Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. var borið fram í hv. Ed., og flutti menntmn. þeirrar deildar það að beiðni kirkjumálaráðherra. Frv. fjallaði þá um að heimila biskupi að ráða prestvígðan mann til að gegna prestsþjónustu um stundarsakir í þeim prestaköllum, þar sem prestur er veikur eða kallið prestslaust af öðrum ástæðum. Fyrir Ed. lá einnig annað frv. um fjölgun presta í Vestmannaeyjum úr einum í tvo. Þessum frv. var steypt saman í Ed. og kom þannig hingað til Nd., en menntmn. þessarar deildar hefur rætt málið á tveim fundum og meðal annars fengið biskupinn yfir Íslandi á fund til viðræðna. Nefndin hefur sannfærzt um, að með frv. væri rétt stefnt. Varðandi fjölgun presta í Vestmannaeyjum er það að segja, að í Vestmannaeyjum eru nú 4000 manns búsettir, en á vetrarvertíð munu vera þar um 6000 manns, og Vestmannaeyjar hafa í rauninni algera sérstöðu meðal prestakalla landsins vegna legu sinnar. Það er talið mjög erfitt, að þar sé aðeins einn prestur, m. a. ef sá prestur þarf frá að fara, hvort sem það er á prestastefnu, vegna hvíldar, orlofs eða af öðrum ástæðum, og biskup telur, að ekki sé vel séð fyrir prestsþjónustu í Eyjum, nema tveir séu prestar, og minnir á, að áður fyrr voru Vestmannaeyjar tvö prestaköll. Varðandi hitt atriðið hefur reynslan sýnt, að það er hin mesta nauðsyn að hafa prest, sem geti hlaupið í skarðið, gegnt í forföllum og fjarveru presta víðs vegar, og er það hald manna, að sú ráðstöfun mundi sízt verða til kostnaðarauka fyrir ríkissjóð, það mundi jafnvel geta í mörgum tilfellum fremur orðið til sparnaðar en að nágrannaprestur þjóni og fái þá eftir venjulegum reglum hálf önnur laun. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv., en menntmn. mælir með því, að það verði samþykkt.



Herra forseti. Ég get ekki komizt hjá því að vekja athygli á því enn á ný, að þegar þetta mál kemur nú hér til umr., enn þá einu sinni, þá er hæstv. landbrh. fjarverandi eins og oftast nær áður.

Hann liggur á spítala.

Nú, það er gott að vita það. Ég þakka fyrir þær upplýsingar. Það var ekki tilkynnt hér í fundarbyrjun, svo að ég heyrði, og er þá fjarvera hans skiljanleg í þetta skipti. Hins vegar hefur mér ekki enn þá verið tilkynnt, að hann hafi legið á spítala þau önnur skipti, sem þetta mál hefur verið hér á dagskrá. Ég skal þá taka það einnig fram, að það gleður mig að sjá, að hv. þm. Dal. er nú viðstaddur þessa umr., og vænti ég þess, að fleirum en mér getist nú kostur á því að ræða þetta mál við hann, þar sem hann virðist vera hér einn til andsvara fyrir þá, sem tekið hafa þetta mál á sína arma og borið það hér fram og ýtt svo á eftir því, að það hefur nú um langt skeið verið á dagskrá á hverjum einasta fundi í þessari d. svo að segja, ein eða tvær undantekningar, og alltaf rætt meira eða minna. Ég hafði um daginn, rétt áður en fundi var slitið, rætt nokkuð um, að það kæmi mér einkennilega fyrir sjónir, að þeir einu þm., sem virðast hafa áhuga fyrir þessu máli í þessari hv. deild, eru frá Framsfl. Frá öðrum þm. hafa ekki heyrzt nein meðmæli fyrir þessu frv. Ég sagði, að þetta vekti furðu mína, að Framsfl. skyldi berjast fyrir skipulagsbreytingu á sölu kartaflna og grænmetis, þar sem Framsfl. hefði, eins og allir vita, átt drýgstan þátt í því að koma á því skipulagi, sem nú gildir og hefur verið hér í tvo áratugi um þessi mál. Og ég tók það fram, að ekki sízt vekti þetta furðu mína vegna þess, að þeir kaupfélagsstjórar, sem mesta þekkingu hafa á þessum málum, kaupfélagsstjórar, sem verzla á þeim svæðum, þar sem kartöflur eru mest framleiddar, hafa eindregið mælt gegn þessari skipulagsbreytingu, Ég hafði alltaf staðið í þeirri meiningu, að Framsfl. vildi taka nokkurt tillit til þess og gera nokkuð með það, sem kaupfélagsstjórar segðu um verzlunarmál og hag almennings í sambandi við verzlunarmál, og þá hafði ég allra helzt búizt við því, að Framsfl. vildi taka nokkurt tillit til umsagna kaupfélagsstjóra í þessum málum, þegar það væri vitað, að þeir kaupfélagsstjórar, sem álit sitt létu í ljós um þau, hefðu alveg sérstaklega mikla þekkingu á málunum. Það var nú hvort tveggja, að ég bjóst við, að Framsfl. mundi af pólitískum ástæðum líta þannig á málið, og svo að hinu leytinu bjóst ég við því og hef til þessa gert fastlega ráð fyrir því, að Framsfl. meinti eitthvað með því, sem hann hefur sagt, þegar hann hefur marglýst því yfir, að hann vildi efla heilbrigða samvinnuverzlun í þessu landi og teldi þá stefnu og það, sem forvígismenn sann~innustefnunnar segja um verzlunarmál almennings, rök og rétt mál. Mér er því óskiljanlegt nú, hvernig á því getur staðið, að Framsfl. eða nokkrir af hv. þm. Framsfl. skuli berjast fyrir því að fá þessum málum breytt þvert ofan í umsagnir þeirra kaupfélagsstjóra, sem hér hefur oft verið vitnað í og prentaðar eru í nál. minni hl. landbn. á þskj. 255. En það er líka ýmislegt annað en þetta, sem kemur manni á óvart í sambandi við þetta mál. Hæstv. landbrh. sagði í ræðu þeirri, sem hann flutti hér um þetta mál og mun verða hv. þm. mjög minnisstæð um langan tíma af ýmsum sökum, að það væri erfitt verk að taka að sér sölu og skipulag á sölu kartafina og annars grænmetis og Stéttarsamband bænda, sem lagt er til að fái þetta í sínar hendur, væri alls ekki of sælt af þessu erfiða verki og mundi verða fyrir ýmsu misjöfnu í sambandi við það að fá þessi mál í sínar hendur. Ég lít svo á, að þessi ummæli hæstv. landbrh. séu fyllilega réttmæt, en þá finnst mér þau líka vera mjög þung og mikilvæg rök gegn því að afhenda Stéttarsambandinu þessi mál. Það er vitað og ljóst, að það er rétt, sem hæstv. landbrh. sagði. Stéttarsambandið verður ekki of sælt af þessu verkefni. Það er nú einu sinni svo, að um þá hluti, sem snerta nauðsynjar almennings, er fólk viðkvæmt fyrir, og það er full ástæða til að ætla, að ef t.d. hér yrði einhvern tíma skortur á kartöflum og grænmeti, sem hægt væri með réttu eða röngu að kenna þeim aðila, sem hefði með innflutning og skipulag á þessum málum að gera, og þá Stéttarsambandi bænda, eftir að það hefði fengið þessi mál í sínar hendur, þá mundi þessi óánægja bitna á Stéttarsambandinu. Og hún mundi raunverulega gera meira en að bitna á Stéttarsambandinu. Það mundi vafalaust af ýmsum aðilum verða ýtt undir þessa óánægju og henni haldið á lofti, og hún mundi fasrast frá Stéttarsambandinu og yfir á bændastéttina í heild. Henni mundi verða kennt um. Hún mundi verða sökuð um það, að vegna þess að Stéttarsambandið hefði fyrst og fremst í huga hagsmuni framleiðenda í þessu sambandi, þá hefði það ekki séð um að tryggja nægilegan innflutning á kartöflum, og þannig mundi það tjón hljótast af þessu, að það yrði espað til óvildar og tortryggni og misklíðar milli neytenda í bæjunum og bændastéttarinnar í heild, og held ég, að það væri mjög illa farið að gera nokkuð, sem stuðlaði að því. Við vitum það ósköp vel, að það er fátt eins nauðsynlegt í þessu landi og að bændur og verkamenn í bæjunum læri að skilja sjónarmið hvorir annars og skilji það, að hagur þeirra og afkoma er samtvinnuð og þeim ber að standa saman, og þeir geta aldrei tryggt velgengni sína og hag, nema því aðeins að þeir standi saman. Þess vegna ber öllum mönnum, sem bera skyn á pólitíska nauðsyn þessa þjóðfélags, að vinna að því af öllu afli, að þessar tvær stéttir taki höndum saman og eyði sundrung og misklið sín á milli og breiði yfir það, sem miður hefur farið að undanförnu í þeim málum, en leggja ekki út á þá braut að stofna til hluta, sem gætu aukið á þessa misklið og tortryggni, sérstaklega ef óhlutvandir menn hefðu möguleika á því að ýta undir þessa tortryggni og misklið með ýmsu móti. Það er í annan stað rétt hjá hæstv. landbrh., að þessi ráðstöfun mundi verða óþægileg og erfið fyrir Stéttarsambandið, ef það hefði með skipulag, dreifingu og innflutning á grænmeti að gera, vegna þess að ef svo skyldi hittast á, að einhvern tíma yrði flutt inn dálítið meira en þörf væri á, en það er ákaflega erfitt að meta og gera upp hverju sinni, hversu mikið skal flytja inn af þessum vörum, - en ef nú svo skyldi til takast, að meira yrði flutt inn en nauðsyn krefði, þannig að framleiðendur innanlands ættu erfitt með að koma út sínum vörum, þá mundi skapast óánægja í garð Stéttarsambandsins af hálfu framleiðenda. Þeir mundu telja, að Stéttarsambandið bæri ekki nægilegt skyn á þessi mál og hefði ekki nægilega árvekni í starfi sínu, og frá þeirra hálfu mundi þá koma fram óánægja og tortryggni. Þannig gæti svo farið, að Stéttarsambandið yrði fyrir óánægju, ásökunum, tortryggni og alls konar aðkasti úr tveimur áttum, þ.e.a.s. bæði frá neytendum og framleiðendum. Ég álít, að þetta eitt sé eiginlega nægilegt til þess að vera ekki að fela Stéttarsambandi bænda þessi mál, sérstaklega þar sem ekki hefur enn verið sýnt fram á það, að nokkur knýjandi nauðsyn sé til þess. Hæstv. landbrh. mælti hér nokkur orð um einmitt þetta atriði. Það var ljóst af ræðu hans, að þetta atriði hafði sérstaklega stungið í augu. Hann hafði orðið var við þetta og veitt þessu athygli. Hann sagði um þetta nokkuð svipað og ég hef sagt hér, en hans niðurstaða var þessi: Ja, þeir um það. Stéttarsambandið um það. Fulltrúarnir í Stéttarsambandi bænda um það, hvort þeir vilja taka þessa óánægju og allt, sem henni fylgir, á sínar herðar eða ekki. - En þannig má Alþingi ekki hugsa, á slíkar röksemdir má Alþingi ekki fallast, því að þetta eru engar röksemdir. Þetta er það, sem kallað er falsröksemdir. Að sjálfsögðu er engin ástæða til að stofna til þess, að Stéttarsamband bænda verði fyrir óþarfri og ástæðulausri tortryggni og óánægju. Ég segi: Það er engin ástæða til þess fyrir Alþingi að stofna til þess, þvert á móti. Það hefur ekki komið neitt það fram í sambandi við núverandi fyrirkomulag á sölu og dreifingu á kartöflum og grænmeti, sem gerir það óumflýjanlega nauðsyn að gera skipulagsbreytingu á þessum málum. Það hafa engin rök verið flutt hér á Alþingi fyrir því, að þetta sé algerlega óumflýjanleg nauðsyn, þvert á móti. Þeir, sem hafa reynt að rökstyðja þá breytingu, sem hér er lagt til að gerð verði, hafa borið fram rök gegn máli sínu, en ekki með því. En ef svo væri, sem ekki er, að hér væru uppi einhverjar þær raddir og einhver þau rök, sem gætu sannfært menn um, að það væri óhjákvæmilegt að gera skipulagsbreytingu í þessum efnum, að leggja niður grænmetisverzlun ríkisins, sem hefur ein haft þessi mál til meðferðar, þá ætti að sjálfsögðu að vega og meta það, hvers konar breytingar kæmu þá til greina. Það er ljóst, og það hljóta allir að skilja, að það gætu að sjálfsögðu komið fleiri möguleikar til greina í þeim efnum en hér er um að ræða. Lítum fyrst á þann möguleika, sem margir mundu vafalaust koma fyrst auga á, en það er að gefa þessa verzlun algerlega frjálsa, hætta að skipta sér af henni, láta hana lönd og leið, láta það ráðast, hverjir flyttu inn kartöflur og hvað mikið, hvort of mikið eða of lítið væri flutt inn af þeim á hverjum tíma, segjum bara sem svo: Ja, markaðurinn hlýtur að afmarka það með þessa vöru og hann hlýtur að geta stjórnað henni eins og hveiti, rúgmjöli og öðrum matvörum. - Ég efast ekki um, að innan Sjálfstfl. væri hljómgrunnur fyrir þessari leið. Ekki ætla ég að mæla með henni. Næst hlyti svo að koma til umtals sú leið að fela þeim, sem mestra hagsmuna hafa að gæta í þessu sambandi, þessa verzlun, skipulag þessarar verzlunar um sölu og dreifingu og innflutning á kartöflum. En þeir, sem mestra hagsmuna hafa hér að gæta, stærsti hópurinn, eru neytendur í landinu. Og ég er raunar hissa á því, að framsóknarmenn, sem berjast fyrir þessu máli, skyldu ekki fara inn á þá leið og leggja til, að hún yrði farin í gegnum kaupfélögin. Það hefði mér fundizt eðillegast. Við vitum, að hér er um tvo hópa að ræða, sem hafa hagsmuna að gæta. Annar hópurinn er neytendur. Það er stærsti hópurinn, og hagsmunir neytenda í þessu sambandi eru langsamlega yfirgripsmestir og mikilvægastir. Það var því eðlilegast, ef átti að fara að gera skipulagsbreytingu á þessum málum, að þessum hóp væru fengin þessi mál í hendur í gegnum samtök sín, kaupfélög og pöntunarfélög. Hvers vegna leggur Framsfl., sem alltaf þykist hafa barizt fyrir kaupfélögunum og treyst þeim og trúað og alltaf hefur haldið því fram, að kaupfélögin mundu tryggja bezt hag neytenda, - hvers vegna leggur hann ekki til, að kaupfélögunum verði fengin þessi mál í hendur, skipulag þeirra og eftirlit með þeim? Hvers vegna berst hann ekki fyrir því, að kaupfélögin fái að tryggja það og sjá til þess, að hagur neytenda sé ekki fyrir borð borinn, þegar það er jafnframt vitað, að kaupfélögin líta á það sem aðra æðstu skyldu sína að tryggja hag framleiðenda engu síður en neytenda? Var þessum málum þá ekki bezt borgið í höndum kaupfélaganna, ef átti á annað borð að fara að gera skipulagsbreytingu á þeim? En svo er hinn hópurinn, sem auðvitað verður að viðurkenna og sjálfsagt er að viðurkenna að hefur hagsmuna að gæta í þessu sambandi, og það eru framleiðendur. En sá hópur er bara klofinn í tvo allóskylda aðila. Og ef menn nú komast að þeirri niðurstöðu, að það þyrfti að gera skipulagsbreytingu á þessum málum, en þó væri ekki unnt að gefa verzlun með þessa vöru frjálsa og ekki heldur mögulegt að afhenda kaupfélögunum eftirlit með þessu og umsjón, þá hlytu þó leiðir enn að greinast um tvo möguleika, vegna þess að framleiðendur eru skiptir í tvo hópa. Ef menn vildu láta sanngirni ráða og réttsýni, þá hlytu menn að leggja til, að stærri hópnum af þessum tveimur yrðu fengin þessi mál í hendur. En hver er stærri hópurinn? Leggja þeir menn, sem nú berjast fyrir þessu máli, það til, að stærri hópnum verði falin þessi mál? Eru þeir þeim megin, sem réttlæti og sanngirni er? Nei, ekki aldeilis. Stærri hópurinn er hópur framleiðenda í kaupstöðum og kauptúnum. Það er sannað mál og hefur verið margsannað hér í þessum umr. En þessir herrar, sem berjast nú fyrir skipulagsbreytingu á þessum málum, leggja ekki til, að þessu fólki eða samtökum þess verði falið að sjá um þessi mál. Þeir munu svara því til, að þetta fólk sé samtakalaust og skipulagslaust. Það má vel vera. En það var a.m.k. innan handar að gefa þessu fólki kost á að mynda sín samtök um þetta mesta hagsmunamál sitt, en það hefur ekki verið gert. Nei, þeir framsóknarmenn, sem fyrir þessu máli berjast, velja síðustu leiðina, þá leið, sem engin rök mæla með að sé farin, þá leið, sem ég vil segja að a.m.k. fremur lítil sanngirni og fremur lítið réttlæti mæli með að sé farin, þá leið að afhenda minnsta hagsmunahópnum, sem um er að ræða í þessu sambandi, algert einræði yfir þessu, yfir meðferð um sölu og dreifingu þessara vara. Þannig stendur Framsfl. uppi. Þannig berst hann, þannig er hans réttlæti, þannig er hans sanngirni. Það má ekki afhenda neytendum, sem eru stærsti hópurinn og hefur mestra hagsmuna að gæta, þessi mál í gegnum kaupfélögin, þó að vitað sé, að kaupfélögin telja sér jafnskylt að tryggja hag framleiðenda og neytenda í þessu sambandi. Maður skyldi þó ætla, að Framsfl. hefði einhvern tíma talið sér standa það næst að koma með slíka till. Hefur það allt verið hræsni og beinn uppspuni, sem Framsfl. hefur sagt um afstöðu sína til samvinnustefnu og samvinnufélaga að undanförnu? Maður hlýtur að fara að spyrja slíkra spurninga. En þegar maður hugleiðir þessi mál og sér, hve Framsfl. hefur slæman málstað í þessu efni, hve algerlega rök hans eru í andstöðu við heilbrigða skynsemi, réttlæti og sanngirni, þá hlýtur maður að fara að velta því fyrir sér, hvort það geti aðeins verið í þessu eina máli, sem þannig er ástatt. Er það eiginlega hugsanlegt? Er ekki miklu sennilegra, að þannig gæti ástandið verið hjá Framsfl. í miklu fleiri málum en þessu og þá alveg sérstaklega í skyldum málum þessu? Það stendur nefnilega svo á, að hér inn á þing hafa verið flutt mál, sem eru alger hliðstæða þessa máls, sem hér liggur fyrir. Hér hafa verið fluttar till. um að leggja niður ríkisfyrirtæki, ríkisstofnanir, sem við höfum hingað til talið að hefðu verið settar á stofn í þágu almennings og með heill almennings fyrir augum, ríkisfyrirtæki, sem Framsfl. barðist fyrir að koma á fót, alveg á sama hátt og grænmetisverzluninni og í sama tilgangi, að því er þá var sagt. Framsfl. hefur talið okkur trú um og rökstutt það hér á undanförnum þingum, að þessar stofnanir, sem eru alveg hliðstæðar grænmetisverzluninni, eins og skipaútgerðin og ferðaskrifstofan, væru góðar stofnanir og það væri illt verk að leggja þessar stofnanir niður. En þegar við sjáum rök framsóknarmanna og hvernig þeir berjast fyrir því að leggja niður grænmetisverzlunina, þá hljótum við að fara að hugsa sem svo: Ja, fyrst Framsfl. getur borið á borð fyrir okkur svona rangt mál snertandi grænmetisverzlunina, er hann þá ekki með jafnröng rök í vörn sinni fyrir skipaútgerð og ferðaskrifstofu? Er það nú ekki alveg ljóst orðið, að það, sem tryggir bezt hag almennings, sé að halda grænmetisverzluninni, en leggja niður skipaútgerð og ferðaskrifstofuna? Þannig hlýtur maður að álykta „analógískt“ a.m.k., og ég held, að það sé kominn tími til þess, sé full ástæða fyrir stjórnarandstöðuna að taka þessi mál til alvarlegrar og rækilegrar athugunar. Ég held, að stjórnarandstaðan verði að fara að gera það upp við sig í eitt skipti fyrir öll, ef það á að fara að ganga hér til verks og skera niður fyrirtæki, sem stofnuð hafa verið með almenningsheill fyrir augum í þessu landi, að láta þá allt draslið „rúlla“, taka það allt á einu bretti, hætta að veita Framsókn aðstoð gegn íhaldinu í því að vernda skipaútgerðina og ferðaskrifstofuna. Og það væri hægt að ganga lengra. Sjálfstfl. væri vafalaust til með að afnema áfengisverzlun ríkisins og selja áfengi í hvaða verzlun sem er um allan bæ og láta kaupmenn og einstaklinga hirða gróðann. Það er vei til athugunar líka. Ef á annað borð á að fara að gera þetta þjóðfélag vitlaust, þá er bezt að það sé gert rækilega. Það þýðir ekkert að vera að gera þetta í smápörtum. Ég held, að Framsfl. ætti að gera sér fulla grein fyrir því, að menn hljóta að fara að beita hér öðrum aðferðum en þeir hafa gert að undanförnu, ef hann ætlar að haga sér eins og þetta mál ber vitni um. En það er nú ekki aðeins það, að öll rök þessara tveggja framsóknarmanna, sem hér hafa talað fyrir þessu máli, séu jafnendemisleg og ég hef hér rakið stuttlega, heldur er allur málflutningur þeirra í þessu sambandi á einn veg. Það var bent á það hér af öðrum en mér í upphafi þessarar umræðu, að hér væri verið að gefa hættulegt fordæmi með því að afhenda þeim hluta framleiðenda, sem framleiðir minni hlutann af kartöflum landsmanna, alger yfirráð yfir allri kartöfluframleiðslunni, einnig meiri hlutans, sem þeir framleiða ekki, og það var bent á það með mjög skýrum rökum, að þetta gæti dregið dilk á eftir sér og haft alvarlegar afleiðingar í för með sér, þetta væri sem sagt mjög hættulegt fordæmi. Þá kom hæstv. landbrh. hér upp í ræðustólinn og sagðist ekki skilja, að þetta gæti verið neitt hættulegt fordæmi. Hann sagði þau spaklegu orð, að sér væri ekki kunnugt um, að þessi háttur væri neins staður hafður á í þjóðfélaginu um nokkurn hlut og þess vegna gæti þetta ekki verið hættulegt fordæmi. Nú skildi að sjálfsögðu enginn hið rökræna samhengi í þessum orðum ráðherrans, en það hefur síðar komið í ljós, að það var ekki við betra að búast. Skynsemin var ekki meiri, það var ekki af meiru að taka. Svona hlaut málflutningurinn að vera eftir málefninu. Þegar verið er að skapa fordæmi, þá skilja þessir menn ekki, að það sé fordæmi, sem þeir eru að skapa, og halda, að það sé ekki fordæmi, af því að ekkert annað hliðstætt sé til. Margt fleira þessu líkt mætti að sjálfsögðu tilfæra hér. Ég nenni ekki að elta ólar við það. En fyrir utan málflutninginn er líka handbragðið á þessu öllu saman, frv. sjálft og frágangur þess, alveg nákvæmlega í sama dúr, nákvæmlega sama endileysan. Þetta hefur nú verið rakið hér allýtarlega og sérstaklega af hv. 3. landsk. þm., og skal ég ekki fara neitt út í það. Hann hefur sýnt fram á það, hvernig frv. er, hvernig orðalagið er á því, hvernig gengið er frá því, t.d. þar sem talað er um að selja hér stórar eignir, sem grænmetisverzlun ríkisins á. Það er ekki talað um, hverjum á að selja né fyrir hvað. Það má alveg eins selja þetta fyrir eina krónu eins og tvær krónur eða þrjár milljónir. Það er alls ekki gert ráð fyrir því, að Stéttarsamband bænda, sem hefur ekkert rúman fjárhag, þar sem því er ekki lagt neitt fé nema það, sem það hefur af afurðum bænda ofur lítið til starfsemi sinnar, - það er alls ekki gert ráð fyrir því, að það geti keypt þessar eignir, sem grænmetisverzlunin á, á því verði, sem þær yrðu metnar í dag. Þess vegna mætti raunverulega hugsa sér, að það ætti bara að afhenda þessar eignir fyrir einhvern smápening. En þá hlytu menn nú að fara a.m.k. að fá ástæðu til að líta ýmsum augum á þá ráðstöfun. Þessar eignir grænmetisverzlunar ríkisins eru byggðar upp fyrir almannafé, og það virðist nokkuð einkennilegt, ef það á að fara að afhenda samtökum, þó að það séu samtök nokkurra manna, þessar eignir fyrir sama og ekki neitt, gefa þeim þær kannske. Og allt er frv. á þessa bók lært og eiginlega sýnilegt, að nefndarmenn, sem hafa dregizt út í að flytja þetta fyrir tilmæli hæstv. landbrh., hafa haft einhverja óbeit á málinu. Það hlýtur að vera. Annars hefðu þeir ekki getað gengið svona frá því. Ég hef nú rakið það í örfáum orðum, hvernig öll rök mæla gegn samþykkt þessa frv., líka það, sem þeir hafa sagt, sem hafa verið að berjast fyrir því, það hefur allt mælt gegn því einnig. Og þá hljóta menn að spyrja: Hvernig stendur þá á því, að verið er að ýta þessu máli hér fram og það með slíku ofurkappi, að maður hefur ekki stundlegan frið fyrir því? Það er tek;ið fyrir á hverjum fundi, og það eru tveggja og þriggja tíma umr. um málið af hálfu stjórnarandstöðunnar, en flm. láta ekki sjá sig, þeir fást ekki til að rökræða málið. Hvernig stendur nú á öllu þessu ofurkappi? Ég skal játa, að um það veit ég ekkert. Ég get að sjálfsögðu eins og allir aðrir reynt að mynda mér einhverjar skoðanir á því. Það hljóta að liggja einhverjar ástæður til þess arna. Það hefur enginn fundið upp á þessu aðeins að gamni sínu. Varla held ég, að mönnum hafi dottið þetta í hug af þeirri ástæðu einni, að það hefur verið skrifuð heilmikil biblía, anzi skemmtileg, um þessi mál, af manni með ákaflega finan embættistitil, M.B.A. eða eitthvað svoleiðis, gott ef það eru ekki fleiri stafir í titlinum. Ég held, að það geti varla verið ástæða til þess, að menn fari að þuma þessu máli hér áleiðis þing eftir þing og fund eftir fund. Það hljóta að vera einhverjar veigameiri ástæður fyrir hendi. Það er alveg áreiðanlegt, að ef tekið er tillit til þess, hve málið er veikt frá rökrænu sjónarmiði og frá sjónarmiði heilbrigðrar skynsemi, þá getur ekki annað verið en að eitthvað búi á bak við og það eitthvað meira en lítið. Mér verður það á að hugsa sem svo, hvort það geti nú ekki verið, að aldarandinn sé hér að verki. Ég skal játa, að mér er vel kunnugt um það, að þeir menn, sem nú ráða málefnum Stéttarsambands bænda, eru miklir ágætismenn, grandvarir og réttsýnir menn. En illur aldarandi getur spillt hinum beztu mönnum, og við vitum, hvernig umhorfs er hér í viðskiptalífi Reykjavíkur. Menn, sem eru hér langdvölum í Rvík, eins og þeir, sem ráða í Stéttarsambandi bænda, eiga það á hættu, hvort sem þeir vilja eða vilja ekki, að sýkjast af þessum anda, að sýkjast af þeirri spillingu, sem hér ræður ríkjum í dag. Það er enginn efi á því, að þeir eru svo skarpskyggnir, þeir menn, sem ráða málefnum í Stéttarsambandi bænda, að þeir hafa komið auga á það, hvernig þeir menn í ýmsum öðrum atvinnugreinum, t.d. fiskeinokuninni, hafa komið ár sinni fyrir borð, sem hafa smeygt puttunum inn í hringrás þeirrar framleiðslu og hafa valdhafana að baki sér. Þeir hafa séð, að þar velta stórar fúlgur, og þar er ekki mikið eftirlit með, hvort allt er heiðarlega fengið eða ekki, og þetta hefur áhrif. Það er ekkert eins smitandi eins og svona hlutir. Það er enginn sjúkdómur jafnhættulegur einu þjóðfélagi eins og þetta. Þarna liggur hættan, sem getur tortímt heilum þjóðum, en ekki í einhverjum pestum. Við erum alveg öruggir fyrir þeim, en hér er mikil og geigvænleg hætta, og hún er þeim mun meiri sem fleiri heiðarlegir og grandvarir menn sýkjast, því að það verður til þess, að almenningur fer að líta svo á, að hið spillta viðskiptasiðferði sé hið eðlilega og sjálfsagða, alveg sérstaklega þegar heiðarlegir menn, sem allir vissu að voru svo, eru komnir út í það. Ég óttast, að þannig sé þessum málum háttað. Ég játa, að ég veit það ekki, en ég óttast það. Og eitthvað er það áreiðanlega, þegar jafnmikið er þrýst á um þessi mál og raun ber vitni. En ef svo væri, ef ótti minn hefði við rök að styðjast, þá hefði Alþingi sannarlega ástæðu til að koma í veg fyrir, að þetta mál næði fram að ganga. Menn munu segja: Ekki er nú þetta líkt fiskeinokunarhringunum, heldur er nú þetta umfangsminna en þeir. - Vissulega. En menn taka ekki alla höndina í einu, einn og einn fingur; þannig er byrjað. Smátt fyrst, færa sig svo upp á skaftið, það er aðferðin. Og ef Alþingi ætlar að vera á verði í þessum efnum, eins og því ber skylda til, þá ber því líka að hindra fyrst það smáa, til þess að það stóra fylgi ekki í kjölfarið. Mér er kunnugt um það, að Stéttarsamband bænda hefur um nokkur ár haft jarðhúsin hér í Reykjavík og leigt þau út og haft af þessu laglegar tekjur. Það skyldi þó ekki vera, að þetta hafi orðið til þess, að þeir komu auga á frekari aðgerðir með kartöflur en aðeins að leigja almenningi hólf til að geyma þær í. Ég veit það ekki, en ég óttast það. Og alveg sérstaklega óttast ég það, þegar þeir menn, sem hafa barizt hér fyrir þessu máli, flytja mál sitt á þann hátt, sem þeir hafa gert. Hv. 2. þm. Reykv. og hv. 3. landsk. þm. hafa talað hér tvisvar í þessari umr., og mér er ekki ljóst, hvort þeim gefst nú tækifæri í þessari umr. til þess að flytja hv. þm. DaI. þau orð, sem þeir hafa til hans talað að honum fjarverandi. En það vil ég láta hv. þm. Dal. vita, að það voru ófögur orð og það ekki að ástæðulausu. Og ég vil flytja honum þau skilaboð, ef þessir tveir hv. þm. skyldu ekki fá tækifæri til að gera það sjálfir, að þeir hafa vítt mjög ummæli þau, sem hann viðhafði hér við umr. þessa máls um það, að það væri nú ekki mikið mark takandi á því, sem þeir menn, sem hafa staðið fyrir grænmetisverzlun ríkisins og stjórnað þessum málum um 20 ára skeið, segðu um þá breytingu, sem hér er á borð borin, vegna þess að þessir menn væru aðeins að verja starf sitt. Þeir hafa ekki að ástæðulausu, hv. 2. þm. Reykv. og hv. 3. landsk., vítt þessi orð, jafnframt því sem þeir hafa hent á, hvílík fjarstæða þau eru. Þeir hafa bent á það, að Sjálfstfl. hefði meira að segja aldrei dottið í hug að halda svona nokkru fram í umræðum hér á þingi um skipaútgerð ríkisins og ferðaskrifstofuna, enda þótt í báðum þeim málum hafi legið hér fyrir umsagnir frá þeim mönnum, sem þar höfðu mest að segja, höfðu stjórnað þeim fyrirtækjum um langan aldur, ummæli, sem lögðu gegn þeim till., sem hér höfðu verið bornar fram um að leggja þessi fyrirtæki niður. Það var tekið sem framlag í málið og rök gegn því að leggja fyrirtækið niður. En nú ætlar Framsfl. að snúa þessu við og segja: Þetta eru meðmæli með því að leggja fyrirtækið niður. Þessir menn eru bara að verja atvinnu sína og tekjur sínar og lífsafkomu. Það er ekkert mark takandi á því, sem þeir segja. Og ég vil, jafnframt því sem ég flyt hv. þm. Dal. þessi ummæli, taka undir þau ásamt hv. 2. þm. Reykv. og hv. 3. landsk. þm. Ef svona á að fara að tala hér á þingi, þá skulum við minnast þess næst, þegar borin verður fram till. um að leggja skipaútgerðina niður.  Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál að sinni, enda hef ég möguleika til að tala aftur við þessa umr. og mun vissulega gera það, ef tilefni gefst til. Þess vegna held ég, að ég láti máli mínu nú lokið.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að taka til máls um þetta frv., en mér hefur fundizt, að gangur þess hér á Alþ. væri með þeim hætti, að það væri ekki óeðlilegt, að umr. um það yrðu nokkuð langar og kynnu að koma allvíða við. því er ekki að neita, að það vekur strax athygli manna, þegar flutningsmenn og hvatamenn eins máls forðast að mæta í umræðum; þeir hverfa sem lengst þeir geta frá þingsalnum, þegar málið er á dagskrá, en hins vegar virðist aftur vera rekið á eftir gangi málsins í umræðum hér með óvenjulegum krafti. Þetta hlýtur strax að vekja athygli manna, hvað raunverulega sé hér á seyði. Svo kemur vitanlega í ljós við nánari athugun á málinu, að það er allmargt, sem hér liggur á bak við. Það er ekki í raun og veru einvörðungu um þá litlu breytingu að ræða, sem frv. sjálft felur beinlínis í sér. Þetta frv. gerir ráð fyrir því sem meginbreytingu, að ein af stofnunum ríkisins, grænmetisverzlun ríkisins, verði lögð niður og sú starfsemi, sem hún hefur haft, verði færð yfir til annars aðila, sem er á vegum Stéttarsambands bænda eða framleiðsluráðs landbúnaðarins, en framleiðsluráð landbúnaðarins er, eins og kunnugt er, kosið og skipað af Stéttarsambandi bænda. Ef maður fyrst athugar nokkuð þessa breytingu, sem hér er stefnt að, þá hlýtur að vakna sú spurning, hvort hér sé um að ræða almennt áhugamál bænda í landinu, hvort þeir hafi barizt fyrir þessu máli á undanförnum árum, gert samþykktir um það og beint óskum sínum um það til Alþingis. Mér er ekki kunnugt um það, og það hefur ekki komið hér fram í þessum umr. Ég hef hvergi orðið var við það, að samtök bænda svona almennt séð úti á landsbyggðinni létu þetta mál til sín taka eða þau hefðu nokkurn sérstakan áhuga í þessu efni. Hitt er aftur rétt, að það hefur komið fram nokkrum sinnum á fundum Stéttarsambands bænda, að þar virðist hafa verið nokkur áhugi fyrir því að koma þessari breytingu fram. En það hefur líka verið okkur kunnugt ýmsum, að Stéttarsamband bænda hefur verið sett saman á nokkuð sérstakan hátt. Þar hefur verið mjög gætt jafnvægis á milli Framsfl. og Sjálfstfl. Þar hefur helmingaskiptareglan verið mjög höfð í heiðri. Og það er alveg vitanlegt mál, að sjálfstæðismenn í þeim samtökum hafa litið svo á, að ekki væri óeðillegt, að t.d. þeim þætti í afurðasölumálum bænda, sem hefur snúið að grænmetisverzlun ríkisins, yrði skipt upp á milli þessara tveggja stóru aðila, að Framsfl. yrði þar ekki látinn fara einn með völd, eins og hann hefur gert óneitanlega í grænmetisverzlun ríkisins á undanförnum árum, en réttara væri, að helmingafyrirkomulagið fengi að komast þarna að, og hefði þá hvor aðill sinn réttláta hlut. En þó að Stéttarsamband bænda undir þessum kringumstæðum hafi gert nokkrar samþykktir um það til stjórnarflokkanna að óska eftir þessum breytingum, þá er það ekki hið sama og að bændastéttin almennt í landinu óskaði eftir breytingunum. Það á á engan hátt við það, að félagssamtök bænda og venjulegir bændafundir hefðu áhuga fyrir málinu og hefðu látið það koma fram t.d. í almennum fundarsamþykktum. En þá vaknar eðlilega sú spurning, hvort það sé eðlilegt eða rétt, að pólitísk kaupsýsla eigi að komast inn í þetta mál, vegna þess að þessir tveir stóru flokkar, sem hafa skipt með sér völdum í Stéttarsambandi bænda, gera nú kröfur hvor til annars í hverju einstöku tilfelli um það, að jafnvægi þeirra á milli sé haldið, –hvort það sé í rauninni eðlilegt, að það sjónarmið fái að komast að í sambandi t.d. við sölu á grænmeti eða kartöflum. Eins og hér hefur margsinnis verið bent á, er sala á garðávöxtum vitanlega stórfellt hagsmunamál neytenda í landinu, og sjónarmið neytenda hljóta því að verða mjög ofarlega, þegar þessum málum er ráðið til lykta. Og verði hagsmunir neytenda bornir fyrir borð í skipulagsmálum eins og þessum, þá er ákaflega hætt við því, að afleiðingar kunni að verða tilfinnanlegar á eftir og geti komið fram í ýmsum myndum: Ég held því, að allt pólitískt brask í þessum efnum sé í mesta máta varhugavert og óheppilegt. Svo er hitt að athuga, hvort hér er raunverulega um að ræða svo mikið eða á slíkan hátt eðlilegt mál framleiðenda eða bænda, að þessi samtök, stéttarsamtök bænda og framleiðsluráð landbúnaðarins, séu sjálfkjörinn aðill til þess að fara hér með þessi mál. Ég hef veitt því athygli í þessum umræðum, að á það hefur verið bent og því hefur ekki veríð mótmælt, að samkv. síðustu framleiðsluskýrslum sýnir sig, að meiri hlutinn af framleiðslu á kartöflum í landinu er framleiddur í kaupstöðum og kauptúnum landsins, en minni hlutinn í sveitum. Og samkv. þessum skýrslum sýnir það sig einnig, að þáttur kaupstaða og kauptúna hefur farið vaxandi, en hundraðshluti af framleiðslunni frá hálfu sveitanna hefur heldur farið minnkandi. Það er því í mesta máta óeðlilegt að halda því fram, að hér sé sérstaklega nm málefni bænda að ræða óg að þeir eigi einir að fara með þessi mál og ráða yfir þeim í öllum greinum. Ég sé ekki annað betur eftir þessum upplýsingum, sem hér liggja fyrir, en að hér sé í raun og veru af Stéttarsambandi bænda og framleiðsluráði landbúnaðarins verið að gera kröfu um það, að að því leyti til sem þessir aðilar fara með umboð bænda fái þeir einir allan rétt um sölumál garðávaxta í umboði fyrir minni hluta framleiðenda. Svo kemur aftur hinn þáttur málsins, sem snýr að því, þó að svo stæði á, að þessir aðilar, Stéttarsamband bænda og framleiðsluráð landbúnaðarins, færu með allt umboð þessara framleiðenda, sem hér eiga hlut að máli, hversu eðlilegt það sé í sjálfu sér, að framleiðendurnir fái einir allt vald um fyrirkomulag þessara mála. Er það t.d. eðlilegt, að kartöfluframleiðendur í landinu ráði einir yfir því, hvort kartöflur eru fluttar inn til landsins eða ekki og hvort slíkt er gert að meira eða minna leyti? Mundi slíkt ekki fela í sér verulegar hættur fyrir hagsmuni neytenda í landinu? Ég hygg, að það muni allir viðurkenna, að það sé veruleg hætta á því, jafnvel þó að nm væri að ræða þá umboðsmenn framleiðenda, sem væru tiltölulega réttsýnir. Eru þá líka einhver fordæmi um, að hliðstætt skipulag sé tekið upp fyrir aðra framleiðendur í landinu? Hafa t.d. framleiðsluráð landbúnaðarins og Stéttarsamband hænda með sölu á öðrum framleiðsluvörum landbúnaðarins að gera? Hefur framleiðsluráð landbúnaðarins með sölu á kjötvörum að gera? Nei. Hefur það með sölu á mjólkurvörum að gera? Nei. Því er ekki þannig háttað. En nú óskar það eftir að fá vald til þess að hafa með alla sölu á garðávöxtum að gera og taka þannig að sér bein verzlunarstörf. Þetta skýtur því í fyrsta lagi skökku við, þegar þetta er borið saman við önnur hliðstæð efni. E.t.v. er það meiningin hjá Stéttarsambandi bænda og framleiðsluráði landbúnaðarins, að þetta verði fyrsta skrefið í þessa átt, að þessar stofnanir taki í sínar hendur alla afurðasöln landbúnaðarins, en ekki hefur komið fram í sambandi við þetta mál, að það væri ætlunin. Og hvernig færi nú, ef þetta skipulag væri svo útfært á aðrar greinar í landinu? Ef framleiðendur að garðávöxtum eiga að hafa rétt til þess að verzla einir með alla garðávexti og hafa einkarétt til slíks, væri þá ekki t.d. á sama hátt alveg jafnréttlátt, að t.d. útgerðarmenn fengju þá einkarétt til þess að verzla einir allra með allar fiskafurðir í landinu? Væri ekki nákvæmlega jafnmikill réttur t.d. fyrir landssamband útgerðarmanna, sem er stéttarsamband þeirra, eins og fyrir stéttarsamband bænda, sem er stéttarsamtök bændanna í landinu, að krefjast þess, að landssamband útgerðarmanna yrði löggilt frá Alþ. sem hinn eini rétti aðill til að mega verzla í landinu með allar sjávarafurðir? Þá ætti að leggja niður alla venjulega fisksala, bæði sem reka það í heildsölu og smásölu, og útgerðarmennirnir ættu sjálfir að stjórna þessu og að sjálfsögðu, eins og framleiðsluráð landbúnaðarins, að ákveða um verðlag á þessu í hverju einstöku tilfelli og vitanlega taka að sér innflutning á sjávarafurðum, sem nokkur er, þótt einkennilegt megi virðast. Ég get ekki séð, hvaða frambærileg rök ættu að vera fyrir því að neita þessum samtökum um þessa séraðstöðu þeim til handa, ef landbúnaðurinn á að fá þetta í þessum tilfellum í sambandi við garðávextina. Tökum enn fleiri aðila. Það eru til líka stéttarsamtök iðnaðarmanna í þessu landi, Landssamband iðnaðarmanna. Iðnaðarmenn hafa líka með að gera alls konar framleiðsluvörur sínar, söluvörur sínar. Er þá ekki nákvæmlega jafnsjálfsagt að veita þessum stéttarsamtökum einkarétt með lögum frá Alþ. til þess að selja alla framleiðslu iðnaðarins í landinu og ákveða verð á hverja einstaka grein, eins og Stéttarsamband bænda hefur nú á óbeinan hátt í gegnum framleiðsluráð landbúnaðarins? Ég er alveg viss um það, að forgöngumenn þessa máls, a.m.k. ef þeir stæðu frammi fyrir því, að orð þeirra gætu orðið að gildandi lögum, mundu segja: Þetta kemur vitanlega ekki til nokkurra mála. Það er alveg útilokað, að við förum að leyfa stéttarsambandi iðnaðarmanna í landinu slíkt gífurlegt vald, sem fælist í þessu. - Og ég er líka alveg sannfærður um það, að forgöngumenn þessa máls mundu á sama hátt segja: Það kemur ekki heldur til mála að veita útgerðarmönnum þessa aðstöðu í sambandi við sölu á öllum fiski í landinu. - Þeim mundi ekki lítast á þetta fyrirkomulag. En þeir verða þó að játa, að það er nákvæmlega hliðstætt þessu, sem þeir eru að fara fram á sínu stéttarsambandi til handa, að það fái einkaaðstöðu til þeirrar verzlunar, sem ríkið hefur haft með höndum að undanförnu og hefur vitanlega átt að reka með hagsmuni neytenda í landinu fyrir augum. En þó vildi ég segja það, að þetta er að því leyti til verra í þessu tilfelli frá hálfu Stéttarsambands bænda og framleiðsluráðs landbúnaðarins, að þeir fara raunverulega ekki með umboð nema þá í mesta lagi minni hlutans af framleiðendum garðávaxta í landinu. Nei, fordæmi fyrir söluskipulagi á þeim grundvelli, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er ekki að finna. Og það er ábyggilegt, að það er almannarómur, að það mundi vera óæskilegt að skapa slíkt fordæmi og það mundi mjög kippa úr eðlilegu lagi því litla öryggi, sem þó er til í okkar landi í sambandi við afurðasölu eða vörusölu og hagsmuni neytenda í landinu. Þá er hitt atriðið í þessu efni, að með þessu frv. er lagt til, að ríkisfyrirtæki, sem starfað hefur um margra ára skeið, verði lagt niður. Það er engin launung á því, að einn flokkur hér á Alþingi hefur það sem beint stefnumál, að hann vill leggja sem mest niður af þessum ríkisfyrirtækjum. Það er Sjálfstfl. Hann telur, að einstaklingsframtakið eigi að annast þau verk, sem ríkisfyrirtækin nú annast. Hann telur, að hin frjálsa samkeppni sé hollust og bezt í þessum efnum, en að afskipti ríkisins séu til óþurftar fyrir landsmenn. Þetta er skoðun Sjálfstfl. Framsfl. hefur hins vegar ekki haft þessa skoðun. Hann hefur talið, að þó að hann væri ekki almennt ríkisrekstrarflokkur, þannig að hann vildi mæla með ríkisrekstri almennt og yfirleitt, þá hefur hann þó mjög greinilega látið í ljós, að hann vildi standa að ríkisreknum fyrirtækjum í ýmsum tilfellum, þar sem almannaheill skipti og þar sem málum væri þannig komið, að það væri á ýmsan hátt hættulegt að láta einstaklingssjónarmiðið fá að ráða öllum úrslitum. Þetta hefur verið yfirlýst sjónarmið Framsfl., m.a. í sambandi við grænmetisverzlun ríkisins. Hann hefur talið, að þessi verzlun ætti að starfa áfram, hann hefur talið sér það til gildis að koma þessari verzlun á, og hann hefur líka haft með stjórn hennar að gera á undanförnum árum. Hlutverk þessarar stofnunar var og er að annast það, að neytendur í landinu eigi jafnan kost á því að fá garðávexti eftir þörfum og við sem sanngjörnustu verði, þó þannig, að þess sé jafnan gætt, að innlend framleiðsla sé notuð til hins ýtrasta, það sé greitt fyrir henni og henni komið á sölumarkað, þannig að hagsmunir framleiðenda í þessum efnum séu sem bezt tryggðir, en jafnframt hagsmunir neytenda þó metnir á eðlilegan hátt. Þessi verzlun hefur svo verið rekin þannig, að það hefur átt að tryggja það, að framleiðendur yrðu ekki í gegnum þessa verzlun skattlagðir á neinn hátt að óþörfu, og svo á hinn hátt gagnvart neytendum þannig, að verzlað væri sem mest á sannvirðisgrundvelli og garðávextir ekki hafðir dýrari en beinlínis væri óhjákvæmilegt. Ef einkasjónarmiðið hefði fengið að ráða í þessum efnum, þá er alveg víst, að þá hefði gróðasjónarmiðið verið sett efst. Þá hefði verið flutt inn mikið af garðávöxtum, meira og minna án tillits til innlendrar framleiðslu, ef slíkt hefði gefið hagnað fyrir þann, sem hafði með söluna að gera. Og það er ósköp hætt við því, að þá hefðu jöfnum höndum borizt miklar umkvartanir, bæði frá inniendum framleiðendum og eins frá neytendum í landinu. En nú bregður svo við, að Framsfl. virðist fallast á að leggja niður þessa ríkisstofnun, sem hann kom á fót og hann hefur stjórnað og ekki hefur orðið vart við að væri kvartað neitt sérstaklega undan, a.m.k. ekki meira en ýmsum öðrum ríkisfyrirtækjum eða opinberum stofnunum, sem alltaf vitanlega liggja undir meiri og minni gagnrýni. Nú bregður svo við, að hann allt í einu þýtur til og vill leggja þessa stofnun niður án þess að færa fram fyrir því nein rök, sem maður getur komið auga á og gætu stuðlað að því, að hið nýja skipulag gæti tekið hinu eldra fram á nokkurn hátt. Það er ákaflega eðlilegt, að hugur manna í þessu efni beinist að því, hvort hér sé um almenn skoðanaskipti hjá Framsfl. að ræða eða ekki, hvort hann sé t.d. að hneigjast að því, að rétt sé um öll ríkisreknu fyrirtækin, sem Sjálfstfl. hefur á undanförnum árum iðulega minnzt á að leggja niður, að þau skuli lögð niður. Nú liggur t.d. hér fyrir Alþ. till. um að leggja niður skipaútgerð ríkisins. Og það væri í þessum umræðum ákaflega fróðlegt að heyra það frá hendi framsóknarmanna, hvort þeir hafi eitthvað skipt um skoðun í þeim efnum, hvort þeir álita nú, að rétt sé að hætta við ríkisreksturinn í þessum efnum, sem átti að tryggja eins góða þjónustu við fólkið og tök væru á, en t.d. að hverfa að því ráði að afhenda öðrum skipafélögum í landinu, sem fyrir eru, eins og Sjálfstfl. hefur lagt til, rekstur skipaútgerðarinnar og skipin og ætlast til þess, að þau önnuðust þá þessa þjónustu áfram. Við, sem getum ekki fallizt á, að rétt sé að leggja niður grænmetisverzlun ríkisins, lítum einmitt svo á, að það sé á ýmsan hátt mjög sambærilegt með skipaútgerð ríkisins, mjög sambærilegt á ýmsa lund. Og það eru til mörg önnur ríkisrekin fyrirtæki, sem falla undir þetta sama. Ég vildi t.d. spyrja um ríkisfyrirtæki, sem einu sinni var mikið talað um að leggja niður af sjálfstæðismönnum, en það er landssmiðjan. Þar hefur ríkið rekið stórt og myndarlegt fyrirtæki, en það er mjög sams konar stofnun og einkareksturinn hér í bænum hefur með höndum. En landssmiðjan hefur átt að halda uppi mjög margvíslegri þjónustu, sem hefur skipt miklu máli fyrir ríkið og þegnana í landinu að vita um að eðlileg verðlagning væri hjá, enda er ég ákaflega hræddur um, að ef landssmiðjan væri ekki, þá mundu stór viðskipti ríkisins við hliðstæðar smiðjur hér, þegar til dæmis um stórverk er að ræða eins og brúarbyggingar og margt annað, og þá mundi verðiag á slíku frá hálfu einkarekstrarins vera talsvert annað en það er nú í dag, meðan landssmiðjan er til þess að standa á verði um verðlagið og opinbert eftirlit getur verið í öllum greinum á rekstrinum þar frá hálfu Alþingis. - Það sama er að segja um fiskiðjuver ríkisins. Það eru uppi háværar raddir um að taka það úr eign ríkisins og afhenda það einkarekstri. Er það kannske að verða skoðun Framsfl., að það eigi þarna að fallast á sjónarmið Sjálfstfl.? Á yfirleitt að ganga á þessar ríkisstofnanir og leggja þær niður eina af annarri, en þær eru ýmsar fleiri en ég hef hér nefnt? Þá kemur enn eitt í þessu máli, sem innt hefur verið eftir af fleirum en mér, að það er ekki hægt að sjá á þessu frv., eins og það liggur hér fyrir, hvaða aðili það er í raun og veru, sem á að taka við grænmetisverzlun ríkisins eða þeirri starfsemi, sem hún hefur haft með höndum. Það er að vísu sagt, að þessi starfsemi skuli vera framvegis í umboði framleiðsluráðs. Það þýðir sem sé, að framleiðsluráð landbúnaðarins getur falið einhverjum aðila eða einhverjum aðilum að annast þennan rekstur. Og í 4. gr. frv. er beinlínis sagt, að leyfi í þessu efni til rekstrarins skuli veita til eins árs í senn. Það virðist því vera, að um leið og á að leggja niður grænmetisverzlun ríkisins og ríkið á að afhenda þar verulega miklar eignir, þá liggur ekki einu sinni ljóst fyrir, hvaða aðill það er, sem á að hafa með reksturinn að gera framvegis. Hitt liggur fyrir, að framleiðsluráð fær vald til þess að framselja þennan rekstur í hendurnar ýmist á þessum eða hinum, ettir því sem meiri hluti kann þar að standa til í framleiðsluráði hverju sinni. Þetta þykir mér alveg furðulegt ákvæði í frv. Skárra hefði þó verið, að það hefði verið hér bindandi ákvæði um það, að sett skyldi á stofn sérstök grænmetisverzlun, sem þá væri eign einhverra tiltekinna aðila, og að sú verzlun skyldi starfrækt samkvæmt þar til settum reglum af Alþingi, sem sé samkvæmt lögum. En því er nú ekki að heilsa. Framleiðsluráð fer fram á að fá þetta vald í sínar hendur og hafa rétt til þess að framselja það, ýmist í pörtum og einnig frá ári til árs. Í þessu sambandi vaknar sú spurning, hvort um einhvern verulegan árekstur hafi verið að ræða á undanförnum árum á milli framleiðsluráðs landbúnaðarins og grænmetisverzlunar ríkisins. Það væri þá fróðlegt, að frá því yrði skýrt hér í þessum umr. um málið, hvort samtök bænda hafa átt í einhverjum verulegum útistöðum við þessa ríkisstofnun, hvort hún hefur ekki fengizt til að haga stjórn sinni á þessum málum eins og umboðsmenn landbúnaðarins hafa áskað eftir á hverjum tíma eða hvort þarna hefur verið um einhverjar meiri háttar deilur að ræða eða ekki. Hafi ekki verið um neinar deilur á milli þessara aðila að ræða, sem ég vil nú helzt hallast að, þá er næst að spyrja um það, hvort ekki hefði verið eðlilegt fyrir framleiðsluráð landbúnaðarins að snúa sér til grænmetisverzlunar ríkisins með sínar óskir, ef einhverjar væru, til breytinga á öllu fyrirkomulaginu. Ekkert af þessu hefur komið fram hér í umr. um þetta mál eða grg., sem með málinu fylgdi. Það er því engu líkara en hér hafi ekki verið um neinar deilur að ræða, um engan ágreining að ræða, en hins vegar sé verulegt kapp á það lagt að fá málið tekið úr höndum ríkisins og afhent framleiðsluráði og þar með Stéttarsambandi bænda, til þess að þeir tveir flokkar, sem þar hafa í bróðerni skipt á milli sín valdinu, gætu komið hvor við sínu helmingavaldi. Í umr. um þetta mál hefur verið á það bent, að einhliða ráðstöfun framleiðenda eða fulltrúa bænda í þessu efni gæti leitt til þess, að óæskilegar deilur yrðu á milli neytenda annars vegar og framleiðenda hins vegar, og ég trúi því varla, að forustumenn bænda óski eftir því í sjálfu sér að leiða yfir sig slíka hættu, því að vitanlega fer miklu betur á því, að það megi takast eðlilegt samstarf á milli neytenda og framleiðenda, því að það er auðvitað mjög auðvelt, ef ekki getur verið um nokkuð gagnkvæmt samstarf að ræða á milli þessara aðila, að koma þar upp tortryggni og beinum fjandskap, sem vitanlega gæti lent í ógöngum. Ég vil þá benda á það, að samkvæmt þeim gögnum, sem hér liggja fyrir með þessu máli, liggja nú fyrir yfirlýsingar fjöldamargra kaupfélagsstjóra víðs vegar að af landinu, þar sem þeir lýsa því yfir, að þeir séu andvígir frv. eins og það liggur fyrir, og þeir lýsa því jafnframt yfir, að þeir telji, að það skipulag, sem verið hefur á sölu garðávaxta, hafi verið að þeirra dómi eðlilegt í öllum aðalatriðum og hafi þjónað vel hagsmunum framleiðenda, og þeir telji því, að varla væri von á betri aðstöðu framleiðendum til handa, þó að skipt yrði um skipulag. Það hlýtur líka að vekja verulega athygli í þessu máli, að Framsfl. skuli vilja gera ummæli þessara þekktu kaupfélagsstjóra, kaupfélagsstjóra t.d. eins og Jakobs Frímannssonar á Akureyri, algerlega að engu, að hann skuli ekki vilja meta umsagnir þessara manna, sem þó hafa haft með höndum umboðsstörf fyrir framleiðendur garðávaxta í sínum héruðum í stórum stíl. Hvað getur raunverulega komið til, að ofurkapp skuli vera lagt á það að koma þessari skipulagsbreytingu fram, þegar málið er þannig í pottinn búið, sem ég hef hér lýst í nokkrum orðum? Hvað er það, sem getur ýtt á eftir? Það er greinilegt, að það eru ekki bændur sjálfir, sem ýta á eftir. Það er líka greinilegt, að umboðsmenn bænda heima í héruðum, kaupfélagsstjórarnir, sem eru þeirra nánustu samstarfsmenn í þessum efnum, það eru ekki þeir, sem óska eftir breytingu. Þeir jafnvel mótmæla breytingum. Hvað er það þá, sem ýtir á eftir? Ég hygg, að það muni fara svo, þó að ég sé þessum málum ekki verulega kunnugur, að þá muni nú samt tilgáta mín reynast nokkuð rétt, að böndin berist þangað, að það séu hin beinu pólitísku samskipti Framsfl. og Sjálfstfl. í Stéttarsambandi bænda, þar sem hvor um sig átti að hafa jafna aðstöðu við hinn, og síðan í framleiðsluráði landbúnaðarins, - að það sé þangað að rekja orsakirnar til þess, að nú á að fara að gera þessa skipulagsbreytingu. Sjálfstfl. vill fá sína hlutdeild í þeirri verzlun og þeirri verzlunarþjónustu, sem hér er rekin með garðávexti í landinu, telur sig ekki koma sínum málum nægilega vel fram við það skipulag, sem nú ríkir, þar sem er um ríkisverzlun að ræða, en vill hafa skipulagið sem allra lausast í formi, þannig að framleiðsluráð geti leyst þessi sölumál upp í jafnvel margar einingar, við skulum segja t.d. tíu eða svo, þannig að það væri auðvelt að deila því með tveimur, þannig að Sjálfstfl. fengi þá svona margar stofnanir til þess að ráða yfir í sambandi við sölumál á garðávöxtum og Framsfl. jafnmargar á öðrum stöðum, og þannig væri hægt að halda þessari gullvægu reglu um helmingastaðafyrirkomulagið. Á meðan hvatamenn þessa máls hér á Alþingi geta ekki komið fram með sennilegri rök en þeir hafa komið hér með fram í þessu máli fyrir því, að eitthvað sérstakt kalli á þessa skipulagsbreytingu, þá mun ég trúa, að þetta séu orsakirnar til þess, að málið er flutt, og að þetta séu orsakirnar til þess, að reynt er að reka málið hér í gegn á Alþingi, og kemur þetta ekki líka einkar vel heim við það, að Framsfl. vill sem allra minnst láta sjá sig hér í umr. um málið? Yfirleitt hverfa framsóknarmenn út úr þingsölunum, þegar málið er rætt hér. Ég held það sé vegna þess, að þeir vita eiginlega upp á sig skömmina í þessu efni, vilja sem minnst um málið tala, forðast það. Þeir hafa að vísu á sérstökum stað og við sérstakt tækifæri gert kaupskap við Sjálfstfl. um málið, sá kaupskapur verður að standa, og því verður nú málið að ganga fyrir sig. Þeir verða því að taka við skömmum og við hörðum umr. um þetta mál, og þeir verða að bera það eins og hvern annan kross. Þeir hafa selt sig í málinu, og við það situr. Sjálfstfl. þarf sig hins vegar lítið að hræra í þessu efni. Hann hefur þegar gert kaupsamninginn. Málið er orðið blokkfast. Það skal í gegn, ella er hér um samningssvik að ræða. Sjálfstfl. getur því tekið hvorn kostinn, sem hann vill, setið hér á þingfundum og hlustað á og brosað í kampinn eða þá að hann gengur af þingfundi, því að þetta mál kemur í raun og veru ekki lengur við hann. Það er búið að læsa því og loka. Hann hefur þegar fengið sinn hluta af þessu, og því verður ekki breytt. Framleiðendur í landinu eiga svo eflaust eftir að segja sitt seinasta orð í þessum efnum og þá ekki síður neytendur, hvort þeir vilja virða þennan gang málsins á þann veg, sem flutningsmenn málsins ætlast til, eða hvort þeir þakka fyrir sig á viðeigandi hátt. En það er nú spá mín, að það verði sameiginleg niðurstaða framleiðenda og neytenda, þegar til framkvæmdarinnar kemur undir hinu nýja skipulagi, að þeir muni hvorugum þakka fyrir sig, Sjálfstæðisflokknum né Framsóknarflokknum, fyrir hið breytta skipulag.



Herra forseti. Það var upplýst hér í deildinni nú í dag, að hæstv. landbrh. gæti ekki tekið þátt í þeim umr., sem hér færu fram, vegna þess að hann væri veikur og væri lagztur inn á sjúkrahús. Nú liggur ekkert fyrir um það hér eða það fylgdi ekki þessari fregn, hver hefur verið skipaður landbrh. í hans stað. Ég vil nú leyfa mér að óska þess við hæstv. forseta, að mál þetta sé tekið út af dagskrá, þar til landbrh. getur mætt í deildinni og tekið þátt í umr. um þetta mál. Hann er, eins og við vitum, flm. að þessu frv., og mér finnst í alla staði óviðeigandi, að málið sé afgreitt hér til 3. umr. án þess, að alþingismönnum gefist kostur á því að ræða sérstaklega við hann um þetta mál. Það er þegar vitað, að það eru mjög miklar deilur um málið. Menn skiptast hér algerlega í flokka um málið, og ég tel í alla staði óverjandi, ef hæstv. forseti ætlar að klemma málið í gegn, án þess að alþm. gefist kostur á að ræða við hæstv. landbrh. eða þá staðgengil hans, ef einhver er. Ég vil hér með ítreka þessa ósk mína til hæstv. forseta um það, að málinu verði frestað, þangað til hæstv. landbrh. getur mætt hér í deildinni.

Ég skal upplýsa hv. ræðumann um það, að mér hefur borizt sú fregn frá hæstv. landbrh., að það sé óvíst, hvort hann kemur til starfa nú eftir helgina, - það getur dregizt. En hann óskar eftir því, að þau mál, sem hann varða og liggja fyrir hv. þingdeild, haldi áfram eftir sem áður, a.m.k. að svo stöddu.

Mér kemur það alveg á óvart, ef ekki hefur einhver af hinum hæstv. ráðh. tekið við hans starfi, og ef það er, þá ætti sá viðkomandi ráðherra að mæta hér í deildinni. Hitt vil ég vita, ef svo er, að um alvarleg veikindi sé að ræða, ef ríkisstj. hefur ekki skipað á meðan einhvern ráðh. í hans stað, og ef slíkt er ekki, þá finnst mér, að það sé rétt. Annars get ég gjarnan haldið þessum umr. um málið áfram. Í þeim umr., sem fram fóru fyrir nokkrum dögum hér í hv. deild, vildi hv. þm. Snæf. halda því fram, að ég hafi í umr. um málið borið allþungar sakir á samtök bænda í sambandi við þetta mál. Ég mótmæli þessu algerlega. Ég bar engar þungar sakir á bændastéttina í heild í sambandi við málið. Ég sagði eitthvað á þá leið, að til væru þeir menn, sem létu sér það til hugar koma, að eftir að þessir aðilar væru búnir að fá einokunaraðstöðu með sölu garðávaxta og einkasöluheimild með allan innflutning á slíkum vörum, væri viss hætta á því, að viðkomandi aðilar mundu takmarka þennan innflutning meira en eðlilegt væri og þá vitanlega til tjóns og óhagræðis fyrir neytendur. Þessi ummæli mín endurtek ég hér. Ég tel, að á þessu sé mikil hætta, svo framarlega sem þetta frv. verður að lögum eins og það liggur hér fyrir. Annað atriði í þessu máli er rétt að benda á, sem sjálfsagt er að menn geri sér alveg fyllilega grein fyrir, án þess þó að upp sé kveðinn nokkur dómur um réttmæti þess eða ekki. Það er þannig í hverju málí, að það er alveg sjálfsagt að skoða allar hliðar þess, bæði það, sem mælir með málinu, og hitt, sem mælir á móti því. Það má t.d. gera ráð fyrir því, að í góðum sumrum, þegar mikil uppskera er af garðávöxtum, geti komið til offramleiðslu á þessum vörutegundum. Ekki væri óhugsandi og ýmislegt bendir til þess, að sú stofnun, sem þetta frumvarp gerir ráð fyrir, þó að það sé nú allt mjög í lausu lofti, hvaða stofnun þáð er, sem við á að taka af grænmetisverzlun ríkisins, mundi. kaupa upp alla framleiðslu landsmanna, hvort sem nokkrir möguleikar væru á því, að hægt yrði að selja framleiðsluna innanlands eða ekki. Mér skilst, að áframhaldið yrði því það, að ríkissjóður yrði látinn greiða þann hluta framleiðslunnar, sem ekki væri hægt að selja, án þess að gerð yrði raunhæf tilraun til þess að koma vörunum út til neytendanna með t.d. því að selja þær á lægra verði en upphaflega hafði verið til ætlazt. Eins og nú horfir í okkar þjóðfélagi, má segja, að langmestur hluti af framleiðsluvörum okkar sé verðuppbættur með styrkjum, eins og það er kallað. Slíkt fyrirkomulag og ástand er í sjálfu sér ákaflega alvarlegt, og vitanlega þykjast allir vilja vinna á móti þessari þróun. Hins vegar er það líka vitanlegt, að þessi styrkjaleið, sem sífellt fer vaxandi og við höfum orðið mjög áþreifanlega varir við nú síðustu daga, sbr. þau lög, sem verið var að samþykkja nú fyrir skemmstu um ýmsa styrki til sjávarútvegsins og annarra fyrirtækja honum skyldra og nákominna, er bein afleiðing þeirrar óheillastefnu, sem rekin hefur verið undanfarin ár af hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar á Alþingi. Frá því verður ekki komizt að viðurkenna þetta sem staðreynd. Það er máske ekki að ásaka út af fyrir sig kartöfluframleiðendur og aðra þá, sem fást við ræktun matjurta og gróðurhúsaræktun, þó að þeir vilji feta í fótspor annarra framleiðenda og krefjast aukinna styrkja úr ríkissjóði á framleiðslu sína. Hitt er jafnsjálfsagt, að Alþ. geri sér fulla grein fyrir því, hvaða þróun þessi mál geta tekið, ef framleiðendur fá fulla og óskoraða einkasöluaðstöðu með sölu og innflutningi allrar framleiðslu garðávaxta, og það sem meira er, nokkurs konar einkasöluaðstöðu með alla gróðurhúsaframleiðslu líka. Leyfist mér að spyrja hv. frsm. landbn. deildarinnar, hv. þm. Dal.: Hafa eigendur gróðurhúsa landsins óskað eftir slíkum breytingum sem gert er ráð fyrir í þessu frv. um sölu á framleiðslu þeirra? Ef slíkar óskir hafa komið til n., þá frá hvað mörgum? Ég hef ekki orðið var við neinar slíkar óskir. Það má vel vera, að þær liggi fyrir. Ekki er þeirra getið í grg., sem liggur hér frammi og fylgir frv. Þá vil ég enn fremur leyfa mér að spyrja hv. þm. Dal., sem er frsm. þessa máls hér í hv. d., hvort borizt hafi til n. meðmæli og áskoranir frá kaupfélögum landsins og kaupmönnum um að leggja grænmetisverzlun ríkisins niður, og enn fremur, hvort þessir aðilar hafi þá sérstaklega mælt með því fyrirkomulagi, sem þetta frumvarp gerir ráð fyrir. Ég vil segja það, að ekkert væri eðlilegra en einmitt að kaupfélögin hefðu látið eitthvað til sín heyra um þetta mál. En mér er nær að halda, að þau hafi verið ótrúlega þögul um málið, og mér er nær að halda, að frá þeim hafi komið ákaflega fáar áskoranir til landbn. eða annarra aðila um, að gerð yrði breyting á því fyrirkomulagi, sem ríkt hefur um þetta mál, eða breytingar réttara sagt á sölufyrirkomulagi þessara mála, sem sé að leggja niður grænmetisverzlun ríkisins. Það eru fleiri hliðar á þessu máli en salan eingöngu, sem vert er að athuga dálítið nánar. Í e-lið 4. gr. þessa frv. er kveðið svo á, að ríkisstjórninni sé heimilt að selja fasteignir grænmetisverzlunar ríkisins til grænmetissölu landbúnaðarins, eins og þær verði, er lög þessi koma til framkvæmda. Ekki er óhugsandi, að aðrar eignir grænmetisverzlunar ríkisins verði látnar fylgja með í þessum kaupum. Má þar til dæmis benda á, að grænmetisverzlunin á tvær bifreiðar og skrifstofuáhöld. Þetta er virt samtals samkv. efnahagsreikningi á 44 þús., en fasteignirnar eru metnar á 217 þús. og nokkur hundruð krónur. Nú leyfi ég mér enn fremur að spyrja hv. frsm. landbn. um, hvort hann geti gefið nokkrar upplýsingar um það hér á Alþ., landbn. eða þeir, sem að þessu frv. standa, á hvaða verði þessar fasteignir og þessar eignir kunni að verða seldar, hvort lagt muni verða til grundvallar t.d. brunabótamat á fasteignunum eða farið eftir öðrum leiðum með sölu þessara eigna. Ég held, að það sé ekki hægt að ganga fram hjá því að ræða þessa hlið málsins. Eins og ég gat um, eru í efnahagsreikningi grænmetisverzlunar ríkisins fyrir árið 1954 taldar í eigu hennar tvær bifreiðar; bókfærðar á 20 þús., áhöld eru bókfærð á 24 þús. og fasteignir á 217200 kr. Nú er það ekki nema eðlilegt og beinlínis skylda alþingismanna, þegar slíkt mál sem þetta liggur hér fyrir, að um þetta sé spurt, og enn fremur um það, hvernig salan á þessum eignum skuli framkvæmd. Ég geri ráð fyrir því, að flm. hafi gert sér einhverja grein fyrir því, hvernig með þessi mál skuli farið. Hér er um að ræða eignir, sem þjóðin á; en ekki einstakir menn. Það ætti því að haga sölu þessara eigna á þann veg, að sem mest fengist fyrir þær, án þess þó að um neitt okur væri að ræða. Ég vil taka það alveg sérstaklega fram, að jafnvel þótt svo óheppilega kynni til að takast, að Alþ. samþykkti þessi lög, þá vil ég taka það fram, að ef um sölu yrði að ræða, þá meina ég það ekki, að hér ætti að beita neinni okurstarfsemi. Hins vegar ber vitanlega líka að vera á verði fyrir því, að þannig sé farið með eigur ríkisins, að fyrir þær fáist, ef um sölu er að ræða, viðunandi verð. Hæstv. landbrh. og frsm. landbn. hafa algerlega gengið fram hjá að minnast á þessa hlið málsins. Vonandi upplýsir frsm. málsins þetta frekar nú við umræðurnar. Þá eru enn fremur á efnahagsreikningi grænmetisverzlunar ríkisins fyrir árið 1954 taldar vörubirgðir fyrir 500707 kr. Ekki veit ég um það, hvað miklar vörubirgðir kunna að vera nú til eða verða til, ef lög þessi ná samþykki og grænmetisverzlun ríkisins verður lögð niður. Nú er það þannig, að ekkert er heldur á það minnzt í frv., hvort hinni nýju stofnun, sem enginn veit nú hver verður, ber að kaupa þar vörubirgðir, sem til kunna að vera, ef grænmetisverzlunin verður lögð niður. Því síður er á það - minnzt, fyrir hvaða verð væntanlegar vörubirgðir skuli seljast eða með hve miklum afföllum o.s.frv. Þetta er líka stórt atriði í málinu. Það er ekki að ófyrirsynju, þótt um þetta og margt fleira sé spurt í sambandi við þetta mál. Hér er verið að fara inn á mjög svo óvanalegar leiðir, þó að Framsfl. hafi í einu tilteknu máli farið inn á svipaða leið, þegar hann beitti sér hvað harðast fyrir því, að tekið væri úr eigu ríkisins eitt stærsta atvinnufyrirtæki landsins, áburðarverksmiðja ríkisins, og afhent hlutafélagi, sem frægt er orðið. Hér er sem sagi lagt til, að 20 ára gamalt ríkisfyrirtæki, sem unnið hefur sér álit í skoðun og meðvitund landsmanna, verði lagt niður og afhent til eignar og umráða mjög svo takmörkuðum hópi framleiðenda landsins, án þess að fyrir liggi nokkur knýjandi nauðsyn þar til og án þess að fyrir liggi rökstuddar óskir og kröfur frá þeim aðilum, sem mest varðar þetta mál. Það verður ekki hjá því komizt að benda á þá staðreynd, að Framsfl. hér á Alþingi á skömmina eða þá, ef menn vilja heldur kalla það svo, heiðurinn af því, að þetta mál er komið hér inn á Alþingi. Frv. er flutt af hæstv. landbrh., sem er einn af aðalforingjum þess flokks, og það hefur verið knúið áfram af framsóknarmönnum hér í d. af meiri hörku en flest önnur mál, sem flutt hafa verið hér í deildinni. Þetta er staðreynd, sem verður ekki hægt og er ekki hægt að mótmæla. Það er engu líkara en öll velferð bændastéttarinnar sé undir því komin á næstu árum a.m.k., að þetta mál nái fram að ganga. Sérstaklega er þessi framkoma framsóknarmanna athyglisverð, þegar það er haft í huga, að grænmetisverzlun ríkisins er gamalt ástfóstur Framsfl. og beinlínis stofnuð á sínum tíma fyrir atbeina Framsfl. Ég vil nú bara spyrja: Hvað hefur gerzt á þessu tímabili, frá því að grænmetisverzlunin var stofnuð og til þessa dags, sem réttlætir það, að Framsfl. skuli beita sér eins ákveðið og hann gerir í þessu máli? Hvað er það, sem hefur gerzt? Ég get ekki gert mér fyllilega grein fyrir því, en mun þó koma inn á það atriði síðar. Ég minnist þess ekki að hafa séð eða heyrt neitt frá þeim flokki um það, að leggja bæri niður grænmetisverzlun ríkisins, þar til hæstv. landbrh. flutti þetta frv. í fyrra hér í þessari deild. Ég spyr enn: Hvað er það, sem hefur gerzt í þessu máli? Hvaða öfl eru það, sem knúið hafa Framsfl. til þess að breyta afstöðu til þessa fyrirtækis, sem framsóknarmenn hafa sjálfir barizt fyrir að væri stofnað, fyrirtækis, sem þeir hafa gefið yfirlýsingu um að sé bezt stjórnaða fyrirtæki af öllum ríkisfyrirtækjum í landinu, sbr. grein í Tímanum frá 27. nóv. s.l.? Er hér um einstakt fyrirbæri að ræða, eða er það máske orðin skoðun Framsfl., að stefna beri að því að leggja niður fleiri eða færri ríkisfyrirtæki nú á næstunni? Það er full ástæða til þess, að um þetta sé spurt. Og ég veit það verða fleiri en við, sem erum á móti frv., sem koma til með að spyrja Framsfl. að þessu og það í fullri alvöru. Í útvarpsumræðum þeim, sem fram fóru hér á Alþ. fyrir skemmstu, var það upplýst af einum þm. Sjálfstfl., að til stæði að afhenda togaraeigendum fiskiðjuver ríkisins nú á næstunni. Hann taldi, að það væri eiginlega frá þessu gengið að mestu leyti. Þetta er mjög eftirtektarverð yfirlýsing. Þessari yfirlýsingu var ekki mótmælt af ræðumönnum Framsfl., síður en svo: Nú þætti mér og sjálfsagt fleiri þingmönnum mjög fróðlegt að fá að vita um það, hvort Alþfl. er samþykkur því, að þessi mjög svo verðmæta eign ríkisins skuli afhent togaraeigendum hér í Reykjavík. Manni verður á að ætla, að hér sé um einhvers konar verzlun að ræða á milli stjórnarflokkanna, þ.e.a.s. helmingastaðaskiptin frægu séu hér að koma í ljós eins og svo oft áður, þannig að Framsfl. eigi að fá að selja og ráðstafa grænmetisverzlun ríkisins til sinna gæðinga, en að Sjálfstfl. fái svo í staðinn að ráðstafa fiskiðjuveri ríkisins til togaraeigendanna hérna í Reykjavík. Mér finnst slík verzlun með fyrirtæki ríkisins vera í ágætu samræmi við hina a]gildu helmingastaðareglu stjórnarflokkanna. Hitt er svo annað mál, hvort almenningur í landinu gerir sig ánægðan með þannig lagaða verzlun með eigur ríkisins. slík helmingastaðaskipti sem ég hef hér bent á, sem maður hefur fyllstu ástæðu til að ætla að standi fyrir dyrum, gætu jafnvel verið upphaf þess, að fleiri sölur og afhendingar á fyrirtækjum ríkisins til gæðinga stjórnarflokkanna, einstaklinga og félaga, stæðu fyrir dyrum. Vitað er, að Sjálfstfl. hefur hinn mesta áhuga á því að koma í einstakra manna eigu sem flestum af þeim fyrirtækjum, sem ríkið á, enda í fullu samræmi við margyfirlýsta skoðun og stefnu flokksins. Hitt gegnir mestu furðu, að Framsfl. skuli nú vera búinn að tileinka sér þessar skoðanir, að því sem manni virðist, og beinlínis að taka inn í sína stefnuskrá, þó að kannske sé ekki búið að prenta hana, þetta atriði úr stefnuskrá Sjálfstfl. Það má alveg eins búast við því, að nú á næstunni muni þeir hv. þm. Dal. og hv. þm. Barð. flytja frv. um að leggja niður skipaútgerð ríkisins. Það mundi gleðja Sjálfstæðisfl. sérstaklega mikið og hann mundi gleðjast í hjarta sínu og foringjar hans yfir þeirri hugarfarsbreytingu, sem orðið hefði hjá framsóknarmönnum, en ég er ekki alveg viss um, að íbúarnir í dreifbýlinu úti á landi mundu vera eins ánægðir yfir slíkri verzlun. Það er vitað mál, að ríkisskip hefur gegnt þörfu hlutverki, og það hefur beinlínis verið eitt af því, sem hefur haldið uppi byggð í dreifbýlinu meðal annars. En ef Framsfl. ætlar að fallast í faðma við Sjálfstfl. með að leggja þetta fyrirtæki niður, sem ég hef fulla ástæðu til að ætla eftir þeirri framkomu, sem framsóknarmenn hafa sýnt hér í þessu máli, þá finnst mér skörin vera að færast upp í bekkinn. Áður en ég skil við þetta mál, vil ég athuga dálítið nánar þá fullyrðingu, að þetta mál sé sérhagsmunamál bændastéttarinnar í heild. Þetta eru hinar örgustu blekkingar, ekkert annað en eintómar blekkingar. Ég sýndi fram á það hér í ræðu, sem ég hélt fyrir nokkru, að meira en helmingur af öllum kartöfluframleiðendum í landinu er búsettur í kaupstöðum og kauptúnum, yfir 50%, svo að hér er ekki neitt sérhagsmunamál fyrir bændastéttina á Íslandi, enda ef maður athugar það nánar, þá sést, að aðeins nokkur hluti af sýslum landsins selur eitthvað verulegt magn af . garðávöxtum til grænmetisverzlunar ríkisins. Ég skal telja upp þá staði, sem aðallega eru viðskiptavinir grænmetisverzlunarinnar með þessar afurðir. Þessar sýslur eru Austur-Skaftafellssýsla, Vestur-Skaftafellssýsla, en þó ekki í stórum stíl, Rangárvallasýsla, Árnessýsla, Gullbringu- og Kjósarsýsla og Eyjafjarðarsýsla og vesturhluti Suður-Þingeyjarsýslu, þ.e.a.s. Eyjafjarðarmegin. Allar hinar sýslur landsins eru kaupendur að þessari vörutegund og það í mjög stórum stíl. Svo leyfir flm. sér og aðrir, sem eru með þessu máli, m.a. frsm. málsins hér í hv. d., að halda því fram, að hér sé um eitthvert slórkostlegt hagsmunamál allrar bændastéttarinnar að ræða, þegar svona augljósar staðreyndir liggja fyrir í málinu. Þetta er alveg stórfurðulag röksemdafærsla og stórfurðulegar blekkingar, sem hér eru bornar á borð. Nei, það er ekki stórt hagsmunamál allrar bændastéttarinnar, að grænmetisverzlun ríkisins skuli lögð niður, heldur þvert á móti, og að verksvið hennar verði lagt undir framleiðsluráðið, sem svo geti, að því er virðist, framselt þennan rétt til annarra aðila. Í sambandi við þá fullyrðingu, sem fram hefur komið hjá forsvarsmönnum þessa frv., að þessi skipulagsbreyting sé til stórra hagsbóta fyrir bændur landsins, má bara benda á það, sem alveg hrekur þessa fullyrðingu, að framleiðsluráð landbúnaðarins ákveður sjálft og ræður algerlega verði á kartöflum. Í framleiðsluráði sitja fulltrúar bændastéttarinnar og munu því að sjálfsögðu gæta hér eftir sem hingað til, þó að grænmetisverzlunin verði ekki lögð niður, alveg í fyllsta máta hagsmuna þeirra bænda, sem eru framleiðendur á þessu sviði. Það ber þeim að gera. Ég er því út af fyrir sig alveg sammála. Hvað er það þá, sem þessi samtök krefjast fram yfir það, sem bændur hafa áður haft og hafa enn? Á því hefur engin fullnægjandi skýring fengizt. Það er margbúið að spyrja um það, hvað það sé eiginlega, í hverju þessi breyting sé aðallega fólgin og hvað það sé, sem geri þetta mál að svona miklu hagsmunamáli, og hvað það sé, sem bændastéttin eða þessi hluti hennar eigi að geta hagnazt á þessari breytingu. Maður fær engar skýringar á því. Ég tel, að það sé beinlínis skylda þeirra hv. þm., sem eru forsvarsmenn þessa frv., að gefa betri og fullnægjandi skýringar á því, hvað það er, sem fyrir þessum mönnum vakir. Það hlýtur að vera eitthvað sérstakt. Ég álít, að hér eigi ekki að vera um neinn feluleik að ræða. Þetta er mál, sem snertir ekki síður neytendurna í landinu en þá, sem framleiða kartöflur, og ég vil segja jafnvel enn þá meira. Og við, sem erum neytendur á þessu sviði, eigum alveg skilyrðislausa kröfu á því að fá að vita, hvað er meint með þessu, hvað það er, sem á hér að ske. Ég get nú látið máli mínu lokið, en ég vil bara undirstrika það, að þetta mál er ekki neitt sérhagsmunamál bændastéttarinnar í heild, verzlun með þessa vöru, sem er á hvers manns borði a.m.k. tvisvar, ef ekki þrisvar á dag. Það er ekki alveg sama, hvernig á þeim málum er haldið. Neytendurnir í þessu landi eiga alveg fulla kröfu á því að fá að vita og það án nokkurra undanbragða, hvað hér er á ferðinni. Hvað er það, sem á að ske? Hverjar eru þær breytingar, sem á að framkvæma með þessum lögum? Það er eitthvað, sem er dulið, sem forsvarsmenn frv. vilja ekki láta koma fram í dagsljósið. Það er þetta, sem á að knýja fram, og jafnvel þó að það verði ekki knúið fram nú við þessar umræður, þá skal það koma fram, og þeir, sem koma til með að knýja það fram, verða neytendurnir í landinu sjálfir.



Herra forseti. Þegar 2. umr. þessa máls hófst, hagaði svo til, að hv. þm. Dal., frsm. meiri hl. í þessu máli, fór af landi brott eftir að hafa haldið sína framsöguræðu. Hins vegar var umr. um málið fram haldið, og ég sá í þeim umr. ástæðu til þess að gagnrýna mjög harðlega þau ummæli, sem hann hafði haft hér, og eftir að hann nú er kominn, vil ég gjarnan endurtaka þau. Ég tók sérstaklega þau ummæli, sem hv. þm. Dal. hafði svo orðrétt: „Ég get tekið það fram nú, eins og ég tók fram þegar við 1. umr. þessa máls, að það er út af fyrir sig ekki nema eðlilegt, að þeir starfsmenn, sem eru við stofnun sem grænmetisverzlun ríkisins, séu undir þessum kringumstæðum mótfallnir því, að stofnunin sé lögð niður. Slíkt mundu allir hafa gert, svo að út af fyrir sig sé ég ekki, að það sé nein brýn ástæða til að taka tillit til þess, þar sem það væri hins vegar óeðlilegt, ef starfsmenn við stofnunina æsktu þess, að hún væri lögð niður.“ Ég lýsti því yfir í umr., að ég áliti þessi ummæli í hæsta máta ómakleg og til skammar að koma fram með slík ummæli eins og þessi. Það mundi þýða sama sem að lýsa því yfir, að allt, sem kæmi frá starfsmönnum ríkisins um þær stofnanir, sem þeir veita forstöðu, væri yfirleitt ekki að marka, vegna þess að þessir menn hefðu aðeins eitt fyrir augum, þegar þeir gæfu slíkar upplýsingar, og það væru þeirra einkahagsmunir af því að vera starfsmenn þessarar stofnunar og að stofnunin héldi áfram. Ég tók það fram, að þegar forstjóri skipaútgerðar ríkisins gæfi hér langa og ýtarlega grg. í máli skipaútgerðarinnar fyrir þessari hv. deild og fyrir þinginu sjálfu og þegar forstjóri ferðaskrifstofu ríkisins gæfi svipaðar upplýsingar, þá tækju þm. mark á þessum upplýsingum og þeir gengju út frá því, að þessir starfsmenn ríkisins væru að tala þarna sem þeir menn, sem hefði verið falið það trúnaðarstarf af hálfu ríkisins og þess vegna hefðu manna bezt vit á þessu, og ég sagði, að ég hefði aldrei heyrt einu sinni af hálfu Sjálfstfl., sem hefur barizt fyrir því hér í d. og í Sþ., að t.d. skipaútgerð ríkisins væri lögð niður, að hann hafi svarað þeim skýrslum, sem starfsmenn ríkisins þannig fluttu, með því að segja, að þeir tækju ekkert mark á þessu, því að þessir menn væru bara að hugsa um sína einkahagsmuni. Ég vitti þess vegna harðlega þessi ummæli hv. þm. Dal. og áleit, að þetta sýndi, með hverjum ofstopa er reynt að koma þessu máli hér í gegn, þegar þannig er þurrkað út allt, sem sagt hefur verið, og öll rök, sem Framsfl. fram að þessu hefur reynt að skjóta undir það að viðhalda stofnun eins og skipaútgerð ríkisins eða öðrum slíkum, sem fyrst og fremst hefur byggzt á því að geta lagt fram sannanir fyrir því í skýrslum þeirra manna, sem við þessar stofnanir starfa og veita þeim forstöðu, að þetta væru mjög nytsamar stofnanir, Þess vegna er þetta ákaflega hart, og ég álít, að það væri rétt af hv. þm. Dal. að biðjast afsökunar á ummælum eins og þessum, og það væri viðkunnanlegast fyrir hann, þegar hann nú loksins hefur tækifæri til þess að taka aftur þátt í þessum umr., að láta það koma fram, að svona ummæli eftir sjálfan sig vilji hann ekki láta standa í þingtíðindunum óhögguð, til þess að hægt væri að taka þau upp í næsta skipti, þegar Sjálfstfl. væri að berjast hér fyrir afnámi skipaútgerðar ríkisins, og vitna í þau til þess að eyðileggja a.m.k. þá í augum Framsfl. ummæli þeirra manna, sem veittu þeirri stofnun forstöðu. Af því að ég hef bara athugasemdatíma nú, get ég því miður ekki farið út í að rekja fleira af því, sem nauðsynlegt hefði verið og eðlilegt hefði verið að hv. þm. Dal. svaraði hér til saka um. Það er í hæsta máta óviðfelldið, að það sé farið að haga umr. hér í þinginu þannig, að þm. verði að standa og tala um mál eins og þessi lengi, án þess að þeir menn, sem að málunum standa, fáist til að gefa upplýsingar um málin. Hæstv. landbrh. hefur verið fjarverandi allan þennan tíma, og nú í dag er það fyrst upplýst, að hann muni vera veikur. Það hefði þá kannske verið hægt fyrir einhvern annan, sem annast landbúnaðarmálin í hans veikindum, að svara hér, ekki sízt eftir að hæstv. ráðh. hafði haft önnur eins ummæli og hann hafði um frsm. minni hl., sem ég líka átaldi mjög harðlega í minni ræðu hér. En nú er hv. þm. Dal. hér staddur, og nú er vonandi, að hann svari til saka í þessu máli, sem hefur verið á hann deilt, og segi til um það, sem að honum snýr, bæði persónulega í þessu máli og ég nú þegar hef tekið fram, og enn fremur vil ég segja honum það, að hér er búið að draga fram alveg samlíkinguna á milli grænmetisverzlunar ríkisins og skipaútgerðar ríkisins og ferðaskrifstofu ríkisins, og sem aðalfulltrúa Framsfl. í þessum umr. vildi ég leyfa mér að spyrja hann að því, hvort það sé meiningin næst að leggja þær stofnanir niður eða hvort Framsfl. ætlast til þess með því að knýja þetta mál fram, að við hinir gerum þá ráðstafanir til þess, að þessar stofnanir verði lagðar niður líka. Mér sýnist, að það, sem nú er að ganga fyrir sig hér, sé það, að þeir tveir flokkar, sem enn þá lafa saman við völd, hafi komið sér saman um að ræna nú ríkið duglega, áður en þeir sleppa völdunum eða áður en þeir leggja til kosninga; það sé svona eins og ef þjófar brjótast inn og skipta milli sín, hverju þeir skuli stinga í vasann. Eins virðist þetta vera á milli hv. stjórnarflokka nú. Við heyrum sagt, að nú eigi að fara að selja fiskiðjuver ríkisins. Ég veit ekki, hvort það á einu sinni að leggja það hér fyrir Álþingi áður. Við vitum, hvernig verið er að reyna að stela áburðarverksmiðjunni af ríkinu og hvernig mál, sem flutt er þing eftir þing til þess að gera út um það mál, fæst ekki tekið fyrir hér í þessari hv. deild, vegna þess að meiri hl. fjhn. liggur á því að afgreiða málið, og nú er verið að reyna að knýja þetta fram, að afnema grænmetisverzlun ríkisins og setja þá verzlun undir stjórn og koma henni í eign eins aðilans, sem hefur með grænmetisframleiðsluna í landinu að gera. Það væri þess vegna vel, ef hv. þm. Dal. gæfi okkur upplýsingar um, hvaða stefna þetta er, sem hér sé verið að taka upp. Þá vil ég enn fremur segja honum frá því, að það hafa ekki fengizt enn sem komið er neinar skýringar á því, hvað raunverulega 5. gr. í þessum lögum beri með sér. Í þeirri grein er gert ráð fyrir, að leyfilegt sé að setja verðmiðunargjald á bæði matjurtir og egg, m.ö.o., að framleiðsluráði landbúnaðarins sé gefin heimild til að leggja svo og svo mikinn skatt á þær kartöfiur, sem það fær til umráða, og ef að vanda lætur, þá yrði nú kannske farið að seilast jafnvel lengra seinna meir og leggja það á allar kartöflur, sem ræktaðar væru, og með þessu móti ætti, eftir því sem d-liðurinn í þeirri grein ber með sér, að jafna verðið á milli söluvara annars vegar og vinnslu- eða fóðurvara hins vegar. Okkur sýnist, að þetta mundi m.ö.o. þýða það, að allar þær kartöflur, sem bændur t.d. færu að gefa sem fóður, ættu þá að fara að verðbætast, ef framleiðsluráði landbúnaðarins fyndist það rétt, með því að kartöflurnar, sem neytendur í bæjunum fengju til neyzlu, ættu gegnum grænmetisverzlun landbúnaðarins að hækka að sama skapi. Þetta er samsvarandi kerfi og núna er notað viðvíkjandi mjólkinni, að það, sem vinnslumjólkin gefur minna af sér en það, sem neyzlumjólkin, sem seld er mjólkurkaupendum í bæjunum, gefur af sér, þá er lagt nokkurs konar verðmiðiunargjald á neyzlumjólkina til þess að verðbæta þannig þá mjólk, sem unnið er úr. Ég er hræddur um, að það geti orðið nokkuð dýrt spaug, ef það ætti að fara út í eitthvað svipað með kartöflurnar, þ.e. þessi mál, sem snerta ekki aðeins bændur og þann meiri hluta kartöfluframleiðenda í landinu, heldur líka neytendur í landinu og geta snert stórkostlega vísitöluna, því að þetta er náttúrlega eitt af þeim atriðum, sem koma mjög mikið inn í hana. Ég er hræddur um, að það hefði einhvern tíma þótt sjálfsagt, að menn hefðu fengið betri upplýsingar um þessi mál en núna liggja fyrir okkur. Yfirleitt hefur það ekki fengizt, að þeir menn, sem standa að þessum málum, gæfu þær upplýsingar, sem óskað hefur verið eftir, hvorki í sambandi við almenna stefnu um þessi mál né í sambandi við einstakar greinar þessara laga. Hins vegar hefur verið í þeim tveimur ræðum, sem haldnar hafa verið við þessa 2. umr., annars vegar af hálfu hv. þm. Dal. og hins vegar af hálfu hæstv. landbrh., því meira um fúkyrði eða að afgreiða þetta mál eins og sá, sem hefði valdið til þess að koma þessu í gegn, en þyrfti ekki að vera að beita neinum rökum. Það má vera, að stjórnarflokkarnir þykist þess umkomnir að afgreiða mál hér í þinginu enn þá án þess að ræða þau, án þess að beita rökum í þeim, án þess að gefa upplýsingar í þeim, afgreiða þau alveg á einræðislegan hátt. En það er ekki að vita, að það verði, þegar til lengdar lætur, heppilegasta afgreiðslan á slíkum málum, og ég vil benda hv. þm. Dal. á það, að þó að hann geti máske ásamt sinum samstarfsmönnum úr Sjálfstfl. knúið mál eins og þetta fram hérna í þinginu með offorsi, þá getur orðið skammgóður vermir að því fyrir Framsfl. að beita slíkum aðferðum. Ég er hræddur um, að það fari margt fleira að fara á eftír, ef það á að fara að hafa þann hátt á að taka úr eigu ríkisins og henda í eigu einkaaðila hverri ríkisstofnuninni á fætur annarri, sumpart ef það er af tilviljun þannig, að það ein lög um málið, þá fæst það ekki gert nema með lögum, eins óg nú er verið að reyna að gera með þetta, en sumpart án þess að samþykkja nokkur lög um það, eins og mér virðist vera meiningin með fiskiðjuver ríkisins, af því að það eru ekki til lög um það; og eins og hann veit að Sjálfstfl. hefur verið að reyna viðvíkjandi skipaútgerð ríkisins. Ég er hræddur um, að það fari ekki að standa mikið eftir af þeirri róttæku löggjöf, sem Framsfl. óg Alþfl. settu á því tímabili, sem þeir öðru hverju tala nú mest um, sínu vinstristjórnartímabili 1934–37, þegar einmitt lögin um grænmetisverzlun ríkisins voru sett og lögin um ferðaskrifstofuna, þegar nú á að fara að höggva þessi fyrirtæki niður hvert á fætur öðru. Núna höfum við verið að upplifa það hér í þessari deild í sambandi við almannatryggingarnár, að heilsugæzlukaflinn þar í hefur verið afnuminn, og við sjáum, að því meira sem talað er um samstarf á milli Framsfl. og Alþfl., því meira virðist gert að því hérna í þinginu að afnema álla þá löggjöf, alla þá endurbótalöggjöf, sem þessir flokkar höfðu sett, á meðan þeir töldu sig báðir vinstri flokka. Það væri þess vegna gaman að heyra frá hálfu málsmetandi manna í Framsfl., eins og hv. þm. Dal., hvort þetta sé það, sem eigi að taka upp, þessa sérstöku vinstri samvinnu þessara tveggja flokka um að rýja þannig ríkið að hverju fyrirtækinu á fætur öðru og henda því í einstaklingseigu eða einstakra manna eign. Ég vona, að þm. Dal., þegar hann nú loksins er mættur, gefi nú svör við þessum spurningum, sem til hans hefur verið beint, og noti það tækifæri, sem hann hefur, til þess annáðhvort að bera af sér þær sakir, sem ég hef hér nú aftur, svo að hann hefur hlýtt á, borið á hann, og biðjast afsökunar á því að hafa farið þeim ummælum um forstöðumenn ríkisstofnana, sem hann þarná gerði, og reynt með því að eyðileggja allt allt allra slíkra starfsmanna ríkisins framvegis og gera að engu slíkar skýrslur þeirra, sem Framsfl. þó fram að þessu hefur sérstaklega byggt á, þegar hann hefur verið á þeim buxunum að vernda fyrirtæki ríkisins frá því, að þau séu lögð niður, öfugt við það, sem hann nú miðar að, þegar hann reynir að ræná þeim af ríkinu og fá þau í eigu einstakra aðila.