Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Jónas Jónsson): Ég ætla að segja fáein orð um þetta mál við þessa umr., raunar fremur frá mínu eigin brjósti en fyrir hönd n., sem hafði málið til meðferðar, því að hún hefir ekki getað talað sig saman. Ég vildi svara fyrirspurn út af Staðarfellsskólanum, um það, hvernig koma mætti fyrir skólanefnd þar. Ég álít. að þeir tveir aðiljar, sem hafa lagt fé fram til skólans auk ríkissjóðs, sem sé gjöf Herdísar Benedikisen, sem stendur undir umsjón stjórnarráðsins, og Magnús Friðríksson, áður bóndi á Staðarfelli, sem hefir gefið jörðina og nokkuð meira til skólans, geti einir komið þar til greina. Skólinn er stofnaður af Magnúsi á Staðarfelli, og virðist hann því vera sjálfsagður sem nm. í stj. skólans. Það verður varla fram hjá þeim hjónum gengið í skólanefnd meðan þau lifa, en að öðru leyti á kennslumálaráðuneytið að tilnefna menn í skólanefndina fyrir Herdísarsjóð. Ég hygg ekki, að hér geti aðrir aðiljar komið til greina, en þeir, sem ég nú hefi nefnt, sem sé aðallega sjórnarráðið og gefendur Staðarfellsskólans. Ég hygg, að húsmæðraskólinn á Hallormsstað hefði farið sérstaklega illa út úr því, ef þessi till. hefði verið samþ. Hin duglega og áhugasama forstöðukona skólans, frú Sigrún Blöndal, hefir alltaf lagt áherzlu á, að skólinn væri tveggja ára skóli. Það er henni áhugamál, en hefir skaðað hana fjárhagslega. Hinsvegar færir hún mörg rök og gild fyrir því, að þetta sé gott og nauðsynlegt í sjálfu sér. Ég vil segja það hér, þó að ég álíti ekki, að til greina komi breyt. á þessu stigi, að það má búast við, að þessi skóli verði dálitið illa settur í framtíðinni, með töluvert stórar stofnskuldir, sem hann reynir að afborga með þessum litla húsaleigustyrk. Á hinn bóginn verður þetta til að svipta skólann kennslugjaldi, sem hefir verið um 23 þús. kr., án þess að tekjur hækki verulega. Ég vildi taka þetta fram hér, vegna þess að ég býst víð, að hlynna þurfi að þessari stofnun á einn eða annan hátt á næstu árum. Og ég er ánægður yfir því, að þessi skóli getur haldið húsaleigustyrknum í bili, vegna þess að nauðsynlegt er, að hann hafi þann stuðning upp í afborganir hússins, þó að æskilegt sé, að svo þurfi ekki að vera. Annars ætla ég ekki að fjölyrða um seinni brtt. Ég færði fram þau rök, sem ég gat viðvíkjandi henni, við síðustu umr.

* Frsm. (Árni Jónsson): Mál þetta er borið fram af þm. Reykv., sem sæti eiga í Nd., og er það til þess fram komið að koma í veg fyrir, að útlendingar, sem stunda hér atvinnu oft æðilangan tíma, komist hjá því að greiða hér útsvar. Sú regla gildir sem sé hér í Reykjavík, að útsvör eru lögð á í byrjun maí, en innheimta þeirra útsvara byrjar ekki fyrr en í júlí. Við skulum hugsa okkur, að útlendur maður komi hingað fyrri hluta júlímánaðar og fái hér atvinnu strax, þá getur hann dvalið fram undir næstu. útsvarsálagningu, eða um 10 mánuði, án þess að greiða nokkurt útsvar eins og sakir standa nú. Til þess að koma í veg fyrir það, að menn, sem eru oft prýðilega launaðir, séu betur settir í þessu efni heldur en landsmenn sjálfir, þá er þetta frv. komið fram. Aðalákvæði frv. er það, að atvinnurekandi geti haldið eftir af launum slíkra manna, sem hér hafa fengið landvistarleyfi, 20%, ef um einhleypa menn er að ræða, en 15%, et um fjölskyldumenn er að ræða. Til þess að þetta geti heppnazt vel, þá þurfa að liggja fyrir allar upplýsingar um þessa menn, og þá er nauðsynlegt, að mjög náin samvinna sé milli skattayfirvaldanna annarsvegar og svo lögreglustjóra hinsvegar, sem á að hafa eftirlit með útlendingum. Það hefir ekki verið neinn ágreiningur um þetta hér í allshn., en allshn. Nd. gerði á frv. lítilsháttar breyt., og hygg ég, að þær séu allar til bóta. Ég geri ekki ráð fyrir, að þetta sé ágreiningsefni að neinu leyti, því ég býst við, að allir séu sammála um, að úr þessu þurfi að bæta, og sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða meira um það.

* Frsm. (Magnús Jónsson): Þetta frv. var afgr. ágreiningslaust í Nd., og allshn. þessarar d. leggur óskipt til, að það verði samþ. Með prestakallalögunum frá 1907 voru Dýrafjarðarþing lögð niður. Prestakallið átti að sameinast Sandaprestakalli, þegar næstu prestaskipti yrðu. Síðan hefir sú breyt. orðið, að vestur að Núpi í Dýrafirði hefir risið upp mjög fjölmennur skóli, og má segja að þar hafi myndazt miðdepill þess héraðs í sambandi við þennan skóla. Séra Sigtryggur Guðlaugsson mun nú verða að fara að láta af embætti fyrir aldurs sakir, og þá hefði þessi breyt. átt að komast á, en það verður að teljast mjög óeðlilegt, síðan þungamiðja héraðsins færðist að Núpi. Við þann fjölmenna og blómlega skóla hefir séra Sigtryggur starfað í fjölda ára, og nú er aðstoðarprestur hans kennari þar, og það mun vera ósk manna þar vestra, að þetta prestakall fái að haldast óbreytt. Ein ástæðan til þess, sem ekki vegur litið, er sú, að það þykir mikilsvert að hafa prest að Núpi, til þess að geta notið starfskrafta hans við skólann. Það mun vera óhætt að segja, að héraðsskólinn hafi blómgazt vel undir stjórn hins aldna prests að Núpi, og sama er reynslan með binn unga prest, að hann muni vera góður og nýtur starfsmaður við þann skóla, enda þekki ég hann vel og veit, að það myndi vera mikill skaði fyrir skólann, ef hann missti hans starf. N. leggur til, að þetta frv. verði samþ. hér óbreytt eins og það var afgr. frá Nd.



Herra forseti! Þetta mái, sem er flutt af landbn. Nd. og var samþ. af þeirri d. og sent hingað, hefir verið til athugunar hjá landbn. Ed., og n. hefir reynt að gera sér málið dálítið ljóst. Hún hefir átt tal við þann mann, sem leyfið gengur út á, Sigurjón Pétursson á Álafossi, og n. leggur til, að honum sé veitt þetta einkaleyfi. Hér eru mörg atriði, sem eru meira eða minna óljós, og það er með hálfum huga, að ég legg til að samþykkja frv. Ég geri það eingöngu af því, að hér er aðeins um heimild að ræða. Mér er ekki vel kunnugt um, og ég hugsa, að enginn viti það vel, hve miklar birgðir af mó eru til hér á landi. Mólöndin eru víðast hvar ekki nema ósamstæðir smáblettir. Það er aðeins á tiltölulega fáum stöðum, sem svo stór mólönd liggja saman, að hugsazt geti að byggja á því iðnrekstur í stærri stíl. Langstærsta mólandið hér á Íslandi mun vera nálægt Búðum, eða í Staðarsveit á Snæfellsnesi. Það land mun vera eign ríkisins. En eins og það er óljóst, hvað mólöndin eru stór, er líka óvíst, hve miklar birgðir af mó séu þar til. Mórinn hefir verið og er notaður til eldsneytis þar, sem hann er til. Þá kemur til athugunar, hvort ekki megi vinna úr mónum fleira og flytja hann til, svo að nota megi hann til eldsneytis á öðrum stöðum en þar, sem hann er grafinn úr jörðu. Þetta er gert víða erlendis, en hefir ekki verið gert ennþá hér á landi, nema það var einhverntíma reynt á heimsstyrjaldarárunum uppi á Kjalarnesi um stutta stund, en það gekk ekki vel, enda er ekki mikið móland þar. Ég lít þannig á þetta mál, að áður en stj. veitir þetta einkaleyfi, sé mjög mikil þörf á, að rannsakað sé frekar en nú er, hve miklar móbirgðir séu hér til, og hvort hægt sé að vinna þær hér á landi til að framleiða eldivið, sem þoli samkeppni við kol. Ef það reynist kleift, og mólöndin eru takmörkuð, mæli ég ekki með því, að leyfið verði veitt. Ég ætla, að þau séu hvergi svo stór, að byggja megi atvinnuveg á þeim, nema á Snæfellsnesi. En ef mikil mólönd eru til á mörgum stöðum hér á landi, svo að þau geti enzt um langa framtíð, og ekki er gerlegt að vinna úr mónum eldivið, sem flytja mætti til hér innanlands og væri samkeppnisfær við kol, væri sjálfsagt að nota þá heimild, sem hér er lagt til að veita. Að öðru leyti er ég ákaflega vantrúaður á, að þessi iðnaður, sem hér er talað um, muni þola þá erlendu samkeppni. sem búast má við. Ég hygg, að það séu flest af nágrannalöndum okkar, a. m. k. þau, þar sem ég þekki bezt til, sem eiga miklu meiri og betri mólönd en við Íslendingar. Auk þess hafa þau miklu betri skilyrði til þess að reka þá atvinnugrein en við. Ég hygg því, að vel þurfi að athuga fjárhagslegu hliðina, áður einkaleyfið sé veitt. Ég tel rétt, að leyfið verði ekki veitt fyrr en sá, sem á að fá leyfið, hefir sýnt það, sem krafizt er í 1. gr. þessa frv., nfl. færa sönnur á eða benda á sterkar líkur fyrir því, að unnt sé að byggja þennan iðnað upp á fjárhagslega traustum grundvelli. og að markaður sé til fyrir það, sem framleitt er. Þeir, sem um leyfið sækja, verða að leggja fram slík gögn, og stjórnarráðið á síðan að meta þau eins og þau liggja fyrir. Með þeirri aths., sem ég hefi gert við þetta frv., fylgi ég því ásamt meðnm. mínum og mæli með því, að það verði gert að l., en það er, eins og þið hafið heyrt, með hangandi hendi. sem ég geri það.

Forseti (EÁrna): Ég vil vekja athygli á því viðvíkjandi þessu frv., að ef brtt. verða samþ. við það nú, þá fer það í Sþ.



Herra forseti! Nd. féllst ekki á allar þær breyt., sem við hér í d. gerðum á frv. Hún felldi alveg niður eina breyt., sem við höfðum gert, og breytti annari í sama form og hún var í áður en frv. kom í þessa d. Landbn. þessarar d. hefir nú haft þetta til athugunar, og höfum við í landbn. talað við menn úr landbn. Nd., sem fjölluðu um þetta mál, og fengið að vita hjá þeim, hvað það væri, sem þeim sérstaklega hefði fundizt athugavert við þessi tvö atriði, sem nú er um deilt milli deilda. Fyrri liðurinn, sem um er deilt, er viðbót, sem við settum við 7. gr. sem 7. tölul. Það vakti fyrir okkur hér í d., að það væri gengið inn á þá braut að reyna að tryggja það, að hús, sem byggð væru fyrir lán eða styrki frá því opinbera, væru sett þar á jörðunum, sem haganlegast væri um alla aðstöðu. Það barst í tal í þessari d., þegar þetta var til umr., að þetta ætti að vera spor í þá átt að koma upp í sveitunum svipuðu skipulagi og nú er í kaupstöðum, svo að húsin væru byggð þar, sem haganlegast og ódýrast er fyrir heildina. Um þetta er n. í Nd. okkur sammála. Það, sem henni þótti að þessu var, að það væru trúnaðarmenn frá Búnaðarfélagi Íslands, sem ættu að segja til um þetta. Þeir eru þannig settir, að þeir hafa sumir stór svæði og koma ekki nema einu sinni á ári í bæina. Þeir í landbn. í Nd. litu því þannig á, að með því að láta trúnaðarmenn Búnaðarfélags Íslands segja til um þetta, þá gæti það staðið í vegi fyrir, að menn gætu náð í þessi vottorð, og þess vegna felldu þeir þetta niður. Til þess að fyrirbyggja það, að þetta geti staðið í vegi fyrir því, að menn geti náð í þessi vottorð; þá höfum við breytt þessu nokkuð og leggjum til, að þessi 7. liður verði orðaður lítið eitt öðruvísi, þannig að upp í hann sé tekið, að ef trúnaðarmenn Búnaðarfélags Íslands ekki af einhverjum ástæðum geti gert þetta, þá skuli það vera trúnaðarmenn nýbýlastjórnar, sem eru í hverjum einasta hreppi, og til þeirra er alltaf hægt að ná. Ég hygg, að n. í Nd. geti sætt sig við þessa breyt., eins og hún nú er orðuð. Ég skal ekki vera að nefna mörg dæmi upp á það, hvaða þýðingu þetta getur haft, en það eru ekki nema 3 ár siðan ég kom á bæ, þar sem nýbúið var að byggja stórt hús, sem byggt var á gömlu bæjarrústunum. En það kom í ljós, að vatnsbólið var 3 metrum of neðarlega til þess, að hægt væri að taka vatnið upp í dælu. Það eru ótal svona dæmi, sem sýna, að nauðsynlegt er að samþ. svona skilyrði. Ég hygg, að um þetta verði ekki neinn ágreiningur úr þessu. Þá kem ég að hinu atriðinu. Við hér í d. lækkuðum fasteignamat bæjarhúsanna úr 2000 kr., sem það var í, þegar það kom hér í d., niður í 1500 kr. Við gerðum þetta af því, að það er á allra manna vitorði, að umsóknir berast frá miklu fleiri mönnum en hægt er að sinna, sem eiga það léleg bæjarhús, að fasteignamat þeirra er fyrir neðan 1500 kr. Við lítum þannig á, að það væri ekki ástæða til að örva þá menn, sem ættu skárri hús, til þess að sækja um lán eða styrk, þar sem hér um bil væri víst, að þeir myndu fá neitun. Þess vegna álítum við, að meðan til væri í landinu um 800 jarðir, þar sem bæjarhúsin væru fyrir neðan 1000 kr. að mati, og miklu fleiri fyrir neðan 1500 kr. að mati, þá væri ekki ástæða til að hækka hámarkið og færa þetta upp í 2000 kr. N. í Nd. leit þannig á, að til væru í landinu einstök gömul timburhús, sem hefðu verið það hátt metin 1930, að mat bæjarhúsanna væri fyrir ofan 2000 kr. þrátt fyrir það, þótt þau væru mjög léleg. Til þess að það gæti náð til þessara húsa, þá vildi n. færa þetta upp í 2000 kr. Það hefir nú orðið að samkomulagi hjá okkur, að hafa þetta ekki 1500 kr., heldur taka upp tölu, sem er hér um bil mitt á milli, og hygg ég að ekki verði mikið um það deilt í Sþ. Við höfum tekið upp töluna 1800 kr. Annars er rétt að benda á það, að gert er ráð fyrir því, að millimöt geti farið fram, ef ástæða er til, og mundu þeir, sem búa í húsum, sem mikið ganga úr sér milli aðalmata, vitanlega nota sér það, et ástæða væri til. Við, sem erum í landbn., leggjum til, að þær breyt., sem eru á þskj. 338, verði samþ., og ég held, að óhætt sé að segja það ákveðið, að eins og nú er komið, verði lítill ágreiningur um frv., komi það svo breytt í sameinað þing.

*Brynjólfur Bjarnason: Herra forseti! Ég lagði fram í þingbyrjun frv. til l. um breyt. á l. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Samskonar frv. lagði ég fram í þingbyrjun á síðasta þingi. og frv., sem gengur í mjög svipaða átt, var einnig lagt fram á þinginn þar á undan af 2 hv. þm. Þessu hefir verið vísað til n. þing eftir þing, en það hefir ekki heyrzt neitt frá n., sem hefir átt um málið að fjalla. Mér þykir þetta nokkuð kynlegt, og það gengur nokkuð langt, þegar mál fást ekki tekin fyrir í n. þing eftir þing. Það væri ástæða til að spyrja allshn., hvað liði fleiri málum, sem til hennar hefir verið vísað, en ég ætla ekki að íþyngja henni með fleiri spurningum, en óska aðeins eftir, að þessu verði svarað.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég tók svo eftir, að hv. 1. landsk. spyrði sérstaklega um frv. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Það er rétt, að þetta mál var borið fram í hv. d. í byrjun þings og hefir legið í n. síðan. Málið hefir verið rætt nokkuð í n., og það liggur fyrir umsögn frá landlækni um málið. Að vísu hefir ekki farið fram atkvgr. í n. um málið, en ég hygg, að ég fari rétt með það, að mikill meiri hl. n. hafi talið málið þannig vaxið, að hann mynda ekki geta lagt því meðmæli. Það getur komið til mála, að n. taki hreina afstöðu til þess, áður en hún lýkur störfum, en um framgang þess af hálfu n. sé ég ekki miklar líkur. Um hin önnur mál má segja svipað, að það er mikill ágreiningur um þau í n. Um framfærslulagabreyt. er t. d. svo mikill ágreiningur, að minni hl. hefir ekki séð sér fært að kljúfa n. og ekki talið það hag fyrir málið, ef það væri gert. Það er víst, að innan n. er mikill ágreiningur um afgreiðslu þessara mála. Ég tel svo ekki á þessu stigi ástæðu til að fara lengra út í þetta.



Ég vildi aðeins benda n. á, að þetta mál, sem hér um ræðir, er mikið áhugamál fjölda manna víðsvegar um land og Alþ. hafa borizt frá þó nokkrum stöðum áskoranir um að samþ. þetta frv., sem hér liggur, eða eitthvað, sem gangi í sömu átt. Ég tel það því mjög varhugavert að láta þetta mál liggja þannig, sem er rætt svo mikið um allt land og er svo mikið áhugamál allra hreppsnefnda í fátækum hreppum úti um land, án þess að fá á því viðunandi lausn.