Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Samkvæmt tilmælum frá hv. formanni fjhn. tók ég aftur til 3. umr. brtt. mína á þskj. 228 á fundi í gær. Ég hafði gert mér nokkrar vonir um, að hv. fjhn., sem hafði lofað að athuga till., mundi geta fallizt á að mæla með þeim annaðhvort að fullu eða að nokkru leyti. Það hefur nú ekki orðið, svo að till. verða að ganga til atkv. dm. eins og þær voru lagðar fram á siðasta fundi. Efni till. er í sem stytztu máli það, að fjórði hluti af álögðum söluskatti skuli renna til jöfnunarsjóðs, sem aftur skiptir fénu milli bæja og hreppsfélaga í hlutfalli við íbúatölu, miðað við síðasta manntal, þó með þeim takmörkunum, að aldrei skuli meira fé renna í sjóð einstaks sveitarfélags en nemur 50% af álögðum útsvörum næsta árs á undan. Þá er gert ráð fyrir því, að áður en slíkar greiðslur séu inntar af hendi til hlutaðeigandi sveitarfélags, skuli krefja þær upphæðir inn, sem ríkissjóður kann að hafa greitt vegna ábyrgðar ríkissjóðs á lánum hlutaðeigandi sveitarfélags. Þetta er býsna mikilsvert atriði í þessu sambandi, og þykir mér því sjálfsagt að vekja sérstaka athygli á því. Það er nú árlega greitt svo að milljónum skiptir úr ríkissjóði vegna vanskila á lánum, sem ríkissjóður hefur tekið ábyrgð á. Ég vil ekki fullyrða, hve hér er um háar upphæðir að ræða, en mér þykir líklegt, að það sé nú síðustu árin eitthvað á milli 7 og 8 millj. kr. á ári, eða hér um bil þriðjungur þess, sem áætlað er, að fjórði hluti söluskattsins mundi nema, sem hér er gert ráð fyrir að renni til sveitarfélaganna. Þetta eitt með öðru mælir mjög sterklega með því, að þessar brtt. verði samþ. Annars get ég visað til þess, sem ég sagði hér á síðasta fundi um nauðsyn sveitarfélaganna í þessu efni og hversu óhjákvæmilegt væri að ganga nokkuð til móts við þau í þeirra erfiðu fjárhagsörðugleikum. Ég vænti, að hv. dm. geti fallizt á þessar till. og goldið þeim jákvæði, þó að hv. n. hafi ekki treyst sér til að mæla með þeim.



Herra forseti. Það er nú fullsterkt að orði kveðið, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að ég hefði beint þeim tilmælum til hans að taka þessar till., sem hann flytur við frv., aftur til 3. umr. Ég tók það fram, þegar frv. var hér til 2. umr., að ég gæti ekkert um þessar till. sagt frá n. hendi, af þeirri einföldu ástæðu, að þeim var fyrst útbýtt á þeim fundi og n. hafði þar af leiðandi ekki tekið þær neitt til athugunar. Ég benti aðeins á, ef hv. flm. till. vildi fá umsögn n., þá væri rétta aðferðin að taka till. aftur til 3. umr. N. tók og till. til athugunar á nefndarfundi, þar sem hv. þm. var sjálfur viðstaddur. Þá kom fram, að n. sá sér ekki fært að mæla með þessum till., og skal því hér með lýst yfir í hv. d. Einhverjir af nm. að minnsta kosti og kannske nm. allir líta að vísu svo á, að sveitarfélögum veitti út af fyrir sig ekki af nýjum tekjustofni, sem svaraði til þess, sem farið er fram á í þessum till., en af sömu ástæðum og þetta frv. er fram borið og með því mælt af meiri hlutanum er það, að n. sér sér þó ekki fært að mæla með því, að 1/4 af söluskattinum sé tekinn og varið í annað en að renna í ríkissjóðinn; og m.a. kom það fram á nefndarfundinum, að sá nm., sem jafnframt á sæti í fjvn., upplýsti í áheyrn hv. 4. þm. Reykv., að það mundi algerlega trufla þá afgreiðslu fjárlaga, sem nú er fyrirhuguð. Ég skal viðurkenna, að það mælir að nokkru með þessum till., að sveitarfélög eiga að láta það sitja fyrir samkvæmt till. að greiða vanskilaskuldir til ríkissjóðs, þ.e.a.s., ríkisstj. getur haldið því eftir af greiðslunni, sem þau eru í vanskilum um. En það er þó of mikið gert úr þessari ástæðu, því að skuldir sveitarfélaga og bæjarfélaga eru ekki nema hluti af þeim ábyrgðum, sem fallið hafa á ríkissjóð og hann er enn í ábyrgð fyrir, heldur eru þar ýmsir aðilar, svo að það mundi alls ekki koma jafnmikið aftur sem innheimt fé í hluta ríkissjóðs, þó að till. væru samþykktar eins og hv. 4. þm. Reykv. gerir ráð fyrir. - Ég tel þýðingarlaust að orðlengja þetta frekar, en niðurstaðan er þessi, að fjhn., eða meiri hl. hennar, sér sér ekki fært að mæla með þeim brtt., sem fyrir liggja.



Herra forseti. Það er sannast mála, að sá skattur, sem hér er um að ræða, hefur aldrei átt neinni hylli að fagna á hv. Alþ., þó að hann hafi verið misjafnlega mikið fordæmdur. Margt bendir til þess, að æskilegt væri, úr því að honum þarf enn að viðhalda, að unnt væri að stiga spor í þá átt, sem brtt. hv. 4. þm. Reykv. á þskj. 238 marka, og er í rauninni ákaflega erfitt fyrir fulltrúa hér á Alþ., sem eru fyrir sveitar- eða bæjarfélög, sem erfitt eiga orðið uppdráttar undir oki dýrtíðarinnar og annars, sem að steðjar, að þurfa að ganga á móti till. slíkum sem þessum í sambandi við framlengingu laganna um söluskattinn. Það er mjög erfitt vegna þess, að það bólar ekki á neinum aðgerðum af hálfu ríkisvaldsins til að létta byrði sveitarfélaganna, heldur þvert á móti. En um leið er aðkallandi þörf ríkissjóðsins um það, að honum sé séð fyrir sómasamlegum tekjum til þess að geta staðið við þær skuldbindingar, sem Alþ. leggur fjármálastjórninni á herðar að bera. Það hefur verið misjafnlega vel að þessu gætt á undanförnum árum, og ég skal sízt lasta það, að að þeim hlutum sé búið eins traustlega og unnt er af hálfu Alþ., því að ég hef séð þá tíma og upplifað þá, að Alþ. hefur brugðið nokkuð frá þessari skyldu sinni, og ég óska engum þess, sem við þessi mál fæst, að hann þurfi að standa í slíkum sporum. Söluskatturinn var eitt af þeim úrræðum, sem varð að gripa til á árinu 1948, þegar l. eru sett í sambandi við dýrtíðarráðstafanir vegna atvinnuveganna, og var hann valinn ásamt öðru, eftir að miklum tíma var búið að eyða í alls konar bollaleggingar og sérfræðingasamanburð á leiðum til þess að firra þjóðina sem lengst afleiðingum verðbólgunnar og dýrtíðarinnar þar af leiðandi, því að það þótti þá og - geri ég ráð fyrir - þykir enn muna mestu, að unnt sé að halda atvinnulífinu nokkurn veginn í lagi og sporna við því, að atvinnuvegirnir og þá sérstaklega framleiðslustarfið í landinu þurfi að stöðvast sökum óviðráðanlegrar dýrtíðar. Ég var þá fjmrh., og um ríkisstj. var samstarf þriggja flokka. Ég gerði það með engri ánægju að vera með í að flytja það mál hér á þingi að leggja þennan skatt á, en hitt var þá eins og nú nauðsyn, að afla ríkissjóði tekna til þess að standa undir skuldbindingum sínum eins og ávallt hefur verið. Hæstv. núverandi fjmrh. átti þá sæti í ríkisstj. og lét þá svo um mælt, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil taka það fram, að þeir, sem að ríkisstj. standa, hafa auðvitað ekki verið á einu máli um samningu þessa frv., og það er vitanlega ekki að efni til eins og það hefði orðið, ef hver flokkur um sig hefði einn haft aðstöðu til að móta það. Framsfl. fyrir sitt leyti hefði álitið, að skynsamlegra hefði verið að stíga spor í verðhjöðnunarátt, en þar sem ekki fékkst samkomulag um slíkt, er ekki um annað að ræða en að halda áfram á bráðabirgðabrautinni og afla tekna til þess að halda áfram niðurgreiðslunum og ábyrgðarverðinu.“ Þetta mælti hæstv. núverandi fjmrh. þá, og vil ég að öðru leyti geta þess, að hann fylgdi fram persónulega þessu máli ásamt öðrum þeim, sem ábyrgð báru á ríkisstj., þrátt fyrir það að hann teldi, að hann væri ekki að fullu leyti samþykkur þessari leið. Ég fyrir mitt leyti lýsti því yfir þá strax, að ég teldi þetta bráðabirgðaleið til þess að reyna að hamla upp á móti erfiðleikunum. Það var alla stjórnartið stjórnar Stefáns Jóhanns reynt að spyrna við afleiðingum dýrtíðarinnar eftir mætti, þótt það tækist ekki nema að litlu leyti, - það skal viðurkennt. Það tókst þó svo, að engin stöðnun varð neins staðar á atvinnuvegunum á þessu tímabili af þeim ástæðum, að ekki væri hægt að halda sæmilega arðberandi atvinnurekstri áfram. Þeir, sem áttu hér þá sæti, minnast þess, að þetta kom oft til umræðu, og jafnvel af þeim, sem ekki var nú sérstaklega annt um ráðuneyti Stefáns Jóhanns, var það viðurkennt. T.d. man ég, að í þingræðu hjá hv. 1. þm. N-M. á þessu tímabili segir, að stjórninni hafi ekki tekizt að ráða að öllu við dýrtíðina, þó að það hafi verið stefna hennar, en þó hafi hún getað seinkað fyrir því versta, sem af dýrtíðinni leiddi, - eða eitthvað á þá leið voru þau ummæli hans. En yfirleitt var það ekki nein einróma rödd, þegar hæstv. núverandi fjmrh. taldi á þessu tímabili, að verðhjöðnunarleiðin væri eiginlega að dómi Framsfl. heppilegasta leiðin til þess að ráða við dýrtíðardrauginn. Það gengur nokkuð eins og rauður þráður í gegnum þær ræður, sem flokksbræður hans fluttu á þinginu, svipað álit, þ. á m. hv. þm. Str., sem á ýmsan hátt talaði um þetta alllangt mál. Hann virðist frekar vera á þeirri skoðun, en viðurkennir þó, að það sé ekki fært að ná samkomulagi um þetta. Þær leiðir, sem um var þá rætt og uppi voru til úrbóta á þessu geysilega vandamáli þjóðarinnar, sem búið er að vera alla tíð síðan um síðasta ófrið eða lok hans, eru taldar upp hér í umr. um þetta mál á Alþ. þá af hv. þm. Barð., sem segir m.a., með leyfi hæstv. forseta, í umr. um þetta mál: „Ég er sammála þeim hluta ríkisstj., sem ekki vildi fallast á, að tekið verði upp svonefnt tvöfalt gengi. Það atriði eða sú leið var gaumgæfilega athuguð, er málið var rætt í fjhn. Nd., og var talin leiða út í hreina ófæru. Það mundi hafa leitt af sér mjög fljótlega algera gengisbreytingu og þá eðlilegra að fara hreinlega þá leið nú þegar.“ Þá lýsir hann leiðum, sem ræddar hafi verið. Í fyrsta lagi verðstöðnun, og segir um hana: „Hún hefur ekki tekizt og mun vart takast, nema gerðar verði sérstakar ráðstafanir fram yfir það, sem hér er gert í þessu frv.“ Annað er verðhjöðnun. Um hana segir hann: „Sú aðferð mundi hafa í för með sér svo stórkostlegt fjárhagslegt hrun, að allt fjármálakerfi þjóðarinnar mundi fara úr skorðum, svo framarlega sem verðhjöðnunin yrði það mikil, að hún ein dygði til þess, að atvinnuvegirnir gætu stuðningslaust staðið undir kostnaðinum.“ Þriðja leiðin er svo gengisfall. „Ríkisstjórnin og þjóðin“, segir hv. þm. Barð., „kallar yfir sig gengisfall, ef ekki verður snúið við á þessari braut, sem farin hefur verið undanfarið. Þegar dýrtíðarlögin voru til umræðu 1946“, bætir hann við, „benti ég á, að ríkissjóður hefði enga aðra möguleika en gengisfall til þess að komast hjá að greiða ábyrgðarverðið, ef varan seldist ekki á því verði. Enn þá hefur verið farin sú leið að taka mismuninn af þjóðinni í sköttum, en þessi leið er nú að lokast, og stendur þá gengisfallið fyrir dyrum, ef ekkert er aðhafzt, enda flýtir það hröðum skrefum fyrir því að lögfesta tvenns konar gengi í landinu, eins og ætlazt er til með þessu frv.“ Það kemur sem sé glöggt fram í þessum ræðum, að menn höfðu það á tilfinningunni, eins og raunar hæstv. þáverandi menntmrh. lýsti hreinlega yfir, að frv. eða tekjuöflunin væri til þess, þar sem um annað hefði ekki orðið samkomulag, að halda áfram á bráðabirgðabrautinni og afla tekna til þess að halda áfram niðurgreiðslum og ábyrgðarverði á fiski. Um niðurgreiðslurnar vitum við. að það eru niðurgreiðslur á margs konar afurðum, sérstaklega landbúnaðarafurðum, og svo þetta ábyrgðarverð, sem tekið var í l. á árinu 1946 og einhverja leið varð að finna til þess að mæta, enda var þetta gert og menn fengu á þessum tíma sitt ábyrgðarverð, eins og samningar stóðu til, útborgað. Ég drep á þetta aðeins til þess að sýna fram á, að það er sannleikur, sem sagt hefur verið, að söluskatturinn er lagður á í upphafi vega sinna til þess að geta haldið áfram niðurgreiðslunum til að mæta dýrtíðinni að einhverju leyti og til þess að standa við ábyrgðarverðið. Ræða hv. þm. Str. á þessum tíma er í rauninni ákaflega mikilsverðar athugasemdir og bollaleggingar um það ástand, sem ríkti og ríkir raunar enn, og líka um það, hvað þingið hafi í sjálfu sér ekki gert til þess að vinna bug á dýrtíðinni. Hann segir berum orðum, að á Íslandi sé farið allt öðruvísi að en í öðrum löndum, því að þar sé unnið að þessum málum á þann veg að lækka dýrtíðina, en hér séu önnur vinnubrögð viðhöfð, og það ber að því, sem ég lýsti áðan og kom fram í ræðu hæstv. þáverandi menntmrh., að Framsfl. áleit, að verðhjöðnunin væri leiðin. Nú hefur margt skeð á þessu tímabili og mikið vatn runnið til sjávar, síðan þessi l. voru sett, og m.a. hefur það skeð, að margur getur í dag sagt, að „það, sem helzt hann varast vann, varð þó að koma yfir hann“. En verðhjöðnunarleiðinni, sem Framsfl. taldi æskilegustu leiðina 1948, veit ég ekki til að neinn flokkur sérstaklega, ekki heldur Framsfl., hafi á þessum árum, hvorki undir forsæti fyrrv. hæstv. forsrh. né í núverandi ráðuneyti, barizt fyrir eða berjist fyrir, svo að sjáanlegt sé þann dag í dag, að sú leið verði farin. Það vill oft vera svo í stjórnmálum, og þeir standa kannske mest undir því áfalli, sem lengst eru búnir að vera á þingi, að eftir því sem tímarnir líða, þá kemur það fyrir okkur, að við verðum að endurskoða okkar fyrri afstöðu, og það er bezt bæði fyrir mig og aðra að taka sem minnst upp í sig af fullyrðingum um það, hvernig hægt sé að ráða við ástandið. Það var þá fundið að því af þeim, sem voru andstæðingar stjórnarinnar, að hún væri ekki með heildarráðstafanir, heldur væri hún með bráðabirgðaleiðir og það yrði ekki til halds eða langframa. Hv. þm. Barð. sagði þá, að það að hafa tvöfalt gengi væri auðvitað leið, sem færi algerlega út í ófæru. Ég veit nú ekki betur en að það megi segja bæði um mig og fjölda af mínum flokksbræðrum, þ. á m. hann núna, að við höfum léð því máli lið í þinginu, að það væri nokkurs konar tvöfalt gengi á vissum hluta verðmætis útflutningsafurðanna. Með bátagjaldeyrinum má segja, að á vissu sviði og því hreint ekki litlu sé nokkurs konar tvöfalt gengi á ferðinni. Það hefur sem sagt komið fyrir, síðan þetta var, að genginu hefur verið breytt til þess að losna við byrðar ríkissjóðs af ábyrgðargreiðslunum, og þeir, sem eins og hv. þm. Str. töldu söluskattinn óhollan vegna þess, að hann eyddi verðmæti sparifjárins í landinu, eins og kemur fram í ræðu hans um þetta leyti, geta þá horft á sjálfa sig hafa átt þátt í eins og hann að lögfesta breytt og fallið gengi á peningunum, og varla er hægt að segja, að það hafi hækkað verðmæti sparifjárinneigna, því að a.m.k. hefur Alþ. séð sig tilknúið að gera lítils háttar yfirbót gagnvart vissum hluta sparifjáreigendanna í landinu, og rekum við okkur þar enn á hið sama, að það, sem er fullyrt í dag, er samþykkt á morgun og látið gott heita. Við gengisfallið breyttist náttúrlega aðstaða ríkissjóðsins ákaflega mikið, þar sem aukinn krónufjöldi gerði það að verkum, að tekjur ríkissjóðs þutu óðfluga upp, og er það út af fyrir sig góðu heilli, að hann gat þar rétt sinn hlut. Svo hefur og fleira til komið, að innflutningurinn vegna bátagjaldeyrisins jókst og tolltekjur ríkisins hafa margfaldazt af þeim orsökum, að ógleymdum þeim stuðningi við hið opinbera, sem Marshallféð í hvorum tveggja myndum sínum, bæði framlagsmyndinni og lánamyndinni, hefur veitt þjóðinni eða réttara sagt hefur veitt ríkissjóði í þessu falli til að styrkja hans gjaldgetu. Má þar á það minna, að ríkissjóði munu hafa fallið til um 50 millj. kr. í aðflutningsgjöld ýmiss konar á þeim varningi til stóriðjunnar, sem hefur verið keyptur fyrir Marshallfé. Allan þennan tíma, með þessum stórkostlegu breytingum á ástandinu, niðurskurði krónunnar, margföldun tollteknanna, stórauknum innflutningi vegna bátagjaldeyris og Marshallgjöfum og Marshalllánum, hef ég ekki séð votta fyrir því, að Framsfl. hafi reynt sína uppáhaldsleið, sem hann taldi 1947 til að vinna bug á dýrtiðinni, verðhjöðnunina. Ég held þvert á móti, að það geti flestir verið sammála um það, því miður, að dýrtíðin er enn þá óyfirbuguð í þessu landi. Við reynum enn þá eftir mætti að greiða niður nauðsynlegustu neyzluvörur til fólksins til þess að berjast á móti dýrtíðinni á svipaðan hátt og gert var í stjórnartíð þeirra manna, sem með völdin fóru, þegar söluskatturinn var innleiddur. Það er ekki bara á einum stað, það er á svo mörgum stöðum, og sannast oft hér á Alþ., að menn geta komizt í þá aðstöðu að verða að ganga ofan í skoðanir þær, sem þeir á vissum tíma álitu góðar og gildar, og ganga jafnvel beint á móti þeim. Það er eins og sagt var hér í pólitískri baráttu fyrir eina tíð og átti við sérstaka viðureign manna norður í Þingeyjarsýslunni annarri hvorri, að það, sem væri góð og gild vara niðri á Vopnafirði, gæti verið orðið forskemmt og óseljanlegt, þegar upp fyrir Smjörvatnsheiði kæmi. Verðhjöðnunin virtist vera bezta vara í augum Framsfl. 1947, en nú er þing eftir þing einmitt söluskatturinn, hin óvinsæla leið, látinn vera einn tekjumesti liður fjárl. Ég sé á fjárlfrv., að söluskatturinn er af fjmrh., eins og hann lagði það fyrir, áætlaður að gefa rösklega 91 millj. kr., og má þá ætla, að þar sé frekar van í lagt heldur en of í lagt. Við stöndum í þessu máli og raunar í mörgum fleirum, að því er snertir viðureignina við dýrtíðina og verðbólguna í landinu, oft og tíðum í þeim sporum, að steinninn, sem byggingarmeistararnir á sínum tíma forsmáðu, er svo þegar þar að kemur notaður í hyrningarstein, og söluskatturinn er orðinn einn af hyrningarsteinum fjármálakerfisins undir fjármálastjórn Framsfl., sem áleit og lýsti yfir því á þingi 1948, að verðhjöðnunarleiðin væri betri leið og réttari í þessum málum heldur en innleiðsla söluskattsins. Nú vildi ég aðeins drepa á þetta og skal ekki þreyta um það lengri ræðu. Ég veit það og viðurkenni, að það er þörf fyrir þessar tekjur núna, það er þörf fyrir þær á fleirum en einum stað í landinu. Það væri sannarlega þörf fyrir það hjá bæjarfélögunum að fá 1/4 af þessum tekjum í sína sjóði, og að því leyti til er hv. 4. þm. Reykv. með sanngjarna till. Annað verður ekki sagt. Hitt er svo annað mál, að þeir, sem styðja núverandi stjórn og vilja standa að því saman með flokk hæstv. fjmrh. að afgreiða forsvaranleg fjárl. á þessu þingi, geta ekki sóma sins vegna hlaupizt frá því og tekið stóran hluta af áætluðum tekjustofni svona í miðjum kliðum og sent til sveitarfélaganna í stað ríkissjóðs. Og þess vegna treysti ég mér ekki til að fylgja till. hv. 4. þm. Reykv., þótt hvort tveggja sé, að ég telji þær eftir atvikum sanngjarnar í eðli sínu og ég viti, að sveitarfélögin og bæjarfélögin og ekki hvað sízt mitt bæjarfélag, Vestmannaeyjar, hefðu þess stóra þörf, að einhver tekjustofn af þessu tagi væri lagður til þarfa bæjarfélagsins. En jafnilla og það gengur hér á Alþ. að glíma við þá eiginlegu meinsemd, dýrtíðina og verðbólguna, sem ég sé ekki, að við séum eiginlega nokkru nær í baráttunni við þann dag í dag heldur en um það bil, sem söluskatturinn var fyrst innleiddur, þó að við höfum orðið að leggja tvo afar þungbæra skatta á þjóðina, þar sem er gengisfellingin og bátagjaldeyririnn, þá virðumst við ekki vera nær því takmarki heldur en þá að ráða niðurlögum verðbólgu eða dýrtíðar. Og það er annað, að þingið, og ekki einasta þingið, heldur þau stjórnarvöld, sem setið hafa, hafa ekki haft tóm til þess. Það var náttúrlega ekki von, að stjórn Stefáns Jóhanns hefði það, því að hún átti fullt í fangi, undir því ástandi, sem þá var, að reyna, elns og hv. 1. þm. N-M. viðurkenndi, að seinka fyrir fallinu niður í fenið, sem hann orðaði svo. En þau ráðuneyti, sem setið hafa síðan, hafa, að því er ég veit bezt um, ekki séð bæjarfélögunum fyrir neinum tekjustofnum, og ég veit ekki, hvort hægt er að segja, að það hafi verið gerð tilraun til þess af ráðandi mönnum í landinu. Ég vil þó ekki taka fyrir, að það eigi að felast í störfum mþn. í skattamálum á sínum tíma að gera það, en ljóst er, að af henni verður a.m.k. ekki allt heimtað í einu. Hún er núna, eins og vitað er, að glíma við að framkvæma yfirlýst loforð núverandi ríkisstj. um lækkun á tekju- og eignarskatti, og a.m.k. meðan hún er að því, þá er ekki hægt að ætlast til þess, að hún afgreiði tekjustofna fyrir bæjarfélögin mjög bráðlega. En Alþ. sem heild þarf nauðsynlega undir forustu ríkisstj. að reyna meira á sig í því að leysa vandræði sveitarfélaganna á þessu sviði, fjármálasviðinu, heldur en gert hefur verið. Ég er hér ekki með ásakanir í garð neins sérstaks manns eða sérstaks stjórnmálaflokks, en ég bendi bara á það, að þetta málefni er óleyst. Það er jafnvel ekki farið að gera tilraun til að leysa það, en skyldan til að veita sveitarfélögunum aðstoð í þessu skyni hvílir fyrst og fremst á Alþ., sem ákveður árlega, hvað há gjöld skuli goldin í ríkissjóðinn, og að öðru leyti ber ábyrgð á allri löggjöf, sem snertir bæjarfélög jafnt og ríkið sjálft.



Herra forseti. Það er af því að ég hef mikla tilhneigingu til þess að vera með tillögunum á þskj. 228, að ég vil gera grein fyrir því, hvers vegna ég kem þó til með að greiða atkv. móti þeim. Það hefur verið skipuð mþn. í skattamálum, sem á, þegar við komum saman eftir áramótin, að skila frv. um ný tekjuskattslög eða breytingar á núgildandi tekjuskatts- og eignarskattslögum, breytingar á núverandi útsvarslögum og væntanlega breytingar yfirleitt á fjárhagsmálum ríkisins, og þegar þetta liggur fyrir, þá vil ég ekki vera að gripa fram fyrir hendurnar á n. og fara núna að ákveða, að viss hluti af einum gjaldstofni ríkisins skuli renna til sveitarfélaganna. Ég vil bíða og sjá, að hvaða niðurstöðu nefnd, sem búin er að starfa tvö ár, kemst, áður en ég fer að greiða atkv. um þessar till. Þess vegna kem ég til með að vera á móti þessum till., enda þótt ég sé í andanum með þeim og vel geti verið, ef það kæmi frá n. á sínum tíma eitthvað svipað, að þá yrði ég alveg með því. En þegar maður er búinn að láta n. sitja tvö ár til að finna lausn út úr vandamálum og þetta er eitt þeirra, þá finnst mér ekki ná neinni átt að fara að rjúka til og afgreiða það nokkrum dögum eða mánuðum áður en maður býst við að sjá, hvað frá n. kemur. Ég bíð þess vegna rólegur eftir að sjá, hvað kemur frá n., og mun greiða atkvæði á móti þessum till., enda þótt ég annars sé í anda mínum með þeim.



Herra forseti. Hér virðast nú ætla að verða meiri umræður en ég bjóst við í fyrstu við þessa umræðu, en ekkert er við því að segja. Hv. þm. Vestm. hélt hér alllanga ræðu, og virtist aðaltilgangur hennar vera sá að gefa eins konar sögulegt yfirlit yfir dýrtíðarmál og fjárhagsmál hinna síðustu ára. Hann gat þess, sem öllum eldri mönnum er kunnugt, að margir verði fyrir því að verða að endurskoða sína fyrri afstöðu, hvað hann taldi sig og verða að gera, og það er nú vel, að svo er. Ef menn væru svo einstrengingslegir, að þeir gætu aldrei sætt sig við breytta afstöðu, hvernig sem tímarnir breytast, þá mundi ekki fara vel. Það var einn ágætur maður, sem ég þekkti í æsku, mjög virðulegur maður, borgari í bæ, - hann átti tún og á því hey, og það átti að fara að binda heyið, og hann sagði við þann, sem átti að binda heyið fyrir hann: „Ja, bólstrarnir eru sjö á túninu.“ Hinn sagði, að þeir væru nú ekki nema sex. Eigandinn sagði: „Þeir voru sjö í fyrra, og þeir hljóta að vera sjö.“ „Teljið þér þá bólstrana,“ sagði hinn. Og þessi ágæti maður fór að telja bólstrana og telur þá alla: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, og benti þá á þann fyrsta. Það er vitanlega ekki gott að binda sig svo fast við fyrri skoðanir eða það, sem var í fyrra, að á því geti engin breyting orðið. Og af því að mér fannst nú kenna þess í ræðu hv. þm. Vestm., að hann vildi helzt beina því til Framsfl., að hann hefði breytt um afstöðu í ýmsum þessum málum, þá vil ég nú minna á, þar sem Sjálfstfl. hefur oft talið það úrræðið í öllum þessum málum að viðhafa sparnað, sparnað á ríkisfé og viðar, hvort það hefði orðið öllu meira úr sparnaðarstefnu Sjálfstfl. heldur en verðhjöðnunarstefnu Framsfl., sem ég kannast nú ekki beinlínis við að nokkurn tíma hafi verið stefna Framsfl., hvað sem einstökum ræðum líður. Hitt kannast ég við, að Framsfl. hefur á ýmsum tímum reynt að beita sér, stundum einn út af fyrir sig og stundum í samvinnu við aðra flokka og þá aðallega Sjálfstfl., fyrir því, að reynt væri að spyrna við fótum og festa verðlagið þannig, að ekki væri sífellt aukin dýrtíð. Í því sambandi minnist ég frumvarps, sem þáverandi fjmrh., Eysteinn Jónsson, flutti á aukaþingi 1941, og einnig gerðardómsins svo kallaða, sem bæði Sjálfstfl. og Framsfl. stóðu að, og fleiri ráðstafana, sem reyndar hafa verið til þess að festa verðlagið. En þetta hefur mistekizt, og úrræðið varð svo gengisfall. Og það, að enn þá er þörf á söluskatti og enn þá er þörf á ýmsum ráðstöfunum, bátagjaldeyri, niðurgreiðslum o.fl., sem menn bjuggust við að tækju enda með gengisbreytingunni, er að mínu áliti sökum þess, að ekki hefur verið hægt að framfylgja gengislögunum eins og þau voru, en til þess liggja tvær ástæður. Önnur er verðfall í útlöndum á afurðum okkar, sem kom rétt eftir gengisfellinguna, og hin er, eins og við vitum, að hér er ríki í ríkinu, það eru kannske mörg ríki í ríkinu, en hér er einkum eitt ríki í ríkinu, sem er það voldugt, að það gerir að engu og hefur gert að engu ýmsar ráðstafanir ríkisvaldsins. Þetta ríki í ríkinu hugsar sér að rétta við hlut hins fátækari hluta þjóðarinnar með sínum aðgerðum, en guð má vita, hvort það verður ekki á endanum öfugt, ef öllu er siglt hreint og beint í strand. Það er kröfupólitíkin, sem búin er að grafa um sig í öllu þjóðlífinu, sem er orsök þessa, kröfupólitík, sem menn svigna undan, ríkisstjórnir ýmsar og Alþingi. Ef svo fer fram, að alltaf er látið undan hvers konar kröfum, sem fram eru bornar til Alþ. og ríkisstj., þá skal ég játa, að ég er ekki bjartsýnn á framtíðina, ef menn læra aldrei að spyrna fótum við og láta hart mæta hörðu, ef illa fer. Og uppfylling krafanna verður fyrirsjáanlega til þess, að annaðhvort fara þær með fjárhag ríkis og þjóðar ellegar þá að ríkið er neytt til að afla fjár eftir miður heppilegum leiðum til þess að standa enn um stund, án þess að allt fari í öngþveiti. Hv. þm. Vestm. talaði allmikið um stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar og taldi hana hafa orðið fyrir ósanngjörnum dómum og það væri að ýmsu leyti gert það sama og hún hefði gert. Ég get tekið undir sumt af þessu. Ég var stuðningsmaður þessarar stjórnar, eins og ég er stuðningsmaður núverandi stjórnar og þeirrar, sem var næst áður, og viðurkenni það fúslega, að í ýmsum efnum var sú stjórn of hart dæmd. Það má segja, að hún fann ekki nein sérstök úrræði önnur en þau að leggja á skatta og tolla og reyna svo að borga niður og halda þannig á floti. Næsta eða næstnæsta stjórn, sem á eftir henni kom, gekkst fyrir því, að samþykkt voru gengislögin, sem óneitanlega réttu við atvinnulíf þjóðarinnar, a.m.k. til sjávarins, í bili, þó að það dygði ekki til langframa af þeim ástæðum, sem ég nefndi áðan. Hv. þm. Vestm. var að tala um það, að tekjurnar hefðu sífellt aukizt, bæði vegna aukins innflutnings og af öðrum ástæðum. Þetta er rétt. Tekjurnar hafa sífellt aukizt í krónutali, en kröfurnar til ríkissjóðs og útgjöldin hafa einnig sífellt aukizt og ekki hvað sízt frá hendi þeirra manna, sem nú standa gegn því, að þessi tekjustofn ríkissjóðs verði framlengdur. Ef látið er undan kröfum um aukin útgjöld, þá verður einnig að krefjast nýrra tekna. Öðruvísi er ekki hægt að reka ríkið. Hv. þm. Vestm. minntist á það, að bæjarfélögum og þá auðvitað sveitarfélögum einnig hefði ekki verið séð fyrir neinum tekjum af ríkisvaldinu. Að sjálfsögðu hafa sveitarfélögin sinn rétt til útsvarsálagningar, eins og alltaf hefur verið, og óneitanlegt er það, að þó að alimikill hluti af kostnaði við tryggingarnar sé lagður á sveitarfélögin, þá fá þau þó enn meira með því, að fátækraframfærinu hefur verið svo að segja algerlega af þeim létt, eða að miklu leyti, og kostnaði við skólahald og annað slíkt, og þetta, a.m.k. það síðasta, tekið meira en áður á herðar ríkisins. En svo vil ég minna á það, að í fyrra var sveitarfélögum séð fyrir nýjum tekjustofni, ef þau vilja nota hann, þar sem er fasteignaskattur, sem samþykkt voru lög um á síðasta þingi, að mig minnir. - Annars ætla ég ekki frekar út í þetta mál. Það mætti náttúrlega tala langt mál um liðinn tíma. Við gætum gert það okkur til skemmtunar, við hv. þm. Vestm., að rifja upp s.l. 30 ár og ýmislegt, sem skeð hefur á Alþ. á þeim tíma, því að við komum nú samtímis hingað í þessa virðulegu samkomu og höfum séð þar ýmislegt og lifað súrt og sætt í pólitískum skilningi, ef svo má að orði kveða. En ég held það greiði ekki beint fyrir afgreiðslu þessa máls, þó að við færum að gera það. En það gladdi mig þó, og auðvitað bjóst ég ekki við öðru af honum, að hann telur ekki annað fært en að samþykkja það frv., sem hér liggur fyrir til umræðu. Að endingu vil ég undirstrika það, sem hv. 1. þm. N-M. sagði og ég vék að líka við 2. umr. þessa máls, að þessi l. stendur ekki til að framlengja nema til eins árs, og áður en það er úti, má telja alveg víst, að þær mþn., tvær eru þær, sem starfa nú að endurskoðun skattalaga og útsvarslaga annars vegar og endurskoðun á tolllögum og tolltekjum ríkisins hins vegar, verði búnar að skila áliti. Þá kann að vera, alveg eins og hv. 1. þm. N-M. sagði, að fyrir liggi till. um aðra tilhögun þessara mála, sem geri söluskattinn óþarfan í þeirri mynd a.m.k., sem hann er nú, og þá er tími til að reyna framtíðarlausn þessara mála. En núna, þegar fjvn. er víst þegar búin að afgreiða fjárlagafrv. til 2. umr. og hnitmiða þar tekjur og gjöld, og ef að vanda lætur mun þó gjaldaliðurinn sízt lækka í meðferð þingsins, þá kemur auðvitað ekki til mála að fara nú, undir árslok, að afnema einn af stærri tekjupóstum ríkissjóðs.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki ætlað mér að taka til máls við þessar umræður, enda treysti ég að sjálfsögðu fyllilega hv. frsm. til að halda hér uppi svörum, en vegna ræðu hv. þm. Vestm. þykir mér þó óhjákvæmilegt að segja hér nokkur orð. Ég vil ekki, að sú ræða sé skoðuð sem höfuðsjónarmið Sjálfstfl. í afgreiðslu þessa máls, og þar sem hv. þm. Vestm. er eini þm. Sjálfstfl., sem hefur rætt um þetta mál, og ég hins vegar á sæti sem fulltrúi flokksins í hv. fjhn., þar sem þetta mál er afgr., þá finnst mér óhjákvæmilegt að gera nokkra athugasemd við ræðu hv. þm. Vestm. Ég skal ekki hér á þessu stigi málsins ræða um stefnubreytingar Framsfl. eða annarra þm. svo mjög, það geta aðrir gert hér, en ég get þó ekki stillt mig um að benda hv. þm. Vestm. á þá staðreynd, að það er ekkert óeðillegt, þó að sjónarmið manna og flokka breytist nokkuð við breyttar aðstæður á Alþ. og í þjóðfélaginu eða jafnvel við það, að menn taka að sér önnur hlutverk eða önnur verkefni en þeir hafa haft á þeim tímum. Í því sambandi vil ég benda hv. þm. á það, sem hann sjálfsagt man eftir frá þeim tíma, sem bann sjálfur sat í sæti hæstv. sjútvmrh. og hæstv. fjmrh. á sínum tíma, að þá hafði hann þau orð út af alveg sérstökum málum, sem var verið að sækja undir hann þá sem ráðh., að þeir töluðu aldrei saman, sjútvmrh. og fjmrh. Þetta var viturlega mælt, eins og hans var von og vísa, og það var líka ákaflega skiljanlegt. Sjútvmrh. í persónu hv. þm. Vestm. hafði þá þá skyldu að sækja eins örugglega og fast og drengilega sjávarútvegsmálin og honum var unnt sem slíkur, en hins vegar hafði þáverandi hæstv. fjmrh., einnig í persónu hv. þm. Vestm., sömu skyldu til þess að standa á móti öllum kröfum, sem íþyngdu um of fjármálum ríkisins, svo framarlega sem ekki væri hægt að finna eðlilega gjaldstofna á móti. Ég sé ekki, að það komi fram í þessu neitt ósamræmi. Þótti þetta á þeim tíma viturlega og drengilega mælt, en það sannar þá líka, að aðrir menn geta breytt einnig um skoðun á sérstökum málum eftir því, hvaða hagsmuna þeir eiga að gæta á hverjum tíma við sín störf. Mér þótti mjög vænt um, að hv. þm. las upp stóran kafla úr minni ræðu frá 1948 um dýrtíðarmálin. Ég sé, að ég hef verið þar forspárri en ýmsir af mínum hv. samþingsmönnum hafa viljað trúa á þeim tíma. Þegar sá kafli er lesinn, þá sýnist mér, að allt hafi þar gengið eftir, sem ég sagði um þau mál, og er það mér náttúrlega til mjög mikillar ánægju að geta séð svo langt fram ítímann. Ég hélt ekki, að hér mundu verða teknar upp mjög miklar umræður um söluskattinn sjálfan. Það hefði verið eðlilegra, að það hefði verið gert á fyrra stigi málsins, en úr því að þessu er hreyft, þá vil ég þó benda á, að það er ekki sagður nema hálfur sannleikurinn í sambandi við þær upplýsingar, sem hv. þm. Vestm. gaf í sambandi við þessi mál. Það er að vísu rétt, að söluskatturinn var á sínum tíma tekinn til þess að standa undir dýrtiðinni,en hins vegar er það ekki rétt, að þetta verkefni sé ekki jafnt fyrir höndum í dag eins og það var þá. Að vísu hefur verið tekið upp í stærri stíl en þá það, sem hv. þm. kallaði nokkurs konar tvöfalt gengi, þ.e.a.s. bátagjaldeyririnn. Hann er nú tekinn upp í stærri stíl en þá. Þá hafði þessi aðferð verið tekin upp, en í minni stíl, eins og hv. þm. er vel kunnugt um, og það var einmitt þáverandi hæstv. viðskmrh., núverandi hv. 5. landsk., sem einmitt tók upp þessa stefnu í viðskiptamálunum í sambandi við hrognapeningana og gotupeningana, sem þá gáfust svo vel, að þeir gátu leyst þann vanda, sem þá steðjaði að. Og það má segja við þá menn, sem aldrei sjá annað en illt í bátagjaldeyrinum og því kerfi, sem honum hefur fylgt, að asninn hafi verið leiddur í herbúðirnar af Alþfl., því að það var hann, sem fann upp á þessu fyrirkomulagi um bátagjaldeyri í smærri og annarri mynd. En það verður ekki heldur hægt að neita því, að með því að taka upp bátagjaldeyrisfyrirkomulagið hefur verið leystur annar vandi hér í þessu þjóðfélagi, sem ekki er lítils virði, og það eru verslunarhöftin. Hvernig er verzlunin í landinu nú? Hvernig var hún áður en þetta kerfi var tekið upp, þ.e.a.s. bátagjaldeyriskerfið annars vegar og gengisfellingin hins vegar? Nú kemur fram í langflestum tilfellum, að hækkunin á vörunum gengur inn í kauplagsvísitöluna og kemur fólkinu til góða í launahækkun. Áður var það svo, að fólk varð að borga miklu hærri upphæðir í svartamarkaðsverði, sem aldrei kom fram í hækkuðu kaupgjaldi. Og þetta er hreint ekkert lítið atriði einmitt fyrir fólkið í landinu og þó einkum fyrir fátækasta fólkið í landinu. Hins vegar hefur það verið skipulagt þannig í sambandi við bátagjaldeyrinn, að hann hefur verið lagður langsamlega mest á þær vörur, sem fátækasta fólkið þurfti ekki að kaupa mest af, svo að ekki sé meira sagt, og sneitt einmitt fram hjá hinum vörunum, sem lægst launuðu mennirnir þurftu að kaupa sér til daglegs framfæris. Auk þess er söluskatturinn ekkert sérstakt fyrirbrigði hér á Íslandi. Honum er haldið í margfalt stærri stíl í flestum öðrum löndum, m.a. í Englandi og Ameríku er hann allt upp í 50% álag á vöruna eftir því, um hvaða vörutegund er að ræða. Söluskatturinn stendur einmitt í dag ákaflega mikið undir dýrtíðarmálunum. Það af vöru, sem greitt er niður í dag af ríkissjóði, er enn þá greitt niður með hluta af söluskattinum. Og hann stendur auk þess í dag undir fjöldamörgum nýjum verkefnum, sem hv. Alþ. og hæstv. ríkisstj. hefur ekki séð sér fært að víkja frá eða neita að styðja. Það hafa m.a. verið aukin stórkosilega framlög til rafvirkjunar. Það hafa verið byggð stórkostleg raforkuver og bætt við línum um landið og þó ekki verið hægt að mæta nema broti af því, sem þjóðin þarfnast í þeim málum, og nokkuð af söluskattinum er notað til þessara framkvæmda. Það er enn haldið áfram að nota nokkuð af söluskattinum í sambandi við sauðfjárveikivarnirnar. Það var notað allmikið af söluskattinum til þess að greiða með stórar upphæðir í samhandi við kaup á 10 togurum, sem keyptir voru, einnig með samþykki hv. þm. Vestm., í stjórnartið Stefáns Jóh. Stefánssonar. Það hafa farið allinargar milljónir til þess að standa undir því fyrirtæki, og það hefur verið notaður allmikill hluti af söluskattinum til þess að aðstoða hin ýmsu sveitarfélög og hina ýmsu menn og ýmis atvinnufyrirtæki í landinu til þess að halda uppi almennri atvinnu, svo að fólkið væri ekki atvinnulaust. Til þessa hefur söluskatturinn verið notaður, og framlög til þessara mála fara síhækkandi með ári hverju. Söluskatturinn hefur verið notaður til þess að standa undir síhækkandi gjöldum til almannatrygginganna, sem ekki stafa öll frá dýrtíðarhækkun. Hækkun þessi stafar, eins og kunnugt er, frá ýmsu öðru, m.a. frá fjölgun bótaþega, eins og hefur komið fram hér í öðrum málum. Hækkun þessara gjalda stafar m.a. af því, að starfsemi Tryggingastofnunarinnar var blandað inn í dýrtíðarmál á síðasta þingi, svo að þær i6 millj. kr., sem varð að greiða úr tryggingunum til þeirra mála, eru hreint dýrtíðarmál, svo að söluskatturinn stendur þar að nokkru leyti enn þá undir dýrtíðarmálunum, eins og hann gerði á sínum tíma. Söluskatturinn var þá, eins og hv. þm. sagði, einn steinninn í tekjubyggingunni fyrir ríkissjóð, og hann er það enn. Hann er einn aðalþátturinn í því, að hægt sé að halda áfram þeim störfum, sem hafin hafa verið í sambandi við atvinnumálin, og halda áfram að mæta þeim verkefnum, sem þarf að mæta á hverjum tíma. Hv. þm. sagði einnig, - og var að heyra, áð hann hefði verið andvígur þeirri stefnu, - að við hefðum orðið að leggja tvær þungar byrðar á þjóðina, gengisfallið og bátagjaldeyrinn. Ég verð að segja, að það hefði alveg eins mátt snúa þessum orðum við, að Alþ. hafi með því létt þyngstu byrðinni af þjóðinni, atvinnuleysinu. Ég blikna ekkert eða blána fyrir því nú þremur árum síðar en þetta var gert, að hafa verið með í þeirri ráðstöfun. Mér var það alveg ljóst þá, og mér er það alveg ljóst enn, að það var til þess að víkja burt frá dyrum almennings í landinu þeirri þyngstu byrði, sem hægt er að leggja á eina þjóð, þ.e. atvinnuleysinu og hungurvofunni. Og það er það, sem söluskatturinn er notaður til enn í dag, að halda þeim ófögnuði frá landsmönnum. Hv. þm. sagði einnig, að það hefði ekki verið hægt að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar þrátt fyrir þessar þungu fórnir. Það er alveg rétt. Það hefur ekki verið ráðið niðurlögum dýrtíðarinnar, en það hefur þó verið spyrnt við fæti, og það, sem er mest um vert, allar þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið af núverandi ríkisstjórn, hafa miðað að því að tryggja atvinnumálin í landinu, og það hefur tekizt svo vel, að það mun vera einsdæmi í sögunni, að menn hafi haft slíkar tekjur á Íslandi almennt eins og nú er. Það er vitanlegt, að svo og svo mikill hluti af þeim tekjum fer aftur til ríkisins og til bæjarsjóða, eins og það hefur alltaf gert, en hvenær hefur það skeð í jafnríkum mæli og nú, að erfitt sé m.a. að fá menn til að starfa að aðalatvinnuvegi þjóðarinnar eins og togaraveiðum og veiðum á bátum yfir vertíðina, þrátt fyrir það að þessir menn hafi ekki einungis góðar tekjur, heldur margir hverjir mjög miklar tekjur? Ég minnist ekki þess á minni ævi, að það hafi verið jafnerfitt að fá menn til þess að starfa að slíkum störfum eins og nú, einmitt vegna þess, að aðrir atvinnuvegir í landinu eru svo blómlegir, að þeir bjóða enn betri kjör, og það er m.a. vegna þeirrar stjórnarstefnu, sem hér hefur verið í landinu undanfarin ár. Það er þess vegna einmitt, sem þessi stofn, söluskatturinn, vex frá ári til árs, að hann er skýrasta tákn þess, hversu mikil gróska er í atvinnumálunum á Íslandi, því að prósentan hefur ekki verið hækkuð. Viðskiptin hafa aukizt og blómgazt vegna þeirra ráðstafana, sem ríkisstjórnirnar hafa gert á þessum undanförnum árum. Og það er hlægilegt, þegar menn svo rísa upp og tala um, að þetta sé erfiðasta byrðin á þjóðinni, sem er skýrasta tákn þess, að þjóðinni líður vel undir þessu formi, enda hefði ég ekki tekið mér tíma til þess að mótmæla þessu, ef þetta hefði ekki komið frá hv. þm. Vestm. og getað verið skoðað sem ummæli frá Sjálfstfl. í sambandi við umr. um þetta mál. Ef það hefði komið frá þeim mönnum, sem telja sér skylt að mæla á móti öllu, sem hæstv. ríkisstj. gerir, þá hefði ég sannarlega ekki tekið þetta svo alvarlega, en þegar um það er að ræða, að einn af þeim mönnum, sem á þátt í þessari uppbyggingu, snýst þannig í þessu máli eins og hann hefur snúizt hér, þá get ég ekki annað en mælt á móti þeim ummælum. Ég vil í sambandi við þetta einnig leyfa mér að benda á, að ekki fá af þeim nýju verkefnum, sem hæstv. ríkisstjórn hefur stutt að, svo sem að auka atvinnutæki hvar sem vera skal á landinu, hafa beinlínis orðið til þess að torvelda, að hægt væri að spyrna á móti dýrtiðinni í landinu eins og æskilegt væri, af því að ný verkefni, sem gefa nýjar tekjur til mannanna, krefjast nýrra og fleiri verkamanna, meiri starfskrafta, eftirspurnin verður meiri, og þar af leiðandi verður kaupgetan meiri og því erfiðara að vinna á móti sjálfri dýrtíðinni í landinu. Þetta er augljóst mál. Það er vitað m.a., að 53 millj. kr. verktakasamningur, sem gerður var í Keflavík í fyrra um þetta leyti, hlaut að skapa ákaflega mikla erfiðleika í sambandi við þetta mál. Og hann skapaði strax á fyrsta stigi svo mikla erfiðleika, að það var vegna hans og hans eins, að ekki var hægt að víkja frá Tryggingastofnuninni þeim kaleik, að hún greiddi tugi milljóna króna til þess að sætta vinnudeilur í landinu. Þetta getur hver maður séð, sem vill yfirleitt líta nokkuð inn í þjóðmálin. Þetta vildi ég hafa sagt um söluskattinn sjálfan, en ég get ekki látið vera að segja nokkur orð um þá brtt., sem er hér á þskj. 228, úr því að ég tók hér til máls á annað borð. Það hafa komið fram raddir frá a.m.k. tveim hv. þm., hv. þm. N-M. og hv. þm. Vestm., að þeir væru nokkurn veginn efnislega samþykkir þeirri stefnu, sem væri farið inn á, ef till. yrðu samþ.  Það er af þeim ástæðum, sem ég hef nú lýst, að ég mun greiða atkvæði á móti till. á þskj. 228, og lýsti ég því fullkomlega í n., þegar málið var afgreitt. Hv. 1. þm. N-M. sagði, að hann vildi nú ekki gera þetta af því, að hann vildi ekki taka fram fyrir hendurnar á þeirri n., sem í tvö ár hefði haft þetta til athugunar. Ég get alveg fullvissað hann um það án þess að segja mikið, að það er mjög vafasamt, að sú von hans rætist, að þessar till. í sambandi við tekjur til sveitarfélaganna verði lagðar fram fyrir Alþ. núna strax eftir nýárið. Það mega þá verða einhver önnur vinnubrögð í nefndinni en hefur verið hingað til, ef það á að geta skeð. Annað meira skal ég ekki segja um það starf. Hins vegar er hlutverk n. að gera það, og ég geri ráð fyrir því, að hún geri það að minnsta kosti áður en hið reglulega Alþ. kemur saman í okt. Ég tel, að hún hafi ekki leyst að fullu sitt verkefni, nema því aðeins að hún brjóti það til mergjar, hvaða umbætur megi gera hér á, og það hafa þegar, a.m.k. síðan ég kom í n., verið ræddir ýmsir möguleikar til þess að leysa þennan vanda og margir hverjir þeir möguleikar eru líklegir til þess að mæta þeim óskum og kröfum, sem hér eru bornar fram. Þetta þótti mér rétt að láta koma fram í sambandi við þetta mál.



Herra forseti. Ég skal víkja fyrst með nokkrum orðum að brtt. á þskj. 228 og þeim athugasemdum, sem fram hafa komið í sambandi við þær. Ýmsir hv. þm., eins og t.d. hv. N-M., hafa sagt ótvírætt, að þeir hafi mikla tilhneigingu til þess að fylgja þessum till., væru í andanum þeim meðmæltir, en sú vonda veröld og harði veruleiki mundi nú knýja þá að þessu sinni til þess að víkja af brautum dyggðarinnar og styðja heilsusamlega afgreiðslu fjárl., að mér skildist. Önnur röksemd hv. þm. N-M. var sú, að það væri að taka fram fyrir hendur mþn. að sjá sveitarfélögunum fyrir nokkrum tekjustofnum. Hv. þm. Barð. benti nú á, að n. hefði haft þetta mál til meðferðar í full tvö ár, svo að ég hygg, að það væri ekki úr vegi, að Alþ. sýndi n. vilja sinn, þótt ekki væri til annars en að ýta á eftir, að hún tæki þennan þátt af sínu verkefni til athugunar, sem ég hygg að hingað til hafi legið lítt athugaður í hv. n. Að því er snertir fjárhagshlið málsins, skal ég geta þess, að ég hef nú athugað ríkisreikninginn frá 1952 og fjárlagafrv. fyrir 1954, og í reikningi ársins 1952 er það hvorkí meira né minna en 8.2 millj. kr., sem ríkissjóður hefur greitt vegna vanskila á vöxtum og afborgunum af lánum, sem ríkið er í ábyrgð fyrir. Og sú upphæð hefur farið vaxandi ár frá ári. Ég hygg, að þetta sé mjög alvarleg vísbending til hv. Alþ. Ég tel enga ástæðu til að ætla, að hæstv. fjmrh. borgi þetta af öðrum ástæðum en brýnni nauðsyn. Þessi upphæð, eins og ég sagði áðan, fer hækkandi ár frá ári, sem stafar af þeim fjárhagsörðugleikum, sem þorri bæjar- og sveitarfélaganna á nú við að stríða. Og ef það er nokkuð, sem sannar áþreifanlega þörf sveitarfélaganna fyrir skjótar ráðstafanir til þess að bæta úr fjárhagsörðugleikunum, þá er það einmitt þessi greiðsla úr ríkissjóði. Í fjárlagafrv. er söluskatturinn áætlaður 91.5 millj. kr. Fjórði hluti hans er þess vegna tæplega 23 millj. kr., en fullvíst er, að útgjöld ríkissjóðs mundu af þeim sökum lækka minnst um 8 millj. kr. og sennilega nokkru meira, þannig að það, sem í raun og veru tekjur ríkissjóðs skerðast við þetta, er ekki nema rétt í kringum 14 millj. kr. og líklega ekki einu sinni það. Ég held því, að það væri hið mesta óráð að láta reka á reiðanum í þessu efni og bíða eftir allsherjar bjargráði frá hv. mþn. í skattamálum, þingið verði nú þegar að gera sínar ráðstafanir til að leysa þessi atriði. Á bæjarstjórafundinum, sem haldinn var í fyrra, var samþ. ályktun í þessa átt, af fundarmönnum öllum, ætla ég. Var talið þar, að ekki mundi nægja minna en helmingur söluskattsins, eða allt að 50 millj. kr., til þess að leysa vandræði sveitarfélaganna í þessum efnum. Hér er því ekki farið fram á nema nokkurt brot af því, sem bæjarstjórafundurinn taldi að nauðsynlegt væri. Hef ég stuðzt í þessu efni við till. borgarstjórans í Reykjavík, sem hann bar fram með stuðningi margra flokksmanna sinna á síðasta Alþ., eins og kunnugt er, og færði fyrir, að ég hygg, þau hin sömu rök sem hér eru fram borin, en því einu bætt við, sem reikningar ríkissjóðs hafa síðan sýnt um greiðslur vegna vanskila á lánum, sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir fyrir sveitarfélögin. Ég skal láta þetta nægja um brtt. að sinni, en get ekki látið hjá líða að víkja nokkrum orðum að söluskattinum almennt vegna þeirra miklu umr., sem nú við 3. umr. hafa orðið um eðli hans og áhrif. Það er alveg fullkomlega rétt, sem hv. þm. Vestm. sagði hér í upphafi ræðu sinnar, að söluskatturinn var á lagður sem hrein og bein bráðabirgðaráðstöfun til þess að koma í veg fyrir stöðvun sjávarútvegsins eða vélbátaflotans, með því að tryggja á þann hátt vélbátaeigendum ákveðið lágmarksverð fyrir sínar afurðir, sem talið var að gerði þeim fært að halda bátunum úti. Til þess að ríkissjóður gæti fullnægt skuldbindingum sínum um að tryggja ábyrgðarverðið var svo söluskatturinn á lagður til að greiða þær uppbætur, sem þyrfti hverju sinni að greiða, til þess að ábyrgðarverðið fengist. Þessi var tilgangur söluskattsins. Í þessu skyni var hann á lagður og innheimtur. Ég álít, að það hafi verið alveg rangt og óhyggilegt að hverfa frá þeirri stefnu, sem stjórn Stefáns Jóhanns tók upp á árunum 1947–1949 og fylgdi á því tímabili. Það er eina raunverulega alvarlega viðleitnin, sem sýnd hefur verið hér á landi, frá því að stríðið hófst, til þess að stöðva dýrtíðina og mynda sæmilega fastan grundvöll undir atvinnulifið í landinu. Einn meginþátturinn í þeim aðgerðum var ábyrgðarverðið fasta á útflutningsafurðunum og að nokkru leyti framhald á fyrri niðurgreiðslum á vöruverði hér innanlands, enda sýndi það sig, að á þeim tveim árum, sem sú stjórn fór með völd, frá 1947 til haustsins 1949, þegar hún leystist upp eftir kosningarnar, þá hafði dýrtíðin ekki aukizt nema um örfá stig. Hún lækkaði fyrst úr 328 og niður í 315 stig og var, ætla ég, komin eitthvað upp fyrir 330 stig, þegar stjórnarsamstarfið gliðnaði á haustinu 1949. Það er eina tímabilið, síðan stríðið hófst, sem tekizt hefur að halda nokkurn veginn föstu verðlagi í landinu og veita atvinnuvegunum nokkra tryggingu fyrir því, hvað þeir fengju fyrir sína framleiðslu. Ég tek alveg undir það, sem hv. þm. Vestm. sagði, að þeir ósvífnu palladómar, sem kveðnir hafa verið upp um störf þessarar stjórnar, eru hinir furðulegustu. En hvað um það, meiri hluti Alþ. valdi þá leið að hverfa frá þeirri stefnu að tryggja ákveðið útflutningsverð og greiða uppbætur til að ná því, en ætlaði sér að leysa málin með því að lækka gengi krónunnar og fá þar með hækkað krónuverð á útflutningnum. Hv. þm. Barð. sagði hér áðan, að með þessum ráðstöfunum hefði tekizt að afstýra ægilegasta bölinu, sem hefði vofað yfir þjóðinni, atvinnuleysinu, vegna þessara ráðstafana væri nú svo komið, að allir hefðu nóga vinnu, það væri reglulega erfitt að fá menn í vinnu og allir hefðu nóga peninga. Ja, mikil er trú þin, kona! ef ég mætti svo orða það. Gleymir hv. þm. því, að það vinna milli 3 og 4 þús. manns suður á Keflavíkurflugvelli og launagreiðslur til þessa fólks nema eitthvað yfir hálfa milljón hvern einasta dag? Man hv. þm. ekki, hvernig ástandið var hér 1951 og 1952, þann vetur, eftir blessun gengislækkunarinnar og eftir bátagjaldeyrinn? Þá voru yfir 2 þús. manns atvinnulausir í Reykjavík. Sannleikurinn er sá, að það, að allir hafa hér nóga atvinnu nú, er engan veginn afleiðing gengislækkunarlaganna og ekki heldur bátagjaldeyrisins, heldur bein afleiðing af þeim miklu framkvæmdum, sem varnarliðið hefur með höndum suður í Keflavík, og þeirri atvinnu, sem þessi sérstæði tekjuliður skapar öðru fólki í landinu en því, sem beinlínis vinnur þar, því að það fé, sem fólk vinnur sér inn á Keflavíkurflugvelli, verður ekki allt eyðslueyrir. Ýmist er það fé lagt í gagnlegar framkvæmdir, eins og t.d. að byggja hús yfir sig, rækta jörð og annað slíkt. Því miður verðum við að horfast í augu við þá sorglegu staðreynd, að allar ráðstafanir hæstv. ríkisstj. til þess að tryggja atvinnulifið í landinu hafa gersamlega mislánazt. Hv. þm. Vestm. orðaði þetta ákaflega skemmtilega áðan. Hann sagði, að hæstv. ríkisstj. og flokkar hennar hefðu alla tíð átt í stöðugri baráttu við dýrtíðina og hefðu reynt öll möguleg, hugsanleg ráð til þess að ráða hennar niðurlögum. En þetta hefur verið fjandans erfiður draugur við að eiga, minnir á Fróðárundrin helzt. Fyrst er gengið lækkað og útlendi gjaldeyririnn hækkaður um 75% til þess að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar. Síðan er bátagjaldeyrisfyrirkomulagið tekið upp, og þar var hækkaður um 60% mikill hluti af innflutningi þjóðarinnar af ýmiss konar varningi. Og enn er lagður á söluskattur, sem í flestum tilfellum nemur samanlagt hjá heildsölu og smásölu ekki minna en 10% og oft meiru. Er það ekki furðulegt fyrirbæri, að þrátt fyrir allar þessar „stórfenglegu ráðstafanir til þess að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar“, í gæsalöppum, eins og mér skildist hv. þm. meina, skuli ekki hafa tekizt að ná tilætluðum árangri? Það er alveg augljóst hverjum heilskyggnum manni, að þær ráðstafanir, sem hér eru nefndar, hvað sem annars má um þær segja, þær hljóta að verða til þess að auka dýrtíðina í landinu, til þess að skapa erfiðari lífskjör, til þess að fólk verður að heimta fleiri krónur til að geta fullnægt sínum þörfum. Af því leiðir aftur, að þær vörur, sem við framleiðum í landinu, verða dýrari en ella og erfiðara þess vegna að standast samkeppni við sams konar vörur annars staðar að, eins og ég benti hér á fyrst í máli mínu. Ég held, að við ættum að gera okkur grein fyrir því, að hvað sem segja má um þessar ráðstafanir annars, þá er það náttúrlega hreint og beint fjarstæða að halda því fram, að þær miði að því að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar í landinu. Það er svo gersamlega fráleitt, þegar tillit er tekið til þess til viðbótar, að samhliða því, sem þessar ráðstafanir eru gerðar, er gróðaöflunum í þjóðfélaginu bókstaflega gefinn taumurinn laus. Verðlagseftirlitið er sumpart afnumið og sumpart að engu gert. Eftirlit með húsaleigu er ekkert. Hver og einn getur lagt á sína þjónustu, vöruna, sem hann selur, húsnæðið, sem hann leigir, svo að segja eins og hann sjálfur girnist, án þess að hið opinbera hafi þar afskipti af. Sannleikurinn er sá, að með þessum hliðarráðstöfunum hefur verið, eins og reyndar hv. þm. Eyf. orðaði það, þó að hann ætti nú við annað, skapaður möguleiki fyrir hópa manna og fjölda einstaklinga í þjóðfélaginu til þess að skapa sér alveg gersamlega óréttmætan og óeðlilegan gróða, og sá gróði verður ekki annars staðar tekinn en af hinu fólkinu í landinu og hlýtur að koma fram sem aukinn kostnaður við að halda í því lífinu, að svo miklu leyti sem það fæst bætt í gegnum kauphækkanir, og þá sem aukinn framleiðslukostnaður á vörum og varningi í landinu, hvort sem það er til neyzlu hér eða til útflutnings. Þetta er sú svikamylla, sem búið er að byggja upp og við nú súpum seyðíð af. Ég skal ekki lengja þessar umræður að sinni. Mér þótti yfirleitt gott og vel við eigandi, að þessar almennu hugleiðingar komu hér um ráðstafanir hæstv. ríkisstj. í þessu efni og eðli og tilgang söluskattsins, og vildi mega vænta þess, að þess verði nú ekki langt að bíða úr þessu, að almenningur knýi fram afnám eða breytingu á þessum lögum um söluskatt, og get að því leyti tekið undir frómar óskir hv. þm. N-M. um störf mþn., þótt ég hins vegar sé þeirrar skoðunar, eins og ég sagði fyrst, að það væri mjög heppilegt, skynsamlegt og fyllsta ástæða til að gefa henni nokkrar ábendingar um að hraða störfum sínum í þessu efni, t.d. með því að samþ. þessar brtt. mínar, sem hér liggja fyrir og mundu gera það nokkru meira aðkallandi en nú er, þótt ekki sé um stórt að ræða, að n. ljúki störfum og leggi sínar till. um þetta atriði fyrir hv. Alþ.



Herra forseti. Það er aðeins stutt athugasemd og varla það. Ég skal geta þess, að þegar ég talaði um þetta mál dálitið frá almennu sjónarmiði, var það einkum og sér í lagi vegna þess, að ég hef fengið alveg minn hluta af alls konar gagnrýni, vinsamlegri og óvinsamlegri, fyrir þau afskipti, sem ég hafði af þessum málum, og líka fyrir það á sínum tíma, að þessi söluskattur var innleiddur af þá aðkallandi nauðsyn. Ég tók til máls um málið til þess að rekja ofur litið sögu þess og stikla á því stærsta, en ég geri enga kröfu til þess að vera álitinn standa hér sem fulltrúi Sjálfstfl. eða að ræðan væri flutt fyrir hans hönd. Ég eftirlæt hv. þm. Barð. með ánægju þann heiður að tala fyrir flokksins hönd. Hitt ætla ég, að staðreyndirnar sanni í þessu máli það, sem ég hélt fram, að það hefði gengið á svo mörgum breytingum og ýmsum aðferðum, sem menn hefðu aðhyllzt á hverjum tíma, að oft og tíðum hefði það verið álitið gott og gilt síðar meir og menn hefðu stutt það með atkv. sínu og afskiptum, sem þeir áður hefðu verið búnir að telja ófært, og þar vitnar þingsagan um, að slíkt hefur einmitt komið fyrir minn ágæta kollega, hv. þm. Barð., og má þá nærri geta, hvernig um aðra fer, þegar svo fer með hið græna tré. Ég álít ekki nema rétt, að rifjað sé upp málið í heild sinni svona dálítið til athugunar, eins og ég hef gert. Sérstaklega álít ég það mikils virði í þessu máli að heyra þær yfirlýsingar, sem hv. þm. Barð. gaf, eða a.m.k. lét mjög skína í í lok sinnar ræðu, að það mundi bráðlega vera von á raunhæfum tillögum, - mér skildist frá mþn. í skattamálum - einmitt til þess að bæta eða auka tekjustofna sveitarfélaganna og þar með að bæta þeirra kjör og hag. Ég væri fyrir mitt leyti mjög þakklátur fyrir, að slíkt kæmi fyrr en síðar í dagsins ljós, og ég ætla, að allir hv. dm. geti verið sammála um, að slíkra aðgerða er orðin mjög brýn þörf í flestöllum sveitarfélögum, þótt með mismunandi hætti sé.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er flutt af samgmn. þessarar hv. d. að beiðni póst- og símamálaráðherra. Frv. er um það, að með reglugerð geti póst- og símamálaráðherra gert húseigendum skylt að setja upp bréfakassa í eða við hús sín. Það fer m.ö.o. í þá átt að gera auðveldari útburð á pósti og koma honum á rétta staði í þeim bæjum, sem póststjórnin eða simamálaráðherra mundi ákveða. Ég skal ekki fara neitt út í þetta frv. eins og það liggur fyrir hér núna á þessu stigi, en geta þess, eins og segir í grg., að einstakir nm: hafa óbundnar hendur um afgreiðslu þess. Hygg ég að það sé rétt og eðlileg meðferð á málinu, að að lokinni þessari umræðu verði því vísað aftur til samgmn. og hún fái tækifæri til þess að taka það til nánari meðferðar og gefa þá út nál. Ég vil því leggja til, að þessi háttur verði hafður á að vísa málinu aftur til samgmn.



Herra forseti. Ég vildi bara benda n. á það, að eins og 3. gr. er orðuð, þá gerir hún ráð fyrir því, að að hverju húsi sé einn eigandi, en það er langt frá því að svo sé. Frv. þarf þess vegna að þessu leyti að breytast verulega. Það eru til hús hér í bænum, þar sem í búa 16 eigendur, kannske enn þá fleiri, og þegar svo er, þá er ekki hægt að tala í greininni um einn einstakan húseiganda, sem er skyldur að setja upp, póstkassa við sínar dyr; þeir eru margir. Og þá er, hvernig á að koma fyrir fulltrúa frá eigendum hússins gagnvart póststjórninni og hver af eigendunum á að sjá um kassann. Það þarf að taka til athugunar. Þetta vil „ég benda nefndinni á. Og úr því að frv. fer til n. aftur, þá hefur n. náttúrlega ágæta aðstöðu til þess arna, og ég vænti þess, að hún athugi þetta. Að öðru leyti hef ég ekkert við frv. að athuga, en það er ekki hægt fyrir þá, sem eiga að sjá um þessa kassa, að vita ekki til hvers þeir eiga að snúa sér, þegar milli 10 og 20 manns búa í sama húsinu og á hver á sína íbúð, eru allir eigendur.



Herra forseti. Ég held, að það sé mikið rétt, að segja megi, að frv. eftir eðli sínu eigi heima í menntmn., en sama hefði þá mátt segja um víxla og tékkafrv. áðan, að þau hefðu átt heima í allshn. Nú eru þau tekin af henni, og er þá ekki nema sanngjarnt, að allshn. fái eitthvað að starfa í staðinn. En sérstaklega vildi ég benda á, að hér er um að ræða málefni, sem varðar þátttöku okkar í alþjóðasamtökum varðandi rithöfundarétt og prentrétt. Það eru töluvert skiptar skoðanir um það, hvort við eigum að halda áfram þátttöku í þessum samtökum, og er vitað mál, að ýmsir þeir, sem hafa fengizt við bókaútgáfu hér, eru því mjög andvígir. Nú hygg ég, að þannig standi á, að a. m. k. einn maður í allshn. og sennilega fleiri séu gjörkunnugir bókaútgáfu, en við höfum ekki slíkum sérfræðingum á að skipa í menntmn. Þess vegna held ég, að þær upplýsingar, sem á þarf að halda í sambandi við þetta sérstaka mál, muni miklu frekar fást við athugun í allshn., og vildi ég því mæla með því, að málið yrði látið ganga til allshn., en ekki menntmn., af þessari sérstöku ástæðu.

Forseti (GíslJ): Út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, vil ég aðeins taka það fram, að það hefur verið borin upp till. um að vísa málinu til menntmn. Hv. d. ræður því, hvort hún fellir þá till., en ég sé ekkert á móti því, að hv. menntmn. kalli til sín þann sérfræðing, sem hér hefur verið minnzt á, til þess að ræða við hann um málið, og af þeim ástæðum sé ég enga ástæðu til þess að vísa málinu í þá n., nema því aðeins að d. óski þess sérstaklega. Ég mun því fyrst bera upp þá till., sem kom fram fyrst hér.