Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 11. fundi í Sþ., 7. des., var tekið til meðferðar: Nefndarálit kjörbréfanefndar um kæru út af kosningunni í Hafnarfirði (A. 309). Frsm. (Haraldur Guðmundsson): N. hefir kynnt sér skjöl þau, er fylgdu kærunni yfir kosningunni í Hafnarfirði, og er hún öll sammála um það, að á kosningunni utan kjörstaðar hafi orðið misfellur. En um hitt sýndist sitt hverjum, hversu hart bæri að átelja þær misfellur. Hinsvegar var því haldið fram, að á nokkrum öðrum stöðum hefðu einnig orðið mistök á atkvgr. utan kjörstaðar, að á a. m. k. einum stað hefðu ekki verið viðstaddir vitundarvottar og að annarsstaðar hefði verið veitt aðstoð við kosninguna. N. leggur til, að þessar misfellur verði átaldar og gerðar ráðstafanir til þess, að þær komi ekki fyrir oftar. Þarf ég svo víst ekki að rifja upp fleira og læt þetta nægja.

Bernharð Stefánsson Ég hefi borið fram brtt. á þskj. 337, við 54. gr. frv., um að síðari hl. 2. málsgr. ásamt 3. og 4. málsgr. þeirrar gr. falli niður. Þessi hluti gr., 54. gr., sem ég vil láta falla niður, er um það, að setja skuli við nafn hvers frambjóðanda á kjörseðilinn, hvaða flokki hann tilheyrir. Þá hefi ég einnig á þskj. 321 borið fram brtt. ásamt hv.þm. V.-Sk., um að frambjóðendum skuli raðað á kjörseðil eftir stafrófsröð, en ekki eftir flokkum, eins og nú er ætlazt til samkv. frv. Verði báðar þessar till.samþ., till. frá mér einum og till. frá okkur hv.þm. V.- Sk., þá mundi efri hluti kjörseðilsins líta út eins og kjörseðlar hafa litið út hingað til, þannig, að frambjóðendum væri raðað þar í stafrófsröð, án þess að aðrar reglur væru þar um. Þessa tilhögun verð ég að telja heppilegasta eins og nú er málum háttað. Eins og hv.þdm. muna, þá var upphaflega ætlazt til eftir frv., að til þess að geta boðið sig fram fyrir stjórnmálaflokk þyrfti flokksstjórnin að viðurkenna framboðið. Þetta þótti ýmsum hv.þm. of ófrjálslegt og fannst flokksstjórnum með því gefið of mikið vald. Og ég skal játa það, að ég var í tölu þeirra þm., sem þannig litu á. Þegar þetta frv. var hér fyrr til meðferðar í þessari hv. d., bar ég því fram brtt. ásamt hv.þm. V.-Sk., um að prófkosning flokksmanna í kjördæmi skyldi skera úr um það, hver væri löglegur frambjóðandi flokksins. Þetta hefði mér þótt sanngjarnasta og eðlilegasta lausn þessa atriðis, því að ég fæ ekki séð, hverjir eru réttbærari til þess að skera úr um það, hver eigi að vera frambjóðandi flokks í kjördæmi, heldur en einmitt flokksmenn þess hins sama flokks í því kjördæmi. En þessi till. okkar hv.þm. V.-Sk. kom ekki til atkv. í það skipti, sökum þess að önnur till. var samþ., sem gekk lengra í þessa átt, og var um það, eins og menn muna, að yfirlýsing frambjóðandans um það, í hvaða flokki hann væri, skyldi nægja. Eftir frv. eins og það er nú orðið getur því hver sem er boðið sig fram í hvaða flokki, sem hann vill. Menn geta því boðið sig fram samkv. frv. í þeim flokki, sem þeir eru alls ekki í, og þannig geta menn, ef svo ber undir, villt á sér heimildir. Mér finnst, hvað sem um þetta má segja að öðru leyti, að það sé alveg óþarfi, að kjörseðillinn sjálfur staðfesti yfirlýsingu slíkra manna, hvaða flokki þeir tilheyra, - manna, sem alls ekki eru í flokknum, heldur bjóða sig fram sem slíkir aðeins að yfirvarpi. Þess vegna vonast ég eftir, að till. mín verði samþ., þó að hún sé fullseint framkomin. Hún kemur þó í veg fyrir það, að menn geti notað kjörseðilinn til þess að villa á sér heimildir. Um deilu þá, sem hér varð í gærkvöldi, skal ég ekki fjölyrða, enda býst ég við, að líta megi á það mál sem að mestu útrætt. Þessi deila hefir eingöngu verið á milli fulltrúa sjálfst.manna og jafnaðarmanna í stjskrn. Við framsóknarmenn í stjskrn. tókum ekki þar neina afstöðu til þessa deiluatriðis, enda var engin ástæða til þess að ætla, að þessar till. mundu koma fram, eftir starfi n. að dæma áður, og ég skal aðeins geta um það í þessu sambandi, að stjskrfrv. er nú búið að ganga í gegnum báðar d. án þess að þetta atriði hafi komið til greina. Það hefir verið búizt við því af flestum mönnum, sem um þetta mál hafa rætt, að við framsóknarmenn mundum einskis í njóta af þessum uppbótarsætum. a. m. k. fyrst um sinn. Það var svo um tíma, að meðal margra manna af öllum flokkum var eins og enginn gæti hugsað sér, að kosningar gætu nokkurntíma farið öðruvísi í kjördæmunum en þær fóru 1931, því að við þær var allt miðað, og samkv. þeirri kosningu hefðum við framsóknarmenn ekkert uppbótarþingsæti fengið, eins og gefur að skilja. En vitanlega getur orðið breyt. á þessu fyrr en varir. En ég geri nú samt ráð fyrir því, að a. m. k. við næstu kosningar komi ekki til þess, að við framsóknarmenn fáum neitt uppbótarþingsæti, og þess vegna er engin ástæða fyrir mig að hafa nokkur afskipti af úthlutun þeirra með tilliti til nokkurra hagsmuna mínum flokki til handa. En úr því að uppbótarsætin eru veitt á annað borð, þá er rétt, að þau bæti virkilega úr því misrétti, sem á hefir þótt vera milli flokka í kosningum. Alltaf undanfarið, þegar talað hefir verið um þetta misrétti milli flokka, hefir verið lögð áherzla á það, að misjafnlega margir kjósendur stæðu á bak við hvern þm. hvers flokks. Og þær till., sem fram hafa komið til umbóta í þessu efni, hafa allar verið um það, að minnka þennan mismun, og ég þori að fullyrða, að þetta var tilgangurinn með þeirri stj.-skr.breyt., sem samþykkt var á síðasta þingi og nú hefir verið gengið endanlega frá. Nú finnst mér fyrir mitt leyti alveg vafa- og tvímælalaust, að þessum tilgangi verður betur náð með till.hv.þm.N.-Ísf. á þskj. 323 heldur en með till. sjálfstm. í stjskrn. á þskj. 322. Mér virðist það ótvírætt, að með till.hv.þm.N.-Ísf. verði kosningin jafnari heldur en með hinni till., og það, að jafna kosningarréttinn, er það, sem barátta síðustu ára hefir snúizt um. Mér virðist, að til þess að komast sem næst réttu hlutfalli milli kjósendafjölda og þingmannafjölda, þurfi niðurstaða allrar kosningarinnar að vera sem líkust niðurstöðu hlutfallskosningar, - sem líkust því, að landið allt væri eitt kjördæmi með hlutfallskosningu. En hv. sjálfstæðism. leggja til, að aðeins hluti kosningarinnar fari eftir reglum hlutfallskosninga.

Hvor hlutinn er það nú?

. Það eru þessi afgangsatkvæði, sem þeir eru að tala um, en sem ég hefi ekki verulega skilið, hvað átt er við með, því það, sem hv. 1. þm. Reykv. kallar afgangsatkvæði, hefir áreiðanlega í sumum tilfellum orðið til þess að koma einhverjum þm. að, og það get ég ekki almennilega skilið, hvernig hægt er að kalla afgangsatkvæði. Þeir leggja til, hv. sjálfstæðism., að áður en kemur til úthlutunar uppbótarþingsæta sé dregin frá flokksatkvæðunum hlutfallstala kosningarinnar margfölduð með þingmannátölu flokksins og uppbótarsætin aðeins reiknuð eftir þeim afgangi, sem þá verður. M. ö. o.: Þeir leggja til, að uppbótarsætin séu reiknuð út eftir hluta kosningarinnar Ef þetta er mesta réttlætið, þá er mjög vafasamt, að rétt hafi verið að fjölga þm. Reykv. Heldur hefði átt að verja þeim þingsætum til uppbóta samkv. þessari reglu. En þegar stjskrfrv. var hér til meðferðar á hæstv. Alþingi í fyrra, þá minnist ég þess ekki, að nokkur af þm. Sjálfstfl. kæmi fram með neina till. í þá átt, að þm. yrði ekki fjölgað hér í Rvík. Það er sýnilegt, að regla sú, sem fram er sett í till.hv. sjálfstæðism. í stjskrn., gefur stórum flokki betri aðstöðu til uppbótarþingsæta heldur en litlum flokki, af þeirri einföldu ástæðu, að afgangstala hans verður að öllum jafnaði hærri heldur en hjá litlum flokki, jafnvel þótt litli flokkurinn hafi orðið fyrir meira ranglæti í kjördæmakosningunum heldur en stóri flokkurinn. Ég skal að vísu játa, að væru uppbótarþingsætin ótakmörkuð, kæmi þetta auðvitað í sama stað niður, því að þá mætti ná fullu jafnrétti með báðum þessum aðferðum. En nú eru uppbótarsætin takmörkuð samkv. stjskr., sem nýlega er búið að samþ., og samkv. því kosningalagafrv., sem hér liggur fyrir. Það kann vel að vera, að þau reynist nægilega mörg við næstu kosningar og fleiri kosningar þar á eftir, og þá er allt eins og það á að vera, en fari svo, að þau nægi ekki, þá hlýtur það með aðferð sjálfstæðism., „Möllers aðferðinni“ svo kölluðu, að ganga út yfir minnstu flokkana, sem rétt eiga til uppbótarsæta. Ég hefi fylgt þeim breyt., sem nú er verið að gera á kjördæmaskipuninni, þó ýmsir litu svo á, að það væri á móti hagsmunum míns flokks. En ég hefi talið það rétt, að allir landsmenn hefðu sem jafnastan kosningarrétt. Ég hélt því fram þegar í kosningunum 1931, að kosningarréttur ætti að vera sem jafnastur. Ef því verður ekki trúað, má leita vitnis hjá hundruðum manna í Eyjafirði, sem mál mitt heyrðu á fundum þar. Minn flokkur hefir engra flokkshagsmuna að gæta nú í þessu máli, svo að sýnilegt sé. En ég vil, eins og ég hélt fram 1931, að sem mest réttlæti náist með þeim breyt., sem nú er verið að gera, og tel ég, að þannig komi þær að mestu gagni. Þetta tel ég, að náist bezt með till.hv.þm.N.-Ísf., og mun ég því fylgja henni. Ég hefi viljað taka þetta fram um mína afstöðu, af því að ég hefi átt sæti í stjskrn., og í þessu efni hefir enn ekkert verið lagt til málanna frá hendi míns flokks. En ég geri ráð fyrir, að flokksbræður mínir í n. hafi sömu afstöðu og greiði atkv. með till.

Halldór Stefánsson Það er ekki með öllu óskemmtilegt að hlýða á fulltrúa þeirra flokka sem misnotað hafa orðið „réttlætismál“ svo hrapallega nú um hríð vera að deila um það innbyrðis, hvað sé réttlæti í þessu efni. Hv. þm.N.-Ísf. kallar það réttlæti, að reglunum sé hagað þannig, sem hans flokki gæti orðið mest til framdráttar, en fulltrúar sjálfstæðismanna telja réttlætinu fullnægt, ef reglunum væri hagað þannig, að stærsti flokkurinn, þ. e. þeirra eiginn flokkur, hefði mestan hagnað af. Báðir ákölluðu forseta hástöfum um að koma sínu máli til liðs og úrskurða till. hins aðilans frá atkvgr., af því hún kæmi of nærri stjskr.Hæstv. forseti er nú í ólíkt meiri vanda staddur en þegar ég krafði hann um samskonar úrskurð um ákveðið atriði í frv. af þessum sömu ástæðum. Þá vísaði hann til þessara sömu manna sem „autoritet“, sem hann byggði á úrskurð sinn, sem nú liggja í hárinu hver á öðrum. Annars er þessi deila um flokkshagsmuni aðeins forleikur að þeirri deilu, sem framundan er, um það, hvort hærra eigi að setja flokkshagsmuni eða hagsmuni þjóðarinnar. Er ekkert líklegra en að slíkar deildir endi með því, að lýðræðið liði undir lok. Með þessu er því þjóðræðið að brugga sjálfu sér banaráð. Ég vara við þessu, því að þegar flokkshagnaður og ofbeldishugur er látið sitja í fyrirrúmi fyrir þjóðarhagsmunum, þá er ekki langt til þess, að allt logi í ófriði innanlands, og endirinn verður sá, að lýðræðið verður afnumið, eins og við þekkjum dæmi til úr sögunni. Um brtt. á þskj. 322 og 323 hefir aðallega verið deilt við þessa umr. Þær hafa verið bornar saman hvor við aðra, en minna gert að því að bera hvora þeirra um sig saman við ákvæði frv. eins og þau eru. Við þessar umr. hefir mér orðið það ljóst, að till.hv.þm.N.-Ísf. er réttari og réttlátari en till. sjálfstæðismanna. Hitt er þó vafamál, hvort hún er betri en ákvæði frv. eins og það er. Ég skal að vísu játa, að það er erfitt að átta sig á jafnflóknu máli og þessu á svo skömmum tíma, en mér skilst þó eftir þá stuttu yfirvegun, sem kostur hefir verið á, að ákvæði frv. séu engu verri. Mér virðist, að brtt.hv.þm.N.-Ísf. geri ráð fyrir að úthluta uppbótarsætum, þar til komið er niður fyrir hlutfallstöluna. Það má vera, að þessi skilningur sé ekki í samræmi við skilning meiri hl. Auk þessa efast ég stórlega um, að niðurlag till. sé rétt orðað. Ég mun greiða atkv. á móti þessari till.hv.þm.N.-Ísf., kýs heldur frvgr. óbreytta. Ég ætla ekki að ræða um þær aðrar till., sem hér liggja fyrir. Ég get fallizt á allar þær till., sem n. ber fram einhuga, og sömuleiðis á till.hv.þm. V.-Sk., hv. 1. þm. Reykv., hv. 1. þm. Eyf. og hv.þm. V.-Húnv.

Jón Pálmason Ég hefi að þessu ekki tekið þátt í umr. um þau deilumál, sem hér liggja fyrir, en vil þó ekki láta hjá líða að segja nokkur orð. Ég lít svo á, að mismunur á aðferðum till. á þskj. 322 og 323 komi ekki til greina svo lengi sem 11 uppbótarsæti nægja til jöfnunar á milli flokka. Mismunurinn kemur þá fyrst til greina, þegar 11 þingsæti nægja ekki. En ég held, að það sé orðum aukið, sem haldið hefir verið fram, að oltið gæti á fleiri þingsætum. Ég hygg, að aldrei geti verið vafi um nema eitt þingsæti. Eftir till. á þskj. 322 eru meiri líkur til þess, að það þingsæti falli til stærri flokksins, en eftir till. á þskj. 323 fellur þetta baráttuþingsæti á þann minni. Hér er vafasamt, hvort á að reikna uppbótarsæti eftir afgangsatkvæðum eða taka öll atkvæðin og reikna út eftir þeim. En mér finnst réttara að taka afgangsatkvæðin og reikna eftir þeim, því að það eru þau, sem gefa rétt til uppbótarsæta fyrir einstaka þingflokka. Ég er ekkert hikandi að fylgja till. á þskj. 322, og ég tel slíkt fjarstæðu eina að ætla, að hún sé brot á stjskr. Það hefir líka mikla þýðingu fyrir okkar pólitíska líf, að einn þingflokkur geti náð meiri hl. í þinginu og beri ábyrgð á stjórninni. Og það er sem stendur aðeins einn flokkur, Sjálfstfl., sem getur náð meiri hl. við næstu kosningar. Mér virðist því eðlilegt, að þetta baráttuþingsæti falli til stærsta flokksins fremur en til hins minnsta, því að það mundi aðeins veikja afstöðu þess flokks, sem að sjálfsögðu ætti að bera ábyrgðina á stjórn landsins. Það má ef til vill segja, að við sjálfstæðismenn lítum með þessu aðeins á flokkshagsmuni okkar, en ég lít hér aðeins á þjóðarhagsmunina, þó að svo vilji til sem stendur, að það er Sjálfstfl., sem er stærsti flokkurinn. Hv. 1. þm. Eyf. sagði, að hans flokkur hefði engra hagsmuna að gæta í þessu efni. Ég tel það vafamál; það er a. m. k. kunnugt, að Framsfl. og Alþfl. hafa haft bandalag sín á milli um kosningu embættismanna þingsins, og einnig hefir því verið lýst yfir í blaðagrein, að þessir tveir flokkar væru að hugsa um að mynda stjórn, svo að hagsmunir hans flokks fara að verða nokkuð tengdir hagsmunum Alþfl. Hv. þm.N.-Ísf. komst svo að orði, að hér væri verið að seilast eftir eina lambi fátæka mannsins. Þetta var næsta óheppilega orðað hjá hv.þm. Mér virðist, að hann þurfi ekki að bera sig svo fátæklega, þar sem hans flokkur hefir nú æðsta mann þingsins og vonir fyrir þennan hv.þm. að komast í stjórn landsins, ef hann heldur jafnvel á hinum pólitísku spilum sem að undanförnu. Þegar svo er komið, þá verður kosið aðeins um það tvennt, hvort menn vilji þjóðnýtingu og ríkisrekstur eða frjálsa samkeppni. Ég vona nú, að þeir verði alltaf fleiri, sem kjósa hina frjálsu samkeppni. En þegar talað er hér um ranglæti og að oltið geti á fleiri þingsætum, þá sé ég ekki, að hér sé um að ræða nema eitt sæti, og ég álít, að þá sé eðlilegra, að það renni til stærsta flokksins, og mun því greiða atkv. með till. á þskj. 322.

Jakob Möller Það er aðeins örstutt aths., sem ég þarf að gera út af ummælum hv. 1. þm. Eyf. Hann sakaði okkur sjálfstæðismenn um það, að við vildum ekki láta alla kosninguna fara eftir hlutfallskosningareglum. En hv.þm. gætir þess bara ekki, að það eru þá ekki bara sjálfstæðismenn einir, sem ekki vilja þetta, því að stjskr. bannar þetta með því að fyrirskipa meirihlutakosningu í kjördæmum. Ef það er nú hinsvegar meining hv.þm., að samkv. till.hv.þm.N.-Ísf. fari öll kosningin fram eftir reglum hlutfallskosninga, þá virðist enn rétt að beina athygli hæstv. forseta að því, hvort sú till. muni þá ekki síður samrýmanleg stjskr. en till. okkar sjálfstæðismanna. Annars er það um okkar till. að segja, að samkv. henni fer kosningin þannig fram, að að nokkru leyti er fylgt fram fullu jafnrétti milli flokka, með því að áskilja hverjum kjördæmiskosnum þingmanni jafnt atkvæðamagn, en að nokkru leyti er farið eftir venjulegum reglum hlutfallskosninga, eins og berum orðum er tekið fram, að gert skuli, í stjskr. Reiðilestur hv.þm.N.-M. út af því, að sýnt sé, að í þessu máli eigi að meta flokkshagsmunina meira en þjóðarhagsmuni, skil ég svo, að flokkar þeir, sem eru í meiri hl. í þessari deild, muni ætlast þetta fyrir, enda er talið, að samvinna sé ráðin milli þeirra upp úr næstu kosningum. En ég hefi ekkert á móti því, þótt hv.þdm. sýni það með atkv. sínu að þeir meti flokkshagsmuni meira en annað. Hitt væri óviðkunnanlegra, ef hæstv. forseti sýndi það í úrskurði sínum, og dettur mér ekki í hug að gera honum þær getsakir.

Bernharð Stefánsson Ég þarf ekki að svara þeim andmælum, sem flutt hafa verið gegn því, sem ég sagði. Mér er mikið áhugamál, að þingi geti verið lokið sem fyrst, svo að við Norðurlandsþm. getum komizt heim fyrir helgi. Það hefir ekki heldur verið hrakið neitt af því, sem ég sagði, að meiri jöfnuður næðist með till.hv.þm.N.-Ísf. Hitt er allt annað mál, að þeirra flokkur mun hafa meiri hagsmuni af því að till. sjálfstæðismanna nái samþykki. En ég vil vekja athygli á því, að það, sem sýnast flokkshagsmunir í dag, getur snúizt til óhags á morgun. Það er enginn kominn til þess að segja, að þeirra flokkur verði sá stærsti í framtíðinni, og þá verður það ef til vill andstöðuflokkur þeirra, sem græðir á þeirra eigin till. í framtíðinni. Afstaða kjósendanna til flokkanna getur breytzt óðar en varir, svo að ég held, að hv. sjálfstæðismenn ættu að fara varlega í að hafa þetta sjónarmið, og hafa heldur það sama og ég og reyna að finna, hvað er réttlátast í þessum efnum. Hv. þm. A.-Húnv. játaði, að hann hefði þann tilgang með sinni afstöðu, að hann vildi stuðla að því, að stærsti flokkurinn gæti náð meiri hl. þingsæta. Það getur verið gott og blessað, að einn flokkur hafi meiri hl. þingsæta og geti þannig einn borið alla ábyrgð á löggjöfinni og stjórnarfarinu í landinu, en ég er nú svo mikill lýðræðismaður, að ég játa þessu því aðeins, að flokkurinn hafi meiri hl. þjóðarinnar á bak við sig, en ef hv.þm. A.-Húnv. athugar till. flokksbræðra sinna í stjskrn., hlýtur hann að sjá, að þetta getur náðst án þessa óhjákvæmilega skilyrðis, og ég tel það heldur ekki æskilegt fyrir neinn flokk að hafa meiri hl. hér á Alþingi án þess jafnframt að hafa meiri hl. kjósenda á bak við sig. Það var auðskilið á ræðu hv.þm. A.-Húnv., að hann taldi þetta hagsmunamál fyrir Sjálfstfl. En það má minna á það í þessu sambandi, að flokkurinn hefir ekki undanfarið talað mikið um hagsmuni sína, a. m. k. ekki opinberlega, heldur réttlætið í þessum málum eitt, og ekkert annað. Það stendur hinsvegar óhrakið, og hefir meira að segja ekki verið gerð tilraun til að hrekja það, að réttlætið í þessum málum, sem er það, að þm. flokkanna hafi sem jafnasta kjósendatölu, næst bezt með till.hv.þm.N.-Ísf. Hv. þm. A.-Húnv. endaði ræðu sína með slettum til okkar framsóknarmanna, og sé ég að vísu ekki ástæðu til að svara því sérstaklega. Ég vil þó segja það, að Framsfl. mun haga sér að því er snertir samstarf við aðra flokka eftir því, hvernig hann getur bezt komið stefnumálum sínum fram. Við framsóknarmenn höfum um skeið haft samvinnu við Sjálfstfl., og með þeirri samvinnu gátum við komið mikilsverðum málum fram, og eins mun um við framvegis, ef við höfum sömu hagsmuni af, vera í samvinnu við aðra flokka. Framsfl. gengur ekki inn á það að vera aðstoðarflokkur neinna annara flokka í þinginu, hvorki Sjálfstfl. né Alþýðufl. Hv. 1. þm. Reykv. lét svo um mælt, að það væru ekki sjálfstæðismenn einir, sem vildu ekki úthluta uppbótarsætunum eftir reglum hlutfallskosninganna, því að stjskr. heimilaði það ekki heldur. Þetta verður þó því aðeins rétt í því tilfelli, að uppbótarsætin nægi ekki til þess að þetta náist, en það, sem hv.þm.N.-Ísf. vill og ég er samþykkur, er einmitt það, að þessu verði náð eins og hin nýsamþykkta stjskr. frekast leyfir. Og það er það, sem hv. sjálfstæðismenn geta ekki fallizt á.

Jón Pálmason Ég skal svara hv. 1. þm. Eyf. nokkrum orðum, en langt út í málið tel ég ástæðulaust að fara, Hv. þm. sagði, að ég hefði játað, að tilgangurinn hjá okkur sjálfstæðismönnum væri sá, að stuðla að því, að vafasætin, sem um er að ræða, lentu heldur hjá stærsta flokknum en minnsta flokknum. Það er og augljóst, að þetta er heppilegt, en að vísu því aðeins, að um flokk sé að ræða, sem vinnur á heilbrigðum grundvelli, að þjóðarheill, réttlæti o. s. frv. Og það kemur naumast til að flokkur, sem helmingur þjóðarinnar stendur að, hafi ekki eitthvað það við sig, sem þjóðin getur treyst. Ef þjóðin sjálf er ekki á villigötum stödd, hlýtur stærsti flokkurinn að vera sá flokkurinn, sem þjóðin getur bezt treyst til að fara með mál sín. Það er hinsvegar rétt hjá hv. 1. þm. Eyf., að það er ekki hollt fyrir neinn flokk að taka völdin, ef hann hefir ekki meiri hl. þjóðarinnar á bak við sig. En þótt oltið geti á nokkrum vafaatkvæðum, tel ég samt rétt, að flokkurinn hafi skilyrði til að taka völdin og vinna að því, sem hann telur sér rétt og skylt og er að útrýma því spillta ástandi, sem hefir verið hér á landi um stund. - Ég viðurkenni, að það er mest réttlæti í því, að sem jöfnust atkvæðatala sé á bak við hvern þm., og það er líka einmitt þetta, sem verið er að reyna að ná, og á misskilningi byggt, að á milli þessara tveggja till. sé svo mikill mismunur í þessu falli eins og sumir hv.þm. hafa viljað vera láta, eins og líka hefir verið bent á af öðrum. Ég skal svo að síðustu víkja nokkrum orðum að því, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, að ég hefði verið að sletta til þeirra framsóknarmanna. Ég sletti engu til þeirra, enda er það ekki vani minn að vera með slettur. Hinsvegar benti ég á atriði, sem er upplýst opinberlega og skjalfest, og er það, að Framsfl. rekur verzlun á víxl við hina flokkana, eftir því, sem honum þykir hentugast hverju sinni, og sem stendur vinnur hann með minnsta flokkinum í þinginu. Hv. 1. þm. Eyf. vill skýra þetta svo, að Framsfl. Vinni að sínum stefnumálum hvort heldur sem er með Sjálfstfl. eða Alþfl., eftir því, hvernig við horfir í hvert skipti, en ég held, að það væri bezt fyrir hv. 1. þm. Eyf. eins og aðra þá framsóknarmenn að tala sem minnst um stefnumál Framsfl., því að öll þau stefnumál, sem flokkurinn hefir haft, er hann löngu búinn að svíkja.

Frsm. (Thor Thors) Það hefir þótt rétt að hespa þetta mál ekki svo af, að það væri ekki ýtarlega rætt, og skal ég því leyfa mér að ræða málið eins og tilefni hefir gefizt til.  Ég mun þá fyrst víkja að þeim ræðum, sem fluttar hafa verið á þessum fundi, og skal þá fyrst snúa mér að hv. 1. þm. Eyf. Hann á sæti í stjskrn. af hálfu flokks síns, og á hann það sameiginlegt við hv.þm.N.-Ísf., að hann uppgötvaði ekki fyrr en á síðustu stundu þetta reginhneyksli, sem á nú að þeirra dómi, að felast í till. okkar sjálfstæðismanna viðvíkjandi úthlutun uppbótarsætanna. Hv. þm. talaði um það, að regla okkar mundi gefa stærri flokkunum aukinn rétt. Þetta er ekki allskostar rétt, þótt það að vísu geti komið fyrir, að hún dragi taum stærri flokkanna, þannig að eitt vafasæti lendi frekar hjá stærri flokkunum en þeim minni, og ég tel það í samræmi við stjskr. og þann anda, sem hún er byggð á, að reynt sé að tryggja það, að flokkur, sem hefir meiri hl. kjósenda á bak við sig, fái meiri hl. þingsæta, fremur en að stefnt skuli að því, að hin endanlegu hlutföll á milli stærsta og minnsta flokksins verði sem jöfnust. Það er þýðingarmeira, að meiri hl. kjósenda ráði meiri hl. Alþingis heldur en hvort hlutfallstölurnar milli Sjálfstfl. og Alþfl. verða 700 og 750 eða 700 og 780. Hv. 1. þm. Eyf. viðurkenndi það líka, að í því tilfelli, að stærri flokkurinn hefði meiri hl. kjósenda, væri réttara, að hann fengi vafasætin. Hinsvegar vildi hv.þm. halda því fram, að þetta tilfelli kæmi ekki fyrir. Við verðum þó um þetta að miða við atkvæðatölur flokkanna, og atkvæðatölurnar voru þær við síðustu kosningar, að Sjálfstfl. hafði meiri hl. þeirra atkv., sem til greina koma um skipun þingsins. Sjálfstfl. fékk 17131 atkv., Framsfl. 8530½ atkv. og Alþýðufl. 6864½ atkv., og hefir Sjálfstfl. þannig 1736 atkv. fleira en hinir tveir flokkarnir hafa til samans. Er það tvímælalaust eftir þeim reglum, sem kosningalögin leggja að öðru leyti á, að Sjálfstfl. á samkv. þessu að hafa hreinan meiri hl. á þingi. Hv. 2. þm.N.-M. talaði um það, að farið væri að slá út í fyrir okkur í réttlætismálunum, þar sem flokkarnir, er hafa haft forgöngu í þeim málum, væru nú farnir að togast á um þau. En ég vil benda hv. 2. þm.N.-M. á það, sem ég tók fram áður, að grundvöllurinn undir skipun þingsins á að vera sá, að meiri hl. kjósendanna ráði meiri hl. þings, og það er einmitt til þess að ná því marki, að þessi till. okkar er borin fram. Þá var hv.þm. eitthvað að nöldra um það, að þetta nýja skipulag mundi steypa þingræðinu og þjóðræðinu í landinu. Að þessi hv.þm. sé á móti þeim breyt., sem stjskr. og kosningal. gera á kjördæmaskipun og kosningarrétti, kemur mönnum ekki kynlega fyrir, en ég vil vekja athygli hans á því, að það er svo fjarri því, að þær verði til að steypa þingræðinu, að þær þvert á móti verða til að tryggja það og gera það réttlátara. Þegar hv.þm. hefir áttað sig nægilega á þessu, vænti ég þess, að hann sannfærist um það, að sá málstaður, sem fram er fluttur í stjskr., er sá réttláti málstaður. Þá skal ég víkja nokkrum orðum að útreikningafargani hv.þm.N.-Ísf. og taka dæmið, sem hann nefndi um það, hve regla okkar væri óréttlát. Hv. þm. sagði, að þetta kæmi sérstaklega í ljós, ef það dæmi væri tekið, að frambjóðendur Alþfl. við síðustu kosningar á Seyðisfirði og í N.-Ísafj.sýslu hefðu báðir fallið, en ég vil benda hv.þm.N.-Ísf. á það, að samkv. okkar reglu hefði Alþfl. einmitt fengið þessi tvö sæti aftur í 2 uppbótarþingsætum, því að flokkurinn hefði fengið 6 uppbótarsæti, ef svo hefði farið, í stað 4 ella. Regla okkar er því svo réttlát, að flokkurinn hefði fengið 2 uppbótarsætum fleira, ef hann hefði misst þessi tvö sæti, og finnst mér hv. jafnaðarmenn mega vel una við slíkt. Afgangstala Alþfl. hefði þá orðið 5092 og sjötti maður þeirra fengið 8484/6 atkv., en afgangstala Sjálfstfl. var þá 4720, og fékk fimmti maður okkar 944 atkv., en sjötti maðurinn 786 atkv. Þessar umr., og þó einkum það, sem borið hefir á milli hv.þm. A.-Húnv. og hv. 1. þm. Eyf., gæti gefið tilefni til að halda áfram í allan dag þessum umr., og þótt hv.þm. S.-Þ. hafi engan áhuga fyrir því að komast heim og yfirgefa þingstörfin, sem ég að vísu vel skil, ef satt er, sem sagt er, að þetta sé síðasta þingið, sem hann situr, og eigi hann að afhenda sér miklu verri manni þingsæti sitt, þá hefir hv. 1. þm. Eyf. lýst því yfir hér, að hann vill komast heim sem fyrst, og vil ég taka fullt tillit til óska hans í þessu efni og skal ekki lengja umr. mikið úr þessu. Sem ábyrgur stjórnarskrárnefndarmeðlimur vil ég því að lokum mælast til þess, ef svo illa skyldi takast til, að till. okkar sjálfstm. yrði felld, að till.hv.þm.N.-Ísf. verði samþ., enda er þessi till. hans ekkert sérstakt heilasmið hans, heldur endurbætt útgáfa af ákveðnum till. okkar sjálfstæðismanna í nefndinni og færð í stærðfræðilegan búning. En ég vona fastlega, að til slíks komi ekki, en að hv.þm. greiði till. okkar atkv., sem tekur tillit til þess réttlætis, að þingið sé á hverjum tíma skipað í sem fyllstu samræmi við vilja kjósendanna í landinu.

Vilmundur Jónsson Ég vona, að hæstv. forseti gefi mér sama rétt og hv.frsm.n., sem síðast talaði, ekki sízt þar sem ég bæði er form. n. og tala auk þess fyrir hönd hins frsm., sem er forfallaður frá að taka þátt í umr. vegna veikinda. Þarf ég, vegna þess, sem fram hefir komið síðan ég tók áður til máls, að gera nokkrar aths. á víð og dreif. Ég vil fyrst geta þess út af till.hv. 1. þm. Eyf. um að fella niður af kjörseðlinum nöfn stjórnmálaflokkanna í sambandi við frambjóðendurna, að ég get ekki fallizt á þessa till., jafnvel þótt ég viðurkenni, að það sé ósanngjarnt í garð flokks, að einstakur frambjóðandi, sem býður sig fram jafnvel í trássi við flokkinn, geti flaggað með nafni hans við kosningarnar. Ástæðan til þess, að ég get ekki fallizt á þessa till., er sú, að þetta er nauðsynleg og sjálfsögð leiðbeining fyrir kjósendurna sem gefa flokknum atkv. sitt um leið og þeir kjósa frambjóðandann, hvað svo sem líður heimild hans til þess að kenna sig við flokkinn. Hv. 2. þm.N.-M. sagðist ekki geta greitt till. minni atkv., enda þótt hann tæki hana fram yfir till. þeirra sjálfstæðismanna, og kvaðst hann betur fella sig við gr. orðrétta eins og hún væri í frv. Hygg ég, að þetta sé af misskilningi sprottið því að það, sem hv.þm. setur fyrir sig, er það, að ekki séu settar skorður við úthlutun uppbótarsætanna niður fyrir hlutfallstöluna, en það er einmitt þetta, sem ég vil koma í veg fyrir, svo að það, sem hv.þm. óskar eftir, felst þannig í brtt. minni, en hinsvegar ekki í frv. eins og það er. Röksemdir hv. 1. þm. Reykv. á móti hv. 1. þm. Eyf. voru honum líkar, og kemur það sér vel, að hér eru ekki tómir skynskiptingar í d., því að það má hæglega láta blekkjast af framsetningu hans. - Hann segir, að hlutfallskosningar séu bannaðar í stjskr., og er það að vísu rétt, að stjskr. gerir ekki ráð fyrir þeim, en hinsvegar verður ekki, án þess að hafa hliðsjón af reglum hlutfallskosninga, fengin sú niðurstaða, að flokkarnir fái þingsæti í sem réttustu hlutfalli við atkvæðamagn sitt, og þetta er ekki bannað, heldur er þess beinlínis krafizt í stjskr. Þá hefir verið talað hér nokkuð um „vafasæti“ í sambandi við uppbótarþingsæti, sem ég kannast ekki við og koma ekki til greina eftir „minni aðferð“. Hitt má til sanns vegar færa, að kalla öll uppbótarsætin vafasæti, ef þeim á að úthluta eftir „Möllers aðferðinni“, því að þá geta hendingar ráðið svo miklu um, hvert þau lenda. Sýndi ég það með óyggjandi dæmum í gær, hversu fráleit sú aðferð er, þar sem jafnvel fyrir getur komið samkv. henni, að flokkar, sem hafa jöfn atkv., en annar flokkurinn helmingi færri þm., að þeir fái báðir jafnmörg uppbótarþingsæti! Er þetta stærðfræðileg staðreynd, sem ekki þýðir að mótmæla, eins og ég sýndi fram á í gær. Hv. 1. þm. Reykv. segir, að fyrir þetta sé girt með brtt. á þskj. 342, sem þeir báru fram síðar skriflega, og er það satt, að hún bætir dálítið úr þessu, en hvergi nærri til fullnustu. Í þessari viðbótartill. er gert ráð fyrir, að hin lægsta meðalatkv.tala þingflokks geti ekki orðið hlutfallstala kosningar, ef hún nemur ekki 1% af öllum greiddum, gildum atkv. í kosningunni. Við síðustu kosningar voru greidd rúmlega 35 þús. atkv., og getur hlutfallstalan samkv. þessari vatill. orðið 350–360. Er þetta lág hlutfallstala, svo lág, að útreikningar geta nálgast þau fjarstæðu dæmi, sem mönnum þótti ég nefna hér í gær. Þetta er e. t. v. miðað við einhverjar sérstakar þarfir Sjálfstfl., og mér hefir dottið í hug, að höfð muni í huga kosningin í Vestur-Skaftafellssýslu síðastl. sumar. Þar er núv. þm. sýslunnar kosinn með 387 atkv. Hefði hann að nafninu til talið sig í öðrum flokki, þá hefði hann getað hjálpað sjálfstæðisflokknum um lága hlutfallstölu. Hv. þm. hefði ekki þurft annað en telja sig þjóðernissinna, eins og hann í raun og veru mun vera, ef marka má skrif hans síðastl. vor. Hv. þm. Snæf. hefir sagt, að miðað við síðustu kosningar hefði litlu munað, hvor aðferðin hefði verið viðhöfð við útreikning uppbótarþingsætanna, mín eða þeirra sjálfstæðismannanna. Það má vera, að munurinn hefði ekki orðið mikill, en hitt er þó víst, að með því að nota „mína aðferð“ hefði mátt komast nær því samræmi milli flokkanna, sem hin nýja stjskr. krefst. Með því að nota hana hefði stærsti þingflokkurinn fengið 24 þingsæti, næststærsti, sem í þessu tilfelli var Framsfl., 15, en sá minnsti 10. En með því að nota „Möllers aðferð“ hefði útkoman orðið sú, að stærsti þingflokkurinn hefði hlotið 25 þingsæti, sá næsti 15, en sá minnsti 9, sem er rangt. Það hefir verið sannprófað með „reikningsreglu hinna minnstu kvaðrata“, er ég hefi áður lýst fyrir hv.þdm. Munurinn er vitanlega ekki mikill, en hann nægir þó til þess að sýna ranglætið, sem fylgir reglu sjálfstæðismanna.

Ég met kjósendatöluna meira en kvaðrötin

. Það er ekki rétt hjá hv.þm., að Sjálfstfl. hafi haft meiri atkvæðatölu við kosningarnar síðastl. sumar en Framsfl. og Alþfl. til samans, nema þá því aðeins, að hann telji Sjálfstfl. atkv. kommúnista.

Hv. þm.N.-Ísf. var sjálfur kosinn með atkv. kommúnista

. Nei, það er ekki rétt. Í mínu kjördæmi eru aðeins 3 kommúnistar, en sjálfstæðismenn lánuðu kommúnistanum, sem bauð sig fram á móti mér, meðmælendur. En auðvitað leyfðu þeir ekki hinum lánuðu meðmælendum að kjósa hann. Því fór sem fór fyrir vesalings kommúnistanum. Sjálfstæðismenn brugðust honum, eins og þeir eru vanir að bregðast öðrum. Annars getur vitanlega farið svo, að flokkur, sem hefir meiri hl. kjósenda að baki sér, verði í minni hl. á þingi. Það getur og komið fyrir, að flokkur, sem hefir meiri hl. á þingi, geti ekki komið fram málum sínum þar sökum deildaskipunar þingsins. Og að þetta getur átt sér stað, er af þeirri ástæðu, að kjördæmaskipunin er ranglát, og það verður ekki leiðrétt, nema með nýrri breyt. á stjskr. Er mér ljúft að taka það fram hér, að það mun ekki standa á mínum flokki að koma þeirri breyt. á. Það nær ekki neinni átt að ætla sér að leysa þann hnút með því að reikna skakkt út uppbótarþingsæti og brjóta til þess stjskr. Gæti stærsti flokkur þingsins með jafnmiklum rétti gripið til þess að gefa fleiri eða færri þm. sínum tvöfaldan atkv.rétt í þinginu, eða annars ámóta. Ég vil svo að endingu minna hæstv. forseta á kröfu mína frá í gær, um að vísa brtt. sjálfstæðismanna frá með forsetaúrskurði, þar sem hún brýtur í bága við stjskr. Um það, að brtt. þessi bryti í bága við hina nýju stjskr. var ég að vísu sannfærður í gær, en er þó ennþá sannfærðari um það nú, eftir að hafa athugað málið á ný frá öllum hliðum og með sérstakri gaumgæfni. Hefi ég áður margsýnt fram á, að ég hefi hér á réttu máli að standa, en mun nú til viðbótar vitna til síðustu kosninga og verð ég þá ekki vændur um, að ég taki fjarstæðukennd dæmi. Miðað við síðustu kosningar verða meðalatkv.tölur flokkanna, að lokinni úthlutun uppbótarsæta, sem hér segir. Eftir „minni aðferð“: 713,8 - 568,7 - 668,5, en eftir „Möllers aðferð“: 685,3 - 568,7 - 762,7. Munurinn á hinni hæstu og lægstu tölu, samkv. „Möllers aðferð“ er svo miklu meiri heldur en eftir „minni aðferð“, að það dylst engum, sem á annað borð vill athuga þetta mál öðruvísi en frá ofstækisfullu flokkslegu sjónarmiði. Það er því bersýnilegt, að svo framarlega sem hæstv. forseti skilur ákvæði hinnar nýju stjskr. þannig, að þingflokkarnir eigi að hafa sem jafnastar meðalatkvæðatölur á hvern þingmann, þá getur hann ekki annað en vísað till. þessari frá, þar sem því verður ekki móti mælt, að slíkur jöfnuður næst æfinlega langtum betur með „minni aðferð“ heldur en „Möllers aðferð“, auk þess sem hin síðarnefnda getur í einstökum tilfellum leitt til hinna fjarstæðustu öfga. Með „Möllers aðferð“ næst slíkur jöfnuður ekki, nema því aðeins, að uppbótarþingsætin séu ótakmörkuð. Ég skal játa, að það er ekki óhugsandi, að ennþá megi finna einhverja aðferð, sem hægt sé að ná meiri jöfnuði með en þessari aðferð, sem ég hefi bent á, en á hana hefir ekki verið bent enn, og hefir forseti því ekki annað að miða við og gera upp á milli en þær tvær till., sem fyrir liggja. Með því að samþ.till. mína verður komizt næst ákvæðum stjskr. Það má vera, að hæstv. forseti treysti svo vitsmunum hv.þdm., að þeir samþ. ekki brtt. sjálfstæðismanna, þó að hún verði borin upp. En ég vil benda hæstv. forseta á, að verði það traust sér til skammar og till.samþ., þá hvílir þung ábyrgð á honum, og er því öruggast fyrir hann að úrskurða till. frá áður en gengið verður til atkv.

Bernharð Stefánsson Mér þótti vænt um að heyra ræðu hv.þm. A.-Húnv. áðan. Hann breiddi sig mjög út yfir það, hversu Sjálfstfl. ynni á heilbrigðum grundvelli, með heill alþjóðar fyrir augum, og af því dró hann þá ályktun, að hann hefði meiri rétt til þess uppbótarþingsætis, sem vafi gæti verið um, heldur en aðrir flokkar. Ég er nú hræddur um, að með þessari rökfærslu geti fleiri stjórnmálaflokkar haldið því fram, að þeim beri þetta uppbótarþingsæti, því að vitanlega telur hver flokkur sig einan vinna á heilbrigðum grundvelli. Hinir fari meiri og minni villigötur. Hann bar ekki á móti því, hv.þm., að hann hefði verið með dylgjur um Framsfl. út af samvinnu hans við aðra flokka. Meira að segja endurtók það, að sú samvinna hefði verið óheiðarleg. Sennilega telur hann þó ekki óheiðarlegt, að síðan 1932 hefir Framsfl. verið í samvinnu við Sjálfstfl., og gagnkvæmt. Nei, það er ekki fyrr en Framsfl. ætlað að fara að vinna með Alþfl., að þetta er óheiðarlegt. Annars vil ég minna hv.þm. á það, að flokkur hans sjálfs er ekki saklaus af samvinnu við þessa háskalegu sócíalista. Eða man hv.þm. ekki eftir bræðralagi sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna við kosningarnar 1931, og alla tíð síðan í kjördæmamálinu? Með þessu er ég alls ekki að segja það, að það sé óheiðarlegt, að flokkar vinni saman; þvert á móti tel ég það eðlilegt, þegar áhugamál þeirra eru sameiginleg. En samkv. kenningu hv.þm. A.-Húnv. er öll slík samvinna óheiðarleg. Ég ætla ekki að ganga langt inn á ræðu þm. Snæf. Hann vildi halda því fram, að Sjálfstfl. hefði fengið meiri hl. þeirra atkv., sem til greina hefðu komið um skipun þingsins, og ætti hann því að ráða lögum og lofum hér. Út af þessu vil ég minna hv.þm. á, að Sjálfstfl. fékk ekki nema 48% af þeim atkv., sem greidd voru við síðustu kosningar, en telji hann atkv. þau, sem kommúnistar fengu, Sjálfstfl. til framdráttar, þá er þetta rétt, og þá get ég viðurkennt, að Sjálfstfl. eigi mestu að ráða hér á Alþingi. Að síðustu vil ég geta þess, að Þorkell Þorkelsson hefir fyrir fáum mínútum afhent mér nýjan útreikning á þessu umþráttaða atriði, og sá útreikningur styður alls ekki brtt. sjálfstæðismanna. Útreikning þennan mun ég afhenda stjskrn.Ed., ef till. sjálfstæðismanna verður samþ. hér.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Sakir þess að mér fannst hv.þm.N.-Ísf. fara nokkuð óvandlega með heimildir Hagtíðindanna, þá vil ég segja örfá orð um þann ágreining, sem hér hefir orðið. Hv. þm. nefndi þær hlutfallstölur, sem flokkarnir hefðu fengið samkv. hinu nýja kosningalagafrv., miðað við síðustu kosningar. Hlutfallstölu Framsfl. taldi hann hafa orðið 568, og fær hann það út með því að deila 15, sem er þingmannatala flokksins, í 8530, sem er atkvæðatala flokksins. Við þetta er það fyrst og fremst að athuga, að í atkvæðatölu Framsfl. eru engin atkv. talin úr Strandasýslu, þar sem frambjóðandinn þar var sjálfkjörinn. Ennfremur ber þess að gæta, að annar frambjóðandi, núv. þm.N.-Þ., bauð sig fram utan flokka, og eru atkv. hans því ekki talin með atkv. flokksins. Þrátt fyrir þetta telur hv.þm. þingmenn flokksins 15 þegar hann reiknar hlutfallstöluna út. Sú tala, sem hann á að deila með í atkv.-tölu flokksins, er 13, og þá verður hlutfallstala flokksins 656 í stað 568,7. Annars er það svo, að ef hv.þm.N.-Ísf. hefði fengið 13 atkv. færra síðastl. vor og þau atkv. hvergi komið fram, þá hefði farið nákvæmlega eins, hvor þessara umþráttuðu reglna hefði verið notuð við útreikninginn. Þetta get ég sýnt hv.þm. reikningslega, ef hann vill. Að síðustu vil ég vara þennan hv.þm. við því að vitna í Hagtíð. eða aðrar opinberar skýrslur, ef hann fer ekki betur með þær heimildir en raun varð á í þetta sinn. Um réttmæti þessara umþráttuðu brtt. finn ég ekki ástæðu til þess að deila nú. Ég mun aðeins með atkv. mínu sýna afstöðu mína til þeirra.

Jón Pálmason Aðeins fáein orð til hv. 1. þm. Eyf. Hann var til að byrja með með allskonar útúrsnúninga úr ræðu minni. M. a. sagði hann, að ég hefði sagt, að þar sem flokkur sá, sem ég telst til, Sjálfstfl., væri heilbrigðasti stjórnmálaflokkur landsins, þá bæri honum að fá uppbótarþingsæti umfram það, sem kosningatölurnar vísuðu til. Þetta er bara rangfærsla hjá hv.þm. Það, sem ég hélt fram, var það, að þar sem Sjálfstfl. hefði óneitanlega mest traust allra stjórnmálaflokka landsins, þá bæri honum frekar að fá það uppbótarþingsæti, sem vafi gæti leikið á um, frekar en minnsta stjórnmálaflokki landsins. Þetta tel ég heldur ekkert vafamál. Þá sagði hv.þm., að ég hefði sagt, að það væri óheiðarlegt af stjórnmálaflokki að vera í samvinnu við aðra stjórnmálaflokka, og minnti mig í því sambandi á samvinnu Sjálfstfl. og Alþfl. um stjórnarskrármálið. Þessu er því fyrst að svara, að ég sagði þetta aldrei. Ég finn heldur ekkert við það að athuga, þó að stjórnmálaflokkar séu í samvinnu um þau mál, sem eru þeim sameiginleg áhugamál. Hitt taldi ég óheiðarlegt, sem þessi hv.þm. og flokksmenn hans hafa gert, að vera í samvinnu við menn með andstæðar skoðanir, og verzla svo og verzla með sannfæringuna til skiptis.

Vilmundur Jónsson Ég vil svara hv.þm. V.-Húnv. því, að ég fór rétt með þær tölur, sem ég nefndi, að öðru leyti en því, sem litlu sem engu skiptir, að ég gleymdi því, að svo hét sem þm.N.-Þ. byði sig fram utan flokka. Þar sem atkvæðatala hans er svo lág, munar það ekki nema sáralitlu á hlutfallstölunni. Viðvíkjandi því, að kosning féll síðast niður í Strandasýslu, með því að aðeins einn frambjóðandi var þar í kjöri vil ég geta þess, að slíkt getur alveg eins komið fyrir, eftir að farið verður að kjósa eftir kosningalögum þeim, sem nú eru í smiðum. Ég vil enda ræður mínar í þessu máli með því að mótmæla því, að ég hafi á nokkurn hátt tekið afstöðu til aðferðanna við útreikning uppbótarsætanna með tilliti til þess, hvort litlir flokkar eða stórir væru líklegir til að hafa af þeim hagsmuni. Ég hefi aðeins leitazt við að koma þessum útreikningum í sem bezt samræmi við ákvæði stjskr. án alls tillits til þess, hvað kann að koma litlum flokkum vel og hvað kann að koma stórum flokkum vel. Ég hefi aðeins viljað reikna rétt. Sjálfstæðismennirnir geta haft heiðurinn af því að hafa verið með undirhyggju í þessu máli, enda leyni ég því ekki, að ég gruna þá um græsku. Í þessu sambandi vil ég taka fram, að þó ég hefði getað komið þeirri reglu á þessa útreikninga, að litlir flokkar fengju meiri hlunnindi en þeim ber, þá er ég alls ekki viss um, að Alþfl. hefði grætt á því. Ég er þvert á móti sannfærður um hið gagnstæða. Auðvitað á það fyrir Alþfl. að liggja - og fyrr en varir - að verða stærsti flokkur þingsins. Það er ekki hægt að vitna í neinar bækur, sem gera það sérstaklega ólíklegt, heldur hníga að því öll rök. Því ætti ekki alþýða þessa lands að komast að sömu niðurstöðu um það, hvernig henni sé bezt að skipa sínum málum eins og alþýða manna í nágrannalöndunum, sem er henni skyldust að þjóðerni, menningu og hugsunarhætti?

Hannes Jónsson [óyfirl]: Ég skal í fullri vinsemd ræða við hv.þm.N.-Ísf. um reikningskekkjuna, sem fram kom hjá honum áðan. Í síðustu kosningum fékk Framsfl. 14 þm. kosna. Það eru engar líkur til. að hann fái þingsæti hér í Rvík mest, enda mun hv.þm. ekki hafa reiknað með því.

Ég reiknaði e. t. v. með því, að Vestur-Húnavatnssýsla tapaðist næst

. Hv. þm. reiknar með þeim tölum, sem eru í Hagtíðindunum nú; hann getur ekki reiknað eftir því, hvernig þau líta út næst. Hann viðurkenndi, að hann hefði gleymt því, að einn þm., sem hann taldi með Framsfl., bauð sig fram utan flokka. Við því er ekkert að segja, en hv.þm. sagði, að þetta gerði svo lítið til af því þá væru heldur ekki hans atkv. talin með atkv. flokksins. Þetta er dálítið einkennileg niðurstaða, því einmitt af því atkv. þessa þm. eru ekki talin með atkv. flokksins, kemur vitleysan út. Hv. þm. deilir með þeirri þm.tölu, sem átt hefði við, ef umræddur þm. hefði verið í flokknum, og hin vitlausa útkoma er því bein afleiðing af því að atkv. hans eru ekki líka talin með, sem hv.þm. segir, að geri ekkert til. Þá vildi hv.þm. halda því fram viðvíkjandi kosningunni í Strandasýslu, að litlar líkur væru til, að margir hefðu greitt atkv., þó kosning hefði farið fram, þar sem ekki var nema einn frambjóðandi. En undir slíkum kringumstæðum kjósa menn bara miklu frekar, þegar hið nýja skipulag er komið á. Það liggur í því, að enginn flokkur veit fyrirfram, hvort hann kemur til greina við úthlutun uppbótarsæta eða ekki, og þess vegna er keppikefli fyrir flokkana að fá alstaðar öll atkv. fram, sem hugsanlegt er að ná í, hvort sem keppa þarf um þingsæti viðkomandi kjördæmis eða ekki. Þess vegna er það fjarstæða hjá hv.þm., að ef ekki er stillt á móti frambjóðendum einhvers flokks í kjördæmum, þá komi ekki hans atkv. þar fram. Hann mundi auðvitað setja himin og jörð í hreyfingu til þess að fá atkv. fram, þó ekki væri til annars en að hinir flokkarnir fengju síður notið allra uppbótarsætanna. Ræða hv.þm.N.-Ísf. var þannig rökvillur, enda vill oftast verða svo, þegar menn leggja út á þá hálu braut að verja vitleysur, sem þeim hefir orðið á að bera fram, að síðari vitleysan verður verri en hin fyrri.

Frsm. (Thor Thors) Ég býst við, að þessar umr. verði nú ekki lengri, og skal því eigi deila sérstaklega á neinn. En ég vil benda hv.þm.N.-Ísf. á það, að dæmið, sem hann tók um það, að hlutfallstalan gæti orðið 387, getur vart komið til greina samkv. viðbótarbrtt. okkar sjálfstæðismanna, því þar er ákveðið, að hlutfallstalan skuli aldrei vera lægri en eitt prócent af öllum greiddum atkv. á öllu landinu, og þegar hinir nýju kjósendur bætast í hópinn, er mjög líklegt, að kjósendatalan verði a. m. k. 45 til 50 þús.

Þá hækka um leið allar tölurnar

. Hv. þm. var að sletta því í okkur sjálfstæðismenn, að hann grunaði okkur um græsku í þessu máli. Ég vil benda honum á, að um leið og við bárum fram till. okkar í n. lögðum við til, að þær væru sendar stærðfræðingi til sérstakrar athugunar, og bendir það ekki á, að við höfum ætlað að koma þeim fram samnefndarmönnum okkar að óvörum um hið raunverulega efni þeirra. Þá hefir hv.þm. leyft sér - ég segi leyft sér, og nota eigi sterkari orð, af því ég ætla, að hv.þm. sé dauður - að halda fram, að okkar till. séu brot á stjskr., og er hann byrjaður að láta blöð sín halda því á lofti. Út af því vil ég víkja því til hæstv. forseta, hvort hann vill ekki athuga það, að í stjskr. stendur, að þingflokkar skuli hafa þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína. Og ég vil spyrja hæstv. forseta að því, og miða við síðustu kosningar, hvort hann telur t. d., að Sjálfstfl. hefði haft þingsæti í fyllra samræmi við atkvæðatölu sína, ef hann hefði fengið 24 þm. af 49, þar sem flokkurinn fékk um 52% af þeim atkv., sem féllu á þingflokkana í kosningunum, en þau atkv. ein koma til greina við ákvörðun þingsæta samkv. stjskr. og kosningalögunum. Samkv. reglu hv.þm.N.-Ísf., sem er eins og ég hefi getið um mikið til hin sama og var upphaflega í frv., hefði í mesta lagi komið 24 þingsæti í hlut Sjálfstfl., en eftir okkar reglu 25, eða meiri hluti þings, hafandi á bak við sig meiri hluta þeirra atkv., sem skipun Alþ. ráða. Hvort telur hæstv. forseti réttara, hvort telur hann samrýmast betur anda stjskr.?

Vilmundur Jónsson Ég ætla einungis að svara hv.þm. Snæf. því, að ég hefi haldið því fram og meina það fyllilega, að till. þeirra sjálfstæðismanna í stjskrn. sé tvímælalaust brot á stjskr. En hv. 1. þm. Reykv. heldur aftur fram, að till. mín sé stjskr.brot, og er ég ekki einn um að hafa óskað úrskurðar forseta. Það höfum við báðir gert. Nú segir hv.þm. Snæf. og metur það goðgá, að flokksblað mitt hafi tekið þetta upp eftir mér. Þykir mér það ekki ósennilegt. En hafi blöð hans ekki tekið upp og stutt skoðun þeirra á minni till., þá sýnir það ekkert annað en það, að þeir hafa í þessu máli ekki einu sinni fylgi í sínum eigin flokki. Hv. þm. Snæf. var að krefjast þess, að flokkur hans fengi þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína. Við því er auðvitað ekkert að segja, ef það er ekki á kostnað annara flokka og þeirra kjósenda. En í rauninni er það, sem hann er að krefjast í þessu sambandi, ekkert annað en það, að fá uppbótarsæti ekki aðeins fyrir atkv. Sjálfstfl., heldur einnig fyrir atkv. kommúnista. Má vera, að hann hafi eitthvert sérstakt umboð þeirra til þess, þó að mér sé það ekki kunnugt.

Ég vil geta þess, að þetta eru tómir útúrsnúningar hjá hv.þm., og mun ég ekki svara því frekar

.

Forseti (JörB): Það leiðir af líkum, að ég mun ekki geta svarað fyrirspurnum, sumpart tölulegum, sem margbrotinn og ýtarlegan útreikning þarf við, er beint hefir verið til mín nú fyrir skammri stundu í þessum umr. Þesskonar skýringar á þeim atkvgr., sem nú fara fram um brtt. við 127. gr., leiði ég því alveg hjá mér. Það, sem ég geri hér að umtalsefni, er það, hvort brtt., og þá eðlilega fyrst og fremst sú, sem upphaflega var krafizt úrskurðar um, brjóti í bág við stjskr. þá, er nú gildir, og þá með hliðsjón af stjskrfrv. því, sem nú hefir verið afgr. frá þinginu sem lög. Hv. þm.N.-Ísf. hefir óskað úrskurðar míns um það, hvort brtt. á þskj. 322 geti samrímazt ákvæði 1. málsl. c-liðar 1. gr. stjórnarskrárfrv. þess, sem nú er afgr. sem lög frá þinginu. Þó að hér sé nú svo ástatt, að hið nýafgreidda stjskrfrv. sé ekki enn staðfest og komið í gildi, má ganga að því vísu, að það verði að lögum. Kosningalagfrv. það, sem hér um ræðir, er byggt á stjskr. þeirri, sem nú gildir, með breyt. þeirri, sem á henni verður samkv. frv. því, sem þingið hefir nú afgr. Verð ég því að líta svo á, að forseti sé bær um að úrskurða, hvort ákvæði í lagafrumvarpi, sem miðað er við hina nýju skipun, sem á Alþ. verður samkv. stjskrfrv., brjóti í bága við það eða ekki. Ákvæði það í 1. gr. stjskrfrv., sem hér skiptir máli, hljóðar svo: „Allt að 11 þingmenn“ (skulu sem sé eiga sæti á Alþ.) „til jöfnunar milli þingflokka, svo að hver þeirra hafi þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar“. Hv. þm.N.-Ísf. telur, að ákvæði brtt. á þskj. 322 um skiptingu uppbótarsæta milli þingflokka stappi mjög nærri og brjóti jafnvel algerlega í bág við ákvæði það í stjskrfrv., sem ég nefndi, með því að brtt. sín um sama efni á þskj. 323 fari nær því að fullnægja nefndu stjórnarskrárákvæði. Sú aðferð, sem sú brtt. leggi til, að viðhöfð verði um skipting uppbótarsæta á þingflokka eftir almennar kosningar, leiði til fyllri jöfnunar milli þeirra, hlutfallslega við atkvæðatölu hvers um sig, heldur en sú aðferð, sem brtt. á þskj. 322 gerir ráð fyrir. Nú eru það skýlaus fyrirmæli og tilgangur stjórnarskrárfrv., að hver þingflokkur hafi hlutfallstölu þingsæta í sem fyllstu samræmi, miðað við kjósendatölu, og uppbótarsætin eru beinlínis til þess ákveðin að ná í þessu sem fyllstu jafnrétti flokka á milli. Þær mismunandi aðferðir við úthlutun uppbótarsæta milli þingflokka, sem till. á þskj. 322 og 323 ræða um, geta, ef svo ber undir, leitt til alls ólíkrar niðurstöðu, eftir því hvor aðferðin er notuð, og ákvæði brtt.hv.þm.N.-Ísf. á þskj. 323 fullnægir betur þeim tilgangi, sem stjórnarskrárákvæðið stefnir að í þessu efni. Með þessu er þó ekki sagt, að ekki sé unnt að viðhafa þá aðferð við skiptingu uppbótarsæta á þingflokkana, er tryggi enn betur jöfn áhrif kjósenda hvers flokks á skipun Alþingis en till.hv.þm.N.-Ísf. gerir. Það hefi ég ekki haft tækifæri til að rannsaka til hlítar, svo að vera kynni, að sú till., borin saman við enn aðra aðferð, fullnægði ekki eins vel umræddum ákvæðum, og gæti jafnvel slík till. enn komið fram í meðferð þingsins á málinu. Þar sem málið er nú þannig vaxið, þykir mér ekki hlýða að gera svo upp á milli hinna framkomnu tillagna um þetta framkvæmdaatriði, að vísa till. á þskj. 322 frá atkvgr. Ég vil gefa þdm. færi á að sýna það við atkvgr., hvernig þeir líta á þetta mál.

Bjarni Ásgeirsson Ég hefi skrifað með fyrirvara undir nál., og vil ég aðeins gera grein fyrir þeim fyrirvara. Það er sem sé þannig ástatt með þetta félag, að í þeirri reglugerð, sem það hefir lifað eftir hingað til og mun gera hér eftir, ef þetta verður samþ., er tekið fram, að í stað þess, eins og venja hefir verið, að skýrslur séu sendar til Búnaðarfél. Íslands, þá skuli þær sendar til sýslumannsins í viðkomandi sýslu, Rangárvallasýslu. Mér fannst þetta óviðkunnanlegt og útlátalítið fyrir félagið að senda skýrslur til Búnaðarfélagsins. En meðnm. mínir lögðu áherzlu á, að frv. yrði samþ. óbreytt, því annars væru líkur til, að það næði ekki fram að ganga, svo ég tók þann kostinn að leiða hjá mér að koma með sérstakt nál., en mun hinsvegar greiða atkv. á móti málinu.

Frsm. (Páll Hermannsson) Ég held, að það hefði verið réttara að ganga til atkv. um þetta frv. umr.laust, því að það mun vera svo, að allir hv. dm. gangi út frá því sama. En úr því að ég á að hafa framsögu f. h. n., þá ætla ég að geta þess, að þegar l. um innflutning erlends sauðfjár voru sett hér 1931, þá var þar haft í huga brezka holdaféð og ætlazt til, að höfð yrði einblöndun og einblendingum fargað, svo að vissa væri fyrir, að þeir blönduðust ekki saman við íslenzka féð. En í meðferð málsins á síðasta þingi bættist karakúlaféð við. Það fjárkyn var fyrst og fremst miðað við lambskinnin, sem eru mjög verðmæt. Það er vitað, að blendingsgimbrar, þegar þær eru orðnar ær, eru líklegar til að gefa betri skinn með hreinræktuðum hrút en óblandaðar íslenzkar ær. Er því nauðsyn á heimild til að ala þær upp. Í grg. er líka minnzt á uppeldi hrúta, og held ég, að ekki sakaði, þó að það væri leyft, þó að það hafi minni þýðingu. Landbn. fellst á, að þetta frv. um breyt. á l. nr. 27 8. sept. 1931 verði samþ. Það gerir mönnum kleift að fá leyfi til að láta blendingslömb lifa. Í frv. er nokkru nákvæmar sagt, hvernig þetta geti orðið. Held ég, að þær reglur mættu vera nokkru rýmri, þó að rétt sé vitanlega að fara varlega í fyrstu. Ég legg til f. h. n., að frv. verði samþ. óbreytt, til þess að koma í veg fyrir, að það dagi uppi.

Frsm, (Jón Þorláksson) Eins og hv.þdm. er kunnugt, hefir stj. samkv. heimild frá Alþingi ábyrgzt dálitla upphæð fyrir Slippfélagið í Rvík til að koma upp 2 dráttarbrautum fyrir stærri skip en áður hefir verið hægt að taka hér á land til viðgerðar. Nú hefir komið í ljós, að félag þetta, sem var mjög erfiðlega statt fjárhagslega, þegar það byrjaði þessa nýju starfsemi, vantar nokkra upphæð til að ljúka þessum mannvirkjum. Hér er því farið fram á, að stj. ábyrgist einnig þá viðbótarupphæð, gegn bakábyrgð Rvíkurkaupstaðar. Fjhn. mælir með því, að þessi ábyrgðarheimild verði veitt, en leggur til, að fellt verði burt skilyrði, sem sett var inn í frv. í Nd., og flytur um það brtt. á þskj. 329. Þessu víkur nefnilega svo við, að um starfsháttu þessa félags er samningur milli félagsins og hafnarstj. og bæjarstj. Rvíkur, sem er byggður á því, að hafnarstj. og bæjarstj. leigðu félaginu þá lóð, sem þessi mannvirki eru sett á, og styrktu jafnframt félagið með framlagi hlutafjár, sem nam 110 þús. kr., sem hafnarsjóður lagði til. Þá var gerður samningur um starfrækslu félagsins, og var þar tekið fram, að félaginu væri skylt að láta hverjum sem væri frjálst að framkvæma viðgerðir á þeim skipum, sem tekin væru á þessa dráttarbraut. Þetta hefir í framkvæmdinni verið skilið þannig, að allt járnsmíði í viðgerðunum geti skipaeigendur boðið út og falið hvaða verkstæði bæjarins sem þeir vilja, en Slippfélagið hefir fengið að hafa allt trésmíði og málningu, því að ekki verður hjá því komizt, að þetta fyrirtæki fái að framkvæma eitthvað af þessari vinnu, því að ómögulegt er að taka það mikið fyrir uppsetningu skipanna, að það eitt geti borið rekstrarkostnað félagsins og ávaxtað fé það, sem í því stendur. Nú er hér farið fram á, að svipuð ákvæði, en þó öðruvísi orðuð en er í gildandi samningum, verði tekin upp í þessi l. sem skilyrði fyrir ábyrgð stj. Fjhn. lítur svo á, að rétt sé að láta stjórnarvöld bæjarins og Slippfélagið eigast við inn þetta atriði eins og áður hefir verið gert. Það er engin hætta á, að hafnarstjórn Rvíkur líti hér minna á hagsmuni skipaeigenda en hagsmuni Slippfélagsins í því sambandi, enda kemur það berlega fram í þeim samningum, sem gerðir hafa verið. Hinsvegar er það, að setja svona skilyrði í l. um heimild fyrir stj. til að veita slíka ábyrgð, sama sem að gera það alveg ómögulegt að framkvæma ábyrgðarheimildina. Sá lánveitandi, sem á að taka við ábyrgðinni, getur það ekki, af því að hann hefir enga aðstöðu til að líta eftir, hvort skilyrðinu er fullnægt eða ekki. Stjórn Slippfélagsins hefir líka látið það í ljós, að ef ekki væri felldur burt sá viðauki, sem Nd.samþ., þá mundi félagið ekki geta notað sér þessa heimild, og þýðir þá ekki að afgr. málið. Ég skal til viðbótar því, sem ég hefi áður sagt, geta þess, að bæði hefir hafnarsjóður Rvíkur lagt fram stórfé í hlutafé og hafnarsjóður eða bæjarsjóður eiga landið, sem þetta fyrirtæki er byggt á, og hafa leigt því það til ákveðins tíma, og bæjarsjóður eða hafnarsjóður eru í bakábyrgð fyrir þeim lánum, sem ríkissjóður ábyrgist. Ábyrgð ríkissjóðs er því aðeins formið eitt. Högum þessa félags er nú háttað þannig, að ef því farnast ekki svo, að það geti lifað, þá verður hafnarsjóður Rvíkur að taka það að sér, og nú er svo komið, að hafnarstjórn Rvíkur leggur til einn mann í stjórn félagsins samkv. samningi við Slippfélagið. Ég vona, að þessar upplýsingar nægi til þess, að hv. d. sjái sér fært að ganga svo frá þessu máli, að það, sem um er þráttað, megi halda áfram að útkljást milli stjórnarvalda bæjarins og Slippfélagsins.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég get staðfest það, að fjhn. mælir með till. Sinni á þskj. 325 um að þál. verði samþ. En þessa brtt. á þskj. 341 er ég nú fyrst að sjá, svo að n. hefir ekki haft tækifæri til að taka afstöðu til hennar. Annars felst það í till.n., að hún ætlast til, að dýrtíðaruppbótin verði greidd að öllu leyti eftir sömu reglu og gert var á síðastl. ári. Og þar sem mér skilst, að brtt. á þskj. 341 víki að einhverju leyti frá því, þá hygg ég, að hún hafi ekki stuðning n.

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Ég hefi leyft mér að flytja brtt. á þskj. 341, sem felur það í sér, að heimildin til greiðslu dýrtíðaruppbótar árið 1934 nái aðeins til þeirra embættis- og starfsmanna ríkisins, sem ekki hafa yfir 3500 kr. föst laun. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um till. Hún er í fullu samræmi við þær till., sem ég hefi áður flutt í þessu máli, þing eftir þing. Ég hefi ekki skipt um skoðun, þó ég viðurkenni fyllilega, að þeir af starfsmönnum þess opinbera, sem hafa lægri laun, eigi rétt á launajafnaði í samanburði við hin hærri laun. En ég tel með öllu óþarft að veita uppbót á hærri launin. Annars hefir þetta mál verið svo þaulrætt þing eftir þing, að ég hygg, að ekki verði um villzt, hvað við er átt, enda eru ákvæði brtt. nægilega skýr.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég vil aðeins taka það fram út af því, sem hv. 2. þm. S.-M sagði, að hann teldi ekki ástæðu til, að greidd yrði uppbót á hærri laun en 3500 kr., að dýrtíðaruppbótin er nú útreiknuð þannig, að hún er í rauninni ekki greidd á hærri launaupphæð en 3000 kr.

1) JBald: Mér skilst, að hæstv. fjmrh. Framsfl. óski fastlega eftir að þessi þáltill. verði samþ., og vil ég gera það fyrir hæstv. stj. að fylgja henni, og segi því já.

JónasJ.: Út af skýringu hv. sessunautar míns. 2. landsk., vil ég geta þess, að mér skilst, að nú sé ekki um flokksstjórn að ræða, og býst ég við. að hæstv.forsrh. styðjist við eitthvað annað. Þess vegna ber Framsfl. enga ábyrgð á þessari þál.

Er þetta yfirlýsing frá Framsfl.?

.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Eftir að ég hafði haldið ræðu um þetta mál hér á fyrra fundi, stóðu 4 andstæðingar upp og veittust að mér, að nokkru leyti persónulega. Og þó að mér veitist nú aðeins tækifæri til að gera aths., vænti ég þess, að hæstv. forseti taki ekki af mér orðið, þó að hún verði nokkuð löng. Þrír af þessum andstæðingum mínum eru hér ekki viðstaddir. Hv. þm. Vestm. kom fram með afstöðu, sem ekki er hægt að deila við hann um. Mun svo mikill skoðanamunur okkar. Hann er nazisti, hefir setið fundi með þeim og átt mök við þá úti í Þýzkalandi, eins og Gísli í Ási. Eftir hans skoðunum á ekkert nema aflið og ofbeldið að ráða, og þýða ekki rökræður neitt við slíka menn um réttlæti né sanngirni. Mun ég því ekki svara honum. Þá er hæstv.dómsmrh., sem er veikur. Ég hét því fram, að stj. hefði enga lagaheimild haft til að setja varalögregluna á stofn. Að vísu var það annar maður, sem stofnaði hana, en hæstv.dómsmrh. vildi verja þær gerðir hans með einhverri gr. í stjórnarskránni. Væri það þá helzt 71. gr., sem til mála gæti komið. Þar segir svo: „Sérhver vopnfær maður er skyldur að taka sjálfur þátt í vörn landsins, eftir því, sem nákvæmar kann að verða fyrir mælt með lögum“. Þetta á auðsjáanlega ekki við um varalögregluna, sem ætluð er sem vopn í höndum stj., en ekki til landvarnar. í gr. er líka því aðeins leyft að kveðja saman lið, að heimild sé til þess í l., en um varalögregluna voru ekki einu sinni til bráðabirgðal. Hefði átt að stefna stj. fyrir landsdóm fyrir að eyða þannig fé landsins og koma af stað óþarfa illindum innanlands. Hæstv. dómsmrh. vildi ekki gefa neinar upplýsingar um vopn lögreglunnar eða um æfingar fánaliðs Heimdallar. Það er haft fyrir satt, að handa varalögreglunni hafi verið keyptar byssur, sem geymdar séu niðri á lögreglustöð. Verður að kalla það langt gengið, ef keypt eru banvæn skotvopn, án þess að dómsmrh. viti, enda eru allar líkur til þess, að ekki sé um ókunnugleik hans að ræða, heldur sé hann aðeins að blekkja þingheim með því að láta ekkert uppi um þetta. En ef byssur hafa verið keyptar, er það ljóst, til hvers á að nota þær. Skýringarnar, sem fram hafa komið á æfingum fánaliðs Heimdallar, eru ærið kátlegar. Hv. þm. Snæf. hélt því fram, að þeir væru aðallega að æfa höfrungahlaup inni í Kveldúlfsporti, og hæstv.dómsmrh. virtist helzt vilja láta það í veðri vaka, að þeir væru þar við garnahreinsun á sama stað. Sannleikurinn virðist sá, að þessar æfingar standi í nánu sambandi við varalögregluna og að fánalið þetta sé ætlað henni til stuðnings. Fánaliðið eigi síðar að verða varalögregla eins og glæpamannaflokkur nazistanna á Þýzkalandi. Það hefir líka sýnt sig við valið á varalögreglunni, að íhaldsmenn hafa einungis tekið sér handgengna menn. Þm. Snæf. - (ég vænti að flokksmenn hans svari fyrir hann, ef með þykir þurfa) - hv.þm. Snæf. blæs sig hér mjög upp sem lögfræðingur og er að skýra 1. um varalögreglu. Þó að hann hafi próf í lögfræði, hefir hann ekki betra vit á þessum 1. en við aðrir hér, sem sömdum þessi 1. Skýringar hans voru ekkert annað en lagakrókar. Samkv. 1. gr. ætti að vera hægt, eftir hans skýringu, að setja á fót varalögreglu, þó að engin lögregla væri til. Ef 2 lögregluþjónar á hverja 1000 íbúa er ekki lágmarkið, sem fullnægja verður áður en farið er að stofna varalögreglu, þá eru heldur engin takmörk sett niður á við. Þm. ber fyrir sig 2. gr. har segir, að ríkissjóður skuli engan kostnað greiða við lögreglu fyrr en kominn sé a. m. k. 1 lögregluþjónn á hverja 700 íbúa. Hann virðist halda, að hægt sé að setja upp varalögreglu, þegar þessu skilyrði sé fullnægt. En ég vil þá benda honum á, að í 6. gr. 1. stendur, að ráðh. geti, þegar sérstaklega stendur á, stofnað til varalögreglu meira en í 1. gr. segir, þ. e. þannig, að lögregluþj. verði fleiri en 2 á hverja 1000 íbúa. Þarna er ekki sagt „meir en segir í 2. gr.“, heldur: „meir en segir í 1. gr.“. Jafnvel eftir bókstaf l. er ekki hægt, eins og líka var margyfirlýst af frsm. í Ed., þegar gengið var frá þessum 1., að stofna til varalögreglu fyrr en bæirnir eru algerlega búnir að koma fyrir sínu fasta lögregluliði. En það er líkt sjálfstæðismönnum, sem gerðu samninga um þetta við Framsókn, að ætla nú strax að svíkja þá. Það er merkileg yfirlýsing, sem komið hefir frá 1. þm. Reykv. og 1. landsk., að varalögreglan eigi fyrst og fremst að vera pólitísk lögregla, er beitt skyldi gegn þeim, sem íhaldið teldi á hverjum tíma kommúnista. Eftir orðum hv. 1. landsk. að dæma er það allur Alþfl., en eftir orðum hv. 1. þm. Reykv. aðeins nokkur hluti hans. Þá má nærri geta, að vinstri armur Framsóknar yrði talinn þar með. Er þá komið á daginn, að þetta á ekki aðeins að vera uppþotalið, heldur einnig pólitískt lið. Sést þetta líka af vali því, sem bæjarstj. hefir reynt að hafa á lögreglu og varalögreglumönnum. Ef þetta á að vera pólitísk lögregla, þá þarf engan að undra, þótt farið sé þegar að afla henni skotvopna. Sjálfstfl., sem hefir tæpan helming af kjósendum hér, ætlar að hafa hana sem málalið sitt, til þess að geta með vopnum kúgað meiri hl. Hv. 1. þm. Reykv. fór nokkuð út í aðdraganda varalögreglunnar. Afsakanir hans voru aðallega erjurnar 9. nóv. því er fyrst til að svara, að varalögreglan er miklu eldra mál. Sjálfstfl. hefir lengi haft það sem sitt flokksmál. Þegar hann tók það upp á stefnuskrá sína, var 9. nóv. ekki kominn. Ríkislögreglufrumv. Jóns Magnússonar og eftirmyndir þess eru mönnum enn minnisstæðar. En ef athugaður er nákvæmlega aðdragandi málsins síðastl. haust, sést, að þessu er allt öðruvísi farið en hv.þm. segir. 1 ágúst í fyrra tók bæjarstj. þá ákvörðun að setja upp atvinnubótavinnu með 9 kr. dagkaupi, en síðan skyldi fjölga mönnum í vinnunni í októbermánuði. Verkalýðsfélögin gengu eftir þessari aukningu, þegar komið var fram í okt., en þá var bæjarstj. komin á aðra skoðun, og var ekkert hjá henni að hafa annað en svikin. Þá ákváðu alþýðusamtökin hér að hafa mikla kröfugöngu og sýna, hver væri vilji manna í þessu máli. Var hún haldin á sunnudegi og tóku þátt í henni 4000 manns. Í stað þess nú að fjölga í atvinnubótavinnunni, tók bæjarstjórnaríhaldið þá ákvörðun að lækka kaupið um þriðjung, úr 54 kr. niður í 36 kr. um vikuna. Þeir, sem voru í vinnunni, höfðu flestir ekki nema hálfs mánaðar vinnu á mánuði, sumir ekki nema viku, og vinnuna fengu fæstir nema fjölskyldumenn. Þessari kauplækkun átti þannig að beina gegn kvæntum barnamönnum, þeim hluta verkalýðsins hér, sem veikastur var fyrir. Því gerði nú íhaldsmeirihlutinn þetta? þegar nefnd frá kröfugöngunni kom að máli við Guðmund Ásbjörnsson, sem þá var settur borgarstj., sagði hann, að um þetta lægi fyrir flokkssamþykkt frá sjálfst.mönnum í bæjarstj. En forsrh. sagðist ekki geta látið bæta við mönnum í vinnuna, nema meiri hl. bæjarstj. óskaði þess. Hefir forsrh. sýnt fram á, að það, sem 1. þm. Reykv. sagði, er ekki annað en lygi, að ekki væri hægt að fjölga, af því að fé vantaði. Hinsvegar hefir forsrh. lýst yfir því, að ekki hefði komið nein ósk frá bæjarstj. um að fá þetta fé. Enda vissum við í stj. verkalýðsfélaganna, að annað vakti fyrir meiri hl. í bæjarstj., sem sé að gerast brautryðjandi að almennri kauplækkun. Um sama leyti komu kauplækkunartilmæli um 20% til flestra verkalýðsfélaganna hér, verkamannafélagsins Dagsbrúnar, Sjómannafel., verkakvennafél., Félags jarniðnaðarmanna o. s. frv. Það var ráðizt á garðinn þar sem hann var lægstur, þegar byrjað var á því að lækka kaupið í atvinnubótavinnunni. Það þýðir ekki neitt fyrir 1. þm. Reykv. að reyna að ljúga sig frá þessu  Nú var það svo, að í verklýsfélögunum var um það deilt, hvaða aðferð skyldi hafa í þessu máli. Uppástungur komu um að hafa almennt verkfall til þess að fjölga í atvinnubótavinnunni. En Alþfl. innan félaganna var á móti því. Hann var aftur á móti því fylgjandi, að ef farið yrði út í þessa kauplækkun, þá væri rétt að gera verkfall þess vegna, því að hann vissi, hvað var í heilanum á 1. þm. Reykv. og öðrum í meiri hl. bæjarstj., og líka, að ef það tækist að lækka kaupið í atvinnubótavinnunni, þá mundu aðrar kauplækkanir koma á eftir. Auk þess var kaupið, sem boðið var, svo hraksmánarlegt, að það hefði verið rétt fyrir menn að fara heldur á bæinn en að hlíta því. Það var þess vegna fyllsta ástæða til þess að fara út í verkfall það, sem ákveðið var, þegar kauplækkunin var gerð. Allt hjal 1. þm. Reykv. um lýðræði í þessu sambandi er ekki annað en skrum. Bæjarstj. er að vísu skipuð eftir lýðræðisreglum, en þar eru 4 ár á milli kosninga. Og hún er ekki kosin til að framkvæma það, sem gert var 9. nóv. Í því hafði meiri hl. bæjarstj. meiri hl. kjósenda í Reykjavík á móti sér. Það hljóta 1. þm. Reykv. og samherjar hans í bæjarstj. að hafa fundið dagana á undan og dagana á eftir 9. nóv., að þeir voru ekki margir bæjarmenn, sem afsökuðu gerðir þeirra þá. Það, sem alþýðusamtökin gerðu í þessu máli, var fyrst og fremst verkfallið, sem ég gat um, sem var réttmætt til mótmæla gegn þeim svívirðingum, sem meiri hl. bæjarstj. hafði í frammi gagnvart verkalýðnum. Þar næst, að einmitt þeir sömu menn, sem þetta gerræði bæjarstj.meirihl. lenti á, hópuðust saman fyrir utan fundarsalinn, til þess að reyna að fá þessa klíku, sem meiri hl. bæjarstj. er, til að fara eftir vilja meiri hl. bæjarmanna í þessu efni, m. ö. o. að fá klíkuna til að lúta lýðræði í bænum. Það hefði ekki verið neinn vandi að fá vilja þessara manna um þetta samþ. við almenna atkvgr. í bænum um málið. Og þetta vita íhaldsmenn allt vel. Þá er allt það, sem 1. þm. Reykv. sagði um, að ég hefði haft samtök við lögreglustjóra í þessu máli, upplögin ósannindi frá rótum. Ég átti alls ekki tal við hann fyrir fundinn um málið né á fundinum. Og óeirðirnar, sem þar urðu, stöfuðu ekki af því, að lögreglan væri of lítil, heldur miklu fremur af of mikilli lögreglu. Enda sáu menn, að lögreglan var nægileg, á því, að enginn bæjarfulltrúanna, ekki einu sinni 1. þm. Reykv., sem mest átti það skilið, varð fyrir hnjaski. Þeir sluppu allir ómeiddir, þó að þeir kannske hefðu verðskuldað annað. Þeir, sem meiðsli hlutu þarna, voru lögreglumennirnir, og ég hefi aldrei áfellzt þá fyrir framkomu þeirra í þetta sinn, nema einn eða tvo menn. Það, sem lögreglumönnum var fyrirskipað að gera þarna, það gerðu þeir, að ráðast á verkamenn, bæði inni í fundarsalnum og fyrir utan hann. Ég verð að segja það, og þeir mega lá mér minn þátt í þessu máli, sem vilja, en ef ég sé marga menn með bareflum ráðast að óvopnuðum mönnum, sem ekkert hafa gert af sér, og berja þá blóðuga, þá óska ég þess, að þeir menn, sem ráðizt er á að ósekju, geti a. m. k. varið sig gegn slíkum böðlum og tel mér persónulega skylt að hjálpa til þess. Og ef svo á að verða, að einhverjir verði fyrir meiðslum í þeim leik, þá óska ég frekar, að það verði lögreglan heldur en verkamenn, sem ekkert hafa af sér gert. Þetta er náttúrlega ólíkt hugsunarhætti 1. þm. Reykv. og íhaldsmanna, sem yfirleitt hylla þá, sem valdið hafa, án tillits til hvernig því er beitt. 9. nóv. skeður ekkert annað en að fjöldi lögregluþjóna ræðst á mikinn hóp manna, sem voru saklausir og höfðu ekkert gert af sér annað en að Jakob Möller og nokkrir ámóta þokkapiltar töldu rétt að lækka við þá kaup fyrsta allra, vegna þess að þeir voru varnarlausastir og veikastir fyrir. Fyrir það áttu þeir að fá blóðug sár og brotin höfuð og fleira því um líkt. Það er í þessu sambandi rétt að taka það fram, vegna orða hv. 1. þm. Reykv., að við Alþfl.menn höfum ekki haft neitt samkomulag við kommúnista um þetta mál og munum ekki hafa sameiningu við þá. Að vísu telja kommunistar sig margir sócíalista. Aðrir, sem telja sig sócíalista, eru handbendi Sjálfstfl. En kommúnistaflokkurinn er þannig vaxinn, að hægt er að kalla hann sérkredduflokk eða sértrúarflokk, og framkoma hans og stefna gagna ekki flokki alþýðunnar, Alþfl., heldur klyfur hann. Markmið Alþfl. er aftur á móti að sameina alþýðuna í einn flokk til stéttarbaráttu, og verður sá flokkur því á móti öllum, sem reyna að kljúfa flokkinn, án tillits til þess, hvaða flokkur það er, sem það reynir. Afstaða okkar Alþfl.manna til ofbeldisstefnanna í landinu er þessi: Við lítum svo a, að lýðræðið veiti alþýðu mesta möguleika til að ná völdum, til þess að bæta hag sinn, með því að hafa fullt félagsfrelsi, fundafrelsi og fullkomlega þingræðislega og réttláta kjördæmaskipun og stjórnarskrá. Þá eru möguleikar fyrir hendi til þess að alþfl. geti náð völdunum í landinu í sínar hendur á þingræðislegan hátt og haldið þeim. Með því er smátt og smátt hægt að koma fram umbótum á lýðræðisgrundvelli, eins og í Danmörku, Noregi og Svíþjóð, að gera þjóðfélagið smátt og smátt að sócíalistísku þjóðfélagi, enda séu skipulögð samtök alþýðunnar ávallt búin til varnar og sóknar. Verði hitt aftur á móti ofan á, að lýðræði verði ekki haft í landinu, en lögin brotin, hvenær sem færi gefst, og verði haldið uppi liði til þess að halda stj. við völd, stjórn, sem gerir ekki annað en að nota hvert tækifæri til að vinna á móti alþýðunni í landinu - verði þetta lið notað sem brimbrjótur fyrir atvinnurekendur í kaupdeilum o.þ.h., þá er augsýnilegt, að ekki er stefnt í lýðræðisátt og barátta á þeim grundvelli er tilgangslaus. Þá verða alþýðusamtökin að fara þá leið, að verja sig gegn þessari kúgun með hvaða vopnum, sem nauðsyn krefur, og þau eru beitt. Það er ekki svo sem við óskum þess, að alþýðan þurfi að verja sig á annan hátt en friðsamlegan, en hinsvegar munum við ekki taka þegjandi neinni kúgun, né leggjast niður fyrir kúgurunum. Íhaldsmenn skulu ekki halda, að við séum hræddir við baráttu fyrir réttindum alþýðunnar á hvaða hátt svo sem hún þarf fram að fara, en við óskum, að hún geti orðið á friðsamlegan hátt eins og í nagrannalöndum okkar. Baráttustefna Alþfl. mun því að mörgu leyti fara eftir viðhorfinu í þjóðfélagi okkar, en baráttunni fyrir sigri flokksins mun ekki verða hætt fyrr en fullum sigri er náð. Það er enginn vafi á því, að 1. þm. Reykv. var einmitt einn aðalhvatamaðurinn að kauplækkun þeirri, sem átti að gera í fyrrahaust við atvinnubótavinnuna hér í Reykjavík, sem voru fyrstu tildrögin til alls þess, sem menn sérstaklega minnast frá 9. nóv. í fyrra. Hann var sá maður, sem gaf beinlínis tilefni til óeirðanna þá með ráðum sínum og á fundinum. Því að þegar hann fer að svívirða verkalýðinn 

Forseti (JBald): Þar sem tveir hv.þm. hafa nú haft óviðurkvæmileg orð, vil ég benda þeim á, að slíkt á ekki að eiga sér stað.

Jakob Möller Það á við, að ég fari að mannvirðingum, eins og einhver jafnaðarmaður sagði á dögunum, og beini fyrst orðum mínum til hæstv.forsrh. Þótt hann sé ekki við, skiptir það ekki miklu. Það verður hægt að flytja honum orð mín, og þau verða ekki þannig vaxin, að hann þurfi að bera af sér verulegar sakir. Það er ekki rétt, að ég hafi sagt, að hann hafi sagt ósatt, þó að hann hafi ekki skýrt rétt frá. Á þessari röngu frásögn byggði hv.þm. að miklu leyti það, sem hann sagði um deiluna í fyrra. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki hefði verið farið fram á að fá fé úr ríkissjóði til atvinnubótavinnu. En það var þó svo - og vitna ég það undir þá hv. 2. þm. Rang. og hv. 4. þm. Reykv., sem hæstv. ráðh. vísar líka til í sínum orðum -, að framlög úr ríkissjóði, þegar hér var komið, voru bundin því skilyrði, að það, sem frekar yrði lagt fram árið 1932, yrði dregið frá framlagi ríkissjóðs til atvinnubótavinnu á árinu 1933. Með þessu skilyrði hafði bæjarstj. þegar fengið 50 þús. kr. Og ráðgert framlag á árinu 1933 til atvinnubótavinnu var 150 þús. kr. Ef viðbótin hefði verið tekin, þá hefðu verið komnar 125 þús. kr. Hefðu þá verið eftir af væntanlegu framlagi til atvinnubóta á næsta ári aðeins 25 þús. kr. Ég held því fram, að þetta sé sama sem að neitað hafi verið um framlag úr ríkissjóði, því að bæjarstj. var ekkert gagn að því að fá þetta fé til að eyða því í nóv. og des. 1932, sem þurfti að nota í jan. og febr. 1933. Þrátt fyrir það, þótt bæjarstj. líti svo á, að hæstv.ríkisstj. hefði neitað um framlag, ætlaði bæjarstj. samt að láta vinnuna halda áfram með óbreyttu kaupi og sendi þess vegna til Landsbankans beiðni um lán, svo mikið, að hægt væri að hafa þetta svo. Þessu svaraði bankinn neitandi, og bréfið frá bankanum um þetta var lesið upp í byrjun þess bæjarstjórnarfundar, sem till. um kauplækkunina kom fram á, svo að bæði hv. 2. þm. Reykv. og allir aðrir vissu, að ástæðan til þess, að meiri hl. bæjarstj. tók þá ákvörðun að lækka kaupið, var eingöngu sú, að gersamlega var neitað um fé, bæði að láni í bankanum og sem framlag úr ríkissjóði. Þetta veit ég, að bæjarfulltrúar þeir, sem sæti eiga hér á þingi, munu staðfesta með mér. Og ég veit, að hæstv. stj. getur líka staðfest þetta. Hv. 2. þm. Reykv. er það fullkunnugt, að allt, sem hann sagði viðvíkjandi þessu í ræðu sinni, eru hrein og hein vísvitandi ósannindi af hans munni. Það eru líka visvitandi ósannindi, sem hann sagði um upphaf óspektanna 9. nóv. Að vísu var það rétt, að ég var byrjaður að tala, þegar óspektirnar hófust. En það var fjarri því, að ég væri í ræðu minni á nokkurn hátt að hnjóða í verkalýðinn, heldur hafði ég aðeins flutt hlutlaus ummæli um tildrög málsins. Ég veit, að þessu mun hv. 2. þm. Reykv. neita. En hann veit þó áreiðanlega, að óspektirnar byrjuðu frammi í anddyri hússins út af því, að menn fyrir utan ætluðu að ryðjast inn, og lenti í handalögmáli við lögregluna í anddyrinu. Þetta stóð ekkert í sambandi við mína ræðu. Þetta veit hv.þm. og allir, sem komu nálægt þessum fundi. Og allur lýður getur staðið hv. 2. þm. Reykv. að því að fara með visvítandi ósannindi um þetta atriði. Um hræðslu mína 9. nóv. í fyrra sé ég ekki ástæðu til að fara að deila hér. En ég man, að það barst einhverntíma í tal á milli okkar hv. 2. þm. Reykv., hvort við ættum að fara í kapphlaup inn á Klepp. En ég tek hér með þá uppástungu aftur, því að ég er sannfærður um, að hv. 2. þm. Reykv. verður miklu fljótari að komast inn á Klepp heldur en ég. Það er sjálfsagt ástæðulaust fyrir mig að svara meiru um þetta mál. Ég er búinn að leiðrétta það, sem hæstv. ráðh. sagði villandi frá, en sjálfsagt ekki með þeim ásetningi að segja villandi frá, heldur án þess að gera sér grein fyrir því, að sú frásögn var villandi og ekki rétt, að því leyti sem hann talaði um það, sem ég hafði sagt, og sem hann áleit sig leiðrétta. Ég er líka búinn að leiðrétta missagnir hv. 2. þm. Reykv. nægilega.

Gísli Sveinsson Herra forseti! Ég hefi nú hálfpartinn gleymt því, hvar staðar var numið síðast í þessari botnleysu, þegar ég kvaddi mér hljóðs á dögunum. En það mun ekki gera mikið til, því að nú hefir þetta verið rifjað upp. En ég ætlaði þá og geri það nú, að lýsa yfir undrun minni við hæstv. forseta yfir því, að hann hefir leyft sér að láta þetta mál verða til tafar þingstörfum með því að eyða miklu af dýrmætum tíma þingsins til umr. um það. Ég er undrandi yfir þessu atferli hæstv. forseta, af því líka, að honum er kunnugt um, að þetta þing átti að vera stutt og vinna að allt öðru en þessu. Í annan stað er það líka furðulegt, að alþýðufulltrúarnir úr jafnaðarmannaflokknum, sem hafa talað hér, hafa borið mjög fyrir brjósti kostnaðinn við varalögregluhaldið, en skeyta ekki um það, þótt þeir stofni hér með málþófi og tilgangslausu skrafi til kostnaðar, sem nemur þús. og gæti, ef haldið væri áfram á sömu götu, numið tugum þús. Þetta mál átti ekkert erindi inn á þing og verður ekki afgr. þaðan. Má víst geta sér þess til, að þm. Alþfl., sem komu með þetta mál inn á þingið, ætli að gera þetta að árlegu umtalsefni á þessum stað, líklega til að halda afmæli varalögreglunnar í nóv. hað má gera ráð fyrir þinghaldi næst á þeim tíma. Ég vænti, að þeir séu að byrja á að halda afmæli varalögreglunnar á þennan hátt í tilefni af 9. nóv. þeir hafa farið laglega af stað nú, eins og þjóðinni er orðið kunnugt. En ég vil benda þeim á annan dag og annan tíma til þess að halda afmælisdag góðkunningja síns, sem þeir hafa verið að skemmta hér með ræðuhöldum sínum. Þessi kunningi þeirra heldur afmæli sitt 11. desember. Það er sem sé sagt, að skrattinn eigi afmæli 11. desember. Ég vil leyfa mér að færa þeim þennan dag, ef þeir kynnu að sleppa af 9. nóv. Það hefir verið sagt, að það, sem jafnaðarmenn hafa haft í frammi hér út af þessu varalögreglumáli, sé skrípaleikur frá upphafi til enda, og einnig framferði þeirra 9. nóv. Þetta er bæði rétt og rangt. Það er gefið, að sumt af þessu er skrípaleikur. En tildrögin til atburðanna, sem gerðust hér 9. nóv. í fyrra, eru líka sorgarleikur að því leyti, að fulltrúa Alþfl. henti sú ógæfa að stofna til lögbrota. Þeir höfðu virkilega ekki ætlað sér það og voru aður búnir að segja, að kommúnistar skyldu verða einir um ofbeldið, þeir skyldu brennimerkja sig með því að fara í handalögmál, en Alþfl.menn mundu fara að dæmi bræðra sinna í Danmörku og stofna ekki til óeirða, heldur kveða niður óeirðir af hálfu kommúnista. En ástæðan til þess, að svo fór sem fór, var kapphlaupið á milli kommúnista og sócíalista um alþýðuna. Sócíalistar höfðu séð, að níðhöggur, sem nagar að neðan, er sterkari en sá, sem vill hlúa að og annast gróður, sem á að vaxa. Kommúnistar standa að því leyti vel að vígi, að þeir eru ekki enn komnir inn í þingið, og finna því ekki til þeirrar ábyrgðar, sem Alþfl.menn finna, þegar þeir tala um, að þeir ætli að vera borgaralega sinnaðir og séu frábitnir því að hafa ofbeldi í frammi. En Alþfl.menn sjá, að almenningur er gjarn á að fylgja þeim, sem tala hæst og lofa mestu, þótt þeir geti ekki efnt loforð sín. Og í fyrra, þegar atburðirnir gerðust 9. nóv., þá stóð ekki vel á hjá mörgum alþýðumönnum hér í bænum, og kommúnistar voru þess albúnir að nota hvert tækifæri til að leggja gerðir bæjarstj. út á versta veg. Þegar jafnaðarmenn sáu, að kommúnistar mundu fylkja liði, þá álitu þeir, að þeir yrðu að gera það líka. Þetta varð, og allir vissu það fyrr eða síðar, sem kom berlega í ljós á þessum fundi, að sjálfur foringi sócíalista í bæjarstjórn, hv. 2. þm. Reykv., gekk fram fyrir skjöldu og barðist á móti lögreglunni og lögunum. Spurningin, sem hér liggur fyrir, er sú, hvort lögreglan í Rvík hefir verið nægilega mannmörg og sterk í fyrra og hvort hún er orðin það nú. Virðist þar reynslan vera ólygnust, og hún varð sú, að lögreglan var ekki nógu öflug. Það er ómögulegt að skýra öðruvísi það fyrirbrigði, að hún var barin og marin af nokkrum æstum afbrotamönnum og varð undir að öllu leyti, heldur en að hún hafi ekki haft nægum liðsafla á að skipa á þeim vettvangi. Ef hún hinsvegar var nægileg, þá er ekki til önnur skýring en sú, að lögreglustjóri hefir vanrækt skyldu sína til þess að segja fyrir verkum og láta einskis ófrestað til að efla friðinn. Ég þykist vita, að um þetta tvennt hafi verið að ræða, eða ef til vill hvorttveggja. Þarna var múgur og margmenni, 4000 manns, eftir því, sem hv.þm. segir; þar eru bæði taldir þeir, sem í kröfugöngu voru, og eins sá fólksfjöldi, sem alltaf skipast í hópa við slík tækifæri, sér til gamans og án þess að hafa í huga nokkurt ofbeldi, En þegar lögreglan brýzt fram, þá er um tvennt að velja, forða sér eða taka á móti, og ef siðari leiðin er valin, þá er sjálfsagt, að menn verða fyrir barðinu á lögreglunni. Allir löghlýðnir og góðir borgarar vita, að þeim er skylt að forða sér þegar svona stendur á. Öðru máli gegnir þegar mikill fjöldi manna gerir tilraun til þess að ráðast á lögregluna. Ég býst við, að hún sé nú ekki nógu mannmörg eða vel skipulögð til þess að sundra mannfjölda, sem með bareflum og öðrum vopnum ætlar sér að herja á hana. Hv. 2. þm. Reykv. hefir nú sagt, að til þessa upphlaups hafi verið stofnað af ásettu ráði. Hann segir, að ýmsir í bæjarstj. hafi fyllilega átt meiðsli skilin, og að mannfjöldinn hafi verið samankominn í þeim tilgangi að meiða þá. Þetta sagði hann og þetta er orðrétt upp tekið. Ég held, að það þurfi ekki framar vitnanna við, að lögreglan var ekki nægileg. Það hefir verið játað af Alþfl., að ef til óeirða kemur hér í bæ, er lögreglan ekki fullnægjandi, og ekki einu sinni þó að varalögreglan væri alveg í toppi. Þá er tóm vitleysa að tala um, að allt fari fram með friði og spekt, bara ef lögreglan er lítilfjörleg eða engin, og með þessari játningu er úti um hjal þeirra um, að ekki þurfi að bæta við Og auka vald lögreglunnar, þegar sýnt er, að hún getur ekki staðizt áhlaup, þó að það væri aðeins gert á einum stað. Ég geri ekki mikið úr þeirri hættu, sem af kommúnistum stafar. Þetta fólk, sem kallar sig kommúnista hér, eru ungir menn, sem eru til í að gera „sprell“, þegar foringjar þeirra hafa talað þá upp, en síðan eru þeir sem höfuðlaus hér, því að þessir foringjar hafa alltaf skotizt á bak við hina og skýlt sér, þegar til höggorustu kom. Menn af því tægi álít ég ekki hættulega. En orðbragð Alþfl.mannanna hefir vakið grun um það, hvaða hætta er hér á ferðum í raun og veru. Það sú hætta, sem getur verið og hlýtur að vera til staðar, er Alþfl.m. og kommúnistar rugla saman reytum sínum að því er til ofbeldis kemur. Ég veit, að Alþfl. er allfjölmennur, og þó að í honum sé yfirleitt friðlatt fólk, sem ekki má vamm sitt vita, þá er hægt að fá það út í ólæti og spellvirki. Svo augljóst er, að ef Alþfl. og kommúnistar, sem eru, eftir því er hv. 2. þm. Reykv. heldur fram, einskonar sérkredduflokkur, skipa sér saman til lögbrota, þá þarf að styrkja lögregluliðið, ef það á að vera fært um að undiroka allt þetta lið í einu. Það er vitað frá fornu og nýju, að sócíalistar eru ekki eins hreinir í þessum málum og þeir vilja vera láta. Í hverju þeirra orði skín í gegn, að þeir hafa fullan hug á að taka þátt í óeirðum með kommúnistum. Einn af fyrrv. foringjum þeirra, Ólafur Friðriksson, vinur okkar allra, gat þess á prenti, að ef þeirra stefna og skoðanir næðu eigi framgangi, hlyti að reka að því, að þeir notuðu handaflið. Þessum ummælum hefir aldrei verið hnekkt af skoðanabræðrum hans. Síðan hafa komið fram fjölmargar játanir; hv. 2. þm. Reykv., vonbiðill Framsóknar, hefir talað um, að stjórnað myndi án löggjafar, ef þeir jafnaðarmenn kæmust til valda. Þá er enn framkoma þessa hm. 9. nóv. í fyrra, sem er sönnuð fyrir rétti; í þriðja lagi er það, að fyrirfram var ákveðið, að bæjarfulltrúarnir skyldu hljóta meiðsl þá um kvöldið, og enn er það, að hv.þm. kallar kommúnista sérkredduflokk eingöngu. Þá má og ekki gleyma, að jafngóður maður og gæflegur sem hv.þm. Seyðf. talaði mjög hátt um, að ætlun sín væri að granda þjóðskipulaginu. Þetta má e. t. v. leggja svo út, að það hafi verið mælt af monti, en ekki að þar hafi byltingarhugur fylgt máli og að hann hafi þá átt við að granda því á löglegan hátt, en þá er þetta ekki rétt orðað og er þm. til áfellis, þar til það verður fært í lag. Það er vitað, að lögregla er aldrei næg, ef til upphlaups kemur; þess vegna eiga allir góðir og löghlýðnir borgarar að vera undir það búnir að verja líf sitt og eignir. Það er mikill hópur manna, sem ekki vilja fylla flokk alþýðu, en vilja hafa frið; svo að þótt Alþfl. stofnaði til ófriðar, færi ekki hjá því, að borgarar bæjarins heldu uppi vörnum. Hvert barn veit, að þetta er engin fjarstæða, að borgarar þurfi að vera við slíku búnir. Því er ekkert athugavert við það, að menn komi saman til líkamsæfinga og jafnvel þótt þær hefðu nokkurn svip af lögregluliðsæfngum, til þess að vera færari til að verja sig og eignir sínar. Enginn bannar þetta, enda er það sjálfsögð ráðstöfun. Hv. 2. þm. Reykv. hefir sjálfur stofnað árasarlið innan Alþfl., en það fór reyndar út um þúfur, því að menn sáu, að það var til einskis að búa sig undir að veita vel búinni lögreglusveit áras. Alþfl.fulltrúarnir hafa ekki haft aðrar mótbárur gegn lögreglunni almennt en að henni eigi að beita til þess að vekja úlfúð og flokkadrætti og að henni sé stefnt gegn alþýðu. Í fyrra fullyrtu þessir menn stöðugt, að þessari lögreglu ætti að beita í vinnudeilum, og var hamrað á þessu í blöðum og á mannfundum. En þegar til kom, var það lýðum ljóst, að um þetta gat ekki verið að ræða, því að það er beint tekið fram í 4. gr. laganna, að lögreglan skuli ekki hafa önnur afskipti af kaupdeilum en að halda uppi friði. Af þessu má gerla sjá, að varalögreglan á sízt að gera annað eða meira en lögregla almennt, hvort sem hún hefir leyfisbréf til þess eða ekki. Vitanlega er það og skylda lögreglu að starfa ekki frekar fyrir einn flokk en annan, og ég vil því spyrja hv. 2. þm. Reykv., því að hann mun þeim hnútum kunnugastur, hvort hann viti til þess, að lögreglan hafi gert sér mannamun og hvort hann geti sannað það og þar með réttlætt þessa hróplegu aðdróttun. Ég vil fá að vita, hvort þetta er tilhæfulaus fullyrðing hjá hv.þm., og það er heldur ekki einskisvert fyrir lögregluna, lögreglustjóra og borgara bæjarins yfirleitt, hvort hægt er að sanna þetta eða ekki. Allir vita, að ekki er hægt að koma því svo fyrir, að lögreglunni sé beint gegn einum flokki frekar en öðrum, því að enginn veit það fyrirfram, hverjir verða við völd. Alþfl. hefir sagzt muni taka bæinn og fá meiri hl. í bæjarstjórn. Það var líka sagt, þó það hafi kannske verið í gríni, að þeir vildu komast í ríkisstjórn; þá hefði hv. 2. þm. Reykv. sjálfsagt orðið dómsmrh., og hann er þegar búinn að lýsa því, hvernig þeim stjórnarháttum verður hagað. Með öllu þessu hefir hann bara gefið til kynna, hvernig hann vill nota varalögregluna. Hann ætlar að hafa þetta óhlutdræga vald til þess að siga því á borgarana. Þá má hann auðvitað vera feginn því, að lögreglan er tilbúin, þegar hann kemst í ráðherrastólinn. En lítum á það, sem hann hefir sagt; geti hann sannað, að lögreglunni hafi verið beitt til þess að kúga alþýðu og efla til ófriðar og flokkadrátta, þá verður hann að standa við það annarsstaðar en í friðhelgi Alþingis. Þá er sú spurning, hvort hliðstæð dæmi þessu eru til í þingræðislöndum. Nei, þar sem hér er hún eingöngu notuð til þess að bæla niður flokkadrætti, ofbeldi og hverskonar óeirðir, hver sem í hlut á, enda er oft svo, að ekki er vitað, hvaða flokkur á upptökin að lögbrotunum. En það er eins og þessir hv.þm., 2. þm. Reykv. og þm. Seyðf., séu gagnteknir af ótta við, að andstæðingar þeirra verði eilífir í stjórnum ríkis og bæjar, og enn að það geti komið til, að þeir verði taldir afbrotamenn og lögreglunni því heitt gegn þeim. En það leiðir af sjálfu sér, að ef þeir gerast sekir um lögbrot, mun lögreglan koma á vettvang og taka þá til meðferðar. Ég býst og við, að ótti þeirra nái lengra og sé sprottinn af því, að þeir eiga von á, að Sjálfstæðisfl. magnist svo mjög, að þeir sjálfir fái ekki að vaða uppi, en lúti í lægra haldi, ekki vegna lögregluvaldsins, heldur af því, að þeir hafa eftir lýðræðisreglunni ekki vald til að ráða hér ríkjum. En ef þeir af þessum ástæðum þurfa að grípa til handaflsins, eins og Ólafur Friðriksson hótaði, þá er eðlileg ósk þeirra, að lögreglan sé sem veikust fyrir. Svo eru þeir líka hálfhræddir við kommúnista og óttast, að þessi „sérkredduflokkur“ taki þeim fram. Á Akureyri eru kommúnistar einna fastastir fyrir, og þar hefir líka lögreglan verið undirokuð. Þess vegna er það ekki nema hlægileg firra að halda því fram, að þar þurfi enga lögreglu, því har sé allt með kyrrum kjörum. Þessar háværu „röksemdafærslur“ sócíalista eru langt frá fullnægjandi. Frá almennu sjónarmiði er það á engan hátt gilt, að lögreglan eigi að vera engin eða sáralítil, að henni sé beint gegn sérstökum flokkum eða til að stofna til ófriðar, og að friður og spekt sé mest og bezt, ef engin lögregla væri til. Þessar og þvílíkar fullyrðingar ná ekki nokkurri átt og munu aldrei geta staðizt. Bæði hefi ég og aðrir sýnt fram á það, að óhjákvæmilegt er að auka lögregluliðið í Rvík og öðrum bæjum, enda verður það áreiðanlega gert, þar sem nú er lagaheimild fyrir því. Nú vil ég spyrja hv. þingmeirihluta, hvað það er, sem hefir breytzt síðan í fyrra, er lögin voru sett. Þau voru þá sett með samkomulagi milli tveggja flokka, og það samkomulag þótti svo gott, að ýmsir óttuðust, að það væri of gott og að lögunum yrði spillt. En þau fengust þó góðu heilli. Nú hleypur upp til handa og fóta minnsti flokkur þingsins, sem virðist þó vera ofan á, eftir forseta Sþ. að dæma, og segir, að allt sé nú breytt. Vill hann fyrst, að lögreglan sé niður lögð í Rvík, og síðan gera lögin að engu, með því að banna að framfylgja þeim um lögreglu í öðrum kaupstöðum. Ég vil fá að vita, hvað það er, sem hefir breytzt, því að hér er farið fram á að nema lögin úr gildi. Nú vita þeir, að þeir geta ekki numið lögin úr gildi með þessari þáltill. Ætlast þeir til þess, að till. verði samþ., þegar það er alveg til ónýtis? Enda trúi ég því ekki, að nokkur maður ljái þessari vitleysu fylgi sitt, þegar þeir skilja, að samkv. lögunum ekki aðeins má, heldur á að stofna varalögreglu undir vissum kringumstæðum; ráðherrann er beinlínis skyldur til þess, er skilyrði 1. gr. eru uppfyllt. Í 6. gr. 1. segir, að ríkisstj. sé heimilt að bæta við varalogreglu, þótt í bæjum sé, „allt að tveimur lögregluþjónum á hverja 100 íbúa“. Á þessum orðum „allt að tveimur“ o. s. frv. hafa margir spreytt sig, bæði lærðir og ólærðir, og gefið margar skýringar. Þarna er nefnt hámark, lengra þarf ekki að fara en að því. Nú geri ég ráð fyrir, að flestir séu sammála um, að „allt að“ þýði ekki, að endilega þurfi að vera að því nefnda marki komið, heldur megi vera þar fyrir neðan. En þótt undarlegt virðist, vilja sumir hv.þm. ekki heyra þetta nefnt. Hv. 2. þm. S.-M. reis hér upp og sagðist hafa flutt þetta í fyrra, en aðrir samið það fyrir hann. Það má vera jafngott, ef ætla má, að semjendur hafi skýrt þetta fyrir honum. En þess er að gæta, að er lög á að skýra eftir að þau eru sett, þá er ekki nóg, að menn hafi meint annað en í þeim felst, ef þeir sögðu ekki frá því strax. Nú halda þeir því fram, að „allt að“ þýði „að minnsta kosti“, eða þvert á móti því, sem hefir verið málvenja hér í margar aldir. Fyrir þessa málvillu verður hv. 2. þm. S.-M. ekki tekinn alvarlega, og ekki tekinn fram yfir þá menn, sem lagt hafa stund á og alizt upp við lögskýringar. Þetta minnir einna helzt á, að einhverju sinni kom það fyrir, að þm. stóð upp og sagði: ég er löggjafinn og því færastur um að skýra lögin. Það var hlegið að þessu þá, og mun svo fara nú, því að það vita allir, að enginn einn þm. er löggjafinn, heldur er það Alþingi í heild. Svo þegar af þeirri ástæðu verður þessi skýring hegómamál, sem engan stað á í löggjöfinni; svo fáránleg, að eftir ákvæðum l. og hljóðun málsins er hún hreinasta villa. Hæstv. dómsmrh. hefir nú tekið vel í þetta. Hann hefir fallizt á að taka fullt tillit til þessa lagastafs. Það má vera nóg, hvernig sem málinu annars reiðir af. Ég tel víst, að hvaða stjórn sem er framkvæmi l. og yrði að skýra þau svo, að stofna beri varalögreglu, þegar nauðsyn ber til og fullnægt er skilyrðum 1. gr.l. Þessi till. er því í bezta falli alveg tilgangslaus, og fyrir þá ástæðu eina réttlaus. En í annan stað stappar svo nærri, að hún sé í fullri andstöðu við l., að ekki tekur tali, að taka beri eins mikið mark á henni eins og venja er til um þáltill. Er hún því hreinasta markleysa, á hvern veg sem hún er skoðuð. Hitt er á ábyrgð hæstv. forseta, að halda uppi málþófi dag eftir dag um slíka till., sem hann og er meðflm. að, og tefja þar með afgreiðslu annara mála, - till., sem að efni og formi er algerlega ólögmæt. - Viðaukatill. gerir um þetta engan mun. Það er hið sama, að verið er að skora á ráðh. að skjóta sér undan því að uppfylla lagaboð. Viðaukatill. er auk þess svo orðuð, auðsjáanlega samin í flaustri, að Alþ. getur ekki samþ. eða tekið til meðferðar slíkar málvillur, ef það vill sjá sóma sínum borgið.

Forseti (JBald): Það er ekki rétt að ámæla forseta, þótt málin gangi seint fram í Sþ., því fundi hefir orðið að hafa stutta vegna aðalmálsins, kosningal. Þannig var felldur niður fundi í Sþ. í gær vegna þess máls. Annars hafa málin verið tekin á dagskra í Sþ. í þeirri roð, sem þau hafa komið fram. Ákúrur í garð forseta vegna þessa eru því með öllu óréttmætar.

Jón Pálmason [óyfirl.]: Það má nú sjálfsagt segja, að það sé að bera í bakkafullan lækinn að fara að lengja orðræður um þetta mál. Eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, þá er það ljóst að þetta mál er til þess borið fram og umr. um það haldið uppi dag eftir dag til tafar öðrum málum, að koma að pólitískum umræðum. Mér þykir þess vegna ekki rétt að kasta frá mér málfrelsi því, sem mér er hér veitt, og bið engan afsökunar á því, þó ég tali um þetta mál sem tilefni hefir gefizt til. Það er nú svo með okkur, sem bústað eigum úti á landsbyggðinni í sveitum og friðsömum kauptúnum eða kaupstöðum, að við höfum í lengstu lög gert okkur vonir um, að atvinnulíf og önnur störf í þjóðfélagi okkar gætu farið fram með friði, og við þess vegna, þó fámennir séum, gætum lifað sem hamingjusöm þjóð. En þau aföll, sem friðurinn hefir fengið síðastl. ár, hafa nokkuð breytt skoðun okkar í þessu efni. Það eru nú nokkur ár liðin síðan hér myndaðist hópur manna, sem að hætti erlendra skoðanabræðra sinna vildu varpa um koll núverandi þjóðskipulagi með byltingu. Þessi flokkur varð fljótt kunnur á Norðurlandi. Á Akureyri hefir hann m. a. haldið upp á afmæli rússnesku byltingarinnar 7. nóv. Það er nú kunnugt, að þessir menn hafa gert mikið að því að vekja upp tortryggni milli manna og stétta þjóðfélagsins. Margir vonuðu þó í lengstu lög, að hér væri ekki um annað né meira eða ræða en pólitískt glamur og gaspur, borið fram til þess að ná hylli óþroskaðasta hluta þjóðarinnar. En vonirnar hafa brugðizt, því þessi óheillastefna hefir náð allt of miklum tökum í þjóðlífinu, því miður. Og einkum fengu þó þessar vonir mikið áfall, þegar bardagi sá varð 9. nóv. í fyrra, sem vakti óhug manna um allar byggðir landsins. Sá bardagi hefir nú verið gerður mjög að umtalsefni í þessum umr., og vil ég því víkja nokkru nánar að honum. Hv. 2. þm. Reykv. og hv.þm. Seyðf., sem báðir hafa talað skörulega í þessu máli, sem vænta mátti, hafa báðir haldið því fram, að orsök til bardagans hafi verið till. sú um lækkun á kaupi í atvinnubótavinnunni, sem fram kom í bæjarstj. hér. Þeir hafa haldið því fram, að sú till. hafi vakið almenna andúð og gremju bæði hér og annarsstaðar. Ég segi nú ekkert um það, hvort þessi kauplækkun hefir verið réttmæt eða óréttmæt. Það kemur þessu máli ekkert við. Þótt bæjarstj. hefði ætlað að fremja stórkostlegt ranglæti, þá gat það þó aldrei réttlætt það, að borgurunum væri hótað líkamlegu ofbeldi til þess að fá meiri hl. bæjarstj. ofan af þessari ákvörðun. En nú eru aðrir, sem hafa haldið því fram, og það er kunnugt öllum landslýð, að það hafi ekki verið alþýðan, sem í æstu skapi hafi hafið þennan ófrið, heldur lögreglan, og það eftir skipun lögreglustjórans sjálfs. Ég verð að vísu að taka það fram, að ég er þessu sjálfur ókunnur, en ég hefi orð hv. 1. þm. Reykv. fyrir þessu, sem lýst hefir þessu í ræðu hér á Alþ., og auk þess hefi ég séð þessu haldið fram í blöðum. það er sagt, að lögreglustjórinn hafi hafið þetta áhlaup. Það má þó teljast undarleg ráðstöfun að knýja eina 20 lögreglumenn fram til þess að berja á æstum múg og hafa ekkert annað lið en þá að baki sér. Nú hefir hv. 1. þm. Reykv. borið það fram, að lögreglustjórinn hafi staðið í samráði við þá menn, er ófriðinn hófu. Ég veit ekkert um hetta. En mér er sagt, að lögreglustjóranum hafi verið gefinn kostur á að mótmæla þessu utan þings, en hafi ekki gert það. Ég veit nú ekki, hvort þetta er satt. En sé það satt, þá er auðsætt, að hér grillir í það svartasta hyldýpi, sem sézt hefir hjá okkar þjóð. Og ég vil víkja því til hæstv.ríkisstj., sem að vísu virðist ekki vera viðstödd þessar umr., hvort hún hafi nokkuð í þessu gert. Það var ótvíræð skylda hennar að skipa þessum embættismanni að hreinsa sig af slíkum áburði, en gæti hann það ekki, þá að víkja honum frá. Og ég vil skora á ríkisstjórnina - og sé hún ekki viðstödd, þá veit ég, að henni verður færð sú áskorun - að láta þennan embættismann hreinsa sig tafarlaust, ef hann getur, af slíkum áburði, Að ég sný máli mínu til ríkisstj. í heild, en ekki til flokksbróður míns, hæstv.dómsmrh., eins, stafar af því, að ég álít, að ágreiningsmál sem þetta heyri undir alla ríkisstj., en ekki að ég vilji draga flokksbróður minn, hæstv.dómsmrh., undan neinum skyldum. En vel getur hæstv.dómsmrh. hafa orðið þarna undir og þá ekki át annars kost en að lúta meiri hl., eða þá að segja af sér. En hér er um svo alvarlega ásökun að ræða á hendur háttsettum embættismanni, að ekki má við annað una en að hann sé annaðhvort látinn hreinsa sig, eða fara úr embætti, geti hann það ekki. Það er talið, að varalögreglan hafi kostað á fjórða hundrað þúsund kr. Þetta er mikið fé; um það eru allir sammála. Það er auðvitað hreinasta neyðarráðstöfun að verða að verja svona miklu fé til að halda hér uppi friði. En hverjum er það að kenna, að svo miklu fé hefir verið eytt til þessa? - ég hygg, að allir séu sammála um það, aðrir en byltingamenn, að ríkisvaldið verði að vera sterkasta valdið í okkar þjóðfélagi. En er þá sæmilegt, að jafnaðarmannafl. beiti sér fyrir því, að þeim sé bægt frá allri vinnu, sem ganga í lið með ríkisvaldinu? - Nú hefir hæstv.dómsmrh. upplýst, að þetta hafi verið gert bæði hér í bæ og annarsstaðar og að við þetta hafi kostnaðurinn af varalögreglunni orðið tvöfalt meiri en hann hefði þurft að vera. Ef hv.þm. Seyðf. er eins mikil alvara með að óska eftir friði og hann vill vera láta, þá ætti hann að beita sér fyrir því, að þessu yrði hætt. Og ég vil skora á hann að gera það. Ef þeir menn, er í varalögregluna ganga, eiga frjálst val um atvinnu sem aðrir menn, verður kostnaðurinn miklu minni. Það var margt í ræðu hv.þm. Seyðf., sem gaf fullt tilefni til þess að ræða um grundvallarstefnur flokkanna hér. Hv. þm. talaði eins og það væri svo orðið hér í landi, að það, sem væri gert einum til gagns, væri öðrum til bölvunar. Þetta er nú ekki rétt. En væri það rétt, þá er auðsætt, að starfsemi þjóðfélagsins er komin út á hálan völl, sem þyrfti sem fyrst að komast af. Og það væri æskilegt, að fulltrúar Alþfl. vildu snúa á aðra braut. Þeir hafa hafið hér stéttabaráttu og talað um að skaka niður auðvaldinu, og það hafa þeir talið, að tækjst bezt með því, að alþýðan hefði sem hæst kaup. Baráttuaðferð þeirra hefir byggzt á því, að heimta hátt kaup, án þess að hugsa um leið fyrir því, að aðstaða væri til þess að borga það. Nú vil ég gjarnan óska þess, að kaupgjald mætti vera sem hæst, að atvinnulífið væri svo fjörugt, að atvinnuvegirnir þyldu það. En þessu er ekki svo háttað nú. Launakröfurnar hafa verið svo háar, að fleiri og fleiri hafa orðið að hverfa frá framleiðslunni og hópast til þorpa og kaupstaða, þangað sem fjölmennið er. Við þetta væri nú ekki svo mjög að athuga, ef fólkinu væri vís vinna á þessum stöðum. En því er nú ekki að heilsa, nema þegar allra bezt gengur. Af þessu leiðir svo atvinnuleysi það, sem útmálað hefir verið, og það með réttu. Fyrir allan landslýðinn verður það affarasælast, að ekki sé svo mjög keppt að háu kaupi, heldur fyrst og fremst að hinu, að koma atvinnuvegunum í það horf, að allir geti fengið þá vinnu, sem skapar sæmilega afkomu. Sú stjórnmálabarátta er heilbrigð, hverju nafni sem flokkar nefnast, ef hún vinnur að því, að öllum geti liðið vel. Ég held, að baratta hv.flm. þessarar till., sem mér er sagt að brjóti í bág við gildandi l., ef þeir halda henni áfram eins og þeir hafa rekið hana hingað til, leiði til niðurdreps og vandræða í þjóðlífinu. Eitt af því, sem þeir predika, er, að enginn einstaklingur fái leyfi til að vinna sig upp og verða sjálfstæður atvinnurekandi. Stefna okkar sjálfstæðismanna er fyrst og fremst sú, að öllum geti liðið vel og að sem allra flestir geti orðið sjálfstæðir atvinnurekendur, bæði til sjós og lands, og að allar auðsuppsprettur okkar, sjór, land og iðnaður, verði sem allra bezt notaðar. Ég kem þá að því atriðinu, sem varð til þess, að ég kvaddi mér hljóðs fyrir nokkru síðan. Hv. þm. Seyðf., sem er greindur maður, hélt því fram, bæði beint og óbeint, að varalögreglunni væri haldið uppi hér af því sjálfstæðismenn - sem hann nú reyndar kallar íhaldsmenn - hefðu í hyggju að taka völdin í sínar hendur og vildu pa hafa logreglu til þess, með því að beita ofbeldi, að þeir gætu haldið öðrum flokkum í skefjum. - Hver, sem hlustar á hv.þm. Seyðf., finnur, að hann er greindur maður. En þá ætti það líka að vera ósamboðið honum að halda fram slíkri kenningu. Hv. þm. hlýtur að sjá það, ef hann hugsar vel um það, að það er ekki líkt stefnu Sjálfstæðisfl. að vilja vera ofheldisflokkur. Og ef sá flokkur færi inn á þá braut, þá er ég hræddur um, að lið hans myndi þynnast víðsvegar um land. Sjálfstfl. hefir nú yfirgnæfandi meiri hl. í Reykjavík. Ef hann væri ofbeldisflokkur, þá væri honum innanhandar að framkvæma þá stefnu án þess að hafa nokkra opinbera lögreglu. Þetta skilja og sjá allir greindir menn. sú „agitation“, sem á þessum vettvangi er hafin og farin er að kvíslast út um landið, slær sig sjálfa um koll, því að hún er of fávísleg til þess, að heilbrigðir menn geti látið hana blekkja sig. Enda leitast nú Sjálfstfl. við að fylgja vel þeirri stefnu sinni að koma á réttlátara stjórnarfari í þessu landi en verið hefir; og eins og nú horfir við, er það í raun og veru eina vonin til þess, að hægt sé á næsta ári að rýra að marki þá spillingu í stjórnarfari, sem ríkt hefir í landinu um skeið, að Sjálfstfl. nái meiri hl. í næstu kosningum. Ég tek ekki harðar til orða en þetta: eina vonin, því að það er vitanlega ekki vissa. Ég veit ekki, hvort Sjálfstfl. er nógu samstæður til þess, að vissa sé fyrir, að hann geti útrýmt þeirri spillingu, sem nauðsynlegt er að útrýma á þessu sviði. Ég vænti þess, að hv.þm. sjái og skilji það, að ef ætti að fara að halda uppi fjölmennri lögreglusveit, sem hafi það að markmiði að verjast pólitískum deilumálum á þeim grundvelli t. d., að henni væri beitt á móti jafnfjölmennum flokki eins og öllum Alþfl., eins og mér skildist hv. 2. þm. Reykv. gera ráð fyrir, þá er það svo dýrt bákn, að ég hefi enga trúu á, að slíkt sé undir nokkrum kringumstæðum hægt. En hitt ættu allir einlægir, sanngjarnir og réttsýnir menn að sjá, að nauðsynlegt er að halda uppi í hverju bæjarfélagi það fjölmennri lögreglusveit, að hún geti hvenær sem vera skal bælt niður óeirðir fámennra hópa, sem hafa það á stefnuskrá sinni að stofna til óeirða að óþörfu. Af þeim sökum finnst mér undarlegt, ef menn eins og hv.þm. Seyðf., sem lýsa yfir því hvað eftir annað, að þeir vilji berjast á löglegum og þinglegum grundvelli, - ef þeir geta ekki verið því samþykkir að styrkja lögreglu í hverju bæjarfélagi hæfilega, til þess að hún sé fær um að halda slíkum óeirðum niðri. En það vil ég biðja allan þingheim að muna, sem og ætti að vera ljóst hverjum þeim, sem hugsar út í þjóðfélagsmál okkar lands, að grundvöllurinn undir friði í landinu er sá, að félagsmálum, stjórnmálum og viðskiptamálum sé á hverjum tíma veitt forstaða af heiðarlegum mönnum, og ekki sé gerður leikur að því að sýna neinum manni órétt. Hinn rétti grundvöllur undir friði er því ekki að kasta hundruðum þúsunda á ári hverju fyrir fjölmenna lögreglusveit. Hann verður bezt tryggður á þann hátt, að þeir, sem við þjóðfélagsmál fást, hugsi ekki um það að skara eld að sinni köku og verzla sig áfram, eins og ýmsir þingfulltrúar hafa undanfarið gert, heldur hugsi um það eitt, að vinna að þjóðfélagsmálunum fyrir þjóðarheill og af fullri alvöru, svo að ungum og gömlum, komun og körlum geti á hverjum tíma liðið svo vel sem frekast eru föng á. Væri vel, ef hv.flm. þessarar till. vildu á komandi árum vinna að þessu markmiði, en hættu að hafa stéttabaráttu fyrir kjörorð og það að granda þjóðskipulaginu o. s. frv. Það verður að viðurkenna, að í okkar þjóðskipulag er komið misræmi í atvinnuháttum, það er gallað og þarf endurbóta við. En því aðeins getur orðið um heilbrigðar endurbætur að ræða, að þeir, sem við stjórnmál fást, geri það sem drengilegir menn, en hugsi ekki fyrst og fremst um að brjóta sjálfum sér braut persónulega, heldur starfi með þeirri viðsýni, sem þörf krefur, liti yfir stéttabaráttuna og horfi yfir þjóðlífið allt.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Það voru tvö atriði í ræðu hv. 1. þm. Reykv., sem hann reyndi að árétta. Annað er viðvíkjandi fé því, sem bærinn fékk hjá ríkisstj. loforð um 9. nóv., sem við Alþýðufl.menn og forsrh. höldum fram, að ekki hafi verið beðið um áður. Ég hefi það eftir Stefáni Jóh. Stefánssyni bæjarráðsmanni, og ég hefi skírskotað til hæstv. ráðherra um það, og hefir enginn þeirra mótmælt. Og víst er það, að um kvöldið þegar ráðh. gaf loforðið, þá kvað hann það vera framkvæmdaatriði, hvort þetta yrði dregið frá næsta árs fjárveitingu eða ekki. Það er því ljóst af þessu, að það komu ekki þau atriði fram, sem ekki lágu fyrir áður, og að launalækkunina átti ekki að framkvæma af þeim ástæðum, sem meiri hl. bæjarstj. vill nú vera láta, - að ómögulegt hafi verið að ná í fé, heldur af allt öðrum ástæðum, til að ná almennri kauplækkun. Hitt atriðið var, að hann kvað aðalóeirðirnar ekki hafa orðið út af sinni ræðu. Þessu mótmæli ég algerlega. Að vísu var smávegis upppot áður. En fyrst þegar hann talaði - eins og hann líka ávarpaði verkalýðinn, sem heyrði allt í kring í hátölurum - þá var það, að nokkrir af þeim, sem voru fyrir utan grindurnar, þustu inn fyrir þær og hleyptu fundinum upp.

Annað sagði þm. á síðasta þingi. Þá stafaði þetta af fyrirskipun lögreglustjóra!

. hér er ég að ræða um, að hleypt var upp bæjarstjórnarfundinum; við það urðu engin slagsmál. Þau urðu löngu eftir að fundi var slitið, er salurinn var ruddur af lögreglunni eftir skipun lögreglustjóra. Þá er enn eitt atriði. Það er ekki hægt að segja á neinn hátt, að óeirðirnar, sem urðu á eftir, hafi orðið vegna þess, að lögreglan var of fámenn. Þau barsmíð, sem þarna áttu sér stað, urðu ekki fyrr en fundi hafði verið slitið - fyrir utan hjá nokkrum mönnum við dyrnar - og allir bæjarfulltrúarnir voru komnir burt ómeiddir (sumir að vísu hræddir), að undanteknum 1–2, enda var engin tilraun gerð til að meiða þá. Svo að þau meiðsl, sem urðu á eftir, hefðu ekki orðið, ef lögreglan hefði ekki verið þarna látin grípa inn í á þann hátt, sem hún gerði. Lögreglan gat farið burt á friðsamlegan hátt, og þá hefðu engar óeirðir orðið. Það er því alls ekki hægt að taka þetta sem tilefni til þeirrar varalögreglu, sem síðan var stofnuð. Til þess getur ekki verið önnur ástæða en sú, sem við höfum haldið fram og liggur öllum í augum uppi, að íhaldið hefir viljað hafa nægan kraft á bak við til þess að geta komið fram því, sem þarna var aðaltilgangurinn, nefnilega launalækkun, hvenær sem þeir vildu. Þeir vildu geta barið niður hvaða mótstöðu sem væri. Dómsmrh. og einhverjir fleiri hafa viljað halda því fram, að þessi mikli kostnaður við varalögregluna hafi orðið vegna þess, að verklýðsfélagar hafi ekki viljað vinna með þessum mönnum. Nú var vikið úr verkalýðsfél. - eftir því sem ég man - alls 13 mönnum af þessum ástæðum. Þó að þeim hafi verið varnað vinnu, þá gat ekki komið til mála að gjalda öllum þessum 100 mönnum fullt kaup þess vegna. Enda er mér kunnugt um, að margir þessara manna höfðu fulla atvinnu jafnframt fullu kaupi í varalögreglunni, 210 kr. frá ríkissjóði. T. d. veit ég um tvo bílstjóra, sem alltaf óku bifreiðum norður í land í allt sumar í einkaferðum með leigubifreiðar eins og ekkert væri, og unnu ekkert fyrir ríkissjóð, en fengu 210 kr. kaup á mánuði hjá ríkissjóði. Þetta sýnir, hve óhæfilega er farið með fé landsmanna. Þá vatt hv.þm. V.-Sk. sér að mér. Ég veit nú ekki mikið um þennan 11. des., sem hann sagði að væri fæðingardagur fjandans, annað en það, að Lögfræðingafélag Íslands mun hafa afmæli sitt á þeim degi.  Þá vildi hann hafa vitnisburð minn um það, hvenær lögregla yfirleitt væri notuð til að ráða á alþýðuna. Yfirleitt gekk öll ræðan út á það, að við Alþfl.menn berðumst á móti lögreglu. Það að höfum við aldrei gert, og sýnir þetta, hve lítið hv.þm. fylgist með málum. Við berjumst á móti varalögreglu, en ekki á móti því að hafa nægilega lögreglu í kaupstöðum landsins. Við segjum, að þessi varalögregla sé í sérstöku augnamiði stofnuð, eins og sest af öllum ákvörðunum og undirbúningi í bæjarstj. Reykjavíkur. En venjulegt lögreglulið kemur þessu máli bókstaflega ekkert við. En viðvíkjandi samanburði á okkur við nágrannalöndin vil ég segja það, að íhaldsflokkar nágrannalandanna eru ekki á sama stigi og Sjálfstfl. hér. Mér er ekki kunnugt um annað en að þeir vilji fylgja lýðræðisstefnu; en hér í Sjálfstfl. er fullt af mönnum, sem telja sig „nazista“. Hv. þm. V.-Sk. er yfirlýstur „nazisti“ og sömuleiðis hv.þm. Vestm., og hað veit enginn, hve margir þeir eru í Sjálfstfl. Og hver veit, hvenær þessir menn nota þessa lögreglu á ramm-„fascistiskan“ hátt, ef Sjálfstfl. kemst að völdum.

Thor Thors Frá því að ég talaði síðast í þessu máli, sem er nú nærri því fyrir viku, hafa ýmsir hv.þm. tekið til máls og gefið tilefni til andsvara. En með því að margir þessara þm. eru fjarstaddir, sumir sofnaðir, en aðrir dauðir, þá skal ég stilla orðum mínum mjög í hóf. Ég vil þá fyrst víkja að hv. 1. þm. S.-M. Hann leyfði sér að halda fram, að aukning lögreglu hér í Rvík væri einungis Reykjavíkurbúum til tryggingar og hagsbóta. Þessu vil ég mótmæla. Aukning lögreglu í Rvík og varalögregla líka styrkir allt þjóðfélagið, því að það er vitanlegt, að ef stefnt yrði til óeirða hér í Rvík, þá myndu þær fljótt breiðast út um byggðir landsins. Og allar óeirðir í Rvík, sem yrðu svo kröftugar, að það tækist að brjóta niður ríkisvaldið, myndu hafa bein áhrif um landið þvert og endilangt. Þessi hv.þm. sagði ennfremur, að það væri verið að leitast við að láta ríkissjóð greiða það, sem Rvík ætti að gjalda til lögreglu. En ég vil minna á það, að ríkisvaldið hefir um langt skeið haft talsvert mikil not lögreglunnar, þar sem það er ríkisvaldið, sem á að standa straum af öllum sakamálakostnaði, hvar sem er á landinu, en störf lögreglunnar hér í Rvík hafa á öllum tímum mjög gengið til þess að sjá um framkvæmd sakamálarannsókna. Það er því hin mesta fjarstæða, að ríkisvaldinu sé óviðkomandi sá kostnaður, sem gengur til lögreglunnar. Þá hafa ýmsir hv.þm. fett fingur út í þá lögskýringu, sem ég gaf á l. um lögreglumenn, nr. 92 frá 1933. Get ég í rauninni svarað þeim öllum í einu, og skal gera það um leið og ég sný máli mínu til hv. 2. þm. S.-M., sem ætlaði sér þá dul, af því að hann bar fram brtt. við þessi lög á síðasta þingi, að áskilja sér einum rétt til að skýra þau. Ég vil minna hv. þingheim á það, að það eru aðallega tvær stefnur uppi um lögskýringar. Önnur er sú, sem á lagamáli er kölluð hin „objektiva“ lögskýring, og má kalla „hlutræna“, sú, sem byggir á orðum laganna. Þetta er aðallögskýringin. Og það er aðeins þegar ekki verður stuðzt við hana, að leitað er til hinnar „subjektivu“, sem kalla má hina „hugrænu“ lögskýringu, en það er vilji löggjafans. Nú er orðalag þessara l. svo ótvírætt, að það nægir að halda sig við hina hlutrænu lögskýringu og fara eftir orðunum einum. En jafnvel þótt svo hefði verið, að leita þyrfti til löggjafans um skýringu, þá vil ég vekja athygli hv. 2. þm. S.-M. á því, að hans vilji eins getur ekki verið vilji löggjafans í heild. Og hvernig svo sem þessi hv.þm. hefir skilið sjálfan sig, þegar hann bar fram þessar brtt. sínar, þá getur hann ekki komizt hjá því, að aðrir vilji skilja hann eftir því orðalagi, sem er á 1. Og orðin í 1. gr.l. „allt að“ geta aldrei samkv. almennri málvenju og heilbrigðri skynsemi þýtt það, sem þessi hv.þm. vildi vera láta. Orðin „allt að“ tákna, að það megi vera eitthvert bil til þess hamarks, sem l. geta um. Ég leyfi mér að fullyrða, að þessu sé náð, ef ákvæðum 2. gr. um fjölgun er fullnægt. En þar segir, að ríkið skuli taka á sig sínar greiðslur til lögreglunnar, þegar kominn er einn lögreglumaður á hverja 700 íbúa. Og um það atriði, sem er aðallega deilt um, hvenær heimild hafi skapazt til að stofna varalögreglu í Rvík, þá verð ég að telja, að það sé þegar búið er að fjölga lögregluþjónunum í Rvík til þess marks, sem 2. gr. ákveður, eða upp í 43. Og ég fullyrði því hiklaust, að þáltill. jafnaðarmanna ásamt brtt.hv. 1. þm. S.-M. við hana brýtur í bága við þessi 1., þar sem hún heimtar skilyrðislaust það frekasta hámark, sem gert er ráð fyrir í 1. Vil ég því beina því til hv. 2. þm. S.-M., sem kom ákveðið fram við setningu laganna í fyrra, að hann standi nú við sína skoðun og greiði atkv. gegn þáltill., sem tvímælalaust brýtur í bága við orðalag laganna. Iðrist hann hinsvegar sinna fyrri aðgerða í málinu, vil ég skora á hann að fara þinglega að og bera fram brtt. við l. Hv. þm. Seyðf. byrjaði með því að staðhæfa, að meiri hl. þjóðarinnar væri á móti þessari lögreglu. Ég vil mótmæla þessu og benda til þess, að við síðustu kosningar voru það í rauninni tveir flokkar, sem þurftu að bera ábyrgð á þessari lagasetningu. Það var Sjálfstfl. og Framsfl., sem voru á síðasta þingi svo að segja sammála um þessa löggjöf. Þeir fengu 25700 atkv. við kosningarnar samanlagt. En flokkarnir, sem börðust gegn lögregluvaldinu, þ. e. sócíalistar og hálfbræður þeirra, kommúnistar, fengu samtals 9600 atkv. Ég vil því fullyrða, að dómur þjóðarinnar er skýrt upp kveðinn í þessu máli. Þá vildi þessi mælski þm. tala í alvöru um þennan „liðsafnað“ Heimdallar, sem hann kallaði „Kveldúlfslið“. En ég sá á svip þessa hv. hm., að alvaran var ekki eins mikil eins og orðanna hljóðan. Þeir vita það nefnilega fullkomlega vel, hv. jafnaðarmenn, að þessi „liðsafnaður“ ungra sjálfstæðismanna, Sem þeir kalla svo, er engin hersveit, heldur einskonar íþróttafélag ungra sjálfstæðismanna. Og ég verð að segja, að það kveður nokkuð rammt að tortryggninni og hatrinu við lögregluvaldið, ef menn eru sagðir stofna til heræfinga fyrir það eitt að leggja ofurlitla stund á líkamsíþróttir. En þessi sami hv.þm. varðist þess að minnast nokkuð á þann liðsafnað, sem sócíalistar höfðu hér í fyrra, þóttist ekkert vita og vísaði frá sér, sennilega til flokksbræðra sinna, en þeir hafa kunnað dyggilega að þegja um þetta. Þá vildi hv.þm. finna að því við mig, að ég áliti rangt og óþarft og telja upp hitt og þetta, sem hefði mátt gera við það fé, sem farið hefir til varalögreglu. Ég finn að þessu af þeirri ástæðu, að mér finnst hað bera vott um vantraust á skilningi hv. þingmanna - stappa nærri oftrausti á einfeldni þeirra, ef hann heldur, að þeir skilji ekki tölur, nema þeim sé bent á byggingar og fyrirtæki. Það er eins og hann þykist vera fullorðni maðurinn, sem sé að kenna smábörnum fyrstu frumatriði um lágar tölur. Þá spurði þessi hv.þm.: Hvaða umbætur eru það eiginlega, sem Sjálfstfl. vill? Ef ég ætti að skýra frá stefnumálum Sjálfstfl., gæti ég talað í alla nótt. En þess gerist ekki þörf. Til þess eru þau þjóðinni allt of kunn, enda ætíð tækifæri til að ræða þau. Ég get þó ekki stillt mig um að víkja að einstökum atriðum hjá hv.þm. Hann fór að tala um afnam bannlaganna sem flokksmál Sjálfstfl. En um ekkert mál er Sjálfstfl. eins klofinn og einmitt það mál, enda hefir það aldrei verið flokksmal og mun aldrei verða. Einhverjir helztu bannmennirnir á þingi eru einmitt sjálfstæðismenn, eins og t. d. hv.þm. Borgf. Þá sagði sami hv.þm., að það ætti að veita áfengisflóði yfir þjóðina að henni nauðugri. En benda vil ég honum á það og öðrum flokksbræðrum hans, sem hafa sömu skoðun, að sú aðstaða er mjög einkennileg og kátleg, að þeir, sem jafnan guma mest af því að vera fullkomnir lýðræðismenn, vilja í þessu máli hafa vilja þjóðarinnar, sem lýsti sér í atkvgr., að engu. Til hvers eru fulltrúar þjóðarinnar að spyrja þjóðina um álit hennar í einu og öðru, ef þeir ætla sér að hafa það að engu? Slíkt sómir sér illa af hvaða hv.þm. sem er, því að við erum ekkert annað en fulltrúar þjóðarinnar, og vilji hennar verður jafnan að vera æðri vilja einstakra þm. Út af því, sem hv.þm. talaði um fjandskap Sjálfstfl. við umbætur, vildi ég segja nokkur orð. Ekki þó, eins og ég vék að áðan, til að telja upp umbætur Sjálfstfl., þær sem hann hefir komið á og ætlar sér að koma á. En mig langar til að rifja upp nokkrar umbætur Alþfl. í staðinn. Þá má fyrst minnast á eitt hið helgasta ástfóstur jafnaðarmanna, síldareinkasöluna, og allar þær umbætur, sem hún hafði í för með sér. Umbæturnar urðu þessar: milljónatap fyrir ríkissjóð, og sjómenn fengu ekki kaup sitt greitt síðasta árið. Svo hörmuleg var útkoman, að þótt sjómenn og útgerðarmenn hefðu gefið síldareinkasölunni síldina, þá hefði orðið tap á stofnuninni. Þá má minnast á þær umbætur, sem sócíalistar gerðu á fjarhag landsins árin, sem þeir studdu Framsókn til valda, þegar eytt var 14,6 millj. kr. fram yfir fjárlög og tekin um 1,5 millj. kr. að láni að auki. Líka mætti minnast á umbætur þeirra í kaupgjaldsmálunum. Þeir hafa jafnan unnið vel og dyggilega að því, að hækka allt kaup í landinu. Um þetta væri allt gott að segja, ef atvinnuvegirnir þyldu slíkt kaupgjald, en á þá hlið málsins hafa sócíalistar aldrei litið. Annaðhvort hafa þeir ekki viljað líta á þetta, eða þeir hafa aldrei hugsað degi lengra fram í tímann. Velfarnaður verkalýðsins byggist ekki á þau kaupi í nokkra daga, heldur stöðugri og öruggri vinnu, en þeirri hlið umbótanna hafa þeir alveg gleymt. En það eru aðrar umbætur, sem foringjarnir hafa ekki gleymt, og það eru umbætur sjálfum þeim til handa. Bætt aðstaða foringjanna er aðalminnisvarðinn yfir starfsemi þessara stjórnmálamanna. Hv. þm. Seyðf. sagði, að þeir menn, sem vinna við fyrirtækin, hefðu hag af ríkisrekstri. Já, síldareinkasalan sýnir það! Auk þess má minna á það, að ríkið geldur starfsmönnum sínum yfirleitt lægri laun en nokkurt einkafyrirtæki og hefir í þokkabót svipt starfsmenn sína þeim rétti, sem sócíalistar telja helgastan, verkfallsréttinum. Er því ekki furða, þótt þessi hv.þm. vilji leiða enn fleiri í ríkisfjósið og lengja stallinn. Hv. þm. Seyðf. sagði, að ég hefði dregið í efa byltingarhug sumra leiðtoga sócíalista vegna vaxtarlags þeirra. Ég man það glögglega, að ég sagði um hv. forseta Sþ., að hann líti ekki út eins og byltingamaður. Mér hefir alltaf litizt vel og friðsamlega á hann, og það álit mitt á honum hefir fengið staðfestingu við að kynnast honum á kosningafundum í vor. Mér fannst hann vera ósköp þægilegur og góðlátlegur broddborgari. Og ég vil líka leyfa mér að efast um, að byltingahugurinn í hv.þm. Seyðf. sjálfum eigi við mikla alvöru að styðjast. Þetta eru eiginlega allt saman friðsemdarmenn, sem halda vilja allir í skipulagið og una svo glaðir við sitt. En af því að þeir tala af þessum byltingamoði, gæti vel komið fyrir, að einhver hluti þjóðarinnar tæki mark á þeim og hrifsaði jafnvel völdin úr höndum þeirra. Og undarlegt matti heita, að enginn sócíalista skyldi minnast á kommúnista, sem þó hafa einir allra flokka liðssamdrátt í hernaðarskyni. Ég lagði ekki nema lítið eitt til hv. 2. hm. Reykv. Hann hafði verið að tala um, að ég hefði blásið mig upp. Þetta finnst mér koma úr hörðustu átt, því ef sú lýsing á við nokkurn hv.þm., er það hv. 2. þm. Reykv. sjálfur, enda þótt ekki þurfi nema lítinn títuprjón til að hleypa öllum vindinum út. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ég færi með lagakróka í þessu máli og ég teldi, að setja mætti upp varalögreglu, þótt engin fastalögregla væri fyrir. Ég hefi sýnt fram a, að í lögunum stendur, að fastir lögregluþjónar þurfi að vera „allt að tveimur“ á hvert þúsund aður en varalögregla er stofnuð, og þetta gerði hv. 2. þm. Reykv. enga tilraun til að hrekja. Hv. 2. þm. Reykv. var að tala um, að hv.þm. V.-Sk. væri nazisti. Þetta er nú ekkert nýtt að heyra úr þeirri átt, en mér er fullkunnugt um það, að hv.þm. V.Sk. er góður og gætinn lýðræðismaður, sem enga tilhneigingu hefir til þess að beita ofbeldi, eins og þýzku nazistarnir gera. Ég vil að lokum skora á hv.þm. að fella þessa till.ómynd, sem hér liggur fyrir. hún er markleysa ein og þinginu væri til vanvirðu að samþ. hana. á síðasta Alþingi varð samkomulag um þetta mái milli aðalflokkanna, og það væri því furðulegur hringlandaháttur að hlaupast frá því samkomulagi á svo óþinglegan hátt sem ráð er gert fyrir í till. þessari.

Finnur Jónsson Það hefir verið talað um, að við værum að tefja þingið með þessari till. Það er þess vegna ekki ófróðlegt að athuga, hvernig umr. hafa skipzt. Í þessu máli hafa verið fluttar af hálfu okkar alþýðuflokksmanna 6 ræður og ein athugasemd, en af hálfu íhaldsmanna um 20 ræður og flestar langar. Ef nokkrir eru hér með málþóf, eru það því íhaldsmenn sjálfir. Það er líka á allra vitorði, að það er ekki þetta mál, sem tefur þingið, heldur sjálft aðalmálið, kosningalagafrv. Og það tefur þingið vegna þess, að fulltrúar tveggja stærstu flokkanna hafa ekki fylgi hjá sínum eigin flokkum. Þótt samkomulag hafi orðið í nefndum, hafa flokkarnir riðlazt á þingfundum. Sjálfstæðismenn hafa verið með varalögregluna á dagskrá síðan 1925, hvort sem þeir hétu nú þá heimastjórnarmenn eða eitthvað annað. Síðan hafa þeir ávallt verið að stagast á varalögreglu. En öll þessi ár, síðan Jón Magnússon kom með herskyldufrv. sitt, hefir aldrei komið fram nein þörf fyrir varalögreglu hér á landi. Og þessi reynsla styður þá skoðun okkar, að enn sé engin þörf fyrir varalögreglu. Sjálfstæðismenn tala mikið um sparnað. Það er rétt, að sjálfsagt er að spara ónauðsynleg útgjöld. En fyrst og fremst á að spara þau útgjöld, sem miða að því að stofna til ófriðar í landinu, eins og kostnaðurinn við varalögregluna hlýtur að gera. Nú hefir verið varið til varalögreglunnar hátt á 4. hundr. þús. króna, eða 100 þús. kr. meira en til atvinnubóta á sama tíma. Er hægt að hugsa sér hraklegri ráðstöfun en þá, að verja meira fé til þess að halda hungruðum mönnum í skefjum frá því að krefjast brauðs og vinnu heldur en til þess að veita þeim þetta hvorttveggja? Einhver úr hópi sjálfstæðismanna var að býsnast yfir því, að útlit væri fyrir, að gera ætti varalögregluna að arlegu umtalsefni hér á Alþingi. Ég vil segja honum það, að ég vona, að svo verði gert meðan Alþfl. á nokkurn fulltrúa á þingi og varalögregla íhaldsins er notuð til að berja á hungruðum mönnum. Svo mikið alvörumál er það, að greiða 100 þús. krónum meira til varalögreglu en til atvinnubóta. Því hefir verið haldið fram, að fasta lögreglan í Reykjavík væri ekki nægileg. En í fyrra, fyrstu dagana eftir 9. nóv., þegar hugir manna voru þó vitanlega í nokkurri æsingu og mikill hluti lögreglunnar lá í lamasessi, bar þó ekki á hinum minnstu óspektum. Þetta sýnir, að lögreglan í Reykjavík er nægileg og engin þörf á varalögreglu. Atburðirnar 9. nóv. spruttu af svo einstæðum orsökum, að þeir út af fyrir sig réttlæta ekki að setja á stofn herlið í landinu. Við jafnaðarmenn erum andvígir ofbeldi. En hvarvetna þar, sem ranglæti er sett í öndvegi, verður því rutt burt með ofbeldi, ef því verður ekki um þokað á annað hátt. Hv. þm. A.-Húnv. talaði um afstöðu bænda gagnvart ranglætinu. Ég vil minna hann á það, að eitt sinn er erlendur kúgari óð hér uppi með ofbeldi og yfirgangi við alþýðuna, voru það íslenzkir bændur, sem tóku sig saman, létu ofbeldismanninn í poka og drekktu honum í Brúará. Og ég vildi óska, að alþýða þessa lands sýndi ranglætinu aldrei það langlundargeð, að hún tæki því með þolinmæði, að hungraðir menn væru kúgaðir og sveltir með hervaldi. En réttindi þessara manna eru ef til vill ekki á mannréttindaskrá hv.þm. A.-Húnv. Engin lögregla getur haldið ranglætinu í hásæti til lengdar, meðan nokkur manndáð er til í Íslendingum. Það hefir nú fengizt viðurkenning fyrir því frá hv.þm. V.-Sk., að kommúnistahættan sé lítil hér á landi. Verður af þessu augljóst, sem reyndar var vitað og viðurkennt aður, að lögreglan er stofnuð í öðrum tilgangi. Hún er stofnuð, eins og hv.þm. V.-Sk. játaði, gegn Alþfl. og alþýðusamtökunum. Annars var ræða hv.þm. V.-Sk. ein samanbangandi keðja af rangfærslum og rökvillum frá upphafi til enda. Fyrst og fremst reyndi hann að sýna fram a, að varalögreglunni þyrfti að beita gegn Alþfl. En jafnframt sagði hann, að alþýðuflokksmenn hefðu reynzt svo löghlýðnir, að þeir hefðu ekki fengizt til að ganga í varnar- eða árasarlið Alþfl. Eða m. ö. o. að alþýðan væri svo friðsöm, að hún vildi ekki verja sig. En þó á að beita varalögreglunni gegn henni. Hv. þm. talaði um, að við alþýðuflokksmenn værum þrungnir af ótta við varalögreglu. Við erum ekki hræddir við hana að öðru leyti en því, að við erum hræddir við, að hún verði til að stofna til borgarastyrjaldar í landinu. En við munum sýna það, ef á þarf að halda, að við erum hvergi smeykir, þótt hv.þm. V.-Sk. segi, að alþýðan vilji ekki verja sig. Það, sem ásamt öðru sýnir, hvernig beita á lögreglunni hérna í bænum, er, að hér eru lögregluþjónar í hina föstu lögreglu skipaðir eftir stjórnmálaskoðunum, jafnvel þótt sumir þeirra hafi staðið nálægt fangelsi sjálfir eða meira að segja verið dæmdir. Ég vil víkja litið eitt að hv.þm. A.-Húnv. aftur. Ég er hræddur um, að hann hafi með ræðu sinni komið tveim flokksmönnum sínum í slæman bobba. Hann spurði, hvort það myndi vera satt hjá hv. 1. þm. Reykv., að það hefði verið að undirlagi lögreglustjóra, að óeirðirnar urðu hér 9. nóv., og beindi því til stj., að hún léti lögreglustjóra hreinsa sig af þessum áburði eða sæta ábyrgð ella. En því kvaðst hann beina máli sínu til stj., en ekki dómsmrh. eins, að þar sem stjórnin væri samsteypustjórn, yrði dómsmrh. annaðhvort að beygja sig eða fara úr stj., ef ráðherrana greindi á um stórvægileg atriði. Hér er því ekki nema um tvennt að ræða. Annaðhvort er hv. 1. þm. Reykv. ósvífinn ósannindamaður eða þá að hæstv. núv. dómsmrh. hefir hylmað yfir eitt hið stórfelldasta embættisafbrot, sem sögur fara af hér á landi, til þess að hanga í stjórninni. Hv. þm. A.-Húnv. hefir þannig gert eitt af tvennu: annaðhvort er hv. 1. þm. Reykv. yfirlýstur opinber ósannindamaður eða hæstv.dómsmrh. hefir gert sig sekan um að hylma yfir stórkostlegt afbrot. Hann talaði um það, hv.þm., að það sé sitt áhugamál og stefnumál Sjálfstfl., að öllum íbúum landsins geti liðið vel. Þetta er fallega sagt. En hvers vegna byrjaði þá hv.þm. starfsemi sína á þeim endanum, sem hann hefir nú gert? Hvers vegna gengur hann þá í lið með hálaunamönnunum í landinu til þess að viðhalda þeirra valdi yfir atvinnutækjunum? Hvers vegna gengur hann í lið með mönnunum, sem stofna til varalögreglu til þess að halda hungruðum lýð í skefjum? Þá skal ég lítilsháttar koma að ræðu hv.þm. Snæf. Hann vildi bera brigður á, að meiri hl. þjóðarinnar væri á móti ríkislögreglu, og vitnaði til atkvæðatalna frá síðustu kosningum. Nú er vitað, að það hefir aldrei verið kosið um ríkislögreglumálið eitt saman. Það nær því ekki nokkurri átt, að í þessu sé falin nein sönnun. Hitt vita allir, að gegn engu máli, sem afgr. hefir verið frá Alþ., hafa komið jafnalmenn mótmæli og því, og ég veit fyrir mitt leyti, að ég hefi á engum fundum verið, þar sem jafnalmenn atkvgr. hefir orðið á móti nokkru máli og ríkislögreglunni. Af þvi vil ég ráða, að það sé í rauninni alveg rétt hjá hv.þm. Seyðf., að meiri hl. þjóðarinnar sé á móti því máli, enda geta þeir ekki ímyndað sér annað, sem hafa það álit á þjóðinni, að hún kunni að hugsa rökrétt, þar sem sýnt er, að ríkislögreglan er óþörf og til þess stofnsett að reyna að berja niður réttmætar kröfur verkalýðsins í landinu. Hv. þm. Snæf. sagði, að liðsafnaður ungra sjálfstæðismanna væri einskonar óþróttafélag. Hvers vegna æfir það sig þá ekki á íþróttavellinum eða í íþróttahúsum bæjarins eins og önnur slík félög?

Það gerir það

. Það æfir sig í Kveldúlfsportinu. Hann sagði ennfremur, að við alþýðuflokksmenn værum með ótta við lögreglu. Með þessu gaf hann í skyn, að þetta ætti að verða lögregla til þess að slá skjaldborg um það ranglæti, sem íhaldið kynni að skapa hér í bænum. Þessi liðsveit - fánalið Heimdallar - er stofnuð í samkeppni við fánalið nazista hér í bænum. Þegar nokkrir óánægðir sjálfstæðismenn stofnuðu hér nazistadeild á síðastl. vori og einskonar baráttulið, þá vildu Heimdellingar ekki verða minni og stofnuðu til baráttuliðs. Þetta er m. ö. o. samskonar baráttudeild og Pitlers og Gitlers og hvað þeir nú heita nazistarnir. Þetta hefi ég eftir manni, sem er nákunnugur í herbúðum íhaldsins. Til Ísafjarðar komu í vor tveir nazistar. Lögðu þeir sérstaka áherzlu á að stofna barnadeild, en þeim varð ekki sérlega vel til fanga. En til þess að hæna börnin að sér fóru nazistarnir með þau - átta til tíu ára gamla krakka - upp í hlíð í góða veðrinu og höfðu með sér sítronvatn. Það var heitt í veðri og börnunum hefir sjálfsagt þótt sítronvatnið gott.

Það er nú drykkur við okkar hæfi, Finnur minn

. En ég held, að kenningarnar, sem átti að innræta börnunum, hafi verið við hvorugs okkar hæfi, mitt eða hv.þm. Borgf., því að börnin voru að reyna að setja saman vísu þarna í góða veðrinu, sem innibindi aðalkenningar nazistanna. Hún er ekki mikill skáldskapur, en hún sýnir, að börnunum hafa þótt kenningarnar allundarlegar, og hljóðar hún þannig: „Þú átt að kunna að berja, þú átt að kunna að slá, þú átt að kunna að herja, þú átt að kunna að flá“. Ef þær kenningar, sem fánalið Heimdallar eru innrættar, eru sama eðlis og þessar kenningar, þá vil ég segja það, að ég get skilið, að hv.þm. Snæf. kalli það „einskonar“ íþróttafélag og minnist á þetta sem „einskonar“ lögreglu. En það er líklega lögregla, sem á að vera við því búin að berja og slá andstæðinga sína, að maður ekki tali nú um, ef það á að fara að fla þá. Hann talaði nokkuð um það, hv.þm. Snæf., að það hefði verið spurt um, hvaða umbótum Sjálfstfl. vildi koma fram. Mín reynsla er sú, að Sjálfstfl. standi yfirleitt á móti umbótum. Og reynsla Alþfl. hér í þinginu hefir verið sú, að þegar alþfl.menn hafa komið fram með einhver umbótamál, hafa sjálfst.menn venjulega verið á móti þeim svo lengi sem þeir hafa þorað og séð sér fært. Hann vildi sérstaklega, hv.þm. Snæf., eigna okkur alþfl.mönnum síldareinkasöluna, stjórnina á henni og hvernig hún fór. Ég skal ekki fara langt út í það mál, en ég vil einungis segja það, að það ár, sem einkasalan fór verst, voru þeir í meiri hl. í stjórn hennar sjálfstæðis- og framsóknarmenn, og jafnaðarmenn höfðu þar ekkert að segja. En þegar búið var að ákveða þá skipulagsbreytingu á stjórn einkasölunnar, að Alþfl. gat haft þar meiri hl., þá tóku þessir flokkar sig til og lögðu einkasöluna niður. Reynsla síldareinkasölunnar seinasta árið var hörmuleg, en reynsla tveggja síðustu áranna í síldarsölunni hefir nú verið svo, að saltendur horfa með stórum kvíða fram á komandi sumar og þeim kemur saman um, að hefði síldin ekki horfið af miðunum um 12. ágúst, þá hefði farið þannig, að saltendur hefðu sennilega orðið ennþá verr úti heldur en síðasta ár einkasölunnar. Og þeir fyrirframsamningar, sem gerðir hafa verið um sölu á síld síðan einkasalan var lögð niður, hafa verið um 50% lægri en síðustu samningar síldareinkasölunnar. Ég býst því við, að ef ekki rétt eftir að þessu þingi slítur, þá a. m. k. mjög bráðlega, komi síldarsaltendur og síldarútvegsmenn og biðji ríkisstj. einhverrar aðstoðar í því að koma einhverju skipulagi á síldarsöluna. - Nú hefi ég sýnt fram á, að jafnaðarmenn áttu ekki meiri hl. í stjórn síldareinkasölunnar, og að hún var ekki á þeirra ábyrgð. Hv. þm. Snæf. minntist á, að við jafnaðarmenn hefðum hjálpað Framsókn til þess að eyða umfram fjárhagsáætlun 14 –16 millj. kr. Nú mega hv.þm. taka eftir þeim orðum, að eyða „umfram fjárhagsáætlun“. Ég veit ekki, á hve löngum tíma þetta hefir farið fram eða hvort þessar tölur eru réttar, en í orðum þm. sjálfs felst afsönnun á þessari sök. Við höfum hjálpað framsóknarmönnum til þess að samþ. fjárlög, og það, sem eytt er umfram þau, er á ábyrgð ríkisstj., en ekki þeirra, sem fjárl. samþykktu. Hv. þm. spurði okkur jafnaðarmenn, hvort við gættum að því, hvort atvinnureksturinn þyldi hað kaupgjald, sem við heimtuðum með okkar samtökum verkalýðnum til handa. Nú vil ég spyrja hann, þegar hann er að athuga, hvað sá atvinnurekstur þolir, sem hann er nákominn, hvort hann þoli í öllum árum þau háu framkvæmdarstjóralaun, sem hann greiðir. Og þegar hann hefir svarað því og borið saman framkv.stjóralaunin og laun verkamannsins og sjómannastéttarinnar, sem við erum að hjálpa til að ná nokkru réttlæti í þessum málum, skal ég svara hans fyrirspurn. Hann vildi segja, að síldareinkasalan væri sá stærsti sigur, sem við alþfl.menn hefðum unnið hér á Alþ. Þetta er ekki rétt. Við höfum unnið hér ýmsa stórsigra, tiltölulega lítill flokkur. Við höfum t. d. unnið þann sigur, að dánarbætur sjómanna hafa verið hækkaðar úr 400 kr., sem þær voru í fyrir nokkrum árum og borguðust þá með 100 kr. á ári í 4 ár, í 4000 kr. fyrir okkar atbeina, og almennar slysatryggingar verkafólks og sjómanna hafa verið lögleiddar. Þetta er einn af okkar stóru sigrum, og ég álit, að þótt einkasala á síld hafi á sínum tíma komizt í gegnum þingið, þá hafi þau lög verið smávægileg samanborið við lögin um verkamannabústaði og ýms fleiri. En stærsti sigur jafnaðarmanna er þó sá, að vera búnir að fá íhaldsflokkinn með okkur til þess að vinna að mannréttindamálum. íhaldsflokkurinn, sem stóð á móti 21 árs kosningarrétti, sem stóð á móti því, að þurfalingar nytu kosningarréttar, á móti breyttri kjördæmaskipun og stjórnarskrárbreytingu, sem gerði þetta mögulegt, hann er nú farinn að vinna að þessum málum. Þetta er stærsti sigurinn, sem Alþfl. hefir unnið á Alþ. og meðal þjóðarinnar. - Hv. þm. Snæf. ætti því að tala hér með sanngirni um okkar sigra, þegar hann athugar, hvílíka geysisigra við höfum unnið á íhaldssamasta flokknum í landinu. Svo að ég víki aftur að varalögreglunni, þá er það eftirtektarvert, að svonefndar kommúnistaóeirðir hafa einungis orðið á tveim eða e. t. v. þrem stöðum á landinu. Þær hafa verið hér í Reykjavík, þar sem íhaldið er í meiri hl., þær hafa verið á Akureyri, þar sem íhaldið er stærsti flokkurinn, og þær hafa verið á Siglufirði, þar sem íhaldið er sömuleiðis allstór flokkur. Hinsvegar hafa aldrei orðið neinar óeirðir í Hafnarfirði eða á Ísafirði, þar sem jafnaðarmenn ráða. Hvernig stendur nú á þessu? Þannig, að kommúnisminn vex upp í sama jarðvegi og íhaldsstefnan. Það er alveg sama sagan úr Vestmannaeyjum. Það er alveg eins og þau séu systkin, íhaldið og kommúnisminn. Hv. þm. Snæf. var að lýsa því, að við hér, forvígismenn Alþfl., værum friðsemdarmenn, og það er rétt. Við erum það, ef ekki er leitað á okkur með ófriði. En nú hafa flokksmenn hv.þm., þar á meðal hv.þm. V.-Sk., lýst yfir því, að það væri núna verið að stofna hér varalögreglu til þess að halda í hemilinn á okkur, þessum friðsemdarmönnum. Sami þm. lýsti verkamönnum svo, að þeir væru svo friðsamir, að þeir vildu engan þátt taka í árásar- eða varnarliðssafnaði. Er það þá ætlun sjálfstæðismanna að leyfa okkur ekki alþýðuflokksmönnum að koma okkar málum fram með friði? Eru íhaldsmenn svo hræddir um, að við munum vinna þá til fylgis við okkar skoðanir á öllum sviðum, að þeir endilega þurfi að stofna til varalögreglu til þess að halda okkur í skefjum? Eru þeir svo hræddir við, að við fáum þá á næstu árum til að þjóðnýta atvinnufyrirtækin á sama hátt og við fengum þá til þess að gangast inn á þau mannréttindamál, sem nú er verið að afgr. frá Alþ., að þeir af þeim ástæðum, til að verja sjálfa sig, vilji stofna til varalögreglu? En nær liggur þó að ætla, að sú skoðun sé rétt, sem ég hefi haldið fram, að lögreglan sé einkum og sérstaklega ætluð til að halda niðri sanngjörnum kröfum alþýðunnar í landinu og hún eigi sérstaklega að vera til þess að halda í hemilinn á hungruðum mönnum, sem vantar brauð. En til þeirra hungruðu manna, sem vantar brauð, vil ég beina orðum, sem mér er sagt, að standi með stóru letri í fundarsal íhaldsins hér í bænum: „Þol eigi órétt“. Og hvernig svo sem fer um úrslit þessa máls á þessu þingi, þá vona ég, að það komi í ljós, að alþýða þessa lands hefir enn svo mikla mannslund, að hún þolir aldrei órétt.

Jóhann Jósefsson Það er rétt svo, að maður nennir að vera að segja nokkuð í þessu máli lengur. Það er búið að tala svo mikið í því. Hv. 2. þm. Reykv. hafði verið að tala eitthvað um það hér áðan, aður en ég kom á fund, að ég væri nazisti. Hv. þm. er víst örlátur maður, og á þessum fundi er hann búinn að gefa nazistum tvo þm., ekki þó úr sínum flokki, heldur úr Sjálfstfl. En ég vil beina því til þm., að vilji hann gefa öðrum flokkum þingmenn, t. d. nazistum, þá gefi hann úr sínum eigin flokki. Þeir munu hafa mesta þörf fyrir slíka primsigningu. Það er staðhæfing út í bláinn, sem þm. hélt hér fram, að ég sé yfirlýstur nazisti. Það eina, sem hann veit um mig í því efni, er, að ég tók hér ofurlítið svari þjóðernissinna í umr. um þetta mál, þegar mér þótti ósanngjarnlega á þá ráðizt. Og hvað snertir umtal hans um makk mitt við nazista í Þýzkalandi, þá er honum það kunnugt sem utanríkismálanefndarmanni, í hverju þetta „makk“ hefir verið fólgið. Og ef maður er að „makka“, þegar maður fer fyrir ríkisstj. hönd, þá hefði mátt segja, að ég hefði verið að „makka“ við sócíalistana og miðflokksmenn 1931, þegar ég fór í sömu erindum út af ísfisksölunni til Þýzkalands. Annars er það svo, að maður verður að tala við þau stjórnarvöld, sem þar eru fyrir, og ég býst við, að það geti orðið erfitt, jafnvel fyrir hv. 2. þm. Reykv., að tala nú sem stendur við stjórnarvöldin í Þýzkalandi án þess að eiga tal við nazista. Annars fer hann með einkennilegum hætti í þessu máli. Hann fullyrti á seinasta þingi með miklum fjálgleik, að það, sem hefði gert óróann 9. nóv., hefði verið þegar „það undarlega skeði“ ( sbr. ummæli hans í útvarpsumræðum í fyrra), að lögreglustjórinn hefði skyndilega gefið skipun um að ryðja salinn. Nú vill hann bendla allt aðra við þetta mál. En að öðru leyti hafði ræða hv.þm. verið mjög ljúfleg og salti krydduð, og löghlýðnin og ástin á lýðræðinu hafði skinið út úr hverju orði, en það hefir nú ekki alltaf verið hjá þessum hv.þm., hvorki á þingi eða utan þings. Mér eru í minni ýms atvik, sem hér hafa komið fyrir og staðið hafa í nánu sambandi við hv. 2. þm. Reykv. Það var t. d. atvinnubann, sem lagt var á Keflavík hér um árið, atvinnubann, sem lagt var á ákveðinn mann í Bolungavík og var látið ná svo langt, að bátur, sem hann átti eða félagi hans, var eltur norður á Akureyri og stöðvaður þar. Og svo er um mörg atvik, sem hafa komið fyrir. Maður var rekinn úr atvinnu á Siglufirði, sem ekki hafði annað fyrir sér gert en að hafa einhverntíma verið í varalögreglunni. Bílstjóri var stöðvaður við vinnu sína hér fyrir það eitt, að hann tilheyrði varalögreglunni. Öllum þessum atvikum mun hv. 2. þm. Reykv. vera mjög kunnugur, og sá flokkur, sem hann hefir mest völdin í, stendur að þessum verkum. Hvað sem um þau má segja, þá er það ábyggilegt, að það er ekkert lýðræði, sem hér liggur á bak við, eða löghlýðni. En nú er hv. 2. hm. Reykv., að því er hann telur, á annari skoðun. Ég vil minna á það, að á þinginu 1932 var flutt frv. til laga um, að bændum væri leyfilegt að vinna að útskipun á framleiðsluvörum sínum, fyrir það kaup, sem þeim kæmi saman um. Frv. varð ekki að lögum. En í umr. um málið hafði hv. 2. þm. Reykv. þau orð um frv., að þó það yrði samþ. á þinginu, þá „skyldi þeim lögum aldrei verða hlýtt“. Ég hefi aldrei heyrt nokkurn þm. kveða svo að orði, að lögum frá Alþingi skyldi ekki verða hlýtt, nema hv. 2. þm. Reykv. En nú flytur þessi sami hv.þm. svo hjartnæmar ræður um lýðræði og mænir tárvotum augum yfir hafið til sócíalistastjónar Norðmanna og Dana, og nú á að vinna að öllu í anda lýðræðisins framvegis. Það er sannarlega ástæða til þess fyrir andstæðinga þessa hv.þm. að fagna yfir þeim mikilsverðu sinnaskiptum, sem hann hefir tekið. Maður minnist ósjálfrátt dæmisögunnar um glataða soninn, sem vek frá villu síns vegar og hvarf aftur heim til föðurhúsanna. Hv. 2. þm. Reykv. er fæddur og alinn upp undir lýðræðisþjóðskipulagi, en virðist hafa tilhneigingu til stjórnlítillar frekju, þegar hann vill koma sínu fram. Ég fyrir mitt leyti er nú enn svo löghlýðinn og hlynntur lýðræði, að mér finnst ástæða til þess fyrir alla, sem unna lögum og rétti í þessu landi, að fagna því, að hv. 2. þm. Reykv. skuli vera farinn að hallast að því, að lýðræðið sé latið gilda í þessu landi og að lögunum sé hlýtt. Bara að þetta haldist hjá hv.þm. Ég vil ekki fara langt út í ræður einstakra þdm. um varalögregluna. En af því að hv.þm. Ísaf. talaði með svo miklum fjálgleik um það, að varalögreglan yrði aðeins til þess að auka ofrið í landinu, þá vil ég benda honum á þá staðreynd, að enginn ófriður eða uppþot hafa átt sér stað hér í Rvík síðan varalögreglan var stofnuð í fyrrahaust, nema þessi lítilshattar aðsúgur, sem gerður var 9. nóv. síðastl. að samkunduhúsi Alþfl. og að líkindum hefir verið stofnað til af kommúnistum, en þangað var lögreglan kvödd það kvöld, eftir óskum jafnaðarmanna, til þess að skakka leikinn.

Þetta er ósatt, það er margbúið að leiðrétta þetta og lýsa yfir því, að lögreglan hafi ekki verið kvödd til þess að skakka neinn leik

. Ég held, að það sé áreiðanlega búið að sanna það, að hv. jafnaðarmenn hafi þá kallað á lögregluna í dauðans angist sér til liðs. Og ég vil taka það skýrt fram, að ég held það sé ekki hægt að benda á, að þessir hröktu og hrjáðu varalögreglumenn hafi hikað við að gera skyldu sína og hjálpa sócíalistum til að fá fundarfrið, eins og líka rétt var. Þeir þakka það verr en skyldi, hinir hv.þm. sócíalista, þegar þeim er hjálpað. Ég þekki þá menn ekkert persónulega, sem eru í varalögreglunni, eða hvaða stjórnmálaflokkum þeir fylgja. En hv. jafnaðarmenn þykjast vita, hverjum þeir tilheyra. Og þá er heldur ekki forsomað að grafast vendilega fyrir um það, ef einhver af þeim mönnum, sem eru í varalögreglunni, hafi einhverntíma brotið eitthvað á móti lögunum. Hv. þm. Ísaf. var að hampa því, að einhver af þessum varalögreglumönnum hefði eitt sinn verið dæmdur fyrir eitthvert lagabrot. Mér finnst þetta vera hreint og beint ósæmilegt, út af fyrir sig, að vera í opinberum umr. að gera einkalíf þeirra, sem hafa tekið að sér þetta starf, að umtalsefni. Það er að sínu leyti af sömu rótum runnið eins og þegar verkalýðsfélagar hafa verið að elta varalögreglumennina á röndum, ef einhver þeirra hefir komizt að atvinnu við að stýra bíl eða ráðið sig í síldarvinnu hjá Ingvari Guðjónssyni eða öðrum norður á Siglufirði. Þetta ber ljósastan vott um það, hversu afskaplega lágar hvatir liggja hér til grundvallar hjá heim mönnum, sem berjast með hnúum og hnefum gegn því hér á þingi, að hæfilegt lögregluvald sé til í landinu til að halda uppi lögum og rétti.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Ég verð að játa, að ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls um þessa ólánstill., sem mér finnst vera eitt stórt hneyksli og mælt hefir verið fyrir á hinn ósæmilegasta hátt af flutningsmönnum hennar. Ég lít svo á, að það hafi verið öllum þingheimi ósamboðið að sitja undir þessu snakki hv.flm., og langt fyrir neðan virðingu Alþingis að eyða svo miklum tíma í orðaskvaldur um þessa till., eins og gert hefir verið að tilstuðlan þessara hv. herra. En tilefni þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er það, að hv. 2. þm. Reykv. fór algerlega með rangt mál í ræðu sinni að því er snertir tvö atriði, sem ég hefi alveg sérstaka aðstöðu til að leiðrétta og veit fullkomlega skil á. Og í því sambandi skal ég taka það fram, að ég get fyllilega staðfest það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um viðskipti ríkisstj. og bæjarstj. Rvíkur um fjárframlög til atvinnubótavinnunnar hér í bænum haustið 1932. Að vísu ætti það ekki að þurfa að koma þessu máli mikið við. En það hefir nú verið dregið hér inn í umr. til þess að þyrla upp ryki og til þess að sócíalistar hefðu enn meira svigrúm til að skattyrðast við þingmenn út af þessari hneykslistill. sinni. Hv. 2. þm. Reykv. er að mestu leyti ókunnugur því, sem fram fór á milli bæjarstj. og ríkisstj. í þessu máli. Hann hefir ekki verið í bæjarstj. undanfarin ár, en kom á þennan margnefnda bæjarstj.fund 9. nóv. í fyrra sem aðskotadýr, og hefir ekki skipt sér af málefnum bæjarins að öðru leyti. Hann er því miklu minna kunnugur en við, sem sitjum á bæjarstjórnarfundum einu sinni í hverjum 1/2 mánuði og stundum vikulega. Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að bæjarstj. hafði þrásinnis farið fram á það við ríkisstj. að fá meira fé til atvinnubótavinnunnar en kostur var á fyrir 9. nóv. í fyrra, en stj. hafði neitað því. Þó hafði hún í eitt skipti gefið kost á 50 þús. kr. framlagi, sem atti að dragast frá þeirri upphæð, sem áætluð var til atvinnubótavinnu í fjárl. 1933. En hvort meira fé fengist á þann hátt, kom vitanlega ekki til greina, af því að bæjarstj. áleit ekki rétt að grípa til þess fjár fyrirfram. Og þegar hæstv.forsrh. ber það fyrir sig í þessu máli, að meiri hl. bæjarstj. hafi ekki farið fram á það við ríkisstj. að fá meira fé til atvinnubótavinnunnar, þá hlýtur hann að meina það, að bæjarstj. hafi ekki kært sig um að nota meira af því fé á árinu 1932, sem tilheyrði fjárframlagi ársins 1933; hún vildi ekki eyða meiru af því fyrir áramót. Hitt atriðið í ræðu hv. 2. þm. Reykv., er ekki eins þýðingarmikið, þó ég telji rétt einnig að leiðrétta það. Hv. þm. hélt því fram, að skríllinn, sem sótti að bæjarstj. þennan dag - 9. nóv.- hefði verið kyrrlatur og ekki sýnt af sér óspektir eða ætlað að hafa í frammi neitt ofbeldi, fyrr en undir ræðu Jakobs Möllers á fundinum, en þetta er algerlega rangt með farið. Mér er nær að halda, að hv. 2. þm. Reykv. og aðrir foringjar sócíalista hafi vitað nokkrum dögum fyrirfram, hvað til stóð. Um 7. nóv. voru hálfbræður þeirra, kommúnistarnir, í æstara skapi en venjulega, á 15 ára afmæli byltingarinnar í Rússlandi. Um þetta leyti eru hátíðisdagar kommúnista í öllum löndum á hverju ári, og einnig hér á landi. Um þetta leyti árs streymir líka hingað til bæjarins sá lýður, sem ekki hefir að neinu vissu starfi að ganga, og á ekkert erindi hingað nema að rápa um göturnar með ópum og óhljóðum. Og þá vildi líka svo einkennilega til, að sömu dagana voru þessir atburðir að gerast í bæjarstj., sem áður hefir verið frá skýrt. Þessi lýður, sem hingað ranglar, í stað þess að gegna ærlegum störfum úti á landi, er til alls búinn þegar foringjar sócíalista og kommúnista hér í bænum vilja svo vera játa. Og þeim mun hafa þótt vel til fallið og hentugt að gera aðsúg að bæjarstj. Rvíkur einhvern þessara daga. Þess vegna er það áreiðanlegt, að skríllinn var þarna saman kominn 9. nóv. í því skyni að trufla starfsfrið bæjarstj. og beita ofbeldi. Og þegar foringjar sócíalista, sem þykjast vera svo rólegir borgarar, láta líta svo út, sem þessar óeirðir hafi komið þeim að óvörum þennan dag, þá held ég, að þeir segi það á móti betri vitund. Ég veit ekki, hvort óeirðarseggirnir fremja annað eins upphlaup aftur hér í bænum; mér þykir það fremur óliklegt. Sennilega eru þeir ekki undirbúnir til þess, enda get ég ekki séð, að þeir hafi neina menn til þess að taka völdin í bænum eða í þjóðfélaginu með byltingu. Ég held, að þeir sjái það sjálfir, að þeim er þetta ofvaxið. Það þarf ekki annað en að virða fyrir sér þennan lýð, til þess að sannfærast um, að þó foringjarnir hafi byltingaraform í huga, þá eru þeir ekki á neinn hátt færir um að framfylgja þeim. En ekkert af þessu má þó nota sem rök gegn því, að ríkisvaldið tryggi það sem bezt, að núv. þjóðskipulag geti haldizt óraskað og að lýðræðinu sé borgið hvað sem í skerst, þannig að allt geti farið fram með friði, eins og lögin ætlast til. Þess vegna er sú þáltill., sem hér liggur fyrir, reginhneyksli frá upphafi. ekki aðeins af því, hvernig hún er í sjálfu sér að efni til, heldur einnig fyrir hitt, að hún er flutt af leikaraskap og hv.flm. vita, að hún getur ekki orðið samþ. Nei, þessi þáltill. er ekki hæf til meðferðar í sölum Alþ. Á 12. fundi í Sþ., 8. des., var enn fram haldið einni umr. um till.

Jón Þorláksson Ég hefi verið að velta því fyrir mér, hvort rétt sé að samþ.till. eins og þessa. Það er kunnugt, að ríkið hefir á síðari árum hlaupið í skörðin til að sjá fyrir því, að síldarbræðslustöðvum fjölgaði hér á landi eða ykju bræðslugetu sína, svo hægt væri að koma meiri síldarafla í lóg. Þangað til ríkisbræðslan var reist á Siglufirði var þessi atvinnuvegur í einstakra manna höndum, en þá þótti þörfin svo knýjandi fyrir aukna bræðslu, að hið opinbera gæti ekki skorazt undan að styðja að slíku. Þessari stefnu var haldið á síðasta þingi og stj. heimilað að kaupa aðra bræðslustöð á Siglufirði, af því að sýnilegt þótti, að ekki myndi verða starfræktar allar stöðvar þar. Þessi stöð, sem hér ræðir um, hefir verið eign Útvegsbankans og alltaf starfrækt að undanförnu, nema e. t. v. eitt sumar. Ef nú á að fara að ýta undir það, að ríkið kaupi þessa stöð, þá er ekki hægt að skilja það svo, að verið sé að auka möguleika til þess, að síld fáist brædd, því að ekki er neitt líklegt, að þessi stöð heltist úr lestinni. Hinsvegar er það vitað, að Útvegsbankanum hefir þótt erfitt að halda uppi þessu fyrirtæki, hefir haft það til sölu og leigt út á sumrum. Ef skilja á till. sem hjálp til Útvegsbankans, þá mætti athuga hana frá því sjónarmiði. En þá væri ástæða til að athuga aðrar ráðstafanir, sem eru brýnni, og kæmi þar þá ekki sízt til greina, skipun heimildar til seðlaútgáfu, sem er ekki enn komin í hendur Landsbankans. - Þessi till. leysir að óverulegu leyti vandræði Útvegsbankans, en veltir í staðinn öðrum eins yfir á ríkið. Held ég, að ekki sé rétt að setja stj. í þennan vanda að óathuguðu máli og að þetta sé yfirleitt ekki tímabært. Get ég því ekki greitt till.atkv. mitt.

Jón Baldvinsson Það hefir farið svo undangengin ar, að nokkrar síldarstöðvar hafa komizt í hendur ríkisins, og fer þetta vaxandi, eftir því sem virðist af frv. því, sem nú er búið að samþ. í Nd. Er það líka eðlilegt, að ríkið taki sem flestar innlendar verksmiðjur í sínar hendur, og fengist með því meira og betra yfirlit um reksturinn. Um Siglufjörð er það svo, að þangað komast ekki öll okkar stórgufuskip til að afhenda síld, a. m. k. ekki úr Reykjavík og jafnvel ekki af Vestfjörðum heldur. Er því eðlilegra, að ríkið ræki líka þessa verksmiðju, sem er í rauninni ríkiseign, þó að hún teljist eign Útvegsbankans, því að ríkið á Útvegsbankann með húð og hári. Slíkur rekstur er ekki hlutverk bankans, enda hefir hann ekki getað rekið verksmiðjuna hin síðari ár. Það er rétt, að starfræksla hefir aldrei fallið niður á síðari árum, þó að við það lægi tvisvar sinnum. Frá skipum, sem heima eiga á Patreksfirði, Arnarfirði, Þingeyri og Ísafirði, hafa komið margar óskir um, að þessi verksmiðja yrði rekin og að þau gætu átt aðgang að henni, en um það hefir ekkert loforð verið hægt að gefa, þar sem svo er ástatt, að fyrirtæki það, sem á verksmiðjuna, vill ekki reka hana og þingið hefir hinsvegar viðurkennt, að einstakir menn geti nú ekki ráðizt í að koma upp eða reka slíkar verksmiðjur. Finnst mér því eðlilegt, eins og nú horfir við, að stj. fengi þá heimild, sem till. fer fram á að veita henni, og notfærði sér hana. Sjómannafélagið hér í Reykjavík, sem er mjög fjölmennt, hefir mikinn áhuga á því, að stöðin gangi. Má búast við, að margt fólk missi atvinnu sína, ef stöðin á Önundarfirði, sem getur tekið (60–70 þús. mál til bræðslu, verður ekki rekin, og yrði þá af því mikið tjón, ef þessi stöð yrði óstarfrækt. Hinsvegar gæti ekki orðið mjög aukinn kostnaður vegna stjórnar eiga sölu, þótt ríkið ræki verksmiðjuna. Má gera ráð fyrir, að ríkið eða stj. verksmiðjunnar gæti selt afurðir þessarar verksmiðju jafnframt og afurðir verksmiðjunnar á Siglufirði. Renna því flestar stoðir undir það, að eðlilegt sé, að till. þessi verði samþ., enda hafa síðustu þing lagt grundvöll að því, að koma síldarbræðslustöðvum hér undir eina stjórn.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði í niðurlagi ræðu sinnar, að grundvöllur hefði verið lagður að því á undanförnum þingum að koma öllum síldarbræðsluverksmiðjum hér undir ríkisstjórn, er ekki rétt með farið að því er til mín tekur. Það, sem gert hefir verið, er þetta, að í færra var keypt síldarbræðslustöð á Norðurlandi af útlendingi, sem ekki hefir starfrækt hana undanfarin ár. Landsmenn gátu því ekki framkvæmt starfrækslu þessarar stöðvar nema með því að taka hana eignarnámi eða kaupa hana, eins og gert var. Eins er það, að þegar ríkið lét reisa síldarbræðslustöð á Norðurlandi, þá var það gert af því, að talin var brýn þörf á því og ekki álitið, að einstaklingar gætu reist stöðina á svo skömmum tíma sem nauðsynlegt var til að bæta úr vandræðum útvegsmanna. En hér er til umr. stöð, sem er í eigu Íslendinga sjálfra, sem sé Útvegsbankans, og hefir alltaf verið starfrækt að undanförnu. Mér finnst því það, sem máli skiptir, vera þetta, hvort stöðin verður starfrækt í framtíðinni eða ekki. Hv. 2. landsk. taldi vafasamt, að það gæti orðið. Hann hélt því fram, að ríkið yrði að taka að sér starfræksluna, til þess að greiða fyrir skipunum. En ef líkur væru til að stöðin yrði ekki starfrækt næsta sumar, af því að ekki fengjst leigjandi, mætti bæta úr því með því að heimila stj. að leigja hana. Væri það mikill kostur.

Þetta felst í till.

. Já, en ég vil ekki heimila kaup að svo stöddu. Ef það kemur til mála seinna að kaupa stöðina, þá getur ríkið athugað, hvaða sparnaður gæti orðið að því að starfrækja hana í sambandi við ríkisbræðsluna. Það er skóli, sem fengizt gæti með því að leigja stöðina í eitt ár. Er ekki vert að ráðast í slík kaup fyrr en sú reynsla er fengin. Allir vita, að síldarbræðslustöðvum er það sameiginlegt, að áhættusamt er að reka þær. Ef reksturinn er áhætta fyrir Útvegsbankann, eins og virðist vera, þar sem hann hefir heldur viljað leigja hana undanfarin ár, þá er það líka áhætta fyrir ríkið. Ég vildi þess vegna leyfa mér að koma fram með brtt. við þessa till., þó að seint sé, svo hljóðandi: Tillögugr. orðist svo: Alþingi heimilar ríkisstjórninni að leigja síldarbræslustöð Útvegsbanka Íslands h/f á Önundarfirði með hagkvæmum kjörum, ef ekki fæst annar leigjandi, svo að líkindi séu til, að stöðin verði ekki starfrækt, og starfrækja hana í sambandi við aðrar síldarbræðslustöðvar ríkisins, enda séu o. s. frv. eins og tillögugr. er.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Það þótti gæfulegt og til þjóðþrifa, þegar Íslendingar urðu til þess fyrir og eftir aldamótin 1800 að efla sjálfir með þekkingu og áhuga jarðepla- og garðrækt á Íslandi. Og síðan það hófst fyrir alvöru fyrir áeggjan þeirra manna, sem framkvæmdasamastir voru á þessu sviði, þá hefir þessi ræktun aukizt mjög hér á landi, svo að nú á 20. öldinni er jarðeplaræktin orðin öruggasta og bezta landbúnaðarstarfið, næst túnræktinni og öðru, er hefir bætt heyaflann, er auðvitað verður að teljast fyrst. Það er því ekki að ástæðulausu, þegar stefnir í voða um slíkt bjargræði sem karftöflurnar eru Íslendingum, að leitað sé allra úrræða til að bæta úr því, sem nú horfir til eyðileggingar á slíkri björg í búi landsmanna. Hér á ég við það, sem till. hljóðar um, en það er kartöflusýkin, sem hefir útbreiðzt um landið, sérstaklega suðvesturhluta þess, og er nú það útbreidd, að hún er orðin hrein plága. Hér er því nauðsyn á að leita einhverra úrræða; fyrst að afla fullrar þekkingar á eðli sjúkdómsins og síðan að reyna að útrýma honum. Sem dæmi þess, hve mikinn skaða þessi sýki gerir nú orðið, skal ég nefna ástandið í 2 sjávarþorpum austanfjalls, Eyrarbakka og Stokkseyri. Það mun láta nærri, að í hvoru þorpi hafi árlega verið framleitt um 3 þús. tunnur af kartöflum nú síðari árin, og ef maður verðleggur hverja tunnu á 15 kr., þá er það milli 40 og 50 hús. kr., sem íbúar þessara kauptúna, hvors um sig, eiga á hættu, ef þessi framleiðsla eyðileggst. En nú hefir kartöflusýkin breiðzt þar svo mjög út, að ef hún eykst eins mikið á næstu árum hlutfallslega og orðið hefir síðustu ár, þá verður öll uppskera þessara manna gereyðilögð nú á næstu árum. Er illt til þess að vita, og því nauðsynlegt að ráða bót á, ef hægt er. En þá er eftir að vita, hvort kunnáttumenn geta fundið orsökina til þessarar sýki og ráð til að stemma stigu fyrir henni, og svarið hjá þeim, er þekkinguna þykjast hafa, er ekki eitt og hið sama. Till. mín gengur því út á, að það verði þrautrannsakað. Við erum svo heppnir að eiga ágæt tæki til að rannsaka allar meinsemdir landbúnaðarins. Það eru þau tæki, sem þýzka ríkið gaf okkur á alþingishátíðinni, og ekki er ómögulegt, að kunnáttumenn geti með hjálp þessara ágætu tækja fundið eitthvert ráð til að stemma stigu þessa vágests. Hér má einskis láta ofreistað. Ég álít tiltækilegt, ef til þyrfti að taka og álitið væri nauðsynlegt, að leita til erlendra sér fræðinga um þetta efni; þá verður að gera það, hvað sem sérstökum fjárveitingum líður. Þar verður nauðsynin að ráða, og ekkert annað. Ég skal verða fyrstur manna til að fordæma það, ef landslög; eru ekki virt, ef um fjárveitingar er að ræða umfram heimildir, þar sem fresta má aðgerðum, en ég vil ekki láta það hefta hinar bráðustu nauðsynjar, að engin fjárveiting sé heimiluð til þeirra í það eða það skiptið. Það er um mig eins og ég hygg, að sé um fleiri þm., að máli þessu fylgir engin sér þekking af minni hálfu, heldur skilningur á því, að mikið er í húfi, og vilji til að ýta undir að rannsaka málið og hefta sýkina, ef mögulegt er. Mér virðist því sjálfsagt, að d. sinni þessu máli og samþ.till., svo að stj. sjái, að Ed. álítur skylt að gefa því gaum. Og því meiri nauðsyn er til að bæta úr þessu, að hér er að ræða um þá framleiðslu, sem helzt er lífsbjörg fátækari manna landsins, því að segja má, að því fátækari sem heimilin eru, því meiri not hafa þau af þessari framleiðslu, og við vitum það, að í mörgum kauptúnunum er þessi uppskera höfuðbjörg hinna fátækari. Vænti ég því, að hæstv. landsstj. geri það, sem í hennar valdi stendur, til að stemma stigu fyrir kartöflusýkinni hér á landi, nú að þessari till. samþykktri.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þessi till. hefir legið lengi fyrir án þess að komast á dagskrá. Mér virðist því útilokað, að till. komist í gegn á þinginu í því formi, sem fyrirhugað var í fyrstu. En till. fer fram á það, að skipuð verði mþn. til þess að athuga og undirbúa löggjöf um, að reist verði nýbýlahverfi í sveitum. Ég sé ekki, að á öðrum málum sé brýnni þörf heldur en að athuga. hvað hægt sé að gera við alla þá fólksfjölgun, sem á hverju ári kemur fram hér á landi og leitar til kaupstaðanna og eykur á þá erfiðleika, sem þar er við að stríða. Hinsvegar er víða til gott, óræktað land, þar sem menn mundu geta framfleytt sér og sínum, ef þeim væri gert mögulegt að setjast þar að og frumræktun yrði framkvæmd. Ég veit, að erfitt muni að leggja út í mál eins og þetta að þessu sinni, en ég hefi ekki komið auga á, að annað lægi nær en að ríkissjóður beitti sér fyrir að reisa nýbýlahverfi í þeim sveitum, sem bezt hefðu skilyrði til ræktunar, og þar sem að öðru leyti væri hægt að koma þeim upp. Ég er ekki nógu kunnugur á öllu landinu til þess að geta bent á alla þá staði, sem heppilegir eru til slíkrar ræktunar, en ég get bent á a. m. k. þrjú svæði. á svæðinu frá Snæfellsnesi og austur að Þverá í Rangarvallasýslu mætti reisa mörg hundrurð býli án þess að íþyngja þeim til nokkurra muna, sem fyrir eru þar. Það eru sérlega heppileg svæði í Hnappadalssýslu, Ölfusi og í Holtum á Rangárvöllum. Í þessum sveitum er mjög mikið af ræktanlegu landi ónotuðu og alveg við þjóðvegina, svo að þeir, sem þar reistu býli, ættu kost á beztu samgöngum á þann markað, sem nú er beztur hér á landi, til Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Ég hefi í nokkur ár flutt frv. um nýbýlastofnun hér á Alþ., sem gerir ráð fyrir framlagi úr ríkissjóði til þess að koma heim framkvæmdum áleiðis. áhugasamir jarðræktarmenn hafa stutt málið og telja brýna þörf á því og að það muni líklegt til úrlausnar á miklu vandamáli. Það er alveg augljóst, að ekki yrðu gerðar framkvæmdir í stórum stíl hvað þetta snertir nema ríkissjóður legði til fé, og það ekki að alllitlu leyti, eða a. m. k. til bygginga að mestu leyti og frumræktunar. Í frv. því, sem ég hefi flutt um þetta á undanförnum þingum, var gert ráð fyrir allmiklum byggingum og þar af leiðandi nokkuð miklu fé í hvert býli. En þá var ríkissjóður betur staddur og atvinnuvegirnir blómlegri en nú. Það verður þess vegna að mótast af þeim möguleikum, sem nú eru fyrir hendi, hve mikið fé skuli leggja í þessar byggingar. Það er eitt af því, sem mestrar athugunar þarf í þessu efni, hvernig byggja skuli, t. d., hvort byggja skuli fyrir eina kynslóð eða fleiri, og má segja margt bæði með því og móti. Þó verður það sennilega aðgengilegast hér að byggja aðeins fyrir eina kynslóð, og þá er hægt að nota ódýrara efni, t. d. timbur. Því ber samt ekki að neita, að hús eru varanlegri með því að byggja þau úr steini. En steinhús þau, sem víða hafa verið reist í sveitum þessa lands, eru mjög óhaganlega gerð, bæði að utan og innan, og svara í engu kröfum þeim, sem yngri kynslóðin gerir um rétta. Kröfur manna breytast mjög á fáum áratugum, og er það því stór spurning, hvort ekki sé hentugt að byggja aðeins fyrir eina kynslóð. Byggingarnar yrðu þá ódýrari, og þar sem þörfin er svo brýn á að koma upp mjög mörgum af þessum býlum í sveitum landsins, þá er vafasamt, hvort það yrði ekki heppilegast. Það er samt ekki ætlun mín að slá neinu föstu um þessi mál, en ég ætlast til, að skipuð verði nefnd til þess að undirbúa löggjöf um þetta, og ég hefi borið fram brtt. til þess að gera það kleift, að það geti orðið aðeins ályktun Ed., þannig að upphaf till. orðist svo: „Efri deild alþingis ályktar að fela ríkisstj.“ o. s. frv., og í öðru lagi til þess að fella niður ákvæðið um, að kostnaðurinn við störf n. skuli greiðast úr ríkissjóði. N. verður því að starfa kauplaust, nema þá að Alþ. veiti henni síðar einhver laun fyrir störf hennar, því að till., sem er afgr. aðeins úr annari d. þingsins má ekki fela í sér fjárveitingu. Ég tel það betra, að till. verði samþ. eins og hún er nú heldur en alls ekki. Mér þykir sennilegt, að í n. muni fást menn, þó að ekki sé fyrirfram ákveðið kaup til þeirra. Tel ég víst, að einn fengist skipaður að tilhlutun stjórnar Alþýðusambands Íslands í þessa nefnd, og ég tel líklegt, að fyrir tilhlutun stjórnar Búnaðarfélagsins fengist sömuleiðis maður í nefndina, sem fær laun frá því hvort sem er, og að í þriðja lagi yrði landbúnaðarráðh. væntanlega fáanlegur til þess að skipa mann í þessa n., og ætti að mega haga því þannig, að sá maður tæki þetta starf að sér án þess að fá sérstök laun fyrir. Ég þykist því hafa komið till. í það horf, að hún geti verið aðeins ályktun Ed. og að ríkjsstj. jafnframt taki tillit til þess að skipa þessa n., ef till. verður samþ.