Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta? 

Virðulegur forseti. Í gær birtust fréttir af tillögu nýrrar stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna um skilmála og úthlutunarreglur nú á hausti til að mæta hagræðingarkröfu ríkisstjórnarinnar sem þessa dagana stefnir að því að draga verulega saman tekjur ríkissjóðs. Lánasjóður íslenskra námsmanna þarf væntanlega að mæta 1,5% niðurskurði á næsta fjárlagaári ef áætlanir ríkisstjórnarinnar ná fram að ganga. Nú hefur nýskipaður stjórnarformaður LÍN staðfest að gerð verði krafa um að námsárangur verði 75% í stað 60% og að stjórn LÍN, sem er okkur til upprifjunar öll skipuð sjálfstæðismönnum, hafi ákveðið breytingar á úthlutunarreglum á þeim grunni. Niðurskurður af þessu tagi kemur helst niður á þeim sem ekki eru í fullu námi, t.d. barnafólki og námsmönnum sem vinna meðfram skóla. Ef til stendur að ákveða breytingar á úthlutunarreglum fyrir skólaárið 2013–2014 verður það að teljast afar skammur fyrirvari, nú þegar innan við tveir mánuðir eru þar til skólaárið hefst. Má segja að þá sé komið illilega aftan að námsmönnum. Í því samhengi er rétt að nefna að umboðsmaður Alþingis hefur þegar beint þeim tilmælum til mennta- og menningarmálaráðherra og LÍN að tryggja námsmönnum fullnægjandi ráðrúm til að bregðast við breytingum á úthlutunarreglum. Í frumvarpi Katrínar Jakobsdóttur, fyrrverandi mennta- og menningarmálaráðherra, um LÍN er brugðist við þessum athugasemdum umboðsmanns þar sem segir að úthlutunarreglur skuli lagðar fram til kynningar eigi síðar en 1. febrúar ár hvert og staðfestar af ráðherra. Í athugasemdum segir að breytingar á úthlutunarreglum þurfi að kynna fyrir fram með skýrum og glöggum hætti og nægilegum fyrirvara þannig að þeir aðilar sem málið snertir hafi ráðrúm til að gera viðeigandi ráðstafanir og bregðast við breyttri framkvæmd. Ástæða er til, að mínu mati, að hafa verulegar áhyggjur af þeim áformum sem virðast liggja í loftinu varðandi LÍN af hálfu ráðherrans. Vill ekki mennta- og menningarmálaráðherra viðhafa vandaða stjórnsýslu? Hvers eiga námsmenn að vænta, frekari niðurskurðartillagna 

Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni greinaskrif undanfarna daga. Í grein hæstv. forsætisráðherra í gær í Morgunblaðinu gerir hann að umtalsefni loftárásir stjórnarandstöðunnar og talar um fyrsta mánuð í loftárásum.  Í dag tekur ritstjóri Morgunblaðsins í leiðara upp orð hæstv. forsætisráðherra og leggur sérstaka áherslu á hlutverk RÚV í þessum loftárásum. Það sem ég vil gera er að setja þetta í samhengi við tillögur hæstv. menntamálaráðherra um breytingar á skipan stjórnar RÚV. Mér finnst erfitt að lesa greinar hæstv. forsætisráðherra og ritstjóra Morgunblaðsins öðruvísi en sem nánast berar hótanir í garð fjölmiðla og þá ríkisfjölmiðilsins sérstaklega. Það sem er í gangi að mínu viti núna er áhlaup á RÚV úr mörgum áttum, áhlaup sem ég held að við ættum að hafa allverulegar áhyggjur af.

Forseti. Nú fer að líða að lokum þessa mánaðar og samkvæmt einlægum vilja forseta þingsins og margra þingmanna viljum við endilega klára þetta þing fyrir mánaðamót, enda átti það ekki að verða eins og fyrsta sumarþingið sem ég tók þátt í fyrir fjórum árum þegar mikil átök voru um bæði aðild að Evrópusambandinu og Icesave. Það þing stóð lengi. Nú eru mörg átakamál komin inn á þetta þing og einsýnt að það muni dragast nema þingið taki ákvörðun um að forgangsraða. Það erum við sem ráðum. Eigum við að bíða eftir því að foringjarnir eða formennirnir taki ákvörðun eða ætlum við að taka ákvörðun um það hvaða mál er brýnast að klára á þessu sumarþingi? Það kemur alltaf þing eftir þetta þing, ekki satt? Mig langar því að skora á samþingmenn mína, sem margir hverjir vilja að þingið hafi meira vægi og meiri völd en sé ekki einungis einhvers konar stimpilstofnun fyrir framkvæmdarvaldið, að sýna í verki að við höfum þetta vald. Það þarf að skoða hvaða mál er hægt að klára og hvaða mál er ekki hægt að klára. Veiðigjaldið er til dæmis vanbúið og þarf annaðhvort að fara fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu eða það þarf að finna einhverja lausn á því. Það hlýtur að vera eitt af forgangsmálunum að tryggja að veiðigjaldsmálið svokallaða fari í farsælan farveg. Hagstofumálið svokallaða er einnig vanbúið og ætti að taka samstundis út af dagskrá þingsins.

Virðulegur forseti. Allt frá þeim degi sem hægri stjórnin var kynnt til leiks upp úr miðjum maí hafa formenn flokkanna tveggja lagt mjög ríka áherslu á fjármál ríkisins og efnahagsmál. Þeir hafa dregið upp afar dökka mynd af efnahagsmálunum hér á landi og þóst hafa miklar áhyggjur af þeim. Og það er rétt að hafa áhyggjur af fjármálum ríkisins eftir þær hremmingar sem við urðum fyrir fyrir ekki mörgum árum. Því hefði mátt ætla að ríkisstjórnarflokkarnir kæmu inn með mál um ríkisfjármálin sem væri ætlað að bæta fjárhagsstöðu ríkisins og styrkja efnahagsáætlunina. Því er öðru nær. Öll mál sem hingað koma inn, hvert einasta mál, er til að auka á útgjöld ríkisins. Við getum nefnt veiðigjöldin, virðisaukaskattinn, mál sem verður rætt hér síðar í dag og fleiri auk þess sem formaður fjárlaganefndar lýsti hér yfir í gær að 12–13 milljarðar yrðu settir strax í rekstur  Samanlagt auka þau mál sem hingað hafa komið af hálfu ríkisstjórnarinnar halla ríkissjóðs um 33–35 milljarða kr. Það er að meðaltali 1 milljarður á dag sem stjórnarflokkarnir eru að auka halla ríkissjóðs. Enn er ekki komin ein einasta tillaga um það hvernig á að mæta þeim halla, ekki ein tillaga. Viðbrögð stjórnarflokkanna og formanna þeirra við þeim vanda sem blasir við í efnahagsmálum hafa ekki verið þau að bregðast við heldur að framleiða óvissu. „Að framleiða óvissu“ er yfirskrift ritstjórnargreinar Fréttablaðsins í dag sem fjallar nákvæmlega um þetta mál. Það er það sem ríkisstjórnarflokkarnir eru að gera. 1 milljarður á dag í aukinn halla á ríkissjóð.

Virðulegi forseti. Það var gaman að hlusta á hv. þm. Björn Val Gíslason tjá sig um skoðanir og stefnu ríkisstjórnarinnar. Hér voru til umræðu í gær, undir dagskrárliðnum sérstök umræða, málefni Landspítalans þar sem bæði Vinstri grænir og Samfylkingin vilja ólm fara í að byggja nýjan landspítala fyrir upphæð á bilinu 70–80 milljarðar. Okkar tölur eru litlar í samanburði við það. Hins vegar hef ég verið talsmaður þess síðan ég settist á Alþingi að hér fari fram vönduð lagasetning, virðulegi forseti, að hér verði vandað svo til verka við lagasetningu að ekki þurfi að koma til dómsmála eftir að Alþingi setur lög. Því miður hefur þetta farið alveg úr böndunum á nýliðnu kjörtímabili og hafa aldrei fleiri óvissumál verið leyst fyrir dómstólum. Nú síðast gerðist það fyrir tveimur, þremur mánuðum að fyrirtækið Drómi ætlaði að sækja sér bætur til ríkisins vegna þess að hin svokölluðu Árna Páls-lög fóru í gegnum þingið sem voru brot gegn stjórnarskránni því að í þeim fólst afturvirkni á lagaákvæðum sem þar var að finna. Ég hef verið baráttumaður fyrir því að frumvörp sem koma fyrir þingið fái faglega umfjöllun og standist stjórnarskrá. Svo er nú komið í ljós að fjármálaráðuneytið hafnaði þessari beiðni um skaðabætur upp á 1.600 milljónir sem Drómi fór fram á og þá ætlar Drómi að sækja þetta fé til þeirra lántakenda sem eiga lán hjá þessu fyrirtæki. Þarna er skýrt dæmi um það að alþingismenn sem samþykktu lögin hafa bundið ríkið í skaðabótaskyldu vegna þess að lögin stóðust ekki stjórnarskrá. Þess vegna er Drómi að beina sínum kröfum í ranga átt. Að mínu mati er ríkið skaðabótaskylt, miðað við lagatúlkun. Þess vegna er þetta mál allt saman mjög undarlegt.

Hæstv. forseti. Mig langar til að nefna það hér undir liðnum um störf þingsins hvað þær hafa glatt mitt litla hjarta þær fréttir sem berast af fundum okkar æðstu manna með kollegum sínum á meginlandi Evrópu. Hvar sem þeir drepa niður fæti er þeim tekið með kostum og kynjum og leggja forustumenn frændþjóða okkar á það ríka áherslu hversu mikið þeir meta samstarf þjóðanna. Það hefur ekki síst vakið athygli mína hversu einhuga þeir eru um að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. Mig langar til að vitna í nokkra þeirra hérna, með leyfi forseta: „Ísland er sterkt lýðveldi og náskylt Danmörku og því hefur það alltaf verið ósk Danmerkur að Ísland gangi í ESB,“ sagði Helle Thorning-Schmidt, forsætisráðherra Danmerkur, á fundi með  Joachim Gauck, forseti Þýskalands, sagði í borðræðu sem hann flutti í tilefni opinbers hátíðarkvöldverðar til heiðurs forseta vorum og konu hans í gærkvöldi: „Umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu er enn ein athyglisverð niðurstaða kreppunnar. Þér vitið að Þýskaland hefur alveg frá upphafi stutt aðild Íslands að ESB af fullum þunga. Sambandsþingið undirstrikaði þetta með þingsályktun sinni. En auðvitað vitum við líka að Íslendingar eru klofnir í afstöðu sinni til aðildar að ESB og að fram undan er að taka ákvörðun um framhald viðræðnanna. Kvöldið í kvöld má ekki líða án þess að ég segi eftirfarandi við yður: Það væri okkur mikil ánægja að geta boðið Ísland velkomið sem hluta af Evrópusambandinu.“ Stefan Füle, stækkunarstjóri Evrópusambandsins, sagði á fundi með hæstv. utanríkisráðherra á dögunum að ESB væri enn einhuga um að ljúka ferlinu. Afstaða sambandsins hafi verið ljós allan tímann og það hafi ekki aðeins viljann til þess heldur getuna til þess að ljúka þessu ferli. Virðulegi forseti. Þessi ummæli áhrifamanna í Evrópusambandinu eru í algjörri andstöðu við það sem hæstv. forseti vor sagði í ræðu sinni hér á þingsetningardaginn. Það væri fróðlegt að vita hvaða evrópsku áhrifamenn það voru sem sannfærðu hæstv. forseta vorn um að ESB hefði hvorki viljann né getuna til að ljúka þessu mikla hagsmunamáli fyrir framtíð Íslands.

Virðulegi forseti. Með þeim blaðamannafundi sem forsvarsmenn hægri stjórnarinnar héldu um ríkisfjármál fyrir hálfum mánuði gáfu þeir almenningi skilaboð um að ástandið í ríkisfjármálum væri það alvarlegt að þrengja þyrfti að almannaþjónustunni. Það voru þau skilaboð sem almenningur fékk og skapaði ákveðna óvissu hjá fólki. Síðan koma aðgerðir hægri stjórnarinnar sem eru á þá leið að gefa útlendingum afslátt af neysluskatti og útgerðarmönnum afslátt af veiðigjaldi. Og þar með er skapað enn meira gat í ríkisfjármálum og almenningur óttast að nú þurfi að skera enn frekar niður í almannaþjónustunni vegna þess að áhersla hægri stjórnarinnar sé á útlendinga og útgerðarmenn en ekki heimilin og fólkið í landinu. Ég hef áhyggjur af því, virðulegi forseti, að nú séu menn bara komnir í gamla gírinn  „Á undanförnum tveimur áratugum hefur Ríkisendurskoðun ítrekað bent á ýmsa misbresti á framkvæmd fjárlaga, virðingarleysi fyrir bindandi fyrirmælum þeirra og almennt agaleysi í rekstri fjölmargra stofnana.“ Ríkisendurskoðun bendir síðan á í skýrslu sinni um framkvæmd fjárlaga árið 2011 að svo virðist að agi í ríkisfjármálum hafi verið haldinn og horfi til betri vegar þar sem að á árunum 2003–2007 hafi fjárlögin farið fram úr um 6% en á árunum 

Virðulegi forseti. Í ljósi frétta sem við fáum núna af því hvernig Drómi fer fram gegn lántakendum sínum langar mig að eiga hér stuttlega orðastað við formann efnahags- og viðskiptanefndar. Það sem er að gerast núna er að Drómi, eins og fram kom áðan, er að fara í lántakendur sína með afturvirkar kröfur um auknar greiðslur frá þeim. Þann 8. mars sl. hafnaði fjármálaráðuneytið, sem ég sat þá í, bótakröfu Dróma og sá engan grundvöll til að verða við henni á þeim tíma. Þannig svaraði fjármálaráðuneytið 8. mars sl. Í staðinn fyrir að fara eðlilega leið og gera kröfur á ríkið í gegnum dómstóla kemur þessi aðili núna fram við lántakendur með svo ósvífnum hætti að ég tel að Alþingi verði að grípa þar inn í. Þess vegna vil ég spyrja hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar hvort menn hafi einhverjar hugmyndir uppi á borðum um það hvernig hægt sé að grípa til varna fyrir þá lántakendur sem þessi aðili fer nú svona harkalega í, og hvernig við á þinginu getum staðið að því að verja þessa aðila. Fráfarandi ríkisstjórn lagði mikið á sig til að verja lántakendur í landinu fyrir kröfuhöfum sem gengu hart fram. Menn hafa gengið ólíkt fram og þessi aðili með sérlega ósvífnum hætti. Mér þykir ansi hart að heyra frá formanni fjárlaganefndar og býsna alvarlegt ef hv. þm. Vigdís Hauksdóttir ætlar nú þegar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar að lúta í gras, gefast upp og taka ábyrgðina á ríkið. 

Ég bið hv. þingmenn um að virða tímamörk umræðunnar.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og að vekja máls á þessu hrikalega máli sem ég hef bara verið að lesa um í blöðunum eins og aðrir landsmenn og er kannski ekki kominn nægilega vel inn í. Ég hef haft spurnir af því og veit að hæstv. velferðarráðherra hyggst boða til fundar til að ræða þetta tiltekna mál með umboðsmanni skuldara, Fjármálaeftirlitinu og talsmanni neytenda. Það kemur vel til greina að efnahags- og viðskiptanefnd taki sérstakan fund um málið til að átta sig á því hvað, ef þá nokkuð, þingið getur gert í málinu.

Herra forseti. Í gær fór fram umræða um framkvæmd fjárlaga. Þar hafði ég eftir hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að hann hefði greitt 33 milljarða vegna Íbúðalánasjóðs án heimilda. Það hafði ég eftir honum úr ræðu á mánudaginn þar sem hann sagði, með leyfi herra forseta: „Þegar þarf að afskrifa á einu bretti 33 milljarða sem settir eru inn í Íbúðalánasjóð, auðvitað kemur það svona út í ríkisreikningnum. Það voru engar fjárheimildir fyrir því að Íbúðalánasjóður væri að fara á hausinn en það varð að bjarga honum. Og svo framvegis.“ Þetta sagði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon en þetta er rangt því það er fjárheimild og var fjárheimild fyrir að greiða út Íbúðalánasjóð og bæði ég og hv. þingmaður höfðum gleymt því. En málið var ekki þetta. Málið var að á undanförnum þremur árum sem vitað er um, árin 2009, 2010 og 2011, fór ríkissjóður 101 milljarð umfram fjárheimildir, þ.e. ríkisreikningur var 101 milljarði hærri en fjárlög og fjáraukalög. Það var þetta sem ég kom inn á og ég vitnaði til 41. gr. stjórnarskrárinnar sem segir, með leyfi herra forseta: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Samt voru greiddir út 10 milljarðar 2009, 42,2 milljarðar 2010 og 48,7 milljarðar árið 2011 umfram fjárlög og fjáraukalög samkvæmt ríkisreikningi. Við munum sjá hvernig þetta kemur út fyrir 2012. Það liggur ekki fyrir. Hvað þýðir það að vera kominn með jafnan halla ríkissjóðs þegar menn fara svo bara ekkert eftir því? Hvað þýðir það? Í mínum huga þýðir það ekki neitt. Menn verða að sýna miklu meiri aga í framkvæmd fjárlaga og fara að fjárlögum og fjáraukalögum. Ef þeir þurfa heimild eiga þeir að setja ný fjáraukalög þá þegar.

Virðulegur forseti. Hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra Katrín Júlíusdóttir kemur hér og ræðir Dróma. Við sátum hér saman á síðasta kjörtímabili. Þá fór hér upp næstum því vikulega hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson og spurði æðimarga ráðherra um Dróma, framferði Dróma og hvað þáverandi ríkisstjórn hygðist gera til að koma í veg fyrir að fyrirtækið Drómi, þ.e. slitastjórnin sem gætti hagsmuna Frjálsa fjárfestingarbankans og Spron, gengi fram eins og hún gerði allt frá því hún var sett á laggirnar, allt síðasta kjörtímabil. Hæstv. þáverandi forsætisráðherra lofaði í nóvember að koma með svör í desember. Sú ríkisstjórn fór frá í apríl, þá höfðu engin svör borist. Svo kemur hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra hér og skammast út í Dróma, sem er hárrétt að gera. Ráðherra sem var í forsvari í síðustu ríkisstjórn sem gerði akkúrat ekki neitt.  Forseti vor. Þetta er með ólíkindum.

Virðulegi forseti. Erlendir gjaldmiðlar ætla lengi að verða tilefni þrætu í þessum sal og annars staðar í þjóðfélaginu. Nú berast fréttir af því að Drómi ætli að krefja nokkra skuldara um skuld sem Drómi telur sig eiga. Hér hafa nokkrir tekið til máls um þetta atriði. Það er rétt að rifja upp forsöguna. Þessi krafa Dróma kemur til vegna lagasetningar á árinu 2010  Þar liggur vandi Dróma. Ég tel ekkert óeðlilegt í sjálfu sér að Drómi sem kröfuhafi, eigandi mögulega útistandandi skuld einhvers staðar, leiti réttar síns. Við skulum hafa í huga að þótt hér hafi orðið hrun þá hrundi ekki réttarkerfið eða réttvísin. Höldum henni til haga. Hitt er annað mál hvaða leið Drómi eigi að fara eða ekki, á hvern hann sækir til að byrja með. Hann þarf að sanna tjón sitt og sýna það með einhverjum hætti áður en hann sækir það mögulega til þess sem ber ábyrgð á tjóninu. Virðulegi forseti. Undir liðnum um störf þingsins tel ég af þessu tilefni rétt að ítreka að þegar menn ráðast í sértækar aðgerðir til þess að leiðrétta stöðu einstakra skuldara eða almennings í heild þá hafi menn jafnræði í huga, hafi grundvallarreglur réttarríkisins í heiðri svo að svona mál komi ekki upp og vindi ekki upp á sig ár eftir ár.

Virðulegur forseti. Það er hárrétt sem kom fram hjá hv. þm. Pétri Blöndal áðan um fjárlagagerð og vandaða lagasetningu og að fylgja beri fjárlögum. Það er algjörlega hárrétt. Það hefði betur verið þannig meðan menn höfðu hér úr nógu að spila eða töldu sig hafa úr nógum fjármunum að spila, að þeir hefðu haldið fjárlög, en það gerðu þeir ekki. Síðustu þrjú árin fyrir hrun fóru menn 75 milljarða fram úr fjárlögum, ekki vegna þess að neyðin knúði þá til þess, ekki vegna utanaðkomandi aðgerða, ekki vegna þess að það varð hrun. Nei, menn bara gerðu það. 75 milljarða fram úr fjárlögum. Ég veit að hv. þingmaður þekkir þetta mjög vel. Þannig á að setja lög, setja vönduð lög sem standast fjárlög. Það höfum við nálgast á undanförnum árum og erum nú að nálgast það sem gerist í öðrum löndum, þ.e. varðandi frávik sem alltaf verða í fjárlögum á undirliggjandi rekstri ríkisins. Það sem hv. þingmaður er að bera saman, fjárlög annars vegar og ríkisreikning hins vegar, þá er hann m.a. að taka inn í þessi einskiptisföll - vonandi - eins og Íbúðalánasjóð, Seðlabankann, Sparisjóð Keflavíkur og fleiri sem lenda inni í vegna hrunsins, eru bein afleiðing hrunsins, en verða vonandi ekki árlegur viðburður, þ.e. verður ekki hluti af rekstri ríkisins. Það er ekki réttlætanlegur samanburður heldur hvernig okkur tekst að reka ríkið miðað við þær tekjur sem við höfum. Það sem ég benti á áðan var að þau frumvörp sem hafa komið inn í þingið á þessu sumarþingi frá ríkisstjórninni auka rekstrarhallann. Það er ekki gripið til aðgerða til að dekka þann kostnað sem frumvörpin fela í sér, þ.e. með minni tekjum og auknum útgjöldum upp á nærri 35 milljarða á fyrstu dögum ríkisstjórnarinnar, 1 milljarð á dag. Við hv. þm. Pétur Blöndal eigum sameiginlegt áhugamál, þ.e. ríkissjóð, og það ber að hafa áhyggjur af því þegar svona frumvörp koma inn.

Virðulegi forseti. Ekki eru nema tveir mánuðir frá kosningum og Samfylkingin hefur þegar hafist handa við að endurskrifa söguna. Það var með ólíkindum að hlusta á hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur, sem var starfandi fjármálaráðherra á síðasta kjörtímabili, tala um að ég sem formaður fjárlaganefndar lúti í gras fyrir fjármálafyrirtæki sem starfar hér á landi. Ég var að benda á að þingmenn baka ríkinu skaðabótaábyrgð sé lagasetning ekki nógu vönduð og lög sett í þinginu sem fara gegn stjórnarskrá. Það var það sem gerðist með Árna Páls-lögin þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir um að þau lög, sem sett voru undir stjórn hv. þm. Árna Páls Árnasonar og Samfylkingarinnar, færu gegn stjórnarskrá. Samt voru þau keyrð í gegnum þingið. Á þeim lögum ber Samfylkingin fulla ábyrgð. Það sem ég fór inn á í fyrri ræðu minni var einfaldlega þetta: Drómi er með skuld sem fyrirtækið telur að það eigi eftir að innheimta upp á 1.600 millj. Ég er að benda á að þetta er fyrirtæki sem þarf ekki að vernda vörumerki sitt vegna þess að það er í slitameðferð. Þess vegna getur fyrirtækið gengið svo hart fram en það telur sig líklega vera að starfa á jafnréttisgrundvelli miðað við önnur fjármálafyrirtæki. Það sem ég benti á var þetta: Ég er þingmaður til að verja hagsmuni íslensku þjóðarinnar og þeirra þegna sem búa hér. Þess vegna benti ég á að það væri algerlega óásættanlegt að Drómi færi í mál við einstaklinga sem fyrirtækið telur sig eiga kröfu á. Nærtækast er fyrir fyrirtækið að fara í málsókn gegn ríkinu vegna þess að krafa fyrirtækisins á hendur einstaklingum gengur út á það að Árna Páls-lögin fóru gegn stjórnarskrá og líklega er ríkið skaðabótaskylt.

Virðulegi forseti. Ég ætla hvorki að hrópa á aðra þingmenn né taka við hrópum frá þeim. Ég kem hér upp til að ræða þessa alvarlegu stöðu. Við slógumst við þessa aðila allt síðasta kjörtímabil. Við gerðum það sem við gátum. Við reyndum að koma með lagasetningu til að verja ákveðna hópa. Núna er staðan þannig að menn eru í þremur mismunandi hópum með gengislán sín eftir því hvernig gengislánadómar féllu. Þetta er eitthvað sem við verðum að halda áfram að vinna með. Menn hafa sótt sínar kröfur, sínar ýtrustu kröfur eins og þetta fyrirtæki Drómi allt síðasta kjörtímabil og augljóslega ætla þeir að halda því áfram, virðulegi forseti.  Og hvað? Af því að ég sat í síðustu ríkisstjórn sem náði ekki að klára þetta mál? Það er rétt.  Virðulegi forseti. Það er einfaldlega það sem við erum að ræða. 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, og lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, með síðari breytingum. Frá falli bankanna 2008 hafa langflestar breytingar sem gerðar hafa verið á lífeyristryggingakerfi almannatrygginga miðað að því að ná fram sparnaði í útgjöldum ríkissjóðs. Flestar þeirra breytinga sem gerðar voru á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra leiddu til umtalsverðra skerðinga á kjörum aldraðra og öryrkja. Þessar breytingar, sem aðallega voru innleiddar með lögum í júlí 2009, fólust meðal annars í því að fjármagnstekjur voru látnar skerða að fullu greiðslur almannatrygginga í stað 50% skerðingar áður. Frítekjumark ellilífeyrisþega vegna atvinnutekna var lækkað umtalsvert. Lífeyrissjóðstekjur voru í fyrsta skipti teknar inn í útreikning við ákvörðun grunnlífeyris og skerðingarhlutfall tekjutrygginga var hækkað verulega. Í stefnuyfirlýsingu Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks kemur fram að afturkalla skuli skerðingar á frítekjumörkum og er fyrsta skrefið að því markmiði núverandi ríkisstjórnar tekið í frumvarpi þessu. Reyndar er hér gengið enn lengra og er það gert í ljósi þess að aldraðir og öryrkjar hafa beðið allt of lengi eftir leiðréttingu á kjörum sínum. Þykir rétt að nú, fjórum árum eftir að breytingarnar dundu yfir þessa hópa, verði hafist handa við að draga þær til baka og er það reyndar löngu tímabært að mínu mati. Þær breytingar sem kveðið er á um í frumvarpi þessu fela í sér hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega og afnám skerðingar grunnlífeyris vegna lífeyrissjóðstekna. Hvað heimilismenn á dvalarheimilum og hjúkrunarheimilum varðar eru lagðar til sömu breytingar og hjá lífeyrisþegum að því er snertir hækkun frítekjumarks á atvinnutekjur. Einnig eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á gildandi ákvæðum um réttindi borgaranna og skyldur þeirra í samskiptum við stjórnvöld og þá eru eftirlitsheimildir Tryggingastofnunar auknar í því skyni að tryggja réttar greiðslur og koma í veg fyrir bótasvik. Virðulegi forseti. Ég mun nú skýra nánar efnislega frá þeim breytingum sem felast í frumvarpinu en eins og ég sagði áðan þá miða þær fyrst og fremst að því að bæta á ný kjör aldraðra og öryrkja á Íslandi. Í fyrsta lagi er í frumvarpinu gert ráð fyrir að við útreikning á fjárhæð tekjutryggingar verði frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega hækkað úr 480 þús. kr. á ári í 1.315.200 kr. á ári. Það samsvarar hækkun frítekjumarksins úr 40 þús. kr. á mánuði í tæpar 110 þús. kr. á mánuði. Frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega tóku gildi 1. janúar 2007 og nam þá 300 þús. kr. á ári eða 25 þús. kr. á mánuði. Hinn 1. júlí sama ár var sú breyting gerð að atvinnutekjur ellilífeyrisþega 70 ára og eldri höfðu engin áhrif á útreikning tekjutengdra bóta almannatrygginga og frítekjumark ellilífeyrisþega á aldursbilinu 67–69 ára var hækkað í 1,2 millj. kr. á ári. Hinn 1. janúar 2009 var það frítekjumark einnig látið gilda um atvinnutekjur ellilífeyrisþega 70 ára og eldri og frá sama tíma var það hækkað um 9,6% samhliða hækkun fjárhæða almannatrygginga og var sú upphæð sem ég nefndi áðan, 1.315.200 kr. á ári. Frítekjumarkið var síðan lækkað í 480 þús. kr. á ári þann 1. júlí 2009 og hefur haldist óbreytt síðan þá. Í frumvarpi þessu er því lagt til að síðastnefnda breytingin verði afturkölluð og frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega hækki á ný og verði 1.315.200 kr. á ári frá 1. júlí næstkomandi. Þannig yrði það samkvæmt frumvarpinu, en við verðum að sjá til hvernig gengur síðan að afgreiða málið á Alþingi. Ég vona að það gangi hratt og vel. Er það sama frítekjumark og gildir gagnvart atvinnutekjum örorkulífeyrisþega. Er tilgangurinn með þessu fyrst og fremst sá að stuðla að aukinni atvinnuþátttöku eldri borgara en ég tel mikilvægt að fólki sé gert kleift að stunda vinnu sem lengst til að auka lífsgæði þess og virkja krafta eldri borgara sem hluta af vinnumarkaðnum. Í öðru lagi er í frumvarpinu lagt til að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum hafi ekki lengur áhrif á greiðslu elli- og örorkulífeyris, það er svokallaður grunnlífeyrir. Allt þar til í júlí 2009 gilti sú regla að lífeyristekjur höfðu engin áhrif á útreikning grunnlífeyris almannatrygginga. Sú breyting var aftur á móti gerð þá að í fyrsta skipti töldust lífeyrissjóðstekjur til tekna við útreikning elli- og örorkulífeyris en áður höfðu aðeins atvinnu- og fjármagnstekjur haft áhrif til lækkunar við útreikning þeirra bótaflokka. Það hafði að mínu mati afar neikvæð áhrif á almannatryggingakerfi okkar Íslendinga og varð þess valdandi að greiðslur til 5.750 elli- og örorkulífeyrisþega lækkuðu eða féllu jafnvel alveg niður. Ég vil í því sambandi nefna að ég tel afar brýnt að einstaklingar sem verið hafa á vinnumarkaði geti tryggt sér betri lífeyrisréttindi með greiðslu í lífeyrissjóð en þeir sem verið hafa utan vinnumarkaðar. Það styrkir undirstöðu lífeyrissjóðakerfisins að fólk sjái ávinning af því að greiða í lífeyrissjóði og stuðlar að betra samspili þess við almannatryggingakerfið. Það mun enn fremur geta leitt til þess að lífeyrisþegar hefji í auknum mæli töku lífeyris úr lífeyrissjóðum, sem er jákvætt þar sem auknar greiðslur úr lífeyrissjóðum leiða yfirleitt til hærri lífeyris til einstaklinga og draga þannig á sama tíma úr útgjöldum til almannatrygginga. Það er mikilvægt að sú breyting sem gerð var um mitt ár 2009 og fól í sér hækkun á því hlutfalli tekna sem hafði áhrif til skerðingar tekjutryggingar til elli- og örorkulífeyrisþega verði afturkölluð. Það hlutfall var hækkað úr 38,35% í 45% frá 1. júlí 2009 en hafði áður farið lækkandi. Þannig fór það úr 45% í 39,95% árið 2007 og var síðan aftur lækkað í 38,35% árið 2008. Í almannatryggingalögum er gert ráð fyrir að bráðabirgðaákvæði þetta renni út um næstu áramót og verði aftur 38,35%. Mun ég leggja áherslu á að ekki verði hróflað við því. Er það ekki síst í því ljósi að langflestir lífeyrisþegar, eða yfir 90%, fá greidda tekjutryggingu frá Tryggingastofnun ríkisins. Því mun gríðarlegur fjöldi fólks njóta góðs af þeirri breytingu í formi hærri bóta en áður. Því til viðbótar mun skerðingarhlutfall heimilisuppbótar lækka en það er leitt af lækkun skerðingarhlutfalls tekjutryggingar samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Það mun gera það að verkum að bætur til þeirra lífeyrisþega sem búa einir hækka hlutfallslega meira. Fjárlagaskrifstofan hefur þegar kostnaðarmetið þau áhrif en heildaráhrif væntanlegra breytinga eru því um 4,6 milljarðar króna á ársgrundvelli þegar tekið er tillit til þeirra tillagna sem fram koma í frumvarpinu og auk þess varðandi skerðingarhlutfall tekjutryggingarinnar. Virðulegi forseti. Ég tel engan vafa leika á því að verði þetta frumvarp að lögum muni það leiða til mjög bættra kjara eldri borgara og öryrkja. Við mat á áhrifum frumvarpsins kom það til dæmis í ljós að bætur munu hækka hjá yfir 7 þúsund manns og þar af munu um 2.500 lífeyrisþegar, sem misstu bætur í kjölfar sparnaðaraðgerða síðustu ríkisstjórnar, öðlast rétt til bóta á ný. Þá munu enn aðrir, tæplega 5 þúsund manna hópur, sem vegna tekna sinna hefur ekki talið sig eiga neinn rétt til bóta frá árinu 2009 vegna þeirra breytinga sem þá voru gerðar, nú geta sótt um bætur hjá Tryggingastofnun ríkisins. En það eru ekki eingöngu efnislegar breytingar sem felast í frumvarpinu heldur eru enn fremur lagðar til breytingar sem varða samskipti Tryggingastofnunar ríkisins við borgarana. Áhrifin af því felast fyrst og fremst í auknu réttaröryggi borgaranna, til að mynda að þeir fari ekki á mis við réttindi sem þeir kunna að eiga tilkall til. Það er mikilvægt að kveða skýrt á um réttindi borgaranna og skyldur þeirra í samskiptum við stjórnvöld í lögum, meðal annars hvað varðar leiðbeiningar og rannsóknarskyldu, upplýsingaskyldu um meðferð persónuupplýsinga og þagnarskyldu. Er það einnig í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga að stjórnvöld veiti nauðsynlega aðstoð og leiðbeiningar. Þá eru ákvæði um skyldur umsækjenda, bótaþega og þeirra sem kunna að búa yfir upplýsingum sem varða ákvarðanir um bótarétt eða fjárhæðir bóta til að láta þær stofnuninni í té. Í því efni er mikilvægt að hafa hugfast að Tryggingastofnun fer með mjög viðkvæmar upplýsingar og því mikilvægt að starfsfólk sé vel upplýst um þagnarskyldu sína og þá ábyrgð sem því fylgir að skýra frá upplýsingum sem það fær vitneskju um í starfi sínu og leynt eiga að fara. Gildir hið sama um stjórn stofnunarinnar og þá sem sinna verkefnum fyrir hana. Er það sérstaklega tekið fram í frumvarpinu að við meðferð persónuupplýsinga sem aflað er skuli Tryggingastofnun gæta þess að uppfyllt séu skilyrði laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Í frumvarpinu er einnig skerpt nokkuð á eftirlitsskyldu og eftirlitsheimildum Tryggingastofnunar í því skyni að stuðla að réttum bótagreiðslum, koma í veg fyrir ofgreiðslur og vangreiðslur og fyrirbyggja bótasvik. Sú krafa er hávær að farið sé með fjármagn hins opinbera í samræmi við lög og reglur og til að svo megi verða er mikilvægt að opinberar stofnanir, þar á meðal Tryggingastofnun, hafi nægilegar heimildir til upplýsingaöflunar. Hefur Ríkisendurskoðun meðal annars fjallað um nauðsyn þessa í nýlegri skýrslu sinni um eftirlit Tryggingastofnunar ríkisins með bótagreiðslum og bent á að aðrar þjóðir, til dæmis á Norðurlöndunum, hafa ítarlegri ákvæði og heimildir hvað varðar aðhald og eftirlit. Eru slíkar heimildir enda taldar til þess fallnar að auka tiltrú almennings á almannatryggingakerfinu og fela í sér betri nýtingu á almannafé. Endurskoðun almannatryggingakerfisins verður haldið áfram og við erum hvergi nærri hætt. Mikil vinna hefur verið lögð í þennan mikilvæga málaflokk í velferðarráðuneytinu og fyrir liggja tillögur nefndar sem unnið hefur um langt skeið að endurskoðun almannatryggingalaga. Við þurfum að halda áfram að reyna að finna leiðir til að bæta núgildandi kerfi en jafnframt að endurmeta fyrirliggjandi áform um breytingar á almannatryggingum. Þegar um svo mikilvægan málaflokk er að ræða er mikilvægt að flýta sér hægt og vanda fremur til verka. Ég tel afar brýnt að virkja vinnugetu aldraðs fólks og tryggja því sveigjanleika í starfslokum og lífeyristöku. Stilla þarf betur saman réttindi lífeyrisþega til greiðslna úr lífeyrissjóði annars vegar og almannatryggingakerfinu hins vegar og skapa þannig meiri sátt um samspil þessara tveggja meginstoða lífeyriskerfisins á Íslandi. Á sama tíma þarf að vinna hörðum höndum að því að innleiða starfsgetumat í stað örorkumats sem við búum við í dag og leggja áherslu á að horfa til getu þeirra sem hafa skerta starfshæfni í stað vangetu þeirra til að vinna. Ég vil stórauka endurhæfingarmöguleika þeirra sem ekki geta tekið fullan þátt á vinnumarkaði og stuðla þannig að meiri atvinnuþátttöku þeirra sem hafa möguleika á því að vinna. Samhliða því er nauðsynlegt að stokka upp núgildandi bótakerfi fyrir öryrkja, einfalda það og skapa hvata til að ná því markmiði að fólk með skerta starfsgetu hafi möguleika á að vinna og uppskeri laun í samræmi við það. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til umfjöllunar hv. velferðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég óska hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra til hamingju með þetta frumvarp. Það er gott að fá það fram núna, þó að tíminn verði stuttur til að afgreiða það munum við gera allt sem hægt er til þess að vinna að framgangi málsins með hæstv. ráðherra. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að tæpa á í andsvari. Í fyrsta lagi verðum við að skoða þetta mál út frá kosningaloforðum sem gefin voru og stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um hvað átti að leiðrétta strax. Í öðru lagi út frá því hvað eru skynsamlegar leiðréttingar út frá langtímasjónarmiðum, þeim hugmyndum sem hafa verið uppi og þeirri miklu vinnu sem hefur verið unnin að breytingum á almannatryggingalögunum. Í þriðja lagi út frá því hvar brýnasta þörfin er nú til leiðréttingar. Ég tek undir með hæstv. ráðherra um mikilvæg markmið um að auka virkni eldri borgara og reyna að auka atvinnuþátttöku öryrkja og bæta kjör og eins líka um mikilvægi samspils lífeyrissjóða og almannatrygginga sem og þann þátt sem er tekinn upp úr frumvarpinu um almannatryggingar um eftirlit þar sem heill kafli er bókstaflega færður inn í þetta frumvarp, 89.–99. gr. Ég fagna því enda er það hið besta mál. Hér eru aðeins leiðréttar tvær af þremur skerðingum frá 2009, þ.e. hér er því frestað til áramóta að breyta úr 45% í 38,35%, sem er í samræmi við þau lög sem eru í gildi. Þar af leiðandi er það engin breyting frá því sem þar er og ekki verið að kalla neitt til baka. Ég spyr um það. Í öðru lagi langar mig að spyrja ráðherra um samspilið á milli þessa frumvarps og hugmynda um almannatryggingar, um það að ná meiri sátt og reyna að ná betri tökum á þeim þáttum. Í þriðja lagi spyr ég: Er það rétt skilið hjá mér að 7 þús. lífeyrisþegar, þar af 2.500 nýir og 4.500 af þeim sem eru á bótum í dag, fái hækkanir, þ.e. um það bil 11% af lífeyrisþegum? Aðrir munu ekki fá neitt. Þeir sem eru með lægstar bætur, 

Virðulegi forseti. Ég ætla að athuga hvað ég kemst yfir mikið í andsvarinu. Í stjórnarsáttmálanum er talað um leiðréttingu á frítekjumörkunum. Hér er hins vegar gengið lengra, teknar eru til baka þær skerðingar sem var farið í á grunnlífeyrinum og lífeyrissjóðstekjunum. Þegar ég fór að vinna að því að standa við kosningaloforð stjórnarflokkanna og stjórnarsáttmálann var eitt af því sem við uppgötvuðum við yfirferð yfir fjárlagagerð og langtímaáætlun ríkissjóðs að ekki virtist hafa verið gert ráð fyrir því í langtímaáætlun ríkissjóðs. Í kostnaðarmatinu kemur fram, með leyfi forseta: „Í forsendum ríkisfjármálaáætlunar sem stjórnvöld hafa fylgt undanfarin ár í samstarfsáætlun með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hefur verið gengið út frá því að þessi tekjutenging“ - og þá er átt við skerðingarhlutfallið - „yrði framlengd eða gerð varanleg eða að gerðar væru jafngildar ráðstafanir …“ Þegar langtímaáætlun í ríkisfjármálunum var lögð fram og talað fyrir henni virðist fyrrverandi ríkisstjórn, sem hv. þm. Guðbjartur Hannesson sat í, einfaldlega hafa gert ráð fyrir því að þessar skerðingar yrðu til frambúðar. Þetta var eitt af því sem velferðarráðuneytið þurfti að fara mjög vel í gegnum, þ.e. hvernig væri best að nálgast þetta. Niðurstaða okkar varð að leggja til að forgangsraða svona. Við byggjum það á þeim upplýsingum sem voru teknar saman og meðal annars kynntar á ársfundi Tryggingastofnunar um það hvernig ráðstöfunartekjur lífeyrisþega hefðu þróast á þeim árum frá því að farið var í skerðingarnar. Þar kom fram umtalsverður munur á þeim kaupmáttarskerðingum sem höfðu orðið á þeim hópum sem fá greiðslur frá Tryggingastofnun. Niðurstaða okkar varð að best væri 

Hæstv. forseti. Ég læt kjósendum eftir að dæma hvort það sem lofað var í kosningunum sé uppfyllt með þessum lögum og það sem átti að gera strax. Nú er vitnað í stjórnarsáttmálann en þar var líka talað um frítekjumark vegna fjármagnstekna og því er ekki sinnt í þessu frumvarpi. Mig langar aðeins að fylgja frekar eftir þessum vangaveltum mínum sem eru athyglisverðar. Ég þekki það að kostnaðarmat getur verið býsna erfitt, við fáum ekki alltaf kostnaðarmat sem okkur líkar, ráðherrunum, og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála því sem kemur fram í kostnaðarmatinu, bæði varðandi 250 þús. kr. og sem sagt að samkvæmt þessu frumvarpi hækki tekjur fyrst og fremst hjá þeim sem eru fyrir með hærri tekjur. Í öðru lagi koma konur mun verr út úr þessari hækkun en karlar. Konur eru 58% ellilífeyrisþega og 62% örorkulífeyrisþega, en karlar eru í meiri hluta þeirra sem fá hækkanir. Er þetta rétt eða telur hæstv. ráðherra fjármálaráðuneytið fara með rangt mál?

Virðulegi forseti. Þegar verið var að undirbúa kostnaðarmatið öfluðu bæði velferðarráðuneytið og fjármálaráðuneytið sér upplýsinga sem snúa að kyngreiningu. Þar sem hér er fyrst og fremst verið að fjalla um að taka til baka þær skerðingar sem var farið í snýr þetta náttúrlega að þeim hópum sem urðu þá fyrir þessum skerðingum. Ég vísa í pistil sem stjórnarformaður Tryggingastofnunar, Stefán Ólafsson, skrifaði í tengslum við þennan ársfund sem ég nefndi. Þar kemur fram að frá 2008 til 2013 hafi verið mikill munur á því hverjir urðu virkilega fyrir þessum skerðingum. Okkar loforð sneri að því að snúa við þessu ferli, þessum skerðingum, og í raun og veru má segja að að einhverju leyti ættum við að vera samherjar í þessu máli, við hv. þm. Guðbjartur Hannesson, því að það sem hér er verið að gera byggist að einhverju leyti á þeim umbótum sem voru gerðar á almannatryggingakerfinu árið 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. ráðherra til hamingju með að taka við svo góðu búi að hennar fyrsta verk getur verið að koma hér í þingsal og mæla fyrir aukningu í framlögum til lífeyrisþega og almannatryggingakerfisins. Það var ekki það hlutskipti sem beið mín í félagsmálaráðuneytinu vorið 2009 og það er mjög gaman að sjá að aðstæður í ríkisbúskapnum og ástand ríkisfjármála er með þeim hætti eftir stjórnartíð okkar að hægt er að grípa til aðgerða sem þessara. Ég vil hins vegar nefna að auðvitað stingur í augu hversu ójafnan hlut fólk fær. Bara til að draga saman nokkrar lykiltölur eru áhrif þessa frumvarps hjá lífeyrisþegum undir 250 þús. kr. á mánuði nokkurn veginn engin, lítil sem engin. Hjá lífeyrisþegum á bilinu 300–400 þús. kr. í tekjur er ávinningurinn á bilinu 16–22 þús. kr. og hjá lífeyrisþegum með lífeyristekjur yfir 400 þús. kr. er ávinningurinn 34 þús. kr. Það stingur því í augu þegar líka er haft í huga að þeir sem njóta hér eru frekar karlar en konur hversu mikill hallinn er þegar horft er niður á við. Ég óska þeim lífeyrisþegum sem fá hækkun vegna þessara breytinga sannarlega til hamingju en áhyggjuefnið er að ríkisstjórnin telji ekki ástæðu til að grípa til neinna aðgerða gagnvart lakast stöddum lífeyrisþegum. Hvernig má það vera?

Virðulegi forseti. Stefna þessara stjórnvalda hefur verið að afturkalla þær skerðingar sem fyrri ríkisstjórn fór í. Það sem er markmiðið með þessu frumvarpi er að hefja það ferli og þetta er fyrsta skrefið í átt að því. Eins og kemur fram í kostnaðarmati fjárlagaskrifstofunnar, sem ég er, kannski ólíkt fyrrverandi velferðarráðherra, ekkert allsendis ósátt við, er einmitt talað um þar að þegar bráðabirgðaákvæðið fellur úr gildi muni bætast við rúmir þrír milljarðar sem allt að því 70% lífeyrisþega munu njóta góðs af. Það sem hins vegar stakk mig eilítið þegar verið var að fara yfir fjárlagagerðina hjá fyrri ríkisstjórn var að það virtist alls ekki hafa verið gert ráð fyrir því að þessi bráðabirgðaákvæði ættu að falla úr gildi heldur virtust það vera áform fyrri ríkisstjórnar að framlengja þessar skerðingar. Það sem þetta frumvarp gengur út á er að hefja þetta ferli, afnema skerðingar, bæta kjör lífeyrisþega og þetta er fyrsta skrefið í átt að því. Ástæðan fyrir því að ég treysti mér til þess að koma hér inn á sumarþingið með þetta mál er að ég hef það mikla trú á efnahagsstefnu þessarar ríkisstjórnar, ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, að ég treysti mér til þess að mæla fyrir frumvarpi sem mun kosta 850 milljónir á þessu ári og, eins og fjárlagaskrifstofan talaði um, 4,6 milljarða á næsta ári.

Virðulegi forseti. Það er góðra gjalda vert af hæstv. ráðherra að koma fram með frumvarp sem hefur að markmiði að draga skerðingar til baka. En ráðherra með framtíðarsýn getur ekki bundið sig við að horfa bara á verk fyrri ríkisstjórnar, hann hlýtur að horfa fram á við. Stefnumörkun sú sem unnið hefur verið eftir í almannatryggingamálum á undanförnum árum hefur miðað að því að breyta almannatryggingakerfinu. Þar af leiðandi hefur ekki verið horft til þess fyrst og fremst að reyna að komast aftur til þess stórgallaða kerfis sem við bjuggum við 2009 heldur frekar að nýta vaxandi fjármuni til þess að ná árangri í að byggja upp betra almannatryggingakerfi. Einn liður í því hefur verið hugmyndin um að koma á nýju almannatryggingakerfi en breytingarnar sem hér eru lagðar til falla ekki í sömu átt og þær tillögur. Því er eðlilegt að spyrja hæstv. ráðherra: Felst í þessu ákvörðun hennar um að vinna ekki eftir þeirri niðurstöðu sem búið er að ná þverpólitískri sátt um og sátt við aðila vinnumarkaðarins um nýtt almannatryggingakerfi?

Virðulegi forseti. Ég tilgreindi sérstaklega í ræðu minni mikilvægi þess að við vöndum til verka þegar kemur að heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu. Ráðuneytið er að fara í gegnum þær athugasemdir sem komu fram við það frumvarp sem fyrrverandi velferðarráðherra flutti. Þær voru mjög umfangsmiklar og sneru þá líka að því að skoða þyrfti betur þá þætti sem ég nefndi í lokaorðum í framsöguræðu minni, sjónarmið sem snúa þá að öryrkjum sérstaklega. Ég vil hins vegar taka fram að ég tel mjög mikilvægt að við vinnum áfram að heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu. Þetta er það stórt kerfi, það skiptir okkur það miklu máli að mjög mikilvægt er að við vöndum til verka og reynum að ná sem mestri pólitískri sátt um þetta stóra verkefni.

Forseti. Mig langar að byrja á að óska hæstv. ráðherra til hamingju með að geta efnt kosningaloforð. Ég er mjög ánægð með að ráðist verði í að fara í þessar leiðréttingar eða lagfæringar eða sem sagt að fara til baka til 2009 og leiðrétta þessar skerðingar. Fram hefur komið töluverð gagnrýni á þetta frá Öryrkjabandalaginu og mig langaði í tengslum við það að spyrja ráðherrann hvort reynt verði að koma til móts við þá gagnrýni. Þessu hefur jafnframt verið hrósað, þannig að því sé haldið til haga, af Félagi eldri borgara. Ég veit að ráðherrann, alla vega út frá því samstarfi sem ég hef átt við hana í gegnum tíðina, er sanngjarn þingmaður og verður það örugglega líka sem ráðherra. Mig langaði líka, út af því að talað er um að þetta séu fyrstu skref, aðeins að heyra hver næstu skrefin verða á skýran hátt. Mig langaði síðan að spyrja hvort til standi að afnema tekjutengingar við maka hjá þessum samfélagshópum og hvort einhvers konar forgangur sé í þessum lögum gagnvart þeim sem búa við hve bágust kjör. Og jafnframt - eða ég kem að því í næsta lið því að ég er búinn með tímann, í næstu spurningu.

Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga að hagsmunasamtök hafa ákveðið hlutverk og það er að standa vörð um hagsmuni félaga sinna. Stærstu hóparnir sem þiggja greiðslur frá Tryggingastofnun, öryrkjar og eldri borgarar, eru með afburðahagsmunasamtök sem standa sig virkilega vel í sinni gæslu. Ég lít svo á að báðar athugasemdirnar sem hafa komið fram séu hvatning til að halda áfram við að afnema þessar skerðingar, að bæta kjör þessara hópa. Þetta er fyrsta skrefið og það hefur komið mjög skýrt fram. Við ætlum okkur að halda áfram. Það kom fram í ræðu minni, og kemur líka fram í greinargerð með frumvarpinu sjálfu, að við séum að fara yfir aðrar skerðingar, sem var farið í 2009, og skerðingarhlutfallið varðandi tekjutrygginguna er sérstaklega nefnt í kostnaðarmatinu. Síðan er líka þetta stóra verkefni um það hvernig við breytum almannatryggingakerfinu í heild sinni og kannski má segja að aðrir þættir snúist almennt um alla þegna þessa samfélags, sem eru skattgreiðendur, því að þessi hópur er það svo sannarlega. Þegar kemur að kjarasamningum og viðræðum við aðila vinnumarkaðarins er að sjálfsögðu mikilvægt að hafa hagsmuni þessa hóps líka í huga, þegar niðurstaðan liggur fyrir í því.

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir svörin. Ég hef eins og allir aðrir þingmenn fengið að heyra margar sögur af skelfilegu ástandi hjá þessum samfélagshópum, sem ég hef áhyggjur af. Ef ekki verður farið mjög fljótlega í heildarendurskoðun á þessu kerfi okkar hef ég áhyggjur af því að þeir komi til með að halda áfram að þurfa að standa í biðröðum eftir matarúthlutun o.s.frv. Það verður náttúrlega gagnrýnt að þetta muni verða til þess að skattar verði hækkaðir á aðra borgara og jafnframt er ljóst að margir geta hreinlega ekki beðið lengi eftir því að farið verði í eitthvað annað en að lagfæra skerðingar út af því að allt hefur hækkað svo rosalega mikið á síðustu árum. Mig langaði því aðeins að heyra hvort ráðherrann hafi einhvern tímaramma um hvenær eigi að ráðast í þessa heildarendurskoðun alla.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að fá að þakka þau góðu orð í minn garð sem hv. þingmaður fór með í fyrra andsvari. Ég ætla líka að nefna að farið var í heilmiklar jákvæðar breytingar 2008 af þáverandi ríkisstjórn og var meðal annars dregið úr tekjutengingum varðandi maka. Það sem ég verð líka að segja er að þótt það vilji oft vera þannig að við gagnrýnum meira fyrrverandi stjórnvöld en við hrósum þeim mega þau aldeilis eiga það að þau reyndu eins og þau gátu, og við studdum það, að standa vörð um þá sem höfðu allra minnst á milli handanna. Þetta hins vegar sýndi sig í því að það varð veruleg kaupmáttarskerðing, sérstaklega hjá eldri borgurum, umtalsverð kaupmáttarskerðing meðan það náðist að standa vörð um kjör öryrkja. Þetta er fyrsta skrefið. Við ætlum okkur að gæta að báðum þessum hópum og ég vonast eftir góðu samstarfi við alla þingmenn í öllum flokkum hér á þingi hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi sem er komið fram hér en vil gera nokkrar athugasemdir við það. Í fyrsta lagi vekur athygli, eins og ég nefndi í andsvari áðan við hæstv. ráðherra, að hér er sett í forgang að draga til baka afmarkaðan þátt þeirra breytinga sem gripið var til á árinu 2009 til að takast á við alvarlegan vanda í ríkisrekstri, en í því eru ekki aðgerðir sem nýtast þorra lífeyrisþega. Í frumvarpinu er einungis um að ræða breytingar til bóta fyrir um 11% lífeyrisþega. Það er því ekki hægt að líta svo á að hér sé að finna efndir á kosningaloforðum stjórnarflokkanna, síst af öllu Framsóknarflokksins. Satt að segja er að teiknast upp í stjórnmálunum á þessu sumri mynd af tiltekinni aðferðafræði sem stjórnarflokkarnir, og þá einkum Framsóknarflokkurinn, beittu í aðdraganda kosninga. Menn lofuðu miklu á öllum sviðum og efndirnar eru litlar og þeim vísað inn í framtíðina. Hæstv. núverandi félagsmálaráðherra lofaði fyrir kosningar og hefur tjáð sig um það, líka eftir að hún tók við embætti, að dregnar yrðu til baka allar skerðingarnar frá árinu 2009. Um er að ræða frumvarp sem felur í sér mjög lítinn þátt þess og satt að segja er það þannig að það kemur líka fram í framsöguræðu hæstv. ráðherra að ekki stendur til að breyta neinu frá því sem fyrri ríkisstjórn hafði ákveðið og leitt í lög um skerðingarhlutfall, hið almenna skerðingarhlutfall og tímabundna hækkun þess úr 38,35% í 45. Með öðrum orðum, þrátt fyrir loforð Framsóknarflokksins um að draga strax til baka skerðingar frá árinu 2009 stendur ekki til að breyta neinu að þessu leyti frá því sem fyrri ríkisstjórn hafði ákveðið, engu. Það eru engar efndir hér. Síðan eru höfð nokkuð óljós orð um reyndar mjög mikilvæga breytingu sem væri að vinda ofan af þeim miklu skerðingum sem nú eru á lífeyri vegna fjármagnstekna. Það sem við blasir er eiginlega alger brotlending úr loforðaflugi stjórnarflokkanna í aðdraganda kosninga þar sem menn finna litlu stað í frumvarpi. Hér teiknar sig upp sama myndin og í skuldamálum heimilanna, menn lofa miklu og koma svo með afskaplega lítið útfærðar tillögur á mjög afmörkuðum sviðum og vísa öðru til framtíðarinnar. Það vekur líka athygli að ekki virðist vera horft til þess að byggja á þeirri vinnu sem hefur verið unnin í þverpólitísku samstarfi og með aðkomu aðila vinnumarkaðarins um nýtt almannatryggingakerfi. Hæstv. ráðherra sagði áðan að mikilvægt væri að vanda til þeirrar vinnu en tillögurnar sem hér er að finna núna um endurupptöku grunnlífeyris til allra eru auðvitað ekki í samræmi við þær tillögur sem þaðan komu. Það er auðvitað þannig að sitt sýnist hverjum um skynsemi þess að greiða grunnlífeyri óháð lífeyristekjum. Sú stefnumörkun sem byggt var á á árunum 2008–2009 og svo áfram í félagsmálaráðuneytinu í málefnum almannatrygginga og hafði verið unnin aðallega af prófessor Stefáni Ólafssyni, fól í sér að grunnlífeyrir sem slíkur yrði lagður niður og að lífeyrisþegar færu á tilteknu tekjubili út úr hinu opinbera kerfi, það yrði hætt að greiða almenna fjárhæð, sem þá var rétt tæpar 30 þús. kr. og stendur nú í 34 þús. kr., sem væri grunnlífeyrir til allra óháð tekjum. Hugsunin þar að baki var sú að það væri kannski ekki endilega rökrétt á þeim tímum þar sem við erum í vaxandi mæli að veita fólki þjónustu í samræmi við þörf að greiða fólki sérstaka fjárhæð þegar það kæmist á tiltekinn aldur. Um þetta má síðan deila og um það eru skiptar skoðanir og hægt er að færa gild rök fyrir hinu líka. Því verður þó ekki á móti mælt að það að taka aftur upp grunnlífeyrinn núna sem sjálfstætt markmið, þ.e. að taka aftur upp þá aðferð að greiða fólki með jafnvel mjög, mjög háar lífeyristekjur grunnlífeyri úr ríkissjóði, sú aðferð í sjálfu sér gengur þvert á þessa stefnumörkun sem búið er að ná og nú síðast í hinni góðu nefnd um nýtt almannatryggingakerfi undir forustu Árna Gunnarssonar, fyrrverandi alþingismanns, hún gengur í sjálfu sér gegn þeirri stefnumörkun. Það er auðvitað verkefni ráðherra sem tekst á við það skemmtilega verkefni að fá meiri fjárframlög til þess að leggja inn í almannatryggingakerfið að reyna að gæta þess að nýta þau vel þannig að mikið verði úr þeim og helst þannig að okkur takist líka að eyða vandræðahliðarverkunum hins gamla kerfis og byggja upp nýtt kerfi sem virkar vel. Það er auðvitað svo að þrátt fyrir þetta frumvarp stendur hin almenna kjaraskerðing frá árinu 2009 eftir óbætt og hún mun verða bætt í samræmi við áætlun fyrri ríkisstjórnar og ekki fyrir tilverknað Framsóknarflokksins. Eftir stendur hins vegar núna að verið er að leggja meira fé til almannatryggingakerfisins, en án þess að vinna gegn öllum þeim ókostum sem fylgja núverandi kerfi og þeir eru margir. Við búum við það í dag að 100% skerðing er á framfærsluuppbót. Fólk með lítinn lífeyri tapar honum öllum og það er ekki nein tilraun gerð til þess hér að verja fjármunum til þess að verja þessa litlu lífeyriseign hins venjulega fólks. Hún verður áfram skert 100%, króna á móti krónu. Áfram geta lífeyrisþegar lent í hinu alræmda falli krónu á móti krónu þar sem aukning lífeyristekna um eina krónu getur valdið því að þeir tapi hundruðum þúsunda. Það voru svona pyttir sem við vorum að reyna að sneiða hjá. Það voru svona eyður í velferðinni sem við vorum að reyna að laga með nýju almannatryggingakerfi og til þess skipti máli að búa til heildstæða lausn. Þetta frumvarp boðar hins vegar fráhvarf frá þeirri hugmynd um nýja tegund kerfis þar sem við reynum að mæta öllum eins vel og kostur er, allflestum. Hér eru settir í öndvegi hagsmunir þeirra sem hafa allra mestar lífeyristekjur og þeir látnir skipta meira máli en allt þetta óréttlæti. Hæstv. ráðherra veit það eins og ég og við öll að fjármunir til almannatryggingakerfisins eru aldrei óþrjótandi. Ég mun að sjálfsögðu styðja hana í allri hennar baráttu við að tryggja meira fjármagn til almannatryggingakerfisins, en veit líka af reynslu að þar er við ramman reip að draga. Ég þekki Sjálfstæðisflokkinn og hvernig hann hugsar í þeim efnum. Þegar ég kom með tillögurnar um aðhald í almannatryggingakerfinu frá árinu 2009 voru þingmenn Sjálfstæðisflokksins, sumir í þessum sal, sem sögðu að þetta væri bara að vonum og reyndar hefðu þeir búist við meiru því að hækkanir á fjárhæðum bóta, úrbætur í almannatryggingakerfinu sem við höfðum ráðist í á árunum 2007–2008 hefðu alltaf verið innstæðulausar. Ég ítreka að ég mun styðja hæstv. ráðherra og við í Samfylkingunni munum styðja hæstv. ráðherra í að tryggja aukið fjármagn í kerfið, en það skiptir máli að halda áfram með alvöruúrbætur í almannatryggingum. Ég vil þess vegna nota tækifærið og hvetja hæstv. ráðherra til þess að láta ekki deigan síga í því efni og halda áfram með vinnuna um heildstætt almannatryggingakerfi vegna þess að jafnvel þó að hún feli til dæmis í sér, og þær tillögur sem fyrir liggja nú feli í sér, að grunnlífeyririnn sé ekki greiddur öllum þá fela þær tillögur líka í sér úrlausn á mörgum þessum knýjandi vandamálum, ólíkum skerðingarhlutföllum milli bótaflokka, fallinu á krónunni og auðvitað líka skerðingunni á framfærsluuppbótinni króna á móti krónu. Það skiptir máli að leysa úr þeim gildrum öllum saman fyrir miklu, miklu stærri hóp lífeyrisþega en þau 11% sem nú fá ávinning af þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni fyrir ræðu hans og þann stuðning sem hann lýsti yfir við að vinna að því að bæta kjör lífeyrisþega. Ég vil ítreka það sem kom fram í ræðu minni, og hv. þingmaður virðist ekki hafa heyrt, að að sjálfsögðu er markmið mitt sem ráðherra, og ríkisstjórnarinnar, að halda áfram heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu. Ég fagna því þeim stuðningi sem kemur fram í orðum hv. þingmanns og formanns Samfylkingarinnar um að áfram verði unnið að því. Eitt af því sem ég hef velt fyrir mér er að koma þá jafnvel með sérstakt mál inn í þingið þannig að það liggi fyrir skýr stuðningur frá þinginu við að fara í þá heildarendurskoðun. Það skal viðurkennast að það er eitt sem ég hef verið að velta mikið fyrir mér þegar ég hef verið að vinna að þessu frumvarpi - og raunar má segja að kannski allir ráðherrarnir í ríkisstjórninni hafi verið að velta því töluvert fyrir sér og það hefur komið ítrekað fram til dæmis á blaðamannafundi hjá hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra - og það snýr að fjárlagagerðinni og langtímaáætlun í ríkisfjármálum. Þar sem hv. þingmaður sat í ríkisstjórninni mundi ég gjarnan vilja fá svar við því hvort hv. þingmaður hafi gert sér grein fyrir því að í forsendum ríkisfjármálaáætlunar sem stjórnvöld hafa fylgt undanfarin ár í samstarfsáætlun við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn var gengið út frá því að þær tekjutengingar sem var farið í 2009, sem sagt skerðingar, yrðu framlengdar eða gerðar varanlegar og hvort það hafi verið vísvitandi þannig að menn gerðu ráð fyrir því að raunar hafi átt að framlengja þau bráðabirgðaákvæði sem eiga að falla úr gildi núna.

Virðulegi forseti. Mér er það bæði ljúft og skylt að svara hæstv. ráðherra um þetta. Ég held líka að það skipti mjög miklu máli þannig að hún hafi það í vopnabúri sínu þegar hún ræðir við fjármálaráðuneytið um fjárveitingar til almannatrygginga að það var í upphafi forsenda af minni hálfu í aðhaldsaðgerðunum sumarið 2009 að þessi þáttur yrði tímabundinn. Frá því var gengið í ríkisstjórn. Hins vegar þegar frumvarp um ráðstafanir í ríkisfjármálum kom fram frá fjármálaráðherra, vegna þess að þetta var ekki frumvarp sem ég lagði fram sem félagsmálaráðherra, var búið að breyta dagsetningunni frá því sem ég hafði fengið samþykkt í ríkisstjórn úr 31. desember 2012 í 31. desember 2013. Frumvarpið kom svoleiðis frá hæstv. fjármálaráðherra. Þegar ég ræddi við fjármálaráðuneytið í vetur um nýja almannatryggingafrumvarpið kom í ljós að þessi breyting hafði ekki verið felld inn í ríkisfjármálaáætlunina. Mér þótti gersamlega óskiljanlegt að sjá allt í einu að þetta hefði ekki verið tekið inn í ríkisfjármálaáætlunina vegna þess að það var lagt fram í bandormi um aðgerðir í ríkisfjármálum á sumarþingi í júnímánuði 2009 af hæstv. fjármálaráðherra sjálfum. Varðandi endurskoðun almannatryggingakerfisins verð ég að segja að ég hef svolitlar áhyggjur af því ef hæstv. ráðherra segir í annan kantinn að hún vilji halda áfram með endurskoðun almannatryggingakerfisins en á hinn kantinn er að finna aðgerðir hér sem ganga auðvitað gegn því sammæli sem þar náðist um að ekki yrði greiddur sérstakur grunnlífeyrir óháð tekjum, heldur yrði það þannig að framlög úr hinu opinbera tryggingakerfi mundu renna út á tilteknu tekjubili milli 430–440 þús. kr. Ég nefni þetta því að auðvitað er erfitt að breyta kerfinu ef svona grunnþættir sem ganga í sjálfu sér gegn hugsuninni í nýju kerfi eru settir aftur á, eins og grunnlífeyrir sem er greiddur óháð tekjum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni kærlega fyrir að hafa svarað svona hreint og beint varðandi hvernig þetta kom til. Ég held líka að það sé mjög mikilvægt að farið sé vel yfir þessa langtímaáætlun í ríkisfjármálum, og það er það sem við höfum verið að gera, og að fyrrverandi fjármálaráðherra útskýri hver sé ástæðan fyrir því að þarna hafi vantað inn umtalsverðan, stóran kostnaðarlið eins og það að þetta bráðabirgðaákvæði ætti að falla úr gildi. Hvað varðar hins vegar athugasemdir um heildarendurskoðunina vil ég meðal annars vísa til að þeirrar bókunar sem kom fram frá fulltrúum Landssambands eldri borgara við afgreiðslu á tillögum starfshóps um endurskoðun almannatryggingalaga um einföldun bótakerfis vegna ellilífeyris. Þar er einmitt tekið undir það að tillaga starfshópsins sé spor í rétta átt en að Landssambandið hefði viljað sjá að kjör eldri borgara hefðu verið bætt verulega, ekki í síst í ljósi þess að þeir hafi mátt sæta miklum skerðingum á kjörum sínum frá árinu 2008. Síðan kemur hér, sem er lykilatriði: „Jafnframt leggur LEB áherslu á að allir njóti þess sem LEB vill kalla grunnlífeyri almannatrygginga sem væri ígildi þess grunnlífeyris sem skertur var með tekjutengingu við lífeyrissjóðstekjur 1. júlí 2009. Sú skerðing hafði í för með sér að stór hópur meðaltekjufólks missti allan sinn grunnlífeyri …“ Þarna kemur alveg greinilega fram að menn hefðu viljað sjá þetta eins og er verið að leggja til hér, að þetta kæmi aftur inn, en það er alls ekki verið að útiloka að hægt sé að byggja á þeirri vinnu sem samráðshópurinn hefur lagt fram, því frumvarpi sem fyrrverandi velferðarráðherra hefur lagt fram, þeim hugmyndum sem við höfum sem stjórnarflokkar. Það er það sem ég er að segja, ég mundi gjarnan vilja sjá það og ég er að velta því fyrir mér að koma jafnvel inn með mál í þingið þar sem við gætum lagt ákveðnar línur um það hvernig við viljum nálgast þetta stóra verkefni.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra rekur að afstaða Landssambands eldri borgara var sú í endurskoðunarnefndinni að greiða bæri sérstakan grunnlífeyri óháð tekjum en sameiginleg niðurstaða annarra nefndarmanna var að svo yrði ekki. Ef hæstv. ráðherra er þeirrar skoðunar að það sé grundvallaratriði að greiða grunnlífeyri óháð tekjum þýðir það auðvitað að nýtt almannatryggingakerfi verður þeim mun dýrara. Það þýðir þá auðvitað að hennar bíður enn flóknari glíma við fjármálaráðuneytið og við að koma umgjörð um nýtt almannatryggingakerfi fyrir í ríkisfjármálaáætlun til næstu áratuga en við stóðum í á síðasta ári og var það þó ærinn vandi. Það er þess vegna sem ég held að það skipti máli að horfa til þess sammælis sem náðist í nefndinni því að ég geri mér alveg grein fyrir því að Landssamband eldri borgara setti fram þessa kröfu, en það varð auðvitað ákveðið sammæli í nefndinni um bestu mögulegu niðurstöðu og fólst sú tillaga í að ráðstafa því heildarfjármagni sem væri til ráðstöfunar með eins hagkvæmum hætti og mögulegt er. Nú er verið að ráðstafa hluta af því fjármagni í að tryggja grunnlífeyri fyrir alla, jafnvel fólk með 500 þús. kr. í lífeyristekjur á mánuði, og þeir peningar verða þá ekki notaðir fyrir þorra lífeyrisþega.

Hæstv. forseti. Ég segi það aftur að ég fagna því að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra komi fram með þetta frumvarp og óska eftir góðu samstarfi eins og hæstv. ráðherra. Ég heiti því að við munum vinna með ráðherranum að bestu lausnum í þessum málaflokki, ekki veitir af. Þetta er erfiður málaflokkur og vandmeðfarinn. Þetta er stór útgjaldaliður í ríkisfjármálunum og er augljóst að málið kemur seint hér inn vegna þess að það er slagur um hvaða upphæðir setja eigi í málaflokkinn. En það þýðir þá auðvitað líka að við þurfum að vinna að því máli sem kemur hér síðar á dagskrá sem er það frumvarp sem flutt var í marsmánuði síðastliðnum og fór til umsagnar. Hæstv. ráðherra benti réttilega á að ýmsar athugasemdir og ábendingar komu við frumvarpið sem full ástæða er til að skoða. En ég hvet til þess að sú vinna haldi áfram og þarf í sjálfu sér ekki endilega að fara fram með þingsályktunartillögu til þess að fara einu sinni enn í gegnum málið vegna þess að búið er að fara vel í gegnum það. Ég held að endurskoðun á almannatryggingum hafi staðið yfir frá því 2005, 2006, 2007. Búið er að setja hóp eftir hóp í því skyni, en ég rek það betur þegar við ræðum hitt frumvarpið á eftir. Hæstv. ráðherra bendir á það að hér sé fyrst og fremst verið að draga til baka skerðingar og að þetta séu aðeins fyrstu skrefin. Ég sagði það í andsvari áðan að mér finnist það skipta máli að þegar maður skoðar svona mál sé hægt að skoða það út frá þremur sjónarhornum fyrst og fremst. Auðvitað er meginsjónarhornið: Hvernig nýtist það lífeyrisþegum? Hvernig nýtist það ellilífeyrisþegum? Hvernig nýtist það örorkulífeyrisþegum? Mun það hjálpa þeim sem við viljum helst hjálpa? Er þetta í forgangi? Er þörfin brýnust hér? Það eru auðvitað þau sjónarhorn sem við eigum að hafa númer eitt, tvö og þrjú. Í öðru lagi finnst mér skipta miklu máli að skoða hvort þær tillögur sem hér eru geti orðið hluti af heildarendurskoðun og orðið þar af leiðandi skref fram á við í endurskoðun á almannalöggjöfinni sem við höfum rætt um undanfarin ár, ýmist sem stjórnmálamenn eða sem hluti af almenningi þessa lands. Almannatryggingalögin eru mjög ógagnsæ, þau eru óskýr og flókin. Það er erfitt að skilja þau. Það eru miklar tengingar í kerfinu sem þýðir að litlar breytingar hafa áhrif í kerfinu öllu og er erfitt að eiga við það. Þess vegna var verið að glíma við að búa til frumvarp sem yrði mikil einföldun á því. En þriðja sjónarhornið sem snýr að pólitíkinni eru auðvitað kosningaloforðin, þegar maður gengur til kosninga með ákveðin fyrirheit, ákveðnar yfirlýsingar. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þegar tveir stjórnmálaflokkar mynda ríkisstjórn verða auðvitað báðir aðilar að gefa eftir af kosningaloforðum sínum og búa svo til einhvern stjórnarsáttmála. Fram kemur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar fyrst og fremst að leiðrétta eigi strax tekjutengingar, raunar tengingar við atvinnutekjur og hins vegar fjármagnstekjur. Menn geta svo sem togast á um hvað gert er strax miðað við það sem lofað var. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í það en ég held að það sé samt óhjákvæmilegt að velta því fyrir sér vegna þess að í tillögunum í frumvarpinu eru fyrst og fremst fjögur atriði; það fyrsta er hækkun frítekjumarka vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega. Það kemur ágætlega fram í frumvarpinu, að vísu er það orðað þannig að það sé fyrst og fremst til að auka virkni og tryggja að menn eigi betra ævikvöld, geti tekið þátt í atvinnulífi og öðru slíku lengur en verið hefur og fái sveigjanleg starfslok. Allt eru það göfug markmið og ég styð þau eindregið, en það er ljóst að þarna er gríðarlegur munur á einstaklingum, þ.e. hversu góðar atvinnutekjurnar eru og hvernig möguleikarnir eru. En þarna er aftur á móti ekkert talað um fjármagnstekjur eins og var þó í stjórnarsáttmálanum, ekki er minnst á það. Ég harma það svo sem ekki sérstaklega en vek athygli á því vegna kosningaloforðanna. Í öðru lagi er í frumvarpinu afnám skerðingar grunnlífeyris vegna lífeyrissjóðstekna. Það var mjög umdeilt atriði. Ég verð að viðurkenna það hreinskilnislega að þegar ég varð ráðherra þá hélt ég að grunnlífeyrir væri án allra skerðinga og þannig er gjarnan rætt um það, en það hefur aldrei verið þannig. Allar atvinnutekjur og aðrar tekjur hafa skert grunnlífeyrinn. Það eina sem stóð út af voru lífeyrissjóðstekjur. Þeim var bætt við og þá var auðvitað hugsað til þess, sem er það misvægi sem er í kerfinu, að t.d. opinberir starfsmenn, sem eru með miklu betri lífeyrissjóð en almenni markaðurinn, miklu hærri lífeyrissjóði, ættu óháð öllu alltaf að fá óskertan grunnlífeyri á meðan við værum í þrengingum. Þar þurfti að beita aðhaldi eins og annars staðar í ríkisfjármálum. Þá var ekki rökrétt að allir fengju þessi þrjátíu og eitthvað þúsund óháð því hvaða tekjur þeir hefðu úr lífeyrissjóðnum. Þar eru einstaklingar sem hafa jafnvel nokkur hundruð þúsund út úr lífeyrissjóðum. Það var spurning um ráðstöfun á fjármunum. En nú er verið að skila þessu til baka, sem er aðeins úr takti við það sem er í almannatryggingafrumvarpinu sem lagt var fram í mars síðastliðnum og við endurflytjum hér, þingmenn Samfylkingarinnar, fyrst og fremst til að viðhalda umræðunni og til þess að tryggja að þetta verði keyrt saman, þ.e. breytingarnar sem hér eru og hugmyndirnar sem komu úr þverpólitískum, þverfaglegum hópi sem unnið hafði í þrjú ár. Í þriðja lagi er hér atriði sem hefði nú verið gaman að fá betri skýringar á. Það eru áhrif annarra tekna sem lífeyrisþegar og heimilismenn á dvalar- og hjúkrunarheimilum kunna að hafa sér til framfærslu og áhrif þessara tekna á greiðslur almannatrygginga. Það er líka þannig að menn borga fyrir það að vera á hjúkrunarheimilum. Ef maður er kominn inn á hjúkrunarheimili er nú ekki mikið um atvinnutekjur nema í alveg sérstökum tilfellum vegna þess að menn komast hreinlega ekki inn á hjúkrunarheimili lengur í gegnum færnismat nema að vera orðnir býsna mikið veikir eða þurfa mikla aðstoð og hafa ekki möguleika á að vera heima. Í fjórða lagi er ákvæði um leiðbeiningar- og upplýsingaskyldu, eftirlit og meðferð persónuupplýsinga. Það er tekið beint upp úr frumvarpinu sem flutt var í vor og ég fagna því að það komi þarna inn. Þarna eru víðtækari heimildir til Tryggingastofnunar. Þetta er í rauninni 8. kafli úr því frumvarpi, lagagreinar nr. 89–99 eru þarna nánast orðréttar, ég held að það séu ein eða tvær setningar sem bætt er inn í nýja frumvarpið. Því ber að fagna. Kostnaðurinn við þessar breytingar á að vera 850 millj. kr. á þessu ári og 1,7 milljarðar á ári miðað við það sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Því til viðbótar koma svo leiðréttingar sem ákveðnar voru með lögum og verið hafa til umræðu fyrr í dag, þ.e. að lækka skerðingarmörkin frá 45% niður í 38,35% að nýju. Það sem vekur athygli við frumvarpið og mér finnst ekki vera í anda þess sem lofað var í kosningunum er að þær breytingar verða bara eins og lögin gerðu ráð fyrir, þær koma til framkvæmda um áramótin. Hér hefur verið umræða um hvernig á því stóð að það vantaði inn í ríkisfjármálaáætlunina, ég vona að það hafi verið nægar skýringar, en það lá alltaf fyrir að lögin áttu að falla niður um áramót og að hækka yrði gjöldin sem því næmi. Það var notað sem rök, meðal annars þegar við lögðum almannatryggingafrumvarpið fram í mars, að það væru peningar sem ráðstafa þyrfti um næstu áramót að öllu óbreyttu. Þarna er að mínu mati farið hægar í hlutina en ég átti von á miðað við kosningaloforðin sem gefin voru, en eftir sem áður er það jákvæð breyting sem ég ætla ekki að gera sérstaka athugasemd við. Það sem ekki er í frumvarpinu en ég hafði átt von á að yrði þar eru frítekjumörk vegna fjármagnstekna, það eru leiðréttingar á því sem sagt strax frá 45% í 38,35%. Ekki er heldur tekið á þessu með sérstaka framfærsluuppbót sem sett var á til að mæta þeim sem höfðu engan annan lífeyri og skerðist króna á móti krónu. Þessi uppbót getur verið í kringum 37–40 þús. kr. á mánuði og var sett með þessum hætti. Það sem er skondið og athyglisvert í frumvarpinu og jafnframt táknrænt fyrir almannatryggingafrumvarpið er að þær hækkanir sem eru í frumvarpinu munu skerða sérstöku framfærsluuppbótina af því að þar er króna á móti krónu-skerðing. Ef maður fær hækkun á grunnlífeyri og hækkun á tekjutryggingunni mun það skerða heimilisuppbótina. Sumir munu þar af leiðandi ekki fá neitt. En það er bara vandi kerfisins að ef maður bætir við á einum stað þá skerðist sem því nemur á öðrum. Þess vegna þarf að gera heildarendurskoðun á kerfinu. Stjórnarandstaðan á síðasta kjörtímabili gagnrýndi mjög harðlega að bætur fylgdu ekki verðlagi. Það hefur líka verið gagnrýnt af hagsmunasamtökum. Það vekur líka furðu mína að ekki skuli gerð tilraun til að ná til heildarhópsins með einhverri leiðréttingu í þá átt. Ég geri mér alveg grein fyrir að hún er dýr en hægt er að færa fyrir því rök að þessir aðilar hafi dregist aftur úr. Þá skuldum við þeim að leiðrétta það, ekki aftur í tímann heldur fram í tímann, en hvergi er gerð tilraun til þess þarna að bæta úr. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess að reyna að skoða það og reyna að bæta þar úr. Það er líka athyglisvert, af því að hér er eingöngu verið að draga til baka skerðingar, að hæstv. ráðherra viðurkennir og bendir á að öryrkjar hafi komið betur út úr lækkunum en ellilífeyrisþegar. Það er nú aldeilis frábrugðið því hvernig umræðan hefur verið á undanförnum vikum og mánuðum. Auðvitað verður hæstv. ráðherra að svara Öryrkjabandalaginu sem gerir athugasemdir við að frumvarpið nái nánast ekkert til öryrkja. Það gerir almannatryggingafrumvarpið heldur ekki nema að takmörkuðu leyti, þó þannig að dregið er úr skerðingum á þessari sérstöku framfærsluuppbót einfaldlega vegna þess að sá kafli er eftir, Öryrkjabandalagið var ekki með í þeirri vinnu af fullum krafti. Það er auðvitað eitt af stóru verkefnunum inn í framtíðina að draga bandalagið að borðinu og finna út langtímalausnir hvað þessi mál varðar. Það kom mér líka á óvart hvað við náum í raun til fárra af þeim sem fá lífeyri. Auðvitað þýðir það að fá lífeyri ekki endilega það að menn séu með fullar greiðslur en ellilífeyrisþegar eru um það bil 26–27 þúsund. Ég hef ekki nákvæma tölu fyrir árið í ár en árið 2011 voru þeir 26.250 þúsund talsins. Örorkulífeyrisþegar voru rúmlega 15 þús. Samtals eru þetta 41 þús. lífeyrisþegar og ef við segjum að þarna hafi 7 þús. lífeyrisþegar hækkað, þar af eru 2.500 nýir, erum við að tala um að 4.500 manns fái hækkun. Það er ekki nema rétt rúmlega tíundi hver aðili sem fær hækkun núna um önnur mánaðamót. Ég held að það hljóti að valda vonbrigðum hjá mörgum sem bundu miklar vonir við að hér yrðu breytingar strax á sumarþingi og við höfum heitið stuðningi við að reyna að finna til þess svigrúm. Það leiðir auðvitað hugann að forganginum þegar menn rýra tekjur en fá ekki pening til þess að bæta þá upp það sem upp á vantar. Það leiðir líka til þess að einhverjir nýir lífeyrisþegar koma þarna inn sem ekki hefur verið talið að þyrftu á bótum að halda. Það er auðvitað mikið meira hægt að segja um þetta frumvarp en ég ætla ekki að fara sérstaklega yfir það. Þarna eru athyglisverðar setningar, sérstaklega í umsögn fjármálaráðuneytisins. Það er til dæmis athyglisvert að lesa um allar þær breytingar sem gerðar voru 2007 og 2008, sem kostuðu raunar á milli 10 og 15 milljarða á þeim tíma. Það var í valdatíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Þá voru gerðar gríðarlega miklar endurbætur. Við urðum síðan að draga þær til baka eftir hrunið að hluta en ekki að öllu leyti og makatengingin var til dæmis eitt af því sem vannst þá. Það er líka athyglisvert að átta sig á því að þessi 45% skerðing var við lýði allan tímann sem Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkurinn voru völd. Hún var minnkuð í stjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar og var breytingin síðan dregin til baka þegar hrunið varð. Það er líka mjög athyglisvert að sjá í umsögnum að ætlaður ávinningur af breyttum bótaréttindum er meiri eftir því sem tekjur lífeyrisþega eru hærri. Það er athyglisvert sem segir í frumvarpinu, með leyfi forseta, þetta er á blaðsíðu 15, að „lífeyrisþegar sem hafa hvað lægstu kjörin hafa lítinn ávinning af breytingum frumvarpsins“. Það er auðvitað umhugsunarefni, eins það sem snertir stöðu kvenna. Talað er um skerðingu og að skila eigi til baka, eins og ekkert hafi verið gert á síðastliðnum fjórum árum. Hæstv. ráðherra vakti þó athygli á því að gerð var sérstök tilraun og hefur það vakið athygli um allan heim hvernig okkur tókst að verja lægstu kjörin. Þó að það megi með sanni segja að það hafi ekki verið nóg og að við þurfum að gera það áfram og betur þá var það reynt með þessari sérstöku framfærsluuppbót. Ef við skoðum útgjöldin bara frá 2010 á verðlagi hvers árs þá voru útgjöldin til bótaflokka almannatrygginga árið 2010 55,5 milljarðar og hækkar á árinu til 2013 upp í 74,2 milljarða. Það er hækkun upp á 33,3%. Auðvitað skilar það sér ekki á einstaka lífeyrisþega af því að þarna er um að ræða fjölgun og breytingar hvað það varðar, en það er augljóst að lagt hefur verið verulega mikið í þennan málaflokk á sama tíma og skera þurfti niður í öðrum málaflokkum og er full ástæða til að halda því til haga. Ég óska eftir góðu samstarfi við áframhaldandi vinnu við almannatryggingar með hagsmuni lífeyrisþega í huga, hvort sem það eru ellilífeyris- eða örorkulífeyrisþegar, og treysti á og veit að málið er í ágætum höndum 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir ræðuna. Í henni kom fram ein spurning sem ég mundi vilja bregðast við. Það var varðandi áhrif annarra tekna dvalarmanna á framfærslu. Eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins erum við að skoða áhrif og afnám annarra skerðinga og er þetta að sjálfsögðu eitt af því sem við munum skoða í þeirri vinnu. Ég vil líka ítreka að með frumvarpinu er ekki verið að skerða einn eða neinn. Það er verið að taka til baka skerðingar sem farið var í 2009 en ekki verið að skerða einn eða neinn. Ég vísa í tölur sem stjórnarformaður Tryggingastofnunar tók saman og kynnti á ársfundi Tryggingastofnunar. Þar kemur það nákvæmlega fram sem hv. þingmaður fór í gegnum í ræðu sinni, þ.e. hvernig ráðstöfunartekjur lífeyrisþega þróuðust. Ráðstöfunartekjur öryrkja hækkuðu um 21% á tímabilinu að nafnvirði en tekjur eldri borgara aðeins um 6,8%. Þar sem verðlag hækkaði umtalsvert meira lækkaði kaupmáttur lífeyrisþega en talsvert meira hjá eldri borgurum. Það voru einungis lífeyrisþegar með allra lægstu tekjurnar sem voru varðir gegn kreppuáhrifum með hækkun lágmarkstryggingar almannatrygginga þann 1. janúar 2009 en lífeyrisþegar með meðalháar og hærri lífeyristekjur fengu hins vegar umtalsverða skerðingu við þetta, og það einkum 1. júlí 2009. Þetta er fyrsta skrefið í að taka þetta til baka og að sjálfsögðu verður unnið að því að bæta kjör allra lífeyrisþega áfram.

Hæstv. forseti. Ég get í sjálfu sér ekki litið á þetta sem andsvar, ég held að við séum sammála um þau atriði sem hér voru dregin fram. Í fyrsta lagi er mér fullkunnugt um, ég geri mér alveg grein fyrir því og tek undir það með hæstv. ráðherra, að ekki er verið að skerða neinn. Þetta er til bóta fyrir þá sem fá hér hækkun. Það kom mér á óvart, eins og ég sagði, að þetta næði ekki til fleiri, að við skyldum ekki ná nema til 10–12% þeirra sem eru á bótum í dag. Einhverjir nýir komu inn sem hafa verið í hærri tekjum og ekki fengið bætur, það ber að fagna því líka. En áhyggjur mínar beinast að því að jafnvel þó að við höfum varið kaupmátt þeirra sem minnst höfðu þá er sá hópur í hvað erfiðastri stöðu. Við verðum bara að vera hreinskilin með það og þurfum að glíma við það áfram. Þær tölur sem vitnað var í frá formanni stjórnar Tryggingastofnunar ríkisins, Stefáni Ólafssyni, eru þær tölur sem við vorum alltaf að kynna og ræða hér á síðasta kjörtímabili en mættum litlum hljómgrunni. Menn vefengdu þær og töluðu illa um þær á þeim tíma. Ég fagna því að hæstv. ráðherra hefur áttað sig á því að þetta voru breytingarnar á þessum tíma og ég deili þeirri skoðun að það þarf að ná til ákveðinna hópa ellilífeyrisþega til að taka skerðingar til baka en við verðum eftir sem áður að verja hagsmuni þeirra sem mest þurfa á því að halda. Mig langar að heyra aðeins betur um það frá ráðherra hvað varðar samspil þessara nýju hugmynda sem voru í almannatryggingafrumvarpinu og þess sem kemur fram í þessu frumvarpi, það er samspil lífeyrissjóðanna og almannatryggingakerfisins, þetta tveggja stoða kerfi sem þarf að vinna mjög vel saman. Hér er verið að bæta það að hluta, það var búið að gera með víxlverkunum sem áttu að kosta allt upp í 1,5 milljarða á næstu tveimur árum. Hvað verður um það í þessum breytingum? Ég geri mér alveg grein fyrir að við munum halda áfram þessari vinnu, við erum ekki hætt, en ég hef tjáð mig um að það kom mér á óvart hvað þetta var lítið í fyrstu lotu. Ég hlakka mjög til að heyra hvaða aðrar breytingar verða gerðar til hagsbóta fyrir þessa hópa.

Virðulegi forseti. Við höfum oft rætt það hér í ræðustól að til ætti að vera annað orð en andsvar við ræðum. Stundum er um að ræða meðsvar og stundum erum við bara að ræða málin almennt, og ég held að við séum að gera það hér. Þegar kemur að almannatryggingum erum við öll sammála um að við viljum gera eins vel og við getum. Önnur áhugaverð glæra var sýnd á þessum fyrirlestri hjá stjórnarformanni Tryggingastofnunar. Þar voru teknar saman ráðstöfunartekjur öryrkja og eldri borgara frá 2008 og 2013, meðaltal og miðgildi. Það sýnir sig að öryrkjar eru árið 2013 með tæplega 220 þús. kr. að meðaltali, miðgildi 201 þús. kr. rúmlega, meðan eldri borgarar eru með 217 þús. kr. að meðaltali, miðgildi þá 195 þús. kr. Þetta endurspeglast í þeim aðgerðum sem farið var í; þegar það er síðan borið saman við stöðuna eins og hún var áður var hún töluvert önnur 2008 milli þessara hópa. Þetta skipti máli þegar verið var að vega og meta það á hverju best væri að byrja þegar við værum að stíga fyrstu skrefin í því að afnema þessar skerðingar. Síðan er talað um skerðingarhlutfallið á tekjutryggingunni og eins og fyrrverandi ráðherra, hv. þm. Guðbjartur Hannesson, nefndi þá er fjöldinn allur af ákvæðum sem hafa ýmis áhrif innbyrðis og mörg af þeim eiga víst að falla úr gildi um áramótin. Eitt af því tengist þessari víxlverkun sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega í lokaorðum sínum í andsvarinu áðan.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé rétt að við erum sammála um að gera eins vel og við getum en við getum þá deilt um hvaða aðferðir á að nota. Það er annað atriði sem rennur út um áramót ef því verður ekki breytt og hefur því miður verið framlengt bara ár frá ári. Það eru frítekjumörkin hjá öryrkjunum. Fram kemur í frumvarpinu að óljóst sé um framhaldið þar. Ég ætla nú rétt að vona að það verði ekki skert því að í raun er verið að færa ellilífeyrisþegana upp að sömu frítekjumörkum sem eru um 110 þús. kr. á mánuði. Ef hæstv. ráðherra kemur í ræðu í lokin vil ég spyrja hvort ekki hafi komið til greina að hækka prósenturnar í heildina, þ.e. að reyna að skila til baka almennum skerðingum með því að fara í gegnum prósentuhækkun og hvort það hafi þá ráðist af bara takmörkuðum fjárveitingum. Það var eitthvað sem tafði frumvarpið nokkuð lengi, ég hafði á tilfinningunni að það væri Sjálfstæðisflokkurinn sem tafði málið, væntanlega út af ríkisfjármálunum. Mig langar til að spyrja hvort það hafi þá ráðist af upphæðinni að menn gátu ekki tekið stærra skref. Eitt af því sem hefði verið mikilvægt að breyta til baka var að bæta við prósentum á allan hópinn til að leiðrétta það sem skert hefur verið á undanförnum árum og sem valdið hefur því að menn hafa dregist aftur úr. Við skulum ekki fara í grafgötur með að allir urðu fyrir tekjuskerðingu á undanförnum árum og sérstaklega voru ráðstöfunartekjurnar minnkaðar. Það tókst hjá fyrrverandi ríkisstjórn að gera það með mismunandi hætti þar sem á milli 15 og 20% kaupmáttarrýrnun varð hjá sumum, allt upp í 30, 35% hjá þeim sem voru tekjuhæstir en niður í 7–8% og upp í 10% hæst hjá þeim sem voru með lægstar tekjur. Það endurspeglast líka í þeim breytingum sem gerðar voru á almannatryggingakerfinu og nú er verið að stíga það skref til baka. En ég hef áhyggjur af þessum hópum fyrir neðan. Við megum ekki auka bilið mjög mikið aftur. Sem jafnaðarmaður þá vil ég að sá munur sé sem allra minnstur og að við getum haldið fullri reisn, hvort sem menn eru ellilífeyrisþegar eða öryrkjar.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar. Þær eru mjög veigamikill og stór þáttur í velferðarkerfinu okkar. Velferðarkerfið gengur út á það, þ.e. tekjuöflunarhluti þess og tekjujöfnunarhluti, að hinir vinnandi í þjóðfélaginu greiða og þeir sem ekki eru vinnandi fá bætur til þess að standa undir framfærslu og lifibrauði sínu. Þeir sem fá bætur eru í fyrsta lagi börn, þ.e. barnabætur. Námsmenn fá lán fyrir framfærslu hjá lánasjóðnum, svo eru styrkir frá sveitarfélögum og fleira. Síðan eru það öryrkjar, sem eru það fólk sem verður óvinnufært á starfsævinni, sem fær bætur og svo aldraðir sem geta ekki unnið og eru ekki taldir eiga að vinna vegna elli og ellihrumleika. Með þessum hætti er velferðarkerfið notað til þess að flytja lífskjör frá einum hópi til annars í þjóðfélaginu. Um þetta er mikil sátt í þjóðfélaginu. Það er mikilvægt að halda henni. Ég hef margoft bent á að við erum með ótrúlega flókið kerfi. Húsnæðiskostnaður er t.d. bættur með vaxtabótum þar sem menn þurfa að skulda nógu mikið til að fá bætur og hafa ekki of háar tekjur. Það er í gegnum skattkerfið. Síðan eru það húsaleigubætur sem að mínu mati eru arfavitlausar, af því að sömu tekjuviðmiðin gilda þar fyrir einstakling sem býr í íbúð og sex manna fjölskyldu. Sex manna fjölskylda fær eiginlega aldrei húsaleigubætur af því hún getur ekki lifað á þeim tekjumörkum sem um er að ræða, 166 þús. kr., þá byrja bæturnar að skerðast. Svo erum við líka með heimilisuppbót í Tryggingastofnun til að bæta líka húsnæði. Við erum með sérstakar reglur fyrir stúdenta hjá LÍN sem búa einir og aðra sem búa saman eða hjá foreldrum sínum. Þar er líka verið að bæta húsnæðiskostnað. Svo erum við með sérstakar húsaleigubætur og svo framvegis. Börn eru tryggð mjög víða. Í fyrsta lagi eru það barnabætur sem eru borgaðar í skattkerfinu, merkilegt nokk. Síðan greiðir Tryggingastofnun barnabætur til öryrkja og ellilífeyrisþega ef þeir eru með börn. Þær eru skattfrjálsar af einhverjum ástæðum. Vinnandi fólk sem vinnur við hliðina á öryrkja fær ekki barnabætur með þeim hætti. Þar kemur fram ákveðin mismunun. Barnabætur felast í því að ríkið tryggir meðlög og svo eru barnabætur líka inni í húsaleigubótum, merkilegt nokk, því að eftir því sem fleiri börn eru í heimili hækka húsaleigubæturnar. Svo eru það mæðralaun og feðralaun. Þetta er flækjustig kerfisins, þó er ég ekki byrjaður að tala um öryrkja. En þar er einn mjög stór galli. Ég skora á hæstv. ráðherra að laga þann galla, þ.e. 75% örorkumatið. 75% örorkumatið gerir að verkum að maður getur ekki endurhæfst. Ef hann endurhæfist niður í 74% fær hann bara örorkustyrk, sem er mjög lágur, í staðinn fyrir örorkulífeyri. Þá kemst hann engan veginn af. Bæði læknar og öryrkinn og allt kerfið veit að ef maðurinn skyldi nú endurhæfast missir hann allt, þar af leiðandi endurhæfist hann bara ekki. Þannig er það. Undanfarið hafa komið fram hugmyndir, reyndar að mínu frumkvæði, um að skoða frekar getu manna, líta á það sem öryrkinn getur og leyfa honum að vinna ákveðinn hluta án skerðinga. Þetta er hið svokallaða starfsgetumat sem er núna í tísku. Það þarf að koma því á og verður að koma á svo að við séum ekki að fara í raun mjög illa með þá sem verða öryrkjar. Aldurstengda örorkuuppbótin er skrýtilegt fyrirbæri í þessu kerfi öllu. Henni var ætlað að mæta því að menn fengju ekki framreikning hjá lífeyrissjóðum, en hún missir algjörlega marks. Menn geta bæði verið með aldurstengda örorkuuppbót og fengið framreikning. Undanfarið hefur verið starfandi nefnd, að frumkvæði síðustu ríkisstjórnar, en verkefni hennar var að skoða samspil lífeyrissjóða og almannatrygginga. Það gerðist nefnilega árið 2008 í september, rétt fyrir hrun, að sett var reglugerð um framfærsluuppbót, kostaði voða lítið, hækkaði allan lífeyri hjá þeim sem áttu ekki neinar tekjur, ekki úr lífeyrissjóði eða neins staðar, um 20% rétt fyrir hrun. Mér finnst ekki gæta mikillar sanngirni hjá fólki sem meðvitað sleppir þessari hækkun ef það ætlar að ræða um stöðu ellilífeyris- og örorkulífeyrisþega. Þá á að taka þessa hækkun með. Allur lífeyrir hækkaði um 20%, en þar sem skerðingin er króna á móti krónu eyðilagði þetta í rauninni lífeyrissjóðakerfið vegna þess að það skiptir ekki máli fyrir fólk hvort það er með 70 þús. kr. úr lífeyrissjóði eða 73 þús. kr. úr lífeyrissjóði núna eða ekki neitt. Það þýðir að allt það fólk, sérstaklega lágtekjufólk með lágar tekjur og ekki mikil réttindi í lífeyrissjóði, fær ekkert fyrir að borga í 40 ár í lífeyrissjóð. Nefndin lagði því mikla áherslu á að laga þetta. Samkomulag náðist um það en það var dýrt samkomulag. Ég var með fyrirvara um það vegna þess hversu dýrt það var, og ég kem inn á það á eftir af hverju það má ekki vera allt of dýrt. Þar átti að þynna út framfærslubótina á fimm árum þannig að fólk fengi eitthvað fyrir að borga í lífeyrissjóð eða hafa greitt í lífeyrissjóð. Mér leiðist þegar talað er um að enginn eigi rétt í lífeyrissjóði vegna þess að það hefur verið skylda, lagaskylda, að borga í lífeyrissjóð frá 1974 fyrir alla launþega og fyrir alla sjálfstætt starfandi frá 1980. Þess vegna leiðist mér að heyra menn tala um að einhver sé ekki með rétt í lífeyrissjóði. Sá hlýtur að vera orðinn meira en 100 ára. Það eru 32 ár liðin og 39 ár í öðru tilfellinu frá því að fólk var skyldað til að borga í lífeyrissjóð. Allir sem hafa unnið á starfsævinni eiga að vera með rétt í lífeyrissjóði nema þeir sem eru orðnir yfir 100 ára. Þeir eru örfáir. Þeir gætu hafa lent í því að eiga ekki rétt. Hinir eiga rétt, mismunandi mikið. Ég var formaður Landssambands lífeyrissjóða í tíu ár eða lengur og þá komumst við að því að 40 þús. manns borguðu ekki í lífeyrissjóð þótt þeir hefðu átt að gera það. Við töldum þá sem borguðu í lífeyrissjóð og töldum síðan þá sem voru á vinnumarkaði. Það skeikaði 40 þús. manns. Þeir standa núna fyrir framan Tryggingastofnun og eiga ekki rétt í lífeyrissjóði, en þeir áttu að borga í lífeyrissjóð samkvæmt lögum. Það var bara engin eftirfylgni með því fyrr en 1978. Ég vil helst ekki heyra talað miklu meira um að fólk hafi ekki rétt í lífeyrissjóði. Síðan kemur náttúrlega til Íslands fólk frá útlöndum sem hefur starfað alla starfsævina í útlöndum og á engan rétt í lífeyrissjóði hérna. Maður spyr sig: Það fólk valdi eitthvert land til að starfa í, hefur það ekki væntanlega borgað í tryggingakerfið þar eða tryggt sig sjálft? Mér finnst ekki réttmætt að það komi til Íslands og segi: Ég á engan rétt í lífeyrissjóði. Tekjuhugtakið í frumvarpinu er sem endranær, ég hef aldrei skilið það, félagsleg aðstoð. Hún skal ekki teljast sem tekjur. Ef einhver fær félagslega aðstoð upp á 100 þús. kall eru það ekki tekjur, en ef hann er að skúra eða eitthvað slíkt eru það tekjur. Ég hef aldrei skilið þetta. Þetta eru jafn miklar tekjur inn í heimilið eins og hvað annað. Svo hafa menn sagt: Félagsleg aðstoð er ætluð fyrir kostnaði. Frú forseti. Ég veit ekki hvað stór hluti af mínum tekjum er ekki ætlaður fyrir kostnaði, líklega sá hluti sem ég spara, sem er ekki skynsamlegt. Ég kem inn á það á eftir. Tekjuhugtakið er líka fjármagnstekjur og frumvarpið kemur einmitt inn á það. Þær voru helmingur áður fyrr vegna þess að fjármagnstekjur eru ekki tekjur, yfirleitt ekki. Þær eru tap, a.m.k. núna. Menn geta verið með 4% vexti á innstæðum og verðbólgan er 5% og þeir tapa. Fyrst borga þeir 20% skatt af 4%, þ.e. 0,8%, og svo eru þeir skertir í lífeyrissjóði í Tryggingastofnun. Lengi vel voru tekin 50% af fjármagnstekjum vegna þess að þetta eru yfirleitt ekki tekjur. Eftir hrun var ein af bráðabirgðaaðgerðunum sú að taka allar fjármagnstekjur 100%. Það fór illa með mjög marga, sérstaklega þá sem höfðu sýnt ráðdeild og sparsemi um ævina sem er ekkert sérstaklega virðingarvert á Íslandi lengur. Það þótti einu sinni gott að menn sýndu ráðdeild og sparnað, en greinilega ekki lengur. Þegar við ræðum þetta frumvarp verðum við að hafa í huga þá nefnd sem starfaði með fulltrúum allra flokka, þar á meðal Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Ég var fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í nefndinni. Hún komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri gott að hafa frítekjumörk, það væri betra að hafa þau ekki og hafa prósenturnar lægri og ráða við aukninguna sem stafaði af því að setja framfærsluuppbótina inn í kerfið sem kostar óhemju og gefur betri lífeyrisrétt. Í frumvarpinu er bakkað frá því. Þess vegna var ég með fyrirvara í mínum flokki um frumvarpið vegna þess að ég hafði lagt til annað annars staðar. Hér er lagt til að taka inn að menn geti unnið. Jú, það er góð hugsun að aldraðir geti unnið sem lengst. Ég er til dæmis kominn á þennan aldur og er að vinna akkúrat núna, frú forseti. Ég er samt á móti því að þetta sé gert vegna þess að það er ekki þannig að menn tapi öllum tekjunum, það eru ákveðnar skerðingar. Það er 45% eða 38% skerðing og það er ekki þannig að menn tapi öllum tekjum. Menn ættu að líta þannig á að starf sé ekki bara tekjuöflun, það er líka ákveðið hlutverk í lífinu sem ég held að sérstaklega þeir sem eiga að fara á lífeyri meti miklu meira. Það er svo merkilegt að fólk vill endilega fara snemma á lífeyri þangað til kemur að því. Þá vill það yfirleitt ekki eða síður fara á lífeyri. Við getum alls ekki rætt þetta mál nema við tökum framtíðina inn í það. Ef menn líta á aldurspíramída íslensku þjóðarinnar, sem menn ættu að glugga í öðru hverju, má sjá að u.þ.b. 4.400 manns eru frá 0 ára og upp í 56 ára, plús/mínus 500 manns. Þetta er nánast flatur píramídi. Það þýðir að það eru alltaf jafn margir sem vinna. Þó árgangarnir fari í gegn eru alltaf nokkurn veginn jafn margir sem vinna. Ef maður lítur á hinn endann, t.d. 70 ára, þá eru 2.200 manns í árgangnum sem nú er 70 ára. Og 71 árs er hann 1.900. Það verður tvöföldun - ég ætla að segja það aftur - það verður tvöföldun á nýgengi aldraðra á næstu 15 árum. Þessir aldraðir þurfa tekjur. Lífeyrissjóðirnir standa undir því að einhverju leyti með lífeyri, en þessi hópur þarf líka heilbrigðisþjónustu vegna þess að þegar menn eru orðnir gamlir þurfa þeir miklu meiri heilbrigðisþjónustu en þegar þeir voru ungir. Þetta verðum við sem þjóð að horfast í augu við og gæta okkar að gera vel við aldraða. Það er bara þannig. Við getum ekki lestað þá sem eru vinnandi, sem alltaf eru jafn margir, meira en góðu hófi gegnir. Þá fara þeir til útlanda og skilja okkur gamlingjana eftir. Þetta er mjög vandasamur línudans sem við verðum að dansa. Við vonumst náttúrlega til þess að hagsæld aukist, framleiðslan aukist. Framleiðni þjóðfélagsins hefur aukist gífurlega, þ.e. það eru sífellt færri og færi sem vinna fyrir fleirum og fleirum. Spurningin er um að dansa línudansinn rétt og stíga ekki út af. Þess vegna þurfa menn að hafa í huga þegar þeir ætla að bæta kjör aldraðra - sem ég er mjög hlynntur að sjálfsögðu, hver vill ekki bæta kjör aldraðra? - að horfa til þeirra sem greiða, þ.e. til hins vinnandi hóps, og að skattlagningin á hann verði ekki of mikil. Mér sýnist að þau mistök hafi verið gerð eftir hrun að skattleggja of mikið. Fjárfesting er í algjöru lágmarki, atvinna myndast ekki í þjóðfélaginu og fólk flytur til útlanda eða gengur um atvinnulaust eða fer í nám til að bjarga sér fyrir horn og bíða eftir hvort ástandi lagist ekki. Við verðum að auka fjárfestingu. Þegar við höfum aukið fjárfestingu getum við farið að tala um að bæta kjör aldraðra og öryrkja, því það eru alltaf hinir vinnandi sem greiða fyrir það.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, og lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, með síðari breytingum. Vil ég byrja á því að óska hæstv. félagsmálaráðherra til hamingju með sitt fyrsta frumvarp á Alþingi. Frumvarpinu er eins og okkur er kunnugt ætlað að leggja til breytingar á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra sem fela í sér aukin bótaréttindi elli- og örorkulífeyrisþega með hærri greiðslum úr ríkissjóði. Ég legg áherslu á orðin aukin bótaréttindi, en ég vík nánar að þeim síðar, enda er fyllilega þess virði að ræða hér hvort um er að ræða aukin bótaréttindi fyrir þann hóp sem um ræðir, aldraða og öryrkja. Eins og hér hefur verið rætt var ákveðið að bregðast við aðsteðjandi vanda í ríkisfjármálum vegna efnahagshrunsins, falls bankanna, haustið 2008 og því gríðarlega mikla tekjufalli sem ríkissjóður varð fyrir eins og okkur öllum er kunnugt um. Þá var farið í aðhaldsaðgerðir ríkissjóðs til að mæta þessu gríðarlega tekjufalli. Ein af þeim var sú að fallið var frá auknum lífeyrisréttindum úr opinbera almannatryggingakerfinu sem höfðu verið veitt á grundvelli ákvarðana stjórnvalda frá árinu 2007, með gildistöku á árinu 2008 eða í byrjun árs 2009. Þá höfðu bótaþegar ekki haft þau réttindi fram að því. Frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eyglóar Harðardóttur snýr einkum að því að afturkalla þær kerfisbreytingar sem gerðar voru í aðhaldsskyni á árinu 2009 á bótaréttindum lífeyrisþega. Ég verð að lýsa því yfir að því ber að fagna að fyrsta frumvarp nýskipaðs félags- og húsnæðismálaráðherra skuli snúast um afturköllun þeirra breytinga. Ég fagna því líka að hér séu lagðar til lagabreytingar á starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins sem varðar leiðbeiningar- og rannsóknarskyldu stofnunarinnar og að eðlilegt eftirlitshlutverk og starfsemi stofnunarinnar eigi að efla og lögfesta. Þó svo að stjórnsýslulög hafi ávallt náð yfir stofnunina er kannski verið að skerpa það enn frekar með frumvarpi ráðherra. Það er líka margt sem er umhugsunarvert, svo ekki sé meira sagt, í frumvarpi hæstv. ráðherra og ætlar sú sem hér stendur að skauta aðeins yfir það. Í fyrsta lagi er aðeins lagt til að kalla til baka tvær kerfisbreytingar af sex. Það er í fyrsta lagi hækkun frítekjumarka vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega þar sem áhrif annarra tekna sem lífeyrisþegar og heimilismenn á dvalar- og hjúkrunarheimilum kunna að hafa sér til framfærslu á greiðslur frá almannatryggingum minnka frá því sem nú er. Í öðru lagi, eins og rakið hefur verið, er lagt til að lífeyrissjóðstekjur skerði ekki lengur grunnlífeyri elli- og örorkulífeyrisþega. Þar með er það komið. Þá vantar ýmislegt upp á til að ljúka afturköllun þeirra breytinga sem ráðist var í árið 2009. Til að mynda er frítekjumörkum vegna fjármagnstekna samkvæmt stjórnarsáttmála ekki breytt. Leiðrétting skerðingarhlutfalls tekjutryggingar frá 1. júlí 2009 upp á 45% í 38,35% kemur ekki strax fram. Eldri ákvörðun er látin standa og skerðing krónu á móti krónu á sérstakri framfærsluuppbót er ekki breytt. Hér er ekki um að ræða leiðréttingar á bótafjárhæðum sem er og hefur verið helsta baráttumál Öryrkjabandalags Íslands, þ.e. að bætur haldist í hendur við verðlag. Einnig er ekki dregið til baka eða leiðrétt afnám skerðingar grunnlífeyris vegna lífeyrissjóðstekna sem einnig hefur verið helsta réttlætis- og baráttumál Öryrkjabandalagsins. Þeim kröfum er ekki svarað í frumvarpinu og það ber að harma. Þá má nefna, líkt og hv. þm. Guðbjartur Hannesson, fyrrverandi velferðarráðherra gerði áðan, jafnréttissjónarmið en í mati fjármálaráðuneytisins er sérstaklega tekið út hver áhrif frumvarpsins eru á jafnrétti kynjanna eða út frá kynjasjónarmiðum. Þar kemur fram að konur eru 58% þeirra sem fái ellilífeyri og 62% þeirra sem fá örorkulífeyri. Meiri hluti þeirra sem fá hækkun á greiðslur nú eru karlar. Það liggur ekki fyrir hvort hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hafi áform um að fella úr gildi eða afnema líka skerðingarnar fjórar frá árinu 2009 sem út af standa og ef svo er, hvenær það verði gert. Það sem ég sakna líka í þessu frumvarpi og hefði viljað sjá er einhvers konar aðgerðaáætlun með nákvæmum markmiðum um það hvenær og hvernig skerðingar vegna efnahagsþrenginga ganga til baka, en það ber stjórnvöldum að gera samkvæmt eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna með samningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Ef við vindum okkur svo lengra inn í kjarna frumvarpsins og þann anda sem í því ríkir er hann því miður sá, eins og áður hefur kannski verið rakið, að breytingarnar sem nú á að afturkalla hafa einkum áhrif á þá lífeyrisþega sem hafa einhverjar aðrar tekjur til viðbótar við bætur almannatrygginga. Þeir lífeyrisþegar sem hafa hvað lægstu kjörin hafa lítinn ávinning af breytingum frumvarpsins. Ástæða þess er sú að þær breytingar sem lagðar eru til felast ekki í hækkun fjárhæða einstakra bótaflokka, eins og ég nefndi áðan, heldur fyrst og fremst í minni tekjutengingu og hækkun frítekjumarka gagnvart öðrum tekjum. Í því ljósi er vert að draga fram að af þeim 43.784 ellilífeyris- og örorkuþegum sem fá lífeyrisgreiðslur í dag nær hækkunin sem kveðið er á um nú í frumvarpi hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra til 7 þús. lífeyrisþega. Af 43.784 nær hækkunin til 7 þús. - ég endurtek þetta svo þetta komist betur inn í huga okkar. Langstærstur hluti þeirra er ellilífeyrisþegar. Það þýðir ekki að ég sé á móti því að ellilífeyrisþegar fái hækkun heldur er ég á móti því að þetta þýði í reynd enn og aftur að þeir sem hafa lægstar bætur fái ekki leiðréttingu á kjörum sínum samkvæmt frumvarpinu. Ef við rýnum í kostnað ríkissjóðs við frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra eru hæg heimatökin að lesa sjö blaðsíðna umsögn skrifstofu opinberra fjármála fjármálaráðuneytisins sem fylgir frumvarpinu. Fyrir það fyrsta eru áætluð áhrif frumvarpsins á stöðu ríkissjóðs á ársgrundvelli a.m.k. 4,6 milljarðar kr. Svo á eftir að sjá hvort þau útgjöld aukist eins og fram kemur í umsögn skrifstofunnar. Það ber svo sannarlega að fagna því ef staða ríkissjóðs er nú orðin svo góð að hæstv. ráðherra meti það sem svo að hægt sé að ráðast í framkvæmd frumvarpsins þótt ekki rími það við sterk orð annarra forustumanna ríkisstjórnarinnar um bága stöðu ríkissjóðs. Að auki er í umsögn fjármálaráðuneytisins tekið undir það sem ég nefndi áðan um misskiptingu leiðréttingarinnar sem felst í frumvarpinu. Í umsögninni segir um áhrif frumvarpsins á lífeyrisþega, með leyfi forseta: „Áætlaður ávinningur af breyttum bótaréttindum er meiri eftir því sem tekjur lífeyrisþega eru hærri. Á hinn bóginn munu lífeyrisþegar sem hafa hvað lægstu kjörin hafa lítinn ávinning af breytingum frumvarpsins.“ Áfram heldur, með leyfi forseta: „Þannig munu ellilífeyrisþegar sem hafa á bilinu 300–400 þús. kr. í heildartekjur fá hækkun sem nemur 16–22 þús. kr. að meðaltali á mánuði en þeir sem hafa heildartekjur 250 þús. kr. eða lægri fá 0–2 þús. kr. meðalhækkun.“ Í umsögninni segir síðan að hækkanir örorkulífeyrisþega séu áætlaðar talsvert lægri en hjá ellilífeyrisþegum, innan við 1 þús. kr. á mánuði. Þannig er áætlað að þeir sem hafa á bilinu 300–400 þús. kr. í heildartekjur fái um 2–4 þús. kr. meðalhækkun en þeir sem hafa innan við 250 þús. kr. fái næstum enga hækkun. Af því að lítið hefur borið á tekjuöflunarleiðum fyrir ríkissjóð í tillögum og frumvörpum ríkisstjórnarinnar blasir við að velta því fyrir sér hvaða tekjuöflunarleiðir eru mögulegar til að framkvæma þetta frumvarp til laga sem við ræðum hér. Þar langar mig að vitna áfram í umsögn skrifstofu opinberra fjármála fjármálaráðuneytisins þar sem segir enn fremur um þetta, með leyfi forseta: „Þau 850 millj. kr. viðbótarútgjöld sem leiða mundu af frumvarpinu á þessu ári fara í bága við núgildandi fjárlög fyrir árið 2013 og rúmast ekki innan fjárheimilda velferðarráðuneytisins. Enn fremur liggur fyrir að ekki hefur verið gert ráð fyrir viðlíka útgjaldaaukningu í þeirri ríkisfjármálaáætlun sem fylgdi með fjárlagafrumvarpi ársins 2013. Afkoma ríkissjóðs samkvæmt þeirri áætlun mun því versna á ársgrundvelli frá og með árinu 2014 sem nemur 1,6 milljörðum kr. vegna beinna áhrifa af lögfestingu frumvarpsins. Til viðbótar er einnig gert ráð fyrir að frá og með árinu 2014 falli til 3 milljarða kr. útgjöld þar sem að hlutfall tekjutengingar vegna tekjutryggingar lækkar samkvæmt fyrirliggjandi áformum. Að samanlögðu er því áætlað að frá og með árinu 2014 nemi árleg aukning útgjalda til almannatryggingakerfisins um 4,6 milljörðum kr. í tengslum við þessar ráðstafanir.“ Ég var búin að nefna þetta fyrr í ræðu minni, en þetta er sem sagt talan sem er viðbúin í tengslum við þessar ráðstafanir og áætlað er að muni hækka. Það er einnig áhugavert sem skrifstofa opinberra fjármála nefnir í umsögn sinni um tekjuöflunarleiðir til að mæta ráðstöfunum í þessu frumvarpi, sem ekki nær að mæta kröfum þessa hóps nema að hluta til sem um ræðir, þ.e. aldraðir og öryrkjar. Til þess að mæta þeim hópi þarf að fara í niðurskurðaraðgerðir eða skattahækkanir eða lántökur með tilfallandi vaxtagjöldum. Ég velti því fyrir mér hvort, þótt andinn sé góður og viljinn líka, um sé að ræða ógerlegan gjörning. Skattahækkanir í framtíðinni, það er varla eitthvað sem núverandi ríkisstjórn vill bekenna. Ekki hefur það verið andinn sem hefur ríkt hjá þeirri ágætu ríkisstjórn. Enn og aftur. Niðurstaðan eftir lestur frumvarpsins er sú að langstærstur hópur öryrkja fær ekki leiðréttingu. Þá eru náttúrlega hæg heimatökin að áætla að það sé andi frumvarpsins og kjarni þess. Það má líka velta fyrir sér hvort frumvarpið sé kannski frekar í anda yfirlýsinga um markmið Sjálfstæðisflokksins í aðdraganda kosninganna í vor frekar en Framsóknarflokksins í þessum málaflokki. Kunnugt er að fyrir kosningarnar einblíndu sjálfstæðismenn á að afturkalla kjaraskerðingu ellilífeyrisþega og afnám tekjutenginga ellilífeyris en horfðu minna til alls hóps lífeyrisþega. Það var hins vegar ekki sá tónn sem forustumenn Framsóknarflokksins slógu. Til að mynda lýsti formaður Framsóknarflokksins því m.a. yfir þann 26. apríl sl. að nauðsynlegt væri að bæta öllum lífeyrisþegum skerðingarnar frá 2009. Undir þetta tók núverandi formaður fjárlaganefndar, oddviti Framsóknarflokksins í Reykv. s., Vigdís Hauksdóttir. Eftir stendur því miður að fyrsta frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hefur áhrif á kjör fámenns hóps öryrkja. Það hljóta að vera vonbrigði fyrir ráðherrann sem ég trúi einlæglega að hafi lagt fram frumvarpið og barist fyrir því í góðri trú.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðu hennar. Það er tvennt sem ég vil sérstaklega koma inn á í andsvari mínu. Hv. þingmaður fór aðeins í gegnum kostnaðarmatið. Ég hef áður komið upp í andsvar hvað það varðar. Í umsögn fjármálaskrifstofunnar stendur, með leyfi forseta: „Í forsendum ríkisfjármálaáætlunar sem stjórnvöld hafa fylgt undanfarin ár í samstarfsáætlun með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hefur verið gengið út frá því að þessi tekjutenging“ - hér er verið að vísa til skerðingarhlutfallsins - „yrði framlengd eða gerð varanleg eða að gerðar væru jafngildar ráðstafanir […].“ Nú hefur það komið fram í svari frá hv. þm. Árna Páli Árnasyni að svo virðist vera sem tillögur velferðarráðuneytisins um að fella þetta úr gildi 31. desember 2013 - þetta ætti í raun og veru að vera fallið úr gildi - hafi verið hunsaðar af fjármálaráðuneytinu. Er það eitthvað sem hv. þingmaður vill svara fyrir eða kannast hann við að gerðar hafi verið þessar breytingar? Og hvort hv. þingmaður sé sáttur við að þetta hafi verið framlengt og jafnvel talað um að framlengja það áfram. Síðan vil ég ítreka að þetta er stjórnarfrumvarp sem báðir stjórnarflokkarnir standa að og er fyllilega í samræmi við stefnu beggja stjórnarflokka. Í bæklingi sem var dreift í Reykjavík stóð einmitt þessi setning: „Kjaraskerðing sem samþykkt var 2009 verði afturkölluð.“ Svo einföld var sú setning. Þetta er nákvæmlega samhljóða því sem kom fram í ályktun flokksþings framsóknarmanna, auk þess sem við höfum talað fyrir því að vinna að öðrum kjarabótum gagnvart þessum hópum sem og öllum landsmönnum. Síðan vil ég líka ítreka að sem mikill stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar hef ég það mikla trú á þeirri efnahagsstefnu sem við boðum að ég er tilbúin að leggja þetta frumvarp fram á sumarþingi og standa fyrir því. Ég efast ekki um að það muni koma fram tillögur hér þegar kemur að fjárlögum fyrir næsta ár 

Virðulegi forseti. Varðandi fyrsta punktinn treysti ég fullkomlega mati fjármálaráðuneytisins hvað varðar kostnaðarmat við afturköllun þeirra kerfisbreytinga sem hér um ræðir og hæstv. ráðherra kom inn á. Varðandi tekjuöflunarleiðir frumvarpsins hlýt ég líkt og aðrir landsmenn að bíða spennt eftir þeim tillögum sem fram munu koma frá núverandi ríkisstjórn um tekjuöflunarleiðir ríkissjóðs af því þær hafa ekki komið fram hingað til og ekkert bólar á þeim. Ég bíð bara spennt eftir þeim og óska eftir því, ef hæstv. ráðherra getur upplýst okkur eitthvað um þær, að hann komi hér og skýri frá þeim.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að í kostnaðarmatinu segir að ekki hafi verið gert ráð fyrir því að bráðabirgðaákvæðið sem er stærsti hluti skerðinganna mundi falla úr gildi í langtímaáætluninni sem fyrrverandi stjórnvöld unnu eftir. Síðan hefur líka komið fram í umræðunni að það virðist hafa verið eitthvað sem fjármálaráðuneytið tók upp hjá sjálfu sér en ekki verið í anda þess sem velferðarráðuneytið lagði til. Ég vil bara ítreka það. Hér er hins vegar lagt til að hluti af þeim kjaraskerðingum sem var farið í 2009 verði afturkallaður. Þetta er fyrsta skrefið. Ég er sannfærð um, í anda þess sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni, að þegar við komum fram með frekari breytingar, hvort sem það verður í fjárlögum eða í sérstöku frumvarpi, muni hún styðja það.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um slysatryggingar almannatrygginga. Frumvarp þetta var samið í velferðarráðuneytinu, samhliða frumvarpi til laga um lífeyrisréttindi almannatrygginga og félagslegan stuðning, og lagt fram sem stjórnarfrumvarp á vorþingi 2013, 635. mál á 141. löggjafarþingi. Bæði frumvörpin, þ.e. þetta og frumvarpið um almannatryggingar og félagslegan stuðning, eru nú lögð fram aftur og flutt af þingflokki Samfylkingarinnar. Þar er fyrst og fremst verið að minna á þessi frumvörp og tryggja að sú mikla vinna sem er á bak við hugmyndir um breytingar á almannatryggingalögum nýtist áfram og spili saman einmitt með því frumvarpi sem hér var til umræðu frá hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra. Ég kem betur að því þegar við ræðum hitt frumvarpið hversu mikilvægt það er að þarna er líka um að ræða uppstokkun á lögunum og breytingar og samræmingar sem er mikilvægt að halda til haga, líka vegna þess að þar var þverfagleg og þverpólitísk vinna í gangi um langt skeið sem skilaði þessari niðurstöðu og mikilvægt að hún verði nýtt áfram. Við gerð þessa frumvarps var haft náið samráð við Sjúkratryggingastofnun sem annast framkvæmd slysatrygginganna og byggt á tillögum lögfræðinga stofnunarinnar. Tilefni frumvarpsins var samning nýs frumvarps um lífeyrisréttindi almannatrygginga og félagslegan stuðning en af því leiðir að flytja þarf ákvæði slysatryggingakafla gildandi laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum, ásamt öðrum nauðsynlegum ákvæðum laganna í sérstök lög sem lagt er til að heiti: Lög um slysatryggingar almannatrygginga. Ætlunin er að þau lög muni síðan standa sjálfstætt við hlið laga um sjúkratryggingar og fyrirhugaðra laga um lífeyrisréttindi almannatrygginga og félagslegan stuðning og mynda þannig heildstæða lagaumgjörð um meginþætti almannatrygginga. Því til viðbótar eru í gildi ýmis sérlög á sviði félagslegs öryggis, bæði hjá ríki og sveitarfélögum. Vegna þessa tilefnis stendur ekki til að sinni að endurskoða frá grunni efni trygginganna eða orðalag ákvæða umfram það sem brýna nauðsyn ber til í tengslum við stærra frumvarpið. Þó má telja að auðveldara verði er frá líður að breyta ákvæðum um slysatryggingar þegar þau hafa verið færð í sérlög og aðgreind frá almennum lífeyristryggingum almannatrygginga, enda er um eðlisólíkar tryggingar að ræða. Ekki eru því lagðar til miklar efnislegar breytingar í frumvarpi þessu frá gildandi ákvæðum um slysatryggingar í lögum um almannatryggingar, aðrar en þær að lagt er til að slysahugtaki laganna verði breytt lítillega í endurflutningi hér. Þannig er lagt til að bætur og bótafjárhæðir verði þær sömu og áður og skilyrði til öflunar bótanna eru að mestu óbreytt. Einnig eru í frumvarpinu lögð til almenn ákvæði sem eru svo til samhljóða samsvarandi ákvæðum í frumvarpi til laga um lífeyrisréttindi almannatrygginga og félagslegan stuðning. Er í þeim tilvikum vísað til athugasemda við samsvarandi greinar í því frumvarpi. Þótt ekki séu lagðar til miklar efnislegar breytingar í frumvarpinu er þó gert ráð fyrir nokkrum breytingum með hliðsjón af niðurstöðum úrskurðarnefndar almannatrygginga og lagt til að tekin verði af tvímæli varðandi vafatilvik sem upp hafa komið í framkvæmd. Samkvæmt framansögðu verður ekki séð að frumvarpið hafi sérstakar afleiðingar fyrir almannahagsmuni eða helstu hagsmunaaðila, samanber einnig umfjöllun í athugasemdum við 9. og 11. gr. Þá verður ekki séð að frumvarpið hafi áhrif á stöðu kynjanna, af því að það er hluti af því sem þarf að skoða við framsetningu frumvarpa. Hér á eftir eru tilgreindar helstu breytingar frá gildandi lögum en í athugasemdum við einstakar greinar er gerð grein fyrir því hvaða áhrif efnislegar breytingar hafa þegar það á við. Þessar helstu breytingar frá gildandi lögum eru: 1. Slysatryggingakafli laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum, er meginefni frumvarpsins en ákvæðin sett upp með örlítið breyttum hætti. Kveðið er á um markmiðið með slysatryggingum, gildissviðið er afmarkað og nokkur hugtök skilgreind. 2. Með hliðsjón af dönskum og norskum vinnuslysarétti og íslenskum vátryggingarétti er gert ráð fyrir að heimilt verði að fella niður bótagreiðslur samkvæmt lögunum hafi hinn slasaði verið valdur að slysinu af stórkostlegu gáleysi. 3. Gert er ráð fyrir því nýmæli að greiða kostnað við iðjuþjálfun og talþjálfun. 4. Lagt er til að sjúkrahjálp greiðist að jafnaði ekki vegna kostnaðar sem fellur til þegar liðin eru a.m.k. fimm ár frá slysdegi en eftir það fari um rétt hins slasaða samkvæmt almennum ákvæðum laga um sjúkratryggingar. 5. Gert er ráð fyrir tíu ára hámarksfresti undanþágu til að tilkynna slys, að liðnum eins árs tilkynningarfrestinum, og bætt við því skilyrði að berist tilkynningar síðar skuli læknisfræðileg orsakatengsl vera ljós milli slyssins og einkenna hins slasaða. 6. Lagt er til að örorkulífeyrir greiðist frá 18 ára aldri til samræmis við aldursviðmið annarra laga um bætur úr almannatryggingum. 7. Það er nýmæli að í fyrsta skipti er gerð grein fyrir því á hvers konar örorkumati varanleg læknisfræðileg örorka er byggð í slysatryggingum almannatrygginga. Efni ákvæðisins er í samræmi við framkvæmd sem verið hefur en er nú sett þarna inn í frumvarpstextann. Ég tel ekki ástæðu til að eyða lengri tíma í að gera grein fyrir frumvarpinu. Það liggur fyrir í þingskjali, en lagt er til að það fari til hv. velferðarnefndar og til 2. umr. og hljóti þar skoðun samhliða því frumvarpi sem var hér áður og þeim breytingum sem nauðsynlegt er að gera á almannatryggingalögunum. Ég treysti á að þeirri vinnu verði hraðað eins og hægt er og nýtt sú mikla vinna sem unnin hefur verið á síðustu árum til að við getum átt nýrra, einfaldara og skýrara almannatryggingafrumvarp og þá ný lög og skýrari um slysatryggingar almannatrygginga.

Virðulegi forseti. Enn á ný er þetta orð ekki alveg rétt, þetta á ekki að vera neins konar andsvar heldur eiginlega meðsvar. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að koma fram með þetta frumvarp og í raun og veru líka næsta mál. Dóttir mín á afmæli í dag þannig að ég þarf víst að víkja af fundi, en ég vildi koma hingað upp og ítreka að ég tel mjög mikilvægt sem nýr ráðherra þessa málaflokks þar sem ég tek við keflinu frá hv. þm. Guðbjarti Hannessyni að halda áfram endurskoðun á almannatryggingakerfinu. Slysatryggingar eru hluti af því hvernig við viljum standa að því og við erum ekki hætt. Við munum halda þeirri vinnu áfram. Það hefur mjög mikil vinna verið lögð í þennan málaflokk í velferðarráðuneytinu á vegum hv. þingmanns og annarra flokksfélaga hans sem hafa setið í þessu ráðuneyti undanfarin ár. Það liggja fyrir tillögur. Þær eru eitt af þeim gögnum sem við viljum horfa til þegar við vinnum þetta áfram og ég er sannfærð um að við getum fundið leið til að vinna saman að því að bæta kerfið þó að að sama skapi leggi stjórnvöld líka áherslu á að endurmeta þessi áform um breytingar á almannatryggingunum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. ráðherra til hamingju með afmæli dótturinnar. Ég hvet hana eindregið til að fara að sinna því verkefni og engin ástæða til að hlusta á ræðu mína, hún getur fengið útskrift af henni. Ég mun örugglega koma þeim sjónarmiðum sem þar eru á framfæri og ég veit að hún þekkir málið líka allvel. Ég fagna því að hæstv. ráðherra segi að mikilvægt sé að halda vinnunni áfram og ég held að það sé það mikilvægasta fyrir lífeyrisþega þessa lands, að við reynum að komast eins hratt og vel áfram í að einfalda og bæta almannatryggingakerfið og kjör þessara hópa. Ég treysti á að það sé sameiginlegt markmið okkar allra hér í þinginu.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir ágæta ræðu og ágæta yfirferð yfir málið. Mig langar til að spyrja tveggja spurninga. Annars vegar varðar það aðgreiningu slysatrygginga frá skaðabótalögum þar sem menn lenda í slysi sem einhver þriðji aðili ber ábyrgð á, það á t.d. við um bílatryggingar og annað slíkt, þegar um er að ræða að menn eru jafnframt í vinnu, hvernig aðgreina menn það? Síðan er það spurningin um örorkubæturnar í 11. gr. sem ég er alltaf jafn hissa á. Þar er greidd full örorka fyrir 75% örorku, síðan lækkar það um 2% fyrir hvert prósentustig niður í 50% og eftir það má greiða eingreiðslu. Hvers vegna er 75% örorka full örorka? Menn geta þá væntanlega unnið 25% og hvað er þá verið að bæta? Af hverju fær fólk sem er 40% öryrkjar ekki bætur reglulega ef það getur unnið 60% og vantar 40% af tekjunum, af hverju fær það þá bara eingreiðslu sem reynslan hefur sýnt að gufar mjög fljótt upp vegna mikils fjölda nýrra vina? Svo er spurningin um barnalífeyri. Hann er fullur við 75% örorku og fer svo niður í núll við 50%. Af hverju er yfirleitt barnalífeyrir þegar maðurinn fékk ekki barnalífeyri áður en hann varð öryrki eða áður en hann lenti í slysinu? Það er yfirleitt ekki þannig að fólk sem er að vinna sé með barnalífeyri nema í gegnum skattkerfið og það heldur áfram eftir sem áður. Spurningin er: Af hverju er greiddur barnalífeyrir?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal þekkir þessi mál afar vel og hefur rætt þau oft áður. Hann kann kannski betur svörin en ég varðandi margt af því sem er nefnt. Hér eru nefnilega einmitt gamlir draugar, hlutir sem þarf að ræða. Það er alveg ljóst að það er einmitt vaxandi vandamál, samspilið á milli þeirra opinberu trygginga sem einstaklingar taka og hins vegar opinbera kerfisins sem veitir slysatryggingar og þá líka hvort kemur á undan. Það er gjarnan ágreiningsatriði vegna þess að sum tryggingafélög setja það þannig fram að ef einhver einstaklingur verður fyrir slysi tryggja þeir það sem ekki er borgað af almannatryggingum. Spurningin hefur verið hvort þetta ætti að vera öfugt, að sá sem hefur keypt sér tryggingu, það sé borgað fyrst og síðan grípi almannatryggingar sem öryggisnet inn í á eftir. Þetta er ákvæði sem þarf að skýra miklu betur, ég skal taka undir það með hv. þingmanni, og er hluti af því sem þarf að vinna áfram og er tengt því sem við munum ræða í tengslum við almannatryggingarnar, þetta er atriði sem þarf að skoða betur. Varðandi örorkubæturnar og 75% örorku er öllum kunnugt, og hv. þingmaður var einmitt í starfshópnum um almannatryggingar, að eitt af því sem hefur verið barist fyrir af honum og fleirum er að taka upp starfsgetumat, þ.e. að snúa þessu við og fara að greina hver geta fólks er til vinnu í staðinn fyrir að tala um það sem er vangeta til vinnu og skilgreinir örorkuna sem 75%. Það eru engin sérstök rök fyrir þessum 75% og það þarf auðvitað að vera stigbreytileg örorka. Það er hluti af því sem er líka tilgreint sem mikilvægt að vinna áfram í framhaldinu. Í þriðja lagi er enn eitt sem líka þarf að skoða áfram og hefur verið skoðað og er í sambandi við að taka upp barnatryggingar í staðinn fyrir barnalífeyri. Það mun bitna á örorkulífeyrisþegum og það þarf auðvitað að vinna að því að bæta kjörin, en að lífeyrir sé bundinn við barn 

Frú forseti. Ég þakka svörin. Reyndar þetta síðasta að það muni bitna á einhverjum að fá ekki óeðlilegar bætur - ég tel að barnalífeyrir til öryrkja og slysatryggðra sé óeðlilegur vegna þess að fólk var ekki með barnabætur áður, það var ekki með sérstakar bætur fyrir börnin sín áður en það lenti á örorku eða í slysi. Ég held að menn hafi fyrst og fremst verið að hugsa um það að örorkulífeyririnn hefur verið svo lágur, hann dugar ekki fyrir framfærslu fjölskyldu með börn. Það er kannski vandamálið. Ef menn ætla að hverfa frá þeirri hugsun að örorkulífeyrir geti verið það góður að hann geti staðið undir framfærslu viðkomandi manns, þannig að hann sé jafn vel settur eins og ef hann væri vinnandi - það er einmitt það sem lífeyrissjóðirnir eiga að stefna á og eru að stefna á, að menn fái með framreikningi ákveðið hlutfall af tekjum sem þeir höfðu, sem geta þá hafa verið mjög háar. Það vill svo til að Lífeyrissjóður sjómanna er oft og tíðum að borga mjög háan örorkulífeyri í samræmi við þau laun sem eru tryggð hjá sjómönnum. Þá veltir maður fyrir sér: Af hverju þarf þá barnalífeyri þegar menn halda ákveðnum hluta eða jafnvel öllum laununum sem þeir höfðu áður? Varðandi aðgreiningu milli skaðabótalaga og félagslegrar hjálpar er ljóst að verði maður fyrir tjóni hjá tryggingafélagi, sem er tryggt hjá tryggingafélagi, þá meta þeir allar tekjur sem menn fá annars staðar frá, frá ríkinu, og það lækkar þá bætur þeirra. Þannig hefur verið litið á þetta að eftir því sem við bætum betur, t.d. þetta frumvarp um slysatryggingu í vinnu, þá minnkar tryggingaþörfin í gegnum skaðabótalögin.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessum málum. Þetta er einmitt hluti af því sem þarf að ræða áfram eins og ég sagði. Kannski er það rangt hjá mér að tala um að það bitni á einhverjum, en það er auðvitað augljóst, eins og fram hefur komið hjá hv. þingmanni, að menn hafi svo sem reiknað með því að sá sem býr við örorku þurfi á einhvern hátt að hafa meira fyrir því að sinna börnum og öðru slíku og tekið sé ákveðið tillit til þess. Hins vegar, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, ætti þetta fyrst og fremst að vera þannig að grunnbætur og bætur örorkulífeyrisþega stæðu undir allri venjulegri framfærslu miðað við starfsgetu. Síðan væri þá bættur eftir aðstæðum tilfallandi kostnaður hvort sem er vegna heilbrigðiskerfisins, tækja eða annars slíks, húsnæðis, sérútbúins húsnæðis, bíla o.s.frv., að því væri þá bætt ofan á eftir einhverju mati á því hverju viðkomandi einstaklingur þyrfti á að halda. Þetta er hluti af því sem þarf að vinna áfram, hv. þingmaður þekkir það mjög vel frá vinnunni í almannatryggingamálunum. Þetta þarf að vinna áfram. Það sem ég hef áhyggjur af varðandi slysatryggingar og skaðabótalögin er að ég hef það á tilfinningunni að mjög oft sé verið að blekkja fólk, það sé að kaupa sér tryggingar sem eru í raunveruleikanum lítið umfram það sem almannatryggingar bjóða upp á. Það er auðvitað mjög sorglegt ef menn eru að borga há iðgjöld og síðan er það fyrst og fremst almannatryggingakerfið og ríkið sem fólk hefur borgað til með sínum sköttum sem ber svo kostnaðinn ef á reynir. Það þarf því að stilla þetta saman og fyrst og fremst að upplýsa fólk betur. Það kom ágætlega fram í frumvarpi hæstv. ráðherra áðan að það er einmitt eitt af þeim hlutverkum sem stofnanir þurfa að hafa, þ.e. að upplýsa fólk betur um rétt sinn, koma því betur til skila þannig að það geti þá varið sig fyrir sölumönnum sem vilja bæta við réttindum sem jafnvel eru nú þegar inni í almannatryggingakerfinu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi þingflokks Samfylkingarinnar um lífeyrisréttindi almannatrygginga og félagslegan stuðning, en þetta frumvarp var flutt á síðasta þingi sem stjórnarfrumvarp og felur í sér heildarendurskoðun á almannatryggingalögum, nr. 100/2007, og lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, og er lagt til að þau séu sameinuð í ein lög undir heitinu Lög um lífeyrisréttindi almannatrygginga og félagslegan stuðning. Málið er flutt hér á sumarþingi af Samfylkingunni þar sem fyrir lá að ríkisstjórnin mundi ekki flytja það, a.m.k. ekki að sinni og ekki óbreytt, en boðaðar eru breytingar á almannatryggingum og fram hefur komið fyrr í umræðunni að menn munu reyna að leitast við að sækjast eftir áframhaldandi samstarfi um þær breytingar. Við erum boðin og búin til þess og skorum á ráðherra að sá hópur sem hefur unnið að þessu starfi vinni áfram og menn vinni þetta mál til enda. Að baki því frumvarpi sem hér er flutt liggur mikil vinna þverfaglegs og þverpólitísks hóps sem komst að sameiginlegri niðurstöðu sem birtist í þessu frumvarpi. Þess vegna er mikilvægt að tryggja að áfram verði haldið með málið og nýtt sú mikla vinna sem liggur að baki. Hér er fyrst og fremst um að ræða breytingar hvað varðar ellilífeyrisþega en nokkur vinna er eftir varðandi örorkulífeyrisþegana, en sá kafli verður ekki unninn án aðildar Öryrkjabandalagsins eins og ég kem nánar að síðar. Ríkisstjórnin lofaði því í kosningabaráttunni að allar skerðingar sem áttu sér stað á árinu 2009 yrðu dregnar til baka en misvísandi yfirlýsingar hafa verið gefnar um hvort það eigi að greiðast afturvirkt frá 2009, hvað eigi að draga til baka og hvernig. Nú liggur fyrir frumvarp frá hæstv. ráðherra félags- og húsnæðismála, Eygló Harðardóttur, þar sem dregnar eru til baka tvær af þeim breytingum sem gerðar voru á almannatryggingunum og voru liður í aðgerðum í ríkisfjármálum árið 2009 og hluti af aðlögun tekna og útgjalda ríkissjóðs eftir hrunið. Í frumvarpi hæstv. ráðherra er fyrst og fremst verið að afnema skerðingar grunnlífeyris vegna lífeyristekna og hækkun frítekjumarka vegna launatekna ellilífeyrisþega. Annað bíður. Þó er kafli úr því frumvarpi sem hér er til umræðu, kafli um eftirlit og upplýsingar, tekinn óbreyttur upp og settur inn í frumvarp hæstv. ráðherra. Fyrir lá hjá fyrrverandi ríkisstjórn að skerðingar áttu að ganga til baka um næstu áramót og samkvæmt frumvarpi hæstv. ráðherra gengur sú skerðing fyrst til baka um næstu áramót, eins og gert hafði verið ráð fyrir, en ekki strax eins og mátti skilja af umræðunni fyrir kosningar. Ein meginhugmyndin við endurskoðun almannatryggingalaga var að ný lög um almannatryggingar með bættum kjörum öryrkja og ellilífeyrisþega tækju við frá síðustu áramótum. Það náðist ekki. Nú er gert ráð fyrir að þau taki gildi 1. júlí nk. samkvæmt þessu frumvarpi. Eftir sem áður get ég lýst því yfir fyrir hönd Samfylkingarinnar að við munum styðja ríkisstjórnina og styðja við loforð þeirra um að bæta öryrkjum og ellilífeyrisþegum upp þær skerðingar sem rætt hefur verið um, en við viljum að það verði gert í samræmi við heildarendurskoðun almannatryggingalöggjafarinnar. Þá sé mikilvægt að ný lög tryggi einföldun kerfisins, geri það skiljanlegra fyrir notendur og hafi þá heildarhugsun að almannatryggingar byggi á tveggja stoða kerfi, þ.e. almannatryggingum og greiðslum úr lífeyrissjóðum. Ég fylgdi frumvarpinu sem hér um ræðir eftir á síðasta þingi með ítarlegri ræðu og vísa því til hennar og til greinargerðar með frumvarpinu um skýringar á breytingum í stað þess að endurtaka það allt hér. Engu að síður ætla ég að nefna nokkur atriði og flytja býsna ítarlegt mál um frumvarpið. Eins og áður sagði var frumvarpið samið af velferðarráðuneytinu og áður félags- og tryggingamálaráðuneytinu. Það var lagt fram af velferðarráðherra á vorþingi 2013, mál nr. 636 á 141. löggjafarþingi. Gerðar hafa verið nokkrar minni háttar breytingar á upphaflega frumvarpinu en frumvarpið er nú flutt, eins og áður sagði, af þingflokki Samfylkingarinnar, enda er það afstaða flokksins að óhjákvæmilegt sé að leggja nýjan grunn að sanngjörnu almannatryggingakerfi og að ekki sé lengur hægt að skjóta á frest löngu tímabærum endurbótum á almannatryggingakerfinu. Meginmarkmið með frumvarpinu er að styrkja stöðu aldraðra og þeirra sem búa við skerta starfsgetu, þ.e. öryrkja, m.a. með því að gera lög um lífeyrisréttindi almannatrygginga og tengdar greiðslur einfaldari og skýrari en búið er við í dag. Við samningu frumvarpsins var höfð hliðsjón af tillögum sem fram komu í skýrslu verkefnisstjórnar um endurskoðun almannatrygginga frá því í október 2009 um nýskipan almannatrygginga og byggt á tillögum starfshóps um endurskoðun almannatryggingalaga sem starfað hefur frá því í apríl 2011 að lokaáfanga heildarendurskoðunar almannatryggingalöggjafarinnar. Endurskoðun almannatryggingakerfisins er þó ekki að fullu lokið með framlagningu þessa frumvarps. Flutningsmenn leggja áherslu á að sá þverfaglegi og þverpólitíski starfshópur sem unnið hefur að gerð þessa frumvarps, sem og frumvarps um slysatryggingar almannatrygginga, vinni áfram. Hlutverk hópsins verði að halda áfram vinnu við málaflokka sem enn eru ókláraðir og má nefna nokkur atriði sem þarf að vinna að í framhaldinu. Í fyrsta lagi var ljóst að vinna þyrfti betur að málaflokknum sem snertir bætur til foreldra langveikra og fatlaðra barna, og var vinna í gangi varðandi það, í öðru lagi starfsgetumat, sem hv. þm. Pétur H. Blöndal var að spyrja um áðan. Þar var komin af staða vinna en málið reyndist flóknara en menn höfðu reiknað með og höfðu sótt sér þá fyrirmyndir að breytingum sem hafa orðið í Hollandi og Danmörku. Annað sem líka var í skoðun og þarf að vinna áfram eru lífeyrisgreiðslur og tryggingabætur til þeirra sem dvelja langdvölum á hjúkrunarheimilum, dvalarheimilum eða öðrum stofnunum, sökum öldrunar eða fötlunar, reglur um styrki og uppbætur til hreyfihamlaðra vegna bifreiðakaupa og/eða reksturs bifreiða, og skoða hvort barnatryggingar séu æskileg leið. Það er ekki auðvelt mál miðað við afstöðu ákveðinna hópa en engu að síður þurfum við að vinna að því heildstætt hvernig barnafjölskyldur fái aðstoð við uppeldi og þjónustu við börn sín. Í þessari vinnu allri er eðlilegt og nauðsynlegt að leita eftir aðkomu Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem var ekki aðili að þessum vinnuhópi. Almannatryggingar og félagslegar bætur tengjast og spila oft mjög mikið saman og þess vegna skiptir miklu máli að þessir aðilar vinni vel saman. Það þarf að tryggja að Öryrkjabandalagið komi að vinnunni að nýju, en þeir sögðu sig frá vinnunni í hópnum án þess að hætta í honum, tóku ekki þátt í vinnunni en fengu allar upplýsingar og fylgdust með og tóku þátt í undirhópum sumum hverjum. Mikilvægt er að árétta að endurskoðun á málefnum öryrkja var að mestu látin bíða í þessu frumvarpi en því þarf að halda áfram vinnunni varðandi þann þátt. Það skal tekið fram að Öryrkjabandalag Íslands hefur komið með margar ábendingar og athugasemdir við frumvarpið sem fjalla þarf um og mæta að því marki sem unnt er. Mikilvægt er að þeirri vinnu verði haldið áfram, eins og ég segi, í góðu samstarfi við Öryrkjabandalagið og vinnunni lokið sem fyrst. Það kom t.d. frá þeim í lok maí umsögn um frumvarpið sem er býsna margar blaðsíður með mjög gagnrýnum athugasemdum, allt atriði sem þarf að fjalla um og þarf að taka afstöðu til. Þess vegna skora ég á Öryrkjabandalagið að mæta þeirri vinnu. Nú er þeim það kannski kleift þegar á að draga til baka hluta af skerðingunum frá 2009. Loks ber að geta að í meðförum Alþingis þarf að uppfæra upphæðir lífeyrisgreiðslna í samræmi við launa- og neysluvísitölu og stefnu stjórnvalda og Alþingis. Ég vakti athygli á því í umræðunni um frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra að hluti af því sem hefur gerst er að kaupmáttarrýrnun hefur orðið hjá lífeyrisþegum eins og öðrum og þeir hafa ekki fengið að fullu bættar þær hækkanir sem hefðu átt að koma til á síðastliðnum fjórum árum. Nú þegar svigrúmið er meira finnst mér skylda að skila því til baka. Ég saknaði þess í því frumvarpi að menn skyldu ekki koma með slíka prósentutölu strax þannig að hægt væri að stíga fyrsta skrefið þar líka sem snerti sem flesta lífeyrisþega. Það kann að virka eins og það sé einfalt að segja að það eigi að gera þetta allt núna þegar við erum ekki lengur í stjórn, en staðreyndin er sú að menn eru búnir að fara í gegnum erfitt tímabil eins og hefur verið síðastliðin fjögur ár, þar sem skorið var niður á nánast öllum sviðum, þó að það komi mjög skýrt fram í frumvarpinu að lífeyrisþegum hafi verið hlíft umfram aðra, og kostnaðaraukningin var veruleg. Þrátt fyrir að bætur hafi ekki hækkað fjölgaði þeim sem fengu bætur. Það sem hafði meiri áhrif var að tekjurnar hrundu hjá mörgum lífeyrisþegum, ekki hvað síst fjármagnstekjur, og þá tók almannatryggingakerfið við og hækkaði verulega sín framlög í gegnum almannatryggingar. Þess vegna held ég að menn hefðu þurft að skoða þann þátt og ég veit að það mun verða gert í framhaldi. Við munum að sjálfsögðu fylgja því eftir jafnvel þó að það hafi ekki náðst í þessum fyrsta áfanga. Með hliðsjón af því sem ég hef sagt hér að framan eru gerðar nokkrar breytingar á frumvarpinu en þó þær helstar að sett er inn nýtt bráðabirgðaákvæði merkt X þar sem ítrekað er mikilvægi þess að halda áfram vinnu starfshóps sem unnið hefur að málinu á síðustu missirum. Bráðabirgðaákvæðið er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ráðherra skal tryggja áframhaldandi umboð starfshóps þess sem unnið hefur að gerð frumvarpsins og skal starfshópurinn vinna að endurskoðun laga er snúa að öryrkjum í samstarfi við Öryrkjabandalag Íslands. Starfshópurinn skili greinargerð með tillögum að breytingum fyrir 1. október 2013.“ Þessi dagsetning er valin til þess að menn geti komið með fjárhæðir inn í fjárlög. Við framlagningu frumvarpsins er óhjákvæmilegt að rifja lítillega upp sögu málsins. 1. október 2007 skipaði þáverandi félags- og tryggingamálaráðherra Jóhanna Sigurðardóttir verkefnisstjórn um endurskoðun almannatrygginga. Þar var m.a. horft til hugmyndar um flutning málefna aldraðra til félagsmálaráðuneytisins frá heilbrigðisráðuneyti og ákveðið að vinna tillögur um fyrstu aðgerðir í langtímastefnumótun og jafnframt var óskað heildarendurskoðunar á almannatryggingalöggjöfinni. Verkefnisstjórnin lagði fram tillögur til skemmri tíma í lok nóvember 2007 sem var flestum hrundið í framkvæmd með lagabreytingum árið 2008. Þar má nefna afnám skerðingar lífeyris vegna tekna maka - og kemur mér sífellt á óvart að alltaf er verið að spyrja um hvenær eigi að gera þetta, en þetta var gert árið 2008. Einnig innleiðing frítekjumarks vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega, sem er þekkt umræða núna, úttekt séreignarsparnaðar hafi ekki áhrif á greiðslur almannatrygginga og skerðingarmörk voru lækkuð árið 2008 úr 45 í 38,35%. Því var svo breytt aftur til baka en nú er verið að tala um að fara aftur til þess sem samþykkt var 2008 af ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Þá var frítekjumark vegna fjármagnstekna og frítekjumark vegna atvinnu- og lífeyrissjóðstekna öryrkja hækkað. Aldurstengd örorkuuppbót var einnig hækkuð og 1. september 2008 var sett reglugerð um sérstaka uppbót til framfærslu lífeyrisþega en sú uppbót var síðar lögfest. Sú uppbót var sett á sem aðgerð í þá átt að tryggja ákveðinn grunnlífeyri. Kostnaður við þessar breytingar árið 2008 var vel yfir 10 milljarðar kr. Ég man ekki nákvæmlega krónutöluna en var sennilega hátt í 15 milljarðar. Í kjölfarið á þessari vinnu árið 2008 hóf verkefnisstjórnin endurskoðun á almannatryggingakerfinu með það að leiðarljósi að einfalda kerfið og bæta hag lakast settu lífeyrisþeganna. Það var verkefnið. Í samræmi við markmið verkefnisstjórnarinnar útfærði hún starf sitt á eftirfarandi hátt: Athuga breytingar á lífeyriskerfi almannatrygginga í þeim tilgangi að bæta hag þeirra sem lægri tekjur og lakari stöðu hafa. Leggja til róttækar tillögur um einföldun kerfisins sem næði bæði til lífeyrisflokka og framkvæmdar. Ná fram meiri sanngirni í samspili tryggingabóta, lífeyrissjóðstekna og atvinnutekna. Ná fram meiri hvata til öflunar atvinnutekna og sparnaðar hjá bótaþegum en áður. Draga úr tekjutengingum einkum með hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna, lífeyrissjóðstekna og fjármagnstekna. Afnema skerðingu vegna tekna maka lífeyrisþega. Endurskoða skerðingarhlutföll í tengslum við breytingar á frítekjumörkum. Allt er þetta kunnuglegt og ekki hvað síst núna eftir að hafa rætt frumvarp hæstv. ráðherra fyrr í dag. Þarna var ákveðið líka að koma á lágmarksframfærslutryggingu fyrir lífeyrisþega og skilgreina betur réttindi sambúðarfólks og einhleypra auk eðlismunar ellilífeyriskerfisins og endurhæfingar- og örorkulífeyriskerfisins; þ.e. samspil þessara þátta. Þá átti að færa örorku- og endurhæfingarlífeyriskerfið í átt að virkari velferðarstefnu með nýju starfsgetumati og virkari þátttöku í endurhæfingu ásamt aukinni eftirfylgni og leggja línur fyrir framtíðarþróun opinbera lífeyriskerfisins og stofnanaskipan á sviði þess. Tillögur komu svo frá verkefnisstjórn 2009 um einföldun á almannatryggingakerfinu. Þær fólu í sér sameiningu bótaflokkanna grunnlífeyris, tekjutryggingar og heimilisuppbótar í einn lífeyrisflokk með lágmarksframfærslutryggingu. Einhleypir ættu að fá hámarksfjárhæð hins nýja bótaflokks en fólk í sambúð 84% af hámarksfjárhæðinni. Lögð var til aukin notkun frítekjumarka og að innleitt yrði frítekjumark á lífeyrissjóðstekjur ellilífeyrisþega í áföngum, sem og hækkun frítekjumarka á fjármagnstekjur og atvinnutekjur ellilífeyrisþega. Einnig voru lagðar til breytingar á skerðingarhlutfalli vegna tekna yfir frítekjumarkinu og lagt til að bætur lækkuðu alveg að núlli vegna lífeyrissjóðstekna. Þessar tillögur voru sem sagt strax komnar inn árið 2009. Í skýrslu verkefnisstjórnarinnar frá október 2009, sem bar heitið Nýskipan almannatrygginga. Tillögur um breytingar á lífeyriskerfinu, kemur fram sú framtíðarsýn að kerfisbreyting þessi geti átt sér stað sem fyrst án umtalsverðra útgjalda. Meiri kjarabætur komi til síðar þegar dragi úr áhrifum fjármálakreppunnar. Hér var fjármálaumhverfið orðið allt annað eftir hrunið og auðvitað varð að taka tillit til þeirra aðstæðna þegar verið var að stilla saman tekjur og útgjöld ríkisins Það er ástæða til að vekja athygli á þessum kafla um sérstaka framfærsluuppbót vegna þess að það hefur nú þvælst fyrir sumum hver tilgangurinn hafi verið með því. Verkefnisstjórninni var falið að gera tillögu um skipan lágmarksframfærslutryggingar fyrir lífeyrisþega og var það gert með reglugerð um sérstaka uppbót til framfærslu lífeyrisþega sem kom til framkvæmda 1. september 2008, eins og nefnt var áðan. Heimild til greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu var síðan innleidd í lög um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, og með lögum nr. 120/2009, er tóku gildi hinn 1. janúar 2010, sbr. nú 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð. Hefur sú fjárhæð sem uppbótin miðast við verið hækkuð jafnt og þétt síðan og er nú nærri 38 þús. kr., en getur verið hærri í sumum tilfellum Þar sem um var að ræða viðbót til að tryggja betur framfærslu þeirra sem engar aðrar tekjur höfðu en lífeyrisgreiðslur almannatrygginga var ákveðið að þessi uppbót skertist krónu fyrir krónu við aðrar tekjur. Ljóst var að sú skerðing gat aðeins verið tímabundin enda litu margir svo á að þar með væri farið að gera upptækar greiðslur t.d. frá lífeyrissjóðum. Það vekur athygli að í þessu nýja frumvarpi hæstv. ráðherra er ekki ráðist í lagfæringar á þessu þannig að enn eru áfram skerðingar króna á móti krónu á sérstakri framfærsluuppbót. Það þýðir jafnframt að þegar menn hækka greiðslurnar vegna grunnlífeyris og vegna tekjutryggingar mun það líka virka sem tekjur inn í þennan flokk. Þess vegna er mikilvægt, af því að menn hafa verið að skoða samspil lífeyrissjóðanna og almannatrygginga, að minna á upphaflegan tilgang framfærsluuppbótarinnar sem var og er enn að tryggja tekjulágum og tekjulausum lífeyrisþegum ákveðna lágmarksfjárhæð til framfærslu í hverjum mánuði. Hér er því sem sagt komið það sem margir hafa oft verið að lýsa eftir, einhvers konar lágmarksviðmið þegar um er að ræða lífeyrisþega sem þurfa á að halda að fá greidda viðbót vegna lágra eða engra tekna. Þeir sem hafa aftur á móti aðrar tekjur og bætur almannatrygginga sér til framfærslu fá ekki þessa uppbót. Það er mikilvægt að viðhalda ákveðinni lágmarksvernd í því frumvarpi sem nú liggur fyrir en á sama tíma stuðla að því að fólk sjái ávinning af því að afla sér tekna sem og að hafa greitt í lífeyrissjóði. Eðli málsins samkvæmt hefur ekki gefist mikið svigrúm til hækkunar bóta eða annarra aðgerða sem eru til þess fallnar að bæta kjör lífeyrisþega. En eins og ég vakti athygli á fyrr í dag er fróðlegt að skoða að bætur hafa þó þrátt fyrir allt á fjórum árum hækkað um 16,2% en útgjöld ríkissjóðs um 33,6% til lífeyrisgreiðslna og almannatrygginga, farið úr 55,5 milljörðum kr. 2010 upp í 74,2 milljarða 2013 á verðlagi hvers árs. Aðlögun útgjalda ríkisins að tekjum snertu alla málaflokka og því miður var ekki hægt að verja að fullu lífeyrisgreiðslur, sem eru stór útgjaldaliður á fjárlögum eins og hér hefur komið fram, 74 milljarðar. Aðgerðir stjórnvalda á síðasta kjörtímabili hafa einkum falist í því að verja hag tekjulægstu lífeyrisþeganna og vinna gegn aukinni fátækt meðal þeirra. Þó náðust fram einstakar breytingar til hagsbóta fyrir lífeyrisþega á síðustu árum, t.d. tímabundin lausn á víxlverkunum milli örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris lífeyrissjóðanna. Það er óljóst um framhaldið en fyrirheit eru um að ef þetta frumvarp verður ekki samþykkt með heildarbreytingu muni sá samningur gilda næstu tvö árin. Í úttektum Þjóðmálastofnunar Háskóla Íslands hefur komið fram að leiðir stjórnvalda á síðasta kjörtímabili til að milda áhrif kreppunnar hjá fólki með lágar tekjur og millitekjur hafa reynst árangursríkar og að kaupmáttur lífeyrisþega, einkum öryrkja, hefur dregist minna saman en annarra hópa í þjóðfélaginu frá haustinu 2008. Það kemur í raun mjög vel fram í umsögn fjármálaráðuneytisins um nýtt frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hversu umfangsmiklar breytingar voru árið 2008, dregnar að hluta til baka og núna verið að skila sumum þeirra aftur. Skiptir þar einnig máli að lífeyrisþegar njóta enn þeirra miklu og jákvæðu breytinga sem gerðar voru á árunum 2007 og 2008, hjá öryrkjum ekki hvað síst, að afnema tengingar við tekjur maka. Í framhaldi af allri þessari vinnu var skipaður starfshópur 4. apríl 2011 til að vinna að lokaáfanga heildarendurskoðunar almannatryggingalöggjafarinnar og ljúka við drög að nýju frumvarpi til laga um lífeyristryggingar. Þá kom fram í erindisbréfinu að hópurinn skyldi gera tillögur að einfaldari og skýrari löggjöf með það að leiðarljósi að almannatryggingar veittu áfram lágmarkstryggingavernd vegna elli og örorku. Endurskoðunin færi fram á grundvelli núverandi tryggingakerfis á Íslandi, þ.e. tveggja stoða kerfis eins og áður hefur verið nefnt, þar sem einstaklingar á vinnumarkaði greiða í og safna upp réttindum í lífeyrissjóðakerfi en almannatryggingar veiti til viðbótar lágmarkstryggingavernd þeim sem á þurfa að halda. Í starfshópnum áttu sæti fulltrúar tilnefndir af þingflokki Samfylkingarinnar, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokks og Hreyfingarinnar. Raunar fór þingmaður Framsóknar síðan yfir í Bjarta framtíð og fékk boð um að vera áfram en þáði það ekki. Landssamband eldri borgara átti þar fulltrúa, og Öryrkjabandalagið átti tvo fulltrúa en mættu ekki á fundi eftir ákveðna byrjun. Fulltrúar voru frá Landssamtökunum Þroskahjálp, Alþýðusambandi Íslands, Samtökum atvinnulífsins og tveir sameiginlega frá Bandalagi háskólamanna, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Kennarasambandinu. Formaður starfshópsins var fyrrverandi þingmaður, Árni Gunnarsson, og var skipaður af velferðarráðherra. Með hópnum störfuðu síðan lögfræðingar ráðuneytisins Það er mikilvægt að undirstrika að stefnan er og hefur ætíð verið að halda því kerfi sem hér hefur verið byggt upp en endurskoða það og gera úrbætur á almennu tryggingastoðinni, eins og ég kalla það. Ekki er verið að tala um að bylta kerfinu, þ.e. þeirri hugmyndafræði að byggja á tveimur stoðum. Starfshópurinn samþykkti tillögu um einföldun bótakerfisins vegna ellilífeyris í júní á síðasta ári. Í greinargerð með henni var farið yfir niðurstöðuna, áhrif á samspil lífeyrissjóða og almannatryggingar og áhrifin á ólíka hópa ellilífeyrisþega. Þar var einnig fjallað um kostnað við tillöguna, nauðsynlegar lagabreytingar og afleiðingar þess að haldið yrði áfram með óbreytt kerfi. Starfshópurinn lagði til að í fyrsta áfanga yrðu bótaflokkarnir ellilífeyrir, tekjutrygging og heimilisuppbót sameinaðir í einn bótaflokk sem kallaðist ellilífeyrir. Þetta mundi þýða að í dag væri hann rúmar 173 þús. kr. miðað við hækkun frá síðustu áramótum. Rétt er að taka fram strax að fjárhæðir sem tilgreindar eru í frumvarpinu þarf að uppfæra miðað við síðustu hækkanir og leiðrétta miðað við neysluvísitölu og launavísitölu síðan 2009. Þær eru ekki uppfærðar hér í frumvarpinu en þarf að skoða. Ég hef fært fyrir því rök að það standi á a.m.k. um 6% sem þyrfti að leiðrétta ef menn skoða síðastliðin ár og ég tel að við skuldum lífeyrisþegum það, fyrrverandi ríkisstjórn, og bæta þurfi úr því á þessu tímabili. Auk þess að sameina grunnlífeyri, tekjutryggingar og heimilisuppbót í einn ellilífeyri verða skerðingar samræmdar óháð hvaðan tekjurnar kæmu, þ.e. að reiknað er með skerðingum á 45% tekna lífeyrisþega sem hafi áhrif á fjárhæð þessa lífeyris. Meginbreytingar til hækkunar fyrir lífeyrisþega eru hins vegar þær að sérstaka framfærsluuppbótin verður hluti af ellilífeyrinum. Það tekur svolítinn tíma. Í byrjun var talað um að það yrði miðað við 20% þar sem hætt væri við skerðinguna krónu á móti krónu, það dytti niður í 80% strax og síðan í 70% um næstu áramót, sem mundi vera veruleg leiðrétting fyrir viðkomandi aðila, og svo koll af kolli þannig að þetta verði að fullu komið til framkvæmda árið 2017. Með sameiningu í einn bótaflokk munu allar tegundir tekna hafa sömu áhrif á útreikninga ellilífeyris almannatrygginga og engin frítekjumörk verða í gildi. Hér er því lögð til gríðarleg einföldun á kerfinu sem næst með sameiningu bótaflokkanna, afnámi frítekjumarka og þó sérstaklega því að sömu reglur gildi um meðferð allra tekjutegunda. Gert er ráð fyrir að sú regla verði þó óbreytt fyrst um sinn að séreignarsparnaður hafi ekki áhrif á útreikning ellilífeyris. Sameining bótaflokka gerir kerfið mun skýrara og skiljanlegra, það dregur úr flóknum útreikningum Tryggingastofnunar og hættu á of- eða vangreiðslu bóta. Niðurfelling frítekjumarka einfaldar kerfið enn meira og sú breyting mun gera kerfið réttlátara og koma í veg fyrir að lífeyrisþegum með sömu heildartekjur sé mismunað líkt og nú er gert og leiðir af því að tekjur hafi mismunandi áhrif á útreikning bótanna eftir því hver uppruni teknanna er. Þannig er kerfið í dag. Það má því með nokkrum rétti tala um tímamót í almannatryggingum hvað einföldun og gagnsæi varðar þar sem eldri borgarar munu eftir breytinguna geta reiknað út réttindi sín hjá Tryggingastofnun miðað við heildartekjur sínar á hverjum tíma með einfaldari hætti. Þetta frumvarp hefur líka þann megintilgang og nær honum býsna vel að hafa jákvæð áhrif á samspil lífeyrissjóða og almannatrygginga, hvort sem horft er til skemmri eða lengri tíma. Lífeyrissjóðstekjur hafa í dag áhrif á fjárhæðir allra bótaflokka almannatrygginga en með mjög mismunandi hætti. Nú eru skerðingarhlutföllin mismunandi eftir því um hvaða bótaflokk almannatrygginga er að ræða og eins eru frítekjumörk mishá. Ég held að í frumvarpinu sé brugðist við vandamálinu vegna sérstöku framfærsluuppbótarinnar sem ég var búinn að nefna og það er einmitt verið að hætta tengingunni króna á móti krónu og þar með styrkja lífeyrissjóðina varðandi stöðu þeirra sem hafa greitt í lífeyrissjóði gagnvart almannatryggingakerfinu. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt og taka þarf á því í endurskoðun á frumvarpinu í framhaldi af því frumvarpi sem hæstv. ráðherra var að leggja fram. Það er reiknað með því að dregið verði í áföngum úr lækkun framfærsluuppbótar vegna m.a. lífeyrissjóðstekna og það mun hafa víðtæk og jákvæð áhrif, einkum á viðhorf almennings til lögbundna lífeyrissjóðakerfisins. Bent skal á að greiðsla lífeyris úr lífeyrissjóði hefur í för með sér beinan ávinning og dregur úr útgjöldum ríkissjóðs til almannatrygginga á móti til langs tíma. Það skiptir auðvitað miklu máli þegar við horfum til breytingar á aldurssamsetningu þjóðarinnar. Þá er mikilvægt að við eigum sterka lífeyrissjóði sem koma til hjálpar ásamt almannatryggingum til að tryggja ellilífeyrisþegum og öryrkjum viðunandi og góðan lífeyri. Tekið skal fram að þær breytingar sem hér eru lagðar til munu í langflestum tilfellum leiða til aukinna réttinda ellilífeyrisþega. Engu að síður þykir rétt að fyrirbyggja skerðingar vegna hugsanlegra ófyrirséðra áhrifa breytinganna á hag einstaka lífeyrisþega, þannig að sett er inn tryggingarákvæði um að ef einhver skyldi vegna breytinganna lækka muni enginn fá lægri bætur en áður hefur verið. Það er sólarlagsákvæði til 2015 og mætti gjarnan lengja það til einhverra ára í viðbót. Gerður verður samanburður á útreikningi ellilífeyris og tekjutryggingar og heimilisuppbótar fyrir gildistöku nýrra laga og hins sameinaða ellilífeyris eftir gildistöku laganna. Ef í ljós kemur að samanburðurinn er óhagstæður fyrir viðkomandi einstakling mun það verða leiðrétt. Sú leið sem lögð er til hefur óneitanlega í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð enda vandséð hvernig hægt er að auka réttindi ellilífeyrisþega jafn mikið og raun ber vitni án þess að það hafi í för með sér aukin útgjöld ríkisins. Í tillögum starfshópsins er gerð grein fyrir árlegum kostnaði vegna tillögunnar á árunum 2013–2017 og er um þríþættan kostnaðarauka að ræða. Hann kemur fram í kostnaðarmati því sem fylgdi frumvarpinu á fyrra þingi, en kostnaðaraukinn er fyrst og fremst vegna sameiningar bótaflokkanna, vegna lækkunar á skerðingarhlutfalli framfærsluuppbótarinnar og vegna samanburðar við eldri reglu. Kostnaðurinn er þó ekki ýkja mikill í byrjun en þegar búið er að færa niður skerðingarhlutfallið úr 100% í 45% eins og annars staðar mun kostnaðurinn vera umtalsverður á árinu 2017. Það er í sjálfu sér ekki ástæða til að fara ítarlegar í frumvarpið, ég er búinn að nýta þann tíma sem ég hef til þess. En ég vil ítreka það sem ég hef sagt áður að vinnunni er hvergi lokið. Það hefði verið mjög stór áfangi að samþykkja þetta frumvarp á síðasta þingi en það væri hægt að gera það núna á sumarþingi eða haustþingi. Eftir sem áður þarf að vinna áfram einstaka þætti sem ég nefndi í upphafi og tryggja betur það sem snýr að öryrkjum í frumvarpinu. Engu að síður er gert ráð fyrir að öryrkjar fái lækkun á tekjuskerðingum hvað varðar sérstaka framfærsluuppbót þannig að þeir munu njóta verulegs ávinnings af frumvarpinu ef það yrði samþykkt. Ég óska eftir því að frumvarpið verði skoðað samhliða frumvarpi hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra þannig að sú mikla vinna sem unnin hefur verið að endurskoðun laga um almannatryggingar nýtist til leiðréttinga á kjörum aldraðra og öryrkja. Þessi tvö lagafrumvörp vinna ekki endilega gegn hvort öðru þótt ljóst sé að sumar af tillögunum í frumvarpi hæstv. ráðherra eru á skjön við þetta frumvarp. Engu að síður held ég að menn eigi að halda vinnunni áfram og breyta til samræmis í framhaldi af þeirri vinnu. Það hefur einnig komið fram að lögbundnar eftirlitsheimildir Tryggingastofnunar, sem er að finna í þessu frumvarpi, eru komnar inn í frumvarp hæstv. ráðherra og ber að fagna því, þ.e. stór hluti af þeim er þar, um þagnarskyldu og meðferð persónuupplýsinga, stjórnsýslukærur og fleira. Ég óska eftir því að frumvarpið fari til hv. velferðarnefndar og fái þar vandaða umfjöllun samhliða frumvarpi hæstv. ráðherra og verði sett í skýran farveg þar sem markmið eru sett um hvenær eigi að ljúka vinnunni og reynt að viðhalda þeirri sátt sem náðst hefur um endurskoðun á almannatryggingakerfinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir ágæta ræðu þar sem hann fór í gegnum það starf sem hafði verið unnið í þessari nefnd sem ég átti þátt í sem fulltrúi Sjálfstæðisflokksins. Hann kom rétt aðeins inn á framfærsluuppbótina sem ég ætlaði að ræða betur. Það er galli við þá uppbót að hún hefur eiginlega aldrei verið rædd. Hún var sett í reglugerð í september 2008 rétt fyrir hrun, eins og hv. þingmaður kom inn á. Síðan voru sett lög um félagslega hjálp. Ég er búinn að fara í gegnum umsagnir og umræðu um þau og hvergi er talað um þennan þátt þar. Framfærsluuppbótin fór inn umræðulaust og hafði bæði þá og áður haft mjög slæm áhrif vegna þess að þegar hún var tekin með, með skerðingu krónu á móti krónu, kom náttúrlega í ljós að lífeyrir frá lífeyrissjóðunum gagnaðist fólki ekki neitt upp að 73 þús. kr. Hv. þingmaður talaði um að framfærsluuppbótin hefði verið sett á til að bæta stöðu þeirra sem ekki eru með réttindi í lífeyrissjóði og eru ekki vinnandi. Þá kem ég aftur inn á það sem ég kom inn á rétt áðan og vil spyrja hv. þingmann um: Hvaða hópur fólks á ekki rétt í lífeyrissjóði? Það eru vissulega til fatlaðir sem eru fatlaðir alla ævi og eru ekki á vinnumarkaði, þeir eru um 4–5% þjóðarinnar, það er yfirleitt hlutfallið hjá þjóðum heims. Staða þess hóps hefur verið bætt mjög mikið þó að örugglega megi gera betur. Hún var mjög döpur. Sá hópur er á örorkulífeyri og síðan á ellilífeyri á grundvelli þess. Spurningin er: Hvaða hópar fólks eru ekki með réttindi í lífeyrissjóði?

Hæstv. forseti. Hér gerir hv. þm. Pétur H. Blöndal að umræðu sérstaka framfærsluuppbót. Ég þekki það ekki hvort hún hafi hvergi verið rædd en hún endaði með því að koma inn í þingið í frumvarpi sem afgreitt var af þinginu sem lög. Það er rétt að hún kom inn í upphafi í reglugerð eins og ég gerði grein fyrir. Ég tek alls ekki undir með hv. þingmanni að hún hafi haft slæm áhrif þótt hún hafi haft augljósa galla eins og ég gerði grein fyrir í ræðu minni. Ég hugsa bara til þess með hryllingi ef við hefðum ekki haft þetta þó fyrir þann hóp sem hafði ekki aðrar tekjur til að fleyta sér í gegnum þá erfiðleika sem hafa verið á undanförnum árum. Við fengum auðvitað gagnrýni fyrir að hún hafi ekki dugað því eins og hv. þingmaður kom að fyrr í dag eru breytilegir kostnaðarliðir erfiðir, sérstaklega húsnæðiskostnaðurinn, hann er mjög erfiður og hefur verið. Þess vegna hafa þessar tekjur ekki endilega dugað fyrir því en eftir sem áður hafa þær þó fleytt fólki áfram í gegnum erfiða tíma og verið tryggt að lágmarksframfærslan eða tekjurnar hafa verið hærri en meira að segja atvinnuleysisbætur. Að hluta til var líka brugðist við með þessu vegna þess að það urðu skerðingar vegna víxlverkana, þegar tekjur hækkuðu hjá lífeyrissjóðum lækkuðu almannatryggingar. Það var líka tekið út í þessu ástandi. Þegar við tölum um hverjir það eru sem hafa ekki borgað í lífeyrissjóði og eiga ekki réttindi þá nefndi hv. þingmaður sjálfur þá sem eru fatlaðir og hafa verið það til langs tíma. Við erum líka að tala um heimavinnandi og við getum nefnt útlendinga sem koma hingað. Við erum líka að tala um fólk sem einhverra hluta vegna hefur svikist um að borga í lífeyrissjóði. Það kann að vera, þó að lögin hafi verið skýr. En það að breytir ekki því að við getum ekki sagt við fólk sem stendur uppi án tekna að við munum ekki sinna því í almannatryggingakerfinu. Það er vandinn í svona kerfi - eða ekki vandi, það er bara hlutverk okkar að sinna því. En auðvitað þarf að reyna á það að menn fari að lögum og borgi í lífeyrissjóði eins og lög gera ráð fyrir. Það er eitt af stóru verkefnunum að við fáum betri aga í því að fara eftir lögum landsins.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessar upplýsingar, en eftirliti með greiðslum í lífeyrissjóði var ekki komið á fyrr en að mig minnir 1997, um 33 árum eftir að lagaskyldan var sett á um að borga í lífeyrissjóð. Það hefur komið fram að nokkuð stór hópur, um 40 þús. manns borguðu ekki í lífeyrissjóð þó að hann hefði átt að gera það. Þeir standa þá án réttinda í lífeyrissjóði fyrir framan Tryggingastofnun. Framfærsluuppbótin gagnaðist þeim kannski. En þá er það spurningin: Hvað gerðu þeir við 10% sem átti að borga í lífeyrissjóð yfir starfsævina? Það sem mig langar til að spyrja um er þessi svokallaða einföldun. Fyrir upptöku framfærsluuppbótarinnar voru þrjár tegundir lífeyris. Það var ellilífeyrir, tekjutrygging og heimilisuppbót. Síðan var framfærsluuppbótinni bætt við sem flækti kerfið mjög mikið eins og ég hef nefnt varðandi lífeyrissjóðina. En eftir breytinguna erum við eiginlega með sömu stöðu. Við erum með lífeyri, við erum með þá sem búa einir, það er sérhópur, þeir fá heimilisuppbót, einhvers konar uppbót og síðan erum við með uppbót vegna framfærslu ef á þarf að halda í félagslegri hjálp. Kerfið er því í raun jafn flókið og það var fyrir upptöku framfærsluuppbótarinnar. Það kerfi sem ég sé fyrir mér felst í því að staða heimilisins sé bætt. Ég vil spyrja hv. þingmann hvernig honum lítist á það. Staða heimilisins sé bætt sem heimilisuppbót og ég veit að unnið hefur verið að því. Síðan séu almannatryggingar bara með einn lífeyri. Þá þarf ekki að koma með heimilisuppbót eða neitt annað, og þessi eini lífeyrir spili með lífeyrissjóðunum með einni skerðingu.

Hæstv. forseti. Það er ágætt að fá þær upplýsingar frá hv. þingmanni að eftirlitið hafi ekki byrjað fyrr en 1997, það er forvitnilegt að skoða það. En það er líka ástæða til að skoða að sumir lífeyrissjóðir hafa farið mjög illa og greiðslur úr lífeyrissjóðum hafa hrunið vegna ýmissa ástæðna, ég ætla ekki að rekja þær. Þar með hafa menn ekki fengið þann lífeyri sem reiknað hafði verið með. Við höfum líka þennan þekkta mismun að opinberu sjóðirnir hafa verið tryggðir og verðtryggðir en almennu sjóðirnir ekki. Þeir sem borguðu gegnum almennu lífeyrissjóðina komu þar að auki seinna inn. Þetta eru allt saman hlutir sem hafa áhrif á það hvaða tekjur menn fá út úr lífeyrissjóðunum. Ég vil einnig nefna að kostnaðaraukinn í þessu nýja frumvarpi, sem skellur á í byrjun eða í kringum 2017 og verður til 2022, 2023, er einmitt á meðan menn eru að styrkja almennu sjóðina þannig að þeir komist í að greiða eins og væntingar voru um, allt upp í 75–80% af launum. Það mun varla nást fyrr og hefur raunar aldrei staðið til. Menn hafa reiknað með að það mundi nást á árunum í kringum 2025. Varðandi einföldunina að öðru leyti held ég að allir sem hafa komið að þessu hafi talað um að kerfið muni verða miklu einfaldara í framkvæmd. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að það verður fullt af aukagreiðslum. Kannski ætti að vera, eins og við ræddum áðan, einhver grunnur og síðan tækju við bætur óháð því hvort viðkomandi er öryrki, ellilífeyrisþegi eða eitthvað annað slíkt. Húsnæðisbótakerfið er t.d. ein leiðin, það var tilbúið og fullmótað. Húsaleiguhlutinn var hækkaður núna til að reyna að mæta því. Hið sama má segja um barnatryggingar sem væru borgaðar vegna barna á heimili. Húsnæðisbætur væru þá miðaðar við fjölda á heimili eða óháð því. Síðan væri sérþörfum viðkomandi hópa mætt, sem geta stafað af veikindum, örorku, starfsgetu eða hvað annað sem það kann að vera og sem getur alveg eins lent á hverjum og einum, menn þurfa ekki endilega að vera öryrkjar. Ef það er vegna veikinda og fólk þarf sérstaka aðstoð væri það bætt með öðrum hætti. Allt þetta þarf auðvitað að skoða en ég held að við þurfum að stíga afdráttarlaus skref og til þess er þetta frumvarp þannig að við komumst áfram í breytingar. Ég veit að hv. þingmaður hefur tekið þátt í þeirri vinnu og stutt hana.