Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heimir Hannesson; Herra forseti. Ég tala hér fyrir fsp. frá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni í fjarveru hans sem beint er til hæstv. orkumrh., á þskj. 95. Fsp. er á þessa leið: „1. Hvaða vatnsvirkjunarrannsóknir með raforkuframleiðslu fyrir augum eru lengst komnar á Norðurlandi? 2. Hvenær væri hægt að hefja virkjunarframkvæmdir ef rannsóknum yrði hraðað eins og kostur er? 3. Liggja fyrir niðurstöður um stærð fyrsta áfanga Dettifossvirkjunar? 4. Hafa verið gerðar athuganir á, hvaða orkufrekur iðnaður kæmi helst til greina á Norðurlandi með Dettifossvirkjun fyrir augum eða aðra stórvirkjun þar?“ Hér er vissulega hreyft afar þýðingarmiklu máli, einu hinu þýðingarmesta fyrir norðlenska hagsmuni í dag og raunar undanfarin ár, enda hafa virkjunarmál norðlendinga verið fulllengi eingöngu á dagskrá og meira um orð en efndir. Er nú svo komið að þessu ástandi una menn ekki lengur og gera þá kröfu til stjórnvalda að í stað orða og óljósra loforða komi efndir með raunverulegum framkvæmdum, en ekki einhver óljós loforð í þá veru að norðlendingar megi búast við því að röðin komi að þeim næst þegar lokið verði við næstu stórvirkjun á Þjórsársvæðinu eða Suðvesturlandssvæðinu. Því verður vart trúað að þennan vel æfða biðleik undanfarinna ára eigi að leika enn þá einu sinni og þá aftur á kostnað norðlendinga, og vil ég sérstaklega beina því til hæstv. orkumrh. og hæstv. ríkisstj., að hún taki í þessu máli ákveðna afstöðu. Saga baráttu fyrir stórvirkjun á Norðurlandi, sem í senn miðlaði orku til íbúa og atvinnurekstrar og hagnýtti umframorku til einhverrar þeirrar iðnaðarframleiðslu sem hentar að nýta raforku til sem aflgjafa, er orðin löng og býsna litrík. Þessi saga verður ekki nakin hér. Ég veit ekki hvort allir hv. þm. muna eftir Dettifosshreyfingunni sem mikið lét að sér kveða á sínum tíma. Og margar eru þær ályktanir er fram hafa verið lagðar utan þings sem innan og ýmist samþykktar eða saltaðar. Þær skulu ekki raktar hér frekar en upphaf og saga Dettifosshreyfingarinnar í ýmsum myndum, en allar eiga þær sér það sammerkt að allar minntu á hverjum tíma á nauðsyn þess að stórvirkjun yrði reist á Norðurlandi í tengslum við aðra framleiðslustarfsemi og minnt á vaxandi þörf fyrir orku í Norðlendingafjórðungi. Í hnotskurn er vandamálið í dag: Það hefur komið fram sem menn óttuðust að við þessum óskum varð ekki orðið og menn vita og sjá hvert vandamálið er núna. Á sama tíma og hver biðleikurinn hefur verið leikinn af öðrum í orkumálum norðlendinga og menn látnir trúa því í alvöru að röðin væri að koma að þeim og rannsóknir um það bil að hefjast fyrir alvöru hafa menn horft upp á hvert orkuverið af öðru rísa hér sunnanlands á vegum Landsvirkjunar sem er eins og kunnugt er sameign ríkisins og Reykjavíkurborgar. Nú nýlega hefur verið birtur nýr boðskapur sem ég skal ekki víkja að í þessari framsögu, en e. t. v. síðar. Ég sagðist ekki heldur ætla að rekja söguna, enda vart til þess tími. En fyrir hönd fyrirspyrjanda vil ég vekja athygli á örfáum ummælum ýmissa ráðamanna á fundi um orkumál sem haldinn var á Akureyri 30. nóv. 1973 á vegum Fjórðungssambands norðlendinga, þar sem m. a. fluttu framsöguerindi fyrrv. iðnrh., hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson og Jakob Björnsson orkumálastjóri, með leyfi hæstv. forseta. Í framsögu sinni sagði Magnús Kjartansson, fyrrv. iðnrh., þar sem hann var að ræða um hringtenginguna: „Slík hringtenging mundi veita eins fullkomið öryggi og hugsanlegt er. En í sambandi við slíka stórvirkjun eins og Dettifossvirkjun er þyrfti að sjálfsögðu að koma á orkufrekum iðnaði hér á Norðurlandi.“ Í framhaldi af þessu sagði ráðh.: „Ég held að það sé ákaflega háskalegt ef menn ætla að halda þannig áfram að allur orkufrekur iðnaður, sem upp verður komið á Íslandi, verði á Suðvesturlandi. Ég álít að það sé mjög mikilvægt í sambandi við byggðaþróun að slíkur orkufrekur iðnaður rísi í öðrum landshlutum og þá ekki síst hér á Norðurlandi.“ Ég sé nú að tíminn er að verða búinn, svo að ég kemst ekki yfir nema hluta af því sem ég ætlaði að segja. En ég vil á þessu stigi ítreka óskir mínar að hæstv. ráðh. gefi hér afdráttarlausar yfirlýsingar. Norðlendingar eru orðnir býsna þreyttir á því að bíða og óska eftir svör

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Þessar fsp. voru fluttar fyrir áramót af hv. 3. þm. Norðurl. e., Stefáni Valgeirssyni. Þær hafa oft verið á dagskrá í Sþ., en verið teknar út af dagskrá vegna veikindaforfalla hv. þm. Hins vegar varð að ráði að hv. þm. Heimir Hannesson, varamaður Stefáns Valgeirssonar, gerði grein fyrir fsp. Fyrsta spurningin er: „Hvaða vatnsvirkjunarrannsóknir með raforkuframleiðslu fyrir augum eru lengst komnar á Norðurlandi?“ Þegar rætt er um vatnsvirkjunarmöguleika á Norðurlandi verða venjulega fyrst og fremst fyrir fjórir stórvirkjunarmöguleikar. Ég vil að vísu fyrst nefna einn virkjunarmöguleika þar sem er Svartá í Skagafirði, en í aprílmánuði 1971 var með lögum heimiluð virkjun Svartár við Reykjafoss. Þar var ekki um stóra virkjun að ræða og úr framkvæmdum þar varð ekki. Nú er hins vegar rætt einkum um fjóra möguleika, eins og ég gat um áðan. Það eru Blanda, Jökulsárnar í Skagafirði, Skjálfandafljót og Jökulsá á Fjöllum. Varðandi Blöndu er það að segja að þar hafa allvíðtækar rannsóknir og frumáætlanir verið gerðar. Má gera ráð fyrir því að þar megi gera álitlega og hagkvæma virkjun með a. m. k. 150 mw. afli. Það þarf að kanna þar nánar jarðlög með jarðborunum áður en endanleg ákvörðun yrði tekin. Hins vegar tel ég annað meira aðkallandi varðandi þá virkjun og það er að hafa sem fyrst samráð við bændur þar nyrðra. Þessi virkjun er þannig hugsuð að um stórt uppistöðulón verði að ræða til miðlunar og öryggis fyrir virkjunina og gert ráð fyrir því að fari um eða yfir 50 ferkm lands undir vatn. Þetta land, sem þannig mundi fara undir miðlunarlónið, er afréttur, góð beitilönd og eiga þar hlut að máli upprekstrarfélög Auðkúluheiðar og Eyvindarstaðaheiðar. Ég tel sjálfsagt og nauðsynlegt, að áður en lengra er haldið og áður en ráðist er í frekari jarðvegsrannsóknir og boranir með ærnum kostnaði verði efnt til fundar með landeigendum, með bændum og aðilum afréttarlanda þar, til þess að kynna fyrir þeim þessar virkjunarhugmyndir og kanna hug þeirra til þessara mannvirkja. Í því sambandi hefur komið til orða að ef af þessari virkjun yrði skyldi reynt að græða upp önnur beitilönd í staðinn. Iðnrn. hefur þegar gert ráðstafanir til þess að undirbúa slíkan kynningarfund með bændum þar nyrðra. Annar möguleiki er Jökulsárnar í Skagafirði. Þar er einnig möguleiki á stórvirkjun, væntanlega af svipaðri stærð og Blönduvirkjun. Þá virkjun er hægt að framkvæma í áföngum og er það einnig mjög álitleg virkjun. Þriðji möguleikinn er Skjálfandafljót. Varðandi þá virkjunarmöguleika gaf ég upplýsingar á Alþ. 4. febr. s. l. sem svar við fsp. frá hv. 6. þm. Norðurl. e., Inga Tryggvasyni, og tel ekki ástæðu til að fara ítarlegar út í það hér. Sérfræðinga greinir mjög á um hversu álitlegir virkjunarmöguleikar séu í Skjálfandafljóti. Sumir telja þá mjög góða, aðrir draga það í efa, ag virkjunarrannsóknir varðandi Skjálfandafljót eru ekki það langt á veg komnar að möguleiki sé til ákvarðanatöku þar nú alveg á næstunni. Fjórði möguleikinn er Jökulsá á Fjöllum. Einna mestar rannsóknir hafa farið fram þar og lengst síðan þær hófust. Í svari mínu þennan sama dag, 4. febr. s. l., við annarri fsp. frá hv. 6, þm. Norðurl. e. gerði ég grein fyrir þessum rannsóknum sem hafa staðið yfir allt frá árinu 1960 og er búið að verja til nokkru fé. Það hefur heyrst frá Orkustofnun að virkjun Dettifoss sé í rauninni tilbúin til ákvarðanatöku, rannsóknum og áætlunum sé það langt á veg komið. Má vera að það sé rétt, svo langt sem það nær. Hins vegar, eins og ég gat um í svari mínu við þeirri fsp., hafa einnig verið, að vísu lauslega, athugaðir af Orkustofnun möguleikar á öðrum virkjunum í Jökulsá á Fjöllum og að umsögn Orkustofnunar hefur m. a. verið kannaður möguleiki á að nýta vatnsorku Jökulsár á Fjöllum í einni virkjun annars staðar, um það bil tvöfalt stærri en Dettifossvirkjun. Síðan segir: „Verði Dettifoss virkjaður er hæpið, að afgangurinn af vatnsafli Jökulsár verði nýttur yfirleitt, og útilokað má telja að nýta hann á hagkvæman hátt.“ Þessi virkjun er mjög lítið könnuð enn þá. Þó að rannsóknum á Dettifossi sé þannig alllangt komið og þar gert ráð fyrir 16:5 mw. stöð er tæpast hægt að segja að unnt sé á þessu stigi eða alveg á næstunni að taka ákvörðun um virkjanir á Jökulsá á Fjöllum meðan hinn möguleikinn um tvöfalt stærri virkjun er lítt kannaður enn þá. Ég býst við að fáir ráðamenn þjóðarinnar mundu vilja bera ábyrgð á því að ákveða nú á næstunni virkjun í Dettifossi með 165 mw. - virkjun sem útilokaði um aldur og ævi aðra tvöfalt stærri virkjun. Þess vegna held ég að staðreyndirnar séu þær varðandi Jökulsá á Fjöllum að þó nokkrar rannsóknir þurfi að gera þar enn áður en endanlegar ákvarðanir er hægt að taka. Einnig er spurst fyrir um það hvaða orkufrekur iðnaður kæmi helst til greina á Norðurlandi með Dettifossvirkjun fyrir augum eða aðra stórvirkjun þar. Varðandi þetta mál hefur, að því er ég veit best, helst komið til greina tvenns konar iðnaður, annaðhvort álframleiðsla eða áburðarframleiðsla. Ég get svo þessu til viðbótar vísað um nánari upplýsinga varðandi Skjálfandafljót og Dettifoss til svara minna frá 4. febr. En ég vil út af orðum hv. þm. Heimis Hannessonar taka mjög undir það sem hann sagði um orkumál Norðurlands, að þau hafa verið fulllengi eingöngu á dagskrá, en minna um efndir en orð, það væri því tími til kominn að taka ákveðna afstöðu. Hv. þm. taldi að hingað til hefðu norðlendingar orðið að sætta sig við biðleiki. Ég vona að taflmennsku biðleikanna sé senn lokið og a. m. k. er það eindreginn ásetningur núv. ríkisstj. að setja framkvæmdir þar í fyrsta sess. Ég tel að áður en ákvörðun verður tekin um næstu virkjun á Þjórsársvæði eða Hrauneyjarfoss, sem hv. þm. einnig gerði að umtalsefni, verði að taka ákvörðum um stórvirkjun á Norðurlandi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. orkumrh. fyrir svörin og sérstaklega þó fyrir tvær yfirlýsingar sem hann gaf: Aðra þá, að taflmennsku biðleikjanna væri lokið, þó að ég sé ekki alveg sannfærður um að svo sé, en ég þakka hæstv. ráðh. eftir sem áður fyrir það. Í öðru lagi vil ég þakka honum fyrir þá yfirlýsingu, sem ég vil vekja sérstaka athygli á, að ríkisstj. eða hann sem orkumrh. .lýsir því hér með yfir að fyrsta ákvörðun í sambandi við stórvirkjun verði tekin í sambandi við stórvirkjun á Norðurlandi og sú ákvörðun verði tekin áður en endanleg ákvörðun verði tekin um Hrauneyjafoss - skil ég það ekki rétt? - í sambandi við Þjórsársvæðið. Í sambandi við þá vinnslu sem hæstv. ráðh. minntist á, vil ég líka þakka honum hans ummæli og ég vil sérstaklega nota þetta tækifæri til þess að koma á framfæri áhugamáli - sem ég reyndar ætlaði að gera í framsögu, en gafst ekki tími til - fyrirspyrjanda Stefáns Valgeirssonar sem hann og fleiri hafa áhuga á. Það er að kannaðir verði mjög vandlega möguleikar á því að reisa áburðarverksmiðju á Norðurlandi í tengslum við stórt orkuver. Ég hjó sérstaklega eftir því að hæstv, ráðh. hafði sérstaklega orð á því að þessi svokallaða minni Dettifossvirkjun mundi e. t. v. .ekki henta vegna þess að markað skorti. Ég vil í sambandi við það vekja sérstaka athygli á því að samkv. þeim upplýsingum, sem ég og fleiri hafa aflað, mundi hugsanleg áburðar- eða ammoníakverksmiðja einmitt þurfa meiri orku, jafnvel milli 300 og 400 mw., þannig að ég vil fara þess á leit við hæstv. ráðh. að þetta mál verði alveg sérstaklega kannað í sambandi við áburðarverksmiðjuna. Hæstv. ráðh. sagði að öllum biðleikjum væri lokið og það er mjög gott. Ég verð hins vegar að vekja athygli í þessari virðulegu d. á því, að fyrir nokkrum dögum flutti Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, stjórnarformaður Landsvirkjunar, ræðu. Þar sagði hann í sínu erindi sem birt var í Morgunblaðinu s. l. sunnudag, með leyfi forseta: „Til þess að mæta þessari þörf hefur verið undirbúin virkjun við Hrauneyjarfoss og verða útboðsgögn tilbúin og öllum verkfræðilegum undirbúningi lokið innan nokkurra vikna. Verður því hægt að afla tilboða í vélar og framkvæmdir þegar á þessu ári ef æskilegt þykir.“ Mér sýnist að þarna sé á ferðinni kannske einhvers konar biðleikur, hvað sem hann kann nú að þýða í framkvæmd. Í sama erindi segir formaður Landsvirkjunar líka: „Ef ég held mér eingöngu við meiri háttar virkjanir, en sleppi smávirkjunum, sem hvort eð er hafa lítil áhrif á heildarmyndina, er á þessu tímabili aðeins um að ræða þrjár virkjanir: Sigölduvirkjun sem þegar er í byggingu, Kröfluvirkjun sem framkvæmdir munu hefjast við á þessu ári og Hrauneyjarfossvirkjun, sem bráðlega er tilbúin til útiroðs og gæti orðið fullbúin árið 1979 ef framkvæmdir hefjast ekki síðar en á þessu ári.“ Það er því alveg ljóst að landsvirkjunarstjórn - ég held að það geti varla verið með heimild ríkisstj., miðað við þær yfirlýsingar sem mér hafa verið gefnar - er komin langleiðina með aðstoð sérfræðiaga og með sínu fjármagni að undirbúa þessi mál. Ég vildi því skora á hæstv. orkumrh., þótt þess sé kannske varla þörf eftir þá yfirlýsingu sem hann gaf hér áðan, að það verði ríkisstj. og Alþ. sem ráði stefnunni í þessu máli, en ekki landsvirkjunarstjórn.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Eitt af því, sem háð hefur og háir í dagvirkjunarmálum hér á Íslandi, er hversu seint gengur um rannsóknir og áætlanagerð og hönnun. Þegar það var kannað eftir síðustu stjórnarskipti hvernig málum væri háttað á Norðurlandi, hvort ekki væri hægt að taka þá þegar ákvörðun um einhverja meiri háttar virkjun á Norðurlandi, þá reyndist það ekki vera vegna þess að enn skorti allmikið á að rannsóknir og hönnun varðandi t. d. þessa fjóra virkjunarmöguleika, sem ég rakti hér, væru svo langt á veg komnar að hægt væri að taka ákvörðun. Ég tel því ákaflega lofsvert hjá Landsvirkjum hversu vel þar hefur verið unnið að rannsóknum og hönnun virkjunarmöguleika. Þar liggja málin þannig fyrir að næsti virkjunarmöguleiki er hannaður, þ. e. a. s. Hrauneyjarfoss, og unnið er af kappi að öðrum virkjunarmöguleikum á því svæði og ég býst við að það verði ekki langt þangað til þeir verða tilbúnir. Ég tel ákaflega mikinn feng að þannig hefur verið unnið að málum á vegum Landsvirkjunar og vissulega lofsvert. Hitt er svo allt annað mál, að það er ríkisvaldsins að taka ákvörðun um í hvaða röð eigi að ráðast í þessar framkvæmdir. Það kemur fram, eins og hv. þm.. gat um, í erindi formanns Landsvirkjunar á fundi Sambands ísl. rafveitna að Hrauneyjarfoss muni senn tilbúinn til útboðs. Það er svo að sjálfsögðu ákvörðun stjórnvaldanna að ákveða hvort ráðist skuli nú á næstunni í virkjun Hrauneyjarfoss og hver röð þessara möguleika eigi að verða. Það væri vissulega æskilegt ef aðrir virkjunarmöguleikar, bæði á Norðurlandi, Austurlandi og víðar, væru svo langt komnir að því er rannsókn og hönnun snertir að við gætum þegar í stað tekið ákvörðun. En ég vil taka það fram út af því, sem hv. þm. vitnaði í ræðu formanns Landsvirkjunar, að þar kemur aðeins fram að landsvirkjunarstjórn hefur unnið á þennan veg að undirbúningi mála. Ég hef svo ekki að öðru leyti við það að bæta sem ég sagði áðan. En ég vil aðeins endurtaka að ég tel nauðsynlegt, að áður en þetta ár er á enda runnið verði tekin ákvörðun um stórvirkjun á Norðurlandi. Ég tel að slík ákvörðun verði að koma áður eða ekki síðar en um leið og tekin yrði ákvörðun um Hrauneyjarfoss.



Herra forseti.Ég vil nota þetta tækifæri til að fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. iðnrh. að ákvörðun um stórvirkjun á Norðurlandi verði tekin á undan ákvörðun um Hrauneyjarfossvirkjun. Ég vil þó vekja athygli á því að það er ekki nóg að taka ákvarðanir í einhverri ákveðinni röð um virkjanir. Það hafa fyrr verið teknar ákvarðanir eða alla vega fyrr verið samþykktar virkjanir sem ekki hafa síðan verið gerðar, og það, sem fyrir okkur vakir á Norðurlandi, er auðvitað fyrst og fremst að fá virkjanir. Ég vil að vísu taka fram að það lítur út fyrir að nokkuð sé bjartara fyrir dyrum í virkjunarmálum okkar þar sem gert er ráð fyrir að virkja Kröflu mjög fljótlega. En erindi mitt hingað var að vekja athygli á því að það er nauðsynlegt að hraðað verði rannsóknaframkvæmdum við Jökulsá á Fjöllum. Það kom hér fram áðan að ekki er vitað um undirtektir landeigenda í sambandi við virkjun í Blöndu. Þar er um það að ræða að stórt land verði sett undir vatn og kunna að verða einhverjir örðugleikar í sambandi við ákvörðun um virkjun þar. Mér er ekki kunnugt um að slík vandkvæði séu við Jökulsá á Fjöllum og það atriði út af fyrir sig ætti að vera hvati til þess að áframhaldandi rannsóknir verði unnar sem fyrst svo að hægt verði að taka ákvörðun um virkjun í Jökulsá, ekki síður af stærri gerðinni en þeirri minni. Loks langar mig að víkja að því að ég hefði gjarnan viljað heyra skýringar á því hvernig á því stendur, að undirbúningur virkjana er svo miklu lengra á veg kominn hjá Landsvirkjun heldur en annars staðar á landinu. Það er athyglisvert vissulega hversu vel hefur gengið með undirbúning virkjana á svæði Landsvirkjunar. Hvernig stendur á því, að þessi verk ganga miklu hraðar fram þar en annars staðar á landinn?



Herra forseti. Það hefur margt komið merkilegt fram í svörum hæstv. iðnrh. í sambandi við þessar fsp., en því miður er enginn tími til að fara út í neinar almennar umr. þar um. Ég veit að hv. alþm. hafa veitt því athygli að það hafa orðið miklar umr., bæði hér í þingsölum og ekki síður á heimaslóðum, í sambandi við virkjunarmál á Norðurlandi, og þessi mál eru hálfgerð sorgarsaga í rauninni. En ég hygg líka og mig langar til að benda alveg sérstaklega á það, að í svörum hæstv. ráðh. kemur greinilega fram að á Norðurlandi eru gífurlega miklir möguleikar til virkjana, margs konar virkjana, bæði stórra og smárra. Mig langar til að draga alveg sérstaklega athygli manna að þessari staðreynd, að þessir virkjunarmöguleikar á Norðurlandi eru margvíslegir. En jafnframt hlýt ég að minna á það sem gert hefur verið hér mjög rækilega áður að það hefur gengið sorglega seint að fá fram fullnaðarrannsókn á þeim miklu möguleikum sem fyrir hendi eru. Ég ætla ekki að fara að telja upp alla þessa staði því að það gerði hæstv. ráðh. svo rækilega áðan og menn hafa tekið eftir orðum hans. En ég vil, eins og hér hefur verið gert áður, leggja á það megináherslu nú með öðru að þessum rannsóknum verði hraðað og þá alveg sérstaklega rannsóknum á Jökulsá á Fjöllum á því að þessar rannsóknir hafa nú staðið í hálfan annan áratug, að ég hygg, og ég held að það hafi komið réttilega fram hjá ráðh. - í hálfan annan áratug og þeim er tæplega lokið enn, jafnvel hvað snertir Dettifossvirkjun sem lengst hefur verið á döfinni. Og nú þegar þeir eru búnir að velta þessu fyrir sér í 15 ár, þá komast þeir að þeirri niðurstöðu að virkjunarmöguleikarnir í Jökulsá á Fjöllum séu enn meiri en komið hefur fram og kannske miklu meiri en okkur hefur órað fyrir. Ég vil því leggja megináherslu á það við hæstv. ráðh. að þetta verði fullkannað. Sannleikurinn er sá að ég ætlaði að minnast á sitthvað fleira. Í sambandi við þetta hefur ekki verið minnst á eina stóra og mikla virkjun sem unnið er að af miklu kappi núna og er komin á það stig að það þarf í rauninni ekki annað en lokaákvörðun til þess að hægt sé að hefjast handa, og það er virkjunin við Kröflu. Ég vil biðja þingheim að gleyma ekki því máli. Það er sú virkjun sem er komin langsamlega lengst op. það er sú virkjun sem norðlendingar horfa til og treysta að verði til þess að leysa þeirra brýnustu mál. En það breytir því ekki, eins og ég hef áður tekið fram og vil benda alveg sérstaklega á, að virkjunarmöguleikar á Norðurlandi eru margvíslegir og við þurfum ekki að kvíða neinum orkuskorti á Norðurlandi ef þeir eru notaðir og ef rösklega er að þeim málum unnið.



Herra forseti. Þessar umr., sem hafa spunnist út af fsp. um orkumál á Norðurlandi, hafa verið á margan hátt fróðlegar, sérstaklega að því leyti til að það hefur komið glögglega í ljós að það, sem ræður ferðinni í sambandi við stórar orkuframkvæmdir, eru fyrst og fremst rannsóknirnar og það, sem ræður rannsóknunum, eru fyrst og fremst fjárráðin til þess að standa fyrir rannsóknum. Það virðist svo sem Landsvirkjun hafi ótakmarkaða möguleika til þess að standa fyrir rannsóknum sem kosta gífurlegt fjármagn. Það hefur verið upplýst hér á Alþ. fyrr í vetur að t. d. muni kosta um 250–300 millj. kr. að rannsaka til fullnaðar Fljótsdalsvirkjun á Austumlandi og það muni taka 3 ár. Ég veit ekki hve mikið fjármagn það muni kosta að rannsaka Hrauneyjarfossa, en mér er það ljóst að það kostar mikið fjármagn. Landsvirkjun hefur að því er virðist ótakmarkað fjármagn og það ræður ferðinni vegna þess að raforkuþörfin knýr á dyrnar og ekki er hægt að bíða eftir rannsóknum á öðrum möguleikum, og þess vegna verður ofan á að virkja þá virkjunarmöguleika sem hafa verið rannsaka$ir og skoðaðir. Ég held að það sé ákaflega þýðingarmikið fyrir þjóðina að leggja meira fjármagn í rannsóknir á sviði orkumála til þess að menn séu betur í stakk búnir til þess að bera saman þá möguleika sem raunverulega eru fyrir hendi, því að forsendan fyrir því að menn geti borið saman hagkvæma möguleika á þessum sviðum er einmitt að fullnaðarrannsóknir liggi fyrir.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, minntist á það að Krafla hefði ekki verið nefnd í þessum umr. Því fer fjarri að Krafla hafi gleymst, því að mikil áhersla hefur af hálfu núv. ríkisstj. verið lögð á að hraða sem mest þeim undirbúningi og framkvæmdum, með þeim árangri líka að í stað þess að gert var ráð fyrir því á s. d. hausti að það tæki 4–5 ár að fá framleiðslu í Kröflu eru nú horfur á því að framleiðsla geli hafist fyrir lok árs 1976. Ber vissulega að fagna því og ástæða til að þakka stjórn Kröflu, þar sem hv. 1. þm. Norðurl. e. er varaformaður, fyrir vel unnin störf að því máli. En ástæðan til þess að ég nefndi ekki Kröflu í svari mínu var einfaldlega sú að fsp. eru um vatnsvirkjunarrannsóknir og vatnsvirkjunarmöguleika á Norðurlandi. Hv. 6. þm. Norðurl. e. spurðist fyrir um það, hvernig stæði á því að það gengi svona miklu betur hjá Landsvirkjun um rannsóknir og hönnun mannvirkja. Hv. 4. þm. Austf. kom einnig inn á það mál, að svo virtist sem Landsvirkjun hefði næstum ótakmarkað fjármagn. Nú er það vafalaust atriði, sem hefur haft hér veruleg áhrif á, að Landsvirkjun mun hafa haft rýmri hendur um fjármagn til rannsókna og undirbúnings. En það kemur einnig annað til, það er skipulag þessara mála. Þar kem ég að atriði sem nú er í athugun hjá iðnrn. og ég held að allir hljóti að vera sammála um að þarf að gera gagngerðar breytingar á. Það er varðandi skipulag á yfirstjórn raforkumálanna. Orkustofnun, sem hefur umnið margt mikið og merkilegt starf og hefur á að skipa hinum færustu sérfræðingum, hefur fyrst og fremst það verkefni að rannsaka orkumöguleika á Íslandi. Spurningin er t. d. á Norðurlandi: Hvaða aðili er það sem ber ábyrgðina um að hafa frumkvæði og skyldu til þess að sjá norðlendingum fyrir raforku? Á Laxárvirkjunarsvæðinu má segja að það sé Laxárvirkjun. En eins og kunnugt er hafa framkvæmdir hennar og hugmyndir í þeim efnum verið stöðvaðar bæði við Laxá og einnig þegar Laxárvirkjun vildi fyrir um það bil tveimur árum stækka og auka stöðina í Bjarnarflagi, þá fékk hún ekki leyfi til þess hjá þáv. ríkisstj. eða iðnrh. Það er rétt að geta þess einnig, að þriðji aðilinn hefur komið hér nokkuð við sögu þar sem eru Rafmagnsveitur ríkisins. Þær hafa t. d. haft með höndum vissan hluta af rannsóknum, alveg sérstaklega vil ég nefna Jökulsá í Skagafirði. Þegar við lítum á skipulag rafmagnsmálanna eða orkumálanna kemur auðvitað einnig upp í hugann sú skýring og það svar við fsp. hv. þm. að hjá Landsvirkjun fer þetta allt saman. Landsvirkjun hefur með höndum rannsóknir, undirbúning, áætlanagerð og á henni hvílir sú skylda að sjá íbúum og atvinnulífi á þessu landssvæði fyrir nægri orku. Þessi atriði bæði koma hér auðvitað til greina sem skýringar: Annars vegar er fjármagnið og hins vegar það skipulag sem gilt hefur í þessum efnum og verður auðvitað að ráða bót á. Nú er þegar farið að líða töluvert á árið 1975 og menn hafa séð harla lítið af framkvæmdum og eru orðnir býsna þreyttir í þessu sérstaka máli. Ég geri mér ljóst að hér er um að ræða í rauninni málefni tveggja ríkisstj., og ég harma það sérstaklega að hér skuli ekki vera staddur fyrrv. orkumrh., Magnús Kjartansson, sem vafalaust hefði óskað eftir að taka þátt í þessum umr. og ég hefði gjarnan óskað að hefði svarað ýmsu af því sem hér hefur komið fram í þeim málum sem hann bar ábyrgð á í ráðherratíð sinni. Af því að þessi mál tengjast því sem var á dagskrá áðan, þá vona ég að mér leyfist að ræða það. Það er út af fyrir sig alveg rétt, að rannsóknir allar í sambandi við orkumál yfirleitt eru m. a. háðar því að einhver aðili sé til til að fjalla um slíkar rannsóknir, bera á þeim ábyrgð og stjórna þeim. Og ég vil sérstaklega vekja athygli á því og nota þetta tækifæri til að spyrja hæstv. ráðh.: Í upphafi þessa árs gerði bæjarstjórn Akureyrar samþykkt, og það voru reyndar shlj, samþykktir frá fleiri aðilum, þar sem var sérstaklega lagt til að þessi sveitarfélög og iðnrn. kæmu sér saman um að koma á stofn Norðurlandsvirkjun, það yrði aðili sambærilegur Landsvirkjun, þannig að það ætti ekki að þurfa að vísa til þess að enginn aðili væri fyrir hendi til að fjalla a. m. k. um rannsóknir, hvort sem um er að ræða orkuver eða lagningu byggðalinu. Ég vil ítreka það að einnig í þessu máli hefur orðið alveg mjög óhæfilegur seinagangur og óhæfilegur dráttur og ég vonast til þess að hraðari gangur komist á þessi mál sem önnur í þessu sérstaka, mikilvæga máli.



Herra forseti. Ég vil á ný mæla fyrir fsp. frá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni í fjarveru hans til hæstv. orkumrh. á þskj. 95, sem hljóðar þannig: „1. Er búið að ákveða, hvenær hafist verði handa um lagningu byggðalínu frá Hvalfirði að Varmahlíð? 2. Hvenær er fyrirhugað, að því verði verði lokið ?“ Í þessu máli er komið inn á mál sem er náskylt þeim málefnum sem voru til umr. áðan, og ég vil aftur vekja athygli á því að einnig í þessu máli hafa menn orðið fyrir mjög miklum vonbrigðum með allan seinagang þessara mála. Í þessu sambandi vil ég vitna í sama fund, sem haldinn var á Akureyri í árslok 1973 um orkumál, þar sem fyrrv. orkumrh. flutti ræðu og sagði á þessa leið, með leyfi forseta: „Ég held að það þurfi að stefna að því að þessi lína þurfi að komast í gagnið fyrri hluta árs 1975. Ég álít að það sé ekki neitt raunsæi í öðru en að norðlendingar, iðnrn. og Orkustofnun vinni saman um það að reyna að hrinda þessari framkvæmd af stað sem allra fyrst.“ Orkumálastjóri, Jakob Björnsson, sagði á sama fundi um margrædda byggðalínu: „Þessari línulögn sýnist okkur mega ljúka árið 1975, eins og nú horfir a. m. k.“ Nú er þegar farið að líða töluvert á árið 1975 og menn hafa séð harla lítið af framkvæmdum og eru orðnir býsna þreyttir í þessu sérstaka máli. Ég geri mér ljóst að hér er um að ræða í rauninni málefni tveggja ríkisstj., og ég harma það sérstaklega að hér skuli ekki vera staddur fyrrv. orkumrh., Magnús Kjartansson, sem vafalaust hefði óskað eftir að taka þátt í þessum umr. og ég hefði gjarnan óskað að hefði svarað ýmsu af því sem hér hefur komið fram í þeim málum sem hann bar ábyrgð á í ráðherratíð sinni. Af því að þessi mál tengjast því sem var á dagskrá áðan, þá vona ég að mér leyfist að ræða það. Það er út af fyrir sig alveg rétt, að rannsóknir allar í sambandi við orkumál yfirleitt eru m. a. háðar því að einhver aðili sé til til að fjalla um slíkar rannsóknir, bera á þeim ábyrgð og stjórna þeim. Og ég vil sérstaklega vekja athygli á því og nota þetta tækifæri til að spyrja hæstv. ráðh.: Í upphafi þessa árs gerði bæjarstjórn Akureyrar samþykkt, og það voru reyndar shlj. samþykktir frá fleiri aðilum, þar sem var sérstaklega lagt til að þessi sveitarfélög og iðnrn. kæmu sér saman um að koma á stofn Norðurlandsvirkjun, það yrði aðili sambærilegur Landsvirkjun, þannig að það ætti ekki að þurfa að vísa til þess að enginn aðili væri fyrir hendi til að fjalla a. m. k. um rannsóknir, hvort sem um er að ræða orkuver eða lagningu byggðalínu. Ég vil ítreka það að einnig í þessu máli hefur orðið alveg mjög óhæfilegur seinagangur og óhæfilegur dráttur og ég vonast til þess að hraðari gangur komist á þessi mál sem önnur í þessu sérstaka, mikilvæga máli.



Herra forseti. Sams konar fsp. varðandi byggðalínu var borin fram af öðrum hv. þm. og ég svaraði henni í Sþ. 10. des. s. l. og vil nú í verulegum atriðum vísa til þess svars. En í upphafi orða minna þá segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. hefur ákveðið, að háspennulínan frá Suðurlandi til Norðurlands verði lögð og framkvæmdir hafnar svo fljótt sem auðið er.“ Enn fremur segir: „Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. er lögð áhersla á aukinn hraða í virkjun íslenskra orkugjafa, bæði til iðnvæðingar og í því skyni að gera íslendinga óháðari innfluttri orku.“ Síðan eru talin þar meðal brýnustu verka að tryggja sem fyrst með nýjum virkjunum næga raforku á Norðurlandi og í öðrum landshlutum sem eiga við orkuskort að búa. Í þessu svari 10. des. gaf ég nokkurt yfirlit um gang þessara mála og var þar svo að orði komist að tímaáætlun, sem gerð hefði verið um verkið, væri sú að lagningu norðurlínunnar, þ. e. a. s. frá Andakíl og norður til Varmahlíðar, mætti ljúka haustið 1976. Í sambandi við tímamarkið minntist hv. þm. Heimir Hannesson á fund einn mikinn, sem haldinn hefði verið í nóv. 1973 á Akureyri, og las upp úr ummælum þáv. iðnrh. og enn fremur orkumálastjóra um að þessari línu mætti ljúka á árinu 1975. Það var bara sá hængurinn á um þessa yfirlýsingu eins og kannske fleiri á þeim fundi að tímaáætlanir stóðust ekki vegna þess að ekki var þannig að undirbúningi eða framkvæmdum mála staðið. Þó að þessi tími væri liðinn, frá nóv. 1973 og fram til mánaðamótanna ágúst-sept. þegar stjórnarskiptin urðu, þá hafði ekki verið hafist handa um lagningu þessarar línu. Hins vegar hafði viss undirbúningur að henni verið gerður, en hönnun línunnar þó hvergi nærri lokið og var í rauninni ekki lokið fyrr en nú um síðustu áramót. En ég skal til viðbótar þessu í tilefni af fsp. flytja hér nokkurt yfirlit um hvernig málin standa nú varðandi byggðalínuna. Vegalengdin frá Andakíl að Laxárvatni í Húnavatnssýslu er 150 km og frá Laxárvatni til Varmahlíðar 42.6 km. Auk þess þarf línu frá Andakíl til Grundartanga ef ákveðið verður að byggja járnblendiverksmiðju þar. En sem sagt, vegalengdin frá Andakíl til Varmahlíðar er 192.6 km. Á s. l. ári voru keyptir til verksins 1325 tréstaurar. Einn vinnuflokkur Rafmagnsveitna ríkisins byrjaði á staurareisingu við Andakíl 26. febr. og áætlað er að annar flokkur byrji á staurareisingu í botni Hrútafjarðar um 15. mars. Aðaláherslan verður lögð á kaflann Andakíl-Laxárvatn. Ástæðan fyrir því að þessir byrjunarstaðir voru valdir, Andakíll og Hrútafjarðarbotn, er að á þann hátt nýtast best þeir staurar sem til eru, en þeir voru keyptir áður en lokahönnun verksins fór fram. Allt erlent efni í kaflana Andakíll-Laxárvatn og Laxárvatn-Varmahlíð hefur verið boðið út og er sumpart búið að opna þau tilboð, en önnur verða opnuð í síðasta lagi 1. apríl. Eftir næstu mánaðamót, þegar afgreiðslutími alls efnis liggur fyrir, verður hægt að gera endanlega framkvæmda- og greiðsluáætlun fyrir verkið í heild, en samkv. bráðabirgðaáætlun nú er hægt að ljúka verkinu fyrir 1. nóv. 1976. Nú er einnig unnið að endurskoðun kostnaðaráætlunar fyrir verkið í heild. Síðasta áætlun, sem ég hef fengið um þetta efni, var á rúman 1 milljarð þegar sleppt er aðflutningsgjöldum. Ég vil svo aðeins bæta því við að 19. nóv. s. l. skrifaði ég bréf til Rafmagnsveitna ríkisins, svo hljóðandi: „Rn. felur hér með Rafmagnsveitum ríkisins að hafa með höndum framkvæmdir við lagningu háspennulínu til Norðurlands. Jafnframt er Rafmagnsveitum ríkisins falið að hraða framkvæmdum umræddrar norðurlínu svo sem kostur er, eftir því sem fjármagn er fyrir hendi.“



Herra forseti. Það er kannske ekki ástæða til þess að hafa þessar umr. mjög langar því að þetta sérstaka byggðalinumál hefur þegar verið til umr. í hinn virðulega Alþ. En ég get ekki komist hjá því að minna á að hér hefur komið áþreifanlega fram, að það sem menn í góðri trú tóku gott og gilt í nóvemberlok 1973 það hefur komið áþreifanlega í ljós að það hefur reynst hreint hjóm og ekki átt við nokkur rök að styðjast, þar sem nú er gerð áætlun um að ljúka þessari margræddu byggðalínu fyrir 1. nóv. 1976 samkv. upplýsingum hæstv. ráðh. Það skortir sjálfsagt á þessu stigi verktæknilegar upplýsingar til að meta hvað í rauninni hefur orðið til þess að draga þetta mál eins og raun ber vitni, en það væntanlega kemur í ljós með þeirri skýrslugerð sem hæstv. ráðh. minntist á. Að öðru leyti vil ég þakka hæstv. ráðh. þau fyrirmæli sem hann hefur gefið til framkvæmdaaðila fyrir ekki löngu að hraða framkvæmdum og vil bera fram þá ósk að á þessu ári og næsta þurfi menn ekki að horfa upp á sama hörmungarástandið, sömu tafirnar og sama dráttinn og norðlendingar og allir landsmenn hafa orðið að horfa upp á undanfarna mánuði. Ég treysti því að núv. ríkisstj. taki af skarið í þessum málum og beiti sér fyrir eins hröðum framkvæmdum héðan af eins og tök eru á og vil að öðru leyti þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin.



Herra forseti. Það kann að vera svo að þeim hv. alþm., sem búa í héruðum þar sem eru gnægðir raforku, fari nokkuð að leiðast þráfellt spjall okkar sumra hinna um orkuskortinn. En ástæðan til þess að ég kem hér upp nú er fyrst og fremst sú, að ég vil vekja athygli á því sem er að gerast í orkumálum á Norðurlandi. e. Það lítur út fyrir samkv. þeim upplýsingum sem við höfum fengið frá hæstv. iðnrh., að við munum fá hvort tveggja sem næst í senn, byggðalínu norður og virkjun í Kröflu. Víst er þetta gott og ágætt, en það sýnir líka í hvert óefni var komið og hversu mikil nauðsyn var að úr yrði bætt. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á því að við hv. þm. Páll Pétursson fluttum till. til þál. um lagningu byggðalínu fyrir árslok 1975. Þessi till. er í n. Mig langar að endurtaka í örfáum orðum helstu rökin fyrir því að slík till. sem þessi var flutt. Þau eru einfaldlega að nú er eytt stórfé í dísilolíu til að fullnægja brýnustu raforkuþörf norðlendinga og þó hvergi nærri fullnægt þeirri þörf sem þyrfti. Er gert ráð fyrir að á árinu 1976 verði eytt um eða yfir 300 millj. kr. í dísilolíuna eina til þess að fullnægja brýnustu orkuþörf á Norðurlandi eða sem svarar þriðjungi til fjórða parti af því sem byggðalína norður kostar. Þess vegna var það að við hv. þm. Páll Pétursson fluttum fyrrnefnda þáltill. þar sem var gert ráð fyrir að ríkisstj. ynni að því eftir fremsta megni að lokið yrði lagningu byggðalínunnar á þessu ári. Ég veit að á því eru viss vandkvæði. Það kann að vera að þau séu yfirstíganleg, en þó efast ég um það. Og ég vil vekja athygli á því að fyrir 300 millj. í sparaðri aðkeyptri dísilolíu er vissulega hægt að gera nokkuð og á sig leggjandi til þess að losna við slík orkukaup erlendis frá.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Það er auðvitað rétt sem kom fram hjá hv. 6. þm. Norðurl. e., að mörgum kann að finnast það einkennilegt þegar það skeður nokkurn veginn jafnsnemma að byggðalína komi til að flytja rafmagn að sunnan og Kröfluvirkjun geti tekið til starfa. Vissulega er það rétt að æskilegra hefði verið frá þjóðhagslegu sjónarmiði að hafa nokkuð aðra röð þessara framkvæmda. En eins og málin hafa þróast hefur ekki verið hægt hjá því að komast. Á s. l. hausti, þegar ákveðið var af ríkisstj. að hraða framkvæmdum byggðalínunnar, lá það helst fyrir að Kröfluvirkjun mundi taka a. m. k. 4 ár. Hins vegar standa vonir til að henni geti orðið lokið fyrr. En til viðbótar því, sem ég sagði áður varðandi Kröfluvirkjun, vil ég taka fram að það er einnig unnið að því að reyna að koma upp bráðabirgðavirkjun í Kröflu án þess að fullnaðarvirkjun tefjist á nokkurn hátt, þannig að þar yrði nú í haust unnt að framleiða nokkurt rafmagn - hefur verið talað um eina 6 mw. vél eða tvær 3 mw. eða eitthvað af þeim stærðum. Þetta mál er til könnunar og sumir eru bjartsýnir á að þetta megi takast. M. a. hefur stjórn Laxárvirkjunar haft mikinn áhuga á þessu efni og lagt fram mikla vinnu við það. Ég get ekkert um það fullyrt hvort úr þessu getur orðið, en það er unnið að könnun á þessu, sem að vísu mundi kosta allmikið fé, en ef hægt væri að hafa þetta færanlegar vélar sem unnt yrði að nýta annars staðar þegar Krafla er að fullu virkjuð, þá kæmi töluverður hluti af þeim kostnaði til baka.



Herra forseti. Það vorn orð 6. þm. Norðurl. e. sem urðu þess valdandi að ég stíg hér í ræðustólinn, þar sem hann áætlar allt að 300 millj. kr. kostnaður kynni að verða á næsta ári við að keyra dísilvélar, ef ég hef tekið rétt eftir hans orðum. Menn muna einnig að fyrir nokkru var viðtal við ýmsa forustumenn á Norðurlandi og komu þar inn orkumál norðlendinga og kostnaður við að keyra dísilrafstöðvar í vetur. Mjög greindi menn á um hversu kostnaðurinn væri mikill. Voru nefndir margir tugir millj. kr. í aukakostnað. Einnig kom fram í máli Hermóðs Guðmundssonar í Árnesi, að hann taldi ef ég man rétt - ég hef þó fyrirvara á því, en ég held að ég muni það rétt að þessi kostnaður væri á milli 10 og 20 millj. kr. Nú óska ég eftir því við hæstv. iðnrh. - ég óska eindregið eftir því að rn. birti Alþ. raunverulega skýrslu um þennan kostnað. Það er alger óhæfa að menn séu með slíkar tölur út í loftið eins og hér eru nefndar. Ég legg engan dóm á það hvort tölurnar eru nálægt 20, 30 eða 44 millj. En þegar einn þm. nefnir allt að 300 millj. vil ég að hlutlaus rannsókn fari fram á því hvað er hið rétta í málinu. Við heyrum orðið svo mikið um alls konar talnaleik hér á hv. Alþ. að það er lágmark að vita hvað rétt er í þessu efni. Það er algert lágmark. Hér er um svo stórar tölur að ræða að það verður ekki gengið fram hjá því þegar maður heyrir eitt hér á Alþ. og annað í fréttamiðlum og um er að ræða svo gífurlegan mismun eins og hér kemur fram. Það er algerlega óþolandi. Og ég beini þeirri ósk eindregið til hæstv. iðnrh. að hlutlaus athugun fari fram á því, hvað rekstur dísilstöðva kostaði á s. 1. vetri eða hvað er áætlað eftir þessum upplýsingum sem hv. þm. talar um núna, að það muni kosta á næsta ári, og við fáum skýrslu um það.



Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. 6. þm. Norðurl. e. að á því hefur orðið óhæfilegur dráttur, eins og hann komst að orði, óhæfilegur seinagangur að hafist væri handa um lagningu byggðalínunnar. Framkvæmdir við þessa línulögn gátu hafist í sept. á s. l. hausti. Þá var hönnun að vísu ekki að fullu lokið, en þó var það langt komið að hægt var að hefjast handa og það hefði þýtt það að rafmagn hefði komið til Norðurlands fyrir árslok 1975. En á því varð því miður óhæfilegur dráttur og óhæfileg tregða, að ákvörðun um þessa framkvæmd væri tekin af hálfu hæstv. iðnrh., með þeim afleiðingum að við fáum ekki orkuna til Norðurlands fyrr en væntanlega undir árslok 1976. Þessi dráttur mun verða býsna dýr fyrir raforkunotendur um allt land. Um raforkumálin almennt er það að segja, að um þau er að skapast nokkuð góð samstaða og næstu viðfangsefni liggja nokkuð ljós fyrir. Það er í fyrsta lagi að leggja byggðalínuna svo fljótt sem verða má, í öðru lagi að reisa Kröfluvirkjun án frekari tafa, í þriðja lagi að stofna Norðurlandsvirkjun sem hafi með þessi mál að gera fyrir norðlendinga og í fjórða lagi að taka ákvörðun um stórvirkjun á Norðurlandi. Ég heyri að forráðamenn raforkumála eru hikandi við að taka ákvörðun um að þessi stórvirkjun, sem verði reist á Norðurlandi, verði Dettifossvirkjun. Og ég er ekki hissa á því þótt þeir hiki við. Í fyrsta lagi er vafalaust um að ræða allmikil ísvandamál í sambandi við þá virkjun sem enn sér ekki fyrir endann á. Ég heyri einnig að ráðh. talar um aðrar og miklu stærri virkjanir sem skyggi á þessa virkjun, og það er alveg laukrétt, þar eru menn með stóru virkjunina í huga sem þeir hyggjast reisa á Austurlandi. Þegar þm. norðlendinga tala um að slík virkjun gæti eins komið til greina, þá minni ég á að þar yrði um að ræða Austurlandsvirkjun, en ekki Norðurlandsvirkjun, ef þessi stærri valkostur yrði valinn. Ég vil, herra forseti, ljúka máli mínu með því að segja það sem mína skoðun, að ég tel að næsta stórvirkjun eigi að vera Blönduvirkjun. Ég tel í fyrsta lagi að hún liggi betur við raforkumarkaðnum á Vesturlandi, Vestfjörðum og Norðurlandi. - Herra forseti. Ég er rétt að ljúka máli mínu, en það er oft erfitt að koma hugsunum sínum að í símskeytastíl á þessum örstutta tíma. - Í öðru lagi er Blönduvirkjun á leið byggðalínunnar og eru það ákaflega mikil rök fyrir Blönduvirkjun. Í þriðja lagi eru þegar komnar býsna margar virkjanir á eldfjallasvæðinu sem liggur þvert yfir Ísland, svo að við bætum ekki enn einni við, heldur ætti nú að vera kominn tími til að reisa stóra virkjun utan eldfjallasvæðisins.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að lengja þessar umr. hér á hv. Alþ., en það voru orð tveggja síðustu ræðumanna sem komu mér til þess að koma í ræðustól og segja örfá orð. Í fyrsta lagi vil ég segja það út af því sem kom fram hjá hv. i. landsk., að það getur auðvitað verið talsverður munur á því hvað menn tala um í sambandi við olíukostnað á Norðurlandi, eftir því hvort menn eru að tala um það ár sem liðið er eða hvort menn eru að tala um áætlanir fram í tímann, því að auðvitað eykst orkuþörfin þar eins og annars staðar á landinu. En hins vegar eru orkuframkvæmdir ekki komnar það langt að hægt sé að gera ráð fyrir því að innlendir orkugjafar komi þar að gagni fyrr en 1976 eða 1977. En ég vil segja út af því sem hv. þm. Ragnar Arnalds var að segja hér áðan, að það væri orðinn nokkuð dýr sá dráttur sem orðinn væri á byggðalínunni síðan í sept.: Ja, drottinn minn dýri að heyra slík orð frá þessum hv. þm. Ég vil aðeins benda á það í þessu sambandi, að það var mikil áhersla lögð á það af hálfu ýmissa forustumanna norðlendinga á sínum tíma að reyna að fá það fram hjá hæstv. iðnrh. sem hafði þá á hendi forustu í orkumálum þjóðarinnar, hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni, að það yrði virkjað á Norðurlandi þegar var horfið frá Laxárvirkjun. Þá lágu skýrslur fyrir um hagkvæmni gufuveitunnar á Íslandi, en þá var stefnan þessi: Það átti að leggja línu þvert yfir öræfin, það átti að vera fljótlegast og best fyrir okkur norðlendinga að fá þá orku þannig, sú ákvörðun var tekin í tengslum við Sigölduvirkjun vegna þess að það þurfti að selja þaðan orku. Ég flutti um það till. þegar hér var til umr. framkvæmdaáætlun, að mig minnir fyrir árið 1972, að ráðh. yrði heimilað að nota það fé sem átti að nota til öræfalínu sem átti þá að koma 1973, þá fengi hann einnig heimild til þess að nota það fé til þess að rannsaka Kröflu, rannsaka virkjunarstaði á Norðurlandi. Hann lét fella þetta með meirihlutavaldi á Alþ., að hann hefði heimild til þess að rannsaka þau mál. Þannig var nú staðið að þeim málum þá. Ef hefði verið lagt fé til að rannsaka Kröflu 1972 og 1973, sem var skorið niður, værum við búnir að fá nóg rafmagn á Norðurlandi nú.



Herra forseti. Ég sé að hv. 1. landsk. þm. er genginn úr salnum, en það voru einmitt hans orð sem voru orsök þess að ég kom hér upp enn. En ég vildi aðeins gera grein fyrir því hvernig ég fékk þá tölu sem ég fór með áðan um áætlaðan olíukostnað á árinu 1976 á Norðurlandi. Þessar tölur eru fengnar frá virkjunaraðilum eða frá orkusöluaðilum á Norðurlandi og byggjast á áætlaðri tölu, að vísu fyrir árið 1974, en þá í lok ársins voru horfur á að 20 millj. kwst. af raforku yrðu framleiddar með olíu á Norðurlandi öllu. Miðað við áætlaða aukningu, sem eingöngu byggðist á framleiðslu rafmagns með dísilolíu er gert ráð fyrir að þyrfti að framleiða 30 millj. kwst. á árinu 1975 og um eða yfir 40 millj. kwst. á árinu 1976. Nú kostar olía rétt um 6 kr. á hverja kwst. og þar að auki er svo vinnukostnaður. Ég sé reyndar að ég hef farið hér aðeins rangt með, því að það var á árinu 1977 sem gert var ráð fyrir að þessi framleiðsla færi yfir 50 millj. kwst. ef ekkert yrði að gert með framleiðslu annarrar orku, og þá hefði olíukostnaðurinn einn farið í 300 millj. En áætlaður kostnaður annar en olíukostnaður við framleiðslu hverrar kwst. með dísilolíu er nú milli 2 og 3 kr. á hverja kwst., svo að heildarkostnaður á árinn 1976 hefði þá farið yfir 300 millj.



Herra forseti. Ég vil aðeins vegna margendurtekinna ósanninda hv. þm. Lárusar Jónssonar vekja athygli á því að það var í tíð vinstri stjórnarinnar sem þáv. iðnrh., Magnús Kjartansson, batt endi á mjög hatramma deilu á orkuveitusvæði Laxár, deilu sem sprottið hafði upp af óvæginni framkomu þeirra fulltrúa í raforkumálum Norðurl. e. sem hv. þm. Lárus Jónsson hefur einkum mælt fyrir fram að þessu. Það var með því að setja niður þessa deilu sem fékkst vatn á stóru vélarnar sem settar voru niður í stóru jarðgöngin við Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu, - stóru jarðgöngin sem ætluð voru til þess að flytja vatn fyrirhugaðrar Gljúfurversvirkjunar, vatn Suðurár blandað saman við vatn Laxár, í óþökk bænda á þessu svæði, en þeir höfðu sett lögbann við þessum vatnaflutningum og hefði ekki fengist dropi á þessar vélar ef ekki hefði komið til íhlutun Magnúsar Kjartanssonar þáv. iðnrh. Ef hv. þm. Lárus Jónsson og sálufélagar hans í orkumálum á Norðurl. e. hefðu ekki mótast við hugmyndinni um línulögn yfir hálendið, þá hefði sú lína verið lögð árið 1973 og þá hefði ekki komið til neinn orkuskortur á Norðurlandi í vetur leið - ekki neinn.



Herra forseti. Á þskj. 169 hef ég leyft mér að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. fjmrh.: „Hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar til endurskoðunar og samræmingar á trygginga- og skattakerfinu?“ Þessi fsp. var lögð fram í des. s. l., en nú fyrst gefst tækifæri til þess að ræða hana hér á þingi. Hér er drepið á ákaflega stórt mál og viðkvæmt, ekki síst á þessu augnabliki þar sem skattamál eru til alvarlegrar skoðunar sem liður í yfirstandandi kjaradeilu og var vissulega tímabært að lögð yrði áhersla á þann þátt kjara hins vinnandi manns. En samræming skatta- og tryggingakerfis í þessu sérstaka tilliti og eins almennt séð hlýtur að koma til athugunar þegar blasir við öllum það tvöfalda kerfi sem leiðir af sér tvöfalt umstang, tvöfaldan kostnað um leið og það er flókið og yfirþyrmandi. Þetta hlýtur að koma til athugunar þegar menn á annað borð vilja kafa ofan í hin stærri mál sem þarf að taka tökum undir þeim kringumstæðum sem við blasa í þjóðfélaginu í dag. Það gefst ekki tími til þess í þessari umr. að ræða efnislega um tilgang skatta og trygginga sem þátt í efnalegu jafnræði eða félagslegu öryggi. En ljóst er að menn hafa mjög verulega misst sjónar á því hvernig þessum málum yrði best fyrir komið með ofangreind markmið í huga. Menn hafa m. ö. o. misst nokkuð sjónar á þessum markmiðum þegar verið er að breyta einu eða öðru, annars vegar í tryggingum og hins vegar í skattakerfi, án þess að hafa hliðsjón af hinum þættinum um leið. Gallinn er nefnilega sá að menn hafa tekið fyrir og dagfært ýmislegt eða breytt ýmislegu í trygginga- og skattakerfinu án þess að skoða þau mál í samhengi. Hér þarf því að samræma og einfalda og spara og ég hef gert mér vonir um að núv. hæstv. ríkisstj. taki þessi mál föstum tökum. Það ýtti undir þær vonir mínar þegar hæstv. fjmrh. flutti athyglisverða grg. í umr. um fjárl. á s. l. hausti, þar sem hann fjallaði m. a. um ýmis stefnuatriði í skatta- og tryggingamálum. Þess vegna er þessi fsp. fram borin, að það átti að spyrjast fyrir um hvað hafi verið gert og hvenær megi búast við niðurstöðu og til þess að ýta þessu máli áfram og hrinda fram einhverjum aðgerðum.

Fjmrh. (Matthías Á Mathiesen) : Herra forseti. Í framhaldi af skýrslu þeirri sem n. um tekjuöflun ríkisins skilaði fjmrh. á árinu 1973 og hann gerði grein fyrir, var þeim Jóni Sigurðssyni þáv. ráðuneytisstj. í fjmrn. og Benedikt Sigurjónssyni hæstaréttardómara falið að vinna að undirbúningi lagafrv. um tekju- og eignarskatt. Sú vinna var vel á veg komin á s. l. sumri þegar ráðuneytisstjórinn hvarf af landi brott til annarra starfa. Voru mér þá fengnar í hendur hugmyndir að nýjum lögum um tekju- og eignarskatt. Ekki höfðu á því stigi máls verið mótaðar ákveðnar till. um hvernig tengja skyldi bætur almannatrygginga við skattkerfið, en hins vegar hafði á þeirra vegum verið unnið að ýmsum útreikningum sem nauðsynlegir eru í því sambandi. Ekki höfðu heldur verið mótaðar till. varðandi staðgreiðslu opinberra gjalda. Í samræmi við það, sem ég sagði við 3. umr. fjárl. og kom fram í málefnayfirlýsingu ríkisstj., fól ég nokkrum aðilum að vinna að ýmsum þáttum skattamála og var gerð grein fyrir því í fréttatilkynningu sem fór frá fjmrn. 24. jan. s. l. Þar kom m. a. fram að ég hafði falið 6 mönnum, þeim Guðmundi Magnússyni prófessor, Þorsteini Geirssyni skrifstofustjóra, Guðjóni Hansen tryggingafræðingi, Guðmundi Skaftasyni hrl., Ólafi Davíðssyni hagfræðingi og Þorkell Helgasyni dósent, að kanna og gera till. um hagkvæmar leiðir til að sameina tekjuskatt og þar með núv. skattafsláttarkerfi helstu bótum almannatrygginga. Ég lagði fyrir samstarfshóp þennan að miða sérstaklega við að með slíkri sameiningu mætti ná þeim tekjujöfnunaráhrifum sem almannatryggingum og tekjuskatti er ætlað að ná á hverjum tíma, með skýrari hætti en núgildandi reglur gera kleift, svo og að framkvæmd reglna um sameinaðan tekjuskatt og tryggingabætur geti leitt til sparnaðar í ríkisbúskapnum og orðið einfaldari í framkvæmd fyrir almenning en þær reglur sem nú gilda. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að athuga hvort fært sé að miða álagningu tekjuskatts við heildartekjur einstaklinga og lækka þar með skatt af viðbótartekjum. Þegar í stað verður þó að kanna hvort eigi sé unnt við álagningu skatta á þessu ári að stíga fyrstu skrefin til sameiningar fjölskyldubóta og tekjuskatts. Sérstaka grein yrði og að gera fyrir áhrifum hugsanlegrar sameiningar tekjuskatts og tryggingabóta á kaupgjaldssamninga með beinum og óbeinum hætti. Verkefni það, sem ég hef hér rætt um sem svar við fsp. hv. þm., er liður í heildarendurskoðun á tekjuöflun ríkissjóðs og innheimtu ríkistekna og hefur fjmrn. í fyrrnefndri fréttatilkynningu gert grein fyrir hvernig fyrirhugað er að haga þessari athugun. Allir þingflokkar tilnefndu þm. til þess að fylgjast með framgangi þessara mála, og vona ég því að till. þær, er frá starfshópum þessum munu koma, verði þm. að verulegu leyti kunnar þegar þær koma til meðferðar þingsins. Á ég von á að fyrstu athuganir verði kynntar þm.-nefndinni á morgun. Þá er þess að geta að það er skoðun mín að áður en þessu þingi lýkur þurfi að taka ákvörðun um hvort og þá með hvaða hætti farið skuli í framkvæmd staðgreiðslu opinberra gjalda. Það er enn fremur skoðun mín, að það þurfi að taka ákvörðun um það, áður en þessu þingi lýkur, hvort og þá með hvaða hætti stefnt skuli í átt til almenns söluskatts með virðisaukaskattssniði. Til þess að flýta fyrir þessum verkum hef ég veitt ríkisskattstjóra, Sigurbirni Þorbjörnssyni, leyfi frá störfum um þriggja mánaða skeið, þar eð hann hefur sérstaklega tekið að sér að kanna og gera till. varðandi staðgreiðslu opinberra gjalda. Þá er og rétt að geta þess, að að undanförnu hafa farið fram viðræður milli aðila vinnumarkaðarins og fulltrúa ríkisstj. varðandi skattamálin og að hvaða leyti breytingar þar að lútendi gætu stuðlað að farsælli lausn þeirra vandamála sem þar er við að glíma.



Herra forseti. Ég skil vel að erfitt er fyrir hæstv. fjmrh. eins og á stendur að lýsa mjög náið að hverju stefnt sé, og reyndar getur hann ekkert sagt á þessu stigi málsins um hverjar niðurstöðurnar verði af þeirri endurskoðun sem hér er um fjallað. Fsp. mín er borin fram til þess að ýta á eftir og hvetja til einhverra aðgerða. Ég heyri á svari hæstv. ráðh. að hann hefur sett n. á laggirnar 24. jan. s. l., svo að fsp. hefur a. m:. k. ekki spillt fyrir að eitthvað hafi gerst í málinu, en ég fagna þeirri yfirlýsingu ráðh. að þessi n. hafi verið sett á laggirnar. Ég er ánægður með að heyra hver hennar helstu verkefni eru. Ég lýsi ánægju minni með það að þm. verði hafðir með í ráðum, tel það vera stefnu sem eigi að vera vaxandi hér á hinu háa Alþ. að þm. fylgist frá upphafi með þeim verkefnum og viðfangsefnum sem um er fjallað og staðið er að af pólitískum stjórnvöldum hverju sinni. Og mér þykir fengur í þeirri yfirlýsingu ráðh. að búast megi við einhverri niðurstöðu af þessari endurskoðun á þessu ári. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svörin.

Fyrirspyrjandi (Oddur Ólafsson) : Herra forseti. Fyrir alllöngu bar ég fram á þskj. 274 fsp. til hæstv. iðnrh. er hljóðar svo, með leyfi forseta : „1. Er það rétt að íbúar Norðurl. e. eigi í heimabyggð niðursetta rafmagnsframleiðsluvél er gæti fullnægt orkuþörf kjördæmisins næstu árin, ef hún væri fullnýtt, og að til fullnýtingar þurfi aðeins nokkurra metra háan stíflugarð í Laxá, stíflugarð er reisa mætti á fáum mánuðum og mundi ekki kosta meira en olían á dísilvélar svæðisins næsta ár? 2. Sé svo, er þá ekki hugsanlegt að hið breytta viðhorf í orkumálum ásamt margvíslegum örðugleikum íbúa svæðisins vegna orkuskortsins hafi skapað grundvöll fyrir endurskoðun samninga um stíflubyggingu, jafnvel stíflu er væri opin að nokkru eða öllu leyti frá vori til hausts eða stíflu er skyldi rifin niður er hinni heilsuspillandi orkukreppu Norðurlands lýkur með rekstri Kröfluvirkjunar.“ Það virðist vera að bera í bakkafullan lækinn að vera nú að tala um orkumál Norðurlands, en stundum sést mönnum yfir og leita langt yfir skammt og þess vegna finnst mér ekki óeðlilegt þó að leitað sé svara við ýmsu í því sambandi. Í nútíma þjóðfélagi er olíuskortur mjög erfitt vandamál. Þetta kom berlega í ljós hér í höfuðborginni þegar hitaveitan var ótrygg árum saman, þegar íbúðir snöggkólnuðu í vissum borgarhlutum um leið og kólnaði úti. Þetta olli ekki einungis efnahags- og atvinnuörðugleikum, heldur hafði snöggkæling íbúða mjög slæm áhrif á heilsufar fólks, einkum barna og gamalmenna. Þeir, sem bjuggu við orkuskortinn hér syðra, skilja örugglega betur en flestir aðrir örðugleika norðlendinga á undanförnum árum og áhuga íbúa þess svæðis á því að fá örugga íbúðahitun sem allra fyrst. Og vegna þess að hér á hinu háa Alþ. hefur verið að því vikið og það alloft að við hér syðra fengjum okkar virkjanir á færibandi, en þeir nyrðra hefðu verið settir hjá og allt gengi á tréfótum varðandi þeirra orkuöflun, þá hef ég hug á því að það upplýsist með svari hæstv. ráðh. við fyrri hluta fsp. minnar hvort orkuskortur norðlendinga stafi einungis af því að þeir hafi verið settir hjá eða hvort hann stafi e. t. v. að einhverju leyti af því að þeir hafa vegna innbyrðis ósamkomulags ekki átt þess kost að fullnýta þá virkjun sem gerð var hjá þeim. Varðandi 2. lið fsp. minnar vil ég segja þetta: Meiri hl. heims stendur á öndinni vegna orkuverðs, orkuskorts og áhyggna vegna orkuöflunar framtíðarinnar. Atvinnuhættir heilla heimsálfa eru í vanda vegna orkuverðs. Milljónir svelta vegna þess að það fjármagn, sem fara átti til matvælakaupa, fer nú til orkukaupa. Orkuvandinn setur sinn svip á umr. flestra þinga. Allir hafa hug á því að fullnýta eigin orkugjafa. Það hefur löngum verið haft á orði að landið okkar væri fábreytt að auðlindum. Auk huga og handa má segja að það sé gróður landsins, fiskimiðin við strendurnar og orka fallvatna og í iðrum jarðar er gera byggð hér mögulega. Nú er svo komið að gróðurlendi okkar er fullnýtt eða ofnýtt, fiskimiðin eru fullnýtt eða ofnýtt, en orkan er vannýtt, enda þarf til hagnýtingar hennar mikið fjármagn, mikinn tíma og mikla tækni. Þegar svo er ástatt sem ég nú hef lýst er okkur að sjálfsögðu nauðsynlegt að flýta sem mest virkjunum og ekki síður að fullnýta þær virkjanir sem gerðar hafa verið með ærnum kostnaði og tíma. Virkjunin við Laxá er ekki fullnýtt. Það hefur verið gert samkomulag um að fullnýta hana ekki. Síðan það samkomulag var gert hafa aðstæður gerbreyst. Samkomulagi má breyta ef báðir aðilar eru ásáttir um breytinguna. Og nú þegar norðlendingar hafa árum saman búið við tilfinnanlegan orkuskort er veldur þeim ómældu efnahags- og atvinnutjóni ásamt heilsufarslegu öryggisleysi, þá á ég bágt með að trúa því að ekki megi finna leið til úrbóta er báðir aðilar geti unað við. Ég er ekki hér að ásaka einn eða neinn vegna framvindu mála við Laxá, en ég lít svo á að aðilar hafi ekki gert sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna. En það hefur komið í ljós að hér hefur skeð meiri háttar slys með afleiðingum er líkja má við afleiðingar náttúruhamfara.



Herra forseti. Ég vil taka mjög undir þau orð hv. fyrirspyrjanda er hann hafði hér um hinn alvarlega orkuskort á Norðurlandi að undanförnu. Fyrr í dag hafa þau mál verið rædd hér nokkuð og hef ég gert grein fyrir þeim framkvæmdum sem ýmist eru í gangi eða á döfinni til að bæta úr þeim skorti. En varðandi fsp. hv. þm. vil ég segja þetta: Á sínum tíma var keypt aflvél til þriðja áfanga Laxárvirkjunar sem kallaður er Laxá III, - aflvél er átti að geta nýtt mismunandi fallhæðir á bilinu frá 38–60 m. Eins og kunnugt er, var ekki leyfð sú stíflugerð í Laxá sem Laxárvirkjun hafði í hyggju og er því aðeins um 38 m fallhæð að ræða. Skilar þá vélin við þá fallhæð 6.5 mw. Með stíflugerð í Laxá og aukinni fallhæð mundi vélin skila meira afli, þannig að t. d. við 9 m vatnsborðshækkun mundi vélin skila 12 mw. í stað 6.5 Laxárvirkjun fór fram á það á sínum tíma að mega byggja stíflu sem fæli í sér 21 m vatnsborðshækkun og mundi vélin við slíka hækkun skila um 19 mw. Í maímánuði 1973 var gerður samningur milli forsrh. f. h. ríkisstj., Landeigendafélags Laxár og Mývatns og Laxárvirkjunar. Í 1. gr. þess samnings segir svo: „Laxárvirkjun lýsir yfir að hún muni ekki stofna til frekari virkjana í Laxá umfram þá 6.5 mw. virkjun, sem nú er unnið að og ekki hefur vatnsborðshækkun í för með sér, nema til komi samþykki Landeigendafélags Laxár og Mývatns.“ Samkv. samþykktum Landeigendafélagsins er hvers konar stíflugerð, sem veldur vatnsborðshækkun í Laxá, óheimil og til þess að fá þessum ákvæðum breytt þarf samþykki 2/3 allra félagsmanna á félagsfundi. Eftir að þessi fsp. kom fram á Alþ., hefur mér borist bréf frá Landeigendafélaginu þar sem tekið er fram að landeigendur muni ekki gefa neinn kost á stífluhækkun í Laxá þótt eftir því yrði leitað.

Fyrirspyrjandi (Oddur Ólafsson) : Herra forseti. Þessi fsp. var að sjálfsögðu gerð til þess að ýta við, ef hægt væri, að fá endurskoðun á samningnum. Ég vil þakka hæstv. iðnrh. hans svör, og mér þykir leitt að hann skuli hafa fengið bréf um að ekki komi til greina að breyta því samkomulagi sem gert var á sínum tíma, ekki síst með tilliti til þess að ég veit ekki betur en landeigendur í Þingeyjarsýslu hafi einmitt gert samkomulag um að þeir mundu heimila 18 m stíflu, - gert það á aðalfundi búnaðarsambands síns fyrir allmörgum árum, þannig að þótt einhver misskilningur og stífni hafi verið ráðandi á sínum tíma, þá álít ég að beiðni um endurskoðun sé réttlætanleg þegar aðstæður hafa gerbreyst svona mikið. Ég vil geta þess að skömmu eftir að þessi fsp. kom fram var þess getið í útvarpinu að Ítalíustjórn væri að fara fram á endurskoðun á samningum sem hún hafði gert við sjálfan páfann í Róm, og er þá engin goðgá að fara fram á endurskoðun við landeigendur í Þingeyjarsýslu. Hitt er annað mál að auðvitað verður engin breyting á þessu máli gerð nema með samþykki beggja aðila, eins og ég tók fram. Ég vil líka benda á það, að þótt ekki fengjust nema nokkur mw. í viðbót þá geta þessi fáu mw. haft mikilvæg áhrif á líðan og aðstöðu fólks í þessum byggðarlögum þar til varanleg orkuaukning kemur. Það mun vera svo að hvert mw. sem er aukning í stöð, sem er rekin, er a. m. k. 100–200 millj. kr. virði, þannig að á okkar erfiðu tímum held ég að það hljóti að vera nokkurs virði, ef hægt væri að fá þarna einhverja bót á. Ég vil sem sagt endurtaka þakkir mínar til hæstv, ráðh, og þykir leitt að heyra að það skuli ekki vera von um breytingu, vegna þess að þetta er eina leiðin að mínu viti til þess að forða norðlendingum frá orkuskorti næsta vetur.



Herra forseti. Ég byrja með því að þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hans við fsp. sem hér um ræðir. Ég hygg að ráðh. hafi sagt í svari sinn bókstaflega allt það sem hægt var að segja varðandi þessa fsp. Hv. fyrirspyrjandi, Oddur Ólafsson, sagði að stíflugarðurinn, sem þyrfti í Laxá til þess að auka þar orku, mundi kosta minna en dísilolían sem notuð yrði. Sannleikurinn er náttúrlega sá, að stíflugarður í Laxá mundi kosta annaðhvort lagabreytingar eða lögbrot og þau kynnu aftur á móti að kosta mun meiri illindi en svo að hægt sé að metra þau til verðs í peningum eða olíu. Það var gerður samningur á milli stjórnar Laxárvirkjunar og bænda um að ekki yrði um frekari virkjunarframkvæmdir að ræða við ána nema með heimild bænda. Þegar er ljóst fyrir löngu, að bændur veita ekki heimild til þess að reisa þarna stíflugarð, hvorki 9 m stíflugarð, 5 m stíflugarð né 18 m stíflugarð sem yrði undirstaða undir hærri stíflugarð. Í vetur hefur verið til þess kostað af hálfu ónefndra aðila á Norðurlandi í stjórn Laxárvirkjunar, sem hafði samið um þetta við bændur, að um frekari framkvæmdir yrði að ræða þar. Hefur verið til þess kostað að reyna að knýja Alþ. og ríkisstj. til að rjúfa samning á bændum og þyrfti þá raunar að breyta lögum líka. En. það er ekki einsdæmi að nýlegum lögum sé breytt hér í sölum hv. Alþ., því að sett hafa verið lög um náttúruvernd á svæði Laxár og Mývatns. Það var ljóst mál nyrðra, þegar áður en þessi fsp. var samin, og má fyrirspyrjanda vera það fullkunnugt, að bændur mundu ekki veita þessa heimild. Hér var um það að ræða að reyna að þvinga fram aðgerðir af hálfu Alþ. og ríkisstj. Nú vil ég spyrja hv. þm. Odd Ólafsson, hvort honum sé ljóst að sunnlendingar eiga vélar til raforkuframleiðslu hér syðra, sem bundið er í samningi að skuli nota að hálfu í þágu útlendra manna sem eiga hér álverksmiðju í Straumsvík. Ef sá samningur væri ógiltur af Alþ. eða ríkisstj., þá mundi orkan, sem bundin er með þessum samningi, nægja til þess að bæta úr allri raforkuþörf landsmanna. Það væri myndarlega að staðið og höfðinglega, því að þar er ekki við kotkarla að eiga. Ef farið væri út í samningsrof, þá legg ég til að farið yrði svolítið stærra í stykkin en felst í fsp. hv. þm.



Herra forseti. Ég skal ekki verða mjög langorður um þetta mál. enda ekki til þess möguleiki vegna þingskapa. Ég verð hins vegar að segja það að þegar þessi fsp. kom fram frá hv. þm. Oddi Ólafssyni fyrir alllöngu, þá get ég ekki neitað því að ég varð dálítið hissa. Hins vegar hef ég leyft mér að skrifa þessa fsp. hans á reikning ókunnugleika fyrirspyrjandans á aðstæðum og viðhorfum manna á Norðurlandi. Sannleikurinn er sá að það er ekki þarft mál að fara að vekja um þetta umr. eða gera till. um að farið verði að reisa stóra stíflu eða minni í Laxá til þess að bæta úr augljósum orkuskorti á Norðurlandi. Það er auðvitað alveg rétt að ástandið í orkumálunum á Norðurlandi er mjög alvarlegt og hefur lengi verið það. Ég held hins vegar að við ættum ekkert að vera að ofgera þetta vandamál og ímynda okkur að það sé hægt að leysa það með hinum ódýrustu lausnum. Þetta veit ég að hv. fyrirspyrjandi mundi fljótlega komast að raun um ef hann kynnti sér allar málsástæður sem þarna liggja að baki. Ég sagði í dag í umr. um aðra fsp. að á Norðurlandi væru margir möguleikar til virkjunar, og ég hef mikla tilhneigingu til þess að endurtaka þá setningu og reyna að gera mönnum það skiljanlegt að svo er og það er kominn tími til þess að við förum að átta okkur á því máli. Við verðum að fara að átta okkur á því að þessir möguleikar eru margir og miklir og góðir og allir betri en sú hugmynd að virkja í Laxá. Það er auðvitað ekki tími til þess hérna að fara mikið út í þá hugsun sem fram kemur í öðrum lið fsp. um að breytt viðhorf í orkumálum skapi nú grundvöll fyrir því að farið verði að reisa stíflugarð í Laxá. Ég held að þessu sé alveg þveröfugt farið. Viðhorfin hafa ekki breyst á þann veginn að það geri það á nokkurn hátt æskilegt eða eðlilegt að fara fram á slíka lausn. Við höfum allt aðra möguleika. Og ég gleðst yfir því að hæstv. ráðh. gaf þau svör, sem hér komu fram. Ég skil það svo, enda mátti ég vita það fyrir, að hæstv. ríkisstj. hefur engin áform um að fara að vekja upp þetta mál.

Fyrirspyrjandi (Oddur Ólafsson) : Herra forseti. Ég verð að segja, að mér finnst þessi viðbrögð hv. þm. norðlendinga furðuleg, einkennileg. Þó að þið sprengduð álverksmiðju í dag munduð þið verða jafnrafmagnslausir á Akureyri næsta vetur. Það er rétt, ég þekki ekki viðhorf bænda í Þingeyjarsýslum, en ég þekki hins vegar allmargt af fólki, sem býr á Akureyri, og veit hvernig ástrand er þar á vetrum.  Ég veit ekki betur en bæði núv. og fyrrv. ríkisstj. hafi farið fram á endurskoðun á samningum sem íslenska ríkið gerði við hið erlenda auðfélag. En að það megi ýja að því að fara fram á endurskoðun samningsins, sem gerður hefur verið við landeigendur í Þingeyjarsýslu, það er eins og það sé einhver hrópleg synd. Hvers lags vit er í þessu? Það hefur enginn talað um að byggja 57 m stíflu eða Gljúfurversvirkjun. En ég held að það sé örugglega rétt að bændur hafi sjálfir, landeigendur þarna við Laxá, samþykkt að bjóða 18 m stíflu og Laxárvirkjunarstjórn hafi ekki þegið það og síðan hafi verið veitt hundruð millj. í að byggja stærri virkjun og stærri vélar en þörf var fyrir. Á allan handa máta er þetta mál ósköp óeðlilegt. Hins vegar ef bændur hafa einu sinni boðið fram 18 m stíflu, þá sé ég ekki annað en grundvöllur sé fyrir því að taka upp samninga á ný þegar ný viðhorf hafa skapast. Ég held að þarna sé einhver misskilningur. Ég var ekki að tala um lagabreytingu eða þröngva neinu upp á neinn, heldur að það yrði leitað samkomulags á ný, og tók fram í minni framsöguræðu að samkomulagi mætti að sjálfsögðu breyta ef báðir samningsaðilar væru því samþykkir.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka frekari þátt í umr. um orkumál norðlendinga, enda er kannske mál að linni í bili. En ég gat ekki á mér setið að vekja athygli á ummælum hv. þm. Stefáns Jónssonar, þegar hann sagði: Við kotkarla er að eiga. - Ég er ekki viss um að hv. þm. noti þetta orðalag alltaf þegar hann er að ferðast um kjördæmið og tala við sína.

Ég sagði, að það væri ekki við kotkarla að eiga þar sem væri Alusuisse, og ég vænti þess að ræðumaður kunni að segja satt.

Það var ekki við kotkarla að eiga, nei. Ég hjó eftir öðrum ummælum hv. þm. í sambandi við þær opinberu umr. sem átt hafa sér stað í sambandi við orkumál norðlendinga, og við skulum ekkert vera að leyna því um hvað er að ræða. Það var stjórn Laxárvirkjunar og formaður hennar sem lét frá sér fara opinber ummæli um þessi mál sem hann kallaði „ónefndir aðilar“. Ég held að það sé síður en svo, eins og hv. þm. Oddur Ólafsson hefur bent á, nokkuð óeðlilegt við það þegar erfiðleikar eru að það sé vakin athygli á því hvaða leiðir séu til ráða. Stjórnarformaður Laxárvirkjunar vakti athygli á að það væri tæknilegur möguleiki að auka orkuna með nokkurri stífluhækkun í Laxá, auðvitað ef samkomulag næðist, þannig að ég vil algerlega vísa því til föðurhúsanna að það sé verið að boða einhver lögbrot þarna. Mér finnst það mjög ómakleg ummæli hjá hv. þm., mjög ómakleg. Í öðru lagi vil ég vekja athygli á því í framhaldi af þeirri fsp., sem hv. þm. Oddur Ólafsson kom hér með, að þetta er að sjálfsögðu bara einn hluti málsins, sem bæjarstjórn Akureyrar vildi kanna og fól síðan stjórnarmönnum í Laxárvirkjun. Ég veit ekki betur en þær viðræður séu enn í gangi. Það var verið að kanna þann möguleika að koma upp nú á þessu ári 5 mw. samstæðu við Kröflu sem á þessu ári yrði tengd orkuveitusvæði Laxárvirkjunar. Þetta mál er, eftir því sem ég best veit, enn þá í athugun og var kannske það mál sem hefur haft mestan forgang af hálfu norðanmanna, þó að hinn möguleikinn hafi verið ræddur. Ég sé síður en svo nokkurt athugavert við það, þó að menn kanni alla möguleika þegar erfiðleikar eru, og vil að því leyti taka mjög undir það sem hv. þm. Oddur Ólafsson sagði áðan og fagna því.



Herra forseti. Eitt hygg ég, að hafi komið berlega í ljós við þessar stuttu umr. með tímatakmörkunum og það er að hv. þm. Oddur Ólafsson mun vera kunnugri samningsaðstöðu Ítalíustjórnar gagnvart páfanum en samningsaðstöðu Laxárvirkjunarstjórnar gagnvart bændum í Þingeyjarsýslu. Í vetur var ákaflega létt verk fyrir formann Laxárvirkjunarstjórnar og framkvæmdastjóra að snúa sér til bænda og inna þá eftir því hvort þeir mundu fallast á stíflugerð í Laxá. Þeir þurftu ekki að spyrja þá, svar þeirra lá fyrir. Skipulagðar umr. í útvarpi um þessi mál, þar sem þrír aðilar Laxárvirkjunarstjórnar komu fram, voru ekki til þess sniðnar að ná eyrum bænda, heldur til þess að ná eyrum alþm. og ríkisstj., til þess að fá þessa aðila til þess að skerast í málið. Ég er alveg viss um að nú er annað þarfara en það að rífa ofan af fleiðrunum sem eftir urðu við Laxárdeilurnar. Hitt er þarfara að þessar skeinur fái að gróa og að eðlilegt samstarf takist á milli frændanna sitt hvorum megin Vaðlaheiðar, því að sannleikurinn er sá að það er ekki síður nauðsynlegt fyrir Akureyrarbæ að hafa gott samstarf við íbúa í Þingeyjarsýslum heldur en fyrir þingeyinga að ná góðu samkomulagi við akureyringa. M. a. stendur nú, vænti ég, fyrir dyrum að leitað verði eftir því að fá heitt vatn af yfirráðasvæði Þingeyinga til þess að ylja upp Akureyrarbæ, og trúið mér til að allir samningar þar að lútandi munu verða auðveldari ef komin eru á sæmileg grið eftir orrahríðina í sambandi við Laxárdeiluna.



Herra forseti. Það er ekki möguleiki á því að bæta miklu við þetta, en það var út af tilteknum orðum hv. fyrirspyrjanda sem mig langar til þess að standa hér upp öðru sinni. Það kom fram hjá honum það sem mér hefur virst ganga í marga, að Laxárdeilan svokallaða hafi verið deila á milli akureyringa og þingeyinga. Ég ætla nú hér úr ræðustól á Alþ. að leyfa mér ekki einungis að bera brigður á þetta, heldur halda því fram að svo er ekki. Það hefur verið gerð, eins og ég sagði áðan, þegar ég greip fram í fyrir ræðumanni, hv. fyrirspyrjanda, það hefur verið gerð tilraun til að „löggilda“ tiltekna skoðun á þessu máli sem ætti eins og að vera skoðun akureyringa. En ég fullyrði að það er ekki hægt að tala um neina slíka ákveðna skoðun akureyringa, að þeir vilji virkjun í Laxá eða krefjist virkjunar eða eitthvað slíkt. Það eru nokkrir tilteknir menn, sem þetta vilja. En ég er alveg sannfærður um að ef farið væri að skoða hug og hjarta akureyringa almennt, þá eru þar kannske miklu fleiri sem síst af öllu vilja standa í því að vekja upp þetta mál, og menn vita að það eru margir aðrir möguleikar og raunsærri til þess að bæta úr orkuskorti en að standa í þessu jagi um Laxá sem stóð lengi fyrr, en er nú búið að setja niður með sérstöku samkomulagi. - Þetta vil ég að komi alveg skýrt fram.

Fyrirspyrjandi (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Á þskj. 266, lið 2, ber ég fram svofellda fsp. til hæstv. sjútvrh.: „a. Hver voru vanskil togara við Fiskveiðasjóð Íslands og Byggðasjóð 1.jan. 1975? b. Hvernig skiptast vanskilin eftir kjördæmum?“ Það hefur komið fram í fréttum og viðræðum við bæði eigendur og forsvarsmenn togara, að miklir erfiðleikar séu í þessum rekstri, og a. m. k. einn af nýju togurunum er til sölu erlendis hvað sem líður fregnum um útboð á öðrum. Einnig er það mjög hvimleitt, að uppgjör við háseta gengur afar seint og þunglega og eiga sumir inni margar veiðiferðir hjá vissum útgerðarfyrirtækjum, og undan þessu er mjög kvartað. Þess vegna lék mér forvitni á að vita hvernig staða þessara skipa væri við aðallánasjóðina tvo. Ég vænti þess, - þetta er ekki flókið mál, - að það komi glögglega í ljós, hvernig staðan hefur verið um áramótin, þrátt fyrir það að maður geti búist við, miðað við tóninn í forsvarsmönnum þessara manna, að heldur hafi þyngst róðurinn, því að þeir hafa eindregið sagt að gengisfellingin hafi mjög þrengt að þeim, þrátt fyrir það að hér hefur verið talað um að hún ætti að létta reksturinn.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram, þá spyr hann um vanskil togara við tvo stofnlánasjóði, Fiskveiðasjóð og Byggðasjóð, 1. jan. 1975, og jafnframt hvernig vanskilin skiptast eftir kjördæmum. Áður en ég svara spurningunum vil ég vekja athygli á því, að allir stærri togararnir eru hjá Ríkisábyrgðasjóði og spurningin fjallar ekki um vanskil við hann. Þess vegna leitaði ég ekki þangað. Ég vil taka þetta fram, því að ekki koma fram í þessari upptalningu nema vanskil við þessa tvo sjóði. Vanskilin við Fiskveiðasjóð eru með þeim hætti að Fiskveiðasjóður hefur lánað til 30 togara. Þar af eru í vanskilum 21 togari, 9 eru í skilum. 8 skip eru óafgreidd, sem Fiskveiðasjóður kemur til með að lána til. Vanskilin eru samtals 110 349 996 kr. við Fiskveiðasjóð og eru þá talin saman afborganavanskil og vaxtavanskil. Þau skiptast þannig eftir kjördæmum: Reykjavík kr. 5 806 236 Vesturl. - 4 684 537 Vestf. - 8659303 Norðurl. v. - 43 330 668 Norðurl. e. - 22 732 268 Austf. - 23 849 925 Suðurl. - 1287 069 Eitt kjördæmi, Reykjaneskjördæmi, er ekki með vanskil, enda er aðeins lánað til tveggja skipa í því kjördæmi og það lán var veitt á s. l. ári og engin afborgun fallin. Hins vegar er fjöldi óafgreiddra skipa í það kjördæmi þrjú. Vanskil togara við Byggðasjóð eru samtals 8 millj. 522 þús. kr. Þau skiptast þannig eftir kjördæmum : Vestfirðir kr. 2 478 000 Norðurl. v. - 3 926 000 Austurland - 849 000 Reykjavík - 1269000 Önnur kjördæmi eru ekki með vanskil. Ég tel að ég hafi þá svarað fsp. hv. þm.

1. Hve miklu er áætlað að afborganir og vextir af stofnlánum fiskiskipa nemi á árinu 1975: 1) af togurum, 2) af öðrum fiskiskipum? Svar: Neðangreindar tölur sýna afborganir og vexti af lánum hjá Fiskveiðasjóði Íslands, Ríkisábyrgðasjóði og Byggðasjóði,en upplýsingar um greiðslur af öðrum lánum liggja ekki fyrir, en þar er um verulegar upphæðir að ræða. 1.1) afborganir um 700 millj. króna vextir - 800 - - 1.2) afborganir um 600 millj. króna vextir -300 - - 2. Hve miklu er talið að greiðslur úr Stofnfjársjóði fiskiskipa muni nema á árinu 1975 samkvæmt áætlunum, sem Þjóðhagsstofnun hefur gert um rekstrarafkomu fiskiskipa: 1) til togara, 2) til annarra fiskiskipa? Svar: 2.1) Um 750 millj. króna, að auki greiðir útgerðin um 200 millj. króna af skiptu aflaverðmæti til Stofnlánasjóðs fiskiskipa, samkvæmt sérstöku samkomulagi þar um. 2.2) Um 1450 millj. króna. 3. Hve mikið er áætlað að renni í Stofnfjársjóð fiskiskipa á árinu 1975 af óskiptu aflaverðmæti : 1) af hlut útgerðarinnar: a) vegna togara, b) vegna annarra fiskiskipa; 2) af hlut sjómanna: a) vegna togara, b) vegna annarra fiskiskipa? Svar: Samkvæmt 2. og 3. gr. laga nr. 106/1974, um ráðstafanir í sjávarútvegi og um ráðstöfun gengishagnaðar, greiðir fiskkaupandi gjald til Stofnfjársjóðs fiskiskipa, er nemur 15% fiskverðs eins og það er ákveðið af Verðlagsráði sjávarútvegsins, þegar afli er seldur innanlands, og þegar fiskiskip selur afla erlendis, skal greiða 21% af brúttósöluverðmæti aflans til Stofnfjársjóðs fiskiskipa. Ekki liggja fyrir áætlanir um, hversu mikils hluta af söluverðmætinu er aflað af skipum, sem afla fyrir kauptryggingu, og hversu mikill hluti af skipum, sem ekki hafa aflað fyrir kauptryggingu. Vegna þessa er ógerningur að svara framangreindri spurningu sundurliðaðri, en áætlað hefur verið að heildarinnstreymi til Stofnfjársjóðs fiskiskipa vegna þessara gjalda árið 1975 muni nema um 2 200 millj. króna.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. mjög vel fyrir þessi svör sem voru greinargóð og glögg. Það kemur í ljós, eins og vitað var, að vanskilin skiptast mjög misjafnlega. Það kemur engum á óvart. Vissir staðir hafa spjarað sig þokkalega við erfiðar aðstæður, en aðrir mjög miður. Einnig kemur í ljós að nokkur skip hafa ekki fengið sína lánaafgreiðslu enn þá endanlega þó að frá hafi verið gengið. Í því sambandi vil ég aðeins minna á það, að enn munu lánsmöguleikar Fiskveiðasjóðs vera svo þröngir að þeir, sem fá loforð nú, eiga varla von á útborgunum fyrr en á árinu 1976. Þetta er auðvitað alveg óþolandi ástand, og ég hef sagt það á öðrum stað, í hv. Ed., að stór þáttur í rekstrarerfiðleikum flotans í dag er hve erfitt er að fullnægja eðlilegum stofnlánum. Menn eru á yfirdráttarvöxtum, 24%, sem útgerðarfyrirtækin verða að borga í stórum stíl, og mjög miklar þrengingar í kringum þetta, þannig að ég vil eindregið skora á hæstv. sjútvrh. að beita sér af alefli í því skyni að lánsumsóknir hjá Fiskveiðasjóði, bæði um lán til báta og vinnslustöðva og annars sem hann lánar út á, verði afgreiddar og lánin komin til útborgunar á árinu. Hann þekkir þetta vandamál allra manna best og veit hvað þetta er erfitt. En reksturinn leyfir ekkert annað í dag en tekið sé hart á þessu máli og því bjargað í höfn. Það er ekki hægt annað. Því miður hefur bankavaldið ekki treyst sér enn til að auka rekstrarlán neitt þrátt fyrir tvær gengisfellingar og mikla verðbólgu, svo að það þýðir það að rekstrarkjör með eðlilegum hætti hafa verið stórkostlega rýrð á undanförnu rúmlega einu og hálfu ári - stórkostlega rýrð a. m. k. varðandi allan bátaflotann. Ég veit að togarafyrirtæki skulda einkafyrirtækjum gífurlegar fjárhæðir. Þau eru svo illa sett í dag mörg hver, þessi einkafyrirtæki, sem þjóna togaraflotanum, að þau eru neydd til þess að krefjast staðgreiðslu því að það er ekki lengur svigrúm til þess að veita eðlilega viðskiptaþjónustu. En ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin og tel að hann hafi skilað þeim eins og ég óskaði eftir.



Herra forseti. Ég vil aðeins út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, taka það fram að stofnlánasjóðirnir, fjárfestingarlánasjóðirnir, eiga allir í miklum erfiðleikum með fé til að lána og þá ekki síst Fiskveiðasjóður, sem er langstærsti atvinnumálasjóðurinn. Þar er ástandið þannig, að það er búið að setja á hann skuldbindingar fram í tímann þannig að hann verður að standa undir erlendum lánum vegna togarakaupa sem munu nema á þessu ári á annan milljarð kr. Hann verður að standa undir þeirri innlendu skipasmíði sem þegar er farin af stað, en sú upphæð ein er, að mig minnir, um 1100 millj. kr. Það er mikið vandamál, sem hér er við að etja, eins og fyrirspyrjandi gat réttilega um. Ég er auðvitað allur af vilja gerður að sjá til þess að Fiskveiðasjóður fái sem mest lánsfé. Fiskveiðasjóður er þó einn af sterkustu stofnlánasjóðum okkar því að hann hefur eigið ráðstöfunarfé um 900 millj. kr. Við verðum auðvitað að draga saman, en það þýðir ekki að draga saman þar sem slíkar skuldbindingar hvíla á sjóðum, eins og ég hef þegar lýst, hvað þessar tvær greiðslur snertir til Fiskveiðasjóðs. Út af útgerðarlánum vil ég taka fram vegna þess sem fyrirspyrjandi sagði að þar hefur ekki versnað staða eða magn í rekstrarlánum því að útgerðarlánin hækkuðu í sept. s. l. um 50%. Hins vegar tek ég undir það með honum, að að mínum dómi eru útgerðarlaunin allt of lág, en þá höfðu þau ekki heldur breyst í langan tíma á undan þrátt fyrir mikla verðrýrnun peninga. Hitt er rétt, að síðari gengislækkunin hefur ekki leitt af sér neina breytingu á útgerðarlánum. Í síðasta lagi vil ég vekja athygli á því að það er verið að lengja lán og vinna nú að því að breyta vanskilaskuldum og lausaskuldum útvegsins í lán til nokkurra ára. Þessi afgreiðsla stendur nú yfir í báðum viðskiptabönkum í samstarfi við Seðlabankann og í þetta var farið að undirlagi sjútvrn. Það er tiltölulega nýbyrjuð afgreiðsla og í dag, einmitt á þessum tíma, er einn fundurinn þar sem átti að taka fyrir allmörg mál, svo að ég geri ráð fyrir að hér verði um að ræða afar þýðingarmikla ákvörðun fyrir sjávarútveginn í heild. Þetta er ekki fyrir bátana eingöngu, heldur einnig fyrir vinnslustöðvarnar. Ég tel að hér hafi verið unnið að mjög mikilvægu máli til þess að koma lausaskuldum útvegsins, að svo miklu leyti sem það er hægt, öllum skuldum innan bankanna og skuldum þjónustufyrirtækjanna í viðkomandi bönkum í lán til nokkurra ára. Þetta skapar auðvitað ólíkt betri rekstrarstöðu hjá sjávarútveginum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram á þskj. 287 fsp. til hæstv. heilbrrh. um framkvæmd ákveðinnar greinar heilbrigðislaga. Fsp. er í 4 liðum og hljóðar þannig: „1. Hvað líður gerð áætlunar þeirrar, sem gert er ráð fyrir í 42. gr. l. nr. 56 frá 1973, um heilbrigðisþjónustu, að heilbrrn. geri í samráði við vegamálastjóra, landhelgisgæslu, flugmálastjóra og landlækni um hvernig best og öruggast verði séð um að læknar komist frá heilsugæslustöðvum til móttökustaða innan starfssvæðis, svo og um almennt sjúkraflug og neyðarþjónustu? 2. Hefur rn. leitað samninga við flugfélög um slíkar ferðir eða gerst aðili að rekstri flugvélar eða þyrlu til þessara nota? 3. Hefur rn. í samráði við póst- og símamálastjórn, þegar hafið eða undirbúið áætlun um fjarskipta- og símaþjónustu í héruðum landsins, svo að tryggt sé að landsmenn geti náð til læknis án tafar?“ Síðasti liður fsp. nær út fyrir tilvitnaða lagagr., ég spyr: „Hve mikið vantar í dag upp á tilskilinn læknafjölda, samkv. tilvitnuðum lögum, í heilsugæsluumdæmum landsins?“ 42, gr. heilbrigðislaga, sem er efnislega svo til shlj. þremur fyrstu liðum fsp. minnar, er athyglisverð og greinilega er hún samin af skilningi á þeim erfiðleikum sem afskekktar byggðir á Íslandi eiga enn í dag við að búa hvað varðar almenna læknisþjónustu. Væri henni framfylgt, svo sem lögin gera ráð fyrir, þyrftum við ekki að vera mjög áhyggjufull yfir því að neyðarástand geti skapast hvenær sem er í læknislausum héruðum sem eru tímum saman einangruð að vetrinum vegna samgönguerfiðleika? En bæði er að þessi lög eru það ný að ekki er von að öll ákvæði þeirra séu komin til framkvæmda, og í annan stað mun framkvæmd þeirra alfarið kosta feiknalega fjármuni. Ég vil þó álíta að umrædd 42. gr. kosti, alla vega á fyrsta stigi málsins, fyrst og fremst könnunar- og skipulagningarstarf og það er fyrst og fremst það sem vakir fyrir mér með þessari fsp., að þessi öryggisþáttur heilbrigðisþjónustunnar sé nú þegar tekinn til gaumgæfilegrar og skipulegrar athugunar svo sem lögin gera á mjög svo skilmerkilegan hátt ráð fyrir. Á undanförnum þingum og einnig á því þingi sem nú situr hafa komið fram fleiri og færri till. frá einstökum þm. um nauðsynlegar úrbætur á þessu sviði. Ég nefni þar till. frá Helga F. Seljan og Karvel Pálmasyni um kaup á þyrlum sem staðsettar yrðu á Austurlandi og Vestfjörðum til slysa- og neyðarþjónustu og till. frá Gunnlaugi Finnssyni o. fl. um öryggisþjónustu Landssímans. Báðar þessar till. falla beint undir tilvitnaða lagagr. sem fsp. mín er byggð á. Eðlilegt virðist og sjálfsagt að leitað sé skipulegrar samvinnu bæði við Flugfélag Íslands og einkafélög, sem halda uppi almennu farþega- og póstflugl. og þeim veitt jafnvel allriflegur fjárstyrkur, fremur en að efna til kaupa og rekstrar á sérstökum sjúkraflugvélum sem yrði vafalaust feikikostnaðarsamt og lítið hagkvæmt vegna stopullar nýtingar. Ég vil þó alls ekki gera lítið úr þeim möguleika, en sýnist hann fjær undan en önnur úrræði sem til greina koma nú með minni kostnaði og minni undirbúningi. Snjóbílar til vetrarferða hafa þegar sannað ágæti sitt víða um landið, ekki hvað síst með tilliti til læknisþjónustu, og þyrfti að athuga nánar möguleika á því sviði með aukið öryggi fyrir augum. Það fer auðvitað ekkert á milli mála, að öruggar og góðar samgöngur eru forsenda þess að hægt sé að halda uppi sæmilega öruggri læknisþjónustu úti um byggðir landsins. Að því er varðar hlut Landssímans í þessum málum, þá er mér kunnugt um að forráðamenn hans viðurkenna þörf aukinnar öryggisþjónustu og eru reiðubúnir til aðgerða í þá átt í samvinnu við heilbrigðisyfirvöld og símnotendur sjálfa. Stytting á almennum afgreiðslutíma ýmissa símstöðva s. l. sumar úti um land miðar þó engan veginn í þessa átt, enda hefur sú ráðstöfun verið gagnrýnd harðlega. Ég komst að rann um það í samtali við landlækni nú fyrir skömmu að varðandi símaþjónustuna mun þegar alllengi hafa verið í gildi heimild og ákvörðun um ákveðna öryggisþjónustu úti um byggðir landsins, en hefur farið það lágt að fólki er alls ekki kunnugt um hana. Vænti ég að svar hæstv. ráðh. upplýsi frekar þetta atriði. Í síðasta lið fsp. minnar er spurt hve mikið vanti í dag upp á tilskilinn læknafjölda samkv. tilvitnuðum lögum í heilsugæsluumdæmum landsins. Kunnugt er að mjög hefur fjölgað í íslenskri læknastétt nú á síðustu árum. Samkv. nýlegri grein skrifaðri af landlækni í Læknablaðinu íslenska er nú fjöldi starfandi lækna á Íslandi með lækningaleyfi, auk kandídata, einn læknir fyrir hverja 600 íbúa, eða fleiri en í flestum nágrannalöndum okkar öðrum en Danmörku. En almennum læknum hefur fækkað hlutfallslega úr 77% í 35.5% á árunum 1941–1971. 64.7% allra lækna á Íslandi eru sérfræðingar. Í Reykjavik var í árslok 1972 einn læknir fyrir 371 íbúa, en í dreifbýli, þ. e. miðað við svæði með íbúafjölda minni en 4 000, einn læknir fyrir hverja 1 335 íbúa. Á tímabilinu 1968–1972 fjölgaði læknum með lækningaleyfi um 50, en öll sú aukning er á Reykjavíkursvæðinu. Misræmið er hér augljóst. Það er óvefengjanleg og ofureðlileg staðreynd, að ástand í læknamálum á hverjum stað ræður mjög miklu um það hvort fólk vill búa þar eða ekki. Því hljótum við að leggja áherslu á og krefjast þess að framfylgt verði ákvæði í hinum nýju lögum um heilbrigðisþjónustu í þá átt að þeir landshlutar, sem verst eru settir á þessu sviði skuli njóta forgangs um nauðsynlegar úrbætur.



Herra forseti. Lög um heilbrigðisþjónustu, sem tóku gildi 1. jan. 1974, gera ráð fyrir mjög víðtækum breytingum á heilbrigðisþjónustu landsmanna, og allir, sem að þeirri lagasetningu stóðu, voru sér meðvitandi um að mörg ár mundi taka að koma öllum ákvæðum l. í framkvæmd. Af hálfu heilbr.- og trmrn. hefur verið unnið að því, að ákvæði l. um heilsugæslu gætu komið til framkvæmda sem allra fyrst við þær aðstæður sem fyrir hendi eru, og lögð megináhersla á að auka starfslið í heilbrigðisþjónustu utan Reykjavíkur og bæta aðstöðu til lækninga með bættum tækjabúnaði og aðstöðu. Til hliðsjónar við þetta starf var á árinu 1974 höfð könnun, sem gerð var á vegum landlæknis og heilbrmrn. á aðstöðu starfandi lækna utan Reykjavíkur, svo og till. Læknafélags Íslands um nauðsynlegan tækjabúnað við heilsugæslustörf. Í byrjun ársins tóku gildi tvær reglugerðir samkv. l., annars vegar reglugerð um landlækni og landlæknisembættið og hins vegar reglugerð um starfsmannaráð sjúkrahúsa. Samkv. þessari reglugerð er það hlutverk landlæknis að leitast við að fá lækna til að gegna störfum á þeim stöðum, þar sem erfitt hefur reynst að halda uppi læknisþjónustu, vera til ráðuneytis um það, hvernig best og öruggast verði séð um að læknar komist frá heilsugæslustöðvum til móttökustöðva innan starfssvæðis og um almennt sjúkraflug og neyðarþjónustu. Í sambandi við áætlun þá, sem gert er ráð fyrir að rn, geri samkv. 42. gr. í samráði við samgrn. og dóms- og kirkjumrn. og landlækni um hvernig best og öruggast verði séð um að læknar komist frá heilsugæslustöðvum til móttökustaða innan starfssvæðis og um almennt sjúkraflug og neyðarþjónustu og þá áætlun um fjarskipta- og símaþjónustu sem gert er ráð fyrir að rn. geri í samráði við samgrn., þá óskaði heilbrrn. eftir því með bréfi til dómsmrn. annars vegar og samgrn. hins vegar í byrjun s. l. árs að rn. tilnefni af sinni hálfu aðila til að taka þátt í viðræðum um þetta samstarf. Sérstök áætlun fyrir landið í heild hefur ekki verið gerð, en landlæknir og rn. hafa reynt að leysa vandkvæði ákveðinna landssvæða eftir því sem við hefur verið komið. Þannig hefur verið tekin upp sú stefna að veita lán úr Læknishéraðssjóði til kaupa ferðabila fyrir lækna við heilsugæslustöðvar og lán og styrki til sveitarfélaga til kaupa sjúkrabifreiða og snjóbíla, þar sem nauðsynlegt hefur verið talið að slíkir bílar væru fyrir hendi. Á það má minna, að ráðstefna um sjúkraflutninga var haldin að tilhlutan Rauða kross Íslands og í samráði við heilbrrn. í nóv. 1973, og þar voru af hálfu rn. lögð fram sjónarmið þess um skipulag sjúkraflutninga. Bráðir sjúkraflutningar fara að sjálfsögðu bæði fram í sjúkrabifreiðum og í flugvélum, en ekki má gleymi þætti Landhelgisgæslunnar í bráðum sjúkraflutningum, því að samkomulag hefur verið um það við Landhelgisgæslu að leita mætti til hennar um sjúkraflutninga eða flutninga á læknum til sjúklinga þegar aðrar flutningaleiðir brygðust. Hefur þetta einkum átt við um Vestfjarðasvæðið og Austfjarðasvæðið um vetrartímann. 2. spurning. Á undanförnum árum hefur verið fjárveiting á fjárl. til sjúkraflugs og í fjárl. yfirstandandi árs er þessi upphæð 2.5 millj. kr. Undanfarin ár hefur þessari fjárveitingu verið skipt milli aðila, sem haldið hafa uppi flugþjónustu og þar með sjúkraflugi í Reykjavik, á Ísafirði, á Akureyri, í Vestmannaeyjum og á Egilsstöðum, og hefur Alþ. sjálft ákveðið hvernig fjárveitingunni skyldi skipt milli þessara aðila. Rn. óskaði eftir verulegri hækkun á þessari fjárveitingu í fjárlagatill. sínum fyrir árið 1975, en fékk ekki við því undirtektir, þannig að það hefur ekki haft tækifæri til þess að gera neina samninga við flugfélög eða gerast aðili að flugvélum eða þyrlum sérstaklega til nota fyrir heilbrigðisþjónustuna. Í þessu sambandi má á það minna, að sjúkraflug er mjög lítill þáttur af starfi þeirra flugfélaga, sem þessa þjónustu annast nú, sennilega innan við 5% af heildarverkefnum þeirra aðila sem styrks njóta frá Alþ. til sjúkraflugs. Á árinu 1973 fékk rn. mjög miklar upplýsingar um notkun þyrlu til sjúkraflugs í því skyni að kanna hvort þyrlur mundu henta til slíks flugs hér á landi. Bendir margt til að svo sé. Hins vegar sýndu þessar upplýsingar að nægilega stórar þyrlur eru dýrar í innkaupi og þurfa að hafa mikil verkefni til þess að rekstur þeirra geti orðið hagkvæmur. Auk þess er ósennilegt að í náinni framtíð verði hægt að reka þyrlu frá öðrum stöðum en Reykjavík og Akureyri vegna þeirrar aðstöðu sem þarf að vera fyrir þessar flugvélar. Rn. hefur að sjálfsögðu mikinn hug á því að geta tryggt betur almennt sjúkraflug og neyðarþjónustu en hægt hefur verið með þeim fjárframlögum sem til þessa hafa verið ákveðin af Alþ., og mun rn. í næstu fjárlagatill. sínum leggja til að þessar fjárveitingar verði auknar, eins og það gerði á s. l. ári, og kemur þá til kasta alþm. hvernig þeir taka í þær till. 3. spurning. Í sambandi við fjarskipta- og símaþjónustu í héruðum landsins hafa viðræður farið fram milli landlæknis og póst- og símamálastjóra um það mál. En samkv. upplýsingum landlæknis liggja ekki ákveðnar till. fyrir, enda er hér að sumu leyti um að ræða till. hins almenna símakerfis fyrir landið sem heild. Á vissum landssvæðum mun því nokkuð á það skorta að hægt sé að ná til læknis tafarlaust eða á öllum tímum sólarhrings. Enda þótt hér sé um mjög lítinn hluta landsmanna að ræða verður reynt að gera ráðstafanir til að bæta úr þessu eins fljótt og auðið er. Oftlega hafa farið fram viðræður milli landlæknis og póst- og símamálastjóra um þessi mál. Samkv. upplýsingum póst- og símamálastjóra hefur Póstur og sími frá upphafi verið boðinn og búinn til að koma fyrir neyðarkerfi, svo sem bjöllum og tilheyrandi, við ósjálfvirkar símstöðvar að kostnaðarlausu. Oddvitum er síðan í sjálfsvald sett að semja við viðkomandi stöðvarstjóra um gegningu. Víða er þetta gert, t. d. á Vopnafirði og á Hvolsvelli og fleiri stöðum. Símstöðvarstjórum er kunnugt um þetta svo og oddvitum, að því er landlæknir telur. Erfitt er að tengja saman 34 sveitalinur eða fleiri, því að þá verða hlustunarskilyrði út í langlínukerfið mjög léleg. 4. spurning. Lög um heilbrigðisþjónustu segja ekki nákvæmlega til um hve mikill læknafjöldi á að vera í heilsugæsluumdæmum. Lögin tiltaka aðeins ákveðið lágmark, þ. e. a. s. að ekki séu færri en tveir læknar á heilsugæslustöð 2 og ekki minna en einn læknir á heilsugæslustöð 1. Sé gert ráð fyrir þessu lágmarki utan Reykjavíkur og Akureyrar, þá þarf 60 lækna til þess að lágmarkinu sé náð. Í lok nóv. s. l. árs voru 58 starfandi læknar og læknakandídatar í þessum heilsugæsluumdæmum, þar af 50 læknar samkv. l. um heilbrigðisþjónustu, en 8 læknar starfandi samkv. bráðabirgðaákvæðum um lækna í læknishéruðum á Suðurlandi. Þessi læknafjöldi dreifðist þó ekki jafnt um landið, þannig að enn eru staðir þar sem l. gera ráð fyrir að sé heilsugæslustöð 2, þar sem enn er aðeins einn læknir, svo sem í Stykkishólmi, á Hvammstanga, á Dalvík, á Þórshöfn og á Höfn í Hornafirði, og einnig eru staðir þar sem ekki hefur fengist læknir til starfa á heilsugæslustöð 1, svo sem á Flateyri og á Kópaskeri, en báðum þessum stöðum er þjónað af nágrannalækni, þ. e. a. s. frá Þingeyri og Húsavík. Heimildir eru í fjárl. til þess að hafa 65 lækna við heilsugæslustöðvar og eru þá Akureyri og Reykjavík að sjálfsögðu meðtaldar, svo að auðsætt er að þessar heimildir eru of fáar, þegar heilsugæslukerfið verður komið á um landið allt. Hins vegar má segja, að með l. um heilbrigðisþjónustu og þeim breytingum, sem hafa orðið á um heimildir til ráðningar starfsliðs samkv. þeim l., þá hefur mjög víða orðið veruleg breyting til bóta. Þannig eru nú starfandi frá 1. mars 26 hjúkrunarkonur við heilsugæslustöðvar á jafnmörgum stöðum og 10 ljósmæður, sem ráðnar eru samkv. l. um heilbrigðisþjónustu. Stöðuheimildir fyrir ljósmæður eru ekki fleiri en ráðið er í nú, en á fjárl. þessa árs fengust heimildir fyrir allt að 35 hjúkrunarkonum, og verða ráðnar fleiri hjúkrunarkonur við heilsugæslustöðvar á þessu ári, enda liggja fyrir margar umsóknir þar að lútandi. Eins og þær upplýsingar, sem hér hafa verið gefnar, bera með sér vantar enn mikið á að lög um heilbrigðisþjónustu hafi komist í fulla framkvæmd, enda hefur enginn gert ráð fyrir því, að þau kæmust til fullra framkvæmda nema á margra ára tímabili, eins og ég sagði í upphafi. Hins vegar verður að telja að byrjun framkvæmdar l. lofi góðu um að það takist að bæta heilbrigðisþjónustuna í dreifbýli, en það var eitt af markmiðum l. Er ekki annað fyrirsjáanlegt en að á þessu ári verði nægjanlegt framboð á læknum til starfa, hvort heldur er í dreifbýli eða þéttbýli. Hins vegar verður að minna á, að nauðsynlegt er að vinna kappsamlega að uppbyggingu heilsugæslustöðvakerfisins, og mun rn. kappkosta að gera framkvæmdaáætlun þar að lútandi, eins og 31, gr. l. gerir ráð fyrir, því að þá fyrst er hægt að gera sér grein fyrir hvað uppbygging kerfisins samkv. lögunum kostar og hve langan tíma tekur að koma því til fullra framkvæmda.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir skýr svör. Það kom fram í svari hans að sú áætlun, sem gert er ráð fyrir í 42. gr. heilbrigðislaganna, hefur ekki verið gerð og þarf kannske ekki að undra það. En við hljótum að leggja áherslu á að þessum málum sé haldið vakandi, og eins og ég benti á áðan finnst mér þessi 42. gr. gera ráð fyrir ákaflega nauðsynlegum og í rauninni sjálfsögðum hlutum sem horfa til bætts öryggis í okkar heilbrigðisþjónustu. Það er samkv. 44. gr. sérstakur sjóður, Læknishéraðasjóður, sem stundum er kallaður tækjasjóður, sem á að búa lækna allsæmilega að tækjum. Í könnun, sem hefur verið gerð á þessu nýverið, kom í ljós að tækjakostur héraðslækna úti um land er viða ákaflega bágborinn, og var tekið til þar að Vestfirðir væru lakast settir í þeirri upptalningu. Það var gerð skrá yfir heilbrigðisþjónustu- og læknistæki, sem væru á staðnum. Þarna eru auðvitað feiknalegir fjármunir annars vegar, því að tæki öll hafa hækkað í verði eins og annað. En mjög jákvætt er það atriði l., sem kemur fram í 44. gr., að þar sem læknar eru ekki í starfi lögum samkv., þ. e. a. s. í læknislausum héruðum, eiga laun læknisins, sem ekki hefur fengist, að renna í þennan sjóð og hlynna að viðkomandi héruðum eftir föngum og á þeim sviðum þar sem helst er þörfin. Það kom fram í svari hæstv. ráðh. viðvíkjandi 3. liðnum, að Póstur og sími telja að það hafi verið fyrir hendi frá upphafi að tengja sérstakt neyðarkerfi úti um sveitir landsins. Ég hygg, ef oddvitum almennt er ekki kunnugt um þetta ákvæði, að þá væri verðugt verkefni fyrir landlækni að benda oddvitum úti um sveitir landsins á að mögulegt er að fá þessa nauðsynlegu þjónustu ef þeir bera sig eftir henni. Og eins og ég sagði áðan, ég er alls ekki viss um, að sveitarstjórnum almennt úti um land sé kunnugt um þetta ákvæði. Það gladdi mig að heyra,að það vantar aðeins 2 lækna í læknishéruð úti um landið eftir því sem hæstv. ráðh. upplýsti. Hann nefndi Flateyri og Kópasker, sem hefðu í nóv. s. l. verið læknislaus og eru það enn að ég best veit. Hæstv. ráðh. benti og á, og því ber saman við það sem landlæknir sagði mér, að útlit væri fyrir að læknaskorturinn yrði brátt úr sögunni með feiknalegri fjölgun lækna nú alveg á næstunni. Ég veit að við þurfum ekki að kvíða því að á sumri komanda verði nokkurs staðar læknislaust á Íslandi. En það leysir ekki aðalvandann, þó að við fáum unga og spræka lækna til þess að vera úti í héruðunum um sumarið. Það er um vetrarmánuðina sem mestu máli skiptir að læknar séu á sem flestum stöðum og alls staðar þar sem ráð er fyrir gert. Og það er þetta sem ég treysti að komi ekki fyrir aftur með okkar vaxandi læknafjölda nú, að það renni upp annar vetur þar sem fólk einangrast af snjóum og illviðrum 3–4 mánuði ársins. Við vitum ekki hvenær slíkt ástand getur leitt af sér hörmuleg slys og vandkvæði, sem það raunar hefur gert nú þegar. En þarna tel ég að við þurfum að beita okkur hvað mest, að reyna að leggja ekki svo upp á veturinn, að nokkurt afskekkt hérað á Íslandi hafi ekki læknisþjónustu sæmilega tiltæka.



Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess til að fyrirbyggja misskilning hjá hv. fyrirspyrjanda í sambandi við þjónustu Pósts og síma, að ég sagði frá því sem upplýsingum landlæknis, að Póstur og sími hafi frá upphafi verið boðinn og búinn til að koma fyrir neyðarkerfi, svo sem bjöllum og tilheyrandi, við ósjálfvirkar símstöðvar að kostnaðarlausu. Oddvitum er síðan í sjálfsvald sett að semja við viðkomandi stöðvarstjóra um gegningu. Póstur og sími greiðir þeim ekki, stöðvarstjórunum, fyrir þessa þjónustu. Það verða sveitarfélögin að gera samkv. þessum upplýsingum. Það var aðeins út af þessum orðum, að ég vildi að hér yrði ekki misskilningur um þetta. Ég verð að segja það, að á undanförnum árum hefur orðið gífurleg breyting á þjónustu lækna við landsbyggðina, þó að enn þá skorti þar á. Fram undan eru mjög mikil verkefni, sem kosta milljarða kr. En allir eru sammála um að hin mikla aukning nú á læknum verði til þess að héruð verði ekki læknislaus um fyrirsjáanlega framtíð, enda sést það á þeirri upptalningu, sem ég gerði hér áðan, að það vantar ekki lækna nema í tvö héruð, en það er auðvitað engin framför fyrir þessi tvö héruð frá því sem áður var. Þau njóta þar af leiðandi jafnlítillar og ómögulegrar þjónustu og oft áður, því að þarna er erfitt fyrir nágrannalækna að komast á milli og í raun og veru er þetta fremur lítils virði yfir sumarmánuðina þegar eru ekki nema nokkrar mínútur til næsta læknis að aka. Landlæknir hefur auglýst þessi héruð. Hann hefur reynt að fá menn í þessi héruð, sérstaklega að haustinu og yfir vetrarmánuðina, og við skulum vona að betur takist til að hausti heldur en nú á þessum vetri og á næsta vetri verði ekkert læknishérað læknislaust.



Herra forseti. Ég hef tekið að mér að bera upp við hæstv. menntmrh. eina af fsp., sem Jón Baldvin Hannibalsson lét eftir sig, þegar hann vék af þingi fyrr í vetur. Fsp. fjallar um Kennaraháskóla Íslands. Hún er í 5 líðum, svo hljóðandi: „1. Hver er, að mati menntmrn., árleg kennaraþörf grunnskólans næsta áratug? 2. Hvað er áætlað að Kennaraháskóli Íslands útskrifi marga kennara frá vori 1974 og næstu 4 ár? 3. Hversu margir er ætlað að komi til starfa á grunnskólastigi? 4. Hvað líður störfum n., sem skipuð hefur verið til að endurskoða lög um Kennaraháskóla Íslands frá 16. apríl 1971, nr. 38, 25. gr.?“ - Þar segir: „Lög þessi skulu endurskoðuð eigi síðar en að tveimur árum liðnum frá gildistöku þeirra.“ „5. Hver er framtíðarstefna yfirstjórnar menntamála að því er varðar kennaramenntun í landinu?“



Herra forseti. Þessari fsp., sem vissulega er nokkuð yfirgripsmikil, vil ég leyfa mér að svara þannig: „1. Hver er, að mati menntmrn., árleg kennaraþörf grunnskólans næsta áratug?“ - Þörf á brautskráðum kennurum vegna skyldunámsins á ári hverju er talið að liggi á milli 50 og 70 kennara og auðvitað vaxandi eftir því sem árin líða. Það er örðugt um vik að svara þessu nákvæmlega, m. a. vegna þeirrar sveigju um framkvæmd grunnskólalaganna, sem grunnskólalögin sjálf leyfa, og einnig vegna töluverðrar óvissu sem alltaf er um það hversu margir kennarar hætta fyrir fullt og allt árlega af öðrum ástæðum en fyrir aldurs sakir. „2. Hvað er áætlað að Kennaraháskóli Íslands útskrifi marga kennara frá vori 1974 og næstu 4 ár?“ - Dr. Broddi Jóhannesson rektor Kennaraháskóla Íslands gefur um þetta eftirfarandi upplýsingar, sem ég ætla að leyfa mér að lesa: „Beint svar við fsp. er um 115 brautskráðir kennarar alls á árunum 1974–1977 þegar allt er talið. En sú tala ein sér heimilar engar ályktanir um sennilegan fjölda brautskráðra kennara á næsta áratug eða í framtíðinni yfirleitt, heldur nær þetta aðeins til þessara ára sem hér voru greind. Hlutfall kvenna og karla er um 8 á móti 5 í þessum hópi. Fjöldi þessi er ályktaður af skráningu kennaranema, en hún hefur verið þannig: 1971 9 stúdentar, 1972 30 stúdentar, 1973 27 stúdentar og 1974 70 stúdentar.“ Þá segir dr. Broddi enn fremur: „Með því að fyrsta spurning alþm. varðar áætlaða kennaraþörf næsta áratug, þá þykir mér rétt að tilgreina einnig sennilegan fjölda brautskráðra kennara á þeim tíma, en hann er 575 og skiptist sem hér segir á fyrri og síðari helming áratugsins: Árin 1974–1978, bæði ár meðtalin, 185 kennarar, meðalfjöldi á ári 37 kennarar, og árin 1979–1983, bæði ár meðtalin, 390 kennarar, meðalfjöldi á ári 78 kennarar. Auk þeirra sem ljúka á ári hverju kennaraprófi, má ætla að 30-60 hið fæsta muni stunda sérnám ýmislegt ár hvert í Kennaraháskóla Íslands, en þeir eru flestir starfandi kennarar fyrir.“ Þetta er álit dr. Brodda varðandi 2. lið. „3. Hversu margir er ætlað að komi til starfa á grunnskólastigi?“ - Um það segir dr. Broddi: „Við þessari spurningu munu einhlít svör torfengin, en ætla verður að þeir, sem leggja út í þriggja ára sérnám, hyggist neyta þeirra réttinda sem það veitir, og mun því allur þorri þeirra stefna að því að kenna við grunnskóla.“ „4. Hvað líður störfum n., sem skipuð hefur verið til að endurskoða lög um Kennaraháskóla Íslands“ o. s. frv. Minnt er á ákvæði l., þau skuli endurskoðuð að tveimur árum liðnum frá gildistöku þeirra. Þessu er því til að svara, að „n. hélt fyrsta fund sinn 29. nóv. 1972. N. leit svo á, að ekki yrði ótvírætt skorið úr því með formlegum rökum, hvort ákvæði 25. gr. l. skuli túlkuð svo, að endurskoðunin skuli hafin eða henni eigi að ljúka fyrir áðurgreindan skiladag, 16. apríl 1973. N. leit svo á, að ekki yrði ótvírætt skorið úr því með formlegum rökum, hvort ákvæði 25. gr. l. skuli túlkuð svo, að endurskoðunin skuli hafin eða henni eigi að ljúka fyrir áðurgreindan skiladag, 16. apríl 1973. N. var ljóst, að torsótt var að ljúka endurskoðun á settum fresti, ekki síst vegna þess að margs konar breytingar voru að gerast í skólamálum hérlendis sem skylt var að hafa til hliðsjónar þegar kennaramenntun skyldi skipulögð. Af miklu er að taka, en bent skal á nokkur atriði. Þegar n. hóf starf sitt, var a) löggjöf um grunnskóla í smíðum, b) endurskoðun á námsskrám fyrir greinar skyldustigs hafin eða í undirbúningi, e) frv. til l. um kennararéttindi í smíðum, d) skólanefnd Kennaraháskóla í vændum, sbr. 2. gr. 2. tölul.l. nr. 38/1971, um Kennaraháskóla Íslands, e) reglugerð Kennaraháskólans í smíðum, f) námsskrá hinna ýmsu greina skólans einnig í smíðum, g) fyrsti árgangur í kennaranámi hinu nýja á öðru ári námsins, reynsla af löggjöfinni því lítil sem engin. - Á fundum sínum hefur endurskoðunarnefndin einkum fjallað um meginsjónarmið, er kennaramenntun varðar, heimspekilegar, siðfræðilegar og félagslegar forsendur ákvarðana með hliðsjón bæði af kenningum í uppeldisvísindum og reynslu samtíðar.“ - Þetta er það sem dr. Broddi Jóhannesson hefur að segja um það hvað störfum n. liði. Þá er loks hér í síðasta lagi spurt þannig: „Hver er framtíðarstefna yfirstjórnar menntamála að því er varðar kennaramenntun í landinu?“ - Í sambandi við þessa spurningu verður að minna á það, sem ég var að enda við að segja, að n. starfar nú við endurskoðun l. um Kennaraháskóla Íslands að fenginni nokkurri, en ég vil segja enn þá mjög stuttri reynslu af nýbreytingunum frá 1971. Mér finnst þess vegna að það sé mjög eðlilegt að stjórnarvöld og t. d. menntmrh. bíði um sinn með beinar yfirlýsingar eins og þá sem hér er óskað eftir. Hins vegar vil ég skýra frá því, að n. hefur orðið sammála um hlutverk Kennaraháskóla Íslands í eftirfarandi atriðum: „a) Skólinn annast uppeldis- og kennslufræðilega menntun allra kennara á skyldunámsstigi og í öllum skólum á framhaldsskólastigi, b) skólinn annast fullmenntun kennara á skyldunámsstigi í öllum þeim greinum, sem kenndar eru við skólann, c) skólinn skal vera miðstöð vísindalegra rannsókna í uppeldis- og kennslufræðum og búa stúdenta undir háskólapróf í þessum greinum, og d) skólinn skal í samvinnu við menntmrn. annast endurmenntun og viðbótarmenntun kennara. - Enn fremur er n. sammála um að vinna beri að samhæfingu kennaramenntunar á öllum kennslusviðum grunnskóla á þeim grundvelli að sérhver námsgrein teljist fullgildur þáttur í uppeldislegu hlutverki skólans.“ Herra forseti. Þá hef ég lokið að svara þessari fsp.



Herra forseti. Mér þykir vænt um að fá það staðfest í svörum hæstv. ráðh. að sú stefna, sem ég hafði í málefnum Kennaraháskólans á sínum tíma, hefur átt við mikil rök að styðjast. Ég áleit að sú stefna, sem þá var tekin upp, væri röng stefna, það væri tekið allt of stórt stökk frá kennaramenntuninni sem áður var. Ég vil taka það fram að það mátti gjarnan bæta menntun kennara, það mátti sérstaklega bæta starfsþjálfun þeirra, enda er raunin sú, að þrátt fyrir aukningu í námi þeirra hefur starfsþjálfunin ekki aukist að sama skapi. Hún er enn þá í algeru lágmarki. Ástæðurnar fyrir því stóra stökki, sem tekið var, voru aðallega hin mikla ásókn í Kennaraskólann, of mikil aðsókn að menn töldu, og í öðru lagi kröfur kennaranna sjálfra, starfandi kennara, byggðar á von um að laun þeirra mundu batna við að fá menntunina færða upp á hærra stig. Hvort tveggja var auðvitað mikill misskilningur, og ég gleðst yfir því enn í dag að hafa verið einn þriggja manna á aðalfundi Sambands ísl. barnakennara, sem voru andvígir þessari stefnu með öllu. Útkoman er vitanlega þessi: Það eru sárafáir sem útskrifast til starfa fyrir skyldunámsstigið, fyrir grunnskólastigið, eftir að meira að segja er búið að útvíkka það stórum frá því sem það var, þegar þessi lög voru sett um Kennaraháskólann. Það verða útskrifaðir 30 –40 næstu árin og helmingurinn af þeim fer svo auðvitað í sérnám, sérhæfir sig enn þá frekar, 15–20 fara í störf, og þá sjáum við glögglega, hver verður hlutur landsbyggðarinnar í kennarafjöldanum næstu árin og hvernig landsbyggðinni gengur að manna sína skóla, sem nú þyrfti einmitt að gera mjög vel í framhaldi af samþykkt grunnskólalaganna. Það er stutt reynsla, sagði hæstv. ráðh., af þessu fyrirkomulagi. Sú reynsla verður býsna dýrkeypt fyrir landsbyggðina, og ég vona að hæstv, ráðh. sjái svo til að þessi lög verði endurskoðuð, þótt það þyki spor aftur á bak.



Herra forseti, Á þskj. 287 er fsp. frá Jóni Baldvin Hannibalssyni, sem hér sat á þingi um tíma, um hvað líði samningu heildarlöggjafar um vinnuvernd. Ég hygg að almennt séu menn um það sammála nú og hafi verið nokkuð langan tíma, að brýna nauðsyn beri til þess að koma á heildarlöggjöf að því er varðar vinnuvernd. Í stjórnarsáttmála fyrrv. ríkisstj. var upp tekið ákvæði þess efnis að sett skyldi alhliða löggjöf um vinnuvernd, og fyrrv. tveir félmrh., bæði Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson beittu sér fyrir því að undirbúningur að slíkri löggjöf yrði hafinn. Einnig má minna á að í stefnuræðu núv. hæstv. forsrh. á s. l. hausti var og frá þessu greint og þar gert ráð fyrir að slík löggjöf yrði væntanlega lögð fyrir það þing sem nú situr. Hér er um mikið og brýnt mál að ræða og ástæða til að fá um það vitneskju, hvar á vegi það er statt, og því er þessi fsp. fram komin, sem sagt spurning um það, hvað líði samningu heildarlöggjafar um vinnuvernd, sem bæði var í stjórnarsáttmála fyrrv. ríkisstj. og er enn í stjórnarsáttmála núv. hæstv. ríkisstj.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Með bréfi frá 10. júlí 1973 fól þáv. félmrh., Hannibal Valdimarsson, Hjálmari Vilhjálmssyni fyrrv. ráðuneytisstjóra að semja frv. til l. um alhliða vinnuvernd. Í skipunarbréfinu segir svo m. a.: „Eins og yður er kunnugt heyra mál, sem snerta vinnuvernd, undir a. m. k. 5 rn. Bifreiðaeftirlit, öryggisgæsla á vinnustöðum og Öryggiseftirlit ríkisins heyra undir dóms- og kirkjumrn., vinnuvernd barna og unglinga heyrir undir menntmrn., eftirlit með hollustuháttum og öryggi á skipum heyrir undir samgrn., eftirlit með hollustuháttum og heilbrigði almennt heyrir undir heilbr.og trmrn., loks heyra atriði, er varða vinnulaun, uppsagnarfresti, vinnutíma og orlof undir félmrn. Þess er vænst, að þér hafið samband við téð rn., eftir því sem þér teljið nauðsynlegt í sambandi við undirbúning að samningu frv. um alhliða vinnuvernd.“ Þetta var úr skipunarbréfi ráðh. frá 10. júlí 1973. 9. nóv. sama ár afhenti Hjálmar Vilhjálmsson félmrn. frv. til l. um vinnuvernd. Í aths. við frv. gat hann þess m. a., að við samningu frv. hefði verið haft samráð við öryggismálastjóra og fulltrúa frá Alþýðusambandi Íslands og fulltrúa frá Vinnuveitendasambandi Íslands, en ekki megi þó líta svo á að þeir hafi lagt samþykki sitt á öll ákvæði frv. Með bréfi 15. mars 1974 fór félmrn. þess á leit við Alþýðusamband Íslands, að það tilnefndi tvo menn til að yfirfara og endurskoða till. að umræddu frv. um vinnuvernd ásamt fulltrúum frá Vinnuveitendasambandi Íslands, sem þegar höfðu verið tilnefndir, þeir Valtýr Hákonarson og Barði Friðriksson hrl. Miðstjórn ASÍ tilnefndi þá Hermann Guðmundsson og Bolla B. Thoroddsen til að annast þessa yfirferð og endurskoðun. Rn. fór þess á leit í maí 1974, að Hjálmar Vilhjálmsson héldi fundi með framangreindum aðilum vinnumarkaðarins um vinnuverndarfrv. Hélt hann samtals 8 fundi með aðilum þeim sem að framan eru nefndir, og þar var farið yfir frv. grein fyrir grein. Við þá yfirferð kom í ljós að ágreiningur var um nokkur atriði. Um sum þeirra náðist að vísu samkomulag á þessum fundum, en önnur atriði, sem ágreiningur var um, hafa enn ekki verið fullrædd. Síðasti fundur Hjálmars Vilhjálmssonar með fulltrúum ASÍ og Vinnuveitendasambandsins var haldinn 3. okt. s. l., en frá því í okt. hafa aðilar vinnumarkaðarins í þessari endurskoðunarnefnd rætt ágreiningsatriði þessi hvor í sínum hópi og sín á milli. Samkv. upplýsingum frá þeim má búast við að þeir telji sig tilbúna á næstunni að taka upp umr. um vinnuverndarfrv. þar sem frá var horfið í okt. Ég vil til viðbótar þessari grg. um gang mála taka undir það með hv. fyrirspyrjanda, að brýn nauðsyn er að setja sem fyrst alhliða lög um vinnuvernd.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Ég skal ekki ræða hér efnislega frekar um þetta mál, en ég ítreka það, að ég tel að hér sé um brýnt nauðsynjamál að ræða og ég vænti þess að hæstv. ráðh. beiti sér fyrir því að slík löggjöf sjái dagsins ljós hér á þingi fyrr en seinna.



Herra forseti. 11. málið á dagskránni er fsp. frá Jóni Baldvin Hannibalssyni til menntmrh. um málfrelsi opinberra starfsmanna og ritskoðunarrétt rn. á rannsóknarniðurstöðum sérfræðinga. Þar eð Jón B. Hannibalsson hefur vikið af þingi mun ég fylgja þessari fsp. úr hlaði með örfáum orðum. Fsp. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. Er fyrirvaralaus brottvikning dr. Braga Jósepssonar úr starfi á vegum menntmrn, yfirlýsing af hálfu ráðh. og ríkisstj. um, að framvegis skuli í gildi teknar takmarkanir á málfrelsi opinberra starfsmanna, og þá hverjar? 2. Þar sem dr. Braga Jósepssyni er m. a. gefið að sök að hafa dreift skýrslu dr. Arnórs Hannibalssonar um „hjálparkennslu í skyldunámsskólum“ til skólastjóra, ber að skilja það svo, að ráðh., rn. og ríkisstj. áskilji sér framvegis rétt til að ritskoða rannsóknarniðurstöður sérfræðinga, sem taka að sér einstök sérfræðileg verkefni í þágu hins opinbera?“ Það er að vonum, að það veki mikla athygli þegar háttsettur embættismaður í ríkiskerfinu verður fyrir fyrirvaralausri brottvikningu, og þá ekki síður þegar ástæður eru til að ætla að brottvikningin standi í sambandi við málefnalegar deilur embættismannsins við yfirboðara sína í viðkomandi rn. Svo er að þessu sinni. En um brottvikningu dr. Braga Jósepssonar hefur raunar verið skrifað það mikið opinberlega og rætt, að ég tel ekki ástæðu og hef raunar ekki tíma til þess í fsp.-tíma hér á Alþ. að fara mjög ítarlega út í það. Hins vegar er um að ræða ákveðna fsp. að gefnu þessu tilefni, sem ég vænti, að hæstv. menntmrh. sjái sér fært að svara. Og munu vafalaust margir starfsmenn hins opinbera taka eftir því, með hvaða móti þau svör verða. Í síðari liðnum er talað um eitt af þeim atriðum í máli dr. Braga Jósepssonar, sem þar var talið skipta miklu máli, en það var dreifing á rannsóknarniðurstöðum dr. Arnórs Hannibalssonar um hjálparkennslu í skyldunámsskólum. Það er allmikið um það og fer vaxandi að hið opinbera ráði sérfræðinga til að gera einstakar rannsóknir, og býst ég við að enginn deili um þá skoðun, að nauðsynlegt sé að slíkir sérfræðingar njóti hins fyllsta öryggis um að fá að gera rannsóknir sínar við frjálsar aðstæður og að ekki verði hindrað að rannsóknarniðurstöður þeirra komist á framfæri, sérstaklega til þeirra sem það mál, sem rannsakað er, varðar sérstaklega, eins og var í þessu tilfelli. Síðari fsp. er einnig mjög skýr og fjallar um það, hvort draga megi þá ályktun af meðferð þessa máls að ætlunin sé að ritskoða slíkar rannsóknarniðurstöður sérfræðinga sem taka að sér verkefni þágu hins opinbera.



Herra forseti. Ég vil leitast við að svara þessari fsp., sem er í tveim liðum. Svarið við fyrra liðnum er nei. Svarið við síðari liðnum er nei. Mér vitanlega eru engar breytingar fyrirhugaðar varðandi þau atriði, sem fsp. fjallar um. Eins og hv. 2. landsk. þm. gat um, hafa þegar farið fram opinberlega töluverðar umr. um það mál sem hefur orðið tilefni þessarar fsp. Í þeim umr. gerði ég grein fyrir afstöðu minni. Málinu hefur nú verið skotið til dómstólanna af hálfu dr. Braga Jósepssonar, eins og venja er til eða er a. m. k. mjög algengt, þegar um uppsögn opinberra starfsmanna er að ræða. Ég sé þess vegna ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir stutt, en þó skýr svör við þeim spurningum sem fram eru lagðar. Það voru raunverulega fyrstu tvær setningarnar, er hann sagði, sem afgreiddu þær spurningar sem felast í tveim liðum fsp. Ég tel ástæðu til þess að fagna því, að ráðh. gefur afdráttarlausa yfirlýsingu um að það sé ekki ætlunin að takmarka málfrelsi opinberra starfsmanna, og er að sjálfsögðu gott til þess að vita, enda þótt gefist hafi allgróft tilefni til þess, að slík fsp. er lögð fram á Alþ. Á sama hátt er gott til þess að vita, að hæstv. ráðh. gefur afdráttarlaust og hiklaust neitandi svar við því, að það sé ætlun hans, rn. hans eða ríkisstj. að ritskoða rannsóknarniðurstöður sérfræðinga. Er einnig gott fyrir þá að vita það, vegna þess að þeir munu sjálfsagt ekki hafa mikinn áhuga á því að taka að sér rannsóknarstörf, ef þeir geta átt von á því að með niðurstöðurnar verði farið eins og var í þessu tilviki. Ég er að því leyti til sammála hæstv. ráðh., að það er í fsp.-tíma ógerningur að fara út í frekari umr. um efnisatriðin, sem eru tilefni þessara spurninga, og þá því síður sem brottvikning dr. Braga Jósepssonar er þegar orðin að máli fyrir dómstólum. En það var gott að fá grundvallaratriðin tvö í þessu sambandi skýrt fram, og ég vænti þess, að ekki verði fleiri slík mál, sem gefi tilefni til þess, að spurt sé um þá hluti sem þetta mál hefur svo vissulega gefið tilefni til að væri borið fram hér á Alþ.