Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg vil láta mjer nægja að vísa til framhaldsnefndarálits allsherjarnefndar, sem prentað er á þgskj. 421. Þar er það tekið fram, að minni hluti nefndarinnar geti sætt sig við frv., eins og það kom nú frá háttv.Nd., en að meiri hluti nefndarinnar vilji gera á því þá breyting, að lögin öðlist strax gildi. Jeg lít svo á, sem þessi breyting meiri hlutans sje alveg nauðsynjalaus, og get því, eins og jeg tók áðan fram, greitt atkv. með frv. eins og það liggur fyrir.

Magnús Torfason Jeg ætlaði mjer ekki að taka til máls um þetta efni, er hjer liggur fyrir, en það hefir farið svo, að jeg er neyddur til þess. Þegar frv. þetta kom til háttv.Nd. frá háttv.Ed., þá stóð Björn bankastjóri Kristjánsson upp og las upp yfirlýsingu þess efnis, að hann gæti ekki sætt sig við frv., eins og það var orðað hjer. Eins og gefur að skilja, þá kom þetta mjög flatt upp á nefndina, því að nefndarálitið var sjerstaklega borið undir hann, en þó verð jeg að segja, að ástæður bankastjóra og þingmannsins til þess, að hann gæti ekki sætt sig við frv, voru enn þá undarlegri. Hann sagði, að þar sem sá skilningur af sumum hefði verið lagður í frv., að eftirlaunin væru því skilyrði bundin, að hann ljeti af stjórn bankans 1. júlí þ. á., þá treysti hann sjer ekki til að ganga að neinu slíku skilyrði og gæti því ekki unað við lögin, þannig úr garði gerð. En eins og allir heilskygnir menn sjá, þá er engin ástæða til að draga þessa ályktun út úr áliti allsherjarnefndarinnar hjer og ekki heldur af umræðunum hjer í hæstv.Ed., með öðrum orðum, þessi skilningur bankastjórans lýsir ekki öðru en því, að hann er orðsjúkur maður, en það er sjúkdómur sem enginn, allra síst þingmaður, má vera haldinn af. Í nefndarálitinu er skýrt frá því, að meiri hluti nefndarinnar geti ekki sætt sig frv. með þeim búningi, er það hlaut í háttv. Nd, og verði „því fremur“ að leggja áherslu á það, að lögin öðlist strax gildi. Það er fyrir orðunum „því fremur“, sem jeg vil gera nokkur skil. Það stendur svo á þessu, að jeg fyrir mitt leyti er ekki í nokkrum vafa um það, að bankastjórinn er sjúkur. Öll framkoma hans í bankanum síðan hann hvarf í hann aftur sýnir, að hann er sjúkur og að alt hugsanalíf hans er sjúkt, enda er það vitanlegt, að hann hefir ekki gegnt starfi sínu nema með höppum og glöppum. Það er frágangssök fyrir bankann að hafa sjúkan yfirmann á þessum vandræðatímum. Bankinn verður að hafa þá menn eina, sem hafa alla hæfileika sína óbilaða, eru með fullum kröftum og fjöri; menn, sem eru í einskonar millibilsástandi eða sjúkir, duga þar ekki. Þingið tekur því á sig mikla ábyrgð, ef það samþykkir ekki brtt. nefndarinnar, ábyrgð, sem það fær ef til vill ekki undir risið, því að það er nauðsynlegt, að bankinn fái sem fyrst færa og góða starfskrafta. Það hagar nú svo til, að bankann og landið vantar starfsfje. Það er því nauðsynlegt, að bankastjóri fari utan í fjárleitir; en ef svo verður, þá eru ekki eftir nema tveir stjórnendur bankans, og annar þeirra sjúkur. Það sjá því allir, að það er nauðsyn, að hann fái lausn sem fyrst - sem allra fyrst, Og taka vil jeg það fram, að bankastjórinn þarf, eftir strítt og erfitt starf, að fá frið sjálfs sín vegna, og mjer finst rjett og skylt, að háttv. deild styðji að því, að það megi verða sem fyrst. Jeg hefi orðið var við það, að jeg hefi verið bendlaður við þetta mál á þann hátt, að jeg ætlaði mjer þá stöðu þá, er losnar, er Björn bankastjóri Kristjánsson lætur af starfi í Landsbankanum. Jeg hefi margoft tekið það fram, í viðræðum við menn, að ekkert sje í þessu hæft. En þar sem jeg hefi orðið þess var, að ekki er hægt að kæfa þennan orðróm niður, þá vil jeg lýsa yfir því hjer í háttv.Ed., að mjer hefir aldrei dottið í hug að sækja um þessa stöðu. Jeg veit það líka, að hver maður, sem nokkuð þekkir til kjara minna, hlýtur að sjá, að það gæti ekki komið til mála. Að endingu vil jeg taka það fram, að jeg hefi ekki með þessum orðum viljað minka Björn bankastjóra Kristjánsson. Hann hefir verið mjög nýtur borgari að mörgu leyti, en honum er það ekki sjálfrátt, þótt hann sje sjúkur.

Karl Einarsson Jeg ætlaði að láta þetta mál með öllu afskiftalaust og alls ekki taka til máls, en það kom fram mishermi í ræðu háttv.þm. Ísaf. (M. T.), sem jeg vil leiðrjetta. Jeg hygg, að það muni vera best, til þess að eyða þessu mishermi, að lesa upp yfirlýsingu þá, er Björn bankastjóri Kristjánsson gaf um þetta í háttv.Nd. 12. júní. Yfirlýsing hans hljóðar svo: „Um leið og jeg þakka hinni hv. deild fyrir, hve hlýlega hún tók á móti frv. um, að mjer yrðu ákveðin eftirlaun, er málið var til meðferðar hjer í háttv. deild, vil jeg leyfa mjer að taka það fram, að þar sem sá skilningur mun nú af sumum vera lagður í frv., eins og það kom frá háttv.Ed., að eftirlaunin sjeu því skilyrði bundin, að jeg láti af stjórn bankans 1. júlí þ. á, þá treysti jeg mjer ekki til að ganga að neinu slíku skilyrði, eða að taka við eftirlaunum, bygðum á því, og óska jeg því, að frv. um eftirlaun til mín verði tekið út af dagskrá eða felt, ef brtt. allsherjarnefndar á þgskj. 316 verður ekki samþykt“. Þessi brtt. frá allsherjarnefnd, sem hjer er nefnd, var um það að færa frv. í sama horf og það var, áður en það var sent til Ed., og var hún samþykt. Það er tekið fram í frv., að landsstjórnin greiði Birni bankastjóra Kristjánssyni eftirlaun, 4.000 kr. á ári, frá þeim tíma, að hann lætur af bankastjórastarfi, og jeg hygg, að það geti ekki verið nokkur vafi á því, að stjórnin hafi, eftir venjulegum lögskýringareglum fullkomna heimild til þess að greiða honum eftirlaun þessi, þótt hann ljeti strax af starfi sínu. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) sagði, að álit það, að eftirlaunin væru skilyrði bundin, ættu sjer enga stoð neinsstaðar. En þetta álit kemur berlega fram í framhaldsnefndaráliti allsherjarnefndar hv.Nd. Þar segir svo: „Nefndinni virðist algerlega rangt að binda eftirlaunarjettinn við ákveðinn mánaðardag, þar sem það alls ekki er á valdi Alþingis að taka nokkra ákvörðun um lausn embættis- eða sýslunarmanna frá störfum þeirra “ Allsherjarnefndin hefir því lagt þennan skilning í þetta ákvæði, og því er ekki hægt að segja annað en að það sje rjett, sem segir í yfirlýsingu bankastjórans, að þessi skilningur hafi komið fram. Að hann lætur skoðun sína í ljósi á þessu atriði, gat því ekki komið flatt upp á háttv.þm. Ísaf. (M. T.). Jeg fæ ekki betur sjeð en að háttv.þm. Ísaf. (M. T.) hafi sannað það með ræðu sinni, að rjettast sje að láta slag standa og veita eftirlaunin eins og hv.Nd. vill, og jeg efa ekki, að bankastjórinn láti af bankastjórninni þegar hann getur ekki þjónað því lengur, vegna heilsu sinnar. Jeg hefi nú sýnt, að af yfirlýsingu bankastjórans verður ekki dregin sú ályktun, að bankastjórinn sje sjúkur, eins og háttv.þm. Ísaf. (M. T.) gerði. Annars ætla jeg ekki að ræða málið sjálft og tel rjettast, að atkvæði ein skeri þar úr.

Halldór Steinsson Jeg get ekki neitað því, að gangur þessa máls er harla einkennilegur og er fremur þinginu til vansa en til sóma. Upprunalega er frv. borið fram í hv.Nd., að jeg tel, fyrir tilmæli háttv. 1. þm. G. K. (B. K.), eða bankastjórans sjálfs. Strax er málið kom fram, kom það í ljós, að þingið var þrískift í málinu. Í fyrsta flokknum eru þeir menn, sem telja Björn bankastjóra Kristjánsson alls góðs maklegan og vilja því veita honum eins há eftirlaun og frv. gerir ráð fyrir. Í öðrum flokknum eru þeir, sem í sjálfu sjer þykja eftirlaunin of há og eru í rauninni andvígir frv.. Þeir slæðast þó með því vegna þess, að þeir vilja fá þennan bankastjóra út úr bankanum. Það er þó hvorki af mannúð nje vorkunnsemi, eins og háttv.þm. Ísaf. (M. T) sagðist frá, heldur af einhverju öðru, sem þeir hirða ekki að greina frá. Loks er þriðji flokkurinn; þeir hafa það eitt við frv. að athuga, að eftirlaunin sjeu alt of há, með tilliti til þeirra eftirlauna, sem aðrir fá. Og þessi sama skifting kom einnig fram hjer í háttv.Ed., og varð enn gleggri hjer, þegar allsherjarnefndin setti það skilyrði fyrir eftirlaununum, að bankastjórinn ljeti af starfi sínu 1. júlí. Brtt. nefndarinnar var samþykt, frv. fór til háttv.Nd., er breytti því aftur í fyrri búning sinn, og nú kemur háttv. nefnd aftur með skilyrðið, þótt í öðrum búningi sje. Gangur málsins er því mjög óhreinn, og þótt frv. yrði samþykt, þá sýndi það alls ekki þann vilja Alþingis, að veita jafnhá eftirlaun og hjer er um að ræða. Jeg vil því bera upp eftirfarandi dagskrá: „Í því trausti, að næsta reglulegt Alþingi hlutist til um, að Birni bankastjóra Kristjánssyni verði veitt hæfileg eftirlaun frá þeim tíma að hann lætur af embætti, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Jeg vænti, að háttv.þm. sjái, við nánari athugun, að málið er best leitt til hafnar með dagskrá þessari.

Magnús Torfason Jeg þarf ekki að svara háttv.þm. Vestm. (K. E.) mörgum orðum. Hann hóf ræðu sína með því að segja, að jeg hefði farið með mishermi, en hann skýrði aldrei frá, í hverju þetta mishermi hefði verið fólgið, enda mundi það hafa verið allörðugt verk. Jeg hafði fyrir framan mig yfirlýsingu þá, er bankastjórinn gaf í háttv.Nd. og háttv.þm. (K. E.) las upp, og hljóðaði hún, eins og vita mátti, eins, svo að þar gat ekki verið um neitt mishermi að ræða. Jeg skal geta þess, að undir umræðunum í háttv.Nd. var því lýst yfir skýrt og skorinort, að allsherjarnefnd Ed. hefði ekki lagt þann skilning í þessa grein, að Birni bankastjóra Kristjánssyni væri skylt að fara frá sem bankastjóra 1. júlí. Þetta var tekið skýrt og skilmerkilega fram, að minsta kosti tvisvar undir umræðunum, og nefndinni gat vitanlega aldrei komið til hugar, að hann færi frá öðruvísi en venja er til, það er að segja, sækti um lausn frá starfinu, eða yrði veitt lausn í „náð“, sem svo er kallað. Og ekki fæ jeg skilið, hvernig unt er að leggja annan skilning í greinina en þann, er semjendur hennar, allsherjarnefndin, hefir margtekið fram að væri hinn rjetti, og það því fremur, sem frv. er flutt að tilhlutun bankastjórans og hann óskaði að losna sem fyrst frá bankanum. Var því breytingin gerð honum í vil. Annars er ekki ástæða til að taka mikið tillit til allsherjarnefndar háttv. neðri deildar, eða þess, sem hún hefir gert í þessu máli. Við vitum, að þegar málið kom hingað, þá var það alveg undirbúningslaust, og ekkert af þeim skilyrðum fyrir hendi, sem eftirlaunalögin tilskilja. Það var ekki upplýst, hvort bankastjórinn óskaði eftir þessum eftirlaunum, og allsherjarnefndin þar hafði alls ekki átt tal við bankastjórann um málið. Þessu var fyrst kipt í lag hjer og þá borin fram brtt., enda var hún rjett og sjálfsögð, bæði frá sjónarmiði Björns bankastjóra Kristjánssonar og Landsbankans. Háttv. þm. Snæf. (H. St.) var að tala um það, að gangur málsins hjer á þingi hefði verið óhreinn. Það kann vel að vera, að svo sje, en gangur þessa frv. er ekki óhreinni en fjölda margra annara, og það er altítt, að það liggja misjafnar ástæður til þess, að menn greiða atkv. með einhverju máli. Og þótt surnir leggi meiri áherslu á frv. þetta vegna bankans sjálfs, þá sje jeg ekki, að það sje neitt slæmt við það, eða að það sje bankastjóranum til hneisu.

Kristinn Daníelsson Jeg vil þegar taka það fram, að jeg get ekki fylgt dagskrá þeirri, sem háttv.þm. Snæf. (H. St.) ber fram. Báðar þingdeildirnar hafa þegar samþykt aðalefni frv. Þingviljinn er ábyggilega sá, að bankastjóranum sjeu nú þegar ákveðin eftirlaun frá þeim tíma, þegar hann lætur af starfi. Annars var ýmislegt rjett af því, sem háttv.þm. Snæf. (H. St.) sagði. Hann sýndi fram á, að meðferð þessa máls hefir ekki verið sú, sem vera átti, og þinginu ekki til sóma. En einkum stóð jeg upp út af því, sem háttv.þm. Ísaf. (M. T.) sagði, að bankastjórinn sje sjúkur maður. Með þeirri hugsun, sem það virtist fram borið, vildi jeg ekki, að það sjúkdómsvottorð fengi að koma hjer fram ómótmælt, en tel svo enga þörf á að fara um það fleiri orðum. Um brtt. skal það sagt, að það er tæplega viðeigandi að fara að hrekja nú málið til sameinaðs þings. Eins og mönnum er kunnugt, þarf 1/3 atkvæða til þess, að frv. nái samþykki þar; gæti því sá málarekstur orðið málinu að falli, þótt tilgangurinn eigi ekki að vera sá, og þannig orðið til þess að koma í veg fyrir, að glöggur þingvilji í þessu máli nái fram að ganga. Fleira skal jeg ekki leggja til málanna. Jeg vildi að eins ekki draga dulur á, að jeg álít ekki viðeigandi, að málinu sje flækt lengur, og ekki annað samboðið en að samþykkja það nú til fulls

Magnús Kristjánsson Það er háttv.þm. Snæf. (H. St.), sem hefir gefið mjer tilefni til að segja nokkur orð. Jeg er ekki ánægður með dagskrá hans. Það er búið að eyða svo miklum tíma í þetta mál, að full ástæða er til að ganga frá því fyrir fult og alt á þessu þingi. Bankastjórinn álítur sig ekki færan um að gegna starfi sínu lengur, vegna heilsubrests. Honum ætti sjálfum að vera kunnugast um það. Úr því að hann hefir fundið til þessa sjúkleika, er skylt, að honum verði sjeð fyrir sæmilegum eftirlaunum. Vegna þessa tel jeg þannig lagaða dagskrá, sem háttv.þm. Snæf. (H. St.) ber fram, ekki heppilega. Ef það þing, sem nú stendur yfir, er ekki fært um að taka ákvörðun í þessu máli, er síst ástæða til þess að halda, að sömu þingmennirnir verði færari um það þegar þeir koma saman næst. Drátturinn væri líka óhæfilegur ef svo skyldi fara, að bankastjórinn ljeti nú þegar af embætti. Jeg skal því leyfa mjer að bera fram aðra dagskrá. Deildin hefir þá um að velja tvær dagskrár, tillögu neðri deildar og brtt. allsherjarnefndar, og auðvitað mæli jeg fram með minni eigin tillögu. Í henni er gert ráð fyrir, að bankastjóranum „verði árlega greiddar 4.000 kr. af fje Landsbankans sem eftirlaun, frá þeim degi talið, er hann lætur af bankastjórn“. Einhver kann að koma með þá mótbáru, að ekki sje viðeigandi að minst sje á fjárhagsatriði í rökstuddri dagskrá. En það er misskilningur, og það því fremur, sem hjer er ekki um ráðstöfun á landsfje að ræða. Jeg veit ekki, hvernig atkvæðagreiðslunni verður hagað; það er á valdi forseta. En jeg vænti þess, að háttv. deildarmenn hugsi sig um tvisvar áður en þeir fella málið með öllu. Mín dagskrá miðar ekki að því, að draga málið til hliðar, heldur er hún endanleg ákvörðun í því. Dagskrána hefi jeg afhent forseta.

Forseti: Mjer hefir borist í hendur frá háttv.þm. Ak. (M. K.) svo hljóðandi rökstudd dagskrá: „Með því að samkvæmt fram kominni yfirlýsingu má telja víst, að Björn Kristjánsson verði mjög bráðlega að láta af bankastjórastörfum, vegna heilsubrests, væntir deildin þess, að landsstjórnin hlutist til um, að honum verði árlega greiddar 4.000 kr. af fje Landsbankans sem eftirlaun, frá þeim degi talið, er hann lætur af bankastjórn, og í því trausti, að landsstjórnin líti svo á, að nauðsyn beri til, að stjórn bankans sje í höndum manna með óbiluðu starfsþreki, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg hafði ekki ætlað mjer að skifta mjer af þessu máli. Hvað snertir viðbótartill. háttv. allsherjarnefndar, get jeg ekki sjeð, að henni felist nein fyrirmæli um það, hvenær bankastjórinn eigi að segja af sjer. Hún gerir ekki aðra breytingu en þá, að bankastjórinn fær fyr greidd eftirlaun, ef hann segir af sjer nú þegar eða á næstu vikum, en vera mundi eftir frv., eins og háttv.Nd. hefir gengið frá því. Um dagskrá háttv.þm. Ak. (M. K.) er það að segja, að jeg tel yfirleitt ekki viðeigandi, að fjárveitingar sjeu gerðar í dagskrám, sem ef til vill verða til í augnabliksáhrifum. Það má ekki minna vera en að fjárveitingar sjeu gerðar að minsta kosti í þingsályktunartillögum, ef ekki í beinum aukafjárlögum. En nú er ekki um fjárveitingu úr landssjóði að ræða, og í raun og veru er búið að samþykkja þá fjárveitingu, sem dagskrá háttv.þm. Ak. (M. K.) felur í sjer, í báðum deildum þingsins. Því verð jeg að álíta, að í meðferð málsins liggi heimild fyrir dagskránni eins og hún er, svo framarlega sem engin mótmæli koma fram í deildinni.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Í dagskrá háttv.þm. Ak. (M. K.) liggur að mínu áliti bending til landsstjórnarinnar um, að bankastjórinn skuli láta af störfum sínum nú þegar, og hlýt jeg því að greiða atkvæði á móti henni. Þykir mjer ólíklegt, að háttv. deild leggi samþykki sitt á nokkrar slíkar bendingar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Mjer kom til hugar, þó að mjer áðan láðist að geta þess, að skjóta því til háttv.þm. Ak. (M. K.), hvort ekki mundi heppilegra að bera dagskrá hans upp í tveim liðum, og bera þá síðari hlutann, frá „og í því trausti, að landsstjórnin líti svo á “ og út, upp sjer í lagi.

Magnús Kristjánsson Háttv. þm. Seyðf. (Jóh. Jóh) gaf mjer tilefni til andsvara, og hefði jeg óskað, að hann hefði ekki gert það. Það er ástæðulaust að vera að draga fram atriði, sem geta hleypt hita í málið. Skilningur þingmannsins (Jóh. Jóh.) á dagskránni var rangur. Síðari hluti hennar var blátt áfram bygður á yfirlýsingu bankastjórans sjálfs (B K.) um heilsufar hans. Það er ekki nema um tvent að velja fyrir háttv.þm. (Jóh. Jóh.); annaðhvort vefengir hann yfirlýsingu bankastjórans sjálfs, eða hann hlýtur að fallast á það, að full ástæða sje til að orða dagskrána eins og hún er orðuð, því að ummæli hennar eru rökrjett afleiðing af orðum bankastjórans. Annars vildi jeg helst komast hjá því að fara lengra inn á þetta atriði. Jeg lýsti yfir því áðan, að ekki væri nema sjálfsagt að maðurinn æjeti af starfi sínu, þegar hann fyndi sig ekki mann til að gegna því lengur. Það væri ómannúðlegt að reyna að hindra, að svo geti orðið Þetta vakti fyrir mjer er jeg kom með dagskrána, en því mótmæli jeg harðlega, að um nokkra persónulega óvild sje að ræða. Jeg vildi bjarga málinu úr því öngþveiti, sem það er komið í. Jeg get ekki fallist á, að í niðurlagi dagskrárinnar sje nokkuð, sem ekki má koma fram. En ef dagskráin yrði þá líklegri til framgangs, er mjer ekki mjög á móti skapi, að síðari hlutinn sje feldur niður. Hinn hlutinn hygg jeg að geti staðið út af fyrir sig.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg skaut þessu fram áðan, að heppilegt væri að bera dagskrá háttv.þm. Ak. (M. K.) upp í tveim hlutum, að eins sem bendingu. Nú vil jeg bæta því við, að dagskráin væri aðgengilegri fyrir þá, sem þurfa að fara með málið samkvæmt henni, ef niðurlagið væri felt burt. Eins og dagskráin nú er, stappar hún nærri vantrausti á stjórnina, því að vitanlega er það sjálfsögð skylda hverrar stjórnar að sjá um, að embættismenn sjeu vaxnir þeim starfa, sem þeir eiga að gegna.

Eggert Pálsson Þar sem umræðurnar snúast nú um dagskrárnar, ætla jeg að láta í ljós álit mitt á þeim. Jeg mun geta aðhylst dagskrá háttv.þm. Snæf. (H. St). Að mínu viti kemur hún ein til greina. Samkvæmt henni verður það eftir sem áður á valdi þingsins að ákveða eftirlaun bankastjórans. Það er það eina, sem þinginu er samboðið. Hitt væri fjarstæða, að fela stjórninni úrslit málsins. Þá er dagskrártill. háttv.þm. Ak. (M. K). Þá er tvent til. Fyrst að samþ.till. í heilu lagi. En þá er því að svara, að niðurlagið er varhugavert. Þar er beint kveðinn upp sá dómur, að starfsþrek bankastjórans sje þegar bilað. En um það eiga aðrir að dæma en þessi háttv. deild. Það er ekki hennar hlutverk að gefa frá sjer heilbrigðisvottorð. Jeg gæti því ekki greitt till. í heild sinni atkv. Annar möguleikinn er sá, að fella burt niðurlagið, en halda fyrri hlutanum. Það væri barnaleikur einn, því að fyrri hlutinn er nákvæmlega eins að efni til og frv. sjálft. Sá, sem getur greitt dagskránni í þeirri mynd atkv., getur alveg eins greitt atkv. með frv. En þar sem jeg er á móti frv., get jeg ekki heldur verið með þessum hluta af dagskrá háttv.þm. Ak. (M. K.).

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg vil vekja athygli deildarinnar á því, að það er alger óþarfi að fjölyrða um þetta mál. Báðar þingdeildirnar eru búnar að samþ. að veita bankastjóranum 4.000 kr. eftirlaun. Ágreiningurinn er að eins um formið. Í mínum augum er formið ekki það aðalatriði, að ástæða sje til, vegna þess eins, að hrekja málið milli deildanna. Jeg sje ekki, til hvers alt þetta þref og þjark er og allar þessar till. Mjer virðist sjálfsagt að afgreiða málið nú þegar, umræðulítið, þegar allir eru sammála um merg málsins.

Magnús Kristjánsson Jeg neyðist til að svara 1. þm. Rang. (E. P.) nokkrum orðum. Mjer er óskiljanlegt, að hann skyldi geta haldið aðra eins ræðu og hann hjelt, eftir að jeg hafði gefið skýrar upplýsingar um dagskrá mína. Með sínum biblíulegu útskýringum vildi hann sýna fram á, að dagskrá mín væri annaðhvort óþörf eða móðgun við bankastjórann. Þetta verð jeg að kalla blekkingartilraun, svo að jeg noti ekki önnur verri orð, sem þó gætu lýst þessari aðferð þm. (E. P.) betur. Mjer finst leitt að þurfa að margtaka. það upp, að niðurlag dagskrárinnar er rökrjett afleiðing af yfirlýsingu bankastjórans sjálfs. Það, sem er bygt á ummælum mannsins sjálfs, getur ekki verið móðgun við hann. Jeg vil beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að dagskrártill. mín verði borin upp í heilu lagi.

Halldór Steinsson Háttv. þm. Ak. (M. K.) hjelt því fram, að dagskrártill. mín væri ófullnægjandi og næði ekki tilgangi sínum. Jeg vil mótmæla þessu. í till. er ætlast til, að bankastjórinn fái eftirlaun, þegar þeirra þarf með. Sami þm. (M. K.) taldi ekki mikinn mun á till. okkar. Það verð jeg þó að telja. Í till. hans eru tiltekin 4.000 kr. eftirlaun. Þessi fjárhæð hefir einmitt orðið töluverður ásteytingarsteinn. Margir líta svo á, að þessum manni beri ekki margfaldlega hærri eftirlaun en öllum öðrum embættismönnum landsins. Annar munur á minni till. og till.háttv.þm. Ak. (M. K) er sá, að í hans till. virðist koma fram vantraust á Birni bankastjóra Kristjánssyni. Hitt er algerður misskilningur, sem kom fram hjá atvinnumálaráðherranum, að þar lýsi sjer nokkurt vantraust á stjórninni. Það getur víst enginn skilið dagskrána á þá leið. Að endingu vil jeg óska þess, að háttv. deild samþ. þá dagskrártill, sem jeg hefi borið fram.

Magnús Torfason Jeg get ekki skilið, hvers vegna ekki má nefna „sjúkdóm“ í sambandi við þetta mál, því að það er öllum vitanlegt, að heilsuleysi er eina ástæða Björns bankastjóra Kristjánssonar til að fara þess á leit við þingið, að hann verði settur á eftirlaun. Háttv. þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) hjelt því fram, að skoðanamunur væri að eins um formsatriði, en skoðanamunurinn er meiri en það. Það bera bæði nál. með sjer, og vísa jeg til þeirra. En það er víst um það, að meiri hl. er samþykkari sjálfum sjer en minni hl., enda var öll nefndin með því, að lögin gengju í gildi 1. júlí, og brtt. fara í sömu átt. Misskilningur sá, sem orðið hefir milli deildanna, stafar einmitt frá bankastjóranum sjálfum. Þingið átti ekki að fá að ráða neinu, heldur að eins samþ. óbreytt það, sem hann vildi vera láta, svo að ef hjer er um skertan þingvilja að ræða, þá kemur það þar fram, í sambandi við bankastjórann, en ekki annarsstaðar. Um rökstuddu dagskrárnar vil jeg geta þess, að jeg mun geta greitt dagskrá háttv.þm. Ak. (M. K.) atkv. mitt, því að jeg lít svo á, að hún sje fram kornin til þess að komast hjá deilu og sundurþykki. Aftur á móti lít jeg svo á, að dagskrá háttv.þm. Snæf. (H. St.) mundi verða til þess að vekja sömu deiluna aftur á næsta þingi, og mun því alls ekki ljá henni atkv. mitt.

Karl Einarsson Jeg vil leyfa mjer að mótmæla þeirri yfirlýsingu hæstv. forseta að það varði sektum að greiða ekki atkv.

Forseti: Þingsköpin segja til.

Hjörtur Snorrason Jeg tók eftir því, þegar frv. var útbýtt, að það stendur letrað á það, að það sje flutt af bjargráðanefndinni. Hjer hlýtur að vera um villu að ræða, og í staðinn fyrir bjargráðanefnd hafi átt að standa „meiri hluta bjargráðanefndar“, því að það er hið rjetta. Að minsta kosti kannast jeg ekki við að eiga þann heiður skilinn að teljast flutningsmaður frv. þessa, þótt jeg hafi þá æru að vera í virðulegri bjargráðanefnd þessarar háttv. deildar, því að þótt margt sje vel um frv., þá er jeg því mótfallinn í mörgum atriðum, og get því ekki stutt það með atkvæði mínu, þótt jeg vildi.

Fjármálaráðherra (S. E.) Að þessu sinni vil jeg að eins gera örstutta athugasemd. Landsstjórnin hefir ekki enn þá borið sig saman um frv., en hún mun vinda bráðan bug að því. En jeg lít svo á, að það sje á engan hátt hægt fyrir landsstjórnina að ganga inn á frv. fyr en vissa er komin um sænsku síldina, eða þá síld, er við getum selt til Svíþjóðar, og hvaða verð við fáum fyrir hana. En þótt við fáum eins hátt verð fyrir hana og nefndin áætlar, þá er samt halli landssjóðs ekki lítill. Nefndin gerir ráð fyrir því, að hægt sje að selja 25.000 tunnur af síld til Ameríku á 50 kr. tunnuna, en jeg veit ekki til, að það sje nokkur vissa fyrir því, að Bandaríkjamenn vilji kaupa síld af okkur. Það er von um það, en engin vissa. Hjer er því um áhættuspil að ræða, sem leikur á miljónum. Og þar sem nefndin ætlast til að selja síld hjer innanlands fyrir ½ milj. kr., þá er það með öllu óvíst; það veit enginn, hversu mikið eða lítið er hægt að selja hjer innanlands. Þá er gert ráð fyrir því í 6. gr. frv, að landssjóður leggi út andvirði síldarinnar til útgerðarmanna, þótt hann hafi ekki selt síldina. Þetta atriði skiftir miklu fyrir landssjóð, enda þótt hann fengi upphæðina síðar. Þessar ástæður eru nægar til að sýna, að stjórn og þing verður að gæta varúðar um málið, enda þótt mjer dyljist það ekki, að málið hefir mikla þýðingu fyrir marga menn í landinu. En menn verða að athuga það vel áður en þeir binda landssjóði slíka áhættu á herðar, einkum nú, er hann hefir í svo mörg horn að líta og þarf að binda mikið fje í landsversluninni.

Atvinnumálaráðherra (S. J); Háttv. frsm. (G. G.) var að biðja um sjerstakar athugasemdir við frv., og vil jeg verða við þeirri beiðni hans, enda þótt það heyri öllu frekar til 2. umr. Jeg lít svo á, að tímatakmark það, sem til er fært í 5. gr., sje of stutt, og það ætti að lengja. Það gæti enn fremur komið fyrir, að landsstjórninni byðist ekki eins mikil síld og nefndin gerir ráð fyrir, og þá er hvergi getið um, hvernig með málið skuli farið. Þetta tek jeg að eina fram sem bendingar til nefndarinnar. Landsstjórnin hefir ekki rætt málið með sjer enn þá, svo að hún hefir ekki enn tekið afstöðu til þess, en það verður gert hið fyrsta.

Eggert Pálsson Háttv. fram. (G. G.) tók það fram, að hann óskaði þess, að menn færu ekki í samjöfnuð milli þessarar atvinnugreinar og annarar atvinnu í landinu, og skal jeg verða við ósk hans um þetta, en get þó ekki stilt mig um að taka það fram, að líkt er háttað með þetta atriði í bresku samningunum og annað atriði í þeim. Frv þetta er borið fram vegna þess, að í bresku samningunum er ekki gefinn kostur á að flytja til Svíþjóðar eða Norðurlanda nema sáralítinn hluta af því, er búast má við að síldarframleiðslan verði. Ef leyfi hefði verið gefið til þess í bresku samningunum að flytja utan, eða rjettara til Norðurlanda, nægilega mikið af síld, þá hefði vitanlega hvorki bjargráðanefnd nje öðrum dottið í hug að koma fram með þetta frv. í sambandi við þetta vil jeg skjóta því fram, að það hagar mjög líkt til með annað atriði í bresku samningunum; það er um hrossasöluna. Það er að eins lítið brot af tölu þeirra hrossa, er þyrfti að flytja utan, sem leyfður er útflutningur á, og það væri ekki nema næsta eðlilegt, ef önnur hliðin væri tekin, að reyna að bæta úr annmörkum á síldarútflutningnum, að þá væri og svo gert um hina, að reyna einnig að bæta að einhverju leyti úr takmörkuninni á útflutningi hrossanna. Sje það ekki gert jafnframt, er jeg hræddur um, að Alþingi fái ámæli af því, að hugsa hjer meir um aðra atvinnugreinina en hina. En þegar jeg lít á frv. þetta og athuga það, þá er jeg ekki í efa um, að hjer er gengin sú leið að „spekúlera“ með landssjóðinn, og þessi „spekúlation“ nemur hjer um bil 6 miljónum króna. Eigum við að fara að leggja fje landslins í „spekúlationir“? Það er spurning, sem hver einstakur þingmaður verður að svara. Jeg verð að segja fyrir mig, að jeg er ekki hlyntur þeirri stefnu, og með það fyrir augum er jeg mjög deigur með frv. En ef við viljum og teljum rjett að gera svo, þá eigum við vitanlega að „spekúlera“, alveg eins og hver einstaklingur gerir það, en þeirri reglu er ekki fylgt í frv. Allir, er eiga í slíkri áhættu, taka og þann gróða, sem af áhættunni leiðir, en í frv. er það tekið fram, að ef gróði verði á þessu, þá eigi framleiðendur síldarinnar að fá 3/4 af honum, en landssjóður fjórða hluta. Hvaða einstaklingur haldið þið að „spekúleri“ svo? Það er óhætt að fullyrða, að það gerir enginn. En það getur engum dulist, að hjer er um „spekúlation“ að ræða, því að öll bygging frv. hvílir algerlega í lausu lofti. Við höfum leyfi til að senda 50.000 tunnur af síld til Svíþjóðar, en það er enn hulið sjónum vorum, hvað Svíar vilja gefa fyrir síldina, og þar sem nefndin gerir ráð fyrir 85 kr. verði á hverri síldartunnu, þá er það að eins lausleg ágiskun, með öllu óábyggileg; verðið getur bæði orðið hærra, en líka mikið lægra, og jeg get ekki bygt atkvæðagreiðslu mína á svo lauslopalegri áætlun. Svo ber og að líta á það, að þótt Svíar vilji eta síldina og kaupa hana, þá geta ófyrirsjáanleg atvik komið fyrir og gert það að verkum, að það verði ómögulegt að koma síldinni til þeirra. Því að þótt þeir vilji kaupa síldina, þá býst jeg við, að þeir slái þann varnagla við kaupin, að þeir vilji fá hana til sin. Að því leyti er mál þetta og í óvissu. Þær 50.000 síldartunnur, sem nefndin vill kaupa, er þó enn óvissara um sölu á. Nefndin segir að vísu, að hægt verði að selja Ameríkumönnum eitthvað af því, og áætlar, að það verði helmingurinn, eða 25.000 tunnur, en þar fylgir ekkert skilríki fyrir því, að þetta sje hægt, hvorki í greinargerðinni nje annarsstaðar. Það má alveg eins halda því fram, að það sje ekki von til að selja nokkra síld til Ameríku. Sú skoðun hefir jafnan rjett á sjer og hin. Um þær 25.000 tunnur síldar, sem þá verða eftir, játar nefndin að hún viti ekkert hvað eigi að gera við. Hún talar að vísu um það að selja þær hjer innanlands, en það virðist vera harla meiningarlaust tal, eða veit nefndin ekki, að Bretar eiga hjer síldartunnur svo að þúsundum skiftir, og það hefir ekki heyrst, að þeir hafi fengið neitt tilboð í þá síld. Það eru því allar líkur fyrir, að þessi síld sæti sömu afdrifum. Jafnframt og jeg tek þetta fram vil jeg undirstrika ummæli hæstv. fjármálaráðherra um, að mál þetta má ekki ná fram að ganga meðan ekki er komin vissa fyrir síldarsölunni til Svía; áhættan yrði ella alt of mikil; nóg samt þótt svo væri. Eins vil jeg leggja áherslu á það, að ef farið er að „spekúlera“ með landssjóðinn, þá verður landssjóður að hafa þann hagnað, sem leiðir af „spekúlationinni“ en ekki að eins tapið. Mjer virðist svo, sem hjer hefði mátt fara annan veg, sem var miklu áhættuminni fyrir landssjóðinn. Landsstjórnin gat látið alla síldarsöluna ganga gegnum sínar hendur og jafnað síðan niður verðinu, á sama hátt og gert var með saltkjötið síðastliðið haust. Með þessu vinst það, að skamta má verðið svo, að allir síldarútvegsmenn fái jafnt verð fyrir hverja síldartunnu, og þá gætu ekki að eins einhverjir þeirra notið góðs af markaðinum í Svíþjóð, en hinir orðið að sitja með þennan ímyndaða markað í Bandaríkjunum, sem nefndin talar um, eða þá alls engan. Að svo vöxnu máli finn jeg ekki ástæðu til að kryfja frv. frekar, en jeg skal geta þess, að jeg er að ýmsu leyti ósamþykkur mörgu, sem stendur í greinargerð þeirri, er fylgir frv.; einkum kann jeg illa við sjerstakt orðalag þar. Greinargerðin byrjar t. d. svo: „Efni frumvarps þessa er að mestu tekið úr álitsskjali, er síldveiðaútgerðarrnenn hjer úr Reykjavík og Hafnarfirði, ásamt fulltrúum síldveiðaútgerðarmanna á Norður- og Vesturlandi, hafa samið og sent stjórninni og bjargráðanefndum þingsins til athugunar og eftirbreytni“. Þessum síðustu orðum „og eftirbreytni“ kann jeg afarilla og vænti, að svo sje og um flesta háttv.þm., sem sjálfstæðir eru í skoðunum sínum.

Magnús Kristjánsson Jeg leit svo á, að það mundu ekki verða miklar umræður um þetta frv. við fyrstu umr. þess, því að jeg tel víst, að háttv. deild sje svo vel mönnum skipuð, að ekki geti orðið verulegur ágreiningur um jafnaugljóst nauðsynjamál og þetta er, og jeg vona fastlega, að hún sje aldrei svo illa skipuð, að frv. þetta verði drepið. Það á ekki heldur að vera þörf á því að fara að tína fram allar þær ástæður, er liggja til frv., því að þær ættu að vera svo augljósar hverjum meðalgreindum manni, og allra síst ætti að vera þörf á því vegna hæstv. stjórnar. Jeg var svo óheppinn, að jeg þurfti að svara kalli við landssímann, og var því fjarverandi meðan hæstv. fjármálaráðherra var að tala, og kom fyrst þegar hæstv. atvinnumálaráðherra var að enda ræðu sína. Jeg get því ekki svarað þeim, ef þess er þörf, en vænti, að háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) svari þeim, ef honum þykir ástæða vera til þess. Háttv. 5. landsk.þm. (H. Sn.) ljet það í ljós, að hann vildi ekki vera kendur við þennan gallagrip, en þetta var stakur óþarfi fyrir hann og hlýtur að vera bygt á misskilningi. Á fundi bjargráðanefndarinnar fyrir tveimur dögum var það samþykt með yfirgnæfandi atkvæðafjölda að bera málið fram á þennan hátt, og það komu engin formleg mótmæli fram gegn því, hvorki frá háttv. 5. landsk.þm. (H. Sn.) nje öðrum, svo að það kom ekkert það fram, er gæfi ástæðu til þess að líta svo á, sem nefndin væri klofin, enda var hún það ekki. Jeg heyrði, að hæstv. atvinnumálaráðherra sagði, að stjórnin hefði ekki enn þá tekið málið til athugunar (Atvinnumálaráðherra): Ekki til þess að mynda sjer ákveðna skoðun), en jeg vil leyfa mjer að vekja alvarlega athygli á því, að það er kominn tími til þess, því að málið þolir enga bið. Það er liðið svo langt á þingtímann, að það er nauðsynlegt að hraða málinu mjög, enda að afgreiða það með afbrigðum frá þingsköpum. Frsm. (G. G.) hefir gert svo ljósa grein fyrir málinu, að jeg get farið fljótt yfir sögu. Jeg skal stuttlega víkja að andmælum háttv. 1. þm. Rang. (E. P.). Mig furðar ekkert á því, hvernig hann lítur á málið. Hann er að vísu sparnaðarmaður með afbrigðum, en að öllu má of mikið gera. Jeg vil ekki segja, að hann fari svo langt að spara eyrinn, en fleygja krónunni, en eitthvað í þá átt mætti segja um hann. Jeg hygg, að hann hafi ekki gefið sjer tíma til þess að athuga málið nákvæmlega, áður en hann snerist á móti því. Það sjest best á því, hve mikið hann talaði um áhættuna. Áhættan er svo að kalla engin. Mjer finst leitt að þurfa að vera að margsegja það. Það ætti að vera svo augljóst. Jeg veit ekki, hvort jeg þarf að láta uppi öll þau rök, sem eru fyrir hendi, en frv. sjálft ætti þó að sýna, hve lítil áhættan er. Þar er ætlast til þess, að landið kaupi 100.000 tunnur af síld á 6 miljónir króna. Fram úr 6 miljónum kr. fer verðið ekki. Nú mun svo komið, að telja megi víst, að helminginn - 50 þús. tunnur - megi selja fyrir hátt á 5. miljón kr. Þá er eftir hinn helmingurinn, sem kostar landið ekki meira en rúma miljón. Enginn vafi er á því, að hægt er að selja töluvert í Ameríku. Jeg hirði ekki að tiltaka neina tunnutölu. Það þarf ekki að selja mikið þangað, til þess að fá alveg upp verð síldarinnar. Það, sem þá verður eftir, kostar landið ekkert. Hjer á við hið fornkveðna: „sjáandi sjá þeir ekki“, því að þetta ættu allir að geta reiknað. Jeg verð því að telja mjög óviðeigandi af háttv. 1. þm. Rang. (E. P. ) að tala um þetta sem gróðabrallsfyrirtæki, sem eigi að draga landssjóð fyrirhyggjulaust út í. Þá mintist háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) á það, að jafnmikil ástæða væri til þess, að landssjóður hefði afskifti af hrossasölunni, eins og af síldinni. En á því tvennu er stór munur. Í fyrsta lagi lá fyrir hvatning til þingsins frá síldarútgerðarmönnum sjálfum, um að bera fram slíkt frv. sem það, er nú er fram komið. Var málið vel undirbúið af þeim. En jeg veit ekki til, að nokkur slíkur undirbúningur hafi átt sjer stað af hálfu hrossaeiganda. Þetta veldur talsverðum mun. Auk þess er ólíkt, hvað útgerðarmenn hafa lagt miklu meira fje en hrossaeigendur til atvinnu sinnar. Þeir hafa á örðugum tímum lagt stórfje í tæki og áhöld, sem nauðsynleg eru til atvinnurekstrarins Sama er tæpast hægt að segja um flesta hrossabændurnar. Þeir hafa komið upp hrossaeign sinni kostnaðarlítið, að minsta kosti sumir, með því að setja á guð og gaddinn að sumu leyti. Það er því ekki sambærilegt, hve mikið fje hvor framleiðendanna um sig hefir lagt í atvinnu sína, og auðvitað má sá síður við tjóni, sem meira hefir lagt til. Annars býst jeg við, þótt svona ólíku sje saman að jafna, að jeg gæti stutt hrossakaupafrv., sem væri jafnvel undirbúið og þetta. Það gæti verið gróðavon, eða rjettara sagt gróðavissa, fyrir landssjóð. Öll hræðsla við þetta er algerlega út í loftið. Viðvíkjandi því, hvernig áætlað er í frv. að skifta ágóða, ef hann yrði einhver, skal jeg geta þess, að vel mætti breyta því ákvæði, ef það væri nauðsynlegt fyrir framgang málsins. Þess ber reyndar að gæta, að landssjóður hefir annan hagnað af þessum lögum en væntanlega ágóða; jeg á við útflutningstollinn, sem af síldinni yrði greiddur. Eina hættan í þessu máli er sú, að þingið láti það afskiftalaust. Þá er bætt við, að ekki verði veitt meira en þessar 50 þúsund tunnur, sem vissa er fyrir að megi flytja til Svíþjóðar. En það eru að eins örfáir menn, sem mundu taka þátt í veiðunum, ef svo yrði. Þeir mundu græða stórfje, en allur þorri síldveiðimanna mundi verða út undan. Þegar ætti að fara að jafna niður þessum 50 þús. tunnum, mundi svo örlítið - á að giska 100-200 tunnur - lenda í hlut þeirra, sem að eins halda úti einum bát. Smærri útgerðarmenn, sem hafa verið að undirbúa atvinnurekstur sinn undanfarin ár við lítil efni, mundu stórtapa. Þetta vil jeg biðja háttv. þing og stjórn að íhuga gaumgæfilega, áður en hún legst á móti frv. Þeir, sem í húsaleigumálinu þóttust bera hag hins minni máttar svo mjög fyrir brjósti, ættu ekki síður að gera það í þessu máli. Hjer er líka verið að hjálpa þeim, sem nauðulega eru staddir. Jeg vænti þess, að menn sjái, er þeir hugsa sig betur um, að með frv. er góður grundvöllur lagður fyrir framkvæmdum í þessu máli, þótt vera kynni ástæða til þess að taka einstaka smávægilega brtt. til greina. Jeg get ekki stilt mig um það að fara nokkrum orðum um þá hlið málsins, hve mikið vinst, ef frv. verður samþykt. Þá verður stórfje hagnýtt í landinu, sem getur farið forgörðum, ef málið er látið afskiftalaust. Í tunnum, sem nú eru til í landinu, standa 6 miljónir króna. Hvert ár, sem líður svo, að þær verði látnar liggja ónotaðar, veldur stórkostlegu vaxtatapi. Það mun því engin eign í landinu undirorpin jafnhröðu verðfalli. Þá eru 3 miljónir króna í salti. Að vísu væri hægt að nota saltið til annara hluta, en þá liggja 6 miljónirnar, sem í tunnunum liggja, ónotaðar. Saltið og tunnurnar verða því að fylgjast að. Þá er skipastóllinn; hann mun að minsta kosti vera alt að 5 milj. kr. virði. Samanlagt verða þetta 14 miljónir kr. Þá eru enn ótaldar bryggjur, geymslupláss, veiðarfæri, ýmiskonar áhöld o. s. frv. Hjer mun því vera um 15-20 milj. „kapital“ að ræða, sem fer að nokkru leyti forgörðum, ef ekki er hægt að selja að minsta kosti 100 þús. tunnur af síld. Margt fleira mætti segja, en að sinni ætla jeg að láta staðar numið. Upplýsingar þær, sem jeg hefi gefið, eru hárrjettar. Það er ekki fyrir það, að jeg hefi komið fram með þær, að jeg haldi, að það þurfi að halda langar meðmælaræður með frv., heldur hefi jeg gefið þær, ef einhverjir deildarmenn skyldu vera ófróðir um þetta mál. Læt jeg svo lokið máli mínu með þeim ummælum, að jeg tel sóma deildarinnar í veði, ef frv. verður ekki samþykt með öllum atkvæðum.

Sigurjón Friðjónsson Jeg hefi áður látið þess getið, að jeg teldi aðalbjargráðin í því fólgin að styðja atvinnuvegina. Þar sem nú stendur svo á, að síldarútvegurinn er hættulegast staddur af atvinnuvegum okkar, væri illa farið, ef þingið tæki með fljótræði tillögum til að styðja hann yfir örðugleikana. Að vísu er það líklegt, að síldveiðafólkið gæti fengið atvinnu við eitthvað annað, ef síldveiðarnar fjellu niður, t. d þorskveiðar eða landbúnað. En á þessu máli eru fleiri hliðar. Fyrst og fremst er nú svo ástatt um marga síldarútvegsmennina, að þeir mundu verða gjaldþrota, ef þeir gætu ekki gert út í sumar, og bankarnir þá tapa stórfje. Af því leiðir aftur, að miklu færri mundu stunda þennan atvinnuveg framvegis en hingað til. Fjöldinn af þeim, sem gjaldþrota yrðu, myndi hætta þessum atvinnurekstri, og landssjóður þá hafa miklu minni tekjur af síldarútgerð eftir en áður. En þótt jeg líti svo á þetta mál, að frekar skuli því tekið vel enn illa, sje jeg mjer ekki fært að fylgja því, nema með þeim fyrirvara, að vissa fáist um það, að Svíar kaupi fyrir allhátt verð þá síld, sem leyft er að flytja til þeirra, og sjái fyrir flutning á henni sjálfir. Töluverðar líkur munu vera fyrir, að þetta verði, en vissa er ekki enn fengin. Þótt Svíar nú keyptu helminginn af þessum 100 þús. tunnum, er þar með ekki sagt, að fyrirtækið sje áhættulaust, því að eftir er hinn helmingurinn, 50 þús. tunnur. Hjer í landinu er enn mikil síld frá f. á., sem Englendingar eiga, og mun hún vera þeim útföl. Þær birgðir munu að líkindum vera nálægt því að vera nógar fyrir innlenda markaðinn þetta ár. Þess vegna hefi jeg ekki trú á, að markaður verði innanlands svo, að miklu nemi fyrir nýja síld þ. á. Jeg held því, að varla sje gerandi ráð fyrir, að hægt sje að fá það fje á þessu ári, fyrir 25 þús. tunnur síldar í landinu, sem gert er ráð fyrir í greinargerðinni fyrir frv., en af því þarf reyndar engin hætta að stafa, því að líkindum má þá selja hana að ári. Gert er ráð fyrir, að síld sje keypt fyrir 6 miljónir króna. Upp í það kemur frá Svíum 4.250.000,00 kr. með 85 kr. verði á hverja tunnu, fyrir innanlandssölu ½ milljón kr., og auk þess er gert ráð fyrir að selja 25 þús tunnur til Ameríku fyrir 1.250.000,00 kr. Með þessu móti mundu 6 miljónirnar hafast upp. En áætlunin er hvergi nærri óyggjandi. Ameríkusalan er áætluð alveg út í bláinn. En ef Svíþjóðarsalan er örugg, er hættan þó ekki mikil. Þótt það ætti að notfæra 50 þús. tn. innanlands, þá mundi það takast með tímanum. En verðið yrði að vera töluvert vægara en áætlað er. Við það mundi tap landssjóðs verða meira, en gróði einstakra landsmanna yrði að sama skapi meiri. Og þó að varið væri talsverðu fje af landssjóði til að styrkja þennan atvinnuveg í bili, jafnvel upp undir 1 miljón, þá sje jeg ekki, að það sje nein frágangssök. Að lokum skal jeg geta þess, að jeg tel sjálfsagt, að hagnaðurinn, sem kann að verða, lendi allur í hlut landssjóðs, þar sem hann greiðir alt tapið, ef tap verður. Jeg mun því greiða atkvæði á móti 7. gr.

Guðmundur Ólafsson Jeg hafði ekki ætlað mjer að taka til máls, en ræða háttv. formanns bjargráðanefndar (G.G.)var svo lituð, að ekki er vanþörf á að fara nokkrum orðum um málið. Hann byrjaði á að lýsa yfir því, að frv. væri í raun og veru flutt af báðum bjargráðanefndum, þótt það að formi til væri að eins flutt af bjargráðanefnd Ed. Þetta mætti skilja svo, að allir nefndarmenn hafi verið samdóma, að undanteknum 5. landsk.þm. (H. Sn.), sem nú hefir skýrt háttv. deild frá afstöðu sinni. En því er ekki að leyna, að það er alt annað en jeg vilji láta telja mig einn af flutningsmönnunum. Að bjargráðanefnd Ed. flytur málið mun stafa af því, að þar voru tveir menn, formaður nefndarinnar (G. G.) og háttv.þm. Ak. (M. K.), fúsari til fylgis við málið en nefndarmenn neðri deildar. Aftur gerði jeg það, sem í mínu valdi stóð, til þess, að málið væri fyrst borið fram í Nd, því að er skoðun mín, að slík frv. sem þetta eigi að hefja göngu sína þar, svo að mótmælalaust er það ekki flutt af bjargráðanefnd þessarar deildar. Það mun raunar ekki hægt að segja, að nefndin hafi klofnað um málið, því að enginn nefndarmanna hafði á móti því, að mál þetta kæmi til athugunar og meðferðar þingsins. Yfirleitt legg jeg litið upp úr áætlun um og vissu þeirri, sem hinir sönnu flutningsmenn frv., háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) og hv.þm. Ak. (M. K.) færa fyrir því, að landssjóður verði vel af með síldina. Það er að vísu von um það, að selja má fyrir sæmilegt verð 50.000 tunnur til Svíþjóðar, en það er engin vissa fyrir því, hvernig það gengur að koma þeim þangað. Háttv. þm. Ak. (M. K.) fullyrti, að selja mætti 25.000 tunnur til Ameríku, en þær fullyrðingar dreg jeg í efa. Hann ljet að vísu svo, sem hann bæri gott skyn á málið, og taldi það ekki geta komið til mála, að deildin væri svo illa skipuð, að hún snerist móti málinu. En jeg lít nú samt svo á, að ástæður þessa háttv.þm. (M. K.) hafi ekki verið til að gefa rjettan skilning á málinu, því að þær voru öllu frekar fullyrðingar en sannanir. Jeg get ekki sjeð annað en ef líklegt er, að þetta yrði til gróða fyrir landssjóð, þá gæti það eins orðið fyrir framleiðendur. En að þetta sje gert fyrir fátækari útgerðarmennina eingöngu, finst mjer ekki geta komið til mála, því að sjálfsögðu gefur landsstjórnin reglur fyrir því, hve margar tunnur hver útgerðarmaður má flytja út af þeirri síld, sem vissa er um að seljanleg sje erlendis. Það getur því ekki komið til mála, að að eins 1 eða 2 útgerðarmenn fái að flytja 50.000 tunnur af síld til Svíþjóðar; það væri líkt með það og ef útflutningur á þessum 1.000 hrossum, er flytja má til Danmerkur, væri leyfður nokkrum hreppum, en aðrir fengju ekki að láta neitt. Mjer finst því, að það mætti að sama gagni koma, að landsstjórnin sæi um útflutning og sölu á eins miklu af síld og hægt er að selja, og jafnaði svo verðinu niður á sama hátt og kjötverðinu síðastliðið haust. Stjórnin gæti þá gert alt til að greiða fyrir sölunni, án þess að landssjóður yrði kaupandi, og sömuleiðis gæti hún fyrirbygt það, að einn veiddi alt, sem út flyttist. En gangi salan vel, þá væri það mestur hagur framleiðendanna, að landssjóður hefði ekki gerst kaupandi. Eftir mínu áliti eru það miklu lakari kjör fyrir landssjóð að fá 100.000 tunnur fyrir sama verð og 120.000 tunnur, og skil jeg ekki, hvers vegna sá kostur er nú tekinn og talinn öllu betri í greinargerð frv., fyrst hitt stóð til boða hjá fulltrúum síldarútgerðarmanna, en þeir hafa víst í raun og veru töglin og hagldirnar í þessu máli. Annars verð jeg að segja það, að mjer finst vera hver höndin upp á móti annari hjá formælendum frv. Í öðru orðinu er þetta talið áhættulaust og viss gróðavegur fyrir landssjóð, en í hinu orðinu er það talið ófært fyrir framleiðendurna, og svo til uppfyllingar þessum sundurleitu ástæðum er verið að gera ráð fyrir, ef skaði verði á sölunni, að þá muni hann verða endurgreiddur af útgerðarmönnum síðar. En í slíku vandamáli sem þessu álít jeg ekki viðlit að fara eftir svo völtum og rakalausum staðhæfingurn. Jeg þarf svo ekki að segja fleira, en læt mjer nægja að vitna til orða háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), og er jeg honum sammála um það, að ekki komi til mála að samþykkja frv. þetta fyr en vissa er fengin fyrir sölunni til Svíþjóðar.

Eggert Pálsson Jeg hefi ekki ástæðu til að vera langorður nú, því að jeg tel víst, að mál þetta eigi lengra líf fyrir höndum en í dag, og hefi jeg ekkert á móti því. En það var háttv.þm. Ak. (M. K.), sem vjek orðum að mjer, og vildi jeg leyfa mjer að gera nokkrar athugasemdir út af því. Jeg mintist á, að svipuð væri afstaðan, samkvæmt bresku samningunum, um útflutning hrossa og útflutning síldar. Og jeg held fast við þá skoðun mína. Það er afmarkað, að eins lítið eitt, sem út má flytja af báðum tegundum. Sami háttv.þm. (M. K.) benti á, að undirbúningur væri ólíkt betri í máli þessu heldur en því, er snertir útflutning hrossa. Það er rjett mælt og mjög eðlilegt. Hjer er um menn að ræða, sem búa í þorpum og kaupstöðum og eiga því hægt með að ná saman, hafa símasambönd, og yfir höfuð greiðar samgöngur. Þeir geta því verið fljótir til að gera samtök sín á milli, til þess að gæta hagsmuna sinna og semja frv. fyrir bjargráðanefndina, sjer sjálfum til bjargar. En afstaðan er alt önnur hjá landbúnaðarmönnum. Þeir geta ekki rokið saman á svipstundu til að semja frv. í líkingu við þetta. Annars mun það nú tæplega vera hlutverk háttv. bjargráðanefndar að láta aðra búa til frv. í hendur sjer; hitt mun liggja nær verksviði hennar, að athuga sjálf, hvar hlaupa þurfi helst undir bagga. Sami háttv.þm. (M. K.) benti líka á það, hve mikið fje lægi í síldaratvinnunni. Taldist honum svo til, að fyrir lægju 6.000.000 kr. í tunnum, 3.000.000 í salti og ef til vill annað eins í áhöldum og skipum. En jeg lít svo á, að draga megi tvo síðari liðina frá. Nóg mundi að gera við saltið, þótt það yrði ekki notað í síldina, og ekki þurfa skipin að verða ónýt eða ónotuð, þótt þau sjeu ekki höfð til síldveiða. Þau mætti nota til fiskveiða, og það því fremur, sem fiskur veður uppi og engin höft eru á útflutningi hans. Þess er líka að gæta, að verðlag á honum mundi stíga, ef framleiðslan ykist, þar sem verðið er 170 kr. á 12.000 fyrstu tonnunum, en 250 kr. á því, sem fram yfir er. Meðalverðið mundi því stíga jöfnum höndum við það, sem framleiðslan ykist fram yfir 12.000 tonn. Það er því ekki hægt að reikna annað en tunnuverðið, 6.000.000 kr., sem óarðberandi fje. En af því fje er mikið í höndum þeirra manna, sem vel mundu þola að liggja með tunnur sínar um ársbil eða svo. Þá er það alls ekki rjett, að bændur liggi ekki með ónotað fje líka. Það hefir ekki verið reiknað, hve margar miljónir liggja fyrir í hrossum úti um land alt. En það er meira en fjeð, sem þar liggur ónotað. Í því liggur einnig bein hætta. Hrossin geta sett alt í voða. Það er ekki eingöngu, að þau geti sjálf fallið úr hor, heldur einnig annar fjenaður vegna þeirra. En tunnur geta aldrei fallið úr hor. Þá hefir því verið haldið fram, að þetta væri gróðavegur fyrir landssjóð en ekki veit jeg, hvers vegna framleiðendurnir eru þá að leita á náðir hans, ef gróðinn er handviss. Það getur nú vel verið, að gróði verði á sölunni, en hann er því að eins nokkur fyrir landssjóð, að hann fái að halda honum. En svo er ekki um hnútana búið. Það er að eins tapið, ef nokkurt verður, sem í landssjóðs hlut kemur. Þá sagði háttv.þm. Ak. (M. K.) enn fremur, að selja mætti til Ameríku síldina. En nú er það alls ekki víst, að það verði sú síld, sem landssjóður kaupir, sem nyti góðs af þeim markaði, þótt einhver yrði, því að ef frv. verður samþ., þá mun það verða til þess, að lagt verði óhikað í síldarútveginn, og þá gæti af því leitt, að meira veiddist en þessar 100.000 tunnur, og mundu þá eigendur afgangsins reyna að ná samningum við Ameríku og ef til vill selja við lægra verði en landssjóður gæti gert. Slík samkepni er ekki með einum staf bönnuð í frv. Jeg veit, að mjer verður svarað því, að til þessa þurfi útflutningsleyfi. En ef sótt væri um það og því neitað, þá veit jeg ekki, hversu þakklátir þeir yrðu fyrir frv., sem mest og best eiga að njóta þess. Þá var það eitt, sem jeg átti bágt með að skilja hjá sama háttv.þm. (M. K.), að sala á 50.000 tunnum væri einkis virði, en sala á 100.000 tunnum væri nægilegt til þess að bjarga landinu. Mjer þykir það undarlegt, að allir hafa forðast að minnast á þá till., að landsstjórnin taki alla síldina í sínar hendur og sjái um jöfnuð á verðinu. Sú leið hefir þó verið farin áður með kjötið og gefist vel. Jeg álít hana líka miklu farsælli og áhættuminni fyrir landssjóð heldur en leið þá, sem frv. vill fara láta. En það vil jeg að síðustu taka enn fram, að jeg álít ekki viðlit að samþ. frv. þetta til fulls áður en fengin er vissa um þær 50.000 tunnur, sem fara eiga til Svíþjóðar, og í öðru lagi verður að búa svo um hnútana, að ef landssjóður á að hafa áhættuna, þá hafi hann gróðann líka.

En í sambandi við það taláði hann um framboð, og skildi jeg ekki, hvort hann átti þar heldur við framboð frá Svíum eða frá þeim,sem síldina ætti að veiða. (Atvinnumálaráðh.: Auðvitað hið síðara). En þá get jeg ekki skilið, hvernig á að gera framboð um óveidda síld. Þá mintist hæstv. fjármálaráðherra á óvissuna um framboð Svía, en það kom mjer á óvart, að hann vissi þar ekki betur, þar sem svo má segja, að vissa sje fyrir, að þeir bjóði hrra en bjargráðanefndin áætlar í frv. Og mjög sterkar líkur eru fyrir því, að útflutningurinn verði ekki annmörkum bundinn. Útlegg landssjóðs mintist hann einnig á, og þykir mjer það eðlilegt og rjett, að hann taki það til athugunar, þar sem það er varhugavert að binda honum þunga bagga, þegar þess er gætt, í hversu mörg horn hann hefir að líta. En því til málsbóta er það, að fje það, sem fæst fyrir síldina, sem seljast á til Svíþjóðar, getur komið inn áður en landssjóður borgar síldveiðamönnunum. Og fje þetta er áætlað 4.250.000 kr., og hugsanlegt er, að síldin seljist því betur áætlun, að nemi 30.000 kr. Þess er líka að gæta, að fje þetta á að taka hjá þeim, sem hægast er að fá fje hjá, sem sje bönkunum. Þetta verður því ekki annað en að taka úr einum vasanum og láta í hinn. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) talaði um, að salan til Svía væri enn þá óviss. Honum kann að vera nokkur vorkunn, þótt hann haldi það, en jeg á ekki eins hægt með að fyrirgefa háttv. 5. landsk.þm. (H. Su.) framkomu hans í þessu máli, því að hann veit vel, að þetta er rangt. Og þegar hægt er að segja með fullum rökum um einn þm., að hann tali móti betri vitund, þá er það hið mesta skammaryrði, sem yfir höfuð er hægt að segja um nokkurn mann. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) setti hrossasöluna í samband við þetta mál og svo sem hliðstæða við það. En hrossasalan er að eins ein lítil grein landbúnaðarins og í mörgum hjeruðum orðin til skammar og skaða fyrir landið. Svo margar horbykkjurnar eru búnar að hrökkva upp af vegna þess, að menn hafa sett á guð og gaddinn, eins og komist er að orði, til þess svo að geta tekið peninga fyrir alls ekki neitt, selt þau hrossin, sem lifað hafa af harðindin, án þess að þurfa annað fyrir þeim að hafa en að sækja þau úr högunum. Slíkt og þvílíkt hafa síldarútvegsmenn ekki getað gert; það sýndu tölur háttv.þm. Ak. (M. K.). Síldarútvegurinn hefir kostað miljónir, en í hrossaeigninni liggur mjög lítið „kapítal“ frá framleiðenda hálfu, en mikið fje ef selst. Og jeg vil, að þingið láti þrifa til í landinu með hrossasölunni, ef unt er. Og að leggja það að jöfnu, að kaupa 100.0000 síldartunnur og að kaupa þúsund hross, nær sem sagt engri átt. Ef landsstjórnin tekur t. d. við 100.000 tunnum af síld á höfn, þarf kaupandi að borga 5 aura í grunnleigu á tunnuna til nýárs. Hvernig ætti nú að haga þessu með hrossin? Við skulum segja, að landsstjórnin tæki við ca. 1.000 hrossum á eigin ábyrgð, t. d. frá 1. desember. Ætli hún vildi taka þau fyrir vanalega grunnleigu, 5 aura fyrir hrossið, eins og fyrir eina tunnu af síld? Jeg sje sannast að segja ekki, hvernig hægt er að líkja saman hrossasölu og síldarsölu. Áhættuna við kaupin á síldinni hefir háttv.þm. Ak. (M. K.) tekið til athugunar, svo að jeg þarf ekki að fjölyrða um það atriði. Jeg neita því ekki, að þetta sje nokkur áhætta. En jeg skil ekki í því, að jafnstór þingmaður og háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) er skuli fara að koma með það, að við eigum ekki að hjálpa síldarútvegsmönnum nema áhættulaust sje. Því neitar þó enginn, að landið í heild sje færara um að bera áhættuna en ein einstök atvinnugrein. Svo var minst á gróðann, og vildi háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), að landssjóður fengi hann allan. Bjargráðanefnd áleit nú, að við ættum ekki að „spekúlera“, - sem líka háttv.þm. (E. P.) virðist vera á móti -, heldur að eins hjálpa, En það kalla jeg að landssjóður geri, ef hann á bæði að hafa áhættuna og allan gróðann. En hjer er að eins að ræða um það, að atvinnuvegurinn sleppi að skaðlausu, en til þess þarf hallinn, ef nokkur verður, að skella á þjóðinni sem heild. Jeg er annars hálfhissa, hvernig háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir talað af miklum móði móti þessu máli. Ætli það hafi getað haft nokkur áhrif á hann, að háttv. 5. landsk. þm (H Sn.) fór af stað? Mjer þykir það mjög leiðinlegt, að hann skyldi geta gert svo lítið úr sjer, að fara út í aðra eins hreppapólitík eins og hann gerði. Það er ekki sjálfsagt að rísa strax upp til andmæla, ef eitthvert mál kemur fram, sem snertir annað en landbúnaðinn. Samkepninni verður að vera stilt í hóf, og við verðum að styðja hver annars atvinnnvegi Hann (E. P) fór t. d svo langt, að láta sem hann hneykslaðist á þeim orðum í greinargerðinni, að álitsskjal útvegsmanna ætti að vera og hefði verið bjargráðanefndum þingsins til eftirbreytni, og vildi af því draga þá ályktun, að það væru í raun og veru þessir menn, sem ljetu bjargráðanefnd koma með málið inn í þingið. En nú vil jeg spyrja þm. (E. P.): Hvað var eðlilegra en að við í bjargráðanefnd bygðum frv. á áliti og skýrslum þessara manna, sem öllum fremur höfðu skilyrðin til þess að geta talað um málið af reynslu og þekkingu? Síldarútvegsmenn hafa aldrei komið með frv ; við í bjargráðanefnd höfum samið það, og frá okkur er það hingað komið. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) er altof vel gefinn maður og góður þingmaður til þess að hlaupa undir jafnauðvirðilegt stýri og þetta er.  (E. P.: Þm. (G. G.) verður að gá að því, að jeg er dauður)  . Jeg vona, að þm. (E. P.) geti risið upp aftur við 2. umr. málsins. Jeg skal bæta því við það, sem jeg sagði áðan um ágóðann, að þar sem í frv. er gert ráð fyrir, að 3/4 væntanlegs hagnaðar gangi til seljendanna, en 1/4 í landssjóð, þá var það upphaflega meiningin í nefndinni, að helmingurinn gengi í landssjóð. En svo breytti hún því vegna þess. að, eins og jeg er þegar búinn að taka fram, þá óskum við þess ekki. að landssjóður græði, heldur viljum við að hann sleppi hallalaus. Er sá vilji okkar sannar það líka, að við ætlumst ekki til þess, að farið sje að „spekúlera“ með fje landsins. Þá efaðist háttv.þm. (E. P.) um það, að nokkuð yrði hægt að selja til Ameríku í ár af síld. Nú fór síldarsalan þannig í hitt eð fyrra, að Ameríkumenn greiddu 65 kr. fyrir tunnuna nettó, og það er áreiðanlegt, að við höfum leyfi áfram til að flytja síld til Ameríku. Englendingar hafa alls ekki bannað það, heldur hafa þeir að eins sagt, að þeir vildu ekki binda sig við að kaupa neina síld. Það væri líka óskiljanlegt, þar sem Ameríkumenn selja matvöru til okkar, ef þeir vildu ekki jafnkjarngóðan mat og síldin er í staðinn, einkum þegar þess er gætt, að íslensku skipin ganga þangað hálftóm, svo að hægt væri að búast við því, að „fragtin“ á síldinni þangað yrði ódýr. Þá var háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) eitthvað að tala um það tvent, að yrði frv. að lögum, þá yrðu það auðmennirnir, sem mestan styrk hefðu af því, og - að það mætti vel hafa fiskveiðar í stað síldveiðanna. Jeg hjelt nú, að jafnskynsamur maður og háttv. 1 þm. Rang. (E. P.) er hlyti að skilja það og sjá, án mikillar fyrirhafnar, að það er ekki auðgert að breyta síldarútvegi í fiskútveg á skömmum tíma. Öllum veiðarfærum verður að farga og útvega önnur í staðinn, tunnur geta ekki komið að neinu gagni við þorskveiði og allur rekstur er gerólíkur. Þá var hitt atriðið, að auðmenn gætu notað sjer þessa ráðstöfun og haft einhvern hagnað af henni. Nú, þetta getur hugsast. En er það ekki nokkuð ísjárvert, að á sama þinginu og verið er að leggja háan gróðaskatt á efnamennina þá skuli það vera eins og að koma við opið sár hjá sumum þingmönnum, ef þeir sjá einhvern möguleika til, að þessir efnamenn geti grætt eitthvað áfram. Hjer kemur fram hrein og bein mótsögn. Þingið vill fá skatt af gróða landsmanna. og um leið á að fyrirmuna mönnum að græða meira. Ætli það væri ekki betra fyrir landið, að þeir græddu meira, svo að hægt væri að hafa áframhaldandi gróðaskatt. Þá er að minnast á það fangaráð háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), að láta landsstjórnina jafna niður verðinu, alveg eins og gert var með kjötverðið. Þetta væri líka hægt að gera, ef hægt væri að reikna út, hve margar tunnur af síld mundu veiðast á sumrinu, eins og hægt er að reikna út, hve margar tunnur af kjöti muni verða til í landinu árlega. Fyrst buðu nú Englendingar í fyrra ákveðið verð, 120 kr., fyrir tunnuna, svo að allir gátu fengið sama verð. Svo var kjötnefndin sett á stofn, sem hafði auðvitað fastan grundvöll að byggja á, en ekki aðra eins óvissu og hjer er um að ræða. Ef jeg á 10-12 kindur, þá þarf ekki að ganga að því gruflandi, en síldveiðamaðurinn getur ekki sagt neitt um það, hve margar tunnur hann veiðir. Kjötverðið er hægt að jafna undir eins fyrirfram, af því að við vitum, hve margt sauðfje er til í landinu og hve mörgu er lógað að meðaltali á hverju hausti. Það má líka afla sjer upplýsinga um það - nákvæmra upplýsinga - hve miklu bændur ætli að lóga af fje sínu að haustinu. En hvaða árangur mundi það hafa, ef landsstjórnin segði nú: Komið allir til mín og segið mjer, hve margar tunnur af síld þið ætlið að veiða í sumar? Ætli flestum yrði ekki erfitt um svarið? Og samt hugsar háttv. þm (E. P.), að hægt sje að jafna verðinu niður - fyrirfram.

Magnús Kristjánsson Jeg var svo óheppinn, að vera kallaður til viðtals í landssímann einmitt þegar háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) var að byrja að tala í seinna skiftið, og eftir því, sem jeg hefi heyrt síðan jeg kom hingað inn aftur, fór jeg víst sjerstaklega mikils á mis að heyra ekki ræðu hans. En svo mikið hefi jeg heyrt, að hann hafi ekki látið af villu síns vegar, heldur komið fram enn skilningsminni og illkvitnari en áður, ef jeg mætti viðhafa þau orð. Þó kom hann með tvær mótbárur, eftir því sem jeg hefi heyrt, sem báðar eru þess verðar, að þær sjeu teknar til athugunar. Hin fyrri var sú, að fyrirkomulagið yrði ófært vegna þess, að síldveiðin mundi verða meiri en 100.000 tunnur, og útvegsmenn gætu því sjálfir orðið hættulegir keppinautar landsstjórnarinnar, þegar á að fara að koma vörunni út. En nú veit háttv. 1. þm. Rang. (E. P), að landsstjórnin getur ráðið öllum útflutningum, og mundi ekki leyfa útflutning á annari síld, fyr en hún væri búin að koma sinni eigin síld í verð. Það er sjálfsagt rjett, að veiðin verði meiri en 100.000 tunnur, en það gerir ekki minstu vitund til. Þá var hin mótbáran sú, að síldin mundi rýrna svo, að stór skaði yrði að, en hann gerði alt of mikið úr þeirri rýrnun. Þá benti hann á, að ekki þyrfti að verða tap á salteigninni, því að annaðhvort mætti selja það eða geyma. En þetta er langt frá því að vera rjett Þótt síldarútgerðarmenn tækju það ráð að selja salt sitt, þá gæti staðið svo á, að tunnueign þeirra yrði alveg ónýt og verðlaus eign, og þótt þeir geymi saltið, þá gæti líka svo farið, að það yrði ekki meira en hálfvirði móts við það, sem nú er, fjelli svo í verði. Jeg get ekki litið öðruvísi á en að alt það, sem jeg hefi sagt, standi enn þá með öllu óhrakið, þrátt fyrir ræðu háttv. 1. þm. Rang. (E. P). En þar sem háttv.þm. (E. P) hefir óskað eftir að mæta ekki illu umtali, þar sem hann er dauður, þá vil jeg hlífa honum við að draga fleira fram á sjónarsviðið. Þó hefði víst margur gaman af því, ef hann gæti hlustað á líkræðu eftir sjálfan sig, því að venjulega er flest það, er betur má fara, til tínt, og í öðru lagi alt fært til betri vegar, og hefi jeg nú leitast við að fylgja þeirri reglu hvað þennan háttv.þm. (E. P.) snertir. En jeg tel víst, að meiri hluti háttv.þm. sje svo skynsamur og rjettlátur, að þeir greiði frv. atkv. sitt út úr deildinni, þrátt fyrir hin mörgu og órökstuddu ummæli háttv. 1. þm Rang. (E. P). Jeg tel þýðingarlítið að fara að víkja orðum að því, sem þeir háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) og háttv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) voru að tala um, því að það voru aukaatriði ein. Að eins vil jeg geta þess, að þar sem háttv. 1. landsk.varaþm. (S. F.) taldi óvissu á því, hversu mikið við mundum fá fyrir síldina frá Svíum, er um það vissa fengin, að jeg kalla. Og ef alt fer með feldu, þá yrði það svo, að eftirstöðvarnar hjer kæmu til að standa landssjóði í 30 kr. tunnan, og er það ekki hátt verð. Það ætti altaf að vera hægt að selja síldina án tunnu fyrir helminginn af því, og eru eftirstöðvarnar þá ekki orðnar gífurlegar, og svo eru líka líkindi fyrir, að unt verði að flytja eitthvað til Ameríku, og eins er það ekki útilokað, að Englendingar kaupi síld hjer. Þeir hafa aldrei neitað því, og enda gert ráð fyrir ákveðnu verði, ef til þess kæmi. Það er því auðsjeð, að hjer er engin áhætta á ferðum, og enda líkur fyrir betra verði en frv. gerir ráð fyrir, en þetta er gert til þess, að sem flestir geti notið þess. Því hefir verið hreyft hjer, að landssjóður annaðist söluna og ákvæði, hversu mikið hver má láta, en þetta er illfær og ófær leið, því að það er mjög erfitt fyrir útgerðarmenn að segja til um afla sinn fyrir, eða ganga til veiða algerlega í óvissu um, hvort þeir geti selt aflann eða ekki. Og þessi leið er í sjálfu sjer með öllu óhugsandi, nema síldarútgerðarmenn stofnuðu með sjer nokkurskonar sameignarútgerðarfjelag, þar sem ákveðið væri, hversu mikið hver einstakur mætti veiða, en það hefir ekki verið neinn tími til að stofna slíkt fjelag síðan árangurinn af bresku samningunum um þetta varð kunnur. Margt fleira má færa frv. til stuðnings, en greinargerð sú, er fylgir frv., ætti að vera nægileg, enda málið svo gott, að það mælir með sjer sjálft. Jeg ætla að sleppa að þessu sinni að svara háttv. 2 þm Húnv. (G. Ó.). Það var ekki svo veigamikið, að ástæða sje til að athuga það, enda tækifæri til þess síðar að svara svo smávægilegum athugasemdum, ef þær skyldu koma fram aftur.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Jeg þarf ekki mikið að segja; vil að eins athuga ofurlítið ummæli háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) um flutning málsins. Það varð að samkomulagi í bjargráðanefndum beggja deilda, án þess að atkvæðagreiðslu væri óskað, að málið yrði flutt hjer í háttv.Ed. Þetta kom til meðal annars af því, að sá, er hafði kynt sjer málið best í háttv.Nd., hafði ekki tíma til þess að hafa framsögu í því, vegna ýmsra annara þinganna. Því var flutningurinn falinn oss efri deildar mönnum. En á hinn bóginn var litið svo á í nefndinni, og á móti því hreyfði enginn mótmælum, að sjálfsagt væri að lofa málinu að ganga fram á leið fyrst um sinn. Þó voru það einstöku menn, sem komu svo heiðarlega fram, eins og hv. 1. landsk. varaþm (S. F.) að taka það fram, að óvíst væri um fullnaðaratkvæði hans með frv., fyr en vissa væri komin um söluverð þeirrar síldar, sem seld verður til Svíþjóðar. Nú er sjeð, að verðið verður hærra en nefndin þorði að áætla, svo að engin ástæða er til þess, að þeir greiði nú ekki lokaatkvæði með frv., og það vænti jeg að allir góðgjarnir og greindir þm. geri.

Fjármálaráðherra (S. E): Út af ummælum háttv.frsm. (G. G.) um verð á síld til Svíþjóðar vil jeg að eins geta þess, að enn eru ekki gerðir fastir samningar um síldina, og því ekki auðið að segja, hvert verðið verður.

Jóhannes Jóhannnesson Mál þetta er borið fram af bjargráðanefndum þingsins og í eðli sínu bjargráðamál, og verð jeg að segja það, að það er frá því sjónarmiði einu, að jeg get greitt frv. atkv. Jeg er þeirrar skoðunar, að ekki megi „spekúlera“ með fje landssjóðsins. Löggjafarvaldið hefir vald til þess að leggja skatta, tolla og gjöld á landsmenn til landssjóðsins, til þess að hann geti staðist nauðsynleg útgjöld landsins, en að mínu áliti alls ekki til að „spekúlera“ með. En þar sem hjer er um bjargráðaráðstöfun að ræða, sem verið getur, og enda er líklegt, að baki landssjóði útgjöld, verður að fara með málið að öllu leyti sem bjargráðamál, og vil jeg því ekki, að neitt standi í frv., sem bendi til þess, að hjer sje um annað að ræða. Þess vegna. felli jeg mig með engu móti við 7. gr. frv.. sem gerir ráð fyrir gróða af ráðstöfuninni. Þótt svo ólíklega færi, að um tekjur yrði að ræða, þá fæ jeg ekki betur sjeð en að sá hagnaður eigi að renna til landssjóðs, sem ber alla ábyrgðina. Jeg mun því við 2. umr. greiða atkv. á móti 7. gr. frv. Jeg skal benda á það, að 2. málsgr. 4. gr. er mikils virði. Það eru sannnefnd bjargráð, því að þar eru lítilmagnanum, sem ekki hefir efni á að salta síld sína sjálfur, heldur verður að selja hana öðrum til söltunar, trygt hæfilegt verð fyrir vöru sína.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson); Jeg sje ekki, að hjer sje, um neina „spekúlation“ að ræða. Þetta eru bjargráð, eða. verslun með síld, einskonar deild af landsversluninni. Hjer er það tekið fram, að landsjóður eigi ekki að hafa allan ágóðan en um landsverslunina er ekki tekið neitt fram, hvernig skuli farið með ágóðann, enda hefir landsverslunin ekki verslað með innlendar afurðir til útflutnings. Og jeg sje ekkert á móti því, þótt framleiðendur beri betri hlut frá borði, ef landssjóður græðir vel á versluninni. Þar sem hæstv. fjármálaráðherra var að tala um það, að enn væri eigi gerður fullnaðarsamningur um síld til Svía, þá verð jeg að líta svo á, að verðið sje ákveðið, þar sem þeir hafa boðist til þess að kaupa síldina fyrir ákveðið verð, og að minsta kosti verður verðið ekki lægra en það var í tilboðinu.

Flm. (Guðjón Guðlaugsson) Álestrarsalnum hafa legið frammi skjöl um mál þetta, og vona jeg, að hv.þm. hafi kynt sjer þau. Eru þar færðar gildar ástæður fyrir því, að núgildandi húsaleigulög sjeu hvergi hagkvæm, og síst af öllu sanngjörn, gagnvart eigna- og umráðarjetti húseigenda. Við höfum því tekið að okkur að flytja frv. þetta, svo að þessari hv. deild gefist kostur á að segja álit sitt um málið. Og við lítum svo á, að þessir 350 menn, sem skrifað hafa undir áskorunarskjalið, hafi góð og gild rök að færa fyrir sínu máli. Vil jeg þar fyrst til nefna, hversu mjög er takmarkaður og skertur eignarjettur manna, og tel jeg það vafamál, hvort skerðing sú stríðir ekki á móti stjórnarskránni, þar sem svo er langt gengið, að umráð manna yfir sínum eigin húsum eru af þeim tekin og þeim jafnvel meinað að hýsa foreldra sína og nánustu vandamenn. Það er síður en svo, að það geti talist heppilegt, ef húseigandi þarf á húsinu að halda til slíkra hluta, að honum sje þá meinað það. Sömuleiðis er það slæmt að geta ekki skift um leigjendur, ef illkvittnir og lítt þolandi menn eiga í hlut, sem engu tauti verður við komið. Þá er hætt við, að samkomulag alt fari forgörðum, og er þar með húsfriðnum hætta búin. En allir munu játa það, að helgasti og dýrmætasti friðurinn er friðurinn á manns eigin heimili. Það hefir verið talið til gildis lögum þessum, að þau kæmu því til leiðar, að fátæklingum væri skotið undir þak, og menn kæmust eigi áfram með það að halda húsum sínum auðum meðan aðrir lægju á götunni. Þetta er aðalatriðið, sem ekki má frá víkja, og er það heldur ekki gert í frv. þessu, þar sem einmitt það skilyrði er sett, að annar komi í staðinn, þá er einhver flytur. Þetta verður því að eins hringrás og meiri færsla, og húsaleigunefndinni er það í lófa lagið að gæta þess, að meginregla þessi verði ekki brotin. Mönnum er að eins ekki leyft það lengur að skáka með skömmum og óbótum í því hróksvaldi, að þeir geti setið bjargfastir, þar sem ekki sje hægt að segja þeim upp. En hitt er víst, að margur mundi haga sjer betur, ef hann hefir þann vönd yfir sjer reiddan, að verða að hröklast á burt þá og þegar, og færi hann nú samt sem áður svo að ráði sínu, að hann yrði að fara, þá gæti það orðið til þess, að hann hagaði sjer betur á næsta leigustað. En þess ber og að gæta, að oft getur sökin verið hjá báðum, húseiganda og leigjanda, ef ósamkomulag er, því sjaldan veldur einn er tveir deila, en þá er því meiri hættan á, að þeir beiti hvor annan ýmsum hrekkjabrögðum, því ófrjálsara sem um er búið alla samninga. Þá vil jeg geta þess, að frv. þetta er að miklu leyti tekið upp úr húsaleigulögunum; t. d. er 1. gr. frv. orðrjett 1. gr. laganna. Þá er aðalefnið í 2. gr. það, að segja megi upp leigjendum með fyrirvara og með því móti, að annað fólk úr Reykjavík sje tekið í staðinn. Fólk ofan úr sveit má ekki taka til að fylla skarðið, því að það væri sama sem að það fólk, sem upp var sagt, væri rekið út á götuna. Þetta er sú breytingin, sem mesta þýðingu hefir. Og jeg get ekki ímyndað mjer, að nokkur sje svo blindaður, að hann sjái ekki, hvílíkt vorkunnarmál það hlýtur að vera hverjum rjetthugsandi manni, að geta ekki komið inn foreldrum sínum eða barni, en verða að sitja með leigjendur, sem ef til vill hafa alt á hornum sjer og spilla friði og ánægju heimilisins. Það er, eins og kunnugt er, siðferðileg skylda hvers manns að sjá foreldrum sínum fyrir húsnæði, fæði og klæðum; þar er engin lagaundantekning. En það er að vísu engin lagaskylda að sjá um börn sín, nema til 16 ára aldurs, en engum getur þó komið til hugar, að efnaður maður vilji ekki gjarnan verða til þess að skjóta skjólshúsi yfir börn sín og jafnvel systkini. Það er ekki nema fögur skyldurækni, sem margur hefir um hönd, án þess að beinn lagastafur heimti. Það verður líka að teljast hart aðgöngu, ef maður þarf að auka húsrými sitt, vegna breyttrar atvinnu, að mega þá ekki taka þann hluta hússins, sem áður var öðrum leigður, til þess að geta haldið uppi atvinnunni. En í því atriði verður samt að gæta allrar varúðar, svo menn geti ekki komist áfram með að segjast ætla að nota húsrýmið til slíkra hluta, en gera síðan alt annað við það. En slíkt kemur auðvitað ekki fyrir um heiðarlegt og skikkanlegt fólk. En við þessu er hjer sleginn sá varnagli, að útvega verði þeim leigjendum húsnæði, sem flytja verða burtu af þessum ástæðum. Á hámarki leigu höfum við engar breytingar gert, og ýmsum reglum fyrir húsaleigu, sem finnast í upphaflega frv., sáum við okkur ekki fært að halda fram vegna þess, að það gripi um of inn á vald bæjarstjórnarinnar. Við flm. hefðum helst óskað, að málið fengi fram að ganga nefndarlaust. Brtt. eru ekki margar; aðallega er það 2. gr. og auk þess ný 4. gr., til þess að vernda rjett leigutaka. En fari svo, að málið verði sett í nefnd, þá vonum við, að hún hraði því sem mest, því það hefir núorðið svo stuttan tíma fyrir sjer, að annaðhvort verður að hrökkva eða stökkva, annaðhvort samþykkja eða fella frv.

Atvinnumátaraðherra (S. J.) Á síðasta þingi komu fram andmæli gegn húsaleigulögunum, en þá var þeim mjög lítið breytt eða ekkert, í þeim atriðum, sem nú er lögð áhersla á að breyta. Flm. (G.G.) virtist leggja aðal áhersluna á, lögin væru ósanngjörn gagnvart eigna- og umráðarjetti húsráðenda, enda er þetta nýja frv. til orðið þess vegna. En frá mínu sjónarmiði er breytingin nú talsvert mikil gagnvart leigjendunum, kosti þeirra allmjög þröngvað. Flm. (G.G.) hjelt því fram, eins og líka er haldið fram í greinargerð frv., að með lögunum, eins og þau eru nú, megi raska heimilisfriðnum og það geti gengið svo langt, að eigendur verði að flýja eign sína. Jeg held nú, að heimilisfriðnum sje hættara við að raskast af öðrum ástæðum en þessum lögum, enda mun það víst ekki hafa komið fyrir, síðan lögin gengu í gildi, að húseigendur hafi nokkurn tíma þurft að flýja eign sína vegna leigjendanna, og verður þessi ástæða naumast tekin alvarlega. Eins er tekið fram í greinargerðinni, að húseigendur geti ekki rýmkað til hjá sjer, jafnvel þó þeir þurfi að skjóta skjólshúsi yfir nánustu skyldmenni sín. En það verður ekki sjeð af frv., að það hafi verið samið með nokkuð slíkt fyrir augum, heldur sje það ekki fram komið til annars en þess, að húseigendur geti sagt upp leigjendum þegar þeim gott þykir. Jeg tók það fram á síðasta þingi, að húsaleigulögin, sem nú gilda, hefðu fengið góðan undirbúning. Frv. var rætt á bæjarstjórnarfundum, og vildi hún hafa ákvæðin enn strangari en til var ætlast, svo að þegar lögin komu frá bæjarstjórn, þá var dregið nokkuð úr ákvæðum þeirra í stjórnarráðinu, en það sýnir, að bæjarstjórn hefir viljað ganga enn lengra en farið hefir verið enn þá í þessu máli. Jeg tel þá líka alveg sjálfsagt, að þetta frv. verði borið undir bæjarstjórn Reykjavíkur, og með fram vegna þess býst jeg ekki við, að það skifti svo miklu máli, hverjir hjer í bæ hafa fengið þingmenn til að koma með frv. Það gilda samskonar lög og núgildandi húsaleigulög hjer í öllum stærri borgum erlendis, lög, sem bæjarstjórnir hafa samið eða verið í samráði með að semja, og þau eru flest enn harðari gagnvart húseigendum en þessi lög. Þetta mál er stórt mál og mikilvægt fyrir þennan bæ; þess vegna er það mín eindregin tillaga, að því verði, að þessari umr. lokinni, vísað í allsherjarnefnd og hún gefi sjer svo tíma til að bera málið undir bæjarstjórn Reykjavíkur.

Magnús Kristjánsson Þess hefði mátt vænta, að hæstv. atvinnumálaráðherra hefði látið bíða að taka afstöðu til þessa máls, a. m. k. þangað til það kæmi úr nefnd, en sú hefir nú ekki orðið raunin á, þar sem hann er þegar búinn að fella sinn dóm yfir frv. Hitt er annað mál, hve sá dómur er á góðum rökum bygður, og bersýnilegt er, að hæstv. atvinnumálaráðh. hefir verið of fljótur á sjer og ekki kynt sjer alla málavöxtu sem skyldi.. Jeg var altaf á móti húsaleigulögunum, eins og þingið afgreiddi þau, og bar fram brtt. við lögin í fyrra, sem, hefðu þær verið samþ., - mundu hafa fyrirbygt þá óánægju, sem nú er komin á daginn. Nú hefir líka sumum þm. snúist hugur frá í fyrra, og þeir farnir að sjá betur en áður vansmíðin, sem voru á frv. Nefni jeg þar til hv. 2. þm. G.-K. (K. D.). Jeg tel það yfirskynsástæðu hjá þeim, sem segjast vera að verja lögin vegna leigjendanna, því mjög margt í frv. miðar eingöngu í þá átt, að tryggja rjett leigjendanna, t. d. 4. gr. frv. Einasta ástæðan á móti málinu, sem takandi er gild, er sú, að það sje of seint komið fram, og það skal jeg líka játa. En við því var ekki hægt að gera; það var nú ekki tilbúið fyr. En frv. getur vel orðið að lögum fyrir þessari ástæðu, og að stinga því undir stól nú yrði að eins til þess, að það risi upp á ný á næsta þingi. Það verður ekki um það deilt, að það er hægt að gera sjálfum húseigendum vistina algerlega ómögulega í sínum eigin húsum, og að þetta hefir verið gert af leigjendum hjer í bæ. Lögin gefa leigjendum líka blátt áfram undir fótinn með það, að þeir þurfi ekki að gæta neinnar sjerstakrar varúðar, siðsemi eða nærgætni gagnvart húseigendum. Reynslan hefir líka orðið eftir þessu og lögin orðið til stórtjóns, ekki að eins fyrir húseigendur sjálfa, heldur líka fyrir leigjendur, með því að spilla hugsunarhætti þeirra og ala upp í þeim stráksskap, - sumum hverjum. Jeg þykist því sannfærður um, að málið verði samþ. við þessa umr., en verði því vísað til nefndar, þá væri æskilegt, að hún athugaði, hvort ekki mætti ganga lengra en gert er í frv. til þess að verja húseigendur ágangi. T. d. hafa einstakir menn bygt hjer stórhýsi, og ættu lögin að ganga í þá átt, að nota mætti eitthvað af því plássi fyrir leigj- endur, heldur en að neyða upp á menn, sem eiga yfir litlum húsakynnum að ráða, að veita fjölskyldum húsnæði um aldur og æfi, - fjölskyldum, sem menn hafa e. t. v. af vorkunnsemi tekið inn í hús sín. Því lögin hafa frá upphafi verið til þess að íþyngja þeim mönnum, sem hafa af hjálpsemi tekið leigjendur í hús sín, og opna óhlutvöndum mönnum tækifæri til að troða húseigendur um tær.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil leyfa mjer að leggja það til, að máli þessu verði vísað til fjárveitinganefndar, að umræðu lokinni.