Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Áður en vikið verður að fjárlagafrv. því fyrir árið 1949, sem lagt hefur verið fyrir hv. Alþ., mun ég, eins og venja er til, gefa skýrslu um fjárhagsafkomu ríkissjóðs árið 1947, en ríkisreikningurinn fyrir það ár er nú fullgerður og í prentun: Heildartekjur ársins 1947 urðu kr. 242.826.742.21 en voru áætlaðar á fjárlögum – 202239.697.00 og hafa því farið fram úr áætlun. Kr. 40.587.063.21 Heildarútgjöldin urðu hins vegar Kr. 255.245.746.20 en voru áætluð á fjárlögum – 196.526346.00. Mismunur kr. 58.719.400.20 Frá dregst áætlaður rekstrar- hagnaður á fjárl. kr. 5.713.333.00 53.006.067.20 sem að frádr. umframtekjum, sem fyrr greinir, kr. 40.587.063.21 sýnir rekstrarhalla kr. 12.419.003.99 Skal nú skýrt frá einstökum liðum reikningsins samkvæmt rekstraryfirlitinu fyrir það ár., (Sjá fylgiskjal I.). Eins og hv. þm. er kunnugt, hafa niðurstöðu-. tölur ríkisreikninganna farið ört hækkandi frá ári til árs frá því í stríðsbyrjun. Liggja til þessa tvær meginástæður: Síaukin verðbólga innanlands og stöðugt aukin lögboðin útgjöld ríkisins,, einkum þó hin síðari ár. Sú hefur þó verið bót í máli, að tekjurnar hafa að jafnaði farið meira fram úr áætlun en útgjöldin, þannig að alldrjúgur rekstrarafgangur hefur orðið árlega. Nú kveður nokkuð við annan tón, því að þrátt fyrir, eins og greint hefur verið, að tekjurnar. fóru rúmar 40 millj. kr. fram úr áætlun; hækkuðu útgjöldin enn meir, svo að tekjuhallinn varð 12,4 millj. Mun ég nú skýra fyrir hv. alþm., hvað þessari breytingu veldur. Skattar og tollar voru á fjárl. 1947 áætlaðir, 148,2 millj. kr., en urðu 165,4 millj. kr. eða 17,2 millj. kr. hærri en gert var ráð fyrir. Aðalhækkunin stafar af tekju- og eignarskatti, sem fór 11,1 millj. kr. fram úr áætlun, og vörumagnstolli, sem fór 5,1 millj. kr. fram úr áætlun. Aðrir liðir fóru ýmist lítið fram úr áætlun, mest stimpilgjald um 1,4 millj. kr., og fáeinir liðir náðu ekki áætlun, helzt benzíntollur, sem reyndist of hátt áætlaður um 2,5 millj. kr., og sé ég ekki ástæðu til að gera þá að umræðuefni. En um tekjuskattinn og vörumagnstollinn vil ég fara nokkrum orðum. Að réttu lagi ætti tekju- og eignarskattur að vera mælikvarði ár afkomu atvinnuveganna og landsmanna í heild, og að óbreyttri skattalöggjöf ætti hækkandi skattur frá ári til árs að benda til stöðugt vaxandi velmegunar landsfólksins. Tekju- og eignarskattur hefur á undanförnum fjórum árum orðið sem hér segir: 1944 24,2 milljónir króna 1945 33,6 milljónir króna 1946 35,9 milljónir króna 1947 46,0 milljónir króna Yfirlit þetta sýnir, að þessi tekjustofn hefur nærri því tvöfaldazt á tímabilinu, þ.e.a.s. á 4 árum. Það má telja vafalaust, að aukin framleiðsla á þessu tímabili og vaxandi velmegun hafi átt sinn stóra þátt í auknum tekjum ríkissjóðs af þessum tekjustofni, en hinu má heldur ekki gleyma, að verðlag í landinu hefur stórhækkað á sama tíma. - Kaupgjaldsvísitalan hækkaði úr 268 stigum 1944 í 315 stig 1947, eða um 18%, sem hefur haft tilsvarandi hækkun á brúttótekjum manna í för með sér, þannig að verðþenslan verður að teljast hafa haft að verulegu leyti áhrif til hækkunar þessum tekjulið. - Sá hluti hækkunarinnar á þessum tekjustofni, sem stafar af vaxandi verðbólgu, byggist því ekki á sannri velmegun og er ótraustur grundvöllur undir tekjuöflun ríkissjóðs, þegar til lengdar lætur. Hin mikla hækkun á vörumagnstolli stafar af tveimur ástæðum: hækkun á tollinum, sem Alþ. samþykkti í fyrra og kom til framkvæmda 14. apríl 1947, en auk þess varð innflutningur á erlendum varningi óvenjulega mikill það ár. Nam verðmæti innflutts varnings 1947 519 millj. kr., en var árið áður 443. Þessi mikli innflutningur hafði það í för með sér, að verðtollurinn, sem á fjárl. var áætlaður 72,5 millj. kr., stóðst áætlun svo að segja alveg. Aðalinnflutningsgjöldin fara að sjálfsögðu alveg eftir innflutningnum. Hefur það komið berlega í ljós á þessu ári, þar sem á daginn er komið, að hinar ströngu aðflutningshömlur hafa dregið svo úr tolltekjum ríkisins, að um stórkostlegan halla verður að ræða frá áætlun fjárlaga, og verður nánar vikið að því síðar. Tekjur af ríkisstofnunum urðu 72,4 millj. kr., en voru á fjárlögum áætlaðar 53,3 millj. kr. og fóru því 19,1 millj. kr. fram úr áætlun. Tekjur landssímans urðu 1,5 millj. kr., en aftur á móti varð halli á rekstri póstsj., sem nam 695 þús. kr. Ríkisprentsmiðjan Gutenberg gaf af sér 406 þús. kr., ríkisútvarpið og viðtækjaverzlun 2,8 millj. kr., áburðarsala ríkisins 171 þús. kr., grænmetisverzlunin 273 þús. kr. Tap varð aftur á móti á landssmiðjunni 402 þús. kr. og skipasmíðastöð landssmiðjunnar 2 millj. kr., sem féll að vísu á árinu á undan, en kemur á reikning ársins 1947, trésmiðju ríkisins 63 þús. kr. Hagnaður varð á búrekstri ríkisins ca. 40 þús. kr., þó að tap yrði á 2 búum. En það, sem mestu máli skiptir, er hagnaður sá, sem varð á einkasölum ríkisins á áfengi og tóbaki. Nam sá hagnaður 47,7 millj. kr. á áfengisverzluninni og 22,6 millj. á tóbakseinkasölunni, en það er 18,1 millj. kr. samanlagt fram yfir áætlun fjárlaga á þessum liðum. Þessi mikla tekjuaukning stafar af hækkuðu útsöluverði á áfengi og tóbaki, sem fram fór á árinu, sem jafnvel var álitið, að draga mundi svo úr sölunni, að heildartekjur lækkuðu. - En þetta fór á annan veg, því að salan virðist fremur hafa aukizt en minnkað og ber þess glöggt vitni, hve geypimikið af lausu fé er í landinu. Vaxtatekjur hafa orðið 1,4 millj. kr. og hafa farið um 0,9 millj. kr. fram úr áætlun. - Óvissar tekjur urðu 3,4 millj. kr. Aðalupphæðirnar eru: Hagnaður af sölu danskra ríkisskuldabréfa 714 þús. kr. Hagnaður af sölu á keyptum setuliðseignum 1,5 millj. kr. og hagnaður af skiptimynt 305 þús. kr. Af því, sem að framan getur, eru leidd rök að því, að hin mikla tekjuaukning á árinu stafar af 1. hækkun á tollum og útsöluverði einkasöluvara sem gaf meiri hagnað en ráð var fyrir gert, 2. óvenjulegum innflutningi ársins og 3. vaxandi verðþenslu sem náði hámarki á árinu með því, að vísitalan komst í 315 stig. Fylgiskjal I. Tekjur ríkissjóðs 1947. 2. gr. - Skattar og tollar. Tekjur Tekjur Fjárlög Reikningur umfram fjárl. undir fjárl. 1. Tekju- og eignarsk., tekjusk.auki 35.000.000.00 46.113.403.66 11.113.403.66 2. Stríðsgróðask., ríkissjóðshluti 3.000.000.00 3.661.644.80 661.644.80 3. Vörumagnstollur 17.400.000.00 23.495.234.50 6.095234.50 4. Verðtollur 72.500.000.00 72.478.755.89 21.244.11 5. Innflutningsgjald af benzíni 5.800.000.00 3.254.524.83 2.545.475.17 6. Gjald af innlendum tollvörum 3.000.000.00 3.957.429.36 957.429.36 7. Fasteignaskattur 600.000.00 651.857.00 51.857.00 8. Lestagjald af skipum 100.000.00 173.020.50 73.020.50 9. Bifreiðaskattur 3.300.000.00 3.033.38728 266.612.72 10 Aukatekjur 1.600.000.00 1.954.430.88 354.430.88 11. Stimpilgjald 4.000.000.00 5.428.093.35 1.428.093.35 12. Vitagjald 600.000.00 859.292.80 259292.80 13. Leyfisbréfagjald 100.000.00 125.729.46 25.729.46 14. Erfðafjárskattur 200.000.00 294.659.87 94.659.87 15. Veitingaskattur 1.000.000.00 2.133.619.89 1.133.619.89 148200.000.00 167.615.084.07 22248.416.07 2.833.332.00 Frá dregst: Endurgreiddar tekjur 477.071.62 Innheimtulaun 101.658.72 Fellt úr eftirstöðvum 813.55621 Hækkun eftirstöðva 799378.83 2.191.655.38 165.423.418.69 3. gr. A. - Tekjur af rekstri ríkisstofnana 1947. Fjár lög Reikningur Rekstrarhagn. Undir Tekjur Gjöld Tekjur Gjöld umf. fjárl.áætl. fjárlögum 1. Pósturinn 6.400.000.00 6.400.000.00 6.141.360.30 6.836.594 48 695.234.18 2. Síminn 17.200.000.00 17.200.000.00 21.311.136.13 1 9.831.235.70 1.479.900.43 3. Áfengisverzl. 38.915.000.00 2.915.000.00 52.598.833.60 4.844.450.70 11.754.382.90 4. Tóbakseink. 16.940.000.00 1.440.000.00 24.624.991.57 1.938.252.44 7.186.739.13 5. Ríkisútvarp 3.872.694.00 2.331.622.00 5.975.916.55 3.119.732.44 1.305.112.11 6. Ríkisprents. 1.900.000.00 1.613.000.00 2.477.813.41 2.070.937.30 119.875.61 7. Áburðarsala 200.000.00 200.000.00 315.088.88 179.483.74 171.605.14 8. Grænm.verzl. 220.000.00 220.000.00 651.763.17 378.968.20 272.794.97 9. Landssm. 1.010.000.00 1.010.000.00 751.527.93 1.154.267.92 406239.99 10. Skipasmíðastöð landssmiðjunnar 48.49332 2.102.707.89 2.054.214.5 11. Trésmiðja ríkisins 269.905.20 332.792.71 62.887.51 12. Vífilsstaðabúið 309.211.91 277.685.96 31.525.95 13. Kleppsbúið. 226.766.39 215.166.68 11.599.71 14. Bessastaðabúið. 80.321.59 107.73638 27.414.79 15. Skólabúið á Reykjum 302.027.28 266.726.40 35.300.88 16. Skólabúið á Hólum 223.270.77 212.41526 10.855.51 17. Skólabúið á Hvanneyri 431.029.07 450.137.34 19.1082? 22.379.692.34 3265.099.33. 3265.09931 19.114.593.03 3. gr. 8.,Tekjur af fasteignum ríkissj. 10.000.00 28.951.62 Kr. 19.143.544.65 1ðgjöldin sundurliðast þannig: áætlað varð Vextir af skuldum ríklssj. 1.1 millj. 2.5 millj. umframgreiðsla 1.4 millj. Kostn. við æðstu stj. landsins 0.3 - 0.3 - Alþinglskostnaður 1.5 - 2.4 - 0.9 - Kostn. við stjórnarráðið 2.5 - 3.4 - 0.9 - Hagstofan 0.3 - 0.3 - Utanríkismál 1.5 - 2.5 - 1.0 - Dómgæzla og lögreglustjórn 8.7 - 11.5 - 2.8 - Opinbert eftirlit 0.8 - 1.2 - 0.4 - Kostn. við innh. tolla og sk. 3.9 - 5.0 - 1.1 - Sameiginl. embættiskostn. 0.8 - 1.3 - 0.5 - Hellbrigðismál 11.6 - 12.9 - 1.3 - Vegamál 21.8 - 27.9 - 6.1 - Samgöngur á sjó 3.4 - 3.1 - minna gr. en áætl. 0.3 - Vítamál og hafnargerðir 10.1 - 10.2 - umframgreiðsla 0.1 - Flugmál 4.3 - 42 - minna gr. en áætl. 0.1 - Kirkjumál 32 - 3.5 - umframgreiðsla 0.3 - Kennslumál 29.0 - 34.0 - 5.0 - Söfn, bókaútgáfa og listir 2.5 - 2.7 - 0.2 - Rannsóknir í opinbera þágu 3.3 - 3.0 - minna gr. en áætl. 0.3 - Landbúnaðarmál 16.0 - 17.7 - umframgreiðsla 1.7 - Sjávarútvegsmál ' 1.0 - 1.0 - Raforkumál 4.2 - 2.7 - minna gr. en áætl. 1.5 - Félagsmál 23.6 - 26.5 - umframgreiðsla 2.9 - Eftirl. og tillag til lífeyrissj. 4.5 - 5.9 - 1.4 - Dýrtíðarráðstafanir 35.0 - 60.1 - 25.1 - Óviss útgjöld 0.5 - 32 - 2.7 - Heimildarlög 0.7 - Sérstök lög 2.4 - Væntanleg fjáraukalög 1.6 - Þingsályktanir 0.4 - Eins og áður er getið, urðu útgjöldin á árinu kr. 255245.74620 og fóru rúmlega 58 millj. kr. fram úr áætlun. Fáeinir liðir stóðust áætlun og vel það, og á allmörgum liðum varð umframgreiðslan svo lítil, að eðlilegt má teljast miðað við verðlagshækkunina á árinu, en eins og kunnugt er var reiknað með 290 stiga vísitölu, er fjárlögin voru samin, en meðalvísitala ársins varð 315 stig. En þessi vísitöluhækkun hefur áhrif til hækkunar á svo að segja alla útgjaldaliði. Ég mun samt aðeins gera að umræðuefni þá útgjaldaliði, sem hafa farið óeðlilega langt fram úr áætlun og sérstakar ástæður liggja til. Vextir af skuldum ríkisins fóru 1.4 millj. kr. fram úr áætlun, sem stafar af því, að lausar skuldir ríkisins jukust mjög á árinu, svo að vextir af þeim urðu rúmlega 1 millj. kr., en höfðu verið áætlaðir 50.000 kr. Einnig höfðu vextir af öðrum ríkisskuldum verið áætlaðir of lágt. Kostnaður við dómgæzlu og lögreglustjórn fór 2.8 millj. fram úr áætlun, þar af 775 þús. vegna landhelgisgæzlu. Lögreglukostnaður hækkar um 1 millj. vegna allt of lágrar áætlunar á fjárlögum. Kostnaður við embætti sýslumanna og bæjarfógeta um 350 þús., sömuleiðis vegna of lágrar fjárlagaáætlunar. Að öðru leyti hefur hækkun vísitölunnar haft sín áhrif á þennan útgjaldalið sem aðra. Vegamálin kostuðu 6.1 millj. kr. meira en gert var ráð fyrir, og eru helztu hækkanir þessar: Til lagningar nýrra akvega 460 þús. kr. og til viðhalds nærfellt 5 millj. kr. Hafði verið áætlað til viðhalds 9 millj. kr., en notað var 13.940 þús. kr. Kostnaður við brúargerðir fór rúmar 400 þús. kr. fram úr áætlun. Það er sérstaklega athyglisvert, hvað viðhaldið hefur kostað gífurlega mikið fé. Í fyrra var talið, að bílfærir vegir væru 6.200 km., og hefur því viðhaldið kostað að meðaltali yfir 2.000 kr. á hvern km., þrátt fyrir að varið hefur verið stórfé undanfarið til kaupa á vinnuvélum. Eru þetta furðulegar tölur, og sýnist ekki verða hjá því komizt að reisa í framtíðinni skorður við því, að stjórn vegamálanna sé einráð um, hve miklu fé hún ver í þessu skyni árlega, og verður að þessu vikið nánar síðar. Kennslumál hafa farið 5 millj. kr. fram úr áætlun. Munar þar mest um verðlagsuppbót á laun barnakennara, sem í fjárlögum hefur verið áætluð of lágt um 2 millj. kr. Vísitöluhækkunin kemur hér mjög til greina, en auk þess er fræðslulöggjöfin þannig vaxin, að kostnaður við þessi mál hlýtur að fara ört vaxandi með hverju ári sem líður. Landbúnaðarmál hafa farið 1.7 millj. kr. fram úr áætlun, þar af jarðarbótastyrkir 800 þús., fyrirhleðsla Þverár og Markarfljóts 700 þús. kr. Nokkrir liðir hafa ekki náð áætlun, þannig að heildarhækkanir landbúnaðarmálanna eru 1.7 millj. kr. Kostnaður við félagsmál reyndist 2.9 millj. kr. hærri en ráð var fyrir gert. Kemur öll sú hækkun fram á framlagi til almannatrygginganna, sem reyndist of lágt ákveðið í fjárlögum. Ég kem þá að þeim lið reikningsins, sem mestu hefur valdið um hina slæmu fjárhagsafkomu ársins 1947, en það er kostnaður við dýrtíðarráðstafanir samkvæmt 19. gr. a. Gert var ráð fyrir, að komast mætti af með 35 millj. kr. til þessara útgjalda, en kostnaðurinn varð rúmar 60 millj. kr. og sundurliðast þannig: Endurgreitt vegna kjötneyzlu frá f. ári 320.039.91 Kjötuppbætur fyrir tímabilið 20/9 '46–20/9 '47 20.329.315.02 Til verðlækkunar á kjöti 5.622.682.84 - - - mjólk 3.599.453.32 - - - smjöri 1.801.690.70 - - - kartöflum 1.752.080.70 - - - saltfiski 188.355.90 - - - smjörlíki 2210.325.60 - - - sykri 107,423.18 Verðuppbætur á ull seldri innanlands 18.798.59 Útfiutningsuppbætur á ull (framleiðsla 1943-45), þ.e.a.s. sá hluti, sem er færður til Útgjalda 1947 3.144.48253 Greiðslur vegna fiskábyrgða 21.04229124 Samtals kr. 60.135.939.53 Með lögum nr. 97 1946, um ríkisábyrgð vegna bátaútvegsins o.fl., var ríkisstj. falið að ábyrgjast fyrir bátaútveginn á árinu 1947 tiltekið lágmarksverð á útfluttum fiski. Til að standast þessi útgjöld skyldi leggja í sérstakan tryggingarsjóð þann hluta af söluverði síldarafurða 1947, sem umfram væri hrásíldarverð eins og það var 1946, að viðbættri hækkun, er svarar til fiskverðshækkunar samkv. 1. gr. laganna og vinnslukostnaði. Eins og kunnugt er brást sumarsíldin 1947 alveg og enginn eyrir rann í þennan fyrirhugaða tryggingarsjóð. Afleiðingin var sú, að öll ábyrgðin féll á ríkissjóð, og þar sem fyrirsjáanlegt var, að þetta fé væri ríkissjóði með öllu tapað, varð að færa það með rekstrarútgjöldum ársins. Í fjárl. var ekki gert ráð fyrir neinum slíkum útgjöldum, þannig að þegar athuguð er afkoma ársins 1947, verður að hafa í huga, að hefðu lögin um ríkisábyrgð vegna bátaútvegs orðið framkvæmanleg eins og til var ætlazt, hefði orðið 8.6 millj. kr. rekstrarafgangur á ríkisreikningnum í stað 12.4 millj. kr. halla. Ekki verður um það deilt, að nauðsyn hafi borið til að rétta bátaútveginum hjálparhönd um þessar mundir, hitt orkar meir tvímælis, hvort nægileg fyrirhyggja hafi verið sýnd við útvegun tryggingarfjárins. Hefur nú verið tekið 3 ára lán hjá bönkum til greiðslu þessa kostnaðar, sem auka mun útgjaldabyrði ríkissjóðs næstu árin, svo að verulega munar um. Eftir atvikum varð ekki önnur lausn þessa máls fundin, til þess að staðið yrði við þær skuldbindingar, sem Alþ. hafði tekizt á hendur með ábyrgð þeirri á fiskverðinu, er tekin var með greindum lögum. Eins og að líkindum ræður, hefur greiðslujöfnuður orðið mjög óhagstæður árið 1947. - Fjárlögin gerðu ráð fyrir kr. 7.890.795.00 greiðsluhalla, og var þá áætlað með 5.7 millj. kr. rekstrarafgangi. Fer hér á eftir yfirlit yfir eignahreyfingar á árinu 1947. (Sjá fskj. II) Eignaaukning ríkisstofnana sundurliðast þannig: (Sjá fskj. III). Veitt lán úr ríkissjóði sundurliðast þannig: (Sjá fskj. IV.) Greiðsluhalli ríkissjóðs sundurliðast svo sem hér segir: (Sjá fskj. V.) Skuldir ríkissjóðs í árslok 1947 sundurliðast eins og hér segir: (Sjá fskj. VI.) Eins og af þessum yfirlitum sést varðandi greiðsluhallann 1947, er hér ekki um tapað fé að ræða, að undanskildum rekstrarhallanum 1947 12,4 millj. kr., því að á móti þessum útgjöldum og tilsvarandi skuldaaukningu ríkissjóðs hefur myndazt tilsvarandi eign, svo að hagur ríkissjóðs hefur ekki hallazt á tímabilinu nema sem svarar fyrrgreindum rekstrarhalla. Þótt skuldir ríkisins hafi vaxið allverulega á því ári, er hér um ræðir, er þó bót í máli, að lánin voru öll tekin innanlands og eru því í raun og veru fengin með spöruðu fé landsmanna sjálfra, sem bendir á aukinn þjóðarauð. Þessu næst mun ég víkja að rekstrarafkomu ríkissjóðs á þessu ári. Að sjálfsögðu er ekki á þessu stigi málsins hægt að gefa nákvæma skýrslu um afkomuna, þar sem ýmislegt er enn í óvissu, bæði að því er tekjum og gjöldum viðkemur, en þó má með allsterkum líkum benda á, hver útkoman verði. Í þessa árs fjárlögum er gert ráð fyrir tekjum alls 221.4 millj. og rekstrarhagnaði 327 þús. kr., en greiðsluhalla er nemi 24,6 millj. kr., og hafa svo tekjuhá fjárlög ekki verið sett áður, enda var gert ráð fyrir nýjum tekjustofni á árinu, söluskattinum. Fylgiskjal II. Eignahreyfingar skv. 20. grein 1947. Inn: Fjárlög: Reikningur: 20. gr. I. Fyrningar 1.493.500.00 2.151.575.43 II. Útdregin bankav.bréf og dönsk ríkissk.bréf 2.343.000.00 3.877.735.00 III. Endurgr. fyrirframgreiðslur 10.000.00 IV. Endurgr. lán og andvirði seldra eigna 50.000.00 5.040.852.51 Innb. ýmsar innstæður 279.809.71 Tekin lán 2.033.761.23 Auknar lausaskuldir 68.945.098.18 Innborgað fé til geymslu 2.382.876.75 Kr. 3.896.500.00 84.711.708.81 Út: I. Afborganir lána ríkissjóðs 3.045.728.00 4.002.127.63 Afborganir lána ríkisstofnana 689.100.00 43027026 II. Eignaaukning ríkisstofnana 3.077.000.00 19.876.139.40 1II. Til bygginga á jörðum ríkissj. og jarðakaupa 297.500.00 1.181.467.75 IV. Til viðbótarhúsnæðis ríkisspítalanna 1.700.000.00 1.870.509.55 V. Til vitamála, eignaaukning 1.547.000.00 1.984.118.01 VI. Til flugvallargerða og lendingarbóta 595.000.00 939.587.55 VII. Til byggingar menntaskólahúss í Reykjavík 425.000.00 VIII. Til bygg. heimavistarh. við menntask. á Ak. 552.500.00 552.500.00 Ix. Til byggingar sjómannask. 850.000.00 900.000.00 X. Til byggingar íþróttakennarask. 216.800.00 255.000.00 XI. Til byggingar þjóðminjasafns 425.000.00 1.425.000.00 XII. Til byggingar skólastjórabústaðar á Hólum 85.000.00 85.000.00 XIII. Til byggingar kennarabúst. á Hvanneyri 42.500.00 42.500.00 XIV. Til byggingar bændaskóla í Skálholti 425.000.00 115.000.00 XV. Til byggingar varðskipa 850.000.00 XVI. Til byggingar á prestssetrum 850.000.00 1.351.892.05 XVII. Til byggingar stuttbylgjustöðvar í Gufunesi 425.000.00 460.961.41 XVIII. Til byggingar dýpkunarskips 1.402.500.00 1218.469.52 Til byggingar Arnarhvols 1.200.000.00 Til byggingar við listasafn Einars Jónssonar 78.000.00 Til byggingar embættismannabústaða 392.000.00 Til byggingar strandferðaskipa 3.427.930.75 Til byggingar landshafna 3.840.298.58 Keyptur sendiherrabústaður í París 371.413.00 Keypt verðbréf 1.027.500.00 Framlag til alþjóðab. og alþjóðagjaldeyrissj. 7.141.150.00 Veitt lán. 10.987.826.39 Auknar innstæður hjá sendiráðunum o.fl. 1.687.779.29 Greitt af lausaskuldum 2.920.896.01 Greitt af geymdu fé. 2.013.729.45 Fyrir fram greitt v/fjárl. 1948. 730.000.00 Kr. 17.500.628.00 72.509.066.60 Fylgiskjal III. Eignaaukning ríkisstofnana 1947 skv. 20. gr. Út, 11. lið. Póstur og sími 4.614.583.05 Ríkisútvarpið 2.156.733.00 Vitamál 1.700.823.59 Flugmál 3275.242.33 Landssmiðjan 410.857.19 Trésmiðjan 487.112.49 Raforkumálin 2.054.320.97 Grænmetis- og áburðarsalan 452.889.44 Áfengisverzlun 1.046.718.06 Tóbakseinkasalan 621232.60 Viðtækjaverzlun 757.337.60 Atvinnudeild háskólans 371.316.76 Rannsóknarstöð á Keldum 484.750.00 Ríkisbúin 1.036.439.69 Aðrar stofnanir 405.782.63 Samtals kr. 19.876.139.40 Fylgiskjal IV. Lán veitt úr ríkissjóði og ýmsar fyrirframgreiðslur sbr. 20. gr. Út. Til Ferðaskrifstofu ríkisins 135.000.00 Vegna sölu jarðeigna. 140.600.00 - bátasmíði innanlands 869.965.56 - Svíþjóðarbáta 953.783.34 - síldarniðursuðuverksmiðju 150.000.00 - 1ýsisherzluverksmiðju 309.228.41 - togarabygginga í Englandi 174.374.07 - tunnuverksmiðju 502.453.13 - síldarútvegsnefndar 178.123.76 - hafnargerðar í Ólafsfirði 500.000.00 - Höfðakaupstaðar 600.000.00 Útlagt vegna kaupa á dósamjólk 246.414.14 - - kaupa á úrgangsull 1.500.000.00 - - viðgerðar á Þór 216.789.14 - - benzínkaupa fyrir Keflavíkurflugvöll 185.000.00 Til ýmissa 183.562.13 6.845.293.68 Greitt vegna ábyrgða: Vegna hafnarsjóðs Skagastrandar 136.252.14 - rafveitu Siglufjarðar 728.493.12 - hafnarsjóðs Húsavíkur. 12.036.39 - Byggingarsamvinnufélags Ólafsvíkur 17.991.06 - síldarverksmiðja ríkisins 3.247.760.00 4.142.532.71 Samtals kr. 10.987.826.39 Fylgiskjal V. Yfirlit um greiðsluhalla ríkissjóðs 1947. Samkvæmt rekstrarreikningi varð rekstrarhalli 12.419.003.99 Greiðslur úr ríkissjóði á 20. gr. námu: Skv. fjáralagaliðum 36.690.543.13 Utan fjárlaga 35.818.523.47 72.509.066.60 Innborgað í ríkissjóð á 20. gr.: Skv. fjárlagaliðum , 11.070.162.94 Innborgaðar ýmsar innstæður 279.809.71 Innborgað fé til geymslu 2.382.876.75 13.732.849.40 58.776.217.20 Kr. 71.195.221.19 Þessum greiðsluhalla hefur ríkissjóður mætt þannig: 1. Tekin föst lán 2.033.76123 2. Með lausaskuldum: Hjá Tryggingastofnun ríkisins. 2.898.676.90 Víxill í Landsbankanum (v/ullaruppbótar) 4.650.000.00 Aukinn yfirdráttur á hIr. í Landsbankanum v/ alþjóðabankans og alþjóðagjaldeyrissjóðsins 7.141.150.00 Skuld víð fiskframleiðendur v/fiskábyrgðar 21.099.429.23 Aukinn yfirdráttur á hlr. 1727 f Landsbankanum 26.053263.12 Ógreiddar upphæðir, sem færðar hafa verið til gjalda 1947' 7.102.578.93 68.945.098.18 3. Með sjóði frá árinu 1946 216.361.78 Kr. 71.195.221.19 Upphæð þessi er raunverulega fé, sem var yfirdregið á hlr. 1727 árið 1948 og kemur fram sem aukinn yfirdráttur það ár, en útgjöld þau, sem greidd voru með þessum peningum, voru færð á árið 1947. Fylgiskjal VI. Skuldir ríkissjóðs í árslok 1947. I. Innlend lán 22.793.784.20 II. Dönsk lán 4.793.799.18 III. Erlend lán v/síldarverksmiðjanna 742337.00 IV. Lausaskuldir (sundurliðun) : 1. Skuld er mæti innl. á skiptimynt 1.920.000.00 2. Erlendar skuldir v/raftækjaeinkasölu 346.320.74 3. Óuppgerð viðskipti frá styrjaldarárunum vegna danskra 1ána 141.464.53 4. Biðreikningar v/Statsanstalten 116.84 5. Handelsbanken 166.964.75 6. Innstæður ýmissa stofnana hjá sendiráðum. 14.787.08 7. Tryggingastofnun rikisins. 3.733.459.35 8. Landsb. víxillán v/ullaruppbóta 4.650.000.00 9. Landsb. hlr. 3501 v/alþjóðabankans 1.299.414.25 10. - - 5825 6.492.237.00 11. - - 5892 4.675.393.76 12. - - 1727 33.953263.12 13. Skuld við fiskframleiðendur v/fiskábyrgðar 16.424.035.47 14. Ógreiddar upphæðir, sem færðar hafa verið til gjalda 1947 7.102578.93 80.960.035.82 V. Geymt fé 20.784.230.20 Samtals kr. 130.074.186.40 Innheimtar tekjur ríkissjóðs námu í septemberlok 157 millj. kr., en voru á sama tíma í fyrra 147.3 millj. kr. Útgjöldin voru aftur á móti 138.6 millj. gegn 127.3 millj. á sama tíma í fyrra. Um einstaka tekjuliði skal þetta tekið fram. Álagður tekju- og eignarskattur er samkvæmt skýrslum skattayfirvalda, þegar frá er dregin áætluð lækkun yfirskattanefnda og ríkisskattanefndar, ca. 59 millj. kr., en var áætlað 43 millj. kr., og má þá ganga út frá allt að 16 millj. kr. umframtekjum á pappírnum. Þessi mikla hækkun stafar að allverulegu leyti af áhrifum frá lögum um eignakönnun, því að samkvæmt skýrslum skattanefnda ber mjög mikið á því, að fram hafi verið talið með tekjum og eignum s.l. árs tekjur og eignir frá eldri tíð, sem ekki hafði verið gefið upp áður. Hins vegar er margt, sem bendir til, að innheimta skattanna muni ganga mun verr en áður, þannig var innheimt í septemberlok aðeins rúmlega 1/3 hluti skattanna, og ýmsir innheimtumenn, þar á meðal tollstjórinn í Reykjavík, telja meiri tregðu á greiðslum, en verið hefur á undanförnum árum. Verðtollurinn var áætlaður 60 millj. kr., en í septemberlok var aðeins innheimt 35.5 millj. kr., sem bendir til, ef innflutningur verður líkur það, sem eftir er ársins, eins og verið hefur, að upp á þennan tekjustofn komi til að vanta 13–14 millj. kr. Það er augljóst, hvernig á þessu stendur. Eru það hinar ströngu innflutningshömlur, sem hér eru að verki, sem einkanlega kemur niður á tollháum vörum. Er það með öllu óviðunandi, að Alþ. byggi fjárhagsafkomu ríkissjóðs á jafnþýðingarmiklum tekjustofni og verðtollurinn er, en að þær sérstöku ráðstafanir, sem ríkisvaldið annars vegar hefur með höndum til að skipuleggja innflutninginn, rýri þennan þýðingarmikla tekjustofn um of, svo sem átt hefur sér stað á þessu ári. Ég hef þráfaldlega á þetta bent innan ríkisstj. og eins þegar umræður hafa farið fram við fjárhagsráð um innflutningsmál, að hag ríkissjóðs væri stefnt í óefni með of miklum niðurskurði á hinum helztu verðtollsvörum. Á þessu verður að verða breyting, og mun ég víkja að því síðar, er ég ræði um fjárlagafrv. fyrir 1949. Söluskatturinn var áætlaður 19 millj. kr., en aðeins innheimt 7.4 millj. kr. í septemberlok. Er mjög erfitt að gera sér grein fyrir, hve mikill hann muni verða, en áætlun, sem gerð var, eftir að skatturinn hafði verið lagður á, fyrir hálft árið, benti til, að hann gæti orðið 16–17 millj. kr. Raunar var þetta frekast ágizkun ein, vegna þess að fjöldi gjaldenda taldi ekki fram og varð því að áætla þeim skatt. Tvennt er það, sem hefur áhrif í þessu efni, lítill innflutningur á árinu og minni verzlun, en verið hefur. - Aðrir skattar og tollar virðast muni standast áætlun, en ekki fyrirsjáanlegt, að þeir fari fram úr áætlun, svo að nokkru nemi. Tekjur af ríkisstofnunum voru áætlaðar 61.5 millj. kr., en voru í septemberlok orðnar 56.8 millj. kr. Er fyrirsjáanlegt, að þessar tekjur muni fara allverulega fram úr áætlun. Eru það aðallega einkasölurnar, sem hér skipta máli. Hagnaður af áfengissölu er á fjárl. áætlaður 42 millj. kr., en var í septemberlok orðinn 37.4 millj. kr. Með líkri sölu og verið hefur má búast við 50 millj. kr. hagnaði á árinu. Tóbakseinkasalan var talin mundu gefa 17.5 millj. kr. í hagnað, en í októberbyrjun var hagnaðurinn orðinn 18.3 millj. kr. Ætti því að mega reikna með 24 millj. kr. hagnaði allt árið, ef gengið er út frá sömu sölu það, sem eftir er ársins, og verið hefur. Af þessu yfirliti má sjá, að þrátt fyrir fyrirsjáanlegan halla á verðtolli og sennilega einnig söluskatti má ganga út frá, að heildartekjur ársins fari eitthvað verulega fram úr áætlun. Hins vegar má búast við samkvæmt reynsla undanfarinna ára, að flestir útgjaldaliðir fari fram úr áætlun, en þó hlýtur festing kaupgjaldsvísitölunnar í 300 stig allt árið að hafa áhrif til lækkunar umframgreiðslnanna. Vitað er þó nú þegar um nokkra liði, sem umframgreiðsla verður á, t.d. viðhald þjóðvega, sem vegamálastjóri telur, að fari 3 millj. kr. fram úr áætlun. Sama er að segja um kennslumálin, sem urðu 34 millj. kr. 1947, en ekki áætlað nema 27 millj. kr. til á þessu ári, en fyrirsjáanlegt, að sú upphæð hrekkur ekki nándar nærri, og verður umframgreiðslan vart minni en í fyrra, eða 5 millj. kr., og loks dýrtíðarráðstafanir, en til þeirra er áætlað 55 millj. kr. Samkvæmt skýrslu ríkisbókhaldsins hefur verið greitt upp í þennan kostnað 28.9 millj. kr., og er þess að geta, að mikið er ógreitt enn af því, sem þegar er áfallið. Samkvæmt athugun, sem hefur verið gerð í ráðuneytinu á því, hve mikið sé enn ógreitt, hefur komið í ljós, að greiða þarf í viðbót: millj. kr. Upp í kjötuppbætur 9 - í niðurgr. á mjólk 3 - f niðurgr. á smjöri 2 - í niðurgr. á saltfiski 0.2 - í niðurgr. á smjörlíki 1.4 - í niðurgr. á kartöflum 1 Verðlagsuppbót á útfl. fiski '47 1.7 - á sama 1948 10.5 - á útfl. kjöti 4.6 35.4 Þá liggur fyrir krafa um verðuppbót á gærum frá f. ári 0.5 og frá síldarverksm. ríkisins vegna taps á lýsi, sem notað var til verðuppbótar fisks 1.2 Samtals 37.1 sem að viðbættum ofangreindum 28,9 millj. verða 66 millj. kr., en það svara til að útgjöld til dýrtíðarráðstafana fari rúmar 11 millj. kr. fram úr áætlun. Sökum aflabrests á síldarvertíðinni í sumar gerðu síldarverksmiðjur ríkisins þá kröfu, sem ég gat um, og mér og þeim kunnugu mönnum, sem hafa athugað það, virðist, að erfitt sé að standa á móti, upp á rúml. eina millj. kr., sem mundi verða að teljast til fiskábyrgðarinnar. Þegar gengið var frá fjárlögum fyrir yfirstandandi ár, var gert ráð fyrir, að fiskábyrgðin mundi nema rúmlega 20 millj. kr., og allt fram í síðasta mánuð var ekki annað fyrirsjáanlegt en að sú upphæð mundi ekki hrökkva og fiskábyrgðin gæti farið allt upp í 25 millj. kr. En þá tókst að ná hagkvæmum samningum við Bandaríkin um að selja það, sem eftir var óselt af hraðfrystum fiski, fyrir ábyrgðarverð með þeim afleiðingum, að ekki þarf að gera ráð fyrir nema 14,5 millj. kr. útgjöldum á þessu ári vegna fiskábyrgðarinnar. Sýnir þetta meðal annars, hve fádæma erfitt það er að áætla með nokkru öryggi hæfilegar fjárhæðir til dýrtíðarráðstafana í því ástandi, sem hér hefur skapazt, þegar sýnt er, að kostnaðurinn við þær mun fara rúmar 11 millj. kr. fram úr áætlun á árinu þrátt fyrir margra milljóna sparnað á einum lið þeirra, fiskábyrgðinni. Gefur þetta nokkra hugmynd um, hversu létt verk það muni vera að framfylgja fjárhagsáætlun Alþ. á þessum tímum eins og allt er í pottinn búið. Eins og útlitið var um rekstrarafkomu ríkisins fyrri hluta ársins, þótti ríkisstj. nauðsyn bera til að nota heimild fjárlaganna um 35% lækkun á framlögum til verklegra framkvæmda að undanskildri fjárveitingu til nýbyggingar þjóðvega. Er gizkað á, að við þessa ráðstöfun muni sparast 5 til 6 millj. kr. Ég hef nú bent á, að tekjuskatturinn, þar með talinn stríðsgróðaskatturinn, muni fara um 16 millj. kr. fram úr áætlun og jafna þar með væntanlegan halla á verðtolli og söluskatti, að einkasölurnar muni koma með 14 millj. kr. tekjur umfram áætlun, auk þess sem aðrir tekjuliðir muni standast áætlun og sumir gefa aukinn hagnað. Mætti því reikna með, að tekjurnar færu allt að 20 millj. kr. fram úr áætlun. Ég hef einnig bent á, að sparnaður við lækkun framlaga til verklegra framkvæmda muni nema um 5-6 millj. kr., en ég tel mjög vafasamt, að sú útgjaldalækkun vegi upp á móti venjulegri umframgreiðslu á flestum liðum fjárl. Hins vegar má telja víst, að vegamál fari 3 millj. kr. fram úr áætlun, kennslumál um 5 millj. kr. og dýrtíðarmál um 11 millj. kr., eða samtals 19 millj. kr., sem samsvarar nokkurn veginn því, sem gert er ráð fyrir, að tekjurnar fari fram úr áætlun. Ef þessi áætlun stenzt, þarf ekki að búast við verulegum tekjuhalla á þessu ári, en heldur ekki tekjuafgangi, sem skiptir nokkru máli, en það þýðir, að lítið eða ekkert verður til upp í 24 millj. kr. greiðsluhalla fjárlaga þessa árs. Ég sný mér þá að frv. því til fjárlaga fyrir 1949, sem lagt hefur verið fyrir Alþ. Eins og ég hef getið hér að framan, varð rekstrarhalli á árinu 1947 um 12.4 millj. kr. Greiðsluhallinn það ár nemur rúmlega 71 millj. kr. Þó að ekki sé útlit fyrir, að rekstrarhalli verði á þessu ári, má búast við allverulegum greiðsluhalla og samsvarandi aukningu skulda ríkissjóðs. Mér virðist, að það ætti nú að vera öllum ljóst, að á þessari braut er ekki hægt að halda áfram lengur. Eins og ég gat um í skýrslum mínum til Alþ. í fyrra, hefur þetta ástand skapazt að allverulegu leyti af löggjöf, sem sett hefur verið um margvíslegar framkvæmdir í landinu, án þess að séð væri fyrir nokkru fé til framkvæmdanna, en allt skyldi gert fyrir lánsfé. Hefur verið óhjákvæmilegt að framkvæma mikið af þessu, mest fyrir bráðabirgðalán, sem þegar saman kemur hefur aukið skuldir ríkissjóðs mjög. Þar til koma svo aukin lögboðin framlög ríkisins til kennslumála, landbúnaðarmála, raforkumála, félagsmála o.fl. og loks allir þeir milljónatugir, sem fara í dýrtíðarráðstafanir árlega. Ég hef einnig bent á, að aukning ríkistekna af ýmsum tekjuliðum fjárlaganna, svo sem tekju- og eignarskatti, verðtolli og hagnaði af einkasölum byggist að verulegu leyti á verðbólgunni í landinu og að þessir tekjuliðir hljóta að dragast saman um leið og jafnvægi kemst á í landinu á milli vöruframboðs og kaupgetu almennings. Hér verður því að nema staðar, því að annars rekur að því fyrr en varir, að útgjöld ríkisins í vexti og afborganir, sem á fjárlagafrv. nema samtals 23.1 millj. kr., sliga ríkissjóðinn, þannig að lítið eða ekkert verður eftir til óhjákvæmilegra framkvæmda frá ári til árs. Við þetta bætist svo, að sumir tekjustofnar ríkisins, svo sem verðtollurinn, brugðust á þessu árl. Það hefur því verið allt annað en létt verk að koma saman fjárlagafrv., sem gerði ráð fyrir hallalausum búskap jafnframt því sem haldið væri í horfinu um nauðsynlegar framkvæmdir til almenningsheilla. Hefur frv. orðið síðbúið af þessum ástæðum, og má hver lá mér það, sem vill. Í frv. er gert ráð fyrir, að tekjur ríkisins verði næsta ár 241.2 millj. kr. eða nærfellt 20 millj. kr. hærri en á fjárl. þ.á. útgjöldin 213.8 millj. kr. og því rekstrarhagnaður, er nemi um 27.4 millj. kr. og 396 þús. kr. greiðsluhalla, samkvæmt sjóðsyfirliti. Er þessari niðurstöðu náð með tvennu móti, lækkun útgjalda á ýmsum liðum fjárlaga og þó einkum á 19. gr.l, dýrtíðarráðstafanir, sem gert er ráð fyrir, að lækki um 16 millj. kr., og mun ég skýra það nánar síðar, en um tekjuhliðina vil ég segja þetta: Ekki er gert í frv. ráð fyrir neinum nýjum tekjustofnum, en hins vegar hækkun á söluskatti úr 19 millj. kr. í 34 millj. kr. og verðtollurinn látinn haldast óbreyttur frá síðustu fjárlögum þrátt fyrir mikla tekjurýrnum í ár á þeim lið. Hagnaður af ríkisstofnunum er áætlaður hinn sami og á þessa árs fjárlögum þrátt fyrir fyrirsjáanlegan hagnað í ár, og er það byggt á því, á hve valtan er að róa með þessar tekjur, hvenær sem að kreppir. Tekju- og eignarskattur er áætlaður með sömu fjárhæð og í fjárlögum þ. á., þrátt fyrir það að hann fer mjög fram úr áætlun í ár, en til þess lágu sérstakar ástæður, eins og ég hef áður skýrt. Nú er það vitað, að tvær atvinnugreinar, sjávarútvegur og verzlun, hafa átt erfitt uppdráttar í ár vegna aflabrests á síldveiðum, að því er sjávarútveginn snertir, og innflutningshamla, hvað viðkemur verzlun, svo að alveg er víst, að þeir, sem þessa atvinnu stunda, standa mun verr að vígi að greiða skatta næsta ár, en í ár. Sama má að nokkru leyti segja um iðnaðinn, sem hefur orðið fyrir þungum búsifjum fyrir skort á erlendum hráefnum. Vel má vera, að þessi liður sé of hátt áætlaður, og vil ég alvarlega vara hv. þm. alþm. og fjvn. við að gera tillögur til hækkunar á honum. Þá er gert ráð fyrir, að söluskatturinn hækki í 34 millj. kr. úr 19 millj. kr. á þ. á. fjárlögum. Er þetta sú leið, sem ég hef fundið tiltækilegasta að svo komnu til nauðsynlegrar hækkunar á tekjum ríkisins. Er þetta hugsað þannig, að söluskatturinn verði hækkaður um 100% frá því, sem hann nú er, og þá miðað við, að hann gefi ekki af sér í ár nema 17 millj. kr., eins og áður er skýrt. Þessi tekjuöflunarleið hefur verið reynd um nokkurt skeið í ýmsum löndum og virðist hafa gefið góða raun. Sem dæmi má nefna, að í Bandaríkjunum nemur þessi tekjustofn 30% af heildartekjum af tollum og sköttum, en samkvæmt áætlun fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir, að söluskatturinn sé nema 19% af sömu tekjum. Eins og söluskatturinn er nú, má segja, að hann skipti litlu máli um hækkun verðlags á nauðsynjum, en við hina fyrirhuguðu hækkun mun þessa að sjálfsögðu verða meira vart, en það verður ekki á allt kosið, þegar til þess kemur að afla nýrra tekna. Enginn getur leyst þá þraut án þess að það komi við, við allan almenning í landinu og því áhöld um hver leiðin sé bezt valin, en ég er auðvitað reiðubúinn að ræða hverja skynsamlega tillögu, sem fram kann að koma frá hv. alþm. og hnígur í sama farveg. Um verðtollinn er það að segja, að til þess að áætlun standist, þarf að koma til meiri innflutningur á ýmsum tollháum vörum en var í ár, svo sem vefnaðarvörum, búsáhöldum, rafmagnstækjum og efni, og tel ég nauðsynlegt, að ríkisstj. beiti sér fyrir þeim ráðstöfunum, er til þarf, því að fáist það ekki tryggt í tæka tíð, að nægilega mikið af verðtollsvörum fáist innflutt, svo að réttlætanlegt sé að áætla verðtollinn eins og gert er í frv., er þýðingarlaust að láta þá upphæð standa þar svo háa. Aðrir tekjuliðir eru svo lítið breyttir, að ekki er ástæða til að ræða þær breytingar, sem gerðar hafa verið, sem eru byggðar á reynslu undanfarinna ára. Um gjaldahlið fjárlagafrv. er þetta að segja: Rekstrarútgjöldin eru áætluð 2.7 millj. kr. lægri, en í fjárlagafrv. fyrir árið 1948 og 7.2 millj. lægri, en sjálf fjárlögin. Greiðslur samkvæmt 20. gr. áætlast 3.2 millj. kr. hærri, en í fjárlögum þessa árs og útgjöldin því samtals um 4 millj. kr. lægri, en í ár. Skal nú vikið að helztu gjaldaliðum frumvarpsins. Vextir eru áætlaðir um 2 millj. kr. hærri, en í núgildandi fjárl., og munar þar mestu um vexti af lánunum, sem tekin voru hjá bönkunum hér til greiðslu fiskábyrgðanna 1947, og af dollaraláninu, sem tekið var í sumar. En vextir dollaralánsins verða að endurgreiðast af þeim, sem notið hafa lánsins, og koma fram sem tekjur á ríkisreikning síðar. Eru þessir vextir samtals um hálf önnur milljón, en það, sem eftir er af hækkuninni, kemur allt á föst innlend lán. Vextir af lausaskuldum eru áætlaðir mjög svipaðir sem í ár. Nú hefur alveg nýlega verið tekið 15 millj. kr. lán með nýju formi, þannig að vextirnir eru greiddir eftir happdrættisvinningum. Vaxtafóturinn er 5%. Lánsform þetta virðist vera vinsælt, og seldust öll þau skuldabréf upp, sem boðin voru út. Er nú í athugun, hvort bjóða skuli út meira af slíkum lánum. Fé það, sem inn kemur fyrir happdrættisskuldabréfin, er ætlað til lækkunar lausaskuldum ríkissjóðs, sem segja má, að séu ekki aðrar en yfirdráttarlán í Landsbankanum. Það var með vilja gert að gera ekki ráð fyrir happdrættisláninu í frv., enda sást ekki fyrr en um miðjan október, hve hátt það mundi verða. Þetta skiptir ekki miklu máli, því að lausaskuldirnar hefðu verið áætlaðar því lægri sem happdrættisláninu nam. Vextirnir af yfirdráttarláninu í Landsbankanum eru 6%. Ég hef þegar gert tilraun til þess að komast að samningum við bankastjórnina um að fá vaxtafót þennan lækkaðan og vil gjarna láta það hér í ljós, að ég tel hann allt of háan, og mun reyna það, sem ég get, til að fá hann lækkaðan. Um 10. og 11. gr. frv., sem hækka á flestum liðum frá þessa árs fjárl. og samtals um rúmar 3 millj., er það að segja, að mestur hluti hækkunarinnar stafar af því, að liðirnir voru of lágt áætlaðir í fyrra. Reikningar ársins 1947 og reynsla þess, sem af er þessa árs, sýna, að kostnaður við framkvæmdirnar á þessum fjárlagagreinum er allmiklu meiri en gert var ráð fyrir við samning fjárlagafrv. fyrir 1948. Heilbrigðismálin eru áætluð rúmum 3 millj. kr. hærri en í núgildandi fjárlögum. Mikill hluti þessarar hækkunar stafar af því, að tekjur ríkisspítalanna voru of hátt áætlaðar í núgildandi fjárl., en einnig af því að bætzt hafa við fæðingardeild Landsspítalans og viðbót við Kleppsspítalann. Þá mun styrkur til berklasjúklinga og annarra sjúklinga hafa verið of lágt áætlaður í fyrra. Til vegamála er nú áætluð um 4 millj. kr. lægri fjárhæð, en í núgildandi fjárlögum. Ég hef ekki treyst mér til að leggja til, að meira verði veitt til nýrra akvega en 3 millj. kr., en í ár eru veittar rúmar 6.7 millj. Til viðhalds eru í frv. teknar 9 millj., jafnhá fjárhæð sem í ár, en ég vil taka fram, að þrátt fyrir aðvörun fjmrn. í vor hefur verið unnið að viðhaldi og endurbótum á þessu ári fyrir nokkru hærri fjárhæð en áætluð er, og telur vegamálastjóri í tillögum sínum til fjárlagaáætlunarinnar, að ekki verði komizt af með minna en 12.5 millj. kr. til vegaviðhaldsins í ár. Nú verður þetta að vera öðruvísi á næsta ári. Annaðhvort er að veita ákveðna fjárhæð til viðhaldsins, sem ekki verði áætlunarfjárhæð, og sé þá það viðhald látið sitja á hakanum, sem ekki næst með fé því, sem veitt verður, eða áætla viðhaldið eins og ætla má, að það verði, og draga enn úr nýbyggingum á vegum. Að sjálfsögðu er miklu meiri hagsýni í því að skipta ekki í allt of marga staði fjárveitingu hvers árs til nýrra akvega, enda gleypir flutningur á verkafólki og vinnutækjum landshorna á milli óhemju fé og dýrmætan tíma. Til hafnarmannvirkja og lendingarbóta eru í frv. ætlaðar kr. 4.500.000.00, ósundurliðað, og tillag til hafnarbótasjóðs kr. 300.000.00. samkvæmt 2. gr. laga nr. 93 1943. Samkvæmt sömu lögum hvílir á ríkissjóði sú skylda að endurgreiða hafnarbótasjóði á þremur árum það fé, sem úr honum er veitt til viðbótar fjárlagaframlaginu til hafnargerða. Með lagasetningu þessari er í rauninni verið að sniðganga fjárl. og látið á þann veg í vald annars aðila en fjárveitingavaldsins, hve mikið fé er notað til þeirra mannvirkja, er hér um ræðir. Vil ég benda hv. fjvn. á, hvort hún sjái ekki ástæðu til að fá þessari löggjöf breytt. Kostnaður við kennslumálin er í frv. áætlaður um 28.5 millj. kr. og er það hækkun frá núgildandi fjárl. um tæpar 1.2 millj. Samt sem áður er nú veitt 2.5 millj. kr. lægri fjárhæð til byggingarstyrkja heldur en er í fjárl. þessa árs. Mismunurinn liggur að mestu leyti í því, að kostnaðurinn var of lágt áætlaður í núgildandi fjárl., og má sjá í aths. við frv., hvernig á því stendur. Til landbúnaðarmála er nú lagt til, að veittar verði 20.5 millj. króna á móti 16.8 millj. í fjárl. þessa árs. Er hér um að ræða hækkun um 3.7 millj. kr. Það er nú svo með útgjöld þessi til landbúnaðarmálanna að þau eru öll svo rígbundin með lögum, að fjmrh. er minna svigrúm veitt til þess að draga úr þeim, en mörgum öðrum jafnnauðsynlegum gjaldaliðum, ef fjárhagsafkoma ríkissjóðs kynni að krefjast þess. Hækkunin stafar bæði af of lágri áætlun á fjárl. þessa árs og því, að samkvæmt lögum frá síðasta Alþ. hafa ríkissjóði verið lagðar allmiklar greiðsluskyldur á herðar til viðbótar því, sem áður var Þá var með lögum frestað að greiða í ár 1 milljón af framlagi til byggingar- og landnámssjóðs, sem eðlilega er tekið upp í þetta frv. sem lög standa til. Kostnaðurinn við raforkumál lækkar um 800.000 kr. frá fjárl. þessa árs. Við þetta er það að athuga, að í fjárl. fyrir 1948 var gert ráð fyrir miklu meiri framkvæmdum og kostnaði, en raun varð á. Það er rétt að geta þess hér, að framkvæmdirnar í raforkumálunum hljóta að verða að hægja á sér, meðan ekki fást innflutt nægileg tæki til þess að hagnýta raforku þá, sem þegar er fyrir hendi. Svo sem sjá má í aths. við frv. verður ríkissjóður nú að hlaupa undir bagga með raforkufyrirtækjum, sem ætla má, að gætu borið sig, ef hægt væri að hagnýta orkuna til fulls. Framlagið til alþýðutrygginganna er í frv. áætlað mjög svipað sem í ár, og er þá enn gert ráð fyrir því, að frestað verði kafla almannatryggingalaganna um heilsugæzlu. Til dýrtíðarráðstafana eru í frv. áætlaðar 33 millj. kr. - Þegar athugað er, að á árinu 1947 fóru yfir 60 millj. kr. til þessara útgjalda og að á yfirstandandi ári má búast við, að um 66 millj. þurfi í sama skyni, má réttilega segja, að þessi upphæð sé allt of lágt áætluð, ef gert sé ráð fyrir sams konar niðurgreiðslum og uppbótum áframhaldandi. Mér virðist orðið óhjákvæmilegt að draga úr greiðslum ríkissjóðs vegna dýrtíðarráðstafana, í fyrsta lagi vegna þess, að það er sýnilega ekki hægt að halda áfram sívaxandi greiðslum á þessu sviði. Fjárhagsafkoma ríkissjóðs á árinu 1947 er þess ljós vottur, að þessar greiðslur meðal annarra vaxa gjaldgetu ríkissjóðs yfir höfuð. Í öðru lagi eru sumar þeirra, t.d. neytendaniðurgreiðslur á kjöti, sem kosta orðið 20 millj. kr. árlega, mjög vafasöm ráðstöfun, og má geta þess hér, að í fjmrn. liggja fyrir upplýsingar um framkvæmdina sums staðar á landinu á þessum lið dýrtíðarráðstafanna, er sýna, að full þörf er endurskoðunar á þessum sérstöku aðferðum í sambandi við dýrtíðarmálin. Í sambandi við þá grein fjárlagafrv., sem hér ræðir um, þ.e. 19. gr., vil ég enn fremur minnast á fundarályktun aðalfundar Landssambands íslenzkra útvegsmanna, sem haldinn var síðari hluta október þ. á., þar sem meðal annars voru gerðar kröfur um stórum hærri ábyrgðargreiðslur á bátafiskinn en nú á sér stað; svo háar, að ekki verður séð, að neitt vit væri í því að leggja svo miklar skuldbindingar á ríkissjóð, nema þá að aðrar og afdrifaríkari ráðstafanir væru gerðar á öðrum sviðum, annaðhvort varðandi tekjuöflun eða lækkun annarra útgjalda ríkissjóðs og á fleiri sviðum en átt hefur sér stað fram að þessu. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega benda á þá leið, sem þessi aðalfundur L.Í.Ú. fór fram á, að farin yrði til að uppfylla þær kröfur um hærra verð á fiski, er uppi voru á fundinum og náðu samþykki hans. Þar var sem sé bent á, að útflytjendum yrði gert kleift að greiða þetta verð með því að leggja mismuninn á viðurkenndu framleiðsluverði og söluverði afurðanna á þær vörur eða hluta af þeim, sem keyptar yrðu fyrir andvirði ákveðinna útflutningsafurða. Aðrir hafa orðað þá hugsun, er hér virðist liggja að baki, á þann hátt, sem getur borið að sama brunni, sem sé að ákveðinn hluti af andvirði íslenzkra afurða seldra erlendis, sem notaður væri til innkaupa á öðrum vörum, en matvörum eða öðrum brýnum lífsnauðsynjum, væri seldur við hærra verði, en er samkv. núgildandi gengisskráningu, en þá um leið leyft að flytja inn fyrir þann gjaldeyri, er þannig væri til kominn, ýmsar þær vörur, sem eru mjög eftirsóttar af almenningi og ekki tilheyra þeim vöruflokkum, sem lagðir eru til grundvallar við útreikning vísitölu á hverjum tíma. Auðvitað yrði allur slíkur innflutningur að heyra undir afskipti innflutningsyfirvaldanna, meðan innflutningshöft eru í gildi. Þessi leið, og ef til vill aðrar leiðir, sem á er bent til þess að finna starfsgrundvöll fyrir bátaútveginn á annan veg en þann að greiða útflutningsuppbætur úr ríkissjóði, kann að þykja varhugaverð að einhverju leyti. Ég efast engan veginn um, að eitthvað megi að henni finna, en þegar svo er ástatt sem raun ber vitni, bæði hvað getu ríkissjóðs snertir til að standa undir áframhaldandi uppbótargreiðslum á útflutningsafurðirnar og þegar þar við bætist, að talað er um stórfellda hækkun á fiskábyrgðarverðinu, tel ég rétt og enda skylt fyrir hið háa Alþ. að taka til athugunar, hvort þennan vanda framleiðendanna megi ekki leysa að minnsta kosti að einhverju leyti eftir öðrum leiðum en þeim, er farnar hafa verið til þessa. Frá sjónarmiði ríkissjóðs væri tvennt unnið við það að hækka útflutningsverð afurðanna þann veg, er hér hefur verið bent á. Í fyrsta lagi losnaði ríkissjóður framvegis við þau útgjöld, er leiðir af greiðslu útflutningsuppbótanna á fiskafurðir og kjöt og í öðru lagi fengi ríkissjóður auknar tekjur af þeim aukna vöruinnflutningi, er af slíkum ráðstöfunum mundi leiða. Ég mun gera að tillögu minni, að niðurgreiðslurnar á innlendum afurðum verði færðar í það horf, er viðráðanlegra sé fyrir ríkissjóð en nú er, og að rannsakað verði til hlítar, hvort ekki megi fá sæmilegan starfsgrundvöll fyrir bátaútveginn eftir þeim leiðum, sem hér hefur verið á drepið, og þá án stórfelldra fjárútláta beint úr ríkissjóði. Mætti það verða til þess, að sú upphæð, sem sett hefur verið í frv., fengi staðizt. Undir sömu grein, 19. gr., er í þetta skipti tekin ný útgjaldaupphæð inn í frv., sem er 6 millj. kr. upphæð til stuðnings bátaútveginum vegna veiðibrests á þessu ári, og er þá einkum átt við hina misheppnuðu síldarvertíð á s.l. sumri. Mér þótti skylt þegar í haust, er séð varð, hversu fara mundi hjá bátaútvegsmönnum, er stunduðu síldveiðarnar, að skipa þar til hæfa menn, er fyrst og fremst höfðu það verkefni að safna upplýsingum um afkomu þeirra báta, er höfðu stórtapað á sumrinu við síldveiðarnar. Jafnframt sneri ríkisstj. sér bæði til Landsbankans og útvegsbankans og fór mjög eindregið fram á það, að hvor bankinn fyrir sig gerði sitt ýtrasta til að létta undir með sínum viðskiptamönnum til að leysa sjóveðs- og aðrar lögveðskröfur á venjulegum viðskiptagrundvelli, án þess að ábyrgð ríkissjóðs kæmi til. Var þá haft fyrir augum að freista þess að aðstoða þá, er út undan kynnu að verða, á þann hátt, ef nokkur tök væru á. Ráðuneytinu barst hinn 20. okt. skýrsla frá þeirri nefnd manna, er fyrir ríkisstj. hönd hafði áðurgreinda athugun á afkomu bátaútvegsins með höndum. Var þar skýrt frá því, að reikningar hefðu borizt frá eigendum 134 báta, er síldveiðar stunduðu, og að samkv. þessum skýrslum eða reikningum hefðu rekstrartöp báta þessara numið samtals rúml. 12 millj. kr., en þar af væru lögveðs- og sjóveðskröfur 8.6 millj. kr. Bankarnir höfðu þegar veitt 32 bátum nauðsynleg lán og leyst sjóveðs- og lögveðskröfur af þessum bátum, er næmu um 1.4 millj. kr. Loks taldi n., að veita þyrfti aðstoð eða hjálp til að létta af bátaflotanum sjóveðs- og lögveðskröfum að fjárhæð ca. 6 millj. kr. Hér er vissulega um sannkallað vandræðaástand að ræða, því að allir þeir sjómenn, sem hér um ræðir, hljóta að hafa stóran baga af því að fá ekki kaup sitt greitt, og er það því allstór hópur manna, sem í viðbót við útgerðarmennina sjálfa býður eftir einhverri lausn á þessum málum. Við þetta bætist svo það, að þær áhyggjur og vandræði, sem útvegsmenn og sjómenn hafa af töpunum frá í sumar, eru þeim vitanlega fjötur um fót, að því er snertir undirbúning undir nýja vertíð, hvort heldur er til síldveiða eða annarra veiða. Eins og kunnugt er hefur ríkissjóður tvisvar áður orðið að rétta síldveiðiflotanum hjálparhönd undir svipuðum kringumstæðum, þ.e.a.s. árið 1945 og svo s.l. ár. Voru teknar 5 millj. kr. að láni hvort árið fyrir sig í þessu skyni. Þar að auki undirgekkst ríkisstj. í sumar gagnvart bönkunum að standa undir nokkrum ábyrgðum af rekstrarlánum til bátanna, er viðbúið var, að ýmsir hlytu að gefast upp sökum fjárskorts, áður en eðlileg vertíðarlok væru komin. Að þessu sinni má segja, að ástandið hafi verið öllu alvarlegra en nokkru sinni fyrr, og vitaskuld mest af því, að erfiðara er um vik í þessum málum, þegar miklir skuldabaggar hvíla á ríkissjóði vegna kreppulána fyrri ára. Í fjárlagafrv. því, er hér liggur fyrir, hefur að sjálfsögðu orðið að taka til greina vexti og afborganir af þeim lánum, er áður hafa verið tekin í þessu skyni, og taldi ég því réttara að taka hreinlega inn á rekstrarreikning frv. þá upphæð, er að dómi n., sem áður getur, var talin nauðsynleg til að leysa sjóveðs- og lögveðskröfur af bátunum í þetta sinn, heldur en að vega í hinn sama knérunn og áður og binda ríkissjóði nýja skuldabagga af þessum ástæðum. Það leiðir af sjálfu sér, að aðstoð, er hér um ræðir, í hvaða formi sem hún verður veitt útvegsmönnum þeim, er í hlut eiga, verður að vera afturkræf, svo framarlega sem þeim, er hennar njóta, vex svo fiskur um hrygg, að þeir séu þess megnugir að endurgreiða hana. Þeir, sem kynnu að líta svo á, að ég hafi hér gert annað eða meira en skyldan býður með því að taka þá fjárhæð, er hér um ræðir inn á rekstrarreikning frv., þurfa að athuga það, að hér er yfirvofandi stöðvun fjölda báta af fyrrgreindum ástæðum og að hundruð sjómanna eiga sumarkaup sitt að minnsta kosti að einhverju verulegu leyti ófengið og að ekki er verjandi að láta slíkt afskiptalaust. Í þessu sambandi vil ég enn fremur geta þess, að fari svo sem til er ætlazt samkv. frv. og ríkisvaldið veiti þann atbeina, er hér um ræðir vegna sjóveðs og lögveðsskulda, er á þessum hluta bátanna hvilir, tel ég þá skyldu hvíla á bönkum landsins, þeim er, útvegsmenn skipta við, að sjá þeim farborða með rekstrarlán fyrir næstu vertíð, hvort heldur sem um síldarvertíð eða þorskvertíð er að ræða, og að ríkisvaldið geti með enn þyngri rökum krafizt þess af bönkunum, þegar það sjálft hefur virkar aðgerðir með höndum til að létta þá kreppu, sem bátaútvegurinn er í. Þótt þessi upphæð sé nú tekin inn í fjárlagafrv. stj., verður naumast hjá því komizt að fá lán til bráðabirgða til hjálpar bátunum. Veltur því nú þegar mjög á því, hverjar viðtökur þessi till. fær hjá hv. þm. og fjvn. Afborganir af lánum ríkissjóðs og ríkisstofnana eru nú áætlaðar 16,6 millj. kr., rúmum 5 millj. kr. hærri en í fyrra. 2 fjárhæð þessari er innifalin afborgun af fiskábyrgðarlánum, 7.6 millj. kr., en hins vegar er engin afborgun áætluð af lausaskuldum. Ef þeim verður breytt í föst lán, svo sem þegar hefur verið gert að nokkru leyti með happdrættisláninu, verður að áætla enn meira fé til afborgana, því þó að t.d. happdrættislánið eigi fyrst að greiðast upp að 15 árum liðnum, verður að leggja til hliðar á hverju ári til afborgana af því. Þá er að geta útgjaldaliðs í fjárlagafrv., sem nýlunda er að sjá þar. Á undanförnum árum hefur verið hlaðið á ríkissjóð svo miklu af ábyrgðum, að óhugnanlegt er, og nú eru afleiðingarnar farnar að koma í ljós. Í ár verður ríkissjóður að greiða svo milljónum skiptir vexti og afborganir af lánum, sem hann hefur ábyrgzt og lántakendur hafa engin tök á að greiða. Er áætlað, að ríkissjóður muni þurfa að greiða um 4 millj. kr. á næsta ári vegna ábyrgða, og líkurnar fyrir því, að ríkissjóður fái þetta fé endurgreitt, eru ekki miklar. Úr fjárveitingum til byggingarframkvæmda ríkissjóðs sjálfs og ríkisstofnana hefur orðið að draga mikið og meira en æskilegt hefði verið. Er í athugasemdunum gerð grein fyrir því, sem út undan hefur orðið af tillögunum til byggingarframkvæmdanna. Rekstrarútgjöldin samkv. frv. eru meiri en tíu sinnum hærri, en rekstrarútgjöldin samkv. ríkisreikningi 1939 og 90 millj. kr. hærri en rekstrarútgjöldin samkv. ríkisreikningi 1944, svo að tekið sé til dæmis það ár. Með samanburði ríkisreikningsins 1944 við frv. sést, að hækkunin hefur orðið langmest á kennslumálum og félagsmálum, og er þetta að því leyti til ískyggilegt frá fjárhagslegu sjónarmiði, að útgjöld þessi, sem nú nema samtals meira en fjórðungi heildarútgjaldanna, eru bundin við kerfi, sem lögfest er með ýtarlegri löggjöf, og er erfitt að draga úr þeim, þótt illa ári. Árið 1939 námu þessi útgjöld samtals um 15% af heildarútgjöldunum og árið 1944 um 20%, en nú sem sagt yfir 25%a. Ég hef nú með því, sem hér hefur verið sagt, gert hv. alþm. grein fyrir afkomu ríkissjóðs á árinu 1947 eftir þeim gögnum, er fyrir liggja í reikningum þess árs. Enn fremur hef ég lýst rekstrarafkomu yfirstandandi árs eins og vænta má, að hún verði. Að vísu hefur orðið að áætla nokkuð útkomu síðara ársfjórðungsins, og rétt er að hafa það hugfast, að ekkert verður fullyrt í þessu fyrr en endanlegar niðurstöður liggja fyrir. Varðandi þær niðurstöðutölur, sem afkoma þessara ára sýnir og kann enn að sýna, er rétt að taka það fram, að bæði fyrirrennari minn í þessu embætti og ég höfum við meðferð fjárlagafrumvarpanna varað við þeirri hættu, er hlyti að leiða af þeim síhækkandi útgjöldum, sem hlaðið hefur verið á ríkissjóð með margvíslegum lagasetningum og ábyrgðum. Alþ. hefur hingað til ekki tekið slíkar aðvaranir fjmrh. mjög hátíðlega. Þarfirnar hafa verið margar, og allir flokkar þingsins hafa viljað eigna sér sem mest af þeim umbótum og framförum, sem talið hefur verið, að fengjust með lagasetningunum á ýmsu sviði undanfarin ár, en hins hefur minna verið gætt, að þeir baggar, sem bundnir hafa verið ríkissjóði, kynnu að verða of þungir, ef nokkuð bæri út af. Nú er það komið í ljós, svo að ekki verður á móti mælt, að Alþ. hefur reist ríkissjóði hurðarás um öxl með löggjöf síðari ára. Loks hef ég rökstutt þær tillögur um tekjur og gjöld, er felast í frv. því til fjárl. fyrir 1949, sem hér er nú til umræðu, og leitazt við að vekja athygli hv. alþm. á hag og horfum í fjármálum ríkisins. Hef ég sérstaklega bent á nauðsyn þess, að aftur verði reynt að ná hallalausri afkomu. Í þessu sambandi hef ég lagt áherzlu m.a. á hina ríku þörf, sem orðin er á breytingu á fyrirkomulagi á niðurgreiðslum innanlands vegna dýrtíðarinnar og á því að minnka beinar greiðslur úr ríkissjóði til þess að mæta hallarekstri bátaútvegsins. - Auðvitað á aflabrestur og vaxandi verðbólga sinn stóra þátt í erfiðleikum ríkissjóðs. Hvað sem líður orsökum og afleiðingum þeirra fjárhagsörðugleika, sem nú blasa við, vil ég enn leggja höfuðáherzlu á það, að gengið verði frá greiðsluhallalausum fjárl. fyrir næsta ár, svo að komizt verði hjá frekari skuldasöfnun. Ég vil svo mælast til þess við hæstv. forseta, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.

Forseti (JPálm): Nú hefur hæstv. fjmrh. lokið máli sínu, og tekur nú til máls fulltrúi Framsfl., hv. 1. þm. Rang., og talar í 15 mín.



Herra forseti. Alþingi er nú búið að hafa setu í tæpan mánuð og nú fyrst fer 1. umr. fjárl. fram. Einhvern tíma hefði það þótt óeðlilega langur dráttur á því, að fjárlagafrv. kæmi fyrir augu hv. þm., en um það skal ekki sakazt, ég býst við að hv. ráðh. hafi sínar afsakanir í því efni. Ég þykist vita, að það hafi ekki verið létt verk að undirbúa frv., svo að vel færi, ástandið í fjármálum og atvinnumálum þjóðarinnar er þannig, enda ber frv. það með sér á ýmsan hátt. Enn þá hækka fjárl. allverulega frá því í ár. Í frv. er gert ráð fyrir 20 millj. kr. hækkun frá fjárl. yfirstandandi árs, og ef að venju lætur, munu þau ekki lækka í meðförum Alþingis. Enn þá er þjóðinni íþyngt með nýjum sköttum. Í frv. er áætluð 15 millj. kr. hækkun á söluskatti. Til þess verður að fá eina lagaheimild enn þá. Auk þess er gert ráð fyrir auknum tollum í trausti þess, að meira verði flutt inn á næsta ári af tollavörum, eins og vefnaðarvöru, en verður á þessu ári. Það má með sönnu segja, að þetta komi engum á óvart, sem fylgzt hefur með og gert sér grein fyrir, hvert stefndi í fjármála- og atvinnulífi þjóðarinnar undanfarin ár. Það var vitað mál, að afleiðing af þeirri stefnu hlaut að verða síhækkandi fjárlög, hraðvaxandi hækkun á rekstrarútgjöldum ríkisins ásamt vaxandi álögum á þegna þjóðfélagsins, samfara minnkandi getu ríkisins til nauðsynlegra verklegra umbóta og aðstoðar í þágu atvinnuveganna. Allt þetta kemur berlega í ljós við athugun á fjárlagafrv., sem hér er til umræðu: Fjárl. hækka, eins og ég hef áður sagt, um 20 millj. kr., og rekstrarútgjöld ríkisins hækka um margar milljónir. Nýir skattar eru áætlaðir 15 millj. kr., og framlög til verklegra framkvæmda og önnur aðstoð við atvinnuvegina áætluð mörgum millj., jafnvel milljóna tugum lægri en í yfirstandandi fjárlögum. Við vitum þó, áð atvinnuvegirnir standa að ýmsu leyti höllum fæti, að minnsta kosti mikill hluti bátaútvegsins á í miklum þrengingum og hefur farið fram á stóraukna aðstoð ríkisins, ef ekki á allt að stöðvast á komandi vertíð. Ég áfellist ekki hæstv. ráðh., þó að svona hafi farið með undirbúning fjárlagafrv. Ég veit, að hann hefur gert það eins vel úr garði og honum var unnt, enda þótt ég sé honum mjög ósammála um ýmis ákvæði frv., og mun ég víkja að því síðar. Nei, sökin liggur í stjórnarstefnu undanfarinna ára og hvernig Alþ. og ríkisstj. hefur haldið á þessum málum hin síðari ár, og þar á náttúrlega hæstv. ráðh. sinn þátt í, ásamt mörgum öðrum. Við fyrstu sýn lítur fjárlagafrv. sæmilega út, þar er gert ráð fyrir 27 millj. kr. rekstrarafgangi og greiðsluhalli á sjóðsyfirliti mjög óverulegur, en við nánari athugun kemur brátt í ljós, að þar virðist vanta stóra útgjaldaliði, sem eins og sakir standa virðist óhjákvæmilegt að taka tillit til og að öllu óbreyttu inna af hendi háar fjárhæðir á næsta fjárlagaári. Í þessa árs fjárl. er 55 millj. kr. varið í þessu skyni til dýrtíðarráðstafana, til niðurgreiðslu á vörum innanlands og í útflutningsbætur á bátafiski. Í frv. er í þessu skyni gert ráð fyrir 33 millj. kr. til niðurgreiðslu á vörum innanlands og 6 millj. kr. til styrktar bátaútveginum frá síðustu síldarvertíð. Ekkert bendir til þess, að unnt verði að hafa þessa upphæð lægri en á yfirstandandi ári. Það er vitað, að bátaútvegurinn telur sig þurfa að fá mun hærra ábyrgðarverð en áður og auk þess þarf hann, eins og áður segir, á allverulegri hjálp að halda, ef útgerðin á ekki að stöðvast. Það er því sýnt, að þessi áætlaða upphæð er allt of lág, nema ríkisstj. og Alþ. ætli annaðhvort að draga úr niðurgreiðslum að miklum mun og hætta að ábyrgjast bátafiskinn - það er vissulega leið fyrir sig, en allmikilli röskun mundi hún valda að minnsta kosti fyrst um sinn í atvinnulífi þjóðarinnar - eða að öðrum kosti niðurfærslu dýrtíðarinnar, um aðrar leiðir virðist ekki vera að ræða. Ég mun nú lítillega minnast á hinar einstöku greinar frv. Um tekjuáætlunina er það að segja frá mínum bæjardyrum séð, að hún mun vera áætluð til hins ýtrasta og ekki má mikið út af bregða til þess, að þær tekjur, sem þar er gert ráð fyrir, komi til skila á næsta ári, enda þótt Alþ. samþykki hækkun söluskattsins. Það er því sýnt, að Alþ. geti ekki nú, eins og svo oft áður, gripið til þess úrræðis, þegar í harðbakkann slær, að hækka tekjuáætlunina. Nú virðist boginn vera spenntur svo hátt, að ekki er með neinu móti hægt að gera sér vonir um meira fé, nema nýir tekjustofnar komi til, og má búast við, að þeir verði vandfundnir. Við athugun á gjaldabálki frv. kemur í ljós, eins og ég gat um áður, stórkostleg hækkun á rekstrarútgjöldum ríkisins. Nægir í því sambandi að nefna framlög til stjórnarráðsins og utanríkisþjónustunnar. Til þessara aðila er gert ráð fyrir tæpri millj. kr. hækkun á næsta ári. Til dómgæzlu og lögreglustjórnar nemur hækkunin rúmri milljón, og til innheimtu skatta og tekna er gert ráð fyrir tæpri millj. kr. hækkun frá því, sem er á þessa árs fjárl. Svona mætti lengi telja, en ekki er tími til að tína meira fram að þessu sinni. Vextir af lánum ríkissjóðs eru áætlaðir rúmar 7 millj. kr., og er það rúmlega 2 millj. kr. hækkun frá því, sem nú er. Auk þess eru áætlaðar 4 millj. kr. til greiðslu vaxta og afborgana af lánum, sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir, en eru nú í vanskilum. Þessar tölur þurfa engra skýringa við, þær tala sínu máli. Á s.l. vetri skipaði ríkisstj. svokallaða sparnaðarnefnd. Í henni eiga sæti nokkrir skrifstofustjórar í stjórnarráðinu og ríkisbókari. Auk þeirra tóku á s.l. vori tveir alþm. sæti í n. þeim til aðstoðar. N. þessi á að athuga allan rekstur ríkisins og stofnana þess og gera rökstuddar tillögur til ríkisstj. um sparnað í ríkisrekstrinum eins og nafnið bendir til. Það skal fúslega játað, að þetta er erfitt verk, seinunnið og vandasamt, enda hefur verið furðu hljótt um n. þessa, og víst er um það, að ekki ber fjárlagafrv. það með sér, að n. þessari hafi orðið mikið ágengt í starfi sínu fram að þessu. N. sú mun starfa enn þá, og vonandi getur hún, þegar farið verður að vinna að afgreiðslu fjárl., gefið fjvn. ýmsar upplýsingar og bent á úrræði til sparnaðar á rekstri þjóðarbúsins, og er þess að vænta, að góð samvinna takist með n. og hv. fjvn. Það er kunnugt, eins og ríkisbáknið er orðið umfangsmikið og útþenslan gífurleg á öllum sviðum, að það er ókleift fyrir fjvn. og Alþ. að fylgjast með þeirri þróun og dæma um, hvort í þessari eða hinni starfsgreininni er um óeðlilega útþenslu að ræða. 1938 var sá háttur upp tekinn af þáv. fjmrh. að láta prenta með fjárlagafrv. skrá yfir alla starfsmenn hinna einstöku stjórnardeilda og ríkisstofnana, þar sem tilgreint var starf og launaupphæð hvers starfsmanns fyrir sig. Þetta var ágæt og nauðsynleg regla, sem hjálpaði til að skapa visst aðhald um fjölgun starfsmanna, þá gat fjvn. og Alþ. fylgzt með þróun þessara mála og borið saman starfsmannaskrá frá ári til árs. En þetta fyrirkomulag var aðeins viðhaft í 3 ár og fellt niður, er Eysteinn Jónsson lét af störfum fjmrh. Síðan hefur reynzt mjög erfitt og oftast ókleift að fá fullt yfirlit yfir starfsmannahald ríkisins og launakjör þess, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir fjvn. Ég get ekki skilið þá þrákelkni og andstöðu fjmrn. að verða við þessari sjálfsögðu kröfu Alþ., og ég sé ekki annað ráð, ef ekki fæst úr þessu bætt, en að fjvn. beinlínis neiti að vinna að afgreiðslu fjárl. fyrr en fyrir liggur nákvæm starfsmannaskrá fyrir síðustu 2–3 ár, þar sem fram er tekið laun, auka- og eftirvinna hvers einasta starfsmanns ríkisins og stofnana þess, svo að fjvn. og Alþ. fái fullt yfirlit yfir þessi mál og geti fylgzt með því, hvort fylgt sé ákvæðum launalaga. Með þessu frv. fylgir skrá yfir alla þá, sem eftirlaun taka samkv. 18. gr. fjárl., glögg og greinargóð, en það er ekki nóg, að það verði. Það þarf að koma skrá yfir alla hina, sem taka laun samkv. öðrum greinum frv. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir stórfelldri lækkun til verklegra framkvæmda. Til nýrra akvega nemur lækkunin tæpum 4 millj. kr., í frv. er gert ráð fyrir 3 millj. kr. í þessu skyni. Til notendasíma í sveitum nemur lækkunin millj., til brúargerða er gert ráð fyrir 750 þús. kr. lækkun og til bygginga skólahúsa nemur lækkunin í frv. 21/2 millj., og til raforkuframkvæmda er gert ráð fyrir 1 millj. kr. lækkun, úr 2 millj. í 1 millj. Þetta er samtals tæpar 9 millj. kr., sem í þessum liðum er gert ráð fyrir, að sparað verði á næsta ári miðað við fjárveitingar yfirstandandi árs. Auk þess er um allverulegar lækkanir að ræða á öðrum liðum, sem hér verður ekki talið upp. Ég get vel fallizt á það með hæstv. ráðh., að nauðsynlegt sé fyrir okkur að horfast í augu við þá staðreynd, að lækka verði eitthvað framlög til verklegra framkvæmda sökum fjárhagsörðugleika ríkissjóðsins, en ég er þess fullviss, að við megum ekki, ef við ættum að komast aftur úr kútnum, grafa undan atvinnuvegum vorum, hvorki til lands né sjávar. Það er lífsnauðsyn okkar nú að hlynna að þeim eftir föngum, allt annað verður að þoka til hliðar. Allt er undir því komið, að atvinnuvegirnir eflist frá því, sem nú er. Það verður því að spara á öðrum sviðum. Ég veit það, að nú verðum við mjög að draga úr byggingaframkvæmdum þess opinbera, þótt bráðnauðsynlegar séu. Vegirnir eru sannarlega lífæðar framleiðslunnar í sveitum landsins, og bættar samgöngur eru frumskilyrði þess, að hægt sé að reka landbúnað, eins og nú er komið framleiðsluháttum. Vegirnir eru jafnnauðsynlegir fyrir bóndann og hafnargerðir og lendingarbætur fyrir útvegsmanninn. - Nú á seinni árum eru hafin feikna átök í ræktun í sveitum landsins, virkar vélar vinna dag og nótt að þurrkun og ræktun landsins, og vonir standa til, að þessar umbætur geti haldið áfram og aukizt stórlega með auknum vélakosti. Allar þessar miklu framkvæmdir byggjast á því, að unnið verði af ríkisins hálfu kappsamlega að bættum samgöngum og aukinni vegagerð í sveitum landsins. Mig setti hljóðan, er ég sá í fjárlagafrv., að hæstv. ráðh. leggur til, að framlög til nýrra þjóðvega verði lækkuð um meira en helming frá því, sem veitt var á þessu ári í því skyni, og í aths. hæstv. ráðh. við þessa fjárveitingu segir, að þær 3 millj. kr., sem áætlað er að verja til nýrra vega, skuli eingöngu nota til aðalvega á langleiðum, en ekkert af því skuli renna til nýrra vega í dreifbýlinu. Hæstv. ráðh. telur það hið mesta óráð að verja nokkru fé til smávegagerða víðsvegar um landið eins og hann orðaði það í aths. Er það virkilega meining hæstv. ráðh., að hætt skuli við að leggja og endurbæta vegi um dreifbýlið? Hæstv. ráðh. segir, að með því sparist mikið fé. Það er nú svo. Er það sennilegt, að þessi litla þjóð með fjárlög að upphæð 241 millj. kr., sem telur sig geta veitt sér þann munað að verja til rekstrar ríkisbáknsins yfir 100 millj. kr., sem telur sig hafa efni á því að hafa sendiherra og rándýr sendiráð í svo að segja öðru hverju landi álfunnar, veitir sér þann lúxus að senda stórhópa af fólki til alls konar íþrótta- og söngmóta og alls konar funda og ráðstefna víðs vegar um heim, sumpart fyrir ríkisfé eða styrk af ríkinu, - er það sennilegt, að hjá henni sé aðalúrræðið, sem bent er á, að skera sundur lífæð elzta, virðulegasta og öruggasta atvinnuvegar landsins. Ef landbúnaðinum blæðir út, þá er ég hræddur um, að fleira fari á eftir í þessu þjóðfélagi. Hér er ekki unnt að slaka á klónni, við verðum að herða sóknina til styrktar atvinnuvegunum með því eins og að undanförnu að veita fé til vegagerða, brúarsmíða, hafnarbóta, rafmagns o.fl. Ég er sammála hæstv. ráðh. í því, að nauðsynlegt og skylt er af Alþ. að afgreiða fjárl. rekstrarhallalaus. En það er auðsætt, að á frv. verður að gera mikla breytingu og tilfærslur frá því, sem nú er, og vonandi tekst Alþ. það, svo að viðunandi megi teljast.

Forseti (JPálm): Þá hefur fyrri fulltrúi Framsfl., Helgi Jónasson, lokið máli sínu. Næstur tekur til máls síðari fulltrúi Framsfl., Halldór Ásgrímsson, og hefur 12 mínútur til umráða.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Það má öllum vera ljóst, að myndun núverandi ríkisstj. var á sínum tíma svo aðeins möguleg, að þeim mönnum fór óðum fjölgandi, þótt of seint væri, sem sáu, að aðvaranir þeirra voru réttar, sem látlaust höfðu bent á, að skefjalaus verðbólga, skipulagslítil og meira og minna vanhugsuð fjárfesting, ásamt hóflausri fjármunaeyðslu, skapaði slíkt ástand, sem hlaut að verða flestu því heilbrigðasta hjá þjóðinni fjötur um fót og ógnaði fjárhagslegu öryggi hennar. - Að í þessum efnum hafði svo að segja á elleftu stundu verið reynt að spyrna við fótum, sést bezt, ef athugað er, hvernig hag ríkissjóðs og sjávarútvegsins var raunverulega komið í árslok 1946, og hvers konar rekstrarskilyrði blöstu þá yfirleitt við atvinnuvegum landsmanna. - Bátaútvegurinn var þá þegar svo illa kominn fjárhagslega, að ekki var um annað að ræða en að ríkissjóður kæmi honum til hjálpar með því að ábyrgjast lágmarksverð aflans. Og eftir því sem verðbólgan hefur lengur haldizt, samfara aflabresti á síldveiðum, eftir því hefur ríkissjóður þurft að taka á sig meiri og meiri fjárhagslegar byrðar í þessu efni. Og nú er svo komið, að sýnt er, að sú hjálp hefur ekki dugað, þar sem í fjárlagafrv. því, sem nú hefur verið lagt fram, er gert ráð fyrir 6 millj. kr. styrk til bátaútvegsins til þess að létta af sjóveðum og öðrum brýnustu kröfum, sem á hvíla. Ég tel, að útgerðarmenn verði ekki sakaðir um, hvernig komið er í þessu efni. Þeir bera ekki ábyrgð á því fjármálaöngþveiti, sem hér fékk óhindrað að þróast þar til viðnám var hafið gegn því af núverandi ríkisstj. - Það er því ekki óeðlilegt, að útgerðarmenn geri kröfu til þess opinbera um hjálp í þeim fjárhagserfiðleikum, sem að þeim hafa steðjað. - Óttast má, að yfir stórútgerðinni vofi svipaðir erfiðleikar og nú hafa dunið yfir bátaútveginn. Af smærri og eldri togurunum er það að segja, að yfirleitt hafa ekki verið talin viðunandi skilyrði til að reka þá og fleiri og fleiri því verið seldir til annarra landa, þar sem þeir virðast gerðir út með góðum árangri og afli þeirra svo seldur á sömu mörkuðum og við þurftum að hafa fyrir togarafisk okkar. - Útgerð nýju togaranna flýtur aðkalla, meðan allt er á toppi með aflabrögð og sölur, en ef út af ber í því efni, þá er ekki ljóst, hvernig undir verður risið að öðrum aðstæðum óbreyttum. - Það er því staðreynd, að verðbólgan hefur algerlega kippt fótum undan þessum þýðingarmikla atvinnuvegi okkar, sjávarútveginum. Ríkissjóði er augljóslega algerlega um megn að greiða til lengdar milljónatugi með útflutningsvörum okkar og þurfa jafnhliða að taka á sínar herðar stórar fjárhæðir vegna rekstrarhalla útgerðarinnar. Þá er þetta engu síður alvarlegt sökum þess, að slíkur atvinnurekstur hefur alla ókosti ríkis- og einstaklingsrekstrar, án þess að trygging sé fyrir, að kostirnir fái að njóta sín. Þetta ástand er ávöxtur fyrrverandi stjórnarstefnu og sá starfsgrundvöllur, sem þá var meðal annars búinn hinni svokölluðu nýsköpun í sjávarútveginum. - Framsfl. varaði þá við því ástandi, sem hlyti að skapast, ef svo væri fram haldið sem stefnt var. Jafnhliða undirstrikaði hann, að auðvelt væri að stöðva verðbólguna, ef í tíma væri að unnið, en erfitt að stíga til baka, eftir að allar framkvæmdir og viðskipti hefðu árum saman fallið um farvegi mikillar verðþenslu og dýrtíðar. Framsfl. vildi engu síður skjóta og mikla uppbyggingu sjávarútvegsins en annarra þýðingarmikilla atvinnuvega, en hann vildi, að þar sem annars staðar réði framsýni og fyrirhyggja, svo að atvinnuvegirnir gætu á eftir veitt þeim, sem við þá vinna, örugg og góð lífskjör, jafnframt því, að þeir gætu þar með verið þeir hyrningarsteinar í fjárhagslegum efnum, sem þjóðfélaginu ríður svo mikið á. Fyrir þetta viðhorf voru framsóknarmenn kallaðir fjandmenn allrar nýsköpunar og framfara. Reynslan er sögð ólygnust, og hún hefur þegar dæmt í þessu máli. - Ef nokkrir hafa sýnt fjandskap þeirri atvinnuuppbyggingu, sem þjóðin óskaði og henni var lofað í krafti þeirra óhemju verðmæta, sem henni áskotnuðust á stríðsárunum, þá eru það þeir menn, sem með sjónhverfingum gæsalappanýsköpunar tókst að leiða hana á villigötur atvinnuerfiðleika og fjárhagsvandræða. Hvort núverandi ríkisstj. tekst nægilega örugglega að þoka þessum málum til betri vegar, skal ósagt látið, en á móti því verður ekki mælt. að ef þeirrar stjórnarstefnu, sem nú ríkir, hefði ekki notið við, þá er ekki annað sjáanlegt en að komið væri nú í algert strand á mörgum sviðum atvinnulífsins. - Segja má, að eftir myndun núverandi ríkisstj. hafi engin teljandi vísitöluhækkun átt sér stað nema sú, sem átti rót sína að rekja til vaxandi verðbólgu áður en hún tók við völdum. Setning dýrtíðarlaganna 1947 var þýðingarmikið spor gegn verðbólgunni, og á þeirri löggjöf má segja, að allur atvinnurekstur hafi hvílt síðan. En ef þessi löggjöf á að verða til varanlegra bóta, þá verða fleiri ráðstafanir nú þegar að fylgja. Æskilegt hefði verið, að með dýrtíðarlögunum hefði strax verið stigið stærra spor í verðhjöðnunaráttina og að meiri festa hefði fengizt í þær aðgerðir. Framsfl. kom fram með tillögur í því efni, sem hinir stjórnarflokkarnir vildu ekki í það sinn fallast á. Hverjar undirtektir verða nú, skal engu um spáð. Með l. um fjárhagsráð hafa verið, ef vel er á haldið, skapaðir möguleikar fyrir meiri festu og heilbrigðara viðhorf í öllum fjárfestingamálum okkar. Þjóðin hafði orðið fyrir vonbrigðum í þessum efnum í tíð fyrrv. stjórnar, þegar á furðu stuttum tíma tókst að gera ótrúlega lítið úr miklum möguleikum. - Nú reynir hins vegar á fjárhagsráð að gera sem mest úr litlu. Með tilliti til fjárhagsgetunnar., fólksfæðarinnar við aðalatvinnuvegina, verðbólgunnar o.fl. þá er það engum vafa bundið, að fjárfesting undanfarinna ára hefur verið of mikil, bæði hjá því opinbera og öðrum. - Á því á fjárhagsráð ekki eitt sök, heldur einnig Alþ. og svo þær aðstæður, sem ríkjandi voru, þegar ráðið tók til starfa. Nú verður hins vegar að taka á þessum málum af meiri festu, en verið hefur. Það nær heldur ekki nokkurri átt, að t.d. séu leyfðar á hverjum tíma fleiri byggingar en svo, að jafnhliða megi hver leyfishafi treysta því, að hann geti vegna efnisskorts lokið byggingunni á eins skömmum tíma og aðrar aðstæður leyfa. Það ástand, sem ríkt hefur í þessu efni, er svo óviðunandi, að við svo búið má ekki standa. Nauðsynlegar atvinnurekstrarbyggingar í þágu landbúnaðar og sjávarútvegs verða að sitja í fyrirrúmi og þar á eftir aðrar byggingaframkvæmdir, eftir því sem nauðsyn krefur og ástæður leyfa. Eitt af því marga, sem þarf að gera og virðist enga frekari bið þola, er að örva sparnaðarhneigð þjóðarinnar. Þetta er ekki eingöngu æskilegur þáttur í baráttunni gegn dýrtíðinni, heldur engu síður þjóðhagsleg og mannbætandi nauðsyn. Eins og komið er þessum málum, virðist ekki um annað að gera en að setja löggjöf, sem ýtir undir, að fólkið leggi til hliðar sem mest af því fé, sem það aflar og þarf ekki að nota til að fullnægja eðlilegum þörfum, í stað þess að nú er of miklu af því fé kastað út fyrir fánýta hluti eða annað verra. - Til þess að ná í þessu efni nægilega skjótum árangri má vel vera, að slík löggjöf þurfi í bili að einhverju leyti að knýja menn til að taka þátt í þessum aukna sparnaði. - Það þarf ekki að lýsa því, hvað aukin sparifjársöfnun getur t.d. haft mikla þýðingu fyrir ýmsa lánasjóði í þágu atvinnuveganna, sem nú eru óstarfhæfir vegna féleysis, eins og stofnlánadeildin, eða hafa allt of lítið fé, eins og ræktunarsjóðurinn o.fl. Eins og komið var gjaldeyrismálum okkar í árslok 1946, þá var ekki annað fært en að setja strangar innflutningshömlur jafnhliða fremur knappri skömmtun á flestum nauðsynjum nema innlendum matvælum. Það verður að segjast, að vörudreifingin og skömmtunin hafa í framkvæmd í veigamiklum atriðum farið út um þúfur. Þjóðin getur og verður nú um stund að sætta sig við ýmsar takmarkanir á innflutningi á nauðsynjavörum, hvað þá á þeim vörum, sem án má vera eða verða að teljast óþarfar. En hún á hvorki né má þola annað en allir sitji við sama borð og hlýtur einnig að krefjast þess, að innflutningur á öllu því nauðsynlegasta til fæðis og klæðis sitji undantekningarlaust í fyrirrúmi fyrir öðru óþarfara. Sama á við um dreifingu varanna. Það er ekki hægt að þola það, að einn eða annar sitji þar yfir hlut fjöldans. - Krafan verður að vera: Hver maður sinn skammt og að neytandinn eigi frjálst val um að kaupa vörurnar þar, sem hann telur sér það hagstæðast og hentugast. Á þeim réttlætisgrundvelli er það frv. byggt, sem Framsfl. hefur nú lagt fram í þessu máli. Tímans vegna get ég ekki farið frekar út í þetta mál eða önnur, sem æskilegt væri að minnast á, en ég get þó ekki stillt mig um að víkja örfáum orðum að einu því máli, sem vegna framtíðarhags þjóðarinnar varðar miklu, að vel sé á haldið. Það er að tryggja sem bezt, að það fé, sem vonir standa til, að við getum fengið að tilhlutan svokallaðrar Marshallhjálpar, verði eingöngu notað til þeirra stórframkvæmda, sem fyrst og fremst hafa mesta þýðingu fyrir atvinnuvegina og eru þannig, að við getum ekki í náinni framtíð vænzt þess að geta hrint þeim í framkvæmd með eigin fjármagni einu saman. - Bezta tryggingin fyrir því, að hin svokallaða Marshallhjálp verði okkur að þeim notum, sem til verður að ætlast, er, að við kappkostum að vinna sem mestan bug á verðbólgunni og með því og ýmsu öðru koma atvinnuvegum okkar á sem öruggastan grundvöll. Ég skal nú að lokum draga saman það, sem ég tel, að gera þurfi í þeim málum, sem ég hef drepið á. Samfara þeirri stefnu, sem hæstv. fjmrh. vill fylgja og hv. 1. þm. Rang. hefur undirstrikað, að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög, tel ég, að Alþ. og ríkisstj. þurfi að vinna að: 1) að gerðar séu ráðstafanir, sem að gagni mega koma, til meiri verðhjöðnunar. 2) framhald á aðstoð til bátaútvegsins, svo að hægt sé að gera flotann út á næstu vertíð; 3) að draga verulega úr fjárfestingu þess opinbera og annarra og að henni sé fyrst og fremst beint að verkefnum í þágu aðalatvinnuveganna; 4) að örva sparifjársöfnun landsmanna og beina því fjármagni til brýnustu nauðsynja atvinnuveganna; 5) að tryggja réttláta skömmtun og leiðrétta ríkjandi ranglæti í verzlunarmálunum. Við skulum vona, að Alþ. og hæstv. ríkisstj. takist að leysa þessi mál á viðunandi hátt, ásamt mörgum öðrum nauðsynlegum verkefnum. Heilbrigðara atvinnulíf, vaxandi þegnskapur og meiri skilningur á eðli þeirra vandamála, sem við er að stríða, er skilyrði fyrir því, að fram úr rakni. Og ef það fæst, þarf engu að kvíða um úrslit þeirrar viðreisnarbaráttu, sem nú stendur yfir.

Forseti (FJ): Þá hefur hv. 2. þm. N-M. lokið máli sínu. Næstur tekur til máls hv. 8. landsk. þm., Ásmundur Sigurðsson, og talar fyrir hönd Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins og hefur hálftíma til umráða.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í febrúar 1947 var mynduð ný ríkisstjórn á Íslandi. Í málefnasamningi, sem þjóðinni var birtur, lýsti hún þeim verkefnum, er hún ætlaði að framkvæma, og voru helztu atriðin þessi: 1. Stöðva hækkun dýrtíðar og framleiðslukostnaðar og lækka dýrtíðina. 2. Byggja verksmiðjur og iðjuver til þess að vinna sem bezt úr öllum framleiðsluvörum til lands og sjávar. 3. Tryggja öllum réttlátar tekjur fyrir vinnu sína, en koma í veg fyrir óeðlileg sérréttindi og spákaupmennsku. 4. Koma fastri skipun á fjárfestinguna og draga þannig úr verðbólgu. 5. Breyta innflutningsverzluninni í það horf, að verzlunarkostnaður verði sem minnstur. 6. Setja á stofn sérstaka innkaupastofnun ríkisins er annist innkaup til ríkisstofnana (vita, hafna, vega- og brúargerða, verksmiðja, opinberra bygginga, sjúkrahúsa, skóla o.fl.). 7. Útrýma húsnæðisleysi og heilsuspillandi íbúðum hvar sem er á landinu. Þannig voru nú þau loforð. Og það var fleira, sem átti að gera. Nú var setztur að völdum sá flokkurinn, sem mest hafði deilt á fyrrverandi stjórn fyrir óhófseyðslu og skipulagsleysi. Sýknt og heilagt hefur Tíminn stagazt á 1300 millj., sem fyrrverandi stjórn hefði eytt. Í leiðara blaðsins 13. okt. s.l. stendur m.a.: „Eins og fyrr segir, hafði fyrrverandi stjórn 1300 millj. kr. til ráðstöfunar. Af því fór aðeins 1/4 til framfara og nýsköpunar, hitt allt í eyðslu og óhóf“. Hér er sannarlega ekki verið að skera utan af meiningunni. Hér er sagt fullum stöfum, að allt, sem þjóðin notaði í tvö ár til að kaupa fyrir matvörur, kaffi, sykur, fatnað, skótau, búsáhöld o.m.fl., í stuttu máli allt, sem hún þurfti til að lifa á þennan tíma, hafi verið eyðsla og óhóf. Nú skyldi tekið fyrir eyðsluna og óhófið bæði hjá þjóðinni og í rekstri hins opinbera. Nú skyldi komið lagi á fjármálastjórn ríkisins og atvinnuvegunum tryggðir afkomumöguleikar í samræmi við það. Út úr fjárlagafrumvarpi því, sem hér liggur fyrir, má mjög lesa efndir þessara loforða. Og þá eru það aðallega þrír þættir, sem þar koma til greina. Í fyrsta lagi; á hvern hátt tekur ríkið þær skattatekjur, sem það þarf á að halda og þegnarnir verða að greiða. Í öðru lagi; hve mikið af þessum tekjum fer í beinan embættis- kostnað ríkiskerfisins og hvernig er það hlutfall samanborið við fyrri tíma. Í þriðja lagi; hvernig er séð fyrir aðstoð hins opinbera við atvinnuvegi þjóðarinnar, til verklegra framkvæmda og menningarmála. Skal nú hverju þessara atriða gerð nokkur skil. Þess ber þá að minnast, að fyrsta ráðstöfun núverandi ríkisstj. í baráttunni við dýrtíðina var að hækka vöruverð í landinu um allt að 50 millj. með nýjum tollum. Allir muna bægslaganginn í Framsókn út af veltuskattinum 1945, sem lagður var á verzlunarfyrirtækin, og var honum sérstaklega fundið það til foráttu, að hann væri lagður á kaupfélögin. En á s.l. ári tók hæstv. ríkisstj. þessa tekjuöflunarleið upp aftur, og nú var ekki látið sitja við 12 millj. eins og 1945. Hann var hækkaður upp í 17 millj. og nú lagður beint á vöruna, beint á fólkið. Auðvitað var reynt að klína yfir þetta með því að breyta um nafn. Nú heitir hann söluskattur. Og í þessu frv. er hann ekki áætlaður 17 millj. Nei, hann er hækkaður um helming og á nú að nema 34 millj. M.ö.o., hann er nærri þrefaldaður frá 1945. Og hann er lagður á kaupfélagsmennina, en ekki kaupfélögin sjálf. En góðir Framsóknarkjósendur eiga að vera ánægðir í þeirri góðu trú, að það sé þó ólíkt betra fyrir einstaklinginn að greiða sjálfur 340 kr. í söluskatt en að láta kaupfélagið sitt borga 120 kr. í veltuskatt. Hér er því gengið lengra en fyrr í því að leggja byrðarnar á allan almenning með því að hækka vöruverðið með tollum, en slíkt veldur ekki lækkun á dýrtíðinni, heldur hækkun, hvernig sem reynt er að fela hana með falsaðri vísitölu. Þá er vert að athuga, hvernig staðið er við loforðin um sparnað í rekstri ríkisins. 10. gr. fjárlagafrv., sem hefur inni að halda greiðslur allar til ríkisstj., þ.e. ráðuneytin og utanríkisþjónustan, var 3 millj. og 699 þús. árið 1946, en er nú áætlað 5 millj. 449 þús. Þ.e., þessi kostnaður hefur hækkað um þriðjung í tíð núv. ríkisstjórnar. A-liður 11. gr., þ.e. dómgæzla og lögreglustjórn var 7 millj. 800 þús. 1946, en er áætlað 1949 að verða 11 millj. 559 þús., hefur sömuleiðis hækkað um þriðjung. Öll sú grein, sem hefur inni að halda þessa fjóra flokka: Dómgæzlu og lögreglustjórn, opinbert eftirlit, kostnað við innheimtu tolla og skatta og sameiginlegan kostnað við embættisrekstur, var á fjárlögum 1946 12 millj. 616 þús., en er nú áætluð 1949 ekki minna en 19 millj. og 300 þús. Það skyldi þó aldrei hafa gleymzt að spara 600 þús. krónurnar, sem talað var um í fyrra, að nú ætti að fara að spara með því að leggja niður einhverjar óþarfanefndir. Allra gleggsta dæmið um útþenslu og þar með fjáreyðslu í embættiskerfi ríkisins er þó fjárhagsráð og undirdeildir þess, viðskiptanefnd, verðlagseftirlitið og skömmtunarskrifstofan. Samkvæmt nýjustu upplýsingum hefur kostnaðurinn við fjárhagsráð og þessar deildir þess orðið 1 millj. 619 þús. kr. á fyrra helmingi þessa árs, sem þýðir á fjórðu milljón allt árið. Með þessum stofnunum mun eiga að vinna tvennt: koma skipulagi á fjárfestinguna og draga úr verðbólgu, eins og lofað var í stjórnarsamningnum. Þetta hefur tekizt að því leyti, að flestar framkvæmdir standa meira og minna fastar, en verðbólgan vex. Enn fremur munu þessar stofnanir eiga að koma í veg fyrir þá eyðslu og óhóf, sem um var rætt í áðurnefndum leiðara Tímans, þar sem talið er, að allt, sem þjóðin eyddi utan þess, sem fór í nýbyggingu, hafi verið óþarfi. Ekki verður annað sagt, en að þessi tilgangur hafi náðst að verulegu leyti. Honum er náð með því í fyrsta lagi að hafa skömmtun á ýmsum vörum, svo sem kaffi og sykri, svo litla, að alls ekki nægi fyrir venjulegum þörfum, og í öðru lagi er honum náð með því að hafa alls ekki á boðstólum margar helztu nauðsynjavörur, eins og t.d. nauðsynlegustu vefnaðarvörur, sokka, vinnuföt og margt fleira mætti telja. En það þarf engan að undra, þótt umfangsmiklar og dýrar stofnanir þurfi til þess að skipuleggja málefni þjóðarinnar á þennan hátt. Nú veit ég, að mörgum verður á að spyrja, hvort hvergi sé þá um sparnað að ræða í þessu frv. Jú, víst er það. Framlög til verklegra framkvæmda eru lækkuð að stórum mun. Til nýrra akvega eru aðeins ætlaðar 3 millj. kr. í staðinn fyrir 6 millj. 700 þús. á síðustu fjárlögum. Til nýrra brúa 2 millj. í stað 2 millj. og 700 þús. áður. Til bygginga barnaskóla er skorið niður um 11/2 millj., úr 3,5 niður í 2. Framlag til bygginga gagnfræða- og héraðsskóla er lækkað úr 2 millj. niður í 1 millj. og 400 þús. og til nýrra húsmæðraskóla lækkað um helming. Er þó alveg vitað, að til framkvæmda á hinni nýju skólalöggjöf þarf mun hærri framlög en þetta, meðan verið er að byggja hin nauðsynlegustu skólahús. Þetta nægir til að sýna fram á, að í frv. er ríkjandi sú stefna, að vöxturinn í embættiskerfi ríkisins er örari en nokkru sinni fyrr, á sama tíma sem dregið er úr framlögum til verklegra framkvæmda og menningarmála. Þessi stefna, ef fylgt verður, hlýtur að hefna sín síðar meir. Gjaldeyrisskortur er sífellt viðkvæðið, þegar um er rætt eitthvað, sem aflaga fer í verzlunar- og viðskiptamálum, og það er þægilegt að hafa slíkt tjald að skjótast bak við, þegar verja þarf það ástand, sem í þeim ríkir. Það er þægilegt að temja sér aðeins eitt svar við öllu. Af því að fyrrv. stjórn var búin að eyða öllum gjaldeyrinum, verður nú að vanta jafnvel sængurföt og vinnuföt, nota bene þó nema það, sem fæst á svörtum markaði og þá náttúrlega á margföldu verði. En það er fróðlegt að fletta upp bæði í skýrslu Landsbankans og hagtíðindum til frekari glöggvunar á þessum málum. Skýrsla Landsbankans upplýsir það, að þegar andvirði innfluttra skipa er dregið frá heildarinnflutningi áranna 1946 og 1947, þá verður vöruinnflutningurinn 1947 430 millj. og aðeins 412 millj. 1946, eða 18 millj. hærri síðara árið. Og síðustu hagtíðindi upplýsa það, að gjaldeyristekjur á 8 fyrstu mánuðum þessa árs eru 260 millj. kr. Til samanburðar skal þess getíð, að á sömu mánuðum í fyrra námu þær aðeins 160 millj. Sé þetta nú borið saman við árið 1946, sem var toppár í innflutningi og alltaf hefur verið vitnað í sem óhófs- og eyðsluár af þeim, sem talið hafa sér skylt að níða á allan hátt þá, sem þá fóru með völd, þá sést það, að á árinu 1947, sem er fyrra valdaár núverandi ríkisstj., er um 18 millj. kr. meiri gjaldeyriseyðslu að ræða, þótt frá sé dreginn skipainnflutningur bæði árin. Enn fremur sést, að á 1/3 hlutum yfirstandandi árs er búið að flytja inn vörur fyrir nærri 230 millj. kr. að frádregnum skipum. Þannig hlýtur mörgum að verða á að spyrja, að fengnum þessum upplýsingum, hvernig á því standi, að hér þrátt fyrir allan þennan vöruinnflutning auk framleiðsluteknanna, 430 millj. kr. á síðasta ári og 230 millj. til ágústloka yfirstandandi árs, þá skuli tímum saman vanta hreinlætisvörur, vefnaðarvörureitir, sem búið er að útfylla, skuli felldir úr gildi áður en nokkuð fæst út á þá, og því í raun og veru ekki reynast neitt annað en falskar ávísanir. Nauðsynlegustu búsáhöld og vinnufatnaður ófáanlegt tímum saman. Það litla sem almenningur fær af vefnaðarvöru, ef hún fæst með höppum og glöppum, er hann neyddur til að kaupa tilbúið, sem þýðir margfalda álagningu og þar með aukna dýrtíð. Það er ekkert, sem getur hindrað það, að viðskiptin innanlands gangi fyrir sér á þann hátt, að heildverzlunin selji smásala vefnaðarvörustranga með 5% álagningu, smásalinn selji saumastofu strangann með 25% álagningu, saumastofan selji fatnaðinn til heildsala og heildsalinn aftur til smásala. Meðan þetta gerist, getur húsmóðir engan metra fengið til að sauma föt úr sjálf, hversu gjarna sem hún vill spara sér bæði vinnulaun og verzlunarálagningu. En í málefnasamningi hæstv. ríkisstj. stendur fallegt ákvæði, það, að vinna að því, að verzlunarkostnaður verði sem minnstur. Þá er það vitað, að einmitt í skjóli þessa ástands þrífst svartur markaður og hvers konar ólöglegt brask í algleymingi. Framsfl. er víst með þessu að lagfæra ófremdarástandið, sem hann taldi vera á þessum málum á tíma fyrrv. stjórnar, og leggur þó ljós fyrir sú staðreynd, að aldrei hefur verið kreppt að kaupfélögunum hvað innflutningsleyfi snertir eins og nú. Það var líka ákveðið í stjórnarsamningnum, að þau fyrirtæki skyldu sitja fyrir innflutningi, sem sönnuðu það, að þau gætu selt vörur sínar ódýrast. Engum manni dettur í hug að halda því fram,að reynt hafi verið að fylgja þessu ákvæði: Að innflutningnum sitja nokkrir af vildarvinum hæstv. innflutningsyfirvalda, með algerða einokunaraðstöðu. Svo heldur Sjálfstfl. út mörgum blöðum, þar sem frjálsri verzlun og framtaki einstaklingsins er sungið lof og dýrð, en er að drepa hvort tveggja niður að hætti amerískra auðhringa, þar sem hinir fésterkustu fá einokunarvöld í skjóli fjármagnsins og hlutdrægra gjaldeyrisyfirvalda og allur fjöldinn verður þeim háður. Gjaldeyrisskortur er svarið við öllum umkvörtunum, þrátt fyrir 430 millj. kr. vöruinnflutning í fyrra og 230 til ágústloka í ár. Innflutningsyfirvöldin þverneita, að nokkrum gjaldeyri sé eytt fyrir bifreiðar. Slíkar syndir finnast aðeins á syndaregistri fyrrv. stjórnarvalda. Á sama tíma birtir einn af þingmönnum stjórnarfl. í þingskjali þær upplýsingar hagstofunnar, að á þrem fyrstu ársfjórðungum yfirstandandi árs hafi verið fluttar inn 190 fólksbifreiðar fyrir 2 millj. 395 þús. kr. og 79 vörubifreiðar fyrir 1 millj. 550 þús. kr. Samtals hátt á fjórðu millj. kr. En innkaupaheimild almenns borgara fyrir nauðsynlegum vefnaðarvörum er úr gildi felld, áður en hann fær nokkuð út á hana. Hann verður að láta sér nægja snuðtúttuna. Byggja verksmiðjur og iðjuver til þess að vinna sem bezt úr öllum framleiðsluvörum til lands og sjávar, stendur í málefnasamningi hæstv. ríkisstj. Hvernig hefur svo þetta verið framkvæmt? Þegar stjórnin tók við, var, að tilhlutun fyrrv. atvmrh., langt komið byggingu stærðar fiskiðjuvers hér í Reykjavík, fullkomnustu verksmiðju af slíkri gerð hér á landi. Hér er um að ræða fyrirtæki, sem skapað gæti mjög mikinn gjaldeyri, ef það fengi að starfa með fullum krafti, en byggingu þess hefur ekki verið lokið og ekki heldur notuð sú afkastageta, sem þegar er fyrir hendi, því að það hefur ekki einu sinni verið veittur gjaldeyrir til kaupa á efni í niðursuðudósir nema að mjög óverulegu leyti, þótt vitað sé, að sá gjaldeyrir kæmi margfaldur aftur, þar sem varan er auðseljanleg við ágætu verði. Það er ekki þörf að fara um þetta mörgum orðum, því að jafnvel sjálf stjórnarblöðin hafa neyðzt til að birta upplýsingar frá forstjóra stofnunarinnar um þetta mál. En hér er enn eitt dæmi um það, hve vel er reynt að sjá fyrir gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Annað dæmi má nefna. Þegar fyrrv. stjórn fór frá völdum, var að tilhlutan þáverandi atvmrh. búið að undirbúa byggingu lýsisherzluverksmiðju, m.a. með því að kaupa inn allar aðalvélar, þær sem langan afgreiðslufrest þurftu. Þetta fyrirtæki hefði mátt vera búið að byggja, ef viljann hefði ekki vantað. Nú er þessi verksmiðja komin á óskalista ríkisstj., þann er sendur var til Parísar, og kvað eiga að byggjast síðar meir fyrir Marshallgjafafé, ef Bandaríkjastjórn vill þóknast að gefa okkur peningana. Það sama má segja um þær ákvarðanir sem búið var að gera um byggingu síldarniðursuðuverksmiðju og tunnuverksmiðja. Þá er ekki síður vert að minna á það ákvæði stjórnarsamningsins að setja á stofn innkaupastofnun ríkisins til þess að kaupa inn vörur fyrir ríkisstofnanir, til vita-, hafna-, vega- og brúargerða, verksmiðja, opinberra bygginga, sjúkrahúsa, skóla o. fl. Ekki vantaði það, að lög voru sett um þetta strax á fyrra helmingi ársins 1947. En hvað hefur svo gerzt síðan? Viðskmrh: Alþfl. framkvæmir lögin ekki, vegna þess að heildsalarnir í Sjálfstfl. berjast á móti því. Líklega hefði Sjálfstfl. ekki haldizt uppi slík ráðsmennska, vegna hinna augljósu hagsmuna heildsalanna er stangast við anda og framkvæmd laganna. Þá hefði almenningur séð í gegnum hlutina betur. Það er þægilegt fyrir klíkurnar 1 Sjálfstfl., sem mest græða á núverandi ástandi í verzlunarmálunum, að láta Alþfl. hafa framkvæmdina á hlutum, sem þeir mundu tæplega þora að gera sjálfir. Dæmið um innkaupastofnun ríkisins ber vitni um það. En Framsókn horfir á hlutina og telur víst, að verið sé að breyta innflutningsverzluninni í það horf, að verzlunarkostnaður verði sem minnstur. Það liggur nú orðið ljóst fyrir, að nálega öll hin fögru loforð í stjórnarsamvinnunni hafa verið vanefnd, og það verkefni, sem stjórnin taldi sitt aðalmál, þ.e. að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar, hefur svo gersamlega farið í handaskolum, að slíks munu fá dæmi. Að vísu voru samþ. á síðasta þingi lög um dýrtíðarráðstafanir, þar sem aðalákvæðið er að binda kauplagsvísitöluna í 300 stigum. Þannig á að fljóta á þeirri blekkingu, að vísvitandi fölsuð vísitala sé hinn rétti mælikvarði á dýrtíðina í landinu. Þetta kalla stjórnarblöðin stöðvun verðbólgunnar. Að vísu hefur tónninn í þeim tekið nokkrum breytingum upp á síðkastið, og virðist sem þau séu farin að efast um, að enn þá þýði að bera þessa fræðslu á borð fyrir almenning. Skal vikið að því síðar. Fjöldi fólks treysti því, þegar áðurnefndar ráðstafanir voru gerðar, að í kjölfarið mundu fylgja einhverjar raunhæfar ráðstafanir til lækkunar á vöruverði. Launþegasamtökin hafa engar ráðstafanir gert til að svara þeim launalækkunum, sem þarna voru framkvæmdar. En hvað hefur svo almenningur fengið í staðinn? Meiri dýrtíð, hækkað verðlag, vöruþurrð og svartamarkaðsokur. Þetta eru afrekin í dýrtíðarmálunum, sem ríkisstjórnin taldi sitt aðalverkefni að leysa. Það getur því ekki talizt undarlegt, þótt flokkar og blöð hæstv. ríkisstj. séu farin að efast um trú almennings á því, að verið sé að leysa úr þessum málum. Fram að þessu munu flestir hafa búizt við því, að nú yrði komið með nýjar till. í dýrtíðarmálunum, og ekki að ófyrirsynju. Þær framkvæmdir, sem enn þá hafa verið gerðar í þeim, hafa verið einhliða árásir á kjör og afkomu almennings í landinu, en öll loforðin um aðgerðir, sem gætu borið raunverulegan árangur, hafa verið svikin. Og ástæðan er sú, að slíkar ráðstafanir mundu koma við pyngju peningamannanna, sem fyrst og fremst kepptu að því að klambra núverandi ríkisstj. saman til þess að vernda sína hagsmuni. Þess vegna spyr hver maður, hvað muni nú koma næst, bæði til að lækka dýrtíðina og tryggja framleiðsluna og þar með framhaldandi gjaldeyrisöflun. Og í 19. gr. fjárlagafrv. eru tvær áætlaðar upphæðir vegna þessara hluta, þ.e. í fyrsta lagi til dýrtíðarráðstafana 33 millj. og til stuðnings bátaútveginum vegna veiðibrests á árinu 1948 6 millj. kr. Er vert að athuga þessi atriði nánar. Hvað bátaútveginn snertir, þá er alkunnugt, hvernig hag hans er komið eftir þrjár lélegar síldarvertíðir, og þó sérstaklega hina síðustu. Liggur í augum uppi, að bráðan bug verður að vinda að þessari aðstoð, ef þjóðin á ekki að bíða stórtjón af. Nú er einmitt vonazt eftir, að síldin komi í Hvalfjörð hvern daginn sem líður, og allmikið verið í það lagt að taka á móti henni. Hins vegar er það vitað, að mikill hluti bátaflotans getur ekki farið á veiðar að nýju, nema greitt sé úr erfiðustu fjárhagsörðugleikum á einhvern hátt, enda mun það vera tilgangurinn með þessu 6 millj. kr. framlagi, sem frv. gerir ráð fyrir. Hins vegar liggur það ljóst fyrir, að raunhæfar aðgerðir í þessu máli má ekki draga þangað til fjárlög eru samþykkt. Ef dæma skal eftir venju síðustu ára, má búast við, að samþykkt fjárlaga dragist nokkuð fram á næsta ár, e.t.v. fram í febrúarlok. Dragist að leysa vandkvæði bátaflotans þangað til, verður vetrarsíldveiðin lítil sem engin, þótt síldin komi upp í landsteina eins og verið hefur 2 síðastl. ár. Tap þjóðarinnar í minni framleiðslu mundi þá nema tugum eða hundruðum millj. króna í erlendum gjaldeyri og verða óbætanlegt. Nú má það vel vera, að hæstv. ríkisstj. telji sig ekki hafa heimild til að leggja fram þetta fé án samþykkis Alþingis. Skal það út af fyrir sig ekki vefengt. En þeirrar heimildar verður að afla svo fljótt sem unnt er og hefði auk þess mátt vera búið. Nokkrum sinnum hefur það komið fyrir, þegar miklu máli hefur þótt skipta, að lög hafa verið afgreidd á einum sólarhring. Þetta er hægt enn þá. Ef ríkisstj. ekki sér aðra leið færa en að afla sér heimildar þ., þá ber henni skylda til að leggja frv. þess efnis fyrir þingið þegar í stað, og þinginu ber skylda til að afgreiða málið fljótt, Þannig mætti hafa málið leyst að örfáum dögum liðnum, ef vilji er fyrir hendi og nægileg samvinna milli þings og stjórnar. Verði þetta ekki gert, getur það bakað þjóðinni óbætanlegt tjón. Sú fjárupphæð, sem til þessa yrði heimiluð, yrði síðan eðlilega samþykkt á fjárlögum á sínum tíma, þegar þau verða afgreidd. Að vísu skal það tekið fram, að mér skildist á hæstv. ráðh., að hann mundi einmitt hugsa sér svipaða leið og þessa. Það tel ég út af fyrir sig ágætt, en vil hins vegar benda á, að ef hún var fyrirhuguð, þegar séð var, hvernig afkoma bátaflotans mundi verða, þá hefði verið ástæða til að leggja slíka tillögu fyrir í byrjun þings. Mér er satt að segja ekki skiljanlegt, hvers vegna er beðið svona lengi, úr því að tilgangurinn virðist vera að fara þessa leið. Þá vil ég koma að hinum aðalliðnum á 19. gr., sem er 33 millj. til dýrtíðarráðstafana. Er það 22 millj. lægra en á fjárl. þessa árs, þar sem upphæðin var 55 millj. kr. Var þar um að ræða hvort tveggja, niðurgreiðslur og uppbætur samkvæmt fiskábyrgðarlögunum. Er tekið fram í athugasemdum við frv., að hin áætlaða upphæð muni ekki hrökkva til þessa hvors tveggja, ef því skuli halda í sama horfi og áður. Er hér ótvírætt gefið í skyn, að fyrirhugaðar séu ráðstafanir til breytinga, þótt ekki sé sagt, hverjar þær verði. Hins vegar er það vitað mál, að innan vébanda, þar sem um þessi mál er fjallað, hefur í fullri alvöru verið rædd sú leið, að hætta að taka fé til verðuppbóta á bátafiskinn með framlagi úr ríkissjóði, en taka í þess stað upp þá aðferð að nota þann gjaldeyri, sem fæst fyrir bátafiskinn, til þess að kaupa fyrir sérstakar vörutegundir, er síðar verði seldar dýrara en vera þyrfti, og nota það fé, sem með þeirri verðhækkun fæst, til uppbóta á fiskverðið. Verði þetta ofan á, verður skapað hér raunverulega tvöfalt gengi í innanlandsviðskiptum. Auðvitað mundi þess gætt að láta þessar vörur ekki ganga inn í vísitöluna. Þetta þýðir, ef framkvæmt verður, nýja og aukna fölsun á vísitölunni, hækkandi verð á þeim vörum, er hér um ræðir, þar sem verðhækkunin mundi verka eins og tollur, nýjar árásir á launa- og lífskjör almennings, raunverulega hækkun á dýrtíðinni. Því verður ekki neitað, að áætlunartalan á frv. - til dýrtíðarráðstafana - bendir mjög í þá átt, að þessa leið eigi að fara. Sú upphæð samsvarar nokkuð því, sem áður hefur farið til beinna niðurgreiðslna, og vantar þá einmitt þá upphæð, sem rætt hefur verið um að afla á fyrrgreindan hátt. Þær árásir, sem þetta frv. boðar á kjör almennings, eru þá þessar: Verðhækkun á þeim vörum, sem keyptar eru fyrir andvirði bátafisksins, ekki minna en 22 millj. kr. Hækkun söluskattsins 17 millj. Samtals allt að 40 millj. Þetta á að koma í viðbót við það, sem áður hefur verið gert, með tollunum og stýfingu vísitölunnar. Þessar nýju álögur, sem frv. boðar, nema þá að meðaltali 1.500–1.600 kr. á hverja fimm manna fjölskyldu. Auðvitað eru þetta dýrtíðarráðstafanir, þ.e. ráðstafanir til að hækka dýrtíðina. Þannig horfir nú með málefni þjóðarinnar í höndum þeirra flokka, sem tóku höndum saman til að leysa þessi mál: En eins og ég sagði áðan, þá er nú farið að bera á þeim tón í blöðum þeirra, að svo virðist sem þeir séu farnir að efast um traust almennings á sér og sínum aðgerðum. Þannig eru Morgunbl. og Tíminn nú farin að della hástöfum út af því, að hvor kennir öðrum um, að ekkert hafi verið gert í dýrtíðarmálunum. Þannig segir Morgunblaðið í leiðara núna nýlega: „Framsóknarmenn deildu mjög á stjórn Ólafs Thors fyrir vanmátt hennar í viðnámi gegn verðbólgunni. Það er þess vegna fróðlegt að athuga, hvort ekki liggi fyrir tillögur frá þeim nú, er þeir eru komnir í ríkisstj., um lausn þessa vandamáls. En kirkja fyrirfinnst engin. Það eru engar tillögur komnar frá framsóknarmönnum um það, hvernig eigi að sigrast á verðbólgunni.“ Og Tíminn svarar með nýjum leiðara með fyrirsögninni „Brotin á stjórnarsáttmálanum“, þar sem hann viðurkennir svikin, en kennir auðvitað samstarfsflokkunum um allt saman. Er hægt að hugsa sér öllu meiri viðurkenningu á því, að stjórnin og flokkar hennar hafa gersamlega gefizt upp við að vinna það, sem þeir þóttust ætla að vinna og lofuðu þjóðinni. Það, sem þess vegna einkennir framkomu þeirra nú, er hræðsla, hræðsla við dóm þjóðarinnar og hræðsla hvers við annan. Þeir vita það, að skv. stjórnarskránni ber að hafa kosningar 4. hvert ár, og nú er ekki nema tæpl. hálft annað ár, þangað til þær eiga að fara fram að eðlilegum hætti. Þess vegna eru þeir farnir að hugsa um að hlaupast undan ábyrgðinni. Þrátt fyrir öll fögru loforðin og samþykktirnar hafa þeir aldrei komið auga á eða ætlað sér að fara aðrar leiðir, en beinar árásir á almenning í landinu. Þeir eru að ræða eina enn þá, hræddir við að leggja í hana og vega það og meta, hvort þeir eigi að leggja í hana eða gefast upp og hlaupast frá öllum vandanum. Þeim þykir sem kosningarnar séu helzt til nærri til þess að gera það, sem þá langar til, og búa sig því jafnframt undir brotthlaup. Þess vegna er ekki ráð, nema í tíma sé tekið, að reyna að velta sökum hver á annan. Þess vegna er það, að nú eru blöðin látin hnakkrífast dag eftir dag eins og um fullan fjandskap væri að ræða. En vitanlega er slíkt þýðingarlaust. Almenningur skilur fullvel, að sökin er hér ekki eins, heldur allra. Og hvor leiðin sem tekin verður, þá geta þeir aldrei hlaupið frá þeim verkum; sem þegar hafa verið unnin, aldrei klórað yfir þær staðreyndir, sem þjóðin þreifar á daglega.

Forseti (JPálm): Hv. 8. landsk. hefur nú lokið máli sínu. Næst tekur til máls hv. þm: Ísaf., Finnur Jónsson, og talar fyrir hönd Alþýðuflokksins og hefur hálftíma til umráða.



Framsóknarflokksmenn eiga erfitt með að gleyma því, að þeir urðu utan gátta í stjórnarsamvinnunni 1944–46, og eru þess vegna með sífelldar ásakanir í garð þeirrar stjórnar, er þeir saka um, að hún hafi staðið fyrir allri verðbólgu og dýrtíð í landinu. í þessu samþandi verður ekki komizt hjá að minna þessa ágætu menn á, að þeir sjálfir vöktu upp dýrtíðardrauginn, þegar þeir beittu sér fyrir, að verðlag landbúnaðarvara var fellt burt úr dýrtíðarlögunum, og losuðu þannig fyrstir allra um skrúfugang dýrtíðarinnar. Hv. 8. landsk., sem talaði hér fyrir kommúnista, sem nú eru að missa allt fylgi í landinu, mætti minna á það í sambandi við áhuga hans á auknum innflutningi til kaupfélaganna al- mennt, að aldrei minntust ráðherrar Sósfl. á slíkt þau tvö ár, er þeir sátu í ríkisstjórn. Hins vegar voru þeir til með að selja heildsölum sjálfdæmi um allan innflutning, ef þeir fengju sérréttindi fyrir KRO N. Önnur kaupfélög voru þeim alls óviðkomandi. Út af árásum 8. landsk. á hæstv. viðskmrh. varðandi innkaupastofnun ríkisins vil ég taka fram, að eigi fékkst samkomulag í ríkisstj. um, að sú stofnun skyldi heyra undir viðskmrh. fyrr en alveg nýverið; og var það þá þegar ákveðið, að innkaupastofnunin skyldi taka til starfa um næstu áramót. Hæstv. fjmrh. hefur lýst í höfuðdráttum frv því til fjárlaga, sem hér er til umræðu. Skal ég því ekki fjölyrða um einstaka liði þess, en við þó taka fram, fyrir hönd Alþfl., að um hina nýju stóru tekjuöflun, tvöföldun söluskattsins, sem gert er ráð fyrir í frv., hefur eigi orðið samkomulag milli stjórnarflokkanna. Undanfarin þing hafa bundið í lögum miklar fjárhæðir, og ber frv. þess ótvíræð merki. Virðast þingmenn hafa verið mjög misduglegir í þeim efnum, svo sem sjá má af 15. gr. frv. Þar eru landbúnaðinum ætlaðar 20.5 millj. kr., en sjávarútveginum aðeins 1 millj. Þá eru í 19. gr. einungis ætlaðar til dýrtíðarráðstafana 33 millj., en var á fjárl. þessa árs 55 millj. Mun það hrökkva skammt, ef eitthvað á að hygla hinum aðþrengda vélbátaútvegi, svo sem mjög brýn nauðsyn ber til að gera og það tafarlaust. Svo mikil lækkun sem hér er ráðgerð hlýtur að hafa í för með sér gagngerða breytingu á dýrtíðarráðstöfunum og getur því aðeins staðizt, að þær ráðstafanir verði gerðar. Ég vil þakka hæstv. fjmrh, fyrir, að í 19. gr. hefur verið tekinn upp nýr liður til stuðnings bátaútveginum vegna veiðibrests á árina 1948, 6 millj. En ef einhverjum skyldi miklast í augum þessar 6 millj., sem áætlaðar eru vélbátaflotanum til stuðnings, má benda á, að það er aðeins 200 þús. kr. hærri upphæð, en áætluð er til mæðiveikinnar á þessu fjárlfrv., og eiga þó vissulega fleiri menn líf sitt og afkomu undir vélbátaflotanum, en sauðfjárrækt, þótt nauðsynleg sé. Ég vil taka fram, að ég tel þessa upphæð of lága, til þess að hún bæti vandræði vélbátaflotans, nema ýmsar aðrar aðgerðir fylgi, og mun hæstv. fjmrh. vera þetta allra manna ljósast, og vænti ég því, að hann fylgi fast fram, að slíkar ráðstafanir verði gerðar. Fjögur sumur samfleytt hefur síldarvertíðin brugðizt. Hlutir skipverja hafa orðið mjög rýrir, og útgerðin hefur stórtapað. Skipverjar hafa fengið minni tekjur en þeir landsmenn, er aðra atvinnu hafa stundað, og síldveiðin hefur fært útvegsmönnum tap, þegar aðrir atvinnuvegir landsmanna græddu. Útvegsmenn hafa tvisvar fengið kreppuhjálp hjá ríkinu, og á miðri síldarvertíð í sumar leit át fyrir, að allt mundi stöðvast. Þá hljóp ríkið undir bagga. Það hrökk þó skammt. Mörg skipin komu heim í haust svo illa stödd, að þau hafa ekki enn þá getað greitt skipverjum hinn rýra hlut þeirra. Þetta eru hin mestu vandræði og er hvorki sök skipverja né útvegsmanna. Svo stöðugan aflabrest sem hér hefur orðið getur enginn staðizt, en almennt gera menn sér þó ekki ljósa grein fyrir því, um hve mikið tap er að ræða. Þetta hefur nýlega verið athugað af nefnd, er hæstv. sjútvmrh. hefur skipað til að rannsaka tapið og gera tillögur til úrbóta. Auglýst var eftir reikningum frá síldarskipum. Alls hafa 134 skip sent reikninga. Úr þeim hefur verið unnið á reikningaskrifstofu sjávarútvegsins. Sýna reikningarnir, að tekjur þessara 134 skipa hafa orðið á síldarvertíðinni kr. 9.498.315, en gjöld kr. 21.671.718. Tap hefur því orðið alls rúmar tólf millj. kr., hér í faldar afskriftir um 1.8 millj. Ógreidd kauptrygging þessara skipa var kr. 5.808.944 og vátrygging kr. 2.840.980, eða alls lögveðs- og sjóveðskröfur kr. 8.649.924. Gefa tölur þessar nokkra hugmynd um hið ömurlega ástand vélbátaútvegsins, en mikið vantar þó á, að heildaryfirlit sé fengið með þeim. Ýmis þeirra skipa, er enga reikninga hafa sent, standa á gömlum merg, en önnur eru svo illa stæð, að eigendur þeirra hafa talið vonlaust verk að senda reikninga til nefndarinnar, og enn eru kauptryggingarkröfur á skip þessi ógreiddar. Reikningar hafa borizt heldur seint, og torveldar það nokkuð starf nefndarinnar. Hins vegar ákvað hún á einum af fyrstu fundum sínum að óska þess við ríkisstj., að hún hlutaðist til við bankana, að sjóveðskröfur skipverja fyrir kaupi þeirra yrðu greiddar þegar í stað vegna þess, hve hér var um lágar tekjur að ræða hjá skipverjum og ekki líklegt, að þeir gætu beðið eftir þessu. Nokkur skip voru þá leyst, en allur fjöldinn bíður enn frekari ráðstafana, þar eð bankarnir munu eindregið hafa óskað eftir, að reikningar lægju fyrir. Nú eru þeir komnir frá þessum 134 skipum, svo að væntanlega dregst ekki lengi hér eftir, að úr þessum aðkallandi vanda verði bætt. Þegar því er lokið, er enn eftir að koma einhverju lagi á greiðslu eða samninga um greiðslu til þess að aflétta hinum þunga skuldabagga, svo og gera ráðstafanir til þess, að rekstur vélbátaflotans verði ekki áfram í fullu vonleysi. Er óhætt að fullyrða, að margir útgerðarmenn munu alveg gefast upp bráðlega, ef ekki verður úr þessu bætt. Er hér mjög úr vöndu að ráða. Sjávarútvegurinn er grundvallaratvinnuvegur fyrir alla aðra atvinnu og afkomu landsmanna. Á undanförnum árum eða síðan nýsköpunin hófst hefur margt verið gert til þess að efla útveginn. Nýir vélbátar hafa verið keyptir, togaraflotinn hefur verið endurnýjaður, síldarverksmiðjur hafa verið stórum auknar, og sú reynsla er fengizt hafði af hraðfrystingu fyrir forgöngu fiskimálanefndar, eftir tillögum Alþfl., hefur verið hagnýtt, þannig að afköst hraðfrystihúsanna hafa verið margfölduð. En þrátt fyrir hinar miklu framfarir í sjávarútveginum er hann í heild illa á vegi staddur í samanburði við aðra atvinnuvegi. Fjármagnið, sem í hann hefur verið lagt, er að langmestu leyti lánsfé og útvegað fyrir beina eða óbeina milligöngu hins opinbera. Þjóðarauðurinn hefur á þessum árum vaxið stórkostlega. Mikið fé er árlega fest í húsabyggingum, landbúnaði og verzlun, en flestir forðast að leggja eigið fé í sjávarútveg. Það þykir ekki eins ábatavænlegt og margt annað og er auk þess miklu áhættumeira. Hinar miklu vaxtagreiðslur af skuldaböggum sjávarútvegsins eru eins og drápsklyfjar og torvelda allan rekstur. Auk þess er nú svo komið, að fiskiskipin eða að minnsta kosti vélbátaflotinn er ekki lengur samkeppnisfær við aðra atvinnuvegi um kjör og kaupgreiðslur háseta. Vélbátaútvegurinn er rekinn með tapi ár eftir ár. Hinir gömlu togarar eru einnig reknir með tapi, og um hina glæsilegu nýsköpunartogara er sagt, að 1/3 þeirra græði, 1/3 sleppi skaðlaus og 1/3 sé rekinn með tapi, og þetta gerist á þeim tíma, þegar bæði fer saman mikill afli og metsala. Ef eitthvað ber út af með annað hvort, afla eða sölu, er talið fyrirsjáanlegt tap, jafnvel á hinum glæsilegu nýsköpunartogurum. Svona getur þetta ekki haldið áfram til lengdar. Ýmiss konar afskipti og afskiptaleysi hins opinbera af atvinnuvegunum ásamt þeim þjóðflutningum, sem nú eiga sér stað í landinu, tryggja aðra atvinnuvegi og framkvæmdir landsmanna og leyfa þeim óhóflegan hagnað, þannig að til þeirra leitar bæði vinnuafl og fjármagn á sama tíma og undirstöðuatvinnuveginn, sjávarútveginn, skortir fjármagn, öryggi og vinnuafl. Þessu verður að gerbreyta. Hin mikla yfirbygging, sem sett hefur verið ofan á sjávarútveginn á undanförnum árum, hvort heldur verzlun, iðnaður, landbúnaður, rekstur ríkisins eða annað; fellur saman eins og spilaborg, ef rekstri sjávarútvegsins verður ekki komið á heilbrigðan grundvöll. Þar hafa allir landsmenn sameiginlegra hagsmuna að gæta, þótt vera kunni, að ýmsir telji sig góða, meðan þeir sjálfir fljóta, hvað svo sem verði um aðra. En þeir hinir sömu fljóta ekki lengi, ef sjávarútvegurinn sekkur. Það væri þjóðarslys, sem enginn slyppi óskaddaður frá. Þess vegna biða Alþ. stórkostlegri og erfiðari verkefni en nokkru sinni fyrr. Fyrst þarf að gera bráðar ráðstafanir til þess að leysa vandræði vélbátaflotans vegna hinna misheppnuðu síldarvertíða, og síðan verður að leita allra ráða til þess að beina fjármagni landsmanna og vinnuafli að sjávarútveginum og koma framtíðarrekstri hans á heilbrigðan grundvöll. Við 1. umr. fjárlaga fyrir þetta ár vakti ég athygli hv. Alþ, á því, að brýna nauðsyn bæri til, að framkvæmdum hins opinbera væri hagað þannig, að vinnuafl væri ekki dregið frá sjávarútveginum. Á þetta verður enn að leggja áherzlu. Útflutningsframleiðslan þarf að sitja í fyrirrúmi fyrir öðru. Verður það því að teljast rétt stefna í fjárlfrv. að draga úr framkvæmdum hins opinbera í því skyni, að atvinnuvegirnir fái vinnuafl og fjármagn. Áherzlu þarf að leggja á að hefja sem minnst af nýjum óarðbærum framkvæmdum, heldur ljúka þeim, sem þegar er byrjað á. Einnig væri æskilegt, að ríkið stæði við þær skuldbindingar, sem því ber lögum samkvæmt, áður en það tekur á sig svo margar nýjar kvaðir, að ekki verði unnt að standa við neitt. - Hið opinbera þarf að haga framkvæmdum sínum þannig að minnka þær, þegar nóg er um aðra atvinnu, en auka þær, ef atvinnuleysi kemur. Að þessu sinni þarf sérstaklega að gæta þess að haga hinum óarðbæru framkvæmdum ríkisins með tilliti til atvinnuveganna og væntanlegra Marshallframkvæmda, sem hæstv. ríkisstj. hefur skýrt frá, að nú séu á döfinni. Í lögunum um fjárhagsráð er stefnan mörkuð með fyrirmælum um, að ráðinu beri skylda til að samhæfa framkvæmdir einstaklinga og hins opinbera. Slík samhæfing er þjóðarnauðsyn til þess að tryggja áfram heilbrigða aukningu atvinnuveganna. Þetta framhald nýsköpunarinnar er kommúnistum hér á Alþ. þyrnir í augum, og gera þeir allt, er í þeirra valdi stendur, til þess að hindra það, að þetta megi takast. Má því til sönnunar benda á árás hv. 8. landsk. á fjárhagsráð og þau gífuryrði, er hann lét sér um munn fara. Hrunsöngur og hrunspár kommúnista í sambandi við störf fjárhagsráðs hafa staðið í 16 mánuði samfleytt, en reynslan hefur sýnt, að þær eru á engum rökum reistar. Þegar fjárhagsráð tók til starfa, var þegar búið að ráðast í mikinn fjölda bygginga og stöðugt bættust við nýjar og nýjar. Engin leið hefði verið að ljúka þessum byggingum vegna skorts á vinnuafli, fjármagni og gjaldeyri nema vegna starfa fjárhagsráðs. Sumum þessum byggingum hefur þó enn eigi tekizt að ljúka. Fjárhagsráð hefur eftir mætti reynt að beina byggingarstarfseminni og fjárfestingunni í fyrirtæki, er vinna áð framleiðslustarfsemi til útflutnings. Má í því efni nefna hina stórkostlegu aukningu síldarverksmiðjanna við Faxaflóa, sem nú er að verða fullgerð, svo og fyrirgreiðslu fjárhagsráðs fyrir aukningu hraðfrystihúsa og annarra atvinnufyrirtækja. Þá hefur fjárhagsráð greitt fyrir byggingu íbúðarhúsa af hæfilegri stærð, en ekki leyft stóríbúðir né heldur verzlunar. og skrifstofubyggingar. Allt kemur þetta greinilega fram í skýrslu um fjárfestingarstarfsemina, sem hefur verið fjölrituð og þannig birt almenningi. Starf fjárhagsráðs hefur þegar á stuttum tíma borið stórkostlegan þjóðhagslegan árangur, og sú ríkisstj., er að því hefur staðið, getur vikið frá sér árásum út af því með fullum rökum. Kommúnistar bera ráðinu sífelldlega á brýn; að það vilji stöðva framkvæmdir af tómri svartsýni og löngun til þess að koma á atvinnuleysi. Þetta er hin mesta firra; hins vegar fer því mjög fjarri, að ráðið sé óskeikult, og munu mörg mistök hafa átt sér stað hjá því, en höfuðskyssa ráðsins mun hafa verið bjartsýni þess og of mikil leyfaveiting, en ekki of lítil, eins og kommúnistar halda fram. Fjárhagsráð vildi fá úr þessu skorið af kunnáttumönnum og sneri sér því til fjögurra hagfræðinga úr öllum stjórnmálaflokkum og bað þá um álit þeirra. Hagfræðingar þessir eru Gylfi Þ. Gíslason, Jónas Haralz, Klemenz Tryggvason og Ólafur Björnsson. Hafa þeir samið „Álitsgerð um fjárveitingarmál“, sem hefur verið fjölrituð og send alþm. Álitsgerð þessi er 47 vélritaðar blaðsíður og allýtarleg. Segja hagfræðingarnir hispurslaust skoðun sína og benda á ýmislegt, sem þeir telja, að betur mætti fara. Margt af því, er þeir segja, var fjárhagsráði áður ljóst, og um ýmislegt má deila, en heildarniðurstaða þeirra af fjárfestingarleyfisveitingum fjárhagsráðs á þessu ári er sú, sem fjárhagsráð raunar vissi áður, að leyfisveitingarnar hefðu verið of háar, en ekki of lágar eins og kommúnistar halda fram. Því miður er hér ekki tími til að rekja þessa álitsgerð í heild, en hagfræðingarnir benda mjög á þá nauðsyn, sem hafi verið á því að samræma áætlanir um fjárfestingu og sparnað, og segja m.a.: „Þannig hefur ríkið síður en svo dregið úr sínum eigin fjárfestingarfyrirætlunum, en það ætti því þó vissulega að vera innan handar.“ Beri menn nú þetta álit hagfræðinganna, þ. á m. J.H., saman við bægslagang kommúnista á Alþ. út af fjárl.frv. því, sem hér liggur fyrir, sem einmitt fer í þá átt, sem hagfræðingarnir leggja til. Um fjárfestingaráætlun fjárhagsráðs 1948 segja hagfræðingarnir á bls. 22: „Þessi áætlun verður að teljast mjög há miðað við sams konar áætlanir nágrannaþjóðanna,“ og enn fremur: „Það er einnig ljóst, að þessi áætlun felur ekki í sér mikla minnkun framkvæmda frá því, sem verið hefur á undanförnum árum.“ Þá benda hagfræðingarnir á að nauðsyn beri til, að fjárfestingarfyrirætlanir séu í samræmi við áætlun um sparnað og innflutningsáætlun, og segja: „Það má fullyrða, að þær fjárfestingarfyrirætlanir, sem felast í fjárfestingaráætluninni 1948, séu langt umfram árlegar sparnaðarfyrirætlanir,“ Af öðrum niðurstöðum hagfræðinganna fjögurra má nefna, að þeir telja, að byggingarstarfsemin hefði farið á ringulreið, ef eigi hefði notið við starfa fjárhagsráðs, og að aukning raunverulegrar fjárfestingar sé ekki nauðsynleg til að koma í veg fyrir atvinnuleysi, þar eð enn séu miklir atvinnumöguleikar fyrir hendi í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði, geti þessar atvinnugreinar af öðrum ástæðum starfað að fullu. Hagfræðingarnir segja á bls. 43: „Þær niðurstöður, sem komizt hefur verið að hér að framan, benda eindregið í þá átt, að fjárfestingaráætlun ársins 1949 verði að byggjast á allmikilli takmörkun leyfisveitinga fyrir nýjum framkvæmdum, miðað við það, sem var 1948.“ En þetta verði stundarfyrirbrigði meðan verið sé að ljúka hinum miklu framkvæmdum, sem nú séu á döfinni. En vilja nú ekki hlustendur bera saman það, sem ég nú hef skýrt frá úr hagfræðingaumsögninni, við hrunsögn hv. 8. landsk., talsmanns kommúnista hér á Alþ., áðan og við þær ómaklegu árásir, sem Þjóðviljinn stöðugt heldur uppi á hæstv. ríkisstj. út af störfum fjárhagsráðs. Ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa til samanburðar nokkrar setningar úr Þjóðviljanum. Þar segir 2. nóv. 1947. Hlustendur bið ég afsökunar á því að bera slíkt í eyru þeirra: „Að setningu þess (fjárhagsráðs) stóðu þau öfl í þjóðfélaginu, sem frá upphafi voru á móti nýsköpun atvinnulífsins og ætið hafa viljað hana feiga, enda fengu þeir fjárhagsráði fyrst og fremst stöðvunarvald; því var ætlað að stöðva þróunina, kæfa bjartsýni og stórhug fólksins, veikja sóknarvilja fólksins til betri kjara. Verk þess hefur verið í samræmi við þetta ætlunarverk, hönd þess hefur verið hin dauða hönd stöðvunarinnar.“ Margoft síðan hefur blaðið talað um „skipulagða stöðvun í byggingarframkvæmdum.“ Blað eftir blað í 16 mánuði er málgagn kommúnista hér á landi að telja lesendum sínum trú um þessa vitleysu. Á sama tíma vinnur hagfræðingur flokksins og þingframbjóðandi merkilegt starf hjá fjárhagsráði og gefur út með þremur öðrum hagfræðingum álitsgerð, sem berlega brýtur í bága við hinn rauða þráð í baráttu kommúnista gegn ríkisstjórn og fjárhagsráði. Ég hlýt að spyrja: Hvað veldur þessari blindu og heimskulegu baráttu kommúnistafl. gegn öllum staðreyndum og þjóðarhag? Hvers vegna leita þeir ekki upplýsinga? Við þessu er aðeins eitt svar: Þeir vilja ekki vita hið rétta; þeir vilja heldur ljúga, en leita sannleikans hjá sínum eigin flokksmanni. Ef vikið er að framkomu kommúnista í gjaldeyrismálunum og skömmtunarmálunum, tekur ekki betra við. Hinum vísa orðabókarhöfundi, sem ritar sunnudagshugleiðingar Þjóðviljans, dauðleiðist allt tal um gjaldeyri. Allt slíkt er fyrir ofan hans skilning og virðingu. 2. nóv. 1947 kemst hann svo að orði: „Skelfingar ósköp er maður orðinn leiður á þessu þvaðri um hinn horfna gjaldeyri.“ áður, eða 24. okt. 1947, sagði sami spekingur: „Það er því í alla staði fráleitt, sem fjárhagsráð heldur fram, að hinar horfnu gjaldeyriseignir hljóti að verða til þess að lífskjör almennings rýrni.“ Skelfingar ósköp hefði orðabókarhöfundurinn gott af að ganga nokkra daga í hagfræðitíma hjá Jónasi Haralz hagfræðingi. Í álitsgerð þeirri, er ég áður nefndi, gera hagfræðingarnir fjórir verðbólguna að umtalsefni og telja, að hún sé á háu stigi og á mörkum þess að geta snúizt upp í kreppuþróun. Í þessu sambandi komast þeir þannig að orði: „Það má hiklaust telja, að sú hlið þessarar þróunar, sem alvarlegust er fyrir atvinnulíf landsins, sé þrot hinna erlendu innstæðna og þrot vörubirgða innanlands. Til þess að atvinnulífið geti gengið jafnt og greitt, þurfa ávallt áð vera til vörubirgðir og gjaldeyrisforði og nokkur vissa um framtíðarhorfur, svo að hægt sé að taka ákvarðanir í samræmi við þær horfur. Séu þessar aðstæður ekki fyrir hendi; leiðir það til geysilegrar afkastarýrnunar í atvinnulífinu og jafnvel til hálfgerðrar eða fullkominnar stöðvunar einstakra fyrirtækja eða heilla atvinnugreina um lengri eða skemmri tíma.“ Síðan lýsa höfundar þeim tíma og þeirri fyrirhöfn, sem fer til spillis við ýmiss konar skömmtun og leyfisumsóknir, og komast að þeirri niðurstöðu, að hin mikla afkastarýrnun, sem orðið hafi vegna þrots gjaldeyriseignarinnar og vörubirgða, dragi mjög úr áhrifum tækniþróunar síðustu ára, sem inneignum þá var varið til að efla. Um þetta segja þeir m.a.: „Óhætt er að fullyrða, að engar tækniframfarir, sem hægt væri að koma á nú, séu eins þýðingarmiklar og lagfæring þessa ástands.“ Það er ekki að furða, þó að þeim Þjóðviljamönnum dauðleiðist slíkt umtal. Þeir hafa öðru að sinna, en að leiða hugann að því, sem Jónas Haralz og þrír aðrir hagfræðingar telja alvarlegt, sem sé þrot gjaldeyriseignarinnar og vörubirgðanna. Fjárhagsráð hefur hins vegar álitið þetta örðugasta og alvarlegasta verkefni sitt og þess vegna verið að glíma við að kippa þessu í lag. Fyrir þetta þjóðnýta starf hefur fjárhagsráð orðið fyrir stöðugum árásum af hálfu kommúnista, er rita Þjóðviljann, en hins vegar ekki fengið þann stuðning, er vænta mátti og vera bar hjá flokksblöðunum. Ég vil í þessu sambandi rifja upp ástandið eins og það var fyrir ári, eða 31. okt. 1947. Þá vantaði bankana 8 millj. kr. til þess að eiga fyrir ábyrgðum sínum við erlenda banka. Auk þess lágu þá í bönkunum erlendar kröfur, yfirfærslubeiðnir og ábyrgðarbeiðnir um gjaldeyri fyrir um 40–45 millj. kr. með fullkomlega löglegum leyfum, sem lítið var hægt að hreyfa sökum gjaldeyrisskorts vikum og mánuðum saman. Sumar þessar kröfur urðu jafnvel allt að tveggja ára gamlar. Þetta ástand var algerlega óþolandi fyrir öll viðskipti. Hætta á algerri stöðvun vofði yfir atvinnulífi landsmanna vegna gjaldeyrisskorts. Sumarsíldin 1947 hafði brugðizt. Þá kom Hvalfjarðarsíldin ásamt hinum stórum auknu tekjum af sölum nýsköpunartogaranna og stórkostlegum niðurskurði á innflutningi til landsins. Í sumar brást síldin aftur fyrir Norðurlandi, enn verr en sumarið 1947. Féll þar niður tekjustofn, sem nam 70–80 millj. kr. frá því, er áætlað hafði verið. En þrátt fyrir það hefur gjaldeyrisástandið batnað mjög mikið frá því um sama leyti í fyrra. Nú um s.l. mánaðamót áttu bankarnir 28 millj. kr. í erlendum gjaldeyri umfram ábyrgðir, en skulduðu á sama tíma í fyrra 8 milljónum meira en ábyrgðirnar. Auk þess eru hin miklu vanskil frá fyrra ári, er námu eins og áður sagði 40–45 millj. króna, að fullu greidd. Hefur hagurinn út á við því batnað stórlega, jafnhliða og tekizt hefur að koma á jafnvægi milli leyfisveitinga og greiðslumöguleika bankanna. Traust það, sem við Íslendingar vorum að missa erlendis, hefur unnizt á ný. Allar yfirfærslur í sterlingspundum fara nú fram jafnóðum og beiðnir berast. Dollarainnstæður eru að visu engar, en engar óskilakröfur eru lengur í bönkunum vegna skorts á gjaldeyri eins og í fyrra. Úr dollaraskortinum hefur bætzt í bili með Marshallaðstoðinni og með því, hve mikið hefur verið fært af viðskiptum frá Bandaríkjunum yfir á önnur lönd. Hið mikla átak, sem gert hefur verið til þess að lagfæra gjaldeyrisástandið, hefur þannig borið verulegan árangur. Þetta átak var því aðeins hægt að gera af því, að nýsköpunin, sem Framsókn beitti sér gegn, var á undan gengin. Á árinu hefur öll áherzla verið lögð á að flytja inn nauðsynjavörur vegna rekstrar atvinnuveganna, einkum til framleiðslu útflutningsvara: Þá hefur og verið mjög mikið flutt inn af kapítalvörum til bygginga o.þ.h. Þetta hefur mjög dregið úr því, að mögulegt hafi verið að flytja inn neyzluvörur handa almenningi og hefur það vakið talsverða óánægju, enda ekki til sparað af stjórnarandstöðunni og öðrum, sem vilja núverandi ríkisstj. feiga, að kynda þar undir. Þessar óánægjuraddir hafa haft frjálsan aðgang að öllum blöðum landsins, svo sem vera ber í lýðfrjálsu landi. Þó er vitað, að ekki var vandalaust að takmarka innflutning í fyrsta sinn hér á landi eftir allsnægtirnar í stríðslokin, í peningaflóðinu, sem þá streymdi yfir landið. Því, sem miður fór, hafa blöðin mjög haldið á lofti, en hins vegar ekki brýnt nógsamlega fyrir almenningi, að fyrir rúmu ári síðan áttu landsmenn um það að velja að halda áfram óhindruðum innflutningi, þangað til allt var sokkið í vanskil og skuldir og atvinnuvegirnir stöðvaðir, eða að skera niður innflutninginn, svo sem gert hefur verið með þeim árangri, sem ég hef lýst, og halda jafnframt öllu,. sem unnt var, til atvinnuveganna, svo að fólkið ekki missti atvinnuna. Á þessu ári hefur mikið áunnizt í þá átt að laga gjaldeyrisástandið, sem kommúnistum leiðist svo mikið að heyra talað um, en hagfræðingarnir telja nauðsynlegt. Þó er fjarri því, að úr því sé bætt að fullu. Vörubirgðir eru mjög litlar í landinu, og þrátt fyrir takmarkaðan innflutning er gjaldeyrisþörfin gífurleg. Það, sem af er árinu, hafa bankarnir keypt gjaldeyri fyrir 365 millj. kr., þar af 343 millj. fyrir útflutningsverðmæti. Á sama tíma hafa þeir selt gjaldeyri fyrir kr. 313 millj. eða rúmlega 1.1 milljón króna á dag. Það er þess vegna ekki enn þá til eins mánaðar gjaldeyrisforði í bönkunum, en birgðir af útflutningsvöru, sem líklegt er að seljist og greiðist til áramóta, nemur rúmlega 60 millj. kr. Í þessu sambandi vil ég taka fram, að handbær gjaldeyrisforði einn sýnir ekki hina réttu mynd af ástandinu, heldur þarf einnig að taka tillit til birgða af seljanlegum útflutningsafurðum og birgða af innfluttum vörum í landinu. Hinar síðarnefndu eru nú litlar, en um útflutninginn er það að segja, að afgreidd og útflutt og væntanlega öfluð útflutningsvara nemur um 100 milljónum króna til áramóta. Hvort ástandið batnar eða versnar á næstu mánuðum, fer eftir því, hvort Hvalfjarðarsíldin kemur og hvernig fer um vertíðina í vetur. Komi Hvalfjarðarsíldin, á að vera óhætt að rýmka nokkuð um innflutning almennra neyzluvara, en komi hún ekki, verður varla til gjaldeyrir fyrir öðru en því, sem ekki verður hjá komizt að flytja inn. Færi svo, að síldin bregðist, er óvarlegt að gera ráð fyrir auknum innflutningi á tollvörum, svo sem gert er í fjárlagafrv. þessu, nema landsmenn kjósi heldur að draga úr fjárfestingu, svo sem til húsabygginga og annarra framkvæmda, minnka innflutning til framleiðslunnar og hafa minna að gera, en fá í staðinn fyrir atvinnu aukinn innflutning á neyzluvöru. Það er nauðsynlegt, að menn geri sér þetta ljóst. Ef vel væri, tel ég, að gjaldeyrisforði bankanna þyrfti að nema að jafnaði sem næst 100 millj. króna, svo að hægt væri að mæta nokkrum vanhöldum og veiðibresti. Til þess að ná þessu marki þarf annaðhvort ágæta vertíð eða mikið átak eða hvort tveggja. Stöðugur gjaldeyrisskortur truflar mjög öll viðskipti og framkvæmdir, svo sem almenningur hefur fengið að kenna á, á árinu, sem er að líða. Ég hef talið rétt að benda á við þessa umræðu fjárl., að til þess að bæta úr gjaldeyrisskortinum verður að koma sjávarútveginum á heilbrigðan grundvöll, svo að hann geti starfað af fullum krafti. Það þarf að samhæfa framkvæmdir hins. opinbera og einstaklinga, svo sem ætlazt er til með l. um fjárhagsráð. Enn fremur þarf að haga innflutningi eftir greiðslugetu hverju sinni. Þetta er lögmál þeirrar nýsköpunar, sem þjóðin getur byggt á vonir sínar um bjarta framtíð.

Forseti (JPálm): Þá hefur hv. þm. Ísaf. lokið máli sínu. Næst tekur hæstv. fjmrh. til máls og hefur 15 mínútur til umráða.



Herra forseti. Ég var nú að vísu búinn að þreyta hv. þm. á svo löngum lestri, að ég býst við, að flestir hafi verið búnir að fá nóg af því, enda hef ég nú stuttan tíma til að gera athugasemdir við það, sem fram hefur komið hér í umræðunum, og er því þakklátur fyrir, að þeir þm., sem mark er á takandi, hafa ekki gefið mér tilefni til langs máls. Ég vil taka undir með hv. þm. Ísaf. hvað snertir fjárfestinguna. Mér betri hagfræðingar hafa staðfest, að það er síður en svo hægt að segja með sanni, að fjárhagsráð hafi verið allt of tregt til fjárfestingar. Athugun á verzlunarskýrslum undanfarinna ára sýnir það glöggt, hve mikið hefur einmitt verið flutt inn á þessu ári af kapítalvörum svokölluðum eða nýsköpunarvörum, hversu mikið rúm þær eru farnar að taka í innflutningnum, en hversu innflutningur allrar neyzluvöru til daglegra þarfa hefur aftur á móti minnkað mikið. Á árunum 1942–6 var meðaltalsinnflutningur af þessum vörum 341/2% af innflutningnum, en á þessu ári er hundraðshluti nauðsynjavara kominn niður í 22.3%, og það er það langlægsta, sem verið hefur um langt árabil. Aftur á móti er innflutningur á byggingarvörum, vélum og tækjum kominn upp í 43% á þessu ári, og þá á ég við í þessu tvennu þá áætlun, sem hv. fjárhagsráð hefur gert um innflutning ársins 1948, og í öðru lagi opinberar skýrslur. Þegar innflutningur á kapítalvörum, byggingarvörum o.fl. er orðinn 40–50%, en nauðsynjavörurnar komnar niður í 22.3%, þá er komið að minni hyggju allt of langt í því að flytja inn hinar svokölluðu kapítalvörur og nauðsynlegt að snúa blaðinu nokkuð við og örva innflutninginn á nauðsynjavörunum og því, sem þar undir er talið heyra. Og meðal annars átti ég við það í ræðu minni, að þessi innflutningur yrði. aukinn og þar með ýtt undir tekjuöflun ríkissjóðs og almenningi í landinu gerð stór þægindi. Ég skal svo ekki ræða meira um þetta, en vert er að athuga, þegar minnzt er á kapítalvörur, þá á ég við óarðbærar vörur og arðbærar' undir einum hatti, og þegar ég vil láta draga úr innflutningi á kapítalvörum, þá á ég við þann hluta þeirra, sem talinn er óarðbær og festur verður í t.d. ýmiss konar byggingum. En vörur, sem fluttar eru inn vegna sjávarútvegsins, t.d. skip, eða vegna landbúnaðar til framleiðslu í landinu, ber að skoða að mínum dómi í öðru ljósi. Hv. þm. Ísaf. beindi með mikilli röggsemi frá sér þeim fáránlegu ásökunum, sem hv. 8. landsk. var með, eins og andinn hafði honum inn gefið. Hv. 8. landsk. talaði eins og aðrir, sem kommúnistar senda út af örkinni, þeir eiga að tala svona; það er fyrir þá lagt. Hv. 8. landsk. er að vísu ekki barn, en hann er hins vegar barnakennari, en þar með er ekki sagt, að hann þurfi að tala við hv. þm. og sízt af öllu við alla þjóðina eins og allir væru börn. Ég hef ekki tíma til þess að fara langt út í það að ræða fullyrðingar hans, en ég vil þó benda á einstök atriði í þeim, t.d. það, að það, sem ég minntist á þá skoðun mína, að það beri að athuga til hlítar, hvort ekki sé hægt að fara aðrar leiðir til þess að bæta úr fyrir bátaútveginum hvað framleiðslumöguleika snertir í framtíðinni heldur en þær að borga beint úr ríkissjóði; sé árás á verkalýðinn í landinu. Ef þetta er árás á verkalýðinn, þá er ég ekki þar einn í sök, því að fjölmennur fundur útvegsmanna samþ. það sama í fyrra og nú fyrir nokkrum dögum síðan. Ef það er árás á verkalýðinn að athuga ráð til þess, að atvinnuvegirnir geti gengið, þá er það orð nýstárlegt, og það getur verið, að slíkt sé tekið sem góð og gild vara hjá kommúnistum og kannske sérstaklega austur í Hornafirði, en ég held, að í eyrum allra skynbærra manna hljómi það hálffáránlega. Þá ræddi hv. 8. landsk. um fiskiðjuver ríkisins og taldi, að það væri alveg dæmalaust, að því væri ekki veitt innflutningsleyfi fyrir dósum, og hann sagði, að það stæði ekki á neinu öðru til að tryggja arðberandi rekstur, því að hér væri að ræða um mjög auðseljanlega vöru við ágætu verði. En því miður er sannleikurinn sá um það bákn, sem hæstv. fyrrv. atvmrh. lét byggja hér við höfnina, að það lítur út fyrir, að framleiðsla þess sé byggð á þeim grundvelli, að vörurnar seljist ekki erlendis. Hv. 8. landsk. vísaði til þess, að forstjóri þessarar verksmiðju hefði nýlega átt tal við blað, sem nákomið væri Sjálfstfl., og samkvæmt því væri reksturinn á góðum grundvelli og nægir markaðir erlendis fyrir vöruna. Þetta viðtal mun hafa verið í Vísi, þar sem forstjóri fyrirtækisins, hr. Jakob Sigurðsson, lýsti möguleikunum fyrir því að selja þessa vöru. Og það viðtal var tilefni til þess, að ráðuneytið spurði hann um möguleika á því að selja þær vörur erlendis, sem hann léti framleiða í þessari verksmiðju. Svarið liggur í stjórnarráðinu, og Jakob Sigurðsson vísar því frá sér sem röngu sem í blaðinu stendur, og segir, að það sé skakkt eftir sér haft. Og því miður lýsir hann fyrir ráðuneytinu ástandinu í þessum sölumálum, þegar hann er krafinn sagna og stendur ábyrgur, öðruvísi en þegar hann talar við blaðið. Það er ekki ánægjulegt að þurfa að segja það, að stórfé sé lagt í fyrirtæki, sem á svona erfitt uppdráttar að selja sínar vörur á erlendum markaði, en það þýðir ekki annað en að horfast í augu við staðreyndirnar í þessu efni. Íslenzka niðursuðan mun vera seld töluvert á innlendum markaði; en það gengur raunalega illa að ná fótfestu á erlendum markaði enn þá, og þar er kannske fyrst og fremst til trafala, að þessi vara er svo dýr, að hún þykir ekki samkeppnisfær. Það er þetta ástand, sem hv. 8. landsk. kallar, að varan sé auðseljanleg við ágætu verði. Það væri óskandi, að þetta væri satt, sem hv. þm. heldur fram, en því miður er það ekki nema eins og hvert annað fleipur. Þá átaldi hv. 8. landsk. ríkisstj. fyrir það að hafa ekki látið byggja lýsisherzluverksmiðju og síldarniðursuðuverksmiðju eins og fyrrv. atvmrh. hefði viljað gera og verið byrjaður að undirbúa. Það er satt, að hæstv. fyrrv. atvmrh. var búinn að ausa hundruðum þús. kr. í þann undirbúning. En það var allt á sandi byggt, því að enginn eiginlegur grundvöllur var fundinn undir byggingu þessa fyrirtækis, þegar ég kom í ráðuneytið. En horfurnar eru yfirleitt þannig vegna bygginga verksmiðjanna á Skagaströnd og Siglufirði og þá einnig með tilliti til þeirra byrða; sem á ríkissjóð og þjóðina hafa verið lagðar, og með því ráðslagi öllu saman, samfara aflabrestinum, sem allir þekkja, að ég held það megi þakka það, að ekki er lagt út í margra millj. kr. kostnað með lántöku til þess að koma upp þessari lýsisherzluverksmiðju enn sem komið er. En það er hins vegar fyrirhugað á næstu árum með hinni svokölluðu Marshallaðstoð að koma lýsisherzluverksmiðju upp á vegum hins opinbera, ef einstakir framleiðendur hér á landi verða ekki áður búnir að byggja verksmiðju til þeirra hluta, sem heyrzt hefur, að sé í undirbúningi. En verði það svo, er sannarlega óþarfi fyrir ríkissjóð að binda sér slíkan bagga, hann hefur nóg af þeim. Athugasemdir hv. 8. landsk. um hinn gífurlega vaxandi ríkiskostnað og embættismannakostnað eru alveg út í bláinn. Hann byggir annars vegar á áætlunartölum fyrir árið 1946 og hins vegar á reikningsútkomu ársins 1947, en þar skakkar mikið á milli. Hitt er vitaskuld eðlilegt, að ýmislegt hefur vaxið á þessu sviði, eins og t.d. landhelgisgæzlan, sem mun kosta um mörg hundruð þús. kr. fram yfir það, sem áður hefur verið, til 1946 annars vegar og 1947 hins vegar. Þá hefur orðið að fjölga lögregluþjónum og tollþjónum, slíkt var óhjákvæmilegt. Hinu horfir þessi hv. þm. og fleiri hv. þm. fram hjá, hvaða liðir það eru, sem mestum útgjöldum valda. Ég get ekki stillt mig um að nefna 5 greinar þessara fjárl., sem gleypa um 2/3 hluta af öllum tekjum ríkissjóðs og eru þá um leið um 2/3 af öllum útgjöldum ríkissjóðs. Og ef maður tekur ársreikninginn fyrir árið 1947,: liggur ljóst fyrir, hvaða liðir það eru. Það eru t.d. dýrtíðarráðstafanir, sem fara með rúmar 60 millj. kr., kennslumálin, sem fara með 34 millj. kr., vegamálin, sem fara með um 29 millj. kr., landbúnaðarmálin, sem fara með um 18 millj. kr., og loks félagsmálin eða tryggingamálin öðru nafni, sem kosta 26.5 millj. kr. Hinar greinarnar allar 17, svo sem alþingiskostnaður, stjórnarráðskostnaður, utanríkismálin öll, dómgæzla og lögreglustjórn, heilbrigðismálin, vitamálin, hafnargerðir, sjávarútvegsmálin, flugmálin, iðnaðarmálin, ræktunarmálin o.fl., sem ég hef ekki tíma til að telja upp, verða að láta sér nægja 1/3 hluta af útgjöldum ríkissjóðs. Það væri óskandi, að hv. þm., eins og t.d. 8. landsk., vildi gera sér ljóst, hvaða tölur ætti að taka, þegar gera skal samanburð á útgjöldum, en væru ekki að fjasa svona út í loftið með því að benda annars vegar á áætlun, en hins vegar á reikning fyrir árið, og sýna svo stóra hækkun á útgjöldum samkv. þeim. Hitt er satt, að það er allt of mikil þensla á útgjöldum í starfskerfi ríkisins. En hverjir hafa boðið þessari þenslu heim? Eru það ekki löggjafarnir? Og ef út í það er farið, þá vil ég spyrja: Við hvaða tækifæri hefur Sósfl. barizt á móti því, að þenslan héldi áfram? Ég fullyrði: aldrei. Þessi flokkur hefur þvert á móti alltaf greitt atkv. með öllu því hæsta, sem aðrir hafa verið með, og venjulega yfirboðið að auki. - Tími minn er kannske farinn að styttast. Hv. 1. þm. Rang. sagði, að það væri ekki fyrr en nú, að fjárlfrv. væri lagt fram. En það er ekki alveg rétt sagt. Fjárlfrv. var lagt fram 1. nóv., og er það rétt 20 dögum eftir, að þingið kom saman, og þegar þess er gætt, að ég var veikur 12 fyrstu daga þingsins, þá er það eðlilegt, og þá einnig, að mjög erfitt er að koma málinu saman, enda sagðist hv. 1. þm. Rang. taka mínar afsakanir gildar. Hv. þm. talaði um, að fjárl. hækkuðu o. s. frv. En hann og hans ágæti flokksbróðir, hv. 2. þm. N–M., áttu ákaflega skammt að því búri, þar sem þeir geyma ýmsa óþrifalega hluti, þegar leita þarf að orsökum að öllum vandræðum, sem rekja megi til fyrrverandi stjórnar, sem sé ásökunum á fyrrv. stjórn. En þetta er orðin svo þvæld tugga, að ég nenni ekki að eltast við slíkt. En fyrir það framtak, sem átti sér stað í tíð fyrrv. ríkisstj. í atvinnumálum, þá erum við nú að því leyti ofan á, sem raun ber vitni. Hefðu t.d. nýsköpunartogararnir ekki verið komnir inn í landið til þess að moka inn gjaldeyri, þá værum við nú mjög illa komnir. Og það verður aldrei hægt að neita því, að þeir voru keyptir í tíð fyrrv. ríkisstj. En þessi sárindi fyrrverandi andstæðinga stj. eru ekki ný. Það er ekki hægt að taka það alvarlega, en heldur ekki að láta því ómótmælt, sem sagt er bara af þykkju út í það, sem þá var gert. Hv. 2. þm. N–M. og hv. 1. þm. Rang., sem hér hafa talað, hafa sagt, að þær 30 millj. kr., sem áætlaðar eru til dýrtíðarráðstafana, væru of lágt áætlaðar. Það er alveg eftir því, hvernig á það er litið, það er að segja, hvort farnar verða alveg sömu leiðir, hvort á að halda áfram að fleygja kjötuppbót í þá, sem ekkert uppbótaskylt kjöt nota t.d., og hvort á að halda áfram að gefa ábyrgð á fiski, svo að hægt sé að selja vörurnar með lægra verði; eða hvort á að reyna að fara einhverjar aðrar leiðir. Ég mun gera það að minni till., að það verði litið nær sér í þessum efnum, því að það liggur vissulega í götunni steinn; sem hætt er við að þjóðin hnjóti um, verði hlaðið á hana of þungum byrðum í þessum efnum, og kannske verður henni um megn að standa undir útgjöldum í þessu skyni. - Hæstv. forseti hefur nú tekið hamarinn í hönd, og má ég vera við öllu búinn. Ég vil svo leyfa mér að þakka góðar ábendingar þeirra hv. þm., sem talað hafa skynsamlega um málið. Ég vil undirstrika það, að þótt ég hafi talið skyldu mína að benda á ákveðna tekjuöflun, sem ég hef gert, að tvöfalda söluskattinn, þá er ég sem sagt reiðubúinn til þess að tala um aðra lausn á því máli, ef bent verður á aðrar betri leiðir. Ef þær geta talizt skynsamlegri, þá tel ég víst, að bæði ég og aðrir taki þá stefnu, sem Ari fróði gerði að sinni lífsreglu, að vilja heldur gera það, sem sannara reynist. Með þetta í huga lýk ég svo þessum umr. Ég veit, að þetta mál fer nú til hv. fjvn., og ég vona, að hinu háa Alþ. og n. fari afgreiðsla á þessu frv. eins vel úr hendi og ég kann bezt að óska og betur en ég hef getað undirbúið það, þó að ég um leið verði að taka það fram, að ég og starfsmenn mínir í ráðuneytinu hafa ekkert til sparað til þess að vanda sem bezt fráganginn á frv.

Forseti (JPálm): Þá hefur hæstv. fjmrh. lokið máli sínu, og er þar með þessum hluta umr. lokið. Umr. verður að öðru leyti frestað og fer nú fram atkvgr.

forseti (JPálm): Í dag barst hingað sú fregn að bændahöfðinginn Ágúst Helgason í Birtingaholti væri látinn, 86 ára að aldri. Hann átti sæti á Alþingi á einu. þingi, 1926, og vil ég minnast hans með nokkrum orðum. Ágúst Helgason fæddist í Birtingaholti 17. okt. 1862, sonur Helga Magnússonar bónda þar og konu hans, Guðrúnar Guðmundsdóttur bónda í Birtingaholti Magnússonar. Hann lærði söðlasmíði á æskuárum og síðar bókband. Hann reisti bú á Gelti í Grímsnesi árið 1888 og bjó þar næstu fjögur ár, en árið 1892 tók hann við búi í Birtingaholti og bjó þar alla tíð síðan. Snemma voru honum falin margháttuð trúnaðarstörf fyrir sveit sína og hérað. Hreppstjóri var hann um langt skeið og sýslunefndarmaður, formaður Sláturfélags Suðurlands frá stofnun þess 1907, formaður Búnaðarfélags Hrunamanna og formaður stjórnar Kaupfélags Árnesinga. Hann var skipaður í yfirfasteignamatsnefnd landsins 1919. Hann gerðist snemma áhugasamur um bætta búnaðarháttu og framfarir í verzlunarmálum bænda og var þar brautryðjandi á mörgum sviðum. Hann átti þátt í stofnun fyrsta rjómabús landsins, var einn af forgöngumönnum um stofnun Sláturfélags Suðurlands, Smjörbúasambands og Búnaðarsambands Suðurlands, Kaupfélags Árnesinga og Fiskiræktar- og veiðifélags Árnesinga. Hann var og fyrirmyndarbóndi og hlaut heiðurslaun úr styrktarsjóði Kristjáns konungs hins níunda árið 1906. Ágúst Helgason var maður stilltur og hóglátur, en vann ötullega og farsællega að þeim mörgu málum, sem hann gekkst fyrir eða var falið að standa fyrir, og var laginn að koma fram málum sínum án harðrar málafylgju, enda naut hann jafnan mikils trausts stéttarbræðra sinna og alls almennings. Ágústs Helgasonar mun lengi verða minnzt sem eins helzta forustumanns sunnlenzkra bænda á sviði félags- og samvinnumála. Ég vil biðja hv. þm. að votta minningu þessa merkismanns virðingu sína með því að rísa úr sætum. -