Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg vil að eins geta þess, að eg hefi orðið var við tvær prentvillur, sem eg hygg að megi leiðrétta í »redaktioninni«. Það er í 4. gr. og 2. línu 9. gr. Á báðum stöðunum stendur ranglega 7. gr., en á að vera 8. gr. Eg álít óþarft að halda neina ræðu um málið við þessa umr. Því var svo vel tekið við 2. umr. og breytingartillögur liggja ekki fyrir.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson) : Frv. þetta var borið hér fram á síðasta þingi og farið fram á, að landssjóður tæki þennan veg að sér að öllu leyti. Samskonar frv. og í sama formi hefir svo verið borið fram í háttv. Ed. á þessu þingi. Deildin gat þó ekki fallist á, að landasjóður héldi veginum við að öllu, heldur varð það að samkomulagi, að vegurinn skyldi talinn sem almenn flutningabraut og landssjóður kostaði viðhaldið að einum þriðja. Sú stefna fekk svo mikið fylgi í deildinni, að eg held, að ekkert atkvæði hafi verið þar á móti. Hingað til hafa sýslurnar tvær, Gullbr.- og Kjósarsýsla, haft allan veg og vanda af þessum vegi og seinast á þessu ári hafa þær kostað til hans önnur 200 kr. og hin 500 kr. og hrökk það þó hvergi nærri til. Svo ákvað sýslunefnd Kjósarsýslu að hætta að telja þetta sýsluveg, því að hann liggur í útjaðri Kjósarsýslu og kemur íbúum hennar að litlum notum. Það er aðeins einn hreppur í sýslunni, Álftaneshreppur, er notar þenna veg, og er það því eðlilegt,. að sú sýslan vilji ekki telja hann sýsluveg framvegis og treysti sér ekki til að kosta viðhald hans. Það má líka sannarlega kalla, að þessi vegur sé »almenningur«, sérstaklega síðan bifreiðarnar komu hingað. Það var auglýst í vor, að það væri farnar 25 ferðir á dag milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur á bifreiðum einum, fyrir utan alla aðra vagna, sem um veginn fara. Á þessari leið er líka Heilsuhælið, sem má telja almenningseign og hefir mikla flutninga um veginn. Að vísu getur þetta talist sýsluvegur fyrir Gullbringusýslu, en það yrði henni einni of þungur baggi að bera, að sjá um viðhald hana, í viðbót við allan annan kostnað, sem hún hefir bakað sér með vegalögunum. Þegar vegalögin vóru samin, var þessi sýsla svo óheppin, að enginn af vegum hennar var talinn flutningabraut, og þess vegna hefir hún orðið að kosta meira til vega sinna heldur en nokkur önnur sýsla á landinu og skuldar nú 48558 kr. Hún varð útundan með að fá nokkra flutningabraut, samkvæmt vegalögunum, en eins og kunnugt er, hefir þingið hlaupið undir bagga og borgað helming kostnaðarins við Keflavíkurveginn, og minnist eg þess þakksamlega. En þess utan hefir nú sýslan lofað 10 þús. kr. til vegar til Grindavíkur og verður það þannig um 60 þús. kr., sem sýslan skuldar vegna vega sinna. Auðvitað þarf nú að byggja Hafnarfjarðarveginn af nýju, gera hann »púkk«lagðan og nota til þess hraunið, sem vegurinn liggur í gegn um, og myndi Gullbringusýsla og Kjósarsýsla ekki telja eftir sér að leggja fram 2/3 hluta viðhaldskostnaðarins eina og frv. áskilur. Ef ekki er undinn bráður bugur að því að gera við veginn, geta af því hlotist slys. Vona eg nú, að þetta frumv. fái eins góðar undirtektir hér í deildinni eins og í háttv. Ed. Hér er bréf á þskj. 205 frá sýslumanninum í Hafnarfirði, og skýrir það þetta nánar, en af því að það er venja mín að tala sem styzt og gera aðeins sem ljósasta grein fyrir skoðun minni, þá fer eg ekki lengra út í það, enda er fundurinn orðinn nokkuð langur. Eg sé ekki ástæðu til að nefnd verði sett í málið; það er ofur einfalt og allir þekkja vegarspottann héðan til Hafnarfjarðar.

Einar Arnórsson : Eg get verið stuttorður. Eg vildi aðeins geta þess, að eftir þá útreið, sem önnur frumvörp eru búin að fá hér í deildinni í dag, sýnist mér réttast, að deildin verði sjálfri sér samkvæm og fari eina með þetta. Það er ekki svo ýkjamikið fé, sem sýslurnar verða að leggja til þessa vegar. Eg þekki hreppa í Árnessýslu, sem verða að leggja meira til Flóavegarins, svo að það er engin ástæða til að létta þessu viðhaldi af sýslunum. En ef deildin vísar málinu til 2. umr., þá geri eg það að tillögu minni, að því verði vísað til veganefndarinnar.



Eg þarf í rauninni ekki að svara þessu neitt. Eg benti á það áðan, að þessi vegur á engan sinn líka á öllu landinu. Hann er sérstakur í sinni röð, og hér er ekki farið fram á, að hann hvíli þyngra á landssjóðnum heldur en almennar flutningabrautir, t. d. Fagradalsbrautin.

Bjarni Jónsson : Það er aðeins örstutt athugasemd. Mér finst lítil þörf vera á þessu frumv., þar sem svo efnuð héruð standa að þessum vegi eins og Reykjavík og Gullbringusýsla. Þingm. Reykjavíkur ætti að koma því svo í kring, að hún fengi að taka þátt í viðhaldskostnaði vegarins. Annars sýnist mér maklegast að þetta frumv. fari sama veg og hin, en ekki skal eg þó verða meinsmaður þess, að það fái að fara í nefnd.

Sigurður Sigurðsson : Mér heyrðist ein af ástæðum háttv. l. þm. G.-K. (B. Kr.) með þessu máli vera sú, að bifreiðir færi svo mikið um þennan veg og skemdi hann. Þetta er einmitt ein af ástæðunum fyrir því, að frumv. það kom fram, um að létta vegaviðhaldið af nokkrum sýslum, að því er snertir einstaka vegakafla, og áðan var felt. En þar sem háttv. l. þm. G.-K. (B. Kr.) kemur með þessa ástæðu fyrir því, að þessu máli verði sint á þessum grundvelli, þá minnir það mig á ummæli hv. 1. þm. Húnv. (G. H.) í hinu nafntogaða nefndaráliti hans, þar sem hann segir, að umrenningar geri ekki skaða á vegunum. Ef þeir gera ekki skaða á vegunum fyrir austan, þá gera þeir heldur ekki skaða á Hafnarfjarðarveginum. En annara verð eg að segja, að eg trúi betur því, sem eftirtökusamir ferðamenn, sem um veginn fara með opin augun á hestum sínum, segja, heldur en Reykvíkingur, sem ferðast í lokaðri bifreið að næturlagi, þreyttur og syfjaður, og getur því ekki veitt því eftirtekt, sem fram fer eða séð hvort bifreiðin skemmir veginn eða ekki.



Þessi nefnd hefir haft til meðferðar tvö frv. um vegi. Annað þeirra var um viðhaldskostnaðinn á flutningabrautinni austur fyrir fjall, sem þm. Árn. og Rang. vilja létta af sýslunum og leggja á landsjóð. Hitt frv. er á þskj. 49 og er um breyting á vegarstefnu vestur í Dölum og nýja flutningabraut þar. Nefndin hefir ekki getað orðið sammála. Eg skal nú í fáum orðum skýra frá skoðunum meiri hlutana í þessu máli. Það er mikilsvarðandi mál, á hverjum viðhaldsskylda veganna eigi að hvíla, hvort heldur landssjóði eða sýslunum. Meiri hluti nefndarinnar lítur svo á, að réttast sé að taka upp þá reglu, að landið kosti viðhaldið á þeim vegum, sem eru samgönguæðar milli landshluta og héraða, en viðhaldskostnaður hvíli á sýslunum á þeim einum vegum; sem aðeins eru innan héraða flutningabrautir, svo sem er um veginn milli Hauga og Kláffoss í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. Slíkum köflum er sjálfsagt að sýslurnar haldi við á eigin kostnað, enda þótt þeir í upphafi sé lagðir sem flutningabrautir á landssjóðskostnað. En hina vill nefndin að farið sé með eins og fjallvegi. En vegna þess að frv. háttv. þm. Árn. var aðeins bundið við einn veg, þótti meiri hl. nefndarinnar rétt að taka upp í frv. alla aðra vegi, sem fullgjörðir eru og sama máli gegnir um. Þessvegna hefir hún tekið upp vegina frá Borgarnesi til Stykkishólms og eina Fagradalsbrautina, sem öll er fjallvegur. Eg þarf ekki að vera margorður um þessa stefnu nefndarinnar. Málið liggur svo ljóst fyrir. Það er ekkert annað um að ræða en það, hvort menn segja já eða nei við þessari stefnu. Að þessu lúta brt. meiri hl. Eg gat við 1. umr. um málaleitun Dalamanna viðvíkjandi veginum frá Búðardal til Borðeyrar. Þetta er þeim mikið áhugamál, ekki aðeins vegna þess, að samgöngur eru þar talsverðar, heldur aðallega af því, að þeir búast við að verða að kaupa sér sérstakan bát til flutninga frá Rvík, af því að strandferðaskipin muni eigi koma þar nægilega oft. Strandferðaskipin nægja þeim ekki, ef svo fer sem víst má telja, vegna þess hve sjaldan þau koma við á þessum stöðum. Þeir búast við að komast með þessu lagi betur í samband við Húnaflóabátinn með Breiðafjarðarbátinn og ferðirnar verði mun ódýrari, einkum ef ísar eru fyrir Norðurlandi. Frá þessu er í stuttu máli skýrt í nefndarálitinu. Móti þessu verður ekki komið fram með annað en spádóma um, að það muni vera rangt skoðað, en vegna þess, að eg býst við, að þessir spámenn hljóti að vera ókunnugri málinu en Dalamenn sjálfir, þá vænti eg, að þingið taki ekki tillit til þeirra. Eg hygg, að þeir menn sé betri spámenn, sem þekkja sínar eigin þarfir, en hinir, sem ekki hafa á öðru að byggja en hugmyndum, sem þeir búa sér til út í loftið. Viðvíkjandi breytingum á vegarstefnunni í Dölunum þarf eg ekki að vera margorður, því að málinu fylgja ítarleg skjöl, bæði frá sýslunefnd, verkfræðingi og stjórnarráði. Eg skal geta þess, að nefndin var öll sammála um, að þetta mætti svona vera og líka, að bezt færi á því, sem verkfræðingur segir um þetta atriði, bæði um orðalag og annað. Þess vegna hefir nefndin slept því að halda í frv. öllum örnefnum, sem eg hafði haft í frv, upprunalega. Og hún vill að póstleiðin liggi framvegis um Hjarðarholt sem hingað til. Þótt frv. væri samþykt eins og það nú liggur fyrir, þá verður í öllu farið eftir fylgiskjölununum. Eg skal svo ekki orðlengja um þetta meira. Þetta er einfalt mál, og um brautina er óþarft að deila, vegna þess, að það er fullkomin nauðsyn, að hún komist á. Það er heldur ekki farið fram á nein fjárútlát fyrir landssjóðs hönd, heldur bara beiðst þess eins, að þessi vegur verði tekinn upp í tölu flutningabrautanna. Eg fæ því ekki skilið, að nokkrum þeim geti verið það áhugamál, að vera þessari sýslu svo til meins, að þessi viðskifta-æð komist ekki á.



Eg ætla aðeins stuttlega að gera grein fyrir atkv. mínu í þessu máli. Eg býst við, að eg verði á móti frv. Það stendur svo á, að það er ekki nema örstuttur tími síðan að vér samþyktum hér á þinginu lög, sem heimiluðu stjórninni að stöðva útborganir og óútborguð lán úr landasjóði. Eg bjóst því við, að háttvirtir flutningsmenn mundu taka þetta frumv. aftur.  (Bjarni Jónsson: Það má stöðva þessar útborganir líka)  . Þá álít eg það allsendis óþarft að vera að hleypa öðrum eins málum af stokkunum. Annars sé eg ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekara. Eg er á móti þessu frv. af þessari einu ástæðu, sem eg nú hefi greint. Hvernig, sem eg annars kynni að hafa litið á málið, þá verð eg að greiða atkvæði á móti því, eins og sakir standa nú.



Eg veit ekki, hvað háttvirtir þingmenn hafa komist yfir á þessum ófriðartímum - hvort þeir hafa lesið álit minni hluta nefndarinnar. Ef þeir hafa komist til þess, þarf eg ekki að fara langt út í þetta mál, vegna þess, að eg hefi gert grein fyrir skoðun minni í nefndarálitinu. Eg skal þó geta þess, að eg hefi slept þar mörgu, sem ástæða var til að drepa á. Þannig hefi eg reynt að telja saman það fé, sem runnið hefir úr landssjóði, til vega í Árnes- og Rangárvallasýslu. Það er ekki smávægileg upphæð - nemur hátt upp í hálfa miljón. Eg hefi slept þessu og fleira, til þess að nefndarálitið yrði ekki of langt. Viðvíkjandi Búðardalsbrautinni, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) aðallega talaði um, skal eg geta þess, að eg veit ekki betur, en að gert sé ráð fyrir, þegar strandferðabátar vorir taka til starfa, að Húnaflóabáturinn, ef honum skal það nafn gefa, hverfi úr sögunni. Það eru því lítil líkindi til, að ferðamenn og flutningar fari þessa leið, sem vakir fyrir háttv. þm. Dal. (B. J.). Ærið varasamt fyrir Dalamenn að treysta því. Eg get því ekki trúað öðru, en að Dalamönnum sé gerður greiði, ef þeim væri sýnt fram á, að það væri þeim óheppilegt, að vera að kaupa stóran bát til flutninga. Það er bæði mikill kostnaður í byrjun og reksturinn dýr. Eg fullyrði auðvitað ekkert um þetta, en hitt get eg sagt háttv. þm. (B. J.) að hag Húnvetninga í þessu efni má alveg sleppa, að fráskildum Hrútfirðingum. Þegar talað var um það á þingmálafundum í Húnavatnssýslu, hvernig menn bezt gæti séð sér farborða með matvöru, vóru allir á eitt sáttir um það, að ekki væri í þeim efnum neinum ferðum fulltreystandi, heldur því einu, að afla sér nægs forða að haustinu í kauptúnunum eða á heimilum manna. Það tíðkaðist í minni barnæsku og hefir altaf þótt búmannlegt. Hér er um langar ferðir að tala, og ekki verður að því hlaupið að afla sér vöru, er illa árar og hestar eru lítt færir til langferða. Þótt leiðin til Búðardals sé allmiklu styttri en suður í Borgarnes, þá er ætíð torvelt að sækja þungavöru þangað í harðindum.



Eg þarf ekki að tala langt mál, vegna þess, hve álit minni hl. nefndarinnar er rækilegt, og því er eg svo hjartanlega samþykkur. Það er aðeins vegna þess, að eg er ekki viss um, að menn hafi gefið nefndarálitinu nægilegan gaum, að eg stend upp til þess að leggja nokkur orð í belg, skoðunum minni hl. til styrkingar. Eg fæ ekki betur séð, en að stefna meiri hlutans sé sú, að nema burtu alla ábyrgð sýslnanna á viðhaldi vega þeirra, sem bygðir eru á landssjóðs kostnað, hvort sem það eru flutningabrautir eða akfærir þjóðvegir. En hvað þýðir það? Eg sé ekki betur, ef tillögur meiri hl. verða samþyktar, en að flestir eða allir þeir vegir, sem nú hvíla á héruðum að því er viðhaldskostnað snertir, lendi á landssjóði. Og það þýðir ekki meira né minna en það, að meginið af því vegafé, sem veitt er árlega, gengur til viðhalda veganna, eins og minni hl. sýnir svo glögglega. Þeir vegir, sem ákveðnir eru í vegalögunum og ekki eru þegar gerðir verða að bíða, hver veit hve lengi. Þannig kemur þetta »réttlæti« niður á þeim, sem beðið hafa í 20 ár eftir þeim vegum, sem þá voru teknir í vegalögin. Að þessu leyti er tillaga háttv. þm. Dal. (B. J.) og nefndarinnar, um að taka veginn milli Dalasýslu og Strandasýslu í tölu þjóðvega, ekki til þess að íþyngja landssjóði. Hún yrði til þess að koma því til leiðar, að vegurinn yrði aldrei lagður, vegna þess hve aftarlega hann stæði í röð landssjóðsvega, og alt vegaféð gengi til annars. Það hefir verið reynsla margra héraða, sem hafa haft fyrirheit um þjóðvegi í vegalögunum, að þau hafa orðið að bíða. Margir slíkir vegir bíða enn þann dag í dag án þess að nokkur skifti sér af því. Nei, hún þýðir meira en þetta., þessi breyting, að kippa burtu frumtakinu úr vegalögunum, hún þýðir það, að kipt verður burtu frumtakinu úr ýmsum öðrum lögum, og að gersamleg umbylting verður gerð á því skipulagi, sem þing og stjórn hafa verið að byggja upp í mörg ár, því skipulagi, sem er eina fasta undirstaðan undir fjármálum vorum og eina tryggingin fyrir því, að vér getum haldið þeim á farsællegum grundvelli. Þessu skipulagi, sem svo langan tíma og mikla erfiðismuni hefir þurft til að koma á, og bygt er bæði á sanngirni og virðingu fyrir því, sem þingið hefir áður gert, má ekki kippa burtu á einu þingi. Hver mundi afleiðingin verða, ef þetta væri gert? Hvernig færi um símana? Öllum héraðsstyrk til byggingar og starfrækslu þeirra síma, sem landssjóður hefir lagt, mundi verða kipt í burtu og alt saman lenda á landssjóði. Það hefir verið nóg viðleitni hér á þinginu í þá átt, og ef menn geta ekki staðið af sér þá áleitni í vegamálunum, þá er ólíklegt, að mönnum gangi það betur í símamálunum. Eins færi um sýsluvegina. Þess mundi ekki langt að bíða, að allir sýsluvegir yrði gerðir að landssjóðsvegum. Krafan um það liggur í loftinu eins og reynslan hefir sýnt, og brautin er lögð fyrir þá inn í landssjóðinn. Þá er alþýðufræðslan: hvernig færi um hana? Henni mundi verða dembt allri, eins og hún legði sig, beinlínis á landasjóðinn. Og það væri ekki nema eðlilegt, því að það væri í fullkomnu samræmi við hitt. Menn hafa það hvort sem er einhvernveginn á meðvitundinni, að léttara sé að borga fé í landssjóðinn og láta síðan taka það þaðan og verja því til almennra þarfa, heldur en að borga sömu upphæðina og í sama augnamiði í nokkurn annan sjóð. Og þegar þessu hefir nú verið komið í kring, að allir vegir, símar og alþýðuskólar eru komnir á landssjóðinn, þá þarf hver að ota sínum tota, því að enn hafa ekki allir nægilega vegi, síma né skóla. Þá koma kröfurnar úr öllum áttum um veg þar, síma hér, skóla þar o. s. frv., því að engum finst sér framar bundinn baggi með slíku, úr því að landssjóður á að standast allan kostnaðinn. Þá verður samkepni milli héraðanna og þar af leiðandi milli þingmanna. Alt þingið verður tóm samkepni og ef ekki það, þá tóm hrossakaup. Hér á dögunum var felt fjáraukalagafrumvarp af þeim ástæðum, að sagt var, að menn þyrði ekki að hleypa ástríðum þingmanna út á þann vígvöll, sem þetta litla fjáraukalagafrumvarp haslaði þeim. Menn óttuðust hrossakaupin. Eg hefi þá álit þeirra háttv. þingmanna, er þetta gerðu, fyrir mér í því, að hér geti verið hætt við hrossakaupum í stórum stíl. Og eg get að nokkru leyti skrifað undir þetta með þeim, að minsta kosti er eg viss um, að svo verður, ef kipt verður burtu úr helztu lögunum þeim vörnum fyrir flóði fjárbónanna á þinginu, sem bezt hafa dugað hingað til. Þá skil eg ekki, hvaða taum þingm. geta haft á ástríðum sínum í þessu efni þegar ekkert ákveðið »princip« er til að miða við. Þá er hætt við að þingið verði ekki lengur þing, heldur brallstöð, þar sem hver reynir að bjarga sér og sínu kjördæmi eins og bezt gengur. Eg vil benda á það í þessu sambandi, að þessi viðhaldsskylda, eða með öðrum orðum það, að héruðin standi straum af vegum sínum, er ekkert sérstakt fyrir oss hér. Í því efni er hægast að líta til þess landsins, sem næst oss er, til Noregs. Þar hvílir bæði lagningarkostnaður og viðhaldið á öllum bygðavegum á héruðunum. Ríkissjóður leggur einungis mismunandi hátt tillag eftir atvikum til þess að leggja bygðavegina, en hann leggur ekkert til viðhalds þeirra. Það eru að eins vegir á milli bygða, sem ríkissjóður kostar að öllu leyti. Eg hefi heyrt fullyrt, að þetta skipulag, sem líklega er meira en 50 ára gamalt, hafi kipt í lag öllu því ólagi, sem var þar á vegamálunum áður, eða með öðrum orðum, að það hafi skapað vegakerfi Noregs. Eg hygg því, að oss mundi vera hollast að taka tillit til þessarar reynslu Norðmanna, ef vér getum ekki tekið tillit til þess, sem í hlutarins eðli liggur. Eg hefi talað þetta til þess að það sjáist, hvað fyrir mér hefir vakað í vegamálunum frá því fyrsta. Get eg að öðru leyti skírskotað til þess, sem eg hefi áður sagt hér á þinginu bæði í ræðum og nefndarálitum. Eg vona, að eg standi ekki einn uppi með þetta, en fari svo, að þeir, sem sömu skoðun halda fram og eg í þessu máli, verði í minni hluta nú og framvegis, þd er landið áreiðanlega í hershöndum.



Nefndin, sem kosin var til þess að íhuga frv. á þskj. 37 og 49, hefir klofnað eins og menn vita og gefið út tvö nefndarálit, en auk þess hefi eg skrifað undir nefndarálit meiri hl. með fyrirvara. Annars vóru margir meiri og minni hlutar í nefndinni eins og nefndarálitið sýnir. Mér getur ekki annað fundist, en að talavert mikil sanngirni mæli með því, að landið sjái um viðhaldið á þeim vegum, sem eru aðalflutningaæðar landsmanna. En hins vegar játa eg fúslega, að viðhaldið sé að ýmsu leyti betur komið í höndum héraðanna. Eg skal ekki deila um, hvor aðferðin er heppilegri, báðar hafa sem sagt mikið til síns máls. En eg vildi að eins kasta fram þeirri spurningu í þessu sambandi, hvar sýslusjóðunum sé ætlað að taka alt það fé, sem þarf til að halda þeim vegum við, sem þeim er ætlað eftir vegalögunum. Í áliti háttv. minni hl. er niðurstaðan sú, að viðhaldskostnaðurinn, sem komi til að hvíla á héruðunum, muni nema alt að 100 þús. kr., á ári, þegar vegirnir eru komnir í það horf, sem vegalögin frá 1907 gera ráð fyrir. Það er engin smávegis upphæð fyrir vor fátæku sýslufélög, og mér er ekki ljóst, hvernig þau eiga að fá risið undir því. Og býst eg þó ekki við, að þessi fjárhæð sé of hátt áætluð, miklu fremur hið gagnstæða. Því er heldur ekki að heilsa, að þetta sé það eina, sem sýslufélögin þurfi að leggja til vega, þau hafa líka sýsluvegina á sinni könnu og alt viðhaldið á þeim; nemur það stórfé, sem til þeirra þarfa gengur. Þetta er enn tilfinnanlegra fyrir þá sök, að sýslusjóðirnir hafa engar fastar tekjur. Þeir verða að nurla saman tekjum sínum með niðurjöfnun, eftir meingölluðum mælikvarða, sem er orðinn langt á eftir tímanum. Að vísu hafa þeir lítilsháttar tillag til sýsluvega, sem er svo lítið, að það nægir ekki til þarfa sýsluveganna. Eg sé því ekki betur, en að þingið hafi gleymt því á sínum tíma, þegar það dembdi öllu þessu vegaviðhaldi á sýslusjóðina, að þeir þurfa að hafa tekjur til að standast slík útgjöld. Eg minnist þess ekki, að nokkur tilraun hafi verið gerð í þá átt að afla sýslusjóðunum fastra tekna til þess að standast þessi útgjöld og önnur, sem hefir verið hrúgað á þá nú að undanförnu. Eg sé ekki, að um annað en tvent sé að velja í þessu máli, ef ekki á að stýra út í ófærur, annaðhvort að sýslusjóðunum verði aflað meiri tekna til þess að þeir geti staðist útgjöldin, sem af þessu leiðir, eða að létt verði af þeim viðhaldinu á aðalflutningabrautunum og þjóðvegunum. Eins og eg tók fram áðan, þá játa eg fúslega, að eg felli mig að mörgu leyti betur við, að viðhaldið sé kostað af héruðunum, en sem sagt, eg sé ekki, að það sé fært, nema eitthvað verði gert í hina áttina, sem eg nefndi. Að því er snertir einstaka liði þessa máls, þá skal eg ekki fjölyrða um þá. Eg býst við, að hlutaðeigandi flutningsmenn mæli hver með sínu héraði. Viðvíkjandi breyt.till. á þskj. 223 1. lið, skal eg geta þess, að svo framarlega, sem landsjóður á að taka að sér viðhaldið á nokkurri flutningabraut, þá álít eg, að Fagradalsbrautin eigi að standa þar með þeim fyrstu, ef ekki fremst allra brauta. Fagradalsvegurinn liggur einvörðungu um óbygðir, og eins og allir vita, er mikill munur á að halda slíkum vegum við og þeim vegum, sem innan héraðs liggja og jafnframt er til ómetanlegs gagns fyrir samgöngur innanhéraðs. Sýnist meiri ástæða til að héruðin kosti viðhald þeirra að einhverju leyti. Eg verð þess vegna að halda því fram, að svo framarlega, sem nokkur breyting verður hér gerð, þá eigi þessi breyting skilið að verða með þeim fyrstu. Að öðru leyti skal eg ekki fjölyrða um málið, en sýna með atkvæði mínu, hvernig eg lít á einstaka liði þess, hvern um sig.



Mig furðar ekki þó að álit meiri hl. nefndarinnar verði fyrir mótmælum úr ýmsum áttum. T. d. kom mér það ekki á óvart, að háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) lítur þannig á málið, sem hann gerir, því að hann hefir ávalt borið fyrir brjósti það »princip« sem vegalögin byggjast á. En hitt kom mér alveg á óvart, að háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) skyldi nota ófriðarhættuna í Norðurálfunni til mótmæla gegn þessum breytingum, er vér stingum upp á. Mér er ekki ljóst að þetta frumv. standi í nokkru sambandi við ófriðinn. En ef vér megum ekki gera lítilsháttar breytingar á vegalögunum, vegna þessarar ófriðarhættu, þá finst mér eins gott að leggja algerlega árar í bát og hætta hér öllum störfum. Útgjöldin, sem af þessu leiða, koma tæplega til útborgunar meðan á styrjöldinni stendur, þó að svo færi, að eitthvað yrði úr henni. Og líka er hægðarleikur að ákveða, að lögin skuli ekki ganga í gildi fyrr en Norðurálfuófriðurinn er afstaðinn. Úr því að eg stóð upp á annað borð, skal eg gera lítilsháttar grein fyrir skoðun minni á þessu máli. Hvað snertir frumv. eins og það kom frá okkur flutningsmönnunum, þá gerði eg nokkra grein fyrir ástæðum þeim er eg og við flutningsmenn þóttumst hafa fyrir því um leið og það var lagt fram. Vona eg, að það standi því glögt fyrir mönnum, hversvegna frv. er framkomið. Það, sem aðallega vakti fyrir mér var sú staðreynd, sem og viðurkenning frá landsverkfræðingnum og öðrum fyrir því, að vegirnir fyrir austan hefði verið svo illa gerðir í upphafi, að viðhaldið væri óeðlilega dýrt. Ef þeir hefði verið vel gerðir upphaflega mundi viðhaldið ekki kosta nú nándar nærri eina mikið og það gjörir. Þetta, að vegirnir vóru mjög illa gerðir í byrjun eða í illu ásigkomulagi þegar þeir vóru afhentir, er það sem skapar mesta óánægjuna í Árnes- og Rangárvallasýslum, og fyrir það finst sýslubúum, að þeir eigi skilið að fá einhverjar bætur á einn eður annan hátt. Það hefir verið sagt, að mikið fé hafi farið í þessa vegi í Árnes- og Rangárvallasýslum. Það er auðvitað hverju orði sannara, en þó gerir ýmislegt það að verkum, að það fé getur ekki talist að hafa verið óeðlilega mikið. Í fyrsta lagi það, að staðhættir sýslnanna eru þannig, að það gefur þeim rétt til mikils fjár til samgangna. Þær hafa ekki aðgang að neinni höfn austanfjalls svo teljandi sé, og þar af leiðandi hafa þær hverfandi lítið gagn af sjávarsamgöngum landsins. Þá má telja það, að þessar sýslur eru mjög þéttbygðar og mega teljast hjarta landsins, að því er landbúnaðinn snertir. Fyrir því borga sýslurnar tiltölulega mjög mikið í landsjóðinn, þó að ekki sé unt að benda á það í hagskýrslunum, sem beint gjald frá þeim. Peningarnir frá þeim fara sem sé krókaveginn, ýmist um Vestmannaeyjar eða Reykjavík og eru þá einatt reiknaðir tekjumeginn hjá þessum stöðum. Ef 10 þús. manns eða þar yfir, er í þessum tveimur sýslum, þá liggur það beint í augum uppi, að það sé ekki svo lítill hluti af tolltekjum landsins, sem frá þeim kemur, því að tollskyldar vörur þurfa þessar 10 þús. manna vitanlega að brúka, svona líkt og aðrir, þótt það kosti þá meira en aðra að afla sér þeirra eða draga þá að sér. Það sýnist því ekki óeðlilegt, að þessar sýslur fái allríflegt tillag til vega einna, og að landsjóður meira að segja taki að sér viðhaldið á þessum vegarkafla, einkum þegar tillit er tekið til hinnar illu eða óvönduðu gerðar hans í upphafi, og að það er aðallega fyrir þess sakir, að viðhaldið er svo dýrt, að sýslurnar rísa ekki undir því. Það var rétt, sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (Þ. B.) tók fram, að þingið hefir aldrei hugsað neitt um að gera sýslusjóðunum mögulegt að standast þau útgjöld, sem á þá hefir verið hrúgað þing eftir þing. Það er einungis ætlast til, að þeir knýi alt út með niðurjöfnun, en þau gjöld eru nú orðin svo vandræðalega há, að ekkert útlit er fyrir, að menn geti risið undir þeim til lengdar. Þessi orð mín skal eg nú láta nægja, að því er snertir frumv. okkar, en líta að eins stuttlega á aðrar breytingar sem fram á er farið. Mér virðist vera mjög líkt á komið með Stykkishólmsveginum og veginum fyrir austan, þó að eg reyndar viti ekki, hvort sá vegur hefir verið eins illa gerður í upphafi sem hann. En hvað sem því líður, þá finst mér engin sanngirni mæla með því að skella öllum viðhaldskostnaðinum á þessi tvö fátæku sýslufélög, Mýrasýslu og Snæfellsness- og Hnappadalssýslur, og það því síður sem not vegarins hljóta að vera, hvað Snæfellsnessýslu snertir, fremur lítil. Eg hefi altaf álitið, að fylsta sanngirni mælti með því, að landsjóður hefði á hendi viðhaldið á Fagradalsbrautinni. Eins og háttv. 1. þm. S.-Múl. (Þ. B.) upplýsti, liggur sú braut um óbygðir, og samkvæmt þeirri reglu, að landsjóður eigi að kosta viðhaldið á fjallvegum, ber honum viðhald þessarar brautar. Þetta hefir líka í rauninni verið viðurkent af þinginu, með því að það hefir ákveðið að landsjóður kostaði 1/3 viðhaldsins. Ef þinginu hefði ekki fundist nein sanngirni mæla með þessu, þá hefði það ekki átt að ákveða, að landsjóður tæki neinn þátt í viðhaldakostnaðinum á þessum vegi fremur en á öðrum. En þingið hefir nú einmitt litið svo á, að landsjóði bæri í raun og veru að bera allan kostnaðinn af viðhaldi þessarar brautar, en aðeins heimtað að Múlasýslur legði til 2/3 hluta hana til þess að ná í fé frá þeim, en ekki af því, að það áliti, að fult réttlæti væri fólgið í því. Hvað það snertir, að vegur frá Búðardal í Hvammsfirði til Borðeyrar verði gjörður að flutningabraut, þá skal eg taka það fram, að eg tel mjög líklegt að sá vegur mundi koma til að hafa mjög mikilvæga þýðingu í framtíðinni. Það sjá allir, ef þeir líta á landkortið, að yfir haftið, sem skilur Vestfirði frá meginlandinu, mundi verða sá styzti landvegur, sem um er að gera milli Suður- og Norðurlands. Ef þessvegna að því ræki, að koma þyrfti vörum héðan að sunnan og norður, er að gæti borið, þá er hafþök leggjast fyrir Norðurland, þá myndi verða margfalt ódýrara að flytja þær þar yfir landið, en að flytja þær landveg alla leið frá Borgarnesi. Það var þetta, sem fyrir mér vakti, er eg gekk inn á þessa breytingu. Hvað það hefir mikla þýðingu, hvort landvegir eru stuttir eða langir, vita þeir bezt, sem lengi hafa átt að búa við það, að flytja nauðsynjar sínar langar landleiðir. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið, en læt þetta nægja að sinni.



Mér þykir það eiginlega hálfleiðinlegt að þurfa að ræða þetta mál lengi. En maður getur varla varist því að tala nokkuð lengi, þegar hinir, sem í móti mæla halda svona langar ræður. Eg skal byrja þessa ræðu mína með því, að þvo mínar hendur. Þetta langa nefndarálit minni hlutans, sem á að verja þessi »frumtök og princip« í vegalögunum er ekkert nema lengdin. Ég gæti því með góðri samvizku slept að tala nokkuð um það. Það eru að eins spádómar út í loftið og fimbulfamb. Þar sem háttv. framsögumaður minni hlutans sagði, að nú væri ákveðið, að enginn flóabátur yrði hafður á Húnaflóa, þá get eg sagt honum þau tíðindi, að framtíð Húnvetninga og Dalamanna er ekki ákveðin með tillögum samgöngumálaráðuneytisins. Vér vitum það Dalamenn, að það líða ekki mörg ár þangað til að menn almennt sjá það, að það verður ódýrasti flutningurinn með vörur milli Suðurlands og Norðurlands, að fara með þær héðan og inn í Hvammsfjarðarbotn og flytja þær svo eftir flutningarbraut þaðan yfir til Borðeyrar. Þá sjá þeir það Húnvetningar, að núverandi háttv. 1. þingm. þeirra hefir ekki gert þeim gagn með tillögum sínum. Sami háttv. þingmaður hélt því fram, að Húnvetningar hefði ekkert gagn af þessum umrædda vegi. Eg veit ekki, hver hefir gagn af slíkri braut, ef þeir hafa það ekki. Ætli þeim þætti ekki munur á vegalengd milli Borðeyrar og Hvammsfjarðar eða milli Borðeyrar og Borgarness, þegar þeir eru að fara með horbikkjur sínar á vorin í ófærð suður yfir Holtavörðuheiði. Meðan að auður sjór er meðfram landi, er hægt að flytja allar vörur sjóleið frá Borðeyri til allra hafna í Húnavatnssýslu. Það eru því Húnvetningar, sem hefði aðalgagnið af þessari braut, ef hún kæmist á, og miklu meira gagn en Dalamenn geta af henni haft. Það er kynlegt, að ekki skuli allir sjá, að svo er sem náttúran hafi gert þenna veg, sem háttv. minni hluti vill fyrir hvern mun fá komið fyrir kattarnef. Það, sem háttv. minni hluti ætlar að setja í staðinn fyrir þenna veg, er Borgarnessvegurinn, vegur, sem yrði miklu meira en helmingi dýrari, því að til þess að leggja hann þyrfti meðal annars að naga sundur allan Kattarhrygginn hjá Sveinatungu og brúa allar torfærur þaðan fram á heiðina, og þær eru margar. Svo er líka þess að gæta, að Laxárdalsheiði er afarsnjólétt, en á Holtavörðuheiði er mjög snjóþungt. Það yrði því miklu meiri not að veginum frá Borðeyri til Hvammsfjarðar, heldur en Borgarfjarðarveginum. og innsiglingin inn á Hvammsfjörð er ólíkt betri en inn í Borgarnes. Alt þetta tal háttv. minnihluta um þetta efni, er því, eins og allir geta séð, spádómur út í loftið og vitleysa. Eg get ekki að því gert, þó að háttv. minnihluti hafi ekki heyrt talað um það, að Breiðfirðingar ætli að útvega sér bát til vöruflutninga á Breiðafirði. En þetta verður þó áreiðanlega. Eg get nú látið útrætt um þetta atriði, og kem eg þá næst að háttv. þm. S.-Þing. (P.J.), sem eg ætti ef til vill heldur að kalla brallstöðvarstjóra Suður-Þingeyinga. Eg teldi það ekkert skaðlegt um þessi »frumtök« og »princip«, sem hann hefir komið inn í lögin, þótt þau yrði afnumin. Eg segi þetta ekki af því, að eg vilji særa háttv. þingmann, því að okkur er heldur vel til vina. En eg veit, að hann finnur til föðurgleði af þessum dæmalausu »principum« sínum. Annars vildi eg að eins nefna það, þó að eg ætti ekkí að fara að tala um fræðslulögin og »princip« þeirra í sambandi við vegalögin, að það væri þakklætisverk, ef þeir menn, sem fræðslulögin sömdu, hefði ekki verið að reisa þessi skólahús upp um allar sveitir skólahús, sem standa auð allan veturinn -, en hefði lagt einhvern vegarspotta í staðinn. Menn hefði betur lagt steinana, sem skólahúsin eru bygð úr, í brúarspotta frá Búðardal til Borðeyrar. Það kemur mér ekki við að svara því, sem sagt hefir verið um hrossakaup í sambandi við þessi lög og fjáraukalögin. Þó vildi eg geta þess, að mér finst undarlegur vegur liggja frá háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) til þeirrar athugasemdar, sem gerð var hér í deildinni, þegar heimildarlögin komu fram.  (Einar Arnórsson: Það er ekki vegur, það er vegleysa)  . Ólagður vegur er það að vísu ekki, en hann er nokkuð dýr, því að hann er lagður úr hugsanavillum og hrærigraut. Það er ekki gott fyrir þá, sem alt af eru með »princip« og »frumtök« á vörunum að vera aldrei sjálfum sér samkvæmir, því að svo getur farið, að hvað reki sig á annað. Eg sé engan annan grundvöll vegalaganna en þann, að nota neyð manna til að láta héruðin »blæða«, eins og var t. d. við lagning Fagradalsbrautarinnar. Þannig hefir þetta komið fram á brallstöðinni svokölluðu. Alveg eins er um símana; sum héruð þurfa að borga þá, sum fá þá óbeðið endurgjaldslaust. Allir símarnir og vegirnir eru þó borgaðir af héruðum landsins, því að hvaðan annarsstaðar að en þaðan koma landssjóði tekjur? Til þess að koma jöfnuði á þetta væri vel til fundið, ef þurfa þætti, að auka tekjur landssjóða með nýjum skattalögum, og því væri eg miklu hlyntari, en að leggja viðhald veganna á héruðin. Um það atriði, að útvega sýslunum nýjar tekjur, hefi eg engan heyrt neitt segja; nema verkfræðing landsins, auðvitað skynsamlega, sem við mátti búast af honum. En eg held, að það sé síður framkvæmanlegt heldur en hitt, að útvega landssjóði nýjar tekjur. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) hefir talað röggsamlega fyrir frumv., einkum það er tekur til vegarins austanfjalls; finst mér það sanngjarnt og alveg rétt hjá honum og öðrum, sem vilja að menn íhugi, hve hverfandi lítil not austursýslurnar hafa af strandferðunum. Auk þess játaði verkfræðingur landsina það á nefndarfundi, að hann vorkendi Rangæingum að hafa þurft að taka við jafnlélegum vegi sem Holtaveginum, sem er hálfur sokkinn, því að vatn flæðir yfir hann. Eg er ekki að segja, að nokkur eigi sök á þessu, en af þessu má sjá, hve óheppilegt er að afhenda slíka vegi. Það má alveg eins segja: Legðu veg þarna og haltu honum sjálfur við. Þá væri beina skyldu um að ræða, en ekki látalæti, eins og vegalögin benda á. Um hrossakaup skal eg ekkert segja, hvort átt hafi sér stað á þessu þingi, en ekki hafa þau verið í þessu máli og ekki fer eg í þau og mun aldrei fara.



Eg skal vera stuttorður. Það eru að eins nokkur atriði í áliti minnihluta nefndarinnar, sem eg vil minnast á. Háttv. minnihluta er auðsjáanlega mikið kappsmál að koma frumv. fyrir kattarnef; í því skyni hefir hann samið mjög langt nefndarálit og þar málað upp og stækkað allar ástæður gegn því. Minnihlutinn virðist hafa gert samanburð á veginum um Árness- og Rangárvallasýslur og Húnvetningabraut. Má vera, að ekki sé mikill munur þessarra vega að lengd; það atriði hefi eg ekki rannsakað, og veit því ekki um það. En aðalatriðið er ekki þetta, vegalengdin, heldur hverjum vegirnir komi að mestu haldi, og á hverja þeir leggist þyngst, vegna notkunar. Þótt nú Húnvetningabraut sé jafnlöng sem vegur sá, er ræðir um í þessu frv., þá er viðhaldið hér miklu meira, af því að umferðin hér er svo margfalt meiri en nyrðra. Um Húnvetningabraut fara aðallega Húnvetningar og svo einhver lítilsháttar strjálingur af fólki, austan og vestan Húnavatnssýslu. Á þessum slóðum nota menn fremur innfjarðabátana en landveginn. Þessu víkur alt öðruvís við sunnanlands. Þótt þar eigi að heita strandferðamynd, þá er þeirra mjög lítil not, ef til vill lítilsháttar til vöruflutninga, en alls engi fyrir ferðamenn. Þessu veldur hafnleysið. Hér er svo brimasamt, að menn geta átt það á hættu að komast alls eigi í land, ef menn fara hér með strandferðabátunum; þess vegna ferðast menn yfirleitt landveg hér. - Þetta atriði hefði háttv. minni hl. átt að athuga og benda á í margföldun og deilingu sinni í nefndarálitinu. Í járnbrautarmálinu á síðasta þingi komu fram nokkurnveginn ábyggilegar skýrslur um ferðamannafjölda um veginn austan fjalls. Það eina ár, sem talið var, munu hafa farið um þenna veg 12–16 þús. manna. Eg skal ekki segja um það, hve mikil umferðin hefir verið í Húnavatnssýslu, en hygg, að eigi muni hún hafa numið nema örlitlum hluta þessarar tölu. Á sama tíma fóru um veginn eystra hátt á 4. þús. vagna. Þessi samanburður háttv. minni hl. er því gjörsamlega villandi og öllu snúið við. Minni hl. er svo lævís, liggur mér við að segja, að taka líka Borgarfjarðarbrautina til samanburðar og segir, að um hana neðantil fari allir Norðlendingar á leið norður og suður. Þetta getur þó að eina náð til þeirra, sem landveg fara; en hve margir eru þeir? Eg ætla, að flestallir noti strandferðirnar á leið norður og suður í land, en fari ekki landveg. Það er ekki heldur nákvæmt hjá háttv. minna hl., er hann segir, að þessum sýslum, Árness- og Rangárvallasýslum, beri að eins að tiltölu 6–7 þús. kr. af fé því, sem varið er til skipaferða. Eg efast ekki um, að ef talið væri saman alt fé bæði til reglulegra strandferða, styrkur til skipaferða og innanfjarðabáta, þá mundi upphæðin verða hærri. En þetta skiftir ekki máli, því að vegirnir eystra mundu ekki verða minna notaðir fyrir það. Enn segir háttv. minni hl. að bifreiðir spilli ekki vegum; þar um skal eg ekkert segja, en vel má vera, að þær spilli vegum; engin reynsla er fengin um það. Ennfremur kemur háttv. minni hl. með þá ástæðu, að ef sveitirnar rísa ekki undir viðhaldi veganna, þá geri landssjóður það ekki heldur, og ef viðhaldið verður ofþungt, þá sé vitleysa að leggja vegina. Eg held nú ekki að það sé vitleysa. En ef svo er, eiga þá sýslurnar um tíma og eilífð að bera byrðarnar af vitleysum þeim, sem löggjafarvaldið óbeðið hefir lagt á herðar þeim? Annars sé eg ekki mjög mikinn mun á því, hvort gjaldið er tekið beint úr vösum sýslubúa eða úr landssjóði, en þó kemur það réttlátlegar niður, ef það er tekið úr landssjóði, að minsta kosti fyrir sum héruð landsins, eins og austursýslurnar. Háttv. minni hl. telur, að viðhaldið muni verða dýrara landesjóði heldur en héruðunum. Það má vera. En viðhaldið verður þá betra, því að þá hefir landsverkfræðingurinn umsjón með því en fátæk sýslufélög reyna að komast út af því á sem léttastan hátt, sérstaklega þar sem þessi kvöð er ranglega á þau lögð. Það getur líka verið, að kaupgjald sé hærra, ef landssjóður sér um viðhaldið. í því liggur þá, að sýslubúar tapi á því að vinna verkið fyrir lægra verð. Þeir gera það þá í guðs þakka skyni, og skal eg ekki segja um, hvað unnið er við það. Ekki veit eg um, hvernig vegirnir hafa verið, er þeir vóru afhentir í byrjun, en til er álit landsverkfræðingsins um það, að Holtavegurinn hafi verið mjög lélegur, og slíkt hið sama nokkur hluti Flóavegarins. Minni hlutinn dregur af því ályktun, að ekki sé sýnt, að þessir vegir hafi verið afhentir í lakara ástandi en aðrir vegir. Um það vantar allar skýrslur. En um Holtaveginn og Flóaveginn sést það svart á hvítu, að þeim var mjög ábótavant þegar afhending fór fram.



Það er alger misskilningur hjá háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) að setja þetta frv. í samband við Norðurálfuófriðinn. Þessi frv. leggja ekki landssjóði neinar byrðar á herðar á þessu ári. Framkvæmd þeirra kæmi ekki til fyrr en á næsta ári, og vona eg, að þá verði ófriðurinn úti, ef nokkuð verður annars úr honum. Að þessu leyti er því algerlega villandi að setja frv. í samband við Norðurálfustyrjöldina. Verkfræðingur landsins, Jón Þorláksson, kom á fund nefndarinnar, eftir ósk hennar. Eins og við mátti búast af honum, vildi hann sem minstar breytingar gera á vegalögunum, og félst því ekki á till. meiri hl. nefndarinnar. En það kannaðist hann við, að Holtavegurinn hafi verið illa gerður. Flóaveginn taldi hann betur gerðan, nema lítinn spotta. Um þetta er eg ekki sammála verkfræðingnum. Meginhluti Flóavegarins var miður vel gerður. Það var aðeins austasti hluti hans, sem var vel frá gengið. En þegar vegurinn var afhentur sýslunni, var hann í illu standi. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) hefir altaf borið grundvöll vegalaganna mjög fyrir brjóstinu. En eg vil benda honum á það, að það er ekki að breyta grundvelli vegalaganna, og í raun og veru er grundvellinum ekki haggað, þótt lagaðar sé auðsæar misfellur á lögunum. Það hefir verið margtekið fram, að það eru hreinustu mistök og ranglæti að kasta upp á sýslurnar viðhaldi þessarra vega. Það var og er vanskapnaður á vegalaga-»principinu«. Alveg eins er ástatt um Fagradalsbrautina og Stykkishólmsbrautina, að þær eru minna notaðar af héraðsbúum en öðrum, og auk þess er Fagradalsbrautin fjallvegur. Eg þarf litlu að svara hv. 1. þm. Húnv. (G. H.), það hefir háttv. samþingismaður minn gert. En þar sem háttv. þm. (G. H.) er altaf að vitna í Húnvetningabrautina, sem er ólögð að mestu, þá er umferð um hana og austanveginn ekki sambærileg. Frá almennu sjónarmiði hlýtur viðhaldið að verða miklu meira á austanveginum en vegum nyrðra, sökum veðráttu, umferðar og rigninga. Þetta tvent, umferð og viðhald, ætti að styðja hvað annað. Það gefur að skilja, að þar sem mikil umferð er, þar þarf mikið viðhald. Ennfremur segir sami háttv. þm. (G. H.), að það geti ýtt undir óviturlegar vegagerðir að kippa burt viðhaldsskyldunni af héruðunum. Óviturlegar vegagjörðir telur hann þær vegagerðir, sem ekki borga sig. Eg er nú sannfærður um, að Húnvetningabraut borgar sig aldrei. Annars er það mjög teygjanlegt hugtak þetta, hvort vegir borgi sig. Oftast er það óbeint en ekki beint, sem vegir borga sig. En hvar eiga nú þessar sýslur, sem á hvílir viðhald margra vega, að taka féð ? Það var alveg rétt hjá hv. 1. þm. S.-Múl. (Þ. B.), að héruðin hafa engu fé úr að spila til að taka að sér viðhald langra vegakafla. En til þess að sýslurnar örmagnist ekki undir viðhaldsbyrðinni verður að sjá þeim fyrir tekjustofni.

Guðmundur Hannesson Háttv. þm. Dal. (B. J.) spáði því einu sinni á dögunum, þegar andinn kom yfir hann hér í deildinni, að minni hlutinn myndi altaf hafa rétt fyrir sér. Hann hefir þá víst órað fyrir vegalögunum. Nú hefir hann haldið langa ræðu út í loftið, sem var ólíku lengri en nefndarálit minni hlutans, og skal eg ekki lengi elta ólar við hann. Húnaflóabáturinn hefir aldrei verið neinn, sem það nafn verði gefið, er ekki neinn og ekki líkur til þess, að hann verði neinn í næstu framtið. Vélarbátaferðir til Ísafjarðar verða að litlu gagni, þegar ís liggur við Horn og teppir allar ferðir tímunum saman. Og þegar um það er að ræða, hvað eigi að koma í staðinn, þá hefi eg litla trú á Búðardal eða Borgarnesi. Það dugir ekki annað, en að sýslan eigi birgðir í sínum eigin kauptúnum, eða jafnvel heima á hverjum bæ. Háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) og fleiri hafa talað um það, að vegirnir hefði verið illa gerðir í upphafi, þegar þeir vóru afhentir sýslunum. Það var leitt, að hann hélt þessu ekki fram í nefndinni, þegar verkfræðingurinn var þar til viðtals. Flóabrautin var einmitt mjög vönduð, að litlum kafla undanteknum, (grýtt), en fæstar flutningabrautir eru grýttar. Holtavegurinn var lakari en hann er svo erfiðar viðureignar frá náttúrunnar hendi, að ekki var hægt að gera hann öðruvís úr garði en þetta. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) gerði mikið úr því, hve vegaviðhald væri dýrt hér á Suðurlandi, og kvað nauðsyn að hjálpa mönnum til að bera það, helzt að landið gerði það. Það vakir fyrir honum, að nýr skattur yrði lagður á landsmenn til þess að halda við vegunum. Halda menn, að það væri sparnaðarvegur, að reyta þannig tekjur landssjóðs á dreif út um alt land, borga af þeim innheimtugjald og senda síðan menn héðan úr Reykjavík í allar áttir, til þess að leita uppi vegaspotta, sem úr sér væri gengnir og gera við þá. Skilur nokkur, að annað eins geti komið til mála? Eg held ekki. Flest alt var rangt, sem sagt var um Húnvetningabrautina. Eg get sagt hv. þingmönnum, sem ekki vita það, að Húnvetningabrautin er enn ekki til nema stuttur spotti. Þjóðvegur liggur að vísu um sýsluna, en er miklu verri, en hann hefir verið sagður hér. En næstu árin verður brautin lögð. Verður þá áframhaldandi akfær þjóðvegur eftir allri sýslunni í heild, alla leið vestur í Hrútafjörð. Eg hafði í nefndarálitinu miðað við það, að akvegur yrði úr Borgarnesi norður, enda er sjálfsagt, að akvegur sé gerður yfir þessa leið svo fljótt sem auðið er. Leið allra Norðlendinga lægi þá eftir þjóðvegi og akbraut Húnavatnssýslu, svo að þeir yrði fyrir meiri átroðningi af utanhéraðsmönnum á vegum sínum en nokkru sinni sveitirnar hér syðra. Rétt var það alt, sem eg sagði um Borgarfjarðarbraut, og sömuleiðis það, sem eg sagði um strandferðirnar í nefndaráliti mínu. Það má ef til vill færa upphæðina upp í 10–15 þús. Vextirnir af því fé, sem gengið hefir til vega í Árnes- og Rangárvallasýslu umfram önnur héruð, nægja einnig til þess að vega móti þeirri upphæð! Eg geri nú ráð fyrir því, að allir hv. þm. hafi gert sér það ljóst, hvað hér er um að ræða, en ef nokkur skyldi halda, að þetta nái ekki lengra en til tveggja eða þriggja vegaspotta, þá vil eg minna menn á það, áður en gengið er til atkvæða, að hér er að ræða um mesta stórmál, sem liggur fyrir þessu þingi, að því er fé snertir. Eg býst jafnvel ekki við, að styrjöldin baki landinu eins mikil fjárútlát, því að ef einu sinni er gengið út á þessa braut, þá verður ekki staðar numið. Til þess að halda við þessum eina vegarspotta í Árnessýslu, færi 3–4000 kr. á ári, og hvað yrði það á öllum flutningabrautum og þjóðvegum landsins? Það er auðsætt, að ef á að demba öllu viðhaldinu á landssjóð, þá verður þess skamt að bíða, að það hlaupi upp á 100 þús. krónur á ári, ef farið er eftir útreikningi landsverkfræðings, sem áætlar viðhaldið minst 50 krónur á kílómeter að meðaltali. Hér er að tala um að aðhafast eins dæmi, því að það tíðkast ekki mér vitanlega í nokkru af nágrannalöndunum, að demba viðhaldi allra þjóðvega á ríkissjóð. Það á að varpa burtu grundvelli vegalaganna, sem er í fullu samræmi við löggjöf annarra þjóða. Það var sagt af einhverjum, að bæði meiri og minni hl. hefði mikið til síns máls. Það virðist mér ekki. Meiri hlutinn hefir í þessu máli enga heilbrigða ástæðu til brunns að bera, nema þetta, að viðhaldið sé héruðunum dýrt, en það yrði þeim enn þá dýrara, ef á þau yrði að leggja aukinn skatt til landssjóðs til þess að borga þetta. Eg vildi brýna þetta fyrir mönnum ennþá einu sinni, að það er ómögulegt að bera á móti því, hvernig sem það er teygt og togað, að hér er að ræða um stefnubreytingu, sem hefir stórkostleg útgjöld í för með sér fyrir landasjóð og þessi breyting er óhagsýn og ekki réttvís.



Umræður eru orðnar langar, og gæti það verið næg ástæða fyrir mig til þess að falla frá orðinu, en mér verður varla brugðið um það, að eg teygi umræðurnar venjulega. Þegar eg las bæði nefndarálitin, þá hafði eg strax mikla tilhneigingu til þess, að hallast að minni hlutanum. Það er talsvert athugavert, að skella viðhaldinu á öllum þessum brautum á landssjóð. Eg held eftirlit með viðhaldi veganna verði betra og ódýrara ef sýslurnar hafa viðhaldsskylduna, heldur en að eftirlitið sé framkvæmt eingöngu héðan úr Reykjavík. Ennfremur yrði vont að takmarka frekjulegar kröfur, sem koma myndi úr öllum áttum til þingsins, ef viðhaldsskyldunni væri dembt á landssjóð, því að þá yrði ekki um annað hugsað, en að heimta sem allra mesta vegagerð. En játa skal eg það, að erfiður baggi er viðhaldið fyrir sýslurnar, þegar tekjurnar vantar til að standa straum af því. Eg hefði felt mig betur við það, að reynt hefði verið að leita að tekjustofnum handa sýslusjóðunum, það hefði verið hyggilegri og heppilegri leið. Það liggur nú ekki fyrir, og mér hefir ekki dottið í hug nein sérstök leið til þess, svo að eg skal ekki fara langt út í það, en um það ætti menn að hugsa, því að ekki er rétt að demba stöðugt meiri og meiri kvöðum á sýslusjóðina, en útvega þeim engan tekjustofn til þess að standast útgjöldin. Að taka svona einn sérstakan vegakafla út úr, eins og hér er um að ræða, er vitanlega mjög varhugaverð braut, landssjóðs vegna. Betra hefði verið að taka öll vegalögin frá rótum til athugunar, svo að það sæist greinilega, hvern dilk þetta drægi á eftir sér. Eg gæti hugsað, að hann yrði nokkuð stór. Það stendur víða svipað á og með þessa vegi, og yrði þá landssjóður að taka að sér viðhald á þeim vegum líka. Fagradalsbrautin yrði þar einna efst á blaði, þar sem hún er fjallvegur. En þrátt fyrir það, þótt hún sé ein af þeim fáu vegum, sem nú á að færa á herðar landssjóðs, þá get eg ekki verið með þessu frumvarpi, því að eg álít stefnuna varasama mjög og fylgi því sannfæringu minni en ekki hlutdrægni vegna kjördæmis míns. Eg læt mér á sama standa um breyt.till. á þskj. 223, en greiði atkvæði á móti frumv. í heild, hvernig sem atkvæðagreiðsla gengur um þessa breyt.till., og skal svo ekki lengja umræður frekara.

Matthías Ólafsson Háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) er vanur að vera gætinn og orðvar, en hann brá dálítið út af því áðan og fór að snúa út úr fyrir mér. Hann sagði, að eg hefði sett þetta mál í samband við ófriðinn ytra, en það gerði eg ekki, heldur við afleiðingar af ófriðinum. Eg talaði um ákvæði til þess að takmarka útgjöld landssjóða til þess að koma í veg fyrir þær. Háttv. þingm. hefir bara endaskifti á orsök og afleiðing. Það er mikið talað um það, hvað þessar sýslur eystra borgi mikið í landssjóð, og jafnvel gefið í skyn, að það ætti að vera 1/8 af tolltekjum landsins, en því fer fjarri að svo sé. Það er ekki einu sinni 1/20.  (E. P. og S. Sig.: Þingm. veit ekkert um þetta)  . Ójú. Þeir kaupa ekki mikið af kolum og salti og öðru slíku, sem til sjávarútvegs þarf, og auk þess hafa þeir ýmislegt, sem annars ekki fæst við sjó, eins og mjólk og kjöt, sem sparar þeim að kaupa útlendar vörur, sem tollur er á. Eg hefði ekki minst á þetta, ef ekki hefði verið búið að skýra svona rangt frá því, en sannleikurinn er sá, að íbúar þessarra héraða eru þeir, sem borga tiltölulega minst í landssjóð.  (Sig. Sig.: Þetta er sagt út í loftið)  . Það er hægt að sanna þetta, nema þeir sé því meiri óhófsmenn, og það eru þeir víst ekki. Eg skal koma að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), því að hann var líka að hnýta í mig. Eg held því fram, að það eigi að spara útgjöldin sem mest að unt er. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) talaði um það, að þessi lög kæmi ekki í gildi fyrr en á næsta ári, en hve lengi geta menn búist við, að afleiðingar ófriðarins vari? Sjálfsagt lengur en ár, og þá virðist óþarfi að vera að auka útgjöld landssjóðs samtímis því að verið er að takmarka þau. Eg get sagt háttvirtum 1. þm. Árn. (S. S.) það, að eg veit meira um Árnessýslu, en hann hyggur. Eg veit það, að hreppafélögin þar, þó að stór sé, hafa ekki stórum meiri útgjöld til sýslusjóða en gerist á Vesturlandi. Það leikur á þetta 1000 kr. og þar í kring og það er ekkert meira en það, sem sumir litlir hreppar á Vesturlandi verða að borga. Og þarna eru þó stór bú fyrir austan, og ann eg þeim þess vel, en þá eiga þeir ekki að telja eftir heldur það sem þeir borga. Og lítið hafa þeir gert að vegabótum, og er það eins og alt sé látið drasla til þess að koma því á landssjóð í sem mestu ólagi. Ennfremur er mér kunnugt um það, að Árnesingar hafa kostað óvenjulitlu til fræðslumála, ekki nema þetta 6–700 kr. á móti 2 þús. kr. og þar yfir fyrir vestan. Eg hefi heyrt, að í stórefnuðum hreppi eystra hafi ekki verið jafnað niður nema 4,500 kr., en í hreppnum þar sem eg átti heima í vóru það 6 þús. kr.  (Sig. Sig.: Þar eru líka verzlanir)  . Rétt er það, en margir stórbændur jafnast á við þær, og þessi viðleitni á að smeygja af sér gjöldum er ekki rétt. Þegar búið er sama sem að gefa mönnum vegina, þá ætti þeir líka að geta haldið þeim við.

Framsögum. (Bjarni Jónsson); Nú sé eg, að eg hefi ráð þessarra vitru manna í hendi mér. Þeir neyttu síns afls með því að skera niður umræðurnar rétt áðan og meinuðu þingmönnum, sem höfðu beðið sér hljóðs, að taka til máls, meðal annars háttv. þm. S.-Þing. (P. J.), sem líklega hefir ætlað að svara hnútum frá mér. (Pétur Jónsson: Nei, eg ætlaði ekki að svara þingmanninum). Jæja, þá hefir hann ætlað að segja eitthvað annað. En nú hefi eg þeirra ráð í hendi minni, því að nú gæti eg staðið hér og talað til kvölds. Til þess hefi eg nógu lipurt tungutak og væri rétt að sýna fram á, hvaða meðul er hægt að nota við þetta þing, sem misbeitir svo valdi sínu, en í þetta skifti ætla eg ekki að nota þetta meðal.  (Einar Arnórsson: Meiri hluti þingsins gerir alt rétt)  . Eg hefi sagt, að meiri hluti þingsins hafi jafnan á réttu að standa, en það hefi eg aldrei sagt um meiri hluta neðri deildar. Eg vil engar rökvillur hafa hér eða útúrsnúninga á orðum mínum. Af einskærri miskunn minni skal eg nú leyfa mönnum að ganga til atkvæða án þess að segja meira.