Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Árið 1965 flutti hv. þáv. alþm. Ragnar Arnalds till. til þál. um atvinnulýðræði þar sem gert var ráð fyrir því, að Alþingi fæli 11 manna nefnd að undirbúa löggjöf um aukin áhrif verkamanna og annarra launþega á stjórn þeirra fyrirtækja. Sú tillaga var ekki afgreidd. Sami hv. þm. endurflutti tillöguna 1968. Hún var þá ekki heldur afgreidd. Árið 1967 flutti einn af þm. Alþfl., Benedikt Gröndal, frv. til 1. um breyt. á lögum n.r 35/1948, um sementsverksmiðju, þess efnis að starfsfólk sementsverksmiðjunnar fengi aðild að stjórn fyrirtækisins. Það frv. var ekki afgreitt. Árið 1970 fluttu síðan tveir þm. Alþfl. frv. til 1. í Ed. um hlutdeild starfsmanna í stjórn atvinnufyrirtækja. Frv. þessu var vísað til hæstv. ríkisstj. að fengnum jákvæðum umsögnum frá stjórnum ASÍ og Sambands ísl. samvinnufélaga, en neikvæðri frá stjórn Vinnuveitendasambands Íslands þar eð, eins og sagði í umsögn Vinnuveitendasambandsins, nú fer fram athugun hjá aðilum vinnumarkaðarins á því, með hvaða hætti launþegar geti haft stjórnunarleg áhrif í fyrirtækjum. Sú athugun hefur ekki enn leitt til neinnar niðurstöðu. Árið 1973 fluttu því allir þáv. þm. Alþfl. till. til þál. þess efnis, að Alþingi ályktaði að fela ríkisstj. að skipa nefnd til þess að semja frv. til I. um atvinnulýðræði þar sem launþegum verði tryggð áhrif á stjórn fyrirtækja og hlutdeild í arði af rekstri þeirra. Þessi þáltill. þm. Alþfl. var samþykkt á Alþingi árið 1973 og 30. ágúst sama ár skipaði þáv. félmrh. nefnd þá sem till. kvað á um. Í nefndinni áttu sæti Hallgrímur Dalberg, formaður, Baldur Óskarsson, Jón Snorri Þorleifsson og Óskar Hallgrímsson, tilnefndir af Alþýðusambandi Íslands, Jón H. Bergs og Ólafur Jónsson, tilnefndir af Vinnuveitendasambandi Íslands, og Skúli Pálmason, tilnefndur af Vinnumálasambandi samvinnufélaganna. Hinn 10. des. ári síðar spurðist ég fyrir um það hér á Alþingi, hvað liði störfum þessarar nefndar. Kom þá í ljós að á því eina ári hafði nefndin aðeins haldið tvo bókaða fundi. Í lok ársins 1973 var svo ákveðið að nefndin gerði ótímabundið hlé á störfum sínum svo að aðilar vinnumarkaðarins gætu ræðst nánar við um málið. Enginn árangur varð af þeim viðræðum árið 1975, enginn árangur árið 1976 og enginn árangur á árinu 1977, svo að við það tækifæri flutti ég yfirgripsmikið frv. til l. um atvinnulýðræði, sem gerði ráð fyrir verulegum breytingum á lögum um hlutafélög, lögum um samvinnufélög og lögum um ýmis fyrirtæki, auk sérstakrar lagasetningar um samráðsnefndir aðila vinnumarkaðarins. Það frv. fékk ekki afgreiðslu en var flutt aftur ári síðar og enn aftur nokkru síðar. Ég vil taka það fram að það frv. um ákvörðunarrétt launþega og aukin áhrif launþega í stjórn atvinnufyrirtækja fékk ekki stuðning hér á Alþingi, ekki frá talsmönnum neinna þingflokka annarra en Alþfl. Nú nýverið var hins vegar gerð á vegum Alþb. samþykkt á sérstakri sveitarstjórnarráðstefnu þess flokks þar sem því var m.a. lýst yfir, að Alþb. væri nú reiðubúið til þess að stuðla að því, að launþegar fengju meðákvörðunarrétt um stjórn atvinnufyrirtækja, en lengi höfðu þeir Alþb.-menn, a.m.k. á síðari árum, verið í nokkrum vafa um hvort sú ákvörðun væri réttlætanleg. M.a. með tilliti og skírskotun til þessarar samþykktar hef ég því leyft mér að spyrja hæstv. félmrh. og formann Alþb., hvort hann hafi gert eitthvað í rn. sínu til þess að tryggja að sú nefnd, sem skipuð var samkv. ályktun Alþingis frá 1973 til að skila þessu verkefni og hefur ekki skilað af sér störfum enn, uppfyllti samþykkt Alþingis þannig að ríkisstj. gæti skilað Alþingi þeim tillögum um þessi mál sem Alþingi samþykkti að fela henni árið 1973. Þessi fsp. til hæstv. félmrh. er á þskj. 452 og hljóðar svo: „1. Hvað hefur félmrh. gert til þess að reka á eftir störfum nefndar, sem skipuð var 30. ágúst 1973 af þáv. félmrh. til þess að semja frv. til l. um atvinnulýðræði í kjölfar samþykktar Alþingis á till. til þál. þess efnis frá þm. Alþfl.? 2. Hafi nefndin ekki starfað, er félmrh. þá ekki reiðubúinn til þess án frekari tafa að leysa hana formlega frá verkefni sínu, skipa nýja nefnd og sjá um að hún skili því viðfangsefni, sem Alþingi hefur falið ríkisstj. að leysa með samþykkt umræddrar þáltill. frá þm. Alþfl.?“



Herra forseti. Ég vil fyrst vegna orða hv. fyrirspyrjanda um afstöðu Alþb. í þessum málum taka það skýrt fram, sem virðist hafa farið fram hjá honum, en kom þó fram í máli hans, að Alþb. hefur jafnan verið hlynnt því og mjög áhugasamt um að stuðlað væri að atvinnulýðræði og sterkari meðákvörðunarrétti starfsmanna í stjórnum fyrirtækja hér á landi. Þetta kemur t.d. fram í því, að Alþb. eða Ragnar Arnalds flutti á sínum tíma tillögur um atvinnulýðræði á Alþingi hvað eftir annað. Þetta kom einnig fram í því, að meðan Magnús Kjartansson var iðnrh. og heilbrmrh. voru gerðar ýmsar ráðstafanir í hans ráðuneytum til að stuðla að því að starfsfólk fengi aðild að stjórnum fyrirtækja, m.a. sjúkrahúsanna í landinu. Þetta hefur komið fram á ýmsum fleiri sviðum þannig að í raun og veru er alveg ljóst hver afstaða Alþb. er í þessu máli. Það vil ég að liggi hér fyrir. Hins vegar hafa verið skiptar skoðanir um það á milli stjórnmálaflokkanna í landinu og aðila vinnumarkaðarins, hvort það væru flokkarnir sem slíkir og stjórnvöld sem ættu að beita sér fyrir reglum um atvinnulýðræði, eða hvort menn ættu að sem ja um þetta á milli aðila vinnumarkaðarins. Um það hefur verið djúpstæður ágreiningur, þar sem atvinnurekendasamtökin hafa alltaf haldið því fram, að hér ætti að vera um að ræða samningsatriði, og hafa ekki fengist til þess að taka alvarlegan þátt í starfi þeirra opinberu nefnda sem hafa verið settar á laggirnar til þess að gera tillögur um atvinnulýðræði. 30. ágúst 1973 skipaði þáv. félmrh. nefnd til þess að semja frv. til l. um atvinnulýðræði, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um áðan. Formaður nefndarinnar var skipaður ráðuneytisstjóri í félmrn. og ásamt honum þrír menn samkv. tilnefningu Alþýðusambands Íslands, tveir samkv. tilnefningu Vinnuveitendasambands Íslands og einn samkv. tilnefningu Vinnumálasambands samvinnufélaganna. 30. ágúst 1976 eða nákvæmlega þremur árum síðar skrifaði félmrh. fyrrgreindum samtökum aðila vinnumarkaðarins bréf og benti á að nefndin hefði haldið tvo fundi, þ.e. 31. ágúst og 10. sept. 1973, og að greinilega hafi komið fram hjá meiri hluta fulltrúa aðila vinnumarkaðarins á þessum tveim fundum í nefndinni að þeir töldu heppilegra „að þoka atvinnulýðræði áfram í áföngum í sambandi við gerð kaup- og kjarasamninga launþega og vinnuveitenda en að setja ákveðna löggjöf þar um.“ Þessi orð eru orðrétt upp úr bréfi rn. frá 30. ágúst 1976. Í þessu bréfi benti rn. enn fremur á að nefndarmenn hefðu orðið sammála um að tilgangslaust væri að halda áfram tilraunum til að semja frv. til l. um atvinnulýðræði að óbreyttri afstöðu meiri hluta nefndarmanna til málsins, og voru því ekki haldnir fleiri fundir í nefndinni. Enn fremur var í bréfi rn. vakin athygli á að þar sem þrjú ár væru liðin frá því að nefndin hætti raunverulega störfum, án þess að nokkur tilmæli hefðu borist formanni nefndarinnar frá nefndarmönnum um að hún tæki aftur til starfa, þá liti rn. svo á að ekki væri lengur unnt að fresta því að taka ákvörðun um hvort rétt væri að leggja nefndina formlega niður. Hinn 16. mars 1977 var haldinn fundur í nefndinni og framangreint bréf var tekið þar fyrir. Fulltrúar atvinnurekenda í nefndinni gáfu á þessu fundi þau svör sem þeir höfðu áður gefið skriflega, þ.e. að þeir sæju ekki ástæðu til að nefndin starfaði áfram, en tóku þó fram að samtök þeirra væru ekki þar með „að loka á umræður um málefnið“, svo að ég vitni orðrétt í þeirra bréf. Fulltrúar Alþýðusambands Íslands endurtóku fyrri svör sín þess efnis, að þeir teldu rétt að nefndin tæki upp störf að nýju, en óskuðu jafnframt eftir fresti til samráðs við miðstjórn Alþýðusambands Íslands áður en næsti fundur yrði haldinn. Þetta var sem sagt 16. mars 1977. Þegar liðið var hartnær 11/2 ár frá því að þriðji fundur var haldinn í nefnd þessari og formanni hennar höfðu engar óskir borist um áframhaldandi störf nefndarinnar taldi félmrh. nefndina óstarfhæfa og því ekki um annað að ræða en fella niður umboð hennar. Jafnframt tók rn. skýrt fram í bréfum sínum að það væri reiðubúið til að skipa nefnd að nýju til að sinna umræddu verkefni strax og samtök aðila vinnumarkaðarins óskuðu þess og teldu það tímabært. Nú fyrir nokkrum vikum kannaði ég það hjá aðilum vinnumarkaðarins, hvort viðhorf þeirra hefðu breyst í þessu efni, hvort þeir væru tilbúnir nú til að hefja viðræður við rn. í sambandi við löggjöf eða aðrar reglur um atvinnulýðræði. Í bréfi, sem ég skrifaði þessum aðilum núna í vetur, var svo að orði komist: „17. ágúst 1978 var Alþýðusambandi Íslands, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna og Vinnuveitendasambandi Íslands tilkynnt að félmrn. hefði ákveðið að fella niður umboð nefndar sem skipuð var 30. ágúst 1973 til að semja frv. til l. um atvinnulýðræði. Hafði nefndinni lítt miðað í starfi sínu. Í bréfi rn. 17. ágúst 1978 var tilkynnt að rn. væri reiðubúið til að skipa nefnd að nýju til að sinna umræddu verkefni strax og samtök aðila vinnumarkaðarins kynnu að óska þess eða teldu slíkt tímabært. Félmrh. vill nú gera könnun á viðhorfi þessara samtaka til þess að samin verði tillaga að frv. um atvinnulýðræði. Óskar rn. svars samtaka yðar hið fyrsta við þessari málaleitan, þannig að fljótlega verði unnt að taka ákvarðanir um hvernig að þessari vinnu verði best staðið.“ Þetta bréf var sent Alþýðusambandi Íslands, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna og Vinnuveitendasambandi Íslands. Svör hafa síðan verið að berast frá þessum samtökum og ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að lesa þau svör. Frá Alþýðusambandi Íslands barst svar í aprílmánuði. Þar segir: „Á fundi miðstjórnar Alþýðusambands Íslands 1. apríl s.l. var fjallað um fsp. félmrn. um viðhorf ASÍ til þess, hvort semja skuli frv. til laga um atvinnulýðræði og hvernig best verði að því verki staðið. Miðstjórnin taldi að æskilegt væri að hefja sem fyrst undirbúning að samningu slíks frv. og væri hún reiðubúin til að tilnefna menn til að vinna að þeim undirbúningi. Virðingarfyllst. F. h. Alþýðusambands Íslands. Kristín Mäntylä.“ Hér kemur fram jákvætt viðhorf Alþýðusambands Íslands, sem ekki er að undra raunar í framhaldi af ályktun á þingi Alþýðusambands Íslands haustið 1980 þar sem fjallað var um atvinnulýðræðismál. Vinnumálasamband samvinnufélaganna svaraði bréfinu hins vegar á þessa leið: „Við höfum móttekið bréf yðar þar sem óskað er eftir umsögn Vinnumálasambands samvinnufélaganna um það, að samin verði tillaga eða frumvarp um atvinnulýðræði. Af þessu tilefni viljum við taka fram, að Vinnumálasambandið óskar ekki eftir að slíkt frv. verði samið nú. Innan samvinnuhreyfingarinnar hefur töluvert verið fjallað um atvinnulýðræði á síðustu árum og eiga m.a. tveir fulltrúar starfsmanna sæti í stjórn Sambands ísl. samvinnufélaga með málfrelsi og tillögurétti. Hliðstæð þróun hefur orðið í fleiri samvinnufyrirtækjum og teljum við æskilegt að hún haldi áfram með samkomulagi innan fyrirtækjanna fremur en að lagasetning komi til. Virðingarfyllst. F. h. Vinnumálasambands samvinnufélaganna. Júlíus Kr. Valdimarsson.“ Vinnuveitendasamband Íslands svaraði bréfi félmrn. með bréfi, dags. 20. apríl. Þar segir: „1. Af hálfu rn. kemur ekki fram hvaða efnislegar hugmyndir það hefur um atvinnulýðræði. Enn fremur segir ekkert um markmið eða beinan tilgang hugsanlegs nefndarstarfs. Þá er eigi heldur greint frá því, hvaða hugmyndir rn. hefur um opinbera íhlutun, um samskipti og samvinnu fyrirtækja og starfsmanna. Þar sem öll helstu grundvallaratriði málsins eru þannig óljós er að sjálfsögðu útilokað að taka efnislega afstöðu til hugsanlegs verkefnis nefndarinnar. 2. Það er almennt álit Vinnuveitendasambandsins, að samvinna og samskipti starfsmanna og stjórnenda fyrirtækja eigi að ráðast í frjálsum samningum aðila eftir aðstæðum og þörfum í hverju tilviki. Frjáls samningsréttur án opinberra afskipta, hvort sem er með löggjöf eða öðrum hætti, er grundvallaratriði í þessum efnum. Lagareglur eru of bindandi og hindra framþróun," segir Vinnuveitendasamband Íslands í bréfi sínu dags. 20. apríl 1982. Og þar segir enn fremur í 3. lið: „Þá er og rétt að minna á að samkv. lögum nr. 46/1980, sbr. reglugerð nr. 77 frá 26. febr. 1982, um heilbrigðis- og öryggisstarfsemi innan fyrirtækja, skulu öryggisnefndir fyrirtækja m.a. taka til umfjöllunar áform um allar meiri háttar breytingar í rekstri fyrirtækja er áhrif geta haft á starfsumhverfi og starfsaðstæður á vinnustað. Enn er lítil reynsla fengin af þessum lögboðna samstarfsvettvangi þar sem starf öryggisnefnda er enn í mótun. Æskilegt er að aðilar fái að þróa þetta samstarf án frekari opinberrar íhlutunar. 4. Um þessar mundir eru að hefjast allsherjarsamningar milli launþega og vinnuveitenda. Þessir samningar verða óvenju vandasamir og viðkvæmir. Augljóst er að hvers konar íhlutun stjórnvalda í athafnir á frjálsu samningssviði aðila vinnumarkaðarins getur við slíkar aðstæður torveldað og tafið friðsamlega lausn samninga. 5. Með tilliti til framangreindra atriða mælir Vinnuveitendasamband Íslands eindregið gegn sérhverjum opinberum afskiptum af málinu. Virðingarfyllst. F.h. Vinnuveitendasambands Íslands. Þorsteinn Pálsson.“ Niðurstaðan er sem sé sú sem við var að búast. Verkalýðssamtökin eru tilbúin til þess að undirbúa löggjöf um atvinnulýðræði. Félmrn. hefur fyrir sitt leyti lýst því yfir, að það sé reiðubúið til að stuðla að því, og ég endurtek þá afstöðu hér. En atvinnurekendasamtökin eru mjög treg til samstarfs í þessu efni. Það er alvarlegt íhugunarefni, og nú á næstunni mun félmrn. taka afstöðu til þess, hvernig næstu skref verða stigin í þessum málum, m.a. með tilliti til þess hvort unnt er að tengja þau eitthvað hugsanlegri niðurstöðu kjarasamninga þegar þar að kæmi.



Herra forseti. Ég tel að ekki sé ástæða til að setja lög um atvinnulýðræði sem svo er kallað, a.m.k. ekki fyrr en aðilar vinnumarkaðarins hafa rætt og náð saman um niðurstöðu. Ég vil taka það skýrt fram, að þær hugmyndir, sem birtast í yfirlýsingu Alþb. á sveitarstjórnarráðstefnu, eru hugmyndir allt annars eðlis en hafa verið til umræðu um þessi mál. Það eru hugmyndir sem eiga skylt við þær sem uppi eru í Svíþjóð og eru komnar frá Viggo Kampmann í Danmörku fyrir nokkrum árum og kallast Ö.D. efnahagslegt lýðræði, og um það held ég að sé ekki verið að ræða í þessu sambandi. Þar er um að ræða aðild verkalýðsfélaganna en ekki starfsmanna á vinnustað. Ég ætla að rifja það upp, að Alþýðusambandið hefur ekki um nokkurt bil, að undanskildum fundunum 1980, sinnt þessu máli með sams konar áhuga og var uppi innan þeirra samtaka fyrir um það bil áratug eða svo, enda eru mjög skiptar skoðanir innan Alþýðusambandsins um málið. Má benda á að Björn Bjarnason, sem var formaður Iðju, hefur lýst sig algerlega á móti slíkum hugmyndum og kallað atvinnulýðræði dúsu upp í verkalýðsleiðtoga, sem ætla að hætta kjarabaráttu en skipa sér við hlið atvinnurekenda. Besta leiðin til að auka áhrif almennings, þar með talið starfsmanna í atvinnurekstri, er auðvitað að gefa kost á hlutabréfakaupum, stofna almenningshlutafélög og selja sum opinber fyrirtæki starfsmönnum, eins og tillögur hafa verið uppi um. En ein af forsendunum til þess, að það geti gengið, er skattbreytingar, sérstaklega á sviði tekjuskatts, sem taka tillit til arðgreiðslna, því að að sjálfsögðu eiga eigendur í slíkum fyrirtækjum að fá arð af sinni eign rétt eins og sparifjáreigendur fá vexti af sínu innláni. Slík eignaraðild byggist auðvitað á því, að einstaklingurinn eigi í fyrirtækjunum og hætti einhverju, en ekki að verkalýðsfélagið sem slíkt geti tekið fyrirtækið yfir. Það er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt, að það sé fullt samráð stjórnenda og starfsmanna í fyrirtækjum, t.d. með samráðsnefndum alls konar, og eitt af þeim fyrirbærum er að finna í lögum um vinnueftirlit, sem hæstv. ráðh. ýtti hér á sínum tíma með miklu offorsi í gegnum Alþingi. Það er á tilraunastigi og verður væntanlega hægt að meta reynslu af slíku fyrr en varir. Það, sem fyrst og fremst veldur því, að hér á landi er ekki eins mikil þörf fyrir þessa hugmynd og víða annars staðar, er að sjálfsögðu smæð fyrirtækjanna. Atvinnulýðræði erlendis nær ekki til fyrirtækja undir ákveðinni stærð, t.d. 20–50 starfsmanna, og er jafnvel gerður munur á eftir stærð. Hér á landi eru fyrirtæki yfirleitt miklu minni, nema ýmis fyrirtæki t.d. í samvinnurekstri. Niðurstaða mín er sú, að ekki sé ástæða til að setja lög við svo búið þótt umræður séu gagnlegar. Það er hins vegar kyndugt að hlusta á hótanir hæstv. ráðh. í lok málflutnings hans um það, að nú eigi að taka til hendi vegna svars Vinnuveitendasambands Íslands, þegar hann hefur setið sem félmrh. um nokkurra ára bil án þess að hafa hreyft legg né lið í þessu máli.



Herra forseti. Ég tók það fram í máli mínu hér áðan, að fyrst hafði atvinnulýðræðismálum verið hreyft hér á Alþingi af hv. þáv. þm. Ragnari Arnalds árið 1965, en sami maður endurflutti tillöguna árið 1968. Allt frá því hafa einu tillöguflytjendurnir um þetta mál á Alþingi verið Alþfl.-menn, þangað til nú fyrir nokkrum dögum að fram kom till. skyld þessu efni flutt af hv. þm. Skúla Alexanderssyni. En það er ekkert meginatriði málsins, heldur það, að það hefur verið nokkur ágreiningur í röðum verkalýðsleiðtoga m.a. um hvort rétt sé að launþegar fái beina aðild að stjórnum atvinnufyrirtækja, eins og frumvörp og þingsályktunartillögur okkar Alþfl.manna hafa gert ráð fyrir. Í þeim umræðum, sem urðu um þessi frv., kom það sjónarmið m.a. frá málflytjendum Alþb., að þeir lýstu andúð sinni á að launþegar fengju meðákvörðunarrétt með þeim hætti að fá fulltrúa í stjórnum atvinnufyrirtækjanna. Miklu frekar ætti að stefna að því, að öll þessi fyrirtæki yrðu almenningseign, rekin af ríki eða sveitarfélögum. Það er því ekki rangt hjá mér, það er hægt að fletta því upp í Alþingistíðindum, að fram að þessu hafa Alþb.-menn, sem um þessi mál hafa talað, verið andvígir tillögum um beina aðild starfsmanna að stjórnum atvinnufyrirtækja. Það er þó ekki kjarni málsins. Það er heldur ekkert nýtt að þessi mál leysist ekki í samningum aðila vinnumarkaðarins. Það er niðurstaða sem hefur legið fyrir í öllum þeim löndum þar sem atvinnulýðræði hefur verið tekið upp, með hvaða hætti svo sem það hefur verið gert. Það hefur aldrei náðst samkomulag um slíkt í frjálsum samningum aðila vinnumarkaðarins. Þvert á móti hefur ávallt þurft að setja lög til þess að hægt væri að hrinda því í framkvæmd. Ég vil í þessu sambandi benda hæstv. félmrh. á skýrslu svokallaðrar Bullock-nefndar í Bretlandi sem kom út árið 1976, þar sem lýst var fyrirkomulagi atvinnulýðræðis í öllum þeim austan- og vestantjaldslöndum sem hafa tekið upp einhvers konar ákvæði um beina aðild starfsmanna að stjórnum fyrirtækja. Ein af niðurstöðum í skýrslunni var einmitt sú, að þess væri ekki að vænta miðað við reynsluna, að nokkru sinni tækjust frjálsir samningar um þessi atriði milli aðila vinnumarkaðarins. Því varð niðurstaða þessarar nefndar sú gagnvart Bretum, sem gildir jafnt gagnvart okkur Íslendingum miðað við þá reynslu sem við höfum um þessi efni, að til að koma þessum málum fram yrði að setja um það lög á Alþingi, um þetta yrði aldrei samið milli aðila vinnumarkaðarins, einfaldlega vegna þess að vinnuveitendur mundu heimta að fyrir þessi mannréttindi, sem ég vil kalla svo, þau mannréttindi að tillit verði tekið til starfsfólksins ekkert síður en fjármagnsins, yrðu launþegar ella að borga með einhvers konar kauplækkunum. Það er ekki vaninn, a.m.k. í okkar hluta heims, að menn séu látnir borga með þeim hætti fyrir almenn mannréttindi. Að lokum vil ég aðeins benda hæstv. félmrh. á það, að hann hefur í sínum höndum, m.a. miðað við þessa reynslu, öll ráð til þess að geta látið semja frv. til að leggja fyrir Alþingi um að koma á atvinnulýðræði hér á Íslandi, vegna þess að Alþingi sjálft hefur þegar veitt honum og öðrum, sem með hans starf hafa farið, slíka heimild. Með samþykkt þáltill. á árinu 1973 er nefnilega beiðni til ráðh. um að láta semja frv. af þessu tagi alls ekki af hálfu Alþingis skilyrt því, að í nefndinni skuli sitja fulltrúar tilnefndir af aðilum vinnumarkaðarins. Tillagan, sem samþykkt var sem viljayfirlýsing Alþingis til ríkisstj., hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd til þess að semja frv. til l. um atvinnulýðræði þar sem launþegum verði tryggð áhrif á stjórn fyrirtækja og hlutdeild í arði af rekstri þeirra.“ M.ö.o., herra forseti, er þessi nefndarskipan alls ekki bundin því skilyrði, að aðilar vinnumarkaðarins fáist til þess að tilnefna menn í þessa nefnd, þannig að aðilar vinnumarkaðarins, t.d. samvinnuhreyfingin eða Vinnuveitendasambandið, geti komið í veg fyrir að nefnd af þessu tagi geti skilað af sér eins og það hefur gert hingað til. Hæstv. félmrh. hefur samkv. þessari ályktun Alþingis alla möguleika á því að skipa nefndina þannig að tryggt verði að hún geti skilað af sér. Hann getur að sjálfsögðu fatið nefnd, sem hann e.t.v. mundi skipa samkv. þessari till., í erindisbréfi að hafa samráð við aðila vinnumarkaðarins, en nefndarskipunin er alls ekki bundin því skilyrði að það séu fulltrúar þessara aðila sem í nefndinni sitja, þannig að hægt verði til eilífðarnóns að leika þann leik af Vinnuveitendasambandinu og samvinnuhreyfingunni að koma í veg fyrir að nefnd af þessu tagi geti skilað tillögum, vegna þess að það sé ekki í þeirra þágu að launþegar á Íslandi fái þau almennu mannréttindi sem hér er um rætt.



Herra forseti. Það var nokkuð athyglisvert að heyra þá afstöðu sem fram kom hér hjá hv. þm. Friðrik Sophussyni. Þetta var sá tónn sem hefur að vísu nokkuð lengi heyrst hjá talsmönnum Sjálfstfl. mörgum, en ég hafði leyft mér að gera mér vonir um að rás tímans hefði jafnvel haft áhrif á hugarfar einstakra talsmanna Sjálfstfl. í þessu efni. Þessi afstaða hans sýnir auðvitað mjög vel hvað það hefur verið erfitt og af hverju það hefur verið erfitt að þoka málinu áfram á hv. Alþingi. Þess vegna er það ekkert sjálfgefið, eins og mér virtist hv. þm. Sighvatur Björgvinsson halda, að frv. um þetta efni hljóti að fara í gegnum þingið. Það hefur ekki verið þannig á undanförnum árum að því er varðar skipan þessarar stofnunar. Ég geri ráð fyrir að það hafi verið af þeim ástæðum sem Björn Jónsson, þáv. félmrh. vinstri stjórnarinnar, tók ákvörðun um að kalla aðila vinnumarkaðarins til, til þess að kanna hvort ekki væri hugsanlegt að fá þá til að standa að því að semja frv. um þessi efni í ákveðinni nefnd á vegum rn. Það kom í ljós að það var ekki hægt, það var ekki áhugi á því hjá þessum fulltrúum vinnumarkaðarins, sérstaklega fulltrúum atvinnurekendasamtakanna, og innan verkalýðssamtakanna hafa líka verið skiptar skoðanir í málinu. Ég taldi ómaksins vert að kanna viðhorf fulltrúa aðila vinnumarkaðarins núna. Eru þeir enn sömu skoðunar og þeir voru þegar þáv. félmrh. ákvað að leggja nefndina niður 17. ágúst 1978? Svo reyndist vera. Menn eru sömu skoðunar og þá. Atvinnurekendasamtökin eru ekki tilbúin til að halda áfram með málið, og það hlýt ég að harma. En hitt sagði ég og segi enn, að það þýðir ekki að við stöðvumst hér og nú í málinu. Við hljótum að halda áfram að vinna að þessu máli eins og gert hefur verið og reyna að þoka því í áttina. Og auðvitað er ljóst að það er útilokað að ná lendingu í máli af þessum toga öðruvísi en að lögum verði breytt að lokum, t.d. hlutafélagalögum, þannig að í þeim verði gert ráð fyrir að starfsmenn stærri fyrirtækja a.m.k. og miðlungsstórra fyrirtækja geti átt seturétt, tillögurétt og a.m.k. verið áheyrnarfulltrúar og tekið þátt í ákvörðunum þannig í stjórnum hlutafélaganna. Atvinnurekendasamtökin á Norðurlöndum hafa viðurkennt þetta sjónarmið um margra áratuga skeið, þannig að það er auðvitað kostulegt til þess að hugsa, að á árinu 1982 skuli það gerast að Vinnuveitendasamband Íslands hendi í rauninni þessari hugmynd gersamlega frá sér og segi: Við kærum okkur ekkert um að hafa samráð eða samvinnu við starfsmenn fyrirtækjanna. - Ég hélt satt að segja að þessi Bogesens-hugsunarháttur, sem var hér ríkjandi fyrir áratugum, hálfri öld eða svo, væri á undanhaldi. Í Vinnuveitendasambandi Íslands blómgast þessi hugsunarháttur hinna gömlu Bogesena undir stjórn Þorsteins Pálssonar. Hitt er einnig fróðlegt, að varaformaður Sjálfstfl., ekki aldnari að árum en hann er, skuli ætla sér að feta í fótspor Jóhanns Bogesens og þeirra félaga einnig hér á Alþingi Íslendinga 29. apríl árið 1982. Það er býsna fróðlegt. Það er að sjálfsögðu rangt að ekki hafi verið aðhafst neitt í þessum málum í félmrn. Í félmrn. hefur verið unnið að setningu og útfærslu löggjafar um áhrif starfsfólks á aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þau lög, sem sett voru hér vorið 1980, skapa möguleika til þess í rauninni í fyrsta sinn að starfsfólk hafi lögvarinn rétt til að hafa áhrif á allt hið nánasta starfsumhverfi sitt. Ég tel að það sé mjög mikill fengur að þessum lögum og að þau skapi möguleika fyrir starfsfólk til að sækja fram til enn þá víðtækari áhrifa á sína vinnustaði. Ég vil einnig í þessu máli minna á þáltill. hæstv. iðnrh. um mótun iðnaðarstefnu, þar sem gert er ráð fyrir að starfsfólk komi til varðandi framkvæmd þeirrar stefnumótunar svo og í fyrirtækjunum sjálfum. Allt eru þetta skref í rétta átt, og það verður vafalaust reynt að þróa málin í þessa átt áfram hvað sem líður andstöðu Sjálfstfl. og Vinnuveitendasambands Íslands.



Herra forseti. Það gefst ekki mikið tóm fyrir mig að deila við hæstv, ráðh. sem hefur fimm sinnum lengri tíma en ég í þessu máli. Ég vil aðeins ítreka það, að Sjálfstfl. hefur staðið að samráðsnefndum og öryggisnefndum. Löggjöfin um vinnueftirlitið var samkomulagsmál á milli Vinnuveitendasambands Íslands og Alþýðusambandsins og fór hér í gegnum þingið, og fyrir það á hann að vera þakklátur. Í öðru lagi er sjálfsagt að þróa þessar samráðsnefndir með ákvörðunarrétt. Í þriðja lagi eru hugmyndir Alþb. af allt öðrum toga en það sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson var að tala um, og það veit hæstv. félmrh. Auðvitað er það rétt, og ég fagna því, að það þurfi að breyta hlutafélagalögunum með þeim hætti, að starfsmenn, sem eru hluthafar, fái aðild að stjórn með öðrum hætti. Sá maður, sem mest hefur skrifað um þessi mál og þróað hugmyndir um þau, er Eyjólfur Konráð Jónsson, þm. Sjálfstfl. Ég læt síðan, herra forseti, öðrum eftir að gagnrýna áróðursræðu hæstv. ráðh. Hann er að fara á taugum, eins og sést á blaðsíðum Þjóðviljans um þessar mundir, þar sem hann segir að atkv. greidd Sjálfstfl. séu atkv. greidd Vinnuveitendasambandi Íslands. Þetta kemur til af því, að hæstv. félmrh. er hræddur við skoðanakannanir dagblaðanna. Hann veit sem er, að kosningar eru fram undan. Hann veit líka að kosningar eru kjarabarátta, eins og hann sjálfur sagði forðum, en hefur þagað yfir að undanförnu. Það er kannske mesta kjarabarátta íslensku þjóðarinnar að losa sig við hæstv. félmrh. og þá menn sem hafa gagngert með stefnu sinni og rangri stefnu í efnahagsmálum orðið til þess að rýra lífskjörin nú og um nokkur ár í viðbót, eins og greinilega kom fram í sjónvarpinu í gær.



Herra forseti. Hv. þm. Friðrik Sophusson brá sér í þann ham sem menn gera stundum þegar mikið liggur við í pólitíkinni, og ég ætla í sjálfu sér ekki að svara mörgu af því sem hann sagði. Hann viðurkennir það í sínum málflutningi, sem er aðalatriðið, en ber auðvitað að harma, að það frelsi, sem Sjálfstfl. biður um, og það lýðræði, sem Sjálfstfl. biður um, er lýðræði fjármagnsins. Það er sú tegund af lýðræði sem þeir kæra sig um. Aðrar tegundir af lýðræði eru þar ekki á blaði. Félagsleg réttindi eru þar einskis metin. Mér finnst í raun og veru ekki ástæða til að halda neitt sérstakt þakkarávarp út af því, þó að Sjálfstfl. hafi staðið hér vorið 1980 að frv. til l. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, en hv. þm. telur það atveg sérstakt þakkarefni að svo skuli hafa verið gert. Ég tel það í rauninni ekki. Ég tel að hér hafi verið um sjálfsagt mannréttindamál að ræða, sem hafi verið nauðsynlegt að koma fram, og eðlilegt sé að allir þm. hafi stutt það á sínum tíma eins og það var lagt fram. Hins vegar voru áherslur þm. varðandi afgreiðslu þessa máls á sínum tíma auðvitað býsna mismunandi eins og gengur. En ég kom hér aðallega upp til að svara því, að með ummælum mínum um hlutafélagalögin hefði ég í rauninni verið að taka undir með hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni, sem nú situr á Hafréttarráðstefnunni og er illa fjarri. Ég vil að það sé alveg á hreinu í þessum hóp og á hv. Alþingi, að ég var ekki að taka undir með Eyjólfi Konráð Jónssyni. Ég vil ekki sitja undir því mjög lengi og notaði þess vegna rétt minn til að taka til máls um þau efni. Ég var að tala um að starfsfólk fyrirtækja, jafnvel hlutafélaga, gæti átt rétt á að hafa áhrif á stjórn þessara félaga þó að viðkomandi einstaklingar ættu ekki fjármagn eða hlut í viðkomandi fyrirtæki. Það var þetta sem ég átti við, og þess vegna er auðvitað grundvallarmunur á mínum skilningi á þessum efnum og á skilningi hv. þm. Friðriks Sophussonar. Hann á erfitt með að skilja að nokkur maður eigi nokkurn rétt nema hann kaupi sér hann fyrir peninga. Þar skilur á milli okkar í pólitískum meginviðhorfum.



Herra forseti. Þegar hæstv. landbrh. mælti fyrir frv. til laga um varnir gegn sjúkdómum og meindýrum á plöntum sagði hann svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Í landi okkar eigum við því láni að fagna að vera lausir við ýmsa sjúkdóma sem hrjá gróður og dýralíf í nálægum löndum. Hér veldur vafalaust mestu um lega landsins, sem er nokkuð einangrað og fjarri öðrum löndum. Það er mikil nauðsyn á aðgerðum og eftirliti til þess að forðast það, að þessir sjúkdómar geti borist hingað og valdið auknu tjóni, bæði í dýraríkinu og eins í jurtaríkinu. Ég tel mjög nauðsynlegt að við höldum vöku okkar á þessu sviði og beitum því aðhaldi og eftirliti, sem nauðsynlegt er talið að ráði færustu manna, til þess að forðast að inn í landið berist nýir sjúkdómar í sambandi við plöntur og gróðurríki landsins.“ Eins og hér kemur fram gat hann þess, að með hinum nýju lögum væri hinu opinbera gert mögulegt að koma á eðlilegu eftirliti með innflutningi á plöntum og herða á sjúkdómavörnum samfara þeim innflutningi. Hæstv. ráðh. taldi mjög nauðsynlegt að beita því aðhaldi og eftirliti til þess að forðast að inn í landið berist nýir sjúkdómar í sambandi við gróðurríki landsins. Nú er ljóst að verulegur innflutningur á sér stað á plöntum á ýmsu vaxtarskeiði frá fjarlægum löndum. Varla er það kunnugt almenningi, að einnig er verulegt magn af mold notaðri í íslenskum gróðurhúsum einnig flutt til landsins, m.a. frá Finnlandi, Danmörku, Hollandi og víðar að. Ég hef fengið það staðfest af ylræktarráðunaut Búnaðarfélags Íslands, að á s.l. tveimur árum hafi verið flutt inn umtalsvert magn af pottaplöntum. Áætlar hann að um það bil 30–40% af heildarsölunni þessi ár séu innfluttar plöntur. Oft er hér um fullvaxnar plöntur að ræða sem settar eru í potta og settar beint á markað. Má því ætla að eftirlit með heilbrigði innfluttra plantna, sem strax eru settar í sölu, sé allsendis ónógt við þessar aðstæður. Ylræktarráðunautur Búnaðarfélags Íslands hefur gefið mér upplýsingar um þetta efni, og ég tel ástæðu til að kynna hér örstutt úr bréfi hans. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ljóst, að eins og málum er nú háttað er eftirlit með heilbrigði innfluttra plantna allsendis ónógt. Meginhluti þeirra plantna, sem fluttar eru inn, kemur flugleiðis á ýmsum tímum sólarhrings. Þar af leiðir að móttaka þeirra er leyst af hendi á þann hátt, að gefin eru út bráðabirgðaleyfi, enda nokkur nauðsyn á þar sem um lifandi plöntur er að ræða. Við slíkar aðstæður er auðvitað útilokað að framfylgja eftirliti með heilbrigði plantnanna. Þegar plöntur eru fluttar út frá viðkomandi landi skal fylgja þeim heitbrigðisvottorð viðkomandi yfirvalda á því sviði. Því miður eru þessi vottorð næsta lítils virði og æðimörg dæmi þess, að bæði sveppasjúkdómar, meindýr og vírussjúkdómar hafi borist með innfluttum plöntum. Í ýmsum tilvikum hefur hér verið um að ræða sjúkdóma sem ekki voru fyrir hér á landi. Það er því full ástæða til að taka þann þátt til vandlegrar íhugunar.“ Lög um varnir gegn sjúkdómum og meindýrum á plöntum voru samþykkt á Alþingi 25. maí 1981. Segir m.a. í 2. gr. laganna, með leyfi hæstv. forseta: „Landbrh. getur samkv. lögum þessum gert varnaðarráðstafanir og gefið út reglugerðir, sem stuðla að því: 1) að koma í veg fyrir að hættulegir skaðvaldar berist til landsins og dreifist innanlands, og útrýma skaðvöldum, sem þegar hafa borist til landsins, teljist það framkvæmanlegt, 2) að hindra að skaðvaldar, sem aðrar þjóðir vilja verjast, berist frá Íslandi.“ Og í 3. gr. segir í lögunum: „Landbrh. getur m.a.: a) fyrirskipað eftirlit með innflutningi, útflutningi og dreifingu innanlands á öllum tegundum plantna, mold, húsdýraáburði, umbúðum og öðru, sem getur borið sjúkdóma og meindýr á plöntur.“ Herra forseti. Ég er rétt að ljúka máli mínu. Um leið og þessi atriði eru rifjuð upp kemur upp í hugann sá háski, sem í vetur og enn í dag herjar á danska bændur, gin- og klaufaveikifaraldurinn, sem mun hafa áhrif á danskt efnahagslíf um ófyrirsjáanlegan tíma vegna markaðstruflunar og sölustöðvunar á framleiðsluvörum danskra bænda. Mér skilst að ekki sé fyllilega ljóst með hverjum hætti veikin hefur borist til Danmerkur, en margt bendir til að útbreiðsla faraldursins á Fjóni sé að hluta til af völdum veðra og vinda. Ef svo er sýnir það ljóslega að bein snerting þarf ekki til að koma til þess að sú smitun eigi sér stað. Nú veit ég að innflutningsbann er í gildi um ákveðna vöruflokka frá Danmörku, en er þá nóg að gert varðandi önnur lönd? Getur sýkill borist með mold eða plöntuhlutum frá fjarlægum löndum, og er nægilega fylgst með heilbrigðisvottorðum, gerð þeirra og gildi frá hinum ýmsu stöðum? Með þetta í huga hef ég spurt hæstv. landbrh. þessara spurninga: „1. Hefur landbrh. fyrirskipað, samkv. ákvæðum 3. gr. laganna, eftirlit með innflutningi og dreifingu innanlands á mold, húsdýraáburði, umbúðum og öðru því sem getur borið sjúkdóma og meindýr á plöntur? 2. Telur landbrh. ástæðu til að gera varnaðarráðstafanir samkv. ákvæðum 2. gr. laganna, m.a. með hliðsjón af gin- og klaufaveikifaraldri sem geisar í Danmörku?“



Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda hefur hann lagt fram fsp. á þskj. 594 í tvennu lagi. Varðandi fyrri lið fsp. er það að segja, að tæpt ár er liðið síðan lögin um varnir gegn sjúkdómum og meindýrum á plöntum voru samþykkt. Stöðugt er unnið að eftirliti við innflutning á plöntum. Þetta eftirlit annast sérfræðingur á sviði jurtasjúkdóma er starfar hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Reglugerð er verið að semja við hin nýju lög sem samþykkt voru á síðasta Alþingi, en þar til sú reglugerð hefur verið staðfest er starfað samkv. reglugerðum er settar voru við hin eldri lög frá 1948. Um 2. tölul. í fsp. hv. þm. Steinþórs Gestssonar vil ég segja það, að varnaðarráðstafanir samkv. lögum um varnir gegn sjúkdómum og meindýrum á plöntum lúta ekki að þeim atriðum sem þar er spurt um, heldur eru það önnur lög sem fjalla um varnir gegn gin- og klaufaveiki, lög frá 1928. Samkv. þeim lögum hefur verið ákveðið og var þegar ákveðið, eftir að klaufaveikifaraldurinn kom upp í Danmörku, að taka fyrir allan innflutning á plöntum frá Danmörku svo og fóður- og sáðvörum og verða Íslendingar nú að afla sér slíkra vara frá öðrum löndum. Þetta bann mun verða í gildi svo lengi sem þurfa þykir með tilliti til öryggis varðandi þennan hættulega sjúkdóm sem hefur geisað á Fjóni. Ég met mikils þann áhuga sem hv. þm. hefur sýnt í þessu máli, sem ekki er að ófyrirsynju. Ég tel að það sé fullkomið tilefni til að huga að frekari öryggisráðstöfunum varðandi innflutning plantna, sem oft og tíðum fylgir þá innflutningur á mold og öðrum efnum, og á því mun verða tekið svo sem föng eru á í þeirri reglugerð sem verið er að setja við hin nýju lög um þetta efni. Jafnframt vil ég greina frá því, að í athugun eru ýmsar aðgerðir varðandi öryggisþætti er snerta búfjársjúkdóma, og þegar var gripið til öryggisráðstafana varðandi þann gin- og klaufaveikifaraldur, sem hv. þm. hefur hér minnst á. Sé ég ekki ástæðu til að rekja það frekar undir þessum dagskrárlið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. svörin og ég fagna því, að þegar er unnið að því að semja reglugerð til að vinna eftir í anda þeirra laga sem sett voru hér á síðasta ári. En ég vil leggja á það áherslu, að þó svo að varnir gegn gin- og klaufaveiki heyri undir önnur lög en þessi, sem hér er rætt um og sett voru á síðasta ári, er í sambandi við plöntuinnflutning og einkum í sambandi við innflutning á mold alltaf hætta í því fólgin, að sjúkdómar eins og gin- og klaufaveiki geti borist til landsins. Og þó svo að sú mold, sem flutt er til landsins, að mér er sagt í verulegum stíl, eigi að vera dauðhreinsuð þarf að liggja ljóst fyrir á hverjum tíma að hún sé það. Einnig þarf að gæta þess sérstaklega í sambandi við pottaplöntur og aðrar slíkar, sem líka fylgir með mold að einhverju marki, að þar sé veruleg aðgát höfð. Það er greinilegt eftir þeirri útbreiðslu sem hefur verið á Fjóni á gin- og klaufaveikinni að dæma, að ekki er hægt að fullyrða um með hverjum hætti veikin hefur breiðst þar út, og eins og ég sagði áðan er útlit fyrir að það hafi gerst með veðri og vindum. Það ætti að skerpa áhuga okkar fyrir því að vera verulega vel á verði. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. gæti þess, að við samningu reglugerðarinnar verði reynt að fylgjast sem best með þessu. Ég þakka fyrir svörin.



Herra forseti. Það er e.t.v. að bera í bakkafullan læk að fara að tala um ár og virkjanir og annað í þeim dúr, en ég ætla ekkert að minnast á Blöndu og Blönduvirkjun. Það, sem mig langar að ræða um, eru hugmyndir, sem uppi hafa verið um vatnaflutninga af vatnasvæði Skjálfandafljóts, og spyrja hæstv. iðnrh. nokkurra spurninga í því sambandi. Það hafa verið að undanförnu nokkrar umræður um það í fjölmiðlum og blaðaskrif, að þegar hafi eitthvað af jökulkvíslum, sem áður runnu í Skjálfandafljót og til norðurs í Skjálfandaflóa, verið flutt á Þjórsársvæðið og notað þar í sambandi við vatnsmiðlun og virkjunarframkvæmdir Landsvirkjunar. Hér mun einkum vera um að ræða kvíslar af fljótinu sem eiga upptök sín í Vonarskarði, og er talið að þar muni eiga upptök sín tvær af þremur meginjökulkvíslum fljótsins, en ein þeirra er vestan Tungnafellsjökuls svo líklega eru það fyrst og fremst hinar tvær sem um er að ræða og komið hefur til greina að flytja eitthvað til. Á árinu 1979 mun eitthvað hafa verið átt við þetta, og segja mér reyndar fróðir menn að ekki muni það hafa borið árangur sem erfiði og lítið hafist upp úr því krafsi. En þær spurningar, sem ég leyfi mér að beina til hæstv. iðnrh., eru á þskj. 652 og hljóða svo: „1. Eru fyrirhugaðir eða hafa átt sér stað vatnaflutningar af vatnasvæði Skjálfandafljóts vegna virkjunarframkvæmda Landsvirkjunar? 2. Hafa farið fram umræður eða verið gerðir samningar um þessa vatnaflutninga og hverjir eru þá samningsaðilar? 3. Hvaða áhrif hafa slíkar vatnaflutningar á hugsanlega virkjun Skjálfandafljóts? 4. Ef af vatnaflutningum sem þessum verður tjón eða skaði á landi eða mannvirkjum, svo sem vegna breytinga á árfarvegi eða framburði fljótsins, hver ber þá ábyrgðina?“ Í sambandi við 4. liðinn finnst mönnum kannske ólíklegt að tjón geti orðið af því að vatn minnki, það verði öllu fremur ef um er að ræða aukið vatnsmagn í fljótunum. Þó hafa verið settar fram þær hugmyndir, að vatnsbotn geti breytt sér ef vatnsmagn minnkar í fljótunum, þau ryðji sig ekki á sama hátt, vatnsbotninn í fljótinu hækki og sé hætt við að fljótið geti, þegar kemur norður undir sjó, flætt yfir láglendi og jafnvel skemmt þar tún, lönd og mannvirki. Þessar fsp. eru settar fram til að fá fram upplýsingar um hvað hefur verið á döfinni í þessu sambandi, hvað er á döfinni og hvort rætt hefur verið við norðanmenn eða heimaaðila um þessi mál, hvaða viðræður hafa farið fram við hreppsnefndir eða aðra hagsmunaaðila, svo sem veiðifélög eða aðra sem til greina koma að eiga þarna hagsmuna að gæta.



Herra forseti. Ég svara hér þeim fsp, sem hv. fyrirspyrjandi, 5. þm. Norðurl. e., hefur fram borið. Var leitað eftir svörum hjá Landsvirkjun, sem fyrir umræddum aðgerðum hefur staðið sem fsp. beinist að, og barst svar frá Landsvirkjun, dags. 26. apríl, þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. Í Vonarskarði, sem liggur á vatnaskilum Skjálfandafljóts og Köldukvíslar, er jafnslétta þar sem vatnaskipti eru óglögg og áraskipti að því, hvort vatnið fellur suður eða norður af. Vegna yfirvofandi erfiðleika í orkuöflun var á sumrinu 1980 ráðist í það að skera vatnaskil í Vonarskarði á þann hátt að ýtt var upp sandgarði sem veitir því vatni til suðurs nú sem áður rann ýmist í suður og norður eftir því, hvernig undir lagðist í leysingum. Var þetta gert til þess að auka rennsli til vatnsforðabúrsins í Þórisvatni. Hér er að öllu jöfnu um mjög lítið vatn að ræða (0.5 rúmmetra á sekúndu), en í leysingum munar nokkuð um þetta. Þá getur vatnsmagnið numið allt að 5 rúmmetrum á sekúndu. Ekki eru fyrirhugaðar frekari aðgerðir að sinni, en hugsanlegt er að það kunni að reynast hagkvæmt að leiða jökulkvíslar Skjálfandafljóts til suðurs, bæði fyrir heimamenn við fljótið og fyrir orkubúskap landsmanna. Um þetta er þó ekkert vitað enn þá, en Landsvirkjun hefur í athugun hvort ástæða sé til að gera frekari könnun á þessu. 2. Engir sérstakir samningar hafa verið gerðir um þær aðgerðir í Vonarskarði sem áður greinir, en haft hefur verið fullt samráð við Náttúruverndarráð. Minna má á varðandi þetta, að samkv. núverandi lögum um Landsvirkjun er fyrirtækinu heimilt „að gera þær ráðstafanir á vatnasvæðum ofan virkjana sinna í Tungnaá og milli þeirra og Búrfellsvirkjunar, sem nauðsynlegar þykja til að tryggja rekstur þessara virkjana á hverjum tíma. Nær heimildin m.a. til stíflugerðar í Þórisós og Köldukvísl og að veita Köldukvísl um skurð í Þórisvatn og þaðan um skurð í Tungnaá.“ 3. óhætt er að fullyrða að það, sem gert hefur verið í Vonarskarði, hefur engin marktæk áhrif á hugsanlega virkjun í Skjálfandafljóti. Ef hins vegar yrði farið í að veita jökulkvíslum Skjálfandafljóts til suðurs mundi það geta haft áhrif á virkjunaráætlanir í fljótinu. Ekki er þó unnt á þessu stigi að fullyrða neitt um það, hvort þau áhrif verði jákvæð eða neikvæð. 4. Ábyrgð á tjóni vegna hugsanlegra vatnaflutninga hlýtur almennt séð að hvíla á virkjunaraðilanum og þá samkv. hlutaðeigandi löggjöf, almennum skaðabótareglum og þeim samningum sem kunna að verða gerðir milli hagsmunaaðila.“ Við þetta svar Landsvirkjunar, en það voru hennar orð sem hér voru lesin, er þessu að bæta: Um aðgerðir þessar var ekki haft samráð við iðnrn., en samkv. upplýsingum frá Náttúruverndarráði hafði Landsvirkjun samráð við ráðið um þessar aðgerðir og fór Þorleifur Einarsson jarðfræðingur á staðinn fyrir þess hönd. Samkv. upplýsingum frá honum er hér um hreinar bráðabirgðaráðstafanir að ræða, sem mjög fljótlegt er að færa í upprunalegt horf ef þurfa þykir. Taldi hann einnig að hér væri um mjög lítið vatnsmagn að ræða. Því má svo bæta við, eins og þegar hefur komið fram, að um þetta var ekkert samráð haft af Landsvirkjunar hálfu við iðnrn. og ég hafði aðeins fregnir af því eftir á, má ég fullyrða, að þarna hefði verið gripið til veituaðgerða af því tagi sem svar Landsvirkjunar greinir frá. Síðan hef ég oft virt þennan skurð fyrir mér sem liggur beint undir flugleiðinni milli Reykjavíkur og Egilsstaða, og gefst sýn til hans þegar skyggni leyfir. Þarna er um að ræða mannvirki sem sést úr lofti og liggur á flatlendi austan Tungnafellsjökuls og eins og greint var frá að sé á vatnaskilum. Ég vil aðeins að lokum láta það koma fram sem mitt viðhorf, að ég tel að um aðgerðir af þessu tagi þurfi að hafa samráð við hlutaðeigandi stjórnvöld. Það eigi að vera meginregla að við hlutaðeigandi stjórnvöld sé haft samráð, sérstaklega ef um eitthvað álitamál er að ræða, m.a. að breyta rennsli vatna á milli vatnaskila. En eins og fram kemur í svari Landsvirkjunar er þetta ekki stórt mál og þarna er sem sagt allmjög á mörkum, ef svo má segja, um vatnaskil. Ég get hins vegar ekkert um þá staðhæfingu fullyrt, að vötn renni þarna ýmist til suðurs eða norðurs, og veit ekki hvort einhverjar rannsóknir liggja þeirri staðhæfingu til grundvallar, - einhverjar rannsóknir sem ná lengra aftur í tímann, en hallamælingar geta sjálfsagt úr því skorið ef út í það væri farið. Ég held að það skipti mestu máli að þetta er ekki meira mannvirki en svo, sem þarna var gert, að ekki mun kosta mikið að færa allt til upprunalegs horfs, ef ástæða þætti til, og held því að þarna hafi ekki verið út af fyrir sig framkvæmt neitt sem ekki er auðvelt að bæta fyrir ef ekki er samkomulag um að leyfa þessum skurði að standa þar sem hann er kominn í landið.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hans við þessum fsp. mínum varðandi vatnasvæði Skjálfandafljóts. Eins og fram kom í svari hans er talið að vatnaskil séu þarna óglögg. Ég hef heyrt það líka. Mér hefur verið sagt að sumar þessar kvíslar hafi e.t.v. runnið ýmist til suðurs eða norðurs. En það, sem fyrir mér vakti með þessum fsp., var að fá fram hvort fyrirhugaðar væru einhverjar frekari aðgerðir sem meira munaði um. Ég legg á það áherslu, að ef til slíks yrði gripið yrði það gert í fullu samráði við heimaaðila, og ég fagna því viðhorfi hjá hæstv. ráðh., að hann telur að það eigi og þurfi að vera svo, sem er auðvitað sjálfsagt mál. Jafnframt tel ég að það ætti að vera tryggilega frá því gengið, að ef síðan kæmi til að virkja Skjálfandafljót, sem ekki er ólíklegt, þá sé reiknað með því vatni við hagkvæmniútreikninga, sem hugsanlega yrði flutt til, ef frekari aðgerðir yrðu gerðar á þessu svæði í Vonarskarði. Ég tel reyndar varhugavert að ekkert hafi verið rætt um þetta við heimamenn, þó að lítið hafi verið gert. Ég tel að það hefði átt að gera það þó kannske megi segja sem svo, að þarna hafi verið um hálfgerðar tilraunaframkvæmdir að ræða. En hvað um það. Ef það er tryggt að það verði gert við hugsanlegar frekari framkvæmdir verður sjálfsagt að telja það fullnægjandi. Varðandi ábyrgð, ef tjón yrði af slíkum flutningum, er gott að hafa hér þau svör, sem Landsvirkjun hefur gefið við því, og þeirra álit liggi fyrir. Ég tel að það verði að huga vel að því líka og reyna að gera sér grein fyrir hvað þarna gæti gerst ef flutningar á vatni valda skemmdum eða tjóni á landi eða mannvirkjum. Ég hef í sjálfu sér ekki meira um þetta að segja. Ég vildi aðeins að þetta kæmi fram. Ég er ekki með þessu að leggja neinn stein í götu þess, að þarna þurfi og þarna megi gera einhverjar aðgerðir, heldur fyrst og fremst að benda á að sé það gert sé gætt að öllum hliðarverkunum, sem það getur haft, og leitað sé eftir því, að það sé í fullu samkomulagi við alla hagsmunaaðila þannig að ekki komi síðar til einhverra vandamála, sem gætu þá haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar, bæði deilur heima í héraði og hugsanlega áhrif á möguleika til virkjunar fljótsins. Það gæti haft alvarlegar afleiðingar og væri mjög til tjóns ef á einhvern hátt slíkan væri skemmt fyrir málum fyrir fram. Ég þakka hæstv. iðnrh.



Herra forseti. Ég tek undir það, sem hv. þm. Guðmundur Bjarnason gaf snyrtilega í skyn í upphafi fsp. sinnar, að það er ekki við hæfi að við þm. Norðurl. e. látum okkur engu skipta jökulvötn í okkar kjördæmi þegar slík mál eru svo mjög á dagskrá sem nú hefur verið undanfarið. Mér er kunnugt um að þeir Landsvirkjunarmenn, sem að mínu viti eiga hrós skilið fyrir framferði sitt á virkjunarsvæði sínu hin síðari ár, m.a. fyrir það, hversu vel þeir lærðu lexíuna úr Laxármálinu, - mér er kunnugt um það, að enda þótt þeir hafi seilst þarna til þess, eins og ráða má af orðum hæstv. ráðh., að veita í Vonarskarði suður vatni sem eiginlega hafði ætlað að fara þangað, en ekki komist vegna óhagstæðs landshalla, þá hefur hér verið farið af gát og haft í huga að vinna þarna engin þess háttar spjöll gegn eðlilegu og löggiltu frelsi vatnsins til að renna niður í móti sem ekki væri auðvelt að lagfæra ef til þess kæmi að af þessu yrði deila eða einhver færi að fetta fingur út í að Landsvirkjun bryti þarna vatnalögin, sem ég vil staðhæfa að Landsvirkjun hafi ekki heimild til fremur en að brjóta önnur lög. Aðeins vegna þess að tæknilegir stjórnendur Landsvirkjunar hafa látið svo lítið að segja mér frá þessum aðgerðum þarna efra í tengslum við önnur mál og af því að mér er kunnugt um að þess hefur verið gætt mjög vandlega að vinna þarna engin verk sem líklega væru til þess, að af þeim mundu spretta alvarlegar deilur, og af því að mér er það ljóst og ég trúi því, að stjórn Landsvirkjunar muni gæta þess sem sjáaldurs auga síns að lenda ekki í deilum við Bárðdæli vora eða Kinnunga út af þessu máli, þá kvaddi ég mér hér hljóðs og undirstrika rétt í lokin þetta atriði, að ekkert ákvæði í lögum um Landsvirkjun heimilar Landsvirkjun að brjóta lög og þá ekki heldur vatnalög, og ég er stórefins um að nokkurt rn. geti veitt Landsvirkjun slíka heimild.

Heildarkostnaður við framkvæmd laganna er þannig sundurliðaður eftir árum: 1979 kostnaður enginn og engin fjárveiting 1980 G. kr. 42 079 426 1981 G. kr. 2 039 614 Hjálagt fylgja leiðbeiningar til bænda og afleysingafólks um fyrirkomulag starfseminnar og skyldur bænda og afleysingafólks. Greiðslur til búnaðarsambanda fara fram eftir innsendum vinnuskýrslum og læknisvottorðum. f.h. Búnaðarfélags Íslands. Viðar Þorsteinsson Leiðbeiningar um fyrirkomulag forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum. Um forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum fer eftir ákvæðum laga nr. 32/1979 og reglugerðar nr. 422/1979 frá 11. október 1979. Hér fara á eftir nokkur ákvæði reglugerðar svo og erindisbréfs, sem Búnaðarfélag Íslands hefur gert fyrir afleysingamenn. Yfirstjórn forfallaþjónustu landbúnaðarins er í höndum Búnaðarfélags Íslands í umboði landbúnaðarráðuneytisins. Búnaðarsamböndin stjórna forfallaþjónustunni hvert á sínu starfssvæði. 1. Ósk um aðstoð. Bú eða heimili, sem óskar eftir að njóta aðstoðar forfallaþjónustu, vegna forfalla bónda eða maka hans, skulu tilkynna það formanni viðkomandi búnaðarfélags, sem síðan tilkynnir það stjórn forfallaþjónustunnar hjá búnaðarsambandinu. Skal þá liggja fyrir læknisvottorð um að viðkomandi sé óvinnufær. Ef um bráð veikindi eða slys er að ræða er heimilt að veita aðstoð þótt læknisvottorð sé ekki þá þegar fyrir hendi. Læknisvottorðs má einnig krefjast til staðfestingar á því, hve lengi forföll hafi varað. (sjá 8. gr. reglugerðar). 2. Hverjir eiga rétt til aðstoðar og hve lengi? Allir bændur og þeir, sem veita búum forstöðu, og makar þeirra eiga rétt á aðstoð skv. ákvæðum þessum, enda hafi þeir meiri hluta tekna sinna af landbúnaði og séu aðilar að Lífeyrissjóði bænda. Þeir bændur, sem hafa meiri hluta tekna sinna af öðru en landbúnaði skv. skattframtali, eiga rétt sem hér segir: 40–50% tekna af landbúnaði veitir 75% rétt 30–40% tekna af landbúnaði veitir 50% rétt 20–30% tekna af landbúnaði veitir 25% rétt Ef tekjur af landbúnaði eru undir 20'% tekna veitir það ekki rétt skv. ákvæðum þessum. Stjórn Búnaðarfélags Íslands sker úr um ágreiningsefni, sem upp kunna að koma varðandi rétt einstaklinga skv. ákvæðum þessum. (7. gr. reglugerðar). Í 11. gr. reglugerðar eru enn fremur eftirfarandi ákvæði: Nú er ekki þörf fyrir mann, sem ráðinn er í afleysingastörf, til starfa í veikinda- eða slysatilfellum, skal þá leitast við að ráða manninn til starfa hjá þeim, sem þurfa að fara frá búi af öðrum orsökum, svo sem við töku orlofs eða til almennra bústarfa hjá bændum. Skal þá viðkomandi bóndi greiða starfið að fullu. 3. Launagreiðslur, vinnutími o.fl. Föst laun afleysingamanna greiðast úr ríkissjóði og eru þau miðuð við 40 stunda vinnuviku, 8 stundir á dag. Afleysingamanni er skylt, þegar brýn nauðsyn er á, að vinna óhjákvæmileg bústörf dag hvern allt að 24 daga í senn á einu og sama búi gegn samfelldu fríi á eftir, jafnlöngu og unnir frídagar eru, en án sérstakrar aukaþóknunar. Vinni afleysingamaður lengur en 8 tíma á dag, greiðir viðkomandi bú honum þá yfirvinnu, sem um semst. Um þetta segir enn fremur í erindisbréfi: „Haga skal vinnutíma í samræmi við venjulega vinnuhætti við gegningar og mjaltir og getur hluti af frítíma afleysingamanns þannig fallið á milli mála. Um mat á því, hvað telst eðlilegt að afleysingamaður geti annast í dagvinnutíma, á 8 stundum, skal hafa hliðsjón af bústærð og vinnuaðstöðu. Verði ekki samkomulag um þetta skal yfirmaður afleysingaþjónustu á viðkomandi svæði leitast við að ná samkomulagi. Jafnan skal greiða yfirvinnu, sem unnin er. Tímalaun fyrir yfirvinnutíma eru 1% af mánaðarlaunum afleysingamanns og skal stjórnandi afleysingaþjónustu veita aðilum upplýsingar um það, hver þau eru á hverjum tíma.“ Afleysingafólk skal hafa endurgjaldslaust fæði og húsnæði hjá viðkomandi búi á starfstíma sínum. Ef aðstæður leyfa geta afleysingamaður og viðkomandi bóndi komið sér saman um að afleysingamaður fari daglega til heimilis síns til gistingar gegn sanngjarnri aukagreiðslu, sem bóndinn greiðir. Viðkomandi bú greiðir ferðakostnað afleysingamanns við komu og við brottför er starfi hans lýkur. Heimilt er að jafna ferðakostnað afleysingamanna innan einstakra starfssvæða, enda samþykki aðalfundur viðkomandi búnaðarsambands/sambanda slíka ráðstöfun. Hámarkstími, sem bóndi getur haft afleysingamann með framangreindum kjörum, er 24 dagar á ári. Sama gildir um maka hans. Ekki er hægt að fá aðstoð fyrir skemmri tíma í einu en tvo daga. Heimilt er bónda, sem ekki nýtur hámarks réttar til þjónustu, sbr. 2. málsgr. 7. gr., að hafa afleysingamann í allt að 24 daga á ári, sé afleysingamannsins ekki þörf annars staðar, og greiðir hann laun afleysingamannsins þann tíma, sem er umfram rétt hans. Nú hefur afleysingamaður lokið hámarks dvalartíma hjá bónda og er þá heimilt, sé þess óskað, að framlengja dvöl hans ef hans er ekki þörf annars staðar, en þá greiðir viðkomandi bóndi laun afleysingamannsins. Þess skal ávallt gætt, að unnt sé að veita aðstoð í bráðum veikinda- og slysatilfellum, svo að svigrúm gefist til að gera aðrar ráðstafanir. (Sjá 9. gr. reglugerðar). 4. Um starfsskyldur og starfshætti atleysingamanna. Eftirfarandi atriði eru tekin úr erindisbréfi fyrir afleysingamenn: a. Afleysingamaður skal halda dagbók um störf sín og skrá daglega vinnu sína á hverju heimili eða búi í samræmi við dagbókarform sem Búnaðarfélag Íslands gefur út. Forráðamaður heimilis eða bús staðfestir dagbókarfærsluna með undirskrift sinni að hverju tímabili loknu. b. Afleysingamaður skal færa akstursdagbók um allan akstur í þágu starfsins á eigin bifreið, þ.e. þegar ekið er til og frá vinnustað eða í öðrum erindum viðurkenndum af stjórnanda starfsins. Ef afleysingamaður ekur fyrir viðkomandi bú eða heimili skal það skráð sérstaklega, og er honum heimilt að taka gjald fyrir slíkan akstur eftir þeim taxta, sem viðurkenndur er fyrir akstur ríkisstarfsmanna í þágu starfsins. c. Afleysingamanni er skylt að sinna þeim störfum á búi og heimili sem tilgreind eru í 2. mgr. 1. gr. reglugerðar, en þau eru: Nauðsynleg bústörf, hirðing og fóðrun gripa, vinna við voryrkju, heyskap og önnur uppskerustörf og önnur þau bústörf, sem eðlilegt er að vinna á hverjum árstíma. Nauðsynleg heimilisstörf teljast: daglegt heimilishald, minni háttar hreingerningar, útvegun til heimilis o.fl. og þau störf, sem eðlileg teljast á hverjum tíma. d. Afleysingamenn skulu njóta góðs aðbúnaðar og atlætis á heimilum, þar sem þeir dveljast vegna starfa sinna. Þeim skal búin aðstaða til hvíldar og næðis á milli þess sem þeir eru að störfum. Afleysingafólk skal hafa endurgjaldslaust fæði og húsnæði hjá því búi eða heimili, sem unnið er fyrir. Séu aðstæður þannig að aðila, sem þiggur aðstoð, sé óhægt um að veita framangreinda þjónustu á eigin heimili skal hann útvega hana annars staðar í samráði við afleysingafólk. e. Afleysingamaður skal gera það, sem í hans valdi stendur til þess að gæta þrifnaðar og reglusemi á heimili og búi. Hann skal sýna natni við hirðingu búfjár og kynna sér svo sem kostur er hvernig fóðrun og hirðingu hefur verið háttað þannig að viðbrigði verði sem minnst fyrir búféð. f. Afleysingamaður er háður þagnarskyldu um það sem hann kemst að í starfi sínu. Hann skal í öllu sýna háuvísi og temja sér rósemi og hlýleika í viðmóti.