Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér liggur fyrir, er um staðfestingu á samkomulagi um breytta skipan Norðurlandaráðs, sem hefur orðið milli ríkisstj. Norðurlandaríkjanna fimm og forseta Norðurlandaráðs. Breytingin er í því fólgin, að Færeyjar og Álandseyjar fái fulltrúa hvorar um sig, Færeyjar í hópi fulltrúa danska ríkisins og Álendingar meðal fulltrúa Finnlands. Í samræmi við þá breytingu er svo ætlazt til þess, að nokkur fjölgun eigi sér stað hjá fulltrúum annarra, þannig að fulltrúum Noregs og Svíþjóðar fjölgar um tvo og Íslands um einn. Ætlunin er, að þessi breyting nái fram að ganga frá 1. jan., en vegna kosninga og vitundar annarra um, að ekki standi á okkur, er æskilegt, að þessi breyting verði samþ. sem fyrst. Sá háttur var valinn að endurnýja samþykkt á starfsreglunum í heild í staðinn fyrir að gera breytingu. Það er auðveldara, ef hægt er að hafa þetta á einum stað, heldur en með því að breyta reglunum frá 1958. Þetta er einfalt mál, sem margoft hefur verið rætt, og sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða um það. Það er að vísu rétt að taka fram, að meðal Færeyinga er nokkur óánægja með þessa skipan. En lögþing þeirra hefur fallizt á hana að meirihluta, og danska ríkisstj. og forsetar dönsku deildarinnar hafa gert þetta að till. sinni, svo að einsýnt virðist vera að samþykkja málið, eins og það liggur fyrir. Ég leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað til 2: umr. og hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh. í fyrsta lagi, hvað líði framkvæmd þáltill. frá 14. maí 1969 um skóla- og námskostnað. Í till. þessari segir á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera yfirlit um kostnað ríkisins við skyldunám og framhaldsskóla. Skal af yfirlitinu mega sjá, hver hann er: a) við heimavistarskóla, b) við aðra skóla. Einnig komi fram í yfirlitinu, hver aðstöðumunur nemenda er, sem verða að vista sig langtímum saman utan heimila sinna við nám, og hinna, sem sækja skóla frá heimilum sínum og hafa þar alla vist. Stefnt verði að því, að yfirlit þetta verði lagt fyrir næsta reglulegt Alþ.“ Þetta var þáltill. frá 14. maí 1969 um skóla- og námskostnað. Í öðru lagi hef ég leyft mér að spyrja hæstv. menntmrh., hvort vænta megi till. frá ríkisstj. um að bæta aðstöðu þeirra nemenda, sem þurfa að búa utan heimila sinna meðan á námi stendur í skyldunámsskólum, gagnfræðaskólum og menntaskólum. Það er viðurkennd staðreynd, að þeir nemendur, sem búa utan heimila sinna meðan á námi stendur, hvort heldur er í skyldunámsskólum, gagnfræðaskólum, menntaskólum eða jafnvel háskóla, verða að greiða margfaldan kostnað af námi sínu miðað við hina, sem eiga heimili á skólastaðnum. Er þessi kostnaður oft svo tilfinnanlegur, að mörgum heimilum, sem þurfa að kosta mörg börn eða unglinga í skóla, liggur við að sligast undir honum. Þess eru einnig fjölmörg dæmi, að unglingar, sem lokið hafa skyldunámi, verða að hætta við frekara nám, enda þótt þeir séu gæddir ágætum námsgáfum og hafi einlægan áhuga á að afla sér frekari menntunar. Er óhætt að fullyrða, að af þessu leiði mikið þjóðfélagslegt tjón, auk þess ranglætis, sem í því felst, að efnilegir unglingar skuli af efnahagsástæðum ekki geta aflað sér þeirrar menntunar, sem hugur þeirra stendur til. Úr þessu misrétti verður þess vegna að bæta. Í því sambandi koma ýmsar leiðir til greina. Eðlilegt sýnist að greiða ákveðna upphæð hverjum nemanda á hvern dvalardag utan heimilis við nám, lægri upphæð þeim, er njóta heimavistar og sameiginlegs mötuneytis, en hærri upphæð þeim, sem utan þeirra búa, þar sem kostnaður þeirra yrði í flestum tilfellum bærri. Þessi upphæð yrði að vera það há, að hlutaðeigandi nemendur yrðu eigi verr settir en hinir, sem stunda skólagöngu frá heimilum sínum. Til þess að koma þessu réttlætismáli í framkvæmd yrði annað tveggja að gerast: að sett yrði sérstök löggjöf um hana, þ.e. aðstoðina, eða notuð yrðu ákvæði gildandi laga eftir því sem þau duga, t.d. í þágu skyldunámsnemenda. Um slíka aðstoð við framhaldsskólanemendur yrði hins vegar að setja nýja löggjöf. Kjarni málsins er, að þann tilfinnanlega aðstöðumun, sem nú ríkir í þessum efnum, verður að jafna. Annað er ekki sæmandi. Ég vænti, að af svari hæstv. menntmrh. við fsp. mínum muni koma í ljós, hvernig þessi mál standa, og hvað hæstv. ríkisstj. og hann hafa í hyggju að gera til úrbóta í þessu máli.



Herra forseti. Fyrst er um það spurt, hvað liði framkvæmd þál. frá 14. maí 1969, um skóla- og námskostnað. Á vegum menntmrn. hefur farið fram mjög ítarleg rannsókn á því, hver er kostnaður ríkisins við skólahald á nemanda í barnaskólum í kaupstöðum annars vegar, barnaskólum annars staðar en í kaupstöðum hins vegar, barna- og unglingaskólum annars staðar en í kaupstöðum, gagnfræðastigsskólum annars staðar en í kaupstöðum og gagnfræðaskólum í kaupstöðum. Þessu er skipt eftir því, hvort um er að ræða heimangönguskóla eða heimavistarskóla. Nákvæm vitneskja um það, hver kostnaðurinn er í raun og veru, hlýtur að sjálfsögðu að vera grundvallarundirstaðan undir því, hvaða till. er skynsamlegt að gera varðandi lausn á þeim vanda, sem hv. þm. ræddi um í framsöguræðu sinni og liggur að sjálfsögðu til grundvallar þeirri þál., sem Alþ. samþykkti að ég bezt man samhljóða á s.l. vori. En tölur um þennan kostnað hafa ekki legið fyrir í þeim skýrslum, sem venjulega eru gerðar samkv. reglulegum hætti um rekstrarkostnað skólanna. Enn fremur hefur verið gerð athugun á rekstrarkostnaði eða framlögum ríkisins til menntaskólanna í kaupstöðum annars vegar og svo á Laugarvatni hins vegar, þar sem um heimavist er að ræða. Jafnframt hefur verið gerð athugun á stofnkostnaði skóla eftir því, hvort um heimavistar- eða heimangönguskóla er að ræða, og enn fremur á tilkostnaði heimila vegna nemenda í heimavistarskóla. Hér er um að ræða margar og flóknar tölur, sem ég sé ekki ástæðu til þess að gera hinu háa Alþ. grein fyrir í einstökum atriðum á þessum vettvangi, en ég er að láta ganga frá niðurstöðunum og talnaverkinu öllu í aðgengilegu formi og mun síðan láta alla hv. alþm. fá þann bækling, þegar hann hefur verið fjölritaður. Helztu niðurstöður af þessari athugun skal ég þó greina við þetta tækifæri og svo á eftir svara síðari fsp. um það, hvort vænta megi till. frá ríkisstj. um að bæta aðstöðu þeirra nemenda, sem þurfa að búa utan heimila sinna meðan á námi stendur í skyldunámsskólum, gagnfræðaskólum og menntaskólum. Upplýsingarnar um framlög ríkisins til barnaskóla, sem eru heimangönguskólar, eru þessar: Barnaskólar í kaupstöðum: Tala nemenda þar er 18 594, heildarkostnaður ríkisins er 182.3 millj. kr. eða kostnaður á nemanda 9 803 kr. Í barnaskólum annars staðar en í kaupstöðum, heimangönguskólum, eru 3 003 nemendur, heildarkostnaður er 33.3 millj. kr. og kostnaður á nemanda 11091 kr. Í barna- og unglingaskólum, þeim skólum, sem eru hvort tveggja í senn barna- og unglingaskólar, annars staðar en í kaupstöðum, eru 5 634 nemendur, heildarframlög ríkisins eru 77.4 millj. og kostnaður á nemanda 13 735 kr. Í gagnfræðastigsskólum annars staðar en í kaupstöðum eru 927 nemendur, kostnaður alls er 13.1 millj. kr. og kostnaður á nemanda 14128 kr. Og að síðustu er að geta gagnfræðastigsskóla í kaupstöðum. Þar eru nemendur 9 958, heildarkostnaður ríkisins er 140.6 millj. kr. og kostnaður á nemanda 14118 kr. Nemendafjöldi alls í heimangönguskólum er þannig 38116 nemendur og heildarkostnaður ríkisins 446.7 millj. kr. Hér vantar því miður meðalkostnaðinn, hefur af einhverjum ástæðum ekki þótt rétt að reikna hann út, af því að hann sýni ekki raunhæfa tölu. Sá, sem vill, getur reiknað hann út sjálfur, ef hann telur þá tölu hafa einhverja þýðingu. Heildarkostnaðurinn er 446.7 millj. kr., en tölfræðingarnir hafa ekki talið þá meðaltalstölu hafa raunhæfa þýðingu. Þá kem ég að heimavistarskólum og eru fyrst barnaskólar. Í heimavistarbarnaskólum eru nemendur 727, kostnaður ríkisins er alls 14.5 millj. kr. og kostnaður á nemanda 20 059 kr. Barna- og unglingaskólar með heimavist: Tala nemenda er 1508, heildarkostnaður er 27.9 millj. kr. og kostnaður á nemanda 18 490 kr. Héraðsskólar: Þar er 831 nemandi, kostnaður ríkisins er 28.1 millj. og meðalkostnaður á nemanda 33 792 kr. Samtals í heimavistarskólum er nemendatalan 3 063, heildarkostnaður er 70.5 millj. kr., en af sömu ástæðu og áður er hér ekki reiknaður út meðalkostnaður á alla heimavistarskólana. Í þessari upptalningu er þrem skólum sleppt, Laugaskóla vegna þess, að um hann gilda aðrar reglur en um aðra héraðsskóla, og enn fremur er gagnfræðaskólunum í Stykkishólmi og á Brúarlandi sleppt, þar sem þeir eru að hluta heimavistarskólar, og þess vegna ekki hægt að draga þar þá hreinu línu, sem hér er dregin á milli heimavistarskóla og heimangönguskála. En kostnaður við þessa þrjá skóla er 6.1 millj. kr., þannig að heildarkostnaður ríkisins til þeirra skóla, sem hér er um að ræða, er 523.3 millj. kr. Þá er að taka menntaskólana. Þar er Menntaskólanum við Tjörnina sleppt vegna þess, að þar er um nýjan skóla að ræða, sem ekki er reynsla fengin á. Í Menntaskólanum í Reykjavík eru 1525 nemendur, kostnaður við hann er 42.7 millj. kr. og kostnaður á nemanda 27 993 kr. Í Menntaskólanum á Laugarvatni eru 160 nemendur, kostnaður er 5.9 millj. kr. og kostnaður á nemanda 36 725 kr. Í Menntaskólanum á Akureyri eru 550 nemendur, heildarkostnaður er 15.0 millj. kr. og kostnaður á nemanda 27 307 kr. Í menntaskólunum eru alls 2235 nemendur og heildarkostnaður ríkisins við rekstur menntaskólanna 64.6 millj. kr. Það veldur því, að heildarrekstrarkostnaður ríkisins við skóla, sem ég hef nefnt, er 586.9 millj. kr. Það, sem ber að vekja athygli á í sambandi við þessar tölur, er, að kostnaður á nemanda er langlægstur í heimangöngubarnaskólum í kaupstöðum, þar er hann 9 803 kr. á nemanda. Í heimangönguskólunum er kostnaðurinn hæstur á gagnfræðastigsskóla utan kaupstaða, 14128 kr. Hæstur kostnaður á nemanda í barna- og unglingaskólum er í héraðsskólunum, þar sem kostnaðurinn er 33 792 kr. á nemanda. M.ö.o., bilið á milli lægsta nemandakostnaðar og hæsta nemandakostnaðar á barna- og unglingastiginu er á milli heimangöngubarnaskóla í kaupstöðum, sem eru með 9 800 kr. á nemanda, til héraðsskólanna í sveitum, þar sem hann er 33 800 kr. eða meira en þrefaldur, milli þrefaldur og fjórfaldur. Í heimavistarmenntaskóla í sveit er þó kostnaðurinn enn hærri. Þar er kostnaðurinn á nemanda tæp 37 þús. eða næstum 10 þús. kr. hærri en á menntaskóla í kaupstað, þ.e. menntaskóla í Reykjavík. Kostnaður á Akureyri, þó að að hluta sé heimavistarskóli, er nokkru lægri. Um byggingarmálin er það að segja, að samkv. hinum nýju skólakostnaðarlögum greiðir ríkið 100% af áætluðum byggingarkostnaði heimavistarrýmis skyldunáms, ef tvö eða fleiri sveitarfélög sameinast um heimavistina, en 50% af áætluðum kostnaði kennslurýmis. Ef um hreinan heimavistarskóla er að ræða, verður kostnaðarþátttaka ríkissjóðs í allri framkvæmdinni yfirleitt um það bil 75–80% samkv. núgildandi lögum. Ef tekið er dæmi af 80 nemenda skóla og borinn saman stofnkostnaður heimangönguskóla annars vegar og heimavistarskóla hins vegar og miðað við byggingarvísitölu 118, þá mundi heimangönguskóli kosta ríkið um 16 millj. kr. og ríkið greiða helminginn af því eða um 8 millj. kr., sem er um 100 þús. kr. á nemanda. Heimavistarskóli mundi hins vegar kosta fyrir jafnmarga nemendur 42 millj. kr. og ríkið mundi greiða 31–34 millj. kr. eftir því, hvort miðað er við eldri eða nýrri ákvæðin. Um suma skóla, sem enn eru í byggingu, gilda gömlu ákvæðin. Þá mundi kostnaðurinn nema um 31 millj. kr., en samkv. nýrri ákvæðunum um 34 millj. kr. Framlög ríkisins til 80 manna heimavistarskóla eru því um 34 millj. kr. eða rúmar 400 þús. kr. á nemanda. Ef um heimangönguskóla er að ræða, er kostnaðurinn hins vegar í heild um 8 millj. kr. eða um 100 þús. kr. á nemanda. Það kostar því ríkið um það bil 24 millj. kr. meira að byggja 80 nemenda heimavistarskóla en að byggja 80 nemenda heimangönguskóla. Það kostar ríkið um það bil 300 þús. kr. umfram á nemanda að byggja 80 nemenda heimavistarskóla miðað við að byggja 80 nemenda heimangönguskóla. Reiknað hefur verið út af hagfræðingum, að sé miðað við 8% ársvexti, verði umframkostnaður ríkissjóðs á hvern nemanda um það bil 25 þús. kr. á ári, ef nemandinn stundar nám sitt í heimavistarskóla miðað við það, að hann stundi nám sitt í heimangönguskóla. M. ö. o., framlag ríkisins - stofnkostnaðarframlag ríkisins - til menntunar nemandans í heimavistarskólanum er á ári um það bil 25 þús. kr. á hvern nemanda í heimavistarskólanum miðað við það, að hann hefði getað stundað nám í heimangönguskóla. Að síðustu hefur svo verið gerð athugun á því, hver tilkostnaður heimilanna sé vegna nemenda í heimavistarskólum. Það, sem ég hef sagt í þeim tölum fram að þessu, er það, hvað ríkið leggur þegar af mörkum í rekstrarkostnað annars vegar og í stofnkostnað hins vegar vegna þeirra nemenda, sem stunda nám í heimavistarskólum, umfram þá nemendur, sem stunda nám í heimangönguskólum. Það segir ekki alla söguna. Einnig þarf að taka tillit til þess viðbótarkostnaðar, sem það hefur í för með sér fyrir heimilin að hafa nemendur í heimavistarskóla umfram það að hafa þá í heimangönguskóla. Og það má að vissu leyti segja, að það sé mergur þess máls, sem við blasir. Nemendur á skyldufræðslustigi, sem búa í heimavist, greiða hráefniskostnað í fæði sínu. Öll matreiðsla o.þ.h. er greidd af því opinbera, ríki og sveitarfélögum. Þessara kjara njóta einnig þeir skyldufræðslunemendur, sem enn eru í héraðsskólunum. Aðrir heimavistarnemendur greiða einnig vinnulaun vegna matreiðslunnar, en húsnæði auðvitað ekkert. Þessar upplýsingar liggja fyrir um fæðiskostnað nemenda, miðað við drengi í heimavist á þeim vetri, sem nú er nýbyrjaður: Kostnaður heimavistarnemenda í menntaskóla er talinn vera á bilinu 24–34 þús. kr., í héraðsskóla á bilinu 25–30 þús. kr., og í barna- og unglingaskóla frá 5 þús. og upp í 16 þús. kr. Í þessu sambandi er athugandi, að heimavistardagar nemenda í barna- og unglingaskólum eru afar mismunandi, frá því að vera 30 dagar fyrir yngstu börnin og allt að 108–190 dagar fyrir 2. bekk unglingastigs. Ég eyði ekki frekari tíma hins háa Alþ. í að skýra frá tölum um þetta efni, en ítreka, að fjölrituð skýrsla um þetta, þar sem allar upplýsingar eru gefnar, sem við höfum á reiðum höndum, mun berast alþm. í hendur innan skamms tíma. Þá spurði hv. þm. um, hvort vænta mætti tillagna frá ríkisstj. um að bæta aðstöðu þeirra nemenda, sem þurfa að búa utan heimila sinna meðan á námi stendur. Það er í menntmrn. unnið að tillögugerð í sambandi við þetta vandamál, og mun hún áreiðanlega koma til kasta Alþ. áður en fjárl. verða afgreidd. Þessari tillögugerð er ekki fulllokið enn, þar eð svo stuttur tími er liðinn síðan þessari víðtæku athugun lauk, að endanlega hefur ekki tekizt að ljúka því verki. Ríkisstj. í heild hefur því ekki fjallað um þær hugmyndir, sem uppi eru, en hún mun gera það á næstunni og þá eflaust hafa samband eða samvinnu við hv. fjvn. um það, hvernig á þessum vanda skuli tekið. Það er mér þó óhætt að segja, að ýmsir sérfróðir menn, sem að þessum málum hafa vandlega unnið, eru, að ég held mér sé óhætt að segja, ekki þeirrar skoðunar, að rétt sé að taka á vandanum með svo einföldum hætti sem fram kom í ræðu hv. þm. og liggur að baki því frv., sem þegar hefur verið flutt í hv. Nd. Alþ. um málið, þ.e. að greiða ákveðna upphæð á nemanda. Frv. gerir ráð fyrir einni allsherjarupphæð á hvern nemanda, algerlega án tillits til þess hvernig á stendur. Hv. þm. nefndi í fsp. sinni tvær upphæðir. Þeir embættismenn; sem að þessu vinna, telja hér vera um flóknara vandamál en svo að ræða, að hægt sé að leysa málið þannig, að ein eða tvær upphæðir dugi ýmist á alla heimavistarnemendur eða á tvo hópa heimavistarnemenda. Það þurfi að semja um málið mun margbrotnari og flóknari reglur heldur en liggja að baki þessum einföldu hugmyndum. Þeir telja líka, að ekki sé heldur hægt að leysa málið með fullri sanngirni eða réttlæti upp á þann máta að miða jöfnun aðstöðumunarins eingöngu við það að greiða fæðiskostnað niður mun frekar en nú er gert, né heldur að greiða niður enn frekar en nú er gert aksturskostnað frá heimili til skóla. Það þurfi að taka tillit til margra atriða við reglur, sem settar kynnu að verða um þetta mál, en hafa þá sem grundvallarsjónarmið fjarlægðina frá heimilinu til skólans, en að engin ein viðmiðun í þessu muni geta dugað, heldur þurfi viðmiðanirnar að verða margar og reglurnar talsvert flóknar. En um það mun ríkisstj. fjalla, að ég vona innan skamms, og þá mun fjvn. að sjálfsögðu fá málið til meðferðar.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hinar ítarlegu og greinargóðu upplýsingar, sem hæstv. menntmrh. gaf til svars við mínum fsp. Enn fremur fagna ég því, að innan skamms muni liggja fyrir þingheimi öllum skrifleg grg. um þær tölur, sem hann fór með. Hér er, eins og hann sagði, um nokkuð flókið mál að ræða tölulega séð. Hitt er einfalt mál, að nauðsynlegt er að jafna þann ósanngjarna aðstöðumun, sem æskufólk í landinu býr við varðandi möguleika til þess að afla sér menntunar. Ég treysti því, að hjá hæstv. ríkisstj. ríki nauðsynlegur skilningur á því, að þetta vandamál verði að leysa hið fyrsta.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi bíður rólegur eftir till. ríkisstj. í þessu máli, en ég verð að segja það um mig, að ég bíð dálítið spenntur eftir því, hverjar till. verða. En ég vil af þessu tilefni lýsa ánægju minni yfir þeim áhuga, sem virðist skyndilega vera vaknaður hjá hæstv. menntmrh. og raunar fleiri hv. stjórnarþm., á þessu mjög svo merkilega máli. Ég treysti mér nú ekki til þess að fara að ræða þessa skýrslu, sem hæstv. menntmrh. gaf, enda er hún raunar ekki að fullu fram komin, þar sem hann hefur heitið því að senda okkur fjölritaða skýrslu um þetta efni, og vil ég þakka það út af fyrir sig; því það er miklu aðgengilegra heldur en ef hann hefði farið að lesa hana hér í þinginu. En ég vil minna á það, að í mörg ár hefur þetta mál verið rætt hér á þinginu, m.a. af mér, og það fyrir næsta daufum eyrum lengst af. Þetta mál, að nauðsynlegt sé að jafna námsaðstöðu í landinu með þeim hætti að greiða af almannafé aukakostnað, sem nemendur á skyldunáms- og framhaldsskólastigum verða að taka á sig vegna skólagöngu sinnar, - um þetta efni hef ég ásamt fleiri framsóknarmönnum flutt þingmál ár eftir ár, og þessu hefur satt að segja verið mjög lítill gaumur gefinn fyrr en núna á allra síðustu mánuðum, og ber að þakka það. Í því máli, sem við höfum flutt um þetta, framsóknarmenn, í mörg ár, var beinlínis lagt til, að sú stefna yrði upp tekin, að slíkur kostnaður yrði greiddur, þ.e. kostnaðarauki heimilanna í dreifbýlinu yrði léttur. Þessi þáltill. okkar framsóknarmanna, sem hér var að velkjast í þinginu árum saman, var svo samþ. á síðasta þingi með talsverðum efnisbreytingum að vísu, en þó þannig, að við flutningsmenn töldum ekki ástæðu til annars en að vona, að þrátt fyrir allt mundi samþykkt tillögunnar verða málefninu sjálfu til framdráttar, þó að við hefðum heldur kosið, að upphaflegt orðalag og efni hefði haldið sér. Ég vil því benda á, að þær upplýsingar, sem hæstv. menntmrh. gaf hér áðan, eru árangur af þessari baráttu okkar, viðleitni okkar framsóknarmanna í þessu máli um margra ára skeið. Það má kannske segja, að árangurinn sé ekki mikill, en ég tel það þó til mikilvægs árangurs af okkar viðleitni að afla þessu máli fylgis, að hæstv. menntmrh. marglýsir yfir því, að þetta sé stórmál og það sé fullkomið réttlætismál að gera eitthvað í þessu. Ég vil þá líka minna á það einmitt í tilefni af því, sem hæstv. ráðh, sagði um framkvæmdir í þessu máli, að það má ekki láta hér staðar numið. Það er sem sagt komið að því, að þessu máli verður að fylgja eftir. Og það er þannig komið, að allir, sem áhuga hafa á þessu máli og skilja nauðsyn þess, sameinist um að finna því skynsamlegt form. Og einmitt vegna þess að menn hugleiða, hversu mikið fjárhagsmál þetta sé, þá vil ég ekki að neinn okkar sé að blekkja sig á því, að þetta sé fjárhagslega auðvelt eða það sé fjárhagslega lítill baggi fyrir ríkissjóð, ef út í þetta verður farið. Því þessu er alls ekki þannig farið. Ef á að fara út í þetta af einhverjum myndarskap, þá verður ekki komizt hjá því að verja til þess verulegu fé. En í það má auðvitað ekki horfa. Ég held því, að við ættum að hefjast handa í þeim anda, sem till. okkar framsóknarmanna gerði ráð fyrir á sínum tíma og eins og við höfum sett þetta mál upp, þannig að börnin og unglingarnir úr sveitinni geti notið sömu fjárhagslegrar aðstöðu í sambandi við skólanám og börnin, sem eiga skemmra að sækja skóla og geta búið í foreldrahúsum á skólatímanum. Mergurinn málsins, eins og hæstv. ráðh. sagði hér áðan, er auðvitað tilkostnaður heimilanna, hitt skiptir miklu minna máli í þessu sambandi, hvað það er mikið, sem ríkið þarf að leggja til skólanna, hversu út kemur sá hlutfallsreikningur, sem hann var hér að gefa upplýsingar um. En sem sagt, ég held að við verðum að finna leið út úr þessu, til þess að jafna þennan aðstöðumun, sem er á skólagöngunni, því að slíkt er bæði sanngirnismál og fullkomið réttlætismál.



Herra forseti. Víst eru þær tölur fróðlegar, sem hæstv. ráðh. lagði hér fram um kostnað ríkisins vegna hinna ýmsu tegunda skóla, en þær snerta þó að ákaflega litlu leyti það vandamál, sem um er fjallað í frv. því, sem ég flutti hér í byrjun þings, og einnig að mjög litlu leyti það vandamál heimilanna, sem um er fjallað í þeirri fsp., sem hér er til umr. Ég hefði því vænzt þess, að meginhluti ræðu hæstv. ráðh. fjallaði um vandamál heimilanna fremur en um skýrslugerð af hendi ríkisins um tilkostnað þess varðandi þetta mál, því að hið tilfinnanlega vandamál er vandamál heimilanna í þessu sambandi, en það fannst mér afskaplega lítið koma við tilfinningar hæstv. ráðh. Hér er um svo alvarleg vandamál að ræða, að hægt er að fullyrða, að ef ekki er úr bætt, þá verður menntun á Íslandi sérréttindi efnafólks, og að nokkru leyti komið undir því, hvar fólkið býr í landinu. Þetta er það, sem ég held að hæstv. ráðh. ætti að beina athygli embættismannanna, sem um þetta fjalla, meira að, heldur en að grafa upp tölur og skýrslur úr bókfærslu ríkisins. Málið er ekki um það. Embættismenn ríkisins, sagði hæstv. ráðh., þeir álíta, að þetta mál sé mjög flókið. Jú, það er náttúrlega hægt að gera öll mál flókin, en það er ekki leiðin til lausnar á þeim. Það væri miklu nær að reyna að finna einhverja einfalda lausn, sem kæmi þó til móts við þennan vanda fólksins og létti þær ofurþungu byrðar, sem eru að sliga mörg heimili í landinu. Hæstv. ráðh. sagði, að embættismennirnir segðu, að fjarlægðin milli heimilis og skóla væri grundvallaratriði þessa máls, ég álít það hégómahlið þessa máls. Ég held, að ákaflega litlu varði, hvort það eru 5 km eða 500 km frá heimili til skólans. Kostnaðurinn við að ráðstafa barni í heimavist fer ekkert eftir vegalengdinni milli heimilisins og skólans. Og þetta sýnir betur en allt annað, að embættismennirnir hafa ekki litið mjög á hina alvarlegu hlið þessa máls. Þeir eru einhvers staðar á allt öðrum sviðum. Þeir eru ekki heldur að fjalla um fjárhagslega vandamálið, sem blasir við heimilunum. Það er bersýnilegt. Þar varðar fjarlægðin milli heimilis og skóla ákaflega litlu. En þess sakna ég mest; að hæstv. ráðh. skuli ekki gefa okkur neina innsýn í það, hvað embættismennirnir, sem eru að athuga þetta mál, segja um framkvæmanlega úrlausn á fjárhagslegu, efnahagslegu vandamáli heimilanna varðandi þetta mál. Það þyrftum við að fá að vita eitthvað um. Væntanlega er málið ekki svo flókið í höndum embættismannanna, að þeir eygi þar enga lausn. Þá er illa farið. Ég spyr því hæstv. ráðh., hverjar séu hugmyndir embættismannanna, sem mér skilst að um lengri tíma hafi verið að athuga þetta vandamál, hverjar séu þeirra hugmyndir um mögulega lausn þess. Ég var búinn að velta því mikið fyrir mér, hvort hægt væri að leysa þetta með þátttöku ríkisins í hlutfallslegum tilkostnaði hvers heimilis. Ég komst að þeirri niðurstöðu, að í mörgum tilfellum mundi verða erfitt fyrir heimilin að sanna, hver hinn raunverulegi tilkostnaður væri, einkanlega þegar honum hefur verið ráðstafað á annan veg en í heimavist til opinberra skóla, og gæti þá orðið handahófskennd framkvæmd, ef ósannaðar fjárútlátakröfur væru þarna lagðar til grundvallar þátttöku ríkisins í tilkostnaðinum. Málið er tiltölulega auðvelt, ef miðað er við kostnaðinn, t.d. í fyrsta lagi meðaltalskostnaðinn á barnaskóla- og skyldunámsstiginu. í annan stað á gagnfræðastiginu, varðandi heimavistarkostnað í skólum gagnfræðastigsins, og í þriðja lagi meðaltalsheimavistarkostnað í skólum menntaskólastigsins. Það voru nokkrir hv. þm., sem fóru inn á það, að það hefði átt að taka háskólastigið með. Ég gerði það ekki í mínu frv., af því að sérstök lána- og styrktarkerfi eru í gangi varðandi námsaðstöðu og fyrirgreiðslu þeirra, sem stunda háskólanámið. Einhverjir höfðu líka bent á það, að æskilegt hefði verið að taka margs konar sérskóla inn í frv., t.d. iðnskólanámið, en þar er um fyrirgreiðslu að ræða eða þátttöku í kostnaði við námið á mjög mismunandi hátt, svo að ég treysti mér nú ekki til þess. Þeir geta gert það, sem vilja gera málið flókið, það eru víst nógu margir, sem vilja það. Sumir nemar í iðngreinum eru á fullum verkamannalaunum við sitt nám, eða jafngildi þess fyllilega, þannig að ég tók það ekki með. Ég held því, að það sé hægt líka, hæstv. ráðh., að gera málið nokkuð einfalt og ná þó réttlátri lausn að verulegu leyti, ef menn líta á byrði heimilanna, sem í mörgum tilfellum er ekki margir tugir þús., heldur á annað hundrað þús. kr. á ári. Heimili, sem hafa 3–4 börn á barnafræðslu-, unglingaskólastigi eða menntaskólastigi, - þau heimili eru mörg - verða fyrir fjárútlátum allt upp í á annað hundrað þús. kr. á ári og ef um er að ræða að fylgja börnunum eftir í 7 ára skyldunámi og síðan framhaldsskólanáminu, þá hefur þarna verið um slík útgjöld að ræða yfir áratug. Þetta er það alvarlega við málið, sem getur stöðvað efnismenn á námsbraut sinni, og dugir þá lítið að segja, að tryggja þurfi ungu fólki möguleika til að mennta sig eins og hæfileikar standi til, eins og hugur og hæfileikar standi til, vil ég nú segja, en þar verður úr að bæta, ef sú hugsjón á að verða að veruleika.



Herra forseti. Það er að sjálfsögðu erfitt verk að átta sig á öllum þeim tölum, sem hæstv. ráðh. las hér upp áðan, og skal ég ekki fara mikið út í þær. En mig langar til þess að biðja hann að svara því, hvort þær tölur, sem hann nefndi um fæðiskostnað í heimavistarskóla, væru um nokkuð fleira en fæðið, sem hann var að tala um. Það er þá ekkert annað. Þær tölur, sem hann nefndi, náðu eingöngu til fæðis í heimavistarskólum. Ég held, að þetta séu harla litlar upplýsingar um það, hversu miklum mun það er dýrara fyrir nemendur að dvelja í skólum fjarri heimilum sínum, miðað við hina, sem geta sótt skólann heiman frá sér. Það er sannarlega sitthvað fleira en fæði, sem þeir þurfa að borga. Ég heyrði hæstv. ráðh. ekki nefna neitt um húsnæðiskostnað, ekkert um ferðakostnað. Allt eru þetta hlutir, sem þeir verða að borga sérstaklega, sem eru langt að komnir og verða að dvelja fjarri heimilum sínum við nám. Í þál. þeirri, sem samþ. var á s.l. vori, var m.a. sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Einnig komi fram í yfirlitinu, hver aðstöðumunur nemenda er, sem verða að vista sig langtímum saman utan heimila sinna við nám, og hinna, sem sækja skóla frá heimilum sínum og hafa þar alla vist.“ Kemur það fram í þessari skýrslu, hver þessi munur er? Þessi er höfuðkjarni málsins, sem við þurfum að snúa okkur að núna, það er að finna þennan mismun. Ég tók eftir því, að þetta kom ekki fram í ræðu hæstv. ráðh., en hvort það felst einhvers staðar í þessari skýrslu, þegar við fáum hana, það veit ég ekkert um. Eins og hv. síðasti þm. nefndi, þá er það þessi kostnaður, sem er að gera fólki víðs vegar um landið ómögulegt að senda unglinga sína til náms, og við þessu þurfum við að fá svör. Hvað nemur þessi kostnaður miklu? Mismunurinn á kostnaði þeirra, sem verða að fara frá heimilum sínum, og hinna, sem geta sótt skólana daglega heiman frá sér. Ef skýrslan fjallar ekki um þetta, þá liggur mér við að segja, að ég þurfi ekki að sjá hana. Annars bíður hv. menntmn. þessarar hv. deildar eftir þessari skýrslu, því að til hennar er komið frv. hv. 9. þm. Reykv. Þá er það annað atriði, sem ég vil gjarnan spyrja hæstv. ráðh. um líka. Kemur það fram í þessari skýrslu, hversu margir þeir nemendur eru í öllum skólum landsins, sem stunda nám fjarri heimili sínu? Ekki bara í barnaskólum, miðskólum og gagnfræðaskólum, heldur í öllum skólum landsins. Ef menn ætla að gera sér grein fyrir, hversu mikið vandamál þetta er, þá verður þetta tvennt að liggja fyrir, hversu margir eru nemendur í öllum skólum landsins, sem verða að dvelja fjarri heimilum sínum við nám, og hins vegar, hversu mikill mismunur er á kostnaði þessara nemenda miðað við hina, sem sækja skólana heiman frá sér. Komi þetta ekki fram í þessari skýrslu, þegar hún endanlega kemur okkur í hendur, þá vantar svo mikið á það, að menn geti skapað sér skoðun á því, hvernig á að leysa vandann, að það er varla hægt að mínum dómi.



Herra forseti. Mér finnst, að í þeim umr., sem hér hafa farið fram út af skýrslu menntmrh. um mismun á kostnaði við námsdvalir, hafi menn alltaf verið að bera það saman, hvað það kostaði annars vegar að búa í heimavist og hins vegar að sækja skóla heiman frá sér. En eru ekki fleiri vandamál í þessu heldur en bara þessi tvö, sem þarf að gera sér grein fyrir og bera saman? Ég held það. Ég held, að margir nemendur, sem ekki geta sótt skóla heiman frá sér, fái heldur ekki heimavist, m.ö.o., ef menn skilja ekki, hvað ég á við, þá sé hópur ungmenna, sem verður að kosta sig utan heimavista við framhaldsnám fjarri heimilum sínum, og ég hygg, að það sé þessi kostnaður, sem er þungbærastur fyrir aðstandendur þessara námsmanna og þá sjálfa. Ég veit, að þetta er ekki nýtt vandamál. Ég minnist þess frá mínum skóladögum, að það var aðstöðumunur þá ekkert síður en nú að koma úr sveit og kosta sig hér í Reykjavík í skóla, án þess að nokkur heimavist væri. Þetta vandamál er áreiðanlega ekki úr sögunni, og þær tölur, sem hæstv. menntmrh. flutti hér t.d. um nemendafjöldann í menntaskólunum, sýna það glöggt, að þetta vandamál hlýtur að vera til, því að í Reykjavíkurmenntaskólunum eru 1525 nemendur, eða meira en helmingur, miklu meira en helmingur af öllum menntaskólanemendum, og varla dettur okkur það í hug, að þessir 1525 nemendur séu allir úr Reykjavík, Kópavogi og Seltjarnarnesi. Það er því ekki lausn á þessum vanda, sem ég er hér að tala um, þó að það tækist að lækka fæðiskostnað í heimavistum. Það kann vel að vera, að það sé nauðsynlegt, og heimavistardvöl er miklu dýrari en að búa heima hjá sér, en dýrast af öllu er þó að þurfa að sækja námið að heiman og fá ekki heimavist. Ég fagna því, að það er kominn skriður á athugun þessa máls. Það er satt að segja búið að vera ótrúlega lengi á döfinni og næstum því óskiljanlegt, að fimm sinnum skuli hafa þurft að flytja þáltill. um það, að athugun færi fram á þessum aðstöðumun, áður en rn. hæstv. menntmrh. tekur til við þá athugun. Þessi þáltill. var víst samþ. í eitthvað breyttu formi í vor, en það hefur ekki unnizt tími til að vinna að henni betur en svo, að þegar við nokkrir framsóknarmenn vorum að velta þessu máli fyrir okkur í septembermánuði s.l., þá voru svörin, sem við fengum á æðri stöðum, þau, að engar upplýsingar væru um þetta mál. Það er ástæðan til þess, að ég lét þau ummæli falla hér við umr. um annað frv., frv. um ráðgjafar- og rannsóknarstofnun skólamála, þar sem vikið er að þessum þætti menntavandamálsins, að mér þætti það hart, að hið opinbera neitaði þm. um upplýsingar um það, sem verið væri að gera. Þá sagði hæstv. ráðh., að skýrsla um þetta mál yrði flutt hér á Alþ. næstu daga. Ég lét það gott heita, en nú er liðinn um það bil mánuður síðan þessi ummæli voru viðhöfð í Ed. Það er kominn hér útdráttur úr skýrslu að vísu, en þó ekki skýrslan sjálf og þangað til við sjáum skýrsluna verðum við að álíta, að þeirri spurningu, sem við höfum margir verið að velta fyrir okkur, sé þrátt fyrir allt alls ekki svarað, nefnilega þessari: Hvaða munur er á því að kosta nemanda í heimangönguskóla annars vegar og heimavistarskóla hins vegar og svo bæti ég við í þriðja lagi, hver er aðstöðumunur þess, sem hvorugra þessara kosta á völ?



Herra forseti. Út af ummælum hv. síðasta ræðumanns varðandi það, að þessari fsp. er ekki svarað fyrr en í dag, er það að segja, að það hefur ekki staðið á mér með svarið, heldur hefur fsp. ekki komizt að á dagskrá Sþ. fyrr en í dag. Ég var tilbúinn með það svar, sem ég flutti, í fyrsta skipti sem fsp. var á dagskrá. Ég get að sjálfsögðu ekki búizt við því, að þm., sem um þetta hafa sagt hér nokkur orð, hafi kynnt sér þetta geysiflókna mál, sem um er að ræða, til nokkurrar hlítar. Það væri ofætlun að ætlast til þess, að þeir hefðu þá þekkingu á málinu, að búast mætti við því, að allt, sem þeir segja um það, sé á fullum rökum reist, og ég skal ekkert ásaka þá fyrir það, þó að ýmis ummæli þeirra beri greinilega vott um, að þeir hafi ekki gert sér grein fyrir því; hvað þessi vandi, sem hér er um að ræða, er flókinn og hvað erfitt er að finna honum réttláta og skynsamlega lausn. Það er áreiðanlega markmið þeirra embættismanna, sem um málið hafa fjallað, og það verður án efa vilji ríkisstj., að skynsamlegar till. verði gerðar um málið, og ekki efa ég það, að Alþ. vilji taka á því með raunhæfum og hyggilegum hætti. Ég verð var við það, að menn hafa undrazt nokkuð, að störf rannsóknarmannanna skuli hafa beinzt að því að kanna nákvæmlega í fyrsta skipti, hver er raunverulegur kostnaðarmunur við það að hafa börn og unglinga í heimavistarskóla í dreifbýli og hafa þá í heimangönguskólum. Það er vegna þess, að þeir og ég fyrir mitt leyti lít þannig á, að það, sem fyrst og fremst þurfi að gera í þessum efnum, sé að marka framtíðarstefnu í þessu máli. Vandinn er þessi, um það erum við allir sammála, vandinn er sá og hann fer vaxandi, að sumir landsmenn geta sent börn sín í skóla á þeim stað, þar sem fjölskyldan býr. Aðrar fjölskyldur verða að senda börn sín í skóla á annan stað en þar, sem heimili barnsins er. Þetta eru grundvallaratriði vandans, og þetta er enginn sérvandi fyrir okkur Íslendinga. Þetta er alþjóðlegur vandi, þetta er vandi alls staðar, þar sem þjóð býr ekki einvörðungu í borgum og kauptúnum, og engin þjóð, sem ég þekki til, gerir það. Þessi vandi er alls staðar fyrir hendi, og alls staðar hefur verið mikið um hann hugsað og í vaxandi mæli á undanförnum árum. Sannleikurinn er sá, að bæði hér og annars staðar eru uppi um það mjög ólíkar hugmyndir, hvernig greiða skuli úr vandanum í grundvallaratriðum. Og það má mér vera um manna kunnugast, sem jafnlengi hef gegnt því starfi, sem ég nú gegni, og raun ber vitni um, að mjög ólíkar skoðanir eru uppi um þetta efni meðal þeirra manna, sem í dreifbýlinu búa. Annars vegar hefur verið uppi sú stefna hjá því fólki, sem við þennan vanda á að glíma, dreifbýlisbúunum, að hann beri að leysa fyrst og fremst með byggingu heimavistarskóla. Í þeim efnum hefur geysilega mikið verið gert á undanförnum árum, eins og staðreyndir um þetta efni sýna gjörla. En um staðsetningu heimavistarskólanna hafa verið geysileg átök innan dreifbýlisins sjálfs. M.ö.o., það hafa verið uppi tvær meginstefnur. Sumir vilja hafa heimavistarskóla sem allra næst sínu heimili, sem flesta heimavistarskóla í dreifbýlinu. Aðrir hafa viðurkennt, að það verði að hafa heimavistarskóla, en vilja hafa þá sem stærsta og sem fullkomnasta, sem þá auðvitað kostar það, að aksturinn til skólanna þarf að vera lengri. Fjarlægðin milli heimilis og skóla er þeim mun meiri sem skólinn er fyrir stærra svæði, en hann getur þá um leið verið fullkomnari. Sem betur fer hafa þær miklu deilur, sem um þetta hafa verið, ekki að verulegu leyti borizt inn í þennan sal hins háa Alþ., þegar fjárlög eru afgreidd, en þeim mun meiri átök eru um þessar tvær grundvallarstefnur í heimavistarskólamálum dreifbýlisins í fjvn., í undirnefnd fjvn., sem fjallar um fjárveitingar til skóla, og í skiptum menntmrn. og fræðsluyfirvalda við fulltrúa dreifbýlisins í fjvn. og í þingflokkum. Ástæðuna til þess, hve tiltölulega lítið þessi mikli skoðanaágreiningur og þessi mikli hagsmunaágreiningur hefur borizt inn í sjálfan meginsal Alþ., inn í sjálft sameinað Alþ., hygg ég vera, að reynt hefur verið á undanförnum árum, a.m.k. þann tíma, sem ég hef haft þessi störf með höndum, að jafna þennan ágreining sem mest án þess, að hann yrði að erfiðu mótsagnardeilumáli hér í sjálfu Sþ. Og sú stefna hefur smám saman orðið ofan á, að hverfa frá byggingu lítilla heimavistarskóla í sveitum að byggingu stórra heimavistarskóla í sveitum, skóla fyrir stór svæði, sem hefðu fleiri nemendur og gætu þá um leið orðið fullkomnari, hefðu betri aðstöðu til þess að hafa góða kennara og gætu boðið upp á meiri fjölbreytni í námi heldur en litlu heimavistarskólarnir hafa getað. Án þess að vilja deila hér á nokkurn mann eða nokkurn aðila, þarf það ekkert leyndarmál að vera, að þessi stefna hefur yfirleitt orðið ofan á, þó ekki átakalaust. En sem betur fer hafa átök verið friðsamleg og sigur stefnu stóru skólanna hefur orðið án þess, vona ég, að skilja nokkur sár eftir hjá þeim, sem hafa í þessu efni orðið að láta í minni pokann, því að tvímælalaust hefur það verið hagur dreifbýlisfólksins sjálfs, þegar til lengdar lætur, að ég ekki tali um hag nemendanna, að þessi stefna hefur orðið ofan á, sem smám saman hefur verið að öðlast aukinn skilning og fá fylgi þm. í vaxandi mæli. Þessi sameiningarstefna er sem sagt orðin ofan á og skólakostnaðarlögin bera þess t.d. alveg greinileg merki, að svo er. Margir hafa gagnrýnt það, að ríkið hefur tekið að sér að greiða heimavistarkostnað í dreifbýli að fullu, en kennslurými að hálfu, með því skilyrði þó, að tveir eða fleiri hreppar sameinist um heimavistarskólabygginguna. Hugsunin bak við þetta er sú að hvetja til sameiningar. Ef menn afsala sér því, sem sumir kalla rétt til að hafa heimavistarskóla fyrir hvert smáhérað, þá borgar ríkið meira í þennan sameiginlega kostnað. Þá borgar það heimavistina algerlega, en tekur sama þátt í kennslurýmiskostnaðinum og gert er í þéttbýlinu. Þetta hefur þegar haft stórkostleg áhrif á fyrirætlanir um byggingu heimavistarskóla í dreifbýli. En sannleikurinn er sá, að byggingu heimavistarskóla í dreifbýli er nú þegar svo langt komið, að það er orðið brýnt vandamál, framtíðarstefnumál, að taka ákvörðun um, að hve miklu leyti á að halda áfram á þeirri braut á grundvelli gildandi skólakostnaðarlaga eða taka upp þá stefnu að byggja upp heimavistir við gagnfræðaskóla í kaupstöðum, - ekki barnaskóla í kaupstöðum, sú stefna er ekki uppi, - hér er sem sé annar valkostur, að hægja nú á byggingu heimavistargagnfræðaskóla í sveitum og taka í staðinn upp þá stefnu að byggja heimavistir fyrir gagnfræðaskólana í kaupstöðum. Sá valkostur er líka hugsanlegur að greiða styrki til nemenda, sem búa hjá einstaklingum í kaupstöðum eða borgum landsins, í staðinn fyrir það, að hið opinbera byggi heimavistirnar. Hér er um það, sem ég nefni þrjá meginvalkosti, að ræða: að halda áfram heimavistarbyggingum í dreifbýlinu, að byggja heimavistir í kaupstöðum, eða að styrkja nemendur úr dreifbýlinu til að búa hjá einstaklingum í kaupstöðum, þar sem völ er á slíku. Auðvitað er þetta meginástæðan fyrir því, að þessi könnun hefur farið fram á því, hver er raunverulegur kostnaður við heimavistarskólana. Það hefur aldrei verið vitað nákvæmlega fyrr en núna, hver er kostnaður við það að hafa heimavist við gagnfræðaskóla í kaupstað, og þetta hvort tveggja er svo vísbending um það, hver styrkur kynni að þurfa að vera til nemanda, ef hann býr á einkaheimili, sé völ á slíku í kaupstað. Auðvitað er ekkert algilt svar við þeirri spurningu, sem hv. þm. Sigurvin Einarsson bar fram, hver yfirleitt væri munurinn á því, að foreldri léti barn sitt stunda nám í heimangönguskóla í kaupstað og foreldrar, sem byggju í dreifbýli, létu vista barn sitt einhvers staðar annars staðar, því að möguleikarnir eru svo margir. Það er ekkert algilt svar við því, það er ekki hægt að gefa það. Möguleikarnir eru t.d. þeir að aka barninu 5 km eða aka því 50 km eða 100 km. Auðvitað kostar það misjafnlega mikið, og auðvitað kostar misjafnlega mikið að hafa barnið í heimavistarskóla fjarri heimilinu eftir því, um hvaða stig námsins er að ræða, og enn er kostnaðurinn annar, ef skilyrði er til þess að hafa barnið í dvöl á einkaheimili, jafnvel þótt ekki sé hjá skyldmenni. Þúsundum barna og unglinga er nú ekið milli heimilis og skóla um mjög mismunandi langan veg, og auðvitað er kostnaður mismunandi eftir því hvað leiðin er löng, það gefur auðvitað auga leið. Til þess að lokum að gefa örstutta mynd af því, hversu flókið mál, réttara sagt hversu mismunandi vandamálin eru fyrir nemendurna, skal ég ljúka orðum mínum með þessu: Við erum auðvitað allir sammála um, að vandamálið snertir þá nemendur, sem sækja skóla utan þess staðar, þar sem heimilið er. Vandi barnsins eða unglingsins getur verið fólginn í aukakostnaðinum við að aka barninu til heimangönguskóla fjarri heimilinu, aka því að heiman að morgni og heim að kvöldi. Þá getur viðbótarkostnaður komið á þennan, þ. á m. dvalarkostnaður á einkaheimili nálægt heimangönguskóla. Í þriðja lagi getur verið um að ræða beinan ferðakostnað tvisvar á vetri til heimavistarskóla, að heiman og heim aftur. Og í fjórða lagi getur verið um að ræða, og er auðvitað um að ræða, dvalarkostnað á heimavistarskólanum. Sá dvalarkostnaður er tvenns konar: fæðiskostnaður og annar dvalarkostnaður. Á þessari upptalningu sést, hversu geysilega mismunandi kostnaðurinn er, eftir því hvers eðlis vandi barnsins eða unglingsins er. Meðaltalið af þessu öllu saman segir engum neitt, og er engum aðila til hjálpar um það, hvernig leysa á vandann, af því að það hæfir aðeins einni tegund af vanda þess barns, sem þarf að aka í heimangönguskóla. Það barn þarf aðra lausn á vandanum, sem á kost á því að búa á einkaheimili nálægt heimangönguskóla og það barn og unglingur þarf enn aðra lausn á vandanum, sem þarf að ferðast í skóla og úr skóla og svo þarf annars konar lausn eftir því, hver dvalarkostnaðurinn er í heimavistarskólanum, og hann getur verið mjög mismunandi, fæðiskostnaðurinn sjálfur og almenni dvalarkostnaðurinn, sem er mjög mismunandi. Þess vegna er ekki til nein ein tala, sem leysir allan vanda þessara þúsunda unglinga, sem eiga hér við vanda að stríða, þeirra þúsunda heimila, sem eiga hér við vanda að stríða. Það eru heldur engar tvær tölur til, sem duga. Það þarf að setja upp kerfi; sem því miður verður að vera flókið, ef það á að vera réttlátt, ef það á að leysa raunverulegan vanda, sem hvert heimili, hver hópur unglinga á við að etja, og ég get fullvissað hv. þm. um það, að ósanngjarnt er að tala með ótilhlýðilegri vandlætingu um þá embættismenn, sem um þennan vanda hafa fjallað, og ég vona að séu búnir að fullgera till. um hann, sem ég á eftir að skoða og ríkisstj. á eftir að skoða. Þeir hafa ekki aðeins mikla þekkingu á þeim ólíku aðstæðum, sem um er að ræða, heldur líka fullan vilja á því að gera skynsamlegar till. til hinna pólitísku stjórnarvalda um lausn vandans.



Herra forseti. Ég lagði tvær spurningar fyrir hæstv. ráðh. Önnur var sú, hvort hefði verið rannsakað, hver væri mismunur á kostnaði þeirra nemenda, sem þyrftu að dvelja fjarri heimilum sínum, og hinna, sem gætu sótt skólann að heiman. Hann byrjaði á að halda fyrirlestur um heimavistarskóla, sem byggðir eru af mörgum sveitarfélögum saman, en hins vegar um þá, sem eitt sveitarfélag byggir, og lýsti þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur fylgt og er nú uppi í þessum málum. Ég veit ekki til, að það sé nokkur ágreiningur hér á hæstv. Alþ. um þessa stefnu. Það kom fram í skólakostnaðarlögunum, þegar þau voru afgr. fyrir fáum árum, að menn voru allir sammála um að styðja að því, áð byggðir yrðu stórir heimavistarskólar fyrir nokkur sveitafélög, og ég sá ekki nokkurt erindi fyrir þetta ræðuhald hérna, það kemur ekkert þessu máli við. En það, sem ég var að spyrja um, það var um þennan mismun á skólakostnaði, og hvert er nú svarið, sem ég fæ? Það er það, að ekki sé hægt að koma með neitt eitt svar. Það sé ekki hægt að koma með neina eina tölu. Ég var ekkert að biðja um neina eina tölu. Ég var að spyrja, hvort þetta hefði verið rannsakað, hver munur er á þessum kostnaði, því að þetta er aðalvandamál heimilanna, en það lítur út fyrir, a.m.k. enn, að þetta hafi ekki verið athugað. Auðvitað er ekki alls staðar alveg jafndýrt að dveljast við nám. Það er dýrara þar, sem menn hafa ekki heimavist. Það er dýrara í einum kaupstað en öðrum. Á þá ekkert að rannsaka það, af hverju er ekki alls staðar sama verð, af hverju er ekki alls staðar sami kostnaðurinn? Á að sleppa málinu þess vegna? Hin spurningin var um það, hvort fram kæmi í þessari skýrslu, hversu margir þeir nemendur eru í landinu, sem þurfa að dvelja við nám annars staðar en heima hjá sér. Ekkert svar. Það hefur sennilega þá alls ekkert verið athugað. Hvernig á þá að gera tillögur hér á hæstv. Alþ. um að leysa úr þessum vanda, þegar hvorugt þetta liggur fyrir? Nú vil ég minna hæstv. ráðh. á það, að í fyrravetur skýrði ég frá athugun, sem Aðalsteinn Eiríksson, fjármálaeftirlitsmaður skóla, framkvæmdi eftir minni beiðni, sem var að vísu skyndiathugun, því að hann hafði skamman tíma til þess. Hann gat gert þessa athugun. á fáum dögum. Ekki með því að koma með eitthvert eitt svar, eða eitthvert meðaltalssvar, eins og hæstv. ráðh. gat um. Hann nefndi þó nokkur dæmi um, hver þessi mismunur væri, og ég greindi frá þessu öllu saman hér í ræðu á Alþ. Ég man eftir, að þessi kostnaður var allt frá 23 þús. kr. yfir skólatímann og upp í 52 þús., eftir því hvar á landinu það var og hvaða skóla var um að ræða. En hæstv. ráðh. telur þetta svo flókið, að það sé ómögulegt að athuga þetta. Ekki veit ég, á hverju verða svo byggðar till. þær, sem hæstv. ráðh. ætlar að flytja í þessu máli um það leyti, sem fjárl. verða afgreidd.



Herra forseti. Þetta verða aðeins örfá orð. Ég fékk ekki svar frá hæstv. ráðh. við þeirri spurningu, hverjar væru hugmyndir embættismannanna eftir allar þeirra athuganir á þessu máli. Hverjar væru hugmyndir þeirra um að leysa þann kostnaðarmismun, sem er á því, að nemandi verður að kosta sig annaðhvort í heimavistarskóla eða að semja um fæði og húsnæðiskostnað á einhverju heimili fjarri heimili sinu og hins vegar á því, að nemandi geti gengið í barnaskóla, framhaldsskóla eða menntaskóla, allt frá heimili sínu. Það er þessi tvenns konar aðstaða, sem um er að ræða, og vandamálin, sem við það eru bundin. Hæstv. ráðh. hefur í tveimur ræðum ekkert fjallað um þennan vanda heimilanna. Hann hefur verið að gera grein fyrir mismunandi kostnaði ríkisins við að koma upp heimangönguskóla og heimavistarskóla og svo hvaða kostnað ríkið beri af rekstri slíkra stofnana. Það er ekki þetta, sem málið snýst um. Það snýst um fjármálaaðstöðu ungs fólks, hvernig það á að hafa möguleika til að mennta sig, ef það þarf að kosta sig frá heimili sínu, eða hins vegar um hina ógnvekjandi staðreynd að vera kannske stöðvaður á námsbrautinni, þrátt fyrir hæfni og hug til námsins. Þetta álít ég ekki vera flókið, ef menn líta á þessa hlið málsins og það á ekkert skylt við vegalengdir milli heimilis og skóla, ekkert skylt við kostnaðinn af því að aka nemendum frá skóla til heimilis. Það er atriði, sem er sjálfsagt og eðlilegt, að sveitarfélög og ríki beri kostnað af, ef sú leið hefur verið valin fremur að hafa heimangönguskóla með þessum hætti en að stofna til meiri kostnaðar í þessu sambandi með byggingu heimavistarskóla. Það er hluti af heimavistarkostnaði í raun og veru að sjá um akstur barnanna milli heimilis og skóla. Það á ekkert skylt við þetta vandamál og það er alveg óþarft fyrir hæstv. ráðh. að líta eingöngu á þetta frá sjónarmiði ríkisins og ráðh. Það þarf að líta á þetta mál sem vandamál heimilanna og leggja upplýsingar um þann vanda, hversu stór sem hann er, fyrir hæstv. menntmn., sem fjallar um þetta mál. Ég hef ekki meiru við þetta að bæta, mér finnst þetta vera ákaflega skýrt. Málið snýst um það, hverjar eru hugmyndir embættismannanna og hæstv. ráðh, um það að finna leiðir til að jafna mismunandi kostnað nemenda, sem stunda nám frá heimili sínu annars vegar, og hinna, sem annað tveggja verða að kosta nám sitt á heimavistarskóla eða með sérsamningi við einhver einkaheimili fjarri sínu eigin heimili. Það er þessi tvenns konar vandi, sem verður að leysa, og ég hygg, að hann verði ekki leystur, menn velti honum fyrir sér í ráðleysi, ef menn ekki geta skilið, að það verður að finna meðaltalið við heimavistarkostnað barnaskólastigs, unglingastigs og menntaskólastigs og veita tilsvarandi hjálp á hverju þessu skólastigi.



Herra forseti. Mér fannst nú hæstv. ráðh. hafa dálitla tilhneigingu til að drepa þessu máli á dreif, því að eins og hann sjálfur réttilega sagði áður, þá er mergurinn málsins sá, hver sé kostnaður heimilanna, hver sé kostnaður nemendanna, sem verða að kosta sig utan heimila vegna náms. Hæstv. ráðh. gerði hér að umræðuefni jöfnun námsaðstöðu í sveitunum og mér skildist á honum, að þar væri eiginlega um að ræða tvo valkosti. Mig langar til þess, þó að í stuttu máli sé, að minna á, að þetta efni, jöfnun námsaðstöðu í landinu, er eitt af þeim verkefnum, sem við verðum að fara að snúa okkur virkilega að og reyna að finna lausn á. Ég tel, að fyrst og fremst séu tveir þættir í þessu máli, sem til greina koma, annars vegar það, sem við erum að framkvæma og allir virðast vera sammála um að framkvæma, en það er bygging skólahúsnæðis sem víðast um landið, eftir því sem skynsamlegt er, og í öðru lagi sá þátturinn, að taka upp það kerfi að greiða námskostnað nemenda, sem þurfa að vista sig utan heimila sinna vegna náms, a.m.k. að víssu marki. Ég tel, að þetta geti náttúrlega átt við nemendur í heimavistum, en þetta getur líka, eins og hér hefur rækilega verið bent á, átt við nemendur, sem þurfa að vista sig á einkaheimilum utan sinna eigin heimila. Hæstv. ráðh. segir, að þetta mál sé til athugunar í rn. og þá hljóta þeir í rn. að velta því fyrir sér, hvernig eigi að leysa þetta. Mig langar til að minnast á nokkur atriði, sem mér finnst koma til greina að skoða, þegar þetta mál er athugað. Í fyrsta lagi þarf að gera sér grein fyrir því, eða ákveða það, til hvaða nemenda þetta eigi að ná. Það er náttúrlega alveg ljóst, að þetta hlýtur að eiga að ná til allra nemenda á skyldunámsstiginu. Trúlega held ég, að allir verði sammála um, að þetta ætti að ná til þeirra, sem eru við nám á gagnfræðastigi, einnig til menntaskólanemenda, en ég tel, að þarna komi undir líka svo fjöldamargir aðrir nemendur, t.d. verzlunarskólanemendur, nemendur, sem stunda nám í sjómannaskóla, jafnvel iðnskóla, nemendur í listaskálum ýmiss konar og margs konar fleiri skólum. Þá þurfum við líka að athuga, hvaða útgjöld það eru, sem til greina koma. Við vitum, að það eru fyrst og fremst þrír útgjaldaliðir, sem til greina koma, þegar menn dveljast utan heimila sinna. Það er fæðiskostnaðurinn, það er húsnæðiskostnaður utan heimilis og það eru ferðir. Þetta þrennt þarf sérstaklega að skoða. Einnig þarf að mínum dómi að athuga, hvernig eigi að ákveða styrkinn, hvort hann eigi að vera í líki dagpeningakerfis, mánaðargreiðslna eða heildarupphæðar yfir veturinn eftir einhverjum ákveðnum reglum. Á þetta vildi ég nú benda einmitt að gefnu tilefni frá hæstv. ráðh., þar sem hann upplýsir, að þetta mál sé til athugunar í rn. og vænta megi tillagna rn. áður en fjárl. verða afgreidd:



Herra forseti. Þetta verða aðeins örfá orð, og ég skal reyna að gefa ekki tilefni til frekari umr. um málið. Það kom greinilega fram í ræðum hv. þm. Ingvars Gíslasonar og hv. þm. Einars Ágústssonar, að þeir hafa báðir gert sér fullkomlega grein fyrir því, um hvílíkan vanda hér er að ræða, um hversu marga valkosti er að ræða til lausnar vandanum, hversu margt getur komið til greina og um hvaða álitamál er að ræða, ef menn vilja leysa vandann réttlátlega og skynsamlega fyrir þá, sem eiga að njóta lausnar vandans, og met ég það. Hins vegar finnst mér því miður gæta enn meiri skilningsskorts en ég hefði átt von á hjá jafnreyndum skólamönnum og hv. þm. Sigurvin Einarsson og Hannibal Valdimarsson eru, á því hvað hér er í raun og veru við að etja. Við erum alveg sammála um, að vandinn er fyrir hendi og vandann þarf að leysa. Hv. þm. Sigurvin Einarsson sagðist hafa spurt um tvennt og fengið svar við hvorugu. Hann sagðist hafa spurt um, hvað margir nemendur stundi nám fjarri sínu heimili. Þetta kom fram í frumsvari mínu. Ég las tölu nemenda og heildarkostnað í öllum skólum á skyldustiginu og í menntaskólum; í barnaskólum, gagnfræðaskólum, unglingaskólum, héraðsskólum og menntaskólum. Það þarf ekki annað en að fletta því upp, þá stendur það þar...  Hv. þm. Hannibal Valdimarsson spurði um hugmyndir embættismannanna um lausn vandans. Um þær get ég ekkert sagt á þessu stigi nema það, að þeir eru ekki á þeirri skoðun, sem kemur fram í frv. hv. þm. eða kom fram í ræðu hans áðan, að skynsamleg, réttlát lausn væri byggjanleg á neins konar meðalkostnaðarútreikningi samkvæmt því, sem hv. þm. var að nefna áðan. Það get ég sagt þegar um skoðun þeirra. Það leggja þeir ekki til, því að með því móti telja þeir hættu á, að sumum yrði ofgert, en vangert við aðra. Vandinn, sem þeir eru að reyna að leysa og hafa reynt að leysa, er sá að láta vera um að ræða einhvers konar skala í aðstoðinni, sem taki tillit til raunverulegra þarfa þess nemanda, þess heimilis, sem um er að ræða, og þeir gera jafnframt ráð fyrir því, að það geti verið um þann kost að ræða að greiða þetta sem styrk eftir vissum skala. Þá kemur, eins og hv. þm. Ingvar Gíslason sagði, ýmist dagpeningaregla, mánaðarregla eða heildarupphæð á vetri til greina. Hin hugmyndin, sem er allt, allt önnur, en sannarlega athugandi samt, er í fyrsta lagi að hver skóli fái ákveðna upphæð til ráðstöfunar og leysi úr þörfum nemenda síns skóla, vegna þess að hann muni hafa þekkingu á því, hvar skórinn raunverulega kreppir að. Í öðru lagi, að hvert sveitarfélag, hvert skólahérað réttara sagt, fái ákveðna upphæð frá ríkinu til þess að greiða úr vandanum innan síns skólahéraðs og í þriðja lagi, að lausn vandans sé í höndum fræðslumálastjórnarinnar í Reykjavík. Það var ekki minn vilji að fara svo langt út í umr. um einstök atriði í þessu máli, en það hefur verið beðið um, að ég segði frá því, hvaða hugmyndir eru uppi, sem allar, vil ég segja, hafa sína kosti og sína galla. Það verður okkar í menntmrn. að reyna að velja skynsamlega þarna á milli. Kannske breytir ríkisstj. þeim hugmyndum einhvern veginn og að sjálfsögðu mun svo Alþ. fara yfir þær allar saman. Ég vona, að niðurstaða Alþ. verði að öllu athuguðu máli sú skynsamlegasta.



Þetta verða aðeins örfá orð. Ég ætla ekki að fara að blanda mér í umr. um það, hvað gert er hér fyrir dreifbýlið og hvers konar skóla þyrfti að byggja,. eða hvaða leiðir ætti að fara. Það er öllum ljóst, að þennan mismun verður að jafna. Mönnum ber ekki saman um í þessum umr., hver sé í raun og veru höfuðvandinn. Það eru mismunandi skoðanir á því og sjálfsagt getur menn greint á um það. En það er einn vandi, sem ekki hefur verið minnzt á og ég held, að sé höfuðvandinn í þessum efnum fyrir hið íslenzka þjóðfélag. Og það er mismunun manna eftir stéttum og efnahag til þess að láta börn sín sækja skóla. Ég held, að þetta sé atriði, sem menn gjarnan mættu einnig hafa í huga, þegar þessi mál eru rædd. Hér í Reykjavík, þar sem unglingar hafa allar tegundir skóla fyrir augum, er fjöldi þeirra, sem ekki hefur minnstu von þrátt fyrir mikla hæfileika og löngun til að sækja framhaldsskóla vegna þess, að efnin á heimilinu brestur. Þetta eru staðreyndir í dag. Og þegar svona miklar skýrslugerðir eru á ferðinni um þessi mál, þá væri fróðlegt að spyrja eða fá svar við, hvort til eru skýrslur um fjölda t.d. útskrifaðra stúdenta eða manna í menntaskólum, eftir stéttum. Það má stilla ýmsu upp, embættismönnum annars vegar, verkamönnum hins vegar; iðnrekendum, iðnverkamönnum. Úr hvaða hópum, frá hvaða heimilum er þetta fólk? Ég er alveg sannfærður um, að útkoman er mjög neikvæð fyrir hina efnaminni. Og eins og nú horfir, hlýtur hún að verða miklu neikvæðari á næstu árum en hún hefur þó verið á undanförnum árum. Ég vildi ekki láta þessar umr. enda svo að minna ekki á þetta, sem að mínum dómi er hvað mesta alvörumálið í þessum efnum, en það er, að nú virðist þannig horfa, að framhaldsmenntun miðist einvörðungu við efnameiri heimili. Og ef þannig fer fram, þá held ég, að margt sé í hættu í okkar þjóðfélagi, og væri sannarlega þörf á að hugleiða, hvað gera verður til þess að breyta þeirri alvarlegu þróun.



Herra forseti. Það er búið að gera þetta mál hér á þingfundinum í dag öllu flóknara en ég held, að þyrfti að hafa orðið. Það hafa komið fram tvö meginsjónarmið um stuðning við nemendur. Annars vegar er það sjónarmið, sem miðar að því að jafna möguleika þeirra til náms eftir búsetu í landinu, og hins vegar kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, 2. landsk., hið stéttarlega sjónarmið. Það er alveg víst mál, að báðir þessir hópar, sem hér hafa verið tilnefndir, eiga við örðugleika að etja og það er líka öruggt mál, að þjóðfélagið fer á mis við, að unnið sé úr mörgum góðum bútnum vegna þess, hvernig hin þjóðfélagslega aðstaða á efnahagssviðinu er. Það er að sjálfsögðu rétt, formsins vegna a.m.k., að gæta allrar kurteisi og þakka hæstv. menntmrh. fyrir margar þær upplýsingar, sem hér hafa komið fram, en það verður þó ekki dul yfir það dregin, að þær hafa á margan hátt gengið allmjög fram hjá þeirri meginspurningu, sem hv. fyrirspyrjandi beindi til hans. Hann hefur farið nokkuð mikið út í það að ræða um það, að úti á landsbyggðinni hafi verið tekin stefna, sem Alþ. áleit á sínum tíma og ég hygg, að landsmenn flestir álíti, að hafi verið jákvæð, að farið yrði út í byggingu stórra heimavistarskóla. En úr því að hæstv. menntmrh. hefur gert þessi skólakostnaðarlög að svo víðtæku umræðuefni á annað borð sem raun ber vitni um, þá væri e.t.v. hægt að fá hjá honum upplýsingar um það, hvernig á því stendur, úr því að skólakostnaðarlög eru hér til umr., að ekki er gert upp við þau sveitarfélög, sem reka heimavistarskóla úti um landið eins og þó skólakostnaðarlögin gera ráð fyrir. Það er ekkert launungarmál, að reikningshaldarar ýmissa skóla úti um land, bæði heimavistarskóla og heimangönguskóla, hafa orðið að elta ólar við menntmrn. allt þetta fyrsta ár, sem skólakostnaðarlögin eru framkvæmd, til þess að reyna að fá þann stuðning úr ríkissjóði, sem gert er þó ráð fyrir, að greiddur sé jafnvel mánaðarlega. Og þau svör, sem þeir hafa fengið hjá embættismönnum rn., hafa m.a. verið á þann veg, að því miður væri ekki til mannafli í rn. til þess að vinna þetta. Mér er spurn, hvort sveitarfélög og þeir, sem að skóla standa heima í héraði, eigi að verða fyrir barðinn á því, að ekki sé til mannafli í rn. suður í Reykjavík til þess að yfirfara skýrslur, sem gerðar hafa verið og sendar að heiman á lögákveðnum tíma og verða þar af leiðandi að velta kostnaðinum yfir á sjálf sveitarfélögin og hafa af því mikið vaxtatap og annað því um líkt. Ég held, að það sé ekki samkv. vilja hæstv. menntmrh., hans persónulega vilja. Ég vil ekki trúa því fyrr en í síðustu lög. En ég álít, að þetta mál snerti sveitarfélögin og hér verði að ráða bót á. Þetta er hluti af því ranglæti, sem byggðarlögin víða um land eiga við að búa, og ég vildi gjarnan fá svar við þeirri spurningu, sem ég ætlaði reyndar að gera hér í annarri fsp. En hér er komið inn á að ræða þetta mál á breiðari grundvelli og í rauninni búið að ræða hina ýmsu þætti skólakostnaðarlaganna hér í allan dag og það af hæstv. ráðh. sjálfum, þannig að það er ekki úrskeiðis, þó að þessi spurning sé borin fram.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að síðasti ræðumaður sniðgengur þingsköp með mjög óvenjulegum hætti, þannig að hann ber fram nú undir þessum fsp.-lið fsp., sem hann hefur borið fram undir öðrum lið og er á dagskránni undir g-lið. Ég man aldrei eftir því í þingsögunni áður, að ég hafi orðið fyrir þessu eða þetta hafi gerzt. Mér er sama um það. Ég hef svarið tilbúið hér, og ef herra forseti vill leyfa, að ég lesi það upp núna, þá skal ég með ánægju gera það.  „Á ríkissjóður enn ólokið greiðslum vegna rekstrarkostnaðar skóla fyrir síðasta ár? Sé svo, hvers vegna?“ Svarið er þetta: Búið er að afgreiða frá menntmrn. allan rekstrarkostnað skólaársins 1968–1969, og að því er varðar skólaárið 1969–1970 er búið að greiða alla reikninga, sem rn. hafa borizt og kostnaður fyrir okt. mun verða endurgreiddur nú um miðjan nóv. Endurskoðun þessara reikninga er mikið verk og er ekki lokið, en greiðslurnar eru inntar af hendi með fyrirvara, enda auðvelt að leiðrétta síðar, ef eitthvað ber á milli. Menntmrn. hefur fyrir nokkru ákveðið í samráði við fjmrn. að greiða skólum rekstrarkostnað samkv. skólakostnaðarlögunum mánaðarlega frá ríkisféhirði og verður þá miðað við þá fjárhæð, sem næst verður komizt, að skólarnir eigi að fá, en endanlegt uppgjör fer síðan fram jafnóðum og endurskoðuninni miðar áfram, og er stefnt að því, að það verði á þriggja mánaða fresti. Getur þá að sjálfsögðu orðið um leiðréttingar að ræða ýmist til viðbótar eða frádráttar þeim greiðslum, sem þegar hafa verið inntar af hendi. Menntmrn. hefur borið þessa greiðslutilhögun undir samstarfsnefnd rn. og Sambands ísl. sveitarfélaga, og er nefndin samþykk þessari tilhögun. Leggur rn. áherzlu á gott samstarf við framkvæmd skólakostnaðarlaganna, en þar sem hér er um nýja tilhögun að ræða, veltur að sjálfsögðu mikið á, að reynt sé að finna sem heppilegast framkvæmdaform fyrir alla aðila. Með þessu móti vona ég, að þessari fsp. sé svarað. Annars vildi ég segja örfá orð í tilefni af ræðu Eðvarðs Sigurðssonar, hv. 2. landsk. þm. Ég er honum alveg sammála um það, að gegn því ber að sjálfsögðu að vinna af alefli, að erfiður efnahagur verði til þess, að unglingar geti ekki stundað það nám, sem hugur þeirra stendur til. Ég vildi aðeins taka fram, að um þetta markmið er ég honum sammála og tel síður en svo að ástæðulausu, að þetta atriði hafi verið dregið inn í þær umr., sem hér var um að ræða. Ég hef þó ekki staðið upp til þess eins að undirstrika samstöðu mína með honum um þetta efni, heldur spurðist hann fyrir um, hvort athugun mundi hafa verið gerð á því, hvernig t.d. brautskráðir stúdentar úr íslenzkum menntaskólum skiptust eftir efnahag foreldra, ef ég skildi fsp. hans rétt. Slík athugun hefur mér vitanlega ekki verið gerð, og gæti þó verið full ástæða til þess að gera hana. Hins vegar hefur verið gerð hér á landi, eins og mjög víða annars staðar og eftir hliðstæðum reglum, athugun á því, hvernig t.d. brautskráðir stúdentar og raunar fleiri nemendahópar skiptast á starfsstéttir. Samanburður á þeirri skiptingu hér á landi við önnur lönd í Vestur-Evrópu er t.d. verkamannastéttinni hér á Íslandi sízt í óhag. Hlutfallslega fleiri stúdentar eru hér á landi úr verkamannastétt en í ýmsum öðrum löndum. Við erum ekki hæstir allra landa hvað þetta snertir, en við munum vera talsvert fyrir ofan meðallag. Ég veit, að sama gildir um bændur, að mig minnir í enn ríkara mæli um þá. En ég veit, að þetta segir ekki allt um það, sem fyrir honum vakti að vita, hver raunveruleg áhrif efnahagur hefði á nám barna fólks eftir mismunandi tekjuhæð frá ári til árs. Það er atriði, sem gjarnan mætti kanna. Þó er mér heldur ekki kunnugt um það, að slík athugun beinlínis hafi verið gerð annars staðar. Þær skýrslur hef ég a.m.k. ekki séð.