menn geta ekki af trúarástæðum skorast undan almennri þegnskyldu, en eins og ég skil það hugtak þá eru í ýmsum lögum heimildir til þess að kalla fólk til, t.d. við kosningar, til þess að vinna í þágu ríkisins eða þingsins eða almannaheilla eða hvernig sem við eigum að orða það, og það er auðvitað engin ástæða til þess að skorast undan slíku af trúarástæðum. En stóra og kannski ein mikilvægasta breytingin sem hér kemur fram varðar 3. gr. þar sem tekist hefur að fá í gegn setninguna ,,konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna``. Þessu er bætt inn í 3. gr. og ég vil fagna þessu sérstaklega, þó að ég hafi verið þeirrar skoðunar að í rauninni næði 3. gr. utan um þetta hugtak. Þar kem ég auðvitað að umræðu sem er í gangi, m.a. í Evrópuráðinu og hjá Sameinuðu þjóðunum, varðandi alla alþjóðasáttmála og reglur sem verið er að semja um, það er þessi spurning: Á að tiltaka sérstaka hópa eða á að ganga út frá því að hugtak eins og ,,allir`` tryggi það að allir séu jafnir og lögin nái til allra, óháð stöðu, kyni, fötlun eða einhverju slíku? Það var mikið rætt um þetta við undirbúning frv. og eftir því sem ég best veit þá var mikið rætt um þetta í nefndinni og það er alveg ljóst að það er þegar komin upp óánægja varðandi það að fötlun skuli ekki vera talin upp í þessari grein og það er bent á að fatlaðir eru stór hópur í okkar samfélagi sem þarfnast sérstakrar verndar. Við erum ekki lengra komin en það og það gildir auðvitað um konur líka. Hér er gengið skref til þess að styrkja stöðu kvenna. Við hefðum viljað ganga enn þá lengra úr því að þetta fór inn á annað borð og að kveða á í stjórnarskrá um skyldur ríkisins til þess að grípa til aðgerða til að jafna stöðu karla og kvenna, eins og reyndar er að finna í stjórnarskrám ýmissa landa. Það gildir auðvitað alveg það sama um fatlaða. En þarna koma menn að spurningunni: Hvað á að ganga langt í svona upptalningu? Þarna hefði mátt hugsa sér upptalninguna að viðbættu kynferði, litarhætti, uppruna o.s.frv., þá stæði líka fötlun, kynhneigð, aldur og búseta og jafnvel fleira. Eflaust gleymi ég einhverju. Umræðan gekk út á það hvað ætti að ganga langt í svona upptalningu. Ég held að ég verði að beina því til nefndarinnar, nú veit ég ekki hvort hún lítur svo á að hún hafi endanlega lokið sínu starfi, en vegna þeirrar óánægju sem upp er komin varðandi fatlaða þá finnst mér að nefndin þurfi að gera betur grein fyrir sinni afstöðu til þess hvernig hún komst að þeirri niðurstöðu að ganga ekki lengra í þessari upptalningu þannig að það sé alveg ljóst hvað liggur hér að baki. Það er auðvitað merkilegur áfangi að við Íslendingar skulum fá hér sérstakt ákvæði varðandi stöðu kvenna og karla inn í okkar stjórnarskrá. Ég veit að konur í Bandaríkjunum hafa barist fyrir því árum saman að fá slíkt ákvæði inn í bandarísku stjórnarskrána og hefur ekki tekist og það eru ekki mjög margar þjóðir sem hafa slíkt ákvæði. Ég hef reyndar verið efins um það hvort eitthvert hald væri í slíkri lagasetningu. Mér finnst þetta meira vera spurning um hugarfar og framkvæmd laga. En ég hef verið sannfærð um það í þessari umræðu, m.a. af lögmönnum sem til þekkja, að þegar á reynir í málefnum sem snerta konur þá sé það miklu sterkara fyrir dómstólunum að hafa ákvæði eins og þetta inni í stjórnarskránni. Þannig að ég vona bara að konur nýti sér þetta ákvæði til þess að sækja rétt sinn fyrir dómstólum sem þær hafa gert allt of lítið hér á landi. Varðandi aðrar greinar --- ég ætla að reyna að stytta mál mitt --- þá tel ég að allar þær breytingar sem hér eru gerðar sem snerta refsingar og málsmeðferð fyrir dómstólum og slíkt sé allt saman mjög til bóta. Aðeins varðandi 9. gr. þá kom fram gagnrýni á hana, það er greinin sem snertir friðhelgi einkalífsins og heimilanna og það var hugsunin með þeirri undanþágu sem þar var veitt að opna fyrir þá heimild að yfirvöld, þar með talin lögreglan, geti gripið inn í þegar um ofbeldi á heimilum er að ræða, heimilisofbeldi. Það var gagnrýnt og kom fram gagnrýni á það að þetta væri of opið, það væri verið að rjúfa friðhelgi heimilisins og því hefði verið bætt inn í tillöguna orðinu ,,brýna``. Þegar ,,brýna nauðsyn ber til`` þá er heimilt að grípa inn í. Ég held að það sé augljóst að þegar um gróft heimilisofbeldi er að ræða þá ber brýna nauðsyn til þess að grípa þar inn í og það á að vera heimilt. Það þarf einfaldlega að koma þeim skilningi til skila í okkar þjóðfélagi að ofbeldi er glæpur, líkamlegt ofbeldi er glæpur, hvort sem það á sér stað inni á heimilum eða annars staðar. Varðandi tjáningarfrelsið og þá miklu umræðu sem orðið hefur um það þá er bætt hér inn í setningunni ,,enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum``. Mér hefur þótt þessi umræða allsérkennileg og sérstaklega um þann grófa ásetning þingflokksformanna að ætla að takmarka tjáningarfrelsið í landinu. Það er alveg með ólíkindum sem flm. frv. fengu yfir sig og það var bent á að í Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins, en hann hefur verið lögfestur hér á landi, er lagagrein sem kveður á um hvernig megi takmarka tjáningarfrelsi og það er nauðsynlegt í lýðræðisríkjum, t.d. til þess að verja börn gegn grófum ofbeldismyndum og slíku. Ég rifja það upp hér aftur að það varð mikil umræða um það í Svíþjóð á síðasta ári að í sænsku stjórnarskránni er tjáningarfrelsisákvæðið svo sterkt að þar töldu menn ekki heimilt að banna dreifingu á barnaklámi, á myndum sem sýndu gróft barnaklám. Þær myndir voru ekki framleiddar í Svíþjóð þannig að þar var sem sagt ekki um óeðlilegt athæfi að ræða sem framið var innan landsins heldur var verið að dreifa myndum og það kom í ljós að þeir sem stóðu að þessari dreifingu bentu á sænsku stjórnarskrána og menn töldu sér ekki heimilt að grípa þarna inn í þó að um gróft barnaklám væri að ræða. Það minnast þess kannski margir að það var sýndur hluti úr mynd í fréttatíma íslenska sjónvarpsins sem var ólýsanlega andstyggileg. Það er um slíkt sem verið er að ræða hér, t.d. að geta varið börn og það að fólk fái yfir sig ýmiss konar ofbeldi í sjónvarpi eða annars staðar án þess að koma vörnum við. Ég get skotið því inn í í þessu samhengi að við vorum einmitt að samþykkja það í hv. menntmn., þar sem var verið að afgreiða frv. um skoðun kvikmynda og bann við ofbeldiskvikmyndum, að þar vorum við að grípa inn í og banna ofbeldisauglýsingar eða auglýsingar sem innihalda ofbeldi í skilningi laganna. Ég tel t.d. að það komi við sjónvarpið og þær auglýsingar sem núna er verið að sýna frá kvikmyndahúsunum fyrir fréttatíma sjónvarpsins á kvöldin og innihalda margar hverjar mjög gróft og ógeðslegt ofbeldi, svo ég taki sterkt til orða. Þarna er auðvitað um viðkvæmt mál að ræða, þ.e. tjáningarfrelsið, menn eiga að hafa frelsi til að orða hugsanir sínar, en því eru takmörk sett hvað menn geta leyft sér bæði í orðum og athöfnum og um það þurfa að gilda skýrar reglur. Þá ætla ég aðeins að koma að neikvæða félagafrelsinu, frú forseti. Ég tel að þar hafi menn misskilið mjög þá grein, enda, eins og bent er á í áliti nefndarinnar, þá gildir ekki, það er ekki skylduaðild að stéttarfélögum hér á landi. Það er ekki skylduaðild. Þess vegna er þetta ákvæði um það að engan megi skylda til þess að gerast aðili að félagi, það kemur ekki inn á þennan rétt stéttarfélaganna og menn mega ekki gleyma því að stjórnarskráin er til þess ætluð að vernda einstaklingana gagnvart stjórnvöldum. Hér getur komið upp stjórnmálaástand af ýmsu tagi og einhverjar hugmyndir um það að skylda menn að einu eða öðru félagi og þetta er lögverndaður réttur. Það er ekki hægt skylda menn til þess að vera í einhverjum félögum sem þeir kæra sig ekkert um að vera í og það breytir engu um stöðu stéttarfélaganna. Hins vegar er komið til móts við stéttarfélögin, ákvæðið er skýrt í nál. og stéttarfélögin eru nefnd í nýjum tillögum sem einn af grundvallarþáttum samfélagsins. Ég fagna því, mér finnst þetta mjög til bóta að telja upp stjórnmálafélög og stéttarfélög sem eru mjög mikilvægir þættir í okkar samfélagi. Ég vona svo sannarlega að stéttarfélögin í landinu fallist á þessar skilgreiningar sem hér koma fram og hafa lagaskýringargildi og að þar með náist sátt um þetta mál. Ég held að ég nefni ekki sérstaklega önnur ákvæði. Ég vil minna á að í þessu frv. er kveðið á um sérstaka vernd barna, að börn skuli njóta sérstakrar verndar. Þetta er ákvæði sem er mjög til bóta, til fyrirmyndar. Það er kveðið á í þessum nýju tillögum um bann, að aldrei megi leiða í lög dauðarefsingar hér á landi. Þetta er ákvæði sem þegar hefur vakið athygli úti í hinum stóra heimi þar sem víða stendur mikil barátta gegn dauðarefsingum sem eru notaðar mjög gróflega. Hér mætti nefna ýmis önnur ákvæði eins og bann við afturvirkni laga og að það sé ekki hægt að rukka menn um skatta eftir á o.s.frv. Þannig að mín niðurstaða er sú að hér sé um mörg jákvæð atriði að ræða og nefndin hafi unnið þetta mál enn þá betur þó, eins og ég nefndi í upphafi, enn þá megi gera miklu betur og þessi vinna sem hér er hafin þarf að halda áfram. Hún þarf að halda áfram og við þurfum að skoða fleiri ákvæði eins og t.d. bráðabirgðalagaréttinn. Ég hefði viljað sjá t.d. bann við því að innleiða herskyldu á Íslandi. Ég fagna því sérstaklega að sú grein, 78. gr., sem kveður á um að kalla megi menn til vopna hér á landi, skuli felld út. Við erum vopnlaus þjóð og það eru auðvitað engin vopn í landinu sem hægt er að láta menn grípa til. Mér finnst það að fella þetta niður undirstrika þá friðarhugsjón sem við gjarnan viljum halda í heiðri hér. Að lokum, hæstv. forseti, þá vil ég taka undir það að við þurfum auðvitað að huga að framhaldi þessa máls. Umræðunni er ekki lokið. Á næsta þingi verður þetta mál aftur borið undir það þing sem þá mun verða nýkjörið og menn þurfa að átta sig á því hvort þeir eru reiðubúnir að halda verkinu áfram, sem ég vona svo sannarlega að verði. Fyrst það hefur nú tekist að hreyfa svona rækilega við málinu þá held ég að ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að taka á öðrum þáttum stjórnarskrárinnar. Ég tek undir að það er okkur til vansa að ekki skuli hafa tekist að ná samkomulagi um meiri breytingar á kosningalöggjöfinni, ganga skref í átt til þess að stækka kjördæmi og jafna kosningarréttinn í ríkari mæli en hér er gert. En allra síðast, hæstv. forseti, þá get ég ekki annað en lýst furðu minni yfir vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar, eins og hér hefur komið fram fyrr í dag, þar sem hún leyfir sér að taka upp tillögur sem menn hafa komist að niðurstöðu um í þessari nefnd að láta liggja. Tillögur sem voru ræddar á undirbúningsstigi, tillögur sem voru ræddar í nefndinni og ekki náðist samkomulag um þar. Síðan kemur ríkisstjórnin og er að setja hér allt í háa loft með slíkum tillögum, varpar nánast sprengju inn í þessa umræðu sem auðvitað veldur því að þá koma aðrir og segja: Hvað um þessar tillögur og hvað um hinar tillögurnar? Það er svo margt sem hefur verið rætt í þessu samhengi eins og um þjóðaratkvæðagreiðslu og fleira og fleira, þannig að maður lýsir furðu sinni yfir því að ríkisstjórnin skuli leyfa sér að koma inn í þessi mál með þessum hætti þegar stjórnarskráin er til umfjöllunar hér á hinu háa Alþingi og hefur verið vikum saman. Þetta er auðvitað einhver kosningaleikur eða kosningabrellur hjá ríkisstjórnarflokkunum, eitthvert samkomulag sem þar hefur náðst til þess að friða Alþfl. Ég er efnislega sammála tillögu Alþfl., en mér finnst þessi vinnubrögð vægast sagt ámælisverð. En ég ætla svo sannarlega að vona að þau verði ekki til þess að spilla þessu máli því hér erum við að stíga mikið framfaraspor þótt, eins og ég hef margnefnt, það hefði mátt ganga lengra. Ég vona því að við náum sátt um það á þessum örfáu dögum sem eftir eru að afgreiða þetta mál.

Frú forseti. Í þessari umræðu er búið að segja margt og segja vel og ég þarf ekki að tala hér langt mál. Ég vil hins vegar nota þetta tækifæri til þess að þakka meðnefndarmönnum mínum gott samstarf í nefndinni. Það var ljómandi gaman að vinna í þessari nefnd og ég tel að formaður hennar, hv. 8. þm. Reykv., Geir H. Haarde, hafi stýrt nefndinni af mikilli lipurð og samviskusemi og fyrir það vil ég þakka og láta það koma hér fram. Þetta frv. hlaut nokkuð óvenjulega meðferð. Það hefur haft langa meðgöngu og mjög margir sérfræðingar og stjórnmálamenn hafa komið að undirbúningi málsins. Við tókum ákvörðun á Þingvöllum um að taka þetta mál til meðferðar á þessu þingi og það frv. sem lagt var fram af formönnum þingflokka á sínum tíma í haust var sent til umsagnar fjölda aðila í þjóðfélaginu og lýst eftir athugasemdum við frv. Mikil umræða skapaðist um málið. Fjöldinn allur af athugasemdum og brtt. og hugleiðingum barst nefndinni. Sumt af því var réttmætt og eðlilegt, sumt af því var á misskilningi byggt. Það kann að vera ágreiningur um það hvað eigi að standa í stjórnarskrá. Á að nota stjórnarskrá til þess að vera stefnuyfirlýsing fyrir framtíðina, einhver framtíðarmúsík handa þjóðinni? Á hún að vera safnrit fjölþjóðasáttmála sem Ísland er aðili að? Á hún að vera einhvers konar lagasafn? Mér kom það í hug að sumum þeim sem gagnrýndu þetta frv. væri það í huga að stjórnarskráin ætti að vera eitthvað af þessu. Ég tel að stjórnarskrá eigi í fyrsta lagi að vera skorinorð, stuttorð og skýr. Ég tel að hún eigi að vera rammi fyrir löggjafann og framkvæmdarvaldið og nokkurs konar varnargarður fyrir borgarana í landinu, þar sem borgararnir í landinu geti treyst því að lagasetning eða framkvæmdarvaldsaðgerðir gangi aldrei lengra heldur en að þessari, ef ég mætti segja túngirðingu sem þarna er slegið utan um borgarana. Þetta á að vera trygging þegnanna í landinu að ekki verði gengið lengra heldur en að því sem stjórnarskráin markar. Það var góð samstaða um það að vinna úr þessum breytingarhugmyndum. Ég verð að játa að persónulega tel ég að textinn hafi fremur skemmst við þá vinnu, sá upphaflegi texti var skýr og afdráttarlaus, en nú jaðrar við málalengingar á sumum stöðum ef brtt. verða allar samþykktar. En gott og vel, ef friður verður enn þá betri um málið með þessum ítarlegu upptalingum sem komnar eru inn þá er það ágætt og í nefndinni var fullkomin samstaða um að sigla þessu máli sléttan sjó í gegnum þingið á seinustu dögum. Nú gerðist það fyrir örfáum dögum að Alþfl. hélt fund þar sem hann var að setja upp ,,slagplan`` fyrir kosningarnar og styrkja sína áróðursstöðu. Þá dettur þeim í hug að stinga upp á því að fara að setja í stjórnarskrá ákvæði sem ekki á þar heima og er þýðingarlaust sem slíkt í stjórnarskránni, a.m.k. í sambandi við Evrópumál, þ.e. að fara að stjórnarskrárbinda að fiskimiðin séu þjóðareign. Þetta átti að vera einhvers konar vísun eða passi fyrir hæstv. utanrrh. til þess að óhætt væri fyrir hann að fara til Brussel og semja um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Upphaflega þegar ég heyrði hvað þeir höfðu verið að álykta á krataþinginu þá leit ég á það sem brandara og tók það ekki alvarlega því náttúrlega var svona ákvæði gjörsamlega þýðingarlaust í þessu sambandi. Auðvitað er enginn ágreiningur um það að fiskimiðin séu þjóðareign, en það er heldur engin trygging í samningum við Evrópubandalagið þó það standi í stjórnarskránni. Ef við gerðumst aðilar að Evrópubandalaginu, sem ég vona að verði aldrei, þá verður að breyta stjórnarskránni og þá er ekkert hald í þessu ákvæði. Ekki nokkurt einasta hald. En með því að ríkisstjórnin hefur samþykkt að fara á flot með þetta stjórnarskrármál þá verð ég að líta svo á að það sé verið að draga lokur frá hurðum og ef núv. ríkisstjórn fær, móti minni von, meiri hluta í næstu kosningum og heldur áfram að stjórna, eins og sumt virðist benda til að geti hent, þá sé þetta staðfesting á því að núv. stjórnarflokkar eða Sjálfstfl. sé tilbúinn að gera það fyrir Alþfl. að fitla áfram við aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Þess vegna þykir mér það mjög slæmt og bið ég hv. 8. þm. Reykv. að hlusta, ef þessu stjórnarskrármáli er stefnt í óefni með því að fara að koma með svona fráleitar hugmyndir inn á síðasta eða næstsíðasta degi þingsins, að gera meira heldur en samkomulag hefur orðið um milli allra flokka á Alþingi í stjórnarskrármálinu. Samstaðan hefur verið góð. Við höfum unnið þetta af heiðarleika og samviskusemi og lagt okkur fram við að ná saman, en ef þessi tillaga kemur fram og á að fara að berja hana hér áfram í þinginu þá finnst mér að ríkisstjórnin komi í bakið á okkur sem höfum verið að leggja gott til mála í þessu sambandi. Frú forseti. Ég lýk máli mínu.

Virðulegi forseti. Mig langar fyrst til að þakka þeim fyrir sem starfað hafa að þessu máli fyrir hönd þingflokka, bæði að undirbúningi málsins í upphafi og eins á milli umræðna. Það er eins og eðlilegt er og ég held að öllum sé ljóst afar brýnt að stjórnarskrárbreytingar séu þannig undirbúnar og unnar hér á þinginu að um þær geti tekist sem allra víðtækust samstaða. Mér sýnist að nefndarmönnum hafi tekist að ná allgóðri samstöðu um þær breytingar sem þeir leggja til, allgóðri samstöðu á milli þingflokkanna. En það er líka nauðsynlegt við breytingar á stjórnarskránni að þær séu vel kynntar úti í þjóðfélaginu og að þeim sem starfa að þessu máli fyrir hönd þingmanna takist að ná góðu samkomulagi við aðila utan þings sem láta sig málið varða. Um það er auðvitað það að segja að sjónarmið eru nokkuð skipt um einstök efnisatriði og ég hygg að einhverjir séu ósáttir við að ýmis atriði vanti og sum séu öðruvísi en þeir hefðu kosið. En í heildina tekið vænti ég þess og þykist sjá það í fjölmiðlum og á því sem maður heyrir frá viðkomandi aðilum að nokkuð sæmileg sátt sé orðin í þjóðfélaginu eða á milli þeirra og þingmannanna sem hafa starfað að þessu máli. Það tel ég ekki síður mikilvægt að mönnum takist að koma þar á sæmilegri sátt, ekki síður en að á milli þingflokka sé góð sátt um málið. Því þetta er auðvitað ekki einvörðungu mál þingmanna sem ræða innbyrðis í sinn hóp hvort heldur er á þingflokksfundum eða á þingfundi, þetta er mál þingsins við þjóðina einnig. Ég vil þakka þeim sem að þessu hafa starfað fyrir verk þeirra í þessu máli og tel að þeim hafi tekist nokkuð vel til þó að auðvitað kunni að vera eitthvað sem út af standi og eitthvað sem menn eru ekki fyllilega sáttir við. Ég vil vekja athygli á fáeinum atriðum í þessu máli sem mér finnst eiga heima í umræðu um breytingar á stjórnarskránni þó að þar sé ekki endilega um að ræða atriði sem menn hafa tekið fyrir í þessari atrennu um breytingu á stjórnarskránni. Ég vil nefna nokkur atriði sem mér finnst að menn ættu að íhuga og taka fyrir síðar þegar menn koma sér saman um það að halda áfram endurskoðun á stjórnarskránni. Því það er eins og fram hefur komið hér í umræðunni, held ég öllum ljóst, að þetta skref nú er einungis áfangi í endurskoðun. Við erum ekki að taka stjórnarskrána í heild sinni til endurskoðunar. Það var ákveðið að taka afmarkaðan þátt hennar út úr og ljúka honum og talið að það mundi greiða fyrir því að samkomulag næðist um þau atriði ef menn féllust á að leggja önnur atriði til hliðar á meðan. Því það er ljóst að um mörg atriði er verulegur ágreiningur og ef menn drægju þau ágreiningsefni inn í endurskoðunina sem nú fer fram er hætt við að seint næðist samkomulag um alla þætti málsins. En ég vil fyrst nefna auðlindir þjóðarinnar. Ég er sammála því viðhorfi sem fram kom hjá talsmanni þingflokks Alþb. í því efni og hefði kosið að hugmyndir hans um það atriði hefðu verið teknar inn í endurskoðun nú. Það mál fellur í raun og veru að endurskoðun stjórnarskrárinnar og hefði verið vel við hæfi að afgreiða það við þessa endurskoðun. Hins vegar úr því að ekki náðist samkomulag um að taka það atriði inn í endurskoðunina nú þá ætla ég ekki að gera ágreining um þá niðurstöðu heldur standa að baki þeim tillögum sem menn hafa náð saman um að flytja. En í mínum huga er það mjög mikilvægt og þýðingarmikið að frá þessu atriði sé tryggilega gengið í stjórnarskrá þannig að við getum treyst því um ókomna framtíð að okkar helstu auðlindir til lands og sjávar verði skilgreindar sem eign þjóðarinnar eða almenningseign. Mér finnst líka að þegar að því kemur að menn taka það mál upp, og miðað við yfirlýsingar frá hæstv. ríkisstjórn í dag má ætla að það geti orðið fyrr en seinna, þá verði í þeirri endurskoðun líka tekið á afnotarétti á þeim auðlindum. Það er að mínu mati ekki síður mikilvægt að menn skilgreini afnotarétt á auðlindum en eignarhaldið sjálft. Við þekkjum það eins og afnotarétturinn er í dag á fiskstofnunum að það er nokkuð langur vegur milli framkvæmdarinnar, eins og hún er í dag, og þess sem við almennt skiljum sem eign þjóðarinnar eða að hún fari með það mál. Eins og þetta er að þróast í dag þá er forræðið eða afnotarétturinn yfir fiskstofnunum að færast í hendur æ færri aðila og æ fleiri aðilar hafa ekkert um það að segja hvernig viðkomandi auðlind er nytjuð, hvar eða hvenær. Það eru of margir sem eiga beinna hagsmuna að gæta af nýtingu fiskstofnanna sem hafa ekkert um það að segja hvernig með þá er farið eða hvar þeir eru nytjaðir. Það er auðvitað almannahagur, það eru allir sem hafa hagsmuni af því hvernig með þetta er farið og mjög víða á landinu eru það hagsmunir flestra ef ekki allra, hinir beinu hagsmunir í mörgum byggðarlögum, að frá afnotaréttinum sé ekki þannig gengið að þeir geti á engan hátt haft áhrif. Eins og mál eru í dag er fyrirkomulagið fullkomlega óaðgengilegt og óviðunandi og er nauðsynlegt að breyta því fyrr en seinna til þess að tryggja að þeir sem hafa hagsmuni af þessu og atvinnu sína hafi eitthvað um það að segja hvar fiskstofnarnir eru nytjaðir, hverjir veiða og hverjir vinna. Ég er að því leyti ósammála hæstv. sjútvrh. sem vill skilja þarna á milli og taka nytjaréttinn einvörðungu inn í löggjöf. Ég vil einnig nefna annað atriði sem mér finnst skipta miklu máli að menn velti fyrir sér og líka að menn breyti viðhorfi sínu í því efni frá því sem nú er og verið hefur síðustu 90 ár og það er skilningur ráðamanna eða manna á orðinu ríkisvald. Mér finnst það vera þannig notað að menn setja samasemmerki á milli orðsins ríki og orðsins þjóð. Í mínum huga er langur vegur þarna á milli og á engan hátt einboðið að það sem er þjóðareign eigi að vera í höndum ríkisins eins og það er skilgreint í dag, sem hið miðstýrða vald í höndum framkvæmdarvaldsins í Reykjavík. Ég geri mikinn greinarmun á því og reyndar gerir stjórnarskráin greinarmun á þessu í einni grein stjórnarskrárinnar, 62. gr. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Hin evangeliska-lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda.`` Þannig að það er ljóst að höfundar stjórnarskrárinnar gera skýran greinarmun á þjóð og ríki, en ég er þeirrar skoðunar að lagaþróunin hafi verið þannig á undanförnum áratugum að æ ógleggri skil hafi orðið á milli þjóðareignar og ríkisvalds. Því nefni ég þetta að mér finnst ástæða til að halda því til haga að hér er um ólík hugtök að ræða. Í því sambandi vil ég drepa á það að mér finnst það á skorta að ríkisvaldið nái til þegnanna í ríkari mæli með sama hætti og það gerir hér í höfuðstöðvunum. Ég er því talsmaður þess að menn breyti þessu ríkisvaldi og dreifi því með einhverjum skilgreindum hætti eða jafndreifi því um landið eða jafnvel skipti því upp og er þar að tala um þriðja stjórnsýslustigið. Ég er að því leyti verulega sammála hv. 2. þm. Vestf. sem talaði fyrr í dag í öðru máli og hélt þar fram sjónarmiðum hinna fornu landsfjórðunga, að ég tel að menn þurfi að ígrunda þá hugmyndafræði sem að baki því liggur í ríkari mæli. Því menn verða, ef ekki á illa að fara fyrir landsbyggðinni, að breyta skipan ríkisvaldsins og hugmyndirnar um hina fornu fjórðunga eru auðvitað byggðar á því að ríkisvaldið er brotið upp í einingar en ekki haft eitt miðstýrt. Að því leytinu fara þær hugmyndir saman við hugmyndir um þriðja stjórnsýslustigið. Ég tel að menn ættu að íhuga það þegar að því kemur, ef ekki núna, hvort ekki væri rétt að setja ákvæði inn í stjórnarskrána sem skilgreindi ríkisvaldið með öðrum hætti og skaplegri en nú er, a.m.k. í augum okkar sem búum á landsbyggðinni. Ég bendi á þá staðreynd að hin mikla þróun sem orðið hefur í búsetubreytingum á þessari öld hefur átt sér stað fyrst og fremst síðan menn aflögðu með öllu aðra skipan ríkisvaldsins en nú er, þegar tekin var upp heimastjórn árið 1904 og byggt á einu miðstýrðu ríkisvaldi. Þá tel ég einnig að breytingar sem menn þurfi að gera á stjórnarskrá eða taka til alvarlegrar athugunar þurfi að geyma nokkur eftirtalinna atriða: Ég tel að í fyrsta lagi þurfi að vera í stjórnarskránni ákvæði sem tryggi íbúunum rétt til að geta hlutast til um mikilsverð málefni og sagt sitt álit á þeim. Þar er ég að tala um ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu eins og hér hefur verið lagt fram á Alþingi á yfirstandandi kjörtímabili. Ég er einnig talsmaður þess að afnumin verði úr stjórnarskrá heimild til þess að setja bráðabirgðalög, sem ég tel vera arfur liðins tíma og menn eigi að afmá úr stjórnarskrá sem allra fyrst. Þá hef ég miklar efasemdir um að rétt sé að ráðherrar, handhafar framkvæmdarvaldsins, eigi sæti á löggjafarþinginu. Ef við ætlum okkur að halda í heiðri þrískiptingu valdsins eins og hún er skilgreind í stjórnarskránni þá verður að styrkja löggjafarvaldið á kostnað framkvæmdarvaldsins, en að mínu mati er staða þessara mála þannig og hefur verið um nokkurt skeið að framkvæmdarvaldið undir forustu ráðherranna ræður allt of miklu um störf löggjafarþingsins og stundum má jafnvel segja að það ráði því nánast að öllu leyti. Það er óviðunandi fyrirkomulag ef mönnum er einhver alvara með því að það eigi að þrískipta valdinu. Vilji menn hins vegar hafa það með þeim hætti sem nú er þá ættu menn að íhuga hvort ekki væri rétt að breyta þessu og tala um tvískiptingu valdsins. Þá hefur hér verið nokkuð minnst á eitt atriði sem eðlilegt er að komi til umræðu við endurskoðun stjórnarskrárinnar og í umræðum um hana og það er kosningalöggjöfin. Ég er enginn talsmaður þess að hafa óbreytta kosningalöggjöf, en ég er hins vegar talsmaður þess að menn breyti hlutunum þannig að það löggjafarþing sem á að starfa hafi þá afmarkaðri verkefni en nú er ef menn ætla að hafa löggjöfina þannig að hin huglægu réttindi um vægi atkvæða eigi að ráða för. Út af fyrir sig má færa rök fyrir því sjónarmiði, en það er óaðgengilegt að mínu viti að láta það ráða kosningalöggjöfinni við óbreytta verkefnaskiptingu í stjórnarskránni og ef menn ætla að láta Alþingi hafa öll þau verkefni áfram sem það hefur í dag í stað þess að færa þá hluta af þeim og afmarka það út til héraða eða fjórðunga. Mér finnst hins vegar niðurstaðan í því máli, breytingar á kosningalöggjöfinni, vera dálítið hláleg og nánast hlægileg í ljósi þeirra miklu yfirlýsinga sem fulltrúar stjórnarflokkanna höfðu uppi um það mál í upphafi kjörtímabilsins. Mér finnst að það hefði verið skynsamlegra af þeirra hálfu að blása ekki svo mjög í lúðra eins og þeir þá gerðu og tala um óréttlæti og koma síðan fram með ekki meiri breytingar en gert er í því frv. sem hér liggur frammi um breytingar á kosningalöggjöf. Ég hygg að það hefði verið skynsamlegra að hafa ekki svo hátt sem raun bar vitni en þess í stað að reyna að ná meiru fram og vinna í alvöru að þessu verki, en mér finnst framgangur þess hér í þingsölum og aðallega þó utan þings hafa verið með þeim hætti að það var engin alvara á ferðinni heldur fyrst og fremst verið að slá ryki í augu kjósenda. Þá vík ég aðeins að fáeinum atriðum í þessu frv. sem ég vil nefna sérstaklega. Ég vil almennt segja þó um þær breytingar sem hér eru að ég tel þær vel heppnaðar flestar hverjar og hef engar athugasemdir fram að færa við þær. Þó vil ég nefna örfá atriði sem mér finnst vera a.m.k. umhugsunarefni, ef ekki stundum sem mér finnst þau ekki vera fullnægjandi. Þar vil ég fyrst nefna breytingarnar í 3. og 14. gr. frv., í 3. gr. um það að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og í 14. gr. um rétt til að hljóta almenna menntun og fræðslu. Mér finnst 3. gr. eins og hún hljóðar eftir breytingu frá nefndinni vera út af fyrir sig nokkuð góð, en mér finnst á hana vanta að nokkru leyti af því að það er ekki tekið fram í upptalningu það sem ég hefði kosið að stæði þar og það er að hópur fatlaðra væri þarna nefndur sérstaklega, sem mér finnst töluvert mikið atriði að hefði verið gert. Mér þykir það miður, af því að ég veit að það var lögð áhersla á það af hálfu Alþb. að það kæmi inn í textann, mér þykir miður að það hafi ekki náðst inn að þessu sinni. Þá finnst mér vanta í þessa upptalningu eða í textann að það væri tekið skýrt fram að menn eigi að vera jafnir líka án tillits til búsetu. En mér finnst framkvæmd mála í þjóðfélaginu vera á mörgum sviðum þannig að það er um að ræða verulegt misrétti eftir búsetu og textinn í þessum breytingum virðist vera þannig að menn ætli að láta það líðast áfram svona í meginatriðum. Ég nefni sem dæmi það sem kemur fram í skýringum með 14. gr., en þar er verið að útskýra þann texta sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Allir skulu eiga rétt á að hljóta almenna menntun og fræðslu við sitt hæfi eftir því sem nánar er ákveðið í lögum.`` Reyndar er gerð tillaga um að breyta þessu í brtt. nefndarinnar og yrði þá málsgreinin þannig, með leyfi forseta: ,,Öllum skal tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi.`` Í skýringum með greininni, eins og ég gat um áðan, segir, með leyfi forseta: ,,Í 2. mgr. 14. gr. er mælt fyrir um að allir skuli eiga rétt til að hljóta almenna menntun og fræðslu við sitt hæfi, en gengið er út frá að þessum rétti verði skipað nánar með lögum. Ákvæðinu er ætlað að tryggja aðgang allra að almennri menntun. Með því orðalagi er rétturinn í þessum efnum bundinn við aðra menntun en sérnám, en með því er m.a. átt við nám á háskólastigi og annað sérhæft framhaldsnám, svo dæmi séu tekin af sviðum sem mundu falla utan marka reglunnar.`` Ég spyr í fyrsta lagi um annað sérnám en þarna er tilgreint, t.d. á grunnskólastigi. Þar starfa margir sérskólar og ber að skilja þá þennan texta þannig að það teljist ekki brjóta gegn ákvæðum greinarinnar um rétt til almennrar menntunar þó að ekki sé það úrræði í boði þar sem mönnum er það handhægt að sækja það? Eða telja menn það ásættanlegt að hafa það áfram þannig að við þær aðstæður, að börn þurfi að sækja sérstaklega menntun eða þjálfun í sérskóla sem starfræktur er einvörðungu hér á höfuðborgarsvæðinu, þá eigi foreldrar þann kost einan og á sinn kostnað að flytjast búferlum, afla sér annarrar vinnu til þess að börnin njóti þess sem þar er í boði en annars staðar ekki? Er það skilningur manna að það brjóti ekki gegn ákvæðum greinarinnar sú framkvæmd sem er hvað þetta varðar? Þá finnst mér að það hefði átt, til þess að árétta þann vilja sem ég vænti að allir hafi í reynd, að setja í greinina, að allir ættu jafnan rétt á að hljóta almenna menntun og fræðslu. Því það er út af fyrir sig hægt að halda því fram að það sé hægt að fullnægja þeim rétti sem menn eiga til almennrar menntunar með því að segja: Það er í boði að sækja þennan skóla í Reykjavík og þú getur þá flutt þangað. Ef kæmi þarna inn ,,jafnan rétt`` þá getur viðkomandi eða forráðamenn hans gert kröfu til að þjónustan verði þá færð nær þeim en raun ber vitni. Ég ætla ekki að gera þetta atriði frekar að umtalsefni en mér finnst þetta vera nokkuð mikið umhugsunarefni hvort ekki væri rétt að búa betur um hnútana hvað þetta varðar þannig að betur sé tryggt en ætla má samkvæmt orðanna hljóðan að jafnrétti ríki frekar án tillits til búsetu. Þá vil ég, virðulegi forseti, aðeins víkja að ákvæðum um skattamál, ákvæðum í 15. og 16. gr. frv. Ég vil fyrst spyrja flm. um hvort skilja beri ákvæði þessara tveggja greina þannig, að ef um er að ræða önnur stjórnvöld en ríki og sveitarfélög þá falli ákvæði 15. gr. undir þau. Þar á ég við samtök sveitarfélaga eða samlag þeirra, sem heimilt er að setja á laggirnar í lögum þar sem um gæti verið að ræða rekstur eða stjórnsýslu með tilteknum tekjustofnum, ef menn tækju skrefið lengra í þessa veruna eða jafnvel kæmu á fót þriðja stjórnsýslustiginu, hvort beri þá ekki að skilja frv. þannig að þá mundi það falla undir 15. gr. laganna eða hvort beri að skilja það þannig að það mundi þá falla undir 16. gr., sem fjallar um sveitarfélög. Ég held að það væri rétt að hafa álit manna á þessu því stjórnarskrá má auðvitað ekki, að mínu viti, vera þannig úr garði gerð að hún geri einungis ráð fyrir því fyrirkomulagi sem er í stjórnsýslunni, sérstaklega þegar vitað er að allnokkur stuðningur er við það að breyta því eða taka upp nýtt fyrirkomulag. Þá þarf stjórnarskráin að vera það rúm að unnt sé að koma því skipulagi fyrir innan ramma stjórnarskrárinnar. Ég velti aðeins fyrir mér ákvæðinu í 15. gr., um skattamál, sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Skattamálum skal skipað með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann.`` Þetta finnst mér afar gott orðalag og skýrt, en mér virðist á 16. gr., sem kemur á eftir, að það eigi að skilja 15. gr. þannig að hún eigi þá einungis við um ríkisvaldið, þannig að önnur ákvæði eða ákvæði 16. gr. gildi um sveitarfélög en ekki ákvæði 15. gr. Það skiptir verulegu máli að ljóst sé hver skilin eru þarna á milli því með ólíkum hætti er gert ráð fyrir að skattamálum verði skipað. Þá spyr ég um skilning á orðinu skattur í þessum greinum. Það er útskýrt í skýringum með 15. gr. í frv. eða á bls. 42 og segir þar, með leyfi forseta: ,, . . . hugtakið skattur er ekki aðeins notað í þessu sambandi um gjöld sem eru bókstaflega nefnd skattar í lögum eins og á t.d. við um tekjuskatt, eignarskatt og virðisaukaskatt, heldur nær það einnig til gjalda sem hafa sömu einkenni, svo sem útsvar, sóknargjald og tollar.`` Spyr ég nú um nánari útskýringu á þessu því fleiri gjöld eru til sem hafa einkenni skatta og eru lögð á með almennum reglum eins og mörg sveitarfélagagjöld eins og vatnsgjald, gatnagerðargjald, holræsagjald og fleira þess háttar. Ber að líta svo á að það falli undir þá skilgreiningu? Virðulegur forseti. Ég vil ekki fjölyrða meira um efni frv. og brtt. sem fram hafa komið. Það væri auðvitað að sumu leyti freistandi að fara nánar ofan í skattamálin í 15. og 16. gr. frv. og rökræða það fram og aftur, en ég læt það vera að sinni. Ég tel ekki nauðsynlegt að hefja upp frekari umræður um það en fram er komið með spurningum mínum. En ég vil lýsa ánægju minni með ýmsar breytingar eins og t.d. þeirri að talin verði upp í 12. gr. frv. eða með öðrum orðum 74. gr. stjórnarskrárinnar stjórnmálafélög og stéttarfélög. Ég tel það afar þýðingarmikið að þessi félög verði sérstaklega tilgreind í stjórnarskránni og vísa til röksemda hv. þm. Ragnars Arnalds í því sambandi. Að öðru leyti, virðulegi forseti, ætla ég ekki að hafa frekari orð um það sem í þessu frv. er og brtt. sem fram hafa komið annað en að árétta almennt þá afstöðu mína að ég er afar sáttur við það í heild sinni þó að einstök atriði séu ekki eins og ég hefði kosið til fullnustu.

Virðulegi forseti. Ég vil nú við lok þessarar umræðu þakka þeim sem hafa tekið þátt í henni og lagt fram sín sjónarmið um það mál sem hér er til meðferðar. Mér þykir leitt að umræðan hefur að þó nokkru leyti snúist um hugmyndir sem reifaðar hafa verið um annað frv. sem e.t.v. kæmi hér fram, en er ekki hluti af þessu máli. Ég skil hins vegar vel ástæðurnar fyrir því að menn hafa þurft að tjá sig um það efni, þ.e. spurninguna um hugsanlegt nýtt stjórnarskrárákvæði um eignarrétt á auðlindum í hafinu. En ég tel að það hafi verið afar óheppilegt hvernig það mál allt bar að og hvernig það blandast inn í þá umræðu sem hefur verið í gangi á vettvangi nefndarinnar og afgreiðslu þess máls sem nú er hér komið til 2. umr. og hefur fengið bærilegar undirtektir eftir því sem mér hefur heyrst á máli manna hér í dag. Ég harma þetta, en ég treysti því að þetta verði ekki til þess að leggja stein í götu þess góða máls sem við erum hér með til meðferðar. Ég tel að það hafi nú komið fram í máli manna hér nokkuð almenn samstaða um að rétt sé að afgreiða málið á grundvelli þeirra brtt. sem nefndin hefur lagt hér fram með þeim skýringum sem fram koma í nál. Ég vil fyrst láta þess getið að mér láðist að nefna eina brtt. sem fram kemur á þskj. 759, en ég vil gera það núna formsins vegna að láta þess getið að það hefur verið bætt inn í 14. gr. einu atriði þegar verið er að tala um rétt sem tryggður skuli í lögum til aðstoðar. Þar hefur verið bætt inn í upptalninguna orðinu ,,örbirgð`` þannig að ákvæðið hljóðar nú þannig: ,,Öllum sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.`` Þetta vildi ég að kæmi hér fram. Að öðru leyti vil ég ítreka um þá grein og önnur þau efnahagslegu og félagslegu réttindi sem tryggð eru með þessu frv. að á þeim hefur ekki verið gerð efnisbreyting í þessari meðferð. Þessi réttindi voru fyrir hendi í frv., eðlilega, og þau eru það enn og það hefur engin breyting orðið á því hvorki af né á. Ég vil þá koma nokkuð að þeim athugasemdum sem fram hafa komið í umræðunni og spurningum sem lagðar hafa verið hér fram, án þess að ég geti nefnt hvert einasta atriði sem komið hefur fram í máli manna. Hv. þm. Björn Bjarnason kom hér að nokkrum mikilvægum atriðum sem ég vil nefna. Fyrst varðandi 11. gr. Þar hafa fleiri gert að umtalsefni, spurninguna um hvort rétt hefði verið að nefna að tjáningarfrelsi mætti einungis setja skorður ef það væri nauðsynlegt í lýðræðislegu þjóðfélagi. Ég gat þess áðan í framsöguræðu minni að við töldum ákveðna vankanta á því vegna þess að sumar þær takmarkanir sem við höfum sett í okkar þjóðfélagi eru ekkert bundnar við það að þjóðfélagið sé lýðræðislegt. Ég nefndi dæmin um tóbaksauglýsingar og skoðanir á kvikmyndum, bann við ofbeldiskvikmyndum. Slíkar takmarkanir hafa ekkert með það að gera hvort þjóðfélagið er lýðræðislegt eða ekki og ef þær eru nauðsynlegar eins og við teljum vegna heilsu manna þá er það væntanlega hvort tveggja í lýðræðislegum þjóðfélögum og ólýðræðislegum sem þau sjónarmið gætu átt við. Og til þess að vera ekki að setja þetta mál inn í eitthvert slíkt samhengi þá var horfið að því orðalagi sem fram kemur í brtt. Hins vegar hafa margir sagt að réttast væri að taka orðalagið beint upp úr mannréttindasáttmála Evrópu, en við töldum hins vegar, að vel athuguðu máli, að það væri hentugra við okkar aðstæður að fara þessa millileið sem svo má kalla. Hv. þm. spurði að því hvernig 12. gr. frv. og skýringarnar við hana í nál. vikju við þeirri skyldu sem lögð er á opinbera starfsmenn með lögum til þess að greiða til starfsmannafélaga án tillits til þess hvort þeir eru í félaginu eða eru í einhverjum samtökum slíkra starfsmanna. Ég tel að hið rétta svar við því á grundvelli þessa plaggs sé það sem fram kemur í nál., þ.e. að þetta frv. hefur ekki breytingar í för með sér á réttarstöðunni á þessu sviði. Ef það var talið standast stjórnarskrána fyrir þessa breytingu að setja þetta í lög, þá hefur ekki orðið breyting á því núna. Hins vegar er það auðvitað háð mati löggjafans hvort hann kýs að gera það. Hann sem sagt má hafa þetta svona en hann má þá líka breyta því ef hann vill. Löggjafinn má gera það. Þannig að það er ekki neitt í þessu að mínum dómi sem mun knýja löggjafann til þess að gera slíka breytingu eða gera honum það skylt. En hitt er annað mál að þessi ákvæði hafa sætt gagnrýni og eru fjarri því að vera óumdeild. Að því er varðar ábendingar og gagnrýni hv. þm. á þá tillögu sem fram er komin um að tilgreina sérstaklega stjórnmálafélög og stéttarfélög þá er það nú, eins og ég lét getið í minni framsögu, vitanlega ekkert sjálfsagt mál að gera þetta og auðvitað má segja eins og ég reyndar sagði að ákvæðið eins og það er í frv. nær að sjálfsögðu einnig til stjórnmálafélaga og stéttarfélaga, á því er auðvitað ekkert vafamál. Hins vegar þótti ekkert athugavert við það, eins og ég sagði, að nefna tvo mikilvæga flokka félaga í okkar þjóðfélagi sérstaklega. Ég tel hins vegar ekki að það hafi neina réttarlega þýðingu í sjálfu sér. Ég er ekki sammála því að það veiti viðkomandi félögum einhverja sérstaka vernd sem ekki er tekin fram í stjórnarskránni að öðru leyti. Það er hins vegar vakin athygli á því að þarna eru tveir mikilvægir flokkar félaga sem nefndir eru á nafn. Ég óttast ekki að síðar meir verði lagður í þetta einhver skilningur annar heldur en sá sem til að mynda við hv. 3. þm. Norðurl. v. höfum talað hér um. Auðvitað má velta því fyrir sér eins og hv. 3. þm. Reykv. gerði, en ég ber ekki sama ugg í brjósti og hann í þessu tilliti. Og hættan á gagnályktun um að önnur félög megi ekki stofna tel ég að geti nú ekki verið fyrir hendi. Ég kem þá að fyrirspurn hans um neyðarrétt, en hann vék að nál. um það atriði. Þetta mál er þannig að það komu ábendingar frá Amnesty International um að það væri rétt að setja sérstakt neyðarréttarákvæði inn í stjórnarskrárfrv. til þess að koma í veg fyrir að ákveðin grundvallarmannréttindi yrðu brotin á tímum neyðarástands. Við ákváðum að gera þetta ekki og við svörum því í nál. hvers vegna það var ekki gert. Það er vegna þess að við teljum að það sé ekki rétt að taka út úr ákveðin mannréttindaákvæði og segja að þau séu meira virði en önnur og það megi ekki brjóta þau á neyðartímum af því að þá er gefið færi á gagnályktun um að það megi brjóta einhver önnur. Og við teljum auðvitað að öll ákvæði stjórnarskrárinnar séu jafnrétthá að þessu leyti til. Einnig bendum við á að ef á annað borð er farið út í það að brjóta ákvæði stjórnarskrárinnar á neyðartímum þá sé engin trygging fyrir því að slíkt neyðarréttarákvæði verði ekki líka brotið. Þannig að þetta sé þegar af þeirri ástæðu haldlítið fyrirbæri. En spurning þingmannsins var um það hvort vísað væri þá á bug fordæminu frá því í stríðsbyrjun. Það tel ég nú að sé ekki. Auðvitað vita allir menn að ef til sérstaks neyðarástands kemur þá er hinn stjórnskipulegi neyðarréttur áfram fyrir hendi. Það þarf ekki annað en nefna lítið skólabókardæmi um að það getur þurft að hverfa frá ákvæðum stjórnarskrárinnar eins og t.d. það að hér segir að Alþingi skuli sitja í Reykjavík, ef ég man rétt, eða það er kveðið á um að stjórnarstofnanir skuli vera í Reykjavík. Það kann vel að vera svo að vegna náttúruhamfara reynist það ókleift og þá þarf að brjóta það ákvæði. Það gerist þá af sjálfu sér vegna aðstæðna sem ekki verður ráðið við. Þannig að ég tek undir það sjónarmið sem ég tel að hafi komið fram hjá hv. þm. um þetta atriði, að það eigi ekki --- og ég tel að það hafi ekki verið gert með þessu nál. --- að strika út eitthvað sem heitir stjórnskipulegur neyðarréttur hérlendis. Varðandi málsmeðferðina í þessu máli þá er ekkert um það að fást að tíminn sem fyrir hendi var í málinu var naumur. Það vissu allir þegar þál. var samþykkt 17. júní sl. En ég tel að það hafi verið unnið eins hratt og vel í þessu og nokkur tími gafst til og mér sýnist að niðurstaðan sé að verða þannig að meira að segja þeir sem uppi höfðu mestu stóryrðin í þjóðfélaginu séu farnir að taka undir það að það ætti nú að afgreiða þetta mál. Mér hefur heyrst það á viðbrögðum í fjölmiðlum í dag. Að því er varðar framhaldsmeðferð málsins þá liggur það auðvitað fyrir að til þess að þessi breyting nái fram að ganga á stjórnarskránni þá þarf að samþykkja nýtt frv. á næsta þingi, 119. þingi, en það þarf að vera óbreytt til þess að það nái fram að ganga. Þannig að mér finnst nú að það hafi verið gefið einum of mikið undir fótinn hér í umræðunni með að það sé unnt að koma fram einhverjum breytingum við seinni umferðina í þessu máli. Það er að sjálfsögðu ekki hægt og er skýrt ákvæði um það í 79. gr. stjórnarskrárinnar. ,,Samþykki Alþingi ályktunina óbreytta [stendur þar] skal hún staðfest af forseta lýðveldisins og er hún þá gild í stjórnskipunarlög.`` Það hafa margir sent þingnefndinni skoðanir sínar og álit og það hafa margir farið hörðum orðum um það sem hér er verið að vinna eins og við höfum mörg hver talað um í þessari umræðu. Einn aðili sem var vitnað til í umræðunni hér í dag, Dómarafélag Íslands, sendi hingað álit sem hv. 3. þm. Reykv. las upp úr og eru svona vangaveltur um það hvernig eigi að standa að svona máli. Ég verð nú að segja að mér finnst að þessi umsögn --- ég nefni hana af því að hún var áður nefnd --- byggist ekki á þeim staðreyndum sem fyrir liggja í málinu og þeirri vinnuáætlun sem samþykkt var á Þingvöllum hinn 17. júní, um að endurskoða skyldi VII. kafla stjórnarskrárinnar fyrir næstu reglulegar kosningar. Þá var verið að tala um VII. kaflann en ekki eingöngu mannréttindaákvæðin. En það sem ég vildi vekja athygli á í sambandi við álit Dómarafélagsins er það að Dómarafélagið sendi frá sér tvö álit. Dómarafélagið sendi fyrst álit þar sem niðurlagsorðin eru eftirfarandi: ,,Það er krafa Dómarafélags Íslands, með vísan til framangreindra raka, að frv. til breytingar á stjórnarskrá verði ekki barið í gegn fyrir þinglok heldur gefinn eðlilegur vaxtartími og vandað verði til þess bæði hvað varðar hugsun og orðalag eins og frekast er unnt.`` Ja, það er nú eitthvað annað sem hefur verið að gerast í þessari stjórnarskrárnefnd heldur en að vanda til hugsunar og orðalags, má skilja af þessu orðalagi. En síðara álit Dómarafélagsins var óbreytt því fyrra nema það að þessi málsgrein var felld brott og ég lít nú svo á að þar með hafi Dómarafélagið lagt blessun sína yfir það að rétt væri nú að ljúka afgreiðslu málsins. Hitt verð ég að segja í þessu sambandi að ég tel þessi vinnubrögð af hálfu svo virðulegs félags sem Dómarafélags Íslands með þessi tvö álit sín, því félagi til lítils sóma.

Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að tala hér langt mál. Ástæðan er sú að ég hef verið fjarverandi og ekki sanngjarnt að ég fari að koma með heildarathugasemdir, en ég sé það við lestur þessa frv. að það er þó nokkuð mikill skilningsmunur á milli mín og þeirra sem sömdu þennan texta um það hvað eigi að festa í stjórnarskrá. Samkvæmt mínum skilningi á stjórnarskráin að vera mjög almenns eðlis og hún þarf að vera það vel og skýrt orðuð að það sé ekki auðvelt að benda á að þar rekist hvað á annars horn í þeim texta. Ég verð líka að segja að ég er ekki að öllu leyti sáttur við það sem menn hafa tekið út úr stjórnarskránni og er í þeim efnum t.d. sammála því sem hv. þm. Björn Bjarnason hefur vakið athygli á, að ef ráðist er á þetta land þá finnst mér ekki óeðlilegt að ríkisstjórn hafi rétt til að kveðja út vopnfæra menn. Það er mikill munur á þessu eða herskyldu, því verða menn að gera sér grein fyrir. Svo tala menn um að það megi engin nauðungarvinna eiga sér stað. Halda menn að þegar Hannes Hafstein kom í verstöð við Dýrafjörð og kvaddi menn út til starfa til að fara út að breskum togara að það hafi verið sjálfboðaliðasveit sem tók sig upp eftir erfitt dagsverk og vann það verk? Aldeilis ekki. Þeir hlýddu sínum sýslumanni í nafni þess valds sem hann hafði til að kveðja menn til liðs við sig og það vald var á þessum tíma einnig hjá hreppstjórum að þeir höfðu stjórnskipaðan rétt til þess að kveðja menn til liðs við sig í umboði sýslumanns. Ég hallast að því að hér hafi menn gengið of langt í því að hafa textann lengri og lengri vegna þess að einn hefur pantað þetta og annar hefur pantað hitt. Ég vil aftur á móti þakka fyrir það að jafnræðisreglan er sett í lög og það tel ég mikils virði. En þegar ég les 3. gr. eins og hún er í upprunalegum texta þar sem stendur, með leyfi forseta: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum án tillits til kynferðis . . . `` Það er fyrst talið upp í textanum. Svo kemur breytingartillaga og þá er búið að botna textann: ,,Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.`` Á þá upprunalegi textinn bara við þá sem eru hvorugkyns? Eða hvernig ber að skilja þetta? Hvernig í dauðanum ber að skilja þetta? Hvaða kyn eru það sem menn eru að tala um? Ég átta mig bara ekki á þessu, ég segi það hreint út. Mér finnst að það eigi ekki að ganga þannig frá þessu að Háskóli Íslands geti haft það sem skemmtiefni að lesa upp kaflana og spyrja hvernig þetta sé hugsað. Annaðhvort erum við að tala um jafnrétti milli kynja og erum þá með þessi kyn í huga, konur og karla, eða að fyrra ákvæðið er óskiljanlegt venjulegum mönnum. Viðbótin er algjörlega óþörf,  Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa alla 3. gr. eins og hún var upprunalega: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Þarna er það innifalið sem svo er sett inn í breytingartillögu og má því ljóst vera að breytingartillagan verður fyrst og fremst til að gera þennan texta skoplegan ef hann er skoðaður. Ég staldra einnig örlítið við það atriði þar sem vikið er að því sem flokkast undir refsingu. 6. gr. hljóðar svo í upprunalegu frv: ,,Engan má beita ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu.`` Þarna er það bannað að nota refsingu nema hún sé nánast annaðhvort virðingarverð eða alls ekki ómannúðleg. Það er ákaflega erfitt að beita refsingu sem er virðingarverð, það held ég að við getum allir verið sammála um. Þá er það spurningin: Er refsing ekki alltaf á einhvern hátt niðurlægjandi fyrir þann sem verður fyrir henni? Er það ekki niðurlæging að vera dæmdur til að fara í tugthús, vera handjárnaður á almannafæri, borinn út af lögreglu? Ég á ákaflega erfitt með að átta mig á því t.d. að allt það sem íslenska tollgæslan aðhefst í dag til að framkvæma leit að fíkniefnum á Keflavíkurflugvelli fái staðist. Er það ekki niðurlægjandi undir sumum kringumstæðum?  Við erum aftur á móti í 7. gr. með það alveg á hreinu að við ætlum að leyfa refsingu: ,,Engum verður gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð á þeim tíma samkvæmt lögum eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi.`` Þetta stangast dálítið á við fyrri grein nema það sé hugsað svo að það verði þeir einir sem brotið hafi af sér áður en þessi lög voru samþykkt sem megi þá beita refsingu því að eftir að þessi stjórnarskrá hefur verið samþykkt þá sitja menn eiginlega fastir í 6. gr., að það sé ekki heimilt að beita refsingu. Mönnum finnst kannski að ég sé hér að fara yfir aukaatriði í þessu máli en ég held að það sé engin tilviljun að flestir þeir sem hafa sest við það erfiða verka að semja stjórnarskrá lögðu á sig mikla vinnu til að hafa orðalag í hvívetni á þann veg að ekki væri hægt að snúa út úr því sem þar stæði. Ég, sem aðrir hér inni, tók þátt í því að samþykkja það á Þingvallafundi að við skyldum gera að lögum frv. til stjórnarskipunarlaga að því er varðar mannréttindi og er að sjálfsögðu bundinn af því að stuðla að því að hér verði samþykkt slík lög. En mér þykir nánast vonlaust annað en að það verði aftur farið í það verk sem hér hefur verið unnið og menn endurmeti hvort það séu kannski ekki skynsamlegustu vinnubrögðin að láta einn mann setjast yfir og semja eins og Thomas Jefferson fékk forðum að gera þegar Bandaríkin voru að rísa á legg. 
            

Hann stendur þarna.

Það væri hugsanlega hægt að benda á mann eins og Magnús Thoroddsen, fyrrv. forseta Hæstaréttar. Það væri hugsanlega hægt að benda á hann og það er hægt að benda á fleiri.

En ræðumann?

Það er eiginlega sjálfgefið að sá komi úr Norðurlandi eystra en auðvitað mætti athuga það. Það er svo að menn gera ekki mikið af því að semja saman skáldsögur. Það er yfirleitt einn rithöfundur og með önnur góð verk er það yfirleitt einn sem situr yfir þeirri ritsmíð. Og kannski er það vandamálið sem menn hafa þurft að glíma við hér að menn vildu alltaf fara út í upptalningu, bæta við. Bæta við þó búið væri í frumtexta að orða svo að það væri skýrt hvað við væri átt. Annaðhvort eru menn jafnir fyrir lögum eða þeir eru ekki jafnir fyrir lögum. Ég gat þess, herra forseti, að ég ætlaði að vera stuttorður og ég ætla að standa við það. En ég lýsi vonbrigðum með það hvernig til hefur tekist í þessum efnum en tel mig engu að síður bundinn af því að hér verði þessi kafli samþykktur þó að svo hafi til tekist en tel mig ekki bundinn af því að endursamþykkja hann á næsta þingi því það var ekki tekið fram í þáltill., það ég man. Við hljótum að gera okkur grein fyrir að hver kjörinn alþingismaður hefur rétt til þess að greiða atkvæði eins og hann telur rétt á næsta þingi hverjir sem þá verða kjörnir.

Virðulegi forseti. Það liggur í augum uppi að það stendur enginn að því af núverandi þingmönnum að samþykkja stjórnarskrárfrumvarp ef hann ætlar ekki síðan að fylgja því eftir að loknum kosningum ef hann fær umboð til þess. Annars væri þetta verk sem betur væri óunnið ef menn ætluðu ekki að fylgja því eftir og koma því heilu í höfn endanlega. Ég vildi aðeins víkja að því sem hv. þm. nefndi áðan um 3. gr. þar sem stendur að allir skuli vera jafnir fyrir lögum án tillits til kynferðis eins og stóð í upphaflega frv. Síðan segir í viðbótinni: ,,Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.`` Hv. þm. spurði að því við hverja væri átt í fyrra tilvikinu og hallaðist helst að því að það væru þeir sem væru hvorugkyns úr því að þetta væri tvítekið. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að svara þessu vegna þess að þetta er ekki sett alveg út í bláinn. Menn skulu ekki halda að ákvæði af þessu tagi hafi verið sett að algjörlega vanhugsuðu máli. Í öðru tilvikinu er talað um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum. Í hinu tilvikinu er talað um að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Þetta er ekki það sama. Þetta felur ekki efnislega í sér það sama. Í öðru tilvikinu er fyrst og fremst miðað við lögin en í síðara tilvikinu, sem er mikið víðtækara er átt við í öllum tilvikum, hvort sem um er að ræða tilvik sem grundvallast af lögum eða einhverjum öðrum atvikum í þjóðfélaginu. Það getur t.d. átt við kjarasamninga, launakjör, starfskjör og ýmislegt fleira. Þótt athugasemd hv. þm. sé skemmtileg þá er hún ekki rétt að sama skapi. Það er hugsun á bak við þessa breytingartillögu og hún á fyllsta rétt á sér.

Herra forseti. Hér er það sett fram að það sé hugsun á bak við þetta og sú hugsun kemur m.a. fram í greinargerð og þar tala menn um jákvæða mismunun. Nú stenst það alls ekki texta brtt. því þar er talað um jafnan rétt í hvívetna. En þá eru menn aftur á móti komnir í þá gömlu bók sem menn lásu og Orwell skrifaði. Þar átti þetta mikla jafnrétti að vera en menn áttu að vera misjafnlega jafnir. Misjafnlega jafnir. Sé textinn lesinn saman við greinargerðina þá stendur það eftir að nú ætla menn að hafa menn misjafnlega jafna. Ég verð að segja eins og er að ég treysti mér til þess að standa að því sem hægt er að tryggja með lögum og sé ekki yfir höfuð hvernig við getum tryggt annað í þjóðfélaginu. Ef við ætlum að hafa frjálsa samninga þá eru þeir frjálsir. Ef við ætlum ekki að hafa frjálsa samninga þá eru þeir ekki frjálsir. Þess vegna hlýtur grunnhugsunin í þessu fyrst og fremst að vera sú sem snýr að lögum því að stjórnarskráin er sett sem rammi utan um öll önnur lög.

Virðulegi forseti. Það er nú einu sinni svona að mannleg samskipti eru flóknari en hér er látið í veðri vaka. Þau grundvallast ekki eingöngu á lögum og það geta verið fleiri úrlausnarefni en þau ein sem byggjast á skráðum lögum. Dómarar dæma t.d. ekki eingöngu eftir skráðum lögum. Þeir dæma líka eftir öðrum réttarheimildum, bæði venjum, eðli máls og öðrum óskráðum rétti. Þar af leiðandi verða menn að hafa það í huga að rétturinn er víðtækari sem dómarar byggja á en það eitt sem stendur í skráðum lögum. Þess vegna er nauðsynlegt að taka svona lagað fram til þess að girða fyrir öll tilvik sem upp gætu komið hvað varðar að ekki sé jafn réttur karla og kvenna. Hitt er annað mál að málið er það flókið að til þess að ná þessu markmiði, jafnrétti karla og kvenna, getur þurft að beita jákvæðri mismunun og þess vegna þótti rétt að taka það fram sérstaklega í greinargerð og það er gert. Það er í fullu samræmi við það sem er viðurkennt í öðrum löndum. Þetta er líka þaulhugsað og hefur verið ítarlega rætt við færustu lögfræðinga landsins.

Herra forseti. Einmitt vegna þess að dómarar hafa rétt til að dæma samkvæmt eðli máls þarf ekki að setja allt í lög og það er að mínu viti ekkert vafaatriði að við erum að setja hér lög og eins og síðasti hv. ræðumaður orðaði það getum við ekki stjórnað öllu mannlegu með lögum. Þess vegna er það mjög hættulegt að láta sem svo að við stjórnum öllu mannlegu með lögum og höfum þar með sigrast á öllum vandamálum. Ég geri mér grein fyrir því að hv. þm. Ragnar Arnalds hefur hugsað þetta fram og til baka. Ég hef líka heyrt lagaprófessor lýsa því yfir að þegar ágreiningur er um hvað stendur í lagagrein og hvað stendur í greinargerð, textinn er ekki sá sami, þá er það bókstafur lagagreinarinnar sem blífur. Svo einfalt er það mál. Þess vegna er greinargerðin aldrei borin undir atkvæði og þar með hefur hún ekki lagagildi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á stjórnskipulegri stöðu þeirra málaflokka sem lög um ófriðartryggingar, viðlagatryggingar og brunatryggingar taka til en ríkisstjórnin hefur ákveðið að þau flytjist ásamt öðrum málum er varða vátryggingastarfsemi til viðskrn. Í ljósi þess að lögin mæla sérstaklega fyrir um að málaflokkar þessir heyri undir ákveðna ráðherra þykir rétt að flytja sérstakt lagafrv. til breytinga þar á enda þótt yfirstjórn stjórnarmálefna verði að öllu jöfnu skipað undir ráðuneyti með reglugerð sem forseti Íslands staðfestir samkvæmt lögum um Stjórnarráð Íslands og stjórnarskrá. Tryggingamál hafa heyrt undir ýmsar skrifstofur Stjórnarráðsins frá stofnun þess. Þeim var í upphafi sinnt af annarri skrifstofu Stjórnarráðsins sem síðar varð atvinnu- og samgrn. en með stofnun félmrn. fluttust þau þangað. Með stofnun heilbr.- og trmrn. 1. jan. 1970 voru mál er varða hvers konar trygginga- og vátryggingastarfsemi færð til þess ráðuneytis en þann dag tóku jafnframt gildi núgildandi lög um Stjórnarráð Íslands og samnefnd reglugerð um skipan stjórnar málefna í ráðuneyti. Vátryggingastarfsemi hefur þannig frá upphafi verið skipað við hlið hinna opinberu trygginga, almannatrygginga, í ráðuneytið líklega í því skyni að leggja áherslu á hið félagslega gildi þeirra. Almannatryggingar heyra að sjálfsögðu áfram undir heilbr.- og trmrn., eins og það dregur að hluta til nafn sitt af. Enda þótt í engu sé úr hinu félagslega hlutverki þeirra dregið dregur vátryggingastarfsemin þó sífellt meiri dám af öðrum greinum fjármálaþjónustu. Aukin umsvif og frelsi á fjármagnsmarkaði og þróun fjármálaþjónustu í kjölfar fjölbreyttari ávöxtunarmöguleika ná í auknum mæli einnig til vátryggingafélaga. Aukið samstarf er víða milli banka og vátryggingafélaga og vátryggingafélögum er nú heimilt að reka verðbréfasjóði, banka og aðra fjármálastarfsemi samkvæmt nýlegum lögum sem Alþingi hefur sett um vátryggingastarfsemi. Af þessum sökum þykir nú eðlilegt að flytja yfirstjórn málaflokksins til þess ráðuneytis sem fer með mál er varða bankastarfsemi og fjármálaþjónustu, samkeppnismál og neytendavernd. Er það og sú flokkun sem viðhöfð er innan Evrópska efnahagssvæðisins og ætti að auðvelda frumkvæði og eftirlit stjórnvalda á þeim vettvangi. Ég tel ekki ástæðu til að víkja að einstökum greinum frv. sérstaklega. Þær stefna ekki að öðrum breytingum en þeim sem hafa þegar verið kynntar og rök færð fyrir. Í ljósi þess að hér er einvörðungu um stjórnskipulegt atriði að ræða leyfi ég mér að leggja til, virðulegi forseti, að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Virðulegi forseti. Frv. það um breytingar á yfirstjórn vátryggingastarfsemi sem hér er til umræðu og hæstv. forsrh. hefur gert grein fyrir gerir ráð fyrir því að tryggingamál önnur en almannatryggingamál séu flutt yfir til viðskrn. Ég held að það sé af hinu góða og mér finnst að það mál sem hér er lagt upp með geti á margan hátt gert verkaskiptingu í Stjórnarráðinu skýrari en nú er. Ég minnist þess frá þeim tíma er ég var starfandi í heilbrrn. að mér fannst alltaf að vátryggingastarfsemin ætti mjög lítið skylt við þau mál sem þar væri verið að fjalla um hverju sinni og í ljósi þess að viðskrn. er frekar lítið ráðuneyti en heilbrrn. stórt er að vissu leyti skynsamlegt að færa þarna til, jafna verkum, með það í huga að hugsanlega muni þegar fram líða stundir, eins hefur verið rætt, bankaeftirlitið, sem nú er í Seðlabankanum, hafa visst eftirlit með vátryggingastarfseminni einnig vegna þess að margt af því sem vátryggingafélögin eru að gera í lánastarfsemi, áhættu og öðru slíku, á mjög skylt við bankastarfsemi eða starfsemi fjármálafyrirtækja. Ég held því að menn séu að stíga rétt skref. Fyrir mitt leyti styð ég þetta frv. og menn eiga að leggja áherslu á að fá það samþykkt áður en þing fer heim.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 100/1992, um vog, mál og faggildingu. Það er efh.- og viðskn. sem flytur þetta frv. Málið snýst um það að framlengja ákvæði til bráðabirgða III í lögunum og það orðist þannig: ,,Viðskiptaráðherra er heimilt að setja reglugerðir um öryggi vöru sem boðin er neytendum hér á landi í atvinnuskyni eða neytendum í öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins af aðilum sem staðfestu hafa hér á landi að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga er leiðir af samningi um Evrópskt efnahagssvæði og að því leyti sem ekki er kveðið á um öryggi hlutaðeigandi vöru og eftirlit með því að hún uppfylli settar kröfur í öðrum löndum. Í reglugerð skal kveðið á um hvernig eftirliti með því að vara uppfylli þær kröfur sem til hennar eru gerðar skuli háttað og rétt skoðunarstofa til aðgangs að eftirlitsskyldri vöru. Löggildingarstofan annast eftirlit skv. 2. mgr.`` Það hafa verið flutt frumvörp um öryggi vöru en þau hafa ekki náð fram að ganga og á sínum tíma var niðurstaðan að setja inn bráðabirgðaákvæði í lögin um vog, mál og faggildingu sem væru til þess fallin að uppfylla ákvæði samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Það er niðurstaða nefndarinnar að best væri að hafa sama hátt á áfram og því er þetta frv. flutt.

Hæstv. forseti. Ég hef verið dálítið undrandi á vinnubrögðum og kannski stjórn þingsins núna á síðustu dögum. Alþingi á eftir að starfa í örfáar klukkustundir, má segja, og slitið á laugardag að sagt er en hér fer fram í stórum stíl 1. umr. um mjög stór mál. Nú veit ég það að nefndir hafa í mörgum tilfellum lokið störfum og mér finnst að menn séu að fara rangt að í þinghaldinu með því að flytja öll þessi mál. Ég heyri það í gegnum marga hæstv. ráðherra að þeir ætlast til þess að Alþingi afgreiði stór og flókin mál fyrir þá bara upp á kunningsskap. Ég minnist þess að þegar þinginu var breytt í eina deild þá gerðu menn kröfur um sjálfstæði Alþingis og faglegri vinnubrögð en ég hef sárar áhyggjur af þeim starfsháttum sem ég hef orðið vitni að hér í dag og í gær. Ég hefði talið eðlilegra, hæstv. forseti, við þessar aðstæður að þingið legði áherslu á örfá mál sem eru forgangsmál og eru komin langt í vinnslu frekar en að halda umræðum áfram með þessum hætti og málflutningi á mjög flóknum málum sem þurfa faglega umfjöllun í nefndum.

Vegna þessara orða hv. þm. vill forseti geta þess að það er nú svo að reynt er að sjá svo til að unnt sé að tala fyrir þeim málum sem fram hafa verið lögð. Víst er það oft erfitt fyrir forseta þingsins hversu seint mál koma fram, en forsetar gera að sjálfsögðu sitt besta til þess að menn fái að mæla fyrir málum sínum. Þinghald í dag hefur verið með þeim hætti að farið hefur verið eftir númeraröð í mál þannig að tæplega er hægt að segja að þar hafi verið gert upp á milli hv. þingmanna.

Hæstv. forseti. Mér er nokkuð mikill vandi á höndum að ræða þetta mál undir þeim kringumstæðum sem hér eru skapaðar fyrir umræður. Þetta er mjög stórt mál. Ég hafði beðið um lengri ræðutíma til þess að fjalla um það í upphafi, féll síðan frá því vegna þessara aðstæðna sem eru komnar hér upp. Mér skilst að það sé ekki meiningin að leyfa hér umræður og það er auðvitað sorglegt að í allan vetur höfum við beðið eftir því að fá tækifæri til þess að ræða um þessi mál sem hér er verið að setja fram í lagaformi. Það er sannast að segja ekki vansalaust að hér á hv. Alþingi skuli þessum málum ekki hafa verið gerð meiri skil í vetur heldur en raun ber vitni. En ég ætla að snúa mér að því að mæla fyrir málinu. Málið er á þskj. 384 og fjallar um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990, með síðari breytingum. Flutningsmaður ásamt mér er Steingrímur J. Sigfússon. Það er öllum ljóst að hin svokallaða endurskoðun á lögunum um stjórn fiskveiða, sem staðið hefur yfir á þessu kjörtímabili, hefur algjörlega mistekist. Engin heildstæð stefna er fyrir hendi í málefnum sjávarútvegsins af hálfu ríkisstjórnarinnar þrátt fyrir fögur fyrirheit í stjórnarsáttmálanum. Það er skoðun flutningsmanna þessa frumvarps að hrinda beri af stað alvöruendurskoðun á lögunum um stjórn fiskveiða. Til að slík endurskoðun geti borið árangur verður að kalla til fulltrúa allra þeirra aðila í þjóðfélaginu sem mestra hagsmuna eiga að gæta og láta sig málið varða. Lagt er til að nefnd, sem sjávarútvegsráðherra skipi, hafi forgöngu um málið í samráði við sjávarútvegsráðuneyti og Fiskistofu, sem og samtök hagsmunaaðila. Þær tillögur, sem fram eru bornar í þessu frumvarpi til breytinga á lögunum um stjórn fiskveiða, eru einungis neyðarráðstafanir sem geta lítið dregið úr hinum ýmsum vanköntum kvótakerfisins, en helstu gallar kerfisins eru áfram til staðar. Til að draga úr vanda bátaútgerðarinnar sem nú á í gífurlegum erfiðleikum eru lagðar til nokkrar ráðstafanir. Fyrir báta 6 brl. og stærri, sem hafa orðið fyrir mestum skerðingum vegna samdráttar í þorskveiðum, er lagt til að úthlutað verði til jöfnunar 22 þúsund þorskígildislestum, þ.e. 10 þúsund þorskígildislestum meira en nú hefur verið gert. Skal úthlutun á þessum viðbótaraflarétti til skipanna í samræmi við aflaheimildir þeirra í viðkomandi tegundum. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að mörgum útgerðarmönnum hefur ekki nýst úthlutun á tegundum sem bátar þeirra stunda ekki veiðar á. Skal við mat á bótunum taka tillit til skerðinga veiðiheimilda á undanförnum þremur fiskveiðiárum. Lagt er til að bátum, sem eru minni en 6 brl. og hafa stundað veiðar á aflamarki, gefist kostur á að velja þann kost að stunda veiðar með línu og handfærum. Þessir útgerðarmenn eru í þeim hópi sem hvað verst hefur farið út úr hinum miklu skerðingum á aflaheimildum til veiða á þorski á undanförnum árum. Bent skal á að einmitt þessir útgerðarmenn höfðu umtalsverða aflareynslu þegar kvótakerfið var sett á og völdu þess vegna aflamarkið. Það er þess vegna fráleitt að þeir hafi mun verri kost nú til útgerðar en hinir sem enga aflareynslu höfðu. Það verður út frá almennum réttlætissjónarmiðum ekki við annað unað en að útgerðarmönnum í sama útgerðarflokki sé gefinn kostur á svipuðum möguleikum til að fiska. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega minna á það að á síðasta þingi, þegar verið var að afgreiða breytingar á lögunum um stjórn fiskveiða, var tillaga af þessu tagi felld og það er í sjálfu sér óskiljanlegt í ljósi þess að svona tillaga eins og þessi átti ekki að kosta einn einasta fisk til viðbótar við það sem ákveðið var að kæmi í hlut bátanna undir 6 tonnum. En þessi tillaga var samt felld og eini rökstuðningurinn sem ég nokkurn tíma heyrði fyrir því að fella þá tillögu var sá að það væri ekki verið að koma til móts við aðra aðila. En þessir aðilar, sem gera út báta undir 6 tonnum, eru auðvitað alveg sérstakur hópur sem verður að skoða í ljósi forsögunnar, þ.e. þess sem ég var hér að segja áðan, þegar þeim var gefinn kostur á því að velja milli krókaleyfiskerfisins og þess að vera á aflamarki. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að látið verði staðar numið fjölgun svokallaðra fullvinnsluskipa. --- Nú vil ég biðja hæstv. forseta að kanna hvort hæstv. sjútvrh. er hér staddur því að ég hefði gjarnan haft áhuga á því að vita hvort hann væri ekki tilbúinn að taka undir þá tillögu hér. Ég hef heyrt yfirlýsingar frá hæstv. sjútvrh. um það að hann hyggist bera fram tillögur um að banna fjölgun frystiskipa fram að aldamótum og það væri kannski ráð að tryggja því málefni framgang með því að samþykkja þessa tillögu sem hér er lögð fram. Við leggjum einungis til að þetta verði bannað núna um tveggja ára skeið, að veita fleiri slíkum skipum veiðileyfi. Það er skoðun flutningsmanna að rétt sé að hafa rúman tíma til endurskoðunar á þessu atriði. Brýn nauðsyn er á að hér verði tekin upp stefna sem leggur áherslu á að fiskurinn verði unninn sem mest áður en hann er fluttur úr landi. Það er ekki gæfuleg þróun að á sama tíma og atvinnu vantar í landinu skuli vera fjárfest í vinnsluskipum sem grófvinna aflann úti á sjó. Það er rík ástæða til að taka það til alvarlegrar athugunar hvort þróunin sé í rétta átt hvað varðar fiskiskipaflotann, stærð og samsetningu. Þær gífurlegu fjárfestingar sem verið hafa í stórum skipum á sama tíma og lagðir eru milljarðar króna í úreldingu bátaflotans virðast ekki skynsamlegar hvorki út frá atvinnusjónarmiðum né með tilliti til nýtingar fiskimiðanna. Aldrei hafa heyrst glannalegri sögur af því hve miklum fiski er hent í sjóinn en nú og alveg sérstaklega á síðustu mánuðum og missiri. Í því sambandi væri kannski ástæða til þess að nefna það hér í sölum Alþingis að síðasta ákvörðun sjútvrn. í þessu efni, þ.e. að ekki skuli lengur leyfa frádrátt vegna smáfisks í afla frá kvótanum, hefur orðið til þess að verulega hefur dregið úr löndun á smáum fiski, undirmálsfiski. Það hlýtur að verða rannsóknarefni hvernig á því stendur að sú ákvörðun skuli hafa valdið því að minna berist á land af smáfiski og hlýtur að vera til umhugsunar fyrir þá sem þessa ákvörðun tóku. Í þessari tillögu er lagt til að heimiluð verði löndun á fiski utan kvóta sem annars vegar ætti að geta komið í veg fyrir þann ósóma að fleygja fiski í sjóinn og hins vegar gæti tryggt að réttar upplýsingar fáist um það magn af fiski sem raunverulega er drepið. Það sýnist sitt hverjum um hve miklu af fiski er fleygt fyrir borð en sú tilhögun, sem hér er lagt til að verði tekin upp, ætti að geta leitt í ljós svo óyggjandi væri hversu mikill vandinn er og hefur verið á undanförnum árum. Algjör nauðsyn er á að tekið verði á áhrifaríkan hátt á þessu máli. Það verður aldrei borin nein virðing fyrir stjórnkerfi í fiskveiðum sem veldur þeirri meðferð auðlindarinnar sem nú viðgengst. Í athugasemdum um einstakar greinar kemur m.a. fram um 1. gr., sem er eina greinin sem er raunverulega um breytingu á sjálfum lögunum, hinar greinarnar eru allar bráðabirgðaákvæði sem horfa til þess að koma málum í skárra horf heldur en nú er, og aðalákvæðið sem fjallar um það að raunveruleg endurskoðun fari fram á lögunum um stjórn fiskveiða, í athugasemdum við 1. gr. tillögunnar stendur m.a.: ,,Með þessari breytingu er verið að auka verulega það aflamagn sem nota má til jöfnunar`` --- og ég fór yfir áðan. Ég ætla í þessu sambandi að minna sérstaklega á hvernig hefur farið fyrir þeim sem hafa verið á aflamarki frá upphafi kvótakerfisins. Í fylgiskjölum á bls. 14, sem fylgja með tillögunni, má benda á bát sem hefur ekki bætt við sig neinum veiðiheimildum frá upphafi kvótakerfisins fram á þennan dag en engar selt heldur frá sér. Hann hafði 720 tonna afla á viðmiðunarárunum. Hann hefur núna 172 tonna afla. Hann hafði í upphafi tímabilsins 0,246% af heildarþorskaflanum en hefur núna 0,104. Þetta segir sína sögu um það hvernig þetta kerfi hefur malað aflaheimildir af bátaflotanum alveg sérstaklega og á þessu hefur ekki verið tekið. Við höfum lagt til áður svipaða tillögu og þessa, til þess að koma til móts við bátaflotann, en það hefur ekkert verið aðhafst í þessum efnum. Hæstv. forseti. Er hæstv. sjútvrh. nokkuð staddur í húsinu?

Forseti vill upplýsa að það er verið að kanna hvort hæstv. ráðherra er í húsinu.

Í bráðabirgðaákvæði IV, sem er raunverulega aðaltillaga þessa lagafrv., er farið yfir það hvaða ástæður eru fyrir því að tillagan er lögð fram og vitanlega er aðalástæðan sú að endurskoðun á lögunum um stjórn fiskveiða mistókst. Með þjóðinni hefur verið mikil samstaða um að standa vörð um fiskstofnana og lífríkið í sjónum, það er sú auðlind sem verið hefur burðarásinn í atvinnulífi landsmanna. Hin mikla samstaða landsmanna í baráttunni fyrir yfirráðum Íslendinga yfir fiskimiðunum í kringum landið ber þess gleggstan vott. Árhundruðum saman höfðu erlendir fiskimenn haft aðgang að miðunum við landið og full yfirráð Íslendinga yfir 200 mílna fiskveiðilögsögunni var stórsigur í lífi þjóðarinnar. Þess vegna er eðlilegt að flestir landsmenn líti svo á að þessi auðlind, þ.e. fiskstofnarnir og lífríkið í sjónum, sé og eigi að vera um alla framtíð sameign allrar þjóðarinnar. Allt frá því að lög nr. 82 28. desember 1983, um breytingar á lögum nr. 81 31. maí 1976, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, fyrstu lögin um kvótakerfið, voru sett hefur verið mikill ágreiningur um þau og framkvæmd þeirra. Mestur hefur ágreiningurinn verið um það ígildi eignarréttar á fiskstofnunum sem felst í því að einstakar útgerðir eigi rétt á að nýta ákveðinn hluta fiskstofnanna og hafi leyfi til að kaupa og selja þann rétt. Í reynd hefur rétturinn til aflahlutdeildar úr einstökum fiskstofnum og frjálst framsal aflaheimilda orðið í framkvæmd ígildi eignarréttar á viðkomandi fiskstofni. Ég vil vitna til þess, sem ég gerði reyndar fyrr í dag í þessu sambandi, að einn af aðalhöfundum kvótakerfisins, prófessor við Háskóla Íslands, Ragnar Árnason, segir í grein í Morgunblaðinu á sunnudaginn var, 19. feb., á einum stað: ,,Þó kastar fyrst tólfunum er þeir kenna kvótakerfið við miðstýringu, haftakerfi og forræðishyggju. Kvótakerfið er kerfi eignarréttar yfir heimildum til að nýta auðlindina. Sem slíkt er það algerlega hliðstætt alþekktum eignarréttarkerfum á landi, t.d. eignarrétti á landi, húsum, verksmiðjum, hlutabréfum og öðrum verðmætum.`` Auðvitað hefur kvótakerfið frá því að frjálst framsal aflaheimilda var leyft virkað nákvæmlega svona. Það er óþolandi að í umræðu um þessi mál skuli menn ekki fást til þess að ræða málið út frá þeim forsendum sem þetta gefur. Ekki út frá þeim raunveruleika sem við erum að horfa framan í. En það er farið með veiðiheimildir algerlega sem ígildi eignarréttar útgerðarmanna. Og lögin um stjórn fiskveiða, með 1. gr. sem segir að þjóðin eigi þetta sameiginlega, stangast á við framkvæmdina. Á þessu verða menn að taka og það er auðvitað lagt til með þessari tillögu að menn fari yfir allt þetta mál. Framkvæmd laganna er þess vegna í andstöðu við það meginmarkmið um sameign þjóðarinnar á nytjastofnum á Íslandsmiðum, sem þó var sett í 1. gr., eins og ég sagði hér áðan. Síðan hafa fjölmargir aðrir annmarkar komið fram við framkvæmd þessara laga og skulu hér rakin fáein dæmi: Tilflutningur á veiðiheimildum hefur valdið byggðaröskun og af þeim ástæðum hafa mörg sveitarfélög orðið að leggja mikla fjármuni í kaup á veiðiheimildum eða ábyrgðir tengdar slíkum kaupum. Satt að segja er sú uppfinning sem mest er stunduð og menn kalla tonn á móti tonni viðskipti, eitt af því svívirðilegasta sem menn hafa fundið upp í þessu sambandi. Fiskurinn er veiddur á heimamiðum viðkomandi byggðarlags og hann, sem áður var seldur á staðnum, er nú fluttur að miklum hluta og jafnvel allur burt til vinnslu annars staðar. Grundvellinum er þannig kippt undan fiskvinnslunni á staðnum og þar með viðkomandi byggðarlagi sem hefur byggst upp vegna hagstæðrar legu sinnar nálægt góðum fiskimiðum. Verð á aflaheimildum ákvarðast síðan af þessum viðskiptaháttum, þ.e. að þeir aðilar sem notfæra sér aflaheimildir sínar með þessum hætti til að keyra niður fiskverðið og vinna þess vegna á miklu lægri hráefnisverðum, geta notað mismuninn til að kaupa sér enn meiri veiðiheimildir og geta af sömu ástæðum borgað langtum hærra verð fyrir varanlegan kvóta. Venjulegir bátaútgerðarmenn eiga enga möguleika til að keppa um veiðiheimildir við aðila eins og þessa. Afleiðingin er sú að allur varanlegur kvóti sem losnar endar hjá aðilum sem notfæra sér aðstöðu sína með þessum hætti. Öll önnur fiskvinnslufyrirtæki en þau sem notfæra sér kerfið til að þrýsta niður hráefnisverðinu, þ.e. þau sem ekki eiga aðild að útgerð sjálf, og kaupa á fiskmörkuðum eða beint af útgerðum, eiga mjög undir högg að sækja og hafa fjölmörg hætt starfsemi og í sumum byggðarlögum er nú enginn fiskur unninn lengur af þessum ástæðum. Fjölmörg önnur vandamál fylgja þessu kvótakerfi. Það neyðir sem sagt þeirri stefnu upp á sveitarstjórnir, ef til lengri tíma er litið, að þær verði að hafa tök á veiðiheimildunum og verði þess vegna að kaupa þær veiðiheimildir sem losna. Verði kerfið fest endanlega í sessi til framtíðar munu byggðarlög, sem mjög eru háð fiskveiðum, verða að bregðast við með því að reyna enn frekar að ná tangarhaldi á þeim kvóta sem verður til sölu. Þróunin hefur einnig sýnt mjög skýrt að aflaheimildir safnast á stærstu aðilana í útgerðinni og færast þar með úr bátaútgerð til togskipaútgerðar. Í því sambandi er alveg sérstaklega mikið áhyggjuefni það misvægi sem myndast í sókninni. Það er þannig að við getum fræðilega staðið frammi fyrir því einn góðan veðurdag að allar veiðiheimildir verði komnar á hendur togskipaútgerðarinnar í landinu og að allur fiskur sem megi veiða verði veiddur fyrir utan 12 mílur, ef við yrðum svo heppnir að það yrði hægt að auka hér veiðiheimildir vegna þess að veiðistofninn hefði aukist og að það væri tæknilega mögulegt að hirða allan aflann fyrir utan 12 mílur. Sú hætta felst í því kerfi sem við höfum hér við lýði núna. Það er sannað, eins og ég kom að hér áðan, að afla er kastað í sjóinn. Það er sannað að afla hefur verið landað fram hjá vigt, tegundir hafa verið rangt skráðar og margt annars konar óhagræði fylgir sem ég ætla ekki að rekja hér. Ég verð því miður, hæstv. forseti, að hlaupa yfir margt af því sem ég ætlaði að koma að í þessari framsögu minni vegna þess að tími minn hefur verið skorinn svo niður sem raun ber vitni. Mig langar þó að koma að því sem ég tel að sé ástæðan fyrir því að við erum ekki komin enn þá lengra í endurskoðuninni á lögunum á stjórn fiskveiða, en það er að litlir en öflugir hópar í þessu þjóðfélagi hafa ráðin í hendi sinni, hafa þingmennina í vasanum, geta komið og sagt mönnum fyrir verkum, bæði ráðherrum og þingmönnum. Það hefur verið þannig og það hét á sínum tíma að hafa samráð við hagsmunaaðila og var alveg sérstaklega stundað og fundið upp í sambandi við undirbúninginn á lögunum um stjórn fiskveiða og það hefur sannarlega verið gert, að hafa samráð við hagsmunaaðila. Þeir hafa verið spurðir að öllu mögulegu. Ég ætla að benda á síðustu sönnunina fyrir því hvernig staðið er að þessum málum. Hæstv. sjútvrh. stóð fyrir ráðstefnu ekki fyrir löngu. Sú ráðstefna hét Viðreisn þorskstofnsins, það var ekkert minna. Hvernig fór hún nú fram? Jú, á þessa ráðstefnu sjútvrh. kom maður sem í dag er fisklaus maður og hann kom til að segja frá sínum hörmungum. Síðan voru tveir aðilar aðrir sem áttu að segja frá því hvernig ætti að skipta fiskinum á milli og hvernig ætti að finna það út hvað hann mætti veiða mikið, þ.e. segja frá ákveðinni aflareglu. Á eftir var síðan pallborðsumræða. Hverjir tóku þátt í þessari pallborðsumræðu? Jú, það voru Sigurður B. Stefánsson, framkvæmdastjóri Verðbréfamarkaðar Íslandsbanka, Magnús Gústafsson, forstjóri Coldwater, Þorvaldur Garðarsson skipstjóri, Guðrún Marteinsdóttir, sjávarlíffræðingur hjá Hafrannsóknastofnun, Kristján Halldórsson, skipstjóri hjá Útgerðarfélagi Akureyringa, Eiríkur Tómasson, framkvæmdastjóri Þorbjarnar hf., Einar Svansson, framkvæmdastjóri Fiskiðjunnar Skagfirðings, og sá sem stjórnaði öllu saman var Brynjólfur Bjarnason. Hver skyldi það vera? Formaður stjórnar Granda, forstjóri Granda, formaður stjórnar Hafrannsóknastofnunar. Þetta segir sína sögu um það hvernig menn standa að því að stjórna þessum málum. Það er raðað saman upp á eitt pallborð til þess að ræða um það hvernig eigi að reisa þorskstofninn við, hagsmunaaðilum úr einni tegund af útgerð við landið. Það kann ekki góðri lukku að stýra. Og ef menn ætla sér ekki að horfa á þessi mál út frá hagsmunum lífríkisins, út frá hagsmunum byggðarlaganna við landið og út frá hagsmunum fólksins sem býr í byggðarlögunum, út frá hagsmunum sjómannanna og verkafólksins, þá verða þau aldrei leyst af neinni sanngirni. Við leggjum fram þessa tillögu hér --- það eru að vísu fáar beinar tillögur hér, einungis tillögur sem ég lýsti hér áðan --- til að taka á sárasta vanda bátaflotans og til að koma til móts við kröfur smábáta sem eru eðlilegar. Ég ætla að spyrja hæstv. sjútvrh., hvort hann mundi ekki beita sér fyrir því, ef hann er mættur hér, hæstv. forseti.

Forseti hefur ekki fengið fréttir af ferðum hæstv. sjútvrh.

Þetta er hans eigið frv. Hann er að mæla fyrir sínu frv.

Hvað með það?

Hæstv. forseti. Er ekki óhætt að ég fái --- er bannað að maður óski eftir því að hæstv. sjútvrh. hlýði á mál mitt?

Verslunarráðið bannar það.

Forseti vill biðja hv. þm. að hlífa þingheimi við umræðum af þessu tagi. Vitaskuld hefur hver þingmaður leyfi til að óska eftir að eiga orðastað við ráðherra þess málaflokks sem hann er að ræða. En ég skal ítreka fyrirspurn mína um ferðir hæstv. sjútvrh.

Hæstv. forseti. Það er af einni ástæðu sem ég óskaði sérstaklega eftir því að hæstv. sjútvrh. mætti hér. Ástæðan er sú að í fjölmiðlum hefur hæstv. sjútvrh. lýst því alveg sérstaklega yfir að hann telji ástæðu til að bera fram tillögu um það að koma í veg fyrir fjölgun fullvinnsluskipa. Það fréttist af því að hann væri með tillögur um að það ætti að banna fjölgun fullvinnsluskipa a.m.k. til aldamóta. Í þessum tillögum sem við erum að leggja hér fram er lagt til að fjölgun fullvinnsluskipa verði bönnuð í tvö ár á meðan endurskoðun á lögunum um stjórn fiskveiða fari fram. Ég ætlaði að spyrja hæstv. sjútvrh. að því hvort hann væri ekki tilbúinn til að beita sér fyrir því að þessi tillaga kæmist í gegn. Ég ætlaði líka að spyrja hæstv. sjútvrh. að því hvort hann væri tilbúinn að beita sér fyrir því að tillögunni um smábátana, sem við erum með hér líka, yrði komið í gegnum Alþingi fyrir þinglok. Því það er satt að segja aldeilis ótrúlegt að menn skuli ekki hér á hv. Alþingi hafa séð sóma sinn í að leysa það mál. Og trillukarlavinirnir, hæstv. umhvrh. og fleiri alþýðuflokksmenn, hafa nú ekki staðið sig betur en þetta í því að verja sína menn, að þeim hefur ekki tekist að fá svona mál eins og þetta í gegnum hv. Alþingi. Ég tel að það sé ekki vansalaust fyrir hv. Alþingi að fara hér heim af vettvangi nú á þessum vetri og skilja eftir menn með þær aðstæður sem þeim hafa verið búnar í þessari útgerð. Satt að segja og það skulu vera mín lokaorð, hæstv. forseti, að ég harma það að við skulum vera að ræða hér um sjávarútvegsmál á Alþingi núna við slíkar aðstæður sem þessar. Það hefði verið ástæða til að fara yfir alla sögu hæstv. ríkisstjórnar og afrek hæstv. sjútvrh. og stjórnarflokkanna í sjávarútvegsmálum áður en hv. Alþingi fer heim. Þar er sannarlega af mörgu að taka. Og ég er sannfærður um að í kosningaslagnum sem er fram undan þá verða þessi mál á dagskrá og þá munu menn ekki komast upp með að hverfa af vettvangi og forða sér þegar farið er að nefna fisk í nágrenni við þá.

Hæstv. forseti. Mér þykir miður að jafnþarft mál eins og hér er hreyft skuli ekki fást rætt í hinu háa Alþingi, en það mun vera eftir samkomulagi við hv. framsögumann fyrir málinu sem það er. Ég vil leyfa mér að taka undir bráðabirgðaákvæði III þar sem ég tel að það sé löngu tímabært að menn leiti leiða til að allur afli komi á land. Hér er bent á eina leið. Ég skal ekki fullyrða hvort hún er sú besta en hún vekur upp þetta mál og umræðu um það, sem ég tel að hefði verið þörf og þurft að fara hér fram. Ég vil aðeins benda á það að ég hefði talið eðlilegt að útgerðin hefði fengið einhvern hluta af þeim undirmálsafla sem útgerðin kæmi með á land til að komast hjá þeirri freistingu sem óneitanlega verður enn til staðar hjá útgerð, að henda undirmálsfiski í hafið. Þannig að ég teldi eðlilegt að útgerð yrði umbunað á einhvern hátt, m.a. með því að hún fengi þá einhvern hlut. Síðan vil ég taka undir það hvað á að gera við það verðmæti sem situr þá eftir, en gert er ráð fyrir því í bráðabirgðaákvæði III að það renni til þyrlukaupasjóðs Landhelgisgæslunnar. Þetta vildi ég láta koma hér fram í örstuttu máli úr því að það er ekki heimiluð umræða um málið. Þess vegna vildi ég nýta mér þingsköpin og koma þessu fram í andsvari.

Hæstv. forseti. Hv. þm. sagði að hann hefði heyrt að þetta hefði verið með samkomulagi við mig. Mönnum er nú ekki boðið upp á mjög merkileg samkomulög hér um þessar mundir. Ég gat fengið að mæla fyrir þessu máli, það var allt og sumt. Ég var beðinn um það nánast að ef ég ætti að fá að mæla fyrir þessu máli þá yrði ég að stytta mál mitt sem allra mest og í mesta lagi væri hægt að leyfa mönnum að veita einhver andsvör. Það er því ekki þannig að ég sé ánægður með þetta fyrirkomulag, nema síður sé, auk þess sem það hefur verið dregið mjög að þetta mál kæmi hér á dagskrá þingsins og það sett aftur fyrir mörg mál sem hér hafa verið til umfjöllunar. Ég tek undir með hv. þm. Það eru ýmis atriði í þessu. Þó við séum ekki með margar tillögur hér þá eru þær allar mikilvægar. Þessi tillaga sem hv. þm. nefndi, um það að reyna að koma í veg fyrir að fiski væri hent í sjóinn, er virkilega tillaga sem ég held að væri góð tilraun og gæti gert það að verkum að menn kæmust að því við hvaða vanda er að glíma. Menn eru nefnilega ekki sammála um það. Sumir segja að gífurlegu magni af fiski sé hent í sjóinn og aðrir segja að það sé lítið og sumir halda því fram að engu sé fleygt. En við vitum auðvitað sem þekkjum til og tölum við marga sem eiga hlut að máli þarna, að það er verulegu magni hent í sjóinn. Ekki get ég haldið neinu fram um hvað það er mikið, en ég veit að það er töluvert um það og ég veit það frá mönnum sem hafa sagt mér það sjálfir, að þeir hafi verið vitni að því, tekið þátt í því og vita að það er gert víða. Þetta er vandamál sem fylgir þessu kerfi og við hefðum þurft að taka á þessum hlutum. Það er sorglegt að það skuli ekki fást umræða, það skuli ekki fást tekið fyrir mál af þessu tagi á hv. Alþingi og Alþingi skuli vera að fara heim án þess að gera nokkuð í þessum málum.

Virðulegi forseti. Aðeins fyrirspurn um hvort ég hefði heyrt rétt, að það væri samkomulag um það að menn fengju ekki að taka mál hér til umræðu og ræða þau mál sem hér væri verið að tala fyrir. Hvaðan er það samkomulag komið og gert af hverjum, virðulegi forseti?

Samkvæmt upplýsingum sem sá forseti fékk sem hér stendur mun það hafa verið ákveðið á fundi þingforseta með þingflokksformönnum. Aðrar upplýsingar hefur sá forseti sem hér stendur ekki um það mál.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um einkanúmer á ökutæki. Tillöguna flytja með mér hv. þm. Sturla Böðvarsson, Egill Jónsson, Guðjón Guðmundsson, Sigríður A. Þórðardóttir, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Árni R. Árnason og Guðmundur Hallvarðsson. Í tillgr. er ályktað að skora á dómsmrh. að gefa nú þegar út reglugerð sem heimilar einkanúmer á ökutæki og að sérstakt gjald á einkanúmer verði notað sem fjáröflun til að efla og auka umferðaröryggi. Í greinargerð er vikið að því að eftir að fastnúmerakerfi var tekið upp á bílum hefur komið í ljós mikill áhugi á að menn geti valið sér númer á bíla sína. Tillögur á Alþingi hafa líka sýnt að margir sakna gömlu skráningarmerkjanna sem höfðu fylgt einstaklingum eða fjölskyldum í langan tíma. Einnig hafa Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasambandið sýnt málinu mikinn áhuga. Í núverandi fastnúmerakerfi er ekki hægt að koma til móts við þessar óskir vegna þess að bílum er langoftast úthlutað númeri áður en vitað er hver verður eigandinn og síðan fylgir númerið bílnum þrátt fyrir eigendaskipti. Auk þessa væri óskipulögð númeraúthlutun óheppileg því að henni fylgir klíkuskapur, tortryggni, brask, öfund og aðkast, eins og reynslan sýnir. Til þess að ráða bót á þessu væri hægt að taka upp svipað kerfi hér yfir einkanúmer og víða er í nágrannalöndunum, t.d. í Svíþjóð, Danmörku og Bandaríkjunum. Í þessu kerfi yrði einstaklingum boðið gegn sérstöku gjaldi að hafa sjálfvalið skráningarnúmer á bíl sínum sem er annað fastnúmerið. Til þess að einkanúmer verði að veruleika þarf dómsmrn. að gefa út reglugerð sem heimilar slíka notkun. Um fyrirkomulag varðandi útlit númeranna er það að segja að það fyrirkomulag kynni að vera æskilegast að númerið verði á sams konar spjöldum og fastnúmerin eru nú og eins á litinn. Þau yrðu 1--6 stafir á lengd, frjáls samsetning bókstafa eða tölustafa og eyður einnig leyfðar. Þó verði samsetningin tveir bókstafir --- eyða --- þrír tölustafir, ekki leyfð þar sem hætta væri á ruglingi við fastnúmerakerfið sem nú er í gildi. Ekki væru heldur leyfð skrásett vörumerki nema með leyfi eigenda þeirra. Einnig mundu ákveðnar siðareglur gilda um orð á númeraplöturnar. Leyfðir yrðu íslenskir bókstafir og má gera ráð fyrir að stutt íslensk mannanöfn yrðu vinsæl á bílum eða samsetning bókstafa og tölustafa. Á þennan hátt er einnig hægt að mynda sömu skráningarnúmer og menn áttu í gamla kerfinu, t.d. R-1234 eða P-500, svo að dæmi séu nefnd. Þó mætti ekki nota slík númer ef sama skráningarnúmerið er enn á bíl í gamla kerfinu sem ekki hefur verið afskráður. Einkanúmeraspjöldin yrðu frábrugðin fastnúmeraspjöldum og er auðvelt að koma því fyrir. Um fyrirkomulag varðandi umskráningar er það að segja að þegar bíleigandi fengi einkanúmer afhent yrði hann að skila fastnúmeraspjöldum sem fyrir eru á bílnum, þ.e. ef ekki er um að ræða nýjan bíl. Þegar bíllinn er seldur eru eigendaskipti ekki skráð fyrr en búið er að panta nýjar fastnúmeraplötur eða önnur einkanúmer. Seljandinn getur síðan flutt einkanúmer sín yfir á annan bíl, en áður en það er gert þarf að þrykkja nýtt verksmiðjunúmer og fastnúmer með litlum stöfum á spjöldin. Hægt verður að leggja einkanúmer inn til geymslu eins og önnur númer og verða þau geymd í allt að eitt ár. Hver einstaklingur má ekki eiga nema eitt númerapar í geymslu og má þar að auki ekki eiga fleiri einkanúmer en bíla. Þetta er gert til að koma í veg fyrir brask með það sem menn kalla góð einkanúmer. Varðandi kostnað má gera ráð fyrir hærra stofngjaldi einkanúmera en fastra númera á bíla. Í sumum löndum þar sem boðið er upp á einkanúmer eru þau margfalt dýrari en föstu númerin, allt að 10--20 sinnum dýrari. Sérstaða Íslands er margvísleg. Samfélagið hér er mun persónulegra en í fjölmennari löndum og stéttaskipting er ekki í eðli Íslendinga eins og svo margra þjóða sem við þekkjum, jafnvel nágranna- og frændþjóða og í ljósi þess er ekki boðlegt að hafa verð á einkanúmerum það hátt að þau verði einhver forréttindi þeirra hæst launuðu í þjóðfélaginu. Jafnframt má benda á að gamla númerakerfið var mun persónulegra en það nýja. Menn fylgdust með bílum eins og vinum og vandamönnum og á margan hátt létti það númerakerfi Íslendingum að hafa persónulegt samband sem skiptir þá svo miklu máli. Með einkanúmerakerfi eins og hér er getið um er unnt að koma til móts við óskir margra Íslendinga í þessum efnum. Lagt er til að gjald fyrir einkanúmer verði tvisvar til þrisvar sinnum hærra en fyrir fastnúmer eða 10--15 þús. kr. Jafnframt er lagt til að tekjur af einkanúmerum renni til þess að efla og auka umferðaröryggi sem er mikilvægt baráttumál fyrir íslenskt þjóðfélag í dag. Ég á von á því að hæstv. dómsmrh. verði mjög jákvæður í afgreiðslu þessa máls og að lokinni umræðu legg ég til að því verði vísað til allshn.

Hæstv. forseti. Hér er skrýtið mál á ferðinni. Átta hv. þingmenn Sjálfstfl. sjá ástæðu til þess að leggja sérstaka áherslu á leið til þess að auka á stéttaskiptingu. Yfirstéttin geti farið að merkja sig í þjóðfélaginu, aka um með flott númer, meistari Johnsen eða eitthvað slíkt og geti aðgreint sig frá hinum fátæka fjölda. Ætli það sé ekki þörf á því fyrir Íslendinga að gera sér grein fyrir því í hve litlu samfélagi þeir lifa og vera ekki með svona tildurmál. Það eru mörg brýnni mál sem hér liggja fyrir á Alþingi og þörf er á að leiðrétta í þjóðfélaginu. Það væri nær fyrir Sjálfstfl. að hugsa um alla þá erfiðleika sem fjölskyldunum hafa verið skapaðir með slæmri stefnu. Hins vegar það sem kannski vekur mesta athygli er að hér sjá átta hv. þm. sérstaka ástæðu til þess að skora á hæstv. dómsmrh. Nú vil ég spyrja hv. þm. að því: Hvernig hafa þessar umræður verið í þingflokksherberginu? Hvað hefur málið oft verið tekið upp við dómsmrh., að hann setji þessa reglugerð? 

Virðulegi forseti. Það var einu sinni ungur mjólkurskoðunarmaður sem var frægur fyrir það þegar hann kom í fjós á umráðasvæði sínu að hafa allt á hornum sér. Hann kom inn og sparkaði í koppa og kirnur og tuldraði og blés til allra átta. Því miður minnti málflutningur hv. þm. Guðna Ágústssonar nokkuð á þennan unga mjólkurskoðunarmann forðum því það er engin ástæða til þess að hafa þetta mál á hornum sér. Þetta er ekki stórt mál, en þetta er skemmtilegt mál og það er auðvitað út í hött að vera að tala um að það verði einhver sérréttindi að geta keypt einkanúmer í þessu kerfi, ef þessi tillaga verður samþykkt eða afgreitt samkvæmt henni, vegna þess að það er talað um að verð á bílnúmeri sé tvisvar eða þrisvar sinnum hærra en á fastskráningarnúmeri, sem er um 6--7 þús. kr. Þarna er talað um 10--15 þús. kr. Á Norðurlöndum er hins vegar verð á svona fastnúmeri 70--100 þús. kr. og hv. þm. Guðni Ágústsson getur þá þakkað fyrir að búa ekki í slíku umhverfi með það mat. Hér er ekki um neitt tildurmál að ræða. Hér er um að ræða mál sem margir landsmenn hafa mikinn áhuga á og það er nánast á degi hverjum til að mynda sem hringt er í Bifreiðaskoðun Íslands og spurt hvort ekki sé hægt að fá gamla kerfið upp eða eitthvað í samræmi við það og þarna er ekki verið að neyða neitt upp á neinn. Þarna er aðeins verið að auka fjölbreytni og það kemur svo sem ekkert á óvart þó að hv. þm. Guðni Ágústsson þoli ekki fjölbreytni. Það getur maður skilið af mörgum ástæðum, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Ég hef heyrt akkúrat af þessum mjólkurskoðunarmanni sem allt hafði á hornum sér. Hann mun vera fyrir norðan og hefur aldrei komist á þing. En það hlýtur einhver að hafa eitthvað á hornum sér í þessu máli. Hv. þm. svaraði mér því ekki hvað hæstv. dómsmrh., Þorsteinn Pálsson, hefur á hornum sér, sem getur með einni reglugerð sett þetta mál í gang ef hann vill. Ég spurði eftir því: Hvað er það sem hann hefur á hornum sér? Ég þarf ekki að ítreka það, hæstv. forseti, að ég teldi það óheillaráð að rugla númerakerfið eins og það stendur. Þessi breyting hefur reynst ágætlega og ég held að við eigum ekki að fara að setja hér neinn yfirstéttarbrag á okkar litla þjóðfélag þar sem við finnum það best sjálfir að þá eru Íslendingar hamingjusamastir þegar þeir alla vega í háttum sínum virðast vera jafningjar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þáltill. á þskj. 623, um eflingu glasafrjóvgunardeildar Landspítalans. Flm. með mér að þessari tillögu eru hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, Guðrún J. Halldórsdóttir, Petrína Baldursdóttir, Svavar Gestsson, Finnur Ingólfsson og Valgerður Sverrisdóttir. Greinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi skorar á ríkisstjórnina að sjá til þess að nú þegar verði hafinn undirbúningur að því að efla glasafrjóvgunardeild Landspítalans og tryggja nauðsynlegar fjárveitingar á fjáraukalögum ársins 1995 í því skyni. Markmiðið verði að tvöfalda afkastagetu deildarinnar með bættum tækjabúnaði og húsnæði þannig að unnt verði að stytta langan biðtíma.`` Í greinargerðinni segir: Staðan á glasafrjóvgunardeild Landspítalans. Stofnsetning glasafrjóvgunardeildar við Landspítalann árið 1991 var mikið framfaraspor og hafa nú á þriðja hundrað börn fæðst hér á landi fyrir tilstuðlan deildarinnar. Fram að þeim tíma þurftu konur að fara í tæknifrjóvgun erlendis og árlega fóru héðan á annað hundrað pör í því skyni. Tryggingastofnun ríkisins greiddi sjúkrakostnað samfara aðgerðunum og námu greiðslur stofnunarinnar að jafnaði rúmlega 20 millj. kr. á ári. Í upphafi var gert ráð fyrir að á glasafrjóvgunardeild Landspítalans yrðu gerðar 100--150 aðgerðir á ári og öll aðstaða og tækjabúnaður voru við það miðuð. Þrátt fyrir að aðgerðum hafi fljótlega verið fjölgað í um 250 á ári vegna mikillar eftirspurnar og árangur deildarinnar sé með því allra besta sem þekkist hefur myndast þar mjög langur biðlisti sem sífellt lengist. Nú bíða um 650 pör eftir því að komast í aðgerð. Þau pör sem eru á biðlistanum nú þurfa að bíða í rúmlega tvö ár og þeir sem nú eru skráðir geta vænst þess að komast að vorið 1997. Mikilvægt er að benda á að einungis eru um þriðjungs líkur á því að fyrsta aðgerð takist. Tölfræðilega þurfa því um 400 pör af þeim 650, sem í dag eru á biðlista, að fara aftur í aðgerð og komast þá ekki að fyrr en árið 2000 miðað við óbreytt afköst deildarinnar. Nauðsynlegar úrbætur. Nefnd á vegum heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis og Ríkisspítala hefur metið hvaða kostnaður er því samfara að tvöfalda afkastagetu glasafrjóvgunardeildarinnar. Samkvæmt frumathugun nefndarinnar er áætlað að 9 millj. kr. þurfi til kaupa á fósturvísafrysti og til smásjárglasafrjóvgunar og um 31 millj. kr. til breytinga á húsnæði. Þar er annars vegar um að ræða 13 millj. kr. til breytinga á Fæðingarheimilinu við Eiríksgötu, þannig að unnt verði að flytja mæðraskoðun þangað úr kjallara kvennadeildar Landspítalans, og hins vegar 18 millj. kr. til að koma þar upp aðstöðu fyrir glasafrjóvgunardeildina. Auk þess er talið að ráða þurfi þrjá nýja starfsmenn. Heildarkostnaður er því metinn um 40 millj. kr. og mun hann ekki einungis nýtast glasafrjóvgunardeild heldur einnig framtíðarstarfsemi kvennadeildar Landspítalans. Í þessu sambandi er mikilvægt að hafa í huga að hér er um stofnkostnað að ræða en tekjur glasafrjóvgunardeildarinnar nema nú um 20 millj. kr. á ári og munu aukast í réttu hlutfalli við fjölgun aðgerða. Þá er rétt að geta þess að áætla má að með tilkomu fósturvísafrystis sparist milljóna króna lyfjakostnaður árlega. Það byggist á því að í um 125 af þeim aðgerðum sem gerðar eru á ári hverju er afgangs fósturvísum hent í stað þess að frysta þá og nota í aðra aðgerð. Ef unnt yrði að geyma þá yrði komist hjá lyfjameðferð sem kostar um 40 þús. kr., auk þess sem aðgerðin sjálf yrði mun ódýrari en ella. Þá er rétt að benda á að gera má ráð fyrir sparnaði með tilkomu smásjárfrjóvgunar sem gerir kleift að aðstoða pör þar sem aðalorsök ófrjósemi er hjá manninum. Nú leita pör til útlanda í þessu skyni. Tryggingastofnun ríkisins greiðir um 240 þús. kr. fyrir hverja meðferð, auk þess sem hún kostar sjúklinga um 500 þús. kr. Sérfræðingar Landspítalans áætla að framkvæma þurfi nú um 50 smásjárglasafrjóvganir á ári. Síðasti liðurinn í greinargerðinni er um atbeina Alþingis. Fyrir liggur að með tiltölulega litlum stofnkostnaði, eða um 40 millj. kr., má bæta til langframa úr stöðu hundruða íslenskra hjóna. Er þá hvorki tekið tillit til aukinna sértekna glasafrjóvgunardeildar né hugsanlegs sparnaðar sjúkratrygginga. Afar brýnt er að þegar sé bætt úr hinni miklu þörf sem fyrir hendi er á þessu sviði þar sem fyrirsjáanlegt er að vandinn mun aukast á komandi árum verði ekkert gert. Þar er atbeini heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og stuðningur Alþingis nauðsynlegur þannig að fjárveiting verði tryggð og sú framúrskarandi starfsemi sem nú fer fram á glasafrjóvgunardeildinni verði styrkt. Virðulegi forseti. Landlæknir skilgreinir ófrjósemi sem sjúkdóm sem hrjáir um 10--15% hjóna á barneignaaldri. Ófrjósemi hefur djúpstæð áhrif á andlega og líkamlega líðan þeirra sem hlut eiga að máli. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. heilbr.- og trn. Og þar sem fulltrúar frá öllum flokkum hafa skrifað undir þessa tillögu þá býst ég við að hún fái fljóta meðferð í nefnd sérstaklega þar sem þetta mál hefur nú þegar verið tekið fyrir í nefndinni og fengið jákvæð viðbrögð.

Hæstv. forseti. Á þskj. 673 flyt ég ásamt hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. till. til þál. Tillgr. er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd sem taki til endurskoðunar lög nr. 14 frá 1905, um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Í starfi nefndarinnar verði við það miðað að nýtt frumvarp verði lagt fyrir Alþingi á komandi hausti. Lögin um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, nr. 14 frá 1905, eru í ýmsu úrelt og margt í þeim er ekki í samræmi við nútímann og önnur lög sem yngri eru. Sem dæmi má taka 5. mgr. 1. gr. en hún hljóðar svo: ,,Þau réttindi fyrnast ekki, er hvíla á fasteign sem ævarandi afgjaldskvöð, og eigi heldur kröfur til endurgjalds þegnum sveitarstyrk.`` Þessi málsgrein er aftan úr grárri forneskju. Öll viðhorf hvað varðar félagshjálp og rétt fólks til hennar hafa breyst frá því að þessi ákvæði voru lögfest. Þá má benda á 13. gr. laganna þar sem kveðið er á um að ýmsar kröfur á einstaklinga, sem verða gjaldþrota, fyrnist á 10 árum. Þessi ákvæði eru í ósamræmi við lík ákvæði í lögum þar sem fjallað er um gjaldþrot félaga. Ekki verður séð að einstaklingur, sem haft hefur rekstur með höndum og verður gjaldþrota, eigi að þurfa að sæta miklu harðari kostum eftir gjaldþrotameðferð en sá sem rak starfsemi sína undir nafni hlutafélags. Það er skoðun flutningsmanna að það sé sjálfsagt réttlætismál gagnvart þeim einstaklingum sem verða gjaldþrota að þeir séu jafnir fyrir lögunum hvað varðar fyrningar skulda og annarra kröfuréttinda eins og aðrir aðilar sé eðli máls hið sama, einnig að ákvæðið um að ,,kröfur til endurgjalds þegnum sveitarstyrk`` fyrnist aldrei sé algerlega úr takt við nútímaviðhorf fólks til réttinda einstaklinga til félagshjálpar. Það er niðurlægjandi fyrir fólk sem á fullan rétt til aðstoðar samfélagsins að hafa slíkt ákvæði í lögum. Einnig er nauðsynlegt til að almenns samræmis verði gætt að taka þessi lög til endurskoðunar. Ég legg til, hæstv. forseti, að máli þessu verði að lokinni 1. umr. vísað til allshn.

Virðulegi forseti. Á þskj. 614 flyt ég ásamt hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni þáltill. um breytingu á merkingu þilfarsfiskiskipa. Þáltill. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að breyta reglugerð um merkingu skipa, nr. 550/1982, hluta N, lið 2.3, en þar segir að þilfarsfiskiskip skuli vera merkt með skipaskrárnúmeri á heppilegum stað á báðum hliðum. Í fyrsta lagi verði sú breyting gerð á að í stað skipaskrárnúmera komi kallmerki skipsins og í öðru lagi verði hæð merkingarstafa á þilfarsskipum breytt með eftirfarandi hætti.`` Lauslega yfir það farið segir hér í fyrsta lagi að ef skipslengd sé á bilinu 15--20 m þá skuli hæð stafa vera 50 cm, ef skipslengd er á bilinu 20--45 m skuli hæð stafa vera 75 cm og ef skipslengd er 45 m eða lengri skuli hæð stafa vera 100 cm. Stafirnir verði settir á sérstök merkingarspjöld, svartir á lit á ljósum bakgrunni sem gefi endurskin. Í greinargerð segir m.a.: Reglur um merkingu skipa í núverandi mynd hafa verið í gildi í rúm 12 ár. Þar er gerð krafa um að stærri fiskiskip séu auðkennd með umdæmisstöfum og tölum á bóg beggja megin ásamt nafni. Auk þess skulu þilfarsskip merkt með skipaskrárnúmeri á heppilegum stað á báðum hliðum skipsins. Tveir helstu gallar núgildandi reglugerðar hvað varðar þilfarsskip eru að stærð stafa, sem mælt er fyrir um í 4. kafla reglugerðarinnar, er of lítil og að notast er við skipaskrárnúmer í stað kallmerkis viðkomandi skips. Sá háttur að merkja skip með sérstöku skipaskrárnúmeri er séríslenskt fyrirbæri sem hvergi þekkist annars staðar. Hins vegar eru kallmerki skipa alþjóðlegt kerfi sem fletta má upp í alþjóðlegum skipaskráningarbókum. Með þeirri breytingu sem orðið hefur á sókn íslenskra fiskiskipa, fjær landi og til fjarlægra miða, hlýtur sú krafa að koma fram frá erlendum aðilum sem sinna eftirliti á hafinu að íslensk fiskiskip verði merkt á þann hátt sem samræmist alþjóðlegum merkingum fiskiskipa. Er það ekki óeðlilegt svo mjög sem hér á undanförnum þingum hefur verið rætt um alþjóðleg samskipti að þetta mál verði tekið til gaumgæfilegrar athugunar Hvað varðar stærð stafa hlýtur það að teljast ákveðinn öryggisþáttur að hafa slíkar merkingar afgerandi þannig að þær séu nokkuð auðlesnar, t.d. frá þyrlum, og þannig sé auðvelt að þekkja skipið þegar og ef neyðarkall kæmi frá því. Staðsetning merkingarskilta á skipi yrði að taka mið af því hversu vel skiltin sæjust bæði frá sjó og úr lofti og því eðlilegt að efri brún spjalds hallaði um tíu gráður til að auðvelda aflestur úr flugvél. Í núgildandi reglugerð um merkingu íslenskra fiskiskipa eru ákvæði þess efnis að ef skip eru minni en 30 brt (undir 20 m að lengd) skal hæð stafa vera 25 cm en á skipum stærri en 30 brt (yfir 20 m að lengd) skal hæð stafa vera 45 cm. Þar sem íslensk fiskiskip undir 30 brt hafa ekki kallmerki yrði sú skráningarskylda sem nú gildir, þ.e. þetta séríslenska fyrirbrigði, að vera áfram við lýði fyrir hin smærri skip, enda ætti slíkt ekki að koma að sök, a.m.k. ekki vegna sóknar á fjarlæg mið. Ætla má að einhvern aðlögunartíma þurfi fyrir útgerðir og Siglingamálastofnun, sem og Tilkynningarskyldu íslenskra skipa, ef og þegar þessi breyting nær fram að ganga, en þó ætti að vera óþarft að hafa hann meiri en tvö ár. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. samgn.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Þau lög eru nr. 99 frá árinu 1993. Með mér flytja þetta mál tveir samnefndarmenn mínir úr landbn., þeir hv. þm. Gísli S. Einarsson og Eggert Haukdal. Hér er að sjálfsögðu um afar víðfeðmt mál að ræða ef það ætti að ræðast ítarlega. Ég mun hins vegar, virðulegi forseti, virða það samkomulag sem gert hefur verið og mun leitast við að stytta mál mitt. Ástæðan fyrir flutningi þessa frv. er fyrst og fremst sú að framleiðsluréttur í sauðfjárrækt hefur dregist stórlega saman á síðustu árum. Í búvörusamningnum sem var í gildi frá árinu 1986 til ársins 1991 voru þessi framleiðsluréttindi í kringum 8.000 tonn. Við gerð núv. búvörusamnings sem tók við þessum framleiðsluréttindum var ákveðið að kaupa upp framleiðslurétt af bændum sem svaraði 3.700 tonnum og þá út frá því gengið að þar með væri komið jafnvægi á framboð og eftirspurn á kindakjöti hér á landi. Þetta var að sjálfsögðu mikill samdráttur og mikil blóðtaka. En nú horfir hins vegar svo og reyndar liggur fyrir að enn þá halda þessi framleiðsluréttindi áfram að minnka og í töflu sem birt er í greinargerð með frv. er sýnt fram á að í lok samningstímabilsins verði þessi framleiðsluréttindi komin niður fyrir 7.000 tonn, eins og þar er birt þá verði þau 6.800 tonn og er þetta byggt á áætlun Framleiðsluráðs þar um. Með öðrum orðum á þessi framleiðsla eftir að dragast saman enn frá því sem verið hefur um 1.000 tonn. Þá er það aftur spurningin hvernig er með afkomu þess fólks sem býr við þessar aðstæður? Búreikningar hafa greint frá því að tekjusamdráttur hjá þessari grein sé í kringum 35%. Nýleg könnun sem unnin var af Hagþjónustu landbúnaðarins sýnir fram á að á milli áranna 1992 og 1993 hafi fjölskyldutekjur í sauðfjárrækt minnkað úr tæplega 1 millj. kr. niður fyrir 600 þús. kr. Á þessu eina ári hafi tekjusamdráttur í þessari grein numið 400 þús. kr. á fjölskylduna í þessu úrtaki. Ég hygg að það séu ekki mörg dæmi um að tekjur hafi fallið jafnmikið saman á milli tveggja ára heldur en hér hefur gerst. Það ber að athuga í þessu sambandi og leggja á það áherslu að hluti af þessum tekjusamdrætti er tilkominn vegna þess að á árinu 1992, fyrra samanburðarárinu, fengu sauðfjárbændur greiðslur fyrir uppkaup á fullvirðisrétti en eftir sem áður þá er stærri hlutinn vegna beins tekjusamdráttar í búgreininni. Og núna þegar litið er til þess að enn er spáð minnkandi sölu og miklum samdrætti í greiðslumarki á því sem eftir lifir af þessum samningstíma þá er augljóst að enn verri frétta má vænta frá þróun þessara mála. Það er reyndar margt fleira sem styður að því. Búvörusamningurinn gerir t.d. ráð fyrir að birgðir séu 500 tonn í upphafi hvers verðlagsárs. Reyndin er hins vegar sú að birgðirnar eru miklu meiri en því sem þessu nemur og spáin, sem ég hef hér áður vitnað til, kveður á um að í lok samningstímans munu þessar birgðir í landinu nema um 2.000 tonnum. Það sér hver sem skoða vill að hér er um annan stóran vanda að ræða. Þó er vert að leggja á það áherslu að mikið fjármagn fer til þess að örva neyslu á kindakjöti í landinu. Þannig gerir áætlun fyrir verðlagsárið 1995--1996 ráð fyrir að til ráðstöfunar verði hátt í 300 millj. til þessara markaðsaðgerða. Eftir sem áður minnkar markaðurinn sífellt. Það er af þessari ástæðu sem framkomið frv. hefur verið lagt hér fram. Þar eru lagðar til þrjár afar mikilvægar breytingar á búvörulögunum, en eins og menn vita hafa þau að stórum hluta verið lögfest og eru núna eins og kunnugt er æðidrjúgur texti í búvörulögunum. 1. gr. kveður á um að það sé heimilt að flytja úr landi það dilkakjöt eða kindakjöt sem er innan greiðslumarks enda séu þá 500 tonna birgðir í landinu. Eins og kunnugt er þá kveður búvörusamningurinn á um að það megi ekki flytja kindakjöt úr landi sem er innan greiðslumarks. Þar er reyndar að fá skýringu á þeim vanda sem uppi er í þessum efnum. Hér er sem sagt lagt til að heimilt verði að flytja úr landi kindakjöt þrátt fyrir að það sé framleitt innan greiðslumarks.  Í 3. gr. er aftur kveðið á um að festa í sessi það greiðslumark sem nú er miðað við að lágmarki eða 7.820 tonn sem kæmu til úthlutunar þrátt fyrir að framleiðsla kunni að halda áfram að dragast saman eða réttara sagt, sala hér innan lands og kjöt verði flutt úr landi. --- Það verður að skrifast á fjmrh. að ég doka hér við. Ég hélt að það dygði nú kannski ríkisstjórninni að halda fundi í sínum herbúðum þó það væri ekki hér í þinginu líka. Síðan er það 2. gr. og fjmrh. má reyndar vel fylgjast með þeim texta sem þar er, sem er breyting á 73. gr. búvörulaganna, þar sem kveðið er á með alveg ótvíræðum hætti hver réttur landbúnaðarins er gagnvart endurgreiðslu á jöfnunargjöldum. Þar er kveðið á um að ráðherra skuli endurgreiða jöfnunargjöld og þar er líka tilgreint að slíkar endurgreiðslur skuli ná til kindakjöts sem unnið hefur verið í neytendaumbúðir og skilur þannig virðisauka eftir í landinu. Þetta eru þær þrjár meginbreytingar sem hér eru lagðar til og má nú vissulega ekki mikið lengur dragast að það sé tekið á þeim stóru vandamálum sem þær taka sérstaklega til. Ég hygg að það sé þannig með okkur flm., að okkur sé það fullkomlega ljóst að þetta frv. fær ekki afgreiðslu á þessu þingi en það er þá líka væntanlega stutt í næsta Alþingi. Ég trúi því að þótt að menn eigi eftir að ganga í gegnum ýmsa elda þar til það þing kemur saman þá muni þó alltaf einhverjum okkar auðnast að leggja það fram að nýju þannig að það komi fram hver vilji Alþingis er í þessu mikilvæga máli. Ég hlýt að vera gífurlega bjartsýnn í þeim efnum því það kvað við þann tón í umræðum í gærkvöldi að allir vildu vera vinir bændanna. Ég man ekki til þess síðan ég kom á Alþingi að landbúnaðinn hafi borið jafnmikið á góma í nokkrum umræðum hér frá Alþingi, almennum umræðum, og má nú vel vera að mönnum sé orðin ljós sú niðurstaða sem bændur og byggðir standa nú frammi fyrir. Það má þá ætla að það verði léttara fyrir, ef menn vilja standa við orð og yfirlýsingar frá því í gærkvöldi, á næsta kjörtímabili að fá fram lagfæringar á þessum málum heldur en hefur verið á því kjörtímabili sem nú er rétt að renna sitt skeið. Hæstv. forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Frú forseti. Ég vil leggja hér inn nokkur orð undir þessu andsvarsformi sem meðflm. þessa frv. Það að gerast meðflm. eða flm. að þessu frv. var töluvert umhugsunarefni og ég játa að það er ekki í samráði við mína flokksfélaga að ég er meðflm. En þar sem ég veit að minn flokkur er umburðarlyndur og hefur skilning á vandamálum þeirra bænda sem illa eru staddir lét ég slag standa, jafnvel þó að bændur sem um er að ræða hafi í blindni fylgt því kerfi sem er að rústa afkomu þeirra. Í raun er ég búinn að lýsa því að ég vil afnema höft og það helsi sem landbúnaður býr við. Kerfinu sem Framsfl. og Sjálfstfl. með dyggum endahnúti Alþb. hefur fært bændur Íslands í. Ég vil ekki bera neina ábyrgð á því. En mér er ljóst að það er ekki unnt að afnema þennan óhugnað með einu pennastriki, þess vegna vel ég þessa leið. En á komandi tímum sem vonandi fara batnandi fyrir bændur sem og aðra Íslendinga með EES-samningum, GATT-samningum og e.t.v. fljótlega með aðild að ESB verður hlutur bænda með allt öðrum og betri hætti en er í dag og þá mun verða hægt að henda búvörulögunum fyrir róða, veita bændum framleiðslufrelsi eins og eðlilegt er.

Hæstv. forseti. Mál gerast nú með ólíkindum hér. Hv. formaður landbn. var að mæla hér fyrir máli og margt gott er hægt um málið að segja annað en það að það skuli vera hlutskipti hv. formanns landbn. og félaga hans úr landbn., alla stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar, að koma með þetta mál inn í þingið á síðustu dögum þess þar sem engin von er til að afgreiðsla verði. Síðan skuli einn af flm. þurfa, vegna þess hvernig að málum er staðið á hv. Alþingi, þ.e. enginn tími gefst til þess að ræða málin, að fara upp í andsvari við félaga sinn og meðflm. að málinu til að reyna að komast að í umræðunni til þess að segja frá því hve miklir bændavinir alþýðuflokksmenn séu orðnir 

Virðulegi forseti. Mér er ekki alveg ljóst hver hefur meiri skyldur á Alþingi til þess að koma málefnum landbúnaðarins til betri vegar heldur en formaður landbn. Landbn. hefur lagt sig fram um það að meta þær aðstæður sem uppi hafa verið í þessum efnum og eiga landbúnaðarmenn miklar þakkir skildar fyrir það og auðvitað ber a.m.k. formanninum að vekja athygli á því hér á Alþingi. Að því er varðar framgöngu landbrh. eða framkvæmd búvörusamningsins þá stendur ekkert upp á hana varðandi þá efnisþætti sem hér eru til umræðu. Það er hárrétt hjá hv. síðasta ræðumanni að ekki hefur verið staðið við öll ákvæði búvörusamningsins og það liggur reyndar fyrir að enginn aðili hefur bent á það með skýrari rökum heldur en einmitt landbn. Alþingis. Í þeim efnum hefur ekkert verið falið og þær áréttingar hafa komið fram í öllum tilvikum við fjárlagagerð á þessu kjörtímabili. Ríkisstjórnin hefur þess vegna haft afar skýra handleiðslu frá landbn. um það hvernig samningsstaðan hefur verið á hverjum tíma. Það er svo annað mál, eins og ég reyndar hefi þegar sagt, að að því er varðar þessi beinu framleiðslumálefni þá hefur við samninginn verið staðið.

Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni um að það hefur kannski enginn meiri skyldur en formaður landbn. að koma með tillögur og reyna að koma að breytingum og lagfæringum fyrir bændastéttina í landinu og meta aðstæður eins og hann sagði. Mér þykir bara hv. þm. landbn., stjórnarliðar, nokkuð lengi að meta þessar aðstæður og það sé nokkuð seint fram komin þessi tillaga sem hér er til umræðu. Ég tel að það hefði verið full ástæða til þess að taka á málum fyrr og ég tel að þessi tillaga sé út af fyrir sig kannski svolítið sýndarmennskuleg vegna þess hversu seint hún kemur fram. Mér finnst hún líka benda til þess að hv. formaður nefndarinnar hafi ekki komist lönd né strönd í viðskiptum sínum við ráðherra ríkisstjórnarinnar, sína eigin flokksmenn, hæstv. fjmrh. og hæstv. landbrh., og það sé þess vegna sem hann leitar hér inn í þingsali til þess að geta sýnt þó eitthvað þegar hann kemur heim í hérað í kosningabaráttuna, að hann hafi þó haft viðleitni, hann hafi lagt fram tillögu á hv. Alþingi og reynt að koma málefnum bænda í betra horf. En það er býsna seint á ferðinni, hv. formaður landbn.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins minna á til viðbótar við það sem ég sagði í fyrra andsvari mínu, um störf landbn., að á undanförnum árum, m.a. á þessu ári, þá hefur landbn. gert ráðstafanir til að fá mat á framkvæmd búvörusamningsins. Í þeim efnum má minna á skýrslu Byggðastofnunar vegna óska landbn., úttekt Ríkisendurskoðunar vegna óska landbn., reyndar frekar í tveimur en einum. Og eins og ég hef áður sagt, virðulegi forseti, þá hafa álit landbn. til fjárln. hverju sinni verið byggðar m.a. á þessum heimildum. Það kemur af sjálfu sér að það stóðu ekki efni til þess að flytja frv. með þessum skýra hætti fyrr en fyrir lá afgreiðsla fjárlaga þar sem þessi mál voru mikið rædd. Þar af leiðandi kemur það alveg af sjálfu sér að eftir þá niðurstöðu sem þar fékkst þá hlaut að draga til frekari tíðinda. Þetta mál var lagt fram á þinginu strax að loknu jólaleyfi þingmanna og kom því að því leyti fram á þeim tíma sem efni stóðu til.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, og lögum nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, með síðari breytingum. Þetta frv. er ekki langt en það er flutt í tengslum við kjarasamninga sem gerðir voru á milli landssambandanna innan Alþýðusambands Íslands annars vegar og Vinnuveitendasambands Íslands hins vegar. Þá mun síðar á þessum fundi verða mælt fyrir nokkrum öðrum frv., þ.e. 45.--48. dagskrármál, sem varða breytingar á vísitölu, greiðslu Atvinnuleysistryggingasjóðs til fiskvinnslufólks og sérfrumvarp um atvinnuleysistryggingar. Allt eru þetta frv. sem með einum eða öðrum hætti tengjast þeim kjarasamningi sem gerður var. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um þennan kjarasamning. Ríkisstjórnin hefur lýst því yfir að hún telji að hann sé gerður innan þeirra marka sem efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar gerir ráð fyrir og telja má að hann sé gerður með þeim hætti að tryggður sé efnahagslegur stöðugleiki út samningstímabilið ef aðrir kjarasamningar taka mið af því sem þar gerðist. Það er fróðlegt, virðulegi forseti, að líta til þess hvað hefur gerst á síðustu örfáum dögum þegar ljóst var að stór verkalýðsfélög samþykktu samninginn. Sú breyting sem hefur orðið t.d. á vöxtum á fjármagnsmarkaði, verðbréfamarkaðnum, gefur til kynna að almenningur hér á landi hefur trú á því að stöðugleikinn haldi áfram, að verðlag verði tiltölulega stöðugt, að viðskiptajöfnuður verði til staðar og þannig sé hægt að segja að kjarasamningar með þessum hætti séu forsenda hagsældar í landinu á næstu árum. Kostnaður við þessa kjarasamninga er að sjálfsögðu nokkur, en það verður að hafa það í huga að ef ekki hefðu verið gerðir kjarasamningar í þessum dúr má búast við því að kostnaður ríkissjóðs hefði jafnvel orðið enn meiri. Á næstu árum verður að sjálfsögðu að mæta þessum kostnaði og viðamiklum skattabreytingum sem hér eru að eiga sér stað, annaðhvort með niðurskurði á ríkisútgjöldum eða með auknum tekjum. Þetta var sérstaklega tekið fram við viðmælendur ríkisstjórnarinnar og þeim gert ljóst að næsta ríkisstjórn hlyti að leita allra leiða til þess að ná niður ríkissjóðshallanum á næsta kjörtímabili. Ekki má þó gleyma því að með batnandi tíð eykst veltan í þjóðfélaginu og þess vegna má búast við meiri tekjum ríkissjóðs, en ríkinu veitir ekki af þeim tekjum til þess að draga niður í ríkissjóðshallanum. En það er ljóst að ef ekki verður tekist á við það vandamál með batnandi efnahag þjóðarinnar þá eru núlifandi Íslendingar að velta vandanum yfir á komandi kynslóðir. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru nokkur atriði sem snúa að fjmrn. Í öðrum lið yfirlýsingarinnar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Á árinu 1995 verður heimilt að draga 2% af 4% framlagi launþega í lífeyrissjóð frá tekjum við álagningu skatta og komi þetta til framkvæmda 1. apríl. Frá og með 1. júlí 1996 verður heimilt að draga frá 3% og allt 4% framlagið frá 1. júlí 1997. Hér er um mjög víðtæka breytingu að ræða sem hefur í för með sér verulegt tekjutap fyrir ríkissjóð og sveitarfélögin. Þessu verður að mæta með auknum tekjum og/eða niðurskurði útgjalda.`` Ég mun síðar fjalla frekar um þennan annan lið yfirlýsingarinnar sem svarar til 2. gr. lagafrv. og 3. gr. b. Í yfirlýsingunni segir síðan í þriðja lið: ,,Eingreiðslur í almanna- og atvinnuleysistryggingum verða greiddar í samræmi við ákvæði um eingreiðslur í kjarasamningum.`` Ekki þarf að breyta lögum til þess að af þessu geti orðið nema að því leyti sem gildir um atvinnuleysistryggingar og fyrir því er séð í lagafrv. sem þegar hefur verið lagt fram og mælt verður fyrir síðar í kvöld. Í fjórða lagi segir í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar orðrétt, með leyfi forseta: ,,Í framhaldi af viðamiklum aðgerðum til að draga úr skattsvikum verður enn gert átak til að fylgja eftir þeim árangri sem náðst hefur og efla skattrannsóknir. Þrjú frv. sem styrkja þetta átak eru nú til afgreiðslu á Alþingi og stefnt verður að afgreiðslu þeirra.`` Það er vissulega, virðulegi forseti, ánægjulegt að verða þess áskynja í viðræðum við fulltrúa verkalýðsfélaganna þegar þeir lýsa yfir ánægju sinni með það hvernig staðið hefur verið að þessum málum á yfirstandandi kjörtímabili. Þau þrjú frv. sem þarna er verið að vísa til hafa þegar verið afgreidd úr nefnd og vonast er til að þau geti orðið að lögum annaðhvort síðar á þessum sólarhring eða þá á morgun, allavega áður en þingi er slitið. Í fimmta lið yfirlýsingarinnar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir afgreiðslu frv. til laga um breytingar á skattalögum þar sem m.a. er kveðið á um að reki vinnuveitandi hópferðabifreið til að flytja starfsmenn sína til og frá vinnu teljist hlunnindi starfsmanna af slíkum ferðum ekki til skattskyldra tekna.`` Þetta er samsvarandi yfirlýsing og er að finna í 1. gr. frv. sem ég er nú að mæla fyrir. Í sjötta lið yfirlýsingarinnar er fjallað um skattmat á kostnaði vegna ferða og þar sagt frá því að því verði breytt eins og þar er lýst. Þetta er ekki lagaatriði heldur reglugerðar og hefur það þegar verið undirbúið þannig að heimilaður verður frádráttur vegna þeirra ferða sem farnar eru á vegum atvinnurekenda án tillits til fjölda ferðanna á ári, en þó þannig að hámark í hverri ferð verða 30 dagar. Í núgildandi skattmati er gert ráð fyrir að heildarfjöldi daganna sé 30. Í ellefta lið yfirlýsingarinnar er að finna stefnuatriði þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta, en þar er fjallað um húsnæðismál: ,,Stefnt verður að fjölgun greiðsludaga vegna vaxtabóta og að greiðslur þeirra gangi til greiðslu afborgana af lánum hjá Húsnæðisstofnun.`` Þetta mál mun að sjálfsögðu verða skoðað og stefnt að því að koma því í framkvæmd í samráði við aðila vinnumarkaðarins. Hér er um það að ræða að þeir sem skulda, eru í vanskilum hjá Húsnæðisstofnun, fá ekki útgreiddar vaxtabætur heldur gangi vaxtabæturnar til greiðslu á sannanlegum vanskilaskuldum hjá stofnuninni. Jafnframt verður kannað hvort hægt er að koma því við að vaxtabæturnar verði greiddar oftar en einu sinni á ári. Þetta verður til skoðunar en kemur ekki fram í því frv. sem ég mæli hér fyrir. Í 13. lið yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar, sem hæstv. forsrh. skrifar undir, segir orðrétt: ,,Ríkisstjórnin mun í samráði við aðila vinnumarkaðarins undirbúa aðgerðir sem takmarki svonefnda gerviverktöku og tryggi réttindi launþega.`` Hér eru á ferðinni tvö mál, virðulegi forseti, annars vegar það þegar vinnuveitandi nánast þvingar launþega til þess að gerast verktaki, en með þeim hætti sleppur hinn eiginlegi vinnuveitandi við að greiða staðgreiðslu skatts og aðrar greiðslur sem venjulega ganga til stéttarfélaga til að mynda. Réttindi verktaka eru oft minni og lakari heldur en launþega og nokkuð hefur borið á því að kvartað hefur verið til verkalýðsfélaganna og reyndar annarra þegar um slíka samninga er að ræða. Stundum eru þeir eðlilegir en í öðrum tilvikum óeðlilegir og er sjálfsagt að kanna það mál. Hins vegar er hér á ferðinni stærra vandamál sem lýtur að því að ýmsir setja á stofn verktakafyrirtæki, þetta eru aðallega undirverktakar, bjóða í verk, borga hvorki skatta né skyldur, fara á hausinn en láta stofna ný félög í nafni fjölskyldumeðlima, kunningja eða vina sem eru leppar, mynda hlutafélög, leika síðan sama leikinn, undirbjóða í verk og gera þannig öðrum fyrirtækjum sem hafa allt á hreinu erfitt fyrir í samkeppninni. Þetta eru mál sem hafa þýðingu bæði fyrir vinnuveitendur, launþegasamtökin og ríkið og þess vegna ber að taka á því máli. Í fimmtánda lagi í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er sagt orðrétt: ,,Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir afgreiðslu frv. til laga um breytingu á skattalögum þar sem m.a. er kveðið á um að sannanlega tapað hlutafé í félögum sem orðið hafa gjaldþrota skuli teljast til rekstrargjalda. Sama mun gilda um hlutafé sem tapast hefur vegna þess að það hefur verið fært niður í kjölfar nauðasamninga.`` Á þessu atriði er tekið í frv. því sem ég mæli hér fyrir í 3. gr. a-lið. Virðulegi forseti. Ég hef hér fjallað nokkuð um yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar til þess að sýna hvernig hún tengist því frv. sem hér er til umræðu og til þess að vísa til þeirra kafla í yfirlýsingunni eða liða í yfirlýsingunni sem snúa að fjmrn. sérstaklega. Aðrir ráðherrar munu mæla fyrir öðrum efnisatriðum sem koma fram í yfirlýsingunni síðar í kvöld þegar rædd verða frv. sem tengjast öðrum og mikilvægum atriðum yfirlýsingarinnar. Í 1. gr. I. kafla þessa frv. sem hér er til umræðu er fjallað um akstur á vinnustað utan vinnutíma. Þar er lagt til að hlunnindi manna sem fá endurgjaldslausar ferðir með hópferðabifreið á vegum vinnuveitanda teljist ekki til skattskyldra tekna. Með hópferðabifreið er átt við hópferðabifreið eins og hún er skilgreind í lögum um vörugjald af ökutækjum, þ.e. ökutæki sem tekur 10 eða fleiri í sæti, þar með töldum ökumanni. En sú villa er í greinargerð með 1. gr. frv. að sagt er að um sé að ræða bifreið fyrir 10 eða fleiri auk ökumanns. Með öðrum orðum þarna hefur slæðst inn villa og munar þar einum farþega, en það þarf að sjálfsögðu að vera skýr skilgreiningin á hugtakinu hópferðabifreið í lögum því stundum er vitnað til þess hugtaks. Þetta eiga að vera 10 að meðtöldum ökumanni. Það má spyrja hvers vegna er ekki allt gefið frjálst í þessum efnum og því er til að svara að þegar lögum var breytt 1988, þegar núgildandi skattalög voru sett, þá var meginþráðurinn, rauði þráðurinn, í þeirri breytingu að hverfa að mestu frá frádráttarliðum ýmiss konar. Þar á meðal var að kröfu verkalýðssamtakanna meðal annars gert ráð fyrir því að hlunnindi eins og þau að vera ekið á vinnustað á vegum vinnuveitanda væru skattskyld hlunnindi enda voru nokkur brögð að því að þau hlunnindi væru óeðlilega mikil og góð og kæmu í stað launa sem hjá öðrum launþegum eru skattskyld. Smám saman hefur komið í ljós að þessi harða ófrávíkjanlega regla getur komið sér illa, ekki síst þegar um það er að ræða að stækka atvinnusvæðið. Þá kemur það illa út að fólk sem þarf kannski að ferðast tugi kílómetra í bifreið á vegum viðkomandi fyrirtækis utan vinnutíma skuli þurfa að borga skatt af þeim hlunnindum þegar tekið er tillit til þess að fólki sem er ekið innan vinnutímans er á fullum launum þegar aksturinn á sér stað. Til eru dæmi um þetta og kannski er skýrasta dæmið það þegar starfsemi Flugleiða, þ.e. flugvirkja flugfélagsins, var flutt frá Reykjavíkurflugvelli til Keflavíkurflugvallar, að þegar starfsemin var á Reykjavíkurflugvelli voru starfsmenn keyrðir í vinnutímanum til Keflavíkurflugvallar og þurftu ekki að borga neina skatta, voru á launum þegar þeim var ekið, þegar starfsemin var síðan flutt til Keflavíkurflugvallar og menn áttu að mæta þar í sinn vinnutíma á tilteknum tíma en var ekið þangað í sínum eigin tíma voru viðkomandi aðilar látnir greiða skatt af slíkum hlunnindum.  Í 2. gr. er fjallað um stærsta málið, kannski það mál sem vegur hvað mest og það er að þar er lagt til að launþegar megi draga frá skattskyldum tekjum sínum iðgjald í lífeyrissjóði sem starfa samkvæmt lögum eða hlotið hafa staðfestingu fjmrn. Almennt er það fyrirkomulag á iðgjaldagreiðslum í lífeyrissjóði að iðgjaldið er tvískipt. Annars vegar greiðir launþeginn iðgjald sem dregið er af launum hans og hins vegar leggur vinnuveitandinn fram mótframlag sem ekki er dregið af launum starfsmannsins. Í þessari grein er lagt til að launþeginn geti dregið frá iðgjald það sem dregið er af launum hans að hámarki 4% af heildarlaunum. Sams konar ákvæði er í b-lið 3. gr., að því er varðar launþegahluta iðgjalds manns sem vinnur við eigin atvinnurekstur. Virðulegi forseti. Óþarfi er að fjölyrða um þetta mál, það þekkja flestir. Sumir telja að um tvísköttun lífeyrisgreiðslna sé að ræða hvað þetta snertir. Á það fellst ég ekki. Hér er um það að ræða að heimila frádrátt og hefur í raun og veru ekki með tvísköttun að gera. Það skiptir í sjálfu sér kannski ekki öllu máli, aðalatriðið er að það kom sterk eindregin krafa fram af hálfu aðila vinnumarkaðarins um það að horfið væri að því ráði sem hér er lýst í þessu frv. Þeim var á fundi með ríkisstjórninni gerð grein fyrir því að slík útgjöld sem af þessu hlyti að stafa, eða öllu fremur tekjutap sem af þessu stafaði, hlyti að vera mætt annaðhvort með niðurskurði eða auknum tekjum öðrum. Það háttar þannig til með útgjöld ríkisins að þar er oft um viðkvæm útgjöld að ræða, útgjöld sem snerta þá sem búa í strjálum byggðum eða þurfa að njóta greiðslna úr ríkissjóði í gegnum almannatryggingakerfið og síðan fjárfestingar og laun opinberra starfsmanna. Menn verða þess vegna að átta sig á því að tekjutap á borð við þetta getur ríkissjóður ekki borið nema á móti komi einhverjar nýjar tekjur eða niðurskurður á þessum útgjöldum sem ég nú lýsti. Það er ekki nóg að bíða eftir því að veltubreytingar auki tekjur ríkissjóðs, sem þær sannarlega gera, því ríkissjóður er nú þegar rekinn með umtalsverðum halla þótt hitt sé rétt að okkur hafi tekist hér á landi að hafa hallann minni en í flestum nálægum löndum sem hafa átt við ýmsa erfiðleika að etja á undanförnum árum. Þetta vil ég að komi skýrt fram vegna þess að það væri ekki ábyrgt af ríkisstjórninni að láta þessar tekjur eftir nema gera ljóst að næsta ríkisstjórn þurfi að sjálfsögðu á næstu árum, á samningstímabilinu, að grípa til viðeigandi aðgerða. Með þessari yfirlýsingu eru stjórnarflokkarnir að segja það að þeir séu tilbúnir fyrir sitt leyti verði þeir í ríkisstjórn, annar hvor eða báðir, að grípa til viðeigandi aðgerða til að stefna ríkisfjármálum ekki í hættu. Þetta vil ég taka skýrt fram af þessu tilefni. Í 3. gr. er fjallað um það að draga megi sannanlegt tap af hlutafé frá tekjum í reikningum félaga þegar um er að ræða skattgreiðslur. Það er sem sagt heimilt að draga þetta hlutafé frá en það hefur ekki verið heimilt hingað til. Það er von ríkisstjórnarinnar og þeirra sem um þetta mál fjölluðu að þessi grein leiði til þess að fyrirtækin hér á landi séu frekar tilbúin til þess en hingað til að leggja áhættufé í annan rekstur, skyldan eða óskyldan. Í 4. gr. eru gildistökuákvæði. Í 5. gr. eru bráðabirgðaákvæði þar sem lýst er nákvæmlega hvernig skiptingin er á milli tímabila varðandi frádrátt lífeyrisiðgjaldagreiðslna og sama gildir um I. og II. lið. Í II. kafla eru gerðar samsvarandi breytingar sem leiða af breytingum á tekjuskattslögunum á lögunum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Virðulegi forseti. Ég hygg að óþarfi sé að fara mörgum fleiri orðum um þetta frv. Um það og efnisatriði þess hefur mikið verið fjallað á undanförnum dögum. Málið er kunnugt öllum hv. þm. sem fengið hafa í hendur yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Um málið hefur verið fjallað í blöðum og öðrum fjölmiðlum og atriðin eru tiltölulega einföld. Það kann að vera í einstökum smáatriðum einhver missmíð á frv. sem ég held þó að sé ekki stórvægileg en sé svo þá veit ég að hv. nefnd sem fær málið til meðferðar og umfjöllunar mun sníða þá agnúa af enda er mér kunnugt um að nefndin hafi skenkt þessu máli nokkurn þanka því a.m.k. tvö efnisatriði frv. voru til umræðu af sérstökum ástæðum í nefndinni fyrir nokkrum vikum síðan. Að svo mæltu, virðulegi forseti, legg ég til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegur forseti. Hæstv. fjmrh. hefur mælt fyrir frv. til laga um tekjuskatt og eignarskatt með síðari breytingum sem tengist yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga. Ég vil taka það fram strax í upphafi að ég er því sammála að ríkisstjórninni bar að taka þátt í þessari samningsgerð og greiða fyrir kjarasamningum með þeim hætti sem að hefur verið staðið þótt ég hafi ýmsar efasemdir um að þar hafi verið staðið rétt að málum og vildi þess vegna spyrja hæstv. fjmrh. um ýmislegt sem varðar þetta mál og þá kannski sérstaklega hvort það hafi verið samkomulag um það hjá aðilum vinnumarkaðarins að gera það að forgangsatriði, eins og þeir orða það, að afnema tvísköttun lífeyrisgreiðslna. Eins og hæstv. fjmrh. tók fram er hér um mjög kostnaðarsama aðgerð að ræða og ég er sannfærður um að það hefði mátt ná mun meiri tekjujöfnun með öðrum aðgerðum, t.d. með hækkun persónuafsláttar og hækkun barnabóta. Er það svo að ríkisstjórnin sjálf taldi þetta vera forgangsmál eða var það verkalýðshreyfingin sem valdi fyrst og fremst þessa leið? Ég er sammála hæstv. fjmrh. að það er erfitt að halda því fram að hér sé um tvísköttun að ræða og ég vil minna á það að hæstv. ríkisstjórn beitti sér fyrir því á sl. hausti að ákveðið hlutfall af útgreiddum lífeyri væri ekki skattlagður, eða 15% ef ég man rétt. Ég man ekki betur en hæstv. fjmrh. segði frá því og hæstv. ríkisstjórn að þar með væri búið að afnema tvísköttun á lífeyrisgreiðslum. Þessi ráðstöfun var mjög gagnrýnd. Hún kostar ekki jafnmikið en það mun koma að því eftir því sem árin líða að þessi ráðstöfun mun verða ríkissjóði mjög dýr. Hér er ekkert talað um það og ekkert á það minnst enda er sú einfalda aðferð höfð í þessu máli að næsta ríkisstjórn verði að takast á við vandann og því lýst yfir af hæstv. fjmrh. að auðvitað þurfi að skera niður á móti þessu eða að afla nýrra tekna. Í sambandi við niðurskurð nefndi hann sérstaklega númer eitt að það væri mjög viðkvæmt og ekki síst að því er varðaði útgjöld gagnvart fólki sem býr í strjálum byggðum og lét í það skína að það gæti orðið niðurstaðan að til slíks þyrfti að koma. Stjórnarflokkarnir hefðu skuldbundið sig til þess að standa að slíkum niðurskurði þegar kosningum væri lokið og eftir því sem mér skildist stæði ekki til að segja neitt til um það hvað það ætti að vera. Þetta finnst mér vera ansi ódýrt hjá hæstv. ríkisstjórn, svo notað sé það orð þó hér sé um mjög dýra aðgerð að ræða. Gallinn við þessa aðgerð er jú sá að hér er ekki um tekjujafnandi aðgerð að ræða. Þeir sem hafa hæstu launin munu fá hæstan frádrátt. Sá sem hefur 500 þús. kr. á mánuði má draga frá þegar fram líða stundir 20 þús. á mánuði. Sá sem hefur 100 þús. á mánuði má draga frá 4 þús. Það er mikilvægt að öllum sé þetta ljóst þannig að ekki sé verið að halda því fram að hér sé verið að fara út í einhverja tekjujöfnun. Hæstv. ríkisstjórn kynnti málið í upphafi sem hækkun á persónuafslætti. Það kom í fjölmiðli eftir fjölmiðil fyrstu dagana að verið væri að hækka persónuafsláttinn, það væri verið að hækka skattleysismörkin. Það er að vísu rétt að skattleysismörkin hækkuðu um nokkrar krónur vegna þessara 4% en það er alrangt að kynna málið með þeim hætti. Hér er sem sagt verið að fara út í það að taka til baka að hluta til áhrif hátekjuskattsins sem ríkisstjórnin hefur lýst yfir að hún vilji afnema og það er mikilvægt að menn virði fyrir sér. Það er hins vegar venjan þegar ég og aðrir gagnrýnum slíkar ráðstafanir eins og þessa að halda því fram að þar með séu menn á móti kjarasamningum. Það gerir hæstv. sjútvrh. og dómsmrh. eins og hann gerði í gær og það gerir sjálfsagt hæstv. fjmrh. Hann mun koma hér upp og segja að vegna þess að verið sé að gagnrýna hlutina þá séu menn á móti vinnufriði. Ég ætla ekki að fara að ræða slík orð við hæstv. ráðherra en ég á svo sem von á því. Ég vil leyfa mér að halda því fram að jafnvel þó að einhverjir aðilar vinnumarkaðarins vilji sjá ákveðnar tilteknar aðgerðir í skattamálum þá séu þeir ekki einir um að geta haft skoðun á því hvað sé réttlæti í skattamálum. Ég er þeirrar skoðunar að hæstv. fjmrh. á hverjum tíma eigi ekki að láta segja sér fyrir verkum, hann eigi að hafa manndóm í sér til að hafa einhverja skoðun á málum fyrir hönd fólksins í landinu, fyrir hönd alþýðunnar í landinu. Stjórnmálamenn eru alveg jafngildir fulltrúar þessa fólks og foringjar verkalýðshreyfinga og foringjar vinnuveitenda. Ég hefði fyrir mitt leyti mun frekar viljað sjá meiri hækkun á barnabótum og hækkun á persónuafslætti vegna þess að það hefði komið lágtekjufólkinu til góða. Ég hélt satt best að segja að það hefði verið andi þessarar samningsgerðar að fara fyrst og fremst út í það að hjálpa því fólki. En einhverra hluta vegna þá hefur það skolast til hverjum svo sem þar er um að kenna og ég harma það. Þá er komið að því hvernig á að mæta þessum kostnaði og það segir hæstv. fjmrh. ekkert um nema að það eigi einhverjir að gera í framtíðinni. Þegar ríkisstjórnin tók við fyrir tæpum fjórum árum var það kallaður fortíðarvandi. Þá var talað um það fyrstu tvö árin að það hefði verið svo mikill fortíðarvandi og það hefði verið svo óskaplega erfitt að taka við því að fortíðin væri svo erfið. Hæstv. forsrh. var í gærkvöldi enn að tala um þessa sömu fortíð. Talaði um 1988 og 1987 og 1989 hvað allt hefði verið skelfilegt á þessum tíma, jafnvel þótt Sjálfstfl. og hæstv. núv. fjmrh. hafi setið í ríkisstjórn a.m.k. eitthvað af þessu tímabili. Enn var hann að tala um fortíðina. Er það nú ekki svo, hæstv. fjmrh., að þegar næsta ríkisstjórn tekur við þá sé alveg ljóst að hér sé um fortíðarvanda að ræða nema hæstv. ríkisstjórn geri einhverja grein fyrir því hvernig afla skuli tekna. Ég vil nefna það að við í Framsfl. vorum þeirrar skoðunar í haust og lýstum því yfir á okkar flokksþingi að það væri vel mögulegt að færa til 3.000 millj. í skattkerfinu til að jafna lífskjörin í landinu. Ég vil halda því fram að þetta hafi verið yfirlýsing sem var sett fram af fullu raunsæi. Enda fóru aðilar vinnumarkaðarins einmitt fram á að það yrði fært til um 3.000 millj. og verkalýðshreyfingin kom fram með þá kröfu. Mér sýnist að þessi niðurstaða nú sé ekkert langt frá því. En við sögðum hvernig við vildum fjármagna þessar 3.000 millj. og fluttum m.a. tillögu um það þegar síðustu fjárlög voru til afgreiðslu að eignarskattsstofninn væri breikkaður. Það væri ekki sanngjarnt að bílar, fasteignir og ýmsar aðrar eignir væur skattlagðar til eignarskatts en ekki fjármagnseignir. Þetta er langeinfaldasta aðgerðin til þess að jafna þann mun sem nú er og gefur í reynd allmiklu meiri tekjur en þær útfærslur sem hafa verið settar fram um fjármagnstekjuskatt. Að mínu mati væri þetta eðlilegt fyrsta skref í þá átt að taka upp þann skatt. En eins og kunnugt er þá lýsti ríkisstjórnin því yfir þegar hún kom til valda árið 1991, sem sjálfsagt er nú gleymt eins og margt annað, það er ekki bara þetta með stjórnarskrána sem gleymdist í fjögur ár. Það stóð í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: ,,Undirbúa þarf samræmingu á framkvæmd löggjafar um fjármagnstekjuskatt vandlega svo ekki dragi úr sparnaði. Undirbúningsvinna er þegar hafin í fjmrn. og verður frumvarp um málið lagt fram á því þingi sem nú er hafið og stefnt að afgreiðslu þess.`` Þetta var árið 1991 og meira að segja hæstv. félmrh., Jóhanna Sigurðardóttir, var þá í ríkisstjórninni og hefur sjálfsagt tekið þátt í þessum mikla undirbúningi sem þá var farinn í gang en aldrei sást frv., hvað þá að það væri afgreitt á því þingi eða þingum sem á eftir komu. Eitthvað hefur þetta því verið léttvægt og lítið gerst í því sambandi. Við lýstum því líka yfir að við vildum halda áfram með óbreyttan hátekjuskatt sem ríkisstjórnin hefur nú lækkað en ég er ekki þeirrar skoðunar að skynsamlegt sé að hækka hann verulega. Ég bendi á að ýmsar aðrar greiðslur eru tekjutengdar, eins og barnabætur og vaxtabætur, þannig að jaðarskattprósentan er oft á tíðum allmiklu hærri en kemur fram. Mér finnst að ríkisstjórnin verði að gera einhverja grein fyrir því hvernig hún vill standa að þessu geti hún einhverju ráðið um það en segi ekki: Ja, við ætlum að gera þetta einhvern veginn, skera eitthvað niður hjá þeim sem búa í strjálum byggðum eða eitthvað í heilbrigðiskerfinu eða hjá ýmsum sem minna mega sín í samfélaginu, eins og hæstv. fjmrh. gaf í skyn. Gæti ekki verið að verkalýðshreyfingin og aðilar vinnumarkaðarins hefðu verið annarrar skoðunar um þetta mál ef sá listi sem er í huga ráðherranna hefði verið birtur? Ég hvet hæstv. fjmrh. til að gera betur grein fyrir því. Ég vil taka það fram að það er margt í þessu frv. sem ég hef ekki tíma til að fara yfir sem ég er sammála. Það er í sjálfu sér ekki mjög flókið. Það eru ýmsar leiðréttingar sem eiga sér stað og ég get tekið undir eins og að því er varðar 4. gr. og þetta með 1. gr. Hins vegar er ýmislegt í þessari yfirlýsingu sem mér finnst vera dálítið skondið, t.d. 7. liður hennar sem fjallar um að ríkisstjórnin standi við ákvæði fjárlaga. Það er nú orðið nokkuð langt gengið þegar þarf að ganga frá því í sérstakri yfirlýsingu til aðila vinnumarkaðarins að það standi til að standa við ákvæði fjárlaganna. Mér finnst líka dálítið skondið eins og segir í 10. gr. frv. að ríkisstjórnin ætli að beita sér fyrir því að frv. um framhaldsskóla verði afgreitt á Alþingi. Ég hef ekki orðið var við það síðan þessi yfirlýsing var undirrituð að það væri einhver skriður á því máli að afgreiða frv. um framhaldsskóla. Ég veit að það eru ýmsir hér inni mér fróðari um það mál. En ég hef ekki heyrt af því að verið væri að vinna í því máli og það standi yfirleitt nokkuð til að afgreiða það. En samt leyfir ríkisstjórnin sér að lýsa því yfir að hún muni beita sér fyrir því að frv. verði afgreitt á Alþingi. Ekki nema þetta sé almenn yfirlýsing um að ríkisstjórnin lofi því að frv. verði afgreitt á Alþingi en ekki einhvers staðar annars staðar, t.d. í Valhöll eða í einhverju krataheimilinu. Þá er það í fyrsta skipti sem menn lofa slíku. Ég hélt að það þyrfti ekki að gefa svoleiðis loforð. Það er að sjálfsögðu ekki heimilt samkvæmt stjórnarskrá að afgreiða löggjöf nema hér á hv. Alþingi.

Er það í fyrsta skipti sem ríkisstjórn lofar upp í ermina á sér?

Nei, það er ekki í fyrsta skipti og ég hugsa að hún hafi líka lofað einhverju upp í buxnaskálmina á sér stundum. --- Ég sé að hæstv. umhvrh. lætur fara vel um sig til hliðar í salnum. --- En ég fer a.m.k. fram á að það sé ljóst, hæstv. umhvrh., hverju sé verið að lofa. Ég býst við að aðilar vinnukarkaðarins gangi út frá því að það sé verið að lofa því að frv. þetta verði afgreitt á Alþingi áður en þingfundum lýkur nú fyrir helgina. Ég er ekki að halda því fram að það eigi að gera það. Ég þekki ekki nægilega vel til þessa máls.

Mér heyrist að þingmaðurinn sé að því.

En ég er andvígur því að menn séu að lofa einhverju sem þeir vita að þeir geti ekki staðið við. Ég er helst á því að það sé svo í þessu tilviki. Ég vænti þess að hæstv. umhvrh. sé mér sammála í þeim efnum. Mér heyrist á honum að það séu einhverjar efasemdir í hans huga um það. Virðulegur forseti. Ég hef víst ekki tíma til að fara nánar í þetta mál vegna þess að tími minn er senn liðinn. Það hefði verið ástæða til að fara mun ítarlegar í þetta mál en ég geri mér grein fyrir því að þetta er mál sem verður að ljúka hér á Alþingi. Ég vil ekki á nokkurn hátt koma í veg fyrir það. En það er kominn tími til að ríkisstjórnin fari að gera það upp við sig hverju á að ljúka hér á Alþingi. Það gengur ekki að fá lista dag eftir dag upp á marga tugi mála sem menn vita náttúrlega að mun ekkert ganga. Hér er haldið áfram þingfundum án þess að nokkuð liggi fyrir um það hverju á að ljúka hér á Alþingi.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu frv. um tekjuskatt og eignarskatt sem er liður í þeirri kjarasamningagerð sem nýlega er lokið og er kynnt af hálfu þeirra sem að því standa sem sérstök kjarabót til láglaunafólks. Það er ástæða til að minna á í því sambandi að fyrir jólin ræddum við skattabreytingar sem ríkisstjórnin lagði til sem einnig var kölluð kjarajöfnun, sérstaklega fyrir láglaunafólk. Í þeim tillögum sem voru til umræðu fyrir jólin var m.a. lagt til að 15% af útgreiddum lífeyri yrði skattfrjáls. Ég minnist þess að Alþýðusamband Íslands gagnrýndi það ákvæði á þeirri forsendu að réttindaávinningur fólks væri mjög mismundandi þannig að kjarajöfnunin og kjarabótin í þeirri aðgerð kæmi mjög mismunandi út fyrir einstaka hópa eftir því hvort þeir væru innan SAL-sjóðanna, opinberra starfsmanna eða annars staðar. Það kom ítrekað fram í umræðum hér fyrir jólin og var sýnt fram á það með rökum, m.a. með hliðsjón af gögnum sem ASÍ lagði fram, að í þeim skattapakka ríkisstjórnarinnar var ljóst að þeir sem áttu miklar eignir og höfðu háar mánaðartekjur komu best út úr því dæmi. Var bent á að hálaunafólk fengi út úr því um 10.000 kr. en láglaunafólk um 900 kr. Mér sýnist að svipað sé upp á teningnum, virðulegur forseti, varðandi það frv. sem við fjöllum um, þegar grannt er skoðað þá felist í raun og sanni ekki mikil tekjujöfnun í því. Það verður að segjast eins og er að það er raunverulega sorglegt til þess að vita, ekki síst þegar verið er að eyða miklum fjármunum úr ríkissjóði í þessa aðgerð sem seld er launafólki sem mikil kjarajöfnun og réttarbót fyrir láglaunafólk. Það var full ástæða til að spyrja, eins og síðasti ræðumaður gerði, hvort það hafi verið full sátt um það hjá öllum aðilum að fara þessa leið til kjarajöfnunar og hvort ekki hafi aðrar leiðir komið til greina, t.d. hækkun á barnabótum eða hækkun á skattfrelsismörkum. Það er alveg ljóst, eins og hér hefur komið fram, að þetta eru kostnaðarsamar aðgerðir og af þeim 3--4 millj. sem upplýst hefur verið að þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar kosti þá fer stærstur hlutinn af þeim, eða um 3 / 4 hlutar, kannski upp undir 3 milljarðar, í skattalækkanir þar sem iðgjöld í lífeyrissjóði verða frádráttarbær. Það er alveg ljóst að þetta skilar sér mjög mismunandi til fólks og kemur best út í auknum ráðstöfunartekjum hjá fólki sem hefur háar tekjur. Þannig hefur verið reiknað út t.d. af Þjóðhagsstofnun að sá sem hefur 50 þús. kr. í tekjur fær í auknar ráðstöfunartekjur, og þá er tekið með hvað viðkomandi fær beint út úr kjarasamningunum sjálfum, um 43 þús. kr. á mánuði á meðan einstaklingur sem er með 300 þús. kr. tekjur fær ríflega helmingi meira út úr þessari kjarajöfnun í auknar ráðstöfunartekjur eða um 85 þús. kr. Það er því full ástæða til að spyrja um það hvort ekki hafi verið ástæða til að skoða aðrar leiðir til kjarajöfnunar, hvort ekki hafi verið ástæða til að skoða aðrar leiðir sem hefðu skilað sér betur til lægst launaða fólksins. Sumir hafa meira að segja haldið því fram að það hafi ekki í langa tíð verið sett fram aðgerð sem skilaði sér eins lítið í kjarajöfnun til láglaunahópanna. Það liggur auðvitað ljóst fyrir þegar umbúðirnar eru teknar af þessum aðgerðum að stærstur hlutinn af þessu skilar sér fyrst og fremst til þeirra betur settu. Ég hef bent á aðgerð sem hefði kostað ríkissjóð miklu minna eða um 1,5 milljarða og hefði skilað sér betur til láglaunahópanna, þ.e. að það komi sérstök hækkun á skattfrelsismörk sem skilaði sér sérstaklega til fólks með tekjur undir einni milljón. Það hefði þýtt hækkun á skattfrelsismörkum úr tæplega 60 þús. kr. í 67 þús. kr. Fyrir launþega með 80.000 kr. hefði þetta þýtt eða svarað til rúmlega 4% launahækkunar strax og ríkissjóður hefði þurft að borga 1,5 milljarða. Þessi aðgerð um að iðgjöldin verði gerð frádráttarbær þýðir í skattfrelsismörkum þar til hún er að fullu komin til framkvæmda árið 1997 að breyting á persónuafslættinum fer í 60.700 eða um nokkrar kr. Því hníga öll rök að því að það hefði átt að fara aðrar leiðir ef einhver meining stæði á bak við það að skila þessari kjarajöfnun sérstaklega til láglaunahópanna. En það er eins og ævinlega þegar á að gera eitthvað til þess að jafna kjör láglaunahópanna að það skilar sér meira í orði en á borði. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. að því þar sem engar tillögur liggja fyrir um það hvernig eigi að mæta þessum útgjöldum upp á yfir 3 milljarða kr. einungis sagt að þessu verði að mæta með auknum tekjum og eða niðurskurði þó svo að um 800 millj. komi til framkvæmda þegar á næsta ári. Ég spyr: Sættir forusta ASÍ sig við það að ekki liggi fyrir a.m.k. einhver yfirlýsing um að þetta verði ekki tekið aftur með einhverjum hætti frá láglaunahópunum, t.d. með skattahækkun eða einhverjum hækkunum á þjónustugjöldum eða með öðrum hætti þannig að þetta verði tekið til baka af láglaunahópunum? Í reynd gæti láglaunafólk staðið frammi fyrir því að það þyrfti að borga meira fyrir þessar aðgerðir en það fær raunverulega sjálft í eigin vasa þegar stór hluti af þessu fjármagni rennur til hálaunahópanna. Ég spyr því: Liggur fyrir nokkur yfirlýsing um það eða var þess óskað af hálfu ASÍ að a.m.k. yrði haft samráð um það við þá með hvaða hætti þessum útgjöldum yrði mætt? Mér finnst raunar það sama varðandi hækkunina sem var samið um í þessum kjarasamningum sem talið er að kosti um 10 milljarða kr. að menn hefðu átt að staðnæmast við það í eitt skipti, ég veit að það snýr ekki að hæstv. fjmrh., en menn hefðu átt að staðnæmast við það í eitt skipti að skipta þessari fjárhæð til fólks með lágar og miðlungstekjur en láta ekki hækkunina ganga upp allan launastigann þannig að 2.700 kr. fer upp allan launastigann líka til mannsins með 500 þús. kr. eða 700 þús. kr. Ég tel að það hefði átt að reyna að ná þjóðarsátt um það í þessum kjarasamningu að skila þeirri fjárhæð sem var þó til ráðstöfunar án þess að tefla stöðugleikanum í hættu að menn hefðu átt að ná þjóðarsátt um það að skila þessu fjármagni fyrst og fremst til fólks með lágar og meðaltekjur. Ég harma að ekki skuli vera gerð tilraun til þess af hálfu verkalýðshreyfingarinnar eða ríkisvaldsins að stíga það skref að upplýsa betur launakerfið hjá opinberum starfsmönnum, ekki síst í ljósi nýfenginna upplýsinga sem fram hafa komið, að launamisrétti kynjanna á sér ekki síst stað hjá hinu opinbera þar sem upplýst hefur verið að 66% launamunur sé milli kvenna og karla þó um sambærilega menntun sé að ræða. Þess vegna hefði ég haldið að ríkisvaldið hefði átt að gera það samkomulag við verkalýðshreyfinguna nú að launakerfið yrði upplýst. Út af fyrir sig þarf ekki að ræða miklu meira um það frv. sem hér liggur fyrir. Þetta er tiltölulega einfalt frv. og samkomulag liggur fyrir við verkalýðshreyfinguna um að þessi leið skuli farin til þess að ná því fram sem menn kalla kjarajöfnun og niðurstöðu í samningana þannig að ég geri ráð fyrir því að þessu verði ekki breytt. En það er mjög athyglisvert, virðulegi forseti, að í þessum kjarasamningum sem snúa að ríkisvaldinu er ýmislegt sett fram sem mér sýnist að kalli á lagabreytingar sem hlýtur að taka nokkurn tíma að ræða á þinginu. Við sjáum m.a. frv. um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar sem felur í sér ýmis önnur ákvæði en þau ákvæði sem lúta beinlínis að kjarasamningum. Það ákvæði sem lýtur að kjarasamningunum í þessu frv. er ákvæði til bráðabirgða sem felur í sér að greiða eingreiðslur til atvinnulausra. Fyrir þessu frv. hefur ekki verið mælt þannig að ég ætla ekki að eyða neinum orðum í það en ég vil vekja athygli á því að hér virðist vera um margþættar lagasetningar að ræða ef á að uppfylla það sem fram kemur í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Ég bendi m.a. á að talað er um að til þess að greiða fyrir kjarasamningunum verði ýmislegt lögfest sem er í frv. til laga um Húsnæðisstofnun ríkisins sem liggur fyrir Alþingi sem hefur nýverið verið mælt fyrir og þar eru mjög mörg mikilvæg ákvæði sem ég mundi styðja að mundu ná fram að ganga og ég legg auðvitað áherslu á það. Það er stutt síðan það mál kom fram og spurning er hvort það sé frv. sem ríkisstjórnin leggur áherslu á að verði afgreitt. Einnig er spurning um það, sem snýr að ríkisstjórninni, að skipa nefnd sem gerir tillögur um lækkun á framfærslukostnaði heimila, einkum vöruverðs á landsbyggðinni. Er meiningin að nefndin ljúki störfum á meðan þessi ríkisstjórn situr eða hver er hugmyndin á bak við þetta? Það er ýmislegt í þessum tillögum sem kallar á ýmsar spurningar. En ýmislegt mjög gott er þarna að finna eins og úrbætur í málefnum fólks í atvinnuleit og með aðgerðum á sviði verkmenntunar og starfsþjálfunar og m.a. með 15 millj. kr. viðbótarframlagi á þessu ári, sem ég fagna mjög, og einnig það sem fram kemur og mér skilst að sé byrjað að framkvæma að niðurgreiðsla á húshitunarkostnaði verði aukin á þessu ári. Öllu þessu ber að fagna. Ég hefði gjarnan viljað, virðulegur forseti, eiga orðastað við hæstv. heilbrrh., ef hann er viðstaddur. Ef svo er ekki þá vænti ég að hæstv. fjmrh. svari fyrir hæstv. heilbrrh. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar kemur fram að reglur um endurgreiðslu kostnaðar vegna sérfræðiheimsóknar og innlagnar á sjúkrahúsum verði endurskoðaðar. Hvað þýðir þetta nákvæmlega? Á að lækka þessar greiðslur eða hvað býr að baki? Ég hefði einnig viljað spyrja hæstv. heilbrrh. um það sem snertir kjörin líka, af því við erum að ræða þau, sem vakti athygli mína í Morgunblaðinu í dag. Þar er því haldið fram, sem er náttúrlega mjög alvarlegt, varðandi lög um félagslega aðstoð sem voru samþykkt fyrir einu eða tveimur árum, að í framkvæmd hafi þessar reglur skert bætur hjá lífeyrisþegum. Þar er vitnað til þess að í þeim lögum, sem sett voru, er kveðið á um það að ef einhleypingur hefur eingöngu tekjur úr lífeyristryggingum almennra trygginga skal hann að viðbættri heimilisuppbót eiga rétt á sérstakri heimilisuppbót um 5.000 kr. á mánuði. En það er vakin athygli á því að nú í framkvæmd samkvæmt lögum um félagslega aðstoð hafi Tryggingastofnunin ekki afgreitt sérstaka heimilisuppbót frá setningu laganna til þeirra elli- og örorkulífeyrisþega sem hafa verið með greiðslur úr lífeyrissjóði sem nema 5.304 kr. á mánuði. Hér er talað um að verið sé að skerða laun þessara hópa um 10%. Það var alls ekki meiningin með þessum lögum um félagslega aðstoð og hvergi getið um það í umsögn eða greinargerð með þessu frv. á sínum tíma að meiningin væri að skerða þessar réttarbætur öryrkja. Mér finnst ástæða til að spyrja um það undir þessari umræðu um kjaramál. Þetta snertir auðvitað réttarbætur öryrkja ef það er rétt að hér sé verið að skerða tekjur þeirra um 10%. Full ástæða hefði verið til þess að hæstv. heilbrrh. svaraði því undir umræðunni. Ég skal ekki gera athugasemd við það þótt hann sé fjarstaddur og hef væntanlega tækifæri til þess að spyrja hann um það þegar málið kemur aftur til umræðu.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur haft þann hátt á að koma hingað og ráðast á ríkisstjórnina fyrir aðgerðir sem hún hefur sjálf tekið þátt í. Hún hefur jafnan þann hátt á að rekja feril hennar og skammast síðan út í hana fyrir aðgerðir sem hún hefur sjálf greitt atkvæði með og jafnvel stundum haft frumkvæði að. Það er nauðsynlegt að þessi hv. þm. svari ákveðnum spurningum. Til að mynda hefur hv. þm. komið hingað upp í kvöld og vakið athygli á því að kynbundinn launamunur hafi aukist. Hv. þm. vakti sérstaklega athygli á því að það hefði gerst í opinbera geiranum. Mig langar til að spyrja hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur: Hvað gerði hún til að draga úr kynbundnum launamun í opinbera geiranum á meðan hún var jafnréttismálaráðherra í átta ár? 
            

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvað hefur komið hæstv. umhvrh. svona úr jafnvægi. Ég var að fjalla um aðgerðir sem þessi ríkisstjórn er að leggja hér fram sem ég á engan þátt í. Fyrir jólin fjallaði ég líka um aðgerðir sem ríkisstjórnin lagði fram og ég á engan þátt í. Ég hef fullkominn rétt hér til að fjalla um þær aðgerðir og hafa skoðanir á þeim. Það er mjög gott að hæstv. umhvrh. er allt í einu farinn að hafa áhuga á jafnréttismálum kynjanna. Ég skal nefna það af því að umhvrh. hefur greinilega ekki fylgst með því sem hefur farið í gegnum þingið um jafnréttismál að framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um jafnréttismál var lögð fram. Hún sneri t.d. að hæstv. fjmrh. Það var tvennt í því sem var mjög mikilvægt sem snýr að launajafnrétti. Í fyrsta lagi átti að framkvæma starfsmat sem átti m.a. að taka verulegt tillit til starfa sem snúa að umönnunar- og uppeldisstörfum til að jafna launamun kynjanna. Þetta snýr að fjmrh. og ég lagði þessa framkvæmdaáætlun fram. Í annan stað var einnig að finna í þeirri áætlun að yfirborganir sem koma einmitt fram hjá hinu opinbera yrðu jafnaðar einnig þannig að þær rynnu einnig til kvenna. Þessi könnun, sem var lögð fram nýlega, og vakti einmitt athygli á þessu hvað þetta væri miklu meira í opinbera geiranum var lögð fram fyrir tilstilli mína þegar ég var félmrh. Þannig að ég vísa þessu á bug og skil ekki af hverju ráðherrann er í svona miklu ójafnvægi. Hann er kannski hræddur um að komast ekki hér inn á þing aftur þannig að það er kannski síðasti séns að vekja athygli á nýfengnum áhuga ráðherrans á jafnréttismálunum. Ég hygg að það sé skýringin. Hann sé að reyna að leita núna að atkvæðum kvenna með því að vekja athygli á skyndilegum áhuga sínum á jafnréttismálum.

Virðulegi forseti. Það er alls ekki rétt að ég sé eitthvað sérstaklega að leita eftir atkvæðum kvenna, ég er líka reiðubúinn til þess að taka við atkvæðum karla. Það er alrangt að áhugi minn á jafnréttismálum sé eitthvað nýfenginn. Það kann að vera að áhugi minn á uppeldismálum hafi vaknað talsvert mikið upp á síðkastið, ég viðurkenni það. Hins vegar er það svo að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur verið ráðherra jafnréttismála í sjö eða átta ár og það er nýkomin könnun sem sýnir einmitt að munurinn á launum karla og kvenna hefur aukist. Hann hefur ekki minnkað á meðan hún var ráðherra. Það er ekki nóg, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, að leggja fram einhverjar áætlanir og einhverjar stefnur menn verða að gera eitthvað, menn verða að ýta á eftir því og ég segi: Það hefur þessi hv. þm. ekki gert. Einmitt sú könnun sem hún hratt af stað sýnir það.

Virðulegi forseti. Það mætti halda að ég og hæstv. umhvrh. hefðum aldrei setið í sama þingflokknum þar sem ég hef iðulega rætt þar jafnréttismálin, lagði þar fram t.d. ítarlegt frv. um jafnréttislög, breytingar á þeim, sem áttu að stuðla að jafnrétti kynjanna. Ég man aldrei eftir því að hæstv. ráðherra hafi tekið þátt í einhverjum sérstökum umræðum þar um jafnréttismál. 

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu frv. ríkisstjórnarinnar um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt með síðari breytingum o.s.frv. Þetta frv. er hluti af því sem þarf að afgreiða á þeim örstutta tíma sem eftir lifir þings vegna þeirra kjarasamninga sem gerðir voru fyrir örfáum dögum. --- Mér þykir vera órói á ráðherrabekknum. Þetta frv. felur í sér ýmislegt gott þó að ég hafi líka athugasemdir við það að gera hvernig að þessu hefur verið staðið og hvernig þessi atriði tengjast ýmsu sem við vorum að vinna að í hv. efh.- og viðskn. fyrir jólin, svo sem því sem kallað hefur verið tvísköttun á lífeyrisgreiðslur. Í tengslum við þetta mál er auðvitað nauðsynlegt að ræða yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 20. febr. sl. og stöðu launamála í landinu. Það er auðvitað ánægjulegt að kjarasamningar skuli hafa náðst og ég held að við hljótum að vera sammála um það þingmenn sem erum að fara aftur í framboð og eigum fram undan kosningabaráttu að það hefði verið býsna óþægilegt að standa í henni með allt logandi í vinnudeilum og verkföllum þannig að það er vissulega ástæða til þess að lýsa yfir ánægju yfir því að samningar skuli hafa tekist. En það er ekki þar með sagt að við kvennalistakonur séum ánægðar með þær áherslur sem fram komu í þessum samningum því hér er allt við það sama. Það er nokkuð óbreytt ástand og alls ekki tekið á þeim málum sem helst brenna á launafólki og almenningi öllum. Þá mundi ég nefna fyrst stöðu barnafjölskyldna sem hafa orðið að bera mjög svo auknar álögur á þessu kjörtímabili og svo það sem var verið að tala um rétt áðan, þann mikla og óréttláta launamun sem hér er á milli kynjanna og sem mjög brýnt er að taka á á næstu árum. Ég hefði viljað sjá slíkar áherslur í þessum kjarasamningum, en þess er kannski ekki að vænta meðan sama forustan er við völd, bæði hjá vinnuveitendum og Alþýðusambandinu, að það verði miklar áherslubreytingar. Því miður eru afar fáar konur meðal þeirra sem standa að kjarasamningum enda eru allar áherslur lýsandi fyrir það að það eru fyrst og fremst karlmenn sem þar koma að og því miður er þeirra hugsunarháttur þannig að þeir virðast ekki hafa áttað sig á því að konur eru tæplega helmingur af þeim sem eru á vinnumarkaði. --- Hæstv. forseti . . .

Hér skal aðeins fara fram einn fundur í senn. Ég bið hæstv. ráðherra og hv. þm. að taka tillit til þess.


             Ég vil benda hv. þm. á að ráðherrar sitja hér og fylgjast með umræðum og það á ekki að vera að trufla þá.  Það sem hefði þurft að gerast í þessum kjarasamningum sem við stöndum frammi fyrir er fyrst og fremst það að það þarf að fara fram uppstokkun á launakerfinu, hvort sem litið er út á almennan vinnumarkað eða hjá ríkinu. Það þarf að stokka upp launakerfið, það þarf að gera það gagnsærra. Það þarf að vera ljóst fyrir hvað er verið að borga og það þarf að hækka grunntaxtana. Það þarf að afnema þetta sérkennilega launakerfi sem hér viðgengst þar sem menn ná upp tekjum sínum með yfirvinnu eða óunninni yfirvinnu eða greiðslum af ýmsu tagi sem skiptast mjög misjafnlega milli fólks. Það þarf að framkvæma nýtt starfsmat, bæði úti á almennum vinnumarkaði og þó sérstaklega hjá ríkinu, til þess einmitt að reyna að taka á þeim mismun á launum karla og kvenna sem ég hef gert hér sérstaklega að umtalsefni. Slíkt starfsmat hefur farið fram í ýmsum ríkjum heims. Ég nefni sérstaklega Kanada, Norðurlöndin og í ýmsum fylkjum Bandaríkjanna hafa verið gerðar tilraunir til starfsmats. Ég veit það t.d. frá Washington, höfuðborg Bandaríkjanna, að þar fór fram ókynbundið starfsmat meðal ríkisstarfsmanna sem skilaði konum verulegri tekjuaukningu og slíkt starfsmat þarf að fara fram hér. Þá er líka nauðsynlegt að skoða sérstaklega stöðu barnafjölskyldna sem við vitum að hafa á þessu kjörtímabili orðið fyrir lækkun barnabóta. Þær hafa orðið fyrir skattahækkunum þessarar ríkisstjórnar. Þær hafa orðið að taka á sig skólagjöld, hærri sjúkrakostnað, o.s.frv. og allt þetta sem við höfum verið að slást hér við allt þetta kjörtímabil. Ég hygg að þeir hópar sem standa verst í samfélaginu séu einmitt fjölskyldur með lítil börn, sérstaklega með lítil börn. Reyndar er afar dýrt að eiga unglinga, þeir eru dýrir í rekstri, ef svo má að orði komast, en staða barnafjölskyldna hér á landi er allsendis óviðunandi. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er komið inn á húsnæðismál, en það er vægast sagt óljóst hvað þar er verið að tala um. Samkvæmt þeim upplýsingum sem fram hafa komið og ég vitna þar í viðtal við hæstv. forsrh., þá kosta þessar aðgerðir sem ríkisstjórnin ætlar að leggja út í 6,5 milljarða kr. á öllu samningstímabilinu eða til ársloka 1997 --- 6,5 milljarða kr. Við hljótum að spyrja: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að ná þessum peningum til baka? Hvernig á að ná í þessa peninga? Það er haft eftir hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur í blöðunum og reyndar hefur hæstv. utanrrh. líka komist svo að orði, að það væru 10 milljarðar til ráðstöfunar og mér þætti fróðlegt að vita hvaðan þeir 10 milljarðar koma því að ríkissjóður er rekinn með allt að 10 milljarða kr. halla á ári hverju. Það er auðvitað ekki skynsamlegt að reikna sér efnahagsbata upp á allt að 10 milljarða og segja sem svo að þeir peningar séu til ráðstöfunar eða hvaðan sem þessi tala er komin. Ég vildi gjarnan fá skýringu hjá hv. þm. hvernig hún kemst að þessu miðað við þann mikla halla sem hér er á ríkissjóði. Þær spurningar vakna auðvitað hvar á að ná í þessa peninga til þess að mæta þessum miklu útgjöldum sem ríkissjóður ætlar að leggja út í. Þar með er ég ekki að gagnrýna þær aðgerðir sérstaklega. Þó að það megi segja sem svo að aðilar vinnumarkaðarins hafi á undanförnum árum í sínum samningum tíðkað það að senda reikninginn fyrst og fremst til ríkisstjórnarinnar og vinnumarkaðurinn hafi tekið ákaflega lítið á sig á undanförnum árum, þá er svo komið að ríkisstjórnin hefur gengið það nærri launafólki á þessu kjörtímabili að það má segja að það sé auðvitað réttlátt að einhverju sé skilað til þeirra aftur. En hallinn á ríkissjóði og staða ríkisfjármálanna, erlendar skuldir ríkissjóðs, eru áhyggjuefni og það væri fróðlegt að fá svar við því hjá hæstv. fjmrh. með hvers konar álögum eða hvers konar aðgerðum eigi að ná þessum peningum til baka. Og eins og kemur fram í umfjöllunum um þessa kjarasamninga þá er þetta óútfylltur tékki eða reikningur sem sendur verður næstu ríkisstjórn, hverjir sem hana skipa. Það er líka merkilegt að við það að skoða yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sjáum við, sem höfum fjallað um slíkar yfirlýsingar aftur og aftur á þessu kjörtímabili, ýmsa gamla kunningja í þessum plöggum og eins og einhver komst að orði þá er ríkisstjórnin alltaf að selja aðilum vinnumarkaðarins sömu aðgerðirnar aftur og aftur. Því er lofað ár eftir ár að taka á skattsvikum og því er lofað að liðka eitthvað fyrir varðandi atvinnusköpun o.s.frv. Það eru í þessu ýmis atriði sem ríkisstjórnin telur sig geta lofað aftur og aftur en maður spyr auðvitað: Hvað um efndirnar? Hverjar eru efndirnar t.d. þegar litið er á skattsvikin? Hér er líka að finna atriði sem voru til umræðu í hv. efh.- og viðskn. fyrir jól. Meðan verið var að ræða þar breytingar á tekjuskatts- og eignarskattslögunum þá kom fram einmitt þessi gagnrýni á það hvernig akstur á vinnustað væri skattlagður og rekstur á hópferðabifreiðum til að flytja starfsmenn. Þetta var rætt og það gafst hreinlega ekki tími til þess að vinna þessi mál og virtist reyndar sem ríkisstjórnarflokkarnir væru ekki tilbúnir til þess en þetta var tekið upp í kjarasamningunum núna. Það var sérstaklega Vinnuveitendasambandið sem benti á þessi atriði og þau eru hér komin og ég held að það sé ekki annað en hægt að fagna því. En eins og hér hefur verið bent á þá eru líka ýmis sérkennileg atriði í þessu frv. eins og það að ríkisstjórnin ætli að beita sér fyrir því að frv. um framhaldsskóla verði afgreitt á Alþingi. Þetta er afar sérkennileg yfirlýsing, en ég hygg að á bak við hana sé áhugi samtaka á vinnumarkaði, hvort sem eru vinnuveitendur eða samtök launþega, á því að það verði tekið á starfsmenntun og verkmenntun í landinu. Þar hefur Alþýðusambandið á undanförnum mánuðum verið að kynna sínar tillögur, sem vissulega eru góðra gjalda verðar, en það er nú svo að ég get upplýst það hér, vegna þess að um það var spurt, að vinna við framhaldsskólafrv. er afar skammt á veg komin í hv. menntmn. Hún hefur varla hafist. Það hefur farið gríðarlegur tími í grunnskólafrv. sem reyndar er ekki fullunnið að mínum dómi. Þannig að það eru auðvitað engar líkur á því að frv. um framhaldsskóla verði afgreitt á þessu þingi og mundi líklega mæta miklum mótmælum vegna þess að samtök kennara hafa miklar athugasemdir við það frv. að gera rétt eins og grunnskólafrv. Þannig að þetta er sérkennileg yfirlýsing hér og við höfum reyndar spurt hæstv. menntmrh. um það hvað þetta þýði og ég veit ekki hvort hann var að vonast til þess að frv. yrði afgreitt, en það má ljóst verða að það verður ekki. Ég nefndi húsnæðismálin áðan og mér þykir þetta vera þunnur þrettándi sem hér kemur fram. Það á að kanna umfang vanskila og eðli greiðsluerfiðleika heimilanna á næstunni. Það kom út í fyrra, á síðasta þingi, viðamikil skýrsla frá félmrn. um skuldir heimilanna þar sem var að finna nákvæma greiningu á þeim skuldum, þannig að ég veit ekki hvað þarf að fara út í ítarlegar rannsóknir á því máli þegar þær staðreyndir liggja fyrir. En það er verið að kaupa sér ákveðinn frest með þessum rannsóknum að því er ég hygg. Aðrar þær breytingar sem hér eru tíundaðar í húsnæðismálum eru þegar komnar fram í frumvörpum ríkisstjórnarinnar sem væntanlega ná afgreiðslu á næstu dögum, eins og um það að verkalýðshreyfingin eigi áfram fulltrúa í húsnæðisnefndum sveitarfélaga og um afskriftir í félagslega húsnæðiskerfinu sem verði lækkaðar í 1%. Það sem vekur sérstaka athygli mína varðandi þessa yfirlýsingu er það sem snýr að atvinnuleysinu í landinu og það vekur furðu mína að samningsaðilar og þá sérstaklega verkalýðshreyfingin skuli ekki hafa lagt meiri áherslu á aðgerðir gegn atvinnuleysi en kemur fram í þessum samningum og þessari yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það segir aðeins í 12. lið, með leyfi forseta: ,,Unnið verður að úrbótum í málum fólks í atvinnuleit með virkum aðgerðum á sviði verkmenntunar og starfsþjálfunar. Á þessu ári verður 15 millj. kr. viðbótarframlagi ráðstafað sérstaklega til þessara mála.`` Þetta er auðvitað góðra gjalda vert, en miðað við þær tölur sem við höfum um atvinnuleysi frá janúarmánuði og miðað við þá spá sem liggur fyrir um atvinnuleysi á þessu ári þá undrast ég að það skuli ekki hafa verið samið um aðgerðir til þess að draga úr atvinnuleysi. Mig langar að spyrja hæstv. fjmrh. hvort þau mál hafi ekki borið á góma í viðræðum aðila vinnumarkaðarins við ríkisvaldið og hvernig á því stendur að hér skuli ekki vera að finna fyrirheit um aðgerðir til þess að taka á atvinnuleysisvandanum sem er eitt stærsta vandamál sem við stöndum frammi fyrir hér á landi og við sjáum að atvinnuleysi er því miður orðið viðvarandi. Það er í 4, 5 og upp í 6% hér ár eftir ár, sveiflast svolítið til frá mánuði til mánaðar. Tíma mínum er nú alveg að ljúka, hæstv. forseti, en mig langar aðeins til að koma inn á þá umræðu sem fór fram áðan og snerti jafnrétti kynjanna. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur gert nokkuð af því undanfarna daga að rifja upp aðgerðir sínar í jafnréttismálum á þeim sjö árum sem hún sat sem ráðherra jafnréttismála og ekki skal ég neita því að eitt og annað hefur hún gert. En við hljótum auðvitað að spyrja um efndir og það hvernig hlutirnir eru framkvæmdir. Hún nefndi framkvæmdaáætlun um jafnrétti til fjögurra ára, sem vissulega var samþykkt og hefur verið samþykkt í tvígang --- en hvað um efndirnar? Hvernig hefur þessu verið fylgt eftir? Hvernig fylgdi hún þessum áætlunum eftir í sinni tíð sem ráðherra? Hvað um jafnréttislögin? Það er til lítils að setja jafnréttislög og endurskoða jafnréttislög ár eftir ár ef þeim er ekki framfylgt. Það er einmitt megingallinn. Við erum sýknt og heilagt að setja lög á hinu háa Alþingi en þeim er bara ekki framfylgt. Eins og ég rakti í ræðu minni í gærkvöldi þá er nú eins og þessi blessuð jafnréttislög komi vinnumarkaðinum ekkert við. Ríkisstjórnin og báðir stjórnarflokkarnir og öll ráðuneyti standa að jafnréttisáætlunum fyrir sín valdsvið og sínar stofnanir og þeim er ekkert fylgt eftir. Þessu þarf auðvitað að breyta. Það þarf fyrst og fremst að breyta hugarfarinu og því hvernig menn nálgast þessi mál og styrkja jafnréttislögin á þann veg að mönnum sé hreinlega refsað fyrir að brjóta þau, að það verði tekið miklu harðar á því. Ég get nefnt sem dæmi að í Bandaríkjunum, þar sem hafa verið samþykktar slíkar áætlanir og atvinnumálaráðuneyti Bandaríkjanna hefur með þau mál að gera á vinnumarkaði, þar er sérstakur starfsmaður í því að heimsækja fyrirtæki til þess að fylgjast með því hvernig lögum er framfylgt. Þeir eru látnir standa fyrir máli sínu og gera grein fyrir stöðu kynjanna innan fyrirtækjanna og þeir eiga yfir höfði sér lögsókn ef þeir ekki standa við þau lög sem gilda í landinu. En hér komast menn sífellt upp með lagabrot og jafnréttislögin eru því miður ekki nægur styrkur, en vonandi gerist það að það stjórnarskrárfrv. sem við vorum að ræða í dag verði til þess að styrkja stöðu kvenna hvað þetta varðar þannig að þær geti frekar leitað réttar síns. Hæstv. forseti. Þetta frv. sem við erum hér að ræða og tengist reyndar ýmsum öðrum málum eins og hér hefur komið fram, verður auðvitað að komast í gegn á næstu dögum og ég sem fulltrúi í hv. efh.- og viðskn. mun að sjálfsögðu leggja mitt af mörkum til þess að svo verði.

Hæstv. forseti. Það er óhjákvæmilegt að fara nokkrum orðum um þetta frv. sem hæstv. fjmrh. hefur mælt fyrir og einnig þá yfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar sem málinu tengist og nýgerðum kjarasamningum við aðildarsambönd Alþýðusambandsins og hæstv. fjmrh. gerði hér sérstaklega að umtalsefni. Þetta er fyrsta frv. af nokkuð mörgum sem hæstv. ríkisstjórn þarf væntanlega að flytja hér ef hún ætlar að standa við fyrirheit sín samkvæmt þessari yfirlýsingu og því er það að vonum og eðlilegt að hæstv. fjmrh. hafi gert fyrirheit ríkisstjórnarinnar og hlut hennar í þessum samningum talsvert að umtalsefni. Það er sögð sú saga að sænskur fjármálaráðherra hafi orðið svo upptekinn af hlutskipti sínu að hann hafi á síðari hluta fjármálaráðherraferils síns og æ síðan jafnan borið upp sömu spurninguna þegar mál voru fyrir hann lögð og hún var þessi, upp á sænska tungu: Hvem betalar? Það var alveg sama hvað var borið upp við þennan hæstv. ráðherra og síðan þingmann það sem eftir lifði hans stjórnmálaferils, að hann svaraði öllum málum með sömu spurningunni: Hver á að borga? Það er greinilegt að núv. hæstv. fjmrh. íslenska lýðveldisins er ekki jafnþungt haldinn af þessu og þessi sænski kollegi því það fer lítið fyrir því hér að spurt sé um það hver eigi að borga þegar þessi víxill var útgefinn. Staðreyndin er auðvitað sú að það vekur ýmsar spurningar þegar hæstv. ríkisstjórn á síðustu dögum, mér liggur við að segja, valdaferils síns stendur að málum með þeim hætti sem hér er gert, að það er gefinn út heljarstór víxill, fjögurra milljarða víxill, fyrir næstu tvö ár og því algjörlega velt yfir á framtíðina að svara nokkru til um það hvernig þessum útgjöldum eigi að mæta og hvaða áhrif þau muni hafa. Reyndar var hæstv. fjmrh. það heiðarlegur í fjölmiðlaviðtali sem ég heyrði við hann tekið rétt eftir að samningarnir voru gerðir, að hæstv. ráðherra einfaldlega sagði: Það er verkefni næstu ríkisstjórnar --- það er verkefni næstu ríkisstjórnar að sjá fyrir því. Kannski sagði hæstv. ráðherrann, að stærstum hluta, ég man það nú ekki, en efnislega voru það u.þ.b. þessi orð sem hæstv. ráðherra viðhafði. Og þá er komið að þeim kjarna þessa máls að það er alveg ljóst að fyrir þessum útgjöldum verður að sjá og þá kemur að spurningunni hvernig og hverjir eiga að borga. Þá verð ég að segja alveg eins og er að ég hef miklar efasemdir um að það sé mikið framfaraspor sem hér er stigið, þ.e. sá hlutur málsins sem snýr að hæstv. ríkisstjórn, ef útgjöldunum yrði svo mætt með sömu skattapólitík og þessi ríkisstjórn hefur ástundað og þessir 4 milljarðar yrðu þá í raun og veru sóttir ofan í vasa almenns launafólks og ekki síður lágtekjufólks heldur en annarra. Og þá er það auðvitað alveg ljóst að þessar aðgerðir fela ekki í sér kjarajöfnun, nema síður sé, heldur þvert á móti eru hlutfallslega þannig úr garði gerðar að þær kæmu ekki síður til góða hátekjufólkinu í landinu. En það er eins og kunnugt er þannig að í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur skattbyrði almennra launatekna þyngst til muna og færst neðar í launaskalanum því skattfrelsismörk hafa lækkað um 7.000--10.000 kr. á kjörtímabili þessarar ríkisstjórnar. Og þó að nú sé þar um smávægilega leiðréttingu að ræða eða lagfæringu að ræða á þessu ári og skattfrelsismörkin geri aðeins betur en að fylgja verðlagi þá munar það ekki miklu og að mestu leyti er óbætt sú skattþynging sem orðið hefur í tíð þessarar ríkisstjórnar á fólki við skattfrelsismörkin. Stærst í þessum pakka er að sjálfsögðu sú ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar og samkvæmt óskum aðila vinnumarkaðarins, að iðgjöld í lífeyrissjóði verði frádráttarbær frá tekjum við álagningu skatta og komi þetta til framkvæmda í áföngum. Það er mjög merkilegt að hér um áramótin voru til afgreiðslu ákvarðanir í skattamálum sem áttu að fela í sér afnám svonefndrar tvísköttunar. Sá sem hér stendur gagnrýndi þá aðferð og þá útfærslu sem þar var valin og varaði við því að menn færu inn á þá braut að láta skattfrelsið koma til framkvæmda útgreiðslumegin, ef svo má að orði komast, en það var tillaga ríkisstjórnarinnar. Í einhverju gleðikasti sem hljóp í ríkisstjórnina í byrjun desembermánaðar þá ákvað hún allt í einu að bjóða mönnum skattfrelsi á 15% tekna úr lífeyrissjóðum. Það var sagt að það ætti að vera til að afnema svonefnda tvísköttun. Á það var auðvitað bent að það eru í minnstum mæli þeir sem eru að fá útgreiðslur úr lífeyrissjóðum í dag sem hafa orðið fórnarlömb nokkurrar tvísköttunar. Hins vegar er það auðvitað ákvörðun um það að varanlega undanþiggja skattgreiðslum lífeyrissjóðstekjur að gera það með því að iðgjaldagreiðslurnar séu skattfrjálsar. Þannig að ég vil vera sjálfum mér samkvæmur í því og segja að ég tel þetta hina einu réttu leið til að fyrirbyggja tvísköttun. En þá koma upp spurningar af því tagi: Er þetta eðlileg framkvæmd? Á að láta þetta skattfrelsi ná hlutfallslega upp úr tekjuskalanum án tillits til þess hversu mikil lífeyrisréttindi menn eru að mynda og síðast en ekki síst vaknar sú spurning hvað á að gera við 15% sem ríkisstjórnin ákvað í desember? Ég óska eftir að hæstv. ráðherra svari því. Tók ríkisstjórnin um leið afstöðu til þess að fella niður þessi 15% á móti? Og þá hvenær og hvernig eða ekki? Því það er ljóst að það var ekki síst til þess að bæta kjör núverandi lífeyrisþega og ellilífeyrisþega í dag sem þessi ákvörðun var tekin um áramótin og mæltist auðvitað vel fyrir í þeim hópum. Eða er það kannski meiningin hjá hæstv. ríkisstjórn að hafa skattfrelsið báðum megin, hafa bæði 4% iðgjöld skattfrjáls og 15% af lífeyristekjunum þegar þar að kemur, þannig að hér sé ekki bara um afnám tvísköttunar að ræða heldur, ef svo má að orði komast, um afsköttun að ræða eða að menn fái tvöfalt skattfrelsi, bæði á inngreiðslunum og tekjunum? Þá segi ég nú: Fyrr má nú aldeilis gagn gera.  Það er reyndar svo, hæstv. forseti, að ríkisstjórnin er allt í einu orðin full manngæsku og kærleika og eys út góðverkunum á báðar hendur. Þannig hefur t.d. hæstv. iðnrh. allt í einu uppgötvað, eftir fjögur ár, að húshitunarkostnaður í landinu sé allt of hár. Kannski er þetta tilviljun. Það er kannski hrein tilviljun að þessir hlutir séu að gerast núna í lok febrúar og byrjun marsmánaðar á kosningaári þegar á svo að kjósa 8. apríl. En alla vega stendur nákvæmlega svona á. Og það er komið inn á það í þessari makalausu yfirlýsingu að það eigi að skoða húshitunarkostnað á sama tíma og ljóst er að á þessu kjörtímabili hafa menn í raun engra sérstakra niðurgreiðslna notið á húshitun þegar þess er minnst að ríkisstjórnin tók þá ákvörðun á sínum tíma að leggja fullan virðisaukaskatt á húshitun. Þannig er þetta nú, virðulegur forseti, að margt er býsna sérkennilegt í kýrhausnum þegar kemur að frammistöðu þessarar hæstv. ríkisstjórnar svona síðustu dagana fyrir kosningar. Eitt þykir mér líka mjög skemmtilegt og verð eiginlega að segja það alveg eins og er, að ég get ekki annað en hrósað hæstv. ríkisstjórn fyrir ja, a.m.k. hugkvæmnina, svo ég segi nú ekki ósvífnina, þ.e. að selja mönnum sömu hlutina trekk í trekk. Það er sagt að sjómaður á Ísafirði sem átti hund hafi selt hann þrisvar um borð í skip og hundurinn stökk alltaf frá borði og synti í land þegar skipin lögðu út á höfnina og hann hafði gott upp úr hundinum trekk í trekk með því að selja hann. Það liggur við að það megi segja það sama um sum atriðin í þessari ríkisstjórn eins og hundinn á Ísafirði forðum, að það sé búið að margselja þau. Hérna eru til að mynda gömul loforð frá fyrri kjarasamningum sem efh.- og viðskn. hefur verið að undirbúa að lögfesta á undanförnum vikum en svo skjóta þau allt í einu upp kollinum eins og ný fyrirheit frá hæstv. ríkisstjórn. Ný fyrirheit. Það er t.d. þannig að við erum búin að vera að skoða frumvarpsdrög í efh.- og viðskn. alllengi um að mönnum skuli heimilt að draga tapað hlutafé í félögum sem hafa orðið gjaldþrota til rekstrargjalda. Þetta er löngu gefið fyrirheit sem efh.- og viðskn. vissi ekki betur en að hún væri að vinna að og væri ákveðið að hrinda í framkvæmd. Nei, en svo skýtur það hér upp kollinum sem alveg spánýtt loforð. Þetta er mikil snilld í viðskiptum að selja hlutina svona oft. Það varð nú frægt hér í vetur þegar ríkisstjórnin seldi í þriðja skiptið átak í vegamálum. Var tvisvar áður búin að lofa þessu átaki, í maí í fyrravor og síðan um mitt sumar þá kom forsrh. enn fram með þetta og svo seldi hann það í þriðja skiptið í haust. Þannig er háttað með ýmislegt fleira hér og það er auðvitað nokkuð sérkennilegt. Þá verð ég að segja, hæstv. forseti, að mér finnst húsnæðismálakafli þessarar yfirlýsingar, 11. punkturinn í þessari 18 liða --- eða 17 er það nú víst, svo allt sé nú haft nákvæmt, hæstv. forseti --- 17. og svo 18. liðurinn er Davíð Oddsson. Það er undirskriftin, það er 18. punkturinn. Ekki tölusett að vísu, hæstv. forsrh. En 11. liðurinn er um húsnæðismál. Það verð ég að segja alveg eins og er að eins og ástandið er í þeim málum þá jaðrar við að ég hefði frekar sleppt því að nefna húsnæðismál en að fjalla um þau með þessum hætti. Þarna er nú harla magurt fé á ferðinni, svo ekki sé meira sagt. Nú veit ég svo sem ekki um það hvort einhver heiðursmannasamkomulög, óskrifleg, liggja þarna á bak við, en ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst texti af þessu tagi, hæstv. forseti, nánast eins og blaut tuska í andlitið á því fólki sem er að missa húsnæði sitt um þessar mundir. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Næstu vikur verða nýttar til að skilgreina til hvaða aðgerða eigi að grípa í skuldbreytingum hjá þeim sem eru í greiðsluerfiðleikum. Seðlabanki Íslands, Félagsvísindastofnun og Húsnæðisstofnun ríkisins munu skila athugun sinni á umfangi vanskila og eðli greiðsluerfiðleika heimilanna á næstunni.`` --- Eðli greiðsluerfiðleika heimilanna. Ég meina, vantar menn eitthvað að vita um það hvers eðlis sá vandi er hjá fólki sem er að missa húsnæðið sitt? Hvers eðlis vandinn er hjá þeim fjórðungi allra húsbréfaeigenda í landinu sem eru í vanskilum? Eðli vandans er það, hæstv. fjmrh., að fólkið hefur ekki peninga til að borga af lánunum. Það er eins einfalt og það getur verið. Ég held að það þurfi ekki skýrslur, hvorki frá Seðlabanka, Félagsvísindastofnun né Húsnæðisstofnun, til að skilgreina eðli þess vanda. Eðli vanda þess fólks sem á ekki fyrir útgjöldum. Þetta er satt best að segja harla sérkennilegt orðalag, að það skuli vera orðið innlegg í kjarasamninga á Íslandi að skilgreina eðli vanda þess fólks sem ekki á fyrir útgjöldunum. Þjónar það nú einhverjum tilgangi í raun og veru að setja slíka texta á blað, ef mér leyfist að spyrja? Þá vil ég aðeins nefna áhrif þessara útgjalda á ríkissjóð og vaxtamál og efnahagsmál eins og þau blasa við um þessar mundir. Við ræddum það hér nokkuð fyrir jólin ýmsir að staðan í þessum efnum væri síður en svo eins traust og hæstv. ríkisstjórn væri að reyna að gefa í skyn. Við vöruðum við því að vextir hlytu að fara hækkandi á næstunni ef ekkert yrði að gert og að staða ríkisfjármála og hins innlenda fjármagnsmarkaðar væri mjög ótrygg. Hvað hefur verið að koma á daginn, hæstv. forseti? Það sem m.a. hefur verið að koma á daginn er það að einir 4 milljarðar ríkispappíra eru nú í uppnámi eftir innlausn skuldabréfa og árangurslaus útboð ríkispappíra á síðustu vikum, einir 4 milljarðar. Nettókröfur Seðlabankans á ríkissjóð eru yfir 18 milljarðar um þessar mundir. Þeir langhæstu í sögunni. Á mannamáli þýðir það að Seðlabankinn er búinn að kaupa svo mikið af ríkisskuldabréfum og ríkisvíxlum að hann getur þar engu bætt við sig, hann er kominn á tapp. Í raun og veru vita það allir sem eitthvað vilja vita um ástandið á innlenda fjármagnsmarkaðnum að þar er hlutunum haldið gangandi annars vegar með handafli og hins vegar með seðlaprentun. Og flestir, innlendir sem erlendir sérfræðingar, sem eitthvað vita um innlenda lánamarkaðinn og vaxtastigið á Íslandi og/eða gengismál, segja: Annað tveggja er óumflýjanlegt á næstunni, a.m.k. ekki seinna en strax eftir kosningar, vaxtasprenging eða gengisfelling. Það verður að segja alveg eins og er að það er merkilegt hvernig hæstv. ríkisstjórn er að reyna að halda þessum hlutum niðri og hefur út af fyrir sig tekist það bærilega vegna þess að það verður ekki öðruvísi skilið en að þagnarsamsæri ríki í fjármagnsheiminum um þetta ástand. Mér er til að mynda kunnugt um það að erlendir sérfræðingar sem hafa verið að fylgjast með íslenska peningamarkaðnum gefa sínum umbjóðendum aðvaranir af þessu tagi, að menn verði að búa sig undir það að ástandið í þessum efnum geti orðið mjög alvarlegt hér með vordögum strax eftir kosningar. Þetta ástand minnir mig á andrúmsloftið sem hér var skapað í aðdraganda kosninganna 1987. Þá var mönnum talin trú um það á Íslandi að það væri góðæri og það væri gott ástand og það væri allt í himnalagi í efnahagsmálum. Hver var staðan hálfu eða einu ári síðar? Einhver versta krísa sem gengið hefur yfir í íslenskum efnahags- og atvinnumálum, sem endaði með sprengingu ríkisstjórnar haustið 1988 þegar ríkisstjórn undir forustu Sjálfstfl. hafði gefist upp gagnvart því hrikalega ástandi í efnahagsmálum sem þá var orðið, aðeins 12--14 mánuðum eftir hið mikla góðæri sem átti að einkenna ástandið þegar kosið var vorið 1987, sem reyndist auðvitað falskt og tilbúið. Því miður er það svo að það eru mörg sömu sjúkdómsmerkin á ferðinni núna til að mynda í ríkisfjármálum og á innlenda fjármagnsmarkaðnum. Það verður auðvitað að ræða þessa hluti eins og þeir eru þó það séu að koma kosningar og það sé óþægilegt fyrir hæstv. fjmrh. að um þetta sé fjallað. Vextirnir hafa verið að hækka á síðustu mánuðum jafnt og þétt og núna seljast ekkert nema skammtímapappírar af því að enginn vill binda fjármagnið nema í stuttan tíma af því að menn búast við breytingum, hækkun á vöxtum eða gengislækkun. Þetta eru auðvitað hlutir sem er óhjákvæmilegt að tala um. Það skyldi nú ekki vera að umfjöllunin um húsnæðismál væri jafnfátækleg og raun ber vitni vegna þess að enginn þorir að taka á því að fjármögnun húsnæðiskerfisins gekk ekki upp á síðasta ári. Húsnæðisstofnun seldi engin bréf eftir mitt ár og ríkissjóður varð að halda henni gangandi með því að taka lánin sjálfur og endurlána byggingarsjóðunum. Það er ekki annað að sjá en að sama ástand eigi að ríkja fram yfir kosningar. Svo á auðvitað að koma og uppgötva allt í einu mikla erfiðleika sem kalli á aðgerðir og niðurskurð og vaxtahækkun og alls konar hluti sem ekki eru nefndir á nafn fyrir kosningarnar. Ég held að það sé ástæða til að vara við þessu svikalogni, þessu falska ástandi sem er verið að reyna að búa hér til til að geta kosið í anda og nafni einhverrar glansmyndar í efnahagsmálum sem því miður er ekki til. Atvinnuleysið hefur ekki haggast, ekki haggast, og það er ekki á það minnst í þessari yfirlýsingu. Þvert á móti er það þannig að erlendar stofnanir eru nú að spá miklu meira atvinnuleysi en íslenskar stofnanir og af hverju er það? Gæti það ekki verið m.a. vegna þess að þær eru ekki tilbúnar til að teygja sig jafnlangt á bjartsýnum forsendum eins og íslenskar stofnanir hafa gert í spám sínum upp á síðkastið af einhverjum ástæðum. Þar sem m.a. er spáð áframhaldandi metverðmætum úr loðnuvertíð og jafnmiklum verðmætum úr Smugunni og úr fleiri áttum, sem margir telja ástæðu til að hafa fyrirvara á. Auðvitað þýðir ekki annað en að ræða um þessa hluti eins og þeir eru í tengslum við þessa mjög svo kostulega að mörgu leyti yfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar. Að lokum vil ég taka einn þátt hér fyrir og það er verðtrygging lánsfjár og yfirlýsing ríkisstjórnar um í fyrsta lagi að breyta lánskjaravísitölunni og í öðru lagi að afnema hana í áföngum með einhverjum hætti án þess að það sé útskýrt nánar. Ég óska eftir því að ábyrgðaraðilar þessa máls, hæstv. fjmrh. eða hæstv. forsrh., tjái sig um þetta efni. Hvernig hyggjast menn standa að þessum breytingum og hvaða áhrif telur hæstv. fjmrh. að afnám eða breytingar á lánskjaravísitölunni séu líklegar til þess að hafa á næstu vikum og mánuðum? Mjög margir sérfræðingar óttast að þetta geti ýtt enn þá frekar undir spekúlasjónir og spákaupmennsku. Þetta geti haft frekari áhrif í þá átt að þrýsta upp vöxtum og burt séð frá mikilvægi þess að verja launamenn fyrir áhrifum af hækkaðri lánskjaravísitölu og ég geri ekki lítið úr, þá verða menn líka að horfa á hina hliðina og afleiðingar þess. Því hefur verið haldið fram, m.a., ef ég man rétt, af hæstv. forsrh., að það hafi verið sérlega ámælisvert af fyrri ríkisstjórn að fikta með lánskjaravísitöluna. Ég þykist muna það rétt að einhvern tímann hafi hæstv. forsrh. látið slík orð falla. Það hafi ekki reynst auðvelt að telja útlendingum trú um að á þessu væri ekki byggjandi af því að fyrri ríkisstjórn hafi fiktað við lánskjaravísitöluna. Þær breytingar voru smávægilegar borið saman við þetta og vegna þess að hér er ekki bara talað um að breyta reiknigrundvellinum heldur líka afnema hann í áföngum ættu áhrifin að sama skapi að vera meiri.

Hæstv. forseti. Hv. þm. nefndi það að spár væru með einhverjum einkennilegum hætti eða gaf það til kynna. Ég las það þannig að hann væri að gefa til kynna að opinberar spástofnanir væru að þjónka einhverjum málstað. Þannig vill til að á öllu sl. ári voru spár hinna opinberu spástofnana of varfærnar hvað varðaði efnahagsbatann. Það varð að leiðrétta þær á þriggja mánaða fresti því þær voru alltaf of varfærnar. Þetta veit hv. þm. Það voru nokkrir aðilar hins vegar sem spáðu vitlaust og þar fór hv. þm. mjög framarlega í flokki. Í þessum löngu ræðum sínum, sem hann er frægur fyrir hér og víða um jarðir, spáði hann því í desember sl. að nú í janúar eða febrúar yrði hér vaxtasprenging. Því var lýst og talað fjálglega um þessa miklu innlausn spariskírteina sem var að verða og þá ógn sem af því stafaði og það yrði vaxtasprenging einmitt á þessum mánuðum. Það er hið þveröfuga að gerast. Það varð ekkert vandamál uppi þegar innlausn þessa skírteinaflokks varð. Þvert á móti þá styrktist staða Seðlabankans og viðtökur almennings sýndu að vaxtastigið er á afskaplega traustum grunni byggt. Og núna eftir þessa kjarasamninga þá lækka vextir enn og enn heldur hv. þm. áfram að spá. Reynslan af spádómi hv. þm. er nú ekki þannig að hann ætti að draga spádóm annarra í efa.

Hæstv. forseti. Ég er nú ekki miklu nær eftir þetta stórkostlega, málefnalega og merkilega innlegg hæstv. forsrh., satt best að segja. Það sem ég var að fjalla um varðandi spár var til að mynda það misræmi sem er uppi núna í spám Alþjóðavinnumálastofnunar annars vegar og hins vegar Þjóðhagsstofnunar og fleiri aðila um áframhaldandi atvinnuleysi. Þar er bara uppi klárt misræmi sem er eðlilegt að spurt sé út í. Ég leyfi mér að halda því fram, já, ég leyfi mér að halda því fram til að mynda að forsendur þjóðhagsspár núna séu bjartsýnar, m.a. vegna þess að þær gera ráð fyrir fullum verðmætum út úr loðnuvertíðinni. Það mega allir vita sem eitthvað þekkja til þeirra mála. Og þó að ekkert komi annað til en það hvað loðnan byrjaði seint að veiðast og ýmislegt annað sem spilar inn í, m.a. þvergirðingsháttur stjórnvalda í sumum tilvikum, sem þvælast fyrir í sjálfsögðum hagræðingarmálum varðandi veiðar og vinnslu á loðnu, þá eru miklar efasemdir uppi um það, því miður, hjá öllum innan sjávarútvegsins og sem til þekkja, að þeir nái þeim verðmætum út úr loðnuvertíðinni sem út af fyrir sig markaðsaðstæður gæfu möguleika á vegna þess að við sitjum nokkurn veginn einir að mörkuðunum núna þar sem ekki er veidd loðna bæði í Noregi og Kanada og höfum þar af leiðandi möguleika á að ná þarna talsvert mikilli sölu. En því miður eru bara að verða mjög litlar líkur á því að við náum kvótanum og sérstaklega litlar líkur á því að á jafnskömmum tíma og er til stefnu náist að frysta það magn afurða sem þarf til að gefa okkur sambærileg verðmæti og metvertíðin á síðasta ári gerði. Algjör metvertíð þar sem verðmæti frystra loðnuafurða margfaldaðist og jókst um marga milljarða króna. Varðandi vaxtamálin þá þýðir ekkert fyrir hæstv. ríkisstjórn að láta svona, vextirnir hafa verið jafnt og þétt hækkandi. Þeir hafa verið það. Þó það hafi selst dálítið af skammtímapappírum núna, einfaldlega vegna þess að ýmsir fjárfestar ákveða að brúa bilið gegnum þessa óvissu kosninganna, þá segir það enga sögu um mat manna á langtímahorfum í þessum efnum og bæði innlendir og erlendir sérfræðingar viðurkenna að þar er mikil hætta á vaxtahækkun.

Hæstv. forseti. Þetta sem hv. þm. nefndi gaf alls ekki tilefni til þess að draga þessar spár í efa vegna þess að þetta voru engin sannindi frá honum komin. Í þessum spám voru slegnir nákvæmlega þessir varnaglar sem hv. þm. nefndi varðandi Smuguveiðar og varðandi loðnu. Þannig að spárnar báru þetta með sér, þessir varnaglar voru slegnir. Hv. þm. þarf því ekkert að vera að draga þessar spár í efa með því að draga þessi mál fram, það gerðu spárnar sjálfar. En varðandi atvinnuleysið, af því að það var nefnt, þá gilti reyndar það sama um spár Þjóðhagsstofnunar um atvinnuleysi eins og um aðra þætti efnahagsmála. Þjóðhagsstofnun spáði hærra atvinnuleysi á öllu sl. ári heldur en varð. Það hefur gerst alla þessa mánuði að atvinnuleysi er nú minna en í sama mánuði á árinu á undan. Alla síðustu fimm, sex mánuði hefur þetta gerst. En þessir hv. þm. spáðu þessari vaxtasprengju og töluðu fjálglega og mikið. Þetta er allt saman skráð. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson gerði það með miklum tilburðum. Hann var að vísu ekki með spjöldin eins og í gær, það er nýtt trikk hjá þingmanninum. Það hefði verið mjög áhrifaríkt að eiga þessi spjöld á mynd með öllum þeim spám. Það var glæsilegt hjá þingmanninum og það hefði verið gaman að eiga mynd af því, því allar reyndust þessar spár tóm vitleysa. Það hefði verið afskaplega ánægjulegt að sjá súlurnar hjá þingmanninum, þannig að þetta var ekkert nýtt. Spárnar sem sagt hafa ekki verið of bjartsýnar fram til þessa, þær eru varfærnar og við höfum verið varfærnir. Við höfum jafnan sagt að það væri rétt að fara að öllu með gát, en það þýðir heldur ekki að draga úr fólkinu kjark. Það er ábati í augsýn. Það verða allir varir við það. Það er þess vegna sem menn eru núna að semja um kaupmátt. Það er kannski það sem setur hv. þm. svona illilega út af laginu.

Hæstv. forseti. Það sýnir sig jafnan að vera afar viðkvæmt þegar einhverjir dirfast að mótmæla leiksýningunni sem er að fara fram hjá hæstv. ríkisstjórn um góðærið og hið himinborna ástand á öllum sviðum þjóðlífsins. Það sýnir sig að vera afar viðkvæmt ef einhver leyfir sér að koma í ræðustólinn og nefna t.d. orðið atvinnuleysi. Þá umhverfist hæstv. forsrh. jafnan, snúast alveg út á honum iðrin. Þetta er náttúrlega einfaldlega vegna þess að það passar ekki inn í myndina sem er verið að reyna að búa til, glansmyndina um hið góða ástand. Það er verið að reyna að telja þjóðinni trú um að það sé allt í lagi á Íslandi þó að það sé næstum 5% atvinnuleysi. Varðandi forsendur fyrir þjóðhagsspá, hæstv. forseti, þá er það að vísu rétt að auðvitað nefna höfundar þjóðhagsspárinnar varðandi aflann í Smugunni að þar sé ekki á vísan að róa, að metverðmæti út úr loðnuvertíð séu ekki örugg. En þetta er reiknað inn í.  Það sem liggur fyrir í þessu máli líka er það að alþjóðlegar stofnanir og alþjóðlegir sérfræðingar meta þetta öðruvísi en Íslendingar. Ég hafði engar getgátur uppi um neinar hvatir í því sambandi, hæstv. forseti, varðandi þessar stofnanir, en ég leyfði mér að segja að ég teldi þessar forsendur bjartsýnar. Hæstv. forsrh. verður bara ósköp einfaldlega að þola það að menn kunni að meta hlutina öðruvísi en þeir kjósa að gera, hæstv. ráðherrar, núna rétt fyrir kosningar. Og varðandi það að menn megi ekki tala kjark úr þjóðinni þá fagna ég sinnaskiptum hæstv. forsrh., sem magnaði hér upp kreppuna með svartagallsrausi sínu í næstum þrjú ár og talaði ekki um neitt við nokkurn mann nema fortíðarvanda, kreppu og samdrátt og niðursveiflu. Þetta er gjörbreyttur maður og ég fagna því. Skyldi það vera í einhverju samhengi við kosningarnar að hæstv. forsrh. hefur nú algjörlega snúið við blaðinu?

Virðulegi forseti. Ég vil í fyrsta lagi taka það fram að það hefur komið fram í fréttum af hálfu Þjóðhagsstofnunar að þær tölur sem Alþjóðavinnumálastofnunin miðar við eru gamlar og úreltar tölur og það hélt ég að hv. þm. vissi. Í öðru lagi er nauðsynlegt að það sé rifjað upp nú, ekki síst vegna þess að það er gefinn kostur á því, að hér stóðu hv. þm. Alþb. fyrir jólin og sögðu: Nú verður vaxtasprenging og gengisfelling. Þetta voru þeirra orð fyrir jól, en hver er niðurstaðan? Niðurstaðan er sú að þessir kjarasamningar hafa orðið til þess að vextir hafa lækkað, um 20--40 punkta hafa vextir verið að lækka að undanförnu. Og það er rangt að það hafi gerst með Seðlabankann sem hv. þm. var að lýsa, því það hefur þvert á móti gerst á undanförnum dögum að Seðlabankinn hefur verið að losa sig við ríkisverðbréfin. Ég harma það að hv. þm. skuli ekki fylgjast betur með en hann gerir ef það á að taka mark á orðum hans hér í kvöld.

Hver er þá . . .

Það er nefnilega þannig að í húsnæðismálunum 

Hæstv. ráðherra er í andsvari og er að svara hv. 4. þm. Norðurl. e.

Það heyrist hér, virðulegi forseti, hvað hv. þm. á bágt með það að hlusta á sannleikann um sjálfan sig. Það er athyglisvert hvernig hv. þm. lætur þegar það er sagt hér að það var allt bull og vitleysa sem hann sagði í þessum málum fyrir jól. Og nú hefur það gerst að vextirnir hafa lækkað og það kemur þeim vel líka sem eru að byggja, það kemur mönnum vel sem standa í húsnæðismálum. Og að lokum þetta: Það fyrirtæki sem metur lánshæfni Íslendinga, sem er Moody's Investor's Service, hefur sagt: Íslendingar hafa jafngóða lánshæfni og áður vegna þess og vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar, af því að þeir hafa trú á aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Og nú hefur það komið í ljós að samningarnir sem gerðir hafa verið eru þess eðlis að þeir eru forsenda áframhaldandi stöðugleika. Það er sorglegt að horfa upp á stjórnarandstæðinga eins og hv. þm. að hann getur ekki tekið því og tekur því svona illa þess vegna.

Hæstv. forseti. Það er nú enn þá sorglegra að horfa upp á hæstv. ráðherra umhverfast hér þegar menn leyfa sér að leggja öðruvísi mat á stöðuna að einhverju leyti heldur en þeir gera sjálfir. Það er bara ekki þannig, hæstv. forseti, að hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. hafi einkarétt á því að meta stöðuna í efnahags- og atvinnumálum á Íslandi. Það er bara ekki svoleiðis. Sjálfstfl. ræður að minnsta kosti ekki skoðunum þess sem hér stendur varðandi það að það sé ekki gott ástand að hér gangi milli 6.000 og 7.000 manns atvinnulausir. Mér er alveg sama hvað hæstv. fjmrh., Friðrik Sophusson, tuðar mikið um kraftaverk sín í ríkisfjármálum, ég lít ekki á það sem gott ástand á Íslandi að milli 6.000 og 7.000 manns gangi atvinnulausir. Það þýðir ekkert að reyna að selja mér þá speki. Varðandi það að Seðlabankinn hafi náð að selja svolítið af skammtímapappírum, það er rétt, en það er vegna þess, að mínu mati, að menn eru tilbúnir að festa fé tímabundið, geyma það í skammtímapappírum. Vegna óvissunnar þá hentar það mönnum að kaupa þriggja mánaða ríkisvíxla. Það getur vel verið að það hafi gengið þokkalega hjá bankanum að koma fé yfir í þá eins og að það gekk að koma hluta af innlausninni út með því að bjóða sérstök innlausnarkjör með vaxtahækkun. Miðað við þá markaðsvexti sem menn sögðu ríkja hérna fyrir jólin þá urðu menn að fara út í það að bjóða vaxtahækkun í formi innlausnarkjara. Þannig að ég held að árangurinn sé ekki merkilegur, hæstv. fjmrh. Og minnumst þess að síðan við áttum hér orðaskipti um þessa hluti um miðjan desember þá hækkuðu vextirnir jafnt og þétt fram í miðjan febrúar. Þó að það vilji svo til að hæstv. fjmrh. geti bent á einhverja dagsveiflu í gær eða í fyrradag þá er ég ekki búinn að sjá það sem sönnun þess að það sé að verða eitthvert varanlegt brot í þessari kúrfu sem hefur verið jafnt og þétt upp á við frá því fyrri hluta sl. árs. Vextir hafa verið jafnt og þétt hækkandi á Íslandi frá því í febrúar, mars, apríl á árinu 1994, þangað til þá í gær eða í fyrradag, ef það er það sem hæstv. fjmrh. er að státa af hér.

Virðulegi forseti. Það sem við erum að vekja athygli á, ráðherrarnir, er það hversu ómerkilegur og hættulegur þessi málflutningur er sem stundaður er af hv. þm. Alþb., að koma í ræðustól, þykjast búa yfir upplýsingum og hreinlega ljúga að þjóðinni. Hvers vegna er þetta gert? Þetta er gert til þess að skapa tortryggni. Það var talað um vaxtahækkanir og gengislækkanir. Það hefur alltaf legið fyrir að vextir mundu hækka og lækka hér samsvarandi og gerist í öðrum löndum. Það gerðist frá desember til febrúar. Það vita allir. En það sem ég var að segja var það að vextir hafa lækkað á undanförnum dögum vegna þess að kjarasamningarnir voru gerðir, án þess að nokkur vaxtabreyting hafi verið í útlöndum. Þetta verður hv. þm. að viðurkenna. Ég get bætt því við að það var meira að segja gengishækkun fyrir skömmu, ekki mikil en þó var gengishækkun íslensku krónunnar. Það þýðir ekki að koma fram aftur og aftur með slíkar hrakspár eins og þeir hafa gert nema þeir annaðhvort vilji vera menn sem ekki er hægt að taka mark á eða að þeir eru að reyna að koma þeim óróa á með öllum sínum ráðum til þess að geta komið í veg fyrir það að samningar gengju eftir, til þess að koma í veg fyrir það að hér ríki stöðugleiki, til þess að reyna að koma á upplausn í þjóðfélaginu og það er alvarlegt þegar slíkt gerist. Það hlýtur að vera í okkar verkahring nú þegar það kemur í ljós að þeir hafa haft rangt fyrir sér þegar við skoðum þetta mál nú, tveimur mánuðum síðar, að vekja athygli á þessum ómerkilega málflutningi hv. þm. Alþb.

Hæstv. forseti. Það var aldeilis að mér hefur tekist að koma við taugina í hæstv. fjmrh. Það er meiri óskaplegi æsingurinn. Ætli það geti ekki bara verið að ég hafi hitt nagla á höfuðið. Komið einhvers staðar við viðkvæman eða veikan blett. Þessi dagfarsprúði maður, hæstv. fjmrh., er ekki vanur því að umturnast svona út af smámunum. Ég leyfi mér að láta mér detta það í hug, hæstv. fjmrh., að þetta sé greinilega eitthvað mjög viðkvæmt mál. Varðandi það, hæstv. forseti, að það megi ekki ræða hér um efnahagsmál og hafa á þeim að einhverju leyti annað mat og aðra skoðun en hæstv. fjmrh. þá sé það bara niðurrifsstarfsemi og skemmdarstarfsemi og menn séu að ljúga o.s.frv., þá hafna ég slíkum málflutningi. Fyrsti maðurinn til að taka sér slík orð í munn í umræðunni er hæstv. fjmrh. Ég viðhafði ekki slík orð, en ég leyfði mér að vera hér með gagnrýnið mat á stöðunni og vara við því sem gæti verið fram undan og ég er ekki einn um það, hæstv. fjmrh. Það kann að vera að fáir sérfræðingar í efnahagsmálum séu tilbúnir að ganga fram undir nafni á Íslandi einmitt þessa dagana, en ég hef rætt við þá marga sem hafa deilt með mér skoðunum um að það væri ástæða til að hafa áhyggjur af ýmsum þáttum þessa máls. Ég segi bara þetta: Ef það er hér kallað ómerkilegt að leyfa sér að ræða um efnahagsmál út frá öðrum forsendum heldur en hæstv. fjmrh., má þá ekki eins kalla það ómerkilegt ef menn eru að búa til glansmynd sem ekki eru innistæður fyrir og ætlunin er að birta þjóðinni eftir kosningar? Við skulum þá bara bíða og sjá til þegar kemur fram á mitt næsta ár og ræða þá saman að nýju, hæstv. fjmrh. Vonandi verðum við báðir hér í hvaða hlutverkum sem við verðum.

Virðulegi forseti. Það væri nú æskilegt að hafa hæstv. forsrh. í salnum og ég get lofað honum því að ég skal sýna honum myndir ef það er honum frekar til ánægju við að vera í salnum að fá að horfa á þær. En áður en ég kem að efni ræðu minnar þá vil ég segja eftirfarandi við hæstv. fjmrh.: Ég skora á hæstv. fjmrh. að leggja hér fram áður en þessari umræðu lýkur í fyrsta lagi tölur um það hver er kröfustaða Seðlabankans á ríkissjóð núna. Í öðru lagi: Hver er staða gjaldeyrisvarasjóðsins núna? Í þriðja lagi: Hvað um erlenda lánið sem fjmrh. og ríkissjóður í samvinnu við Seðlabankann tóku fyrir skömmu til að bjarga gjaldeyrisvarasjóðnum? Hvað var það hátt, hæstv. ráðherra? Hvenær áætlar hæstv. ráðherra að lánið verði búið? Er það eftir fjórar vikur, sex vikur, átta vikur? Í fjórða lagi: Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera þá? Ætlar hann að taka nýtt erlent lán? Málið er nefnilega það að þessu ástandi hefur verið haldið uppi af hálfu ríkissjóðs undanfarnar vikur með erlendri lántöku, hæstv. fjmrh. Á sama tíma og forsrh. kemur í gærkvöldi og hælir sér af því að nú sé þjóðin að borga niður erlendar skuldir þá er fjmrh. önnum kafinn við að taka erlend lán sem endast ekki nema í nokkrar vikur þar til þarf að taka nýtt. Ég skora í fimmta lagi á hæstv. fjmrh. að svara því hér og nú: Hvað telur hann að ríkissjóður komist lengi af á næstunni án þess að taka nýtt erlent lán? Ég vil fá skýr svör hjá hæstv. fjmrh.: Hve lengi, mælt í vikum, alla vega í mánuðum, telur hæstv. fjmrh. að ríkissjóður komist af án þess að taka erlend lán? Fyrr en hæstv. fjmrh. hefur svarað þessum spurningum í ræðustólnum ætti hann ekki að hafa hátt um það að menn séu að draga upp einhverja dökka mynd. Fjmrh. sem telur sig hafa efni á því að tala eins og hæstv. fjmrh. gerði áðan leggur fram þessar tölur sem ég hef beðið um og leggur þær fram í umræðunni í kvöld. Ef fjmrh. er ekki nærri töskunni þá hefur hann einfaldlega ekki unnið heimavinnuna sína. Ég fer formlega fram á það að þessar upplýsingar verði lagðar fram áður en umræðunni lýkur. Það væri reyndar gagnlegt fyrir fjmrh. að leggja líka fram tölur um það hvað erlendar lántökur ríkissjóðs hafa aukist mikið í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hvað hefur ríkisstjórn Davíðs Oddssonar aukið mikið erlendar lántökur ríkisins? Það er auðvitað ekki þakkarvert þó að Jóhann frændi hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar fari á Smuguveiðar og dragi einhverja meiri peninga í þjóðarbúið eða loðnan sé sérstaklega gjöful og menn geti þess vegna fagnað meiri gjaldeyristekjum ef forsrh. og fjmrh. eru svo önnum kafnir út um allar heimsins trissur við að taka erlend lán. Hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. sögðu í haust og fyrir áramót að þessi ríkisstjórn ætlaði ekki að gefa út kosningavíxla. Það var boðskapurinn í fjárlagafrv. hæstv. fjmrh. Friðriks Sophussonar fyrir hönd ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Það mundu menn nú sjá að það yrði mikill munur á viðskilnaði núv. ríkisstjórnar og þeirrar síðustu. Það yrði ekki gefinn út neinn kosningavíxill. Enginn kosningavíxill. --- En, hæstv. fjmrh., það eru á borðunum frumvörp sem ríkisstjórnin vill afgreiða fyrir þinglok upp á 5--6 milljarða í kosningavíxlum. Í öðru lagi hefur hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. hvað eftir annað sagt það að núv. ríkisstjórn mundi ekki skilja við stöðu ríkissjóðs gagnvart Seðlabankanum eins og gert var í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þetta tvennt, engir kosningavíxlar og ekki jafnslæm staða gagnvart Seðlabankanum eins og vorið 1991, hefur verið höfuðþátturinn í boðskap þessara tveggja hæstv. ráðherra. Hverjar eru staðreyndirnar? Staðreyndirnar eru forgangsafgreiðsla í þinginu um kosningavíxla upp á 5--6 milljarða, þar af 3--4 vegna kjarasamninganna, hitt í nýjum samningum við sveitarfélögin vegna frárennslismála þar sem á síðustu dögum þingsins kemur fram stjfrv. upp á 2 milljarða hjá ríkissjóði á næstu árum án þess að nokkuð liggi fyrir um það hvernig eigi að fjármagna það. Það er kannski von á fleiri frv. í salinn, hæstv. fjmrh.? Þessi upphæð sem nú er gefin út í kosningavíxlum á síðustu dögum þingsins er álíka og skattatilfærslan til atvinnulífsins í landinu á kjörtímabilinu. Næstu ríkisstjórn er sem sagt ætlað að skaffa fjármagn af álíkri stærðargráðu. Ég hef sagt það oft í þessum ræðustól að staða í kröfugerð Seðlabankans á ríkissjóð vorið 1991 og áramótin 1990--1991 var ekki viðunandi. Það hefur ekki verið neinn ágreiningur um það milli mín og hæstv. núv. fjmrh. og forsrh. Þeir hafa hins vegar haft um það mjög stór orð og talið það vera mælikvarðann um hina gífurlegu óstjórn og þær neyðarráðstafanir sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar varð að grípa til bæði í vaxtamálum, skattamálum og öðrum málum þegar hún tók við. Ég birti í gærkvöldi --- og hæstv. forsrh. var eitthvað að kveinka sér undan því að það hefði verið sýnt í þingsalnum þannig að það er best að ég sýni honum það aftur og vonandi hefur hann sig inn í þingsalinn til að kíkja á það --- nettókröfur Seðlabankans á ríkissjóð og ríkisstofnanir. Þær voru í janúar 1995 yfir 18 milljarðar en voru í desember 1991 rúmir 8 milljarðar. Þær eru rúmlega 100% hærri. Nú má vel vera að þessir 18 milljarðar hafi eitthvað hreyfst til á allra síðustu vikum, um kannski 1, 2, eða 3 milljarða, eitthvað svoleiðis. Það má vel vera og fjmrh. leggur þá fram þær tölur. En, hæstv. fjmrh., þó þær hafi farið niður í 16, þó þær hafi farið niður í 15, þó þær hafi farið niður í 14, þó þær hafi farið niður í 13, þó þær færu niður í 8 þá er það hrikaleg staða, hæstv. ráðherra. Ég veit að hæstv. fjmrh. veit það. Ég er hins vegar ekkert viss um að hæstv. forsrh. geri sér neina sérstaka rellu út af þessari tölu. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að rétta þessa stöðu við? Hvernig ætlar ríkisstjórnin á næstu vikum og mánuðum að gera hvort tveggja: Annars vegar að leggja drög að því að kosningavíxillinn sem gefinn var út í kjarasamningunum verði greiddur og síðan að ná þessari hrikalegu stöðu gagnvart Seðlabankanum niður í það sem er viðunandi í sæmilega heilbrigðu hagkerfi? Eða ætlar ríkisstjórnin virkilega að láta kröfur Seðlabankans á ríkissjóð vera dinglandi á bilinu 10, 12 og upp í 18 milljarða á næstu mánuðum? Staðreyndin er sú að þessi viðskilnaður ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar er hrikalegur og ábyrgðarleysið alveg yfirgengilegt. Maður hefði kannski haldið að ríkisstjórn sem horfði á þessar tölur, stöðuna gagnvart Seðlabankanum væri ekki að gefa út kosningavíxla upp á marga milljarða án þess að segja hvernig ætti að greiða þá, en það er ekki gert. Það er bara gefið á garðann, 3, 4 milljarðar í kjarasamningunum, 2 milljarðar gagnvart sveitarfélögunum. Bara gjörið svo vel, kæru vinir. Við vorum á fundi í umhvn. fyrr á þessum sólarhring um kvöldmatarleytið og það lá við að formaður Sambands ísl. sveitarfélaga félli fram og tilbæði ríkisstjórnina í þakklæti fyrir þetta óvænta örlæti sem ríkisstjórnin sýndi varðandi þessa 2 milljarða. Þeir áttu varla til orð, hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga, fyrir þetta mikla örlæti --- óvænt var orðið sem þeir notuðu. Þeir fögnuðu þessu óvænta örlæti ríkisstjórnarinnar. Síðan bætist í þetta safn erlendu lántökurnar sem ég vænti að hæstv. fjmrh. upplýsi á eftir, Þær hafa þróast þannig, sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, að 1991, á þessu voðalega ári, --- hvar er hæstv. forsrh.? --- Þetta eru kannski svona miklar hryllingsmyndir að hæstv. forsrh. hefur sig ekki í það að sjá þær. Ég get vel skilið það, kannski fer hæstv. forsrh. að dreyma þessi súlurit á nóttunni. Þessi mynd sýnir það að 1991, sem hefur verið svona hryllingsárið mikla í málflutningi þessara tveggja hæstv. ráðherra, voru erlendar skuldir ríkissjóðs rúmlega 15% af landsframleiðslu. Núna eru þær að verða 30% af landsframleiðslu. 18 milljarða kröfugerð Seðlabankans á ríkissjóð og tæplega 30% hlutfall erlendra skulda ríkissjóðs af landsframleiðslu. Hvílíkur viðskilnaður, hæstv. fjmrh. Ég veit að vísu að hæstv. fjmrh. á kannski við svipaðan vanda að etja og ég átti á síðustu mánuðum síðustu ríkisstjórnar, að hafa í embætti forsrh. sem er orðinn ansi vaxtafælinn. Ég veit eiginlega ekki hvað er í andrúmsloftinu í gamla hvíta húsinu í Lækjargötunni sem gerir það að verkum, og ekki hefur það batnað eftir lýsinguna, að vextir verða greinilega eitthvað voðalegt mál hjá hæstv. forsrh. Auðvitað er það þannig, hæstv. fjmrh., að af pólitískum ástæðum hefur fjmrh. ekki haft svigrúm til að glíma við þennan vanda. Ég hef ekki trú á því að hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson vilji endilega taka öll þessi erlendu lán. Ég hef enga trú á því að hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson vilji láta stöðuna gagnvart Seðlabankanum vera í 18 milljörðum. Ég hef bara ekki nokkra trú á því. Ég hef heldur enga trú á því að hæstv. fjmrh. vilji láta heildarskuldasöfnun hins opinbera vera komna yfir 30% af landsframleiðslu. En engu að síður eru þetta staðreyndirnar, hæstv. fjmrh. Við höfðum einu sinni borgarstjóra í Reykjavík. Hann var mjög athafnamikill og flott í sér. Hann byggði ráðhús og hann byggði Perlu og hann var mjög vinsæll. En hann hafði hins vegar vit á því að yfirgefa borgarstjórastólinn áður en það kom í ljós að þetta var byggt á sandi og það féll síðan í skaut tveggja arftaka hans, Markúsar Arnar Antonssonar og Árna Sigfússonar, að taka skellinn og tapa Reykjavík vegna skuldastöðunnar. Þannig að orðstírinn um hina góðu fjármálastjórn Sjálfstfl. féll en það var ekki núv. forsrh., fyrrv. borgarstjóri, sem tók fallið heldur fyrrv. útvarpsstjóri og fyrrv. framkvæmdastjóri, núv. framkvæmdastjóri Stjórnunarfélagsins, Árni Sigfússon. Þeir tóku skellinn. Nú blasir það við að viðskilnaðurinn í ríkisfjármálunum er hlutfallslega enn verri en viðskilnaðurinn hjá Reykjavíkurborg og hann er miklu verri en sá viðskilnaður sem menn hafa verið að gera mikið úr vorið 1991 eins og þær tölur sýna sem ég hef reitt hér fram. Menn sjá bara samanburðarhlutfallið á stöðunni gagnvart Seðlabankanum, samanburðarhlutfallið á erlendri skuldastöðu ríkisins, samanburðarhlutfallið á heildarskuldum hins opinbera. Allt þetta blasir við. Þá kemur ríkisstjórnin og leggur fram tilboð í kjarasamningum án þess að hafa myndugleik til þess að sýna hvernig eigi að greiða það. Hefði ríkisstjórnin lagt fram á Alþingi frv. um það hvernig ætti að standa undir þessum kostnaði þá væri virkilega hægt að segja að ríkisstjórnin hefði tekið þátt í því að greiða úr þessum vanda en það var ekki gert. Meira að segja hæstv. forsrh. er á slíkum flótta í þessari umræðu að hann reynir að koma sér undan því að viðurkenna í sjónvarpsviðtölum hvað víxillinn er hár. Hann reynir að halda sig við að það séu 1.850 millj. á ársgrundvelli, eins og hæstv. ráðherra sagði í viðtali við Stöð 2. Það er eins og hæstv. ráðherra vilji ekki einu sinni viðurkenna það að forstjóri Þjóðhagsstofnunar, sem er þó hans undirmaður, segir í greinargerð og álitsgerð um þessar aðgerðir að það sé alla vega 3 milljarða vöntun vegna þessa loforðs sem verði að standa skil á. Forstjóri Þjóðhagsstofnunar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Halli ríkissjóðs af þessum völdum er áhyggjuefni og framhaldið byggist nokkuð á því hvernig tekst að mæta þessum auknu útgjöldum og minni tekjum með aðgerðum til að koma hallanum aftur niður á það stig sem menn höfðu reiknað með á næstu árum.`` Hvað er forstjóri Þjóðhagsstofnunar að segja hér? Hann er að segja á kurteislegan hátt að það plan um bætur á ríkisfjármálum sem hæstv. fjmrh. kynnti í haust og forsrh. var að hæla honum fyrir í ræðunni í gær sé hrunið og nú verði það verkefni nýrrar ríkisstjórnar að glíma við a.m.k. 3 milljarða, jafnvel 4 milljarða kr. vanda til þess að koma því aftur niður á það stig sem menn höfðu þó búist við. En forstjóri Þjóðhagsstofnunar segir meira, hæstv. forsrh. Hann segir orðrétt: ,,Veikleikinn í þessu er sá að hallinn á ríkissjóði er meiri en viðunandi er þegar til lengri tíma er litið.`` --- Veikleikinn er sá að hallinn á ríkissjóði er meiri en viðunandi er þegar til lengri tíma er litið. Jafnvel hinn kurteisi og fágaði forstjóri Þjóðhagsstofnunar, sem veit ósköp vel að hann er með hinn harða húsbónda, forsrh., yfir sér, telur óhjákvæmilegt að láta þessi orð falla um þann kosningavíxil sem núv. ríkisstjórn hefur gefið út. Það er þess vegna alveg ljóst að það verður eitt af fyrstu verkum nýrrar ríkisstjórnar að setja stoðirnar undir þá kjarasamninga sem skrifað hefur verið undir vegna þess að það eru engar stoðir undir yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það er bara loft. Það er bara innantómt loft undir þessum loforðum ríkisstjórnarinnar. Hér verður gengið til kosninga án þess að Sjálfstfl., svo maður minnist ekki á Alþfl., segi orð um það hvernig á að setja stoðir undir kjarasamningana hvað þetta snertir. Það verður í fjárlögum næsta árs og í aðgerðum nýrrar ríkisstjórnar í ríkisfjármálum sem það mun ráðast hverjir munu eiga að borga þennan víxil. Skattastefna ríkisstjórnarinnar liggur fyrir. Hún hefur birst á fjórum árum. Samkvæmt henni, eins og ég rakti hér í gær, er það lágtekjufólkið, námsmennirnir og sjúklingarnir sem borga. Eða með öðrum orðum þeir sem sagt er að kjarasamningarnir eru gerðir fyrir. Það sýnir óheilindin að Sjálfstfl. og Alþfl. leggja ekki í það að sýna á þau spil hverjir eiga að borga þennan höfuðvíxil kjarasamninganna. Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. hefur aldrei lagt í það að koma inn í salinn undir þessari ræðu. Hæstv. fjmrh. er flúinn af hólmi. Það er í samræmi við það sem Bretar segja stundum að menn lýsa stöðunni með fótunum en ekki heilanum og brotthvarf þeirra af vettvangi er táknrænt fyrir það brotthvarf sem mun við þeim blasa að morgni 9. apríl.

Virðulegi forseti. Það er von að mönnum verði nokkuð tíðrætt um efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga og noti tækifærið undir þessum dagskrárlið til að fjalla um málið vítt og breitt í tengslum við þau frv. sem hér hafa verið lögð fram. Eins og hefur komið fram er nokkuð af þeim atriðum sem eru í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar hlutir sem hafa sést áður og efasemdir eru uppi um að eðlilegt sé að reikna það til tekna að þessu sinni og einnig má efast um þann framgang sem látið er í skína í yfirlýsingunni. Ég vil þó fyrst víkja að einstökum efnisgreinum frv. og nefni fyrst það sem er að finna í 1. gr. frv., ákvæði um að ekki skuli lengur teljast til skatthlunninda hjá starfsmanni í fyrirtæki sem skattskyldar tekjur ef vinnuveitandi rekur hópferðabifreið og notar hana til að flytja starfsmenn til og frá vinnu. Þetta er svo sjálfsögð breyting að gera í ljósi þeirrar framkvæmdar á lögunum eins og hún hefur birst mönnum að undanförnu að það á varla að þurfa að hafa um það nokkur orð og enn síður ætti verkalýðshreyfingin að þurfa að beita sér í kjarasamningum til að fá þessari löggjöf breytt þannig að um eðlilega framkvæmd sé að ræða. Það var mörgum undrunarefni að komast að raun um að svo skyldi með farið að starfsmönnum yrði reiknað það sem hlunnindi ef vinnuveitandi annaðist það að keyra þá til og frá vinnu, ekki hvað síst í ljósi þess að engin önnur ríkisstjórn hefur haft uppi eins miklar yfirlýsingar um hagræðingaraðgerðir í atvinnulífinu yfir einstök atvinnusvæði og beitt sér fyrir því, að eigin sögn a.m.k., að atvinnusvæði yrðu stækkuð. Má þar minnast á margfræga herferð um sameiningu sveitarfélaga sem átti að skila íbúum margvíslegu hagræði og ábata. En eitt af því sem menn ráku sig á í framhaldi af því máli voru einmitt hlutir af þessu tagi, að starfsmenn sem höfðu áður unnið í sínu byggðarlagi en þurftu af einhverjum ástæðum að fara að sækja vinnu í önnur byggðarlög, dæmi um ástæður var t.d. gjaldþrot atvinnufyrirtækis, þeir ráku sig á það að mönnum var gert að greiða skatt, mönnum voru reiknuð hlunnindi af þessum akstri. Það er þvílíkur fáránleiki að halda þessari framkvæmd áfram eftir að á það hefur verið bent að maður hefði varla trúað því að nokkur ríkisstjórn væri svo lánlaus að breyta ekki þegar í stað lögum til samræmis við eigin yfirlýsingar um stefnu í atvinnumálum. En þessari ríkisstjórn lánaðist ekki að breyta í samræmi við eigin orð og stefnu og því þurfti atbeina verkalýðshreyfingarinnar til til þess að ná nauðsynlegum lagfæringum á lögunum um tekju- og eignarskatt hvað þetta atriði varðar. Ég reikna með því að ekki verði af hálfu þingmanna nein fyrirstaða við svo sjálfsagðri breytingu en fyrst og fremst er þessi 1. grein háðung á ríkisstjórnina, hún gerir sjálfa sig að aðhlátursefni með því að tilkynna formlega að það hafi þurft atbeina verkalýðshreyfingarinnar til svo einfaldrar og sjálfsagðrar breytingar. Hin efnisbreytingin í frv. um frádráttarbærni iðgjalda er afar merkileg, ekki hvað síst í ljósi þess að um síðustu áramót var ekki annað að skilja á hæstv. ríkisstjórn en búið væri að afnema tvísköttun lífeyrisgreiðslna með sérstöku lagaákvæði sem þá var lögfest. En í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því í desember sl. segir um þetta atriði undir fyrirsögninni ,,Afnám tvísköttunar lífeyrisgreiðslna``, með leyfi forseta: ,,Við gildistöku staðgreiðslukerfisins árið 1988 voru allir frádráttarliðir sem giltu í eldra tekjuskattskerfinu felldir niður. Einn þessara frádráttarliða var iðgjaldagreiðsla launafólks í lífeyrissjóð. Það var frá upphafi ljóst að þar sem greiðslur úr lífeyrissjóðum eru jafnframt skattlagðar fólst í þessu ákveðin tvísköttun. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að leggja fram frv. á yfirstandandi þingi til að koma í veg fyrir þessa tvísköttun. Til að tryggja að þessi ákvörðun komi lífeyrisþegum strax til góða verður jafngildi lífeyrisframlags þeirra, eða sem nemur 15% af útborguðum lífeyri, undanþegið skatti þegar á næsta ári.`` Það kom ekki fram í ræðu hæstv. ráðherra um hvernig yrði með þetta lagaákvæði farið sem kom inn fyrir síðustu jól. Það er því ljóst að það þarf að athuga þetta betur. Hitt vil ég segja um efnið sjálft að það er í samræmi við þær tillögur sem sést hafa frá okkur um þetta efni, að eðlilegt væri að afnema tvísköttun lífeyrisgreiðslna með þeim hætti að inngreiðslurnar væru sérstaklega frádráttarbærar frá skatti fremur en leggja áherslu á skattfrelsi útgreiðslna umfram það sem felst í almennum persónuafslætti. Þá er enn fremur að finna í 3. gr. frv., fyrir utan það sem ég hef rakið um iðgjöld í lífeyrissjóð, ákvæði um að heimilt er að færa til gjalda tapað hlutafé í félögum sem hafa orðið gjaldþrota. Nú er það svo að í gildandi lögum er ákvæði um þetta efni þó svo það virðist vera nokkuð þrengra en þetta og væri fróðlegt að fá upplýsingar frá hæstv. fjmrh. um það hversu mikið hann áætlar að þessi breyting kosti ríkissjóð á ári. Í núgildandi lögum um tekju- og eignarskatt er kveðið á um það í 4. tölulið að heimilt sé að draga frá sem rekstrarkostnað sannarlega tapað hlutafé þegar aðili sem því tapar hefur eignast það á þann hátt að hann hefur tekið hlutabréf sem gjald fyrir viðskiptakröfur vegna greiðsluerfiðleika hlutafélagsins sem í hlut á. Í frv. sem hér er til umræðu er bætt við eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Sannanlega tapað hlutafé í félögum sem orðið hafa gjaldþrota. Sama gildir um hlutafé sem tapast hefur vegna þess að það hefur verið fært niður í kjölfar nauðasamninga samkvæmt lögum nr. 21/1991.`` Það er ljóst að hér er um að ræða rýmkun frá gildandi lagaákvæði en mér er ekki ljóst hversu mikil sú rýmkun er. Það kom ekki fram svo ég heyrði í ræðu ráðherra hversu mikið hann mæti þessari rýmkun í fjárhæðum fyrir ríkissjóð. En fróðlegt væri að fá mat á kostnaði vegna þeirra breytinga. Virðulegur forseti. Það er rétt að staldra aðeins við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem er grundvöllurinn að þessum lagafrv. ásamt nýgerðum kjarasamningum. Það fór eins og mig grunaði þegar við vorum að ræða fjárlagafrv. á sl. hausti og sáum þar að ríkisstjórnin gerði ráð fyrir að afnema eingreiðslur í almanna- og atvinnuleysistryggingum að verkalýðshreyfingin yrði að taka það mál upp og knýja ríkisstjórnina til þess að láta af þeim áformum. Við alþýðubandalagsmenn og ég hygg stjórnarandstaðan öll gagnrýndum þessi áform harðlega enda verður að segja að þetta var óvenju ósvífin tillaga og reyndar síðar samþykkt af hálfu stjórnarflokkanna að aftengja bótakerfið, tryggingabætur og atvinnuleysisbætur þeim eðlilegu hækkunum sem laun taka í kjölfar kjarasamninga. Það segir sína sögu um stefnu þessara tveggja flokka gagnvart þeim launþegum sem einna minnst hafa úr að spila að í fjárlögum ársins eru þeir sérstakur markhópur þar sem ríkisstjórnarflokkarnir ætluðu sér að sækja drjúgar fjárhæðir og spara ríkissjóði þær. Það hlaut að leiða að því að í næstu kjarasamningum á eftir afgreiðslu fjárlaga hlyti verkalýðshreyfingin að taka þetta mál upp og setja það á oddinn í sinni kröfugerð, að sveigja ríkisstjórnina til hins fyrra horfs hvað þetta varðar. Eins og sjá má í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 20. febr. er ljóst að ríkisstjórnarflokkarnir hafa orðið að láta undan þrýstingi verkalýðshreyfingarinnar og taka upp á nýjan leik þær eingreiðslur sem verið hafa í almanna- og atvinnuleysistryggingunum. Það er mjög þýðingarmikið að brjóta á bak aftur þessa atlögu að velferðarkerfi þjóðarinnar því hér er vissulega um að ræða einn af þeim grundvallarþáttum sem einkennir íslenskt velferðarkerfi, það eru þær bætur sem ætlaðar eru þeim sem minnst hafa. Það er hins vegar óvenju skýr, pólitísk yfirlýsing af hálfu ríkisstjórnarflokkanna að nákvæmlega þessar bætur skulu vera sérstakt keppikefli þeirra að fá út af borðinu og segir öllum svo ekki verður um villst hverjar pólitískar áherslur eru hjá þessum tveimur hægri flokkum um þessar mundir. Þetta verður geymt en ekki gleymt og ég veit að félagsmenn í verkalýðshreyfingunni munu muna ríkisstjórnarflokkunum þessi áform á næstu vikum. Þá vil ég víkja að þeim þætti yfirlýsingarinnar sem lýtur að húsnæðismálum. Mér er það nokkurt undrunarefni að í þessari yfirlýsingu skuli vera að finna atriði úr stjórnarfrv. ríkisstjórnarinnar um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins og þau atriði talin fram sem yfirlýsing ríkisstjórnarinnar og framlag til lausnar kjarasamningum. Þar á ég við að áform um að lækka afskriftir í félagslega kerfinu úr 1,5% í 1%. Ég get ómögulega fengið það heim og saman að slík áform í enduðum febrúar geti verið framlag ríkisstjórnarinnar til lausnar kjarasamningum þegar tveimur mánuðum áður, eða um síðustu jól, er lagt fram stjfrv. með þessu ákvæði í. Það lá þannig fyrir tveimur mánuðum áður en þessi yfirlýsing er gefin að stjórnarflokkarnir hefðu náð saman um að breyta þessu ákvæði laganna um Húsnæðisstofnun ríkisins. Það vefst því fyrir mér eins og vafalaust fleirum að átta mig á því hvernig þetta atriði geti verið reiknað til tekna eða sem framlag ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Enn fremur hef ég efasemdir um að önnur atriði í þessari yfirlýsingu hvað varðar húsnæðismál séu svo efnismikil sem ætla má við fyrstu sýn. Annað atriði sem ég vil nefna er það sem kemur fram í ellefta punkti yfirlýsingarinnar að verkalýðshreyfingin eigi áfram að eiga fulltrúa í húsnæðisnefndum sveitarfélaga. Þetta er út af fyrir sig ekki nýtt. Okkur var kynnt það fyrir nokkru að því ákvæði stjfrv. til breytinga á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins sem gerir ráð fyrir því að fulltrúar verkalýðsfélagsins verði settir út fyrir yrði breytt og að fyrirkomulagið yrði óbreytt frá því sem verið hefur. Nú kemur hins vegar í ljós að það stenst ekki alveg heldur er gert ráð fyrir að ganga á rétt verkalýðsfélaga til þátttöku í húsnæðisnefndum. Í drögum að texta sem við höfum séð í félmn. kemur fram að gert er ráð fyrir því að sveitarfélög geti fækkað í húsnæðisnefndum frá því sem nú er allt niður í þrjá og fækkað þá fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar úr tveimur og í einn. Það er þess vegna óvíst að staðið verði við það að fullu að hætta við að setja verkalýðshreyfinguna út fyrir í þessum nefndum og þarf að knýja á um það að fá ríkisstjórnina til að standa við gefin fyrirheit hvað þetta varðar. Auðvitað er það óásættanlegt að láta ríkisstjórnina komast upp með að ýta verkalýðshreyfingunni smátt og smátt út fyrir í þessum málaflokki. Þá þarf að athuga mjög gaumgæfilega hitt atriðið sem ég ætla að nefna í ellefta punkti yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um að í stað þess að opna fyrir lagaheimild til að lækka vexti í félagslega íbúðakerfinu ef tekjur viðkomandi íbúðareiganda lækka eins og hafði verið áformað og er í frv. að taka það atriði út. Það er ekki til bóta fyrir láglaunafólk heldur þvert á móti. Það atriði hlýtur að verka til gagnstæðrar áttar og sú tillaga sem hér er kynnt í stað þeirrar er svo óljós að það þarf að skoða hana mjög vandlega áður en unnt er að segja nokkuð um það hvort hún mæti þeim óskum sem uppi eru í þessu efni.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig mjög ánægjulegt að kjarasamningar skuli hafa tekist núna um daginn en vissulega hljótum við að staðnæmast við bæði kosti og galla þeirra frv. sem við stöndum frammi fyrir að þurfa að taka afstöðu til. Okkur er ekki ætlaður mikill tími til þess en það er út af fyrir sig afskaplega vont mál. Það er alltaf bagalegt að þurfa að búa við það að grípa til tiltölulega flausturslegra vinnubragða og það er nákvæmlega það sem við höfum æ ofan í æ brennt okkur á. En tímasetningar eru þannig að það verður ekki öðruvísi gert og ég treysti því að hv. efh.- og viðskn., sem mun væntanlega hafa þetta mál til umfjöllunar, taki sér tíma til að fara í gegnum þetta og athugi að þarna sé allt rétt gert. Hins vegar hefur mönnum orðið tíðrætt um, og ekki að undra, yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga. Það sem mér finnst kannski ámælisverðast við það og ber vott um m.a. í þessu frv. er það að hér er verið enn einu sinni að taka upp sömu tuggurnar og hafa verið seldar stéttarfélögum hvað eftir annað í kjarasamningum eftir kjarasamninga og alltaf er aftur og aftur verið í rauninni að selja mönnum sama pakkann og því miður hefur ekki alltaf orðið sama um efndirnar. Vissulega er ánægjulegt að vita það að nú skuli loks verið tekið til við að glíma við tvísköttun lífeyrisgreiðslna og í rauninni er valin sú leið sem við kvennalistakonur höfum bent á. Það finnst mér út af fyrir sig þakkarvert en það er farið mjög hægt í þetta og það er á þann hátt að fólk nýtur ekki góðs af því og eftir sem áður, og það höfum við kvennalistakonur alla tíð séð, þá er þarna ákveðinn hópur sem þarf bæði að bíða og það er búið að gefa mikil fyrirheit um að það væri gert með þessum hætti og svo er ákveðinn hópur sem mun ekki fá þetta bætt. Og því lengra sem hefur liðið þeim mun meiri hætta er að sjálfsögðu á slíku. Það er mál sem mér finnst þurfa að skoða sérstaklega. Ég vil minna á það að hæstv. fjmrh. tók þátt í umræðum þegar hv. þm. Kvennalistans, Kristín Sigurðardóttir, mælti fyrir frv. til laga um breytingar á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, þar sem einmitt var verið að fjalla um nákvæmlega þessar iðgjaldagreiðslur til viðurkenndra lífeyrissjóða. Þar var verið að miða við það að þessi leið væri farin, að þær yrðu ekki skattlagðar. Þegar hæstv. fjmrh. kom inn í þær umræður, sem voru haustið 1991, 21. okt. 1991, eftir framsögu hv. þm. Kvennalistans tók hann undir með flm. að það væri að sjálfsögðu þörf umræða. Síðan eru næstum því fjögur ár og þessi mjög svo þarfa umræða hefur vissulega verið í gangi en það er ekkert verið að gera í þessu máli þrátt fyrir ýmis fróm fyrirheit ríkisstjórnarinnar fyrr en þetta mál er selt í kjarasamningum. Þetta er í rauninni það sem mér finnst svo grátlegt. Ég er ekki að harma niðurstöðuna heldur er ég að harma það að fólk, sem er að semja um kaup og kjör, þurfi að kaupa dýrum dómi einfaldar sanngjarnar lagfæringar. Þetta er í rauninni siðferðilega mjög vafasamt. Það er mjög sérkennilegt ef litið er til máls hæstv. fjmrh. frá því fyrir hér um bil fjórum árum síðan að á þeim tíma fer hann að tala um að það sé í rauninni vafasamt að halda því fram að um tvísköttun lífeyrissjóðsiðgjalda sé að ræða því hann er að tala um það nákvæmlega sama og núna virðist vera viðurkennt sem tvísköttun. Hann finnur þessari aðferð á þeim tíma nokkuð til foráttu og þá er hann einnig að fetta fingur út í það að breyting sem þessi muni ekki auka jöfnunaráhrif skattkerfisins af því að hún gagnist lítið þeim sem eru tekjulágir og skattlausir. Það væri gaman að vita hvað hæstv. fjmrh. hefur um þetta mál að segja núna þar sem hann er búinn að selja þessi verðmæti dýrum dómi í kjarasamningum. Þetta finnst mér auðvitað mjög sérkennilegt að rifja nú upp. Ég sat ekki á þingi á meðan þessi umræða fór fram en ég hafði hins vegar spurnir af henni og fannst því ástæða til þess að fletta henni upp, en það var varamaður minn, hv. þm. Kristín Sigurðardóttir, sem flutti þetta mál og eðlilega gat ég ekki verið viðstödd né blandað mér í umræðuna þá. Því miður reyndist það vera rétt munað hjá mér að hæstv. fjmrh. fann þessu allt til foráttu og raunar kemur gagnrýni hans fram í sjö liðum og ég ætla ekki að vera að rekja það hér, en það er öllum mögulegt að nálgast þessa umræðu í þingtíðindum því þar er þetta allt til skráð. En eins og ég segi þá gleðst ég auðvitað yfir því að þessi leið skuli á endanum hafa verið valin. Það sýnir bara hversu hyggnar við vorum og hversu fáfengileg þessi gagnrýni hæstv. ráðherra í rauninni var. Það er hins vegar dálítið gremjulegt að núna þegar þessu er flaggað sem einhverju miklu gæðamáli og hagsbótamáli fyrir launþega þá skuli ekki einu sinni vera vikið að því einu orði að í þessu umdeilda máli er einmitt valin þessi leið sem við kvennalistakonur lögðum til á þessum tíma. Hefði þetta verið gert þegar við lögðum þetta til fyrir fjórum árum síðan þá hefði að sjálfsögðu sá hópur verið minni sem lenti í þessari tvísköttun af fullum þunga og fær í rauninni ekki fulla bót samkvæmt þessu því við gripum á þessu fljótlega eftir að staðgreiðsla skatta var tekin upp og við gripum á þessu miklu fyrr heldur en ríkisstjórnin núna sem ákveður að versla með þetta. Þetta er því í rauninni afskaplega undarlegt mál, svo ekki sé meira sagt. Hvað varð svo um þessa tillögu okkar? Jú, hún dagaði uppi í nefnd. Það var ekkert hægt að gera í þessu. Það var samt sem áður búið að taka þá pólitísku ákvörðun á Alþingi að samþykkja ályktun sem einn af hv. sjálfstæðisþingmönnum flutti um að það ætti að reyna að taka á þessu tvísköttunarmáli. En það var gert enn fyrr. Það eru fimm ár síðan það var gert og það hefur tekið mikinn tíma að gera þetta. Þess vegna er afskaplega gremjulegt að sjá það að síðan eigi að vera að treina þetta fram til 1. júlí 1997 og þá erum við sem sagt komin með sex ár eða hátt í sjö ár síðan við vorum að reyna að vinna þessu máli fylgi á Alþingi og ríkisstjórnin beinlínis ákvað að leggja stein í götu okkar máls með því að hleypa því ekki í gegnum þá nefnd sem hæstv. ríkisstjórn hafði öll tök á að gera. Það er fleira sem mér þykir ástæða til að staldra við í þessum málum sem auðvitað tengjast öll fyrst og fremst yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga lands- og svæðasambanda innan ASÍ og vinnuveitenda. Ég sat á óformlegum fundi í kvöld ásamt virkum félögum úr fleiri en einu stéttarfélagi og meðal þess sem gert hefur verið á þeim vettvangi er að reikna út 14. liðinn í þessari makalausu yfirlýsingu. Margt er jú gott þar en annað gamalt og enn eldra, jafnvel í takt við þau frv. sem hér liggja fyrir og þetta er selt sem fullgild söluvara hér. Í þessum 14. lið stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Til þess að tryggja framhald verkefna sem miða að því að gera tillögur um aðgerðir til að draga úr launamun milli karla og kvenna mun ríkisstjórnin leggja fram viðbótarfé á þessu ári allt að 3 millj. kr.`` Þetta er sem sagt hið glæsta framlag ríkisstjórnarinnar til að draga úr launamun á milli karla og kvenna. Við erum búin að vera að horfa upp á það að það er enn og aftur verið að staðfesta þann raunveruleika sem við kvennalistakonur höfum þekkt í langan tíma, að konur fá fyrir fulla vinnu þegar best gerir kannski um 80% og þegar verst gerir ekki nema rétt liðlega helming af launum karla og þarna erum við að tala um fullvinnandi fólk í flestum tilfellum. Þetta er auðvitað fyrir neðan allar hellur og þarna kemur þessi stórkostlega lausn. Nú á bara hreinlega að draga úr þessum launamun með heilum 3 millj. kr. Það var reiknað út, að vísu nokkuð lauslega en mun þó vera nokkuð nærri lagi, að þetta muni gera 60 kr. á hverja þeirra kvenna sem þessi ákvæði ná til. --- 60 kr. Þetta er sem sagt svo stórkostlegt að það er bara varla hægt að ímynda sér það. Þetta er meira en ríkisstjórnin hefur nokkru sinni gert. Þetta er sem sagt hátindurinn á ferli ríkisstjórnarinnar í aðgerðum í launamálum og til að rétta hlut kvenna sem standa höllum fæti á launamarkaðnum. Hér er sem sagt hátindinum náð og gjörið svo vel, á þessu samningstímabili þá skulu konur fá allt að 60 kr. Ég geri ráð fyrir því að allt að 3 millj. kr. merki það að konur megi búast við því að fá í viðbót vegna þessa launamunar allt að 60 kr. Lái mér hver sem vill þó að ég hugsi með mér: Ja, hvílík rausn. Ef þetta er einhver vísbending um hug þessarar ríkisstjórnar til kjarajöfnunar milli kynjanna þá held ég að þjóðin verði að þakka fyrir það að lífdagar hennar eru senn á enda. Ég held líka að þjóðin verði að hugsa sig býsna vel um áður en hún veitir þeim flokkum brautargengi sem standa að þessari dómadagsvitleysu. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki í rauninni hvort þetta er bara hlægilegt eða hlægilegt og grátlegt í senn vegna þess að með þessu þá afhjúpar þessi ríkisstjórn sitt raunverulega eðli og heimsku sína. Það hefði þá bara jafnvel verið nær að sleppa þessu og vera ekki að þykjast vera að gera eitthvað. Þessi 60 kall er smánarblettur sem ég held að þessi ríkisstjórn muni aldrei geta þvegið af sér og kannski þau eftirmæli sem segja best hvernig tekið er á málum þeirra sem hallar á í samfélaginu. Þetta gerist nákvæmlega á þeim tíma sem lagðar eru fram merkar og miklar niðurstöður um þennan gífurlega launamun og þessi launamunur er ekki upp á 60 kr., hann er nær því að vera upp á 60 þús. kr. Þessi 14. punktur er mjög sérkennilegt fyrirbæri þarna í þessari gullkornakistu. Sem betur fer er þetta hámark fáránleikans. Það er þó eitt annað mál sem ég verð að gera hér að umtalsefni og kom raunar að um daginn, sem mér finnst vera eins og blaut tuska í andlitið á þeim sem eru í erfiðri stöðu í sínum húsnæðismálum. Hæstv. félmrh. mælti um daginn fyrir frv. þar sem átti að taka á ýmsum málum er varða Húsnæðisstofnun og var hægt að lesa úr hennar orðum að það hefði tafist vegna ágreinings og viljaleysis í ríkisstjórninni að taka á þessum málum. Í 25. gr. þess frv. var að finna alveg ljómandi góðan punkt. Ég segi ljómandi góðan vegna þess að þar var einnig farið í smiðju okkar kvennalistakvenna og búið að finna það út að það þyrfti að hafa möguleika á því að endurmeta þau tilvik þar sem fólk sem kaupir í félagslega íbúðakerfinu lendir í því að vera metið upp í vöxtum, sem sagt fá hærri vexti á sig heldur en þegar það tók upprunalegu lánin vegna þess að það fari á tilteknum tíma yfir tekju- eða eignamörk. Oft er það þannig að fólk er kannski tímabundið með tekju- eða eignamörk þannig að vextir séu hækkaðir, en ef það kemur eitthvað upp á og aðstæður fólks breytast snögglega og það er einmitt það sem er að gerast nú, þá situr fólk uppi með vexti sem hafa verið metnir upp og hefur enga áfrýjunarmöguleika núna, og samkvæmt þessu frv. enga áfrýjunarmöguleika í þrjú ár, þ.e. ef það verður farið eftir frv. eins og hæstv. félmrh. vill sjá það, en það er ekki eins og það er prentað í þskj. vegna þess að í þskj. er farin sú leið sem við kvennalistakonur bentum á að það megi biðja um endurmat. Svo gerist það að þegar hæstv. félmrh. mælir fyrir frv. þá tekur hann það jafnframt fram að þetta hafi bara verið allt í plati og frv. megi alls ekki standa óbreytt heldur vera mun lakara og mælir í raun fyrir breytingartillögum um leið og hún mælir fyrir þessu frv. Fyrr má nú vera vitleysa. Loksins þegar hæstv. ríkisstjórn, í 25. gr. frv., kemst að einhverri þokkalegri niðurstöðu þá er dregið í land um leið og mælt er fyrir frv. Að vera svo að koma með einhvern kattarþvott í húsnæðismálum þegar það er ekki einu sinni hægt að treysta því að það standi einu sinni stafirnir í frv. sjálfrar ríkisstjórnarinnar. Við hverju býst maður? Við hverju getur maður búist af ríkisstjórn sem hagar sér svona? Ég verð því miður að segja það um þessa hæstv. ríkisstjórn að slæm var hún, verri verður hún og ég veit ekki hvar hún endar, nema að sjálfsögðu að næstu kosningar verði endalok hennar og þess hljóta allir heilvita menn að óska. Þess vegna má ekki láta hana fylgja þessum frumvörpum og þessum vilyrðum úr hlaði vegna þess að henni er hreinlega ekki treystandi fyrir því.