Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er um greiðslu vátryggingariðgjalda fiskiskipa og er þess efnis að viðskiptabanka útgerðarmanna skal gert skylt að halda eftir fjárhæð sem nemi 5% af heildarsöluverðmæti afla sem landað er hérlendis, um 4% af heildarsöluverðmæti afla, sem landað er erlendis og skal þeirri fjárhæð varið til greiðslu iðgjalda af vátryggingu fiskiskipa. Eftir að sú kerfisbreyting var gerð nú fyrir skömmu að stórlækka tekjur Tryggingarsjóðs þannig að iðgjöld verða nú ekki greidd úr honum nema að litlu leyti þykir nauðsynlegt að tryggja að af aflaandvirði verði greitt jafnóðum og afli er greiddur inn á reikning hvers báts hjá viðkomandi tryggingarfélagi. Það er ætlunin samkv. þessu frv. að viðskiptabankarnir skili andvirði þessa á sérreikning Landssambands ísl. útvegsmanna hjá viðkomandi banka þegar greiðsla til bankans hefur farið fram og síðan mun Landssamband ísl. útvegsmanna skila þessu andvirði mánaðarlega til viðkomandi vátryggingarfélaga inn á reikning viðkomandi báts. Þetta er talið nauðsynlegt að gera til þess að koma í veg fyrir að það myndist stórskuldir við þessa kerfisbreytingu. Að þessu standa samtök útvegsmanna og vilji sjómannasamtakanna sömuleiðis, að koma þessum hætti á. Um þetta mál var enginn ágreiningur í Ed. N. var þar sammála. Hér er um sjálfsagt fyrirkomulagsatriði að ræða sem ég held að eigi ekki að valda neinum ágreiningi. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til sjútvn., og vænti þess, að hv. sjútvn. afgr. þetta mál sem fyrst til þess að þegar fyrsta greiðsla fer fram verði þetta orðið að lögum, þannig að viðskiptabönkunum sé gert skylt að halda þessu eftir af fiskandvirðinu.



Herra forseti. Með þessu frv. er lagt til að viðskiptabankar skuli innheimta sérstakt gjald af brúttósöluverðmæti afla, sem landað er hér innanlands og erlendis af íslenskum fiskiskipum í því skyni að þetta gjald renni síðar til greiðslu á vátryggingariðgjöldum skipanna. Ég vil lýsa því strax yfir við 1. umr. að ég er sammála þeirri meginstefnu sem felst í þessu frv. Ég tel að eftir atvikum sé varla hægt að komast hjá því að gera sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja það að eigendur fiskiskipa standi sómasamlega í skilum með iðgjaldagreiðslur vegna vátryggingar á skipunum. Með þeirri breytingu að Tryggingasjóður fiskiskipa er minnkaður eins og þegar hafa verið gerðar ráðstafanir til, minnkaður um u.þ.b. helming, þá er sýnilegt að hér verður um það háar fjárhæðir að ræða, sem útvegsmenn eiga að greiða í vátryggingaviðgjöld af skipum sínum, sem þeim er ætlað að greiða beint, fyrir utan það sem Tryggingasjóðurinn heldur áfram að greiða, að það er ekki óeðlilegt að gerðar séu ráðstafanir til þess að fá fram meiri tryggingu á því að staðið sé í skilum með þessi vátryggingariðgjöld. Sem sagt, ég er samþykkur meginatriði frv. En ég hef ekki áttað mig til hlítar á ýmsum ákvæðum í frv. um fyrirkomulag það, sem ætlað er að taka upp, og sýnist við fyrstu athugun að það geli orkað mjög tvímælis að hafa þennan hátt á. Í fyrsta lagi er það, að hér er gert ráð fyrir að innheimta 5% af andvirði alls þess afla, sem landað er innanlands, og 4% af brúttósöluverði aflans, sem landað er erlendis, þetta skuli tekið af öllum fiskiskipum jafnt og síðan ráðstafað á sérstakan reikning á vegum Landssambands ísl. útvegsmanna sem síðan á að sjá um að koma þessu gjaldi til skila inn á reikning hvers og eins útgerðaraðila til greiðslu á vátryggingariðgjöldum hans. Þarna kemur það fyrst upp, að nú er vitað að ýmsir aðilar fást við útgerð og leggja inn afla, nokkurn afla jafnvel, þó að fiskibátar þeirra séu ekki vátryggðir. Dæmi eru um það. Í öðru lagi er það og sérstaklega á það við smábáta, að tryggingar þeirra eru það litlar og þannig að það sýnist ekki vera þörf á því að taka af þeim 5% af öllu aflaverðmæti þeirra og binda það á þennan hátt. Þá er einnig þess að gæta, að talsverður hluti útgerðarinnar í landinu, og það á einkum við smábátana, er ekki í Landssambandi ísl. útvegsmanna. Ég sé því ekki bein rök fyrir því að vera að taka þetta gjald af þeim og vísa því inn á sérstakan reikning hjá Landssambandi ísl. útvegsmanna. Mér finnst að það hefði í rauninni verið nærtækast að bankarnir, sem ætlað er að innheimi.a þetta gjald, hefðu skilað því til Tryggingasjóðs fiskiskipa sem á að starfa eins og hann hefur starfað að undanförnu þó að hann hafi minni fjárráð, - á að starfa áfram og hafa með greiðslu að gera á ákveðnum hluta vátryggingargjaldanna. Ég held að það hefði verið miklu vafningaminna að þetta fé hefði runnið beint til þessa aðila sem hefði að sjálfsögðu orðið að halda sérgreindum reikningum hvers og eins aðila. Þannig hefðu þau iðgjöld, sem raunverulega koma frá útgerðaraðilum ýmist í gegnum útflutningsgjöldin, sem nú renna áfram til Tryggingasjóðs, eða þá samkv. þeirri gjaldtöku sem þetta frv. gerir ráð fyrir, þetta hefði allt verið á einum og sama stað og þá hefði verið auðveldara að sjá hvort viðkomandi aðili var búinn að greiða allt sem honum bar að greiða og átti þá orðið rétt á endurgreiðslu þess sem umfram var, heldur en að knýja hann til þess að ganga á milli margra aðila sem vísa hver frá sér. Mér sýnist við fyrstu athugun að þetta fyrirkomulag orki mjög tvímælis, og ég sé ekki neina þörf á því að vera að blanda Landssambandi ísl. útvegsmanna inn í þetta mál. þar sem það liggur fyrir, eins og ég hef nefnt, að allmargir útgerðaraðilar í landinu stórir og smáir og þó fyrst og fremst þeir smáu, standa fyrir utan þau samtök og eðli þeirra samtaka er allt annað en að fást við greiðslur af þessu tagi. En þetta kemur að sjálfsögðu allt til athugunar í þeirri n. sem fær málið til athugunar.



Herra forseti. Ég held að það séu ekki nokkrar líkur á því að þetta 5% gjald nægi fyrir meðalbátinn og þá, sem eru fyrir neðan meðallag í afla, til greiðslu vátryggingariðgjalda. Þá á ég við dekkbáta og allt til togara. Ég held að það sé ekkert áhorfsmál að með breytingu á sjóðakerfinu er lagt til að lækka tekjur Tryggingasjóðsins um helming, en þýðir í raun og veru mun meira í reynd vegna hækkandi vátryggingarverðs á fiskiskipaflotanum, svo að ég gæti trúað því að það, sem greitt verður í gegnum Tryggingasjóðinn, fari aldrei yfir 40% af heildargreiðslu iðgjaldanna, það sé algjört hámark. Í sambandi við að það sé tekið of mikið af mönnum með þessum hætti, þá er ákaflega erfitt að ákvarða það fyrir fram. Þetta er nákvæmlega sama reglan og hefur verið í gildi í sambandi við Stofnfjársjóðinn. Þar er ekki gerður neinn greinarmunur á. Farið hafa 10% af aflaandvirði eða 15% nú upp á siðkastið í gegnum Stofnfjársjóðinn, alveg jafnt hvort viðkomandi skip hafa skuldað Fiskveiðasjóði eða öðrum stofnlánasjóðum. Menn hafa svo fengið þetta endurgreitt eftir ákveðnum, vissum reglum. Ég hygg að það séu allir bátar tryggðir, meira að segja eru tryggðir opnir bátar. Ef menn eiga báta, þó að þeir séu opnir, þá finnst mér það lítil hyggindi hjá hverjum manni að tryggja ekki sínar eigur, og það á ekki að vera til fyrirstöðu að það eigi að sleppa þeim sem hafa eigur sínar ótryggðar. Það voru líka til menn sem tryggðu ekki sjálfa sig og hefur verið reynt að ná til þeirra á þennan hátt og voru allir sammála um. Ég sé ekkert á móti því að Landssamband ísl. útvegsmanna taki við þessum greiðslum. Ég kæri mig ekki um að Tryggingasjóður fiskiskipa taki þessi umsvif öll á sig. Það kostar töluvert fé og töluverða fyrirhöfn. Ef Landssamband ísl. útvegsmanna lýsir yfir að það skuli taka þetta að sér, og þá verður að standa mánaðarlega í skilum við tryggingarfélag viðkomandi báts. Það er alveg rétt, það eru ekki líkt því allir minni bátar félagsbundnir í þeim samtökum, en eigi að siður, samkv. þessu frv. er skylda LÍÚ að koma þeim iðgjöldum áleiðis og vinna það fyrir ekki neitt. Það á að fá vexti af innistæðum á þankareikningi fyrir sína fyrirhöfn, og ég hygg að það sé nokkuð vel sloppið. Enn fremur vil ég minna á að í 5. gr. frv. segir að sjútvrn. geli selt nánari reglur um framkvæmd laga þessara. Þá er auðvitað hægt, ef það kemur í ljós að einhverjir agnúar eru í framkvæmd, að setja fyllri og ákveðnari reglur. Best hefði verið ef hægt hefði verið, eins og frv. gerir ráð fyrir, að skylda viðskiptabankana til þess að halda eftir 5% af aflaandvirði. Þá hefði það auðvitað verið best og fyrirhafnarminnst, að víðskiptabankarnir hefðu tekið á sig þessa kvöð. En það þykir nokkuð djarft að leggja stórfellt skrifstofuhald á ákveðnar stofnanir, að gera það fyrir ekki neitt, og þegar heildarsamtök útvegsins vilja sjálf og bjóðast til að annast þennan þátt málsins, þá gátum við í sjútvrn. ekki sett okkur upp á móti því og vildum ekki setja okkur upp á móti því. Þetta er ástæðan fyrir því að farið er inn á þessar brautir. En hitt er alveg rétt, eins og hv. síðasti ræðumaður gat um, það má hafa framkvæmdina með ýmsu móti. En ég sé ekki að framkvæmdin geti orðið einfaldari og ódýrari í senn heldur en sú sem frv. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til athugasemda við það sem hæstv. sjútvrh. sagði. Hann sagði að ástæðan til þess, að hér væri gert ráð fyrir því að þessar greiðslur færu til Landssambands ísl. útvegsmanna, væri sú að þau samtök væru reiðubúin til að taka að sér þetta starf án sérstakrar þóknunar og hann teldi í rauninni of mikið lagt á Tryggingasjóð fiskiskipa að taka við þessu starfi. Enginn þarf að segja mér að L.Í.Ú. taki að sér neitt í þessum efnum án greiðslu. Þá reynslu hef ég af þeim samtökum, að þau fara ekki að taka að sér neitt þannig, enda er hér gert ráð fyrir því, sem ég var líka að segja að er mjög á móti minni skoðun, það er beinlínis sagt í 4. gr. frv. að vextir af innistæðum á bankareikningum Landssambands ísl. útvegsmanna skuli renna til greiðslu kostnaðar við innheimtu og skil iðgjaldagreiðslna samkv. lögum þessum, að svo miklu leyti sem þeir hrökkva til. M.ö.o.: Landssambandið hefur beinan hag af því að halda þarna inni greiðslum, kannske umfram það sem réttmætt ætti að vera eða þörf er á. Það var einmitt þetta sem ég var að benda á. Það ber að varast það með svona almennri innheimtuaðferð, þar sem sama prósentan er innheimt af öllum þó að greiðslur þeirra eigi að vera mjög mismunandi, að við slík tilfelli sé í rauninni hægt að halda fyrir mönnum fjármunum á þeirra kostnað, að ég tali nú ekki um að bjóða einhverjum að hann geti haft enn þá meira í sinn hlut ef hann heldur enn þá fastar í féð. Þetta er form, sem ekki er heppilegt að mínum dómi. Hitt gefur auðvitað alveg auga leið að Tryggingasjóður fiskiskipa verður rekinn áfram, hann verður með allmiklar tekjur og hann þarf að standa í uppgjöri á þessum málum, og það verður miklu auðveldara að finna út hvort viðkomandi útgerðaraðili á rétt á endurgreiðslu af þessu innheimta gjaldi ef það hefur allt runnið á einn stað til víðbótar þeim fjármunum sem þar voru fyrir handa hverjum og einum. Þá verður miklu auðveldara að finna það út hvort hann á rétt á endurkröfu eða ekki. En ef ákveðinn hluti af þessu liggur á reikningi hjá L.Í.Ú. og annar hluti liggur svo hins vegar hjá Tryggingasjóði fiskiskipa, þá held ég að það verið lítill vandi að láta þá, sem hafa greitt og telja sig hafa greitt umfram það sem þeim ber að greiða, bíða og biða allangan tíma þar til þeir hafa fengið greitt úr sínum málum. Ég verð því að segja að mér fannst það, sem hæstv. ráðh. sagði um þetta fyrirkomulag, ekki sannfærandi, nema síður væri. Það er svo auðvitað allt annað mál hvort það væri rétt að alla fiskibáta, allar fleytur, sem á sjó fara til fiskveiða, ætti að tryggja. Hitt er eigi að siður staðreynd, að þeir eru allmargir þessir bátar sem gerðir eru út án þess að vera tryggðir af því að það hefur verið miklum vandkvæðum bundið, að fá þá tryggða. Og útkoman hefur sem sagt orðið þessi, að því miður er talsvert af þeim fyrir utan tryggingarnar. Það er því ekki ástæða til þess að vera að innheimta mikið af þeim út af fyrir sig, og auk þess er svo hitt sem ég nefndi, að það er vægast sagt hæpið að skipa svo fyrir með lögum að innheimta á þennan hátt fé af aðilum og setja það inn í reikning hjá ákveðnum landssamtökum sem menn eru alls ekki aðilar að á neinn hátt. En það á sér stað, eins og ég sagði, ekki aðeins um litlu bátana, heldur einnig um marga af stóru bátunum. En eigi að síður erum við alveg sammála um það, ég og hæstv. ráðh., að það sé þörf á því að gera hér breytingu á gildandi reglum í þá átt sem frv. fer. Ég ítreka svo ósk mína til hv. sjútvn., að hún birti ítarlegri grg. hvernig þessum málum er í raun og veru fyrir komið og hvaða áætlanir liggja þar fyrir um og einnig að hún athugi hvort ekki sé rétt að hafa nokkuð annað fyrirkomulag á uppbyggingu þessa kerfis heldur en gert er ráð fyrir í frv.



Herra forseti. Frv. á þskj. 304 var flutt í Ed. og fór í gegnum þá d. án breytinga með shlj. atkv. Ég tel samt rétt, af því að hér er um verulegt mál að ræða, að gera þessari hv. d. einnig grein fyrir málinu. Árið 1972 skipaði landbrh. n. til þess að gera till. um flokkun og mat og meðferð á ull og gærum. Í n. voru dr. Stefán Aðalsteinsson, sem var formaður hermar, Agnar Tryggvason framkvæmdastjóri, Ingi Tryggvason núv. alþm., Ragnar Ólafsson forstjóri á Akureyri og Sveinn Hallgrímsson sauðfjárræktarráðunautur. Frv. þetta er árangur af störfum þeirrar nefndar. Lög um mat ullar eru úrelt, enda eru þau að stofni til frá 1933 og með breyt. sem gerðar voru voríð 1947 og eru því miðaðar við heimaþvott á ull. Lagaákvæði skortir til að láta flokka alla ull frá framleiðendum, en oft hefur hún verið keypt án flokkunar þegar mikil samkeppni hefur verið um ullarkaupin. Þessi verslunarmáti hefur ýtt undir þann hugsunarhátt að mikið ullarmagn sé aðalkeppikefli, en minna hvatt til þess að auka gæði ullarinnar. Á síðari árum hefur ullariðnaður stóraukist í landinu. Meginuppistaðan í iðnaðarútflutningi okkar fyrir utan stóriðju, ál og kísilgúr, er ullariðnaður og gærur. Vegna lækkandi verðs á ull til bænda hefur gæðum ullarinnar stórhrakað. Mikið hefur skort á að ull komi öll til skila og oft laklega hirt. Rannsóknastofnun landbúnaðarins telur að á þeim búum, sem eru í hennar þjónustu, komi 2.2 kg að meðaltali eftir hverja vetrarfóðraða kind. Miðað við það ættu a.m.k. að vera á landinu um 2 kg eftir hverja kind eða mer 10% minna en þekkst hefur á búum hjá Rannsóknastofnuninni. Árið 1972 var innlagt ullarmagn 1400 tonn, en hefði átt að vera samkv. þessari formúlu 1572 tonn. Til innleggs vantar því um 11 % eða 172 tonn. Árið 1973 var innleggsmagnið minna þrátt fyrir fjölgun fjár um 5.4%. Innlegg var þá 1438 tonn, en hefði átt að vera 1657 tonn. Vantar því um 219 tonn eða 13%. Ullarverð til bænda þyrfti að vera hærra. Í skýrslu um eflingu ullariðnaðar og skinna frá Iðnþróunarstofnuninni er einmitt vakin athygli á þessu. Á árinu 1974 nam ullarútflutningur 1573.8 millj. kr., en á árinu 1975 var hann rúmir 2 milljarðar eða aukningin var 547 millj. kr. og voru þá landbúnaðarvörur um 8% af útfluttum vörum íslendinga. Í þessum tölum er m.a. tekið tillit til þess sem selt var í gegnum Íslenskan markað og í Rammagerðinni þar sem eingöngu er um íslenskar vörur að ræða að því er ullarvörur varðar. Það ber því mikla nauðsyn til að efla ullarframleiðslu og gæði ullarinnar. Ég hef nú nýlega lagt fyrir ríkisstj. athugun á því að hækka verð ullarinnar með tilfærslu á milli niðurgreiðslna á kjöti og ull, með því að hækka verð ullarinnar, en lækka aftur verð á kjöti. Það mál er nú til athugunar hjá hæstv. ríkisstj. og ég geri mér vonir um að fá þar jákvæðar undirtektir, enda mundi þessi leið, ef valin yrði, verða hagkvæmari og kosta minni niðurgreiðslur en að öðrum kosti er og spara bæði niðurgreiðslur og útflutningsuppbætur. það er talið að það ætti að vera tiltölulega auðvelt að sjö- til áttfalda ullariðnað hér á landi, og með fjórföldun á framleiðslu á ull og gærum sem iðnaðarvörum hér ætti að vera hægt að ná svipuðum gjaldeyristekjum og með álframleiðslunni. Ég vil vekja athygli á að hér er því um stórmál að ræða. Það, sem skortir nú á, auk þess að ullin er illa hirt af sauðfénu, er að um 20% af henni fer í lakari gæðaflokk en ástæða er til að ætla að þyrfti að fara. Árið 1974 voru flutt inn 203 tonn af hreinni ull, sem svarar til 300–350 tonna af óhreinni ull. Mikið er hægt að bæta ullarframleiðsluna og auka hana með bættri aðferð og umhirðu. Vetrarrúningur gefur betra hráefni fyrir ullariðnaðinn og kefst einnig betra fóðurs hjá bændum og góðra útihúsa. Þessa ull þarf að greiða hærra verði til bænda ef þeir eiga að skila henni á þessum árstíma. Verðlagning og flokkun á ull er virkasta leiðin til þess að efla og bæta ullarframleiðsluna og með því að efla þann iðnað sem okkur er gagnlegur og vænlegur til gjaldeyrisöflunar. Breyting frá núverandi flokkunaraðferðum er að bændum er ætlað að flokka ullina. Með því ættu þeir að gera sér betri grein fyrir nauðsyn þess að hafa ullarmeðferðina betri en að öðrum kosti er. Gert er ráð fyrir flokkun á ull við móttöku, en nú er hún eingöngu flokkuð hjá ullarþvottastöðvum eftir að hún hefur oft og tíðum legið þar um langan tíma. Yfirullarmatsmenn skulu vera 4 á landinu með ákveðin svæði, og formaður skal skipaður af rn. sérstaklega. Þetta er mjög líkt fyrirkomulag og er með kjötmatið. Kostnaður við kjötmatið á sl. ári var rúm milljón kr., en kostnaður við ullarmat um 100 þús. Með þessum orðum hef ég, herra forseti, gert grein fyrir þessu frv. Ég vil endurtaka það, að brýna nauðsyn ber til að koma þessum málum í fast horf og flokka ullina til gæðamats á þann hátt, sem hér er lagt til, og ganga í það að ull verði betur hirt en nú er gert. Hér er um hagsmunamál fyrir framleiðendur að ræða og fyrir þjóðarbúið í heild því að ullin er að verða verulegur útflutningur. Í ullariðnaði og skinna er um veruleg verðmæti að ræða sem við megum ekki glata. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn. Ég leyfi mér að vona að þessi hv. d. verði eins hröð í afgreiðslu á þessu máli og reyndin varð í l.d. og það þurfti því ekki að vera til tafar þegar líður að þinglokum, heldur geti það orðið afgreitt sem fyrst.



Herra forseti. Frv. á Fskj. 305 um flokkun og mat á gærum er samið af sömu n. og ég greindi frá áðan að hefði samið frv. til l. um flokkun og mat á ull, svo að ég, þarf ekki að eyða tíma í að gera grein fyrir formála þess. Lög um mat á gærum eru frá 1942 og fjalla þau um meðferð á gærum við slátrun, söltun og geymslu og frágang til útflutnings. Þá var meginhluti gæranna fluttur úr landi óunnin sem hráefni. En á sl. ári féllu til um 900 þús. gærur. Fóru rúmlega 350 þús. þeirra óunnar til útflutnings, en afgangurinn meiri og minni háttar til vinnslu innanlands. Gærusútun og skinnaiðnaður hefur farið í vöxt á síðari árum og meðferð við slátrun og fláningu hefur því breyst, frágangur á gærum einfaldast við sölu, geymslutími þeirra lengst og hráefnakröfur aukist. Iðnaðurinn óskar eftir hreinum litum í gærum og betra ullarfari. Mikill mismunur er á vöndun við fláningu og meðferð á gærum í geymslu án þess tekið sé sérstaklega tillit til þess í verði. Mikil verðmæti tapast því við slæma vinnslu. Flokkun og mat á gærum eru því fyrirhuguð við móttöku kindarinnar í sláturhús og við afhendingu á gærunni frá sláturhúsi. Innleggjandi, bóndinn, á ekki að bíða skaða af lökum vinnubrögðum í sláturhúsi né hafa hagnað af því ef hann afhendir lakari hráefni í gærur en meðaltalið gerir ráð fyrir. Þess vegna er þörf n því að hafa þetta mat, að metið sé hvort tveggja áður en gæran er tekin af kindinni og einnig eftir það. Þörf er á lögskipun matsmanna er setji reglur um og fylgist með vinnslu á gærum í sláturhúsum til að koma í veg fyrir meðferðargalla og skaða af þeim. Skemmd getur komið á öllum stigum framleiðslunnar: við slátrun, geymslu og flutning. Mjög mikil rýrnun er á gærum vegna afskurðar sem við sútun þarf að gera vegna verkunargalla. Við sláturhúsin skulu starfa gærumatsmenn skipaðir af lögreglustjóra á staðnum og vera á launum hjá sláturhúsunum eða þeim sem taka á móti gærunum. Yfirgærumatsmenn skulu vera 4 og gærumatsformaður sé einn á landinu, launaður af ríkissjóði, líkt og er um kjötmatið. Aukakostnaður fyrir ríkissjóð er því aðeins vegna launa yfirgærumatsmannsins. Kostnaður við kjötmatið var um rúma milljón á s.l. ári, en kostnaður við gærumat var sama og enginn, eins og áður er fram tekið. Ekki orkar tvímælis að það muni margborga sig að koma upp þessu mati á gærum. Hér er um verðmæt hráefni til iðnaðar okkar íslendinga að ræða, og auðvitað eigum við að stefna að því að vinna okkar gærur allar fullnaðarvinnslu, en selja þær ekki úr landi sem hráefni. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn. og vonast til skjótrar afgreiðslu af hálfu hv. nefndar.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er lagt fyrir hv. Nd. um rannsóknarlögreglu ríkisins, er samið af n. sem ég skipaði í okt. 1972 til að endurskoða dómstólakerfi landsins á héraðsdómsstiginu og gera till. um hvernig breyta mætti reglum um málsmeðferð í héraði til að afgreiðsla mála yrði hraðari. Í grg. með frv. segir hverjir voru skipaðir í þessa n. og hafa starfað þar, en það eru menn með mjög fjölbreytta reynslu á þessu sviði. Það eru þeir Björn Fr. Björnsson sýslumaður, sem ég hygg, að sé elsti starfandi sýslumaður í embætti hér á landi nú, var auk þess formaður Dómarafélagsins eða Sýslumannafélagsins þegar n. var skipuð. Það er í öðru lagi Sigurgeir Jónsson bæjarfógeti í Kópavogi sem hefur að baki mjög langa reynslu við embættisstörf í einum stærsta kaupstað landsins, en hafði auk þess áður starfað í dómsmrn. Það er í þriðja lagi Björn Sveinbjörnsson hæstaréttardómari, sem er formaður n., en hann hefur að baki langa reynslu bæði í dómarastörfum og sem lögmaður. Og í fjórða lagi er það Þór Vilhjálmsson, nýskipaður hæstaréttardómari, sem hefur að baki allanga reynslu í dómarastörfum við borgardóminn hér í Reykjavík, en hefur auk þess gegnt dósentsembætti og prófessorsembætti um allmörg ár og kennslugrein hans hefur einmitt verið réttarfar. Ég tel því að hjá þessari n. sé saman komin mjög viðtæk þekking og reynsla varðandi það málefni sem n. var falið að fjalla um. Nefndin hefur unnið mikið undirbúningsstarf að hinu umfangsmikla verkefni sínu og er þess vænst að innan tíðar og hugsanlega á þessu. þingi verði unnt að leggja fram í lagafrv. till. n. um höfuðverkefni hennar, þ.e.a.s. endurbætur á dómskólakerfi landsins á héraðsdómsstiginu. Ég get búist við að um þær till. verði skiptar skoðanir. Umdæmaskipting landsins, sem bundin er við þau embætti sem hér er um að tefla, er orðin ákaflega gömul og á sér djúpar rætur. Ég get þess vegna búist við því að menn verði nokkuð fastheldnir á þá umdæmaskiptingu. Hins vegar segir heilbrigð skynsemi okkur að það er ekki hægt að loka augunum fyrir því að það hafa orðið umfangsmiklar breytingar í þessu þjóðfélagi frá því að þessi umdæmaskipun komst á og að hún er í ýmsum tilfellum þannig að hún svarar ekki til þeirra þarfa sem nú eru fyrir hendi á þessu sviði. Ég hygg að hér verði að reyna að brjóta upp á nýrri leið til að leysa þetta mál. En það er ekki ástæða til að fara að ræða það á þessu stigi þar sem það liggur ekki hér fyrir. Það er þá fyrst tímabært að ræða þær till. þegar þær hafa séð dagsins ljós og verða lagðar fyrir hv. Alþingi. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er aðeins fjallað um afmarkaðan þátt málsmeðferðar í opinberum málum. N. taldi efni þess svo skýrt afmarkað að unnt væri að ljúka fyrr meðferð þessa mikilvæga málefnis með því að greina það frá öðrum verkefnum sem n. vinnur að. Það má segja að flutningur frv. í þessa átt eigi sér nokkuð langan aðdraganda þótt ekki hafi það áður verið borið fram með því nafni sem það nú hefur, þ.e. um rannsóknarlögreglu ríkisins. Með frv. til l. um meðferð opinberra mála, sem lagt var fyrir Alþ. árið 1948, var stefnt að mjög umfangsmikilli endurnýjun á réttarfari í opinberum málum. Var með því frv. ráðgert að ákæruvaldið skyldi fengið sérstökum embættismanni, saksóknara ríkisins. Einnig var gert ráð fyrir því að sérstakur embættismaður, rannsóknarstjóri, er lyti saksóknara ríkisins, skyldi taka við yfirstjórn rannsóknarlögreglu í Reykjavík, en einnig skyldi hann fjalla um rannsóknir mála annars staðar á landinu þegar saksóknari teldi þess þörf. Þessar till, náðu ekki fram að ganga, fyrst og fremst af kostnaðarástæðum vegna hinnar fyrirhuguðu embættaskipunar. Réttarfarsbálkurinn var síðan lögtekinn 1951, en hin nýja embættaskipan, sem sérstakt frv. fjallaði um, fékk ekki framgang. embætti saksóknara ríkisins fékkst fyrst stofnað 10 árum síðar, árið 1961. Í lagafrv., sem lagt var fyrir Alþ. 1969–1970 á grundvelli þál. frá 1968, var ráðgert að stofnað yrði embætti rannsóknarstjóra er lyti lögreglustjóra í Reykjavík og skyldi stýra lögreglurannsókn brotamála og fara með stjórn rannsóknarlögreglu. Verkefni við framkvæmd sérstakra þátta löggæslu eða lögreglurannsókna utan Reykjavíkur mátti einnig fela þessum aðilum. Frv. þetta. náði ekki fram að ganga. Ýmsar ástæður hafa valdið því hve treglega hefur gengið að afla stuðnings við þá nýskipan á stjórn rannsóknarlögreglu sem greint hefur verið frá. Hafa kostnaðarsjónarmið ráðið mestu, þótt fleira hafi komið til. Í grg. þessa frv. er bent á nokkur atriði hinna áformuðu breytinga sem valda því að frv. horfir engan veginn alfarið til aukins kostnaðar. Telja höfundar frv. jafnvel ekki víst að stofnun rannsóknarlögreglu ríkisins í þeirri mynd, sem frv. gerir ráð fyrir, hefði í för með sér aukinn kostnað. Ég skal hins vegar hreinskilnislega játa að ég tel líklegra að af breytingum þessum muni leiða aukinn kostnað, sérstaklega við þá þróun málsmeðferðar sem af breytingunum mun leiða. Ég tel hins vegar ekki áhorfsmál að leita beri lögfestingar á hinum fyrirhuguðu skipulagsbreytingum á rannsóknarmeðferð opinberra mála þar sem með þeim yrði stigið markvert spor í átt til nýtískulegri hátta í réttarfarslegri meðferð opinberra mála og til hagkvæmari og skjótvirkari vinnubragða við rannsóknir mála. Höfuðþættir frv. eru tveir. Með stofnun rannsóknarlögreglu ríkisins skapast betri möguleikar en áður á að beina sérhæfðum starfskröftum sérfróðra rannsóknarmanna að meðferð þeirra mála sérstaklega, bæði í Reykjavík og annars staðar á landinu. Mestu varðaði að hinir færustu menn, jafnvel í sérgreindum verkefnum, gætu þegar á frumstigi rannsókna verið til taks, bæði til sjálfstæðrar rannsóknar á vandasömum málum og til stuðnings starfsfélögum við önnur lögreglustjóraembætti. Mér þykir rétt að benda á það að þegar sagt er í 1. gr. frv. að rannsóknarlögregla ríkisins lúti yfirstjórn dómsmrh., þá er þar að sjálfsögðu átt við embættislega yfirstjórn, en um rannsóknir mála ber rannsóknarlögreglustjóra eins og öðrum lögreglustjórum nú að hlíta fyrirmælum ríkissaksóknara samkv. réttarfarslögum. Hinn höfuðþáttur frv. þessa er að með því er yfirsakadómarinn í Reykjavík leystur frá því að vera yfirmaður rannsóknarlögreglunnar í Reykjavík. Er með því stigið markvert spor í átt til þess að skilja að dómsvald og rannsóknarstjórn í opinberum málum og með því enn stigið spor í átt frá hinu forna rannsóknarréttarfari til ákæruréttarfars. Þótt dómarar utan Reykjavíkur yrðu áfram stjórnendur lögreglumanna mundi þátttaka rannsóknalögreglu ríkisins í meðferð hinna veigameiri málsrannsókna einnig þar stuðla að því að dómararnir stæðu nokkru meira en nú er utan við rannsóknarstjórnina. Eins og ég sagði áðan á mál þetta nokkuð langa forsögu. Er í sjálfu sér eðlilegt að öll slík þróun taki sinn tíma, ekki síst í okkar landi þar sem svo mjög þarf að gæta þess vegna fámennis að reisa sér ekki hurðarás um öxl. Ég tel þó víst að hv. alþm. ættu að geta fallist á að tímabært sé að fljótlega verði enn eitt skref stigið til úrbóta á dómsmálakerfi landsins, og mér býður í grun að miðað við það, hve takmörkuð sú umbreyting þó er, sem hér er fyrirhuguð, muni hún geta valdið meiri straumhvörfum í meðferð opinberra mála en auðvelt er að þreifa á fyrir fram. Það hefur nokkuð borið á gagnrýni á meðferð dómsmálayfirvalda og lögreglu varðandi rannsókn mála. Það er út af fyrir sig ekki ný bóla. Sjálfsagt er sú gagnrýni í ýmsum tilfellum á rökum reist, en hins vegar getur verið að hún sé stundum nokkuð úr lausu lofti gripin og stundum getur hún e.t.v. stafað af misskilningi og nokkurri vanþekkingu á því hvernig meðferð þessara mála er háttað. Það er auðvitað svo að það er jafnan manna á milli í gangi umtal um það að eitthvert ímyndað eða raunverulegt misferli hafi átt sér stað, einhver ímynduð eða raunveruleg afbrot hafi verið framin. Þá er oft fundið að því að það skorti á frumkvæði af hálfu dómsyfirvalda og lögreglu að skerast hér í leikinn. Ég held að oft geti verið erfitt fyrir dómsyfirvöld og lögreglu að fara eftir slíkum sögusögnum. Ég er hræddur um að það þætti oft og tíðum vera nokkuð mikil hnýsni sem í því fælist um einkahagi manna. Ég efast um að því yrði alltaf vel tekið. Ég ætla að vona að við hér á Íslandi lífum aldrei þá tíð að hér risi lögregluríki, heldur réttarríki, þó að við verðum þá jafnframt að þola það að nokkur seinagangur geti fylgt afgreiðslu mála. En eins og ég sagði áðan, þá held ég að sú gagnrýni, sem fram er borin, eins og ég sagði líka oft sjálfsagt með rökum, sé einnig oft á vanþekkingu byggð. Það er auðvitað ekki hægt að ætlast til þess að almenningur eða jafnvel hv. alþm. geti farið að lesa langar bækur um réttarfar og kynna sér hvernig þessum málum er fyrir komið og hefur verið fyrir komið. En ég get bent mönnum á ákaflega stutta og glögga grein um þetta efni að mínu mati, og það er grein sem Bjarni heitinn Benediktsson skrifaði á sínum tíma um ákæruvaldið í tímaritið Úlfljót, tímarit laganema, árið 1955. Auðvitað hefur sú breyting orðið á síðan sú grein var rituð, að saksóknari er kominn til sögunnar og ákæruvaldið ekki lengur að neinu leyti í höndum dómsmrh. eða dómsmrn. En að breyttu breytanda held ég að sú lýsing, sem þar er gefin í mjög stuttu máli, geti veitt nokkurn fróðleik um það hvernig meðferð þessara mála er og hefur verið oftast. Ég held líka að margar skynsamlegar athugasemdir, sem greinarhöfundur gerir varðandi þetta efni, séu enn í fullu gildi og þær eru m.a. áreiðanlega byggðar á allangri reynslu hans þá sem dómsmrh. Ég býst við því að það, sem hann segir m.a. um ákæruvaldið og saksóknaraembættið í því sambandi, eigi nokkurt erindi til manna og að það hafi sýnt sig að hann sá þar nokkuð rétt, þó að flestir eða allir kannske séu sammála um að með stofnun saksóknaraembættisins hafi verið stigið spor í rétta átt. En hvað sem um það er, þá er það leiðinleg staðreynd, sem við verðum að horfast í augu við, að afbrotum hefur fjölgað hér á landi síðustu árin. Ég held að til þess liggi ýmsar og mismunandi ástæður. Ég held t.d. að á þeim árum hafi komið til tiltölulega nýtt vandamát sem menn þekktu ekki áður. Það eru fíkniefnin, smygl á þeim og þau afbrot sem unnin eru í sambandi við þau og undir áhrifum þeirra. Þetta var sem betur fer óþekkt áður. Þá er það einnig svo, að því miður á sjálfsagt vaxandi áfengisþamb okkar íslendinga sinn þátt í ýmsum þeim afbrotum sem unnin eru, ekki síst ofbeldis- og hryðjuverkum og slysum sem þar hljótast einatt af. Þjóðfélagið hefur líka tekið margvíslegum breytingum á síðustu árum. Það er orðið umfangsmeira. Ýmiss konar viðskiptastarfsemi hefur vaxið, og það er rétt, að í sambandi við það hafa skotið upp kollinum sjálfsagt meiri fjársvikamál en áður og lítt þekktar tegundir af þeim, eins og t d. það óskaplega tékkamisferli sem nú orðið á sér stað í viðskiptum. Nú er reynt að gera ráðstafanir til þess að reisa þar nokkra rönd við, vegna þess að að þeim málum starfar nú sérstök nefnd af hálfu bankanna og viðsk.- og dómsmrn., og er vonandi að það takist að setja þar einhverjar skorður við. Þessar ástæður og margar fleiri eiga sjálfsagt sinn þátt í því að við verðum að horfa á þessa staðreynd, að ýmiss konar afbrotum hefur farið fjölgandi og ný afbrot hafa komið til sögunnar sem áður voru lítt þekkt. Og þá verðum við líka auðvitað að hafa í huga að við erum komin í meiri þjóðbraut en áður. Það er alþekkt fyrirbæri að sumar tegundir brota eiga sér stað ekki hvað síst í sambandi við flugvelli, alþjóðaflugvelli, t.d. smygl. Og sjálfsagt bætir það ekki aðstöðu Keflavíkurflugvallar í þessu sambandi að hann hefur þá sérstöðu að þar dvelur jafnframt erlent varnarlið. Þessi orð mín ber náttúrlega ekki að skilja á þá lund að það hafi ekki þekkst afbrot hér á landi fyrr en allra síðustu árin. Það hafa afbrot verið framin á Íslandi sjálfsagt frá því að sögur hófust, en í misjöfnum mæli. T.d. hefur smygl þekkst lengi hér á landi. Ætli það sé nema svo sem áratugur síðan var gert út sérstakt skip til þess að flytja þann varning til landsins, þannig að þó að menn festi sjónir á það nú að um allmikil afbrot sé að ræða, þá er alveg óþarfi að gleyma því, sem á undan var gengið. Og því miður áttu sér líka stað, við skulum segja á s.l. áratug, 1960–1970, manndráp og morð hér á landi - morð, sem því miður upplýstist ekki og er ekki upplýst enn í dag. Þetta er rétt að menn hafi í huga. En hitt er skiljanlegt, að hv. alþm. séu áhyggjufullir yfir þeirri þróun sem átt hefur sér stað í þessum efnum, og þar breytir engu um þó að hægt sé að rekja rætur þeirrar þróunar með ýmsum hætti, eins og ég hef hér gert. Og e.t.v. væri ekki ofaukið að bæta hér einni ástæðunni eða a.m.k. spurningunni við. Og hún er sú, hvort allt sé í lagi í okkar uppeldismálum, hvort meðferð okkar á ungmennum þessa lands í okkar glæsilegu skólum eigi kannske ekki einhvern þátt í því að þeir lenda því miður of margir á villigötum. Íhugunarefni er það a.m.k. En allt ber hér að einum brunni, að mér sýnist, að hv. alþm. hljóta að vera fullir áhuga að reyna að bæta úr þessu á allan þann hátt sem kostur er. Þess vegna vil ég vona að þeir taki þessu frv. vel. Það er viðleitni í rétta átt. Það er sannfæring mín að það sé stórt spor í rétta átt. Og þegar svo er, þá mega menn ekki stara um of á kostnað sem er því samfara. Samfara þessu frv. eru borin fram tvö lagafrv. til samræmingar við efni þessa frv. Er annað þeirra um breyting á lögum um meðferð opinberra mála, nr. 74 frá 1974, en hitt um breyt. á l. um skipun dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjóra o.fl., nr. 74 frá 1972. Ég tel ekki ástæðu til að geta þeirra lagafrv. frekar í þessu sambandi, en mun segja um þau aðeins örfá orð hér á eftir, að lokinni umr. um þetta frv. Ég tel rétt að benda á að þó að ég hafi að sjálfsögðu mikinn áhuga á fljótum framgangi þessa máls, þá muni vera rétt fyrir þá hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, að leita umsagnar ýmissa aðila um efni þess, svo sem ríkissaksóknara, lagadeildar Háskólans og annarra sem henni þætti rétt að fjölluðu um málið. Slíkrar formlegrar umsagnar hefur ekki verið leitað af réttarfarsnefndinni né dómsmrn. þó að n. hafi efalaust borið saman ráð sín við ýmsa aðila um einstaka þætti málsins. Ég vil svo, herra forseti, óska þess að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það hefur varla farið fram hjá nokkrum manni að um langt skeið hefur athygli þjóðarinnar beinst að framkvæmd dómsmála í landinu í ríkari mæli en oftast áður. Það mun einnig vera flestum ljóst að tilefni þessa er án efa að upp hefur komist um stórfelld smyglmál sem virðast gefa tilefni til að ætla að hér kunni að starfa skipulagðir hringar afbrotamanna, enn fremur að upp hefur komist um mjög alvarleg afbrot sem virðast vera tengd þessum smyglmálum og í þriðja lagi að upp hefur komist um fjármálaóreiðu og skattalagabrot hjá fyrirtækjum og einstaklingum sem einnig virðast vera tengd þessum sömu smyglmálum. Nú er það svo að við íslendingar höfum lengi lifað í þeirri sælu og góða trú að þjóðfélag okkar væri að mestu laust við ýmsar tegundir stórafbrota og glæpa sem ekki eru óalgengar í öðrum löndum. En þróun undanfarinna ára og þá alveg sérstaklega nú nýlega þau mál, sem ég nefndi, hafa orðið til þess að marga hefur sett hljóða og menn hafa velt því fyrir sér hvort þessi gamli skilningur okkar sé ekki á misskilningi byggður. Hæstv. dómsmrh. gerði mjög skýra grein fyrir því í framsöguræðu sinni hverjar breytingar hafa orðið á þjóðfélagi okkar á síðustu áratugum og að þessar breytingar hafa því miður haft í för með sér stórfellda aukningu á margvíslegum tegundum afbrota. Það er því von að margir hugsandi menn spyrji hvort það kerfi, sem dugði okkur í fortíðinni og allt fram undir síðustu áratugi á dómsmálasviðinu, dugi við núverandi aðstæður. Menn spyrja hvort þetta kerfi valdi, þótt ýmsar endurbætur hafi verið á því gerðar, verkefnum eins og þeim sem nú krefjast úrlausnar, ef mögulegt er skjótrar og afgerandi úrlausnar. Ég vil taka það fram, af því að hæstv. ráðh. sá sérstaka ástæðu til að nefna að það hefðu líka verið framin afbrot síðasta áratug, að ég vil ekki ræða þetta mál í neinu samhengi við, hvaða ríkisstj. hafa setið hér á landi, og held að það hafi ekki áhrif á þetta mál sem úrslitum ráða. Enn fremur vil ég benda á sama vandamál er fyrir hendi í nálega öllum nágrannaríkjum okkar, hvernig sem stjórnarfar þeirra er, þ. á m. í bestu lýðræðisríkjum, mörgum þeim sem eru stórum betur búin að lögregluliði og öðru slíku starfsliði heldur en við höfum verið. Það er svo alvarlegt ástand í þessum efnum að orðin „lög og réttur, friður og öryggi einstaklinganna“ eru orðin kosningaslagorð í löndum ekki langt frá okkur, þannig að sennilega er rétt og óhjákvæmilegt, ekki síst með tilliti til nútímasamgangna, að líta á hin stórvaxandi vandamát á þessu sviði hér á landi í samhengi við það sem því miður hefur gerst einnig í öðrum löndum. Það hefur lengi verið ljóst, sérstaklega lærðum mönnum, en leikum líka, að á dómskerfi okkar eru ýmsir alvarlegir gallar sem margir hverjir eru arfur frá löngu liðnum tímum. Þetta er sérstaklega í sambandi við það að dómsvald og framkvæmdavald er ekki fullkomlega aðskilið. Hér eru enn í dag einstaklingar sem bæði eru lögreglustjórar, eiga síðan að dæma í þeim málum sem eru rannsökuð undir stjórn þeirra, en hafa þar að auki umfangsmikla stjórnsýslu fyrir þjóðfélagið. Þetta var e.t.v. eðlilegt á sínum tíma, bæði af því að menn hugsuðu á annan hátt um réttarfarsmál og einnig af því að þjóðfélag okkar er smátt, við verðum að gæta kostnaðar og höfum því verið seinir til þess að skipta þessum verkefnum sem þó í mörgum atvikum eiga mjög illa saman. Gagnrýni á dómsmálakerfið hefur verið margþætt. Oftast heyrist þó talað um hinn mikla seinagang mála, bæði í rannsóknum og ekki síst fyrir dómurum, sem hér á landi hefur verið, að vísu landlæg plága um allar jarðir, en mjög slæm hér. Þarf ég ekki að útmála ferkar hversu slæmt það er, ef alvarleg mál dragast. En það er líka mjög hvimleitt og dýrt fyrir einstaklinga, sem þurfa að leita réttar síns í smærri málum er geta verið þýðingarmikil fyrir þá, að þurfa að bíða árum eða, jafnvel áratugum saman eftir úrlausn. Þá er algengt að heyra þá gagnrýni að hér á landi sé hart gengið fram í því og af miklum dugnaði að koma upp um smáafbrot og oft afbrot ungs fólks sem í fyrsta skipti leiðist út á slíka óheillabraut, nöfn slíkra manna og kvenna séu jafnvel birt, en stórlaxarnir sleppi. Það kann að vera nokkurt ábyrgðarleysi að sletta slíkum palladómum eins og þessu, að stórlaxarnir sleppi, og. ég vil taka það fram að ég er sammála hæstv. dómsmrh. um það að oft er talað af takmarkaðri þekkingu um þessi mál. En almannarómur af slíku tagi getur engu að síður verið hættulegur, af því að hann grefur undan tiltrú fólksins á dómsmálakrefinu og því þjóðfélagi sem það býr í. Ég hygg, að þessi hugmynd, sem er svo algeng og við heyrum svo oft í daglegu lífi, að litla fólkið verði að taka út refsingu og sé dæmt, en stórlaxarnir sleppi, standi að verulegu leyti í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. einnig minntist á, að fjárhagsleg afbrot af ýmsu tagi hafa farið stórkostlega vaxandi. Það er kannske ekki síst í sambandi við þá hluti sem fólki finnst það sjá fyrir sér framferði fjársterkra einstaklinga er hljóti að brjóta í bága við lög, t.d. skattalög, án þess að þeir þurfi nokkurn tíma að svara fyrir það, hvað þá að taka út refsingar og þetta sé það sem veldur því að hugmyndin um, að stórlaxarnir sleppi í íslensku réttarfari, er jafnútbreidd og raun ber vitni. Kunnugt er hversu ófullkomnu fangelsiskostur okkar íslendinga er. Nú vil ég taka það fram, að ég hef samúð með skoðunum þeirra manna sem hafa látið í ljós að fangelsi séu óskemmtilegar stofnanir og það séu miklu þyngri refsingar heldur en flestir gera sér grein fyrir að loka menn inni, þó að það sé ekki í mikinn fjölda ára. Þrátt fyrir þetta hygg ég að það sé óhjákvæmilegt að sjálfstætt nútímaþjóðfélag verði að hafa nokkurn fangelsiskost. Og sérstaklega hefur það verið gagnrýnt, að minni hyggju með miklum rétti, að í þessum litlu og ófullkomnu fangelsum okkar er stundum blandað saman allforhertum, gömlum afbrotamönnum, sem hafa átt í útistöðum við þjóðfélagið mestalla sina ævi, og ungum og kannske lítt hörðnuðum,unglingum sem - verða fyrir þeirri ógæfu að brjóta lög og hljóta dóm í fyrsta skipti. Það er kunnugt að dómsmrh. hafa um nokkurt árabil íhugað þessi mál og látið vinna ýmiss konar undirbúningsvinnu, en þetta hefur verið eins og hálfgert feimnismál. Ég hygg, að a.m.k. svo langt aftur sem ég þekki til hafi fangelsismál sjaldan eða aldrei fengið neinar undirtektir hér á hv. Alþ. Er það vafalaust rétt, sem oft er fært fram okkur alþm. til gagnrýni, að við séum áhugasamari um að draga fé í einhverjar framkvæmdir í kjördæmum okkar sem við getum hælt okkur af til að reyna að vinna fylgi, en láta fram hjá okkur fara stofnanir eða óhjákvæmileg útgjöld, sem snerta þjóðfélagið allt og verða aldrei til þess að neinn maður vinni fyrir það atkv. Í sambandi við lagasetningu og lög, sem eiga að vera undirstaða þjóðfélags okkar, er það gömul viska að ekki þýðir að setja lög sem ekki finna hljómgrunn í réttlætistilfinningu alls þorra landsmanna. Það er ógæfa þegar löggjafinn telur óhjákvæmilegt að setja lög sem fólkið síðan ber ekki almenna virðingu fyrir og eru brotin í stórum stíl. Hér á landi er nokkuð af slíkum lögum, og má þar nefna tvo flokka: lög, sem fjalla um smygi, annars vegar og lög, sem fjalla um skattamál, hins vegar. Það er eðlilegt að smygl sé vandamál í litlu eylandi - þar sem siglingar til og fá eru miklar og flug nú orðið mikið, en þjóðfélagsaðstæður hafa valdið því að t.d. áfengi og tóbak er selt af ríkinu á mjög háu verði. Skapast því óhjákvæmilega möguleikar fyrir allmikinn gróða af smygli, jafnvel þó að smyglararnir standi sig vel í samkeppni um verð á móti ríkinu. Mun ekki ofsögum af því sagt að allur almenningur lítur mildum augum á smyglmál almennt, telur að dálítið smygl af hendi sjómanna, flugmanna og hinna gífurlega mörgu ferðamanna sé ekki nema gott og gilt. Hitt er annað mál, að þetta - getur orðið að mjög alvarlegri þjóðfélagsmeinsemd ef smyglið verður, eins og Pétur heitinn Benediktsson orðaði það, að starfsemi „bófahringa“ og þær upphæðir, sem veitt er í þeirri starfsemi, verða svo stórar að menn seilast til hinna svívirðilegustu afbrota-til þess að reyna að hindra, að upp komist. Ég vil taka undir það með hæstv. ráðh., að þróunin í þessum málum öllum hefur verið mjög til hins verra hér á landi eins og í nágrannalöndum okkar og það er rík ástæða til að dómsmálakerfinu sé breytt til þess að það verði vel undir það búið að mæta þessari auknu afbrotaöldu og halda uppi lögum og reglu með skaplegum hætti. Umbætur hafa vissulega verið gerðar á dómsmálunum, eins og öllum er kunnugt, t.d. þegar embætti saksóknara ríkisins var sett upp, sem var mjög merkilegt skref, með því að setja upp fíknilyfjadómstólinn og ýmsu fleiru. Skilningur,á þörfum slíkra umbóta kom að sjálfsögðu fram þegar skipaðar voru nefndir til þess að endurskoða þessi lög á árinu 1972 af hæstv. núv. og þáv. dómsmrh., en frv. þau, sem hér liggja fyrir, munu öll vera samin af þeim nefndum. Ég tel að það sé mjög tímabært að frv.,það, sem við nú ræðum, kemur fram. Ég vil taka undir þá skoðun að samþykkt þess muni reynast stórt spor í rétta átt á þessari braut. Þó að margir einstaklingar vinni vel á sviðum lögreglu- og tollamála hér á landi tel ég ástæðu til að styrkja þessa sveit, ekki síst með því, sem er sérstaklega nefnt í grg., bókhaldsrannsóknum og öðru slíku til þess að þessar stofnanir þurfi ekki að stöðvast algerlega ef þær fá í hendur vitlaust og vanrækt bókhald fyrirtækis, eins og við höfum því miður heyrt dæmi um. Það er algert grundvallaratriði fyrir farsæla þróun þjóðfélags okkar að hér ríki fullkomin tiltrú einstaklinganna til ríkisvaldsins, og sú tiltrú verður að vera undanbragðalausttraust á því, að réttarfar sé eins fullkomið og hægt er að hafa það og mál fái skjóta og góða rannsókn og síðan dóm eftir efnum og ástæðum, án þess að þau dragist eða nokkur geti fundið tilefni til að halda fram að ekki gangi sömu lög yfir alla einstaklinga. Þegar þróunin verður á þá lund sem hefur verið lýst, að stórfelld aukning svo til allra tegunda afbrota gengur yfir þjóðina og hér fer að bera bæði á afbrotahringum og stórafbrotum af því tagi sem við höfum blessunarlega talið okkur laus við til skamms tíma, er ástæða til að ætla að ef ekki verður spyrnt við fótum geti tiltrú einstaklinganna á ríkisvaldinu, þjóðfélaginu og réttarkerfinu minnkað. Við höfum sparað okkur kostnað af dómskerfinu á liðnum tímum vegna þess að fólkið hefur ekki fundið eins ríka þörf fyrir það og ég tel að sé fyrir hendi í dag. En þegar þróunin verður á þessa lund og ástæða er til að óttast um tiltrú almennings á réttarkerfinu, þá tel ég að það sé tvímælalaus skylda Alþ. að láta ekki standa á þeim fjármunum sem að bestu manna yfirsýn eru nauðsynlegir til þess að ráða bætur á kerfinu, svo að það geti valdið þessum auknu verkefnum. Ég vil að lokum taka undir það sem hæstv. ráðh. sagði, að jafnframt því sem við höldum áfram að þróa og bæta réttarkerfið skulum við hafa í huga að við viljum öll búa við jafnrétti og réttarríki, en við viljum ekki fá yfir okkur neins konar lögregluríki.



Herra forseti. Mér finnst rétt að segja örfá orð um þetta frv. nú þegar við þessa umr. Með lögum skal land byggja. Þau orð eru lögð í munn Njáli hinum spakvitra á Bergþórshvoli, og þar er þau fyrst að finna í íslenskum heimildum, að ég ætla, en voru áður alþekkt í norrænni löggjöf. Þessi orð hafa öldum saman verið yfirskrift og markmið í löggæslu- og réttarfarsmálum okkar íslendinga. Hæstv. dómsmrh. hefur nú reifað þetta frv. allítarlega og skýrt frá því að það á sér langan aðdraganda. Hann vék m.a. að frv., sem lagt var fyrir Alþ. árið 1948 um meðferð opinberra mála og á þeim tíma var samið af hinum færustu mönnum, en náði ekki fram að ganga nema að hluta. Þannig hefur þróunin verið í þessum málum. Þau taka yfirleitt ekki stökkbreytingum, en hafa þróast eftir því sem byggðin hefur eflst, fólki fjölgað á höfuðborgarsvæðinu og öðrum aðstæðum. Án þess að ég ætli að fara að þakka mér eitthvað í þessu frv. sem ég fagna, þá vil ég þó aðeins minnast á það að hinn 17. apríl 1968, eins og raunar er bent á í grg., samþykkti Alþ. að fela ríkisstj. að undirbúa breytta skipan á yfirstjórn lögreglunnar í Reykjavík, þannig að bæði hin almenna lögregla og rannsóknarlögregla heyri framvegis undir lögreglustjóra. Þetta var ályktað samkv. till. til þál. sem ég hafði flutt um þetta efni. Það var svo borið fram frv. samkv. þessari ályktun á Alþ. 1969–1970, einnig samið af hinum hæfustu mönnum á þessu sviði, en náði ekki fram að ganga. Mér finnst rétt að vitna í grg. þessa frv., því að þar eru tekin upp atriði sem ég gerði að meginmáli í mínum rökstuðningi á sínum tíma. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalatriðið, sem í frv. felst, er að yfirsakadómarinn í Reykjavík verður eigi lengur yfirmaður rannsóknarlögreglunnar í Reykjavík svo sem nú er. Er þar með stigið spor í þá átt að aðskilja dómsvald í opinberum málum og lögreglustjórn þó að eigi þyki fært að stiga það skref til fulls. Tæplega verður um það deilt að rétt sé að fylgja fordæmi annarra þjóða um slíkan aðskilnað. Vísast um þetta til þess sem tekið var upp hér að framan úr grg. með frv. frá 1948.“ Þetta kemur nákvæmlega heim við minn rökstuðning og mitt álit á þessum málum sem styðst við nokkra reynslu. Ég hef jafnan talið að lögreglan ætti að vinna sem mest í einni heild, en vera þó skipt í deildir skipaðar sérhæfðum mönnum sem annist hin mestu viðfangsefni hvers tíma. Og að því er vikið í grg. á bls. 5, þar sem bent er á að eðlilegt sé að lögreglan hafi með höndum rannsóknir í ávana- og fíkniefnamálum. Gæti sérstök deild innan rannsóknarlögreglu ríkisins haft þau mál með höndum. Skapaðist þá möguleiki til þess að unnt yrði að leggja niður stofnun þá sem nú annast rannsókn þeirra mála. Ég man eftir því að þegar lög voru sett um sérstakan dómara í fíkniefnamálum, þá benti ég einmitt á þetta atriði, að í staðinn fyrir nýtt embætti, sérdómstól, og setja á stofn sérstakan aðila, sem færi með þessi mál, væri eðlilegra að fela þetta verkefni almennum dómstólum og sérhæfðum lögreglumönnum. Ég verð því einnig að fagna þessu atriði frv. Frv. er að vísu ekki nákvæmlega eins og ég hafði gert mér í hugarlund á árunum 1967–1968, en það er ofureðlilegt, því að þróun þessara mála hefur orðið svo ör að hún kallar á breytta skipan svo til með hverju ári sem líður. Við þurfum ekki að fara ýkjalangt aftur í tímann til þeirra tíma þegar nánast engin afbrot voru framin hér á landi eða a.m.k. hin stærri afbrot voru mjög fátið. En einnig að þessu leyti höfum við þróast áfram með öðrum menningarþjóðum og höfum þess vegna við ýmis viðfangsefni að fást í dag sem voru nánast óþekkt fyrir nokkrum árum eða áratugum. Þetta frv. verður að sjálfsögðu að skoða vandlega og senda það ýmsum aðilum til umsagnar. Svo er með allar breytingar á löggjöf í þessum efnum. En það er samið af hæfum og reyndum mönnum, það bendir á leiðir og breytt skipulag sem líklegt er til að bæta réttarkerfið og samræma það kröfum tímans.



Herra forseti. Þar sem ég á sæti í þeirri n. sem fær þetta frv. til meðferðar, þá mun ég ekki hafa mörg orð um frv. nú við 1. umr. þess, en skoða það gaumgæfilega í n. og mun gera mitt til þess að það fái ítarlega meðferð og fái afgreiðslu ef umsagnir, sem berast, reynast jákvæðar og þá afgreiðslu sem talin er skynsamlegust og réttust. Ég vil þó strax taka fram að ég lít svo á að hér sé um að ræða mjög merkilegt frv. sem ég vil sérstaklega lýsa ánægju minni með að flutt sé, og ég vil jafnframt þakka hæstv. dómsmrh. fyrir ágæta og efnismikla framsöguræðu. Þetta frv. er merkilegt að því leyti að hér er um að ræða aðskilnað á rannsókn mála og dómsvaldinu. Fram að þessu hafa þessir tveir þættir verið undir einum og sama hattinum, og það hefur verið mat manna að það fyrirkomulag væri óviðunandi og vekti ekki nægilega mikla tiltrú hjá almenningi um að mál fengju réttláta meðferð. Þar að auki hefur verið gagnrýnt hversu seinagangur hafi verið mikill á meðferð slíkra mála. Hvort hins vegar sé rétt að stofna sérstakt rannsóknarlögregluembætti er annað mál, því að auðvitað kemur til greina að setja rannsóknarlögreglustjóra ríkisins eða þau verkefni, sem hann á að hafa, undir t.d. lögreglustjórann í Reykjavík. Um það hefur oft verið rætt og er eðlilegt að sú leið sé athuguð. Ég tek fram að ég hef ekki mótað mér skoðanir um það á þessu stigi málsins, en vek athygli á því að slíkt kæmi að sjálfsögðu til greina að hafa rannsóknarmálin alfarið hjá embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Hæstv. dómsmrh. vakti hér athygli á því áðan að alls konar afbrot færu mjög vaxandi í þjóðfélaginu. Það hefur líka verið vakin athygli á því af hv. 2. landsk. þm. og tekið undir það sem hæstv. ráðh. sagði, að þessi brot væru að miklu leyti auðgunarbrot, fjársvikamál alls konar. Með því að efla rannsóknarstörf, rannsóknarlögreglustörf, þá eiga þau mál að sjálfsögðu að fá skjótari og betri meðferð, en sú rannsóknarstarfsemi kemur ekki í veg fyrir afbrotin og leysir þess vegna vandann að mjög takmörkuðu leyti hvað það snertir. Það er rétt, sem fram kom hjá hæstv. ráðh., að þar verður að líta lengra og dýpra, m.a. til uppeldismála hjá þjóðinni, og við þurfum að efla allt fyrirbyggjandi starf og móta æskuna strax í skólum þannig að hún beri virðingu fyrir lögum og rétti. Ég vek líka athygli á því að við höfum haft rannsóknarlögreglu hér á landi um langan tíma og enda þótt þau rannsóknarstörf hafi heyrt undir sakadóm og lögreglustjóra, þá hafa þau að sjálfsögðu verið framkvæmd, þ.e.a.s. rannsóknarstörfin, þessi lögreglustörf, og hefðu getað verið í betra horfi en þau eru nú ef við hefðum eflt viðkomandi deildir löggæslunnar. Það væri þess vegna óþarfi út af fyrir sig að stofna sérstakt embætti rannsóknarlögreglustjóra ríkisins til þess að taka þessi mál fastari tökum en gert hefur verið, því að við getum að sjálfsögðu eflt rannsóknarlögregluna eins og hún er núna. En engu að síður stefnir þetta frv. í rétta átt að því leyti til, eins og ég sagði áðan, að það gerir ráð fyrir aðskilnaði rannsóknar- og dómsvalds. Vegna þess að hæstv. ráðh. vekur réttilega athygli á hinum auknu afbrotum í þjóðfélaginu, - afbrotum sem eru refsiverð samkv. hegningarlögunum, þá er líka vert og eðlilegt að vakin sé athygli á annars konar brotum eða a.m.k. ásökunum um slíkt, en þar á ég við vaxandi ásakanir, bæði hér í þessu landi og annars staðar þar sem við þekkjum til, um alls kyns spillingu í stjórnkerfinu, um ákvarðanir bæði stjórnmálamanna og embættismanna sem almenningsálitinu finnast orka tvímælis. Þessar ásakanir eru að sjálfsögðu mjög alvarlegar fyrir lýðræðið í þjóðfélaginu, og það er skylda stjórnmálanna að gripa með einhverjum hætti á þessum ásökunum og bregðast við þannig að tiltrú einstaklinganna, borgaranna, minnki ekki á því réttar- og lýðræðiskerfi, sem við viljum búa við. Á s.l. ári hafa m.a. komið upp ásakanir á hendur stjórnmálamönnum, sem eru mjög áberandi í þjóðfélaginu, um afskipti af málum, sem síðan aftur tengjast ýmiss konar öðrum sakamálum, og ásakanir um að hafa misnotað aðstöðu sina með einum eða öðrum hætti. Að sjálfsögðu tek ég ekki undir neinar ásakanir á einstaklinga, hverju nafni sem þær nefnast, og lýsi ekki yfir neinni sekt á hendur neinum fyrr en sú sekt er sönnuð. En ég hef hins vegar tekið undir óskir um að slík mál séu rannsökuð með einhverjum hætti. Þessar ásakanir eru kannske ekki beint um það að framin hafi verið brot samkv. hegningarlögum, heldur eru þau kannske frekar siðferðislegs eðlis. Með því að taka undir óskír um að slík mál séu rannsökuð, þá felst auðvitað ekki í því nein ásökun, heldur af minni hálfu a.m.k. áhyggjur vegna þeirra sem fyrir slíkum ásökunum verða og að menn séu bornir slíkum ámælum að ósekju. Í þessu sambandi hefur verið bent á ákvæði í stjórnarskránni sem segir til um að Alþ. eða deildir Alþ. geti skipað sérstakar raunsóknarmefndir þegar rannsaka þarf mikilvæg atriði. Ég hef einmitt lítið svo á að þetta ákvæði væri sett til þess að gefa þjóðþinginu möguleika á því að rannsaka mál sem heyra kannske ekki beint undir hegningarlögin í þeim skilningi sem við skiljum það orð. Nú hafa hins vegar margir verið efins í að skynsamlegt væri fyrir Alþ. að fara út í þá sálma að setja á stofn slíkar rannsóknarnefndir, og á því eru að sjálfsögðu bæði kostir og gallar að efla slíka starfsemi á vegum þingsins. Við þurfum að skoða þetta vel og athuga hvað við getum komist áfram í þessum efnum. Ég minni líka á að við höfum haft til meðferðar hér á undanförnum þingum frv. um upplýsingaskyldu stjórnvalda og ekkert komist áfram með það frv. Það frv. á að þjóna borgurunum þannig að embættismönnum, opinberum starfsmönnum, sé gerð sú skylda að upplýsa ýmislegt sem borgararnir óska eftir, þannig að það sé ekki hulið einhverjum leyndardómi hvað fram fari hjá embættismönnum og í þeirra embættissýslu. Jafnframt höfum við samþykkt till. um að stofna embætti umboðsmanns Alþ., en ekki komist heldur lengra áfram með það mál. Ég minni á þetta þrennt: rannsóknardeildirnar, upplýsingaskylduna og umboðsmanninn, til þess að undirstrika að ég held að þessi mál öll hafi verið viðleitni Alþ. og þá almennings til þess að standa vörð gegn yfirgangi stjórnmálamanna og embættismanna, að það sé einhver vörn í þessum atriðum fyrir borgarana til þess að ekki sé misnotað vald. Auðvitað á það að vera hlutverk Alþ. að uppræta hvers konar spillingu, hvort sem hún er lagalegs eða siðferðilegs eðlis, og ég álít að það sé eitt mest áriðandi hlutverk Alþ. að gegna þeirri skyldu sinni. Rannsókn, hvers eðlis sem hún er og hvert sem sem hún beinist, felur það ekki alltaf í sér að sanna sekt á viðkomandi, heldur líka og kannske miklu frekar til þess að sanna sakleysi. Með því að rannsaka mál, með því að kanna mál, upplýsa þau, er oft hægt að sýna fram á sakleysi og sýna fram á að heiðarlega hefur verið staðið að málum. Ég taldi ástæðu til þess að minnast á þennan þátt rannsóknarmála við þessa umr., þó að það heyri ekki beinlínis undir þetta frv., vegna þess að þetta hefur mjög verið á döfinni í þjóðfélaginu og leitar mjög á almenning. Og það er eðlilegt og skylt fyrir Alþ. að taka á því með sama hætti og þetta frv. gerir ráð fyrir, að taka á og reyna að laga til hvað snertir rannsóknir á málum sem snerta og eru talin vera brot á hegningarlögunum. Það er vissulega ákaflega seinvirkt, það kerfi sem við höfum í dag. Það er illa búið að rannsóknarlögreglunni. Þetta þurfum við að laga. Við þurfum að efla þessa starfsemi, reyna að auka tiltrú almennings á réttarríkinu. Það er rétt, sem fram kom hjá hæstv. dómsmrh., að við viljum ekki búa hér við lögregluríki, heldur réttarríki, en það getur orðið lögregluríki, þegar menn eru ásakaðir eða lokaðir inni og fá síðan aldrei niðurstöðu í sín mál og liggja undir ámælum og ákærum um langan tíma. Ég held, herra forseti, að ég hafi ekki þetta mál mitt öllu lengra að sinni. Ég fagna þessu frv. og tek fram að ég sem formaður allshn. mun leggja mig fram um að það fái ítarlega meðferð í nefndinni.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér er til umr., er óvenjulega vel undirbúið. N. hefur starfað að undirbúningi málsins um árabil og þess vegna ekki þess að vænta að menn geti í sjálfu sér undirbúningslítið, eins og ég er, í sambandi við þetta mál lagt mikið fram. En ég vildi sérstaklega fagna framkomu þessa máls, sem felst í því meginatriði að leggja til stofnun rannsóknarlögreglu ríkisins og rannsóknarlögreglustjóra ríkisins og einnig að lögfesta það að rannsóknarlögregla ríkisins skuli hafa á að skipa starfsfólki er sé sérhæft til að rannsaka ýmsar tegundir brota. Ég er þeirrar skoðunar að það felist mikil framför á þessu frv., ef það verður að lögum, og þá í réttarfarsmálum þjóðarinnar. Það hefur réttilega verið bent á það í umr. að íslenskt þjóðfélag hefur tekið miklum breytingum, stórstígum breytingum á skömmum tíma, og sérstaklega að því leyti til að vaxandi þéttbýli og raunar stórborgarmyndun hér við Faxaflóann hefur leitt af sér talsvert annað þjóðfélag en það gamla dreifbýlisþjóðfélag sem íslendingar hafa löngum búið við. Og þessari breytingu fylgir að sjálfsögðu ýmislegt, bæði gott og vont. Ég geri ráð fyrir að í þéttbýli aukist möguleikar manna á því að fremja afbrot af ýmsu tagi, ekki síst fjármálalegs eðlis, án þess að ég telji ástæðu til að fara nánar út í það. Þess vegna er auðvitað vaxandi þörf á því að þjóðfélagið hafi á að skipa sérþjálfuðu starfsliði til þess að sinna málum af því tagi, sem þetta frv. fjallar um, þ.e. rannsóknarmálunum. Auk þess sem þjóðfélagið hefur tekið stórstigum breytingum á undanförnum áratugum hafa einnig samskipti íslendinga við útlönd vaxið stórkostlega, eins og kunnugt er, og þjóðin hefur komist í miklu nánari snertingu við aðrar bjóðir og það hefur fætt af sér ýmislegt sem einmitt eykur möguleika á ýmiss konar afbrotum. Það hefur verið rætt talsvert um það hér hvað rannsókn mála gengur seint, og ég held að allir séu sammála um að það væri æskilegt að flýta meðferð dómsmála og um það er raunar ekki deilt. En það er skylt að geta þess, sem raunar hefur komið fram, að rannsókn mála í lýðræðisríki eins og hér á Íslandi er þess eðlis að það er oft á tíðum erfitt að rannsaka mál vegna þess að enginn er sekur fyrr en sekt er sönnuð og það getur vafist fyrir mönnum að sanna sekt. Það liggur ekki alltaf í augum uppi. Og það sem er kannske meira um vert er það, að það kostar mikið fjármagn, vit ég segja, að standa sómasamlega að réttarfarsmálum. Ég hef tekið eftir því að áhugi almennings á þessum málum er tiltölulega lítill nema þegar þau snerta þjóðmálin og valda deilum á vettvangi þjóðmála. Ég hef t.d. aldrei orðið var við það, á t.d. framboðsfundum eða stjórnmálafundum, sem ég hef tekið þátt í um stjórnmál, væri rætt um þessi mál. Ég hef ekki orðið var við það. Og mér finnst það einmitt benda til þess að almenningur í landinu hafi sýnt þessum málum tiltölulega lítinn áhuga, minni áhuga en vert væri að minni hyggju, því að einmitt þessi mál og meðferð þessara mála eru einn af þýðingarmestu hyrningarsteinum undir lýðræðislegu þjóðfélagi. Ég veit ekki heldur, hvað alþm. hafa haft mikinn áhuga á þessum málum. Ég vil ekkert um það segja. En ég vonast til þess að þetta mál fái góðar viðtökur hér á Alþ., því að enginn vafi er á að í því felst mikil framför. Þeir, sem hér hafa tekið til máls, hafa verið mjög jákvæðir til málsins. En ég held að það sé rétt að við alþm. gerum okkur strax grein fyrir því að samþykkt þessa máls kostar fé, eins og hæstv. dómsmrh. réttilega tók fram í sinni ítarlegu og ágætu framsöguræðu. Og ef við lítum t.d. á eina tegund mála, sem hefur verið talsvert um á undanförnum árum, þ.e. skattrannsóknamál, þá er enginn vafi á því að það kostar mikið fé að gera þeim málum eðlileg skil og standa að rannsókn þeirra mála með æskilegum hraða. Það kostar mikið fé, sennilega miklu meira fé en til þess hefur verið veitt á fjárl. ríkisins. Þess vegna held ég að við ættum að gera okkur grein fyrir því þegar í upphafi að til þess að bæta um þessi mál þarf í fyrsta lagi að sjálfsögðu skynsamlegt kerfi, en í öðru lagi þarf verulegt fjármagn til þess að slíkt kerfi verði virkt. Og ég er þeirrar skoðunar og tala um þetta af nokkrum kunnugleika, vegna þess að ég hef starfað sem lögmaður nokkurt árabil, að það þurfi talsvert verulegra meira fjármagn til þessara mála en veitt hefur verið. Og ég held að hv. Alþ. ætti í engu að hika í því efni að afla fjár til þess að koma á enn þá traustara og virkara réttarfari í landinu en verið hefur fram að þessu hér á landi. Það hefur verið rætt dálítið um fangelsismál, komið aðeins inn á þau og réttilega bent á það að fangelsi eru ekki skemmtileg. En þá vaknar spurningin: Hvað á að gera til þess að reyna að koma í veg fyrir að menn fremji afbrot? Fram til þessa hefur helsta ráðið verið að refsa mönnum fyrir afbrot, ýmist með frelsissviptingu, fésektum eða það séu dæmd af mönnum réttindi, sem menn hafa af ýmsu tagi. Ég segi fyrir mína parta að ég er ekki að tala fyrir því að það sé beitt ómannúðlegum aðferðum í sambandi við fangelsismál og að fangelsi séu ekki tilhlýðilega úr garði gerð. En ég er þeirrar skoðunar alveg hiklaust, og vil tala alveg tæpitungulaust í þeim efnum, að það þurfi að halda uppi talsvert ströngum refsingum til þess að nægilegt aðhald fáist í þjóðfélaginu gagnvart þeim, sem hafa tilhneigingu til þess að brjóta af sér, og til þess að um nægilega vernd sé að ræða fyrir venjulega löghlýðna borgara. Það mætti auðvitað flytja langt mál um þetta, en það er ekki meining mín. Ég vildi aðeins undirstrika það, að ég fagna komu þessa máls inn á hv. Alþ. Það er verið að styrkja með framlagningu þess rannsóknarstörfin og flýta meðferð rannsóknarmála, og það er enginn vafi á að sú stofnun, sem hér er lagt til að stofna, mun þróa upp þjálfaðra starfslið á þessum vettvangi heldur en verið hefur. En fyrst og seinast vildi ég leggja áherslu á það og skora á hv. alþm. að styðja málið þannig að standa að fjáröflun til þess að rannsóknarmál og dómsmál yfirleitt og réttarfar í landinu fái þann stuðning almannavaldsins sem ég álít að vert sé.



Herra forseti. Ég vil sérstaklega þakka hv. þm. fyrir j,ákvæðar undirtektir og ég vil enn fremur þakka þeim fyrir þær umr. sem hér hafa farið fram um þetta efni. Það er ekkert aðalatriði að menn séu endilega alveg á sama máli í þessum efnum, og það er ekkert óeðlilegt þó að fram komi aths. sem horfa eitthvað í aðra átt en er í frv. Það versta, sem getur mætt frv. eins og þessu og öðrum slíkum, er tómlætið. En einmitt það, að umr. hafa þannig farið fram, sýnir að menn eru vakandi í þessum efnum, og það gleður mig að þeir hafa áhuga á þessum málum, og það er ánægjulegt, því þessi mál má vitaskuld ekki fremur en svo mörg önnur þjóðfélagsmál vanrækja. En sjálfsagt er það rétt að þau hafa stundum viljað falla í skuggann, eins og hv. 2. landsk. þm. vék að. Ég skil það afskaplega vel að hv. alþm. vilji leggja meiri áherslu á byggingu sjúkrahúsa og skóla heldur en fangelsa. En það er nú samt sem áður svo, að fangelsi þurfa að vera til, og á meðan við þurfum að hafa fangelsi og það er trúlegt að það verði um sinn, þá þurfa þær stofnanir að vera þannig úr garði gerðar að þær séu mannsæmandi, að þær séu ekki þannig úr garði gerðar að þær séu líklegri til að spilla þeim, sem þar eru settir inn, heldur en bæta. Og þá þarf að verja til þeirra einhverjum fjármunum. En það hefur gengið heldur treglega að fá fram umbætur í fangelsismálum. Þó hafa verið gerðar þar á talsverðar umbætur sem má vel nefna. Það var gerð talsverð viðbygging við Litla-Hraun og þar er aðbúnaður allur annar en var áður í þeim þröngu húsakynnum sem þar voru. En samt sem áður er það auðvitað út af fyrir sig allsendis ófullnægjandi. Það þarf að byggja fangelsi. Og ég vil leyfa mér að minna á að ég fékk einmitt á sínum tíma samþykkt hér lög um fangelsi. Þá var það ákvæði í þeim, sem kannske skiptir ekki minnstu máli, það var lögboðið að varið skyldi 15 millj. á ári til þess arna, þannig að fjárveitingavaldið hefur hér ekki frjálsar hendur lengur. Það á að leggja til hliðar 15 millj. í þessu skyni. En auðvitað getur löggjafinn ekki bundið hendur sjálfs sín og hann getur komið og tekið eitthvað af þessu aftur og skorið eitthvað af fjárveitingu hvers árs. En þarna er þó fyrir hendi vísir og það er unnið að því að hanna fangelsi í grennd við Reykjavík og vænti ég að það geti komist upp áður en langir tímar líða. Það er sagt og kvartað yfir því og hefur löngum verið kvartað yfir því að hér væri seinagangur í dómsmálum. Ég held að þar hætti mönnum líka til að blanda saman - og mér fannst ekki laust við það hjá hv. 2. landsk. þm. - einkamálum og opinberum málum. Þegar um opinber mál er að tefla, þá er það rannsóknin sem dregst og stendur lengi yfir. Þegar rannsókninni er lokið, þá held ég að undir venjulegum kringumstæðum þurfi dómsmeðferðin sjálf ekki að taka langan tíma. Hitt er allt annað mál, þegar um einkamál er að tefla, þá eru þau dregin, ég vil segja óskiljanlega árum saman. En ég held að það sé ekki aðeins við dómstólana að sakast, heldur held ég að aðilar sjálfir og lögmennirnir eigi þar nokkurn þátt í með því að taka fresti. Það hefur e.t.v. verið of mikil linkind í því að líta svo á að aðilar ættu að hafa algert forræði í einkamálum og mættu því ráða hversu langan tíma þau tækju. En það er einmitt að því er varðar opinberu málin sem þessu frv. er ætlað úr að bæta, að hraða rannsókn, og það er það sem stendur á þar. Það má vel vera að almannarómur segi að þeim stóru sé hlíft, en þeim litlu refsað. Þetta hefur e.t.v. lengi viljað við brenna. Ég held nú að því er varðar unga menn sem lenda á glapstigum, þá sé ekki í fyrsta skipti farið að þeim með mikilli hörku. Ég ætla, að það heyri til undantekninga að þeir séu settir strax í fangelsi. Það verður þá að vera mjög alvarlegt brot sem þar er um að tefla. Við höfum heimild til skilorðsbundinna dómum og hún er notuð einmitt þegar um slík brot er að tefla. Með þeim skilorðsbundnu dómum var stigið mjög stórt skref í rétta átt, vegna þess að ég er sannfærður um að það er líklegra til þess að bæta hlutaðeigrandi mann að fá þannig skilorðsbundinn dóm og mega þó eftir sem áður ganga frjáls, þó að hann sé undir eftirliti, heldur en vera settur í fangelsi. Það hafa líka verið gerðar nokkrar umbætur á seinustu árum sem hafa miðað að því almennt að hraða dómsmálum og meðferð þeirra. Ég vil þannig nefna að það hefur verið fjölgað mjög dómurum með lögum, stofnuð sérstök héraðsdómaraembætti, fjölgað dómaraembættunum hér í Reykjavík, og við tiltekin embætti utan Reykjavíkur, þar -sem er mikið þéttbýli, eru settir sérstakir héraðsdómarar. Þannig hefur bæði borgaradómurum hér verið fjölgað mikið, sakadómurum líka og borgarfógetum. Utan Reykjavíkur hefur verið bætt við héraðsdómara í Kópavogi, tveimur í Hafnarfirði, einum í Keflavík, einum á Akureyri Allt þetta miðar auðvitað að því að málin þurfi ekki að tefjast hjá dómstólunum, þeir geti afgreitt þau hraðar en áður. Til þess voru a.m.k. þessi spor stigin. Á Hæstarétti hefur líka, verið gerð sú endurbót að þar hefur verið bætt við einum dómara, þannig að þeir eru 6, og jafnframt verið gerð sú breyting að í minni háttar málum megi þrír aðeins dæma. Þetta ætti að geta greitt fyrir því að mál gengju þar tiltiltölulega fljótt, en ég hygg að yfirleitt hafi ekki staðið á afgreiðslu mála í Hæstarétti. Stundum vilja menn kannske setja of mikið undir dómstólana og eigna þeim það sem ekki heyrir undir þá. Þannig er það með skattamálin t.d., að það er yfirleitt annar aðill, sem þar kemur til, heldur en dómstólar, þó að svo geti farið u,ð skattamál endi hjá dómstólum. Það er fjarri mér að ég vilji bendla nokkra ríkisstj. sérstaklega við það hvort afbrot eru fleiri eða færri. Ég held að það standi ekki í stambandi neitt við það hver ríkisstj. er. Að sjálfsögðu hefur ástandið í þjóðfélaginu á hverjum tíma sín áhrif í því efni, en ég hef ekki trú á því að það sé bundið sérstaklega við hvaða menn eru í stjórn eða hvaða stjórn situr, hvort afbrotahneigð almennt er meiri eða minni eða hvort fleiri eða færri afbrot eru framin. Og þó að þetta sé staðreynd, sem ég held að sé rétt, að afbrotum hafi farið fjölgandi á seinustu árum og það sé a.m.k. örugglega vist að það eru aðrar tegundir afbrota, sem nú eru framdar, heldur en áður átti sér stað, þá held ég að það væri fróðlegt og til gamans að fletta hæstaréttardómum og t.d. dómum landsyfirréttarins og bera þá saman. Ég er ósköp hræddur um að flestir landsyfirréttardómarnir fjalli um sakamál og hlutfallið sé orðið heldur annað núna hjá hæstarétti. Það munu nú vera fleiri einkamálin, sem þar eru dæmd, heldur en sakamál. Þannig að þetta skiptist á með ýmsum hætti. En siðaskoðunin breytist, lögin fylgja á eftir. Það fer lítið fyrir í dag sumum þeim afbrotum sem fylla dómsmálabækur landsyfirréttarins, en þeir þekktu þá ekki heldur mörg þeirra afbrota sem nú eru hættulegust og alvarlegust. En jafnvel á fyrri tíð þekktust svo sem brot sem lítin voru alvarlegum augum þá, já, jafnvel glæpahringir og glæpafélög, bæði á Suður- og Norðurlandi. Það þarf ekki annað en fara til aldarinnar sem leið, þannig að það er ekki allt til hins verra endilega. Þetta breytist og kemst í annað horf. En kannske er mannskepnan innst inni alltaf talsvert sjálfri sér lík þrátt fyrir breytt umhverfi. Vissulega eru núna tímar fjársvikamála, má segja. Það eru alvarleg mál. Í mínum augum eru þó hin málin miklu alvarlegri ofbeldismálin, hryðjuverkamálin. Þau eru stórum alvarlegri og hættulegri að mínu mati, og þau fara því miður vaxandi. Þar getur margt komið til greina. Oft er um ofnautn áfengis að tefla. Svo getur sjálfsagt ávana- og fíknilyf komið þar við sögu líka. Það eru þessi mál sem þarf að hafa miklar gætur á. Auðvitað er ekkert við það að athuga að menn velti ýmsum leiðum fyrir sér í sambandi við þetta mál og skoði það frá mörgum hliðum og fái að sjálfsögðu um það umsagnir ýmissa aðila. En ég vil þó segja út af því sem hv. 11. þm. Reykv. sagði, þar sem hann var að tala um að e.t.v. mætti setja þetta undir lögreglustjórann í Reykjavík, að það held ég sé vafasamt, þó að það megi skoða. Ég held að sú lögregla, sem hér er um að ræða, og það embætti, sem hér er um að tefla, verði að vera óháð umdæmum. Ég held að það gæti aldrei blessast að lögreglustjórinn í Reykjavík færi að hafa á hendi stjórn rannsóknarlögreglu sem ætti að taka til landsins alls. Ég held, tað lögreglustjórinn í Reykjavík hafi ærið verk að vinna við önnur þau verkefni sem honum eru falin, og efast um að nokkrum manni verði greiði gerður með því að tvinna það saman. En hitt er líka að mínum dómi jafnrétt, að skilja rannsóknarlögregluna, eins og hér er gert ráð fyrir, frá sakadómaraembættinu í Reykjavík. Það er heppilegt að skilja þarna á milli. Ég skal ekki að öðru leyti tefja tímann með því að ræða um þau atriði sem fram komu hjá hv. 71. þm. Reykv. t.d. og tvímælis geta orkað. Ég vil þó segja það, að ég teldi til bóta ef lögfest yrði frv. um upplýsingaskyldu, þó að því væri breytt frá því sem það var lagt hér fram og ég lagði tvisvar fram. Það fékk ekki náð fyrir augum hv. Alþ., án þess þó að Alþ. sæi sér fært að gera. á því þær breytingar sem það taldi rétt vera. Sama er að segja um umboðsmann Alþingis. Ég lét á sínum tíma semja frv. um það efni og ég man ekki betur en ég legði það hér fram. Síðan hefur það ekki séð dagsins ljós.  Ég sé ekki beint ástæðu til að fara að ræða það efni, sem hann vék að, spillingu í embættismannakerfinu og hjá stjórnmálamönnum. Ég held að það sé gert of mikið úr því að það sé spilling hjá embættismannakerfinu. Hins vegar verða stjórnmálamenn auðvitað að þola það að þeim sé sitthvað fundið til foráttu og ættu ekki að bogna í baki af þeim sökum. En stjórnmálamenn vinna störf sín yfirleitt fyrir opnum tjöldum og verða að svara til saka hér á Alþ., og það má gagnrýna þá fyrir hvað eina og lýsa á þá vantrausti. Ég efast um að hægt sé að segja að á þá skorti smásjá. Þeir vinna yfirleitt störf sín undir smásjá og verða að þola það og sæta því ef þeir á annað borð gefa sig í að sinna þessum störfum. En sjálfsagt mætti hugleiða það að taka upp rannsóknarnefndir hér í stærri stíl en gert hefur verið. Þær hafa ekki verið mikið notaðar hér. en eru notaðar sums staðar annars staðar. t.d. í Bandaríkjunum. Ég er ekki sannfærður um að það væri til bóta hér hjá okkur að taka upp svipaðar aðferðir. Ég held að Alþ. með sínum fsp., með sínum þál. og með því að þm. hafa yfirleitt frjálsan og ríflegan rétt til þess að tala hér utan dagskrár um hvert það málefni, sem þeir vilja um tala sé tryggt sæmilegt aðhald að stjórnmálamönnum þeim sem á Alþ. sitja. En síst skal ég hafa á móti því að það sé reynt að betrumbæta það allt saman. Ég vil að lokum þakka hv. þm., sem hér hafa talað, fyrir góðar undirtektir við þetta mál og vona, að það nái fram að ganga fyrr en seinna.



Herra forseti. Ég held að það sé ekki rétt hjá hæstv. dómsmrh. að þessi fundur hafi sýnt einhvern sérstakan áhuga Alþ. á því máli sem hér er til umr. Að vísu hafa æðimargir menn tekið til máls.

Viðstaddir.

Já, áhugi viðstaddra hefur að vísu komið fram í því, en hinir viðstöddu hafa verið næsta fáir. Mér telst til að lengst af á þessum fundi hafi verið eins og fjórðungur þeirra sem eiga sæti í þessari hv. d. En þetta er að sjálfsögðu eftir öðru. Mál af þessu tagi virðast ekki njóta af hálfu Alþ. þess áhuga sem vert væri, því miður. Það væri að sjálfsögðu hægt að flytja langt mál um það frv., sem hér liggur fyrir, en ég er ekki undir það búinn. Mér virtist hins vegar óviðkunnanlegt að það kæmi ekki a.m.k. einn maður úr mínum flokki hér upp í stólinn til þess að hæstv. dómsmrh. fyndi þó að það væri nokkur áhugi líka í þeim flokki fyrir málinu. Ég vil víkja aðeins að fáum atriðum sem rædd hafa verið. Það er t.d. þetta með fangelsismál. Menn eru að tala um að það þurfi að auka rýmið í fangelsunum og það eigi að leysa svo og svo mikinn vanda. Ég hygg að fyrir hæstv. dómsmrh. vaki hið sama í þessum málum eins og okkur ýmsum sem höfum sýnt þeim áhuga. Það, sem fyrir okkur vakir, er ekki endilega að meira pláss verði í fangelsum, að aukið verði plássið til þess að svipta menn frelsi, heldur að slíkar stofnanir verði menningarlegri og manneskjulegri heldur en þær hafa verið hér á landi og líklegri til þess að bæta menn, en ekki spilla þeim, eins og mér sýnist að hafi verið, því miður, lengstum. Stendur ekki á mér að játa það að í tíð hæstv. núv. dómsmrh. hefur þessu þokað nokkuð svo í rétta átt. Annað vildi ég drepa á. Það hefur verið talað hér um skilorðsbundna dóma. Afbrotamönnum er oft sleppt skilorðsbundið, og ef þeir brjóta svo aftur af sér, þá verða þeir að taka út þá refsingu sem þeir áttu óafplánaða. Ég tel mig vita dæmi þess að óafplánaðir dómar hafi valdið því að viðkomandi maður komst aldrei á rétta braut, en hefði hins vegar komist það ef öllu hefði verið af honum létt. Stundum hefur mér virst að þetta hafi valdið vissri truflun í sálarlífinu. Þessir menn komast aldrei í sátt við samfélagið vegna þess að á þeim hvílir þetta stöðuga farg. Eitt sinn í sumar hringdi til mín ágætur vinur minn, sem ég kynntist þegar ég fór að skoða þessi fangelsismál, - maður sem ég tel að hafi notið mikils skilnings af hálfu þeirra yfirvalda sem um þessi mál fjalla. Hann hafði náð sér vel á strik, eins og sagt er á vondu máli, og var orðinn hinn hamingjusamasti maður, heimilisfaðir með ágætum o.s.frv. En svo vill svo til að hann fær sér aðeins í staupinu. Ég hef það fyrir satt að það hafi verið ósköp lítið. En svo er hann - hann hafði ráðið sig á bát - svo er hann allt í einu kallaður í róður og bregður sér í bíl til næstu verstöðvar. Og þá er hann tekinn fyrir ölvun við akstur. Eins og ég segi, hef ég það fyrir satt að það hafi ekki verið um raunverulega ölvun að ræða. En hann hafði neytt áfengis. Því næst gerist það að maðurinn er drifinn hér upp á Skólavörustíg. Þaðan hringdi hann svo til mín í dauðans ofboði. Það eru góðir menn og skilningsríkir sem þar ráða húsum. Hann fær að fara í símann. Og hann hringir til mín í dauðans ofboði og segir mér að sá aðili, sem fjallar um óafplánaða dóma, hafi tilkynnt honum að nú sé hann hér kominn inn til þess að taka út óafplánaðan dóm upp á nokkuð á annað ár. Honum er sem sé svipt allt í einu út úr því góða lífi, sem hann hefur lifað undanfarið, inn í tukthús, og þetta eru kveðjurnar sem hann fær. Ég vil taka það fram að dómsmrh. bar enga sök á þessu né heldur hans ráðuneytisstjóri, Þvert á móti. Ráðuneytisstjórinn kippti þessu strax í lag og manninum var sleppt. En ég hygg að við getum öll farið nærri um það þvílíkt áfall þetta er fyrir menn, að það dynur allt í einu yfir þá að þeir eigi að sitja í fangelsi í eitt eða kannske tvö ár, - menn eins og þennan sem eru að ná sér á strik í lífinu eru á góðri leið með að verða hinir nýtustu þjóðfélagsþegnar. Rætt hefur verið um misréttið í refsimálum. Við skulum ekki gerast þeir hræsnarar að neita því, að eins og allt er í pottinn búið í réttarkerfi okkar, þá fara litlu afbrotamennirnir miklu verr út úr því heldur en hinir stóru. Þetta er ekki bara almannarómur. Þetta er staðreynd. Og upp á þetta horfa hinir minni afbrotamenn, að þeir, sem hafa gerst sekir um mjög alvarleg afbrot, ekki brotist inn til þess að tæma einn peningakassa eða stela nokkrum karamellum úr hillu í búð, heldur gerst sekir um þess háttar brot að það er sambærilegt við margra, margra tuga milljóna þjófnað, - slíkir menn eru næsta fáséðir gestir á Litla-Hrauni. Og eftir þessu taka hinir minni afbrotamenn. Og þetta gæti verið ein skýringin á því sem hefur verið nefnt síafbrotahneigð eða eitthvað slíkt. Það kann að vera ein skýring á því að þessir hinir minni afbrotamenn, innbrotsþjófar og aðrir slíkir, komast ekki á réttan kjöl Til þess liggja eflaust ýmsar sálrænar orsakir og m.a. kannske þessi, að þeir telja sig rangindum beitta af hálfu samfélagsins. Ég ítreka það sem ég sagði, að það er að mínum dómi hræsni að játa þetta ekki. Ég vil bæta því við að ég trúi hæstv. dómsmrh. vel til þess að laga þetta, færa það til þess horfs að hinir stóru afbrotamenn fái að kenna á réttlætinu í þessu þjóðfélagi ekki síður en hinir minni. Það hefur verið talað hér um afbrotahrinu og samtök manna um hvers konar lögbrot. Stundum hefur verið talað um mafíur hér úr þessum stól. Það er gott og blessað, ekki veitir nú af. Ekki veitir af að ræða þau mál og láta þjóðin skilja. hvað hér er á ferðinni. En ég undrast það að þeir menn, sem vandlætast út af slíku, skuli ekki nefna ein slík samtök, eina mafíuna sem hefur komið mest við sögu víða um heim, og það er bandaríska leyniþjónustan, CIA. Ég geri mér ljóst að það kunni að vera erfitt að kanna þau mál. En eftir því sem ég les í blöðum og ekki hvað síst í blaði hæstv. dómsmrh., þá er þessi leyniþjónusta orðin æði-umsvifamikil hér á landi. A.m.k. þrisvar hafa birst greinar í blaði hæstv. dómsmrh. þess efnis að bandaríska leyniþjónustan hafi staðið á bak við þær ásakanir eða þá hríð sem nýlega hefur verið gerð að dómsmrh. í sambandi við tiltekin afbrotamál, í sambandi við slælegan rekstur hans rn. varðandi rannsókn þeirra mála. Þarna hafi hann algerlega verið hafður fyrir rangri sök. Um það skal ég ekkert segja. Náttúrlega verður það að rannsakast eins og annað. Og dómsmrh. er, eins og aðrir þegnar þessa þjóðfélags, saklaus þangað til það sannast að hann sé sekur. En ég tel að hér sé um svo stórar fullyrðingar að ræða að það sé sjálfsagt að minnst sé á þær þegar verið er að ræða þessi mál almennt. Ég fyrir mitt leyti tek alveg undir það sem skrifað hefur verið í Tímann um leyniþjónustuna bandarísku og nauðsyn þess að starfsemi hennar sé könnuð. Ég er ekki í neinum vafa um að hím hefur látið mikið til sín taka hér á Íslandi eins og í öðrum löndum. Það er fylgst hér með mönnum bæði eftir löglegum og ólöglegum leiðum. Og ég segi það sama og ég sagði hér einu sinni í vetur, að þetta gildir eflaust um leyniþjónustu fleiri stórvelda. En við erum hér að ræða um skrif í tilteknu blaði um eina tiltekna leyniþjónustu og það er sú bandaríska. Í morgun birtist enn ein greinin um þetta. Greinarhöfundur skrifar undir dulnefninu Svarthöfði. Það er sama dulnefnið og dálkahöfundur Tímans notaði meðan Indriði G. Þorsteinsson, starfaði við Tímann. Hann notaði þetta dulnefni, Svarthöfði. En Svarthöfði kemst svo að orði: „Það er till. mín að skipuð verði á Alþ. opinber rannsóknarnefnd er kanni aðdraganda og upphaf þessa máls,“ það er það mál, sem ég nefndi áðan, atlöguna að hæstv. dómsmrh. nú ekki alls fyrir löngu, - „og þá sérstaklega verið rannsakað hvort leyniþjónusta Bandaríkjanna hafi átt einhvern þátt í að koma rógsherferðinni af stað eða haft önnur afskipt af íslenskum málum á seinni árum.“ Ég nota þetta tækifæri, sem hér gefst, til þess að lýsa yfir eindregnum stuðningi mínum við þessa till.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil í upphafi máls míns taka það fram að ég fagna mjög þessu frv., sem hæstv. ráðh. hefur lagt fram, og mun að sjálfsögðu fylgja því í öllum meginatriðum, vegna þess að ef af samþykkt þessa frv. verður, þá verður m.a. hægt að koma í veg fyrir það, sem virðist hafa gerst núna að undanförnu, ýmis furðuleg atvik varðandi rannsókn mála þar sem deilur hafa orðið um, hvaða aðili eða hvaða lögsagnarumdæmi eigi að hafa rannsóknina með höndum, og jafnvel komið gagnstæðar yfirlýsingar frá rannsóknaraðilum tveggja ólíkra lögsagnarumdæma um mál af því tagi. Ég held að farið sé inn á rétta braut með því að setja upp rannsóknarlögreglu ríkisins og leysa þar með þann vanda sem þarna hefur skapast. Hins vegar hafa orðið hér nokkrar umr. um afbrotamál almennt, og í því sambandi langar mig til þess að vekja athygli á tvennu: Í fyrsta lagi þeim mikla vanda sem steðjar að þjóðfélaginu vegna síaukinna afbrota og óknytta barna og unglinga. Í mörgum slíkum tilvikum stendur sá, sem fyrir verður, uppi algerlega varnarlaus og getur hvergi fengið bætt það tjón sem kann að hljótast af slíku. Það vill oft verða þannig að börn og unglingar taka ákveðna menn fyrir, ráðast að eignum þeirra kvöld eftir kvöld og spilla, foreldrar neita að greiða bætur, lögreglan stendur uppi máttvana gegn þessu, viðkomandi sjálfur veit ekki til hvaða ráða hann á að grípa. Mér er kunnugt um einn góðborgara í Reykjavík, lækni einn, sem átti fallegan lystigarð sem aldrei fékk að vera í friði fyrir óknyttum og skemmdarverkum unglinga og barna. Þegar hann var búinn að ganga á milli Heródesar og Pílatusar til þess að reyna að fá leiðréttingu sinna mála, þá fékk hann loksins þau ráð hjá einum helsta forsvarsmanni lögreglunnar í Reykjavík að hann skyldi láta sem hann sæi ekki athæfi barnanna og- vita hvort það mundi ekki enda með því að þau yrðu leið á því að spilla og skemma fyrir honum og sæju hann í friði, vegna þess að lögreglan gæti ekkert í málinu gert og hann gæti hvergi leitað neinna bóta. Fyrir um það bil 7 árum, þegar ég hóf störf á ritstjórn Alþýðublaðsins, gerði ég mér það til fróðleiks að eiga viðtal við nokkra lögreglumenn héðan úr borginni. Þeir skýrðu mér frá ýmsum atvíkum eins og ég hef hér lýst og sögðu m.a. að þeir óttuðust mjög hvað mundi gerast innan 8–10 ára þegar börn, sem alist hefðu upp við þetta andrúmsloft, væru komin til fullorðinsára og hefðu vanist því frá barnæsku og komist á þá skoðun að í íslensku réttarfari væri raunverulega ekkert afbrot refsivert, vegna þess að sem börn og unglingar hefðu þau sloppið við allar refsingar fyrir þá óknytti sem þessi börn hefðu drýgt. Þessir lögreglumenn sögðu að þeir væru sannfærðir um að ef svo héldi áfram sem nú horfði, þá ætti innan 8–10 ára eftir að skella yfir landið bylgja afbrota og ofbeldisverka ungra manna og kvenna sem hefðu vanist því frá barnæsku að lögin næðu ekki til þess. Þetta er ég hræddur um að sé að gerast einmitt núna og að þessir lögreglumenn hafi þarna orðið sannspáir, vegna þess að annað alvarlegasta málið í okkar afbrotamálum er, eins og hæstv. ráðh. talaði um áðan, hin óhugnanlegu hryðju- og ofbeldisverk sem hafa stöðugt verið að færast í vöxt, og ég vil vekja athygli á því að þau eru flest drýgð af fólki sem nýlega er komið á sakhæfisaldur. Flest af þessum ofbeldisverkum, eins og árásir á saklaust fólk að næturþeli úti á götum eða jafnvel inni í íbúðum, rán og annað slíkt, eru drýgð af ungu fólki sem er nýlega komið á sakhæfisaldur, - fólki sem frá barnæsku hefur verið á skrám lögreglunnar og hefur vanist því og alist upp við að það sé raunverulega sama hvað það brjóti af sér, þá sé slíkur verknaður ekki talinn refsiverður. Svo þegar þetta fólk kemst til fullorðinsára, þá heldur margt af því að sjálfsögðu áfram sinni iðju, nema hvað hún verður öllu alvarlegri en hún var áður, og þá fyrst á að fara að kenna þessu fólki að til séu á Íslandi refsilög. Þá er það líka orðið mjög áberandi að almennir borgarar eru orðnir uppfullir af ugg og ótta við þetta ástand, vegna þess að það virðist vera að réttarkerfið í landinu sé þess ekki umkomið að verja saklausa borgara fyrir slíkum ofbeldis- og hermdarverkum. Ég vil í því sambandi lesa litla frétt sem birtist í Dagblaðinu mánudaginn 2. febr. s.l. og varpar nokkru ljósi á hvað hér er að gerast. Þar er sagt frá atburði sem gerðist haustið 1973. Sá, sem þátt tók í því ofbeldisverki sem þar var drýgt, er nafngreindur í fréttinni. Ég ætla samt ekki að nefna nafn hans, en að sögn blaðsins situr sá aðili nú í gæsluvarðhaldi og hefur játað aðild að morði. Frásögn eða frétt Dagblaðsins af þessu máli hljóðar svo, með leyfi forseta: „Nánari málsatvik varðandi atburðinn við Hlemm haustið 1973 voru þau að þessi tiltekni afbrotamaður og félagi hans töldu að ungi maðurinn, sem hér segir sögu sína, hefði komið upp um stuld þeirra á gítar úr Hljóðfærahúsinu þá um haustið. Þessir tveir, afbrotamaðurinn og félagi hans, sátu fyrir unga manninum við Tónabæ og neyddu einhverju, sem ungi maðurinn gat ekki nafngreint, til þess að aka sér um bæinn. Tvisvar sinnum þjörmuðu þeir að honum á leiðinni, en er niður að Hlemmi var komið var hann hrakinn út úr bílnum. Sögðu þeir honum að nú ætluðu þeir að drepa hann. Afbrotamaðurinn og félagi hans börðu nú unga manninn og spörkuðu í hann þar til hann missti meðvitund. „Ég man ekki hvað gerðist eftir það, en þeir héldu áfram að sparka,“ segir ungi maðurinn. „Það eina, sem ég veit, er að ég vaknaði allur blautur og kaldur og mér tókst einhvern veginn að komast út á Hlemm þar sem einhver fann mig. Uppi á slysavarðstofu kom í ljós að ég var allur mjög brotinn í andliti, brákað nef og kinnbein brotið. Allar tennur voru lausar, en verst hefur mér gengið að ná mér að fullu í baki. Eymslin þar taka sig alltaf upp aftur þrátt fyrir sprautur og nudd.“ Afbrotamaðurinn og félagi haus fengu skilorðsbundinn fangelsisdóm fyrir þetta athæfi og lét afbrotamaðurinn sér það greinilega ekki að kenningu verða. Ungi maðurinn sagði í viðtalinu að hann hefði upp frá þessu alltaf farið á dansleiki eða önnur mannamót í fylgd vina og það hefði einu sinni komið fyrir að þeir hefðu hist síðan atburður þessi gerðist. Var það í Þórskaffi, en þá gátu vinir hans komið í veg fyrir árás afbrotamannsins. Þá hefur þessi afbrotamaður einnig verið dæmdur fyrir árás á eldri konu hér í bæ, og vitað er um mörg önnur afbrot sem maðurinn er aðili að. „Þetta er allt dómskerfinu að kenna,“ sagði ungi maðurinn. „Þeir vita það að þeir fá bara skilorðsbundinn dóm og geta því gengið um frjálsir ferða sinna eftir sem áður.““ Það má vel vera, að menn sem lenda í því að fremja afbrot, ódæðis- eða ofbeldisverk á öðrum verði fyrir áfalli ef þeir þurfa að sæta refsingu fyrir. En ég held að almennir borgarar verði fyrir enn þá meira áfalli ef sú lýsing, sem er í þessari frétt Dagblaðsins, er rétt, - ef það er rétt, sem þessi ungi maður heldur fram sem lenti í klónum á þessum vanaafbrotamanni, að fólk, sem kemst í kast við slíka menn, þurfi helst að hafa um sig sveit lífvarða til þess að verja sig hefndum frá þeim upp á síðari tíma. Ef þessi lýsing í frétt Dagblaðsins er rétt, þá er ástandið í hryðjuverka- og ofbeldismálum hér á Íslandi orðið miklum mun alvarlegra en menn hafa haldið.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um breyt. á lögum um meðferð opinberra mála, nr. 74 frá 1974, er fylgifrv. með frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins sem var áðan til umr. Hér er að mestu um að ræða breyt. sem eru bein afleiðing af aðskilnaði sakdómaraembættisins í Reykjavík og rannsóknarlögreglu í Reykjavík sem með tilkomu rannsóknarlögreglu ríkisins hverfur til nýs embættis og til lögreglustjóraembættisins í Reykjavík að nokkru. Breyting á verksviði sakadómara í Reykjavík verður við þetta mjög veruleg. Utan Reykjavíkur verður breyting um þetta efnislega lítil, en nokkur að formi. Eins og lýst var við umr. áðan er hér um að ræða mikilsvert skref til nútímalegra réttarfars. Ég tel ekki ástæðu til að hafa um þetta frv. fleiri orð, en óska þess að það fái samhliða meðferð og fyrrgreint frv. og verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr. um breyt. á lögum nr. 74 1972, um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o.fl., er annað fylgifrv. lagafrv. um rannsóknarlögreglu ríkisins sem hér var fyrr rætt og er aðeins um að ræða orðalagsbreyt., að því undanskildu að framkvæmd refsidóma er flutt frá embætti sakadómara til lögreglustjóra í Reykjavík. Er það sjálfgefin afleiðing af hinni breyttu skipan. Ég vil óska þess að frv. þetta fái sömu meðferð og hin fyrri og verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.