Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Ragnhildur Helgadóttir) : Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 19. apríl 1978 Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Norðurl. e., Kristján Ármannsson framkvæmdastjóri, Kópaskeri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Ingvar Gíslason, 1. þm. Norðurl. e. Kristján Ármannsson hefur áður átt sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa í deildinni.



Virðulegi forseti. Þar sem ég gat því miður ekki verið viðstaddur 2. umr. þessa máls og umr. var þá lokið og þar sem ég er 1. flm. að málinu vil ég leyfa mér að gera eftirfarandi grein fyrir atkv. mínu: Það frv., sem hér um ræðir, um sjónvarpssendingar á fiskimiðin er sjálfsagt réttlætismál sjómönnum til handa. Framkvæmd þess mundi hafa í för með sér að hundruð íslenskra sjómanna fengju notið þeirrar sjálfsögðu þjónustu, sem þeir eiga rétt á, að sjá útsendingar sjónvarps. Furðu gegnir því sú afstaða fulltrúa stjórnarflokkanna á Alþ., að þeir skuli þing eftir þing gera ítrekaðar tilraunir til að svæfa málið og koma í veg fyrir að það nái fram að ganga. Vegur Alþ. og alþm. mundi vissulega vaxa, sæju þeir sóma sinn í því að samþykkja frv. og láta það þar með verða að lögum fyrir þinglok. Íslenskir sjómenn eiga það vissulega inni hjá þjóðfélaginu, að þeim séu veitt svipuð skilyrði og öðrum landsmönnum til að njóta þessa sjálfsagða nútímafjölmiðils. Það, sem að baki býr till. meiri hl. fjh.- og viðskn. um að vísa frv. til ríkisstj., er að svæfa málið. Fram hefur komið till. minni hl. n. um að frv. verði samþykkt. Það er hin eina rétta og sjálfsagða afgreiðsla málinu til handa. Ég segi því nei við þessari tillögu.



Virðulegi forseti. Það sem felst í frv. því, sem nú er lagt til að við greiðum atkv. um og lagt er til að verði vísað til ríkisstj., sýnist mér vera óframkvæmanlegt á næstu árum fyrir íslenska þjóð vegna þess mikla kostnaðar sem því fylgir. Ég hef hins vegar margoft og um langt árabil bent á hagkvæma og ódýra lausn til þess að koma íslensku og erlendu sjónvarpsefni um borð í skipin, með því að aðstoða áhafnir eða útgerðir til þess að eignast myndsegulbönd. Till. hafa og komið fram nú í vetur um skynsamlega dagskrá til handa slíkum tækjum um borð í skipunum. Í ljósi þessa segi ég já.

Sigurlaug Bjarnadóttir Hæstv. forseti. Þar sem áætlun sú, sem gerð er till. um í þessu lagafrv., hefur að mínu viti að nokkru leyti verið gerð og það hefur komið í ljós, eins og fram kom í máli síðasta ræðumanns, að það, sem lagafrv. fer fram á, hefur feikilegan kostnað í för með sér, þannig að ekki er raunhæft að ímynda sér að þetta frv. til laga gæti náð fram að ganga, með því líka að nú er mikil hreyfing á endurhótum á dreifikerfi sjónvarpsins og fyrir liggja upplýsingar um að á næsta sumri verður stækkuð endurvarpsstöðin á Arnarnesi við Ísafjarðardjúp, sem mun tryggja sjómönnum, sem liggja í vari við Grænuhlíð, sem talin er eitt það skipalægi í óveðrum sem flest fiskiskip safnast í, þá tel ég ekki ástæðu - af þeim tilgreindu ástæðum sem ég hef hér frammi haft - að samþykkja þetta frv. Ég segi því já við till. um að vísa málinu til ríkisstj., sem ég veit að muni hafa þessi mál til áframhaldandi umfjöllunar.



Virðulegi forseti. Það er nú unnið að því fullum fetum að koma sjónvarpi inn á heimili allra landsmanna, eftir því sem unnt reynist af tæknilegum ástæðum. Það lítur út fyrir sæmilega aðstöðu til að fjármagna þessar framkvæmdir. Það hefur ekki verið farið út á þá braut enn að byggja sjónvarpsstöðvar fyrir fiskimiðin af ástæðum sem öllum hv. dm. eru kunnar. Það hefur hins vegar verið ákveðið að reisa stöð í Arnarnesi við Ísafjarðardjúp. Hún er fyrst og fremst fyrir þær sérstöku aðstæður sem eru við djúpið, þar sem skip liggja tugum saman oft og einatt í óveðrum, en auðvitað nær hún út á miðin líka. Ég hlýt þó að vara við því að taka ákvörðun um þessa stöð sem byrjun á því að koma sjónvarpi beint frá stöðvum til allra fiskimiða við Ísland. Ég vil jafnframt skýra frá því, að á vegum menntmrn. hefur starfað nefnd nú um nokkurra mánaða skeið sem fjallar um að koma efni sjónvarps og útvarps til sjómanna með segulbanda- og myndsegulbandatækni. Þetta hefur verið gert í nálægum löndum, t. d. hjá Norðmönnum og Dönum, sem hvorugir hafa treyst sér til þess að koma sjónvarpsefni út á miðin í gegnum beina útsendingu. Ég á von á að þessi nefnd ljúki bráðlega störfum og skili áliti sínu, og ég mun beita mér fyrir því að ræða það þá þegar í víðari hring og reyna að hrinda áleiðis framkvæmdum í þessu efni. - Ég segi já.



Virðulegi forseti. Á síðustu árum hafa orðið miklar og örar breytingar á sviði bókhalds og reikningsskila. Tækniframfarir í gerð bókhalds- og skýrsluvéla og á sviði filmugerðar gera það kleift að beita í æ ríkara mæli vélum, sjálfvirkni og myndtækni við færslu, úrvinnslu og geymslu bókhalds og bókhaldsgagna. Því frv., sem hér er til umr., er fyrst og fremst ætlað að færa löggjöfina um bókhald frá 1968 til samræmis við þær starfsaðferðir, sem nú er beitt, og gera þannig þá sjálfvirkni mögulega og lögum samkvæmt sem notuð er við bókhald og bókhaldsgerð í dag. Með frv. er grg. sem ég vísa til. Ég leyfi mér að leggja til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Virðulegi forseti. Hér liggur fyrir til umr. frv. til nýrra heildarlaga um stimpilgjald. Samhliða frv. þessu er flutt frv. til l. um breyt. á lögum um aukatekjur ríkissjóðs og verður að skoða ákvæði þessara frv. í samfellu. Samkv. gildandi lögum er gjaldtaka af skjölum þríþætt. Í fyrsta lagi er tekið af þeim stimpilgjald samkv. ákvæðum stimpilgjaldslaganna frá 1921, sem ræðst af hæð þeirrar fjárhæðar sem á skjalinu stendur. Í öðru lagi er tekinn 140% stimpilgjaldsviðauki af flestum hinna stimpilskyldu skjala, en viðauki þessi hefur verið samþykktur til eins árs í senn undanfarna áratugi. Í þriðja lagi er við þinglýsingu tekið sérstakt þinglýsingargjald, sem eins og stimpilgjaldið er háð fjárhæð hinna þinglýstu skjala. Með frv. þessu er lagt til, að öllum þessum gjöldum verði steypt saman í eitt gjald, stimpilgjald, en stimpilgjaldsaukinn verði felldur niður svo og þinglýsingargjald í núverandi mynd. Ekki þykir þó fært að fella þinglýsingargjaldið með öllu niður, en þess í stað er lagt til að fyrir þinglýsingu verði tekið tiltölulega lágt fast gjald, óháð fjárhæð hinna þinglýstu skjala, svipað og nú gerist um veðbókarvottorð. Þessi breyting ætti að horfa til verulegrar einföldunar, þannig að gjaldendum ætti að geta orðið ljósara en nú hvernig gjöldin eru reiknuð og veruleg vinna ætti að geta sparast við útreikning gjaldanna. Þessari breytingu á gjaldtökunni er ekki ætlað að auka tekjur ríkissjóðs og má ætla að þær verði nær óbreyttar, en nákvæm áætlun um tekjubreytingar þær, er af frv. þessu leiðir, er örðug vegna þess að skýrslur um fjölda og fjárhæð stimplaðra og þinglýstra skjala eru ósundurliðaðar. Gjaldtaka af einstökum skjölum breytist hins vegar nokkuð, ýmist til hækkunar eða lækkunar, og vísast til fskj. með frv. um yfirlit yfir þær breytingar. Auk fyrrgreindra sameiningargjalda felast í frv. allviðamiklar breytingar á ýmsum ákvæðum stimpillaga, enda eru núgildandi lög úrelt orðin að ýmsu leyti, sem engan skyldi undra eftir '57 ára gildistíma. Ég sé ekki ástæðu til að rekja þessar breytingar í smáatriðum, en vil þó vekja athygli á eftirfarandi atriðum: Samkv. frv. er gert ráð fyrir að stimpilgjaldið hlaupi á hærri fjárhæðum en er samkv. gildandi lögum. Þannig er t. d. stimpilgjald af víxlum 250 kr. af hverjum 104 þús. af fjárhæð víxils samkv. frv. í stað 0.24% af víxilfjárhæðinni áður. Er þessari breytingu, eins og svo mörgum öðrum sem í frv. felast, ætlað að spara vinnu við útreikning gjaldanna. Þá er gerð till. um breyttan gjaldstofn við útreikning stimpilgjalds af eignarheimildum fyrir fasteignum. Fram til þessa hefur stimpil- og þinglýsingargjald af þessum skjölum verið miðað við söluverð eignarinnar ef það hefur komið fram á hinu þinglýsta skjali, ella hefur verið miðað við fasteignamatsverð. Þar sem fasteignamatsverð er alla jafna nokkru lægra en gangverð fasteigna hefur þessi háttur við gjaldtöku leitt til þess, að menn hafa látið hjá líða að þinglýsa kaupsamningum. Þannig hafa þeir sparað sér hluta af stimpilgjaldi með því að greiða það af lægri gjaldstofni og um leið sloppið við að greiða þinglýsingargjald bæði af kaupsamningi og afsali. Þetta hefur hins vegar leitt til verulegrar skerðingar á réttaröryggi fasteignakaupenda, þar sem þeir hafa átt á hættu að skuldheimtumenn seljanda eða grandlausir síðari viðsemjendur hans gætu útrýmt eða skert rétt kaupsamningshafa. Verður að telja mjög óæskilegt að gjaldtökuákvæði dragi á þennan hátt úr réttaröryggi við fasteignakaup, og er því lagt til í 17. gr. frv. að jafnan skuli miða gjaldstofn stimpilgjalds við fasteignamat eða áætlað fasteignamat þegar því verður við komið. Þessi breyting, samhliða niðurfellingu þinglýsingargjalds í núverandi mynd, ætti að leiða til þess að opinber gjaldtaka verði mönnum ekki framvegis hindum við að tryggja rétt sinn. Nefna má að í frv. er lagt til að það breyti ekki stimpilskyldu skjals þótt það sé gefið út til tryggingar öðru skjali. Þannig gerir frv. ráð fyrir að fullt stimpilgjald sé tekið af tryggingarbréfi sem gefið er út til tryggingar á greiðslu víxils, en samkv. gildandi lögum er við ákvörðun stimpilgjalds af tryggingarbréfum tekið tillit til stimplunar víxilsins. Jafnframt er lagt til að stimpilgjald af tryggingarbréfum verði almennt lækkað, þannig að þessi breyting ætti ekki að vera til íþyngingar gjaldendum. Hins vegar ætti hún að geta sparað nokkuð vinnu við ákvörðun stimpilgjalds og geta flýtt afgreiðslu nokkuð. Þá er lögð til nokkur breyting á stimplun hlutabréfa frá gildandi lögum. Nemur stimpilgjaldið 2.4% af verði bréfsins ef bréfið hljóðar á handhafa, en 1.6% ef bréfið hljóðar á nafn. Auk þess eru framsöl nafnbréfa stimpilskyld. Í frv. er lagt til að sama stimpilgjaldið gildi fyrir öll hlutabréf og framsal þeirra allra verði stimpilfrjálst. Á sama hátt er lagt til að framsal á réttindum í öðrum félögum en hlutafélögum verði stimpilfrjálst. Loks má geta þess, að niður lagsákvæði þessa frv. eru mun skýrari en samsvarandi ákvæði í gildandi lögum og gerður er skýrari munur á stjórnvaldsviðurlögum og eiginlegum refsingum, andstætt því sem er í gildandi lögum. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er flutt samhliða frv. til laga um stimpilgjald, er ég gerði grein fyrir hér fyrr, og vísast því að mestu til þess sem ég sagði þá. Með frv. þessu er lagt til, að þinglýsingargjaldið verði lagt niður í núverandi mynd og sameinað stimpilgjaldinu. Í stað núverandi þinglýsingargjalds er lagt til að dómsmrh. ákveði með reglugerð fast gjald fyrir hverja þinglýsingu og yrði sú gjaldtaka óháð fjárhæð þess skjals sem þinglýst er, eins og áður sagði. Þannig yrði þinglýsingargjaldið nokkurs konar þjónustugjald fyrir framkvæmd þinglýsingar, hliðstætt t. d. gjaldi fyrir veðbókarvottorð. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh- og viðskn.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Virðulegi forseti. Þetta frv., sem hér er lagt fram um þinglýsingar, varðar mjög mikilvægt mál. Það er allumfangsmikill lagabálkur og hefur að geyma mörg nýmæli. Frv. hefur þegar verið til meðferðar í hv. Ed. og hefur verið samþykkt þar með þeirri breytingu einni, að inn í það hafa verið tekin ákvæði um þinglýsingar á bifreiðum, en þau ákvæði voru ekki í frv. þegar það var lagt fram, vegna þess að rétt þótti að láta reyna á það til þrautar, áður en þau ákvæði væru sett, hvort fengjust settar nýjar reglur um skráningu bifreiða. Virðist ekki vera þingvilji til slíks, og þess vegna voru í hv. Ed. felld inn í frv.-bálkinn ákvæði um þinglýsingu bifreiða. Að öðru leyti var frv. afgreitt í hv. Ed. óbreytt. Sjálfsagt væri viðeigandi að halda alllanga ræðu um þetta mál, því að eins og ég sagði er hér um mjög mikilvægt mál að ræða, en ég skal reyna að hafa þessi orð ekki mjög mörg, en vísa þess í stað til þeirra rækilegu aths. sem frv. fylgja. Að sjálfsögðu hefur mönnum verið lengi ljóst að þörf væri á lagasetningu um þinglýsingar. Gildandi löggjöf um það efni hefur alltaf verið ófullkomin að því leyti til, að hún hefur fyrst og fremst aðeins varðað framkvæmd þinglýsingar, en hins vegar hefur hún ekki geymt að kalla má nein ákvæði um réttaráhrif þinglýsingar. En þau ákvæði um framkvæmd þinglýsingar, sem finna má í lögum, eru fyrir löngu orðin úrelt og ófullkomin. Það var þess vegna fyrir u. þ. b. 20 árum efnt til athugunar á þessari löggjöf og samið frv. um það efni. Það var lagt fyrir Alþ. einum þrisvar sinnum, síðast að ég ætla árið 1964, en það frv. hlaut ekki byr og munu ýmsar ástæður hafa legið til þess. Við samningu þess frv., sem nú liggur fyrir, hefur að sjálfsögðu verið stuðst að ýmsu leyti við gamla frv., en þó er þetta nýja frv. mjög frábrugðið að ýmsu leyti. Frv. hefur samið dr. Gaukur Jörundsson prófessor og notið aðstoðar tveggja starfsmanna í dómsmrn., þeirra Þorleifs Pálssonar deildarstjóra og Þorsteins A. Jónssonar fulltrúa. Þetta frv., ef að lögum verður, felur í sér gagngera breytingu á framkvæmd þinglýsingar. Enn fremur er í frv. að finna ákvæði um réttaráhrif þinglýsingar, en slík ákvæði hefur hingað til að mestu vantað í íslenska löggjöf, eins og ég gat um áður. Þetta nýja frv. til þinglýsingalaga miðar að því, eins og fram kemur í aths., að á hverjum tíma sé unnt að fá sem greiðastar og öruggastar upplýsingar um réttindi yfir fasteignum og öðrum eignum sem jafna má til fasteigna, svo og að reglur um réttaráhrif séu sem skýrastar. Eins og ég gat um í upphafi hefur alllengi verið ljóst að fyrirkomulag það á skráningu réttinda yfir fasteignum, sem gert er ráð fyrir í núgildandi löggjöf, svarar hvergi nærri kröfum tímans. Í fyrsta lagi skiptir það nú mun meira máli en áður, að þinglýst réttindi séu nægilega afmörkuð og skýr og styðjist að auki við réttarheimildir að lögum. Samkv. núgildandi þinglýsingalögum lýtur athugun þinglýsingardómara á skjali nær einvörðungu að því að kanna hvort á því séu einhverjir formgallar. Þetta getur aftur á móti leitt til mikillar réttaróvissu. Því er að finna í frv. ákvæði sem leggja þinglýsingardómara þær skyldur á herðar að kanna betur en nú er gert efni skjals áður en því er þinglýst. Að því er varðar framkvæmd þinglýsingar, þá er gert ráð fyrir því í þessu frv., að tekin sé upp ný skipun í því efni, því að framkvæmdin er í rauninni löngu orðin úrelt, eins og ég drap á, og má raunar telja það mikið happ, að ekki skuli hafa átt sér stað mikil og alvarleg mistök í sambandi við framkvæmd þeirra mála. Ég skal þá aðeins víkja örfáum orðum að einstökum atriðum í frv.: I. kafli frv. fjallar um þinglýsingardómara. Þar með er staðfest sú niðurstaða hæstaréttar, að þinglýsing sé dómsathöfn, en engin ákvæði um það efni er að finna í núgildandi þinglýsingalögum og í sjálfu sér er engan veginn sjálfgefið samkv. eðli málsins að þinglýsingarathöfn eigi að vera dómsathöfn. En hér er alveg úr því skorið og því slegið föstu í samræmi við téðan hæstaréttardóm að svo skuli vera. Í II. kafla frv. er vikið að framkvæmd þinglýsinga. Þar er gert ráð fyrir að teknar verði upp breyttar aðferðir bæði við skráningu og vörslu skjala. Í fyrsta lagi er lagt til að skjöl, sem afhent eru til þinglýsingar, séu færð í sérstaka dagbók. Réttaráhrif þinglýsingar eru tengd afhendingu skjals til þinglýsingar og er því þýðingarmikið að sem öruggust sönnun liggi fyrir um það, hvort skjal hafi yfirleitt veríð afhent til þinglýsingar og þá hvenær það hafi gerst. Við móttöku skjals í upphafi er gert ráð fyrir því, að dómari þurfi aðeins að kanna hvort tilteknir augljósir gallar séu á skjali. Þegar skjöl hafa verið færð í dagbók gefst svo ráðrúm til nánari athugunar áður en þau eru færð í þinglýsingabók. Þessi tilhögun eykur mun meira öryggi við þinglýsingu en sú sem nú tíðkast. Dagbókarfærsla hefur lengi tíðkast í nágrannalöndum okkar, en aftur á móti ekki hér á landi. Hætt er við því, að þinglýsing verði nokkurn tímafrekari með því móti að færa dagbók, en á móti kemur að ætlast er til þess, að dagbók geti jafnframt gegn hlutverki aukatekjubókar og komið í stað skrár yfir þinglýst skjöl, sem leggja á nú fram í hverri viku hjá þeim embættum sem þinglýsingu annast. Þegar á þetta er litið ætti dagbókarfærsla ekki að leiða til aukinnar vinnu. Í öðru lagi er lagt til að þinglýsingabækur skuli vera laushlaðabækur eða í spjaldskrárformi. Með þessu móti ættu bækurnar að vera handhægari í notkun en nú er og færsla upplýsinga gleggri. Stefnt er að því, að ljósrit úr slíkri bók eða spjaldskrá verði fullnægjandi veðbókarvottorð. Þar með yrði komist hjá því að rita veðbókarvottorð hverju sinni, en það verk er mjög tímafrekt og auk þess hætta á að misritun geti átt sér stað. En auðvitað er mjög mikilvægt í þessu sambandi, að þar skeiki engu. Nái frv. það, sem hér er lagt fram, fram að ganga er óhjákvæmilegt að færa upplýsingar úr núverandi fasteignaregistri inn á laus blöð eða spjöld, eftir því hvor kosturinn yrði fyrir valinu. Slíkt útheimtir að sönnu bæði fé og fyrirhöfn, en á aftur á móti að leiða til meira réttaröryggis. Það verður að viðurkenna, eins og áður er sagt, að núverandi framkvæmd á skráningu þinglýstra réttinda er löngu orðin úrelt og felur í sér hættu á réttaróvissu á þessu sviði. Möguleiki er á því, að skráning skjala, sem afhent eru til þinglýsingar, dragist - má vera, að einhverjir þekki það - eða það farist hreinlega fyrir, þannig að gefin séu út hrein veðbókarvottorð. Mistök af því tagi geta bakað ríkissjóði skyldu til greiðslu skaðabóta er hugsanlega geta skipt milljónum króna hverju sinni. Þó úrbætur á núverandi skráningarkerfi kosti nokkurt fé geta þær því sparað mun hærri fjárhæðir þegar til lengdar lætur. Rétt er að geta þess, að sérstaklega hefur verið athugað við samningu þessa frv., hvort leyft sé að taka upp tölvuskráningu á upplýsingum úr þinglýsingabókum. Sú athugun hefur leitt í ljós að ekki séu skilyrði til þess að taka upp slíka skráningu í tölvu, en hins vegar er veitt heimild til þess í frv. Sú endurskráning, sem ég vék að hér á undan, er óhjákvæmilegur undanfari þess. að tekin verði upp tölvuskráning. Það er því ekki um neinn tvíverknað að ræða, þótt upplýsingar úr fasteignaregistri séu fyrst skráðar inn á taus blöð eða spjöld og þær síðan lesnar inn í tölvu. Núverandi fasteignaregistur eru þess eðlis, að upplýsingar úr þeim ern alls ekki tölvutækar. Fella þarf burt ýmis eldri réttindi sem fallin eru niður einhverra hluta vegna svo og er nauðsynlegt að skera úr fjölda ágreiningsefna sem núgildandi þinglýsingalög hafa ekki gert ráð fyrir að gert sé. Nútíma tölvutækni gerir kleift að safna saman á einn stað öllum upplýsingum sem máli skipta um fasteignir. Mætti með því móti fá með skjótum og öruggum hætti upplýsingar um einstakar fasteignir úr slíkum upplýsingahanka. Vísi að tölvuskráðum upplýsingum um fasteignir er að finna hjá Fasteignamati ríkisins, þótt í takmörkuðum mæli sé. Álitamál er hins vegar hvernig slíkri skráningu skuli háttað. Meðal þess, sem kanna þarf í því sambandi, eru tengsl þinglýsingar við aðra gagna- og upplýsingaöflun um fasteignir. Er gert ráð fyrir því í þessu frv., að dómsmrh. geti ákveðið að hafa þennan hátt á ef afráðið verður að taka upp tölvuskráningu þinglýstra réttinda. Þá er í þriðja lagi lagt til að horfið sé frá því skipulagi á geymslu þinglýstra skjala sem nú tíðkast. Það er, eins og kunnugt er, fólgið í því, að skjölin eru bundin inn í sérstakar bækur sem eru allfyrirferðarmiklar og því heldur óhandhægar í notkun, eins og e. t. v. einhverjir hv. dm. hafa séð. Í stað þessara bóka er gert ráð fyrir að tekin verði upp sérstök skjalahylki svo búin að nema megi skjöl úr hylkinu þegar þeim er aflýst eða þau missa þinglýsingargildi sitt að öðru leyti. Í tengslum við þessa breytingu er veitt heimild til þess í frv., að sérstakri tækni verði beitt við vörslu skjala, t. d. með því að taka myndir af þinglýstum skjölum á svonefndar mikrofilmur. Samkv. núgildandi lögum er nauðsynlegt að vélrita upp afsal og öll skjöl varðandi skip 5 rúmlestir eða stærri sem flytjast á milli umdæma. Samkv. 42. gr. frv. er horfið frá þessu þar sem lagt er til að skjöl, sem skip varða, skuli fylgja skipinu, ef svo má að orði komast. Þessi eina breyting ætti að hafa í för með sér umtalsverðan vinnusparnað í þeim umdæmum þar sem eitthvað kveður að flutningum á skipum til annarra umdæma. Það má segja að í þessu sambandi skipti nokkru máli það frv. sem hæstv. fjmrh. mælti fyrir áðan - að ég ætla - varðandi stimpilgjald, þar sem af þeim hætti, sem þar er gert ráð fyrir að verði tekinn upp varðandi stimpilgjöld, leiðir líka nokkra hagræðingu varðandi þinglýsingu. Þó að ég hafi nú minnst nokkuð á framkvæmd þinglýsingar, þá er það auðvitað svo, að meginefni þessa frv. er um réttaráhrif þinglýsingar og önnur atriði sem þar að lúta. III. kafli frv. hefur að geyma reglur um forgangsáhrif þinglýsingar og gildi grandleysis. Lagt er til að forgangsáhrif þinglýsingar séu áfram talin frá því þegar skjal er afhent dómara til þinglýsingar. Aftur á móti er ekki gerður munur á forgangsrétti skjala sem afhent eru sama dag, eins og gert er í núgildandi þinglýsingalögum. Svo nákvæm regla getur leitt til óeðlilegrar niðurstöðu þar sem oft og einatt er ekki gengið frá þinglýsingunni fyrr en á lok hvers afgreiðsludags. Í frv. er tekin afstaða til þess, hvernig fari um rétt skjalsins gagnvart öðrum skjölum, sem afhent eru síðar til þinglýsingar, og hvernig fari um bótakröfu þess, sem hallað er á, sbr. 49. gr. frv. Samkv. því ákvæði getur ríkissjóður orðið bótaskyldur þegar um er að ræða mistök í þinglýsingu, þótt ekki sé við hlutaðeigandi þinglýsingardómara að sakast. Slík hlutlæg bótaregla ætti að efla traust manna á þinglýstum skjölum. Í IV.–VII. kafla frv. er svo fjallað um þinglýsingaréttindi yfir fasteignum, skipum og lausafé almennt. Frv. nær hins vegar ekki til loftfara þar sem um skrásetningu réttinda í loftförum gilda tiltölulega nýleg lög sem ekki hefur þótt ástæða til að hrófla við. Á hinn bóginn tekur þetta frv. eftir þá breytingu, sem á því var gerð í hv. Ed., til bifreiða einnig. Í 20.–26. gr. frv. er að finna nokkur nýmæli að því er varðar skilyrði þess, að skjall verði þinglýst. Ekki er ástæða til að lýsa þeim hér, heldur vísast í því efni sem og öðrum til grg. þeirrar eða aths. sem frv. fylgja. Þó má benda á ákvæði 2. mgr. 20. gr. frv. þar sem þinglýsingardómara er veitt heimild til þess að gera það að skilyrði fyrir þinglýsingu, að gildur uppdráttur af lóð eða landi fylgi skjali. Tilgangurinn með þessu ákvæði er sá, að jafnan sé ljóst hver og hvar sú fasteign er sem þinglýsingu varðar, eða með heldur andkannalegu orðalagi má segja: hver sé staðsetning fasteigna, sem hin þinglýstu réttindi varða. Í 29.–32. gr. frv. er skorið úr um það, hvaða réttindi yfir fasteign séu háð þinglýsingu og hverra aðgerða sé þörf svo að eldri þinglýstum rétti sé rutt úr vegi. Þessi ákvæði staðfesta að meginstefnu til þær reglur sem talið er að gilt hafi þótt óskráðar hafi verið. Þó er áskilið í 32. gr. frv. að réttindi, sem styðjast við eignarnámsgerð eða hefð, séu háð þinglýsingu, en þess hefur ekki verið krafist til þessa. Í 33. og 34. gr. frv. er að finna ákvæði um réttaráhrif þinglýsingar. Ákvæði 33. gr. eru algert nýmæli. Samkv. því á sá maður, sem hlýtur réttindi með samningi við þinglýstan eiganda að eign, ekki að sæta þeirri mótbáru, að heimild fyrri eiganda sé ógild, ef hann - þ. e. a. s. síðari eigandinn - er algerlega grandlaus um ógildistilvikið. Þetta gildir þó ekki ef ógildingarástæðan er lögræðisskortur útgefanda, fölsun eða meiri háttar nauðung. Samkv. eðli málsins veitir þinglýsing sumra skjala aðeins tímabundin réttindi. Æskilegt er að hafa ákvæði um það efni í þinglýsingalögunum, svo að ekki þurfi að setja sérstök lög hverju sinni um útstrikun þeirra skjala - eða aflýsingu væri réttara að segja - sem lokið hafa hlutverki sínu, svo sem nokkrum sinnum hefur verið gert á undanförnum áratugum. Í 35.–38. gr. frv. er ákvæði að finna er að þessu atriði lúta. Um frekari skýringar á þessu frv. vísast svo að öðru leyti, eins og ég hef áður sagt, til aths., sem fylgja frv. og eru mjög ítarlegar. Ég leyfi mér að vonast til þess, að þetta frv. og fylgifrv. þess fái afgreiðslu á þessu þingi. Það hefur þegar hlotið rækilega athugun í hv. Ed. Enginn vafi er á því, að samþykkt þess, horfir til aukins réttaröryggis í þessum efnum og miðar að því að eyða ýmissi réttaróvissu sem upp getur komið. Í annan stað miðar sú nýja framkvæmd, sem gert er ráð fyrir að upp verði tekin í sambandi við þinglýsingar, að því að minnka vinnuálag á þeim mönnum sem þessum störfum sinna nú. Ég leyfi mér að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn. Með þessu frv. fylgja nokkur fylgifrv., þ. e. a. s. frv. um breytingu á jarðalögum, í öðru lagi frv. um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, í þriðja lagi frv. um bæjanöfn, í fjórða lagi frv. um kyrrsetningu og lögbann, í fimmta lagi um landskipti, í sjötta lagi um nauðasamninga, í sjöunda lagi um landamerki og loks um aðför og að allra síðustu um lögtak og fjárnám. Þetta eru 9 frv. alls. Í þeim eru engin ákvæði önnur en þau sem leiðir beinlínis og óhjákvæmilega af samþykkt þessa þinglýsingalagafrv. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, ef það telst leyfileg málsmeðferð, að ég standi upp við hvert af þessum málum hér á eftir, heldur óska þess í eitt skipti fyrir öll, ef það er leyfilegt, að sami háttur verði hafður á um þau eins og um aðalfrv., að þeim verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og síðan til hv. allshn. Ég veit ekki hvort hæstv. forseti telur þetta þinglegt, en ég legg það á hans vald.

Frsm. minni hl. (Lúðvík Jósepsson) : Hæstv. forseti. Eins og þegar hefur komið fram í umr. um þetta mál, þá varð fjh.- og viðskn. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n., sem er skipaður fulltrúum ríkisstj.-flokkanna, leggur til að frv. verði samþ. með nokkrum minni háttar breytingum. Ég er hins vegar andvígur frv. og legg til að það verði fellt. Nál. mitt er á þskj. 568, en fulltrúi Alþfl. í n. var ekki mættur við afgreiðslu málsins. Ágreiningur sá, sem kom upp í n. um þetta mál, er í rauninni um þá stefnumörkun sem felst í þessu frv., en eins og kunnugt er, miðar þetta frv. að því að gerbreyta skipulagi á verðlagningar- og verðlagseftirlitsmálum okkar. Í frv. felst að það á að hverfa frá núverandi skipulagi þar sem byggt hefur verið á því, að sérstök verðlagsnefnd hefur haft vald til þess að ákveða hámarksálagningu eða hámarksverð á vörum og þjónustu og síðan hefur verið ætlast til þess, að sérstök stofnun líti eftir framkvæmd á þessum málum. En með þessu frv. er gert ráð fyrir að að því verði stefnt að gefa verðlagninguna frjálsa, þ. e. a. s. að þeir, sem hafa með að gera sölu á vörum og varningi og selja af hendi þjónustu, geti ákveðið verðlagninguna sjálfir. Að vísu er það bundið ákveðnum skilyrðum, þar sem miðað er við að nægileg samkeppni sé til staðar. En meginstefnan er sem sagt sú, að að því er stefnt að verslunarálagning verði gefin frjáls. Þar með er horfið frá verðlagseftirliti í þeirri merkingu sem verið hefur. Ég hef bent á það í umr. um þetta mál, að þó að sitthvað megi finna að því skipulagi sem við höfum búið við varðandi þessi mál og það sé að mínum dómi fyllileg ástæða til að gera breytingar á því, þá séu ekki aðstæður til þess, eins og nú horfir í verðlags- og efnahagsmálum okkar, að hverfa frá þeirri meginstefnu, sem gilt hefur í þessum efnum, og gefa álagninguna frjálsa. Ég tel að aðstæður séu þannig nú, að miklu fremur hefði þurft að herða á þessu eftirliti, það hefði þurft að gera verðlagseftirlitið virkara en það hefur verið, vinna að því að fá almenning í landinu til þess að taka meiri þátt í almennu verðlagseftirliti en verið hefur nú um skeið og ganga miklu einarðara til verks en gert hefur verið til að halda niðri verðlagi, koma í veg fyrir verðlagshækkanir sem fastlega er sótt á um að fá fram í fjölmörgum tilvikum. Við vitum að að undanförnu hafa samtök verslunarinnar gert miklar kröfur um að fá álagningu hækkaða. Forsvarsmenn þeirrar stéttar hafa talið að hlutur verslunarinnar væri of lítill og hann þyrfti að verða meiri. Ég held því að enginn vafi sé á því, að um leið og þessi mál verða gefin frjáls, þ. e. a. s. ákvörðun á verðlagningu við núverandi aðstæður, mundi það tvímælalaust leiða til hækkandi verslunarálagningar og til hækkandi verðlags. Fínt þykir nú á tímum að tala um frelsi, að sjálfsagt sé að hafa frjálsa verðlagningu og þeir sem hafa með þessi mál að gera, verði að búa við fullkomið frelsi, þeir eigi að ákveða þetta sjálfir og frjálsræði muni vera best í þessum efnum eins og öðrum, eins og menn segja svo hátíðlega. En þá er ekki úr vegi að menn líti á það um leið, hvernig þetta frelsi er veitt í öðrum tilfellum, þar sem í rauninni er um sama mál að ræða að meira eða minna leyti. Við vitum að núverandi hæstv. ríkisstj. hefur t. d. talið að við núverandi aðstæður væri ekki hægt að virða frjálsan samningsrétt launþega, þó gengið hafi verið út frá því í lögum að samningsréttur um launakjör væri frjáls og aðilar vinnumarkaðarins gætu gert með sér bindandi samning um launakjör. Ríkisstj. hefur talið nauðsynlegt að grípa þarna inn í og hefta frelsið á þessu sviði, neita því að í gildi megi vera samningar sem gerðir voru þó samkv. réttum eða gildandi lögum. Ef frelsið ætti að vera jafnmikið til handa launþegum í landinu og þarna er gert ráð fyrir að eigi að verða handa þeim sem hafa með höndum sölu á varningi og þjónustu, þá ættu launþegar í landinu að hafa fullkomið frelsi til þess að ákveða kaup sitt sjálfir án allra samninga, því að auðvitað er álagningin, sem verslunin fær í sambandi við sölu á vörum, að verulegu leyti ákvörðun um launakjör þeirra sem með verslunina hafa að gera. Ég tel að við þær aðstæður, sem við búum nú við í verðlagsmálum, sé hrein fjarstæða að ætla að gefa verðlagið frjálst hér á landi. Ég trúi því ekki, að það fái staðist til lengdar að gefa alla verslunarálagningu frjálsa, en ætla á sama tíma að standa gegn því að frjálsræði gildi á vinnumarkaði um gerð launasamninga. Og þó trúi ég því enn síður, að það fái staðist þegar ríkisstj. er búin að koma því í gegn að verslunin í landinu geti ákveðið álagninguna að eigin vild, að þá skuli rífa upp það kerfi, sem í gildi hefur verið hér um langan tíma varðandi verðtryggingu á launum, þannig að þau laun, sem ákveðin hafa verið í kaupgjaldssamningum, skuli breytast í hlutfalli við verðlagið í landinu. En það virðist vera að hæstv. ríkisstj. hugsi sér að koma þessu öllu í gegn. Verðlagningin á að vera frjáls, verðlag má hækka eftir því sem þeir ákveða, sem með vörusöluna hafa að gera. Launþegar mega ekki semja bindandi um launakjör sín við vinnuveitendur, og það má ekki vera í gildi, að þeir verðtryggi laun sín gegn hækkandi verðlagi. Mér sýnist að eins og þessi mál liggja fyrir ætlist ríkisstj. til þess, að frelsið sé aðeins á aðra höndina, en á hina höndina megi frelsið ekki gilda. Það þykir auðvitað alveg óhjákvæmilegt líka að ákveða í lögum að bændur geti ekki heldur ákveðið launakjör sin. Þeir verða að fylgja ákveðnum reglum í sambandi við verðlagningu á framleiðslu sinni og söluvöru sinni. Þeir eiga ekki að fá sjálfdæmi í þeim efnum. En verslunarstéttin á að fá sjálfdæmi og ákveða sjálf hverju sinni hvað hún leggur mikið á þá vöru sem hún selur. Að sjálfsögðu á einnig að vera í gildi að þessi sama verslunarstétt hafi fullt frjálsræði til þess að fá gjaldeyri til að flytja inn þær vörur til landsins sem hún biður um á hverjum tíma. Það þykir einnig sjálfsagt núna, að eini aðilinn í þjóðfélagi okkar, sem hafi alveg óbundnar hendur um að taka erlend lán umfram þann almenna lánaramma sem settur hefur verið, sé verslunarstéttin. Hún má halda áfram að taka svonefnd vörukaupalán og bæta þar við milljarða lántöku á ári, eins og verið hefur að undanförnu. Hún má halda áfram að taka slík lán til innflutnings á vörum. Þessi svonefndu vörukaupalán hafa farið ört hækkandi. Slíkar erlendar lántökur þykja sjálfsagðar af því að innflutningurinn á í hlut, verslunin á í hlut. En ef hins vegar er um að ræða aðra aðila í þjóðfélaginu, t. d. þá sem ætla sér að flytja inn framleiðslutæki eða annað slíkt fyrir atvinnuvegina, þá er sagt við þá: Það kemur ekki til mála að þið fáið leyfi til að taka lán til að flytja inn slíka hluti umfram það sem gert er ráð fyrir með hinum almenna lánaramma varðandi töku á erlendum lánum. - Það er orðinn æðimikill munur á þeim rétti sem ríkisvaldið býr þarna hinni almennu verslun í landinu og kaupsýslustéttinni og t. d. launþegum og hinn almenna atvinnulífi landsmanna. Ég veit að talsmenn þessa frv. halda því fram, að nokkrar hömlur eigi að vera á því, hvað verslunarstéttin geti tekið í sinn hlut í gegnum frjálsa álagningu, þar sem miðað sé við að álagningin verði gefin frjáls þar sem nægileg samkeppnisaðstaða er fyrir hendi. Það hefur hins vegar verið upplýst, að talið er að við núverandi aðstæður sé nægileg samkeppnisaðstaða fyrir hendi í þýðingarmiklum greinum verslunarinnar, enda held ég að það megi öllum vera alveg ljóst mál, að ef ekki telst vera samkeppnisaðstaða nú, t. d. varðandi hina almennu matvörusölu í landinu, miðað við það frelsi sem er til þess að flytja inn þessar vörur, þá verður þessi samkeppnisaðstaða aldrei til. Það er líka fyllilega ætlun þeirra, sem standa að þessari löggjöf, að gefa verslunarálagninguna í þessum greinum frjálsa, þó að þetta sé vafið í þann búning að nú eigi að athuga um samkeppnisaðstöðu. Ég hef áður í umr. um þetta mál bent á, að þó að hægt sé að benda á að t. d. í Reykjavík geti verið nokkur samkeppni á milli verslana í ýmsum greinum verslunarinnar, þá er ekki um neina teljandi samkeppni að ræða í hliðstæðri vörusölu víða annars staðar á landinu. Við höfum allstór byggðarlög á okkar mælikvarða víða á landinu - byggðarlög sem hafa 500 til jafnvel 1500 íbúa. Þar er svo að segja aðeins um eina verslun að ræða. Auðvitað er ekki hægt að tala um neina teljandi samkeppni á slíkum stöðum. En verði verslunarálagning gefin frjáls, t. d. í matvörusölu, svo að við tökum hana sem dæmi vegna samkeppnisaðstöðunnar í Reykjavík, þá verður verslunarálagningin í þessari grein gefin frjáls um allt land. M. ö. o.: þar sem svo stendur á að aðeins ein verslun er eða þó að þær væru tvær, þá telst samkeppnin ekki ýkjamikil, þá hafa verslunaraðilar á slíkum stöðum fengið býsna þægilega aðstöðu til þess að taka þá álagningu sem þeim hentar að taka hverju sinni. En öryggi hinna, sem teljast neytendur og þurfa að skipta við þessar verslanir, er ekki mikið. Vissulega hefði mátt segja að við aðrar aðstæður í verðlagsmálum okkar og efnahagsmálum en þær, sem við búum við í dag, hefði mátt gera tilraun í þessa átt og sjá hvernig henni hefði reitt af. Ef hér hefði verið tiltölulega stöðugt verðlag og tiltölulega auðvelt fyrir þá, sem kaupa þurfa vöruna, að átta sig á réttu og röngu verðlagi og ef kaupgjaldsmálin hefðu einnig verið tiltölulega frjáls, þannig að það hefði verið nokkuð auðvelt fyrir launþega að svara þeim verðlagshækkunum, sem orðið hefðu, með því að gera nýja kaupgjaldssamninga eða ákveða laun sín sjálfir til hækkunar, hefði mátt reyna þetta. En ekkert af þessu er til. Málin liggja fyrir á allt annan veg. Hér sveiflast verðlag í ríkum mæli frá degi til dags, verðhækkanir eru mjög miklar, erfitt er fyrir menn að átta sig á hinu rétta verði, og kaupgjaldsmálin eru þannig, að þar eru uppi harðar deilur nú einmitt um verðtryggingarþáttinn í launamálunum. Ríkisstj. hugsar sér að ganga enn þá lengra á þeirri braut og vill breyta vísitölugrundvellinum í sambandi við verðtrygginguna. Undir þessum kringumstæðum hugsar hún sér að gefa verslunarálagningu frjálsa, segja við þá sem með þau mál hafa að gera: Gerið svo vel. Takið þá álagningu, sem ykkur sýnist. Við nennum ekki að eltast við þetta. Það er sjálfsagt að þið ákveðið álagninguna sjálfir eftir því sem þið teljið ykkur henta. Satt að segja finnst mér ótrúlegt að ríkisstj. skuli þora að taka svona ákvarðanir og það rétt fyrir kosningar. Það er satt að segja að storka almenningi í þessu landi. Og þó að talsmenn ríkisstj. séu nú liprir í því að segja: Já, þetta á nú að verða frjálst, en þó eru hér á ýmsir skildagar, þá getur það samt ekki farið fram hjá neinum manni, að við það er miðað í þessu frv. að þessi álagning verði gefin frjáls. Til þess er leikurinn gerður, enda hefur það að mínum dómi komið greinilega fram, bæði í umr. hér á Alþ. og þá ekki síður í þeirri n. sem hefur fjallað um málið. Varðandi þetta frv. er því að mínum dómi fyrst og fremst tekist á um stefnumarkandi atriði. Spurningin er: Á að breyta um grundvallarstefnu í þessum verðlagsmálum og verðlagningarmálum frá því sem verið hefur? Á að taka upp þessa nýju frjálsræðisstefnu í verðlagsmálum eða ekki? Ég er algerlega andvígur því, að þessi nýja stefna verði tekin upp, einkum og sérstaklega við núverandi aðstæður. Af því legg ég til að frv. verði fellt, en flyt ekki neinar brtt. við það. Hér er fyrst og fremst tekist á um stefnumarkandi atriði. Spurningin er um það, hvort menn vilji taka upp þessa nýju stefnu eða ekki. Minni háttar breytingar fram og til baka um einstakar undirgreinar, sem er að finna í þessu frv., út frá þessu meginatriði skipta mig ekki máli. Og það hefur líka lítið að segja varðandi þetta höfuðatriði, þótt búið sé að blanda inn í þetta frv. liðum gersamlega óskyldum þessu aðalatriði, eins og því sem er verið að kenna við neytendavernd og eftirlit með óréttmætum verslunarháttum og öðru slíku. Ég álít að öllum þeim atriðum, eins og kemur líka fram í grg. frv. frá þeim sérfræðingum sem unnu að málinu, þegar lítið er á hvernig þessum málum er skipað hjá öðrum þjóðum, þyki yfirleitt ekki hæfa að blanda saman á þann hátt sem gert er í þessu frv. Þau atriði frv., sem fjalla því um þessa þætti, skipta sáralitlu máli varðandi meginatriðið sem er að finna í frv. Þá vil ég einnig minna á að nú um nokkurt skeið hefur þótt eðlilegt að hafa ákveðið samkomulag við aðila vinnumarkaðarins varðandi skipan þessara verðlagsmála. Það var tekið upp það kerfi til samkomulags við aðila vinnumarkaðarins, að í verðlagsnefndinni skyldu vera 4 fulltrúar frá hálfu launþega, aðrir 4 fulltrúar frá hálfu vinnuveitenda og oddamaðurinn, formaður nefndarinnar, skyldi síðan skipaður af viðskrh. Við þetta skipulag höfum við búið í allmörg ár. Þetta samkomulag tókst upp úr allhörðum vinnudeilum og því hefur verið haldið síðan og ekki hefur þótt rétt að raska þessu samkomulagi. Auðvitað hafa þessir aðilar, aðilar vinnumarkaðarins, fulltrúar launþega og fulltrúar vinnuveitenda, einna mestra hagsmuna að gæta varðandi það, hvernig á þessum málum er haldið, hvernig fer með þróun verðlagsmála í landinn, því að vitanlega er alveg augljóst að fari svo, af hvaða ástæðu sem það er, að verðlag fari ört hækkandi, sem leiðir þá venjulega af sér tilheyrandi launahækkanir og hækkanir á almennum rekstrarkostnaði, þá umturnar það fljótlega öðru skipulagi í efnahagsmálum þjóðarinnar, kallar t. d. á gengislækkanir og aðrar slíkar ráðstafanir eða leiðir til annarra meiri háttar deilna. Því er ofureðlilegt, að einmitt fulltrúar vinnumarkaðarins fái að hafa mikið að segja um gang þessara mála. Og séu þeir skyldugir til þess að miða hömlur sínar í sambandi við verðákvarðanir, eins og t. d. reglur um það að setja hámarksverð eða hámarksálagningu, við það að hægt sé þó að reka vel skipulagða verslun eða fyrirtæki á þann hátt að reksturinn fái borið sig, séu þeir bundnir af þessu með lögum, þá er ekki hægt að halda því fram, að þeir hafi fengið vald til þess að hafa áhrif á þróun þessara mála umfram það sem eðlilegt er. Ég held líka að reynslan hafi sýnt á undanförnum árum, að þó að nokkuð hafi verið reynt að standa gegn verðhækkunum með því kerfi sem hér hefur verið í gildi, þá hafi síst verið gengið of langt. Ég held að það teljist til undantekninga, að verðlagsyfirvöld hafi ákveðið svo lága þóknun fyrir það að selja vöru að ekki hafi átt að vera hægt að halda þeirri starfsemi í gangi með eðlilegum hætti. Miklu fremur væri hægt að finna dæmi um að verðlagsyfirvöld okkar hafi gefið um of eftir fyrir þeim þrýstingi sem jafnan er á um það að koma fram meiri verðlagshækkunum. Stundum eru færðar fram röksemdir fyrir því, að við eigum að hverfa alveg frá því kerfi sem við höfum búið við, því að við höfum búið við meiri verðhækkanir og meiri verðbólgu á Íslandi en flestar aðrar þjóðir hafa. búið við, a. m. k. í nágrenni við okkur, þrátt fyrir verðlagseftirlit okkar. Þetta segir vitanlega ekki nokkurn skapaðan hlut um að þessar verðhækkanir séu því skipulagi að kenna. Auðvitað vitum við að hvorki frjáls álagning, sem yrði tekin upp, né verðlagsákvæði af þeirri tegund, sem við höfum búið við, geta ráðið verðlaginu að fullu og öllu. Þar koma önnur atriði inn í, sem vitanlega ráða miklu. Verður t. d. ekki undan því víkist, að þegar verðfall verður á gjaldeyri okkar hækkar í íslenskum krónum verðlag á innfluttum vörum. Hafi stjórnvöld gripið til þess að fella gengi krónunnar leiðir af því ákveðna verðhækkun. Verðlagsyfirvöld geta ekkert í slíkum tilfellum annað en reynt að hamla gegn óeðlilegri verðhækkun í kjölfar gengislækkunar. Og við vitum að þau hafa að undanförnu, hvað sem um þeirra starf má að öðru leyti segja beitt slíkum hömlum í sambandi við verðhækkanir í kjölfar gengislækkana að verslunarstéttin hefur almennt deilt harðlega á þessar hömlur og talið að hún hefði átt að fá að hækka vörurnar meira í verði en henni var heimilað. Því er vitanlega alger fjarstæða að fordæma verðlagseftirlitskerfi okkar með því, að hér hafi verið mikil verðbólga. Það er allt annað, sem þar hefur ráðið ferðinni, og hefur oft verið minnst á það hér í umr. Ég held hins vegar að enginn vafi sé á því, að þetta kerfi okkar hefur þó gert nokkurt gagn og hægt væri að bæta þetta kerfi þannig að það gerði meira gagn. En að gefast upp með öllu og gefa álagninguna frjálsa við núverandi aðstæður tel ég að jafngildi því að ganga beint út í fenið. En þetta er að mínum dómi allt í samræmi við stefnu þá sem fram kemur hjá núv. hæstv. ríkisstj. Afstaða hennar virðist vera sú, að halda þurfi launum niðri, það verði að banna frjálsa samninga og koma í veg fyrir að verðtryggingarreglur gildi. Henni þykir hins vegar sjálfsagt að ýmiss konar milliliðir, sem hafa með höndum margvíslega starfsemi, bæði gagnlega og vafasama eða starfsemi sem ekki verður talin verulega nauðsynleg, megi hafa sem mest frjálsræði. Í þessu sambandi skal ég taka það fram, að mér dettur vitanlega ekki í hug að halda því fram, að verslunin sem heild sé ekki nauðsynleg atvinnugrein í landi okkar og það verði ekki að ætla versluninni almennt séð þá þóknun sem þarf til þess að hægt sé að halda uppi vel reknum fyrirtækjum á því sviði. Ég viðurkenni algerlega þennan grundvöll. En hitt viðurkenni ég ekki, að vænlegt sé við núverandi aðstæður að gefa þarna tauminn gersamlega frjálsan, á sama tíma sem að hinu leytinu á að halda fast í víð þá sem þarna eiga líka hagsmuna að gæta. Ég hef gert grein fyrir því í aðalatriðum, hver er skoðun mín á þessu máli, og ég endurtek það, að eigi að gera tilraunir í þessa átt þurfa skilyrði að vera fyrir hendi önnur en þau sem eru til staðar í efnahagsmálum okkar nú og búa þarf á allt annan hátt um hnútana en gert er í þessu frv. Um þær breytingar, sem meiri hl. fjh.- og viðskn. flytur við frv. og er að finna á þskj. 559, hef ég lítið að segja. Þær miða í rauninni allar í þá átt að gefa eftir, slaka á öllu eftirliti og við skulum segja tryggja það enn betur, að verslunarálagningin verði gefin frjáls og það sem allra fyrst. Till. miða yfirleitt að þessu. Það atriði, sem er býsna sérkennilegt í þeim till. sem hv. meiri hl. fjh.- og viðskn. flytur, er að leggja jafnframt til að fella úr gildi allmörg lög sem ekkert koma við þessum atriðum. Það er afar einkennilegt að fara að pota þeim inn í þessa löggjöf. Þar er fjallað um að fella niður ýmiss konar lagasetningu sem er sumpart orðin óvirk og í annan stað þannig, að ekki er sjáanlegt að þau lög verði notuð, a. m. k. í bráð, þó að til þess gæti komið. Mér finnst till. þessar vera furðulegar og eigi þarna í rauninni ekki heima. Ég skal svo ljúka máli mínu. Ég sem sagt hef gert grein fyrir því, vegna hvers ég er á móti þessu frv. Ég vara við afleiðingum þess að fara inn á þá hraut sem þarna er verið að fara inn á, því að þarna er verið að hleypa af stað að mínum dómi verðhækkunarskriðu með sínum miklu afleiðingum í efnahagskerfi okkar.



Herra forseti. Þegar mál þetta var til 1. umr. hér í hv. d. hafði ég fjarvistarleyfi og gat af sömu ástæðu ekki tekið þátt í afgreiðslu fjh.- og viðskn., sem ég á sæti í, á málinu. Þess vegna leyfi ég mér að ræða málið almennt nú við þessa umr. Þar sem hér er um mjög merkilegt mál að ræða, algert nýmæli í íslenskri löggjöf á mjög mikilvægu sviði íslensks efnahagslífs, hlýt ég að ræða málið mjög ítarlega, og búast má því við því, að ég hafi talsvert um málið að segja sem muni taka talsverðan tíma.

Ég vil benda hv. ræðumanni á að gert er ráð fyrir fundarhléi milli kl. 4 og 5 og ef hv. ræðumaður kýs heldur að fresta ræðunni þangað til kl. 5, þá verður við því orðið til þess að mál hans verði ekki rofið í miðjum klíðum.

Ég þakka það. Það er engin hætta, að það verði rofið í miðjum klíðum eftir fimm mínútur, ekki minnsta hætta á því. En það er rétt að ég noti þessar 5 mínútur, sem eftir eru, til þess að skýra hvers vegna ég tel nauðsynlegt að ræða þetta mál mjög ítarlega. Ég skal svo gera hlé á máli mínu um fjögurleytið. Í fyrsta lagi er ástæðan sú, eins og ég sagði áðan og var búinn að segja, að hér er um mjög merkilegt mál að ræða og algert nýmæli á sviði íslenskrar viðskiptalöggjafar. Að hinu leytinu er forsaga þessa frv. með alveg einstökum hætti. Hér er ekki um að ræða nýtt frv. á Alþingi Íslendinga. Hér er um að ræða frv., sem er svo að segja alveg samhljóða frv. sem flutt var í Ed. um miðjan des. 1969 og kom þar til 1. umr. 17. des. 1969. Ég segi að um allt það, sem skiptir verulegu máli í frv. er þetta frv. algerlega samhljóða efnislega séð því frv, sem þá var lagt fram og ítarleg umr. fór fram um 17. des. 1969. Í þetta frv. hefur hins vegar verið bætt nýjum kafla sem ekki var í fyrra frv., um ólögmæta viðskiptahætti og neytendavernd. En um ákvæðin um ólögmæta viðskiptahætti er það að segja, að þau ákvæði eru endursamning á lögum frá 1938 um sama efni, endurbætur eins og við er að búast eftir jafnlangan gildistíma laganna, en ákvæði laga um neytendavernd eru sótt í frv. sem viðreisnarstjórnin svokallaða lét semja á þeim tímum sem ég gegndi starfi viðskrh., en var ekki flutt af þeirri ríkisstj. vegna ágreinings innan ríkisstj. um málið og hefur síðan legið í skúffu í viðskrn. allar götur síðan og ekki séð dagsins ljós enn, fyrr en örfá ákvæði úr þessu frv. eru tekin inn sem hluti af nýjum kafla í þessu frv. En þetta er aukaatriði. Kaflinn um ólögmæta viðskiptahætti og neytendavernd er aukaatriði í þessu máli, þótt hvort tveggja sé til bóta. Kjarninn er sú kerfisbreyting, sem þetta frv. gerir ráð fyrir á íslenskri verðlagslöggjöf, og að því leyti er þetta frv. efnislega séð bókstaflega alveg eins og frv. sem lagt var fram í miðjum des. 1969. Það eru hér eflaust ýmsir yngri þm. sem ekki er kunnugt um hver örlög þess frv. urðu. Sagan er orðin 8–9 ára gömul og því er von, að það séu margir hér á þingi og með þjóðinni sem ekki er kunnugt um þá sögu. En ég tel alveg nauðsynlegt, ég tel brýna nauðsyn bera til þess, að hún sé rifjuð rækilega upp. Það er ástæðan til þess, að ég tel rétt að gera þessu máli ítarleg skil. Það féll í minn hlut 11. des. 1969 að mæla fyrir frv. sem þá hét: Frv. um verðgæslu og samkeppnishömlur. Örlög þessa frv. urðu þau, að það féll við 2. umr. með jöfnum atkv. Það féll vegna þess að núv. viðskrh., sem flytur þetta frv., beitti sér fyrir því þegar við 1. umr. málsins, 17. des. 1969, eins og ég mun sýna fram á á eftir, að frv. yrði fellt, beitti sér gegn frv. og hélt þar langa og ítarlega ræðu sem búið er að prenta í Alþingistíðindum og ég tel nauðsynlegt að vitna til. M. ö. o.: það, sem hér er að gerast, er að frv. var fellt í mars eftir þinghlé, að þegar í des. 1969 beitir þáv. form. þingflokks Framsfl. sér fyrir því, að frv. um verðgæslu og samkeppnishömlur verði fellt og það tókst að fella það með jöfnum atkv. Nú 8–9 árum síðar flytur þessi sami þáv. form. þingflokks Framsfl. frv. sem er svo að segja nákvæmlega eins, og heldur, að því er lausleg skoðun á framsöguræðu hans - ég var fjarverandi eins og ég sagði áðan - sýnir, efnislega séð nákvæmlega sams konar ræðu og ég hélt 17. des. 1969. Efnislega séð alveg sams konar ræðu.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég lét þess getið í upphafi ræðu minnar, sem ég flutti fyrir kaffihlé, að þetta frv., sem hér væri til umr. væri merkt mál og í því fælust alger nýmæli í íslenskri viðskiptalöggjöf, en jafnframt að forsaga þess væri með alveg sérstökum og alveg einstæðum hætti, þar sem frv. efnislega séð alveg eins og þetta um öll aðalatriði málsins hefði verið flutt veturinn 1969, en fellt vorið 1970 fyrir frumkvæði þess stjórnmálaforingja á Alþ. sem nú flytur frv. og mælir með því - nákvæmlega sams konar frv. í öllum meginatriðum og hann beitti sér harkalega gegn á þinginu 1969–1910. Ég ætla að leyfa mér að lesa nokkrar setningar úr framsöguræðu minni fluttri l7. des. 1969, - með leyfi hæstv. forseta - nokkrar setningar sem taka af tvímæli um það, hver vorn aðalatriði þessa frv. sem ég flutti þá fyrir hönd þáv. hæstv. ríkisstj. Ég segi m. a. með leyfi hæstv. forseta: „Frv. greinist í tvo þætti. Annars vegar er um að ræða ákvörðun um heimild til handa verðgæsluráði til þess að ákveða hámarksverð og/eða hámarksálagningu, til þess að kveða á um hvernig verðútreikningar skuli gerðir, til þess að mæla fyrir um verðstöðvun á vissum sviðum í allt að 6 mánuði í senn og til að setja reglur um flokkun, um söludreifingu og þess háttar á vörum eftir því sem nauðsynlegt þykir vegna ákvörðunar verðs og álagningar. Gert er ráð fyrir því, að til slíkra ráðstafana sé því aðeins gripið,“ - nú undirstrika ég. - „að til slíkra ráðstafana sé því aðeins gripið, að samkeppni sé takmörkuð eða ekki nægilega virk til þess að tryggja sanngjarnt verðlag eða þegar horfur eru á ósanngjarnri þróun verðlags og hringamyndunum.“ Kannast hv. þm., sem hlustuðu á framsöguræðu hæstv. núv. viðskrh., nokkuð við þennan hugsanagang? Síðari tilvitnunin í ræðu mína er svo, þetta var fyrra aðalatriðið: „Hins vegar er hitt aðalatriði frv. ákvæði þess um samkeppnishömlur, algert nýmæli í íslenskri löggjöf. Í frv. er verðgæsluskrifstofunni“ - það er gert ráð fyrir öðru nafni en nú er gert, það er eina breytingin. - „Í frv. er verðgæsluskrifstofunni gert skylt að hafa eftirlit með einokunarfyrirtækjum og öðrum fyrirtækjum, sem eru mikils ráðandi á markaðinum, og ákvörðunum, sem þau hafa tekið um samkeppnishömlur. Með þetta eftirlit eiga að fara þrír menn í verðgæsluráði, formaðurinn og þeir tveir fulltrúar sem skipaðir eru af Hæstarétti. Þessir þremenningar geta krafizt þess, að til verðgæsluskrifstofunnar sé tilkynnt um einokunarfyrirtæki, markaðsráðandi fyrirtæki og ákvarðanir sem þau hafa tekið um samkeppnishömlur. Skal í tilkynningunni greina, hverjir séu eigendur fyrirtækisins, hvaða vörur eða þjónustu fyrirtækið framleiðir eða selur, svo og verðákvarðanir fyrirtækisins, viðskiptaskilmála og ákvarðanir um samkeppnishömlur. Einnig skal tilkynna verðgæzluskrifstofunni, ef þremenningarnir krefjast þess, alla samninga og samþykktir um samkeppnishömlur er varða verð, framleiðslu, sölu eða flutninga á öllu landinu og í einstökum landshlutum. Í tilkynningunni skal greina samninginn eða samþykktina orðrétt, nöfn og heimilisföng á þeim fyrirtækjum, sem samningurinn eða samþykktin nær til, svo og verðafslátt af viðskiptaskilmálum um samkeppnishömlur sem ákveðið er í samningnum eða samþykktinni. Í frv. eru einnig ákvæði um að samningar og samþykktir, sem séu tilkynningarskyldar, en hafa ekki verið tilkynntar, séu ógildar og njóti ekki verndar fyrir dómstólum. Þremenningarnir geta ákveðið að verð og álagning, sem ákveðin hafa verið af einokunarfyrirtækjum eða markaðsráðandi fyrirtækjum eða með samningum eða samþykktum, megi ekki hækka án leyfis verðgæsluráðsins. Í frv. er kveðið svo á, að samkeppnishömlur teljist skaðlegar þegar þær hafa ósanngjörn áhrif á verðmyndun og atvinnustarfsemi frá þjóðhagslegu sjónarmiði eða koma í veg fyrir beztu hagnýtingu í framleiðslu, vörudreifingu og þjónustu. Skaðleg áhrif geta verið fólgin í ósanngjörnu verði, álagningu eða viðskiptaskilmálum, ósanngjarnri takmörkun á frelsi til atvinnurekstrar eða ósanngjörnum mismun á viðskiptakjörum. Skýr ákvæði eru um að óheimilt sé að ákveða, samþykkja eða semja um ófrávíkjanlegt lágmarksverð eða álagningu er gilda skuli við endursölu á næsta sölustað. Þá eru í frv. skýlaus ákvæði um að þremenningarnir geti skyldað fyrirtæki til að selja nánar tilgreinda vöru eða þjónustu til annars fyrirtækis, ef synjun um sölu telst skaðleg fyrir samkeppnishætti. Sala gegn óvenjulegum skilmálum jafngildir sölusynjun. Slík ákvæði hefur skort í gildandi lög og hefur það haft óheppileg áhrif.“ Eins og allir þeir hv. þm., sem hafa kynnt sér þetta frv., sjá gætu þessi orð veríð framsöguorð fyrir þessu frv., því að þau ákvæði, sem lýst var í þessum tveimur tilvitnunum, eru bókstaflega öll í því frv. sem hér liggur fyrir. M. ö. o.: þessi 7–8 ára gamla framsöguræða mín hefði eins getað verið flutt fyrir nokkrum dögum sem framsöguræða fyrir þessu frv. hér. En hvað gerðist 17. des. 1969 í hv. Ed.? Annar höfuðleiðtogi þáv. stjórnarandstöðu, þáv. form. þingflokks Framsfl„ núv. hæstv. viðskrh., hélt langa ræðu sem tekur nokkrar blaðsíður í þingtíðindum þess árs. Hún er margir dálkar í þingtíðindunum. Ég mun að sjálfsögðu ekki lesa þá ræðu alla, enda væri það óþarflega leiðinlegur lestur satt að segja, en mig langar til þess að drepa, á nokkur aðalatriði úr ræðunni, þar sem fram kemur andstaða, eindregin andstaða og sumpart háð um þau sömu ákvæði sem sami ræðumaður nú flytur og óskar eftir því að Alþ. afgreiði á síðustu starfsdögum sínum. En hv. þáv. formaður þingflokks Framsfl. sagði m. a., með leyfi hæstv. forseta: „En einn aðalgallinn á þessu máli, sem hér er lagt fram, og það, sem gerir það ógeðfellt, er það, að það segir í raun og veru undir fölsku flaggi. Það er verið að láta líta svo út að það eigi að halda hér áfram verðlagseftirliti og verðgæzlu, en meiningin er sú, og raunveruleikinn er sá, að með þessu frv. er verið að afnema verðlagseftirlit, og þess vegna hefði verið skemmtilegra og meiri manndómur að því, að menn hefðu í því efni komið til dyranna eins og þeir eru klæddir og sagt það hreint út en ekki verið að klæða málið í það dulargervi sem hér er gert.“ - Og þetta er frv., sem hann flytur nú!  „Þegar samkeppni er takmörkuð, eins og nánar er tilgreint í IV. kafla, eða samkeppni er ekki nægilega virk til að tryggja sanngjarnt verðlag, eða horfur eru á ósanngjarnri þróun verðlags og álagningar, getur verðgæsluráð ákveðið“ o. s. frv. M. ö. o.: það á aðeins að koma til aðgerða í sambandi við ákvarðanir á verðlagi þegar þannig stendur á sem í þessari grein segir, að samkeppni sé ekki nægilega virk.“ - Nú skýt ég hér enn inn: Kannast menn nokkuð við ummæli í ætt við þetta úr framsöguræðu hæstv. viðskrh. núna? Tilvitnunin heldur áfram: „Nú verður ekki farið í grafgötur með það, að það er yfirlýst stefna hæstv. ríkisstj., að hér skuli vera það sem kallað er frjáls verzlun, þ. e. a. s. hér eigi að vera frjáls samkeppni ráðandi og ríkjandi. Og sú stefna er vissulega í samræmi við þann anda, sem býr að baki þess bandalags sem ætlunin er að tengjast innan skamms.“ - Hérna er átt við EFTA eflaust. Ég held áfram: „Það er því augljóst, að hæstv. ríkisstj. hlýtur að gera ráð fyrir því, og hún hlýtur að ætla sér að stefna að því, að hér verði samkeppni og að hér verði ótakmörkuð samkeppni og hér verði ekki settar samkeppnishömlur. Þetta er sú stefna sem ríkisstj. ætlar að stefna að, og þar af leiðandi hlýtur hún að gera sér það ljóst, að samkv. þeirri stefnu eiga ekki að vera fyrir hendi þau skilyrði sem hún ætlast til að þurfi að vera til þess að til raunverulegrar verðgæzlu geti komið. Það er því enginn vafi á því, að ætlunin er að hafa aðeins verðlagseftirlit eða verðgæzlu, eins og þeir kalla, hér framvegis til að sýnast, en ekki til þess að hennar gæti í reyndinni. Þegar litið er á IV. kaflann og þau ákvæði, sem hann hefur að geyma, verður þetta, sem áður var sagt, enn ljósara, - þ. e. þegar litið er á þær reglur, sem eiga að gilda því til varnar, að hér verði settar samkeppnishömlur. Ég verð satt að segja að taka það fram,“ - og nú bið ég hv. þm. að taka vel eftir: „Ég verð satt að segja að taka það fram, að mér finnst sá kafli ákaflega einkennilegur og nánast sagt barnalegur, því að hann hefst á því, að þau fyrirtæki, sem kynnu að gera með sér samkomulag um einhverjar sameiginlegar verðákvarðanir, eða, eins og hér segir, samninga eða samþykktir um samkeppnishömlur - þau fyrirtæki eiga að vera svo elskuleg að senda verðgæzluskrifstofunni eftirrit af þessum samningi.“ - M. ö. o.: ákvæði í gamla frv. frá 1969 um þetta eru einkennileg. nánast sagt barnaleg, en nákvæmlega sömu ákvæðin eru í þessu frv. M. ö. o.: hæstv. núv. viðskrh. gerir sig sekan um það að flytja frv. með setningum, með greinum sem hann fyrir 7–8 árum kallaði einkennilegar, nánast barnalegar. Þau orð, sem þarna er vitnað til, er að finna óbreytt í þessu frv. Ég held tilvitnuninni áfram: „Já, það þarf víst ekki að efast um það, að þau eru ekki að fara neitt leynt með það, þó að þau geri svona samkomulag sín í milli. Það þarf ekki að efast um það, að þau sendi verðgæzluskrifstofunni slíka samninga. Það liggur svo sem auðvitað í augum uppi. Ég hef satt að segja sjaldan séð barnalegri lagaákvæði heldur en þetta.“ - Hér stansa ég aftur og ætla að gera ofboð lítið hlé til að menn geti hugsað um hvað hæstv. ráðh. sagði þá. Hann hefur sjaldan séð barnalegri lagaákvæði heldur en þetta. Þessu er hann auðsjáanlega búinn að gleyma nú, því að hann hefur lagt fyrir okkur þessi barnalegu lagaákvæði til samþykktar á hinu háa Alþingi. Þarna hefur verið gripið fram í ræðuna. Ég veit ekki hver það hefur gert, hvort það hef verið ég eða einhver annar. Frammígripið er svona: „Það verður ekkert smáræði sem þeir fá sent inn.“ - Þetta hefur örugglega ekki verið ég. Ég held tilvitnuninni áfram. Hæstv. núv. ráðh. svarar: „Nei, það verður ekki mikið. Þetta minnir svona einna helst á þá hugsjónastefnu sem einu sinni var ríkjandi í þjóðaréttinum, að það ætti að afnema allt leynilegt diplómatí, en það lifir víst svona dálítið enn þá þrátt fyrir slíkar yfirlýsingar.“ - Þarna verður formaður þingflokksins bara fyndinn. En engu að síður, þrátt fyrir skopið að þessu á sínum tíma, er þessar setningar að finna óbreyttar í frv. núna. Svo heldur þáverandi formaður þingflokksins áfram: „Nei, ég er hræddur um það, að fyrirtækin kunni nú að gera -  „Nei, aðalreglan er sem sagt sú, að verðgæzluskrifstofan á að vera róleg og verðgæzlunefndin á að bíða eftir því, að þau samtök, sem kynnu að gera með sér samninga eða samkomulag um verðsamkeppnishömlur, sendi það til skrifstofunnar. Og ef nú fyrirtækin skyldu vera svo væn að gera þetta,“ - menn heyra hæðnina í ummælunum. - „Og ef nú fyrirtækin skyldu vera svo væn að gera þetta, þá á ekki að fara neitt hart í sakirnar, og bið ég þá hæstv. viðskrh. aftur afsökunar, ef ég hef kannske ekki lesið þetta nægilega vel, en það, sem ég hef komizt að við mjög fljótlegan yfirlestur, er þetta: Ef þetta kemur nú fyrir, þá á verðgæzlan ekki að skerast í það af neinni hörku. Nei, hún á að taka upp samninga við þessi fyrirtæki og reyna að fá þau með góðu til að láta af þessari fyrirætlan sinni að vera að beita svona samkeppnishömlum. Ég held að ég hafi lesið þetta rétt. Það stendur hérna í 16. gr., hæstv. ráðh.: „Skal hún þá fela verðgæzluskrifstofunni að reyna með samningum að binda enda á þau“. - Og þetta er sérstakt tilefni, þetta er aðaltilefnið til hæðniyrða og andmæla hæstv. ráðh. við ákvæðunum um þetta efni. En nú flettum við upp á bls. 4 í frv. hæstv. ráðh. núna. Þar stendur í 19. gr.: „Nú telur samkeppnisnefnd, að samkeppnishömlur hafi skaðleg áhrif, og skal hún þá fela verðlagsstofnun að reyna með samningum að binda enda á þau: Sama setningin, nákvæmlega sama orðalagið. M. ö. o.: það, sem var ástæða til ekki aðeins að andmæla, heldur hreinna hæðniyrða 1969, er núna tilmæli hæstv. núv. viðskrh. Hann heldur áfram: „Og ef fyrirtækin vilja nú ekki sinna þessum tilmælum gæzlunefndarinnar um að láta af fyrirætlunum sínum og það tekst ekki að koma á samningum á milli þessara aðila um það efni, hvað á þá að gera? Ja, það veit náttúrlega hæstv. viðskrh., því að hann hefur lesið frv. vel. Mér sýnist það standa hér, að þá á að senda viðskmrh. skýrslu um málið. Það segir ekkert, hvað hæstv. viðskmrh. á að gera af því tilefni. Mér sýnist þess vegna þetta frv. vera talsvert óljóst og óákveðið, og efa ég þó ekki, að í því sé margt annað, sem ég hef ekki komið auga á við fljótlegan yfirlestur, sem athuga þyrfti betur heldur en gert hefur verið.“ Hér lýkur þessari tilvitnun. Nú hleyp ég yfir langan kafla, en tel rétt að það, sem hv. þáv. form. þingflokks Framsfl. taldi vera meginatriði í sínu máli, komi fram, þ. e. undir lok ræðunnar, en þá segir hann með leyfi hæstv. forseta: „En svo að ég haldi mig við þetta mál, sem hér liggur fyrir þá er spurningin þessi, - hvort það er rétt að afnema verðlagseftirlit eða draga úr því, ef menn vilja heldur hafa það, eins og hér er gert ráð fyrir. Það er að vísu svo, að það má sitthvað segja um verðlagseftirlitið, og ég get ekki sagt það, að ég sé sérstakur talsmaður verðlagseftirlits. Ég hef takmarkaða trú á gildi þess á venjulegum tímum, En það er samt enginn vafi á því, að þegar sérstaklega stendur á á verðlagseftirlit fullan rétt á sér, og það hefur verið viðurkennt hér á landi.“ - Ég les þetta til þess að sýna hæstv. núv. ráðh. fyllstu sanngirni varðandi málflutning hans á sínum tíma. „Það hefur verið hér verðlagseftirlit, ja, allar götur a. m. k. frá því í heimsstyrjöldinni síðari og reyndar fyrr, og það hefur verið talið eðlilegt og sjálfsagt. Auðvitað er það eðlilegt og sjálfsagt að halda uppi verðlagseftirliti þegar takmarkað framboð er á vörunni. Hins vegar má segja það, að þegar nægilegt framboð er á vörum geti verið minni ástæða til verðlagseftirlits af því að samkeppnin muni þá halda verðlaginu nokkuð í skefjum - og þá muni ekki vera þörf á verðlagseftirliti. Og það má segja það, að það sé stefnt að því nú með þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið og boðuð hefur verið að hér verði nægilegt framboð á vörum, svo að af þeim ástæðum mætti að vísu orða það, hvort það væri þá ekki skilyrði nú fyrir afnámi á verðlagseftirliti. Að vísu er það rétt, eins og hæstv. viðskrh. hefur einhvern tíma sagt í einni ágætri ræðu sem hann flutti, að fólkinu hérna yrði ekki mikið gagn að því að sjá stásslegar vörur í búðargluggum, ef það hefði enga peninga til þess að kaupa þær vörur fyrir. En það er einmitt þannig ástatt nú, að lífskjör fólksins, lífskjör alls almennings hér á landi eru einmitt bág um þessar mundir. Ég býst við því, að það stæði í okkur báðum, hæstv. viðskmrh. og mér, að reikna það út, hvernig fjölskylda, sem hefur venjulegar daglaunatekjur, fari að því að láta enda ná saman. Ég treysti mér ekki til þess að reikna það út. Ég veit ekki hvernig hún fer að því að komast af. Ég segi það alveg eins og það er. Og það eru æðimargir, sem búa við þau lífskjör nú hér á landi. Kaupgeta almennings er vissulega mjög takmörkuð nú um þessar mundir, og þess vegna er það lífsatriði fyrir almenning, að honum sé tryggt og það séu gerðar allar þær ráðstafanir sem hægt er að gera til þess að hann fái lífsnauðsynjar sínar með því lægsta verði sem hugsanlegt er, og að því á verðlagseftirlit þó að miða.“ Skyldi ekki vera hægt að segja nokkuð svipað um ástandið nú í dag, og skyldi það ekki eiga enn frekar við ástandið í dag en það átti við 1969 þegar þessi orð voru mælt? Niðurstaða hv. form. þingflokks Framsfl. þann 17. des. 1969 felst því í þessari einu setningu undir lok ræðunnar: „Eins og ég hef sagt, þá er ég, eins og á stendur, persónulega andvígur þessu frv.“ Hann er persónulega andvígur þessu frv. Menn heyra væntanlega á þessum tilvitnunum hver er kjarninn í röksemdum hæstv. núv. viðskrh. þá gegn frv. Þær eru mjög svipaðar þeim röksemdum sem hv. 2. þm. Austurl. Lúðvík Jósepsson, flutti áðan. Ræða hans þá var í raun og veru mjög svipuð Þeirri ræðu sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson flutti áðan. Með líkum hætti var framsöguræða hans nú mjög svipuð þeirri ræðu sem ég flutti fyrir þessu frv. fyrir 8–9 árum. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson má eiga það, að hann hefur ekki skipt um skoðun síðan. Hann hefði getað haldið þá ræðu, sem hann flutti áðan, nákvæmlega eins fyrir 7–8 árum. Ég lét þess getið áðan og mun koma nánar að því hér á eftir, að ég hef ekki skipt um skoðun á þessum tíma, og þess vegna mun ég styðja þetta frv. eins og ég flutti það þá.  Það var á síðasta starfsdegi þingsins fyrir jól sem þessar umr. fóru fram. Málinu var vísað til n. og kom til umr. aftur 19. mars 1970. Frsm. meiri hl. fjhn. var Jón Þorsteinsson. Og hann segir í byrjun framsöguræðu sinnar, með leyfi hæstv. forseta, þessi orð: „Herra forseti. Frv. til l. um verðgæzlu og samkeppnishömlur, sem hér er til 2. umr., hefur legið fyrir allshn. til meðferðar. N. hélt marga fundi um þetta mál og ræddi það við ýmsa aðila sem hlut eiga að máli. N. varð ekki sammála um afstöðu til frv. Meiri hl. n. leggur til að frv. verði samþykkt í aðalatriðum, en þó verði gerðar á því nokkrar breytingar. Við, sem skipum meiri hl. allshn., höfum lagt þessar brtt. fram á þskj. nr. 435. Skömmu áður en þetta frv. var lagt fyrir Alþ. var efni þess rætt í þingflokki Alþfl. Þar komu fram skiptar skoðanir. Niðurstaða þingflokksins varð sú að gera ekki samþykkt um sameiginlega afstöðu til málsins, þannig að þm. flokksins gætu hver um sig án flokksfyrirmæla greitt atkv. með eða móti frv. í samræmi við persónulegar skoðanir sínar. Af þessu leiðir, að sú afstaða, sem ég hef tekið hér til þessa frv., er persónuleg afstaða mín, þó að ég að sjálfsögðu vænti þess, að sem flestir Alþfl.-menn verði mér sammála eftir að hafa kynnt sér efni frv. vel og þá kosti sem það hefur að bjóða. Það styrkir mig svo í þeirri skoðun að styðja þetta mál, að frv. miðar að því að koma upp svipuðu verðlagskerfi og jafnaðarmannaflokkarnir á Norðurlöndum hala beitt sér fyrir.“ Hér lýkur tilvitnun í framsöguræðu frsm. meiri hl. fjhn. 19. mars 1970. Lokaatkvgr. um málið fer þannig, segir hér í þskj., með leyfi hæstv. forseta: „1. gr., svo breytt, felld með 10:10 atkv., að viðhöfðu nafnakalli og sögðu já: Jón A, JAH, JÞ, MJ, VB, StG, SvG, AuA, AJ, JR. nei: ÁB, BGuðbj, BFB, BJ, EggÞ, EÁ, GilsG, KGuðj., OlJ, TA.“ 1. gr. frv., þ. e. a. s. frv. sjálft, var felld við 2. umr. með jöfnum atkv. Það er augljóst hvernig atkv. falla. Allir þm. Sjálfstfl. greiða atkv. með því. Tveir af þm. Alþfl. greiða atkv. með því. Samtals 10. Allir þm. Framsfl. greiða atkv. á móti því, allir þm. Alþb. og einn þm. Alþfl. af þremur í deildinni. Ég vil skjóta því hér inn í alveg sérstaklega, að sú afstaða, sem Jón Þorsteinsson frsm. lýsti í upphafi framsöguræðu sinnar, hafði áður verið gerð kunn í ríkisstj. Ég hafði skýrt ríkisstj. frá því, að ágreiningur væri um málið í Alþfl. og ekki yrði tekin flokksafstaða, heldur greiddi hver þm. atkv. eftir samvisku sinni eins og hann teldi vera rétt. Ég tók það sérstaklega fram að Eggert G. Þorsteinsson, sem átti sæti í Ed., væri andvígur frv, og myndi greiða atkv. gegn því. Það fór ekkert á milli mála, það var allt á hreinu hvað því viðvék og sérstök nauðsyn til þess að þetta lægi ljóst fyrir þar sem hann var, einn af þremur ráðh. Alþfl. En jafnframt tók ég fram - eins og ég vissi - á ráðherrafundi, að bæði Jón Þorsteinsson og Jón Árm. Héðinsson væru frv. fylgjandi. Það skyldi heldur ekkert fara milli mála um það. Og þetta var tilkynnt öllum þeim sem höfðu áhuga á vitneskju um hugsanleg örlög frv. Hér var engu leynt og atkvgr. að þessu leyti, að því er okkur snerti, Alþfl.-mennina þrjá, kom engum á óvart. Það vissu allir fyrir fram, að tveir þm., Jón Ármann og Jón Þorsteinsson, mundu vera með því, og það vissu allir fyrir fram, að Eggert G. Þorsteinsson mundi vera á móti því. Og það var einmitt þessi vitneskja sem var upphaf að einu lúalegasta atferli sem ég minnist frá því að ég kom á þing. Þegar þessi vitneskja lá fyrir, þá hófust um það umr. í þingflokki Framsfl. og fleiri stofnunum hans, hvernig afstaðan skyldi vera til málsins. Ég hafði áður, meðan málið var í undirbúningi, rætt þetta við ýmsa forustumenn Framsfl. og skal þar engin nöfn nefna, nema ég kannske nefni eitt nafn á eftir, og hafði verið tjáð það og frá því skýrði ég í ríkisstj., að ágreiningur væri í þingflokki Framsfl. og flokknum yfirleitt um afstöðu til málsins, eins og var í Alþfl. Það var einhugur í Sjálfstfl. með, einhugur í Alþb. á móti, en ágreiningur í Alþfl. og Framsfl. En ég vildi auðvitað vita þetta og taldi mig eiga rétt á því og var svarað þar af fullri kurteisi þegar ég spurði: Hvar er meiri hl.? Og mér var tjáð að meiri hl. væri með frv., meiri hl. þm. mundi greiða atkv. með því. Það hafði verið haldinn fundur í fulltrúaráði Framsfl. í Glaumbæ á sínum tíma, þar sem þetta mál var m. a. rætt, og sá fundur var jákvæður fyrir frv. Það var eðlilegt, að deila væri um stórmál eins og þetta þá eins og nú - ekkert eðlilegra. En ég hygg mér sé óhætt að segja það, skal þó hafa fyrirvara ef ég kynni að hafa rangt fyrir mér í því, því að það er ekki opinbert mál, að sá fundur hafi gert ályktun til stuðnings frv. Þegar svo var komið þótti mér vissast að grennslast fyrir um það hjá öðrum en þm., hver afstaða til frv. væri, og átti í því sambandi samtal við einn af mestu valdamönnum Framsfl., einn af mestu valdamönnum í íslensku viðskiptalífi, sem ég vissi að mundi láta málið áreiðanlega til sín taka, þ. e. a. s. forstjóra Sambands ísl. samvinnufélaga, Erlend Einarsson, og bað hann ráða um það, hvernig ég og þar með ríkisstj. ætti að meta þá stöðu sem þarna væri komin upp. Og hann fullvissaði mig um það, sagðist hafa fulla vitneskju um það, að ágreiningur væri um málið í flokknum og í þingflokknum, en ég gæti treyst því, að meiri hl. þm. Framsfl. mundi styðja málið, a. m. k. svo margir að frv. væri tryggð framganga. Á þessi orð vil ég leggja alveg sérstaka áherslu og tel mig ekki rjúfa neinn trúnað eftir þennan tíma, þó að ég skýri frá þessu eins og öllum málavöxtum var háttað og er háttað. Ég hef ekki skýrt frá þessu áður. Frá þessu skýrði ég ríkisstj., að ég væri í góðri trú um að annaðhvort meiri hl. eða a. m. k. nógu margir þm. Framsfl. mundu styðja frv., ef það yrði lagt fram. Þess vegna var ákvörðun tekin um að leggja það fram. Ef mér hefði verið sagt það áður, að Framsfl. mundi sem heild snúast gegn því, þá hefði ég lagt til í ríkisstj. að frv. yrði ekki lagt fram. Það var beinlínis lagt fram, auðvitað með fullri vitneskju um afstöðuna innan annars stjórnarflokksins, í góðri trú samkv. bestu hugsanlegum upplýsingum um, og ég skal haga orðum mínum varlega, að a. m. k. nægilega margir þm. Framsfl. mundu styðja málið þannig að því yrði tryggður framgangur. Þess vegna kom mér satt að segja mjög á óvart þegar mér barst sú vitneskja tveim dögum áður en þessi umr. fór fram, þ. e. a. s. 15. des. 1969, að líklegt væri að allur Framsfl. mundi snúast gegn þessu máli. Þá vildi ég ekki setja form. Framsfl. í neinn vanda og spyrja, hvað væri að gerast innan þingflokks hans, en sneri mér til þess sama manns sem ég hafði fullkomið traust á að kynni að meta stöðuna rétt, þ. e. a. s. Erlends Einarssonar forstjóra Sambandsins, til þess að tjá honum þessi tíðindi. Hann var þá í Bandaríkjunum. Ég hringdi til Bandaríkjanna til hans til að segja honum frá því, að mér hefði borist til eyrna og vildi bara að hann vissi það, að Framsfl. mundi snúast gegn frv. allur. Hann ætlaði ekki að trúa eigin eyrum og sagði: Þetta getur ekki verið rétt. En ég skal kanna málið. - Og hann kannaði málið - og nú geri ég langa sögu stutta - og reyndi að hafa áhrif, en án árangurs. Því fór sem fór, að allur Framsfl. í Ed. - og það sama hefði eflaust gerst í Nd. - snerist gegn málinu, eflaust samkv. flokkssamþykkt. M. ö. o.: einhver í þingflokki Framsfl., ég veit ekkert hver það er og vil ekki vita hver það er, því að það er ljótt verk sem þar var unnið, hefur beitt sér fyrir því, að gerð yrði flokkssamþykkt um að snúast gegn málinu og þar með að fella það. Og það er þetta sem ég kalla eitt skýrasta dæmið um stjórnmálalegt siðleysi sem ég minnist á undanförnum áratugum að gerst hafi við meðferð máls á hinu háa Alþingi. M. ö. o.: hlutaðeigandi ráðh. er sagt það vikum saman, málið hafði veríð í undirbúningi í mörg ár, hann er látinn standa í þeirri trú í langan tíma og ríkisstj. í heild, að það sé fyrir hendi viss stuðningur við málið. Þau orð reynast svo ómerk, þau eru ósönn, þau reynast ósannindi. Það mætti kannske segja að þetta væri ekki mikilvægt ef hér væri um eitthvert smámál að ræða. En hér var um stórmál að ræða og hér er enn um stórmál að ræða, og þegar um stórmál er að ræða á slíkt ekki að geta gerst. Ég er ekkert hissa á því þótt Framsfl. þá snerist gegn málinu, en þá átti hann að segja það, þegar hann var spurður, hver afstaða hans væri, þá átti hann að segja heiðarlega: Við munum ekki samþykkja málið. - En það var sagt annað. Það var sagt eitt og gert annað. Og það er það sem er það alvarlega í meðferð málsins. Það er þessi saga sem þarf að geymast. Þegar þetta frv. var lagt fram, var það að sjálfsögðu rætt í þingflokki Alþfl. þegar ég var við. Og ég lagði þá til að sami háttur yrði hafður á núna og hafði verið hafður á veturinn 1969, að flokkurinn tæki ekki flokkslega afstöðu til málsins, heldur skyldi hverjum þm. vera frjálst að taka afstöðu til þess eins og honum sýndist. Ég lýsti yfir strax að ég mundi að sjálfsögðu, ef það væri ákveðið að þm. hefðu frjálsar hendur, styðja þetta frv., af þeirri einföldu ástæðu að ég tel það rétt, ég tel stefnu þess vera rétta og frv. særi til mikilla bóta. Hins vegar er sjálfsagt að það komi alveg skýrt fram, að í þingflokknum komu fram andmæli gegn frv. byggð á mjög svipuðum rökum og hv. þm. Lúðvík Jósepsson flutti áðan. Var alveg sérstaklega lögð áhersla á í því í sambandi, að þótt menn væru allir sammála, eins og þingflokkurinn reyndist vera, sem virtist allur vera sammála um að hafa litla trú á verðlagseftirliti í hinu áratugagamla formi, það væri gagnslaust, væri hætt að gera neytendum það gagn sem það í upphafi átti að gera - þó við værum allir sammála um það, þá vildu sumir þm. láta koma skýrt fram, að þeir teldu tímann núna vera næstum því hinn versta hugsanlega til þess að gera slíka breytingu, vegna þess að hætta væri á því, að frelsi til þess að ákveða álagningu yrði misnotað, vegna þess að hér væri núna óðaverðbólga. Nú er verðbólgan á Íslandi 30–40%, og vissulega er rétt, að slíkir tímar eru ekki vel til þess fallnir að slaka á verðlagshömlum, enda geri ég ekki ráð fyrir að það verði gert í neinum verulegum mæli meðan ástandið í verðlagsmálum er eins og það er núna. En meginreglan í frv. er jafnrétt fyrir því, og við skulum vona að við þurfum ekki til lengdar að búa við 30–10% verðbólgu. 1969–1970, þegar þáv. ríkisstj. flutti sams konar frv., var verðbólgan milli 10 og 15%. Það kalla allir núna viðráðanlega verðbólgu, svo að það má segja að þessi rök hafi ekki átt við þá, þessi andmæli hafi ekki átt við þá. Á árunum 1969–1970 var ekki um að ræða þess konar ólgu á verðlagsmarkaðinum, þess konar tilhneigingu til verðhækkunar, að það gæti talist varhugavert að fá stjórnvöldum eðlilegar heimildir til þess að slaka á gamaldags og skaðlegu verðlagseftirliti, ef menn treysta því, að um nægilega og heilbrigða og eðlilega samkeppni væri að ræða. En sem sagt, þó að verðbólgan núna sé þrisvar sinnum meiri en hún var þegar fyrra frv. var flutt, þá var þetta frv. samt sem áður lagt fram. En engu að síður - ég segi það aftur - tel ég meginregluna svo mikilvæga, að ég fyrir mitt leyti mun styðja frv. Annað atriði á hins vegar líka við núna sem þeir þm. míns flokks, sem eru andvígir frv., lögðu alveg sérstaka áherslu á í umr. innan þingflokksins, og það er sama atriði og hv. þm. Lúðvík Jósepsson gerði að umræðuefni í ræðu sinni áðan. Það kom fram strax í umr. í þingflokki okkar, að segja má að það skjóti skökku við, þegar Alþ. er nýbúið að samþykkja takmarkanir á launahækkanir, að þá skuli því um leið vera ætlað að fjalla um lagafrv. sem geri a. m. k, mögulegt, þó að ég geri því ekki skóna að því verði beitt á stundinni, að breyta álagningarreglum, að losa um álagningarhöft. Þessi skoðun kom fram innan þingflokks Alþfl. Ég get vel skilið þá skoðun út af fyrir sig, þó að ég telji hana ekki svo mikilvæga að ég vilji láta hana ráða úrslitum um afstöðu mína til málsins. Með þessum orðum fer ég að geta látið máli mínu lokið. Ég er búinn að gera það sem ég hefði gert við 1. umr. ef ég hefði ekki verið fjarverandi með leyfi þá, láta það koma fram, að ég tel hér um merkilegt frv. að ræða og mun styðja það, að ég hef óbreyttar skoðanir á grundvallaratriðunum í þessu máli og ég hafði veturinn 1969–1970 og mun vera þeim skoðunum trúr, mun standa við þær. En jafnframt taldi ég óhjákvæmilegt að vekja athygli á þeim leik sem af hálfu Framsfl. hefur verið leikinn í sambandi við þetta mál. Hann beitir sér fyrir því fyrir 8 árum, að frv. sé fellt, eftir að hafa flutt þáv. ríkisstj. þau boð, að hann - a. m. k. sumir þm. hans - muni styðja frv. Og svo gerist það 7–8 árum síðar, að sá forustumaður Framsfl., sem hafði forustuna um að fella frv., flytur það svo að segja alveg óbreytt. Þetta hefur auðvitað svolítið grátbroslegan blæ allt saman. Sagan verður að dæma um það, hve gráturinn í sambandi við það þarf að vera sár og hvað brosið í sambandi við það má vera glannalegt, en staðreyndirnar eru þessar, sem ég tel nauðsynlegt að bæði þing og þjóð fái fyllstu vitneskju um. Ég skal gjarnan ljúka þessum orðum mínum með vinsamlegum ummælum í garð hæstv. núv. viðskrh., eins og hann raunar lauk ræðu sinni með vinsamlegum orðum í minn garð 17. des. 1969, með því bara að segja að auðvitað harmaði ég þá mjög afstöðu hans og hafði satt að segja alltaf á tilfinningunni að hann talaði þar gegn betri vitund. Þessar umr. voru þannig, bæði í des. og mars, að mér fannst eins og hann talaði gegn betri vitund. Auðvitað eiga menn ekki að gera það. Þó kann að vera fyrirgefanlegt að menn geri það ef þeir eru að framfylgja flokkssamþykkt. Hvort hann hefur staðið að flokkssamþykktinni eða ekki, það veit ég ekki. En ég segi: mér fannst enginn þungi í málinu, rökin ólík honum, ósannfærandi, sumpart röng, sumpart kjánaleg. Ég fékk það sem sagt á tilfinninguna, að andmælin þá væru reist á mjög veikum grunni. Og sem betur fer hefur þetta komið í ljós núna. A. m. k. má segja, og það skulu vera síðustu orð mín, að batnandi manni er best að lifa. Það er þó alltaf gott, að svo skuli fara á síðustu dögum þessa þings að hann flytji frv., þó að hann hafi talið það óalandi og óferjandi fyrir 7–8 árum.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég vil fyrst taka fram, að ég fellst alveg á þær brtt. sem lagðar eru fram af hálfu meiri hl. fjh.- og viðskn. Ég tel að þar sé ekki um neinar meiri háttar breytingar að tefla, heldur minni háttar, sem ekki skipti verulegu máli. Það er að vísu svo, að breyting er gerð á skipun verðlagsráðsins, en eins og ég hygg að ég hafi tekið fram í framsöguræðu minni er það einmitt eitt þeirra atriða sem hlýtur alltaf að verða mikið álitaefni, hvernig verðlagsráð eigi að vera skipað á meðan það er. Það hafa vissulega gilt um það mismunandi reglur. Eins og ég drap þá á, sátu, held ég, í fyrsta verðlagsráðinu tveir ágætir hagfræðingar, dr. Gylfi Þ. Gíslason og Klemens Tryggvason fyrst, en Ólafur Björnsson síðan. Það stóð nú þannig á, að þá kynntist ég dálítið vinnubrögðum verðlagsnefndarinnar og þessara verðlagsnefndarmanna einmitt sérstaklega, og mér er mjög ljúft að taka það fram, að ég held að þau vinnubrögð þeirra, sem þeir þá viðhöfðu og á vissan hátt lögðu grundvöll að síðari störfum verðlagsnefndar, voru með ágætum. Og ég held að hv. 9. þm. Reykv. hafi þá verið talsverður áhugamaður um verðlagseftirlit og verðlagsmál og gekk fram mjög skelegglega í þeim málum. En svo var auðvitað breytt um skipun verðlagsráðs og t. d. var það í einn tíma kosið af Alþ. Ég er nú ekkert frá því, að það hafi verið einna besta skipunin. Þetta má maður náttúrlega ekki segja þegar það er talin goðgá að Alþ. kjósi nokkra nefnd. Ég er nú helst á því, að það hafi verið einna heppilegasta skipunin. Og svo er það alveg rétt, eins og hv. 2. þm. Austurl. sagði, að breytt var um þessa skipan, sjálfsagt líka rétt, sem hann sagði, að það var að nokkru leyti í sambandi við samninga, að aðilum vinnumarkaðarins, sem svo eru kallaðir og mikið er um talað, var veitt þarna aðild að með þessum hætti, og sú skipan hefur staðið síðan. Ég held að verðlagsnefnd hafi á þeim tíma margt gott gert og gert ýmislegt gagn, en ég get ekki sagt að ég telji þá skipan verðlagsnefndar með ágætum. Ég held þvert á móti að hún sé gölluð. Og það hefur sýnt sig oftar en einu sinni, að þessir aðilar, sem komnir eru í verðlagsnefnd með þessum hætti, þó ágætir séu, eru bundnir eða telja sig kannske bundna af hagsmunum eða ímynduðum hagsmunum sinna umbjóðenda. Og það er aldrei gott þegar menn líta þannig á eða eru þannig bundnir. En hvað um það, þetta hefur verið svona og vissulega gengið stórslysalaust, það skal ég játa. Lögð var áhersla á það við 1. umr. þessa máls, að það væri verið að draga úr áhrifum aðila vinnumarkaðarins með þeirri skipan nefndar sem gert var ráð fyrir í upphaflega frv. Ég fellst að vísa alls ekki á þá skoðun og held að hún sé ekki rétt. En það hefur samt sem áður af hálfu fjh.- og viðskn. verið gengið til móts við þessa skoðun, verið fjölgað þeim fulltrúum sem þessir aðilar eiga að tilnefna. Ég fellst alveg á það og tel að sjálfsögðu mikilvægt að reynt sé að hafa sem besta samvinnu við þá aðila um þessi mál. Hv. 2. þm. Austurl. lét þess getið, að hann væri á móti frv. Það er sjálfsagt allt í lagi með það og ekkert við því að segja. Hins vegar fannst mér rökin sum, sem hann færði fram, dálitið umdeilanleg, svo að ekki sé of sterkt að orði kveðið. Hann sagði að þessi mál væru ákaflega mikilvæg fyrir atvinnurekendur og launþega og þess vegna væri eðlilegt að þeir hefðu æðimikið að segja um skipun nefndarinnar. Ég hélt nú satt að segja að menn skiptust nokkurn veginn upp í atvinnurekendur og launþega. Hvaða flokkur er á milli þeirra? Þannig held ég að þá hafi allir þessara hagsmuna að gæta við skipun nefndarinnar. En hvað sem því líður og hvort það eru einhverjir fyrir utan þessa hópa, þá er þó víst að allir eru neytendur. Það er alveg óþarfi af hv. 2. þm. Austurl. og reyndar, þó í litlum mæli, af hv. 9. þm. Reykv. að gera lítið úr neytendum í þessu sambandi. Ef einhverjir eiga réttmæta hagsmuni í sambandi við þessi mál, þá eru það neytendur og þeirra sjónarmið sem eiga ekki hvað síst að koma fram. Það er einmitt nýmæli í þessu frv. um neytendaverndina. Menn geta gert það að gamni sínu að gera lítið úr henni, en það hefur vafist fyrir báðum hv. síðustu ræðumönnum, sem hafa verið viðskrh. á undan mér, að koma fram nokkrum ákvæðum, sem snerta neytendavernd, og gefa þeim nokkra slíka vernd. En frv. - ég vil nú ekki segja frv. góða - var jarðað og er jarðað að vísu enn í viðskrn., enda þarf það sjálfsagt athugunar við. Ég vil undirstrika það, að ég álít að ákvæðin um neytendur og neytendavernd og neytendadeild við verðlagsstofnunina séu mjög þýðingarmikil í þessu frv. Það er með þeim lagður grundvöllur, ef vel tekst til, að meiru sem getur risið á þeim grunni. Þar er um að ræða vísi, sem getur orðið stór ef vel tekst til. Og ég tel enga nauðsyn að apa allt algerlega eftir öðrum löndum og þjóðum, þó að þær setji upp sérstakar neytendastofnanir. Það er auðvitað ágætt ef þær eru þess megnugar. Þá held ég að við getum vel farið ofurlítið hægar af stað og prófað okkur áfram með þeim starfsháttum sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Og þetta er náttúrlega alveg nýtt í þessu frv. Og það er alveg sama, hvað þeir gera lítið úr því, þessir hv. síðustu tveir ræðumenn sem ég hélt að mundu vilja telja sig fulltrúa fyrir neytendur. Ég held að við séum allir fulltrúar fyrir neytendur, því það eru allir neytendur, þannig að þá er þetta mikils virði, og það skal reynslan sýna. Og það að segja að þetta eigi ekki heima í þessu frv., það eigi að vera í sérslöku frv., er náttúrlega algert öfugmæli. Þó að sá háttur tíðkist einhvers staðar annars staðar, hvers vegna skyldum við ekki geta haft þetta í einu og sama frv? Þetta eru samofin mál. Og þetta er einmitt eitt meginatriðið með verðlagslöggjöf, þ. e. að tryggja neytendum sanngjarnt verð. Það hefur engum dottið í hug, að verðlagseftirlit, verðlagsnefnd og verðlagsákvæði ein út af fyrir sig gætu verkað á móti verðbólgu. Þau geta haldið eitthvað aftur af henni, það skal viðurkennt. En það er ekki það fyrst og fremst, sem liggur til grundvallar verðlagslöggjöf, heldur að vernda neytandann þegar sérstakar ástæður eru fyrir hendi, að vísu fyrst og fremst eins og voru þegar fyrsta verðlagslöggjöfin var sett hér, að það þótti hætta einmitt á sérstökum verðhækkunum sem komu til vegna styrjaldarinnar, og þó fyrst og fremst vegna þess að innflutningur á vörum var algerlega takmarkaður. Vöruúrvalið var lítið á þeim árum, eins og ég veit að hv. 9. þm. Reykv. kannast við að var eitt af þeim vandamálum, sem við var að glíma í viðskiptamálunum þá. Þess vegna er það, að þegar menn bera þetta frv. saman við frv. frá 1969, sem menn mega gjarnan gera fyrir mér, þá verða menn að taka með í reikninginn að þetta er nýtt, alveg nýtt og þýðingarmikið, sem þarna er um að ræða. Annað er auðvitað nýtt líka. Það eru ákvæðin um óréttmæta verslunarhætti. Að vísu er alveg rétt að til eru gömul lög frá 1933 um þetta efni. Þau eru löngu orðin úrelt og því miður mikið til hætt að fara eftir þeim. Það verður að játa, að menn hafa gefist upp við að reyna að halda þeim uppi í framkvæmd af því að sum ákvæðin þykja orðin svo fjarlæg og óeðlileg. Sá stofn, sem er þó í þeim lögum, er tekinn upp í þetta frv. endurbættur og gerður þannig úr garði að ég vona að hægt verði að framkvæma hann. Og það er einmitt eitt höfuðatriðið í sambandi við lagabálka eins og lögin um óréttmæta viðskiptahætti frá 1933, að það sé einhver til sem á að halda þeim uppi, en með þau lög var það þannig, að það var enginn aðili til sem átti sérstaklega að gæta þess að þeim væri haldið uppi. Þetta vildi ég taka fram. Það er hins vegar ekki ástæða til þess fyrir mig að fara mörgum orðum um ræðu hv. 9. þm. Reykv. af því að hann var samþykkur frv. Það er auðvitað aðalatriðið. Ég er honum þakklátur fyrir að reyna að styðja þetta frv. Ef honum hefur verið einhver fróun í því að rifja upp söguna frá 1969, þá tel ég það honum síst of gott og sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þá sögu. Hann sagði eitthvað á þá leið, að mikils háttar stjórnmálamenn færu ekki þannig að, að vera á móti máli 1969, en flytja það svo nú. Nú tel ég mig ekki mikils háttar stjórnmálamann, svo að ég get ekki tekið þetta til mín. En það er hins vegar skoðun mín á mikils háttar stjórnmálamönnum, að það sé eitt af einkennunum á þeim, að þeir séu alltaf tilbúnir til þess að læra af reynslunni og skipta um skoðun samkv. því. Það eru ekkert annað en hreinir bergþursar sem eru eintrjáningslegir, þeir eru steinrunnir, þeir geta ekki fylgst með tímanum, ef þeir hafa alltaf sömu skoðun. Þeir hafa sömu skoðun í dag og þeir höfðu fyrir 20 árum. Slíkt er auðvitað ekki hægt. Það er útilokað ef menn fylgjast nokkuð með. Breyttar aðstæður, breyttar þarfir kalla auðvitað á nýja afstöðu. Ég held að einn þýðingarmesti eiginleiki mikilhæfs stjórnmálamanns sé að geta skilið straum tímans og lagað sig eftir aðstæðum. Ég hygg að ég og hv. 9. þm. Reykv. getum báðir státað af því einmitt í þessu efni, að við höfum lært af reynslunni. Ég hygg að það hafi áður fyrr á árunum verið nokkuð eindregin stefna Alþfl. að halda uppi verðlagseftirliti og hafa mikla trú á því, ég held oftrú. Ég er ekki fjarri því, að á fyrstu stjórnmálamannsárunum hafi þetta einmitt einkennt nokkuð hv. 9. þm. Reykv., að hann hafði talsverða trú á verðlagseftirliti og verðlagshöftum. Svo varð hann viðskrh. og þá öðlaðist hann reynslu í sambandi við framkvæmd þessara mála, og þá komst hann á þá skoðun sem leiddi til þess, að hann flutti frv. 1969 og beitti sér fyrir framgangi þess. Ég skammast mín síður en svo fyrir að skipta um skoðun. Ef ég sé að eitthvað hefur verið athugavert við það sem ég hélt fram fyrir nokkrum árum, þá tek ég hiklaust það sem réttara er í dag eða mér sýnist vera réttara. Allt er afstætt og alltaf getur verið álitamál hvað er alveg 100% rétt. En það er kannske engin tilviljun. Nú tók ég það fram og það kom reyndar fram í ívitnunum hv. þm. - þó að litlu leyti væri - í ræðu mína frá 1969, að ég var þá ekkert sérstaklega trúaður á verðlagseftirlit. En nú hefur það gerst, að ég hef um tíma gegnt embætti viðskrh. og kynnst þessum málum persónulega og þá hef ég líklega alveg sömu sögu að segja og hv. 9. þm. Reykv. Ég hef lært af reynslunni það, að ástæða sé til að þreyta þessari löggjöf og gera - hv. þm. talaði um tilraun og ég skal líka gera það - gera þessa tilraun. Um þetta held ég að við þurfum ekki mikið að deila. Hins vegar fannst mér heldur ósmekklegt það sem hann var að segja um sögu málsins 1969, hún hefði verið með einstæðum hætti. Það er alveg rétt, að hún var með einstæðum hætti. En ég held að hv. þm. hefði átt að sleppa því að segja frá því. Ég veit eiginlega ekki hvað hann hefur ætlað sér að vinna á því að vera að rifja upp þá raunasögu. Það fór náttúrlega aldrei á milli mála, að ég var þá andvígur frv. og mundi ekki greiða því atkv. Það kom fram í fyrstu ræðu sem ég hélt og hv. þm. vitnaði til, enda talaði hv. þm. aldrei við mig um þetta mál. Það getur þó verið hygginna manna háttur stundum að leita til þeirra, sem eru í fyrirsvari fyrir flokk, en ekki annarra sem jafnvel eru ekki í þingflokki. En það er hans starfsaðferð. Hann gat sem sagt ekki verið í neinum vafa um það, hver afstaða mín væri, þannig að ég er þá ekki einn á meðal þessara framsóknarmanna sem hann telur að hafi þá skipt um skoðun. Það hljóta að vera einhverjir aðrir sem hann hefur þá rætt við og hann telur að hafi skipt um skoðun. Reyndin sýnir að hv. 9. þm. Reykv. hefur ekki haft nægilega traustar heimildir fyrir því, að þingmeirihluti með aðild framsóknarmanna mundi fylgja þessu máli. Það er staðreyndin. Við skulum svo ekkert vera að karpa um það, hvað hver hefur sagt hvorum og hvernig þetta hefur verið. Það heyrir sögunni til og þeirri sögu sem ég held að muni ekki geymast. Ég held að hvorugur okkar, ég eða hv. 9. þm. Reykv., komist í söguna í sambandi við þessi mál. Það var engin flokkssamþykkt gerð í Framsfl. varðandi þetta mál og ég talaði ekki í sjálfu sér fyrir hönd flokksins þegar ég mætti við 1. umr., enda var málið tekið strax til umr., rétt eftir að því hafði verið útbýtt. Ég tók einmitt fram að það væri mín persónulega skoðun sem ég lýsti þar. En ég gat ekki heldur haft áhrif á afstöðu manna á lokastigi þess, því að það vildi svo einkennilega til, að ég var norður í kjördæmi mínu og komst í bæinn, við illan leik að vísu, nóttina áður en atkv. voru greidd um þetta í Ed. Að vísu hefðu úrslitin e. t. v. orðið á annan veg ef ég hefði ekki komist.  Nei, það er ekki ástæða til þess að vera að tala um forsöguna að þessu leyti til. Ég tel ekkert óeðlilegt þó að við fylgjum nú þessu frv., sem er náttúrlega ekki aðeins allt öðruvísi að þessu leyti, sem ég hef minnst á, að það eru í því efniskaflar, sem alls ekki voru í hinu gamla frv., heldur er hinum raunverulegu ákvæðum um verðlagseftirlit og verðlagsákvæði snúið, alveg snúið við. Samkv. gamla frv. átti að gefa frjálst og svo grípa inn í ef samkeppnin væri ekki nægileg o. s. frv., eins og reyndar kom skýrt fram í þeirri ræðu, þeim upplestri sem hv. þm. fór með. Nú er þessu alveg öfugt farið. Nú á sem sagt að vera biðtími, 6 mánuðir samkv. bráðabirgðaákvæðinu. Það á í annan stað ekki að afnema verðlagsákvarðanir nema að undangenginni rannsókn á því, hvort samkeppni sé nægileg til þess að tryggja heilbrigða verðmyndun og sanngjarnt verðlag, það er skilyrðið. Og hver á að meta það? Verðlagsráð. Þetta er þess vegna gerólíkt frv. frá 1969 og verður náttúrlega ekki á neinn hátt borið saman. Nei, það átti sér ekkert siðleysi stað af hálfu Framsfl. í sambandi við frv. 1969. En ef menn vilja nota orðið siðleysi, þá getur það átt við annað. Þetta frv. var flutt sem stjfrv., og það gefur auga leið, að þegar frv. er flutt sem stjfrv„ - allt í lagi að þingflokkur Alþfl. væri eitthvað með skiptar skoðanir, það skipti engu máli, - en þegar frv. er flutt sem stjfrv., þá ganga menn út frá því sem gefnu og það er viðtekin og sjálfsögð regla að ráðh. allir séu fylgjandi frv. Það var ekki sagt hér á þingi né neins staðar annars staðar. Það má vera að einn ráðh. Alþfl.- manna, Eggert G. Þorsteinsson, sé andvígur frv. - Það kann að vera að hv. 9. þm. Reykv. hafi hvíslað því að einhverjum mönnum, en ekki hvíslaði hann því að mér. Það var ekki sagt frá því opinberlega, og sannleikurinn er sá. að það átti að þegja um þetta. Hann átti að fá að vera stikkfrí í málinu og það átti að koma frv. þannig í gegn að láta engan af því vita áður, - Ja, það var vitað af stjórninni, það má vel vera - að einn af ráðh. væri andvígur frv. Það átti sem sagt að svína í þessu tilfelli, það er ekki hægt að hafa um það annað orðalag. Og ég veit að jafnágætur maður og hv. þm. Eggert G. Þorsteinsson hefur ekki viljað fara í felur með afstöðu sína í þessu efni, en hún kom samt ekki fram á þinginu fyrr en við atkvgr. Það var auðvitað skylda þáv. viðskrh., þegar hann mælti fyrir frv., að taka fram að einn af ráðh. væri andvígur frv., því að þetta var slíkt meginatriði. Ég vil ekki vera að gefa þessu neitt sérstakt heiti, en ég held að svona starfshættir séu algert einsdæmi í íslenskri stjórnmálasögu. Það er þess vegna oflof, sem hv. 9. þm. Reykv. bar á mig, að ég hefði - að mér skildist - með frumræðu minni við 1. umr. málsins spillt svo fyrir því, að ég hefði komið í veg fyrir framgang þess. Mér dettur ekki í hug að halda að sú ræða hafi haft þau áhrif á hv. þm. Eggert G. Þorsteinsson, hæstv. sjútvrh. þá, að hann hafi skipt um skoðun vegna ræðu minnar. Nei, hann var fyrir fram ákveðinn. Þess vegna verður það nú aldrei afmáð, hversu margar ágætar ræður sem hv. 9. þm. Reykv. heldur, að það voru Alþfl.-mennirnir sjálfir, sem veittu frv. 1969 banahöggið. Og svo skal ég nú láta útrætt um það af minni hálfu. Ég hef enga ánægju af því að vera að rifja þetta upp í sjálfu sér, því þetta er liðin tíð. Ég held að upprifjun á því verði mér ekki á neinn hátt til miska, en hún er leiðinleg fyrir aðra. Ég held þess vegna að hv. 9. þm. Reykv. ætti ekki að vera að rifja söguna upp. Að öðru leyti og að lokum vil ég þakka honum fyrir undirtektir hans við frv. og met það, að hann vill fylgja því nú. Ég hefði hins vegar ekki getað neitt álasað honum í sjálfu sér fyrir það þó að hann hefði skipt um skoðun síðan síðast, ef hann hefði nú öðlast nýja reynslu sem hefði fært honum heim sanninn um að hin fyrri afstaða hans hefði ekki verið rétt.



Herra forseti. Áður en ég vík að því efni, sem á að vera meginefni máls míns, vil ég upplýsa eftirfarandi í sambandi við það sem fram kom í ræðu hæstv. viðskrh. áðan. Þau lög eru í Alþfl., að sá, sem er stjórnmálaritstjóri Alþýðublaðsins hverju sinni, á jafnframt sæti í þingflokki Alþfl. Ég var stjórnmálaritstjóri Alþýðublaðsins árið 1969, þegar frv. það var til meðferðar sem þeir hafa rætt nokkuð um, hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason og hæstv. viðskrh. Ég get fúslega upplýst það hér, að á þingflokksfundi Alþfl. kom það fram og var m. a. bókað, að ekki væri samstaða meðal þm. flokksins um afstöðu til frv. um verðlagsmál. Í þingflokknum kom m. a. fram, að einn af þeim þm., sem greiða mundi atkv. gegn frv., væri þáv. hæstv. sjútvrh. Eggert G. Þorsteinsson. Í þingflokki Alþfl. var einnig bókað að þm. tækju ekki flokkslega afstöðu til málsins. Á þessum þingflokksfundum, sem haldnir voru um þetta mál, kom einnig fram að þáv. ríkisstj. hefði verið gerð grein fyrir þessari afstöðu, m. a. afstöðu hæstv. þáv. sjútvrh. Það var svo að sjálfsögðu forráðamanna Sjálfstfl. í þeirri ríkisstj. að geta um þá afstöðu við sinn flokk, en ekki forráðamanna Alþfl. Það er því mikill misskilningur og beinlínis ranghermi, að einhver leynd hafi hvílt yfir afstöðu þm. Alþfl. til málsins á þingi 1969. Ég vil einnig taka það fram, að ég man mjög vel eftir þeim umr., sem urðu í þingflokki Alþfl. um þetta mál veturinn 1969. Ég man einnig ákaflega vel, að þá kom fram fram undir síðustu stund að tilteknir þm. Framsfl. væru málinu samþykkir og líklegt væri að þeir hygðust greiða því atkv. við umr. og afgreiðslu málsins á þingi. Og ég get enn fremur upplýst að það er rétt, sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sagði áðan, að það kom þm. Alþfl., bæði þeim, sem voru með frv., og hinum, sem voru á móti, mjög á óvart þegar sú fregn barst rétt áður en umr. hófst um þetta frv. í Ed., að Framsfl. hefði tekið flokkslega afstöðu til málsins, hvort hann gerði það formlega eða óformlega var mér ekki kunnugt, en á þá lund að allir þm. hans skuldbundu sig til þess að greiða atkv. gegn frv. - Þetta vildi ég taka fram. Eins og ég hef þegar sagt, var tekin sú ákvörðun í þingflokki Alþfl. 1969 að taka ekki flokkslega afstöðu til þess frv. sem þá var lagt fram um sambærilegt efni og frv. það fjallar um, sem hér er til umr. Nú hefur þingflokkur Alþfl. einnig tekið sömu afstöðu. Hann tekur ekki flokkslega afstöðu til þess frv. sem hér er um að ræða. Hins vegar átti ég þess kost, bæði í þingflokki Alþfl. og í flokksstjórn Alþfl. árið 1969, að fjalla nokkuð um það frv. sem þá var lagt fram. Afstaða mín þá, bæði í þingflokknum og í flokksstjórninni, var sú, að ég var ekki samþykkur því frv. Við þá afstöðu mína stend ég nú þegar frv. það, sem hér er um að ræða, er lagt fram. Ég mun því ekki greiða því atkv. mitt, heldur þvert á móti greiða atkv. gegn frv. við afgreiðslu þess í þessari deild. Afstaða mín mótast fyrst og fremst af því, að ég tel að þær ráðstafanir, sem gerðar eru í verðlagsmálum, eigi fyrst og fremst að taka mið af því að tryggja fólki réttlátt vöruverð á nauðsynjavörum og þjónustu með eðlilegum viðskiptaháttum. Ég vil nota þennan mælikvarða sem mælikvarða á það, hvort ég fellst á að samþykkja mál sem lögð eru fyrir Alþ. í þessum dúr. Eftir þeim sama mælikvarða vil ég meta þetta mál, og ég tel að eins og sakir standa geri það hvorugt, að tryggja eðlilega viðskiptahætti né að tryggja fólki réttlátt vöruverð á nauðsynjavörum og þjónustu. Eins og á stendur á Íslandi um þessar mundir stöndum við frammi fyrir því, að verðlag á ýmsum nauðsynjavörum er ákaflega hátt. Verðlag á matvælum og ýmissi nauðsynjaþjónustu er t. d. allt að tvisvar sinnum hærra á Íslandi en í ýmsum þeim löndum sem greiða tvisvar sinnum hærra kaupgjald en greitt er hér á landi. Þetta hefur gerst og þetta á sér stað þrátt fyrir það að lög um opinbert verðlagseftirlit hafi verið í gildi um langt árabil og þrátt fyrir að sett hafi verið lög um verðstöðvun - lög um að engar hækkanir á vörum og þjónustu megi leyfa nema með leyfi ríkisstj. Það er því ljóst, að þrátt fyrir verðlagseftirlit og þrátt fyrir lögin um verðstöðvun hefur ekki auðnast að tryggja hvort heldur eðlilega viðskiptahætti eða réttlátt vöruverð á nauðsynjavörum. Eins og verðlagslöggjöfinni á Íslandi er háttað er það beinlínis í hag versluninni, að um dýr innkaup sé að ræða, þar sem verðlagseftirlitið er ekki eftirlit með hámarksverði, heldur eftirlit með því að álagning fari ekki fram úr ákveðnum reglum miðað við innkaupsverð á vörunni. Þeim mun hærra verði sem varan er keypt við, þeim mun hærri verður því álagning í krónum, þeim mun meira bera seljendur úr býtum. Enn fremur hefur það verið venja, að þegar ríkisstj. eða ríkisvaldið telur sig knúið til þess að taka með sérstakri tímabundinni skattlagningu einhverjar upphæðir í formi vörugjalds eða jöfnunargjalds, þá hefur þessum aðilum verið heimilað að nota það sem tekjustofn. Þetta er gert með vörugjaldi sem átti að vera sérstaklega tímabundið gjald til þess að afla Viðlagasjóði tekna til þess að standa undir kostnaði vegna náttúruhamfara í Vestmannaeyjum. Þetta á að gera t. d. núna með jöfnunargjaldi sem leggja á á landbúnaðarafurðir til þess að mæta óhagstæðum lánakjörum Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Í háðum þessum tilvikum hefur heildsölum og smásölum, í síðara tilvikinu smásölum aðeins, í fyrra tilvikinu bæði heildsölum og smásölum, verið leyft að nota þessa skatta til þess að hækka álagningu sína og álagningartekjur og hafa samt sem áður ekki gerst brotlegir við verðlagsreglur. M. ö. o.: þrátt fyrir þá tilburði, sem uppi hafa verið hafðir af stjórnvöldum, hefur ekki verið unnt að tryggja fólki réttlátt vöruverð. Sumar aðgerðir stjórnvalda hafa beinlínis stuðlað að því að hækka vöruverð að óþörfu, eins og þegar heildsölum og smásölum í landinu hefur verið leyft að hagnast á því, að ríkisvald telur sig tilknúið að leggja sérstaka tímabundna skatta á vörur og þjónustu, m. a. til þess að afla tekna til þess að standa undir kostnaði af tjóni vegna náttúruhamfara sem orðið hafa. Það hefur einnig komið í ljós, að eftirlitið, sem verðlagseftirlitið annast, er ekki nægilegt. Það er t. d. alkunna, að á vörum í verslunum eru oft 2, 3 og 4 verðmiðar með mismunandi verði. Áður fyrr var viðtekin venja í flestum verslunum, að þegar verðhækkun varð og þegar menn með ólöglegum hætti ákváðu að nota þær verðhækkanir til þess að hækka birgðir sem þeir höfðu þegar keypt inn og greitt fyrir, þá lögðu þeir þó á sig þá vinnu að taka gömlu verðmiðana af vörunni áður en þeir nýju voru límdir á. Nú telst slíkt ekki einu sinni nauðsynlegt lengur. Þannig er mjög algengt að fólk, sem kaupir lífsnauðsynjar, t. d. í matvöruverslunum, kaupi vöru sem á eru límdir tveir, þrír, fjórir eða jafnvel fimm verðmiðar hver ofan á annan, sem er óræk sönnun þess, að um verðlagsbrot sé að ræða. Engu að síður hefur verðlagseftirlitið ekki af einhverjum ástæðum getað spornað við þessum verðlagsbrotum sem eru þó opinber. Þá hefur einnig komið í ljós að nær engin áhersla hefur verið á það lögð af verðlagseftirlitinu að veita almenningi upplýsingar um vöruverð, leyfilegt vöruverð, hámarksverð og lágmarksverð. Nýr verðlagsstjóri, sem tók til starfa fyrir nokkru, hóf að vísu starfsferil sinn á því að láta verðlagsskrifstofuna gera slíkt og upplýsa almenning bæði um ólíkt vöruverð í verslunum innanlands og enn fremur vöruverð á innfluttum varningi miðað við smásöluverð á sama varningi í næstu nágrannalöndum. Þessu nýmæli verðlagsstjóra var strax ákaflega illa tekið af versluninni í landinu. Verslunarmenn höfðu ekki mikinn áhuga á þeim upplýsingum, sem verðlagsskrifstofan gaf með þessum hætti, og mótmæltu eindregið. Af einhverjum ástæðum hefur niðurstaðan orðið sú, að nú um nokkuð langt skeið hafa engar slíkar upplýsingar komið frá verðlagsstjóra eða verðlagsskrifstofunni, og virðist þar um að ræða að þessir aðilar, sem eiga að gæta hagsmuna neytandans fyrst og fremst, hafi tekið mótmæli verslunarinnar til greina. En ég vil aðeins benda á eina alkunna staðreynd, sem sé þá, að núverandi reglur um hámarksverð og verðlagseftirlit, núverandi verðlagslöggjöf kemur alls ekki í veg fyrir samkeppni. Hún kemur alls ekki í veg fyrir samkeppni um þjónustu og hún kemur alls ekki í veg fyrir samkeppni um lágt verðlag. Þær reglur, sem settar eru og verðlagseftirlitinu er ætlað að framfylgja, ern reglur um hámarksálagningu á vöru og þjónustu. Eftir því sem formælendur frjálsrar verslunar tala mætti þó alltént ætla að hugmyndir þeirra um frjálsa samkeppni séu hugmyndir um samkeppni um lægra vöruverð og aukna þjónustu. Það er að sjálfsögðu ekkert í núverandi verðlagslöggjöf sem stendur í vegi fyrir því, að slíka samkeppni sé hægt að viðhafa. Það er enginn, hvorki verðlagseftirlit né neinn annar opinber aðili né heldur lög sem sett hafa verið, sem banna t. d. matvöruverslun að selja vöru sína á lægra verði en næsta verslun í hverfinu, enda hefur þetta verið gert. Þeir stórmarkaðir á sviði matvöruverslunar, sem risið hafa upp í Reykjavík nú á síðustu árum, hafa risið á legg þrátt fyrir þessi ákvæði og þeir hafa boðið vörur sínar á lægra verði en matvörukaupmenn áður gerðu, með þeim afleiðingum að fjöldinn allur af Reykvíkingum, sennilega mikill meiri hluti, verslar nú í þessum stóru matvörumörkuðum. Því er mesta firra að halda því fram, að ákvæði um hámarksálagningu komi í veg fyrir að hægt sé að ástunda frjálsa samkeppni um bætta þjónustu og lægra vöruverð. Hins vegar koma ákvæðin um hámarksverð að sjálfsögðu í veg fyrir að hægt sé að stunda frjálsa samkeppni um hærra vöruverð en lög leyfa. Ef sá er tilgangur manna með talinu um frjálsa samkeppni, þá er auðsætt hvers vegna menn leggja svo mikla áherslu á að þessi lög um leyfilega hámarksálagningu séu afnumin. Eins og ég sagði áðan standa þær reglur ekki í vegi fyrir samkeppni um bætta þjónustu eða lægra vöruverð, þær standa aðeins í vegi fyrir samkeppni um hækkun á vöruverði. Engu að síður er ljóst, eins og ég sagði áðan, að verðlagseftirlitskerfið er stórgallað, a. m. k. eins og það er framkvæmt. Það er ekki til þess fallið að ýta undir lægra vöruverð, því að það er beinlínis hagkvæmt fyrir verslunina að kaupa dýru verði þá vöru, sem hún selur, vegna þess að þeim mun dýrara sem keypt er, þeim mun meiri verða tekjur verslunarinnar í álagningu. Þetta kerfi, eins og það hefur verið framkvæmt, hefur ekki heldur ýtt undir vitund neytenda um vöruverð og hagkvæmni í innkaupum, heldur þvert á móti, því að fólk hefur nánast treyst á að verðlagseftirlitið sinnti eftirliti, sem lög gera því ekki að skyldu að sinna, þ. e. a. s. fólkið hefur búist við því, að með verðlagseftirliti væri tryggt að verð væri ávallt eins lágt og hægt væri að hafa það. En þó svo að verðlagseftirlitið hafi reynst gallað að þessu leytinu til, merkir það ekki að þá hljóti að vera sú niðurstaða fengin af slíku, að verðlagseftirlit í öllum myndum eigi að afnema. Við skulum taka dæmi: Það er á allra vitorði, að skattsvik eru mikið stunduð í þjóðfélagi okkar. Skattaeftirlitið er sem sé stórlega gallað. En finnst mönnum rökrétt, að ef á þetta er bent og allir viðurkenna að um galla sé að ræða í eftirliti með skattskilum, þá beri að afnema skatteftirlit og gefa mönnum frjáls skattskil? Ég efast um að menn séu almennt á þeirri skoðun, en það eru sambærileg rök við það, að vegna þess að framkvæmd verðlagseftirlits sé gölluð eigi að afnema allt eftirlit með vöruverði og þjónustuverði og taka í staðinn upp frjálsa samkeppnishætti. Ég tel að frekar hefði verið rétt, fyrst þm. eru yfirleitt allir sammála um að verðlagseftirlitíð í núverandi mynd sé gallað, að breyta þeim reglum sem verðlagseftirlitið starfar eftir, fremur en að afnema eftirlitið eins og till. er nú gerð um. Þá komum við að annarri spurningu, en hún er: Hvers vegna að gera þá kerfisbreytingu, sem hér er stefnt að? Hverjir hafa óskað eftir því og hvers vegna hafa þeir óskað eftir því? Eins og þeir vita, sem lesa blöðin, líður vart sú vika að ýmsir aðilar, bæði opinberir aðilar og einkaaðilar í þjónustu og verslun, krefjist ekki stöðugra álagningarhækkana. Fjöldamörg mál af slíku tagi liggja nú á skrifstofu hæstv. viðskrh. með heiðni um ákvörðun. Og nú nýverið hafa dunið yfir talsvert mörg dómsmál og ákærumál, sem einmitt færa okkur heim sanninn um það, hvers vegna verið er að krefjast þessara álagningarhækkana. Fyrirtæki í Reykjavík hefur verið ákært fyrir að brjóta verðlagslöggjöfina og taka sér í ólöglegan hagnað margar millj. kr. á stuttum tíma. Fjöldamörg fyrirtæki sæta nú ákærum um söluskattssvik. Hvers vegna skyldi þetta vera svo? Hvers vegna skyldi heildsölufyrirtæki í landinu hafa sætt ákæru fyrir margra millj. kr. óleyfilega fjártöku? Hvernig skyldi á því standa, að fjölmörg stór innflutningsfyrirtæki skuli nú sæta ákæru fyrir söluskattsbrot, þar sem sagt er í blöðum að eitt þeirra hafi stungið undan söluskatti fyrir tugi millj. kr.? Skyldi það vera vegna þess að þessi fyrirtæki hafi sérstakan áhuga á að taka upp samkeppni sín á milli eða við sambærileg fyrirtæki til að tryggja neytendum lægra vöruverð, eða skyldu þessi brot hafa verið framin m. a. vegna þess að hæstv. viðskrh, hefur ekki fallist á þær beiðnir sem komið hafa fram um hækkun á álagningu hjá þessum og öðrum aðilum? Auðvitað getur hver svarað því sem hann vill við spurningum eins og þessum. En ég vil aðeins vekja athygli manna á því. að þeir, sem eindregnast óska nú eftir að samkeppni verði gefin frjáls undir því yfirskini að verið sé að tryggja hag neytenda og lægra vöruverð og bætta þjónustu, eru sömu aðilar og sitja nær daglega á biðstofu hæstv. viðskrh. með beiðnir og kröfur um það, að hæstv. ráðh. leyfi þeim ekki að auka samkeppnina sín á milli, heldur að auka álagninguna, auka tekjurnar sem þessir aðilar hafa af álagningu. Og trúi því svo hver sem trúa vill. að þegar búið er að afnema öll ákvæði um hámarksálagningu gagnvart þessum fyrirtækjum, þá muni þau nota tækifærið og lækka verðið á vöru sinni og þjónustu í anda frjálsrar samkeppni. A. m. k. fellst ég ekki á þá niðurstöðu, ekki er ég trúaður á hana og ekki eru heldur samtök launafólksins í landinu eða neytenda trúuð á að þetta sé hin rétta og eðlilega niðurstaða. Almennt um þá kerfisbreytingu, sem hér er að stefnt, vildi ég segja eftirfarandi: Við höfum nú þegar talsverða reynslu af frjálsri samkeppni, af samkeppni þar sem hámarksálagning hefur verið felld niður, af samkeppni þar sem menn eru frjálsir að því hvað þeir taka í formi álagningar eða þjónustugjalda. Til dæmis um þjónustu, sem ekki er háð verðlagsákvæðum, er þjónusta tannlækna. Telja menn að sú þjónusta hafi verið rekin með mikilli frjálsri samkeppni til hagsbóta fyrir launþega í þessu landi? Við skulum taka verslun þar sem álagning var gefin frjáls en var áður undir ákvæði um hámarksálagningu, þ. e. verslun með bifreiðavarahluti. Skyldi reynslan af því hafa fært mönnum heim sanninn um að líklegt væri að verslun, sem losnaði undan ákvæðum um hámarksálagningu, mundi nota tækifærið til að auka samkeppni sína og afleiðingarnar mundu verða lækkað vöruverð og bætt þjónusta? Nei, einfaldlega vegna þess að um leið og ákvæðin um hámarksálagningu á bifreiðavarahluti voru afnumin snarhækkuðu bifreiðavarahlutir í verði og eru nú einhver dýrasta vara sem íslenskur neytandi kaupir. Þarna er um að ræða ákveðin, áþreifanleg dæmi um verslun, þar sem hámarksálagningarákvæðum var aflétt. Og hver er reynslan sem almenningur hlýtur að horfast í augu við? Einn snarasti þáttur í viðgerðarkostnaði á bifreiðum, sem nú eru orðnar almenningseign, er einmitt varahlutakostnaðurinn. Það er ekki orðið óalgengt, að ef farið er með bifreið á verkstæði, þá komi eftir daginn reikningur fyrir viðgerðarþjónustu, kannske milli 70 og 80 þús. kr. Mjög stór hluti af þessum viðgerðarkostnaði er kostnaður vegna keyptra varahluta. Það væri full ástæða fyrir Alþ., áður en það afgreiðir mál eins og þetta, að kanna hvaða áhrif það hafði á verð á bifreiðavarahlutum þegar hámarksálagningin var afnumin og upp teknir þeir frjálsu viðskiptahættir sem svo mjög er af gumað að muni færa landslýð mikla hagsæld eftir því sem ætla má af tali þeirra sem mæla fyrir og mæla með þessu frv. Þetta er fyrsta ástæðan fyrir því, að ég er almennt andvígur kerfisbreytingu eins og þeirri sem hér um ræðir. Við höfum reynsluna af slíku. Við höfum gert þetta gagnvart einstökum vörutegundum og það hefur komið í ljós, að ekki er áhugi hjá þeim aðilum, sem fengið hafa undanþágu, á því að fara í frjálsa samkeppni um verðlag og þjónustu til hagsbóta fyrir neytendur. Þvert á móti virðist vera talsverður áhugi fyrir samstarfi, beinu eða óbeinu, um miklar og allverulegar hækkanir á álagningu, eins og virðist t. d. hafa verið reynslan í bifreiðavarahlutaversluninni. Það leiðir okkur beint að þeirri einföldu staðreynd, að eftir að hafa búið við gallaða verðlagslöggjöf, eins og við höfum gert og eins og ég lýsti hér áðan, jafnlengi og við höfum gert, þá held ég að óhætt sé að fullyrða að meginhluti þeirra manna, sem stunda verslunar- og þjónustustörf, skilji ekki enn hvað fetist í orðunum frjáls samkeppni. A. m. k. þurfa menn ekki að kynna sér lengi umsagnir neytenda og neytendafélaga til þess að komast að raun um þetta eða lesa lesendadálka blaðanna ýkjalengi, en þar kemur mjög greinilega í ljós, að flestallir verslunareigendur t. d. í Reykjavík, sem almenningur á mikil skipti við, virðist ekki skilja hvað liggur í orðunum frjáls samkeppni, því að margir þeirra virðast halda því fram að rétturinn sé allur þeirra, en ekki neinn réttur sem neytandinn geti gert tilkall til. Ég er ekki að segja þetta til þess að ásaka þessa menn á einn eða annan veg fyrir að þeir séu eitthvað verr innrættir en verslunarmenn meðal annarra þjóða. En þetta er allténd sú reynsla sem við höfum á borðinu fyrir framan okkur, og hún hlýst að mínu viti m. a. af því, að við - bæði neytendur og seljendur - höfum í svo langan tíma búið við gallaða verðlagslöggjöf, að hún hefur haft þessi áhrif, bæði á neytendahópinn og seljendahópinn, að ekki er hægt að líkja ástandinn - hvorki hjá neytendum né seljendum - við það sem gengur og gerist í nálægum löndum. Í þriðja lagi tel ég mjög vafasamt að á Íslandi séu aðstæður til frjálsrar samkeppni með svipuðum hætti og í nágrannalöndunum nema á mjög takmörkuðu sviði. Ég get orðið mjög stuttorður um þetta, því að það hefur komið fram, m. a. hjá hv. þm. Lúðvík Jósepssyni, hvað hér er við átt, en það er einfaldlega að a. m. k. utan Reykjavíkursvæðisins eru fyrirtæki, matvöruverslanir, bifreiðaverkstæði og önnur fyrirtæki svo fá og svo dreifð, að nánast er ógerningur að búast við því, að um neina frjálsa samkeppni geti verið að ræða á milli þessara aðila. Ég er sjálfur ættaður og uppalinn í talsvert stóru bæjarfélagi úti á landi, en samt veit ég og hafði sannar fregnir af að þar voru samtök, óformleg að vísu, á milli verslana, bæði félagsverslana og einstaklingsverslana, um vöruverð, þar sem segja mátti að vörulisti gengi á milli verslana þannig að það verð, sem var á einni vörunni í einni versluninni, var það sama í öllum öðrum. Undir slíkum kringumstæðum, þegar verslanir eru fáar er að sjálfsögðu ekki hægt að búast við þeirri frjálsu samkeppni sem menn hafa t. d. í fjölmennari löndum. Í fjórða lagi verðum við að gera okkur grein fyrir því, að í öllum þeim löndum, þar sem frjáls samkeppni á sér stað, hafa neytendamál lengi verið í mótun. Neytendur eru sér mjög vel vitandi um þjónustu og vöruverð og sækja ósjálfrátt þangað sem þjónustan er best og verðið lægst. Hér á landi hefur almenningur ekki verið alinn upp við þessi viðhorf. Hann er ekki undir það búinn að taka á sig sama hlutverk og þeir neytendur í nálægum löndum sem eru aldir upp í því kerfi frjálsrar samkeppni, sem þar hefur reynst vel til þess að tryggja lágt vöruverð og góða þjónustu. Þannig tekur talsvert langan tíma hér á Íslandi, bæði fyrir neytendur og seljendur, að venja sig við þá kerfisbreytingu, sem hér er stefnt að að gerð verði. Það er ekki hægt að ætlast til þess. að hægt sé að gera slíka breytingu í einni svipan. Ég er sannfærður um. að ef það verður gert eins og stefnt er að þá verður reynslan af því mjög slæm. Þá verður reynslan þveröfug við það sem að er stefnt. Þetta vil ég almennt segja um þá kerfisbreytingu sem hér er stefnt að að gera. Þar til viðbótar koma svo aðstæðurnar eins og þær eru nú. Aðeins þær einar út af fyrir sig gera það að verkum, að jafnvel þeir, sem annars væru almennt fylgjandi þeirri kerfisbreytingu sem frv. felur í sér, hlytu að taka afstöðu gegn því, að þær breytingar yrðu gerðar nú. Í fyrsta lagi er nýbúið að ógilda frjálsan samningsrétt verkalýðsfélaga með lögum frá Alþingi. Er þá réttlátt að fá verslunarstéttinni, heildsölum, kaupmönnum og þeim, sem selja þjónustu, sambærilegan rétt og jafnvel mun meiri rétt en verkalýðshreyfingin hefur verið svipt? Ég tel að það sé mjög varasamt og vafasamt að gera slíka ráðstöfun svo skömmu eftir að verkalýðshreyfingin hefur verið svipt frjálsum samningsrétti um kaup sitt og kjör og þegar það er mikið atriði í augum verkalýðshreyfingarinnar að hægt sé að halda vöruverði og verði á þjónustu niðri. Í annan stað hafa neytendur ekkert verðskyn í verðbólgu af því tagi sem verið hefur undanfarin ár og er enn, þegar verðlag hækkar á ári frá 35% og allt upp í 55%. Það hefur m. a. komið í ljós í því, sem ég nefndi hér áðan, að verslunareigendur gera sér ekki einu sinni lengur það ómak, þegar þeir hækka verð í leyfisleysi á þeirri vöru sem þeir liggja með, að taka gamla verðmiðann af til þess að líma þann nýja á, heldur líma hvern verðmiðann ofan á annan þangað til loks, þegar neytandinn kaupir vöruna, eru kannske komnir fimm eða sex verðmiðar hver ofan á annan með mismunandi háu verði. Undir slíkum kringumstæðum er að sjálfsögðu ekki hægt að sleppa verðlagi lausu og þá síst þegar jafnmikill þrýstingur er af seljendum vöru og þjónustu á að fá hækkun á vöruverði og álagningu eins og nú á sér stað. Jafnvel blindur maður hlýtur að sjá til hvers leikurinn er gerður. Það er verið að krefjast þess nær daglega af ríkisstj., að hún heimili hækkanir á vöruverði og þjónustu. Ef þeim hemli, sem ríkisstj. og verðlagseftirlitið hafa haft til þessa dags, verður aflétt, þá hlýtur jafnvel blindur maður að sjá hvað gerist. Í þriðja lagi er ég andvígur þessu við núverandi aðstæður vegna þess að neytendahreyfing er raunar ekki til í landinu og Alþ. hefur svikist um - m. a. við afgreiðslu fjárl. - að styrkja þau vanmáttugu neytendasamtök sem af veikum burðum hafa verið að reyna að gæta hagsmuna neytenda í þessu landi. Í fjórða lagi er ég á móti þessari breytingu nú vegna þess m. a. að allir aðilar á Alþ., allir stjórnmálaflokkar, þ. á m. ríkisstj. sjálf, hafa lagt á það höfuðáherslu að nú sé rík nauðsyn til þess að takast á við verðbólguvandann með hörðum aðgerðum og af stjórnsemi, þar sem þátt hins opinbera í stjórnun á fjárfestingar- og verðlagsmálum beri að efla. Ég tel að það sé ekki verið að því með því að sleppa verðlaginu lausu með þeim hætti. sem hér er gerð till. um, og það sé því ábyrgðarleysi að vera í öðru orðinu að segja að nú beri brýna nauðsyn til að takast á við verðbólguna með aukinni opinberri stjórnun og í hinu orðinu að fá samþykkt frv. eins og þetta, sem þýðir að ríkisstj. beinlínis afsalar sér stjórnun á einum þýðingarmesta þætti efnahagsmála og efnahagslífs í þessu landi, þ. e. a. s. vöruverði. Ég tel þvert á móti að nú hafi átt að gera ákveðna breytingu á verðlagseftirliti og verðlagsreglum innan ramma þess kerfis sem við búum nú við. Ég tel að í áföngum eigi að efla samtök neytenda og tryggja hag þeirra, m. a. með neytendavernd og með því að þroska verðskyn neytandans, t. d. í þá átt, að í stað þess að verðlagseftirlitið ástundi það takmarkaða og misheppnaða eftirlit sem það stundar nú, þá ýti það undir verðskyn neytenda með því að birta örar en það hefur gert og betur upplýsingar um verðlag, leyfilegt hámarksverð, og jafnframt að starfsmenn verðlagseftirlitsins gangi í verslanir og birti kynningarauglýsingar um lægsta og hæsta vöruverð, t. d. á stærstu stöðunum. Í þessum anda tel ég að hefði átt að gera þær breytingar, sem nú er verið að gera, og stefna síðan að því smátt og smátt að taka upp kerfi frjálsrar samkeppni, þegar bæði neytendur og seljendur eru undir það búnir. Að lokum langar mig til þess að víkja að fimm atriðum. Ég tek undir það sem komið hefur fram hjá hv. þm. Lúðvík Jósepssyni, að þau ákvæði um neytendavernd, sem eru fólgin í þessu frv., eru ákaflega lítilvæg og skipta raunar engu máli. Svo nefnt sé eitt atriði sem að sjálfsögðu er ekki stórvægilegt, þá er t. d. í einni greininni kveðið á um að leiðbeiningar skuli vera veittar um vöru og þjónustu eða annað slíkt sem í té er látið. Þar er t. d. ekki sagt að þær leiðbeiningar skuli vera á íslensku eða skriflegar, en með mörgum dýrum heimilistækjum, sem fólk þarfnast í daglegu lífi og seld eru í verslunum, eru engar leiðbeiningar til. Í besta falli eru leiðbeiningar á erlendum málum. Ég hef jafnvel séð mjög dýr tæki, sem kostað hafa hundruð þúsunda, sem seld eru íslenskum verslunum, sem hafa haft leiðbeiningar, að því er ég ætla, einna helst á kóreönsku eða einhverju slíku máli. Getur hver sagt sér sjálfur hvaða gagn slík upplýsingastarfsemi hefur. Ég tel þetta að vísu smáatriði. Ég tel að inn í þessa grein frv. ætti tvímælalaust að koma ákvæði um að þær leiðbeiningar, sem veittar væru við sölu á meiri háttar varningi, t. d. heimilistækjum og öðru slíku, ættu að vera skriflegar og á íslensku. Í annan stað - það er stærra atriði - gerir frv. t. d. engin skil nauðsyn þess að veita neytendum lögfræðihjálp eða hjálpa þeim í sambandi við kvartanaþjónustu, en þetta er eitt af meginverkefnum neytendasamtakanna sem hefur reynst þessum samtökum bæði dýrast og erfiðast. Frv. hefur ekkert um þessi atriði að segja. Í þriðja lagi gerir frv. ekki ráð fyrir því, að neytendum verði veittar neinar verðupplýsingar eins og ég gat um áðan, en það hlýtur þó að teljast mjög stórvægilegt atriði í sambandi við neytendamál. Í fjórða lagi gerir frv. ekki heldur ráð fyrir því, að neins konar mat, vörumat eða gæðamat, verði lagt á vöru eða þjónustu, eins og gert er í neytendastofnunum í öllum nálægum löndum og síðan gefið út og kynnt almenningi, hverjar niðurstöður eru. Í fimmta lagi eru engin ákvæði í þessu frv. um afborgunarkaup, en einmitt þau kaup, afborgunarkaup, eru hvað víðast stunduð um þessar mundir hér í voru landi. Er mjög oft gengið svo freklega á rétt neytenda, sem kaupa vöru með afborgunarkjörum, að það nær engri átt. Þetta eru aðeins nokkur atriði, sem ég tel upp af handahófi, sem vantar algerlega inn í ákvæði frv. um neytendavernd, en eru það stórvægileg, að ég tel að án ákvæða um slík atriði sé neytendavernd ekki borgið og raunar langt í frá. Ég tel að þau ákvæði, sem fram koma í þessu frv. um neytendavernd, séu raunar litlu betri en þau takmörkuðu ákvæði sem nú eru í gildi í lögum þar að lútandi. Að lokum þetta: Í 54. gr. þessa frv. eru talin upp þau lög, sem eiga að falla úr gildi, ef frv. þetta verður samþ. Ég veitti því athygli, að þar er ekki gert ráð fyrir að úr gildi falli 10. gr. í lögum um launajöfnunarbætur, bætur almannatrygginga, verðlagsmál o. fl., sem eru nr. 13 frá 23. maí 1975. Þessi 10. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Frá 1. okt. 1974 til 31. maí 1975 og þar til öðruvísi verður ákveðið má ekki hækka verð vöru eða þjónustu eða endurgjald fyrir afnot af fasteign eða lausafé frá því sem var 23. sept. 1974 nema að fengnu samþykki réttra yfirvalda og skulu þau ekki leyfa neina hækkun nema þau telji hana óhjákvæmilega. Leyfi til hækkunar tekur þó ekki gildi fyrr en það hefur hlotið staðfestingu ríkisstj.“ Síðan heldur 10. gr. áfram og ræðir um hundraðshluta álagningar á vöru í heildsölu, smásölu eða öðrum viðskiptum sem ekki verði leyft að hækka nema til komi samþykki ríkisstj. og sama máli gegni um vöru og þjónustu sem ríki, sveitarfélög og stofnanir láti í té. Þessi lagagrein segir sem sé að þessi atriði, sem ég hef hér talið upp, megi alls ekki undir neinum kringumstæðum hækka í verði nema með leyfi hæstv. ríkisstj. Þetta eru þau lagaákvæði sem yfirleitt hafa verið kölluð „verðstöðvunarákvæðin“ og eru enn í gildi að því er ég best veit. Ef þessum ákvæðum verður ekki breytt, sem ég fæ ekki séð að frv. geri ráð fyrir, þá er raunar ekki um neina kerfisbreytingu að ræða, vegna þess að þá hljóta allar hækkanir, af hvaða toga sem þær eru spunnar að vera háðar því að ríkisstj. heimili þær. Þá er ekki um þá frjálsu samkeppni að ræða sem hér er um fjallað, heldur raunar um tiltölulega litla breytingu, að vísu nokkra breytingu á yfirborðinu, en ekki neina raunverulega breytingu, því að ég held að það hljóti svo að vera, að eftir sem áður verði að leita til viðkomandi ríkisstj. um leyfi til hækkunar og það er þá á hennar valdi, en ekki á valdi hinnar frjálsu samkeppni, hvort þessi hækkun verði veitt. Ef hins vegar ákvæðið í 54. gr., - að önnur ákvæði, sem fari í bága við þessi lög, falli niður, - ef það ákvæði - á að taka til þessarar 10. gr., þá þýðir það að fella á niður ekki aðeins að leyfi ríkisstj. þurfi til þess að hækka álagningu eða verð á vöru og þjónustu einkaaðila, heldur jafnframt að leyfi falli niður frá ríkisstj., sem til þurfi til þess að hækka megi endurgjald fyrir afnot af fasteign eða lausafé, umboðslaun eða verð á hvers konar vöru eða þjónustu sem ríki, sveitarfélög og stofnanir þeirra láta í té. Ég tel nauðsynlegt til þess að komast hjá misskilningi að á milli 2. og 3. umr. fjalli sú n., sem um þetta mál hefur höndum farið, um þessa ábendingu og geri þær breytingar á 54. gr. frv. sem taki af öll tvímæli um það, hvaða atriði í 10. gr. laga nr. 13 frá 1975 eigi að standa, ef frv. þetta verður samþ., og hvaða atriði í þessari grein eigi að falla úr gildi.

Frsm. (Jón Skaftason) : Herra forseti. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um frv. til l. um Samábyrgð Íslands á fiskiskipum og hefur n. orðið sammála um að mæla með samþykkt frv. óbreytts. Nál. liggur frammi á þskj. 609. Heilbr.- og trn. mælir sem sagt með samþykkt frv. óbreytts.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um frv. til l. um geymslufé og leggur til samhljóða að frv. verði samþykkt. Fjarverandi afgreiðslu málsins var einn nm., hv. 9. þm. Reykv. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða mikið um þetta mál. Það fylgir frv. mjög greinargóð grg., sem gerir grein fyrir því hvers vegna verið er að festa í lög nánari ákvæði um geymslufé. Þetta frv. er að meginstofni sniðið eftir norrænum lögum í þessum efnum og er flutt til þess að eyða réttaróvissu sem fylgir því að ekki skuli vera nánari ákvæði um geymslufé í lögum en nú er. Það kemur fram í grg. fyrir frv., að ekki hafi verið talin ástæða til þess að taka í lögin ákvæði um þóknun til banka fyrir geymslu fjár eða um vexti af því, þar sem Seðlabanka Íslands beri að setja reglur um þau atriði samkv. lögum. N. kallaði á sinn fund lögfræðing hjá Landsbanka Íslands, Reinhold Kristjánsson, til þess að fá frekari upplýsingar um hvernig með þessi mál væri farið. Hann upplýsti n. um það, að greiddir væru vextir af geymslufé í ríkisviðskiptabönkunum, en það eru eingöngu ríkisviðskiptabankarnir sem lögum samkvæmt hafa heimild til þess að taka við geymslufé. Með tilliti til þess, að það er orðin föst venja að greiða vexti af geymslufé, sem sjálfsagt er, þá þótti n. ekki ástæða til þess að gera um það sérstaka brtt., að það væri fest í lög. Ég sé svo ekki ástæðu til þess, herra forseti, að lengja mál mitt um þetta efni, þar sem nm. voru allir einróma samþykkir því að leggja til, að frv. yrði samþykkt.



Herra forseti. Allshn. hefur rætt þetta frv. og mælir með samþykkt þess eins og það liggur fyrir eftir afgreiðslu Ed. Það var skoðun okkar allra, að þessi breyting á lögunum mundi einfalda og greiða fyrir málsmeðferð, spara vinnu hjá dómurum og auka afköst dómstóla án þess að réttaröryggi borgaranna væri í nokkru skert.

Frsm. (Sverrir Hermannsson) : Herra forseti. Þetta frv. kemur frá Ed. og fjallar um það, að hrófatildur, sem nefnt hefur verið Fiskimálaráð, verði rifið að grunni. Sjútvn. d. hefur fjallað um málið og er sammála um að taka undir þessa afgreiðslu hv. Ed. Fjarri góðu gamni voru hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og Pétur Sigurðsson.