Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hefur áður verið rætt um það að þeir flokkar, sem standa að kjördæmabreytingunni, hafi í kosningabaráttunni fyrir kosningarnar lagt á það höfuðáherzlu að reyna að drepa málinu á dreif, eins og þeir hafa getað og láta önnur mál skyggja á kjördæmabreytinguna í áróðrinum, eftir því sem þeir hafa getað komið því við. Það hefur verið bent á það áður, að t.d. Sjálfstfl. hafi lagt höfuðáherzlu á það í áróðrinum, að kosningarnar snerust um afstöðu manna til vinstri stjórnarinnar. Það hefur verið bent á það, að Alþb. hafi lagt höfuðáherzlu á mörg önnur mál umfram kjördæmamálið, eins og t.d. landhelgismálið. Það hefur verið á það bent, að Alþfl. hafi talið, að kosningarnar snerust um traust eða vantraust á ríkisstjórnina. Svona mætti lengi telja og hefur verið vitnað til skrifa í blöðum flokkanna, sem stóðu að kjördæmabreytingunni, áður í umræðum á háttv. Alþingi. En það eru ekki eingöngu ákvæði stjórnarskrárinnar, sem eru þýðingarmikil í sambandi við breytingar á kjördæmaskipuninni. Það eru einnig ýmis ákvæði í kosningalögunum sjálfum, sem snerta beint sjálfan kosningarréttinn, eins og t.d. ákvæðin um úthlutun á uppbótarþingsætum, sem eru hin þýðingarmestu, svo að dæmi sé tekið. Ég man eftir því á framboðsfundunum fyrir kosningar, að talsmenn eða frambjóðendur þríflokkanna voru spurðir að því, hvaða stefna vari ríkjandi meðal þeirra flokka, sem beita sér fyrir breytingum á kjördæmaskipuninni, í sambandi við úthlutun á uppbótarþingsætum, hvort það væri meiningin að halda sömu reglum í þessu efni og verið hefur eða hvort menn hugsuðu til breytinga. Þessar spurningar virtust koma meira og minna flatt upp á frambjóðendurna, þeir höfðu ekki neina ákveðna sameiginlega stefnu í þessu efni og varð ógreitt um svör. Þó töldu þeir helzt, að það mundi ekki vera ætlað að gera breytingar á þessu, en eins og ég sagði áður, þá var þeim ógreitt um svör. Þannig er það ljóst, að það eru ekki eingöngu ákvæðin um breytingar á kjördæmaskipuninni, sem hafa verið lögð fyrir þjóðina með þeim hætti að reyna að hylja þau reykskýi annarra mála, heldur voru einnig ákvæði, sem kveðið er á um í kosningalögunum, sem þríflokkarnir tjáðu sig ekki sérstaklega um fyrir kosningarnar. Það hafa verið bornar fram hér við umr. margar brtt. við upphaflega lagafrv. um ýmis efni og nú hefur borið á því í vaxandi mæli, að einstakir þm. hafi borið fram brtt. um ákveðin efni og vil ég taka sum af þessum atriðum til nokkurrar nánari athugunar. Það hefur verið rætt mikið um og bornar fram margar till. um verkanir á tilfærslum á listum og útstrikunum. Flestir hafa verið á þeirri skoðun, að það væri ástæða til að minnka nokkuð þá verkun, sem tilfærslur hafa í þessu efni og útstrikanir og hafa fært fram sem röksemdir fyrir þessu, að það væri óeðlilegt, að tiltölulega mikill minni hluti kjósenda gæti kveðið á um það, hverjir væru kosnir, þvert ofan í fullkomið traust og kosningu margfalds meiri hluta kjósenda. Ég hygg, að þetta sjónarmið eigi mikið til síns máls. Það kann að vera spurning um, hvað langt á að ganga í þessu efni og margs er að gæta. Í frv. sjálfu var í 110. gr., að því er mig minnir, kveðið á um þessar reglur, eins og það var lagt fyrir upphaflega. Síðan hafa komið fram brtt. frá stjskrn. um það, hvernig 110. gr. ætti að orðast og þar hefur komið fram ný regla frá því, sem áður var, sem er nokkuð flókin eins og þessar reglur raunar allar. Þá hefur komið fram á þskj. 26 brtt. frá hv. 9. landsk. þm. um það að herða enn að í þessu efni og minnka áhrif þau, sem tilfærslur og útstrikanir hafa á röð frambjóðenda á listum. Það er sjálfsagt álitamál í þessu efni, hvað langt á að ganga, fullkomið álitamál. Og það eru mörg sjónarmið, sem þar koma til álita. Það er t.d. hægt að líta á þetta frá sjónarmiði kjósandans sjálfs, sem vill neyta þess réttar að gera tilfærslur á listum eða útstrikanir. Ætla má, að hann vilji, að tilfærslurnar og útstrikanirnar hafi sem mestar verkanir. Það má líta á þetta frá sjónarmiði flokksstjórnanna og þar getur komið tvennt til: annars vegar það, að flokksstjórnirnar vilji gjarnan hafa möguleika á því að skipuleggja sjálfar tilfærslur eða útstrikanir, ef uppstillingarnar eru gerðar gegn þeim og svo hins vegar það, að ef verkanir tilfærslna og útstrikana eru tiltölulega litlar, þá mætti segja, að það væri verið að auka vald flokksstjórnanna meira, en áður hefur verið. Ég mundi telja eðlilegt, að það væri reynt að fara eins konar bil beggja í þessu efni og vildi aðeins tjá mig um brtt. á þskj. 26, að ég teldi hana ekki vera til bóta frá því, sem er í brtt. 23, þar sem þessi regla er miðuð við 2/3, en aftur á móti á þskj. 26 er miðað við 3/4, sem gengur lengra í þá áttina að minnka áhrif tilfærslna og útstrikana. Ef maður lítur á þessa 110. gr., eins og hún á að orðast eftir till. frá stjskrn., þá er þetta langt mál og flókið og það þarf mikla athugun til þess að gera sér fulla grein fyrir því, hvernig tilfærslur og útstrikanir verki. Það er engin ástæða til þess að geta ætlazt til þess, að almennur kjósandi geti gert sér fulla grein fyrir því, hvernig atkvæði hans verkar í þessu efni, því að reglurnar eru svo flóknar. Ég minnist þess, að það var skrifað um það nokkru fyrir kosningarnar, að því er ég held í Reykjavíkurbréfi Mbl., að hlutfallskosningar væru „fegursta kosningaaðferðin“. Það hafði einhver sagt það og blaðið tók undir það, að það væri fegursta kosningaaðferðin. Ef við athugum nú þessar reglur, fyrst og fremst reglurnar um kjördæmin, hlutfallskosningarnar í kjördæmunum, síðan þessar reglur um áhrifin af tilfærslum og útstrikunum, þá verð ég að segja það, að mér finnst þær ekki fallegar. Það verkar ekki þannig á minn fegurðarsmekk, að mér finnist þessar reglur vera fallegar. Þessi regla hérna, þessi mjög svo flókna regla í 110. gr., þessi langa og flókna regla, ekki finnst mér hún vera falleg. Það er nú stundum svo, t.d. með málverk, að mönnum finnst þau ekki falleg, ef menn sjá þau of nærri sér og það þarf að líta á þau úr dálitilli fjarlægð, til þess að þau njóti sín. Mér finnst þessar reglur yfir höfuð vera dálítið svipaðar málverki, þannig að maður þurfi að líta á þær úr dálítilli fjarlægð, til þess að þær séu fallegar og maður njóti þeirra, helzt úr svo mikilli fjarlægð, að maður geti ekki lesið það, sem þar stendur og sjái bara myndarlegar greinar og langar og ekkert annað. Um þetta atriði, að þetta séu fegurðarreglur og hlutfallskosningar séu fegursta kosningaaðferðin, á það get ég ekki fallizt fyrir mína parta. Ef kosningafyrirkomulagið væri öðruvísi, en hér er gert ráð fyrir, ef t.d. um einmenningskjördæmi væri að ræða, þá kæmu slíkar reglur sem þessar ekki til neinna greina. Þá þyrfti ekki flóknar og langar útskýringar á því, hvernig atkvæði manna verkaði í ýmsum tilfellum. Þá væri um meirihlutakosningu að ræða og það væri sá frambjóðandinn, sem fengi meirihluta eða hæsta atkvæðatölu, sem væri kjörinn og þar með lægi sú einfalda regla mjög ljóst fyrir. Það er mikill munur á þessu tvennu og það væri miklu auðveldara fyrir almenning og almenna kjósendur í landinu að skilja til fulls verkanir atkvæðis síns, ef um væri að tefla einmenningskjördæma fyrirkomulag. Þá eru reglurnar í kosningalögunum eða frv. til kosningalaganna um framboð náttúrlega mjög þýðingarmiklar, sem koma fram hér í 27. gr. frv. í 6. kafla, um framboð. Þessar reglur eru mjög þýðingarmiklar með tilliti til þess, að hve miklu leyti eða hverra skilyrða á að krefjast til þess, að nýir flokkar geti fengið rétt til þess að bjóða fram frambjóðendur. Það má sjálfsagt deila um það, hvort það eigi að setja einhverjar skorður í þessu efni eða ekki og í öðru lagi, hve miklar skorður og koma í því sambandi til athugunar þær röksemdir, sem hafa verið bornar fram af okkur, þeim sem eru andvígir kjördæmabreytingunni, að við teljum hættu á því, að þessi nýja kjördæmaskipun muni, þegar tímar líða fram, leiða af sér fleiri flokka í landinu, en verið hefur og vissulega fleiri flokka, en ástæða væri til að ætla að mundu verða stofnaðir, ef um einmenningskjördæmafyrirkomulag væri að ræða. Það gæti því komið til athugunar, hvort ástæða væri til að krefjast strangari skilyrða fyrir framboðum, en gert er ráð fyrir í þeim kafla frv., sem fjallar um framboðin. Skilyrðin eru í raun og veru fyrst og fremst fólgin í því, að í Reykjavík er krafizt 100–200 meðmælenda og í öðrum kjördæmum 50–100. Þessu er talsvert misjafnlega farið í öðrum löndum. Í Danmörku er þetta t.d. þannig, að þar er krafizt 10 þús. meðmælenda fyrir nýja flokka, til þess að þeir fái rétt til þess að taka þátt í þingkosningum. Ef það er borið saman við þessa reglu, sem hér er, þá hygg ég, að þetta sé hlutfallslega strangara í Danmörku, en gert er ráð fyrir í frv. og í öðru lagi þess að gæta, að erfiðara er að mynda samtök í stórum stíl, eins og þegar um er að ræða þúsundir kjósenda, heldur en þegar um er að ræða fáa kjósendur, eins og hér er gert ráð fyrir að þurfi. Ein, tvær eða þrjár skipshafnir geta komið sér saman um framboð og boðið fram frambjóðendur og úr því gæti orðið flokkur. Menn velta því fyrir sér talsvert, hvaða ástæður liggi til grundvallar þessum breytingum á kjördæmaskipuninni og kosningalögunum, hvaða hvatir það eru hjá flokkunum, sem liggja til grundvallar þessu, hvers vegna þeir séu að þessu og hvers vegna þeir vilji gera það, eins og gert er ráð fyrir í frv. til breytinga á stjórnarskránni, sem er fellt inn í frv. til laga um kosningar til Alþingis. Það eru sjálfsagt mismunandi ástæður, sem valda þessu hjá flokkunum. Kommúnistar vilja að sjálfsögðu kerfi, sem leiðir til upplausnar, einfaldlega vegna þess, að þeir vilja feigt frjálst stjórnskipulag og stjórnarfar. Þeirra hlutverk og hugsjón er að koma á kommúnistísku hagkerfi, eins konar Sovét- Íslandi, ef svo mætti að orði komast. Þeir eygja ekki möguleikann á að koma slíku í framkvæmd með fylgisaukningu í frjálsum lýðræðiskosningum. Þess vegna vilja þeir koma á upplausn og byggja síðan hugsjónaþjóðfélag sitt upp af rústum núverandi þjóðskipulags. Þeirra afstaða í þessu efni er því augljós og eðlileg. Um Alþfl. gildir það, að hann er að verja tilverurétt sinn eða tilveru sína og gengur svo langt í þeirri baráttu, að hann skirrist ekki við að brjóta kosningabandalag sitt við Framsfl., eins og kunnugt er alþjóð. Hefði verið eðlilegra, að flokkurinn hefði látið einar kosningar líða og slitið þar með því pólitíska samstarfi, sem stofnað var til með hinu svokallaða Hræðslubandalagi og síðan þar á eftir hugsað til breytinga á kjördæmaskipuninni í landinu. Á hinn bóginn velta menn því fyrir sér, hvers vegna Sjálfstfl. skuli nú ganga fram fyrir skjöldu um að koma á stórum kjördæmum með hlutfallskosningum. Það liggja fyrir yfirlýsingar frá þeim flokki um, að hann muni aldrei ganga að slíkri skipan, fárra og stórra kjördæma. Nú verða menn að hafa hugfast, að kjördæmaskipunin er ekkert dægurmál. Um það, hvernig menn vilja hafa hana, hljóta ætíð að liggja til grundvallar sömu röksemdirnar og sömu ástæðurnar. Þetta mál er því ekki dægurmál, heldur stefnuskrármál. Það er því eðlilegt, að menn verði undrandi, þegar Sjálfstfl. kúvendir skyndilega í kjördæmamálinu, kemur fram með nýja stefnuskrá í þessu mjög svo þýðingarmikla máli. Sjálfstfl. hefur ekki gefið fullnægjandi skýringar á þessari kúvendingu. Foringjar hans hafa að vísu sagt, að hlutfallskosningakerfið sé betra en blandað kerfi. Hins vegar liggja ekki fyrir, svo að mér sé kunnugt um, neinar sérstakar aðdáunaryfirlýsingar frá Sjálfstfl. eða foringjum hans um ágæti hlutfallskosninga almennt séð. En hver er þá ástæðan? Það skyldi þó aldrei vera, að Sjálfstfl. tæki flokkshagsmuni fram yfir þá hagsmuni þjóðarinnar að búa við traust og ábyrgt stjórnarfar? Sjálfstæðisflokkurinn hugsar sér einmitt að fljóta á þeirri upplausn, sem hin nýja kjördæmaskipun er líkleg til að skapa, þegar fram líða tímar. Hann getur ekki gleymt því, á hverju áratugavöld flokksins byggjast í Reykjavík. En völd bæjarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík byggjast á því, að það er engin samstæð heild, eða fyrst og fremst á því, að það er engin sameiginleg stjórnarandstaða. Hlutfallskosningarnar hér í Reykjavík tryggja framboð þriggja til fjögurra stjórnmálaflokka eða fleiri við bæjarstjórnarkosningar. Og Reykvíkingum finnst það skárra að búa við slappa og reikula stjórn bæjarins, en að kjósa yfir sig sundurleitan hóp stjórnmálaflokka, sem engin trygging er fyrir að komi sér sæmilega saman. Það er þó kapítuli alveg út af fyrir sig að ræða, hvernig Sjálfstfl. í Reykjavík framkvæmir stefnuskrá flokks síns, þar sem hann hefur öll völd og eru talsverðar hugleiðingar manna á meðal um það, að mönnum finnst ekki, að flokkurinn framkvæmi stefnu sína um frjálst framtak og einstaklingsrekstur í Reykjavík eins og vænta mætti, þar sem hann hefur öll völd í hendi sinni og hefur haft um langa hríð. Sjálfstæðismenn hafa í kosningunum í Reykjavík mjög haldið fram hinni svonefndu glundroðakenningu. Er hún fólgin í því, að skárra sé að styðja Sjálfstfl. áfram, en að efla skipta andstöðu til valda. Á þennan hátt hefur Sjálfstfl. haldið völdunum í Reykjavík um áratugi. Á þessu fyrirkomulagi er sá annmarki, að stjórnarandstaðan er sundurleit og óheilsteypt. Ef hún hins vegar væri ein heild, væri öðru máli að gegna. Þá væri engin hætta á, að með því að kjósa stjórnarandstöðuna væri verið að kjósa neinn glundroða. Hlutfallskosningar viðhalda þessu fyrirbrigði og tryggja sundrungu flokkanna og þetta veit Sjálfstfl. mætavel og það er þetta, sem hann ætlast til. Hann álítur, að hlutfallskosningar í stórum kjördæmum muni leiða til þess, að flokkurinn geti notað glundroðakenninguna í landsmálum á sama hátt og hann hefur notað hana hér í Reykjavík. Hann vonast til þess, að svipuð verði þróunin hér og hún er t.d. í Noregi, svo að dæmi sé nefnt. Þar bjóða mjög margir flokkar fram til kosninga. T. d. í kosningunum 1957 munu 10–11 flokkar hafa boðið fram frambjóðendur. Ég hef hér í höndunum eins konar fréttatilkynningu frá norska utanrrn. um seinustu kosningar í Noregi til Stórþingsins, kosningarnar 1957. Þar er flokkaskiptingin þannig, að Verkamannaflokkurinn hefur 78 þingsæti og hinir flokkarnir 5 til samans 12. Það er dálítið fróðlegt að lesa smákafla þessarar fréttatilkynningar í sambandi við það, sem ég var að tala hér áðan um glundroðakenninguna, sem Sjálfstfl. hefur haldið fram. Í þessari fréttatilkynningu segir á þessa leið: „Eins og oft áður er höfuðbaráttan í þessum kosningum milli Verkamannaflokksins annars vegar, Íhaldsflokksins, Frjálslynda flokksins, Bændaflokksins og Kristilega þjóðflokksins og Kommúnistaflokksins hins vegar. Um útkomuna er erfitt að spá. Það er ljóst, að fjöldinn af kjósendum í Noregi hefur verið tiltölulega staðfastur á s.l. árum og það er lítil ástæða til þess að álíta, að það muni verða stórar breyt. til neinnar ákveðinnar áttar. Á hinn bóginn getur tiltölulega smár hluti kjósenda valdið því, að Verkamannaflokkurinn tapi sínum hreina meiri hluta í Stórþinginu.“ Og svo kemur að lokum: „Það er þess vegna ekkert undarlegt, þó að norsk blöð hafi undanfarið hugleitt og skrifað mikið um það ástand, sem mundi skapast í landinu, ef Verkamannaflokkurinn tapaði sínum hreina meiri hluta.“ Þarna er dálítið svipað ástatt og er í Reykjavík, að því leyti til, að það, sem við blasir, ef Verkamannaflokkurinn tapar sínum hreina meirihluta, eða það mætti a.m.k. halda því fram, að það væri e.t.v. eins konar glundroði, ef hinir flokkarnir, sem enginn hefur hreinan meiri hl., þyrftu að koma sér saman um samsteypustjórn í landinu. Þá vil ég næst víkja hér að nokkrum brtt., sem hafa verið bornar fram við frv., eins og það lá fyrir eftir 2. umr. hér í hv. þd. Það er brtt. á þskj. 27 frá hv. 9. landsk. þm. og hv. 3. þm. Reykv. um að færa kjördaginn fram frá síðasta sunnudegi í júnímánuði og komi í stað þess annar sunnudagur í júnímánuði. Ef þetta hefði gilt núna í vor, hefði kjördagurinn sennilega komið upp á 14. júní. Ég hygg, að menn muni það vel, að einmitt um þetta leyti, - það mun hafa verið 6. eða 7. júní, - kom mikið áfelli og stórhríð um mikinn hluta landsins, eða norðanvert Austurland, Norðurland og Vestfirði, þannig að samgöngur á landi tepptust algerlega um hríð. Svo aftur um 17. júní kom annað áfelli, nærri því eins slæmt og það fyrra og endurtók sig sama sagan í mörgum landshlutum. Þetta sýnir það, að jafnvel þó að samgöngur hafi batnað mjög á síðari árum, þá er það þó svo, að snemma á vorin og jafnvel allt fram yfir miðjan júnímánuð er hætta á, að slíkir atburðir eins og þessir geti gerzt, að snjókoma geti valdið miklum óþægindum allt fram á þann tíma og við því er í raun og veru ekkert að gera. Þess vegna held ég, að það sé óhyggilegt að breyta til og réttara að halda við það, sem nú er, að seinasti sunnudagur í júnímánuði verði áfram almennur kosningadagur. Sérstaklega á þetta að sjálfsögðu við úti um landsbyggðina, þar sem veðráttan getur hamlað samgöngum, eins og ég hef nú tekið fram. Þá er önnur brtt. frá þessum sömu hv. þm. á þskj. 29, þar sem lagt er til, að 4. og 5. mgr. 99. gr. frv. falli niður. En þessi ákvæði í 99. gr. frv. eru einmitt um það, sem mætti kalla friðhelgi kjördagsins, þ.e.a.s. um þau atriði, hvort á að taka upp aftur þann hátt að heimila stjórnmálaflokkunum að senda fulltrúa inn á kjörfundi til þess að skrifa upp þá, sem eru búnir að kjósa og hafa síðan samband við sínar kosningaskrifstofur með slíkar upplýsingar. Ýmislegt fleira er hér, sem þessir hv. þm. leggja til að verði fellt niður. Ég vildi aðeins lýsa minni skoðun á þessu, að ég teldi ekki til bóta að taka upp aftur það, sem búið er að breyta í þessu sambandi. Ég hygg, að breyt., sem gerð var nýlega, hafi yfirleitt reynzt heldur vel og ekki ástæða til þess að taka upp aftur þetta fyrra fyrirkomulag. Þá er á þskj. 32 brtt. frá hv. 4. þm. Reykv. um það að auðkenna bifreiðar. Ég hefði álitið, að svipuðu máli gegndi í þessu efni. Það hefur verið reynt um hríð að banna það, að bifreiðar væru auðkenndar einstökum stjórnmálaflokkum og ekki er hægt að sjá, að það hafi komið að sök. Hér er á þskj. 25 brtt. um yfirkjörstjórnir, hvernig þær eigi að vera skipaðar og hvernig þær eigi að skipast. Brtt. er frá hv. 3. þm. Reykv., hv. 9. landsk. og hv. 4. þm. Reykv. Þessi breyt. er mikil frá því, sem áður var lagt til. Í 9. gr. frumvarpsins er lagt til, að yfirkjörstjórnir skuli skipaðar ákveðnum embættismönnum, sem eru búsettir í kjördæmunum og þannig kom frv. fram fyrst. Síðan hafa 3 þm. úr þremur flokkunum, sem standa að kjördæmabreyt., lagt hér fram nýja till. í sambandi við þetta atriði. Nú er það svo, að sú skipan hefur verið á, að yfirkjörstjórnir væru kosnar af sýslunefndum og bæjarstjórnum og oddamaðurinn skipaður af ráðh. í þeim tilfellum, þar sem sýslumaður er ekki búsettur í kjördæminu, annars væri sýslumaður eða bæjarfógeti sjálfskipaður formaður. M.ö.o.: valdið í þessu efni hefur algerlega verið úti í byggðunum. Það hefur verið ákveðið þannig í l. Með þessari breyt. er verið að færa raunverulega valdið í sambandi við skipun yfirkjörstjórna úr byggðunum, utan af landsbyggðinni til Alþ. hér í Reykjavík. Það hefðu margir álitið, að það væri nóg að verið, þegar nýlega er búið að leggja niður 27 kjördæmi utan Reykjavíkur og svipta þau kjördæmi, sem notið hafa þessa mikla réttar í stjórnarskránni, þessum rétti til að minnsta kosti nokkurrar frambúðar og það væri ástæða til þess að láta staðar numið í sambandi við það að svipta einstakar byggðir þessum þýðingarmiklu réttindum og það væri a.m.k. stöðvuð í bili sú þróun að flytja valdið utan af landsbyggðinni til Reykjavíkur eða til Alþingis hér í Reykjavík. En það virðist vera svo, að allt sé á sömu bókina lært í þessu sambandi. Það virðist vera svo, að það sé ekki nægilegt að svipta landsbyggðina þessum þýðingarmiklu réttindum í stjskr., heldur þurfi að ganga á lagið og ganga áfram á eitt ákvæði l. eftir annað og í öllum tilfellum á þá sveifina að svipta landsbyggðina völdum og flytja þau suður til Reykjavíkur. Þessi till. mun áreiðanlega vekja athygli úti um landið. Það mun vekja athygli, að það er farið að ráðast á önnur réttindi byggðanna en þau, sem ákveðin eru í stjórnarskránni sjálfri og þetta vekur grunsemdir um það, að stefnan sé ein og hin sama, stefnan sé í þá áttina að svipta landsbyggðina þeim réttindum, sem henni hafa verið ákveðin í landslögum og stjórnarskrá á undanförnum árum og áratugum. Ég fyrir mína parta er algerlega andvígur þessari brtt., sem hér kemur fram, og tel hana vera hina mestu fjarstæðu og algerlega ástæðulausa, enda hafa þeir, sem sömdu frv. upphaflega, ekki séð neina ástæðu til þess að haga þessu á þennan veg. Þegar stjórnarskráin verður tekin til gagngerðrar endurskoðunar, sem væntanlega verður fyrr en seinna, ef miðað er við yfirlýsingar þingflokka í því máli, þá er áríðandi að dreifa ríkisvaldinu miklum mun meira út um landsbyggðina en nú er, þ.e.a.s. auka völd héraðanna. Nú hefur verið ákveðið eða svo gott sem, að hin stóru kjördæmi sendi þm. til Alþingis. Þar með er komin ný heild í stjórnskipunina. Þeir, sem eru fylgjandi þeirri skipan mála, geta auðveldlega aukið völd héraðanna eða kjördæmanna, þeirra nýju stóru kjördæma, með því t.d. að setja sérstaka löggjöf um réttindi kjördæmanna. Eðlilegt væri, að kjördæmin réðu sjálf ýmsum af sínum sérmálum. Þar til mætti nefna t.d. samgöngumál, hafnarmál, fræðslumál, tryggingamál, yfirstjórn sveitarstjórnarmálefna og jafnvel gjaldeyrismál að einhverju leyti. Það hafa komið fram kröfur frá einstökum byggðarlögum, eins og t.d. Vestmannaeyjum, man ég eftir, þar sem þeir telja eðlilegt, að þeir hafi aðstöðu til þess að ráðstafa að einhverju leyti þeim mikla gjaldeyri, sem Vestmanneyingar afla til þjóðarbúsins. Það væri nær fyrir kjördæmabyltingarflokkana að vinna á þennan hátt að auknu jafnvægi í þjóðfélaginu í stað þeirrar lúsarleitar, sem nú á sér stað í því efni að svipta landsbyggðina réttindum, sem héruðin hafa áður haft. Kjördæmin mega ekki einu sinni kjósa sér yfirkjörstjórnir, hvað þá meira. Nei, stefna þríflokkanna gagnvart landsbyggðinni virðist vera mörkuð, að ganga sífellt lengra og lengra í því að rýra hana réttindum, sem landsbyggðinni hafa verið veitt áður í stjórnarskrá og öðrum landslögum. Það er sannarlega kominn tími til þess fyrir fólkið úti um landsbyggðina að spyrna fótum við þeirri hættulegu þróun, sem hér á sér stað og kjósa fulltrúa til þings, sem vinna að því að lögfesta aukin réttindi byggðanna á þingi, í stað þess að rýra réttindin með markvissum hætti, eins og nú virðist eiga sér stað, ekki aðeins í sambandi við hinar byltingarkenndu breyt. á kjördæmaskipuninni, heldur og með ýmsum hætti í breyt. í löggjöfinni sjálfri.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér eina brtt. við kosningalagafrv. Sú till. er á þskj. 28 og er um breyt. við 133. gr. frumvarpsins, eins og hún er nú eftir 2. umr. Sú grein fjallar um það, sem nefnt er óleyfilegur kosningaáróður eða kosningaspjöll. Í till. minni legg ég til, að 3. tölul. þessarar gr. verði orðaður um og aðalbreyt. felst í því, að gerð verði nokkru strangari ákvæði, en verið hafa um það, hvað leyfilegt sé í sambandi við áróður flokkanna á sjálfan kjördaginn. Hingað til hefur það verið eða var svo í síðustu kosningum, að bannað var að hafa uppi flokksmerki, auglýsingar, ávörp eða annað þ.h. á kosningadaginn í næsta nágrenni við kjörstaðinn sjálfan eða á kjörstaðnum. En mín till. miðar að því að banna þetta að verulegu leyti einnig á öðrum stöðum í kjördæminu á sjálfan kjördaginn. Það atriði, sem ég hafði hér einkum í huga, var það, sem kom mjög greinilega fram í síðustu kosningum, þegar flokkarnir fóru, t.d. hér í Reykjavík, í ofsafengið kapphlaup á kjördaginn sjálfan með að hengja hér upp í nágrenni Reykjavíkur og um allan Reykjavíkurbæ stór máluð skilti og auglýsingar, hvatningar og ávörp, þar sem hver reyndi í rauninni að líma sitt plagg yfir annars plagg o.s.frv. Þetta setti mjög ógeðugan svip á kosningadaginn hér í kring og ég hygg, að flestir sanngjarnir menn viðurkenni það, að ekki fer vel á slíku auglýsingastríði. Og það ætti að vera sama í raun og veru fyrir flokkana í sambandi við allan þann áróður, sem þeir hafa í frammi og alla þá möguleika, sem þeir hafa til áróðurs allt fram að kjördegi, þó að þeir neiti sér um slíka starfsemi, sem þessa, á sjálfan kjördaginn. Að þessu miðar mín till., að gera ákvæði í þessu efni nokkru strangari, að banna það sem sagt að hafa uppi áróðursspjöld og áróðursborða, flokksmerki, merki lista eða önnur slík auðkenni á sjálfum kjörstaðnum og einnig annars staðar í kjördæminu á kjördaginn sjálfan, en heimila aðeins að auðkenna flokkshús og kosningaskrifstofur flokkanna. Ég tel, að allir flokkar mættu vel við una, þó að ákvæðin yrðu gerð nokkru strangari í þessum efnum, en slíkt mundi spara mörgum útgjöld og mikið erfiði og setja ólíkt meiri menningarbrag á kjördaginn, en verið hefur undanfarið. Það er einkum ein önnur till., sem ég vildi víkja hér nokkrum orðum að, sem fram hefur komið til breyt. á kosningal. og mig undrar allmikið að ekki skuli hafa fengið frekari undirtektir í hv. stjskrn., en það er sú till., sem miðar að því að breyta nokkuð til um hinn fasta kosningadag, þegar almennar alþingiskosningar fara fram. Eins og kunnugt er, hafa ákvæði laganna verið þannig og eru enn í frv., að gert er ráð fyrir því, að fastur kosningadagur sé síðasti sunnudagur í júnímánuði. En nú hefur komið fram till. um að breyta þessu á þá lund, að þessi fasti kosningadagur verði ákveðinn 2. sunnudagur í júnímánuði eða færa kjördaginn nokkuð fram. Fyrir þessari till. hafa verið færð fram hér alveg augljós rök, sem flestir eða allir hljóta að taka undir og af því undrar mig það stórlega, að meiri hl. stjskrn. skuli ekki hafa séð sér fært að fallast á þessa sanngjörnu till. Það er öllum kunnugt, að með því að ákveða kosningadaginn síðasta sunnudag í júní er málum háttað þannig, að það er beinlínis knúið fram, að allir þeir sjómenn okkar, sem stunda síldveiðar, geta ekki fengið að taka þátt í meginhluta kosningaundirbúningsins í sínu heimahéraði, þeir verða að kjósa utan kjörstaðar og eru þannig sviptir að verulegu leyti möguleikum til þess að hafa eðlileg áhrif á gang kosninganna. Hér er um þúsundir manna að ræða. Á venjulegum síldveiðum munu vera á síldarflotanum í kringum 5 þús. manns og allt upp í 7 þús. En miklu fleiri menn, en beinlínis þeir, sem eru á flotanum, verða að leita frá heimastöðvum sínum vegna hinnar miklu síldaratvinnu um þetta leyti. Það gildir því sama um þessa menn. Allur þessi stóri hópur er raunverulega sviptur aðstöðu til þess að taka beinum þátt heima í héruðum sínum í eðlilegum kosningaundirbúningi og kosningaþátttöku og dæmdur til þess að verða að neyta atkvæðisréttar síns utan kjörstaðar. Nú sjá það allir, að hér er um mjög óaðgengileg kjör að ræða fyrir sjómannastétt landsins og mig furðar alveg stórkostlega, að til skuli vera þeir menn hér á Alþingi, sem að algerlega þarflausu vilja beita sjómannastétt landsins slíkum órétti eins og því að reyna að þvinga það fram, að kosningadagurinn verði áfram á þeim tíma hafður, þegar þeir hafa ekki aðstöðu til þess til jafns við aðra landsmenn að fá að njóta kosningadagsins. Þær röksemdir hefur verið reynt að hafa uppi og m.a. sá, sem hér talaði næstur á undan mér, reyndi það, hv. 2. þm. N-M., að það mundi jafnvel geta staðið svo á, ef kosningadagurinn yrði 14. júní, sem hefði m.a. gert á þessu ári, ef valinn hefði verið annar sunnudagur í júní, þá hefði tíðarfarið m.a. verið þannig nú á þessu sumri, að sett hefði niður snjó á nokkrum stöðum og þar af leiðandi ferðir manna eitthvað truflazt. Getur það nú verið nokkur maður, sem þekkir til aðstæðna á Íslandi, sem vill telja, að þetta geti verið gild rök? Vissulega eru til dæmi um það, að slíkt hafi átt sér stað einnig 28. júní. Vissulega hefur það líka komið fyrir hvað eftir annað á einstökum stöðum, að orðið hafi önnur slík náttúruspjöll, að það hafi verið erfitt fyrir menn að ferðast á milli, jafnvel innanbæjar í sumum bæjarfélögum. Og hvar skyldi þá eiga að setja kjördaginn á árið, ef maður ætlar að eltast við slíkar algerar undantekningar? Nei, það getur vitanlega enginn maður haldið því fram með nokkrum rökum, að það sé hætta á því, að t.d. dagurinn 14. júní sé miklum mun örðugri fyrir kjósendur almennt í landinu til þess að ganga til kjörborðs heldur en t.d. dagurinn 28. júní. Engin frambærileg rök, eru fyrir slíku. Ég minnist þess, að þau rök, sem lengst af var reynt að halda í, í þessum efnum, voru þau, að sagt var, að það mundi vera heldur betra fyrir bændur landsins, að kjördagurinn yrði síðasti sunnudagur í júní, heldur en eitthvað fyrr í þeim mánuði og það stafaði af því, að störf þeirra í sveitinni væru á þá lund. Ég hef reynt að kynna mér þetta sérstaklega og lagt þessa spurningu fyrir marga bændur, marga starfandi menn í sveitum landsins, og þeim kemur yfirleitt saman um, að það mundi vera, ef nokkuð væri, orðið hentugra fyrir bændur landsins, að kosningadagurinn yrði t.d. annar sunnudagur í júní, fremur en síðasti sunnudagur í júní, enda veit ég, að það er síður en svo, að það sé á nokkurn hátt óhentugra fyrir bændur landsins. Það er því ekki um það að ræða. Hér er annaðhvort um að ræða meðfædda íhaldssemi, eins og mér virðist nú koma fram ákaflega greinilega, m.a. í þessu máli, hjá ýmsum fulltrúum Framsfl., það er sem sagt þessi eiginleiki að vera á móti öllum breytingum, halda að eilífu í það, sem áður hefur verið einhvern tíma, og telja það alltaf bezt. En undan því verður ekki vikizt að þessu sinni, að það verður ekki hægt að leggja það út á neinn annan hátt, ef einstakir flokkar hér á Alþingi ætla að halda fast við að knýja það í gegn, að kjördagurinn skuli áfram verða síðasti sunnudagur í júní, heldur en sem beint fjandskaparbragð við sjómannastétt landsins, það sé beinlínis verið að mismuna þeim stöðum á landinu. Ég vil benda á, að það eru mörg byggðarlög, sem svo stendur á um, að um það bil þriðjungur manna í viðkomandi byggðarlagi leitar til síldveiða, fer í burtu, og það er allhart að gengið þar, að knýja þá alla til þess að vera fjarverandi frá sínum heimastað, þegar jafnmikilvæg átök fara fram eins og jafnan fara fram á sjálfum kjördeginum. Ég tel, að það hefði að skaðlausu mátt ákveða kjördaginn síðasta sunnudag í maímánuði, en tel, að höfð sé svo mikil sanngirni í frammi, þegar farið er fram á annan sunnudag í júní, að það megi telja fullan fjandskap gagnvart sjómannastéttinni að standa gegn því, að slíkt ná fram að ganga. Ég vil því vænta þess, að hv. alþm. athugi þessa till., sem hér hefur verið flutt um það að breyta kjördeginum, sérstaklega, því að hér er fullt alvörumál á ferð. Þessi tillaga er flutt af fullri nauðsyn. Ég vil líka benda á, að fólk það, sem er í sjávarútvegsbæjum landsins, er búið að búa við það nógu lengi, að kjördagur sé ákveðinn á þeim tíma árs, sem er því hvað óhagstæðastur, þó að það sé ekki gert algerlega að þarflausu. Ég veit, að í mínu byggðarlagi hefur það verið svo, að um áraraðir hafa nær allar kosningar verið á þeim tíma árs, að um það bil einn þriðji hluti íbúanna hefur þurft að kjósa utan kjörstaðar. Þegar bæjarstjórnarkosningar hafa farið fram, hafa þær þurft að vera síðasta sunnudag í janúarmánuði, þegar fólk er almennt farið til vertíðar, og þegar alþingiskosningar fara fram, hafa þær þurft að vera síðasta sunnudag í júnímánuði, þegar menn eru almennt farnir til síldveiða. Nú er hins vegar farið fram á að færa þetta þannig til, að mögulegt ætti að vera fyrir flesta sjómenn að ná því að kjósa heima á kjördegi, ef annar sunnudagur í júní væri valinn, a.m.k. að vera heima meginhlutann af þeim tíma, sem aðalkosningabaráttan stendur yfir og það er í rauninni algert lágmark. Ég sagði hér áðan, að mér virtist, að ýmsir af fulltrúum Framsfl. tækju einna helzt þá afstöðu hér í sambandi við þetta mál, að það líktist því, að þeir teldu alltaf bezt að halda sem mest í öll gömul ákvæði, hvernig svo sem þau væru. Mér kom þetta til hugar, þegar ég heyrði, að hv. 2. þm. N-M., sem talaði hér næst á undan mér, talaði af talsvert miklum þunga gegn till., sem hér hefur komið fram um það, að yfirkjörstjórnir í hinum nýju kjördæmum skuli valdar þannig, að þær verði kosnar almennum hlutfallskosningum hér á Alþingi, í stað þess að hafa þá reglu, sem lögð var til í frv. í byrjun, að sýslumennirnir og bæjarfógetarnir í viðkomandi kjördæmum ættu að vera sjálfskipaðir yfirkjörstjórnarmenn, hver í sínu umdæmi. Og svo var lagt út af því af þessum hv. þm., að hér væri í enn einu tilfellinu verið að ráðast á byggðavaldið, það væri verið að ráðast að valdsviði byggðanna og nú væri verið að toga þetta vald hingað suður. Ja, mikil er sú skammsýni að mínum dómi. Hvernig var í rauninni sú till., sem hér lá fyrir um það í frv. að velja bæjarfógeta og sýslumenn í hverju kjördæmi sem sjálfsagða yfirkjörstjórnarmenn? Það er einhver fráleitasta till., sem ég hef séð um slík efni eins og þetta. Ef ég tel t.d. mitt umdæmi á Austurlandi og lít yfir það, þá er þar um að ræða þrjá slíka embættismenn, þeir hefðu allir komizt að sem réttkjörnir menn í yfirkjörstjórn þar í umdæminu. Það er bæjarfógetinn á Seyðisfirði og sýslumaðurinn í Norður-Múlasýslu, sem er einn og sami maðurinn, það er bæjarfógetinn í Neskaupstað, og svo er það sýslumaðurinn í Suður-Múlasýslu. Það eru þessir þrír menn, sem hefðu verið sjálfkjörnir í yfirkjörstjórn. Nú er það svo, að í síðustu kosningum voru tveir af þessum mönnum í kjöri. Þeir hefðu því báðir þurft að víkja og þá samkv. orðanna hljóðan hér í frv. hefði ráðherra átt að skipa í staðinn fyrir þessa báða menn. Þá var það orðið á valdi eins ráðherra suður í Reykjavík að skipa meiri hlutann í kjörstjórninni þarna í byggðarlaginu, í þessu héraði, og ótrúlegt þykir mér það að fenginni reynslu, að sýslumaðurinn í Suður–Múlasýslu hefði ekki fundizt einhvers staðar á 10 manna lista Framsfl., þegar hann var farinn að bjóða þar fram 10, þannig að ráðherrann hér fyrir sunnan hefði fengið að skipa þá alla. Og þessu var þetta líkt um flest kjördæmin í landinu, að þetta hefði orðið þannig, að ráðherra í Reykjavík hefði fengið aðstöðu til að skipa meiri hluta yfirkjörstjórnar eða yfirkjörstjórnina alla í flestum kjördæmum landsins. Þetta lá augljóst fyrir öllum, sem virtu fyrir sér staðreyndir í þessum efnum. En svo var nú um réttlætið að öðru leyti. Á Austurlandi er nú svo, að tveir af þessum mönnum eru yfirlýstir sjálfstæðismenn og voru báðir, eins og ég sagði, í kjöri fyrir Sjálfstfl. og einn af þeim var yfirlýstur framsóknarmaður. Þá var verið að slá þessu föstu hér á Alþ., að Sjálfstfl. skyldi hafa meiri hluta í yfirkjörstjórninni í Austurlandskjördæmi. Ef hann væri við völd dálítinn tíma, er mjög sennilegt, að hann ætti alla yfirkjörstjórnina. Og alveg eins gat það orðið svo, að einn flokkur ætti alla yfirkjörstjórnina í ýmsum kjördæmum landsins, bara af því að hann átti viðkomandi þrjá bæjarfógeta eða sýslumenn. Hvaða frjálslyndur maður vill nú halda því fram, að það sé eðlilegt og sanngjarnt að búa til slík lög, sem beinlínis gera ráð fyrir því, að einn flokkur geti fengið meiri hlutann í hverri yfirkjörstjórninni af annarri? Það þarf mjög íhaldssaman mann í hugsun til þess að vilja halda við slíka skoðun að mínum dómi. Og svo reyna menn til viðbótar að halda því fram, að þetta væri sjálft byggðavaldið, bæjarfógetarnir og sýslumennirnir, skipaðir jafnvel þvert ofan í lög og reglur stundum af einhverjum pólitískum ráðherrum. Slíkir menn eru skipaðir í héruðin og þeir eiga að fá þetta vald og á þennan hátt. Þetta heitir byggðavald, sem þarf að vernda. Þetta eru réttindi fólksins úti á landi, sem einhverjir vondir menn í Reykjavík eru að reyna að taka af því, sanngjörn réttindi fólksins þar. Hvers konar hugsunarháttur er þetta? En svona hefur þetta verið í sambandi við túlkun ýmissa manna hér á aðstöðu fólksins úti á landi, - þetta, sem sumir þykjast vera að vernda og berjast fyrir í einu og öllu og segja, að aðrir vondir menn séu að ráðast á. Ég veit það vel, að ýmsum hér er kært um ýmsa þessa menn úti á landi, sem búið er að setja inn í embættin á þennan hátt og vilja gera vel við þá, en það þýðir bara ekki hið sama og það sé eitthvert sérstakt áhugamál fólksins úti á landi. Það er mikill misskilningur. Það, sem er eðlilegt um yfirkjörstjórnirnar í landinu, er það, eins og allar kjörstjórnir, að þær séu kosnar á lýðræðislegan hátt og helzt af öllu, að það sé tryggt sem bezt, að sem flestir flokkar eigi þar fulltrúa í kjörstjórnunum. Það ætti að tryggja það bezt, að kosningarnar fari fram samkvæmt settum reglum og lýðræðislega. Það er engan veginn heppilegt, að einn flokkur af þeim, sem ganga til kosninga, eigi þar alveg ótvíræðan meirihluta, ég tala nú ekki um alla kjörstjórnarmennina. Það er ekki æskilegt skipulag. Mér dettur í hug, þegar farið er að minnast á byggðavald, að það er kannske ekki úr vegi að minnast á það, hvernig afstaða manna og flokka hefur verið hér í sambandi við það, sem mætti raunverulega veita fólki úti á landi raunverulegt vald. Hv. 2. þm. N-M. minntist hér á nokkur atriði, sem hafa verið til umtals á Alþ. æði oft áður og til afgreiðslu líka. Ég hafði flutt um það nokkrum sinnum tillögu hér og m.a. barizt fyrir því einnig í síðustu ríkisstj., að það yrði ákveðið, að nokkur hluti af gjaldeyrisvaldinu í landinu, veiting gjaldeyrisleyfa og bein sala gjaldeyris, gæti farið fram m.a. í nokkrum byggðarlögum úti á landi og ég veit ekki annað betur en einmitt flokkur hv. þm., sem hér var að tala, Framsfl., hafi staðið þar einna rammast á móti. Hann vildi hafa valdið hér í Reykjavík, hjá tiltekinni nefnd hér. Ég minnist þess líka í þessu sambandi, að það var allmikið rætt um það hér á Alþ. á sínum tíma, hvort það væri endilega nauðsynlegt, að öll raunveruleg ákvörðun um úthlutun á lánum til húsbygginga á öllum stöðum á landinu þyrfti endilega að fara fram í einhverri ákveðinni nefnd suður í Reykjavík, hvort það væri ekki hægt að dreifa þessu valdi og hvort það væri nauðsynlegt, að maður, sem væri að fá húsbyggingarlán einhvers staðar úti á landi, þyrfti endilega að ganga frá lánsskjölunum hér suður í Reykjavík, hvort það væri ekki hægt, eftir að búið væri að ákveða, að viðkomandi maður ætti að fá lánið, að senda lánsskjölin heim í hans byggðarlag og ganga frá þeim þar. Nei, m.a. Framsfl., flokkur byggðavaldsins, var á móti slíkri dreifingu valdsins. Og þannig mætti auðvitað nefna mörg dæmi. Ég vil líka minna á það, það er búið að minnast á það æði oft í sambandi t.d. við Búnaðarbankann og lánveitingar til landbúnaðarins, að það getur nú enginn bóndi úti á landi fengið svo lán í sambandi við búskap sinn, að hann geti t.d. fengið að ganga frá láninu, skrifað undir pappíra sjálfur úti á landi í einhverju útibúi banka eða sparisjóðs þar. Það er óframkvæmanlegt. Hann verður að senda öll gögn hingað suður og hann verður að senda einhverjum manni suður í Reykjavík umboð fyrir sig til þess að skrifa undir lánið og taka út peningana hér. Vissulega mætti dreifa þessu valdi og gera það á annan hátt. En það eru ýmsir aðilar, sem beinlínis hafa haft af því pólitískan hag að hafa það með þeim hætti, að það þyrftu að vera einhverjir umboðsmenn í Reykjavík, einhverjir milligöngumenn og einhverjir, sem taka umboðið, sem skrifa undir, sem veita peningunum viðtöku og fara með peningana heim og borga þá út þar. Það eru ýmsir aðilar, sem hafa haft þessa hagsmuni og hafa því haldið við þessu kerfi. Ég er sannarlega með því að dreifa ýmsu því valdi, sem hér hefur verið í Reykjavík og teldi, að það væri út af fyrir sig gott og lofsvert að dreifa því nokkuð, því að það hafi verið „sentraliserað“ hér óþarflega mikið. En við skulum ekki blanda inn í umr. um þetta mál, um kosningalögin, né heldur kjördæmabreytingarmálið þessu atriði, frekar en orðið er. Það er alveg óþarft að reyna að halda því fram, t.d. af fulltrúum Framsfl., að þeir flokkar, sem standa hér að kjördæmabreytingarmálinu og breytingu á kosningalögunum, séu með þessu að ræna byggðarlögin úti á landi einhverju af sínu valdi sérstaklega. Það hefur komið fram í allt öðru. En ég tók nú þetta hliðarspor í mínum umræðum um kosningalagabreytingar að gefnu tilefni. Ég skal svo ljúka þessu spjalli mínu með þeim orðum, að ég vænti þess, að hv. Alþ. sjái sér fært að samþykkja brtt. mína á þskj. 28 um nokkuð frekari friðun á kjördeginum og þá ekki síður þá brtt., sem hér liggur fyrir um breytingu á kjördeginum, þannig að m.a. sjómannastétt landsins verði gert álíka hátt undir höfði og öðrum í landinu með það að geta raunverulega fengið að taka þátt í kosningum heima hjá sér á kjördegi og knýja það ekki fram, sem algerlega er óþarft og verður að líta á að sé hreinn fjandskapur við sjómannastéttina, ef á að knýja það fram, að kosningadagurinn verði ákveðinn síðasta sunnudag í júní. Ég vona því, að sú brtt., sem gerir ráð fyrir því að ákveða annan sunnudag í júní sem kjördag, verði samþykkt.



Herra forseti. Við höfum nú heyrt í dag í sumum tilfellum nokkuð annan tón, en í fyrri umræðum um þetta frv., sem hér er nú til meðferðar, að sumir séu með fullan fjandskap við byggðir landsins eða fullan fjandskap við heilar stéttir þjóðfélagsins og ég sé ekki ástæðu til að fara neitt frekar út í þá sálma, en það eru aðeins brtt. þær, sem fram hafa komið, sem ég vildi víkja lauslega að. Ég flyt sjálfur brtt. á þskj. 32 við 17. kaflann, um óleyfilegan kosningaáróður og kosningaspjöll, en sú brtt. er við það, að bannað hefur verið með breytingum á kosningalöggjöfinni, ekki alls fyrir löngu, að hafa flokksmerki, lista eða önnur slík auðkenni á bifreiðum, meðan kjörfundur stendur yfir, svo og að nota gjallarhorn til áróðurs á sama tíma. Um þetta urðu nokkrar deilur á sínum tíma. En þó hef ég aðallega skilið þá, sem settu inn þetta ákvæði þannig, að þeir vildu koma í veg fyrir, að bifreiðar á kjördegi yrðu notaðar eins og áróðurstæki og því er þetta sett inn í grein, sem að öðru leyti fjallar um, að það sé óleyfilegur kosningaáróður, eins og greinin hefst og kosningaspjöll að reyna að hafa áhrif á atkvæðagreiðslu, hvort heldur er með ræðuhöldum, prentuðum eða skriflegum ávörpum eða auglýsingum o.s.frv., eins og næsti töluliður hér á undan segir og því hafði ég haldið, að það mundi núna, þegar við erum að breyta kosningalögunum að öðru leyti, geta náðst samkomulag um það, sem lagt er til í minni brtt., að hafa mætti flokkseinkenni á framrúðu bifreiðar, eins og það er orðað, sem sé ekki stærri en 7 cm í þvermál, þ.e.a.s. að hver flokkur gæti haft smáauðkenni á bifreiðunum, sem væri honum til hægðarauka og starfsmönnum hans við kosninguna og að nokkru leyti kjósendum líka í sambandi við heimkeyrslu og annað. Það er gleggra fyrir þá að gera sér grein fyrir, hvert þeir eiga að snúa sér til þess að fá bifreiðar til þess að flytja sig heim frá þeim flokki, sem hefur ekið þeim á kjörstað, oftast eða alltaf eftir eigin beiðni kjósandans sjálfs. Hér getur að sjálfsögðu ekki verið um neinn áróður eða áróðursgildi í slíku auðkenni að ræða eins og þessu. Um þetta þarf í sjálfu sér ekki fleiri orð að hafa. Sjálfur hef ég hins vegar sniðið till. svona, vegna þess að það er nýlega búið að breyta þessu ákvæði, en annars mundi ég heldur vilja fella ákvæðið í 4. tölulið algerlega niður og láta það vera á mati hvers flokks fyrir sig, að hve miklu eða litlu leyti hann vill auðkenna sínar bifreiðar. Við lifum enn í frjálsu þjóðfélagi og ef flokkarnir fara út í þá sálma, sem eru til leiðinda, þá er það þeim sjálfum fyrir verstu og þetta á við það, sem hv. 10. landsk. sagði áðan um upplímingar á spjöldum, auglýsingum og flokksmerkjum fyrir kjördag, að það hefði orðið til leiðinda fyrir síðustu kosningar hér í Reykjavík. Ég held, að þetta sé alveg rétt og skal ekki mótmæla því, að það hafi ekki verið til neinnar ánægju, sennilega ekki fyrir neinn flokkinn. En þá er ég aftur á þeirri skoðun, að ég vil ekki setja um þetta löggjöf, heldur að flokkarnir eigi sjálfir að finna til ábyrgðar sinnar í þessu efni og haga framkomu sinni þannig, að sómasamlegt sé fyrir þá og þannig, að engum sé til leiðinda. Og þegar slíkar misfellur hafa komið fyrir, hefði ég álitið, að flokkarnir væru aðilar, sem væri hægt að treysta til þess að koma í veg fyrir það og mættu þeir hafa að sjálfsögðu í sambandi við kosningar á miklu fleiri sviðum samvinnu og samráð sín á milli um það, hvernig kosningastarfseminni og kosningaáróðrinum er hagað, en sjálfur er ég á móti því að rígbinda þetta í löggjöfinni, hvernig vera skuli. Ég skal svo aðeins víkja lauslega að öðrum brtt., sem fram hafa komið frá Páli Þorsteinssyni og Gísla Guðmundssyni, hv. þm. A-Sk. og hv. þm. N-Þ., í sambandi við yfirkjörstjórnirnar. Það var ekki samkomulag um það innan stjskrn., hvort eigi að breyta ákvæðinu, eins og það var í frv., eða láta það standa óbreytt og það er rétt, að menn geri sér grein fyrir því, að það kom þegar fram í stjskrn. mjög djúptækur ágreiningur um það, hvernig ákvæðið var í frv. Það er þess vegna ekkert óeðlilegt, að fram komi frá einstökum þm. brtt. um þetta. Við fluttum um það brtt. á þskj. 25, hv. 3. þm. Reykv. og hv. 9. landsk. þm., að Alþ. skyldi kjósa þessar yfirkjörstjórnir og síðan, eftir að sú brtt. var flutt, er flutt brtt. á þskj. 30 frá þessum þm., sem ég nefndi áðan. Ég er alveg sammála hv. 9. landsk. þm., sem talaði áðan, að ég skil ekki þann hugsunarhátt, sem fram kemur í ræðu hv. 2. þm. N-M., að það sé með till. á þskj. 25 verið að taka eitthvert vald af byggðunum. Ég skil ekki svona hugsunarhátt og ég er alveg undrandi, þegar hv. þm. segir, að slík brtt, eins og þessi muni áreiðanlega vekja athygli úti á landi. Ég veit, að framsóknarmenn vilja með þetta eins og annað reyna að spinna upp úlfúðina gegn því svokallaða Reykjavíkurvaldi. En Reykjavíkurvaldið ræður a.m.k. ekki enn þá öllu hér í sölum Alþ. og hér er ekki verið að fela bæjarstjórninni í Reykjavík eða Reykjavíkurvaldinu, eins og það er kallað, að ákveða þetta, heldur er það fulltrúasamkoma, sem þjóðin sjálf hefur kosið sér, sem fólkið úti á landi hefur kosið, sem á að kjósa þessar yfirkjörstjórnir. Og það er alveg rétt, að till., eins og hún var í frv. um yfirkjörstjórnirnar, er alls ekki þannig, að byggðunum sé þar fengið sérstakt vald til þess að velja sína yfirkjörstjórnarmenn, því að þegar þeir eru kosnir eða skipaðir, sýslumennirnir og bæjarfógetarnir, verður það ekki neitt vald, sem er hjá byggðunum til þess, heldur er það ráðh. á hverjum tíma, sem gerir það. Þess vegna má segja, að það sé í raun og veru verið að taka valdið úr höndum framkvæmdavaldsins, þ.e.a.s. ráðh. og færa það yfir í hendur Alþ. Auk þess getur þessi skipun, sem ráðgerð var í frv., komið mjög undarlega við, vegna þess, eins og okkur er öllum kunnugt um, hversu þessir aðilar hafa verið mjög riðnir við pólitík, bæði í framboði og þingmennsku hjá flestum flokkum þingsins fyrr og síðar. Í því sambandi er auðvitað rétt að gera sér grein fyrir því og viðurkenna, að hér er um embættismenn að ræða, sem hvílir á dómaraskylda og mundu því kannske rækja þetta starf sitt í anda slíkrar embættismennsku og dómaraskyldu. En á það fellur að sjálfsögðu nokkur tortryggni og eðlilega frá pólitískum andstæðingum, þegar haft er í huga, hvað störf þessara manna blandast oft mikið inn í stjórnmálin. Sama má segja um það, sem ekki hefur verið hér til umr. eða rætt sérstaklega nema af hv. frsm., till. á þskj. 30 frá hv. þm. A-Sk. og hv. þm. N-Þ., að þeir gera ráð fyrir því, að í Reykjavík sé yfirkjörstjórnin eins og áður kosin hlutfallskosningu, fimm menn og fimm til vara. Munurinn í Reykjavík er þá bara sá, að eftir till. okkar þremenninga, sem flytjum brtt. á þskj. 25, er það Alþ., sem kýs yfirkjörstjórnina í Reykjavík, en eftir hinum till. kýs hins vegar bæjarstjórnin 3 manna kjörstjórnir væntanlega á a.m.k. 7 kjörstöðum í Reykjavík, eins og verið hefur í síðustu kosningum, því að það er annars staðar lagt til, að í kaupstöðum, þar sem eru margar kjördeildir og fleiri kjörstaðir, kjósi bæjarstjórnin áfram kjörstjórnir, þannig að það má segja, að þarna verði einn milliliður fram yfir það, sem áður hefur verið, það verði undirkjörstjórnirnar og svo kjörstjórnir á hverjum kjörstað í kaupstöðum, þar sem fleiri kjörstaðir eru og þær kjósa bæjarstjórnirnar eins og yfirkjörstjórnir áður og svo yfirkjörstjórn kosin af Alþingi. En um önnur héruð landsins gildir eftir þeirra till, það, að þar á hver sýslunefnd og hver bæjarstjórn í kjördæminu að kjósa einn mann, sem sé búsettur í hlutaðeigandi sýslu eða kaupstað, í yfirkjörstjórnirnar. Á þessu finnst mér vera verulegur hængur, vegna þess að þessir aðilar, bæjarstjórnirnar og sýslunefndirnar, eru pólitískir aðilar, sem kosið er í rammpólitískum kosningum, eins og öllum er kunnugt um, víðast hvar á landinu. Og svona fyrirkomulag eins og þetta, þegar þessir aðilar eiga að kjósa bara einn mann hver fyrir sig, leiðir hæglega til þess, að mjög pólitískir aðilar eðli málsins samkvæmt, bæjarstjórnir og sýslunefndir, kjósi kannske algerlega einlita og pólitíska yfirkjörstjórn í kjördæminu. Það þarf ekki að vera, en skv. till. getur iðulega leitt til þess og mundi sjálfsagt verða um pólitískar og mjög pólitískar kosningar að ræða, sem gætu fengið þessa niðurstöðu, að allir nm. væru af sama flokki. Það finnst mér ákaflega óeðlilegt, en eðlileg sú hugsun, að yfirkjörstjórnir séu þannig skipaðar, að nokkrar líkur séu til, að fleiri flokkar og kannske allir þingflokkar hafi fulltrúa í þessum nefndum. - Svo á ráðh. að skipa oddamanninn, þar þraut byggðavaldið. Ekki máttu þeir kjósa sér formann sjálfir, þessir menn heima í byggðunum, heldur á að flytja valdið til ráðh. í Reykjavík, ef tala yfirkjörstjórnarmanna er ójöfn og ef hún er jöfn, þá fór líka byggðavaldið, því að þá á ráðh. að kjósa einn mann úr hópi annarra kjósenda í kjördæminu í yfirkjörstjórn og hann á að vera oddviti, en ekki máttu þeir heima í byggðinni leysa úr þessum vanda. Að efni málsins til er ég þess vegna andvígur þessari till. og tel á henni það mikil missmíði, að hún mundi vera í framkvæmdinni fjarri því eins hagkvæm og eðlileg skipun og við leggjum til í brtt. okkar á þskj. 24. Ég vil aðeins fara örfáum orðum um kjördaginn. Ég viðurkenni mjög margt af því, sem fram kom hjá hv. 9. landsk. þm. Hins vegar fannst mér hann taka allt of djúpt í árinni, alveg sérstaklega þegar hann talar um augsýnilegan fjandskap við heilar stéttir í sambandi við að vilja ekki flytja kjördaginn um 2 víkur í júnímánuði og þá sérstaklega sjómannastéttina. Það er að vísu alveg rétt, að þessi skipun að hafa kjördaginn seinast í júní kemur mjög illa við þann mikla fjölda manna, sem stundar síldveiðar að sumrinu til og væri ákaflega æskilegt að geta komið þessu öðruvísi við. Hins vegar er á það að minna, að flestir þessir menn eru úr kaupstöðum og kauptúnum, þar sem þeir eiga tiltölulega hægt um vik að greiða atkvæði utan kjörstaðar, áður en þeir fara í þessa atvinnuleit. En ef aðeins væri um að ræða kjördaginn og mest það, sem fram fer í sambandi við kosningar, færi fram þá, mundi ég vera með því, að dagurinn væri fluttur og væri, eins og lagt er til hér, annar sunnudagur í júní. Hins vegar hef ég ekki getað fallizt á þetta, þegar við ræddum þetta innan n., vegna þess að það er svo margt, sem fer fram fyrir kjördaginn og þá hef ég í huga yfirreið um landið, eins og kunnugt er, frambjóðenda og annarra stjórnmálamanna til þess að kynna stefnur flokkanna og sjónarmið og það má búast við því, eftir því sem kjördæmin verða stærri, að þá dragi ekki úr þessu. Þess vegna er það svo, að ef kjördagurinn er fluttur fram, þá tel ég mesta annmarkann í sambandi við það, að miklu erfiðara yrði að stofna til fundarhalda og yfirreiðar um landið, eins og vera ber og vera á í lýðfrjálsu landi, á hæfilegum tíma fyrir kjördag, sem alltaf yrði mánuður, hálfur annar mánuður eða jafnvel kannske meira. Mig rekur minni til þess í mörgum tilfellum, hversu erfitt hefur verið að komast um landið fyrir frambjóðendur og aðra stjórnmálamenn til fundarhalda, þó að kjördagurinn væri í lok júnímánaðar, þegar menn hafa þurft að leggja á sig slíkar ferðir og þá kjósendurnir auðvitað þurft að koma til fundanna og samkomuhaldanna, kannske í maímánuði, fyrri hlutann af maí, um miðjan maí eða því um líkt, sem alltaf hlýtur eitthvað að verða óhjákvæmilega. Þetta sker úr í mínum huga um það, að svo stöddu, þó að ég skuli alveg viðurkenna það, að ég hef átt nokkuð erfitt með að gera upp hug minn í þessu sambandi. En a.m.k. mótast viðhorf mitt ekki af neinum fjandskap til neinnar stéttar í þessu þjóðfélagi. Það eitt er víst. Ég man ekki, að það sé fleira, sem ég þarf að taka fram í sambandi við brtt. eða tel ástæðu til að svo komnu.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að fara að taka þátt í þessum umr., enda þótt margt sé í þessu frv., sem athugunar þurfi við og orki tvímælis. Ástæðan til þess eru þær till., sem fram hafa komið um breyt. á yfirkjörstjórninni, sem ég vildi segja mína skoðun á. Áður en ég vík að því, þykir mér rétt að rifja það upp, að þegar við komum hér til þings að þessu sinni, var gert sérstakt hróp að okkur framsóknarmönnum í blöðum þríflokkanna fyrir það, að við mundum sérstaklega ætla að tefja þetta þing, við mundum nú byrja aftur á sama málþófinu og fyrr, störfum þingsins væri hægt að ljúka á hálfum mánuði, ef framsóknarmenn væru ekki til tafar. Þetta hróp var gert í blöðunum, áður en menn voru farnir að taka þátt í umr. hér á Alþ. Nú hefur hæstv. Alþ. starfað í nærri fjórar vikur. Stjórnarskrárfrv. er til síðustu umr. í hv. Ed., en hér í hv. Nd. eru kosningalögin til 3. umr. Þau eiga eftir að fara gegnum síðari deild hér á hv. Alþingi. Það er búið að vinna sleitulaust í þeim, síðan þing kom hér saman, án þess að nokkuð hafi verið tafið. Samt er málið ekki lengra á veg komið, en raun ber vitni um. Af hverju var þá byrjað á þessum hrópum, áður en þingið hóf störfin, fyrst það átti að leysa verkefni, sem var jafnmikið og þetta er? Það er tvennt, sem hér ber til. Í fyrsta lagi var gert ráð fyrir því, að við framsóknarmenn mundum sýna fram á það sem fyrr, hvert var stefnt með stjórnarskrárbreytingunni og mundum halda uppi eðlilegri málsvörn gegn þeirri breytingu, sem boðuð var. Það þótti að sumu leyti óþægilegt og þess vegna þurfti að gera hrópið, áður en málsvörnin var hafin. Hin ástæðan hlýtur að vera sú, að þeir, sem ráða hér málum, hafi ekki gert sér grein fyrir því, hvaða verkefni sú breyting, sem þeir gerðu á stjórnarskránni, kallaði á. Þeir virðast ekki hafa gert sér grein fyrir því, hvað það tók mikinn tíma og hvað það var mikið vandaverk að semja kosningalög, sem væru í samræmi við þessa breytingu, enda hefur komið á daginn, að það var margt vanhugsað, bæði við stjórnarskrárbreytinguna og það, sem á eftir fór. Og það hefur sannazt, sem við framsóknarmenn héldum fram, að slík mál ætti að leysa að undangenginni athugun og í samstarfi allra flokka, en ekki í hefndarskyni, eins og hér hefur verið stefnt að. Nei, það hefði verið betra fyrir forustumenn hér á hv. Alþingi að fara sér hægar um það, að við mundum tefja störf þingsins, en láta þá mál vera betur undirbúin, en raun hefur borið vitni um. Það hefur þegar sýnt sig, að fyrsti árangurinn af þeirri kjördæmabreytingu, sem hér er verið að gera og hugsað er að nái samþykki Alþingis í dag, er að koma í ljós. Ýmislegt er það, sem hefur orðið mönnum hugstætt nú upp á síðkastið í sambandi við kosningalögin. Erum við framsóknarmenn ekki einir um þær áhyggjur. Menn hafa mjög velt því fyrir sér, hvernig með ætti að fara tilfærslur og útstrikanir á listum. Öllum er ljóst, að það er mikið vandamál, og það er vandamál í vaxandi mæli eftir þá skipan, sem nú er verið að gera. Því mega menn samt ekki gleyma, að þegar var verið að tala hér fyrir hlutfallskosningum fyrir rúmum 50 árum, var bent á það sem sérstakt réttlæti, að kjósandinn gæti þar fært til að eigin geðþótta. Hannes Hafstein hélt því fram sem einum helztu rökum fyrir gildi hlutfallskosninga. Nú eru menn í dag, þegar þeir eru að reyna að koma þeim á, að reyna að skafa þennan agnúa af. Sterkustu rökin eru orðin hættulegur agnúi. Og svo fer um fleira í þessu máli, þótt síðar sannist. Eitt af því, sem hér er til umr., er það hvernig kjósa á yfirkjörstjórn í hinum einstöku kjördæmum. Sú regla hefur verið gildandi þar, að yfirstjórn í kjördæmunum hefur kosið þessa kjörstjórn. Sýslumaðurinn hefur verið þar oddamaður vegna síns embættis og sýslunefnd hefur svo kosið hina. Nú kom fram í frv. því, sem ríkisstj. lagði fram, sú till., að embættismenn í þessum kjördæmum skyldu vera einir í kjörstjórn. Það mátti segja, að þar væri fylgt því, að sýslumennirnir voru þar áður vegna síns embættis, en þá voru kosnir með þeim sérstakir fulltrúar og það var mikils virði. Ég verð að segja það, að frá upphafi hef ég talið þetta atriði hæpið. Þó er svo ástatt í þeim héruðum, sem ég þekki bezt til og kem til með að heyja kosningabaráttu, ef ég tek þátt í henni framvegis, að þar eru embættismenn, sem ég fullkomlega treysti í þessum efnum. En það hefur verið nógu mikið að því gert í sambandi við þetta mál að hugsa það út frá líðandi stund og þessir menn eru eins og aðrir menn dauðlegir og geta fært sig um set og út frá því, að þeir séu til staðar, get ég ekki hugsað málið. Þess vegna finnst mér, að önnur skipan þyrfti að koma til og sú eina skipan, sem mér finnst þar eðlileg og er í samræmi við það að vera ekki að taka valdið af héruðunum og við getum þess vegna sameinazt um, bæði flm., ég, hv. 10. landsk. og hv. 4. þm. Reykv., sem tala um að halda valdinu heima hjá héruðunum, það er því aðeins hægt, að við látum yfirstjórnir héraðanna, sýslunefndirnar og bæjarstjórnirnar, kjósa í kjörstjórnirnar. Því aðeins er það hægt. Ég verð að segja það, að ég skil ekki þau rök hjá hv. 4. þm. Reykv., að það sé hæpið að láta þessa aðila kjósa í kjörstjórnir, vegna þess að þeir séu pólitískir, sýslunefndir og bæjarstjórnir séu pólitískir aðilar og hætta sé fólgin í því að láta þær kjósa. En Alþingi, er það nú orðin ópólitísk stofnun? Alltaf heyrir maður eitthvað nýtt og verð ég að segja, að hér eru meiri tíðindi á ferð, en ég hef til þessa heyrt. Nei, við getum ekki komizt hjá því, að pólitískir aðilar kjósi eða skipi þessar stöður. Þessir menn, hvort sem það eru sýslumenn eða aðrir, sem með þessi mál fara, verða pólitískir og það er eðlilegast, að við setjum það saman á þann veg, að fleiri sjónarmið komi til og þau munu koma til, ef sýslunefndir og bæjarstjórnir eiga að kjósa yfirkjörstjórnir. Það er því enginn hlutur eðlilegri eða engin lausn betri á þessum vanda, heldur en sú leið. En þetta sýnir okkur aðeins eitt lítið dæmi af þeim mörgu vandamálum, sem kjördæmabreytingin kemur til með að skapa. Og ég vil sem sagt undirstrika það, að ef við viljum halda valdinu hjá fólkinu úti um landsbyggðina, eigum við að fylgja þeirri tillögu fram. Í sambandi við það, sem hv. 4. þm. Reykv. ræddi hér um að merkja bíla á kjördegi, þá held ég, að það muni vera nokkuð almenn skoðun í þessu landi, að þau lög, sem sett voru hér haustið 1957, hafi orðið til bóta í sambandi við framkvæmd kosninga. Bæði það að hafa takmörk á því, hve kjörstaðir mættu vera lengi opnir og ýmislegt annað í sambandi við framkvæmd kosninganna hefur skapað meiri menningarsnið á kosningar, en áður var. Og ég held, að við séum nú komnir of langt í því að nota bifreiðar til smölunar á kjördegi og sé nóg að gert, þó að við höfum ekki merkt þær. Mér er það fullkomlega ljóst á þeim stað, þar sem ég þekki bezt til, að þá er svo háttað, að það mundu allir kjósendur í því kjördæmi, þar sem ég var í framboði við tvennar síðustu kosningar, hafa kosið, þó að flokkarnir hefðu ekki séð þeim fyrir bíl. Það er orðið það mikið af bílum almennt í héraðinu, að það yrði vandræðalaust. Það má vel vera, að flokkar finni til ábyrgðar og gangi ekki lengra í þessu, en góðu hófi gegnir. En ég hygg þó, að það muni henda suma, að þeir verði að reka sig alvarlega á, áður en það er gert, ekki sízt þegar svo miklu er nú farið að kosta til, að jafnvel flugvélar eru sendar með atkv., sem utan á er skrifað, að þau séu ógild.



Herra forseti. Það liggja fyrir allmargar brtt. við frv. og sést af því, að skoðanir eru nokkuð skiptar um ýmis atriði þess. Eitt af þeim atriðum, sem menn greinir á um, hvernig bezt sé að koma fyrir, er val manna í yfirkjörstjórnir. Þannig er þetta nú, að bæjarstjórnir og sýslunefndir velja meiri hl. af yfirkjörstjórnunum. Sýslumenn og bæjarfógetar eru lögum skv. oddvitar yfirkjörstjórna í þeim kjördæmum, þar sem slíkir embættismenn eru búsettir, en svo eru allmörg kjördæmi hér á landi, þar sem hvorki er sýslumaður né bæjarfógeti búsettur og þá er það þannig skv. enn gildandi lögum, að ráðh. skipar formann yfirkjörstjórnar. Þetta held ég að hafi vel gefizt - a.m.k. þar, sem ég þekki til. Í frv., sem hæstv. ríkisstj. lét semja, er hins vegar gert ráð fyrir nýju fyrirkomulagi, þannig að ákveðnir embættismenn, sýslumenn og bæjarfógetar, búsettir í hinum nýju kjördæmum, eigi að skipa yfirkjörstjórn og sé um fleiri slíka embættismenn að ræða á svæðinu, en þarf í kjörstjórnina, þá veljist þeir í hana, sem elztir eru. En það hefur komið fram, að í stjskrn. hér í hv. d. hefur orðið nokkur ágreiningur um þetta og því liggja hér frammi brtt. um það. Á þskj. 25 flytja 3 hv. þdm. till. um það, að yfirkjörstjórnir í öllum kjördæmum skuli kosnar hlutfallskosningu á Alþ. Með þessu er verið að veita þingflokkunum valdið til þess að velja menn í yfirkjörstjórnir - eða lagt til, að þeim verði fengið þetta vald. Ég held, að það sé búið að gera allt of mikið af því nú á þessu þingi að samþykkja till., sem ganga í þá átt að auka vald stjórnmálaflokkanna, og þurfi heldur við fyrsta tækifæri að draga úr því heldur en auka enn við. Ég held, að það sé heppilegra, ef menn geta ekki fellt sig við þá skipan, sem er í frv., að hafa þetta vald, eins og verið hefur, í höndum bæjarstjórna og sýslunefnda, og það er hægt að gera - koma því svo fyrir með því að samþykkja brtt. á þskj. 30, þar sem gert er ráð fyrir, að allar sýslunefndir og bæjarstjórnir í hinum nýju kjördæmum kjósi menn í yfirkjörstjórnir. Þá er hér brtt. á þskj. 27 frá 2 hv. þm. um það, að framvegis skuli kjördagur vera annar sunnudagur í júnímánuði, en ekki síðasti sunnudagur í júnímánuði, eins og nú er. Ég vil mæla gegn þessari till. Ég vil benda á það, að þetta yrði miklu óhagkvæmara fyrir bændur og aðra menn í sveitum landsins. Einhver mesti annatími hjá bændum og öðru sveitafólki er sá tími að vorinu, þegar sauðburður stendur yfir, og það hefur oft verið svo undanfarin ár, að bændur hafa ekki getað sleppt sauðfé af húsi fyrr, en um miðjan júnímánuð. Þetta er því ákaflega erfiður tími fyrir bændur og aðra, sem vinna við landbúnaðinn. Það var talað um það áðan af hv. 10. landsk. þm., að það væri mjög óhentugt fyrir sjómenn, að kjördagurinn yrði síðasti sunnudagur í júnímánuði, eins og verið hefur. En ég vil þó benda á það, að sjómenn hafa þann möguleika og hafa haft að kjósa utan kjörfundar, áður en þeir fara að heiman til að stunda veiðar fjarri heimilum sínum. Þetta hafa sjómenn að sjálfsögðu gert, þeir sem hafa stundað sjó annars staðar, en á heimamiðum og hafa því ekki getað verið heima á kjördegi. Þessi möguleiki er aftur ekki fyrir bændur og annað sveitafólk, sem á annríkt á heimilum sínum, sérstaklega vissan tíma að vorinu, eins og ég hef þegar getið um. Þeim er ekki heimilt að kjósa utan kjörfundar fyrir kjördag, ef þeir gera ráð fyrir að verða heima á kjördegi. Þeim er þetta ekki heimilt, jafnvel þó að annríkið sé svo mikið á heimilunum, að þeim sé illmögulegt að sækja kjörfund, ef kjörfundadagurinn er snemma í júnímánuði. Ég vil því leggja gegn þessari brtt. á þskj. 27. Þá er enn ein brtt., sem ég vil minnast á. Hún er á þskj. 29, frá hv. 9. landsk, og hv. 3. þm. Reykv. Þessi till. fjallar um það að fella niður 4. og 5. mgr. úr 99. gr., en í þessum mgr. eru ákvæði um það, að umboðsmönnum lista sé óheimilt að hafa kjörskrá eða aðra slíka skrá meðferðis á kjörfundi og rita nöfn þeirra, sem kjósa og senda upplýsingar um slíkt út af kjörfundinum. Á Alþ. 1957 voru gerðar breyt. á l. um kosningar til Alþingis, og þar voru m.a. sett inn þessi ákvæði, sem þessir hv. þm. vilja nú fella niður. Í aths., sem fylgdu lagafrv. 1957, segir um þessa breyt., með leyfi hæstv. forseta: „Í þessari grein er lagt bann við því, að sendar séu frá kjörfundi upplýsingar um það, hverjir neyta atkvæðisréttar síns. Hefur það farið mjög í vöxt hin síðari ár, a.m.k. í kaupstöðum, að flokkarnir noti rétt sinn til að hafa umboðsmenn í kjördeildum fyrst og fremst til að fylgjast með því, hverjir hafa kosið og hverjir ekki. Á þeirri vitneskju, sem þannig fæst, er síðan byggð kosningasmölun, sem telja verður óæskilega og raskar þeirri leynd og þeim friði um kosningarréttinn, sem hver maður á að njóta. Meiri hl. Alþingis féllst þá á þessar röksemdir og samþykkti þessi ákvæði og ég tel ekki rétt að fella þessi ákvæði nú úr lögum. Ég tel enga ástæðu til þess að gefa njósnurum flokkanna aftur aðgang að öllum kjörfundastofum til þess að stunda þar njósnir um það, hverjir komi til að neyta atkvæðisréttar síns.



Herra forseti. Það eru hér nokkrar till., sem fyrir liggja, sem ég vildi minnast nokkrum orðum á og ætla ég þá fyrst að víkja að till., sem er á þskj. 25 og flutt er af þremur hv. alþm., en það er seinasta till., nr. 4, sem ég vildi fara um nokkrum orðum. Það er nú kunnugt þeim, sem þekkja til okkar sögu, að á þeim tíma, er Danir fóru hér með vald, var það eini réttur kjósenda eða landsmanna að mega senda skjöl til stjórnarvaldanna með undirskriftum, þar sem þeir létu afstöðu sina koma í ljós. Þetta var sá eini réttur, sem landsmenn höfðu þá. Þrátt fyrir það, þótt þessi réttur væri ekki meiri en þetta, mun reynslan samt hafa orðið sú, að hann hafi borið verulegan árangur og orðið til þess að þoka ýmsu áleiðis í okkar sjálfstæðisbaráttu. Þess vegna held ég, þó að réttur og frelsi landsmanna sé nú orðið að ýmsu leyti, meira en áður var, að þá sé mjög vafasamt að ráðast verulega á þennan rétt og helzt afnema hann með öllu, eins og mér virðist hér vera stefnt að, því að enn getur það verið þannig, að það sé heppilegt fyrir kjósendur að hafa aðstöðu til þess, þegar aðrar leiðir kunna að vera lokaðar, að láta sitt álit uppi við valdhafana á þennan hátt. Það er komizt þannig að orði í till., að menn megi ekki láta uppi vilja sinn með undirskriftum um stuðning eða andstöðu við ákveðin málefni, sem heyra undir Alþ., eftir að almennar alþingiskosningar hafa verið ákveðnar. Mér finnst, að þetta orðalag: „eftir að almennar alþingiskosningar hafa verið ákveðnar“ - sé nokkuð teygjanlegt. Við skulum taka t.d. núna, að þó að það sé ekki búið að auglýsa alþingiskosningar, þá má hins vegar segja, að það sé búið að ákveða alþingiskosningar, því að það liggur fyrir ákveðinn vilji um það hjá meiri hl. þings og ríkisstj., að þær fari fram eftir tiltölulega stuttan tíma. Svo þegar þeim alþingiskosningum er lokið, er einnig skv. ákvæðum stjórnarskrárinnar vitað, að það eru ákveðnar nýjar kosningar að fjórum árum liðnum, nema einhverjar nýjar ákvarðanir verði um það teknar og þess vegna má a.m.k. túlka þetta þannig, að eiginlega liggi alltaf fyrir ákvörðun um það, hvenær næstu kosningar eigi að fara fram, í okkar stjórnskipunarlögum, nema eitthvað sérstakt komi til og einhver undanþáguákvæði séu notuð. Þess vegna held ég, að með því orðalagi, sem er á till., sé það nokkuð teygjanlegt, hvenær það er, sem kjósendur mega ekki láta uppi vilja sinn með þessum hætti. En satt að segja finnst mér, að það væri þó hið langbezta, að þessi till. yrði ekki samþykkt og kæmi ekki til framkvæmda, vegna þess að hún takmarkar gamlan rétt, sem kjósendur hafa haft og mér finnst á margan hátt eðlilegt að þeir haldi áfram án frekari takmarkana en nú er. Og ég verð að segja það, alveg sérstaklega af því að hæstv. forseti þessarar d. á hér hlut að máli, að mér finnst eiginlega hálfeinkennilegt, að hann skuli vera kominn inn á þá braut að vilja taka þennan frumstæða rétt af kjósendum, vegna þess að oft hefur hann staðið að því, að menn notfærðu sér þessi réttindi. Ég held, að það væri hyggilegast af flm. við nánari athugun málsins að taka þessa till. aftur, vegna þess að hún bætir ekki okkar stjórnarhætti eða eykur ekki rétt kjósenda, eins og nú er talað um að sé tilgangurinn með þeirri stjórnarskrárbreyt., sem verið er að gera, heldur verður til þess að takmarka hann. - Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta atriði. Mér finnst þá rétt að koma að þeim till., sem hér liggja fyrir og snerta sérstaklega friðhelgi kjördagsins. Það liggur fyrir till. frá hv. 10. landsk. um, að ekki skuli höfð uppi áróðursspjöld, áróðursborðar, flokksmerki og merki lista eða önnur slík auðkenni í kjördæminu á kosningadaginn, eftir að kjörfundur er hafinn. Ég held, að eftir þeirri reynslu, sem við höfum fengið, muni þessi breyt. vera til bóta. Það bar allmikið á því í Reykjavík, sérstaklega fyrir seinustu kosningar, að það væri háð eins konar barátta milli flokkanna með áróðursspjöldum og áróðursborðum. Það voru sjálfstæðismenn, sem höfðu forgöngu um þetta, aðrir flokkar töldu sér ekki annað fært, en mæta þessu á sama hátt og láta Sjálfstfl. sjá, að hann væri ekki einn ráðandi hér í bænum og það verður áreiðanlega gert aftur, ef Sjálfstfl. heldur þessari venju áfram og ekki verða sett um það nein ný ákvæði. Ég held hins vegar satt að segja, að hér sé um þá starfshætti að ræða, að það væri til bóta að setja ákvæði um það í kosningalögin, að menn væru lausir við þessa áróðursborða. Ég mun þess vegna verða fylgjandi þessari till., sem er á þskj. 28. Aftur á móti liggur hér fyrir önnur till., sem einnig snertir friðhelgi kjördagsins, á þskj. 29, frá tveimur hv. þm., og hún stefnir alveg í gagnstæða átt við það, sem till. hv. 10. landsk. fer fram á, því að hún stefnir tvímælalaust í þá átt að auka ófriðhelgi kjördagsins, ef svo mætti að orði komast. Ef þessi till. yrði samþ., má taka upp þann gamla hátt aftur, að flokkarnir geti sent sína njósnara inn í kjörstofurnar til þess að fylgjast með því, hverjir kjósa, svo að það sé hægt að elta þá upp á eftir, sem eru ekki búnir að kjósa og kæra sig kannske ekki um það. Það er áreiðanlegt, að sú breyt., sem var gerð í þessum efnum - að banna þetta - af hálfu vinstri stjórnarinnar, þegar hún fór með völd, varð til stórra bóta um að gera kjördaginn menningarlegri og losa kjósendur við óhæfilega smalamennsku og njósnastarfsemi og þess vegna held ég, að það væri til hins verra að samþykkja þessa till. og hverfa aftur til þess fyrirkomulags, sem áður var. Ég held, að það fari tvennt saman, ef við viljum vinna að því að treysta friðhelgi kjördagsins: að samþykkja þá till., sem er á þskj. 28, en fella hins vegar till., sem er á þskj. 29. Mér finnst þá rétt að víkja nokkrum orðum að þeim brtt., sem hér liggja fyrir í sambandi við 110. gr. og snerta rétt manna til útstrikana. Því hefur verið yfir lýst af hálfu þeirra flokka, sem standa að þeirri stjórnarskrárbreytingu, sem nú er verið að ganga frá endanlega í Ed., að einn megintilgangurinn með henni væri að jafna kosningarréttinn, sem hefði áður verið óeðlilega ójafn meðal landsmanna. Það er kunnara, en frá þurfi að segja, að það ákvæði í kosningalögum, sem hefur valdið einna mestum órétti milli kjósenda í þessum efnum, er ákvæðið um útstrikanir, vegna þess að örlitlum minni hluta kjósenda, t.d. í Reykjavík eitthvað um 6%, hefur verið mögulegt að ráða meiru vegna þess ákvæðis, en 94% kjósenda og sjá allir, um hvílíkan órétt er hér að ræða. Það hefði þess vegna mátt ætla, að þegar þrír flokkar réðust nú í það að gera ráðstafanir til þess að gera kosningarréttinn jafnari, væri hér eitthvað meira, en lítið stefnt í lýðræðisáttina, ef hefði mátt leggja upp úr þessu lýðræðisskrafi þeirra. En samkvæmt þeim till., sem hér liggja fyrir, eru þeir nú ekki komnir lengra en það, að 12% kjósenda eru látnir hafa meiri rétt en 88%, þ.e.a.s. ef um t.d. 9 manna hóp er að ræða, þá á einn maður að fá að ráða meiru en 8 menn. Mér sýnist, að þetta dæmi, sem hér liggur fyrir, bendi til þess, að það sé ekki eins mikil alvara hjá þríflokkunum um að jafna rétt kjósendanna og þeir hafa verið að tala um að undanförnu og þótzt þurfa að gera stórar og fyrirhafnarmiklar breytingar á stjórnarskrá landsins til þess að gera þennan rétt jafnari. En hver er nú ástæðan til þess, að þríflokkarnir ganga ekki lengra í lýðræðisáttina í þessum efnum, en raun ber hér vitni um? Jú, það er sagt af þeirra hálfu, að þetta sé gert af þeirri ástæðu, að þeir vilji halda valdi hinna vondu flokksstjórna í skefjum. Flokksstjórnirnar geti haft aðstöðu til þess og hafi oftast nær aðstöðu til þess að ráða því, hvernig listarnir séu útbúnir og þess vegna sé rétt að gefa kjósendunum, þó að það sé lítill minni hluti, þó þetta vald til að hamla upp á móti ofríki flokksstjórnanna. En ef við athugum þá reynslu, sem fyrir liggur í þessum efnum, komumst við að þeirri niðurstöðu, að það er í raun og veru allt annað, sem er hér á bak við. Það, sem er hér raunverulega á bak við, er það að vernda vald flokksstjórnanna og flokksklíknanna, því að í þeim örfáu tilfellum, sem fyrir liggja um það, að útstrikanir hafi átt sér stað í verulegum mæli, voru það flokksklíkurnar eða flokksstjórnirnar, sem hafa verið þar að verki. Það hefur gerzt með þeim hætti, að einhver maður, sem hefur ekki verið í náðinni hjá flokksstjórninni eða flokksklíkunni, sem ráðið hefur, hefur vegna áhrifa frá kjósendum komizt inn á framboðslista og þá hefur flokksstjórnin eða flokksklíkan beitt því valdi, sem hún hefur yfir flokkskjarnanum, til þess að láta strika þennan mann út. Við höfum frægt dæmi fyrir okkur í þessum efnum, sem sannar, að það er rétt, sem ég er hér að segja. Það var fyrir nokkrum árum, að hv. 2. þm. Reykv. núverandi komst inn á lista hjá Sjálfstfl. hér í Reykjavík í andstöðu við flokksstjórnina og flokksklíkuna, sem réð hér í bænum, vegna þess að hann hafði það mikið fylgi kjósenda á bak við sig, að flokksstjórnin taldi sér ekki fært að útiloka hann, - og hver var þá aðferðin, sem flokksstjórnin greip til til þess að hefna sín á þeim kjósendum, sem knúðu fram þessa skipan listans í hennar andstöðu? Aðferðin var einfaldlega sú að láta strika þennan mann út og fella hann þannig frá kosningu. Það er þetta vald, sem raunverulega er verið að verja áfram, þetta vald flokksklíknanna og flokksstjórnanna til þess að geta hreinsað óþæga menn út, sem menn vilja endilega halda í og vilja þess vegna ekki ganga lengra í lýðræðisáttina, en raun ber hér vitni um. Þess vegna fer því fjarri, sem menn eru helzt að halda fram þessu ákvæði til réttlætingar, að það sé verið að hamla á móti valdi flokksstjórnanna eða flokksklíknanna, heldur er þvert á móti verið að gera hið gagnstæða. Það er reynt að hafa þennan minni hluta svo lítinn, að flokksstjórnin með sínum harða kjarna geti haft áhrif á það að strika út mann, sem hún kærir sig ekki um. Við vitum hins vegar, að meðal óbreyttra kjósenda hafa aldrei komið fyrir svo víðtæk samtök, að það hafi haft áhrif á lista. Ef þessi réttur til útstrikana og tilfærslna hefur haft áhrif á lista, þá er það eingöngu vegna þess, að harður flokkskjarni með flokksklíkuna eða flokksstjórnina í fararbroddi, hefur beitt sér fyrir því og þess vegna er bezt að segja það, sem er sannleikur þessa máls, að með því að halda þarna í rétt mjög lítils minni hl. er verið að halda í rétt flokksstjórnarinnar til þess að hafa áhrif á skipan lista, ef hún telur sér hann óhagstæðan. Þess vegna er það mikil blekking, þegar verið er að tala um það, að með þessu ákvæði sé verið að vinna á móti ofurveldi flokksstjórna. Ég mun þá koma að seinustu brtt., sem fyrir liggja og ég ætla að gera hér að umtalsefni. Það mun nú annaðhvort vera búið eða í þann veginn að afgr. stjórnarskrárfrv. frá Ed. Með því verki er áreiðanlega verið að vinna eitt hið mesta óhæfuverk, sem nokkru sinni hefur verið unnið í þingsögunni, með því að skerða stórkostlega vald byggða og héraða frá því, sem verið hefur, en það er vitanlega einn megintilgangur þessarar stjórnarskrárbreytingar. Það var alls engin þörf að ráðast á vald héraðanna eða sérstöðu til þess að tryggja þéttbýlinu aukna þingmannatölu, eins og réttlátt var, heldur var þetta eingöngu gert vegna þess, að menn töldu vald héraðanna og byggðanna of mikið og þess vegna yrði að gera sérstakar ráðstafanir til þess að skerða það. Því hefur að vísu verið haldið fram af formælendum stjórnarskrárbreytingarinnar, að það væri síður en svo þeirra tilætlun, að skerða vald héraðanna og vald byggðanna, heldur ætti það að fá að haldast áfram að verulegu leyti, þrátt fyrir það þótt kjördæmin væru lögð niður, sýslurnar ættu að halda áfram, kaupstaðirnir ættu að halda áfram o.s.frv. En ég held, að það sé táknrænt um hið sanna í þessum efnum, sem er að gerast hér í hv. Nd., á sama tíma og verið er að afgreiða stjórnarskrárbreytinguna frá Ed. Það, sem er að gerast hér á Nd. á sama tíma er, að það er verið að halda áfram þeirri stefnu, sem við framsóknarmenn höfum haldið fram að sé mörkuð með stjórnarskrárbreytingunni, þ.e. að þurrka út héruðin og sýslurnar sem allra mest og það er gert með því fyrirkomulagi, sem lagt er til að hér verði tekið upp í sambandi við yfirkjörstjórnirnar. Í stað þess, að það vald var áður úti í héruðum að útnefna yfirkjörstjórnirnar, er ætlunin að færa þetta vald í hendur Alþingis. Það er algerlega rangt, sem kom hér fram hjá hv. 10. landsk. þm., að það væri einhver sérstök till. Framsfl. að láta bæjarfógeta og sýslumenn úti um land fara með þetta vald. Sú till. hefur aldrei komið frá Framsóknarfl. Hún hefur legið hér fyrir í frv., sem ríkisstj. hefur lagt fram á Alþingi og það hefur alltaf verið ætlun framsóknarmanna að gera við þetta brtt. eins og nú liggur hér fyrir hv. d., þó að það hafi ekki verið gert fyrr, en nú við 3. umr. En það, sem verður skorið úr í sambandi við þá atkvgr., sem hér fer fram, er raunverulega það, hvort framsóknarmenn hafa haft rangt fyrir sér, þegar þeir voru að halda því fram, að tilgangurinn með stjórnarskrárbreytingunni væri að draga úr byggðavaldinu, eða hvort þríflokkarnir hafa haft rétt fyrir sér, þegar þeir voru að halda því fram, að þeirra tilgangur væri alls ekki sá að þurrka út héruðin og sýslurnar, þó að kjördæmin væru afnumin. Með þeirri brtt., sem þeir leggja nú fram, er gengið lengra í þessa átt, og það ætti að vera kjósendum í dreifbýlinu sönnun þess, að ef þeir mæta ekki kjördæmabyltingunni á þann hátt að þoka sér betur saman um einn flokk og tryggja sér á þann hátt, að réttindaskerðingin, sem hér hefur verið samþykkt, verði þeim ekki eins bagaleg og ella, þá muni þeir fá meira af slíku, meira af svipuðu og því, sem hér liggur fyrir í till. frá þríflokkunum um það, að valdið til að ráða vali yfirkjörstjórna skuli vera algerlega frá þeim tekið. Sú till. er fólkinu í dreifbýlinu ný hvatning til þess að standa betur saman um einn flokk og svara þessum árásum á þann hátt og hún er á sama hátt hvatning til þess fólks í þéttbýlinu, sem vill viðhalda jafnrétti í byggð landsins og ber tryggð til sinna heimahaga, að fylkja sér um einn flokk til þess að draga úr áhrifum þeirrar kjördæmabyltingar, sem hér hefur verið gerð.