Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Þorláksson) Allshn. hefir orðið ásátt um að mæla með þeim breytingum á núgildandi löggjöf, sem í frv. þessu felast, sem eru einkum þær, að hækka örorku- og dánarbætur um 50%. Hinar breytingarnar eru mjög smávægilegar. Nefndin taldi þessari hækkun á slysabótum vera mjög í hóf stilt, en gerir þó ráð fyrir, að þessi hækkun þeirra leiði af sjer einhverja hækkun útgjalda, en til breytinga á þeim þarf ekki lagabreytingu, því að landsstjórnin og sjóðssstjórn geta ávalt ákveðið þau fyrir hvern áhættuflokk. Nefndin taldi, að bætur þær, er nú eru greiddar, væru óviðunanlega lágar, og fanst því ekki í það horfandi, þótt af hækkun þeirra leiddi nokkra íþyngingu fyrir þá atvinnurekendur, er áhættusama atvinnu reka, eins og sjávarútvegsmenn, og ríkissjóð, sem greiðir iðgjöld að nokkrum hluta fyrir smábáta.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Við 2. umr. þessa máls bar minni hl. sjútvn. fram brtt. á þskj. 539, þess efnis, að ef stofnaður yrði fjelagsskapur útvegsmanna í þeim tilgangi að reka síldarverksmiðjur, þá yrðu afskifti ríkisstjórnarinnar þau ein að veita slíku fjelagi lán til rekstrarins, ef það setti þær tryggingar, er stjórnin tæki gildar. Þessar till. voru feldar. Við í minni hl. sjútvn. höfðum þó talið þörfina fyrir bræðslustöðvar svo mikla, að við vildum fallast á, að ef útgerðarmenn gætu ekki sett þær á stofn, þá yrðu þær stofnaðar af ríkinu, en um reksturinn vildum við hafa sjerstaka tilhögun til að firra ríkissjóð áhættu. Þetta var við 2. umr. málsins. En nú eftir þær umr., sem farið hafa fram um þetta mál, skal jeg lýsa yfir því, að jeg mun ekki geta fylgt frv., nema sú leið verði farin um starfræksluna, sem við stungum upp á. - Jeg veit ekki, hvort hv.þdm. hafa tekið eftir því, að hv.frsm. meiri hl. gaf þá skýringu á málinu, að til þess væri ætlast, að starfrækslan yrði á þá leið, að ríkið keypti síldina af útvegsmönnum og kepti um hana við aðra kaupendur; sem sagt, að ríkið reki áhættuverslun með síldina. Eins og jeg benti á við 2. umr., er hjer um mjög mikla áhættu að ræða fyrir ríkissjóðinn, og hana tel jeg, að skylt sje að varast, enda þótt jeg viðurkenni þörfina á nýrri bræðslustöð, vegna nauðsynja sjávarútvegsins. Úr því að nú á að leggja fram fje úr ríkissjóði, ekki aðeins takmarkað við stofnkostnað, heldur líka rekstrarfje, sem lagt er í hættu, þá hefi jeg fundið ástæðu til að marka mína afstöðu til málsins ákveðið á þann hátt, að jeg get nú ekki lengur átt neina samleið með þeim, sem vilja samþ. frv. - Nú hefir komið fram brtt. frá hv. jafnaðarmönnum um það, að ekki megi selja stöðina nema samþykki beggja deilda Alþingis komi til. Tilefnið er það, að hv.Ed. skaut inn í frv. heimild fyrir stj. til að selja bræðslustöð samlagsfjelagi útvegsmanna, ef það æskti kaupanna. Í Ed. báru jafnaðarmenn fram brtt. um, að þessi heimild fjelli niður, en hún var feld. Við 2. umr. málsins í Nd. báru jafnaðarmenn hjer í deildinni fram samskonar till., sem einnig var feld. Nú bera þeir aftur fram hjer brtt. um, að ekki megi selja stöðina, nema báðar þingdeildir, hvor í sínu lagi, leyfi söluna. Jeg sje ekki betur en að hjer sje farið fram á, að deildin kyngi yfirlýstum vilja sínum, og jeg get vel skilið, að farið er nú fram á slíkt eftir það, sem gerðist hjer í deildinni, þegar þessir sömu hv.þm. neyddu stjórnarliðið til að ganga frá atkv. sínum í merku tollmáli. Þetta eru aðeins nokkrir þættir úr píslarsögu Framsóknarflokksins. Jeg veit ekki, hvers má vænta eftir það, sem á undan er gengið, en jeg ætla þó að vona í lengstu lög, að það verði ekki daglegur viðburður hjer á Alþingi, að hv.þm. skifti svo fljótt um skoðun og stefnu í mikilsverðum málum. Jeg geri mjer vonir um, að till. verði feld. Eiginlega ætti að vísa henni frá, en það mun ekki hægt eftir forminu, og vil jeg því skora á hv.þdm. að fylgja mjer að málum og fella hana. Það er móðgun við hv. deild, að hún skuli vera borin fram.

Magnús Jónsson Jeg ætla ekki að ræða mikið um efni frv., en mjer þykir bera heldur nýrra við hjer á þingi. Í máli því, sem afgreitt var hjer áðan, fjellu menn frá orðinu. Háttv. frsm. fjell frá orðinu, líklega til þess eins að láta umr. falla niður. Nú er borin hjer fram brtt. og ekkert mælt fyrir henni. Hvernig er þessu varið; á að hætta að ræða málin á þingi? Hjer er um stórþýðingarmikið atriði að ræða, það, hvort á að vera heimilt að selja stöðina samvinnufjelagi, sem kynni að vilja kaupa hana og reka. Með þessari brtt. sýnist mjer vera gerð grímuklædd tilraun til að spilla þessu máli. Annars finst mjer, að annaðhvort ætti að heimila þetta skilmálalaust eða ekki í frv., en ekki að fara þessar fáheyrðu krókaleiðir. Jeg ætla svo ekki að ræða frekar um málið, en undrast, að ekki skuli vera mælt fyrir till.

Forseti (JörB): Út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. skal jeg taka það fram, að þeir tveir hv.þm., sem höfðu kvatt sjer hljóðs, fjellu ótilkvaddir frá orðinu, og get jeg ekki tekið til mín orð hv.þm., þótt jeg stjórnaði umr. Þessir hv.þm., sem hann ámælti, að mjer skildist, fyrir að hafa fallið frá orðinu, svara fyrir sig, ef þeim sýnist, en væntanlega eru þeir sjálfráðir um það, hvort þeir tala eða ekki.

Sigurður Eggerz Það reyndist svo, sem jeg vissi fyrir, að það varð lítið um rök hjá einokunarmönnunum. Jeg er ekki í minsta vafa um, að hjer er um að ræða fyrirtæki, sem hefir mikla fjárhagslega áhættu í för með sjer fyrir ríkið. Við skulum dálítið íhuga þá leið, sem hv.þm. Ak., sem er flm. málsins, vill fara. Hann vill, að þeir, sem síldina veiða, afhendi hana í verksmiðjurnar gegn fyrirframgreiðslu, er nemi hjer um bil 5. kr. fyrir málið, en síðar greiðist svo uppbót, sem fer eftir því, hvernig fyrirtækið hefir gengið. Ef nú aðrar verksmiðjur bjóða framleiðendum endanlega greiðslu 10 kr. fyrir málið, gæti vel farið svo, að því boði yrði fremur tekið. sjerstaklega gætu þeir smærri vegna framleiðslukostnaðarins verið neyddir til þess að taka þessu endanlega boði, en svo gæti og verið, að hinir taki heldur endanlegu greiðsluna en að taka nokkra áhættu. Þannig gæti ríkisstöðin orðið neydd til að fara inn í samkepnina. Að öðrum kosti fengi hún ekki hráefni. En þá er áhættan komin í allri sinni dýrð. Á þeim árum, þegar lítil síld veiðist, getur svo farið, að verksmiðjurnar fái mjög litla síld, vegna þess að það borgar sig betur að salta hana, meðan markaðurinn fyrir saltsíld er rúmur og eftirspurn næg, og geta þær þá alls ekki borið sig. Þetta vita menn ekki fyrirfram, og birgir verksmiðjan sig því upp með salt, tunnur, starfsfólk og annað, og þegar svo fer, að lítil síld fæst, hlýtur óhjákvæmilega að verða halli á rekstrinum. Óhöppin geta líka komið fyrir, þótt næg síld fáist. Ef til dæmis síld skemmist, getur það haft áhrif á alla framleiðsluna. Jeg sje ekki annað, hvernig sem á málið er litið, en að verksmiðjan hljóti að verða að haga sjer eins og hinar. Hún verður að keppa um síldina og kaupa hana fyrir vist, ákveðið verð. Af því er auðsætt, að hún verður að fá starfsfje, og þá væntanlega frá ríkissjóði. Og hversu mikið þarf það starfsfje að vera? Það skiftir hundruðum þúsunda. Jeg kem þá að því aftur - og jeg stóð aðeins upp til þess að slá því greinilega föstu -, að hjer er um að ræða stórkostlegt áhættufyrirtæki fyrir ríkissjóðinn. Jeg veit, að það þýðir ekki neitt að tala hjer gegn þessu máli; svo harðvítugan meiri hluta hefir það að baki sjer, sem ætlar að taka á sig ábyrgðina á því að setja ríkissjóðinn út í áhættu. Hinsvegar vil jeg, að þjóðin fái í tíma að sjá, hvað hjer er að gerast. Það kemur dagur eftir þennan dag, tímarnir breytast óðar en varir, meiri hlutar verða að minni hlutum áður en þeir vita af því, sjerstaklega ef þeir fara illa með ríkissjóðinn. Sá meiri hluti, sem nú hefir ekki tíma til að ræða málin, af því að hann er svo viss um sigur, kemst í minni hluta. En þjóðin vill, að hin rjettu rök sjeu dregin fram í málinu, og þegar það hefir verið gert, er jeg sannfærður um, að hún leggur ekki blessun sína yfir það, að sópað sje miljónum af ríkisfje út í áhættufyrirtæki. Jeg öfunda ekki þann þingmeirihluta, sem nú ætlar að taka á sig ábyrgðina á því.

Magnús Guðmundsson Jeg minnist ekki, að heyrst hafi við umr. um þetta mál nein rödd frá hæstv. stj. Mjer sýnist hjer vera farið fram á að heimila stj. að stofna og starfrækja eins margar síldarbræðslustöðvar eins og henni gott þykir. Þetta er svo stórt mál, að það væri æskilegt að heyra eitthvað frá hæstv. stj. um það. Þess vegna vil jeg beina nokkrum spurningum til hennar. - Hversu mikið ætlar hún að gera að þessu, og ætlar hún að vinda bráðan bug að framkvæmdum? Ætlar hún að taka lán? Hefir hún hugsað sjer að leggja kapp á að fá þessa verksmiðju á leigu? - Það stendur hjer svo fallega í 3. gr. frv., að heimilt sje stj. að taka lán, sem greiðist af tekjum stofnunarinnar, o. s. frv. Nú gæti komið fyrir ár, sem gæfi engar tekjur af stofnuninni, og yrði þá ríkissjóður væntanlega að hlaupa undir bagga. Það hefir komið fyrir, að 2–3 ár hafa liðið svo, að síldarútvegurinn hefir ekki gefið neinn tekjuafgang. Þannig er ekki útilokað, að ríkissjóður verði að borga alt fje; sem fram er lagt í þessu skyni. Það virðist af ýmsu mega ráða, að þetta sje eitt - af því, sem hæstv.forsrh. hefir samið um við jafnaðarmenn bak við tjöldin. Það er svo sem ekki mikið að taka eina miljón að láni og setja í síld, þó að það þætti ábyrgðarleysi að vilja veita 300 þús. kr. til samgöngubóta á landinu (! ! !) Þetta er ágætt; það á að fara í síld! Það er ekki ástæðulaust, að. hv.þm. Borgf. kallaði þetta þing síldarþing. Þau eru ekki mörg lagaákvæðin um síld, sem ekki á nú að breyta. Það á að gera breytingu á matinu og tollinum, auðvitað ríkissjóði til tjóns, taka upp einkasölu á síld og loks á að byggja yfir hana! Jeg vona, að hæstv.forsrh. geri grein fyrir, hvað hann hugsar sjer að gera í þessu efni, ef frv. verður samþ., sem víst má telja, svo og, hversu bráðan bug hann hugsar sjer að vinda að því.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Skagf. bar fram nokkrar spurningar til stjórnarinnar út af þessu máli og ljet fylgja þeim nokkur vel valin almenn ummæli. Skal jeg ekkert að ummælunum víkja, en mun svara spurningum hans, eftir því sem jeg get. Jeg geri ráð fyrir því, að hv. 1. þm. Skagf. sje kunn forsaga þessa máls. Manni einum, mjög nákomnum í stjórnmálum hv. 1. þm. Skagf., var falið á síðastliðnu hausti að rannsaka þetta mál. Hann hefir nú framkvæmt þá rannsókn og skilað áliti sínu til stjórnarinnar, en síðan er tiltölulega stuttur tími og stjórnin síðan þá svo störfum hlaðin, að enginn getur með sanngirni ásakað hana, þótt hún hafi ekki tekið endanlegar ákvarðanir í þessu efni. - Fyrir því getur stjórnin ekkert um það sagt, hve mikið verður ráðist í eða hversu bráður bugur verður undinn að framkvæmdum þessa máls. Viðvíkjandi því, hvort eigi að taka verksmiðjuna á leigu, vil jeg geta þess, að það er rjett, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði, að stjórninni hefir boðist verksmiðja, en sá maður, sem gert hefir stjórninni tilboðið, er ekki hjer, en mun bráðlega koma hingað til þess að ræða það mál.

Magnús Guðmundsson Hæstv. ráðh. vildi engu svara hinum almennu athugasemdum, er jeg bar fram í þessu máli. Aftur á móti fór hann að rifja upp fyrir mjer forsögu þessa máls, en það var óþarfi, því að hana þekti jeg vel. Annars sje jeg ekki, að hún komi honum að neinu haldi; hv. 3. landsk. var aðeins falið að rannsaka kostnaðarhliðina á þessu máli, og það hefir hann gert. Svar hæstv.atvmrh. var það sama og vant er, þegar lagðar eru spurningar fyrir stjórnina: hún hefir engar ákvarðanir tekið og enginn tími hefir verið til þess að ákveða neitt. Jeg fæ ekki skilið, hvernig á því getur staðið, að stjórnin hugsar um að fá leigða verksmiðju. Jeg veit ekki annað en að allar verksmiðjurnar hafi verið reknar undanfarið, og jeg sje ekki, að það hafi mikla þýðingu, hvort ríkið rekur eina þeirra eða einhver annar. - Ef það er ætlunin, að ríkið hlaupi í kapp við aðra og fari að „spekulera“ í síld, þá fæ jeg skilið það, en að öðrum kosti er mjer það alveg óskiljanlegt. Jeg áleit, að frv. væri borið fram vegna þess, að þörf væri á einni bræðslustöð í viðbót, og jeg er því mjög meðmæltur, að fjelagi útgerðarmanna væri veittur nokkur styrkur, t. d. með ábyrgð, til þess að koma sjer upp verksmiðju, ef það má verða án þess að ríkissjóður taki á sig fjáráhættu. Jeg sje ekki, hvers vegna ríkissjóður þarf að taka lán til þess að koma þeirri stöð á fót, þar sem það er miklu ljettara að greiða fyrir útgerðarmönnum á annan hátt. Þegar verksmiðjan er komin upp, dettur útgerðarmönnum ekki í hug að fara að reka hana; þeir vilja heldur láta ríkissjóð reka bræðslustöðina og láta hann halda uppi verði á síld. í bræðslu. En nú finst mjer til nokkuð mikils mælst, að þm. eigi að greiða atkv. með því, að stjórnin fái ótakmarkaða heimild til þess að stofna og starfrækja síldarbræðslustöðvar, án þess að stjórnin geti nokkurn hlut um það sagt, hve margar stöðvarnar muni verða. En það er ekki hægt að toga út úr stjórninni neinar upplýsingar um þetta mál, og eftir svari hæstv. ráðh. að dæma, má alveg eins gera ráð fyrir því, að stöðvarnar verði 20 og að aðeins verði um eina að ræða. Hæstv. forsrh. heldur víst, að allir beri óbilandi traust til stjórnarinnar, úr því að hann vill engu svara því, sem hann er spurður, en þó fá frv. samþykt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallason): Hv. 1. þm. Skagf. verður að sætta sig við það, þótt stjórnin geti ekki gefið honum ákveðin svör, þegar aðeins eru fáar vikur síðan stjórnin fjekk upplýsingar um þetta mál, og nú er mesti annatími þingsins. Það er dálítið ósamræmi í því, þegar háttv.þm. Dal. heimtar hina mestu varfærni í máli þessu, að þá um leið heimtar hv. 1. þm. Skagf., að allar ákvarðanir sjeu þegar gerðar um alt fyrirkomulag og rekstur bræðslustöðvarinnar. Jeg neita því algerlega að taka slíkar ákvarðanir, en háttv.þm. þarf ekki að óttast það, að ríkið stofni 20 bræðslustöðvar.

En 10?

. Heldur ekki. Jeg skil ekki, að ráðist verði í fleiri en eina bræðslustöð fyrir næsta þing, ef þá verður í nokkuð ráðist. En annars hafa engar endanlegar ákvarðanir verið teknar. Og hvernig er hægt að taka endanlegar ákvarðanir um leigu, þegar alls ekki er víst, hvort fært er að taka stöð á leigu?

Ef það er ákveðið að vilja alls ekki taka bræðslustöð á leigu, er það hægt

. Jeg er alls ekki viss um fyrirfram, að það sje nein frágangssök að leigja verksmiðjuna. En hv. 1. þm. Skagf. getur á engan hátt sætt sig við, að ríkið taki þetta mál í sínar hendur, en hann er til með að lána fjelagi útgerðarmanna rekstrarfje, jafnvel þótt þeir væru allir útlendir!

Nei, þetta er rangt

.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg hefði heldur kosið að vita, hvort hv.frsm. meiri hl. ætlar að taka til máls, áður en jeg tala aftur, því að mjer kæmi ver, ef hann rís upp, þegar jeg er dauður. Það, sem mjer liggur á hjarta, er það, að hæstv.atvmrh., sem sýnir deildinni þann sóma að vera viðstaddur, fái skýrt og greinilega að vita, að hv.frsm. meiri hl. leggur þann skilning í lögin, að átt sje við, að ríkissjóður kaupi síldina fyrir ákveðið verð í samkepni við aðrar síldarbræðslustöðvar. Fyrir honum vakir það, að þetta verði til þess að hækka verðið á vörunni. Jeg hefi við 2. umr. þessa máls leitt rök að því, að hjer er um allverulegt áhættufyrirtæki að ræða, og vil jeg ekki láta hjá líða að bókfesta, að þessum skilningi, sem hv.frsm. meiri hl. leggur í lögin, fylgi mikil áhætta. Eftir að aðaltill. minni hl. hafa verið feldar, vakir það fyrir mjer, að ríkissjóður legði út fyrir starfrækslu stöðvarinnar, svo sem mannahaldi, kaupum á kolum og koksi o. s. frv. Hinsvegar verði hlutur útgerðarmanna þannig, að sá, sem vildi afhenda stöðinni síld til bræðslu, fengi útborgaðan þegar í stað nokkurn hluta andvirðisins. Endanlegt verð af allri þeirri síld, sem til bræðslu væri sett, væri síðan reiknað þannig, að frádreginn væri beinn kostnaður, vextir og stofnfje og í þriðja lagi nokkurt fje fyrir eðlilegri fyrning. Ef hinsvegar aðaltill. minni hl. hefði náð fram að ganga, myndi starfræksla slíkrar stöðvar áhættulaus fyrir ríkissjóð, en auk þess væru miklar líkur fyrir því, að útgerðarmenn bæru meira úr býtum en ella. En jafnvel þótt þær hafi verið feldar, mundi áhætta fyrir ríkissjóð ekki mikil, ef starfrækslan yrði með þeim hætti, er við leggjum til. Aðaláhætta við þetta fyrirtæki er sú, að ekki berist hæfilegt magn til vinslu, við hóflegu veiði. Ef nú útgerðarmenn, sem skifta við verksmiðjurnar, eiga að engu leyti hag sinn undir rekstri þeirrar verksmiðju frekar en annara, þá vofir mikil áhætta yfir þessu fyrirtæki. Viti útgerðarmenn hinsvegar, að allur þeirra hagur sje undir því kominn, að nægilegt magn berist verksmiðjunni til vinslu, þá horfir málið alt öðruvísi við, vegna þess að þá eru líkur til þess, að útgerðarmenn í eiginhagsmunaskyni bindist samtökum um að skifta við þessa verksmiðju. Ef jeg vildi skifta við slíka bræðslustöð á hagkvæman hátt, myndi jeg snúa mjer til hæfilega margra útgerðarmanna og fá þá til að skifta við þessa bræðslustöð. Með því móti gætum við afstýrt mestri áhættunni, ef við værum hæfilega margir um skiftin. Ef till. minni hl. um tilhögun starfrækslunnar hefðu þannig náð fram að ganga, hefði ríkissjóður orðið laus við áhættuna af fyrirtækinu, en hagur útgerðarmanna samt tvímælalaust orðið betri. Hæstv. atvmrh. svaraði fyrirspurn hv. 1. þm. Skagf. á þann veg, að hann teldi ekki líklegt, að reist yrði nema ein bræðslustöð fyrir næsta þing. Nú vil jeg leiða athygli hæstv. ráðh. að því, að ef stjórnin hygst að reisa eina bræðslustöð, mun stofnkostnaður af því fyrirtæki verða 800 þús. kr. samkv. áætlun hv. 3. landsk. Ef hæstv. ráðh. gengur út frá því, að reist verði ein bræðslustöð, er sama og að hann segi, að stjórnin ætli að nota heimildina, því að þær 200 þús. kr., sem eftir verða, munu þá skamt ná til rekstrarkostnaðar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg tek hv. 2. þm. G.-K. það mjög vel upp, að hann leggur áherslu á að benda á það, að hjer geti verið um áhættufyrirtæki að ræða, því að jeg mun telja það mína fyrstu skyldu að hafa augun opin fyrir þeirri hlið málsins. Hitt er alveg misskilningur hjá hv.þm., að stjórnin sje á neinn hátt bundin við skilning meiri hl. á þessu máli. Hjer er um heimildarlög að ræða og jeg lít svo á, að þær kröfur, sem frv. setur, sjeu aðeins lágmarkskröfur, enda geri jeg ráð fyrir því, ef í þetta, verður ráðist, að margt fleira þurfi að athuga áður en lagt er inn á þá braut að binda fje ríkissjóðs í þessu fyrirtæki. Eins og hv.þm. benti á, er aðaláhættan í því fólgin, að stöðinni berist of lítið af síld til bræðslu, og hefi jeg því hugsað mjer, án þess að taka þar um nokkra ákvörðun, hvort ekki verði að heimta það af útgerðarmönnum, að þeir sjái verksmiðjunni fyrir nægilegum forða til vinslu, ef ríkið ræðst í svo mikið fyrirtæki. Jeg tel mig ekki bundinn af neinum skilningi, sem lagður hefir verið í lögin, enda tel jeg ákvæði þeirra lágmarksákvæði, en hámarksákvæðin ætla jeg mjer sjálfur að setja.

Sveinn Ólafsson Jeg ætla aðeins að leiðrjetta dálítinn misskilning, sem kom fram hjá hv. 2. þm. G.-K. Mjer skildist hann halda því fram, að meiri hl. sjútvn. hefði lagt eitthvað ákveðið til um fyrirkomulag á rekstri væntanlegrar síldarbræðslustöðvar. Það gerði meiri hl. alls ekki, og í áliti hans er ekki eitt orð, sem lýtur að því. Hv. þm. hafði það eftir hv.frsm. meiri hl., að rekstri bræðslustöðvarinnar yrði þannig hagað, að ríkið keypti síld hærra verði en aðrir og trygði þannig framleiðendunum hærra verð fyrir vöruna. Jeg heyrði hv.frsm. aldrei viðhafa þessi orð, og þótt hann kunni að hafa látið í ljós einhverja von í þessu efni, þá hefir það ekkert bindandi gildi fyrir nefndina, enda hennar vegna ekkert um það talað við 2. umr. málsins. Jeg get í þessu efni skírskotað til þess, er hæstv. atvinnumálaráðherra sagði, að stjórnin myndi í þessu efni hafa vaðið fyrir neðan sig, og ekkert er eðlilegra en að hún velti áhættunni af sjer um kaupin og láti hana lenda þar, sem vera ber, hjá veiðimönnunum.

Magnús Guðmundsson Það gleður mig að hæstv.atvmrh. finnur, að hjer er um áhættufyrirtæki að ræða, og jeg vil beina þeirri ósk til hans, að hann fari mjög varlega í þessu efni, því að af því getur leitt stórskaða fyrir ríkissjóð, ef ekki er gætt allrar varfærni, og jeg leyfi mjer að efast um, að hægt sje að búa svo um þetta fyrirtæki, að ekki sje hætta á ferðum. Hæstv. atvmrh. sagði, að jeg myndi ekki hika við að lána útgerðarmönnum fje til þess að koma upp síldarverksmiðju, og það jafnvel þótt þeir væru allir útlendir. - Þetta eru ekkert annað en staðlausar getsakir í minn garð, og neita jeg þeim gersamlega. Mjer hefir virst síldin reynast þannig, að þeir, sem reynt hafa að auðgast á henni, hafi ekki riðið feitum hesti frá þeim skiftum, og mjer er annara um ríkissjóð en útgerðarmenn, jafnvel þótt erlendir sjeu (! !).

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Það gleður mig, að hæstv. ráðherra hefir augun opin fyrir þeirri hlið málsins, er að áhættunni veit. Hinsvegar get jeg ekki verið sammála hæstv. ráðh. um það, að umr. hafi ekkert bindandi gildi, þótt aðeins sje um heimildarlög að ræða. Það hefir verið ófrávíkjanleg venja um öll lög, og heimildarlög líka, að það, sem ekki kemur skýrt fram í fyrirmælum laganna sjálfra, hefir verið skýrt út frá umræðunum. Annars er það frá mínu sjónarmiði aðalatriðið, og sem jeg vona, að hæstv. ráðh. muni svara, hvort stj. ætlar sjer að fara að till. minni hl. eða meiri hl. um starfrækslu verksmiðjunnar. Skal jeg, ef hæstv. ráðh. óskar þess, færa frekari sönnur á það, að eftir till. minni hl. er áhætta ríkisins hverfandi og hlutur útgerðarmanna þó betri, en ef farið er að till. meiri hl. er áhættan altaf mikil. Annars vil jeg benda á, að áhætta fyrirtækisins liggur ekki einungis í því, að of lítið af síld berist að, heldur einnig of mikið af síld. Það vita þeir best, sem kunnugir eru þessu máli, að ef berst of mikið af síld í einu til bræðslu, er ekki hægt að vinna úr síldinni fyr en rotnun er komin á það stig, að ekki verður unnin sæmileg vara. Svo að ef tilhögun meiri hl. er fylgt og bræðslustöðinni er ætlað að kaupa síld af útgerðarmönnum, þá er það ekki nægilegt, sem hæstv.atvmrh. stakk upp á, að krefjast þess, að útgerðarmenn skifti við bræðslustöðvar ríkisins, því ef þær eiga að kaupa síldina ákveðnu verði, er áhættan einnig sú, að of mikið berist að fyrir of hátt verð. Ef hin starfrækslan er viðhöfð, sem við minnihlutamenn leggjum til, eiga útgerðarmenn þetta alt við sig sjálfa þegar þeir bindast samtökum um að sjá bræðslustöðinni fyrir nægilegri síld, og ef of mikið berst að til þess að góð vara verði unnin úr síldinni er ástæða til að halda, að útgerðin þyldi það, því slíkt mundi aðeins henda í miklu aflaári. Í tilefni af því, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, vil jeg benda honum á, með allri kurteisi, - og er það þó undarlegt, þegar eggið fer að kenna hænunni, eða jeg þeim gamla þingskörungi -, að þingvenja er, að ef frsm. nefndar segir eitthvað fyrir nefndarinnar hönd, og því er ekki í móti mælt af þeim hluta nefndarinnar, sem hann talar fyrir, að það er þá skoðað sem bindandi fyrir þann hluta nefndarinnar. Frsm. meiri hl., hv. 4. þm. Reykv., ljet í ljós, að ríkið ætti að starfrækja stöðvarnar á þann hátt að kaupa síld í samkepni við aðra, en vel má vera, að hv.þm. hafi ekki heyrt orð hv.frsm., og undrar það mig ekki, því að þessum hv.þm. mun margt annað betur gefið en heyrnin, og þegar hann þar á ofan býr svo að segja á öðru landshorni, þá er ekkert undarlegt, þó hv.þm. heyri ekki alt, sem hv.frsm. segir. Mig rak í rogastans, þegar hv.frsm. meiri hl. sagði, að ríkið ætti að keppa við aðrar verksmiðjur.

Hv. frsm. hefir ekki kannast við þetta

. Hv. frsm. hefir aldrei mælt á móti þessu, enda heyrðu allir þdm., að hann sagði það oft í ræðu sinni og dró ýmsar ályktanir af því, og varð jeg því að álíta, að þetta væri bindandi fyrir meiri hl. nefndarinnar, alt til þess, ef jeg með mínum gæfusamlegu ummælum hjer í deildinni í kvöld hefi getað orðið til þess að reisa rönd við þessu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil svara hv. 2. þm. G.-K. fyrst. Jeg mun telja mjer skylt, áður en ráðist verður í það að stofna þessa verksmiðju, að afla mjer mjög víðtækra upplýsinga um það, hvernig þessu máli skuli ráðið til lykta, og jeg mun gjarnan vilja ræða það við formann fjelags íslenskra botnvörpuskipaeigenda hjer í bænum. Jeg þarfnast margra upplýsinga og mun sækja þær í sem flesta staði. En hvað snertir skilning stjórnarinnar á þessu frv., vil jeg aðeins minna á það, að þar sem um heimildarlög er að ræða, er stjórnin ekkert bundin.

Ef á að framkvæma þau?

Já, hún getur meira að segja farið svo langt að nota ekki heimildina. Jeg ætla, að það hafi verið á þinginu 1925, að veitt var með lögum heimild fyrir stj. til að stofnsetja „lotterí“ með ýmsum skilyrðum, og jeg hygg, að af hálfu þeirra manna, sem sóttu um leyfið, hafi ekki staðið á því að uppfylla skilyrðin. Samt sem áður veitti fyrv. stj. ekki leyfið, og núv. stj. ekki heldur; m. ö. o., stj, er ekki bundin af neinum heimildarlögum, og jeg er heldur ekki bundinn af neinu að því er þetta frv. snertir, nema af því einu, að jeg má auðvitað ekki vera eftirgefanlegri en lögin segja.

Sigurður Eggerz Það er aðeins örstutt aths. Mjer skilst, að umr. hafi snúist þannig hjer í kvöld, að allir sjeu sammála um það, að hjer sje um áhættufyrirtæki að ræða, enda liggur það í hlutarins eðli fyrir alla þá, sem nokkuð þekkja til slíkra mála. Hv. 2. þm. G.-K. taldi hægt að fara þá leið, að síldin væri lögð inn í verksmiðjuna, og væri þá greitt nokkuð af verði hennar um leið, en það, sem eftir væri, ekki fyr en allir reikningar hefðu verið gerðir upp. Við þessu er það að segja, að óvíst er, að menn fengjust til að leggja síld í verksmiðjuna með þessum skilyrðum; vildu heldur taka þeim kosti að fá alt borgað út fyrir síldina í einu og hafa enga áhættu. Sumir mundu vera neyddir til þess að taka þessum kosti, gætu annars ekki gert út. Hinsvegar væri það mikill kostur fyrir verksmiðjuna, ef hringur togara stæði að henni um útvegun hráefnis. Eitt er rjett að taka fram, sem eykur á áhættu slíkrar verksmiðju, að nú er farið að búa til fiskimjöl, t. d. Japan, sem hefir náð mikilli útbreiðslu og hefir orðið til þess, að síldarmjöl hefir mjög lækkað í verði. En áður hefir verið litið svo á, að takmarkalaus markaður væri fyrir þessa vöru. Þetta voru þær fáu aths., sem jeg vildi gera í viðbót við það, sem jeg sagði áður. Jeg vil leggja áherslu á það, að hjer er um verulegt áhættufyrirtæki að ræða, og eftir þeim upplýsingum, sem hjer koma fram úr öllum áttum, má mönnum vera það ljóst, að þeir, sem greiða atkv. með þessu frv., eru að draga ríkissjóð inn í áhættufyrirtæki. Eftir orðum hæstv.forsrh. að dæma segist hann vilja reyna að draga úr þessari áhættu, en ekki er það á valdi neinnar stjórnar að taka áhættuna frá hinum eiginlegu áhættufyrirtækjum, þegar búið er að ákveða að leggja út í þau.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Mjer þætti nokkurs um vert, ef hæstv. forsrh, sæi sjer fært að skýra deildinni frá því, hvort hann hugsar sjer, að bræðslustöðin verði starfrækt með því fyrirkomulagi, sem minni hl. hefir stungið upp á. Undir því svari hæstv. ráðh. er atkv. mitt komið. Jeg veit, að það liggur nokkur áhætta fyrir ríkissjóð í stofnun þessa fyrirtækis. en þó ekki meiri en svo, að jeg mun með atkv. mínu samþykkja þá áhættu. En ef hæstv.forsrh. getur ekki sagt um það, hvora starfræksluaðferðina hann muni aðhyllast, þá, sem minni hl. nefndarinnar leggur til, eða hina sem hv.frsm. meiri hl. hefir talað um, þá ætla jeg að greiða atkvæði móti frv., því að þá tel jeg áhættu ríkissjóðs gerða of mikla að óþörfu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil segja hv. 2. þm. G.-K. það, að jeg hefi ekki haft aðstöðu til þess að setja mig svo inn í þetta mál, að jeg geti svarað þessu endanlega. En jeg get sagt hv.þm. hitt, að ef hann getur sannfært mig um, að þetta, sem hann stingur upp á, gefi minni áhættu fyrir ríkissjóð og meiri hagsmuni fyrir útgerðarmenn, mun jeg alveg hiklaust fylgja því.

Jörundur Brynjólfsson * Hv. 2. þm. G.-K. hefir nokkrum sinnum vikið að því, að hv.frsm. meiri hl. í þessu máli hafi sagt, að það væri meining hans, að starfræksla á síldarbræðslustöðinni færi þannig fram, að hún kepti við aðrar síldarbræðslustöðvar og keypti síld háu verði. Jeg var nú ekki svo við þær umr., að jeg geti fullyrt, að þetta kunni ekki að hafa átt sjer stað. og jeg efast ekkert um, að þetta sje rjett hermt, sem hv. 2. þm. G.-K. hefir sagt. En hafi ummæli fallið á þessa lund hjá hv.frsm. meiri hl., þá lýsi jeg yfir því, að það er ekki í umboði mínu gert, því að jeg fyrir mitt leyti vil, að þessum atvinnurekstri sje hagað þannig, að hann verði sem allra áhættuminstur fyrir ríkissjóð. Jeg get um leið lýst yfir þeirri skoðun minni, að jeg lít á þetta sem óumflýjanlega ráðstöfun til að hjálpa útgerðarmönnum þessa lands, bæði með því að byggja síldarbræðslustöðvar og jafnframt að stofna síldareinkasölu. Þesskonar ráðstafanir skoða jeg sem óyndisúrræði að vissu leyti, er þannig þarf að grípa inn í atvinnulíf manna í landinu, og skyldi það því verða með sem minstri áhættu fyrir ríkissjóð. Hafi þess vegna fallið ummæli í þá átt, að keppa ætti við aðra framleiðendur, þá er það ekki sagt í umboði mínu, því að jeg vil, að starfstilhögunin verði sem hyggilegust og gætilegust. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

1) Með svofeldri greinargerð: Með því að brtt. mín og háttv. 2. þm. G.-K. var feld, og með því að ekki hefir fengist skýr yfirlýsing um það, að þetta fyrirtæki verði rekið eins og við höfum helst hugsað okkur, segi jeg nei.

2) Með svofeldri greinargerð: Jeg tel það nauðsynlegt, að þetta fyrirtæki verði rekið á líkum grundvelli eins og hv. minni hl. hefir lagt til, þannig að útvegsmenn fengju raunverulegt verð fyrir síldina, þegar frá er dreginn tollur, sölu- og vinslukostnaður, en hinsvegar ekki lagt út í spákaupmensku. En með því að ekki hafa fengist nein ákveðin svör hjá hæstv. stjórn um það, hvora leiðina hún myndi velja, sem þó er sjálfsagt að segja ákveðið um, greiði jeg atkv. á móti frv. og segi nei.

3) Með svofeldri greinargerð: Með sömu greinargerð og þeir tveir háttv.þm., er síðast hafa talað, segi jeg nei.

4) Með svofeldri greinargerð: Með sömu forsendum eins og hv.þm. Vestm. og hv.þm.N.-Ísf. greiði jeg atkv. á móti frv. og segi nei.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg hefi fáu að svara þeim hv.þdm., sem andmæltu þessu frv. við fyrri hluta þessarar umr. Sókn þeirra var ekki hörð eða veigamikil. Og jeg geri varla ráð fyrir, að um þetta þurfi að verða harðskeyttar umr., því að stefna frv. virðist vera sameiginlegt áhugamál beggja nefndarhluta. Báðir hlutar eru sammála um það, að einhverskonar einkasala þurfi að komast á, en þá greinir á um fyrirkomulagið. Hv. 1. þm. Reykv., sem annars andmælti frv., kannaðist líka við það, að annmarkar hefðu verið á sölufyrirkomulaginu, og það mjög miklir. Hefðu þeir meðal annars lýst sjer í því, að fjöldi manna, er fengist hefði við þennan atvinnurekstur, hefði gengið frá honum snauður og slyppur. Hv. þm. sagði líka ýmislegt, sem átti víst frekar að vera til gamans heldur en til þess að sannfæra áheyrendur. Hann vildi meðal annars bera í bætifláka fyrir síldarleppana og sagði, að mörgum mundi bregða við, ef þeir hyrfu úr sögunni alt í einu. En kringilegast fanst mjer þó það hjá honum, er hann fór að tala um, að skeð gæti, að ríkisleppar, er hann nefndi svo, mundu koma í stað útlendingaleppanna, ef landrækir yrðu. Get jeg ekki vel hugsað mjer slíkar verur eða skilið, hvernig hv.þm. hugsar sjer, að þær líti út. Yfirleitt virtist andstaða hans gegn frv. ekki róttæk, og hann hefir það sameiginlegt við meiri hl. að vilja koma upp síldarbræðslustöð, en nafnið ríkiseinkasala virtist snerta hann óþægilega. Eitt var það í ræðu hv.þm., er mjer fanst helst líkjast ímyndunarveiki en það var óttinn við reiði Svía, ef einkasala kæmist á og lepparnir yrðu landrækir. Hugði hann það geta orðið til þess, að vjer sættum ókjaraviðskiftum í Svíþjóð. Það getur náttúrlega vel verið, að Svíar styggist við brottrekstur leppanna, en það verður varla svo hættulegt, því þó þeir gangi úr skaftinu, þá koma altaf aðrir í þeirra stað. Og yfirleitt held jeg, að ekki sje mikil ástæða til að virða við þá viðskiftin undanfarið. En sjálfsagða viðfangsefnið næstu árin er að kynna íslenska síld á markaðinum utan Norðurlanda. Hv. frsm. minni hl. lýsti greinilega afstöðu sinni til þessa máls, og er hann að vísu einkasölu fylgjandi, en leggur aðaláhersluna á það, að hún verði framkvæmd eftir lögunum frá 1926 um síldarsölu o. fl. Með öðrum orðum, að hún verði fengin í hendur einstökum mönnum, en ríkið hafi sem minsta hlutdeild í henni. Frá hans sjónarmiði er þetta mjög eðlilegt og ekki nema von, að hann líti svo á. Jeg get t. d. hugsað mjer, að hann eftir ákvæðum þeirra laga yrði einn af forkólfum slíks einkahagsmunafyrirtækis. Veit jeg vel, að hann er dugandi maður og því sennilegt, að vel gæti gengið meðan hans nyti við. En það er svo um hann sem aðra dauðlega menn, að eilífur augnakarl getur hann ekki orðið við síldarsamlagið, og ekki er gott að segja um það, hver taka myndi við af honum eða hverjum treysta mætti. Jeg er því á þeirri skoðun, og jeg held mjer sje óhætt að segja það sama um meiri hl. nefndarinnar, að þegar svo er komið þessari síldaratvinnu, að einstaklingarnir ráða ekki við hana án mikillar áhættu, þá sje eina úrræðið að skipulagsbinda hana og lögskipa einkasölu. Og jeg held því afdráttarlaust fram, að ríkiseinkasala sje þá miklu heppilegri en það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir í lögunum frá 1926, því að þótt góðir menn veljist um stundarsakir til þess að veita forstöðu slíkri einstaklingastofnun, þá er það ekki trygt til lengdar. Ákvæðin um síldarsamlög í nefndum lögum frá 1926 tryggja þetta ekki svo örugt sje. Þar er kveðið svo á, að ríkisstjórnin skuli tilnefna stjórnendur fyrirtækisins til fyrstu 4 áranna. Eftir þann tíma getur ríkið ekki haft hönd í bagga með þessu, heldur ráða þá stærstu útvegsmenn öllu, sem með atkvæðafjölda eftir söltuðu síldarmagni geta setið yfir hlut allra þeirra efnaminni. Hv. frsm. minni hl. tók fyrir ýms atriði úr till. meiri hl. og gagnrýndi þau, en um það skal jeg ekki elta ólar við hann. Aðfinslur hans skiftu ekki miklu máli og voru yfirborðslegar. Hv. þm. benti á það misrjetti, er til væri stofnað með þessu frv. milli landshlutanna, með því að binda stjórn einkasölunnar og framkvæmdir við Norðurland eingöngu, þótt meiri hluti þess fjármagns, sem notað yrði, kæmi úr öðrum landshlutum. Þetta hefir meiri hl. líka tekið til athugunar og komið með till., er fara í þá átt að draga úr þessu misrjetti. Annars á þetta ekki að koma að sök, vegna þess að ríkisstjórninni og Albingi er ætlað að ráða framkvæmdarstjórn að mestu og geta þannig hamlað því, að einstakir menn verði of sjerdrægir og einráðir. Þess má hjer geta, að skýrsla sú er minni hl. birtir í nál. sínu um hlutdeild hinna ýmsu landshluta í síldveiðum, er að ýmsu leyti mjög villandi og röng. Þykist jeg sjá, að hún sje samin af einhverjum síldarútvegsmanni fyrir norðan og að eingöngu sje miðað við síldveiðar frá Siglufirði og Eyjafirði. T. d. er þess getið í skýrslu minni hl., að frá Austfjörðum hafi verið aðeins 3 herpinótaskip og 3 netabátar að veiðum. Það má vel vera, að ekki hafi verið fleiri austfirsk skip að veiðum nyrðra, en á Austfjörðum voru a. m. k. 4 herpinótaskip, er ekki fóru norður, og auk þess fjöldi báta, sem áttu við síldarveiði. Og ef skýrslan er jafnóáreiðanleg um aðra landshluta sem Austfirði, þá legg jeg ekki mikið upp úr henni. Hinsvegar er það alkunnugt, að flest skipin og stærst hafa verið frá Suðurlandi, og ef byggja ætti á eða miða við landfræðilegt sjónarmið, þá væri mikil ástæða til þess, að einkasalan hefði aðalbækistöð sína hjer sunnanlands. En síldveiðarnar eru stundaðar austan-, norðan- og vestanlands, en alls ekki hjer syðra, og þess vegna mælir einmitt margt með því, að miðstöð einkasölunnar verði sem næst miðju þessa svæðis. Hv. frsm. minni hl. lagði mikla áherslu á þau mótmæli gegn einkasölu, sem komið hefðu frá síldveiðamönnum á Siglufirði og víðar að, t. d. þau, er komu frá fundi, er síldveiðamenn hjeldu hjer í Reykjavík fyrir nokkrum dögum. Um þetta var meiri hl. nefndarinnar vel kunnugt, en hitt var líka vitað, að fjöldi manna hefir tjáð sig fylgjandi till. meiri hl. og mælt með þeim, þó ekki hafi þessir menn gert með sjer samtök til andmæla, eins og þeir, sem eru andvígir stefnunni, og lepparnir að norðan. Annars skal jeg geta þess, að þegar hingað bárust þessi kröftugu mótmælaskeyti Siglfirðinga, þá var þannig frá þeim gengið, að undir þeim stóð ekkert nafn, heldur aðeins talan 22. Seinna voru nöfnin að vísu send, en þá hafði nefndin tekið ákvörðun sína, og jeg býst nú satt að segja við, að þó þau hefðu komið fyr, þá hefði ekkert tillit verið tekið til þeirra. Sama er að segja um þau mótmæli, er komu frá síldveiðamannafundinum hjer. Þar var atkvæðagreiðslu svo háttað, að fjármagn gat atkvæðum ráðið. Á þennan hátt var hægt að búa til íþróttalegan meiri hl., enda voru á fundinum samþ. mótmæli með 87:37 atkv., og eftirlæt jeg hv.þdm. að meta, hve mikils virði þessi atkvgr. var. Hv. frsm. minni hl. vildi draga dár að einni brtt. meiri hl., sem sje brtt. við 5. gr. Hún er þess efnis, að framkvæmdarstjórn einkasölunnar sje heimilt að liðsinna viðskiftavinum hennar um útvegun á tunnum og salti til verkunar síldinni, ef orðið getur án fjárhættu fyrir einkasöluna. Tók jeg svo eftir, að hv.frsm. teldi þetta ákvæði einskis nýtt og hjegóma einan.

Já, það er rjett

. Þetta er þó hættulaust ákvæði og getur engu spilt. en óneitanlega getur það haft mikla þýðingu fyrir fjelitla skiftavini, að menn, sem reyndir eru að skilvísi, gefi yfirlýsingu um, að óhætt sje að trúa þeim í viðskiftum. Allir vita, að lánstraust byggist að miklu leyti á meðmælum skilríkra manna með lánbeiðanda, og get jeg af eigin reynslu fullyrt, að jeg hefi útvegað nokkrum mönnum lánstraust með ábyrgðarlausum meðmælum. Þetta ákvæði er því ekki óþarft, og þótt það verði máske ekki oft að liði, þá er það að minsta kosti skaðlaust. Annars skal jeg geta þess, að meiri hl. tók upp þessa brtt. fyrir orðastað einstaks nefndarmanns og fjellst á að flytja hana. Jeg gat þess í upphafi, að jeg mundi ekki fara vítt eða breitt til að lengja þessar umræður. Gæti jeg raunar látið hjer staðar numið. En hv.frsm. minni hl. kvartaði um það í lok ræðu sinnar, að ástæður mínar til fylgis við frv. væru nokkuð óákveðnar, og skildi jeg þetta svo, að honum hefði þótt skorta á rök frá minni hálfu, er jeg mælti fyrir frv. Hv. þm. sagði, en mun nú hafa tekið sig á því, að jeg hefði verið einn af flm. síldarsölufrv. 1926. Þetta hefi jeg þegar leiðrjett, enda var þetta rangt hjá hv.frsm. Jeg studdi frv. 1926, af því að jeg sá, að ekki mundi kostur annars betra á því þingi. Og jeg kaus heldur að fylgja því þá en láta þessi mál alveg reka á reiðanum eins og áður án alls skipulags. Rökin fyrir fylgi mínu við þetta frv., sem hv.frsm. minni hl. segir skorta, hefi jeg áður talið, og þau eru alkunn. Auðvitað er fylgið á því bygt, að jeg tel þetta frv. betra en lögin frá 1926 og líklegra til að bera góðan árangur. Jeg tel einkasölu öruggari í höndum ríkisins en einstakra manna, sem ósýnt er, hversu reynast, og að vonum eru oftast sjálfum sjer næstir. Einn er sá megingalli á lögunum frá 1926, að þar var atkvæðamagnið fengið þeim mönnum aðallega, sem yfir mestu fje hafa að ráða í útgerðinni. Verð jeg að telja slíkt fyrirkomulag bæði ótrygt og hættulegt, því að ekki er víst, að þessir menn finni til ábyrgðar að sama skapi og þeir hafa mikil fjárráð. Áður en jeg læt útrætt um þetta mál, skal jeg aðeins minnast á brtt. á þskj. 574. Jeg drap mjög lauslega á þær síðast, en skal geta þeirra nú, af því að hv.flm. er viðstaddur. Þær hafa að vísu ekki verið bornar undir nefndina. En jeg hefi athugað þær lauslega, og að því búnu þykist jeg geta aðhylst 3 þær fyrstu, en þeirri síðustu treystist jeg ekki til að greiða atkv. Sama hygg jeg, að mjer sje óhætt að segja um hv. meðnefndarmenn mína í meiri hl.

Bernharð Stefánsson Jeg ætla ekki að tala alment um málið í þetta sinn og ekki lýsa yfir neinu um það, hvernig jeg muni endanlega greiða atkv. En jeg get verið hv.frsm. meiri hl. þakklátur fyrir, hvernig hann hefir tekið í brtt. mínar á þskj. 574, þar sem hann lýsir yfir fylgi sínu og hv. meiri hl. við þrjár þeirra, þó að hann geti ekki fallist á þá síðustu. 1. brtt. mín fer fram á að undanþiggja einkasölu þá síld, sem lögð er í olíu eða krydd í dósum. Eftir því, sem jeg hefi kynt mjer málið, sje jeg ekki þörf á, að einkasalan gildi um þessa vöru. Hún er seljanleg yfirleitt á erlendum markaði, sje vel frá henni gengið. Þegar talað er um vandræði í sambandi við síldarsöluna, snerta þau eingöngu aðalvöruna, saltsíldina. Hinsvegar gæti óþörf einkasala dregið úr viðleitni manna til að reyna nýjar leiðir. Hingað til hefir of lítið verið að því gert af hálfu Íslendinga að breyta vörunni þannig, að hún yrði sem víðast seljanleg erlendis, og gildir þetta bæði um síld og aðrar útflutningsvörur. Er því síst dragandi úr viðleitninni til þess að fara inn á nýjar brautir í þessu efni. 2. brtt. er um, að Útgerðarmannafjelag Siglufjarðar kjósi, ásamt Útgerðarmannafjelagi Akureyrar, mann í útflutningsnefndina. Finst mjer þessi till. svo sjálfsögð, að um hana þurfi ekki að fara mörgum orðum. Eins og greinin er orðuð nú, á Útgerðarmannafjelag Akureyrar að kjósa 1 mann í nefndina, þangað til víðtækari fjelagsskapur útgerðarmanna verður stofnaður norðanlands. Hygg jeg, að með þessu sje átt við samband útgerðarmannafjelaga. Sje svo, mundi fjelagið á Siglufirði bráðlega fá rjett til þess, samkv. frv., að taka þátt í kosningunni. En jeg geri ráð fyrir, að frv. sje orðað svona vegna þess, að flm. þess hafi ekki verið kunnugt um, að til væri slíkt fjelag á Siglufirði, og jeg efast líka um, að það hafi verið til, a. m. k. formlega, þegar frv. var flutti þinginu. En nú er það til, og finst mjer sjálfsagt, að fjelagar í því fái sama rjett og þeir, sem eru í fjelaginu á Akureyri. Í raun og veru hefði verið eðlilegt, að Siglfirðingar hefðu komið fyrr til greina en útgerðarmenn á Akureyri, því að það vita allir, að Siglufjörður er miðstöð þessarar starfsemi, þ. e. síldveiðinnar. Þá kem jeg að 3. brtt., sem hv.frsm. meiri hl. fylgir líka. Hún er um að framkvæmdarstjórarnir megi ekki reka síldarútveg eða síldarsöltun fyrir sjálfa sig. Með þessari brtt. vakti það fyrir mjer að tryggja óhlutdrægni framkvæmdarstjóranna og að þeir ynnu óskiftir að starfi sínu. Jeg sje, að hv. meiri hl. lítur svipað á þetta og jeg, þar sem hann felst á till. Því hefir verið haldið fram sem mótbáru gegn þessari till., að þá gæti verið hætta á, að síður fengjust framkvæmdarstjórar, sem hefðu nóga reynslu og þekkingu. Játa jeg, að þetta er íhugunarvert, og þykir mjer því rjett að láta atkvæðagreiðslu um þessa till. bíða til 3. umr. 4. brtt. minni hefir hv. meiri hl. ekki getað fylgt. En hún fer fram á það, að heimili og varnarþing einkasölunnar skuli vera á Siglufirði, en ekki á Akureyri, eins og stendur í frv. Um hana er þó svipað að segja og 2. brtt. Hún er bygð á því, að Siglufjörður er miðstöð allrar síldveiði og síldarverslunar og að aðalstarfsemi einkasölunnar hlýtur að verða þar. Sýnist því undarlegt, að heimili og varnarþing hennar skuli ekki líka vera á Siglufirði, þar sem frv. gerir þó ráð fyrir, að skrifstofa hennar sje þar. Upphaflega stóð í frv., að skrifstofan skyldi vera á Siglufirði um síldveiðitímann, en hv.Ed. breytti þessu ákvæði þannig, að fella burtu orðin „um síldveiðitímann“. - Verður þessi breyting ekki öðruvísi skilin en að sú hv. deild hafi álitið, að skrifstofan ætti að vera á Siglufirði og hvergi annarsstaðar, en því undarlegra er að hafa heimili hennar og varnarþing ekki á sama stað. Til þess að setja heimili og varnarþing annarsstaðar hefðu þurft að vera alveg sjerstakar ástæður, en jeg sje ekki, að þær sjeu fyrir hendi. Jeg veit heldur ekki betur en að dómari sje á Siglufirði, og sennilega mundi enginn skortur verða þar hæfra málafærslumanna. Í þessu sambandi vil jeg minna á, að það hefir þótt fært að hafa skrifstofu einkasölunnar á Siglufirði, þó að þar sje ekki önnur bankastofnun en útibú það, er Íslandsbanki hefir þar um síldveiðitímann. En eigi síldareinkasalan að geta gengið, þarf að koma sæmileg bankastofnun á Siglufirði. Og nú vil jeg nota tækifærið til að spyrja hæstv. fjmrh., hvort ekki sje hafinn neinn undirbúningur til að framfylgja þál., sem samþ. var á þinginu 1918 um þetta efni. Jafnvel þó að 4. brtt. mín yrði feld, verður, eins og jeg er búinn að taka fram, aðalstarfsemi einkasölunnar á Siglufirði, og sje jeg ekki, að hún geti þrifist, ef ekki er hægt að hafa þar nein veruleg bankaviðskifti. Nú hefi jeg gert grein fyrir brtt. mínum, en auk þess vildi jeg drepa á eitt atriði í frv., þó að jeg hafi ekki flutt brtt. við það. Jeg verð að segja, að mjer þykir býsna hart ákvæði 6. gr., um að einkasalan geti tekið bryggjur til afnota skilyrðislaust. Jeg get ekki annað sjeð en þetta gildi, þó að eigandi þurfi sjálfur að nota bryggjuna. Vildi jeg mælast til, að hv. nefnd tæki þetta til nýrrar yfirvegunar og athugaði, hvort ekki væri hægt að gera einhverjar undantekningar á þessu. Jeg hygg, að verði frv. á annað borð samþ., þurfi að vera einhver ákvæði um það í lögum, að bryggjur megi yfirleitt taka, ef einkasalan þarf þeirra við. En jeg skil ekki annað en að hægt sje að finna einhvern meðalveg, þannig, að ákvæðið komi ekki til greina, þegar eigendum er missir bryggjunnar mjög bagalegur vegna eigin atvinnurekstrar. Jeg kom inn áðan, meðan hv.frsm. meiri hl. var að tala. Jeg heyrði þá, að hann var að tala um „leppana að norðan“. Jeg veit ekki, hvaða menn það eru, sem hann velur þetta heiti. En mjer þætti rjettara, þegar slík ummæli eru viðhöfð, að gengið væri beint til verks og sagt, hverjir þeir eru þessir leppar. Jeg skal ekki bera á móti því, að þeir kunni að vera til, en þegar verið er að tala yfirleitt um „leppana að norðan“ og því er ekki móti mælt, gæti svo farið, að þessi miður virðulega nafnbót festist við einhverja þá, sem alls ekki eiga hana skilið.

Sigurður Eggerz Á þinginu 1926 voru, eins og kunnugt er og vísað hefir verið til, samþykt lög um síldarsölu. Jeg held, að þau hafi aðallega verið runnin frá mönnum, sem fengist höfðu við síld. Jeg greiddi atkv. gegn þessum lögum. Yfirleitt hefi jeg haft þá reglu, þegar rætt hefir verið um einokun, að krefjast þess af einokunarmönnunum, að þeir gerðu grein fyrir, af hverjum ástæðum þeir vikju frá grundvelli frjálsrar verslunar. Jeg vil vekja athygli á því, að svo framarlega, sem einokun er þrautaúrræðið, þegar í vandræði rekur, þá fer rökstuðningur hinnar frjálsu verslunar að verða lítill. Hví á þá ekki að taka upp einokun yfirleitt? Jeg er ekki í tölu þeirra manna, sem trúa á einokun. Og jeg held, að orsökin til þess, að lögin frá 1926 eru enn ekki komin til framkvæmda, sje sú, að þeir, sem harðast börðust fyrir þeim, hafi ekki treyst sjer til að fylgja þeim fram. En nú er á ferðinni einkasala í sinni hreinustu mynd. Jeg hefi reynt að hlýða á umræður hjer og gera mjer grein fyrir þeim ástæðum, sem fram eru færðar. Þetta er stórmál og snertir mjög atvinnu þjóðarinnar. Mjer skilst, að aðalástæðan fyrir einokuninni sje talin sú, að hún sje nauðsynleg til að hafa hemil á markaðinum. En ef litið er til ársins 1927, sem er meira en meðalsíldarár, skilst mjer eftir upplýsingum, að utan landhelgilínunnar hafi veiðst um 190 þús. tn., en innan hennar um 160 þús. tn., að Austfjarðasíldinni frádreginni. Það liggur í hlutarins eðli, að á þeim tímum, sem svo mikið veiðist utan línunnar, er það eitt nóg til þess að gera markaðinn of lítinn, og þá er ekki hægt að hjálpa með einkasölu. Jeg ætla, að nærri láti, að 240 þús. tn. sjeu hæfilegur útflutningur á þann markað, sem nú er. En gerum ráð fyrir, að útlendingar veiddu þessar 240 þús. tn. fyrir utan landhelgi. Þá kemur lokunin ekki að haldi til annars en tryggja þeim hátt verð fyrir síldina. Með einkasölu verður því ekki ráðið fram úr vandræðunum. Eftir mínu viti er aðeins ein lausn þessa máls. Hún er sú, að útvega nógu mikinn markað. Það er eina ráðið, sem kemur að haldi. Jeg vil benda á það, að 1927 voru seldar frá Noregi um 100 þús. tn. og hjeðan 25 þús. tn. síldar til Rússlands. Hefði salan hjeðan orðið nokkru meiri og farið fyr fram, mundi það hafa hjálpað talsvert. Nú hefi jeg heyrt, að möguleikar sjeu til síldarsölu í Þýskalandi. Jeg þekki mann, sem selt hefir nokkuð þangað. En eigi að takast útflutningur til fleiri staða en áður, þarf sennilega að breyta verkun síldarinnar. Höfuðatriðið er m. ö. o. að gera hana að eftirsóttri vöru. Svo hefir verið farið að annarsstaðar, þar sem síldveiði er stunduð, t. d. í Englandi. Jeg fæ þess vegna ekki sjeð, að með einkasölu sje hægt að ráða fram úr stærsta atriði málsins, að tryggja síldarmarkaðinn. En ef þetta er rjett, sem jeg hjer hefi sagt, þá eru í raun og veru allar ástæður fyrir einkasölu fallnar burt. Og svo vill það oft verða, að þegar farið er að rannsaka einokunina niður í kjölinn, þá liggur þessi máttur, sem menn hafa trú á í einokuninni, aðeins í því, að menn hafa ekki athugað málið nógu rækilega. Þegar illa gengur hin frjálsa verslun, þá eru menn að leita að öllum mögulegum ráðum og halda, að alt vinnist betur með nýjum aðferðum. Svipað dæmi má finna í stjórnmálunum. Þegar illa gengur í löndunum, kenna menn þingræðinu um eitt og annað, sem illa fer. En allir vita, hversu sorglega hefir reynst að yfirgefa þingræðisgrundvöllinn og byggja á einræðisgrundvelli. Í raun og veru er þetta alveg það sama. Hjer á að fara að yfirgefa hinn frjálsa grundvöll og leggja einræðisgrundvöll, af því að menn, sem hafa haft verslunina í sínum höndum, hafa ekki verið eins duglegir og þeir áttu að vera. Jeg geri ráð fyrir, að við nánari yfirvegun muni mörgum virðast það alleinkennilegt, að Alþingi Íslendinga skuli eiga að fara að útnefna þá menn, sem eiga að standa fyrir síldarsölu. Jeg verð að spyrja: Hvaða skilyrði hefir þessi göfuga samkoma til þess að fara að takast slík störf á hendur? Aðeins á þessari ráðstöfun sjest það, að verið er að leggja inn á undarlega braut, þegar þeir menn eiga að útnefna forstöðumenn síldareinkasölunnar, sem hafa mjög litla þekkingu á því, hverjir eru best fallnir til þess starfa. Þá er eitt atriði, sem óhjákvæmilegt er að minnast á í þessu sambandi, - hvernig hugsað er, að þessi síldareinkasala verði rekin. Mjer skilst það hljóti að fara svo, að hún verði rekin á ábyrgð ríkissjóðs. Jeg geri ráð fyrir, að það verði óhjákvæmilegt, ef einkasalan kemst á fót, að þeir menn, sem framleiða síldina, verði að fá strax peninga. Hvernig eiga þessir menn að útvega sjer tunnur eða salt? Til þess þurfa þeir auðvitað fje, - og hver leggur það til? Auðvitað verður einkasalan að gera það, - en hvar fær hún fjeð? Vitanlega hjá ríkissjóði. Með öðrum orðum: Það er búið svo laglega að draga sjálfan ríkissjóðinn inn í starf, sem viðurkent er að vera hið áhættusamasta á voru landi. Jeg skal ekki segja, hvað mikið fje muni þurfa til þess að kaupa tunnur og salt fyrir þá framleiðslu, sem svaraði til þess, sem þætti hæfilegt fyrir markaðinn; en það hefir sagt mjer maður, sem er mjög vel inni í þessum málum, að það þyrfti frá 1½ miljón kr. upp í 2 milj. Það liggur nú í hlutarins eðli, að það er ekki meiningin með síldareinkasölunni að koma í veg fyrir starfsemi þeirra manna, sem lifað hafa af þessari framleiðslu. En hinsvegar er það, að ef ríkissjóður á að sjá mönnunum bæði fyrir tunnum og salti, þá munu sumir kalla, að hjer sje engin áhætta á ferð, vegna þess að þessi framkvæmdanefnd selur síldina og getur tekið í sínar vörslur það fje, sem þarf fyrir tunnur og salt. En jeg spyr: Hvernig fer í ári eins og seinasta ári? Jeg hefi fyrir satt, að alment tap hafi verið á saltaðri síld. Jeg efast um, að það mundi verða nægilegt fje til þess að borga ríkissjóði og einkasölu út það, sem búið er að leggja út fyrir salti og tunnum. Mjer sýnist það að öllu liggja í hlutarins eðli, að við eigum áreiðanlega ekki hjer á hinu háa Alþingi að fara nú að yfirgefa þann trygga grundvöll, sem á að standa undir sjálfum ríkissjóðnum. Það er nú búið að taka ábyrgð á fje, sem lagt er smábátaútgerð á Ísafirði, - nú á að leggja alt að miljón króna í síldarverksmiðju á Siglufirði, þó að vitað sje, að slík stofnun sje áhættufyrirtæki og þurfi ekki einungis stofnfje, heldur líka rekstrarfje, - og skal jeg sýna fram á hvorttveggja, þegar það mál verður til umræðu. Mjer sýnist þess vegna, að nú sje farið að ganga nokkuð djarft að ríkissjóðnum, - farið að víkka hans verksvið fullmikið. Hingað til hafa menn með rjettu hræðst hallana. En enginn getur sagt, hvar þetta muni enda, þegar ríkissjóður er kominn inn á þennan hættulegasta atvinnuveg, sem til er í landinu. Því er mjög haldið á lofti, að einkasalan sje nauðsynleg til þess að takmarka síld á markaðinn og tryggja með því sæmilegt verð. Jeg hefi þegar bent greinilega á það, að það mætti framleiða svo mikið fyrir utan línuna, sem markaðurinn frekast þyldi án þess að verða ofboðið. Og þá kemur það atriði til greina, þegar einkasalan á að ákveða, hve mikið skuli salta, að það er ekki víst, að menn fylgist nákvæmlega með því, hvað veitt er fyrir utan línuna. Einkasalan getur því vaðið þar í villu og svíma. Jeg hefi nú gert þessar stuttu athugasemdir til þess að frelsa mína samvisku í þessu máli. Jeg greiddi atkv. móti einkasölunni 1926, og jeg mun greiða atkv. móti enn stærri einkasölu, sem hjer er á ferð. Það mun seinna sýna sig, ef á að halda langt inn á þá braut að fara með ríkissjóðinn inn í síldar-„spekulationir“, þá munu margir lofa guð fyrir það, að þeir greiddu rjett atkvæði í dag í þessu máli.

Pjetur Ottesen Það má með sanni segja um þetta þing, að það verði nokkurskonar síldarþing. Hjer liggja nú fyrir ekki minna en fjögur eða fimm frv., sem öll snerta síldarútveg; það eru fyrst og fremst þau tvö, sem nú eru á dagskrá, frv. um einkasölu á útfluttri síld og frv. um stofnun síldarbræðslustöðva. Auk þess eru a. m. k. tvö frv. um breytingu á tollum af síld og síldarafurðum, og í fimta lagi liggja fyrir tillögur um það, að gefa eftir toll af þeirri síld, sem seld var til Rússlands síðastl. sumar. Og því verður ekki neitað, að það skín út úr öllum þessum frv. umhyggjan fyrir þessum útvegi. Samkv. frv. um stofnun síldarbræðslustöðva á ríkissjóður að leggja fram miljón króna og auk þess að taka að sjer rekstur verksmiðjunnar og þá stórvægilegu fjárhagsáhættu, sem af því leiðir. Það er svo fast hrint á eftir um þetta, að af því að ekki er gert ráð fyrir, að þessi fyrirhugaða síldarverksmiðja geti tekið til starfa í sumar, þá á, heldur en að ekkert verði aðhafst af því opinbera, að gefa stjórninni heimild til þess að taka bræðsluverksmiðju á leigu, sem sje rekin fyrir reikning ríkissjóðs í sumar. Þau frv., sem fyrir liggja um tolla í ríkissjóð af síld og síldarafurðum, skilst mjer vera þess eðlis, að ef nokkuð ber út af um árferði, verði þau hrein ívilnunarlöggjöf handa síldarútvegsmönnum, - að það verði allmikil lækkun á þeim tollum, sem ríkissjóði hlotnast af þessari útgerð í meðal- eða ljelegum árum. Það verður varla hjá því komist, þó við 2. umræðu sje, að ræða nokkuð alment um málið og að umræðurnar snúist einnig nokkuð um næsta málið á dagskránni, frv. um stofnun síldarbræðslustöðva, og vænti jeg, að hæstv. forseti taki ekki hart á því. Það er nú svo, að síldveiðarnar eru orðnar stór þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar. Það virðist miklu frekar vera sú stórfelda hagsmunavon, sem togar menn meira og meira út í þennan atvinnurekstur, heldur en sá raunverulegi hagsbótaárangur, sem af þessum atvinnurekstri hefir yfirleitt orðið fyrir þjóðina; því það virðist ekki leggja neinar hömlur á viðleitni manna í þessa átt, þótt þeir verði þráfaldlega fyrir stórtöpum og verkafólkið fyrir atvinnumissi. Það er nefnilega þetta seiðmagn, sem fylgir öllum fjárhættuspilum, er þarna kemur fram, þessi óhóflega þrá að kasta teningum um gæfuna. Þó að jeg að sjálfsögðu fari ekki langt út í það á þessu stigi málsins að ræða um næsta málið á dagskránni, heimild stjórnarinnar til þess að reisa og starfrækja síldarbræðslustöð fyrir ríkisreikning, þá vil jeg taka undir það, sem háttv.þm. Dal. sagði, að þar sje mjög teflt á tæpt vað um það að leggja fje ríkissjóðs í hættu fyrir þennan atvinnurekstur. Á jeg þar við þá miklu fjárhagsáhættu, sem því fylgir að reka verksmiðjuna fyrir ríkisreikning. Og jeg verð að segja það, að mjer komu hálfkynlega fyrir sjónir þær tillögur, sem meiri hl. sjútvn. flutti við 2. umr. frv. um stofnun síldarbræðslustöðva. Eins og kunnugt er, var samþ.till. í því máli í Ed., þar sem ríkisstjórninni var heimilað að selja samvinnufjelagsskap síldarútvegsmanna þessa verksmiðju, þegar hún væri komin upp, ef ósk um það kæmi fram. Og jeg býst við, að það, að þetta ákvæði komst inn í frv., hafi meðal annars valdið því, hve góðar undirtektir þessi hugmynd hlaut í Ed. En þegar hjer er komið, flytur meiri hl. sjútvn. till. um að fella þetta atriði alveg burt. Mjer þótti þetta undarlegt, meðal annars af því, að að þessari till. stóðu tveir samvinnumenn, sem sje hv. 1. þm. S.-M. og hv. 1. þm. Árn., - að þeir væru nú að hverfa frá samvinnugrundvellinum og komnir þarna algerlega inn á ríkisrekstur. Þetta fyrirbrigði er eitt af mörgu talandi vottur þess, hvað stjórnarflokkurinn er háður vilja stuðningsmanna sinna, sósíalistanna. Hingað til hefir það verið svo, að ríkissjóður hefir notið allmikilla tekna af þessum atvinnurekstri, án þess að leggja nokkuð beint í hættu hans vegna. En með því að víkja inn á þá braut, sem nú er gert ráð fyrir, nefnilega að reisa og reka fyrir ríkisfje stórar síldarverksmiðjur, þá er vitanlega algerlega snúið við blaðinu, því að afleiðingin af því hlýtur að verða sú, að allmikil áhætta er færð yfir á herðar ríkissjóðsins. - Hitt virðist mjer, að hefði verið miklu heppilegri leið í þessu máli, sem borin var fram till. um hjer í fyrradag, að ríkissjóður styddi fjelag útgerðarmanna til þess að koma upp síldarbræðsluverksmiðju, en að honum yrði ekkert blandað inn í rekstur hennar. Það er ekki hægt að bera því við, að þýðingarlaust hefði verið að heimila fje í þessu skyni, af því að ekki fengjust menn til framkvæmda, því að eftir því sem mjer er best kunnugt, eru síldarútvegsmenn nú um þessar mundir að bollaleggja um möguleika á því að koma upp síldarverksmiðju og mundu taka fegins hendi atbeina ríkisins til þess að hrinda því máli í framkvæmd. Mjer virðist því liggja miklu nær að beina nokkru fjármagni úr ríkissjóði - ef það á annað borð þykir óhjákvæmilegt - inn á þá braut heldur en að fara að óþörfu að stofna þarna til ríkisrekstrar. Svo að jeg snúi mjer að því frv., sem hjer er nú beint til umræðu, frv. um einkasölu á útfluttri síld, þá vil jeg taka það fram enn út af því, sem hv.þm. Dal. sagði, að jeg get ekki sjeð, að neinstaðar í frv. sje ráð fyrir því gert, að ríkissjóður eigi að leggja einkasölunni rekstrarfje eða taka á sig neina fjárhagsáhættu af rekstri hennar.  Svo eru aðrir, sem halda því fram, að ekki sje til neins að skipulagsbinda söluna nema jafnframt verði komið upp síldarbræðsluverksmiðju, en það er aftur bygt á því, að ekki sjeu dregin saman seglin með síldarútgerð þá, sem nú er, heldur verði þar jafnvel færðar út kvíarnar. Þessi skoðun kom mjög greinilega fram á fundi, sem síldarútvegsmenn hjeldu hjer í bænum nýlega, þar sem samþ. var tillaga sú, er háttv. minni hl. sjútvn. vitnar í í nál. sínu og sem hann leggur, að því er virðist, til grundvallar fyrir því að leggjast á móti frv. Um þessa tillögu segir minni hl.: „Till. þessi hefir verið send sjútvn. með tilmælum um, að nefndin beiti sjer gegn einkasölufrv., og þótt vjer leiðum hjá oss að leggja dóm á þá skoðun fundarins, að hættulegt sje að hefta frjálsa síldarverslun, fyr en landsmenn hafa fengið umráð yfir verksmiðjum, viljum við verða við ósk fundarins um að leggja til, að frv. verði felt“. Það, sem einkennilegt er við þessa ályktun minni hl., er það, að hann leggur til, að frv. verði felt samkvæmt till. þessa fundar, án þess að leggja nokkum dóm á það, hvort till. sje á rökum bygð eða ekki. Jeg býst nú við, að hjer sjeu öfgar á báðar hliðar og að í þessu sem öðru muni það vera svo, að á milli öfganna liggi leið til nokkurrar úrlausnar á málinu; það megi takast að finna úrræði, sem takast mætti að færa út á svið raunveruleikans. Jeg er nú enn á sömu skoðun og jeg var 1926, þegar frv. um síldarsamlag lá fyrir þinginu, að reynt sje að gera eitthvað í þessu efni; þó jeg hinsvegar hafi ekki trú á því, að takast megi að bæta úr göllunum að fullu, þá má þó vera, að eitthvað megi fyrirbyggja af þeim, og því tel jeg ekki rjett að sporna á móti tilraununum í þá átt. Þar sem nú til er heimild í lögum frá 1926 til þess að gera ráðstafanir í þessum efnum, þá kemur nú til athugunar, hvort nauðsyn beri til að gera frekari ráðstafanir en þau lög heimila. Eins og kunnugt er, hafa þessi lög aldrei komist til framkvæmda, en það stafar af því, að þeir aðiljar, sem hrinda áttu af stað framkvæmdum, hafa ekki komið sjer saman um að beita lögunum, og því situr alt í sama farinu, án þess þó að þær ástæður, sem lágu til grundvallar fyrir því, að þau lög voru sett, sjeu horfnar. Jeg fyrir mitt leyti tel þess vegna ástæðu til að athuga það enn á ný, hvort ekki væri rjett að gera tilraun í þá átt, sem bent er til í þessu frv., en samkvæmt því verður þegar á þessu ári gerð tilraun með skipulagsbundna verslun á saltsíldinni. Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er að mínum dómi stórgallað; hvort jeg get fylgt því út úr deildinni, fer eftir því, hvort gallar þeir, sem jeg tel á því vera, verða lagfærðir eða ekki. Jeg skal þá fara nokkrum orðum um einstök atriði frv. og benda á gallana og þær leiðir, er jeg tel líklegastar til að bæta úr þeim. Það er þá fyrst, að í frv. þessu er gert ráð fyrir, að stjórn einkasölunnar verði svo skipuð, að val þeirra manna, sem veita eiga fyrirtækinu forstöðu, verði meira eða minna pólitískt. Og að einu leyti er þar gengið inn á nýja og hjer óþekta braut, þar sem svo er ákveðið, að einn fulltrúinn skuli tilnefndur af Verkalýðssambandi Norðurlands. Það er mjög vafasamt, hvort slík íhlutun gefst vel. En hitt virðist afareðlilegt, að þeim mönnum, sem verða að láta af hendi framleiðsluvöru sína í hendur einkasölunni, síldarútvegsmönnum, sje trygður rjettur til þess að hafa íhlutun um skipun stjórnarinnar. En það leiðir af sjálfu sjer, að þetta nær því aðeins tilgangi sínum, að um sje að ræða almenna þátttöku síldarútgerðarmanna, en þau missmíði, sem á því eru í frv., minnist jeg á síðar. Í samlagslögunum frá 1926 er gert ráð fyrir, að ríkisstjórnin skipi stjórn samlagsins til 4 ára, en útgerðarmenn taki svo stjórn þess í sínar hendur smátt og smátt. Eftir því fyrirkomulagi, sem farið er fram á í frv., er það augljóst, að stjórn þessa fyrirtækis hlýtur að verða pólitísk. En þegar svo er um hnútana búið, þá er ólíkt minni trygging fyrir því, að til grundvallar fyrir vali manna í stjórn fyrirtækisins verði lagðir hæfileikar þeirra og þekking á því starfi, sem þeir eiga að inna af hendi, en ef þeir menn, sem þessa atvinnu reka, hefðu valið í sinni hendi. Þetta atriði tel jeg, að fullkomlega verði að taka til athugunar, því að það dregur úr örygginu fyrir því, að þessi tilraun að skipulagsbinda söluna nái tilgangi sínum. Það gæti meira að segja tekist svo til, að það eitt, hvernig stjórnin væri mönnum skipuð, yrði þess valdandi, að það væri ver farið en heima setið. Þá eru það ákvæðin um útnefningu síldarútvegsmanna á einum fulltrúa í stjórnina, sem jeg vildi minnast á. Það er gert ráð fyrir, að þessi fulltrúi skuli útnefndur af Útgerðarmannafjelagi Akureyrar. Hvað þetta snertir, að binda nefndarskipunina við eitt ákveðið útgerðarmannafjelag á Norðurlandi, er það að segja, að jeg er alveg undrandi yfir, að slík till. skuli koma fram á Alþingi, því að hjer er um landsfyrirtæki að ræða, að svo miklu leyti, sem landsmenn taka þátt í síldveiðum. Hjer eiga því allir, sem síldarútveg stunda, velferð sína undir. Með þessu ákvæði er því svo greinilega gengið á snið við það, sem telja verður sjálfsagt, að undrun sætir. Og jeg er alveg undrandi á því, að meiri hl. sjútvn. skuli hafa getað lokað svo augunum fyrir jafnaugljósum ágalla sem þessum, að hann skuli ekki koma með neina till. til þess að kippa þessu í lag. Hann fer í kringum þetta atriði eins og köttur í kringum heitan graut, gerir aðeins vesallegar tilraunir til þess að verja þetta óverjandi ákvæði, með því að vera að tala um landfræðilega legu í sambandi við síldveiðarnar, sem ekkert kemur þessu atriði málsins við og er því helber vitleysa. Það er þess vegna alveg sjálfsagður hlutur, að allir síldarútvegsmenn á landinu verða að eiga jafngreiðan aðgang að því að taka þátt í vali eins fulltrúans í stjórnina. Eins er það, ef á annað borð á að fara að láta verkalýðssamböndin hafa íhlutunarrjett um val á einum manni í stjórnina, þá verður þetta ákvæði laganna að hafa víðara svið, því að það eru fleiri verkamenn en verkamenn á Norðurlandi, sem vinna við þennan atvinnuveg. Þá vil jeg taka undir það, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði um ákvæði 6. gr. frv., þar sem nefndinni er heimilað að taka eignarnámi bryggjur o. fl., sem einstakir menn eiga eða ráða yfir, ef einkasalan þarf á því að halda. Það getur verið nokkuð harkalegt að gera þetta skilyrðislaust, því að eins og hv.þm. benti á, getur sá, sem hlut á að máli, verið búinn að gera ráðstafanir til þess að nota þessi mannvirki sjálfur, og getur því slíkt eignarnám orðið til þess að eyðileggja atvinnurekstur hans. Annars er jeg hissa á, að hv. 1. þm. S.-M. skuli ekki hafa haft opin augun fyrir þessu, því að hann er vanur að standa vel á verði fyrir kaupstaðina og rjett þeirra, þegar um eignarnám og því um líkt hefir verið að ræða. Þá kem jeg að 4. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir, að umboðsmenn, skipaðir af framkvæmdarstjórunum, hafi í samráði við útflutningsnefnd og framkvæmdarstjórana alla umsjón með meðferð síldarinnar, flokkun eftir gæðum, umbúðum o. fl. Með öðrum orðum, það er verið að nema úr gildi lög um síldarmat og leggja niður opinbert eftirlit með þessum hlutum. Það má vel vera, ef valið á útflutningsnefndinni og framkvæmdarstjórunum tekst vel, þá sje þessum málum ekki ver fyrir komið á þennan hátt heldur en þeim er skipað nú. En jeg vil fá skýringu á því hjá hv. meiri hl., hvernig hann hugsar sjer að samrýma ákvæði 4. gr. við ákvæði 14. gr., þar sem svo er ákveðið, að atvinnumálaráðuneytið semji reglugerð um skoðun á síld og nánari framkvæmdir einkasölunnar. Jeg fæ ekki sjeð, hvaða þýðingu það í sjálfu sjer getur haft að heimila stjórninni að gefa út slíka reglugerð; mjer finst það beinlínis geta orðið til hins verra. Það gæti auðveldlega komið fyrir, að fljótlega þyrfti að breyta til um verkunaraðferð á síldinni, sjerstaklega ef nýr markaður fengist, því kröfurnar um verkun síldar og matvæla yfirleitt eru mjög mismunandi í hinum ýmsu löndum. Það mundi reynast mjög óheppilegt fyrirkomulag, ef bíða þyrfti eftir reglugerðarbreytingu í hverju einstöku tilfelli, slíkur seinagangur sem er á öllum opinberum afgreiðslum. Annars óska jeg, að nefndin taki þetta til athugunar. Þá er ákvæði í þessari sömu grein, undir tölulið 4., sem jeg vildi vekja athygli nefndarinnar á. Jeg býst við, að það vaki fyrir fleirum en mjer, að einn af kostum þess að gera þetta skipulag á síldarsölunni sje sá, að á þann hátt sje ef til vill hægt að vinna meira að útbreiðslu síldarmarkaðsins. Þegar rætt var um síldarsamlagslögin 1926, var talað um, að verja mætti 5% af arðinum af síldarsölunni til nýrrar markaðsleitar. í 4. lið 4. gr. frv. þessa er sagt, að gera skuli tilraunir með nýjar aðferðir við verkun síldar og opnun nýrra markaða. Nú vil jeg spyrja hv. meiri hl., hvort þetta eigi að byggjast á ákvæðum 8. gr. frv., að ekki megi verja nema ¼% af andvirði síldarinnar til þessara hluta. Annars virðist mjer, eftir orðalaginu á þessari grein, að þetta geti verið töluvert tvírætt. Mjer skilst helst, að annaðhvort hafi framkvæmdarstjórnin alveg óbundnar hendur í þessum efnum, eða þá, að hún megi ekki verja nema ¼% af verði síldarinnar til markaðsleitanna. En sje svo, að aðeins megi verja ¼% af síldarverðinu í þessu skyni, þá verð jeg að segja, að mjög hafi dregið, úr áhuga þeim, sem verið hefir meðal útgerðarmanna fyrir því að vinna að auknum síldarmarkaði. Hitt tel jeg líka varhugavert, að leggja það alveg á vald útflutningsnefndarinnar, hve miklu fje hún verji til þessara hluta. Í 8. gr. stendur: „Sjóðum þessum skal stjórnað af útflutningsnefnd samkvæmt reglugerð, sem samin verður um meðferð þeirra, staðfestri af atvinnumálaráðherra“. En 4. lið 4. greinar finst mjer mega skilja svo, að þar hafi nefndin óbundnar hendur. Hvernig beri að skilja þetta, vildi jeg fá upplýst hjá nefndinni. En sem sagt jeg legg áherslu á þetta markaðsleitarákvæði, því að jeg býst ekki við, að kostir þessa fyrirkomulags sjeu svo miklir, að draga megi úr þeim atriðum, sem með mestum líkum má telja kosti þess. Af fagmönnum á þessum sviðum hefir verið bent á ýmsa agnúa, sem verða myndu á framkvæmd sumra ákvæða frv. Og meðal annars hefir það verið gert af hv. 2. þm. G.-K., og virtist mjer hann hafa mikið til síns máls, t. d. í því, að of skamt væri gengið í till. meiri hl. að afla útvegsmönnum rekstrarfjár. Á þetta legg jeg samt enga áherslu, því jeg tel það þjóðarskaða að blása þennan atvinnuveg svo út, að framleiðsla hans verði svo mikil, að það eitt út af fyrir sig verði til þess að lækka afurðaverðið, og eins og stundum hefir átt sjer stað, að gera svo og svo mikið af síldinni verðlaust. Það á við hjer sem annarsstaðar, að kapp er best með forsjá, og það er því meiri nauðsyn, að hjer sje í þessu efni fullrar forsjár gætt, þar sem síldarútvegurinn er landbúnaði okkar þungur í skauti. Brtt. hv. meiri hl. eru smávægilegar. Þær fjalla eingöngu um smærri fyrirkomulagsatriði. Annars býst jeg við, að auk þessa, sem jeg hefi nú bent á, þá sje ýmislegt í þessu máli, sem þörf sje að athuga nánar, og það rækilega, ef það á að ganga fram. Hv. 2. þm. Eyf. ber fram brtt., sem jeg er honum sammála um. Því verður ekki neitað, að Siglufjörður er miðstöð síldveiðanna á Norðurlandi og að sjálfsagt er í því tilfelli, sem till. hljóðar um, að taka tillit til þeirrar aðstöðu. Það er svo ekki fleira, sem jeg vildi segja að þessu sinni. En jeg vænti þess, að hv. nefnd taki til athugunar þau atriði, sem jeg hefi bent á, og þó að hún sje ekki viðbúin að gefa svör við því nú þegar, þá geri hún það þó síðar. Af þessum ástæðum, sem jeg nú hefi borið fram, mun jeg greiða frv. atkv. til 3. umr. Hvort jeg fylgi því út úr deildinni eða ekki, fer eftir því, hvað verður lagað af þeim misfellum, sem jeg tel á því vera.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg er einn af þeim þremur, sem skrifað hafa undir nál. meiri hl., og finn því ástæðu til að gera frekari grein fyrir aðstöðu minni til málsins. Jeg fyrir mitt leyti hefði helst kosið, að frv. á þskj. 46 hefði verið lagt hjer til grundvallar, þar sem gert er ráð fyrir ríkiseinkasölu á síldinni, með þeim tryggingum, sem hún felur í sjer fyrir alla, sem að atvinnuveginum standa. En þar sem þess var ekki kostur, var ekki um annað að gera en fylgja því frv., sem næst gekk í áttina til betra skipulags en það, er við nú búum við, sem að flestra dómi, er til þekkja, fyrir löngu er orðið óhafandi. Jeg ætla ekki að halda því fram, að þetta skipulag, sem felst í frv., sje ágallalaust, en við höfum viljað draga úr þeim með brtt. okkar. Það, sem nefndarhlutana greinir hjer á um, er ekki það, að skipulagsbinda þurfi síldarsöluna, heldur hitt, hvernig það eigi að gera. Þess vegna verður að finna skipulag, sem hægt sje við að una, en um hitt má altaf deila, hvort hjer er þrædd heppilegasta leiðin. Við höfum svo sem ekki farið varhluta af þeim skoðunum manna, hvorki í sjútvn. nje annarsstaðar, að heimildarlögin frá 1926 ættu fremur að koma til framkvæmda heldur en einhver ný lög, sem sett yrðu á þessu þingi. Um þetta virðist allur ágreiningurinn vera. Það hefir komið skýrt fram hjá hv.frsm. minni hl., að hann vill gylla það fyrirkomulag, sem felst í heimildarlögunum frá 1926. Í raun og veru er ekki hægt að finna mikinn eðlismun á stjórn þessa fyrirtækis, þegar borin eru saman heimildarlögin frá 1926 og frv. það, sem hjer liggur fyrir. Eftir frv. eins og það er nú er Alþingi ætlað að velja þrjá menn, fjelagi útgerðarmanna á Akureyri og Siglufirði einn og Verkalýðssambandi Norðurlands einn. Og það er sú höfuðgoðgá í augum hv. minni hl., að verkalýðsfjelögin skuli hafa hlutdeild um skipun eins manns í útflutningsnefndina. En verkalýðurinn á sjó og landi hefir engu minni hagsmuna að gæta en atvinnurekendurnir, að þessi atvinnuvegur fari vel úr hendi, og er því vel við eigandi, að hann eigi mann í stjórn þessa fyrirtækis. Það má að vísu segja, að þetta sje nýmæli hjer á landi, en erlendis er það mjög að ryðja sjer til rúms, að verkalýðurinn hafi hönd í bagga um stjórn ýmsra atvinnufyrirtækja. Þar á jeg við rekstursráðin, sem verið er að koma á í ýmsum löndum. Að því er síldarútveginn snertir, þá verður því ekki neitað, að þar á verkalýðurinn mikið í húfi. Reynslan hefir líka sýnt, að þó þjóðfjelaginu í heild hafi blætt vegna þess skipulagsleysis, sem ráðið hefir um þennan atvinnuveg, þá hefir verkalýðnum ekki síður blætt og á því um sárt að binda. Það hefir verið bent á, að eins og frv. ætlast til, að stjórn einkasölunnar verði kosin, hljóti hún að verða pólitísk. Hjer eru þrír flokkar á Alþingi, sem allir mundu hafa áhrif á þessa stjórnarkosningu. Það hefir verið bent á, að það væri afaróheppilegt, að Alþingi velji menn í stjórn þessa fyrirtækis. - En hvað er gert um Landsbankann? Sje það álitið gott og blessað, að Alþingi hlutist til um stjórn hans, þá ætti það ekki síður að mega í þessu tilfelli. Bankinn er stærsta peningaverslun landsins, en útflutningsnefndin stjórnar aðalsíldarverslun landsins. Hjer er um mjög hliðstætt dæmi að ræða. Þá er það önnur höfuðgoðgáin, sem talin er á þessu frv., að norðlenskir útgerðarmenn komi til með að hafa alt of mikil áhrif um stjórn einkasölunnar. Það er sagt, að þeir sjeu einir 7 fyrir norðan, sem þessu eiga að ráða, en jeg held, að þeir sjeu fleiri, því jeg býst við, að þeir vilji láta telja með þá útlendinga, sem starfa hjer og eru orðnir búsettir í landinu. Það er að vísu satt, að á Vestur- og Suðurlandi eru það nokkrir menn, sem taka þátt í síldarútvegi, en á Norðurlandi er þetta aðalatvinnuvegurinn, og því ekki nema eðlilegt, að þeir álíti sig eiga að hafa mest að segja um þessi mál. Að engan landsfjelagsskap þyrfti til þess að velja stjórnina, kom berlega fram á þingi 1926, þegar samlagslögin voru til umr.; ákvæðin sett svo þröng, að það voru aðeins tveir menn, sem gátu ráðið öllu í stjórninni. Valdið var bundið við tunnufjölda; með öðrum orðum, auðmagnið rjeði. Með þessu frv. hygg jeg, að þeir geti ekki orðið valdamestir, sem flestar hafa tunnurnar. Nú hefir það komið í ljós, að umboðsmenn erlendra síldarkaupmanna hafa mestu ráðið um síldarsöltun og síldarsölu. Innlendum mönnum að mestu bolað út af samkennismarkaðinum. Fjármagn vantar þá til þess að geta kent við hið erlenda auðmagn, sem lepparnir hafa yfir að ráða. Yfirráðin yfir atvinnuveginum hafa því lent í þeirra höndum, En úr þessu er bætt, þar sem Alþingi hefir íhlutunarrjett um að ráða 3 mönnum af 5 í stjórninni, og lepparnir því áhrifalausir, þó þeir hefðu einhver áhrif í gegnum útgerðarmannafjelag Norðurlands með val á einum manni, enda er ekki nema sjálfsagt, að reynt sje að ryðja þeim mönnum úr vegi, sem kunnugt er um, að reka erindi útlendinga. Alþjóð veit það mikið vel, að arðurinn af síldarversluninni hefir hingað til verið í höndum Svía og Norðmanna, og það er ekki nema eðlilegt, að Íslendingum blæði það í augum, ef svo á að vera áfram. Að síðustu skal jeg taka það fram, að jeg hefi altaf verið þeirrar skoðunar, og er það enn, að síldarsölufyrirkomulag sem þetta eigi ekki að notast, nema hægt sje að tryggja hæfilegt verð fyrir þá síld, sem ekki er söltuð. Nátengt þessu máli er því síldarbræðslufrv., heimildin handa stjórninni að byggja síldarverksmiðjur. Einkasalan kemur ekki að tilætluðum notum, nema trygt sje jafnhliða, að komið verði upp síldarverksmiðju. Allir síldarútvegsmenn eru á sama máli um það, að einkasöluna eigi ekki að nota fyr en verksmiðjan sje tekin til starfa, og því eigi heldur að taka verksmiðju á leigu, ef ekki sje hægt að reisa nýja verksmiðju á þessu sumri og um leið að tryggja ísl. skipum að geta selt í þær verksmiðjur, sem nú eru til. Annars vil jeg taka undir það með hv.frsm. meiri hl., að andmæli þau, sem komið hafa gegn þessu frv., eru ekki veigamikil, þegar þau eru krufin til mergjar. Það hefir komið símskeyti norðan af Siglufirði, undirskrifað af 26 mönnum, sem leggjast á móti þessu frv. og sem hv.frsm. minni hl. hefir vitnað í. Nú hefir verið talað um, að á Siglufirði sjeu fáir menn, sem fáist við síldarsöltun. Jeg hefi fengið skilgreining á þessum nöfnum, sem undir skeytinu standa, og allmörg þeirra eru nöfn verkamanna, sem vinna hjá erlendum atvinnurekendum. Allmargir þeirra fást alls ekki við síldarútgerð eða verslun fyrir eiginn reikning. Einn maður skrifar undir fyrir 3 eða 4 útlendinga sem umboðsmaður þeirra. Þar eru menn, sem eiga hluti í litlum mótorbát. En mikill meiri hluti eru útlendingar eða umboðsmenn þeirra, sem undir þetta hafa ritað. Það lítur út sem íhaldssálirnar á Siglufirði hafi tjaldað öllu, sem til náðist og nógu þægir voru að undirskrifa mótmælin. Skeytið pantað af siglfirskum íhaldsmanni stöddum hjer í Reykjavík. Satt að segja legg jeg ekki mikið upp úr svona mótmælum. Fyrir nokkru síðan var haldinn fundur hjer í bæ af „síldarspekúlöntum“ víðsvegar að til þess að mótmæla frv. Þar greindi menn mjög á um þetta mál, en fyrir sjerstaka lipurð fundarstjóra var þó hægt að samlaga sig um till., sem síðar var send Alþingi. Þó hefir orðið uppvíst síðan, að stungið var undir stól 18 atkv. að norðan, sem voru á móti þeim meiri hl., sem rjeði á fundinum. Af þingmálafundargerð frá Akureyri, sem liggur frammi í lestrarsal Alþingis, má sjá, að samþykt hefir verið í vetur fyrir fullu húsi, þar sem saman voru komnir sjómenn, verkamenn og útgerðarmenn, mjög einróma áskorun um það að koma á betra skipulagi um síldarsöluna, og þetta var samþykt án nokkurra mótmæla. Þeir menn, sem að þessari fundarsamþykt stóðu, vita, hvar skórinn kreppir, og því má fult tillit taka til þeirra, engu síður en þeirra, sem kalla sig útgerðarmenn. Enda virðist mjög erfitt að mæla á móti kröfum þeirra. Þess vegna get jeg verið fáorður um þær mótbárur, sem komið hafa fram; þær eru að mínu viti lítils virði. Annars skal jeg ekkert fara út í það, hvernig frv. er úr garði gert, eins og það nú liggur fyrir. Þeir hv.þdm., sem óánægðir eru með ýms ákvæði þess, geta borið fram brtt. um það við 3. umr. Að lokum ætla jeg að segja fáein orð við hv.þm. Dal. Mjer fanst hann tala um þetta mál á nokkuð víðum grundvelli.  En það eru fleiri en við jafnaðarmenn, sem höfum augun opin fyrir því, að frjáls samkepni er ekkert annað en orð, orð og innantóm, sem því miður góðir og skýrir menn binda sig oft við af einhverri trygð og vanafestu. Læt jeg svo lokið máli mínu að þessu sinni.

Jóhann Jósefsson Mjer finst það langt frá að vera rjett, að það sje ekki allmikill munur á heimildarlögunum frá 1926 og frv. því, er hjer liggur fyrir. Jeg fylgdi á sínum tíma þeim lögum vegna þess, að þá lágu fyrir upplýsingar, sem sýndu fulla þörf á að tryggja þennan atvinnurekstur. En því miður hafa lög þessi ekki komið til framkvæmda enn og málið verið tekið upp að nýju með þessu frv., sem þannig er úr garði gert, að það er ekki í einu, heldur mörgu, sem á milli ber. Og stærsta atriðið, sem átt er við, er þá það, að með lögunum frá 1926 var það einkafjelag, sem standa átti fyrir einkasölunni og bera ábyrgð á henni án þess ríkissjóði væri við það blandað. En eftir þessu frv. verður ríkissjóður að taka á sig fjárhagslega áhættu, ef alt á ekki að lenda í kalda koli. Ef til vill kemur það hvergi eins átakanlega fram og sýnir, hvað þroski landsmanna nær skamt til þess að ráða fram úr erfiðleikum þeim, sem fyrir koma á verslunar- og framleiðslusviði þjóðarinnar, eins og í því, er snertir síldarveiði og síldarsölu. Það hefir verið sagt, að þessi vandræði stafi af því, að við erum of bundnir við eina þjóð, eða markað hennar, um sölu á þessari vöru, síldinni. Fyr og síðar hefir verið mikið talað um þessa svokölluðu leppa, sem rækju erindi erlendra manna. En satt að segja veit jeg ekki, hvernig þeirri skilgreining er varið, og er því ekki fyllilega ljóst, hvenær mætti hætta að kalla þá leppa eða skoða þá sjálfa sem atvinnurekendur. Þessir fulltrúar eða milliliðir hafa orðið til þess að koma afla landsmanna á markað. Það getur vel verið, að umboðsmenska þeirra mætti betur fara og að hafa þyrfti meira eftirlit með þeim. En mjer finst fullmikið að því gert að tala um þessa milliliði með óvirðingu, og mætti því að ósekju sleppa þessu nafni, sem oft er varpað fram svo að segja út í bláinn. Annars var það einkum eitt atriði þessa máls, sem jeg vildi gera að umtalsefni. Á undanförnum árum hefir það verið venja, vegna fiskileysis og þröngrar atvinnu hjer á Suðurlandi, að mannaðir hafa verið stórir mótorbátar og sendir á síldveiðar norður á Siglufjörð. Vanalega hefir verið samið við saltendur á staðnum nyrðra að kaupa veiðina fyrir ákveðið verð. Síðastliðið sumar voru mikil brögð að þessu, og þó að verðið á síldinni yrði lágt, munu fiskimennirnir sjálfir í mjög mörgum, ef til vill er óhætt að segja allflestum tilfellum hafa haft viðunandi atvinnu af leiðangrum þessum. Að vísu er mjer kunnugt um, að sumir báteigendur munu hafa tapað, en það voru líka ekki allfá hundruð fiskimanna, sem á þennan hátt höfðu sæmilega sumaratvinnu. En með þessu frv. um einkasölu á síld og öðru, sem hjer er á ferðinni um verkakaupsveð í síldarafla, sýnist loku fyrir það skotið, að þessir smærri framleiðendur geti notið sín og stundað þennan atvinnuveg áfram. Ef frv. um einkasölu á síld og verkakaupsveð verða samþ., er um leið kipt tveim stoðum undan því, að mótorbátaeigendur geti gert báta sína út á síld, eins og verið hefir. Síðastliðið sumar var afli mjög mikill, eins og kunnugt er, og þegar í ágústbyrjun voru menn orðnir hræddir um það, að framleiðsla á saltaðri síld yrði alt of mikil og myndi verðfall hljótast af. Þegar aðeins var liðin ein vika af ágústmánuði, voru síldarsaltendur yfirleitt svo hræddir, að þeir sneru sjer til stjórnarinnar og óskuðu þess, að hún bannaði, að meira yrði saltað af síld. Á þeim tíma höfðu reknetabátar ekki fengið nema 1/3 af þeim afla, er þeir fengu, og ef þá hefði verið horfið að því ráði, eins og margir lögðu til, að stöðva síldarsöltun. hefði afli reknetabátanna orðið helmingi minni en hann varð. Afleiðingin af slíkri stöðvun er auðsæ; hún hefði orðið stórkostlegt tap fyrir bátaeigendurna og hlutur sjómanna hefði enginn orðið, nema með því að selja bátana fyrir sjóveði. Það, sem skeði í fyrra, getur endurtekið sig aftur, og jeg get ekki sjeð, hvernig það er hugsanlegt, að síldarútgerðin eigi sjer nokkra framtíð með þessu sniði, ef ekki eru gerðar þær breytingar, sem bæta það upp, er á burtu er numið með lögum þessum. Jeg hygg, að það muni vandfundinn sá síldarsaltandi, sem vildi skuldbinda sig til þess að kaupa allan afla reknetabátanna yfir veiðitímabilið, ef bæði þessi frv. verða að lögum, og það mundi leiða til þess, að við, sem bátana eigum og viljum stunda veiðina, yrðum að salta sjálfir. En hversu margir fiskimenn geta lagt í þann kostnað að salta sjálfir án tilstyrks annarsstaðar frá? Mjer er vel kunnugt, að mörgum hefir veitst fullörðugt að greiða allan þann undirbúningskostnað er slík veiðiför hefir í för með sjer. - Það er nógu erfitt að útbúa bátana, vátryggja þá og mennina o. s. frv., sem alt verður að greiðast fyrirfram, þótt ekki bætist við sá kostnaður, að sjá fyrir salti og tunnum. Hygg jeg, að þetta atriði hafi slegið svo miklum óhug á síldarútvegsmenn, eins og sjest best á áskorun frá fundi þeim, er haldinn var hjer í Reykjavík, þar sem mættu umboðsmenn fyrir ¾ hluta þeirra útvegsmanna, er vanalega hafa gert út. Hv. frsm. meiri hl. drap á þetta atriði og viðurkendi, að komið hefðu fram mótmæli, en kvaðst ekki geta lagt mikið upp úr þeim. Hitt vissi hann, að mál þetta hefði mikið fylgi. Þó fæstir ljetu á því bera nema í einrúmi. Finst mjer harla undarlegt, að fylgjendur þessa máls skuli tjá hv.frsm. fylgi sitt við málið í einrúmi. en láti það hvergi koma oninberlega fram. Mjer finst það því óskilianlegra, þar sem andstæðingarnir koma opinberlega fram með sín mótmæli og draga enga dul á. Þeir, sem best skynbragð bera á þetta mál, álíta, að tvö atriði þurfi sjerstaklega til þess að bæta vandræði síldaratvinnurekstrarins, en það eru síldarbræðslustöðvarnar og skipulag á sölu saltsíldar. Hinn fjölmenni fundur útgerðarmanna mótmælti einkasölu á síld, fyr en Íslendingar ættu aðgang að fullkomnum síldarverksmiðjum um leið, og lagði áherslu á það, að að þessu ráði yrði ekki snúið fyr en verksmiðjurnar væru komnar upp. Þegar þess er gætt, að mikil líkindi eru til þess, að frv. það, sem fyrir þinginu liggur um stofnun síldarbræðslustöðva, verði samþ. og að bræðslustöð verði komið upp á næsta ári, og þegar hinsvegar mikill hluti þeirra manna, er mál þetta varðar, hefir óskað þess, að einkasalan kæmist ekki á, fyr en verksmiðjan eða verksmiðjurnar eru til, finst mjer ekki nema sanngjarnt, að þessar óskir verði teknar til greina, nema því aðeins, að meiri hluti þings sje þess fullviss, að engin vandræði hljótist af einkasölunni á þessu ári. Það, sem hefir komið okkur hv. 2. þm. G.-K. til þess að lýsa okkur andvíga einkasölunni nú er það, að okkur þykir nokkuð viðurhlutamikið að samþ. hana gegn mótmælum frá meiri hluta síldarframleiðenda, þegar tillit er tekið til þess að skilyrði einkasölu eru alt önnur, þegar verksmiðjur eru komnar upp. Það er öllum vitanlegt, sem til síldarútvegs þekkja, að aðstaðan er alt önnur hjá þeim, sem veiða í reknet og snyrpinót. Reknetaveiði stunda þeir vanalega, sem hafa minna fje til umráða og veikari fjárhagslega aðstöðu; kostnaðurinn við reknetaveiði er líka miklu minni, og því hverfa margir að því ráði, sem ekki hafa efni á því að reka síldarútgerð í stærri stíl. Það er því vitanlegt, að þeir, sem reknetaveiðar stunda, geta ekki selt síldarafurðirnar í verksmiðjurnar með því verði, er verið hefir. Nú er gert ráð fyrir því í frv., að framkvæmdanefnd geti bannað að veiða í salt, hvort heldur er í reknet eða snyrpinót. Það sjá allir, að ekkert vit er í því að láta bann þetta jafnt yfir alla ganga, því að þegar bannað er að veiða síld til söltunar, leiðir af því mikið tjón fyrir reknetabátana, en þeir, sem veiða í snyrpinætur, geta veitt síld og selt í verksmiðjurnar, því að þeir fá meiri uppgrip af afla í einu. Þetta er enn einn agnúinn á þessu frv., sem meiri hl. sýnir enga viðleitni til að laga, en vill aðhyllast frv. með litlum breytingum. Nefndinni hefir borist mótmælaskeyti að norðan, sem að vísu hafði bann formgalla, að aðeins var tiltekin tala þeirra nafna, er undir voru rituð. Gengu mótmælin í svipaða átt og þau mótmæli er fram komu á fundi útgerðarmanna, sem haldinn var hjer í bæ. Síðan þetta gerðist hafa þessir menn endurtekið mótmæli sín og sent skeyti til ýmsra þm., og þar á meðal, að því er mjer er sagt, til hv.þm. Eyf. Nú hefir hv. 2. þm. Eyf. talað hjer, en það þótti mjer undarlegt að hann gat þess ekki að sjer hefði borist slíkt skeyti því að í skeyti til mín frá 19. mars er komist svo að orði (með leyfi hæstv. forseta): „Undirritaðir útgerðarmenn, síldarkaupmenn og bryggjueigendur á Siglufirði mótmælum eindregið einkasölu á síld að svo stöddu samkvæmt símskeyti, er vjer sendum alþingismönnum Eyjafjarðarsýslu, sjávarútvegsnefnd Nd. og miðstjórn Íhaldsflokksins þann 25. febrúar“. Undir skeytið eru rituð nöfn 20 manna, og skilst mjer, að það muni vera þeir menn, er áður höfðu sent sjútvn. það skeyti, sem jeg gat um. Mjer þykir líklegt, að hv. 2. þm. Eyf. hafi láðst að geta skeytisins, nú er hann talaði fyrir skemstu, en muni kannast við, að hann hafi fengið það, nú er jeg minni hann á það. Nú er það viðurkent, að meiri hl. útvegsmanna hefir mótmælt því eindregið, að einkasala á síld komist á á þessu ári. Þegar þess er gætt, að líklegt þykir, að verksmiðjan, sem öllum flokkum kemur saman um, að sje aðalatriðið í þessu sambandi, komist upp á næstu árum, þá fæ jeg ekki skilið það ofurkapp, sem lagt er á það, að síldareinkasalan komist á áður en verksmiðjan er komin upp. Hv. þm. Borgf. hefir nú bent á ýmsa galla þessa frv., og er jeg honum alveg samdóma um þá flesta. En jeg held, að hv.þm. hafi gleymt stærsta gallanum, þeim, að ætlast er til þess að leggja þetta mikla vald í hendur framkvæmdarstjóranna um margra ára bil. Nú er það svo, og þar skilur mjög á milli laganna um síldarsamlag og þessa frv. um einkasölu, að þinginu er ætlað að velja útflutningsnefndina, en hún aftur framkvæmdarstjórnina en eftir lögunum um síldarsamlag átti ráðherra að skipa hana, og hvíldi því ábyrgðin á herðum hans. Með þessu móti hvílir engin ábyrgð á stjórninni um val framkvæmdarstjórnarinnar, en með síldarsamlagslögunum hvílir ábyrgðin á viðkomandi ráðherra, og er því meiri trygging fengin fyrir því, að hæfir menn veljist til starfans. Með frv. er helst stefnt að því að gera þetta alt flokkspólitískt. - Hv. þm. Mýr. spyr, hvort bankaráð Landsbankans sje pólitískt. Jeg get því nærri, að það muni ofarlega í huga hv.þm. og jeg get svarað honum því, að það er fult útlit til þess, að það sje að verða eins pólitískt og jafnvel hann frekast getur óskað sjer. - Nú er ekki víst, að hæfir menn fái framkvæmdarstjórnina, og því hyggilegra að binda þá ekki strax til of langs tíma í einu. Reynist þeir vel, er hægast að framlengja setu þeirra. Jeg held, að hv.þm. Borgf. (PO) hafi ekki minst á þennan galla, en eins og gefur að skilja, er það í alla staði hyggilegast, að framkvæmdarstjórnin sje ekki bundin til langs tíma, og þar sem ekki er hægt að benda á neina þá menn, er hafi margra ára reynslu að baki í þessu efni, þá tel jeg miklu hyggilegra, að stjórnartímabil hinnar fyrirhuguðu framkvæmdarstjórnar væri ákveðið öllu styttra. Það er í raun og veru ekki undarlegt, þótt menn líti misjafnlega á það, hvernig ráða eigi fram úr vandræðum síldarsölunnar, þegar skoðanir atvinnurekendanna, sem mesta hafa reynsluna og þekkinguna í þessu máli, eru skiftar í þessu efni að mun. Þó er það svo, að meiri hl. útgerðarmanna æskir þess, að komið verði upp fullkomnum síldarverksmiðjum, áður en verslunin er alveg lögð í hömlur. Það er ekki nema rjett að kannast við það, að að þessum atvinnuvegi steðji miklir örðugleikar, einkum um sölu afurðanna. En það hefir sama sem ekkert verið gert til þess að útvega nýjan markað fyrir síldina. Það hefir að vísu verið sendur maður eina ferð til Mið-Evrópu til þess að athuga markaðshorfur, en sannleikurinn er sá, að þing og stjórn hafa ekkert látið til sín taka í þessu máli, sem nokkurt framtak hefir verið í. Hið sama er að segja um síldarútvegsmenn; samtök þeirra eru alt of lítil, og er því ekki að undra, þótt ýmsir álíti, að eina ráðið til þess að bjarga þessu við sje að skipulagsbinda þessa atvinnugrein. En það er valdast, hvernig það er gert; vandinn er að gera þetta á rjettan hátt, en með frv. er fjarri því, að viturlega sje af stað farið. En eins og hv.þm. Dal. benti á, þá er aldrei hægt að skipulagsbinda sölu síldar okkur til gagns, meðan mikill floti erlendra skipa stundar hjer síldveiðar við landið og veiðir mikinn hluta þeirra síldar, sem seld er á heimsmarkaðinum. Einkasalan getur ekki ráðið bót á þessu, og þeir, sem aðhyllast hana beint, hafa líklega látið hrífast af fortölum þeirra manna, sem hafa þá oftrú, að á öllum erfiðleikum megi vinna bug með einkasölu. Jeg er ekki viss um, að þetta sje eina bjargráðið, og því finst mjer ástæða til þess að slá máli þessu á frest, eins og meiri hl. útvegsmanna hefir óskað, þar til við höfum umráð yfir síldarbræðslustöð, sem tekið getur á móti síld til bræðslu frá landsmönnum við sæmilegu verði og þannig greitt fyrir síldarsaltendum. Jeg hefi heyrt þess getið, án þess að jeg viti þar sönnur á, að stjórnarráðinu hafi borist mótmæli frá Svíum gegn einkasölu á síld. Vil jeg beina þeirri spurningu til hæstv.atvmrh., hvort þessi mótmæli hafi borist frá opinberum stöðum í Svíþjóð og hvort þau sjeu þess eðlis, að hætt sje við, að síldarmarkaðurinn í Svíþjóð yrði oss andstæður eða verri með þessu fyrirkomulagi, sem nú er fyrirhugað. Mjer er það fullljóst, að það er ekki heppilegt fyrir íslensku þjóðina að innleiða það fyrirkomulag á sölu afurðanna, sem mætir mikilli mótspyrnu þeirra, er við eigum að skifta við um sölu í útlöndum. Jeg mun að þessu sinni ekki fara öllu lengra út í þetta mál, en við 3. umr. mun jeg, ef tími vinst til, benda á fleiri galla, sem eru á þessu frv. Áður en jeg sest niður, vil jeg lítillega minnast á það bjargráð, sem hv. meiri hl. hefir sett inn í brtt. sínar, þar sem hann vill leyfa framkvæmdarstjórum einkasölunnar að „liðsinna“ útgerðarmönnum um útvegun á tunnum og salti, ef það sje hægt án áhættu fyrir einkasöluna. Þessi till. er sjálfsagt gerð í bestu meiningu, til þess að gera smærri atvinnurekendum mögulegt að hafa hagnaðinn af því að salta sjálfir. En þrátt fyrir góðan vilja hv. meiri hl. er engin hjálp í þessari till. Þeir, sem á annað borð eru svo efnum búnir, að þeir geti keypt sjer tunnur og salt, þurfa ekki aðstoð til að annast pantanir sínar. En þeir, sem fjevana eru, geta enga stoð haft í þessum till.hv. meiri hl., af því að einkasalan má engan fjárhagsstuðning veita þeim, þann er áhætta fylgir. Ekki er hægt að ætlast til þess, að framkvæmdarstjórarnir fari að leggja sitt eigið fje í hættu til að hjálpa þessum mönnum. Hv. þm. Dal. og hv.þm. Borgf. deila um það, hvort fjárhagsleg áhætta fylgi rekstri einkasölunnar. Þar hlýt jeg að hallast að skoðun hv.þm. Dal. Mín skoðun er sú, að ómögulegt sje að reka einkasöluna án þess að það hafi fjárhagslega áhættu í för með sjer, og síst ef till.hv. meiri hl., þær er jeg gat um áðan, eiga að verða til nokkurs gagns. Þar að auki leiðir þetta af því ákvæði frv. sjálfs, að framkvæmdarstjórunum skuli heimilt að taka lán og greiða með því nokkurn hluta síldarverðsins fyrirfram. Fari t. d. síldin stöðugt hækkandi, en búið er að borga út nokkurn hluta hennar, þá er a. m. k. um áhættu að ræða, og ef til vill beint tap. Vilji hv.þm. Borgf. ná því marki, að koma í veg fyrir alla áhættu, verður hann ekki einungis að ganga í móti bjargráðum hv. meiri hl., heldur og áðurnefndu ákvæði frv. sjálfs.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. þm. Vestm. beindi til mín fyrirspurn um tvö atriði. Fyrst um það, hvort ríkisstjórninni hafi borist mótmæli gegn síldareinkasölunni frá opinberum stöðum í Svíþjóð, og í öðru lagi, hvort ástæða væri til að óttast, að samþykt frv. mundi spilla fyrir sölu ísl. síldar þar í landi. Jeg get svarað því, að þessi mótmæli hafa að vísu borist stjórninni, en eftir þeim upplýsingum, sem aflað hefir verið um þau, virðist eigi ástæða til að ætla, að þau hafi mikinn styrk að baki sjer, eða síldarsölunni í Svíþjóð sje hætta búin, þó að frv. verði að lögum.

Sigurður Eggerz Mig langar til að slá því föstu, að þeim aðalatriðum, sem jeg hefi haldið fram í málinu, hefir ekki verið hnekt. Jeg býst við, að einkasalan hafi þau áhrif, að þeim fjölgi, sem veiða fyrir utan línuna, þegar þeim verður ljóst, að hjer á að takmarka veiðina innan línunnar. Einkasalan sýnist því einmitt að þessu leyti vera í þágu útlendinga. Jeg vil geta þess, að svo framarlega, sem salan til Rússlands, 100 þús. tunnur frá Noregi og 25 þús. tunnur frá Íslandi, hefði farið fram fyr á árinu, þá hefði það lagað markaðinn. Þetta sýnir, að aðallausnin á þessu máli er að fá sem stærsta markaði fyrir síldina. Jeg vil, út af athugasemd hv. 4. þm. Reykv. við tölur mínar, geta þess, að Norðmenn hafa veitt um 185 þús. tunnur fyrir utan línuna, en jeg sagði 190 þús. tunnur. Mismunurinn er svo lítill, að enginn ágreiningur getur orðið á milli okkar út af þessu. Aftur á móti að því er veiðina fyrir innan línuna snertir, þá var hún um 160 þús. tunnur, en þá er ekki talin Austfjarðasíld, um 20 þús. tunnur, og kryddsíldin. Jeg þykist því hafa sýnt, að samræmi er á milli þeirra talna, sem jeg tilfærði, og talna hv. 4. þm. Reykv. Háttv. þm. Borgf. tók það fram, að þetta frumvarp gæti ekki orðið til að binda ríkissjóði fjárhagslegan bagga. Jeg fullyrti það ekki, en hins- egar sagði jeg, að ef einkasalan ætti ekki að verða þrándur í götu fyrir smærri atvinnurekendunum, yrði ríkissjóður að sjá einokuninni fyrir fje til rekstrarláns. En þá erum vjer mitt inni í áhættunni. Þetta gægðist fram hjá hv. 1. þm. S.-M, og sýnir, að sá glöggi maður hefir sjeð, að útgerðin þarf fje til umráða. Hvernig ætli fari fyrir hinum 100 reknetaveiðurum, ef þeim er ekki veitt fje til starfrækslu sinnar? Afleiðingin er sú, að síldarverslunin innanlands kemst á fáar hendur og þeir, sem fje hafa innanlands, ráða verðinu á síldinni; smærri framleiðendurnir verða háðir innlendum einokunarhring, sem myndaður yrði. Ef smærri framleiðendurnir fá ekkert fje, eru þeir settir út úr spilinu, og því er jeg hissa á því, að 4. þm. Reykv. skuli vera svo glaður yfir einkasölunni. Hann sagði við mig áður en fundur byrjaði - jeg veit, að hann tekur mjer það ekki illa upp -, að hjer væru eintómar einkasölur, og jeg hefi sjaldan sjeð eins hreina pólitíska gleði skína út úr þingmannsandliti. Jeg er samt hræddur um, að hann sjái, þegar hann fer að skoða þetta betur ofan í kjölinn, að það eru smærri framleiðendurnir, sem verða illa úti, ef þeir fá ekki fje. Og jeg býst við því, að þá verði farið að smeygja hendinni til ríkissjóðs. Og jeg býst við því, að krafan komi hörðust frá þeim hv.þm., sem sitja mjer til vinstri handar, krafan um það að láta smærri framleiðendurna fá fje úr ríkissjóði. Jeg sje, að hv.þm. Ísaf. brosir með miklum skilningi. - Þá sýnist mjer ástæða til að athuga, hvaða áhrif það mundi hafa á sölumöguleikana á síldinni, að einkasalan kæmist á. Ætli kaupendurnir erlendu mundu ekki reyna að halda verðinu niðri þangað til einokunin væri búin að selja? Og fái einokunin ekkert rekstrarfje, þá verður hún að selja. Í þessu sambandi má minnast á söluna á kjötinu seinast. Verðið fór mjög langt niður meðan á sölunni stóð, en hækkaði strax á eftir. Hjer mun þó ekki því um að kenna, að ekki hafi verið færir menn, sem sáu um söluna. En þetta sýnir, hvað erfiðleikarnir geta stundum orðið miklir. Nú stendur svo í 6. gr. frv. (með leyfi hæstv. forseta): „Nú er nauðsynlegt, vegna einkasölunnar eða verkunar á síld til útflutnings, að tryggja einkasölunni afnot af bryggjum eða landi, er einstakir menn eiga eða ráða yfir, og getur ríkisstjórnin látið taka það til afnota, eftir tillögum einkasölunnar, fyrir leigu, er dómkvaddir menn meta. Jeg veit ekki, hvað þetta á að þýða. Hvort einkasalan undir vissum kringumstæðum á að taka að sjer söltun síldarinnar. Eða til hvers á að nota bryggju? Þetta er athugasemd, sem jeg vildi einungis skjóta fram. Það er ekki ástæða til fyrir mig að fara fleiri orðum um málið. En eitt verð jeg þó að segja. Hvernig sem niðurstaðan verður hjer í þessari hv. deild, þá er það eitt, sem gleður mig, og það er það, að ekki hefir nokkrum hv.þm. tekist að sýna fram á nauðsyn þess að draga þessa vörutegund frá grundvelli frjálsrar verslunar. En aftur á móti hefir andstæðingum einkasölunnar tekist að sýna fram á, með ómótmælanlegum rökum, að ómögulegt verður fyrir einkasöluna að ráða við markaðinn, þegar svo mikið veiðist utan línunnar, að það eitt nægir markaðinum. Þessu hefir engum tekist að mótmæla. Jeg hefi átt tal um þetta við einn mjög ákveðinn meðmælanda einkasölunnar, og var hann mjer sammála um þetta. Hv. 2. þm. G.-K. segir einnig, að þetta sje rjett. Og jeg met mikils, hvað fagmaður eins og hann segir um þetta efni. En hvað er þá orðið úr öllu einokunarhjalinu, ef ekki tekst að ráða bót á því, sem var höfuðmark einkasölunnar? Þá er að óþörfu verið að draga ríkissjóðinn inn í áhættuna. Þá er að óþörfu verið að koma því fyrirkomulagi á verslunina, sem eykur þeim smærri atvinnurekendum, þeim efnaminni örðugleika, því einkasalan er rothögg á hina smærri framleiðendur. Hún er einungis fyrir þá efnamestu. Auk þess, sem sýnt hefir verið fram á, að ekkert er unnið á með einkasölunni, er hún miður heppileg til þess að vekja eftirtekt á landinu út á við. Hún verður síst til þess að vekja samhug annara þjóða, sem versla við landið. Því þess verður að gæta, að þótt einkasöluhugmyndin sje rík hjer á landi, þá er öðru máli að gegna erlendis. Einkasalan er barnasjúkdómur, sem við erum ekki ennþá komnir yfir, barnasjúkdómur, sem við þjáumst af mismunandi á ýmsum tímum. Ef einkasalan verður nú samþykt á síld, þá má búast við því, að brátt komi einkasalan á fiskinum á eftir. Ýmsir eru nú óánægðir með fisksöluna og ýmsir segja, og það með rjettu, að á ýmsum tíma komi of mikið af fiski á markaðinn. En það fullyrði jeg, að óhugur mundi grípa menn alment, ef við slíku mætti búast. Áhættan alt of mikil, að trúa einokuninni fyrir höfuðframleiðslu landsins. Því miður er ekki hægt að neita því, að þessi síldareinokunarhugmynd stafar frá framleiðendum sjálfum, frá 1926. Einokunin nú er bein framlenging af síldarsamlaginu 1926. Eitt er jeg viss um. Hvernig sem háttv. þingbændur líta á þetta mál, þá er jeg svo kunnugur hinni íslensku bændastjett, að jeg veit, að henni líst ekki á, ef nú á að fara að draga ríkissjóðinn inn í síldarhringinn. Það vekur andúð um land alt, að nú á að fara að verja á 4. hundrað þúsund kr. til smáútgerðar á Ísafirði, 1 milj. kr. til síldarverksmiðju á Siglufirði o. s. frv. Það er ekki verið að ræða hjer um síldarverksmiðjuna, en jeg nefni þetta aðeins til að bregða upp heildarmynd af þessari óhæfu. Jeg heyrði, að hv.þm. Ísaf. barði í borðið. Það er eðlilegt, að mörg högg komi í borðið, þegar einokunardraugurinn er á ferðinni.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg þarf ekki að svara þeim mönnum, sem talað hafa alment um galla einkasölu, og ekki heldur þeim mönnum, sem talað hafa um lýtin á þessu frv., því jeg hefi lagt til, að það verði felt. En nái till. minni hl. fram að ganga, geri jeg ráð fyrir, að tilefni gefist til að ræða alment um einkasölu, áður en framkvæmdar verða takmarkanir á frjálsri síldarverslun. Fyrst ætla jeg að segja örfá orð til hv.þm. Dal. Hann benti á - jeg tala hjer aðeins um ræðu hans að því leyti, sem hún snertir lögin frá 1926, en þeim er minni hl. fylgjandi -, að ef einkasala yrði tekin upp, þá mundu framleiðendur verða fjevana. Jeg get aðhylst þetta að nokkru leyti, en vil þó spyrja, hvaða fjármagn það sje, sem dregst burtu frá atvinnuveginum við það, að einkasölu er komið á stofn. Það veltufje, sem dregst úr umferð, er það fje, sem útlendingar hafa lagt leppum sínum. Nú vilja allir ryðja leppunum úr vegi og takmarka framleiðsluna, svo voði hljótist ekki af of mikilli veiði. Þetta tvent fer saman, ef salan verður skipulagsbundin. Háttv. þm. notaði tækifærið til að tala um einkasölu alment, en að því leyti, sem hann setti það í samband við lögin frá 1926, mun honum tæpast hafa verið full alvara. Við, sem unnum frjálsri verslun, megum gjalda varhuga við að fylgja henni svo fast fram, að skaði hljótist af og gera aldrei undantekningu frá reglunni. Það er aðeins til að gefa þeim byr undir báða vængi, sem vilja hefta aðeins til þess að hefta. Um áhættu ríkissjóðs skal jeg ekki fjölyrða; samkvæmt lögunum 1926 og frv. er ekki um neina fjárhættu að ræða fyrir ríkissjóð. Hann ber ekki ábyrgð á tapi einkasölunnar, ef mistök verða. Það verður að deilast á þá, sem hlut eiga að máli. Hitt skal jeg játa, að hvorki lögin frá 1926 nje frv. er einhlítt til að tryggja höfuðtilganginn, að gera atvinnuveginn áhættulausan með því að takmarka framleiðsluna. Því það stendur ekki í okkar valdi að hindra veiðiskap útlendinga fyrir utan línuna. En samkvæmt lögunum frá 1926 eru meiri líkur til, að atvinnuvegurinn verði nokkurnveginn sæmilega tryggur. Þó jeg hafi gerst til þess að skýra skoðun mína á þessu í sambandi við ræðu hv.þm. Dal., þá skal jeg þó ekki fara alment út í hana, þótt sumt af því, sem hann sagði, gæti gefið tilefni til andsvara. Báðir leggjum við áherslu á, að frjáls verslun sje betri en einkasala, en það, sem skilur okkur, er, að jeg lít svo á, að hjer hagi svo til, að nauðsyn sje á einhverjum afskiftum ríkisvaldsins. Hv. þm. Borgf. þarf jeg ekki að svara nema örfáum orðum. Hann benti á, að samkvæmt frv. fjelli síldarmatið niður. Jeg skal játa það, að ef frv. verður lögfest, þá er nauðsynleg breyting á þessu. En minni hl. hefir ekki flutt brtt. við frv., því hann leggur til, að það verði felt. En ef sýnt er eftir þessa umr., að frv. nái fram að ganga, þá munum við og ýmsir aðrir flytja brtt. til að lagfæra það, því þess er mikil þörf. Jeg hefi bent á það áður, að samkvæmt lögunum frá 1926 er betur sjeð fyrir markaðsleitum en samkvæmt frv. Er það höfuðatriði, að vel sje unnið að öflun nýrra markaða. Þá skal jeg víkja að ræðu háttv.frsm. meiri hl. Hann benti á, að sjútvn. væri sammála í því að telja núverandi fyrirkomulagi síldarverslunarinnar vera ábótavant. Þar af vildi hann draga þá ályktun, að ekki væri til bót á þeim meinum, önnur en einkasala. Þetta eru engin rök. Minni hl. játar, að nauður reki til að skipulagsbinda atvinnureksturinn. Sú leið, sem hann leggur til, að farin verði, er betri en till. meiri hl. Við viljum, að atvinnurekendur fari sjálfir með mál sín, svo sem auðið er. Eins og jeg gat um áðan, skilur það á milli, að meiri hl. leggur til, að stjórn fyrirtækisins sje skipuð á annan hátt en við óskum. Hann vill fela Alþingi að kjósa þrjá menn í útflutningsnefnd. Það er í alla staði mjög óeðlileg leið, óheppileg og órjettlát. Við aðhyllumst, að ráðherra skipi stjórnina um ákveðið árabil, þangað til þeir menn eru flæmdir burt, sem í raun og veru eru ekki sjálfstæðir atvinnurekendur, heldur aðeins verkfæri í höndum erlendra manna. En þegar þeir hafa heltst úr lestinni, þá eiga atvinnurekendur sjálfir að taka stjórnina í sínar hendur. Þótt við í þessu máli teljum rjett að rjúfa lögmál frjálsrar verslunar, þá viljum við ekki fara lengra en við erum til neyddir, en meiri hl. fer lengra, og það að óþörfu. Hv. frsm. meiri hl. gat um skýrslu þá, sem prentuð er aftan við nál. okkar og sýnir, að yfir 3/4 hlutar síldarinnar er veiddur á skip, sem skrásett eru utan Norðurlands. Taldi hann hana óáreiðanlega og nefndi það til dæmis, að skýrslan greindi aðeins 3 austfirsk herpinótaskip, sem veiðar hafi stundað, en þau hafi verið 4. Þetta er að vísu ekki stórvægileg villa, en þó einungis til frekari rökstuðnings þeirri ályktun minni, að þar sem svo mikill hluti skipanna sje eign manna, búsettra utan Norðurlands, þá sje ekkert rjettlæti í því að láta norðlenska útgerðarmenn eina ráða valinu á stjórnarnefndarmanni, en meina öðrum útgerðarmönnum afskifti af valinu. Hv. frsm. sagði, að þetta skifti ekki máli og að ef taka ætti afleiðingunum af þessu, væri sjálfsagt og rjett að hafa aðsetur einkasölunnar í Reykjavík eða einhversstaðar sunnanlands. Hjer er ruglað saman tvennu óskyldu. Það er eðlilegt, að miðstöð einkasölunnar sje norðanlands, af því þaðan er veiðin stunduð. En hitt fæ jeg ekki skilið, hvað er því til fyrirstöðu, að þeir, sem framleiðslutækin eiga, megi taka þátt í stjórnarkosningu, þótt þeir eigi heima utan Norðurlands. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að margir útgerðarmenn styddu þetta frv. og tækju það fram yfir lögin frá 1926. En þeir hefðu ekki bundist svo öflugum fjelagsskap sem andmælendur frv., en komið einn og einn til nefndarinnar og látið óskir sínar í ljós. Nú vil jeg leyfa mjer að spyrja: Hvaða nefndarmönnum hafa þessir menn skýrt frá skoðun sinni? Hve margir eru þessir menn? Hvers vegna koma þeir ekki opinberlega fram? Jeg skal ekki vera að fara með neinar dylgjur, en sú er mín skoðun, að flestir útgerðarmenn voni það, að frv. þetta verði að velli lagt og lögin frá 1926 komi til framkvæmda, aðrir en þeir, sem hafa útlit fyrir að fá einhver bein, ef einkasalan verður tekin upp.

Einhver ráð

. Já, einhver ráð, segir hv. sessunautur minn. Það getur vel verið, að rjettara sje að orða það svo, að þeir sækist eftir ráðum, en ekki beinum. Hv. þm. vildi leiða líkur að því, að ekki væri að marka mótmæli þau, sem komið hefðu fram gegn frv. Til rökstuðnings gat hann um það, að á fundi útgerðarmanna hjer syðra hefði atkvæðafjöldi hvers einstaklings verið miðaður við það, hvað hann hafði umboð fyrir mörg skip. Mjer þætti gaman að fá að heyra, hvaða hætti ætti að fylgja um atkvæðamagn, svo að rjettlátt væri. Jeg sje ekki, að það sje órjettlátt, að atkvæði manna sjeu nokkuð í hlutfalli við það, hverra hagsmuna hver um sig hefir að gæta. Um brtt.hv. meiri hl., sem hnígur að því að bæta úr fjárþörf framleiðenda, hafði minni hl. farið þeim orðum, að álykta mátti, eins og hv.þm. gerði, að minni hl. væri að skopast að tillögunni. Hv. þm. skildi þetta alveg rjett. Minni hl. telur tillöguna mjög skoplega. Hún fer í þá átt, að framkvæmdarstjórninni sje meðal annars heimilt að liðsinna viðskiftamönnum einkasölunnar um útvegun á tunnum og salti til verkunar síldinni, ef þessu fylgir engin áhætta fyrir einkasöluna. Við minnihlutamenn bentum á, að þeir, sem eru ekki einfærir um að afla vörunnar, geta venjulega ekki sett nægilega tryggingu fyrir andvirði hennar, og er því ástæða til að ætla um þá, að þessu fylgi nokkur áhætta. Heimildin nær því aðeins til þeirra, sem ekki þurfa hennar með. Hv. þm. sagði, að þetta væru að vísu rök, en ekki tæmandi rök. Hann átti við það, að stjórn einkasölunnar gæti orðið ráðvöndum en fjelitlum mönnum að liði. Einnig þetta er vanhugsað. Fyrst og fremst er það yfirleitt svo, að þær fáu verksmiðjur, sem hingað selja tunnur og salt, hafa áreiðanlega þekkingu á högum þeirra manna, sem af þeim kaupa, en ef þeim þætti þar eitthvað ábótavant, mundu þeir ekki leita til stjórnarinnar um upplýsingar, heldur til annara aðilja, sem hlutdrægnislaust fást við að gefa slíkar upplýsingar, svo að hvernig sem á þetta er litið, er tillagan markleysa ein. Jeg hafði mælst til þess við hv . frsm., að hann fylgdi nú minni hl. að málum og tæki upp sitt fyrra fósturbarn frá 1926 og hlutaðist til um, að þetta frv. yrði felt, en upp tekin lögin frá 1926. Hv. þm. svaraði, að hann hefði stutt að samþykt laganna 1926 af því, að þá hefði ekki verið um annað betra að ræða. En jeg man ekki betur en að á þinginu 1926 lægi einmitt fyrir annað frv. frá hálfbróður hv.þm., ef svo mætti að orði kveða, hv. 5. landsk. Það frv. gekk lengra en frv. okkar íhaldsmanna. Hv. þm. lagðist þó á sveif með okkur, svo að hann er í fullu samræmi við sjálfan sig, ef hann er enn á móti þessu frv., en heldur trygð við sitt gamla fósturbarn. Jeg heyrði hv.þm. færa fram þau rök gegn lögunum frá 1926, að eftir þeim rjeði það atkvæðamagni um stjórn samlagsins, hve mikla síld hlutaðeigandi hefði saltað undanfarin ár. Þetta er alveg rjettlátt, en jeg vil þó benda hv.þm. á, að þessu eru settar miklar hömlur. Eitt atkvæði átti að koma fyrir hverjar 200 tunnur af saltaðri síld, en atkvæðamagn einstaklingsins mátti ekki fara fram úr 25 atkvæðum. Sá, sem saltar meira en 5000 tunnur af síld, nýtur því ekki atkvæðamagns fram yfir 25 atkvæði. Ef hv.þm. hefir mismint eitthvað um þetta, vænti jeg þess, að að fengnum rjettum upplýsingum, verði hann enn til þess að leggjast á sveif með okkur. Þá þarf jeg að svara hv. 4. þm. Reykv. Hann sagði, að það væri harla undarlegt, að verið væri að amast við því, að verkalýðurinn fengi að útnefna mann í stjórn fyrirtækisins til jafns við þá, sem framleiðslutækin eiga. Rök hans voru þau, að verkalýðurinn ætti svo mikið undir því, að atvinnureksturinn færi vel úr hendi. Það er alveg rjett. Verkalýðurinn á mikið undir því, eins og mjög margir aðrir. En jeg vil beina athygli hv.þdm. að þessum rökum. Þetta er grundvallarstefna jafnaðarmanna. Ef hún er rjett, þá er það líka rjett, að verkalýðurinn taki þátt í stjórn allra framleiðslutækja, og þá til dæmis í stjórn bændaverslunarinnar, Sambandi íslenskra samvinnufjelaga. Þar á verkalýðurinn mikilla hagsmuna að gæta. En það er þetta, sem nú liggur fyrir hv. deild að svara í fyrsta sinn. Ef hún stígur þetta. fyrsta spor, verður hún að stíga annað og þriðja sporið og ótal mörg fleiri. Hv. þm. sagði, að þessi stefna væri mjög að ryðja sjer til rúms annarsstaðar. Það kann að vera, að henni hafi aukist fylgi, en jeg veit ekki til, að hún hafi nokkursstaðar verið upp tekin. Um þessar mundir situr nefnd á rökstólum með Bretum, en mjer skilst, að aðaltilgangur hennar sje að koma í veg fyrir kaupdeilur með því að verkamenn hafi sjálfir náin kynni af afkomu atvinnuveganna. Jeg vænti, að við sjeum sammála um, að þó að þetta megi verða í iðnaði, þar sem afkoman er jöfn frá ári til árs, þá er alt öðru máli að gegna um síldveiðar, þar sem alt er á huldu og afkoman afarmisjöfn frá ári til árs. Hv. þm. sagði, að sjer þætti það gegna furðu, að við minnihlutamenn gætum aðhylst þá ráðstöfun, að Alþingi skipaði nefnd, sem færi með æðstu stjórn Landsbankans, en vildum hinsvegar ekki, að Alþingi skipaði stjórn þessa fyrirtækis. Jeg hefi aldrei sagt, að það væri ótækt, en jeg hefi bent á, að sú leið væri betri, að ráðherra skipi stjórnina til bráðabirgða, en seinna taki framleiðendur við. Jeg þykist ekki þurfa að ræða mikið um það, að jeg tel heppilegast, að sjálfir atvinnurekendur fari með stjórn sinna mála. En ef jeg á að velja um það tvent, hvort ráðherra eða Alþingi skipi stjórnina, kýs jeg, að ráðherra geri það, því að þá hefi jeg einhvern ábyrgan aðilja að halda mjer að, ef illa fer. Ef Alþingi skipar stjórnina, er ábyrgð hvers einstaklings mjög lítil, en það er einmitt ábyrgðin, sem er aðaltryggingin fyrir því, að framkvæmdarstjórnin sje valin með hæfilegri hliðsjón af hæfileikunum. Um þetta greinir okkur á. Hv. þm. vildi rökstyðja, að það væri ofureðlilegt, að Norðlendingar færu með stjórn þessara mála, en ekki Sunnlendingar. Þó að Sunnlendingar ættu mikið í húfi, væri hitt samt staðreynd, að þetta væri eini atvinnurekstur Norðlendinga, en aðeins nokkurskonar aukageta fyrir Sunnlendinga. Þetta er alveg rangt. Margir Sunnlendingar stunda enga aðra atvinnu frekar en Norðlendingar. Hv. þm. vildi rökstyðja það, að samkvæmt lögunum frá 1926 yrðu hinir svokölluðu leppar valdamestir í stjórn samlagsins, þar eð þeir hefðu mjög mikið magn síldar, og þess vegna mikið atkvæðamagn. Jeg hefi þegar sagt frá takmörkun atkvæðamagnsins. Auk þess hefi jeg skýrt frá því, að gerð var sjerstök ráðstöfun til þess að bægja burtu leppunum. En nú verð jeg víst að koma fram með skýringu, sem jeg er ekki viss um, að sje hv. dm. kunn. Eins og til hagar nú, er það venja, að erlendir síldarkaupmenn, það er að segja síldarinnflytjendur, fela íslenskum manni að salta ákveðinn tunnufjölda af síld, en áhættuna bera hinir erlendu menn. Nú er það vitanlegt, að langmesta áhætta þeirra, er salta síld, er sú, að þeir geti ekki selt hana. Erlendir kaupmenn geta haft þá aðdrætti, að þeir fái fullnægt kröfum síldarneytenda, og svo er það hlutskifti okkar Íslendinga að bíða með sölu okkar, þar til reynslan sýnir, hvort hinir erlendu kaupmenn hafa birgt sig nóg upp. Verði atvinnureksturinn skipulagsbundinn, hefir hinn erlendi maður í raun og veru tekið fullan þátt í þessari verstu áhættu. Jeg skal taka dæmi. Sænskur síldarkaupmaður þarf árlega 10 þús. tunnur af síld. Hann fær innlendan mann til að salta hana og úthlutar henni allri til viðskiftavina sinna, þó að framleiðslan hjer sje 50% umfram þarfirnar og mjög mikið af íslensku síldinni verði óseljanlegt. Þeir, sem verða fyrir barðinu á þessu, eru innlendir menn, sem reka þennan atvinnurekstur fyrir eiginn reikning. Ef atvinnureksturinn er skipulagsbundinn, getur Svíinn fengið 10 þús. tunnur, og jafnvel þær, sem umboðsmaður hans saltar. En umboðsmaðurinn fær ekki fult andvirði síldarinnar, heldur fær hann það í hlutfalli við aðra atvinnurekendur og tekur því þátt í aðaláhættunni og ber hallann af henni til jafns við Íslendinga. Aðalatriðið er því það, að með því að skipulagsbinda atvinnuveginn meinum við Svíanum að vísu ekki að reka hann með leppum, en neyðum þá til þess að taka þátt í hinni verstu áhættu. Af þessum ástæðum höfum við útgerðarmenn með miklum líkum ályktað sem svo, að Svíinn óski ekki lengur eftir leppum, og við höfum þótst vissir um öryggi þessa atvinnufyrirtækis og að við gætum tekið við stjórn samlagsins innan fárra ára. Mjer heyrðist hv.þm. segja, að ekki væri óhætt, að ríkið tæki að sjer einkasölu á síld, nema það hefði jafnframt bræðslustöð. Úr þessu vildi hann bæta með því að taka bræðslustöð á leigu. Þetta er einmitt sú skoðun, sem minni hl. hefir í áliti sínu viljað aðhyllast. Jeg vil biðja hv.þm. um að haga atkvæði sínu eftir þessari skoðun. Nú er ómögulegt að vita, hvort nokkur verksmiðja fæst. Ein hefir að vísu boðist, en ekkert er komið í ljós um skilmálana, hvort þeir verða yfirleitt svo, að hægt sje að ganga að þeim. Mjer finst, að hv.þm. ætti því að leggjast á sveif með minni hl. um þetta.

Hv. þm. fer ekki rjett með mín ummæli

. Hv. þm. segir, að ekki sje rjett hermt, þegar hann er búinn að sjá afleiðingarnar af því, sem hann sagði. Jeg hafði gaman af að heyra hv.þm. lýsa yfir því, að yfirleitt væri ekkert að marka yfirlýsingar og mótmæli eins og hjer hafa komið fram. Hann hefir þó ekki lagt lítið upp úr slíku, þegar það mátti verða honum sjálfum í hag, samanber vökulögin sælu. Að endingu vil jeg aðeins segja það, að þó að jeg ætti þátt í lögunum frá 1926, var mjer það ljóst, að þau áttu ekki vinsældum að fagna af öllum, sem áttu við þau að búa. En mjer hefir orðið annað ljóst í sambandi við einkasöluna, nefnilega það, að nú hefir samlagið fengið byr undir báða vængi. Það er varla nokkur framleiðandi, sem kveður upp neikvæðan dóm um samlagið, af því að þeir telja þetta frv. slíka ófreskju, að þeir vilja ekki við það una.

Magnús Jónsson Þegar jeg heyrði ræðu hv.þm. Dal., get jeg sagt að nokkru leyti, að mjer varð ekki um sel, því að hann var mjer svo sammála um þetta mál, að jeg gæti í raun og veru gert hans orð að mínum. Jeg spurði hann að því á eftir, hvort hann hefði ekki verið inni meðan jeg sagði nokkur orð í gær, af því að hann dró fram nákvæmlega sömu atriði og jeg í gær, en ræddi þau aðeins víðtækar, en hann kvaðst ekki hafa verið við. Jeg dró þá fram þann galla á einkasölunni, að bæði eftir því fyrirkomulagi, sem samþ. var 1926, og eins eftir frv., sem fyrir liggur, á hún að starfa án þess að hafa nokkru fje yfir að ráða, og hvaða halla allir smærri framleiðendur mundu bíða við að starfa undir því fyrirkomulagi. Jeg sýndi einnig fram á magnleysi einkasölunnar til þess að hafa hemil á síldarverðinu á meðan kostur væri á að fiska svo mikla síld utan landhelginnar, að nálega má fullnægja besta markaðinum, sem sje sænska markaðinum. Jeg dró fram, hve hættulegt væri svo að segja að egna þá menn, sem kaupa vöruna af okkur, með óþarflega hranalegri aðferð, - egna þá til þess að drepa niður þessa viðleitni, sem fólgin er í einkasölu. Þessi þrjú eða fjögur atriði dró jeg fram í gær, og hv.þm. Dal. hefir einmitt lagt aðaláhersluna á þau. Þetta, að tveir menn draga fram öll þessi sömu rök án þess að vita hvor af öðrum, það finst mjer benda á það. hvað þau liggja í raun og veru ákaflega nærri og ljóst fyrir, ef menn aðeins eru inni á þessum hugsanagangi með frjálsri verslun, en móti einkasölu, - ef menn ekki stara á eitthvert fyrirkomulag, sem þeir einu sinni vilja hafa, án þess að gera málið algerlega frjálst í huga sjer. Hv. frsm. meiri hl. gaf mjer ákaflega einkennileg svör, sem mjer fanst mótast dálítið af þeirri afareinkennilegu framkomu hans flokks, að vilja helst sem minst um málið tala. Meðal annars svaraði hann þessu atriði, sem jeg dró fram í gær, að hann hafi haldið, að jeg talaði mestmegnis í gamni; hann talaði sjálfur mest í gamni, og meira var ekki að hafa hjá honum. Ekki mintist hann á það einu orði í svarræðunni, hvernig síldareinkasalan ætti að fara að ná tökum á síldarverðinu á meðan hægt er að fiska svo mikið utan landhelginnar sem raun er á. Þegar litið er til þess, að á seinasta ári er fiskað utan landhelgi - eftir því sem skýrslur herma - svona hjer um bil eins mikið og sænski markaðurinn getur tekið við, þá sjáum við, hvaða dæmalaus fjarstæða það er að halda, að með einkasölu megi sitja að þessum markaði. Nú má að vísu segja, að ekki sje að miða við aflann síðastl. sumar utan landhelginnar, - sem er álitið, að sje um 190 þús. tunnur -, sökum þess, hve síldveiðin var sjerstaklega góð. En góðæri geta altaf komið. Svo má athuga það, að ganga má að því sem sjálfsögðu, að síldareinkasalan egni menn til þess að viðhafa þessa aðferð meira en hingað til. Nú um árabil hafa Svíar horfið frá því að fiska síld sjálfir, en tekið það ráð að hafa hjer meðráðamenn, sem jeg vil kalla til hægðarauka „leppa“. Ef þeir eru hraktir úr því vígi, hvað er þá sennilegra en að þeir taki upp hina aðferðina aftur? Það má gera ráð fyrir að þessi mikla síldveiði utan landhelgi í sumar stafi að nokkru leyti af góðum skilyrðum fyrir veiðinni. En það má líka búast við, að venjuleg veiðiskilyrði verði meira en bætt upp með aukinni áherslu á þessa aðferð. Jeg tók það fram við fyrri hluta þessarar umræðu, að jeg tryði naumast, að hægt væri að verka vel síld utan landhelgi; en mjer er sagt, að þetta lánist furðanlega. Og sjerstaklega verður að gæta þess, að ef eindreginn vilji manna stendur bak við til að, eyðileggja þetta fyrirtæki landsmanna, sem er tilraun til að kúga neytendur síldar, þá reyna þeir hvað hægt er að láta koma krók á móti bragði, enda þótt þeirra vara sje ekki alveg eins góð. Við verðum að gæta að því, að með þessu er lagt út í nokkurskonar viðskiftastríð, og því verðum við að vera við því búnir, að sá, sem á móti herjar, leggi mikið í sölurnar. Og það er ver farið en heima setið, ef síldareinkasalan yrði aðallega til þess, að aukin yrði veiði utan landhelgi og þessir hötuðu „leppar“ reknir úr landi, svo að síldin kemur aldrei á land, engin vinna flýtur af henni og engin gjöld til bæjar- eða ríkissjóðs. Menn sitja þá með sárt ennið og nota sína síld til þess að senda hana á vafasaman markað, eins og Rússasíldina í sumar. Jeg er ekki trúaður á það, að við getum bægt Norðmönnum algerlega burt frá því að veiða síld, eins og menn láta í veðri vaka, að megi með þessum lögum. Þeir hafa á okkur tangarhald með kjöttollssamningunum. Jeg saknaði þess í ræðu hv.frsm. meiri hl., að hann kæmi inn á þetta atriði ræðu minnar, en get þó afsakað það, þar sem engin rök eru til á móti þessu. Ef Svíar þykjast einhverri hörku beittir, og sjerstaklega ef stjórn einkasölunnar er pólitísk og öðrum álíka kostum gædd, þá öfunda jeg ekki framkvæmdarstjórana, þegar þeir eiga að fara að selja einkasölusíldina til Svíþjóðar. Jeg þykist vita, að móttökurnar verði ekki sem blíðastar, en gert verði það, sem hægt er, til þess að sú einkasala blómgist ekki. Jeg þykist vita, að tilgangur einkasölunnar sje meðal annars sá, að leita nýs markaðar, og mundi þá einkasalan sennilega hafa talsvert mikið af sinni síld til þess að hringla með út um hvippinn og hvappinn; en það er ósjeð, hversu ánægðir þeir menn eru undir þeim kjörum, sem kosta miklu til að veiða síldina. Næsta atriði, sem jeg dró fram, en hv.frsm. meiri hl. kom ekki neitt að, var sú fyrirsjáanlega fjárþröng, sem mundi verða undir einkasölufyrirkomulaginu. En hann var að tala um það, að jeg mælti „leppunum“ bót, vildi ekki styggja þá o. s. frv. Mjer skildist nú á hv. 2. þm. Eyf., sem er allra manna kunnugastur fyrir norðan, að þessir svokölluðu „leppar“ væru ekki til; þetta væru ósannindi, sem verið væri að fleipra um einstaka menn. En þá veit jeg ekki, til hvers öll þessi umbrot eru, því að bæði utan þings og innan hafa ekki heyrst önnur meiri rök fyrir öllum þessum samtökum, bæði síldarframleiðenda og svo einkasölunni, sem hjer er talað um, heldur en þau, að hafa af höndum sjer þessa skaðlegu menn. Og jeg vil segja, að það hefir enginn kveðið þetta síldareinkasölufrv. eins rækilega niður eins og hv. 2. þm. Eyf., ef það er rjett, sem hann sagði. Jeg býst nú við, að umhyggjan fyrir þessum svokölluðu „leppum“ sje nokkurnveginn jöfn hjá okkur hv.frsm. meiri hl., nefnilega ekki nein; en umhyggjan fyrir smærri síldarframleiðendum er kannske ekki alveg jöfn. Jeg spyr einu sinni enn: Hver verður kaupandi að síldinni undir einkasölufyrirkomulaginu, þegar þeir eru burt reknir, sem helst hafa keypt? Hvaðan á að fá fje til að kaupa fyrir? Jeg veit ekki, hvort það mundi þykja sjerlega heillavænlegt, að bankarnir færu að lána mönnum til þess að „spekúlera“ í slíkum síldarkaupum; jeg held það væri óheppilegt að veita fje bankanna í það. Jeg held, að aðalgallinn á þessari einkasölu verði sá, að hún hafi ekki nóg fje til þess að starfa með. En á hinn bóginn veit jeg ekki, hvaðan hún ætti að fá fje. Jeg þykist alveg vita það, - og jeg hygg hv.þm. Dal. hafi tekið það fram -, að næsta skrefið verður það að heimta fje úr ríkissjóði til einkasölunnar, svo að hún geti útvegað mönnum tunnur og salt; það verður heimtað fje til þess að einkasalan geti gerst síldarspekúlant, og mun sannast, að erfitt verður að spyrna á móti broddunum. Jeg skal játa, að það var í hálfgerðu gamni sagt hjá mjer, þegar jeg talaði um, að svo gæti farið, að síldareinkasalan yrði að fá þar fje, sem fje hefði fengist hingað til, nefnilega hjá þeim, sem síðar ætla að kaupa síldina í Svíþjóð. Jeg skal ekki segja, að þeir ætli sjer að græða á einkasölunni, en vildu kannske leggja henni til tunnur eða salt eða jafnvel peninga. Jeg segi þá, að við værum búnir að koma okkur upp einum stórum ríkis-„lepp“, en reka burt alla smáleppana. Að þessu frágengnu er ekki um annað að tala en að láta ríkið leggja fram fje í þessu skyni, 1–2 miljónir, og jeg er í engum vafa um, að það verður líka heimtað. Það var náttúrlega gott og blessað, sem hv.þm. Borgf. sagði, að þetta felist ekki í frv. Það er algerlega satt. En það er heldur ekki farið fram á, að nokkur trygging sje fyrir því, að smærri framleiðendur geti haft nokkurt gagn af síldinni með þessu móti. Og það kemur áreiðanlega krafa um það, að þeir geti hjer eftir eins og hingað til notað sjer síldina, þó að þeir hafi ekki meiri peninga en svo, að þeir geti gert út með reknetum eða snurpinótum, en hafi ekki getu til þess að hafa tunnur og salt, bryggjur og annað, sem þarf til þess að geta verkað síldina í hendur einkasölunnar. Brtt., sem liggur fyrir nú, gefur hálfpartinn undir fótinn, að einkasalan eigi að vera mönnum hjálpleg að ná í tunnur og salt; en þeir einir geta notað sjer það, sem hafa einhverja aðstöðu til þess. Jeg skal ekki orðlengja mikið meira um þetta mál. En jeg vildi með þessum orðum gefa bendingar um, að þó að þetta frv. fari fram á það, sem er einfalt og óbrotið, þá mundi það enda í allstóru fyrirtæki. Það mun sýna sig fljótt, að einkasalan verður að þenja sig út á báða bóga, ef hún á að verða að nokkru liði. Menn mundu fljótt finna, að erfitt er að skifta við stórkaupmenn í Svíþjóð, og yrði því að komast nær neytendum. Og á hinn bóginn verður einkasalan að komast nær sjálfum framleiðendunum, einkum þeim smærri. Henni helst ekki lengi uppi að vera sá blóðlausi milliliður, sem frv. gerir ráð fyrir. En til þessa alls þarf afarmikið fje, og það verður eitthvert áhyggjuefni þeim, sem eiga að hirða um einkasöluna eftir að hún er þannig búin að færa út kvíarnar. Hv. samþingismaður minn, 4. þm. Reykv., sagði, að allir fyndu þörfina á að skipuleggja síldarsöluna. Jeg held nú, að þetta sje ofmælt hjá hv.þm. Hitt er rjett, að allir hafa fundið, að talsvert ólag hefir verið á framkvæmd þessara mála. Og frá því stafa einmitt öll þessi umbrot. En þar með er ekki sagt, að hjer sje fundin úrlausnin, sem lækni þetta. Það er líkt farið með þetta eins og sjúkling, sem eftir að hafa reynt eitt og annað leitar til skottulæknis, og það eins fyrir það, þótt honum sje ekki nein batavon. - Að menn vilja reyna þessa leið, stafar af því, að þessi atvinnuvegur er erfitt viðfangsefni. Þess eru ekki fá dæmi, að þeir menn, sem við þetta hafa fengist, hafi á tímabili, fyr eða síðar, tekið þessa einokunarsótt. Það eru þeir menn, sem ekki hafa athugað þetta mál nógu rækilega niður í kjölinn. Jeg held, að síðan jeg kom fyrst á þing, hafi ávalt legið slík frv. fyrir þinginu. Og mig minnir það hálfvegis - vil þó ekki fullyrða það -, að ein slík lög um einkasölu á síld sjeu til frá 1921. Hvernig væri nú, ef menn vildu rífa þennan ræfil upp úr svelli og reyna að notast við hann? Þá þyrfti ekki að vera að ræða um þetta frv. Það getur verið, að það þyki þægilegt nú að samþykkja þetta, og að til þess sje nóg bolmagn. En jeg er hræddur um, að þar sje ekki sopið kálið, þótt í ausuna sje komið. Jeg er hræddur um, að þetta mál verði hverri stjórn óþrotleg náma allskonar örðugleika og að þingið fái þar óþrotlegt umtalsefni á hverju ári, uns flestir verða svo leiðir á því, að þeir óska því norður og niður. Hjer þykjast menn ætla að „stemma á að ósi“. En jeg er hræddur um, að þeir hafi ekki jafngóðan stein og gamli Þór hafði, nje leikni hans til að hitta það, er hann hæfði til. Og þó stundum slettist á, þar sem siglt er undir merkjum hinnar frjálsu samkepni, þá er það þó spá mín, að margir munu, áður en langt um líður, óska þess af heilum huga, að þeir hefðu aldrei farið af þeirri snekkju út á einokunargaleiðuna. Um þetta efni er nú altaf verið að setja lög. Ein voru að mig minnir sett 1921, önnur 1926. Hvorug hafa komist til framkvæmda. Nú verða þau þriðju sennilega sett 1928. Máske koma þau til framkvæmda, og væri það ef til vill heppilegt, svo menn fengju einu sinni að reka sig á sjálfan veruleikann. Hv. þm. Borgf. vildi kalla þetta þing síldarþing. Jeg er ekki viss um, að það sje rjettmæli, því flest þing hafa síldina að einhverju leyti til meðferðar. Það mætti fremur kalla það einkasöluþingið mikla. Hjer úir og grúir af einkasölufrv., og eru víst tvö eða fleiri á dagskrá í dag. Það væri vonandi, að sá tilgangur náist með þessu frv. að útrýma þessum ógurlegu leppum, ef þeir eru til. En jeg sje bara ekki, hvernig ætti að útiloka það með þessu frv. Jeg veit ekki, hvað það er, sem hamlað gæti Svíum frá að hafa hjer sína umboðsmenn eftir sem áður. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Jeg get tekið undir það með hv.þm. Dal., að jeg hefi eins og hann sagt þetta til að friða samviskuna, fremur en jeg búist við árangri af því, þar sem málið mun nú þegar vera ráðið.

Sigurður Eggerz Mjer finst óþolandi að taka þetta mikilsverða mál til umr. nú í kvöld; vil jeg því leyfa mjer að skora á hæstv. forseta að taka heldur eitthvert annað mál, sem minna er um vert, og láta heldur byrja á þessu á morgun.

Ólafur Thors Jeg vil leyfa mjer að styðja mál hv.þm. Dal.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi aðeins segja það, að jeg sje ekki annað, þar sem meiri hluti þessarar háttv. deildar er hjer að vinnu og klukkan ekki nema 11 ennþá, og sjerstaklega þegar litið er til dugnaðar manna á sjónum við að halda vel út, en að hv.þm. Dal. og hv. 2. þm. G.-K. ættu að geta haldið lengur áfram.

Ólafur Thors Úr því að jeg hefi þá ánægju að sjá hæstv.dómsmrh. hjer í deildinni, sem sjaldan á sjer stað, nema þegar hann birtist til að hreyta ónotum og ókvæðisorðum í menn, þá skal jeg gjarnan halda áfram.

Sigurður Eggerz Jeg vildi aðeins taka það fram, að það, sem fyrir mjer vakir, er ekki það, að jeg telji það eftir mjer að sitja hjer við umr. En mjer finst, að það muni vera illa til fallið að fara þannig yfir þetta mál, að það verði afgr. eftir að kl. er farin að ganga 12 að nóttu. Jeg tel sjálfsagt, að svo verði vandað til meðferðar á svo merkilegu máli sem þetta er, að menn sjeu ekki þreyttir og úrvinda sökum svefnleysis við afgreiðslu þess.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil aðeins minna á það, að þetta mál hefir verið hjer fyrir þrem þingum áður og að það eru að mestu leyti sömu atriðin, sem hjer liggja fyrir og þrautrædd hafa verið áður á þessum þrem þingum. Þetta er 1. umr. málsins, og mjer finst, að vel megi vísa því til 2. umr. og nefndar umræðulaust, eða a. m. k. tafalaust, því að það virðist alveg óþarft að hafa langar umræður um þetta mál, áður en það fer til nefndar. Jeg vildi því aðeins beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann hjeldi áfram þar til umr. er lokið.

Sigurður Eggerz Jeg vildi aðeins leyfa mjer að vekja athygli á því, að þetta er áreiðanlega stærsta mál þjóðarinnar af innanlandsmálum, og því veitir sannarlega ekki af, að það sje vel athugað.

Ólafur Thors Jeg veit nú ekki, hvort mín orð verða mikils metin hjer, ekki síst þar sem hæstv.dómsmrh. kallaði mig og hv.þm. Dal. „idiota“ áðan, þótt hann kæmi því þá ekki í þingtíðindin. En jeg vildi gjarnan heyra ýmislegt um málið, því að jeg er ekki sjerfróður í bankamálum, en eins og menn vita, hefir störfum þingsins hingað til verið hagað á þann veg, að við neðri deildarmenn höfum ekki átt kost á að hlýða á hyggilegar umr. um málið í hv.Ed.

Magnús Jónsson Hæstv. forsrh. eru náttúrlega fengin mikil völd í hendur í landinu, en samt ekki yfir því, hvenær menn taka til máls hjer á þingi, og hæstv. ráðh. getur ekki gefið neinar fyrirskipanir um það, hvort það sje geymt til 2. umr., sem menn hafa ætlað að segja við fyrstu. Auk þess er það svo, að það er sjerstakt, sem á að ræða við 1. umr., og svo aftur annað, sem á að ræða við 2. umr., og til þess eru lögákveðnar þrjár umr. um hvert mál, að allur undirbúningur verði tryggari fyrir það, og hjer skiftir það mjög miklu máli, þar sem hjer á að gera grundvallarráðstafanir. Ef á hinn bóginn það er hald einhverra, að menn muni stytta ræður sínar af því að nótt fer í hönd, þá er það fullkominn misskilningur, og þó að það sje vilji hæstv. stjórnar, að þröngva okkur, andstæðingum hennar, til þess að þegja um þau vondu mál, sem hún er að bera hjer fram, þá skal henni ekki verða kápan úr því klæðinu. Á leti og sjerhlífni okkar skal stjórnin ekki vinna okkur, og mun jeg tala hjer eins og dagur væri. Þegar maður lítur á það, að þessi lög, sem nú er farið fram á að breyta, voru sett hjer á þingi í fyrra, og því ekki nema ársgömul, og þegar það eru þar að auki lög um stofnun, sem ekki er þess eðlis, að hún þurfi tíðra breytinga við, heldur þvert á móti, þá skyldi maður ætla, að þessu máli hefði verið ákaflega flaustrað af eins og það var afgreitt í fyrra, úr því að nú kemur frumvarp um allvíðtæka breytingu á þeim. Þessu fer þó mjög fjarri; það er líklega ekkert mál hjer á landi, sem hefir verið afgreitt eftir öllu rækilegri undirbúning heldur en þau lög um Landsbanka Íslands, sem samþykt voru í fyrra. Frá því það var ákveðið 1921, að Íslandsbanki skyldi sleppa seðlaútgáfurjettinum, hefir þetta mál, ráðstöfun seðlaútgáfunnar, verið á döfinni, en er fyrst tekið verulega upp á þinginu 1924. Þá kom málið fram í Ed. Hafði stjórn Landsbankans undirbúið málið og gert frv., sem fjhn.Ed. svo flutti að tilhlutun stjórnarinnar. Á sama þingi kom fram frv. um aðra ráðstöfun seðlaútgáfunnar, og voru þessi mál tekin til meðferðar, en ekki afgreidd. Þá undirbjó stjórnin málið vandlega undir næsta þing, fjekk umsögn besta sjerfræðings Dana um málið, mjög ítarlegt skjal (eða rjettara sagt tvö álitsskjöl alllöng) og auk þess umsögn Jóns Krabbe, sem er maður mjög vel að sjer á þessu sviði. Var málið svo tekið til rækilegrar meðferðar af þinginu. Fjhn. Ed. fjórklofnaði, að mig minnir, og voru skrifaðar um málið heilar bækur af nefndarhlutunum. - En samt þótti málið ekki nógu vel athugað og var hví skipuð milliþinganefnd til þess að rannsaka það. Hún fjekk meðal annars umsagnir allra þjóðbankastjóra á Norðurlöndum og vann málið út í æsar. Þá tók stjórnin við málinu og vann mikið að því og lagði það síðan fyrir þingið. En samt þótti enn of fljótt að afgreiða málið, og var það fyrst gert á þingi í fyrra. Þannig hefir þetta mál verið undirbúið af 2 stjórnum, sætt meðferð milliþinganefndar og fjögurra þinga og um það verið fjallað bæði af innlendum og erlendum sjerfræðingum; þar að auki hefir það verið rætt á fundum og í blöðum. Nefndir um það klofnuðu að jafnaði, svo að málið fjekk meðferð frá öllum hliðum. Jeg veit ekki, hverja meðferð rækilegri en þessa það gat fengið. En þessi löggjöf fær ekki að standa nema eitt ár. Það er áreiðanlegt, að hjer liggur einhversstaðar fiskur undir steini. Þetta frv. um breytingar á lögum um Landsbankann er ekkert smásmíði, því að það er í 31 gr. Það eru margvíslegar breytingar á lögunum, þótt auðvitað sjeu þær margar smávægilegar. Það liggur ekki fyrir nú að ræða einstök atriði málsins. Því mun jeg ekki taka fyrir hinar smávægilegu breytingar. En það get jeg sagt, að jeg álít sumar þeirra beinlínis til skaða, t. d. að taka burt það ákvæði, að einn skuli vera aðalbankastjóri og hafa sjerrekkingu og reynslu í viðskiftamálum. Jeg legg mikið upp úr þessu atriði. Annað er aftur á móti þýðingarminna, svo sem t. d. það, að aðeins skuli vera einn gjaldkeri. Eins er um hið daglega eftirlit, að enda þótt jeg fyrir mitt leyti leggi ekki mjög mikið upp úr gagnsemi þess, þá er það bæði óþarft og einkennilegt að gera lagabreytingar til þess að afnema það og sýna, að verið er að minka eftirlitið. Auk þess eru ýms smáatriði, sem mjer persónulega hefði þótt til bóta, en ekki dottið í hug að bera fram brtt. um. Þá eru enn nokkur smáatriði, sem hafa verið smíðagallar á frv. upphaflega; en út í það fer jeg ekki. Þetta frv. er annars yfirleitt sú aumasta hroðasmíð, svo að hverri stjórn mætti vera minkun að því að hafa látið bera fram fyrir sína hönd annað eins, og það um slíkt stórmál, sem hjer er á ferð. En því hefir verið yfirlýst, að það væri flutt að tilhlutun stjórnarinnar. Þar sem nú á að fella þetta frv. inn í texta laganna, þá er dálítið leitt að alt annað skuli standa í 41. gr. heldur en í 21. gr. og eitt reki sig á annars horn. En það eru ekki þessi smáatriði, sem valda því, að jeg tek til máls, heldur stóratriðin, sem farið er fram á að breyta. Það er þá fyrst þetta, sem jeg verð að finna að: að verið er að breyta lögunum nú þegar, ári eftir að þau eru sett. Jeg álít það óheppilegt í meira lagi að vera að hringla með löggjöf um slíka stofnun sem þjóðbankinn er. Það er ekkert eins nauðsynlegt fyrir hana eins og það, að um hana sje friður á allar lundir sem unt er. Það má að vísu ekki kaupa þann frið of dýru verði. En þar sem slíkar stofnanir eru algerlega bygðar upp á trausti þeirra, sem á einhvern hátt trúa þeim fyrir fje sínu, sem innstæðufje eða sem lánsfje, þá er auðsjeð, að þær má setja á heljarþröm með því að vekja um þær ófrið, sem jafnan skapar tortrygni. En þannig er það æfinlega, að þegar ný löggjöf er á döfinni, skanast um þær meiri og minni ófriður. Í fám orðum sagt eru það erfiðleikatímar fyrir slíka stofnun meðan verið er að komast á fastan grundvöll um löggjöf hennar. Það er sett nefnd til þess að rannsaka hag hennar og bankinn kemst á dagskrá í daglegum viðræðum og er í hvers manns munni. Við það skapast oft óheppilegir og miður rökfastir dómar. Alt er þetta mjög óheppilegt, og því óheppilegra, ef aldrei er hægt að treysta því, að föst niðurstaða sje fengin, heldur má altaf búast við nýjum breytingum og nýju hringli. Menn þurfa að vita alt um bankann með vissu; annars missa menn traust á stofnuninni. Einmitt til þess að forðast slíkt er það, að í nágrannalöndunum er sem minst hróflað við löggjöf um bankana. Það eru aðeins smáfyrirkomulagsbreytingar, sem gerðar eru eftir því sem viðskiftalífið breytist. Þar er reynt að búa svo um hnútana hvað snertir eftirlit með bönkum, að ekki þurfi að vekja eftirtekt almennings, þótt þeir sjeu rannsakaðir niður í kjölinn. Það eru einstakir eftirlitsmenn, sem annast þá rannsókn, til þess að stj. þurfi ekki að gera neitt veður, þótt þær vilji vita um hag einhverrar peningastofnunar. Þetta fyrirkomulag skapar frið og öryggi. En full ástæða er til að halda, að sá leikur, sem hjer á sjer stað, að breyta bankalögunum ári eftir að þau eru sett, geti gert bankanum ekki alllítinn óleik. Það er ótækt, ef haldið verður áfram á þessari braut, að hver meiri hluti, eftir því sem flokkaskifting breytist á þingi, noti tækifærið til að breyta til eftir geðþótta, og þannig verði hringlað fram og aftur með löggjöf helstu peningastofnunar landsins. sjerstaklega er það óheppilegt gagnvart erlendum viðskiftamönnum bankans. Nú mun þegar búið að þýða lög bankans á útlend mál og þau eru orðin kunn helstu viðskiftasamböndum hans úti um heim. Það er því gefinn hlutur, að þeir gæta að því, hvað hjer er á ferðinni, og veita því sjerstaka athygli, sem dregur á einhvern hátt úr öryggi bankans. Þetta er sjerstaklega óheppilegt fyrir okkur, sem erum svo fáir og smáir og ekki mikið þektir út á við. Við eigum svo ákaflega erfitt með að fá menn til þess að trúa á okkur; heimurinn á svo bágt með að komast í skilning um, að við höfum nokkra fjárhagslega getu. Við bíðum árlega stórtjón af því, hve erfitt er að fá aðrar þjóðir til þess að fá trú á því, að við getum lifað hjer sem sjerstök þjóð. Þær treysta okkur ekki, þora ekki að reiða sig á okkur. Það er t. d. ekki af því, að ekki sjeu nógir ódýrir peningar til úti í löndum, að við þurfum að vinna og starfrækja okkar atvinnufyrirtæki með rándýru fjármagni, heldur af því, að þeir, sem ráða yfir peningunum, hafa ekki nóga þekkingu og ekki nógu mikið traust á þjóðinni og fjármálum hennar til þess að þeir sjeu fúsir til þess að láta fje sitt hingað að láni. Þegar því bankinn hefir unnið sig upp í áliti erlendra fjármálamanna og fengið góð sambönd til viðskifta, þá er verulega ilt og óheppilegt að kasta skugga á það traust, því að mikið kostar að vinna það aftur, ef það tapast, en rýrnun á trausti kostar landið óhemjufje í hækkuðum vöxtum. Eitt meðal annars, sem sýnir, hve óheppilegt og óþægilegt þetta hringl er, kemur fram í aðgerðum hæstv. stjórnar gagnvart bankanum. - Það er annars einkennilegt, að þessi hæstv. stjórn, sem leggur mikið kapp á að neyða þingmenn til næturfunda, skuli ekki nenna að vera sjálf viðstödd, þegar slík stórmál eru rædd sem þetta. Mig furðar á, að hæstv. fjmrh. skuli ekki einu sinni láta sjá sig hjer og forsvara handaverk sín. Jeg þyrfti þó að víkja ýmsu að honum. - Það er öldungis óforsvaranlegt, hvernig hæstv. fjmrh. hefir orðið að koma fram gagnvart bankanum. Meðal annars hefir ekki fengist staðfest reglugerð bankans. Það hefir ekki verið hægt að gefa starfsmönnum við bankann erindisbrjef, ekki verið hægt að prenta viðskiftabækur o. s. frv., vegna þess að ómögulegt hefir verið að toga reglugerðina út úr hæstv. fjmrh. Bankaráðið hefir lokið við reglugerðina fyrir löngu og hún beðið fullprentuð. En staðfesting hefir ekki fengist. Nú fyrst er það vitað, af hverju þetta tómlæti hæstv. ráðh. stafaði. Hæstv. stjórn hafði sem sje hugsað sjer að breyta löggjöf bankans og vildi því fresta að gefa út reglugerðina, þar til sú breyting væri komin í kring. Nú fyrst er það líka vitað, af hverju hæstv. stjórn þumbaðist við að greiða bankanum eitthvað af því stofnfje, sem honum bar að lögum, svo að seðlaútgáfan hefir fyrir þær sakir verið í ólagi alt til þessa. Þessi dæmi nægja til þess að sýna, hve óheppilegt slíkt hringl er, að ekki skuli vera hægt að gera bráðnauðsynlegar ráðstafanir. Ef gera á breytingar á löggjöf bankans, verða að liggja til þess ríkar ástæður, sem vegi upp á móti þeim skaða og óþægindum, er af hljótast meðan á breytingunum stendur. En svo er fjarri því, að um slíkar mikilvægar umbætur sje að ræða, að breytingarnar eru í öllum aðalatriðum til stórskemda. Eitt aðalatriðið í frv. hæstv. stjórnar var það, að bankanum skyldi ekki greitt neitt viðbótarstofnfje fram yfir það, sem honum var fengið með lögum 1913, 2 milj. kr. Eins og menn muna, var svo ákveðið í bankalögunum frá í fyrra, að stofnsjóður bankans skyldi teljast 5 milj. kr. sú grein laganna, sem þetta stendur í, er ekki ljóst orðuð, svo að gerð var fyrirspurn til stjórnarinnar um það, hvernig bæri að skilja ákvæði hennar. Fyrirspurninni var svarað á þá leið, að greinina bæri að skilja svo, að þegar lögin gengju í gildi, skyldi bankinn eiga þetta fje óskert, 3 miljónir króna umfram þær 2 milj., sem ríkissjóður lagði bankanum til sem innskotsfje samkvæmt lögum 1913. Ef bankinn hefði beðið töp, sem meiru næmu en varasjóði, ætti að bæta honum það upp, svo að hann byrjaði raunverulega með 5 milj. króna stofnfje. Þetta var ekki nema alveg eðlilegt, ef hann átti að geta haft nauðsynlegt traust og hafa hemil og ábyrgð á „valútunni.“ Það var lítið vit í að ákveða, að bankinn skyldi hafa þessar 5 milj. óskertar, ef hann hefði verið búinn að tapa einhverju af sínu upphaflega stofnfje. Nú fór hæstv. stjórn fram á það, að bankinn skyldi ekki einasta sviftur þessum 3 miljónum, heldur skuli honum ekki heldur bætt upp þau töp, sem hann kann að hafa orðið fyrir, svo að það má hugsa sjer, að bankinn byrjaði með minna en ekki neitt. Efri deild bætti að vísu inn í frv. heimild til þess fyrir ríkisstjórnina að greiða bankanum 3 milj. kr. „viðbótarstofnfje“. En engin trygging er fyrir, að bankinn eigi raunverulega það fje, þótt hann fengi það. Í háttv.Ed. komu fram fyrirspurnir um, hvað skoðun sú, sem fram fór á bankanum í vetur samkvæmt ákvæðum laganna í fyrra, hefði leitt í ljós um ástand bankans. Við þeim fyrirspurnum fjekst ekkert svar. Enginn hefir hugmynd um, hvernig bankinn er raunverulega stæður, er hann á að taka upp sitt seðlabankahlutverk. Svo er sá mikli munur á, hvort ákveðið er í lögum, að bankanum skuli greitt viðbótarstofnfje eða til þess er aðeins heimild. Í fyrra var það eftir lögunum skylda að greiða bankanum þetta fje og þar með trygt, að hann fengi það, þótt það hafi dregist vegna þess, sem til stóð. Nú eftir frv. er það aðeins heimild, og mjer finst líklegt, að meðan forsjónin refsar okkur með þeirri hæstv. stjórn, sem nú situr, þá sjeu litlar líkur til þess, að bankinn fái nokkurntíma þá heimild notaða. Stjórnin sýndi hug sinn í þessu máli með því að ætla bankanum ekkert slíkt „viðbótarstofnfje“ í frv., og heimild, sem neytt er upp á þráa og skilningslitla stjórn, er ekki mikils virði. Fjeð fer í Síldarverksmiðju, letigarð o. s. frv. Hinsvegar sjest ekki, að það eigi að ljetta neitt á bankanum af gulltryggingu seðlanna. Enda er þess enginn kostur. Það er því augljóst, að bankinn hefir ekkert annað ráð til þess að koma seðlatryggingunni í lag en það, að kalla inn harðvítuglega það fje, sem hann á útistandandi, til þess að safna erlendum innieignum ellegar kaupa gullforða. Þessi möguleiki er vitaskuld fyrir hendi. En þá verður að líta á hitt, hvort það sje fært vegna atvinnuveganna að draga inn útistandandi lán í stórum stíl. Sannast sagt heyrist oftar yfir öðru kvartað hjer en því, að lánsfje fljóti of ört til atvinnuveganna. Jeg álít því, að með ákvæðum frv. sje stefnt út í hreinustu ófæru. Það getur ekki komið til mála að láta bankann hefja seðlabankastarfsemi sína með engu. Það er meira að segja hæpið, hvort 3 milj. væru nóg viðbótarstofnfje. Og bankinn á auk þess undir högg að sækja, hvort hann fær nokkuð af því greitt. Í 1. gr. laganna stendur það ákvæði, að ríkissjóður beri ábyrgð á skuldbindingum bankans. Í frv. var það dálítið vægar orðað, en því er nú breytt í það, að ríkið beri ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans. Jafnframt er tekið fram, að sjerstaka lagaheimild þurfi í hvert sinn til þess að taka lán erlendis. Það liggur í augum uppi, að þessi ábyrgðarheimild getur ómögulega komið í stað stofnfjár. Bankinn getur ekki keypt gullforða eða öðlast innieign fyrir ábyrgð ríkissjóðs, þegar ábyrgðin nær ekki til erlendra lána, nema sjerstök lagaheimild komi til í hvert sinn. Og þó að ríkið vildi ábyrgjast bankanum lán í þessu skyni, sjá allir, hver er munurinn. Það mundi þýða, að bankinn yrði að tryggja seðlana upp í topp með gulli. En eftir lögunum er heimilt að tryggja með innieign umfram skuldir erlendis. Og það er að öllu leyti heppilegra fyrir bankann að geta notað meðfram innieign erlendis í þessu skyni. Bæði getur hann fengið lága vexti af því fje, sem svo er bundið, auk þess sem það er hentug eign fyrir bankann. Þar að auki er það ljóst, að aðstaða bankans verður alt önnur, ef hann getur starfað með sínu eigin fje, sem hann þarf þá ekki að greiða vexti af, heldur en ef hann þarf að nota lánsfje. Seðlabankann má ekki neyða til þess að starfa eins og gróðafyrirtæki; heldur verður hann að haga „dispositionum“ sínum eftir því, sem tryggast er fyrir þjóðina og peningamálin í landinu í heild sinni. En ef hann þarf að nota eingöngu lánsfje, þá er það óhjákvæmilegt, að starfsemi hans mótast af þeirri þörf, að gera sjer fjeð arðberandi. Það er því hreint og beint að gefa bankanum steina fyrir brauð að svifta hann stofnfjenu, en láta hann hafa ríkisábyrgð í staðinn. Svo er önnur hlið á þessu máli, sem er óviðkomandi seðlatryggingunni, og það er, hvort heppilegt sje fyrir peningamálin í landinu, að bankinn sje þannig á örmum ríkissjóðsins. Því það er bersýnilegt, að þetta ákvæði hlýtur að leiða til þess, að fjeð streymir úr sparisjóðum og öðrum bönkum að Landsbankanum. Gegn þessu hefir það verið borið fram, að bankinn gæti altaf varist of miklu aðstreymi með því að lækka innlánsvextina. En jeg er hræddur um, að á hættulegum tímum hætti menn að spyrja um það, hvað vextirnir sjeu háir, heldur verði spurt að því einu, hvar tryggasti geymslustaðurinn sje. Og það þarf meira en litla árvekni, ef ekki á að taka á móti of miklu fje, fyrir nú utan það, hvað það er meinlegt að draga fyrst fjeð að sjer með ríkisábyrgð úr sparisjóðum og bönkum úti um land og ætla svo jafnframt að halda því frá sjer með óeðlilegum ráðstöfunum. Auk þess er þetta mjög óheppilegt fyrir bankann sjálfan. Það var rætt um það í milliþinganefndinni, hvort heppilegt væri að taka þetta ákvæði inn í bankalögin. Var jeg sá eini, er gerði þetta beinlínis að ágreiningsatriði, en öllum í nefndinni var það ljóst, að ekki væri heppilegt fyrir bankann sjálfan, að ofvöxtur hlypi í sparisjóð hans. Það er líka dálítil freisting fyrir bankastjórnina að leggja ekki á móti þessu. Því jafnvel þó henni sje það ljóst, að þetta er í raun og veru ekki heppilegt, þá er það freistandi að banda ekki hendinni á móti slíku starfsfje, þar sem bankinn yrði annars að nota erlent lánsfje, sem ekki er heppilegt fyrir hann sem seðlabanka. En svo er önnur hlið á þessu, er veit að sparisjóðunum, og hún er sú, að þetta er hreint banatilræði við þá. Og ef það verður ekki til þess að sálga þeim, þá byggist það ekki á öðru en þroskaleysi þeirra, er peningana eiga. Ef slíkt ætti sjer stað erlendis, þá mundi það verða til þess, að fjeð streymdi óðfluga í svo trygga stofnun. Það er meðal annars þess vegna, að seðlabankar þora ekki að taka við sparisjóðsfje. Bankastjórn Frakklandsbanka var einu sinni spurð að því, hvort hún vildi ekki taka við sparisjóðsfje gegn því að greiða einhverja, mjög lága, vexti. En hún neitaði því eindregið, því þá mundi fjeð streyma að, svo að til stórtjóns myndi leiða og erfiðleika. Þar skilja menn, hvers virði það er að setja fje sitt þar, sem tryggingin er best. Frá Danmörku er til skemtileg saga, sem sýnir, hvernig á þessi mál er sumstaðar litið. Bicuben, annar stóri sparisjóðurinn í Kaupmannahöfn, hækkaði einu sinni vextina um ½%. Kom þá öldruð kona ein til sparisjóðsins og tók út fje sitt af þeim ástæðum, því hún sagðist ekki vilja hafa fje sitt í svoleiðis „svindilforretningu“. Eftir því sem þjóðin er þroskaðri í þessum efnum, því næmari eru menn fyrir þessum atriðum. Hjer hefir það tíðkast, að menn spyrðu aðeins um það, hvar vextirnir væru hæstir, en þetta eldist af þjóðinni eins og hver annar barnasjúkdómur. Menn fara að sjá, að margt getur komið fyrir sparisjóðina og þeir á ýmsan hátt tapað því fje, er þeir hafa með höndum, og afleiðingin verður vitanlega sú, að peningarnir dragast með ómótstæðilegum krafti þangað, sem ríkistryggingin er og ekki er hætta á, að þeir tapist. Vitanlega verður enginn herbrestur, þó þetta ákvæði verði samþ., heldur þokast þetta smátt og smátt í þessa átt. Það er með þetta eins og mann, sem smitast af holdsveiki. Hann dettur ekki strax dauður niður. Hann gengur ef til vill með veikina árum saman án þess að hann viti af því, en svo fer hún smátt og smátt að koma í ljós og endirinn verður sá, að hún gerir út af við hann. Sama verður tilfellið með sparisjóðina. Það er ekki hætta á því, að þeir detti strax dauðir niður, heldur verkar þetta hægt og hægt. Með þessu ákvæði er búið að leggja einskonar sogpípu úr öllum sparisjóðum og peningastofnunum landsins yfir í Landsbankann. Þessa skoðun mína byggi jeg ekki á neinu öðru en því, að Íslendingar sjeu ekki vitlausari í fjármálum en aðrar þjóðir, þegar þeir aukast að aldri og reynslu. Þetta ábyrgðarákvæði kann að líta vel út gagnvart bankanum, og getur vel verið, að ýmsir sjeu svo grunnhygnir, að þeir taki þetta fyrir umhyggjusemi fyrir landsins stofnun. En það er misskilin umhyggja, líkt og þegar hrædd móðir dúðar barn sitt í treflum og sjölum, hvenær sem það kemur út fyrir húsdyr, og þetta verður svo til þess eins, að barnið er með sífelt kvef og kvilla. Það heppilegasta er að fá bankanum öflugan sjóð, svo hann geti notað sitt eigið fje. Með því vinnum við honum gagn, en alt annað er honum miður í hag. Það er því svo langt frá því, að jeg álíti, að þessi ábyrgð bæti honum upp stofnfjármissinn, að jeg er viss um, að bankinn verður ver stæður, ef þessi breyting nær að ganga fram. Enda kemur það skýrt fram í brjefi bankastjórnarinnar, sem þó er mjög vingjarnlegt gagnvart þessum breytingum og reynir að færa þeim alt til bóta, sem mögulegt er, að hún sjer sig knúða til þess að mæla á móti þeim. Bankaráðið lagði líka á móti þeim, af því að það taldi óheppilegt að vera altaf að breyta lögum bankans. Þó jeg gæti þreytt hv.þdm. á því að tala um þetta mál margt og mikið enn, þá skal jeg nú samt ekki gera það, því jeg kæri mig ekki um að vera bendlaður við neitt málþóf. En jeg vil aðeins óska þess, ef þetta frv. á að fara til nefndar, að hún taki til rækilegrar athugunar þá hrákasmíði, sem hjer er á ferðinni. Og það er ótrúlegt, að hæstv. stjórn og hv.flm. og hv. meiri hl. nefndarinnar í Ed. skyldu geta orðið samtaka um það að láta það fara frá sjer í þessum búningi. En hreinsunareldurinn sýnist hafa verið eitthvað daufur meðan þetta mál fór í gegnum hann, og mun þörf á, að nefndin hjer í þessari hv. deild blási í glæðurnar.

Sigurður Eggerz Eins og jeg tók fram áðan, hefði jeg mjög óskað þess, að umr. um þetta mál hefðu farið fram á öðrum tíma heldur en nú um miðja nótt. Og að jeg fór þess á leit, var af því, að jeg er sannfærður um, að þetta er eitthvert stærsta mál þjóðarinnar. Jeg get ekki látið hjá líða, úr því jeg tala hjer, að minnast á það, sem jeg hefi oft sagt áður hjer á Alþingi, að jeg er sannfærður um, að því miður er ekki ennþá búið að leggja hinn rjetta grundvöll undir peningamál þjóðarinnar. Ljósast dæmi þess er það, að eftir að samþ. hafa verið lög um seðlabanka, skuli eftir eitt ár vera komið með jafnstórvægilegar breytingar og hjer eiga sjer stað. Jeg skyldi nú ekki gráta, þó gerðar væru breytingar á þessu máli, ef þær færu í þá átt, að með þeim væri lagður hinn rjetti grundvöllur undir þessi mál; en því er nú ekki að heilsa. Jeg skal nú að vísu ekki fara út í gamlar deilur, því jeg býst ekki við, að það verði til neins gagns fyrir þann málstað, sem jeg og fleiri höldum fram, að sje sá rjetti. En mjer finst þó rjett að minna á, að það muni hefna sín að ganga á móti erlendri og íslenskri reynslu í þessu máli. En það hefir verið gert í bankamálinu. Því það er nú svo samkvæmt yfirlýsingum allra þeirra erlendra sjerfræðinga, sem spurðir hafa verið, að framþróunin er sú erlendis, að seðlabankinn verður meir og meir banki bankanna. Jeg hefi heyrt, að koma myndi frá hæstv.forsrh.till. um að koma á fót fasteignaveðbanka, og jeg verð að segja, að það gleður mig. En þó hefði jeg glaðst meira, ef hún hefði komið á þeim rjetta tíma og að þessi banki hefði verið í sameiningu við seðlaútgáfuna.

Þetta verður eingöngu landbúnaðarbanki. - Forsrh. TrÞ: Landbúnaðarbanki fyrst og fremst

. Jeg get vel ímyndað mjer, að þessi breyting, sem nú kernur fram, strax eftir eitt ár, stafi einmitt af því, að undir niðri sjeu menn óánægðir. En eitt er víst, að með þessum breytingum, sem nú er farið fram á, er ekki verið að bæta úr kórvillunni, sem gerð var í þessu máli í fyrra, heldur síður en svo. Hv. 1. þm. Reykv. var að tala um þá miklu hættu, sem stafaði af ríkisábyrgðinni, því hún mundi leiða til þess, að fje streymdi að Landsbankanum frá öðrum bönkum og sparisjóðum. En hvað skapast upp úr því? Hrein bankaeinokun. En af öllum einokunum, svo slæmar sem þær eru, er hún þó sú langhættulegasta. Jeg skal í þessu sambandi geta þess, að jeg sá nýlega í erlendum blöðum, þar sem aðstaða Landmandsbanken var gerð að umtalsefni, að Handelsbanken hafði verið spurður að því, hvernig hann liti á þetta mál. Svar hans var á þá leið, að hann áliti nauðsynlegt að halda Landmandsbanken uppi, því að það væri of lítið að hafa aðeins 2 einkabanka í Danmörku. Við það mundi skapast of mikil einokun í peningamálum þjóðarinnar og þess vegna mættu þeir ekki vera færri en 3. Þetta sýnir, hvað mikil áhersla er lögð á það, þar sem menn eru vel þroskaðir í þessum efnum, að ekki sje einokun í bankamálum. Eitt er það, sem jeg hygg, að við getum allir verið sammála um, og það er það, að skapa þann frið utan um þennan banka og láta hann hafa þá kyrð í kringum sig, sem honum er nauðsynleg. Síðasta þing ákvað, að ríkissjóður skyldi ekki bera ábyrgð á sparisjóðsinnstæðum bankans, og er jeg því alveg samþykkur. Því ef bankinn á að verða seðlabanki, eins og alt útlit er fyrir, þá verður að fara aðra leið. Þá verður að láta hann hafa svo mikið starfsfje sem hann þarf, svo að hann geti orðið sterkur banki, banki, sem óhætt er að treysta á. Jeg er sannfærður um það, að höfuðatriðið fyrir hvern Seðlabanka er það, að andrúmsloftið sje sem hreinast kringum hann. Og jeg held, að það yrði ekki til mikillar hamingju fyrir bankann, ef farið væri að setja á hann þetta stóra höfuð, sem nú er gert ráð fyrir. Með því að þessi umr. er 1. umr., tala jeg aðeins alment um málið, en fer ekki neitt út í einstök atriði. Það verður auðvitað látið fara til nefndar, og þá vísast til fjhn. Jeg veit nú ekki, hvað hv. form. hennar segir, en mjer fyndist mjög hyggilegt, að bætt væri 2 mönnum í nefndina, þar sem um svo mikilsvert mál er að ræða og mikið er undir komið, að tekið sje þeim rjettu tökum. Og með því að þingtíminn fer að styttast og þm. hafa áhuga á því að flýta þinginu, þá fyndist mjer mjög æskilegt, að þessi fjölgun ætti sjer stað, svo málið yrði íhugað sem fljótast og best. Það er mikill misskilningur, ef einhver hefir ætlað, að ástæðan til þess, að jeg óskaði þess í kvöld, að þetta mál yrði ekki rætt nú, væri sú, að jeg vildi draga þingið á langinn. Það hefir mjer aldrei dottið í hug, og jeg hygg, að fáir hafi jafnmikinn áhuga og jeg á því, að þinginu ljúki sem fyrst. En jeg verð að segja það, að mjer virðist það skifta miklu, að virðing sje borin fyrir ýmsum góðum venjum, sem ráðið hafa hjer á þingi. Ein þeirra er sú, að sýna stórmálum þjóðarinnar svo mikla virðingu að ræða þau ekki þegar aðeins eru 3 til 4 þingmenn viðstaddir. Það er meira að segja farið að tala um það hjer í þessum bæ, að það sje merkilegt þing, er nú sitji, því ef maður komi þangað, sjáist í hæsta lagi 3–4 þm. í salnum. Hvað mundi þá verða sagt, ef þannig er ástatt, þegar verið er að ræða stórmál þjóðarinnar?

Jón Auðunn Jónsson Mjer kom ekki á óvart, þó að í einhverju yrði reynt að breyta Landsbankalögunum, sem hjeðan voru afgreidd í fyrra. En hitt kom mjer þó ekki til hugar, að farið yrði að hringla með bankann fram og aftur ár frá ári. Og það er víst, að ef farið hefði verið að tillögum mínum og fleiri um sjerstakan seðlabanka, hefði þetta ekki komið til. Með þá stofnun hefði ekki verið hægt að hringla á ýmsa vegu. Eitt af því, sem bankanum er nauðsynlegast, er að hafa um sig sem fullkomnastan frið. Lög hans og reglugerðir verða að vera svo, að þeim þurfi ekki að breyta árum saman, helst ekki áratugum saman. En af því að Landsbankanum hafa verið fengin fleiri hlutverk en seðlaútgáfan og gjaldeyrisverslunin, er það látið afsaka hringlandann. Það má segja um nærfelt allar þær breytingar, er hjer liggja fyrir, að þær miða að því að þrengja að bankanum. Fyrsta breytingin, ríkisábyrgðin á skuldbindingum bankans, verður vissulega til að þrengja að bankanum, þegar kreppuárin koma. Það er hættulegt fyrir hvern banka að hafa mjög mikið sparisjóðsfje, eins og háttar um það hjer á landi. Sparisjóðsfje er ótryggara hjer á landi en annarsstaðar. En í öðrum löndum er það þó svo, að einkabankarnir vilja hafa mjög takmarkað innlánsfje. - Í Englandi, sem er elsta bankaland í álfunni, ef frá eru taldir einn eða tveir bankar í Ítalíu, hafa bankarnir hlotið meira traust fyrir það, hve lítið innlánsfje þeir hafa notað í starfsemi sinni. Stórbankarnir fimm, „The big five“, sem kallaðir eru, aðhyllast t. d. þá reglu að hafa sem minst innlánsfje. Hjer er stefnt í gagnstæða átt. Það á að neyða Landsbankann til að taka við svo að segja öllu innlánsfje landsmanna. Þetta held jeg, að væri mikill bjarnargreiði við bankann. Það verður einnig landsmönnum sjálfum og allri peningamálastarfsemi í landinu til hinnar mestu óþurftar, ef stefnt er að því, að sparisjóðirnir úti um land leggist niður. En það er tvímælalaust gert með frv. Menn úti um land, sem fjarri búa útibúum bankanna, eiga ákaflega erfitt með að afla sjer rekstrarlána, en þar hafa sparisjóðirnir bætt mikið úr. Með þessu frv. er stefnt að því, að Landsbankinn, seðlabanki ríkisins, hafi einn ábyrgðina og áhættuna, þegar kreppuárin koma, á þeim tímum, þegar það er vitað, að allar peningastofnanir bíða hnekki og fjárhagslegan skaða. Bankanum eru bundnar þessar byrðar að nauðsynjalausu og honum til tjóns. Þá er með frv. felt niður ákvæði gildandi laga um aukið stofnfje til bankans. Það er viðurkent, að 5 miljónir króna er hið minsta eignarfje, sem bankinn má byrja með. En í þessu frv. er það lagt á vald stjórnarinnar, hvort hún leggur bankanum aukið stofnfje eða ekki. Jeg sje enga skynsamlega ástæðu til þess, að þingið efni ekki í þessu efni það, sem það lofaði í fyrra. Einasta ástæðan til þess, að í frv. sje sagt „heimilt“, en ekki „skylt“, hygg jeg, að geti verið sú, að þetta eigi að nota sem keyri á Landsbankastjórnina. Mjer er raunar ekki ljóst, til hvers á að nota þetta keyri, og jeg held, að svona aðferðir sjeu eins dæmi, þegar um stofnun seðlabanka er að ræða. Um stjórnarfyrirkomulag bankans hafa jeg og aðrir þráfaldlega deilt. Það mundi taka of langan tíma, ef farið væri að rekja hjer allar þær deilur. En það er ekki til að skapa öryggi um bankann, að þetta nýja, stóra höfuð er sett á hann. Það er gert til að dreifa ábyrgðinni. Ef til þess kæmi, að stjórnendurnir ættu að bera ábyrgð á stjórn sinni á bankanum, væri hún svo dreifð, að hvergi væri hægt að koma henni fram. Þetta fyrirkomulag um mannmargar stjórnarnefndir var upphaflega tekið upp í sambandi við hluthafabanka, til þess að fá auðuga menn til að leggja fram fje til þeirra. Þeir fengu svo að vera í stjórnarnefnd, sem ekkert gerði annað en að skrifa undir reikninga og þess háttar, en fengu góðan skilding fyrir. - Jeg legg ekki mikið upp úr því, að nefndin eigi að vera launalaus. Krafan um þau kemur áreiðanlega eftir fá ár. Jeg vildi aðeins benda á þessi atriði til athugunar fyrir nefnd þá, er málið fær til umsagnar og álita.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki fara langt út í þetta mál. Við hv.þm. Dal. erum algerlega gagnstæðrar skoðunar um það, hvernig koma hefði átt fyrir seðlaútgáfunni. Milliþinganefndin í bankamálum klofnaði um þetta atriði, og yrði það langt mál, ef farið væri að ræða ágreiningsatriðin frá rótum. En þar sem hv.þm. talaði um, að framþróunin í öðrum löndum hefði meira og meira stefnt að því, að Seðlabankarnir yrðu bankanna bankar, þá neitar því enginn maður. Spurningin er aðeins sú, hvar við erum nú staddir í framþróuninni. Þó að fullorðnum mönnum hæfi betur að vera í fullvaxinna manna fötum en barnafötum, er ekki þar með sagt, að börnin eigi strax að klæðast í fullorðinsföt. Þó að löndum með fjölbreyttu viðskiftalífi og mörgum bönkum hæfi seðlabankar, sem eru „bankanna bankar“, er ekki sagt, að það fyrirkomulag eigi hjer við. Hjer er alls ekki sama ástandi til að dreifa. Við eigum að aðgæta, hvað öðrum þjóðum hentaði, þegar þær stóðu á sama stigi og við nú. Okkur er engin niðurlæging að því að viðurkenna, að við erum ekki komnir eins langt í bankamálum og Englendingar. Norðmenn og Danir, sem þó standa okkur mun framar, viðurkenna þetta fyrir sitt leyti. Í Englandi er það svo, að Englandsbanki er ekki aðeins bankanna banki, heldur eru fleiri bankar, svo sem „The big five“, sem hv.þm.N.-Ísf. nefndi, sem hafa nálega eingöngu skifti við aðra banka, „brokers“ og víxlara. Þessir bankar taka ekki einu sinni við fje að innláni, sem hefja má með tjekkávísunum, nema frá gömlum og þektum stofnunum. Þetta er í sjálfu sjer eðlilegt fyrirkomulag í Englandi. Þeir peningamenn, sem hafa yfir miljónum punda að ráða, geta ekki þekt alla þá, sem lán vilja fá, og því taka þeir það ráð að skifta við aðra, sem meiri kynni hafa af almenningi. Þetta er hið fullkomnasta form á peningaverslun, sem þekkist hjer á jörð. Þarna eru bankarnir eins og fínasti mælir, sem segir til við hverja einustu vaxtasveiflu, þótt ekki sje nema brot úr prósentu. Og hjer er ráðstöfun fjárins dreift á eins margar hendur og frekast er unt, til þess að tryggja sjer kunnugleika þeirra, sem fjenu ráðstafa. Ef Landsbankinn hjer ætti að verða „bankanna banki“, þ. e. að skifta ekki við aðra en banka, þá yrði hann til handa aðeins einum banka. Hann yrði banki Íslandsbanka.

En sparisjóðirnir?

. Ef til vill mundi hann og skifta við sparisjóðina, en það er samt engan veginn víst, og að minsta kosti er ekki enn búið að koma þeim samböndum í horf. - En sem sagt, deilan er ekki um framþróunina í öðrum löndum, heldur um það, hvar við stöndum í þróuninni, hvað okkur henti best á því stigi, er við stöndum. Þess er þá vert að minnast, að bankastjórum allra þjóðbankanna á Norðurlöndum kom saman um, að við ættum að fara þá leið, er við völdum. Rygg, aðalbankastjóri Noregsbanka, sem skrifaði ítarlegast um málið og tók það föstustum tökum, tók þetta mjög skýrt fram. En þetta er nú alt umliðið og ekki hjer til umræðu. En um samband milli fasteignabanka og seðlabanka veit hv.þm. Dal. það, að þar er ekkert eðlilegt samband á milli. Þetta eru einmitt andstæðurnar í bankastarfsemi. Fasteignabankinn veitir lán gegn öruggum veðum til langs tíma, en seðlabankinn þarf að hafa stöðugur gætur á sveiflum í gengi og vöxtum og hafa fje sitt sem lausast og tiltækilegast á hverri stund sem er. Hitt felst jeg á, að seðlabankastjórnin mundi ekki hafa meira annríki en svo, að hægt væri að hafa „persónusamband“ milli bankanna. Enda býst jeg nú við, að hv.þm. Dal. hafi átt við það. Hann hlýtur að vera horfinn frá þeirri fornaldarhugmynd að tryggja seðla með fasteignum. Það er t. d. nafnfrægt, að einu sinni átti að tryggja seðla með nýlendum í Ameríku, en fór auðvitað alt á hausinn. En út í þetta þykist jeg nú ekki þurfa að fara frekar. Seðlabankamálið er nú endanlega útkljáð, - nei, það er víst ekki óhætt að segja svo mikið, því að nú sýnist orðið lítið um endanlegar ákvarðanir. Jeg er samferða hv.þm.N.-Ísf. í því, að jeg fæ ekki skilið, hvað á að rjettlæta, að stofnfjárgreiðslan til bankans sje aðeins heimiluð, en ekki fyrirskipuð. Mönnum hlýtur að koma til hugar sú skýring, sem hann drap á, að þetta eigi að verða einhverskonar keyri á bankann. - Annað er þó enn undarlegra, að nú á að fara að taka ábyrgð á bankanum, án þess að nokkrar upplýsingar liggi fyrir um hag hans.

Ríkissjóður ber ábyrgð á núverandi „status“ bankans

. Sú ábyrgð nær a. m. k. ekki fram yfir þær skuldbindingar, er á bankanum hvíldu, er nýju lögin um hann gengu í gildi, Það er einnig mjög um það deilt, hvort ríkissjóður hafi borið ábyrgð á innstæðum manna í bankanum eftir gömlu landsbankalögunum. Í lögunum frá 1885 eru engin ákvæði um þetta, nema ef bankinn er lagður niður. Þá á fyrst að greiða öllum lánsölum bankans allar skuldakröfur þeirra, að undanskildum landssjóði sem lánsala að seðlaupphæð þeirri, er hann hefir lánað bankanum. Þær eignir, sem þá eru eftir, renna í landssjóð, og leysir hann síðan til sín hina útgefnu seðla með fullu ákvæðisverði.

Ábyrgðin er í Landsbankalögunum frá síðasta þingi

. Í þeim er ákveðið, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á bankanum.

Í því, að ríkissjóður ábyrgist óskert stofnfje bankans

. Jeg vænti, að hv.þm. V.-Ísf. geti skilið muninn á því, að ábyrgjast hag bankans á einhverjum ákveðnum tíma og að ábyrgjast allar skuldbindingar bankans um ókomna tíma. Ástand bankans á hverju ákveðnu augnabliki ræður mjög miklu um hag hans og ráðstafanir í framtíðinni. Auk þess er nokkur vafi um skilninginn á 5. gr. laganna. Jafnvel þótt minn skilningur sje tekinn gildur, þá segir greinin ekki annað en að stofnsjóðurinn eigi að vera óskertur, þegar bankinn tekur til starfa eftir nýju lögunum. En það sýnist óneitanlega liggja nærri, að a. m. k. fjárhagsnefndum í Alþingi sje skýrt frá hag bankans um leið og farið er fram á almenna ábyrgð á skuldbindingum hans. Jeg hygg, að talsverð ástæða sje fyrir þá nefnd, er mál þetta fær til meðferðar, að athuga frv. vandlega í einu og öðru. Úr því að farið er að breyta Landsbankalögunum á annað borð, er t. d. undarlegt að kippa ekki í burt einum forngrip, sem þar hefir leynst síðan 1924 eða 1925, í þeim kafla, sem einna minst hefir verið þráttað um. Í 53. gr. er sem sje talað um arðmiða af hlutabrjefum bankans. Ef lögunum er breytt á annað borð, sýnist lítið vit í öðru en að kippa burtu þessu ákvæði. En þar fyrir er þetta svo smávægilegt, að engin ástæða er til að breyta lögunum fyrir þá sök eina. - Þá er það og einkennilegt, að svo er að sjá af þessu frv., að bæði bankaráðið og Landsbankanefndin eigi að semja reglugerðir fyrir bankann. Er engu líkara en að reglugerðirnar eigi að vera tvær. Þá er það og merkilegt, að svo lítur út, sem reikningar bankans eigi að endurskoðast af tvennum endurskoðendum. Eftir 21. gr., sem ekki er hróflað við, skal reikningur bankans endurskoðaður af 2 bókhaldsfróðum endurskoðendum, sem ráðherra skipar eftir tillögum bankaráðs, En í 41. gr., sem verður ný grein í lögunum er tekið fram, að landsbankanefndinni beri „að kjósa endurskoðendur bankans til eins árs í senn og 2 til vara, gefa þeim erindisbrjef og ákveða þóknun þeirra“. - Eins er um úrskurð á reikningum bankans. Eftir 22. gr. laganna á ráðherra að úrskurða ársreikninga bankans, og eftir frv. á landsbankanefndin líka að úrskurða reikninga bankans. Þannig eru þá tvennir endurskoðendur og tveir aðiljar, sem úrskurða reikninga bankans. Frv. er í heild sinni slíkt hrákasmíð frá upphafi til enda, að annað eins hefir ekki sjest um langan tíma.

Magnús Guðmundsson Jeg ætla aðeins að leyfa mjer að beina þeirri spurningu til hæstv. stjórnar, hvort hún vilji ekki láta þingmönnum eða þingnefnd í tje skjöl og skýrslu þeirrar nefndar, sem athugaði hag bankans. Það er nauðsynlegt fyrir þingmenn að fá að vita um niðurstöðu þeirrar rannsóknar, sem úttektarnefndin gerði á bankanum, til þess að mynda sjer skoðun í þessu máli. Vitanlega verður það að skoðast trúnaðarmál gagnvart þingmönnum, ef eitthvað er í skjölum nefndarinnar, sem ekki má fara út fyrir þingið. Það er hættulegt, þegar ýktar og afbakaðar sagnir berast um hag bankans, og sýnist sjálfsagt, að þingmenn að minsta kosti fái að vita hið sanna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hæstv. fjmrh. hefir ekki getað verið viðstaddur hjer í kvöld. En þetta mál heyrir undir hann. Skal jeg í fyrramálið koma þessum skilaboðum til hans og sjá til, að hv. 1. þm. Skagf. fái að vita svar hans á morgun.

Sigurður Eggerz Nú er komið fram á nótt og allir vilja sem fljótast komast heim, verð jeg því að tala lauslegar um þá hluti, sem mjer liggja á hjarta í þessu máli, en ella mundi. Neyðist jeg til í þessari ræðu minni að grípa aðeins á nokkrum höfuðatriðum, sem ræða hv. 1. þm. Reykv. gaf tilefni til. Mjer þótti vænt um að heyra það frá hv. 1. þm. Reykv., að hann viðurkennir, að framþróunin í bankamálum væri sú, að seðlabankinn væri meir og meir að verða bankanna banki. Sjerfræðingum kemur öllum saman um og telja engan vafa á, að framþróunin fari öll í þessa átt. En hv.þm. segir, að þetta sje að vísu rjett, að seðlabankinn sje annarsstaðar að verða bankanna banki, en við sjeum hinsvegar ekki komnir ennþá á það stig í framþróuninni, að ástæða sje til fyrir okkur að taka upp það fyrirkomulag. Jeg verð nú gagnstætt þessu að halda því fram, að við verðum að leitast við að haga okkar bankamálum eftir því fyrirkomulagi, sem við teljum best í heimi, og hagnýta okkur alla þá reynslu, sem við sjáum, að þær þjóðir, sem lengst eru komnar, hafa í þessum málum. Það hefir verið tekið fram, að engum dytti í hug að fara að taka upp aftur til fiskiveiða seglskip eins og þau, sem notuð eru í Færeyjum, og leggja niður togarana. En nákvæmlega það sama er farið fram á hjer með því að koma á þessu úrelta fyrirkomulagi, sem menn hafa fyrir löngu horfið frá annarsstaðar. Ástæðurnar, er vjer færðum gegn því að gera Landsbankann að seðlabanka, eru kunnar. Hann ávaxtar mikið sparisjóðsfje og er bygður yfir mikil áhættuviðskifti. Og enn eru fleiri ástæður, sem ekki er hjer tími til að ræða um. Jeg hafði minst á það í ræðu minni áðan, að það hefði verið æskilegt að hafa seðlaútgáfuna í sambandi við fasteignabanka. Væri þá nokkurskonar persónusamband milli seðlabankans og fasteignabankans, þannig að seðlabankastjórnin gæti um leið stýrt fasteignabankanum. Á fáu er meiri þörf nú en að koma fasteignalánum í gott horf og fast. Það verður ekki gert á annan hátt betur en koma öllum fasteignalánum undir einn hatt. Hv. 1. þm. Reykv. sagðist ekki vilja gera upp á milli þeirra ýmsu erlendu bankafræðinga, sem spurðir voru álits. En þó var einn erlendur sjerfræðingur, sem hv.þm. hrósaði sjerstaklega. Og það er norski bankastjórinn Rygg. Hann er ákaflega mikill og merkilegur fjármálamaður og hefir mjög mikla þýðingu fyrir sitt land. En það er einkennilegt við umsögn hans, að þegar hún er lesin niður í kjölinn, kemur það berlega í ljós, að í þeim hlutum norska ríkisins, þar sem bankamálin eru lengst komin, þá er það að sýna, að seðlabankinn er bankanna banki. Með því að nú líður á nóttina, vil jeg ekki lengja umræður meira en alveg nauðsynlegt er, og mun jeg því ekki fara eins ítarlega inn á þetta efni og jeg í raun og veru æski. Verð jeg að láta mjer nægja að drepa á það, sem óhjákvæmilegt er. Jeg verð að minna á það glögga rit, sem hæstv. forseti (BSv) ritaði um bankamálið. Og mig langar til þess að biðja hv. deildarmenn áður en þessari umr. er lokið að kynna sjer þá glöggu grein, sem hann gerir þar fyrir afstöðu sinni. Það er í raun og veru það sorglegasta í þessu máli að þurfa að horfa upp á, að þeir menn, sem hafa sett sig vel inn í þetta mál og kynt sjer það svo sem þeir hafa getað, skuli vera ofurliði bornir, að þurfa að horfa upp á, að hjer á hv. Alþingi skuli vera gengið beint á móti þeirri reynslu, sem fengin er, ekki aðeins erlendri, heldur og okkar eigin innlendu reynslu í þessum efnum. Jeg held það eigi ekki við að tala alt of langt mál um einstök atriði við þessa umr. Að því er snertir það atriði, sem hjer hefir verið vakin eftirtekt á, að nefnd manna hefir rannsakað hag bankans, en álit þeirrar nefndar hefir enn ekki verið látið uppi, þá vil jeg bíða að tala um það, þar til jeg heyri umsögn hæstv. fjmrh., sem ekki er staddur hjer í deildinni. En mjer þykir rjett að benda á, að jeg hefi sem ráðherra komið því í gegnum þingið, að settur var bankaumsjónarmaður. Það vakti fyrir mjer með því, að heppilegt væri, að til væri maður með bankasjerþekkingu, er gæti hvenær sem er rannsakað ástand bankanna án þess að það vekti óróa og umtal. Á þann hátt ætti að vera hægt að fá sem tryggasta vitneskju um hag banka á hverjum tíma án þess að þurfa að vekja ókyrð út af því. Áreiðanlega verður það aldrei tekið nógu oft fram, hve óhemju mikla þýðingu það hefir fyrir peningastofnanir, að menn kunni að umgangast þær. Það er hálft líf hvers banka að fá að vera í friði. Það er áreiðanlegt, að bankar í þessu landi fengju að vera í friði fyrir öllu umróti, ef skilningur á því væri nógu djúpur, hvaða þýðingu bankar hafa og hvaða hlutverk þeim er ætlað að vinna; ef menn vissu, að framþróun atvinnuveganna byggist að stórmiklu leyti á því, að bankinn fór að vinna að framþróuninni. Umfram alt má enginn stjórnmálaflokkur eða meiri hluti, hversu sterkur sem hann er, nota vald sitt og aðstöðu til þess að skapa ókyrð og óvild gagnvart bankanum. Jeg er þeirrar skoðunar, að nægilegt hefði verið, að bankaumsjónarmaðurinn hefði skoðað bankann. En nú er nefnd búin að skoða bankann, og ef stjórnin vill ekki birta niðurstöðuna af þeirri skoðunargerð, þá ætti hún að gefa yfirlýsingu um, að það, að skýrslan væri ekki birt, stafaði ekki af því, að neytt væri athugavert við bankann. Annars gætu risið ótal spurningar. En jeg vil leggja áherslu á það að lokum, að þótt jeg fylgi því ekki, að tekin verði fullkomin ábyrgð á bankanum, þá er það eingöngu af því, að jeg tel tryggara, að önnur leið sje farin. Jeg vil styðja að því, að Landsbankanum verði veittur svo mikill beinn stuðningur, að engum detti í hug að efast um, að þessi stofnun sje svo sterk sem hún ætti og verður að vera.

Jón Auðunn Jónsson Hv. þm. V.-Ísf. skaut því fram í hjá hv. 1. þm. Reykv., að eins og nú stæðu sakir bæri ríkissjóður ábyrgð á Landsbankanum samkvæmt landsbankalögunum. Það er að vísu rjett, að svo er til ætlast með lögunum frá í fyrra, að ríkissjóður beri ábyrgð á sparisjóðsinnstæðum þeim, sem bankinn nú hefir, en ef ríkissjóður skýtur fram af sjer að sjá bankanum fyrir auknu starfsfje og svíkur þannig loforð sitt, þá álít jeg, að ábyrgð ríkissjóðs hafi þar með fallið niður. Væntanlega verður tilefni og tækifæri til þess að tala um bankafyrirkomulagið í öðrum löndum við 3. umr. En það verð jeg að leiðrjetta hjá hv. 1. þm. Reykv., að stóru bankarnir í Englandi - the big five - sjeu bankanna bankar. Það eru þeir ekki að meira leyti en áður. Þeir hafa að vísu á síðustu árum gleypt fleiri hundruð smábanka, en það er aðeins til þess að geta fullnægt þörfum hinna stóru verslunar- og iðnaðarfyrirtækja. Þeir gátu ekki fullnægt nema örfáum af hinum stóru lánbeiðnum, vegna þess, að eftir styrjöldina miklu kom upp sú stefna að steypa saman mörgum stórum fyrirtækjum, í eitt, en við það varð lánsþörfin hjá þeim stórum meiri á hvert einstakt fyrirtæki en áður var. Að þeir tóku aðra smærri banka inn í sig, var til þess að þeir gætu betur og á hagkvæmari hátt en áður fullnægt eftirspurn þessara stóru fyrirtækja. Hitt er rjett, sem hv.þm. tók fram, að ekki, er hægt að koma innlánum til þessara banka nema undir sjerstökum kringumstæðum. Þessir bankar taka ekki við innlánum frá mönnum, sem þeir þekkja ekki til um, fyr en þeir hafa aflað sjer upplýsinga um þá og vita, hvort fjáreigandi muni láta innlánið standa eða þurfi á peningum að halda fyrirvaralaust. Þeir bankar, er fást við að ávaxta sparifje almennings, vinna mest á því að kaupa og selja ríkisskuldabrjef, sem gilda 6–12 mánuði, eða mest 1½ ár.

Ásgeir Ásgeirsson Hv. þm.N.-Ísf. játaði, að ríkið bæri ábyrgð á bankanum eins og er, en hún gæti fallið niður, ef honum væri ekki lagt aukið starfsfje. Þetta má að vísu vera rjett, en hefir enga þýðingu, því að núgildandi ákvæði falla ekki niður fyr en á sömu stundu og ný lög eru staðfest. Breytingin, sem þetta frv. gerir, er aðeins sú, að í staðinn fyrir núgildandi ábyrgð á stofnfje bankans kemur almenn ábyrgð. En sú ábyrgð er ekki meiri nje hættulegri en ábyrgðin á stofnfjenu er nú. Hjer er ekki um breytingu að ræða, sem breyti í neinu núverandi afstöðu ríkissjóðs til bankans. Það kemur ekki þessu máli við, hvernig bankinn stendur sig nú. Ábyrgð á núverandi ástandi er nú í lögum. Þess vegna þarf engar upplýsingar að heimta um hag bankans nú sjerstaklega vegna ábyrgðarákvæðisins. Í fyrra mátti miklu fremur telja ástæðu til að spyrja um hag bankans. Jeg bar þá fram fyrirspurn til stjórnarflokksins um það, hvort hann væri ekki hræddur við að taka ábyrgð á stofn fje bankans, og fjekk það svar hjá hæstv.forsrh., að hans flokkur kviði engu í því sambandi. Jeg sje enga ástæðu til að óttast nú það ákvæði, sem raunverulega felur í sjer sömu fjárhagsskuldbindingu og það, sem hjer var samþykt í fyrra, athugasemdalaust af þeim, sem nú eru hræddastir.

Magnús Jónsson Mjer er sama, þótt hv.þm. Norður- og Vestur-Ísfirðinga komi saman um það; það er samt alls ekki fullkomin ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans í gildandi lögum. Ef sá skilningur er rjettur, sem jeg lagði í 5. gr., en hann er þó ekki vafalaus, má að vísu segja, að ríkið beri ábyrgð á, að stofnsjóður bankans sje óskertur, þegar bankinn tekur til starfa eftir nýju lögunum. Önnur ákvæði eru ekki um ábyrgð ríkissjóðs á bankanum. Í 56. gr. er raunar bráðabirgðaábyrgð á sparisjóðnum, en hún fellur úr gildi, þegar varasjóður hans er orðinn 10% af innstæðunum. Það er því ljóst, að í Landsbankalögunum frá síðastl. ári er engin almenn ábyrgð tekin á skuldbindingum bankans, heldur þvert á móti skýrt tekið fram, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldbindingum bankans fram yfir stofnfje og varasjóð. Líking hv.þm. Dal. um það, að við ættum eftir minni röksemdaleiðslu að leggja niður togaraveiðar og gufuskip til milliferða, en taka upp skútuveiðar og seglskipaferðir, er ekki rjett. Það er ekki sagt, að hver þjóð þurfi að ganga gegnum öll millistig í þróuninni. Ef við tökum upp seðlabankafyrirkomulag stórþjóðanna, er það hliðstætt því, að við tækjum upp 15 þúsund smálesta línuskip til milliferða. Svo stórir farkostir hæfa okkur ekki nú, en þar með er engan veginn sagt, að við eigum ekki að nota þá, þegar við erum orðnir miljónaþjóð, hvenær sem það nú verður. - Þetta skildi Rygg bankastjóri Noregsbanka, þótt hv. bankastjóra Íslandsbanka gangi illa að átta sig á því. Rygg bankastjóri segir meira að segja, að það komi ekki til mála, að Noregsbanki sleppi þeim beinu viðskiftum, er hann hefir nú. Þau sjeu honum nauðsynleg, ef bankastjórnin eigi ekki að trjenast upp og komast algerlega úr snertingu við atvinnuvegina. Það var áreiðanlega rjett spor, sem við stigum, þegar við fórum eftir tillögum hinna erlendu bankastjóra og sniðum bankann eftir staðháttum og því stigi, sem við stöndum á, en höfðum fyrirkomulagið þó svo liðugt, að bankinn gæti tekið eðlilegri þróun. Því er honum skift í deildir, sem eru ekki í nánara sambandi en svo, að hægt er að skilja sparisjóðinn og veðdeildina frá bankanum, hvenær sem þess þykir þörf.

Jón Auðunn Jónsson Jeg er hissa á því, að hv.þm. V.-Ísf. skyldi engan mun finna á þeim tveim ábyrgðum, sem hjer ræðir um. Það er alment álitið hættuminna að ganga í þá ábyrgð, sem menn vita fyrirfram hver er, heldur en í ábyrgð fyrir óákveðinni upphæð, sem ekki kemur á daginn fyr en síðar, jafnvel eftir áratugi, hve stór verður. Eins og gengið var frá Landsbankalögunum í fyrra, ber ríkissjóður ábyrgð á sparisjóðsinnstæðum manna, þar til sparisjóðurinn hefir myndað sjer ákveðinn varasjóð, en ekki lengur. En með þessu frv. er fyrst og fremst gefin ríkissjóðsábyrgð á öllum skuldbindingum bankans innanlands, og hún hlýtur að verða þeim mun meiri, sem sparisjóðsfje hans hlýtur að aukast að miklum mun, einmitt vegna ábyrgðarinnar. Einnig skapar það bankanum sjálfum verri aðstöðu, að ryðja þannig inn á hann máske öllu innlánsfje landsmanna. Með þessu er sparisjóðunum úti um land bundinn helskór, og þeir hljóta að leggjast niður eftir að næsta fjárhagskreppa er hjá liðin, ef frv. verður að lögum.

Ásgeir Ásgeirsson Það er rangt hjá hv.þm.N.-Ísf., að jeg hafi sagt, að jeg sæi engan mun á þeim tveim tegundum ábyrgða, sem hjer ræðir um. Jeg sá þann mun í fyrra, og sje hann enn. En það, sem jeg lagði áherslu á, var það, að enginn munur er á ábyrgðinni á núverandi ástandi bankans eftir þessu frv. og eftir gildandi lögum. Því er þessi ábyrgð engin röksemd fyrir því að heimta opinberaða þá rannsókn, sem fram hefir farið á bankanum.

En mega þingmenn ekki vita um rannsóknina fyrir því?

. Jú, vitanlega, en sú krafa kemur ekki þessu máli við. Eins og jeg sagði áður, hefir það engin áhrif á núverandi ástand um ábyrgð á bankanum, hvort þetta frv. er samþykt eða ekki. Ef hjer er um synd að ræða, er hún drýgð af fyrverandi stjórnarflokki með því að ábyrgjast óskert stofnfje bankans. - Hv. 1. þm. Reykv. vildi ekki fallast á, að ríkisábyrgð væri á bankanum eins og nú er. Út af þessu get jeg vitnað í orð, sem sögð voru í fyrra af þáv. fjmrh.: „En um stofnfje hans (bankans) fer vitanlega eftir mati úttektarmanna, hve mikið ríkissjóður leggi til“. (Alþt. 1927, B. 3229). Þessi orð eru ótvíræð og þeim var ómótmælt af hv. 1. þm. Reykv.

Þau voru framkölluð af mjer

. Ummælunum var ómótmælt af háttv.þm., en komu fram út af ræðu, sem jeg hafði haldið. - Mjer virðist ekki þurfa frekar um það að deila, að koma verða fram einhver önnur rök fyrir því að heimta opinbera skýrslu um hag bankans heldur en þau, að þetta frv. geri breytingu á ábyrgðinni.

Sigurður Eggerz Hv. 1. þm. Reykv. var að líkja tillögunum um sjerstakan seðlabanka við það, að við fengjum okkur 15 þús. smálesta línuskip til milliferða. En þetta er mikill misskilningur. Því að þótt við sjeum lítið þjóðfjelag, hefir það sýnt sig, að enginn aukinn kostnaður er að því að taka upp hið nýja fyrirkomulag á seðlabönkum. Gallarnir á gamla fyrirkomulaginu hafa alstaðar verið skornir burt með því að hafa seðlabankann banka bankanna. Til þess að þetta geti átt sjer stað, þarf ekki fjölbreytt þjóðfjelag. - Þó að einhver verslun sje lítil, er það engin sönnun þess, að hún eigi að nota gamaldags bókhald. Nei, vitanlega á hún að hafa nýtísku bókhald. Eins á þjóðin að hegða sjer í bankamálum. Hún á að taka upp það fyrirkomulag, sem er óbrotnast og öruggast. Í því liggur dauðasynd okkar, að við höfum tekið hið úrelta fyrirkomulag og skipað því til hásætis. Ef farin hefði verið sú leið, sem minni hl. bankanefndarinnar lagði til 1926, væri nú ekki verið að hræra í því, sem búið er að gera. Þó að þetta frv. verði að lögum, hlýtur óróinn að halda áfram, því að hinn rjetta grundvöll undir seðlabankann vantar eftir sem áður. Það er engin röksemd fyrir því, sem samþykt var, að það væri í miklum meiri hluta í fyrra. Minni hlutinn hefir oft rjettara fyrir sjer, og við það verður hann með tímanum að meiri hluta. Jeg þarf lítið meira að segja. En jeg vil að lokum skjóta til hv. 1. þm. Reykv. einni athugasemd, sem jeg vil biðja hann að sofna á, - því að einhverntíma hlýtur að koma að því, að hv. deild fái að ganga til hvíldar. Jeg vildi segja hv.þm., að hann fær áreiðanlega oftar en nú að súpa seyðið af því að hafa tekið þátt í að afgreiða þessi mál á ramvitlausum grundvelli.

Ólafur Thors Það undrar mig, að þeir, sem mest hafa hvatt til þess að halda þessari umræðu áfram, sjást nú ekki á fundinum. Beini jeg þessu einkum til hæstv.dómsmrh. Jeg get vel skilið, að honum þyki þægilegt að láta okkur neðrideildarmenn sitja á fundum frá því snemma á morgnana til kl. 3 eða 4 á nóttunni, meðan hann lúrir sjálfur á hægum dýnum. Þetta er líka í ágætu samræmi við bannið gegn næturvinnu, sem nú á að fara að samþykkja. Eiginlega var það þó ekki þetta, sem fjekk mig til að standa upp. Jeg greip áðan fram í fyrir hv.þm. V.-Ísf. og sagði, að ein syndin byði annari heim. Hann sneri því þá að mjer, að íhaldsmenn hefðu í fyrra samþykt ábyrgð á stofnfje bankans, án þess að fyrir lægju upplýsingar um hag hans. Engin ný ástæða væri til að heimta upplýsingar um þetta efni nú, þar sem ríkissjóður myndi, á því augnabliki, sem lögin gengju í gildi, ekki bera neina nýja eða aukna ábyrgð á bankanum. Jeg veit nú ekki, hvort skilningur hv.þm. á 5. gr. Landsbankalaganna er rjettur, en þótt svo sje álitið, er nokkur munur á því, hvort ríkissjóður ber ábyrgð á stofnfje bankans samkv. henni, eða tekur á sig almenna framtíðarábyrgð á öllum skuldbindingum bankans. Því er ný ástæða til að spyrja um hag bankans, þegar á að taka svona almenna skuldbindingu á ríkissjóð. Jeg veit ekki, hvað er verst við þetta frv., en eg hygg, að alt sje ilt um það. Það sætir undrum, eftir allan þann undirbúning, sem Landsbankalögin höfðu fengið, að á fyrsta þingi eftir að lögin eru sett skuli eiga að breyta þeim í verulegum atriðum. - Það, sem jeg tel stórvægilegast af þeim breytingum, sem nú á að gera, er það, að gera á ráðstafanir, sem draga allan merg úr sparisjóðum landsins, en verða samt sem áður bankanum til skaðræðis. - Þá er það undarlegt, að núverandi bankaráð, sem skipað er til ákveðins tíma, á að víkja sæti, þótt stofnunin eigi að halda áfram að vera til. Jeg ætla ekki að telja fleira til, en jeg segi það svo hátt, að hæstv.dómsmrh. megi heyra, ef hann leynist nokkursstaðar í húsinu, að þetta frv. er svo formlaust og illa samið, að engum öðrum en honum er trúandi til að hafa samið það.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Allshn. hefir orðið ásátt um að leggja til, að frv. þetta verði samþ. með nokkrum breytingum. Skal jeg ekki fjölyrða um þær breytingar, sem frv. gerir á núgildandi löggjöf. Eru þær aðallega í því fólgnar, að til er ætlast, að forstjóri víneinkasölunnar hafi mun lægri laun en hann nú hefir, og ennfremur að lögin krefjist ekki, að forstjórinn sjálfur hafi lyfsalapróf, heldur sje nægilegt, að aðstoðarmaður hans hafi það, og stýri hann þá lyfjadeildinni. Um brtt.allshn. er ekki margt að segja 1. brtt., sem er í 3 stafliðum, má nánast skoða sem leiðrjettingu, því að sjálfsagt er, að vitnað sje til þeirra laga, sem nú gilda um meðferð áfengis. 2. brtt. er líka leiðrjetting. En í 3. brtt. er nokkur efnisbreyting, sem liggur í því, að er frv. var samið, hafði sjest yfir breytingu á áfengislögunum frá síðasta þingi. Jeg vil geta þess, að eins og 4. gr. er orðuð samkvæmt 3. brtt. á þskj. 565, fellur niður síðasti málsliður 4. gr. eins og hún er í frv., og getur orkað tvímælis, hvort svo skuli vera, en úr því má þá bæta með brtt. við 3. umr. Um 4. brtt., við 5. gr., varð dálítill ágreiningur í nefndinni, en þeir nefndarmenn, sem vildu halda niðurlagi 5. gr., vildu þó ekki kljúfa nefndina þess vegna. Varð því samkomulag um, að niðurlag 5. gr. fjelli niður. Þá er 5. brtt., við 7. gr., um að í staðinn fyrir „50–100“ komi: 25–75%. Um þetta varð einnig nokkur ágreiningur. Var að vísu upplýst í nefndinni, að vínsalan væri ekki bundin við hámarksálagningu, en hinsvegar töldu sumir nefndarmenn varhugavert að breyta þessu eins og farið er fram á í frv., því að slíkt mætti skoða sem heftingu á sölu vínanna. Varð því að samkomulagi, með því að stjórnin væri ekki bundin við þessa tölu, að láta þetta ákvæði standa eins og það er í gildandi lögum. 6. brtt. skýrir sig sjálf. Má telja, að þessi stofnun hafi þegar fengið nægilegt veltufje, og sje því nóg að ákveða um, að nokkur hluti árshagnaðar renni í varasjóð. Jeg leyfi mjer að vænta þess, þar sem svo sæmilegt samkomulag varð um frv. í allshn., að það nái fram að ganga. Halldór Steinsson: Eins og tilkynt hefir verið úr forsetastóli, á jeg hjer brtt., sem ekki hefir verið útbýtt ennþá. Vil jeg því beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, að málið verði tekið af dagskrá.

Halldór Stefánsson Jeg vildi aðeins leyfa mjer að vekja athygli háttv. deildar á því, að fjhn. er ekki ætlaður nema 1 klukkutími til fundahalda, annanhvern dag. Þó er það vitanlegt, að hún er önnur sú nefnd, sem hefir flest mál til meðferðar allra fastanefnda deildarinnar. Nú undanfarið um hríð hafa verið hafðir umræðufundir í deildinni á fundartíma nefndarinnar. Hefir það hamlað mjög störfum hennar, og þar sem hún á mörg mál óafgreidd, þá er óvíst, hvort þessi vinnubrögð verða til að flýta störfum þingsins, ef ætlast er til, að þau mál, sem fyrir fjhn. liggja, fái fullnaðarafgreiðslu. sem form. nefndarinnar get jeg ekki látið þetta hlutlaust lengur. Verð jeg að bera fram þá ósk til hæstv. forseta, að hann hagi svo umræðum eftirleiðis, að eigi fari þær í bága við starfstíma nefndarinnar. Hlýt jeg að öðrum kosti að afsala henni allri ábyrgð á því, þó að dragist afgreiðsla þeirra mála, sem hún nú hefir til meðferðar. Þó að jeg ætli mjer ekki að hlutast til um starfshætti þingsins að öðru leyti, þá vil jeg þó leyfa mjer að benda á í þessu sambandi, að e. t. v. mætti setja deildarfundi kl. 11 árd. - það er ekki starfstími nefnda frá 11–12 - og ætla þeim því minni tíma síðari hluta daga.

Forseti (BSv): Þar sem nú er mjög merkilegt mál til umræðu, sje jeg eigi, að unt sje að gera breytingu þá, sem hv. 1. þm.N.-M. fer fram á, í þetta sinn. Annars tel jeg fremur varhugavert að setja deildarfundi kl. 11 árd. Vaka hv.þdm. löngum við umræður fram á nætur, og er þá naumast gerlegt að svifta þá þeim tíma, sem þeir helst gætu notað til hvíldar. Vildi jeg leyfa mjer að skjóta því fram, að fremur gæti komið til mála, að hv.fjhn. hefði sjálf fundi á þeim tíma. En væntanlega verður hægt að ná samkomulagi um þetta efni utan þingfunda.