Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ástæðan til þess að ég kvaddi mér hljóðs um atkvæðaskýringu er sú að hér er um stjfrv. að ræða sem þarf að koma fyrir og ástæðulaust er að gera neinar athugasemdir við að fái þinglega meðferð hið skjótasta. Hér er um að ræða svokallaða samfélagslega þjónustu, samkvæmt lögunum um fangelsi og fangavist. Ég kvaddi mér hljóðs vegna þess að það hefur legið mjög lengi fyrir að framlengja þyrfti ákvæði þessara laga. Nú stöndum við bersýnilega frammi fyrir því, eins og oft er á allra síðustu vikum þings fyrir hátíðar, að verið er að hrúga inn stjfrv. sem hefði verið hægt að flytja fyrir löngu. Ég gagnrýni vinnubrögð bæði í þessu máli og eins í frv. um heilbrigðisþjónustu sem var tekið fyrir í morgun. Jafnframt spyr ég hæstv. forseta hvort þess er að vænta að ríkisstjórnin eigi eftir að koma með mörg stjfrv. í viðbót sem hún muni óska eftir afgreiðslu á á næstu dögum, að nefndavikunni lokinni.

Vegna fyrirspurnar frá hv. 8. þm. Reykv. sem fram kom fyrr í atkvæðagreiðslunni þá getur forseti því miður ekki gefið upplýsingar um það hvað í vændum er af málum til umfjöllunar í þinginu þannig að þær upplýsingar verða að bíða betri tíma.

Herra forseti. Í morgun fór fram umræða um till. til þál. um framtíðarskipan raforkumála og gagnrýni okkar á þessa tillögu hefur að mínu mati verið aðallega þríþætt. Í fyrsta lagi sú að í tillögunni er ekkert fjallað um umhverfisforsendur orkunýtingar, þ.e. sjálfbæra orkunýtingarstefnu eins og mætti kalla hana. Í öðru lagi er ekki fjallað á neinn hátt í tillögunni um jöfnun orkuverðs sem við teljum vera grundvallaratriði í nálgun þessara mála, þ.e. að menn miði við það að verðlag á raforku verði sem jafnast. Í þriðja lagi hefur verið bent á það af hv. þm. Sighvati Björgvinssyni að tillagan sé með þeim hætti að ekkert sé í henni sem ráðherrann geti ekki gert og tekið ákvörðun um án atbeina Alþingis. Hér um það að ræða að ráðherrann leggur fram tillögu til Alþingis um að skora á sama ráðherra að gera það sem hann þó getur gert án tillögunnar. Hæstv. iðnrh. hefur ekki mótmælt þessum ábendingum og hefur tekið undir það að eðlilegt sé að hv. iðnn. taki þessa tillögu til rækilegrar skoðunar og það er alveg augljóst mál, eins og þegar hefur komið fram hjá talsmönnum tveggja þingflokka, að tillagan getur ekki farið í gegnum þingið óbreytt. Það verður að breyta henni. Það hefur líka komið fram, m.a. í máli hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar, að stjórnarliðar leggja mikla áherslu á það að jöfnun orkuverðs verði eitt af þeim meginmarkmiðum sem við verði miðað við endurskipulagningu raforkumála og raforkukerfisins í landinu. Herra forseti. Ég vil fara yfir nokkur efnisatriði sem ég teldi að ættu að vera í tillögu af þessu tagi. Í fyrsta lagi að tryggja að við raforkuframleiðslu verði alltaf valin sú leið sem er hagstæðust fyrir umhverfið, þ.e. sjálfbær orkunýtingarstefna. Í öðru lagi að verðjöfnun verði grundvallaratriði allra ákvarðana í orkumálum. Í þriðja lagi að verð á raforku á Íslandi verði eins lágt og kostur er og helst lægra en gerist í grannlöndum okkar. Með þessu er ég að segja að við eigum að hagnýta okkur þá kosti sem orkubúskapurinn getur skapað fyrir batnandi lífskjör á Íslandi. Íslendingar búa fjarri markaði við erfið náttúrufarsskilyrði að mörgu leyti. Eitt af því sem gæti bætt upp þessi erfiðu náttúrufarsskilyrði Íslendinga er hagstætt verð á orku og orkulindirnar. Í fjórða lagi að verð á raforku til stóriðju verði alltaf látið bera umhverfiskostnað af stóriðjunni. Í fimmta lagi að verð til almennings verði aldrei látið bera kostnað af orkusölu til stóriðju og að það verði tryggt í skipulagi orkumála að um verulegt afhendingaröryggi verði að ræða, ekki minna en það sem nú er. Síðan að nýttir verði vistvænir mengunarlausir orkugjafar fremur en lífrænt eldsneyti þar sem þess er kostur og að allt verði gert sem unnt er til þess að spara orku. Um alla þessa þætti á að vera hægt að ná samstöðu í þessari stofnun. Ég tel að við stöndum frammi fyrir það miklum breytingum í orkumálum á næstu árum og áratugum að skynsamlegt sé að reyna að ná eins víðtækri samstöðu og mögulegt er um markmiðsetningu næstu ára og áratuga. Ég tel að tillagan, eins og hún liggur fyrir frá hæstv. iðnaðar- og orkumálaráðherra dugi engan veginn í þessum efnum af því þar vantar bæði verðjöfnun á raforku og þar vantar líka umhverfisþáttinn inn í myndina. En vafalaust má fara yfir málið í hv. iðnn. með hliðsjón af því að menn reyni að knýja fram breytingar í átt við það sem við höfum verið að tala um í morgun. Þetta vildi ég segja, herra forseti, og bæta því við það sem ég sagði í morgun um einstök atriði um þessa tillögu en ætla síðan að víkja að ýmsum öðrum atriðum og fyrst því að aftur og aftur hefur hæstv. iðnrh. haldið því fram að Alþingi ætti að taka afstöðu til greinargerðarinnar. Reyndar tók hann þannig til orða í morgun að Alþingi hlyti að taka afstöðu til allra gagna í málinu sem væru hluti af þáltill. Þar með væri allt þingskjalið hluti af tillögunni. Eins og kunnugt er það ekki svo. Hæstv. ráðherra hefur verið svo vinsamlegur að leiðrétta sig í þessum efnum og hefur viðurkennt að þetta sé rangt hjá sér, og ég þakka honum fyrir það, og hefur jafnframt bent á að eitthvað af þeim atriðum sem hann vill gjarnan hafa í till. en eru í grg. mætti flytja í till. Ég tek undir það, ég tel að eigi að flytja þau atriði inn í till. Ég segi hins vegar að þau ákvæði sem eru í grg. um verðjöfnun, neðst á bls. 4, eru of veik. Hér stendur, með leyfi forseta: ,,Samhliða undirbúningi að breyttu fyrirkomulagi á flutningi raforku um meginflutningskerfið þarf að móta stefnu um hvort verðjöfnun á raforku skuli eiga sér stað innan meginflutningskerfisins eða utan þess. Í þessu sambandi má benda á að við gerð gjaldskrár má sjá til þess að meginflutningskerfið eða Landsnetið taki við því hlutverki sem Landsvirkjun hefur nú varðandi jöfnun orkuverðs.`` Ég er þeirrar skoðunar að um sé að ræða allt of óljósa nálgun á þessu máli og þess vegna verði að kveða miklu skýrar að orði í hinni endanlegu afgreiðslu Alþingis á málinu en gerð er tillaga um og kemur fram í þessari grg. sem er samt ekki hluti af tillögunni og fer því víðs fjarri. Í annan stað vík ég svo að því sem hæstv. iðnrh. dró inn í myndina, þ.e. hækkun raforkuverðs frá Landsvirkjun --- nú er Landsvirkun að hækka eins og menn vita. Landsvirkjun er aðallega að hækka til þess að geta borgað eigendum arð. Hún er ekki að hækka af neinum öðrum ástæðum. Ef þessi arðkrafa væri ekki komin á Landsvirkjun eins og ákveðið var í fyrra þyrfti ekki að hækka. Afstaða mín, og fleiri manna í þessum sal í stjórn Landsvirkunar, var sú að það ætti að hefja verðlækkunarferlið fyrr en árið 2000 eða 2001. Við vorum þeirrar skoðunar að ekki væri ástæða til að bíða eftir því til aldamóta að hefja raunverðslækkun á raforku. Það var hins vegar afstaða ráðherrans að knýja það fram að með þessum eigendasamningum væri Landsvirkjun nauðbeygð til þess eftir ákvörðun Alþingis, í lögum sem voru samþykkt í fyrra --- og við greiddum sum atkvæði á móti, a.m.k. ég --- að Alþingi setti Landsvirkjun í þá bóndabeygju að neyðast til að hækka. Fyrri hækkanir sem voru ákveðnar í minni tíð í stjórn Landsvirkjunar með samhljóða atkvæðum --- þar er um að ræða eina hækkun. Hún var ákveðin eftir mjög ítarlega yfirferð á grundvelli þeirra forsendna sem lágu fyrir að mati Þjóðhagsstofnunar og þar var ekki um það að ræða að menn væru að uppfylla kröfur eigendasamkomulagsins um verðhækkanir. Það er því útúrsnúningur hjá hæstv. ráðherra að draga það inn í þetta mál. Ég endurtek áskorun mína á hann að knýja Landsvirkjun til að kalla til baka þá verðhækkun sem Landsvirkjun hefur verið að tilkynna síðustu sólarhringana.

Herra forseti. Enn og aftur til að undirstrika það sem rétt er í þessum efnum þá er það svo að sú ákvörðun Landsvirkjunar að hækka orkuverð núna um 1,7% 1. jan. nk. byggist á því samkomulagi sem á sínum tíma var gert á milli eigenda fyrirtækisins og grundvallast á ákveðnum arðkröfum og arðgjafarmarkmiðum. Það lá líka fyrir þegar ákvörðun um gjaldskrárhækkun var tekin 1. apríl 1997, og hv. þm. Svavar Gestsson samþykkti, að þessi markmið lágu þá líka fyrir. Það er því alveg eins komið og nákvæmlega sömu rök liggja að baki þeim hækkunum sem núna eru að eiga sér stað um næstu áramót og þeim hækkunum sem ákveðið var að tækju gildi 1. apríl 1997. Þær eru til þess að halda í við verðlagsþróun og það er það sem Alþingi samþykkti með því að samþykkja það eigendasamkomulag sem gert var. Árin 2001--2010 er síðan gert ráð fyrir því að verðlækkun að raunvirði muni eiga sér stað hjá Landsvirkjun að meðaltali 2--3% á ári.

Herra forseti. Hæstv. iðnrh. hefur þegar á þessum degi étið það ofan í sig að greinargerð sé hluti af þáltill. Það er fagnaðarefni. Núna hefur hann viðurkennt að sú hækkunarákvörðun sem Landsvirkjun er nú að tilkynna sé óhjákvæmileg niðurstaða af þessu eigendasamkomulagi sem við gagnrýndum harðlega á síðasta þingi. Þannig er ljóst að hér er um að ræða hækkun á raforku í landinu til þess að uppfylla ákvæði eigendasamkomulagsins. Það liggur fyrir. Ég mótmæli því í samræmi við þá afstöðu sem ég og Alþb. hafði á síðasta þingi og ég tel að ráðherra geti vel á grundvelli góðrar afkomu Landsvirkjunar og annarra aðstæðna knúið fyrirtækið til að falla frá þessari hækkun. Hún er óhæfa eins og hún er.

Herra forseti. Tilgangurinn með þessu andsvari mínu var fyrst og fremst að rifja það upp fyrir hv. þm. Svavari Gestssyni enn og aftur að hann stóð að hækkuninni hjá Landsvirkjun sem tók gildi 1. apríl 1997 og var 3,2%. En hv. þm. mótmælti því úr þessum ræðustóli hér áðan að hann hefði nokkurs staðar komið nærri. Hann ætlaði með öðrum orðum að skjóta sér undan ábyrgð eins og vanalega.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir einkar hlý orð í minn garð eins og venjulega af hans hálfu og hef engu við þetta að bæta. Geðvonskan sýndi að hann er rökþrota í þessu máli og það er hans vandamál en ekki mitt.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um starfsemi kauphalla og skipulegra tilboðsmarkaða sem samið var af nefnd sem ég skipaði í samræmi við ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 11 frá árinu 1993, um Verðbréfaþing Íslands, eins og þeim lögum var breytt með lögum nr. 22 frá 28. mars 1996. Í þeim lögum samþykkti Alþingi að nefnd skyldi falið að vinna að heildarendurskoðun laganna með það að markmiði að afnema einkarétt Verðbréfaþings Íslands á verðbréfaþingsstarfsemi eigi síðar en í árslok 1997. Í samræmi við stefnumörkun Alþingis um að afnema skuli einkarétt Verðbréfaþings Íslands á verðbréfaþingsstarfsemi, er í frv. lagt til að sett verði almenn löggjöf um starfsemi kauphalla og skipulegra tilboðsmarkaða. Jafnframt verði Verðbréfaþingi Íslands veittur frestur til aðlögunar á ákvæðum frv. til 1. júlí 1999. Afnám einkaréttar er almennt í samræmi við þá stefnumörkun sem fylgt hefur verið hér á landi af ýmsum ríkjum Evrópu á undanförnum árum. Öllum eru vel kunnugir meginkostir frjálsrar samkeppni en nefna má að henni fylgja t.d. aukið aðhald frá markaðnum. Auk þess sjást þess merki á þeim sviðum sem færð eru undir almenna samkeppni að meiri hvati er til þess að nýjungar og framfarir eigi sér stað heldur en þar sem engin er samkeppnin. Þróunin á jafnt við á sviði verðbréfaviðskipta sem og á öðrum sviðum viðskiptalífsins. Afnám einkaréttar á starfsemi Verðbréfaþings Íslands leiðir til þess að nauðsynlegt er að sett verði í lög almenn ákvæði um starfsemi kauphalla eins og gert er ráð fyrir í frv. Í almennri löggjöf um kauphallir þykir einnig nauðsynlegt að gera tillögur um reglur sem setja skal um skipulega tilboðsmarkaði þar sem viðskipti fara fram með verðbréf sem ekki hafa verið skráð í kauphöllum. Í frv. er því gerð tillaga um hvaða reglur skuli gilda um starfsemi slíkra markaða, veitingu starfsleyfa til þeirra og eftirlit. Ákvæði um skipulag tilboðsmarkaða eru nýmæli í löggjöf hér á landi. Einnig er nýmæli að í frv. er að finna ákvæði um svonefnd yfirtökutilboð, þ.e. að einn aðili eignist sem nemur 33,3% úr atkvæðisrétti eða samsvarandi hlut úr félagi sem hefur verið opinberlega skráð í kauphöll. Auk þeirra meginatriða sem ég hef hér rakið, þá eru ýmis ákvæði gildandi réttar gerð skýrari, t.d. ákvæði sem varða upplýsingaskyldu útgefinna verðbréfa sem hafa verið tekin til opinberrar skráningar í kauphöll, svo og ákvæði um skýrslugjöf og tilkynningar á þeim viðskiptum sem eiga sér stað í skipulegum verðbréfamörkuðum með milligöngu innlendra aðila. Ég vil þá, með leyfi forseta, gera grein fyrir meginákvæðum frv. Frv. skiptist í 14 kafla sem hafa að geyma alls 42 greinar auk tveggja ákvæða til bráðabirgða. Í frv. er jafnframt að finna ítarlegar athugasemdir um þær breytingar sem hér er gerð tillaga um. Í I. kafla er að finna almenn ákvæði svo sem skilgreiningar, ákvæði um veitingu starfsleyfis, stjórn, framkvæmdastjórn og aðra starfsmenn þeirra fyrirtækja sem frv. tekur til. Ákvæði þessa kafla taka mjög mið af sambærilegum ákvæðum sem gilda nú þegar um starfsemi fyrirtækja á fjármagnsmarkaði, t.d. ákvæðum laga nr. 13/1996, um verðbréfaviðskipti. Í II. kafla eru ákvæði um kauphöll og hlutverk hennar en undir starfsemi hennar fellur skipulegur verðbréfamarkaður þar sem opinber skráning verðbréfa á sér stað í samræmi við þær lágmarkskröfur sem gerðar eru um slíka skráningu. Hér má nefna að ýmsar lágmarkskröfur hafa verið gerðar um opinbera skráningu verðbréfa í kauphöll í tilskipun Evrópusambandsins er gildir um það efni og er hluti af EES-samningnum. Kauphöll væri því skylt að fara eftir slíkum ákvæðum þegar ákvörðun er tekin um skráningu verðbréfa í kauphöllinni. Verði frv. þetta að lögum mun kauphöll jafnframt verða heimilt að stunda aðra starfsemi sem er í eðlilegum tengslum við hana. Eðlilegt er að kauphöll geti nýtt aðstöðu sína og sérhæfingu, t.d. með því að stunda viðskipti með önnur verðbréf en þau sem fullnægja reglum sem gerðar eru til þess að taka megi verðbréf til opinberrar skráningar í kauphöllum. Í III. kafla er að finna ákvæði um kauphallaraðila, umsókn um aðild að kauphöll og aðild að samning sem skylt er að gera við stjórn kauphallar. Hér er lagt til að sömu aðilum sé heimil aðild að kauphöll eins og verið hefur hjá Verðbréfaþingi Íslands. Jafnframt eru sett ítarleg ákvæði varðandi aðildarumsókn að kauphöll og málsmeðferð í því sambandi. Loks er lagt til að aðilar að kauphöll undirriti skriflegan samning um aðild sína að henni. Í slíkan samning verði að setja ákvæði um kostnað sem fylgir aðild, upplýsingaskyldu kauphallar, tölvutengingar og önnur tæknileg atriði, svo og ákvæði um afleiðingar þess að brjóta samninginn. IV. kafli frv. ber heitið Reglur um opinbera skráningu verðbréfa í kauphöll. Í þessum kafla er að finna þau helstu skilyrði sem slíkar skráningar þurfa að uppfylla til þess að unnt sé að hefja viðskipti með verðbréf í kauphöll. Stjórn kauphallar ber að setja nánari reglur um þetta efni en þær skulu ávallt uppfylla þær skuldbindingar sem leiðir af alþjóðasamningum sem Ísland hefur gengið að, sbr. t.d. ákvæði EES-samningsins og þær tilskipanir Evrópusambandsins sem gilda um þetta efni. Reglur sem stjórn kaupanda samþykkir um opinbera skráningu verðbréfa skulu staðfestar og birtar í B-deild stjórnartíðinda. Í kaflanum eru einnig nánari ákvæði en nú er að finna í gildandi lögum um niðurfellingu skráningar og tímabundna stöðvun viðskipta. Í V. kafla er nýmæli sem er ákvæði um yfirtökutilboð. Hér er lagt til að sett verði í lög ákvæði sem gilda um yfirtökutilboð í félagi sem hefur verið opinberlega skráð í kauphöll. Í mörg ár hefur staðið til að taka til endurskoðunar ákvæði gildandi réttar um yfirtökutilboð. Í því sambandi má vísa til ályktunar Alþingis um það sama efni sem gerð var 19. mars 1992. Ýmis ríki Evrópu hafa smátt og smátt sett reglur í löggjöf sína um þetta efni, t.d. Danmörk og Frakkland. Flestöll ríki sem aðild eiga að Evrópusambandinu beita slíkum reglum, annaðhvort á grundvelli settra laga eða samkvæmt ólögfestum reglum sem gilda í evrópskum kauphöllum. Á vettvangi Evrópusambandsins hefur enn ekki náðst full samstaða um að setja tilskipun um þetta efni, en margt bendir þó til að svo fari áður en langt um líður. Verði sú tillaga sem hér er gerð um yfirtökutilboð samþykkt mun Ísland bætast í hóp þeirra EES-ríkja sem sett hafa í lög ákvæði um þetta áður en slíkt verður beinlínis skylt samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins. Samkvæmt ákvæðum 19. gr. frv. er kveðið svo á að hafi aðili eignast beint eða óbeint 33,3% atkvæðisréttar eða samsvarandi hluta hlutafjár í félagi sem hefur verið opinberlega skráð í kauphöll skal öllum hluthöfum félagsins gefinn kostur á því að afhenda eignarhlut sinn með sambærilegum kjörum og gilda samkvæmt tilboði þessu sem yfirtekur félagið. Í 1.--4. tölul. 19. gr. frv. er að finna nánari ákvæði um hvenær um yfirtöku félags getur verið að ræða. Þeim sem hefur yfirtekið félag sem skráð hefur verið í kauphöll er skylt að virða opinbert tilboðseftirlit samkvæmt ákvæðum 20. gr. frv. Þar skulu koma fram allar nauðsynlegar upplýsingar svo hluthafar og ráðgjafar geti metið hvort taka eigi tilboðinu eða ekki. Að baki ákvæðinu búa þýðingarmikil rök um vernd fjárfesta og er það mikilvægt nýmæli í löggjöf hér á landi. Í VI. kafla eru ákvæði um viðskipta- og upplýsingakerfi kauphallar. Ákvæði þessa kafla eru efnislega nánast þau sömu og er að finna í gildandi lögum nr. 11/1993, um Verðbréfaþing Íslands. Í VII. kafla er kveðið á um upplýsingaskyldu sem hvílir á útgefendum verðbréfa sem tekin hafa verið til opinberrar skráningar í kauphöllum. Meginreglan er sú að útgefendum ber skylda til að gera þegar í stað opinberar allar upplýsingar um atriði sem máli skipta og geta haft áhrif á verðbréfin, sbr. 24. gr. frv. Jafnframt er í kaflanum kveðið á um skyldur hlutafélaga sem skráð eru í kauphöll til þess að tilkynna til kauphallar ef heildareign félagsins á eign hlutabréfanna nær 5% og 10%, hækkar upp fyrir eða lækkar niður fyrir þau mörk. Á Íslandi hefur skort reglur sem kveða á um upplýsingar sem birta skal þegar aflað er eða verulegum eignarhlut er ráðstafað í félagi sem opinberlega hefur verið skráð í kauphöll. Slík regla hefur oft verið nefnd flöggunarregla. Í 26. gr. frv. er gerð tillaga um að settar verði í íslenska löggjöf reglur um þetta efni og ber eiganda í hlutafélagi samkvæmt þeim að tilkynna þegar atkvæðisréttur eða nafnverð hlutafjár nær þeim mörkum sem talin eru upp í 2. mgr. Þá er í þessum kafla að finna ákvæði er veita kauphöll ótvíræða heimild til þess að veita upplýsingar og vinna að ýmiss konar hagtölugerð. Loks má nefna að í 29. gr. eru ákvæði sem hingað til hafa gilt um skýrslugjöf markaðsaðila vegna þeirra viðskipta með verðbréf sem eru á verðbréfamarkaðnum og þeir hafa átt þátt í að gera. Í VIII. kafla eru ákvæði um starfsábyrgðir kauphallar. Rétt þykir að leggja til að kauphöll sem starfar eftir ákvæðum frv. skuli ávallt hafa í gildi ábyrgðartryggingu vegna fjárhagstjóns sem viðskiptamaður kann að verða fyrir og rakið er til gáleysis í starfsemi kauphallar eða starfsmanna hennar. Slíkri vátryggingu er ætlað að bæta tjón sem nemur allt að 10 millj. kr. og allt að 30 millj. innan hvers tryggingarárs. Í IX. kafla frv. eru ákvæði um skipulagða tilboðsmarkaði og starfsemi þeirra. Hingað til hafa ekki verið í lögum nein ákvæði um starfsemi skipulagðra verðbréfamarkaða ef frá eru talin ákvæði gildandi laga nr. 11/1993, um Verðbréfaþing Íslands. Þrátt fyrir það hefur á undaförnum árum þróast hér á landi starfsemi sem hefur orðið þekkt undir heitinu ,,Opni tilboðsmarkaðurinn``. Þar hafa farið fram viðskipti með verðbréf sem ekki hafa verið opinberlega skráð á Verðbréfaþingi Íslands. Verði ákvæði þessa frv. að lögum skapast möguleikar á því að slíkir tilboðsmarkaðir afli sér starfsleyfis og fellur þá starfsemi þeirra undir eftirlit bankaeftirlits Seðlabanka Íslands. Nauðsynlegt er að í lögunum sé slík starfsemi skilgreind og settar lágmarkskröfur varðandi starfsemina. Á slíkan markað munu t.d. sækja ýmis minni fyrirtæki sem vilja sækja aukið hlutafé til almennings, en eru ekki í stakk búin til að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru um opinbera skráningu í kauphöll, t.d. varðandi lágmarksstærð og dreifingu hlutafjár. Samkvæmt ákvæðum frv. er unnt að veita hlutafélagi starfsleyfi til að reka tilboðsmarkað sem eingöngu telst falla undir skipulag tilboðsmarkaðar. Kauphöll er þó heimilt, eins og ég gat um hér áðan, að starfrækja slíkan markað, enda sé þess getið í starfsleyfi hennar að markaðurinn sé skýrt aðgreindur frá kauphöllinni. Í X. kafla þótti nauðsynlegt að afmarka verðbréfaviðskipti sem falla utan viðskipta við kauphöll eða í skipulögðum tilboðsmarkaði og er óþarfi að rekja þau ákvæði þau sérstaklega. Í XI. kafla eru ákvæði um eftirlit, eftirlit með ákvæðum frv. er falið bankaeftirlitinu eins og tíðkast hefur varðandi eftirlit á fjármagnsmarkaði. Í XII. kafla eru ákvæði um afturköllun starfsleyfis. Í megindráttum eru hér svipuð ákvæði og nú eru í gildi um eftirlit með þeim sem starfa á fjármagnsmarkaðnum. Í XIII. kafla eru ákvæði um þagnarskyldu og skil ársreikninga þeirra félaga sem starfsleyfi hljóta samkvæmt ákvæðum frv. og eru þau ákvæði svipuð og tíðkast hefur í sambærilegum lögum um lánastofnanir og verðbréfafyrirtæki. Í XIV. kafla eru ákvæði um gildistöku frv. og er í því sambandi vísað til ákvæðis til bráðabirgða. Eins og ég gat um í upphafi, þá er með frv. þessu lagt til að einkaréttur verði afnuminn af starfsemi Verðbréfaþings Íslands og almenn löggjöf sett um slíka starfsemi. Hér er um þess háttar breytingu að ræða að nauðsynlegt er að gefa Verðbréfaþinginu frest til aðlögunar að breyttri löggjöf. Lagt er til að það fái aðlögunarfrest til 1. júlí 1999 en jafnframt falli gildandi ákvæði í lögum nr. 11/1993, um Verðbréfaþing Íslands, ekki að öllu leyti úr gildi fyrr en það hefur lokið hlutverki sínu og stofnuð hefur verið innlend kauphöll í samræmi við ákvæði þessa frv. Í ákvæðum til bráðabirgða er hið fyrsta lagt til að hið fyrsta eftir gildistöku laganna verði nefnd falið að heyja undirbúning að stofnun hlutafélags sem hafi það að markmiði að starfrækja kauphöll og taka við öllum eignum, skuldum og skuldbindingum Verðbréfaþings Íslands. Öll framangreind ákvæði miða að því að ekki verði stefnt í tvísýnu þessa eina skipulega verðbréfamarkaðar sem starfræktur er hér á landi vegna breytinga á lögum sem um starfsemina gilda. Jafnframt er tekið fram að Verðbréfaþingi Íslands sé heimilt að starfsrækja skipulegan tilboðsmarkað í samræmi við ákvæði IX. og X. kafla frv. en það mun flýta fyrir framþróun í starfsemi þess og auðvelda aðlögun að ákvæðum þessa frv. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frv. og legg til að frv. verði vísað til hv. efh.- og viðskn. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 13/1996, um verðbréfaviðskipti. Frv. er flutt í tengslum við frv. til laga um starfsemi kauphalla og skipulag tilboðsmarkaða sem ég mælti áðan fyrir. Frv. er einungis þrjár greinar. Í 1. gr. er lagt til að gerð verði nauðsynleg orðalagsbreyting á a-lið 10. tölul. 2. gr. laga nr. 13/1996, um verðbréfaviðskipti. Í 2. gr. frv. er tillaga gerð um að samræma ákvæði sem er að finna í 1. tölul. 3. gr. í samsvarandi ákvæði í frv. til laga um starfsemi kauphalla og skipulegra tilboðsmarkaða. Um er að ræða ákvæði sem fjalla um lágmarkshlutafé verðbréfafyrirtækja. Loks er í 3. gr. lagt til að ákvæði IV. kafla laga um verðbréfaviðskipti sem fjalla um meðferð trúnaðarupplýsinga skuli ekki taka til þeirra viðskipta sem fram fara með verðbréf sem skráð eru á Verðbréfaþingi Íslands heldur skulu þau framvegis taka til allra verðbréfasviðskipta sem fara fram á verðbréfamarkaðnum. Mikilvægt er að ákvæði um þetta, eins og innherjaviðskipti, gildi um öll viðskipti sem eiga sér stað á verðbréfamarkaðnum og er þetta þýðingarmikið atriði til þess að viðskipti á verðbréfamarkaði njóti fullkomins trausts af hálfu fjárfesta. Herra forseti. Ég hef lokið umfjöllun minni um meginefni frv. og legg til að málinu verði vísað til hv. efh.- og viðskn. að lokinni umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 339 um úttekt á fjárhagsvanda Háskóla Íslands og gerð áætlunar til stuðnings rannsókna- og vísindastarfsemi háskólans. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera úttekt á fjárhagsvanda Háskóla Íslands. Jafnframt verði gerð a.m.k. fimm ára áætlun til stuðnings rannsókna- og vísindastarfsemi háskólans.`` Eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni hafa forráðamenn Háskóla Íslands leitað til Alþingis og óskað eftir auknu fjárframlagi til handa háskólanum vegna verulegs fjárskorts sem hafi haft lamandi áhrif á starfsemi skólans undanfarið. Hafa menn af því verulegar áhyggjur að ekki verði unnt að halda úti eðlilegri skólastarfsemi ef ekki verði brugðist við hið fyrsta. Það er í raun óþarft að fjölyrða um slæm áhrif þess að stærsta háskólastofnun landsins búi við alvarlegan fjárskort. Vissulega hafa margir þættir áhrif á þessa slæmu stöðu, t.d. samningsbundnar launahækkanir. Að mati forráðamanna háskólans stendur fjárskortur eftirfarandi þáttum fyrir þrifum svo sem kennslu í tölvunarfræðum, rannsóknanámi, bóka- og tímaritakaupum, endurmenntunarnámi og síðast en ekki síst sé erfitt að ráða til háskólans hæft starfsfólk vegna launakjara. Í alþjóðasamhengi byggist samkeppnisstaðan á góðri menntun. Nýsköpun er gríðarleg á nánast öllum sviðum og hraðinn eftir því. Meðal annars þess vegna er kennsla í tölvunarfræðum mjög mikilvæg fyrir nútímaþjóðfélag. Við Háskóla Íslands eru þrjár kennarastöður í tölvunarfræðum en tveir kennarar af þremur eru í launalausu fríi og starfa úti á hinum frjálsa markaði eingöngu vegna þeirra launa sem í boði eru hjá háskólanum. Það gefur því auga leið að erfitt er að halda úti kennslu á þessu sviði ásamt því að tölvubúnaður hlýtur að kosta sitt. Svipaða sögu er að segja um kennara í sjúkraþjálfun. Þar hafa verið lausar þrjár kennarastöður sl. 10 ár og þrátt fyrir ítrekaðar auglýsingar hefur ekki tekist að fá sjúkraþjálfara til kennslu sem uppfyllir tiltekin skilyrði eftir því sem fæst upplýst hjá háskólanum. Sú staðreynd að launakjör háskólakennara eru svo fráfælandi vegna harðnandi samkeppni úti á hinum almenna markaði er auðvitað háalvarlegt mál sem verður að bregðast við hið fyrsta. Það er þó sök sér ef fólk helst við hér innan lands en mun alvarlegri er sú staðreynd að fólk leitar út fyrir landsteinana í æ ríkara mæli og sest að erlendis beinlínis vegna launa og jafnframt vegna aðstöðuleysis hér. Ásamt tölvunarnáminu er helsti vaxtarbrodur Háskóla Íslands endurmenntunarnámið við Endurmenntunarstofnun þar sem nú eru um 9 þúsund manns við nám á kvöldin. Þarna hefur orðið veruleg aukning eða um þúsund nemendur á ári allra síðustu árin. Þarna er um að ræða nám sem stendur yfir í tvær og upp í fimm annir og sýnir aðsóknin best þörfina fyrir símenntun en flestir nemendur, sem eru í þessu öldunganámi, eru í starfi að deginum til. Þetta segir manni líka það að þótt fólk hafi lokið hinu hefðbundna háskólanámi, þá dugir það e.t.v. ekki nema í 10 ár og fólk á það á hættu að staðna í tilteknu fagi því heimsumhverfið er stöðugum breytingum undirorpið svo sem ljóst er. Aukinn nemendafjöldi við Háskóla Íslands hlýtur að kalla á aukið fjármagn. Í dagskólanum eru nú um 5.700 manns og 9 þúsund manns í öldunganámi eins og ég sagði áðan. Þetta kallar á aukin kaup á tækjum og ekki hvað síst bókum og tímaritum en á því sviði mun vera verulegur skortur. Nemendur búa við þær aðstæður að stöðugt fleiri námskeið þarf að fella saman vegna aðstöðuleysis og gerir það kennsluna ekki eins markvissa. Skortur á fjármagni gerir það líka að verkum að námsframboð verður af skornum skammti og gerir nemendum erfitt fyrir um val að skyldunámskeiðum loknum. Í greinargerðinni með tillögunni er þess einnig getið að gerð verði a.m.k. fimm ára áætlun til stuðnings rannsókna- og vísindastarfsemi háskólans. Það er svo að háskólanám tekur almennt þrjú til sex ár og ekki er hægt að vísa nemendum frá ef þeir á annað borð eru komnir inn. Þess vegna er mjög mikilvægt að náms- og starfsumhverfið sé með þeim hætti að þar ríki stöðugleiki og bæði nemendur og kennarar viti með vissu hvers sé að vænta og auðvitað er mjög slæmt að breyta áætlunum með tilliti til þessa. Í þessu tilliti er vert að nefna rannsóknanámið sérstaklega, en eins og staðan er í dag þurfa flestir að fara utan ef þeir hyggja á framhaldsháskólamenntun svo sem doktorsnám. Í greinargerðinni vitna ég einnig til skýrslu OECD, með leyfi forseta, sem byggir á tölum frá Hagsýslu ríkisins en vert er að hafa í huga að skýrslan sem mun vera sú nýjasta er frá árinu 1993. Bæði hæstv. núv. og fyrrv. menntmrh. hafa ýmislegt gert til að breyta þeirri slæmu stöðu sem við vorum í þá þegar Íslendingar vörðu aðeins 0,7% af þjóðartekjum til háskólamenntunar miðað við 2,5% hjá Bandaríkjamönnum. Þar skipum við okkur á bekk með Tyrkjum, Japönum, Hollendingum og Ítölum en auðvitað hefði verið eðlilegra að við stæðum jafnfætis í menntun í þeim löndum sem við gjarnan sækjum framhaldsnám til, svo sem hinna Norðurlandanna, Bretlands og Bandaríkjanna. Vissulega er ég að miða við milljónaþjóðfélög og þar af leiðandi er kannski ekki ástæða til að ætla að við getum komið okkur upp jafnfyrirferðarmiklu háskólakerfi og þar er, en það er ljóst að við getum lagað stöðuna verulega svo að við verðum samkeppnisfær. Það eiga að vera til fjármunir til þess að gera þetta. Við erum mjög ofarlega á skalanum yfir ríkustu þjóðir heims og við erum alveg örugglega hamingjusamasta þjóð heims þannig að í mínum huga er þetta aðeins spurning um pólitískan vilja. Ég vænti þess að hæstv. menntmrh. bregðist skjótt við fjárhagsvanda Háskóla Íslands og leiti leiða til þess að mið verði tekið af launaþróun utan háskólans til þess að koma í veg fyrir flótta kennara frá skólanum og ljóst er að það verður að finna lausn á þessum vanda og því er tillagan lögð fram. Ég hins vegar vil að endingu vara við því að lausnin verði fundin með því að setja á sérstök skólagjöld á nemendur við Háskóla Íslands. Ég vísa þessari tillögu til hv. menntmn.

Herra forseti. Ég tek undir efni tillögunnar sem fjallar um fjárhagsvanda Háskóla Íslands. Ég tek einnig undir rökstuðning hv. þm. og þá sveltistefnu sem háskólinn þarf að búa við og hv. þm. lýsti. Þetta eru tímabær orð og þetta var líka tímabær ádrepa hv. þm. Framsfl. á ríkisstjórnina.

Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að hreyfa fjárhagsvanda Háskóla Íslands. Staðreyndin er sú að niðurskurður á framlögum til Háskóla Íslands nemur núna frá árinu 1991 til ársins 1997 um 700 millj. kr. á sambærilegu verðlagi sem samsvarar því að einn kennaraháskóli hafi verið skorinn niður. Það er ótrúlegur niðurskurður á þessari stofnun og það er líka ótrúlegt langlundargeð sem Háskóli Íslands hefur sýnt stjórnvöldum á þessum tíma. Því er ekkert óeðlilegt að það mál sé tekið hér upp þó að það sé að vísu óvenjulegt að stjórnarþingmaður taki málið upp með þeim hætti sem hér gerist á sama tíma og verið er að afgreiða mál í fjárln. og í menntmn. Staðan er núna sú að háskólann vantar samkvæmt upplýsingum háskólarektors á þriðja hundrað millj. kr. Það er bersýnilegt að háskólinn stendur frammi fyrir mjög alvarlegri tilvistarkreppu vegna þess að verið er að skera niður til hans fjármuni og vegna þess að á sama tíma er verið að reyna að knýja fram grundvallarbreytingar á stjórnskipulagi háskólans sem sæta mjög mikilli gagnrýni í háskólanum. Ég verð að segja fyrir mig að ég tel að stjórnkerfisbreytingarnar séu meingallaðar að flestöllu leyti. Háskóla Íslands er haldið í bóndabeygju af stjórnvöldum og menntmrh. og fjmrh. í þessu máli þar sem annars vegar er peningavandi og hins vegar er um að ræða kröfur um gerbreytt stjórnkerfi. Háskóli Íslands hefur búið við það stjórnkerfi alveg frá upphafi með örfáum undantekningum að litið hefur verið á hann eins og lýðveldi, svo að segja sjálfstæða stofnun, sem starfaði eftir þeim lögum sem sett eru á hverjum tíma en reglugerðin um háskólann hefur verið afbrigðileg og einstök í íslenska stjórnkerfinu. Engin önnur reglugerð er staðfest á ríkisráðsfundi en þannig er það með reglugerðina um Háskóla Íslands og það er til að undirstrika að hér sé um að ræða sérstakan pappír sem hafi sérstaka stöðu. Nú sýnist mér á öllum tilraunum menntmrh. að verið sé að veikja þetta sterka sjálfstæði háskólans með því að gera háskólarektor að embættismanni og skera niður framlög til háskólans á sama tíma og verið er að tala um að leggja á skólagjöld eins og eru reyndar uppi hugmyndir um í háskólafrv. sem við erum með til meðferðar í hv. menntmn. Það er því vegið að Háskóla Íslands úr mörgum áttum og honum veitir ekki af liðsmönnum hvaðan svo sem þeir koma og ég held að það sé gott að þeir verði bara sem allra flestir, m.a. úr stjórnarflokkunum. Ég vona að tillaga hv. þm. sé til marks um það að aðrir þingmenn stjórnarflokkanna munu koma á eftir henni og styðja hana í því að halda uppi málstað Háskóla Íslands.

Virðulegi forseti. Ég þakka flm., hv. þm. Arnþrúði Karlsdóttur, fyrir að flytja till. til þál. um úttekt á fjárhagsvanda Háskóla Íslands og gerð áætlunar til stuðnings rannsókna- og vísindastarfsemi háskólans. Við sem sitjum í menntmn. höfum hlýtt á fulltrúa háskólans lýsa ástandinu og mér fannst fyrsti flm. lýsa þessu mjög vel áðan og ætla ekki að endurtaka það. Það er mikil hætta á að missa gott starfsfólk frá háskólanum vegna lágra launa og þessi sveltistefna heldur þróun háskólans í ákveðinni spennitreyju sem verður að breyta. Þetta er þriðja mitt þing í röð og mér finnst athyglisvert að sjá hvernig hlutirnir endurtaka sig. Það er alveg sama með Háskóla Íslands og spítalana að þegar komið er að hausti vantar nokkur hundruð milljónir og einungis 50--60 eru settar upp í og áfram herðist spennitreyjan. Flutningsmaður vitnaði áðan í skýrslu OECD, sem ég hef sjálf vitnað nokkrum sinnum til, og þar er mjög sláandi að sjá hvað við erum aftarlega á merinni varðandi fjárveitingar til háskólastarfsemi. Þetta er verulegt áhyggjuefni, ekki síst vegna þess að við erum núna u.þ.b. að lögfesta rammalöggjöf um háskólastigið þar sem stofna á marga nýja háskóla á Íslandi. Reyndar gerir það frv. ráð fyrir því að ekki verði allir þeir nýju háskólar, sem eiga að koma til, rannsóknaháskólar sem eru vissulega mun dýrari og eru kannski samkvæmt sumra skilgreiningu hinir einu sönnu háskólar. Reynslan sýnir okkur bæði frá Bretlandi, Svíþjóð og í flestum nágrannalöndum að háskólar, sem byrja sem kennsluháskólar, þrýsta á um að fá sömu réttindi og sams konar starfsemi og eiginlegir akademískir háskólar. Ég hef verið stuðningsmaður þess að Kennaraháskóli Íslands, og þá hinn nýi uppeldisháskóli, verði rannsóknaháskóli og styð þann skóla í kröfum sínum um bætt kjör. Ég hef einnig verið stuðningsmaður Háskólans á Akureyri og tel að hann gegni mjög mikilvægu hlutverki en þessi þróun má ekki verða til þess að enn eigi að herða að Háskóla Íslands. Ég tek undir orð hv. flm. áðan um að við erum meðal ríkustu þjóða heims, ef miðað er við þjóðartekjur á mann, og við eigum að leggja mun meira til æðri menntunar, ekki síst núna þegar atvinnulíf okkar er allt of einhæft og byggist allt of mikið á einni auðlind en ekki á hugarkrafti og því sem menntun veitir fólki. Þess vegna vil ég taka undir efni tillögunnar. Ég held að það sé óskaplega mikilvægt að gerð verði áætlun til langframa þannig að háskólinn geti skipulagt sig til lengri tíma en eins árs í senn og að það verði mögulegt að byggja upp framhaldsnám, eins og stefna háskólans er núna, ekki síst vegna þess að það er lífakkeri rannsókna og tryggir að kennarar haldi sér við og að raunveruleg akademísk starfsemi eigi sér stað. Ég tek einnig undir orð flm. um skólagjöld. Þessi umræða hefur verið nokkuð í gangi á milli hæstv. menntmrh. og forsvarsmanna háskólans. Það var mjög athyglisvert þegar núv. rektor var kjörinn að þá lýsti hann því yfir að hann væri mótfallinn skólagjöldum. Menntmrh. lýsir því yfir að það frv. sem liggi nú fyrir til háskólalaga segi ekkert um skólagjöld, reyndar er heimild fyrir að setja slík gjöld á en síðan getur hvor vísað á annan. Rektorinn segir: Ef við fáum ekki meiri pening verðum við að leggja á skólagjöld og ráðherrann segir: Ef þið fáið ekki meiri pening leggið þið bara á skólagjöld. Það er því ekki nema von að stúdentar séu orðnir þreyttir á umræðunni. Það hefur verið reynslan hér, þegar skráningargjöldin voru sett á, þ.e. hækkuð úr 5 þús. kr. í 37 eða 40 þús. kr., að það kom ekki fram í auknum fjárveitingum til Háskóla Íslands heldur var dregið úr fjárveitingunum sem því nam. Sama hefur gerst í Bretlandi þar sem skólagjöld hafa verið, þetta hefur gerst sem nauðvörn vegna þess að skólarnir hafa verið í svelti. Menntmrh. hefur sagt á Alþingi að í skýrslu OECD sé mælt með skólagjöldum sem leið fyrir háskólastigið til þess að fá aukið fé. Það er nefnt þar en vissulega er aðalatriðið að aukið fé fari til háskólans. Ég tel mjög mikilvægt að jafnrétti til náms verði áfram sem virkast í landinu og að við eflum Lánasjóð íslenskra námsmanna og einnig er ég flm. að tillögu um styrktarsjóð fyrir efnilega námsmenn. Með öðrum orðum held ég að við Íslendingar verðum að hugsa verulega mikið um að efla háskólastig okkar. Tillagan getur orðið liður í því og kannski um leið áminning um, þar sem varaþingmaður Framsfl. flytur hana, að stefnan sem núv. stjórnvöld reka varðandi málefni Háskóla Íslands og háskólastigsins er ekki nógu góð. Vonandi verður þáltill. samþykkt þannig að fyrir liggi stefnumörkun sem býr Háskóla Íslands betri framtíð.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa sýnt málinu skilingsríkar undirtektir. Hv. þm. Svavar Gestsson velti því fyrir sér út af hverju stjórnarliði kæmi með till. til þál. af þessum toga einmitt nú þegar menn væru nokkurn veginn að leggja síðustu hönd á gerð fjárlaga. Því er til að svara að ég er nýkomin inn á þing, búin að vera hálfan mánuð. Það er rétt hjá hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur að ég er varamaður og þetta kann að koma fólki sérkennilega fyrir sjónir en málið er það að mér er hvellbrugðið. Fólki finnst það kannski ekki þar sem það verður vart við að sama sagan endutaki sig ár eftir ár, fólk komi á hverju hausti. Ég vissi ekki betur en að Háskóli Íslands væri bæði æðsta og stærsta menntastofnun þjóðarinnar í stærsta byggðarlagi landsins. Mér finnst ömurlegt til þess að vita að forráðamenn háskólans skuli þurfa, hver á fætur öðrum, að koma með þá bón að fá að halda úti eðlilegri starfsemi. Ég endurtek að mér var hvellbrugðið að sjá þetta og ég leyni því ekki að ég óttast hvernig lausnin verður. Ég varaði við því áðan að lögð yrðu á skólagjöld og ég ítreka að ég vara við þeirri lausn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um fangelsi og fangavist. Meginefni frv. er þríþætt. Lagt er til að ákvæðum laganna verði breytt svo að ábyrgð á heilbrigðisþjónustu við fanga í fangelsum færist frá Fangelsismálastofnun til heilbr.- og trmrn., að starfrækja megi gæsluvarðhaldsdeildir í afplánunarfangelsum og að ákvæði laga um samfélagsþjónustu verði felld inn í lögin um fangelsi og fangavist auk nokkurra efnisbreytinga á þeim ákvæðum. Í 1. gr. frv. er lagt til að 2. gr. laga um fangelsi og fangavist verði breytt svo að heilbrigðisþjónusta verði ekki lengur talin meðal sérstakra verkefna Fangelsismálastofnunar heldur tilgreint að fangar skuli njóta sambærilegrar heilbrigðisþjónustu og almennt gildir, að heilbr.- og trmrn. sjái um og beri ábyrgð á heilbrigðisþjónustu við fanga í fangelsum. Breytingar þær sem lagðar eru til byggja á áliti nefndar sem heilbr.- og trmrh. skipaði í október 1995 til að fara yfir skipulag heilbrigðisþjónustu við fanga. Þá er í 2. og 3. gr. frv. lagðar til breytingar á 4. og 7. gr. laganna sem taldar eru nauðsynlegar í kjölfar þess að gæsluvarðhaldsfangelsið í Síðumúla var lagt niður. En gæsluvarðhaldsfangar eru nú vistaðir í afplánunarfangelsum. Síðumúlafangelsið var eina fangelsi landsins sem féll undir skilgreiningu laga um gæsluvarðhaldsfangelsi. Nokkuð þótti skorta á að aðbúnaður fanga væri fullnægjandi í fangelsinu auk þess sem nýting þess var orðin léleg. Fangelsinu var því lokað um mitt síðasta ár en gæsluvarðshaldsfangar hafa síðan verið vistaðir í Hegningarhúsinu í Reykjavík og á Litla-Hrauni. Með vísan til þessa fyrirkomulags er lagt til að heimilt verði að starfrækja gæsluvarðhaldsdeildir í afplánunarfangelsum og að vista megi gæsluvarðhaldsfanga meðal afplánunarfanga ef einangrun telst ekki nauðsynleg. Meginákvæði frv. lúta hins vegar að samfélagsþjónustu, samanber ákvæði 4. og 5. gr. þess. Lög um samfélagsþjónustu, nr. 55/1994, öðluðust gildi 1. júlí 1995 en var markaður gildistími til 31. des. 1997. Við samþykkt laganna var litið svo á að um tilraun væri að ræða. Sú tilraun þykir hafa gefist vel og er lagt til að áfram verði í lögum ákvæði um þetta refsivörsluúrræði. Samfélagsþjónusta var fyrst tekin upp sem viðurlög við afbrotum í Bretlandi árið 1973. Eftir það hefur þetta úrræði verið tekið upp í sífellt fleiri löndum í Vestur-Evrópur og á Norðurlöndum ýmist sem sjálfstæð refsitegund eða sem skilyrði í tengslum við skilorðsbundinn dóm. Hér á landi hefur samfélagsþjónusta verið virt sem fyrirkomulag fullnustu óskilorðsbundinna refsivistardóma. Ef litið er til framkvæmdar þessa fullnustuúrræðis höfðu Fangelsismálastofnun í maímánuði sl. borist 132 umsóknir um samfélagsþjónustu frá upphafi. Í 95% tilvika var um að ræða umsóknir frá dómþolum sem brotið höfðu gegn ákvæðum umferðarlaga. Samþykktar umsóknir voru 84, þar af 17 þar sem dómþolar bjuggu utan höfuðborgarsvæðisins. Skilorðsrof hafa aðeins verið sex. Fangelsismálastofnun hefur reynst vandkvæðalítið að útvega samfélagsþjónum hentuga vinnustaði og hefur þeim hvarvetna verið vel tekið. Miðað hefur verið við að þau störf sem komi til greina séu fyrst og fremst aðstoðarstörf hjá opinberum stofnunum, stofnunum sem njóta opinberra styrkja eða félagasamtökum. Verkefni hafa verið margs konar, t.d. þrif, viðhaldsvinna og umönnun og aðstoð við félagsstörf ungmenna og aldraðra, geðfatlaðra og annarra fatlaðra. Til marks um hve vel hefur gengið má geta þess að nokkrum dómþolum hefur verið boðin vinna að samfélagsþjónustunni lokinni og einnig eru dæmi þess að þeir hafi haldið áfram í sjálfboðavinnu. Frv. byggir á þeirri forsendu að samfélagsþjónusta sé ekki tegund refsingar heldur sé um að ræða fyrirkomulag fullnustu á tilteknum óskilorðsbundnum refsivistardómum. Því er lagt til að ákvæðum um samfélagsþjónustu verði skipað í lög um fangelsi og fangavist svo sem er um önnur meginákvæði um fullnustu óskilorðsbundinna refsivistardóma. Með vísan til fenginnar reynslu er lagt til að gildissvið samfélagsþjónustu verði rýmkað og þannig verði heimilt að fullnusta allt að sex mánaða óskilorðsbundinni refsivist. Gert er ráð fyrir að af þessu leiði að dómum sem fullnustaðir verða með samfélagsþjónustu fjölgi um um það bil þriðjung eða um 25 dóma á ári. Þá er lagt til að Fangelsismálastofnun taki ákvörðun um samfélagsþjónustu í stað samfélagsþjónustunefndar sem verið hefur. Rök fyrir þeirri tillögu er þau helst að í reynd metur nefndin aðeins það skilyrði hvort viðkomandi teljist hæfur til samfélagsþjónustu en önnur skilyrði eru hlutlæg. Framkvæmd hefur verið svo háttað að Fangelsismálastofnun hefur undirbúið tillögur til nefndarinnar um afgreiðslu mála og hefur nefndin án undantekninga fallist á tillögur stofnunarinnar. Það þykir því horfa til skilvirkari málsmeðferðar að Fangelsismálastofnun taki þessar ákvarðanir. Þá verður ekki séð að ákvarðanir um samfélagsþjónustu séu veigameiri eða flóknari en aðrar ákvarðanir er varða fullnustu dóms svo sem ákvarðanir um reynslulausn. Ákvarðanir samfélagsþjónustunefndar eru endanlegar samkvæmt gildandi lögum. Það leiðir hins vegar af almennum reglum stjórnsýsluréttar að ákvarðanir sem Fangelsismálastofnun tekur um samfélagsþjónustu má kæra til dómsmrh. Sú tilhögun horfir því til aukinnar réttarverndar fyrir umsækjendur um samfélagsþjónustu og samfélagsþjóna sem hlut eiga að máli. Gert er ráð fyrir að náðunarnefnd láti ráðherra í té rökstudda tillögu um afgreiðslu á erindum sem til hans er skotið vegna ákvörðunar Fangelsismálastofnunar um samfélagsþjónustu. En það er sami háttur og hafður hefur verið á um afgreiðslu mála vegna reynslulausnar og náðunarbeiðni. Herra forseti. Ég hef rakið í meginatriðum efni frv. þessa og gert grein fyrir markmiðum þess. Megintillögur frv. lúta að tilhögun samfélagsþjónustu. Mikið hefur verið rætt og ritað um stöðu refsivistar í viðurlagakerfinu. Hefur sú stefna verið ríkjandi í þeim löndum sem næst okkur eru að draga beri úr notkun óskilorðsbundinna refsivistar eins og unnt er. Vel þykir hafa tekist til með samfélagsþjónustu á því reynslutímabili sem er nú um það bil að ljúka. Því er lagt til að ákvæðið um þetta fullnustuúrræði verði áfram í lögum með þeim efnisbreytingum sem ég hef nú reifað. En þar sem ákvæðin um samfélagsþjónustu falla úr gildi frá og með næstu áramótum er mjög mikilvægt að Alþingi geti fjallað um frv. og tekið afstöðu til þess fyrir áramót sé vilji fyrir því á hinu háa Alþingi eins og hér er lagt til að þessu úrræði verði fram haldið í löggjöf með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir. Ég vænti þess að góð samstaða geti tekist um þá málsmeðferð í hv. þingnefnd. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég fagna mjög því frv. sem hæstv. dómsmrh. hefur flutt og tel að samfélagsþjónusta, sem fjallað er um í frv., sé mjög mikilvægur þáttur í fullnustu refsivistar utan fangelsis. Ég held að flestir séu sammála þeirri stefnu sem fylgt hefur verið að gera fullnustu refsidómanna mannúðlegri, t.d. með vinnuskyldu og menntunarmöguleikum fanga og meðferðarúrræðum í lok refsivistar, t.d. í áfengismálum og refsifullnustu utan fangelsis eins og á vegum Verndar og ekki síst samfélagsþjónustunnar sem var tekin upp fyrir tveimur til þremur árum. Þegar lagt er mat á varnaðaráhrif refsinga og hvort þróa eigi áfram í meira mæli refsifullnustu utan fangelsis er mikilvægt að ítarleg athugun og úttekt á fullnustu refsingar liggi fyrir og ekki síst hvort telja megi fullnustu utan fangelsis hafa sérstök varnaðaráhrif umfram það að afplána refsivist að fullu í fangelsi. Ég tek eftir því að í grg. með frv. kemur fram að nauðsynlegt væri að kanna þá reynslu sem fengist hefur af samfélagsþjónustu. Ég tel að nokkuð skorti að gerð sé könnun á fullnustu refsidóma utan fangelsis og bera það saman við fullnustu innan fangelsis og ég tel að það hafi ekki verið gert nægjanlega, ekki heldur varðandi samfélagsþjónustuna. Ég spyr hæstv. ráðherra um mat hans á því hvort hann telji ekki nauðsynlegt að athugun fari fram á fullnustudómum utan fangelsis samanborið við fullnustu refsinga innan fangelsis og hvort fullnusta utan fangelsis hafi sérstök varnaðaráhrif umfram það að afplána refsivist að fullu í fangelsi. Ég held að mjög mikilvægt sé að við höfum eitthvert slíkt mat vegna þess að ég tel að þróunin hljóti að vera sú að við leggjum meiri áherslu á það, að undangengnu mati á því, að þróa áfram refsifullnustu utan fangelsis. Ég held að þegar borin er saman refsifullnusta utan fangelsis og innan hljóti langtímafangelsisdómur frekar að brjóta fangann niður og herða hann á móti samfélaginu en að hafa tilætluð varnaðaráhrif sem ætla má að fullnusta utan fangelsis hafi frekar. Frv. fjallar um að heimilt verði að fullnusta allt að sex mánaða óskilorðsbundna refsivist með samfélagsþjónustu í stað þriggja áður og að tryggja betur heilbrigðisþjónustu fyrir fanga. Ég fagna þessu mjög og tel til mikilla bóta en gert er ráð fyrir breytingum á almannatryggingalöggjöfinni í frv. sem tryggir að fangar njóti sjúkratrygginga samkvæmt almennum reglum sem um þær gilda. Maður hlýtur að velta fyrir sér hvaða áhrif þessi lenging hefur að mega fullnusta dóma sem eru sex mánuðir eða minna með samfélagsþjónustu. Í skýringum hæstv. ráðherra með frv. kemur fram að þegar litið er á þau brot sem framin hafa verið og hverjir það eru sem hafa fengið að fullnusta refsingu með samfélagsþjónustu að þá er helst um að ræða umferðalagabrot eða í 95% tilvika. Ég spyr hæstv. ráðherra, þegar við erum að framlengja þetta í sex mánaða dóma hvort hægt sé að sjá það eða leggja mat á það eða hvort það hafi verið gert, hvaða brotaflokkar eða refsidómar það væru helst sem bættust við með því að lengja samfélagsþjónustu eða þeir sem geti notað samfélagsþjónustuna, þ.e. þeir sem hafa fengið refsingar sem eru sex mánuðir eða styttri. Mun það breyta mynstri þeirra afbrota sem hægt er að fullnusta innan samfélagsþjónustunnar? Síðan var eitt sem kom mér nokkuð á óvart við lestur frv. sem ég hafði ekki gert mér grein fyrir en hefur verið varðandi samfélagsþjónustuna, að miðað er við að 40 klst. vinna í samfélagsþjónustu svari eins mánaðar refsivist, þ.e. 40 klst. vinna samsvarar þá viku vinnu eins og hún er almennt skilgreind. Ég hélt satt að segja að þeir sem fengju að fullnusta dóm sinn með samfélagsþjónustu hefðu vinnuskyldu í þrjá mánuði en ekki eins og þarna virðist vera að það sé bara ein vika í hverjum mánuði. Það kom mér satt að segja nokkuð á óvart. En hér er verið að bæta við þennan hámarksfjölda sem nú 120 klst., sem virðist ekki vera í framkvæmd með þeim hætti, upp í 240 klst. Ég spyr þá: Ef það er almenna reglan að 40 klst. samsvari eins mánaðar refsivist getur ráðherrann þá skýrt hvað liggi að baki því mati að hér sé um 40 klst. eða einnar viku vinnu að ræða sem samsvarar eins mánaðar refsivist? Ég á sæti í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar og ég mun fyrir mitt leyti leggja áherslu á hraða umfjöllun í nefndinni enda eru okkur sett ákveðin tímamörk því ný lög eiga að taka gildi um næstu áramót. En ég ítreka spurningar mínar til ráðherra sem ég tel ástæðulaust að endurtaka nema ef ég fæ ekki svör við þeim í umræðunni.

Herra forseti. Hv. 13. þm. Reykv. vék að sjónarmiðum varðandi varnaðaráhrif refsinga og samfélagsþjónustu. Nú er það svo að refsing byggir á margþættum sjónarmiðum, varnaðarsjónarmiðum sem er vissulega mjög veigamikill þáttur í refsingum en einnig koma þar til önnur sjónarmið eins og réttmætt endurgjald fyrir það afbrot sem viðkomandi maður hefur framið gagnvart einstaklingum eða samfélaginu og mjög vandasamt er að greina þarna á milli. Ég býst við því að býsna vandasamt sé að greina á milli hvort samfélagsþjónusta af þessu tagi hefur meiri eða minni varnaðaráhrif en eiginleg frelsissvipting í fangelsi. Ætla mætti að frelsissviptingin hefði meiri varnaðaráhrif en þar getur komið á móti að slík lokun frá hinu frjálsa samfélagi veki upp aðrar og neikvæðari kenndir hjá þeim sem í hlut eiga. Allt eru þetta atriði sem út af fyrir sig er erfitt að alhæfa um og geta líka verið mjög einstaklingsbundin. Aðalatriðið í þessu tilviki, sem við erum að fjalla um hér, er að þetta úrræði þykir hafa gefist vel varðandi þá sem hafa hlotið vægar refsingar en þó brotið af sér og í þeim mæli að til dóms um frelsissviptingu hefur komið. Það er alltaf gagnlegt að auka rannsóknir á þessu sviði lögfræðinnar eins og öðrum og reyndar má segja að þetta svið tengist líka öðrum félagsfræðigreinum og ég tek undir með hv. þm. að frekari rannsóknir á því sviði geti verið áhugaverðar. Hvaða dómar eru líklegir til þess að leiða til fullnustu samkvæmt reglum um samfélagsþjónustu eftir að hún hefur verið lengd upp í sex mánuði er ekki gott um að segja. Fram til þessa hafa þetta fyrst og fremst verið brot gegn umferðarlögum og ég geri ráð fyrir því að uppistaðan í samfélagsþjónustu verði áfram varðandi brot á umferðarlögum en þó er ekki hægt að útiloka að þar komi fleiri dómar inn en á því hafa ekki verið gerðar sérstakar rannsóknir eða athuganir. Það verður reynslan ein að leiða í ljós. Þá spurði hv. þm. hvað hefði ráðið þessari 40 klukkustunda viðmiðun. Þar er fyrst og fremst byggt á reynslu annarra þjóða og skírskotunar til þess. Þetta kann að vera mismunandi frá einni þjóð til annarrar en í meginatriðum held ég að segja megi að þarna sé verið að skírskota til þess sem aðrar þjóðir hafa mótað eða þeirrar reynslu sem aðrar þjóðir hafa mótað við framkvæmd þessa úrræðis. Ég vil svo, herra forseti, að lokum ítreka þakklæti fyrir góðar undirtektar við málið og vona að það fái góða meðferð í hv. nefnd en jafnframt skjótan framgang.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin sem mér fannst að mestu fullnægjandi og mér fannst koma fram skilningur hjá hæstv. ráðherra um að æskilegt væri að fyrir lægju ítarlegri rannsóknir en gerðar hafa verið hingað til að baki áhrifum á fullnustu refsidóma. Ég tel mjög brýnt að slík athugun fari fram og að fagaðilar leggi á hlutlausan hátt mat á það miðað við þá reynslu sem við höfum af fullnustu utan fangelsis samborið við að afplána refsivist innan fangelsis. Hæstv. ráðherra bendir á að við höfum tekið mið af því sem gerist í öðrum löndum varðandi það að miða 40 klukkustunda vinnuskyldu við eins mánaðar refsdóm. Gott og vel. Það er svar út af fyrir sig en ég hygg að við munum fara nánar ofan í það við umfjöllun um málið í allshn. þannig að ég læt mér í bili, herra forseti, nægja þessa skýringu en þakka að öðru leyti hæstv. ráðherra fyrir þetta mál.

Herra forseti. Ég mæli fyrir brtt. við till. til þál. um Goethe-stofnunina í Reykjavík frá utanrmn. og geri grein fyrir nefndaráliti á þskj. 372. Brtt. sem hv. utanrmn. flytur hér er svohljóðandi: ,,Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar, með hliðsjón af hinum góðu samskiptum Íslands og Þýskalands, að lýsa yfir stuðningi við þau tilmæli ríkisstjórnarinnar til þýskra stjórnvalda að tryggja að Goethe-stofnunin í Reykjavík verði starfrækt áfram. Jafnframt hvetur Alþingi ríkisstjórnina til að stuðla að því að af Íslands hálfu verði aukin kynning á íslenskri menningu í Þýskalandi.`` Í nefndaráliti hv. utanrmn. um þetta mál kemur fram að nefndin hefur fjallað um tillöguna. Hún fékk á sinn fund Helga Ágústsson ráðuneytisstjóra og Guðna Bragason frá utanrrn. Ríkisstjórnin hefur haft samband við þýsk stjórnvöld í því skyni að fá þau til að endurskoða ákvörðun að loka Goethe-stofnuninni í Reykjavík. Utanrrh. hefur m.a. sent hinum þýska starfsbróður sínum bréf þar að lútandi. Nefndin styður þessi tilmæli ríkisstjórnarinnar. Breytingartillaga nefndarinnar lýtur að þessu orðalagi en er ekki efnisleg. Hv. þm. Gunnlaugur M. Sigmundsson gerir fyrirvara um málið sem felst í því að hann telur eðlilegt að á sama tíma og íslensk stjórnvöld þrýsta á um að þýsk stjórnvöld haldi áfram rekstri Goethe-stofnunarinnar í Reykjavík lýsi þau sig jafnframt reiðubúin til að taka þátt í þeim kostnaði sem af því hlýst. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með þeirri breytinu sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Undir þetta nefndarálit rita Geir H. Haarde formaður, Tómas Ingi Olrich frsm., Össur Skarphéðinsson, Siv Friðleifsdóttir, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Árni R. Árnason, Svavar Gestsson, Gunnlaugur M. Sigmundsson, með fyrirvara, og Kristín Ástgeirsdóttir. Herra forseti. Það hefur verið gott samstarf um mennta- og menningarmál milli Þjóðverja og Íslendinga. Byggist þetta samstarf á margvíslegum forsendum en ekki síst á þeirri forsendu að þjóðirnar eiga sameiginlegan menningararf og er framlag íslenskrar miðaldamenningar til samgermanskra menningarverðmæta jafnframt einn af mikilvægustu þáttunum í íslenskri þjóðmenningu. Mikill fjöldi Íslendinga hefur sótt menntun sína til Þýskalands og tengsl þjóðanna hafa ekki síst orðin náin af þeim sökum. Þýskaland er eitt af þeim ríkjum þar sem mestur áhugi er á Íslandi og Íslendingum og sýna í raun upplýsingar um vægi þýskra ferðamanna á Íslandi ljóslega þennan mikla áhuga. Það er ljóst og hefur komið fram á fundum utanrmn. að áform um að loka Goethe-stofnuninni eru ekki byggð á því að vægi menningartengsla Íslands og Þýskalands sé nú með einhverjum hætti talin vera minna en verið hefur. Nauðsynlegt er að huga að því með hvaða hætti þessum menningartengslum verði best þjónað og að báðir aðilar leggist á eitt um að rækta sameiginlegan menningararf. Ef menningarsamstarf þjóðanna verður endurskoðað er það álit utanrmn. að samstarfið beri að efla. Í þáltill., ef samþykkt verður, lýsir Alþigi þeim vilja sínum að af hálfu Íslands verði aukin kynning á íslenskri menningu í Þýsklandi. Felur sú viljayfirlýsing það í sér að menningartengsl Íslands og Þýskalands beri að styrkja.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. talsmanni utanrmn., Tómasi Inga Olrich, fyrir þá framsögðu sem hann hefur flutt fyrir hönd nefndarinnar og tek undir þau sjónarmið sem fylgdu í ræðu hans um nauðsynina á því að styrkja menningartengsl Íslands og Þýskalands. Ég vil jafnframt þakka hv. utanrmn. fyrir góða og skjóta vinnu í málinu varðandi tillöguna um Goethe-stofnunina í Reykjavík. Ég mæli þar örugglega fyrir munn okkar flutningsmanna níu, annarra auk mín sem fluttu þetta mál inn í þingið. Ég tel að afgreiðsla utanrmn. beri vott um þann hug sem býr að baki væntanlegri samþykkt þingsins í málinu og tel afar mikilvægt að það skuli koma fram svo ljóst og skjótt og hér hefur orðið með áliti hv. utanrmn.