Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Auk þeirra atriða, sem hv. ráðherra mintist á, hefi eg rekið mig á nokkrar upphæðir, sem mér finst orka tvímælis um, hvort séu nauðsynlegar. Í 5. gr., seinasta lið, er farið fram á 750 kr. veitingu til aukakenslu við kennaraskólann. Eg hygg að þessi greiðsla sé endurgjald eða greiðsla launa handa manni fyrir að gegna embætti 1. kennara skólans, sem hefir sýkst og orðið að leita sér lækninga í framandi landi. Þessi tillaga er að vísu falleg, og þessi maður á hana öðrum fremur skilið. En eg vildi að eina vekja athygli á því, að sé vikið inn á þessa braut með embættismenn, þá þarf að gera eins við aðra. Í 6. gr., seinasta lið, er farið fram á 1000 kr. styrk til Kvennréttindafél. Íslands til að senda fulltrúa á kvennréttindafund í Budapest. Eg býst nú við, að margir séu mér sammála um það, að þessi greiðsla sé ekki nauðsynleg. Það hefði minsta kosti verið viðkunnanlegra að þessi upphæð hefði ekki verið greidd úr landssjóði án þess að ráðherra bæri sig saman við þingmenn eða flokksstjórnir. En eftir því sem mér er tjáð, hefir ráðherra ekki einu sinni borið þetta undir miðstjórnir þeirra flokka, sem hann hefir stuðst við til þessa. Þá er í 9. gr., 1. lið, farið fram á 654 kr. til greiðslu á ferðakostnaði nokkurra þingmanna, sem hægast var að ná til og kvaddir voru saman til að láta uppi álit sitt um tilboð, sem ráðherra hafði fengið hjá Dönum út af málaleitun Við dönsku stjórnina um sambandsmálið. Satt að segja held eg að það hefði verið réttast að spara fjárveitinguna og þingmönnum ómakið. Sömuleiðis er í sömu gr. farið fram á 5000 kr. til að endurgjalda Sameinaða gufuskipafélaginu vörugjald af kolum, sem skip þess taka hér á landi. Mér og öðrum þótti kostir félagsins svo þröngir, að ekki hefði átt að leggja því þessa aukagetu án dóms. Mér þykir þessi 4 atriði nokkuð vafasöm og býst við, að um þau verði skiftar skoðanir. Annars fýsir mig ekki að fara að kappræða þau, sízt að svo stöddu, en hefi að eins tekið þetta fram til athugunar fyrir Væntanlega nefnd.



Eg er að vísu í vafa um hvort löglegt sé að fara þannig út í einstök atriði við 1. umr., en með samþykki háttv. forseta skal eg þó svara þessum aðfinslum hv. 1. þm. Rvk. ( L. A. B.) með nokkrum orðum. Fyrst mintist hann á aukakensluna Við kennaraskólann. Það var alveg rétt, sem hann gat til, að fjárveitingin hefði gengið til að borga aukakennara í sjúkdómsforföllum eins af kennurum skólans. Þetta hefir áður verið gert við kennara mentaskólana, þegar líkt hefir staðið á fyrir þeim, og hirði eg ekki að nefna nöfn því til stuðnings. Í þessu tilfelli álit eg sérstaklega maklegt og nauðsynlegt að veita þennan styrk. Kennari sá sem hér á hlut að máli, hefir afarlág laun og hefði verið algerlega ókleift að borga kennara af launum sínum jafnframt því að leita sér lækninga og sjá heimili sínu farborða. Þá hefir háttv. þm. vaxið í augum styrkurinn til Kvennréttindafél. Íslands til að senda fulltrúa á alþjóðamót í Budapest. Í sömu gr. er þó farið fram á miklu hærri styrk til að borga kostnað Við för íþróttamanna á ólympísku leikana í Stokkhólmi í fyrra, og við það hefir hann ekkert að athuga, enda hefir þingið áður kunnað stjórninni þakkir fyrir að hlaupa þannig undir bagga upp á væntanlegt samþykki. Eg lít svo á að það sé engu Síður ástæða til að veita kvenfólkinu styrk til að sækja alþjóðakvenréttindamót heldur en að styrkja glímukappana til að fara á ólympíska leiki. Það er í fyrsta skifti sem oss er sýndur sá sómi að landstjórninni er boðið að senda íslenzkan fulltrúa á alþjóðamót, og eg get ekki litið öðruvís á en að gerður væri of mikill munur á kvenfólki og karlmönnum ef synjað hefði verið um þennan styrk. Það var ekki beðið um né veittur styrkur handa neinni sérstakri konu, heldur hefir Kvenréttindafélaginu verið veitt þetta fé upp á væntanlegt samþykki þingsins og hefir svo félagið kosið konu til fararinnar. Eg mun láta nefndinni í té skjöl með nægilegum skýringum á þessu máli. Um ferðakostnað þingmanna á fund í Rvík síðastliðinn vetur get eg verið fáorður. Það má heita að sú ráðstöfun hafi verið bein afleiðing af framkvæmd á þingsályktun seinasta þings. En auðvitað hefi eg gert þessa ráðstöfun og útborgað þetta fé á mína eigin ábyrgð, eins og annað, sem eg geri. Ef þingið vill ekki veita þennan ferðakostnað, þá er ekki annað en að láta mig sjálfan borga hann. Upphæðin er eigi svo stór, að þess ætti ekki að vera einhver leið. Viðvíkjandi uppbót á Vörutolli af kolum til Sameinaða gufuskipafélagsins skal eg að eins geta þess, að, eins og tekið er fram í athugasemdunum við frv., eru engar fastar ákvarðanir teknar um það. Það hefir að eins verið gengið inn á að leggja þessa peninga fram til bráðabirgða. En úr því á Alþingi að skera, hvort það vilji heimta úrskurð dómstólanna um það, hvort krafa félagsins sé réttmæt. Áliti þingið það Vafasamt að félagið eigi heimting á þessari uppbót, þá getur það farið í mál og fengið dómsúrskurð fyrir því, hvort félaginu beri að endurborga eða ekki upphæð þá sem það hefir tekið Við gegn »Skaðlausri kvittun«. Frekara hefi eg ekki að segja. Eg er við því búinn að gefa nefndinni nægar upplýsingar um þetta mál, og álít það réttari leið, heldur en að fara að ræða það hér í deildinni við 1. umr.



Eg leyfi mér að stinga upp á að málinu Sé vísað til fjárlaganefndar eins og venjulegt er og jafnframt að þessari umr. verði frestað.



Eg hefi áður gert grein fyrir frv. þessu þegar eg skýrði frá fjárhagsástandinu alment og hefi engu þar Við að bæta að svo stöddu.



Eg vildi gjarnan leyfa mér að spyrja hv. ráðherra (H. H.), hvernig á því stendur, að reikningurinn er dagsettur miklu síðar heldur en nokkur landsreikningur hefir verið dagsettur áður. Hann er dagsettur 13. Marz 1913. Hann Var ekki sendur okkur endurskoðendunum fyr en 28. Marz og svörin upp á athugasemdir okkar ekki send okkur fyr en 2. þ. m. Það kemur sér illa fyrir endurskoðendurna að fá reikninginn ekki fyr en um mánaðamótin Marz–Apríl, þegar þeir á þessum stutta tíma og til þings eiga að gera athugasemdir Við reikninginn, stjórnin að svara athugasemdunum og endurskoðunarmenn loks að semja tillögur til úrskurða. Því skemmri sem tíminn er til endurskoðunarinnar, því lakari hlýtur hún að verða. Það væri æskilegt að fá að heyra ástæður fyrir þessu, og svo loforð um að slíkt komi ekki fyrir síðar.



Ástæðurnar til þess að reikningurinn var ekki fyr til, eru þær, að þriðja skrifstofa stjórnarráðsins er mjög önnum hlaðin. Því miður eru oft seinar innborganir í landssjóð, svo að jarðabókasjóðsreikningurinn verður ekki til fyr en hálfu ári eftir á, eða meira, á eftir tímanum og dregst því að Sjálfsögðu oft lengi, að unt verði að byrja á landsreikningnum. Eg get nú lýst yfir því, að það er búið að svara athugasemdum endurskoðendanna, og býst eg við að hægt verði að útbýta reikningnum prentuðum með athugasemdum og svörum hér í deildinni innan fárra daga. Það er svo sem ekkert nýtt að landsreikningurinn komi seint. Það hefir komið fyrir oft áður, að ekki hefir verið hægt að útbýta honum fyr en nokkrum dögum eftir þingsetningu. En það er ekki nema gott að þessu sé hreyft, því útgáfu landareikningsins þyrfti að flýta svo sem unt er. Það hafa nú verið gerðar ráðstafanir til þess í stjórnarráðinu að hraða landsreikningnum fyrir 1912–13, og vona eg að hann verði fyr tilbúinn en reikningurinn 1910–11.



Eg get ekki að því gert að mér finst þessar athugasemdir eiga betur við eldhúsdaginn, en nú við 1. umr. Þær hafa alla engin áhrif á það, hvort þingið vill veita þessu frv. sem hér liggur fyrir samþykki sitt til 2. umr. eða ekki. Eg á ekki persónulega sök á því, að reikningurinn 1910–11 er svo seint til. Eg hefi heldur ekki verið við stjórn þau árin. Og mér er ómögulegt að gefa frekari ástæður fyrir því, en eg hefi þegar gert, hvers vegna hann var ekki tilbúinn og fullprentuðu nokkrum dögum fyrr.



Eg leyfi mér að stinga upp á 3 manna nefnd í þetta mál að þessari umræðu lokinni.



Í þessu frv. er farið fram á að bætt sé við gjöldin, sem talin eru í fjárlögunum fyrir árin 1912–1913, 135.891.26 kr. Þrátt fyrir þessa upphæð er helzt í von, að ekki þurfi að Verða tekjuhalli í landsreikningnum fyrir yfiratandandi fjárhagstímabil, eina og grein er gerð fyrir í athugasemdum við frv. heldur dálítill afgangur. Útgjaldaupphæðirnar sumar eru þó talsvert stórar og er það meðfram gert til þess að létta á fjárlögunum fyrir 1914 og 1915. Vil eg sérstaklega nefna það sem ætlað er til viðbótarbyggingar við pósthúsið, 65000 kr. Á þessari bygging er in mesta nauðsyn, því að það er orðið ókleift að fá rúm bæði fyrir póst og síma í húsi, því sem báðar þessar stofnanir nú hafa hér í Reykjavík. Sömuleiðis er lagt til áframhaldsbyggingar á Reykjadalsbrautinni 10.000 kr. eftir óskum Þingeyinga. Ástæðurnar tilfærðar í athugasemdum við frv , og leyfi eg mér að vísa háttv. þingm. til þeirra. Enn fremur er hér farið fram á fjárveitingu til nauðsynlegra aðgerða og endurbóta á húsum gagnfræðaskólans á Akureyri og bændaskólans á Hólum, og er glögglega gerð grein fyrir því í athugasemdunum. Þingið hefir áður heitið 10,000 kr. til að mæla innsiglingu á Gilsfjörð, en með því að sú fjárveiting var þá ekki notuð, er hér farið fram á endurveiting á sömu upphæð á ný. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um frv., en vona að háttv. fjárlagan. greiði sem bezt fyrir þessum fjárveitingum.



Eins og háttv. þdm. hafa tekið eftir, eru aðaltekjuupphæðirnar og gjaldaupphæðirnar hærri en áður hefir verið. Þessu til skýringar vil eg leyfa mér að taka fram það er nú skal greina. Tekjuupphæðirnar nema nú samtals 3.706.470 kr. Er það talsvert hærra en síðast, munar sem sé um 800 þús. kr., sem áætlunin er hærri nú. Þó er alls eigi svo að skilja, að áætlunin um það, hvað inar ýmsu föstu tekjugreinir muni gefa af sér, sé í raun og veru hækkuð um það sem þessari upphæð nemur. Af slíkum hækkunum kveður mest að hækkun á símatekjunum, sem hér eru taldar 110 þús. kr. hærri en síðast. Er það bygt á fullkomlega rökstuddum skýrslum símastjórans. Þá er tóbakstollurinn hækkaður um 80 þús. kr. og kaffi og sykurtollurinn um 60 þúsundir, og eftir fenginni reynslu er þetta væntanlega ekki um skör fram. En auk þess Veldur það hækkun, að nú er gert ráð fyrir hálfri milljón kr. tekjum af vörutollinum, þar sem í síðustu fjárlögum ekki er gert ráð fyrir nema c. 300 þús. kr. af áfengistollinum. Hér munar því um 200 þús. kr. En auk þessa veldur það hækkun, að hér eru taldar tekjumegin upphæðir, sem hafa verið ótaldar þar áður. Nema þær um 250 þús. kr., eins og sjá má af 3. og 4. gr. Meðal þeirra eru leigur af bankavaxtabréfum keyptum Samkvæmt lögum nr. 14, 9. Júlí 1909, 91 þús. kr. og væntanlega útdregin bankavaxtabréf 3. flokks 40 þús. kr., og ennfremur afborganir af útlánum viðlagasjóðs, kr. 116.000. Úr því að vextir af viðlagasjóðafé eru og hafa stöðugt verið taldir til tekna í áætlun fjárlaganna, virðist rétt, að afborganir af útlánum viðlagasjóðs séu einnig taldar til tekna á sama hátt, þó þar sé að ræða um tekjur af eyðslu höfuðstóls. Það verður á engan eðlilegan hátt sundurgreint frá öðrum sams konar tekjum, því að afborganirnar renna til landssjóðs öldungis á sama hátt og vextirnir. Þeim er á engan hátt haldið aðskildum frá inum sameiginlega sjóði. Auk þess virðist það ljósara að tilfæra upphæðina hér og hægara til yfirlits. En á því er engin vanþörf, því að það er eins og mönnum Sé aldrei almennilega ljóst, hvað viðlagasjóðurinn er eða megnar. Menn halda, að úr honum megi ausa stórum upphæðum, en gæta ekki að því, að handbært fé hans er ekki annað en þessar afborganir. En ef afborganirnar eru taldar til tekna í fjárlögunum, eiga menn hægt með að átta sig á hvernig þessu er farið, og geta í einni svipan séð, bæði hversu miklum tekjuhalla og lánveitingum má ávísa á viðlagasjóðinn, og hins vegar einnig, hversu mikið þarf að lána út eða kaupa af skuldabréfum til þess að Skuldabréfaeign viðlagasjóðs skerðist ekki frá því sem nú er. Útgjöldin eru talin Samtals 3.630.833 kr., en voru á síðustu fjárlögum 3.333.000 kr. Hér lítur því svo út, sem farið sé fram á aukin gjöld. En svo er ekki. Mismunurinn stafar af því, að hér er í fyrsta skifti gerð grein fyrir öllum skuldum, rentum og afborgunum landssjóðs gjaldamegin í fjárlögunum. Í gildandi fjárlögum er ekki gerð grein fyrir vöxtum og afborgunum nema af einu láni, láninu frá 1908. En fyrir láninu sem tekið Var 1909, og ekki hefir borið sig, Var engin grein gerð öðru vísi en á fylgiskjali Við landsreikninginn. Í fjárlögunum voru ekki taldar til útgjalda við það lán nema einar 150 kr., sem áttu að vera «provisionakostnaður«. Í landsreikningnum 1911 er kostnaðurinn við lánið frá 1909 frá dreginn þeirri 501 þús. króna upphæð, Sem landssjóði er talin til tekna fyrir seld bankavaxtabréf o. fl. Það virðist réttara, að láta alt þetta Sjást greinilega af fjárhagsáætluninni, svo að menn gengi þess ekki duldir, hvað lántökurnar kosta oss í raun og veru. Fyrir þetta hækka gjöldin um 352 þús. króna á fjárhagstímabilinu. En þegar sú upphæð er dregin frá öllum útgjöldunum í heild sinni, er svo langt frá því að gjöldin séu hærri en síðast, að þau eru þvert á móti 55 þús. kr. lægri, eins og eðlilegt er, þar sem veitingum til nýrra símabygginga er haldið hér fyrir utan, og greiðast sérstaklega af lánsfé, því er símalögin heimila að taka í því skyni. Áður en en eg lýk máli mínu, vil eg benda á það, að upphæðin, sem talin er til útlána, er ið mesta, sem landssjóður getur veitt að þessu sinni, ef honum verður ekki séð fyrir nýjum tekjugreinum. Eg finn ekki ástæðu til að dvelja við einstaka liði frv. Hæsti útgjaldaliðurinn er til kenslumálanna. Sú upphæð er yfir 1/2 millión kr. Og sé þar við bætt útgjöldunum til bændaskóla, iðnskóla, kvöldskóla o. s. frv., sem talið er í 16. gr., verður sú upphæð, er til kenslumálanna gengur, 80 þús. kr. hærri, eða 650 þús. kr. En það er eigi alllítill hluti allra útgjaldanna. Verður því ekki annað sagt, en að eitthvað sé hugsað fyrir framtíðinni. Mun eg svo ekki gera fleiri athugasemdir fyrirfram.



Eins og hv. ráðherra hefir tekið fram, bæði nú og þegar hann lagði fram Stjórnarfrumvörpin, er fjárhagurinn betri, þrátt fyrir lotterí-slysið, en hann bjóst við - miklu líkari því sem eg bjóst við og háttv. þm. S.- Þing. (P. J.), þegar barist var um vörugjaldið síðastliðið ár. Eg segi lotterí-slysið, því að lotterið hefði gefið landssjóði að minsta kosti 400 þús. kr. á fjárhagstímabilinu, ef það hefði komist á. Tekjuafgangurinn 1910–1911, sem hv. ráðherra hefir gert grein fyrir, er að eina á pappírnum. Í raun og veru er um 80 þús. kr. tekjuhalli. Mestu skiftir þó árið 1912. Það ár eru tekjurnar um 2.100.000 kr. í stað 1.444.000 kr., er áætlaðar voru. Eftir fjárlagafrv. Stjórnarinnar fyrir árin 1914–1915 er áætlaður á pappírnum 75 þús. króna tekjuafgangur, en Sú niðurstaða er að þakka eða kenna því nýtízkubragði, að afborganir af útlánum Viðlagasjóðs, 116 þús. kr., eru nú í fyrsta skifti taldar með tekjum eða árlegu eyðslufé. Tekjuhallinn er því í raun og veru 41 þús. kr. Hv. ráðherra taldi það réttmæta aðferð. En það er mikið álitamál. Ef telja á afborganirnar til tekna, eru þær þar með gerðar að eyðslufé, enda hætt við að þingmenn gæti þá síður varúðar, er áætla skal gjöld. Með þessu móti mundi viðlagasjóðseignin og hverfa og verða að engu á fáum fjárhagstímabilum. Þó að nú fjárhagurinn Sé ekki ólíklegur samkvæmt fjárlögunum, er hann þegar á alt er lítið þó alt annað en glæsilegur. Skuldir landssjóðs eru með upprunalegu lánsupphæðunum nú orðnar 2750 þús. kr., og ef ábyrgðirnar eru taldar með, þá bætast þar Við 6900 þús. kr. Svo miklar eru ábyrgðir landssjóðsins þegar orðnar. Og þó hefi eg slept ýmsum smærri ábyrgðum. Mér skilst, að þessi upphæð hrópi á varfærni til nýrra lána og jafnvel til nýrra útgjalda. Eg ætla mér ekki að fara út í einstakar greinar frumv. Aðeins skal eg geta þess, að eg sakna einnar fjárveitingar - fjárveitingar til viðskiftaráðunautsins. Eg sakna hennar meira en mannsins, Sem hún var bundin við. Mér skilst, eftir því sem nú er háttað afstöðunni út á við, að það mundi vera alt annað en heppilegt að kippa fjárveitingunni gersamlega burtu. Fremur ætti hún að standa í fjárlögunum, þó ónotuð yrði. Annars hefi eg tekið eftir 2 einkennilegum lækkunum í fjárlagafrumv., sem sé til samgöngumálanna 88 þúsund kr. lækkun og til verklegra fyrirtækja 94 þúsund kr. lækkun. En til kirkju- og kenslumála er aftur á móti hækkað um 70–80 þús. kr. Nokkuð af lækkuninni stendur í sambandi við það, að símakostnaður lendir framvegis vægar á fjárlögunum en áður. Annars sé eg ekki ástæðu til að fara út í einstök atriði á þessu stigi málsins. Býst við að nefnd verði sett.



Viðvíkjandi því nýtízkubragði, sem háttv. síðasti ræðumaður nefndi það, að telja afborganir af útlánum viðlagasjóðs tekju megin, vil eg taka það fram, að það er í fullu samræmi við það sem gert er um önnur Verðbréf landsjóðs. Og viðlagasjóðurinn er allur í verðbréfum. Munurinn er sá einn, að annað er almenn veðskuldabréf með veði í fasteign, er lánþegar greiða vexti af, en bankavaxtabréfin eru skuldabréf, með tryggingu í veðbréfaeign bankans, og greiðir bankinn vexti af þeim. Það er beint til þess ætlast, að til vaxta og afborgana af því lápi, sem tekið var til bankavaxtabréfakaupa, gangi ekki aðeins vextirnir, sem bankinn borgar af bankavaxtabréfum, heldur einnig þau bréf, sem út eru dregin, þ. e. afborganir af bankaskuldabréfum. Þegar vextir og afborganir af láninu frá 1909 eru færð til gjalda í fjárlögum, verður því einnig að sjálfsögðu að færa tekjur fyrir útdregin bréf, þ. e. afborganir af verðbréfaeign, til tekna, ef rétt á að verða, og á sama hátt Virðist eiga að fara um um afborganir af Viðlagasjóðaskuldabréfum. Háttv. þingm. mintist enn fremur á viðskiftaráðunautinn. Eg álít ekki til neina að fara nákvæmlega út í það atriði á þessu stigi málsins. Stjórninni var ekki ljóst, að það starf kæmi að því gagni að til þess væri eyðandi svo hárri upphæð. Hins vegar hafði henni borist til eyrna tillaga um annað fyrirkomulag á starfinu, en sem þó var ekki svo skýr, að stjórnin sæi sér fært að byggja á henni þegar frumv. var samið. Býst eg við, að hún komi fram nú á þinginu.



Það hefir verið venja með þetta mál, að vísa því til 7 manna nefndar, jafnframt því sem 1. umræðu hefir verið frestað. Vil eg leyfa mér að gera hvorttveggja að tillögu minni.



Þetta frv. stendur í nánu sambandi við reikningslagafrv., og álít eg sjálfsagt að því verði, eins og tízka er til, vísað til sömu nefndar, sem hefir það til meðferðar. Eg hefi ekkert sérstakt að athuga Við þetta frv., en læt mér nægja að Vísa til þess, sem fram er tekið í landsreikningnum og athugasemdum yfirskoðunarmanna.



Mér finst það orka tvímælis, hvort ástæðurnar, sem hæstv. ráðherra (H. H.) bar fram, séu nægilegar. önnur ástæðan var sú, að þriðja skrifstofa stjórnarráðsins væri svo önnum kafin, og hin ástæðan sú, að greiðslur í landssjóð gengju seint. Viðvíkjandi fyrri ástæðunni get eg ekki séð, að það sé ofætlun fyrir skrifstofuna að hripa upp reikninginn, svo hann komist til endurskoðunarmanna í tæka tíð, enda innanhandar og sjálfsagt að bæta starfskrafta skrifstofunnar, hrökkvi þeir ekki til, annaðhvort með skiftum eða aukningu. Síðari ástæðan er líka fremur léttvæg, því að eftir reglugerðinni á vera búið að borga alt inn í landssjóð í Febrúarlok árið eftir. Það hefir nú komið fyrir hér í Reykjavík að innborganir jafnvel á mjög stórum upphæðum hafa dregist nokkuð, að eg nú ekki tali um aðra staði á landinu. Landsstjórninni ætti að vera innan handar að kippa þessu í lag. Hún verður að kippa því í lag. Það er embættiskylda hennar. Annars er það gleðilegt, að það virðist vera farið að ganga upp fyrir Stjórninni að þetta megi ekki svo til ganga.