Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klukkan 1.30 fer fram umræða utan dagskrár um stöðu íslensks skipasmíðaiðnaðar. Málshefjandi er hv. þm. Jón Bjarnason. Hæstv. iðnaðarráðherra Valgerður Sverrisdóttir verður til andsvara.

Hæstv. forseti. Hinn 27. maí 2004 var samþykkt á Alþingi frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 45/1998, með síðari breytingum. Þar var m.a. kveðið á um að atkvæðagreiðslur um sameiningu sveitarfélaga víða um land skyldu fara fram vorið 2005 á grundvelli tillagna sameiningarnefndar sem skipuð var haustið 2003. Það frumvarp sem ég mæli nú fyrir felur í sér að atkvæðagreiðslur um sameiningu sveitarfélaga fari fram laugardaginn 8. október 2005 í stað 23. apríl næstkomandi, eins og gert er ráð fyrir í framangreindum lögum. Frumvarpið er samið samkvæmt tillögu sameiningarnefndar og að höfðu samráði við sveitarstjórnarmenn víða um land. Ástæðan fyrir því að færa þarf kjördag til haustsins er tvíþætt: Annars vegar tók lengri tíma en gert var ráð fyrir að ná samkomulagi í tekjustofnanefnd um breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga og því hefur dregist að sameiningarnefnd gæti lagt fram endanlegar tillögur sínar. Er nú ljóst að ekki er nægur tími til stefnu til að tillögurnar geti hlotið nauðsynlega kynningu og umfjöllun í viðkomandi sveitarfélögum fyrir kjördag. Hins vegar er ástæðan sú að undirbúningur atkvæðagreiðslu um tillögur sameiningarnefndar er kominn misjafnlega vel á veg á einstökum svæðum. Þótt í frumvarpinu sé gert ráð fyrir því sem meginreglu að atkvæðagreiðsla fari fram 8. október næstkomandi er lagt til að samstarfsnefnd á hverju svæði verði heimilt að láta atkvæðagreiðsluna fara fram fyrr ef það er mat nefndarinnar að sameiningartillaga muni hljóta næga kynningu meðal íbúa fyrir kjördaginn. Skal samstarfsnefndin kynna félagsmálaráðuneytinu þá ákvörðun sína svo fljótt sem verða má og eigi síðar en 20. maí 2005 þannig að ráðuneytið geti gert ráðstafanir til að láta utankjörfundaatkvæðagreiðslu hefjast tímanlega fyrir kjördag. Gert er ráð fyrir að slík ákvörðun þurfi samþykki aukins meiri hluta nefndarmanna og að samráð verði haft við félagsmálaráðuneytið áður en tillaga þess efnis verði borin upp til atkvæða. Kjördagur sá sem lagður er til í frumvarpinu er valinn með hliðsjón af því að upphaflegar tillögur sameiningarnefndar voru kynntar í lok september 2004 og síðan þá hefur átt sér stað mikil umræða um tillögurnar. Verður að ætla að sveitarstjórnum sé með þeirri breytingu sem lögð er til í frumvarpinu veittur nægur tími til að kynna tillögur nefndarinnar og undirbúa atkvæðagreiðslu um þær. Í frumvarpinu er lagt til að heimiluð verði ein undantekning frá framangreindri frestun, þ.e. að atkvæðagreiðsla um sameiningu Borgarbyggðar, Borgarfjarðarsveitar, Hvítársíðuhrepps, Kolbeinsstaðahrepps og Skorradalshrepps fari fram þann dag sem samstarfsnefnd kjörin af sveitarstjórnum þessara sveitarfélaga hefur þegar ákveðið. Markvisst hefur verið unnið að undirbúningi sameiningar þessara sveitarfélaga allt frá árinu 2003 og er ekki talin ástæða til að fresta atkvæðagreiðslu um tillögu um sameiningu sveitarfélaganna þrátt fyrir ákvæði 1. gr. frumvarpsins. Er því lagt til að íbúar hinna fimm sveitarfélaga gangi að kjörborðinu hinn 23. apríl næstkomandi til að greiða atkvæði um sameiningu þeirra. Hæstv. forseti. Ég tel rétt að nota þetta tækifæri til að gera Alþingi grein fyrir gangi átaks um eflingu sveitarstjórnarstigsins en atkvæðagreiðslur um tillögur um sameiningu sveitarfélaga sem frumvarpið fjallar um eru þáttur í því verkefni. Eins og kunnugt er er um samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga að ræða sem hófst að frumkvæði Sambands íslenskra sveitarfélaga. Vinna við átakið sem hefur staðið frá því á haustmánuðum 2003 er nú vel á veg komin. Tekjustofnanefnd komst í vikunni að niðurstöðum og leggur fram tillögur um umtalsverðar breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga. Sameiningarnefnd hefur einnig lokið gerð tillagna um breytingar á sveitarfélagaskipan og verður fjallað um þær á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga á morgun. Verkefnisstjórn átaks um eflingu sveitarstjórnarstigsins kynnti hugmyndir um tilfærslu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga í apríl 2004. Frá þeim tíma hefur verið unnið að athugun á kostum og göllum þess að flytja verkefni á sviði velferðarmála frá ríki til sveitarfélaga en ákvörðun um það hvort af slíkum flutningi verður á einu eða öðru sviði liggur ekki fyrir á þessari stundu frekar en gert var ráð fyrir í upphafi. Í upphafi var gert ráð fyrir að ákvörðun um hugsanlegan verkefnaflutning lægi fyrir haustið 2005 þannig að þau mál eru í eðlilegum farvegi. Síðastliðið haust var kynnt áfangaskýrsla um flutning heilbrigðis- og öldrunarþjónustu til sveitarfélaganna og ítarleg vinna við stöðumat og þjónustu við fatlaða stendur nú yfir í félagsmálaráðuneytinu. Tillögur tekjustofnanefndar verða nánar útfærðar fyrir lok aprílmánaðar næstkomandi í yfirlýsingu um breytingar á fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Stefnt er að því að endurskoðun á samstarfssáttmála ríkis og sveitarfélaga verði lokið fyrir sama tíma. Auk tillagna um breytingar á tekjustofnum leggur nefndin til ýmsar breytingar á samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Má þar nefna tillögu um að öll lagafrumvörp og reglugerðir sem varða sveitarfélögin verði kostnaðarmetin og reglur þar um taki gildi strax á næsta ári. Þarna er að mínu mati um mikilvæga og varanlega aðgerð að ræða sem mikilvægt er að fylgt verði vel eftir. Einnig er lagt til að skipaður verði starfshópur sem er ætlað að kanna hvort lög og reglur sem settar hafa verið á undanförnum árum hafi að geyma of strangar og kostnaðarsamar kröfur gagnvart sveitarfélögunum og gera tillögur um breytingar þar sem við á. Það er að mínu viti einnig mikilvægt. Loks er lagt til að hafin verði vinna við endurskoðun sveitarstjórnarlaga sem miða að því að tryggja vandaða fjárstjórn sveitarfélaganna og er gert ráð fyrir að sérstaklega verði litið til reynslu Norðurlandanna af eftirliti með sveitarfélögum í því sambandi. Tekjustofnanefnd leggur til eftirfarandi breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga, en ég tek fram að þær eru kynntar með þeim fyrirvara að þær hljóti samþykki ríkisstjórnar og stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga: 1. Viðbótarframlag komi í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga á árunum 2006–2008. Tillagan skilar sveitarfélögunum 700 millj. kr. ár hvert eða alls 2,1 milljarði kr. á árunum 2006–2008. Settar verða reglur um úthlutun þessara fjármuna og mun félagsmálaráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga eiga samvinnu um efni þeirra. Framlaginu er ætlað að jafna aðstöðumun þeirra sveitarfélaga sem talin eru í mestri þörf m.a. vegna erfiðra ytri aðstæðna. 2. Undanþágur frá greiðslu fasteignaskatts, samanber 5. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, verði afnumdar frá og með 1. janúar 2006 í samræmi við tillögur nefndar frá desember 2001. Álagning fasteignaskatts komi til framkvæmda í áföngum á árunum 2006–2008. Tillagan skilar sveitarfélögunum 200 millj. kr. árið 2006, 400 millj. kr. árið 2007 og 600 millj. kr. í árlegar tekjur frá og með árinu 2008. Samtals gerir þetta 1,2 milljarða kr. árin 2006–2008 en varanlega 600 millj. kr. á ári frá þeim tíma. Tekið skal fram að ofangreindar fjárhæðir miðast við fasteignamat ársins 2005. Árleg hækkun fasteignamats og fjölgun fasteigna ríkissjóðs leiðir til hækkunar á þessum fjárhæðum en álagningarprósentan mun ekki lækka að sama skapi. Eftir er að reikna út hver álagningarprósentan þarf nákvæmlega að vera. Um er að ræða nýjan álagningarflokk, C-flokk. Áfram er gert ráð fyrir að kirkjur og safnaðarheimili, safnahús og hús erlendra ríkja verði undanþegin fasteignaskatti. Í tillögunni er ekki tekin afstaða til hugsanlegra breytinga á álagningu fasteignaskatts af virkjanamannvirkjum. 3. Varasjóði húsnæðismála verði heimilað að auka rekstrar- og söluframlög vegna félagslegra íbúða í eigu sveitarfélaga og aðstoða við úreldingu þeirra. Framlögin koma til greiðslu á árunum 2005, 2006 og 2007. Tillagan skilar sveitarfélögunum 280 millj. kr. á ári eða samtals 840 millj. kr. á árunum 2005–2007. Starfshópur er að störfum sem mun útfæra nánar ráðstöfun þessara fjármuna. Með úreldingu húsnæðis sem stendur autt eða er óíbúðarhæft er unnt að draga úr áframhaldandi þörf sveitarfélaga fyrir rekstrarframlög til félagslega húsnæðiskerfisins. Fjármögnun mun koma af höfuðstól varasjóðs viðbótarlána. Rétt er að taka fram að ráðstöfunin kemur til viðbótar framlögum til félagslega húsnæðiskerfisins samkvæmt gildandi samkomulagi um varasjóð húsnæðismála en gert er ráð fyrir að það samkomulag verði framlengt um þrjú ár. 4. Gildandi lög um fjárhagslegan stuðning við fráveituframkvæmdir sveitarfélaga verði framlengd til ársins 2008. Sameiginlega verði farið gagnrýnið yfir kröfur um fráveituframkvæmdir sveitarfélaga og kannaðar leiðir til að draga úr kostnaði. Tillagan skilar sveitarfélögunum 200 millj. kr. á ári eða samtals 600 millj. kr. á árunum 2006–2008. Framlögin koma til greiðslu í hlutfalli við fráveituframkvæmdir sveitarfélaganna á árunum 2006–2008 og eru þau liður í að ljúka átaki í fráveitumálum sveitarfélaga. Jafnhliða verður farið yfir hvort unnt sé að finna leiðir fyrir fámenn sveitarfélög og byggðarkjarna til að koma fráveitumálum í viðunandi horf án óheyrilegs kostnaðar. 5. Lög um skráningu og mat fasteigna á tekjustofnum sveitarfélaga verði breytt þannig að greiðsla fasteignaskatts hefjist frá næstu mánaðamótum eftir að eign er fyrst metin fasteignamati. Jafnframt verði unnið að endurskoðun á fasteignamati landa og jarða og lagaákvæðum er það varðar. Tillagan skilar sveitarfélögum allt að 200 millj. kr. í varanlegan tekjuauka á ári, samtals 600 millj. kr. á árunum 2006–2008. Stefnt er að því að leggja fram frumvarp á vorþingi með það að markmiði að ákvæði um upphaf greiðslu fasteignaskatts taki gildi sem fyrst. Fasteignamat landa og jarða verði tekið til endurskoðunar af Fasteignamati ríkisins og því verki lokið eins fljótt og auðið er. 6. Skipuð verði nefnd sem hafi það hlutverk að endurskoða reglur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga einkum með tilliti til breytinga á sveitarfélagaskipan. Nefndin taki mið af sjónarmiðum sem fram hafa komið við vinnu sameiningarnefndar og tekjustofnanefndar. Stefnt er að því að nefndin ljúki störfum fyrir 1. október á þessu ári. Tillagan hefur á þessu stigi ekki bein fjárhagsleg áhrif fyrir sveitarfélögin. Það er hins vegar ljóst að endurskoðun á reglum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga með tilliti til breytinga á sveitarfélagaskipan er forsenda þess að unnt sé að leggja fram vitrænar tillögur um varanlegar breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga. Vinna tekjustofnanefndar hefur leitt í ljós að aðstöðumunur sveitarfélaga er mjög mikill og breytingar á ráðstöfun fjármuna Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga skipta illa stödd sveitarfélög meira máli en almennar breytingar á tekjustofnum á borð við hækkun útsvarsprósentu. Í fylgiskjali leggur tekjustofnanefnd til ákveðnar forsendur sem hún telur að eigi að hafa að leiðarljósi í endurskoðunarvinnunni. Hæstv. forseti. Viðræður um breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga hafa verið langar og strangar. Niðurstaðan sem nú hefur náðst er að mínu mati vel ásættanleg fyrir sveitarfélögin. Þegar tillögurnar eru skoðaðar í heild tel ég óhætt að fullyrða að komið hafi verið til móts við sjónarmið bæði þéttbýlissveitarfélaga og dreifbýlissveitarfélaga en áherslan í starfi nefndarinnar var þó ótvírætt á að jafna aðstöðumun sveitarfélaga til tekjuöflunar. Sérstakt framlag í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og aðgerðir til að taka á rekstrarvanda félagslega húsnæðiskerfisins skipta þau sveitarfélög mestu máli. Stærri sveitarfélögin munu aftur á móti fá varanlega tekjuaukningu vegna fækkunar undanþágna frá fasteignaskatti. Heildaráhrifum tillagnanna er best að lýsa með því að ræða annars vegar varanleg áhrif þeirra og hins vegar tímabundin áhrif, þ.e. tekjuauka og önnur fjárhagsáhrif fyrir sveitarfélögin á því tímabili sem um er að ræða eða 2005–2008. Ef við tölum fyrst um varanlegu áhrifin er gert ráð fyrir að tekjuauki sveitarfélaga af fasteignaskatti verði í kringum millj. kr. á ári, þ.e. 600 millj. kr. vegna fækkunar undanþágna á fasteignum ríkisins og 200 millj. vegna annarra lagabreytinga. Tímabundin áhrif eru hins vegar mun meiri eða um 4,7 milljarðar kr. á framangreindu tímabili. Ráðstafanir sem miða sérstaklega að því að taka á aðstöðumun sveitarfélaga, t.d. vegna fólksfækkunar og tekjusamdráttar sem henni fylgir eru árlegt 700 millj. viðbótarframlag í jöfnunarsjóði í þrjú ár og heimildir til að taka á vanda félagslega húsnæðiskerfisins. Við þetta verður svo að bæta að fyrir dyrum stendur endurskoðun á reglum jöfnunarsjóðs og vænti ég þess að þar muni sérstaklega verða tekið á aðstöðumun sveitarfélaga, t.d. sameinaðra sveitarfélaga með marga byggðakjarna og sveitarfélaga sem glíma við neikvæð áhrif byggðaþróunar. Ég tel að vinna tekjustofnanefndar hafi leitt í ljós að slíkar breytingar á jöfnunarkerfinu séu sú aðgerð sem mestum árangri muni skila til að taka varanlega á málefnum sveitarfélaga sem eiga í fjárhagsvanda, miklu fremur en hugsanleg heimild til að hækka útsvarið eins og stundum hefur verið rætt. Auk hinna eiginlegu tillagna tekjustofnanefndar, hæstv. forseti, er í fylgiskjali með tillögum nefndarinnar raktar ýmsar breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga og fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem orðið hafa vegna lagabreytinga og annarra ástæðna á undanförnum mánuðum. Þær helstu eru eftirfarandi: 1. Samkomulag sem fram kemur í viljayfirlýsingu frá 17. september 2004 um að allt að 2,4 millj. kr. skuli varið til að greiða fyrir sameiningu sveitarfélaga. 2. Brottfall á skyldu sveitarfélaga til að greiða framlag í varasjóð viðbótarlána sem felur í sér sparnað um 300 millj. kr. á ári fyrir sveitarfélögin. 3. Heimild varasjóðs húsnæðismála til að ráðstafa raunvöxtum af höfuðstól sjóðsins til að bæta tekjutap af sölu sveitarfélaga á félagslegum íbúðum. Þessi ráðstöfun skilar sveitarfélögunum um það bil 60 millj. kr. á ári. 4. Brottfall framlaga úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga til Lánasjóðs sveitarfélaga og til stofnframkvæmda sveitarfélaga með færri en 2.000 íbúa. Þessar breytingar gera jöfnunarsjóðnum mögulegt að færa um það bil 460 millj. kr. á ári til annarra verkefna. Varanleg heildaráhrif framangreindra breytinga eru um 750 millj. kr. á ári en tímabundin áhrif á árunum 2005–2008 meira en 4 milljarðar kr. Hæstv. forseti. Eins og ég hef rakið er ljóst að tímabundin áhrif tillagna tekjustofnanefndar og annarra breytinga á fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga eru mjög mikil. Varanleg áhrif í formi tekjuauka og útgjaldasparnaðar fyrir sveitarfélögin eru rúmlega 1,5 milljarðar kr. á ári og tímabundin áhrif eru tæpir 9 milljarðar kr. á því tímabili sem um ræðir, 2005–2008. Að vísu ber að hafa í huga að ekki er í öllum tilfellum um fjármuni úr ríkissjóði að ræða heldur er einnig um að ræða heimildir til ráðstöfunar eiginfjársjóða í eigu sveitarfélaganna og tilfærslu fjármuna milli verkefna. Margar þessara tillagna kalla á lagabreytingar og vænti ég þess að ekki muni reynast fyrirstaða hér á Alþingi við að færa sveitarfélögunum aukna fjármuni miðað við yfirlýsingar stjórnarandstöðunnar á undanförnum mánuðum. En ég endurtek og ítreka að þær tillögur sem eru kynntar fyrir Alþingi í dag gera samtals ráð fyrir tæplega 9 milljarða kr. tekjuauka fyrir sveitarfélögin. Hæstv. forseti. Í tillögum sameiningarnefndar er gert ráð fyrir því að flest sveitarfélög í landinu myndi heildstætt atvinnu- og þjónustusvæði og verði nægilega öflug til að sinna helstu lögbundnu og venjubundnu verkefnum sveitarfélaganna. Nefndin leggur áherslu á að sem flestir íbúar landsins fái tækifæri til að taka afstöðu til hugsanlegra sameininga á sínu svæði og ef allar tillögur nefndarinnar ganga eftir mun meiri hluti sveitarfélaga hafa fleiri en þúsund íbúa og í aðeins níu sveitarfélögum yrðu íbúar færri en 500 í stað 51 sveitarfélags í dag. Tillögur nefndarinnar gera ráð fyrir að í landinu verði 46 sveitarfélög frá og með sveitarstjórnarkosningunum 2006 en þau eru nú 101 talsins. Mikilvægt er að sveitarstjórnir sem ekki hafa enn tilnefnt fulltrúa í samstarfsnefnd í samræmi við tillögur sameiningarnefndar geri það hið fyrsta til að samstarfsnefnd geti tekið ákvörðun um kjördag. Rétt er hins vegar að undirstrika, hæstv. forseti, að í frumvarpi því sem hér er til umræðu er gert ráð fyrir að 8. október sé sá kjördagur sem miða ber við ef ekki er tekin ákvörðun um að kosning fari fram fyrr. Hvorki samstarfsnefndin né félagsmálaráðuneyti geta þannig tekið ákvörðun um að kosning um tillögur sameiningarnefndar fari fram eftir þann dag sem fram kemur í lagagreininni. Um önnur atriði en þau sem hér hafa sérstaklega verið tíunduð vísa ég til athugasemda við einstakar greinar frumvarpsins. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. félagsmálanefndar.

Herra forseti. Skiljanlega var ekki hátt risið á hæstv. félagsmálaráðherra þegar hann gerði grein fyrir stöðu mála hvað varðar átak í eflingu sveitarstjórnarstigsins. Í fyrsta lagi er sameiningarkosningum frestað til haustsins, í öðru lagi liggur ekkert fyrir um áform um verkefnatilfærslu og í þriðja lagi fæddist nákvæmlega ekki nokkur skapaður hrærandi hlutur í tekjustofnanefndinni svokölluðu. Hæstv. ráðherra hælir sér af því að nota peninga sveitarfélaganna sjálfra í varasjóði íbúðalána, sér til tekna. Hann hælir sér af því að endurgreiða virðisaukaskatt af framkvæmdum vegna fráveituframkvæmda sem hafa staðið í heil 10 ár, telur sér það til tekna. Hann hælir sér af því að ríkissjóður ætli loksins að fara að greiða skatta af íbúðarhúsnæði í sveitarfélögum sínum - en ekki samkvæmt almennum reglum, nei, samkvæmt sérreglum ríkissjóðs. Hann hælir sér af því að nú eigi að fara að kostnaðarmeta áhrif laga, frumvarpa og reglugerða sem snerta sveitarfélög beint eða óbeint. Ákvörðun um þetta lá fyrir árið 2000, herra forseti, í þeirri tekjustofnanefnd sem þá starfaði en ekkert hefur gerst í tíð forvera hæstv. félagsmálaráðherra né hans sjálfs. Nú á að nota þetta loforð enn og aftur. Herra forseti. Þetta er satt að segja dapurleg niðurstaða og ég hef allan skilning á því að hæstv. ráðherra - sem kemur fyrir þingheim eftir tveggja ára setu á ráðherrastóli og skilar þessu - tali hvorki hátt né mikið. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er enn þá lykilatriði. Það er einasta leiðin sem menn finna til að nálgast þetta, að bæta í sjóðinn tímabundið, þennan sjóð sem núna telur í kringum 10 milljarða kr. Enn og aftur á að leggja til atlögu við það að endurmeta og laga til regluverk sjóðsins sem ég þori að fullyrða að aðeins kannski 5 eða 10 einstaklingar kunna skil á. Slík er flækjan þar á bæ. Nei, herra forseti, ég vorkenni hæstv. félagsmálaráðherra 

Hæstv. forseti. Ég frábið mér vorkunnsemi hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar. Það er ekki lágt risið á þeim sem hér stendur. Ég er satt best að segja þvert á móti mjög ánægður með þá niðurstöðu sem náðst hefur. Ég tel að það skipti verulega miklu máli fyrir sveitarfélögin að hafa úr að spila á næstu þremur árum 9,5 milljörðum kr. meira en þau hafa haft. Er það ekki allnokkur árangur, hv. þingmaður? Ætli það skipti ekki sveitarfélögin töluverðu máli að hafa úr þessum fjármunum að spila? Ætli það skipti þau ekki líka töluverðu máli að hafa varanlega, þegar þessu tímabili lýkur, úr 1,5 milljörðum meira að spila en þau hafa haft? Ég hefði haldið það. Og ég hefði haldið að það skipti þau sveitarfélög mestu máli sem hafa það hvað verst að verið er að auka framlög í jöfnunarsjóð, það er verið að létta álögum af sveitarfélögunum, koma stórkostlega til móts við þau við rekstur félagslega íbúðakerfisins. Þetta eru atriðin sem þung áhersla var lögð á af hálfu sveitarstjórnarmanna. Það er auðvitað þannig að það næst ekki saman um öll atriði, ýtrustu kröfur, þegar menn leggja upp í vinnu sem þessa. En ég er ánægður, hæstv. forseti, ég tel þetta góða niðurstöðu, það er hátt á mér risið og það er engin ástæða til að vorkenna þeim sem hér stendur.

Herra forseti. Ég hefði nú reiknað með því að hæstv. ráðherra sem hefur setið á Alþingi í tvö ár og er hátt á risið, að eigin sögn, hefði þó samvisku til að fara hér satt og rétt með. Auðvitað eru hin varanlegu áhrif af kerfisbreytingum eingöngu þau að ríkið ætlar að fara að borga fasteignaskatta sem verða 600 millj. kr. og að hér á að gera lagabreytingar sem gera sveitarfélögum kleift að innheimta fasteignaskatta af íbúðum sínum í samræmi við eðlilegar leikreglur. Það eru hinar varanlegu breytingar. Kerfisbreytingar á tekjustofnum sveitarfélaga eru engar. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, og ég vona að hann svari af heiðarleika: Telur hann þessar breytingar vera góðan grunn til þess að fara í raunverulega verkefnatilfærslu? Trúir hann því sjálfur og getur hann horft hér framan í okkur og sagt: „Já“? Ég bíð spenntur.

Hæstv. forseti. Já, ég trúi því að hér sé lagður varanlegur og góður grunnur að áframhaldandi samstarfi ríkis og sveitarfélaga og vonandi verkefnatilfærslu. Ég vil benda hv. þingmanni á að stór hluti þeirrar kaupmáttaraukningar sem almenningur í landinu hefur fengið á undanförnum árum er fólginn í skattalækkunum, ekki endilega kauphækkunum, heldur skattalækkunum. Hvað þýðir það? Það þýðir auknar ráðstöfunartekjur. Það er það sem málið snýst fyrst og fremst um. Hversu mikið eykst ráðstöfunarfé sveitarfélaganna á því tímabili sem um ræðir? 9,5 milljarða kr. Það er það sem mestu máli skiptir, hæstv. forseti.

Frú forseti. Það var erfitt hjá hæstv. ráðherra að standa hér og þurfa að viðurkenna fyrir þingheimi að staðan í sameiningarmálum sveitarfélaga sé sú sem hann hér lýsti. Verkaskiptanefnd, engar tillögur. Samt var lögð á það veruleg áhersla þegar þetta fór af stað að það ætti að efla sveitarstjórnarstigið, það ætti að byrja á því að ákveða hvaða verkefni ætti að færa, svo mundu menn velta fyrir sér hvað sveitarfélögin þyrftu að vera stór til þess að geta sinnt þeim og hvaða tekjur þau þyrftu að hafa til að geta sinnt þeim verkefnum sem mundu flytjast frá ríki til sveitarfélaga. Nú eru engar tillögur uppi um neinn flutning á verkum frá ríki til sveitarfélaga. Samt á að fara að sameina sveitarfélögin, bara til að sameina þau, og tillögur sem lesnar voru hér upp í belg og biðu frá tekjustofnanefnd eru afskaplega rýrar í roðinu þegar maður rýnir í þær betur en hér var gert. Níu milljarðar, segir hæstv. ráðherra og hreykir sér af því. Af hverju notaði ekki hæstv. ráðherra 10 ár eða 20 til að margfalda þessa hungurlús sem hann er hér að tilkynna um til þess að þetta yrðu einhverjir tugir milljarða sem hann gæti tilkynnt til þingheims? Hér er verið að reyna að leggja saman margra ára hugsanleg framlög miðað við þær tillögur sem fyrir liggja. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er sátt um þær tillögur sem hann var að lýsa? Er tekjustofnanefndin sammála um að leggja þessar tillögur svona fram? Er full sátt milli ríkis og sveitarfélaga um að svona verði þetta og ekki öðruvísi? Síðan las hæstv. ráðherra upp úr greinargerð að mikilvægt væri að sveitarstjórnir sem ekki hafa enn tilnefnt fulltrúa í samstarfsnefnd í samræmi við tillögur sameiningarnefndar geri það hið fyrsta. Hvaða tillögur sameiningarnefndar? Ég veit ekki um neinar tillögur sameiningarnefndar eins og á Suðurnesjum þaðan sem ég kem. Hvernig í ósköpunum eiga sveitarstjórnir að geta tilnefnt fulltrúa í samstarfsnefndir þegar ekki koma fram neinar tillögur? Þetta er allt eins hjá hæstv. ráðherra eins og hann fór yfir þetta hér og alveg til skammar.

Hæstv. forseti. Bara rétt til að upplýsa hv. þingmann, sem raunar er einnig sveitarstjórnarmaður, að þá stóð ekki til að endanlegar tillögur um verkefnatilfærslur milli ríkis og sveitarfélaga lægju fyrir fyrr en í haust. Það hefur alla tíð legið fyrir, undirskrifað af fulltrúum bæði ríkis og sveitarfélaga, aldrei staðið annað til. Hins vegar komu fram ákveðnar hugmyndir frá verkefnisstjórn verkefnisins, og kom fram í ræðu minni áðan, sem hafa verið til sérstakrar umfjöllunar, ekki síst í heilbrigðis- og félagsmálaráðuneytum. En tillögur verkefnisstjórnar lutu ekki síst að því að færa ákveðin verkefni á sviði velferðarmála frá ríki til sveitarfélaga. Hins vegar hefur líka legið fyrir að það er alveg sérstakt verkefni og því þurfa að fylgja tekjustofnar. Því hef ég marglýst yfir bæði hér á Alþingi, hæstv. forseti, og annars staðar á opinberum vettvangi. Hv. þingmaður spyr af hverju ég hafi ekki margfaldað með 20 eða 30. Það sem við erum hér að ræða og ég var að kynna eru tvíþættar áherslur, annars vegar varanlegur tekjuauki fyrir sveitarfélögin, sem verður 1,5 milljarðar kr. á ári að liðnum þessum þremur árum, hins vegar sérstök átaksverkefni, m.a. með sérstakri innspýtingu í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga upp á 700 millj. kr. á ári. Það samkomulag tekur til þriggja ára. Þess vegna er margfaldað, hæstv. forseti, með þremur en ekki 20 eða 30. Hv. þingmaður spurði einnig hvort full sátt væri í tekjustofnanefnd um þessa niðurstöðu. Hv. þingmanni er fullljóst að svo er ekki. Einn fulltrúi sveitarfélaganna í tekjustofnanefndinni skilaði séráliti og við því er í sjálfu sér ekkert að segja. Það er ágæt sátt um niðurstöðuna. Ég tel, hæstv. forseti, að auðvitað liggi alveg fyrir að hvorugur aðila sé fullkomlega ánægður enda er það yfirleitt ekki þannig þegar tekist er á um hlutina. Menn ná ákveðinni niðurstöðu sem ég tel ásættanlega og raunar mjög góða fyrir sveitarfélögin.

Frú forseti. Ég sé að hæstv. ráðherra er að tala við hv. þm. Hjálmar Árnason. Hann ætti kannski að spyrja hann meðan hann er að tala við hann þarna í dyrunum hvort það hafi ekki verið kynnt þannig á Suðurnesjum á kynningarfundi sem verkefnisstjórn stóð fyrir, sem hv. þm. Hjálmar Árnason er formaður fyrir, að fyrst yrði farið í að ákveða hvaða verk ætti að flytja, síðan mundu menn velta fyrir sér hvaða stærð þyrfti að vera á sveitarfélögum til að taka við þeim verkefnum og svo í síðasta lagi hvaða fjármunir þyrftu að fylgja til að sveitarfélögin gætu sinnt þeim. Það var svardagi af hálfu formanns verkefnisstjórnar að svona yrði farið í málið og ekki öðruvísi, og rétt væri hjá hæstv. ráðherra að spyrja þingmanninn um það. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji þær tillögur sem hann var að kynna okkur að tekjuskiptum eða auknum tekjum sveitarfélaga nægja sveitarfélögunum til að komast út úr þeim hallarekstri sem þau hafa verið í. Ég veit ekki betur en að á árinu 2003 hafi hallarekstur sveitarfélaga verið yfir 3 milljarðar kr. og það sem hér er verið að kynna eru 1,5 milljarðar í besta falli á næsta ári upp í þann halla.

Hæstv. forseti. Það eru mér ákveðin vonbrigði að hv. þingmaður skuli ekki fylgjast betur með í þessu máli og þessu verkefni en raun ber vitni. Eins og ég sagði áðan hefur alla tíð legið fyrir að endanlegar tillögur um verkefnatilflutning frá ríki til sveitarfélaga ættu ekki að liggja fyrir fyrr en næsta haust. Hins vegar eru komnar fram fyrir sennilega einu og hálfu ári, eða a.m.k. ári, hugmyndir frá verkefnisstjórn þessa verkefnis um vænleg verkefni til að færa á milli ríkis og sveitarfélaga. Þar er um að ræða ákveðna þætti í heilbrigðisþjónustunni, öldrunarþjónustunni, málefnum fatlaðra o.fl.  Ég bið hv. þingmann um að fylgjast betur með 

Herra forseti. Það má segja að fjallið hafi tekið jóðsótt og lítil mús fæðst, sennilega bara andvana. Það er ansi kyndugt að horfa á ráðherrann kynna þessa tillögu sem er ekki neitt neitt. Hér stendur formaður verkefnisstjórnar, hv. þm. Hjálmar Árnason,  Hér er komið nokkrum dögum fyrir sameiningarkosningar og boðað að þeim skuli frestað til 8. október. Það er talað um tekjustofnana, þar átti heldur betur að taka til hendinni en ekkert er gert af neinu viti. Ég hvet hæstv. félagsmálaráðherra til að nota þá aðferð sem hv. þm. Jón Gunnarsson hvatti hann til áðan. Nota frekar 20 ár til að margfalda hvað þetta er mikið hagsmunamál fyrir sveitarfélögin í landinu, jafnvel 30 ár. Þá eru þetta stórkostlegar tölur. Þá kemur ekki berrassaður félagsmálaráðherra í ræðustól til að segja hvað er verið að lagfæra. Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvaða orð á að nota yfir þetta en mig langar að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra miðað við það sem hér er verið að gera, fresta þessu fram á haustið, þessum stórkostlegu tillögum sem hafa verið boðaðar um allt land: Er þetta nokkuð annað en klúður?

Hæstv. forseti. Mér þykja rök Samfylkingarinnar orðin harla þunn þegar það helsta sem hv. þm. Kristján Möller getur fundið sér til að ræða í ræðustól er að tala niður til embættismanna félagsmálaráðuneytisins. Lítið lagðist fyrir kappann. Ef ég ætti að leggja mat á vinnu þeirra þá mundi ég ekki kalla þá Rip, Rap og Rup heldur vitna í heilaga ritningu og kalla þá vitringana þrjá, hv. þingmaður. Mér þykir lítið leggjast fyrir kappann að finna þau helstu í rök í þessu máli að tala niður til starfsmanna félagsmálaráðuneytisins. 
             Það sem hér er um að ræða, hæstv. forseti, er að fresta sameiningarkosningu til að gera sveitarfélögunum kleift að undirbúa kosninguna með þeim hætti sem nauðsynlegt er. Það var lagt upp með að þessi kosning færi fram á vordögum. Það var líka lagt upp með að samstaða tækist í tekjustofnanefnd fyrr en varð. Það tókst hins vegar ekki. Hv. þingmaður getur kallað það klúður mín vegna. Það skiptir mig ekki nokkru máli. Það sem skiptir mig máli er að það fáist niðurstaða í þetta mál, niðurstaða í takt við það sem lagt var upp með. Ég vonast til að það geti orðið og vonast til að sveitarfélögin haldi áfram að stækka og eflast, haldi áfram að taka sér fleiri, öflugri og verðugri verkefni. Ég er sannfærður um að það er leiðin til að viðhalda byggð í landinu og eins og ég hef áður sagt tel ég að þetta sé eitthvert almesta byggðaverkefni sem við höfum lagt upp í.

Hæstv. forseti. Það lagðist lítið fyrir kappann, hæstv. félagsmálaráðherra í þessari ræðu. Ekki bætti hann úr. Má ég minna á það, virðulegi forseti, að hæstv. félagsmálaráðherra er fyrrverandi. varaformaður Sambands íslenskra sveitarfélaga sem bæjarfulltrúi í Hveragerði. Hæstv. félagsmálaráðherra talaði, meðan hann var ekki þingmaður og ekki félagsmálaráðherra, sem varaformaður Sambands íslenskra sveitarfélaga um að sveitarfélögin í landinu hefðu verið hlunnfarin um 1,5 milljarða á ári vegna breytinga á skattkerfi þegar mönnum var gert kleift að breyta rekstri sínum úr einkarekstri yfir í einkahlutafélög. Þetta voru orð hæstv. félagsmálaráðherra meðan hann var í hinum fötunum. Nú er hann hins vegar kominn í ríkisstjórn þar sem hann þarf m.a. að semja við hæstv. fjármálaráðherra og þá leggst lítið fyrir kappann. Hæstv. félagsmálaráðherra kemur hingað berrassaður með nánast ekkert til að redda sér frá því klúðri sem þessi frestun er.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka fram að ég klæddi mig í morgun rétt eins og alla aðra daga áður en ég fór í vinnuna þannig að þetta líkingamál hv. þingmanns finnst mér harla hallærislegt, satt best að segja. Það er rétt hjá hv. þingmanni að sá sem hér stendur var áður sveitarstjórnarmaður og m.a. varaformaður Sambands ísl. sveitarfélaga. Það er kannski ekki síst í því ljósi, í ljósi þeirrar forsögu sem ég hef lagt mikla áherslu á að þetta verkefni fengi framgang. Ég hef skilning á því að efla þarf sveitarfélögin og þau þurfa að stækka, þurfa að sameinast, til að geta tekist á við þau verkefni sem þeim eru ætluð, ég tala nú ekki um frekari verkefni. 
             Tekjustofnar sveitarfélaganna aukast stórkostlega með því samkomulagi sem ég hef hér kynnt. Það er niðurstaða málsins og það sem skiptir mestu máli.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingar á sveitarstjórnarlögum, nr. 45/1998, með síðari breytingum. Það má segja að innihald frumvarpsins sé ekki ýkja mikið en það tengist býsna stóru máli. Hér er fyrst og fremst lagt til að sú dagsetning sem ákveðin var í lögum sem samþykkt voru fyrir tæpum tveimur árum um það að sameiningarkosning ætti að fara fram 23. apríl 2003 fari þess í stað fram 8. október árið 2005. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er ástæðunnar fyrir þessari seinkun er ekki að leita í störfum sameiningarnefndar sem hefur fjallað um sameiningu sveitarfélaga heldur í þeirri vinnu sem fram hefur farið í svokallaðri tekjustofnanefnd sem hefur tekið mun lengri tíma en áætlað var. Í raun má segja að sameiningarnefnd hafi verið búin að ljúka störfum sínum innan þess tímaramma sem gefinn var. Sá sem hér stendur, sem hefur tekið nokkurn þátt í því starfi, getur staðfest að þar hefur verið nokkuð góð samstaða um öll mál og vinnuferlið verið hið eðlilegasta, enda má segja að samsetning þeirrar nefndar sé til mikillar fyrirmyndar og hópurinn náð vel saman. Vandinn í tekjustofnanefndinni hefur verið sá að þar var samsetningin allt önnur. Þar voru eðlilega aðilar frá sveitarfélögum en hins vegar fulltrúar ríkisvaldsins, eingöngu embættismenn sem væntanlega hafa þurft að bera flestallt undir þá sem þeir hafa umboðið frá. Ég hygg að það skýri mjög hve illa starfið hefur gengið í þeirri mikilvægu nefnd. Það liggur ljóst fyrir að sameining sveitarfélaga hlýtur að taka mið af niðurstöðu tekjustofnanefndar. Sagan segir okkur að meginvandamálið í samskiptum ríkis og sveitarfélaga hefur tengst tekjustofnunum. Það var miður að tekjustofnanefndin skyldi samansett eins og raun ber vitni. Þar hefðu þurft að vera fulltrúar pólitískra afla, þ.e. sækja eftir tilnefningum frá þingflokkum eins og gert var í sameiningarnefndinni. Ég er sannfærður um að þá hefði starf nefndarinnar gengið betur fyrir sig og niðurstaða samninganna orðið stærri og tryggari til framtíðar en við fáum að heyra í ræðu hæstv. ráðherra nú. Því miður verður að benda á að tekjustofnanefnd hefur starfað, að vísu misjafnlega vel þann tíma, í á annað ár. Það er sama hversu mikið hæstv. ráðherra reynir að gera úr niðurstöðum nefndarinnar, auðvitað er niðurstaðan vonbrigði. Þau vonbrigði spretta ekki af því að aðeins sé tekið á bráðavanda og aðeins áfangi í rétta átt heldur vegna þess að tíminn var ekki nýttur til að skoða tekjustofnana frá grunni, endurskoða grundvöll tekjustofna sveitarfélaganna. Ég er sannfærður um að ef svo hefði verið gætum við stigið miklu stærra skref núna til að tryggja það mikilvægasta í þessu öllu, þ.e. traust á milli ríkisvaldsins og sveitarfélaga. Sá grundvöllur er nauðsynlegur ef við ætlum að ná árangri í sameiningu sveitarfélaga. Það er t.d. ljóst að þegar þetta traust er ekki til staðar verða tillögur um sameiningu sveitarfélaga ekki stærri en raun ber vitni. Auðvitað hefði þurft að stíga miklu stærra skref en tillögur sameiningarnefndar taka mið af stöðu mála í dag og hvað raunhæft geti talist miðað við þær aðstæður sem nú eru uppi. Tekjustofnanefnd hefur að sjálfsögðu ráðið mestu um þetta. Það er engin tilviljun að það þurfti á haustdögum að semja sérstaka viljayfirlýsingu um starfið í nefndinni til að koma henni af stað aftur. Hún var raunverulega komin í strand. Ég hef oft sagt það í þessum ræðustól að ég er sannfærður um að metnaður hæstv. ráðherra er mikill í þessum efnum. Núna er það að vísu ekki eins og það var um daginn, að hæstv. ráðherra sat einn á ráðherrabekkjunum. Hér er annar hæstv. ráðherra líka. En ég held því miður að hæstv. ráðherra hafi verið býsna einangraður í ríkisstjórninni við þetta mikilvæga verkefni og skort hafi skilning í ríkisstjórninni á því hve mikilvægt verkefnið er. Þess vegna eru tillögur tekjustofnanefndar ekki stórfenglegri en þetta. Auðvitað er hægt að segja að tillögurnar séu ákveðinn áfangi en fleira jákvætt verður vart sagt um þessar tillögur. Þær eru því miður enn einu sinni smáskammtalækningar. Þar er tekið á bráðavanda sem safnast hefur upp vegna þess að menn hafa ekki tekið á honum jafnharðan eins og menn hefðu átt að gera. Það á að taka nokkur ár í að leysa bráðavandann, gera sérstakt átak núna á árunum 2005–2008 til að taka á bráðavandanum. En varanlega lausnin á þessu máli er ekki til staðar. Þar er eingöngu talað um að árlegur ábati sveitarfélaganna verði um 1,5 milljarður kr. Það er auðvitað ekki viðsættanlegt til framtíðar. Ég óttast, frú forseti, að tillögur tekjustofnanefndar tryggi ekki þá sátt sem nauðsynleg er til að við náum þeim mikilvæga áfanga í að efla sveitarstjórnarstigið að sveitarfélögin verði stærri og öflugri. Ég get tekið undir það með hæstv. ráðherra að það er vissulega er einn angi af byggðamálunum. Og líklega væri það eitt stærsta byggðamálið og raunhæfasta til að efla byggðirnar og styrkja landsbyggðina. En þá þurfum við að tryggja traust milli sveitarstjórnarstigsins og ríkisvaldsins. Ég óttast að þessar tillögur nái ekki að byggja upp slíkt traust. Við munum því ekki ná eins stórum og miklum áfanga í sameiningu sveitarfélaga og við þyrftum að gera. Það er einnig nauðsynlegt að velta aðeins fyrir sér verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og þeirri ágætu verkefnisstjórn sem hafði umsjón með því verki. Vissulega er það rétt hjá hæstv. ráðherra að nokkrir málaflokkar hafa verið ræddir og ýmislegt verið reifað í þeim efnum. Jafnframt höfðu allir þann skilning á því máli að einhverjar áfangaskýrslur mundu koma áður en endanleg niðurstaða fengist í málið. Þær áfangaskýrslur hafa hins vegar ekki komið. Það hefur ekki náðst neitt samkomulag um neitt annað en að láta málið bíða. Þetta er grundvöllur þess að við getum skapað sveitarstjórnarstiginu viðunandi stöðu, þ.e. að það liggi fyrir hvaða verkefni við ætlum að flytja. Hvaða tekjur þurfa að fylgja með og hve stór þurfa sveitarfélögin þá að vera? Við vitum, þrátt fyrir að við ætlum, miðað við tillögur sameiningarnefndar, að fækka sveitarfélögum úr 101 í 46, að áfram verða til staðar lítil sveitarfélög sem ekki hafa burði til að taka við frekari verkefnum. Sum hver þeirra eiga nóg með það sem þau hafa nú. Frú forseti. Hægt væri að hafa langt mál um svo mikilvægt efni, eflingu sveitarstjórnarstigsins. Vissulega væri full ástæða til að taka það fyrir lið fyrir lið. En vegna þess að hæstv. félagsmálaráðherra valdi þá leið að kynna í fyrsta skipti niðurstöður tekjustofnanefndar, þ.e. samkomulag sem þar virðist hafa orðið án þess að full samstaða sé um það, þá er auðvitað nauðsynlegt að ræða það nánar. Það sem ég gerði áðan er ég lýsti yfir vonbrigðum mínum með að tíminn, á annað ár, skuli ekki hafa verið nýttur til að stokka upp tekjustofnana. Mér skilst að öllum tillögum frá fulltrúum sveitarfélaganna um grundvallarbreytingar á því hafi í raun og veru verið hafnað af fulltrúum ríkisvaldsins. Fróðlegt væri ef hæstv. félagsmálaráðherra gæti fært rök fyrir því að fulltrúar ríkisvaldsins hafi hafnað öllum slíkum breytingum. Það hlýtur að vera nauðsynlegt, ef við ætlum að skapa frið til framtíðar, að annað form sé á þessu en er í dag. Það er einnig óviðunandi að engin leið önnur skuli finnast en sú sem allt of oft hefur verið farin áður, að láta fjármuni eingöngu renna inn í jöfnunarsjóð. Því miður verður að taka undir það sem hér hefur komið fram, að reglur þar eru orðnar svo flóknar að það finnast ekki margir á landinu sem skilja þær til hlítar. Þeir virðast örfáir, ef þeir eru þá til, sem skilja þær algerlega til hlítar. Það er óviðunandi fyrir sveitarfélög, sem þurfa eins og aðrir aðilar að gera rekstraráætlanir fram í tímann, að búa við það ár eftir ár að geta ekki áætlað tekjur sínar úr jöfnunarsjóði og þar af leiðandi ekki gengið almennilega frá fjárhagsáætlunum sínum. Það er þó eitt sem ekki má gleymast í umræðunni að það er augljóst mál, og það hafa allir fulltrúar samþykkt í tekjustofnanefndinni, að fjárhagslegur vandi er til staðar hjá sveitarfélögum, ella hefði nefndin ekki starfað og ella hefði nefndin ekki komist að þeim niðurstöðum sem hún hefur þó komist að. Það er athyglisvert sem hæstv. ráðherra byrjaði á að vekja athygli á og eins og fram kom í andsvari áðan er það býsna gamalt mál, þ.e. að öll lagafrumvörp eigi að vera kostnaðarmetin. Hæstv. ráðherra hefði frekar átt að gera okkur grein fyrir því hvernig á því standi að það hefur ekki verið svo undanfarin ár. Ég er sannfærður um að ef þannig hefði verið að verki staðið hefði vinnan í tekjustofnanefndinni verið miklu léttari vegna þess að þá hefði verið hægt að koma til móts við sveitarfélögin jafnóðum, m.a. þegar ýmis skattalagafrumvörp voru í vinnslu í þinginu. Annað sem hæstv. ráðherra fjallaði reyndar ekki mikið um en ég tel vera nokkuð mikilvægt varðar endurskoðun sveitarstjórnarlaga. Fróðlegt væri ef hæstv. ráðherra gæti farið nánar út í hverju er verið að velta fyrir sér þar. Er verið að velta fyrir sér að sveitarstjórnarlögin verði endurskoðuð með það fyrir augum að efla sveitarfélögin, að stækka sveitarfélögin, að skapa einhvern grunn í lögunum til þess, auka t.d. hvata til að sveitarfélögin verði stærri eða er verið að velta fyrir sér heildarpakkanum um hvernig við viljum sjá sveitarfélögin eftir einhvern ákveðinn árafjölda? Ég sagði áðan að það væri sorglegt að menn fyndu ekki aðra boðlega leið en þá að auka ætíð fjármuni í jöfnunarsjóð. Þess vegna er nauðsynlegt þegar verið er að ákveða að bæta 700 millj. kr. á ári í sjóðinn að heyra frá hæstv. ráðherra hvort farið hafi verið nokkuð nánar í það hvernig úthluta eigi peningunum. Það er afar sérkennilegt og við höfum séð það því miður allt of oft að ákveðin upphæð er send í jöfnunarsjóðinn en svo er eins og enginn viti hvernig hún var fundin og hvernig eigi að fara með hana. Það er auðvitað eðlilegra að fyrst sé ákveðið hvað eigi að gera og síðan sé upphæðin fundin sem þarf til að framkvæma það sem menn vilja. En þannig hefur það ekki verið og væri fróðlegt að vita hvort hæstv. ráðherra geti upplýst okkur um það hvort nákvæmlega sé ákveðið hvernig 700 millj. skuli skipt á milli sveitarfélaganna, eða hvort þetta sé hin hefðbundna aðferð við að bæta fjármunum í jöfnunarsjóð, að einhver upphæð er fundin í reikningsdæmi og svo þurfa menn að finna út úr því hvernig henni verður dreift. Einnig er athyglisvert með fasteignaskattinn að þar skuli þetta eiga að gerast í þremur áföngum og byrjað með 200 millj., svo 400 millj. og síðan 600 millj. sem síðan eigi að halda áfram. Hvaða reglur gilda um þetta? Liggur fyrir nákvæmlega á hverju ári á hverju eigi að byrja og hvernig þetta eigi að þróast og hvað skuli nákvæmlega undanskilið? Hæstv. ráðherra nefndi virkjanir. Það vekur auðvitað undrun mína að þrátt fyrir hina miklu vinnu á annað ár skuli menn ekki hafa fundið neina niðurstöðu í þeim efnum. Eins og við vitum hafa sveitarfélögin gert mjög háværar kröfur um að ekki sé gert upp á milli framkvæmda við virkjanir. Við vitum að greidd eru gjöld af ákveðnum hluta, þ.e. stöðvarhúsunum, meðan virkjanir gera það ekki. Við höfum mjög gott dæmi um þetta austur á landi þegar gömlu sveitarfélagamörkin voru. En þrátt fyrir hin nýju sveitarfélagamörk fær aðeins eitt sveitarfélag tekjur af virkjuninni þar sem stöðvarhúsið er, en það sveitarfélag sem leggur til allt vatnið, leggur til grunninn að öllu saman, fær ekkert fyrir mannvirkið sem þar er. Þetta er afar ankannalegt og það er sérkennilegt þegar menn á annað borð eru að taka á þessu að ekkert skref hafi verið stigið varðandi þetta. Segja má að það sé fastur liður þegar eitthvað er gert í tekjustofnum sveitarfélaga að tekið sé á hinum félagslegu íbúðum og auðvitað ekkert nema gott um það að segja en eins og við vitum eru fjármunirnir komnir frá sveitarfélögunum þannig að þetta er ákveðin hringekja sem þarna á sér stað. Hins vegar er gleðilegt í þessu að settar séu reglur varðandi hinar nýju fasteignir því að þær reglur sem hafa gilt eru algerlega úreltar og væntanlega verið að stíga skref þar. En þrátt fyrir að ákveðin jákvæð skref séu stigin er heildarniðurstaðan sú að allt of stutt skref er stigið, hér er fyrst og fremst um bráðabirgðaráðstafanir að ræða sem koma því miður ekki nægjanlega til móts við sveitarfélögin, því að eins og fram hefur komið og við vitum voru þau rekin með um 3 milljarða halla árið 2003 og jafnvel með meiri halla árið 2004. Hér er hins vegar eingöngu talað um 1,5 milljarða til varanlegra bóta í fjárhagsstöðu sveitarfélaganna og það er einfaldlega allt of lítið skref. Frú forseti. Rétt að lokum vil ég aftur nálgast málið út frá því lagafrumvarpi sem hér liggur fyrir. Verið er að fresta hinni mikilvægu kosningu um sameiningu sveitarfélaga. Með þeim tillögum sem hæstv. ráðherra kynnti, en ég vil hafa þann fyrirvara á að ég hef ekki séð þær í endanlegum búningi og eingöngu hlýtt á hæstv. ráðherra og þess vegna ekki náð öllum tillögunum í smáatriðum, en því miður sýnist mér að þær tillögur séu ekki til að auka líkur á því að við náum að stíga nægilega stórt skref í sameiningu sveitarfélaga. Eins og ég sagði áðan hefur samstarfið og vinnan í sameiningarnefndinni verið mjög gott. Tillögur sameiningarnefndar taka mið af því ástandi sem er í samskiptum ríkis og sveitarfélaga og hvernig verkefnum um eflingu sveitarstjórnarstigsins hefur miðað. Mér finnst þeim hafa miðað of hægt, þ.e. á öðrum vígstöðvum en í sameiningarnefndinni. Það sem ég óttast fyrst og fremst er að þrátt fyrir að tillögur sameiningarnefndarinnar geti ekki talist mjög róttækar þó gerð sé tillaga um að menn fækki sveitarfélögunum um helming óttast ég að tillögur tekjustofnanefndar, ef ekki verða gerðar einhverjar verulegar breytingar á þeim á næsta stigi sem mér skilst að eigi að vera í lok aprílmánaðar, muni tillögurnar því miður jafnvel setja ýmsar tillögur sameiningarnefndar í loft upp. Það er ótti sem mér finnst að hæstv. ráðherra eigi að taka alvarlega og eigi að beita áhrifum sínum til að nota það svigrúm sem þó er til loka aprílmánaðar, til að reyna að stíga stærra skref, vegna þess að ég er sannfærður um og hef sagt það áður í umræðum um þessi mál að efling sveitarstjórnarstigsins er eitt af stærstu málum í íslensku samfélagi í dag og það má ekki stíga feilspor á þeirri leið. Þess vegna verða allir að leggjast á eitt við að reyna að bæta þær tillögur sem hér liggja fyrir. Ef það er hægt þegar samstarfssáttmáli ríkis og sveitarfélaga verður endurskoðaður og þegar gerð verður ný yfirlýsing um fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga er það tækifæri sem verður að nota, vegna þess að það er þá það eina sem eftir er til að tryggja að sveitarstjórnarmennirnir komi með okkur. Og þannig verður það að vera, enda er þetta samstarfsverkefni Sambands íslenskra sveitarfélaga og ríkisvaldsins og algerlega nauðsynlegt ef við ætlum að ná árangri í sameiningu sveitarfélaga að þeir tveir aðilar standi saman og vinni saman að verkinu. Þess vegna verður að nota þann stutta tíma sem þó er eftir til að byggja upp þetta mikilvæga traust á milli ríkisvaldsins og sveitarstjórnanna svo við getum tryggt að sveitarstjórnarmennirnir nái árangri. En sveitarstjórnarmennirnir verða að vera með í för og bera fyrst og fremst fram tillögurnar um sameiningu sveitarfélaga. Ef ekki er ég hræddur um að verkefnið hafi mistekist. Ég vil endurtaka að ég er sannfærður um að hæstv. félagsmálaráðherra hefur haft fullan hug á því að láta verkefnið takast. Ég held því miður að meðreiðarsveinar hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni hafi ekki veitt honum nægan stuðning til verksins. En ég veit, frú forseti, að ýmsir aðilar í öðrum flokkum eru reiðubúnir til að standa við bakið á hæstv. ráðherra við allar góðar tillögur við að efla sveitarstjórnarstigið. Ég held að hæstv. ráðherra ætti að leita þar sem stuðninginn er að finna en ekki berja hausnum við steininn þar sem menn hafa greinilega engan áhuga á verkefninu.

Virðulegur forseti. Við ræðum nýtt frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 45/1998, með síðari breytingum. Frumvarpið lýtur að mjög ákveðnu máli, þ.e. að fresta kjördegi varðandi sameiningu sveitarfélaga, en eins og þingmenn heyra af umræðunni snýst aðalumræðan um allt annað mál, sem er mjög eðlilegt, eða um tekjustofna ríkis og sveitarfélaga. Aðdragandinn er sá að ákveðið var að gera átak til að efla sveitarstjórnarstigið í landinu og eins og hér hefur margoft komið fram var það gert að frumkvæði Sambands íslenskra sveitarfélaga. Sett var því í gang umfangsmikil vinna um átakið vegna óska Sambands íslenskra sveitarfélaga, þ.e. sveitarstjórnarmannanna, um að efla sveitarstjórnarstigið. Settar voru upp dagsetningar og ákveðinn taktur var í vinnunni, nefndarskipanir og annað en nú hefur komið í ljós að fresta þarf ákveðnum hlutum af mjög eðlilegum ástæðum. Ég tel að frumvarpið hljóti að fá víðtæka samstöðu í þinginu af því að það leiðir af sjálfu sér að fresta þarf dagsetningum á sameiningarkosningum sökum þess hvað komið er nálægt þeim í tíma í augnablikinu. Í dag stendur í bráðabirgðaákvæði III í núgildandi lögum að kjósa eigi 23. apríl 2005 og það er of skammur tími til stefnu, eins og fram hefur komið. Ástæðurnar eru auðvitað þær að það tók lengri tíma en gert var ráð fyrir að ná saman í tekjustofnanefndinni um breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga og af þeim sökum hefur dregist að sameiningarnefnd kynni endanlegar tillögur sínar. Það er því mjög eðlilegt að fresta þurfi kosningum og ég á von á því að menn geti náð saman um það. Það er brýnt að ná lögunum í gegn á tiltölulega skömmum tíma svo menn geti farið að undirbúa að setja samninganefndirnar af stað og auglýsa þá dagsetningu sem menn velja á hverju svæði fyrir sig varðandi kosningar um sameiningu sveitarfélaga. Það má því segja að því fyrr sem við náum málinu í gegn í þinginu því betra. Frumvarpið er alls ekki stórt í sniðum heldur einungis þrjár greinar og skýrir sig að mestu leyti sjálft. Á morgun mun sameiningarnefnd kynna tillögur að breyttri sveitarfélagaskipan á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga og ég bíð mjög spennt eftir að fá að sjá þær tillögur. Fyrir nokkrum árum þegar sú er hér stendur var í sveitarstjórn voru sveitarfélögin á Íslandi í kringum 200 og á þeim tíma voru sveitarfélögin t.d. í Færeyjum um 50 talsins, að mig minnir, og maður hló að því að það væru 50 sveitarfélög í Færeyjum. En það er alveg jafnmikið hlátursefni að það voru 200 sveitarfélög á Íslandi á þeim tíma. Það eru auðvitað allt of mörg sveitarfélög. Í dag eru sveitarfélögin í kringum 100. Það eru líka allt of mörg sveitarfélög og samstaða um að fækka þeim. Menn hafa nefnt ýmsar tölur í því sambandi. Ég vil sérstaklega vekja athygli á yfirlýsingu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar en mér skilst að hann hafi séð fyrir sér að sveitarfélögin á Íslandi gætu verið 12–14. Ég held að það sé nokkuð langt gengið og ímynda mér að ef það yrði niðurstaða yrði líklega um að ræða þrjú stjórnsýslustig á Íslandi, þ.e. það yrði einhver neðri stjórnsýsla fyrir neðan þessi 12–14 sveitarfélög sem yrðu svo geysilega stór. Ég á því ekki von á því að við sjáum 12–14 sveitarfélög á Íslandi í nánustu framtíð, en þetta kom alla vega fram hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir stuttu í umræðum einhvers staðar opinberlega. Í haust voru kynntar tillögur að 39 sveitarfélögum frá sameiningarnefnd. Ég fór á kynningarfundinn og leist vel á þær tillögur en mér skilst að á morgun verði kynntar tillögur sem sýna 46 sveitarfélög. Þau eru því orðin aðeins fleiri en það er auðvitað stórkostlegur árangur ef það næst í gegn í kosningum að ná sveitarfélögunum úr um það bil 100 niður í 46. Það er helmingsfækkun þannig að þá erum við komin mjög langt á leið með að ná fram ásættanlegri stærð af sveitarfélögum miðað við nútímann. Í vinnu sameiningarnefndar var það skoðað á sínum tíma hvað sveitarfélögin þyrftu að vera stór til þess að vera sæmilega lífvænleg. Auðvitað er mjög erfitt að slá einhverri tölu á það. Það voru færð viss rök fyrir því að íbúatalan 1.500 væri nægileg til að geta borið þau verkefni sem sveitarfélögin sinna í dag, og var þá sérstaklega tilgreint að íbúatalan 1.500 gæti t.d. staðið ágætlega að barnaverndarmálum, félagsþjónustu o.s.frv. Það er mjög mikilvægt að sameiningaráformin geti komist til framkvæmda sem fyrst og því er mikilvægt að við samþykkjum þetta frumvarp sem fyrst svo hægt sé að fara að auglýsa útlínur að nýjum sveitarfélögum og leyfa fólkinu síðan að taka upplýsta ákvörðun í framhaldi af því. Menn spyrja af hverju verkefninu hafi seinkað og það er ósköp eðlilegt. Ef við horfum til baka þá er alveg ljóst að það að færa verkefni á milli ríkis og sveitarfélaga er mjög flókið mál og það á að vera flókið mál. Eðli málsins samkvæmt hlýtur það að vera flókið. Við höfum ákveðna reynslu af því og ég vil nefna hér sérstaklega reynsluna af færslu grunnskólans frá ríkinu til sveitarfélaga sem menn voru sammála um að fara í. Þá var samið um tilfærslu á tekjustofnum og á þeim tíma var þokkaleg sátt um að þeir tekjustofnar sem fóru yfir væru eðlilegir og réttlátir. Auðvitað voru einhverjar raddir uppi um að þetta væru allt of litlir peningar, það koma alltaf einhverjar slíkar raddir upp, en alla vega náðust samningar. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar og sveitarfélögin hafa að mörgu leyti borið sig illa undan því hvað grunnskólinn hefur kostað þau mikið. Þau hafa líka mjög mörg verið að setja miklu meira fjármagn í grunnskólann en lög gera ráð fyrir, þannig að hluti af ástæðunni fyrir umkvörtunarefni sveitarfélaganna er að vissu leyti þeim sjálfum að kenna. Til dæmis er ljóst að sveitarfélög í nágrenni höfuðborgarinnar sem maður hefur heimsótt sem þingmaður á því svæði eru að setja mun meira fjármagn í grunnskólann en lög gera ráð fyrir og krafist er af þeim. Þau gera það af fúsum og frjálsum vilja af því að þau vilja keppa um íbúa sín á milli og bjóða þar af leiðandi upp á glæsilegt skólastarf. Þetta er mjög vandmeðfarið. Það var líka mjög mikil vinna í gangi í tíð fyrrverandi félagsmálaráðherra, Páls Péturssonar, og þá munaði litlu að málefni fatlaðra yrðu færð yfir til sveitarfélaganna. Búið var að vinna mjög mikið í því máli en það strandaði að lokum einmitt á fjármagni. Þetta er því mjög flókið. Kannski má segja að fyrstu plön varðandi taktinn í því að efla sveitarfélögin núna í því átaki sem hér er til umræðu hafi að mörgu leyti verið bjartsýn, þannig að mér finnst ekki skrýtið að það þurfi að fresta þessu aðeins. Aðalatriðið er að verkefnið haldi áfram og leiði til góðrar niðurstöðu. Ef tekst að fækka sveitarfélögunum um helming þá er strax geysilega miklum árangri náð þar, hvað þá ef tekst að færa til verkefni líka og bæta tekjustofnana. Það eru mörg mál sem hafa komið hér til umræðu og ég ætla að minnast í örfáum orðum á nokkur þeirra. Komið hefur fram að öll lagafrumvörp og reglugerðir sem snúa að sveitarfélögunum verði kostnaðarmetin og það á að gerast strax á næsta ári. Búið er að gera tilraunir í þessu sambandi bæði hjá umhverfisráðuneytinu og félagsmálaráðuneytinu. Þetta er nokkuð flókið, ég verð að viðurkenna það, og á sínum tíma fundum við fyrir því í umhverfisráðuneytinu að það er mjög erfitt að nálgast þetta verkefni af því að það er svo erfitt að meta kostnaðinn þegar maður veit ekki hvaða lausnir sveitarfélögin sjálf ætla að fara í. Það er mjög erfitt að meta kostnaðinn af því vegna þess að sveitarfélögin hafa að vissu leyti fengið frjálsar hendur um hvernig þau leysa verkefnin. En ég tel eðlilegt að þetta verði gert og menn verða þá bara að sjá kostnaðarmatið hlaupa á einhverju bili til að reyna að nálgast sannleikann varðandi það. Það var líka athyglisvert að koma á upp starfshóp sem á að athuga hvort gerðar hafi verið of kostnaðarsamar kröfur til sveitarfélaganna og ég tel eðlilegt að það verði gert. Einnig á að endurskoða lögin um sveitarfélögin til þess að tryggja vandaða fjárstjórn. Það er mjög eðlilegt að það sé gert af því að við vitum að þó að sveitarfélögin reyni að standa sig vel þá er mjög brýnt að reglur varðandi fjárstjórn séu mjög góðar. Það er eðlilegt að menn líti til Norðurlandanna í því sambandi eins og komið hefur fram að gert verði. Ég styð það alveg eindregið. Ég vil líka nefna hér aðeins vinnu tekjustofnanefndar. Það hefur komið fram að sú vinna hefur sýnt fram á að það er mjög mikill aðstöðumunur á milli sveitarfélaga, þau eru mjög ólík í eðli sínu. Sú sem hér stendur býr í sveitarfélaginu Seltjarnarnesbæ sem er minnsta sveitarfélag í landinu, 2 ferkílómetrar, og þar er bara uppselt. Þar er búið að byggja nánast alls staðar sem hægt er að byggja, fyrsta sveitarfélagið sem lendir í landþröng. Þar búa í kringum 4.500 íbúar en þar eru afar fá atvinnutækifæri. Það er mjög eðlisólíkt mörgum öðrum sveitarfélögum í landinu og maður skilur auðvitað að það gilda allt önnur lögmál um tekjustofna í slíku sveitarfélagi heldur en í mörgum öðrum sveitarfélögum. Á sínum tíma þegar aðstöðugjaldið, sem tekið var af fyrirtækjum, var fellt niður og útsvarið var hækkað - það var sett gólf á útsvarið á sínum tíma - þá stórgræddi Seltjarnarnesbær. Það var vegna þess að það tapaðist svo lítið þegar aðstöðugjöldin voru felld niður, aðstöðugjöldin voru svo lítil af því að þar voru svo fá fyrirtæki. Á sama hátt hækkuðu tekjurnar, þær jukust svo mikið af því að útsvarið var hækkað og það býr frekar tekjuhátt fólk í sveitarfélaginu. Sveitarfélagið græddi - og ég vil leyfa mér að nota orðið græddi - af því að tekjurnar jukust um 10% bara við þetta. Á hverju ári fékk Seltjarnarnesbær 10% í kassann út af þessari breytingu á meðan flest sveitarfélög fóru hugsanlega mun verr út úr þessu þótt ekkert þeirra tapaði kannski beint á breytingunni. En vegna eðlismunar sveitarfélaganna er auðvitað mjög mikilvægt að skoða tekjustofnana sem geta að einhverju leyti verið sveigjanlegir og þess vegna kemur jöfnunarsjóðurinn inn.  Hæstv. félagsmálaráðherra hefur farið hér í greinargóðu máli yfir þær tekjur sem nú munu færast bæði á milli ríkis og sveitarfélaga og innan sveitarfélaganna. Upphæðin hleypur á u.þ.b. 9 milljörðum samtals og stjórnarandstaðan hefur talað um að þetta sé hungurlús. Ég mótmæli því, ég tel ekki að þetta sé hungurlús, að ekki sé hægt að tala um upphæð sem hleypur á milljörðum sem einhverja hungurlús. Menn verða að muna að það fjármagn sem fer frá ríki til sveitarfélaga er ekki fjármagn sem verður til í einhverju ráðuneyti eða dettur af himnum ofan, þetta eru auðvitað skattpeningar borgaranna. Okkur ber skylda til að fara vel með þetta fjármagn og nota það á skynsamlegan hátt. Miðað við þær tillögur sem liggja fyrir sé ég ekki annað en að þetta séu skynsamlegar tillögur og það sé vel hægt að líta á þær sem mjög gott skref inn í það átak sem við erum að vinna í, þ.e. að efla sveitarfélögin. Þetta er mjög gott skref. Ég sé í séráliti Lúðvíks Geirssonar, bæjarstjóra í Hafnarfirði, að hann talar um að þetta sé áfangi …  Það er skiljanlegt að mörgum þingmönnum sé heitt í hamsi og það er vegna þess að þeir eru margir sveitarstjórnarmenn sjálfir og þekkja þetta mál mjög vel og hafa margoft farið í gegnum þessa umræðu. Auðvitað vilja allir sveitarstjórnarmenn hafa góða tekjustofna, að sjálfsögðu.  Ég tel að við getum skoðað þetta mál nokkuð hratt í félagsmálanefnd vegna þess að frumvarpið er ekki umfangsmikið. Það er reyndar mjög skýrt og einfalt í sniðum. Þó að menn séu mjög ósáttir við niðurstöðu í öðrum málum sem snúa að þessu eins og í tekjustofnamálunum, ég heyri að stjórnarandstaðan er ekki sátt við það, þá tel ég að það eigi ekki að hafa áhrif á vinnslu málsins í félagsmálanefnd af því að allir sanngjarnir menn hljóta að sjá að það þarf að fresta kosningunum og það er öllum í hag, líka þeim sem ósáttir eru við niðurstöðu tekjustofnanefndar. Það er eitt atriði í frumvarpinu sem ég mun láta skoða sérstaklega í félagsmálanefnd og það kemur fram hér í b-lið 1. gr., en þar segir: „Við málsgreinina bætast tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 1. málsl. þessarar málsgreinar getur samstarfsnefnd, sbr. 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða II í lögunum, ákveðið með auknum meiri hluta atkvæða og að höfðu samráði við félagsmálaráðuneytið að atkvæðagreiðsla fari fram fyrir þann tíma, enda sé það mat nefndarinnar að tillaga um sameiningu viðkomandi sveitarfélaga fái næga kynningu meðal íbúa fyrir kjördag.“ Það kemur fram hér að hægt sé með auknum meiri hluta atkvæða að ákveða kjördag fyrir 8. október, þ.e. að flýta kjördegi, og það getur vel verið að einhverjir vilji gera það. Mér finnst mjög gott að það hafi orðið niðurstaða í lagasmíðinni að binda hann ekki algjörlega við einn dag, 8. október, heldur gefa þetta svigrúm. Þetta er mikið valfrelsi eins og einhver sagði og bætti svo við að orðið „valfrelsi“ væri ómögulegt orð, það væri mikið val eða mikið frelsi en ekki valfrelsi. En það sem ég var að velta fyrir mér eru orðin „með auknum meiri hluta“ af því að í athugasemdum við frumvarpið stendur: „Skal nefndin hafa samráð við félagsmálaráðuneytið um þá ákvörðun og skilyrði er að slík samþykkt hljóti stuðning aukins meiri hluta nefndarmanna, þ.e. tvo þriðju hluta greiddra atkvæða.“ Ég hef velt því fyrir mér hvort nægjanlegt sé að orða þetta svona í lagagreininni „með auknum meiri hluta“ eða hvort þar þurfi að standa með tveimur þriðju hlutum greiddra atkvæða. Ég mun láta skoða það sérstaklega í félagsmálanefnd en það má vera að þetta sé almennt gert svona í öðrum lögum þar sem þarf aukinn meiri hluta þó að það sé afar sjaldgæft að þess þurfi. En mun ég láta skoða þetta sérstaklega. Það er vilji minn að ná þessu máli í gegn helst fyrir páska. Það væri auðvitað mjög æskilegt ef hægt væri að koma því til nefndar sem fyrst, á mánudaginn eða á hefðbundnum tíma á þriðjudaginn, fá þangað gesti, taka málið til skoðunar og afgreiða það strax út úr nefnd þannig að hægt væri að gera það að lögum jafnvel fyrir páska eða strax á fyrsta degi eftir páska. Ég byggi þá skoðun mína á því að það er mjög mikilvægt fyrir alla aðila að þeir fari sem fyrst að undirbúa þessar kosningar og að hægt sé að senda bréf til sveitarfélaganna, til þeirra nefnda sem eiga að sjá um kosningarnar. Það er mjög brýnt að skapað verði rými til að senda þetta sem allra fyrst. Ég beini því til stjórnarandstöðunnar að íhuga það hvort hún sé ekki sammála því mati að æskilegt sé að klára þetta sem fyrst af því að ég tel að það séu ekki pólitískar átakalínur um frestunina. Það eru pólitískar átakalínur um allt annað sem snýr ekki að þessu frumvarpi.

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur að það er engin ástæða út af fyrir sig til þess að tefja þetta mál hér í þinginu. Málið sem slíkt er afskaplega einfalt, og eðlilegt að reynt verði að hraða því í gegn eins og kostur er. Mér fannst hins vegar, og það vakti athygli mína, ekki koma fram í máli hv. þingmanns nægilegur metnaður varðandi eflingu sveitarstjórnarstigsins. Hv. þingmaður vitnaði til orða, í viðtal væntanlega sem haft var við hv. þm. Össur Skarphéðinsson, varðandi þá framtíðarsýn hans að við gætum séð á landinu 12–14 sveitarfélög. Ég held að það sé nákvæmlega sú framtíðarsýn sem við eigum að horfa til, að fækka sveitarfélögunum svo mikið, en vissulega þarf þá að gera ýmsar breytingar. Þá yrði eðlilegt að horfa til þess að settar yrðu - ja, menn hafa leikið sér með alls konar orð á því - hreppsstjórnir, þorpsstjórnir, hverfastjórnir, eða hreppsnefndir sem er hið gamla heiti sem við gætum þá endurlífgað, um ákveðna málaflokka á ákveðnum svæðum. Það eru ýmsar leiðir til þess ef við viljum í raun og veru efla sveitarfélögin. Ég vil vekja athygli hv. þingmanns á því að það kom fram að þegar hv. þingmaður var sveitarstjórnarmaður hefðu sveitarfélögin verið rúmlega 200. Ef tillögur sameiningarnefndar ganga fram erum við búin að fækka þeim niður fyrir 50. Ef við náum því fram er ekkert voðalega langt í að við getum farið í 12–14. Það er kannski ekkert lengri tími en liðinn er frá því að hv. þingmaður var í sveitarstjórn, það er álíka hlutfall þarna á milli. Ég held, og ég held að það hafi komið fram í máli hv. þingmanns, að með því að taka þessi litlu hænufet sem við höfum verið að gera allt of oft á undanförnum árum, bæði varðandi sameiningu sveitarfélaga og síðan þegar við lendum í tekjustofnunum, lendum við í vanda. Hv. þingmaður tók ágætt dæmi um það að við lendum alltaf í slíkum vanda eins og var með aðstöðugjaldið. Aðstæður sveitarfélaganna eru svo mismunandi, og ef við ætlum okkur í raun og veru að leysa þennan vanda með tekjustofnana til framtíðar þurfum við að horfa til þess að fækka sveitarfélögunum í 12–14, 10–15. Það er tala af þeirri stærðargráðu sem ég held að við þurfum að stefna að ef við ætlum okkur að leysa þetta flókna mál sem hárrétt er hjá hv. þingmanni að er mjög flókið, sérstaklega þegar við tökum skrefin svona lítil og smá.

Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé mjög mikill metnaður á ferðinni og það að ná sveitarfélögunum ofan í u.þ.b. 50 er geysilega öflugt og mikið skref. Ég tel ekki hægt að segja sem svo að það sé línuleg nálgun í málinu, þ.e. að á ákveðnu árabili fækki sveitarfélögunum bara um helming, þ.e. úr 200 í 100, úr 100 í 50, úr 50 í 25, og svo í hvað?  Ef við mundum fækka sveitarfélögunum ofan í 12–14 án þess að við sæjum verulegar breytingar í búsetu á Íslandi tel ég að með svo fáum sveitarfélögum, 12–14 á Íslandi, værum við komin með þriðja stjórnsýslustigið. Ég er ekki talsmaður þess og ég hef ekki heyrt frá Samfylkingunni að hún vilji þriðja stjórnsýslustigið. Það eru þrjú stjórnsýslustig í nágrannalöndum okkar, það eru lén í Noregi, fylki í Svíþjóð og ömt í Danmörku. Ef við höfum 12–14 sveitarfélög, og þá höfum við þessar þorpsstjórnir eða hreppsstjórnir sem hv. þingmaður Einar Már Sigurðarson lýsti hérna áðan, erum við komin með svona þrjú stjórnsýslustig. Ég er sem sagt ekki fylgjandi því. Það eru einhver takmörk fyrir því hvað við getum farið neðarlega í fjölda sveitarfélaga miðað við núverandi íbúamynstur og það íbúamynstur sem við sjáum fyrir okkur næstu - ja, ég þori varla að segja áratugina, maður veit ekki hvað hlutirnir breytast hratt, en næstu árin. Ég tel óraunhæft að tala um svona fá sveitarfélög, 12–14, það er bara óraunhæft. Þá lendum við í stökustu vandræðum með stjórnsýsluna þannig að ég tel ekki réttlætanlegt að gera það. Ef það gengur hins vegar mjög illa að sameina sveitarfélögin þurfa menn auðvitað að fara að skoða hvort eigi að fara að setja lög. Ég vona að sveitarfélögin samþykki þær góðu tillögur sem verða sýndar á morgun.

Frú forseti. Ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum með það hvað hv. þingmaður horfir skammt og virðist ekki komast út úr því sem er í dag. Það er töluvert ferli að geta komið sér út úr nákvæmlega því sem er að gerast í dag og horfa svolítið vel til framtíðar um það hvernig við viljum hafa hana.

Hvaða ár?

Það er ekkert vandamál, við getum verið að tala um 10 ár þess vegna, eitthvað svoleiðis, sem við erum að spekúlera í fram í tímann, en ekki á morgun, ég er alveg sannfærður um að þetta þarf að gerast á lengri tíma. Við þurfum samt að byrja á því að stefna að hlutunum og það er það sem ég er að tala um. Ég tek ekki undir með hv. þingmanni að það sé eitthvert vandamál að vera með það fyrirkomulag í því munstri sem við höfum því að það eru ýmsar leiðir í því að auka íbúalýðræðið. Ég sé þetta í tengslum við það að færa stórlega verkefnin frá ríkisvaldinu til sveitarfélaganna. Um það snýst málið. Við getum tekið dæmi úr grunnskólanum, hv. þingmaður nefndi hann, það er algjörlega borðleggjandi í dag að framhaldsskólinn á að vera hjá sveitarfélögunum. Framhaldsskólinn er í dag orðinn raunverulega svipaður því sem grunnskólinn var fyrir ekkert mjög löngu. Þetta er nærþjónusta sem á heima hjá sveitarfélögunum 

Virðulegur forseti. Ég tel bara að þetta skapi þrjú stjórnsýslustig. Hv. þingmaður nefndi 12–14 sveitarfélög eftir 10 ár. Ég tel að það sé algjörlega óraunhæft. Ef verkefni eru færð til sveitarfélaga, sem stefnt er að, til þessara fáu, 12–14, mundu þorpsstjórnirnar eða hreppsstjórnirnar sem hv. þingmaður bendir á, vilja fá eitthvert vald til sín. Annars væri valdið svo langt frá fólkinu og þá erum við komin með þrjú stjórnsýslustig sem ég tel mjög óæskilegt í okkar landi. Ég sé ekki slíka framtíð fyrir mér. Ég vil nota tækifærið hérna og þakka hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni fyrir að hafa lýst því yfir að stjórnarandstaðan, a.m.k. Samfylkingin, sem talsmaður hennar, sjái ekki ástæðu til að tefja þetta mál hér í vinnslu þingsins, það sé bara sjálfsagt að flýta því í gegn. Ég vænti þess þá að við getum sameinast um það og gert þetta að lögum, helst fyrir páska eða strax eftir þá.

Frú forseti. Hér talaði hv. þingmaður sem hefur reynslu af því að vera í sveitarstjórn og reka sveitarfélag og ég verð að segja að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með þá ræðu sem hér var flutt. Í fyrsta lagi fjallaði hv. þingmaður um tillögur tekjustofnanefndar sem við heyrðum hér í fyrsta skipti í morgun, og sá ástæðu til að segja okkur hér í þingheimi að peningar yxu ekki í ráðuneytum. Ég held að flestir geri sér grein fyrir því að það gera þeir ekki. Hv. þingmaður sagði að það yrði að nýta fjármuni ríkisins skynsamlega, við yrðum að gera okkur grein fyrir því að þetta væru skattpeningar borgaranna, og ég gat helst skilið á hv. þingmanni að það væri ekki skynsamleg ráðstöfun að sveitarfélögin fengju tekjur úr hinum sameiginlega sjóði til að standa undir þeim lögboðnu verkefnum sem þau eiga að sinna. Verð ég að segja að ég var ansi hissa á að heyra svona fornaldarlegt sjónarmið en það er sjónarmið sem hefur kannski talsvert verið uppi í tekjustofnanefndinni hjá fulltrúum ríkisins, að þeir séu að verja einhverja fjármuni sem ríkið eigi fyrir þessum sveitarfélögum sem endilega vilja komast yfir peningana. Hv. þingmanni varð tíðrætt um nauðsyn þess að efla sveitarstjórnarstigið og allir eru sammála um það. Hv. þingmaður fellur í þá gryfju að halda að efling sveitarstjórnarstigsins snúist eingöngu um að fækka sveitarfélögum. Ég get alls ekki verið sammála hv. þingmanni um það. Ég held að efling sveitarstjórnarstigsins hljóti að snúast um það að færa verkefni til sveitarfélaganna og fjármuni sem duga til þess að reka þau verkefni þannig að sveitarfélögin verði sterkari heildir og sterkari rekstrareiningar en þau eru í dag. Ég veit engin dæmi þess að ef sameinuð eru tvö eða fleiri veik sveitarfélög sem eru rekin með halla á stóru landsvæði verði þau eitthvað sterkari eða öflugri bara við það að sameinast. Ég þekki engin slík dæmi.

Virðulegur forseti. Ég heyri að Jón Gunnarsson hefur eitthvað misskilið ræðu mína eða snýr út úr viljandi. Þegar ég segi að ekki sé einhver stór pottur fullur af peningum sem hægt er að nota eins og maður vill án þess að hugsa um þá sem skattpeninga borgaranna er ég ekki þar með að segja að það sé ekki skynsamlegt að sveitarfélögin fái fjármagn. Ég bara átta mig ekki á því hvernig hv. þingmaður gat heyrt það út úr orðum mínum. Ég sagði einmitt að ég fagnaði tillögum hæstv. félagsmálaráðherra sem fela í sér margra milljarða útgjöld fyrir ríkissjóð. Ég fagnaði því þannig að ég er alls ekki á móti því að sveitarfélögin fái aukið fjármagn. Ég átta mig ekki á hvernig hv. þingmaður gat heyrt það út úr ræðu minni, alls ekki. Menn þurfa hins vegar að semja og það er það sem verið er að gera. Það er auðvitað eðlilegt að sveitarfélögin sæki á ríkið og það er eðlilegt að ríkið verjist líka. Menn verða að mætast einhvers staðar á miðri leið og það er það sem er verið að reyna. Nú er komin lausn varðandi þessa tekjustofna og ýmis lagafrumvörp eiga eftir að fara í gegn sem snúa að þessu samkomulagi. Ég hef heldur aldrei sagt, mér dettur ekki í hug að segja það, að efling sveitarstjórnarstigsins felist bara í því að fækka sveitarfélögum. Það er alls ekki þannig, það er miklu meira. Það felst líka í því að færa verkefni og tekjustofna á milli. Það er verið að skoða það einmitt í þessari verkaskiptanefnd. Þetta eru alls ekki einföld mál. Hins vegar er ég alveg viss um að með því að fækka sveitarfélögum á Íslandi eflast þau. Það er samt ekki þannig að það sé bara það, það þarf miklu meira til. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að það að sameina tvö mjög veik sveitarfélög hefur ekkert upp á sig. Það þarf að skoða verkefnin og tekjustofnana en við erum með of mörg sveitarfélög í dag og ég veit að Samfylkingin er sammála því.

Frú forseti. Ég sé að ég og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir verðum bara að setjast niður yfir ræðu hennar þegar búið verður að skrifa hana upp og fara yfir hvað ég hef misskilið í henni. Ég kannast ekki við að ég hafi í sjálfu sér misskilið þá ræðu og mér fannst hv. þingmaður staðfesta það í andsvari sínu þegar hún talaði um að hér væri um að ræða milljarða útgjöld fyrir ríkissjóð. Ég lít ekki á þetta sem milljarða útgjöld fyrir ríkissjóð. Ég lít á þetta sem tekjur fyrir sveitarfélögin og þarna held ég að skilningur okkar á því sem um er að ræða kristallist kannski, þ.e. í orðanotkun í sambandi við tekjur til sveitarfélaga og skiptingu opinberra tekna milli ríkis og sveitarfélaga. Ég sat fjármálaráðstefnu sveitarfélaga í haust og þar komu fram mjög sterkar kröfur um hvað þyrfti til til að sveitarfélögin yrðu rekstrarhæfar einingar. Þær tillögur sem hér liggja fyrir eru í engum dúr við þær sjálfsögðu óskir og kröfur sem komu fram á fjármálaráðstefnunni og ég verð afskaplega hissa ef einhverjir fulltrúar sveitarfélaganna sem þar töluðu og voru í þessari nefnd ætla að styðja þessar tillögur, og spyr hv. þingmann: Telur hún nægjanlega að gert nú?

Virðulegur forseti. Ef hv. þm. Jóni Gunnarssyni líður betur með það að ég segi að þetta séu milljarða útgjöld fyrir ríkissjóð og á sama tíma milljarða tekjur fyrir sveitarstjórnir get ég alveg gert það. Mér finnst það bara ekki skipta öllu máli. Hv. þingmaður spurði hvort mér þættu þessar tillögur ásættanlegar eða gæti lifað við þær, og ég segi já. Mér finnst þessar tillögur góðar. Það er mjög erfitt að breyta tekjustofnum, við vitum það, og það hefur gengið mjög illa að gera það vegna eðlis sveitarfélaga. Ég lýsti hérna hvernig Seltjarnarnes fékk 40 millj. kr. aukreitis í vasann þegar aðstöðugjaldinu var breytt, 40 millj. á ári á meðan önnur fóru allt öðruvísi út úr því. Niðurstaðan sem var fengin núna er sú að þéttbýlu sveitarfélögin fá ákveðna hluti í gegnum fasteignaskattana en dreifbýlu sveitarfélögin fá fjármuni í gegnum jöfnunarsjóðinn og húsnæðiskerfið. Það var reynt að finna leið þannig að allir fengju eitthvað.

Hæstv. forseti. Frumvarpið sem er til umfjöllunar ætti ekki að þurfa að valda miklum deilum og sjálfsagt er að það hljóti afgreiðslu hið allra fyrsta. Það fjallar í raun ekki um annað en að slá á frest kosningu um sameiningu sveitarfélaga. Ástæðan er að hluta til sleifarlag ríkisstjórnarinnar við sameiningarvinnuna og undirbúningsvinnuna, enda segir í greinargerð m.a., með leyfi forseta: „Ástæðan fyrir því að færa þarf kosningadag fram til haustsins 2005 er tvíþætt: Annars vegar tók lengri tíma en gert var ráð fyrir að ná samkomulagi í tekjustofnanefnd um breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga og því dróst að sameiningarnefnd kynnti endanlegar tillögur sínar.“ Síðar segir, með leyfi forseta: „Hins vegar er ástæðan sú að undirbúningur atkvæðagreiðslu um tillögur sameiningarnefndar er kominn misjafnlega vel á veg á einstökum svæðum.“ Við þessu er ekkert að segja. Þetta eru staðreyndir máls og að sjálfsögðu er eðlilegt að menn samþykki þessar breytingar á sveitarstjórnarlögum þar sem gert er ráð fyrir að fresta þessari kosningu. Um það ætti ekki að þurfa að hafa mörg orð. Menn hafa hins vegar haft nokkuð mörg orð í tengslum við þessa umræðu og ástæðan er að sjálfsögðu sú að þetta er hluti af mun stærra máli. Allar götur frá því í ágúst árið 2003 hefur í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar verið unnið að sameiningu sveitarfélaganna í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga sem einnig hefur sett sér það markmið að stuðla að slíkri sameiningu. Því miður verður að segjast eins og er að aðkoma ríkisstjórnarinnar að sameiningarferlinu hefur ekki verið sem skyldi. Að sjálfsögðu hefur þar sumt verið ágætlega gert en í öðrum efnum illa og sumt er mjög ámælisvert. Það er tvennt sem ég vildi vekja máls á í sambandi við þá umræðu og má sameina það undir heitinu reglustikuaðferðin. Menn hugsa þessi sameiningarmál mjög í svart/hvítu. Það er annaðhvort eða. Menn sjá ekki möguleika á millistigum. Ég ætla að taka dæmi. Það er rætt um að sameina nánast allt Snæfellsnesið í eitt sveitarfélagi. Það er nokkuð sem ég hef ákveðnar efasemdir um. Ég hef hlustað á sveitarstjórnarmenn á Snæfellsnesi setja fram rökstuddar efasemdir hvað þetta snertir. Þá spyr maður sjálfan sig: Hvers vegna eru ekki skoðaðar millileiðir, vegna þess að það gefur augaleið að í sumum tilvikum getur það verið til hagsbóta fyrir sveitarfélögin að sameinast um tiltekin rekstrarverkefni, hugsanlega sem lúta að sorphirðu svo maður taki dæmi héðan af höfuðborgarsvæðinu eða almenningssamgöngum? Hér hafa menn myndað byggðasamlög um slík verkefni og spurning er hvort slíkt væri ekki hægt á Snæfellsnesi svo annað dæmi sé tekið þannig að við stillum fólki ekki upp gagnvart valkostinum annaðhvort eða. Reyndar tel ég að byggðasamlagsrekstrarformið sé að mörgu leyti gallað og það ætti að vera úrlausnarefni fyrir Alþingi að finna fyrirtæki eða rekstrarfyrirkomulag sem sameinaði í eitt kosti hlutafélagsins og kosti ríkisreksturs. Byggðasamlagið gerir það ekki að öllu leyti. Það áhersluatriði sem ég vildi setja fram hér er þetta: Við eigum ekki að stilla fólki upp gagnvart valkostinum annaðhvort eða. Það er hægt að fara ýmsar millileiðir. Í þessu samstarfi hefur sú hugsun hins vegar ekki fengið að njóta sín. Menn hugsa þetta allt samkvæmt reglustiku og stundum og í allt of ríkum mæli úr fjarlægð, því miður. Hitt atriðið sem fellur undir reglustikuaðferðina er sýnu verra. Það er sú valdstjórnarárátta sem er augljós í öllu þessu ferli, að slá á puttana á fólki með reglustiku. Þetta er augljóst í öllu þessu ferli. Hvernig gerist það? Í fyrsta lagi er sameiningarnefndinni sem hefur undirbúning að sameiningu sveitarfélaga með höndum og undirbúning að kosningum með höndum fært mjög mikið og lögbundið vald í hendur. Hún stillir upp valkostum sem fólk síðan stendur frammi fyrir. Ef fólkið ekki kýs í samræmi við þær niðurstöður sem sameiningarnefndin vill fá þá eru höfð uppi sömu vinnubrögð og tíðkast í Evrópusambandinu gagnvart kjósendum, að það er bara kosið þangað til rétt niðurstaða er fengin. Í lögum um sveitarstjórnarmál segir, með leyfi forseta: „Sameiningarnefnd getur ákveðið að leggja fram nýja tillögu um sameiningu sveitarfélaga ef tillaga nefndarinnar er felld í atkvæðagreiðslu. Atkvæðagreiðsla um þá tillögu skal fara fram á tímabilinu október 2005 til janúar 2006 og skal gera nýja kjörskrá ...“ Með öðrum orðum, ef fólkið kýs ekki í samræmi við það sem sameiningarnefndin ákveður þá er bara gert hið sama og laxveiðimaður gagnvart laxinum. Hann þreytir hann þangað til hann er öruggur um að ná honum á land. Þetta er hugsunin. Því miður hef ég orðið var við það einnig innan stjórnsýslunnar og innan stjórnmálanna að þeir sem ekki makka rétt fá að gjalda þess. Þeir fá að gjalda þess í framkvæmdum á vegum ríkisins á því svæði sem um er að ræða. Þetta er því miður staðreynd, nokkuð sem fram hefur komið þegar félagsmálanefnd Alþingis hefur verið kynnt þessi mál. Þetta er valdstjórnarhlið þessa máls sem ég tel afar vafasama. Síðan er hitt. Ég gat um það áðan að átaksverkefni ríkisstjórnarinnar sem nú stendur yfir og hófst í ágústmánuði árið 2003, því fyrr hefur verið reynt að sameina sveitarfélög, byggði því miður á mjög vafasömum vinnubrögðum. Það var tekin ákvörðun um það, pólitísk ákvörðun um að halda tveimur þingflokkum utan þeirrar vinnu, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Frjálslynda flokknum. Þeir áttu að vísu að fá að sitja á áhorfendabekkjunum, í áhorfendastúkunni. Þeir máttu fylgjast með. En þeir áttu ekki að koma að nefndarvinnunni á jafnræðisgrunni. Um þetta fóru fram bréfaskriftir á milli þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs annars vegar og ríkisstjórnarinnar og sérstaklega hæstv. félagsmálaráðherra hins vegar. Hæstv. ráðherra hafnaði aðkomu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs eða þingflokks hennar að þessari vinnu á jafnræðisgrundvelli. Hún mátt fylgjast með, en svona á svipuðum nótum og við erum að fá að fylgjast með því sem nú er að gerast, þ.e. að menn dreifa hér gögnum nánast um leið og Alþingi er skýrt frá málinu. Þar vísa ég í gögn sem koma frá tekjustofnanefnd. Hins vegar verð ég að segja að mér finnst það miklum mun betra að hæstv. félagsmálaráðherra skuli þó hafa þann hátt á, og það finnst mér gott, að kynna Alþingi þessar tillögur áður en hann mætir til leiks hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og leggur þær þar á borðið. Þetta er að sjálfsögðu sú röð sem á að hafa á hlutunum, að kynna fyrst á Alþingi það sem heyrir Alþingi til. Það er svo önnur saga og annað mál hvernig til hefur tekist í þessu starfi, hve óhönduglega hefur tekist til í öllu þessu starfi og hve miklum sjónhverfingum og blekkingum er beitt þegar ríkisstjórnin er að kynna sínar tillögur. Ég hef ekki mikla áhyggjur af því sannast sagna hvernig sú orðræða fer fram hér og nú vegna þess að við erum að tala um hluti sem snerta hag sveitarfélaganna og þeirra sem búa víðs vegar um landið svo mikið að fólk mun finna á eigin skrokki hver alvara er að baki þeim hástemmdu yfirlýsingum sem hér komu úr munni hæstv. félagsmálaráðherra um bættan hag sveitarfélaganna. Ég hef því miður miklar efasemdir um að það sem hér er verið að færa fram skipti sköpum. Ég vísa m.a. í varnaðarorð sem komið hafa frá gagnrýnum aðilum innan tekjustofnanefndar. Við erum hér með sérálit bæjarstjórans í Hafnarfirði, Lúðvíks Geirssonar, þar sem kemur fram mjög hörð gagnrýni, mjög hörð málefnaleg gagnrýni á þær hugmyndir sem tekjustofnanefnd hefur sent frá sér. Hér segir m.a., með leyfi forseta: „Mikill einhugur hefur ríkt meðal sveitarstjórnarmanna um að afar brýnt sé að ná fram sanngjarnri leiðréttingu á tekjuskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaganna þannig að fjárhagsstaða sveitarfélaganna sé bætt og þeim tryggður aukinn og traustur tekjugrundvöllur.“ Þetta er rétt. Um þetta eru sveitarfélögin í landinu öll sammála. Við fengum fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga á ráðstefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs þegar þessi vinna var að hefjast. Þá voru reistar kröfur af hálfu Sambands íslenskra sveitarfélaga sem eru ekki í nokkru einasta samræmi við það sem við erum að sjá núna koma frá ríkisstjórninni. Þetta er staðreynd. Þess vegna furða ég mig á þeim linkulegu viðbrögðum sem koma víða úr þeim ranni nú. En sem betur fer eru til menn sem standa vel í lappirnar og ég er að vitna hér í álitsgerð frá Lúðvíki Geirssyni og geri það enn, með leyfi forseta: „Það samkomulag sem nú liggur fyrir er ákveðinn áfangi en hann er langt í frá ásættanleg lausn og fullnægir engan veginn réttmætum og sanngjörnum kröfum sveitarfélaganna í landinu um leiðréttingu og jöfnuð. Enn er langt í land að tekið sé af alvöru á þeim víðtæka vanda og þröngu fjárhagsstöðu sem sveitarfélögin búa almennt við, m.a. vegna tekjuskerðingar af skattkerfisbreytingum og margvíslegum kostnaðarauka á síðustu árum, í mörgum tilfellum vegna einhliða ákvarðana ríkisvaldsins. Í þessum tillögum er engin grundvallarbreyting sem máli skiptir til að tryggja tekjugrundvöll sveitarfélaganna til framtíðar. Rétt er í því sambandi að vekja athygli á því að fulltrúar ríkisins taka það sérstaklega fram að þessar tillögur séu það ýtrasta sem hægt er að ganga á því tímabili sem um er að ræða. Þetta er skýr yfirlýsing um að hér er enn og aftur um skammtímalausnir að ræða.“ Ég er að vitna í greinargerð frá bæjarstjóranum í Hafnarfirði þar sem hann gagnrýnir harðlega vinnubrögð ríkisstjórnarinnar og að hér sé einvörðungu verið í rauninni að pissa í skóinn sin. Hann segir að þetta séu skammtímalausnir, hér sé ekki hugað að framtíðarlausnum. Hann heldur áfram, með leyfi forseta: „Að mati undirritaðs geta sveitarfélögin ekki gengið frá þessu samningaborði nema tryggð sé árleg föst tekjuaukning fyrir utan aðrar leiðréttingar og tímabundnar aðgerðir sem þetta samkomulag felur í sér. Aðeins með þeim hætti er tryggð lágmarksleiðrétting á tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga.“ Síðan er vitnað í hvernig samningaviðræðurnar hafi staðið með hléum í ríflega ár og að nánast allar tillögur um úrlausnir af hálfu ríkisvaldsins hafi byggst á skammtímalausnum í stað þess að af sanngirni sé tekið og heildstætt á almennum tekjugrunni sveitarfélaganna og horft um leið til framtíðarskipunar sveitarstjórnarmála í landinu. Ég vitna enn í bæjarstjórann, með leyfi forseta: „Þetta er ekki niðurstaða sem sveitarstjórnir munu sætta sig við heldur enn ein bráðabirgðalausnin sem því miður mun ekki koma samskiptum ríkis og sveitarfélaga í það eðlilega og réttláta horf sem nauðsynlegt er. Má búast við í kjölfar þessa að sveitarfélögin endurmeti afstöðu sína til að taka við frekari verkefnum af ríkinu við svo búið. Með vísan til þessa get ég ekki samþykkt eða skrifað upp á þessar tillögur.“ Hér vitnaði ég í greinargerð bæjarstjórans í Hafnarfirði sem gagnrýnir mjög harðlega það sem frá ríkisstjórninni er að koma. Í athugasemdum með frumvarpi ríkisstjórnarinnar er vísað í samningaferlið og átak hennar til að sameina sveitarfélögin. Þar segir, með leyfi forseta: „Átakið felur einkum í sér þrennt: Að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga,“ - þetta þekkjum við - „að fækka fámennum sveitarfélögum með sameiningu sveitarfélaga“ - þetta þekkjum við - „og aðlaga tekjustofna sveitarfélaga breyttum verkefnum og breyttri sveitarfélagaskipan.“ Þetta þekkjum við einnig. Hvernig er eðlilegt að forgangsröðin verði í þessu efni? Að sjálfsögðu þarf að byrja á því að skilgreina hvað menn vilja að verði hjá sveitarfélögunum, að skilgreina og kanna fjárþörf sveitarfélaganna. Það þekkjum við. Við þekkjum þá þörf. Síðan þarf á varanlegan hátt að tryggja þeim tekjustofna. Hverjir skyldu hafa lagt fram tillögur í því efni? Hverjir skyldu hafa gert annað og meira en að standa hér í ræðustól og gagnrýna aðra? Vinstri hreyfingin – grænt framboð. Við höfum margoft sett fram tillögur um hvernig við viljum standa að þessum málum. Við fluttum nú síðast frumvarp sem gerði ráð fyrir því að styrkja sérstaklega tekjustofna sveitarfélaganna til frambúðar. Þegar ríkisstjórnin ákvað að lækka tekjuskattshlutfallið um 2 prósentustig lögðum við fram tillögu um að heimildir sveitarstjórna til hækkunar útsvars yrðu rýmkaðar sem þessu næmi og þannig yrðu færðar frá ríki til sveitarfélaga tekjur sem kæmu til móts við þær þarfir sem sveitarfélögin hafa. Þetta er ein tillaga af mörgum sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur sett fram, raunhæfum tillögum til að treysta fjárhagsstöðu sveitarfélaganna. Við teljum að ríkisstjórnin hafi staðið að verki á óábyrgan hátt. Það eru miklar sjónhverfingar, mikil leiktjöld, en þegar til kastanna kemur er innihaldið afar rýrt. Auk þess leyfi ég mér að ítreka að valdstjórnarleg aðkoma ríkisvaldsins að sameiningu sveitarfélaga er ekki til þess fallin að skapa það andrúmsloft sem leiðir til þess að fólk leiti hagkvæmustu lausnanna. Ég held ekki. Ég held líka að við höfum í of ríkum mæli, þá beini ég því til okkar allra, hugsað þessi mál í svart/hvítum lausnum. Það eru til millilendingar, millilausnir. Sveitarfélög geta haft samstarf og samráð sín í milli um tiltekna þætti þótt þau gangi ekki í einu og öllu í sömu sængina. Þar vísa ég til samstarfsverkefna sem m.a. hefur verið stofnað til hér á höfuðborgarsvæðinu og víða um landið. Ég spyr: Hvers vegna reyna menn ekki slíkar lausnir annars staðar - ég nefndi áðan Snæfellsnesið - í stað þess að þröngva mönnum öllum í sama mótið?

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði, vinstri grænir hafa lagt fram tillögur varðandi tekjustofna sveitarfélaga. Ef allt hefði verið eðlilegt og okkur hefði tekist að ræða þau mál, vegna þess að það mál var á dagskrá, hefðum við getað gert það í fyrradag. Frumvarp vinstri grænna er mjög skýrt. Þar kemur fram hinn pólitíski vilji vinstri grænna um það hvernig eigi að leysa fjárhagsvanda sveitarfélaganna. Hér er gert ráð fyrir því að taka aftur skattalækkunina sem almenningur í landinu fær með aðgerðum ríkisstjórnarinnar í skattamálum. Hugmynd vinstri grænna er einfaldlega sú að hækka útsvarið um 1 prósentustig. Hvaða áhrif ætli það mundi hafa? Með þeirri aðgerð væri verið að auka muninn á milli stöðu sveitarfélaganna í landinu. Þetta er aðferð til þess að búa til auknar tekjur fyrir stóru sveitarfélögin en þetta mundi engu skipta fyrir þau litlu. Þetta er þess vegna algjör gervitillaga, tillaga sem er hins vegar mjög í anda hugmyndafræði vinstri grænna um aukna skattheimtu. Það er eina leiðin sem þeir sjá. Þeir hafa ekki þá pólitísku sýn að horfa til þess að vandi sveitarfélaganna í landinu er mismunandi. Þeir horfðu auðvitað út frá sjónarhóli sínum héðan af höfuðborgarsvæðinu. Þetta hefði verið mjög fín tillaga til að auka tekjur stóru sveitarfélaganna með hærri tekjurnar en það er alveg deginum ljósara að þetta hefði engu breytt fyrir minni sveitarfélögin, hefði hins vegar haft það í för með sér að svigrúmið til að koma til móts við sjónarmið minni sveitarfélaganna hefði verið minna vegna þess að auðvitað er ekki hægt að ganga þannig frá málum að skattbyrði almennings í landinu sé endalaust aukin né heldur að ganga þannig frá málum að endalaust sé gengið í ríkissjóð. Vinstri grænir voru með þessu fyrst og fremst að reyna að slá ryki í augu fólks með því að þau létu í veðri vaka að þau væru einhverjir sérstakir talsmenn sveitarfélaga. Það eru þau ekki, þau voru talsmenn sumra sveitarfélaga en alls ekki allra.

Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að gera eina játningu. Hún er þessi: Ég skil hugaræsing hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar. Ég skil þennan hugaræsing vegna þess að ég veit að við höfum komið við mjög snöggan blett. Hv. þingmaður er landsbyggðarþingmaður. Hann veit að mörg sveitarfélög á landsbyggðinni búa við mjög þröngan kost. Ríkisvaldið hefur neitað að koma til móts við þau. Hann veit það líka að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur lagt fram fjölmargar tillögur um hvernig megi gera þetta. Hann nefnir eina, og ég nefndi hana áðan líka, sem er að beina tekjuskattslækkuninni inn í útsvarshækkun hjá sveitarfélögunum. Ástæðan fyrir því að við vorum andvíg þessari skattalækkun var tvíþætt: Annars vegar töldum við ekki rétt við þær aðstæður sem við búum við núna að ráðast í skattalækkanir og hins vegar töldum við að samneyslan mætti ekki við því. Ef skattalækkun verður til þess að menn þurfa að draga úr samneyslu, rekstri heilsugæslustöðva, sjúkrahúsa, skóla o.s.frv., bitnar það á íbúunum. og einkum þeim tekjulægstu. Við höfum sett fram aðrar tillögur um hlutdeild sveitarfélaganna í föstum tekjustofnum. Við höfum nefnt þá í tillögusmíði okkar og þingmálum. Ég skil, hæstv. forseti, að hér skuli maður þenja sig mjög upp því að við höfum komið við snöggan blett. Það væri óskandi ef hægt væri að virkja þennan hugaræsing inn í jákvæðan tillöguflutning af hálfu hv. þingmanns í stað þess að agnúast út í okkur.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, tillaga vinstri grænna kom við snöggan blett hjá mér vegna þess að ég hafði satt að segja í mikilli einlægni minni trúað því að þegar vinstri grænir kæmu fram með tillögur til lausnar vanda sveitarfélaganna væru þau að horfa til þess vanda sem sárastur væri í þjóðfélaginu, þ.e. vanda minni sveitarfélaganna sem hafa mátt búa við minnkandi tekjur. Það sýnir kannski best hversu bláeygur maður er, þrátt fyrir að ég hafi marga fjöruna sopið í íslenskum stjórnmálum er ég enn svo bláeygur. Ég átti satt að segja ekki von á því að það yrðu vinstri grænir sem fyrstir manna kysu að leggja fram tillögu sem fyrst og fremst kæmi að gagni þeim sveitarfélögum sem hafa fengið stórauknar tekjur á síðustu árum og búa auðvitað ekki við nokkurn einasta vanda. Lengi má hins vegar manninn reyna. Hér liggur það fyrir að gjörvallur þingflokkur vinstri grænna hefur sameinast um tillögu um að auka ójafnræðið 

Hæstv. forseti. Þetta er ekki rétt hjá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni, og hann veit náttúrlega betur. Hann veit að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur staðið að tillögusmíði á Alþingi sem miðar að því að koma til móts við þau sveitarfélög sem standa sérstaklega illa. Við erum flokkur tekjujöfnunar og ekki aðeins þegar litið er á einstaklingana í samfélaginu, heldur einnig byggðafélögin, sveitarfélögin í landinu. Við erum flokkur raunhæfrar byggðastefnu. Okkur hefur einmitt verið legið á hálsi fyrir að vilja standa fyrir skattheimtu til að skjóta inn í samneysluna til jöfnunar í samfélaginu. Við höfum verið gagnrýnd fyrir það, fyrir að vera skattaflokkur. Nú segja menn skyndilega: Ja, þið viljið ekkert gera fyrir þá sem standa höllum fæti. Hver er eiginlega 

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni að tillögur vinstri grænna um hækkun útsvars koma einmitt stærri sveitarfélögum til góða en alls ekki þeim minni. Þess vegna skýtur skökku við að hv. þingmaður skuli tala um Vinstri hreyfinguna – grænt framboð sem einhvern mikinn jöfnunarflokk. Í ræðu hv. þingmanns áðan var mikið svartnættið um þessa stöðu, um eflingu sveitarstjórnarstigsins og sameiningu sveitarfélaga. Hv. þingmaður sá í rauninni aðeins einn jákvæðan punkt, þá staðreynd að hæstv. ráðherra skuli kynna tillögurnar á hv. Alþingi áður en þær fara formlega fyrir sveitarfélögin. Hv. þm. Ögmundur Jónasson notaði þau orð að ríkisstjórnin misbeitti valdi, notaði eiginlega svívirðilega valdníðslu við sameininguna, þessar sameiningarhugmyndir. Ég á dálítið erfitt með að koma því heim og saman, m.a. vegna þess hvernig staðið hefur verið að sameiningarhugmyndum þar sem fjölmenn nefnd hefur farið um allt land, átt mjög náið og gott samstarf og samráð við sveitarstjórnarmenn af öllu landinu og byggir tillögur sínar á því, upphaflegar tillögur sínar. Þær voru sendar sveitarfélögunum. Það komu viðbrögð við þeim og sameiningarnefnd tók tillit til þeirra. Þetta er hin lýðræðislega leið, öfugt við það sem t.d. er gert í Danmörku og kemur fram í frumvarpi frá Samfylkingunni um að ákveða þetta bara með einu pennastriki hér. Mér finnst þetta ekki ganga upp hjá honum. Þegar hv. þingmaður segir að það sé lítið í þeim tillögum sem hér eru til umræðu, finnst honum þá 9,5 milljarðar til sveitarfélaga vera lítið?

Hæstv. forseti. Fyrst um skattahugmyndir Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem stjórnarsinnar eru að gera lítið úr og snúa út úr. Í greinargerð með þeirri tilteknu tillögu okkar segir, með leyfi forseta: „ Því fer fjarri að flutningsmenn telji þá ráðstöfun sem frumvarpið gengur út á einhverja allsherjarlausn. Æskilegast væri að breytingar af þessu tagi væru liður í heildarendurskoðun á tekjulegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem nauðsynlega þarf að fara fram og er forsenda þess að hægt sé í framhaldinu að ráðast í áfanga til eflingar sveitarstjórnarstiginu.“ Síðan gerum við grein fyrir þeim hugmyndum sem við viljum að séu teknar til skoðunar á því, ekki bara varðandi útsvarið, en ég legg áherslu á að hugmyndir okkar um að beina heimild til útsvarshækkunar til sveitarfélaganna voru settar fram eftir að ljóst var að ríkisstjórnin ætlaði að hrinda í framkvæmd hugmyndum sínum um tekjuskattslækkun. Hugmyndir okkar hafa hins vegar byggt á öðrum þáttum sem við höfum gert rækilega grein fyrir, föstum tekjustofnum sem við viljum að sveitarfélögin fái aðkomu að. Varðandi valdstjórnina vísaði ég í fyrsta lagi í skipan nefndarinnar þar sem tveimur tilteknum þingflokkum var haldið fyrir utan starfið, máttu ekki koma inn á jafnræðisgrunni, máttu bara sitja í áhorfendastúkunni. Í öðru lagi vísaði ég í sveitarstjórnarlög um heimildir nefndarinnar til að láta fara fram atkvæðagreiðslu þangað til „rétt“ niðurstaða væri fengin. Í þriðja lagi sagði ég að látið hefði verið að því liggja í mín eyru af hálfu stjórnsýslunnar að þau sveitarfélög sem ekki mökkuðu rétt væru látin gjalda þess í framkvæmdum á vegum hins opinbera. Ef þetta er ekki valdníðsla og ef það er ekki slíkur andi sem hér svífur yfir vötnunum veit ég ekki hvað á að kalla það.

Herra forseti. Einhver kjaftagangur sem hv. þingmaður heyrir einhvers staðar úti í bæ getur ekki talist valdníðsla af hálfu ríkisstjórnar. Það sem skiptir mestu máli er að í fáum málum hefur verið unnið jafnlýðræðislega og í þessu. Það eru fulltrúar frá sveitarfélögum og frá pólitískum flokkum, að vísu ekki Vinstri grænum en það gefur hv. þingmanni tæpast tilefni til að álykta sem svo að hér sé um valdníðslu af hálfu ríkisstjórnar að ræða. Hvergi og líklega ekki í nokkru máli hefur verið haft jafnmikið samráð við sveitarstjórnarfólk og í þessu máli, enda er tillaga sameiningarnefndar mjög einróma. Hvað varðar tekjuskiptinganefndina hefur það tekið langan tíma af því menn hafa verið að semja. Menn hafa komist að samkomulagi eins og er hægt að ná í þessu. Það er að vísu einn úr tekjuskiptinganefndinni sem skilar séráliti en í þessu mikla deilumáli um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga er það 

Hæstv. forseti. Einn eða fleiri. Við hljótum að sjálfsögðu að meta þau rök sem fram eru sett. Ég var að vísa í röksemdir, ég var að vísa í málefnalega afstöðu sem þarna kemur fram. Ég tel að Lúðvík Geirsson, bæjarstjóri í Hafnarfirði, færi mjög góð rök fyrir máli sínu og ástæðulaust að menn geri lítið úr málflutningi hans. Menn geta verið ósammála rökum hans. Það er allt annar handleggur. Síðan frábið ég mér þetta orðalag, kjaftháttur úti í bæ. Ég er að vísa í það sem fram kom á fundi félagsmálanefndar Alþingis af hálfu aðila úr stjórnsýslunni. Ég er að vísa í anda sem svífur yfir vötnum í þessari sameiningarvinnu. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að nefndin hefur rætt við sveitarstjórnarmenn. Að sjálfsögðu er hún að leita eftir lausnum til að ná fram sínu fyrir fram gefna markmiði. Ég hef hins vegar efasemdir um 

Herra forseti. Það stakk mig töluvert að heyra hv. þm. Ögmund Jónasson tala um valdstjórnaraðferðir við sameiningu sveitarfélaga. Ég hef tekið þátt í störfum sameiningarnefndar og þekki alveg hvernig þau störf voru unnin þar. Þar var haft náið samstarf við sveitarstjórnarmenn um allt land, haldnir fjölmargir fundir til þess að fá fram afstöðu manna í þessu máli. Síðan munu íbúar viðkomandi sveitarfélaga einfaldlega taka afstöðu til þeirra tillagna sem lagðar verða fram. Ég vil líka minna á að lögð hefur verið mikil áhersla á það af hálfu Sambands íslenskra sveitarfélaga nú um nokkurn tíma, í nokkur ár, að fækka sveitarfélögum með sameiningu. Menn hafa jafnvel gengið svo langt, sumir á þeim bænum, að lýsa því yfir að gera ætti það með lögum. Hér er verið að gera þetta eins lýðræðislega og mögulegt er með því að leggja fram þessar tillögur. Meira að segja er það svo að sum sveitarfélög hafa óskað eftir því á síðari stigum að koma inn í tillögur sem verið er að vinna með og við því hefur verið orðið. Við þekkjum það, eins og hér hefur komið fram, að t.d. í Danmörku hafa menn farið þá leið að setja lög um sameiningu sveitarfélaga. Hér hefur ekki verið vilji til þess að fara slíka leið, að vísu hefur Samfylkingin lagt fram tillögur um að fara þá leið. Ég vil meina að slíkar aðferðir væru frekar valdstjórnaraðferðir en sú aðferð sem farin er hér. Ég skil ekki alveg hvað hv. þingmaður á við þegar hann segir að þreyta eigi menn til niðurstöðu þar til að rétt niðurstaða fáist. Ég óska eftir því að hv. þingmann útskýri hvað hann á við og hvað sé rétt niðurstaða og af hálfu hverra. Vegna þess að ég get alls ekki séð, miðað við hvernig þessi mál eru unnin, að þetta eigi við nokkur rök að styðjast. Mér þætti vænt um að heyra frekari rök hjá hv. þingmanni fyrir þessum fullyrðingum, annars vegar með valdstjórnaraðferð og hins vegar hvað hann á við með réttri niðurstöðu.

Hæstv. forseti. Hin rétta niðurstaða er tillaga sameiningarnefndar. Ég er að vísa í lagatextann. Ég er að vísa í sveitarstjórnarlögin, ákvæði sem fest voru í lög í fyrravor þess efnis að sameiningarnefndin hefur lögum samkvæmt mjög víðtækt umboð til að skipa málum. Hún leitar hugmynda hjá sveitarstjórnarmönnum, það er hinn lýðræðislegi þáttur málsins, gott og vel, en hún hefur það vald lögum samkvæmt að ákveða hvert ferlið er. Ef sú niðurstaða fæst ekki í kosningum sem hún vill ná fram hefur hún lögbundið vald til að efna til kosninga að nýju. Það er þetta sem ég er að vísa í. Varðandi valdstjórnina er ég líka að vísa til hins nánast ósagða opinberlega en þess sem látið er liggja að, andans sem svífur yfir vötnum, að þeir sem ekki makka rétt verði látnir gjalda þess í framkvæmdum á svæðinu. Ég vil gjarnan taka það fram að ég er persónulega almennt fylgjandi því að stækka og efla einingar á sveitarstjórnarstiginu. Mér finnst hins vegar ekkert einhlítt í því efni. Mér finnst ekkert einhlítt í því að Grundarfjörður, svo dæmi sé tekið, sé sameinaður Ólafsvík. Mér finnst það ekki liggja í augum uppi. Þegar ég heyri íbúa, t.d. þaðan, færa rök fyrir því að heppilegra fyrirkomulag væri samvinna og samstarf á vissum sviðum um tiltekin verkefni þá finnst mér þetta vera málefnaleg og sannfærandi aðkoma að málinu. Við eigum ekki að hugsa þessi mál með reglustiku um of, eða í svart/hvítu og annaðhvort eða. Það kunna að vera ýmsar millilausnir til og varasamt er að reyna að keyra málin í gegn með valdi.

Herra forseti. Enn talar hv. þingmaður um vald, lögboðið vald. Ég vil bara ítreka það enn og aftur hvernig málið hefur verið unnið og að mínu mati með fullkomlega lýðræðislegum hætti. Hv. þingmaður talar um að sameiningarnefnd hafi mikið vald og geti gert frekari tillögur ef tillögur verða felldar í fyrstu umferð og það er rétt, en ég fullyrði að slíkar tillögur, ef til þess kæmi, yrðu unnar með sama hætti og verið hefur. Ég ítreka að hér er um lýðræðislega leið að ræða. Það eru íbúarnir í viðkomandi sveitarfélögum sem ráða þessu en ekki sameiningarnefndin, hlutverk hennar er að koma með tillögur. Hún hefur gert það með eins góðum hætti og mögulegt hefur verið, en það eru íbúarnir sem ráða. Við vitum að í ýmsum sveitarfélögum eru skiptar skoðanir um þetta. En svona er þessu farið. Síðan talaði hv. þingmaður um að menn eigi að makka rétt. Ég veit að hann getur útskýrt frekar hvað hann á við með því. Mér finnst það hanga svolítið í lausu lofti hvað hann á við og hann 

Hæstv. forseti. Að makka rétt þýðir, í málflutningi mínum núna, að fara að vilja sameiningarnefndar og greiða atkvæði í samræmi við þær tillögur sem hún leggur fyrir íbúana. Þegar það hefur verið sagt í mín eyru í félagsmálanefnd, af aðilum innan stjórnsýslunnar, að þau byggðarlög sem ekki greiða atkvæði í þá veru kunni að gjalda þess í opinberum framkvæmdum, þá finnst mér það vera valdstjórn. Mér finnst það vera andinn sem svífur yfir vötnunum sem ekki er lýðræðislegur og ekki ásættanlegur. Tala ég nógu skýrt? Þarf að skýra þetta eitthvað frekar? Ég held að þeir sem á hlýða eða þeir sem koma til með að sjá þessi orð, viti nákvæmlega hvað ég á við.

Virðulegur forseti. Í rauninni er verið að fjalla hér um afskaplega lítið mál, þ.e. frumvarpið snýr einungis að því að fresta atkvæðagreiðslu um sameiningu sveitarfélaga sem lögum samkvæmt á að fara fram 23. apríl. Af ástæðum sem raktar hafa verið í umræðunni í dag er talið skynsamlegt, og það byggir á tillögu sameiningarnefndar, að láta þá atkvæðagreiðslu fara fram 8. október en heimila þó þeim sveitarfélögum sem það kunna að vilja að efna til sameiningarkosningar fyrr. Flóknara er frumvarpið ekki. Eins og vænta mátti hleypur umræðan um þetta einfalda frumvarp út um víðan völl, enda er um stórmál að ræða. Ég tel þó nauðsynlegt enn einu sinni til upprifjunar að minna á hver verkaskipting ríkis og sveitarfélaga er í dag. Eins og margsinnis hefur komið fram eru 70% opinberra stjórnsýsluverkefna í höndum ríkisins og um 30% í höndum sveitarfélaganna. Þetta er öfugt hlutfall við það sem við sjáum í öðrum ríkjum, nágrannaríkjum okkar, og þá hljótum við að spyrja hvaða áhrif það hafi á samfélagið hjá okkur. Segja má að það hafi þau áhrif m.a. að lýðræðisleg ákvarðanataka er minni hérlendis en í nágrannaríkjum okkar vegna þess að ákvarðanatakan er miðstýrðari hér þar sem um 70% verkefnanna eru í höndum ríkisins. Er það líklega ein ástæða þess að stjórnsýslan hefur vaxið svo mikið í kringum höfuðborgina sem raun ber vitni þar sem höfuðstöðvar ríkisins eru þar. Því fylgja störf og þar fram eftir götunum. Valddreifing hér er því í rauninni miklu minni en menn eiga að venjast í nágrannaríkjum okkar og hefur þar af leiðandi mikil áhrif á alla þjónustu. Á sama tíma hafa kröfur samtímans um almannaþjónustu farið mjög vaxandi sem betur fer. Sveitarfélögin vilja bregðast við kröfum samtímans og vilja hækka þjónustustigið hjá sér og sækjast jafnvel eftir verkefnum til ríkisins til þess að geta sinnt þessari þjónustu o.s.frv. Það er líklega í ljósi þess sem farið er af stað með átak um að efla sveitarstjórnarstigið með það í huga að draga úr þessu hlutfalli, 70:30, og færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga. Það er líklega af þessum ástæðum sem menn velta upp hugmyndinni um að stækka sveitarfélög til þess að gera minnstu sveitarfélögin betur í stakk búin til að taka við verkefnum. Sveitarfélag með um 40 íbúa er ekki mjög burðugt til að taka við stórum verkefnum og bæta þjónustu íbúa sinna. Það liggur í augum uppi. Það er væntanlega með það í huga að auka tekjur sveitarfélaga með verkefnum sem Samband íslenskra sveitarfélaga tekur frumkvæðið. Það er rétt að árétta það að að frumkvæði Sambands íslenskra sveitarfélaga er lagt upp í þessa för, upphaflega til að sameina sveitarfélög af þeim ástæðum sem ég hef nefnt hér, og það er sambandið sem leitar til félagsmálaráðuneytisins um að fara í þetta átak. Síðan fer það átak af stað eins og hér hefur komið fram. Það er jafnframt ákveðið að fara þá lýðræðislegu leið að skipa sérstaka sameiningarnefnd, skipa sérstaka tekjuskiptingarnefnd og verkefnisstjórn til þess að vinna þetta á sem lýðræðislegastan hátt. Ég segi það enn og aftur að fá mál hafa líklega fengið jafnlýðræðislega umfjöllun og þau mál sem sameiningarnefndin hefur unnið. Haldnir hafa verið fundir sem líklega skipta hundruðum með fulltrúum allra sveitarstjórnarmanna í landinu þar sem sameiningarnefnd hlustaði á hljóðið í sveitarstjórnarmönnum, heyrði óskir þeirra og byggði tillögur sínar á því. Lengra er gengið, sveitarstjórnarmönnum er gefinn kostur á því að bregðast við þeim hugmyndum og sameiningarnefnd tekur tillit til ýmissa ábendinga um fyrstu hugmyndirnar. Þess vegna er alrangt að halda því fram eins og hér hefur verið gert að um einhverja misbeitingu valds eða ofríki af hálfu ríkisvaldsins sé að ræða. Það er beinlínis rangt því að líklega hafa fá mál fengið jafnlýðræðislega umfjöllun og meðferð eins og sameiningarmálið. Núna heyrist manni hins vegar á ýmsum hv. þingmönnum sem hér hafa talað í morgun að öllu sé ruglað saman, og a.m.k. tveir ef ekki þrír fulltrúar Samfylkingarinnar sem hér töluðu virðast vera að drekkja sér í því að blanda öllu hugsanlegu saman og reyna að búa til einhverjar deilur. Ég skil það hins vegar svo að talsmaður Samfylkingarinnar í þessu máli, hv. þm. Einar Már Sigurðarson, tali á öðrum nótum, enda hefur hann fylgt þessu máli frá upphafi og þekkir það betur. Það liggur alveg ljóst fyrir að deilur á milli ríkis og sveitarfélaga hafa staðið í áratugi og þær munu halda áfram, deilur um hvernig skipta eigi kökunni, hvernig skipta eigi skattpeningunum á milli ríkis og sveitarfélaga vegna verkefna sem þessi tvö stjórnsýslustig framkvæma. Þær deilur verða aldrei settar niður í eitt skipti fyrir öll. Þess vegna á það ekki að koma neinum á óvart að mál tekjustofnanefndar hafi dregist. Það hefur dregist vegna þess að þetta er stórt mál og þetta er viðkvæmt mál. Það eru skiptar skoðanir milli ríkis og sveitarfélaga um það hvernig deila eigi kökunni, það er ekkert nýtt. Sú deila mun halda áfram. Því er það alveg með ólíkindum að hér hafi a.m.k. tveir hv. þingmenn Samfylkingarinnar komið upp og haldið því fram að það sé ekkert í þeirri niðurstöðu sem fékkst hjá tekjustofnanefndinni. Hún er ekki sammála. Það hefur komið fram. Einn nefndarmanna, bæjarstjórinn í Hafnarfirði, Lúðvík Geirsson, Haukamaður með meiru, skilar séráliti. Hann er ekki sammála því sem aðrir skrifa undir. Það er beinlínis rangt og beinlínis fölsun að halda því fram, eins og hv. þm. Kristján L. Möller gerði, að í tillögunum sé ekkert sem snertir fjármuni. Fyrir liggur að á þremur árum þýðir þetta tilfærslur fjármuna til sveitarfélaga, viðbót upp á 9,5 milljarða. Menn geta farið í alls konar leikfimiæfingar og margföldunaræfingar en þetta eru þær tölur sem liggja á borðinu, 9,5 milljarðar. Og það sem meira er, það eru 1,5 milljarðar varanlega eftir þetta þriggja ára tímabil. Þess vegna er beinlínis rangt að koma í ræðustól og segja að í tillögunum sé ekkert. Það eru auðvitað engir alveg sáttir um þetta, hvorki ríki, sveitarfélög né sveitarfélögin innbyrðis. Þetta er samt verulegur árangur sem hlýtur að verða horft á jákvæðum augum í því skrefi að efla sveitarstjórnarstigið. Jafnframt liggja fyrir mjög skýrar tillögur um með hvaða hætti sameiningarnefnd telur skynsamlegast að láta atkvæðagreiðslu meðal fólksins fara fram um sameininguna. Enn komum við að rangindum sem flutt hafa verið í þessum ræðustól í umræðunni í dag, um að verið sé að beita valdi gagnvart þegnum landsins. Ég hef nefnt hvernig sameiningarnefndin vann og út á hvað ganga tillögur hennar? Þær ganga út á að láta fólkið í sveitarfélögunum taka hina endanlegu ákvörðun. Þannig var lagt upp með verkefnið og þannig verður því lokið. Það er lýðræðislegasta leiðin sem til er, að íbúarnir fái að kjósa um með hvaða hætti þeir vilja skipa sveitarfélögum sínum. Grundvallarspurningin sem menn verða að svara er hvort menn vilji horfa á það sem Samband íslenskra sveitarfélaga lagði af stað með í upphafi ferðarinnar, sem var einungis að sameina sveitarfélög. Inn í það dróst að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga og inn í það kom líka að færa tekjur frá ríki til sveitarfélaga. Ef menn ætla hins vegar að standa hér áfram og blanda þessu öllu saman og beina athyglinni frá því sem er kjarni málsins tel ég að menn séu beinlínis að vinna gegn einni stærstu stjórnsýslubreytingu sem Alþingi hefur rætt um og farið í gegnum, þá eru menn að vinna gegn því að efla sveitarstjórnarstigið. Þá eru menn að vinna gegn því að hækka þjónustustig og vinna gegn því að auka lýðræði í landinu með því að færa sveitarfélögunum aukin verkefni og þar með að lyfta þjónustustiginu. Ég hvet því til þess í umræðunni, sem mun örugglega standa fram eftir degi, að menn horfi á upphaf verkefnisins og horfi á það sem blasir við, það sem liggur á borðinu en fari ekki að rugla saman óskyldum hlutum eins og borið hefur á í umræðunni.

Herra forseti. Þetta var svolítið skrýtin ræða hjá hv. þingmanni. Hann byrjaði á að segja að málið sé lítið sem við fjöllum um, einungis væri verið að fresta sameiningarkosningu sveitarfélaga frá því í apríl fram í október og að þetta þyrfti ekki að taka langan tíma. Mér virtist helst á hv. þingmanni að ekki mætti ræða hvað lægi að baki því að við stöndum hér og þurfum að fresta atkvæðagreiðslunni sem átti að fara fram 23. apríl. Sannleikurinn er sá að vandræðagangurinn við að koma sameiningarátakinu á hefur verið slíkur að það hefur alls ekki tekist undir verkstjórn hv. þm. Hjálmars Árnasonar að koma mönnum þannig saman að hægt sé að kjósa í apríl eins og um var talað. Hv. þingmaður talaði mikið um lýðræðislega umfjöllun og að mikið hefði verið fundað með sveitarstjórnarmönnum og á þá hlustað. Menn hefðu hlerað hljóðið í þeim og byggt tillögur sínar á því. Síðan fengju sveitarfélögin að gefa álit á þeim tillögum og þetta væri eins lýðræðislegt og vera mætti og fullt tillit tekið til þess sem sveitarfélögin væru að tala um. Það er oft gott þegar maður heyrir slíkar fullyrðingar að setja andlit á bak við það sem verið er að gera. Ég þekki náttúrlega best til á Suðurnesjum og hv. þingmaður líka. Á hvaða hljóði frá hvaða sveitarstjórnum var byggt í upphafi að leggja til að öll sveitarfélög á Suðurnesjum sameinuðust í eitt sveitarfélag? Og eftir að sú tillaga kom fram og sveitarfélögin höfðu gefið álit sitt á henni, hver verður niðurstaðan? Verður niðurstaðan eitthvað í dúr við það sem sveitarfélögin hafa verið að tala um, að Sandgerðingar vilja ekki sameiningarkosningu, Garðurinn vill ekki sameiningarkosningu, Grindavík vill ekki sameiningarkosningu og Vatnsleysustrandarhreppur vill sameiningarkosningu við Hafnarfjörð? Nú höfum við ekki tillögurnar í höndunum og getum þar af leiðandi lítið rætt um þær, en gott væri ef verkefnisstjórinn gæti sagt okkur hverjar tillögurnar eru varðandi Suðurnes.

Hæstv. forseti. Það er leitt að heyra að það er eins og hv. þingmaður hafi ekki enn skilið út á hvað málin ganga og er hann þó hvort tveggja í sveitarstjórn og alþingismaður. Hv. þingmaður spurði um hvaða tillögur væru uppi varðandi sameiningu á Suðurnesjum. Fyrir liggur samkvæmt skoðanakönnun sem gerð hefur verið að um 70% þjóðarinnar er almennt hlynnt sameiningu og stækkun sveitarfélaga. Minnstur stuðningur er við það á Suðurnesjum. Hins vegar verður tillaga sameiningarnefndar lögð fram og um hana munu íbúar í þeim sveitarfélögum sem hér hafa verið nefnd taka hina endanlegu ákvörðun. Það er lýðræðisleg leið. Af því hv. þingmaður ber við fákunnáttu um hvað standi í sameiningartillögunum hlýtur maður að spyrja hvort samgangur á milli einstakra þingmanna Samfylkingarinnar sé lítill, því að a.m.k. tveir þingmenn Samfylkingarinnar hafa tekið virkan þátt í störfum sameiningarnefndar og það er á tillögum þeirra eins og nefndarinnar allrar sem tillögurnar eru birtar. Ég hvet því hv. þingmann til að snúa sér til félaga sinna í Samfylkingunni sem örugglega munu glaðlega upplýsa hann hvernig sameiningarnefndin hefur unnið, á hverja hún hefur hlustað og hverjar tillögur hennar eru. Hv. þingmaður gerir mikið úr vandræðagangi. Ég er ekki sammála því að þetta sé vandræðagangur. Það eru miklir fjármunir í húfi í skiptingu tekna milli ríkis og sveitarfélaga. Menn hafa einfaldlega verið að semja um það milli ríkis og sveitarfélaga. Það hefur tekið lengri tíma en ætlað var, en þó liggur ákveðin niðurstaða fyrir núna þó ekki allir séu sammála um hana. Það er mikill áfangasigur og 9,5 milljarðar til sveitarfélaga hlýtur að teljast áfangasigur.

Herra forseti. Eftir því sem ég best veit hefur sameiningarnefndin ekki skilað neinum tillögum enn þá og fulltrúar Samfylkingarinnar í nefndinni hafa ekki upplýst um hvaða tillögur verða fram settar, því mér skilst að þeir séu bundnir trúnaði um tillögurnar þangað til þær eru lagðar fram. Fram kom í ræðu hv. þingmanns að verið væri að fara í að sameina sveitarfélög að frumkvæði Sambands íslenskra sveitarfélaga. Það er alveg rétt, eins og fram kom hjá hv. þingmanni, að Samband íslenskra sveitarfélaga hefur verið áhugasamt um að efla sveitarstjórnarstigið og stækka sveitarfélögin. En að eingöngu hafi komið fram ósk um það frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga að sameina sveitarfélög og það sé ástæðan fyrir því að við séum að fara af stað með sameiningarátakið, ég er fákunnandi ef eingöngu hefur verið beðið um það af hálfu Sambandi íslenskra sveitarfélaga á Íslandi að sameina sveitarfélög. Ef ekkert hefur verið minnst á að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga og ekkert verið kvartað yfir þeirri tekjuskiptingu sem nú ríkir verð ég að segja eins og er að fulltrúar okkar í Sambandi íslenskra sveitarfélaga í viðræðum við ríkið standa sig ekki ef þeir koma ekki fram þeirri óánægju sem er í grasrótinni með tekjuskiptinguna og ef þeir koma ekki fram þeirri óánægju sem er í grasrótinni með verkaskiptinguna. Hv. þingmaður sagði að 70% af verkefnum væri hjá ríki og 30% hjá sveitarfélögum og menn yrðu að gera átak í að breyta því. Ég hélt að það væri það sem menn ætluðu að gera í átakinu, því það eitt að stækka sveitarfélög sem eru í rekstrarlegum vanda, eiga ekki tekjur, hafa ekki tekjur fyrir gjöldum og safna halla frá ári til árs, það að sameina þau í stærra sveitarfélag að öllu óbreyttu eflir ekki sveitarstjórnarstigið. Það getur ekki eflt sveitarstjórnarstigið að steypa saman skuldugum og veikum sveitarfélögum án þess að nokkuð sé gert í tekjuskiptingu og án þess að nokkuð sé gert í verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Þessu hlýtur hv. þingmaður að vera mér sammála um.

Herra forseti. Nú hefur það margoft komið fram í umræðunni, en samt rétt að nefna það einu sinni enn, að tekjustofnanefnd tók sér góðan tíma. Hvers vegna tók hún sér góðan tíma? Vegna þess að menn voru að ræða um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þar voru skiptar skoðanir en enginn hefur haldið því fram að sveitarfélögin séu ofhaldin af stöðu sinni. Þess vegna tók það langan tíma. Þess vegna liggur fyrir að sveitarfélögin fá 9,5 milljarða innspýtingu á næstu þremur árum og það sem meira er, á hverju ári eftir það 1,5 milljarða til viðbótar. Það er ákveðin niðurstaða sem er fengin með þessu þó auðvitað hafi sveitarstjórnarmenn viljað sjá meira. Þetta er þó sú niðurstaða sem blasir við og er mjög merkilegur áfangi. Hvað varðar tillögur sameiningarnefndar hefur verið margfarið yfir það að þær voru unnar afskaplega lýðræðislega. Það verður því miður að segja að of margir sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum létu hjá líða að svara sameiningarnefnd og láta hana vita af afstöðu sinni. Hins vegar verða tillögurnar kynntar. Meginatriðið í þessu er auðvitað að íbúar sveitarfélaganna fá að segja skoðun sína, væntanlega að lokinni ítarlegri kynningu á kostum og göllum sameiningarinnar. Íbúarnir eiga að taka þá ákvörðun en ekki einstakir sveitarstjórnarmenn sem kunna að horfa á málið öðrum augum en hinn almenni íbúi í sveitarfélögunum. Menn verða hins vegar að horfa á heildarmyndina. Verkefnið heitir: Að efla sveitarstjórnarstigið. Færa verkefni frá ríki til sveitarstjórna 

Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í Suðurnesjaumræður, þær eru of viðkvæmar til þess að ég fari að skipta mér af þeim. En ákveðinn þáttur í ræðu hv. þingmanns vakti sérstaka athygli mína er varðaði áherslur hans á það hvernig verkefni skiptast á milli ríkis og sveitarfélaga. Þar er hárrétt áhersla og einnig sú ábending hv. þingmanns að ákvarðanir hér væru miðstýrðari en víða annars staðar og valddreifing þar af leiðandi minni. Þetta er kjarni málsins. Þetta er hið stóra verkefni og það sem við þurfum að horfa á til framtíðar. Þess vegna vil ég vekja sérstaka athygli á þessu því mér fannst áherslur í ræðu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur, samflokksmanns hv. þingmanns, vera nokkuð aðrar þar sem hv. þingmaður var miklu fastari í nútímanum en horfði ekki með sama hætti til framtíðar og hversu mikilvægt það væri einmitt að snúa hlutföllunum við. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki rétt mat að til þess að við náum þeim markmiðum fram þurfum við að stíga miklu stærri skref. Nú er ég auðvitað að reyna að leiða umræðuna svolítið inn í framtíðina, en ég vil að við stígum miklu stærri skref en við raunverulega náum að gera tillögur um í þessum áfanga þannig að við getum snúið hlutföllunum við og fært stór og mikil verkefni til sveitarfélaganna, stækkum þau um leið og breytum í grundvallaratriðum tekjustofnum þeirra. Ég held að þetta leysist ekki öðruvísi og spyr hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér um að þetta sé sú framtíðarsýn sem við eigum að hafa gagnvart þessum málum og spyr hv. þingmann jafnframt að því hvort hann sé ekki líka sammála mér um að full ástæða sé til þess, þó það sé ekki nema í þingflokki framsóknarmanna, að ræða þessi mál svolítið nánar.

Herra forseti. Þetta hefur verið og mun verða rætt í þingflokki framsóknarmanna eins og hjá Samfylkingunni. Ég tek undir þau framtíðarsjónarmið sem talsmaður Samfylkingarinnar nefndi. Það er akkúrat framtíðin sem við eigum að horfa á, horfa á eflingu sveitarstjórnarstigsins með því að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga. Til þess að það sé hægt verðum við að stækka sveitarfélög eins og margsinnis hefur komið fram. Til þess að það sé hægt þarf líka að finna réttan verðmiða á þau verkefni sem fara frá ríki til sveitarfélaga. Nú hefur komið fram í máli stjórnarmanna hjá Sambandi sveitarfélaga að tekjuskiptingin, í kjölfar þess að grunnskólinn fór yfir, hafi verið rétt þótt ýmsir hafi fullyrt að svo væri ekki. Talsmenn Sambands ísl. sveitarfélaga fullyrða að svo hafi verið þegar upp var staðið. Til þess að verkefnin geti farið yfir þá þurfa sveitarfélögin að vera af þeirri stærðargráðu að þau ráði við verkefnin. Tekjuskiptingin þarf að vera óumdeild og að því hafa menn unnið. Eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra liggja fyrir hjá ríkisstjórninni tillögur verkefnisstjórnar, sem m.a. formaður Sambands sveitarfélaga situr í, um hvaða verkefni mætti flytja frá ríki til sveitarfélaga. Ég tel að nái þau að verða að veruleika og færast yfir til sveitarfélaganna eins og gerast á í náinni framtíð samkvæmt upphaflegu plani þá sé um mikla byggðaaðgerð að ræða. Við erum að tala um að efla sveitarstjórnarstigið og auka þjónustustig innan sveitarfélaganna með þessu. Þeirri skoðun deili ég með hv. þingmanni.

Herra forseti. Það er fagnaðarefni að hv. þingmaður hafi svipaða framtíðarsýn og ég varðandi framtíð sveitarfélaganna og verkaskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga. Það er líka að hluta til þess vegna held ég sem menn settu upp það ferli sem við ræðum um núna, þ.e. að horfa á þetta heildstætt: sameiningu sveitarfélaga, tekjustofna og verkefnaflutning. Það er auðvitað ekki hægt að neita því að það veldur vonbrigðum að hinir þættirnir, þ.e. tekjustofnarnir og verkefnaflutningurinn, skuli ekki vera kominn lengra og hafi ekki náð vissum áfanga sem settur sé fram í skýrslu eða öðru slíku þannig að menn gætu skoðað myndina í heild sinni. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að menn blönduðu hér öllu saman en það er eðlilegt að menn blandi þessu saman vegna þess að þetta sameiginlega hlýtur að vera það sem byggir upp traustið á milli aðilanna, eins og ég reyndi að sýna fram á í ræðu minni að væri grundvöllurinn að því að ná þessum markmiðum. Ég sagðist óttast og hafa áhyggjur af því að þær tillögur sem nú liggja fyrir séu því miður enn einu sinni bráðabirgðaredding og að þar sé tekið lítið skref til framtíðarinnar varðandi tekjustofnana. Ég óttast að það hafi áhrif á sameiningarferlið og á þær tillögur sem sameiningarnefndin leggur fram. Ef við náum ekki sveitarstjórnarmönnunum með þá er borin von að við náum því markmiði sem sett er í þeim tillögum. Ég leyfi mér að spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um að eðlilegt sé að nýta þann tíma sem fram undan er til að endurskoða og skapa vonandi nýjan grundvöll í lok apríl. Væri ekki eðlilegt að við horfðum til að þar yrðu stigin einhver skref þannig að við næðum a.m.k. að tryggja samstöðu um að láta þær tillögur sem sameiningarnefndin hefur lagt fram fylgja með þannig að við fáum sveitarstjórnirnar í lið með okkur við að berjast fyrir þeim?

Herra forseti. Ég hygg að ég geti deilt þeirri skoðun með hv. þingmanni að það er mikilvægt að vanda sig í þessu. Þess vegna hefur verkefnið tekið lengri tíma en ætlað var, af því að menn vanda sig. Það hefur komið mér á óvart, og örugglega líka hv. þingmanni, að hin formlegu samskipti ríkis og sveitarfélaga í gegnum tíðina, í áratugi, hafa ekki verið mjög formleg og ekki sem skyldi. Eitt af því sem fram kemur í tillögunum er að menn eru staðráðnir í að koma því á með formlegri hætti, bæta þessi samskipti til að byggja upp traustið. Þegar það traust hefur verið skapað eru samskiptin orðin eðlilegri og meiri sveigjanleiki í samskiptum milli ríkis og sveitarfélaga. Varðandi verkefnatilflutninginn þá liggja tillögur verkefnisstjórnar á borði ríkisstjórnarinnar. Það var aldrei gert ráð fyrir því að þau kæmust strax á, fyrst yrðu sveitarfélögin stækkuð og síðan yrðu verðmiðarnir fundnir. Hins vegar er unnið að því sérstaklega í heilbrigðisráðuneyti og félagsmálaráðuneyti að undirbúa flutning á þessum velferðarpakka sem er gífurlega stór með það í huga að færa hann frá ríkinu og yfir til sveitarfélaga. Sérstök nefnd innan heilbrigðisráðuneytisins skoðar þann þátt og sérstakur verkefnisstjóri innan félagsmálaráðuneytisins skoðar þeirra þátt. Sú vinna er öll í fullum gangi. Ég trúi því að þegar sameiningarferlinu lýkur, ég trúi ekki öðru heldur en tekjuskiptingardeilurnar þær verði settar niður þótt þær haldi áfram, fari menn á fullu í að færa verkefnin yfir. Þar með styrkjum við byggðir landsins, einstök sveitarfélög og hækkum þjónustustig við almenning í landinu.

Herra forseti. Ég ætla að ræða stöðu skipasmíðaiðnaðarins. Hæstv. iðnaðarráðherra er mætt en ég hefði gjarnan viljað að bæði hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra hefðu verið viðstaddir til að geta skýrt sína hlið í umræðunni. Skipasmíðar og þjónusta við skip eiga sér langa sögu hér á landi og á köflum hefur blómlegur iðnaður dafnað á þessu sviði sem hefur skapað þúsundir starfa í landinu og verið þjóðhagslega mjög ábatasöm atvinnugrein. Nú um langt árabil hefur skipasmíðaiðnaðurinn hins vegar átt í erfiðleikum og nýsmíði stærri skipa að langmestu farið úr landi. Er staðan varðandi meiri háttar viðhald og endurbætur litlu skárri. Við þingmenn Vinstri grænna höfum á undanförnum þingum vakið athygli á stöðu skipasmíðaiðnaðarins og flutt tillögur um hvernig mætti efla hann og styrkja. Í framhaldi af umræðum í þinginu og úti í samfélaginu var árið 2002 efnt til samstarfsverkefnis iðnaðarráðuneytisins og Samtaka iðnaðarins um að kanna raunveruleg starfsskilyrði skipasmíðaiðnaðarins og úttekt á stöðu greinarinnar og þá voru gerðar tillögur til úrbóta. 2003 skipaði iðnaðarráðherra nefnd til að kanna samkeppnisstöðu íslensks skipasmíðaiðnaðar gagnvart öðrum löndum á Evrópska efnahagssvæðinu. Skýrsla kom út nú í febrúar. Þar er bent á ýmis atriði sem mismuna íslenskum iðnaði, svo sem í endurgreiðslum aðflutningsgjalda og óbeinum niðurgreiðslum í formi þróunarkostnaðar við hátækniiðnað svo að nokkuð sé nefnt. Ekki hefur skort á nefndirnar til að kanna þessi mál og gera tillögur. En hver er svo veruleikinn? Nýverið bauð Landhelgisgæslan út viðgerð á tveim varðskipum, óskaverkefni fyrir íslenska iðnaðarmenn, rafvirkja og trésmiði. Tilboð bárust m.a. frá tveim íslenskum skipasmíðastöðvum og frá einni pólskri sem bauð 275 millj. kr. í verkið. Slippstöðin á Akureyri var með 13 millj. kr. hærra boð. Ríkiskaup ákváðu að hafna öllum boðunum en gengu til samninga við pólsku skipasmíðastöðina. Kunnugir fullyrða að sá munur, þessar 13 millj., sé bara brot af ferðakostnaðinum við að fara með skipin út. Ekkert var rætt við Slippstöðina þó svo að öllum tilboðum hefði verið hafnað. Áhöld eru um hvort það hafi nokkuð verið skylt að bjóða þetta verkefni út á Evrópska efnahagssvæðinu. Nú virðist hafa verið samið við pólsku skipasmíðastöðina. Auðvitað vekur þetta hörð viðbrögð. Þetta vekur hörð viðbrögð Samtaka iðnaðarins og landsbyggðarinnar, Akureyrar, þar sem íslenska skipasmíðastöðin, Slippstöðin, er staðsett. Þetta vekur hörð viðbrögð alls staðar í samfélaginu. Og menn velta fyrir sér: Er það t.d. satt að kostnaðaráætlun íslenskra stjórnvalda á þessu verki hafi einungis numið 60–70% af lægsta boði? Getur það verið að íslensk stjórnvöld reikni með launum eins og þau gerast verst við Kárahnjúka og það sé viðmiðunin í launakostnaðinum þegar verið er að áætla hann? Ég krefst þess að birt verði sundurliðun á upphaflegri kostnaðaráætlun Ríkiskaupa og þar með talinn heildarvinnustundafjöldi og áætlaður launakostnaður við verkið til að við sjáum í hverju þessi munur felst. Eða eru það kannski kaup og kjör Kárahnjúkaflokkanna sem nú á að pína inn í íslenskan skipasmíðaiðnað? Ég geri mér grein fyrir því að útboð nú á viðgerðum á Tý og Ægi snerta beint þrjá ráðherra, hæstv. dómsmálaráðherra sem yfirmann Landhelgisgæslunnar og verkkaupa, hæstv. fjármálaráðherra, yfirmann Ríkiskaupa, og svo hæstv. iðnaðarráðherra sem fer með málefni skipasmíðaiðnaðarins, samkeppnismál og byggðamál. Það væri því æskilegt að þau kæmu hér, hvert og eitt, og svöruðu fyrir sinn þátt í þessu máli, framgang skipasmíðaiðnaðar í landinu og aðkomu þar að. Eftir klúðrið á viðgerð varðskipanna Ægi og Tý árið 2001 gengu iðnaðarráðuneytið og Samtök iðnaðarins frá sameiginlegri stefnu varðandi opinber innkaup á þessu sviði og ákvæði um að komið skyldi á formlegu samráði skipasmíðaiðnaðarins og viðkomandi stjórnvalda um framkvæmd opinberra útboða. Manni er spurn: Hvað hefur orðið af þessu samráði? Hvernig birtist það við framkvæmd útboðs á þeim skipum sem nú er verið að semja um viðgerð á erlendis? Hvar er það samráð sem þarna var samþykkt af hálfu stjórnvalda og Samtaka iðnaðarins? Maður veltir fyrir sér hvort ráðherra muni beita sér fyrir því að kanna hvort og þá hvers vegna 

Hæstv. forseti. Umræðuefnið hér er samkeppnisstaða skipaiðnaðarins. Vil ég því byrja á að fara stuttlega yfir þróunina hvað varðar skipaiðnaðinn, bæði hér á landi sem og innan ESB og Evrópska efnahagssvæðisins. Skipasmíðaiðnaður hér á landi hefur dregist saman nokkur undanfarin ár. Sé litið aftur til ársins 2000 voru um 850 manns starfandi í innlendum skipasmíðaiðnaði en í fyrra var talan komin niður í um 560 manns. Hefur þessi þróun m.a. orðið vegna breytinga á samsetningu íslenska fiskiskipaflotans auk annarra utanaðkomandi þátta. Innan ESB voru leyfðir ríkisstyrkir í skipasmíðaiðnaði allt til ársloka 2000 þegar svokallaðir rekstrarstyrkir til skipasmíða voru felldir niður í aðildarlöndum ESB og þar með á Evrópska efnahagssvæðinu. Þó var leyfð aðlögun að banni við ríkisstyrkjum sem leiddi til þess að hægt var að fá slíka styrki greidda út allt til ársins 2003. Þessi niðurfelling framleiðslutengdra ríkisstyrkja til skipaiðnaðarins innan ESB opnaði fyrir nýjan möguleika fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað og sýndi í raun fram á samkeppnishæfni hans, þ.e. ef alþjóðleg samkeppni er stunduð á grunni jafnræðis. Nokkurrar bjartsýni gætti því hjá innlendum aðilum á þessum tíma allt þar til fréttir tóku að berast frá ESB um nýjar leikreglur fyrir skipaiðnaðinn. Í árslok 2003 staðfesti framkvæmdastjórn ESB nýjan starfsramma fyrir skipasmíða- og skipaviðgerðaiðnaðinn undir fyrirsögninni „LeaderSHIP 2015“. Það var ákveðið að skilgreina skipaiðnað á EES-svæðinu sem hátækniiðnað og því verður heimilt að greiða niður allt að 20% af þróunarkostnaði viðkomandi skips. Evrópskir samkeppnisaðilar virðast nú þegar hafa nýtt sér þessar heimildir með þeim afleiðingum að þeir bjóða lægra verð. Þetta kann að gera samkeppnisstöðu íslenskra skipasmíðastöðva erfiðari. Því tel ég mikilvægt að íslensk stjórnvöld fylgist vel með áframhaldandi þróun og vinni frekari úttektir á þessu máli. Hæstv. forseti. Um mitt ár 2003 skipaði ég nefnd sem átti m.a. að kanna breytingar á starfsskilyrðum skipasmíðaiðnaðarins hér á landi þar sem áhersla væri lögð á að greinin gæti keppt við erlenda keppinauta á grunni jafnræðis. Nefndin var skipuð fulltrúum frá iðnaðar- og viðskiptaráðuneyti, fjármálaráðuneyti, Samtökum iðnaðarins og skipaiðnaðinum. Skýrslu nefndarinnar var skilað til mín í febrúar 2005. Helstu niðurstöður voru: 1. Endurgreiðslur aðflutningsgjalda verði 6% í stað 4,5%, eins og þær eru nú. 2. Umrædd endurgreiðsluprósenta verði leiðrétt afturvirkt þannig að í stað 4,5% endurgreiðslu gildi 6% frá og með árinu 2002. 3. Lagagrunnur verði treystur. 4. Stjórnvöld taki afstöðu til þess á grunni frekari úttekta hvort farin verði hér á landi sú leið sem gert er ráð fyrir í LeaderSHIP 2015 og leiðbeinandi reglum ESB. 5. Tryggt verði að alþjóðlegar viðgerðar- og viðhaldskröfur verði uppfylltar. Þessar niðurstöður nefndarinnar hef ég kynnt fyrir ríkisstjórn og mun fylgja því fast eftir að farið verði eftir meginniðurstöðum nefndarinnar hvað endurgreiðsluhlutfall aðflutningsgjalda varðar. Hæstv. forseti. Íslenskur skipasmíðaiðnaður veitir fjölda manns atvinnu. Mikill iðnaður dafnar enn fremur við hlið skipasmíðaiðnaðarins. Því er ekki eingöngu um að ræða skipaiðnað í þrengstu merkingu, heldur ekki síður um grundvöll og framtíð annarrar tækni- og veiðarfæraframleiðslu sem honum tengist. Íslenskur skipaiðnaður hefur sýnt það hin síðustu ár að hann er fyllilega samkeppnishæfur við erlenda keppinauta hvað verð og gæði varðar. Dæmin sanna að það bil sem var milli innlendra og erlendra aðila í þessum iðnaði er nær horfið og má vitna til orða forsvarsmanna meðal bæði íslenskra útvegsmanna og íslenskra skipasmíðastöðva sem taka undir þá fullyrðingu. Er sú þróun einkar ánægjuleg. Markmið mitt sem iðnaðar- og viðskiptaráðherra er að búa iðnaðinum þau starfsskilyrði að samkeppni við erlenda keppinauta fari fram á grunni jafnræðis. Því markmiði mun ég leitast við að fylgja eftir með úrbótum 

Hæstv. forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra var að tala um að ársverk í skipaiðnaði væru ef ég heyrði rétt fimm hundruð og eitthvað. Ársverk í skipaiðnaði voru á árunum frá 1977–1987 rétt innan við og yfir þúsund á ári. Síðan hefur þessum iðnaði hrakað með þeim ósköpum sem við höfum séð. Hvers vegna er það? Það er vegna þess að menn hafa látið aðrar þjóðir sem keppa við okkur á þessum markaði hafa af okkur verkefnin. Þau hefðu verið til staðar á Íslandi ef við hefðum verið samkeppnisfær með verð - og af hverju erum við það ekki? 1993 komst nefnd á vegum stjórnvalda að þeirri niðurstöðu að Norðmenn greiddu niður skipasmíðaiðnaðinn hjá sér sem svaraði 33% í samkeppni milli landanna um þennan iðnað. Við létum hlutina gerast svona. Hér sögðu menn að við hefðum ekki efni á þessari samkeppni. Halda menn virkilega að Norðmenn séu svo vitlausir að þeir viti ekki hvað þeir eru að gera? Það var reiknað út á þessum árum að u.þ.b. 40% niðurgreiðslna væru bókstaflega í hag vegna afleiddra starfa og annars slíks sem fylgdi þessum iðnaði. Auðvitað er þetta grunnundirstöðuiðnaður, hátækniiðnaður hér. Stjórnvöld hafa allan tímann brugðist í því að styðja hann. Hann hefur verið á hausnum. Stöðvarnar eru lokaðar. Menn smíða sumarbústaði í þessum stöðvum sem eru í gangi og aðrar hafa farið á höfuðið og eru ekkert í skipasmíði. Það eru örfá 

Hæstv. forseti. Það er gleðilegt að íslenskur skipasmíðaiðnaður er orðinn samkeppnishæfur við þann pólska en hann hefur verið helsta samkeppnisógnin á þessum markaði. Sá litli munur sem var á tilboðum Slippstöðvarinnar á Akureyri og pólskrar skipasmíðastöðvar er skýrt dæmi um þetta. Eins hafa íslenskir útgerðarmenn valið að semja við íslenskar skipasmíðastöðvar frekar en þær pólsku. Það segir einmitt stóra sögu um hvernig einkamarkaðurinn hagar sér í samkeppnisumhverfi. Það eru þó ákveðin vonbrigði að ekki var fylgt eftir þeim tillögum sem urðu til í samvinnu Samtaka iðnaðarins og iðnaðarráðuneytisins haustið 2002 eftir að málið kom upp 2001. Hæstv. forseti. Ég legg til, til þess að við höfum stöðuna fyrir framan okkur, að ef það verður endanlegt að varðskipin fari til Póllands í viðgerð að þessu sinni  Hæstv. forseti. Það skiptir þjóðarbúið miklu máli að íslenskur iðnaður sé samkeppnisfær, ekki síst þegar horft er til viðhalds og smíði skipa. Auðvitað verður eyþjóð eins og við erum að horfa til þess. Ég fagna því að 

Herra forseti. Tilefni þessarar umræðu er að við erum að verða vitni að því að íslensk stjórnvöld eru að senda stórt verk úr landi. Satt best að segja er ég hissa á því að hæstv. dómsmálaráðherra skuli ekki sjá sóma sinn í því að vera hér viðstaddur og skýra út hvernig standi á því að við erum að senda þetta stóra verk úr landi. Við erum að ræða um tilboð í verk sem hefði farið fram norður á Akureyri því tilboð þeirra er einungis nokkrum milljónum króna dýrara en tilboðið sem kom frá Póllandi. En þegar öllu er á botninn hvolft og allur kostnaður skoðaður eru allar líkur á því að það hefði verið hagstæðara fyrir þjóðarhag og einnig fyrir Landhelgisgæsluna að taka tilboði íslensku skipasmíðastöðvarinnar. Þetta er mjög sérstök ákvörðun, sérstaklega í ljósi þess að það finnast einungis nokkurra ára gömul dæmi um að verk sem Landhelgisgæslan sendi úr landi fór langt fram úr kostnaðaráætlun, annars vegar 60% fram úr kostnaðaráætlun og hins vegar, hitt skipið, 90%. Ef stjórnvöld hefðu lært eitthvað hefðu þau kappkostað að hafa verkið heima. Þetta sýnir okkur að íslensk stjórnvöld læra ekki af reynslunni og það er mjög alvarlegt. Ef við horfum eingöngu á þjóðarhag, á það ef allir þeir fjármunir sem við erum núna að sturta út úr hagkerfinu alla leið til Póllands hefðu runnið hingað til iðnaðarmanna á Íslandi og hringlað hér í hagkerfinu, hefði íslenskt þjóðfélag staðið mun betur eftir og þjóðarhag verið mun betur borgið.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál. Íslenskur skipaiðnaður á í harðri samkeppni við erlendar skipasmíðastöðvar og það hljóta að teljast alvarleg ámæli fyrir ríkisstjórn og stjórnarmeirihlutann að standa þannig að útboði á löngu tímabærum viðgerðum á varðskipunum Ægi og Tý að við missum þær úr landi. Til að kóróna verknaðinn má harðlega deila um hvort besta eða lægsta útboðinu hafi verið tekið ef tillit er tekið til álags og kostnaðar við að láta viðgerðirnar fara fram erlendis í stað þess að taka tilboði Slippstöðvarinnar á Akureyri og hafa framkvæmdirnar hér á landi. Hvar er byggðapólitík ríkisstjórnarinnar? Er skipaiðnaðurinn ekki nægilega stór fyrir hæstv. byggðamálaráðherra? Dugar ekkert minna en stóriðjustefna og álver til að ná athygli ríkisstjórnarinnar? Hvar er stuðningurinn við innlendan iðnað? Þótt ótrúlegt sé stendur íslenskur skipaiðnaður faglega vel að vígi. Ótrúlegt, segi ég, þar sem iðnnám hefur staðið höllum fæti hér um langan tíma. Og þótt ótrúlegt sé stenst íslenskur skipaiðnaður samanburð við erlend tilboð frá löndum sem hafa aðgang að ódýru vinnuafli, eins og tilboð Slippstöðvarinnar sýnir. Vandamálið við útboðið og þá ákvörðun að taka ekki samanburðarhæfu tilboði Slippstöðvarinnar í stað þess pólska er að enginn þeirra þriggja ráðherra sem málið varðar telur sig bera ábyrgð á verknaðinum. Hæstv. forseti. Ég hélt að við hefðum lært af mistökunum við útboð á viðgerðum varðskipanna fyrir þremur árum. Var sameiginleg stefnumótun iðnaðarráðuneytis og Samtaka iðnaðarins í framhaldi af því eingöngu til að friðþægja og veita íslenskum skipaiðnaði falskt öryggi? Ég spyr hæstv. byggðamálaráðherra hvort tekið hafi verið tillit til þess sem hún 

Hæstv. forseti. Við erum að ræða almennt um stöðu íslensks skipasmíðaiðnaðar enda er yfirskrift þessarar umræðu á þann veg. Því miður hefur það borið við í umræðunni að nær allir þingmenn sem hér hafa tekið til máls hafa ákveðið að ræða sérstaklega um útboð Ríkiskaupa fyrir hönd Landhelgisgæslunnar varðandi varðskipin Tý og Ægi. Það mál snertir ekki hæstv. iðnaðarráðherra.  Hæstv. forseti. Almennt um skipasmíðaiðnaðinn í þessu landi. Ég fagna yfirlýsingum hæstv. iðnaðarráðherra um að nú stendur fyrir dyrum að bæta starfsumhverfi iðnaðarins. Við hljótum að fagna því. Ég hélt að þessi umræða snerist um það málefni. Það er nauðsynlegt að bæta umhverfi skipasmíðaiðnaðarins hér á landi og ég fagna því að byggja eigi á vinnu nefndar sem hagsmunaaðilar skipuðu og skilaði af sér í febrúar síðastliðnum og styð hæstv. ráðherra í því. Ég vil segja að lokum, hæstv. forseti, að það er einkennilegt í ljósi stefnu Vinstri grænna í iðnaðarmálum að hv. þingmenn þess flokks hafi sérstakar áhyggjur af iðnaðinum í landinu.

Ha?

Það stjórnmálaafl hefur sett sig algjörlega upp á móti framkvæmdum sem snúa að iðnaðaruppbyggingu á Austurlandi og hvert er það fyrirtæki sem hefur notið hvað mest góðs af því? Ég sé að hv. þm. Þuríður Backman 

Forseti verður að áminna hv. þingmenn um að virða þann ræðutíma sem ákveðinn er í þessari umræðu.

Herra forseti. Íslenskur skipasmíðaiðnaður situr ekki við sama borð og erlendur skipasmíðaiðnaður. Það er enn þá skekkja upp á 4–5% þrátt fyrir skýrsluna sem iðnaðarráðherra er loksins komin með í hendurnar en ekkert hefur verið gert með síðustu þrjú árin. Opinberir skattar á Íslandi af þessari atvinnustarfsemi skekkja samkeppnishæfni. Eigum við að taka eitt dæmi, stimpilgjöldin? Segjum sem svo að íslensk skipasmíðastöð þyrfti að taka t.d. 200 millj. kr. að láni til að framkvæma svona verk. Þá eru 3 millj. í stimpilgjöld til ríkissjóðs. Flutningsskattarnir á efni og aðföngum í slíka vinnu, sama hvort það er frá Evrópu til Íslands eða frá Reykjavík til Akureyrar, eru svimandi háir. Ríkissjóður tekur því til sín skatt af þessari starfsemi á einn eða annan hátt sem skekkir samkeppnishæfnina. Virðulegi forseti. Það er eðlilegt að varðskipin komi inn í þessa umræðu, slík er reiði og hneykslun manna á því sem hér hefur gerst. Ég verð því miður að gagnrýna mjög vinnubrögð Landhelgisgæslunnar og ráðgjafa hennar við þetta mál, þ.e. að gera kostnaðaráætlun upp á rúmar 190 millj. og fá tilboð í verkið upp á 274 með eldgömlum útboðsgögnum og segja svo um að það sé vegna hækkunar á stáli. Stál er sáralítill þáttur í þessu verkefni. Ég er því mjög undrandi á þessum vinnubrögðum Landhelgisgæslunnar. Má ég minna á það, virðulegi forseti, að verkefnið sem var unnið 2001 fór 12% fram úr áætlun og hellingur af aukaverkum kom þar inn sem var ekki í útboðsgögnum sem ég leyfi mér að ætla að hafi öll verið fyrirsjáanleg. Af hverju var það ekki í útboðsgögnum? Ég tek undir með hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur og ég vil segja það líka að mér finnst full ástæða til að athuga hvort ekki sé eðlilegt að láta Ríkisendurskoðun fara í gegnum vinnulag Landhelgisgæslunnar, vinnuferla 

Herra forseti. Ég tek undir það að hörmulegt var að þetta verk skyldi ekki vera unnið á Akureyri, viðhald og endurbætur á varðskipunum, eins og við höfðum öll vonast eftir. Þetta er orðið langt stríð fyrir Slippstöðina á Akureyri og skipasmíðaiðnaðinn í heild sinni. Auðvitað hefur hann orðið fyrir mjög þungum áföllum vegna þess að hann hefur keppt við iðnað niðurgreiddan í öðrum löndum. Mér þótti það athyglisvert sem fram kom í ræðu hæstv. iðnaðarráðherra að hún skuli telja að ekki sé allt með felldu um samkeppnisstöðu íslensks skipasmíðaiðnaðar og skipasmíðaiðnaðar á hinu Evrópska efnahagssvæði. Hið sama hefur raunar komið fram hjá Samtökum iðnaðarins. Þannig skildist mér á hæstv. ráðherra að á ný hefðu verið teknir upp styrkir til skipasmíðaiðnaðar á Evrópska efnahagssvæðinu, að vísu afmarkaðir styrkir, og til þróunarstarfsemi, skildist mér, í nýsmíði skipa. En jafnframt virtist mér á hæstv. iðnaðarráðherra að svo virtist sem þetta nýja styrkjakerfi nýttist í óeðlilegri samkeppni, m.a. varðandi það verk sem nú var boðið út fyrir Landhelgisgæsluna þannig að styrkirnir nýtist í sambandi við eðlilegt viðhald eða endurbætur á skipum. Ég tel óhjákvæmilegt af þessum sökum að kanna til þrautar hvort brögð séu í tafli, hvort hin pólska skipasmíðastöð hafi gengið á svig við reglur Evrópusambandsins og hvort við séum enn að berjast við Evrópusambandið á óeðlilegum grundvelli vegna þess að aðrar þjóðir standa ekki að samkeppnisreglunum með sömu festu og við. Undir því er framtíð íslensks skipasmíðaiðnaðar komin að við höldum betur á okkar málum næst og gefum skipasmíðaiðnaðinum 

Virðulegi forseti. Það fór eins og mig grunaði að þegar við áttum að ræða um skipasmíðaiðnaðinn á Íslandi í stóru samhengi þá fóru menn að rífast um varðskip Landhelgisgæslunnar, skipasmíðastöð í Póllandi, og síðan að skamma hver annan eftir gömlum og áður þekktum nótum. Það er að sjálfsögðu sorgarsaga hvernig íslenskum skipasmíðaiðnaði hefur hnignað á mörgum undanförnum árum. Hv. þm. Jóhann Ársælsson fór yfir þetta áðan. Á árunum 1977–1987 hefur ársverkum fækkað um á að giska þúsund hafi ég tekið rétt eftir. Núna vinna aðeins um 500 manns við þennan iðnað og sennilega er sú tala ofmat. Ég hygg að vandi íslenskra skipasmíðastöðva sé ekki fólginn í því að þær séu ekki samkeppnishæfar við erlendan iðnað. Ég tel að þær séu fyllilega samkeppnishæfar, kannski á vissan hátt samkeppnishæfari en skipasmíðastöðvar í Evrópu því að skipasmíðastöðvar á Íslandi njóta jú eins, sem er mikill kostur að ég tel vera, þ.e. nálægðarinnar við viðskiptamennina sem eru að sjálfsögðu útgerðir á Íslandi. Hins vegar megum við ekki gleyma því að íslenski fiskiskipaflotinn hefur breyst gríðarlega á mjög mörgum undanförnum árum. Kunnugir þurfa ekki annað en að skoða Sjómannaalmanakið til sjá hvernig íslenski skipaflotinn lítur út í dag og hugsa síðan til baka, 10–25 ár og rifja upp hvernig flotinn leit út þá. Á þessu árabili hefur fækkað gríðarlega í hinum svokallaða vertíðarflota. Þar hefur skipum fækkað mjög. Þetta eru þau skip sem voru algengustu viðskiptavinir í íslenskum skipasmíðastöðvum á árum áður. Þessi skip eru nánast horfin. Það hefur leitt af sér mikinn samdrátt og komið okkur inn í ákveðinn vítahring. Verk hafa dregist saman, tækifærunum hefur fækkað og ég hygg að verkkunnátta hér í landi sé núna í stórhættu þegar 

Herra forseti. Ég þakka umræðuna. Hún sýnir fram á að enn er pottur brotinn í að tryggja réttarstöðu íslensks skipasmíðaiðnaðar gagnvart samkeppni við skipasmíðar í öðrum löndum. Ég vil í upphafi orða minna benda á þau góðu vinnubrögð sem hæstv. ráðherra hefur viðhaft í því að beita sér fyrir samráði við Samtök iðnaðarins árið 2002 og vinna tillögur til að fara eftir og eru til úrbóta og sömuleiðis að vinna þá skýrslu sem birtist í byrjun mars um atriði sem lutu að samkeppnisstöðu íslensks skipasmíðaiðnaðar og er áfátt miðað við það sem er erlendis. Mér finnst þetta hafa verið góð vinnubrögð en það vantar að fylgja þeim eftir. Þar virðist potturinn vera fullkomlega brotinn, eða eins og segir í ályktun frá Samtökum iðnaðarins sem birtist í gær, með leyfi forseta: „Því miður er eins og allur þessi ásetningur yfirvalda hafi gufað upp þar sem bæði útboðsgögn, samningsferlið og útreikningur í verki þessu“ - sem við vorum að ræða áðan - „eru sama marki brennd og fyrr.“ Enn fremur benda Samtök iðnaðarins á að það vanti vilja stjórnvalda til að taka á málinu. Það er ekki nóg að setja reglur og lög og benda á tillögur til úrbóta, ef ekkert er gert. Ég gagnrýni að ekkert skuli vera með samkomulagið gert. Ég styð þá hugmynd sem hv. þm. Halldór Blöndal nefndi að kannað verði hvort útboðið sem gert var á Akureyri sé löglegt, hvort iðnaður erlendis njóti þar niðurgreiðslna sem skekki samkeppnisstöðuna þannig að það útboð verði lægra. 
             Herra forseti. Þetta er 

Hæstv. forseti. Ég hlýt að lýsa ánægju með þann mikla áhuga á íslenskum skipasmíðaiðnaði sem fram kom hjá hv. þingmönnum og skiptir vissulega miklu máli. En auðvitað fór það eins og mig grunaði að umræðan mundi snúast meira og minna um viðgerðir á Tý og Ægi þó hún hafi ekki átt að vera um það afmarkaða málefni þar sem það heyrir ekki undir mig sem iðnaðarráðherra og ég hef margtekið fram að ég komi ekki að þeirri ákvörðun. Ég geri mér fulla grein fyrir að hv. þingmenn Vinstri grænna hafa einhverja sérstaka ánægju af því að skamma mig og ég kvarta ekkert undan því, ég tel mig alveg fullbúna til að takast á við þá í ræðustóli. Fyrst við erum farin að tala um það mál tel ég að við verðum að sjá til þess að svona lagað gerist ekki aftur. Aðalatriðið í þeim tillögum sem nú liggja fyrir og mér voru afhentar fyrir örfáum vikum af hálfu nefndar sem ég skipaði til að fara yfir það hver samkeppnisstaða íslensks skipasmíðaiðnaðar væri er að hækka endurgreiðsluhlutfallið úr 4,5% upp í 6% af aðstöðugjaldi. Það skiptir verulega miklu máli. Það ánægjulega í þessu er að við sjáum ekki betur en íslenskur skipasmíðaiðnaður sé alveg u.þ.b. samkeppnishæfur, en fylgjast þarf með því sem gerist núna í tengslum við hina nýju ákvörðun innan Evrópusambandsins að hafa heimild til að styrkja verulega það starf sem getur kallast þróunarstarf í tengslum við nýsmíðar vegna þess að hættan er sú að svigrúm skapist og möguleikar á að misnota það ákvæði. Hæstv. forseti. Í næstu viku verður áfram talað um þetta mikilvæga mál, 

Hæstv. forseti. Hér hefur farið fram ágæt umræða í allan morgun um það frumvarp sem nú er til umræðu, um breytingu á sveitarstjórnarlögum, og fjallar í meginatriðum um að breyta þeim kjördegi sem gert var ráð fyrir til að kjósa um sameiningu sveitarfélaga. Ákveðið hafði verið að kjördagur yrði 23. apríl í fyrri samþykkt okkar á Alþingi en nú er lagt til að kjördagurinn verði færður aftur til 8. október, að því undanskildu að sveitarfélögin sem hafa unnið að sameiningarhugmyndum mjög ákveðið og með fullum þunga, Borgarbyggð, Borgarfjarðarsveit, Hvítársíðuhreppur, Kolbeinsstaðahreppur og Skorradalshreppur kjósi um sameiningu sína þann 23. apríl. Sameiningarnefndin hefur starfað í átakinu til eflingar sveitarstjórnarstigsins og full samstaða var um það í nefndinni að fara fram á að færa kjördaginn. Ástæðan var tvíþætt, annars vegar tók það lengri tíma en gert hafði verið ráð fyrir að ná samkomulagi í tekjustofnanefnd um breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga og því dróst að sameiningarnefnd kynnti endanlegar tillögur sínar. Hin ástæðan var sú að undirbúningur atkvæðagreiðslu um tillögur sameiningarnefndar er kominn mjög misjafnlega á veg. Gert er ráð fyrir því í tillögunni að samstarfsnefndirnar sem álíta að þær muni verða komnar betur af stað með tillögur sínar og gera ráð fyrir að geta kosið um sameiningu fyrir 8. október, að leyft verði að fara í gang með það ferli og ég tel það mjög heppilegt. Við sem höfum starfað í átakinu um að efla sveitarstjórnarstigið hefðum viljað að verkefnið í heild gengi hraðar, ekki síst með tilliti til þess að sveitarstjórnarkosningar eru vorið 2006. Það er mikið álag á sveitarstjórnarmenn sem vinna að sameiningarmálum og því vildum við að undirbúningsferlinu væri lokið á góðum tíma fyrir sveitarstjórnarkosningar því eðlilega tekur undirbúningur væntanlegra kosninga mikinn tíma frá kjörnum fulltrúum. Við skulum muna að þetta var niðurstaða fulltrúa úr sameiningarnefnd þar sem allir flokkar eiga fulltrúa sína innan borðs og fulltrúar sveitarfélaganna eru mjög öflugir í þeirri nefnd. Um þetta er því mjög góð samstaða, en meginmálið er að unnið verði áfram að verkefninu og að sem best samstaða náist meðal íbúa landsins um að sameina sveitarfélög. Eftir alla vinnuna við tillögugerð taka íbúar einstakra sveitarfélaga afstöðu til þeirra tillagna sem á endanum koma fram hjá sameiningarnefnd og verða væntanlega kynntar á morgun á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga. Átakið um eflingu sveitarstjórnarstigsins felur einkum í sér að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga. Að fækka fámennum sveitarfélögum með sameiningu sveitarfélaga og aðlaga tekjustofna sveitarfélaga að breyttum verkefnum og breyttri sveitarfélagaskipan. Ef tillögur sameiningarnefndar verða samþykktar hefur náðst verulegur áfangi í eflingu sveitarstjórnarstigsins og þá er hægt að snúa sér að því að flytja aukin verkefni til sveitarfélaganna. Það hefur lengi legið í augum uppi að velferðarverkefni ýmiss konar ættu betur heima hjá sveitarfélögunum í nærumhverfi notendanna en hjá ríkinu. Ég nefni sérstaklega málefni fatlaðra þar sem búið var að vinna mjög öfluga vinnu við að flytja til sveitarfélaganna en náðist ekki samstaða um á lokastigum þess sem var búið að undirbúa fyrir tveimur til þremur árum, en nú skapast vonandi skilyrði til þess að sá málaflokkur verði fluttur til sveitarfélaganna. Einnig hafa fleiri málaflokkar verið ræddir, eins og fram hefur komið í umræðunni, sem eiga betur heima hjá sveitarfélögunum. Hæstv. félagsmálaráðherra kynnti í morgun þær tillögur tekjustofnanefndar sem nú liggja fyrir. Ég tel að með þeirri niðurstöðu sem náðist í tekjustofnanefndinni séu komnar fram mjög góðar tillögur um að efla fjárhag sveitarfélaganna, sérstaklega þeirra sveitarfélaga þar sem sárast brennur. Auðvitað skiptir máli að sveitarstjórnarstigið í heild sé sem öflugast, ekki eingöngu stóru sveitarfélögin sem hafa það mikla tekjustofna að þau telja sig ekki þurfa að nýta þá til fulls. Þess vegna hefur vinnan að undanförnu hjá tekjustofnanefndinni snúið að því að koma með tillögur sem snúa að sveitarfélögum þar sem hefur verið rekstrarvandi og tekjuhalli sem á sér ýmiss konar uppruna og með verkefnið hefur verið unnið af fullum heilindum hjá tekjustofnanefndinni, sérstaklega á síðustu mánuðum. Nú eru því komnar mjög góðar tillögur sem hæstv. félagsmálaráðherra fór mjög vel yfir í morgun og ég ætla ekki að endurtaka það allt saman. Hæstv. forseti. 9 milljarða ávinningur fyrir sveitarfélögin skiptir auðvitað gífurlega miklu máli. Það skiptir mjög miklu máli fyrir öll sveitarfélögin, en sérstaklega fyrir þau sem hvað höllustum fæti standa. Eins og einnig hefur komið fram í umræðunni eru varanleg áhrif af tillögunum 1,5 milljarðar á ári hverju og skiptir stóru og miklu máli fyrir sveitarfélögin. Hlutverk Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verður áfram mikið. Á meðan sveitarfélögin eru svo misjöfn að stærð og gerð og flatarmáli og ýmislegt annað sem ber á milli þegar borið er saman sveitarfélag og sveitarfélag, þá verður jöfnunarsjóðurinn að vera til staðar. Menn hafa gjarnan gagnrýnt það í umræðu á þinginu að jöfnunarsjóðurinn stækki og stækki og gegni sífellt meira hlutverki. En við því verður ekkert gert meðan sveitarstjórnarstigið og sveitarfélögin í landinu eru svo ólík sem raun ber vitni. Menn hafa gjarnan tekið ýmis dæmi því til rökstuðnings. Ef við berum saman Raufarhöfn og Reykjavík eða Kópasker og Kópavog erum við auðvitað ekki að tala um sams konar sveitarfélög. Til þess þurfum við auðvitað að hafa jöfnunarsjóðinn til að takast á við það verkefni að jafna á milli sveitarfélaganna. Jöfnunarsjóður hefur margþætt hlutverk. Eitt þeirra er að veita fólksfækkunarframlög. Á síðasta ári fengu 38 sveitarfélög fólksfækkunarframlög, sem segir þá sögu að vandi sveitarfélaganna er ekki síst af byggðalegum toga. Sá tilflutningur fólks í landinu sem orðið hefur gerir það að verkum, þegar íbúum sveitarfélaga sem byggt hafa upp ákveðna þjónustu fækkar, að færri eru eftir til að standa undir þeirri þjónustu sem sveitarfélögin eiga að veita. Í umræðunni um tekjustofna sveitarfélaga var á tímabili talað um að hugsanlega ætti að hækka útsvarsheimildir sveitarfélaga. Reyndin er sú að 30 sveitarfélög hafa ekki fullnýtt útsvarsheimildir sínar. Það segir auðvitað nokkra sögu að þar eru stærstu og öflugustu sveitarfélögin. Hæstv. forseti, af því má sjá að almenn hækkun á útsvari hefði ekki skilað þeim sveitarfélögum sem eiga við fólksfækkun og tekjusamdrátt að stríða neinum árangri. Slíkar aðgerðir, eins og vinna tekjustofnanefndar þróaðist, hefði ekki haft þau áhrif sem til var ætlast var til. Þegar menn glíma við fjárhagsvanda, m.a. vegna fólksfækkunar og af öðrum orsökum verður ekki við það ráðið með slíkum almennum aðgerðum. Þar fyrir utan höfum við stefnt að því að lækka frekar skatta heldur en hitt, í því góða efnahagsástandi sem ríkt hefur í landinu. Verulegt átak hefur verið gert í því eins og fram hefur komið á undanförnum mánuðum. Á Alþingi voru afgreiddar miklar og ánægjulegar breytingar á skattkerfinu fyrir áramót. Þess vegna kom mjög á óvart tillaga frá þingflokki Vinstri grænna um að hækka útsvarsprósentuna um 1%, sérstaklega þegar litið er til þess að þau sveitarfélög sem átt hafa í vanda hefðu í raun ekki hagnast að neinu marki við slíka breytingu. Það að einmitt þetta skyldi vera lausn þingflokks Vinstri grænna á fjárhagsvanda sveitarfélaga kom mjög á óvart. En tillögur stjórnarandstöðunnar hafa fremur verið í þá áttina, ekki verið ábyrgar og ólíklegt að þær mundu skila verulegum árangri. Það er því ánægjuefni að nú skuli komin niðurstaða af nefndarstörfum fulltrúa sveitarfélaganna og ríkisvaldsins um hvernig verði leyst úr fjárhagsvandanum. Þegar það kemur síðan að því að flytja verkefni - vonandi eflum sveitarstjórnarstigið svo að það verði hægt að flytja ákveðin verkefni yfir til sveitarfélaganna - þá fylgja auðvitað þeir tekjustofnar með sem til þarf og verður samið þá samhliða. Ég endurtek að sumir málaflokkar eiga mun betur heima hjá sveitarfélögunum en hjá ríkinu. Ég nefni enn og aftur málefni fatlaðra í því samhengi, þau verkefni er hægt að samþætta vel félagsþjónustu sveitarfélaga og eiga vel heima þar. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar. Menn hafa farið vel yfir þær tillögur sem lagðar hafa verið fram og þær munu kynntar á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga á morgun. Við vonum að öll sú vinna sem í hefur verið ráðist verði til að efla sveitarstjórnarstigið og ég trúi því að það verði niðurstaðan á endanum.

Herra forseti. Hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir sá ástæðu til að lýsa yfir sérstakri ánægju með þá niðurstöðu sem hér liggur fyrir frá hluta tekjustofnanefndar. Mér þykir það svolítið undarlegt þar sem ég held að fáir séu ánægðir með niðurstöðuna, hvort sem um er að ræða fulltrúa ríkis eða sveitarfélaganna. Hv. þingmaður er annað hjólið undir verkefnisstjórnarvagninum sem stýrir þessu átaki til að sameina sveitarfélög og efla þau, með hv. þm. Hjálmari Árnasyni og formanni Sambands íslenskra sveitarfélaga, Vilhjálmi Þ. Vilhjálmssyni. Þess vegna hélt ég að hv. þingmaður hefði fylgst með því hvernig þessir hlutir hafa gengið fyrir sig og vissi betur en svo að standa í ræðustóli Alþingis og lýsa yfir sérstakri ánægju eða fögnuði með niðurstöðuna. Hinn 16. febrúar héldu félags- og fjármálaráðherra fund með verkefnisstjórn, sem hv. þingmaður er í, um eflingu sveitarstjórnarstigsins þar sem þeir greindu frá því að fulltrúum ríkisins í tekjustofnanefnd væri veitt umboð til að leggja fram nýjar tillögur. Jafnframt kom fram af hálfu ráðherranna að ekki væri mögulegt að koma frekar til móts við sjónarmið fulltrúa sveitarfélaganna í tekjustofnanefnd. Með öðrum orðum, hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. félagsmálaráðherra funduðu með verkefnastjórn og gerðu henni grein fyrir því að nú skyldi stilla fulltrúum sveitarfélaga upp við vegg og segja: Hingað og ekki lengra. Takið þetta eða þið fáið ekki neitt. Eftir alla þá mánuði sem reynt hafði verið að ná vitrænu samkomulagi í nefndinni er þetta niðurstaðan, eftir fund hæstv. ráðherra með verkefnisstjórn þessa sérstaka verkefnis. Mér þykir undarlegt að hv. þingmaður tali eins og um sé að ræða frjálst samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga, samkomulag sem aðilar beggja megin borðs séu ánægðir með. Fulltrúar sveitarfélaganna lýsa því yfir að þeir líti eingöngu á þetta sem áfanga í rétta átt. Fulltrúar ríkisins líta svo á að tímabundið sé vandinn leystur en hins vegar þurfi að gera meira. Því spyr ég hv. þingmann: Er hún sammála því að hér sé eingöngu um lítið skref í rétta átt að ræða?

Hæstv. forseti. Þessi niðurstaða náðist. Það er þannig þegar menn taka til við nefndarstörf og fjalla um ákveðna málaflokka að þá ræða menn saman. Þetta varð niðurstaðan eftir langar umræður. Það hefur komið fram að nefndin starfaði talsvert lengi og margar tillögur komu fram og menn urðu ásáttir um nákvæmlega þessar tillögur. Ég held að þetta hafi verið rétt skref. Mér finnst þetta ekkert smáskref. Mér finnst það mjög stórt skref. Þarna eru ýmis mál sem ríki og sveitarfélög hafa rætt um nokkuð lengi. Við getum nefnt undanþágu frá fasteignagjöldum sem nú er felld niður og fleiri mál sem þar eru varanlega komin til hafnar og það skiptir stóru máli. Menn gera lítið úr verulegum ávinningi sem náðst hefur fyrir sveitarfélögin, fyrir sveitarstjórnarstigið í heild, 9 milljarðar kr. á þremur árum, varanlega 1,5 milljarðar eftir það. Þetta er ekkert smáskref, hv. þm. Jón Gunnarsson. Það á ekki að gera lítið úr þeirri vinnu sem nefndin skilaði. Auðvitað eru tillögur sveitarstjórnarmanna þar á bak við, nákvæmlega eins og tillögur fulltrúa ríkisins. Þetta er eðlileg niðurstaða úr slíku nefndarstarfi.

Herra forseti. Þegar tveir aðilar ræða saman á sanngirnisgrunni, báðir jafnréttháir og komast að niðurstöðu, þá kallast það samkomulag. Þegar tveir aðilar setjast niður og ræða saman en annar er stærri og sterkari og þvingar hinn til að fallast á sín sjónarmið þá er það ekki samkomulag í minni orðabók heldur heitir það nauðasamningur, sem mér virðist að hluti af fulltrúum sveitarfélaganna ætli að taka. Reyndar á eftir að fara í þessa umræðu á landsþingi sveitarfélaganna á morgun og ég trúi því ekki, miðað við þann anda sem var á fjármálaráðstefnunni síðasta haust, að fulltrúar sveitarfélaganna mæti á landsþing, kokgleypi allt sem sagt var á fjármálaráðstefnunni og fallist á nauðasamninginn sem hér er lagður fram. 1,5 milljarðar til frambúðar sagði hv. þingmaður, á sama tíma og sveitarfélögin eru rekin með 3–4 milljarða kr. halla á hverju ári. Þetta er geysilega stórt skref og til mikillar aðstoðar fyrir þau sveitarfélög sem eru í miklum fjárhagsvanda eða hitt þó heldur.

Hæstv. forseti. Það er vert að rifja upp hvernig var farið af stað í þetta verkefni um eflingu sveitarstjórnarstigsins og þróun vinnu tekjustofnanefndar. Ég tel reyndar ekki sérstaka ástæðu til að fara yfir það hér. Það hefur verið gert við önnur tækifæri. En þetta varð niðurstaðan í þessum áfanga. Auðvitað þarf að vinna betur að því síðar og koma með tillögur þegar ákveðið verður hvaða verkefni færast yfir til sveitarfélaganna. Þetta er sá áfangi sem náðist núna. Sumt eru réttlátar og ágætar breytingar en sumt er hrein viðbót við tekjustofna sveitarfélaga sem skiptir miklu máli. Það að gera lítið úr því er fáránlegt. Auðvitað komu fram tillögur, t.d. um útsvarshækkanir og aðrar tillögur sem er ekki hægt að fallast á þegar staðan er sú að stór hluti sveitarfélaganna nýtir sér ekki þær heimildir sem hann hefur til útsvarshækkana.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir var mjög leitandi í málflutningi sínum, undrandi og forviða yfir tillögum sem fram höfðu komið frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði í skattamálum. Hún sagðist ekki skilja þær. Mig langar að reyna að varpa ljósi á afstöðu okkar. Þegar ríkisstjórnin bar fram þá hugmynd og gerði að lögum á endanum að lækka skattprósentuna þá lögðum við til að sú lækkun næði ekki fram að ganga. Þegar sýnt var að þetta yrði keyrt í gegn vildum við að skatttekjur ríkissjóðs vegna þessa yrðu færðar yfir til sveitarfélaganna í auknum heimildum þeirra til álagningar útsvars. Þannig mundum við styrkja stöðu þeirra. Við sögðum þó alla tíð, sem kemur greinilega fram í greinargerð með þingmálum okkar, að við litum ekki á þetta sem neina heildar- eða allsherjarlausn. Við lögðum áherslu á, svo að ég vitni í greinargerð þingmálsins, með leyfi forseta, að þessu „yrði fylgt eftir með breytingum á úthlutunarreglum jöfnunarsjóðs, þannig að framlög sjóðsins nýtist til enn frekari tekjujöfnunar og jöfnunar á aðstöðu sveitarfélaganna, þá gæti það orðið til umtalsverðra bóta.“ En hin almenna skoðun okkar er sú að það þurfi að styrkja fjárhagsstöðu sveitarfélaga og það til frambúðar með föstum framlögum í stað skammtímalausna sem hér hefur verið boðið upp á í of ríkum mæli.

Hæstv. forseti. Við höfum vissulega ólík pólitísk viðhorf, Vinstri grænir og Sjálfstæðisflokkurinn. En við höfum oft á tíðum sýnt að við vildum sinna þeim sem minna mega sín í þjóðfélaginu, báðir þessir flokkar. Maður getur skilið það að Vinstri grænir vilji vera skattpíningarflokkur en maður skilur ekki að þetta skuli vera tillagan, þegar svo mörg sveitarfélög sem raun ber vitni nýta sér ekki þær útsvarsheimildir sem þau hafa. Hefði ekki frekar verið ástæða fyrir Vinstri græna að snúa sér frekar að veikum sveitarfélögunum, þeim sem fullnýta útvarsheimildir sínar og þurfa önnur ráð en þau að hækka útsvarið? Ég hefði frekar reiknað með því að slíkar tillögur kæmu frá Vinstri grænum en ekki að hækka útsvarið heilt yfir og færa útsvarsheimildir til sveitarfélaga sem ekki þurfa á því að halda. Okkur er fullkomlega heimilt að hafa andstæðar skoðanir á þessu en það kom mér á óvart að Vinstri grænir skyldu ekki verja orku sinni í markvissari aðgerðir.

Hæstv. forseti. Mér þykja það heldur kaldar kveðjur til Framsóknarflokksins að segja að Sjálfstæðisflokkurinn taki þá helst að sér sem minna mega sín. Hvað varðar tillögur okkar í skattamálum þá höfum við lagt fram tillögur sem ganga einmitt út á að jafna aðstöðumun sveitarfélaganna, um eflingu jöfnunarsjóðs og um breytt fyrirkomulag, breyttar reglur sem þar eigi að vinna samkvæmt og ég var að vísa í skírskotun í það. Við höfum bent á að almennt sé vandi sveitarfélaganna að aukast. Skuldastaða þeirra versnar um 3–5 milljarða á hverju ári. Hún hefur hlaðist upp í 35 milljarða á síðustu 11 árum. Þetta er vandi sem við þurfum að horfast í augu við og við höfum gert það í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Við höfum sett fram tillögur til úrbóta, ekki bara varðandi útsvarshækkun, síður en svo - 

Hæstv. forseti. Þau ánægjulegu tíðindi hafa borist að útlitið er að lagast hjá sveitarfélögunum og miðað við fjárhagsáætlun þeirra núna er gert ráð fyrir 1,5 milljörðum í tekjuafgang eins og staðan er nú. Auðvitað skiptir máli að sveitarfélögin eru að upplifa breytta stöðu og bætta stöðu með bættum rekstri væntanlega, vegna aðgerða sem komið hafa frá hendi okkar á Alþingi og ríkisstjórnarinnar til að bæta hag sveitarfélaganna. Við hljótum að fagna því sameiginlega, hv. þm. Ögmundur Jónasson og ég.

Herra forseti. Ég er á því að hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir sé haldin ákveðinni blekkingu rétt eins og margir sjálfstæðismenn, en þeir virðast lifa í þeirri blekkingu að Sjálfstæðisflokkurinn sé flokkur lítilla útgjalda hins opinbera. Það er alrangt. Í þessari umræðu eru þeir sífellt að benda á stjórnarandstöðuflokkana eins og Vinstri græna rétt áðan. Skoði maður upplýsingar sem koma frá hæstv. fjármálaráðherra kemur fram að það hefur orðið gríðarlegur vöxtur á hlut hins opinbera sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, heil 10%, og þetta hlutfall er orðið nálægt helmingur. Það er áhyggjuefni og sérstaklega hlýtur það að vera áhyggjuefni fyrir stjórnmálaflokk sem trúir því eða heldur því a.m.k. stundum fram að hann sé flokkur lítilla útgjalda hins opinbera. Það er áhyggjuefni, sérstaklega fyrir okkur landsbyggðarþingmenn, að þessi vöxtur fer að miklu leyti fram á höfuðborgarsvæðinu og fróðlegt væri að fá að heyra hjá hv. þingmanni hverju það sætir.

Hæstv. forseti. Það er gott að heyra að við höfum öflugan fulltrúa í því að reyna að draga úr vexti útgjalda hins opinbera, við getum þá væntanlega sameinast í baráttu okkar í því málefni. En ég hlýt að spyrja þingmanninn af þessu tilefni hvort hann sé þá á móti þeim tillögum sem nú eru uppi um að styrkja og efla mjög fjárhag sveitarfélagana. Skiptir það ekki nokkru máli að fjárhagur sveitarfélaganna styrkist um 9,5 milljarða á næstu þremur árum og síðan varanlega um 1,5 milljarða eða má kannski skilja orð þingmannsins svo að hann sé hreinlega á móti því að efla sveitarfélögin? Eru það skilaboðin sem hann kom með í andsvari sínu?

Herra forseti. Ég var ekki að ræða um hvort ég væri á móti þessum tillögum. Ég var að ræða um að hlutur hins opinbera hefur vaxið og það á að vera áhyggjuefni, og það sem verra er fyrir Sjálfstæðisflokkinn, hann virðist þenja ríkisbáknið út á kostnað þeirra sem hafa lágu launin. Við sjáum það t.d. í nýjustu skattatillögunum sem boðaðar voru fyrir áramótin að þá var verið að lækka skattprósentuna. Það er sífellt verið að auka skattpíningu eldri borgara og þeirra sem hafa lágu launin. Við í Frjálslynda flokknum erum ósammála þessu og viljum að gætt sé að útgjöldum ríkisins. Auðvitað verður að horfa á verkefnatilflutning. Það er síðan annað mál og ég vona að hv. þingmaður geri sér grein fyrir því.

Hæstv. forseti. Ég gat ekki skilið svar hv. þingmanns öðruvísi en svo hann sé á móti því að hlutur hins opinbera vaxi og við getum verið sammála um það. Við höfum einmitt haldið því fram í þessari umræðu að ekki væri ástæða til að skattpína almenning meira og þess vegna höfum við lagst gegn því að farið væri t.d. í útsvarshækkun til þess að það kæmi ekki fram sem skattahækkun. Ég heyri á hv. þingmanni að hann hlýtur að vera sammála okkur um þetta fyrst hann er svona á móti því að auka hlut hins opinbera. Við höfum lagt til að þarna yrði tilflutningur af tekjum ríkisins yfir til sveitarfélaganna og tillögurnar sem nú eru til umræðu fela það einmitt í sér.

Herra forseti. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur gert tekjustofna sveitarfélaga að umtalsefni í framsögu um það frumvarp sem hér er til umfjöllunar. Það gefur mér tilefni til að ræða vandamál sem blasa við og tengjast reglum um mat á fasteignum og um álagningarstofn fasteignaskatts. Það eru vandamál sem snúa að tekjulágum einstaklingum og tekjulágum sveitarfélögum. Um aldamótin hófst Fasteignamat ríkisins handa við endurmat á öllu íbúðarhúsnæði í landinu. Það endurmat leiddi til verulegra hækkana árið 2001 á áður gildandi fasteignamati íbúðarhúsnæðis. Bæði ríkisstjórnin og sveitarstjórnir lýstu því yfir að endurmatið mundi ekki leiða til hækkana á eignarskatti og fasteignaskatti. Raunin varð allt önnur. Við álagningu gjaldárið 2002 greiddu framteljendur sem áttu ekki aðrar eignir en skuldlausar tveggja til fjögurra herbergja íbúðir eignarskatt í fyrsta skipti á ævinni. Fasteignaskattar hafa einnig hækkað vegna endurmatsins og enn frekar á grundvelli verulegra hækkana á markaðsverði íbúðarhúsnæðis, en skv. 27. gr. laga nr. 6/2001 skal matsverð fasteignar vera gangverð hennar umreiknað til staðgreiðslu. Íbúðaverð hækkaði á öllu landinu milli áranna 2003 og 2004 að Vestfjörðum undanskildum. Verð á íbúðarhúsnæði á Austurlandi hækkaði mest eða um 35%, í Reykjavík nam hækkunin tæpum 14%, á Norðurlandi vestra 12,1% og á Norðurlandi eystra 10,6%. Í öðrum landshlutum nam hækkunin 9–10% nema á Vestfjörðum eins og áður sagði, en þar lækkaði íbúðaverð, hæstv. félagsmálaráðherra, um 1,7%. Þær tölur sem ég fór með byggi ég á frétt úr Fréttablaðinu nýlega. Almennt má segja að hækkun íbúðaverðs á milli áranna 2003 og 2004 hafi numið að meðaltali 10% umfram almennar verðlagshækkanir samkvæmt vísitölu neysluverðs og hefur haft í för með sér sambærilega hækkun fasteignaskatta. Allt bendir til þess að matsverð fasteigna muni hækka verulega umfram almennt verðlag á þessu ári vegna mikillar eignaverðbólgu sem hófst á síðasta ári. Eignaverð hækkaði til að mynda um 4,1% að raunvirði í janúar og um 25% að raunvirði síðustu tólf mánuði. Allir vita að þessa eignaverðbólgu má að miklu leyti rekja til verulega aukins framboðs lánsfjár til íbúðakaupa fyrir tilstilli banka sem ekki vita aura sinna tal og eru í vandræðum með að velta og fjárfesta stórgróða sinn og auð. Ég vek athygli á því að fasteignaskattar eru í eðli sínu gjöld sem ætlað er að mæta kostnaði sveitarfélaga við að þjónusta fasteignaeigendur og þessi gjöld eru álögð óháð tekjum. Útsvar er hins vegar lagt á sem hlutfall af tekjum, sem hlutfall af tekjuskattsstofni. Veruleg hækkun á markaðsverði íbúðarhúsnæðis síðustu mánuði og, hæstv. félagsmálaráðherra, fyrirsjáanleg hækkun á þessu ári umfram almennar verðlagshækkanir ætti ekki að mínu mati að hafa áhrif á stofn til álagningar fasteignaskatts. Kostnaður sveitarfélaga af þjónustu við íbúðareigendur eykst ekki í réttu hlutfalli við hækkun á markaðsverði íbúða. Það vita allir. Þessi eignaverðbólga, sem ég kalla svo, hefur bitnað og mun bitna harðast á þeim sem lægstar hafa tekjurnar, svo sem eldri borgurum og einstæðum foreldrum. Og vel að merkja, það má halda því fram með gildum rökum að viðmiðun fasteignaverðs við gangverð, við markaðsverð, mismuni einnig sveitarfélögum. Er þannig ljóst að sveitarfélög á Vestfjörðum standa höllum fæti og er fjárhagsstaða þeirra þó nógu slæm fyrir vegna fólksfækkunar. Brýnt er að setja nýjar reglur um álagningarstofn fasteignaskatts og styrkja tekjustofna sveitarfélaga með öðrum hætti en síhækkandi fasteignasköttum sem á eru lagðir óháð tekjum, öflun tekna til sveitarfélaga verður að miða við tekjur einstaklinganna sem þar búa. Það er brýnt að álagningargrundvelli fasteignaskatts verði breytt fyrir álagningu 2006 svo að íbúðareigendur þurfi ekki að sæta stórfelldum álögum umfram almennar verðlagshækkanir og svo að sveitarfélögum verði á árinu 2006 ekki mismunað aftur. Útbýtt var á þinginu í dag þingsályktunartillögu frá þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um mat á fasteignum og um álagningargrundvöll fasteignaskatts. Þar segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra sameiginlega að skipa nefnd til að gera tillögur um breytingar á reglum um ákvörðun matsverðs íbúðarhúsnæðis samkvæmt lögum nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, og á reglum um álagningarstofn og álagningu fasteignaskatts samkvæmt lögum nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga. Skal nefndin leita leiða til að finna nýjan álagningargrundvöll fasteignaskatts þannig að álagning endurspegli kostnað sveitarfélaga af þjónustu við íbúðareigendur, enn fremur að rofin verði tengsl álagningarstofns við skyndilegar breytingar á markaðsverði íbúða og álagning fasteignaskatts taki fremur breytingum í takt við almennar verðlagshækkanir.“ Það er grundvallaratriði í mínum augum í þessu sambandi að skatturinn er lagður á óháð tekjum og sú aðferð mismunar sveitarfélögum. Hún gerir það í „det lange løb“. Þetta er jafnframt að mínu mati verðugt og brýnt verkefni fyrir tekjustofnanefnd sveitarfélaganna og hún verður ávallt að hafa það a.m.k. að leiðarljósi að sveitarfélög sitji við sama borð. Ég spyr því hæstv. félagsmálaráðherra um afstöðu hans til málsins, til þeirra fasteignaskattahækkana sem þegar hafa orðið vegna eignaverðbólgu og þeirra hækkana sem blasa við vegna þeirra hækkana sem ég veit að hæstv. ráðherra gerþekkir og byrjuðu haustið 2004. Hvað ætlar hæstv. félagsmálaráðherra að gera í málinu? Hvað leggur hæstv. félagsmálaráðherra til? Vill hann aftengja þessa tímasprengju hækkana fasteignaskatta á næsta ári? Þingflokkur Vinstri grænna hefur þungar áhyggjur af stöðu mála og við höfum lagt fram ábyrgar tillögur í þeim efnum og þingsályktunartillaga þessi er í þeim málefnalega og ábyrga anda.

Virðulegur forseti. Það er full ástæða til að hefja mál sitt á því að taka undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Atla Gíslasyni, og fagna fram kominni þingsályktunartillögu þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs vegna þess að því er auðvitað ekki að neita að fasteignaskatturinn er sannarlega einhver ósanngjarnasti skattur sem á er lagður, einkanlega nú þegar hann hefur verið að þyngjast með hækkandi fasteignaverði og leggst á fólk óháð tekjum þess eða efnahag og fylgir aðeins þeirri miklu þenslu sem verið hefur á fasteignamarkaðnum undanfarið. Verður spennandi að heyra viðbrögð hæstv. félagsmálaráðherra við því. Þingsályktunartillagan er náttúrlega ekki til umfjöllunar heldur tiltölulega lítið frumvarp um að flytja dagsetningu á sameiningarkosningum til haustsins. Um þá litlu breytingu hafa spunnist talsverðar umræður en hún er því miður til vitnis um að hæstv. félagsmálaráðherra hefur í aðalatriðum lekið niður í þeim metnaðarfullu áformum sem hann lagði upp með í upphafi starfs síns sem félagsmálaráðherra, um að efla mjög sveitarstjórnarstigið og standa fyrir stórfelldri sameiningu sveitarfélaga og vinna að úrbótum í tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga og taka á þeim vanda sem þar var. Það reynist einfaldlega á útmánuðum þessa vetrar svo að félagsmálaráðherra hefur ekki haft afl til að fylgja eftir erindi sínu, ekki náð að velta steininum upp brekkuna heldur veltur bara niður hana með steininn í fanginu og biður um að fá lengt í ólinni sem hann sneið sér til að efna yfirlýsingarnar með atkvæðagreiðslum nú í apríl sem á að fresta fram í október og verða trúlega miklu umfangsminni en hann hugði í upphafi. Ég veit hins vegar ekki hvort vert er að elta mikið ólar við félagsmálaráðherra um þetta því ég trúi að hann hafi haft vilja til að bæta úr þeirri slæmu stöðu sem sveitarfélögin eru í. Ég hygg að hæstv. ráðherra sé fullkomlega meðvitaður um þá erfiðu stöðu sem er víða um land í sveitarfélögunum, en það er kunnara en frá þurfi að segja að forustumenn Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórninni hafa staðið mjög fast gegn almennum úrbótum fyrir sveitarfélögin í fjárhagsefnum. Hæstv. félagsmálaráðherra virðist bara hafa fengið að naga þröskuldinn í fjármálaráðuneytinu í því efni og hvorki komist lönd né strönd með umkvartanir um stöðu sveitarfélaganna og komi þess vegna með jafnlítið úr leiðangri sínum og raun ber vitni, þ.e. með óverulegar leiðréttingar. Að vísu er ástæða til að fagna því að ríkið ætli að fara að borga fasteignaskatt af eignum sínum. Það er 600 millj. kr. aðgerð og síðan eru kannski 200–300 millj. í varanlegum árlegum ávinningi umfram það sem ástæða er til að þakka ráðherranum fyrir að koma inn með en er auðvitað bara brot af því sem sveitarfélögin vantar, trúlega ¼ af því sem þyrfti ef það ætti að leysa að einhverju leyti úr stöðu þeirra og skapa aðstöðu til að flytja þjónustuverkefni frá ríki til sveitarfélaga, stuðla að uppbyggingu og eflingu sveitarstjórnarstigsins, stuðla að aukinni valddreifingu og ýmsum metnaðarfullum hugmyndum sem ég veit að blunda í brjósti hæstv. félagsmálaráðherra eins og margra annarra þingmanna í þessum sal en geta auðvitað ekki orðið að veruleika við núverandi fjárhagsaðstæður sveitarfélaganna. Ég vil hins vegar lýsa því sem minni skoðun að sú umræða sem hér fer fram í dag og ítrekað um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga sé algerlega á misskilningi byggð, einfaldlega á þeim grundvallarmisskilningi að alþingismenn og ráðherrar eigi að fjalla um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga, eins og þeir eigi að vera einhverjir niðurjöfnunarmenn á rekstraróhagræði ólíkra sveitarfélaga og eins og það eigi að vera verkefni Alþingis og ríkisstjórnarinnar að búa til eitthvert ríkismeðaltalsútsvar fyrir landið allt sem öll sveitarfélögin skuli fara eftir. Það er náttúrlega endileysan og ógöngurnar sem málið er í, sú viðleitni að búa til eina landsmeðaltalsútsvarsprósentu sem allir skuli fara eftir vegna þess að það er einfaldlega ekki hægt. Sveitarfélög eru ólík, verkefni þeirra eru ólík, þarfir íbúa eru ólíkar og kostnaður er ólíkur. Það er ekkert eðlilegra en að tekjur sveitarfélaga endurspegli það og að útsvar sé breytilegt frá einu sveitarfélagi til annars. Þetta er reynt að leiðrétta með hverjum plástrinum á fætur öðrum og uppi sitja menn með sístækkandi millifærslusjóði sem við vitum af langri reynslu að eru sannarlega ekki til farsældar fallnir. Millifærslusjóðirnir stækka og stækka af því að menn eru að reyna að gera hið ómögulega, að búa til hið eina sanna ríkisútsvar sem öll sveitarfélögin skuli innheimta. Alþingi og ríkisstjórn eiga auðvitað ekki að ákveða útsvar sveitarfélaga. Sveitarstjórnirnar eiga náttúrlega að ákveða útsvar sitt sjálfar því það eru ekki alþingismennirnir í þessum sal eða ráðherrarnir á þessum bekkjum sem borga útsvarið í hverju og einu sveitarfélagi. Það eru íbúarnir í sveitarfélögunum og starfandi sveitarstjórnir í landinu sem eiga að ákveða útsvarsprósentuna hver fyrir sig og eiga það við íbúa sína hvort hún er hæfileg eða ekki. Ef þær ganga of langt í því að innheimta útsvar skipta íbúarnir um sveitarstjórn í kosningum og eiga það beint og milliliðalaust við sína sveitarstjórn. En þetta mál er ekki eilíf þrætubók á Alþingi þar sem alþingismenn og ráðherrar skammta sveitarfélögunum úr hnefa hvað þeim sýnist vera hæfilegt landsmeðaltal til framfærslu fyrir sveitarfélögin. Útsvarstekjur sínar eiga sveitarfélögin einfaldlega að geta ákveðið sjálf. Það getur verið sjónarmið að þau þurfi að hafa ríkulegt aðhald í því að fara ekki offari. Það sjónarmið ber auðvitað að virða því varlega skal fara í skattheimtu. En ef rík nauðsyn er á því að veita þeim aðhald í þessu efni held ég að miklu nær sé að gera eins og við þekkjum frá ýmsum nágrannaríkjum okkar, að láta það aðhald koma frá íbúunum í sveitarfélaginu en ekki frá Alþingi eða ríkisstjórn, t.d. þannig að sveitarfélag geti því aðeins hækkað útsvarsprósentu að það fái það samþykkt í almennri atkvæðagreiðslu af íbúunum sem greiða eiga skattinn. Um það eru auðvitað mýmörg dæmi um heim allan og ég held að það sé miklu farsælla að íbúarnir í hverju og einu sveitarfélagi eigi það beint við sveitarstjórn sína hvert útsvarið er og menn hafi frelsi til þess í sveitarfélögunum að ráða því verkefni og afla til þeirra fjármuna ef fyrir því er meirihlutavilji í hverju og einu sveitarfélagi. Ef sveitarfélögin nytu þess sjálfsagða frelsis að fá að eiga það við íbúa sína hver útsvarsprósentan ætti að vera að réttu lagi og standa og falla í kosningum með þeirri ákvörðun þyrfti einfaldlega ekki þessar löngu og leiðinlegu umræður á Alþingi um það hvort sveitarfélögin eigi að fá milljarði meira eða minna, af því að Alþingi á ekki að vera neinn milliliður á milli íbúanna í sveitarfélögunum og sveitarstjórnanna heldur eiga samskiptin að vera bein og milliliðalaus í hverju sveitarfélagi fyrir sig vegna þess að hvert sveitarfélag í landinu er einstakt og sérstakt og þar eru aðstæður og verkefni einstök og sérstök og þau mál þarf að ræða í því sveitarfélagi milli þeirra sem þar búa og stjórna, en ekki að ákveða á Alþingi Íslendinga eitthvert eitt allsherjarríkislandsmeðaltal um það hvað menn megi hafa í tekjur og hvað ekki. Það er einfaldlega ástæðan fyrir þeim ógöngum sem menn eru komnir út í. Til hvers leiðir það? Það er ekki hægt að reka öll sveitarfélög í landinu á sömu útsvarsprósentum og þá byggja menn upp Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem vex og vex, milljarðar á milljarða ofan hrúgast þar inn af skattpeningum og er úthlutað til sveitarfélaganna eftir æ flóknari reglum. Þær reglur verða flóknari og flóknari með hverju árinu. Því var lengi haldið fram að það væru aðeins tveir menn í landinu sem skildu þær reglur til fulls og ég efast um að sú fullyrðing standist enn þann dag í dag. Ég held að það sé aðeins einn maður í landinu sem skilur þær til fulls.  Þegar sveitarfélögin koma á haustin fyrir fjárlaganefnd hvert á fætur öðru, hringinn í kringum landið, ströndina alla þá skilja þau ekkert í þessum reglum. Þau átta sig á því að þau fá minni peninga í ár en þau fengu í fyrra og þau gera sér grein fyrir því að eitthvað hefur breyst í reglunum sem gerir það að verkum að þau fá miklu minni pening en síðast. En jafnvel sveitarfélög sem eiga allt sitt undir jöfnunarsjóðnum átta sig ekki fyllilega á því hvers vegna svo sé komið vegna þess að menn átta sig ekki fyllilega á þeim reglum sem þar eru í gangi og sú verður alltaf raunin með millifærslusjóði sem eiga að reyna að plástra öll sár og lappa upp á alla galla. Slíkir sjóðir eiga auðvitað að einhverju leyti rétt á sér og auðvitað eru þeir þættir í dreifðu og litlu landi eins og Íslandi þar sem óhjákvæmilega eru til fámenn sveitarfélög og dreifð þar sem sérstaklega þarf að veita fjárstuðning til. En það er ákaflega óheppilegt eins og í okkar tilfelli þar sem millifærslusjóðir vaxa ár frá ári og bólgna og belgjast út og eru orðnir að forsendu fyrir framfærslu hjá fjölda sveitarfélaga hringinn í kringum landið. Við verðum að reyna að komast út úr þessum ógöngum og þessum eilífu umræðum um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga þar sem verið er að togast á eins og í einhverju hagsmunastríði yfir sömu kökunni og skapa sveitarfélögunum einfaldlega það sjálfsforræði sem sjálfsagt er til að leggja á það útsvar sem sveitarfélögin þurfa og leyfa síðan sveitarstjórnunum einfaldlega að eiga það við íbúa sína og útsvarsgreiðendur sína hvort þeir eru tilbúnir til að greiða það útsvar sem upp er sett. Og ef þeir eru ekki tilbúnir til þess skipta þeir bara um sveitarstjórn, því þessum málum á ekki að miðstýra héðan. Sjálfsforræði og sjálfstæði sveitarfélaga hefur reynst okkur farsælt í uppbyggingu sveitarfélaganna, valddreifing hefur reynst nágrönnum okkar og okkur sjálfum í þessu efni farsæl og við eigum að taka fleiri skref í þá átt og við eigum með þeim hætti að flytja ákvörðunarvaldið og útsvarsstofninn frá þinginu og út í sveitarfélögin.

Virðulegi forseti. Ég held að það fari ekki illa á því að efna til einhvers konar eldhúsdags um málefni sveitarfélaganna eins og í rauninni er verið að gera í dag með þeirri umræðu sem fram fer um stöðu sveitarfélaganna, bæði með hliðsjón af framtíðarskipulagi þeirra og eins hinni fjárhagslegu stöðu. Tilefnið er þetta litla frumvarp sem hér liggur fyrir um að fresta gildistökuákvæði um hvenær eigi að greiða atkvæði um sameiningarátak sem fyrirhugað er. Ég er alveg sammála því að það er sjálfsagður hlutur að fresta þeirri atkvæðagreiðslu og ég tel að um það mál geti tekist prýðileg sátt meðal allra þingmanna. Vonandi verður hægt að ljúka afgreiðslu þess sem fyrst þannig að þau mál liggi einfaldlega klárlega fyrir. Þetta mál hefur hins vegar þróast þannig sem er mjög gott að núna fer fram ágætisumræða um hina margslungnu stöðu sveitarfélaganna og við skiptumst á skoðunum um þessi mál. Líka vegna þess að það er komin niðurstaða í langvinnar viðræður sveitarfélaganna og ríkisins um fjárhagsstöðu og fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga sem vissulega skilar verulegum árangri. Sérstaklega er það athyglisvert að næstu þrjú árin verður veitt verulegt fjármagn til hinna minni sveitarfélaga í landinu þar sem vandinn hefur eingöngu verið til staðar. Sannleikurinn er nefnilega sá að það þarf að ræða þessi mál með tvenns konar hætti, annars vegar að fjalla um fjárhagsstöðu sveitarfélaganna og síðan hitt, sem er auðvitað undirliggjandi þessu frumvarpi, spurningarnar sem lúta að sameiningunni og hvernig menn vilja fara í þau mál. Það er einfaldlega rangt sem haldið hefur verið fram að sveitarfélög í landinu glími við almennan fjárhagslegan vanda. Það er rangt t.d. sem kemur fram í bókun Lúðvíks Geirssonar, bæjarstjóra í Hafnarfirði, um þetta. Það er ekki þannig. Sveitarfélög eru ekki að glíma við almennan fjárhagslegan vanda. Mörg þeirra, a.m.k. ýmis, eru hins vegar að glíma við mikinn fjárhagslegan vanda. Þegar við skoðum þessi mál í heild sinni blasir það við að sveitarfélög hafa verið í vanda, þau voru rekin með 6,5 milljarða halla árið 2003. Það er talið að sá halli muni hafa verið miklu minni á síðasta ári, um 3 milljarðar, og um 1,5 milljarðar kr. á þessu ári áður en gripið er til þeirra aðgerða sem hér er verið að tala um og mæla fyrir um. Þetta byggi ég á þjóðhagsspánni sem lögð var fram þann 15. janúar og er auðvitað það gagn sem við helst getum stuðst við í þessu sambandi. Engu að síður höfum við fréttir af því að staða ýmissa sveitarfélaga sé mjög alvarleg. Þegar við fáum tölur um hana segir það okkur að staða sveitarfélaganna sé að skána að þessu leytinu eins og ég rakti. Á sama tíma og við vitum að ýmis sveitarfélög búa við gríðarlegan vanda blasir það við og er auðvitað fyrst og fremst það sem við lesum út úr þessu að bilið milli þeirra sveitarfélaga sem búa við bærilegan fjárhag og hinna sem búa við slæman fjárhag eykst. Vandinn er með öðrum orðum alls ekki almennur. Þetta er sértækur vandi tiltekinna sveitarfélaga við tilteknar aðstæður. Það er þetta, virðulegi forseti, sem við verðum þess vegna að beina sjónum okkar að, hvernig við ætlum að greiða úr vanda sveitarfélaga sem sannarlega hafa búið við tekjubrest sem í langflestum tilvikum stafar af vanda og erfiðleikum í atvinnugreinum viðkomandi sveitarfélaga og því að sveitarfélögin búa við fólksfækkun. Það er fólksfækkunin auðvitað og hinn efnahagslegi samdráttur í slíkum sveitarfélögum sem veldur því að sveitarfélögin rata í vandræði. Margvíslegar tölur liggja fyrir um þetta. Mér er t.d. kunnugt um að í aðdraganda þeirrar vinnu sem hérna er verið að byggja á hafi komið fram að sum sveitarfélög, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, hafa upplifað gífurlega tekjuaukningu á tilteknu árabili á meðan önnur sveitarfélög hafa verið í þeirri stöðu að tekjur þeirra hafa staðið í stað eða jafnvel minnkað á sama tíma og verðlagsþróunin hefur verið þeim óhagstæð. Það þýðir að meira ber í milli þess að þau ná endum saman en áður. Þetta er auðvitað vandinn. Við þurfum ekki annað en að velta fyrir okkur fréttum síðustu daga. Hafa menn ekki tekið eftir því t.d. að sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu hafa verið að bjóða út lóðir og mokgræða? Það er svo komið að verðlag á íbúðarlóðum á höfuðborgarsvæðinu er á fermetra orðið hærra eða a.m.k. jafnhátt og íbúðarverð í fermetrum á einstökum íbúðum úti á landsbyggðinni. Sú er staðan. Og halda menn að það sé þá ekki munur á aðstöðu slíkra sveitarfélaga sem geta mokað til sín tekjunum með því að bjóða út lóðir og hinum sem búa við það að íbúunum fækkar og tekjur þeirra minnka af þessum ástæðum? Hafa menn kannski ekki tekið eftir því að fasteignaverð á höfuðborgarsvæðinu hefur rokið upp úr öllu valdi? Vita menn ekki að það þýðir að fasteignaskattarnir hafa hækkað samfara þessu jafnvel þó að menn hafi ekki hækkað skattprósenturnar, jafnvel þó að menn hafi í ýmsum tilvikum lækkað þessar prósentur? Í Viðskiptablaðinu 15. janúar sl. er ákaflega greinargott yfirlit þar sem þetta kemur mjög greinilega fram. Ef sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu á síðustu þremur árum eru skoðuð sést að frá 2001–2004 hafa fasteignaskattar þessara sveitarfélaga hækkað úr 26% upp í 71%. Tvö sveitarfélög eru með 61% og 71% hækkun. Þetta er engin smáviðbót sem kemur þarna í kassa sveitarfélaganna. Svo voga menn sér það, eins og bæjarstjórinn í Hafnarfirði sem fær 71% hækkun á fasteignasköttum á þessum árum, að tala um einhvern almennan vanda sveitarfélaganna. Þetta er enginn almennur vandi. Það er sértækur vandi sem við erum að horfa til, og það er alveg lágmarkskrafa þegar við ræðum þessi mál að menn a.m.k. setji sig í þær stellingar að reyna að greina vandann rétt. Ef menn greina þennan vanda út í loftið verða tillögurnar út í loftið, alveg eins og maður hefur orðið var við í dag. Menn tala um að það sé sérstakt bjargræði fyrir sveitarfélög í landinu að hækka útsvar þó að allir viti að það kæmi ekki neitt að notum fyrir þau sveitarfélög sem hafa það verst í landinu í dag.  Það eru þessi litlu sveitarfélög, minni sveitarfélög sem hafa búið við versnandi tekjuþróun sem þarf fyrst og fremst að horfa til. Það er auðvitað verið að gera það með þessum tillögum. Við sjáum það þegar við skoðum tillögurnar að verið er að leggja til 2,1 milljarð á þremur árum í sérstakt viðbótarframlag til jöfnunarsjóðs, það er verið að gera ráðstafanir varðandi varasjóð húsnæðismála sem kemur sérstaklega þeim sveitarfélögum til góða þar sem menn búa við það að íbúum hefur fækkað svo að menn standa uppi með tómar íbúðir í félagslegu húsnæði. Svo eru líka ýmsar aðrar aðgerðir í þessum efnum. Virðulegi forseti. Menn verða auðvitað að átta sig á hver vandinn er þegar verið er að tala um þessa hluti en ekki blaðra eitthvað út í loftið um einhvern almennan vanda sem er ekki til staðar. Það á fyrst og fremst að reyna að koma til móts við hagsmuni þessara sveitarfélaga og það er auðvitað ákveðið áhyggjuefni hvernig sú umræða fer fram. Hún er ekki umræða eingöngu þar sem hagsmunir ríkis og sveitarfélaga takast á. Það er auðvitað ljóst mál að hér takast líka á ólíkir hagsmunir sveitarfélaganna sjálfra. Þess vegna er mjög mikilvægt að halda á lofti þeim sjónarmiðum sem ég er að rekja. Mig langar aðeins að koma að því sem menn hafa verið að ræða um og ætti auðvitað að vera hið stóra tilefni umræðunnar vegna frumvarpsins sjálfs, þessar sameiningarhugmyndir sem uppi eru. Ég vil lýsa viðhorfum mínum í þessum efnum. Ég er þeirrar skoðunar að það sé sjálfsagður hlutur og við eigum að reyna að stækka þessar stjórnsýslueiningar. Það er mikilvægt að nærþjónusta íbúanna sé sem öflugust og það þarf þess vegna að stuðla að því að sveitarfélögin séu sem öflugust. Það er öllum mönnum ljóst að ef sveitarfélögin eru veik, of smá, geta þau ekki ráðið við nema tiltekna þjónustu. Þess vegna gefur það augaleið og þarf í sjálfu sér ekki að hafa mjög mörg orð um það að nauðsynlegt er að þau sveitarfélög stækki. Menn verða að hafa eitt í huga, að sameining sveitarfélaga hefur orðið gífurleg á síðustu árum. Mér reiknast svo til að á síðustu 15 árum hafi sveitarfélögum fækkað um meira en helming. Þau eru komin niður fyrir 100 ef við tökum með þær sameiningar sem búið er að ákveða þó að þær taki ekki gildi fyrr en á árinu 2006. Það er alveg ljóst mál að við erum að ná í þessum efnum gífurlegum árangri. Við erum að gjörbreyta og höfum gjörbreytt landslagi sveitarfélaganna. Þess vegna segi ég: Liggur eitthvað meira á? Þurfum við eitthvað að keyra þessi trippi óskaplega hratt? Er ekki langsamlega eðlilegast að við vinnum þessi mál þannig að sameining sveitarfélaganna fari fram á forsendum íbúanna og að það séu íbúarnir sjálfir sem taki um það ákvörðun hvort þeir telji skynsamlegt fyrir sína hagsmuni að sameining eigi sér stað? Auðvitað þarf að leggja öll spil á borðið. Auðvitað þarf að gera mönnum grein fyrir því hvaða möguleikar geta falist í sameiningunni. En það verður að vera þannig að íbúarnir sjálfir geti tekið þessar ákvarðanir. Ég hef dálítinn beyg af því eins og málin hafa verið kynnt oft og tíðum, og þá er ég ekki sérstaklega að tala um það sem lýtur að ríkisvaldinu heldur einfaldlega í umræðunni almennt, að menn hafi verið að horfa á málið þannig að þessi sameining verði að fara fram, nánast sama hvað tautar og raular. Ég vil segja að menn verða að tryggja það að sameining sveitarfélaganna sé ekki knúin þannig fram að menn séu með svipuna á sveitarfélögunum og segi: Ef þið ekki gangið inn í sameininguna verður tekjustofnunum breytt ykkur í óhag. Íbúar sveitarfélaganna horfa á þessi mál út frá hagsmunum sínum og þeir spyrja: Til hvers mun sameiningin leiða? Mun hún t.d. leiða til þess að störfum muni fækka á okkar svæði? Þannig er það í ýmsum tilvikum þar sem ég þekki til. Sameining sveitarfélaga mun leiða til þess að opinberum störfum muni fækka. Er það ekki ábyrgðarhluti af hálfu t.d. sveitarstjórnarmanna við slíkar aðstæður að mæla með sameiningu sem gæti leitt til þess að opinberum störfum fækkaði á svæðum þar sem opinber störf vantar, þar sem vantar fleiri störf? Auðvitað er það ábyrgðarhluti. Menn horfa líka til þess hvort landfræðilegar forsendur séu til sameiningar, samgöngulegar forsendur, er hægt að komast greiðlega á milli ýmissa kjarna og hluta hins nýja sveitarfélags? Þessu þarf að svara. Þetta þarf að liggja fyrir og menn hafa heldur vonda reynslu af því frá gamalli tíð þegar fyrrverandi hæstv. félagsmálaráðherra bjó til alls konar bókanir sem kenndar voru við virðulegan hæstv. þáverandi félagsmálaráðherra um alls konar hluti sem ætti að stefna að og kanna og hanna ef menn vildu vera svo góðir að fara út í sameininguna. Þegar upp var síðan staðið var auðvitað ekki til staðar innstæða fyrir slíku. Því fór sem fór að margir urðu mjög ósáttir við þetta og þetta er eitt af því sem tefur núna fyrir sameiningarferlinu. Menn óttast það að menn fari út í sameiningar á forsendum einhvers sem er óljóst og þess vegna er eitt af því sem þarf að liggja fyrir að þetta sé samgöngulega samfellt svæði sem um er að ræða þannig að menn geti sameinast og unnið sem einn maður innan síns sveitarfélags. Þess vegna er það ákaflega mikilvægt að þegar menn fara í sameininguna liggi allir þessir hlutir fyrir, menn sjái algjörlega myndina fyrir sér, mönnum sé ekki stillt upp fyrir tveimur vondum kostum, annars vegar þeim að sameinast, missa frá sér opinber störf, hafa ekki möguleika á því að búa samgöngulega á einu svæði og hins vegar ef menn ekki sameinast verði það til þess til lengri tíma vegna breytinga á jöfnunarsjóðsreglum að þeir missi frá sér tekjur. Þetta eru ekki þeir kostir sem við eigum að búa sveitarfélögum. Við eigum þvert á móti að reyna að stilla þessi mál þannig af að við getum í góðri samvinnu við íbúana tryggt það að sveitarstjórnarstigið verði öflugt þannig að menn geti tekist á við ný verkefni en það sé gert þannig að það leiði ekki til neikvæðra afleiðinga. Virðulegi forseti. Þess vegna segi ég: Ég tel að þessi sameiningarmál hafi verið á prýðilegum rekspöl. Gífurlega mikið er búið að gerast í þessum efnum. Hins vegar er heilmikið verk óunnið en við megum ekki líta á sameiningu sem trúaratriði. Við eigum að líta á sameiningu sem tæki til að styrkja og efla þessar byggðir og það gerum við ekki ef það leiðir til þess að sameiningin í sjálfu sér, þ.e. sameining eða ekki sameining, hafi áhrif á tekjumöguleika viðkomandi sveitarfélaga. Við getum einfaldlega ekki gengið þannig fram gagnvart sveitarfélögunum að segja við þau: Ef þið sameinist fáið þið þetta, ef þið ekki sameinist fáið þið ekki þetta. Við verðum að hafa þetta hlutlaust að þessu leytinu og við verðum að búa þannig um hnúta að sveitarfélögin sjálf og íbúar þeirra sjái hagsmuni sína í því að reyna að stuðla að styrkingu sveitarstjórnarstigsins sjálfs til lengri tíma. Það gengur einfaldlega ekki að gera það þannig að segja að við þurfum að stækka sveitarfélögin af því að þau eiga að takast á við stærri verkefni og síðan hafi það einhverjar hliðarafleiðingar, aðrar afleiðingar sem við ætlumst ekki til og veiki síðan það landsvæði í sjálfu sér byggðalega. Virðulegi forseti. Það gengur á tímann í þessum efnum og sjálfsagður hlutur í sjálfu sér að vera ekki að orðlengja allt of mikið um þetta. Ég hef farið yfir það hvernig vandinn í sveitarstjórnarstiginu er ekki almenns eðlis, heldur sérstaks eðlis. Það þarf fyrst og fremst að horfa til þess að menn reyni að leysa þennan vanda, ekki með gervilausnum eins og var verið að tala um í morgun varðandi hækkun útsvarsins, heldur með lausnum sem miðast að því að færa fjármagnið inn í þau sveitarfélög sem virkilega þurfa á þessu fjármagni að halda. Það eru tiltekin sveitarfélög, tiltekin landsvæði sem þurfa á því að halda öðrum fremur. Menn eiga ekki að vera að setja sig í þá blekkingu að það sé hægt að gera allt fyrir alla og það sé enginn vandi að gubba peningum út úr ríkissjóði inn í sveitarsjóðina sem í mörgum tilvikum hafa fengið stórauknar tekjur á síðustu árum af ástæðum sem ég hef verið að fara yfir. Það þarf líka að búa þannig um hnútana að þessi sveitarfélög og þróun þeirra fari fram í góðri samvinnu og sátt við íbúana sjálfa og það sé gert með þeim hætti að byggðirnar styrkist en veikist ekki, leiði ekki til þess að opinberum störfum fækki og leiði ekki til þess að sveitarfélögin verði þannig samansett að íbúarnir sjálfir, allir, geti ekki haft sambærilegan aðgang að þeirri þjónustu sem óhjákvæmilega mun auðvitað safnast saman þar sem stjórnsýslan er, stjórnsýslan verður og er öflugust. Þar verður alltaf meginbyggðarkjarninn í hverju sveitarfélagi. Það er ákaflega mikilvægt að við stöndum þannig að þessu máli, og ég trúi því og treysti að hæstv. félagsmálaráðherra vilji og muni gera það. Hann hefur talað þannig gagnvart sveitarfélögunum að ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að hæstv. félagsmálaráðherra hafi góðan skilning á því máli. Virðulegi forseti. Rétt áður en ég lýk máli mínu langar mig að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra tveggja spurninga sem ég hef ekki áttað mig á og væri gott að fá svar við, annaðhvort núna eða þá síðar ef þau svör liggja ekki fyrir. Fyrri spurningin sem mig langar að bera upp við hæstv. félagsmálaráðherra lýtur að þeim fyrirhuguðu breytingum á greiðslu fasteignaskatta sem eiga að verða til þess að styrkja fjárhagsstöðu sveitarfélaganna um 600 millj. kr. þegar allt er talið, þegar allt verður komið í kring svo að ég vitni í sálmaskáldið. Gert er ráð fyrir því að sveitarfélögin fái greidda fasteignaskatta af opinberum byggingum eins og ég hef skilið þetta mál og það er gert ráð fyrir því að þetta verði 600 millj. kr. Liggur fyrir á þessari stundu hvernig þessi skipting verður milli sveitarfélaga? Á sínum tíma freistaði ég þess að fá upplýsingar um þetta þegar ég var ungur varaþingmaður. Hæstv. þáverandi fjármálaráðherra sem nú er kominn til Bessastaða taldi sig ekki geta svarað þeirri spurningu en þegar kominn var öflugur og góður fjármálaráðherra síðar, hæstv. fjármálaráðherra Friðrik Sophusson, var hægt að svara þessum spurningum. Þannig eru framfarirnar í landinu. Þær upplýsingar eru því til frá eldri tíma en nú vildi ég spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort af þessu tilefni hafi verið farið út í það að skoða þetta með nýrri tölum. Mínar tölur og hæstv. fjármálaráðherra Friðriks Sophussonar eru eitthvað eldri og ég vildi gjarnan heyra hvernig þessi skipting verður. Ég geri ráð fyrir því, út frá þumalputtaaðferðinni, að skiptingin sé nokkuð misjöfn milli sveitarfélaganna. Minni sveitarfélögin hafa því miður fæst mikið af opinberum byggingum, fyrir utan þessar kirkjur og jafnvel heilsugæslustöð, en mörg önnur sveitarfélög hafa miklu meiri opinberar byggingar og sem betur fer ýmis sveitarfélög á landsbyggðinni. Í öðru lagi langar mig að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra um það sem hér er í 5. tölulið af tillögunum. Talað er um að lögum um skráningu og mat fasteigna og tekjustofna sveitarfélaga verði breytt þannig að greiðsla fasteignaskatts hefjist frá næstu mánaðamótum eftir að eign er fyrst fasteignametin. Ég verð að játa að ég er ekki gamall sveitarstjórnarmaður eins og mér sýnist helftin hér vera, eða meira en það, meiri hluti hv. þingmanna sem hér eru inni, já - við erum bara tveir, virðulegi forseti, sem erum ekki gamlir sveitarstjórnarmenn hér inni, þrír, þannig að mér er ekki alveg kunnugt um … 

Herra forseti. Það var um margt fróðlegt að hlýða á ræðu hv. þm. Einars Kristins Guðfinnssonar og kemur ekki á óvart, enda hv. þingmaður búinn að lofa því að hann mundi skapa nokkra þörf fyrir andsvör. Við það stóð hv. þingmaður. Ég tel að hann hafi einnig staðfest það sem ég sagði m.a. í ræðu minni, að hluti af þeim vanda sem við ættum við að glíma varðandi eflingu sveitarstjórnarstigsins væri að það væri ekki alveg taktur í stjórnarliðinu. Ég held að ræða hv. þingmanns hafi sýnt okkur vel fram á að það er ekki mikill taktur í því. Hér voru farnir nokkrir hringir til að tala gegn því að almennilega yrði tekið á því að efla sveitarstjórnarstigið, að sameina sveitarfélög, og ýmsar kúnstir leiknar til að benda á að það væri ekki hægt og að það ætti að gerast á forsendum íbúanna. Að sjálfsögðu á að gera það á forsendum íbúanna eins og lög gera ráð fyrir en það er hægt með ýmsum stjórnvaldsaðgerðum að hafa áhrif á hvernig það er gert. Hv. þingmaður segir að með tillögunum sem nú liggja fyrir sé fyrst og fremst verið að færa til hinna minni sveitarfélaga vegna þess að vandinn sé sértækur hjá þeim og það sé verið að koma til móts við þau. Það er kannski einmitt hluti af þessum vanda að það er verið að nota jöfnunarsjóðinn of mikið til að halda lífi í hinum minni sveitarfélögum. Ég get fullyrt það við hv. þingmann að sveitarfélögin hin stærri og meðalstóru og stærri en þau minnstu munu ekki líða öllu lengur að þetta verði gert svona því að þetta stendur þróun sveitarstjórnarstigsins fyrir þrifum. Það er rangt hjá hv. þingmanni að hér sé eingöngu um sértækan vanda að ræða hjá sveitarfélögunum. Hann er bæði sértækur og almennur. Vandinn er m.a. sá í byggðamálunum - hv. þingmaður setti þetta svolítið í þann farveg og þá held ég að hv. þingmaður muni ekki ná miklum árangri ef hann ætlar að halda sig við það að færa ekki verkefni til sveitarfélaganna. Við getum engin verkefni fært áfram til sveitarfélaganna ef draumur hv. þingmanns á að rætast um að engin sveitarfélög megi sameina fyrr en hraðbrautir eru búnar að tengja saman alla byggða bæi í þeim.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði að ekki hefði verið mikill taktur í því sem ég sagði áðan. Mér fannst takturinn vera bæði hraður og góður og jafn, en hins vegar fannst mér ýmislegt ákaflega fróðlegt sem hv. þingmaður var að tala um, eins og t.d. þegar hann sagði að jöfnunarsjóðurinn væri notaður of mikið til að halda lífi í minni sveitarfélögum. Hvað er hv. þingmaður að segja? Hann er að segja okkur að litlu sveitarfélögin úti á landi hafi það svo ofboðslega gott eins og þau hafa það í dag að þau sjái í hendi sér að hagur þeirra muni versna við það að sameinast. Það er það sem hv. þingmaður var að segja. Og ég held að ýmsir af hans góðu flokksmönnum - ég þekki t.d. nokkra sem yrðu dálítið undrandi að heyra þann boðskap úr ræðu hv. þingmanns að staða litlu sveitarfélaganna sé rosalega góð, þau hafi það svo fínt í svo góðu skjóli vegna þess að jöfnunarsjóðurinn moki alltaf í þau peningum að þau geti bara setið sæl og róleg og hafi engan áhuga á því að sameinast. Ég var að segja, virðulegur forseti, að ég vildi gjarnan að sameining sveitarfélaga ætti sér stað til að þau yrðu öflugri. En það verður auðvitað að setja þessa hluti í byggðalegt samhengi og það sem ég var að leggja áherslu á er það að þegar sameiningin á sér stað hljóta sveitarstjórnarmenn alveg sérstaklega, vegna þess að þeir bera ábyrgð, ekki síst gagnvart íbúum sínum, að gera sér grein fyrir því hvort þessi sameining leiði til þess að byggðasvæði þeirra verði öflugra. Ef það er niðurstaða þeirra að svo verði ekki, t.d. að sameining sveitarfélaga leiði til fækkunar opinberra starfa eða að sameining sveitarfélaganna muni ekki tryggja það að íbúarnir hafi bærilegan aðgang að sinni eigin stjórnsýslu, hljóta þessir sömu sveitarstjórnarmenn auðvitað að hafa mikla fyrirvara. Það er ekki þar með sagt að þeir séu að tala um hraðbrautir heim á hvern bæ. Ég veit að hv. þingmaður kemur úr kjördæmi þar sem verið er að búa til fín jarðgöng núna en ég er einfaldlega að tala um það, virðulegi forseti, að það verði að tryggja að menn hafi bærilegan aðgang að þessari stjórnsýslu sinni. Það er ákveðin forsenda sem þarf að leggja og það er þetta sem ég var að árétta vegna þess að forsendan fyrir því að hægt verði að sameina er að íbúarnir sjálfir vilji það og sjái hagsmunum sínum þannig betur borgið.

Herra forseti. Það er rétt, menn verða að hafa forsendur til að styðja sameininguna en til þess þarf einmitt ríkisvaldið að koma til skjalanna. Þar komum við nákvæmlega að meginþunga málsins, þ.e. að það sé einhver vilji á þeim bæ til að flytja verkefnin til sveitarfélaganna. Sveitarfélögin þurfa þá auðvitað að vera í stakk búin til að taka við þeim. Það sem ég átti við þegar ég var að tala um jöfnunarsjóðinn var að hinum minnstu sveitarfélögum sem allir vita að eru mörg hver allt of lítil í dag þyrfti að skapa aðstæður til að þau mundu sameinast. Hv. þingmaður getur ekki falið byggðavandann eingöngu í þessu. Hann ætti að líta sér örlítið nær og inn á stjórnarheimilið. Ég vona að hv. þingmaður hafi m.a. kynnt sér fróðlega skýrslu sem nýkomin er út og fjallað er um í þessu ágæta blaði sem Rannís gaf út fyrir stuttu: Landsbyggðin blæðir, Reykjavík græðir. Og hvað skyldi vera sagt þar? Jú, þar segir Vífill Karlsson m.a., með leyfi forseta: „Samkvæmt fyrstu niðurstöðum mínum eru 75% af öllum umsvifum hins opinbera í Reykjavík einni. Það fær þó ekki nema 42% af skatttekjum sínum frá borginni.“ Þarna er kannski hluti af vandanum kominn fram, hv. þingmaður, þegar við erum að tala um byggðavandamálin. Ef við værum tilbúin í það að flytja verkefnin til sveitarfélaganna og flytja þessa þjónustu út á land væri kannski hægt að 

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður komist ekki fram hjá þessu máli með því að skauta á ógnarhraða. Það er alveg rétt, ég þekki vel þessa skýrslu sem Vífill Karlsson á Bifröst samdi og hv. þm. Sigurjón Þórðarson vill fá að ræða utan dagskrár. Við tökum þá umræðu seinna. Ég þekki hana miklu betur en af einhverjum óljósum blaðafregnum sem hv. þingmaður er að vitna til. 
             Það er alveg rétt að við vitum að það er mikið ójafnræði varðandi opinber störf. Úti á landsbyggðinni krefjast menn þess að hlutur landsbyggðarinnar í opinberum störfum vaxi. Það sem ég var að segja var auðvitað mjög uppbyggileg gagnrýni, eða uppbyggileg ábending öllu heldur, að ef menn vilja ná alvöruárangri í sameiningu sveitarfélaga - og það vil ég - er ein forsendan sú að við tryggjum að sú sameining leiði ekki í neinum tilvikum til þess að opinberum störfum á landsbyggðinni fækki. Ég þekki víða mjög vel til á landsbyggðinni. Ég hef verið þingmaður lengi og er þingmaður stórs kjördæmis. Mér er alveg ljóst að í ýmsum tilvikum mundi sameining sveitarfélaga leiða í sjálfu sér til fækkunar opinberra starfa og það er það sem ég vara við og það er þetta sem ég er að segja að við verðum að hafa í huga, hinar byggðalegu forsendur, hið byggðalega samhengi og við verðum að gæta þess að sameining sveitarfélaganna leiði fremur til fjölgunar opinberra starfa en fækkunar.

Herra forseti. Ég get tekið undir ýmislegt í ræðu hv. þingmanns. Þá á ég við að þegar við erum að ræða vanda sveitarfélaganna á þetta oft við. Þetta er sérstakur vandi, þetta er oft vandi sjávarbyggðanna. Ég tel löngu tímabært að sjálfstæðismenn, svo sem hv. þm. Einar Guðfinnsson, ræði það hvers vegna sjávarbyggðunum hafi vegnað svona illa í stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins. Það er mikið áhyggjuefni. Ég verð að segja að maður verður líka var við að í stjórnartíð þeirra flokka sem ráða nú er svo mikið afskiptaleysi af sjávarbyggðunum og af landsbyggðinni. Við horfum á mál koma upp t.d. í Bolungarvík og það er ekkert rætt hér. Fólkið er bara látið flytja í burtu. Það er fólksfækkun, það kemur upp atvinnubrestur mögulega á Stöðvarfirði og það má ekki ræða einu sinni vanda einstakra byggðarlaga vegna nýrrar reglu í þinginu. Þegar á að ræða t.d. atvinnuástand á Siglufirði spretta jafnvel upp þingmenn frá Siglufirði sjálfum og vilja ekki ræða þessa hluti. Ég tel þetta einmitt vera meginþungann í umræðu um hvers vegna sjávarbyggðirnar standi svona illa. Ég teldi mjög áhugavert ef hv. þingmaður ræddi það nú og tæki svolítið á þeim vanda hvers vegna Sjálfstæðisflokknum hafi ekki tekist betur upp en raun ber vitni. Ef við tökum aftur Bolungarvík er þar gífurleg fólksfækkun. Þetta er sorglegt og það er orðið löngu tímabært að hv. stjórnarliðar ræði þessa hluti.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður á við þegar hann segir að menn vilji ekki ræða vanda landsbyggðarinnar. Hvað vorum við að gera klukkan hálftvö í dag? Þá fór fram utandagskrárumræða um vanda tiltekinnar atvinnugreinar vegna ástands sem skapaðist norður á Akureyri. Það vorum við að ræða. Erum við þá ekki að taka fyrir sérstakan vanda sem uppi er á því landsvæði, vanda sem snertir þar með skipasmíðaiðnaðinn sem m.a. starfar á landsbyggðinni? Ætli við höfum ekki einhvern tíma borið við að ræða málefni sjávarútvegsins úr þessum ræðustóli? Ég hef ekki tölu á því hversu oft ég hef átt erindi upp í þennan stól til að fjalla um þessi mál. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að vandi sjávarbyggðanna er mjög alvarlegur og fyrir því eru mjög margar ástæður. Ein er auðvitað sú sem hv. þingmaður nefnir, að það hefur orðið samþjöppun aflaheimilda. Sú samþjöppun aflaheimilda hefði getað orðið í aflamarkskerfi. Hún hefði líka getað orðið í sóknarmarkskerfi þar sem við værum með framseljanlegan veiðirétt. Við stöndum einfaldlega frammi fyrir þessu. Við vitum líka að jafnvel þó að aflaheimildir hafi verið til staðar á ákveðnum stöðum þá hefur það ekki dugað þessum sjávarbyggðum til að standa í ístaðinu gagnvart þeirri miklu samkeppni sem birtist annars staðar í landinu. Þess vegna hafa menn verið að reyna að horfa til annarra hluta. Sá sem hér stendur hefur t.d. verið óþreytandi allan sinn feril að reyna að vekja athygli á mikilvægi þess að færa til opinber störf út á landsbyggðina. Að mínu mati felast langsamlega mestu sóknarfærin í því að fjölga störfum á landsbyggðinni, að færa slík störf út á land. Í þeim vaxtarsamningi sem nýlega var undirritaður varðandi Vestfirði er t.d. vakin athygli á því að til þess að snúa íbúaþróuninni þar við þannig að íbúum fjölgi um hálft prósent á ári sem væri heilmikið þá þarf ekki að fjölga störfum á Vestfjörðum nema um 25. Af því að hv. þingmaður nefndi Bolungarvík sérstaklega þá sýnist mér að þetta þýði að þar þyrfti að fjölga þar störfum um þrjú á ári, að nettófjölgun þyrfti að vera þrjú á ári til að snúa þar við íbúaþróun. Við sjáum af þessu hver vandinn er og þess vegna, virðulegi forseti, var ég að reyna að hamra á því sem ég veit ekki hvort hv. þingmaður heyrði því hann kom með þvílíkum heljarstökkum í þingsalinn, en ég var einfaldlega að vekja athygli á því að þessi sameiningarhrina mætti ekki leiða til þess að opinberum störfum á landsbyggðinni fækkaði og hafi hv. þingmaður ekki heyrt þetta þá vona ég að hann sé sammála mér.

Herra forseti. Ég er sammála ýmsu í máli hv. þingmanns. En það sem skilur á milli er að hv. þingmaður vill ekki ræða raunverulegan vanda byggðanna. Hann vill ekki ræða t.d. kvótakerfið. Það er of heilagt og það má þess vegna rústa stöðum, jafnvel heimabæ hans, Bolungarvík. Hann þorir ekki að horfast í augu við þá staðreynd að ef hér væri sóknarmarkskerfi þá vegnaði sjávarbyggðunum miklum mun betur. Þetta eru staðreyndir sem blasa við öllum. Þetta kerfi er svo heilagt í augum hv. þingmanns að hann neitar að horfast í augu við þá augljósu staðreynd að það hefur skilað helmingi minni afla á land en fyrir daga kerfisins. Hvers vegna eru menn að halda í kerfi sem hefur rústað heimabyggð þeirra? Ég spyr og ég fæ örugglega ekki svar hér.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður veit að ég mun svara þessari spurningu á einni mínútu og hann veit einnig að svarið hlýtur að verða mjög stuttaralegt. Hann veit það líka jafn vel og ég að ég hef haldið margar ræður um fiskveiðistjórnarmál og mínar skoðanir eru ekkert leyndarmál og ég hef margoft lýst þeim. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega heimabyggð mína. Það er alveg rétt að mín heimabyggð fór skelfilega út úr því þegar aflaheimildir voru seldar þaðan. En sem betur fer ... 

Hæstv. forseti. Hv. þingmanni tókst að tala bæði með og á móti sameiningu sveitarfélaga í ræðu sinni - það er út af fyrir sig svolítið afrek - því að hann taldi brýnast að útvega fjármagn til að styðja við litlu og veikburða sveitarfélögin og svo hélt hann því fram að sameiningu sveitarfélaga þyrfti að fylgja fjölgun opinberra starfa í viðkomandi sveitarfélögum. Nú hlýtur að verða að tryggja það öðruvísi en með sameiningu sveitarfélaga. Það hlýtur að tengjast öðrum málum en beinlínis sameiningunni því að auðvitað munu sameiningu sveitarfélaga fylgja fækkun opinberra starfa. Það liggur í hlutarins eðli. Ef menn ætla að fjölga störfum þá verða þeir að gera það á annan hátt. Það þýðir ekkert annað en að segja hlutina eins og þeir eru. En hv. þingmaður kallaði það gervilausn að tala um að leysa fjárhagsvanda sveitarfélaganna með hækkun á útsvarinu sem mér finnst óbilgjarnt að gera vegna þess að fyrir liggur að sveitarfélögin í landinu hafa gjörnýtt útsvarið til tekjuöflunar. Ég fékk svar frá hæstv. félagsmálaráðherra í vetur um hvernig sveitarfélögin hefðu nýtt sér útsvarið til tekjuöflunar og það kom í ljós að einungis fimm sveitarfélög hafa ekki nýtt sér það nánast til botns og þau eru öll á höfuðborgarsvæðinu. Tvö af þeim hafa núna tekið ákvarðanir um að nýta líka í botn þannig að raunverulega er verið að fullnýta þennan tekjustofn. Þess vegna hlýtur maður að spyrja sig: Er einhver gervilausn fólgin í því að gefa sveitarfélögunum möguleika á því almennt að hafa hærri tekjur af útsvari?

Virðulegi forseti. Ég gat ekki skilið hv. þingmann öðruvísi en svo að hann væri að taka undir sveltistefnu hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar varðandi sveitarfélögin. Hann var með öðrum orðum að kyrja það stef að þetta fyrirkomulag núna væri ekki nógu örvandi fyrir sveitarfélögin, það þyrfti að beita þau enn frekar hörðu til að fá þau til að sameinast. Hv. þingmaður gerði síðan útsvarið að umtalsefni. Það er rétt að ég fari aðeins betur yfir það ef það hefur ekki alveg skilist það sem ég var að segja. Nú vita allir að útsvar er tekjustofn sem lagður er á tekjur einstaklinga og það gefur augaleið að í stórum sveitarfélögum munar meira um útsvarshækkanir en í hinum minni. Það er líka þannig eins og við höfum séð að með uppbyggingu hinna nýju atvinnugreina á höfuðborgarsvæðinu, bankakerfis, fjármálakerfis ýmissa vísinda- og tæknigreina, hafa orðið til hátekjustörf. Það liggur fyrir, og ekki þarf mikinn talnaspeking til að sjá það, að hækkun á útsvari um t.d. 1%, eins hinir gömlu flokksbræður hv. þingmanns sem eru núna í Vinstri grænum lögðu til, mundi breyta ákaflega litlu fyrir t.d. langflest sveitarfélög í kjördæmi okkar. Auðvitað eru til undantekningar. Stærri sveitarfélögin mundu að sjálfsögðu græða eitthvað á þessu og það mundi muna um fyrir þau. Höfuðborgina mundi muna gríðarlega mikið um þetta. Því geri ég mér alveg grein fyrir enda er örugglega útsvarshugmyndin sett fram til að höfða til sveitarstjórnarmanna á því svæði. En hv. þingmaður hlýtur að gera sér grein fyrir því sem gamall sveitarstjórnarmaður að fyrir minni sveitarfélög, t.d. á norðanverðum Vestfjörðum, í Skagafirði, Húnavatnssýslu, Snæfellsnesi svo ég taki dæmi, mundi 1% útsvarshækkun bara ekki breyta nokkrum sköpuðum hlut eða hálfs prósents eins og menn ræddu á fyrri stigum í þessari umræðu. Menn sjá í hendi sér að ef laga á stöðu sveitarfélaganna sem er veik eins og við vitum núna þá verður að gera það með sértækum hætti í þeim anda sem verið er að reyna að gera núna með þessum tillögum.

Hæstv. forseti. Þegar er verið að veita 10 milljarða eða meira í gegnum jöfnunarsjóðinn og það hlýtur að vera ástæða til að setja spurningarmerki við það hvort menn séu ekki komnir á undarlegar brautir þegar t.d. stór hluti af þessum fjármunum er kannski notaður til að keyra börn, svo ég taki beint dæmi sem er hér nærtækt, safna þeim saman í Innri-Akraneshreppi og keyra þau í gegnum Akranes og upp í Leirársveit í skóla. Þetta borgar jöfnunarsjóðurinn. Erum við ekki komnir á undarlegar brautir þegar við erum farnir að nota sameiginleg samskot til að vinna með þessum hætti gegn hagkvæmum lausnum? Ég held að það sé full ástæða til að menn skoði þessi mál svolítið vandlega og að lengra verði ekki farið á þessum brautum. Ef ég nefni aftur dæmi af sambærilegum sveitarfélögum, Stykkishólmi og Grundarfirði, þá liggur það þannig að áður en jöfnunarsjóður kemur til á síðustu árum þá hefur Stykkishólmur verið með hærri tekjur á íbúa en Grundarfjörður. En þegar búið er að taka tillit til jöfnunarsjóðsins eru tekjurnar orðnar hærri í Grundarfirði á íbúa. Þarna eru menn farnir að ganga lengra en skynsamlegt er í jöfnun og einhverjir verða að segja það upphátt. Það kann vel að vera að það sé ekki vinsælt alls staðar að segja hlutina eins og þeir eru. En svona er þetta. Hv. þingmaður er hér á fullri ferð í því að heimta að jöfnun verði enn þá meiri en hún hefur verið. En samt er hún komin í ógöngur.

Virðulegi forseti. Það er náttúrlega ekki tilefni hjá hv. þingmanni þótt hann finni eitt dæmi um að jöfnunarsjóður virki ekki eins og hann á að virka að fella svona harðan dóm yfir sjónum. Ég get fundið líka ýmis dæmi um jöfnunarsjóðinn sem ég mundi vilja hafa allt öðruvísi en nú. Ég var ekkert að leggja það til, virðulegi forseti, að jöfnunarsjóðurinn ætti að ganga lengra í jöfnunarátt en hann gerir núna. Ég er einfaldlega að segja að það er verið er að bjóða upp á ósanngjörn býtti ef það er gert með þeim hætti og ég segi, ef það væri gert með þeim hætti. Hægt væri að segja sem svo að annaðhvort sameinist þið og það mun leiða til þess að jöfnunarsjóðnum verður beitt ykkur í hag en ef þið ekki sameinist þá fáið þið lakari tekjur. En síðan á hinn bóginn standa menn frammi fyrir því að ef þeir sameinast þá leiðir það til þess að störfunum fækkar á svæðinu þeirra, byggðasvæðinu. Þetta eru kostir sem er ekki hægt að stilla mönnum upp gagnvart. Ég er einfaldlega að segja það sem áhugamaður um sameiningu sveitarfélaga að mér finnst að þannig þurfi að búa um hnútana að sveitarfélög standi ekki frammi fyrir tveimur slæmum kostum. Það á auðvitað að reyna að gera á þann hátt að það hafi ekki í för með sér að það fækki opinberum störfum sem við á landsbyggðinni horfum til sem sóknarfæris, m.a. vegna þess að búið er að benda á að ójafnræði er í skiptingu opinberra starfa í landinu. Því megum við ekki sem stjórnvald eða áhugamenn um sameiningu sveitarfélaga ganga svo hart fram í því að sameina sveitarfélög að það hafi síðan einhverjar aðrar neikvæðar afleiðingar. Það er þetta, virðulegi forseti, sem ég var einfaldlega að reyna að árétta. Ég held að hv. þingmaður ætti ekkert að reyna að snúa út úr þeim orðum mínum. Ég hélt því fram og ég er áhugamaður um að stækka og efla sveitarfélög. En það þarf að gera á skynsamlegum forsendum þannig að það leiði til þess að byggðirnar eflist. Ekki getur það verið markmið að sameina sveitarfélög til að veikja byggðarlög eða er það þannig? Er trúaratriðið orðið svo mikið? Er trúarjátningin orðin svo mikil hjá hv. þingmönnum í þessum efnum, t.d. hv. þingmanni Jóhanni Ársælssyni að hann vilji allt til vinna, jafnvel veikja byggðirnar, til þess að hann megi bara horfa á stærri sveitarfélög?

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir greinargóða framsögu hans fyrr í dag. Ég átti þess kost að starfa í sameiningarnefnd sem hafði það markmið að efla sveitarstjórnarstigið. Það var skemmtilegt verkefni, mikil samvinna og góð samstaða hefur verið í nefndinni. Nefndin telur nauðsynlegt að færa kosningar um sameiningu til 8. október. Nefndin var tilbúin með tillögur sínar á eðlilegum tíma en ákvað að bíða með að skila lokatillögum. Mörg sveitarfélög höfðu óskað eftir að fresta því að kjósa um sameiningarmál þar til tekjustofnanefnd lyki störfum. Nú er þeirri vinnu lokið. Þá liggur fyrir að ekki er nægur tími til stefnu til að tillögur geti hlotið næga kynningu og umfjöllun í viðkomandi sveitarfélagi fyrir kjördag. Það er einnig rétt, eins og fram kom hjá hæstv. félagsmálaráðherra, að undirbúningur atkvæðagreiðslu um tillögur sameiningarnefndar er kominn misvel á veg. Það var lykilatriði í þessu ferli að tekjustofnanefnd næði lendingu í þessu máli. Þegar líða tók á kom greinilega í ljós hjá sveitarstjórnarmönnum að þeir lögðu alla áherslu á að vita hvað væri í pakkanum frá tekjustofnanefnd þannig að umræða um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga varð út undan. Lykilatriði að góðu samstarfi nefndarinnar var að hafa mikið og gott samráð við sveitarstjórnarmenn við vinnslu tillagna, m.a. með heimsóknum. Ég ætla ekki að fara mikið í það sem gerðist í sameiningarnefnd en sný mér að tillögum tekjustofnanefndar, sem hæstv. félagsmálaráðherra hefur kynnt mjög vel. Við erum að tala um 2,1 milljarð á næstu þremur árum í jöfnunarsjóðinn. Við erum að ræða um undanþágu ríkissjóðs frá greiðslu fasteignaskatts af eignum sínum, að undanþágan falli niður og álagning komi til framkvæmda á næstu þremur árum. Þetta er varanleg tekjuaukning um 600 millj. kr. á ári til sveitarfélaga í auknar tekjur. Ég vil sérstaklega fagna því að varasjóði húsnæðislána verði heimilað að auka rekstrar- og söluframlög vegna félagslegra íbúða í eigu sveitarfélaga og aðstoða við úreldingu þeirra. Þetta er mjög mikilvægt en félagslega íbúðakerfið hefur verið mikil baggi á mörgum sveitarfélögum. Það þarf samt sem áður að vanda þetta vel. Þegar félagslegar íbúðir fara á almennan markað getur það haft mikil áhrif á húsnæðisverð úti á landi. Það er viðbúið að verð á minni íbúðum lækki verulega. Það er því nauðsynlegt að þær íbúðir komi inn á markaðinn í áföngum. Það er líka mjög ánægjulegt að skylda sveitarfélaganna til greiðslu í varasjóð skuli afnumin. Það er jákvætt að gefa frest til fráveituframkvæmda í sveitarfélögum til ársins 2008. Það gefur svigrúm til að leita ódýrari lausna í fráveitumálum. Þess hefur verið krafist af sveitarfélögum að þau fari í miklar framkvæmdir, bæði samkvæmt lögum um einsetningu grunnskóla og fráveituframkvæmdir. Breytingin á lögum um skráningu og mat fasteigna og tekjustofna sveitarfélaga er eðlileg og byggist á jafnræði. Það er ekki hægt að miða eingöngu við álagningu næstu áramóta á eftir ef fasteignamat fer fram á árinu. Það ríkir ekki jafnræði milli aðila sem fær fasteign metna í janúar og aðila sem fær fasteign metna í desember séu álagðir frá sama tíma. Það er mjög eðlilegt að fara yfir hlutverk og reglur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga þegar fyrir liggur hvernig sameiningarkosningar hafa farið. Þegar við ræddum við sveitarstjórnarmenn um sameiningarmál var töluvert rætt um hvernig jöfnunarsjóðsframlögum yrði háttað, sérstaklega hjá minni sveitarfélögum. Þau töldu sig hafa styrk til sameiningar ef tekjur héldu sér áfram. En það er komið til móts við sveitarfélögin. Andvirði samningsins er rúmir 9 milljarðar kr. til ársins 2008 og því ber að fagna. Þegar tveir aðilar deila þá fara menn með væntingar inn í samningsgerðina. Sumir setja fram miklar kröfur og aðrir ætla að leika varnarleik. Það gerist alltaf þegar tveir aðilar deila. Þetta þekkjum við líka úr karphúsinu. En báðir aðilar þurfa að slaka til, eins og þeir hafa gert. Í bókun tekjustofnanefndar segir m.a. að ekki sé í sjónmáli önnur sameiginleg niðurstaða tekjustofnanefndar en sú er byggist á nýjum tillögum fulltrúa ríkisins. „Umræddar tillögur ganga lengra en þær tillögur sem fulltrúar ríkisins hafa áður lagt fram en skemmra en tillögur fulltrúa sveitarfélaganna. Fulltrúar sveitarfélaganna líta á þessar tillögur sem áfanga í áttina að frekari eflingu tekjustofna sveitarfélaga. Fulltrúar ríkisins líta á tillögurnar sem það ýtrasta sem hægt sé að ganga á því tímabili sem um er að ræða og því mikilvægt að ríki og sveitarfélög leiti sameiginlegra leiða til að auka aðhald í rekstri hins opinbera.“ Einnig fylgir mikilvægt skjal sem fylgir áliti tekjustofnanefndar. Ég ætla að fá að lesa það, með leyfi forseta: „Það eru önnur atriði sem samkomulag er um að verði nánar útfærð í yfirlýsingu um breytt fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Sameiginlega verði unnið að því að efla samráð ríkis og sveitarfélaga um langtímamarkmið í fjármálum hins opinbera, m.a. við endurnýjun samstarfssáttmála ríkis og sveitarfélaga. Sameiginlega verði unnið að því að öll lagafrumvörp og reglugerðir er varða sveitarfélögin á beinan og/eða verulegan hátt verði kostnaðarmetin af viðkomandi ráðuneyti. Reglur þar um taki gildi 1. janúar 2006. Sameiginlega verði unnið að því að skipa starfshóp til að kanna hvort lög og reglugerðir sem settar hafa verið á undanförnum árum, m.a. til innleiðingar á Evróputilskipunum, hafi að geyma of strangar og kostnaðarsamar kröfur gagnvart sveitarfélögum. Starfshópurinn leggi fram tillögur um breytingar þar sem við á. Sameiginlega verði unnið að breytingum á sveitarstjórnarlögum sem miði að því að tryggja vandaða fjárstjórn sveitarfélaga og málsmeðferð varðandi einstakar fjárhagslegar ráðstafanir sveitarstjórna svo og ákvarðanir sveitarstjórnarlaga um hlutverk og skipan eftirlitsnefndar með fjármálum sveitarfélaga. Í því sambandi verði sérstaklega litið til reynslu Norðurlandanna af eftirliti með sveitarfélögunum.“ Virðulegi forseti. Við erum að ræða um 9,1 milljarð kr. á þremur árum. Við erum að ræða um 1.560 millj. kr. varanlega. Sem landsbyggðarmaður staldra ég við undanþágur frá greiðslu fasteignaskatts, samanber 5. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga varðandi eignir ríkissjóðs. Við erum að tala um 200 millj. kr. árið 2006, 400 millj. kr. árið 2007 og 600 millj. kr. 2008 og 600 millj. kr. á hverju ári. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef voru 60% af fasteignasköttum á höfuðborgarsvæðinu. Reykjavíkurborg fær 50%, sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu fá önnur 10% og landsbyggðin 40%. Höfuðborgarsvæðið fær 360 millj. en landsbyggðin 240 millj. Ég hefði viljað staldra við og endurskoða þetta mál. Ég tel eðlilegt að mikil ríkisumsvif og flestar stofnanir séu í Reykjavíkurborg en ég tel ekki eðlilegt að hún fái þorrann af þessum tekjum. Fjárhagslegur vandi sveitarfélaganna er ekki á höfuðborgarsvæðinu. Hann er á landsbyggðinni og við þurfum að bregðast við því. Ég er mjög sáttur við allt annað í málinu en þetta finnst mér stóra málið. Við eigum að skoða það og ég mun örugglega koma að því í félagsmálanefnd þar sem formaður er hv. þm. Siv Friðleifsdóttir. Hér eru mikil tímamót. Það var mikil samstaða í sameiningarnefnd um tillögur sveitarfélaga og almennt er gott hljóð í sveitarstjórnarmönnum um þessi mál. Allir fulltrúar að undanskildum einum ná niðurstöðu í tekjustofnanefndinni en það er ljóst að ekki eru allir sveitarstjórnarmenn sammála. Það er ágreiningur í sveitarstjórnum og misjöfn staða sveitarfélaga. Það eru til lítil sveitarfélög sem eru sterkari en stóra sveitarfélagið sem á að sameinast. Þar telja menn sig vera í góðum gír með reksturinn og allt í lagi með það. Ég tel, miðað við það sem hefur verið rætt í sameiningarnefndinni, að við verðum að virða íbúalýðræðið. Við verðum að láta reyna á að fólkið sem býr á þessum stöðum kjósi um hvort það vilji sameiningu eða ekki og það verður að una þeirri niðurstöðu. Ég vil að lokum spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort það sé ekki eðlilegt að þetta sem ég ræddi um varðandi fasteignaskattinn verði endurskoðað þannig að ígildi fasteignagjaldsins, 600 millj. kr. sem koma sannarlega frá ríkinu, verði sett beint inn í jöfnunarsjóð í stað þess að höfuðborgarsvæðið fái 60% af fasteignasköttunum samkvæmt þessum tillögum.

Frú forseti. Það er oft þannig þegar hv. þm. Guðjón Hjörleifsson kemur í pontu að hann segir opinskátt frá hlutum sem aðrir hvorki nefna né leyfa sér að hugsa. Hv. þingmaður endaði ræðu sína á því að segja að Reykjavík stæði nógu vel og þyrfti ekki neina fjármuni. Sérstaklega boðaði hann að hann mundi koma fram með tillögur um að Reykjavíkurborg mundi einskis njóta í að ríkið færi að greiða fasteignaskatta, eins og tillögur tekjustofnanefndar gera ráð fyrir. Þetta er akkúrat það sem við höfum heyrt þegar við ræðum við sjálfstæðismenn fyrir utan þingsali. Þeim finnst einmitt að Reykjavíkurborg hafi nægar tekjur og það eigi ekki að koma hlutum þannig fyrir að höfuðborgarsvæðið eða Reykjavík fái frekari tekjur. Þar séu víst nógir peningar. Það er skrýtið með þingmenn stjórnarliða, þegar maður hlustar á þá í þingsal, gamla sveitarstjórnarmenn, að það er eins og þeir hafi verið teknir og heilaþvegnir áður en þeir koma í þingsal, skipt um heila eða forrit í þeim. Það er ótrúlegt að hlusta á gamla sveitarstjórnarmenn halda því fram að tillögur tekjustofnanefndarinnar séu góðar. Ég skil ekki hvernig menn sem þekkja til í rekstri sveitarfélaga geta leyft sér að koma í ræðustól og halda því fram að hér sé um góðar tillögur að ræða sem muni nýtast sveitarfélögunum vel, t.d. að ætla að fjármagna vanda félagslega íbúðakerfisins með því að ganga á varasjóð viðbótarlána sem sveitarfélögin sjálf hafa greitt í. Hvað þá með sveitarfélög sem greitt hafa í þann sjóð og eru ekki í neinum vandræðum með félagslegar íbúðir? Hvers eiga slík sveitarfélög að gjalda, búin að greiða inn í varasjóð viðbótarlána en fá ekki krónu þaðan? Ég óska eftir því að hv. þm. Guðjón Hjörleifsson útlisti fyrir okkur hvar heilaþvottastöðin er sem stjórnarþingmenn ganga í gegnum?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jón Gunnarsson talar fyrst um hve opinskár ég sé og að ég tali hreinskilnislega um stöðuna. Svo segir hann að ég sé forritaður í seinna orðinu, sem gengur ekki alveg upp. Ég sagði að ég teldi að höfuðborgin og nágrannasveitarfélögin stæðu vel og sagðist ætla að taka málið upp í félagsmálanefnd á þeim forsendum sem ég var að ræða. Góðar tillögur. Ég er að tala um góðar tillögur. Við erum að tala um 9 milljarða kr. innspýtingu á næstu þremur árum. Ég tel það mjög gott. En mér finnst þessar varanlegu tölur, 1.500 millj. kr., þar sem við erum að tala um að 360 millj. kr. fari beint á höfuðborgarsvæðið þar sem ekki er fjárhagsvandi, að það eigi að endurskoða þann lið sérstaklega. En hafa ber í huga að hluti af þessu kemur frá ríkissjóði en að öðru leyti er skapað svigrúm fyrir sveitarfélögin, frestun framkvæmda, breytingar og annað sem er mjög gott. Ég er mjög sáttur við breytingarnar varðandi varasjóðinn. Varasjóðurinn hefur verið sveltur fjárhagslega. Ég þekki það sjálfur sem bæjarstjóri í Vestmannaeyjum til langs tíma. Það hefur verið mjög erfitt að fá peninga til að bregðast við varðandi breytingar á íbúðum eða jafnvel niðurrifi á húsum. Á þessu hafa hvílt skuldir og viðhaldi ekki hefur verið sinnt nógu vel af því að þetta hafa verið tómar íbúðir. Þróunin er þannig og þannig er það líka t.d. á Vestfjörðum. Ég held t.d. varðandi þær tillögur að Vestfirðir og Vestmannaeyjar komi mjög vel út úr breytingu á varasjóðnum.

Frú forseti. Í heilaþvottastöð íhaldsins hefur gleymst að skola einlægnina úr þeim hv. þingmanni sem hér var að tala. Það er gott því að kannski eru allt of fáir slíkir á þingi, sem segja hlutina eins og þeir eru. Af því að hv. þingmaður á sæti í sameiningarnefnd, sem kemur til með að kynna á morgun tillögur um hvaða sveitarfélög eigi að kjósa um sameiningu sín á milli þá langar mig að forvitnast um hvort hægt sé að fá upplýsingar um, fyrst við komum báðir úr Suðurkjördæmi, hvaða tillögur komið hafa fram um sameiningu sveitarfélaga. Það hefur verið að kvisast á göngunum að lagt verði til að Garður og Sandgerði sameinist Reykjanesbæ og kosið verði um slíka sameiningu. Eins hefur kvisast að Ásahreppur muni ekki kjósa um sameiningu við önnur sveitarfélög. Þeir sem til þekkja vita að Ásahreppur hefur miklar tekjur af fasteignagjöldum af virkjunum og stendur ákaflega vel. Þar sagði sveitarstjórnin: Nei, við viljum ekki sameinast neinu öðru sveitarfélagi. En eins og hv. þingmaður veit sögðu sveitarstjórnir í Garði og Sandgerði nákvæmlega hið sama: Nei, við viljum ekki kjósa um sameiningu við önnur sveitarfélög. Við teljum okkur standa betur ein og sér. Þá fer maður að velta fyrir sér hvaða reglur gilda þegar sameiningarnefndin kemur með tillögur. Þarna eru þrjár sveitarstjórnir sem allar hafa skilað sams konar umsögn til sameiningarnefndar og sagt: Nei, við teljum ekki rétt að við kjósum um sameiningu að þessu sinni. Svo fer sameiningarnefndin yfir og hún kemst að þeirri niðurstöðu að taka mark á einni sveitarstjórn en hunsa tvær. Mig langar að vita hvort það er rétt sem hefur kvisast á göngunum, að svona verði tillögurnar og hvaða reglur gildi um hvaða sveitarstjórnir skuli hunsa og á hvaða sveitarstjórnum skuli taka mark.

Virðulegi forseti. Það var samkomulag í sameiningarnefnd að tillögur nefndarinnar yrðu kynntar á landsþinginu á morgun. Smári Geirsson mun kynna þær og ég hvet …  Varðandi Ásahrepp eru málin þannig að það var nýbúið að sameina á Hvolsvelli og á Hellu og beðið var um frest meðan þau sameiningarmál voru að ganga í gegn. Menn þurftu meiri aðlögun og það var út af því sem það mál frestaðist. En önnur leyndarmál verða ekki uppljóstruð hér.

Frú forseti. Mér heyrðist hv. þm. Guðjón Hjörleifsson vera að tala sig upp í að um einhver tímamót væri að ræða í átaki til eflingar sveitarstjórnarstigsins. Mig langar að biðja hann um að útskýra það eilítið nánar. Eru þau tímamót fólgin í því að skilað er auðu hvað verkefnatilflutning frá ríki til sveitarfélaga varðar og enginn veit neitt og jafnvel minna nú en fyrir fimm árum? Eru tímamótin fólgin í því að jöfnunarsjóður, sjóður allra tíma í huga hv. þingmanns sem öllu á að bjarga og allt á að gera, er núna á annan tug milljarða króna og ég heyri ekki betur en að hv. þingmaður vilji enn þá bæta þar í? Kannski hann lýsi hugmyndum sínum í þá veru hvernig ýtrustu óskir hans væru um stærð og umfang Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í sveitarfélagaflórunni. Vill hann einfaldlega að jöfnunarsjóður hafi helming af öllum tekjum sveitarfélaga, 50 milljarða, þannig að við látum bara félagsmálaráðuneytið um að skammta úr hnefa til sveitarfélaganna? Er það draumsýn hans á sterkum og öflugum sameinuðum sveitarfélögum? Sér hann þessi tímamót þannig? Eða eru tímamótin kannski fólgin í þeirri draumsýn sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson lýsti áðan þar sem hann fann því allt til foráttu að verið væri að fjargviðrast til og frá með sameiningarmálin, af hverju fólk gæti ekki bara fengið að vera í friði heima í sínu héraði, í örbirgð ef ekki vildi betur og gætu þá sótt suður í ráðuneytið endrum og sinnum og fengið tékkann sinn úr hendi Húnboga og hinna ágætu embættismanna í félagsmálaráðuneytinu? Er það sú draumsýn sem hv. þingmaður var að reyna að lýsa áðan?

Hæstv. forseti. Ég talaði líka um að það væru tímamót að við skyldum ná niðurstöðu varðandi sameininguna um sveitarfélagið sem er mjög stórt mál í sveitarstjórnarstiginu, sameiningarnefndin. Ég tel ákveðin tímamót að þorri þeirra manna sem voru í tekjustofnanefnd hafi náð lendingu og niðurstöðu. Mér finnst það tímamót að koma með 9 milljarða innspýtingu á þremur árum. Ég sagði að ég væri ekki alveg sáttur við skiptinguna í framhaldinu. Það var það sem ég var að ræða um. Tillögur að verkefnatilflutningi verða tilbúnar í haust. Sveitarstjórnarmenn voru ekki að ræða um verkefnatilflutning. Það minnkaði með hverjum einasta fundi sem við vorum á. Það var bara spurt: Hver er niðurstaðan úr tekjustofnanefnd? Það sem er að breytast hjá sveitarstjórnarmönnum er að menn eru orðnir hræddir við að taka til sín verkefni vegna reynslunnar af rekstri grunnskólanna. Það kemur meiri krafa á nærþjónustu. Menn fara að veita meiri þjónustu en er lögbundin. Þetta er bara staðreynd. Þetta þekkjum við í grunnskólanum. Stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga segir enn þann dag í dag: Sveitarfélögin fá peninga í grunnskólana til að sinna lögbundnum verkefnum. Viðbótin sem þeir hafa ákveðið, þ.e. að auka þjónustuna enn meira, er að rugla rekstur sveitarfélaganna. Jöfnunarsjóður hefur náttúrlega styrkt minni sveitarfélögin. Þess vegna viljum við sjá stærri einingar. Ég held að hann þurfi líka að hjálpa til við sameininguna, við að koma ákveðnum málum af stað. Ég tel að það eigi að nýta jöfnunarsjóð betur í það. Það má alveg deila um stærð eininga. Ég vildi oft sjá öflugri og stærri sveitarfélög, en ég tel að tillögur sameiningarnefndar séu mjög skynsamlegar og þið verðið að mæta á morgun þegar leyndarmálinu verður uppljóstrað.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni heiðarleg svör. Þá liggur alveg ljóst fyrir að í hans huga er ekki um það að ræða að reyna að flytja verkefni frá ríki til sveitarfélaga þegar kollegar hans á sveitarstjórnarstiginu eru hræddir við það. Ég undrast það ekki nokkurn skapaðan hlut að almennur ótti hafi gripið um sig meðal sveitarstjórnarmanna sem þurfa að eiga viðskipti við ríkisvaldið. Það gefur augaleið að reynsla þeirra af samskiptum við sitjandi ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks er með þeim hætti að þeir koma örugglega ekkert hlaupandi til þeirra viðræðna um að reyna að skapa nýjum verkefnum viðunandi framlag frá ríki þegar tilflutningur verður. Hræðslan er því skiljanleg í þeirra röðum. Eins og hv. þingmaður sagði af fullri hreinskilni eru menn hættir að þora að tala um þetta. Ég held að þeir séu steinhættir að þora að tala um þetta í kjölfar þeirrar merku „niðurstöðu“ sem hér er að finna fyrir framan okkur. Ég undrast satt að segja að hv. þingmaður, sveitarstjórnarmaður í Vestmannaeyjum og fyrrum bæjarstjóri þar til margra ára og farsæll að mörgu, skuli taka undir þetta falska viðlag að um 9 milljarða tilflutning sé að ræða. Hann veit betur, að stór hluti fjármagnsins eru fjármunir sem sveitarfélögin eiga sjálf og er í þeirra eigin sjóðum en eru með lögum bundnir í ráðstöfunarvald ríkisins. Það er því alrangt og hann veit að á þremur árum eru ekkert nýir milljarðar að koma í hólf sveitarfélaganna. Ég hef vanist því í samskiptum mínum við hv. þingmann og ágætan vin minn að hann tali hreint úr pokanum og hann hefur gert það sumpart hér, en ég held að hann eigi að taka skrefið til fulls og viðurkenna að tillögur tekjustofnanefndar eru hvorki fugl né fiskur. Það veit hann að kollegar hans á sveitarstjórnarstiginu eru sammála um í hjarta sér þó sumir þeirra kunni að tala tungum tveimur.

Hæstv. forseti. Ég sagði áðan að 9 milljarðarnir væru ekki allir frá ríkinu komnir. Ég sagði að þetta væru líka tilfærslur, slakanir og verið að koma til móts við aðila, þannig að þetta eru bein og óbein framlög. Ég sagði að sveitarstjórnarmenn væru mjög skeptískir á að fá fleiri verkefni til sín. Það hefur ágerst með hverjum tíma og ég held að það sé m.a. reynslan af flutningi grunnskólanna. Ég tel það ekki um alla sveitarstjórnarmenn. Ef ég væri í sveitarstjórn mundi ég hika við að taka við heilbrigðismálum sveitarfélaga því það er ekki mikið eftir þegar 77%–80% er orðinn launakostnaðar og annar rekstrarkostnaður lyf og fleira. Menn hafa því ekki svigrúm innan þeirra tekjuramma að auka þjónustuna. Ef menn þurfa að skera niður eru menn að fækka störfum heima í héraði. Ég mundi vera mjög hræddur við það. Ég skal vera mjög hreinskilinn í því. Svo eru önnur verkefni sem er mjög spennandi að færa yfir til sveitarfélaga. Ég hef reynslu af því varðandi t.d. málefni fatlaðra. Við erum reynslusveitarfélag þar, Vestmannaeyjar. Það hefur gengið mjög vel. Það má ræða um löggæsluna. Það má ræða um aðkomu Vegagerðarinnar og samvinnu um verklegar framkvæmdir. Það er því ýmislegt sem kemur til greina í þessum málum. Ég tel að það sé mjög gott sem er að gerast varðandi tekjustofnamálin en ég hefði viljað sjá breytingar á fasteignasköttum til framtíðar, að sjá þá renna í annan sjóð en að 60% færu á höfuðborgarsvæðið.

Frú forseti. Við höfum rætt lengi dags svonefnt átak til stóreflingar á sveitarstjórnarstiginu eins og það hefur verið kallað í félagsmálaráðuneytinu. Þetta litla frumvarp hæstv. félagsmálaráðherra sem er hér til afgreiðslu og lýtur eingöngu að því að reka flóttann, fresta sameiningarkosningu frá því í apríl fram í október er enn eitt dæmið um hvílíka andhverfu þetta stórátak nýs félagsmálaráðherra til að stórefla sveitarstjórnarstigið birtist í. Ég sá það á heimasíðu ráðuneytisins að enn reynir hæstv. ráðherra og fólk hans að halda haus og tilkynnir um frestunina á sameiningarkosningum, þessa hungurlús sem er hvorki fugl né fiskur í niðurstöðu tekjustofnanefndar, þessu auða blaði hvað varðar verkefnatilflutning, allt undir heitinu Stórefling sveitarstjórnarstigsins, átakið stóra og mikla. Mikill er máttur minn, en mér er skapi næst að halda að menn hefðu betur gert þetta með hófstilltari hætti. Mér finnst margir hv. stjórnarliðar nálgast viðfangsefnið með býsna sérkennilegum hætti svo ekki sé meira sagt. Margir þeirra sitja í sveitarstjórnum enn þann dag í dag og fjölmargir hafa verið sveitarstjórnarmenn á árum áður og ættu því að þekkja innviði í rekstri sveitarfélaga. Þeir nálgast þetta eins og um samningaviðræður sveitarstjórnarinnar annars vegar og ríkisvaldsins hins vegar um kaup og kjör sé að ræða, eins og aðilar vinnumarkaðarins, bara að annar aðilinn er miklu sterkari en hinn og getur með einhliða ákvörðun þegar þreytist á karpinu tekið um það ákvörðun að svona skuli það vera en öðruvísi ekki. Með öðrum orðum sé þetta bara togstreita um krónur og aura, togstreita sem ég endurtek að er með þeim hætti að þegar menn þreytast á karpinu eins og gerðist núna er formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga einfaldlega kallaður á fund fjármálaráðherra og hæstv. félagsmálaráðherra fær að sitja við hlið. Þar er tilkynnt einhliða að svona sé þetta og lengra verði ekki komist. Þetta eru auðvitað ekki samningar frjálsborinna aðila. En þetta er kannski ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er: Hvar liggur hinn pólitíski vilji ríkisstjórnarflokkanna í málefnum sveitarfélaganna? Hver er tilgangur átaksins þegar allt kemur til alls? Var hann ekki sá, eins og stendur í yfirskrift enn þann dag í dag, að stórefla sveitarstjórnarstigið, að taka skref sem um munaði til að færa völdin, færa þjónustuna frá miðstýrðu ríkisvaldi heim í hérað? Ég spyr: Hvar er sú sýn til staðar enn þann dag í dag? Það dugir ekki í umræðunni þegar menn ætla að smokra sér fram hjá grundvallar pólitískri umræðu að vísa til þess að kannski sameinist einhver sveitarfélög í haust. Þá þurfi aftur að setjast niður og semja upp á nýtt um breytta tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga og ef mönnum dettur í hug að færa öldrunarþjónustuna, færa málefni fatlaðra eða hvaðeina byrji nýr kapítuli. Við erum alltaf í sömu sporum. Frú forseti. Hér held ég á bók sem gefin var út árið 2000. Hvað heitir hún? Hún er skýrsla tekjustofnanefndar sem þá var á sett og skilaði niðurstöðum. Sá sem hér stendur var í þeirri nefnd. Það er eins og ég sé kominn í umhverfi fimm ár aftur í tímann því það hefur ekki nokkur skapaður hrærandi hlutur gerst á heilum fimm árum í tíð núverandi ríkisstjórnar þegar kemur að samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Það er algjörlega status quo. Það er ekki nóg með að ekkert hafi gerst, heldur hitt að menn eru svo harðvítugir að þeir leyfa sér nánast með beinum hætti að endurtaka upp á punkt og prik, nánast án þess að breyta um orðalag, fyrirheit sem gefin voru í október árið 2000 og ætla að endurtaka og gjörnýta loforðið aftur í mars 2005. Ég ætla að gefa frú forseta lítið dæmi þar um. Í þessum nýju fyrirheitum tekjustofnanefndar, meiri hluta hennar, er talað um að nú eigi að kostnaðarmeta áhrif laga og reglugerða sem hér eru sett á þjónustuumfang sveitarfélaga. Í nefndinni í október 2000 segir: „Nefndin leggur til að það verði með formlegum hætti lagt mat á fjárhagslegar afleiðingar nýrra lagasetninga fyrir sveitarfélögin.“ Ég spyr hæstv. félagsmálaráðherra: Hvað hefur hann verið að gera umliðin tvö ár? Hann getur auðvitað ekki svarað fyrir flokksbróður sinn, hæstv. fyrrum félagsmálaráðherra, Pál Pétursson. En að leyfa sér að koma með þessi sömu áform aftur fimm árum síðar og reyna að selja þau úr þessum ræðustóli sem einhver tímamót í samskiptum ríkis og sveitarfélaga er auðvitað fyrir neðan allar hellur. Það er bara ekki mönnum bjóðandi. Ég bið hæstv. ráðherra að svara því hvers vegna þetta var ekki komið í framkvæmd fyrir löngu. Þetta er lítið dæmi. Annað dæmi: Til að hafa það á hreinu var sá sem hér stendur auðvitað andvígur þeim plástrunaraðferðum sem gripið var til í tekjustofnanefndinni árið 2000, síðustu lotunni. Það voru smáskammtalækningar sem engu björguðu og allir vissu að engu mundu bjarga, enda færðist allt í sama farið tveimur árum síðar og viðvarandi hallarekstur sveitarfélaganna vítt og breitt um landið hófst og er ekki séð fyrir endann á því. Hver var lausnin þá? Hvað halda menn? Jú, jú, 700 millj. kr. í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Þetta var í október árið 2000. Þekkja menn töluna? Þekkja menn aðferðina? Já, þetta er nákvæmlega sama tala, nákvæmlega sama aðferðafræði og lagt er upp með núna. Hvað átti að fylgja? Jú, það átti að endurskoða aðeins úthlutunarreglur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þekkja menn það líka? Halda menn að þessi aðferð hafi leitt til þess að orðið hafi gjörbreyting á og tímamót í samskiptum ríkis og sveitarfélaga þannig að menn gætu farið að taka markviss skref sem á tyllidögum er talað fyrir um að efla sveitarstjórnarstigið til dáða þannig að það geti tekið á móti þeim verkefnum sem við tölum líka um á tyllidögum að mikilvægt sé að færa heim í hérað? Nei, aldeilis ekki. Það hefur ekki hrærandi hlutur gerst. Ekki nokkur skapaður hrærandi hlutur í tíð núverandi ríkisstjórnar. Í heil tíu ár hefur verið status quo ástand og það sem verra er, sennilega erum við lent í bakkgírnum. Þá segja menn: Jú, jú, það er búið að flytja grunnskólann. En hvar var sú ákvörðun tekin? Hún var auðvitað tekin í tíð Viðeyjarstjórnarinnar 1994. Menn geta sett á langar ræður um þann tilflutning og það kemst örugglega aldrei nein endanleg niðurstaða í það hvernig þau kaup gerðust á eyrinni upp á krónur og aura. Ég er þeirrar skoðunar og hef verið lengi að þar hafi verið vitlaust gefið, einkum og sér í lagi vegna þess að ríkissjóður sem langvarandi rekstraraðili grunnskólanna hafði drepið þá í dróma, hafði svelt þá um langt árabil sem gerði það að verkum að kröfur íbúa stórjukust þegar grunnskólinn kom í hendur sveitarfélaga og það er ekki nokkur maður, a.m.k. sem ég þekki og ég kalla þá eftir honum, sem reynir að halda því fram að grunnskólinn í dag undir stjórn sveitarfélaga sé slakari en grunnskólinn var undir stjórn ríkisins áður en til flutnings kom. Þar er auðvitað himinn og haf á milli og að minni hyggju gott dæmi um hvernig þjónusta batnar og verður gagnvirkari í höndum sveitarstjórnarstigsins en ríkisins. Ég hef því alla tíð verið heitur talsmaður þess, bæði þegar ég var í sveitarstjórnarpólitík sjálfur og ekki síður eftir að ég settist inn á þing, að við verðum að hafa sýn og vilja, raunverulegan pólitískan vilja til að ljúka þessum málum en ekki spóla í sama farinu með einhverjum reddingum, mismunandi ódýrum, úr einni tekjustofnanefndinni á eftir annarri. Það er nákvæmlega það sem er að gerast þessa dagana í þessum lélegu tillögum tekjustofnanefndarinnar sem eru auðvitað ekki tillögur tekjustofnanefndar. Við skulum ekki vera að blekkja nokkurn mann hér með því. Þetta er einhliða ákvörðun hæstv. ráðherra og hæstv. fjármálaráðherra um að svona skuli þetta vera og ekki öðruvísi. Hverjum dettur í hug að ágætir sveitarstjórnarmenn á borð við Halldór Halldórsson, sem hefur haft uppi svardaga í hópi sveitarstjórnarmanna, eða sveitungi forseta þingsins, Halldórs Blöndals, Kristján Þór Júlíusson, séu ánægðir með þessa niðurstöðu þó að þeir láti þetta yfir sig ganga og þora yfirleitt ekki öðru, vegna rammpólitískrar, flokkspólitískrar stöðu þeirra? Við skulum bara segja hlutina eins og þeir eru. Þessir tveir menn til að mynda, sem ég ber mikla virðingu fyrir, hafa talað af miklum tilfinningahita fyrir sveitarfélög sín og sveitarfélagastigið á landinu. Dettur nokkrum í hug að halda því fram að þessir menn séu ánægðir? Auðvitað vildu þeir báðir vera á bókun bæjarstjórans í Hafnarfirði, Lúðvíks Geirssonar, sem sagði auðvitað sannleikann, að þetta er ekki neitt neitt. Þetta er ekki nokkur hrærandi skapaður hlutur. Þetta er í besta falli plástrun til örfárra mánaða, missira, hugsanlega ára, þó að ég stórefi það. Menn eru því sem næst í sama farinu. Þannig er hinn pólitíski veruleiki hér. Menn skulu ekki fara að setja hér á einhverja leikþætti um eitthvað annað. Ég nefndi áðan, frú forseti, að tilvísunin til niðurstöðunnar árið 2000 birtist ekki bara hér í skriflegum gögnum, það var eins og ég hefði endurlifað ræðu eins hv. þingmanns, Arnbjargar Sveinsdóttur, fyrr í dag. Hún sat í gömlu tekjustofnanefndinni. Hún sagði sömu hlutina. Hún sagði: „Þetta er að vísu ekki fullnægjandi, en þetta er skref í rétta átt. Við gerum þetta betur næst.“ Hún sagði þetta líka fyrir fimm árum. En fimm árum síðar gerist bara ekki neitt betra. Það er allt við það sama. Ég hef stundum staldrað eilítið og oft og tíðum raunar við jöfnunarsjóðinn, er nú jafnaðarmaður, en ég er löngu hættur að skilja tilganginn í því þegar einn tíundi hluti allra tekna sveitarfélaga, heildartekna þeirra, þarf að vera í höndum félagsmálaráðuneytisins samkvæmt reglum sem það ráðuneyti setur, sem hér var sagt áðan með réttu, svo flóknum og svo þvælingslegum að það er tæplega á færi nokkurs einasta manns að botna í þeim. Við erum búin að setja lög um þann ágæta sjóð hér. Ég minnist þess að hafa tekið þátt í umræðum um slíka lagasetningu. Ég sat líka í endurskoðunarnefnd fyrir margt löngu, fyrir einum tíu árum síðan, um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, sem var þá miklu, miklu minni í sniðum. Það var ekki heiglum hent að botna upp eða niður í því sem þar var að gerast, átti ég þó að vera sérfræðingur í málinu, ég ætla bara að vera algerlega hreinskilinn með það. Ég þori að fullyrða það og hæstv. ráðherra leiðréttir mig þá, að hann væri ekki tilbúinn til að standa til svara hér í ræðustól eða einhverjum öðrum ræðustól og svara einstökum praktískum spurningum um aðferðafræði og úthlutanir úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Ég held að hann sé nákvæmlega sama marki brenndur sá ágæti maður, hæstv. ráðherra. Bundin framlög, sérstök framlög, jöfnunarframlög, jöfnun tekjutaps vegna fasteignaskatts, húsaleigubætur, jöfnunarframlög til grunnskóla, stofnkostnaðarframlög, framlög til vatnsveitna á lögbýlum. Bara smádæmi. Það hefur enginn heildaryfirsýn yfir þetta. Ekki nokkur maður. Hér var sagt áðan og ég ætla að endurtaka það. Gefið var til kynna af einum ágætum hv. alþingismanni að það væru til sveitarfélög á landinu sem gerðu út á jöfnunarsjóðinn. Það er bara einfaldlega þannig. Það eru til smá sveitarfélög, örsmá sveitarfélög í landinu sem ekki hafa nokkurn áhuga á því að sameinast, eingöngu vegna þess að þá fá þau ekki tékkann úr jöfnunarsjóði. Það er auðvitað grafalvarlegt mál og er öfugmæli á þessu markmiði sem við öll viljum þó stefna að, a.m.k. í orði kveðnu. Gleymum því ekki, frú forseti, að jöfnunarsjóðurinn er auðvitað ekki peningar sem koma úr ráðuneytum eða peningar sem detta af himnum ofan. Það eru heldur ekki skatttekjur ríkissjóðs. Nei, það eru að þriðjungi skatttekjur sveitarfélaganna sjálfra. Það eru sveitarfélögin sjálf sem halda úti dreifðum byggðum á landinu. Þá á ég við að það eru stóru sveitarfélögin þar sem 170 þús. manns búa sem að stærstum hluta til skaffa jöfnunarsjóðnum 3,4 milljarða. Það kann vel að vera að það sé ekkert að því en það er hins vegar rétt að halda því mjög ákveðið til haga að það er ekki ríkissjóður sem tryggir þetta jöfnunarhlutverk, það eru sveitarfélögin sjálf að verulegu marki. Það er hins vegar algjört grundvallaratriði að menn fari að gíra sig niður úr þessu kerfi og hugsa málið þannig að um leið og við ætlum að stækka sveitarfélögin til að efla þau fjárhagslega, fjölga íbúum og gera þau í stakk búin til að geta staðið undir eigin skuldbindingum eins og sakir standa og líka í framtíðinni, séum við ekki að framkvæma í öfuga átt með því að stækka jöfnunarsjóðinn von úr viti. Það er ekki bara svo að hæstv. ráðherra fari þar á undan, nei, nei, það eru einstakir hv. þingmenn, menn á borð við Guðjón Hjörleifsson, fyrrum bæjarstjóra í Vestmannaeyjabæ og núverandi hv. þingmann, sem tala hreinskilnislega um það að til að mynda þær nýju 700 millj. kr. sem greiða á, hvað þrisvar sinnum, eigi allar að fara samkvæmt einhverju sértæku regluverki til sveitarfélaga sem ég kann ekki skil á. Það var ekki eingöngu það. Nei, afsakið, og ég leiðrétti mig, frú forseti, hann var að tala um að nýju fasteignaskattarnir ættu líka að renna inn í jöfnunarsjóðinn og stækka hann aðeins meira. Á hvaða ferðalagi eru menn?  Er að furða þó að maður láti í sér hvína stundum því að þessi málatilbúnaður er með þeim hætti að tæplega er hægt að taka hann alvarlega. Ég sagði áðan og gæti auðvitað talað hér, ef tími gæfist, langt mál um allar þær þverstæður sem í þessum samskiptum eru og það dulmál sem menn tala hér og vita um leið, eins og hæstv. ráðherra og fylgismenn hans í þinginu, að menn reyna að gera einhvern mat úr því að halda eigi áfram að endurgreiða virðisaukaskatt af framkvæmdum vegna útrása. - Þá er hv. þm. Siv Friðleifsdóttir farin, hæstv. umhverfisráðherra sem var búin að lofa þessu út um borg og bí árum saman. - Þetta tímabil rann út árið 2005. Það var tekið upp í tíð Viðeyjarstjórnar af þáverandi umhverfisráðherra Össuri Skarphéðinssyni og var gott framtak og allir vissu auðvitað að það mundi enginn hætta við það átak í miðju kafi og að samkomulagið sem gert var yrði einfaldlega framlengt. Það er ekkert nýtt í þessu, það veit hæstv. ráðherra. Það eru engin nýir peningar þarna. Menn í öngstræti eiga ekki að grípa til jafnódýrra ráða við vandamálum sínum. Ég vil ljúka ræðu minni á eilítið bjartsýnum nótum og undirstrika það að mér er full alvara þegar ég tala um eflingu sveitarstjórnarstigsins. Ég er ekki bara að blaðra af því að það passar hverju sinni. Ég vil sjá að við gerum raunverulega uppstokkun á þessum samskiptum, á tekjustofnum sveitarfélaga, að sveitarfélögin fái hlutdeild í bifreiðasköttum, fái hlutdeild í veltusköttum, þeim verði gert kleift að taka við málefnum eins og málefnum fatlaðra, eins og heilsugæslunni, öldrunarmálunum og að við gerum áætlun í þessu og látum verkin tala, en spólum ekki í sama farinu í heilan áratug eins og núverandi ríkisstjórn.

Hæstv. forseti. Ég held að þarfar umræður hafi farið fram hér í dag. Ríkisstjórnin hefur boðað mikið átak til að efla sveitarstjórnarstigið í landinu og nú ættu menn að vera farnir að sjá í hvað stefnir með árangur af þessu átaki. Þess vegna er ágætt að fá málið hér til umræðu. Niðurstaða ríkisstjórnarinnar er sú að ekki sé hægt að fara fram með málið eins og til var stofnað, það þurfi lengri tíma, og þess vegna eigi að fresta kosningum um sameiningu sveitarfélaga fram á haustið, væntanlega til þess að tryggja árangurinn. Átakið felur í sér þrennt samkvæmt yfirskriftunum: Að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga, að fækka fámennum sveitarfélögum með sameiningu þeirra og aðlaga tekjustofna sveitarfélaga breyttum verkefnum og breyttri sveitarfélagaskipan. Þess vegna er ástæða til að spyrja: Er það gert með þeim viðbótartillögum sem eru hér? Er ástæða til að halda að frekar takist að færa verkefni frá ríkinu til sveitarfélaga með þessum tillögum? Því held ég að sé hægt að svara beint út: Það er ekki ástæða til að líta þannig á að þessi niðurstaða hvetji til þess að forsvarsmenn sveitarfélaganna vilji bæta nýjum verkefnum við sveitarfélögin. Hér hjakka menn í nákvæmlega sama farinu og þeir hafa gert vegna vanda sveitarfélaganna hvað varðar fjárhagsstöðu. Að fækka fámennum sveitarfélögum með sameiningu - er þetta framlag til þeirra verkefna, þeirra fyrirætlana? Ég held ekki. Ég ætla ekki að halda hér langa ræðu en ég vil gjarnan, hæstv. forseti, að hæstv. félagsmálaráðherra hlýði á mál mitt að hluta til. Hann hefur nú gengið úr salnum þannig að ég veit ekki hvort hann heyrir. Ég ætla að halda áfram máli mínu en ég óska eftir því að honum sé gert viðvart með það að mig langi til þess að bera fram við hann spurningu.

Forseti vill þá upplýsa að hæstv. félagsmálaráðherra brá sér frá örstutta stund og er væntanlegur í salinn eftir andartak.

Það mætti líkja því sem hér er að gerast við það að ausa lekan bát, að útgerðarmaður sem hefði tekið þá ákvörðun að nú ætlaði hann að gera við skipið sitt héldi áfram að ausa til þess að reyna að halda skipinu á floti. Það er það sem hér er að gerast. Sveitarfélögin eiga í miklum fjárhagsvanda, hann á að leysa til skamms tíma með þessum ráðstöfunum. Framtíðarlausn á vanda sveitarfélaganna er þess vegna ekki fólgin í því sem hér er að gerast. Ég tek undir það sem hv. þm. Helgi Hjörvar sagði hér fyrr í dag, eitthvað á þá leið að auðvitað eiga menn að viðurkenna sjálfstæði sveitarfélaga og þeirra sem fara með völdin fyrir hönd fólksins sem býr í þeim. Það þarf auðvitað að vera þannig svigrúm til tekjuöflunar hjá sveitarfélögunum að þar sé hægt að reka þá starfsemi sem nauðsynleg er, a.m.k. þá starfsemi sem ætlast er til að sveitarfélögin reki. Það verður svo að vera íbúanna sjálfra hvort þeim finnst að þeir sem hafa fengið völdin í hendur við kosningar hafi staðið sig sem skyldi. Ef þeir fara að beita skattlagningarvaldinu fram yfir það sem eðlilegt er vænti ég þess að þeir sitji ekki mjög lengi í sveitarstjórnum. Ég tel að það svigrúm sem sveitarfélög hafa haft fram að þessu til að ákveða tekjustofna sína sé uppurið fyrir þó nokkuð löngu síðan. Það var dálítið svigrúm í útsvarinu hér áður og sveitarfélögin gátu þess vegna gripið til þess að hækka útsvarið, t.d. tímabundið ef menn voru í miklum framkvæmdum eða ef eitthvað bjátaði á af einhverjum ástæðum. Það svigrúm er ekki til staðar lengur. Ég vil nefna í því sambandi að ég fékk svar frá hæstv. félagsmálaráðherra í vetur við því hvernig sveitarfélögin í landinu hefðu nýtt sér þessa tekjustofna, þ.e. annars vegar útsvarið og hins vegar fasteignaskatta. Niðurstaðan af þeim svörum er sú að sveitarfélögin í landinu hafa gjörnýtt útsvarið til tekjuöflunar nema sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu, örfá. Þar fyrir utan er um að ræða litla hreppa sem hafa miklar tekjur en vega ekki neitt í raun og veru í þessu sambandi. Ég get upplýst að þessar tölur segja um árið 2003 að þar hafi u.þ.b. 1.100 millj. gengið af hvað varðar fullnýtingu á útsvarstekjunum, en þessi sveitarfélög sem ég var að nefna hafi í raun og veru átt yfir milljarð af þessum 1.100 millj. Ég skal svo sem telja þau upp: Reykjavíkurborg, Kópavogsbær, Seltjarnarnes, Garðabær og Reykjanesbær. Tvö af þessum fimm sveitarfélögum eru núna búin að taka ákvörðun um að fullnýta þessa tekjustofna. Eftir sitja þá, að því er ég best veit, þrjú en kannski ekki nema tvö sveitarfélög. Ég gat ekki séð að Reykjanesbær hefði efni á því að nýta ekki útsvarið miðað við þá stöðu sem það sveitarfélag er í og ég ímynda mér að þar þurfi menn að taka til sín þá tekjustofna sem við á. Sem sagt, niðurstaðan er bara þessi: Útsvarið er að fullu nýtt af hálfu sveitarfélaganna og þá eru engir tekjustofnar að marki sem sveitarfélögin geta nýtt sér til viðbótar. Úr því að hæstv. félagsmálaráðherra er kominn í gættina langar mig til að segja við hann fáein orð. Í fyrsta lagi finnst mér hann einum of oft hafa sagt það sem vörn í þessum málum að sveitarfélögin hafi ekki nýtt sér tekjustofna sína. Ég var að fara yfir það hér að fimm sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu nýttu ekki tekjustofna sína nánast til fulls á árinu 2003. Af 1.100 millj. sem ekki var nýtt af öllum sveitarfélögum samanlagt samkvæmt svari hæstv. ráðherra sjálfs voru fimm sveitarfélög með eitthvað í kringum milljarð af þessum 1.100 millj. Það voru einungis 100 millj. eftir sem einhver sveitarfélög hefðu getað nýtt sér. Nú eru tvö af þessum fimm sveitarfélögum búin að gjörnýta þessa tekjustofna. Hæstv. ráðherra hefur gefið býsna ódýr svör þegar hann hefur verið spurður um þessi efni og hefur vísað til þess að sveitarfélögin hafi ekki nýtt útsvarið. Fasteignaskattarnir hafa verið nýttir með svipuðum hætti þó að auðvitað sé það allt öðruvísi tekjustofn og miklu erfiðari fyrir sveitarfélögin að nýta. Þar eru það sömu sveitarfélögin sem höfðu ekki nýtt sér hann nánast að fullu, sem var reyndar á árinu 2003, vantaði 3,6 milljarða upp á að þar nýttu menn alla tekjumöguleika í botn. En 2,7 eða 2,8 milljarðar af þessari upphæð voru einmitt sömu sveitarfélaganna og ég nefndi áðan. Svo vita þingmenn örugglega að það að ætla að nýta fullkomlega fasteignaskattana til tekjuöflunar er ómöguleiki fyrir mörg sveitarfélög. Til þess þurfa menn að fara að leggja á húsnæði sem er ekki notað úti um sveitir og hvaðeina sem vitað er að ekki er nokkur möguleiki að nýta að fullu til tekjuöflunar fyrir sveitarfélögin. Ég segi bara eins og er að mér finnst að hæstv. ráðherra þurfi að svara þeirri spurningu hér í dag hvort hann trúi því í einlægni að átak ríkisstjórnarinnar til eflingar sveitarfélaganna sé að takast hjá honum. Ég er á þeirri skoðun að það geti engan veginn tekist með þessu. Þá er hér sérstaklega að nefna til þá fyrirætlan að fækka fámennum sveitarfélögum með sameiningu. Er það leiðin til þess að spýta meiru í jöfnunarsjóðinn, er það leiðin til þess að fækka þessum sveitarfélögum? Er það leiðin að fara að borga meira fyrir flutning á, við skulum segja, skólabörnum í gegnum eitt sveitarfélag yfir í annað til að fara í skólann, eins og ég nefndi hér sem dæmi í dag í andsvari? Er það leiðin, er skynsemi fólgin í því að nota jöfnunarsjóð með þeim hætti að sveitarfélög séu farin að hafa hærri tekjur eftir að jöfnunarsjóður kemur til en sambærileg sveitarfélög áður en jöfnunarsjóður kemur til? Er hæstv. ráðherra sannfærður um að þarna sé skynsamlega að málum staðið? Ég vil náttúrlega í leiðinni mótmæla harðlega - og ég undrast satt að segja alveg sérstaklega að fyrrverandi sveitarstjórnarmenn, t.d. hv. þm. Guðjón Hjörleifsson hér áðan sem leggur til að það eigi að hætta við að veita fjármuni sem búið er að nefna að eigi loksins að koma úr ríkissjóði til að borga með eðlilegum hætti fyrir fasteignir í sveitarfélögum - vegna þjónustu sveitarfélaganna, hvað eru fasteignagjöld annað? - og í staðinn eigi peningarnir að fara í þennan jöfnunarsjóð í viðbót. Á hvaða ferðalagi eru menn eiginlega þegar svo er komið? Ég vissi ekki betur en að það væri sameiginleg barátta sveitarstjórnarmanna til margra ára að láta ríkið borga eðlilega fyrir fasteignir sínar í sveitarfélögunum. Þá stóð aldrei til að sum sveitarfélög ættu að fá þá peninga en önnur ekki. Þetta er gjörsamlega fáránleg umræða sem hv. þingmaður var hér með. Þegar hið opinbera er loksins að fallast á kröfuna koma menn sem hafa sjálfir barist fyrir henni og bjóða upp á þá leið að kippa þessu bara til baka og setja smávegis í jöfnunarsjóðinn í staðinn. Ég ætla að nefna það að ég tel að enn þá sé einn möguleiki opinn til þess að láta þessa sameiningu takast með einhverjum hætti, þetta sameiningarátak. Hann er sá að nú verði íbúalágmarkið hækkað, því verði bætt inn í þessa tillögu sem hér er til umræðu að hækka íbúalágmarkið þannig að eftir þrjú ár þurfi minni sveitarfélög að hafa sameinast einhverjum öðrum, menn komi sér saman um það hver sú tala eigi að vera. Ekki trúi ég því að hér í sölum Alþingis séu allir á þeirri skoðun að íbúalágmark í íslenskum sveitarfélögum eigi að vera 50, eða hvað? Það finnst mér ekki passa við ræðurnar sem hafa verið haldnar hér. En það er það sem stendur í lögunum og hér á Alþingi bera menn ábyrgð á þeim. Vilja menn bera ábyrgð áfram á því að íbúalágmarkið sé 50 íbúar? Ekki vil ég það. Ég tel að ef þessu væri bætt inn í tillöguna væri enn þá hægt að bjarga þessu átaki ríkisstjórnarinnar í horn og fá fram a.m.k. þá breytingu sem mjög nauðsynlegt er að verði, þ.e. að að mestum hluta til komumst við út úr þeim vanda sem er fólginn í því að hér eru býsna mörg pínulítil sveitarfélög sem eru þrándar í götu þess að hægt sé að flytja verkefni frá ríkinu til sveitarfélaganna. Á meðan menn ráða ekki við það verkefni að fullu verður ekki hægt að taka þá stóru ákvörðun sem er fólgin í því að flytja veigamikil verkefni til sveitarfélaganna. Þetta finnst mér að hv. nefnd þurfi að fjalla um í fullri alvöru, að hækka þetta íbúalágmark, og ef það yrði gert er ég sannfærður um að niðurstaðan yrði allt öðruvísi. Ég tel reyndar að full ástæða væri til að bæta þessu inn í og um leið að gefa jafnvel lengra svigrúm til ákvarðananna vegna þess að auðvitað yrðu menn að gefa þessum sveitarfélögum a.m.k. þriggja ára tíma til að taka þessar ákvarðanir. Sveitarfélög sem þyrftu að taka þátt í sameiningu, vegna þess að íbúalágmarkið hefði verið hækkað, fengju allt það svigrúm. Ég ætlast ekki til þess að svona ákvörðun sé tekin með það stuttum fyrirvara sem er fólginn í því ferli sem hér er í gangi. Þetta er að mínu viti það sem hefði þurft að fylgja þeim tillögum sem menn hafa svo sem verið með í þessu átaki. Ef í þeim hefði líka verið fólgin sú ákvörðun að hækka íbúalágmarkið hefði verið tryggt að þetta átak hefði tekist að stórum hluta til. Ég ætla að láta hér staðar numið, hæstv. forseti. Ég tek bara undir umfjöllunina um tekjustofnamálið. Það er bara skammtímaplástur, bara verið að halda áfram að ausa lekan bát, en það er ekki ráðist í að gera við hann eins og menn höfðu þó ætlað. Það er engan veginn verið að ganga þannig frá málum að þetta átak sem hæstv. ríkisstjórn hefur farið af stað með takist með þeim brag sem eðlilegt hefði verið að stefna að.

Frú forseti. Gott er að heyra umhyggju hv. þingmanns fyrir fjárhagsstöðu sveitarfélaga, ekki síst þeirra minni og þeirra sem veikustum og höllustum fæti standa. Hv. þingmanni verður nokkuð tíðrætt um hver fjárhagsstaða sveitarfélaganna er og segist bera mikla umhyggju fyrir þeim og dreg ég það ekki í efa. En svo vill til að hv. þingmaður var á 128. löggjafarþingi 1. flutningsmaður að frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum þar sem sameining sveitarfélaga er tekin með allt öðrum hætti en gert er í því ferli sem hér hefur verið til umræðu í dag, þ.e. hér hefur verið valið hið lýðræðislega ferli þar sem hlustað er á sveitarstjórnarmenn og þar fram eftir götunum og íbúum sveitarfélaganna ætlað að greiða atkvæði um það hvernig þeir vilja skipa sínum málum. Í frumvarpi hv. þingmanns sem ég nefndi frá 128. löggjafarþingi fer nú lítið fyrir áhyggjum af fjárhagsstöðu sveitarfélaga eða yfirleitt þessari lýðræðislegu nálgun því þar á bara Alþingi með einu pennastriki að ákveða - eins og reyndar hv. þingmaður vék að í síðari hluta ræðu sinnar - að í stað tölunnar 50 komi talan 1.000. Þar á sem sagt Alþingi einhliða að taka þessa ákvörðun hvort sem íbúum minni sveitarfélaga, við skulum segja 800 manna sveitarfélaga, líkar betur eða ver. Því spyr ég hv. þingmann hvað valdi þessum sinnaskiptum, af hverju áhyggjur hans hafi kviknað allt í einu núna sem ekki virtust vera til staðar þegar hann flutti þetta frumvarp.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé nokkuð ljóst að stærri sveitarfélög eru betur fær um að sinna fjármálum sinna umbjóðenda en þau litlu. Þess vegna held ég að þetta frumvarp, sem ég hef flutt reyndar oftar en einu sinni hafi í raun verið skynsamlegt að því leyti. Ég spyr aftur á móti hv. þingmann. Hann telur að þessi tillaga mín hafi ekki verið góð en heldur sig við að styðja það sem er í sveitarstjórnarlögum. Lögþvingun er í sveitarstjórnarlögum og sú lögþvingun hefur oft verið notuð. Sveitarfélög sem hafa verið lengur en þrjú ár með færri íbúa en 50 verða að sameinast samkvæmt sveitarstjórnarlögum. Spurningin er þess vegna ekki um lögþvingunina, þ.e. hvort hún er, heldur hvaða íbúafjöldi eigi að vera á bak við hana. Nú spyr ég hv. þingmann: Hvaða íbúafjölda vill hann hafa á bak við þessa lögþvingun? Hvenær á lýðræðið að gilda og hvenær á lögþvingunin að gilda? Eru einhver sérstök rök fyrir því að það eigi að vera við 50 íbúa markið? Ég tel að svo sé ekki og ég verð að segja það alveg eins og er að mér finnst að á Alþingi hafi menn vikið sér allt of lengi undan því að taka afstöðu til þeirrar ábyrgðar sem þeir bera á því 50 íbúa lágmarki sem þarna er til staðar. Er hv. þingmaður sannfærður um að þetta sé akkúrat íbúafjöldinn sem eigi að vera lágmarkið?

Frú forseti. Ég tók ekki afstöðu til efnis þess frumvarps sem hv. þingmaður flutti fyrir tveimur árum þar sem átti að færa íbúatöluna úr 50 upp í 1.000 með einhliða ákvörðun Alþingis. Ég var á engan hátt að taka afstöðu til þess. Ég hef sjálfur ekki myndað mér skoðun á því hver draumastaðan er í því hver lágmarksfjöldi íbúa í sveitarfélagi eigi að vera. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að því eigi íbúarnir sjálfir að ráða. Það er sú lýðræðislega leið sem var valin í þeirri aðferð sem hér er farin því að niðurstaðan er alltaf sú, hv. þingmaður, að í lýðræðinu er það fólkið sjálft sem fær að greiða atkvæði um það. Það er sú aðferð sem farin er í átaki hæstv. félagsmálaráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Það er hin lýðræðislega leið. En hv. þingmaður fer í frumvarpi sínu nefnilega ekki hina lýðræðislegu leið því það á að ákveða það algjörlega einhliða án nokkurs samráðs við íbúana sjálfa, Alþingi á að skipa þessum málum einhliða. Það tel ég ekki lýðræðislega leið. Hún kemst a.m.k. ekki nálægt þeirri lýðræðislegu leið sem hér er valin þar sem íbúar sjálfir fá að greiða atkvæði um hvernig þeir vilja skipa sínum málum. Nær lýðræðinu verður ekki komist. Þarna greinir okkur á um aðferðafræði og kannski um skilgreiningu á lýðræði. Þar að auki, af því að hér hefur umræðan um fjárhagsstöðu sveitarfélaga verið kannski meginþemað í umræðunni í dag og hv. þingmaður vék að því, er í því frumvarpi sem hv. þingmaður flutti fyrir tveimur árum ekki minnst einu orði á fjárhagsstöðu sveitarfélaga. Þar átti Alþingi einungis að taka þessa ákvörðun. Hvort sem íbúum minnstu sveitarfélaganna líkaði betur eða verr þá skyldu þeir sameinast hvað sem tautaði og raulaði, hvort sem fjárhagur þeirra var góður eða slæmur. Það er aðferðafræði sem mér hugnast ekki. Þess vegna m.a. hef ég tekið þátt í þessari lýðræðislegu leið sem nú er farin. Þar greinir okkur greinilega á og það er gott að það skuli þó vera komin hér einhver málefnalegur ágreiningur fram í umræðunni.

Hæstv. forseti. Ég tel það lýðræðislega niðurstöðu ef Alþingi kæmist að henni hér, að breyta þessu íbúalágmarki úr 50 í eitthvað annað. Ég lagði til að það yrði 1.000. Mér fannst það hins vegar ekki vera nein endanleg tala. En eitthvað varð auðvitað að hafa það. Ég tel hins vegar fráleitt að íbúalágmark eigi að vera 50. Mér finnst það undarleg skilgreining á lýðræðinu að lýðræðið eigi að ná niður að 50. Á það þá ekki að gilda fyrir neðan 50? Eru menn í raun að tala með þeim hætti? Ég vil ekki skilja það þannig. Ég vil hins vegar skilja það þannig að á Alþingi eigi menn að taka ábyrga afstöðu til þess hver sé eðlilegur lágmarksfjöldi íbúa í sveitarfélögum og menn eigi að bera ábyrgð á þeirri ákvarðanatöku í sölum Alþingis. Á meðan lögin eru eins og þau eru núna, þ.e. að íbúafjöldinn sé 50, þá bera þingmenn í sölum Alþingis ábyrgð á þeirri tölu, bera ábyrgð á því að sveitarfélög þurfi ekki að vera fjölmennari en sem svarar 50 íbúum. Ég tel fáránlegt að fyrirkomulagið á Íslandi í dag sé svona. Það þarf ekki nema einn fatlaðan mann í slíku sveitarfélagi til þess að fjárhagur þess sé í rústum. Og hver hefur niðurstaðan verið í þessum fámennu sveitarfélögum? Þar hafa menn komið t.d. félagslegum vandamálum af sér á önnur sveitarfélög, sótt þjónustu í önnur sveitarfélög og ýtt fólkinu í burtu frá sér sem þeir hafa ekki efni á að standa við bakið á.

Frú forseti. Í tengslum við það litla frumvarp sem við erum að fjalla um hafa önnur atriði verið rædd og gert það að verkum að umræðan hefur orðið svo löng og hörð, þ.e. tekjustofnar sveitarfélaga, hvernig við tryggjum sveitarfélögunum best tekjur til komandi ára. Þetta litla frumvarp er eingöngu um að breyta dagsetningu á hugsanlegum sameiningarkosningum frá 23. apríl næstkomandi, eftir um það bil 35 eða 37 daga, til 8. október 2005. Ég sagði hér í morgun, virðulegi forseti, að mér kæmi þetta frumvarp ekki á óvart, þ.e. að það þyrfti að breyta þessari dagsetningu og kallaði það klúður. Ég vil gera það enn einu sinni og segi: Þetta er auðvitað klúður. Þetta er klúður hæstv. ríkisstjórnar vegna þess að tekjustofnanefndin náði aldrei neinum árangri. Auðvitað hlýtur tekjustofnanefndin að þurfa að koma með álitlegan, góðan pakka þar sem unnið yrði fyrst og fremst á bráðavanda sveitarfélaganna, eins og tekjustofnanefndin ætlaði sér, og í öðru lagi tekið á tekjustofnum til framtíðar fyrir sveitarfélögin. Á fjármálaráðstefnu Sambands íslenskra sveitarfélaga sem var haldin á Nordica-hótelinu í haust var skipst á skoðunum um þessi mál og mér er mjög minnisstætt, virðulegi forseti, þegar einn af nefndarmönnum í tekjustofnanefnd, Kristján Þór Júlíusson, bæjarstjóri á Akureyri og sjálfstæðismaður, lýsti því hvernig fundirnir gengju í tekjustofnanefnd þar sem fulltrúar sveitarfélaganna kæmu til fundar við algjörlega umboðslausa embættismenn ríkisstjórnarinnar í tekjustofnanefnd. Þetta væru ekkert annað en huggulegir kaffifundir þar sem væri spjallað um málið, farið í kringum hlutina - og engin niðurstaða. Þetta voru orð Kristjáns Þórs Júlíussonar. Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga, lýsti því líka hvernig samráðsfundir sambandsins og ríkisstjórnar færu fram. Þetta væru huggulegir fundir þar sem ráðherrar kæmu til funda, það væri tæpt á málum og rætt lítils háttar um málefni sveitarfélaganna, þessi sameiginlegu mál. Síðan væri boðið í hádegisverð í ráðherrabústaðnum og að honum loknum væri fundi slitið. Virðulegi forseti. Má ég líka minnast þess að formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga er borgarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins í borgarstjórn Reykjavíkur. Þetta er lýsing tveggja sjálfstæðismanna á samskiptum, vinnulagi, milli ríkisins og sveitarfélaganna í landinu. Er nema von, miðað við lýsingu þeirra, að hér þurfi að koma með þetta frumvarp á síðustu stundu til að breyta dagsetningum og fresta þessu ferli, sameiningarkosningunum, ánægjulegu verkefni sem var búið til og að mér fannst vera á ágætri leið? Því er klúðrað með þessari niðurstöðu í tekjustofnanefndinni. Það kemur líka fram í gögnum sem hæstv. félagsmálaráðherra dreifði hér í morgun um niðurstöður og tillögur tekjustofnanefndar hvernig þetta var. Nefndin hóf störf 17. mars 2003. Störf lágu niðri vegna ágreinings frá 19. apríl til 17. september 2004 og síðan hófust viðræður 13. október eftir að formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga var búinn að undirrita einhverja viljayfirlýsingu við fjármálaráðherra og félagsmálaráðherra um áframhaldandi vinnu. Virðulegi forseti. Ég vil taka það skýrt fram að ég er hlynntur sameiningu sveitarfélaga, ég er hlynntur kosningu um sameiningu sveitarfélaga. Ég er hlynntur því að sveitarfélögin fái betri tekjustofna. En ég verð að segja alveg eins og er að sú niðurstaða sem hér er verið að kynna og hæstv. félagsmálaráðherra er að stæra sig af að séu 9,5 milljarðar á þremur árum - ég kem vonandi að þeirri upphæð síðar - er ekki neitt neitt. Ég verð að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, og mér þykir leitt að þurfa að segja það, það eru stór orð, en ég lýsi vanþóknun minni á störfum formanns Sambands íslenskra sveitarfélaga og tel að hann sé á góðri leið með að skipta sveitarfélögunum upp í tvær andstæðar fylkingar, þ.e. stóru sveitarfélögin gegn þeim litlu. Ég tel það hluta af vandamálinu við að komast að vitrænni niðurstöðu um tekjustofna sveitarfélaga að Sjálfstæðisflokkurinn geti ekki hugsað sér, og allra síst formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga, Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, oddviti sjálfstæðismanna í minni hluta borgarstjórnar Reykjavíkur, að ef sveitarfélögin fái að hækka tekjustofna sína eða Reykjavíkurborg fái á annan hátt allt of mikið sé Reykjavíkurborg stjórnað af R-listanum. Þetta eru stór orð, virðulegi forseti, en þau verð ég að segja. Það er mikill munur á því hvernig sveitarfélögin hafa það, ef svo má að orði komast. Stóru sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa það miklu betra en litlu sveitarfélögin úti um landið. Og það batnar ekkert með því að taka tvö févana sveitarfélög og sameina þau. Það þarf að styrkja tekjustofnana og þar er himinn og haf á milli þess hvort við erum að tala um stóru sveitarfélögin eða þau litlu. Mér sýnast litlu sveitarfélögin ekki eiga sér marga málsvara hjá stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga, því miður. Á því blaði sem hér hefur verið dreift eru sex reitir settir niður um auknar tekjur sveitarfélaga og ég spyr t.d.: Hvað mun það gefa litlum sveitarfélögum - og skiptir mig þá ekki máli þó að búið verði að sameina 5, 6 eða 7 lítil sveitarfélög - í auknar tekjur út á 5. lið þar sem talað er um að breyta lögum um skráningu og mat fasteigna og tekjustofna sveitarfélaga þannig að greiðsla fasteignaskatts hefjist frá næstu mánaðamótum eftir að eign er fyrst metin í fasteignamat? Hvað mun þetta gefa þeim sveitarfélögum í tekjur þar sem ekkert er verið að byggja? Ekki neitt. Hvað mun það gefa sveitarfélögum í aukna tekjustofna þó að einhver sveitarfélög fari í það að vinna að fráveitumálum viðkomandi sveitarfélaga og að þau fái endurgreiddan áfram greiddan virðisaukaskatt af framkvæmdinni, þ.e. 20%? Hvað mun það gefa þeim sveitarfélögum sem ekki hafa efni á því í dag að fara í fráveituframkvæmdir? Ekki krónu. Hvað mun það gefa og hvernig mun sú upphæð skiptast sem hér er talin 1.200 millj. á árunum 2006, 2007 og 2008 þar sem ríkisstofnanir eiga loksins að fara að greiða fasteignagjöld til sveitarfélagsins eins og hver annar? Hvernig skiptist þetta niður, virðulegi forseti, eftir sveitarfélögum á landinu? Það væri gaman að sjá hvernig ríkiseignir skiptast eftir sveitarfélögum landsins og það hlýtur þá að vera auðvelt fyrir reiknimeistara félagsmálaráðuneytisins að sýna okkur fram á það hvernig þessar 1.200 millj. skiptast. Getur það kannski verið að 800 eða 1.000 millj. af þessu lendi á höfuðborgarsvæðinu? Ætli það sé ekki eitthvað í þá veru? Sveitarfélögin á landsbyggðinni, sem mörg hver berjast í bökkum, og sveitarstjórnir sem eru á fleygiferð við að skera niður sjálfsagða þjónustu viðkomandi sveitarfélaga hafa ekki mikinn fjárhagslegan ávinning af þeirri hungurlús sem hér er verið að tala um. Og enn heldur áfram að - ég fæ hér skilaboð um að ekkert flug verði meira í dag þannig að ég held áfram. Enn er verið að draga á milli sveitarfélaga, litlu og stóru sveitarfélaganna. Á mbl.is birtist í dag frétt frá hinum góða meiri hluta Reykjavíkurborgar, R-listanum: „Öll reykvísk leikskólabörn njóti 7 stunda gjaldfrjálsrar vistar á dag.“ Hinn ágæti borgarstjóri lýsir áformum borgaryfirvalda um hvernig öll reykvísk leikskólabörn skuli njóta þessarar gjaldfrjálsu leikskólavistar í áföngum á næstu árum. Virðulegi forseti. Ég fagna þessari ákvörðun borgarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík, R-listans. Þetta er fínt, það er stórkostlegt að Reykjavíkurborg skuli geta boðið upp á þetta. Auðvitað er það hlutverk R-listans að koma þessu fram, ekki mundu sjálfstæðismennirnir gera það. En ætli ýmis sveitarfélög úti á landi geti fylgt í farið á Reykjavíkurborg og boðið sams konar þjónustu, sveitarfélög sem eru að skera niður, jafnvel loka og stytta tímann á leikskólum eins og það er í dag, hafa ekki tekjustofna til að taka þátt í því og fá litla ávexti af þessari hungurlús sem ég kalla hér tillögu frá tekjustofnanefnd? Nei, það mun halda áfram í þeim sama farvegi að íbúar stóru sveitarfélaganna geta fengið þessa þjónustu eins og R-listinn er að bjóða hér upp á en íbúar litlu sveitarfélaganna úti á landi fá hana ekki. Er það einhver sanngirni, eiga þeir íbúar að vera 2. eða 3. flokks þegnar í þessu landi? Nei, það er nefnilega sífellt að renna meira á milli í þessum efnum. Mér finnst lítill bragur á þeirri breytingu sem hér er verið að gera, virðulegi forseti, og ég batt miklu meiri vonir við fyrrverandi bæjarfulltrúa í Hveragerði, fyrrverandi varaformann Sambands íslenskra sveitarfélaga, að hann kæmi með betri og ásættanlegri niðurstöðu til að leysa fjárhagsvanda sveitarfélaganna sem er mikill, bæði bráðavandann og eins langtímavandann. Það er hins vegar ekki gert. Hér er öllu skotið á frest, þetta er með öðrum orðum ekki neitt neitt. Áform sem eru svo hér sett á blað um einhverja frekari yfirlýsingu fyrir lok apríl - þetta er allt saman gamalkunnugt og verður sennilega eitthvað svipað. Getur verið að hæstv. félagsmálaráðherra hafi lagt af stað upp í þessa vegferð með meiri vonir um að breyta tekjustofnum sveitarfélaga? Ég held nefnilega að svo hafi verið en að hæstv. félagsmálaráðherra hafi fljótlega rekið sig á vegg. Sá veggur er ráðherrar Sjálfstæðisflokksins, e.t.v. út af því sem ég nefndi áðan, að þá fengi R-listinn í Reykjavíkurborg allt of miklar tekjur úr að spila. Þá virðist það vera enn þá einu sinni, virðulegi forseti, sem Framsóknarflokkurinn, þessi B-deild Sjálfstæðisflokksins, hafi þurft að lúffa fyrir Sjálfstæðisflokknum. Ég vil svo hér í lokin spyrja hæstv. félagsmálaráðherra út í tölur. Ég hef reynt að fara í gegnum þetta blað, m.a. með fulltrúum félagsmálaráðuneytisins sem hér eru í hliðarherbergi, til að finna út þá 9,5 milljarða sem út úr þessu eiga að koma. Ég sé að það ljósrit er væntanlega komið þannig að vonandi sé ég það þá betur á eftir en ég vildi fá að sjá hvernig það væri. Ég óttast það - það er gamalt spakmæli eitthvað á þá leið að í hvert skipti sem tveir hafa sest niður og gert eitthvert samkomulag sé ljóst að annar hafi verið plataður - að menn hafi verið plataðir í þessu tilfelli og að það sé verið að plata sveitarfélögin. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan, virðulegi forseti, ég varð fyrir verulegum vonbrigðum með að sjá þetta plagg. Þetta er ekki neitt neitt, hér er málum skotið á frest og sveitarfélögin í landinu þurfa enn þá að skera niður lögbundna og sjálfsagða þjónustu. Það mun enn þá skilja á milli íbúa litlu sveitarfélaganna úti um landið, sama þó að þau verði sameinuð í haust, og á milli stóru sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Það er óþolandi misrétti, virðulegi forseti, að svoleiðis skuli þurfa að ganga áfram.

Hæstv. forseti. Við ræðum lítið frumvarp um breytingu á sveitarstjórnarlögum sem felur í sér að breyta ákvæðum um væntanlegan kjördag vegna sameiningarkosninga frá 23. apríl til 8. október. Ég held að full rök hafi komið fram í umræðunni fyrir því að frumvarpið sé komið fram og verði afgreitt frá Alþingi sem lög. Farið hefur verið yfir það í umræðunni, sem ég ætla ekki að endurtaka, hvernig það verkefni hefur gengið fyrir sig sem snýr að eflingu sveitarstjórnarstigsins. Sú breyting sem hér er lögð til er fyrst og fremst til að gefa samstarfsnefndum sveitarfélaganna sem tillögurnar varða góðan tíma til starfa sinna því að á þeim hvílir mikilvægt verkefni, að kynna fyrir íbúum sínum það sem um er að ræða í málinu og að samstarfsnefndir geti beitt sér eins og þeim ber í málinu. Hins vegar kemur fram í frumvarpinu að gert er ráð fyrir því að þann 23. apríl verði kosið um sameiningu sveitarfélaga í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu og Kolbeinsstaðahreppi. Þar hefur alllengi verið vinna í gangi við að undirbúa málið og liggur því fyrir niðurstaða í því og ekki eftir neinu að bíða með að láta kosningu fara fram. Umræðan hefur að mestu leyti farið fram um sveitarstjórnarstigið almennt, tekjustofna, sameiningu o.s.frv. Það verkefni sem hér er um að ræða og fór af stað 2003 byggir að mínu mati fyrst og fremst á ákveðnu frumkvæði sem Samband íslenskra sveitarfélaga tók varðandi eflingu sveitarstjórnarstigsins, stækkun sveitarfélaganna með sameiningu o.s.frv. Hér er því um að ræða samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga og verður að halda þeirri áherslu sem Samband íslenskra sveitarfélaga hefur haft varðandi stækkun sveitarfélaga og fækkun þeirra til haga í umræðunni. Lögð hefur verið mikil áhersla á þau mál síðustu ár og jafnvel svo að menn hafa talað um að fara þyrfti í lögþvingun varðandi sameiningu sveitarfélaga. Hins vegar hefur ekki verið vilji til þess á vettvangi Alþingis og ég er sammála því að það sé vænlegra að fara þá leið sem nú hefur verið farin, þ.e. að gefa íbúunum kost á að ákveða hvernig þeir vilja haga málum sínum. Ég hef tekið þátt í störfum sameiningarnefndar sem mun leggja fram tillögur um sameiningu sveitarfélaga og tillögur um hvar kjósa skuli um sameiningu síðar á þessu ári og vil nota tækifærið og lýsa því að mér hefur fundist það starf hafa gengið mjög vel. Í nefndinni hafa verið fulltrúar frá sveitarfélögunum, fulltrúar félagsmálaráðherra og frá þingflokkum á Alþingi. Það hefur verið unnið mjög markvisst og mikil samstaða verið í því starfi og ég sé ástæðu til að hrósa samnefndarmönnum fyrir það. Það hefur allt saman gengið mjög vel og nefndin hefur lagt mikla áherslu á að eiga góð samskipti við sveitarstjórnarmenn úti um allt land þar sem fjallað hefur verið um þessi mál og tillögur sem nefndin mun kynna byggja m.a. á áliti frá sveitarstjórnarmönnum. Það er líka rétt að segja frá því að nefndin hefur einnig stuðst við skoðanakannanir sem gerðar hafa verið á einstökum svæðum þar sem álit íbúanna hefur komið fram varðandi sameiningu sveitarfélaga almennt. Samkvæmt lögum sem samþykkt voru á sl. ári er nefndinni falið að gera tillögurnar og grundvallaratriði að íbúarnir ákveði sjálfir niðurstöðuna og hlutist þannig til um eigin mál. Ég vonast til þess, virðulegur forseti, að Samband íslenskra sveitarfélaga muni fylgja þessu öllu saman eftir í samræmi við þær áherslur sem sambandið hefur lagt á að fækka í sveitarfélögum og stækka þau sem leið til að efla sveitarstjórnarstigið. Ég geri ráð fyrir að Samband íslenskra sveitarfélaga muni gera það og hef ekki ástæðu til að ætla annað. Í umræðunni hefur kannski mest farið fyrir umræðu um tekjustofna sveitarfélaga. Það er alveg ljóst að fjárhagslegar aðstæður sveitarfélaganna eru mjög mismunandi eftir stærð þeirra og staðsetningu og því erfitt að ræða tekjustofnamál sveitarfélaga sem eitthvert einhlítt fyrirbæri því að þar eru ýmsar útfærslur í gangi. En þær tillögur sem fyrir liggja og hæstv. félagsmálaráðherra kynnti í upphafi umræðunnar gera ráð fyrir ýmsum leiðum sem eiga að mæta mismunandi aðstæðum sveitarfélaga og ég tel að þær niðurstöður séu að mörgu leyti ágætar. Þróun tekjustofna hefur alltaf verið í gangi og mun eflaust verða í gangi til framtíðar því að ég held að menn geti ekki litið svo á að þó svo að einhver niðurstaða liggi fyrir einhverju sinni sé hún endanleg varðandi tekjustofna sveitarfélaga. Ég held því að fullyrða megi að hér eftir sem hingað til muni þau mál vera til umfjöllunar og í þróun. Það liggur líka fyrir að ýmis sveitarfélög fullnýta ekki tekjustofna sína, væntanlega vegna þess að þau sveitarfélög eru betur sett en önnur, og þarf að taka það með í reikninginn líka í umræðunni. Fyrir mitt leyti gerði ég mér ekki vonir um, hver sem niðurstaða yrði úr tekjustofnanefndinni, að allir yrðu himinlifandi yfir henni, fyrst og fremst vegna þess sem ég hef áður farið yfir, að aðstæður eru mismunandi. Ég held að það sé nánast sama hvaða niðurstaða hefði fengist að komið hefðu fram gagnrýnisraddir á einhverja þætti þess, þannig er málum háttað. Í tengslum við tekjustofnana ræða menn um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og alveg ljóst að jöfnunarsjóður er mjög mikilvægur mörgum sveitarfélögum þó svo hann sé þyrnir í augum ýmissa aðila, sérstaklega kannski í þeim stærstu. Ég hef heyrt ýmsa ræða um jöfnunarsjóðinn með mjög neikvæðum formerkjum sem ég tel mjög ómaklegt vegna þess að jöfnunarsjóðurinn er ákveðið tæki til jöfnunar. Þegar mönnum finnst Jöfnunarsjóður sveitarfélaga á Íslandi vera orðinn hálfgert skrímsli, eins og sumir hafa orðað það, er rétt í því sambandi að bera hann saman við jöfnunarsjóði sem sveitarfélög annars staðar á Norðurlöndum notast við. Þá er jöfnunarsjóðurinn á Íslandi bara peð miðað við stærðir sjóðanna á Norðurlöndum. Hins vegar er rétt sem fram hefur komið og við þekkjum að reglur jöfnunarsjóðsins eru mjög flóknar og segja má að það sé eðli málsins samkvæmt. En í þeim tillögum sem liggja fyrir frá tekjustofnanefnd er gerð tillaga um að farið verði í endurskoðun á reglum jöfnunarsjóðs og ég held að allir hljóti að vera sammála um að leita þurfi leiða til að einfalda þær. Ég veit að menn hafa reynt að leita leiða til þess í fyrri verkefnum sem hafa lotið að því að endurskoða reglur um jöfnunarsjóð, þannig að þetta er auðvitað mál sem menn þurfa að vinna áfram. En ég vil leggja áherslu á að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga skiptir gríðarlega miklu máli fyrir mörg sveitarfélög og ég tel full efni til að efla hann frekar en hitt. Hér hefur farið fram umræða í allan dag um þetta mál og ég hef veitt því athygli hve sumir hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar virðast vera eitthvað pirraðir út af málinu og umræðu um málið. Til dæmis við upphaf umræðunnar fyrr í dag fannst mér mjög athyglisvert hve hv. þingmenn Samfylkingarinnar voru haldnir mikilli ólund í málinu, svo að ég orði það bara þannig, og vert að velta fyrir sér af hverju það stafar. Að sjálfsögðu hafa menn fært rök fyrir skoðunum sínum varðandi niðurstöður tekjustofnanefndar eins og eðlilegt er. En ég velti því fyrir mér, sem ég veit að ýmsir aðrir gera, hvort Samfylkingin sé með ólund yfir því að nú sé að nálgast niðurstaða í málinu og þeir hafi gjarnan viljað að málið mundi ekki ná fram að ganga og málefni sveitarfélaganna væru í hálfgerðu uppnámi við næstu sveitarstjórnarkosningar. Ég ætla ekkert að fullyrða um þetta en ég hef heyrt ýmsa velta þessu fyrir sér og væri gaman að heyra frá hv. þingmönnum Samfylkingarinnar einhverja skýringu á þessu. Ég þykist náttúrlega vita að þeir muni ekki taka undir þetta. En svona er umræðan og við þekkjum það í þessum málum sem öðrum og er svo sem ekkert meira um það að segja. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mjög mikið en vil í lokin leggja áherslu á að þróun sveitarstjórnarstigsins á sér mjög langa sögu, hvort sem við lítum til þess hvernig sveitarfélögin eru skipuð í landinu, hvort sem við lítum til verkefna þeirra eða tekjustofna. Þannig hefur það alltaf verið og þannig mun það verða í framtíðinni. Ég hef ekki búist við því að það sem út úr verkefninu kæmi, sérstaklega varðandi tekjustofnana og verkefnin, væri eitthvað sem væri endanleg niðurstaða um aldur og ævi. Þetta er mál sem er alltaf í brennidepli og ríki og sveitarfélög fjalla um sín í milli og mun því náttúrlega alltaf halda áfram að þróast. Ég lít því svo á að við séum að fjalla um áfanga á langri leið, hvernig sem á málið er litið, og ber þá von í brjósti að sú niðurstaða sem mun fást úr verkefninu sem nú er í gangi verði til þess að efla sveitarfélögin í landinu því ljóst er að sveitarfélögin skipta gríðarlega miklu máli fyrir samfélag okkar, ekki bara sem byggðamál eins og sumir hafa lagt málið upp heldur almennt fyrir samfélag okkar. Ég veit að við vonumst öll til þess að sú niðurstaða sem fæst út úr verkefninu verði sveitarfélögunum og íbúum landsins til hagsbóta til framtíðar. Það er auðvitað aðalmálið.

Frú forseti. Hv. þm. Magnús Stefánsson hélt ágætisræðu og var lítið pirraður og hófstilltur að vanda. Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem jafnframt er formaður fjárlaganefndar, hvort hann muni svo langt þegar við sátum sl. haust og tókum á móti fulltrúum sveitarfélaganna hverjum á fætur öðrum hvað þeir sögðu okkur í fjárlaganefnd. Ég man það langt að allir þeir fulltrúar meira og minna sem komu á okkar fund voru með í farteski sínu kvartanir yfir því hvernig gengi að reka sveitarfélögin sem þeir voru fulltrúar fyrir. Það var nánast samdóma álit allra þeirra fulltrúa sveitarfélaganna sem komu á fund fjárlaganefndar að sjaldan hefði verið eins erfitt að láta enda ná saman hjá sveitarfélögunum og nú. Við spurðum í fjárlaganefnd hvort það gæti verið, og gerðum það kerfisbundið við alla sem komu og kvörtuðu yfir þessu, að einhver uppáfallandi óvænt atvik væru að valda því að fjárhagur þeirra væri lakari en áður og því svöruðu allir meira og minna að svo væri ekki. Almenn skilyrði til tekjuöflunar og kröfur um þjónustu væru orðin með þeim hætti að það næðist alls ekki að láta enda ná saman hjá sveitarfélögunum og við höfum séð það í ársreikningum sveitarfélaga ár eftir ár. Þess vegna finnst mér hálfundarlegt þegar hv. þingmaður segir að tillögurnar frá tekjuskiptanefnd séu ágætar því þær ná mun skemur en þarf til að sveitarfélögin nái að reka sig með skikkanlegum hætti frá ári til árs. Ég þarf eiginlega að spyrja hv. þingmann hvað sé skikkanlegt eða ágætt í tillögunum því að ég kem satt að segja ekki auga á það. Ég held að hv. þingmaður hafi líka verið á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga þar sem sveitarstjórnarmenn lýstu því yfir hvað þyrfti til, hvaða kröfur þeir gerðu í samningunum við ríkið. Ef hann hefur verið þar og hlýtt á þá menn hlýtur hann að átta sig á því af hverju einhver pirringur er í málinu núna af okkar hálfu.

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður fór yfir sat ég í fjárlaganefnd í haust þar sem fulltrúar sveitarfélaganna komu og hittu fjárlaganefnd út af ýmsum málum. Þar kom fram það sem ég a.m.k. vissi, að hjá mörgum sveitarfélögum hefur gengið mjög illa að reka sveitarsjóðina. Ég kom einmitt inn á það í máli mínu að aðstæður sveitarfélaga eru mjög mismunandi og hjá mörgum er mjög erfitt að ná endum saman. Það liggur alveg fyrir, það þarf ekkert að fara í einhvern spurningaleik út af því máli. Ég tel hins vegar, án þess að ég ætli að fara út í það í smáatriðum, að tillögurnar sem liggja fyrir frá tekjustofnanefnd geri í heild sinni ráð fyrir töluvert miklum fjárhagslegum bata fyrir sveitarfélögin, það liggur alveg fyrir. Menn geta hins vegar alltaf deilt um hvað er nóg og hvað er ekki nóg. Það er alveg hugsanlegt, ég ætla ekkert að taka fyrir það, að þetta dugi ekki til hjá sumum sveitarfélögum það sem kemur út úr þessu en hjá öðrum sveitarfélögum dugi það mætavel. Það er bara lýsandi fyrir stöðuna, en í það heila tekið tel ég að tillögurnar sem fyrir liggja séu í heild sinni ágætar fyrir sveitarfélögin og ég vonast auðvitað til þess að þær nýtist sem flestum og vonandi öllum sveitarfélögunum til að standa undir rekstri sínum. Svo er líka spurning: Með hvaða hætti eru sveitarfélögin rekin? Ég ætla ekki að halda því fram að menn séu ekki að sinna verkefnum sínum með sóma í að reka sveitarfélögin, en ég held að menn þurfi að fara ofan í það og það á náttúrlega við um sveitarfélögin, ríkið, heimilin og fyrirtækin, að veldur hver á heldur. Menn þurfa því að vera, ef ég má orða það þannig, á tánum í þeim rekstri eins og í öllu öðru.

Frú forseti. Við hv. þingmaður sátum sömu megin borðs og tókum á móti sveitarstjórnarmönnum þegar þeir komu. Ég verð að segja alveg eins og er að mér þykir hann draga svona heldur úr því sem sveitarstjórnarmennirnir voru að segja okkur því það var alveg algjörlega augljóst hverjum sem heyra vildi og sjá að fulltrúar sveitarfélaganna sem komu til okkar báru sig afskaplega illa yfir stöðu sveitarfélaganna og mun verr en t.d. árið áður þegar ég sat á sama stað og tók á móti fulltrúum sveitarfélaganna eins og hv. þm. Magnús Stefánsson hefur gert í nokkuð mörg ár. Tillögur tekjustofnanefndar fyrir sveitarfélag þar sem ekki hefur orðið fækkun íbúa, þar sem tekjur hafa ekki dregist saman, þar sem ekki eru vandræði með félagslegt húsnæði og þar sem ekki eru ríkisstofnanir til að greiða fasteignaskatt, eru afskaplega rýrar. Slík sveitarfélög eru mörg í landinu, sérstaklega kannski úti á landi þar sem tekjur hafa nokkurn veginn haldist í horfinu, íbúum hefur ekki fækkað mikið, lítið er af opinberum stofnunum og félagslegar íbúðir ekki til vandræða. Ef menn horfa á tillögurnar þessum augum, með þessum gleraugum, er afskaplega lítið í þeim fyrir þau sveitarfélög þó þau séu alveg eins og önnur í vanda við að veita þá þjónustu sem lögin leggja á þau og íbúar krefjast. Hv. þingmaður fór aðeins í gegnum jöfnunarsjóðinn. Það er alveg rétt að sjóðurinn er flókinn. Hann er ógegnsær og hann er orðinn ansi stór og fáir skilja reglur jöfnunarsjóðs. Gárungarnir segja að tveir starfsmenn í félagsmálaráðuneytinu skilji sjóðinn og til þess að þeir geri það þá þurfi þeir báðir að vera í sama herbergi á sama tíma því hvor þekkir aðeins lítinn hluta af reglunum fyrir sig. Það er þessi afneitun á vandanum sem ég er mest hissa á.

Herra forseti. Ég tek einfaldlega ekki lokaorð hv. þingmanns um afneitun til mín. Það er bara ekkert þannig því ég þekki ágætlega til sveitarstjórnarstigsins. Ég hef starfað þar og tekið þátt í ýmsum verkefnum sem lúta að sveitarstjórnarstiginu. Ég geri mér alveg grein fyrir því að hjá sumum sveitarfélögum gengur illa að reka sveitarsjóðina, standa undir þeim verkefnum sem þeim ber. Ég tek alla vega ekki til mín að vera að afneita einhverju ástandi á þessu sviði. Varðandi jöfnunarsjóðinn þá er það þannig og ég tek undir það og hef sagt það oft áður að reglur jöfnunarsjóðs eru flóknar og ég tel að út af fyrir sig sé það eðli málsins samkvæmt að einhverju leyti, því ekki er um að ræða mjög einföld mál sem jöfnunarsjóðurinn þarf að ná utan um. Í því starfi sem fram undan er við endurskoðun á jöfnunarsjóðnum þá hljóta menn því, og ég veit að þeir munu gera það, að leita leiða til þess að einfalda reglurnar eins og menn hafa gert áður við endurskoðun á reglum jöfnunarsjóðs. Við verðum bara að vona að fleiri en tveir skilji þessar reglur þegar upp er staðið. Ég þykist fullviss að svo muni verða.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður sagði að samfylkingarmenn hefðu verið pirraðir í upphafi umræðunnar og taldi skýringuna vera þá að þeir hefðu vonast til þess að sameining sveitarfélaganna yrði öll í uppnámi, þetta átak ríkisstjórnarinnar. Ekki ættu samfylkingarmenn að vera pirraðir þá vegna þess að þetta er nú greinilega allt í uppnámi og verður áfram. Engin ástæða er til þess að halda að þetta bjargist með þessari frestun, þ.e. að sú niðurstaða náist sem menn stefndu að. Eða meintu menn ekkert með því sem þeir sögðu þegar þeir sögðust stefna að miklum breytingum á sveitarstjórnarstiginu og að litlum sveitarfélögum mundi fækka mikið og sveitarstjórnarstigið yrði allt saman öflugra eftir? Því miður óttast ég að þetta muni ekki takast eins og til var stofnað. Hvað varðar þessar tillögur um tekjustofna sveitarfélaganna þá hef ég lýst því hér áður að þetta er eins og að ausa lekan bát sem menn hafa lýst yfir að þeir ætli að gera við, hætta svo við viðgerðina og halda áfram að ausa. Ekki nema í hæsta lagi helmingurinn af hallarekstri sveitarfélaganna til framtíðar er þarna er á ferðinni miðað við þann hallarekstur sem hefur verið undanfarin ár og það er ekki nálægt því nóg til þess að skynsamlega sé að málum staðið. Svo er annað. Ekki eru mörg ár síðan svoleiðis hagaði til hjá sveitarfélögunum að borð var fyrir báru fyrir sveitarstjórnarmenn að taka ákvarðanir um útsvarsprósentuna. Þar höfðu menn það annars vegar í huga að reyna að vera á sama róli og sambærileg sveitarfélög en geta samt veitt þeim þörfum fullnægingu sem sveitarfélögin eiga að standa undir. Á fáeinum undanförnum árum hefur það svo gerst að þetta svigrúm er allt saman horfið. Það þarf að skapa að nýju það svigrúm sem sveitarstjórnarmenn þurfa að hafa til þess að geta ákveðið tekjur sveitarfélaganna.

Herra forseti. Það er þetta með Samfylkinguna blessaða. Ég var svo sem ekkert að finna upp neina kenningu sjálfur. Ég nefndi það hér að maður hefði svona heyrt þetta. Þegar hv. þingmenn Samfylkingarinnar koma stundum hér í ræðustól og eru með alls konar kenningar, samsæriskenningar sem snúa að hinum ýmsu flokkum, þá eru menn með alls konar kenningar í þjóðfélaginu og sjálfsagt að ræða það. Ég veit að Samfylkingunni finnst mjög gaman að ræða t.d. alls konar samsæriskenningar sem snúa að Framsóknarflokknum. Þeir hljóta því að skilja þetta. Hv. þingmaður var að velta fyrir sér hvort menn hafi ekkert meint með áformum um breytingar og niðurstöðu í þessu verkefni. Ég þarf svo sem ekkert að eyða orðum í að svara því. Menn hafa meint allt sem þeir hafa sagt í þessu og það mikla starf sem hefur verið í gangi í þessu verkefni sýnir það. Auðvitað sjá menn ekki alltaf fyrir niðurstöðuna, en þeir leggja sig fram við að ná settu markmiði. Það hefur sannarlega verið gert í þessu starfi. Það verður síðan bara að koma í ljós hvernig til hefur tekist. Það er síðan þetta með útsvarið. Út af fyrir sig er það rétt að á einhverju tímabili höfðu sveitarfélögin ákveðið svigrúm til að ákveða útsvarsprósentuna hvert fyrir sig. Hv. þingmaður saknar þess að svo sé ekki enn og út af fyrir sig má alveg taka undir það á sinn hátt. Við vitum hins vegar að sveitarfélögin hafa verið að efla sína þjónustu, að vísu svolítið mismunandi eftir sveitarfélögum. Þess vegna finnst mér að menn þyrftu líka að spyrja sig að því án þess að hafa nokkra niðurstöðu fyrir fram gefna hvort hugsanlega hafi einhver sveitarfélög spennt bogann of hátt í þjónustustigi sínu, framkvæmdum o.s.frv. Þetta mál nær yfir vítt svið og það er ekkert einfalt í því.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður er sammála mér um að ástæða sé til þess að sveitarfélögin hafi svigrúm til þess að ákveða tekjustofna sína. Ég er á þeirri skoðun að sveitarstjórnarmönnum sé fyllilega treystandi til þess og að auðvitað muni kjósendur veita sveitarstjórnarmönnunum sínum aðhald sem til þarf þannig að menn fari ekki með þetta vald þannig að þar sé keyrt fram úr öllum eðlilegum viðmiðunum. Ég man bara eftir því að þegar ég var í sveitarstjórn á sínum tíma var þetta svigrúm ekki notað til fulls og menn vönduðu sig mjög og báru sig býsna mikið saman við önnur sveitarfélög til þess að ekki væri hægt að benda á að verið væri að ganga lengra en þörf væri á í álagningu gjalda í þessu sveitarfélagi miðað við önnur. Þannig mun það auðvitað vera áfram. Það verður alltaf glíma milli sveitarstjórnarmanna og þeirra sem fela þeim völdin í kosningum um hvað langt eigi að ganga í þjónustunni. Vel kann að vera að einhvers staðar hafi menn gengið of langt. Ég ætla ekki að dæma svo sem um það. Það verður hver og einn kjósandi að gera í sínu sveitarfélagi. Ég er á þeirri skoðun að í sölum Alþingis eigi menn ekki að ganga þannig fram að ekkert svigrúm sé til staðar fyrir sveitarstjórnarmennina til að taka ákvarðanir og bera ábyrgð á álagningu gjalda í sínu sveitarfélagi. Þá eru menn komnir fram úr sjálfum sér. Ef deila á öllu hér út með einhvers konar skerfum í jöfnunarsjóð og öðru því um líku, alls konar framlögum, stýra öllu héðan með þessum miðstýrða hætti sem orðin er niðurstaðan núna en láta sveitarstjórnarmönnunum ekkert annað eftir en að taka allt sem að þeim kemur, þá finnst mér menn ekki vera á réttum leiðum.

Herra forseti. Ég get alveg tekið undir það með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni að sveitarstjórnarmönnum er fyllilega treystandi til að ráðstafa skatttekjum sveitarfélaganna og reka þau. Það hefur aldrei hvarflað annað að mér. Við getum því verið sammála um það. Ég get líka tekið undir það að það er bara nokkuð sem við vitum að sveitarstjórnarmenn fara að öllu jöfnu mjög gætilega í fjármál sveitarfélaga þannig að við þurfum ekkert í sjálfu sér að rökræða það. Við þekkjum það báðir. Auðvitað eru tekjustofnar sveitarfélaga mikilvægir og skipta máli. En í því sambandi skiptir líka máli hvernig atvinnuástand er. Það er kannski grundvallaratriðið hvernig atvinnuástand er í sveitarfélögunum því sveitarfélög fá tekjur sínar mikið til vegna atvinnu sem fram fer í viðkomandi sveitarfélögum. Það er mál sem við skulum nú kannski ekki taka tíma núna í að ræða. Það er umræðuefni út af fyrir sig og skiptir auðvitað verulegu máli í þessu. Því miður þá vitum við að sums staðar á landinu er vandi sveitarfélaganna til kominn vegna þess að ekki hefur gengið nógu vel í atvinnulífinu og menn hafa orðið fyrir áföllum o.s.frv. Það er margt sem spilar inn í þetta. Við hv. þingmaður erum sammála um að við treystum sveitarstjórnarmönnunum fyllilega.

Herra forseti. Við erum að ræða lítið frumvarp um breytingu á sveitarstjórnarlögunum sem snýr að því að fresta sameiningarkosningum í sveitarfélögum sem til stendur að sameina og tel ég að það eigi að gerast og ég mun án efa styðja þetta mál. En umræðan hefur farið út og suður og ætla ég að taka þátt í henni, m.a. hefur umræðan snúist um landsbyggðina, stöðu sveitarfélaganna og eitt og annað. Ég ætla að byrja ræðu mína á að gera athugasemd við hvernig nefnd sú var skipuð sem fjallaði um þessa breytingu varðandi sameiningu sveitarfélaganna. Það gerðist mjög ólýðræðislega. Tveir flokkar sem eiga fulltrúa á Alþingi fengu ekki að vera með. Mér finnst með ólíkindum að sjálfur hæstv. félagsmálaráðherra skuli standa þannig að málum, sérstaklega í ljósi þess að samstarfsráðherra Norðurlanda kom síðan hérna upp fyrir skömmu og kynnti einhverja lýðræðisskýrslu. Ég tel einmitt að Framsóknarflokkurinn ætti að skoða þessa þætti, þ.e. hvernig eigi að standa heiðarlega að lýðræðinu. En þetta kom nú kannski ekki alveg á óvart, vegna þess að flokkurinn hefur hvað eftir annað orðið uppvís að mjög ólýðræðislegum vinnubrögðum. Maður veltir fyrir sér ýmsu í framhaldi af þessu máli. Það má nefna hvernig þeir leyna því hverjir greiða í kosningasjóði flokksins, en grunur leikur á því að þeir rétti þeim jafnvel ríkisfyrirtæki sem greiða í sjóði flokksins. Það er með ólíkindum. Það hefur verið staðfest hér af hæstv. viðskiptaráðherra að hún hafi rétt S-hópnum fyrirtæki fyrir mjög lítið verð. Í þessum ræðustóli staðfesti hún það. Ég er sammála því sem fram kom hjá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni, að vandi sveitarfélaganna er sértækur vandi. Þetta er að megninu til vandi minni sveitarfélaganna og ekki síst vandi sjávarbyggða. Ég hef tekið eftir því að þegar stjórnarþingmenn, ég nefni sem dæmi hv. þm. Einar Kristin Guðfinnsson, þurfa að gera upp við sig hvort þeir standi með heimabyggð sinni, Bolungarvík, eða flokknum sínum, Sjálfstæðisflokknum, í aðför að heimabyggð þeirra standa þeir hvað eftir annað með flokknum. Síðasta dæmið um það var þegar hann tók upp á að styðja, þrátt fyrir það að hafa gengið undir borða sem á stóð „Orð skulu standa“ á Ísafirði, að afleggja sóknardagakerfið sem kemur Bolungarvík mjög illa. Það er mjög sérstakt að verða hvað eftir annað vitni að því að þingmenn Sjálfstæðisflokksins, landsbyggðarþingmenn, skuli í raun ganga gegn hagsmunum byggða sinna. Oft er erfitt að fá um þetta umræðu á þinginu og ræða málin. Ég vil nefna, vegna þess að hæstv. forseti er í stólnum, að hér var bönnuð umræða hér í þinginu, bannað að ræða utan dagskrár um atvinnuástand á Siglufirði. Og það var ekki hv. þm. Halldór Blöndal sem stóð hvað mest á móti því. Nei, það voru þingmenn Siglfirðinga sjálfir sem stóðu á móti þeirri umræðu, hv. þingmenn Kristján L. Möller og Birkir Jón Jónsson. Þeir vildu ekki ræða þetta og það finnst manni voðalega sérstakt. Vandi landsbyggðarinnar er m.a. að kjörnir þingmenn standa ekki með fólkinu. Víða er slæmt atvinnuástand, t.d. á Bolungarvík. Það kom fram í fréttum Stöðvar 2 í gær að tíu fjölskyldur hygðust flytja þaðan í burtu og 5% af útsvarstekjunum hyrfu þar með úr sveitarsjóði. Þarna er einmitt vandi sveitarfélaganna. Atvinnutækifærin dragast saman og flokkarnir sem bera ábyrgð á því eru stjórnarflokkarnir, Framsóknar- og Sjálfstæðisflokkur. Því verður ekki á móti mælt. Atvinnutækifærum hefur fækkað. Ég þekki það vel af Norðurlandi vestra að fólk vill gjarnan búa úti á landi. En því miður gefast ekki fjölbreytileg störf og störfin eru lægra launuð en á höfuðborgarsvæðinu. Fleira hefur gerst. Flokkurinn sem gefur sig út fyrir að vilja minnka umsvif hins opinbera, Sjálfstæðisflokkurinn, hefur gert þveröfugt undanfarin ár. Hann hefur þanið þau út, alveg gífurlega, um heil 10% sem hlutfall af landsframleiðslu á örfáum árum. Það er með ólíkindum að flokkurinn skuli síðan ganga undir þeim merkjum að vilja báknið burt. Útþenslan hefur aðallega orðið á höfuðborgarsvæðinu. Það kom m.a. fram í skýrslu, sem vonandi verður rædd hér von bráðar. Hún var gefin út í Háskólanum að Bifröst og Vífill Karlsson samdi hana. Það er verulegt fjárstreymi af landsbyggðinni og inn á höfuðborgarsvæðið. Þetta er einmitt vandi sveitarfélaganna og sá halli sem hér er um að ræða. Ég get tekið undir það að ekki sé endilega rétt leið að laga stöðu sveitarfélaga á landsbyggðinni með því að stækka endalaust jöfnunarsjóð og vera að færa peninga á milli sveitarfélaga. Ég held að það verði að horfa á rót vandans, þ.e. hvers vegna störfunum er að fækka á landsbyggðinni. Við ættum að reyna að snúa þeirri þróun við. Ég hefði talið það eðlilegt. Við í Frjálslynda flokknum höfum nefnd fiskveiðistjórnarkerfið enda er augljóst að það skilar ekki nokkrum árangri. Fiskveiðar eru aðalatvinnuvegur landsbyggðarinnar en þorskaflinn er helmingi minni nú en fyrir daga þessa kerfis. Hlutur hins opinbera eykst hins vegar og enn meira af skattfé landsbyggðarinnar rennur suður. Það er einmitt það sem við eigum að horfa á hér, hver er rót vandans. Við þurfum að reyna að ráðast að henni í staðinn fyrir að færa endalaust peninga á milli sveitarfélaganna og búa til flókna jöfnunarsjóði sem tveir menn í landinu skilja, eða var það einn? En það þarf að svara annarri spurningu, þ.e.: Hvað eiga sveitarfélögin að vera stór? Ég tel það mikilvæga spurningu. Hvaða verkefnum eiga þau að sinna? Ég ferðast mikið um kjördæmið og ég verð ekki var við að sveitarstjórnarmenn sækist eftir auknum verkefnum. Ég verð heldur ekki var við það að sveitarstjórnarmenn sæki mjög í sameiningu sveitarfélaga sem standa illa. Ég átta mig í raun ekki á því hvað breytist t.d. á Ströndum við að sameina Drangsnes og Hólmavík. Hvaða grundvallarbreyting verður þar? Ég sé það ekki. En það væri grundvallarbreyting ef breyting yrði á fiskveiðistjórnarkerfinu, ef þorp og bæir fengju útræðisrétt og að sama skapi mundi lifna yfir Breiðdalsvík og Stöðvarfirði ef þau þorp fengju að njóta fiskimiðanna. Ég held að þar sé rót vandans en ekki að sameina einhver sveitarfélög. Þótt það sé eflaust góðra gjalda vert þá er það engin allsherjarlausn. Ég tel að umræðan um sameiningu sveitarfélaga sé ákveðin flóttaleið fyrir ýmsa þingmenn landsbyggðarinnar, ekki síst hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins. Þeir ræða sífellt um sameiningu sveitarfélaga til að komast hjá því að ræða um raunverulegan vanda landsbyggðarinnar. Ef maður skoðar raunveruleg dæmi eins og Drangsnes og Hólmavík, hvað breytist þar? Hvaða verkefni eiga menn að taka að sér þar? Ég var einmitt á ágætum fundi á Drangsnesi ekki fyrir svo löngu. Þá var ekki mikill áhugi á að taka fleiri verkefni að sér. Hvað breytist t.d. á Tálknafirði við að sameinast Vesturbyggð? Það væri fróðlegt að fá það fram í umræðunni hjá hæstv. félagsmálaráðherra. Hvað breytist til batnaðar? Ég sé það ekki. En í Vesturbyggð og Tálknafirði mundi margt batna ef þau þorp og bæir fengju að róa til fiskjar. Eins kemur upp spurningin um hve stór sveitarfélög eigi að vera. Ég þekki það úr Skagafirði að þar er t.d. útdeilt gæðum, byggðakvóta. Í ekki stærra sveitarfélagi var enginn fulltrúi frá Hofsósi við að útdeila þessum gæðum. Það fórst svo illa úr hendi sveitarstjórnarinnar að byggðakvótinn fór allur í allt annað sveitarfélag, megnið af honum suður á land. Það sýnir að sveitarfélög mega ekki verða of stór. Þá fara menn að fjalla um málaflokka og svæði sem þeir þekkja lítið til. Enda hafa menn stofnað hverfasamtök eða svæðissamtök í Skagafirði sem eflaust vilja fá eitthvert vald og fá að ráða málum sínum, kannski skipulagsmálum eða einu og öðru, þannig að ef að líkum lætur verða menn kannski komnir með þrjú stjórnsýslustig, ríkið, hverfi og síðan stór sveitarfélög. Nú er til umræðu á Norðurlandi vestra að sameina allt gamla Norðvesturkjördæmið. Þá verður hlutverk íbúasamtaka og hverfasamtaka meira og þau munu þá eflaust vilja fá að ráða einhverju. Þá verður kannski komin þriðja stjórnsýslueiningin. Við megum ekki gleyma því að í nýsameinuðum sveitarfélögum, t.d. í Snæfellsbæ, hefur í raun, þar sem sveitarfélögum í kringum jökulinn var slegið í eitt sveitarfélag, sameiningin ekki farið fram að fullu. Nú í vetur var skólakerfið á Hellissandi og Ólafsvík samtvinnað. Segja má það sama t.d. um Dalvíkurbyggð. Enn er unnið úr sameiningu sem varð fyrir nokkrum árum. Þetta sjáum við einnig í Norðausturkjördæminu, á Dalvík þótt sameiningin sjálf hafi átt sér stað fyrir löngu. Ég tel að menn verði að fara yfir þá sameiningu sem orðið hefur og sjá hvort búið er að vinna úr henni. Mér verður t.d. hugsað vestur á Snæfellsnes. Nú eru Ólsarar og íbúar á Hellissandi nýbúnir að vinna úr skólasameiningu þar. Eiga þeir síðan að fara aftur í enn eina sameininguna? Það er eitthvað sem Grundfirðingum hugnast ekki. Eitt mál sem ég vil nefna að lokum og sem mér finnst til algerrar skammar fyrir hæstv. félagsmálaráðherra. Það er mjög öfugsnúið. Nemendur í sameinuðum stórum sveitarfélögum, svo sem í Skagafirði og Ísafirði, búa við skertar húsaleigubætur í samanburði nemendur sem koma úr öðrum sveitarfélögum en þar sem skólinn er staðsettur. Þetta sést ef maður skoðar nemendur frá Bolungarvík og Þingeyri. Þótt þeir búi nær skólanum er réttur bolvískra nemenda til húsaleigubóta sem nemenda Menntaskólans á Ísafirði meiri en þeirra sem eiga lögheimili á Þingeyri. Þetta er öfugsnúið. Félagsmálaráðherra hefur margoft verið bent á þetta. Ég furða mig á því að hann skuli ekki kippa þessu í liðinn. Það væri fróðlegt að vita hvort félagsmálaráðherra hafi gengið frá þessu. Þetta á að vera tæknilegt mál og ætti að vera forgangsverkefni að leysa það áður en menn láta t.d. íbúa Bolungarvíkur greiða atkvæði um málið.  En það væri fróðlegt ef hæstv. félagsmálaráðherra greindi okkur frá því hvort hann hafi gengið frá því að nemendur í sameinuðum stórum sveitarfélögum - af því að hæstv. félagsmálaráðherra er kominn hér í salinn - í Skagafirði og Ísafirði, búi við jafnan rétt og þeir sem búa utan sveitarfélaganna en jafnvel nær viðkomandi skólastofnun. Ég vara einnig við því að umræða um sameiningu sveitarfélaga sé lausn fyrir byggðavandann. Byggðavandinn verður leystur um leið og ríkisstjórnin fer frá völdum og áherslur, t.d. Frjálslynda flokksins, ná fram að ganga í fikveiðistjórn og raunverulegur vilji verður til að leysa byggðavandann. Það er mjög átakanlegt að vera var við, t.d. síðustu helgi á Ísafirði, að eftir að menn höfðu lofað háskóla á Ísafirði kom eitthvað þangað sem er hvorki er fugl né fiskur. Blásið var til opnunarhátíðar á einhverju sem lítið sem ekkert var. Flugvélar voru fylltar af fyrirmönnum að sunnan. Telja menn að þetta sé leiðin til að leysa byggðavandann? Ég hefði talið að það væri nær fyrir Framsóknarflokkinn að reyna að standa t.d. við þau orð hæstv. forsætisráðherra að nú væri komið að Norðvesturkjördæminu. Svo er ekki. Á Ísafjörð kom eitthvað sem kallast háskólasetur. Hvers vegna ganga menn ekki alla leið og setja í það örfáar milljónir? Ég veit ekki hvort það fór jafnhá upphæð í að fljúga öllu þessu fína liði að sunnan til að skála fyrir því sem ekkert er. Ég ætla að láta máli mínu lokið nú. Ég vonast til að menn fari að átta sig á því bæði í Framsóknar- og Sjálfstæðisflokknum að byggðastefna þeirra gangi ekki lengur, að menn ræði raunverulegan vanda sveitarfélaganna og taki á atvinnumálum landsbyggðarinnar en séu ekki með plástra og tilfærslur á fé á milli sveitarfélaga í gegnum jöfnunarsjóði sem enginn skilur hvorki upp né niður í, nema e.t.v. tveir menn.

Herra forseti. Við ræðum hér lítið frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum. Efni þess er ekki þess eðlis að hér hefði þurft að standa umræða í heilan dag því að hér er nánast eingöngu um það að ræða að verið er að fresta kosningu um sameiningu sveitarfélaga frá 23. apríl á þessu ári til 8. október. Þessi seinkun á sameiningarkosningunum er í sjálfu sér nauðsynleg og er algjörlega nauðsynlegt að frumvarp þetta verði að lögum og það fyrr en seinna því að í dag er lagaskylda á sveitarfélögunum að þau kjósi um sameiningu sveitarfélaga þann 23. apríl samkvæmt þeim lögum sem áður voru sett. Öllum er nú orðið ljóst að sú dagsetning stenst ekki og menn ná ekki að kjósa um sameiningu sveitarfélaga 23. apríl eins og til stóð og eins og hæstv. ráðherra gerði ráð fyrir þegar hann mælti fyrir breytingu á sveitarstjórnarlögunum þess efnis að sveitarfélög færu í sameiningarkosningu þann 23. apríl. Meginefni umræðunnar hér er hvers vegna þetta hafi tekið svona langan tíma. Hvað er það sem veldur því að við þurfum að fresta kosningu um sameiningu sveitarfélaga þetta lengi? Menn hafa talað um hvort starfið hafi verið nægilega skilvirkt. Menn hafa talað um hvort tekist hafi að ná samkomulagi milli ríkis og sveitarfélaga um hin ýmsu sameiginlegu málefni og velt því fram og til baka. Ég held að partur af því hvað þetta hefur allt saman tekið langan tíma og hve illa hefur gengið sé að starfið hafi ekki farið nægjanlega vel af stað strax í upphafi. Í ágúst 2003 ákvað ríkisstjórnin að hefja samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga um átak til að efla sveitarstjórnarstigið hér á landi. Þá fóru menn að velta fyrir sér hvað fælist í því að efla sveitarstjórnarstigið. Menn ræddu það fram og til baka og niðurstaða flestra var sú að við mundum efla sveitarstjórnarstigið með því að flytja aukin verkefni frá ríkinu yfir til sveitarfélaganna, fela sveitarfélögunum að reka ýmis verkefni sem ríkið rekur í dag. Með því mundum við gera þau öflugri og til að þau gætu tekið þessi nýju verkefni yrðu þau að verða stærri og þess vegna þyrfti að fara í kosningu um sameiningu. Svona var mér sem sveitarstjórnarmanni kynnt þetta á sínum tíma og svona var þetta kynnt t.d. á fundi sveitarstjórnarmanna á Suðurnesjum, fyrsta fundi þar sem þetta nýja átak var kynnt. Í athugasemdum við lagafrumvarpið sem nú er lagt fram og eins og það frumvarp til laga sem samþykkt var á síðasta þingi um sameiningu sveitarfélaga segir, með leyfi forseta: „Átakið felur einkum í sér þrennt: Að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga, að fækka fámennum sveitarfélögum með sameiningu sveitarfélaga og aðlaga tekjustofna sveitarfélaga breyttum verkefnum og breyttri sveitarfélagaskipan.“ Þegar við horfum á þessa þrjá áherslupunkta í athugasemdunum, í fyrsta lagi að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga, verður að segjast alveg eins og er, burt séð frá svari hæstv. félagsmálaráðherra við andsvari mínu í upphafi fundar um að ekki hefði staðið til að menn vissu á þessum tímapunkti hvaða verkefni ætti að færa, að það var kynnt svo í upphafi að við sveitarstjórnarmenn mundum vita hvaða verkefni verið væri að tala um að flytja áður en við þyrftum að taka afstöðu til þess að kjósa um sameiningu sveitarfélaga, og við mundum líka vita hvaða fjármunir ættu að fylgja þeim verkefnum sem flyttust frá ríkinu til sveitarfélaganna. Enda stendur þetta alveg klárt og kvitt í athugasemdum við núverandi frumvarp til laga, og er reyndar tekið orðrétt upp úr athugasemdum við fyrra frumvarpið sem flutt var á síðasta þingi, að meiningin var að færa verkefni frá ríkinu til sveitarfélaganna og styrkja þannig sveitarfélögin, að fækka fámennum sveitarfélögum og að semja upp á nýtt um breytta tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og þá aðallega, eins og segir hér í textanum, hvaða fjármunir ættu að fylgja þeim nýju verkefnum sem sveitarfélögin tækju að sér frá ríkinu. Það var nokkuð fljótlega ljóst að verkefnastjórnin mundi heykjast á því að fara langt með hugmyndir um verkaskiptinguna. Jú, menn listuðu upp á blað hvaða verkefni gætu hugsanlega flust frá ríkinu til sveitarfélaganna og einnig að það væru einhver verkefni sem gætu flust frá sveitarfélögum yfir til ríkisins, en þegar kom að því að taka málið aðeins lengra og taka það upp í tekjustofnanefndinni stóð allt fast. Þá stóð allt fast vegna þess að menn gátu ómögulega komið sér niður á hvernig ætti að byrja að ræða hvaða fjármunir ættu að fylgja hvaða verkefnum, hvort ætti að koma fyrst, eggið eða hænan, og hvernig menn ætluðu að gera þetta. Tekjustofnanefndin sem skipuð var fulltrúum ríkis og sveitarfélaga hóf störf 17. desember árið 2003 en vegna ágreinings um hlutverk og verkefni nefndarinnar fór það svo að störf hennar lögðust niður 19. apríl. Menn gátu ekki einu sinni komið sér niður á hvað þessi nefnd ætti að gera og störf hennar lögðust niður. Blásið var lífi í hana aftur með því að undirrita sameiginlega viljayfirlýsingu hæstv. félagsmálaráðherra, hæstv. fjármálaráðherra og formanns Sambands íslenskra sveitarfélaga 17. september 2004 og tók nefndin aftur til starfa 13. október. Ég held að allir sem velta þessum dagsetningum fyrir sér og skoða starf nefndarinnar geri sér alveg grein fyrir hve óhönduglega tókst til strax í upphafi þegar tekjustofnanefndin ætlaði að velta því upp hvaða tekjur ættu að fylgja hvaða verkefnum. Menn frusu bara fastir í því feni og komust hvorki áfram né aftur á bak þangað til formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga virðist hafa rölt upp í ráðuneyti og menn handsöluðu þar, þrír, hvað það væri sem gera þyrfti til að koma starfinu af stað aftur. Þrátt fyrir að tekjustofnanefndin héldi áfram að funda gerðist ósköp lítið. Hún tók aftur til starfa, eins og ég sagði, 13. október 2004. Það er síðan 16. febrúar sem ráðherrarnir tveir, hæstv. félagsmálaráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, héldu fund með verkefnisstjórninni um eflingu sveitarstjórnarstigsins þar sem þeir greindu frá því að fulltrúum ríkisins í tekjustofnanefnd væri veitt umboð til að leggja fram nýjar tillögur, en létu það jafnframt fylgja alveg skýrt, og það kom skýrt fram af hálfu hæstvirtra ráðherra, að ekki væri á nokkurn hátt mögulegt að koma frekar til móts við sjónarmið sveitarstjórnarfulltrúanna í tekjustofnanefnd. Þarna var, eins og ég sagði fyrr í dag í andsvari, komin upp sú staða að það var á engan hátt hægt að ná samkomulagi í tekjustofnanefndinni þrátt fyrir að menn væru bara að tala um núverandi verkefni sveitarfélaga, engin ný verkefni, bara núverandi verkefni. Sveitarstjórnarfulltrúarnir lögðu mikla áherslu á að reyna að fá eitthvað til baka af þeim mikla halla sem sveitarfélögin hafa orðið fyrir á undanförnum árum við að reka þá lögbundnu þjónustu sem þau hafa þurft að reka. Það kom lokatilboð frá ríkinu: Annaðhvort þetta eða að það átak sem sveitarstjórnarmenn og Samtök íslenskra sveitarfélaga höfðu að hluta til haft forgöngu um að fór af stað yrði að engu, mundi koðna niður, og menn hættu að tala saman og mundu jafnvel láta hlutina bara liggja. Þegar maður horfir á þessa stöðu er ekkert undarlegt við það að einhverjir fulltrúar sveitarfélaganna í umræddri nefnd velti því fyrir sér hvort betra sé að taka það sem boðið er en að láta starfið falla niður. Ég verð að segja alveg eins og er að lítið leggst fyrir kappana, sveitarstjórnarkappana í tekjustofnanefndinni að samþykkja þetta lokatilboð ríkisins eftir þær yfirlýsingar sem þeir höfðu gefið öllum þorra sveitarstjórnarmanna á fjármálaráðstefnu síðastliðið haust þar sem þeir fullyrtu, þeir sóru fyrir fullum sal af sveitarstjórnarmönnum að það kæmi ekki til greina, það kæmi aldrei til greina að semja um tekjuskiptingu við ríkið sem væri í einhverjum dúr við það sem við sjáum hér. Það er því öllum ljóst sem fylgst hafa með þessu máli á einhvern hátt að hér er um nauðasamning að ræða, nauðasamning sem ríkið býður sveitarfélögunum og hluti af sveitarstjórnarfulltrúunum telur sig þurfa að gleypa. Þetta leiðir okkur kannski aftur að því að velta fyrir okkur hvaða form er á samskiptum ríkisins og sveitarfélaganna. Hvernig er hið formlega samstarf milli þessara tveggja stjórnsýslustiga? Er það nægjanlega skilvirkt? Er það nægilega markvisst og vita menn hvernig komast á út úr einmitt slíkri stöðu eins og þarna var uppi þar sem algjör pattstaða var og ekkert gerðist? Nei, það eru í sjálfu sér engar reglur um það, menn vita ekki hvernig þeir eiga að komast út úr slíkri stöðu. Það er ekkert sem heitir að ef ekki næst samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga sé hægt að skjóta því til einhverrar óvilhallrar úrskurðarnefndar sem úrskurði í málinu með hvaða hætti það deilumál sem uppi er á milli þessara tveggja stjórnsýslustiga skuli til lykta leitt. Það er ekkert slíkt form. Það þýðir einfaldlega það, herra forseti, að þegar ríkið og sveitarfélögin setjast niður og fara að ræða einhver málefni sem sveitarfélögin leggja áherslu á að þurfi að ganga til betri vegar þá hefur ríkið algjöra yfirburðastöðu við það borð og hagar sér þar eins og foreldri gagnvart óvitabörnum. Það byrjar að ræða fram og til baka hvað hugsanlega væri hægt að gera og hvað þau vilji fá í vasapeninga, sveitarfélögin, á næstu missirum. Og þegar ríkinu blöskrar það sem upp er sett er bara þumbast við og ekkert gerist þangað til allir eru orðnir það illa settir að eitthvað verður að gerast. Þá er komið með einhverja hungurlús, hún lögð á borðið og sagt: Þið getið fengið þetta en þá verðið þið að taka það strax. Við vitum að þið eruð orðin svöng og þið getið fengið þetta fóður hér en þið fáið ekkert að borða ef þið takið það ekki. Ég sá það í fylgiskjali II við tillögur tekjustofnanefndar, sem hæstv. ráðherra var svo góður að dreifa hér eftir ræðu sína af því að við vorum að heyra þessar tölur og tillögur nefndarinnar í fyrsta skipti, að þar er gert ráð fyrir að sameiginlega verði unnið að því að efla samráð ríkis og sveitarfélaga um langtímamarkmið í fjármálum hins opinbera, m.a. við endurnýjun á samstarfssáttmála ríkis og sveitarfélaga. Þetta er göfugt markmið og nauðsynlegt og kannski í dúr við það sem ég sagði, að menn verði með einhverjum hætti að formfesta þessi samskipti milli ríkis og sveitarfélaga betur í framtíðinni en verið hefur hingað til. Það er annað atriði í þessu fylgiskjali II sem vekur athygli mína, herra forseti, og það er punktur nr. 2. Þar virðast aðilar sammála um að sameiginlega verði unnið að því að öll lagafrumvörp og reglugerðir er varða sveitarfélögin á beinan og/eða verulegan hátt verði kostnaðarmetin af viðkomandi ráðuneyti. Reglur þar um taki gildi 1. janúar 2006. Loksins virðist vera, eins og þegar fara á að setja reglur eða lög á hinu háa Alþingi sem snerta sveitarfélögin, að menn ætli að fara að velta því fyrir sér: Kostar þetta sveitarfélögin einhverja fjármuni? Ef svo er ætla menn sér væntanlega að bæta það upp með einhverjum hætti þannig að sveitarfélögin geti náð í tekjur fyrir þeim aukna kostnaði sem þar yrði. En það eru ekki allir hæstv. ráðherrar inni á þeirri línu sem þarna kemur fram. Ég vek athygli á því að í gær átti ég stutta athugasemd hér við hæstv. menntamálaráðherra um námskrá grunnskóla. Þar var hæstv. ráðherra spurð að því hvort hún væri að endurskoða námskrá grunnskóla með það í huga að stytta ætti framhaldsskólann. Hugmyndir höfðu heyrst um það og það kom fram í svari hæstv. ráðherra að hún hefði í hyggju að flytja talsvert mikið nám úr framhaldsskólanum niður í grunnskólann. Eftir að ég heyrði hæstv. ráðherrann halda þessu fram í svari sínu spurði ég bara beint hvort þá væru einhverjar viðræður við sveitarfélögin um það, því að a.m.k. miðað við mína reynslu af rekstri grunnskóla yrðu sveitarfélögin fyrir talsvert miklum kostnaði ef það ætti að fara að auka kennslumagnið og fara lengra í grunnskólanum en gert er í dag. Þá svaraði hæstv. menntamálaráðherra þannig, og ég leyfi mér að lesa það beint upp, með leyfi forseta: „Það er rétt að það komi strax fram að Samband íslenskra sveitarfélaga kom að sjálfsögðu að verkefninu sem lýtur að því að stytta námstíma til stúdentsprófs og fulltrúi þeirra sagði skýrt og skorinort að hægt væri að rúma þetta innan grunnskólans án þess að það hefði kostnað í för með sér, því grunnskólinn hefur einfaldlega lengst það mikið. Svigrúm hefur skapast til að þétta námsefnið og taka við auknu námsefni í grunnskólann.“ Með öðrum orðum hafði hæstv. menntamálaráðherra talað við einhvern fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem ég veit ekki enn hver er, og sá fulltrúi átti að hafa sagt hæstv. ráðherra að það væri allt í lagi að demba svolitlu af námsefni niður í grunnskólann, það skipti engu máli fyrir sveitarfélögin kostnaðarlega. Ég verð bara að segja að ef hæstv. ráðherra fer þarna með rétt mál er þessi umræddi fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga ekki með hagsmuni sveitarfélaganna í huga, einfaldlega vegna þess að allir gera sér grein fyrir því að ef flytja á fyrstu áfanga í framhaldsskóla niður í grunnskólann mun það hafa verulegan kostnað í för með sér fyrir sveitarfélögin, bæði í formi þess að kennarar þurfa að fara að einhverju leyti í endurmenntun, það þarf að ráða kennara kannski með öðruvísi menntun og allt umfang kennslu kostar, alveg burt séð frá því hverju menn halda fram eða vilja halda fram. Aftur að tekjustofnanefndinni vegna þess að hún er meginmálið sem við höfum verið að ræða hér í dag og hún er meginástæðan fyrir þessu litla frumvarpi sem sjálfsagt er að flýta fyrir að verði að lögum vegna þess að það er nauðsynlegt að létta þeirri lagaskyldu af sveitarfélögunum að þurfa að kjósa núna strax í apríl. Meginástæðan fyrir þeim langa tíma sem við höfum tekið hér á hinu háa Alþingi til að ræða þetta er einmitt þessar tillögur tekjustofnanefndarinnar. Það hefur komið fram hér í dag, bæði hjá hæstv. ráðherra og öðrum hv. ræðumönnum, að einn fulltrúi sveitarfélaganna skilar bókun og er andvígur því að sveitarfélögin samþykki þær tillögur sem ég hef leyft mér að kalla nauðasamning ríkisins til sveitarfélaganna. Eftir að hafa lesið í gegnum þá bókun eða sérálit sem þessi fulltrúi hefur í nefndinni, Lúðvík Geirsson, bæjarstjóri í Hafnarfirði, sem situr þar fyrir sveitarfélögin, sýnist mér sem í því felist ekkert annað en árétting um einmitt það sem fulltrúar sveitarfélaganna sögðu á fjármálaráðstefnu sveitarfélaganna í haust, akkúrat það sem þar kom fram, einmitt það sem allir sveitarstjórnarmenn, sem munu væntanlega verða á þessu landsþingi á morgun, voru einhuga um að væru kröfur og óskir sveitarfélaganna til ríkisins varðandi tekjuskiptingu. Ég get ekki séð hvernig sveitarfélögin eiga að geta fallist á þær tillögur sem koma frá tekjustofnanefndinni á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga á morgun. Það er þó eitthvað sem sveitarstjórnarfulltrúar þurfa að sjálfsögðu að ræða á þingi sínu og hljóta að gera á morgun og við fréttum af því. Það sem ég óttast er að það hve óhönduglega hefur tekist til í tekjustofnanefndinni og hve óhönduglega hefur tekist til varðandi það að reyna að skilgreina verkefni sem flyttust frá ríkinu til sveitarfélaga, og hvaða kostnaður gæti fylgt þeim og hvaða tekjur kæmu á móti, geti orðið til þess að eyðileggja annars gott mál, það mál að efla sveitarstjórnarstigið. Ekki nokkur maður getur verið á móti því að efla sveitarstjórnarstigið í landinu. Eins og búið er að vinna málið og eins og búið er að undirbúa það af hálfu hæstv. félagsmálaráðherra er það í uppnámi. Svo gæti farið að við gætum þess vegna þurft aftur á hinu háa Alþingi að taka fyrir svona lítið frumvarp, sem er lítið mál, þar sem fresta þurfi sameiningarkosningu enn og aftur ef viðbrögð sveitarstjórnarmanna verða slík að ekki sé hægt að fallast á þessa tekjuskiptingu eins og hér er verið að leggja til. Þetta gæti sem sagt orðið til þess að kosningar um sameiningu sveitarfélaga sem fram áttu að fara 23. apríl - og ég held að langflestir sveitarstjórnarmenn hafi verið tilbúnir til að vinna að af fullum heilindum og fullum krafti við að reyna að efla sveitarstjórnarstigið - en fara í staðinn fram þann 8. október verði margar, fullt af sameiningarkosningum, en lítið um sameiningar. Það getur orðið ósköp lítið um sameiningar vegna þess að undirbúningurinn sem hefur verið á málinu af hálfu hæstv. félagsmálaráðherra er slíkur að við erum farin að heyra íbúa í sveitarfélögunum sem voru mjög jákvæðir fyrir sameiningu segja nú: Þetta er ekki hægt, það er ekki hægt að samþykkja sameiningu vegna þess að þetta mál er allt í uppnámi. Sú er bara, því miður, herra forseti, staða málsins í dag.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir þá mestan part málefnalegu umræðu sem farið hefur fram hér í dag um þetta mál. Það er augljóst og hefur komið fram í máli flestra þeirra sem hér hafa talað að of mörg sveitarfélög eru örsmá og eiga erfitt með að uppfylla kröfur löggjafans og íbúanna um þjónustu og framkvæmd verkefna. Það eru dæmi um að sveitarfélögin sinni nánast öllum sínum verkefnum í samvinnu við önnur og verji til þeirra meginhluta tekna sinna. Rannsóknir gefa vísbendingar um að ákveðinn lýðræðishalli sé í smáum sveitarfélögum, kosningaþátttaka er minnst í fámennustu sveitarfélögunum þar sem kosið er óbundinni kosningu og konur virðast eiga erfitt uppdráttar í kosningum til sveitarstjórna í þeim sveitarfélögum. Meiri fjarlægð skapast fyrir íbúa við ákvarðanatöku þar sem ákvarðanir eru teknar á vettvangi byggðasamlaga og héraðsnefnda en ekki sveitarstjórna. Mikill munur er á stærð sveitarfélaga sem skapar vandamál og stendur í vegi fyrir áformum um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Þetta eru aðeins nokkur atriði meðal hvata þess að ráðist var í það verkefni sem hér hefur verið til umræðu. Hæstv. forseti. Útsvarsheimildir sveitarfélaganna hafa komið nokkuð til umfjöllunar. Í því ljósi vil ég nefna nokkur atriði. Það er ljóst að staða sveitarfélaganna er mjög mismunandi, mörg þeirra hafa einhverra hluta vegna ekki séð ástæðu til að fullnýta tekjustofna sína þrátt fyrir hallarekstur. Á árinu 2004 nýttu einungis 67 af 101 sveitarfélagi sér hámarksálagningarprósentu útsvars. Miðað við álagningarstofn útsvars ársins 2002 eru vannýttar útsvarstekjur sveitarfélaganna um 1.100 millj. kr. Í ár eru það um 30 sveitarfélög sem ekki nýta sér heimild til hámarksálagningar útsvars. Vannýttir tekjumöguleikar sveitarfélaganna vegna fasteignaskatts eru síðan enn meiri, nærri 4 milljarðar, þar af um 1 milljarður utan höfuðborgarsvæðisins. Það er líka ástæða til, hæstv. forseti, að nefna hér að rekstrarafgangur er ekki óþekkt fyrirbæri hjá sveitarfélögunum sem betur fer. Sem dæmi er Akureyrarbær rekinn með um 240 millj. kr. afgangi á nýliðnu ári. Staðan er hins vegar afar misjöfn í sveitarfélögunum eins og margoft hefur komið fram hér í dag og tillögur tekjustofnanefndar taka einmitt mið af því. Nú liggja fyrir fjárhagsáætlanir sveitarfélaganna vegna ársins í ár, og samkvæmt þeim verður samanlagður afgangur af rekstri sveitarfélaganna um 1,4 milljarðar kr. á árinu en auðvitað með þeim fyrirvara, hæstv. forseti, eins og áður að þessum tekjum er misskipt milli sveitarfélaganna. Ég ætla að verja nokkrum tíma í að svara því sem til mín hefur verið beint í dag. Ég er sammála þeirri grundvallarhugsun sem birtist í máli hv. þm. Helga Hjörvars um lýðræðið. Við búum við fulltrúalýðræði, þess vegna göngum við til kosninga á fjögurra ára fresti. Sveitarfélögin hafa svigrúm til ákvörðunar útsvarsins með ákveðnu hámarki og lágmarki. Ég tel hins vegar alls ekki að hækkun útsvarsprósentunnar nú mundi bjarga fjárhag sveitarfélaganna almennt. Minni sveitarfélögin og þau verst settu hefðu lítið sem ekkert út úr slíkri aðgerð, hún væri fyrst og fremst skattur á landsbyggðina því að stærstu sveitarfélögin nýta ekki einu sinni núgildandi heimildir, eins og áður hefur komið fram í máli mínu. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson beindi nokkrum spurningum til mín, í fyrsta lagi hvað fælist í hugmyndum um endurskoðun sveitarstjórnarlaganna. Í fylgiskjali merktu fskj. II með tillögum tekjustofnanefndar kemur fram í 4. lið að sameiginlega verði unnið að endurskoðun á sveitarstjórnarlögum sem miði að því að tryggja vandaða fjárstjórn sveitarfélaganna og málsmeðferð varðandi einstakar fjárhagslegar ráðstafanir sveitarstjórna svo og ákvæði sveitarstjórnarlaga um hlutverk og skipan eftirlitsnefndar með fjármálum sveitarfélaga. Þetta er eitt dæmi um það hvar tekjustofnanefndin telur að ástæða sé til að taka sveitarstjórnarlög til endurskoðunar og í því sambandi verði sérstaklega litið til reynslu Norðurlandanna af eftirliti með sveitarfélögunum og samvinnu milli ríkis og sveitarfélaga um fjármál þeirra. Hv. þingmaður spyr einnig hvernig eigi að úthluta aukaframlagi úr jöfnunarsjóði. Eins og fram kom í fyrri ræðu minni í dag er gert ráð fyrir að því framlagi verði úthlutað samkvæmt reglum sem samdar verði í samvinnu ríkis og sveitarfélaga. Útfærsla á þeim liggur að sjálfsögðu ekki fyrir. Í þriðja lagi spyr þingmaðurinn hvers vegna lög og reglugerðir hafi ekki verið kostnaðarmetin út frá hagsmunum sveitarfélaga og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson kom reyndar að því sama hér í dag. Lög og reglugerðir hafa verið metin í sérstöku tilraunaverkefni með þátttöku tveggja ráðuneyta lengst af, umhverfisráðuneytis og félagsmálaráðuneytis, frá árinu 2003 og hið þriðja bættist við í fyrra, menntamálaráðuneyti. Tillaga tekjustofnanefndar gerir ráð fyrir að þetta verklag verði fest í sessi til framtíðar og taki til allra ráðuneyta. Þetta er afar mikilvægt atriði, hæstv. forseti, og getur skipt sköpum um rekstur sveitarfélaganna til framtíðar litið sem og hvað varðar fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Í fjórða lagi spurði hv. þm. Einar Már Sigurðarson hvort fyrir lægju reglur um fasteignaskattinn og álagningu hans. Um fækkun undanþágna við álagningu fasteignaskatts liggja ekki fyrir endanlegar reglur. Hins vegar liggur fyrir að þegar til fullra framkvæmda er komið felur ákvörðunin í sér um 600 millj. kr. árlegan tekjuauka fyrir sveitarfélögin. Um verður að ræða nýjan álagningarflokk, C-flokk, eins og fram kom í máli mínu fyrr í dag. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson gerði að umtalsefni ójafna stöðu nemenda í framhaldsskólum á landsbyggðinni með tilliti til húsaleigubóta. Lýsing þingmannsins á stöðunni á sér stoð í raunveruleikanum og er til umfjöllunar í sérstakri samráðsnefnd um húsaleigubætur. Ég hef sagt það áður hér, hæstv. forseti, og get ítrekað það að ég útiloka ekki að gerðar verði breytingar á viðeigandi reglum til að koma til móts við þá nemendur sem búa fjærst skóla í sveitarfélagi sínu komist nefndin að slíkri niðurstöðu. Nálgun þingmannsins Sigurjóns Þórðarsonar, talsmanns Frjálslynda flokksins, að málinu í heild sinni var athyglisverð. Í andsvörum hans í dag kom ítrekað fram að óásættanlegt væri að auka útgjöld ríkisins. Það er engin leið að skilja afstöðu Frjálslynda flokksins til málsins öðruvísi en svo að hann sé þá á móti þeirri leiðréttingu í tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem hér hefur ítrekað komið til tals. Þetta er athyglisverð afstaða, raunar óskiljanleg, hæstv. forseti, en ágætt að hún liggi fyrir. Hv. þm. Atli Gíslason gerði fasteignaverðshækkanir að umtalsefni og spurði hvað sá er hér stendur ætlaði að gera í því máli, hvort ég vildi standa að aftengingu tímasprengju eins og hv. þingmaður orðaði það. Hækkandi fasteignaverð á sér ekki eingöngu þá hlið að skattheimta á fasteignaeigendum aukist, hún á sér auðvitað einnig þær hliðar að eignir fólksins í landinu aukast, verðmæti húsnæðis vex svo um munar. Hún á sér einnig þá hlið að tekjur sveitarfélaganna aukast af skattheimtunni, gjaldstofninn breikkar vegna aukinna verðmæta eigna fólksins í landinu. Hér er um skattlagningu að ræða, hæstv. forseti, sem lýtur þeim lögmálum sem henni eru sniðin, og að grípa inn í eðli hennar og uppbyggingu nú er mér ekki að skapi. Hv. þingmenn Guðjón Hjörleifsson og Einar K. Guðfinnsson spurðu hvort fyrir lægi með hvaða hætti tekjur af fasteignaskatti skiptust milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar. Ég hef ekki við höndina nýjustu upplýsingar um skiptingu þessara tekna. Hins vegar kemur fram í skýrslu nefndar um undanþágu frá fasteignaskatti frá í desember 2001 að um 51% teknanna var þá innheimt í Reykjavík, um 10% í öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu og þá um 40% í sveitarfélögum á landsbyggðinni. Þetta eru vissulega þriggja ára gamlar tölur en ég hygg að þær hafi ekki breyst að ráði á þeim tíma sem liðinn er. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson spurði enn fremur um áhrif þess að lögum um skráningu og mat fasteigna yrði breytt þannig að álagningin fari fram um næstu mánaðamót en ekki áramót eftir að tilteknu byggingarstigi væri náð. Þetta hefur það í för með sér að álagningunni er sem sé flýtt sem vitanlega verður til tekjuauka fyrir sveitarfélögin, nálægt 200 millj. kr. á ári. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hélt því fram við umræðuna að ríkisstjórnin beitti valdníðslu við sameiningarvinnuna. Fullyrðingin er alröng. Þvert á móti liggja mjög lýðræðisleg vinnubrögð að baki þeim tillögum um sameiningu sveitarfélaga sem hér er um rætt. Tillögurnar byggja á samkomulagi í sameiningarnefnd, einróma samkomulagi fulltrúa ríkis og sveitarfélaga eftir víðtækt samráð og samvinnu við fulltrúa sveitarstjórna hvaðanæva að af landinu. Aðferðin er allt önnur en tíðkuð hefur verið víða í nágrannalöndum þar sem sameining sveitarfélaga hefur víðast verið framkvæmd með lögboði og því mun lýðræðislegri hér. Hv. þm. Jóhann Ársælsson gerði þetta að umtalsefni. Hann talar um að það verkefni sem hér er rætt um sé í stórkostlegri hættu og gerir að tillögu sinni að með lögum verði ákveðið að lágmarksfjöldi íbúa í sveitarfélagi verði aukinn úr 50 mönnum í t.d. 1.000. Þarna er um gamalkunna tillögu hv. þingmanns að ræða, hann vill með öðrum orðum ekki viðhafa þá lýðræðislegu aðferð sem beitt hefur verið við undirbúning þeirra sameiningarkosninga sem hér er um rætt að fari fram á komandi hausti. Ég er ósammála aðferðafræði hv. þingmanns. Ég tel, eins og hann, að sveitarfélögin þurfi að stækka og þeim þar með að fækka. Ég tel hins vegar afar mikilvægt að það gerist með frjálsri aðferð eins og hér er lagt upp með. Það kann vel að vera að svo verði komið að einhverjum árum liðnum að rétt verði að hækka hámarkstöluna með lögum. Það er hins vegar ekki lýðræðisleg aðferð og því tel ég hana ekki koma til greina að svo komnu máli, ekki nema um einhvers konar neyðarbrauð verði að ræða. Hv. þm. Kristján L. Möller bað um nánari útlistun á því og sundurgreiningu á þeim framlögum sem ég gerði að umtalsefni í fyrri ræðu minni. Ágætri töflu um það mál hefur verið dreift í þingsalnum og ég tel að hún skýri málið ágætlega og ég sé að hv. þingmaður kinkar kolli. En þarna er annars vegar um að ræða varanleg áhrif frá og með árinu 2009 upp á ríflega 1.500 milljónir og hins vegar samantekin áhrif áranna 2005–2008 upp á ríflega 9,5 milljarða. Hæstv. forseti. Ég tel að ég hafi í máli mínu drepið á flest þau atriði sem til mín var beint í þessari ágætu umræðu í dag. Ég vil nota tækifærið og greina þingheimi frá því að á vegum félagsmálaráðuneytisins hefur IMG Gallup spurt um það undanfarna þrjá mánuði hvort fólk sé hlynnt eða andvígt þeim áformum sem uppi eru í sveitarfélagi viðkomandi varðandi sameiningu sveitarfélaganna. Um er að ræða þriggja mánaða uppsafnaða niðurstöðu sem byggir á svörum ríflega 1.700 manna alls staðar að af landinu annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu. Niðurstaðan er mjög athyglisverð. Í ljós kemur að ríflega 66% eru mjög eða frekar hlynnt þeim hugmyndum sem uppi eru í viðkomandi sveitarfélögum, en einungis rúm 22% á móti. Fylgnin er alls staðar marktæk. Einungis á Vestfjörðum er munurinn óhagstæður getum við sagt, þar sem 47% eru hlynnt, 43% andvíg og 9% hvorki né. Það er því eina svæðið þar sem ekki er um meiri hluta fólks sem er sammála þeim hugmyndum sem uppi eru, að öðrum sveitarfélögum á Suðurnesjunum undanskildum, þ.e. öðrum sveitarfélögum en Reykjanesbæ. Það hefur ítrekað komið fram í máli hv. þm. Jóns Gunnarssonar í dag, sveitarstjórnarmanns á Suðurnesjum, að þar eru mjög skiptar skoðanir, það er rétt hjá hv. þingmanni. Mikill meirihlutavilji er til þess í Reykjanesbæ að gengið verði fram með þeim hætti sem upphaflegar tillögur sameiningarnefndar gerðu ráð fyrir en minni ánægja, svo vægt sé til orða tekið, með það í öðrum sveitarfélögum á Suðurnesjum. Nú eiga endanlegar tillögur sameiningarnefndar eftir að koma fram og við sjáum þá hver viðbrögð við þeim verða. Mér þótti rétt að greina frá þessu hér því að ég tel að þetta skipti afar miklu máli. Fram hefur komið í umræðum á Alþingi í dag, og ég tel að það sé rétt metið hjá mér, að það er mikill meirihlutavilji þingmanna að sveitarfélögin haldi áfram að eflast og stækka og með því fækki þeim og greinilega sama skoðun sem fram kemur hjá landsmönnum almennt í gegnum kannanirnar. Hæstv. forseti. Það verkefni sem lagt var upp með á árinu 2003, um eflingu sveitarfélaganna, stækkun þeirra og fækkun og verkefnatilflutning stendur á ákveðnum tímamótum. Gangan hefur verið nokkuð löng og á köflum ströng. Ég tel hins vegar að ekki hafi verið við öðru að búast í jafnviðamiklu verkefni og hér um ræðir. Nú liggur fyrir ásættanleg niðurstaða í tekjustofnanefnd að mínu mati og flestra þeirra sem í nefndinni sátu. Einnig liggur fyrir niðurstaða í sameiningarnefnd sem gerir ráð fyrir verulegri fækkun og stækkun sveitarfélaga, úr ríflega 100 í 46. Það er einlæg von mín að nú geti menn horft til framtíðar og hafist handa við eflingu sveitarfélaganna, stækkun þeirra og fækkun svo þau megi taka að sér meiri, stærri og viðameiri verkefni í framtíðinni. Til þess er leikurinn gerður.

Hæstv. forseti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann treysti ekki sveitarstjórnarmönnum fyrir svigrúmi til að ákveða gjöld, t.d. útsvar á umbjóðendur sína. Hvað eftir annað hefur hæstv. ráðherra haft þau orð uppi að sveitarstjórnarmenn hafi ekki nýtt svigrúm sitt til að nýta tekjustofnana. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst mikið vanta upp á að það sé í lagi með tekjustofna sveitarfélaganna ef sveitarfélögin fara að nýta þá að fullu, því þarna þarf auðvitað að vera einhver möguleiki til staðar til að taka ákvarðanir um nýtingu tekjustofna. Þegar sveitarfélögin í landinu eru farin að nýta tekjustofnana þannig, eins og á árinu 2003, að það voru einungis 1.100 milljónir eftir og fimm af sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu áttu 1.000 af þeim 1.100 milljónum sem hægt hefði verið að bæta við er farið að nýta tekjustofnana miklu lengra en skynsamlegt er. Þá hlýtur að vera æðihart um tekjur hjá ýmsum sveitarfélögum sem hlut eiga að máli. Þarna vantar upp á og ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann geti ekki verið mér sammála um að nauðsynlegt sé að þarna sé svigrúm til staðar fyrir sveitarfélögin til þess að beita. Hæstv. ráðherra sagði líka að það kynni vel að vera að menn þyrftu að koma að því að lokum að lögþvinga sveitarfélögin. Ég tel að stefnan sem menn tóku á hv. Alþingi, að stækka sveitarfélögin, hafi þurft að vera grundvölluð á einhverjum niðurstöðum að lokum. Þær niðurstöður tel ég vera að sveitarfélögin þurfi að ná ákveðinni stærð og þess vegna verði að horfast í augu við það að vegferðin leiðir til þess 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka fram vegna ummæla hv. þingmanns að ég treysti sveitarstjórnarmönnum í landinu afar vel og tel að þeir séu upp til hópa að vinna sína vinnu með virkum hætti. Það að ákveða að sveitarstjórnir hafi frjálst val um hver skattlagningin er og þar með álagningarprósenta útsvars finnst mér vera heldur langsótt. Ég tel afar mikilvægt að skattlagningarheimildir séu á hverjum tíma mjög skýrar. Eins og fram kom í máli mínu áðan er ákveðið svigrúm í álagningu útsvars eins og það er í dag og ég tel að það svigrúm sé nægjanlegt. Ég vil ekkert útiloka um aldur og ævi í þeim efnum en þetta er afstaða mín og ég undirstrika að ég tel afar mikilvægt að skattlagningarheimildir á hverjum tíma séu mjög skýrar. Hv. þingmaður gerði enn og aftur að umtalsefni tekjuafgang eða tekjutap sveitarfélaganna á hverjum tíma. Eins og fram kom í máli mínu áðan er samkvæmt fjárhagsáætlunum sveitarfélaga fyrir árið í ár gert ráð fyrir að samanlagður tekjuafgangur þeirra verði um 1,4 milljarðar. Við höfum talað um það í dag að á næstu þremur árum aukist tekjur sveitarfélaganna um ríflega 3 milljarða að meðaltali á ári og 1,5 milljarða á ári í framhaldi af því. Tillögur tekjustofnanefndar verða til umfjöllunar í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga og sambandsþingi á morgun og í ríkisstjórn og nái þær fram að ganga hefur náðst mjög mikilvægur áfangi í þessum efnum að mínu mati.

Hæstv. forseti. Frjálst val langsótt, sagði hæstv. ráðherra. Ég vil halda því fram að svigrúm forráðamanna sveitarfélaganna til að ákveða tekjur sveitarfélaga sinna hafi minnkað gríðarlega mikið frá því sem áður var. Einungis lítill hluti sveitarfélaganna þurfti að ganga alla leið í tekjuöfluninni fyrir nokkrum árum. Nú þurfa langflest sveitarfélög að ganga alla leið. Hvernig þetta var áður er að mínu viti sönnun þess að hægt er að treysta sveitarstjórnarmönnum fyrir því að geta ákveðið hversu langt á að ganga hvað þessi málefni varðar. Þarna vantar upp á að mínu viti og búa þarf til svigrúm að nýju þannig að sveitarstjórnarmenn eigi möguleika á því að ganga nógu langt til að uppfylla þær skyldur sem þeim ber hvað sveitarfélög þeirra varðar. Hæstv. ráðherra sagði í fyrra andsvari sínu að hann vildi fara lýðræðislegri leiðir en ég hef lagt til að væru farnar. Ég vil mótmæla þessu. Ég tel að tillögur mínar um að hækka íbúalágmarkið í sveitarfélögunum séu fullkomlega lýðræðislegar, nákvæmlega jafnlýðræðislegar og ákvæðið í sveitarstjórnarlögunum sem segir að hvergi megi vera sveitarfélag með minna en 50 íbúa að lágmarki. Ég tel þess vegna að hér beri menn fyrst og fremst ábyrgð á því hvert lágmarkið er og á hverjum tíma þurfi alþingismenn að taka afstöðu til þess hvert lágmarkið eigi að vera. Ef hæstv. ráðherra finnst að íbúalágmarkið eigi að vera 50 er eðlilegt að hann hafi þá afstöðu sem hann lýsti. En ef honum finnst það ekki tel ég ekki að hægt sé að tala um það sem einhvers konar skort á lýðræðisvitund að vilja hafa annað íbúalágmark en 50.

Hæstv. forseti. Það liggur í hlutarins eðli að ef Alþingi mundi ákveða að fært yrði í lög að lágmarksfjöldi íbúa í sveitarfélagi væri 1.000 en ekki 50 felur það í sér klára þvingun af hálfu löggjafans í garð sveitarfélaganna um sameiningu, um stækkun sveitarfélaganna og um breytingu á mörkum þeirra. Það liggur alveg fyrir að það er ekki eins lýðræðisleg leið og sú sem valin hefur verið og fylgt hefur verið um áraraðir, a.m.k. eitthvað á annan áratug frá því í tíð fyrrum hæstv. félagsmálaráðherra og flokkssystur hv. þingmanns, Jóhönnu Sigurðardóttur. Ég hef talið og tel, eins og fram hefur komið í máli mínu í dag, að mikilvægt sé að við látum á þessa aðferð reyna til fullnustu og að við gefum sveitarfélögunum og íbúum þeirra tækifæri til þess í haust að kjósa um tillögur sameiningarnefndar. Hvað gerist í framtíðinni er ekki mitt að spá fyrir um. Ég get, eins og líka hefur komið fram í máli mínu í dag, tekið undir með hv. þingmanni að sveitarfélögin þurfa að stækka, eflast og til þess sameinast. Þetta 50 íbúa lágmark er að mínu viti of lágt, ég get alveg sagt það hér. En sú aðferð sem við höfum valið að fara við að stækka sveitarfélögin og efla þau er mun lýðræðislegri en sú sem hv. þingmaður vill fara, þ.e. að ákveða með lögum að hækka lágmarksfjöldann t.d. úr 50 í 1.000 og þvinga þannig sveitarfélögin til sameiningar.

Herra forseti. Það er í sjálfu sér ekkert undarlegt að hæstv. félagsmálaráðherra reyni að bera sig vel þegar hann kemur fram með frumvarp um að fresta þurfi kosningu um sameiningu sveitarfélaga frá því í apríl og fram í október á þessu ári. Hæstv. ráðherra kemur að þessu máli undan og ofan og allt um kring því að sem varaformaður Sambands íslenskra sveitarfélaga kemur hæstv. ráðherra þeim megin að því að hreyfa þessu við ríkisvaldið og tekur svo málið í fangið þegar hann er orðinn félagsmálaráðherra. Það er ekki undarlegt þó að hann reyni að bera sig vel þó að hér sé verið að leggja fram frumvarp sem seinkar mjög þeirri kosningu sem talað var um að fara í. Fréttatilkynning frá félagsmálaráðuneytinu í dag segir kannski sína sögu um hvað hæstv. ráðherra reynir að bera sig vel. Í fréttatilkynningunni um eflingu sveitarstjórnarstigsins segir, með leyfi forseta: „Vinna við átak um eflingu sveitarstjórnarstigsins, sem staðið hefur frá því á haustmánuðum 2003, er nú komin vel á veg.“ Ef það er ekki ákveðin bjartsýni að túlka stöðu mála með þeim hætti sem fram kemur í þessari setningu veit ég ekki alveg hvað bjartsýni er. Það voru áhugaverðar upplýsingar sem fram komu hjá hæstv. ráðherra varðandi Gallup-könnun sem gerð hefur verið hjá kjósendum vítt og breitt um landið. Hæstv. ráðherra las upp tölur úr Gallup-könnuninni á Vestfjörðum, með og á móti, og tók ekki afstöðu en vænt þætti mér um ef hann hefði tölur utan Reykjanesbæjar á Suðurnesjum til að lesa upp með sama hætti og gert var um Vestfirði þannig að við vissum þá hverjir hefðu verið með, hverjir á móti og hverjir tækju ekki afstöðu. Það getur vel verið að sá sem hér stendur sé eitthvað litaður af umræðunni eins og hún er og hefur verið á Suðurnesjum því þar bý ég jú, en ég hef orðið var við meiri andstöðu við sameiningartillögum síðustu vikur en áður.

Hæstv. forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að verða við þeim óskum hv. þm. Jóns Gunnarssonar að upplýsa hér hvernig staðan samkvæmt þessari könnun er á Suðurnesjum. Þar kemur fram og ég ítreka það sem ég sagði áðan að hér byggir á þriggja mánaða uppsöfnuðum svörum ríflega 1.700 manna. Í Reykjanesbæ eru 78,6% hlynnt þeim áformum sem uppi eru í því sveitarfélagi varðandi sameiningu sveitarfélaga, 12% andvíg, 9,4% taka ekki afstöðu eða svara hvorki né. Staðan er, eins og ég sagði áðan, allnokkuð önnur í öðrum sveitarfélögum á Suðurnesjum. Ég held að það kunni að vera rétt hjá hv. þingmanni að það liti kannski eitthvað afstöðu hans. Þar eru 29,3% hlynnt þeim hugmyndum sem uppi eru, 63,8% andvíg og 6,9% svara hvorki né. Þetta er staðan á Suðurnesjum, hæstv. forseti, og ég tek fram að þarna er fólk að svara til um þær hugmyndir sem uppi hafa verið. Endanlegar tillögur sameiningarnefndar verða kynntar á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga á morgun og þar verða nokkrar breytingar gerðar eins og kemur fram í því að upphaflegar tillögur gerðu ráð fyrir að sveitarfélögunum fækkaði í 39 en tillögur nefndarinnar nú gera ráð fyrir að þeim fækki heldur minna, þ.e. í 46.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra greið svör við spurningum úr Gallup-könnun. Það má segja að niðurstaða hennar kalli fram aðra spurningu og hún er sú hvort hæstv. ráðherrann geti upplýst hvaða reglur gilda þá eða giltu í sameiningarnefndinni þegar hún var að taka saman tillögur sínar um það hvort tekið verði tillit til álits sveitarstjórna varðandi það hvort þær teldu að það þýddi að kjósa um sameiningu nú eða ekki. Hvaða reglur giltu um það hvort tekið væri tillit til slíkra radda og voru þá sambærilegar reglur fyrir öll sveitarfélög? Með öðrum orðum, eru ekki lagðar til neinar sameiningar í þeim sveitarfélögum sem sögðu: „Nei, við viljum ekki sameiningarkosningu“? Það væri þá bara skýrt hvort um væri að ræða einhvers konar eina jafnræðisreglu fyrst verið var að biðja sveitarstjórnirnar að gefa út álit. Ef álitið hefur verið alveg skýrt og ótvírætt nei, tók þá sameiningarnefndin tillit til þess? Er þá niðurstaða sameiningarnefndar að þau sveitarfélög munu ekki kjósa um sameiningu núna? Þegar maður sér tæp 64% segja nei í sveitarfélögunum utan Reykjanesbæjar á Suðurnesjum veltir maður þessu fyrir sér. Loksins fæst það í gegn að ríkið fari að greiða fasteignaskatta af eigum sínum í sveitarfélögum. Ber að fagna því í sjálfu sér. Ég velti samt fyrir mér hvaða nýi álagningarflokkur þetta verði. Hvaða hlutfall ætlar ríkið að fara að greiða í fasteignaskatt? Getur verið að ríkið ætli að greiða t.d. lægri fasteignaskatt af fasteignum sínum í sveitarfélögunum en eldri borgarar margir hverjir gera sem fá þó fullan afslátt hjá sveitarfélagi sínu á fasteignagjöldum? Getur verið að ástand ríkisins sé slíkt að ríkið geti ekki greitt full fasteignagjöld og þurfi að greiða þau lægri en aðrir gera?

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr um aðferðafræði sameiningarnefndar við endanlegar tillögur sínar. Það er ekki svo að þar hafi verið lögð stöðluð mælistika á endanlegar tillögur, heldur er fyrst og fremst stuðst við upphaflegar tillögur nefndarinnar en síðan tekið mikið tillit til rökstuddra athugasemda sveitarfélaganna og fulltrúa þeirra við endanlega tillögugerð. Það sést best á því að nefndin hefur breytt tillögum sínum allnokkuð. Gert er ráð fyrir að sveitarfélögin verði 46 en ekki 39 eins og upphaflega var áætlað, eins og fram kom í máli mínu hér fyrr. Ég ítreka að tekið hefur verið ríkt tillit til rökstuddra athugasemda og álita sveitarstjórnanna. Hvað varðar spurningu um fasteignaskattinn sem fram kom í máli hv. þingmanns, um það með hvaða hætti þessi álagning fari fram, liggur fyrir með því samkomulagi sem náðst hefur í tekjustofnanefnd að þar er áætlað að tekjur sveitarfélaganna vegna álagningar fasteignaskatta á hluta af opinberum byggingum nemi um 600 millj. kr. í upphafi. Eins og ég hef sagt áður og ítrekað í dag verður þarna um nýjan gjaldflokk að ræða, og nákvæm útfærsla hans og álagningarprósentan liggja ekki fyrir. Áætlaðar tekjur vegna þessa í upphafi liggja fyrir og þær eru 600 millj. kr. á ári, hæstv. forseti, þegar til fullra framkvæmda verður komið.