Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra, nr. 91/1982, með síðari breytingum, sem flutt er á þskj. 231 og er 195. mál Ed. Hinn 1. jan. 1983 gengu í gildi lög um málefni aldraðra. Megintilgangur þessara laga er að skipuleggja og sérhæfa þjónustu fyrir aldraða. Lögin hafa það að markmiði að stuðla að því að aldraðir geti lifað eðlilegu heimilislífi svo lengi sem verða má, en að völ sé á nauðsynlegri stofnanaþjónustu þegar hennar gerist þörf. Með þessum lögum var í fyrsta sinn komið á samræmdu skipulagi öldrunarþjónustu á Íslandi með tilliti til félagslegra og heilsufarslegra sjónarmiða. Lögin leitast við að tengja öldrunarþjónustu annarri þjónustu sem fyrir hendi er, bæði heilbrigðisþjónustu í tengslum við heilsugæslustöðvar og félagslegri þjónustu á vegum sveitarfélaga. Í lögunum er sólarlagsákvæði sem gerði ráð fyrir að þau rynnu úr gildi 31. des. 1987, enda hefðu þau ekki verið endurskoðuð fyrir þann tíma. Með lögum nr. 32 frá 27. mars 1987 var gildistími laganna framlengdur til 31. des. 1988. Enginn vafi er á því að með tilkomu laga um málefni aldraðra, ekki síst ákvæðum um Framkvæmdasjóð aldraðra, sem fyrst voru lögbundin árið 1981, hefur orðið allveruleg breyting á högum aldraðra. Þeim sveitarfélögum, sem bjóða öldruðum og öðrum sem á þurfa að halda heimaþjónustu, þ.e. heimilishjálp og heimahjúkrun, fer mjög fjölgandi. Þar eiga án efa hlut að máli ákvæði laga um endurgreiðslu sjúkrasamlaga á 35% rekstrarkostnaði sveitarfélaganna vegna þeirrar þjónustu. Ótrúleg uppbygging hefur verið í húsnæðismálum aldraðra um allt land á síðustu 8--10 árum og er nú völ einhvers konar stofnanaþjónustu fyrir aldraða í allflestum þéttbýlissveitarfélögum landsins. Það er liðin tíð að aldrað fólk úti á landsbyggðinni sæki hingað á suðvesturhornið til að eyða ævikvöldinu. Um alllangt skeið hefur staðið yfir á vegum heilbrrn. endurskoðun laga um málefni aldraðra. Endurskoðunin hefur nokkuð tafist, ekki síst vegna óvissu um framvindu frv. um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, en þessi málaflokkur snertir vissulega þá verkaskiptingu þegar hún kemur hér fyrir Alþingi. Ljóst er að ekki gefst tími til að afgreiða nýtt frv. til laga um málefni aldraðra áður en gildistími núgildandi laga rennur út 31. des. 1988. Nauðsyn ber því til að framlengja að nýju gildistíma laganna, enda eru allir sammála um að ekki sé tímabært að lögin falli úr gildi. Því er hér lagt fram frv. til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra sem gerir ráð fyrir að gildistími laga nr. 91/1982 verði framlengdur til 31. des. 1989. Gert er ráð fyrir að nýtt frv. til laga um málefni aldraðra verði lagt fram á Alþingi fljótlega eftir jólaleyfi, þ.e. í ársbyrjun 1989. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa öllu lengri framsögu um þetta mál. Það er í sjálfu sér einfalt í sniðum. Ég legg þess vegna til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn. með ósk um skjóta afgreiðslu þar sem málið þarf að fá fullnaðarafgreiðslu fyrir áramót.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Frv. er að meginefni til endurflutt. Það var lagt fram í Nd. á síðasta þingi en varð þá eigi útrætt. Hinn 27. apríl sl. skipaði fyrrv. dómsmrh. milliþinganefnd til að fjalla um frv. Í nefndinni sátu alþingismennirnir Eiður Guðnason, Friðjón Þórðarson, Ólafur G. Einarsson, Páll Pétursson, Guðrún Helgadóttir og Guðmundur Ágústsson. Eiður Guðnason var formaður nefndarinnar. Björn Friðfinnsson og Markús Sigurbjörnsson störfuðu með nefndinni. Eins og rakið er í athugasemdum við frv. gerði milliþinganefndin sameiginlegar breytingartillögur sem teknar hafa verið til greina í frv. eins og það er nú lagt fram. Eins og rakið er í hinum sögulega kafla athugasemda við frv. var umboðsvald og dómsvald í héraði sameinað á einni hendi á tímum einveldis Danakonunga, en eftir að einveldið leið undir lok voru þessir þættir greindir sundur í ríki þeirra á nýjan leik nema hér á landi þar sem enn má finna leifar þessa. Sameinað umboðsvald og dómsvald þykir hins vegar andstætt meginreglum í stjórnskipan lýðræðisþjóðanna beggja vegna Atlantshafsins og nú er fjallað um það í Mannréttindanefnd Evrópuráðsins hvort réttarfar okkar Íslendinga sé í samræmi eða í andstöðu við ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu. Þegar umboðsvald og dómsvald voru greind í sundur í Noregi og Danmörku komu upp raddir um að svo skyldi einnig gera hér á landi. Meiri hluti þingnefndar, sem skipuð var í samræmi við ályktun Alþingis frá 1914, lagði til árið 1916 fullan aðskilnað umboðsvalds og dómsvalds. Lagði meiri hlutinn til að landinu yrði skipt upp í sex lögdæmi með einum héraðsdómara í hverju þeirra og skyldu þeir vera ,,sem sjálfstæðastir og óháðastir bæði umboðsvaldinu og almenningi``. Á móti yrði sýslumannsembættunum verulega fækkað. Minni hluti nefndarinnar frá 1914 sagði í sínu áliti ,,að í sjálfu sér væri það mikilvæg og æskileg framför, ef fundið yrði ráð til þess að greina umboðsvald frá dómsvaldi svo, að hagkvæmt væri fyrir alla hlutaðeigendur. Minni hlutinn væri og á þeirri skoðun, eins og meiri hlutinn, að ef ráðist yrði í slíka breytingu mundi það skipulag, sem meiri hlutinn bendir á, yfirleitt vera líklegasta lausnin á því máli, og að tæplega yrði önnur leið fundin, er að minnsta kosti í aðaldráttum ætti betur við eða auðveldari yrði í framkvæmd``. En þrátt fyrir þessar ályktanir lagði minni hlutinn til að ekki yrði ráðist í breytingu á dómstólaskipaninni að svo stöddu og það varð reyndar ákvörðun Alþingis. Málið hefur þó vakað og síðustu 70 árin hafa öðru hvoru heyrst raddir um að bæði væri nauðsynlegt og tímabært að skilja dómsvaldið algjörlega frá stjórnsýslunni og nokkur skref hafa verið tekin í þá átt. Þannig beitti Bjarni Benediktsson, þáv. dómsmrh., sér fyrir því árið 1961 að ákæruvald var falið sjálfstæðu ríkissaksóknaraembætti, en ákæruvaldið hafði áður verið í dómsmrn. Þá má nefna þáltill. sem Björn Fr. Björnsson og fleiri fluttu á Alþingi á árunum 1965--1966, en þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Í þjóðfélögum, sem búa við réttarfar bundið vestrænum réttarreglum og réttarvitund, þykir eigi fara vel saman að dómendur hafi einnig á hendi umsvifamikil umboðsstörf. Af þeirri sök hefur stefnan verið sú að draga sem mest úr hendi dómenda umboðsleg embættisstörf og búa þannig að dómstólunum að þeir hafi sem óháðasta og traustasta aðstöðu við úrlausn dómsmála.`` Þessu máli hefur þokað nokkuð á veg, einkum í Reykjavík með skiptingu verkefna stjórnsýslu og dómsvalds milli nokkurra embætta hér í borginni. Þetta er þó ekki fullnægjandi lausn. Árið 1977 beitti Ólafur Jóhannesson, þáv. dómsmrh., sér fyrir því að komið var á fót sérstakri Rannsóknarlögreglu ríkisins sem annast rannsókn meiri háttar afbrotamála í öllu landinu. Á þeim tíma var einnig lagt fram svokallað lögréttufrumvarp sem gerði ráð fyrir nýju dómstigi milli héraðsdómstóla og Hæstaréttar. Það frv. var síðan fjórum sinnum lagt fyrir Alþingi, en fékk aldrei nægilegan stuðning til að hljóta afgreiðslu. Utan Reykjavíkur hefur frá 1972 verið komið á fót stöðum héraðsdómara við sex stærstu sýslumanns- og fógetaembættið, en þeir eru reyndar jafnframt undir stjórn viðkomandi bæjarfógeta og er þar ekki um sjálfstæða dómstóla að ræða í venjulegri merkingu þess orðs. Bæjarfógetar fara þar einnig áfram með dómstörf, svo og fulltrúar þeirra. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir m.a. ,,að sett verði lög um aðskilnað dóms- og framkvæmdarvalds og unnið að endurskoðun annarra þátta réttarkerfisins``. Frv. þetta er liður í framkvæmd þeirrar stefnu, en fylgifrv. þess eru frv. um aðför, sem lagt hefur verið fram á þessu þingi, og frv. til laga um breytingu á þinglýsingalögum, nr. 39/1978, sem lagt verður fram innan skamms, kemur væntanlega fram í dag eða á morgun. Þá má nefna frv. um lögbókandagerðir og frv. um breytingu á lögum um hreppstjóra, sem fram eru komin á Alþingi. Þau eru þó ekki bundin framgangi þessa frv. heldur geta þau tekið gildi án þess að samþykktur hafi verið aðskilnaður umboðsvalds og dómsvalds. Unnið er að endurskoðun annarra lagabálka á sviði réttarfars sem eru sumir hverjir komnir til ára sinna. Þá þarf að aðlaga nýjum aðstæðum í samfélaginu ásamt því að fella þarf ákvæði þeirra að þeim aðskilnaði umboðsvalds og dómsvalds sem fjallað er um í þessu frv. Er um þetta nánar fjallað í athugasemdum við frv. Meginefni þessa frv. er að settir verði á fót átta héraðsdómstólar er fari með dómstörf jafnt í einkamálum og opinberum málum. Framvegis verði sýslustjórn í héraði í höndum embættismanna með embættistitilinn ,,sýslumaður`` um leið og embættistitillinn ,,bæjarfógeti`` verði lagður niður. Embætti sýslumanna urðu til hér á landi í upphafi konungsstjórnar á 13. öld. Er því hér um að ræða eitt elsta embættisheiti með þjóðinni. Fer vel á því að halda áfram notkun þess, en hinn embættistitillinn fellur niður sökum breyttrar verkefnaskiptingar dómara og embættismanna framkvæmdarvaldsins, svo og vegna breytingar sem orðin er á sveitarfélagalögum sem að mestu afnemur sérstöðu kaupstaða. Upphaflega var í tillögum að frv. þessu gert ráð fyrir að héraðsdómstólar yrðu aðeins sjö, en við nánari umfjöllun þótti rétt að dómstólarnir yrðu tveir á Norðurlandi, einn í hvoru kjördæmi. Lagt er til að héraðsdómstólar í Reykjavík verði sameinaðir í einn dómstól, þar á meðal hluti borgarfógetaembættisins. Framkvæmdarvaldsstörf borgarfógetaembættisins verði hjá embætti sýslumanns í Reykjavík er fari með verkefni á sviði umboðsstjórnar á sama hátt og önnur sýslumannsembætti að öðru leyti en því að lögreglustjórn og tollstjórn verði áfram í höndum sérstakra embætta. Í frv. er gengið út frá því að sýslumenn hafi áfram með höndum núverandi verkefni að öðru leyti en hvað varðar dómstörf sem færast til héraðsdómstóla. Þá verða ýmis verkefni á mörkum dómstarfa og umboðsstarfa nú skilgeind sem umboðsstörf og falin sýslumönnum. Má þar vísa til frv. til aðfararlaga, frv. til breytinga á þinglýsingalögum og frv. um lögbókandagerðir. Fleiri breytingar eru á döfinni sem miða að því að auka verkefni sýslumannsembætta og gera veg og virðingu þeirra enn meiri í framtíðinni en nú er. Hef ég í samráði við stjórn Sýslumannafélags Íslands ákveðið að skipa sérstaka nefnd til þess að huga að núverandi verkefnum sýslumannsembætta og að frekari verkefnaflutningi til þeirra frá miðstöð framkvæmdarvaldsins í ráðuneytum og öðrum stofnunum. Í 1. mgr. 13. gr. frv. eru ákvæði um skrifstofur sýslumanna og er tilgangur þessa ákvæðis að lögfesta heimild til þess að setja á fót fleiri umboðsskrifstofur í þéttbýliskjörnum innan umdæmis sýslumanns eftir því sem fjárveitingar leyfa. Hugmyndin er að hreppstjórar og e.t.v. lögregluvarðstofur geti veitt almenningi utan aðsetursstaðar sýslumanns ýmiss konar þjónustu og skjótvirkt samband við aðalskrifstofu sýslumanns. T.d. er með ,,telefax"-tækjum hægt að fá afgreidd veðbókarvottorð frá einum stað til annars á örskömmum tíma og sama er að segja um afgreiðslu ýmiss konar leyfa. Eins og fram kemur í athugasemdum við 3. gr. frv. munu héraðsdómstólar hafa reglulegt þinghald á föstum þingstöðum innan hvers lögsagnarumdæmis. Er þannig gengið út frá því að þingað verði í málum á varnarþingi málsaðila nema samkomulag verði um annað. Fjarlægð búsetu frá aðalsetri héraðsdóms mun því ekki þurfa að bitna á þeim sem leita til dómstólanna. Með tilkomu hinna nýju héraðsdómstóla út um land má reikna með að aukinn fjöldi dómsmála verði útkljáður utan Reykjavíkur. Nú er dæmt í fjölda mála, sem eiga uppruna sinn utan höfuðborgarsvæðisins, fyrir dómstólum í Reykjavík. Er það gert með samkomulagi aðila um varnarþing hvað varðar einkamál, en yfirleitt samkvæmt ákvörðun ríkissaksóknara hvað varðar opinber mál. Gera má ráð fyrir að lögmenn muni í auknum mæli finna sér starfsgrundvöll í nágrenni starfandi héraðsdóma og að aukin þjónusta á sviði dómgæslu muni styrkja byggðina utan höfuðborgarsvæðisins um leið og efling sýslumannsembættanna bætir þjónustu við almenning. Varðandi einstakar greinar frumvarpsins vil ég fyrst nefna 2. gr. þess. Þar er kveðið svo á að í landinu skuli vera átta héraðsdómstólar og eru lögsagnarumdæmi þeirra nánar skilgreind í greininni. Lögsagnarumdæmi dómstólanna fylgja í meginatriðum kjördæmunum, að öðru leyti en því að Seltjarnarneskaupstaður, Mosfellsbær, Kjalarnes- og Kjósarhreppur eru í sama lögsagnarumdæmi og Reykjavík og er það án efa íbúum þessara byggða til hagræðis af augljósum ástæðum. Með frv. fylgir skýrsla um fjölda viðfangsefna sýslumanna á tímabilinu 1980--1987 og skiptingu þessara verkefna milli sýslumannsembætta og héraðsdómstóla miðað við tillögur frv. Í 2. gr. er kveðið á um aðsetursstaði héraðsdómstólanna og taka þær tillögur einkum mið af samgönguleiðum og að dómstólarnir séu staðsettir miðsvæðis í hverju lögsagnarumdæmi. Í 3. gr. er kveðið á um skiptingu lögsagnarumdæma í dómþinghá og um fasta þingstaði. Héraðsdómur skal hafa reglubundið þinghald á föstum þingstöðum innan síns umdæmis. Þannig mundi t.d. héraðsdómari frá héraðsdómi Suðurlands þinga reglulega í Vestmannaeyjum eftir því sem málaþunginn gæfi tilefni til. Dæmi um slíka skipan má víða finna í strjálbýlum löndum, t.d. í Skotlandi og norðurhéruðum Kanada þar sem dómarar ferðast reglubundið til þingstaða utan síns aðseturs og halda þar dómþing. Málum er þá stefnt þar og réttarhöld fara þar fram. Í 4. gr. eru ákvæði um fjölda dómara og er ítarleg skýring á þeim ákvæðum í grg. Er lagt til að fjöldi dómara sé fastákveðinn í lögum, en ekki sé um að ræða hlaup í dómaratölunni eins og nú er samkvæmt lögum nr. 74/1972. Alls er gert ráð fyrir að 38 héraðsdómarar starfi við héraðsdómstólana í landinu og er það sama tala og samanlagður fjöldi dómara í Reykjavík og fjöldi héraðsdómara við embættin í Keflavík, Hafnarfirði, Akureyri, Vestmannaeyjum og á Selfossi. En vegna breytinga á verkefnum dómstólanna er í raun og veru fjölgað um þrjú eða fjögur dómaraembætti frá því sem nú er í raun, þ.e. verkefni 3--4 borgarfógeta í Reykjavík flytjast til embættis sýslumanns. Í bráðabirgðaákvæði er að vísu gert ráð fyrir heimild til tímabundinnar fjölgunar héraðsdómara við gildistöku frv. þessa, en óvíst er hvort á þau reynir. Sé nægur fyrirvari við gildistöku laganna er hægt að láta ógert að skipa í stöður sem losna síðustu mánuðina fyrir gildistöku eins og heimilt er innan marka núgildandi laga. Í Reykjavík yrðu þó væntanlega 23 eða 24 héraðsdómarar eftir því hvernig núverandi borgarfógetar skiptast milli héraðsdóms og embættis sýslumanns í Reykjavík og er þess ekki að vænta að hægt verði að fækka dómurum fyrr en sameining núverandi dómstóla undir einu þaki og breytingar á réttarfarslöggjöfinni eru farnar að skila árangri eins og bent er á í grg. með 4. gr. Í 4. gr. eru einnig ákvæði um forstöðumenn dómstóla þar sem héraðsdómarar eru fleiri en einn. Þar er lagt til að þeir hafi titilinn dómstjóri sem á sér fordæmi í dómstólasögu landsins. Þeir skulu skipaðir til sex ára í senn úr hópi dómara við viðkomandi dómstól og að fenginni tillögu þeirra. Heimilt verður að endurskipa dómstjórana. Í greininni er að finna ákvæði um verksvið dómstjóra sem hefur yfirumsjón með starfi dómstólsins. Í 5. gr. er lagt til að almenn skilyrði til skipunar í embætti héraðsdómara séu í sömu lögum og fjalla um héraðsdómarana en þau ákvæði er nú að finna í 32. gr. laga um meðferð einkamála í héraði. Skilyrðunum er breytt að því leyti að aldursskilyrði er hækkað í 30 ár og er það gert í því skyni að tryggja reynslu manna áður en þeir taka við svo mikilvægum embættum. 7. tölul. núgildandi skilyrða 32. gr. er breytt með tilliti til breytinga sem orðið hafa á opinberum embættum og mönnun þeirra frá því að núgildandi ákvæði um þetta efni voru sett í lögum nr. 100/1950. Í þessari grein er að finna mikilvægt nýmæli, það að dómsmrh. skipi sérstaka dómnefnd sem fjalli um umsóknir um embætti héraðsdómara. Í nefndinni skuli sitja þrír menn og einn þeirra tilnefndur af Hæstarétti og er hann jafnframt formaður nefndarinnar. Annar nefndarmaður skal tilnefndur úr hópi héraðsdómara og hinn þriðji af Lögmannafélagi Íslands. Nefndin skal gefa skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur. Tillaga um slíka dómnefnd hefur áður komið fram í stjfrv. sem fram var lagt á Alþingi í dómsmálaráðherratíð Ólafs Jóhannessonar 1975--1976. Í grg. með því frv. eru rakin ýmis dæmi um svipað fyrirkomulag í öðrum ríkjum, en megintilgangur ákvæðisins er að styrkja sjálfstæði dómstólanna og auka traust almennings á því að dómarar séu valdir samkvæmt hæfni einvörðungu og þeir séu óháðir handhöfum framkvæmdarvaldsins. Ekki er að efa að tilvist slíkrar umsagnanefndar verður auk þess hvatning fyrir lögfræðinga sem hyggja á starfsferil sem dómarar að afla sér framhaldsmenntunar og leggja stund á fræðistörf á sviði lögfræðinnar. Ég mun því næst víkja að II. kafla frv. sem fjallar um umboðsvald í héraði. Ég tel einkar mikilvægt að almenningur eigi greiðan aðgang að umboðsmönnum framkvæmdarvaldsins í héraði og að slíkir embættismenn geti úrskurðað um ýmis hagsmunamál fólks sem nú er gert í ráðuneytum og í öðrum opinberum stofnunum. Þar má nefna ýmiss konar leyfisveitingar, úrskurði um sveitarstjórnarmál o.fl. Frá því á 18. öld hafa sýslumenn starfað á sviði sveitarstjórnarmála, en eins og kunnugt er hætta þau afskipti þeirra með öllu um næstu áramót. Sýslumenn eiga að hafa yfirstjórn á löggæslu og innheimtu ríkistekna eins og þeir hafa gert frá fyrstu tíð, að mínu mati, en auk þess ber að flytja til þeirra fjölmörg viðbótarverkefni á sviði ríkisumsvifa á næstu árum. Gert er ráð fyrir að aðsetur sýslumanna verði óbreytt, en hins vegar er lagt til að umdæmi sýslumanna verði ákveðið með reglugerð að fenginni umsögn viðkomandi sýslumanna og sveitarstjórna. Koma þar að sjálfsögðu inn í myndina breyttar samgönguleiðir fólks sem kalla á aðlögun umdæmanna að nýjum aðstæðum. Þannig mætti t.d. gera íbúum á Svalbarðsströnd við Eyjafjörð kleift að sækja sína þjónustu til sýslumanns á Akureyri í nokkurra mínútna akstursfjarlægð í stað þess að sækja hana um langan veg til Húsavíkur. Í 12. gr. frv. eru ákvæði um skipan mála í Reykjavík sem auðvitað hefur mikla sérstöðu sökum fólksfjölda. Þar er gert ráð fyrir stöðu sýslumanns í Reykjavík, en stöðuheitið borgarfógeti fellur brott á sama hátt og stöðuheiti bæjarfógeta sökum breyttra verkefna þessara embættismanna. Jafnframt er starfsheitinu sýslumaður haldið, en það fengum við frá Noregi með konungsstjórninni á 13. öld. Í Noregi er nú einungis eitt sýslumannsembætti eftir, en það er á Svalbarða. Heiti hinna embættanna urðu að víkja fyrir dönskum áhrifum. Í 13. gr. eru ákvæði um skrifstofur sýslumanna sem ég hef áður vikið að, en fjölgun þeirra í framtíðinni ásamt notkun nútímaboðmiðlunartækni er nauðsynlegur þáttur í að treysta núverandi byggð utan höfuðborgarsvæðisins. Orðalagi greinarinnar er í nokkru breytt í samræmi við tillögur milliþinganefndarinnar sem fjallaði um frv. þetta í sumar. Varðandi 14. gr. er rétt að vekja athygli á því að í milliþinganefndinni kom fram tillaga um að sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli, sem nú heitir lögreglustjórinn á Keflavíkurflugvelli, heyri undir dómsmrh. á sama hátt og aðrir sýslumenn. Hér er ekki gerð tillaga um slíka breytingu, en vissulega er rétt að kanna það mál nánar í framtíðinni þar eð það hefur valdið óþarfa flækjum í stjórnsýslunni að yfirstjórn löggæslu á Keflavíkurflugvelli skuli vera með öðrum hætti en yfirstjórn annarrar löggæslu. Nú er að vísu verið að kanna hagkvæmni þess að sameina löggæslu í flugstöðinni nýju og löggæslu í umdæmi bæjarfógetans í Keflavík og kann það að hafa í för með sér verulegan sparnað fyrir ríkissjóð auk þess sem það er skynsamlegra skipulag á yfirstjórn löggæslu. Í frv. er lagt til að lögin taki gildi 1. júlí 1990. Tíminn fram að gildistökunni er nauðsynlegur til að aðlaga ýmsa hluti í löggjöf og öðrum reglum að breyttri skipan. Útvega þarf húsnæði, skipuleggja tilflutning starfsmanna milli embætta, gera breytingar á annarri löggjöf eins og rakið er í athugasemdum með frv. Þá þarf að taka ákvarðanir um dómþinghár, föst þinghöld o.fl. Í 18. gr. eru ákvæði um forgang manna til skipunar í embætti. Í fyrstu drögum að frv. var gert ráð fyrir að þeir héraðsdómarar sem starfa við stærstu embætti utan Reykjavíkur, svo og embættisdómarar í Reykjavík, skyldu flytjast sjálfkrafa milli embætta, en vegna eindreginna óska sýslumanna og bæjarfógeta er þeim öllum samkvæmt frv. einnig gefinn kostur á flutningi í héraðsdómaraembætti. Er það nú orðað þannig í 18. gr. að þessir aðilar hafi forgangsrétt til skipunar í embætti héraðsdómara í því lögsagnarumdæmi sem þeir starfa í. Þarf ekki að leggja þær umsóknir til umsagnar dómnefndar eins og gert yrði með umsóknir þeirra sem ekki eru þegar skipaðir í embætti þegar breytingin tekur gildi. Lagt er til auk þess að dómsmrh. hafi heimild til tímabundinnar fjölgunar dómaraembætta þegar þannig stendur á að fleiri úr röðum þessara embættismanna óska þess að neyta forgangsréttar en héraðsdómarastöðurnar eru skv. 4. gr. Auðvitað er ekki hægt á þessari stundu að meta það hvort á þetta muni reyna. Ég hef nú stiklað á stóru um efni þessa frv. Ég vek sérstaka athygli hv. þingmanna á skýrslu þeirri er prentuð er með athugasemdum frv., en hún sýnir að í raun eru dómsmál núverandi embætta sýslumanna og bæjarfógeta ekki stór þáttur í störfum og með breytingum á réttarfarslöggjöf, svo sem á aðfararlögunum, verða umsvifamestu verkefnin áfram í þeirra höndum. Dómsmrn. hefur áætlað að aukakostnaður vegna frv. verði um 35 millj. kr. á ári miðað við verðlag á sl. vori. Þessi kostnaður fylgir nýjum héraðsdómarastöðum á Vesturlandi, Vestfjörðum, Norðurlandi vestra, Austurlandi og fjölgun dómara um einn í Norðurlandi eystra og á Suðurlandi. Þá er gert ráð fyrir að núverandi fulltrúar við sýslumanns- og bæjarfógetaembætti muni skiptast milli embætta sýslumanna og héraðsdómara og þar verði ekki um fjölgun að ræða. Raunar bendir margt til þess að með þeim breytingum sem nú er verið að undirbúa og réttarfarslöggjöfinni megi fremur fækka fulltrúastöðum en að þeim fjölgi. Auðvitað má draga úr kostnaðaraukningu af völdum frv. með því að fækka sýslumannsembættunum, en sú skipan sem hér er lögð til er málamiðlun gerð í því skyni að ná fram sem mestri sátt um nauðsynlegar breytingar. Dómsmrn. gerir í áætlun sinni ráð fyrir að húsnæðiskostnaður dómstólanna nemi meðaltali húsnæðiskostnaðar miðað við reynslu af rekstri sýslumannsembættanna, en gerir hins vegar ekki ráð fyrir sérstakri fjárfestingu í upphafi né kostnaði af tímabundnum viðbótarstöðum héraðsdómara samkvæmt bráðabirgðaákvæðum frv. Hins vegar mun gefast tími til þess fram að gildistöku frv. að skipuleggja stofnsetningu héraðsdómstólanna á hverjum stað án þess að kostnaður fari úr hófi. Húsakost þarf víða að bæta hvort eð er og á það alveg sérstaklega við um húsnæði dómstólanna í Reykjavík sem lengi hefur verið rætt um að sameina undir einu þaki þótt mörg önnur dæmi megi vissulega nefna. Nú hefur fengist lóð fyrir dómhús í Reykjavík. Sú lóð gæti í reynd einnig rúmað húsnæði fyrir Hæstarétt en slík bygging er ekki eins brýn og bygging yfir héraðsdómstól Reykjavíkur. Ljóst er að af sameiningu héraðsdómstólanna í Reykjavík undir einu þaki mundi leiða af sér margvíslegan sparnað og hagræði fyrir þegnana. Herra forseti. Ég legg sérstaka áherslu á að frv. þetta verði að lögum á þessu þingi. Hér er um aðkallandi umbætur að ræða fyrir þjóðina sem nauðsynlegt er að lögfesta með nokkrum fyrirvara fram að gildistöku. Réttarfar okkar er eins og áður segir undir nokkurri smásjá samstarfsþjóða okkar í Evrópuráðinu og miklu skiptir að fjarlægja hinn minnsta skugga sem á það kann að falla. Frv. mætti nokkurri andstöðu utan þings eins og eðlilegt er með svo umfangsmikið mál sem þetta, en ég hygg að flestir þeir sem lýstu efasemdum um einstök atriði þess hafi sannfærst um að rétt sé að lögfesta það sem fyrst. Um það vitna m.a. samþykktir félagsskapar sýslumanna og dómara nú á þessu hausti, svo og félagssamþykkt Lögfræðingafélags Íslands. Frv. er mikilvægur hornsteinn í uppbyggingu réttarfarsins og mun verða til þess að gangur dómsmála geti verið í senn skjótari og öruggari en nú er sem er eitt af mikilvægustu málum sérhvers lýðræðisríkis. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta frv. er fram komið og þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þessa greinargóðu ræðu sem hann flutti hér áðan. Ég sat í þeirri nefnd sem var skipuð í sumar, milliþinganefnd til að endurskoða lögin, og eins og kemur fram í grg. frv. er ég í flestum atriðum sammála efni þess og þeirri breytingu sem það boðar. Ég tel mikla nauðsyn á því að höggvið verði á þann hnút sem verið hefur lengi á milli dómsvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Samkvæmt stjórnarskrá Íslands er byggt á þrígreiningu valdsins, löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds og samkvæmt þeirri hugsun sem sett var fram á 18. öld af Montesquieu áttu þessir þrír þættir að vera sjálfstæðir og virka sem aðhald á hina. Með þessu frv. held ég að þessu markmiði sé nokkuð vel náð, að skilja dómstólana alveg frá framkvæmdarvaldinu og gera þá sjálfstæða. Hér á Íslandi hefur um nokkurt skeið verið tvöfalt réttarfar, annars vegar í Reykjavík og hins vegar úti á landsbyggðinni. Hér í Reykjavík hefur verið skilið á milli dómsvalds og framkvæmdarvalds að miklu leyti. Með frv. er verið að skilgreina upp á nýtt dómsvald og framkvæmdarvald og þá aðallega það sem hefur fallið undir borgarfógeta en með frumvarpinu eru tekin út úr þau störf sem eðlilegt getur talist að heyri undir dómsvaldið og þau sett til sérstakrar stofnunar sem kemur til með að heita Héraðsdómur Reykjavíkur og það skilið eftir sem telja má stjórnsýslustörf eins og þinglýsingar og ýmislegt í tengslum við skipti, bæði á dánarbúum og nauðungaruppboðum og síðan varðandi framkvæmdaþætti aðfarar. Það frv. hefur verið lagt hér fram og við 1. umr. lýsti ég ánægju minni með það. Þegar svona frv. um aðskilnað er lagt fram hugsar maður til þess að þá þurfi að endurskoða mörg lög sem ég tel mikla nauðsyn á. Uppistaðan í réttarfarslöggjöf á Íslandi er um 100 ára gömul og nefni ég þar lögin um aðför, sem nú eru í gildi, skiptalög, þó svo að einhver breyting hafi orðið á undanförnum árum eins og með nauðungaruppboð. Mig minnir að þau lög séu síðan 1978. Það eru hins vegar ýmsir gallar á þeirri löggjöf sem ég vona að verði leiðréttir í tengslum við þá endurskipulagningu á dómsvaldi í héraði sem fer fram í tengslum við þetta frv. Varðandi einstaka liði frv. lýsti ég þeirri skoðun minni í milliþinganefndinni að það mætti fækka ýmsum störfum og fækka í ýmsum embættum. Ég tel að 27 menn í borgardómi séu í það mesta. Það má minna á það að í Kaupmannahöfn eru að mig minnir 40--50 borgardómarar og það sjá allir að það er 20 sinnum meiri fjöldi þar en í Reykjavík. Varðandi þau embætti sem hefur verið fallist á að verði sérstök sýslumannsembætti en í upphaflegu tillögunum var gert var ráð fyrir að ættu ekki að vera sérstök sýslumannsembætti er ég þeirrar skoðunar að þau mættu missa sig. Eins og hæstv. dómsmrh. veit eflaust um hefur lítil ásókn verið í mörg sýslumannsembætti og ég þykist vita að hún verði ekki meiri í framtíðinni þegar búið er að taka svona mikið vald frá sýslumönnum. Sýslumannsstaðan verður ekki eins eftirsóknarverð og áður var. Mikil gagnrýni kom fram á þetta frv. þegar það var upphaflega lagt fram og þá aðallega frá sýslumönnum. Töldu þeir að hinn mannlegi þáttur hefði gleymst og að frv. gerði ekki ráð fyrir þeirri þjónustu sem sýslumenn sem löglærðir menn hafi veitt borgurunum í héraði. Ég held að það sé misskilningur. Þó að ég geti viðurkennt það sem fyrrv. lögmaður að mjög gott hafi verið að eiga við sýslumenn úti á landi yfir höfuð held ég að það þurfi ekkert að breytast meðan sýslumannsembættin halda sér. Ég held að þvert á móti sé það miklu betra, bæði fyrir þegnana úti á landi og sýslumennina, að þurfa ekki að leysa úr ágreiningsmálum sem síðan verði tilefni til dómsmála. Eins og ég rakti áðan er þetta frv. aðeins fyrsta skrefið í eflaust mjög langri göngu margra frv. sem eiga eftir að fylgja hér í kjölfarið. Frumvarpið er aðeins ramminn sem markar þau frv. Og ég bíð spenntur eftir því hvernig þau líta út. Ég held hins vegar að sá rammi sem hér er markaður sé mjög góður og þjóni þeim viðhorfum sem ég held að a.m.k. lögmenn og löglærðir menn telji að þurfi að vera í þessum málum til þess að gæta réttaröryggis. Það er kannski eitt sem ég vildi vekja máls á og spyrja hæstv. dómsmrh. um. Hvernig fer með þá fulltrúa sem núna starfa hjá embættunum? Hér í frv. er gert ráð fyrir því að sýslumenn njóti forgangs í stöður sem losna hjá héraðsdómum en það er minna rætt um fulltrúana. Ég vænti þess að hæstv. dómmrh. svari þeirri spurningu. Það er eitt sem ég held að hafi verið mistök, kannski ekki í tengslum við þetta frv. heldur þá þróun sem verið hefur, en það er að gjaldheimtur hafa verið færðar frá sýslumönnum til sérstakra stofnana, gjaldheimtna, eða innheimta skatta hefur verið færð frá sýslumönnum til sérstakra gjaldheimtna úti á landi. Ég hefði talið það mjög mikilvægt að sýslumenn hefðu, eins og áður, haft með þessa innheimtu að gera. Ég ætla ekki að hafa um þetta mörg orð en vænti þess að það verði góðar umræður í hv. allshn., þar sem ég á sæti, um þetta frv. Þar getur maður farið betur yfir einstaka liði og kallað til þá aðila sem þetta mál fjallar eiginlega beint um. Og við getum komist að niðurstöðu sem flestir geta sætt sig við, en hérna er einmitt verið að ræða einn af hornsteinum okkar þjóðfélags.

Eiður Guðnason Herra forseti. Það er vissulega ástæða til að fagna því að þetta frv. skuli nú flutt hér að nýju og ég læt í ljós þá von að okkur muni takast að afgreiða það sem lög á því þingi sem nú situr. Ég held að það sé mjög brýnt. Hæstv. dómsmrh. vék að því áðan að í sumar hefði starfað milliþinganefnd að athugun málsins. Það vill svo til að sá sem þetta mælir var formaður þeirrar nefndar. Sú nefnd skilaði áliti núna í haust og gerði nokkrar brtt. við frv. sem raunar voru frekast lagfæringar fremur en efnislegar breytingar. Skylt er að geta þess að nefndin varð ekki sammála. Það sátu sjö hv. þm. í þessari nefnd. Tveir þeirra skiluðu séráliti, hv. þm. Friðjón Þórðarson og hv. þm. Páll Pétursson. Ég hygg þó að um þetta mál sé miklu breiðari samstaða í þinginu en niðurstaða nefndarinnar í raun gefur til kynna. Ég hygg nefnilega að því betur sem menn hafa kynnt sér þetta mál, þeim mun fleiri hafi stuðningsmenn þess orðið. Ég hygg að þetta mál njóti mikils stuðnings hér í þinginu og það er gott að því skuli vera vísað til nefndar nú fyrir hátíðar þannig að það gefst kostur á að senda það til umsagnar. Nefndin getur síðan væntanlega fljótlega hafið vinnu undir ágætri forustu forseta þessarar virðulegu deildar og tekið snarplega á þessu máli og séð svo til, að svo miklu leyti sem í okkar valdi er hér í þessari deild, að þetta mál verði að lögum. Hæstv. dómsmrh. vék áðan að löggæslu á Keflavíkurflugvelli, hvort hún ætti ekki að heyra undir dómsmrn. Ég held að svo eigi að vera og tek undir það og fagna því að á döfinni skuli vera hagræðing á löggæslufyrirkomulagi í flugstöðinni og á þessum slóðum vegna þess að ég held að það geti haft mikinn sparnað í för með sér og sé mál sem sannarlega er af hinu góða.

Eyjólfur Konráð Jónsson Herra forseti. Ég á einnig sæti í hv. allshn. og fæ þar að sjálfsögðu tækifæri til þess að láta í ljós mína skoðun og leitast við að hafa áhrif á það sem ég kynni að telja að betur færi í þessu frv. Ég vil hins vegar nota þetta tækifæri til að segja það skýrt og greinilega að ég er mjög íhaldssamur í sambandi við breytingar á grundvallarstjórnskipun landsins, þar á meðal dómaskipun, og tel að menn eigi að fara sér hægt en ekki hratt í þeim efnum. Ég tel það ekki löst á neinum manni að vera íhaldssamur að því er varðar grundvöll lýðræðislegrar stjórnskipunar og ég held að meira að segja hæstv. dómsmrh. finnist það ekkert ljótt að vera talinn íhaldssamur á vissum sviðum. Það er ekki skammaryrði, held ég, í hans huga frekar en í mínum og í þessu efni eigum við held ég að fara okkur hægt. Það er rétt að um þessi mál hefur verið rætt á Íslandi í a.m.k. 70 ár og það í þessu húsi og ekki sjaldan, heldur æðimikið. Og á dómaskipun hafa auðvitað verið gerðar breytingar og það hefur orðið þar framþróun skulum við segja. Við skulum segja að betur sé háttað dómaskipan og meðferð dómsmála nú en var fyrir t.d. 70 árum síðan. Það er líka rétt sem hæstv. dómsmrh. sagði að sumar þær breytingar sem fram hafa náð að ganga --- flestar hafa ekki náð fram að ganga. Það hefur verið hreyft málum um breytingu á stjórnskipun og meðferð dómsvalds svo margsinnis, kannski á hverju þingi í þessi 70 ár og þó að lengra aftur í tímann væri farið. Hæstv. dómsmrh. nefndi einmitt tvo af lögspekingum þessarar aldar, ég held að allir hljóti að kalla þá okkar meginlögspekinga, þá Bjarna Benediktsson og Ólaf Jóhannesson, sem báðir beittu sér fyrir ákveðnum breytingum í þá átt sem hér hefur verið um að ræða og þeim kannski ekki litlum eins og í sambandi við ákæruvaldið sem hæstv. ráðherra gat um. Ég ætla mér ekki þá dul og sjálfsagt enginn hér inni að halda því fram að ég geti sett mig í einhver svipuð spor, eða að einhver hér haldi að hann geti það, og þessir tveir menn voru í. Hitt veit ég að a.m.k. annar þeirra, sem ég þekkti náið, hljóp ekki til að samþykkja einhverja breytingu á dómaskipun að óhugsuðu máli eða lítt hugsuðu. Það er víst alveg áreiðanlegt. Og ég hygg að það hafi átt við um þá báða. Það er nú einu sinni tískufyrirbæri að vera alltaf að breyta. Menn halda kannski að þeir leysi einhverja lífsgátu með því að vera stanslaust að breyta jafnvel í viðkvæmustu málum þjóðarinnar sem er auðvitað sjálf stjórnskipunin og dómaskipan og meðferð dómsmála almennt. Ég segi aftur, ég vil vera íhaldssamur í því efni. Ég hygg t.d. að a.m.k. fimm áratuga tilraunir til að breyta sjálfri stjórnarskránni í veigamiklum atriðum, sem ekki hafa borið árangur, góðu heilli, sýni að menn séu á varðbergi um það sem vel hefur reynst og vilji ekki breyta því. Og ég held ég hafi nánast enga tillögu séð, eða svo til enga, um breytingar á stjórnarskránni sjálfri sem verið hefðu til bóta. Ég held að við höfum mjög góða stjórnarskrá, hnitmiðaða og auðskilda almenningi. En það átti að breyta því öllu og þynna það út. Það hefði verið af hinu illa, held ég, og þó hafa verið starfandi óteljandi stjórnarskrárnefndir, en með þessum árangri sem ég nú er að lýsa, og ég held að það hafi verið happasælt að þannig fór. Á sama hátt hljótum við að fara mjög varlega í dómaskipunina. Ég tek ekki mjög nærri mér þó að einhverjir svokallaðir lögspekingar úti í heimi einhvers staðar ætli að fara að halda því fram að réttarríki sé ekki á Íslandi og það sé meira í þeirra ríkjum. Ég held að maður láti slíkt sem vind um eyrun þjóta. Ég held að við höfum haft í gegnum tíðina fullt eins góða lögfræðinga og þeir sem sitja í þessum dómstól sem á að fara að bera fyrir sig --- og veit ég að sú hugmynd er ekki komin frá hæstv. ráðherra. Hún er komin allt annars staðar frá og hefur verið notuð sem réttlæting á því að gera hér umbyltingar. Ég blæs nú á það allt saman. Aðalatriðið er að við skulum ekki setja okkur það takmark að breyta lögunum á þessu þingi eingöngu til að breyta einhverju. Alþingi hefur á allra síðustu árum gert veigamiklar breytingar ekki kannski beint í sambandi við dómsmál, og þó, vissulega tengt dómsmálum, en alla vega meðferð dómsmála beint og óbeint, annars vegar þá að setja lög um umboðsmann Alþingis sem nýlega hefur hafið störf og hins vegar að Ríkisendurskoðun félli beint undir Alþingi. Þetta eru ekki lítilvægar breytingar. Við eigum að vísu eftir að sjá hvernig þessi embætti þróast með þessari skipan og öll óskum við þess og vonum að sú þróun verði hagstæð og einmitt til þess fallin að tryggja betur réttaröryggi borgaranna, enn betur en það er tryggt í dag. Ég held að báðir þessir lagabálkar hafi verið samþykktir einróma á Alþingi, ég man ekki annað. Að minnsta kosti studdi ég þetta hvort tveggja þó að ég vissi að sjálfsögðu að þetta væri tilraunastarfsemi. Við vissum ekki hvernig það mundi verða í framkvæmd og vitum ekki enn. En við gerðum þetta vegna þess að við trúðum því að þetta væri til bóta og mundi auka réttaröryggi. En algjör aðskilnaður löggjafarvalds, dómsvalds og framkvæmdarvalds, sem er göfug hugsjón, verður held ég aldrei. Það eru engin skýr mörk þar á milli. Og af því að hæstv. ráðherra nefndi tvo okkar lögspekinga, þá Bjarna Benediktsson og Ólaf Jóhannesson, þá vildi nú svo til að báðir þessir menn urðu að gegna nærri því samhliða öllum þessum þáttum. Þeir voru miklir löggjafar, þeir voru miklir framkvæmdamenn og þeir þurftu að vera báðir tveir á sínum tíma æðstu yfirmenn dómsmála. Auðvitað verður ein persóna ekki greind í þrjá parta. Auðvitað er þetta allt samtengt og það þýðir ekki að ætla sér að bíta sig í það að það sé hægt gjörsamlega að skilja þetta þrennt að. Það verður auðvitað að vera eins mikill aðskilnaður og unnt er, þó að menn hljóti að geta rætt öll málin og verði meira að segja, jafnvel á sömu stundu, að vera ábyrgir fyrir öllum þremur þáttunum. Við skulum ekki vera þau börn að halda að við séum að leysa einhverja lífsgátu með samþykkt þessa frv., að með því sé búið að bjarga réttarfari á Íslandi og gera það kannski göfugast í veröldinni og dómaskipan og meðferð dómsmála. Meðferð dómsmála er mismunandi í mismunandi löndum. T.d. í engilsaxnesku löndunum höfum við séð það að kviðdómar hafa getað reynst vel. Þeim hugmyndum hefur verið varpað fram að það þyrfti jafnvel að setja upp kviðdóm á Íslandi. Merkir menn hafa viðrað það jafnvel í okkar fámenni eins og erfitt væri nú að velja í kviðdóma og gera þá óháða. Og hvers vegna? Vegna þess að menn hafa haldið að þetta aðskilda og hreina dómsvald einangraðist kannski frá fólkinu, að þeir sem eingöngu eru í dómum, og það verða auðvitað hæstaréttardómarar að vera, ákærendur o.s.frv., kynnu að vera er tímar liðu það fjarlægir almenningsáliti, sem er nú oft hinn rétti dómstóll, að stundum gætu kviðdómar komið sér vel. Ég er ekki að leggja til að við stofnum kviðdóma, síður en svo, ég hef ekki trú á þeim. En ég held að engilsaxnesku þjóðunum mundi aldrei detta í hug að hverfa frá þeim og sumir gætu sagt að hægt væri að uppnefna þá alþýðudómstól. Við vitum að það þýðir náttúrlega allt annað í okkar tungutaki. Almenningur ætti þó að reyna að hafa einhverja möguleika til áhrifa á meðferð dómsmála og umboðsmaður Alþingis á einmitt að sinna því. Á þessari stundu segi ég ekkert annað um þetta mál sem hér liggur frammi en það að ég játa að ég hef ekki kynnt mér það nægilega rækilega. Það getur hæstv. dómsmrh. heldur ekki hafa gert á þeim skamma tíma sem hann hefur verið dómsmrh. og ég er ekki að álasa honum fyrir það. Það er ekki á neins manns færi að setja sig inn í alla þætti þessa máls á einhverjum hlaupum. Þó að ég eigi að heita löglærður, hef náttúrlega gleymt mestu sem ég lærði, treysti ég mér ekki til að leggja dóm á hvern einstakan þátt. Ég vona bara að hæstv. ráðherra, sem ég held að sé svolítið íhaldssamur eins og ég á sumum sviðum, leggi ekkert ofurkapp á að ná málinu fram bara til þess að ná því fram. Það held ég að hann muni ekki gera. Hins vegar höfum við séð það í gegnum árin og áratugina að ráðherrar leggja stundum ofurkapp á að koma fram máli bara af því að þeir flytja það. Oft og tíðum eru málin hrá og illa undirbúin, venjulega helmingi of löng lagasetning, væri kannski hægt að koma fyrir á einni blaðsíðu, í einni eða tveimur lagagreinum, því sem þyrfti að segja, í staðinn fyrir að lagagreinarnar eru kannski 100 eða meira. Það nálgast það t.d. í grunnskólalögum að þar sé sagt að kennarar eigi að kenna og nemendur að læra. Það eiginlega vantar bara þá setningu. Þetta flækir auðvitað málið miklu frekar en hitt. Menn eiga að hafa löggjöf eins stutta og hnitmiðaða og hægt er. Ég er ekki að segja að þetta frv. eða þessi löggjöf sé ekki einmitt stutt og laggóð. Hún skýrir nokkurn veginn hvað fyrir höfundum hennar vakir. En að þeir hafi höndlað alla lögspeki heimsins og að þessi lög hljóti endilega að vera rétt, það held ég að við ættum að skoða nánar og segja ekki sem svo, af því að Alþingi lýkur væntanlega í maí eða um það bil, að því skuli tíminn til að athuga málið ekki vera lengri. Ég vonast til þess að hæstv. ráðherra skilji hvað ég er að segja og muni ekki leggja pressu á. Ég ætla að reyna að vinna í málinu og mynda mér ekki skoðun um einstaka þætti þess fyrir fram.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Ég vil aðeins taka fram við 1. umr. þessa máls að við kvennalistakonur teljum rétt og nauðsynlegt að gera þá breytingu sem hér er verið að leggja til. Ég vil láta þess getið að þingflokkur Kvennalistans fékk gott tækifæri til þess að kynna sér þetta mál í fyrra þegar við fengum frv., þá enn á vinnslustigi, frá þáv. hæstv. dómsmrh. Við áttum síðan aðild að þeirri nefnd sem starfaði í sumar að þessu máli og höfum því skrifað undir álit hennar. Ég vildi aðeins að það kæmi fram að við erum sammála meginefni þessarar breytingar og ég vil einnig taka undir þá skoðun sem kom fram í máli hæstv. dómsmrh. að lögreglustjóraembættið á Keflavíkurflugvelli ætti að okkar mati að heyra undir hans ráðuneyti.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég þakka þær undirtektir sem frv. fær í hv. deild. Ég get tekið undir það með hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni að nauðsynlegt er að það gæti íhaldssemi á þessu sviði. Þar get ég verið honum sammála, þótt það gildi e.t.v. ekki um öll svið samfélagsins að við séum sammála um að nota það orð. Hér er um svo mikilvægan málaflokk að ræða að það dugar að sjálfsögðu ekki að þar eigi sér stað byltingarkenndar breytingar í einni svipan sem eru lítt grundaðar og undirbúnar, enda hafa slíkar breytingar aldrei átt upp á pallborðið í okkar þjóðfélagi.

Hæstv. ráðherra, er þetta ekki stjórnarfrv.?

Jú, ráðherrann er að mæla fyrir stjórnarfrv.  Hitt er svo annað mál að það er e.t.v. fullmikil íhaldssemi að taka heila öld til að ákveða hvaða breytingar eigi að framkvæma á okkar dómstólaskipan og ætti að vera mögulegt að ígrunda það nægilega vel á heilli öld. En eins og ég gat um var það rætt í fullri alvöru á Alþingi á árunum 1914--1916. Nú hafa orðið byltingarkenndar breytingar í okkar þjóðfélagi á sviði samgangna og allt aðrir möguleikar en áður eru til að aðskilja dómsvald og framkvæmdarvald eins og kemur fram í Reykjavík. Sá aðskilnaður hefur orðið til þess að dómsmál eru að mjög verulegu leyti flutt í Reykjavík en ekki út um land eins og gert var í meira mæli áður. Þetta sýnir að mínu mati það að við höfum ekki notfært okkur þær miklu breytingar sem hafa orðið í samgöngum og annarri tækni. Nú eru komnar aðstæður, sem ekki voru fyrir hendi áður, til þess að byggja upp dómstóla í hverjum landsfjórðungi. Ég tek undir það með hv. þm. að nauðsynlegt er að undirbúa þetta mál vel og auðvitað er það ekki aðalatriði að málinu ljúki á þessu þingi, þó að það sé mjög æskilegt og mikilvægt til þess að hægt sé að undirbúa það sem best. Umræðan hefur staðið það lengi að mikilvægt er að eyða þeirri óvissu sem uppi er í málinu og allir sjá nauðsyn þess að skýrar komi fram hvert skuli stefna í þessum efnum. Menn hafa komist niður á málamiðlun sem mér sýnist geta farið vel á, þótt það sé eins með mig og hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson að auðvitað hef ég ekki kynnt mér þetta mál nægilega vel til þess að geta fullyrt um það í einu og öllu. Ég tek hins vegar eftir því að ályktanir og samþykktir þeirra sem best þekkja til þessara mála eru mjög í eina átt og mun meira í eina átt en nokkru sinni fyrr. Mér sýnist því að nú sé kominn sá jarðvegur til breytinga sem hefur verið undirbúinn í 70 ár og vænti ég þess að ég og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson getum orðið sammála um að í þessu máli sé það hæfileg íhaldssemi. Hv. 11. þm. Reykv. Guðmundur Ágústsson spurðist fyrir um hvað yrði með þá fulltrúa sem nú starfa hjá embættinu. Ég vildi aðeins benda á það sem segir í athugasemd við 4. gr., með leyfi hæstv. forseta: ,,Þá munu löglærðir fulltrúar starfa við héraðsdómstólana og sýslumannsembættin en ekki er gert ráð fyrir að þeim fjölgi í heild sökum ákvæða laganna heldur munu þeir flytjast milli embætta.`` Með þessu er ótvírætt gefið í skyn að þeir muni áfram starfa við embættin. --- Ég var að svara fyrirspurn þinni, hv. þm. Guðmundur Ágústsson, þar sem ég vildi benda á það sem stendur í athugasemd við 4. gr., en þar segir: ,,Þá munu löglærðir fulltrúar starfa við héraðsdómstólana og sýslumannsembættin en ekki er gert ráð fyrir að þeim fjölgi í heild sökum ákvæða laganna heldur muni þeir flytjast milli embætta.`` Ég lít svo á að með þessu sé gefið í skyn að þessir fulltrúar starfi áfram á þessum vettvangi en munu e.t.v., eins og þarna kemur fram, flytjast á milli embætta. Ég vildi einnig taka undir það sem hv. þm. Guðmundur Ágústsson sagði um gjaldheimturnar. Ég held að það hafi verið ein af þessum breytingum sem voru lítt undirbúnar eins og stundum vill verða. Slíkar breytingar verða til þess að veikja sýslumannsembættin og draga þar af leiðandi úr þeirri þjónustu sem er við almenning. Það hafa einnig komið upp hugmyndir um að færa ýmis önnur verkefni frá sýslumönnunum og ef slíkt hefði áfram átt að ganga hefði það að sjálfsögðu endað með því að embættin hefðu lítil verkefni haft og ekki getað sinnt þjónustuhlutverki sínu gagnvart almenningi. Það hefur sem betur fer verið dregið í land í þessum efnum og ekki er gert ráð fyrir því að halda áfram í þessa átt, enda hefur illa gengið hjá sveitarstjórnarmönnum á ýmsum svæðum að koma sér saman um hvar gjaldheimtur skuli staðsettar og því held ég að best fari á því að sýslumannsembættin sinni þessu hlutverki áfram eins og hv. þm. tók fram. Ég vildi svo að lokum þakka þessa umræðu og vænti þess að hv. allshn. sjái sér fært að flýta þessu máli sem frekast er unnt því að nú tel ég vera lag til að koma fram þessum breytingum sem svo lengi hafa verið undirbúnar.

Eyjólfur Konráð Jónsson Herra forseti. Ég ætla aðeins að segja örfá orð og fagna því, sem ég raunar vissi fyrir fram, að hæstv. ráðherra mundi vilja fara með gát í sambandi við dómskipan, meðferð dómsmála og stjórnskipunina yfirleitt og ekki hlaupa þar til eins eða neins nema að fullathuguðu máli. Raunar var það ánægjuleg yfirlýsing, sem ég held að sé rétt, að menn hafi nálgast hver annars sjónarmið og bætt frv. mjög í sumar einmitt vegna þess að ekki var fallist á að afgreiða það í fyrravor. Það kynni að fara svo að ekki yrði heldur hægt að afgreiða það á þessu vori og það er bættur skaðinn, við getum alveg beðið til næsta þings þess vegna. Ég er ekki að segja að við eigum endilega að gera það. Ef menn verða nokkuð ásáttir og geta fært nægilega sterk rök fyrir því að þetta sé af hinu góða reynum við auðvitað að klára málið með vorinu. Ég endurtek að ég mun að sjálfsögðu vinna mín skyldustörf við athugun á þessu máli og vona að það nái heilt í höfn, ef ekki nú þá síðar. Við vitum ekki enn nákvæmlega hvað er æskilegast. Ég endurtek að við höfum gert mjög mikilvægar breytingar og sett mjög mikilvæga löggjöf, bæði um ríkisendurskoðun og umboðsmann Alþingis. Það er því ekki hægt að segja að ekkert hafi gerst í þessi 70 ár. Og ég endurtek líka að stjórnspekingar þessarar aldar gerðu veigamiklar breytingar, en þeir Bjarni Benediktsson og Ólafur Jóhannesson gerðu þær ekki á neinum hlaupum, það gerðu þeir ekki. Þeir voru íhaldssamir eins og við hæstv. ráðherra.

Frsm. fjh.- og viðskn. (Eiður Guðnason): Herra forseti. Á þskj. 233 liggur fyrir nál. fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar um frv. til l. um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, en frv. felur það í sér að gildistöku laganna um virðisaukaskatt er frestað. Nefndin hefur rætt frv. og mælir einróma með samþykkt þess. Danfríður Skarphéðinsdóttir sat fund nefndarinnar og er samþykk þessari afgreiðslu málsins. Margrét Frímannsdóttir var fjarstödd afgreiðslu málsins. Undir þetta nál. rita auk frsm. Valgerður Sverrisdóttir, Júlíus Sólnes, með fyrirvara, Halldór Blöndal, Eyjólfur Konráð Jónsson og Jóhann Einvarðsson. Nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um hreppstjóra. Vegna þess að með nýjum sveitarstjórnarlögum verða sýslunefndir lagðar niður frá næstu áramótum er nauðsynlegt að gera breytingu á þessum lögum. Frv. skýrir sig sjálft. Í 1. gr. er fjallað um að hreppstjóri skuli vera í hverju sveitarfélagi utan aðseturs sýslumanns nema sýslumaður telji þess ekki þörf. Með því er sagt að mögulegt sé að ekki starfi hreppstjóri í öllum sveitarfélögum heldur geti hann verið sameiginlegur fyrir nokkur sveitarfélög eða þá að sýslumaður sjái um hans starf. Í 2. gr. er fjallað um hvernig hreppstjóri skuli skipaður. Starf hans skal auglýst og sýslumaður velur í stöðu hreppstjóra úr hópi umsækjenda að fenginni umsögn sveitarstjórnar. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þetta mál því það er einfalt og er í raun afleiðing af öðrum breytingum sem orðið hafa að undanförnu þótt skipan þessara mála sé að öðru leyti nokkuð breytt, en það skýrist vel í frv. sjálfu. Ég vil að lokinni þessari umræðu, herra forseti, leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Skúli Alexandersson Herra forseti. Ég held að hér sé dálítið merkilegt mál á ferðinni. Í fyrsta lagi er þess nokkur þörf að fá upplýsingar um það hver eru aðalstörf hreppstjóra.  Hinu er ekki að leyna að umræðan um störf sveitarfélaga út um landsbyggðina er sums staðar á þann veg að þeirra starf sé frekar lítið og við vissar aðstæður geri þeir kannski ekki það sem þeim ber að gera, eins og t.d. í sambandi við skráningu skipshafna og fleira sem þeir sinna fyrir framkvæmdarvaldið til þess að framfylgja ákveðnum reglum í lögum. Mig langar til þess að fá upplýsingar um hvernig sýslumaður á að taka ákvörðun um hvort hreppstjóri skuli vera til staðar eða ekki og dálítið yfirlit um hver eru helstu störf hreppstjórans.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. Skúla Alexanderssyni að ástæðulaust er að ætla sér að fækka hreppstjórum. Þeir eru mikilvægir fulltrúar sýslumanns í hverju sveitarfélagi. Ég tel ekki þurfa að fara um það mikið fleiri orðum. Þeir sinna störfum í umboði hans og eru mikilvægir trúnaðarmenn í sérhverju sveitarfélagi. Hins vegar er sú skipan í dag að hreppstjórar eru jafnframt í þeim sveitarfélögum þar sem sýslumaður situr og ég býst við því að allir geti verið um það sammála að þar sé um að ræða óþarfa skipan mála. Ég vil taka undir með hv. þm. að það þurfa að vera gildar ástæður til þess að ekki sé hreppstjóri í hverju sveitarfélagi. Ég nefndi að sveitarfélög geta verið það lítil og í það mikilli nálægð hvert við annað að það eigi ekki að valda neinum vandræðum. Hins vegar getur líka verið um lítið sveitarfélag að ræða þar sem nauðsynlegt er vegna samgangna að hafa hreppstjóra. Ég tel sjálfsagt að kveða nánar á um hvernig slíkar undantekningar skuli gerðar og mætti það gjarnan koma fram í hv. nefnd eða í nefndaráliti. Aðalreglan er sú að hreppstjóri skuli vera í sérhverju sveitarfélagi utan aðseturs sýslumanns nema sýslumaður telji þess ekki þörf. Ég vænti þess að ekki sé hætta á því að sýslumenn ákveði annað í neinni skyndingu og um það þyrfti sýslumaður að hafa samráð við viðkomandi sveitarfélög. Auðvitað starfa sýslumenn í nánu sambandi við þau sveitarfélög sem þeir þjóna en ekkert mælir því mót að taka það fram nánar eftir því sem nefndin telur nauðsynlegt. Ég vildi bara ítreka þá skoðun mína að meginreglan er sú að hreppstjóri skuli vera í sérhverju sveitarfélagi.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Þetta frv. lætur lítið yfir sér eins og hér hefur komið fram. Ég vil taka undir þær athugasemdir sem komu fram í máli hv. 4. þm. Vesturl. Ég held að það sé eðlilegt að skoða hvort það þurfi ekki að vera einhver rök fyrir því þegar sýslumaður telur ekki ástæðu til að hafa hreppstjóra. Mér finnst því eðlilegt að nefndin skoði þetta og gerðar verði breytingar á frv. ef ástæða þykir til.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á þinglýsingalögum nr. 39 frá 10. maí 1978. Hér er um fylgifrv. frv. til l. um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði að ræða. Varðandi mál þetta vil ég vísa til framsögu minnar í því máli og leggja til að máli þessu verði með sama hætti vísað til 2. umr. og hv. allshn. að lokinni þessari umræðu.