Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á síðustu árum hefur sú skoðun rutt sér til rúms hér á landi, að nauðsynlegt væri að gefa fullorðnu fólki kost á því að afla sér frekari menntunar, þekkingar eða þjálfunar en það hafði aðstöðu til á yngri árum sínum. Sannarlega er það fagnaðarefni, að augu manna skuli hafa opnazt fyrir nauðsyn þessa, því að vissulega er hér rétt stefnt. Ástandið í menntunar- og fræðslumálum hérlendis nú er þannig, að þeir, sem eru á æskualdri eða unglingsárum, eiga þess kost að sækja ríkisskólana og ber raunar skylda til þess. En auk þess, sem hið opinbera heldur uppi skyldunámskerfinu, rekur það bæði beint og óbeint mikinn fjölda skóla, bæði sérskóla og fagskóla. Sammerkt þeim öllum er þó það, að þeir eru að nær öllu leyti ætlaðir yngri mönnum, sem eru að leita sér undirbúningsmenntunar vegna lífsstarfs síns. En það er ekki aðeins, að ríki og sveitarfélög eigi og reki allt þetta mikla skólakerfi, heldur er einnig haldið uppi geysilega viðamikilli lána- og styrktarstarfsemi til sumra þeirra manna, sem einna lengst eru á veg komnir með nám sitt. Í öllum þessum efnum hefur orðið stórkostleg þróun á síðustu árum undir forustu fyrrv. menntmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar, og er óhætt að fullyrða, að aldrei hafi mennta- og skólamál hér á landi tekið jafnstórstígum framförum og í hans ráðherratíð. Allt hið mikla og dýra menntunar- og skólakerfi, er ég hef nú vikið orðum að, er að sjálfsögðu greitt með fjármunum hins óbreytta skattborgara, mannsins, sem kominn er á fullorðinsár og vinnur hörðum höndum við að halda uppi heimili sínu og fjölskyldu og ríkisbúskapnum að sínu leytinu til, þ. á m. hinu dýra og umfangsmikla skólakerfi. Sjálfur hefur hann e. t. v. átt þess lítinn kost, að öðlast alla þá menntun og fræðslu á sínum yngri árum, sem börn hans og annað ungt fólk geta nú fengið. Þjóðin bjó og býr enn við takmarkaðan fjárhag, fyrr á árum og ekki síður þar áður átti ungt fólk ekki margra kosta völ um menntun, ætti það ekki til því efnaðra fólks að telja. Af þeim sökum fékk margur efnismaðurinn aldrei notið hæfileika sinna til fulls og enginn vafi er á því, að þannig fóru stundum miklir eðlislægir hæfileikar fyrir lítið, mönnunum sjálfum og þjóðinni allri til mikils tjóns. En til þess eru vítin að varast þau og ranglætið ber að leiðrétta. Fullorðið fólk á vitaskuld fullan rétt á því að fá að njóta frekari menntunar og fræðslu en það átti kost á í uppvexti sínum. En það er ekki aðeins, að það eigi fullan siðferðilegan rétt á slíku og það sé sjálfsagt réttlætismál að gefa því kost á að njóta slíkrar menntunar eða þjálfunar, heldur er hér líka um að ræða mikið hagsmunamál fyrir þjóðfélagið sjálft. Vitaskuld kostar það nokkuð, að fullorðnu fólki gefist kostur á aukinni og frekari menntun en það hefur haft tök á að afla sér til þessa. En þjóðfélagið kaupir aldrei of dýru verði vel menntaða og vel upplýsta þegna. Í þeim efnum á enginn að búa við forréttindi að því er varðar aðstöðu til náms og lánveitingar og styrki, enda er þjóðfélaginu mikils virði, að fullorðið fólk afli sér frekari menntunar, þekkingar og þjálfunar en það hefur áður átt kost á, óski það eftir því. Í því frv., er hér liggur fyrir um Fræðslustofnun alþýðu, er gert ráð fyrir því, að jöfnuð verði námsaðstaða fullorðinna og yngra fólks. Ætlazt er til, að lagafrv. þetta, verði það samþ., leiði til þess, að fullorðið fólk geti leitað sér þeirrar menntunar eða þjálfunar, sem hugur þess stendur til, því sjálfu að kostnaðarlitlu eða kostnaðarlausu. Hér er sannarlega um stórt mál að ræða. Ætlazt er til, að fræðslustofnunin styðji með fjárframlögum margs konar menntunar- og fræðslustarfsemi, sem fullorðnu fólki gefist kostur á að njóta, en einnig styðji hún með fjárframlögum þá fjölskyldumenn, karla og konur, er eigi geta án þess stuðnings aflað sér slíkrar menntunar. Í því sambandi skal lögð áherzla á það, að tryggja verður að próf eða menntunaráfangar þeir, sem þetta fólk aflar sér á umræddum þekkingarbrautum, geti með eðlilegum hætti opnað því leið að hinu almenna skólakerfi. Í dag er það svo, að karl eða kona, sem komin er á miðjan aldur og vill annaðhvort taka upp sinn menntunarþráð að nýju eða hefja nám, verður að byrja þar sem frá var horfið eða jafnvel byrja á byrjuninni, og er það þá oft gert utan skóla. Að engu er metin mikil og dýrmæt lífsreynsla og mikill þroski, er þetta fólk hefur aflað sér. Þess í stað er það sett á skólabekk með reynslulitlum unglingum og í sama kerfi og þeir eru. Ég minnist þess, að ég heyrði gamlan og góðan vin minn, Ingvar Carlsson, skólamálaráðherra Svía, fjalla um þetta atriði meðal margra annarra á norrænni ráðstefnu mennta- og fræðslusamtaka alþýðu, er haldin var í nágrenni Stokkhólms sumarið 1970. Honum þótti fjarstætt það fyrirkomulag, að lífsreynsla og þroski fullorðins fólks væri að engu metið, er það loks fengi tækifæri til að byrja nám að nýju. Minnist ég þess, að hann taldi reynslu manna og þroska jafngilda tveggja eða þriggja ára námi í kennara- eða menntaskóla, og mun það víst ekki ofmælt. En ég skal ekki hafa fleiri orð um það, heldur víkja að nýju að því, sem áður sagði. Við flm. þessa frv. gerum ráð fyrir því, að Fræðslustofnun alþýðu verði gert kleift að styðja með fjárframlögum fræðslustarfsemi, er nyti hennar viðurkenningar og væri ætluð fullorðnu fólki. Er þá átt við starfsemi á borð við námsflokka ýmissa sveitarfélaga, tungumálaskóla, handíða- og myndlistarskóla fyrir almenning, listaskóla, marga konar öðruvísi fræðslustarfsemi o. fl. þ. h. Í þessu sambandi vil ég minnast á og nota sem dæmi athyglisverða starfsemi, er hófst hér í Reykjavík fyrir um það bil tveimur árum, að ég ætla. Nokkrir ungir skólamenn tóku saman höndum um stofnun skóla, er þeir nefna Kvöldskólann. Er tilgangur hans að gefa þar yngra og eldra fólki kost á að stunda nám til gagnfræðaprófs. Aðsóknin mun vera mjög mikil og meiri en unnt er að sinna. En þar sem skólinn er einkaskáli, er krafizt hárra skólagjalda, og í ofanálag verða vitaskuld margir nemendanna að draga úr vinnu sinni vegna námsins. Ég er persónulega kunnugur manni vestan af fjörðum, 35 ára að aldri eða svo, fjölskyldumanni, er haft hefur atvinnu af leigubílaakstri. Hann átti þess ekki kost að taka gagnfræðapróf á sínum yngri árum, en hafði sterkan hug á því. Honum tókst að komast í þennan kvöldskóla og hann hefur nú lokið námi sínu, gagnfræðaprófinu. En það kostaði hann þúsundir kr. í útlögðum skólagjöldum, auk þess sem hann varð að draga við sig atvinnuna og konan hans að fá sér vinnu út á við. Á sama tíma getur svo annar maður, 20 árum yngri eða svo, aflað sér sömu menntunar ókeypis. Við flm. erum þeirrar skoðunar, að úr slíku misrétti verði að bæta. Allir þegnar þjóðfélagsins eiga að sitja við sama borð í þessum efnum. Viss ókeypis grundvallarmenntun a. m. k., á í raun að standa öllum til boða, hvað sem aldri þeirra, efnahag, fjölskyldustærð og öðrum aðstæðum líður. Og í því sambandi vil ég enn á ný leggja áherzlu á nauðsyn þess, að venjulegu launafólki gefist kostur á fjárhagslegum stuðningi vegna launataps, er það kann að verða fyrir vegna námsins. Íslenzka ríkið veitir unglingum í dreifbýli fjárhagslegan stuðning til náms og einnig fjölmörgum námsmönnum, er nám stunda erlendis. Þarf ég ekki að rekja það mál, því að það er hv. alþm. öllum kunnugt. Vitaskuld er það mikið fagnaðarefni, að hagur þjóðarinnar skuli vera slíkur, að þetta er unnt. En það verður líka að búa svo um hnútana, að fjölskyldufólki verði gert fjárhagslega fært eða það a. m. k. styrkt fjárhagslega til þess að afla sér þeirrar menntunar eða þjálfunar, sem hér er rætt um. Auðvitað er það svo, herra forseti, að unnt er að veita fullorðinsmenntun, sem svo er nefnd, eftir mörgum leiðum og með ýmsum hætti, og ekki þarf það allt að kosta mikla peninga. Sýnilegt er, að unnt er að beita bæði hljóðvarpi og sjónvarpi í því skyni í mun ríkari mæli en nú er gert, enda mun fyrrv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, hafa hugsað sér að hefja fullorðinsmenntunina á þeim vettvangi og hafði látið fram fara nokkurn undirbúning þar að lútandi. Sýnist mér einnig sem núv. hæstv. menntmrh. hugsi til hins sama, og er það vel. En vafalaust kemur ekki síður til greina, að fullorðinsmenntunin fari fram að einhverju leyti á vegum frjálsra fræðslusamtaka með sama hætti og gerist í nágrannalöndum okkar með miklum og góðum árangri. Frv. okkar gerir ráð fyrir miklum stuðningi við slíka starfsemi. Ég vil ekki skilja við þennan þátt máls míns án þess að drepa á enn eitt atriði, sem ég tel að skipti miklu máli í þessu sambandi. Sem betur fer stefnir svo, að tómstundir manna aukast fremur en hitt og efni manna fara batnandi. Launþegasamtökin í nágrannalöndunum hafa gert sér ljósa grein fyrir nauðsyn þess, að stuðlað verði að því, að þessi bætti hagur manna verði þeim að sem beztu og mestu gagni. Þar á miklu hlutverki að gegna sú fullorðinsmenntun, almenningsfræðsla, sífræðsla eða hvað við viljum kalla hana, sem ekki er aðeins hliðstæð eða í ætt við hið venjulega skólanám, heldur er einnig á sviði léttara náms, t. d. á sviði listiðkunar, föndurs og annarra persónulegra áhugamála. Fræðslusamtök alþýðu í nágrannalöndunum halda uppi mikilli ríkisstyrktri starfsemi á þessu sviði, og gildir það raunar fyrir, öll önnur frjáls fræðslusamtök í nágrannalöndunum. Þessi starfsemi er öll saman ríkisstyrkt. Með þeim hætti gefst mönnum kostur á að verja tómstundum sínum nytsamlega og til uppbyggingar í stað þess, sem lakara væri. Tel ég, að hér sé um afar mikilvægt atriði að ræða, atriði, sem jafnvel mætti kalla öðrum þræði uppeldislegt og jákvætt í alla staði. Í frv. er gert ráð fyrir því, að menn geti átt þess kost að afla sér endurþjálfunar, annaðhvort á vegum fræðslustofnunarinnar sjálfrar eða á vegum annarra aðila, er hún styrkti til þess. Ég tel vafalaust, að mikil þörf sé á starfsemi sem þessari. Öll munum við kannast við fólk, er vill leita sér þjálfunar á nýjan leik og þarf jafnvel beinlínis á því að halda. Gildir þetta bæði um þá, sem vilja eða þurfa að leita nýrra starfa, t. d. vegna breytinga á atvinnuháttum, og eins um hina, er ekki hafa starfað í atvinnulífinu um nokkurt skeið, en snúa svo aftur til þess. Hinir fyrri neyðast nú oft til að hverfa að lakari og verr launuðum störfum vegna aldurs síns eða vegna þess, að þeim gefst ekki kostur á endurþjálfun eða að læra ný störf. Meðal hinna síðarnefndu eru t. d. sjúklingar, er ná heilsu, eða húsfreyjur, sem hafa komið upp börnum sínum og vilja nú á nýjan leik taka til starfa á hinum almenna vinnumarkaði. Þjóðfélagið og atvinnulífið tekur satt að segja ekki fagnandi á móti þessu fólki. Atvinnurekendur vísa því oft og tíðum á þann bekk, sem þeir telja óæðri. Hér er bæði um ranglæti að ræða og heimskulega afstöðu af hálfu samfélagsins, sem nauðsynlegt er að bæta úr. Í annan stað gerir frv. okkar einnig ráð fyrir því, að launþegasamtökunum gefist kostur á að fá fjárhagslegan styrk til þess að koma upp fræðslustarfsemi fyrir trúnaðarmenn samtakanna sérstaklega. Í nágrannalöndunum er haldið uppi mikilli og vandaðri starfsemi af þessu tagi og er hún m. a. og í mörgum tilfellum kostuð af hinu opinbera. Það þykir nauðsynlegt, að þeir, sem gegna trúnaðarstörfum hjá launþegasamtökunum, eigi kost á sem víðtækastri fræðslu og þjálfun vegna starfa sinna. Er það vitaskuld í þágu þjóðfélagsins engu síður en það er í þágu samtakanna sjálfra. Hér á landi hefur ekki reynzt unnt að halda uppi jafnviðamikilli starfsemi á þessu sviði og þörf hefði verið á, og er þar raunar mikill munur á, því miður. Það er ætlan okkar flm. að leggja með frv. þessu grundvöll að því, að unnt verði úr að bæta. Herra forseti. Ég hef farið hér nokkrum orðum um þá hugsun og þau sjónarmið, sem í þessu frv. felast og að baki því liggja. Um allt þetta mál mætti þó flytja miklu lengri ræðu, því að hér er um viðamikið málefni að ræða. Í nágrannalöndunum hefur fullorðinsfræðslan þróazt um langan aldur. Hún er upprunnin í alþýðusamtökunum sjálfum, og á þeirra vegum hefur hún verið mest og öflugust, þótt fleiri aðilar eigi nú hlut að máli. Alls staðar annars staðar á Norðurlöndum starfa sterk og víðtæk fræðslusamtök alþýðu, sem hafa stóra þætti fullorðinsfræðslunnar í sínum höndum. Svo þróuð sem fullorðinsmenntunin er þar, þá er engu að síður enn lögð mikil áherzla á að auka hana og efla. Þetta sýnir t. d. nýlegt fréttaskeyti, sem ég hef undir höndum frá norsku fréttastofunni. Segir þar frá ræðu, er Ivar Leweraas, framkvstj. Menningarsambands og fræðslusambands alþýðu í Noregi, hélt nýlega á fundi í Osló. Bendir hann þar á, að verkalýðshreyfingin verði að vinna að ummyndun menntunarkerfisins með það í huga, að auka jafnréttið og bæta lýðræðið. Leveraas segir í þessari ræðu sinni, að í Noregi sé um það bil 1% heildarkostnaðarins við fræðslu- og skólamál varið til fullorðinsfræðslu, en í Svíþjóð sé um það bil 10% varið í sama skyni. Við íslenzkir jafnaðarmenn getum til fulls tekið undir þau orð Leveraas, að með aukinni fullorðinsmenntun sé stefnt að stórauknu jafnrétti og bættu lýðræði. Ég hef ekki haft mörg orð um einstök atriði frv. um Fræðslustofnun alþýðu, enda skýrir það sig sjálft að mestu leyti. Við teljum, að starf hennar fyrir fullorðinsfræðsluna í landinu eigi að vera í 4 meginfarvegum, þ. e. 1) fjárhagslegur stuðningur við fræðslustarfsemi, sem ætluð er fullorðnu fólki; 2) fjárhagslegur stuðningur við þá, sem námið stunda; 3) þjálfunar- og endurhæfingarnámskeið fyrir fullorðið fólk og stuðningur við slíka starfsemi á vegum annarra aðila, ef vill, og 4) fræðslunámskeið fyrir trúnaðarmenn í launþegasamtökunum, svo og fjárhagslegur stuðningur við þau, séu þau rekin á vegum annarra. Stærð hvers þáttar um sig takmarkast af því fjármagni, er til hans rennur. Teljum við, að sennilega mundi við hæfi, að um það bil 80% samtals árlegrar fjárveitingar rynni til tveggja fyrst töldu kaflanna, en samtals 20% til tveggja hinna síðarnefndu. Ég hygg, að frv. skýri sig sjálft að öllu öðru leyti. Ég vil svo ljúka máli mínu með því, herra forseti, að láta þá von í ljós, að frv. þessu verði vel tekið og það fái vandaða meðferð hér í þinginu. Ég er sannfærður um, að verði það samþ., hefur verið stigið stórt og mikilvægt spor, ekki aðeins að því er varðar almenna fræðslu og menntun með þjóðinni, heldur hefur líka þar með verið lagður grundvöllur að stórauknu jafnrétti og bættu lýðræði. Með frv. er einnig stefnt að því, að allir þeir, sem þess óska, fái aðstöðu til að nema það, sem hugurinn þráir með öllu án tillits til efnahags, aldurs eða annarra aðstæðna. Það hlýtur að vera mesta réttlætismálið. Með þeim orðum læt ég máli mínu lokið og legg til, að frv. verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og menntmn.

Flm. (Karvel Pálmason) : Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er um breyt. á lögum nr. 51 frá 10. júní 1964, um tekjustofna sveitarfélaga, og er svo hljóðandi: „1. gr. 20. gr. laganna orðist svo: Félmrn. annast úthlutun framlaga Jöfnunarsjóðs til sveitarfélaganna samkv. ákvæðum þessarar greinar. Fjórðungur landsútsvara, sem til falla í hverju sveitarfélagi, skal koma í hlut þess, 3/4 hlutum landsútsvara ásamt söluskatti, samkv. 16. gr. a, skal skipt á milli sveitarfélaganna þannig, að fyrst skal úthluta til hvers sveitarfélags fé, er svari til þess, sem útsvör þess verða lægri en þau ella hefðu orðið vegna sérstaks frádráttar sjómanna samkv. 14. gr. laga um tekju- og eignarskatt.“ Ég tel ástæðulaust að lesa meira úr þessu frv. hvað þetta efni varðar, en vil víkja að því nokkrum orðum. Frv. þetta gerir ráð fyrir þeirri breytingu frá núgildandi lögum, að Jöfnunarsjóði sveitarfélaga verði skylt að bæta hinum ýmsu sveitarfélögum þann tekjumissi, er þau verða fyrir vegna sérstaks frádráttar sjómanna samkv. 14. gr. laga um tekju- og eignarskatt. Í grg., sem frv. fylgir, er gerð grein fyrir þeirri mismunandi aðstöðu, sem hin ýmsu sveitarfélög hafa gagnvart tekjustofnum eftir því, hvort þau eru með sjómenn sem stóran hluta gjaldenda eða ekki. Ég vænti þess, að hv. þdm. hafi gert sér ljóst, hversu geysilegt misræmi er hér um að ræða í þessum efnum milli hinna ýmsu sveitarfélaga og misræmi, sem felst í því, að sveitarfélög, sem byggja tekjustofn sína að miklu leyti á gjöldum sjómanna, missa tekjur sem skipta hundruðum þús. eða millj. kr. árlega hjá hverju sveitarfélagi. Þetta gerist á sama tíma og önnur sveitar- og bæjarfélög, er hafa aðrar starfsstéttir sem gjaldendur, halda öllum sínum tekjustofnum að fullu. Ég vænti þess, að hv. þm. séu mér sammála um það, að slík tekjumismunun milli hinna ýmsu sveitarfélaga sé óæskileg og beinlínis óviðunandi og því beri löggjafarvaldinu að afnema slíkt ranglæti. Hvaða rök mæla með því, að þjóð, sem byggir tilveru sína að langmestu leyti á fiskveiðum, hegni þeim sveitarfélögum, þar sem slíkur undirstöðuatvinnurekstur er stundaður? Ég tel, að engin rök mæli með slíkri mismunun og því beri að afnema þetta, og því fyrr því betra. Frv. það. sem hér er til umr., er flutt vegna fenginnar reynslu, og sem dæmi um þessa reynslu vil ég leyfa mér að benda hv. þdm. á þá staðreynd, að í sjávarþorpi eins og t. d. í Bolungarvík, sem hefur um 1000 íbúa og nokkuð stór hluti gjaldenda sveitarsjóðs eru sjómenn, þá er tekjumissir þessa sjávarþorps vegna sjómannafrádráttar hvorki meira né minna en 1.6 millj. kr. á síðasta álagningarári, þ. e. a. s. sem svarar 1600 kr., á hvern íbúa sveitarfélagsins. Ef við tækjum aftur samanburð í öðru tilfelli, á Reykjavíkurborg, og gerðum ráð fyrir, að líkt væri ástatt í þessum málum hér í höfuðborginni, og miðuðum að sjálfsögðu við mannfjölda, þá væri þarna um að ræða tekjustofa hjá Reykjavíkurborg upp á ca. 128 millj. kr., sem höfuðborgin missti vegna gildandi laga í þessu efni. Rétt er í framhaldi af þessu að hugleiða, hvort líklegt sé, að höfuðborgin missi eitthvað í líkingu við þær tölur, sem ég nefndi, vegna þeirra laga, sem í gildi eru. Ég held, að það sé aðeins brot af nefndri upphæð, sem borgarsjóður missir vegna þessa. Það, að ég nefni Bolungarvík sem dæmi, er vegna þess að ég þekki þar bezt til, en fjöldi annarra sjávarþorpa er álíka illa og kannske verr settur hvað þetta atriði varðar. Það eru líka margir aðrir staðir en höfuðborgin, sem verða fyrir lítilli eða engri tekjuskerðingu vegna lagaákvæðisins um frádrátt sjómanna. En það er einmitt þetta misrétti, sem frv. gerir ráð fyrir að leiðrétt verði, misrétti, sem ég tel til vansæmdar fyrir þjóð, sem byggir svo að segja allt sitt á sjávarútvegi og sjósókn, þeim atvinnuvegi, sem skapar Íslandi þann auð, sem svo að segja allt annað byggist á. Ég vil taka sérstaklega fram, að með frv. er ekki verið að amast við þeim skattfríðindum, sem sjómenn nú njóta. Það er síður en svo. Það er skoðun mín, að sé einhver stétt þjóðarinnar verðug slíkra fríðinda, þá sé það sjómannastéttin. Hins vegar tel ég óeðlilegt, að sjávarþorpum sé gert skylt að bera þann tekjumissi, sem af slíkum fríðindum leiðir, heldur sé það þjóðin í heild, sem þann mismun eigi að bæta. Ég vil í framhaldi af áður sögðu geta þess, að á þingi Fjórðungssambands Vestfjarða á s. l. hausti var samþ. einróma ályktun þess efnis, að skora á Alþ. að breyta téðum lögum á þann veg, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Ég vil svo að loknu þessu vona, að hv. þm. sjái sér fært að styðja þetta frv. og veita því brautargengi. Það eitt er víst, að eftir því mun verða tekið, hvaða afgreiðslu þetta mál fær hér í þinginu, og af þeirri afgreiðslu munu verða dregnar ályktanir um, hversu mikill hugur fylgir máli í sambandi við allt tal um jafnrétti öllum þegnum þessa þjóðfélags til handa án tillits til búsetu. Herra forseti. Ég vil svo að lokum leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir, að reglum um skiptingu framlaga úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga verði breytt, að því er tekur til landsútsvara og söluskatts. Hv. flm. leggur til, að áfram standi sú regla, að fjórðungur landsútsvara, sem til falla í hverju sveitarfélagi, komi í hlut þess. Hins vegar gerir flm. ráð fyrir, að 3/4 hlutum landsútsvara ásamt söluskatti, samkv. 16. gr. tekjustofnalaga a-lið, skuli skipt á milli sveitarfélaganna þannig, eins og segir í frv., að fyrst skuli úthlutað til hvers sveitarfélags fé, er svari til þess, sem útsvör verða lægri en þau ella hefðu orðið vegna sérstaks frádráttar sjómanna samkv. 14. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt. Því, sem þá verður eftir, skuli síðan skipta milli sveitarfélaganna í réttu hlutfalli við íbúatölu hvers sveitarfélags hinn 1. des. árið á undan, og síðan greinin óbreytt. Breytingin er því sú, að fyrst skuli úthlutað úr sjóðnum til þeirra sveitarfélaga, sem hafa sjómenn meðal sinna íbúa, og þau munu vera nokkuð mörg. Það, sem kemur mér til að standa hér upp, er sá vafi, sem mér þykir leika á því, hvort hér sé farið inn á rétta braut. Ég tek hins vegar skýrt fram, að ég er ekki í neinum vafa um nauðsyn þess, að réttur verði hlutur sjómanna. Einn þátturinn í þeirri viðleitni er ívilnun í greiðslum opinberra gjalda, og liggja nú fyrir hinu háa Alþ. tvö frv., sem ganga í þá átt. Skattfríðindi til handa sjómönnum hefur löggjafarvaldið fyrir löngu viðurkennt, en almennt er líka viðurkennt, að ekki sé nóg að gert og því muni ganga erfiðlega að manna bátaflotann. Hér verður því að finna færa leið. Með frv. þessu, sem hér er til umr., er lagt til, að hinn sérstaki sjómannafrádráttur verði borinn af þjóðarheildinni án tillits til atvinnuskiptingar í hverju sveitarfélagi, eins og segir í grg. með frv. Á þessa skoðun fellst ég. Hins vegar bendi ég á, að tekjustofna sveitarfélaganna má ekki skerða. Jöfnunarsjóður var þeim kærkominn tekjustofn, og það væri illa farið, ef hann yrði skertur, þótt óbeint sé. Í samræmi við þá skoðun, að hinn sérstaki sjómannafrádráttur væri borinn af þjóðarheildinni, tel ég réttara, að ríkissjóður fremur en Jöfnunarsjóður beri þennan kostnað. Ég vil einnig benda á, að tekjuþörf hinna einstöku sveitarfélaga er mjög misjöfn. Til eru hrein landbúnaðarsveitarfélög, sem verða að leggja útsvör á með álagi á útsvarsstiga, til þess að endar nái saman. Það eru einnig til sjávarpláss, sem virðast hafa efni á að veita afslátt frá útsvarsstiga. Ég hef ekki skýrslur undir höndum yfir álagningu ársins 1971, en ég hef farið í gegnum skýrslur frá árinu 1970 og þar má greinilega sjá þetta, og þar á meðal má sjá Bolungarvík, sem hér var minnzt á áðan, sem hefur veitt 5% afslátt það ár frá útsvarsstiga. Ég vil spyrja t. d., hvað sveitarstjórnir í landbúnaðarhéruðum segja, ef jöfnunarsjóðsframlag þeirra er skert til að staðið verði undir kostnaði við að halda uppi nauðsynlegri þjónustu í sjávarþorpum. Það eru til hreinir sveitahreppar, sem þurfa að leggja á með allt að 30% álagi á lögbundinn útsvarsstiga. Það væri ekkert eðlilegra en beiðni kæmi frá þessum sveitarfélögum um sérstakt framlag úr Jöfnunarsjóði með þeim rökstuðningi, að bændur væru svo tekjulágir, að endar næðu ekki saman, þótt útsvör og aðstöðugjöld væru lögð á eins og lög framast heimila. Ég mælist því eindregið til þess, að mál þetta verði athugað vandlega og fordómalaust og niðurstaða fáist, sem hin ólíku sveitarfélög geti sætt sig við. Annars liggur það nú í loftinu, að vænta megi umfangsmikilla breytinga á skatta- og tekjustofnalögum. Ef vænta má frv. um þau efni á næstunni, hlýtur að vera skynsamlegt að bíða með afgreiðslu þessa máls, þar til þau frv. hafa séð dagsins ljós.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa ánægju minni yfir því, að þessu máli hefur verið hreyft hér á Alþ., þeirri meginhugsun, sem í frv. felst, þ. e. a. s. að sveitarfélögum, sem hafa baga af því, að sjómannafrádráttur er verulegur, sé bættur upp sá tekjumissir. Þessi meginhugsun held ég að hljóti að teljast sanngjarnt að komi fram hér í þingsölum og úr þessu verði bætt með einhverjum hætti. Eins og fram kom í máli hv. 11. landsk. þm., sem hér talaði á undan mér, þá er mál þetta flókið, með hverjum hætti þetta skuli gera, og ég tel, að það þurfi að athuga betur en gert er í þessu frv. En ég vil aðeins minna á, að sjávarþorp, sem svo eru sett, að verulegur tekjustofnsmissir er að sjómannafrádrættinum, eru að mörgu leyti sérstaklega sett í þjóðfélaginu. Þar er oft við að etja t. d. byggingu mjög dýrra og erfiðra hafnarmannvirkja, sem eru undirstaða þess, að sjósókn geti verið stunduð úr þessum byggðarlögum, sem eru útflutningsmiðstöðvar þjóðfélagsins, og þar er einnig ekki um mikla þjónustu að ræða, sem hægt er að leggja á aðstöðugjöld, þannig að þessi sveitarfélög eiga oft og tíðum mjög erfitt um vik að standa undir þeim kostnaði, sem óhjákvæmilega fylgir því að byggja slíka staði. Ég held því, að sú meginhugsun, sem kemur hér fram í þessu frv., eigi fullan rétt á sér. Eins og 11. landsk. tók fram, er tekjustofnanefnd sveitarfélaga nú að störfum, og þar er unnið að endurbótum á tekjustofnum sveitarfélaga. Í sambandi við það mál vildi ég gjarnan benda á það, að það hefðu verið að mínum dómi eðlilegri vinnubrögð af hálfu ríkisvaldsins að skipa í þá n. fulltrúa frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Það mun hafa verið viðtekin venja stjórnvalda á undanförnum árum að hafa samráð við Samband ísl. sveitarfélaga í slíkum efnum. Það mál er nú ekki beinlínis hér á dagskrá. En þetta hefði gjarnan mátt gera, því að þau samtök hefðu að sjálfsögðu getað reynt að finna einhverja lausn, sem öll sveitarfélögin í landinu hefðu getað sætt sig við í þessum efnum, sem hér um ræðir. En sem sagt, ég vil leggja áherzlu á, að hv. meðdm. okkar styðji þá meginhugsun, sem kemur fram í þessu frv., þegar að því kemur, að þetta mál verður afgreitt.



Herra forseti. Ég vil láta koma fram hér við 1. umr. þessa máls, að ég er mjög hlynntur þeirri hugmynd, sem þarna kemur fram í sambandi við tekjustofna sveitarfélaganna, því að það er eitt atriði til viðbótar því, sem áður hefur verið bent á hér sem mælir að mínum dómi mjög með því, að frv. eins og hér um ræðir verði samþykkt. Þeir, sem lengi hafa fengizt við sveitarstjórnarmál, hafa þrásinnis rekið sig á það, að ef framtalsnefnd eða sveitarstjórnir vilja gera einhverjar tilslakanir í sambandi við niðurjöfnun útsvaranna, þá hlýtur það óhjákvæmilega að lenda á öðrum gjaldendum innan sveitarfélaganna. Bæjarstjórn eða sveitarstjórn ákveður um hver áramót heildarupphæð útsvara, sem á skuli leggja, og ef breytt er út af reglum og tilfærslur gerðar, þá hlýtur það að hafa það í för með sér, að ef ívilnanir eru veittar einum, einhverjum einstökum hópum eða aðilum, þá verða aðrir að taka þær byrðar á sínar herðar. Í þessu tilfelli er það alveg rétt, eins og kom fram hjá flm. frv., að ef flestir gjaldendur eru sjómenn, þá lendir þetta auðvitað á þeim sjálfum í hækkuðum útsvarsstiga. En þar sem er um blandaða gjaldendur að ræða, eins og er í flestöllum sjávarþorpum, þá er það svo, að sjómannafrádrátturinn hefur bein áhrif til hækkunar á útsvör annarra gjaldenda, því að heildarupphæðin verður að nást inn, eins og bæjarstjórn hefur gengið frá í sinni fjárhagsáætlun um hver áramót. Fyrir mér er þetta atriði kannske þyngst á metunum, því að ég hef reynslu af því, að það er erfitt fyrir sveitarstjórnir að gera slíkar tilfærslur á milli gjaldenda, en þarna er bent á leið, sem ég tel mjög eðlilega, að þessu verði jafnað út innan Jöfnunarsjóðs, þannig að ég vil mjög styðja að framkvæmd þessa frv.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja örfá orð í sambandi við flutning þessa frv. Ég er samþykkur þessu frv. og styð það. Ég tel það sjálfsagða og eðlilega leið, að þar sem Alþ. tekur ákvörðun um það, að sjómenn fái frádrátt af tekjum sínum til skatts og útsvars, þá yrði litið á það, að þjóðarheildin eigi að bera þann frádrátt, en ekki íþyngja þeim sveitarfélögum, sem hafa tiltölulega flesta sjómenn og mesta framleiðslu fyrir þjóðarbúið. Ég tel mjög eðlilegt, að Jöfnunarsjóður greiði þessum sveitarfélögum þá skerðingu, sem þau verða fyrir af þessum sökum. Alþingi hefur hingað til verið sammála um það, að sjómenn fái slíkan frádrátt, og eins og einhver gat um áðan, þá liggja tvö frv. fyrir í þessari hv. þd. um að auka enn skattfríðindi sjómanna hvað tekjuskatt áhrærir, en við vitum, að í mörgum sjávarplássum hefur þessi frádráttur orðið mjög tilfinnanlegur. Það má benda á, eins og hv. 11. landsk. þm. gerði, að nokkur sjávarpláss hafa veitt afslátt frá útsvarsstiga við álagningu útsvara. En við skulum líka taka það með í reikninginn, að þar hafa tekjur manna verið mjög háar á undanförnum árum, en tekjur í sjávarplássum eru í raun og veru miklu misjafnari en í öðrum sveitarfélögum, sérstaklega í þeim kauptúnum, þar sem mikið er um sjómenn og útgerð. Þar hrynja oft og tíðum tekjur þessara sveitarfélaga, þegar samdráttur verður í útgerð eða aflabrögð minnka. Þess vegna held ég, að það væri mjög vel til fallið að fara inn á þá braut, sem hv. flm. þessa frv. leggur til, og ég vona, að sú n., sem fær þetta frv. Til meðferðar, afgreiði það fljótt, þó að ég geti að sumu leyti tekið undir orð hv. 11. landsk. þm. um það, að rétt væri að ef endurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaganna færi fram, þá væri það auðvitað afgr. í einu lagi. En ég tel, að þessi breyting sé mjög þörf, og fagna því, að þetta frv. var flutt.

Flm. (Karvel Pálmason) : Herra forseti. Ég hef ekki miklu við það að bæta, sem ég sagði áðan. Ég vil þó lýsa ánægju minni yfir þeim undirtektum, sem þetta frv. hefur fengið. Ég get ekki betur séð en að allir þeir, sem hafa tjáð sig um málið í hv. d., séu mér sammála í meginatriðum um þetta mál. Hv. þm. Ólafur G. Einarsson sagði, að hann væri í vafa um, hvort farið væri hér inn á rétta braut. Hins vegar lýsti hann yfir því, að hann væri því algjörlega sammála, að það, sem frv. gerir ráð fyrir, þ. e. a. s. að bæta þessum sveitarfélögum, sem þarna er um að ræða, upp þennan tekjumissi, að það væri borið af þjóðarheildinni. Í sambandi við afslátt á útsvörum hinna ýmsu sveitarfélaga, þá nefndi þessi hv. þm. einnig Bolungarvík og gat þess, að á árinu 1970 hefði verið veittur 5% afsláttur frá gjaldstiga útsvars. Þetta er alveg rétt, og ég tel, að það væri farið inn á mjög varhugaverðar brautir í þessum efnum, ef þannig ætti að hnýta þessi mál í lögum, að sjávarþorp stæðu ekki jafnfætis öðrum sveitarfélögum til þess að veita þegnunum sem réttlátastan skatt, hvort sem það er í útsvörum eða öðru. Það atriði er því ekki óeðlilegt, að sjávarþorp gæti veitt afslátt, hvort sem hann er 5% eða meiri frá gjaldstigum útsvars. Það réttlætir ekki það, að þetta frv. nái ekki fram að ganga. Það er eðlilegur hugsunarháttur, eðlilegur gangur mála hjá sveitarstjórnum, í hvaða sveitarfélagi sem það er, að þau reyni eftir mætti að hafa ekki skattabyrðar hærri en efni standa til og er almennt í landinu. Ég vil svo endurtaka ánægju mína yfir því, hvaða undirtektir frv. hefur hlotið, og vona, að það fái skjóta og farsæla lausn.