Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hafa orðið margar og merkilegar breyt. á þjóðlífi Íslendinga og þjóðarhögum síðustu áratugina, en fáar, ef nokkrar hafa verið merkilegri né ánægjulegri en þær, sem orðið hafa á aðbúnaði þjóðfélagsins að þeim, sem veikir eru og smáir og eiga erfitt uppdráttar. Ég man t.d. enn tímabil sveitarflutninganna og eftir því, þegar menn sultu heilu hungri frekar en að leita á náðir sveitarinnar, eins og það var kallað. Það er ekki lengra síðan þetta gerðist en svo, að það er mér enn í fersku minni. Með tryggingalöggjöfinni hefur orðið á þessu gerbreyting, þó að enn skorti nokkuð á, að fullkomlega vel sé. Alþýðutryggingalögin 1936 og almannatryggingalögin frá 1946 marka tímamót á þessu sviði, þar sem hinn tryggði öðlast rétt til fjárframlaga undir víssum kringumstæðum í stað ölmusu áður. Byrjunin var ófullkomin, en stöðugt hefur þó þokazt í áttina að viðunandi lausn málsins. Þessi löggjöf hefur oft verið endurskoðuð, bætur hækkaðar, réttindi gerð fyllri, og síðast voru almannatryggingalögin endurskoðuð í heild 1956, og við þau lög búum við nú í aðalatriðum, þó að í nokkrum atriðum hafi þeim verið breytt síðan. En verðbólguþróunin í landinu hefur einnig komið hér við, eins og víða annars staðar. Bótagreiðslur trygginganna voru gerðar minna og minna virði með vaxandi dýrtíð, þrátt fyrir það, þó að vísitölugreiðslur kæmu á bæturnar. En síðustu lagfæringarnar, sem gerðar hafa verið til leiðréttingar á síðasta og næstsíðasta ári, árunum 1958 og 1959, eru þó nokkrar, sem ég skal nefna, þ.e. eftir að lögin 1956 komu til framkvæmda. Árið 1958 voru ýmsar bótagreiðslur almannatryggingalaganna, svo sem elli-, örorku- og barnalífeyrir o.fl., hækkaðar tvisvar. Í fyrsta lagi voru bæturnar hækkaðar um 5% með útflutningssjóðslögunum frá 29. maí 1958, og í öðru lagi voru bæturnar hækkaðar frá 1. sept. 1958 um 91/2 % til samræmis við hækkanir, sem urðu á kaupgjaldi um svipað leyti. Árið 1959 var lögunum um niðurfærslu verðlags og launa frá 30. jan. 1959 hagað þannig, að ákveðið var, að vísitala á lífeyrisgreiðslur skyldi vera 185% í stað 175%, sem greitt var á laun. Þó að hér væri ekki um hækkun að ræða, var þó komizt hjá því að láta lækkunina taka til lífeyris og bótagreiðslna. Þessar aðgerðir á tveimur undanförnum árum, eða árunum 1958 og 1959, voru að vísu í áttina, en nægðu þó engan veginn til þess að jafna metin fyrir bótaþegana. 1958 hafði af þessum sökum Guðmundur Í. Guðmundsson, þáverandi ráðh. tryggingamála, skipað nefnd samkvæmt þál., samþ. 16. apríl 1958, til þess að endurskoða ákvæði almannatryggingalaganna um lífeyrisgreiðslur með það fyrir augum að bæta hlut lífeyrisþega. Nefndin skyldi sérstaklega athuga, hvort unnt væri: í fyrsta lagi að hækka grunnupphæðir elli-, örorku- og barnalífeyris, í öðru lagi að heimila allt að tvöföldun barnalífeyris vegna munaðarlausra barna, í þriðja lagi að greiða að einhverju leyti lífeyri með barni látinnar móður og í fjórða lagi að jafna að einhverju eða öllu leyti aðstöðu hjóna og einstaklinga gagnvart tryggingalögunum. Í þessa nefnd voru skipaðir þau Adda Bára Sigfúsdóttir veðurfræðingur, Gunnar Möller hrl., sem var ritari n., Helgi Jónasson formaður tryggingaráðs, Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstjóri, sem var formaður n., Jóhanna Egilsdóttir formaður verkakvennafélagsins Framsóknar, Ragnhildur Helgadóttir alþm. og Sverrir Þorbjörnsson forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins. Þessi nefnd samdi síðan frv. á þeim grundvelli, sem fyrir hana var lagt, og var þetta frv. borið fram á Alþingi sem stjórnarfrv. á vetrarþinginu 1959, en hlaut þó ekki afgreiðslu í það skipti. Þetta frv. er prentað sem sérstakt fskj. með því frv., sem nú hefur verið lagt fram. Í þessu frv. var lagt til, að lífeyrisgreiðslur yrðu yfirleitt hækkaðar um sem næst 20%, sem er mjög veruleg hækkun frá því, sem var, og ýmsar aðrar greiðslur nokkuð rýmkaðar. Ég skal ekki rekja frv. að öðru leyti, það er, eins og ég sagði, prentað sem fskj. með þessu frv., sem hér liggur fyrir, og að verulegu leyti lagt til grundvallar því frv., sem nú er borið fram. Í framhaldi af þessu frv. nefndarinnar frá 1958 skipaði svo félmrh., Friðjón Skaphéðinsson, á s.l. ári 5 manna nefnd til þess að endurskoða þau ákvæði 3. kafla almannatryggingalaganna, sem fjalla um upphæð slysabóta, með það fyrir augum, að slíkar bætur verði hækkaðar. Í nefndina voru skipaðir þessir aðilar: Björgvin Sigurðsson framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins, Eðvarð Sigurðsson ritari Dagsbrúnar, Guðjón Hansen tryggingafræðingur, sem verið hefur ritari nefndarinnar, Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstjóri, sem skipaður var form. n., og Sverrir Þorbjarnarson forstjóri. Aðalbreytingin frá núgildandi lögum, sem í till. þessarar n. felst, er sú, að dagpeningar slysatrygginganna eru hækkaðir mjög verulega og dánarbæturnar í flestum tilfellum sömuleiðis. Það er lagt til í þessu frv., sem einnig er prentað sem fskj. með frv., sem nú er borið fram, að dagpeningar hækki um ca. 45%, þegar miðað er við einstakling, en 42% fyrir hjón og 24% fyrir hvert barn á framfæri allt að þremur. Frá því í janúar 1947 og þar til nú hefur dagvinnukaup verkamanna hækkað um ca. 155% , en dagpeningar einstaklinga samkvæmt bótunum um 80% aðeins, hjóna um 108% og vegna barna um 93%. Af þessu sést, að hækkun dagpeninga hefur verið töluvert á eftir og lægri en hækkun kaupgjaldsins. Virðist þó eðlilegt, að kaupgjald og dagpeningar slysabótanna fylgist nokkurn veginn að. En verði sá hluti þessa frv., sem nú er borið fram, sem felur þessar breyt. í sér, gerður að lögum, þá hækka dagpeningar einstaklinga nú upp í 161% hjá einstaklingi og hjóna upp í 196% og vegna barna um 169% . Í einni samþykkt Alþjóðavinnumálasambandsins, sem Ísland er aðili að og fjallar um lágmark félagslegs öryggis, er áskilið, að lágmark dagpeninga vegna slysa sé 50% af launum, og er þá miðað við hjón með tvö börn. Dagkaup verkamanna er nú um kr. 165.36, og lágmarksbætur skulu því samkvæmt þessari alþjóðasamþykkt vera um kr. 82.68, og ef frvgr. verður lögtekin, næst þetta mark. Dánarbæturnar nema nú 87130 kr. rúmum fyrir lögskráðan sjómann, en 19143 aðeins hjá öðrum. Munurinn á dánarbótum hjá þeim, sem vinna í landi, og þeim, sem vinna á sjó, er þess vegna um 68 þús. kr. og ekkja landvinnumannsins fær því ekki nema litið brot af því, sem ekkja sjómannsins fær við missi maka síns. Þeir, sem þetta frv. undirbjuggu, töldu, að það yrði tæpast komið auga á skynsamlegar ástæður fyrir því, að t.d. kona, sem missir mann sinn af slysförum við vegavinnu, fái aðeins 19 þús. kr. rúmar, á sama tíma sem kona, sem missir mann sinn, sem er sjómaður, fái 87 þús. kr. Nefndin hefur því lagt til, að þessar dánarbætur vegna slysa verði hafðar jafnar í báðum tilfellum og hækkaðar upp í 90 þús. kr., og er það aðalbreytingin, sem í frv. felst, fyrir utan þessar hækkanir á dagpeningunum, sem ég gat um áðan. Ýmsar smærri breytingar eru í frv., svo sem heimild til að láta slysabætur fylgja almennu kaupgjaldi, og þó nokkuð fleira, sem ég skal ekki rekja. Þriðji þátturinn í sambandi við undirbúning þessa máls gerist svo í sambandi við þá lausn efnahagsvandamálanna, sem ríkisstj. ákvað að beita sér fyrir og nú hefur verið lögfest. Var í því sambandi ákveðið, að fjölskyldubætur yrðu stórhækkaðar eða yrðu látnar vera 2600 kr. með hverju barni, í stað þess að nú eru ekki greiddar neinar fjölskyldubætur með tveim fyrstu börnunum og aðeins um það bil hálfar með þriðja barni, og bæturnar á þau börn, sem þar fram yfir eru, nema á fyrsta verðlagssvæði 2331 kr., en 1748 kr. á öðru verðlagssvæði. Þar sem þessar fjölskyldubætur eru að fullu greiddar úr ríkissjóði, var talið sjálfsagt, að bæturnar yrðu hafðar jafnar á báðum verðlagssvæðunum. Þessar fjölskyldubætur ásamt fyrirhuguðum niðurgreiðslum eru taldar munu nægja til að bæta vísitölufjölskyldunni upp þær verðhækkanir, sem óumflýjanlegar hljóta að verða vegna gengisbreytingarinnar, að undanskildum 3 vísitölustigum, og að fjölskylda með þrjú börn og sömu tekjur muni sleppa skaðlaus. Taldi ríkisstj. rétt að taka fyrst og fremst tillit til barnafjölskyldna, sem verðhækkanirnar bitna meira á en hinum barnlausu og eiga verra með að standa undir hækkuninni, og svo til þeirra annarra, sem tekjurýrir eða tekjulausir eru, eins og ellilífeyrisþegar, öryrkjar, einstæðar mæður o.s.frv. Árlegur ellilífeyrir var því, enda þótt hann komi hvergi fram í neinum vísitöluútreikningi, hækkaður samtímis mjög verulega, eða um 20%, rúm þó, umfram þau 20% , sem gert var ráð fyrir í frv. í fyrra, eða í allt, ef báðar hækkanirnar eru teknar saman, um 44% frá því, sem gildir um núverandi bætur. Í tölum verður þetta þannig, að ellilífeyririnn verður samkvæmt frv. fyrir hjón á fyrsta verðlagssvæði 25920 kr. í stað 15927 kr. nú og 19440 kr. á öðru verðlagssvæði í stað 11945 kr. nú. Þetta eru geysimiklar hækkanir, eða um 44% frá því, sem áður var, og rúmlega þó, eins og ég sagði. Fyrir einstaklinga eru tilsvarandi tölur með sömu hækkunum 14400 kr. í stað 9954 á fyrsta og 10800 kr. í stað 7465 kr. á öðru. Í þessu sambandi er vert að benda á það, sem líka hefur þýðingu og kemur fram í bótahæðinni umfram þessar hlutfallstölur, sem ég nefndi, að í frv. er gert ráð fyrir, að mismunurinn á milli einstaklingsbótanna og bóta til hjóna verði minnkaður frá því, sem nú er, þ.e.a.s. nú eru bótagreiðslurnar til hjóna ákveðnar þannig, að hjónum eru reiknaðar tvöfaldar einstaklingsbætur, að frádregnum 20%, en í þessu frv. er gert ráð fyrir, að hjónabæturnar verði tvöfaldar einstaklingsbætur, að frádregnum aðeins 10% . Og þetta verður líka nokkuð til hækkunar á bótunum fyrir hjónin umfram þessar prósentutölur, sem ég nefndi áðan, enda er, eins og menn sjá, hjónahækkunin hærri en þau 44%, sem lögð voru til grundvallar. Eins og fram kemur í þessum tölum, er hækkun bótanna á öðru verðlagssvæði ekki eins mikil og á fyrsta verðlagssvæði, en á móti því kemur, að hækkun fjölskyldubótanna á öðru verðlagssvæði er talsvert hærri en hækkun þeirra á fyrsta verðlagssvæði. Annars vil ég segja um skiptingu landsins í verðlagssvæði það, að ég tel vafasamt, að hún eigi rétt á sér öllu lengur og hvort ekki séu eiginlega horfnar þær meginorsakir, sem lágu til grundvallar því, að landinu var þannig skipt. Verðlagssvæðin eru, eins og kunnugt er, annars vegar kaupstaðirnir og þau kauptún, ef einhver eru, þar sem íbúatalan er 2000 eða þar yfir, og hins vegar öll önnur sveitarfélög á landinu. Iðgjaldagreiðslurnar á þessum svæðum eru mismunandi og bæturnar einnig mismunandi, en þetta getur komið dálítið óeðlilega út fyrir bótaþegann og jafnvel fyrir iðgjaldsgreiðandann líka, að landinu sé skipt á bennan hátt, - en það er mál fyrir sig og ekki rétt að blanda því inn í þetta. En því hreyfi ég þessu, að nokkurt álitamál var, þegar þessar hækkanir á lífeyrisbótunum voru ákveðnar, hvort skipta skyldi þeirri upphæð, sem ríkissjóður leggur til í þessu skyni, jafnt á milli eða hvort haga skyldi greiðslunum í svipuðum hlutföllum og áður var gert, þar sem framlag ríkissjóðs í þessu skyni er ekki nema tiltölulega lítill hluti af sjálfum kostnaðinum við lífeyrissjóðsgreiðslurnar. En niðurstaðan varð sem sagt þessi, og hún var helguð af því m.a. líka, að fjölskyldubæturnar á öðru verðlagssvæði hækka meira en á fyrsta verðlagssvæði, vegna þess að þær bætur voru áður nokkru hærri á því fyrsta, en báðir fá nú jafnt, og er talið, að þetta muni meira en mæta þeim litla mismun, sem þarna verður á hækkuninni til ellilífeyrisbótaþeganna á fyrsta og öðru verðlagssvæði. Tryggingastofnun ríkisins var beðin um umsögn um þetta atriði, og ég held ég geri rétt í því að lesa hana upp, því að hún skýrir málið nokkuð, enda geri ég ráð fyrir, að hv. nefnd, sem þetta mál fær til athugunar, taki þetta atriði til athugunar sérstaklega. Tryggingastofnun ríkisins segir svo um þetta: Gert hefur verið ráð fyrir, að ríkissjóður taki á sig þá útgjaldaaukningu, sem hækkun bóta lífeyristrygginganna frá því, sem í frv. frá 1959 segir, hefur í för með sér. Ef ætlunin hefði verið að skipta þessari fjárhæð milli bótaþega án tillits til, á hvoru verðlagssvæði þeir voru, hefði mátt hugsa sér eftirfarandi reglu: 1. að bætur, sem nú eru greiddar, hækki um sömu krónutölu á báðum verðlagssvæðunum, t.d. ellilífeyrir einstaklinga úr 12000 kr. í 14400 kr. á fyrsta og úr 9000 kr. í 11400 kr. á öðru verðlagssvæði, og 2. að nýjar bætur, fjölskyldubætur með fyrsta og öðru barni, verði jafnháar á báðum v erðlagssvæðum. Þessa reglu telur stofnunin ruglingslega í framkvæmd. Í staðinn er nú gert ráð fyrir, að aliar fjölskyldubæturnar verði jafnháar á báðum verðlagssvæðunum, en fyrir margar fjölskyldur þýðir það meiri hækkun á öðru en fyrsta verðlagssvæði. Sem dæmi má nefna t.d. fjögurra barna fjölskyldu. Fjölskyldubætur hennar eru sem hér segir: Á fyrsta verðlagssvæði skv. nýju lögunum 10400 kr., skv. eldri ákvæðum 3600, mismunur 6800 kr. til hækkunar. En á öðru verðlagssvæði verða nú greiddar 10400 kr., var áður greitt 2700 kr., mismunurinn 7700 kr., eða 900 kr. meiri hækkun í fjölskyldubótum til þessarar fjölskyldu á öðru verðlagssvæði heldur en á því fyrsta. Í áætlun, sem Tryggingastofnunin hefur gert um ársútgjöld lífeyristrygginga, er talið, að auk þess að taka á sig greiðslu fjölskyldubóta þurfi ríkisjóður að hækka framlag sitt til lífeyristrygginganna úr 71.1 millj. í 80.9 millj. eða um 9.8 millj. Lausleg áætlun sýnir, að af þessari upphæð mundu fara 6.2 millj. til bóta á fyrsta verðlagssvæði, en 3.6 millj. til bóta á öðru verðlagssvæði. Síðastnefnda upphæðin þyrfti hins vegar að hækka í 4.9 millj, kr. til þess að samsvara að krónutölu á hvern bótaþega 6.2 millj. á fyrsta verðlagssvæði. Hækkunin úr 3.6 millj. kr. í 4.9 millj. þýddi, að bætur á öðru verðlagssvæði gætu orðið 23.6% lægri en bætur á fyrsta verðlagssvæði í stað 25%, eins og nú er. Ellilífeyrir einstaklings yrði þá t.d. 11000 kr. í stað 10800, og munar þarna 200 kr. á bótaþega.“ Þetta var skýrsla Tryggingastofnunarinnar um þetta mál, en ég vildi sérstaklega vekja athygli á þessu eða biðja þá n., sem þetta fær til athugunar, að líta sérstaklega á þetta atriði, sem er vandmeðfarið. Ástæðan fyrir því, að ekki var lagt í að kanna þetta betur af ráðuneytinu, var sú, að það var talið sjálfsagt og eðlilegt, að þessi l. yrðu öll tekin til athugunar á ný mjög bráðlega, þar sem t.d. skerðingarákvæði almannatryggingalaganna eða lífeyrisgreiðslnanna fellur úr gildi um næstu áramót, og verður sjálfsagt að gera ýmsar athuganir á l. í því sambandi, og þá var ákveðið að flytja a.m.k. frv. með þessu ákvæði um bótagreiðslurnar á báðum verðlagssvæðunum, eins og fram kemur í frv. Hækkun fjölskyldubótanna og ellilífeyrisins eru þær breytingar frá núgildandi lögum, sem mestu varða. Aðrar bætur eru þó að vísu margar færðar til hækkunar í frv., og ég tel rétt að minnast á nokkrar þegar við þessa umr., án þess að fara að ræða frv. grein fyrir grein. Árlegur barnalífeyrir á að hækka skv. frv. á fyrsta verðlagssvæði úr 5104 kr. í 7200 kr. og á öðru verðlagssvæði úr 3828 kr. í 5400 kr. En nú eins og áður eru ekki greiddar fjölskyldubætur með þeim börnum, sem barnalífeyrir er greiddur með. Ekkjubætur, sem greiddar eru konum, sem verða ekkjur, í 3 mánuði, eftir að þær hafa misst mann sinn, hækka verulega, og sömuleiðis hækka mæðralaun, sem greidd eru ógiftum mæðrum, ekkjum og fráskildum konum, sem hafa börn á framfæri sínu. Og enn fremur er gert ráð fyrir, að fæðingarstyrkir hækki. Kaflinn um slysatryggingarnar í þessu frv., sem hér hefur verið lagt fram, er tekinn upp lítið breyttur úr frv. því, sem ég sagði frá áðan, að samið var í fyrra af n. þeirri, sem þáverandi félmrh. skipaði til endurskoðunar á því atriði, svo að ég þarf ekki mikið að fara út í það, en ég skal aðeins lesa þó helztu breytingarnar í tölum frá gildandi l., bæði um hækkun dagpeninga og dánarbóta. Áður en ég kem að því, tel ég rétt að gera grein fyrir, hver mæðralaun og ekkjubætur verða í tölum, en það er þannig, að mæðralaun eru nú ekki greidd til konu, sem á ekki nema eitt barn. Nú er gert ráð fyrir, að á fyrsta verðlagssvæði fái hún 1400 kr. Með 2 börnum hækka mæðralaunin úr 3300 kr. í 7200 kr. á fyrsta verðlagssvæði og með 3 börnum úr 6636 kr. í 14400 kr. Fæðingarstyrkur hækkar úr 1700 kr. í 2160 kr., allt miðað við fyrsta verðlagssvæði. Ekkjubætur við dauðsfall maka, sem greiðist í 3 mánuði, ef ekkja hefur ekki barn innan 16 ára aldurs á framfæri sínu, hækka úr 1165 kr. í 1440 kr., og ef ekkja hefur barn á framfæri sínu, þá greiðast henni jafnháar bætur í 3 mánuði og að auki pr. mánuð í 9 mánuði skv. núgildandi lögum 874 kr., en það hækkar í 1080 kr. Slysadagpeningarnir hækka fyrir kvænta karla og giftar konur úr kr. 47.80 á dag í 68 kr. Hjá einstaklingum hækkar þessi upphæð úr kr. 41.35 upp í 60 kr., og fyrir börn hækka greiðslurnar úr kr. 6.45 fyrir hvert barn á dag upp í 8 kr. Greiðslurnar vegna dauðaslysa hækka, eins og ég var búinn að minnast á áður, upp í 90 þús. kr. og verða jafnar til allra. Í þessu sambandi eða í framhaldi af þessu vildi ég minnast lítils háttar á svokallaðar iðgjaldagreiðslur skattleysingja. Skv. núgildandi l. á hver maður, sem engan tekjuskatt greiðir, kröfu til þess, að viðkomandi sveitarfélag greiði hans iðgjald. Það eiga allir rétt til þess að sækja um það, að sveitarfélagið greiði iðgjaldið, samkv. núgildandi lögum, en sveitarfélögin eru ekki skyld til þess að borga nema fyrir þá, sem engan skatt greiða. Nú kemur það til, sem lýst hefur verið af hálfu ríkisstj., að skattleysingjarnir verða æði margir, eftir að þær breyt. hafa verið gerðar á tekjuskattslögunum, sem boðaðar hafa verið, svo að það kemur náttúrlega ekki til mála að miða skylduna til iðgjaldagreiðslu hjá sveitarfélagi við skattleysi. Þess vegna hefur sú leið verið farin í frv. að miða skylduna til iðgjaldagreiðslu hjá sveitarfélagi við það, að viðkomandi hafi jafnmiklar tekjur og áður hefðu gert hann skattlausan, samkv. gömlu l., þannig að raunverulega verður engin breyt. á hjá manni með sömu tekjur og áður hvað þetta snertir. Sá, sem var skattlaus áður og átti þess vegna kröfu á sveitarfélagið, hann á með sömu tekjum eftir þessu frv. rétt til þess, að sveitarfélagið haldi áfram að greiða fyrir hann. Ég veit ekki, hvort það er ástæða til þess, að ég fari öllu lengra út í það að gera grein fyrir þessu frv. Bæði hefur nokkuð verið rætt um það áður og svo eru ýtarlegar og skýrar greinargerðir, sem fylgja því. Ég vil aðeins geta þess, að gildistökutíminn er nokkuð misjafn eftir því, hvaða hlutar frv. eru. Bætur lífeyristrygginganna skulu greiðast samkv. þessum l. frá 1. febr. nema fjölskyldubætur, sem fyrst greiðast samkv. lögunum frá 1. apríl. Þó skulu ákvæðin um framlög vegna fjölskyldubóta og önnur framlag til lífeyristrygginga gilda frá 1. jan. og ákvæði 21. gr. um iðgjöld og framlög til sjúkrasamlaga gilda um iðgjöld og framlög fyrir tímann eftir 31. des. 1959, þannig að gildistökutíminn bæði fyrir nokkrar bótagreiðslurnar og fyrir iðgjaldagreiðslurnar er ekki alveg sá sami, en þótti ekki rétt að binda það öðruvísi en hér er gert ráð fyrir í frumvarpinu. Þá spyrja menn að vonum: Hvað kostar allt þetta? Ég því er ekki að leyna, að hér er um að ræða þá stórkostlegustu breytingu á almannatryggingalögunum, sem gerð hefur verið, síðan þau tóku gildi. Og til þess að sjá, hversu geysilega stór þessi breyt. er, þarf ekki annað en að líta á fskj. 3, sem fylgir frv. Þar er sýnt fram á, að heildargreiðslurnar fyrir 1960, sem upphaflega voru taldar að mundu koma til framkvæmda af Tryggingastofnun ríkisins, eru 183 millj. kr., en gjöldin samkv. þessu frv., ef að lögum verður, eru áætluð 384.6 millj. kr., þ.e.a.s. hækkunin er um 200 millj., rétt rúmar, á 183 millj., þ.e.a.s. hún er yfir 100%. Hún skiptist þannig á bótagreiðslur, að ellilífeyrir hækkar úr 80 millj, upp í 125 millj. eða um rúmlega 50%, örorkulífeyrir hækkar úr 25 millj. kr. upp í 37.6 millj. eða líka um ca. 50%, örorkustyrkur hækkar úr 2 millj. og upp í 3 millj., sömuleiðis um 50%, barnalífeyrir óendurkræfur hækkar úr 10.3 í 14.5 millj. eða nálægt 40% og fjölskyldubæturnar hækka úr 27 millj. kr. upp í 153 millj. eða um 560%, mæðralaunin hækka úr 4.2 millj. upp í 11.7 millj. eða nálgast að þrefaldast. Þetta er sú stórkostlegasta breyting, eins og ég sagði, sem nokkurn tíma hefur verið gerð á þessum lögum, og á að geta komið mjög til bóta þeim, sem mest þurfa á bótum að halda í lífsbaráttunni, þ.e.a.s. barnmörgum fjölskyldum og ellihrumum gamalmennum, einhleypum mæðrum og ýmsum slíkum, sem erfiðast eiga uppdráttar. Ég held, að það megi segja, að þegar þessar bætur eða bótafyrirkomulag er komið til framkvæmda, þá sé Ísland komið allnærri því að hafa sínar tryggingabætur jafnar því, sem bezt gerist erlendis. Í grg., sem fylgdi frv., sem lagt var hér fram í fyrra, er gerð tilraun til þess að gera samanburð á Íslandi, Danmörku og Svíþjóð, að því er varðar ellilífeyri einstaklinga. Þar er komizt að þeirri niðurstöðu, að á Íslandi séu ellilaunin 17% af launum verkamanna, í Danmörku 30.2% og í Svíþjóð 35%. Þetta er um lífeyri einstaklinga. Það er auðvitað rétt, eins og gert er í grg., að taka fram, að í núgildandi löggjöf er heimild til þess að tvöfalda þennan lífeyri í alveg sérstökum tilfellum, en sú takmörkun eða sá hemill getur maður sagt á þessari greiðslu er þó sá, að þær upphæðir, sem í þetta fara, mega ekki fara fram úr 7% af heildarlífeyri fyrra árs. Þetta 7% takmark er nú hækkað upp í 10% og getur náttúrlega hækkað þessa tölu nokkuð, ef hún er tekin með, en ef hún er ekki tekin með, þá er þarna um 17% hjá okkur að ræða á móti 30% í Danmörku og 35% í Svíþjóð. En verði þetta frv., segir n, í sinni grg., samþ., þá er prósentan komin upp í 23.8 á Íslandi, og með þeirri aukningu, sem nú er gerð, nálgast prósentan að verða 30 eða mjög svipað hlutfall á milli ellilífeyris og launa eins og: í Danmörku er, en þó heldur minna, og talsvert minna en er í Svíþjóð. Hjá hjónum verður samanburðurinn Íslandi nokkru hagstæðari, því að það var þó þannig, að hjón höfðu hér 27.3%, í Danmörk 45.4%, í Svíþjóð 46.7%. Með ákvæðum frv. í fyrra hefði prósentan á Íslandi hækkað upp í 42.8%, og með þeirri breytingu, sem enn er bætt við með því frv., sem hér liggur fyrir, virðist, að hlutfallið sé komið rétt undir 50%. og orðið sennilega lítið eitt hærra en í báðum löndunum, Danmörku og Svíþjóð. Þetta tekur til hjóna, hitt tilfellið tók til einstaklinga. En ég fullyrði það, að með þessari breyt., sem hér er lagt til að gera, komumst við á bekk með þeim þjóðum, sem lengst eru komnar á þessu sviði. Ég viðurkenni, að nokkurn þátt í setningu þessara ákvæða eiga efnahagsráðstafanirnar, sem nú hafa verið gerðar, vegna þess að ríkisstj. þótti hagkvæmt að deyfa að nokkru þann brodd, sem að þessu fólki snýr, einmitt með þessum breytingum á almannatryggingalögunum. En ég vil láta í ljós þá von, og ég veit, að ég mæli það fyrir munn allra hv. þingmanna, að þó að okkur takist innan einhverrar tíðar að koma þeim málum á þann grundvöll, að ekki þurfi lengur til skerðingar að taka hjá einstaklingum í landinu, þá megi þessi ákvæði tryggingalaganna halda áfram að vera í gildi, eins og þau eru hér borin fram, og kannske aukið við þau til jafns við aðrar þjóðir, sem enn eru betri, ef við eigum kost á því. Ég álít það aðalsmerki fyrir íslenzku þjóðina, að hún treysti sér til að gera vel við þetta fólk, bæði það, sem á í örðugleikum vegna fjölskyldustærðar, og eins hina, sem rýrar eða engar tekjur hafa. Um frv. var fullkomið samkomulag alla tíð í ríkisstj. og enginn ágreiningur um einstök atriði. Það getur náttúrlega vel verið, að sum atriðin megi við nánari athugun endurbæta, og ég fyrir mitt leyti er opinn fyrir því að hlusta á öll skynsamleg rök á þá átt. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að að þessari umr. lokinni verði frv. vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég á sæti í þeirri hv. n., sem hæstv. ráðh. óskar að mál þetta fari í, og er þar formaður. En með því að ég er á förum um nokkurt skeið til útlanda, þá fæ ég ekki tækifæri til þess að ræða það mál í þeirri n. eða hér á þinginu og vildi því við þessa umr. segja hér nokkur orð um málið í heild. Ég sé, að frv. er borið fram, eins og hæstv. ráðh. tók fram, eftir að það hefur verið athugað og undirbúið eða samið í n., sem skipuð var á símum tíma, þ.e. 16. apríl 1958, til þess að endurskoða sérstaklega, eins og tekið er fram í aths. við frv., að hækka grunnupphæðir elli-, örorku- og barnalífeyris, að heimila allt að tvöföldun barnalífeyris vegna munaðarlausra barna, að greiða að einhverju leyti lífeyri með barni látinnar móður og að jafna að einhverju eða öllu leyti aðstöðu einstaklinga gagnvart tryggingalögunum. Hér er því um að ræða raunverulega heildarendurskoðun á löggjöfinni. En eins og kunnugt er, hefur þessi löggjöf verið endurskoðuð svo að segja árlega siðan 1946, er hún var fyrst löggilt, upp tekin, og þegar maður lítur á það út af fyrir sig, að hér er um heildarendurskoðun að ræða, þá finnst mér, að það séu ýmis atriði, sem þurfi að taka til athugunar og hafa samráð við hæstv. ríkisstj. um, hvort ekki sé hægt að fá breytingar á. En einmitt með því að sett eru hér inn síðar ákvæði í sambandi við ráðstafanir í efnahagsmálum þjóðarinnar, þá hefði ég haldið og vildi beina því til hæstv. ráðh., að það væri eðlilegra og réttara að gera sérstakar breyt. á lögunum í tilefni af þeim breytingum, því að það verða áreiðanlega ýmis ákvæði í heildarendurskoðun l. eða í heild á frv., sem koma til með að valda mjög miklum ágreiningi í framkvæmd og samþykki á Alþ., og skal ég benda hér á nokkur atriði, sem eru alveg óháð því, sem verið er að gera í sambandi við efnahagsmálin. Ég vil benda á, að frá því fyrsta hafa verið sífelldar umr, og áskoranir um það að gera landið að einu verðlagssvæði, og eins og hæstv. ráðh. talaði um, þá er orðin sú gerbreyting á þessu frá því 1946, að það er raunverulega ekki stætt á því lengur að hafa tvö verðlagssvæði í landinu. Það er ekki orðið neitt ódýrara nú, eins og var þá, að búa á þeim svæðum, sem sett voru þá undir annað verðlagssvæði. Þar m.a. skal ég benda á, að allir flutningar frá innflutningshöfnunum til þessara svæða gera allar vörur miklu dýrari en þær geta verið á innflutningshöfnunum, svo að ég aðeins taki eitt dæmi. Ég skal einnig benda á, að svo að segja allir bændur landsins verða að lúta því að neyta miklu dýrari mjólkurafurða en gert er í bæjunum á fyrsta verðlagsvæði, svo að aðeins séu tekin nokkur dæmi. Og svo má um fleira segja. Rafmagn úti í sveitunum og þorpunum kostar miklu meira nú en það kostar hér í Reykjavík, og svo má lengi halda áfram, svo að mér sýnist, að það sé burt fallinn alveg grundvöllurinn fyrir því að hafa tvö verðlagssvæði í landinu. Þá vil ég einnig benda á annað atriði, sem hefur valdið mjög miklum ágreiningi, og það er skerðingarákvæðið í sambandi við örorku og ellilífeyri. Það var hugsað fyrst í upphafi, að skerðingarákvæðið ætti að falla niður 1950. Það var síðan framlengt og hefur verið framlengt síðan ár eftir ár, þar til nú á það að falla í burtu í lok ársins 1960, þ.e.a.s. fyrir 1. jan. næsta ár. Ég sé ekki, að það sé um það neitt hér í þessu frv., og vil biðja hæstv. ráðh. afsökunar, ef mér skyldi hafa yfirsézt um það, en ég vildi gjarnan heyra um það, hvort það sé hugsað að láta skerðingarákvæðið falla niður skilyrðislaust 1. jan. 1961. Mér er sagt, að eftir athugun, sem hafi verið gerð á þeim málum, muni það kosta um 25–30 millj. kr., og þá þarf sannarlega að gera ráðstafanir til þess að taka upp einhverjar tekjur í staðinn. Þá er eitt enn, sem hefur valdið mjög miklum deilum, og það er það, hvort atvinnurekendur eigi ekki að vera skyldutryggðir. Eins og nú er, eru atvinnurekendur ekki skyldutryggðir, nema aðeins þeir atvinnurekendur, sem stunda sjó og eru lögskráðir á skip. Hinir eru ekki skyldutryggðir, og það eru mjög háar raddir um það að krefjast þess, að allir þegnar í þjóðfélaginu séu skyldutryggðir og hafi þar af leiðandi sömu bætur. Þá er enn eitt mjög mikið ágreiningsatriði, og það er, hvers vegna ekki séu greiddar sömu bætur til hjóna, sem búa saman, eins og til hjóna, sem búa sitt í hvoru lagi. Þetta er eitt af ágreiningsatriðum í tryggingalöggjöfinni, og ég hygg, að það verði ekki staðið til lengdar á móti því að leiðrétta það ákvæði í löggjöfinni. Þetta vildi ég hafa látið koma fram í sambandi við þær breyt., sem ég tel, að þurfi að ræða nánar, áður en frv. kemur aftur úr nefnd. Ég skal svo ekki ræða mikið frv. í heild að öðru leyti, en ég vænti þess, að sú n., sem fær þetta til meðferðar, taki þessar mínar ábendingar til athugunar, ræði þær við hæstv. ráðh. og sjái, hvort hægt sé að fá um það samkomulag, því að ég hygg, að það verði allmikill hluti hér af hv. þm., sem verði mér sammála í því, að það beri að gera þær breytingar á þessum atriðum, sem ég hef minnzt á. Ég skal svo ekki tefja hv. d. frekar, en vildi láta þetta hafa komið fram við 1. umr.



Herra forseti. Við höfum oft fengið að heyra það í sambandi við meðferð frv. um efnahagsmál, að miklar sárabætur ættu að koma til þess að draga úr þeim þungu búsifjum, sem sjálf efnahagslöggjöfin bakaði mönnum, og hefur þá sérstaklega verið vitnað til, að ellistyrkur ætti að hækka um 44% og örorkulífeyrir þar með og að miklar bætur ættu að koma til barnmargra fjölskyldna í formi fjölskyldubóta. Nú höfum við fengið að sjá þetta í þessu frv., og það er vissulega rétt, að ellilífeyririnn hækkar, eins og frá hefur verið skýrt, um 44%, og örorkulífeyririnn einnig og breytingarnar á fjölskyldubótunum eru einn stærsti útgjaldaliðurinn við þetta frv. Hins vegar er það nú svo, eins og hæstv. félmrh. tók hér fram áðan, að breytingarnar á lífeyristryggingunum samkvæmt þessu frv. eru að mestu leyti undirbyggðar af milliþn., sem fjallaði um þá þætti tryggingamálanna, og breyt. á slysatryggingunum að mestu leyti í samræmi við niðurstöður milliþn. einnig, sem starfaði að endurskoðun þess þáttar af almannatryggingunum. Hvorar tveggja breytingarnar eru til stórbóta, og það má því segja, eins og hv. 1. þm. Vestf. nefndi það hér áðan, að hér sé um heildarendurskoðun að ræða á tryggingalöggjöfinni. Ég verð að segja það, að þótt ég fagni þeim hækkunum, sem hér verða, þá óttast ég það, að þær afleiðingar efnahagsmálalöggjafarinnar, sem koma til með að skella á hverjum þjóðareinstaklingi nú eftir nokkrar vikur, muni að miklu leyti éta upp þær kjarabætur, sem í þessu frv. felast, og er það mjög miður. Þarna hefðu þurft að verða á verulegar og varanlegar kjarabætur til handa gamalmennum, öryrkjum og hinum barnmörgu fjölskyldum í landinu og þeim, sem verða fyrir slysum og á annan hátt eru hjálparþurfi í þjóðfélaginu. En ég er sem sagt því miður hræddur um, að þessi aðstoð verði skammvinn, þ.e.a.s. að hún étist fljótt upp að mestu leyti af hinum þungu búsifjum gengislækkunarinnar og efnahagsmálalöggjafarinnar nýju yfirleitt. Ég vil taka undir það með hv. 1. þm. Vestf., að ég hefði vænzt þess, að með þessari heildarendurskoðun tryggingalöggjafarinnar yrði landið gert að einu verðlagssvæði. Ég hef margsinnis flutt tillögur um það, að hætt væri við að skipta landinu í tvö verðlagssvæði, og hef talið, að það séu mjög mörg ár síðan þær breytingar hefðu gerzt í okkar þjóðfélagi, að gild rök væru fallin burt fyrir því að skipta landinu í tvö verðlagssvæði með 20–25% mismun á bótum og iðgjöldum. Ég veit að vísu, að það var leitað til sveitarstjórnanna í landinu, þegar seinasta endurskoðun fór fram, og meiri hluti sveitarstjórnanna mun hafa mælt með því, að haldið væri áfram að skipta landinu í tvö verðlagssvæði. En það var líka mikill hluti af sveitarstjórnunum, sem engu svaraði, og svörin voru þess vegna ekki mjög sannfærandi, þó að naumur meiri hl. þeirra sveitarstjórna, sem svöruðu, væri með því að skipta landinu í tvö svæði. Rökin fyrir því að skipta landinu í tvö verðlagssvæði hljóta að hafa verið tvenns konar: Í fyrsta lagi, að það væri dýrara að lifa í hinum stærri kaupstöðum, og þess vegna ættu þeir að fá hærri bætur, þeir sem þar byggju. Rök þau, sem hv. 1. þm. Vestf. færði hér fram áðan um það, að það væri eins dýrt að lifa úti á landsbyggðinni og hér, eru fullgild. Það veit hver maður, að vara, sem flutt er inn til Reykjavíkur og siðan á að flytjast þaðan út um landið, hleður á sig auknum kostnaði og verður dýrari. Það er t.d. vitað, að kolatonnið, þegar það er komið hér austur á Suðurlandsundirlendið frá Reykjavík, það er orðið nokkrum hundruðum króna dýrara en það er hér, og eldsneytið er nokkuð stór liður í framfærslukostnaðinum. Allar matvörur bæta á sig auknum kostnaði við það að vera fluttar yfirleitt hér til Reykjavíkur fyrst og síðan fluttar út um landið. Það, að húsnæðið sé ódýrara úti á landi, þau rök standast ekki, nema því aðeins að miðað sé við fullkomið húsnæði hér og lélegt húsnæði úti á landsbyggðinni. En það eru að öllu leyti fyllstu rök fyrir því, að það sé eins dýrt að byggja hús úti á landsbyggðinni og hér, og öll rök mæla raunar fyrir því, að það hljóti að vera dýrara, bæði verður öll þungavara til bygginga dýrari, þegar hún er komin út á landið, og svo mætti ætla, að tæknin væri fullkomnari hér í Reykjavík heldur en víða úti um landið og vinnubrögðin þannig, að þau gætu dregið úr kostnaði við byggingarnar í fjölmenninu. En hin rökin eru þau, að þegar ákvæðin voru sett um tvö verðlagssvæði, þá var það algild regla, að kaupgjald var hæst í Reykjavík, nokkru lægra í kaupstöðunum úti um land og lægst í þorpunum úti um land. En nú eru nokkur ár liðin síðan kaupgjald er nákvæmlega það sama í hinum smæstu þorpum úti um landið og í kaupstöðunum úti um landið eins og í Reykjavík, og það ætti að sýna, að menn hafa yfirleitt sams konar tekjur. Ef atvinnulífið stendur ekki veikari fótum þar en hér, þá hafa menn alveg sams konar möguleika til þess að greiða jafnhá iðgjöld í þeim hluta landsins, sem nú er látinn heita annað verðlagssvæði og er með lægri iðgjöldum, en kemur líka fram í því, að allar bætur verða þar 20 eða 25% lægri en á hinu svokallaða fyrsta verðlagssvæði. Þegar þess vegna litið er á hvor tveggja rökin, kaupgjaldið og þar með getu manna til þess að greiða sömu iðgjöld og greiða skuli í þéttbýlinu og vöruverðið hins vegar, kostnaðinn við að lifa, og komizt að þeirri niðurstöðu, að það sé sízt minni kostnaður úti um landið, þá er þetta orðin endileysa, og ég furða mig á því, að þetta skuli ekki lagað, þegar löggjöfin er nú endurskoðuð gagngert, rækilega. Þá eru það, eins og hv. 1. þm. Vestf. minntist á áðan, skerðingarákvæðin. Þau eru orðin svo hvimleið og viðurkennd sem svo tilfinnanlegt ranglæti, að það er leitun á manni, sem vill mæla skerðingarákvæðunum bót. Svo kemur hér frv., þar sem er um gagngera endurskoðun á tryggingalöggjöfinni að ræða, og ekkert ákvæði um það að afnema skerðingarákvæðin. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi talað um, að það þyrfti að taka það atriði sérstaklega til athugunar síðar á þessu ári, rétt ofan í allsherjar endurskoðunina. Það er vissulega rétt, að það eru nú í gildi ákvæði um það, að í árslok 1960, held ég, skuli skerðingarákvæðin falla burt, ef ekki komi sérstök ákvæði til. Það er þannig að vísu rétt, að sá tími styttist, þangað til þau eiga að falla niður, skerðingarákvæðin. En það er búið að framlengja þessi skerðingarákvæði hvað eftir annað, eins og hér var minnt á áðan, og þetta sýnist vera hið lífseigasta kvikindi af öllum kvikindum í okkar landi. Mér finnst því bóla á því, og ég óttast það, að það sé ætlunin að framlengja skerðingarákvæðin með einhverjum sérstökum aðgerðum, eftir að allsherjar- og heildarendurskoðunin hefur farið fram. Ég mun því freista þess að fá skerðingarákvæðin afnumin nú við afgreiðslu málsins hér á þingi í sambandi við þessa heildarendurskoðun. Ég tel það sóma þingsins, en ekki vansæmd, að ganga nú endanlega af skerðingarákvæðunum dauðum og því ranglæti, sem í þeim felst, en eiga ekkert á hættu með það, að þau verði kannske framlengd undir árslokin. Ég held, að um þau fjárhagsútgjöld, sem óneitanlega fylgja því að afnema skerðingarákvæðin, sé langbezt, að Alþ. það, sem nú situr og fjallar um tryggingalöggjöfina í heild, stórkostlegar breytingar á tekjum og gjöldum trygginganna, horfist í augu við þann vanda nú líka og reyni að sjá fram úr því, hvernig það getur staðið af sér að taka á sig þau auknu útgjöld, sem fylgja afnámi skerðingarákvæðanna. Mér þætti líka heldur syrta í álinn með afnám skerðingarákvæðanna, ef tillögur, sem kæmu nú fram í sambandi við þessa heildarendurskoðun um afnám skerðingarákvæðanna, yrðu felldar, þá mætti þegar sjá, að það væri ráðið að afnema þau ekki síðar á árinu. Ég tók eftir því, að hæstv. félmrh. sagði hér áðan, og virtist mér hann þar vera að túlka sína persónulegu skoðun, að hann teldi, að það væri mjög vafasamt, að skipting landsins í tvö verðlagssvæði ætti lengur rétt á sér, og heyrði ekki betur en hann væri miklu fremur inni á því, að landið ætti, eins og nú stæðu sakir; að vera eitt verðlagssvæði með jöfnum iðgjöldum og jöfnum bótagreiðslum, hvar sem menn eru búsettir á landinu, og ég vænti þess vegna, að frá hans hendi komi stuðningur við þá skoðun mína og hv. 1. þm. Vestf., að landið eigi nú að vera eitt verðlagssvæði, hvort sem litið er á kostnaðinn við að lifa á hinum ýmsu stöðum í landinu eða getuna til þess að greiða hin sömu iðgjöld, og önnur rök geta þar varla komið til greina. Um skerðingarákvæðin, um afstöðu hans til þeirra, heyrði ég ekki neitt á honum, en það er sem sé rétt, að um það, hvort þau eiga að halda áfram eða afnemast verður að taka ákvörðun, áður en þetta ár er liðið, - eða réttara sagt, ég tel sjálfsagt að ganga svo frá löggjöfinni nú, að þau verði afnumin, enda held ég, að frambjóðendur allra flokka hafi mjög lýst því yfir fyrir kosningarnar í haust, að þeir væru því efnislega fylgjandi, að skerðingarákvæðin yrðu afnumin. Og þá skýtur skökku við, þegar heildarendurskoðun á tryggingalöggjöfinni fer fram nokkrum vikum síðar, ef þm. sömu flokka stæðu ekki við þessar yfirlýsingar, sem hafa verið gefnar mjög víða um land fyrir kosningarnar, og einmitt þá með tilliti til þess, að gamla fólkið skyldi vita, hver afstaða þeirra væri til þessa viðkvæma máls. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að fjölskyldubæturnar eru stærsti útgjaldaliðurinn eða hækka mest allra gjaldaliða trygginganna, og það gerist aðallega við þessa breyt., að nú er ætlunin að borga 2600 kr. með öllum börnum, fyrsta barni hjá hjónum jafnt og með því tíunda, og það má vissulega deila um réttlætið í því. Það má líka deila um, hvort það er nokkurt vit í því sem félagsmálalegri aðgerð að haga þessu svo, og mér er nær að halda, að fólk yfirleitt segi sem svo: Það var engin brýn þörf á því að fara að greiða með fyrsta og öðru barni. - Þetta hefur verið gert áður, að greiða með öðru barni, og það naut lítilla vinsælda. Fólk var heldur hneykslað á því að vera að hlaupa undir bagga af þjóðfélagsins hendi með hjónum, sem ættu tvö börn. Og ég er þeirrar skoðunar, að félagsmálalega þýðingu, sósíala þýðingu hafi þetta ekki, en þetta veldur náttúrlega gífurlegum útgjöldum. Meginhlutinn af þeirri svimháu upphæð, sem fer til fjölskyldubótanna, fer til þessara fjölskyldna, því að þau hjón eru náttúrlega lang-langflest í landinu, sem eru með 1, 2 og 3 börn. Hinar fjölskyldurnar eru miklu færri, sem eru með 7, 8, 9 og 10 börn, en það eru þær fjölskyldur, sem hefðu þurft að fá hinar meiri háttar hækkanir á fjölskyldubótunum. En eins og lögin eru núna, eru fullkomnar fjölskyldubætur ekki komnar fyrr en með fjórða barni og svo upp úr, eftir því sem þeim fjölgar, en hækkanirnar, sem nú verða á 4., 5. og 6. barn o.s.frv., eru sáralitlar. Ég held, að þær séu eitthvað á þriðja hundraði króna eða eitthvað svoleiðis, miðað við það, sem nú er, sáralítil upphæð, sem hækkar með 4., 5. og 6. barni og hvað sem börnunum fjölgar eftir það. Meginhlutinn af þessari háu upphæð, sem fjölskyldubæturnar hækka, en þær hækka upp í 153 millj, úr 27, fer til hjóna með fá börn, en hækkanirnar eru minnstar hjá hjónunum með stóra barnahópinn, og þar að auki eru þær fjölskyldur mjög fáar, samanborið við hinar, og fá þannig mjög lítinn hluta af þessari gífurlegu gjaldahækkun hjá tryggingunum. Ég hefði haldið, að þarna væri ástæða til þess að breyta um prinsip, - ef ekki hætta alveg við þá tilhugsun að greiða með fyrsta og öðru barni, þá a.m.k. að setja þar inn ákvæði um það, að menn yfir ákveðið tekjumark fengju ekki greiðslur með fyrsta, öðru eða jafnvel þriðja barni, og það væri þá eingöngu fólk með mjög lágar tekjur, sem fengi greiðslu með fyrsta, öðru og þriðja barni. Ég held, að það sé ekki brot á neinum meginreglum hjá tryggingunum, þó að þessu væri hagað svo, því að í öðrum greinum trygginganna hafa verið reglur, þar sem sett hefur verið mark miðað við tekjur, og það meira að segja er svo samkv. skerðingarákvæðunum gagnvart gamalmennum. Ef gamalmennin höfðu víssa tekjuupphæð, misstu þau niður rétt sinn til greiðslna frá tryggingunum, og þá held ég, að það væri öllu réttlætanlegra að láta einhver slík skerðingarmörk vera í gildi gagnvart auðmönnum, sem ættu tvö eða þrjú börn. Það verður því ekki borið fyrir sig með fullgildum rökum, að slik skerðingarákvæði, sem koma í veg fyrir það, að eitt gangi yfir alla, sem til trygginganna greiði, séu slíkt brot á meginreglum trygginganna, að þau séu óframkvæmanleg, því að þá þarf ekki annað en vitna til skerðingarákvæðanna gagnvart gamalmennum og öryrkjum, sem hefði verið miklu nær að hafa sem takmörkun gagnvart hátekjumönnum eða stóreignamönnum. Ég játa það hins vegar, að þetta frv. færir okkur sjálfsagt miklu nær þeim þjóðum, sem hafa tryggingamál sín í góðu lagi, eins og t. d. Danmörk og Svíþjóð, en þó virðist mér, að það sé það knappasta, að við náum þeirra stöðu eftir breytingarnar, sem hér eru lagðar til. En við vorum komin langt, langt aftur úr, eins og sést hér í grg. með frv., að við höfðum aðeins 17% í bótagreiðslum hjá tryggingunum miðað við laun verkamanna, þegar Danmörk hafði 30.2% og Svíþjóð 35%, og varðandi hjón vorum við með 27.3% , þegar Danmörk hafði 45.4% og Svíþjóð 46.7%. En við færumst þarna mjög nálægt þessum þjóðum, og hefði sjálfsagt verið talsvert til þess að stæra sig af að geta náð þessum þjóðum eða því sem næst, að því er snertir að gera vel til gamalmenna, öryrkja og þeirra, sem slasast, greiðslur dánarbóta o.s.frv., ef sú geigvænlega dýrtíðarflóðalda, sem nú er verið að velta yfir þjóðina, væri ekki að skella yfir eiginlega á sömu stundu og við gerum þessar breytingar á okkar tryggingalöggjöf og skola þannig mjög miklu af þessum endurbótum í burt, eins og flóðalda væri þar að verki. Ég skal svo láta máli mínu lokið. Ég mun freista þess í n. og síðar hér í þinginu, ef n. fengist ekki til þess að fallast á mín sjónarmið, - ég mun í fyrsta lagi beita mér fyrir því, að landið verði eitt, en ekki tvö verðlagssvæði, og ég mun ákveðið freista þess að koma inn ákvæði um það, að skerðingarákvæðin gagnvart gamalmennum og öryrkjum verði felld í burtu í sambandi við þessa endurskoðun l. og alls ekki tekin fyrir sem neitt sérstakt mál, þegar búið er að endurskoða lögin, og teldi það til bóta, að þau féllu niður nú með afgreiðslu þessa frv., jafnvel þótt maður ætti það víst, að þau féllu niður annars í árslokin, sem er þó engan veginn víst, þegar það væri hummað fram af sér nú í sambandi við þessa lagasetningu. Í þriðja lagi mun ég beita mér fyrir því, að það verði a.m.k. sett tekjuhámark hjá því fólki, sem eigi að fá fjölskyldubætur með fyrsta og öðru barni, en jafnvel láta athuga það rækilega, hvort ekki sé réttara að fella niður algerlega bætur með fyrsta og öðru barni og hækka eitthvað bæturnar til þeirra hjóna, sem hafa fjögur börn eða fleiri.



Herra forseti. Það er nú ekki mjög margt, sem ég þarf að svara þessum hv. þm., sem talað hafa. Ég er þeim þakklátur fyrir það, sem þeir hafa sagt jákvætt um afgreiðslu frv., og ég get tekið undir að verulegu leyti þær aths., sem þeir hafa haft að flytja. Það var í fyrsta lagi um verðlagssvæðin og skerðingarákvæðið. Ég lét þess getið í minni frumræðu, að ég teldi, eins og nú væri orðið högum háttað á þessu landi, að þá væri grundvöllurinn fyrir skiptingu landsins í verðlagssvæði að mínu viti að verulegu leyti a.m.k. fallinn í burtu. Og ég er þeirrar skoðunar líka, að það sé ekki eða a.m.k. tæpast grundvöllur fyrir því að halda þessari skiptingu landsins í verðlagssvæði áfram. En eins og hv. 4. landsk. þm. gat hér um í sinni ræðu, þá mun málið á sínum tíma hafa verið borið undir sveitarfélögin og þeim gefinn kostur á að láta skoðun sína í ljós um það, hvort ætti að halda þessari skiptingu áfram, og verulegur hluti þeirra, sem svöruðu a.m.k., hafa verið á þeirri skoðun, að þetta bæri að gera. Ég held þess vegna, að það væri ekki rétt að fella niður þessa skiptingu, sem þó er enn í tvö svæði, án þess að hafa á einhvern hátt leitað álits þeirra, sem við þessa löggjöf eiga að búa, og heyra, hvað þeir segja, og hlusta á þeirra rök. Það má vel hugsa sér það náttúrlega að fella niður þessa skiptingu og gera landið að einu verðlagssvæði, þó að sveitarfélögin séu mótfallin, en ég tel rétt, að á þau verði hlustað og þeim gefinn kostur á að segja sína skoðun á málinu. Hv. 4. landsk. þm. endurtók það oft, að hér væri um allsherjar breytingu að ræða og allsherjar endurskoðun á tryggingalöggjöfinni. Það skilst mér, að ekki hafi verið. Hér var nefnd á miðju árinu 1958 falið að endurskoða sérstakan þátt úr tryggingalöggjöfinni, og það sýnir sig bezt á því, að það var ekki um allsherjarendurskoðun að ræða þá, að árið eftir er annarri n. falinn annar þáttur úr löggjöfinni, og báðar þessar n. voru þess vegna með takmarkað verkefni, og við það var þeirra starf bundið og þeirra breytingar. Bæði frv., sem þessar nefndir sömdu, hafa verið lögð til grundvallar við samningu þessa frv., sem hér er borið fram, en það útilokar ekki, að það hafi ekki verið um neina allsherjar endurskoðun að ræða. Og ég er þeirrar skoðunar, að allsherjar endurskoðun þurfi nú að gera á l., einmitt taka þau öll fyrir. Báðir hv. þm. minntust á skerðingarákvæðið. Ég tel ekki þörf að gera nú neinar ráðstafanir út af skerðingarákvæðinu. Það hefur verið sett í lög, að skerðingarákvæðið falli úr gildi við áramótin næstu, og við það vil ég láta sitja. Ef ekkert skeður, fellur það af sjálfu sér niður, og mér finnst ekki ástæða til þess að fara á þessu stigi að hrófla við því, það er ekki nema tæpt ár þangað til að því kemur. Og annað, sem ég held að geri það enn minna nauðsynlegt nú en áður að nema þetta úr gildi, er það, að með hækkun á bótunum nú verður sjálfsagt einhver hópur manna, sem áður átti ekki rétt til þess að fá lífeyri, sem fær hann, vegna þess að sú upphæð, sem þarf til þess, að af honum verði tekinn rétturinn, verður að vera miklu hærri, eftir að bæturnar eru hækkaðar eins mikið og hér er gert. Mér finnst þess vegna, að það beri að afgreiða þessar breyt., sem í frv. felast, nú, taka síðan allt kerfið til gagngerðrar endurskoðunar á næstunni og ræða þá kannske fyrst og fremst um skiptingu landsins í svæði. Það er mikil breyting, sem af því leiðir, ef verðlagssvæðaskiptingin verður afnumin, og þarf mikla undirbúningsvinnu, og sérstaklega þarf hún að rökræðast við sveitarfélögin, a.m.k. þau, sem áður hafa beitt sér á móti henni. Hv. 1. þm. Vestf. taldi eðlilegra að gera sérstaka frv. vegna efnahagsráðstafana, þ.e.a.s. að mér skildist halda því í sérstökum kafla. Því er ég algerlega andvígur. Ég held, að það væri óæskilegt að miða þessar ráðstafanir, þó að þær séu kannske að einhverju leyti afleiðing af efnahagsráðstöfununum, við þær alveg sérstaklega og binda þær sérstaklega þeim, því að ég, eins og ég sagði í minni frumræðu, hef verið að vona, að þær bætur, sem við hér gefum þeim bótaþegum, sem í hlut eiga, þó að það sé vegna efnahagsráðstafananna nú, þá megi þær verða varanlegar og til varanlegra bóta fyrir þetta fólk. Hv. 4. landsk. þm. lét í ljós mjög einkennilega skoðun á fjölskyldubótunum. Hann tók ekki fram, hvort flokkur hans væri þessarar skoðunar eða hvort þetta væri hans persónulega skoðun. Hann sagði fyrst, að það mætti deila um það sem félagsmálalega aðgerð að greiða fjölskyldubætur með fyrsta og öðru barni, og síðar herti hann á og sagði, að hann teldi enga þýðingu hafa að taka upp þessar greiðslur. Nú skal ég ekki fara að deila við hann um þetta, en ég vil aðeins benda honum á það, að þeir, sem lengst eru komnir á þessu sviði, bæði Svíar og Finnar, hafa þennan hátt á, - kannske hafa þeir ekkert vit á, hvað sé félagslega heppilegt að gera, og það sé hv. þm. einn, sem situr inni með þá vizku. En ég bendi á það a.m.k., að þeir menn, sem taldir eru vera komnir lengst á þessu sviði, hafa haft þennan hátt á, og eftir því er þetta sniðið. Mér hefur verið tjáð, að fjölskyldubæturnar sænsku, séu ívið hærri en þær íslenzku verða á þennan hátt, en þær byrja með fyrsta barni og halda síðan áfram jöfnum upphæðum á hvert barn, og þetta hefur mér verið sagt að væri líka í gildi í Finnlandi, þó að upphæðirnar væru þar lægri en í okkar till. er gert ráð fyrir. Þá vildi hv. þm. gera lítið úr því í sambandi við einmitt þetta, að hækkanirnar yrðu þeim mun minni, eftir því sem börnin væru fleiri. Ég held, að hjá þeim, sem eiga mörg börn, verði hækkunin á fjölskyldubótunum eins og hún getur mest orðið hjá nokkrum, því að þeir, sem eiga mörg börn, eiga líka eitt og tvö og fá þá hækkun, sem aðrir fá á sín fyrstu þrjú börn, - hana fá þeir náttúrlega að fullu. Það má segja, að hækkunin í fjölskyldubótunum vaxi ekki neitt að ráði með fjölgun barnanna, þegar komið er upp fyrir visst mark, og þó hækkar hún svolítið. En hækkunin verður náttúrlega hjá barnmörgu fjölskyldunum sú mesta, sem hún getur orðið hjá nokkrum. Ég held, að það hafi ekki verið neitt að ráði fleira, sem ég vildi taka fram. Ég veit, að það eru mörg atriði í frv., sem sjálfsagt orka tvímælis, og ég er tilbúinn til þess að ræða bæði við hv. nefnd, sem fær þetta mál til afgreiðslu, og aðra þm. um ýmis atriði málsins. En ég held, að það væri ekki rétt að taka inn í þessa afgreiðslu núna að þurrka út verðlagssvæðin, og að fara að gera ályktun um skerðingarákvæðið. Ég hef hins vegar alveg ákveðnar skoðanir um það hvort tveggja. Ég vil fyrir mitt leyti segja það sem mína persónulega skoðun, að skerðingarákvæðið verði látið gilda, eins og það nú er tímabundið í lögum, og ekki afnumið, og ég er líka þeirrar skoðunar, að afnema beri verðlagssvæðin. En ég tel heppilegra að gera það ekki nú, þar sem hér er ekki og hefur ekki verið um aðalendurskoðun á lögunum að ræða, heldur í fyrra skiptið um endurskoðun á fjórum efnisatriðum, í síðara skiptið endurskoðun á slysatryggingakaflanum einum, og hjá ríkisstj. nú um hækkun á lífeyrisgreiðslunum og fjölskyldubótunum - eða lífeyrisgreiðslunum getur maður sagt. Og þetta er svo sannarlega langt frá því að vera öll efnisatriði almannatryggingalaga, þannig að ég tel rétt, að það verði haldið áfram að reyna að fara ofan í þetta og taka þá þetta ákvæði með verðlagssvæðin upp, en skerðingarákvæðið þarf ekkert að segja um, það kemur sjálfkrafa til framkvæmda, vegna þess að það er í lögum, og fyrir árið 1960 er minni þörf á að breyta því en árin áður, vegna þess að það tekur ekki núna til eins lágra tekna og það gerði áður vegna hækkunarinnar á bótagreiðslunum.



Herra forseti. Út af umr. hæstv. ráðh. beggja um það, að þeir séu andvígir því, að sérstakt frv. sé borið fram í sambandi við þær ráðstafanir, sem gerðar eru í efnahagsmálunum, þá skal ég taka fram, að það var aðeins ábending frá minni hálfu, vegna þess að ég óttaðist, að um frv. sjálft mundu verða meiri deilur en um þann hluta eða þann kafla frv., og það er að sjálfsögðu ekkert áhugamál frá minni hendi, að það sé slitið úr samhengi. Ég vil aðeins taka þetta fram. Það kom ljóst fram hjá hæstv. félmrh., að hann er persónulega og sjálfsagt einnig hans flokkur fylgjandi því, að það verði fellt niður að skipta landinu í tvö svæði. Ég tel það mikils virði að hafa fengið þessa játningu hér við þessa 1. umr., og ætti ég sæti áfram í n. og á þingi, þá mundi ég vera miklu fúsari til þess að fylgja þessu máli út úr þinginu eftir að hafa fengið slíka yfirlýsingu, því að það er að sjálfsögðu alltaf hægt að taka upp hitt síðar og vísa þá í slíkar yfirlýsingar frá hæstv. félmrh., sem fer með þessi mál. Ég get sagt nákvæmlega það sama um hitt atriðið, að með tilvísun til þess, að hann lýsir því yfir, eins og rétt er, að þetta sé í lögum, að skerðingarákvæðið skuli falla niður 1960, - og mér skildist á hans ræðu, að hann væri síður en svo fylgjandi því, að það héldi áfram, hann mundi að sjálfsögðu taka afstöðu til þess, þegar þar að kemur, - og með tilvísun til þess, að mjög skammur tími er þangað til ákvæðið á að falla niður, þá verð ég að líta svo á, að hæstv. ríkisstj. vinni að því, að það verði ekki framlengt um næstu áramót, og þá sé ég heldur enga ástæðu til þess að setja þetta ákvæði inn í þessi lög. En ég tel þá líka, að það hafi verið mjög nauðsynlegt, að um þessi atriði hafi verið rætt. Eitt kom mér nokkuð á óvart, þegar hæstv. ráðh. sagði, að hér væri ekki um heildarendurskoðun að ræða, því að það hafa þó hvorki meira né minna en tvær nefndir endurskoðað lögin, þótt að vísu hafi verið bent á, að hvor nefnd fyrir sig ætti að hafa sérstök atriði í frv. til að athuga. Og þá finnst mér, að það liggi fyrir nú að skipa þriðju n. til þess að gera heildarendurskoðun á lögunum, og vildi ég gjarnan spyrja hæstv. ráðh., hvort það sé hugsað að setja nú á stofn þriðju nefndina til þess að endurskoða þessa löggjöf, sem raunverulega hefur alltaf verið undir endurskoðun á hverju einasta ári, síðan lögin voru samþykkt 1946. Um skerðingarákvæðið vildi ég aðeins segja þetta: Hver er ástæðan fyrir því, að það er sótt svo fast að fella niður skerðingarákvæðið á örorkubótum og ellilífeyri? Meginástæðan fyrir því er, að það er talið, að skerðingarákvæðið verki nákvæmlega eins á þjóðartekjurnar í heild og ranglát skattalöggjöf. Þegar fólk, sem nýtur þessara tekna, er komið það hátt upp í tekjum annars staðar frá, að styrkirnir falla í burtu, þá vill það ekki vinna lengur, - alveg eins og maður, sem hefur svo miklar tekjur, að hann fær ekki að halda neinu eftir af sínum tekjum, vegna þess að bæði bæjarsjóður og ríkissjóður fara svo djúpt ofan í vasa hans, hættir að vinna, af nákvæmlega sömu ástæðu, og þess vegna er það sótt svo fast, að skerðingarákvæðið falli niður. Ég tel, að frá þjóðhagslegu sjónarmiði sé alveg rangt að halda þessu ákvæði. Það á að nota vinnuafl þessara einstaklinga eins mikið og hægt er og eins og þeir treysta sér til og láta það ekki hafa áhrif á það, hvort hætt er að vinna, hvort þeir fá bætur úr tryggingunum eða ekki. Þetta er mín skoðun. Mér er fullkomlega ljóst, að þetta ákvæði kostar ákaflega mikla peninga. En ég hef sjálfur margbent á annan tekjustofn til þess að vega hér upp á móti, og það er erfðaskattur. Það er ekki nema sjálfsagður hlutur, þegar öll gjöldin, framfærslugjöldin og styrkir, eru færð yfir á Tryggingastofnunina, bæði fyrir öryrkja, gamalmenni og fátæklinga, að það, sem eftir er af því fé, einnig frá þessum stofnunum, hjá þessum aðilum, þegar þeir deyja, renni aftur að mestu leyti til stofnunarinnar. Það er mín skoðun. Og hér liggur fyrir nú frv. frá okkur allmörgum þm. um að breyta erfðafjárskattslögunum, að vísu ekki neinar róttækar breytingar, nema síður sé. Þar er gert ráð fyrir að taka nokkuð mikið af fjarskyldum erfingjum, ekkert af nánustu erfingjum, frekar en nú er, og ég tel, að það sé sjálfsagt að láta þetta fylgjast að, að fella niður skerðingarákvæðið og taka þarna inn nýjan tekjustofn á móti á annan hátt, eins og ég hef bent á. Ég skal svo aðeins benda á tvö atriði, sem fóru fram hjá mér áðan, og vildi beina því til hæstv. ráðherra. Það er út af 12. gr., að eins og hann minntist á, þá raskast mjög mikið viðmiðunin, sem nú er, um það, hvenær eigi að greiða tryggingagjöldin fyrir hina einstöku aðila. Það var miðað við tekjuskatt áður. Nú er talað um hér að miða þetta við útsvar eða eignarskatt. Ég hefði nú talið, að það væri miklu eðlilegra að miða þetta við einhverjar sérstakar tekjur, hvort sem þær koma frá Tryggingastofnun eða annars staðar frá. Ég sé ekki, að það sé nein ástæða til þess að greiða tryggingagjaldið fyrir aðila, sem hefur t.d. 30–40 þús. kr. tekjur úr tryggingasjóði eða jafnvel meira. Ég sé enga ástæðu til þess. Ég sé ekki annað en hann geti alveg eins greitt það og ýmsir aðrir og að það ætti að miða þetta hreint og beint við þær tekjur, sem viðkomandi aðilar hafa, hvort sem þeir komast undan á einn eða annan hátt að greiða skatt, annaðhvort réttilega eða ranglega. Og við vitum ekkert um, hvort skattákvæðin breytast í framtíðinni, því að það virðist, að hér liggi nú fyrir að taka stórt stig eða gera stórar breytingar á tekjuskattinum. Það getur vel verið, að það verði gerðar stórkostlegar breytingar á útsvörum. Það getur vel verið, að farið verði inn á það að taka öll útsvör af fasteignum eða í hafnargjöld af vörum, við vitum ekkert um það. Þess vegna finnst mér eðlilegt, að þetta sé miðað við eitthvað annað en hér er miðað við. En þetta er nú aðeins formsatriði.  Hitt er aftur á móti efnislegt atriði, sem ég vildi ræða um. Það er samkvæmt 17. gr. Þar stendur, eins og hæstv. ráðherra lýsti, að ekkja skuli fá 90 þús. kr. sem dánarbætur, hvort heldur viðkomandi aðili, hennar maki, ferst af slysi á sjó eða landi. Ég tel þetta algerlega rangt. Ég tel, að sú kona, sem missir mann sinn í sjó, eigi kröfu á að fá miklu hærri bætur en sú, sem missir hann af slysi í vegavinnu. Mér er alveg ókunnugt um það, að konur yfirleitt eigi margar andvökunætur um það, hvort menn þeirra slasist við vegavinnu, á bíl eða traktor. En hinar eru ekki fáar, sem eiga andvökunætur í vondum veðrum um það, hvort þær fái manninn sinn heim vestan frá Grænlandi eða ekki. Og ég tel, að það sé mjög misráðið hér að það sé einn þátturinn í því að draga fólkið frá hættustörfum á sjó, að dánarbætur fyrir eftirlifendur þeirra séu miklu lægri eða jafnar og þær eru á landi. Ég vil mjög beina því til hv. félmn, og hæstv. ráðherra, sem fara með þessi mál, að þessu verði breytt. Og verði því ekki breytt, þá verður áreiðanlega sótt á seinna að hækka þessar bætur stórkostlega fyrir þá aðila, sem eiga sína fyrirvinnu á sjó. - Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að að ræða málið nánar.