Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur athugað frv. til 1. um breyt. á almennum hegningarlögum, nr. 19 12. febr. 1940, sem prentað er á þskj. 10, og eru nm. sammála um að leggja til, að það verði samþykkt óbreytt. Einn nm. var þó fjarstaddur, þegar frv. var afgreitt úr n. Frá 1950 hefur það ákvæði verið í gildi í 256. gr. almennra hegningarlaga, að ef tjón af broti nemi ekki yfir 1000 kr. og engin sérstök atvik auka saknæmi þess og sökunautur hefur ekki áður reynzt sekur um auðgunarbrot, skuli því aðeins höfðað opinbert mál gegn honum, að sá krefjist þess, sem misgert er við. Með frv. þessu er lagt til, að þetta tjónshámark verði hækkað úr 1000 kr. í 3000 kr., og verður að telja eðlilegt og skynsamlegt að breyta þessu ákvæði, miðað við breyttar aðstæður og sérstaklega miðað við breytt verðmæti peninga. Allshn. mælir sem sagt með því, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Þetta frv. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna er nú lagt í þriðja sinn fyrir hið háa Alþingi. Ég hef áður flutt allýtarlega framsöguræðu um það og gert um leið grein fyrir því rannsóknarstarfi, sem nú fer fram á Íslandi. Ég sé því ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um frv. nú. Ég skal þó í fáum orðum gera grein fyrir þeim meginbreytingum á ríkjandi skipulagi íslenzkra rannsóknarmála, sem samþykkt þessa frv. mundi hafa í för með sér. Rannsóknaráð ríkisins, sem stofnað var árið 1939 og aðstoðar atvmrn. við yfirstjórn Atvinnudeildar háskólans, er nú skipuð 3 mönnum eftir tilnefningu þriggja stærstu þingflokkanna. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að rannsóknaráð ríkisins verði ráðgjafarstofnun, sem vinni að eflingu hagnýtra rannsókna í landinu, en einnig að eflingu undirstöðurannsókna, að því leyti sem þau verkefni eru eigi í höndum Háskóla Íslands og þá jafnan í fullu samráði við hann. Aðalverkefni rannsóknaráðs ríkisins eiga að vera efling og samræming hagnýtra rannsókna og undirstöðurannsókna í landinu. Það á að hafa samráð við hinar ýmsu rannsóknastofnanir, fá sem gleggsta yfirsýn yfir alla rannsóknarstarfsemi í landinu og gera tillögur til úrbóta, ef það telur rannsóknarstarfsemina ófullnægjandi, rannsóknarskilyrði ófullkomin eða markverð rannsóknarefni vanrækt. Þá á ráðið að hafa með höndum athuganir á hagnýtingu náttúruauðæfa landsins til nýrra atvinnuvega, gera till. um framlög ríkisins til rannsóknarmála og fylgjast með ráðstöfun opinberra fjárframlaga til þeirra rannsóknastofnana, sem lögin taka til. Það á að hafa með höndum öflun fjármagns til rannsóknarstarfseminnar almennt til viðbótar framlagi ríkisins og tillögugerð um skiptingu þess milli rannsóknastofnana og rannsóknarverkefna. Það á að hafa í sínum vörzlum skýrslur um rannsóknir á sviði raunvísinda, sem kostaðar eru af opinberu fé, semja árlega skýrslu um rannsóknarstarf í landinu og enn fremur stuðla að söfnun erlendra rita og annarra erlendra upplýsinga um vísindastörf, rannsóknarstörf, tækni og úrvinnslu þeirra til hagnýtingar fyrir atvinnuvegi landsins. Enn fremur á það að beita sér fyrir skjótri hagnýtingu tæknilegra nýjunga í atvinnuvegunum með kynningarstarfsemi og upplýsingaþjónustu. Verkefni rannsóknaráðs er þannig samkv. þessu frv. fyrst og fremst í því fólgið að vera ráðgjafi ríkisstj. og Alþingis í rannsóknarmálum og aðstoða hið opinbera við mótun stefnu í rannsóknarmálum. Ráðið á hins vegar ekki að hafa með höndum yfirstjórn rannsóknastofnana, eins og nú á sér stað og er það meginbreytingin frá ríkjandi skipulagi. Gert er ráð fyrir því, að í rannsóknaráði eigi sæti 17 menn og eru þeir fulltrúar atvinnuvega, Efnahagsstofnunarinnar, háskólans og Alþingis. Ráðið skal vera ólaunað, en kjósa úr sínum hópi framkvæmdanefnd. Þá er gert ráð fyrir því, að rannsóknaráð heyri undir menntmrh., sem skipar formann þess og framkvæmdastjóra. Frv. gerir ráð fyrir því, að á vegum ríkisins skuli starfræktar þessar rannsóknastofnanir: Hafrannsóknastofnun, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Rannsóknastofnun iðnaðarins og Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins. Meginbreytingin frá ríkjandi skipulagi er sú, að Atvinnudeild háskólans verður lögð niður. Hafrannsóknastofnunin kemur í stað fiskideildar og Rannsóknastofnun landbúnaðarins í stað búnaðardeildar, en í stað iðnaðardeildar koma 2 stofnanir: Rannsóknastofnun iðnaðarins og Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins kemur í stað rannsóknarstofu Fiskifélags Íslands. Nú lýtur hver deild Atvinnudeildar háskólans stjórn deildarstjóra undir yfirstjórn rannsóknaráðs og atvmrn. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að hver rannsóknastofnun verði sjálfstæð ríkistofnun, sem heyri undir hlutaðeigandi ráðuneyti. Rannsóknaráð á engin afskipti að hafa af stjórn rannsóknastofnananna. Hins vegar er hverri þeirra fengin sérstök stjórn, og auk þess er gert ráð fyrir skipun ráðgjafarnefndar við stofnanirnar. Í stjórn Hafrannsóknastofnunarinnar skulu vera 3 menn, forstjóri stofnunarinnar, fiskimálastjóri og maður tilnefndur af ráðgjafarnefndinni. Stjórn Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins skal skipuð með sama hætti, þannig að þar eigi sæti forstjóri stofnunarinnar, fiskimálastjóri og maður tilnefndur af ráðgjafarnefndinni. Í stjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins skulu eiga sæti forstjóri stofnunarinnar, búnaðarmálastjóri og maður tilnefndur af tilraunaráði rannsóknastofnunarinnar. Í stjórn Rannsóknastofnunar iðnaðarins skulu eiga sæti 3 menn: forstjóri rannsóknastofnunarinnar, einn tilnefndur af Félagi íslenzkra iðnrekenda og einn tilnefndur af ráðgjafarnefnd. Í stjórn Rannsóknastofnunar byggingaiðnaðarins eiga hins vegar að vera 3 menn: forstjórinn, einn tilnefndur af Landssambandi iðnaðarmanna og einn tilnefndur af ráðgjafarnefnd. Við allar stofnanirnar er gert ráð fyrir því, að skipa megi ráðgjafarnefndir, ef ósk kemur fram um það frá einum eða fleiri af þeim aðilum, sem gert er ráð fyrir að gefinn sé kostur á að tilnefna fulltrúa í ráðgjafarnefnd. En tilgangur með heimildinni til að skipa ráðgjafarnefndir er sá að skapa tengsl milli rannsóknastofnananna og hlutaðeigandi atvinnuvega, sem þeim er ætlað að vinna fyrir. Við Rannsóknastofnun landbúnaðarins er ráðgjafarnefndin nefnd tilraunaráð. Ef ráðgjafarnefndin er ekki skipuð, er gert ráð fyrir því, að ráðh. skipi einn stjórnarnefndarmanninn í stað ráðgjafarnefndarinnar. Gert er ráð fyrir því í frv., að forstjóri stofnunarinnar eigi ávallt sæti í stjórninni og sé formaður hennar, og er það gert til þess að tryggja, að nauðsynleg sérþekking sé jafnan fyrir hendi í stjórn stofnananna, stuðla að festu í framkvæmdastjórn og í því skyni að efla samstarf stjórnar og þeirra, sem í stofnuninni vinna. Í frv. er lagt til, að í stjórnum allra rannsóknastofnananna séu 3 menn. Er alls staðar gert ráð fyrir því, að forstjóri stofnunarinnar eigi sæti í stjórninni og sé formaður hennar, eins og ég gat um áðan, og alls staðar sé í stjórn einn maður tilnefndur af ráðgjafarnefnd, ef hún er skipuð, en annars ráðherra. Þriðji stjórnarmaðurinn er skipaður sem hér segir: í stjórn Hafrannsóknastofnunarinnar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins skal fiskimálastjóri eiga sæti, í stjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins búnaðarmálastjóri, í stjórn Rannsóknastofnunar iðnaðarins skal eiga sæti fulltrúi tilnefndur af Félagi íslenzkra iðnrekenda, og í stjórn Rannsóknastofnunar byggingaiðnaðarins skal eiga sæti maður tilnefndur af Landssambandi iðnaðarmanna. Í frv. er gert ráð fyrir því, að hlutaðeigandi ráðherra skipi helztu starfsmenn rannsóknarmálanna, þ.e. framkvæmdastjóra rannsóknaráðs, forstjóra einstakra rannsóknastofnana og alla sérfræðinga, en annað starfsfólk ráði hlutaðeigandi stjórnarnefnd. Er þetta í samræmi við þá venju, sem hér tíðkast. Þá eru í frv. mikilvæg nýmæli um sérstaka fjáröflun tveggja rannsóknastofnananna, þ.e. rannsóknastofnana iðnaðarins og byggingaiðnaðarins. Gert er ráð fyrir því, að iðnfyrirtæki, verksmiðjur og verkstæði greiði gjald, er nemi 2 af þús. af kaupi verkafólks og fagmanna, til þess að standa straum af hluta af kostnaði þessarar rannsóknastofnunar. Undanþegin eru fyrirtæki, sem vinna úr sjófangi og landbúnaðarafurðum, svo og áburðarframleiðsla. Gera má ráð fyrir, að gjald þetta nemi hátt á aðra millj. kr. á ári. Ber brýna nauðsyn til þess að stórefla hér rannsóknir í þágu iðnaðar landsmanna og má telja, að hér sé um hóflegt gjald að ræða miðað við þann mikla ávinning, sem öflug rannsóknastofnun gæti veitt iðnaðinum. Þá er og gert ráð fyrir því, að af öllu innfluttu timbri, sementi og steypustyrktarjárni skuli greiða 1/2% aðflutningsgjald og 1/2% framleiðslugjald af sementi, sem framleitt er hér á landi og skulu gjöld þessi renna til Rannsóknastofnunar byggingaiðnaðarins. Má gera ráð fyrir, að gjald þetta nemi einnig hátt á aðra millj. árlega. Í þessu sambandi vil ég láta þess getið, að forustumenn Félags íslenzkra iðnrekenda og Landssambands iðnaðarmanna hafa nýlega rætt við mig og skýrt mér frá því, að þeir kynnu að æskja eftir breytingum á þeim greinum frv., sem um þessi gjöld fjalla. Er það einvörðungu um formshlið málsins, sem þeir munu ef til vill gera brtt., þar eð ýmis ný gjöld af þessu tagi hafa verið lögleidd, síðan þetta frv, var samið, svo sem iðnlánasjóðsgjald og launaskatturinn, sem hér er nú til meðferðar á hinu háa Alþingi. Þessi ákvæði voru upphaflega sett í fullu samráði við forustumenn iðnrekenda og iðnaðarmanna, enda er mikill skilningur á því ríkjandi í röðum þeirra, að bráðnauðsynlegt sé að efla rannsóknir í þágu verksmiðjuiðnaðar og byggingaiðnaðar. Forvígismenn þessara beggja samtaka, iðnrekenda og iðnaðarmanna, tóku skýrt fram, að hugsanlegar brtt. þeirra mundu ekki snerta lækkun gjaldsins, í þeim mundu ekki felast till. um lækkun gjaldsins, heldur einvörðungu um innheimtuaðferð þess. Þessar eru helztu breytingarnar á skipulagi íslenzkra rannsóknarmála, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég álít mjög nauðsynlegt, að það hljóti nú afgreiðslu hins háa Alþingis. Ef Alþingi sýnist rétt að gera einhverjar breytingar á frv., þá er ríkisstj. til viðræðu um slíkt, en þá tel ég nauðsynlegt, að jafnframt sé haft samráð um breyt. við forstöðumenn þeirra rannsóknastofnana, sem nú starfa og þá vísindamenn, sem nú starfa í stofnununum. Við undirbúning þessa frv. var einmitt lögð á það sérstök áherzla að hafa sem nánast samstarf við vísindamennina sjálfa, m.a. með því að efna til sérstakrar ráðstefnu vísindamanna í Háskóla Íslands til þess að ræða um rannsóknarmálin. Allir virðast nú sammála um, að sérhverri þjóð, sem vill bæta hag sinn og auka framfarir og velmegun í landi sínu, sé fátt nauðsynlegra en að efla vísindarannsóknir og tækni. Það, sem fyrst og fremst er nauðsynlegt í því skyni, er að bæta hvers konar tæknimenntun, gera stórt átak til aukinnar vinnuhagræðingar á öllum sviðum atvinnulífsins og veita stóraukið fé til hvers konar vísindarannsókna. Mér er auðvitað ljóst, að þetta frv. fjallar ekki nema um takmarkaðan þátt þess mikla átaks, sem okkur Íslendingum í enn ríkari mæli en flestum nágrannaþjóðanna er nú nauðsyn á í þessum efnum. En sá þáttur, sem þetta frv. fjallar um, er engu að siður mikilvægur. Hér er fyrst og fremst um að ræða skipulagsmál rannsóknanna, en allir, sem þeim málum eru kunnugir, munu vera sammála um, að einmitt það, hvernig rannsóknarmálin eru skipulögð, getur annars vegar haft verulega þýðingu fyrir skilyrði þess að afla fjár til þeirra og hins vegar í því sambandi, hvern árangur aukið fé ber í hagnýtum niðurstöðum. Í þessu frv. er raunar ekki einungis fjallað um bætt skipulag rannsóknastofnananna og rannsóknarmálanna, heldur eru þar einnig athyglisverðar till. um auknar fjárveitingar til þessara mála. En þótt hér sé þó fyrst og fremst um skipulagsmál vísindarannsókna að ræða og ég vona, að hið háa Alþingi sjái sér fært að samþykkja þetta frv. nú á þessu þingi í aðalatriðum, eins og það nú liggur fyrir, þá vil ég samt undirstrika og leggja á það sérstaka áherzlu, að það eitt er ekki nóg. Í kjölfar nýskipunar á skipulagsformi rannsóknanna þarf síðan þegar í stað að koma stóraukið fé til rannsóknarstarfseminnar. Það er nú öruggasta leiðin til aukinna framfara og bættrar farsældar. Bandarískar rannsóknir hafa leitt í ljós, að um það bil 80–90% af þeirri aukningu, sem orðið hefur á þjóðarframleiðslunni á mann þar í landi á undanförnum áratugum, virðast eiga rót sína að rekja til bættrar tækni, sem nýjar uppgötvanir á sviði vísinda hafa gert mögulega og bættrar skipulagningar. Athuganir, sem gerðar hafa verið í Svíþjóð, hafa leitt í ljós, að af árlegri aukningu þjóðarframleiðslunnar, sem á síðasta áratug var talin hafa numið 3.7%, má telja 2.2% eða um 3/5 hluta eiga rót sína að rekja til bættrar tækni og skipulagningar. Það er yfirleitt ríkjandi skoðun meðal fræðimanna og stjórnenda fyrirtækja, að bætt tækni og skipulagning hafi á undanförnum áratugum hvarvetna átt miklu meiri þátt í þeirri framleiðsluaukningu, sem orðið hefur, en aukin fjárfesting eða aukinn mannafli við framleiðsluna. En undirstaða tækniframfara er ný þekking, ný tækni, ný efni og nýjar aðferðir, sem eru árangur víðtæks rannsóknarstarfs. Vísindin hafa og gerbreytt daglegu lífi mannkyns og ekki aðeins gert því kleift að stórauka neyzlu sína, heldur hafa þau jafnframt valdið því, að hún hefur gerbreytzt. Það er nú talið, að um helmingur bandarísku þjóðarinnar starfi að framleiðslu vörutegunda, sem voru alls ekki til og ekki hefði verið hægt að framleiða fyrir hálfri öld. Með þessu er auðvitað ekki sagt, að efling vísinda og aukning rannsóknarstarfa sé bókstaflega hið eina, sem máli skiptir fyrir framfarir og hagsæld mannkyns. Aukin menntun er t.d. forsenda þess, að unnt sé að efla vísindi og rannsóknir til frambúðar. Og efling menntunar og vísinda kemur ekki að notum, ef árangurinn er ekki hagnýttur skynsamlega og áherzla lögð á bætta stjórn og skipulagningu í framleiðslu og dreifingu. Þess vegna verður maðurinn að sækja fram á mörgum sviðum samhliða. En eitt hið mikilvægasta er áreiðanlega rannsóknarstarfsemi. Allar menningarþjóðir leggja þess vegna á það mikla áherzlu að efla hvers konar rannsóknarstörf, jafnhliða því sem þær keppa að því að bæta menntun sína. Á því er enginn vafi, að Íslendingum ber nú að stórauka fjárveitingar til rannsóknarstarfa samhliða eða í kjölfar þess, að skipulag rannsóknarmálanna sé endurbætt. Sérhver króna, sem varið er til nýrra rannsókna, mun bera margfaldan ávöxt, þegar fram í sækir. Það fé, sem varið er til þess að mennta vísindamenn og hvers konar tæknifræðinga og til þess að skapa þeim rannsóknaraðstöðu á hvers konar vísinda- og rannsóknarstöðvum og jafnframt til þess að miðla þekkingu sinni og starfsaðferðum til atvinnulífsins, - það fé, sem til þessa er varið, er áreiðanlega einhver bezta fjárfestingin, sem nú er hægt að efna til í þágu íslenzkra atvinnuvega. Að svo mæltu leyfi ég mér að leggja til, herra forseti, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir það, sem hæstv. menntmrh. sagði viðvíkjandi þörfinni á vísindalegum rannsóknum á því sviði, sem þetta frv. fjallar um, og um nauðsynina á fjárveitingum í því skyni. Ég vil um leið, af því að ég átti sæti í þeirri n., sem undirbjó þetta frv., gera örstutta grein grein fyrir þeim ágreiningi, sem hjá okkur var og nokkuð eimir eftir af í þessu frv. Sá ágreiningur er fyrst og fremst um stjórnarfyrirkomulag á rannsóknastofnunum. Upphaflega var meiri hl. atvinnumálanefndar á því að taka raunverulega stjórn rannsóknastofnananna undan ríkinu, þannig að það væru hin einstöku samtök og stofnanir í þjóðfélaginu, ekki sízt atvinnurekendasamtök, sem útnefndu stjórnirnar í þessar rannsóknastofnanir og réðu forstjórana fyrir þeim. Ég var einn í minni hl. í þessari nefnd og var andvígur því fyrirkomulagi, sem meiri hl. lagði til. Hæstv. ríkisstj. fór þarna hins vegar nokkuð bil beggja. Hún lagði það til, sem ég álít alveg rétt, að forstjórarnir í þessum stofnunum væru útnefndir af viðkomandi ráðuneytum, eins og er með flestar af okkar stofnunum, sem á svona sviðum starfa, raforkumálastofnuninni og öðrum slíkum. Hins vegar var haldið þessu sérstaka stjórnarfyrirkomulagi að nokkru leyti, og hafa þó verið um það miklar deilur og nokkur átök og nokkrar breytingar og ég held jafnvel, að það, hve þetta frv. hefur tafizt, hafi að sumu leyti stafað af reipdrætti um fyrirkomulagið í þessum stjórnum, þó að mér sé ekki fyllilega um það kunnugt, en hitt veit ég, að nokkur ágreiningur er þar alltaf um, hverjir skuli skipa þá, sem í þessum stjórnum eigi að vera. Ég verð að segja það, að mín skoðun er, eins og nú er komið, að þegar forstjórarnir eru útnefndir af ríkisstj., sem ég álít rétt, þá eigi raunverulega að afnema þessar stjórnir líka, þær hafi ekkert sérstakt verkefni lengur, þriggja manna stjórnir, þar sem forstjórinn er þar einn af, séu raunverulega bara að gera þetta að bákni, sem sé óþarft, þessar stjórnir séu orðnar þarna milliliður, sem hafi enga raunverulega þýðingu í þessum vísindalegu stofnunum. Hins vegar er gengið út frá eins konar ráðgjafarnefnd í sambandi við hverja af þessum stofnunum. Þessar ráðgjafarnefndir eru ólaunaðar og þær eru skipulagðar af allmörgum aðilum í þjóðfélaginu og ég held, að þær geti verið mjög heilbrigðar. Nú er það svo, að eins og í frv. er gert ráð fyrir, eiga þessar ráðgjafarnefndir víða að útnefna einn mann í stjórnina, þannig að ef þær hafa þetta vald, getur orðið nokkur togstreita um, hvernig slíkar ráðgjafarnefndir séu skipaðar. Um leið og stjórnarnefndirnar sjálfar væru burt felldar og þar með réttur ráðgjafarnefndanna til þess að útnefna nokkurn mann í þær, mundi ekki þurfa að vera að deila um það, hve margir aðilar útnefndu menn í þessar ráðgjafarnefndir og ég álít, að það væri bezt, að þar væru sem flestir, sem áhuga gætu haft á þessum sviðum, þannig að forstjórar þessara stofnana gætu kallað þessar ráðgjafarnefndir saman, þegar þeim þóknast og var í upprunalega frv. gert ráð fyrir, að þær kæmu saman tvisvar á ári a. m. k. Þá mundi forstjórinn geta ráðgazt við þessa aðila, hann mundi geta haft þá marga og eins mundi ríkisstj. ráða því, hve margir það væru, þannig að þarna gætu bæði þeir aðilar, sem hefðu sérstakra hagsmuna að gæta þarna, ýmis atvinnurekendasamtök, aðilar af hálfu verkalýðssamtakanna, aðilar, sem hefðu sérstakan áhuga á þessu, eins og í sambandi við landbúnaðinn og samtök bænda og slíkir, - allir þessir aðilar, hvort það væru sérfræðingar, atvinnurekendur, verkamenn, starfsmenn eða aðrir slíkir, þeir hefðu allir saman aðstöðu til þess að láta koma þarna fram ýmsar hugmyndir og gagnrýna frá praktísku sjónarmiði ýmislegt af því, sem forstjóri stofnunarinnar væri að taka sér fyrir hendur. Ég held, að þetta væri mjög gott fyrirkomulag til þess að skapa góð og lífræn tengsl á milli forstjóra svona stofnunar og þjóðfélagsins í heild. Hins vegar held ég, að stjórnarnefndirnar ættu sem slíkar að falla þarna burtu og ég heyrði það, mér þótti vænt um það, að hæstv, ráðh. gerði ráð fyrir, að sú nefnd, sem þetta færi til, menntmn., gæti athugað þetta frv. með það fyrir augum að breyta því í samráði við hæstv. ríkisstj. og ég held, að það væri mjög gott, að sú nefnd gerði það. Ég held, að sú breyting, sem frv. hefur tekið í meðferð hæstv. ríkisstj., hafi verið mikið til hins betra frá því, sem frv. meiri hl. var í upphafi og það eigi af hálfu Alþingis að ganga enn þá lengra á þeirri braut, sem ríkisstj. fór inn á.



Herra forseti. Fyrir rúmum 250 árum skrifaði enskur rithöfundur, Jonathan Swift, bækur um ferðalög Gullivers. Þar má m.a.finna þessa setningu: „Hver sem gæti látið tvö kornöx eða tvö grös gróa á stað, þar sem áður aðeins greri eitt, væri meiri velgerðarmaður manna og þjóða, en allir stjórnmálamenn samanlagt.“ Í einni af frægustu ræðum, sem Harold Wilson, foringi brezkra jafnaðarmanna, hefur haldið, þeirri sem hann hélt á síðasta flokksþingi Verkamannaflokksins í Scarborough, þá nýkjörinn foringi flokksins, leggur hann einmitt út af þessari setningu hins enska rithöfundar, sem ég vitnaði til í upphafi máls míns. Hann gerði það til þess að leggja áherzlu á þýðingu vísinda og rannsókna fyrir þjóðarbúskap Breta og velmegun almennings í landinu. Undir 13 ára undanfarandi íhaldsstjórn var svo komið í Bretlandi, að hagvöxtur þar í landi var sá lægsti eða með þeim lægstu í allri Vestur-Evrópu. Harold Wilson sá enga aðra leið færari til þess að rétta við hlut lands síns á þessu sviði, en að leggja til að stórefla menntun og hvers kyns rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Flokkur Harolds Wilsons, Verkamannaflokkurinn, setti einmitt þetta atriði sem stefnuskráratriði nr. eitt í þeim kosningum, sem nýafstaðnar eru í Bretlandi, með þeim árangri, sem ég veit, að öllum hv. dm. er kunnur. Harold Wilson situr á forsætisráðherrastóli í Bretlandi og verður vafalaust mjög lærdómsríkt fyrir okkur Íslendinga að fylgjast með því, hvernig hann hyggst endurskipuleggja brezka atvinnuvegi með því að taka í stórauknum mæli vísindi, skipulagningu og tækni í þjónustu atvinnuveganna. Ég hef nefnt þetta dæmi til þess að undirstrika mikilvægi þess frv., sem hér er nú til 1. umr. í hv. Nd., enda þótt ég viti, eins og raunar hæstv. ráðh. upplýsti hér áðan, að frv. þetta er ekki svo víðfeðmt, að það nái yfir alla vísindastarfsemi og rannsóknarstarfsemi í þágu atvinnuveganna, heldur er hér fyrst og fremst um að ræða, hvernig skipuleggja eigi rannsóknarstarfið, til þess að það gefi sem hagnýtasta og bezta raun fyrir atvinnuvegina og landsfólkið. Mér þykir, til viðbótar þeim upplýsingum, sem komu fram í ræðu hæstv, ráðh. hér áðan, rétt að fara örfáum orðum um sögu þessa máls frá byrjun, því að eins og hæstv. ráðh. tók fram, er mál þetta mjög mikilvægt,og gegnir því furðu, hversu mikill seinagangur hefur verið á gangi málsins, frá því er því var skilað í hendur hæstv. ráðh. af atvinnumálanefnd á árinu 1960, eins og ég mun koma að síðar. Saga þessa máls er nú nær 10 ára gömul. Hún hófst, er samþykkt var hér á hv. Alþingi till. til þál. þann 20. apríl 1955 um kosningu mþn. til að gera till. um nýjar atvinnugreinar og hagnýtingu náttúruauðæfa landsmanna. N. þessi hlaut nafnið atvinnumálanefnd ríkisins, og skipuðu hana þessir menn: Hermann Jónasson alþm., Magnús Jónsson alþm., Einar Olgeirsson alþm., Eggert G. Þorsteinsson alþm., Davíð Ólafsson alþm., Vilhjálmur Þór bankastjóri og Jóhann Jakobsson verkfræðingur. Í árslok 1956 vék Hermann Jónasson, sem þá var fyrir skömmu orðinn forsrh., úr n., en í stað hans var kjörinn Runólfur Þórarinsson verkfræðingur og framkvæmdastjóri Áburðarverksmiðju ríkisins. Með þessari nefnd, að samningu þessa frv., störfuðu svo Steingrímur Hermannsson framkvæmdastjóri rannsóknaráðs ríkisins og Þorbjörn Sigurgeirsson eðlisfræðingur. Atvinnumálanefndin vann við undirbúning þessa frv. mikið og gott starf. Hún sneri sér til flestra þeirra atvinnugreina, þeirra félaga og þeirra einstaklinga, sem með atvinnurekstur hafa að gera í landinu og ákvæði frv. kynnu að snerta og ræddi við þá um undirbúning frv. Í apríl mánuði árið 1960 var svo komið, að meiri hl. atvinnumálanefndar, þ.e.a.s. 6 af 7 nm., lagði fyrir viðkomandi ráðh. fullútbúið frv. til l. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Atvinnumálanefndin varð ekki alveg sammála um frv. þetta, eins og hv. 3. þm. Reykv. lýsti hér áðan. Hann taldi sig ekki geta átt samleið með meiri hl. n. af ástæðum, sem hann hefur hér greint frá og ég hirði ekki um að endurtaka, en skilaði hins vegar álíti sjálfur, í byrjun janúar 1962, eftir því sem ég bezt fæ séð af þeirri grg., er fylgir frv. til l. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, sem var lagt fram hér í desembermánuði 1962. Í ágústmánuði 1961 var efnt til ráðstefnu í Reykjavík, eins og hæstv. ráðh. vék að örfáum orðum áðan, ráðstefnu raunvísindamanna um rannsóknarmálefni í þágu atvinnuveganna. Ráðstefna þessi var fjölsótt og þótti takast vel. Til grundvallar umræðum á ráðstefnu þessari, sem sótt var af flestum vísindamönnum í raunvísindum hérlendum og raunar fleiri, var álit meiri hl. atvinnumálanefndar. Þessar umr. hafa síðar verið gefnar út í sérstöku bókarformi, sem ég hef m.a. lesið og ég hygg, að ég geti fullyrt eftir að hafa lesið þá skýrslu, að langstærstur hluti þeirra fundarmanna, sem þessa ráðstefnu sat, hafi í meginatriðum verið algerlega sammála því meirihlutaálíti, sem atvinnumálanefndin hafði sent frá sér til rn. í apríl 1960 og að meginstofni er það frv., sem við erum hér að ræða. Það, sem ég kann því að segja á eftir, er m.a. byggt á þessu álíti raunvísindamanna, sem ég tel, að gerst geti um þetta mál fjallað og þekki bezt til, hvernig mest megi fá út úr og bezt megi haga skipulagi rannsóknarstarfa í þágu atvinnuveganna. Eftir að raunvísindaráðstefnan hafði fjallað um þetta frv. og sent frá sér álít um það, gerðist það síðar í málinu, að hæstv. menntmrh. fól tveim ágætum mönnum, ráðuneytisstjórunum Gunnlaugi Briem og Birgi Thorlacius, að yfirfara frv. og athuga í leiðinni þær ábendingar og þær umr., sem orðið höfðu á raunvísindaráðstefnunni. Þessir tveir ágætu menn endurskoðuðu frv. og gerðu á því nokkrar breytingar, sem flestar gengu út á að auka áhrif ráðh. og ráðuneyta yfir rannsóknastofnunum frá því, sem atvinnumálanefndin hafði talið skynsamlegt og eðlilegt og frá því, sem ráðstefna raunvísindamanna hafði talið eðlilegt og skynsamlegt. Það var loks í desembermánuði 1962, að frv. þetta leit fyrst dagsins ljós hér á hv. Alþingi, þ.e.a.s. nærri 2 árum eftir að meiri hl. atvinnumálanefndar skilaði fullbúnu frv. í hendur hæstv, ráðh. Þá komst frv. aldrei lengra en það, að það fór í n. eftir 1. umr. í annarri deild og sofnaði þar síðan svefninum langa. Síðar var frv. aftur lagt fyrir í marz mánuði s.l., en svo seint á þingtímanum, að útilokað var að fá það samþykkt á því þingi, enda fór svo, að málið var ekki afgreitt á því þingi. Það er því í þriðja skipti nú, sem þetta frv. er lagt fram. Það er óbreytt, eins og það er nú, frá því, sem var í marz s.l., er það var lagt fram, en á því hafa hins vegar verið gerðar nokkrar breytingar og sumar allveigamiklar og geta orkað tvímælis frá þeim till., sem meiri hl. atvinnumálanefndar hafði gert í sínu frv. 1960. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að fara nokkrum orðum um breytingar hæstv. ráðh., því að á hans ábyrgð hljóta þær breytingar að vera settar fram, sem frv. hefur inni að halda, frá því, sem atvinnumálanefndin hafði upphaflega gert ráð fyrir, í þeim tilgangi einum að biðja þá hv. nefnd, sem frv. þetta fær til athugunar, að athuga, hvort það sé öruggt, að þær séu til bóta, hvort þær séu líklegar til þess, að við fáum betri niðurstöður á skipulagningu á rannsóknarstarfseminni. heldur en við hefðum fengið, ef frv., eins og meiri hl. atvinnumálanefndar hafði gengið frá því, hefði verið lögfest óbreytt. Þá vil ég í fyrsta lagi víkja að 1. gr. frv., en þar segir: „Rannsóknaráð ríkisins er sjálfstæð ríkisstofnun, sem heyrir undir menntmrn.“ Samkv. till. atvinnumálanefndar var gert ráð fyrir því, að rannsóknaráð ætti að falla undir forsrn. Till. munu einnig hafa komið fram um, að rannsóknaráðið félli undir ríkisstj. alla sem heild, eins og fordæmi munu vera fyrir um hliðstæða stofnun hér í landinu, þar sem um Efnahagsstofnunina er að ræða. Með því að fara aðra hvora þessa leið, tel ég, að væri verið að undirstrika enn betur, en gert er með frv., eins og það nú er, mikilvægi verkefnis og starfssviðs rannsóknaráðsins. Og eftir því sem ég fæ nýjustu upplýsingar um frá þjóðlöndum fyrir vestan okkur og fyrir austan okkur, þar sem rannsóknastarfsemin er talin komin einna lengst, þá mun það vera algengast, að nefnd eða ráð svipað því, sem rannsóknaráð ríkisins er hjá okkur, falli undir forsrh. eða jafnvel ríkisstj. sem heild. Ég vil nefna sem dæmi, að Svíar, sem hafa tiltölulega nýja löggjöf um sín rannsóknarmálefni, hafa lagt þessi mál undir forsrh. og þeir hafa gert meira en það, því að í l. sjálfum er gert ráð fyrir því, að forsrh. Svíþjóðar sitji í sjálfu rannsóknaráðinu og sé formaður þess. Þetta gera Svíar til þess að undirstrika, hvað þeir telja verksvið og starfsemi rannsóknaráðsins mikilvæg. Svipað fyrirkomulag, hygg ég, að sé á skipulagi rannsóknarstarfa hjá Dönum, Frökkum og Indverjum og e.t.v. fleiri ríkjum. Breytingar, sem gerðar hafa verið á frv., gera ráð fyrir, að rannsóknaráð verði ekki yfirstjórnandi hinna einstöku rannsóknastofnana, eins og kom hér líka fram vel áðan í ræðu hæstv. ráðh., en ég tel einmitt nauðsynlegt og það hafði reynslan sýnt, að taumarnir frá hinum ýmsu rannsóknastofnunum komi allir saman í rannsóknaráði ríkisins, það sé eins konar yfirstjórnandi þeirra 5 rannsóknastofnana, sem 9. gr. frv. ráðgerir, að settar verði á stofn með samþykkt frv. Í þessu sambandi langar mig til og til stuðnings því, sem ég hef hér fram að færa, að lesa - með leyfi hæstv. forseta - grg. þá, er fylgdi með 1. gr. frv. eins og því var skilað frá atvinnumálanefndinni í des. 1962, en þar segir svo: „Gert er ráð fyrir því, að rannsóknaráð ríkisins sé sjálfstæð ríkisstofnun og er þá átt við, að stjórn stofnunarinnar sé fyrst og fremst í höndum rannsóknaráðs sjálfs, en ekki í höndum ráðuneytis. Að vísu yrði framlag ríkisins til rannsóknaráðs á fjárl., en þess er vænzt, að stofnunin geti fengið framlög annars staðar frá og yrði ráðstöfun slíks fjármagns í höndum rannsóknaráðs. Í þeim löndum, sem fremst standa um skipulag rannsóknarmála, eins og t.d. Noregi og Hollandi, er það sjálfstæði, sem rannsóknarstarfsemin nýtur, talið einn höfuðkostur þessa skipulags.“ Enn fremur: „Rannsóknaráð ríkisins heyrir undir forsrh. og var það talið rétt með tilliti til þess, að hinar einstöku rannsóknastofnanir atvinnuveganna heyra hver undir viðkomandi ráðh.“ Enn fremur vil ég leyfa mér til rökstuðnings þessu sama atriði að lesa upp úr grg, sama frv. um 3. gr., þar sem segir: „Gert er ráð fyrir því, að forsrh. sé formaður rannsóknaráðs. Þetta tíðkast nokkuð erlendis meðal þjóða, sem nýlega hafa endurskipulagt rannsóknarstarfsemi sína, eins og t.d. í Frakklandi, Indlandi og Ísrael. Slík skipan skapar nauðsynleg tengsl við ríkisstj. landsins og eykur áhrifavald rannsóknaráðs.“ Í 9. gr. frv., þar sem fjallað er um, að á vegum ríkisins skuli starfræktar eftirtaldar rannsóknastofnanir, eftir því sem nánar er ákveðið í l. þessum, Hafrannsóknastofnunin, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Rannsóknastofnun iðnaðarins og Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins, - um stjórnir þessara fimm sérstöku rannsóknastofnana gerir frv. ráð fyrir stórauknum áhrifum ráðh. og ráðuneyta um skipan þeirra, eins og glöggt kom fram í þeim ræðum, sem hér hafa verið haldnar um frv. á undan minni ræðu. Þetta er veigamikil breyting frá því, sem meiri hl. atvinnumálanefndar taldi eðlilegast og bezt fyrirkomulag þessara mála. Ég tel þessar breytingar mjög vafasamar og vil biðja þá hv. n., sem málið fær til meðferðar, að athuga, hvort svo sé ekki. Ég tel, að ríka nauðsyn beri til þess, að rannsóknastofnunum þessum sé fengið eins mikið sjálfsforræði og frekast er unnt og gæta verði þess, að tengsl þeirra við atvinnuvegina verði sem nánust. Ég tel, að nægjanlegt sé það eftirlit af hálfu ríkisvaldsins með starfsemi þessara rannsóknastofnana, sem það getur fengið með því að skipa formenn stofnananna og gegnum þær fjárveitingar, sem veittar eru á fjárl. hvers árs til starfsemi þeirra. 57. gr. frv. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Forstjórar Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, Rannsóknastofnunar iðnaðarins, Rannsóknastofnunar byggingaiðnaðarins, Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og Hafrannsóknastofnunarinnar skulu halda fund ársfjórðungslega eða oftar, ef þurfa þykir, til að ræða málefni, sem sameiginleg eru þessum stofnunum. Þeir setja sér fundarreglur.“ Mér virðist, að með þessu ákvæði, sem er nýmæli eða var ekki í till. atvinnumálanefndar, þá sé verið að stofnsetja vísi að nýju rannsóknaráði til viðbótar því, sem fyrir er. Í framhaldi af því, sem ég hef áður sagt um starfssvið og verkefni rannsóknaráðs og bent á hættuna, sem því væri samfara að skerða vald þess og sjálfstæði, vil ég bæta því við, að sé rannsóknaráðinu ætlað að starfa eðlilega, hlýtur það að kalla saman iðulega á hverju ári forstjóra hinna ýmsu rannsóknastofnana og raunar fleiri stofnana, en um er getið í frv. sjálfu, enda mun sú hafa verið hugsun atvinnumálanefndarinnar, sbr. grg. þá, sem fylgir frv. frá 1962 og ég hef hér vitnað til áður. Þá mundi sjálfkrafa á þeim fundum myndast slík viðræðunefnd rannsóknastofnananna eins og 57. gr. frv. gerir ráð fyrir. Ég tel því grein þessa óþarfa, verði valdsvið rannsóknaráðsins ekki skert frá því, sem það er, enda tel ég skaðlegt að útiloka með l. framkvæmdastjóra rannsóknaráðsins frá því að sitja á slíkum fundi með framkvæmdastjórum hinna ýmsu rannsóknastofnana. 2. mgr. 58. gr. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Forstjórar þeirra rannsóknastofnana, sem hér eiga hlut að máli, skulu hafa umsjón með landssvæðum, framkvæmdum og sameiginlegum byggingum og tækjum, sem um getur að ofan, en einstakar byggingar skulu þó vera til óskertra umráða þeirra stofnana, sem þær nota.“ Atvinnumálanefnd eða meiri hl. hennar gerði hins vegar ráð fyrir því, að rannsóknaráð ríkisins annaðist þetta verkefni og tel ég það miklu eðlilegra. M.a. hefur Reykjavíkurborg þegar fyrir nokkru ráðstafað til rannsóknaráðs og raforkumálastjóra nær 50 ha lands að Keldnaholti. Ætlunin hefur verið sú, að þessir aðilar úthluti síðan einstökum rannsóknastofnunum landsskika á þessu svæði, sem þær hafi til óskertra umráða og byggi sjálfar fyrir sig á. Þetta hefur verið gert fyrir Rannsóknastofnun landbúnaðarins nú þegar. Ég tel því, að þessari mgr. ætti að breyta, t.d. þannig, að rannsóknaráð ríkisins skuli hafa umsjón með óráðstöfuðu landssvæði og sameiginlegum framkvæmdum í byggingum og tækjum, sem um getur að ofan, en einstakar byggingar skuli þó vera til óskertra umráða þeirra stofnana, sem þær nota. Ég bið hv. n., sem frv. fær til athugunar, að taka þessa ábendingu til velviljaðrar athugunar. Eins og hæstv, ráðh. gat um hér áðan, er að finna í frv. þessu tekjustofna til skipulagsmála og rannsóknarstarfsemi í þágu atvinnuveganna. Hæstv, ráðh. upplýsti í ræðu sinni áðan, að hvor þessara tekjustofna um sig mundi gefa tæpar 2 millj. kr. á ári. Ég hafði nú haldið, að það væri dálítið meira, en vafalaust eru það réttar upplýsingar, sem hæstv. ráðh. hefur hér flutt. En í sambandi við þetta vil ég aðeins segja, að mér þykja þeir tekjustofnar, sem þetta frv. tryggir til rannsóknarstarfa eða skipulagsmála þeirrar starfsemi, allt of lágir. Og ég tel meira en vafasamt, að innheimta eigi tekjur til þess að standa undir starfsemi sem þessari á þann hátt, sem frvgr. tvær gera ráð fyrir. Eins og hæstv. ráðh. vék að, leggja allar þjóðir, sem vilja byggja upp lífskjör í landi sínu, á það meginkapp nú að auka hvers kyns vísindi, hvers kyns menntun, hvers kyns rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Ég hygg, að ég geti fullyrt, að mjög margar þjóðir verji allt frá 1–2% af heildarverðmæti þjóðarframleiðslunnar til rannsóknarstarfsemi í þágu atvinnuveganna. Þetta mundi svara því, að við Íslendingar legðum til þessara mála milli 150 og 200 millj. kr. á ári. Mörg ríki verja einnig frá 3 upp í 5% af útgjöldum fjárl. hvers árs til þessarar starfsemi, en það mundi svara til þess, að við legðum til þessara mála milli 90 og 100 millj. kr. á ári. Nú skal ég fúslega játa, að mjög mikið af þessum útgjöldum er vegna rannsókna í þágu hervarna viðkomandi ríkja, sem við, sem betur fer, erum lausir við og þegar af þeirri ástæðu er ekki hægt að ætlast til þess, að við séum fullir jafningjar um fjárframlög til þessara mála og þessar þjóðir, þar sem útgjöld vegna rannsókna í þágu hervarnanna gleypa kannske fjórðung eða upp undir helming af þeim peningum, sem til þessara mála ganga. En á móti því kemur hins vegar það, að við erum aðeins byrjendur í þessari grein. Flestar menningarþjóðir fyrir vestan okkur og austan hafa um áratugaskeið varið milljónafúlgum, billjónafúlgum til hvers kyns rannsóknarstarfsemi í þágu atvinnuveganna og þeir eru þegar komnir langt á undan okkur. Við megum taka sannarlega mjög vel á, eftir því sem efni og aðstæður leyfa, ef við eigum að geta brúað að nokkru leyti það forskot, sem þær þegar hafa. Ég held því, að þeir tekjustofnar, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, að gangi til þessara mála, en upplýsingar um þá er að finna í 55. gr. frv., hrökkvi hvergi til þess að standa undir þeim útgjöldum, sem þessi starfsemi hlýtur óhjákvæmilega að hafa í för með sér, eigi að reka hana skynsamlega. Hæstv. ráðh. upplýsti hér áðan að vísu, að tímabært væri, eins og hann orðaði það, að stórauka fjárveitingar til hvers kyns rannsókna í þágu atvinnuveganna, og vil ég sérstaklega fagna þeirri yfirlýsingu hans og vona, að ekki verði á því mikil bið, að við hana verði staðið af þeim, sem með þau mál fara. En eins og ég sagði áðan, gerir frv. ráð fyrir nýjum tekjustofnum. Annars vegar á að leggja á einn nýjan skatt í viðbót við alla þá, sem hæstv. ríkisstj. hefur áður á lagt, þ.e.a.s. skatt á iðnaðarvinnu í landinu, og samkv. 53. gr. á enn að bæta einum nýjum skattinum ofan á alla þá nýju skatta, sem ég veit ekki, hversu margir eru orðnir á valdaferli hæstv. ríkisstj., en skv. henni á að bæta nýjum skatti á sement og timbur og járn, sem í eðli sínu hlýtur að verka þannig, að hann kemur fyrst og fremst niður á þeim, sem eru að ráðast í það stórvirki að byggja íbúðarhúsnæði yfir sig, eins og ekki væri hlaðið nóg af pjönkum á þá Skjónu af hvers kyns opinberum álögum. Ég vil mjög undirstrika, að ég tel óhæfu að leggja þennan skatt á byggingarefnið. Ég viðurkenni, að það er þörf á auknum tekjum til rannsóknarstarfsemi í þágu atvinnuveganna, en ég hygg, að það sé hægt að finna miklu réttlátari skattlagningarleið en þá, sem frv. gerir hér ráð fyrir. Ég get trúað því, að hæstv. ráðh., ef hann talar hér á eftir, segi, þegar ég hef haldið því fram, að hvergi sé nægjanlega nógu langt gengið í fjárveitingum til rannsóknarstarfsemi í þágu atvinnuveganna, að hér sé um að ræða enn eitt yfirboð af hálfu framsóknarmanna, sem enginn taki alvarlega. Ef svo færi, að hæstv. ráðh. kynni að svara þessu þannig, þá vil ég fyrir fram leyfa mér að svara þeim ummælum með því að vitna til þess, sem George Brown, varaformaður brezka Verkamannaflokksins, sagði gjarnan, þegar hann var að útlista stefnuskrá Verkamannaflokksins fyrir brezkum kjósendum og þáv. stjórnarflokkur, Íhaldsflokkurinn benti á, að það væri svo sem enginn vandi að benda á ýmsar nauðsynlegar framkvæmdir, en hvar ætti að fá fé til að ráðast í þessar framkvæmdir, þá var svar Browns í aðalatriðum það, að hann teldi, að þetta væri hægt að tryggja með því að velja verkefnin í réttri röð. Ég tel, að rannsóknir í þágu atvinnuveganna séu verkefni, sem eigi að vera mjög ofarlega á þeim röðunarlista, sem hver ríkisstj. á Íslandi ætti að hafa um opinberar framkvæmdir, og þess vegna tel ég, að vel væri hægt að velja langtum meira fé til þessarar rannsóknarstarfsemi og menntunar heldur en frv. gerir ráð fyrir og veit ég, að hæstv. ráðh. er mér sammála um það, því að hann upplýsti í ræðu sinni áðan, að engir peningar hefðu ávaxtað sig betur, - það væri reynsla nágrannaríkjanna, sem hann nefndi, - að engir peningar hefðu ávaxtað sig betur en þeir, sem varið hefði verið til þessara mála. Ég vil svo að endingu aðeins lýsa því yfir, að þrátt fyrir það að ég hafi bent á og reynt að vekja athygli á því, að breytingar þær, sem frv. þetta gerir ráð fyrir frá því, sem það var, er atvinnumálanefndin skilaði því í upphafi, geti mjög orkað tvímælis, þá fagna ég mjög framkomu þessa frv. Ég tel hins vegar, að breyt. séu það vafasamar og gangi gegn þeirri þróun, sem orðið hefur í þessum málum hjá nágrannarikjum okkar, bæði í austri og vestri, sem hafa endurskipulagt þessi málefni fyrir stuttu, að hv. menntmn. hljóti að skoða það mjög vel og vandlega, hvort þær séu til nokkurra bóta. Hæstv. ráðh. bauð líka upp á áðan, að ríkisstj. væri til viðtals um breytingar á frv. og það er þess vegna, sem ég hef reynt að undirstrika það í ræðu minni núna, að breytingarnar kynnu að vera mjög varhugaverðar.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af því, sem hv. 4. þm. Reykn. sagði hér áðan. Í sambandi við þá ráðstefnu, sem haldin var af raunvísindamönnunum, þá er það misskilningur hjá honum, að þeir hafi verið allir á eitt sáttir um það, að stjórnarfyrirkomulag væri bezt með því móti, eins og meiri hluti atvinnunefndar hafði lagt til, að það væru samtök atvinnurekenda, sem hefðu þar öll völd. Það var síður en svo, að raunvísindamenn okkar langaði til þess að heyra undir slíka stjórn eða slík stjórn ætti að ráða því, hverjir þar væru forstjórar. Það kom fram gagnrýni á þessu og var líka send til okkar í atvinnumálanefndinni frá ýmsum aðilum þar. Hins vegar eru skiptar skoðanir um þetta, líka þar, það er rétt að taka það fram. En það er aðallega eitt atriði í ræðu hv. 4. þm. Reykn., sem ég vildi gera mjög alvarlega aths. við. Hann talar um þessar rannsóknastofnanir þannig, að það þurfi að tryggja sjálfsforræði þeirra, eins og hann orðaði það og tengsl við atvinnuvegina. En hvað er það, sem vakti fyrir meiri hl. atvinnumálanefndar, sem hann virðist alveg vera sammála, í sambandi við tillögur þess meiri hl.? Það, sem vakti fyrir með till. meiri hl. atvinnumálanefndarinnar, var raunverulega að tryggja atvinnurekendasamtökunum í landinu valdið yfir rannsóknastofnununum og það var það, sem ég var á móti. Þetta var rökstutt með því, að þessir atvinnuvegir ættu að leggja fram féð með þeirri skattlagningu, sem gert var ráð fyrir. Ég spurði þá, hvort ekki væri meiningin, að þessir atvinnurekendur fengju að velta því fé yfir á almenning með því að hækka verðið og það var að vísu gengið út frá því, þegar meiri hl. svaraði, að þeir fengju vafalaust að leggja það á, en hins vegar mundi verða svo frjáls verzlun hér á Íslandi bráðlega, að þeir yrðu að bera þetta sjálfir eða einhvern veginn eigi samkeppnin að geta risið undir því. M.ö.o.: þessar tilhneigingar á árinu 1960 eða fram að því, sem fram komu í atvinnumálanefnd og meiri hl. hennar var svo hrifinn af, voru í ætt við það, sem þá var að koma fram hjá vissum aðilum í þjóðfélaginu, að það ætti að taka frá ríkinu þær stofnanir, sem ríkið hefði og setja undir einstaka atvinnurekendur. Það var í sama stíl og Einar Sigurðsson, sem hér sat um tíma á þingi með okkur, skrifaði í Morgunblaðið 1959, að það ætti að taka ríkisfyrirtækin og selja þau í hendur samtökum atvinnurekenda. Á sama hátt lagði meiri hl. atvinnumálanefndar til að setja þessar stofnanir ríkisins raunverulega undir atvinnurekendasamtökin í landinu og það var það, sem ég var á móti. Og ég skoða það ekki sem neitt sjálfsforræði, heldur alveg þveröfugt. Ég álít, að það að setja rannsóknastofnanirnar undir atvinnurekendasamtökin í landinu þýði sama sem að gera þær háðar þeim, það þýði að gefa þessum atvinnurekendum og þeirra samtökum valdið yfir þessum rannsóknastofnunum og það þýði oft og tíðum að gera þær smærri í sniðum en ella mundi vera. Ég treysti ríkinu, hver sem í ríkisstj. er, betur til þess að setja samvizkusama embættismenn, sem stjórna slíku og geta gert það af stórhug og unnið að því, heldur en að þeir einstöku atvinnurekendur og þeirra samtök eigi að ráða því á hverjum tíma, hvaða menn séu ráðnir þarna forstjórar til nokkurra ára. Við þekkjum þann klíkuskap, sem í sambandi við slíkt er og álítum þess vegna, að það sé heppilegra, að ríkið, eins og það hefur haft með að gera stofnanir eins og Raforkumálastofnunina, sem hefur unnið einna bezt á þessum sviðum af íslenzkum ríkisstofnunum, þá álít ég, að það sé miklu betra að treysta á ríkið í þessum efnum. Og svo er það víðast hvar úti um heim. Hitt er aftur á móti rétt, að það eru ýmsir voldugir auðhringar erlendis, sem hafa voldugar rannsóknastofnanir og vinna þar líka um leið mjög mikil verk fyrir vísindin. Það eru forríkir auðhringar, eins og við skulum segja I. G. Farbenindustrie gerði í Þýzkalandi á sínum tíma og aðrir slíkir, sem vissulega hafa unnið að vísu fyrir hernaðinn um leið, en fyrir vísindin líka mjög stór verk. En þeir kosta þetta þá líka sjálfir. En hvert ríki hefur venjulega litið á það sem sitt verkefni, að rannsóknastofnanirnar skyldu heyra undir það, þeim skyldi séð fyrir nægu fé og sem starfsmenn við slíkar rannsóknastofnanir skyldu settir hinir færustu vísindamenn og reynt að gera þeim mögulegt að fá þar sem bezta starfsaðstöðu. Þess vegna held ég, að raunverulegt sjálfsforræði þessara rannsóknastofnana sé einmitt öruggast með því, að þær séu sjálfstæðar ríkisstofnanir, en ekki undir samtök atvinnurekenda gefnar. Tengsl við atvinnuvegina aftur á móti álít ég vera mjög nauðsynleg og þau álít ég rétt að skapa, eins og ég tók fram í ræðu minni áðan, með þeim ráðgjafarnefndum, sem þarna er gert ráð fyrir. Og ég vil undirstrika það, að ég álít það mjög nauðsynlegt og mjög stórt spor einmitt fram á við, að rannsóknastofnanir ríkisins hafi gott samband við bæði samtök atvinnurekenda í landinu, samtök verkalýðs og starfsmanna í landinu og samtök áhugamanna og þeirra, sem hagsmuna hafa að gæta á hverju slíku sviði. Ég álít það mjög heppilegt og álít það alveg nauðsynlegt og var því sammála frá upphafi að hafa það í lögum. Ég held þess vegna, að það sé sjálfsagt, að menntmn, athugi þessa hluti alla saman mjög vel, líka þær uppástungur, sem hv. 4. þm. Reykn. kom með og við förum líka vandlega yfir það, sem samþ. var og rætt var á fundi raunvísindamanna í háskólanum og liggur fyrir fjölritað. En það er rétt, að þá komi líka fram þær till., sem þeir vísindamenn hafa gert, sem látið hafa í ljós skoðanir sínar á fyrirkomulaginu á þessu sviði. Það eru sem sé mjög skiptar skoðanir hjá þeim, en þær eru ekki aldeilis allar á þá leið að vera undir samtök atvinnurekenda gefin, eins og var raunverulega tilgangurinn með till. meiri hl. atvinnumálanefndar. Mér þykir satt að segja leitt, að einmitt hv. 4. þm. Reykn., - ég veit ekki, hvort hann hefur talað hér fyrir Framsfl. eða aðeins fyrir sjálfan sig, - mér þykir það mjög leitt, ef hann tekur afstöðu, sem ég mundi skoða hægra megin við það, sem hæstv. ríkisstj. þó hefur fengizt til að taka. Það væri ákaflega leiðinlegt, ef það yrði nú allt í einu svo, að Framsfl., sem við höfum nokkurn veginn getað treyst á, að væri þó vinstra megin með okkur hér í þinginu frekar en hitt, að hann væri allt í einu farinn að hoppa yfir og taka sér sæti hægra megin. Ég vil þess vegna vona, að hv. þm. Framsfl. átti sig nú á þessu, hvar hann muni eiga að vera, þegar til kemur.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af þeirri ræðu, sem hv. 3. þm. Reykv. hélt hér áðan. Í fyrsta lagi, ég sagði aldrei, að þeir fulltrúar, sem voru á raunvísindaráðstefnunni, hefðu allir verið sammála meiri hl. atvinnumálanefndar. Ég sagði, að mikill meiri hl. þeirra hefði verið sammála því, sem meiri hl. atvinnumálanefndar lagði til og það hygg ég, að sú skýrsla, sem gefin var út um ráðstefnuna sjálfa, sanni gleggst. Annað atriði, sem hv. 3. þm. Reykv. vék hér að áðan var, að ég með þeim ábendingum um þær breytingar, sem frv. gerir ráð fyrir frá till. meiri hl. atvinnumálanefndarinnar, væri að leggja allar hinar sérstöku fimm rannsóknastofnanir undir atvinnurekendavaldið í landinu, eins og hefði verið tilætlun meiri hl. atvinnumálanefndarinnar. Nú skal ég ekki segja um, hvað þeim hefur farið á milli í atvinnumálanefndinni, en af sjálfri grg. með frv. því, sem fylgdi frá atvinnumálanefndinni árið 1962, er alveg auðséð, að hér fer hv. 3. þm. Reykv. villur vegar eða hann er þá búinn að gleyma því, sem þá fór fram, því að ég get með einföldum upplestri úr grg., þar sem rakið er, hvernig eigi að skipa stjórnir hinna einstöku rannsóknastofnana, á mjög auðveldan hátt afsannað það, að till. atvinnumálanefndarinnar um skipun stjórna rannsóknastofnananna hafi verið gerð í þeim tilgangi einum að koma þeim undir áhrif og stjórn atvinnurekendavaldsins. Ég vil leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa þannig t.d. grg. með 12. gr., sem fjallar um Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins. Þar segir: „Ráðh. skipar formann stjórnarinnar án tilnefningar, en þrír stjórnarmeðlimir eru tilnefndir af ráðgjafarnefnd stofnunarinnar, sem í eiga sæti fulltrúar flestra stærstu aðila á sviði byggingarmála. Mjög er talið æskilegt, að meðlimir stjórnar stofnunarinnar hafi tæknilega menntun og einkum þekkingu á byggingarfræðilegum störfum. Sjálfsagt virðist, að formaður stjórnarinnar sé verkfræðingur.“ En eins og hv. ræðumaður, 3. þm. Reykv. gat um hér áðan, var meiningin með þessum ráðgjafarnefndum að hafa þær mjög fjölmennar og í þeim áttu ekki einungis að sitja fulltrúar frá atvinnuvegunum, heldur einnig fulltrúar frá samtökum launþega í landinu. Í 20. gr. frv., eins og atvinnumálanefndin gekk frá því, segir þannig um stjórn Rannsóknastofnunar iðnaðarins: „Stjórn stofnunarinnar er skipuð þremur mönnum. Ráðh. skipar einn án tilnefningar og er hann formaður stjórnarinnar, en 2 eru frá atvinnuvegunum. Talið er eðlilegt, að iðnaðurinn hafi meiri hl. í stjórninni, enda gert ráð fyrir því, að meginhlutinn af fjármagni stofnunarinnar komi þaðan og í Félagi ísl. iðnrekenda og Sambandi ísl. samvinnufélaga eru flestallir þeir aðilar, sem mundu leggja stofnuninni til fjármagn. Iðnaðarrannsóknir eru í eðli sínu fyrst og fremst á sviði verksmiðjuiðnaðar.“ Ég hygg, að þegar einn af þessum mönnum er skipaður af ráðh. og á að gæta þar hagsmuna ríkisvaldsins og hinn er skipaður af samtökum samvinnumanna í landinu, þar sem félagsmenn eru á milli 30 og 40 þús., þá sjáist það glöggt með upplestri þessarar grg., hversu það er út í bláinn að tala um, að ég hafi verið að mæla sérstaklega fyrir því, að stjórnir rannsóknastofnananna væru settar undir atvinnuvegina eingöngu og eins og hv. ræðumaður lét að liggja hér áðan, að sú hugsun kynni að búa á bak við, að einhvers konar auðhringir, eins og I. G. Farbenindustri, þýzka fyrirtækið, kynnu að fá ráðið mestu um skipun stjórna þessara rannsóknastofnana. Ég held, að það hafi alls ekki verið meining meiri hl. atvinnumálanefndarinnar og ég held, að grg. sú, sem fylgir frv. því, sem lagt var fram 1962, afsanni það gersamlega, að svo hafi verið.



Herra forseti. Ég hef nú í rauninni ekki miklu við það að bæta, sem ég sagði hér um daginn, þegar þetta mál var hér til umr., en ræða hæstv. fjmrh. gefur mér þó tilefni til þess að fara um málið á ný örfáum orðum. Hæstv. ráðh. gerði tvö atriði þessa frv. nokkuð að umtalsefni á síðasta fundi, þegar þetta mál var til meðferðar. Hann taldi þá öll tormerki á því, að ríkissjóður gæti, að því er manni skildist helzt, yfirleitt nokkuð látið af hendi rakna til þess að leiðrétta þau mistök, sem gerð voru í vor. Og ég gat ekki skilið ræðu hans á annan veg en svo, að við svo búið yrði að standa og þannig væri þá allt talið um of háa skattlagningu og ráðstafanir, sem gera þyrfti vegna hennar, markleysa ein. Af þessu tilefni vaknar m.a. sú spurning, hvernig farið hefði um hag ríkissjóðs, ef útkoman úr skattadæminu hefði orðið eins og búizt var við. En allir hafa játað, að því fari víðs fjarri. Það er hætt við, ef rétt hefði komið út úr dæminu, að mikil vandkvæði hefðu orðið í stjórnarráðinu. Við þá mynd, sem hæstv. ráðh. dró hér upp, er fleira að athuga. Hann lét þess t.d. ekki getið, sem skiptir þó vitanlega miklu máli, hvað það var mikið, sem ríkissjóður fékk í auknar tekjur af tekjuskatti umfram það, sem ráð var fyrir gert, ef tekjur manna hefðu reynzt eins og búizt var við. Það hlýtur þó a.m.k. að vera hægt að nota þessa fjárhæð til þess að skila því aftur, sem oftekið var, enginn vafi getur leikið á því. Í frv. er enn fremur gert ráð fyrir víðtækri rannsókn á skattaframtölum ársins 1963 og ef nokkuð væri hæft í því, sem almennt hefur verið talað, að mikið hafi verið um röng skattaframtöl á s.l. ári, er óhugsandi annað, en miklar fjárhæðir gætu komið til skila eftir rannsóknarleiðinni. Og vissulega er það svo, að allt það, sem haldið hefur verið fram um skattsvikin hér, er ekki úr lausu lofti gripið og það hlýtur að vera hægt að upplýsa margt eftir þeim leiðum, sem frvgr. gerir ráð fyrir. Og þá mætti enn fremur í þessu sambandi minna á það, að í fyrra, í febrúar, var lagður á hér nýr söluskattur upp á nokkur hundruð millj. kr. Þá báru þm. Framsfl. fram till. um það, að nokkur hluti af honum yrði látinn renna til jöfnunarsjóðs, en það var fellt, heldur var þessum söluskatti varið í ákveðnu skyni. Nú er það svo um nokkurn hluta af því verkefni, sem þessum söluskatti var ætlað að leysa, að það hefur verið horfið frá þeirri leið, og þá vaknar sú spurning: Má ekki taka einhvern hluta af því, sem þannig var ætlað að ráðstafa, til þess að lagfæra þessi mistök? Hér var sagt, að tekjuafgöngum undanfarinna ára væri ráðstafað og þeim væri m.a. ráðstafað sem rekstrarfé ríkissjóðs og af þeim ástæðum væri útilokað, að hægt væri að sjá af nokkrum hluta þess í þessu skyni. Það, sem tekið var af mönnum í formi skatta og útsvara umfram það, sem tilætlunin var með l. frá í vor, hefur lagzt svo þungt á mörg heimili, að þar er ekkert rekstrarfé lengur til og víða vantar mikið á, að tekjurnar dugi fyrir nauðþurftum. Dýrtíðin hefur vaxið svo risavaxið að undanförnu, að menn hafa ekki lengur undan margir hverjir. T.d. hefur verð meðalíbúðar hækkað á einu ári um 120 þús. kr. Og húsnæðiskostnaðurinn einn er þannig að verða mönnum alveg ofviða. Óbeinir skattar og tollar eru innheimtir hærri, en nokkru sinni fyrr. Þegar þar við bætist, að beinir skattar verða milljónatugum hærri, en jafnvel hæstv. ríkisstj. átti von á, þá er augljóst, að hér er of langt gengið og að ráð verður að finna til úrbóta. Þetta viðurkenndu allir í sumar, eins og ég leyfði mér að sýna fram á hér í umr. um daginn. Það, sem var sagt í sumar, er enn í fullu gildi. Skattheimtan var of hörð, skattbyrðin er orðin of þung og þyngri í mörgum tilfellum en undir verði risið. Eina leiðin til að bæta úr þessu er að veita afslátt af þessum álögum, hvort sem það verður gert eftir þeirri leið, sem frv. okkar framsóknarmanna gerir ráð fyrir eða einhverri annarri leið, það er ekkert aðalatriði, eins og ég tók fram hér síðast. Og við flm. frv. höldum því fram, að þennan afslátt sé hægt að veita, ef vilji er fyrir hendi. En það er vitanlega alger forsenda fyrir því, að nokkuð sé gert, að hæstv. ríkisstj. geri sér ljóst, að mistök hafi átt sér stað og hún hafi vilja til að lagfæra þau. Annars er aðvitað tómt mál að tala um þetta. Þess vegna verður að mínum dómi, ef önnur ráð eru ekki tiltæk, að grípa til einhvers af rekstrarfé ríkissjóðs í þessu skyni og reyna þá að jafna metin umfram það, sem með öðrum leiðum er hægt, með þeim sparnaði, sem löngum hefur verið boðaður, en lítið hefur sézt af í framkvæmd. Hæstv. fjmrh. var ánægður yfir þeim ummælum mínum, að ég gerði ráð fyrir tekjuafgangi á þessu ári og taldi það sýna traust mitt á fjármálastjórn hans. Það er fjarri mér að vanmeta hæfileika hæstv. ráðh. og ég vona, að til þess komi aldrei, að ég geri það. En ég tel hann þó ekki það ofurmenni, að honum einum beri að þakka einmuna afla, gott árferði, hækkandi afurðaverð og aðra þá hluti, sem ég í minni fyrri ræðu byggði þessa skoðun mína á. Þar hygg ég, að fleira muni til koma en fjármálastjórnin ein. Þá var þess saknað nokkuð um daginn, að ég vitnaði ekki í Tímann, þegar ég las nokkrar umsagnir úr dagblöðunum um skattamálin í sumar. Ég get vel skilið það, því að málflutningur Tímans um þessi mál var mjög skeleggur. En ég sagði þá, að það væri engin nýlunda, að stjórnarandstöðublöðin væru harðorð um skattana og þess vegna sleppti ég að vitna í skrif Tímans og skrif Þjóðviljans, sem líka voru mjög skelegg um þessi mál, en alls ekki af því, að þau væru slakari í kröfum sínum í þessu efni, nema síður væri. En það, sem var óvenjulegt í sumar, var það, að stjórnarblöðin voru sammála hinum í því að fordæma álögurnar. Þess vegna vitnaði ég til þeirra. Úr þessu atriði er að sjálfsögðu mjög auðvelt að bæta, en ég mun þó ekki fara út í það nú. Hæstv. ráðh. sagði, að úrræði okkar framsóknarmanna væru að lækka skatta með því að leggja á nýjan skatt. Ég hef nú raunar þegar rakið, að við flm. frv. teljum ekki þörf á nýjum skatti, heldur teljum, að ríkissjóður geti tekið byrðarnar á sig og ég skal ekki endurtaka þann rökstuðning einu sinni enn. En það eru fleiri, sem hugsa eitthvað þessu líkt og m.a. einn af allra orðheppnustu þm. stjórnarliða, hv. S. þm. Austf., Jónas Pétursson. Hann hefur sagt frá því í Morgunblaðinu, að frv. minnti sig á úrræði Münchausens í hinni frægu för hans til tunglsins, þegar hann skar ofan af kaðlinum og hnýtti við fyrir neðan. Nú hefur því verið lýst yfir af hæstv. ríkisstj. og m.a. af hæstv. fjmrh. í Varðarmálstofunni, að hann muni beita sér fyrir lækkun tekjuskatts og útsvara á þessu þingi, og ég skal ekkert draga það í efa, að við þetta fyrirheit verði staðið. Hvort ríkissjóði og sveitarfélögunum verður bættur sá tekjumissir með nýjum tekjustofnum, liggur enn ekki fyrir. E.t.v. finnast á þessu þingi úrræði til þess, að ríkissjóður geti tekið á sig skattalækkun, úrræði, sem ekki sjást núna. En ef það þarf að leggja á nýja skatta til þess að lækka tekjuskatta og útsvar, þurfa menn þó a.m.k. ekki að vera í vafa um það, hvaðan hugmyndin er fengin. Svo er hv. 3. þm. Austf. fyrir að þakka. Þess hefur nokkuð gætt að undanförnu, að stjórnarliðar vilja afgreiða frv. þetta á þann hátt að kalla það óraunhæft yfirboð, sem ekkert mark sé á takandi. Þetta kemur okkur ekkert á óvart. Úrræði hæstv. ríkisstj. í skatta- og útsvarsmálum, þau að hækka persónufrádrátt, fjölga skattþrepum og taka upp umreikning, voru líka nefnd þessu nafni, þegar við framsóknarmenn bárum þau fram hér í vor. Þau voru kölluð yfirboð, sem ekkert mark væri á takandi, þó að siðar hafi ekki fundizt önnur úrræði tiltæk til að bæta úr málunum, en þessi. Það er því ekki líklegt að mínum dómi, að þessi málflutningur hafi mikil áhrif eða skaði framgang þessa frv. Því hefur líka verið haldið fram. að við framsóknarmenn leggjum fram till. um niðurfellingu skatta og lækkun útsvara í því skyni einu að afla okkur vinsælda. Ég hef nú sýnt fram á, að tillöguflutningur okkar er í samræmi við það álít í skatta- og útsvarsmálum, sem allir virtust hafa í sumar, en það er, að mistök hafi átt sér stað og að þau beri að leiðrétta. En það er svo sem engan veginn í fyrsta sinn, sem vinsældir ber á góma í sambandi við skatta- og útsvarsmál. Frásagnir stjórnarblaðanna af hinum rómuðu skattalækkunum í vor benda sannarlega ekki til þess, að hæstv. ráðh. hafi óttazt óvinsældir þeirra vegna. Nei, það var áreiðanlega talið vinsælt þá að halda því fram, að allar meðaltekjur skyldu vera tekjuskattsfrjálsar. Það var meira að segja svo vinsælt umræðuefni meðal stjórnarliða, að þeir höfðu uppi miklar ráðagerðir um það fyrir hönd fólks, hvað skyldi nú gera við alla þá peninga, sem skattalækkunin færði mönnum. Þannig segir í forustugrein Vísis í júní s.l., með leyfi hæstv. forseta: „Hundruð, ef ekki þúsundir manna fara nú utan í sumarleyfi, sem ekki hafa haft efni á því fyrr. Ástæðan er sú, að svo mjög hafa skattar verið lækkaðir á launamönnum, að þeir hafa nú efni á að veita sér ærlegt sumarfrí. Þorri þeirra hefur nú verið gerður alveg skattlaus. Þeir geta því eytt þeim 10–15 þús. kr., sem þeir greiddu áður í gjöld, til sumarleyfis, hvíldar og hressingar. Þannig finna menn hagsbætur hinna miklu skattalækkana í verki og það mun heldur ekki gleymast, að núverandi ríkisstj. var sú fyrsta, sem lækkaði skattana.“ Ætli þessi orð séu rituð til þess að ófrægja ríkisstj.? Nei, ég býst við því, að greinin sé skrifuð í því skyni að afla vinsælda. Hitt er svo annað mál, að hér var tekið nokkuð hrikalegt forskot á sæluna, og hætt er við, að sólbrennd andlit ferðalanganna hafi fölnað nokkuð, þegar heim kom og þeir tóku að handfjalla gjaldseðilinn hálfringlaðir, svo að notuð sé lýsing Morgunblaðsins á því, sem gerðist í sumar. Hér er ekki verið að fara fram á neinar orlofsferðir eða frístundagreiðslur fyrir íslenzka skattgreiðendur í þessu frv., sem hér liggur fyrir, heldur aðeins það að bægja voða frá dyrum fjölmargra heimila, sem svo er ástatt fyrir mörgum hverjum, að opinber nefnd telur þau þurfa á kreppulánum að halda til að komast af í mesta góðæri, sem elztu menn muna. Og þó er í rauninni enn meira hér í húfi. Í yfirlýsingu, sem Alþýðusamband Íslands lagði fram um miðjan ágúst í sumar, segir svo, með leyfi forseta: „Andi þess samkomulags, sem A.S.Í. gerði á liðnu vori við ríkisstj. Íslands, var sá, að lífskjör launþega skyldu ekki skert á samningstímanum. Með þeim drápsklyfjum skatta, sem launþegum er nú ætlað að bera, er algerlega raskað grundvelli þeim, sem griðasáttmáli ríkisstj. og A.S.Í. byggðist á. Þegar hann var gerður, voru allir fulltrúar verkalýðssamtakanna, sem að honum stóðu, í góðri trú um, að skattar mundu lækka, en ekki hækka, a.m.k. á lágtekjum og miðlungstekjum. Fyrir því höfðu menn hátíðlegar yfirlýsingar og fyrirheit sjálfs fjmrh., sem nú eru að engu orðin. Í stað lækkaðra skatta hafa hinar ofsalegu skattahækkanir, sem nú blasa við, komið eins og reiðarslag yfir launastéttirnar. Greiðsluþoli velflestra launþega er algerlega ofboðið. Mestur hluti launa nokkuð fram á næsta ár fer til skattgreiðslu og lítið og í sumum tilfellum ekkert verður eftir til lífsframfæris. Hér gengur skattníðslan á launþegum því langt úr hófi fram. Er það ástand óþolandi með öllu. Augljóst er, að skattsvik vaða uppi og stórgróðafyrirtækjum og auðmönnum er hlíft við réttmætum skattbyrðum. Þannig eru launþegar að borga fyrir aðra, þeir fátækari fyrir þá ríkari. Skattabyrðar þær, sem launþegum er nú ætlað að bera,jafngilda verulegri kauplækkun og ógna þeim friði, sem samið var um.“ Og í framhaldi af þessum rökstuðningi fer stjórn A.S.Í. fram á viðræður við ríkisstj. í því skyni að finna ráðstafanir í einhverri mynd launþegum til kjarabóta. Þannig er því til viðbótar, afkomu fjölda heimila um það að tefla, hvort staðið skuli við þau fyrirheit, sem gefin voru í vor, eða ekki, hvort gera á þann áfanga til vinnufriðar, sem náðist í vor, að engu og stofna þannig málum þessum í nýjan voða. Þegar þetta allt er haft í huga, hygg ég, að mönnum verði það ljóst, að hér er ekki nein vinsældakeppni á ferðinni, heldur alvarlegt vandamál, sem finna verður lausn á. Þess vegna er frv. borið fram og þess vegna treystum við flm. þess því, að það fái góðar undirtektir og raunhæfar leiðir verði fundnar til þess að leiðrétta þau mistök, sem urðu í vor.



Herra forseti. Ég mun hér gera að umræðuefni aðeins aðra hlið málsins, það er þá hlið, sem að sveitarfélögum landsins snýr, niðurjöfnun útsvara. Ég hygg, að þm. sé öllum ljóst, að það er ekki á valdi Alþingis að ákveða útsvar hvers og eins, heldur eru það sveitarstjórnirnar hver fyrir sig, sem þar ráða. Það eru sveitarstjórnirnar, sem ákveða heildarupphæð útsvara á hverjum stað, og það er ákveðin leið, hve stóran hluta af tekjum sínum hver og einn gjaldandi í sveitarfélaginu verður að greiða. Það, sem að Alþingi snýr í því sambandi er, hvernig skipting útsvaranna verður innbyrðis í hverjum tekjuflokki og er það þar bundið af útsvarsstiganum, sem ákveðinn er í l. um tekjustofna sveitarfélaga. Er lög um tekjustofna sveitarfélaga voru sett og þá í fyrsta sinn lögbundinn útsvarsstigi til handa sveitarfélögunum að fara eftir, þá var þegar við þá breytingu að því stefnt að lækka útsvörin á hinum lægri tekjum. Allar breytingar, sem síðan hafa verið gerðar á þessum l., hafa miðað í þá átt, þessa sömu átt, að lækka útsvör á hinum lægri tekjuflokkum. Síðasta breytingin, sem gerð var á l. um tekjustofna sveitarfélaga á síðasta þingi, gekk enn frekar en áður, í þessa sömu átt, að lækka útsvör á hinum lægri tekjum, en hámark í útsvarsstigunum var látið halda sér 30%, eins og áður hafði verið. Ég hafði aðstöðu til þess að fylgjast nokkuð með þeirri breytingu, sem gerð var á útsvarsl. á síðasta þingi og samkv. þeim upplýsingum, sem þar lágu fyrir, var það af fróðum mönnum um sveitarstjórnarmál talið mjög hæpið, að sveitarfélögin næðu til að geta jafnað niður þeim upphæðum, sem þær í sínum fjárhagsáætlunum höfðu ákveðið að útsvör skyldu vera, með stiganum og þeim breytingum til lækkunar, sem á honum voru gerðar þá, nema nota heimild l. um að leggja ákveðnar prósentur, allt að 20%, ofan á stigann í heild. Eftir niðurjöfnun kom það í ljós, að sums staðar hafði þetta farið , eins og óttazt var, að sum sveitarfélög náðu ekki í tekjurnar með útsvarsstiganum, heldur urðu að bæta ofan á hann, eftir að niðurjöfnun hafði verið lokið, til þess að geta náð út þeim tekjum, sem áætlað hafði verið að útsvörin ættu að gefa. Almennt mun hafa verið svo í kaupstöðunum, að nokkur afsláttur hafði verið gefinn á útsvörum, eftir að niðurjöfnun hafði átt sér stað og hygg ég, að meðaltal muni þar vera um 10%, þó að hafi borið við, eins og ég sagði áðan, að sum sveitarfélög gátu engan afslátt gefið, en urðu þess í stað að bæta við stigann. Eftir því sem ég þekki til sveitarstjórnarmála og sveitarstjórnarmanna, er ég sannfærður um, að hver og ein sveitarstjórn hefur það ávallt að markmiði að þurfa ekki að leggja á hærri útsvör en frekast er hægt að komast af með, þannig að vilji er þá ábyggilega fyrir hendi að fara ekki lengra niður í vasa borgaranna, en sveitarstjórnirnar á hverjum tíma telja alveg nauðsynlegt. Okkur, sem lengi höfum staðið í sveitarstjórnarmálefnum, er ljóst, að um áratugabil hefur verið háð barátta af samtökum sveitarstjórnarmanna um að fá nýjan, óbeinan tekjustofn sveitarfélögunum til handa. Því miður höfðu stjórnir landsins ávallt daufheyrzt við þessum kröfum. Sveitarstjórnarmenn gerðu þetta að sjálfsögðu í tvennum tilgangi og þó náttúrlega aðallega í þeim tilgangi að hafa útsvörin hverju sinni eins lág og frekast væri kostur á og geta lækkað þau með óbeinum tekjustofni og einnig til þess að tryggja rekstur sveitarfélaganna, því að útsvörin höfðu fram að síðustu árum, vil ég segja, reynzt mjög hæpinn og oft erfiður tekjustofn, ef halda átti öllum greiðslum sveitarfélaganna í lagi og þau geta staðið í skilum, eins og af þeim var krafizt. Það er fyrst þegar núv. ríkisstj. tekur við völdum hér á landi, sem þessum tilmælum sveitarfélaganna er sinnt. Það er í fyrsta skipti, sem þau hafa fengið nokkra fyrirgreiðslu hér á Alþingi. Það skref, sem stigið var með l. sem jöfnunarsjóð sveitarfélaga, varð sveitarfélögunum mjög til hagræðis, tryggði rekstur þeirra og aflaði þeim óbeinna tekna, sem þau lengi og ég vil segja, um áratugabil, höfðu þráð og höfðu farið fram á við stjórnarvöld landsins að þeim yrði séð fyrir. Nú eftir 4 ár er komin allveruleg reynsla á, hvernig þetta kemur út fyrir sveitarfélögin. Opinberar skýrslur um þetta, sem félmrn. hefur safnað árlega eftir niðurjöfnun útsvara hjá sveitarfélögunum sýna, að í kaupstöðunum mun þetta nema 15–20%. Þessar tekjur úr jöfnunarsjóði munu nema 15–20%, miðað við álögð útsvör. Í hinum smærri sveitarfélögum hefur breytingin orðið mun meiri. Það var á s.l. ári, 1963, við þá niðurjöfnun, sem þá fór fram og úthlutun úr jöfnunarsjóði, þá var það komið svo, að fjöldi sveitarfélaga, mjög stór hópur sveitarfélaga, var kominn að og í skerðingarmarkið, sem er í lögunum, þannig að þau voru komin í það að fá greidd 60% úr jöfnunarsjóði, miðað við álögð útsvör árið áður. Það segir sig alveg sjálft, að fyrir hin smærri sveitarfélög hefur jöfnunarsjóður sveitarfélaga verkað mjög til hagræðis, tryggt þeirra fjárhag og skapað þeim aðstöðu til að þurfa ekki að leggja nema 2/5 hluta af gjöldum hreppsins á í útsvörum, miðað við það, að jöfnunarsjóður hefði ekki verið til. Og í kaupstöðum var þetta og er komið á það stig, að þeir fengu s.l. ár sennilega 15–20% úr jöfnunarsjóði, miðað við niðurjöfnun útsvara árið áður. Ég held, að það sé óhætt að segja, að öll hin smærri sveitarfélög hafi á árinu 1963 haft aðstöðu til að veita verulegan afslátt frá hinum lögbundna útsvarsstiga, flest yfir 30–40%, jafnvel allt upp í 70–80%, þannig að aðeins 20% af útsvarsstiganum var notað hjá þessum sveitarfélögum, sem hæstan afslátt veittu. Einnig hefur sveitarfélögunum nú í fyrsta sinn verið mætt af núverandi ríkisstj. í margra ára baráttu sinni fyrir ákveðnum tekjustofni til lagningar vega úr varanlegu efni. Þetta er búið að ganga í gegnum öll þing sveitarstjórna, ég vil segja síðustu 20–30 árin, en þessum kröfum hefur aldrei verið sinnt og þau aldrei fengið neina leiðréttingu í þessu fyrr, en nú við samþykkt vegalaganna á síðasta Alþingi. Þá hefur einnig nú á síðustu árum af núverandi ríkisstj. verið komið á móts við þá margra ára kröfu sveitarfélaganna, að ríkissjóður tæki enn frekari þátt, en áður hafði verið, í kostnaði þeirra vegna lögreglumála. Og mun nú á þessu og á næsta ári vera svo komið, að sveitarfélögin fá endurgreiddan lögreglukostnað úr ríkissjóði, og skiptir þetta hin stærri sveitarfélög mjög miklu máli fjárhagslega séð. Einnig var á s.l. þingi með þeirri breyt., sem gerð var á l. um sjúkrahús, mjög komið á móti tilmælum sveitarfélaganna um frekari styrk bæði hvað rekstur og byggingu sjúkrahúsa snertir. Ég tel rétt, að þetta komi fram við þær umr., sem hér hafa orðið um það frv., sem hér liggur fyrir, því að allt þetta, sem ég hef bent á, er beint til þess að létta útsvarsbyrðinni af gjaldendum í hinum ýmsu sveitarfélögum landsins. Að sjálfsögðu er það markmið sveitarfélaganna, að jöfnunarsjóður verði enn efldur og honum útvegaðir frekari tekjustofnar, þó að það, sem þegar hafi verið gert, hafi að mínum dómi gerbreytt allri aðstöðu fyrir sveitarstjórnarmenn að starfa að sveitarstjórnarmálum, miðað við það, sem áður var, meðan sveitarfélögin höfðu útsvörin ein sem tekjustofn. Ég tel mig hafa reynslu af þessu, af því að ég hef lifað sem sveitarstjórnarmaður báða þessa tíma og finn muninn á því, hvernig það er í dag að starfa að þessum málum hvað fjárhag sveitarfélaganna við kemur og hvernig það var áður. Og þar sem nú bregður svo við, að hér í þessari hv. d. liggur þetta frv. fyrir um lækkun skatta og útsvara og fleira, það er flutt af að mér sýnist öllum hv. deildarmönnum Framsfl. að tveimur undanskildum, þá væri fróðlegt fyrir þá, ekki síður en okkur, að rekja það nokkuð, hvað Framsfl. gerði fyrir sveitarfélögin, hvernig hann mætti þeirra kröfum, meðan hann hafði hér aðstöðu á Alþingi. Það er mjög fljótfarið yfir þá sögu, því að sannleikurinn er sá, að þar er ekkert, sem hægt er að benda á í þá átt, að þessi flokkur hafi nokkurn tíma orðið við nokkrum tilmælum sveitarfélaganna um úrbætur um aðstöðu til að geta létt útsvarsbyrðarnar á gjaldendum hinna ýmsu sveitarfélaga. Mér er það kunnugt, að í a.m.k. einu sveitarfélagi, sem ég er kunnugur, var útsvarsstiginn ekki kominn í hámarkið 30%, hann var kominn í hámarkið 42% og náði þar allt niður í hæstu verkamannalaun. Ég hygg, að ef nú í ár eða á s.l. þingi hefði verið lögfestur slíkur útsvarsstigi, þá hefði margur fyrir því fundið. Ég bendi á þetta hér til að sýna fram á, að við þær aðgerðir, sem gerðar hafa verið í þá átt að skapa sveitarfélögunum óbeinan verulegan tekjustofn, eins og nú er, hefur skapazt aðstaða til þess einnig að létta á útsvarsbyrðunum í hverju sveitarfélagi og á hverjum gjaldanda, þó að það að sjálfsögðu komi misjafnlega niður á hverjum stað, eins og ég hef bent á, þar sem í kaupstöðunum var á s.l. ári sennilega ekki afsláttur hærri en 10% að meðaltalí, en liggur þegar fyrir, þó að allar skýrslur séu ekki komnar inn frá hinum dreifðari sveitarfélögum og smærri hreppum, að þar er afslátturinn þegar kominn hjá sumum allt upp í 70%, almennt segir ráðuneytið mér 30% og þar yfir, en dæmi eru um, að afsláttur sé þar allt upp í 70%, þannig að ef ríkissjóður grípur nú inn og endurgreiddi 20% af þessu, þá mundu gjaldendur í þeim sveitarfélögum, þar sem afslátturinn er slíkur, aðeins greiða 10% af því, sem útsvarsstiginn ætlaði þeim að greiða. Mér þótti rétt hér, vegna þess að hér er um frv. að ræða, sem Framsfl. eða þm. hans í þessari hv. d. standa nokkuð óskiptir að, að benda á þá staðreynd, sem liggur fyrir í þessum málum, að sveitarfélögin fengu aldrei og útsvarsgreiðendur aldrei neina leiðréttingu sinna mála, á meðan Framsfl. var og hét og réð um stjórn landsins. Það segir í grg. með þessu frv., sem er að sjálfsögðu alveg rétt, að þetta 20% mark hafi verið sett inn í lögin vegna þess, að það væri svo auðvelt að reikna lækkun út eftir þeim leiðum. Þetta er sjálfsagt alveg rétt. Það er ákaflega auðvelt að draga 20% frá. Ég held, að flestir sveitarstjórnarmenn væru mjög vel færir um það. En spurningin er, hvort þetta sé í alla staði réttlátt. Ég benti á það sem dæmi áðan, að afsláttur í hinum ýmsu sveitarfélögum er mjög misjafn, og þar sem hann kemst upp í 70%, hvort það væri þá réttlátt, að gjaldendur á þeim stöðum fengju einnig 20% afslátt. En það er þó annað, sem ég veit ekki, hvort flytjendur þessa frv. hafa athugað, að ég er ekki viss um, að þessi einfalda framkvæmd, sem þeir bera fram, mundi reynast svo í framkvæmd. Ef við tökum dæmi af fyrirtæki, sem greiðir 200 þús. kr. í útsvar. Það er áður búið að hafa aðstöðu samkv. lögum að leggja 25% í varasjóð, það er einnig samkv. lögum.  En það er þó staðreynd, að þeir, sem hæstu útsvörin greiða, sem hæstu tekjurnar hafa og maður verður að ætla, að hægast eigi með að greiða útsvörin, maður, sem t.d. hefur það miklar tekjur, að hann greiðir 150 þús. kr. í útsvar, eins og dæmi eru víða um landið, hann mundi fá 30 þús. kr. í afslátt, þó að ég hyggi, að flestir séu sammála um, að hann ætti jafnvel hægara með að greiða sitt 150 þús. kr. útsvar en maður, sem greiðir 20 þús. kr. í útsvar af sínum tekjum, en fengi ekki nema 4 þús. kr. í afslátt. Ég er því ekki alveg viss um, ef málið er skoðað til botns, hvort réttlætinu, sem hér er verið að prédika, mundi verða komið við eins og eðlilegt væri. Ég hygg, þegar málið er skoðað eins og það liggur raunverulega fyrir og hér er sett fram í þinginu, þá sé hér, eins og raunar hefur áður verið bent á, um hreina sýndarmennsku að ræða hjá þeim flokki, sem það flytur. Okkur, sem að sveitarstjórnarmálum höfum starfað, hlýtur að detta það í hug vegna þeirrar reynslu, sem við höfum af afskiptum þessa flokks af sveitarstjórnarmálum hér á Alþingi á undanförnum áratugum. Ég ætla ekki að fara að rekja það. Fjmrh. gerði það í sinni ræðu, benti á, að ef þetta frv. ætti að koma að haldi fyrir útsvarsgreiðendur og sveitarfélögin, vantaði alveg fjárhagsgrundvöllinn fyrir því. Hann benti á atriði, sem liggur ljóst fyrir að ekki eru fyrir hendi. Það er ekki bent á neinar leiðir til að afla fjár til að lækka útsvörin, heldur aðeins bent á, að það megi fara í jöfnunarsjóð sveitarfélaga og þannig lækka þau og ríkissjóður eigi í staðinn að útvega jöfnunarsjóðnum nýjar tekjur. Fyrir alla, sem nokkuð þekkja inn í þessi mál og lesið hafa frv., liggur þetta auðvitað alveg ljóst fyrir, að svona verða mál ekki afgreidd. Ef þau eru borin fram í alvöru og ekki til að sýnast, þá hlýtur um leið að vera gerð grein fyrir og færð rök fyrir því, að þau ákvæði, sem í lögunum eru, séu framkvæmanleg. Og mér er nær að halda, að ef Framsfl. hefði verið í stjórnaraðstöðu nú og farið með fjárreiður í ríkis- stjórn, þá hefði frv. ekki komið fram a.m.k. hlýtur maður að ætla það, ef maður horfir til baka til afstöðu þessa flokks áður, sem eftir því sem ég hef reynslu af hefur ávallt verið neikvæð. Ég tel, að sveitarstjórnarmenn hljóti um land allt að fagna þeim breytingum, sem orðið hafa á þessum málum hjá hæstv. núv. ríkisstj., og fagna einnig, að Framsfl. skuli þar ekki hafa haft aðstöðu til að setja sitt dauðamark á og sína neikvæðu afstöðu, koma henni við, eins og ávallt var áður, meðan hann hafði nokkra aðstöðu til að ráða gangi mála.