Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. hefur athugað frv. til I. um breyt. á l. nr. 41 27. apríl 1963, um aðstoð ríkisins við kaupstaði og kauptún vegna landakaupa. Mælir n. shlj. með samþykkt frv., með þeirri breytingu einni, að heimildin til fjmrn. til þess að fella niður þinglesturs- og stimpilgjöld af afsalsbréfum og lánsskjölum fyrir löndum og lóðum, er sveitarfélög kaupa, sé ekki bundin því skilyrði, að viðkomandi sveitarfélög, sem sækja um þessa niðurfellingu þinglesturs- og stimpilgjalda, hafi notið aðstoðar ríkissjóðs við landakaupin. Breytingin er sett fram á þskj. 585. Einn nm., Bjarni Guðnason, hv. 3. landsk. þm., skrifar undir nál. með fyrirvara.



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá Ed. Það hefur áður verið flutt á 4 þingum og er því gamall kunningi hér á Alþ., en hefur aldrei náð samþykki. Er það nokkuð óvenjulegt um jarðasölufrv., því að sú hefur verið stefna Alþ. fram að þessu, að jarðir ættu fyrst og fremst að vera í eign bænda og sveitarfélaga. Jörð sú, sem hér um ræðir, Holt í Dyrhólahreppi, var í eign og ábúð Þorsteins Einarssonar bónda þar til árið 1936, að ríkið keypti hana, vegna þess að fyrirhleðslur, sem ríkið gerði til þess að veita saman í einn farveg ánum Klifandi og Hafursá, voru taldar líklegar til þess að spilla svo Holtslandi, að þar yrði lítt eða ekki byggilegt. 36 ára reynsla af þessum framkvæmdum hefur hins vegar sýnt, að sá ótti var ástæðulaus. Ekkja Þorsteins Einarssonar hefur lífstíðarábúð á jörðinni, og hefur sonur hennar, Hörður Þorsteinsson bóndi á Nikhól í Dyrhólahreppi, mikill dugnaðarbóndi, sem ekki fær notið athafnasemi sinnar á smábýlinu Nikhól, haft afnot af Holti. En ef hann missti þessi afnot, þá væri búskap hans stefnt í hættu. Yrði það honum og sveitarfélaginu óbætanlegur skaði. Samkv. öllum venjum um jarðasölu ríkisins á Jóhanna Sæmundsdóttir, ekkja Þorsteins Einarssonar, sem bæði var eigandi og ábúandi Holts, fullan rétt á því að fá jörðina keypta og þarf ég ekki að færa frekari rök fyrir því en þau, sem þegar eru fram komin í þessu máli. Þeir, sem beita andófi í þessu máli, hafa haft þau rök á oddi, að ríkið eigi jarðir sitt hvorum megin við Holtsland. Er þar annars vegar um að ræða hið forna höfuðból, Fell, sem var lengi prestssetur, en er nú í eyði, og hins vegar jörðina Álftagróf með eyðibýlinu Keldudal, en Álftagróf er setin af góðum bónda. Ég get enga ástæðu séð til þess, að ríkið þurfi endilega að eiga allar þessar jarðir fremur nú, þegar Fell er komið í eyði, heldur en áður, meðan Fell var í byggð. Ekki heyrðist þá getið um neina árekstra milli ábúenda þarna á þessum jörðum, og ég veit ekki til þess, að um neitt slíkt sé að ræða heldur nú. Hreppsnefndin í Dyrhólahreppi hefur sent einróma meðmæli sín með því, að Jóhanna Sæmundsdóttir fái að kaupa Holt og tryggja þannig, að þessi gamla ættarjörð komist á sínum tíma í eign niðja hennar og Þorsteins Einarssonar. Ég tel, að síðan ég kom á þing, hafi fá eða engin, ég hugsa engin, jarðasölufrv. átt meiri rétt á því að ná fram að ganga heldur en þetta frv. Og þess vegna vona ég núna, að það fái góðan byr gegnum þessa hv. d. eins og það fékk í gegnum Ed. Landbn. hefur haft frv. til athugunar. Meiri hl. n., 5 af 7 nm., mælir með samþykkt þess, og er álit n. prentað á þskj. 588. Minni hl., 2 nm., hefur gefið út sérstakt minnihlutaálit og mun minni hl. gera grein fyrir sinni skoðun í málinu.



Herra forseti. Eins og fram kom í framsöguræðu hv. frsm. meiri hl. n., þá er frv. þetta ekki nýr gestur hér í þingsölum. og áður hefur það verið flutt á a. m. k. 4 þingum. Frv. varð eigi útrætt fyrr en á síðasta Alþ., en þá var það fellt í hv. Ed. Það er því ekki rétt, sem hv. frsm. sagði, að frv. þetta hafi ekki hlotið afgreiðslu hér á þingi áður. Þetta ranghermi er einnig í grg. frv. og í fskj. með frv. Það er út af fyrir sig nýlunda, að jarðarsölumál skuli valda deilum í Alþ. og vera flutt þing eftir þing til þess að freista þess að fá það samþykkt. Yfirleitt er það svo með mál sem þetta, að þau mál eru einföld og hafa þótt sjálfsögð, ef ekki eru sérstakir meinbugir á. Nauðsynlegar forsendur hafa þó jafnan þótt þurfa að vera fyrir hendi til þess að slík frv. væru samþykkt. Ber þar fyrst að nefna, að samstaða sé um málin heima fyrir. Í annan stað, að fyrir liggi meðmæli jarðeignadeildar ríkisins, og í þriðja lagi, að berist jákvæð umsögn Landnáms ríkisins. Þessar þrjár meginforsendur hafa jafnan verið hafðar í huga og höfð hliðsjón af þeim við afgreiðslu slíkra mála hér á hv. Alþ. Nú er það svo með það frv., sem hér liggur fyrir, að að þessu sinni liggur fyrir einróma álit viðkomandi sveitarstjórnar, þar sem mælt er með sölu jarðarinnar. Þetta hefur ekki gerzt áður og hafði fyrr á þingum þegar þetta mál var á dagskrá, verið ýmist neikvætt eða klofið álit sveitarstjórnar. Þá fylgir hér með prentað sem fskj. með nál. okkar minni hl. n. álit landbrn., undirritað af Sveinbirni Dagfinnssyni, þar sem mælt er gegn sölu, en jarðeignadeildin hefur jafnan mælt gegn sölu þessarar jarðar. Það verða að teljast glöp hjá okkur í hv. landbn., og á ég þar ekki síður sök en aðrir nm., að hafa hér ekki á takteinum nýtt álit frá Landnámi ríkisins. Að vísu liggur fyrir gamalt álit frá fyrrv. landnámsstjóra, en að þessu sinni var kannske meiri ástæða en nokkru sinni áður til þess að leita eftir áliti þessarar stofnunar, vegna þess að á síðasta ári voru samþ. ný lög um Landnám ríkisins undir lagabálknum um Stofnlánadeild landbúnaðarins o. fl. Í þessum nýju lögum er breytt um stefnu í þeim málum, er snerta starfssvið Landnáms ríkisins, að verulegu leyti. Það er horfið frá þeirri landskiptastefnu og smábýlastefnu, sem áður hafði gilt, og horfið að því meginmarkmiði að freista þess að haga svo gerðum, að það megi verða til þess að treysta byggðina og vinna þá fremur að því að sameina jarðir en sundra þeim til þess að búseta megi verða sem öruggust og traustust. Þetta er megintónninn í hinum nýju lögum um Landnám ríkisins. Í þessum nýju lögum er Landnámi ríkisins fengið það verksvið í hendur að koma á skipulagi í sveitum, sem miði að þessu markmiði. Í sambandi við eyðijarðir er þar einnig kveðið svo á, að samþykki Landnáms ríkisins þurfi til þess að eyðijörð skuli endurbyggð eða að eyðijörð, sem endurbyggð er, nýtur ekki framlaga og lána úr Stofnlánadeild landbúnaðarins nema til komi samþykki Landnámsins. Enn fremur er þar lagt á herðar Landnáms ríkisins og landnámsstjórnar að meta það, hvort það hafi æskileg áhrif á viðkomandi byggðarlag að sala jarðar fari fram, hvort hún verði endurbyggð að nýju eða hvort hún skuli sameinuð nágrannajörð eða nágrannajörðum. Þessi stefnubreyting í lagakaflanum um Landnám ríkisins er vissulega þess eðlis, að ástæða hefði verið til að taka hana til nánari athugunar í sambandi við þetta mál og leita eftir umsögn Landnáms ríkisins um það að nýju. Það er rétt, sem hv. frsm. meiri hl. n. gat um, að n. varð eigi sammála um þetta mál. og svo hefur verið á öllum þeim þingum, sem það hefur verið flutt á, að eigi hefur verið samstaða um málið. En hvað er það þá, sem liggur til grundvallar því, að þessi samstaða hefur ekki tekizt og við tveir þm. eða ég ásamt hv. 2. þm. Norðurl. v. höfum séð ástæðu til þess að leggja til. að frv. þetta verði fellt? Svo hagar til á þessum stað, að hér er um samliggjandi þrjár ríkisjarðir að ræða. Á einni jörðinni er búið og eftir því, sem ég bezt veit, munu þar vera tveir ábúendur, sem jafnframt hafa ábúð á jörðinni Felli, sem einnig er í þessari torfu. Eyðijörðin Holt liggur á milli þessara tveggja jarða, og ef um sölu hennar yrði að ræða, væri rekinn fleygur í þetta land, þannig að það yrði klofið í sundur. Þó er sagt að vísu, að þessu landi sé svo hagað, að eigi sé unnt að koma við eðlilegum landskiptum á beitilandi jarðanna, sem er sameiginlegt, og það megi eigi með girðingu skilja það í sundur, svo að með eðlilegum hætti sé. Það er því ljóst, að það er óhyggilegt að selja þennan fleyg úr þessari þriggja jarða torfu, sem þarna er sameiginleg. Hv. frsm. meiri hl. n. gat þess, að á jörðinni Nikhól, sem er nokkuð fjarri þessum jörðum, búi sonur Jóhönnu Sæmundsdóttur, Hörður Þorsteinsson, og sé mikill dugnaðarbóndi. Ekki skal kastað rýrð á dugnað þessa manns eða búumsvif hans. En þau mæðgin hafa haft afnot af eyðijörðinni Holti síðan hún var seld ríkinu. Þessara afnota eiga þessi mæðgin kost áfram með leigusamningi, og þarf því ekki að raska búrekstraraðstöðu þessa manns, þó svo að frv. þetta verði fellt. Það er hins vegar svo, að ef þarna yrði um sölu að ræða og landskipti með öllum þeim annmörkum, sem lýst hefur verið á framkvæmd þeirra, þá má búast við, að það geti leitt til þess að skerða verulega búrekstraraðstöðu þeirra manna, sem búa á nágrannajörðinni Álftagróf. Ég hygg því, að það séu engin tvímæli á því, að ef leitað hefði verið eftir áliti Landnáms ríkisins í þessu máli, þá hefði það í samræmi við nýsett lög frá Alþ. 1971 mælt gegn því, að þessi sala fari fram. Enn er þó tækifæri á milli 2. og 3. umr. að leita eftir því, hvernig sú umsögn mundi hljóða, og þætti mér ástæða til þess, að það yrði gert, ef frv. verður ekki þegar fellt hér við 2. umr. Mál þetta, sem svo lengi hefur verið að velkjast hér í þingsölum, hefur verið sótt af óvenjulegu harðfylgi af hálfu annarra aðila. Nú skal því ekki hallmælt, þó að þeir menn, sem sækja þurfa mál til Alþ., reyni að hafa áhrif á, að þau fái þann framgang, sem þeim þykir sér henta. Hins vegar er það svo, að hv. alþm. hljóta og verða að halda sjálfstæði sínu fyrir slíkri ásókn og meta mál af fullri skynsemi eftir því, sem þeim þykir, að sé sannsýnilegt hverju sinni. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja þetta mál frekar, svo kunnugt sem það er. En ég tel, að það sé óhyggilegt frá búrekstrarsjónarmiði þessara jarða, sem þarna eiga hlut að máli, að þetta frv. verði samþykkt. Ég vitna til þess, að í umsögn Sveinbjörns Dagfinnssonar er sagt, að telja verði, að jarðeiganda, sem í þessu tilliti er jarðeignadeild ríkisins, beri skylda til að taka tillit til hagsmuna ábúandans í Álftagróf, sem þar hefur dvalið allan sinn aldur og rekið búskap í hartnær 40 ár. Og það er jafnframt augljóst, að jarðeigandi, sem á þrjár samliggjandi jarðir, verður að haga svo sínum gerðum, að það bitni ekki á þeim, sem býr á hluta af þessum jarðeignum. Hv. frsm. meiri hl. n. sagði það réttilega, að það hefði á undangengnum árum verið svo, að flest jarðasölufrv. hefðu fengið jákvæða afgreiðslu. Það er einnig mín skoðun, að svo eigi fram að halda. Það er mín skoðun, að svo bezt sé hagur bænda tryggður, þeirra, sem nytja landið og búa á því, að þeir eigi eignarhald á því sömuleiðis. En það á ekki að gerast í þeim tilvikum, þegar sérstakir meinbugir eru á sölu slíkra jarða, svo sem þeirrar, er hér um ræðir. Með hliðsjón af því, sem ég hef hér að framan rakið, þá legg ég til fyrir hönd minni hl. n., að frv. verði fellt.



Herra forseti. Hv. frsm. minni hl., hv. 5. þm. Norðurl. v., hefur nú haldið hér langa framsöguræðu fyrir nál. sínu og komið allvíða við. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um þetta í viðbót við það, sem ég áðan sagði, en vil þó minna á vissar staðreyndir. Hann byrjaði á því að rekja það, að umsagnir um þetta frv. frá jarðeignadeild ríkisins hafi jafnan verið neikvæðar og jafnvel frá Landnáminu, og það væri ekki venja, að þm. gerðu samþykktir, sem ekki væru í samræmi við slíkar umsagnir. Ég held, að þetta sé mesti misskilningur. Umsagna er ekki fyrst og fremst leitað til þess, að þm. séu með því að skapa sér vissa skoðun á málinu eða láta umsögnina ráða fyrir um það, hvernig þeir greiði atkv., heldur eru þeir að kynna sér ýmis atriði í málum með því að leita umsagnanna. Og umsagnir, sem berast, eru ekki nærri alltaf samhljóða. Hv. alþm. greiða atkv. eftir samvizku sinni hér á þingfundum, en ekki eftir því, hvernig einhverjir, sem hafa verið spurðir um álit á málunum, hafa lagt til, að þau yrðu afgreidd. Það er alger misskilningur, að þm. séu nokkurn hlut bundnir við umsagnir, sem berast frá ýmsum stofnunum, og jafnvel þó að þær séu ríkisstofnanir. Þá gat hann þess, að í nýjum lögum um Landnám ríkisins sé orðin stefnubreyting, það sé horfið frá smábýlastefnu og nú sé stefnt að því að stækka býlin og auka möguleika til þess að bændur geti búið stórum búum. Ég álít, að þessi stefna sé alveg hárrétt, og er hv. frsm. algerlega sammála um þessa stefnu. Hún er rétt. Við eigum að hverfa frá mjög smáum búum. En nú stendur þannig á þarna í Mýrdalnum í þessu efni, að bóndi sá á Nikhól, sem ég hef minnzt á og er afkomandi Þorsteins Einarssonar og Jóhönnu Sæmundsdóttur, býr á smárri jörð, en býr hins vegar stórbúi af miklum dugnaði, og það byggist m. a. á því, að hann nýtur ættarjarðar sinnar Holts, meðan móðir hans er á lífi, vegna þess að hún hefur lífstíðarábúð á jörðinni. En um leið og þessi aldraða kona dæi, væri þessi réttur fyrir bí. Og þá mætti gera ráð fyrir því, að þessi dugnaðarbóndi yrði annaðhvort að draga mjög saman búskap eða hverfa algerlega frá búskap. Hreppsnefndin í Dyrhólahreppi sér þessa hættu og mælir þess vegna eindregið með því, að Jóhanna Sæmundsdóttir fái að kaupajörðina. Það eru líka önnur rök, sem mæla mjög með í þessu máli. Þau eru ekki fjárhagslegs eðlis, þau eru hreinlega siðferðislegs eðlis. Ég get ekki annað séð en Jóhanna Sæmundsdóttir eigi fullkomlega siðferðislegan rétt á því að fá þessa ættarjörð sína keypta, þegar við hér á Alþ. samþykkjum hvert jarðasölufrv. yfirleitt um það að selja bændum jarðir, sem aldrei hafa átt nokkurt tilkall til þeirra samkv. ættartengslum eða fyrri ábúð. Þess vegna finnst mér það mikið óréttlæti að neita þessu fólki nú, að það fái að kaupa þessa jörð. Hann segir, að með sölunni yrði rekinn fleygur inn í einhverja torfu ríkisins. Þessu vil ég algerlega mótmæla. Ég veit ekki til þess, að þarna hafi nokkurn tíma verið um nokkra sérstaka torfu að ræða, sem ríkið á þar. Ríkið átti Fell og Álftagróf, sem lágu sitt hvorum megin við Holt. Holt var ekki í þessari torfu. Það var sérstök eign, þó að beitiland hafi verið óskipt eins og víða er enn í dag. Þarna eru óskipt beitilönd. Það er sjálfsagt erfitt að skipta þeim, sem oftast nær hefur nú tekizt að skipta jörðum, þegar það hefur verið reynt. Ég veit, að þarna liggur Holt á milli tveggja ríkisjarða, en ég sé enga ástæðu til þess, að allt þetta svæði þurfi endilega að vera ríkiseign, úr því að við höfum yfirleitt haft þá stefnu, að bændur ættu að eiga jarðirnar. Hann segir, að Jóhanna Sæmundsdóttir eigi kost á leigusamningi. Hún hefur leigusamning, lífstíðarábúð á jörðinni, lífstíðarábúðarrétt á jörðinni, og ég geri ekki ráð fyrir, að hún geti átt kost á neinu öðru heldur en þessum lífstíðarábúðarsamningi eða ég veit ekki til þess. Þá segir hv. 5. þm. Norðurl. v. um Álftagrófarmenn, að hagsmunir þeirra mundu mjög skerðast við það, ef Holt yrði selt. Þetta þykir mér alleinkennileg röksemdafærsla, þar sem þeir hafa aldrei haft nein afnot af Holti. Þeir hafa aldrei haft nein afnot af Holti, þessir ágætu menn. Þeir búa í Álftagróf og Keldudal, en til viðbótar hafa þeir svo fengið til ábúðar eða afnota höfuðbólsjörðina Fell. Og ég get ekki annað séð en þeir hafi þarna góða möguleika til þess að búa á þessum jörðum öllum, Álftagróf, Keldudal og Felli, þó að þeir fái ekki Holt einnig til viðbótar, svo að ég held ekki, að hagsmunir þeirra séu á nokkurn hátt skertir, því að þeir hafa aldrei haft afnot af þessari jörð. Ég vildi benda hv. alþm. á það, að hér er ekki um neina hagsmunaskerðingu að ræða gagnvart Álftagrófarmönnum. Þeir hafa alla sömu möguleika eftir sem áður, sem þeir hafa haft. Ég ætla svo ekki að orðlengja frekar um þetta mál, en ég vænti þess, að hv. alþm. líti á þau rök með skilningi, sem ég hef hér flutt um þetta mál.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. mikið frá því, sem þegar er. Það voru þó örfá orð út af ræðu hv. 2. þm. Sunnl. Hann taldi, að þm. ættu ekki að móta skoðanir sínar í samræmi við umsagnir, sem berast um mál, og ég tel rétt að taka það skýrt fram af minni hálfu, að vitaskuld móta þm. ekki skoðanir sínar einvörðungu í samræmi við umsagnir, enda umsagnir ekki alltaf samhljóða. Ég geri ráð fyrir því, að flestir líti svo á, að hér sé um smámál að ræða. Um slíkt smámál, eins og sölu á einni eyðijörð, hafa þær umsagnir, sem leitað er eftir, verulegt gildi. Þar er ekki verið að tala um almenna skoðun viðkomandi þm. á því, hvort skuli selja jarðeignir ríkisins eða ekki. Við höfum báðir tekið það fram, ég og hv. 2. þm. Sunnl., að við teljum það eðlilega þróun og jákvæða fyrir landbúnaðinn í heild, að bændur skuli almennt eiga jarðir sínar. En þegar um einstakt tilvik er að ræða, þá skiptir nokkuð miklu máli, að umsagnir þær, sem berast frá þeim stofnunum, sem kanna þessi mál sérstaklega, séu jákvæðar, ef maður vill samþykkja viðkomandi frv. Hv. þm. sagði, að með því að selja þessa jörð væri verið að styrkja búskap á Nikhól. Því hefur þegar verið lýst, að Jóhanna Sæmundsdóttir hefur lífstíðarábúð á þessari jörð, og því hefur einnig verið lýst, að sonur hennar Hörður muni geta fengið hana til ábúðar. Þetta er því ekki alls kostar rétt. En þá þótti nú hv. þm. heldur slá í baklás fyrir mér, þegar ég taldi, að með þessu háttalagi kynni að skerðast búrekstraraðstaða í Álftagróf. En svo er, að ef jarðeignadeild ríkisins á jörðina áfram, getur landsdrottinn haft hemil á því, að ekki sé of sett í landi Holts, sem er óskipt frá landi Álftagrófar. Sé hins vegar um sölu að ræða, þá er enginn landsdrottinn, sem getur haft vald á þessu. Það er þetta atriði, sem einkanlega er haft í huga, þegar til þess er horft, að með sölu þessarar jarðar kunni að skerðast búrekstraraðstaða þeirra Álftagrófarbænda.  Mér þótti gaman að heyra hv. 2. þm. Sunnl. tala hvað eftir annað um jörðina Keldudal. Þetta býli hefði ég ánægju af að fá vitneskju um, hvenær þar hefur verið búið. Ég hygg, að það sé nokkuð langt síðan og ég hefði einnig gaman af að fá upplýsingar um það, hvað þetta býli, sem hv. frsm. meiri hl. n. nefnir Keldudal, sé stór jörð. Ég hygg, að hér sé um slíkt smákot að ræða, að ekki taki því að nefna það í þessu sambandi. En hv. frsm. meiri hl. talar um það hvað eftir annað eins og þarna sé um þýðingarmikla jörð að ræða, sem þeir Álftagrófarbændur hafi til sinna umráða og þurfi þess vegna allsendis ekki meira. Hv. þm. talar um, að það væri fjarri því, að með því að selja þessa jörð, Holt í Dyrhólahreppi, væri verið að reka nokkurn fleyg á milli tveggja ríkisjarða. Í næstu setningu segir hann svo, að það sé auðvitað rétt, að jörðin Holt sé á milli tveggja ríkisjarða, og er þarna vissulega veruleg þversögn í. Það væri vitaskuld mjög æskilegt og sjálfsagt að leita eftir því að finna aðra lausn á þessu máli heldur en þá, sem hér er stefnt að. Ef svo er, sem fullyrt er og ég dreg ekki í efa, að jörðin Fell sé eyðijörð og nytjuð frá Álftagróf, þá væri ekki ólíklegt, vegna þess að jörðin Fell liggur nær Nikhól, að þar mætti fá land til afnota og jafnvel selja land til bóndans á Nikhól. Það land liggur nær og er miklu hentugra til þess að bæta búrekstraraðstöðu þess bónda, og mætti þá kannske svo fara, að allir aðilar gætu vel við unað. Ég hygg, að réttara væri, á meðan það mál er ekki að fullu kannað, að þá ætti bóndinn á Nikhól að láta sér nægja að hlíta þeim kostum, sem hann þegar getur fengið með fullu samþykki landsdrottins, að fá leigusamning á þessari jörð og leita síðan í framhaldi af því eftir heppilegra skipulagi á þessum málum. Það er í sjálfu sér leiðinlegt, að slík tilfinningamál, sem þetta mál virðist vera orðið, skuli þurfa að reka hér á fjörur Alþingis og koma þar til ákvörðunar þing eftir þing, og væru miklu sæmra, ef unnt væri að leysa slík mál með fullu samkomulagi allra þeirra aðila, sem hlut eiga að máli. Og það hygg ég, að kynni að geta gerzt með því að hafa þarna eins konar makaskipti á landi.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að taka til yfirvegunar nema eitt af þessu, sem hv. þm. var að segja seinast, aðeins eitt atriði, sem ég vildi minnast á. Hann lét eiginlega að því liggja, að ég hefði búið þarna til eina jörðina í viðbót, jörðina Keldudal. Ef hann lítur í fasteignamatið, jarðamatið, þá mun hann sjá það, að Álftagróf er metin með Keldudal, og ég get sagt honum það, að ég þekki hóp af fólki, sem er fætt og uppalið í Keldudal. Jörðin er að vísu lítil, það efast ég ekki um, en mér fannst engin ástæða til þess að leyna því, að þarna er um jörð að ræða, sem hefur lagzt undir Álftagróf. Ég er ekki að telja það eftir á nokkurn hátt. Ég get vel unnt bóndanum í Álftagróf að hafa fengið að njóta þeirrar jarðar. Og ég sé ekki, að bóndinn í Álftagróf sé rændur neinum búskaparmöguleikum í sambandi við Holt. Eins og ég sagði áðan, hefur hann aldrei haft neinar nytjar af Holti. Ég veit ekki, hvort hann hefði heldur nokkurn áhuga á að hafa þau afnot, ég hef aldrei orðið þess var, og ég sé ekki, að hann sé rændur neinum möguleikum. Ef einhverjir erfiðleikar eru þarna í sambandi við samgang á milli Fells og Álftagrófar, vegna þess að Holtsland liggur þarna inn á milli, þá hafa slík mál iðulega verið leyst með góðu samkomulagi. Ef samkomulag er ekki, þá eru girðingalögin, sem koma til greina. Þá er að girða á milli jarðanna, skipta þeim og girða á milli þeirra. Og ég trúi því ekki, - ég skal að vísu játa, að ég er ekki svo staðkunnugur þarna, - en ég þekki hvergi svo landamæri á milli jarða, að það sé ekki hægt að girða þar á milli, svoleiðis að ég sé enga meinbugi á þessu af þeim ástæðum, sem hv. frsm. taldi upp.



Herra forseti. Það má nú raunar segja það, að þær umr., sem hafa farið hér fram á milli hv. frsm. meiri og minni hl. landbn., ættu að geta dugað í umr. um þetta mál. Ég skal viðurkenna það, að þegar við ræddum þetta mál í landbn., þá var afstaða mín til málsins, a. m. k. framan af, mjög tvíráð, og einfaldlega fyrst og fremst vegna þess, að hérna var um mál að ræða, sem ég hafði engin persónuleg kynni af og þekkti sáralítið til. Og svo hlýtur ætíð að fara, þegar við erum að ræða um mál eins og þessi, sölu á jörðum hingað og þangað um landið. Það eru í flestum tilfellum ekki nema einstakir þm., sem hafa aðstöðu til þess að dæma um þessi mál af fullkominni þekkingu nema þá því aðeins, að þeir fari á staðinn, kynni sér þær jarðir, sem um er að ræða, og ræði við það fólk, sem þarna á hlut að máli, og kynni sér skoðanir þess. Þess vegna hefur þingið haft þann hátt á ætíð, þegar þessi mál hafa verið hér til meðferðar, að vísa þessum frv. til umsagnar jarðeignadeildar ríkisins og Landnámsins. Og ég held, að í allflestum tilfellum, a. m. k. sem ég man eftir, hafi landbn. farið eftir umsögnum þessara aðila og eftir meðmælum þeirra um sölu þessara jarða. En nú bregður svo við, að við fáum umsögn frá jarðeignadeild ríkisins, þar sem eindregið er lagzt gegn því, að orðið verði við sölu á þessari jörð. Og ég segi það alveg eins og er, að afstaða mín til málsins mótast fyrst og fremst af þessari umsögn jarðeignadeildarinnar. Eiginlega má segja, að hún mótist einvörðungu af henni. Í umsögninni kemur fram, að rn. telur, að verði orðið við beiðni um sölu þessarar jarðar, geti af því skapazt ýmiss konar vandamál, sem rangt væri að stofna til. Ég skal nú ekki fullyrða um, hvaða vandamál muni vera hér um að ræða. Það má vera, að það sé einhver persónulegur ágreiningur heima í héraði, að þetta geti orðið til þess að skapa kannske enn þá meiri nágrannakryt, enn þá meiri óvild á milli nágranna en er e. t. v. þegar orðin. Ég vil helzt ekki gera mig dómara í slíku máli. Og ég vil benda á það, sem segir í umsögn Sveinbjörns Dagfinnssonar, að það sé skoðun rn., að með því að heimila syni Jóhönnu Sæmundsdóttur með leigusamningi varanleg afnot Holts sé hægt að tryggja honum fullnægjandi not af jörðinni, eða sem sagt öll þau not, sem hann hefur af þessari jörð nú í dag. Ég get ekki betur séð en þessi maður, - hann var nefndur hér með nafni áðan, en ég man ekki nafn hans á stundinni, - gæti jafnvel fengið erfðafestu á þessu landi, og ég tel, að hann sé þá fullkomlega jafnvel settur með þeim hætti eins og það, þó að hann hefði eignaraðild að jörðinni. Það er a. m. k. mín skoðun, að það er í mörgum tilfellum ekkert verra fyrir bændur að búa í erfðaábúð heldur en eiga jarðir sínar sjálfir, þó að ég kjósi það náttúrlega helzt, að þeir eigi ábýlisjarðir sínar. En sem sagt, afstaða mín til þessa máls mótaðist einvörðungu af þeirri umsögn, sem liggur fyrir þinginu frá hinu háa landbrn.



Herra forseti. Það er nú nokkuð umliðið síðan fyrri hluti þessarar umr. fór hér fram, og ég ætla ekki að fara út í þau atriði, sem komu hér fram þá í ræðum einstakra þm. En það var ekki laust við, að manni þættu kyndug ræðuhöldin um hlutleysisbrot í útvarpi og um óvenjulega meðferð málsins hér í d. Það hefur oft átt sér stað, að ráðh. gerir grein fyrir máli, sem n. flytur. En út í það ætla ég ekki að fara. Það er auðvitað öllum ljóst, að þetta mál, frv. um heilbrigðisþjónustu, er mjög umfangsmikið mál. Þar er um stórkostlegt fjárhagsmál að ræða líka. Þetta hlýtur því að vera í alla staði vandmeðfarið og viðkvæmt mál, þar sem það snertir einnig hagsmuni hvers einasta manns í þessu landi. Ég ætla ekki að ræða þetta frv. í heild, en ég vil þó, áður en það fer til n., gera við það örfáar aths. Ég vil fyrst láta það koma fram, að ég sé enga skynsamlega ástæðu til þess, að tvö nyrztu sveitarfélögin á Austurlandi séu lögð undir Akureyrarhérað. Ég sé ekki nokkra skynsamlega ástæðu til þessa. Þvert á móti er margt, sem mælir gegn því. M. a. það, að það eru fjölmörg málefni, sem fjallað er um sameiginlega innan kjördæmanna, eins og öllum hv. alþm. er ljóst. Stóru kjördæmin hafa þegar orðið til þess, að myndazt hafa landshlutasamtök, sem eru miðuð við mörk þeirra, og ýmis önnur starfsemi eða ýmiss konar annað samstarf hefur átt sér stað innan þessara svæða. Og hvað þetta snertir, þá, eins og ég sagði, sé ég ekki nokkra minnsta. ástæðu til þess, að tvö nyrztu sveitarfélögin á Austurlandi séu lögð undir Akureyrarhérað. Á Vopnafirði hefur verið sjúkraskýli mjög lengi eða síðan laust eftir aldamót. Allmiklu fé hefur verið safnað heima fyrir á Vopnafirði á undanförnum árum til þess að byggja upp nýtt skýli, því að það, sem nú er notað, er orðið gamalt og úr sér gengið og allsendis ónothæft í sjálfu sér, þó að það hafi verið notað allt til þessa. Þessi fjársöfnun skiptir þegar orðið milljónum og Vopnfirðingar hafa leitað á um það að fá fjárveitingu á móti frá ríkissjóði til þess að geta hafizt handa um endurbyggingu þessa sjúkraskýlis eða nýbyggingu þess. Teikningar liggja fyrir og ýmiss konar undirbúningsvinna hefur átt sér stað. Og á Alþ. hér í vetur við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1972 var orðið við þessari beiðni og það var veitt byrjunarfjárveiting til þessara framkvæmda. Það fer ekkert á milli mála, að vegna mikilla vegalengda og torleiðis á vetrum, þá geta Vopnfirðingar ekki á viðunandi hátt notið heilsugæzlu norðan frá Þórshöfn. Þetta er augljóst mál öllum, sem þarna þekkja til staðhátta. Að fengnu nýju sjúkraskýli á Vopnafirði áþekku því, sem áformað hefur verið að reisa þar, þá ættu að verða þar næg verkefni a. m. k. fyrir lækni og hjúkrunarkonu, sem um leið yrði ljósmóðir í byggðarlaginu. Læknafélag Austurlands hefur fjallað um þetta mál, stjórn þess a. m. k. Hún hefur sent frá sér grg., þar sem fram koma niðurstöður hennar. Hún hefur verið birt í blöðum nú þegar, og ég vil í þessu sambandi leyfa mér að vekja athygli á þeirri hugmynd, sem þar kemur fram, að hagkvæmt kunni að vera að styrkja stöðu þeirra byggðarlaga, sem ekki komast af án sérstaks læknis, en eiga langt í næstu heilsugæzlustöð, að styrkja aðstöðu þeirra með þeim hætti að ætla þeim einnig heilsugæzlustöðvar, en þó nokkru minni einingar heldur en almennt er gert ráð fyrir í þessu frv., minni einingar, sem þó gætu t. d. látið í té fæðingarhjálp og aðhlynningu langlegusjúklinga, sem hægt er að stunda utan almenns eða deildaskipts sjúkrahúss, þar sem hægt væri einnig að veita meðferð og hjúkrun sjúklingum með einfalda lyflæknissjúkdóma, t. d. lungnabólgu, og framkvæma minni háttar handlæknisaðgerðir. Ég tel eðlilegt að skoða þessa hugmynd mjög vandlega. Og aðstaðan á Vopnafirði er alveg dæmigerð fyrir þessa hugmynd. Þar er svo langt til næstu heilsugæzlustöðvar samkv. frv., að það getur aldrei orðið viðunandi þjónusta, og þetta er það stórt hérað hins vegar, að ætla má, að verkefni yrðu næg fyrir þá starfskrafta, sem ég áðan nefndi, með þessum hætti. Ég vildi láta þetta koma fram núna, m. a. til íhugunar fyrir þá þingnefnd, sem fær málið til meðferðar. Annars vil ég segja það, að ég fagna því, að þetta frv. er komið fram, að það er komin hreyfing á málið á ný. Það hefur áður verið starfandi mþn. í þessu máli. Hún skilaði áliti, þegar liðið var á s. l. vetur. Það var ekki lagt hér, fram í þinginu, en það var gefið út fjölritað og sent víða um land, þannig að mönnum hefur þegar gefizt kostur á að hugleiða þetta mál á grundvelli þeirra athugana, sem sú mþn. gerði, og þeirra tillagna, sem hún lagði fram. Eins og fram kom hjá hæstv. ráðh., þegar hann skýrði þetta mál, þá voru síðan enn á ný settir menn til að íhuga það, og hefur sú athugun staðið yfir lengi vetrar. Þetta mál er vissulega umfangsmikið, vandasamt og viðkvæmt, eins og ég sagði áðan, og ég held, að þau vinnubrögð, sem hér hafa verið viðhöfð, séu skynsamleg, og ég held, að það sé skynsamlega að farið að sýna frv. núna endurskoðað og þá að nota sumarið til nánari skoðunar utan þingsala. Megingildi þessa frv. finnst mér svona í fljótu bragði vera þríþætt. Það ber vott um augljósa viðleitni til þess að skoða marga þætti, sem í eðli sínu eru samslungnir og verður að skoða í einni heild. Það er tekið á vandamálinu um skiptingu kostnaðar á milli ríkis og sveitarfélaga af meira raunsæi, vil ég segja, heldur en gert hefur verið að undanförnu. Og í framhaldi af flutningi þessa frv. hefur hæstv. ráðh. skýrt frá því hér, að fleiri þættir heldur en þetta frv. fjallar um verði teknir til endurskoðunar m. a. að því er varðar skiptingu á kostnaði milli ríkis og sveitarfélaga t. d. við byggingu og rekstur dvalarheimila fyrir aldraða. Og í þriðja lagi er svo það, að hér er mikil viðleitni til þess alveg sérstaklega að fjalla um vandamál dreifbýlisins að því er heilbrigðisþjónustuna varðar. Það er enginn vafi á því, að það verða skiptar skoðanir og verður deilt um ýmis einstök atriði og ekki sízt varðandi tilhögun læknaþjónustu í strjálbýli. Þetta er eðlilegt þegar af þeirri ástæðu, að aðstæður í landinu eru svo ákaflega mismunandi á hinum ýmsu stöðum, að það verður alltaf erfitt að koma á kerfisbundnu og samræmdu starfi yfir alla línuna. En ég held, að það sé ekki nokkur vafi á því samt sem áður, þó að menn kunni að greina á um einstök atriði og ekki sízt varðandi dreifbýlið, þá séu mjög mörg atriði í þessu frv. einmitt varðandi þennan þáttinn, sem stefna í rétta átt. Ég tel, að ákvæðin um umdæmin sjö, embættislæknana sjö, hljóti að stuðla að því að dreifa miðstjórnarvaldinu og þau hljóti að stuðla að bættu sambandi á milli fólksins og yfirstjórnar heilbrigðismálanna í landinu. Ákvæði 43. gr. um sérstakar aðgerðir í samgöngumálum varðandi fjarskiptaþjónustu o. fl. með sérstaka hliðsjón af heilbrigðismálunum álít ég, að séu mjög þörf og tímabær. Það fer svo eftir því, hvernig tekst til með framkvæmd þeirra, hversu gagnleg þau verða, en maður hefur oft saknað þess á undanförnum árum, þegar rætt hefur verið um tilteknar aðgerðir í samgöngumálum, um snjómokstur t. d. á einstökum leiðum, að það hefur ekki verið tekið nægilega mikið tillit til þessara hluta, til heilbrigðismálanna í sambandi við slíkar aðgerðir. Þess vegna álít ég, að þetta ákvæði geti orðið gagnlegt og sé tímabært. Mér finnst einnig rétt að skoða með jákvæðu hugarfari þá hugmynd, sem felst í heimild 44. gr. frv. um sérstakar styrkveitingar til læknastúdenta gegn skuldbindingu um læknisþjónustu í strjálbýli að námi loknu. Ég þykist sjá fram á það, að vissir erfiðleikar geti orðið á framkvæmd þessa ákvæðis, en mér finnst eigi að síður rétt að skoða þennan möguleika ítarlega. Ákvæðin um Læknishéraðasjóð held ég líka, að séu athyglisverð, og fleira er í frv., sem hnígur í þá átt að greiða fyrir heilbrigðisþjónustu í strjálbýli. Nú hafa strjálbýlisvandamálin oft verið rædd hér á hv. Alþ. og síðast í vetur var um þau talað. Og mér virtist þá, að allir, sem þátt tóku í þeim umr., væru sammála um það, að grundvallarástæðan til þess, hversu erfitt hefur verið að fá lækna til þjónustustarfa úti á landi, sé læknaskorturinn í landinu, sé það, að í raun og veru séu of fáir læknar starfandi á Íslandi. Ég vil nota þetta tækifæri, þegar þessi mál ber á góma hér í hv. d., til þess að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. heilbrmrh., hvort hann á þessu stigi kunni að greina frá nokkrum sérstökum áformum ríkisstj. í þá stefnu að fjölga læknum á Íslandi, t. d. með því að gera læknadeild Háskólans fært að mennta fleiri lækna en hún hefur gert nú um hríð. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um frv. á þessu stigi.



Herra forseti. Hér er til umræðu viðamikill frv. bálkur varðandi heilbrigðisþjónustuna í landinu. Það er öllum ljóst, að hér er um að ræða viðamikinn málaflokk, og menn vilja að sjálfsögðu leggja sig alla fram um, að sú löggjöf, sem gildir hverju sinni um heilbrigðismálin í landinu, sé þannig úr garði gerð, að landsmenn geti notið sem beztrar heilbrigðisþjónustu. Ef lesin er grg. þessa frv., þá verður maður áþreifanlega var við, með hvaða hætti hún er skrifuð og hverjar eru gefnar forsendur, sem grg. síðar á að túlka. Þegar ég las þessa grg., þá varð ég næsta forviða á ýmsum atriðum, sem þar eru sett fram, og m. a. því, að þeir embættismenn, sem hafa starfað í þeirri vinnunefnd, sem núverandi hæstv. heilbrmrh. skipaði, skuli láta slíkt frá sér fara. Hins vegar, þegar hæstv. ráðh. talaði fyrir frv. hér við þessa umr., þá mátti heyra allt annað um þessi mál, og ég held, að ef hann ber saman þá grg., sem með frv. fylgir, og þá ræðu, sem hann flutti, þá komi allt annað út úr þessu dæmi. Mig langar aðeins til þess að vekja athygli á tveimur atriðum, sem getið er um í grg. frv. Það er í II. kafla, þar sem talað er um veigamestu nýmæli þessa frv. Og það er fyrsta atriðið, sem talið er, að sé eitt af veigamestum nýmælum frv. En þar stendur, með leyfi forseta: „Mótuð er almenn stefnuyfirlýsing um, að landsmenn skuli allir eiga kost á eins fullkominni heilbrigðisþjónustu og tök eru á að veita hverju sinni.“ Samkv. þessu á það að vera nýmæli í frv., að landsmenn skuli eiga kost á eins fullkominni heilbrigðisþjónustu og tök eru á að veita hverju sinni. Ræða hæstv. ráðh. sýndi allt annað en það, að það væri veigamikið nýmæli, ef af samþykkt frv. yrði, að þá væri mótuð stefna um eins fullkomna heilbrigðisþjónustu og tök væru á að veita hverju sinni, því að í ræðu sinni gat hann þess mjög skilmerkilega, hvernig heilbrigðisþjónusta landsmanna hefur farið stöðugt vaxandi á undanförnum árum, áratugum, og hann las upp úr skýrslum alþjóðastofnana, sem sýna okkur það, að heilbrigðisþjónusta á Íslandi hefur verið til fyrirmyndar, og þó að það frv., sem hér er nú flutt, yrði samþ., þá er það ekkert nýmæli, að Íslendingar búi við eins fullkomna heilbrigðisþjónustu og tök eru á að veita hverju sinni. Ég verð að segja, að ég furðaði mig á þessu, þegar ég las það, en það má vel vera, að það sé í samræmi við I. kafla grg., en þar hefur réttilega verið bent á, að ekki þótti annað hlýða, þegar grg. kæmi með þessu frv., en að sögð yrði sköpunarsaga, - það er ekki notuð fyrirsögnin sköpunarsaga frv., heldur einungis orðið sköpunarsaga. Þá vil ég gjarnan benda á 5. lið í aths. við frv. í II. kafla, þar sem talað er um læknamiðstöðvar, og ætla að leyfa mér að lesa hann upp með leyfi hæstv. forseta: „Ákveðin er staðsetning 26 heilsugæzlustöðva utan Reykjavíkur, og er gert ráð fyrir, að þær verði miðstöðvar almennra lækninga og heilsuverndarstarfs á nánar tilteknum svæðum.“ Og svo kemur: „Hér er komið fastmótuðu skipulagi á hugmyndir, sem uppi hafa verið um læknamiðstöðvar. En þær hugmyndir telja flestir að geti stuðlað að bættri læknaþjónustu í dreifbýli.“ Hér er enn af hálfu þeirra, sem semja þetta frv., sýnt fram á, hvað þeir þekkja lítið til löggjafarinnar, sem gildir um heilbrigðismál í dag. En í íslenzkri heilbrigðislöggjöf er gert ráð fyrir læknamiðstöðvum, og var sú breyting á læknaskipunarlögunum samþ. á Alþ. 1965 og þar gert ráð fyrir að stofna læknamiðstöðvar, sem gert hefur verið á a. m. k. þremur ef ekki fleiri stöðum í landinu. Það er látið líta út sem hér sé verið að koma skipulagi á einhverjar hugmyndir, sem hafi farið manna á meðal, þeirra manna, sem eru við læknastörf, og ekkert hafi verið í þessum málum gert. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessum tveimur atriðum til þess að sýna, hvað hér er raunverulega á ferðinni að mínum dómi. Hér er verið með mikla sýndarmennsku og sett upp kerfi, sem er mjög flókið og gæti orðið til þess, að sú læknaþjónusta, sem hægt er að veita í landinu í dag, gæti ekki komið að því gagni sem skyldi. Í þessu sambandi vil ég gjarnan benda á II. kafla frv., þar sem fjallað er um læknishéruð, en þar er gert ráð fyrir því að leggja niður á einu bretti fjögur læknishéruð í Reykjaneskjördæmi og setja þau öll undir Reykjavíkur hérað. Ég mundi telja, að þetta væri spor aftur á bak og það mikið spor aftur á bak, þegar t. d. Suðurnesjabúar þyrftu að sækja til héraðslæknisins í Reykjavík, Kópavogsbúar, Hafnfirðingar eða þá ofansveitarmenn. Ég held, að þetta atriði m. a. sýni það, að hér hafi ekki verið haft neitt samráð við þær sveitarstjórnir, sem starfa á þessu svæði, eða samtök þeirra, því að ég er sannfærður um, að þær mundu hafa mótmælt þessu og talið, að hér væri um að ræða mikið spor aftur á bak. Þessu til sönnunar má líta á 17. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir heilsugæzlustöðvunum. Þar er í 1. liðnum gert ráð fyrir því, að Þingvallahreppur sæki til heilsugæzlustöðvar að Reykjalundi, og í 4. liðnum, að Vatnsleysustrandarhreppur sæki til heilsugæzlustöðvar í Hafnarfirði. En fyrir örstuttu síðan höfum við hér á hinu háa Alþingi samþ. till. þess efnis að breyta lögsagnarumdæmi þessa kjördæmis út frá því sjónarmiði, að Suðurnesin hafa reynt að koma fram þeirri ósk sinni, að lögsagnarumdæmafyrirkomulagið væri með þeim hætti, að embættismaður í Gullbringusýslu ætti sæti á Suðurnesjum, en ekki í Hafnarfirði eins og nú er. Þetta er mjög eðlilegt af þeirra hálfu, og það er a. m. k. samstaða innan þingmannahóps þessa kjördæmis að gera allt, sem hægt er, til þess að fá þessu breytt, og það skýtur þess vegna skökku við, ef Vatnsleysustrandar hreppur, eitt af þeim sveitarfélögum á Suðurnesjum, sem myndað hafa sinn samstarfshóp, ætti svo allt í einu að sækja til heilsugæzlustöðvar í Hafnarfirði, en ekki suður til Keflavíkur eins og annað, sem þeir eiga sameiginlegt með sveitarfélögunum þar suður frá. Það hafa þegar verið fluttar brtt. við þetta frv. varðandi önnur kjördæmi. Ég tel út af fyrir sig ekki ástæðu til þess nú, að við þm. Reykjaneskjördæmis flytjum brtt. Við munum hins vegar beita okkur fyrir því, að sveitarfélögin í kjördæminu láti í sér heyra og komi fram sínum ábendingum, þannig að það verði hægt að lagfæra þessa þætti og koma þeim í það horf, sem kemur því fólki, sem byggir þessi svæði, bezt. Ég er sammála því að það þarf að vanda til löggjafarinnar um heilbrigðisþjónustuna. Það hefur verið gert eins og hægt hefur verið, og ég held, að það séu allt aðrar starfsaðferðir, sem við eigum að nota, heldur en að slá fram grg., sem eru fullar af sjálfbirgingi. Miklu fremur eigum við að reyna að hafa samráð við þær sveitastjórnir og við þau samtök fólksins í landinu, sem gerst þekkja þessi mál, til þess að slík löggjöf geti komið að sem mestu gagni.



Herra forseti. Ég skal ekki við 1. umr. þessa máls fara út í efnisatriði þessa frv., sem við nú ræðum hér. Ég hef hlýtt á mál þeirra þm., sem talað hafa, sem og hæstv. ráðh., og ég tel, að ýmislegt í þeirri gagnrýni, sem fram hefur komið, ekki sízt hjá hv. 12. þm. Reykv. og 1. þm. Reykn., sé athyglisvert og beri að skoða nánar, áður en þetta frv. fær sína afgreiðslu. Hitt er rétt, og ég tel það mjög góðan hátt á þessu máli, að leggja málið fram nú með það fyrir augum, að það liggi fyrir sem þskj., sem menn geti haft nægan tíma til athugunar á og afgreiðslu á næsta þingi, þá væntanlega þannig, að bæði þm. og sveitarfélög geti haft aðstöðu til þess að fjalla um málið. Það er geysilega mikill munur á þeim viðhorfum, sem nú koma fram í heilbrigðismálum þjóðarinnar eða fyrir rúmum áratug síðan. Það hefur verið mikið að þessum málum unnið s. l. áratug, og eins og hæstv. heilbrmrh. gerði grein fyrir, þá mun hafa tvöfaldazt framlagið til heilbrigðismálanna miðað við þjóðartekjur, úr 3.5% upp í 7.7% á þessum áratug, sem mun teljast nokkuð sæmilegt miðað við aðrar þjóðir, sem framarlega standa á þessu sviði. Miklum fjármunum hefur verið varið til heilbrigðismálanna, sjúkrahúsa og annars slíks, og farið hefur fram heildarendurskoðun á lögum um læknishéruð, læknaskipunina í landinu 1965 og svo aftur síðar, þegar tekið var ákvæði í lögin um læknamiðstöðvarnar, sem getið var í lögunum Frá 1965, og ég held, ef ég man rétt, að því breytingarákvæði hafi þá fylgt uppkast að reglugerð, sem sett skyldi um læknamiðstöðvarnar. Hin ýmis nýmæli, sem voru tekin upp á s. l. áratug, voru m. a. í samræmi við nýjar hugmyndir í þessum málum, sem fram komu bæði frá þeim, sem stjórnuðu heilbrigðismálunum, læknum og ráðstefnum, sem haldnar voru um þessi mál. Þegar læknaskipunarlögin voru til endurskoðunar 1965 eða samþ., þá var það svo að því var aðallega borið við, að læknarnir væru ekki nógu vel settir, þeir hefðu ekki nógu góð launakjör í hinum dreifðu læknishéruðum, sérstaklega minni héruðunum. Þá voru sett ákvæði um staðaruppbætur og þá voru sett ákvæði um styrkveitingar til lækna í ýmsum minni héruðunum til utanfarar með fjölskyldur sínar til þess að endurhæfa sig í starfi, og einnig komu inn í lögin ákvæði um lán til læknastúdenta gegn skuldbindingum um að vinna í héruðum. Þegar þetta og ýmislegt fleira hafði verið sett í lögin, þá var það almennt viðurkennt af læknum, að það væru ekki fjárhagsatriði, það væru ekki fjárhagsmálin, sem stæðu í vegi fyrir því, að menn vildu setjast að í læknishéruðum, því að þeir hefðu mjög góð kjör, eins og komið væri, og það væri bara ekki hægt að bæta þessi mál á fjárhagslegum grundvelli, heldur væri það sósíalgrundvöllur eða félagsleg atriði, sem skiptu meira máli, að læknar veigruðu sér við að starfa einir í læknishéruðum, væru vanir hópmennsku með hópmennskuvinnubrögðum á spítölunum, þegar þeir væru menntaðir, og þetta leiddi m. a. til þess, að þó að í boði væri guli og grænir skógar fjárhagslega séð, þá kviknaði ekki löngun þeirra til þess að fara út í héruðin. Og svona hefur reyndin verið, stöðugir erfiðleikar með að fá læknana til þess að fara út í héruð. Það voru uppi hugmyndir í heilbrmrn. og skrifað æ ofan í æ menntmrn. um að breyta skipan mála við lækniskennsluna með því að taka upp sérstaka kennslu fyrir heimilislækna og lækna, sem ættu að verða héraðslæknar, og hverfa frá þessari einhliða sérhæfingarstefnu, sem væri fylgt og sem ríkti, þegar læknarnir væru menntaðir á spítölunum, og sem m. a. leiddi til þess, að þeir vildu fara í sérnám erlendis eða vera við sjúkrahús, en alls ekki sem embættislæknar í héruðunum. Af þessu leiddi ekki þann árangur, sem æskilegt hefði verið. Mér kemur það ákaflega undarlega fyrir sjónir, þegar mönnum finnst, að með þessu sé verið að dreifa valdinu í þjóðfélaginu, þegar læknishéruð, sem eru yfir 50, eiga að verða 7–8 talsins, að vísu með öðrum hætti heldur en áður. Sérstaklega kemur mér það mjög einkennilega fyrir sjónir, að úr röðum þm. Framsfl. skuli þetta koma, því að þegar læknaskipunarfrv. var hér til meðferðar á sínum tíma og gert var ráð fyrir að fækka læknishéruðunum, var því haldið fram, að þau yrðu að vera stærri til þess að geta veiti mönnum nægjanleg viðfangsefni, en þá heyrðist úr hópi þm. Framsfl., að svona till., um að leggja niður læknishéruð, er ómögulegt væri að fá eftir margendurteknar auglýsingar lækna í, og sameina læknishéruð í stærri einingar, þessar till. væru verri heldur en hafísinn, þær væru íbúum dreifbýlisins miklu skaðvænlegri heldur en hafísinn, sem þá lá fyrir ströndum þar norður frá. En ég fagna því, að þessi steinrunni hugsunarháttur er horfinn. Mér finnst Framsfl. eða þm. hans hafa tekið nokkuð stórt stökk í þessu máli, eins og reyndar í fleiri málum, því að mér finnst það vera réttmæli, sem talað er um, að hér verði í raun og veru um stóraukið miðstjórnarvald að ræða, vegna þess að héraðslæknarnir eiga að sinna embættislækningum í átta héruðum, svo koma aðrir læknar inn í þessi héruð í sambandi við heilsugæzlustöðvar, sem nú eru kallaðar svo og þá verða þessir menn ekki neinn þáttur í sterkari „administration“ eða stjórnsýslu heima í héruðunum. Það er ekki eðli lækna að vera miklir stjórnsýslumenn og þess vegna tek ég alveg undir það, að það er mjög miður að fyrirskipa það í lögum, að ráðuneytisstjóri heilbrmrn. skuli vera læknir. Ég álít, að þar eigi að vera óráðið um og skipast á hverjum tíma, eftir því sem hagkvæmast er talið. Ég held hins vegar, að það væri ástæða til þess að styrkja landlæknisembættið, sem nú góðu heilli er ekki gert ráð fyrir að leggja niður, en hugmyndir voru um áður, og þar sé að sjálfsögðu læknir í forustu, eins og ætíð hefur verið, en ráðuneytisstjórinn sé fyrst og fremst hugsaður út frá því, hvað hann er mikill stjórnsýslumaður, hefur sérfræðilega menntun á því sviði, en það eru kannske miklu fremur menn eins og lögfræðingar eða viðskiptafræðingar, sem hafa að loknu háskólanámi hér sérmenntað sig í stjórnsýslu erlendis, en við getum ekki kennt sérstaklega hér á landi. Ég man eftir því, að það heimsóttu mig einu sinni miklir framámenn hjá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni í fylgd með landlækni og voru læknar, enskur og amerískur. Og það var þeirra reynsla, að þeir réðu eindregið frá því, bæði í sambandi við stjórn spítalanna, þegar var verið að tala um spítalastjóra, og yfirstjórn stjórnsýslunnar í heilbrigðismálum, að læknar væru settir í þau mál, - voru þeir þó læknar sjálfir, - því að þeir væru að jafnaði langverstir menn til þeirra hluta, og voru þeir ekki að kasta neinum steinum að læknunum, heldur væri þetta bara samkv. þeirra menntun og eðlisfari, hæfileikar þeirra lægju á öðru sviði. Nú segi ég þetta ekki til þess að kasta neinni rýrð á þann ráðuneytisstjóra, sem er núna í heilbrmrn. og er læknir, og vissulega er það svo að auðvitað getur læknir verið eins góður „administrator“ og hver annar eða betri en hver annar, - þetta er afar persónulegs eðlis, - en að binda það í lög tel ég alveg misráðið, og að jafnaði gæti það verið nokkuð vafasamt. Þetta er nú smáatriði, og eins og ég sagði vil ég ekki tjá mig endanlega um efni málsins fyrr en að miklu betur athuguðu máli, en ég hef ekki haft aðstöðu til né talið ástæðu til heldur að setja mig inn í þetta frv., vegna þess hvernig hugsað er, að háttað verði afgreiðslu þess. Ég fagna að sjálfsögðu frv. til nýrrar löggjafar um bætta heilbrigðisþjónustu í landinu, og að þessu hafa unnið ágætir menn, bæði í tíð fyrrv. ríkisstj. og einnig í tíð núv. ríkisstj. En ég held, að allir þessir ágætu menn eigi eftir að átta sig á því, að það er sitt hvað, lagaákvæði um heilbrigðisþjónustuna og heilbrigðisþjónustan í framkvæmd, þegar til kastanna kemur. Þar sem frv. er nú ekki ætlað að fá afgreiðslu á þessu þingi, þá gefst auðvitað tóm til þess að hafa samband við héruðin í þessu máli, og auðvitað er ég enginn sérfræðingur á þessu sviði, þó að ég hafi eðli málsins samkv. hlotið að kynna mér nokkuð framkvæmd og gang þessara mála á þeim tíma, sem ég fór með embætti heilbrmrh., og skal ekki taka mikið upp í mig, eins og sums staðar er nú gert í þessu frv. af þeim, sem eru sérfræðingar á þessu sviði. En þeir hafa stundum rekið sig á það, hvað þessi sauðsvarti almúgi í okkar ágæta landi vill fara svolítið aðrar götur og hefur talið það ekki verða óheppilegt fyrir sig að fara svolítið aðrar götur heldur en embættismennirnir og „specialistarnir“ í þessum málum sem öðrum. Ég held t. d., að n., sem fær þetta mál til afgreiðslu, þegar á að fara að afgreiða það, hún verði að breyta formi þessa frv. Það getur verið ágætt, þegar maður er með vinnuskjal að tölusetja hverja mgr., 1.1, 1.2., 1.3 o. s. frv. og 2.1, 2.2, 2.3 o. s. frv., en þetta er nú ekki form á lagasetningu hjá okkur og væri alveg einstakt í sinni röð, ef það ætti að fara þannig endanlega afgreitt inn í löggjöfina. Í þessu máli eins og öðrum eigum við að fylgja eðlilegu sniði, löggjafarsniði á frv., og það eru alveg bein fyrirmæli um það í þingsköpum, að svo skuli gert. Þá held ég, að ég þurfi ekki á þessu stigi málsins að segja fleira um þetta frv. Auðvitað mundi ég óska þess einlæglega, að þær till., sem síðar yrðu samþykktar sem lög um heilbrigðisþjónustuna, bætta heilbrigðisþjónustu í þessu landi og eflingu heilbrigðismálanna, mættu bera góðan árangur, því að sannleikurinn er sá, að þó að á ýmsan hátt hafi verið mikill vilji hjá mönnum til þess að bæta þessi mál og margir góðir menn hafi að þeim unnið, þá er ekki hægt að neita því, að við búum þarna við mikla og margvíslega erfiðleika, sem eru sérstæðir fyrir okkur Íslendinga vegna dreifbýlis okkar, stærðar landsins, en þó er þetta allt saman að færast í það horf, að það ætti að vera betur hægt við það að ráða, bæði vegna aukinna samgangna á landi; sjó og í lofti. Ég vona þess vegna, að þetta frv., þegar það verður að lögum, væntanlega á næsta þingi, verði þá í því formi, að framkvæmdin verði jafnglæsileg eins og vonir manna standa til, og skal ég svo ekki hafa um það fleiri orð að þessu sinni. Hæstv. heilbrmrh. vék að mér nokkrum vinsamlegum orðum að vanda, - hann gerir það oft, þegar hann stígur hér í ræðustólinn, - og var að finna að því, að ég hafði fundið að því, að það væri nokkuð auglýsingakennd starfsemi af hans hálfu í sambandi við málið, og taldi, að það væri nú bara vegna þess, að ég væri með einhverja vanmetakennd, væri ekki búinn að átta mig á því, að ég væri ekki lengur ráðh. o. s. frv. Já, það má vel vera, að einhver vanmetakennd leynist hjá mér, en hún gerir það þá ekki hjá hæstv. heilbrmrh. nú, það er eitt, sem víst er. Ég skal ekki fara fleiri orðum um það, um þá gagnrýni, sem ég kom fram með hér áður utan dagskrár, en ég veit ekki betur en Ríkisútvarpið hafi hér fréttamann til þess að segja frá og kynna þingmál, og þess vegna er það ekki ráðh. verk að fara í sérstakar dagskrár, þó að Íslandskortið sé í baksýn, til þess að kynna þingmálið. Það hefur verið kynnt, bæði í hljóðvarpi og sjónvarpi, eins og önnur mál, og það er fjöldi mála, sem aðrir ráðh. hafa lagt fram, en alls ekki verið með neitt slíkt brambolt eins og hér átti sér stað. Um sama mund og þetta frv. var lagt fram, þá lagði menntmrh. fram hér fleiri en eitt frv. um mikilvæg málefni, sem ekki þótti ástæða til þess að auglýsa sérstaklega í sjónvarpi af hálfu þessa hæstv. ráðh. En ég vil aðeins segja það að lokum, að mér varð á, þegar ég gerði aths. við málið, nokkur missögn, sem ég vil nú nota tækifærið til þess að leiðrétta. Ég sagði, að hæstv. félmrh. og hæstv. fjmrh. hefðu komið fram í sjónvarpi og hljóðvarpi sama dag og frv. um skattamálin hefðu verið lögð fram hér í þinginu. Þetta var ofmælt að því leyti, að þeir komu aðeins fram í hljóðvarpinu, þessari annarri grein Ríkisútvarpsins. Það var einmitt sjónvarpið, sem tók sig fram um það að gefa stjórnarandstöðunni kost á því að láta sín sjónarmið í ljósi tveimur kvöldum síðar, en hljóðvarpsviðtölin voru samdægurs og frv. voru lögð fram. Þessu hefur Eiður Guðnason fréttamaður vakið athygli mína á í bréfi, sem hann skrifaði mér, og ég vil leiðrétta það hér, sérstaklega vegna þess að þessi fréttamaður átti hlut að þessu máli, að þessir sjónvarpsþættir með fulltrúum stjórnarandstöðunnar einnig voru haldnir tveimur kvöldum síðar, svo að það er mjög ómaklegt, ef einhver hefði skilið það þannig, að ég væri að gagnrýna starfsemi hans og hans fréttaflutning. Það var mér sízt af öllu í huga. Ég vil einnig taka það fram, að mér var ekki þessi fréttamaður sjónvarpsins í huga, þegar ég talaði um misvitra fréttamenn í sjónvarpinu. Annars er það forvitnilegt, ef hæstv. heilbrmrh. vildi upplýsa þingheim um það, hver átti upphafið að þessum sjónvarpsþætti hans, hann sjálfur eða fréttastofa Ríkisútvarpsins, og sem þá yrði væntanlega skrifað fréttastofan á reikningi fréttastjórans. Um þetta skal ég svo ekki hafa fleiri orð, en þessi fáu orð síðustu segi ég af því tilefni, sem ég er búinn að skýra, svo að það komi fram á sama stað, að hér var ekki um hárnákvæmni að ræða. Sannast að segja er mér tamara að tala um útvarpið heldur en þetta hljóðvarp og sjónvarp, og stundum lítur maður eiginlega á þetta eins og bróður og systur, en ég veit ekki, hvort ríkjandi er sá hugsunarháttur innan Ríkisútvarpsins, sem þó ætti að vera, og ætti að mega tala um báðar greinarnar nokkurn veginn sem eitt.



Herra forseti. Eins og fram kom í framsöguræðu hæstv. ráðh., skipaði fyrrv. heilbrmrh., Eggert G. Þorsteinsson, nefnd í aprílmánuði 1970 til að framkvæma endurskoðun á ýmsum þáttum heilbrigðismálalöggjafar innar með það fyrir augum að bæta heilbrigðisþjónustu í landinu. Eggert G. Þorsteinsson hafði þannig forustu um undirbúning að samningu frv. að nýrri heilbrigðismálalöggjöf. Ég fagna, að frv. það, sem hér liggur fyrir, er nú fram komið. Í 1. gr. þess segir, að allir landsmenn skuli eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu, sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði. Í grg. segir enn fremur, að í þessari almennu stefnuyfirlýsingu felist eitt af veigamestu nýmælum frv. Ég get nú ekki séð, að í því út af fyrir sig felist nýmæli. Flestir sanngjarnir menn held ég, að hljóti að viðurkenna, að það sé einmitt eitt af því, sem fyrrv. ríkisstj. hafa verið að reyna að gera í heilbrigðismálum, þ. e. að þróa þessi mál í þá átt, að landsmenn geti átt kost á eins fullkominni heilbrigðisþjónustu og tök eru á að veita hverju sinni, en sjálfsagt tekizt misjafnlega, eins og gengur. Það er ekkert vafamál, að margt í þessu frv. er til bóta og horfir í rétta átt, þótt annað kunni að orka tvímælis, eins og gengur. En áður en ég drep á nokkur einstök efnisatriði frv., vil ég vekja athygli á afar uggvænlegri þróun, sem átt hefur sér stað í okkar þjóðfélagi undanfarið og sem mér sýnist, að muni taka stökkbreytingum til hins verra í tíð núv. hæstv. ríkisstj., ef dæma skal af því frv., sem hér er til umr. Sú var tíðin, að baráttumenn í verkalýðshreyfingunni og í stjórnmálum höfðu ríka ástæðu til þess að ráðast gegn því ranglæti, sem fólst í auðsöfnun atvinnurekendavaldsins, sem barðist hatrammlega gegn sanngjörnum kröfum verkafólks til mannsæmandi lífskjara. Setti þessi þáttur sterkan svip á stjórnmálastarfsemi margra vinstri manna. Nú er aftur á móti sjaldan talað um útgerðarauðvald, af því að það er ekki til í þeirri mynd, sem áður þekktist. Og um annað atvinnurekendaauðvald er einnig lítið talað nú til dags í samanburði við það, sem algengt var áður fyrr. Þegar alþýðuhreyfingin á Íslandi háði hvað harðasta baráttu við útgerðar og atvinnurekendaauðvaldið, var þetta vald ríki í ríkinu. Milli þess og almennings var breitt bil, efnalega og á öðrum sviðum. Á þessu hefur sem betur fer orðið mikil breyting til batnaðar. Það er skoðun margra nú til dags, að í hraðri mótun og uppsiglingu sé ný sérréttindastétt í okkar þjóðfélagi, stétt, sem sumir kalla nýtt auðvald, sem smám saman komi til með að skipa svipaðan sess í efnalegu tilliti og einnig á ýmsan annan hátt gagnvart öllum almenningi og atvinnurekendaauðvaldíð í gamla daga. Það sé að verða eins konar ríki í ríkinu, sem jafnvel stjórnvöld í landinu verði að beygja sig fyrir. Það, sem hér er átt við, eru langskólagengnir sérfræðingar á nokkrum sviðum. Enginn skilji orð mín svo að ég sé með þessu að gera lítið úr starfi slíkra manna, fjarri fer því. Þeir hafa vissulega mikilsverðu hlutverki að gegna, og þeim ber að launa fyrir það, sem þeir vinna þjóðfélaginu, með hliðsjón af þeirra langskólanámi. En mönnum blöskrar, hversu laun og önnur hlunnindi þeirra virðast úr öllu samhengi við það, sem gerist og gengur hjá öðrum þjóðfélagsþegnum. Auðvitað gildir þetta, sem ég hef hér sagt, ekki um allar stéttir langskólagenginna sérfræðinga, síður en svo. En það eru vissar stéttir slíkra manna, að mönnum blöskrar það gjald, sem allur almenningur verður að greiða þeim fyrir þá þjónustu, sem þeir láta fólki í té. Það frv., sem hér er til umr., ber þess ótvíræð merki, að núv. hæstv. ríkisstj. lætur sér þessa óheillaþróun í léttu rúmi liggja og virðist líta á það skrið, sem nú á sér stað í þjóðfélagi voru, í átt til myndunar hinnar nýju stéttar, nýrrar forréttindastéttar, með velþóknun, ef dæma má af frv. Þar er nefnilega einni af forréttindastéttunum boðið upp á slík kjör, að algert einsdæmi er hjá öðrum opinberum starfsmönnum. Í frv. er gert ráð fyrir, að sumir starfsmenn heilbrigðisþjónustunnar fái embættisbústað hjá ríkinu, eigi rétt á staðaruppbót, sem getur, ef að líkum lætur, numið háum fjárupphæðum; geti farið í sex vikna leyfi annað hvert ár á fullum launum á kostnað ríkisins út um allan heim, hvert á land sem er, býst ég við. Það þarf bara að kallast námsferð eða ferð til rannsóknar starfa. Að sjálfsögðu er þetta til viðbótar venjulegu sumarleyfi. Einnig geta þeir sótt læknaþing út í lönd á kostnað ríkisins. Öll ferðalög ýmissa starfsmanna heilbrigðisþjónustunnar, ekki aðeins héraðslækna, skulu vera þeim að kostnaðarlausu, nema um einkaferðalög sé að ræða. Þá verði þeir á bílakostnaðarsamningi vegna starfsins samkv. frv., og í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir, að ríkissjóði sé gert skylt að bjóða fram námsstyrki til lækna og hjúkrunarkvenna til að afla sérmenntunar, sem skuli nægja fyrir skólagjöldum og dvalarkostnaði erlendis í eitt ár. Og svo til viðbótar taka þeir læknar, sem sinna læknisstörfum, vænar fjárfúlgur, ef að líkum lætur, í greiðslur frá sjúklingum og sjúkrasamlögum eða ríkissjóði, sé um sjúkrahúslækna að ræða. Ýmsir munu nú segja e. t. v., að þessi sér réttindi og hlunnindi, sem ég hef hér talið upp, séu nú ekki öll ný af nálinni fyrir þá forréttindastétt, sem hér á hlut að máli, og það er rétt. En hér er um að ræða margfalt betri kjör en aðrir opinberir starfsmenn eiga við að búa, og ég spyr: Hvar endar þessi þróun? Vissulega er ágætt að geta gert vel við hina langskólagengnu sérfræðinga á hinum ýmsu sviðum, ef það kæmi ekki verulega við pyngju þeirra, sem minnst hafa auraráðin. En það eru einmitt þeir, - það fólk, - sem þetta kemur verst við, og þess vegna þarf að sporna af alefli gegn þessari óheillaþróun. Því er sjálfsagt svarað til, að óhjákvæmilegt sé að láta undan kröfum lækna um hlunnindi og launakjör, að öðrum kosti hverfi þeir af landi brott meira en orðið er. En hvað hafa íslenzk stjórnarvöld gert til að Háskóli Íslands snúi sér að því að mennta og útskrifa læknaefni líkt og gert er sums staðar erlendis, eftir því, sem mér er tjáð, með það fyrir augum, að þeir geti eftir þriggja eða fjögurra ára nám sinnt almennum heimilislækningum úti um landið? Slíkir læknar yrðu kannske ekki jafn sprenglærðir og þeir, sem nú útskrifast úr læknadeild Háskóla Íslands. En þeir ættu að verulegu leyti að geta leyst úr þeim vanda, sem við er að etja vegna læknaskorts víða, eins og sams konar læknar gera með ágætis árangri annars staðar, eftir því sem bezt er vitað. Eða er það kannske ætlun hæstv. ráðh., að læknadeild Háskóla Íslands haldi áfram að vera meira eða minna lokuð stofnun, eins og hún er í dag, sem miðar starfsemi sína fyrst og fremst við það, að því er virðist, að útskrifa læknaefni, sem stefna að því að verða sérfræðingar í hinum ýmsu læknisgreinum og sem síðan að stórum hluta taka upp störf erlendis, af því kannske að ekki er atvinna fyrir allan sérfræðingaskarann á Íslandi? Ef hæstv. ríkisstj. lætur viðgangast, að læknadeild Háskólans haldi áfram þessari stefnu, þá er hætt við að mínum dómi, að sú óheillaþróun, sem ég hef hér gert að umtalsefni, haldi áfram. Ég mun ekki ræða þetta frv., sem hér er til umr., í einstökum atriðum, heldur aðeins drepa á örfá atriði. Það fyrsta, sem ég vildi gera að umtalsefni, er það, að eftirtektarvert er, að gert er ráð fyrir tveimur embættismönnum, ráðuneytisstjóra og landlækni, sem báðir heyri beint undir ráðh. og virðast eiga að fara með náskyld verkefni, en vera óháðir hvor öðrum. Það er erfitt að gera sér glögga grein fyrir verkaskiptingu þeirra á milli af lestri frv. Það væri æskilegt að heyra nánar um þetta atriði og þörf þessarar tvískiptingar. Annað atriði, sem ég vildi minnast á, er það, að ég get ekki séð nauðsyn þess að binda í lögum, að ráðuneytisstjórinn í heilbr.- og trmrn. sé læknismenntaður. Ég get vel fallizt á, að heppilegt geti verið, að sá embættismaður hafi slíka menntun, en það er einnig hægt að hugsa sér það, að maður í því starfi sé t. d. sérmenntaður í stjórnsýslu, en undir þeim kringumstæðum get ég að sjálfsögðu fallizt á, að nauðsynlegt kynni að vera að hafa læknismenntaðan mann í öðru starfi í rn. Samkv. 6. gr. frv. mun ein starfsdeild rn. sinna heilbrigðiseftirliti. Hvaða hlutverki mun rn. gegna í þeim málum gagnvart sveitarfélögum? Það er mér áhugi á að vita, ef hæstv. ráðh. vildi gera svo vel og upplýsa það. Mér er nefnilega ekki vel ljóst af lestri frv., hvernig þeim málum verði fyrir komið. Er gert ráð fyrir, að heilbrigðisnefndir og heilbrigðisfulltrúar eigi inni í heilsugæzlustöðvum? Mér sýnist, að það gæti verið heppilegt, m. a. þar sem héraðslæknar eiga að hafa umsjón með störfum heilbrigðisfulltrúanna. Í 7. gr. koma fram till. um skiptingu landsins í læknishéruð, og ég verð, eins og fleiri hv. þm. hér í d., að láta í ljós nokkra undrun mína yfir þeirri tillögugerð. Það er, eins og á hefur verið bent hér af öðrum hv. þm., gert ráð fyrir einum héraðslækni á Reykjanessvæðinu og í Reykjavík, þar sem meira en helmingur þjóðarinnar býr. Það er auðvitað að mínum dómi algerlega fráleitt. Ég hefði haldið, að héraðslæknisembætti á þessu svæði væri það umfangsmikið starf, að ekki væri hægt að komast af með færri en tvo héraðslækna, enda þótt gengið sé út frá því, að héraðslæknarnir í svo stóru læknishéraði sem hér er um að ræða, hefðu aðstoðarfólk og aðstoðarlækna. Þá get ég nú ekki orða bundizt að benda á þá, ég vil segja smekkleysu, að kalla allt Reykjanessvæðið Reykjavíkurhérað. Það er að mínu viti algerlega óviðunandi. Sumum finnst nú kannske, að þetta sé algert hégómamál, en ég get fullvissað hv. þm. og hæstv. ráðh., að það er það alls ekki í augum fjölmargra. 22. gr. frv. fjallar um þá þjónustu, sem heilsugæzlustöð veitir, eftir því sem við á. Ég kem að því aftur, sem ég minntist á áðan, að ég sakna þess, að ekki skuli vera minnzt á heilbrigðiseftirlit og einnig þrifnaðarráðstafanir í sambandi við starfsemi heilsugæzlustöðva. Ég tel, að það gæti vel komið til greina, að heilbrigðiseftirlitið á hinum ýmsu stöðum fengi einmitt inni á slíkum stað, þar sem það heyrir undir héraðslæknana. Það væri e. t. v. ástæða til þess að gera aths. við þær till. í frv., sem snúa að stjórnun heilsugæzlustöðva og sjúkrahúsa, þ. e. hvernig gert er ráð fyrir, að stjórnarnefndir þessara stofnana verði saman settar. En ég mun láta vera að gera það, því að þess háttar atriði eru þess eðlis, að sitt sýnist hverjum, hvernig bezt sé fyrir komið. En að lokum vildi ég vekja athygli á því, eins og liggur í augum uppi, að stóra fjármuni þarf til að byggja upp þær stofnanir, sem frv. gerir ráð fyrir, og enn fremur til reksturs heilbrigðisþjónustunnar, eins og áætlað er. En það út af fyrir sig á ekki að vaxa mönnum í augum að mínu áliti, ef fyllstu hagsýni og skynsemi er gætt í uppbyggingu og rekstri og reynt verður að stemma stigu við ójöfnuði og óhófi. Að vísu er í mörg horn að líta hjá fjárveitingavaldinu og það eru takmörk fyrir því, hvað hægt er að skattpína fólkið í landinu. Nóg er að gert í því efni eins og er, meira en það. En þörf er stórra átaka í heilbrigðismálum landsmanna. Á því er enginn vafi. Þess vegna fagna ég því, að þetta frv. er fram komið, enda þótt ég hafi gert við það nokkrar aths.



Herra forseti. Ég tel, að það hafi verið mjög skynsamlegt af hæstv. heilbrmrh. að leggja þetta frv. fram á þann hátt, að þm. gæfist tóm til að kynna sér það rækilega og afgreiðsla þess biði fram til næsta þings. Hér er nefnilega um að ræða það víðáttumikla löggjöf og kostnaðarsama og í þessu frv. felast það mörg nýmæli, að það er eðlilegt, að menn eigi erfitt að átta sig á því, hvað í mörgum tilvikum er um að ræða. Eins og ég sagði áðan, eru í þessu frv. mörg nýmæli og ágæt og skal ég ekki fara að telja þau upp. Í raun og veru má segja, að bygging heilbrigðisþjónustunnar sé hér tekin alveg nýjum tökum, yfirstjórninni hagað á aðra lund en áður var. Hér er um að ræða nýja skipan læknishéraða, heilsugæzlustöðvum er komið upp, 26 um allt land. Hér er um að ræða nýja skilgreiningu á sjúkrahúsum og mismunandi tegundum þeirra, um starfsmannaráð og lýðræði við sjúkrahúsin o. s. frv. Hér er ákaflega margt, sem vert væri að ræða, en það eru einkanlega tvö atriði, sem ég ætla að víkja að, sem mér hefur þótt, að væri vert að athuga öllu betur. Ég vil taka það fram, að þetta eru lauslegar hugleiðingar. Það, sem fyrst kemur fram við lestur, er yfir stjórn heilbrigðismálanna. Hér er um gífurlega mikla „sentraliseringu“ að ræða, þar sem allt er fellt undir einn hatt, þ. e. undir heilbrmrn., og þar er dregið t. d. inn heilbrigðiseftirlitið. Felldar eru niður stöður berklayfirlæknis, skólayfirlæknis o. s. frv. Nú er það ljóst, að svona samþjöppun valds á að leiða til samræmis og hagkvæmni, jafnvel sparsemi eða sparnaðar í yfirsýn yfir allan málaflokkinn. En í staðinn kemur það atriði, sem við nefnum lýðræði, þ. e. að sjálft kerfið verði ekki svo sterklega uppbyggt, að hið lýðræðislega fari forgörðum. Og það er einmitt þetta, sem hér virðist nokkuð á skorta í sambandi við yfirstjórn þessara mála, það er sjónarmið neytendanna, sjónarmið sjúklinganna. Gert er ráð fyrir því, að ráðuneytisstjóri heilbr.- og trmrn. verði sérmenntaður embættislæknir. Um þetta má náttúrlega deila, en eins og þetta kemur fyrir í frv. tel ég, að þessu sé ofaukið, þar sem enn er gert ráð fyrir, að landlæknir verði starfandi og sérmenntaður embættislæknir. Satt að segja sé ég ekki, hvaða ástæða er til þess að hafa svona tvær húfur, ef svo mætti segja, samhliða. Hér væri án efa nægilegt, að annar hvor maðurinn væri læknir og hinn þá - ja, ef landlæknisembættinu er haldið, þá sé ég ekki ástæðu til þess, að ráðuneytisstjórinn sé sérmenntaður embættislæknir. Eins og frv. liggur fyrir, þá tel ég, að landlæknisembættið ætti að hverfa. Mig grunar, að það séu tilfinningaleg rök eða söguleg rök læknastéttarinnar, sem vilja halda í þetta embætti sem einhvers konar viðurkenningu á stöðu læknastéttarinnar í heilbrigðisþjónustunni. Ef á að halda landlæknisembættinu, sem mér þykir koma til mála, þá vil ég gera úr honum annan embættismann. Ég vil, að honum verði falið að vera einhvers konar gagnrýnandi um framkvæmd heilbrigðisþjónustunnar, hann eigi að vera einhvers konar fulltrúi sjúklinganna, neytendanna, þannig að þeir gætu komið málum sínum áfram. Og það er einmitt þetta, sem ég vildi koma að. Það vantar að mínu viti, að fram komi betur en hér gerir í frv. sú þörf fyrir aukna rödd sjúklinganna sjálfra. Og ef það yrði ofan á, þá þætti mér einmitt ráð, að landlæknir væri slíkur aðili, hefði vakandi auga á því, hvernig sjúkrahúsmál og heilbrigðisþjónusta færu úr garði, svo að sjúklingar og aðrir gætu leitað til hans til þess að fá ábendingar eða leiðréttingar sinna mála. Ef þetta yrði þannig, þá mundi fást þarna eitthvert mótvægi gegn þessari miklu samþjöppun valds, sem virðist stefnt að með frv. Og ég tel, að landlæknir ætti sem sagt að fá hér aðra stöðu og starf hans ætti að vera skilgreint á aðra lund en hér er gert, ef á að halda í þetta embætti. Hér er sett upp Heilbrigðisráð Íslands og ráðuneytisstjóri er formaður ráðsins. Það er dálítil hætta á, að þegar sami maðurinn er ráðuneytisstjóri og formaður Heilbrigðisráðs, sem á að vera ráðgefandi nefnd, þá er eiginlega ráðuneytisstjórinn farinn að gefa sjálfum sér ráð, ráðleggingar, hvernig hann eigi að gefa ráðh. ráð. Er þetta ekki dálítið ofhlaðið? Væri ekki betra, að t. d. sæti ráðuneytisstjórinn á þessum fundum og hefði þar tillögurétt? Ég sé enga ástæðu til þess, að það sé endilega ráðuneytisstjórinn, sem sé formaður Heilbrigðisráðs. Það er sagt frá því hér í 34. gr., hvernig eigi að veita læknisstöður, og það er sagt frá því, að einn maður sé skipaður af ráðh. án tilnefningar í nefnd, sem þar um ræðir, og er hann jafnframt formaður nefndarinnar. Ég veit nú ekki, hver yrði skipaður af ráðh. í slíka nefnd til þess að ákveða hæfni umsækjenda, en afskaplega væri það óskemmtilegt, ef ráðuneytisstjórinn yrði einnig formaður þessarar nefndar. Þá mundi hann sjálfur meta hæfni umsækjenda, vera formaður í Heilbrigðisráði Íslands og vera sjálfur ráðuneytisstjóri. Þá fer þetta að verða dálítið einum um of. En um þetta skal ég ekkert fjalla frekar. Ef ég dreg þetta nú saman, sem ég vildi sagt hafa, þá vantar, að hlutur sjúklinga og ábyrgð lækna sé tryggð nægilega í yfirstjórn heilbrigðisþjónustunnar. Ég get sagt það hér til skemmtunar mönnum, að það má heita, að talað sé um lækna í hverri grein. Það er talað kannske í fimm eða sex greinum um, hvað læknar eigi að fá. Þeir eiga að fá bifreiðastyrki, ferðastyrki, námsstyrki, yfir á þá að byggja hús o. s. frv., en ég hef ekki rekizt á orðið sjúkling í frv. Með þessu er ég ekki að segja, að þetta sé með öllu óeðlilegt. En ég hygg, að þetta stafi einmitt af því, að það eru læknar, sem standa að þessu, og við verðum líka að hyggja dálítið að því, að hér þarf einmitt að tryggja stöðu sjúklingsins í þessu kerfi öllu saman. Varðandi læknishéruðin kemur það dálítið undarlega fyrir sjónir, að þau eru talin átta og að Vestmannaeyjahérað með nokkur þúsund manns skuli hafa þá sömu stöðu í frv. og Reykjavíkur hérað, sem er með yfir 100 þús. manns, alla leið frá Herdísarvík að Hvalfjarðarbotni. Úr því að þetta eru nú hliðstæðir embættismenn, a. m. k. launalega, þá hlýtur þetta að vera gerólíkt starf. Ég hef nú ekki komið auga á það, af hverju þetta þurfi endilega að vera með þessum hætti. En þetta eru einmitt svona lauslegar hugleiðingar um atriði, sem maður áttar sig kannske betur á síðar meir. Varðandi héraðslækna, sem eiga að vera einhvers konar stjórnendur í læknishéruðunum átta, þá er kveðið svo á, að þeir hafi ekki skyldu til almennra læknisstarfa, nema svo sé fyrir mælt í skipunarbréfi, en heimild hafa þeir til slíkra starfa, ef sérstaklega stendur á og leyfi landlæknis kemur til. Mér finnst dálítið langt gengið, þegar læknar mega ekki grípa til hendinni til læknisstarfa, nema þeir fái sérstaka heimild frá landlækni. Að vísu þekki ég ekki nógu vel þessa embættislækna eða stöðu þeirra, en mér sýnist eins og verk þeirra verði veruleg stjórnunarstörf og skýrslugerðir. Þá er spurningin, hvort við þurfum svona dýra starfskrafta í það. Ef þessir sömu menn mega hvergi koma nærri sjálfum læknisstörfunum, er þetta þá ekki dálítið í lagt fyrir þessa þjóð að halda uppi slíkum embættislæknum? Ég hygg, að það væri ekki slæmt fyrir þessa embættislækna að hafa eitthvert verulegt samneyti við fólkið, verða ekki bara ,,kontórístar“, sem gefi nákvæma skýrslu til landlæknis eða rn. Um heilsugæzlustöðvarnar 26 að tölu vildi ég aðeins segja þetta: Hér er um að ræða grundvallarbreytingu, og hér er færzt mikið í fang, og kostnaður mun vafalaust verða geysimikill. Hæstv. heilbrmrh. minntist á, ef ég man rétt, 700 millj., en við vitum nú vel, að þetta kemur til með að kosta vafalaust meira, ef að líkum lætur. Ég hefði talið eðlilegt að ráðast ekki í það í einni svipan að byggja svona margar heilsugæzlustöðvar. Ég hefði talið skynsamlegt að byggja svona 6–7 heilsugæzlustöðvar og fá verulega reynslu af þeim. Í fyrsta lagi, hvernig reynast þessar heilsugæzlustöðvar, þessar læknamiðstöðvar? Við vitum, að þessi hugmynd um læknamiðstöð hefur átt miklu fylgi að fagna hjá læknum sjálfum, en það vantar reynslu á þetta fyrirbæri, og aðstæðurnar geta breytzt í þjóðfélaginu. Það geta komið upp ýmsar hugmyndir aðrar á reynslutímabilinu, sem gera það kannske ástæðulaust að koma upp svona dýru og víðfeðmu fyrirkomulagi í einni andrá. Ég hefði talið miklu heppilegra, eins og ég segi, að fá svona fimm ára reynslu á nokkrar stöðvar og síðan fikra sig áfram. Ég vil líka benda á það, að í 3:6. gr. segir, að ráðh. láti gera áætlun um heilbrigðisstofnanir samkv. 17. og 27. gr., og gera skal áætlun 10 ár í senn og endurskoða hana á tveggja ára fresti. Þetta er auðvitað alveg rétt. Það er reynt að gera áætlun um heilbrigðisstofnanirnar, og það væri þá alveg í þeim anda að gera fyrst áætlunina og framkvæma síðan stig af stigi en ekki byrja strax á því að reisa þessar 26 heilsugæzlustofnanir. Ég tel rétt, að það sé í þessu þróun, en ekki stökkbreyting að þessu lagi. Og það gæti sparað þjóðinni e. t. v. of fjár, ef reynslan kenndi okkur viss atriði, sem vert væri að fara eftir og taka upp. Ég skal ekki tefja lengur við þetta. Það er hér sitthvað, sem ég gæti minnzt á, en skal ekki víkja að að sinni. Þetta mál verður hjá heilbr.- og félmn. og verður fjallað um það þar, en eins og ég hef tekið fram, þá eru í þessu mörg ágæt nýmæli, en hér þarf auðvitað að huga að mörgu engu að síður.



Herra forseti. Ég skal nú ekki tefja þessar umr. úr hófi fram. Hér hefur komið fram, að það frv., sem hér er til umr., er ekki ætlunin að afgreiða að sinni frá hv. d. og það verður hér í skoðun áfram. Auk þess hefur hér verið mikið um frv. rætt almennt, þannig að ég mun ekki orðlengja það frekar. Það var einkum eitt atriði, sem ég vildi aðeins gera hér að umtalsefni og sem var ástæða til þess, að ég kvaddi mér hljóðs. Það er það, að ég tel, að í þessu frv. sé ekki nægilega vikið að atriði, sem ég benti hér á á fyrstu vikum þingsins, að þyrfti að gera, og fylgdi raunar eftir með sérstöku frv. á þskj. 81, frv. til l. um breyt. á lögum um læknishéraðasjóði. Það er víða mjög brýn nauðsyn á því að geta gert öryggisráðstafanir í læknislausum byggðarlögum, þar sem svo er háttað, að erfiðar samgöngur eru á vetrum og veður válynd, þannig að oft er ekki hægt að komast undir læknishendur eða í sjúkrahús, nema það séu gerðar sérstakar ráðstafanir til þess. Ég sé, að í þessu frv. eru teknar upp ýmsar þær hugmyndir, sem fram eru settar í frv. mínu. Það er m. a. hér gert ráð fyrir í 45. gr. stofnun eða eflingu læknishéraðasjóðanna og sagt fyrir um hlutverk þeirra, og í 43. gr. er svo að orði kveðið: „Rn. gerir í samráði við samgrn. og dóms- og kirkjumrn. (vegamálastjóra, landhelgisgæzlu, flugmálastjóra) áætlun um, hvernig bezt og öruggast verði séð um, að læknar komist frá heilsugæzlustöðvum til móttökustaða innan starfssvæðis.“ Hér vil ég gera þá aths., að það er raunar auðsætt af þessari grein, að hér eru læknar fyrst og fremst að hugsa um að komast til sjúklinga frá heilsugæzlustöðvunum og vandlega gengið fram hjá því, eins og hv. 3. landsk. þm. komst svo skemmtilega að orði, að nefna orðið sjúkling í þessari grein. Hér er ekki verið að hugsa um, að sjúklingar komist undir læknishendur á þeim stöðum, þar sem engir læknar eru og samgönguleysi er, heldur er eingöngu fjallað um málið frá sjónarhóli læknanna, að þeir komist í reglubundnar vitjanir til fólks. En það er nú einu sinni svo að slys og bráðasjúkdómar fara ekki eftir fyrir fram gerðri áætlun, heldur verða bara allt í einu, og þá er snöggtum eðlilegra að hugsað sé fyrir því, að slíkir sjúklingar komist undir læknishendur, en að læknar komist í reglubundnar vitjanir til þeirra byggðarlaga, sem svo er ástatt um. Ég tel mjög brýna nauðsyn á því að bæta hér við 43. gr. einhverri mgr., sem kvæði á um þetta atriði, ef hv. heilbr.- og félmn. getur ekki fallizt á að afgreiða mitt frv., sem um þetta fjallar. Ég hef t. d. látið mér detta í hug, að svona viðbót við 1. mgr. 43. gr. gæti komið: Enn fremur gerir heilbrmrn. áætlun í samráði við framangreinda aðila um ráðstafanir til þess að auðvelda sjúkraflutninga til sjúkrahúsa, einkum frá byggðarlögum, sem búa við læknisleysi. Við framkvæmd slíkra áætlana er heimilt að verja fé úr Læknishéraðasjóði, sbr. 45. gr., samkv. nánari ákvæðum í reglugerð. Ég tel, að hér sé mjög brýnu máli hreyft og víða geti svo farið þegar á hausti komanda, að gera þurfi þessar ráðstafanir til þess að auðvelda sjúklingum að komast undir læknishendur í þeim byggðarlögum, sem erfiðast eiga um samgöngur og búa við læknisleysi, og ég taldi eðlilegt að hreyfa þessu enn hér, ef hæstv. ráðh. og hv. heilbr.- og félmn. vildu ljá þessu máli lið.

Flm. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt nokkrum hv. þdm. að flytja hér frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja Útskála í Gerðahreppi, en eins og fram kemur í grg., þá er þetta frv. endurflutt nú, en á síðasta þingi frumflutt, þá að beiðni hreppsnefndar Gerðahrepps. Svo er og nú, og kemur það fram í grg., að hreppsnefnd Gerðahrepps í Gullbringusýslu hefur óskað eftir því, að frv. verði endurflutt og væntanlega samþ. á þessu þingi. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um frv., en legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.