Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþm. Alþb. í Austurl., Þuríður Backman hjúkrunarfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl.`` Þuríður Backman hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa.

Á fundi efh.- og viðskn. í dag var Vilhjálmur Egilsson kjörinn formaður nefndarinnar og Ágúst Einarsson varaformaður. Á fundi iðnn. í dag var Stefán Guðmundsson kjörinn formaður nefndarinnar og Guðjón Guðmundsson varaformaður.

Utandagskrárumræða fer fram í dag að loknum fyrirspurnum til ráðherra og atkvæðagreiðslum um skýrslur. Málshefjandi er Margrét Frímannsdóttir. Efni umræðunnar er lífskjörin og undirbúningur kjarasamninga. Forsrh. Davíð Oddsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 50. gr. þingskapa. Það hefur orðið samkomulag við þingflokksformenn um tilhögun umræðunnar. Gert er ráð fyrir að henni ljúki um kl. sex. Málshefjandi og ráðherra hafa allt að tólf mínútur í fyrra sinn en fimm mínútur við lok umræðunnar. Fyrstu ræðumenn annarra flokka hafa allt að átta mínútur en aðrir þingmenn og ráðherrar allt að fimm mínútur.

Forseti vill minna á reglur um ræðutíma. Fyrirspyrjandi og ráðherra hafa tvær mínútur í fyrsta sinn og eina mínútu í annað og þriðja sinn. Forseta hafa þegar borist mun fleiri fyrirspurnir en tíminn leyfir að svarað verði. Mat forseta verður að ráða hverjar verða teknar fyrir. Ef hv. þm. og ráðherrar nota sér ræðutímann að fullu verða vart teknar fyrir fleiri en fimm eða í hæsta lagi sex fyrirspurnir. Ef menn tala ekki þrisvar er kannski hægt að komast aðeins lengra.

Herra forseti. Fyrir nokkru kom út skýrsla Ríkisendurskoðunar um stjórnsýsluendurskoðun hjá Byggðastofnun. Þar kom fram hörð gagnrýni á ýmsa þætti starfseminnar en ekki er hægt að ræða almennt um efni skýrslunnar undir þessum dagskrárlið. Það bíður betri tíma. Í skýrslunni er hins vegar vikið að stjórnskipulagi stofnunarinnar. Ríkisendurskoðun telur að forsrh. eigi að fara með yfirstjórn og að stofnunin og stjórn hennar beri ábyrgð gagnvart honum. Þetta getur kallað á breytingar á skipunarhætti stjórnar sem er kosin af Alþingi. Í fjölmiðlum hefur hæstv. forsrh. tekið undir þessi sjónarmið og m.a. bent á að hann flytji Alþingi skýrslu um byggðamál en í salnum sitji stjórnarmenn sem hafi öllu ráðið. Ég spyr hæstv. forsrh.: Mun hann leggja fram frv. á þessu þingi um breytingar á skipunarhætti stjórnar Byggðastofnunar, t.d. að hún sé ekki kosin af Alþingi eða aðrar breytingar á stjórnskipulagi stofnunarinnar í ljósi skýrslu Ríkisendurskoðunar og ummæla hans í fjölmiðlum?

Herra forseti. Mér þótti skýrsla Ríkisendurskoðunar um margt góð. Segja má að sumt hafi verið nokkuð ákveðnar aðfinnslur. Það sem ég gæti fundið að á móti væri helst að ekki hefðu verið gerð nægilega glögg skil milli þess sem tíðkast hefði og þess sem tíðkast nú. En ég tel eins og hv. þm. að skýrslan geti verið góður grundvöllur til að ræða mál þessarar stofnunar. Það er rétt að Ríkisendurskoðun bendir á að skynsamlegt geti verið að breyta um forræði gagnvart þessari stofnun og skilja meira á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvaldsins og auka þannig eftirlitshlutverk löggjafarvaldsins gagnvart þætti framkvæmdarvaldsins. Ég hef sagt fyrir mitt leyti að ég taki undir þessi sjónarmið. En ég get ekki lýst því yfir hér og nú að tillaga um breytingar á slíku í þá átt verði flutt á þessu þingi. Til þess yrði að vera þokkaleg samstaða milli manna um það. Ég tel eðlilegt að menn ræði þessar hugmyndir, ræði skýrsluna og í framhaldi af slíkum umræðum verði tekin ákvörðun um hvort lagabreyting yrði gerð. Ég hef hvorki náð að tala um þau mál við núverandi stjórnarmenn í stjórn Byggðastofnunar né heldur ráðherra í ríkisstjórn eða forustumenn þingflokka. Það væri því ekki tímabær yfirlýsing af minni hálfu að lýsa því yfir að slíkt frv. yrði flutt.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans. Ég skil svar hans þannig að hann kjósi að ræða málin í víðara samhengi þó síðar verði á þinginu sem var einmitt það sem ég talaði um. Mér finnst hins vegar miður að hann skuli ekki geta fylgt eftir þeim ummælum sínum í fjölmiðlum þar sem hann tók mjög skýrt undir álit Ríkisendurskoðunar að breyta þyrfti stjórnskipulagi stofnunarinnar --- að hann mundi þá fylgja því eftir með frv. sem menn gætu rætt um. Ég geri mér hins vegar fulla grein fyrir því að málið getur verið viðkvæmt innan stjórnarliðsins. Með fyrirspurn minni er ég ekki að lýsa áliti mínu á þeirri endurskoðun sem hugsanlega þarf að fara fram á stjórnskipulagi Byggðastofnunar. En ég vek athygli á þeirri afdráttarlausu yfirlýsingu Ríkisendurskoðunar og undirtektum forsrh. um þetta efni. Að því leyti er svar forsrh. mér nokkur vonbrigði. Hann var ekki reiðubúinn til að kveða þannig að orði að við mundum sjá frv. í vetur sem tæki á þessum þáttum. Við því er ekkert að gera. Alla vega er yfirlýsing ráðherra markverð að málin í heild verði rædd þó síðar verði.

Herra forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. utanrrh. Ég vil spyrja um afstöðu íslenskra stjórnvalda til svonefndra Helms-Burton laga sem sett voru á Bandaríkjaþingi sl. vetur og um ákvarðanir Clintons Bandaríkjaforseta um beitingu þeirra lagaákvæða. Lögin eru eins og kunnugt er um margs konar hertar viðskiptaþvinganir gegn Kúbu. Í þessum dæmalausu lögum er m.a. mælt fyrir um þá stefnu bandarískra stjórnvalda að halda beri Kúbu utan samtaka Ameríkuríkja, að halda beri Kúbu utan alþjóðlegra fjármálastofnana og síðast en ekki síst er þar heimilað að lögsækja aðila fyrir bandarískum dómstólum vegna viðskipta við Kúbu þó frá öðrum löndum séu en Bandaríkjunum. Í júlí sl., nánar tiltekið 16. júlí, ákvað Clinton Bandaríkjaforseti að opna fyrir slíka lögsókn á hendur fyrirtækjum sem eiga viðskipti við Kúbu sem teljast utan ramma þess sem bandarísk stjórnarstefna mælir fyrir um. Þessi dæmalausa lagasetning mæltist af eðlilegum og skiljanlegum ástæðum illa fyrir og bæði nágrannaríki Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada sem og flest Evrópuríki tóku þessu að sjálfsögðu illa. Lítið hefur heyrst um afstöðu íslenskra stjórnvalda og ég vil því spyrja hæstv. utanrrh. hver hún sé. Hafa íslensk stjórnvöld mótmælt þessari lagasetningu? Hafa þau beitt sér á alþjóðavettvangi gegn henni? Hver er stefna hæstv. ríkisstjórnar í málinu almennt?

Herra forseti. Á síðasta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna greiddi Ísland atkvæði með þeim ríkjum sem vildu afnema viðskiptabann á Kúbu. Áður hafði Ísland venjulega setið hjá við þessa atkvæðagreiðslu og við höfum því ekki stutt sjónarmið Bandaríkjamanna í þessu sambandi. Við höfum haft miklar efasemdir um stefnu Bandaríkjanna í sambandi við málefni Kúbu en það má hins vegar segja að þessi lög hafi ekki beinlínis snert samskipti okkar við Kúbu vegna þess að þau eru afar lítil. Þetta mál hefur því ekki komið upp eins og það hefur gert gagnvart öðrum ríkjum. En almennt get ég sagt að ég tel þessa afstöðu Bandaríkjamanna óskynsamlega. Það er nauðsynlegt að breyta um stefnu gagnvart Kúbu jafnframt því sem það verður að hjálpa lýðræðisþróuninni þar á sama hátt og þarf að gera í Austur-Evrópu. Ég er þeirrar skoðunar að viðskiptabann gagnvart Kúbu muni ekki leysa þau samskiptamál og sé í þessu tilviki orðið úrelt baráttutæki.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessi svör og ágæt orð og fagna því að hann er Bandaríkjamönnum ekki jafnfylgispakur í þessu máli og í sumum öðrum tilvikum. Ég held að ástæða sé til að undirstrika það að hér er grundvallarmál á ferð og það skiptir í sjálfu sér ekki máli hvort að einstök íslensk fyrirtæki hafa beinlínis orðið fyrir barðinu á þessari stefnu bandarískra stjórnvalda eða ekki. Málið snýr líka að Íslandi sem sjálfstæðu ríki því að í nefndum lögum eru m.a. ákvæði sem heimila refsiaðgerðir gegn ríkjum, ekki aðeins fyrirtækjum eða einstaklingum, heldur einnig gegn ríkjum sem til að mynda aðstoða Kúbumenn á viðskiptasviðinu o.s.frv. Þessi lagasetning sem og stefna bandarískra stjórnvalda er hvernig sem á það er litið dæmalaus og í raun og veru fáheyrð í samskiptum ríkja, slíkur hroki og yfirgangur kemur fram í þessu tilviki. Ég hvet því hæstv. utanrrh. til þess að vera ákveðið í hópi þeirra manna sem mótmæla lagasetningunni kröftuglega og vinna að því að hún verði felld úr gildi.

Herra forseti. Það kom fram á menntaþingi eða tjaldþingi námsmanna á laugardaginn að Lánasjóður íslenskra námsmanna hafi ekki gefið út ársskýrslu síðan núverandi framkvæmdastjóri tók við störfum. Um er að ræða opinberan sjóð sem veltir miklu fjármagni, sjóð sem stöðugar pólitískar deilur standa um. Því spyr ég hæstv. menntmrh. hvort honum finnist eðlilegt í upplýsingaþjóðfélagi nútímans að slíkur sjóður gefi ekki út ársskýrslu og hvort hann hyggist beita sér fyrir því að upplýsingar um starfsemi lánasjóðsins í tíð þessa framkvæmdastjóra liggi fyrir í formi ársskýrslu eða á annan aðgengilegan hátt.

Herra forseti. Ég tel eðlilegt að skýrslur um Lánasjóð íslenskra námsmanna séu gefnar út, að ársskýrslur og reikningar hans liggi ljósir fyrir og mun kanna hvað veldur því að slíkar skýrslur hafa ekki verið gefnar út.

Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svarið. Ég vil í þessu sambandi minna á að nú standa til breytingar á Lánasjóði íslenskra námsmanna og það hlýtur að vera grundvallaratriði bæði fyrir stjórnarandstöðuþingmenn og aðra að upplýsingar um fjárhagsstöðu og þær breytingar sem átt hafa sér stað hjá sjóðnum liggi skýrt fyrir. Á þessu hefur verið misbrestur. Ég vona svo sannarlega að þessi gögn verði tiltæk sem allra fyrst hvort sem er fyrir námsmenn, þingmenn eða almenning í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja máls á tveimur atriðum er lúta að heilbrigðisþjónustu fyrir Hafnarfjörð og nágrenni, þ.e. Bessastaðahrepp og Garðabæ. Nú eru sakir þær, virðulegi forseti, að ekki er um það að ræða lengur að neinn læknir sinni næturvakt, þ.e. frá 12 á miðnætti til 8 að morgni dags í Hafnarfirði fyrir þetta upptökusvæði sem ég nefndi áðan. Ástæðum kann ég ekki gjörla að skýra frá og spyr um, en það er vitaskuld algerlega óviðunandi með öllu að 25 þúsund manna byggðarlag eigi ekki aðgang að lækni að næturþeli því ekki sækir þetta fólk þjónustuna til næturvaktarinnar í Reykjavík. Hún sinnir því ekki. Þarna þarf að gera bragarbót á. Ég óska eftir skýrum svörum ráðherra fyrir ástæðum þessa og til hvaða ráða hann ætlar að grípa til þess að bregðast við þessu ástandi. Í annan stað vil ég spyrja hæstv. ráðherra um ástæður þess að ráðuneytið hefur sagt upp samningi við Hafnarfjarðarbæ um þjónustu sjúkraflutninga sem hafa verið í prýðilegu lagi og til hagsbóta að ég hygg bæði fyrir ríkissjóð annars vegar og bæjarfélagið hins vegar. Nú hefur þessum samningi verið sagt upp með þeim skýringum að áform séu uppi um að bjóða út sjúkraflutninga á höfuðborgarsvæðinu öllu. Ég spyr um hugmyndir þar að lútandi, með öðrum orðum: Hverjir eiga að fá að bjóða í þessa þjónustu? Eru það allir? Hvað á upptökusvæðið að vera stórt? Hver eru meginmarkmiðin og hvernig á að tryggja að þessi þjónusta verði eigi lakari en verið hefur til þessa?

Virðulegi forseti. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns Guðmundar Árna Stefánssonar er því til að svara að verið er að endurskoða allt vaktsvæðið á Reykjavíkursvæðinu með tilliti til bæði sjúkraflutninga og læknavakta. Það eru læknavaktir í Hafnarfirði, t.d á St. Jósefsspítala og við höfum sérstaklega samið við St. Jósefsspítala um vaktir í bænum. Það er líka vakt á Sólvangi en neyðarbíllinn hjá Slökkviliði Reykjavíkur hefur þjónað Hafnfirðingum núna undanfarna mánuði.

Virðulegi forseti. Mér var nú ekki svarað nema að hluta og að litlu leyti. Í fyrsta lagi er ég ekki að spyrja um neyðarþjónustu. Mér er kunnugt um fyrirkomulag hennar. Ég er að tala um almenna næturþjónustu fyrir sjúka í Hafnarfirði. Hvert eiga þeir að snúa sér? Það liggur ekki ljóst fyrir. Mér er vitaskuld kunnugt um að læknar eru að störfum á St. Jósefsspítala og Sólvangi en þeir sinna ekki óskum sjúklinga um almenn viðvik að næturþeli. Það er misskilningur hæstv. ráðherra. Í annan stað fékk ég engin svör, því er verr og miður, um framtíðarsýn og fyrirkomulag hæstv. ráðherra á sjúkraflutningum á höfuðborgarsvæðinu öllu og þar með því svæði sem nefndi sérstaklega áðan og þá einkanlega markmiðssetninguna með því. Er verið að spara peninga, er verið að bæta þjónustu eða hvað er hér á ferð yfirleitt? Meginatriðið er að á meðan endurskoðun á sér stað er auðvitað algerlega óviðunandi að óvissa ríki um það hver eigi að sinna þjónustu við sjúka á þessu svæði og ég vænti þess að ráðherra taki málið föstum tökum og geri þá bragarbót sem nauðsynleg er nú þegar.

Hæstv. forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. varðandi lokun á vistunarrými fyrir geðsjúka í Arnarholti sem greint hefur verið frá í fjölmiðlum. Á undanförnum árum hafa mörg samtök í þjóðfélaginu þar á meðal Geðhjálp, samtök launafólks og stjórnmálamenn á Alþingi mótmælt niðurskurði í heilbrigðisþjónustunni sem bitnað hefur illa á geðsjúkum. Í því sambandi hefur verið vakin athygli á tvennu: Í fyrsta lagi hefur því verið mótmælt þegar geðsjúkum hefur verið úthýst af sjúkrastofnunum vegna tímabundinna samdráttaraðgerða og sumarlokana. Og í öðru lagi hefur verið bent á hve alvarlegt það er að skapa fólki óöryggi með því stöðugt að vera að hringla með opnun og þó einkum lokun á sjúkradeildum. Í þessu tilviki er verið að tala um heimili fólks og allir sem að þessum málum koma hafa sérstaklega bent á hve viðkvæmt það fólk sem á við geðræn vandamál að stríða er fyrir öllu raski, en það á einmitt við um þá sem dvelja í Arnarholti. Ég tel nauðsynlegt að ráðherrann skýri hvað framtíðin ber í skauti sér fyrir íbúa í Arnarholti. Í umræðunni um fjárlögin verður að sjálfsögðu farið nánar út í að spyrja ráðherrann um framtíð þessa málaflokks almennt. Ég tel nauðsynlegt að ráðherrann skýri hver afstaða ríkisstjórnarinnar er gagnvart vistmönnum. Það er nauðsynlegt einnig gagnvart starfsfólki og þjóðfélaginu öllu. Það á heimtingu á svörum.

Virðulegi forseti. Sjúkrahús Reykjavíkur rekur Arnarholt. Með samkomulagi sem gert var og borgarstjóri, fjmrh. og heilbrrh. skrifuðu undir 28. ágúst, fékk Sjúkrahús Reykjavíkur 230 millj. kr. aukafjárveitingu til þess að reksturinn á Sjúkrahúsi Reykjavíkur yrði óbreyttur þetta ár. Nú kemur það hins vegar fram í fréttum í gær að verið er að boða lokun deilda og þar á meðal einnar deildar í Arnarholti. Ég bað hjúkrunarforstjórann að senda mér minnispunkta um þetta ákveðna málefni. Í þeim kemur fram að um 12 rúma deild er að ræða og að þessi deild sé í mjög lélegu húsnæði og að það sé ákveðið að flytja þá sjúklinga sem þar eru á aðrar deildir á Arnarholti og inn í Fossvog því þar séu laus pláss. Þetta á að gerast á nokkuð löngum tíma, ekki nokkrum dögum heldur á nokkuð löngum tíma og það á að undirbúa sjúklingana vel undir flutninginn. Svo ég víki aftur að því samkomulagi sem ég ræddi um í upphafi um aukafjárveitingu sem Sjúkrahús Reykjvíkur fékk þá er alveg greinilegt að við höfum ekki verið að vinna með réttar tölur. Sjúkrahús Reykjavíkur hefur ekki lagt fram réttar reiknitölur þegar við unnum þetta samkomulag sem skrifað var undir og ég mun innan tíðar kalla á minn fund fulltrúa borgarinnar í þessum samningaviðræðum.

Hæst. forseti. Þetta er dæmigert fyrir umræðu um þennan málaflokk núna um alllangt skeið. ,,Við höfum ekki verið að vinna með réttar tölur`` og þess vegna er því lýst yfir í fjölmiðlum og lýst yfir þjóðfélagið allt að það eigi að loka geðdeild fram til áramóta, að það eigi að svipta fólkið sem þar býr heimili sínu vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki verið að vinna með réttar tölur. Ég vil vekja athygli hæstv. heilbrrh. á því að þótt það kunni að vera rétt að Sjúkrahús Reykjavíkur sé ábyrgt fyrir rekstrinum í Arnarholti þá er ríkisstjórn Íslands ábyrg fjárhagslega gagnvart Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Og ég vil að lokum ítreka mikilvægi þess að hlúð sé að þessum málaflokki, hann sé efldur. Ég ítreka enn fremur að í Arnarholti dveljast alvarlega sjúkir einstaklingar sem öðrum fremur þurfa á öryggi að halda. Það er ríkisstjórnarinnar og heilbrigðisyfirvalda að sjá þeim fyrir því öryggi.

Virðulegi forseti. Ég ítreka að þegar samkomulagið var gert milli heilbrrn., fjmrn. og borgarinnar var það um óbreyttan rekstur á þessu ári og sérstaklega skyldi hlíft geðsjúkum, endurhæfingarsjúklingum og öldruðum. Aftur á móti hafa nú verið gerðar tillögur um að loka einni deild og ég endurtek að samkvæmt upplýsingum er þetta mjög illa farin deild og þess vegna þurfi að losa hana. Það er ekki verið að útskrifa neina sjúklinga heldur flytja þá í annað öryggi.

Herra forseti. Á skrá um þingmál ríkisstjórnarinnar kemur fram að fyrirhugað er að leggja fram þáltill. um hvalveiðar. Af því tilefni spyr ég hæstv. sjútvrh. hvort aðild eða öllu heldur aðildarleysi Íslands að Alþjóðahvalveiðiráðinu hafi verið endurskoðað við þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að hefja aftur hvalveiðar og þá jafnframt hvort menn hafi farið yfir stöðu NAMMCO nú þegar ljóst virðist að Norðmenn muni fylgja málum sínum eftir innan Alþjóðahvalveiðiráðsins. Norðmenn virðast telja að staða þeirra eftir að þeir hófu hrefnuveiðar væri mun verri ef þeir væru ekki innan Alþjóðahvalveiðiráðsins og hafa m.a. bent á það sem merki um breytingar á afstöðu þar að þeir skuli komast upp með að hefja hvalveiðar að nýju verandi innan samtakanna. Mér er sagt, herra forseti, að frá áttunda áratugnum liggi fyrir samþykkt um að löndin innan Alþjóðahvalveiðiráðsins megi ekki kaupa hvalkjöt af löndum utan ráðsins þannig að Japan mætti ekki af þeim ástæðum einum kaupa af okkur hvalafurðir þó svo við hæfum hvalveiðar. Þeir kaupa reyndar ekki af Norðmönnum heldur af ótta við Bandaríkjamenn að því er virðist. Í máli formanns utanrmn. Alþingis kom fram við utandagskrárumræðu, sem efnt var til í vor um hvalveiðar, að við ættum eftir að greiða úr stöðu okkar gagnvart Alþjóðahvalveiðiráðinu og væri ekki víst að ákvörðun um að ganga úr því hafi verið okkur til framdráttar. Þessi staða hlýtur að hafa verið skoðuð í tengslum við þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að hefja hvalveiðar að nýju og því spyr ég: Hafa verið skoðaðir möguleikar á því að við gengjum inn aftur nú þegar við höfum nokkra reynslu af því að vera fyrir utan og lítum til reynslu Norðmanna?

Herra forseti. Fyrst er þess að geta að ákvörðun um að hefja hvalveiðar hefur ekki verið tekin. Hins vegar hefur verið sett á fót nefnd sem vinnur nú að því að undirbúa þáltill. sem kemur væntanlega til umfjöllunar í þinginu í vetur og í framhaldi af því verður trúlega unnt að taka ákvarðanir í þessu efni. Varðandi afstöðuna til Alþjóðahvalveiðiráðsins þá er staða okkar talsvert önnur en Norðmanna. Eins og kunnugt er ákvað Alþingi Íslendinga að mótmæla ekki ákvörðun Alþjóðahvalveiðiráðsins um núllkvóta á sínum tíma. Hins vegar tóku Norðmenn þá ákvörðun að mótmæla þeirri samþykkt og eru þess vegna óbundnir af henni. Þetta var ein af ástæðunum fyrir því að við töldum nauðsynlegt að losa okkur undan þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem við komum okkur sjálfir í með þeirri afstöðu sem Alþingi tók á sínum tíma. Hitt er svo alltaf sjálfstætt athugunarefni þegar kemur að ákvörðunum í þessu hvort við styrkjum betur stöðu okkar með því að ganga í hvalveiðiráðið að nýju með mótmælum gagnvart samþykktinni frá sínum tíma. Það er sjálfstætt athugunarefni sem kemur eðlilega til skoðunar í þeirri vinnu sem fer nú fram.

Herra forseti. Ég heyri að ég hef ályktað um of af málaskrá ríkisstjórnarinnar þegar ég taldi að lagt yrði til að hvalveiðar yrðu hafnar vegna þess tillöguflutnings sem þar er boðaður því að í máli ráðherrans kemur fram að einungis hefur verið tekin ákvörðun um að skipa nefnd til undirbúnings. En eigi að síður ítreka ég það sem kom fram í máli mínu að það verði eitt af því sem nefndin skoðar hvort málum okkar væri e.t.v. betur komið innan Alþjóðahvalveiðiráðsins ef við komumst að þeirri niðurstöðu að rétt sé að hefja hvalveiðar að nýju lítandi til reynslu Norðmanna og í leiðinni reyndum við að skoða hvernig við getum hagað þeirri aðild okkar eða gengið inn í Alþjóðahvalveiðiráðið með einhverjum fyrirvörum vegna þess hvernig við stóðum að málum á sínum tíma, þ.e. mótmælum ekki banninu.

Herra forseti. Rétt er að ítreka það að Alþingi tók þá ákvörðun á sínum tíma að mótmæla ekki núllkvóta Alþjóðahvalveiðiráðsins. Þess vegna er eðlilegt að Alþingi sjálft taki ákvörðun um að breyta þeirri stefnu. Við höfum litið svo á að ríkisstjórnin ætti ekki að taka ákvörðun á grundvelli gildandi laga um hvalveiðar fyrr en Alþingi hefði sjálft tekið ákvörðun um breytta afstöðu í þessu efni. Það er einmitt verkefni þeirrar nefndar sem ég gat um að undirbúa það mál fyrir þingið. Þannig getur ríkisstjórnin ekki tekið ákvörðun fyrr en Alþingi hefur sjálft breytt stefnunni í þessum málum.

Hæstv. forseti. Ég er með fyrirspurn til hæstv. samgrh. sem er á þessa leið: Hvað líður stefnumörkun í ferðaþjónustu og hvenær hyggst ráðherra leggja fram á Alþingi þingsályktun eða frumvarp um stefnumörkun í ferðaþjónustu? Árið 1987 lagði sú sem hér stendur fram þáltill. á Alþingi um stefnumörkun í ferðaþjónustu sem er næststærsta atvinnugreinin hér á landi. Þáv. samgrh., Steingrímur J. Sigfússon, kom málinu áfram og setti af stað vinnuhóp sem starfaði í eitt og hálft ár og síðan lagði hann fram þáltill. á Alþingi um stefnumörkun í ferðaþjónustu. Fjallað var um tillöguna en hún fékk ekki framgang og við þinglok 1991 hafði ekki tekist að ljúka málinu. Síðan eru liðin fimm ár og því spyr ég hæstv. samgrh. hvað málinu líður. Alls eru því níu ár, ekki níu mánuðir, sem tillagan hefur verið í meðgöngu og ég spyr því ráðherra aftur: Hyggst ráðherra leggja fram ályktun eða frv. um þetta mál á Alþingi nú?

Herra forseti. Ég skal ekki um það segja hvort meðgöngutíminn er níu ár eða kannski 90 ár. Hitt er ljóst að hverjum og einum þingmanni er frjálst að leggja fram till. til þál. um stefnumörkun í ferðamálum þannig að það er ekki einungis ráðherra sem hefur heimild til þess heldur allir þingmenn. Ef mönnum finnst eitthvað vanta upp á þær sakir finnst mér sjálfsagt að þeir nýti sér þann rétt. Í vor lauk nefnd við vinnu að tillögum um opinbera stefnu í ferðamálum og eins og fram hefur komið hef ég í hyggju að leggja fram till. til þál. um þau efni. Nú hafa tekist samningar við Hagvang um að vinna úr einstökum þáttum þeirrar skýrslu sem lá fyrir í vor og geri ég mér vonir um að starfsáætlun geti legið fyrir í þessum mánuði og verkinu fari að skila áleiðis eftir því sem líður á árið, veturinn og næsta ár. En stefnumörkun verður ekki gerð í eitt skipti fyrir öll og hlýtur ávallt að vera í mótun.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir þær upplýsingar sem hann gaf. Ég heyri að hann ætlar ekki að láta líða níu eða 90 ár þangað til stefnumörkun í þessu mikilvæga máli verður lögð fram.

Herra forseti. Ýmislegt hefur verið gert í ferðamálum þó ekki hafi verið sett fram stefnumörkun í ferðamálum í þingsályktunarformi á Alþingi og vísast auðvitað til verka ríkisstjórnarinnar í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Í sumar var gert samkomulag við heilsugæslulækna um uppbyggingu heilbrigðisþjónustu á höfuðborgarsvæðinu og breytingar á verkaskiptingu, m.a. með svokölluðu valfrjálsu stýrikerfi. Sérfræðingar í öðrum greinum en heimilislækningum hafa lýst andstöðu við fyrirhugaðar breytingar. Læknafélagið hefur m.a. samþykkt ályktun sem þetta varðar og því er ljóst að ekki er komin niðurstaða í langvinnar deilur innan heilsugæslunnar. Því spyr ég hæstv. heilbrrh.: Hvað líður útfærslu á samkomulaginu við heilsugæslulækna frá því í sumar? Hvernig hafa sérfræðingar komið að því máli, eða með öðrum orðum hvar er málið statt?

Virðulegi forseti. Gert var samkomulag við heilsugæslulækna fyrir tveim mánuðum í 21 lið. Einn liðurinn var valfrjálst stýrikerfi og um það atriði snýst nú áhugi manna. Læknafélagið mun koma að útfærslu þessa stýrikerfis og mun hefja vinnu með heilbrrn.

Hæstv. forseti. Ég tek fram að áhugi minn á þessu efni snýst ekki síst um það að vel verði staðið að uppbyggingu heilsugæslu á Reykjavíkursvæðinu eða höfuðborgarsvæðinu sem við vitum að stendur ekki eins vel að vígi og aðrir hlutar landsins. Hins vegar er mikið áhyggjuefni hversu miklar deilur hafa verið innan læknastéttarinnar um þessi efni og ljóst að þó að samkomulag hafi náðst við heilsugæslulæknana er ekki þar með sagt að málið væri leyst. Því fýsti mig að vita hvað væri að gerast í málinu nú þegar og eftir að verkfall heilsugæslulækna leystist. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin. Ég skildi það þannig að málið væri í vinnslu en getur hæstv. ráðherra upplýst okkur eitthvað nánar um það hvenær von er á niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Læknafélagið samþykkti á fundi fyrir tæplega hálfum mánuði að koma að þessu máli. Viðræður eru því nýhafnar. Ég get ekki nákvæmlega sagt hvenær þeim lýkur en ráðgert var að vinnunni ljúki í mars.

Virðulegi forseti. Þingflokkur Alþb. og óháðra hefur beðið um umræðu utan dagskrár um alvarlega stöðu margra fjölskyldna í þjóðfélaginu í aðdraganda kjarasamninga. Í raun má segja að umræðan sé í beinu framhaldi af þeirri skýrslu sem þingflokkurinn bað um á síðasta þingi þar sem gerður var samanburður á launum og lífskjörum hér og í Danmörku og þeirri umræðu sem sú skýrsla fékk á síðasta starfsdegi þingsins í vor. En skýrslan sýnir svo að ekki verður um villst að kjör fólks í Danmörku eru mun betri en hér. Það er alvarleg staðreynd sem við komumst ekki hjá því að ræða frekar og skoða í hverju þessi mikli munur liggur. Launagreiðslur fyrir hverja vinnustund eru mun hærri þar en hér. Þó er heildarhlutfall launa af landsframleiðslu ekki lægra hér en gerist í þeim löndum sem við berum okkur saman við og landsframleiðsla er hér ívið hærri en að meðaltali í OECD-löndunum. En mikil landsframleiðsla og hátt hlutfall launa af landsframleiðslu þýðir í okkar tilviki ekki há vinnulaun á almennum vinnumarkaði. Ef notaður er annar mælikvarði, þ.e. landsframleiðsla á vinnustund, kemur í ljós að þar erum við aftarlega á merinni samanborið við önnur lönd. Reyndar setur sænska vinnuveitendasambandið okkur á bekk með Spánverjum hvað varðar tímakaup t.d. í iðnaði. Þar erum við í 17. sæti, rétt fyrir ofan Portúgala og Grikki og það geta varla talist þær þjóðir sem við viljum helst bera okkur saman við hvað varðar laun og lífskjör. Þá má benda á að samkvæmt niðurstöðum kjararannsóknarnefndar eru 25% ASÍ-landverkafólks með undir 95 þús. kr. í heildarmánaðarlaun eða um það bil 80 þús. kr. í útborguð laun. Þá er meðtalin gífurleg yfirvinna, mun meiri en gerist meðal nágrannaþjóðanna. Ef hins vegar litið er til launa sem fást fyrir í dagvinnuna eina hjá þessum sama hópi, kemur í ljós að 62% hafa undir 80 þús. kr. í útborguð laun. Þegar horft er á laun opinberra starfsmanna er útkoman mjög svipuð. Ég efast um að nokkur hér inni treysti sér til þess að lifa af þessum launum. Það má reikna með að af þessum 80 þús. kr. mánaðarlaunum þurfi að greiða frá 25% og upp í 50% í húsnæðiskostnað og minnst önnur 20% í annan fastan kostnað. Þá er heldur lítið eftir fyrir mat og öðrum nauðsynjum fram til næstu mánaðamóta. Ef fyrirvinnan er ein er útilokað fyrir fjölskyldu af hvaða stærð sem er að draga fram lífið á þessum launum. Stór hópur fólks, allt of stór hópur fólks, býr við allt of langan vinnudag, léleg laun og sífellt versnandi skuldastöðu heimilanna sem oft leiðir til upplausnar fjölskyldu. Þessu fólki hefur um langan tíma verið gert að bera þyngstu byrðarnar í þjóðfélaginu og þær eru alltaf að þyngjast þrátt fyrir fögur fyrirheit. Það að semja um launagreiðslur fyrir unna vinnustund er að sjálfsögðu í höndum stéttarfélaga en ýmislegt annað, t.d. það sem varðar tryggingakerfið, heilbrigðiskerfið og menntakerfið, velferðarkerfið almennt, er í okkar höndum sem hér störfum. Þættir sem varða forsendur kjarasamninga eru ákvarðaðir á Alþingi en eru sífellt að breytast sem gerir rauhæfa kjarasamninga mjög erfiða. Þingflokkur Alþb. og óháðra hefur lagt fram rúmlega 20 þingmál er varða stöðu fjölskyldunnar. Við leggjum sérstaka áherslu á tillögur til úrbóta í málefnum þeirra sem nú búa við lökust kjörin, þeirra sem eru á lægstu kauptöxtunum og einnig og ekki síður þeirra sem nú greiða háa jaðarskatta. Þar er í mörgum tilvikum um að ræða ungt fólk með börn, ýmist í námi eða að koma sér upp húsnæði, fólk sem vinnur myrkranna á milli til að reyna að standa við skuldbindingar sínar en er þá refsað með háum jaðarsköttum þannig að ráðstöfunartekjurnar eru í raun ekki mikið hærri en þeirra sem vinna mun minna en eru á sömu töxtum. Í tillögum okkar er tekið á allt of löngum vinnutíma og því hefur reyndar margoft verið lýst yfir að óhóflega langur vinnutími ásamt bágri fjárhagsstöðu getur haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir fjölskylduna, sérstaklega er hætta á að slík aðstaða bitni illa á börnum innan fjölskyldunnar, jafnvel þannig að þau bíði af því varanlegan skaða. Samtökin Barnaheill hafa tekið þetta sérstaklega fyrir á ráðstefnum sínum og fundum og sent okkur þingmönnum gögn þar um og tillögur um það hvernig styrkja megi stöðu barna í samfélaginu. Við höfum farið fram á að gerð verði ítarleg úttekt á afleiðingum þess langa vinnudags sem nú tíðkast. Við flytjum margar aðrar tillögur sem hafa bein áhrif á kjör fjölskyldna. Allt eru þetta mál sem Alþingi ber að afgreiða. Þetta lýtur að okkar störfum, okkar ákvarðanatöku. Það varðar t.d. kjör fjölskyldna í landinu að hér ríki jafnrétti til náms og það er okkar verkefni að tryggja það. Sú staðreynd að í dag eru um 58 þús. einstaklingar á vinnumarkaðnum með grunnskólamenntun eða minna kollvarpar þeirri ímynd að við séum vel menntuð þjóð. Við höfum lagt fram frv. þar sem lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna er breytt. Stjórnvöld virðast sjá ofsjónum yfir lánveitingum til þeirra sem stunda nám. Ómanneskjulegar kröfur eru gerðar til ungs fjölskyldufólks í námi og þung endurgreiðslubyrði þegar námsmaður hefur lokið námi og fer að stunda aðra betur launaða vinnu, gerir námsmanni illmögulegt að koma sér upp húsnæði eða sjá sér og sínum farborða. Ef marka má viðhorf stjórnvalda af verkum þeirra, má segja að það að stunda nám sé illa launuð og lítilsvirt vinna, líklega minni háttar starf, svo notuð séu orð sem finna mátti í einu frumvarpa ríkisstjórnarinnar sl. vetur. Þá eru þau byrjunarlaun sem mörgum stéttum eru boðin að afloknu löngu námi frámunalega lág, t.d. byrjunarlaun kennara, sem vissulega sýnir ákveðið viðhorf stjórnvalda til menntunar. Þegar skýrslan um samanburð á launum og lífskjörum hér og í Danmörku kom út sagði forsrh. að segja mætti að lífskjör hér væru bara nokkuð góð. Þetta er að vissu leyti rétt. Meðaltöl skýrslunnar segja að lífskjör séu nokkuð bærileg hér á landi. En við vitum betur. Við vitum að bókhaldsleg meðaltöl geta komið vel út ef launamunur er mikill þannig að á meðan stór hópur launþega býr við svívirðilega lág laun, þá býr annar hópur að sama skapi við gífurlega há laun. Meðaltal þessara tveggja stærða getur þýtt nokkuð góð laun. En staðreyndirnar tala sínu máli. Hér búa mjög margar fjölskyldur við hreina fátækt. Hér er fólk sem ekki hefur efni á þeirri læknisþjónustu sem það í raun þyrfti á að halda. Hér býr ungt fólk sem veigrar sér við að ná í lækni heim til veikra barna vegna þess að það á ekki fyrir þjónustunni. Hér eru börn með langvarandi erfiða sjúkdóma og aðstandendur þeirra fá ekki þá þjónustu sem börnin eiga lögumsamkvæmt að fá. Hér er fólk sem ekki hefur efni á að senda börn sín til mennta og ungt fólk sem ekki hefur efni á að mennta sig. Hér er fólk sem getur ekki látið aldraða foreldra sína njóta þeirrar umönnunar eða lífsgæða sem þeir ættu rétt á eftir að hafa skilað löngum vinnudegi. Hér er fólk sem ekki á þak yfir höfuðið eða hefur aðgang að húsnæði sem samræmist fjárhagsstöðu þess. Hér er stór hópur fólks sem hefur misst allt sitt. Hér er fólk sem engar stofnanir eða heimili í þessu velferðarþjóðfélagi sinna. Það sefur úti og í yfirgefnum byggingum. Hér er félagslegt húsnæðiskerfi sem átti að sinna sérstaklega þeim sem búa við lökust kjörin en gerir það ekki lengur. Stór hópur fólks nær ekki því tekjulágmarki sem þarf til að kaupa húsnæði í félagslega kerfinu og verður þess í stað að fara í dýrt leiguhúsnæði sem það ræður engan veginn við. Vandamálin eru óteljandi og hér er ekki um að ræða lítinn afmarkaðan hóp þjóðfélagsþegna. Hópurinn er stór. Það búa margir við ótrúlega léleg kjör hér á landi. Það er okkur sem hér störfum til skammar að halda á málum með þessum hætti. Í ekki stærra samfélagi en okkar ættu svona vandamál ekki að vera til. Þingflokkur Alþb. og óháðra hefur eins og áður sagði lagt fram margar tillögur til úrbóta fyrir launafólk í landinu. Við neitum því að það ástand sem hér hefur skapast á undanförnum árum sé komið til að vera, en við vitum að lítil von er til breytinga á meðan þessi ríkisstjórn situr, ríkisstjórn sem vísvitandi hefur verið að breyta þjóðfélaginu í þessa veru. En við beinum þeirri spurningu engu að síður til ríkisstjórnarinnar hvort og þá hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar af hálfu hennar til þess að jafna lífskjör í landinu og til þess að tryggja að hér verði lífskjör launafólks sambærileg á við það sem gerist í nágrannalöndum okkar. Og eru fyrirhugaðar sérstakar ráðstafanir til að bæta kjör þeirra verst settu, t.d. lífeyrisþega? Virðulegi forseti. Í tilefni þess að ég tala hér í fyrsta skipti á grænu ljósi vil ég nefna að það minnir mig óneitanlega á loforð flokks sem nú situr í ríkisstjórn, þar sem menn höfðu einu sinni fólk í fyrirrúmi en hafa gleymt því öllu. (Forseti (Ólafur G. Einarsson): Grænt ljós hefur lengi verið í þinginu en ekki svona hátt stillt kannski.)

Herra forseti. Það er stundum spurt um góðærið og ég tók eftir því þegar stefnuræða forsrh. var til umræðu að allmargir hv. þm. sögðu að við stjórnarliðar héldum því fram að nokkuð hefði lagast í efnahagsmálum og gjarnan mætti tala um góðæri, en það góðæri hefði hvergi komið fram nema hjá ríkisstjórninni sjálfri. Hvað er nú góðæri? Þegar menn eru að tala um góðæri þá geta menn verið að tala um hagfelldan hag til sjávar og sveita. En í okkar skilningi væntanlega, því við erum að tala um efnahagslegt góðæri, erum við að tala um hagvöxt. Við erum að tala um að það hafi snúist til betri vegar með sameiginlegar tekjur þjóðarinnar frá því sem áður var. Og sú er staðreyndin og ekki er um það deilt að allverulegur hagvöxtur hefur orðið á þessu ári einkum og nokkur á því síðasta og verður vonandi á næstu árum, ekki jafnmikill og í ár, en áfram töluverður. Þegar menn velta fyrir sér hvort góðærið sem þessi hagvöxtur sýnir hafi skilað sér sem fullyrt var að hefði ekki gerst, þá sýna tölurnar ótvírætt að það hefur gerst. Enginn vafi er á því að kaupmáttur launa hefur aukist. Hann hefur aukist á árunum 1995--1996 um 9% og sú aukning er helmingi meiri kaupmáttaraukning en varð að meðaltali í ríkjum OECD fyrst menn eru með samanburð og eru að rifja upp samanburðinn við Danmörku, sem er topplandið sem menn geta náð í, og gera þess vegna, kannski eðlilega, samanburð við það land. Þá ætti þessi samanburður að gleðja, auðvitað er Danmörk með í meðaltali OECD, að á milli þessara tveggja ára hefur kaupmáttaraukning orðið helmingi meiri á Íslandi en að meðaltali í löndum OECD, löndum sem við berum okkur saman við. Svarið við því hvort góðærið hafi skilað sér eða ekki er auðvitað að það hefur gerst. Það þýðir ekki að sérhver íslenskur launamaður hafi fengið til baka það sem sjö ára stöðnun þar á undan í íslensku efnahagslífi hafði leitt af sér. Enda þótt bjartara hafi verið í hálft til eitt ár í íslensku efnahagslífi lagar það ekki sjö ára stöðnun og menn eiga ekki á þinginu að tala þannig að búast megi við því og tala um svik og brigsl í því sambandi. Almenningur í landinu veit miklu betur en svo. Við skulum skoða sviðið eftir að tekist hefur að halda hagvexti jöfnum og þéttum í nokkur ár, hvort það sem þegar er orðið hafi ekki skilað sér eins og þetta hefur skilað sér. Það nægir ekki til þess að bæta það sem miður hafði farið forðum tíð. Það er rétt að menn átti sig á því. Menn segja einnig: Hefur góðærið skilað sér að öðru leyti? Við þingmenn höfum hver um annan þveran talað um eitt mesta bölið sem menn hafa búið við, atvinnuleysið. Hefur góðærið ekki skilað sér á þann veg að atvinnuleysið fer minnkandi? Er ekki góðærið þar með að skila sér hvað það varðar? Atvinnuleysið er hér með því minnsta sem gerist í Evrópu, auðvitað of mikið enn þá en hefur þó minnkað verulega. Það er ávöxtur af bættum hag og bættri stöðu sem við hljótum öll að meta og viðurkenna að hefur skilað sér, er að byrja að skila sér. Menn vekja athygli á hag fyrirtækjanna og segja: Fyrirtækin birta tölur sem sýna mikinn og blómlegan hag en fólkið hefur ekki fengið aðgang að þessum bætta hag. Það var mjög lítið bætt staða á milli ársins 1995 og 1994. Staða fyrirtækjanna var mjög svipuð, batnaði örlítið. Hins vegar sýna tölur á fyrri helmingi þessa árs að hagur fyrirtækjanna hefur batnað og má búast við því að hagnaður aukist um 1,5%. Það er ekki há tala. En það er á fyrri helmingi þessa árs og samhliða þessum bata fyrirtækjanna hefur kaupmáttur verið að skila sér út til fólksins í landinu og það verður að halda áfram. Það gerist ekki með því að menn rjúki af stað með fornum hætti og hækki laun um 50 eða 100% eins og sumir hafa stungið upp á, væntanlega ekki í fullri alvöru en þó hafa þeir látið það í ljós á þann hátt að menn gætu ímyndað sér að það væri full alvara. Það eru hlutir sem aldrei geta gengið og allir vita, það er saga sem við þekkjum. Við sjáum hins vegar núna að það skiptir nokkuð í tvö horn með talsmenn launþegahreyfingarinnar. Annars vegar er stór hópur áhrifamikilla launþegaforustumanna sem tala um aukinn kaupmátt. Svo er hópur sem hefur verið að tala um 50 og 100% kauphækkanir í tölum talið. Það er ekki nokkrum manni til gagns, ekki efnahagslífinu til gagns og ekki félögum í launþegahreyfingunni til gagns. Kaupmáttaraukningin hins vegar er til gagns. Hin gamla saga er kunn þegar laun hækkuðu um sjö þúsund prósent á löngu árabili og kaupmáttur mældist hafa hækkað um 1%. En hvað skyldi hafa tapast þar á milli hjá fólki í allri þeirri óðaverðbólgu sem þá gekk yfir? Ég hef beðið starfsmenn þingsins að dreifa plöggum sem sýna mjög glöggt hvernig þessar tölur hafa þróast. Ég er þeirrar skoðunar að búast megi við því ef vel er á málum haldið að kaupmáttur í landinu geti haldið áfram að aukast jafnt og þétt á næstu árum og það er afar mikilvægt. Við getum hins vegar viðurkennt að viðskiptakjör okkar út á við hafa rýrnað örlítið og munu rýrna á þessu ári. Á hinn bóginn er von til þess miðað við almenna þekkingu, þó með miklum fyrirvörum, að þau muni ekki rýrna á næsta ári, standa í stað eftir því sem væntingar standa til. Þó að staðan hafi batnað á árinu er misskipt hag atvinnulífsins. Sjávarútvegurinn sem heild stóð vel árið 1995. Þetta ár verður miklu lakara. Staða sjávarútvegsins sem heildar verður algerlega í járnum á þessu ári og ákveðinn þáttur í sjávarútveginum stendur afar illa eins og menn þekkja og hefur þegar verið kynnt. Bolfisksvinnsla er nú rekin með 8,5% tapi en frá 1995 hafa þó laun á þeim vettvangi hækkað um 7,5% þannig að menn hafa verið að teygja sig og reyna að vera í takt við aðra hvað þetta varðar. Við gerum oft samanburð og við heyrðum fréttir frá Noregi. Þar höfðu orðið mestu kauphækkanir vegna kjarasamninga sem orðið höfðu um langt árabil og var mikið fréttaefni, 4--5% kauphækkun hafði orðið og valdið miklum áhyggjum í Noregi, þessi mikla kauphækkunarskriða sem nú varð. Norska þingið er að afgreiða fjárlög með 400 milljarða kr. afgangi, þremur og hálfum fjárlögum íslenska ríkisins í afgang. Þeir fara engu að síður að með varúð í kaupgjaldsmálum og þeir reyndar eru að skera niður í þjónustu við aldraða og sjúka sem vart mundi verða gert hér á landi ef slíkur afgangur væri eins og þar er á tölum svo að við nefnum nú þennan samanburð. Ég bind vonir við það að forustumenn í atvinnulífi beggja vegna borðsins muni hér eftir sem á undanförnum árum eiga stóran hlut í því að tryggja að kaupmáttur vaxi og þeir muni ekki leggjast í ómerkilega baráttu sem er skjólstæðingum þeirra ekki til góðs. Hv. 5. þm. Suðurl. minnti á kjör fólks í Danmörku og skýrsluna um það. Ég vek athygli á því að þeim samanburði lauk 1993 og þá vorum við á botni langrar efnahagslægðar og sjö ára stöðnunar. Síðan hefur miðað vel hjá okkur. Ég býst við því að skýrslan í dag yrði okkur hagfelldari nú þegar en hin fyrri. Danir tóku sér mikið efnahagslegt tak fyrir 8--10 árum, gengu í gegnum mikla erfiðleika, miklar skipulagsbreytingar og það hefur verið að skila sér með þeim hætti að við viljum helst bera okkur saman við þá eftir þær miklu efnahagslegu breytingar og var þá mjög að þeim fundið á þeim tíma þegar þær aðgerðir voru allar gerðar. Að öðru leyti komu fram mjög frómar óskir frá hv. þm. Ég heyrði reyndar engar lausnir um það hvernig ætti að tryggja það að laun manna í landinu hækkuðu, a.m.k. ekki aðferðir sem væru betri eða dygðu betur en þær sem núv. ríkisstjórn stendur fyrir. Hv. þingmaður sagði að vísu efnislega að þess væri ekki að vænta að lífskjör fólks mundu hækka meðan þessi ríkisstjórn sæti. Ég vek athygli á því að þegar sú ríkisstjórn sat sem þessi þingmaður studdi varð mesta kaupmáttarhrun sem menn hafa lengi séð og sést á öllum línuritum. Og hv. þm. studdi þá ríkisstjórn ótrauð eftir því sem ég best veit í öllum þeim darraðardansi. Þótt kaupmáttur launanna félli jafnt og þétt mánuð frá mánuði var ekki talað eins og nú er talað. En hv. þm. gerði líka að umtalsefni launamuninn í landinu sem alltaf er að aukast. Þetta eru fullyrðingar sem fá kannski ekki staðist þó menn taki sér þær oft í munn án þess að geta rökstutt þær. Fyrst menn eru að ræða samanburð í launum vildi ég biðja hv. þm. að nefna mér dæmi um það að einhvers staðar í víðri veröld sé launamunur minni og meira jafnræði í launum en hér í landinu. Getur hv. þm. fundið eitthvert land þar sem meira launajafnræði er til staðar en í því landi sem við erum að setja lög sem sitjum í þessum sal? Ég hef oft heyrt nefnd lægstu laun síðan ég fór að fylgjast með stjórnmálum og er drjúgur tími síðan. Menn hafa nefnt lægstu laun og sagt: Getið þið lifað af þessum launum? Þetta þykir afar snjallt í öllum umræðum af þessu tagi enda búið að nota þetta í 35 ár og svo er alltaf einhver tala nefnd, aldrei sama talan því þetta breytist allt saman. Auðvitað eru rökin þau að það er alltaf afar erfitt og hvarvetna að lifa af lægstu launum og verður væntanlega ætíð. Það breytir því ekki að við erum væntanlega öll sammála um það að vinna að því að framhald geti orðið á þeirri kaupmáttaraukningu sem orðið hefur og það gera menn með því að fylgja fram stefnu ríkisstjórnarinnar, m.a. með því að skila hallalausum fjárlögum, gefa atvinnulífinu svigrúm til þess að eflast og styrkjast og það er það sem ríkisstjórnin mun auðvitað gera.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. 5. þm. Suðurl., umræðuna. Málefnið sem hér er rætt er staða fjölskyldunnar sem hefur verið lýst þannig af hæstv. forsrh. að hún eigi sér bjartari tíma fram undan. Þetta hefur verið sagt í meira en heilt ár. Ég hef oftar en einu sinni tekið undir að aðgerðir ríkisstjórnar á síðasta tímabili séu grunnurinn að þeim bjartari tímum sem ættu að vera farnir að skila sér í betri afkomu þess fólks sem minnst ber úr býtum, nefnilega fólksins með lægstu launin, verkafólks, aldraðra og öryrkja. Hjá því fólki örlar ekki á góðærinu. Aldraðir hafa verið að ganga á eignir sínar ef einhverjar voru og heimilin að auka skuldirnar. Aldraðir hafa sætt skerðingum og auknum framfærslukostnaði auk þess að þeir sem hafa sparað með mikilli ráðdeild á liðnum árum sæta því nú að greiða fyrstir landsmanna skatta af þeim fjármunum sem þeir hafa lagt í varasjóð til framfærslu. Þetta eru þær aðgerðir sem fyrst koma fram á öldruðum og öryrkjum við framkvæmd fjármagnstekjuskatt ríkisstjórnar hæstv. forsrh., Davíðs Oddssonar, og hæstv. utanrrh., Halldórs Ásgrímssonar. Þessir aðilar eiga að greiða skatt á ný af þeim tekjum sem þeir áður voru búnir að greiða skatta af. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, vitna í grein úr Morgunblaðinu 26. september sl., þar sem Margrét Thoroddsen segir eftirfarandi: ,,Lögin um fjármagnsskatt ganga ekki í gildi fyrr en 1. jan. 1997 en það óheyrða gerist að Alþingi ákveður að vextir skuli skerða tekjutryggingu frá 1. sept. 1996. Þetta er enn ein aðförin að eldri borgurum, sem njóta tryggingabóta. 1. jan. 1997 verða því vaxtatekjur eldri borgara tvískattaðar þar sem þær skerða einnig tekjutryggingu, svo þeim einum er ætlað að greiða tvöfaldan fjármagnstekjuskatt.`` Helst má kalla þetta illa meðferð. Ég tel að það sé það sem er verið að gera. Það er ill meðferð, illa er farið með fólk sem á erfitt með að verjast, fólk sem í miklum mæli veitti ríkisstjórninni stuðning sinn. Þeir eru þeim nú verstir sem þeir ættu að vera bestir. Ég vitna enn, með leyfi forseta, í umrædda grein þar sem segir: ,,Reglugerð um skerta uppbót vegna lyfjakostnaðar og mikillar umönnunar sá dagsins ljós í maí sl. Nú skyldu þessar bætur falla niður hjá þeim, sem höfðu meira en 75 þús. kr. í tekjur á mánuði (að meðtöldum tryggingabótum) eða höfðu nurlað saman 2,5 millj. í sparifé. Nú er það svo að þótt þessir einstaklingar hafi 75 þús. kr. í tekjur fá þeir ekki útborgaðar nema um 68 þús. kr. því tæp 7 þús. eru dregin frá í staðgreiðslu. Margt af þessu fólki hefur gífurlegan lækna- og lyfjakostnað. Manni fyndist ekki ofrausn, fyrst á annað borð var nauðsynlegt að ná inn nokkrum krónum hjá þessum aldurshópi að miðað væri við nettótekjur.`` Svo mörg voru þau orð. Ég tel að hér sé um að ræða dæmigerðar afleiðingar kyrrstöðu og sérhagsmunastefnu. Raunverulega er verið að hampa þeim sem gefa best í kosningasjóðina. Ég hlýt að harma þau mistök sem þjóðin hefur gert að gefa þessum öflum vald og styrk til yfirráða. Kvótakerfið margumrædda á stóran þátt í því hvernig komið er fyrir Íslendingum. Byggð er að leggjast af á stórum svæðum. Á Íslandi er lénsveldið aftur að líta dagsins ljós. Í hvaða formi, spyr einhver. Svarið er: Sameining stóru aðilanna, t.d. í sjávarútvegi, leiðir af sér kvóta á færri hendur. Afli unninn á sjó leiðir af sér fækkun fólks í sjávarbyggðunum. Hús og íbúðir standa auðar í miklum mæli. Á Vestfjörðum hefur fólk gengið svo langt að fara úr húsnæði sínu og sent banka eða sparisjóði lyklana af híbýlum sínum. Í Grímsey er áhrifanna farið að gæta alvarlega. Þrjár fjölskyldur, alls 17 manns, eru að fara þaðan. Það mun hafa víðtæk áhrif í því byggðarlagi. Stöðug fólksfækkun á Vestfjörðum, Vesturlandi, Austfjörðum og Norðurlandi vestra er af sama meiði. Fækkað hefur um tæplega 2.000 manns í þessum landshlutum á sl. tíu árum. Aðilar sem hafa t.d. haft vinnu við endurskoðun eða minni háttar þjónustu hjá smærri fyrirtækjum, sem eru að sameinast, missa vinnuna. Flest slík störf ganga til stóraðila á Reykjavíkursvæðinu. Hagræðing getur haft svona afleiðingar, það er í mörgum tilvikum staðreynd. Afleiðing millifærslna, leigu og sölu kvóta í sjávarútvegi milli aðila sem hafa aðgang að auðlind hafsins er að koma í ljós. Hún birtist í þeim dæmum sem ég hef verið að nefna. Það er atvinnuhrun almennings, uppboðshrinu húseigna og fækkun fólks á landsbyggðinni eins og ég gat um fyrr í máli mínu. Herra forseti. Það sem ég hef sagt er hryggileg staðreynd um leið og boðað hefur verið vor góðæris í ræðum forustumanna stjórnarflokkanna. Herra forseti. Ég hef stutt einstök mál sitjandi ríkisstjórnar en mér finnst hún vera makráðug og værukær. Ríkisstjórnin hefði átt að vera búin að grípa inn í málefni þeirra lægst launuðu. Ríkisstjórnin hefði átt að styðja þá lakast settu með framlagningu frv. um lágmarkslaun og tryggja jafnframt að launaskrið næði ekki upp til þeirra sem vel eru settir. Þetta hefur ekki verið gert. Því lýsi ég því hér yfir að ég mun leggja fram frv. um lágmarkslaun á næstu dögum. Ég segi þá jafnframt að ég er ekki að etja kappi við aðila vinnumarkaðarins. Ef þeir semja um mannsæmandi lágmarkslaun mun frv. verða dregið af borðum Alþingis. Til sérstakrar áherslu vil ég geta þess að lög um lágmarkslaun njóta víðtæks stuðnings í Bandaríkjunum, Frakklandi og víðar. Þau voru sett af illri nauðsyn. Sams konar ástand blasir við á Íslandi og var við lagasetninguna í nefndum löndum, þ.e. þeir ríkustu voru farnir að taka of mikið til sín en almenningur lifði við sultarmörk. Að lokum vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í málefnum fjölskyldunnar, þeirra sem lakast eru settir og geta ekki lifað af lágmarkslaunatöxtum? Á sama tíma og hagvöxtur er 5,5%, sem stafar af skuldaaukningu fjölskyldnanna er þetta að gerast. Síðan vil ég minna á það varðandi atvinnuleysið að 555 fleiri eru í vinnu núna en á sama tíma fyrir ári.

Herra forseti. Það mál sem er til umræðu er sífellt viðfangsefni stjórnmálanna. Við erum að tala um velferð á Íslandi og það er rétt hjá hv. framsögumanni sem hóf umræðuna að það er margt að í þjóðfélagi okkar. En okkur greinir e.t.v. á um það hvernig við getum farið að því að lagfæra það sem er að og hvað við gerum best í því sambandi. Í athyglisverðri grein sem forstöðumaður Félagsvísindastofnunar háskólans skrifaði í Morgunblaðið sl. sunnudag komst hann að þeirri niðurstöðu, og hér er um vísindastofnun að ræða, með leyfi forseta: ,,Þegar á heildina er litið benda niðurstöðurnar til þess, að lífsgæðin á Íslandi séu áþekk því sem best þekkist á Vesturlöndum. Það eru hins vegar ekki rök fyrir því að slá slöku við í lífsgæðakapphlaupinu og framfaraleitinni enda er af nógu að taka fyrir þá sem vilja bæta velferð þjóðarinnar. Fátækt hrjáir þrátt fyrir allt hluta þjóðarinnar og svo virðist sem hún hafi aukist á síðustu árum.`` Núv. ríkisstjórn hefur litið svo á að velferð Íslendinga verði best varðveitt með því að varðveita stöðugleikann. Við höfum trú á því að við munum best geta ráðist gegn atvinnuleysinu með því að viðhalda stöðugleikanum. Þessi árangur er sem betur fer að koma í ljós. Atvinnuleysi hefur minnkað verulega að undanförnu og við sjáum fram á það að mjög mörg störf verða sköpuð í þjóðfélaginu á næstu árum ef við getum haldið áfram með sama hætti. Við hljótum að gleðjast yfir þessum árangri. Það er alveg rétt að mörg fyrirtæki eru með ágætan hagnað. En skyldi það vera andstætt hagsmunum launþega að fyrirtæki hafi góða afkomu? Er það ekki einmitt til þess líklegt að það geti orðið til þess að viðkomandi fyrirtæki geti bætt hag launþeganna? Menn tala í þessum umræðum t.d. um sjávarútveginn og segja að kvótakerfið í sjávarútveginum sé uppruni alls ills í þeim efnum. Ég minni á umræður fyrir nokkrum árum þegar enginn hafði trú á að íslenskur sjávarútvegur gæti greitt 100 milljarða skuldir. Hér í þingsölum var talað um það utan dagskrár dag eftir dag eftir dag hvað ríkisstjórnin ætlaði að gera til að forða heildargjaldþroti sjávarútvegsins.  Það er talað um að við framsóknarmenn höfum gleymt því að við viljum hafa fólk í fyrirrúmi. Það er langur vegur frá því. En það er misjafnt hvernig fólk lítur á það hvað er að hafa fólk í fyrirrúmi. Ef við lítum t.d. á íslenska velferðarkerfið og hvernig við verjum það eru þar þrír möguleikar. Fyrsti möguleikinn er sá að hækka skattana. Það liggur nokkuð ljóst fyrir að ef við notum skattana til að leysa þau mál sem þar eru uppi á borðinu á næstu árum, fjölgun ellilífeyrisþega o.s.frv., þá þurfum við að hækka staðgreiðsluskattinn úr 42% í tæplega 50% eða hækka virðisaukaskattinn úr 24,5% í um 31--32%. Er einhver Íslendingur eða einhver stjórnmálaflokkur sem telur það vera leið sem hægt er að fara til að verja velferðarkerfið? Það væri gaman að vita hvort á Alþingi er einhver sem mælir með því að svo verði gert. Annar möguleiki er að halda áfram að safna skuldum. Þá er bara haldið áfram að reka ríkissjóð með halla og segja: Komandi kynslóðir geta borgað þetta. Er einhver sem vill það? Þriðja leiðin er, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, að forgangsraða og hafa verulegt aðhald í velferðarkerfinu og verja það með þeim hætti. Þá leið er verið að fara og það er eina leiðin. Það er ekkert annað hægt að gera að mínu mati nema einhver vilji fara skattahækkunarleiðina. Því er haldið fram að núv. ríkisstjórn sé ekki að skapa neitt svigrúm í sambandi við komandi kjarasamninga. Hér hefur áður komið fram hjá hæstv. forsrh. að kaupmáttur hefur aukist verulega. En það er rétt að ekki er nóg að kaupmátturinn aukist því að margir hafa það lélegar aðstæður að það þarf að reyna að skapa svigrúm, m.a. í gegnum skattbreytingar til að verja hlut þeirra. Það hefur verið lagður á fjármagnstekjuskattur og þeim skatti hefur ekki verið ráðstafað. Gert er ráð fyrir því að honum verði ráðstafað í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins til að breyta öðrum sköttum. Það er líka gert ráð fyrir að gerðar verði breytingar á skattlagninu að því er varðar hlutafé. Það er gert ráð fyrir að það sem kemur út úr því verði ekki notað til að koma á móti ríkisútgjöldum heldur varið til skattalækkana. Í upphafi ferils ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar var ákveðið að setja upp sérstaka nefnd aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar til að fjalla um þetta mál. Sú nefnd hefur verið að störfum. Þetta var nokkur nýlunda. Hins vegar þótti rétt að hefja undirbúning kjarasamninganna strax í upphafi stjórnarsamstarfsins og sú nefnd hefur verið að störfum. Það sem mönnum gengur til í þessu öllu saman er að sjálfsögðu að treysta grundvöll heimilanna og bæta kjör almennings í landinu. Það verður ekki fyrst og fremst gert með tilskipunum, það verður gert með því að hafa hið efnahagslega umhverfi í lagi, varðveita stöðugleikann, tryggja umhverfi þar sem við sjáum hagvöxt og meiri verðmætasköpun. Þetta er það sem á sér stað í dag. Það er grundvöllurinn fyrir því að hafa eitthvað til skiptanna til að geta lagfært ýmislegt sem hefur farið úrskeiðis. Þær aðstæður eru sem betur fer fyrir hendi. Ég vænti þess að hv. þm. stjórnarandstöðunnar sjái líka þessa möguleika og þær aðstæður sem þarna eru að skapast.

Hæstv. forseti. Ég lít svo á að þær umræður sem hér eru hafnar séu til þess að vekja athygli á því að fram undan eru kjarasamningar og að það er margt sem þarf að athuga í því samhengi. Eins og hér hefur komið fram eru lífskjör á Íslandi að sjálfsögðu með því besta sem þekkist. Við getum sagt það sama um ríki eins og Frakkland, Þýskaland, Kanada og jafnvel Bandaríkin en innan þeirra ríkja er afar mismunandi ástand og víða mikið misrétti. Það sama á við um íslenskt samfélag. Það viðurkenna allir og það sér hver maður að við erum að rétta úr kútnum. Efnahagslíf okkar er sem betur fer að rétta úr kútnum. Þá kemur að spurningunni: Hvernig notum við efnahagsbatann? Hverjir eiga að njóta hans? Eigum við ekki að nota hann til að taka á þeim meinsemdum sem blasa við okkur og forgangsraða eins og hv. utanrrh. benti hér á í ræðu sinni? Ég get ekki látið hjá líða að benda á að þeir kjarasamningar sem fram undan eru verða auðvitað gerðir í skugga þeirra breytinga sem gerðar voru á vinnulöggjöfinni sl. vor. Eflaust eiga þær breytingar eftir að spila eitthvað inn í það sem út úr samningunum kemur. Ég held að okkur öllum sé ljóst að það er töluverð óánægja á íslenskum vinnumarkaði. Það eru miklar væntingar sem liggja í loftinu, kannski helst til miklar. Eins og fram hefur komið í tölum, m.a. frá Þjóðhagsstofnun, eru margir þegar farnir að eyða batanum. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1997 koma fram uggvænlegar tölur um skuldir heimilanna og þetta verðum við að skoða í samhengi þegar við horfum til þess hvað á að koma út úr næstu kjarasamningum og hvers er að vænta. Að mínum dómi eru þar vissar meinsemdir sem fyrst og fremst þarf að taka á og ég vildi sjá koma út úr kjarasamningunum. Það er nú ekki síst að taka á því óþolandi launamisrétti kynjanna sem við kvennalistakonur og ýmsar aðrar konur þreytumst ekki á að nefna og viljum gera okkar til að fá úr bætt. Margsinnis hefur verið sýnt fram á launamisrétti í könnunum og þegar árar betur er einmitt tækifæri til að taka á slíkum málum með uppstokkun á launakerfinu og ýmsum aðgerðum sem hægt er að grípa til. Ég bendi m.a. á tillögu okkar kvennalistakvenna sem dreift var á þingi í dag þannig að ekki skortir tillögurnar um það hvernig eigi að framkvæma þetta. Einnig þarf að taka á almennu launamisrétti, vaxandi launamun og ekki síst þeim lágu launum sem eru að verða sífellt meira áhyggjuefni, ekki síst hve grunnlaun fólks eru lág, jafnvel hjá mjög vel menntuðum stéttum. Ég minni t.d. á samningana sem gerðir voru við heimilislækna þar sem menn gerðu sér grein fyrir því hvernig það á eftir að koma niður á þeim á efri árum hversu lág grunnlaunin eru. Fleiri og fleiri eru að gera sér ljóst að á þessu þarf að taka og spurningin er: Hverju munar það og hvað kostar það, upp á framtíðina, að reikna allar sporslurnar og yfirvinnuna inn í grunnlaunin þannig að grunnlaun hækki og fólk standi þá betur að vígi? Það kostar auðvitað peninga síðar meir, það er alveg ljóst. Annað sem ég hef miklar áhyggjur af og kom töluvert við sögu í umræðunum um stefnuræðu forsrh. er flutningur fólks úr landi. Þó að greinilega hafi dregið úr honum er hann samt sem áður til staðar. Við þurfum að gera okkur grein fyrir hvaða fólk það er sem flytur úr landi og hvernig fólk skilar sér heim, sem hefur verið t.d. í námi erlendis. Ég held að þetta sé alvarlegra mál en við höfum viljað gera okkur grein fyrir og viðurkenna. Við getum velt þeirri spurningu fyrir okkur: Hvernig á ríkið eða ríkisvaldið að koma inn í væntanlega kjarasamninga og hvernig er æskilegt að það komi þar inn? Þar nefni ég aftur launamál ríkisins og launamisréttið sem viðgengst í ríkiskerfinu. En það eru líka til aðferðir til að jafna kjörin, m.a. í gegnum skatta þó ég sé ekki að mæla með því að atvinnurekendur sendi reikninginn enn einu sinni til ríkisvaldsins og ætlist til að launabætur séu borgaðar með almennum sköttum. Við hljótum að spyrja okkur: Hvað getur atvinnulífið borið miklar launahækkanir? Við vitum að svarið er mjög mismunandi. Það er afar mismunandi hvað fyrirtækin geta hækkað laun og ég vildi sjá meira frelsi í kjarasamningum en hér hefur viðgengist þar sem launum hefur miskunnarlaust verið haldið niðri með þeim afleiðingum að neðanjarðarlaunaskrið verður. Það er rétt sem fram kom í máli hæstv. utanrrh. að athyglisverð grein birtist í Morgunblaðinu í gær. Þar er m.a. að finna þær staðreyndir sem við þekkjum öll, að sérkenni íslensks vinnumarkaðar eru annars vegar lág grunnlaun og hins vegar langur vinnutími. Langur vinnutími og stytting vinnutímans eru einmitt atriði sem hægt er að taka á og beita til þess að bæta lífskjörin. Ég vil t.d. minna á að í síðustu kjarasamningum sömdu kennarar um styttingu kennsluskyldu og hver tími sem fellur af þeirri skyldu og vinnuskyldu almennings skilar sér í betra lífi, minna álagi en auðvitað getur fólk líka bætt við sig meiri yfirvinnu eða yfirvinnan tekur fyrr við. Allt eru þetta atriði sem hægt er að taka á. Ég vil líka vekja athygli á upplýsingum sem komu fram um helgina á menntaþingi þar sem menn vöktu athygli á því hversu margt fólk á íslenskum vinnumarkaði hefur litla menntun, aðeins grunnskólapróf. Alþýðusamband Íslands hefur bent á nauðsyn þess að mennta vinnuaflið og gera þurfi átak í þeim málum. ASÍ hefur reyndar mótað stefnu í þeim efnum og ég vil svo sannarlega taka undir að ein leiðin til þess að bæta lífskjörin er einmitt að mennta vinnuaflið og þar með að auka framleiðni og bæta ástand á vinnumarkaði. Niðurstaða mín er því sú, hæstv. forseti, og á ég þá eftir að nefna ýmis mál sem snerta kjarasamningana sem fram undan eru, að við eigum fyrst og fremst að beina sjónum okkar að þeim meinsemdum sem einkenna íslenskan vinnumarkað. Við verðum að horfast í augu við að við erum orðin hluti af stórum vinnumarkaði og ef við tökum okkur ekki á kemur það okkur og framtíð íslenskrar þjóðar í koll.

Hæstv. forseti. Á undanförnum áratugum hef ég, bæði meðal nokkurra kunningja minna og þó sérstaklega sem kennari við grunnskóla, kynnst fátækt sem ég hafði haldið að ekki væri lengur til í okkar þjóðfélagi nema þá hjá sérstöku ógæfufólki sem hefði lent á skjön við þjóðfélagið vegna óreglu og ætti af þeim ástæðum erfitt uppdráttar. En ég hef kynnst fjölskyldum þar sem báðir foreldrarnir leggjast á eitt og vinna allt það sem býðst. Börnin líða vegna þess hve mikið er ætlast til að þau bjargi sér sjálf og hafi ofan af fyrir sér í fjarveru foreldra og samt ná endar ekki saman og í fyllingu tímans þarf fólk að sjá á bak húsnæði sem það hefur lagt hart að sér við að eignast. Ég hef kennt börnum sem ævinlega hafa verið út undan þegar skólinn stendur fyrir einhverju sem þarf að borga, t.d. leikhúsferðum, og fyrir tveim árum voru svo mörg börn sem sitja þurftu heima í þeirri einu leikhúsferð sem skipulögð var árlega á vegum skólans að við kennararnir ákváðum að leggja leikhúsferðir niður. Ég hef lent í því að þurfa að hafa afskipti af málum þegar börn lágu veik heima og foreldrar höfðu ekki ráð á að kalla á lækni og þegar læknishjálp loks barst og ávísa varð sýklalyfi voru ekki til peningar á heimilinu til að leysa lyfið út. Í þessum tilvikum var um að ræða reglusamt láglaunafólk sem gerði allt sem það gat, en vinnan var stopul, húsnæðiskostnaður hafði vaxið fólki yfir höfuð og skammtímalán höfðu verið tekin til að rétta dæmið af. Þetta er sá veruleiki sem hefur blasað við á nýliðnum árum og þessu fólki hefur verið sagt að herða sultarólina. Þetta væru tímabundnar þrengingar. Brátt kæmi betri tíð með blóm í haga. Nú er það komið, góðærið. En hvert fór það? Ekki til þeirra sem lægst hafa launin, svo mikið er víst. Þau 25% íslenskra launþega sem hafa undir 95 þús. kr. á mánuði í heildarlaun voru skyndilega sögð hafa ógnað stöðugleikanum margrómaða og vextir voru með tilskipunum frá Seðlabanka hækkaðir með handafli áður en verkalýðsfélög höfðu svo mikið sem mótað kröfugerð sína. Hæstv. forsrh. varaði sérstaklega við launakröfum þessa láglaunahóps í stefnuræðu sinni hér á Alþingi fyrir nokkrum dögum. Ég þekki sjálf margt fólk, aðallega þó kvenfólk, sem hefur innan við 60 þús. kr. á mánuði í útborguð laun fyrir fullan vinnudag og þarf af þeim launum að sjá sér farborða. Að draga fram lífið á þvílíkum launum er afrek. Hver dagur er harðsótt og hatrömm glíma. Fólk sem er í þessari aðstöðu verður að neita sér um alla skapaða hluti, útgjöld sem ýmsir telja ekki umtalsverð, svo sem bíómiðar, stílabækur fyrir börnin, að ég tali nú ekki um læknishjálp og lyf. Slík útgjöld ríða fjárhag fólks í þessari aðstöðu á slig. Ég hef sagt það fyrr og segi það enn að þessi meðferð á fólki er smánarblettur á þjóðinni. Samt finnst mér eins og áhugi stjórnvalda á að spyrna við fótum og hækka t.d. lægstu laun og skattleysismörk og leggja í staðinn skatta á þá sem eitthvað er af að hafa eða koma á sérstökum láglaunabótum sé ekki mikill. Stundum finnst mér eins og stjórnmálamenn trúi því ekki að það sé í raun og veru fjöldi fólks sem má sæta því hlutskipti að draga fram lífið á launum sem hvorki er hægt að lifa af eða deyja. Það eru því miður ekki allir sem eiga þess kost að vinna eftirvinnu hversu mikið sem þeir þurfa þess við. Ég er ekki í vafa um að ef sú spurning væri lögð fyrir hv. alþingismenn hvort þeir ættu að gæta bróður síns, þá mundu þeir allir svara henni játandi. Þess vegna finnst mér að við eigum öll að ganga til þess verks að jafna hér lífskjör og útrýma í eitt skipti fyrir öll þeirri nýju fátækt sem hefur herjað á hluta þjóðarinnar á undanförnum árum. Alþb. hefur þegar bent á nokkrar leiðir til þess og við erum tilbúin að taka undir þær tillögur sem koma frá öðrum flokkum og ganga í þessa átt. Mestu skiptir að við sameinumst um að leysa vandann. Í kosningabaráttunni vorið 1994 vöfðust lausnirnar ekki fyrir neinum. Þá var enginn stjórnmálaflokkur svo aumur að hann ætti ekki ráð til þess að leysa vanda láglaunafólks í landinu. Meira að segja ríkisstjórnarflokkarnir höfðu ráð undir rifi hverju, sérstaklega þó annar þeirra. Hvar eru þau úrræði nú?

Herra forseti. Það er mikill misskilningur hjá hv. málshefjanda að við framsóknarmenn séum búnir að gleyma kjörorði okkar um ,,fólk í fyrirrúmi`` og við höfum reynt að vinna í þeim anda sem í kjörorðinu felst. Það hefur ýmislegt verið fært til betri vegar á fjölmörgum sviðum á tíma núv. ríkisstjórnar. Í húsnæðismálum t.d. hefur lánshlutfall þeirra sem kaupa sína fyrstu íbúð verið hækkað úr 65 í 70%. Þetta minnkaði stórlega ásókn í félagslega kerfið. Lánstími húsbréfa hefur verið gerður sveigjanlegur þannig að nú eiga lántakendur fleiri kosta völ við endurgreiðslu. Lögfest var heimild til skuldbreytinga eða frestun greiðslna á lánum Byggingarsjóðs ríkisins og fasteignaveðbréfum húsbréfadeildar. Gefin var út reglugerð í framhaldi af því og nú er heimilt að veita lán úr Byggingarsjóði ríkisins til allt að 15 ára til þess að leysa úr tímabundnum greiðsluerfiðleikum hjá lánþegum fasteignaveðbréfa húsbréfadeildar og lánþegum Byggingarsjóðs ríkisins. Einnig er heimilt að fresta greiðslum í allt að þrjú ár hjá lánþegum og leggjast þær greiðslur við höfuðstól. Veitt hefur verið heimild til að breyta vaxtakjörum á hlutaverðtryggðum lánum úr 9,75% í 6%. Lán til endurbóta á eldra húsnæði voru bundin því að endurbæturnar kostuðu meira en 1 millj. og 80 þús. Þessu hefur verið breytt og nú er heimilt að lána út á endurbætur sem kosta 770 þúsund eða meira. Reynt hefur verið að endurskoða félagslega kerfið og sú endurskoðun stendur yfir. Í fyrravor var lagað til fyrir sveitarfélög sem eiga í miklum vanda með félagslegar íbúðir sem þau hafa orðið að innleysa vegna kaupskyldunnar. Skuldir heimilanna eru náttúrlega mikið áhyggjuefni og þó ýmislegt hafi verið gert á þeim vettvangi er vandinn geigvænlegur og vaxandi. Við síðustu vaxtahækkun hækkuðu skuldir heimilanna um 260 millj. Þær eru að talsverðum hluta tengdar húsnæðismálum en þó ekki nærri því alfarið. Lagaúrræði hafa verið sköpuð til að hjálpa mönnum að komast í skil við Innheimtustofnun sveitarfélaga og skattskuldir, aðrar en vörsluskattar, eru orðnar umsemjanlegar. Komið hefur verið á fót Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Þetta var merkilegt verkefni og hefur orðið mörgum að gagni. Það er að vísu augljóst að ekki er unnt að bjarga öllum. Lög hafa verið sett um réttaraðstoð við einstaklinga til að leita nauðasamninga og heimilt er að verja allt að 250 þús. úr ríkissjóði til lögfræðiaðstoðar til hvers einstaklings við gerð nauðasamninga. Ráðgjafarstofan hefur nú starfað í nokkra mánuði. Mikilvæg vitneskja hefur fengist og væntanleg er áfangaskýrsla frá Ráðgjafarstofunni. Hún er í vinnslu. Það liggur ljóst fyrir að vandinn er mjög mikill. Sem dæmi get ég nefnt að rúmir 300 þeir fyrstu sem leituðu aðstoðar Ráðgjafarstofu skulduðu samtals tvo milljarða og það er ekki bundið við láglaunafólk. Það sem kemur manni eiginlega mest á óvart er að það er ekki fyrst og fremst láglaunafólkið sem er illa sett varðandi skuldirnar. Meðaltekjur þeirra sem voru í þessu úrtaki, sem voru eitthvað á fjórða hundrað manns, voru 146 þúsund á mánuði. Aldurshópurinn sem er fæddur á áratugnum 1940--1950 sker sig úr, hvað hann er verst settur, þ.e. fólk sem hefur verið að safna skuldum á talsvert langri ævi og farið í gegnum skuldbreytingu eftir skuldbreytingu. Hún er ekki lækning því miður, ekki vænleg lausn nema í fáum tilfellum. Greiðsluerfiðleikalán Húsnæðisstofnunar voru náttúrlega hreinustu ólán og skaðvænleg fyrir þá sem tóku þar sem menn skrifuðu sig fyrir 4 milljörðum en fengu bara 3. Einn rauk út um gluggann í afföll. Og fjórðungur þeirra sem hafa fengið leiðbeiningar á Ráðgjafarstofu býr í félagslegum eignaríbúðum. Herra forseti. Tími minn er búinn en ég mun kveðja mér hljóðs síðar í umræðunni.

Herra forseti. Ég mun beina sjónum að einum af þeim hópum sem ekki hafa fengið náð fyrir augum ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Það eru lífeyrisþegar. Þeir hafa átt mjög erfiða tíma undanfarna mánuði og því miður hrjáir fátækt marga þeirra. Þessi hópur hefur mátt þola hverja kjaraskerðinguna af annarri vegna aðgerða þessarar ríkisstjórnar frá því að hún tók við valdataumunum. Þar er ekki góðærinu fyrir að fara. Sérstaklega hafa þeir sem eru sjúkir, umönnunarþurfi eða með lyfja- og lækniskostnað verið aflögufærir að mati stjórnarherranna og greiðslur til þeirra hafa lækkað umtalsvert. Af þessu umönnunarþurfi og sjúka fólki með veruleg útgjöld vegna heilsuleysis þótti ástæða til þess að taka uppbótina ef það hafði tekur yfir 68 þús. kr. eftir skatt og síðan að skerða framfærsluna um þúsundir króna mánaðarlega auk þess sem margir þeirra missa ákveðin hlunnindi sem eru niðurfelling afnotagjalda Ríkisútvarpsins. Þeir eru höfðingjar sem forgangsraða á stjórnarheimilinu eða hitt þó heldur. Margir í þessum hópi hafa nú tekjur undir framfærslumörkum og eru í reynd háðir ölmusu frá sínum nánustu til að endar nái saman því að margir þeirra eiga ekki rétt á fjárhagsaðstoð frá félagsþjónustu sveitarfélaganna samkvæmt þeim reglum sem þar gilda. Þjónustugjöld í heilbrigðiskerfinu hafa hækkað á árinu svo ekki hafa útgjöld sjúklinganna minnkað þó svo ástæða þætti til að lækka greiðslu til þeirra. Það er vissulega mjög erfitt hjá mörgum lífeyrisþeganum þessa dagana og ég minni á að hluti lífeyrisþega býr enn við tvísköttun á eftirlaun sín eftir lagabreytingu ríkisstjórnarinnar sl. vetur og skerðing bóta gagnvart fjármagnstekjum hófst nú 1. september þó svo aðrir landsmenn fari ekki að greiða fjármagnstekjuskatt fyrr en um áramót. Jaðarskattarnir á þennan hóp eru einnig þeir hæstu í samfélaginu og eru þeir jafnvel meiri en hjá millitekjufjölskyldunum sem ekki virðast heldur hljóta náð fyrir augum íhalds og Framsóknar. Lífeyrisþegarnir og fólkið með meðaltekjurnar er fast í neti jaðarskattanna og getur ekki aukið tekjur sínar þó svo það auki vinnu sína til muna. Jaðarskattarnir éta allt upp jafnóðum. Almennt er tekjutengingin á lífeyrisgreiðslum orðin slík að hún er milli 80 og 100% á ákveðnu tekjubili þannig að hver viðbótarkróna nánast er tekin til baka í ríkiskassann. Og vegna þess að ég hef það á tilfinningunni að þingmenn og almenningur geri sér ekki grein fyrir því í hvaða blindgötu þetta fólk er ætla ég að nefna raunverulegt dæmi. Hjón á miðjum aldri með ung börn lentu í því fyrir rúmum tveimur árum að það uppgötvaðist mjög alvarlegur sjúkdómur hjá fjölskylduföðurnum. Hann var dæmdur 75% öryrki og þegar hann fékk bæturnar á síðasta ári skertust þær vegna tekna eiginkonu hans árið áður vegna tekjutengingar örorkubótanna, sem er nokkurs konar jaðarskattur, en hluta þess árs, ársins á undan, höfðu þau bæði unnið fulla vinnu fyrir heimilinu. Síðasta ár var þeim mjög erfitt fjárhagslega þar sem örorkubæturnar slöguðu alls ekki upp í helming tekna eiginmannsins árið áður. Hann var orðinn alls óvinnufær og gat ekkert lagt til heimilisins nema skertar örorkubæturnar, 25 þúsund kr. á mánuði. Þetta gerði það að verkum að eiginkonan tók að sér mikla yfirvinnu auk þess að sinna sínum veika manni og heimilinu til að ná endum saman. Og hvaða afleiðingar hafði það á afkomu þeirra? Jú, nú í sumarlok kom tilkynning um að þar sem tekjur þeirra hjóna höfðu verið meiri en gert var ráð fyrir, þá skerðast örorkubætur eiginmannsins enn meir og verða undir 10 þús. kr. á mánuði næsta árið. Fjárhagsafkoma heimilisins er hrunin. Fáar eða engar leiðir eru fram undan til að ná endum saman. Eiginkonan treystir sér ekki til að auka við sig vinnuna enda mundi sólarhringurinn ekki duga til. Auk þess mundi það skerða bætur eiginmannsins enn meir. Þessi fjölskylda og margar í líkum sporum eiga enga leið út úr þessum vítahring. Fársjúku fólki er ekki gefinn kostur á að takast á við veikindi sín með reisn. Það er brotið niður með ómannúðlegum jaðarsköttum og tekjutengingum sem reka það út í að grípa til örþrifaráða. Ef þessi sjúki öryrki hefði verið atvinnulaus en ekki óvinnufær lífeyrisþegi, hefði hann haldið sínum 50 þús. kr. atvinnuleysisbótum óháð tekjum maka. En af því að hann er á örorkubótum en ekki atvinnuleysisbótum, af því að hann er sjúkur en ekki atvinnulaus, er ástæða til þess að hrifsa af honum stuðninginn frá samfélaginu. Ég þekki til nokkurra dæma þess að fjölskyldur í þessari stöðu hafa brotnað upp og endað með skilnaði aðeins vegna þess að það er eina leiðin til þess að komast af fjárhagslega. Þessar fjölskyldur eru lentar í ómannúðlegustu fátækragildru hins íslenska jaðarskattasamfélags. Ef bæta á lífskjörin þá eru verkefni víða brýn, en ég held að þetta sé einn ljótasti bletturinn á samfélagi okkar, fátæktargildra tekjutengingar og það á ári hallalausra fjárlaga. Lífskjör þessa fólks verður að bæta og það er komið undir vilja ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar.

Hæstv. forseti. Hér fara fram mjög athyglisverðar umræður. Allt er að lagast í ríki Davíðs Oddssonar jafnt og þétt kom fram í máli hæstv. forsrh. og það er gott og það er rétt að hér er talsverður uppgangur í þjóðfélaginu þegar vitnað er til meðaltalanna. Ég held að flestir geri sér grein fyrir því engu að síður að það er ekki vegna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, heldur þrátt fyrir þá ríkisstjórn. Við megum ekki horfa fram hjá því að þegar við tölum um kaupmátt og þróun kaupmáttar, þá getum við ekki lagt alla þegna þjóðfélagsins eða alla þjóðfélagshópa að jöfnu. Hjá sumum hefur orðið kjarnarýrnun. Hjá öðrum hefur orðið umtalsverð kjarabót. Það hefur orðið umtalsverð kjarabót hjá þeim sem eignuðust SR-mjöl t.d., fengu SR-mjöl að gjöf á sínum tíma. Það hefur orðið umtalsverð kjarabót hjá þeim. Það hefur orðið umtalsverð kjarabót hjá þeim sem stunda brask með kvóta, mikil kjarabót, gósentíð. Það hefur orðið mikil kjarabót hjá þeim sem hafa notið góðs af vaxtaokri síðustu ára og hafa fengið í ofanálag skattafslátt af arði frá ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar, hæstv. utanrrh. og formanns Framsfl. sem spurði áðan hvort hér væri virkilega nokkur þingmaður sem vildi hækka skatta til þess að verja hag sjúklinga og öryrkja, heilbrigðiskerfisins og velferðarþjónustunnar. Og hann er hér. Ég vil hækka skatta á því liði sem er í fyrirrúmi Halldórs Ásgrímssonar, formanns Framsfl., sem hefur beitt sér fyrir skattívilnunum til ríkasta hluta samfélagsins en níðist á þeim sem standa höllum fæti í þjóðfélaginu. Ég held að það sé afar varhugavert þegar menn eru að leggja að jöfnu breytingar á sköttum til hækkunar eða lækkunar. Spurningin er þessi: Á hverjum bitnar skattahækkunin ef því er að skipta og hverjir njóta góðs af skattalækkun ef um það er að ræða? Og við skulum ekki gleyma því að á síðustu missirum og síðustu árum, allar götur frá árinu 1991, frá því að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar kom til valda, fyrst í samstarfi við Alþfl., Jafnaðarmannaflokk Íslands og nú síðar við Framsfl., þá hefur stöðugt verið vegið að launafólki og sértaklega þeim sem eiga í erfiðleikum í þjóðfélaginu; sjúklingum, þeim sem búa við barnaómegð, þeim sem eru í húsnæðisleit, þeim sem búa við tímabundna erfiðleika á æviskeiðinu. Það eru þessir hópar sem hafa þurft að þola kjararýrnun, ekki kaupmáttaraukningu, á síðustu árum. Það sem vakti sérstaklega athygli mína í umræðunum áðan voru ummæli formanns Framsfl. sem sagði að ríkisstjórnin hefði hafið undirbúning kjarasamninga þegar eftir að hún tók við valdataumum í landinu, þegar hún skipaði nefnd til að fara í saumana á skattamálum. Til að gera hvað? Til að láta launafólk semja um kosningaloforð ríkisstjórnarinnar? Var það það sem vakti fyrir ríkisstjórninni og er það það sem skýrir einkunnagjöf hæstv. forsrh. gagnvart launafólki í landinu, einkunnagjöf sem er á þá lund að segja að þeir sem tala um kaupmáttaraukningu viti hvað þeir eru að tala um? En hinir sem voga sér að tala um kauphækkanir --- og er þá væntanlega skírskotað til talsmanna Dagsbrúnar, Hlífar og Verkamannasambandsins sem allir hafa talað um þörf á umtalsverðum kauphækkunum láglaunafólki til handa. Hver var sú einkunn sem þetta fólk fékk? Ómerkileg barátta. Þetta fólk stendur í ómerkilegri kjarabaráttu. Hér hefur verið hafin, hæstv. forseti, mjög mikilvæg umræða. Þeirri umræðu lýkur ekki í dag og ekki á næstu dögum, ekki á næstu vikum, en henni mun ljúka og vonandi á annan veg en ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur lagt upp með.

Hæstv. forseti. ,,Launþegar ættu frekar að berjast fyrir aukinni framleiðni en hækkun launa``, sagði forstöðumaður þróunarsviðs fyrirtækis í höfuðborginni á menntaþingi á laugardaginn. Barátta launþega hefur ávallt verið erfið og baráttuaðferðir mismunandi. Svo lengi sem ég man eftir hefur verið rætt um að nú þurfi að hækka lægstu launin. Í mínum huga er þetta rétt og flestir geta líklega tekið undir það eins og fram hefur komið hér í dag. En hvað gerist í samningum? Ef lægstu launin hækka þá hækka laun annarra á eftir og áfram verður launamunurinn sá sami. Lífskjörin eru hér til umræðu og eru þau mjög misjöfn svo ekki sé meira sagt. Sumir hafa lítið til að sjá sér og sínum farborða, aðrir hafa meira og enn aðrir hafa mikið til ráðstöfunar. Í þjóðfélögum hins vestræna heims hefur það verið meginstefna að allir þegnar njóti vissrar lágmarksframfærslu. Það hefur oft verið gagnrýnt hvað laun hér á Íslandi eru lág, svo lág að þau dugi í sumum tilfellum engan veginn til framfærslu fjölskyldunnar. Þetta er blettur sem við ættum að vera búin að þvo af okkur fyrir löngu. Það er ekki góð líðan hjá því fólki sem veit aldrei hvort kaupið muni duga fyrir allra nauðsynlegustu útgjöldum mánaðarins. Að ég tali nú ekki um þegar svo er komið að fólk hefur ekki tök á að hjálpa börnum sínum til náms eins og er á sumum stöðum úti á landi, einkum til sveita. Hins vegar er staðreynd að margir sem hafa miðlungslaun segja að þau dugi engan veginn fyrir nauðþurftum. Þarna erum við komin að einu atriði sem mig langar að ræða nánar. Mat fólks á því hvað eru nauðþurftir er breytilegt. Það sem sumir telja nauðsynlegt og ekki hægt að vera án telja aðrir algeran óþarfa. Þarna kemur uppeldi og umhverfi inn sem mjög sterkur áhrifaþáttur og þarna er kynslóðabilið mjög áberandi. Ungmenni sem alast upp á heimilum í dag með ýmiss konar tækniþjónustu telja sig verða að hafa sömu þjónustu þegar þau fara að búa en gæta oft ekki að því að þessa tækni, íbúð, bíl og húsbúnað hafa foreldrar þeirra eignast á löngum tíma. Verðmætamatið er allt annað. Eitt af því sem við ættum e.t.v. að fara að meta upp á nýtt er þetta: Hverjar eru nauðþurftir í raun og veru? Er það bíllinn? Örbylgjuofninn? Græjurnar? Eða er það eitthvað annað? Hverjar eru nauðþurftir nútímasamfélags? Og í framhaldi af því má spyrja: Er vísitala reiknuð út frá réttum forsendum? Um áramótin eru kjarasamningar lausir hjá mörgum stéttarfélögum í landinu og eðlilega ætla allir að semja um hærri laun. Þjóðarbúið stendur óvenjuvel eins og fram kom í stefnuræðu forsrh. í síðustu viku og hér hefur komið fram í dag. Kaupmáttaraukning á síðasta ári var 5% og er talin vera 4% á þessu ári og talið er að kaupmáttur fölskyldna aukist að meðaltali um 15--16% frá árunum 1995 til aldamóta. Þess vegna verður mjög erfitt fyrir stéttarfélögin að sætta sig við það að launin hækki ekki umtalsvert eins og allir eru núna að láta sig dreyma um. Skuldastaða heimilanna er mjög slæm um þessar mundir eins og hér hefur komið fram í dag. Of margir hafa farið út í allt of miklar fjárfestingar miðað við getu. Ýmsar ástæður eru fyrir skuldasöfnuninni svo sem minnkandi vinna eða jafnvel atvinnuleysi og veikindi. Hjá mörgum er þó ekki neinu um að kenna öðru en andvaraleysi í fjármálum og það er að verða eitt mesta vandamál í íslensku þjóðfélagi. Mig langar að leggja áherslu á tvennt varðandi þá kjarasamninga sem fram undan eru: Í fyrsta lagi að skattleysismörk verði hækkuð. Með slíkri aðgerð gæti ríkið lagt sitt á vogarskálarnar til þess að komast hjá harðvítugum kjaradeilum og launþegar fengju ótvíræðar kjarabætur, meira þeir sem minna bera úr býtum. Margir launþegar sem hafa lág laun hafa nefnt það í mín eyru að þeir telji þetta raunhæfustu leiðina. Í öðru lagi ætti að skoða framleiðni eða afköst. Í mörgum starfsgreinum er auðvelt að mæla framleiðni en önnur störf eru þannig að erfitt er að mæla árangur þeirra svo sem kennslustörf. Gæðamat er víða orðið þekkt og með þeim hætti er auðvelt að meta það sem gert er. Það er skoðun mín að flestir gætu hugsað sér að vera þátttakendur í vinnu á sínum vinnustað með það sameiginlega markmið að auka framleiðni ef niðurstaðan er launahækkun. Hæstv. forseti. Ég hef lokið tíma mínum en vil leggja áherslu á þetta tvennt sem ég nefndi hér fyrr og eins og ávallt þegar margir eiga í hlut eru mismunandi skoðanir og ég reikna með að svo sé einnig um þessi atriði en bein hækkun launa er ekki það sem mundi færa launþegum mestar kjarabætur heldur hækkun skattleysismarka og áframhaldandi stöðugleiki í efnahagslífinu.

Herra forseti. Ég fagna þessari utandagskrárumræðu. Öllum er ljóst að þó að efnahagsbatinn hafi ekki varað lengi eftir sjö ára stöðnun þá skilar hann sér illa og seint til þeirra sem verst eru settir, þ.e. til sjúkra, aldraðra og barnmargra fjölskyldna m.a. vegna jaðarskatta, lágra grunnlauna og óhóflega langs vinnutíma. Við þessa upptalningu má bæta hinum almenna íslenska íbúðarkaupanda, atvinnulausum og börnum þessa lands sem njóta ekki menntakerfis eða foreldra sinna í sama mæli og börn í nágrannalöndunum. Hæstv. forsrh. benti á það í umræðunni áðan að Norðmenn leggi nú fram fjárlög með gífurlegum greiðsluafgangi. Í því sambandi vil ég benda á eitt: Norðmenn lifa að stórum hluta á einni meginauðlind eins og við Íslendingar þó að hlutur olíunnar í efnahagskerfi Norðmanna sé ekki eins stór og hlutur sjávarafla í efnahagskerfi okkar. Heldur hæstv. forsrh. að staðan hjá Norðmönnum væri svona góð ef að þeir afhentu auðlindina á silfurfati til nokkurra olíugreifa? Hefur hann hugleitt að við gætum verið í allt annarri stöðu ef svo væri ekki gert hér? Hæstv. utanrrh. hneykslaðist áðan á því að gróði í sjávarútvegi væri orðinn vandamál. Er hægt annað en að hneykslast á því að gróðinn af helstu auðlind landsmanna, auðlindinni sem þjóðin á, fer til örfárra útgerða sem nota hann annars vegar til offjárfestingar með skammtímasjónarmið í huga og hins vegar til kvótabrasks sem m.a. dregur verulega úr tekjum sjómanna og skatttekjum ríkisins? Ég vil í þessu sambandi geta þess að á mjög merkilegum fundi í Keflavík núna á laugardaginn var því haldið fram að núverandi fiskveiðistjórnunarstefnu verði síðar minnst sem svartasta tímabili í atvinnusögu þjóðarinnar. Nei, til að efnahagsbatinn skili sér á réttlátan hátt þarf að jafna launakjörin í landinu, stytta vinnutímann, útrýma launamisrétti kynjanna, styrkja stöðu þeirra sem verst eru settir. Síðan verður að efla menntun í landinu til þess að börnin og unga kynslóðin fái notið þess sem að framtíðin ber í skauti sér. Hér eru uppgangstímar og þá er vonlaus stefna að draga úr útgjöldum til menntamála. Síðast en ekki síst þarf að tryggja að tekjur af aðalauðlind þjóðarinnar skili sér til þjóðarinnar í heild á sem réttlátastan hátt. Það verður ekki reyndin í tíð þessarar ríkisstjórnar, að óbreyttri stefnu í sjávarútvegs-, kjara-, mennta- og velferðarmálum.

Virðulegi forseti. Það hefur verið fróðlegt að hlýða á umræðuna. Við, stjórn og stjórnarandstæðingar, höfum verið að reyna að nálgast í umræðu um lífskjör og innbyrðis skiptingu á hagsældinni í landinu en það tekst ekki. Hvar skilur þá á milli í umræðunni? Fulltrúar ríkisstjórnarinnar tala í meðaltölum eða heildarsamanburði. Áherslan er á samanburð Ísland/OECD, Ísland/nágrannalönd, Ísland/Danmörk. Við þingmenn erum að tala um lífskjaradreifingu milli stétta á Íslandi. Við ræddum skýrslu í vor. Samanburður náði til skýrslu þar sem reynt var að gera samanburð á lífskjörum á Íslandi og í Danmörku. Samanburðurinn sem þá var gerður náði til tíma þar sem kaupmáttur í Danmörku óx á árunum 1991--1994 um 6,7% meðan kaupmáttur minnkaði á sama tíma hér á landi um 6%. Þessi staðreynd er rammi skýrslunnar sem við vorum að fjalla um í vor og höfðum mjög lítinn tíma til í lok þings. Þetta er til umhugsunar fyrir þá sem biðja menn að bíða rólegir eftir bættum kjörum eftir að aukinn hagvöxtur er nú orðinn 3--5% og er staðreynd sem stjórnarflokkarnir hafa haldið mjög á lofti á síðustu vikum. Menn gera sér kannski ekki grein fyrir því hver sá munur er að ræða lífskjarasamanburð í samdrætti annars vegar og miklum hagvexti hins vegar. Það má líka geta þess að kaupmátturinn var lakari hér á landi árið 1994 en 1990 vegna stórfelldra efnahagserfiðleika. Þetta er munurinn þá og nú. Skýrslan sem við ræddum í vor sýndi mun hærra matarverð en í Danmörku. Það var bent á, og ég rifjaði upp núna, að við hefðum getað notað GATT til að lækka matarverð. Var það gert? Nei, það var ekki gert. Vegna ummæla sem féllu hér áðan tek ég fram að það var ekki Alþfl. eða jafnaðarmenn sem stóðu í vegi fyrir því að það væri gert. Það er erfitt að átta sig á því hvernig ólík atriði sem komu ekki fram í skýrslunni hafa áhrif á efnahagslega stöðu fjölskyldna. Þess vegna hefur þingflokkur jafnaðarmanna beðið um viðbótarskýrslu þar sem ítarlegri samanburður er gerður á milli Íslands og Danmerkur og skýrslan fyllri enda bar hún þess mjög merki í vor að hafa verið ókláruð eða réttara sagt ekki fullunnin. Beiðni okkar er að gerður verði ítarlegri samanburður á verði matvara hér og í Danmörku, samningsbundnum réttindum, kostnaðarþáttum svo sem í heilsugæslu og víðar, skiptingu þjóðartekna til nokkurra ára og innbyrðis skiptingu milli einstakra hópa launafólks í þessum tveimur löndum og einnig að kannað verði hver ástæðan er fyrir því að danskir vinnuveitendur geta greitt hærri laun en íslenskir vinnuveitendur. Aðalvandi okkar er sá að það er ekki unnt að fá samanburð á ráðstöfunartekjum sambærilegra fjölskyldna hér og í Danmörku og ég ætla að geta um hvers vegna. Í skýrslunni í vor kom það fram að danskar upphæðir eru umreiknaðar með svokölluðu PPP. Það er verðlagssamanburður sem OECD gerir á milli aðildarlanda en til er önnur tala sem er einnig frá OECD en byggist á verðlagssamanburði milli Norðurlandanna innbyrðis. Hefði verið rökrétt að ganga út frá því að síðari talan væri eðlilegri af því þar er gengið út frá samanburði milli skyldra þjóða með svipuð lífskjör og neyslumynstur sem ætti að vera marktækari en samanburður milli óskyldari þjóða. Þjóðhagsstofnun notaði ávallt lægri töluna og ég get nefnt sem dæmi að í vor var oft vitnað í setningu á bls. 14 í skýrslunni þar sem segir að þegar upp er staðið hafi danska fjölskyldan 15% meira til ráðstöfunar en sú íslenska. Ef samanburður milli Norðurlandanna hefði verið notaður í þessari skýrslu hefði talan ekki verið 15%, hún hefði verið 23,7%. Þetta eru líka staðreyndir um samanburðinn sem gerður var. En stærsti galli skýrslunnar er að mínu mati sá að hún gerir engan beinan samanburð á ráðstöfunartekjum sambærilegra fjölskyldna í löndunum. Ég vitnaði til setningarinnar á bls. 14. Í öðrum töflum er að finna beinan samanburð fyrir einstaklinga af ýmsum stéttum en hver yrði myndin? Ef við giftum saman tvo kennara, látum þau eiga tvö börn, bæði á barnaheimili, og skulda íbúð og bíl eða verkamann og afgreiðslustúlku, kennara og hjúkrunarfræðing o.s.frv. Það hafa verið gerðar tilraunir til slíks samanburðar á grundvelli upplýsinga sem fram koma í skýrslunni sem ég hef vísað til og út kemur þetta, virðulegi forseti: Dönsku kennarahjónin hafa 63% meira til ráðstöfunar en þau íslensku. Dagvinnulaun þeirra íslensku þyrftu að hækka um 103,8% til að þau hefðu það jafngott og þau dönsku. Danski verkamaðurinn og afgreiðslustúlkan hafa 53,6% meira út úr dagvinnunni, yfirvinna minnkar muninn í 32,4%. Og dagvinnulaun íslensku hjónanna þyrftu að hækka um 110,5% til að þau standi jafnfætis þeim dönsku. Virðulegi forseti. Þetta er ef eðlilegt gengi OECD á milli Norðurlandanna er notað. Því miður er þetta rétt, virðulegi forsrh., og við þurfum að ræða nánar um þessi mál á komandi hausti.

Herra forseti. Þekktur stjórnmálamaður sagði einhverju sinni: Ég á mér draum. Og ég á mér reyndar einnig draum. Ég á mér þann draum að við getum skapað atvinnu fyrir alla, ég á mér þann draum að fullkomið jafnrétti skapist til náms. Ég á mér þann draum að fólk geti lifað af launum sínum, ég á mér einnig þann draum að kaupmáttur launa aukist enn um sinn og ég á mér þann draum að við getum bætt aðbúnað aldraðra, fatlaðra og sjúkra. Ég á mér einnig þann draum að vinnutími verði fjölskylduvænni og ég á mér einnig þann draum að allir borgi þá skatta sem þeim ber. Auðvitað eru þetta allt saman göfug og góð markmið og að þeim ber að stefna. Vandamálið er bara það að flestir þessara þátta kosta peninga og tekjur ríkisins eru takmarkaðar. Hvað eigum við að gera til að auka tekjur ríkisins? Jú, við getum hækkað skatta eins og komið hefur fram í umræðunni. Við getum haldið áfram að safna skuldum eins og gert var um langan tíma og við getum reynt einnig að forgangsraða þeim verkefnum sem við erum hér að ræða um. Hvar vilja stjórnarandstæðingarnir skera niður? Hvað viljum við láta á móti okkur í velferðarkerfi okkar? Auðvitað er nauðsynlegt að ræða þessi mál enda er þetta eitt af aðalviðfangsefnum þeirra sem starfa í pólitík. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir og reyndar flestir þeir sem eru í stjórnarandstöðunni drógu fram býsna dökka mynd af samfélagi okkar á Íslandi. Það er sjálfsagt að vekja athygli á þessari dökku mynd. En staðreyndin er einnig sú að fjöldi fólks á Íslandi hefur það þokkalega gott. En við þurfum að leggja mjög mikið á okkur í vinnu m.a. vegna þeirra krafna sem við gerum til lífsins. Þar kemur til húsnæði, ýmiss konar þægindi, ferðalög og ýmislegt fleira sem mjög margir á Íslandi geta látið eftir sér, sem betur fer. Verðmætamat okkar alþingismanna er oft dálítið sérstakt. Við eyddum býsna löngum tíma á síðasta þingi m.a. til þess að ræða innritunargjöld í Háskóla Íslands og við deildum og pexuðum næstum því heilan dag um það hvort innritunargjöldin ættu að vera 4 eða 5 þúsund kr. hærri eða lægri. Við ræddum ekkert um það að okkar ágæta, unga fólk bregður sér til útlanda mjög gjarnan þegar það hefur lokið framhaldsskólanámi, t.d. lokið stúdentsprófi. Auðvitað vinnur unga fólkið með ýmsum hætti til þess að safna sér fyrir þessum ferðum. Það þekki ég vel því að ég hef verið kennari eins og sumir þeir sem hafa haldið ræður hér í dag. Þetta sama unga fólk fer jafnvel um verslunarmannahelgina vítt og breitt um landið og eyðir miklu hærri upphæðum en þegar við erum að ræða um þessi innritunargjöld. En auðvitað eru þetta kannski smáatriði sem ég er að draga fram í þessu sambandi nákvæmlega eins og ýmis önnur dæmi sem hafa verið rædd hér í dag. Vonandi berum við gæfu til þess að bæta kjör þeirra sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Ég er tilbúinn að leggja mitt lóð á vogarskálina í þeim efnum. Ég vona að draumur minn um betra samfélag rætist sem ég vék að í upphafi en ég veit að við fjármögnum ekki velferðarkerfið okkar með áframhaldandi lántöku. Þá mun illa fara í þessu samfélagi.

Herra forseti. Sú umræða sem er hafin að frumkvæði þingflokks Alþb. og óháðra mun fara fram í allan vetur. Þessi mál, lífskjörin, fjölskyldan og kjarabaráttan verða aðalumræðuefnið í allan vetur. Það er af þeim ástæðum sem þingflokkurinn og þingmenn okkar hafa lagt fram þau mál sem kynnt hafa verið og kynnt verða næstu daga og gætu kannski orðið til þess að auðvelda þá kjarabaráttu sem fram undan er. Mál sem snerta vinnutímann, mál sem snerta þjónustugjöldin á heilsugæslustöðvunum, mál sem snerta jaðarskattana, mál sem snerta húsnæðiskerfið svo nokkur dæmi séu nefnd um mál sem verður að taka á í tengslum við þá kjarabaráttu og kjarasamninga sem fram undan eru að ógleymdum skuldum heimilanna sem eru stórfelldur og vaxandi vandi eins og hæstv. félmrh. viðurkenndi hér áðan. Auðvitað er það verkalýðshreyfingarinnar að móta kröfurnar um kaupið í einstökum atriðum en það er Alþingi sem útbýr hinn pólitíska ramma og auðvitað er það þannig að kjarabaráttan er þegar upp er staðið pólitísk líka. Þess vegna skiptir máli hvað við gerum í þessari stofnun og hvernig ríkisstjórnin tekur á þeim málum sem snerta kjör hins almenna manns í landinu. Hins vegar verð ég að segja það alveg eins og er, hæstv. forseti, að ég óttast dálítið um það hvernig samskiptum ríkisstjórnar og verkalýðshreyfingar verður hagað á komandi vetri. Ég óttast það vegna þess að mér fannst að formenn stjórnarflokkanna, sem töluðu áðan, væru bólgnir af sjálfsánægju, þeir voru svo sannfærðir um að allt væri gott og fullkomið hjá þeim í efnahagsmálum og atvinnumálum að ekkert þyrfti annað að gera í kjaramálum en það eins og hæstv. forsrh. sagði að tryggja að ríkisstjórnin verði áfram til, þ.e. fylgt verði áfram þeirri stefnu sem hún hefur komið sér upp. Kveðjur af þessu tagi til verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi í upphafi kjarabaráttu kunna ekki góðri lukku að stýra og það er greinilegt að hæstv. ráðherrar neita að horfast í augu við þann veruleika að þó að kaupmáttur ráðstöfunartekna hafi hreyfst að undanförnu hefur hann í raun og veru hreyfst minna en nemur breytingum á landsframleiðslu og þjóðartekjum á síðustu árum. Ef við lítum yfir árin frá 1990 til þeirrar spár sem liggur fyrir fyrir árið 1997 hefur verg landsframleiðsla aukist um 13%, vergar þjóðartekjur á sama hátt um 11,7%. Þetta kemur fram í þjóðhagsáætlun, 13% og 11,7%. Á sama tíma liggur það fyrir og kemur fram í sama skjali að ráðstöfunartekjur á mann hafa aukist um 2,8% og ef við skoðum þetta á mælikvarða launavísitölunnar einnar er um að ræða hækkun upp á 6,1%. Þess vegna alveg greinilegt að ef við horfum yfir þetta tímabil frá 1990 og til dagsins í dag og þess sem spáð er á næsta ári þá eru launin langt á eftir öðrum þjóðhagsstærðum og þess vegna er það greinilegt að verkalýðshreyfingin og einstök verkalýðsfélög sem hafa verið að tjá sig að undanförnu hafa rétt fyrir sér þegar þau segja: Það verður að hækka kaupið til þess að kaupið haldi í við annað í þjóðfélaginu og helst gott betur. Það er það sem menn eru að gera kröfur um. Hverju mæta menn þá? Þá mæta menn þessari taumlausu sjálfsánægju formanna stjórnarflokkanna sem birtist hér áðan. Það var vissulega fagnaðarefni að það kom fram í máli hæstv. félmrh. að hann gerir sér grein fyrir því eftir langa viðtalstíma í félmrn. að skuldir heimilanna eru að sliga þúsundir fjölskyldna. Það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að ef það á að komast í gegnum kjarabaráttuna og kjarasamningana núna í vetur verða ráðherrarnir að hrista af sér sjálfsánægjuna sem einkenndi þá hér áðan.

Herra forseti. Ég held að menn þurfi í sjálfu sér ekkert að hrista af sér sjálfsánægju. Það er vitað mál að það er ýmislegt að í samfélagi okkar en við megum samt ekki láta svartsýnina ná algerlega tökum á okkur. Það er nú svo undarlegt að í nýrri könnun sem birtist í gær í Morgunblaðinu kemur í ljós að lífeyrisþegar, konur og verkafólk, eru ánægðastir af þeim hópum sem eru í samfélagi okkar. Ég verð að segja það eins og er að það kemur mér nokkuð á óvart. Það er ekki í neinu samræmi við þá umræðu sem fer hér fram og ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að þessir hópar þjóðfélagsþegna eru hvað ánægðastir í landi okkar eða miklu óánægðari með kjör sín í öllum öðrum löndum. Auðvitað metur fólkið lífið og tilveruna ekki eingöngu út frá efnislegum kjörum. En mér finnst að þetta sé í algjöru ósamræmi við þá umræðu sem fer fram á Alþingi því að umræðan í Alþingi segir að konur séu óánægðari í landi okkar en alls staðar annars staðar. Það kemur fram í þessari könnun að það sé í Frakklandi þannig að mér finnst rétt að menn tali um þetta eins og það er. Hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði að hann vildi hækka skatta. En af hverju hefur Alþb. ekki flutt frv. um það að hækka skattana vegna þess að þeir hafa sagt að þeir hafi lagt fram þau þingmál sem þeir ætla að berjast mest fyrir? Hvað hafa þeir lagt fram hér? Þeir hafa lagt fram frv. um lækkun skatta, þ.e. lækkun jaðarskatta.

Ég gagnrýndi ykkar skatta.

Hvað höfum við gert? Við höfum lagt skatt á fjármagnstekjur í andstöðu við hv. þm. en sem betur fer í góðu samstarfi við megnið af verkalýðshreyfingunni. Hann vildi ekki leggja skatt á fjármagnstekjur og barðist mjög gegn því. 

Forseti vill biðja hv. þm. að gefa hv. ræðumönnum og hæstv. ráðherrum möguleika á að ljúka máli sínu.

Herra forseti. Ég byrja á því að taka undir með hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni sem hann sagði hér áðan að við Íslendingar höfum það að meðaltali gott. En það gerum við reyndar líka þegar við stöndum með annan fótinn í sjóðandi vatni og hinn í ísköldu þannig að það að við höfum það að meðaltali gott segir kannski ekki svo mikið um það hvernig ákveðnum þjóðfélagshópum líður og það er kannski það sem þessi umræða snýst um fyrst og fremst. Ég held að það sé ágætt eins og sumir hafa gert í umræðunni að draga pínulítið fram stöðu einstakra hópa í staðinn fyrir að tala alltaf í meðaltölum vegna þess að það segir manni ekki alla söguna. Skilaboð ríkisstjórnarinnar, sem við höfum séð, bæði í umræðunni og ekki síður í framlögðu fjárlagafrv. eru meira og minna í meðaltölum. Það er mjög fróðlegt að skoða það hvernig þetta er allt saman lagt fram hjá hæstv. ríkisstjórn, ekki aðeins skilaboðin til fjölskyldnanna heldur líka skilaboðin eða boðskapurinn til launafólks í tilefni af komandi kjarasamningum. Það má segja að hæstv. ríkisstjórn láti ekki hjá líða að minna verulega á komandi kjarasamninga í nýframlögðu fjárlagafrv. því þó það sé sjaldnast nefnt berum orðum þar er það svo að sérstaklega hinn svokallaði ráðherrakafli er í raun og veru sannkallaður óður til verkalýðshreyfingarinnar. Þar er reyndar enginn baráttuóður á ferð og enn síður er þar hægt að greina vott af þakklæti til launafólks fyrir þær fórnir sem það hefur fært í þágu efnahagslegs stöðugleika á liðnum árum. Ég held að full ástæða sé til að minna á það úr þessum ræðustól að það er fyrst og fremst launafólk með samstöðu verkalýðshreyfingarinnar sem gerði það mögulegt að þessi efnahagslegi stöðugleiki myndaðist. Það er alveg ástæða til þess að minna á að það er á engan hátt aðeins ríkisstjórn Davíðs Oddssonar að þakka heldur kannski, eins og bent var á í umræðunni áðan, þrátt fyrir að þessi ríkisstjórn hafi setið hér við stjórnvölinn. Því það er engu líkara þegar maður les þann boðskap sem kemur fram í fjárlagafrv. en að það þurfi virkilega að halda launafólki og samtökum þess niðri. Það er sá boðskapur sem mörgum líkar illa að sjá, ekki síst með tilliti til fortíðarinnar og þeirrar ábyrgðar sem verkalýðshreyfingin og launafólk hefur sýnt í því skyni að ná fram efnahagslegum stöðugleika. Fjárlagafrv. hins vegar og boðskapur ríkisstjórnarinnar í umræðunni er í raun og veru linnulaus hræðsluáróður. Ef þið krefjist bættra kjara þá fer allt úr böndunum, og í sjálfu fjárlagafrv. er t.d. sagt berum orðum, ef ég má vitna í það, með leyfi forseta: ,,Mikilvægt er að nýta efnahagsbatann skynsamlega og forðast kollsteypur. Í komandi kjarasamningum þarf að taka mið af þeim efnahagslega ramma sem markast af aukningu þjóðartekna. Þannig má koma í veg fyrir að verðbólgan fari aftur á skrið því að hún leikur þá verst sem minnst mega sín.`` Ég get ekki skilið annað en hér sé um hreinan og kláran hræðsluáróður að ræða meira og minna í boðskap ríkisstjórnarinnar á undanförnum vikum. Þó að allir séu sammála um að það þurfi að gæta viss aðhalds í ríkisrekstri þá eru, eins og fram hefur komið í umræðunni, menn ekki sammála um hvernig það er gert. Og ég vil minna á það sem hv. málshefjandi sagði í upphafi, að Alþb. og óháðir hafa lagt fram fjölda tillagna í þeim efnum sem liggja fyrir þinginu og sem sjá má líka á liðnum árum í tillöguflutningi okkar. Herra forseti. Þessi hæstv. ríkisstjórn virðist ekki hafa áttað sig á því að það verður ekki endalaust gengið á launafólk og á fjölskyldur þessa lands. Þrátt fyrir göfugt markmið um efnahagslegan árangur í ríkisfjármálum þá er það svo að fólk gerir fyrr eða síðar kröfur til þess að fá eitthvað af þessum efnahagsbata sem alltaf er verið að tala um. Og það er ekkert að undra, herra forseti, að láglaunafólk sem nú hefur uppi hærri kaupkröfur en ríkisstjórnin hefur gefið, ég vil segja leyfi til eða grænt ljós á, telji sinn tíma nú vera kominn eftir áralanga þolinmæði og þrautseigju í nafni þess að styrkja efnahagslega stöðu ríkisins sem hæstv. ríkisstjórn hælir sér núna af fram og aftur. Það er hins vegar því miður ekki háleit markmið að sjá í þágu fjölskyldunnar, hvorki í þessu fjárlagafrv. né í stefnu ríkisstjórnarinnar að öðru leyti nema fjölskyldustefna hæstv. félmrh. verði lögð fram og rædd fljótlega. Það vona ég sannarlega því að a.m.k. er þar hægt að binda vonir við það að ríkisstjórnin sé á einhvern hátt að gæta hagsmuna fjölskyldunnar. Herra forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Hæstv. forsrh. sagði í umræðunni áðan að það væri afar snjallt eins og hann orðaði það, í umræðu af þessu tagi að spyrja hvort fólk treysti sér til að lifa af lægstu laununum. Það er rétt hjá hæstv. ráðherranum að það er afar snjallt að spyrja svona. Ég heyrði hins vegar hæstv. forsrh. ekki svara þessari spurningu og ég vil í lokin til upplýsingar segja honum og þeim sem hér eiga eftir að tala að lægstu laun innan Verkamannasambands Íslands eru rúmar 49 þús. kr. og það var ekki minnst á þau í máli hv. málshefjanda.

Herra forseti. Þáltill. um fjölskyldustefnu verður lögð fram alveg á næstu dögum. Ég vænti þess að það gerist á morgun eða hinn daginn. Komandi kjarasamningar verða náttúrlega ekki leystir hér í þingsalnum en bætt vinnulöggjöf á að geta greitt fyrir lausn kjarasamninga. Það hefur skapast nokkurt svigrúm til kaupmáttaraukningar. Gömlu lögin reyndust illa. Þau hafa beinlínis stuðlað að auknum launamun, ekki læknað hann. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við reynum að ræða þetta æsingalaust. Ég held að það sé mjög eftirsóknarvert að reyna að breyta launauppbyggingunni í landinu, þ.e. að hækka lægstu grunnlaunin en minnka áhersluna á yfirvinnuna og stytta vinnutíma án þess að framleiðni eða afköst minnki. Reynslan hefur nú kennt mörgum þjóðum að langur vinnutími er ekki mælikvarði á mikil afköst. Þar af leiðandi held ég að það þurfi að huga líka að þessu atriði ekki síður en prósentuhækkunum. Sem betur fer er atvinnuleysið að minnka. Spá vinnumálaskrifstofu félmrn. fyrir septembermánuð hljóðar upp á líklegt 3,2% atvinnuleysi í september. Nú liggja tölur ekki fyrir svo að ég verð að hafa á þessu nokkurn fyrirvara. Það er þó allt of mikið skráð atvinnuleysi á höfuðborgarsvæðinu og reyndar eru sums staðar uggvænlegar horfur vegna erfiðleika í bolfiskvinnslunni sem geta leitt til aukins atvinnuleysis og vandræða. Þrátt fyrir það að hér sé enn nokkurt skráð atvinnuleysi þá vantar okkur orðið fólk í stórum stíl. Það vantar fólk í Reykjavík tugum saman í heimililshjálp og félmrn. mun standa að námskeiði í samstarfi við Sókn og Reykjavíkurborg beinlínis til þess að kynna starfið að heimilishjálpinni.  Það vantar víðar fólk. Það vantar stórlega fólk í fiskvinnslu. Á föstudaginn var t.d. varð ég að láta afgreiða 70 atvinnuleyfi handa Pólverjum til þess beinlínis að fiskvinnsla strandaði ekki á nokkrum stöðum hér á landi. Ég hafði reyndar vakið athygli á því með auglýsingu að störf væru laus en fólkið virtist ekki vilja taka þessi störf. Við höfum beitt okkur fyrir námskeiðum fyrir atvinnulausa byrjendur í fiskvinnslu og það hefur gefið góða raun. Tveir þriðju af þeim sem sóttu fyrsta námskeiðið réðu sig í fiskvinnslu upp úr því og ég vonast eftir að áframhald verði á þessu. Ég vænti þess að menn gangi að komandi kjarasamningum með stillingu. Við skulum láta aðila vinnumarkaðarins um að ræðast við. Við leysum þetta ekki eins og ég sagði í þingsalnum. Ég vænti þess að þrátt fyrir allt, þrátt fyrir stór orð og heitingar sem menn hafa haft uppi einstöku sinnum í hita leiksins, þá eigi þessir kjarasamningar að geta farið þannig fram að þeir hafi í för með sér eðlilegar kjarabætur án þess að setja hér allt á annan endann því að það er engum greiði gerður með því.

Virðulegi forseti. Heldur var lítið um svör hjá hæstv. forsrh. við þeim spurningum sem ég beindi til hans í upphafi máls míns. Ég spurði að því hvort ríkisstjórnin ætlaði að grípa til einhverra sérstakra ráðstafana til þess að jafna kjör í landinu og jafna þau á við það sem gerist hjá þeim þjóðum sem við erum gjarnan að bera okkur saman við og hvort það yrði gripið til einhverra sértakra ráðstafana vegna þeirra sem búa við lökust kjör í landinu eins og t.d. lífeyrisþega. Það kom ekki fram í stefnuræðu forsrh. Það kemur ekki fram í frv. til fjárlaga. Ég óskaði eftir því að forsrh. gerði okkur grein fyrir því hvort ríkisstjórnin ætlaði að koma með tillögur til úrbóta. Ég er sammála því sem hæstv. félmrh. sagði. Það á að ræða þetta æsingalaust. Eini maðurinn sem hefur verulega æst sig í ræðustól er hæstv. utanrrh. og það er auðvitað gott að okkur tókst að hræra aðeins upp í þeim hv. framsóknarmönnum því að ekki mun af veita, önnur eins lognmolla og ríkir þar á bæ. Hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason sagðist eiga sér draum, m.a. um að hægt væri að fella niður skráningargjöld í háskólanum eða skólagjöldin í framhaldsskólanum. Það var innifalið í draumnum og framtíðarsýn þingmannsins en þó því aðeins að þessir nemar hættu að fara í bíó, til útlanda eða á skrall um verslunarmannahelgina. Það gleymdist að geta þess í auglýsingum Framsfl. fyrir síðustu kosningar þegar menn voru spurðir: ,,Hvað ætlar þú að verða þegar þú verður stór?`` Og ungt fólk var látið lýsa því yfir hvert það stefndi, nemar í háskólanum. Auðvitað er það rétt hjá hv. þm. að geta þess hvernig meðaltalið segir að að meðaltali við höfum það fjári gott. Ef við tökum á sama hátt hæð þingmanna í þingsalnum þá er hv. þm. að meðaltali 1.80 á hæð. Það sýnir fáránleika þessara samlíkinga að taka meðaltöl með þessum hætti. Hæstv. forsrh. nefndi það áðan að það hefði verið gert um árabil, að tala um lægstu launin og hvort við gætum og treystum okkur til að lifa af lægstu laununum. Ég nefndi 80 þús. kr. mánaðarlaun. Verkamannafélagið Hlíf sem hæstv. forsrh. nefndi áðan að færi fram á --- ég býst við að það hafi verið átt við það félag þegar var talað um 50--100% launahækkun --- hefur farið fram á 43,7% launahækkun á tveimur árum. Hvað þýðir það? Hvað þýða þessar prósentutölur? Þær eru háar. En þær þýða að eftir tvö ár verður núverandi kauptaxti fyrir almenn verkamannastörf, sem er 49.538 kr., kominn upp í 71.138 og að tíu ára kauptaxti fiskvinnslufólks sem nú er 56.972 á mánuði verður orðinn 78.572 á mánuði. Þetta eru öll ósköpin. Og ef þetta er það sem efnahagsstjórn, þessi góða efnahagsstjórn núv. ríkisstjórnar þolir ekki þá er hún ekki beysin. Reyndar finnst mér það koma fram í riti frá Seðlabanka Íslands að þeir segi að efnahagsstjórn núv. ríkisstjórnar sé í raun og veru ekki nein. Þessi árangur sem alltaf er verið að guma af er ekkert annað en það að 10 milljarða tekjuaukning næst á teimur árum en útgjöldin aukast, umsvifin aukast. Og í fjárlagafrv. er engin stefnubreyting, ekki nokkur. Það er ekki hæstv. ríkisstjórn að þakka að hér hefur aukist hagvöxtur. Hún er heppin að ytri aðstæður eru hagstæðar. En verk ríkisstjórnarinnar hafa engu skilað.

Herra forseti. Þetta hafa verið fróðlegar umræður eins og sagt hefur verið þó að þær hafi stundum farið út um víðan völl eins og gerist og gengur og ekki er víst að umræðurnar muni verða til þess fallnar að hjálpa upp á að leiða kjarasamninga til lykta, enda sjálfsagt ekki til þess stofnað á þessu augnabliki. Allmargir þingmenn hv. stjórnarandstöðu hafa sagt að ríkisstjórnin þurfi að átta sig á því að það þurfi að hækka kaup. Ríkisstjórnin hefur áttað sig á því. Ríkisstjórnin telur það brýnt. Hún hefur sagt að kaupmáttur eigi að aukast. Ég hef staðið í þessum ræðustól fyrr, fyrir nokkrum árum og sagt að það mætti ekki hækka kaup, tekjur þjóðarinnar væru að dragast saman og við yrðum að átta okkur á hvernig við ætlum að axla þær byrðar. Við erum ekki að tala þannig nú. Það þarf enginn að brýna okkur í því, þvert á móti. Við erum að segja: Það þarf að hækka kaup. Það þarf að auka kaupmátt. En það verður ekki gert með neinum fölskum hætti eða einhverjum fornum formúlum sem allir vita að hafa brugðist. Sumar lýsingar hv. stjórnarandstöðuþingmanna eru náttúrlega ekki í neinum takt við raunveruleikann og það er ekki hægt að mæla hér fyrir málum sem ganga þvert á það sem almenningur þekkir. Almenningur sér auðvitað í gegnum það. Það var sagt að ég hefði ekki svarað spurningum um hvort við þingmenn gætum lifað af þessum lægstu launum. Ég segi, þannig hefur oft verið spurt. Ég hef reyndar tekið þátt í því að lifa af lægstu launum með minni fjölskyldu undir forsjá móður minnar. Ég hef aldrei áttað mig á því hvernig hún fór að því. Ég hef aldrei skilið af hverju hún kvartaði aldrei. Þetta gekk og sennilega hafa lægstu launin þá verið lægri en þau eru nú. Það gekk að vísu með miklum þrengingum og menn leyfðu sér ekkert, það er alveg rétt. En það gekk. Og þannig verður það ætíð. Það verður ætíð erfitt að lifa af þeim launum sem lægst eru í þessu landi sem öðrum. Þeir sem eru í þeirri stöðu munu þurfa að velta fyrir sér hverri krónu. Það mun aldrei breytast. Það sem lægst er á hverjum tíma verður ætíð erfitt því það verður alltaf samanburður hjá því fólki við hina sem meira hafa. Þannig verður það alltaf. Þannig var það líka þá í þann tíð sem ég var að nefna. Það þýðir ekkert að koma hér og láta gagnvart almenningi eins og hv. stjórnarandstæðingar séu eitthvað betra fólk en við hin. Eru stjórnarandstæðingar að gefa til kynna að við viljum launþegum illt? Haldið þið að launþegar trúi því? Að við séum komnir til þingsins til að starfa frá morgni til kvölds til þess að hafa af fólki hlutina? Að gera því illt? Það þýðir ekki að tala þannig. Menn vita að það er ekki svo. Það er heldur ekki þannig að atbeini hv. stjórnarandstæðinga, þegar þeir hafa haft afl og vald til, hafi reynst betri til að auka mönnum laun og kaupmátt. Það hefur ekki reynst svo. Hversu digurbarkalega sem menn hafa talað eru staðreyndirnar aðrar. Þá hafa menn sem nú hafa sig í frammi sætt sig við mikla launaminnkun landsmanna eins og ég benti á í upphafi og ekki sagt orð við því. Komið hefur fram hjá okkur talsmönnum ríkisstjórnarinnar, og við höfum allir talað æsingalaust eins og tilefni er til, að vilji stendur til þess að kaupmáttur landsmanna aukist. Það er kominn tími til og skilyrði eru að skapast til þess. En við þekkjum líka af gamalli sögu að ef við ætlum að ganga sameiginlega hraðar fram en tilefni gefst til göngum við fram af okkur. Þá hverfur þessi ábati. Við eyðileggjum hann fyrir okkur sjálfum. Það vil ég ekki gera. Ég trúi ekki að hv. málshefjandi vilji það heldur.