Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Karl Einarsson) : Frumvarp það, sem hjer liggur fyrir, er stjórnarfrumvarp og er fram komið vegna þess, að nauðsyn þótti að breyta lögunum um atvinnu við siglingar. Hefir það frv. þegar verið hjer til 2. umr. og verið vísað til 3 umr. Og ef þau lög ná fram að ganga, þá er nauðsynlegt að breyta lögunum um Stýrimannaskólann á þann hátt, sem hjer er farið fram á. Nefndin hefir athugað frv. og finnur ekkert að athuga við efni þess, og yfirleitt ekkert við það að athuga að öðru leyti. Að eins hefir nefndin komið fram með brtt. í þá átt, að setja íslensk orð í staðina fyrir orðin inclination og deviation, sem notuð eru í frumvarpinu, þó þannig, að útlendu orðin sjeu látin fylgja með innan sviga, til skýringar. Sumir nefndarmenn líta reyndar svo á, að þetta sje ekki til verulegra bóta fyrir íslenskt mál og geti jafnvel valdið ruglingi. Jeg vil benda á að orðið segulskekkja í 3. gr. má ekki standa, því að það orð er haft í annari merkingu anarsstaðar; er þar ósamræmi í frumvarpinu. Vona jeg að deildin samþykki þessa breytingu. Svo er brtt. á þgskj. 127 um að fyrir deflectorsins komi afhvarfsmælisins, en jeg held að það orð sje ekki heppilegt og geti valdið misskilningi. 4. breytingartillaga er að eins orðabreyting. Vona jeg að deildin samþykki frumvarpið og breytingartillögur nefndarinnar.



Eins og háttvirtur framsm. (K. E.) tók fram, er nefnd ekki sammála um það, hvort rjett sje að setja þau íslensku orð, sem stungið hefir verið upp á, í stað hinna útlendu. Í nefndinni komu fram tvær skoðanir um að, hvort rjett væri að taka útlend orð inn í málið eða ekki. Sumir hjeldu því fram, að rjettast væri að taka útlendu orðin hiklaust inn í málið og gjöra enga tilraun til að íslenska þau, aðra en þá, að leyfa þeim að ryðja sjer til rúms. Aðrir hjeldu því fram, að rjettara væri að finna íslensk orð og setja þau í lögin og láta útlendu orðin fylgja innan sviga til skýringar, til þess að komist yrði hjá misskilningi. Meiri hluti nefndarinnar samþykti þær breytingartillögur, sem nefndin nú hefir komið fram með, en ekki brtt. á þgskj. 127, sem þó er alveg sama eðlis. Tel jeg sjálfsagt, að hún verði samþykt, ef þær verða samþyktar, en að öðrum kosti feld. Ef afhvarf verður sett í staðinn fyrir deviation, er sjálfsagt að setja afhvarfsmælir í staðinn fyrir deflector, því að deflector er ekki annað en verkfæri til að mæla með deviationina. Jeg fyrir mitt leyti tel það sjálfsagða skyldu þingsins að semja lögin á íslenska tungu, og þess vegna eigi að taka upp íslensk orð yfir öll ný hugtök, sem lög mæla fyrir um. Hitt tel jeg jafn sjálfsagt, að útlendu orðin fylgi fyrst - í svigum -, svo enginn þurfi að misskilja, það, sem mælt er fyrir um. Vona jeg að háttv. deild verði okkur tillögumönnum sammála og samþykki breytingartillögurnar.



Það getur verið gott, sem háttvirtur síðasti ræðumaður hjelt fram, að setja íslensk orð sem víðast í stað útlendra orða, en hitt er þó meira um vert, að íslensk tunga sje töluð og rituð eins og vera ber. En það er algengt að menn, sem ekki geta tekið sjer í munn orð eins og kílómeter, blygðast sín ekki fyrir að láta orð stýra skökkum föllum. Þegar Stýrimannsskólinn var settur á stofn fyrir 25 árum voru orðin inclination og deviation notuð í lögunum. Þetta eru sjerstök hugtök fyrir þá menn, sem þessa fræðigrein læra, en alþýða manna notar aldrei þessi orð. Jeg get því ekki sjeð að þessi orð verði íslenskri tungu til lýta. Það mætti bera sömu ásökun fram gagnvart Snorra Sturlusyni og Sturlu Þórðarsyni eins og borin er fram á móti þeim mönnum, sem vilja halda þessum útlendu orðum. Forfeður okkar hafa tekið upp fjölda af útlendum orðum, t. d. þegar kristni kom til landsins, eins og orðin biskup, prestur og fleiri orð. Jeg hefi jafnvel heyrt, að öll orð, sem byrja á p, sjeu af útlendum uppruna. En þetta hefir ekki skemt málið. Annað, sem mælir á móti að taka upp þau nýyrði, sem hjer er farið fram á, er að þau eru ekki heppilega valin. Jeg vil taka til dæmis orðið segulhalli. Það getur verið gott orð út af fyrir sig, en það þarf að sjást um halla frá hverju er að ræða. En hjer er engin bending um það frá hverju halli. Sama máli gegnir um orðið afhvarf. Þar er engin bending um frá hverju hvarfið er. Jeg sje því ekki annað, en að þessi orð sjeu meiningarlaus og því alls ekki bóta. Annars má hver hafa sína skoðun á þessu. En ef þeir, sem þykjast styðja íslenska tungu með þessu, geta ekki notað orð eins og deflector, hvernig geta þeir þá notað orð eins og t. d. pólstjarna? Því á ekki að kalla það heimskautsstjörnu ?



Af því að það er ekki orðið svo mjög sjaldgæft í seinni tíð, að á þingi rísi deila um það, hvort taka beri útlend orð upp í lagamál vort, vil jeg leyfa mjer að gjöra örfáar athugasemdir við ræða háttv. 1. kgk. þm. (E. B.). Hann sagði, að ef maður leitaði í fornritum okkar, þá sæi maður, að rithöfundar frá fyrri öldum hafi tekið upp í íslenskuna útlend orð. Þetta er satt, að þeir gjörðu það stöku sinnum. En þegar jeg hefi litið í fræðirit frá þeim öldum, þá hefi jeg einatt furðað mig á því, að fremur sjaldgæft virðist það hafa verið, að út- lend orð væru tekin upp í málið. Þeir gömlu fræðimenn smíðuðu oftast ný orð, þegar ekki voru í alþýðumáli til orð yfir þau hugtök, sem þeir vildu nefna, og mig hefir oft furðað á því, hve sparir þeir voru á að taka upp útlend orð. Það er til einn þýskur fræðimaður, sem hefir safnað öllum lánsorðum, sem til eru í íslenskum fornritum, en hann hefir farið full langt í þá áttina, og tekið heldur meira. en minna, því að hann telur þar ýms orð, sem eru góð og gild að allra dómi. Jeg á þetta orðasafn og hefi oft borið það saman við ýmsar íslenskar orðabækur t. d. Fritzner o. fl. Jeg hefi furðað mig á því hve lítill hluti af þessum lánsorðum hefir komist inn í íslenska tungu. Það er annars furðulegt, að af öllum útlendum orðum, sem tekin hafa verið upp í íslensku á fyrri öldum, eru fyllilega 2/3. dauð; þau hafa aldrei náð að festa rætur í málinu. Þetta segi jeg til þess að benda á, að ef vjer eigum að fara að dæmi feðra vorra, þá verðum vjer að halda fast við íslenskuna, og gjöra svo lítið að því að taka upp í hana útlend orð, sem frekast er unt. Það er líka margreynt, að þegar tekin hafa verið upp góð íslensk orð og sett á móti útlendum orðum, sem farin voru að festast í málinu, þá hafa íslensku orðin útrýmt þeim. Víst er um það, að ýmsar aðrar þjóðir eru farnar að láta sjer einkar ant um móðurmál sitt. T. d. er svo um eina helstu mentaþjóð nútímans, Þjóðverja. Þeir láta sjer mjög ant um að halda móðurmáli sínu hreinu og hreinsa úr því útlend orð. Jeg held að það sje skylda okkar við móðurmálið, að taka sem minst upp í það af orðum úr erlendum málum, bæði í ræðu og riti. Jeg játa það fyllilega, sem háttv. 1. kgk. þm. (E. B.) sagði, að það skiftir minna um þau útlend orð, sem aldrei koma á alþýðu varir. Það er fyllilega rjett hjá háttv. 1. kgk. þm. (E. B.). Sjeu tekin upp íslensku orðin, sem jeg kann lang best við, ætu vísindalegu orðin á grísku eða latnesku að standa í svigum fyrst um sinn. Jeg álít, að það geti ef til vill verið varasamt að sleppa þeim alveg. En þegar þau eru höfð í svigum með íslenska orðinu, þá getur það aldrei misskilist. Jeg felli mig vel við íslensku orðin, sem gjört er ráð fyrir í frumvarpinu, og ætla því að greiða þeim atkvæði. Jeg held að hv. síðasti ræðumaður (E. B.) geti og vel sætt sig við þau, sjeu þau útlendu tekin með í svigum.