Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hv. 5. þm. Vesturl. fyrir góðar undirtektir við till. mína o. fl. hv. þm. á þskj. 148. Hv. þm. nefndi mörg skemmtileg dæmi, sem styðja í einu og öllu okkar tillögugerð. Hann velti því að vísu fyrir sér undir lok ræðu sinnar, hvað átt væri við í grg., þar sem segir: „Öllu undanhaldi, er varðar íslenskt mál, talað eða ritað, ber þegar í stað að snúa í sókn“ - hvort hér mundi kannske átt við það, að þar sem menn hafa hingað til skrifað aðeins eina z, yrði farið að skrifa tvær. Þessu er nú ekki þannig varið, heldur er hér átt við það, að það verði bætt um betur og snúið við frá því undanhaldi, sem varð þegar árið 1934, þegar Haraldur Guðmundsson féllst á að veita undanþágu frá kennslu á ritun z í barnaskólum. Frá þessu undanhaldi þarf að snúa og málinu í sókn. Hæstv. menntmrh. virtist bæði sár og ákaflega móður í sinni ræðu. Að vísu kom ýmislegt fram í henni, sem ánægjulegt var á að hlýða, en mestum hluta ræðutímans varði hann í að fjargviðrast yfir því, að mig hefði skort háttvísi í málflutningi, tillögugerðin væri hrokafull og ég hefði haft þar í frammi getsakir um menn og málefni, sett fram órökstudda sleggjudóma, eins og hann nefndi það, hvernig svo sem rökstuddir sleggjudómar eru settir fram, og að þess væru ekki dæmi, að með slíkum hroka væri fram farið, þegar mál væru búin í hendur Alþingi. Ekki verða það rök fyrir málstað hæstv. ráðh., þótt á þyki skorta um háttvísi hjá mér. Ég tók fram í minni framsöguræðu, að grg. væri fullyrðing, og ég þóttist finna þeirri fullyrðingu stað í framsöguræðu minni við fyrri hluta umr. En hver var aðdragandi tillögugerðar okkar flm.? Án nokkurs rökstuðnings hafði verið tilkynnt af hálfu menntmrnr. um grundvallarbreytingu á Íslenskum rithætti. Nú er það svo, að allt, sem snertir íslenskt mál, er mér ákaflega viðkvæmt, og ég þykist vita, að svo er um marga fleiri, og ætti raunar að vera um alla. Hvað var það, sem raunverulega hafði skeð, hver var aðdragandi þessarar tillögugerðar? N. hafði verið sett á laggirnar til að endurskoða ritreglur. Spurt hefur verið um, af hvaða ástæðum á það ráð var brugðið. En fullnægjandi svör við því hafa ekki fengist né heldur kom það fram hjá hæstv. menntmrh. í ræðu hans hér á dögunum. Í Morgunblaðinu hinn 5. sept. s.l. segir svo í tilefni af því, að auglýst er, að z skuli numin brott úr ritmáli, - það er viðtal við hæstv. menntmrh., Magnús Torfa Ólafsson, og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Magnús Torfi Ólafsson sagði í viðtali við Morgunblaðið, að ráðist væri í þessa breytingu einmitt nú, þar eð menn hefðu talið það vera að fara aftan að kennurum og nemendum í skólum að kenna z í hálft eða heilt skólaár til viðbótar, þegar ljóst var, að samstaða var innan n. um þessa tilteknu breytingu og hún kæmi því óhjákvæmilega til framkvæmda.“ Í Morgunblaðinu hinn 26. jan. gefur að líta fróðlega grein eða spurningalista til hæstv. menntmrh. frá gagnfræðaskólakennara, Skúla Benediktssyni á Ísafirði. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í upphafi þessa skólaárs fengu íslenskukennarar í hendur bréf frá menntmrn., þar sem sagt var, að námsefnið setningafræði í landsprófsdeildum yrði hið sama veturinn 1973–1974 og verið hafði 1972–1973, þó með tveim smávægilegum undantekningum. Nú rétt fyrir jól fengum við svo í hendur annað bréf, þar sem prófkröfum í setningarfræði er gerbreytt, sömu kröfur gerðar til nemenda í landsprófsdeildum og hinna, er taka gagnfræðapróf í vor.“ Sem sagt, þá var ekki verið að fara aftan að kennurum og nemendum, þótt mjög mikilvæg breyting um kennslu í setningarfræði væri tilkynnt löngu eftir að hafin var kennsla í þessum fræðum og líklega eins og segir á öðrum stað í þessari grein, að kennarar höfðu lokið við að kenna þennan þátt námsins. Það segir í viðtalinu í Morgunblaðinu, sem ég vitnaði til áðan, að hæstv. menntmrh. hafði talið óhjákvæmilegt, að framkvæmdin um niðurfellingu z kæmi til framkvæmda, af því að þessi n. hafði orðið sammála um að leggja það til. Hvaðan kemur þessari n. slíkt alræðisvald? Er að undra, þótt mönnum verði skapfátt, þegar slíkar gjafir eru að þeim réttar. Í ræðu sinni við fyrri hl. umr. taldi hæstv. menntmrh., að það væri tæpast í verkahring Alþingis að taka ákvörðun í slíku máli sem þessu. Ég vil auðvitað ekki gera honum upp þær skoðanir, að hann átti, að þetta komi ekki Alþingi við, hann orðfærði það á þann veg, að hann teldi málið svo margslungið, að það mundi naumast vera á færi hv. alþm. að gera sér nægilega og fyllilega grein fyrir öllum þáttum þess, til þess að þeir gætu um það fjallað. Honum er auðvitað ljóst, að hann er ábyrgur gagnvart Alþingi, og ef hann telur sér fært að taka um þetta ákvörðun, þótt með ráði n. sé, þá ætti öllum hv. alþm. ekki síður að vera það fært. Og málið snýr heldur betur að hinu háa Alþingi, þar sem við höfum mátt búa við það síðan í haust, að öll þingskjöl eru útbíuð í þessari ritvillu. En Alþingi getur auðveldlega tekið afstöðu í þessu máli, vegna þess að þetta mál er ekki á neinu rannsóknarstigi. Málið er fyrir löngu þaulrætt og útrætt. Það náðist samkomulag í þessu máli árið 1929 eftir gríðarlega langa þrætu og illvíga á stundum, og samkomulagið var gert að allra bestu manna yfirsýn. En lítum þá nánar á einn þátt þessa máls, sem hefur vissulega sérstöðu, og það eru vinnubrögð þessarar n., sem hæstv. ráðh. skipaði til að endurskoða íslensker ritreglur. Hæstv. ráðh. .setti n, erindisbréf. Þar greinir hann frá og í ræðu sinni hér á þriðjudaginn greindi hann frá því, hvert innihald þess erindisbréfs hefði verið. 1) Endurskoðun núgildandi stafsetningar íslenskrar tungu með nokkra einföldun tiltekinna stafsetningarreglna að markmiði. Nánar tiltekið skal nefndin taka til athugunar eftirtalin stafsetningaratriði: a) z. b) Stóran og lítinn staf. c) Tvöfaldan samhljóða. d) y, ý og ey. e) J-reglur. f) É. g) Sérhljóða á undan ng og nk. h) Eitt orð eða tvö. i) Hugsanlegt aukið valfrelsi um rithátt tiltekinna orða eða hljóða. 2) Athugun á greinarmerkjasetningu með samningu nýrra einfaldari reglna að markmiði. 3) Tillögugerð um framkvæmd þeirra hugmynda, sem n. kann að setja fram um breytta stafsetningu, einkum að því er varðar samningu kennslubókar í nýrri stafsetningu og greinarmerkjasetningu, kennslu þessara greina í skólum, svo og nýrra stafsetningar og greinamerkjasetningar í öllu prentuðu máli, sem gefið er út á vegum ríkisins. Svo sagði hæstv. ráðh. í framhaldi af þessu, að sér hefði borist bréf frá þessari n. hinn 20. ágúst, en hún hefði verið skipuð í maí, þar sem n. tók fram og skýrði frá því sjálf, að hún hefði starfað allmikið í sumar og væri nú búin til þess að gera till. skv. erindisbréfinu, till. um það, að z skyldi niður felld. Nú er það með hreinum ólíkindum, að þegar einni n., stjórnskipaðri n., er fengið svo viðamikið verkefni í hendur sem þetta, að hún skuli skila af sér með þessum hætti, sem hér ber raun vitni um. Hæstv. ráðh. taldi, að ég hefði verið með getsakir í garð n. Hann upplýsti og, að nál. lægi fyrir. Hann gerði þó enga tilraun til þess að gefa mönnum innsýn í, hvað það feli í sér, þetta nál. Ég veit ekki, hvers lags getsakir það hafa verið hjá mér í garð n. Ég vék að vísu að því, að í boði mundi vera, að taka y til sérstakrar meðferðar. Og það var ekki af getsakaástæðum, sem ég gerði það, því að í viðtali við Halldór Halldórsson prófessor, form. n., sem Morgunblaðið hafði hinn 5. sept. s.l., segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Halldór sagði og, að y yrði tekið fyrir, en hann vildi engu spá um það, hvað um það yrði. Sagðist hann geta ímyndað sér, að ekki yrðu allir sammála um það.“ Form. n. lætur hafa eftir sér, að hann geti ekkert um það sagt, hvað um y verði, því kunni að verða kastað, enda liggur það í augum uppi, að þetta verður ekki skilið á annan veg en þann, að að því kunni að draga að því verði varpað fyrir róða. Þess vegna er ekki um neinar getsakir hjá mér að tefla, þótt að ég héldi þessu fram. Ég hafði ekki heft hugmynd um, að þessi grg. n. lá í rn., enda sparaði hæstv. ráðh. sér alveg að upplýsa nokkurn skapaðan hrærandi hlut um það, hvað það á annað borð innihéldi. Ég vil nú spyrja: Ber skýrsla n. með sér eða er þar að finna till. um það t.d. að fella niður y? Þessi vinnubrögð n. og að hæstv. ráðh. skuli verða það á að gína við þessu með þeim hætti að verða strax við till. n. og taka um það ákvörðun, að þessari samþykkt þeirra, sem formaðurinn sagði, að væri nú reyndar í meginatriðum samkomulag um, væri framfylgt, eru með algjörum ólíkindum. Eitt af því, sem hæstv. ráðh. gagnrýndi mig fyrir, var það, sem honum ofhasaði gersamlega, að ég hefði haft svigurmæli í frammi í garð prófessors Halldórs Halldórssonar, sem hefði verið kennari minn á sinni tíð. Ég kannast ekkert við þessi svigurmæli. Og svo vill nú reyndar til, að Halldór, sem er gamall og gróinn vinur minn, varð einna fyrstur til þess að opna fyrir mér þann töfraheim, sem íslensk tunga hefur að geyma, að það háttar þannig til, að hann er um það manna færastur að svara fyrir sig, ef honum þykir á sig hallað, þannig að ég sé enga ástæðu til þess sérstaklega að biðja afsökunar á þeim orðum, sem ég viðhafði. En það hafa kannske verið svigurmæli í garð Halldórs Halldórssonar að vitna til þess, sem hann staðfesti í viðtali á opinberum vettvangi, að hann, sjálfur form., ætlaði sér að halda áfram að skrifa z. Samkomulag verður í meginatriðum innan n. um þetta, en form. sjálfur heldur fast við að rita z áfram. Ég las hér upp áðan erindisbréf til n. Og mér flaug í hug í gærkvöldi undir svefninn samlíking við þessi vinnubrögð. Við skulum hugsa okkur, að það hvarflaði að siglingamálaráðh. að láta endurskoða allar siglingareglur varðandi t.d. kaupskipaflotann Íslenska. Ýmsar af þeim eru vitanlega alþjóðareglur og flestar, en hann gæti kannske viljað eftir till. fróðra manna, að þetta yrði tekið til endurskoðunar, enda er það góður siður að endurskoða reglur, sem lengi hafa gilt. Og það væri um allan öryggisbúnað skipanna, kaupskipanna, t.d. um fjölda skipshafnar um menntun skipstjórnarmanna o.s.frv. Hann skipaði n. og form. í þá n., skipstjórann á flaggskipi flotans, og setti henni þetta erindisbréf, með þessu innihaldi, sem ég var hér að rekja. N. settist á rökstóla 3 mánuði eða svo og skrifaði síðan bréf, þar sem hún lýsti því yfir, að hún hefði unnið mikið, eins og hin n. gerði, og væri nú í meginatriðum sammála. um að leggja til, að messadrengurinn yrði settur í land. Síðan yrði blaðamannafundur náttúrlega, og þar kæmi Moggi og form. n. er beðinn skýringar á þessu, og hann mundi sjálfsagt segja sem svo: Ja, mönnum leist svo, að það yrði geðbót að þessu um borð í skipum. Hins vegar teldi hann sjálfan sig það góðan á taugum, að hann mundi hafa áfram messadreng. Nú síðan yrði samtal við siglingamálaráðh. og hann spurður um ástæðuna, og hann mundi svara, að þetta hefði orðið að gera strax, svo að skipin héldu ekki áfram að sigla í reiðileysi. Þetta er alveg nákvæm samlíking við það, sem þarna skeður, þegar kippt er út einu allra smæsta atriðinu af því verkefni, sem n. átti að vinna, og það afgreitt með þessum dæmalausa hætti, sem við höfum hér fyrir augum. Hæstv. menntmrh. upplýsti, hverjir skipa þessa n., allt sjálfsagt valinkunnir sæmdarmenn. Ég er gagnkunnugur form. og get borið vitni um það, að hann er hinn hæfasti maður. En er það ekki rétt hjá mér, ég leit svo til, að það væri hann einn, sem væri málfræðingur að sérmenntun, af þessum 5 mönnum. Og þessi sérmenntaði málfræðingur ætlar að halda áfram að skrifa z. Ég hygg og er sannfærður um, að hæstv. menntmrh. hafi verið hlunnfarinn í þessu máli. Ég átti satt að segja allra síst von á því, að þetta frumhlaup yrði af honum gert, að þetta sé framkvæmt af óaðgæslu, að undirlagi sérviskuananna, sem mér býður í grun, að hafi riðið húsum í okkar menntamálum og skólamálum í auknum mæli undanfarin ár. Ég komst hér yfir einkennilega bók, og það má mikið vera, ef hún er ekki skyld einhverjum þeirra, sem skipa þessa endurskoðunarnefnd. Hún er: „Marklýsingar móðurmálsnáms fyrir grunnskóla.“ Nú er í þessu blaði, sem ég vitnaði til hér, og grein eða fyrirspurnalisti frá kennara á Ísafirði. Þar er vikið að þessu, og e.t.v. leggur hæstv, menntmrh. lykkju á leið sína og svarar hér og nú því, sem fram kemur í þeirri fsp. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í byrjun skólaárs s.l. haust barst okkur gagnfræðaskólakennurum fjölrit, er ber nafnið „Marklýsingar móðurmálsnáms fyrir grunnskóla.“ Þessu riti, sem er mikið að vöxtum, fylgir bréf, dags. 22. ágúst 1973. Bréfið er undirritað af forstöðumanni skólarannsóknadeildar menntmrn. fyrir hönd ráðh. eftir umboði. Það er ritað með z. Í námsskrám, er gagnfræðaskólakennurum bárust í upphafi þessa skólaárs, er getið um 7., 8. og 9. bekk grunnskóla.“ Síðan heldur Skúli áfram og segir: „Mér er kunnugt um, að Alþ. var ekki sett fyrr en 10. okt. í haust, og ekki veit ég til þess, að frv. um grunnskóla, þ.e. poppskólafrv. svokallaða hafi verið afgreitt fyrir jól. Fyrsta spurning mín til þín er því þessi: Var eitthvert aukaþing kallað saman s.l. sumar, þar sem hið stórmerkilega frv. um grunnskóla, óskabarn fagaula og yfirumboðsmanna, var samþykkt, eða hefur skólarannsóknadeild menntmrn. öðlast eða tekið sér löggjafarvald í menntamálum ?“ Þetta eru orð í tíma töluð. Hér er dæmalaus bók, sem heitir „Marklýsingar móðurmálsnáms fyrir grunnskóla“, og maður getur ekki betur séð en með útgáfustarfsemi þessari sé þegar tekið til við að framfylgja lögum, sem aldrei hafa verið sett. Hæstv. menntmrh., svo að ég fari nú að stytta mál mitt, hélt því fram, að z skipti engu máli í sambandi við framburð íslensks máls, og nokkurn veginn er það nú rétt. Þó má taka til athugunar einstaka orð og orð, sem t.d. honum hlýtur að vera mjög nákomið, eins og vestfirskur. Við segjum ekki „vestfirskur“, heldur „vestfirðskur“, þannig að ðs, sem z stendur fyrir, það má merkja það. Og ég vil taka það strax fram hér og nú, að mér er z ekki svo heilög að ég sé ekki tilbúinn til samninga um það að skrifa fullum fetum þá bókstafi, sem hún stendur fyrir. En hvað gæti skeð, ef þarna stendur vestfirskur og ð horfið, z ekki lengur skrifuð, heldur s, og ð þess vegna horfið? Þá gæti, og við verðum að hugsa í mörgum áratugum eða öldum, - þar sem ð er ekki lengur fyrir hendi, þá gæti þetta orð „Vestfiringur“ með tímanum, en ekki Vestfirðingur. Og þá mundi menn ekki, a.m.k. hér syðra, sem segja „fleirra fólk“, ekki muna um það að bæta við og segja „Vestfirringur“, og þá er nú heldur illa komið fyrir honum sem Vestfirðingi, því að Vestfirringur, sbr. vitfirringur, er sá, sem er fjarri Vestfjörðum, eins og hinn er fjarri vitinu. Sunnlendingum yrði síðan, vegna þess að d er horfið „Sunnlenningur.“ Það er léttara að segja það, og tilhneiging almúgans er vissulega sú að velja það, sem léttara er í framburði. Eitt orð hefur verið hér mikið í prentuðum skjölum hins háa Alþingis í allan vetur. Það er landhelgisgæsla. Við segjum: landhelgisgætsla, og t er þarna með, um það er engum blöðum að fletta. Það segir enginn landhelgisgæsla. Og hvað skyldi svo ungt fólk, sem fer að velta þessu orði fyrir sér, hugsa? Gæsla. Hér er hvergi gát neitt nærri eða þá allra síst aðgætsla, hvergi er gát þarna við. Það væri auðvelt að skýra þetta út sem það mundi vera komið af því að gægjast, að landhelgisgæslan væri þá á gægjum. Það hafa nú sumir vestfirskir sjómenn og jafnvel austfirskir haldið því fram, að hún hafi ekki miklu meira gert um nokkra hríð en það, og er talið af þeim, sem gerst þekkja, að sé mjög ómaklega að henni vegið með þeim hætti. Hæstv. menntmrh. gat þess, að í tíð Hannesar Hafsteins, 1907 mun það sennilega hafa verið, því að eftir 1908 hafði hann sem mest annað að vinna, hafi verið gefnar út reglur um rithætti, þar sem z var ekki með, og enn fremur gat hann þess, að Jón Magnússon hefði brugðið á þetta ráð líka árið 1918. Þetta er alveg rétt. En þessar aðgerðir og þessar tilraunir enduðu í sama skötulíkinu og allar aðrar til þess að koma z fyrir kattarnef. Það er 6 árum síðar, eftir að Jón Magnússon hefst þarna handa og menn sáu, að við vorum að komast í ófæru í þessum efnum, sem skipuð var n. ekki ómerkari manna en Alexanders Jóhannessonar, Einars Jónssonar magisters og Jakobs Smára. Ég man það rétt, að það voru þessir menn. Og niðurstaðan eftir margra ára þóf og eftir að jafngagnmerkir menn fleiri höfðu um vélt, eins og sannanlega Sigurður Nordal og Sigurður Guðmundsson skólameistari, þá verður að samkomulagi að gefa út reglurnar hinn 25. febr. 1929. Hæstv. menntmrh, vitnaði í Fyrstu málfræðiritgerðina, sem enginn veit raunar hver ritaði, en ég vona, að það hafi verið Hallur Teitsson, sonarsonur Ísleifs biskups, því að mér er mjög vel til alls þess fólks. Að vísu varð Gissur biskup fyrstur til þess að leggja á almenna skatta á Íslandi. Samt sem áður varð hann mjög ástfólginn með þjóð sinni, og ætti hæstv. fjmrh. að athuga, hvernig hann fór að því. Hæstv. ráðh. leiddi Hall sem vitni í móti z. Ég veit ekki betur en ég hafi í minni framsögu leitt fram fjölda autores og allt fram úr öldum, sem börðust fyrir brottnámi z í ritmáli. En hvernig má það vera, eftir að stórmenni í íslenskri menningar- og málssögu, eins og Hallur Teitsson, Fjölnismenn, Konráð, Jónas, Tómas, Brynjólfur, síðar Björn M. Ólsen rektor, Guðmundur Björnsson landlæknir, geysiáhrifaríkir menn, - hvernig má það vera, eftir að þessir menn höfðu leitt fram hesta sína að etja við z, að hún skyldi samt sem áður balda velli? Þetta sýnir styrk hennar. Ástæðan er auðvitað sú, að íslenskan hélt alltaf velli, á hverju sem gekk. Hún stóðst meira að segja um aldir danskan embættismannalýð, sem allur almúginn og ekki síst yfirstéttin apaði bæði í máli og siðum, og hún reis upp úr þeirri eimyrju e.t.v. fegurri og sterkari en nokkru sinni fyrr. Það gerðu auðvitað bækurnar, þau dýru membrana, Íslands líf, eins og sá lærði úr Grindavík orðaði það. Þær bækur voru ritaðar með z auðvitað. Það er tilgangslaust fyrir hæstv. menntmrh. að vitna í Hall Teitsson, þar sem hann segir, að z sé hebreskur stafur. Við hæstv. menntmrh. og ég erum alveg jafngóðir Íslendingar, enda þótt ýmsir merkir fræðimenn telji okkur upphaflega af öpum komna. Ýmsir hafa orð á því, að erfitt sé að kenna og læra ritun z, - að erfitt sé. Það ætti að varða við lög að nefna erfiði í sambandi við nám og kennslu í íslensku móðurmáli. Enda er ekki nokkur vandi að læra að rita z, og ef einhver hv. þm. kann ekki til fullnustu að rita z, þá skal ég vera viss um, að það tæki sæmilegan kennara ekki nema svona klukkutíma að kenna honum það næstum því til fullnustu, þannig a.m.k., að skammlaust væri. Eftir 150 ára uppstyttulitla hörkuþrætu um íslenskar ritreglur náðist samkomulag árið 1929. Við það samkomulag höfum við farsællega búið í hartnær hálfa öld. Við skulum fyrir alla muni ekki rjúfa það samkomulag. Við skulum ekki rjúfa þá sættargjörð í fljótræði og að ófyrirsynju.



Herra forseti. Fleira þarf nú að ræða á hv. Alþ. en z, en ég tel samt fulla ástæðu til að bæta nokkrum orðum við það, sem farið hefur á milli hv. 4. þm. Austf. og mín um það efni. En fyrst tel ég ástæðu til að víkja að nokkrum atriðum, sem hv. 5. þm. Vesturl. drap á í ræðu sinni við fyrri hluta þessarar umr., þótt hann sé nú því miður ekki viðstaddur. Þar kom fram, að mér virtist, mjög mikill misskilningur á þeirri tilvitnun, sem ég tilfærði þá í ræðu minn í erindisbréfi stafsetningarnefndar. Hv. þm. vék að því, að þar er talið upp meðal atriða, sem óskað er eftir, að n. taki til athugunar með nokkra einföldun tiltekinna stafsetningarreglna að markmiði, y og tvöfaldur samhljóði ásamt fleiru, og þá virtist mér gæta þess misskilnings, að þar með væri verið að leggja fyrir n. að afnema þessi stafsetningaratriði. Þetta er alger misskilningur á erindisbréfinu. Það felur aðeins í sér að athuga um einföldun reglna, sem hlutina varða, en öðru er nær, að í því þurfi að felast afnám slíkra stafsetningaratriða, enda liggur þetta í hlutarins eðli, t.d. þar sem rætt er um að athuga reglur um stóran og litinn staf. Það á hvorki að afnema stóran staf né lítinn, heldur að athuga, hvort settar verði einfaldar og skýrar reglur og reyndar hafa engar stjórnskipaðar reglur gilt um stóran staf og litinn. Sömuleiðis kvaðst hv. þm. sjá eftir z, vegna þess að þá gæfust honum ekki sömu tækifæri í kennslu að leiða nemendum sínum fyrir sjónir ýmis atriði úr málssögu og jafnvel atvinnusögu, sem auðvelt væri að láta bera á góma, þegar rakin væru rök að tilteknum stafsetningaratriðum. En dæmin sem hv. þm. nefndi voru ekki um z. Þau voru um y, og þau voru um tvöfaldan samhljóða. Vegna þess, að lýst var eftir því í ræðu hv. 4. þm. Austf. áðan, hvaða afstöðu stafsetningarnefnd taki til y, tel ég rétt að skýra frá því þegar í stað, að till. n. hljóðar svo: „Tillaga um y, ý og ey. Farið skal eftir sömu reglum og nú tíðkast í íslenskum skólum með notkun táknanna y, ý og ey.“  Í framsöguræðu 4. þm. Austf. var hvað eftir annað ítrekað, að n., sem um stafsetninguna fjallaði hefði vegið úr launsátri. Hann margendurtók þetta orðafar, vegið væri úr launsátri að íslenskri tungu, þarna væru að verki launráðsmenn. Og hver voru launráðin, sem hv. þm. bar á þessa menn? Þau voru þau, að þeir væru með till. um afnám z, eins og hann orðaði það, - ég held ég hafi skrifað það rétt, „að gera tilraun á Íslendingum“, því að megintilgangurinn væri ekki að vinna á z, hún væri bara smábráð í leiðinni. Megintilgangur þessarar n. væri að koma á framburðarstafsetningu og fyrst og fremst að afnema y og tvöfaldan samhljóða. Þetta var inntak þeirra orða, sem hv. 4. þm. Austf. viðhafði í framsöguræðu sinni, ekki einu sinni, heldur margoft með margvíslegum tilbrigðum, eins og honum er lagið. Það var þetta, þessi málflutningur, sem ég kallaði ekki svigurmæli, eins og hv. 4. þm. Austf. sagði áðan, því að ég kallaði þetta dylgjur. Það er réttnefni. Þetta eru dylgjur, sem voru hafðar í frammí í framsöguræðu hv. 4. þm. Austf. Nú sér hann svart á hvítu, að þetta eru tilefnislausar dylgjur. En það, sem ég vildi sérstaklega víkja að vegna þeirra dæma, sem hv. 5. þm. Vesturl. var að rekja um tilefnin, sem stafsetningin gæfi til að rekja málssögu, málþróun og önnur merkileg atriði fyrir ungum nemendum, þá er ég honum alveg sammála um það. En þannig stendur á, að z gefur afar lítil tilefni til þessa. Hún er ekki ríkur efniviður í slík dæmi. Þannig hagar til, eins og ég vék að í fyrri ræðu minni, að z eykur mjög litið á það, sem kallað er gagnsæi málsins, vegna þess að sá uppruni, sá orðaskyldleiki, sem hún bendir til, liggur að jafnaði ljós fyrir hvort eð er. Það þarf ekki z í bestur til að benda á betri. Það þarf ekki z í helstur til að benda á heldri, svo að ekki sé á það minnst, hver vitneskja um uppruna felst í z í miðmyndarendingunni, þar sem z-reglan, eins og hún hefur gilt, er langalgengust í rituðu máli. Kallist með z eða s, berjist með z eða s, hafi sést með zetu eða s, það er ekki vitundarögn að finna, sem veitir þekkingu um málssögu í þessum endingum, þó að þær séu ritaðar með z. Eins og önnur stafsetningaratriði verður að meta z eftir því, hver þörf hennar er. Hennar er ekki þörf í íslensku ritmáli, af því að hún hefur aldrei í íslensku ritmáli táknað neitt sérstakt hljóð. Þess vegna gefur hún alls ekki þá vitneskju um málþróun og skyldleikatengsl í málinu eins og til að mynda y eða tvöfaldur samhljóði gera og eins og gera mætti með tvenns konar ö og tvenns konar æ, sem hugmyndir voru uppi um á síðustu öld, að tekið yrði í nútímastafsetningu. Það, sem blasir við íslenskukennurum, er að sjálfsögðu það, að þeir þurfa að fjalla um fjöldamörg þýðingarmikil atriði í móðurmálskennslunni og það hefur verið gagnrýnt á síðustu áratugum í umr. um móðurmálskennslu, að tilhneigingar hafi gætt í þá átt að leggja vaxandi og óhóflega áherslu á stafsetningu og málfræðireglur út af fyrir sig, hins vegar hafi orðið útundan fræðsla um orðaforða, fræðsla í því að tjá sig í riti eða ræðu. Af minni eigin reynslu, sem að sjálfsögðu er takmörkuð af skólagöngu barna minna, hef ég tilhneigingu til að telja, að þessi gagnrýni eigi töluvert til síns máls. Mér brá mjög undarlega við, þegar börn mín tóku að ganga í skóla í Reykjavík. Þar sem ég gekk í farskóla í sveit og þar sem ég þekkti til á þeim árum, var það algengt, að nemendur voru látnir semja frá eigin brjósti eina ritgerð á viku. Þegar mín börn fóru að ganga í skóla hér í Reykjavík, þá tíðkuðust þar kannske ein eða tvær ritgerðir á vetri eða jafnvel engin, og það eftir að komið var upp í gagnfræðaskóla. Þetta tel ég mjög varhugaverða þróun, að megináherslan sé lögð á utanbókarlærdóm á stafsetningarreglum eða málfræðireglum, en þjálfun í beitingu málsins í ræðu og riti sé látin sitja á hakanum. Ég er ekki einn um þessa skoðun. Hún hefur komið fram hjá mörgum og ekki síst móðurmálskennurum. Einmitt þess vegna fer nú fram endurskoðun á móðurmálskennslu. Eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, var stafsetingarnefnd skipuð einmitt til að fjalla um stafsetningu, svo að það væri gert í samhengi við þá endurskoðun, sem hér á sér stað á námsefni og námsskrá. Og í þessari endurskoðunarnefnd eru móðurmálskennarar. Hún hefur ekki skilað störfum. Hv. 4. þm. Austf. reyndi að gera hana hlægilega hér áðan í ræðu sinni með því að vitna í hjákátlegt orðaval, að hann taldi, í fyrirsögn á riti, sem hún hefur sent frá sér til kennara til þess að fá við því viðbrögð og gagnrýni. Hvort rétt er eða rangt að veita orðinu marklýsingu nýja merkingu, þegar um það er að ræða að lýsa markmiðum, hvort það á aðeins að nota til að lýsa eyrnamörkum, um það vil ég ekkert segja, hvort þetta er heppilegt orðaval eða ekki. En þar sem hann áfellist n. fyrir, að hún virtist taka sér löggjafarvald, með því að hún léti eins og grunnskólafrv. væri gengið í gildi, þá er slíkt siður en svo einsdæmi. Ég hef borið hér fram frv. á Alþ. um framhaldsskólastigið, þar sem að því er vikið, í grg. og aths., að miðað sé við, að grunnskólafrv. hljóti afgreiðslu í stórum dráttum eins og það hefur verið lagt fyrir. Það er ekki óeðlilegt um slíkt mál, sem mikið hefur verið fjallað um og að vísu hefur ekki sætt fullnaðarmeðferð, en liggur fyrir Alþ. til afgreiðslu, að í áætlanagerð langt fram í tímann um einstakar námsgreinar sé tekið til þess tillit, enda þótt frv. sé ekki orðið að lögum. Þá reyndi hv. 4. þm. Austf. að gera það tortryggilegt, sem eftir mér er haft í viðtali við Morgunblaðið í haust, og lagði í mín orð þá merkingu, að þar væri ég í rauninni að fá stafsetningarnefndinni alræðisvald um afnám setunnar og þá önnur stafsetningaratriði. Honum láðist að greina frá því, að áður var ég búinn að lýsa yfir því, að ég hefði samþykkt þessa till. n., og samkv. allri meðferð stafsetningarmála á Íslandi frá upphafi vega hafa breytingar á því sviði gerst þannig, að fróðir menn um mál og móðurmálskennslu hafa gert till., og þegar ráðh, hefur samþykkt þær, er breytingin óhjákvæmileg. Ég held, að þetta sé ekki óviðurkvæmilegt orðaval. Það er í fyllsta samræmi við meðferð stafsetningarmála, frá því að íslensk stjórnvöld létu þau til sín taka. Þegar hv. 4. þm. Austf. heldur því fram, að frá 1929 hafi allt verið í sátt og samlyndi um z, er það víðs fjarri staðreyndum málsins. Eins og á var minnst í fyrri hluta umr., var gefin undanþága frá z-reglunni þegar 1934. Og málfræðingar eins og doktorarnir Björn Guðfinnsson, Björn Sigfússon og Halldór Halldórsson formaður þeirrar n., sem um stafsetningarmálin fjallaði að þessu sinni, hafa allir deilt mjög hart á z-regluna í stafsetningunni frá 1929 og fjölmargir aðrir. Og hversu mætti það ske, ef þá hefði verið komist að niðurstöðu, sem væri óvefengjanleg og hrein hótfyndni að hagga við, að n. valinkunnra móðurmálskennara, sem eru ósammála um ýmis atriði í áliti sínu, skyldu verða algerlega sammála um, að þetta væri sú breyting, sem þeir gætu lagt til að hálfnuðu starfi sínu? Þetta eitt afsannar gersamlega þá staðhæfingu hv. 4. þm. Austf., að z-an sé í rauninni óhagganleg og eigi ævinlega að vera í þeim sessi, sem hún fékk með stafsetningarreglunum 1929. Þá vék hv. 4. þm. Austf. nokkuð að því, sem ég hafði vakið athygli á, að höfundur Fyrstu málfræðiritgerðar, hvort sem hann hét nú Hallur Teitsson eða annað, hefði sagt, að z væri hebreskur stafur. Það voru ekki rök Halls eða hvers þess höfundar, sem Fyrstu málfræðiritgerðina reit, fyrir því, að z ætti ekki heima í íslensku máli, að stafurinn hefði hebreskan uppruna, slíkt var fróðleiksatriði, sem höfundur lét koma fram lesendum sínum til fróðleiks. Rök hans eru þau, að z sé óþörf í íslensku máli. Og ef masti málfræðingur 12. aldar og jafnvel fram til Rasks komst að þeirri niðurstöðu, að setan væri óþörf í íslensku ritmáli á miðri 12. öld, hvernig í ósköpunum getur þá hv. frsm. rökstutt það, að afnám z úr lögboðinni stafsetningu nú ofarlega á 20. öld sé undanhald frá þeim reglum og þeirri rækt sem Íslensk tunga hefur byggst á um allar þessar aldir.



Herra forseti. Við upphaf umr. um zetu í ritmáli blasti það við mér, að hv. 6. landsk., Helgi Seljan, var meðflm. að till., sem 6. landsk., Stefán Jónsson, var algerlega mótfallinn. Hér blasti sem sagt við mér nákomið allt að því skítsófrenískt vandamál, sem leiddi til þess, að ég varð að yfirgefa þingfund undir ræðu menntmrh. til þess að hitta mótpart minn, Helga Seljan, að máli og ræða um þetta við hann, með hvaða hætti ég gæti af fullkominni sannfæringu, sem býr að baki skoðun minni, andmælt þessari till. 6. landsk. Ég hafði, guði sé lof, hlustað á gagnmerka ræðu 1. flm., hv. þm. Sverris Hermannssonar, með mikilli aðdáun á fróðleik hans, sem þrátt fyrir allt sannaði mér aðeins það, sem ég hafði grun um af ýmsum dæmum áður, að hinir fróðustu og bestu menn komast stundum að mjög vandlega íhuguðu máli að rangri niðurstöðu, sem góðir menn draga síðan hæfilegar ályktanir af. Sannleikurinn er sá, að framtak menntmrh. í niðurfellingu z-unnar er einna helst til þess fallið, að hafin verði ný sókn í móðurmálskennslu á Íslandi. Mat á gildi z-unnar í ritmálinu má alls ekki setja í samhengi við þann vinnustundafjölda, sem menn máttu leggja af mörkum til að tileinka sér hana. Menn mega alls ekki fá það á tilfinninguna, að hæstv. menntmrh. sé hér með að fella í gildi verðmæti, sem þeir hafa aflað sér með súrum sveita, og að þeir sitji svo uppi með eitthvert verðlaust drasl. Sannleikurinn er náttúrlega sá, að á sama hátt og prófessor Halldór Halldórsson ætlar að halda áfram að skrifa z, þótt hann væri formaður í þeirri n., sem leggur til, að hún verði niður felld, á sama hátt geta hv. flm. þessarar þáltill. haldið áfram að skrifa z eins lengi og þeim sýnist, og það getum við allir. Sjálfur hef ég í 30 ár starfað með íslensku að verkfæri, og verð að viðurkenna, að ég hef ekki tileinkað mér z-una betur en svo, að þegar ég skrifa mjög hratt á ritvél, og ég verð að stæra mig af því, að ég get skrifað mjög hratt á ritvél, þá vill slæðast með z-villa inn í handrit, sem ég verð að leiðrétta á eftir. Af þessum sökum hefur z-an kannske ekki orðið sú andleg fasteign í vitund minni, að ég harmi hana mjög. Það er merking orðsins, sem hefur gildi í ritmáli og í talmáll. Í talmálinu bætist svo við hljómur orðsins. Slíkt getur dýpkað merkinguna og magnað hana, ef alúð býr á bak við. Z í orði, sem á að benda til uppruna þess, nægir stundum til þess að spilla bæði hljómi og merkingu. Z-an verður eins konar bakþankamerki íhyglinnar og dragbítur á eðlilega tjáningu í íslensku máli. Z-an var notuð til þess að draga málfræðistaglið með inn í stílkennsluna, inn í ritæfingarnar og stílæfingarnar, og var þó ærið af því fyrir. Ég læt bíða að færa sönnur á, með hvaða hætti málfræðistaglið, ítroðsla latneskrar málfræði á íslensku, - því að íslensk málfræði hefur ekki verið samin enn, - ítroðsla latneskrar málfræði á íslensku í íslensk börn, í Íslendinga í 100 ár, hefur beinlínis lemstrað tungutak þessarar þjóðar að því marki, að þeir einir hafa nú allt að því sæmilegt tungutak, sem svo heimskir voru, að það datt engum í huga að reyna að troða þessu í þá. Við sjáum z-komplex í stíl hjá börnum, greindum börnum, sem sneiða hjá orðum, sem e.t.v. á að vera z í, en þau eru ekki viss. Þá er ótalið tjón, sem z-an, þessi dragbítur á eðlilega tjáningu í ritmáli, hefur unnið á sjálfu talmálinu. Þið verðið kannske ekki vör við hann, kjálkaskjálftan í ykkar eigin kynslóð, sem stafar af of mikilli þjálfun, sem bundin var við orðmyndirnar: þau hafa kyssist. Hvenær ætlið þið að hætta að skjálfa á því? Þau hafa hittst. Með fullri virðingu fyrir hv. þm. skyldi ég ætla, eftir að hafa hlýtt á viturlegar orðaræður þeirra í þessum þingsölum nú í nokkra daga, að þeim væri annað kringra en að slá hring um þennan etymologíska beingadd í íslensku ritmáli. Ég heyri ekki betur - en með enn þá fyllri virðingu fyrir hv. þm. - en að þess gæti í málfari sumra þeirra, að tími kynni að vera til kominn, að við færum að leita okkur að álíka verkfæri eins og þessum etymologiska hrosslegg, sem notaður er til þess að rýna með eftir uppruna orða í ritmáli, - það yrði þá eins konar fónetískur sauðarleggur til þess að hlera eftir uppruna sprengihljóðanna t, k og p í Íslensku máli. Hæstv. menntmrh., sem ég vil enn þakka fyrir atbeina hans í þessu máli og forgöngu, vakti athygli á því áðan, hversu reynslan sýnir, að á hefur skort um eðlilega tilsögn handa íslenskum skólanemendum í tjáningu á móðurmáli okkar töluðu, að hvetja þau, stappa í þau stálinu, svo að þau þori að kveða að orðunum og gefa þeim hljóm, láta sérhljóðana okkar hljóma. Hvernig hefur skort á, að þeim væri kennt að beita hljómi og hljóðan í framsögn í máli? Við skulum hugleiða e.t.v. smáorðin já og nei, þessi lykilorð tungunnar, þegar við ræðum um merkingu íslenskra orða, hvernig móta má merkingu þeirra með hljómi allt frá því, að þau taka af allan efa, upp í það, að þau fá gagnstæða merkingu. Þessi smáorð, þessi þýðingarmiklu lykilorð eru kölluð upphrópanir. Við skulum taka upphrópunina jæja, það er upphrópun líka, og hugleiða aðeins þann möguleika, sem tónninn og hljómurinn gefa á því að dýpka merkingu þessara smáorða og gefa þeim jafnvel gildi heillar sögu. Ég þarf ekki að rifja upp fyrir ykkur söguna um manninn, sem sneri sér til veggjar. Jæja, sagði hann. Svo sneri hann sér til veggjar og sagði ekki meira þann daginn. Ég man eftir lítils háttar úttekt á smáorðinu jæja, upphrópuninni jæja, sem gerð var í félagahóp nokkurra rithöfunda fyrir allmörgum árum! Sjálfur man ég eftir fyrsta áhrifaríka jæjinu, þegar ég var fyrir innan fermingu, í fyrsta sinn verkamaður og tók þátt í verkfalli suður í Álftafirði, þegar verið var að byggja hlöðu hjá Birni í Múla. Það hafði nýlega verið stofnað verkalýðsfélag á Djúpavogi, og samkv. samningum áttum við að hafa klukkutíma í hádegismat. Þegar við vorum búnir að borða, eftir 10 mínútur, og höfðum setið í 5 mínútur, stóð Björn í Múla upp og sagði: jæja. Við stóðum allir á fætur og fórum að vinna. Þetta skeði annan daginn. Þegar við höfðum borðað og setið í 5 mínútur, stóð Björn í Múla upp og sagði: jæja. Og við stóðum á fætur og fórum að vinna. En þá tóku forustumenn sem eldri voru og vanari í verkalýðsmálum, sig til og ákváðu, að næsta dag skyldum við sitja kyrrir, þótt hann segði jæja. Björn í Múla lék sama leikinn. Hann reis á fætur og sagði: jæja, en við sátum kyrrir, og hann horfði á okkur og beið svolitla stund. Svo settist hann hjá okkur, og eftir nokkur andartök reis hann enn á fætur og sagði: jæja, en við sátum kyrrir. Þetta var svokallað verkfallsjæja. Af því að ég er að reyna að lýsa þessum blæmun í upphrópun og dýpt hans, hér í sölum Alþingis, þá ætla ég að segja ykkur frá pólitísku jæja, sem Jörundur Brynjólfsson frændi minn, útskýrði fyrir mér, þegar ég hitti hann eftir að hafa ákveðið að fara í framboð norður í landi, og hann sagði: „Þú ert að fara í framboð, Stefán minn.“ „Já“ sagði ég, „og nú þyrfti ég kannske á þínum ráðum að halda, af því að þetta hef ég ekki gert áður. Hvernig á maður að fara á bæjargang í pólitísku framboði og banka þar upp á?“ Hann sagði: „Þú ert nú vanur að fara á bæjargang, þú hefur gert það í 25 ár.“ Og þá sagði ég: „Það var allt annað mál, þá var það í ærlegum tilgangi, ekki til þess að biðja um atkv.“ Hann sagði: „Ég get aðeins gefið þér eitt ráð. Þegar þú bankar og bóndinn kemur til dyra og þið hafið heilsast og eruð búnir að tala um veðrið og sauðburðinn, sem mun nú standa hæst, þegar þetta skellur yfir, þá mátt þú ekki segja jæja.“ „Af hverju?" spurði ég. „Sá ykkar, sem segir fyrr jæja, hann tapar,“ sagði hann. Ég man eftir hættulega jæja líka, úr því að ég er byrjaður að tala um þetta smáorð. Það skeði úti í Kaupmannahöfn og blandast í þetta þrír Skúlar: Skúli Skúlason, Skúli Þórðarson, sem kallað var kollega, og Skúli Brynjólfsson, sem var bátsmaður á Stelln Polaris í siglingum á milli Kaupmannahafnar og Newcastle. Það skeði um líkt leyti, að Skúli Brynjólfsson kom til Kaupmannahafnar, þar sem hann var vanur að eyða landvistarleyfum sínum í að berja Dani, og Skúli Skúlason kom til Kaupmannahafnar í fyrsta sinn, ekki mjög vel að sér í dönsku. Hann var handtekinn á knæpu þeirri, sem nú heitir Kakadúbar, fyrir að hafa barið niður lífvörð hans hátignar og tekið af honum húfuna, - þið kannist við þessar háu húfur þeirra loðnu, - tekið af honum húfuna og selt upp í hana. Vitaskuld var það Skúli Brynjólfsson, sem barði manninn. Skúli Skúlason var handtekinn fyrir þennan verknað. Þegar þetta hafði verið lesið fyrir honum, þá sagði hann ekkert annað en jæja. Honum var stungið inn, og um morguninn var hann ekki látinn laus, heldur var honum sagt, að hann hefði játað á sig verknaðinn kvöldið áður. Og í prótokoll stóð, að hann hefði sagt: ja, ja. Skúli kollega var fenginn til að leiðrétta misskilninginn og útskýra merkingu „jæja“ á dönsku. Sannleikurinn er sá, að ef íslenskukennarar fengju að fjalla um mikilvæg atriði eins og hljóman og atkv. í kennslu móðurmálsins í skólum, þá þyrftu þeir ekki að óttast það, að nemendur sofnuðu fram á borðið og væru alls ófróðari um Íslenskt mál að kennslustund lokinni. En nú segir hv. 1. flm. þessarar þáltill., Sverrir Hermannsson, að hér sé ekki um það eitt að ræða, að ráðist sé að z-unni, að listamenn í meðferð hennar og eigendur verði henni sviptir, heldur sé hér bara um að ræða undirbúning að árás á sjálft ypsilonið. Við þurfum ekki að glugga Sengi í gömlum handritum, dýrmætustu perlum íslensku þjóðarinnar í bókmenntum, til þess að uppgötva það, með hvaða hætti ypsilon voru notuð í íslensku ritmáli, með hvaða hætti Jónas Hallgrímsson notaði ypsilon. Hann notaði það til myndrænnar skreytingar á orðum sínum: Ástkæra, ylhýra málið. Hv. 1. flm. þessarar þáltill kynni að finnast vanta þar ypsilon. Af því að hann er nú þm. í þeim landshluta, þar sem fyrir skemmstu þurfti að kenna e með punkti og e með gati, kynni að vera, að hann mun reka sig á það býsna viða, að ypsilonið sem slíkt hefur aðeins táknræna þýðingu í orðum. Ásgeir Magnússon, sem nú er því miður fjarri góðu gamni, búsettur í Lófæti í Noregi, sagði mér frá því, þegar hann fór sem ungur drengur með skilaboð, oftast skrifuð, á milli Guðna Stefánssonar og Björns á Brekku austur. Björn var sæmdur hreppstjóratign og sendi þá Ásgeir skömmu síðar með bréfmiða til Guðna, þar sem hann bað um að lána sér kerru. Guðni sat yfir borðum, þegar hann fékk bréfmiðann, og sagði stundarhátt, þegar hann opnaði hann: „Nú hefur hreppstjóratignin stigið Birni til höfuðs, því að hann er farinn að skrifa „kerra“ með ypsilon“. Guðni sendi skriflegt svar, og þegar Björn opnaði það, sagði hann: „Hann skrifar nei og með ypsilon, og þá meinar hann það.“ Ég veit ekki, hvort ég á að eiga það á hættu og þó mun ég freista þess að leiða getum að því, með hvaða hætti málfræðistagl og afkáralegar ritreglur, þ. á. m. reglurnar um dreifingu kommunnar, þessa andarteppumerkis heilbrigðrar hugsunar, hvernig allt þetta hefur átt sinn þátt í því að framleiða það, sem nú er kallað námsleiði. Ég kenni í vetur íslensku og dönsku við gagnfræðaskóla norður í landi. Ég kom þar fyrst hálfum mánuði fyrir skólasetningu í haust, á sunnudegi. Enginn var heima í þessum heimavistarskóla. Roskinn utanhéraðsmaður á áttræðisaldri, sem ég hefði nú átt að þekkja strax í sjón, en þekkti strax þegar hann fór að tala, a.m.k. hvaðan hann var, hjálpaði mér til þess að bera farangur minn upp í íbúð mína og segir við mig í stiganum: „Svo að þú ætlar að kenna hér í vetur.“ „Já“ sagði ég. „En lengur verður það nú ekki,“ sagði hann, „ef það verður þá í allan vetur. Hér er svo efirskelvitlegur skríll,“ sagði hann. „Þeir gerðu alla vitlausa í fyrra, fyrst kennarana. Einn reyndi nú að kála sér í febrúar. Skólastjórinn var fluttur burtu í spennitreyju í mars.“ „Þetta er nú píp, - og fyrr getur það verið slæmt,“ sagði ég og reyndi að bera mig karlmannlega, en sannleikurinn er náttúrlega sá, að svona fjörlegur skríll er náttúrlega besti skríllinn, sem ég hef kynnst. „Þú skalt líta á eðlisfræðistofuna,“ sagði gamli maðurinn. „Það er nýjasta skólastofan. Segðu mér svo, hvernig þér líst á.“ Ég komst ekki inn í eðlisfræðistofuna. Ég kíkti á glugga, hún er á neðstu hæð. Þar gaf náttúrlega á að líta skorið sundur leðurlíki á upphækkuðum bekkjum. Greinilega hafði verið kveikt í einum þeirra, þannig að ljóst var, að þetta hafði verið töluverður darraðardans í lokaorustunni. Ég hitti svo gamla manninn á hlaðinu, þegar hann var að fara, og sagði: „Það er alveg rétt, hér hefur gengið nokkuð á.“ „Þó misstirðu nú af því, sem mikilsverðast var,“ sagði hann, „en það var sjálfur sigurboginn. En hann var nú heldur ekki úr varanlegu efni,“ sagði hann. „Sigurboginn, hvað áttu við?“ sagði ég. „Það var nefnilega sketið á kennaraborðið,“ sagði hann. Gott og vel. Hér fékk íslenska skólakerfið, ekki þessi skóli, - hér fékk Íslenska skósakerfið með öllu sínu idjóti einkunn á vorprófi, einkunn unglinga, sem búið er að pynta með fáránlegum reglum og almennri heimsku, ekki síst í íslenskri málfræði, fékk einkunn á vorprófi. Það var ekki verra fólk, sem sat í Laugaskóla þann vetur, heldur en það fólk, sem situr þar í vetur. Það er gott fólk. En það er svo kvalið af námsleiða, að það tekur út líkamalega kvöl, meira en helmingurinn af þessu fólki. Og ég veit, að það hefði glatt hin gömlu eyru hæstv. menntmrh., ef hann hefði heyrt það húrra, sem hann fékk í 3. bekk B, strákabekknum, þegar þeir fréttu, að z-an hefði verið kveðin niður. Reyndar tóku þeir ekki fram, að það væri fyrir menntmrh. Ég spurði: „Húrra fyrir hverju?“ „Fyrir byltingunni,“ sögðu þeir. Flest ykkar hafa vafalaust heyrt söguna um lögregluþjóninn, sem dró líkið úr Fischerssundi í Bröttugötu, af því að hann var svo slæmur í stafsetningu. Nú kynnu einhverjir ykkar, hv. þm., að vera svo stálslegnir í stafsetningu, að þið drægjuð líkið úr Bröttugötu í Fischersund. Þá er mikils um vert að glæpast nú ekki á því að skrifa Fischersund með zetu og ygsiloni.



Herra forseti. Aðeins örfá orð að lokum. Aðeins ein spurning til hv. 6. landsk. í sambandi við lýsingar hans á eðlisfræðistofunni. Það er spursmál, af því að alltaf eru nú að koma nýjungar upp á í kennslu, hvort hann hefði athugað, hvort þetta væri ekki einhver liður í eðlisfræðikennslunni, sem þarna hefði farið fram. Ég lofaði guð strax, þegar ég heyrði hæstv. menntmrh. lesa upp úr skýrslu endurskoðunarnefndarinnar, þar sem sagði, að ypsilon skyldi áfram ritað óbreytt frá þeim reglum, sem gilt hafa. Hann endurtók það, að ég hefði verið með dylgjur í garð þessarar n. Ég mótmæli því enn á ný. Ég vitnaði einvörðungu til orða formanns n., þar sem hann segir orðrétt, að ypsilonið yrði tekið fyrir, en hann vildi engu spá um það, hvað um það yrði. Ég var ekki að dylgja um neitt. Ég vissi ekki, að þessi skýrsla var komin fram og að hún innihélt þetta, sem hæstv. menntmrh. upplýsti nú. En þetta kemur í ljós, og það skyldi ekki vera, að hin harða andstaða, sem fram hefur komið gegn þessari breytingu um að fella z niður, hafi orðið til þess, að þeir í þessari endurskoðunarnefnd hafi mjög skoðað hug sinn um að varpa fram ýmsum þeim grundvallarbreytingum, sem þeir ella hefðu haft í huga? Þá er ekki til einskis barist. Hæstv. menntmrh, gat þess, að málfræðistagl mundi hafa orðið til þess að draga mjög úr kennslu í ýmsum öðrum mikilvægum þáttum móðurmálskennslunnar. Það má auðvitað ekki ske, að málfræðistaglið sé svo yfirgnæfandi. En er þá bjargráðið í þeim sökum það eitt að fella z niður, sem ég fullyrði, að er ekki nema andartaksverkefni fyrir sæmilegan kennara að kenna meðalgreindum nemanda. Það verður að færa mér heim sönnur á, að þessi fullyrðing mín sé ekki rétt, ef ég á að breyta þessari sannfæringu minni. Svo einfaldar eru þessar reglur, nema hreint í undantekningartilfellum. Það þarf, þegar um stofnorð er að ræða, að beita nokkurri athyglisgáfu. Hitt varðar svo til einvörðungu miðmyndarendingu sagna, og þeir, sem kunna að breyta miðmynd í germynd í sömu tíð, hætti og persónu í sömu tíð, sjá á augalifandi bili, hvar z á að standa og hvar ekki. Það kom fram í máli hv. 6. landsk., að það er mjög margt annað, sem vissulega mætti taka til athugunar. Og ég spyr nú: Hvað um setningarfræðina, sem ég játa, að er allflókin og örðug viðfangs og ekki á færi nema þroskaðra nemenda að ná tökum á? Hvernig væri að athuga sérstaklega um hana, en láta þennan saklausa staf, z, í friði? Og hvað um greinarmerkjasetninguna, þessa makalausu kommusetningu, sem hv. 6. landsk. minntist einnig á, sem auðvitað á ekki að koma til greina með þessum hætti, sem reglur segja til um, heldur á greinamerkjasetning að vera eftir efni ræðunnar og engu öðru. Það eru að vísu - það er kannske sérviska mín einstaka atriði, svo sem að ég vil halda í semikommu, ég tel hana nauðsynlegt greinarmerki til þess að afmarka efni ræðunnar.  Hann vildi líka meina, að það væri ekkert við þetta að athuga, sem ég hefði vitnað i, um framkvæmd þessa máls, og auðvitað er það rétt, að eftir að hann, samkv. þeim reglum, sem við búum við, hefur fallist á einhverja tiltekna breytingu eins og þessa, þá kemur hún óhjákvæmilega til framkvæmda. En þann veg stendur þetta ekki hér, heldur sagði hæstv. ráðh., að þegar ljóst var, að samstaða var innan n. um þessa tilteknu breytingu, þá kæmi hún óhjákvæmilega til framkvæmda. Það var þess vegna, sem ég spurði: Hvaðan kemur þessari n. þetta alræðisvald? Ég ætla ekki að lengja þessar umr. frekar en orðið er. Ég ítreka það, sem ég benti á, að það er hægt að upplýsa og færa fram á sviðið fjölda marga og ýmsa af okkar mestu menningarfrömuðum í gegnum aldirnar, sem gerðu til þess tilraun að fá z numda brott úr íslensku ritmáli. Ég vil meina og ég hygg, að hver maður ætti að sjá það í hendi sinni, að sú staðreynd, að þessi bókstafur skyldi standa af sér þær hörkulegu árásir, sanni betur en nokkuð annað tilverurétt hans. Hv. 6. landsk. áleit, að framtak hæstv. menntmrh, í niðurfellingu z mundi verða til þess, að hafin verði sókn í móðurmálskennslu í skólum. Ég held ekki. Í besta falli hygg ég, að framtak hæstv. ráðh. verði til þess, að setu hans í ráðherrastól verði minnst. Að lokum bið ég hv. 6. landsk. fyrir góða kveðju mína til Helga Seljans með von um sem allra skjótastan bata.



Herra forseti. Ég hafði alls ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umr., en það er erfitt að sitja undir því, þegar því er haldið fram hér á Alþ. af mönnum, sem láta íslensku mjög til sín taka, að það sé einungis til að skemma tilfinningu unglinga fyrir móðurmálinu að reyna að brjóta nokkuð til mergjar uppruna þess, hvernig málið er uppbyggt, setningaskipan og annað þar fram eftir götunum. Og ég verð að segja það, að þessi nýja stefna, sem farið er að bera æ meira á hjá þeim mönnum, sem hafa mikil áhrif á íslenskukennsluna í skólunum, er þegar búin að verða til mikils tjóns fyrir málsmekk þeirra, sem hafa orðið við þetta að búa. Það er alveg rétt hjá hv. 6. landsk. þm., að það má kalla það málfræðistagl, þegar verið er að burðast við að kenna málfræði Björns Guðfinnssonar þeim nemendum, sem haldnir eru miklum námsleiða og hafa alls engan áhuga á móðurmáli, og hygg ég raunar, að þessi námsleiði muni einnig koma fram hjá mörgum þeirra, þótt reynt yrði að breyta til um málfræðibók. En kjarninn er ekki sá, að það er ekki vegna þess, að málfræðistaglið út af fyrir sig sé óheppilegt og óæskilegt í skólum, heldur er það vegna þess, að menntmrn. og yfirmenn fræðslumála á Íslandi hafa alveg látið undir höfuð leggjast að skrifa almennilega kennslubók í íslensku á gagnfræðaskólastigi. Ástandið í þeim efnum er þannig, að á s.l. vori dæmdi landsprófsnefnd í íslensku skakkt svar, sem orðrétt var tekið upp úr kennsluhókinni, með þeim ummælum, að kennararnir hefðu átt að leiðrétta kennslubókina. Þetta gat ráðið úrslitum um það, að ég hygg, að barn gæti fallið á landsprófi, að það lærði það, sem stóð í bókinni. Það er náttúrlega ekki von á góðu, þegar þannig er að staðið. Og kennararnir höfðu enga möguleika á því að fylgjast með því, þegar farið var yfir prófverkefnin, af því að kennararnir voru úti á landi, og þeir, sem voru úti á landi, fengu ekki að fara yfir prófverkefnin með yfirnefndinni, eins og þeir fengu, sem búsettir voru í Reykjavík, með þeim afleiðingum m.a. ,sem er til mikillar vansæmdar fyrir íslenskt skólakerfi, að nemendur, sem búið var að útskrifa s.l. vor frá skólum úti á landi, fengu tilskipun um það síðar um sumarið, í ágúst eða svo, að þeir hefðu fallið á prófinu, þótt skólinn væri búinn að útskrifa þá. Sjónarmið kennaranna, sem útskrifuðu þá, og stjórnskipaðs prófdómara, sem gaf þeim einkunnina, fengu ekki að koma fram. Ég vil jafnframt mótmæla því og það er alls ekki rétt, að z hafi ekkert upprunagildi. Það, sem hefur upprunagildi, er að velta fyrir sér uppruna orðanna. Það er sú hugsun og sú vinna, sem fer í það að kryfja til mergjar, hvernig orðin eru hugsuð, hver merking þeirra var upphaflega, hver er rót orðsins, hver er stofn orðsins og þar fram eftir götunum, viðskeyti, forskeyti, ending o.s.frv., sem ég skal ekki fara út í hér. En ég get nefnt stöku orð sem dæmi um þetta, að stundum hefur það meira upprunagildi, að það sé ekki skrifuð z, eins og í orðinu gróska, sem vekur menn til umhugsunar um það, að rótin í orðinu grænn er gró, og við getum þar myndað æ til að gleðja hæstv. menntmrh., þannig að það sé skrifað æ með upprunanum ó. Má raunar geta þess, að það er mikil afturför hjá Búnaðarbankanum, og ég vil nú biðja samþm. minn í Norðurl. e., formann bankaráðsins, hv. 3. þm. Norðurl. e.  Ég er þeirrar skoðunar, að með þeirri niðurstöðu, sem hefur fengist, þegar z-an var felld niður núna, sé alls ekki búið að leysa öll vandamál. Það er gersamlega rangt hjá hv. 6. landsk. þm. og öðrum, sem halda, að öll vandamál séu leyst bara með því að fella niður z-una, því að það skapast önnur vandamál í staðinn, eins og við sjáum, þegar við skrifum orðið „styst“ núna. Það er orðið hálf kollhúfulegt, þetta fallega orð, sem áður var, og sú lausn, sem fundin er, er ekki góð. Ég spurði t.d. forvera minn hér á þingi, Bjartmar Guðmundsson, sem hér var inni áðan: Hvernig skrifar þú orðið „hefur flust“? En hann lærði ekki z í sinni tíð, ungur maður, og hann skrifar það fluttst. Nú er þetta skrifað samkv. nýju reglunum flust, svo að Bjartmar fellur enn ekki inn í kerfið og tekst það sennilega ekki. En sem sagt, ég stóð aðallega upp til að ræða um uppruna. Við megum ekki gera of lítið úr því að velta fyrir okkur uppruna tungunnar og samhengi. Ég vil jafnframt taka undir það, sem almennt hefur verið sagt um nauðsyn þess að efla málþroska nemenda, reyna að fá þá til þess að fást við bókmenntalegar hugleiðingar og þar fram eftir götunum. En ég játa, að það getur verið pínulítið erfitt að kenna þessi fræði í skólunum, þegar ekki liggur fyrir t.d. skilgreining fræðsluyfirvalda á þeim bókmenntalegu hugtökum, sem okkur er ætlað að kenna. Ég tek sem dæmi: Hvað ætli margir íslendingar viti muninn á því í skáldskap, hvað er viðlíking og hvað er samlíking o.s.frv. í bókmenntum? Ég hygg, að sumir hér hafi aldrei heyrt nefnda viðlíking áður. Ég heyrði það fyrst núna í sept., algerlega af tilviljun. Ég hef hvergi séð þetta skilgreint eða um það fjallað. En annað mál er svo það, og það ætla ég að segja að lokum, að ég hvet hæstv. menntmrh. mjög til þess að flýta endurskoðun Íslenskukennslunnar. Ég met það mikils, að hann hefur lagt sig fram um að reyna að koma þeim málum í betra horf. Það má að sjálfsögðu deila um það, hvað rétt sé og hvað sé rangt. En það er áreiðanlega nauðsynlegt, að þessi mál séu tekin til skjótrar og góðrar endurskoðunar og gefnar út nýjar og betri kennslubækur í Íslensku, - það er mjög mikið atriði, - og ef niðurstaðan verður sú að hætta við z-una, þá að gefa út almennilegar kennslubækur um það eða greinar um það, hvernig ekki skuli rita z, en það er nú aðeins til í Stjórnartíðindum. Ég veit ekki, hvort allir kennarar kunna það. Það væri kannske skemmtilegt að smala þeim saman og láta þá prófa að skrifa ekki z og sjá, hve margir stæðust prófið.



Herra forseti. Orkumál hafa verið mjög á dagskrá um allan heim að undanförnu. Ástæðan fyrir því eru þær aðgerðir, sem siglt hafa í kjölfar deilna þjóðanna fyrir botni Miðjarðarhafsins. Olíuframleiðsluríkin hafa gripið, eins og það hefur verið orðað, til olíuvopnsins, og má segja, að það hafi komið við allan heim, svo voldugt sem það er. Þetta ástand hefur að sjálfsögðu haft mikil og óhagstæð áhrif á þjóðarbúskap hinna ýmsu ríkja, þar sem um takmörkun á sölu olíu hefur verið að ræða, auk þess sem á verði hennar hefur orðið mikil hækkun. Verst hefur þetta þó komið við þær iðnaðarþjóðir, sem eingöngu nota olíu sem orkugjafa, og ekki er enn séð út yfir þær afleiðingar, sem þetta kann að hafa. Vissulega hefur olían verið þýðingarmikill orkugjafi og færri þjóðir eignast þær olíulindir en vildu. En eftir því sem tækninni hefur fleygt fram, hefur manninum tekist að framleiða orku frá öðrum orkulindum, sem hafa þá verið tiltölulega auðbeislaðar, en vegna kostnaðar mjög hægt í framkvæmdir farið. En fátt er svo með öllu illt, að ekki boði nokkuð gott, segir Íslenskur málsháttur, og er vonandi, að svo verði nú í þessu tilfelli, þegar til lengdar lætur, ef réttar ályktanir eru dregnar af þessum atburðum og brugðist við í samræmi við það. Vonandi verður olíuskorturinn og hækkun á heimsmarkaðsverði hráolíu til þess, að við hyggjum betur að okkur, gerum okkur grein fyrir öðrum leiðum til orkuöflunar og leggjum í ríkari mæli áherslu á framkvæmdir þar að lútandi, þannig að hér verði um stundarfyrirbrigði að ræða, sem verður til góðs í næstu framtíð. Á þskj. 150 hef ég ásamt 8 hv. þm. flutt till. um hröðun rannsókna og framkvæmda við nýtingu jarðhita sem þýðingarmikillar leiðar til þess að leysa að hluta til það mikla vandamál, sem risið hefur hjá okkur Íslendingum vegna olíustríðsins, ef svo má að orði komast. Aðrar till. hafa og verið fluttar á þessu þingi um ákveðnar leiðir til úrbóta, og vil ég þar nefna till. á þskj. 54 frá hv. varaþm. Braga Sigurjónssyni o.fl. og þáltill. þeirra hv. 3. þm. Sunnl., Guðlaugs Gíslasonar, og hv. 2. þm. Vesturl., Jóns Arnsonar. Till. á þskj. 150 fjallar eingöngu um aukna jarðhitanýtingu, enda munu fáar framkvæmdir hafa gefið þjóðinni jafnmikið í aðra hönd og hitaveituframkvæmdir. Sú geigvænlega hækkun, sem nú er orðin og verður á næstu víkum á olíu, mun auka svo á aðstöðumun landsmanna eftir því, hvort þeir búa á hitaveitusvæðum eða ekki, að næsta ótrúlegt er, og sá aðstöðumunur kallar á allar hugsanlegar aðgerðir til að snúa þessu dæmi við. Ég vil með nokkrum tölum vekja athygli hv. alþm. á því, hverjir fjármunir hér eru í húfi og hver kostnaðarauki þeirra verður, sem ekki búa við upphitun híbýla sinna með heitu vatni. Fram til ársins 1973 var kostnaður við upphitun húsa frá hitaveitum talinn vart meiri en 40% af kostnaði við upphitun þeirra með olíu. Ef gert er ráð fyrir 90% hækkun á olíu, þ.e.a.s. úr 5,80 í 11 kr. lítrinn, og um 30% hækkun á þeirri gjaldskrá, sem gilti hjá Hitaveitu Reykjavíkur fyrir áramót, lækkar þetta hlutfall niður í 26–27%. Þetta er það dæmi, sem tekið er í grg. með þessari þáltill., en það er reiknað út í desembermánuði, þegar gert var ráð fyrir því, að olíuverð mundi hækka í um það bil 11 kr. lítrinn eða um 90%. M.ö.o.: miðað við það verð, þá verður kostnaðurinn liðlega hluti af því, sem hitunarkostnaðurinn verður hjá þeim aðilum, sem nota ollu til húsahitunar. Ég gat um það, að þeir útreikningar, sem í grg. eru, eru gerðir í des. og þá byggðir á því, að olíuverð hækki um 90%. Samkv. nýjustu upplýsingum mun gert ráð fyrir því, að olía til húsahitunar muni kosta að 2–3 mánuðum liðnum ekki minna en 12,50 kr. jafnvel 12.70 kr. lítri. Lækkar þá hlutfallið enn, og mun hitunarkostnaðurinn með heitu vatni þá verða vart meiri en 22–23% miðað við hitun með olíu. Ekki er ósennilegt, þegar þessar tölur eru athugaðar, að skoðað sé, hver sé sparnaður hjá stærsta hluta þjóðarinnar, sem býr við hitaveitu, þ.e.a.s. Reykvíkingum, árið 1973, áður en sú hækkun varð á olíu, sem ég hef nú getið um, og svo aftur miðað við það olíuverð, sem gert er ráð fyrir, að verði á næstunni, og sparnaðurinn 1974 þá skoðaður á ársgrundvelli. Miðað við árið 1973 er gert ráð fyrir, að hitunarkostnaður Reykvíkinga verði 450 millj. kr. í stað þess, að hefðu þeir notað olíu, hefði hann orðið 1130 millj. Reykvíkingar munu því hafa sparað á árinu 1973 680 millj, kr. Gert er ráð fyrir því, að sparnaður þessi nemi á hverja fjögurra manna fjölskyldu 23 þús. kr. árið 1973. Í grg, er borin saman hækkun á olíu miðað við 11 kr. verðið á olíulítra og 30% hækkun á gjaldskrá Hitaveitu Reykjavíkur. Þá kemur í ljós, að sparnaður Reykvíkinga mundi hafa orðið um 1565 millj. kr. á ársgrundvelli eða um það bil 50 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Ef við ennfremur gerum okkur grein fyrir því, hver sparnaðurinn hefði orðið hjá Reykvíkingum miðað við 12.50 kr. lítrinn, kemur í ljós, að um er að ræða upphæð, sem nemur 1900 millj. kr. eða nærri 60 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Eins og kunnugt er, eru hitaveituframkvæmdir ráðgerðar í nágrannabyggðarlögum Reykjavíkur, þar sem búa um 25 þús. manns. Unnið er að hitaveiturannsóknum á Suðurnesjum og fyrir Akranes, í byggðarlögum, sem hafa 15 þús. íbúa. Er vonandi, að ekki verði þess langt að bíða, að um 40 þús. manns fái hitaveitu til viðbótar við Reykvíkinga til upphitunar híbýla sinna. En hvað skyldi það kosta á 40 þús. Íslendinga, sem nú bíða eftir hitaveituframkvæmdum árlega? Jú, það eru um 750 millj., sem þessi byggðarlög greiða á ári, á meðan þau hafa ekki fengið hitaveitu til sín, eða um 60 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Ef við reiknum þetta dæmi áfram og gerum okkur grein fyrir því, hversu margir Íslendingar búa við upphitun híbýla sinna með olíu, kemur í ljós, að þeir eru rúmlega 100 þús., 101 þús., og það eru þeir, sem verða að taka á sig nú alla þá olíuhækkun, sem átt hefur sér stað og mun eiga sér stað á næstu mánuðum. Þessa hækkun fá þessir aðilar að engu leyti bætta, því að kaupgjaldsvísitalan mælir ekki nema að litlum hluta olíuverðshækkun. Grundvallarþáttur fram færsluvísitölunnar vegna hitunarkostnaðar er byggður á hitunarkostnaði Reykjavíkurborgar, þ.e.a.s. gjaldskrá Hitaveitunnar. Það er eins og hefur verið komist að orði, vísitölufjölskyldan býr í Reykjavík og notar hitaveitu til upphitunar heima hjá sér, enda þótt staðreynd sé, að helmingur landsmanna, eins og ég gat um áðan, noti olíu til húsahitunar. Hvaða byrðar er þá verið að leggja á helming landsmanna í krónutölu með þeirri olíuhækkun, sem nú hefur átt sér stað? Er reiknað með því, að notaðir séu 1973 til húsahitunar á milli 170 og 190 millj. litrar af olíu og miðað við hækkun úr 5.80 kr. í 12.50 kr., er um að ræða töluvert á annan milljarð kr., sem er verið að leggja á þá landsmenn, sem nota olíu. Ef nú allt þetta fólk hefði hitaveitu eða rafmagn með gjaldtaka í samræmi við hitaveitugjöld, mundi sparnaður þess verða á 3. milljarð kr., þannig að sparnaður allrar þjóðarinnar, ef hún nyti hitaveitu, væri rúmir 4 milljarðar kr., og það er sú tala, sem fjárlög ríkisins 1973 lögðu á landsmenn í tekjuskatti. Á fjárl. 1973 var áætlaður tekjuskattur 4 milljarðar 116 millj, kr. Ég hef vakið athygli á þeim gífurlegu fjármunum, sem hér eru í húfi fyrir íbúa landsins. Hitunarkostnaðurinn á ársgrundvelli miðað við hækkun úr 5.80 kr. í 12.50 kr. mun aukast um 1300 millj. kr., og ef hitaveita væri hjá öllum lands;m,önnum, væri sparnaður þeirra rúmlega 4 milljarðar. Mun þá sá sparnaður nema á milli 70 og 80 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Þegar þessar tölur eru skoðaðar, verður enginn undrandi, að málum þessum sé hreyft og á það bent, hversu þungar búsifjar hljótast af hjá þeim rúmum helmingi þjóðarinnar, sem ekki nýtur jarðvarmans. Ekki verður hjá því komist að taka mál þetta föstum tökum og leysa aðsteðjandi vanda þessa fólks, auk þess sem þessir atburðir gera kröfu til Alþ. og ríkisstj., að nú þegar geri menn sér grein fyrir framtíðaráformum í þessum efnum, þannig að allir Íslendingar geti notið innlendrar orku til upphitunar og að við gerum allt til þess að hraða þeim framkvæmdum. Það er kunnugt, að fjölmenn byggðarlög gera sér nú vonir um, að þessu ástandi linni mjög bráðlega. Er hér um að ræða Kópavogskanpstað, Hafnarfjarðarkaupstað, Garðahrepp, Akraneskaupstað og byggðarlögin suður á Reykjanesi. Sérstöðu hafa þó byggðarlögin í nágrenni Reykjavíkurborgar, þar sem samningar hafa verið gerðir eða eru komnir á lokastig við Hitaveitu Reykjavíkur um, að fyrirtækið annist þær framkvæmdir. Þegar þeim framkvæmdum verður lokið, bætast um 25 þús. manns í hóp þeirra, sem njóta jarðhita til upphitunar. Á Reykjanesskaga búa um 10 þús. manns. Undirbúningur hefur verið allmikill, og þar má ætla, ef lögð verður á það áhersla, að öllum undirbúningi verði lokið á þessu ári og hægt að hefja framkvæmdir á því næsta. Fyrir 3. umr. fjárl. átti ég viðræður við iðnrh. svo og ýmsa fjvn: menn um vandamál aðila þar syðra. Niðurstöður urðu þær, að í heimildagr. fjárl. er Orkusjóði veitt heimild til lántöku vegna þessara framkvæmda, þannig að þeim yrði unnt að ljúka á þessu ári. Akraneskaupstaður með yfir 5 þús. íbúa bíður eftir niðurstöðum af rannsóknum hjá Leirá í Borgarfirði. En ekki langt frá Akranesi, að vísu nokkra tugi km, kemur úr iðrum jarðar meira heitt vatn á einum og sama stað en nokkurs staðar annars staðar, sennilega í viðri veröld. Á ég þar við Deildartunguhver, sem talinn er gefa tæpa 200 litra á sekúndu, en til samanburðar má geta þess, að Hitaveita Reykjavíkur fær úr öllum sínum borholum á umráðasvæði hennar um 600–700 lítra á sekúndu. Af þessu má sjá, hversu fjölmennum byggðarlögum Deildartunguhver gæti orðið til hagsbóta, og vissulega er vonandi, að ekki liði á löngu, þar til það mikla vatn verði beislað til handa þeim byggðarlögum í Borgarfirði, sem geta hagnýtt sér þennan hver. Í þessum byggðarlögum er, eins og ég sagði áðan, töluverður munur á, hvernig staðan er. Nágrannabyggðir Reykjavíkur vonast til þess, að þeirra vandamál verði leyst á næstu árum. Það er þó þannig, að ekki hefur enn verið hægt að hefja framkvæmdir, enda þótt öllum undirbúningi af hálfu Hitaveitu Reykjavíkur sé lokið. Mér er kunnugt um, að þegar hafa verið boðnir út tveir áfangar af hitaveituframkvæmdum í Kópavogi og tveir áfangar af hitaveituframkvæmdum í Hafnarfirði. En þar sem ekki hafa verið teknar grundvallarákvarðanir á hinum æðstu stöðum, þ.e.a.s. heimild til Hitaveitu Reykjavíkur til lántöku, svo og um breytingar á gjaldskrá, hefur enn ekki verið hægt að ráðast í umræddar framkvæmdir. Mér hefur verið tjáð, að í fyrramálið muni verða fundur í hinni svokölluðu langlánanefnd, þar sem beiðni Hitaveitu Reykjavíkur um lántöku vegna þessara framkvæmda verður tekin til afgreiðslu og vonandi með meðmælum til ríkisstj. um að veita umbeðna heimild. Mér hefur jafnframt verið tjáð, að Verkfræðiskrifstofa Sigurðar Thoroddsens, sem í desembermánuði var beðin um að taka til athugunar, hvort hægt væri að flýta þeim framkvæmdum, sem gert er ráð fyrir samkv. samningum Hitaveitu Reykjavíkur, Kópavogskaupstaðar og Hafnarfjarðar, hafi lýst áliti sínu, þó ekki skriflega, en munnlega, að þeir samningar verði gerðir þannig, að mesti hraði verði viðhafður, sem unnt er. Í des., eða sama dag og þessi till. var lögð fram á Alþingi, ritaði hæstv. iðnrh. bréf til Seðlabankans, svo og til Verkfræðiskrifstofu Sigurðar Thoroddsens, þar sem hann óskaði eftir athugunum og till. þeirra um að hraða sem mest mætti þeim framkvæmdum, seni hér hafa verið til umr. Það eru nú liðnir tveir mánuðir síðan, og ég átti von á því, að hæstv. iðnrh. væri hér viðstaddur í dag, en svo er ekki. Ég hafði hugsað mér að beina til hans spurningum varðandi niðurstöður af þessum bréfum, sem hann ritaði, svo og langaði mig til þess að beina spurningum til hans, hvenær búast mætti við, að ríkisstj. tæki ákvarðanir í sambandi við beiðni Hitaveitu Reykjavíkur um lántöku og varðandi þá gjaldskrárhækkun, sem farið var fram á fyrir nokkrum dögum af borgarstjórn Reykjavíkur vegna Hitaveitunnar. Ég vildi því mælast til við forseta, að athugað yrði, hvort ráðh. væri hér í húsinu og gæti nú svarað þessum fsp., og mun því gera hlé á ræðu minni, þar til séð verður, hvort ráðh. er hér viðstaddur eða ekki.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Hv. þm. Jónas Jónsson gat þess í sambandi við þetta mál, að milliþn., sem starfað hefur s.l. 2 ár, hefur nú lokið álitsgerð, en sú n. átti að fjalla um landgræðslu og gróðurnýtingarmál, gera tilraun til þess að semja landgræðslu- og gróðurnýtingaráætlun fyrir landið. Ég geri mér vonir um, að þetta nál. geti komið út prentað í næsta mánuði, og n. hefur raunar þegar tilkynnt hæstv. landbrh., að hún hafi lokið störfum. Ég geri mér einnig vonir um, að efni þessa álits komi fyrir hv. Alþingi í vetur í einhverju formi og þá sem landgræðslu- og gróðurnýtingaráætlun fyrir næsta ár. Ég vil enn fremur leyfa mér að vænta þess, að þetta mál verði valið sem fundarefni á hátíðafundi þeim, sem Alþingi mun halda á Þingvallahátíðinni í sumar, 28. júli. Um það hafa ekki verið teknar neinar ákvarðanir, en þetta hefur komið til orða, eins og margir hv. þm. vita, og ég vona einlæglega, að þetta stórmerka mál verði fyrir valinu og þá þannig, að um þessi efni verði gerð tímamótaákvörðun nú í sambandi við hátíðahöldin. Áætlunin er að sjálfsögðu í mjög stórum dráttum. En hún er unnin í framhaldi af upplýsingasöfnun víðs vegar um landið, því að n. fór þess á leit við gróðurverndarnefndir og búnaðarsambönd um allt landið, að þessir aðilar gerðu sameiginlega úttekt á ástandi þessara mála í sínum héruðum. Þessar álitsgerðir, sem bárust hvaðanæva, voru margar mjög vel gerðar og báru vott um mikinn áhuga og þekkingu, eins og líklegt var. Þessar álitsgerðir eru grundvöllurinn að verki nefndarinnar. Ég er að segja frá þessu hérna vegna þess, að það gæti verið ávinningur að því fyrir hv. þm. að vita um þessar hugleiðingar og á hverju er von í þessu efni á næstunni og þá ekki síst þá n., sem fær þessa þáltill. til meðferðar. Í þessari þáltill., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að gerð verði áætlun fyrir eina sýslu um framkvæmdir í þessum efnum. Þetta getur að sjálfsögðu mjög vel komið til greina og yrði þá eins konar útfærsla á heimildaráætlun, ef að því ráði verður horfið að koma henni í framkvæmd. Það er í nál., sem við höfum undirbúið, nokkuð um það fjallað, hvernig ætti að standa að framkvæmd þessara mála og koma á samvinnu á milli þeirra stofnana, sem að framkvæmdinni hlytu að vinna. Ég fer ekkert út í það hér, vegna þess að ætlun mín var ekki að gefa upplýsingar um einstök atriði álitsins. Það er skynsamlegt, að þau komi fram um leið og hún birtist í heilu lagi. Erindið í ræðustólinn var eingöngu að leggja áherslu á það, að á þessu er von, og að stinga upp á því, að n., sem fær þetta mál til meðferðar, sem hér er flutt, skoði það í sambandi við nál. okkar. Eins og ég tók fram áðan, eru það einvörðungu mjög stórir drættir, sem koma inn í þessa heildaráætlun. Verkefnum er ekki raðað í henni. Að sjálfsögðu yrði í framkvæmdinni að raða verkefnunum, og þá yrði að taka til athugunar öll þau svæði, sem koma til greina, í hvaða héruðum sem þau eru, og raða þessu saman. En þá geta svæðaáætlanir að sjálfsögðu komið til greina, ekki síst fyrir þau svæði, þar sem framkvæmdir verða að vera miklar. Ég fer ekki lengra út í þetta núna, en ég held, að óhætt sé að segja, að flutningur þessa máls og allur málflutningur þeirra, sem talað hafa hér við þessa umr., er mjög í sama anda og ríkt hefur í milliþn. og mun koma fram, þegar álitið birtist.



Herra forseti. Ég gat þess hér fyrr við þessa umr. um þáltill. mína um gróðurverndaráætlun í Árnessýslu, að ég mundi ekki tala hér aftur, nema sérstakt tilefni gæfist. Ég vil þakka þeim hv. þm., sem tekið hafa til máls um þetta málefni, þær jákvæðu undirtektir, sem það hefur fengið í þeirra máli. En vegna orða þeirra í ýmsu falli hefur það rifjað upp fyrir mér hluti, sem ég hef ekki komið nægilega vel inn á og vildi gjarnan leggja þyngri áherslu á, svo og vissar athugasemdir, sem ég óska að koma á framfæri. Hv. 2. þm. Sunnl., Ágúst Þorvaldsson, tók mjög jákvætt undir þessa till., en benti á, að ég hefði naumast farið nægilega út í ýmsa þætti landeyðingar, sem yrði á landi, og benti þar sérstaklega á þá spillingu, sem verður af vatnsföllum. Það er rétt, að ég gerði það ekki að neinu stóru atriði í mínum málflutningi, heldur minntist á það lítilsháttar, einkum í sambandi við tvö sveitarfélög, sem ég gerði að umræðuefni. Það var um Hrunamannahrepp, þar sem ég gat um, að þar yrði nokkur gróðureyðing vegna landbrots við Stóru-Laxá. Á sama hátt gat ég þess við Gnúpverjahrepp, að þar er nokkuð mikið landbrot við Þjórsá, sem vitaskuld hefur þýðingu í þessu efni. En eins og hann gat réttilega um, eru nú hafnar aðgerðir til þess að hefta landbrotið í Þjórsá og fengið til þess nokkurt fjármagn, og vonir standa til, að fyrir það verði tekið á þeim stað. Hins vegar er það viða með Þjórsá, niðri á flatlendinu bæði á Skeiðum og eins niðri í Flóa, sem er mjög alvarlegt landbrot af þessum sökum og ég vil gjarnan leggja á það þyngri áherslu, að að því máli verði líka hugað í tillögugerðinni. Hv. 4, þm. Norðl. e., Jónas Jónsson, var einnig jákvæður í sinni ræðu, þótt hann leitaðist við að finna einhver atriði í mínu máli og till., sem hann teldi sig þurfa að svara eða hafa andsvör við. Það var ekki veigamikið, sem hann fann í þessu efni. Eitt af því, sem hv. þm, furðaði sig á og tíndi fram, var, að það skyldi ekki koma fram í máli mínu, að gróðurnýtingarnefnd væri til og hefði starfað og mundi bráðum skila áliti. Ég held, að það þurfi engan að furða á því, þótt ég gerði það ekki sérstaklega að umræðuefni, þótt ég hins vegar vissi mætavel, að nefnd hefði verið starfandi um tveggja ára skeið til að sinna þessu málefni. Mér er einnig ljóst, að n. skipuðu hinir mætustu menn, sem mátti vænta góðra till. frá. En þegar tillit er tekið til þess, að engin skýrsla hefur birst frá þessari n. ennþá, og það er athugað einnig, að liðnir eru fullir tveir mánuðir, síðan ég lagði fram mína till., þótt hún hafi ekki komið til umr. fyrr, þá þarf engan að undra á því, þótt ég gerði ekki að umræðuefni það, sem þá n. varðaði, ekki síst fyrir það, að ég vissi ekki til, að nál. væri að vænta, né heldur að ég hefði hugmynd um, hvað í því nál. fælist. Hins vegar þykist ég vera að gera hér till. um málefni, sem ekki þolir bið, og ég get ekki heldur með neinu móti látið mér detta í hug, að sú tilhögun, sem ég geri hér till. um, geti á neinn hátt beinst gegn starfi þeirrar gróðurnýtingarnefndar, sem verið hefur að starfi, enda var það fyllilega sannað af þeim orðum, sem hv. 1. þm. Austf. viðhafði hér áðan. Hann kærði sig ekki um á þessu stigi að gefa upplýsingar um, hvað í nál. fælist, en tók jákvætt undir mínar till., þótt hann hefði við orð, að eðlilegt væri að skoða þessar till. í einu. Ég hef síst við það að athuga, svo framarlega sem þær eru það snemma á ferðinni, að það dragist ekki úr hömlu að vinna að því að koma fram þeim till., sem ég hef hér flutt. Hv. 4. þm. Norðurl. e. minnti á það, að sveitarsjóðir ýmsir hefðu haft mikinn kostað eða lagt fram fjármuni til þess að vinna að landbótum, og það er alveg rétt. Það mun sjálfsagt ekki hafa komið nægilega fram í mínu máli, að af þeirra hendi hefðu verið unnin veruleg verk í þessu efni. Ég lagði meiri áherslu á það starf, sem áhugamannafélög hafa lagt fram og ég taldi, að þyrfti að nýta. Það, að ég gerði ekki jafnmikið úr því að minna á sveitarsjóðina í þessu efni, stafar af því, að ég gerði sérstaka till. um, að sú n., sem skipuð yrði til þessara hluta, starfaði í nánum tengslum við viðkomandi sveitarstjórnir. Það gerði ég till. um vegna þess, að ég veit, að það er áhugi fyrir því í öllum sveitarstjórnum í Árnessýslu, sem ég þekki nokkuð náið, að leggja fram fé til þessara mála. Og ef dæma má af því, sem gerst hefur s.l. ár, hygg ég, að sveitarsjóðir í Árnessýslu hafi varið til sáningar í örfoka land sennilega nokkuð hátt á 2. millj. kr. í framlög á móti Landgræðslu ríkisins, og mér er kunnugt um, að afréttarmálafélag Flóa- og Skeiðahreppa hefur átt þátt í því að dreifa á s.l. ári líklega rúmlega 40 tonnum af áburði á afrétti sína til þess að bæta þá. Þá hafði hv. 4. þm. Norðurl. e. orð á því, að honum þótti búnaðarfélagsskapurinn ætti að eiga hlut að nefndarstarfinu. Það er alltaf álitamál. hverja á að kveðja til hinna sérstöku nefndarstarfa. En ég vil leggja á það þunga áherslu, að ég ætlast til þess, að þessi n. geti unnið hratt og unnið vel, og ég held, að það sé öllum mönnum vitanlegt, að því mannfleiri sem nefndir eru, því hægar starfa þær. Mér er ljóst, að það er brýn nauðsyn, að búnaðarfélagsskapurinn sé gildandi og hafi áhrif á till. um þessi mál. Þess vegna hafði ég þau orð um þetta efni í ræðu minni hér á þriðjudaginn, sem nú skal vitnað til, með leyfi hæstv. forseta: „Að sjálfsögðu mun n. hafa samvinnu við sveitarstjórnir á svæðinu og gróðurverndarnefnd sýslunnar, einnig Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Búnaðarfélag Íslands og Búnaðarsamband Suðurlands og aðrar opinberar stofnanir, eftir því sem þörf krefur.“ Ég hygg, að með þessu móti hafi ég sýnt það, að það er ekki ætlun mín og ekki vilji að ganga fram hjá búnaðarfélagsskapnum, því að það hef ég ekki gert, heldur lagt það til, að til hans sé leitað um allar þær upplýsingar, sem máli skipta í þessu efni. Hv. 4. þm. Norðurl. e. hafði orð á því líka í ræðu sinni, að landnámsstjóri hefði ekki þjálfun í landgræðslustarfi, honum sýndist, að hann væri þess vegna ekki til þess fallinn að skipa þessa n., eins og ég hef lagt til. Ég þarf að sjálfsögðu ekki að láta segja mér þetta, hann er ekki sérfræðingur í því, landnámsstjóri. En mig furðar á því, að hv. þm., sem er í landnámsstjórn, skuli ekki hafa komið auga á það, að ég geri till. um, að landnámsstjóri sé í þessari n. vegna þeirrar sérstöku þekkingar, sem hann hefur á skipulagsmálum í dreifbýli. Ég hefði líka haldið, að hv. þm., sem er, eins og ég sagði áðan, í landnámsstjórn ríkisins, hefði átt að vera þess minnugur, að stjórnin mun hafa ákveðið að efna til kortagerðar af allri byggð í landinu, þar sem færð væru inn mörk á milli jarða. Og til þess að sanna það, að þetta er ekki aðeins mín hugdetta og ég hafi búið þetta til, þá óska ég að kynna hér stuttan póst úr álitsgerð gróðurverndarnefndar Árnessýslu, sem mér sýnist varða þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: „Varðandi alla notkun lands er mikilvægt að geta skipulagt framkvæmd beitarinnar. Til þess að svo megi verða, er þörf á aukinni þekkingu á því landi, sem til umráða er, aukinni vörslu til að geta haft stjórn á beitinni, en umfram allt samstöðu þeirra manna, sem umráð hafa á landi, um skipulagningu á notkun þess. Miklar vonir eru bundnar við fyrirhugaða kortagerð af allri byggð, þar sem merkt verði inn öll landamerki og gróður hverrar jarðar flokkaður. Þegar slík kort liggja fyrir samhliða gróðurkortum þeim, sem þegar hafa verið gerð af afréttarlöndum, verður öll skipulagning á notkun landsins mun auðveldari en nú er. Einkum hlýtur þá að vera auðvelt að staðfesta, hvar landið er ofnytjað í mestum mæli, og koma í veg fyrir slíkt “ Ég þykist með þessu móti og í ræðu minni hér fyrr við þessa umr. hafa sýnt fram á, að það er till., sem er byggð á rökhyggju, að leggja til, að landnámsstjóri sé einn af nm. og sá sem leiðir starf hennar, vegna þeirrar sérstöku þekkingar, sem hann hefur á því að skipuleggja not lands.



Herra forseti. Ég hefði kosið að ræða þetta mál heldur, þegar sá hæstv. ráðh., sem fer með húsnæðismál. væri hér viðstaddur. Ég hef áður fengið málið tekið út af dagskrá, vegna þess að sá hæstv. ráðh. var ekki viðstaddur. Hann virðist eiga afskaplega óhægt með að vera viðstaddur á fundum Sþ. og a.m.k. þegar komið er fram á þann tíma dags, sem þetta mál hefur getað komið til umr., en það hefur að jafnaði verið síðari hluta dagsins. En vegna þess, hve langt er síðan þetta mál var lagt fram, mun ég samt flytja fyrir því framsögu nú. Það varðar verðlækkun á húsnæði. Þessi till. til þál. hljóðar svo: „Í þeim tilgangi að undirbúa verðlækkun á húsnæði ályktar Alþingi að fela ríkisstj. að láta gera nákvæma skýrslu um þann hluta byggingarkostnaðar, sem fólginn er í ýmiss konar gjöldum til ríkisins. Á grundvelli þeirrar skýrslu láti ríkisstj. gera till. um niðurfellingu eða verulega lækkun þeirra gjalda.“ Það eru víst flestir sammála um, að það sé allt of dýrt að byggja á okkar landi, það sé of dýrt að leigja húsnæði, m.ö.o. húsnæðiskostnaður sé hér allt of hár miðað við framfærslukostnað að öðru leyti. Þau mál, sem fjallað hafa um húsnæðiskostnað hér á hv. Alþ., hafa jafnan hnigið að því, hvernig eigi að útvega meira fjármagn til bygginga, hvernig eigi að útvega meira fjármagn til lánveitinga úr byggingasjóði. Ef dýrt er að byggja, þá er tvennt til að leysa þann vanda, sem af því ris, annars vegar að útvega meira fjármagn og hins vegar að lækka kostnaðinn. Þessi till., sem hér liggur fyrir, varðar síðarnefnda hlið málsins, þ.e.a.s. þá hlið, sem lítið hefur verið rædd hér á Alþ., þ.e. að lækka kostnaðinn. Það er mín skoðun og okkar, sem þetta mál flytjum, að sannarlega veiti ekki af að vinna að lausn þessa máls frá þessum báðum hliðum þess, bæði að útvega meira fjármagn og eins að lækka kostnaðinn. Herra forseti. Ég spyr nú, ef þess er ekki kostur að flytja mál þetta að viðstöddum hæstv. félmrh. og aðeins að viðstöddum tveimur hv. þm., mætti þá ekki eins fresta flutningi framsögu fyrir þessu máli? 



Herra forseti. Ég hef ásamt tveim þm. Alþb. öðrum, þeim Eðvarð Sigurðssyni og Helga Seljan, leyft mér að flytja þáltill. þá, sem prentuð er á þskj. 208 og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa í samráði við launþegasamtök landsins frv. til l. um atvinnumál aldraðra og verði að því stefnt, að allir, 67 ára og eldri, sem til þess hafa þrek og vilja, geti átt kost á atvinnu við sitt hæfi.“ Við flm. erum á þeirri skoðun, að með þessari till. sé hreyft mjög mikilvægu máli, sem nauðsynlegt sé, að tekið verði föstum tökum hið bráðasta. Vandamál aldraðs fólks hafa oft verið til umr., bæði innan þings og utan, og ekki er hægt að halda öðru fram en margt hafi á síðustu árum verið gert til þess að auðvelda öldruðu fólki lífið. Nægir þar að minna á stórhækkaðan ellilífeyri og tekjutryggingu til þeirra, sem engar aðrar tekjur hafa en ellilaunin. En félagsmálaaðgerðir mega ekki einskorðast við að leysa vandamál. Hin ríkjandi stefna í félagsmálum er sem kunnugt er sú að koma í veg fyrir, að vandamál rísi. Hin mikla röskun, sem verður á lífi fólks, þegar það nær hámarksaldri í starfi og verður að setjast í helgan stein, sem kallað er, hefur svo mikil vandkvæði í för með sér fyrir svo marga, að það liggur við, að skilgreina megi ellina sem vandamál í þjóðfélagi okkar, í stað þess að á hana sé litið sem eðlilegt tímabil á æviskeiði mannsins. Þessi þáttaskil í lífi fólks hafa ekki eingöngu í för með sér fjárhagsáhyggjur fyrir flesta, heldur og kvíða fyrir breyttum lífsháttum og beinlínis áhyggjur vegna verkefnaskorts. Tilfinningin fyrir því að verða gagnslaus þjóðfélagsþegn í eigin augum eða annarra verður oft svo lamandi, að erfitt er undir að rísa. Í Noregi mun hafa verið gerð félagsleg rannsókn um afleiðingar þess, að fólk verður að hætta í starfi sakir aldurs. því miður hef ég ekki séð niðurstöður n. í heild, en þar mun hafa komið fram, að áhrifa þessara reglna gætir miklu fyrr en ætlað var, að kvíði fyrir því að hætta grípi fólk allmörgum árum áður en að því væri komið, og dragi úr starfsþreki þess og lífslöngun. N., sem fær þessa þáltill. til meðferðar, gæti hugsanlega útvegað sér þessar niðurstöður norsku rannsóknarinnar, ef henni þætti þurfa. Þá held ég, að öllum sé ljóst án nokkurrar félagslegrar rannsóknar, að hér er um vandamál að ræða fyrir marga. Ég get nefnt það, að ég hef rætt þetta mál við landlækni og þessa till. efnislega. Hann er mjög hlynntur málinu og sagðist ekki draga í efa, að læknastéttin í heild væri því fylgjandi, því að það væru læknarnir, sem yrðu að glíma við þetta vandamál, þeir sæju manna best, hversu mjög þetta þjakaði margan manninn. Við flm. að þessari till. erum ekki að leggja til, að reglur um aldurshámark verði afnumdar. Þær eiga rétt á sér af ýmsum ástæðum. En það er staðreynd, að margur sjötugur maðurinn hefur starfsþrek og starfsvilja, og það er líka staðreynd, að heilsufar sjötugs fólks nú er yfirleitt betra en sjötugs fólks fyrr á tímum. Það eigum við að þakka bættri læknisþjónustu og betri lífskjörum. Aldrað fólk, sem verður að hætta sínu ævistarfi, leitar oft annarra starfa, en því stendur yfirleitt ekki til boða annað en störf á almennum vinnumarkaði, sem krefjast fulls vinnudags, og oft á tíðum er fullur vinnudagur þessu fólki ofraun. Þá er einnig hætt við, að þróun atvinnumála skerði möguleika þessa fólks til að fá slíka vinnu í framtíðinni. Má í því sambandi benda á sívaxandi vélvæðingu og aukið hagræðingarskipulag, eins og t.d. ákvæðisvinnustörf. Á þessu stigi leggjum við ekki til, á hvern hátt leysa skuli þessi mál, en við leggjum hins vegar áherslu á, að fullt samráð verði haft við launþegasamtök landsins. Eflaust koma fleiri leiðir en ein til greina. Jafnframt því sem sú skylda væri lögð á atvinnufyrirtæki að sjá öldruðu starfsfólki sínu fyrir vinnu, kannske við sérstök störf og styttri vinnutíma en almennt gerist, jafnvel aðeins hálfan daginn, væri líka hugsanlegt að koma á fót sérstökum vinnustöðum við léttan iðnað, þar sem aldrað fólk gæti starfað eftir þreki og aðstæðum hvers og eins. Við viljum þó leggja áherslu á það, að við teljum æskilegt, að mönnum sé gert kleift að starfa áfram á þeim vinnustöðum og í því umhverfi, sem þeir hafa unnið í, og reynt sé að finna lausn, sem feli í sér sem minnsta persónulega röskun fyrir hvern og einn. Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til félmn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 216 að flytja till. til þál. um réttlátari reglur um veitingu húsnæðislána á landsbyggðinni ásamt hv. þm. Magnúsi Jónssyni, Pálma Jónssyni og Matthíasi Bjarnasyni. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta endurskoða reglugerð um úthlutun lána húsnæðismálastjórnar í því skyni, að fullt tillit sé tekið til sérstöðu húsbyggjenda á landsbyggðinni, þannig að fólk, sem hefur húsbyggingar á eðlilegum árstíma miðað við aðstæður, þar sem það býr, hafi jafna möguleika til húsnæðisláns á því ári og húsbyggjendur á næsta þéttbýlissvæði landsins.“ Ég vek athygli á því, að þessi till. fjallar aðeins um hluta þess vanda, sem fólk stendur frammi fyrir á landsbyggðinni, þegar það er að koma yfir sig húsnæði. En eins og flestum hv. þm. mun kunnugt, eru húsnæðismál eins og sakir standa í þjóðfélaginu einn versti hemill á eðlilega byggðaþróun í landinu. Hér er einungis vikið að þætti þess vanda, sem varðar sjálfar reglur húsnæðismálastjórnar, og er ekki hér fjallað um hluti, sem þó hafa komið fram till. um, að koma þurfi til sérstök örvunarlán til húsbyggjenda á landsbyggðinni. Það er mál, sem hefur borið á góma m.a í þn. og var von manna, að kæmi m.a. á dagskrá við fjárlagaafgreiðslu í des. s.l., en sú var nú ekki raunin á, vegna þess að hæstv. ríkisstj. tókst ekki að afla fjár til þess við afgreiðslu fjárl., þannig að það verður að bíða betri tíma. Hér er sem sé ekki um það stóra mál að ræða, heldur einvörðungu að laga reglur húsnæðismálastjórnar að aðstæðum fólks, þannig að sem mestur jöfnuður skapist, hvar sem menn búa á landinu. Það er svo, í reglugerð um veitingu húsnæðislána á vegum húsnæðismálastjórnar er miðað við komutíma lánsumsókna og hvenær viðkomandi húsnæði verður fokhelt. Miðað er við, að umsóknir, sem hljóða á nafn, þurfi að vera komnar fyrir 1. febr. ár hvert, til þess að lán fáist á því ári. Þessi regla er mjög óeðlileg gagnvart húsbyggjendum á landsbyggðinni, vegna þess að aðstaða þar til lóðaúthlutunar er víða erfið og því oft á tíðum óhægt um vik að afla lóðasamninga og teikninga fyrir 1. febr. Þá er og á það að líta, eð sé úthlutun miðuð við eindaga fokheldisvottorðs, sem er snemma á haustin, er það mjög óhagstætt fyrir þau byggðarlög, sem búa við frumstæðari byggingartækni, óhæga aðstöðu til öflunar sérhæfðs vinnuafls, svo og óblíðari náttúruskilyrði en eru hér á Suðvestuslandi. Reglan um komutíma umsókna, sem hljóða á nafn einstaklings, er sérstaklega óhagstæð fyrir verktaka í byggingariðnaði, einkum byggingarverktaka á landsbyggðinni. Ljóst er, að vel má standa eð sölu þeirra íbúða, sem hafin er bygging á í byrjun árs og eru orðnar fokheldar á hausti, þannig að hinn 1. febr. sé unnt að leggja inn hjá húsnæðismálastjórn umsókn um slíkar íbúðir frá kaupendunum sjálfum. Þótt þetta sé vissulega örðugt hér á þéttbýlissvæðinu, tekur steininn úr á landsbyggðinni, því að þar tíðkast alls ekki að selja íbúðir á teikniborðinu, eins og mun gerast hér syðra. Þetta mál kom mjög á dagskrá á s.l. ári, þegar svo stóð á, að húsnæðismálastjórn var knöpp með fjármagn til þess að veita öllum, sem um sóttu og skilyrði höfðu til að fá lán, veita þeim fyrirgreiðslu. Þá brá svo við, að mjög kreppti að ýmsum, sem á landsbyggðinni eru að koma yfir sig húsnæði, og hef ég m.a. dæmi um það, að einum aðila var synjað, sem sendi umsókn sína 26. jan., en hún var ekki komin í vörslu húsnæðismálastjórnar fyrr en eftir 1. febr., honum var synjað um lán á þeirri forsendu fyrir áramótin, að umsókn hans hefði ekki verið komin 1. febr. Ég hef annað dæmi, sem ég get bent hv. þm. á, að verktaka, sem byggir húsnæði í miðlungsstóru kauptúni á landsbyggðinni, var synjað um lán á s.l. ári, vegna þess að hann hafði einungis skrifað bréf til húsnæðismálastjórnar og látið vita af sínum byggingarframkvæmdum fyrir 1. febr. s.l. árs, en þá hafði hann ekki af eðlilegum ástæðum getað sent inn umsóknir fyrir einstaka kaupendur að íbúðum fyrr en nokkru seinna, fyrr en um sumarið, en þá var það talið ef húsnæðismálastjórn of seint, og hann fékk synjun á þessum forsendum. Þessi mál voru bæði tekin upp og rædd í húsnæðismálastjórn, og á þeim fékkst leiðrétting að þessu sinni. En þar var um að ræða, að húsnæðismálastjórn veitti undanþágu frá reglum, sem annars eiga að gilda. Það hljóta allir að sjá, að þessar reglur eru mjög óvægar, svo að ekki sé meira sagt, gagnvart þeim, sem hafa í raun og veru erfiðari aðstöðu en fólk hér á þéttbýlissvæðinu til þess að koma yfir sig húsnæði, og eru óeðlilegar, ef þeim er framfylgt af hörku, sem stundum kann að þurfa að gera, þegar takmarkað er fjármagn. Með þessari till. vildum við flm. því freista þess, að farið yrði ofan í þetta mál og það athugað í þeirri veru að ráða bót á þessu. Ég vek athygli á því, að till. er afskaplega hógvær að því leyti, að hún leggur til, að ríkisstj. láti endurskoða þessa reglugerð, en það er ekki bent á neitt ákveðið í því efni, einfaldlega vegna þess, að flm. er ljóst, að húsnæðismálastjórn og ríkisvaldið þurfa að hafa eftirlit með því, hvað hverju sinni er hafin bygging á miklu húsnæði og hvað fjáröflunarvandinn er stór hverju sinni, þannig að það þarf að hafa um þetta reglur. En hér er bent á þessa annmarka og lagt í vald þeirra, sem fera með þessi mál og gerst þekkja þau, bæði að fullnægja þeim þörfum, sem ríkisvaldið setur til áætlunargerðar, og eins að koma til móts við fólkið úti á landsbyggðinni. Þetta er sett í sjálfsvald þeirra, sem fara með þessi mál og gerst þekkja, með þessari tillögugerð. Ég vænti þess því, að hv. alþm. geti fallist á, eð hér sé hreyft réttlætismáli og það sé gert á eins kurteisan og hógværan hátt og unnt er, og að mál þetta fái athugun í n., en verði síðan samþykkt af hv. Alþ.



Herra forseti. 18. apríl s.l. var samþ. hér á þingi þál. um mþn. í byggðamálum. Í ályktuninni er n. gert eð vinna í fyrsta lagi að mótun almennrar stefnu í byggðamálum og í öðru lagi að taka fyrir einstaka þætti, þar sem ójafnaðar gætir á milli þeirra, sem í dreifbýlinu búa, og hinna, sem í þéttbýlinu eru, og leggja fram á þessu þingi till. til úrbóta á slíkum sviðum. N. hefur unnið að þessu hvoru tveggja, og m.a í bréfi til forsrh. 8. nóv. s.l. var bent á ýmis atriði, sem n. telur, að lagfæra þurfi í þessu sambandi. Eitt af þessum atriðum er jöfnun símgjalda, sem eins og hv. þm. vita leggst mjög misjafnt á landsmenn eftir því, hvar þeir búa. Till. um jöfnun símgjalda hafa að vísu verið fluttar æði oft hér á hinu háa Alþ., m.a. stóð ég ásamt fleiri þm. að flutningi slíkrar till, hæði á síðasta þingi og þinginu þar áður, en í hvorugt skiptið fengust þær útræddar. Byggðanefnd var sammála um að flytja enn slíka þáltill., og er hún á þskj. 234. N. vann að þessum tillöguflutningi Tn. a. með því að fá póst- og símamálastjóra á sinn fund. Einnig áttu meðlimir úr n. fund með hæstv. samgrh. og póst- og símamálastjóra. Málið var þannig allvel skoðað, vil ég leyfa mér að segja, og niðurstaðan varð þessi þáltill. í því formi, sem hún liggur hér til umr. Áður en ég kem nánar að till., þykir mér nauðsynlegt að gera í örfáum orðum grein fyrir því, hvers vegna sá ójöfnuður er, sem oft er talað um. Símakerfi landsmanna, má segja, að sé byggt upp af fjórum meginþáttum. Í fyrsta lagi má nefna notendalínur, þ.e.a.s. línur frá notendum inn til miðstöðvar. Þær línur ern ein fyrir hvern notanda í þéttbýliskjörnum, en eins og menn vita, eru margir notendur á sömu línu víða í sveitahéruðum. Þá er það í öðru lagi símstöðin. Og í þriðja lagi er það skiptistöð fyrir millistöðvaafgreiðslu. Loks eru millistöðvalínur, sem tengja saman skiptistöðvar. Skiptistöðvar og millistöðvalínur, þ.e.a.s. langlínur, eru kostnaðarsamar. Í framkvæmd hefur þetta því orðið þannig, að leitast hefur verið við að spara við byggingu skiptistöðva og millistöðvalína eða langlína og jafnframt reynt að takmarka notkun þessara lína með því að hafa mismunandi gjaldskrá eftir fjarlægðum, byggt á þeirri kenningu, að þannig verði álagið á þennan dýra hluta símakerfisins minni. Gjaldskráin byggist upp af 9 flokkum, sem eru merktir frá O, A, B, C og síðan 1, 2, 3, 4 og 5. Flokkurinn O gildir innan sama símstöðvarsvæðis, og er skref í þeim flokki ómælt, þ.e.a.s. skrefið er ótakmarkað. Skrefið kostar kr. 2.10 samkv. gjaldskrá frá 1. apríl 1972. Síðan styttast skrefin, eftir því sem komið er neðar í gjaldskrárflokkana. Lítum á dæmi. Íbúi Ísafjarðar, sem talar til Reykjavíkur, greiðir samkv. 5. gjaldskrárflokki. Þá er tíminn mældur og verður skrefið aðeins 6 sekúndur. Mínútan verður því 10 skref og kostar 10 sinnum kr. 2.10 eða 21 kr. Ef íbúi Ísafjarðar vill ná til opinberrar stofnunar hér í Reykjavík, sjá allir, að þetta er fljótt að hlaupa í miklar upphæðir. Iðulega þarf að bíða í langan tíma eftir að ná til viðkomandi aðila, og 6 sekúndur líða æði fljótt. Hins vegar sá, sem er á Reykjavíkureða höfuðborgarsvæðinu og þarf að ná til þessa sama opinbera aðila, þjónustustofnunar, getur talað ótalinn tíma, þ.e.a.s. eins lengi og honum sýnist, og greiðir þó ekki nema kr. 2.10. Þetta gjald stígur mjög hratt eftir gjaldflokkum. Lengd skrefa, en hvert skref, eins og ég hef sagt, kostar kr. 2.10, breytist þannig: Í 0-flokki er skrefið ótakmarkað. Í A-flokki eru skrefin 60 sek., í B-flokki 45 sek., C-flokki 30 og síðan áfram niður í 6 sek. í 5. flokki. Reynt hefur verið að bæta nokkuð úr þessu með því að taka upp næturtaxta, og er hann þannig fundinn, að sérstakur taxti er frá kl. 8 á kvöldi til kl. 7 á morgnana frá mánudegi til föstudags, en um helgar frá kl. 16 á laugardögum til 7 næsta mánudagsmorgun. Þennan tíma er gjaldið töluvert lægra, því að skrefið verður þá tvöfalt lengra en það er á dagtaxta. Þetta hefur gefið góða raun. Upplýsti póst og símamálastjóri, að álagið hefur jafnt og þétt aukist á þessum tíma, og því hefur það jafnframt létt af notkun símans á dagtaxtanum. Ýmsar tölur má nefna til sönnunar þeim mismun, sem ríkir að þessu leyti á milli landsmanna. Einna fróðlegastar þóttu n. þær tölur, sem póst- og símamálastjóri lagði fram og gefa samanburð á ársfjórðungsgjaldi eða fastagjaldi og umframgjaldi á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og í dreifbýli hins vegar. Þá kemur í ljós, að árið 1969 voru umframgjöld á höfuðborgarsvæðinu innan við 70% af fastagjaldinu. Í dreifbýlinu hins vegar var umframgjaldið 1.4 sinnum hærra samtals en fastagjaldið. Síðan fer þetta hlutfall stöðugt hækkandi. Árið 1973, byggt á upplýsingum fyrir hálft ár, eru umframgjöld á höfuðborgarsvæðinu nokkurn veginn þau sömu og fastagjöldin, en í dreifhýlinu hins vegar eru umframgjöldin orðin tvisvar og hálfum sinnum hærri en fastagjaldið. Árið 1972 eru umframgjöldin á höfuðborgarsvæðinu 1420 kr. á hvern íbúa, en 2343 kr. á hvern íbúa í dreifbýlinu, en hækka síðan, byggt á hálfs árs upplýsingum 1973, upp í 2700 kr. á hvern íbúa í dreifbýlinu. Víða mun þetta vera hærra. T.d. hef ég þær upplýsingar frá Ísafirði, að þar munu umframgjöld vera um 3300 kr. á hvern íbúa. Ég hygg, að þetta nægi til þess að sýna, að ójöfnuður er mikill og stafar að sjálfsögðu fyrst og fremst af því, að á höfuðborgarsvæðinu er safnað saman flest öllum opinberum stofnunum. Þangað þurfa allir landsmenn að leita í ríkum mæli, og ætti það að vera skylda þjóðfélagsins að sjá þeim öllum fyrir svipaðri aðstöðu til að ná til þessara opinberu stofnana. Á höfuðborgarsvæðinu eru einnig fjölmargar aðrar þjónustumiðstöðvar, sem allir landsmenn þurfa að leita til. Um það var rætt við póst- og símamálastjóra, á hvern máta unnt væri að jafna þennan ójöfnuð, sem ég hef nefnt svo. Í ljós kemur, að erfitt er að ná án mjög mikillar fjárfestingar í langlinum og skiptistöðvum fullum jöfnuði með landsmönnum, sem ég fyrir mitt leyti tel þó vera það markmið, sem að beri að stefna. Talið er, að langlínur yrðu svo of hlaðnar með slíkum fullkomnum jöfnuði, að þær þyrfti að margfalda frá því, sem nú er. Ég vil geta þess, að sums staðar erlendis virðist að þessu stefnt. T.d. hef ég þær upplýsingar frá Svíþjóð að þar samþykkti þing þeirrar þjóðar, að símgjöld í dreifbýli skyldu lækkuð um það bil um 50% að jafnaði, og var þá talið, að þau yrðu svipuð símgjöldum á þéttbýlissvæðinu, þ.e.a.s. í kringum Stokkhólm. En vera má, að langlínukerfi Svífa sé allmiklu öflugra en okkar og því sé þetta þeim fremur kleift en okkur. Að vandlega athuguðu máli taldi n. því ekki fært að marka þá stefnu, að fullur jöfnuður næðist, og kemur það fram í þessari þáltill., sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að haga endurskoðun gjaldskrár Landsímans þannig, að sem fyrst verði náð sem mestum jöfnuði með landsmönnum í kostnaði við notkun simans og dreifbýli og höfuðborgarsvæðið beri hlutfallslega sömu byrði hinna sameiginlegu heildarsímaútgjalda. Sérstaklega ber að stefna að því, að: 1) símgjald innan eins svæðisnúmers eða landshluta verði hin sömu um land allt. 2) gjöld fyrir símtöl úr dreifbýli til höfuðborgarsvæðisins lækki verulega.“ Eins og þarna kemur fram, er fyrst og fremst um .stefnumörkun að ræða. Við töldum rétt að binda þá stefnumörkun að verulegu leyti við endurskoðun á gjaldskrá Landsímans, sem að sjálfsögðu þarf annað slagið að fara fram. Virðist okkur, að við slíka endurskoðun eigi ávallt að stefna að því að ná vaxandi jöfnuði með landsmönnum. Ýmsar tæknilegar breytingar má jafnframt framkvæma, til þess að þessi jöfnuður verði meiri en nú er. T.d. má taka upp talningu á símtölum innan höfuðborgarsvæðisins, þ.e.a.s. að skrefið verði bundið við ákveðinn tíma og sá tími mældur og skrefin talin. Þetta mun vera í athugun, en krefst töluverðrar fjárfestingar og verður varla gert á skemmri tíma en t.d. tveimur árum. Þegar það er fengið, er að sjálfsögðu sköpuð önnur aðstaða til þess að jafna símgjöld. Í till. er sérstaklega tekið fram, að símgjöld innan eins svæðisnúmers eða landshluta verði hin sömu um land allt. Þetta teljum við réttlætismál, ekki síst með tilliti til þess, að lögð er áhersla á að byggja upp innan landshlutanna bæði samstöðu þeirra í landhlutasamtökum og þjónustumiðstöðvar og því eðlileg lágmarkskrafa, að íbúar landshlutans, þótt þeir byggi fjarlægari hluts hans, njóti sömu aðstöðu til þess að ná til slíkra þjónustumiðstöðva og stofnana. Í sumum tilfellum fellur þetta ekki saman við svæðisnúmer. Svo er t.d. í Vestfjarðakjördæmi, þar sem Strandasýslan er í svæðisnúmeri með Norðurl. v. Siglufjörður er á svæðisnúmeri 96, þ.e.a.s. svæðisnúmeri með Akureyri, en ekki á svæðisnúmeri 95 með Norðurl. v. Í öðru lagi leggjum við til, að gjöld fyrir símtöl úr dreifbýli til höfuðborgarsvæðisins lækki verulega. Við treystum okkur ekki til að tiltaka ákveðna tölu, en þar er vísað til þess réttlætismáls, sem ég hef rætt um, að veita íbúum dreifbýlisins sem svipaðasta aðstöðu til þess að ná til opinberra atofnana og þjónustumiðstöðvar á höfuðborgarsvæðinu, eins og íbúar þess svæðis hafa. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta mál, enda hefur málið alloft verið rætt hér á hinu háa Alþ. og fengið ágætar undirtektir. Ég vil aðeins að lokum láta í ljós þá von mína og mþn. í byggðamálum, að þetta mál fáist nú útrætt og mörkuð sú stefnu, sem til er lagt í þáltill. Að þessari umr. lokinni vil ég leggja til. að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Á þskj. 237 flytjum við þm. Vestf. till. til þál. um framkvæmd Inn- Djúpsáætlunar. Inn- Djúpsáætlun er að mínu viti að mörgu leyti mjög merk og gæti orðið til fyrirmyndar fyrir landbúnaðarhéruð víðar um landið, ekki síst þau, sem eiga við nokkra aðstöðuerfiðleika að stríða. Ég hefði því raunar gjarnan viljað flytja um þetta nokkuð ítarlegt mál, en mun þó reyna að stytta mál mitt, því að áliðið dags er orðið og fáir þm, orðnir eftir í þingsölum. Þó vil ég í fáum orðum aðeins fara yfir aðstæður og aðdraganda Inn- Djúpsáætlunar. Inn-Djúpið, sem hér er fjallað um, er í Norður- Ísafjarðarsýslu, og nær áætlunin yfir þann hluta, sem telst frá Hestfirði og að Jökulfjörðum. Þar eru fjórir hreppar: Ögurhreppur, Reykjarfjarðarhreppur, Nauteyrarhreppur og Snæfjallahreppur. Landssvæðið allt er um 163 þús. hektarar. Neðan við 300 m hæðarlínu eru um 44 þús. hektarar eða 27%. Strandlengjan þarna er æðilöng í kringum þennan mikla fjörð og firði eða um 190 km. Þarna hefur landbúnaður átt í nokkrum erfiðleikum vegna að ýmsu leyti erfiðrar aðstöðu. Að vísu eru beitilönd allgóð, en þó á sumum svæðum erfið. Þarna er á sumum svæðum snjóþungt. Það gerir einnig afstöðu erfiða, að samgöngur við það þéttbýli, sem þarna er næst, Ísafjörð, eru nánast aðeins á sjó. Þarna hefur ekki notið raforku frá samveitum fyrr en nú allra síðustu árin, að slíkar línur teygja sig smám saman yfir svæðið. Þarna hafa bú flest verið lítil og yfirleitt langt fyrir neðan það vísitölubú, sem rætt er um í dag. Afleiðingin hefur m.a. af þessum sökum, orðið sú, að byggðir þarna norður af hafa smám saman farið í eyði. Hefur sú þróun stöðugt sótt að þessum hreppum, sem eru nú eins konar útverðir íslenskrar byggðar, a.m.k. í norðvestri. Þannig er nú orðið mjög fátt manna í Snæfjallahreppi, og hinir hrepparnir hafa að vísu haldið betur í horfinu, en þar hefur þó einnig fækkað mikið. Mönnum varð ljóst, að þarna varð að gera myndarlegt og sameiginlegt átak, ef takast ætti að bjarga þessum byggðum frá sömu örlúgum og Hornströndunum almennt. Þetta var ekki aðeins nauðsynlegt vegna íbúa þessa svæðis, þó að það út af fyrir sig sé mikilsvert, heldur vil ég leggja á það áherslu, að þetta er ákaflega þýðingaranikið fyrir þá þéttbýliskjarna, sem næstir eru. Þeir fá gjarnan nýtt blóð úr þessum byggðum, og ef það þrýtur, bíða þeirra, óttast ég, einnig sömu örlög, að þar fækki og fari í eyði. Það er því mjög mikilvægt, og það vil ég undirstrika, að búa vel að slíkum útvörðum byggða, styrkja þá eins og mest má vera, til þess að byggðin á stærra svæði híði ekki varanlegt tjón af. Inn- Djúpsáætlun hefur verið lögð fram í þremur myndarlegum skýrslum, þar sem er að finna áætlanir fyrir einstaka bændur og mjög ítarlegar upplýsingar um svæðið allt og einnig um hina ýmsu þætti, sem verða að fylgjast að, þótt ekki teljist þeir til landbúnaðarframkvæmda, eins og vegagerð og samgöngur almennt, raforkumál og fjölmargt fleira. Ég ætla að grípa aðeins niður, með leyfi hæstv. forseta, í grg. þeirri, sem fylgir Inn- Djúpsáætluninni. Árið 1971 fóru fram viðræður milli landnámsstjóra og stjórnar búnaðarfélaga þessara hreppa, sem ég hef nefnt. Um svipað leyti skrifaði Ræktunarsamband Nauteyrar- og Snæfjallahrepps til Búnaðarfélags Íslands út af fjárhagserfiðleikum af rekstri véla sambandsins, og var það erindi sent landnámsstjóra til athugunar. Þá fjallaði Stéttarsamband bænda í september 1971 um erindi oddvita og formanna búnaðarfélaga áðurgreindra hreppa, þar sem farið er fram á aðstoð til að auka ræktun við Inn- Djúp, vegna kals og harðæris undanfarin ár og treysta á þann hátt búsetu á þessu svæði. Á þeim aðalfundi var samþykkt till., þar sem stjórn Stéttarsambandsins var falið að leita eftir því við landnámsstjóra, að Landnám ríkisins tæki að sér endurskipulagningu á ræktun í Inn- Djúpi. Landnámsstjórn tók þessi mál fyrir á fundi í okt. 1971 og fól landnámsstjóra að vinna að málinu og kanna möguleika á endurskipulagningu ræktunarmála í þessum fjórum hreppum. Má segja, að þar með hafi hafist forusta Landnáms ríkisins um frumkönnun og áætlanagerð fyrir búskap á jörðum við Inn- Djúpið. Þar voru kannaðir þegar í upphafi grundvallarþættir, eins og t.d. túnstærð, bústofn nautgripa og sauðfjár og enn fremur peningshús hinna einstöku jarða. Niðurstöður leiddu í ljós, að meðalbústærð í þessum fjórum hreppum var um 110 ærgildum undir landsmeðaltali eða um 290 ærgildi. Á fundi á Reykjanesi 19. júní 1972 var kosin fimm manna nefnd heimamanna til þess að endurskoða áætlunina og samræma í samstarfi við Landnám ríkisins. Á seinni hluta ársins 1972 var þessi áætlun tekin til endurvinnslu, og kom þá í ljós, að fjárfestingarþörf mundi vera um 84 millj. kr., ef koma ætti búum bænda við Inn- Djúp í 400 ærgildi. í þessum kostnaði er innifalin öll fjárfesting í ræktun, peningshúsabyggingum og bústofnsauka. Um helmingur þessa fjár fengist sem lán úr Stofnlánadeild og framlög samkvæmt jarðræktarlögum. Áætlun þessi var síðan rædd í landnámsstjórn og gefin út í lok ársins 1972 í skýrsluformi. Þannig var hún send landbrh., og alþm. Vestf. fengu hana einnig til athugunar. Þá fékk Búnaðarfélag Íslands áætlunina til athugunar, Framleiðsluráð landbúnaðarins, Stéttarsamband bænda o.fl. Ljóst var strax, að þarna hafði verið unnið hið merkasta undirbúningsstarf. Engu að síður þótti mönnum, að þessa áætlun þyrfti að útfæra nokkru nánar, áður en unnt væri að hefja framkvæmdir af fullum krafti. Sérstaklega sýndist ýmsum, að kanna þyrfti betur hugmyndir og þarfir einstakra bænda. Niðurstaðan varð því sú, að hæstv. landbrh. skipaði fimm manna nefnd til að vinna að gerð áætlunarinnar, þ.e.a.s. á grundvelli þeirrar frumáætlunar, ef ég má nefna bana svo, sem lögð var fram í okt. 1972. Í nefnd þessa voru skipaðir: Árni Jónsson landnámsstjóri sem var jafnframt formaður nefndarinnar, Ásgeir Svanbergsson, Þúfum, Norður- Ísafjarðarsýslu, Engilbert Ingvarsson Tyrðilsmýri, Norður- Ísafjarðarsýslu, Jóhann T. Bjarnason, Sætúni 5, Ísafirði, framkvæmdastjóri Fjórðungssambands Vestfirðinga, og Jón Guðjónsson, Laugahóli Norður- Ísafjarðarsýslu. Hér var því sett á fót nefnd undir forustu landnámsstjóra, en að öðru leyti fyrst og fremst skipuð heimamönnum. Þessi nefnd tók síðan til óspilltra málanna og vann hið merkasta starf, fyrst og fremst sumarið 1973, þ.e.a.s. síðastliðið sumar. Það yrði of langt mál að telja upp þá fjölmörgu þætti, sem nefndin tók til athugunar, en almennt má segja, að hún hafi skoðað ekki aðeins alla búskaparaðstöðu og alla þætti búskapar í Inn- Djúpi, heldur einnig fjölmarga aðra þætti og nánast alla aðra þætti, sem við koma byggð á þessu svæði. Að sjálfsögðu er um kostnaðarsama og mikla framkvæmd að ræða. Var strax ljóst, að ekki yrði unnt að fá allt nauðsynlegt fjármagn frá lánasjóðum landbúnaðarins, enda þar ekki gert ráð fyrir svo mikilli fjármögnun eins og hér er um að ræða. Því var farið fram á í fyrsta lagi, að fjárveitingavaldið sýndi samþykki sitt við þessa áætlun með nokkurri fjárveitingu á fjárlögum ársins 1974. Fengust 5 millj. kr. í þessu skyni. Það er ef til vill ekki mikil upphæð, en ég fyrir mitt leyti tel hana ákaflega mikilvæga, því að hún gefur til kynna ákveðinn stuðning fjárveitingavaldsins við það .skipulega og myndarlega Framtak, sem hér er um að ræða. Þá hafa nm. einnig rætt við forstöðumenn Framkvæmdastofnunar ríkisins, og þar liggur nú fyrir erindi frá landnámsstjórn um aðstoð Byggðasjóðs við þetta mál. Ég get að sjálfsögðu ekkert fullyrt um afgreiðslu málsins þar, en það get ég sagt, að málið er sjálfsagt og eðlilegt byggðamál, og ég fyrir mitt leyti get ekki séð annað en að það hljóti að vera í verkahring Byggðasjóðs að veita þar myndarlega aðstoð. Ég vil geta þess, að þeir einstaklingar, sem hafa unnið fyrst og fremst að þessari áætlunargerð, eru Jón Rafnar Björnsson og Jóhann T. Bjarnason, sem ferðuðust um allt áætlunarsvæðið, kynntust hverjum einstökum bónda og áætlunum hans, ræddu við hann um þessar áætlanir og unnu út þær kostnaðartölur og annað, sem í þessari áætlun birtast. Einnig voru fengnir til aðrir sérfræðingar, sem ferðuðust um áætlunarsvæðið, eins og Óttar Geirsson ráðunautur, Sveinn Hallgrímsson ráðunautur, Gunnar M. Jónasson forstöðumaður Byggingarstofnunar landbúnaðarins o.fl., og þeir könnuðu sérfræðileg atriði. Þá hafa þegar verið lagðar út nokkrar jarðræktartilraunir á Inn- Djúpssvæðinu sumarið 1973, og gerði það tilraunastjórinn á Reykhólum, Ingi Garðar Sigurðsson. Ég hygg því, að segja megi og niðurstaðan hljóti að verða sú, að áætlun þessi sé mjög vel undirbúin, mjög vel unnin á allan máta og sannarlega verðug þess, að hún fái skjóta og góða framkvæmd. Einhver kann að spyrja, hvert markmiðið sé með þessari áætlun. Markmiðið er að sjálfsögðu að bæta byggð á þessu svæði, en þó þykir mér rétt að lesa upp úr grg., sem áætluninni fylgir, markmiðið, eins og það er sett fram í örfáum atriðum: Markmið byggðaáætlunar fyrir Inn- Djúpið er í stuttu máli : 1) Að efla atvinnulíf svæðisins með því að stækka búin og gera þau rekstrarhæfari og treysta með því og auka búsetu á svæðinu. 2) Að tryggja landbúnaðarframleiðslu og hafa áhrif á val búgreina með hliðsjón af neysluþörf fólks í þéttbýli á norðanverðum Vestfjörðum. Inn- Djúpsnefnd vann að áætlunargerðinni í aðalatriðum með því: 1) Að gera nákvæma úttekt á búskap allra ábúenda á áætlunarsvæðinu og meta búskaparmöguleika á hinum einstöku jörðum, bæði byggðum og óbyggðum, ennfremur að athuga efnahag, tekjur og tekjumöguleika bænda við núverandi aðstæður. 2) Að athuga sem flesta samfélagsþætti, er varða íbúa áætlunarsvæðisins, og samband og samskipti þeirra við aðra byggð við Ísafjarðardjúp og nærliggjandi héruð. 3) Að gera landbúnaðar- framkvæmdaáætlun í samráði við bændurna, er nái yfir tímabilið frá 1973–1978, og verði við það miðað í áætluninni, að bústærð og afurðir búsins hafi náð landsmeðaltali í lok þessa áætlunartímabils, þannig að meðalfjölskylda hafi eðlilegar árstekjur og atvinnu af búinu sjálfu, eftir því sem starfsorka leyfir, og treysta á þann hátt búsetu á svæðinu. 4) Að framkvæmd áætlunar geti hafist í ársbyrjun 1974, en nái jafnframt til framkvæmda 1973, og að ríkisstj. og Alþingi tryggi, að svo geti orðið, með útvegun lánsfjár til fjárfestingar og óafturkræfum framlögum til jöfnunar á aðstöðu, og séu fjölmennustu landbúnaðarsvæði landsins höfð til viðmiðunar, en ekki miðað við landsmeðallag, sbr. verðlagsgrundvöll landbúnaðarvara. Þannig er markmiðinu og starfsháttum lýst í skýrslunni. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, hefði verið freistandi að ræða ítarlega um þetta verk. Ég er sannfærður um, að það getur orðið til mikillar fyrirmyndar, ekki síst á svæðum, þar sem aðstaða er erfið. Og það er einlæg von mín, að svipuð vinnubrögð verði a.m.k. viðhöfð í öðrum hlutum Vestfjarðakjördæmis, þar sem álíka er ástatt, og raunar mun þegar vera í athugun að gera svipaða áætlun t.d. fyrir Austur- Barðastrandarsýslu. En þetta verður að nægja að þessu sinni um málið. Ég vík að lokum að þáltill. Mönnum var að sjálfsögðu ljóst, að nauðsynlegt var að fela einhverjum einum aðila framkvæmd Inn- Djúpsáætlunar. Það er ekki nóg að gera áætlun, það verður að tryggja framkvæmd hennar. Þótti mönnum þá eðlilegast að fara þess á leit við Landnám ríkisins, að það hefði yfirumsjón með framkvæmd Inn- Djúpsáætlunar, enda hefur Landnámið haft þar þá forustu, sem vel hefur tekist. Ég vil svo að lokum leggja til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.