Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mig langar að gera örstutta aths. um þingsköp. Það er aðallega vegna fyrri fundar í Sþ. hér í dag, þar sem fyrir lá fjöldi fsp. Hér á dagskrá var fsp. frá 6. þm. Norðurl. e., sem að vísu kann að líta nokkuð sakleysislega út, þannig að hægt hefði verið að leggja hana til hliðar án þess að hafa mikið fyrir því. En þessi fsp. er búin að vera á dagskrá tvisvar sinnum í Sþ. og nú liggur svo mikið á að hraða fundum Sþ., að það er ekki hægt að afgreiða mál sem eðli máls samkv. ætti að taka afskaplega skamman tíma að afgreiða. Og það sem meira er, það er ekki haft samráð við þm. um þau mál sem tekin eru út af dagskrá, þó að ráðh., sem þessum fsp. svara eða eiga að svara, sitji hér í salnum. Þessu vil ég mótmæla og ég geri ákveðna kröfu til þess, að þessi fsp. frá mér, sem var á dagskrá fyrri fundar, verði afgreidd á næsta fundi þar sem fsp. verða teknar fyrir í Sþ.



Vegna aths. hv. síðasta ræðumanns vil ég aðeins taka það fram, að á síðasta fundi sem þetta mál, sem hann ræddi um, var á dagskrá var hæstv. fjmrh. veikur, svo að ég held að það hefði lítið þýtt fyrir fyrirspyrjanda að fá að mæla fyrir fsp. sinni þá. En nú var búið að gera samkomulag um það milli stjórnar og stjórnarandstöðu að láta ganga fyrir í dag og á morgun deildarfundi til þess að koma áfram máli sem lengi hefur dregist að afgreiða í Ed. Af þeim sökum var ákveðið að hafa fundi í Sþ. í gær, en aðeins mjög stutta fundi í dag.



Herra forseti. Vegna þess að ég á í hlut varðandi svar við þeirri spurningu sem óskað er eftir að verði sem fyrst tekin á dagskrá, þá vildi ég aðeins upplýsa að það er ekki aðeins vegna veikinda minna í seinustu viku sem ég var ekki búinn að svara þessari fsp., heldur einfaldlega vegna þess að rn. var ekki tilbúið með svarið. Ég vænti þess hins vegar, að svarið geti verið tilbúið í næsta fyrirspurnatíma Sþ. Ég tel að fsp., sem fram var borin og fjallar um áfengiskaup ráðh. fyrr og síðar, eigi fyllsta rétt á sér. Ég er ekki frá því, að það væri eðlilegt að svara fsp. ítarlegar en tilefni er gefið til, þ. e. svörin við fsp. nái jafnvel aðeins lengra aftur í tímann en fsp. snýst um, og einnig að gefnar séu þá upplýsingar allt fram til seinustu stjórnarskipta. Af þessari ástæðu má vera að það taki örlítið lengri tíma að undirbúa svarið við fsp. heldur en fyrst leit út fyrir. - Fundarhlé.



Herra forseti. Tilefni þess, að ég kveð mér hér hljóðs utan dagskrár, eru mótmæli 46 íslenskra rithöfunda gegn nýafstaðinni úthlutun starfslauna úr Launasjóði rithöfunda. Þessi mótmæli hafa að vonum vakið mikla athygli. Ég vil í upphafi leyfa mér að lesa hér upp yfirlýsingu þá sem rithöfundarnir 46 rituðu nöfn sín undir, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við undirritaðir félagar í Rithöfundasambandi Íslands mótmælum því gerræði stjórnar Launasjóðs rithöfunda að úthluta hæstu starfslaunum eftir flokkspólitísku sjónarmiði. Þetta hefur stjórn Launasjóðs nú gert annað árið í röð. Sama gildir að mestu um næsthæstu starfslaun. Fyrirmynd slíkrar ráðsmennsku um listræn málefni verður ekki fundin nema hjá þjóðum, sem búa við illræmt stjórnarfar, og þjónar þeim tilgangi einum að vísa þeim frá ritstörfum sem hafa aðrar stjórnmálaskoðanir. Fyrir því krefjumst við þess að núv. stjórn Launasjóðs rithöfunda víki nú þegar og að ráðgast verði innan Rithöfundasambandsins um nýja stjórn Launasjóðs. Fyrsta lagagrein Rithöfundasambands Íslands hljóðar svo: „Rithöfundasamband Íslands er styrktarfélag rithöfunda.“ Sambandið er því ekki flokkspólitískt. Lög Rithöfundasambands Íslands ber að halda meðan það er við lýði.“ Undir þetta skrifa, eins og áður segir, 46 rithöfundar. Það er augljóst mál, þegar nær fjórðungur félaga í Rithöfundasambandi Íslands sér ástæðu til slíkra aðgerða, að þá hefur eitthvað farið aflaga. Hér eru bornar fram svo alvarlegar ásakanir á hendur mönnum í vandasömu trúnaðarstarfi, í stjórn Launasjóðs rithöfunda, sem ákvarða árlega skiptingu starfslaunanna, að Alþ. ber, að ég tel, skylda til að láta málið til sín taka þegar eftir er leitað, enda er hér um að ræða ráðstöfun á almannafé, fjárveitingu úr ríkissjóði á fjárlögum hvers árs til Launasjóðsins. Í ár nemur upphæðin 114 millj. kr. Til Launasjóðs rithöfunda var stofnað fyrir 5 árum með lögum frá Alþ. og veitt úr honum í fyrsta skipti árið 1976. Daginn eftir að þessi lög voru samþ., í maí 1975, kom til umræðu á Alþingi fsp. til þáv. menntmrh., Vilhjálms Hjálmarssonar, vegna andmæla 16 rithöfunda sem töldu sig hafa verið órétti beitta við úthlutun svokallaðra viðbótarritlauna sem úthlutað var í fáein ár áður en Launasjóðurinn hafði tekið til starfa. Rithöfundarnir kröfðust endurmats á úthlutuninni og fengu um síðir leiðréttingu sinna mála, að ég hygg fyrir atbeina Alþingis og viðkomandi ráðh., þótt svör hans á þingi við umræddri fsp. gæfu ekki mikil fyrirheit. Ég vil leyfa mér - með leyfi forseta - að vitna hér í kafla úr svari fyrrv. menntmrh., Vilhjálms Hjálmarssonar, í umr. um þessa fsp., en þar sagði hann m. a., og svaraði þá málaleitan um að endurmetin yrði úthlutun þessara viðbótarritlauna: „Ráðuneytið hefur ekki ákveðið að láta fara fram endurmat á þessari tilgreindu úthlutun. Hins vegar hefur rn. skipað n. til að gera úttekt á stöðu lista og listafólks í þjóðfélaginu. Mun sú n. ljúka störfum innan eins árs. Hlutverk þessarar n. er m. a. að leitast við að gera sér grein fyrir því hvort listin, listafólkið og starfsemi þess njóti nú eðlilegrar hlutdeildar í þjóðartekjum, hvort skipt sé með eðlilegum hætti á milli hinna ýmsu listgreina, og jafnframt að gera sér grein fyrir, hvort eðlilega hafi verið staðið að úthlutun þeirra fjármuna sem bundnir eru einstókum mönnum. Það er ekki ætlunin að þessi n. geri till. um úrbætur. Þetta er könnunarnefnd og hún mun skila sínum niðurstöðum til menntmrh., sem seinna mun beita sér fyrir því í samráði við listafólkið í landinu að fram fari athugun og tillögugerð um hugsanlegar úrbætur á þessu sviði.“ Og menntmrh. heldur enn áfram um þessa leiðréttingu sem fram á var farið, með leyfi forseta: „Þetta viljum við gera með því að leita réttlætis almennt í úthlutunum, en alveg sérstaklega með því að setja ljós ákvæði í væntanlega reglugerð“ - þá á hann við Launasjóðinn nýstofnaðan. - „Svo er það auðvitað á valdi okkar allra þm. sem og annarra borgara að veita almennt og öflugt aðhald þeim er starfa að úthlutun listamannalauna hverju sinni.“ Þessi tilvitnuðu ummæli fyrrv. hæstv. menntmrh., Vilhjálms Hjálmarssonar, á Alþingi gefa beint tilefni til að beina þeirri spurningu til núv. hæstv. menntmrh., Ingvars Gíslasonar, hvað hafi orðið um þessa n. sem menntmrn. skipaði fyrir 5 árum, hvernig hún hefur starfað og hver hafi orðið árangurinn af störfum hennar og hvort hugsanlega mætti nýta niðurstöður hennar til leiðréttingar á þessum vandamálum íslenskra rithöfunda eins og þau liggja fyrir nú. Að því er varðar tilvitnuð ummæli ráðh. fyrrv. um ljós ákvæði í væntanlegri reglugerð með lögum um Launasjóðinn, sem nú er um deilt, þá erum við þar komin að einu af meginatriðum þessa deilumáls rithöfunda nú. Þessi reglugerð, er samin var með lögunum, er að mati þeirra rithöfunda, sem nú andmæla, allt of óljós og þyrfti nauðsynlega endurskoðunar og breytinga við. Spurningin, sem við alþm. stöndum frammi fyrir nú, er hvernig Alþ. geti brugðist við í þessu máli. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi, að Alþ. geti ekki leitt það hjá sér þegar fram kemur svo ákveðin ásökun frá fjölmennum hópi íslenskra rithöfunda á hendur einum ákveðnum stjórnmálaflokki, Alþb., að fulltrúar hans í samtökum rithöfunda beiti gerræðisfullum aðgerðum eftir flokkspólitískum sjónarmiðum til að útiloka og lítilsvirða með ítrekuðum hætti þann hóp starfsbræðra sinna sem ekki aðhyllist þeim þóknanlegar stjórnmálaskoðanir. Slíkt er með öllu óviðunandi og stórskaðlegt menningarlífi okkar, tjáningarfrelsi og almennu lýðræði í landinu. Ég vil vísa til viðtala í Morgunblaðinu í dag við tvo af hinum 46 andmælendum, þá Ingimar Erlend Sigurðsson og Baldur Óskarsson, og einnig við stjórnarformann Launasjóðs rithöfunda, prófessor Svein Skorra Höskuldsson, og formann Rithöfundasambands Íslands, Njörð P. Njarðvík. Hjá Ingimar Erlendi kemur það fram, sem er eitt helsta gagnrýnisefnið, að í efsta launaflokknum, sem fær 9 mánaða starfslaun, eru bæði í ár og í fyrra einvörðungu rithöfundar sem eru utan í eða innan í, eins og hann kemst að orði, einum ákveðnum stjórnmálaflokki, þ. e. Alþb. Í næsthæsta flokknum, með 6 mánaða starfslaun, eru aðeins fjórir af tólf sem ekki eru hallir undir þann sama flokk. Bent er á að tveir efstu launaflokkarnir séu þeir sem raunverulega skipti máli sem alvörustarfslaun, þess vegna varði miklu að sanngirni og óhlutdrægni sé beitt við úthlutun í þessum flokkum. Ég hef líka heyrt á það minnst, að hlutur ungra rithöfunda sé við nýlega úthlutun mjög fyrir borð borinn. Þeir eru teljandi á fingrum annarrar handar, að ég hygg, ungir rithöfundar sem hafa hlotið nokkur laun úr Launasjóðnum nú. Mér persónulega er kunnugt um einn ungan og efnilegan rithöfund sem hefur gefið út þrjár bækur, tvær ljóðabækur og eina skáldsögu. Hann hefur sótt tvisvar um laun úr Launasjóðnum og tvisvar hefur hann fengið synjun. Hann hafði gert fastlega ráð fyrir því með tilliti til reglna sjóðsins, að hann fengi veitt úr honum í sumar, og gert sínar starfsráðagerðir samkvæmt því, en þær hrynja nú að sjálfsögðu allar til grunna. Ingimar Erlendur Sigurðsson leggur áherslu á að nauðsynlegt sé að endurskoða reglugerðina, sem stjórn Launasjóðsins starfar eftir, og bendir jafnframt á að nefnd sú, sem skipuð var á aðalfundi Rithöfundasambandsins s. l. laugardag, sé aðeins málamyndanefnd, til þess skipuð að svæfa málið, hún eigi ekki að skila áliti fyrr en á næsta aðalfundi sambandsins eftir u. þ. b. eitt ár, en fyrir næstu áramót muni hins vegar núverandi stjórn sambandsins, flestir þar með réttum pólitískum lít, skipa stjórn Launasjóðsins eftir að þriggja ára starfstíma núverandi stjórnar lýkur. Menn óttast af fyrri biturri reynslu að nýja stjórnin, sem falin verður ráðsmennska með starfslaunin næstu þrjú árin, verði með sama markinu brennd og sú fyrri. Baldur Óskarsson, annar rithöfundur sem viðtal er við í Morgunblaðinu í dag, segir í tilvitnuðu viðtali að aðrir andmælendur leggi sérstaklega áherslu á, andstætt því sem Njörður P. Njarðvík leyfir sér að staðhæfa í sama viðtali í dag, að mótmæli hinna 46 rithöfunda séu ekki persónuleg árás á þá rithöfunda, sem skipað er í efstu launaflokkana. Hann segir að með því að halda því fram sé ekki um annað að ræða en útúrsnúninga sem ekki séu svaraverðir. Það eru allir sammála um að þeir rithöfundar, sem hæstu launin hafa hlotið nú, eru alls góðs maklegir. En það er réttilega bent á að það eru til fleiri rithöfundar sem hefðu verið jafnmaklegir. Viðbrögð einstakra manna við þessum mótmælum rithöfunda nú eru í þá átt, að við þessu sé svo sem ekkert að gera, rithöfundar sem og aðrir listamenn þurfi hvort eð er alltaf að rífast út af öllu. Því er til að svara, svo sem mótmælendur hafa bent á, að í tíð fyrstu stjórnar Launasjóðsins, sem úthlutaði starfslaunum á árunum 1976–78, varð aldrei neinn ágreiningur eða óánægja, þar var ekki starfað eftir pólitískum línum, heldur reynt að viðhafa heiðarleik í vinnubrögðum, sanngirni og víðsýni í því vandasama starfi sem nefndinni er falið. Í þessari fyrstu nefnd áttu sæti Guðrún P. Helgadóttir, Bjarni Vilhjálmsson og Vésteinn Ólason. Í núverandi stjórn sjóðsins eiga sæti Sveinn Skorri Höskuldsson, Fríða Sigurðardóttir og Björn Teitsson. Nú hefur það jafnan verið talið heldur ógeðfellt að ákvörðunaraðilar um málefni listamanna væru valdir eftir flokkspólitískri tilnefningu, og víst væri það betra og í alla staði menningarlegra að slíkir fulltrúar veldust til þeirra trúnaðarstarfa eftir þeim kostum sem hvað nauðsynlegastir eru í þessu tilliti. Ég á við eiginleika eins og trausta menntun, hlutlægni, víðsýni og einlægan vilja til að bregðast ekki trúnaði við þá listamenn sem óneitanlega eiga mikið undir störfum þessara manna komið. En reynslan í þessum málum hefur því miður verið með þeim hætti, að eðlilegt virðist að álykta að illskásta leiðin sé, a. m. k. þegar um er að ræða úthlutun fjár sem veitt er af Alþ. til listamanna, að stjórnmálaflokkarnir tilnefni menn til að annast þá úthlutun, einfaldlega til að tryggja skaplegt jafnvægi, fyrirbyggja pólitíska valdníðslu. Pólitísk misbeiting valds er ávallt og alls staðar hvimleið, en enga klæðir slíkt athæfi jafnilla og þá menn sem kenna sig við listir og menningu. Það er raunar sú lausn, sem hér var imprað á um pólitískt skipaða nefnd, sem rithöfundar í hópi hinna 46 andmælenda nú benda á sem þrautalendingu eftir það sem á undan er gengið. Bent skal á í þessu sambandi, að í stjórn Rithöfundasjóðs Íslands sitja tveir menn úr hópi rithöfunda og einn tilnefndur af menntmrn. Vel mætti hugsa sér að sama skipan væri á höfð um skipan stjórnar Launasjóðsins sem styrinn stendur um nú. Þetta mál verður að taka upp hér á Alþ. til að afstýra áframhaldandi árekstrum af þessu tagi í framtíðinni. Ég vænti þess, að núv. hæstv. menntmrh. láti málið til sín taka svo sem vera ber. Það væri og fyllilega eðlilegt, að borin væri fram hér á Alþ. fsp. til menntmrh., sem hann svaraði skriflega, um það, hvaða umsóknum hefði verið synjað í ár um starfslaun, en upplýst er að af 144 umsóknum var 64 synjað, 80 hlutu náð fyrir augum sjóðsstjórnar. Því mun vafalaust verða til svarað, að hér sé um allt of viðkvæmt mál að ræða og rithöfundum, sem synjað var nú, væri lítil þökk í slíku tiltæki. En því má þá svara á móti, að starfslaun úr Launasjóði skoðast ekki sem verðlaun eða viðurkenning svipað og hin hefðbundnu listamannalaun. Þau eru fyrst og fremst veitt út á ákveðin verk sem höfundar eru að vinna að eða hyggjast vinna að um ákveðinn tíma. Á s. l. ári var þess farið á leit að stjórn Launasjóðsins mætti á almennum fundi í Rithöfundasambandi Íslands og kynnti þar starfsreglur sjóðsins. Þessi ósk virðist í alla staði eðlileg. Hér er um tiltölulega nýjan sjóð og nýjar reglur að ræða sem eðlilegt er að rithöfundar, sem hans eiga að njóta, vilji vita sem gerst um. Viðbrögð formanns Rithöfundasambandsins, Njarðar P. Njarðvík, voru þau að synja alfarið þessari málaleitan, með þeim ummælum m. a. að rithöfundar væru dónar. Þótti starfsbræðrum formannsins og starfssystrum lítt til um háttvísi hans í þeirra garð og ekki í þeim lýðræðisanda sem ríkja ætti í samtökum þeirra og rithöfundar almennt vilja að ríki þar. Herra forseti. Það er ekki með neinum fögnuði sem ég hef reifað þetta mál hér á hinu háa Alþingi. Það er þvert á móti mjög svo dapurlegt að til þess þurfi að koma. Mér verður vísast brugðið um pólitískt ofstæki, ómengað íhald og annað þaðan af verra. Ég mótmæli fyrir fram slíkum áburði, og ég vil taka hér til fróðleiks smákafla, sem skrifaður er af einum af okkar þekktari rithöfundum, Jóni Óskari, sem um langt skeið taldist ákveðinn sósíalisti og taldi sig í þeirra hópi, en hefur nú eitthvað veikst í trúnni með árunum, að því er virðist. Hann skrifar í síðustu bók sinni í æviminningum hans sem hafa komið út að undanförnu, þar skrifar hann í lokakafla, með leyfi forseta: „Sósíalistar lesa yfirleitt ekki bækur sem þeir eru hræddir um að geti veikt skoðanir þeirra, enda prédika heittrúaðir sósíalistar fyrir félögum sínum að óhollar bækur skuli varast. Þeir eru eins hræddir við slíkar bækur og Biblíutrúarmenn við það sem þeir kalla ókristileg rit, og bækur andsnúnar sósíalisma hafa verið bannfærðar í Sovétríkjunum á sama hátt og kaþólska kirkjan bannfærði ókristilegar bækur fyrr á öldum og gerir víst raunar enn þó að skemmra dugi en fyrr.“ Ég hygg að Jón Óskar verði ekki sakaður um sama hugarfar og ég, hið ómengaða íhald. En fróðlegt er að heyra ummæli þessa virta rithöfundar um fyrrverandi skoðanabræður sína. Hér hafa því miður skeð þeir atburðir sem eru síður en svo vel til þess fallnir að stuðla að einingu og góðri samvinnu í hópi íslenskra rithöfunda. Eins og kunnugt er voru um langt skeið starfandi tvö félög rithöfunda á Íslandi. Það er ekkert launungarmál að skiptingin var þar eftir pólitískum línum. Viss hópur, minnihlutahópur rithöfunda, felldi sig ekki við vinnubrögð meiri hluta þröngsýnna starfsbræðra sinna sem settu pólitísk klíkusjónarmið ofar hagsmunum rithöfundastéttarinnar sem faglegrar heildar og neyttu aflsmunar eftir geðþótta þegar svo bar undir. Fyrir nokkrum árum tókst fyrir viðleitni velviljaðra og frjálslyndra manna meðal rithöfunda, að ég hygg úr öllum stjórnmálaflokkum, að sameina félögin tvö. Þar var, býst ég við, að allra mati stigið heillavænlegt spor í rétta átt. Sá ágreiningur og sárindi, sem orðið hafa nú út af margnefndri skiptingu starfslauna úr Launasjóði rithöfunda, eru hnefahögg í andlit þeirra manna sem vilja ekkert frekar en að friður ríki og gott samstarf meðal íslenskra rithöfunda. Við hljótum að vona að þetta él gangi yfir eins og önnur él og að íslenskir rithöfundar muni bera gæfu til þess í framtíðinni að standa saman um að auðga og standa vörð um íslenska menningu og eflingu bóklegrar menntar í landinu.



Herra forseti. Það hefur nú verið beint til mín fsp. í ræðu hv. 4. þm. Vestf., og skal ég leitast við að gera grein fyrir því sem þm. spurði um. Út af almennu umræðunni hér vil ég aðeins segja það, að að sjálfsögðu hef ég heyrt af því, sem blöðin hafa haft að segja um þetta mál eða flutt fréttir af, og lesið þau mótmæli sem fram hafa komið hjá 46 rithöfundum gagnvart síðustu úthlutun úr Launasjóði rithöfunda. En ég vil segja það almennt talað, að það er ekkert nýtt að deilur verði um úthlutun opinbers fjár til listamanna. Það er orðin nokkuð gömul saga. Og nú er komin hér upp ein deilan enn og hún beinist nokkuð harkalega gegn stjórn eða gegn úthlutunarnefnd Launasjóðs rithöfunda, eins og hefur komið fram í ræðu hv. 4. þm. Vestf. og menn hafa verið að lesa í blöðunum. En ég vil nú ekki á þessu stigi a. m. k. og að óþörfu fara að blanda mér mikið í þessar deilur, en ég finn ekki heldur að það sé neitt við það að athuga þó að þetta mál sé rætt á Alþ., þ. e. að athygli alþm. sé vakin á þessari deilu og að uppi séu meðal allmargra rithöfunda ásakanir á hendur sjóðsstjórninni um hlutdræga úthlutun. Ég held, að það sé ekkert á móti því að þetta berist hér inn á Alþ., og ég tel, að það sé ekki saknaðarefni þó að einstöku sinnum sé rætt hér um málefni listamanna og um menningarmál yfirleitt, jafnvel þó að tilefnið kunni kannske að vera eins og það er að þessu sinni. Í þessari ádeilu og í þessari yfirlýsingu, sem hér liggur fyrir okkur frá 46 rithöfundum, er um mjög alvarlega ásökun að ræða í garð þeirra sem fara með úthlutun úr sjóðnum. Ég held að það sé ljóst, að þeir, sem bera fram slíka ásökun, verði líka að rökstyðja mál sitt vel. Því vil ég beina til hv. alþm. að lesa þetta plagg og kynna sér allar hliðar þessa máls, m. a. með tilliti til þess, hvort það sé sérstaklega vel rökstudd ásökun sem hér er um að ræða. Og hvert skyldi þá ásökunarefnið vera? Ásökunarefnið er það, að hæstu starfslaunum úr Launasjóði rithöfunda sé úthlutað eftir flokkspólitísku sjónarmiði, eins og segir í yfirlýsingunni. Nú kemur það reyndar ekki fram í þessu plaggi, ef maður les það eitt sér, í hvaða flokks þágu sé verið að vinna. Það kemur ekki fram. Það er enginn ákveðinn flokkur nefndur á nafn í þessu plaggi. En mönnum er auðvitað ætlað að gefa sér það og það er alveg augljóst mál af ræðu hv. 4. þm. Vestf. hvað við er átt. Og það er út af fyrir sig ágætt að hún segir það skýrum orðum, hv. þm., að hér sé átt við Alþb., og það sé með þessari úthlutun verið að hygla Alþb.-mönnum. Þetta er náttúrlega atriði sem maður á að gefa sér, en ég held að það hefði verið miklu betra ef þessir menn, sem flytja þessa ásökun, hefðu sagt það hreint út, að þarna væri átt við Alþb., svo að menn þurfi ekki að vera að stúdera það sérstaklega hvað við er átt. Satt að segja hef ég talsverðar efasemdir um að þessi ásökun, eins og hún er borin fram, sé rétt, eins og hún er borin fram a. m. k. Það kann vel að vera að þessi sjóðsstjórn eða þessir úthlutunarmenn séu hlutdrægir. Það má vel vera að þeir séu hlutdrægir, ég skal ekkert um það dæma, því að það veit ég ekki. En mér sýnist hins vegar að það sé hægt að efast um að þessi nefnd sé „flokkspólitískt'` hlutdræg, og á því er dálítill munur. Það má vel vera að Sveinn Skorri sé hlutdrægur, það má vel vera að Björn Teitsson sé hlutdrægur og Fríða Sigurðardóttir sé hlutdræg o. s. frv. En ég ætla nú samt að athuga svolítið betur hvort það sé ekki einhver annmarki á þeirri röksemd, að þessi nefnd sem heild sé flokkspólitískt hlutdræg. Ef það á að standast þarf það auðvitað að fara saman, að nefndin sé skipuð Alþb.-mönnum, ég nefndi þá, og að þeir, sem starfslaunin fá, séu Alþb. menn. En ég ætla að leyfa mér að spyrja: Liggur það alveg ljóst fyrir að nefndarmennirnir, sem hér um ræðir, séu Alþb.-menn? Liggur það alveg ljóst fyrir? Ég spyr t. d.: Er Sveinn Skorri Höskuldsson Alþb.-maður, liggur það ljóst fyrir? Er Björn Teitsson Alþb.-maður? Og er Fríða Sigurðardóttir Alþb.-maður? Um þetta get ég ekkert fullyrt, ég veit það ekki. Þó er það nú svo, að tveir af þeim mönnum, sem hér um ræðir, eru ákaflega góðir kunningjar mínir. Þeir eru reyndar fornkunningjar mínir og enn í dag ágætir málvinir mínir, sem ég satt að segja umgengst alloft og hitti og spjalla við um alla skapaða hluti. Skoðun mín er nú sú um þessa ágætu vina mína, að þeir séu óflokksbundnir menn, þeir séu ekki Alþb. menn, með einhvern flokksstimpil þar eða þeir séu á skrá í einhverju Alþb.-félagi. Ég held að þeir séu það ekki. Og mér er það mjög til efs að þessir menn séu kjósendur Alþb. Mér er það mjög til efs að þeir séu það, auðvitað veit ég ekkert um það því að ég fylgi þeim ekki inn í kjörklefann og kíki ekki á hvað þeir kjósa. Þess vegna segi ég það að mér finnst frá venjulegu skynsamlegu sjónarmiði dálítið vafasamt að halda því fram, að hlutdrægni þessara manna, ef um slíkt er að ræða, sé flokkspólitísk, að hér sé um að ræða flokkspólitíska hlutdrægni. Ég segi því, að ef þessir menn eru hlutdrægir, þá er það ekki flokkspólitísk hlutdrægni, heldur er það einhvers konar önnur hlutdrægni. Þetta er það sem ég vildi segja almennt um þetta plagg sem hér liggur fyrir okkur og hefur verið gert að umræðuefni. Og ég vil segja aftur eins og ég hefur áður sagt, að ég hef ekkert á móti því að þessi deila meðal rithöfunda sé kynnt og rædd á Alþ. Þetta er mál sem varðar alþm. og varðar almenning. Samt held ég að deiluatriðin og ásökunarefnin séu tæpast nógu vel upplýst til þess að raunverulegur umræðugrundvöllur sé um þetta mál meðal alþm. enn sem komið er. Mér sýnist nú að þetta mál sé fyrst og fremst dálítið flókið deilumál, kannske tilfinningamál meðal rithöfunda og innan Rithöfundasambandsins. Ég held að það væri mjög heppilegt um sinn að bíða og sjá hvort þessar deilur verða ekki jafnaðar innan Rithöfundasambandsins, hvort rithöfundar hafi ekki möguleika á því að jafna þetta, og ef þeir eru óánægðir með úthlutunarnefndina og með það hvernig hún er skipuð og hvernig hún vinnur, hvort þeir geti ekki innan félags síns komið á breytingum sem viðunandi eru og eru þá í samræmi við vilja - við skulum segja: meiri hlutans, ef um það er að ræða að það sé verið að ganga á rétt hans og það sé einhver tiltekin minnihlutaklíka sem þarna ræður. En sem sagt, ég hef ekkert á móti því að þetta sé rætt hér. En ég vil samt, og ég held að það sé mjög mikil nauðsyn, að menn kynni sér alla málavexti og sjái á þessu máli fleiri hliðar en fram hafa komið til þessa. Og alveg sérstaklega finnst mér að þetta plagg frá 46 rithöfundum sé þannig að það sé ákaflega auðvelt að hrekja þá staðhæfingu, að þarna sé unnið frá flokkspólitísku sjónarmiði. En hitt, hvort einhver önnur sjónarmið, kannske annarleg, ráða, ætla ég ekkert um að dæma, vona þó að það sé ekki. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. Ég mun, ef það kemur til minna kasta sem menntmrh., sem vel má vera, að hafa einhver afskipti af því að reglunum verði breytt, þá mun ég sinna því máli. Ég mun leggja mig fram um það að setja mig inn í málið og taka tillit til þeirra sjónarmiða sem hér hafa verið rakin, og ef ég finn að þau eiga við rök að styðjast þá mun ég vissulega taka tillit til þeirra. En ég vil nú ekki hlaupa eftir hvaða sögu sem upp kemur eða út er borin. Hv. 4. þm. Vestf. beindi til mín sérstakri fsp., sem fjallaði um tiltekna nefnd sem Vilhjálmur Hjálmarsson, sem menntmrh. var á árunum 1974–78, mun hafa sett á laggirnar og hann gerði að umtalsefni eitt sinn í sinni ráðherratíð hér í hv. Alþ. Hv. 4. þm. Vestf. var svo elskulegur að hafa samband við mig í tæka tíð, þannig að ég gat kynnt mér sögu þessa máls og fann nokkur skjöl varðandi þá nefnd sem ég hygg að hv. þm. eigi við. Að því komst ég, þegar ég fór að athuga skjalasafn rn., að það mun hafa verið 19. og 21. apríl 1975 sem menntmrh. skipaði þriggja manna nefnd til þess að gera yfirlit um hverju væri varið af opinberri hálfu til listastarfsemi í landinu. Í nefndina voru eftirtaldir menn skipaðir: Indriði G. Þorsteinsson rithöfundur, sem var formaður, Andrés Björnsson, útvarpsstjóri og Vigdís Finnbogadóttir leikhússtjóri. Og til er skipunarbréf fyrir n. sem ég ætla - með leyfi hæstv. forseta - að lesa að þessu gefna tilefni: „Ráðuneytið telur æskilegt að gert verði glöggt yfirlit yfir hverju er varið af opinberri hálfu til listastarfsemi í landinu og hver aðstaða þeirri menningarstarfsemi er búin í þjóðfélaginu. Vafalaust er ýmsu ábótavant í þessu efni, en rn. telur nauðsynlegt að hafa traust yfirlit um það, hvernig þessum málum er háttað, til þess að unnt sé að gera umbætur á traustum grundvelli og með heildaryfirsýn um hvernig þjóðfélagið býr að listamönnum sínum, bæði til listsköpunar og listflutnings. Til þess að gera framangreinda könnun skipar ráðuneytið yður, herra rithófundur, í nefnd ásamt þeim Andrési Björnssyni útvarpsstjóra og Vigdísi Finnbogadóttur leikhússtjóra, og eruð þér formaður nefndarinnar. Æskilegt er að n. ljúki störfum innan eins árs, og mun rn. sjá n. fyrir starfsaðstoð samkvæmt fyrir fram gerðri áætlun, sem rn. og n. koma sér saman um.“ Undir þetta ritar Vilhjálmur Hjálmarsson, þá menntmrh., en þetta bréf er skrifað til Indriða G. Þorsteinssonar rithöfundar. Sams konar bréf bárust svo aftur hinum tveimur nm.

Hvenær var þetta?

Þetta skeði 1975, í aprílmánuði 1975. Svo er hægt að rekja söguna nokkuð, að svo för að þessi ágæta n. skilaði ekki áliti. U. þ. b. þremur árum eftir að n. var skipuð og hún hafði engu nál. skilað og ekki var vitað neitt um störf hennar, þá tók ráðh. sig til, að því er virðist, og leysti n. frá störfum með bréfi sem er dagsett 3. mars 1978. Ekki veit ég hvort ég á að fara að lesa þetta bréf. Það er efni þess, að ráðh. leysir þessa n. frá störfum. Hitt er annað mál, að nefndarformaðurinn, Indriði G. Þorsteinsson, sem er röskleikamaður, taldi sig reyndar hafa verið að vinna allan tímann og hefði verið að bíða eftir upplýsingum sem tveir menn, sem hann hafði beðið um upplýsingar hjá, skiluðu af sér. En af því varð ekki að þeir skiluðu af sér og n. beið eftir því, að þessir ágætu menn sendu upplýsingar til n., þannig að lítið varð úr starfi hennar, af hvaða ástæðum sem það nú kann að vera. Ég ætla ekki að fara að lesa það bréf sem Indriði Þorsteinsson skrifaði, það er langt, en þar gerir hann grein fyrir því, af hverju nál. var ekki komið fram, og höfuðatriðið er það að hann taldi sig eiga von á upplýsingum frá tilteknum starfsmönnum hjá Framkvæmdastofnun og menntmrn., en þessar upplýsingar hefðu ekki borist. Síðan sættist hann á það, formaður n., að verða leystur frá störfum. Þetta er nú um þessa n. að segja og síður en svo að ég reki þetta til þess að ásaka nm. á nokkurn hátt. En þetta sýnir hversu stundum getur farið um nefndarstörf þó að þau séu hafin í góðu og eigi að gegna miklu og góðu hlutverki. En ég vil geta þess, að nú að undanförnu hefur verið unnið að því innan menntmrn. sjálfs og af hálfu menntmrn., - ég hygg að þetta starf hafi byrjað nokkru áður en ég kom til starfa í rn., - en nú hefur verið unnið að því með fullri vitund minni og í samráði við mig að safna saman gögnum um framlög til lista og menningarstarfsemi og gera það út frá ýmsum forsendum, sem er of langt mál að rekja hér. En ég held að það sé ákaflega gagnlegt að slíkum upplýsingum sé safnað og samin skýrsla byggð á þeim. Og það er von á því að það líði ekki mjög langur tími áður en þessi skýrsla liggur fyrir. Ýmis drög eru til að henni, og ég vona að sú skýrsla geti legið fyrir áður en langt um líður. Hún verður þá birt með einhverjum hætti opinberlega. En að þessu máli er unnið og það er í raun og veru að nokkru það verkefni sem sú n. átti að sinna sem hv. 4. þm. Vestf. var að spyrja mig um og ég var að gera hér grein fyrir. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð. Ég endurtek það, að mér þykir í sjálfu sér leitt að svona deila skuli koma upp. En það er ekki alveg nýtt að listamenn deili innbyrðis og séu óánægðir, og þá er auðvitað gripið til ýmissa raka um ástæður fyrir deilunum. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir því af minni hálfu, að ég sé ástæðu til að efast um meginásökunarefnið eins og það er fram sett, þó að vel megi vera að það megi finna einhverjar aðrar ástæður fyrir því eða sýna fram á það með öðrum rökum að þeir, sem standa að þessari úthlutun, séu hlutdrægir eða að einhverju leyti hallir undir einhverja tiltekna menn öðrum fremur. En ég held sem sagt, að það sé ákaflega erfitt að ætla að gera þetta upp í ræðu á Alþ., og mun ekki gera það fyrir mína parta, en veilur sé ég á rökstuðningi þeirra sem ásakanirnar hafa borið fram.



Herra forseti. Það er ósköp dapurlegt, að þá sjaldan að íslenska menningu ber á góma í þessum sölum, sem skyldi vera forsendan fyrir því að við erum yfirleitt að þessu basli hér, þá er tilefnið ævinlega heldur sorglegt. Hins vegar tel ég mér skylt að standa hér á fætur vegna þess að líklega var ég eini þm. sem viðstaddur var aðalfund Rithöfundasambands Íslands sem fram fór á laugardaginn var. Þar kom þessi deila óvænt upp og um hana urðu nokkrar umræður, enda hér alvarlegir hlutir fram bornir. Þeirri deilu lauk afar friðsamlega á þeim fundi. Stjórnin, sem mjög hefur verið ráðist á hér af hv. alþm. Sigurlaugu Bjarnadóttur, var einróma endurkjörin. Samþykkt var einróma að setja á laggirnar nefnd rithöfunda sem í eru Vilborg Dagbjartsdóttir rithöfundur, Jón frá Pálmholti rithöfundur og Ingimar Erlendur Sigurðsson rithöfundur. Þessari nefnd var falið að gera hugsanlegar breytingar á reglugerð sem fyrrv. hæstv. menntmrh. Vilmundur Gylfason setti nú nýverið, eða nánar tiltekið á árinu 1979, ef breytinga væri þörf. Það skal tekið fram og ég hygg að hv. þm. Vilmundur Gylfason staðfesti það hér, að ástæðan fyrir því, að hann setti þessa reglugerð svo til óbreytta frá því sem hún áður var, var sú að fellt var á aðalfundi í Rithöfundasambandi Íslands að breyta henni. Þetta eru kannske ósköp leiðinlegar og hversdagslegar staðreyndir. Hitt er svo miklu alvarlegra mál, að hér eru þrír menn sem hafa verið kjörnir af hálfu Rithöfundasambands Íslands, einn prófessor í bókmenntum við Háskóla Íslands, einn rektor við Menntaskólann á Ísafirði og bókmenntafræðingur, sem mér er nú ekki alveg kunnugt um hvar starfar í augnablikinu, - þetta fólk er borið þeim sökum, að það misnoti úthlutun úr Launasjóði rithöfunda eftir pólitískum leiðum. Mér er það dálítið undrunarefni, að hæstv. menntmrh. sagði áðan að sér þætti ekki ástæða til að blanda sér í þetta mál. Það finnst mér hins vegar. Ef þetta fólk hefur gert þetta sem það er ásakað um, þá vil ég biðja hæstv. menntmrh. að athuga hvort umræddur Björn Teitsson er fær um að stjórna Menntaskólanum á Ísafirði í umboði hans rn., hvort Sveinn Skorri Höskuldsson er fær um að kenna bókmenntir í Háskóla Íslands, og jafnframt mundi ég óska eftir að hann kannaði hvað Fríða Sigurðardóttir starfar og hvort hún er hæf til þess starfa. Hér er nefnilega mjög alvarlegt mál á ferðinni. Við, sem erum félagar í Rithöfundasambandi Íslands, munum að sjálfsögðu vera mjög á verði um að slíkt og annað eins eigi sér ekki stað, því að það er auðvitað grundvallaratriði fyrir íslenska menningu að fullkomið frelsi: tjáningarfrelsi og skoðanafrelsi, eigi sér stað og á því verði aldrei troðið, síst af öllu af þessari stofnun og þeim sem eru fulltrúar hennar á opinberum vettvangi. Hinu neita ég svo ekki, að ég stórdreg í efa að þessi umræða hafi verið gagnleg, vegna þess að hún var algjörlega rangt lögð upp. Vandamálið er auðvitað fyrst og fremst það, að hér er verið að deila út fé sem ekki er nóg. Það er alkunna og ættu allir hv. þm. að vita, að af þeim 600 millj. sem ríkissjóður þénar beint á því sem íslenskir rithöfundar framleiða, fáum við 114 millj. til þess að efla íslenskar bókmenntir, nánar tiltekið laun í 290 mánuði. Til þess að menn viti almennustu staðreyndir í því máli sem hér er á ferðinni, þá skal upplýst að tveir menn sóttu um 12 mánaða styrk eða laun, við skulum endilega ekki kalla þetta styrk, 34 sóttu um 9 mánuði, 4 sóttu um 7 mánuði, 36 sóttu um 6 mánuði, 11 sóttu um 4 mánaða laun, 27 sóttu um 3 mánaða laun og 24 um 2 mánaða laun. Þetta eru alls 132 umsækjendur. Það er auðvitað alveg ljóst, að þessir peningar nægja engan veginn, og það ætti að vera hlutverk Alþingis að hækka þessa upphæð sem verið er að úthluta. Það hefði verið meira fagnaðarefni að heyra hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur fara fram á það við hv. Alþingi. Hitt er svo annað mál, að þegar ekki er hægt að úthluta öllum þeim sem sækja, eins og vitaskuld ætti að vera, þá kemur til umræddrar nefndar að meta, taka einn fram yfir annan. Og slíkt er auðvitað alltaf vandi. Hitt er svo annað mál, að hér voga menn sér að segja að fólk sé valið eftir pólitískum skoðunum. Vill hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir þá ekki setja inn í umsóknareyðublaðið að menn svari því, hvar í flokki þeir eru í stjórnmálum? Ég get svo sem alveg upplýst hv. Alþ., ef menn vilja það, að mér er ekki kunnugt um t. d. að Sveinn Skorri Höskuldsson sé félagi í Alþb. Það hef ég aldrei heyrt. Hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir hlýtur að vita meira um skólameistarann á Ísafirði. Fríða Sigurðardóttir er mér vitanlega ekki heldur félagi í Alþb.  Ég ætla að leyfa mér að lesa hér yfir hv. Alþ., svo einhverjar upplýsingar komi til þingsins, hverjir hafa fengið laun úr Launasjóði rithöfunda, og ég ætla að reyna að fara ekki niður úr 16 mánuðum samtals, annars held ég að listinn yrði ærið langur. Ég ætla aðeins að láta þm. heyra þau nöfn og spyrja hvort þetta fólk sé ekki þess verðugt að hljóta starfslaun til að skrifa bækur. 31 mánuð hefur fengið Thor Vilhjálmsson. 27 mánuði hafa fengið Vésteinn Lúðvíksson og Þorsteinn frá Hamri. 26 mánuði Nína Björk Árnadóttir og Ólafur Haukur Símonarson. 25 mánuði Pétur Gunnarsson og Þorgeir Þorgeirsson. 24 mánuði Einar Bragi.  Ég hirði ekki að lesa þennan lista lengra. En ég hygg að þeir höfundar, sem allir eru sammála um að séu örugglega þess verðir að hljóta laun úr þessum sjóði, hafi einhvern tíma komist á blað. Þar verð ég auðvitað að taka undan mjög unga höfunda sem hafa kannske minna skrifað og eru ekki jafnkunnir. Og það verður hver að lá hvaða nefnd sem er þó að aðrir rithöfundar séu teknir fram yfir þá þegar peningarnir eru ekki nógir. Ég er alveg sannfærð um að nefndin er ekki endilega sannfærð um að hún hafi höndlað einhvern stórasannleik, en ég er alveg viss um að þetta fólk hefur reynt að gera þetta á eins sanngjarnan hátt og það gat. Ég vil aðeins leyfa mér að skýra hinu háa Alþingi frá því, hverjir hlutu 9 mánaða laun. Vill einhver hér standa upp og segja að þetta fólk sé ekki þess virði? - Jakobína Sigurðardóttir, Ólafur Jóhann Sigurðsson, Ólafur Haukur Símonarson, Svava Jakobsdóttir. Þorir einhver hér að standa upp og segja: Þetta fólk er ekki rithöfundar sem eru þess verðir að fá starfslaun úr eigin sjóði. Þetta mál er á því stigi og á því plani, ef svo mætti segja, að það er engum til gagns. Hér er auðvitað um það að ræða að ekki er nóg fé veitt til þessara hluta. Ef úthlutunarnefndin er vænd um pólitíska misnotkun, hvernig á að leysa málið? Á að skipa í úthlutunarnefndina eftir pólitískum línum? Það væri þá eðlilegt að allir flokkar ættu sinn mann í úthlutunarnefnd. Viljum við fara þá leiðina. Þá hlýtur að þurfa að spyrja á umsóknareyðublaði: Hvar er viðkomandi manneskja í stjórnmálum. - Ég held að enginn þeirra höfunda, sem skrifuðu undir þetta óánægjuplagg, mundi kjósa þá leiðina. Um hvað eru menn að tala hér? Það eru auðvitað ekkert athugavert við það að heill listi af fólki sem skrifar bækur, ef það skrifar góðar bækur, fái ritlaun úr eigin sjóði, þó það kjósi Alþb. Það er leyfilegt í þessu landi að kjósa Alþb. Á nákvæmlega sama hátt væri ekkert athugavert við það að ekki sæist einn bleikrauður kommi á slíkum lista. Um hvað eru menn eiginlega að tala hér á Alþingi Íslendinga? Ég auglýsi eftir svörum við þessum spurningum.



Herra forseti. Ég vil nú fyrst lýsa yfir sérstakri ánægju minni yfir því, að síðasti ræðumaður, hv. þm. Guðrún Helgadóttir, skuli þó segja að það sé grundvöllur fyrir íslenska menningu að fullkomið tjáningarfrelsi eigi sér stað, því þetta er ekki í samræmi við þær stjórnmálaskoðanir sem hún lýsir allajafna að hún hafi, og ekki í samræmi við skrif hennar í Þjóðviljanum fyrr og síðar um menningarmál og tjáningarfrelsi, þar sem hún vill fara allt aðrar leiðir, eins og ræða hennar bar með sér. Eða hvers konar fíflagangur er það að byrja á því að segja að 132 manneskjur hafi sótt um styrk úr ákveðnum sjóði, þar af 2 um ársstyrk, 34 um 9 mánaða styrk, og lesa svo upp fimm nöfn og segja: Ég auglýsi eftir svörum um það, hvort alþm. telja þessa hæfasta af þessum 36? Hverjir voru hinir 31? Það er um það sem málið snýst. Málið snýst ekki aðeins um það, hverjir fengu styrkinn, heldur fyrst og fremst um það, hverjum var hafnað. Ásakanirnar eru um það, að þeir menn, sem úthlutuðu, hafi gert rangt upp á milli þess fólks sem sótti um styrkinn og átti vissulega jafnan rétt á við aðra til að fá starfsstyrk úr eigin sjóði. Eða hverjir eiga opinbert fé? Er ekki eðlilegt að úthlutun opinbers fjár sé opinber og þessi plögg verði öll lögð á borðið og ekki aðeins rithöfundar, ekki aðeins alþm., heldur öll þjóðin fái að fylgjast með því, hvernig þessi úthlutun var. Þessi hv. þm. kemur og segir: Þarna er einn rektor, þarna er einn bókmenntafræðingur, þarna er einn prófessor, eins og maður hrökkvi eitthvað í kút þó það sé talað um svona titla. Nei, það er auðvitað algjört aukaatriði þessa máls, en sýnir einungis, hversu þessi hv. þm. og þeir í menningarklíku Alþb. eru komnir langt frá fólkinu í landinu, að beita rökum eins og þessum þar sem hvergi er komið nálægt kjarna málsins. Við getum raunar talað líka um Norræna þýðingarsjóðinn. Þar er líka þessi óskaplega leynd. Það má ekki koma fram hverjir í raun sækja um, hverjum er synjað, af því að sannleikurinn þolir ekki dagsins ljós. Ástæðan fyrir því, að ég kvaddi mér hljóðs, var ekki sú að svara endilega hv. síðasta ræðumanni, heldur miklu fremur hitt, að ég var hálfundrandi á viðbrögðum hæstv. menntmrh. Ég lít svo á að það sé töluvert alvarlegt mál ef fjórði eða fimmti hver rithöfundur í landinu lýsir yfir með undirskrift sinni að um flokkspólitíska úthlutun hafi verið að ræða. Ég tel að það sé í rauninni enn alvarlegri tíðindi vegna þess að á aðalfundi Rithöfundasambandsins var viðurkennt að nauðsynlegt væri að taka þessi mál upp að nýju, stokka spilin upp, og sérstök nefnd var skipuð í því skyni. Og það vekur athygli, að tveir af þrem nm. eru í hópi þeirra sem telja að um flokkspólitíska misbeitingu hafi verið að ræða. Einmitt í þessari nefndarskipun felst viðurkenning á því, að það er fótur fyrir þeirri gagnrýni sem hér er hreyft, það er kjarni málsins, og náttúrlega algjörlega út í hött að Alþ. eigi ekki að fylgjast með því ef opinbert fé er veitt einstaklingum án þeirrar yfirsýnar sem nauðsynleg er í þvílíkum tilvikum sem hér um ræðir. Einn rithöfundur, sem hefur skrifað margar bækur og ég átti tal við um þetta mál, sagði mér í gær að í rauninni væri þessi úthlutun krafa um það að Rithöfundasamband Íslands klofnaði í tvennt, þessi úthlutun yrði ekki skilin á annan veg, og ef svo héldi fram sem horfði, að innan rithöfunda risi upp einhver yfirstétt sem hefði töglin og hagldirnar, sem hefði peningaráðin, þá vitum við að því fylgir í raun ófrelsi vegna þess að þá sitja menn ekki við sama borð varðandi opinbera styrki hvar sem þeir eru í pólitík. Þetta er kjarni þessa máls. Hv. síðasti ræðumaður las lista fyrir mig áðan. Ég hrökk ekki í kút þegar ég heyrði að Thor Vilhjálmsson væri sá sem hefði fengið flestar vikurnar greiddar. Hver var númer tvö, hver var númer þrjú og hver var númer fjögur? Þetta var afskaplega rauðleitur listi, heyrðist mér, án þess að ég sé að halda því fram að allir þeir starfsstyrkir, sem þar hefur verið úthlutað, hafi verið óverðugir borið saman við aðra. En ég leyfi mér að fullyrða að í þessum efnum orkar áreiðanlega tvímælis um sumt. Eða treystir hv. þm., sem spurði okkur svona mikið og er félagi í Rithöfundasambandi Íslands og sagði hér áðan: Þorir einhver að segja að þetta séu rithöfundar sem séu ekki þess virði að fá 9 mánaða styrk úr eigin sjóði? - Þorir hún að segja að allir, sem var hafnað, séu ekki þess virði? Ef hún segir að þessir hafi verið þess virði og þess vegna hafi þeir átt að fá það, þá - með því að beita útilokunaraðferðinni og lesa þessa setningu rétt - þýðir hún að hinir hafi ekki verið þess virði. Er hún manneskja fyrir þeim orðum? Og hverjir voru þá hinir sem ekki voru þess virði? Það þarf að koma fram. Það er í rauninni hryggilegt og sorglegt á þessari miklu upplýsingaöld, þar sem maður heldur að maður geti umsvifalaust komist að því hvað er að gerast í þjóðfélaginu, þá skuli leyndin vera svo mikil og hin flokkspólitíska mismunun fjármagns í skjóli nefnda og jafnvel verkalýðshreyfingar að maður kemst hvergi nálægt því að vita hvað raunverulega er að gerast. . Það er líka undarlegt að Alþb. kemur þar yfirleitt við sögu. Hvaða flokkur var það árið 1978 sem mest hagnaðist á þeim fjáraustri sem þá var úr sjóðum verkalýðshreyfingarinnar til þess að fjármagna þær kosningar? Og hvað hefur hæstv. heilbrmrh., sem var sítautandi undir ræðu Sigurlaugar Bjarnadóttur, gert til þess að standa við stóru orðin um það að samningarnir frá 1977 ættu að fara í gildi? Ekki neitt. Hins vegar hefur hann skrifað um það greinar í Þjóðviljann að það eigi að misbeita verkalýðshreyfingunni fyrir vagn Alþb., og hann hefur í ræðu innan þeirra samtaka lýst yfir sérstakri ánægju sinni yfir því, hversu vel tókst til um þessa misnotkun, - sú ræða var prentuð í Þjóðviljanum.

Ertu hissa á því?

Ég er ekki hissa á því, því hæstv. ráðh. er siðlaus. Ég skal reyna að vera þinglegur í orðbragði, herra forseti. Og eitthvað svipað hefur raunar komið fram í sambandi við afstöðuna til listanna.

Dæmi?

Við erum nú að fjalla um eitt hér, úthlutun úr Launasjóði rithöfunda, við erum að sjá það þar. Þar er verið að fjalla um þetta. Enda er staðreyndin sú, að úr þessari þrætu okkar verður ekki skorið nema á einn veg, að öll nöfnin verði lögð á borðið, við fáum að sjá hverjir sóttu, við fáum að kynna okkur þetta. Það er eini vegurinn. Þessi gagnrýni er komin fram, hún hefur vakið athygli, hún er á forsíðum blaðanna. Menn tala um hvort það sé svo, að lítil menningarklíka, snobbklíka, eigi að ráða því hverjir hafi tækifæri til að skrifa fyrir almannafé. Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. menntmrh.,hvort hann geti ekki séð um það fyrir okkur að við fáum lista yfir þá sem sóttu um starfslaun úr Launasjóði rithöfunda fyrir þessa úthlutun og þá síðustu, svo við getum hér á hinu háa Alþingi sjálf dæmt um hvernig þetta lítur út. Ég held að þeir menn, sem taka að sér að þiggja laun fyrir að úthluta almannafé, verði að þola gagnrýnina, verði að þola dagsljósið. Mér þætti þess vegna fróðlegt að fá svar við því. Ég er ekki þeirrar skoðunar að neinn einn hafi einkaleyfi á menningunni, og ég er ekki alveg viss um það, þegar ég lít yfir þennan lista hér, að ég sé sammála því að þessir fimm, sem þarna eru efstir, séu kannske bestu skáldin eða bestu rithöfundarnir þarna. Ég er ekki alveg sammála um það. Það eru a. m. k. ekki þeir rithöfundar og þau skáld sem ég les helst, það er ljóst mál. Það má margt um það spjalla og væri fróðlegt að fá það fram. Ég get ekki annað en látið í ljós undrun mína yfir því sem hæstv. menntmrh. sagði áðan, að ekki hefði komið fram hvaða flokkur það væri sem þessir menn telja að hafi misbeitt sínum áhrifum í sambandi við þessa úthlutun. Einn rithöfundurinn komst svo að orði í blaðagrein: „Til þess að komast í þessa flokka þurfa menn að uppfylla tvö skilyrði: að styðja núverandi formann Rithöfundasambandsins og að vera í eða á Alþb.“ - Menn þurfa ekki að giska á neitt, eins og hæstv. menntmrh. sagði. Hins vegar er það rétt, að það var ekki í yfirlýsingunni. En menn þurftu ekki að giska á það. Þetta kom skýrt fram í blöðum. Varðandi það, hvort þessir menn af einhverri tilviljun eru í Alþb. eða ekki, ef þeir hafa misfarið með fé í þágu þess flokks, þá skiptir engu máli í hvaða flokki þeir eru. Þó þeir séu framsóknarmenn skiptir það engu máli. Þó þeir hafi boðið sig fram fyrir Framsfl., þá skiptir það ekki máli. Ég get ekki á það fallist, að það sé auðvelt að hrekja að hér sé um flokkspólitíska úthlutun að ræða fyrr en ég sé nöfnin, umsóknirnar. Ég held að það sé lykillinn að þessu. Og ég tek undir að maður hleypur ekki eftir hvaða sögu sem er. Maður hefur séð annað eins til Alþb. og veit vel um það, að þeim mönnum er ekki allt heilagt í þeim efnum þegar þeir eru að hossa sínum gæðingum. Og ef saga opinberra styrkja er rakin kemur það býsna víða fram, að þar sem Alþb. hefur tökin, þar hefur verið hyglað eftir pólitískum línum. Um það má nefna mýmörg dæmi, og þetta kemur kannske best fram í því, að ýmsum rithöfundum einmitt úr röðum Alþb.-manna ógnar þetta siðleysi. Þeir skammast sín fyrir þessa úthlutun. Og þeir skilja í rauninni ekki hvað komið hefur fyrir félaga sína í Alþb. og skoðanabræður. Nema það sé þetta sem hv. þm. Karvel Pálmason er að segja, að það séu menningarvitarnir sem séu búnir að ná undirtökunum.  Ég get e. t. v. tekið undir það með síðasta ræðumanni, Guðrúnu Helgadóttur, að það sé vonandi að þeir séu fáir sem hafi ekki einhvern tíma komist á blað. Ég sé nú ekki að menn lifi lengi á því, þó þeir fái tveggja mánaða laun. Ég sé það ekki. En það má kalla allt hvaða nöfnum sem mönnum sýnist, og það verður líka að segja, að það var kannske pínulítið skiljanlegt að þrátt fyrir allt, þrátt fyrir þessa misnotkun, þrátt fyrir þetta siðleysi sem lýsir sér í því að vilja ekki opna þetta og hreinsa út, þá er samt leyfilegt í þessu landi að kjósa Alþb., eins og þm. sagði, og freistandi fyrir þá sem vilja láta hygla sér undir vissum kringumstæðum, a. m. k. eins og nú er komið. En sem sagt, ég býð þetta fram til þess að hreinsa andrúmsloftið, hæstv. menntmrh., að þessi plögg verði lögð fram, þm. geti kynnt sér hverjir sóttu, og þá mætti í leiðinni láta það fylgja hvernig staðan er hjá Norræna menningarmálasjóðnum eða hvað hann nú heitir, svo að við getum gengið úr skugga um að þarna hafi ekki verið úthlutað eftir flokkspólitískum sjónarmiðum, eins og skiljanlegt er að grunsemdir vakni um eins og allt er í pottinn búið.



Herra forseti. Sú umræða, sem hér hefur farið fram, minnir okkur á tíma sem ég hélt að væru löngu liðnir. Hún minnir okkur á tíma kalda stríðsins þegar íhaldið hér í landinu, sótsvartasta afturhaldið, réð því bókstaflega hverjir það voru sem fengu stuðning af almannafé til listsköpunar í landinu. Sú umræða, sem hér fer fram núna, er eins og endurtekning á þeirri umræðu sem hér fór fram í fyrra undir forustu þm. Ragnhildar Helgadóttur um bókina Félaga Jesús, sem hv. þm. Halldór Blöndal ýjaði örlítið að áðan í ummælum sínum um Norræna þýðingarsjóðinn. Ég tel að þessi umræða sé í raun og veru ekkert gamanmál, eins og virðist vera af málflutningi hv. 7. landsk. þm. Ég tel að hér sé einn alþm., kjörinn með eðlilegum hætti til þings þjóðarinnar, að bera það á einn stjórnmálaflokk og að bera það á tiltekna menn að opinbert fé hafi verið misnotað í þágu þessa stjórnmálaflokks, þ. e. Alþb. Ég krefst þess sem þm. af hæstv. menntmrh. og hæstv. ríkisstj., að könnun verði látin fara fram á því hvort hérna hefur verið um að ræða misnotkun á opinberu fé. Ég neita því sem flokksmaður í Alþb. og sem alþm. að sitja undir árásum af því tagi sem hv. 7. landsk. þm. hefur hér flutt. Ég neita því. Ég tel að hér sé um að ræða algjörlega siðlausan áburð sem eigi sér enga rakastoð nokkurs staðar, en ég geri þá kröfu sem alþm. að málið verði kannað til hlítar. g neita að sitja undir áburði af þessu tagi án þess að gert sé allt sem hugsanlegt er til að kanna hvar í ósköpunum gæti verið flugufótur fyrir þeim áburði sem hér hefur verið fluttur. Ef hann er til, þá á að víkja þessum mönnum frá. Ég vil einnig segja það við hv. þm. og aðra sem hér kunna að vera sama sinnis: Hér eru þeir vitaskuld fyrst og fremst að gagnrýna það að fólk skuli geta fengið opinberan stuðning til listsköpunar þrátt fyrir það að það séu félagsmenn í Alþb. Það er krafan um atvinnuofsóknir á hendur þessu fólki sem hér er uppi af hálfu talsmanna íhaldsins hér í sal Alþingis á ofanverðri 20. öld. Krafan um atvinnuofsóknir gægist hér fram. McCarthy-isminn ómengaður sést í gegnum þann málflutning sem hér er hafður uppi. En umfram allt neita ég því að sitja undir þeim áburði sem Alþb.-maður að opinbert fé sé af einhverjum tilteknum mönnum úti í bæ misnotað í þágu Alþb. Ég krefst þess, að hv. þm. Halldór Blöndal sanni þetta, vegna þess að hann margendurtók það í ræðu sinni áðan að fé hefði verið misnotað í þágu Alþb. Nei, krafan um það, að menn njóti ekki stuðnings til listsköpunar vegna þess að þeir eru hugsanlega sósíalistar, hefur áður heyrst hér á Íslandi. Hún hefur áður heyrst. Hún hefur áður fengið stuðning á Íslandi af ákveðnum öflum. Það eru æðimörg lestrarfélög hér í landinu sem á kreppuárunum og fyrir miðja öldina neituðu að kaupa bækur eftir Halldór Laxness vegna þess að talið var að hann væri kommúnisti og stuðningsmaður Kommúnistaflokksins og Sósíalistaflokksins. Við þurfum ekki að fara ýkjamarga áratugi aftur í fortíðina til þess að sjá framan í ofsóknir af þessu tagi. Og það eru talsmenn þessara sömu afla sem koma nú hér upp í ræðustól á hv. Alþ. og bera það á okkur Alþb.-menn að við misförum með opinbert fé með þeim hætti sem hv. 7. landsk. þm. gerði áðan. Í rauninni er málflutningur bæði hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur og hv. þm. Halldórs Blöndals krafa um það að pólitísk klíkusjónarmið ráði ríkjum, sem er gagnstætt því sem hv. þm. halda fram. Þau vilja ekki að menn fái að njóta sannmælis í listsköpun, heldur eigi pólitísk klíkusjónarmið að ráða úrslitum um það, hverjir njóti stuðnings af almannafé til listsköpunar í landinu. Það kemur mér ekki á óvart að slík sjónarmið séu til, en það kemur mér á óvart að slíkum sjónarmiðum skuli hampað hér á Alþingi Íslendinga árið 1980.



Herra forseti. Ég ætla ekki að þæfa þetta mál lengi. Ég get tekið undir það, að þessar umræður eru með dapurlegu sniði og mætti gjarnan slá á aðra strengi þá og þegar svo ber til að menntamál og listir eru til umræðu á hinu háa Alþingi. Það kann vel að vera að hv. 7. landsk. þm. hafi stungið tólg í ræðu sinni, en hæstv. félmrh. beit alveg höfuðið af skömminni í þeirri offorsfullu ræðu sem hann gusaði hér út úr sér. Hann talaði um „kröfu um pólitískan klíkuskap“, en nefnd, sem fer með stórfé úthlutað af Alþ., er kærð af nær fimm tugum þekktra einstaklinga fyrir að hafa misnotað með grófum hætti aðstöðu sína og farið rangt að varðandi það hlutverk sem henni hafði verið falið. Þetta er ákæran. Þetta er ákæran sem er hið alvarlega í málinu. Og að hér séu fluttar fram kröfur um atvinnuofsóknir! Öll var ræða hæstv. félmrh. eins og ég hefði heyrt spilaða plötu tekna upp eftir Einari Olgeirssyni fyrir fjörutíu árum eða svo. Og þó vill hann halda því fram að hann sé uppi árið 1980 og með hugmyndir sem samsvari því. Hér er öllu öfugt snúið eins og heyra mátti á ræðu hans. Það er heldur ekkert einhlítt sem hv. 7. landsk. þm. bað um, að plögg yrðu lögð á borðið. Það er endalaust álitamál hvernig verja eigi slíku fé og hverja beri helst að styrkja til að stunda listiðn sína. Það er enginn dómari og verður aldrei til í þeim sökum. En það, sem að mínum dómi ber að gera og hæstv. menntmrh. er knúinn til, það er að taka röggsamlega á málinu og rannsaka hvað er hæft í þessari stóralvarlegu ákæru, sem getur ekki verið borin fram nema af mjög illri nauðsyn og af því sem viðkomendur hafa talið sig vera til knúða, því að enginn vill - og ég trúi síst að félagar þeirra í listinni - leggja nafn sitt við slíkt nema af hinni brýnustu nauðsyn. Ekki trúi ég því svo óskapfellilegt sem þetta allt saman er. En ég verð að segja það, að fyrir utan dapurleikann, sem á mann sækir vegna þessarar umræðu allrar, þá varð ég ekki að hressari við ræðu hæstv. menntmrh. Það var mikið svig sem hann fór í - stórsvig. Og ég sá ekkí betur en hann félli eiginlega í hverju hliði. Hann byrjaði á því að lýsa yfir að hann vildi engan dóm á þetta leggja. En síðan tók hann að vefengja og - ég gat ekki betur skilið - allt að því að halda því fram að hér væri um söguburð að tefla sem þessir ákærendur hér hafa flutt fram. Hann byrjaði að vefengja þetta og taldi þetta og taldi þetta laust í reipunum og lítils megnugt frá rakalegu sjónarmiði séð og færði m. a. fram sem rök í því, að í ákærunni væri Alþb. ekki nefnt. Er þó sagt skýrum stöfum að hér sé úthlutun á hæstu stöllunum. Það er átt við hin fjögur sem úthlutun fengu eftir flokkspólitísku sjónarmiði. Væntanlega hefur þessi mannfjöldi ekki talið sig þurfa að kveða sterkara að orði um hvað átt væri við, þar sem í hópnum er frú Svava Jakobsdóttir. Þó að hann láti nú sem svo að hann viti lítt um stjórnmálaskoðanir Björns Teitssonar, sem er framsóknarmaður og hefur ekki dregið dul á það alla sína ævi, þá ætti hann nú að vita þetta.  Nei, ég var að halda það, að sokkabandsár Einars Olgeirssonar væru liðin, að það væru liðnir tí mar. Ég hélt að maður, sem gæti verið sonarsonur hans, kæmi ekki hér upp og spilaði slíka plötu: „krafa um atvinnuofsóknir“ „krafa um pólitísk klíkusjónarmið“, þó að menn taki fyrir kæru, mjög alvarlegs eðlis, sem snertir fjármuni sem Alþ. veitir, taki fyrir á hinu háa Alþingi, sem að líkum lætur að auðvitað var í framhaldi af þessari alvarlegu umræðu. Og mjúklega tók hæstv. menntmrh. á málinu þegar hann sagðist ekkert sjá á móti því að slíkt mál yrði tekið hér til umfjöllunar á Alþ. Slíkt er náttúrlega að yppta öxlum kæruleysislega yfir þessu. Það er alveg ljóst að Alþ. neyðist til-og er það þó mín skoðun að mjög verði þá að því sótt áður en gripið verður til slíkra vinnubragða - að taka málin í sínar hendur. Alþingi neyðist til þess ef menn telja að að baki þessu liggi svo sterk rök að þarna sé greinilega misfarið með stórfé sem Alþ. veitir í þessu skyni. Það er ekkert nýtt að listamenn fljúgist á og deildar séu meiningar í þeim hópi. Það er alveg rétt. Í þessum hópi rithöfunda hafði þó miðað í rétta átt, þeir höfðu sameinast í hagsmunasamtökum sínum og væri mjög miður ef þetta leiddi til þess að leiðir skildi enn á ný. Ég mundi helst vilja fá að trúa því, að hér réði einber tilviljun, en ég get ekki, þar sem ég er miklu ókunnugri en ákærendurnir, lokað augunum fyrir alvöru málsins og hlýt að krefjast þess, að málið verði rannsakað til hlítar og að Alþingi taki í taumana ef því líst málið svo vaxið, þar sem það hlýtur að snúa beint að því vegna þeirra fjármuna sem þarna um teflir. Nei, það er ekki skemmtileg umræða að menn kallist á um það og nefni nöfn rithöfunda og listamanna, hvort heldur menn eru að vefengja rétt þeirra og gildi sem listamanna eða þykjast geta teflt einhverjum öðrum jafnfærum fram. Það er ekki hæfileg umræða á hinu háa Alþingi. Hins vegar kemst það ekki hjá því, eins og ég segi, þótt dapurlegt sé, að taka til höndum ef mönnum sýnist sem stórlega sé misfarið með fjármuni sem það af góðum hug hefur veitt til svo brýnna þarfa, stórbrýnna þarfa eins og það er aðstyrkja rithöfunda móðurmálsins til góðra verka.



Herra forseti. Mig langar til þess vegna orða hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur um það, að þetta mál væri þegar komið í góðan farveg þar sem aðalfundur Rithöfundasambandsins hafi kjörið nefnd til þess að gera úttekt á reglum er varða það mál sem hér er til umr., aðeins benda á að þeir, sem nú hafa sett fram þær kröfur sem við erum að ræða um hér á hv. Alþ., hafa bent á að þeir eigi að skila störfum á næsta aðalfundi, sem væntanlega verður ekki haldinn fyrr en í apríl á næsta ári. Það mun vera venja að aðalfundur Rithöfundasambandsins sé haldinn um það leyti. Hins vegar má búast við því, að þá þegar verði stjórn Rithöfundasambandsins búin að kjósa að nýju nefnd til þess að úthluta úr sjóðnum næstu 3 árin, því að þannig er gengið frá málum í lögum og reglum að kjósa á til þriggja ára, og þegar ég segi kjósa, þá tel ég það vera að kjósa þegar stjórn Rithöfundasambandsins tilnefnir og hæstv. ráðh. fer síðan í einu og öllu að kröfu stjórnarinnar. Það getur sem sagt gerst, að áður en viðkomandi nefnd Rithöfundasambandsins hefur skilað áliti sé Rithöfundasambandsstjórnin þegar búin að tilnefna nýja menn sem verða síðan að starfa í 3 ár, nema einhverjar breytingar gerist. Þetta tel ég að þurfi að koma fram til þess að menn átti sig á því, um hvað málið snýst. Reyndar er það svo, að einn þeirra manna, sem kjörinn var í þessa nefnd af hálfu Rithöfundasambandsins, er Ingimar Erlendur Sigurðsson, sem stendur einna fremstur í flokki þeirra manna sem hafa gagnrýnt þau vinnubrögð sem hér eru til umræðu. Í öðru lagi nefndi hv. þm. það, að vandamálið væri afskaplega einfalt, það væri einfaldlega það, að peningarnir væru ekki nógir. Þetta er áreiðanlega alveg rétt hjá hv. þm., að vandinn stafar einmitt af því að fjármunir eru af skornum skammti og við þurfum að kjósa yfir okkur nefndir og ráð til þess að úthluta af þeim ástæðum. Og það er þess vegna sem vandi þessara aðila er jafnmikill sem raun ber vitni. Ef nægilegir fjármunir væru fyrir hendi gæti hver tínt peninga af trjánum sem honum sýndist. En það er dálítið spaugilegt að hv. þm. nefnir þetta á þeirri stundu sem hæstv. fjmrh. er úr Alþb. Sá hæstv. fjmrh. var áður hæstv. menntmrh. og notaði tækifærið, þegar hann gerðist hæstv. fjmrh., til að setja talsvert af fjármagni í menntamálin og ég ætla síst að fara að gagnrýna það, jafnsjálfsagt og það er, þannig að honum var í lófa lagið að setja meira fjármagn í þetta ákveðna verkefni ef hann hefði kært sig um það. Þannig stóðu málin og þetta vissum við, sem störfuðum þá í hv. fjvn., því að við fengum till. hans sendar til okkar áður en þær birtust í fjárlagafrv., og þá var einmitt sýnt á hvað hann legði sérstaka áherslu. Hann kaus hins vegar að láta fjármagnið fara til annarra hluta, sem ég efast ekki heldur um að séu nytsamir eins og þeir sem við erum hér að fjalla um.

Hefur þetta ekki verið rætt í gáfumannafélaginu?

Já, þetta hefur verið rætt í gáfumannafélagi Alþb., upplýsir hv. þm., þannig að þá er nú málið komið á mikinn skrið. Þá tók næst til máls hæstv. félmrh. af hálfu Alþb., og ég verð að segja það, þrátt fyrir orð hv. þm. Sverris Hermannssonar, að ég kannaðist æðivel við Svavar Gestsson í þessum ham. Þetta var gamla gervið sem hann hefur ávallt sýnt, nema nú nokkra mánuði eftir að hann kom á hv. Alþ., einfaldlega vegna þess að hann var gerður að ráðh. áður en þing kom saman og hann settist á hv. Alþ. Hann tók auðvitað til varnar, það var ósköp eðlilegt. Hann var eins og ungahæna sem er að passa ungana sína, breiddi út vængina og lét auðvitað illum látum, eins og slíkir fuglar gera gjarnan þegar á þá er ráðist. Og ég lái honum það ekki, því að hann veit sem er, að þarna er höggvið nærri hans flokki og þá sérstaklega þeirri deild í Alþb. sem í daglegu tali er í sölum Alþingis kölluð gáfumannafélagið til aðgreiningar frá glímudeildinni sem Guðmundur J. Guðmundsson hefur forstöðu fyrir. Hæstv. ráðh. var ákaflega sár og reiður út af því, að þetta mál skyldi flutt hér inn í þingsalina, og sagði, að hér væri verið að ráðast gegn ákveðnum mönnum o. s. frv., o. s. frv., þetta væri ekki réttlætanlegt, og hafði þau orð, sem ég ætla ekki að fara að endurflytja því að síðasti hv. ræðumaður gerði þessu skil. En ég vil enn og aftur leggja áherslu á það, að það, sem vakir fyrir þeim sem flytja þetta mál inn í þingsalina, er það eitt að fá fram nægar upplýsingar í málinu til þess að geta kannað á hlutlægan hátt hvort þessar ákærur, sem 46 rithöfundar hafa sent frá sér, séu á rökum reistar, og ef það er grunur um það, að Alþ. grípi þá í taumana með þeim hætti sem hv. Alþ. ber að gera þegar slík mál koma upp, með því að beita sér fyrir breytingu á lögum og reglum eða mælast til þess við fulltrúa sinn í menntmrn., hæstv. menntmrh., að hann aðhafist eitthvað í málinu. Ég hirði ekki um það hér að fara að ræða um afstöðu Alþb. til lista, en get þó ekki hjá því komist að benda á að svo virðist sem hér á landi sé sú skoðun uppi meðal fjölda listamanna og þá einkum rithöfunda, að ekkert sé list, ekkert sé almennileg list nema hún hafi ákveðinn boðskap að flytja. Ýmsir fulltrúar Alþb. í listgreinum hafa, án þess að vera nokkuð að fela það, lagt það mat á þessa hluti, að þeir telja að það sé aðeins sá boðskapur, sem þeir séu að flytja hverju sinni, sem sé sá eini sanni boðskapur sem á heima í listum. Þetta hefur verið sagt og um það ætla ég ekki að flytja ræðu að sinni, hvort þarna sé um að ræða einhvers konar flokksnýtingu á listinni. Um það verða aðrir að dæma og það kemur kannske út sem niðurstaða þessa máls þegar það hefur verið kannað rækilega. Það athyglisverða er, að á undanförnum árum hefur það gerst, að þeir stríðandi hópar rithöfunda, sem áður voru, hafa sameinast í eina fylkingu í Rithöfundasambandinu. En nú gerast þeir atburðir sem geta orðið til þess, að félagið klofni aftur. Og það er athyglisvert við það, að nú hafa sameinast tveir hópar: annars vegar þeir sem ég leyfi mér að kalla hógværari rithöfunda, og hins vegar ungir róttækir rithöfundar sem sjálfir hafa gefið út sín verk og staðið að útgáfunni sjálfir. Þessir höfundar hafa risið upp gegn því sem þeir kalla flokksvald Alþb., eða eins og einn rithöfundurinn orðaði: gegn þeim sem eru í eða á Alþb., og er þá jötuliðið talið með. Ég tel að það sé fullkomlega réttmætt að hér komi fram krafa um það, að upplýsingar séu látnar á borðið þegar svo alvarleg ásökun kemur fram eins og þeirra rithöfunda sem hafa ákært stjórn launaúthlutunarsjóðsins. Þess er að geta, að mér hefur verið sagt að formaður Rithöfundasambandsins hafi ekki fengist til þess að kalla þessa nefnd eða stjórn, úthlutunarnefnd, á fund Rithöfundasambandsins til þess að gera grein fyrir málum. Þetta hef ég eftir rithöfundi og get ekki sannað það með nokkrum hætti, en ef þetta er rétt, því meiri ástæða er þá til að þetta mál sé kannað. Það er auðvitað eðlilegt, að við alþm. reynum að sjá til þess að reglur séu endurskoðaðar þegar á þarf að halda, og ég er tilbúinn fyrir mitt leyti til þess að styðja það að kosin sé nefnd af hv. Alþ. til þess að fara ofan í þessi mál aftur. En ef hæstv. ráðh. fæst til þess að gefa þá yfirlýsingu, að hann kynni sér þetta mál nákvæmlega og svari þeim fsp. sem til hans hafa borist, þá auðvitað verð ég því svari feginn. Hitt er svo annað mál, að mér líkaði ekki orðalag sem hann lét fylgja orðum sínum þegar hann sagði að þetta kæmi til hans kasta og hann mundi gera eitthvað í málinu þegar honum þóknaðist. Það eru ekki nægileg svör fyrir mig. Alþ. hefur eins og kunnugt er fjárveitingavaldið. Það hefur kosið í mörgum tilvikum að framselja þetta vald til hinna og þessara aðila. En eftir sem áður stendur Alþ. ábyrgt sinna gerða. Sá maður, sem er formaður í þessum úthlutunarsjóði, er Sveinn Skorri Höskuldsson, eins og margoft hefur komið fram. Ég vek athygli á því, án þess að það sé kannske merkilegt innlegg í þetta mál, að þetta er sami maðurinn sem stóð fyrir Norræna þýðingasjóðnum um skeið og nú er formaður í þessum Launasjóði Rithöfundasambandsins. Fyrir rúmu ári var hann í þriðja gervinu, kom fram í þriðja hlutverkinu sem úthlutunarmaður styrkja úr Rithöfundasjóði Ríkisútvarpsins, og á gamlársdag 1978 flutti hann ræðu í Þjóðminjasafninu, þar sem hann veitti Guðbergi Bergssyni verðlaun, og sagði þá m. a., með leyfi forseta: „Hlutverk þeirra, er sjóðum ráða eða með völd fara, gagnvart skáldum er ekki það að loka þau inni eða þagga niður í þeim með lagagreinum, heldur hitt, sem Maó formaður kallaði að láta þúsund blóm gróa.“ Ég vek athygli á þessum orðum, því að hér hefur þessi sami maður verið nánast sakaður um það að hafa misnotað sitt vald, og ég vonast til þess og vil gera það að mínum lokaorðum, að hæstv. menntmrh. og meiri hl. Alþingis láti sig þetta mál varða og komist til botns í því, því að aðeins þannig er hægt að átta sig á því, hvað hæft er í þeim ásökunum sem komið hafa fram í fréttum.



Herra forseti. Það verður stundum undarleg og andkannaleg blanda sem út kemur þegar Heimdellingar á sextugsaldri fara að tala um menningarmál. Hér á ég t. d. við hv. þm. Halldór Blöndal og að mál sem hann flutti hér áðan. Ég vil byrja á því að staðfesta það, að það var rétt með farið hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, að sú reglugerð, sem hér er verið að tala um að unnið hafi verið eftir, var undirrituð af mér meðan ég sat í menntmrn., nánar tiltekið 19. okt., og það var gert, að ég tel, í fullkominni sátt og samlyndi og án athugasemda frá Rithöfundasambandi Íslands. Nú hafa hins vegar gerst alvarleg tíðindi. Ég vil taka undir það með þeim ræðumönnum, sem svo hafa sagt, að það eru vissulega alvarleg tíðindi þegar 46 rithöfundar og allir af góðu kunnir telja sig knúna til þess að gera athugasemdir af því tagi sem hér hefur verið gert. Ég er einnig sammála því, að það er auðvitað eðlilegt að þetta sé rætt í þeirri stofnun þar sem fjárveitingavaldið er, og jafnframt með það í huga, að ef hér er um sannar sakir að ræða, þá er sjálfsagt að íhuga vandlega hvort ekki eigi að breyta slíkum reglum. Þetta hygg ég að séu almenn sannindi sem allir mundu vera sammála um. En þá komum við næst að þessu: Eru þessar ásakanir, sem vissulega eru mjög alvarlegar, eru þær rökréttar og styðjast þær við rök? Þar vil ég hins vegar taka undir með hæstv. menntmrh., að mér þykir mjög skorta á að um slíka röksemdafærslu sé að ræða. Við getum auðvitað vel skilið að það kunni að vera erfitt mál, tilfinningamál, að vera ekki að flagga eða hampa þeim nöfnum sem ekki hafa fengið náð fyrir augum þessarar nefndar. Það var upplýst hér áðan, að það munu vera 64 nöfn sem þar um ræðir. En ég lít svo á að það sé skylda Alþingis að athuga þessa lista annaðhvort sem opinbert plagg eða ef mönnum þykir það ekki hæfa, þá sem trúnaðarmál. Það væri t. d. vel við hæfi að menntmn. þingsins, eða annarrar hvorrar deildarinnar, útvegaði sér slíkan lista og það þá sem trúnaðarmál. Þá fyrst er hægt að gera sér einhverja hugmynd um það, hvort þessar alvarlegu ásakanir hinna 46 rithöfunda styðjast við einhver rök. Mér þykir þó augljóst hvar sönnunarbyrðin liggur í þessu máli, og þar er ég algjörlega ósammála þeim málflutningi sem t. d. hv, þm. Halldór Blöndal hafði hér uppi áðan. Mér þykir augljóst að sönnunarbyrðin liggur hjá þessum 46. Það getur ekki verið skylda hinna að hreinsa sig af órökstuddum áburði. En slíkar sannanir hafa okkur ekki verið sýndar enn sem komið er. Fyrir mér er það aukaatriði, hvar þessir þremenningar eru í stjórnmálaflokki. Það er líka aukaatriði, hvaða stjórnmálaskoðanir þeir hafa sem styrkinn hafa fengið, og þá er ég auðvitað kominn að mjög erfiðu og viðkvæmu matsatriði, ef þeir rithöfundar, sem þessa styrki hafa fengið, uppfylla tiltekin listræn skilyrði. Og það kom fram í máli framsögumanns, hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur, að það er ekki verið að gera athugasemdir við þá rithöfunda sem þessa styrki hafa fengið. Það er auðvitað á engan hátt óeðlilegt að bæði þau, sem í þessari valnefnd sitja, og eins forustumenn í Rithöfundasambandi Íslands, t. d. formaður Njörður P. Njarðvík, svari grimmt fyrir sig þegar um slíkar ásakanir sem þessar er að ræða. Ég held að það sé skylda okkar sem alþm. að hlusta vel eftir þeim röddum sem hér er um að ræða. En jafnframt hljótum við að ætlast til þess, að sönnunarbyrðin sé hjá þeim sem hafið hafa þessar ásakanir. Enn eru þær ekki rökstuddar og verða það ekki fyrr en annars vegar er birtur listinn um þá, sem hann hafa fengið, og hins vegar til samanburðar listi um þá sem hafnað hefur verið. Fyrr en svo er gert svífur þessi umr. auðvitað öll meira og minna í lausu lofti. Ég er sem sagt að taka upp hanskann fyrir bæði þessa úthlutunarnefnd og fyrir forustumenn í Rithöfundasambandinu. Ég held að það megi krefjast þess, að þeir heiti saklausir þangað til annað er sannað. Sannanir eru ekki komnar fram, hvað sem siðar mun verða. Og það hlýtur að gilda sama regla í máli af þessu tagi og við teljum vera grundvallarreglu í réttarfari, að menn eru saklausir þangað til annað er sannað. Verði mér leitt fyrir sjónir að hér hafi misnotkun átt sér stað, sem ég engan veginn tel ástæðu til að telja á þessu stigi málsins, - en við eigum að vera þannig, að í ljósi nýrra upplýsinga eigum við að vera tilbúin til að skipta um skoðun, - verði mér leitt fyrir sjónir að hér hafi þrátt fyrir allt átt sér stað misnotkun, þá skal ég verða fyrstur manna til þess að taka þátt í gjörbreytingu þessa kerfis til þess að slíkt endurtaki sig ekki. En fyrst vil ég sjá sannanirnar, og það eru engar sannanir enn sem komið er í þessa veru. Mér þykir málstaður ófullkominn - og ég vísa nú til dólgslegustu ræðunnar sem hér hefur verið flutt um þessi efni, sem er ræða hv. 7. landsk. þm., Halldórs Blöndals. Það er millistríðsáratungutak sem hann notaði hér. Mér finnst hann spilla fyrir málstað sínum, og það er erfitt, held ég, fyrir velviljað áhugafólk um menningarmál að taka undir málflutning af þessu tagi. Mér skildist hann gera sig sekan um nákvæmlega það sem hann þóttist vera að saka hæstv. félmrh. Svavar Gestsson um í þessu efni. Ég vil svo að lokum taka undir með málshefjanda þessa máls, hv. 4. þm. Vestf., Sigurlaugu Bjarnadóttur, um það, að umbeðnar upplýsingar fáist. Þegar slíkar upplýsingar hafa fengist skulum við setja okkur í dómarasæti. Við erum að vísu að tala um eitthvert erfiðasta dómarasæti sem til er, þ. e. að dæma um val og smekk í bókmenntum, því slíkt getur auðvitað verið bæði breytingum og sviptibyljum undirorpið og jafnvel svo að smekkur manna og heilla kynslóða getur gjörbreyst í einni andrá í slíkum efnum. Engu að síður verðum við að taka svona ákvarðanir, hið háa Alþ., annaðhvort með því að framselja slíkt vald eða taka ákvarðanirnar sjálft, eins og það auðvitað hefur lagalega stöðu til. Ég undirstrika það enn, að ég er tilbúinn að taka þátt í gjörbreytingu þessa kerfis, ef það er sannað fyrir mér að um misnotkun hafi verið að ræða. En þangað til það er sannað krefst ég þess, að það fólk, sem hér er verið að bera á sakir, njóti fyllstu mannréttinda. Þetta fólk er saklaust þangað til annað hefur verið sannað með rökum.



Herra forseti. Ég hefði talið enn heppilegra að þessi umr. hefði farið fram í Ed. í dag, því þar höfðu þeir lítið fyrir stafni. Þá hefðum við Halldór Blöndal, hv. þm., sloppið við að standa hér upp, Eyjólfur Konráð Jónsson hefði t. d. getað tekið til máls í staðinn fyrir okkur, og Nd. unnið að þeim málum, sem þar voru á dagskrá, og hefði getað haft tíma til að klára sína dagskrá. Mér er það alveg ljóst, hv. þm., að við erum í Sþ. sem stendur. Sem betur fer er fjöldi fólks á Íslandi að fást við bókmenntalega iðju. Þetta er meira og minna hæft fólk og þetta er eitt af okkar aðalsmerkjum, að fjöldi manna í þessu þjóðfélagi er að sýsla við að setja saman bækur. Þessar bækur eru náttúrlega misjafnar. Þessi hugverk, sem menn eru að vinna, eru misjöfn að gæðum. Hér hefur verið varpað fram þungum ásökunum á tiltekna nefnd, sem unnið hefur trúnaðarstarf. Það hefur verið glósað með pólitískar skoðanir þessara nefndarmanna héðan úr ræðustól. Ég vil nota þetta tækifæri og ég vil ekki láta vin minn Björn Teitsson liggja undir því, að hann sé kannske Alþb.-maður. Ég vil fullyrða að hann er framsóknarmaður. Og ég þekki vel til annars nefndarmanns, Sveins Skorra. Það vill svo til að hann var einu sinni erindreki Framsfl. og m. a. fyrir hans orð gekk ég í Framsfl. á sínum tíma. Ég hef ekki orðið var við hann í flokksstarfi okkar framsóknarmanna undanfarin ár, en ég gæti vel trúað því að hann hefði kosið Framsfl., vegna þess að ég þekki það að hann er skynsamur maður. Ég hef ekki haft þá ánægju að hitta frú Fríðu Sigurðardóttur og veit ekkert um hennar stjórnmálaskoðanir. Mér sýnist að þessi nefnd sé líkleg til þess að geta unnið trúverðugt starf. Ég a. m. k. vil ekki gefa mér það, að hún sé ekki til þess hæf. Mergurinn málsins er náttúrlega sá, hvort Ólafur Jóhann Sigurðsson og þessir fjórir, sem fengu 9 mánaða starfslaun, eru líklegir til þess að semja góð verk á þessum meðgöngutíma sem ríkið ætlar að borga þeim kaup. Ég næstum því þori að fullyrða það, að Ólafur Jóhann Sigurðsson mun semja gott verk á 9 mánuðum. Ég þori að fullyrða það, að frú Svava Jakobsdóttir er vís til að semja gott verk á 9 mánuðum. Ég vonast til að hin geri það líka. Ég þekki reyndar verk Jakobínu Sigurðardóttur að nokkru og veit að þau eru að ýmsu leyti góð. Ég veit minna um ritverk Ólafs Hauks Símonarsonar, enda er hann yngstur af þessu liði. Í þeim flokki, sem úthlutað var 6 mánaða starfslaunum, eru ágætir höfundar. Ég sé menn þar sem ég tel ekki líklega til þess að skrifa betri verk heldur en þá í efri flokknum. Ég t. d. stórefa það, að þó að bætt væri t. d. þriggja mánaða launum við Njörð P. Njarðvík, sem hér er nefndur, þá yrði hann betri höfundur eða líklegri til að semja betri verk eða þá væri þeim peningum betur varið heldur en að launa frú Svövu í þessa þrjá mánuði. Ég efast um að Þorgeir Þorgeirsson eigi þetta fremur skilið en Ólafur Jóhann Sigurðsson. Svona samanburður er frekar fánýtur - og þó. Það er hægt að hafa ýmislegt form á úthlutun til lista og ýmislegt mat á listum og því starfi öllu. Ég er hér með þskj. sem við fjölluðum um fyrir nokkrum dögum, rétt fyrir páskana. Það er brtt. við fjárlög frá báðum menntmn. þessa þings, þar sem 12 menn eru teknir út úr og fá sérstök heiðurslaun samkv. ákvörðun Alþingis. Þetta er allt saman heiðursfólk. En það er fleira af heiðursmönnum hér í þjóðfélaginu. Og það er pólitískur „ballans“ í vali þessara manna. Það var passað og óumdeilt. En ég er ekki endilega viss um að þetta sé réttari aðferð eða ábyggilegri heldur en það mat sem hin nefndin notaði eða að hér séu þeir 12 einir sem eru þessa heiðurs verðir.



Herra forseti. Aðeins örfá orð, væntanlega í lok þessara umræðna. - Umr. um þetta mál hafa farið nokkuð út og suður, út fyrir efnið og lent út í óþarfasnakki og skætingi og stóryrðum og brigslyrðum. Ég vil að lokum leggja megináherslu á það sem ég tel merg málsins, og það er þetta: að hvorki ég né aðrir hv. þm. eða hæstv. ráðh. eru þess umkomnir að gera sig að dómurum í þessu máli. Við erum ekki að ræða um þetta hér til þess að fella dóm yfir einum eða neinum. Það, sem við erum að gera, er að benda á mál og ákæru þessara 46 rithöfunda sem hafa mótmælt ráðstöfun fjár, ráðstöfun í máli sem snertir þá alla jafnt og þeir, þessir rithöfundar, eiga kröfu á að þetta mál sé tekið fyrir á Alþingi. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram og kom raunar fram hjá mér líka, að við hljótum að afla upplýsinga um þetta mál, afla okkur kannana á því, hvort ákæran á við rök að styðjast. Ég tel að það sé óþarfi að slá því framan í þessa 46 rithöfunda, að þeir hafi ekki rökstutt sitt mál. Ef menn hafa hlustað á fjölmiðla og lesið fjölmiðla, þá hafa þeir komið með fjölmörg veigamikil rök sem ekki er hægt að hrekja. Hæstv. menntmrh. svaraði af ljúfmennsku sem honum er lagin. Mér þótti hann óákveðinn, óljós þó í sínum svörum. Ráðh. verður stundum að taka af skarið, og ég held að þetta sé eitt af þeim málum sem það á við. Ég vona að þessi umr. þó að margt hefði mátt vera ósagt kannske, verði ekki til þess að sundra meira en orðið er þessum hópi listamanna í okkar landi, heldur verða til þess, að leiðrétting fáist og sættir náist milli þessara hópa sem nú standa í stríði.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég vil taka undir það sem kom fram í máli hv. 4. þm. Vestf. nú síðast, að við erum ekki fær um að dæma um þessa ásökun, hvort hún sé rétt eða röng, og það var einmitt það sem ég var að segja að meginefni, held ég, í ræðu minni fyrr í dag. Ég leyfði mér að rekja veilur í röksemdum og ásökunum þeim sem fram hafa komið af hálfu þeirra 46 rithöfunda sem skrifað hafa undir þetta ásökunarskjal. Það væri sjálfsagt hægt að halda þessum umr. nokkuð lengi áfram, en ég ætla ekki að gera það, heldur ætla ég aðeins að ganga beint til þess og víkja að því, sem að mér hefur verið beint í þessum umr., og þá m. a. um það, hvort ég mundi ekki vilja beita mér fyrir því að gerðar séu ráðstafanir til þess að listi yfir þá, sem ekki fengu úthlutun, yrði birtur. Ég er fús til þess að beita mér fyrir slíku. Ég held satt að segja að það skeri ekki úr þrætunni þó að slíkur listi yrði birtur, en hann hefur óneitanlega talsvert upplýsingagildi, og ég sé ekki að sá listi sé neitt launungarmál. Eins hefur það komið mjög ákveðið fram, og ég tek þá hæstv. félmrh. og hv. 10. þm. Reykv., Friðrik Sophusson til dæmis um það og reyndar fleiri, að þeir hafa talið að það sé nauðsynlegt að þetta mál verði kannað til hlítar, þ. e. hvort þessi ásökun eigi við rök að styðjast, að úthlutunarnefndin hafi misnotað aðstöðu sína í þágu Alþb. Ég get tekið undir það að eðlilegt sé að kanna þetta mál til hlítar. Ég vil þó í allri auðmýkt benda mönnum á að þetta er alls ekki auðvelt verk. Ég er fús til þess fyrir mína parta að athuga í fyrsta lagi og fyrst og fremst með hvaða hætti slík könnun getur farið fram svo að hún leiði til óyggjandi niðurstöðu. Það mun ég að sjálfsögðu gera með því fylgjast sem best með þessu máli og kynna mér það frá öllum hliðum. Og ég er fús til að gera mitt til þess að slíkar upplýsingar, sem þarna er beðið um, verði sem ítarlegastar og fyrst og fremst að þær leiði til þess að rétt niðurstaða fáist í þessu máli. Ég verð að segja sem er, að þetta mál hefur að ýmsu leyti borið heldur leiðinlega að. En ég ætla ekki að segja að það hafi ekki að einhverju leyti verið ástæða til þess að hafa uppi þessi mótmæli og þessar ásakanir, sem þeim fylgja. Ég hef eigi að síður fundið marga annmarka á rökstuðningi þeirra sem að mótmælunum standa, og ég hygg að þeir verði að rökstyðja sitt mál betur þegar til þess kemur að upplýsa það betur en orðið er. Að því leyti til stendur það sem ég sagði hér í upphafi, að það sé erfitt fyrir okkur að dæma um þetta mál núna. Og það gleður mig satt að segja, að hv. 4. þm. Vestf. skuli vera sama sinnis um þetta og ég, að þetta þurfi að kanna betur. En ég skal nota mína aðstöðu og mitt vald til þess að þetta verði upplýst sem best, og hafi ég einhverjar upplýsingar í þessu efni eða verði ég mér úti um þær, þá skal ekki standa á að þær berist þm. og Alþingi og öðrum sem láta sig þetta mál varða. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en endurtek það sem ég hef sagt, að ég skal verða hv. þm. innan handar um upplýsingar eftir því sem mér er unnt. En ég bendi jafnframt á það, að þetta er ekki vandalaust verk. Ég geri naumast ráð fyrir því, að þeir, sem borið hafa þetta mál hér inn á Alþ. og vilja að það verði kannað til hlítar, telji að það verði kært til dómstóla, og ég þekki engan dómstól sem beinlínis Fjallar um þessi mál. Þess vegna vil ég taka mér tíma og frest til þess að athuga hvernig slík könnun má fara sem skaplegast fram.