Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Tíðindin af blaðamannafundi fjármálaráðherra voru auðvitað aldrei afsögn heldur bara hvaða ráðherrastóll biði hans. Eftir meinta afsögn tók ekki annað við en nýr dagur í Stjórnarráðinu og ný ráðherrastóll. Núverandi forsætisráðherra segir að hún treysti engum betur en Bjarna. Kannski hún taki þá undir það sem Sjálfstæðismenn segja núna í fjölmiðlum, að eðlilegast sé að Bjarni Benediktsson taki bara við stól forsætisráðherra. Rúmur sólarhringur var liðinn frá því að fjármálaráðherra greindi auðmjúkur frá afsögn sinni vegna lögbrota við sölu á Íslandsbanka þegar nánast allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins höfðu mótmælt niðurstöðu umboðsmanns. Sólarhringsauðmýktinni var lokið. Og nú er fjármálaráðherra mættur hér í þingsal eins og ekkert sé. Flestum erfiðum málum ríkisstjórnar hefur hingað til lokið á þann hátt að forsætisráðherra hefur birst þjóðinni og sagt að það þurfi að læra af málinu, að hún þurfi af læra málinu, læra af mistökunum. En í þessu máli virðist lærdómurinn ætla að vera sá að fjármálaráðherra þurfi kannski bara að læra að verða utanríkisráðherra eða forsætisráðherra.

Forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns hérna áðan. En mig langar til að spyrja hæstv. forseta, af því að í þingsköpum er gert ráð fyrir því að það séu að lágmarki þrír ráðherrar í óundirbúnum fyrirspurnum en ég sé bara tvo. Þessi sem situr hérna vinstra megin við mig er hættur, þannig að ég veit ekki hvað forseti er eiginlega að gera með þessu.

Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er enn þá fjármála- og efnahagsráðherra og þrír ráðherrar eru hér viðstaddir.

Virðulegur forseti. Ráðherraskák hefur oft verið tefld og þó að ráðherrar hafi gert einhvern smá afleik þá hafa þeir nú talið sig vinna í lokin, vinna taflborðið og ekki þurft að segja af sér. En nú varð breyting. Ráðherra stígur fram og ákveður að axla ábyrgð og segja af sér sem hæstv. fjármálaráðherra, en þá tekur allt í einu við ráðherrakapall. Nú eru allir að spá: Bíddu, hvaða ráðuneyti tekur hann við næst? Er það eðlilegt? Ég held ekki. Ég held að allir væru maður að meiri og sérstaklega hæstv. fjármálaráðherra ef hann tæki sig til og segði að hann ætti ekki að vera í ráðherrastól lengur og lyki þar með þessum þessum ráðherrakapli. Sýna ábyrgð.

Herra forseti. Það er stundum erfitt að bera saman ríkisstjórnir með einhverjum hlutlægum mælikvörðum en í dag getum við það, vegna þess að við getum borið saman hvernig ríkisstjórnir standa sig í því að segja af sér og skipta um ráðherra. 30. september 2009 sagði Ögmundur Jónasson af sér sem heilbrigðisráðherra í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur. 1. október tók Álfheiður Ingadóttir við því embætti. Það tók dag að fylla það skarð, einn dag. Nú stefnir í að það taki nánast viku að fylla sæti fjármála- og efnahagsráðherra. Heila viku tekur það að hrókera innan ríkisstjórnar sem tók dag í miðjum eftirleik efnahagshrunsins. Ef þetta er ekki skýr birtingarmynd þess að þessi ríkisstjórn er eins verklaus og hugsast getur þá veit ég ekki hvað.

Virðulegur forseti. Okkur í Sjálfstæðisflokknum og ég held bara ríkisstjórnarflokkunum líður alveg ágætlega þessa dagana.

Það er ágætt.

Við erum bara mjög sátt við ákvörðun hæstv. fjármálaráðherra og formanns Sjálfstæðisflokksins að bregðast við áliti umboðsmanns Alþingis með þeim hætti sem hann gerir. Hann sýnir þar virðingu fyrir þessu áliti þó að það sé vissulega umdeilt eins og hefur komið fram af okkar hálfu. En það er alveg með ólíkindum að fylgjast hér með stjórnarandstöðunni, vanlíðan þeirra í þessu máli sem ber þess merki hvað málefnagrundvöllur þessara flokka er grunnur. Það verða breytingar gerðar á þessari ríkisstjórn. Það liggur alveg fyrir. Það er ekki sama taugaveiklunin í því og var í tíð vinstri stjórnarinnar, eins og við munum eftir sem vorum hér á þingi á þeim tíma. 

Forseti. Það er nú fyrir öllu að Sjálfstæðismönnum líði vel. Mér líður ekkert illa, mér finnst þetta bara að vera vandræðalegt. Mér finnst vandræðalegt hvað pólitík Sjálfstæðismanna er óþroskuð og einhvern veginn ótrúlega skammsýn. Ég skil ekki alveg hvað við erum að gera með því að bjóða upp á fráfarandi fjármálaráðherra hérna í óundirbúnum fyrirspurnum. Hvað á ég að spyrja hæstv. ráðherra út í? Út í fjármál ríkisins? Út í verðbólguna? Út í verkföllin sem eru að fara að koma? Er hann að fara að svara því? Hann á að vera hættur í þessu embætti. Af hverju er hann hérna? Hverju er hann að fara að svara mér? Hvað er hann að fara að tala um? Þetta er svo óþroskað. Þetta er svo skammsýnt og asnalegt og þetta grefur undan trausti fólks á lýðræðinu. Mér líður ekkert illa en mér finnst þetta vera svo ótrúlega óheiðarlegt þegar ráðherra segir af sér 

Heyr, heyr.

Herra forseti. Já, það er óneitanlega skrýtið að hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma skuli sitja fyrir svörum fjármála- og efnahagsráðherra sem hefur í raun og veru ekkert um fjármál ríkisins og efnahag ríkisins til lengri tíma, til framtíðar að segja vegna þess að hann er að yfirgefa embættið eins og þekkt er. Það eru sennilega rétt rúmlega 30 einstaklingar á Íslandi sem eru hissa á því að þessi úrskurður umboðsmanns Alþingis varð eins og hann varð. Það hefur verið talað um það í eitt og hálft ár að þetta yrði hin augljósa niðurstaða í málinu. Fimbulfambið í ríkisstjórninni, hringlandahátturinn er algerlega með ólíkindum. Það er verið að tala um að færa ráðherra á milli stóla og miðað við það hvað flokkarnir eru ósamstiga í þessu ríkisstjórnarsamstarfi þá vitum við ekkert hvert málaflokkar ríkisstjórnarinnar eru að fara núna á næstu vikum. Það liggur ofureinfaldlega ekki fyrir. Þrátt fyrir að allir hafi getað sagt sér - allir - að þetta yrði niðurstaðan í áliti umboðsmanns. Það er alger ringulreið í ríkisstjórn landsins. Menn vita ekkert hvort menn eru að koma eða fara. Og það er algerlega óboðlegt að bjóða upp á það að fyrir svörum eigi að sitja fjármála- og efnahagsráðherra sem er að yfirgefa stólinn og hefur ekkert um það að segja til framtíðar litið hvernig málum verður stýrt í því ráðuneyti sem þar er undir.

Virðulegi forseti. Já, fjármálaráðherra tók ábyrgð en ætlar samt sennilega að sitja áfram sem ráðherra eftir því sem við best vitum. Það sem mér finnst skipta máli - mér finnst þetta næstum því ekki skipta máli vegna þess að það eina sem á að skipta einhverju máli hérna er hvað gerist og hverju þetta breytir fyrir fólkið í landinu. Og ég held að þetta muni bara ekki breyta neinu. Ég held að þetta sé eitthvað sem breytir einhverju fyrir nokkra einstaklinga sem skipta hugsanlega um einhverja stóla. En hefur þetta einhver áhrif til góðs fyrir fólkið í landinu? Ég heldur ekki, því miður. Ef svo væri þá skipti það virkilega miklu máli. En þetta breytir eiginlega væntanlega ekki neinu. Það er það sem er það versta.

Virðulegur forseti. Þetta er nú kannski leikrit sem hefði verið hægt að skrifa fyrir fram. Við hefðum líka getað skrifað það fyrir fram ef núverandi hæstv. fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins hefði ekki mætt í dag í óundirbúnar fyrirspurnir. Þá hefðu væntanlega fulltrúar úr stjórnarandstöðunni staðið hér og sagt: Hvar er sitjandi fjármála- og efnahagsráðherra? Hvenær eigum við að fá tækifæri til að spyrja hann um álit umboðsmanns Alþingis? Hver eru næstu skref í bankasölunni? Hver er sýn hans á málið? Þetta er leikritið sem við vitum að hefði gerst ef hæstv. fjármálaráðherra hefði ekki mætt hérna í dag. Hvernig væri nú bara að við nýttum tíma þingsins vel og færum í þann dagskrárlið sem hér er fyrirskrifaður, óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra? Þá hafa þingmenn raunveruleg tækifæri til að spyrja spurninga og fá svör.

Forseti. Vönduð skref og leikrit - þetta eru allt orð sem Sjálfstæðismenn segja rosalega oft en þegar maður skoðar svona á bak við orðin er engin merking þar á bak við. Ég meina, við erum í þessari aðstöðu einmitt af því að það voru ekki tekin vönduð skref í sölu Íslandsbanka. Það er ástæðan fyrir því að við erum í þessari stöðu. Það er mjög áhugavert að þessu sé þá lýst sem einhverjum vönduðum skrefum sem þurfi að huga vel að og svoleiðis. Og leikrit - Sjálfstæðismenn nota iðulega einhvers konar lýsingarorð yfir aðra, gera öðrum upp skoðanir  
            

Virðulegi forseti. Mér fannst ég knúin til að koma hingað upp því að mér finnst þessi umræða sem hér á sér stað bara ótrúleg, satt best að segja. Hér er einstaklingur sem er enn að sinna starfi sínu. Jú, hann hefur sagt starfi sínu lausu opinberlega en það hefur ekki átt sér stað það ferli samt sem áður. Þannig að enn sem komið er er hann hér fjármálaráðherra og mér finnst ósköp eðlilegt að hann sitji hér og standi fyrir svörum. Mér finnst það bara styrkleikamerki að hann mæti hér í dag til að standa fyrir svörum. Ég velti fyrir mér hvort umræðan hér inni sé með þessum hætti vegna þess að stjórnarandstaðan er hreinlega bara svekkt þegar hún sér hvað ríkisstjórnin stendur styrkum fótum.  
            

Virðulegur forseti. Hér er rætt um fimbulfamb ríkisstjórnarflokkanna á meðan fimbulfambið er nú allt hjá stjórnarandstöðunni í þessu máli með mjög ómerkilegum hætti í því leikriti sem þau setja hér á. Fimbulfamb um framtíðina, hvað gerist, næstu skref, tekur formaður Sjálfstæðisflokksins við öðru ráðherraembætti o.s.frv. Svo er talað um vandræðalega og óþroskaða pólitík. Ég þakka nú fyrir að við erum ekki á sama þroskastigi og þeir sem viðhafa þau orð hér. Það er alveg magnað eftir allt sem á undan er gengið í þeirri umræðu að þetta fólk í stjórnarandstöðunni sem stígur hér fram veit ekkert hvað það á að geta spurt formann Sjálfstæðisflokksins um og fjármálaráðherra til hátt í tíu ára. Það veit ekkert hvað það getur spurt hann um. Þá ætla ég bara að benda þeim á það að úr þessari ómögulegu ríkisstjórn eru tveir aðrir ráðherrar til svara. Ég geri ráð fyrir að hann fái þá engar spurningar hér á eftir undir þeim dagskrárlið. Nei, hér er stjórnarandstaðan að gjaldfella sig illa eina ferðina enn. 

Herra forseti. Fjármálaráðherra stígur til hliðar til að skapa frið um verkefni ráðuneytisins. En hvaða verkefni eru það? Eru það aðgerðir gegn verðbólgu eða því að greiðslubyrði húsnæðislána kemur til með að stökkbreytast hjá tugþúsundum heimila á næstunni?  Nei, þetta er friður um áframhaldandi sölu ríkiseigna. Þetta er friður um það að næsti ráðherra Sjálfstæðisflokksins geti haldið áfram því verki sem Bjarni Benediktsson hóf og komið eignum í góðar hendur. Enginn nema Sjálfstæðisflokkurinn hefði getað treyst Bjarna Benediktssyni fyrir því að selja ríkiseignir en engir aðrir en núverandi ríkisstjórnarflokkar gætu treyst Sjálfstæðisflokknum fyrir þessu verkefni. Þjóðin gerir það ekki. 

Virðulegi forseti. Auðvitað er skiljanlegt að þingmenn Sjálfstæðisflokksins komi hér upp og láti sem ekkert sé. Staðreyndin er samt sú að eftir afsögn hæstv. fjármálaráðherra þá liggur hér fyrir eitt munaðarlaust fjárlagafrumvarp. Stærsta mál Alþingis á hverjum vetri er munaðarlaust vegna þess að -  
            

Þingmaðurinn hefur orðið.

Salan á Íslandsbanka er í fullkominni óvissu, það myndast tugmilljarða gat í ríkisfjármálin og fjárlagafrumvarpið vegna stjórnfestu svokallaðrar og forystu Sjálfstæðisflokksins í þessum málaflokki. Þetta eru afleiðingarnar. Síðan er það auðvitað bara einhver einstaklega kreatíf lagatúlkun þegar þingmenn koma hér upp og láta eins og það hafi verið stórkostlega óvænt tíðindi að umboðsmaður Alþingis hafi komist að því að hér væri um lögbrot að ræða við söluna á Íslandsbanka.  
            

Virðulegi forseti. Ég vil nú taka undir orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um það hvort ráðherra hefði verið hér eða ekki verið. Hv. þm. Sigmar Guðmundsson spurði hér í gær hvort hæstv. ráðherra yrði hér til svara. Forseti sagði já. Við það gerði enginn athugasemd. Það hefði verið hægt að gera athugasemd og segja: Við óskum ekki eftir því af því að við teljum hann umboðslausan, en það gerðu hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar ekki.  
             Virðulegi forseti. Það var spurt um þetta í gær, hv. þingmaður, og það var hægt að bregðast við þegar svörin lágu fyrir hjá hæstv. forseta, sem þau gerðu í kjölfar þess að hv. þingmaður spurði. Ég verð líka að segja sem fyrrverandi formaður fjárlaganefndar að mér finnst hér talað niður til fjárlaganefndar. Hún er með málið. Telji hún þörf á að bregðast við, hvort sem heldur er áformaðri sölu Íslandsbanka eða hvað annað, þá gerir hún það. Ráðherra er ekki með málið. Alþingi er með málið. Virðum það, kæra samstarfsfólk. Ekki gera lítið úr vinnunni okkar.

Virðulegi forseti. Hér tala stjórnarandstöðuþingmenn um eitthvert munaðarlaust fjárlagafrumvarp. Það er þingræði í þessu landi og fjárlagafrumvarpið er bara í ferli. Ég treysti að sjálfsögðu ríkisstjórnarflokkunum og fjárlaganefnd til að klára það. Mér finnst þetta orðið ansi mikið leikrit, ég verð að viðurkenna það, og kemur mér verulega á óvart. Gefum ráðherra og ráðherrum hér færi á því að svara þeim spurningum sem fram undan eru. Ég vænti þess að þau munu fagna því og svara þeim skýrt og greinilega.

Virðulegur forseti. Þar sem kemur eiginlega mest á óvart í þessari umræðu er hvað þingmönnum Sjálfstæðisflokksins finnst litlu máli skipta hvort hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, sitji í stólnum eða ekki. Menn tala eins og þessi atburðarás sem hér er farin af stað hafi bara engin áhrif, skipti bara ekki nokkru máli. Það er búið að liggja fyrir í eitt og hálft ár að þetta gæti orðið niðurstaðan. Samt er það þannig út til samfélagsins að menn vita ekkert hvað er að fara að taka við. Það er talað um einhverjar hrókeringar á milli flokka í ríkisstjórninni. Við vitum að ríkisstjórnarflokkarnir eru mjög ósammála innbyrðis þannig að við vitum ekkert hvaða stefna verður hér rekin til framtíðar þar sem flokkarnir eiga algerlega sjálfdæmi um sín ráðuneyti og skipta sér helst ekki mikið af öðrum nema í einhverjum skeytasendingum á fundum úti í bæ. Svo er það algjört lykilatriði að það er búið að klúðra málum þannig að það er ekkert traust úti í samfélaginu til þess að halda áfram sölunni á Íslandsbanka. Það á eftir að vinna mikla vinnu til þess að endurheimta það traust. Það er algjört lykilatriði sem hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir 

Forseti. Hér hafa margir þingmenn komið og talað um hvort við myndum ekki vilja spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um eitthvað og vísa til reynslu hans 

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra.

Forseti. Fólk vill öryggi en upplifir víða öryggisleysi þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. Fyrir utan höfuðborgarsvæðið eru það ekki síst sjúkraflutningar sem brenna á fólki. Við í Samfylkingunni kynntum útspil í heilbrigðismálum í síðustu viku og leggjum þar m.a. til að björgunar- og sjúkraþyrla verði staðsett utan höfuðborgarsvæðis til að stytta viðbragðstíma. Talsvert hefur verið rætt um aðkomu Landhelgisgæslunnar í því samhengi og þá að þyrlan væri staðsett á Norðausturlandi. Til að styrkja sjúkraflug á Vesturlandiog Suðurlandi þyrfti jafnframt að bæta við áhöfn hér í bænum. Af lestri fjárlagafrumvarps þessarar ríkisstjórnar er ljóst að þetta er fjarlægur draumur. Rekstur Landhelgisgæslunnar er í járnum og miðað við núverandi upplegg er gert ráð fyrir niðurskurði sem er ígildi 19 stöðugilda hjá Gæslunni. Landhelgisgæslan er ekki undanþegin 2% aðhaldskröfu og hefur þetta árlega aðhald hægt en örugglega klipið allt sem hægt er að klípa af Landhelgisgæslunni, sem á að vera okkar þjóðarstolt, lykilstofnun í almannaöryggi. Aðbúnaður Landhelgisgæslunnar er í engu samræmi við það sem þekkist í nágrannalöndum okkar þrátt fyrir veigamikið hlutverk hennar við að tryggja öryggi fyrir íbúa eyríkis. Nú birtist okkur í fjárlaganefnd svipaður vandi og í tilviki Fangelsismálastofnunar í fyrra; augljós vanfjármögnun hjá lykilstofnun á sviði almannaöryggis á Íslandi. Forseti. En þetta eru kannski ekki nýjar fréttir. Síðasta vetur átti að selja TF-SIF til að standa undir rekstri Landhelgisgæslunnar og skýringin var að vélin væri ekki vel nýtt enda fengist takmarkað fjármagn í rekstur. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Telur hún ásættanlegt að vegið sé að almannaöryggi með þeim hætti sem hér birtist í fjárframlögum til Landhelgisgæslunnar? Er styrking sjúkraflutninga með þyrlu og fjölgun áhafna í uppnámi vegna rekstrarstöðunnar? Og er eðlilegt að nú dynji 2% aðhaldskrafa á Landhelgisgæslunni eftir áralanga vanfjármögnun?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og sömuleiðis vil ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á að því ég tel afar alvarlegri stöðu Landhelgisgæslu Íslands. Það er ljóst, enda situr hv. þingmaður í fjárlaganefnd. Ég kom fyrir fjárlaganefnd í gær þar sem við ræddum m.a. stöðu Landhelgisgæslu Íslands og þann hallarekstur sem þar er. Hallarekstur ársins 2022 og 2023 stefnir í að verða um 600 millj. kr. Nú er ég búin að vera í þessu embætti í rúma þrjá mánuði. Einhverjir kunna að segja að það sé hægt að ná fram hagkvæmari rekstri og spara meira hjá Landhelgisgæslunni. Ég er þeirrar skoðunar að Landhelgisgæslan sé búin að gera allt sem í hennar valdi stendur til þess að ná aukinni hagræðingu og þess vegna hefur hún m.a. verið að kaupa olíu í Færeyjum. Ég hef sömuleiðis haft áhyggjur af því að Landhelgisgæslan, sem sinnir leit og björgun og er ígildi löggæslu í landinu, búi við aðhaldskröfu en sé ekki undanþegin henni eins og lögreglan er. Þess vegna lagði ég það til við fjárlaganefnd í gær að Landhelgisgæsla Íslands yrði undanþegin aðhaldskröfunni. Við viljum öll, Íslendingar, eiga öfluga Landhelgisgæslu og þá þurfum við líka öll að sammælast um það að hún geti staðið undir hlutverki sínu og ábyrgð sem er fyrst og síðast leit og björgun.

Höfum í huga, virðulegi forseti, að dómsmálaráðuneytið hefur verið í höndum Sjálfstæðisflokksins sleitulaust undanfarinn áratug. Það er vegna Sjálfstæðisflokksins sem grafið hefur verið undan almannaöryggi í landinu; fangelsin líkt og voru til umræðu, löggæslan líkt og var hér til umræðu hjá hæstv. dómsmálaráðherra og núna Landhelgisgæslan. Núna heyri ég hæstv. dómsmálaráðherra óska eftir því að almennu aðhaldskröfunni verði vikið til hliðar í tilviki Gæslunnar og ég geri ráð fyrir að hún vilji líka bæta fjárframlög til stofnunarinnar og því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Hvaðan á sá peningur að koma? Það var tekin pólitísk ákvörðun í haust á vegum fráfarandi hæstv. fjármálaráðherra um að setja allt viðbótaraðhald á útgjaldahlið. Það er ekkert sótt til viðbótar á tekjuhlið. Það er 9 milljarða viðbótaraðhald á útgjaldahlið, sem er m.a. að falla á stofnun líkt og Landhelgisgæsluna, til viðbótar við þetta 2% aðhald. Því spyr ég: Ef hæstv. dómsmálaráðherra vill losna við aðhaldskröfuna á Landhelgisgæsluna til að bæta reksturinn, hvert vill hún sækja það fjármagn?

Virðulegi forseti. Það kom berlega í ljós hér á síðasta þingvetri alvarleg staða Landhelgisgæslunnar þegar þáverandi dómsmálaráðherra lagði til að seld yrði flugvél. Það liggur alveg ljóst fyrir og það sagði ég fjárlaganefnd í gær að Landhelgisgæslan getur ekki starfað áfram og sinnt sínu öryggishlutverki að óbreyttu. Það liggur alveg fyrir að það þarf að koma aukið fjármagn eða það þyrfti að selja flugvél, skip eða þyrlu. Ég hafna algerlega orðum hv. þingmanns að í tíð Sjálfstæðisflokksins hafi verið grafið undan stofnunum ríkisins, alls ekki. Við búum nú í breyttum heimi. Þar eru alvarlegar áskoranir núna á norðurslóðum þannig að hlutverk Gæslunnar hefur aldrei verið meira í íslensku samfélagi eins og einmitt núna. 

Forseti. Ég ætla nú ekki að láta þetta fullkomnu stjórnleysi ríkisstjórnarinnar taka augu okkar hér á þinginu af boltanum. Það eru brýn verkefni sem við verðum að tækla og ég ætlaði að fá að ræða við heilbrigðisráðherra um stöðu hjúkrunarheimila í landinu. Við vitum alveg nú þegar hvernig þróunin verður, mannfjöldaspárnar liggja fyrir. Ef horft er til hópsins 80–89 ára þá mun fjölga í þeim hópi um 85% til ársins 2038, úr 10.900 í 2.100. Það blasa risastórar áskoranir við, en það eru allt of margir einstaklingar sem liggja á sjúkrahúsum, við fundum það í kjördæmavikunni þegar við heimsóttum LSH, sem ættu frekar að vera inni á öldrunarheimilum. Það eru tæp sjö ár síðan pabbi minn dó, nokkurn veginn líftími þessarar ríkisstjórnar. Ég sá hann fara inn á bráðamóttökuna, sá hann síðan fara inn á Landakot, inn á Vífilsstaði, flakkaði á milli staða og svo loksins komst hann inn á Grund, var þar í viku og dó. Ég er með mömmu mína núna í sömu stöðu þar sem hún fór á LSH, frábærlega sinnt, einstakt starfsfólk, fer upp á hæðir. Ég held að ég sé að lýsa nokkurn veginn sömu sögu og önnur börn eru að upplifa með sína foreldra. Hún fór síðan inn á Landakot, fékk frábæra umönnun þar með tveimur öðrum í herbergi og síðan fékk hún loksins bara núna nýlega inni á Hrafnistu heima í Hafnarfirði. Þetta er saga sem við, m.a. í kjördæmavikunni, erum að heyra aftur og aftur. Á líftíma þessarar ríkisstjórnar er ég sjálf búin að upplifa það að það hefur ekkert breyst, ekki neitt, í hjúkrunarheimilum. Ef eitthvað er hefur staðan frekar versnað og við sjáum það. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað ætlum við að gera til að koma í veg fyrir að stækkun LSH, þessi brýna og mikilvæga stækkun LSH, verði ekki bara stækkun á LSH sem öldrunarstofnun? Ætlar hæstv. ráðherra líka beita sér fyrir því að við förum inn í svonefnt samstarfsverkefni hins opinbera og einkaaðila til að fjölga þjónusturýmum, fjölga hjúkrunarrýmum? Það er lag núna þegar byggingamarkaðurinn er niðri. Mun hæstv. ráðherra beita sér í þessum málum og þá hvernig?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að taka upp þetta mál hér í fyrirspurn til mín. Þetta er risastórt mál., þetta er brýnt mál og það er ekki tilviljun að þetta fær mikið vægi í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar undir vinnuheitinu Gott að eldast. Það tengist þessari umræðu um hjúkrunarheimilin. Þurfum við að gera betur í uppbyggingu hjúkrunarheimila? Já. Það var sett gríðarlega mikið fjármagn á fjárlög undanfarin ár sem ekki hefur, því miður, tekist að koma í vinnu og tekist að nýta, það hafa orðið tafir. Við erum með framkvæmdir í gangi á Hornafirði, á Húsavík, í Reykjanesbæ og víðar um stækkun og fjölgun rýma. Síðasta stóra rýmið sem var opnað var á Sléttuvegi í Reykjavík. Það hafa því miður orðið tafið þar. Árlega er lögð fram framkvæmdaáætlun til fimm ára um byggingu og endurnýjun hjúkrunarrýma. Ég hef í samvinnu við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra skoðað að fara nýjar leið til að flýta fyrir ferlinu og auglýst eftir rýmum hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem við erum farin að finna svolítið fyrir vöntun. Það hefur leitt af sér tvö verkefni en þau eru ekki á dagskrá fyrr en eftir tvö ár þannig að við höldum áfram í þeirri leit, það er mjög brýnt. Að sama skapi verðum við að gera betur á öllum sviðum. Við vorum á mjög góðum fundi með Landspítalanum einmitt í gær sem fékk yfirskriftina Treystum böndin og það snýr að samspili allra þátta, samspili stofnana og ég get farið yfir það í seinna andsvari um það aukna samspil sem hefur skilað miklum árangri, sérstaklega fyrir spítalann en auðvitað fyrst og fremst fyrir fólkið sem þarf þjónustuna

Virðulegi forseti. Það er sama hvar við þingmenn berum niður. Ég var á haustfundi Landsvirkjunar í gær. Það er verið að kalla eftir aðgerðum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Síðan stöndum við uppi núna með algjöran hringlandahátt, stjórnleysi í ríkisstjórn Íslands. Það sem ég vil spyrja um og beina sjónum ráðherrans að er að bara í Reykjavík vantar á næstu 15 árum 717 hjúkrunarrými. Það eru u.þ.b. 80 rými á hverju hjúkrunarheimili. Ég vil ítreka mína spurningu til hæstv. ráðherra: Treystir ráðherrann sér til þess að nýta núna það ástand sem er m.a. á byggingarmarkaði? Treystir hann sér til að gera þjónustusamninga við sjálfstætt starfandi aðila á sviði rekstrar innan heilbrigðiskerfisins til að þeir geti síðan farið í bankann og þeir geti gert samninga við verktaka og fleiri til þess að ýta þessu verkefni áfram? Ég sé þess ekki stað í fjárlagafrumvarpinu að það sé verið að taka stór skref strax. Við þurfum stór skref núna, ekki einhver hænuskref eftir fimm ár 

Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir til hv. þingmanns um þetta brýna málefni. Já, já, ég treysti mér alveg til að gera slíka samninga og ég get bara staðfest það hér að með samvinnu við Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og stofnanir þá hefur okkur tekist að brúa þetta bil sem hefur orðið af því að það skortir hér uppbyggingu. En þó ætla ég að taka það fram hér, af því að hv. þingmaður talar um að það sé ekkert í gangi, að á höfuðborgarsvæðinu eru 250 rými á framkvæmdaáætlun til ársins 2026. Boðaþing í Kópavogi 64 rými, Hamrar í Mosfellsbæ 44 rými, Mosavegur hefur því miður dregist - og já, ég tek undir með hv. þingmanni og ég hef farið þá leið með hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að reyna að leita eftir samningi við aðila sem geta þá komið aðeins hraðar með lausn varðandi hjúkrunarrými.

Virðulegur forseti. Á Íslandi deyja að meðaltali 40 einstaklingar vegna sjálfsvíga á ári hverju. Um 1.000–1.500 sjálfsvígstilraunir eru gerðar á hverju ári eða um fjórar tilraunir á dag. Hvert sjálfsvíg snertir á beinan hátt 135 einstaklinga. Það þýðir að árlega verða um 5.000 einstaklingar fyrir beinum áhrifum sjálfsvíga og eru því í meiri sjálfsvígshættu en ella. Algengasta dánarorsök ungra karla var bílslys en síðustu árin hefur sjálfsvíg verið langalgengasta dánarorsök ungra karlmanna. Sjálfsvíg er fjármagnað með 2,5% á við umferðaröryggi. Hver er kostnaðurinn við sjálfsvíg á Íslandi? Skelfilegt að spyrja að því. Hver er kostnaður við sjálfsvíg á Íslandi? Kostnaður fellur ýmist á ríki, vinnustaði eða einstaklinga. Hvað gætu tölurnar sagt okkur um kostnað á hvert sjálfsvíg í aldursflokkunum 15–24 ára? 433 milljónir eða 17,3 milljarðar á ári, sagði Tómas Kristjánsson, doktor í sálfræði og fræðslustjóri Píeta samtakanna á miðvikudaginn í síðustu viku á opnum fundi í Iðnó. Sparnaður ríkisins af einu sjálfsvígi gæti fjármagnað rekstur Píeta samtakanna að fullu í þrjú ár. Það vantar rannsóknarmiðstöð sjálfsvíga og sjálfsvígsforvarna. Nemendur í 9. bekk sem eru með sjálfsvígshugsanir eru 23,4%. 7,5% hafa reynt sjálfsvíg. Hverjar eru raunverulegar ástæður þess að fólk reynir sjálfsvíg? Áfallasaga, einangrun, geðrænn vandi, örorka, heilsufarsvandi, atvinnuaðstaða, fjárhagur og að hafa misst úr sjálfsvígi. Það koma 700 nýir skjólstæðingar til Píeta samtakanna á ári hverju, tveir til þrír á dag. Við sem þjóð höfum ekki efni á aðgerðaleysi. Við verðum að gera betur og það miklu betur. Við setjum tugi eða hundruð milljóna til ýmissa forvarnaverkefna en bara 40 milljónir til sjálfsvígsforvarna. Það deyja 40 á ári sem gerir 1 milljón á hvert andlát sjálfsvíga. Hvað ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra að gera í þessu máli og ætlar hann að auka fjármagn til að koma í veg fyrir sjálfsvíg?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að taka upp þetta málefni hér. Við erum nýkomin í gegnum septembermánuð, gulan septembermánuð, þar sem allir tóku höndum saman um að vekja athygli á þessu málefni. Þetta er, getum við sagt, málefni sem er þvert á samfélagið. Þarna skipta forvarnir miklu máli. Þarna skiptir snemmtæk íhlutun miklu máli. Þarna skiptir stefna í ýmiss konar viðbrögðum á heilbrigðissviði máli. Ég nefni fíkniefnaþjónustu, þjónustu við fólk í ýmiss konar fíkn. Við erum með mjög víðtæka áætlun í vinnu og forvörnum á þessu sviði. Við erum með fjölmörg öflug félagasamtök, sem hv. þingmaður kom inn á og ég kom inn á hér; Píeta samtökin sem stóðu fyrir fundi og nýlegri rannsókn, mjög athyglisverðri - ég komst því miður ekki á þann fund - þar sem þessar niðurstöður voru kynntar. En af því að hv. þingmaður spurði hvað sá er hér stendur ætlaði að gera þá hef ég núna nýverið sett aukið fjármagn til embættis landlæknis til að festa stöðu fulltrúa sem heldur utan um sjálfsvígsáætlunina til að setja aukinn þunga í að fylgja henni eftir. Sú áætlun er í fjölmörgum liðum, mjög öflug áætlun sem haldið er utan um hjá embætti landlæknis.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Jú, það er mjög gott og það væri mjög gott ef það væri komið á rannsóknamiðstöð sjálfsvíga og sjálfsvígsforvarna. En ef við horfum aðeins á fjárlögin þá erum við að fara að setja tvöfalt framlag til einkarekinna fjölmiðla, hálfan milljarð króna. Við erum að fara að hækka til fjölmiðla um nærri 700 milljónir, þeir eiga að fá 10,6% hækkun, en við setjum 40 milljónir til Píeta-samtakanna. Er þetta ekki vitlaust gefið? Er ekki eitthvað undarlegt við það að við teljum að við þurfum að setja meira til einkarekinna fjölmiðla? Ég var eini þingmaðurinn sem mætti á þennan fund. Öllum var boðið. Það var einn fjölmiðill sem sagði frá þessum fundi. Er þetta ekki sjálfsagt mál? Og til dæmis Íslandsbankasalan, 52 milljarðar, 1% af þeirri sölu myndi duga til þess að gera stóra hluti. Væri ekki frábært að við myndum sjá til þess?

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir mínar til hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar fyrir að taka þetta málefni fyrir hér. Mér fannst það takast mjög vel, þ.e. með aðkomu allra aðila. Þetta er þannig verkefni. Það er samfélagslegt verkefni, þ.e. í september, að vekja athygli á þessum málum. Okkar samfélag er auðvitað byggt upp þannig að við erum með mjög sterk félagasamtök, sjálfboðaliðastarf sem er ekki sjálfgefið en er grunnur að svo mörgu. Það er mjög mikilvægt á þessu sviði að við rannsökum orsakir þessa og tökumst á við þær, eins og ég fór yfir í fyrra andsvari, á mjög víðtæku sviði. Ég get bætt við þá umræðu kvíða og þunglyndi 

Forseti. Sífellt fleiri leita sér hjálpar vegna hvers kyns ópíóíðafíknar en biðlistarnir eru langir, svo langir að tveir hafa látist það sem af er þessu ári á meðan þeir voru á biðlista. 17 manns létust af völdum ofneyslu ópíóíða á fyrstu sex mánuðum þessa árs. Ráðherra kynnti tillögur um aðgerðir gegn ópíóíðafíkn í vor sem ríkisstjórnin samþykkti. Þar kom fram að mikilvægt væri að grípa strax inn í þennan vanda. Lítið hefur þó gerst í málaflokknum síðan fyrir utan það að aðgengi að neyðarlyfi við ofskömmtum ópíóíða hefur verið bætt. Hins vegar hafa sértæk úrræði fyrir ópíóíðafíkla ekki verið aukin og sérfræðingur í skaðaminnkun segir að þröskuldur að viðhaldsmeðferð við ópíóíðafíkn sé allt of hár. Landlæknir tekur í sama streng og segir að endurskoða þurfi meðferð við fíknisjúkdómum. Í Kveik í síðustu viku kynntust áhorfendur Davíð Þór sem fær ávísað morfínlyfi á hverjum degi til viðhaldsmeðferðar. Vandamálið er þó að það sem honum er ávísað er oftast ekki nóg til að geta komist í gegnum daginn án þess að neyðast til að ná sér líka í ólögleg lyf. Það er því varla hægt að kalla þetta nægjanlega eða sanngjarna meðferð. Það skortir heildarsýn og heildarstefnu í málaflokknum. Sú refsistefna sem rekin hefur verið á Íslandi áratugum saman er ekki að skila neinum árangri. Það skortir einnig getu til að horfa á málaflokkinn heildrænt og skoða af alvöru hvernig við getum dregið úr vanda fólks með forvörnum í félagslega kerfinu og hvers vegna við erum að sjá aukningu í fíknivanda fólks. Því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: Er eitthvert samstarf í gangi milli heilbrigðisráðuneytisins og félagsmálaráðuneytisins til að rannsaka félagslega þætti fíknar og ráðast að rót vandans?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Indriða Stefánssyni fyrir spurninguna. Spurningin var einföld: Er eitthvert samstarf á milli heilbrigðisráðherra og félagsmálaráðherra eða ráðuneyta þegar kemur að fíknisjúkdómum í þeim tilgangi að ráðast að rót vandans og rannsaka það nákvæmlega? Það væri nú kannski væri hægt að draga fram samstarf á þessu sviði en það er ekki raunverulega markviss rannsókn á þessu sviði, svo ég segi það nú bara strax. Hins vegar dregur hv. þingmaður hér fram mjög athyglisverðan punkt af því að þetta er samofið félagslegt og heilbrigðistengt verkefni. Og já, það er rétt, við fórum hér á vormánuðum í átak og settum markvissa áætlun í gang sem sneri að því að bregðast við þeim ópíóíðafaraldri sem er í gangi. Það er augljóst að við þurfum að koma niður á fjölmörgum sviðum. Það birtist mér mjög í þeirri vinnu og þeim samtölum sem við höfum tekið í tengslum við það að það er full þörf á því að fara betur yfir skörunina á milli þess félagslega og heilbrigðistengda af því að öll erum við jú bara manneskjur sem erum að takast á við lífið og tilveruna og þetta dagsdaglega. Við þurfum þak yfir höfuðið og framfærslu og þjónustu og fólk er á mjög misjöfnum stað í sinni tilveru. Þannig að ég ætla nú kannski að svara þessu svona til að byrja með. En ég mun alveg taka það með mér hvort við ættum ekki jafnvel að bæta þessu við í þá vinnu sem við erum með þegar kemur að stefnu í fíkniefnasjúkdómum og skaðaminnkunarhópnum sem er kominn í gang núna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svarið. Það er gott að heyra viðbrögðin. Það er gott að heyra skilninginn á því hversu mikilvæg tengsl fólks eru því að eins og hæstv. ráðherra kemur inn á þá erum við öll manneskjur og fólk þráir tengsl við annað fólk. Einangrun er ein alvarlegasta afleiðing fíknisjúkdóma. Það er algjört lykilatriði að við ráðumst að þeim vanda líka. Á sama tíma verðum við líka að passa upp á að halda áfram því sem vel gengur og við megum þá ekki á sama tíma skera niður framlög til annarra úrræða, eins og SÁÁ og annarra meðferðarúrræða sem hafa verið að gefast býsna vel. En þau taka náttúrlega ekki á tengslavandanum.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir til hv. þm. Indriða Inga Stefánssonar fyrir að taka þetta mál upp og þennan flöt á málinu af því að við verðum einhvern veginn að mæta fólki á þeim stað sem það er hverju sinni. Þá erum við líklegri til að ná árangri með þeim einstaklingum þar sem þeir eru staddir. Ég hef rekist á í þessum málum, af því að ég skal bara viðurkenna það hér að þetta er auðvitað eilítið nýtt fyrir mér allt saman og maður þarf að læra hratt, þetta er flókinn heimur, að opin, fordómalaus nálgun gagnvart fólki á ólíkum stað á ólíkum aldri í ólíkum mynstri er algjört lykilatriði. Það eru göt í þessu hjá okkur, kerfið er ekki fullkomið. Og það að geta mætt einmitt fólki þegar það er tilbúið 

Forseti. Skaðinn sem hefur orðið af völdum sjókvíaeldis hér á landi er hvorki óvæntur né ófyrirséður. Hann er afleiðing þess að Ísland flutti inn í heilu lagi mistök Noregs þrátt fyrir vitneskju okkar um að villti laxastofn Noregs hefði dregist saman um 50% undanfarin 20 ár. Og bara í fyrra, á einu ári, þá dóu 58 milljónir sjóeldislaxa úr sjúkdómum í Noregi - 58 milljónir. Nú er sagan að endurtaka sig hér á landi. Talið er að 20% laxa drepist í sjókvíum við Íslandsstrendur. Þessi tala er miklu hærri ef allt framleiðsluferlið er tekið inn í myndina. Hærra hlutfall laxa drepst í sjókvíum hér en í Noregi enda er hér lakara regluverk og eftirlit. Noregur hefði átt að vera Íslandi víti til varnaðar en í staðinn tókum við opnum örmum á móti Norðmönnum sem fannst þrengt að sér með auknu eftirliti og álögum þar í landi. Á nokkrum árum hefur sprottið upp hér sjókvíaeldi víða, á Vestfjörðum og Austfjörðum, og greinin hefur vaxið á allt of miklum hraða. Í byrjun október birti matvælaráðherra loksins stefnu um uppbyggingu og umgjörð lagareldis til ársins 2040. Verði stefnan samþykkt boðar hún margvíslegar og jákvæðar breytingar á núverandi regluverki, eftirliti og aðbúnaði. Hins vegar er núverandi staða svo alvarleg að það stendur eiginlega ekkert annað til boða en að stöðva fiskeldi í opnum sjókvíum strax. Við getum ekki beðið. Það er ekki nóg að þrengja bara regluverkið og minnka umfangið. Við þurfum að stoppa þetta. Það er of mikill fórnarkostnaður að bíða og fylgjast með óafturkræfum breytingum á náttúrunni okkar, á lífríkinu okkar, á líffræðilegum fjölbreytileika og vistkerfinu í heild. Opið sjókvíaeldi var tímaskekkja þegar þessum iðnaði var hleypt á fullt fyrir nokkrum árum, afurð skammsýnna sérhagsmuna og vangetu stjórnvalda að læra af reynslu annarra ríkja. Að leyfa það áfram eftir allt sem hefur farið úrskeiðis er bara með öllu óskiljanlegt. Ég mæli því hér fyrir þingsályktunartillögu sem felur ráðherra að leggja til bann við fiskeldi í opnum sjókvíum við þessa yfirstandandi endurskoðun laga um fiskeldi sem er í gangi í ráðuneytinu. Samhliða því skuli ríkisstjórnin efla nýsköpun og fjölbreytt og umhverfisvæn atvinnutækifæri í þeim byggðarlögum sem byggja afkomu sína á fiskeldi í opnum sjókvíum. Forseti. Þörfin á því að stöðva sjókvíaeldi ekki seinna en strax er brýn. Á dögunum var SalMar, móðurfélag Arnarlax í Noregi, sektað vegna skelfilegrar meðferðar á eldisdýrum. Sleppislys, erfðamengun, lúsaplága, eitranir, sjúkdómar og ill meðferð eldisdýra heyrir ekki til undantekninga í sjókvíaeldi. Þetta er óumflýjanlegur hluti af þessum iðnaði. Tíminn og reynslan hefur sýnt okkur það. Gróðinn veltur á því að ala gríðarlegan fjölda laxa á þröngu svæði og þetta eru því miður afleiðingarnar; dýraníð og skemmdarverk á vistkerfum landsins. Vítin eru til þess að varast þau. Norska matvælaeftirlitið hefur stöðvað slátranir laxa þar í landi þegar vísbendingar voru um að það ætti að selja sjálfdauða laxa til neytenda eins og um ferskan fisk væri að ræða. Hver vill borða matvöru sem er framleidd með þessum hætti? Í Noregi hafa greiningar á áhrifaþáttum í umhverfi villtra laxa sýnt að fiskeldi hefur mikil áhrif á vistkerfið og getur leitt til óafturkræfra breytinga og jafnvel útrýmingar. Undanfarin 20 ár hefur villti laxastofninn þar í landi dregist saman um helming en sú breyting er rakin til opinna sjókvía. Þá hafa rannsóknir sýnt að erfðablöndun er að finna í 70% norskra áa. Svipað er uppi á teningnum í Skotlandi en stofnar villts lax og silungs hafa víða hrunið þar í landi og má það einkum rekja til faraldurs laxalúsar. Það er þess vegna um að ræða verulega víðtæk, neikvæð og alvarleg áhrif. Allt bendir til þess að þessi saga muni endurtaka sig á Íslandi. Erfðablandaður lax hefur nú þegar fundist víða, t.d. í Blöndu, í Laxá í Aðaldal, Hofsá í Vopnafirði og víðs vegar um Vestfirði og Norðvesturland. Og þegar eldislax sleppur þá er nánast ógerningur að ná honum áður en hann gengur í ár og blandast villtum stofni. Norskir kafarar hafa undanfarnar vikur elt upp eldislax víða um land eftir að allt að 3.500 dýr sluppu úr kvíunum, mögulega fleiri, líklegast mun fleiri. Það er ljóst að ekki verður hægt að kemba allar ár eða ná öllum dýrum sem sluppu. Veiðitölur benda til þess að hlutfall strokulax í íslenskum laxveiðiám sé langt yfir því 4% marki sem Hafrannsóknastofnun miðar við sem ásættanlega áhættu gagnvart villta laxastofninum. Þetta er ekki ný þróun en sýnataka Hafrannsóknastofnunar á árunum 2014–2019 benti til þess að blöndun hefði þá þegar átt sér stað. Það er siðferðilega óréttlætanlegt að láta hagnað fyrirtækjaeigenda ráða för þegar ljóst er að eldislax getur haft víðtæk og óafturkræf áhrif á íslenskt vistkerfi og náttúruauðlindir komandi kynslóða. Ef skortur er á vísindalegri fullvissu um að tiltekin framkvæmd eða stefna valdi umhverfinu skaða er það bæði siðferðileg og lagaleg skylda okkar að leyfa náttúrunni að njóta vafans. Af því leiðir að það er bæði siðferðileg og lagaleg skylda okkar að banna sjókvíaeldi strax. Forseti. Ein ástæða þess að þessum iðnaði var tekið fagnandi hér á landi var að hann skapaði störf í byggðum sem þurftu sárlega á þeim að halda. Þetta eru byggðir sem sátu eftir þegar kvótinn var framseldur. Ábyrgð ríkisstjórnarinnar er að fara á svæðin og vinna náið með fólkinu á svæðinu til að skapa tækifæri sem eiga við á hverjum og einum stað. Ef byggðum er gefið tækifæri og bolmagn til að fara í aðrar áttir þá trúi ég því að þær hverfi frá þessum skaðlega iðnaði og horfi til framtíðar. Það er hægt að styðja við frumkvöðlastarf í umhverfisvænni matvælaframleiðslu. Það má styrkja tekjuöflunarleiðir sveitarfélaganna um allt land. Ríkisstjórnin má sýna í verki að hún styður við getu byggðanna til að standa undir blómlegu atvinnulífi í sátt við náttúru til lands og til sjávar, því að það er bara tímaspursmál hvenær opið sjókvíaeldi heyrir sögunni til. Það er bara tímaspursmál. Forseti. Eftir nokkur ár munum við horfa til baka á hömlulaust sjókvíaeldi og þurfa að útskýra af hverju við brugðumst ekki við, af hverju við vorum ekki tilbúin að stoppa þennan ábyrgðarlausa glæp mannsins gagnvart náttúrunni, gagnvart lífríki sjávar og vistkerfinu í heild. Við munum þurfa að útskýra hvernig við horfðum fram hjá öllum fréttum af sleppifiskum, myndunum af illa förnum og lúsétnum löxum, ályktunum frá sérfræðingum og háværu kalli þúsunda mótmælenda. Við munum þurfa að svara fyrir það hvers vegna fyrirtæki sem velta milljörðum, án þess að greiða af neinu viti fyrir afnot af sameiginlegri auðlind okkar allra, fengu að velta afleiðingum af þeim umhverfisslysum sem þau ollu yfir á samfélagið og yfir á framtíðarkynslóðir. Með þessari tillögu gefst þingmönnum tækifæri til að bregðast við og taka rétta ákvörðun fyrir umhverfið, fyrir náttúruna og fyrir komandi kynslóðir.

Virðulegi forseti. Þetta var falleg og hástemmd ræða sem ég get að mjög stórum hluta tekið undir. Ég hef kallað eftir afstöðu þingmanna lengi, að hér stæðu fleiri og tjáðu sig um hina hömlulausu og erfiðu stöðu sem hefur verið í þessum iðnaði undanfarið en þó við litlar undirtektir. En ég er ofsalega fegin að fólk er að vakna. Ég kem aðallega upp til að spyrja þingmanninn, af því að um efnisleg atriði virðumst við vera nokkuð sammála. En nú er það svo að hæstv. matvælaráðherra hefur og er að vinna gríðarlega mikilvæga vinnu og það að koma fram með mál um að stöðva atvinnugrein - það er búið að fjárfesta gríðarlega í þessari atvinnugrein. Það eru byggðir í landinu sem byggja atvinnulíf sitt alfarið á þessari atvinnugrein. Er það réttlætanlegt? Ég veit það ekki. En er það réttlætanlegt og finnst hv. þingmanni það standast og er það gott fordæmi að banna einhverja atvinnugrein sem þú ert ósammála? Og hvaða fordæmi erum við þá að setja inn í framtíðina þegar það verða komin ný stjórnvöld sem hafa aðra afstöðu til umhverfis og náttúru eða mannréttinda eða hvað það er, að við getum út frá geðþótta bannað bara eitthvað? 

Forseti. Ég þakka þessa spurningu og ég tek það fram að ég fagna þeirri vinnu sem er í gangi í ráðuneytinu, mér finnst það bara frábært. En af því að hv. þingmaður talar um að hún hafi kallað eftir afstöðu þingmanna til þessarar greinar áður þá man ég eftir að ég stóð hérna í pontu árið 2018 þegar það átti að fara að hunsa umhverfismat og gefa bráðabirgðaleyfi til að halda áfram starfsemi á Vestfjörðum þrátt fyrir að brotin hefðu verið lög, minnir mig, eða það stóðst ekki umhverfismat á þeim tíma, þá stóð ég hér upp og sagði: Eigum við ekki bara að hætta þessu, eigum við ekki bara að loka á þetta sjókvíaeldi? Þetta hefur verið afstaða mín lengi. Ég hef fylgst með þessu og ég held þjóðin öll. Við erum búin að gefa þessu tækifæri. Hv. þingmaður talar um að stoppa og banna einhverja atvinnustarfsemi sem búið er að fjárfesta miklum pening í. Við tökum ákvarðanir hér sem löggjafi og lagaverkið okkar nær yfir einstaklinga í samfélaginu sem brjóta af sér, fólk getur verið búið að fjárfesta gríðarlega miklum pening í eitthvað en það brýtur af sér og þarf þá að greiða fyrir það, hvort sem það er með því að sitja í fangelsi eða greiða sektir eða annað. Það sama á að eiga við um svona fyrirtæki. Þetta kemur ekkert bara upp úr þurru. Hérna er iðnaður þar sem menn eru trekk í trekk búnir að sýna fram á að þeir geta ekki varið náttúruna. Þeir geta ekki varið villta laxinn og þeir geta ekki komið í veg fyrir mengun og stórskaða á vistkerfinu okkar til framtíðar. Það eru óafturkræfar afleiðingar af þessari starfsemi. Ef þeir geta það ekki þá ber okkur sem löggjafa að segja bara: Nei, þetta er ekki að ganga upp. Hverjum ætlum við að leyfa njóta vafans? Eru það þessi stórfyrirtæki sem eru jú búin að fjárfesta fullt af peningum eða er það náttúran til framtíðar? Ætlum við að taka þá áhættu að villti laxastofninn deyi út, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla að reyna að kjarna mig betur. Það er náttúrlega af og frá að ég sé að hugsa um stöðu þessara fyrirtækja. Ég hef engar áhyggjur af því hvað þau hafa fjárfest. Sveitarfélögin, fjölskyldurnar, fólkið sem á allt undir þessari atvinnu, það hefur fjárfest og skuldsett sig og sveitarfélögin farið í uppbyggingu á innviðum og annað, af því að þessi starfsemi er til staðar. Það er það sem ég er að segja. Svo vil ég líka bæta því við að það er nákvæmlega þetta sem hæstv. ráðherra er að gera. Engin brot án afleiðinga, það hefur ítrekað komið fram í hennar orðum. Ég held að við séum að fara rétta leið. Ég ítreka það að ástandið er fullkomlega óboðlegt. Það er ekki um slysasleppingar að ræða í einstaka kví, það er ekki vandinn. Vandinn er í heildina sá að allt í kringum fiskeldi í opnum sjókvíum hefur gengið bara ákaflega illa. Ég nefndi það hér í ræðu minni á dögunum að það væri einhver skipting á landinu. Ég heyri mikið fyrir austan að það megi ekki blanda öllu saman af því að allt gangi svo vel fyrir austan þótt það hafi óhappatilvik gerst þarna fyrir vestan. Það er ekki svo. Þar var vinnslustopp mánuðum saman vegna sýkinga í fiskinum, blóðþorra og annars. Það er ekki hægt að segja að þetta gangi vel víðast hvar. Þetta hefur bara í grunninn gengið mjög illa og þetta er ekki í góðu standi. Ég vildi bara koma aftur upp og er kannski ekki með beina spurningu heldur bara ítreka það að ég er ekki að hugsa um hag norskra fjárfesta. Það er algerlega á hreinu. Ég er að hugsa um íslenska náttúru. En ég er líka að hugsa um þau sem báðu kannski ekki um þennan iðnað en hann kom og þau fengu störf og þau fjárfestu 

Forseti. Ég er fullkomlega sammála hv. þingmanni. Það má alls ekki bitna á fólkinu í þessum byggðum, það bara má ekki gera það og það á ekki að þurfa að gera það. Það er ótrúlega vond byggðastefna, og við gerum þessi mistök trekk í trekk, að einhvern veginn velti það á einum atvinnuvegi hvort heilt byggðarlag fari á hliðina. Við megum ekki gera það. Við megum ekki setja öll eggin í sömu körfu. Það er bara vond byggðastefna. Þess vegna segi ég í þingsályktunartillögunni að samhliða því að banna opið sjókvíaeldi eigi ríkisstjórnin að efla nýsköpun og fjölbreytt og umhverfisvæn atvinnutækifæri í byggðarlögum sem byggja afkomu sína á fiskeldi í opnum sjókvíum. Ef við gerum þetta, sem við getum alveg gert, - og mín hugsun er sú að okkur beri skylda til að stoppa þetta - þá eigum við að koma inn með fjármagn og við eigum að finna leiðir til að koma til móts við fólk á þessum svæðum til að byggja upp sjálfbærar og grænar atvinnugreinar og til þess að tryggja að fólk geti lifað á þessum svæðum með reisn og það séu atvinnutækifæri þarna. Það er gríðarlega mikilvægt. Ég held að það sé alveg eitthvað sem við getum gert. Það er bara ákvörðun um að setja fjármagn og „rísorsa“ í að gera það. Ég hef engar áhyggjur af því. En að halda áfram með status quo núna, að halda áfram með sjókvíaeldið, minnka það væntanlega eitthvað aðeins eins og ég ætla að sé hugsunin hjá hæstv. matvælaráðherra, að þessar reglur geri það að verkum að það þurfi að minnka - ef við tökum frekari áhættu, af því að þessi grein er að deyja út hvort sem er, hvað gerist þá þegar hún ákveður af sjálfsdáðum að fara? Þá lenda þessi byggðarlög í sömu krísu og þau yrðu í ef við myndum bara loka á þetta núna. 

Forseti. Staðan í dag er óásættanleg og hún er fyrirsjáanleg niðurstaða þeirrar þróunar sem hefur verið hérna frá því að brottrækir Norðmenn komu frá Noregi með fiskeldisbúnaðinn sinn og buðu gull og græna skóga. Skammsýni íslenskra stjórnvalda var að taka því bara. Árið 2018, þegar það var ákveðið með lögum á einum degi að snúa við niðurstöðu umhverfismats - að sjálfsögðu, af því að það þarf að verja þessa hagsmuni - var algerlega fyrirsjáanlegt hvað myndi gerast. Þar var lofað að það yrði eftirlit, að það yrði passað upp á þetta, en svo var það ekki fjármagnað og að sjálfsögðu gerðist ekkert. Þannig að ég kaupi ekki þessi rök um að það eigi einhvern veginn að skrúfa niður. Þau fljúga ekkert. Staðan sem við erum í er í rauninni skammsýnin sem er í íslenskum stjórnmálum. Það er skammtímagróðinn sem ræður alltaf. Þess vegna tóku stjórnvöld bara opnum örmum á móti þeim sem höfðu verið að menga og höfðu verið reknir burt frá Noregi. Það er einfaldlega þannig. Þeim var sama um umhverfið. Fyrirsjáanlega gerðist það sama hér og gerðist þar. Það vantar langtímahugsun. Það vantar alvörubyggðastefnu sem er búið að vera að hunsa alveg síðan kvótakerfið var sett á. Það hefur markvisst ekki verið horft til þeirra afleiðinga sem ákvarðanir stjórnvalda hafa haft fyrir byggðir landsins. Vissulega hámarkar fyrirkomulag kvótakerfisins einhvern gróða hér og þar en það býr til samþjöppun. Það vantar að spyrja: Er þessi samþjöppun holl? Jú, hún skilar sér í einhverjum krónum hingað og þangað, kannski fleiri krónum í bókhaldinu heldur en einhverjar aðrar leiðir, en samfélagslegi kostnaðurinn er ekki eitthvað sem er tekið tillit til og hvað þá samfélagslegi kostnaðurinn eða skaðinn sem verður af völdum mengunar af þessum iðnaði. Þessari þingsályktunartillögu þurfa að sjálfsögðu að fylgja mótvægisaðgerðir. Þannig virkar það þegar stjórnvöld eru búin að klúðra eins miklu og hægt er í þessum málum. Þau bjuggu til þessar aðstæður með því að bjóða þessum mengandi iðnaði hingað til landsins í þessum mæli. Þau bjuggu til þær aðstæður, með t.d. þessum lögum, að þessi skaði varð. Þennan skaða þarf að bæta, að sjálfsögðu. En það er ekki bara hægt að taka hvaða fljótlegu skammtímagróðalausn sem er án þess að hugsa um langtímaafleiðingarnar. Eina leiðin til þess að laga þetta er að segja: Stopp, þetta gengur ekki. Og fara síðan í mótvægisaðgerðir fyrir sveitarfélög sem áttu að sjálfsögðu að fá þær aðgerðir strax í staðinn fyrir þennan mengandi iðnað. Þetta er rosalega einfalt dæmi þegar allt kemur til alls en við erum með flokk í ríkisstjórn sem trúir ekki á neitt svona. Það verður að vera einkaframtakið, meira að segja mengandi einkaframtakið, meira að segja einkaframtakið sem skemmir allt, skemmileggur hingað og þangað, af því að þessi flokkur metur ekki náttúruna og virði náttúrunnar. Það er einfaldlega þannig. Þau segjast gera það, svona í hátíðlegum ræðum hingað og þangað, en það þarf bara að skoða verkin. Þau eru mengandi. Niðurstaðan er skaði. Og það þarf að stoppa þennan skaða. Hitt sem núverandi stjórnvöld hafa engan áhuga á, einmitt af því að þau eru í einhverjum aðhaldsaðgerðum og vilja minna bákn o.s.frv., er að þau vilja að sjálfsögðu ekki viðurkenna eigin sök í því að hafa valdið þessum skaða sem þau þurfa þá að greiða fyrir. Ég held að þar standi hnífurinn í kúnni þegar allt kemur til alls. Þetta mál fer væntanlega inn í nefnd og verður svæft þar, af því að ef málið kæmi í alvörunni hingað inn í þingsal og ef þingfólk myndi taka ákvörðun á atkvæðagreiðslutakkanum samkvæmt eigin sannfæringu, en ekki samkvæmt sannfæringu þeirra sem ráða í ríkisstjórninni, þá yrði þetta samþykkt. Ég efast ekki um það. En það kæmi mér nákvæmlega ekkert á óvart að ef þetta mál kemst inn í atkvæðagreiðslu muni ríkisstjórnin segja nei samkvæmt fyrirskipun frá þeim formönnum sem ráða. En að sjálfsögðu verður allt gert til þess að koma í veg fyrir málið komi hingað. Ég hlakka svo sem til að sjá hvaða aðgerðir matvælaráðherra hefur til þess að fara í en ég held að það sé svona svipað og í hvalveiðunum. Það er reynt að setja einhverjar hömlur hingað og þangað með einhverjum reglugerðum og þvíumlíku en það er rosalega auðvelt þegar aðrir komast til valda, sem þeir alla jafna gera, sem eru málsvarar Samtaka atvinnulífsins, að skrúfa það til baka. En ef við setjum þetta í lög hins vegar þá er það dálítið flóknara. Það er einfaldlega siðferðilega afstaðan sem við þurfum að taka, líka í hvalveiðum, að segja nei. Hvernig svo sem pólitískir vindar blása þá gerum við það að grundvallaratriði, lagalegu atriði. Það er erfiðara að breyta lögum. Það er erfiðara að snúa þeirri ákvörðun við. Þannig losum við okkur við geðþóttaákvarðanir einstakra ráðherra sem hafa farið hérna fram og til baka eins og vindurinn. Það er slæmt að búa við geðþóttaákvarðanir en skaðinn af þessum iðnaði, eldi í opnum sjókvíum, er slíkur núna að það er í rauninni ekkert annað í boði. Þannig að ég hvet bara nefndarmenn til þess að vinna samkvæmt eigin samvisku og horfa ekki bara í peninginn. Það þarf að horfa í fleira en það.

Forseti. Mig langar að tala aðeins um þennan fisk sem eldislax er. Fiskur er prýðismatvæli og hefur haldið lífinu í Íslendingum býsna lengi en eldislax er einhvern veginn eins og lélegt ljósrit. Þarna erum við að nota gríðarlega mikið af alls konar matvælum, öðrum fisktegundum, til að búa til fóður fyrir eldislax sem skilar margfalt minni nýtni á þeim matvælum sem við höfum úr að ráða. Við þurfum að nota miklu meira af öðrum fisktegundum eins og makríl til að búa til fóður fyrir laxinn. Það sem skilar sér er margfalt minna af matvælum en við leggjum inn í þetta ferli. Það er bara alveg skelfilega óumhverfisvænt að ganga þannig um matvæli. Ég held að síðan þurfi líka að taka inn í þessa mynd hversu ógeðfellt það er, eins og hv. þm. Halldóra Mogensen vísaði til, þegar sjálfdauðum laxi er ryksugað með og öllu slengt saman einhvern veginn. Þetta er ekkert sérstakt. Síðan til þess að telja okkur trú um það, þegar við fáum okkur eldislax, að við séum einmitt að borða lax þarf í mörgum tilfellum að nota litarefni til þess að laxinn sem úr þessu kemur líti út eins og raunverulegur lax. Þetta er allt einhvern veginn frekar óskynsamlegt. Til viðbótar horfum við á, eins og var vísað til í ræðu hv. þm. Halldóru Mogensen, að upprunagreining bendir til þess að þá þegar á árunum 2014–2019 hafi verið orðin töluverð erfðablöndun þegar eldið nam 6.900 tonnum. Í dag er eldið 150.000 tonn. Þetta er ekki margföldun, þetta er veldisvöxtur. 70 milljónir eldislaxa eru mjög mikið af fiski samanborið við íslenska laxastofninn sem er svo miklu minni, eða u.þ.b. 50.000 fiskar. Það er alveg ljóst að íslenska laxinum stafar mikil hætta af því sé þessi fiskur að sleppa og ganga upp í ár. Það hefur einnig komið í ljós að þessi svokallaði geldfiskur sem á ekki að verða kynþroska verður það bara samt. Þegar hann er sloppinn upp í árnar er ógerningur að ná honum. Greiningarnar sýna fram á þetta, bæði sýnir upprunagreining fram á að þessi lax er að sleppa úr ákveðnum kvíum og samanborið við önnur svæði er Kyrrahafslax víða útdauður eða í útrýmingarhættu. En þetta er ekki það eina. Við erum líka að horfa á gríðarlega alvarleg dýravelferðarmál þegar laxalús gengur í kvíunum og sjáum fiska sem eru stórskaddaðir og eiginlega bara skugginn af því sem er fiskur. Þetta er einhvern veginn eitthvað annað. Meðferðirnar við þessu eru bæði skaðlegar fyrir fiskana og nærumhverfið og geta jafnvel verið skaðlegar fyrir fólkið sem neytir síðan þessa fisks. Það er því einhvern veginn allt á hvolfi í þessu. Við þurfum að hafa í huga hvaða áhrif þessi rekstur hefur á lífríkið í fjörðunum þar sem þetta er rekið. Við höfum býsna mörg dæmi um að hann hafi farið ansi illa með firði. Þegar kemur að byggðaþróun er líka rétt að hafa í huga að í þessari þingsályktunartillögu er einmitt talað um að það þurfi að efla nýsköpun og fjölbreytt og umhverfisvæn atvinnutækifæri. Þetta er algjört lykilatriði, vegna þess að við hljótum frekar að vilja auka fjölbreytnina. Störfum í fiskeldi svipar kannski svolítið til annarra starfa á þessum svæðum. Þess vegna færi margfalt betur á því ef við myndum fara í nýsköpun og búa til ný og öðruvísi tækifæri, fjölbreyttara mannlíf. Það mælir allt með því að hafa þetta í huga og skoða það mjög vel hversu jákvætt þetta gæti verið fyrir þau byggðarlög sem eru farin að reiða sig á fiskeldið. Það er sannarlega sjónarmið að mörg hafi atvinnu af því að starfa í fiskeldi. Það má hins vegar ekki gleyma því að tilgangurinn helgar ekki meðalið, það er svo margt annað undir. Það sem myndi gerast ef íslenski laxinn hyrfi í þeirri mynd sem hann er nú væri stór skaði. Það væri stór skaði fyrir ímynd landsins. Það væri stór skaði fyrir það fólk sem stundar útivist og jafnvel fiskveiðar að þessi stofn myndi hverfa eða breytast að verulegu leyti, sem stór hætta er á miðað við reynsluna annars staðar frá. Því verðum við að hafa þetta í huga og verðum að bregðast við núna. Við getum ekki beðið eftir því að skaðinn verði því að hann verður varanlegur. Skaðinn sem verður af þessum völdum er varanlegur.

Virðulegur forseti. Sjókvíaeldi er risastór atvinnugrein. Hún veltir tugum milljarða, þetta eru hundruð starfa. Það hefur verið mikil lyftistöng fyrir Vestfirði og Austfirði og gert mikið fyrir brothættar byggðir. Ég get ekki stutt þá afdráttarlausu kröfu að sjókvíaeldinu verði bara lokað, einn, tveir og þrír. Ég tel það ekki raunhæft, ekki skynsamlegt og þess vegna er mitt nafn ekki á þessari þingsályktunartillögu þótt ég sé sammála mörgu af því sem kemur fram í greinargerð hennar. Það er hins vegar ekki þar með sagt, virðulegi forseti, að það sé forsvaranlegt og að við getum horft bara þegjandi upp á það að hér séu framin stórkostleg umhverfisspjöll, að villtu laxastofnunum okkar sé stefnt í voða og það verði hérna á Íslandi með nokkurra ára millibili meiri háttar umhverfisslys þar sem eldislaxar sleppa í þúsundatali, tugþúsundatali jafnvel, með hörmulegum afleiðingum fyrir vistkerfi og lífríki. Fiskeldisfyrirtækin verða að gyrða sig í brók. Stjórnvöld og eftirlitsaðilar þurfa að gyrða sig í brók. Það þarf að herða á kröfunum sem eru gerðar til fyrirtækjanna. Það þarf að stórauka eftirlit og þyngja viðurlög. Atvinnuuppbyggingin verður líka að vera á forsendum íbúanna sjálfra. Það er t.d. ótækt, svo við tökum bara málefni Seyðisfjarðar, að þar sé vaðið áfram með áform um sjókvíaeldi þvert á vilja fólksins sem býr þar. Svo þarf auðvitað að skattleggja þessa starfsemi almennilega. Ísland á ekki að vera einhvers konar skatta- og regluverksparadís fyrir norsk laxeldisfyrirtæki og norska fjárfesta sem snúa sér hingað þegar ríkisstjórn jafnaðarmanna í Noregi innleiðir réttlát auðlindagjöld. Það gengur ekki. Nú liggur fyrir svört skýrsla frá Ríkisendurskoðun. Þar er varpað ljósi á brotakennda og veika stjórnsýslu og umgjörð um sjókvíaeldið, hvernig þetta eftirlit og þessi umgjörð hefur ekki haldið í við vöxt greinarinnar. Þetta hefur gerst á vakt þessara stjórnarflokka þriggja. Þetta er óásættanleg þróun. Löggjafinn verður að bregðast mjög hratt við þeim ábendingum sem koma fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Í grunninn ætti prinsippið að vera frekar einfalt; regluverkið, hvatarnir og viðurlögin eiga bara að vera með þeim hætti að það borgi sig aldrei að standa í þessum rekstri nema hlutirnir séu í lagi og vistkerfisáhrifin séu lágmörkuð með besta mögulega búnaði og tækni og innra eftirliti. Ég er sammála flutningsmönnum að því leytinu til að status quo er ekki í boði. Áframhaldandi stjórnleysi og tilraunastarfsemi með lífríkið er ekki í boði. Í þessu samhengi vil ég segja að mér brá svolítið þegar ég las í fjölmiðlum að í stefnumörkun stjórnvalda í lagareldi væri lagt upp með að ef ekki næðist árangur í viðureign við slysasleppingar að fimm árum liðnum þá þyrfti að herða stefnumörkunina og skikka laxeldisfyrirtækin til að taka upp nýja tækni. Það er haft eftir hæstv. matvælaráðherra í Heimildinni, haft eftir henni á blaðamannafundi sem var haldinn í ráðuneytinu: „Árið 2028 er fyrsta varðan á leiðinni. Við ætlumst til þess að greinin hafi náð verulegum árangri á ýmsum sviðum árið 2028.“ Svo er haft eftir ráðuneytisstjóranum í sömu frétt: „Við erum með þetta tímamark, 2028, þar sem við munum taka stöðu og ákveða hvort grípa þurfi til einhverra harðari aðgerða sem fela þá í sér innleiðingu á einhvers konar tækni sem nær þá þessum markmiðum okkar.“ Þar á hann við markmið um sjálfbærni og að verja lífríkið árið 2028. Ég hélt að ég væri að misskilja eitthvað þar til ég las það sem kemur fram í stefnunni sjálfri, stefnu hæstv. matvælaráðherra, um lagareldi til ársins 2040. Þar segir, með leyfi forseta: „[E]igi síðar en árið 2028 verði lögð skylda á rekstraraðila að hafa tekið í notkun búnað sem tryggi að þau markmið sem lagt er upp með í stefnumótuninni nái örugglega fram að ganga. Í því sambandi verði horft til árangurs þeirra rekstraraðila hérlendis sem bestum árangri hafa náð, sem og til framfara í rekstri erlendis. Uppfylli rekstraraðilar ekki kröfur um þennan búnað verði þeir eftir atvikum sviptir leyfum til áframhaldandi rekstrar eða leyfi þeirra ekki endurnýjuð.“ Þetta er auðvitað ekki mikill metnaður hérna. Ráðherra og ráðuneytisstjóri tala á þá leið að miðað verði við 2028 í þessu samhengi. Þetta er auðvitað óboðlegt. Við þurfum að grípa til aðgerða strax. Við þurfum að herða á kröfunum strax. Þetta eru stór og stöndug fyrirtæki sem mega alveg við því að fjárfesta miklu fyrr í bestu mögulegu tækni til að hindra laxastrok og til að lágmarka vistkerfisáhrif. Ég á erfitt með að sjá að það geti verið réttlætanlegt að gefa út fleiri leyfi til sjókvíaeldis meðan slíkar kröfur hafa ekki verið settar. Við getum ekki haldið áfram einhverri tilraunastarfsemi hérna í fimm ár. Við þurfum að herða á kröfunum og eftirlitinu strax og það er líka alger lykilforsenda þess að það geti náðst einhver lágmarkssátt um þessa atvinnugrein.

Virðulegi forseti. Opið sjókvíaeldi við strendur Íslands er tímaskekkja. Opið sjókvíaeldi er að skapa þá áhættu að íslenski laxastofninn og vistkerfi hans muni hreinlega hrynja og hverfa. Það er hægt að tala fallega um að það þurfi meira eftirlit, ég tala nú ekki um, eins og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson benti á, að eftir fimm ár sé hægt að vera með þessa starfsemi í gangi án þess að hún hafi of mikil áhrif á umhverfið. En við erum þegar búin að sjá að þúsundir, ef ekki tugþúsundir laxa úr þessum sjókvíum hafa verið að sleppa og fara upp í íslenskar laxveiðiár þar sem m.a. kynþroska eldislaxar eru farnir að trufla hrygningar. Þetta er eitthvað sem má alls ekki gerast. Þetta er eitthvað sem okkur var sagt að myndi aldrei gerast. Okkur var sagt að það væri gott eftirlit þangað til Ríkisendurskoðun sagði okkur annað. Okkur var sagt að það væri ekkert verið að sleppa þangað til við sáum að það er verið að sleppa út um allt. Þetta opna sjókvíaeldi er einfaldlega þannig að það er ekki hægt að tryggja það við þær aðstæður sem eru hér við Ísland að fiskar sleppi ekki. Ef við ætlum ekki að leggja í hættu afkomu þeirra 2.000 fjölskyldna sem eiga land að laxveiðiám, ef við ætlum ekki að eyðileggja störf þeirra þúsunda sem starfa við laxveiðar á Íslandi - fólk sem kemur frá öllum heiminum til Íslands til að veiða villta íslenska Atlantshafslaxinn í ám á Íslandi og borgar fyrir það stórfé, þetta fólk er ekki að fara að koma hingað til að veiða lúsétinn og illa farinn eldislax úr þeim ám. Ætlum við að stofna atvinnu allra þessara í hættu? Já, sjókvíaeldið var sett upp á Vestfjörðum og Austfjörðum til þess að hjálpa til við atvinnusköpun en við þurfum að átta okkur á því að þær ákvarðanir sem voru teknar á sínum tíma voru ekki teknar með þær upplýsingar í höndunum sem við erum með núna um þá áhættu sem slík atvinnustarfsemi skapar fyrir lífríki Íslands. Við þurfum því að fara í þá vinnu að stöðva allt sjókvíaeldi við strendur Íslands og fara samtímis í þá vinnu að tryggja atvinnu fyrir fólk á þeim svæðum þar sem sjókvíaeldi er núna. Við áttum okkur á því að það mun hafa áhrif í þessum byggðarlögum en við teljum að með því að fara í skipulagðar mótvægisaðgerðir með heimafólki til að skapa önnur tækifæri sem ekki stefna lífríkinu í hættu þá sé hægt að búa til fleiri valkosti. En nei, þetta má ekki segja hér inni vegna þess að hagsmunaaðilarnir eru búnir að tryggja að það hljóti nú að vera best að hafa bara meira eftirlit. En við þurfum að byrja núna. Hæstv. matvælaráðherra hefur tilkynnt ný heildarlög um lagareldi. Þau eiga ekki að koma fram fyrr en á vormánuðum sem þýðir einfaldlega, miðað við það hvernig pólitíkin skipast hér innan húss, að þau munu aldrei fara í gegn vegna þess að ákveðnir aðilar sem vilja tala máli hagsmunaaðilanna munu þæfa það mál hér í þinginu. Þannig að í fyrsta lagi erum við kannski að fara að ræða þetta aftur næsta haust, eftir ár, og þá kannski verður þetta að lögum 2025. Lífríki sjávar, íslenski laxinn og þær mörgu fjölskyldur sem hafa ágóða af því að hér séu laxveiðar geta ekki beðið svo lengi. Þær geta heldur ekki beðið eftir þeim reglum sem verða settar með því frumvarpi sem hæstv. matvælaráðherra hefur kynnt, eftir að fimm ára tímabil af prufum verður búið. Nei, ef við bíðum svo lengi munum við sennilega sjá algjört hrun íslenska laxastofnsins. Hér er mikilvægt að Alþingi hlusti á vilja þjóðarinnar, hlusti á umhverfið, hlusti á náttúruna og framkvæmi strax, því að ef við bíðum og bíðum þá munu engir villtir laxar verða í íslenskum ám.

Herra forseti. Ég flyt Alþingi skýrslu sem á þann aðdraganda að lögð var fram á Alþingi beiðni af allmörgum hv. þingmönnum um skýrslu um samfélagslegan kostnað af fátækt. Fyrsti flutningsmaður þeirrar skýrslubeiðni var hv. þm. Halldóra Mogensen, þingmaður Pírata. Ég vil rétt í upphafi míns máls segja, af því að ég held að þessi skýrsla sé mjög gott gagn inn í umræðu um fátækt og inn í umræðu um samfélagslegan kostnað fátæktar, að ég tel að þetta hafi verið góð beiðni frá hv. þingmönnum sem lögðu þetta fram. Ég ætla að leyfa mér að rifja upp aðra skýrslu sem ég lagði fram á þingi að beiðni hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar um viðbrögð við ábendingum í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þessar skýrslur tvær eiga það sammerkt að mér hefur ekki tekist að skila þeim á tíma eins og hann er skilgreindur í þingsköpum Alþingis en mig langar bara að segja það hér, rétt í upphafi þessarar umræðu, að svona gögn gefa okkur raunverulegt færi á djúpri umræðu. Við ættum kannski að velta því fyrir okkur þegar um er að ræða skýrslubeiðni hvort ekki sé rétt að endurskoða aðeins tímafrestina í þingsköpum Alþingis þannig að það gefist þá tími til að taka slíka raunverulega umræðu. Ég held að það sé mikilvægt. Eins og ég mun fara yfir í minni ræðu mun ég nýta þetta gagn til að halda áfram vinnu í forsætisráðuneytinu hvað varðar fátækt. Fátækt og samfélagslegur kostnaður vegna hennar er viðfangsefni sem hefur fengið aukna athygli og umræðu víða um heim. Þar er Ísland engin undantekning. Þrátt fyrir öflugt velferðarkerfi, almenna hagsæld og jöfnuð sem mælist einn sá mesti í alþjóðlegum samanburði er á hverjum tíma allnokkur hluti þjóðarinnar sem býr við kröpp kjör sem hafa viðvarandi áhrif á líf fólks og fjölskyldna. Greiningar sýna að fátækt er staðreynd í íslensku samfélagi. Hún mælist minni á Íslandi en á meðal samanburðarlanda og á undanförnum tveimur áratugum hefur sá árangur náðst að dregið hefur úr hlutfalli tekjulágra. Rannsókn á gögnum frá 30 Evrópulöndum fyrir tímabilið 2004–2020 sýnir að ójöfnuður eykur fátækt. Það eru hins vegar ekki vísbendingar um að hagvöxtur einn og sér dragi úr fátækt eða ójöfnuði. Þetta finnst mér mikilvægt að hafa í huga þegar við ræðum aðgerðir gegn fátækt. Ég vil nefna hér í upphafi þær aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem ætlað hefur verið að efla jöfnuð og draga úr fátækt í íslensku samfélagi á undanförnum árum. Það eru til að mynda aðgerðir til að efla barnabótakerfið en eins og kemur fram í skýrslunni má greina fátækt ekki síst meðal einstæðra foreldra. Það eru félagslegar aðgerðir í húsnæðismálum þar sem einmitt áhrif fátæktar geta verið hvað sárust. Þær aðgerðir hafa falist í stuðningi við almenna íbúðakerfið og nýjum hlutdeildarlánum. Þá vitum við að breytingar á skattkerfinu, sem gerðar voru árið 2019 með innleiðingu þrepaskipts skattkerfis og tengingar persónuafsláttar og þrepamarka við verðlag og langtímaframleiðni, hafa nýst best þeim tekjulægstu í samfélaginu. Ég vil líka nefna að tímasettri áætlun, sem sett var á upphafsári þessarar ríkisstjórnar 2018, hefur verið fylgt, þ.e. tímasettri áætlun um lækkun heilbrigðiskostnaðar til að draga úr kostnaði sjúklinga þannig að heilbrigðiskostnaður þurfi ekki að vera hindrun fyrir þau sem standa verst. Við getum líka rætt þær tillögur sem hafa verið lagðar fram um hvernig við getum dregið úr fátækt barna, til að mynda með því að lengja fæðingarorlof. Þó að það blasi ekki við er það raunverulega aðgerð sem dregur úr fátækt barna. Þá vil ég nefna þá vinnu sem við höfum lagt í til að meta hagsæld og lífsgæði landsmanna með því að styðjast við heildstætt safn efnahagslegra, umhverfislegra og félagslegra mælikvarða sem auðvelda stjórnvöldum að fylgjast með þróun og breytingum í samfélaginu og styður við stefnumótun og ákvarðanatöku yfir lengri tíma. Frá því að við birtum fyrst þessa mælikvarða árið 2019 hefur meiri hluti félagslegra mælikvarða þróast í jákvæða átt en þessir mælikvarðar endurspegla líka áhrif sveiflna á vinnumarkaði og innan hagkerfisins á sama tímabili, ekki síst vegna áhrifa heimsfaraldursins. Niðurstöður mælinga sýna að dregið hefur úr hlutfalli fólks sem hefur neitað sér um læknisaðstoð, menntunarstig þjóðarinnar hefur aukist og dregið hefur jafnt og þétt úr brottfalli úr framhaldsskólum. Jafnframt hefur dregið úr fjölda ungmenna sem stunda hvorki nám né atvinnu sem styður við aðrar greiningar sem hafa gefið til kynna jákvæð áhrif aðgerða stjórnvalda á meðan á heimsfaraldri stóð til að auka virkni þessa hóps. Ég hef sett verkefni um að þróa velsældarmælikvarðana í forgrunn stefnumótunar innan míns ráðuneytis og nú er í samstarfi þriggja ráðuneyta unnið að því hvernig við getum innleitt velsældaráherslur í alla áætlanagerð og ákvarðanatöku, ekki bara í gegnum velsældaráherslur í fjármálaáætlun heldur við gerð fjárlaga hvert ár. Velsældaráherslurnar þekkja hv. þingmenn og vissulega styðjast ráðuneyti í Stjórnarráði Íslands við þessar áherslur í markmiðasetningu sinni. Raunar koma velsældaráherslurnar fram í 30 af 35 málefnasviðum í gildandi fjármálaáætlun. Heildstætt safn mælikvarða um hagsæld og lífsgæði gefur ráðuneytinu líka kost á að horfa á áhrifaþætti stefnumótunar þvert á málefnasvið þegar við erum að vinna stefnur og áætlanir í staðinn fyrir að vera föst inni í sílóum hvers málefnasviðs. Það þarf ekki að segja frá því í mörgum orðum að aðgerðir til að draga úr fátækt og ójöfnuði, og þar með þeim samfélagslega kostnaði sem leiðir af fátækt, er langtímafjárfesting sem skilar miklum ávinningi fyrir bæði einstaklinga og samfélagið allt. Árangurinn birtist ekki bara í fjárhagslegum þáttum, hann birtist líka í þáttum eins og bættri heilsu, menntun, atvinnu, húsnæðisöryggi og afkomu. Því má segja að í raun og veru feli þessi barátta í sér svo ótal margt annað sem við erum að vinna að á vettvangi stjórnmálanna hverju sinni og hún er alþjóðleg. Fyrsta heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun hefur yfirskriftina Engin fátækt og frá samþykkt heimsmarkmiðanna árið 2015 og fram að heimsfaraldri kórónuveiru hefur þeim sem búa við sárafátækt á heimsvísu fækkað umtalsvert samfara auknum útgjöldum aðildarríkja til félagslegra velferðarkerfa sem beinast að því að draga úr skorti á lífsgæðum. Í nýrri skýrslu um stöðu innleiðingar heimsmarkmiða á heimsvísu kemur fram að hægur jákvæður viðsnúningur hafi orðið frá árinu 2021, því að það varð afturför í tengslum við heimsfaraldurinn. Það er ljóst að þörf er á samhentu átaki þjóða til að ná varanlegum árangri. Þó að við séum fyrst og fremst hér að ræða samfélagslegan kostnað fátæktar á Íslandi þá vil ég bara rifja það upp að við erum hluti af þessum heimi og það sem við leggjum fram, t.d. í gegnum þróunarsamvinnu, hefur þau áhrif að draga úr fátækt í heiminum öllum. Ég nefndi skýrslubeiðendur í upphafi míns máls. Þegar þessi beiðni kom til mín taldi ég rétt, enda forsætisráðuneytið ekki kannski með helstu fræðimenn á þessu sviði innan sinna raða, að leita út fyrir raðir ráðuneytisins. Við leituðum til Halldórs Guðmundssonar, félagsráðgjafa og dósents við Háskóla Íslands, Herdísar Steingrímsdóttur, sem er dósent í hagfræði við Copenhagen Business School, til Kolbeins Hólmars Stefánssonar, félagsfræðings og dósents við Háskóla Íslands, og Kjartans Ólafssonar, félagsfræðings og sérfræðings við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands. Gögnin sem eru undir eru skráargögn frá Hagstofu Íslands og opin gögn frá Hagstofunni, Eurostat og embætti landlæknis. Það sem sérfræðingarnir gerðu er að steypa saman nokkrum ólíkum gagnasöfnum sem varða fjárhagslega og félagslega þætti; menntunarstöðu, húsnæðisstöðu og heilsufarslega þætti með tilliti til ýmissa bakgrunnsbreytna, til að mynda aldurs og búsetu. Þau gögn, og þetta er mikilvægt, voru hins vegar ekki öll aðgengileg við vinnslu þessarar skýrslu heldur aðeins að hluta til. Því er mikilvægt að við látum ekki staðar numið hér heldur vinnum áfram frekari greiningar og rannsóknir. Ég hef ákveðið að halda þessum rannsóknum áfram. Að minni tillögu samþykkti ríkisstjórnin í júní síðastliðnum að hópur fræðimanna haldi áfram á næstu tveimur árum rannsóknum á fátækt hér á landi og skili á u.þ.b. fjögurra mánaða fresti samantekt um stöðumat og valkosti varðandi einstaka hópa og tillögum um aðgerðir. Ég ætla að koma nánar að því hér á eftir. Verkefni höfunda var að taka saman upplýsingar og greina gögn og ég ætla ekkert að lesa beiðnina, þið hafið hana aðgengilega. Þetta var yfirgripsmikið og margþætt verkefni. Þó að skýrslan hafi ekki verið unnin innan þess skamma tímaramma sem ætlaður er til slíkra verkefna í þingskapalögum var hún unnin á aðeins fjórum mánuðum. Markmiðið var að hún myndi í meginatriðum varpa ljósi á umfang fátæktar á Íslandi, rekja þróun hennar síðustu tvo áratugi og lýsa stöðu einstakra lágtekjuhópa og einnig varpa ljósi á áhrif af fátækt og hversu varanleg hún er. Þannig að hugsunin er að fá ákveðna yfirsýn en það er líka mikilvægt að muna að það er ekkert einfalt eða afgerandi svar við öllum þessum spurningum og sýn um það hvernig á að útfæra slíka útreikninga um samfélagslegan kostnað er ekki einhlít. Ég ætla þá að byrja á því að nefna að niðurstöður skýrslunnar staðfesta að staða Íslands samkvæmt alþjóðlegum mælingum á umfangi fátæktar er með því besta sem þekkist meðal samanburðarlanda. Það hefur ítrekað komið fram í greiningum OECD en það er mikilvægt að við séum að skoða þetta hjá okkur. Í skýrslunni er gerð grein fyrir ólíkum aðferðum og mælikvörðum sem alþjóðastofnanir nýta en fátækt er iðulega tengd við lýsingu á ástandi, svo sem húsnæðisfátækt, félagslegri fátækt eða heilsufarslegri fátækt, og vísar þá til tiltekins þáttar samfélagslegrar eða einstaklingsbundinnar stöðu sem bendir til efnahagslegs skorts. Árið 2020 var á vegum Þróunaráætlunar Sameinuðu þjóðanna og Oxford-háskóla gefin út alþjóðleg fjölþátta vísitala fátæktar sem byggir á þremur meginvíddum, þ.e. heilsu, menntun og almennum lífskjörum. Sú síðastnefnda byggir á mælikvörðum um aðgengi fólks að lífsnauðsynjum, svo sem orku, hreinlæti, drykkjarvatni, rafmagni, húsnæði og eignum. Alþjóðabankinn byggir mælingar á vísitölu sem metur mismunandi víddir velferðar og nær yfir hlutfall heimila í viðkomandi landi. Auk þess að mæla peningalega fátækt byggir vísitalan einnig á menntun og gæðum grunninnviða í þjónustu almennings. Staða Íslands samkvæmt þessum alþjóðlegu mælingum er að jafnaði með því besta sem þekkist. Umræða um ólík sjónarhorn og reikniaðferðir breytir ekki þeirri staðreynd að slíkar mælingar eru mikilvægar því að þær draga fram áherslur um vilja og hlutverk stjórnvalda og samfélagsins alls til að tryggja að enginn falli utan garðs og að sem flestir búi við góð eða ásættanleg lífskjör og lífsgæði. Þar liggur okkar áhersla. Áður en ég vík að helstu niðurstöðum vil ég árétta að það er hægt að skilgreina fátækt á tvennan hátt, annars vegar afstæða fátækt sem byggir á skilgreiningu fátæktarmarka út frá miðgildi tekna í samfélaginu. Í þeim útreikningum er gjarnan notast við 50–60% af miðgildi ráðstöfunartekna og þá er byggt á gögnum um tekjur. Hins vegar er svo algild fátækt sem byggir á þarfagreiningu um hvað það er sem þarf til að komast af í samfélaginu. Skortur á þeim gæðum eða fjármunum sem þarf til að greiða fyrir þau þýðir að viðkomandi fellur undir fátæktarmörk. Dæmi um slíka nálgun gætu verið neysluviðmið stjórnvalda sem voru gefin út 2011. Lágtekjumörk eru hin afstæða og almenna mæling á tekjum sem gefur vísbendingar um hverjir teljist fátækir út frá tekjudreifingu. Fátækt snýst ekki eingöngu um algjöran skort á nauðsynlegum gæðum, eins og mat, húsaskjóli og klæðnaði, heldur um að geta notið þeirra gæða sem þykja sjálfsögð og eðlileg í samfélaginu sem maður tilheyrir. Lágtekjumörkin eru fengin með því að skilgreina punkt í tekjudreifingunni út frá annaðhvort miðgildi eða meðaltali ráðstöfunartekna fremur en út frá skilgreindum nauðsynjum. Þar er yfirleitt miðað við 60% af miðgildi ráðstöfunartekna eins og Hagstofan notar í sínum mælingum. Dýpt fátæktar getur verið mismikil. Einstaklingur sem er rétt undir lágtekjumörkum býr ekki við eins djúpa fátækt og einstaklingur sem er með mun lægri tekjur. Til að meta þróun dýptar fátæktar almennt í samfélaginu er notast við svokallað lágtekjubil sem við finnum með því að finna muninn á lágtekjumörkum og miðgildi ráðstöfunartekna undir lágtekjumörkum. Munurinn er reiknaður sem hlutfall af lágtekjumörkum þannig að hærra gildi endurspeglar dýpri fátækt. Þá fer ég yfir þróun fátæktar á Íslandi. 1. Dregið hefur úr tekjufátækt á Íslandi á síðustu 20 árum. Lágtekjuhlutfallið, sem ég var að fara yfir hvernig er skilgreint, var 15,3% árið 2000 en er árið 2021 13,5% 2: Börnum sem búa á heimilum undir lágtekjumörkum fækkaði á þessu tímabili, sér í lagi eftir 2017 þegar staða barna batnaði umfram stöðu fullorðinna. 3: Verulega dró úr lágtekjuhlutfalli eldra fólks, þ.e. yfir 67 ára aldri, á þessum 20 árum. Það fór úr 16,5% árið 2000 í 6% á árinu 2022. Staða þessa hóps hefur því batnað verulega. Lágtekjuhlutfall hefur lækkað í flestum landshlutum og munur milli landshluta hefur dregist saman frá því um aldamótin síðustu. Er þá bara allt gott? Við erum á réttri leið en það breytir ekki þeirri staðreynd að fátækt er staðreynd í íslensku samfélagi og það er mikilvægt að hafa skýra mynd af stöðunni til þess að við getum gripið til markvissra aðgerða til að bæta stöðuna. Niðurstöður skýrslunnar staðfesta að fátækt er áberandi meðal hópa sem eru í viðkvæmri stöðu. Þar er sérstaklega rætt um einstæða foreldra, eins og ég nefndi hér áðan, öryrkja og innflytjendur, nú sem fyrr. Þessir hópar standa verst og börn þessara hópa búa við aukna áhættu á að lifa við fátækt. Hér ber helst að nefna að ætla má að af þeim 13,5% íbúa sem eru undir lágtekjumörkum séu börn tæplega 20%, eða rúmlega 9.000 einstaklingar, miðað við árið 2020. Þróun lágtekjuhlutfalls almennt hjá börnum fylgir þróun fullorðinna en eftir 2017 lækkar lágtekjuhlutfall barna umfram fullorðinna, þannig að þessi þróun er í rétta átt en breytir því ekki að of mörg börn búa við fátækt. Lágtekjuhlutfall barna var 11,6% árið 2020 en þegar tekið er tillit til fjárhags bæði lögheimilis- og umgengnisforeldris hækkar lágtekjuhlutfall þeirra í 14%. Börn sem búa á heimilum foreldra með örorku, einstæðra foreldra eða foreldra sem eru innflytjendur eru mun líklegri til að búa við fátækt en önnur börn. Lágtekjuhlutfall barna einstæðra foreldra og barna innflytjenda er áberandi hæst. Það er vel þekkt staðreynd að fátækt í æsku getur haft langvarandi áhrif á líf einstaklinga á fullorðinsárum. Það sést t.d. á muni á menntunarstigi þeirra sem hafa búið við fátækt í æsku og þeirra sem voru ofan við lágtekjuhlutfall. Fátækt barna getur verið langvarandi en hún er ekki sérlega tíð eða djúp þar sem staða þeirra er háð tekjum foreldra sem aukast oft með hækkandi aldri. Ég þarf að fara ansi hratt yfir sögu hér vegna skamms tíma. Ég vil þó nefna að umtalsverður hluti örorkulífeyrisþega er fastur til lengri tíma rétt fyrir ofan lágtekjumörk. Innflytjendur á Íslandi búa oft við tíða, djúpa og langvarandi fátækt. Fólk á eftirlaunaaldri er síst líklegt til að búa við fátækt af þessum einstöku hópum en sá hluti hópsins sem mælist undir eða við lágtekjumörk býr við djúpa fátækt, þ.e. í hópi eldri eldra fólks. Munurinn á milli landsvæða hefur dregist saman en það er hins vegar ekki nákvæmlega eins milli ólíkra landshluta. Ég fer ansi hratt yfir um ætlaðan samfélagslegan kostnað fátæktar. Það er mikil greining á því hvaða aðferðum er hægt að beita til að reikna út samfélagslegan kostnað fátæktar. Aðferðafræði er mismunandi í ólíkum rannsóknum en almennt er talað um að heildarkostnaður í hagsælum samfélögum sé á bilinu 4–7% af vergri landsframleiðslu. Það er auðvitað töluvert bil þar á milli en það er vegna þess að aðferðafræðin er flókin. Það þarf að gæta varúðar við slíka útreikninga sem samræmd eða algild viðmið og nota þá fremur sem viðleitni til námundunar. Við vinnslu skýrslunnar var helst horft á aðferðafræði rannsókna á samfélagslegum kostnaði í Kanada og Bretlandi og þá voru teknir inn þættir eins og aukin heilbrigðiskostnaður, kostnaður vegna aukinnar afbrotatíðni, tekju- og framleiðnitap vegna fátæktar og áhrif fátæktar á börn. Áætlaður heildarkostnaður samfélagsins vegna fátæktar á Íslandi er að mati skýrsluhöfunda líklega á bilinu 31–92 milljarðar kr. eða um 1–3% af vergri landsframleiðslu. Eins og áður kom fram stöndum við því betur en samanburðarríkin. Bilið er ansi mikið í þessum áætlaða samfélagslega kostnaði vegna flókinna útreikninga. Þar er m.a. verið að horfa á útgjöld til heilbrigðismála, útgjöld vegna afbrota, vegna fátæktar barna og vegna taps í framleiðni. Skýrsluhöfundar leggja jafnframt mat á kostnað við að lyfta einfaldlega öllum fjölskyldum upp úr lágtekjumörkum og miðað við stöðu ársins 2020 gætu það verið um 72 milljarða kr. Um leið er fjallað um að það sé skynsamlegt að forgangsraða áherslum og líklegt væri að málefni barna ættu þar að vera í forgangi, enda væri þar um langtímafjárfestingu að ræða. Þessar niðurstöður, herra forseti, sem við getum lesið út úr þessari skýrslu, sem ég hef nú bara skautað yfir á algerri hraðferð, gefa til kynna að mínu viti að verkefni okkar, eða við getum sagt forgangsatriði okkar sem löggjafarsamkundu ætti að vera að draga úr fátækt barna. Slíkar aðgerðir ættu að skila mestum og varanlegustum ávinningi fyrir samfélagið allt. Hins vegar þarf að vinna sérhæfða greiningu á hverjum hópi út frá ýmsum bakgrunnsbreytum til að vinna tillögur um hvernig megi lyfta fólki í þessum hópum sem sérstaklega eru tilteknir í skýrslunni, þ.e. innflytjendur, einstæðir foreldrar og öryrkjar, úr fátækt. Skýrsluhöfundar benda líka á að það þurfi frekari greiningar og samkeyrslur á fyrirliggjandi gögnum til að sýna og rökstyðja tilefni og umfang sértækra aðgerða til að fyrirbyggja fátækt og meta með nákvæmari hætti þann samfélagslega kostnað sem af henni leiðir. Líkt og ég nefndi hér áðan hefur ríkisstjórnin samþykkt þá tillögu mína að hópur fræðimanna haldi á næstu tveimur árum áfram rannsóknum á fátækt hér á landi, skili á nokkurra mánaða fresti samantekt um stöðumat og valkosti varðandi einstaka hópa þannig að við getum gripið til þessara markvissu aðgerða. Settur verður á fót stýrihópur með fulltrúum frá heilbrigðisráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, mennta- og barnamálaráðuneyti og innviðaráðuneyti, auk fulltrúa frá Hagstofu Íslands ásamt forsætisráðuneyti. Þessum stýrihópi er ætlað að vinna áfram tillögur til að draga úr fátækt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur fyrir hennar flutning á þessari skýrslu um fátækt, stöðu fátækra á Íslandi. Ég heyri að hér er talað um hvað það kostar að lyfta fátæku fólki upp fyrir fátæktarmörk, eða a.m.k. upp að þeim vendipunkti. Þannig að það sem mér liggur á hjarta - þar sem ég heyri að ráðherrann er að tala um enn fleiri stýrihópa og að bíða í einhver tvö ár eftir að fá niðurstöðu úr þeim þá velti ég því óneitanlega fyrir mér hvort það sé í raun og veru ekkert á kortinu nú þegar til þess að koma með fjármagn inn í hóp fátæks fólk til að lyfta því upp úr fátæktinni. Í fyrsta lagi velti ég því fyrir mér hversu lengi hæstv. forsætisráðherra telur eðlilegt að láta þetta fólk bíða eftir réttlætinu. Í öðru lagi langar mig að minnast á það að Flokkur fólksins hefur ítrekað mælt fyrir frumvarpi til laga um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði sem gæfi ríkissjóði 70 milljarða kr. á ári sem væri með glöðu geði hægt að setja nákvæmlega í fátækasta fólkið í landinu, öryrkja sem aðra, og útrýma þessum endalausu skerðingum og ótrúlegri skattlagningu á fátækt. Að lokum langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig henni líst á frumvarp Flokks fólksins um 400.000 kr. lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust sem flokkurinn hefur jú þegar fjármagnað.

Herra forseti. Ég vil segja það við andsvari hv. þingmanns að ég held að nákvæmlega það sem kemur fram í þessari skýrslu sé þörfin á að við tökum ákvarðanir sem byggjast á gögnum og forgangsröðum áherslum. Ég nefndi hér áðan í fyrsta lagi hvað við höfum verið að gera þegar kemur að barnafjölskyldum og húsnæðismálum, sem er risaþáttur í að draga úr fátækt. Ég fór ekki út í það sem er fram undan eins og t.d. endurskoðunina á örorkukerfinu, en út frá þessari skýrslu er mjög mikilvægt að við beinum sjónum að þeim hópi til að draga úr fátækt. Hv. þingmaður nefnir hér lífeyrissjóðakerfið. Við sjáum það að eldra fólki sem býr við fátækt hefur fækkað á undanförnum 20 árum. Það er m.a. vegna uppbyggingar lífeyrissjóðakerfisins og þeirra kerfisbreytinga sem gerðar voru 2016 á almannatryggingum eldri borgara þannig að ég held einmitt að það sé mjög mikilvægt að við byggjum okkar aðgerðir gegn fátækt á gögnum. Þetta snýst ekki um að bíða í tvö ár, eins og hv. þingmaður orðar það, heldur erum við að halda þessari vinnu áfram til að geta jafnóðum fengið bestu mögulegu gögn til að geta tekið bestu mögulegu ákvarðanirnar.

Virðulegi forseti. Þegar Flokkur fólksins var stofnaður 2016 þá var það eftir að ég hafði fengið að líta skýrslu UNICEF á Íslandi sem sýndi fram á að 9,1% íslenskra barna liði hér mismikinn skort. Ef við tækjum lægsta mögulega samnefnara af skýrslum sem hafa komið út að undanförnu þá er þessi tala núna á bilinu 13,1–15% eins og kemur reyndar fram í skýrslunni. Ef það er raunverulegt að fátækt íslenskra barna hafi vaxið úr 9,1%, og við tökum lægsta samnefnara, í 13,1%, þá hefur fátækt íslenskra barna vaxið um 44% í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hversu mikið þurfum við að vera með skýrslur og tölur á blaði til að grípa inn í og hreinlega lyfta þessu fólki upp úr fátækt og draga það úr röðum fyrir framan matargjafastofnanir að biðja þar um ölmusu? Ég bara verð að segja það, virðulegi forseti, mig langar líka að nefna þetta þriðja skattþrep sem svo gjarnan hefur verið nefnt hér, ég er að njóta þess líka. Þetta þriðja skattþrep sem mikið var básúnað um og nýtist best fátæku fólki nýtist mér og öllu hátekjufólki líka. 

Herra forseti. Ég held í fyrsta lagi að það sé mjög mikilvægt þegar við gerum breytingar á skattkerfinu, sem hv. þingmaður gerði hér að umtalsefni í lok síns máls, að þar séum við með kerfi sem er gagnsætt. Það að fara að meta fátækt hverju sinni - kerfið er þrepaskipt, við erum með neðsta þrepið í tekjuskattskerfinu og lækkun á því gagnast best tekjulægstu hópunum. Þrepaskipt skattkerfi snýst náttúrlega um að auka jöfnuð í samfélaginu og eins og ég fór yfir áðan er það jöfnuður í samfélaginu sem skiptir mestu til að draga úr fátækt. Þrepaskipt skattkerfi er liður í því. Hv. þingmaður nefnir hér fátækt barna og þar eru ólíkar mælingar undir, eins og hv. þingmaður fór hér yfir í sínu máli. Þetta eru ólíkar mælingar sem er verið að bera saman en tökum bara áhrifin af tilfærslukerfum hins opinbera sem skipta svo miklu máli í þessu. Alls voru tæplega 48.000 einstaklingar undir lágtekjumörkum árið 2020. Þeir hefðu verið 56.000 ef ekki hefðu verið til staðar húsnæðis- og barnabætur og þar sjáum við áhrif tilfærslukerfanna fyrir t.d. þessa 8.000 einstaklinga. Þannig að það er svo sannarlega verið að horfa til nákvæmlega þessara hópa í aðgerðum stjórnvalda.

Eigum við ekki bara hætta að horfa og hjálpa þeim?

Forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa skýrslu. Ég held að þetta sé ótrúlega gagnleg og flott skýrsla til að vinna út frá, gefur okkur rosalega góðar vísbendingar og hugmyndir um hvernig við getum unnið að þessum málaflokki áfram. En mig langaði kannski til að spyrja sérstaklega út í aldurshópinn 18–34 ára þar sem fátækt er að aukast. Þarna er ungt fólk á mjög viðkvæmu skeiði að stíga inn í samfélagið og ég hefði talið að það væri gríðarlega brýnt að grípa inn í strax til að sú þróun haldi ekki áfram og fátækt þessa hóps dýpki ekki enn þá meira. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvað hún leggur til að gera fyrir þennan hóp, hvort þetta séu aðgerðir sem á að fara í strax og hvað eigi að gera, út því að það er mjög ljóst tekið fram í skýrslunni að það er ekkert alveg vitað af hverju staða þessa hóps er þessi. Spurningin mín er: Hvernig grípum við inn í? 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég nefndi hér áðan viljum við vinna áfram með einstaka hópa og ég nefndi hér og varð tíðrætt um sérstaklega einstæða foreldra, öryrkja og innflytjendur. En við þurfum auðvitað að skoða sérstaklega barnafjölskyldur, ekki bara einstæða foreldra, og við þurfum að skoða þennan hóp ungs fólks sem er fjallað um í skýrslunni, annars vegar þau sem eru í námi, þar sem þarf að rýna gögnin aðeins gögnin því það er ansi mismunandi staða hjá þeim hópi. Háskólanemum hefur fjölgað og það liggur ekki fyrir út frá gögnunum sem við höfum hversu margir námsmenn dvelja í foreldrahúsum, þannig að það getur auðvitað haft áhrif á lágtekjuhlutfallið. NEET-hópurinn, hópur ungs fólks sem er utan skóla og vinnu, er hópur sem er í sérstakri skoðun í mennta- og barnamálaráðuneytinu. Þar tel ég að aðgerða sé þörf. Það þarf að greina betur samsetningu þess hóps en ég held að þarna sé mikil þörf á brýnum aðgerðum. Ég kem að því í seinna andsvari.

Forseti. Ein mínúta er náttúrlega ekkert rosalega langur tími til að eiga djúpt samtal en ég spyr bara út í fátækt almennt: Telur hæstv. forsætisráðherra að það sé raunverulega hægt að uppræta fátækt? Er það raunhæft? Getum við gert það? Ég veit hvað mér finnst um það en mér þætti áhugavert að vita, út af því ég veit að hæstv. ráðherra talar rosalega mikið um að draga úr fátækt og auðvitað er það gríðarlega mikilvægt, getum við upprætt fátækt? Er það bara orðið náttúrulögmál í samfélaginu að það verði alltaf einhverjir sem verða undir og verða fátækir? Er það orðinn einhver raunveruleiki sem við erum bara farin að sætta okkur við, eða er raunverulega verið að horfa til þess að uppræta fátækt og ef svo er, hvernig sér hæstv. forsætisráðherra þetta fyrir sér? Ég veit það er erfitt að svara á einni mínútu en hins vegar er þetta áhugavert samtal, hvort þetta sé hægt eða ekki.

Herra forseti. Kannski fyrst það sem ég kom ekki að áðan. Nú ætlum við að vinna þetta áfram og ég vil bara lýsa því að ég er mjög reiðubúin til að eiga samtal við t.d. velferðarnefnd Alþingis um niðurstöður þessara áfangaskýrslna sem er von á til þess að þessu samtali ljúki ekki hér í dag í einni umræðu um skýrslu heldur að við eigum áframhaldandi samtal um mögulegar aðgerðir gegn fátækt. Ég kem þá að spurningu þingmannsins sem er vissulega stór en auðvitað hlýt ég að segja: Auðvitað trúi ég því að hægt sé að uppræta fátækt. Af hverju trúi ég því? Þegar ég horfi á alþjóðlegan samanburð þá sé ég að ástandið getur verið svo ótrúlega ólíkt milli landa og um leið að aðgerðir hafa skilað árangri. Það gefur manni auðvitað þá trú að við getum upprætt fátækt. Auðvitað er svo alltaf hægt að flækjast í umræður um hvernig við mælum fátækt og hvaða skilgreiningar við erum að nota. En draga úr fátækt, já, það eru áfangarnir á leiðinni en lokamarkmiðið hlýtur alltaf að vera að uppræta fátækt.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir góða yfirferð, hrósa hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að hafa haft forgöngu um það á sínum tíma að óskað var eftir þessari skýrslu og að sama skapi þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að hafa sett þá skýrslubeiðni í mjög góðan farveg í sínu ráðuneyti og séð til þess að unnið var mjög gott starf vegna þess að ég held að þessi skýrsla geti orðið okkur mjög mikilvægur leiðarvísir á næstu árum. Í skýrslunni kemur vissulega fram að börnum sem búa á heimilum undir lágtekjumörkum hefur fækkað frá 2017. Hins vegar hefur lágtekjuhlutfallið almennt, sem er sá mælikvarði sem hér er lagður til grundvallar afstæðri fátækt, aukist lítillega. Fátækt í þessum skilningi, út frá þessum mælikvarða, hefur aukist lítillega frá 2016. Að sama skapi kemur fram að fátækt hafi dýpkað á þeim tíma frá því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við. 

Frú forseti. Eins og ég segi, heilt yfir er þróunin í rétta átt. En hv. þingmaður bendir hér á ákveðna þætti sem er full ástæða til að skoða nánar. Ég vil segja hvað varðar dýptina sem hann kemur hér inn á í andsvari sínu að við höfum auðvitað séð breytingar á samsetningu samfélagsins og það er þannig samkvæmt niðurstöðum skýrslunnar að innflytjendur búa oft við tíða, djúpa og langvarandi fátækt. Fjölskyldur einstæðra foreldra búa við tíða og langvarandi en ekki endilega mjög djúpa fátækt. Fátækt barna er oft langvarandi en ekki sérlega tíð eða djúp. Síðan er fólk á eftirlaunaaldri, sem ég nefndi hér áðan í öðru andsvari, þar sem við sjáum að þeim hefur fækkað mjög sem búa við fátækt, sem er gleðiefni, en þau sem eru fátæk búa við djúpa fátækt. Þannig að svar mitt við spurningu hv. þingmanns er að það er einmitt svo mikilvægt að við séum að ræða þetta út frá þessum ólíku hópum. Helst vildi maður ræða þetta út frá hverjum og einum en það er auðvitað flókið. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta svar en ég er dálítið hissa á því þegar hún segir að heilt yfir sé þróunin í rétta átt vegna þess að þeir sérfræðingar sem semja þessa skýrslu nota lágtekjuhlutfall sem mælikvarða á afstæða fátækt og komast að þeirri niðurstöðu að vissulega hafi lágtekjuhlutfall lækkað. Það hefur dregið úr afstæðri fátækt frá árinu 2000, frá aldamótum, en hins vegar hefur það hækkað lítillega á allra síðustu árum og það er meira að segja tekið sérstaklega fram að áhrif hækkandi verðbólgu og vaxta séu ekki inni í þessu og kunni að eiga eftir að koma fram og bent á skýrslu Vörðu um að æ fleiri eigi erfitt með að ná endum saman. Ég er því pínulítið hissa á því að hæstv. forsætisráðherra skuli engu að síður halda því fram að heilt yfir sé þróunin í rétta átt og myndi gjarnan vilja bara aðeins ítarlegri skýringar á því hvers vegna hún heldur því fram. 

Frú forseti. Ég get alveg verið sammála hv. þingmanni um það, en hann nefnir hér að ekki séu komin fram áhrif verðbólgu og vaxta. Líklega eru heldur ekki komin áhrif af til að mynda breytingum á skattkerfinu, til að mynda breytingum á barnabótakerfinu, sem og til að mynda þeim breytingum sem hafa orðið á húsnæðisstuðningi, þannig að það er auðvitað margt sem er ekki komið inn. Ég held að stóra myndin hér sé að þeim breytingum sem við höfum verið að ráðast í er ætlað að draga úr fátækt. Ég er sammála hv. þingmanni um að þessi skýrsla segi okkur að við þurfum að gefa í þær aðgerðir. Það sem mér finnst mikilvægt er að við getum átt samtal hér í þinginu því að fátækt er ekki eingöngu um að setja fjárhæðir í að lyfta öllum. Við þurfum að horfa á það sem ég fór yfir hér áðan, aðgengi að menntun, heilsu, tíðni afbrota, félagslegan stuðning. Þetta snýst auðvitað um krónur og aura en þetta snýst líka um hvernig samfélag við viljum byggja. Þess vegna fagna ég svo mjög að fá tækifæri til að eiga samtalið hér í þinginu og vil helst halda því áfram í gegnum þær tillögur sem við eigum eftir að fá á næstu mánuðum um einstaka hópa.

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa munnlegu skýrslu. Hæstv. forsætisráðherra sagði að við værum á réttri leið. Nú er ég með skýrslu frá Barnaheillum, eða Save the children, sem eru mjög merkileg samtök, stofnuð 1919 og svo 70 árum seinna á Íslandi. Þar er fjallað um fátækt fjölskyldna á Norðurlöndunum. Samkvæmt þessari skýrslu erum við ekki á réttri leið. Fátækt barna er að aukast á Íslandi samkvæmt þessari skýrslu. Eins og hv. þm. Inga Sæland sagði er 44% aukning á fátækt barna. Það er einungis Svíþjóð sem er með meiri fátækt barna en Ísland. Þegar við skoðum stefnu stjórnvalda, sem Barnaheill gera ráð fyrir að eigi að vera, þá skorum við bara stig á einum stað. Það er varðandi eftirskólaprógrömm, þau eru ókeypis eða mjög mikið niðurgreidd. Við erum ekki með neina þjóðarstefnu um þennan málaflokk. Við erum með ekki með neina tölfræði raunverulega, ekki með neina vísa o.s.frv. Það er eitt atriði sem við skorum í. 

Frú forseti. Mér finnst mikilvægt að fara hér yfir Evrópuskýrslu Barnaheilla þar sem kemur fram að 13,1% barna á Íslandi hafi búið við fátækt á árinu 2021 samanborið við 12,7% árið 2020 og 14% árið 2019. Þetta er sveiflan í þessari skýrslu. Af samanburðarlöndunum í þessari skýrslu Barnaheilla var hlutfallið lægst á Íslandi eða 13,1%, í Finnlandi 13,2% á árinu 2021, þar á eftir kemur Danmörk með 14%. Hlutfallið í Svíþjóð er hins vegar 19,7% þannig að nú er ég bara að horfa á skýrsluna. Síðan ætla ég ekki að fara að teygja þennan samanburð út í önnur Evrópuríki sem einnig er fjallað um í þessari ágætu Evrópuskýrslu. Það er margt hins vegar hægt að gera. Ég er hins vegar ekki með þessu að segja að það eigi ekki að taka á fátækt barna eins og kom fram í ítarlegri ræðu minni hér áðan. Það er líklega besta samfélagslega fjárfestingin sem við getum ráðist í að draga úr fátækt barna. Það getum við gert með margháttuðum hætti sem ég get komið að í síðara andsvari.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að hæstv. forsætisráðherra las upp úr þessari skýrslu. Hún las hins vegar ekki það að því miður sýna síðustu tölur sem gefnar hafa verið út af Hagstofu Íslands að á Íslandi er aftur vaxandi fátækt barna, 13,1% árið 2022. Vissulega minnkaði hún frá 2015–2021 en þá vorum við líka í gríðarlegum hagvexti. Af hverju? Af því að við vorum að koma út úr hruninu. Það breytir því ekki að þessi skýrsla sýnir fram á að við erum einungis á grænu ljósi þegar kemur að eftirskólaprógrömmum, varðandi ókeypis og niðurgreidda þjónustu við börn eftir skóla. Við erum ekki með neina þjóðarstefnu varðandi fátækt barna, enga tölfræði um fátækt fjölskyldna og við erum ekki með neina vísa sem á að nota í baráttunni gegn fátækt barna og fátækt fjölskyldna. 

Frú forseti. Ég held að ég neyðist til að endurtaka svar mitt áðan af því að mér fannst hv. þingmaður ekki alveg 

Frú forseti. Þetta er efnismikil og vönduð skýrsla og góð umræða sem hér á sér stað. Afstæð fátækt er eiginlega meginviðfangsefni þessarar skýrslu og lágtekjuhlutfallið er sá mælikvarði sem er lagður til grundvallar, þ.e. hlutfall þeirra sem eru með ráðstöfunartekjur undir 60% af miðgildi ráðstöfunartekna í landinu á hverjum tíma. Þetta er auðvitað ekki bara mælikvarði á fátækt heldur mælikvarði á ójöfnuð, hversu margir hafa lágar tekjur í samanburði við það sem almennt gengur og gerist í samfélaginu. Fátækt í þessum skilningi er ekki einhver náttúruleg niðurstaða. Fátækt, rétt eins og auðlegð, er afleiðingin af pólitískum og samfélagslegum ákvörðunum sem hafa verið teknar og eru teknar m.a. í þessum sal og við ríkisstjórnarborðið á hverjum tíma. Þetta eru ákvarðanir um það hvernig þeim verðmætum sem verða til í samfélaginu er dreift. Þetta er eitthvað sem ég held að sé mikilvægt að við minnum okkur á aftur og aftur, að fátækt er ekki náttúrulögmál heldur hápólitísk niðurstaða og það sama gildir um ríkidæmi. Nú á t.d. ríkasta eina prósentið á Íslandi samtals meira en 1.000 milljarða í eigin fé og fólkið á þessar eignir ekki bara vegna þess að það hefur erft eða fjárfest skynsamlega, dottið í lukkupottinn eða fengið að njóta rentunnar af takmörkuðum auðlindum, heldur á fólk þessar eignir vegna þess að við sem samfélag lítum á eignarréttinn sem mikilvæg mannréttindi og beitum mætti ríkisvaldsins til þess að verja hann. Þetta er réttur sem við höfum bundið í stjórnarskrá, það sama gildir reyndar um réttinn til aðstoðar vegna örbirgðar, sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis o.fl. Það er svo bæði lögfræðilegt og pólitískt viðfangsefni að gefa þessum réttindum inntak og ákveða hvernig samspilið á milli þeirra er. Höfum þetta í huga: Það vinnur sér enginn inn tekjur og nýtur þeirra og það getur enginn eignast neitt án þeirrar umgjarðar sem hið opinbera markar með lögum og reglum og án þeirrar umgjarðar sem hið opinbera viðheldur með löggæslu, dómstólum, útgáfu peninga, uppbyggingu samgönguinnviða og svona mætti lengi telja. Markaðshagkerfið er búið til með ríkisafskiptum, munum það. Hið sama gildir um þá tekju- og eignadreifingu sem markaðshagkerfið elur af sér. Ég sem jafnaðarmaður er sannfærður um að fólkið sem verður ofan á í þessu kerfi sem við höfum komið okkur upp, fólkið sem helst nýtur góðs af varðstöðu okkar um eignarréttinn og þetta kerfi, eigi að greiða langsamlega mest fyrir viðhald kerfisins í heild. Fátækt er því hápólitísk og ójöfnuður pólitísk niðurstaða. Ég hef tamið mér að hugsa um fátækt og ójöfnuð út frá mjög gagnlegum hugmyndum sem bandaríski stjórnmálaheimspekingurinn John Rawls setti fram á áttunda áratug síðustu aldar, að ójöfnuður sé í rauninni siðferðilega óréttlætanlegur nema þegar einhver ójöfn skipting er þeim til hagsbóta sem eru verst settir. Þorsteinn Gylfason heitinn kallaði þetta fjalldalaregluna. Fjöll mega ekki vera hærri og tignari, sagði hann, en til þess þarf að dalirnir séu sem blómlegastir og byggilegastir. Bak við þessa hugsun býr líka sú sannfæring að okkar líffræðilegu eiginleikar, það hvað við fáum í vöggugjöf, sé algjörlega óverðskuldað; alveg jafn óverðskuldað og það inn í hvaða fjölskyldu eða stétt við fæðumst. Við ákveðum ekki hvaða hæfileika við fæðumst með og jafnvel þegar við höfum lagt á okkur að þroska hæfileika okkar og líður kannski eins og það sé eitthvað sem við höfum sannarlega gert af sjálfsdáðum og við eigum skilið af öllum mætti að njóta erfiðisins, þá er það oftast þannig að það veltur að verulegu leyti einmitt á þessum félagslegu þáttum; uppeldi, fjölskylduaðstæðum o.s.frv. Að þessu leyti held ég að þeir sem tala hvað mest fyrir jöfnum tækifærum og horfa kannski í gegnum fingur sér með ójöfnuð og fátækt í þeim skilningi sem við tölum um hana í dag séu á villigötum. Eina leiðin til að tryggja raunverulega jöfn tækifæri er að auka jöfnuð í samfélaginu almennt, jöfnuð þegar kemur að tekjum og eignum, stuðla að frekari og jafnari skiptingu þeirra verðmæta sem verða til almennt og jafna leikinn gagnvart frumgæðum samfélagsins. Einmitt þannig verjum við frelsi fólks og jöfn tækifæri. Ef við styðjumst við fjalldalaregluna sem ég lýsti hér áðan, horfum aðeins í kringum okkur og skoðum sögu síðustu áratuga og hvaða þýðingu þetta hefur fyrir pólitík og efnahagsmál, skatta og útgjöld og samfélagsgerðina hér og annars staðar, þá er kannski athyglisvert til þess að hugsa að það eru einmitt þau ríki sem beita ríkisvaldinu af mestum þunga til þess að auka jöfnuð með réttlátri skattheimtu, sterkum tilfærslukerfum og mikilli skattheimtu sem hafa líka skarað fram úr þegar kemur að verðmætasköpun, efnahagslegri skilvirkni, hagvexti og háu atvinnustigi: Norðurlöndin. Þetta eru löndin þar sem skattar eru langhæsta hlutfallið af vergri landsframleiðslu. Þetta eru líka einhver skilvirkustu, sterkustu og þróttmestu samfélög í heimi þegar kemur að því að skapa verðmæti. Mýtan um að aukinn jöfnuður dragi einhvern veginn kraftinn úr hagkerfinu og geri alla fátækari á endanum hefur því verið afsönnuð mjög rækilega í Vestur-Evrópu. Ekki er þar með sagt að fátækt hafi verið útrýmt. Ójöfnuður er vandamál og hefur verið að aukast á Norðurlöndunum. Ójöfnuður er líka vandamál í þeim löndum þar sem lágtekjuhlutfallið er lægst og Gini-stuðullinn lægstur. Ísland kemur mjög vel út úr alþjóðlegum samanburði en það breytir ekki því að vissulega grasserar fátækt á Íslandi og skýrslan sem við ræðum hér í dag er mjög mikilvægt plagg til að varpa ljósi á þróunina. Hæstv. forsætisráðherra fór mjög vel yfir meginniðurstöður skýrslunnar, m.a. út frá tilteknum hópum, þannig að ég ætla að stytta ræðu mína hvað varðar þau atriði. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði sem vöktu sérstaka athygli mína við lestur skýrslunnar og ekki hefur verið rætt um hér. Í fyrsta lagi eru það staðreyndir sem koma fram um þróun lágtekjuhlutfalls hjá eldra fólki. Lágtekjuhlutfallið lækkaði mjög rækilega á árunum eftir hrun og hélst lágt og stöðugt á tímabilinu 2009–2013. Þetta er, segja skýrsluhöfundar, til marks um að staða hópsins hafi versnað minna en annarra aldurshópa á árunum eftir hrun. Þetta er mjög mikilvægt. Eftir það hækkaði hlutfallið lítillega til 2016, lækkaði svo aftur eftir mikilvægar breytingar á ellilífeyriskerfinu 2016–2017 og hefur haldist tiltölulega stöðugt síðan. Ef við skoðum svo hinn hópinn sem reiðir sig á almannatryggingakerfið, fólk með skerta starfsgetu sem er ekki komið á eftirlaun, öryrkja, þá er sagan mjög svipuð. Á endurreisnarárunum eftir hrun lækkaði lágtekjuhlutfall öryrkja umtalsvert og skýrsluhöfundar orða það sem svo að hrunið hafi þrengt minna að þessum hópi en samanburðarhópnum. Auðvitað er ekki þar með sagt að ekki hafi þrengt að þessum hópi og fólk hafi ekki haft það ömurlegt eftir hrun. En þetta er engu að síður niðurstaðan af pólitískri stefnumörkun sem hér var farið í eftir hrun við mjög erfiðar aðstæður í ríkisfjármálum. Það er sláandi að sjá hve mikið lágtekjuhlutfall öryrkja hækkar svo þegar hægri stjórn tekur við árið 2013 og því er pólitík í þessu öllu. Loks vil ég gera allra síðustu ár aðeins að umtalsefni og ég gerði það reyndar áðan í andsvari við hæstv. forsætisráðherra. Það er ánægjulegt að börnum sem búa á heimilum undir lágtekjumörkum hafi fækkað á undanförnum árum en hins vegar hljóta að vera okkur öllum vonbrigði að lágtekjuhlutfall almennt skuli hafa hækkað frá árinu 2016. Að sama skapi eru það vonbrigði að fátækt hafi dýpkað í þeim skilningi sem fjallað er um í skýrslunni eftir árið 2016. Ef hæstv. forsætisráðherra sá fyrir sér við myndun ríkisstjórnar með Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum árið 2017 að stjórnin gæti náð markvissum árangri í að draga úr fátækt, draga úr afstæðri fátækt, þá bendir þessi skýrsla því miður til þess að það hafi ekki tekist. Að sama skapi er náttúrlega bent á að áhrifin af verðbólgu og vaxtahækkunum undanfarið séu ekki komin fram, tölurnar nái ekki nógu langt til þess. Það verður auðvitað mjög athyglisvert að sjá, og við ræddum þetta áðan, hvernig þetta spilast í samspili við ákveðnar aðgerðir sem hefur verið ráðist í en hefðu mátt vera svo miklu meira afgerandi að okkar mati. En því miður er það þannig að önnur gögn sem liggja fyrir, t.d. úttekt Vörðu sem byggir á samtímaupplýsingum, líklega allra nýjustu upplýsingum sem við höfum um það hversu mörg heimili eiga erfitt með að ná endum saman, sýna að það hlutfall hefur farið hækkandi á milli ára og æ fleiri heimili þurfa t.d. að neita sér um að kaupa tómstundaiðkun fyrir börnin sín. Þetta er áhyggjuefni. Virðulegur forseti. Ærin verkefni eru fram undan. Við þurfum að beita okkur af fullum þunga gegn fátækt og ójöfnuði. Það gerum við með sterkum tilfærslukerfum, sterkum almannatryggingum, með réttlátri skattheimtu og sterkri almannaþjónustu sem allir hafa aðgang að. Við gerum þetta með lausnum jafnaðarstefnunnar sem hafa lagt grunn að bestu samfélögum í heiminum. Áfram gakk.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Mig langar að nefna tvo þætti sem hann gerði að umtalsefni, í fyrsta lagi hvað varðar þróunina á síðustu árum. Það sem þarf að greina í framhaldinu er m.a. hvaða áhrif breytt íbúasamsetning, fjölgun innflytjenda sem hefðbundið eiga litlar eignir og eru að uppistöðu til og oftast í lágtekjustörfum, hefur haft á þessa þróun sem hv. þingmaður nefnir. Mig langaði aðeins að fá hv. þingmann til að reifa það aðeins betur, því að ég held að við þurfum líka að horfa á það að þótt stjórnvöld hafi verið að bæta í tilfærslukerfin, eins og ég fór yfir í minni ræðu, þurfum við mögulega að huga sérstaklega að ólíkum hópum í því. Hitt er það sem varðar fátækt barna. Ég nefndi hér áðan skólamáltíðir og mig langar líka að nefna þá stöðu sem virðist því miður vera uppi, að þrátt fyrir að fæðingarorlof hafi verið lengt úr níu mánuðum í tólf, sem var mikilvægt skref, erum við í þeirri stöðu að það virðist jafnvel vera erfiðara að koma börnum inn á leikskóla en þegar ég var sjálf í framboði fyrir Reykjavíkurlistann fyrir mjög mörgum árum, 20 árum eða svo. Það finnst mér vera áhyggjuefni og ég velti fyrir mér hvaða leiðir við sjáum í því, hvort við viljum fara í að brúa þetta umönnunarbil með því að eiga samtal við sveitarfélögin eða viljum við lengja fæðingarorlof enn frekar og hve mikið. Það verður a.m.k. að segjast eins og er að þessi staða í leikskólamálum er auðvitað óviðunandi. Við getum ekki lengt fæðingarorlof út í hið óendanlega. Það skiptir máli bæði fyrir fjölskyldurnar og samfélagið að fólk geti aktíft tekið þátt á vinnumarkaði. Hvaða lausnir sér hv. þingmaður á umönnunarbilinu, sem vissulega hefur áhrif á fátækt barna?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta innlegg. Fyrst aðeins um innflytjendur. Ég er sammála hæstv. ráðherra. Ég held að við þurfum að íhuga mjög vandlega hvort það að veðja á ferðaþjónustu í svona miklum mæli sem stóra drifkraftinn á bak við hagvöxtinn okkar geti til langs tíma farið saman við markmið um að viðhalda tiltölulega jöfnum launastrúktúr í landinu. Ég held að það sé mjög erfitt að samþætta þessi tvö markmið og við þurfum að íhuga það vandlega hvers konar atvinnustefnu þetta kallar á. Það er auðvitað ekki sjálfbært til lengdar fyrir íslenskt samfélag ef við viljum viðhalda sterku og öflugu velferðarþjóðfélagi að veðja svona stórkostlega á atvinnugreinar sem hafa, eins og ferðaþjónustan, beinlínis bjargað okkur eftir hrunið og verið stórkostleg lyftistöng fyrir hvern landshluta á fætur öðrum, þar sem engu að síður er mjög erfitt að ná fram aukinni framleiðni og skapa hálaunastörf í greininni. Varðandi leikskólana þá er ég alveg hjartanlega sammála hæstv. forsætisráðherra og held að það sé gott að þetta innlegg komi fram. Ég er þeirrar skoðunar að Ísland ætti að stíga sams konar skref og hafa verið stigin á flestum hinum Norðurlöndunum um að lögfesta rétt ungra barna til leikskóladvalar. Þetta kallar auðvitað á mjög víðtækt samstarf milli ríkis og sveitarfélaga. Þar að auki tel ég reyndar æskilegt að lengja fæðingarorlofið, en ekki út í hið óendanlega vegna þess að það hefði mjög slæm jafnréttisáhrif. 

Forseti vill minna á að ræðutími er tvær mínútur í andsvörum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Í fyrsta lagi vil ég taka undir það sem sagt er um leikskólamálin. Ég held að þessi staða sem nú er uppi hafi alveg gríðarleg áhrif á stöðu ungra barnafjölskyldna og það veldur manni áhyggjum að við séum á þessum stað 2023. En ég tek líka undir að það má vel sjá fyrir sér einhverja blöndu af því að lengja fæðingarorlof lítillega til að mæta þessari stöðu. Fyrst og fremst langaði mig að fara upp til að ræða aðeins það sem hv. þingmaður nefndi um atvinnustefnu, því að ef við skoðum hvernig atvinnustefna stjórnvalda hefur birst í raun og veru allt frá því eftir hrun þá hefur hún fyrst og fremst birst í því að styðja við rannsóknir og nýsköpun. Það hefur verið hin markvissa stefna að auka hlut þekkingargeirans og sannanlega hefur sá hluti aukist. Hins vegar var líka lagt af stað í það eftir hrun, og ég man vel eftir því þegar ég sat í þeirri stjórn, að styrkja ferðaþjónustuna og markaðssetja Ísland og má segja að gosið í Eyjafjallajökli hafi kannski orðið mjög óvæntur stuðningsaðili þeirrar markaðssetningar, sem enginn sá fyrir. Mér fannst það merkilegt sem hv. þingmaður sagði um atvinnustefnuna. Hvernig sæi hann það fyrir sér og er hann þá að hugsa um aukna skattlagningu á ferðaþjónustu til að draga úr gildi hennar, því að vissulega hefur mikilvægi hennar verði ótvírætt þegar kemur að því að afla gjaldeyristekna? Mig langaði aðeins að biðja hv. þingmann að kafa dýpra.

Virðulegi forseti. Ég þakka aftur hæstv. forsætisráðherra fyrir spurninguna. Ég held að það sé ekki hægt að tala um atvinnustefnu án þess einmitt að huga að skattaumhverfinu. Nú hefur staðan verið þannig á undanförnum árum að ferðaþjónustan er í öðru virðisaukaskattsþrepi en flestar aðrar greinar og það má velta fyrir sér hvort það samræmist þeirri nálgun sem hæstv. forsætisráðherra reifaði hér og ég styð, að fyrst og fremst sé lögð áhersla á að efla hugvits- og nýsköpunargreinar. Að sama skapi held ég að það mætti reyndar skoða ýmiss konar gjaldtöku í ferðaþjónustu og þurfum við ekki endilega að einblína á virðisaukaskattinn sem einhverja lausn til þess að halda aftur af stjórnlausum vexti þar. Það eru auðvitað ýmsar leiðir og ég styð og líst ágætlega á þá stefnumörkun sem ríkisstjórnin hefur farið í þegar kemur að því að tryggja betri dreifingu ferðaþjónustunnar. Það var einmitt rætt í Silfrinu núna á dögunum og viðmælendur voru sammála um að það hefði gefist okkur vel að hver ríkisstjórnin á fætur annarri eftir hrun hefur verið sammála um það að reyna að auka fjölbreytni atvinnuveganna með því að innleiða hvata til nýsköpunar- og hugvitsgreina og reyna þannig að byggja upp nýjar og sterkari greinar, nýja sprota og fleiri stoðir undir útflutningstekjurnar okkar.

Virðulegur forseti. Ég náði að hlusta á nær alla ræðu hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar en ég verð bara að segja eins og er að ég hef ekki hugmynd um stefnu Samfylkingarinnar eftir að hafa hlustað á þessa ræðu og hvernig þau ætla að taka á fátækt. Það eru bara sterk tilfærslukerfi, sterkt almannatryggingakerfi, jafnaðarstefna, draga úr fátækt, auka jöfnuð. Ég bara spyr mig: Hvað þýðir þetta á mannamáli? Eftir hrun voru Samfylkingin og Vinstri græn við völd og lækkuðu flatt í almannatryggingakerfinu um 10% og lofuðu að endurskoða það og hækka aftur, sem var aldrei gert. Frekar voru laun þingmanna hækkuð og þeirra sem mest höfðu. Á þeirra vegum var sérstaka uppbótin líka sett á, sem er mesti skaðvaldurinn og fátæktarvaldurinn í kerfinu. Það var dregið úr krónu á móti krónu skerðingunni niður í 65 aura á móti krónu. Er Samfylkingin tilbúin að taka þessar skerðingar í burtu og jafnvel fleiri skerðingar? Samfylkingin virðist ekki hafa verið tilbúin til þess áður, en er hún tilbúin til þess núna að styðja frumvarp Flokks fólksins um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlausar greiðslur sem við höfum fjármagnað með tilfærslukerfi í persónuafslættinum og með því að skatta inngreiðslur í lífeyrissjóði? Það er svolítið undarlegt þegar við erum að ræða það að draga úr fátækt og erum að tala um að minnka fátækt barna eitthvað - við eigum ekki að vera að tala um það. Eitt barn í fátækt er einu barni of mikið. Við eigum að sjá til þess að ekkert barn sé í fátækt og er hv. þingmaður ekki sammála mér í því?

Virðulegi forseti. Ég veit ekki alveg hvar ég á að byrja. Að sérstaka uppbótin hafi verið sérstakur skaðvaldur, þessi aðgerð sem hífði tekjulægsta fólkið sem reiðir sig á almannatryggingar upp fyrir lægstu laun í landinu? Það er það sem sérstaka uppbótin gerði, sem Flokkur fólksins lítur á sem sérstakan skaðvald. Með aðgerðum sem var ráðist í eftir hrun var t.d. tryggt að lágtekjuhlutfall hjá eldra fólki og öryrkjum hríðlækkaði eftir hrun. Við erum að tala hér um fátækt og ójöfnuð og skýrslan sem hér hefur verið farið yfir staðfestir þessa þróun. Hvað ætlar Samfylkingin að gera? Ég skal a.m.k. segja hv. þingmanni það að þau í Flokki fólksins fá ekki stuðning Samfylkingarinnar við hugmyndir um að grafa undan fjármögnun velferðarkerfisins með stórtækum skattalækkunum og grafa þannig undan grundvellinum að því að reka sterka almannaþjónustu í landinu. Þau fá heldur ekki stuðning við hugmyndir um að stórauka jaðarskattbyrði hjá millitekjufólki í landinu með því að láta persónuafsláttinn fjara út. Það kemur ekki til greina og þau fá ekki stuðning við það frá okkur. Þau fá heldur ekki stuðning frá okkur við að láta yngra fólk sem er að greiða í lífeyrissjóði borga hærri skatta fyrr á lífsleiðinni. Það kemur ekki til greina og það er ekki leið til þess að draga úr fátækt á Íslandi. Annars hvet ég bara hv. þingmann til að fylgjast með því sem við höfum fram að færa en ég get alveg lofað honum því að Flokkur fólksins fær ekki stuðning Samfylkingarinnar við svona mál.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið. Það var skýrt og skorinort að hann styður það ekki að útrýma fátækt og kom hvergi með eina einustu tillögu um hvernig hann ætlaði að fara að því, ekki eitt orð, heldur hraunaði eingöngu yfir það sem við erum að reyna að gera. Við erum þó með tillögur um að taka á þessu. Nei, þá er það algerlega ómögulegt. Við erum að leysa það að fólk sé fátækt. Sérstaka uppbótin sem hann er svo hrifinn af og sagði að hefði bjargað skertist krónu á móti krónu. Hverjum lendir það verst á? Konum. Ef einhver reyndi að fá tekjur á þessum tíma, smá tekjur til að bjarga sér, þá var það hirt. Þetta var refsikerfi og þetta er refsikerfi sem þið, fjórflokkurinn, hafið byggt upp, refsikerfi sem refsar fólki ef það reynir að bjarga sér. Og að reyna að verja það í þessum ræðustól að það sé eðlilegt að vera með það og vilja greinilega halda því áfram og þessari sérstöku uppbót, 65 aurum á móti krónu skerðingu og skerðingum á heimilisuppbót - þetta kerfi sem þið byggðuð upp og þið eruð greinilega rosalega stolt af, ætlarðu virkilega að segja mér að þið ætlið að verja þetta kerfi með kjafti og klóm, með því að tala um sterk tilfærslukerfi og sterkt almannatryggingakerfi? Þetta eru bara frasar. Fátæka fólkið þarna úti hefur ekki hugmynd um hvað þið ætlið að gera og þú hefur ekki sagt eitt orð um það hvernig þú ætlar að koma börnum úr fátækt. Skýrðu það fyrir þjóðinni sem er að horfa á hvernig þið í Samfylkingunni ætlið að sjá til þess að ekkert barn búi við fátækt.

Virðulegur forseti. Samfylkingin trúir ekki á töfralausnir, að ég geti komið hérna upp og útskýrt á einni mínútu hvernig eigi að útrýma fátækt á Íslandi -  Hvað sagði hv. þingmaður aftur fleira?

Hvernig ætlið þið að ná börnum úr fátækt?

Með réttlátri skattheimtu og sterkum tilfærslukerfum, með sömu aðferðum og er beitt á öðrum Norðurlöndum til að styðja við barnafjölskyldur. Heldur hann að það sé tilviljun að 4.000 heimili sem stefndi í að dyttu út úr vaxtabótakerfinu um síðustu áramót fengu stuðning? Nei, það var vegna breytingartillögu sem Samfylkingin fékk í gegn í þingsal með markvissri vinnu, ekki með því að leggja fram 50 frumvörp - 

Guði sé lof.

Virðulegur forseti. Ég er eiginlega bara feimin að stíga hér upp í ræðustól og trufla þetta mjög svo áhugaverða samtal milli Samfylkingarinnar og Flokks fólksins um hvernig eigi að útrýma fátækt. Það kom skýrt fram í máli hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar að þetta væru tveir ólíkir flokkar og það er ágætt að heyra að það eru ólíkir flokkar víða. Ég ætla nú að byrja engu að síður á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa skýrslu sem mér finnst góð og mikilvæg. En ég held að það sé líka full ástæða til að þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir skýrslubeiðnina. Ég held að það sé mikilvægt að við ræðum þetta mál og það er líka mikilvægt að við ræðum það yfirvegað og raunsætt. Ég ætla að byrja á að nefna, virðulegur forseti, að hér segir í niðurstöðum skýrslunnar að lágtekjuhlutfallið hafi verið 15,3% árið 2000 og var orðið árið 2021, 13,5%, sem sagt það lækkar. Ég er sammála því sem ítrekað er í skýrslunni að fátækt barna eigi að vera sérstakt viðfangsefni enda má ætla að af þeim 13,5% íbúa sem voru undir lágtekjumörkunum voru börn um 19,6%, eða rúmlega 9.000 einstaklingar alls. Ég, eins og ég hygg að allir 63 þingmenn, alveg sama í hvaða flokki þeir eru, vil ekki að neinn alist upp í fátækt á Íslandi. Það vill enginn að börn skorti efnisleg gæði, að börn fari svöng að sofa, eins og stundum er sagt hér í þessum ræðustól. Þá skulum við líka hafa það í huga að það er alveg sama á hvaða mælikvarða er horft eða hvaða skilgreiningar við notum, því það er jú hægt að skilgreina fátækt, efnislegan skort eða lágtekjumörk; þetta eru allt mismunandi leiðir til að reikna það út, Ísland er ávallt að koma vel út úr þeim mælikvörðum, ávallt. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hafa það í huga, því stundum þegar maður situr hér í hliðarsal og heyrir fólk tala í þessum ræðustól þá má halda að veruleikinn sé einhver annar. En þess vegna held ég að það sé svo mikilvægt að kalla fram svona gögn eins og þessa skýrslu hér til að við séum að tala um þetta út frá staðreyndum. En að því sögðu ætla ég ekki að gera lítið úr því að hér býr fólk við fátækt. Hér hafa ekki allir jöfn tækifæri eða úr jöfnu að spila. Það er kannski það sem greinir mig frá þeim þingmanni sem talaði hér áður, hv. þm. Jóhanni Friðrik Friðrikssyni þar sem hann ræddi mjög mikið  Þar er ég algjörlega ósammála hv. þingmanni og þingmönnum Samfylkingarinnar. Aftur á móti tel ég og Sjálfstæðisflokkurinn ofboðslega mikilvægt að allir hafi jöfn tækifæri. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við horfum sérstaklega á börnin, því á Íslandi eiga öll börn, alveg sama frá hvaða heimilum þau koma og hver er fjárhagsstaða eða bakgrunnur foreldra eða fjölskyldu þeirra, að hafa jöfn tækifæri. Þess vegna er skólakerfið okkar líklega langmikilvægasta jöfnunartækið og þar búum við svo sannarlega við áskoranir. En það er eiginlega efni í alveg allt aðra ræðu þannig að ég ætla að einbeita mér að því sem hér um ræðir. Þegar kemur að barnafjölskyldum þá heyrði ég að hæstv. forsætisráðherra nefndi lengingu á fæðingarorlofinu og skort á leikskólaplássum. Ég ætla að taka undir seinni liðinn. Það er ofboðslega mikilvægt fyrir barnafjölskyldur - og ætla að leyfa mér líka að vera femínisti - það er rosalega mikilvægt fyrir konur, þó að það sé líka mikilvægt fyrir feðurna eða aðra fjölskyldumeðlimi, að hafa öruggt leikskólapláss, að geta gengið að því vísu, fá svör og að sveitarfélagið geti staðið við það sem þeir segja og það sem þau lofa. Það er ofboðslega mikilvægt. Ég hélt ræðu hér á eldhúsdegi þar sem ég fór yfir þá uggvænlegu þróun að því miður þá eru íslenskar konur, eða konur hér á landi, að eignast færri og færri börn. Við þurfum einfaldlega fleiri börn til að halda uppi velferðarsamfélaginu sem við viljum byggja upp. Eitt af því er að sjálfsögðu að allt umhverfi í kringum barnafjölskyldur sé með þeim hætti að fólk geti farið aftur út á vinnumarkaðinn og treyst á þessa þjónustu. Ég ætla samt sem áður að segja varðandi lengingu fæðingarorlofsins, sem mér finnst ekki galin hugmynd, að ég held að næsta skref okkar í þessum málaflokki sé frekar að hækka þakið, því það hefur ekki hækkað í umtalsverðan tíma. Maður heyrir það mjög á barnafjölskyldum að þær veigri sér við þessu - og þetta hefur sérstaklega áhrif á kynin, vegna þess að því miður eru feðurnir oftar með hærri tekjur og maður heyrir að þeir veigri sér við að taka fæðingarorlof vegna þess hversu skerðingarnar eru miklar eða þakið er lágt. Í þessari skýrslu koma fram mikið af góðum greiningum og þar er verið að fjalla um kostnað vegna fátæktar. Ég held að það sé ofboðslega mikilvægt að muna það - við erum auðvitað með tölur hérna sem við erum að vinna með og þær eru kannski frá árinu 2021, eitthvað mögulega frá 2022 að rata inn í þetta - að við erum auðvitað á þeim tíma að vextir hafa hækkað mikið og verðbólga mjög mikið. Við vitum að staða heimilanna er að breytast hratt eftir gríðarlega mikið hagvaxtarskeið og mikla lífskjaraaukningu hjá öllum heimilum í landinu og sjáum nú að það brýtur á. Þess vegna er svo mikilvægt fyrir okkur öll að einblína á efnahagsástandið og við getum sagt stærsta verkefni okkar til að berjast gegn fátækt. Stærsta verkefni okkar fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu er að ná tökum á verðbólgu, það er lykilatriði hér. En mig langaði að nefna tvo þætti sem fá svolítið rými þegar verið er að tala um kostnað eða samfélagslegan kostnað vegna fátæktar en heilsa og heilbrigðismál eru nefnd hérna sérstaklega. Ég vil hvetja hæstv. forsætisráðherra og einnig heilbrigðisráðherra til að horfa sérstaklega í það sem hér hefur komið fram, og ég hef reyndar séð hæstv. heilbrigðisráðherra bregðast mikið við, og við vitum um þá sáru staðreynd að heilbrigði er tengt tekjum og menntun. Og þrátt fyrir að ég sé ekki í þeim hópi að ég vilji að allir hafi jafnar tekjur þá vil ég að allir hafi jafna möguleika og jöfn tækifæri og þá er það mjög ósanngjarnt, og eitthvað sem við viljum ekki sjá, að við getum séð mjög mikinn mun á heilsu fólks eftir því í hvaða tekjutíund það er eða hvaða menntun er að baki. Þarna vil ég meina að lýðheilsuátök skipti sköpum, fræðsla um gildi holls mataræðis og hreyfingar og aðgengi að þessum þáttum. Þarna spila sveitarfélögin rosalega stóran þátt, hvort sem það er með sundlaugunum sínum eða göngustígunum og hjólreiðastígunum í því að búa til samfélag þar sem hvatt er til þess að fólk lifi heilsusamlegu lífi, njóti heilnæmra matvæla. Þetta skiptir allt sköpum. Við höfum verið að gera ofboðslega marga góða hluti hér. En verkefnið er engu að síður enn þarna til staðar og það er sérstaklega sláandi að sjá hversu margir virðast neita sér um geðheilbrigðisþjónustu, það er reyndar í öllum tekjuflokkum. Það er eitthvað sem er mikið umhugsunarefni og ég vil beintengja það við lýðheilsuna og mikilvægi þess að við styðjum þá aðila sem hafa verið að veita svona lágþröskuldaþjónustu ýmiss konar, styðjum aukna vitundarvakningu um mikilvægi geðheilbrigðis og aðgerða sem hægt er að gera til að bæta geðheilbrigði okkar. Þetta þurfa ekkert alltaf að vera rosalega dýrar aðgerðir en ég er algerlega sannfærð um að aðgerðir sem lúta að því að bæta geðheilbrigði okkar skila sér alveg umtalsvert til baka og munu skipta okkur öll miklu máli. Það sem mig langaði mest að ræða hér er annars vegar tengingin við afbrotin en ekki síst þann hóp sem við sjáum kannski hvað mest lægstu tekjurnar í og það eru innflytjendur. Ég hef nú staðið mikið í þessum ræðustól hér á síðustu misserum og rætt útlendingamálin og margoft kallað einmitt á að það sé tími til kominn að við í þessum sal förum meira á dýptina í umræðu um þennan mikilvæga málaflokk. Við erum jú með kerfi sem lýtur að því að taka á móti fólki sem er í mikilli neyð. En stærsta málið okkar, langstærsta málið, er að huga að því hvernig við tökum á móti því fólki sem hingað annaðhvort leitar eftir vernd eða bara kýs að koma og búa með okkur á Íslandi, hvernig við tökum á móti því. Hvernig tökum við á móti þeim í skólakerfinu okkar? Hvernig aðstoðum við þessa einstaklinga við að læra íslensku og taka þátt í samfélaginu okkar? Þegar kemur hér að umræðunni um fátækt og hvar fólk situr í launaþrepunum, þá sjáum við að útlendingar eða innflytjendur eru oftast í lægsta tekjustiganum. Jú, það er hægt að færa ýmis rök fyrir því. Að einhverju leyti auðvitað er fólk að koma hér, við köllum það farandverkamenn. Við erum með þannig atvinnuvegi sem kalla mjög mikið á starfsfólk á ákveðnum tímum og annað. Ég hef ásamt öðrum félögum mínum í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar einmitt óskað eftir skýrslu frá hæstv. forsætisráðherra um frekari greiningu á stöðu innflytjenda hér á landi og ég held að það sé ofboðslega mikilvægt að við skoðum þetta af heilum hug. Eitt af því sem hæstv. háskólaráðherra, eða ráðherra háskólamála, hefur m.a. nefnt er að það er allt of mikið af fólki hér sem vinnur í láglaunastörfum þrátt fyrir að vera með háskólapróf eða vera með einhvers konar menntun frá sínu landi sem gæfi því rétt til að starfa í annars konar störfum sem borga hærri tekjur. Við einfaldlega verðum að leysa úr þessu flækjustigi þannig að við gefum þessu fólki tækifæri til að starfa í samræmi við sína menntun og reynslu. Ef það er svo að við teljum að sú háskólamenntun uppfylli ekki alveg þau skilyrði sem við höfum hér þá þurfum við að búa til brú þannig að fólk geti þá náð í þær aukaeiningar eða þá aukamenntun sem til þarf til að geta gert það. Ég ætla leyfa mér að segja það, út af því að við lifum á svo ofboðslega viðsjárverðum tímum núna, með stríði í Evrópu og púðurtunnur einhvers staðar víða um heim, að ég held að mesta hættan sem að okkur steðjar í dag séu ungir karlmenn sem búa við ójöfn tækifæri, eru einangraðir og fá ekki tækifæri til að taka þátt í samfélaginu. Fyrirgefið, að ég setji þetta hérna upp í það að kynjagreina þetta en þetta er bara oftar þannig. Við erum að horfa á rosalega öldu afbrota í Svíþjóð. Við erum að sjá ofboðslegt samfélagsmein þar og við verðum að sjá til þess að slíkt gerist ekki hér á Íslandi. Stærsti hlutinn af því held ég að sé skólakerfið okkar, félagslega kerfið okkar, hvernig við tryggjum það að öll börn á Íslandi og öll ungmenni á Íslandi hafi jöfn tækifæri og hvernig við tryggjum að þau séu virkir þátttakendur í íslensku samfélagi. Við eigum að bjóða alla velkomna, þurfum að gefa þeim þessi tækifæri og það held ég að sé stærsta málið og þegar við sjáum þessa þróun þá má gera ráð fyrir því að þær litlu breytingar sem eru hér að verða séu mögulega vegna þess að hingað til lands hefur flutt mjög mikið af fólki og innflytjendur eru orðnir stærri hluti af samfélaginu. Ég er ekki að segja að það sé vont, alls ekki, því okkur hefur vantað fólk á Íslandi, vantað fólk til að halda uppi hagvextinum og taka þátt í atvinnulífinu okkar en við verðum að tryggja það að við sitjum öll við sama borð og höfum sömu tækifæri. Að þessu sögðu þá ítreka ég aftur þakkir bæði til hæstv. forsætisráðherra og hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að biðja um þessa skýrslu. Ég held að þetta sé mikilvægt samtal sem hér hefur átt sér stað og mun eiga sér stað í dag og líka að þetta sé vinna sem við höldum áfram að fylgjast með. Ég hef oft rætt um velsældarvísana sem hæstv. forsætisráðherra vísaði í og ég held að það sé eitt af okkar tækjum einmitt til að fylgjast með því hvernig við afmörkum okkur í ríkisfjármálunum, hvernig hver og einn ráðherra setur sín markmið og þau séu tengd því að hér búum við, byggjum upp velsæld  
             Að lokum, virðulegur forseti, við búum að sjálfsögðu í velsældarríki á Íslandi 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni Bryndísi Haraldsdóttur fyrir hennar ræðu. Ég get ekki annað en verið sammála henni. Auðvitað eigum við öll að hafa jöfn tækifæri til að lifa mannsæmandi lífi á Íslandi. Hún kom inn á skerðingar í sambandi við fæðingarorlof. Mig langar að spyrja hana um skerðingar í almannatryggingakerfinu yfir höfuð. Þessar gígantísku skerðingar eru ekki bara innan almannatryggingakerfisins heldur teygja sig yfir í félagsmálakerfið. Það er, myndi ég segja, það versta í þessu kerfi og skapar mestu fátæktina vegna þess að þarna er undir hópur sem getur ekki varið sig gagnvart þessu á neinn hátt. Þau lenda á vegg á hverju einasta ári. Þetta kerfi er ofboðslega mannskemmandi. Er þingmaðurinn ekki sammála mér í því að við þurfum að taka þetta kerfi og gjörsamlega gjörbreyta því? Ef við tökum konur sem dæmi sem lifa við fátækt, þá fara þær yfirleitt mjög illa út úr því að vera í fátækt vegna þess að þær hafa börnin sín í fyrirrúmi. Heilsu þeirra hrakar mikið. Þetta segir okkur að við verðum og eigum að taka á þessum vanda, á geðheilbrigðismálum og öllum þessum pakka. Ef við uppreiknum almannatryggingalífeyri og persónuafslátt samkvæmt launavísitölu, miðað við árið 1988 þegar staðgreiðsla var tekin upp, þá væri í dag verið að borga út meira en 400.000 kr. eftir skatt. Það væri þá lágmarksgreiðsla. Ég spyr hv. þingmann: Er hann ekki sammála mér í því að ef við hefðum farið og gert þetta myndi það losa marga úr fátæktargildru eins og hún er í dag?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður spyr út í skerðingar í kerfunum. Hv. þingmaður og flokkur hans hefur verið duglegur og ötull talsmaður þess að afnema skerðingar eða endurhugsa kerfið alveg upp á nýtt. Þegar ég var að byrja í pólitík sagði ég þetta líka: Það þarf að hreinsa þetta almannatryggingakerfi, þetta eru endalausir plástrar úti um allt, þetta er algjörlega óskiljanlegt. Síðan þá er búið að gera ýmislegt. Ég held að allt hafi það verið gott. Kerfið er flókið og ég minnist þess til að mynda að við höfum gert einhverjar breytingar. Ég held að ég fari rétt með það að það hafi verið frumvarp frá þingmönnum Flokks fólksins varðandi það að afnema skerðingar á hjálpartækjum  Ég man að ég sat í efnahags- og viðskiptanefnd á þeim tíma sem við vorum að fjalla um þetta og hugsaði: Vá, þetta er fáránlegt. Við erum að styrkja einhvern út af fötlun en ætlum að skerða hann á sama tíma. Ég er alveg sammála því og ég held að við höfum lagað það. Það kann vel að vera og er ekki ólíklegt að fleiri svona dæmi séu í kerfinu sem við þurfum að laga. Þar skal ég fara í lið með hv. þingmanni. Aftur á móti get ég ekki talað fyrir því að hér eigi ekki að vera neinar skerðingar. Ég lít svo á að þetta kerfi sé gert til að aðstoða þá sem ekki hafa tækifæri til að afla sér nægra tekna með öðrum hætti. Ég veit að það er alltaf samspil hvort þetta á að vera hvetjandi eða ekki. Ég hygg að hv. þingmaður kunni að vera sammála mér í því að það sé óeðlilegt að öryrki sem sé kosinn á þing og fái fín laun eigi engu að síður rétt á fullum greiðslum úr bótakerfinu. Ég sé að hv. þingmaður kinkar kolli þannig að þar erum við sammála. Það er einhver skerðing. Kerfið okkar hlýtur að þurfa að horfa á það að ef fólk aflar mikilla tekna eigi það ekki rétt á því sama úr almennum sjóðum. Ég ætla að ræða um konurnar á eftir. Virðulegi forseti, því miður náði ég ekki því sem ég var spurð um varðandi staðgreiðslu og persónuafslátt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir þetta andsvar. Frábært. Jú, ég get ekki verið meira sammála. Ég er ekki á móti öllum skerðingum, alls ekki. En grundvöllurinn hjá mér er þessi: Byrjum ekki að skerða fyrr en við höfum komið fólki upp úr fátækt. Ég var öryrki áður. Auðvitað fæ ég ekki örorkubætur í dag. En öryrki sem færi út á vinnumarkað fengi að vinna fyrir einhverja ákveðna upphæð án skerðingar. Þá myndi ég segja: Ókei, byrjum að skerða hann þegar hann er kominn í miðgildi tekna í þeirri vinnu. Spáið í það. Þá er hann ekkert að græða meira en sá sem er við hliðina á honum. Hann er samt með sína fötlun og kannski aukinn lækniskostnað, lyfjakostnað og annað. Síðan vil ég að lokum segja í sambandi við búsetuskerðingar. Bæði erlent og íslenskt fólk hefur lent í þeim. Við gerðum mjög vel í því að hækka ellilífeyri hjá þeim sem hafa lent í búsetuskerðingum en við lækkuðum þá um 10%. Við settum þá á 10% minna en aðra þjóðfélagsþegna á Íslandi og við settum á þá krónu á móti krónu-skerðingu. Ég held að við eigum að taka okkur saman og breyta því. Ertu ekki sammála því?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mig langaði að koma aðeins að seinni spurningunni, sem varðaði heilsu kvenna, og þakka hv. þingmanni fyrir að hafa komið inn á það. Ég held að þetta skipti ofboðslega miklu máli. Þegar ég var í starfshópi hæstv. forsætisráðherra um að þróa velsældarvísa kom mér svakalega á óvart þegar við horfðum annars vegar á lífslíkur á Íslandi, og við vitum að við Íslendingar höfum miklar lífslíkur og sérstaklega konur, og hins vegar á mælingu um líf við góða heilsu. Við sáum það skýrt í hruninu að konur mátu sem svo að heilbrigði þeirra væri verra. Karlar fóru reyndar upp sem var svolítið skrýtið. Maður veltir fyrir sér: Er það vegna þess að þá jókst atvinnuleysi, yfirvinna minnkaði og fólk fór að slaka aðeins á en konurnar tóku svo mikla ábyrgð á heimilinu? Við vitum ekki alveg hvað það var. Þetta er uggvænleg staða og þess vegna held ég að þetta sé mjög mikilvægt. Alltaf þegar við horfum á þessa velsældarvísa horfum við líka á kynin og á tekjudreifingu. Það er það sem við eigum að gera og finna aðgerðir sem beinast nákvæmlega að þeim hópi. Það var hugmyndafræðin á bak við velsældarvísa. Hvernig getum við reynt sem best að greina hið raunverulega vandamál og finna lausnir á því? Þannig þurfum við að vinna þetta. 
             Varðandi skerðingarnar, þá er það örugglega einhvers staðar sem má bæta úr. Þær þurfa engu að síður að vera til. Þegar við ræðum fátækt, og horfum á þá sem eru undir miðgildi launa, verðum við að átta okkur á því að því verður aldrei útrýmt nema allir verði með jöfn laun.

Forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðuna. Mér fannst hún að mörgu leyti mjög áhugaverð og ég deili alveg áhyggjum hennar, sérstaklega þegar hún er að ræða innflytjendur sem eru þessi mjög svo viðkvæmi hópur sem er að verða undir, þ.e. er að lifa í mikilli og djúpri fátækt til lengri tíma, og hvað það getur verið hættulegt af því að við vitum alveg að fátæktinni fylgir jaðarsetning. Þegar fólk er jaðarsett og upplifir sig einhvern veginn fyrir utan samfélagið, að það hafi ekki hlutdeild í samfélaginu, þá eru meiri líkur á því að við ýtum fólki út í einhvers konar afbrot eða ofbeldi eða annað sem eru bara mjög skiljanleg og mannleg viðbrögð við mjög erfiðum aðstæðum. Þarna eru ekki bara innflytjendur undir heldur erum við líka að sjá mjög ógnvænlega þróun þegar kemur að yngsta fólkinu, ungum aldurshópum, þ.e. 18–34 ára samkvæmt þessari skýrslu, þar sem fátæktin er að dýpka þar. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir er formaður allsherjar- og menntamálanefndar og við sitjum þar saman og nefndin tók nýlega ákvörðun um að við myndum fara að skoða aukningu ofbeldis í samfélaginu og hvað er að valda því, sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt að við reynum að ná utan um og ætti í raun og veru að vera sameiginlegt verkefni líka með velferðarnefnd. En mig langar að spyrja: Af hverju er ekki verið að grípa til róttækra aðgerða núna strax til að reyna að koma í veg fyrir þessa þróun? Af því að þarna er hættuleg þróun og við höfum séð hvert hún hefur leitt okkur í öðrum löndum. Það er búið að vara við þessu líka bara eftir Covid og annað, að Covid hafi dýpkað að miklu leyti mikinn vanda þegar kemur að fjárhagslegum vanda og andlegum vanda og annað og þetta kallar á stórtækar aðgerðir. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og einmitt áhugaverður vinkill sem við deilum áhuga á. Hv. þm. Halldóra Mogensen hefur einmitt óskað eftir því að við fjöllum sérstaklega um ofbeldi og ofbeldismenningu inni í allsherjar- og menntamálanefnd og við munum gera það í vetur og fá til okkar mismunandi gesti til að einmitt greina þetta svolítið. Mér er aðeins vandi á höndum vegna þess að þróunin sem hv. þingmaður vísar í er meira þróun sem við erum að sjá erlendis en okkur er sagt að hún geti borist mjög hratt og er mögulega farin að koma til okkar með einhverjum hætti. En ef við erum að tengja þetta svo við þessa skýrslu hérna og þróun fátæktar eða hlutfall þeirra sem eru undir meðaltekjum þá er ekki hægt að lesa út úr þessari skýrslu að við eigum að hafa miklar áhyggjur af því per se vegna þess að þróunin er ekki neikvæð. Við verðum alltaf að muna að við erum að koma ofboðslega vel út í öllum mælikvörðum og hér hefur dregið úr þessu lágtekjuhlutfalli, við erum þriðju lægst samkvæmt Gini-stuðlinum. Þannig að að svo mörgu leyti er ástandið á Íslandi mjög gott en ég vil alls ekki að það hljómi þannig að ég hafi samt ekki áhyggjur af því sem er að gerast. Ég hef það vissulega og ég held að ég deili því svo sannarlega með hv. þingmanni. Ég held að við séum að gera mjög margt í því. Hv. þingmaður nefndi hérna Covid og andlega heilsu og við höfum horft á andlega heilsu ungmenna hraka og ég veit að þetta er líka mikið skoðað á Norðurlöndum. Þar höfum við sérstaklega verið að horfa á ungar stúlkur og séð andlega heilsu ungra stúlkna fara ofboðslega niður á við, sérstaklega eftir Covid, og við vitum ekki hver áhrif samfélagsmiðla og annarra þátta eru. Ég held að það sé verið að gera mjög mikið og er tilbúin að vinna með hv. þingmanni að því að reyna að koma fram með frekari lausnir, hvernig við getum tryggt það að við horfum ekki upp á sama ástand og til að mynda frændur okkar í Svíþjóð eru að horfa á núna.

Forseti. Hvar á maður að byrja? Við erum að sjá þróun erlendis, já, en við erum líka að sjá vissa þróun hér. Skýrslan sýnir að það er að dýpka og það er aukast fátækt hjá vissum hópum í samfélaginu. Það er talað um innflytjendur, talað um ungt fólk, svo eru líka öryrkjar, það eru einstæðir foreldrar sem hafa færri tækifæri. Hv. þingmaður talaði um að allir eigi að hafa aðgang að sömu tækifærum og það er ótrúlega fallegt að segja það í ræðu hérna í pontu á Alþingi en orðum verða að fylgja aðgerðir. Þegar við tölum um að við sjáum þetta trend, að við getum séð hvert stefnir bara með því að horfa á það sem er búið að gerast erlendis, þá eigum við að fara í forvarnagírinn og við eigum að fara í stórtækar aðgerðir til að koma í veg fyrir sömu þróun. Við þurfum ekki að bíða eftir því að þróunin verði hérna og svo fara að grípa. Við þurfum ekki alltaf að vera að slökkva elda. Við getum séð fyrir og við getum ákveðið bara: Heyrðu, við viljum bara koma í veg fyrir þetta. Tökum þessa hópa sérstaklega, styrkjum þá, eflum þá, valdeflum, komum í veg fyrir fátækt til þess að koma í veg fyrir þróun í framtíðinni. Það er það sem ég er að spyrja um. Orðum verða að fylgja aðgerðir. Af hverju förum við ekki í aðgerðir?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið og tek undir mikilvægi þess að fara í aðgerðir. Eins og ég sagði hérna áðan þá erum við líka í mörgum aðgerðum og skýrslan sýnir kannski einmitt að við höfum verið með ýmsar aðgerðir. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega einstæða foreldra. Við erum með alls konar millifærslukerfi sem lúta sérstaklega að þeim hópum sem við höfum þekkt í gegnum tíðina og vitum svolítið hvernig virka og vitum hvaða aðferðir virka í því og það eru aðferðir sem við erum að beita. En svo er kannski það sem ég var að nefna, og hv. þingmaður er að inna mig eftir svörum um, þetta með innflytjendur núna þar sem við kannski vitum minna um viðkomandi hóp vegna þess líka að það er mikið flakk á fólki, fólk flytur til og frá landinu og þar er kannski erfiðara að greina nákvæmlega hvaða tæki það eru sem virka. Ég hef þá sannfærðu trú að skólakerfið okkar sé langstærsti þátturinn þarna. Við þurfum að efla skólana okkar og því miður eru áskoranir í skólakerfinu, og nú er ég að tala sérstaklega um grunnskólana, svo miklar að þær tengjast ekki bara þeim sem hingað flytja og eru með allt annað móðurmál heldur erum við líka að glíma við áskoranir varðandi þá sem tala íslensku að fullu. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir fína ræðu, góða ræðu. Þetta er mikilvæg umræða sem hér fer fram í dag og hv. þingmaður kveikti aðeins í mér þegar hún fór að tala um skólakerfið og jöfn tækifæri vegna þess að við deilum þeirri skoðun að það sé mjög brýnt að allir hafi jöfn tækifæri og fái sömu þjónustu. Mig langar kannski að nýta tækifærið og spyrja, ef hún getur farið aðeins dýpra, hvað hún á við. Við þekkjum það nú bæði, fyrrum sveitarstjórnarfólk, að þetta er auðvitað mál sem er þar daglega til umræðu. Það er ýmislegt sem þarna spilar auðvitað inn í. Það eru skólamáltíðirnar, frístundir og allt þetta sem eru oft stór biti fyrir fólk og sérstaklega þá sem eru tekjulægri í okkar samfélagi og fyrir þá sem eru að koma hingað til lands. Það er brýnt að tryggja það að allir hafi jöfn tækifæri eða jafnan aðgang að til að mynda bara þessum litlu þáttum sem okkur þykja sjálfsagðir. Þannig að mig langar aðeins að fá skoðun hv. þingmanns á þessu og hvernig við getum búið til eða byggt betri umgjörð í kringum þessi mál en aðallega langar mig að heyra hvað þingmaðurinn á við þegar hún segir að við verðum að tryggja öllum jöfn tækifæri í skólakerfinu. Í seinna andsvari mínu ætla ég að fá aðeins skoðun hv. þingmanns á íþróttum og tómstundum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega þetta andsvar. Ég ætla að bíða með frístundir og frístundastyrki þangað til á eftir. En ég ætlaði að segja varðandi skólamáltíðir og frístundir að það er t.d. kerfi sem er til staðar. Við þekkjum það vel hvernig sveitarfélögin styðja á bak við tekjulágar fjölskyldur, t.d. þegar kemur að skólamáltíðum, og það þarf ekkert að gefa öllum börnum fríar skólamáltíðir vegna þess að við getum vel haft kerfi sem styður þá sem á þeim stuðningi þurfa að halda. Aftur á móti þegar við tölum um menntunina - hv. þingmaður og hans heimabær, Hafnarfjörður, á hrós skilið fyrir að hafa tekið á móti ofboðslega miklum fjölda flóttabarna og gert það mjög vel en ég veit að þarna er líka ofboðslega krefjandi verkefni. Ég hef talað fyrir því að við þurfum að vera með sérstaka móttökuskóla þegar kemur að þessum hópi, móttökuskóla þar sem ynni sérhæft starfsfólk sem þekkir þetta sérstaklega og hefði breiða tungumálaþekkingu, þekkingu á áföllum og menningu og öðru þess háttar. Börnin myndu dvelja mislengi í þessum móttökuskóla eftir óskum þeirra eða foreldra þeirra og eftir því hverjar þeirra þarfir eru. Ég held að það myndi létta mjög á almenna skólakerfinu, þ.e. að þegar börnin koma þangað þá séu þau annars vegar með svona smá inngang og hins vegar frekari leiðbeiningar og ráðgjöf til handa bekkjarkennurunum. Þegar ég tala um jöfn tækifæri þá er verið að gera alveg ofboðslega góða hluti í grunnskólum úti um allt land. Við erum líka að setja töluvert mikla fjármuni í þá, því að í þessum sal þurfum við alltaf svolítið mikið að tala um peninga og einhver átök um það, en það er bara verið að setja mjög mikla peninga í grunnskólana. En því miður er þetta atriði eitt af þeim fáu þar sem Ísland skorar ekki rosalega hátt í alþjóðlegum samanburði. Þarna verðum við að gera eitthvað og við hljótum að hafa tækifæri og tól til þess og ég veit að hæstv. menntamálaráðherra er að vinna í því. Við þurfum að hafa það skýrt til hvers er ætlast af skólunum, mat á gæðunum, meta þá reglulega þannig að þeir hafi tækifæri til að bæta sig. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott svar. Við reyndum þetta nú í mínum heimabæ og ég er talsmaður þess að skólamáltíðir séu fríar. Ég held að það séu margir sem sjái þarna of mikla peninga en þetta er ódýr aðgerð. Það er þannig. Við þekkjum það að þessi spor fólks að stíga inn í Félagsþjónustu sveitarfélaga eru oft mjög þung og fólk bara á það til að gera það ekki og það auðvitað bitnar verst á þeim börnum sem þurfa á þessu að halda. En aðeins varðandi íþróttir og tómstundir. Spurningin er í raun og veru sambærileg; hvernig getum við byggt betri umgjörð um þetta og hvernig við getum tryggt öllum jöfn tækifæri vegna þess að við sjáum það til að mynda að frístundastyrkir duga ekki til að greiða að fullu fyrir börn í tómstundir og íþróttir 

Herra forseti. Ég þakka aftur andsvarið. Já, ég og hv. þingmaður erum ekki alveg jafn sammála þegar kemur að skólamáltíðum. Ég hef reyndar talað fyrir fríum hafragraut á morgnana og ég man að við skoðuðum það í mínu sveitarfélagi eftir hrun, það var góð reynsla af því víða. En ég segi bara: Skólarnir og kennararnir okkar eru svo mikið kraftaverkafólk, það er svo auðvelt að sjá hvar skortur er og það er svo auðvelt að laga það bara niður á gólfinu þannig að það þarf ekki að rukka alla um máltíð þó að þeir séu ekki skráðir í mat, þannig sé hægt að bregðast við. En það er kannski ekki stærsta málið hérna og tek undir með hv. þingmanni: Frístundir og íþrótta- og tómstundastarf er alveg ofboðslega mikilvægt og maður heyrir að sérfræðingar tala meira um að það eigi að vera hluti af heildinni, hluti af skólakerfinu líka. Ég var í rauninni hálfsjokkeruð þegar ég í kjördæmavikunni var að heimsækja íþróttafélög og þau voru einmitt að benda á það að börn sem kannski búa við einhvers konar fötlun eða hegðunarvandamál eða börn af erlendu bergi brotin sem tala enga íslensku eru kannski að fá mikinn stuðning allan daginn í skólanum, en svo er bara: Jæja, nú er fótboltaæfing, einn þjálfari með 50 krakka, þú bara reddar þessu. Þarna hljótum við auðvitað að þurfa að stíga inn með einhverjum aðgerðum 

Frú forseti. Ég byrja á að þakka hæstv. ráðherra Katrínu Jakobsdóttur fyrir skýrsluna og hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir skýrslubeiðnina. Samkvæmt töflu sem birtist á bls. 57 í skýrslunni er heildarkostnaður samfélagsins vegna fátæktar metinn á bilinu 31,65–92 milljarðar kr. eða á bilinu 1–2,8% af landsframleiðslu. Þá er ótalinn sá samfélagslegi kostnaður sem ekki er hægt að meta til fjár, svo sem vegna þeirrar gríðarlegu neikvæðu andlegu og jafnvel líkamlegu afleiðinga sem viðvarandi fátækt hefur á fólk. Samkvæmt skýrslunni má áætla að það kosti um 16,5 milljarða kr. að lyfta barnafjölskyldum upp úr fátækt. Þess vegna ætla ég að fylgja því eftir og ég ætla að nefna það að Flokkur fólksins var stofnaður árið 2016 þegar UNICEF á Íslandi birti skýrslu sína um stöðu íslenskra barna. UNICEF á Íslandi sagði í þeirri skýrslu að um 9,1% íslenskra barna liðu hér mismikinn skort. Það var í rauninni þvílíkt högg að heyra þetta, að átta sig á því að þrátt fyrir allan fagurgala sem ráðamenn þjóðarinnar hefðu sönglað í áranna rás þá væri raunveruleg staða íslenskra barna 9,1% mismikil fátækt í einu ríkasta samfélagi heims. Það var á þeim tímapunkti sem ég ákvað að stofna Flokk fólksins og ég skyldi gera að mínu hugsjónarefni, það sem eftir er og meðan aldur minn leyfir og geta til að vera hér á hinu háa Alþingi, að berjast gegn fátækt með öllum tiltækum ráðum og útrýma henni helst. En að sjálfsögðu verður það ekki gert nema með góðum vilja fólksins sem stýrir landinu. Hér hafa hv. þingmenn á undan mér talað um hvað það er mikilvægt fyrir börnin að geta sinnt tómstundum, geta fengið að taka þátt í félagslegu starfi skólanna, geta með öðrum orðum fengið að vera með. Þúsundir barna geta ekki verið með vegna fátæktar foreldra sinna. Þetta er mannanna verk. Þetta er ákvörðun sem er tekin vísvitandi, að halda þessum fjölskyldum og þessu fólki í fátækt. Við þyrftum ekki að gera það og okkur er í lófa lagið að byrja á þessum 16,5 milljörðum kr. árlega til þess a.m.k. að hífa barnafjölskyldur upp fyrir lægsta fátæktarþröskuldinn. Þetta eru fjölskyldur í sárri fátækt. Það kom líka í ljós núna að hjálparstofnun kirkjunnar gaf út yfirlýsingu um það að það væri vaxandi fátækt í landinu. Það væri vaxandi ákall eftir aðstoð og sá hópur sem ætti sér engrar undankomu auðið væru öryrkjar, þeir sem eru á berstrípuðum almannatryggingabótum. Og hvað skyldi nú ríkisstjórnin og stjórnvöld undanfarinna kjörtímabila og undanfarinna ára gera fyrir þetta fólk til að raunverulega aðstoða það að koma sér út úr þeirri fátæktargildru? Ekki nokkurn skapaðan hræranlegan hlut. Það er settur einn og einn plástur hingað og þangað og þetta er klætt í einhvern fallegan kjól sem skilar sér í rauninni takmarkað til örfárra, og jafnvel ekki neitt til annarra. Flokkur fólksins hefur mælt hér ítrekað fyrir frumvörpum um að gefa öryrkjum tækifæri á því að bjarga sér sjálf og fara út á vinnumarkaðinn án skerðinga í ákveðinn tíma. Við höfum gögn frá öðrum löndum sem við berum okkur saman við þar sem berlega kemur í ljós, t.d. í Svíþjóð, að þeir öryrkjar sem nýttu sér þetta tækifæri og treystu sér til að leita fyrir sér á vinnumarkaði skiluðu sér í 32% tilvika ekki aftur inn í almannatryggingakerfi landsins. Ég velti fyrir mér hvaða óútskýranlegi máttur það er sem gerir það að verkum að stjórnvöld, sem eru að tala um að allir eigi að fá jöfn tækifæri og stjórnvöld sem eru að tala um og viðurkenna að það sé ákveðinn hópur sem á um sárt að binda - ég skil ekki hvers vegna ekki er hægt að stíga út fyrir rammann. Ég skil ekki hvers vegna ekki er hægt að gefa þessu fólki kost á því að bjarga sér sjálft. Hvers vegna er verið að skerða fólk í sárri fátækt og koma í veg fyrir það að það geti reynt fyrir sér á vinnumarkaði? Hér er oft látið líta út fyrir að með því að skerða ekki fólk á vinnumarkaði en greiða því almannatryggingar þá værum við að mismuna, þá værum við að mismuna með því að þeir sem væru að vinna væru enn þá að fá almannatryggingagreiðslur en í raun og veru væru einnig á vinnumarkaði. Að sjálfsögðu er þak á þessu. Að sjálfsögðu hefur ríkisstjórnin löngu sett á sig belti og axlabönd til að koma í veg fyrir að nokkur sem þarf að nýta sér þetta kerfi geti hagnast á því og að sjálfsögðu munu einstaklingarnir greiða tekjuskatta af sínum launum. Það liggur á borðinu fyrir alla sem vilja sjá að þetta er hagur fyrir alla, allt samfélagið. Þetta er hagur fyrir okkur öll, hvað þá ef þeir sem treystu sér til að reyna fyrir sér á vinnumarkaði myndu skila sömu niðurstöðu og við sjáum bæði í Hollandi og í Svíþjóð sem ég nefndi hér áðan sérstaklega, 32% öryrkja skiluðu sér ekki aftur inn í almannatryggingakerfið. Það var furðulegt að hlusta á að verið væri að fórna höndum yfir því hvað það væri mikið nýgengi örorku hérna þegar ég var að koma hérna inn á þingið fyrst, alveg ótrúlegt nýgengi örorku, en að það sé verið að gera eitthvað í því að koma í veg fyrir þessa áframhaldandi þróun, nei, ég ætla ekki að segja að svo sé. Ég ætla ekki að samþykkja það að þær breytingar sem er verið að básúna hér um, sem ég veit ekki hvenær koma til framkvæmda en er áætlað að verði í vor, breytingar á almannatryggingakerfinu hvað öryrkjana varðar, ég ætla ekki að leyfa mér að vona það einu sinni að það sé til hagsbóta fyrir öryrkja vegna þess að þetta er hið svokallaða starfsgetumat. Við höfum fengið að sjá það svart á hvítu, bæði frá Danmörku og Bretlandi, hvaða áhrif það hefur haft á þennan þjóðfélagshóp. Ég veit að meðal öryrkja er mikill kvíði fyrir því hvað þetta muni raunverulega leiða af sér fyrir þá. Er ég 70% öryrki? Á ég sem sagt að vinna 30%? Munu þá almannatryggingarnar greiða mér bara 70% af þessari fátækt sem ég er hnepptur í í þeirra skjóli? Mun ég þá kannski bara fá 70% af almannatryggingunum af því að ég á að vera bær um það að geta farið út og unnið 30%? Þetta eru spurningarnar og eðlilega er spurningin líka: Hvar get ég fengið þessa vinnu, hver er búinn að undirbúa garðinn? Hvar á ég að fá vinnu? Hver vill mig í vinnu, 30% öryrkja? Auðvitað eru þetta spurningar sem á að svara og stjórnvöld eru skyldug til að svara, því þetta eru áhyggjurnar sem þessi sárfátækasti þjóðfélagshópur Íslands er að spyrja sig og býr við. Það er okkur til ævarandi skammar að tala um að setja hluti áfram í nefnd og spjall og spjall og nefnd þegar það er svart á hvítu hver raunveruleg staða þúsunda fjölskyldna í landinu er: Sárafátækt. Þau fá ekkert fleiri kartöflur á diskinn eða fleiri bita í pottinn þó svo að við séum að tala um það hvernig raunveruleg staða er. Það eina sem getur bætt þeirra stöðu er að gera eitthvað róttækt í málinu. Það er að stíga inn í málið og ganga hreint til verks. Það var athyglisvert að jafnaðarmannaflokkur Íslands, hin frábæra Samfylking, sem hefur nú gjarnan viljað skrifa greinar upp úr stefnu Flokks fólksins í hinum ýmsu málum, skuli loksins vera skriðinn upp úr holunni og segi náttúrlega einfaldlega að þau gefi lítið fyrir okkar málatilbúnað og okkar málefni hvað lýtur að því að útrýma fátækt og hvað lýtur að því að koma á raunverulegum jöfnuði og hjálp fyrir fátækasta fólkið í landinu. Það var athyglisvert. Það var athyglisvert að heyra hér að nei, þau eru ekki með því að laga þetta almannatryggingakerfi. Nei, þau eru ekki með 400.000 kr. lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust. Nei, þau eru ekki til í að færa persónuafsláttinn frá hinum ríku til hinna fátæku. Nei, þau eru ekki til í það. Þetta er grímulaus jafnaðarmannastefna þeirra. Það er þó ágætt að það er þá komið upp á yfirborðið loksins, enda líka einn af fjórflokknum. Í því kerfi sem við erum að bögglast í dag og hefur fengið að vera við lýði er það gjörsamlega á þeirra ábyrgð eins og annarra sem tilheyra þessum fjórflokki. Þau hafa haft sín tækifæri eins og allir þessir stjórnmálaflokkar hér. Þau hafa sannarlega haft sín tækifæri til þess að breyta stöðunni og gera öllum í landinu kleift að búa hér með þokkalegri sæmd. Hér er fátækt fólk ekki að biðja um eitthvað umfram það sem lýtur að nauðþurftum. Ég hef aldrei hitt einn einasta einstakling sem er haldið hér í sárri fátækt sem biður um það að fá að skreppa til Tene einu sinni á ári og sóla á sér tærnar, aldrei. Þau biðja um að hafa fæði, klæði, húsnæði og hafa ráð á því að komast í heilbrigðisþjónustu. Þetta eru kröfurnar sem fátækasta fólk landsins hefur. Hvernig er þeim svarað? Með einu á kjaftinn, virðulegi forseti. Þannig eru svörin: Halt þú áfram að hokra því að hér er enginn sem ætlar að koma í veg fyrir það. Skilaboðin eru skýr og að hugsa sér að það skuli bitna á bláfátækum börnum okkar, að hugsa sér að geta horft upp á að börn getið ekki farið í tónlistarnám, að börn geti ekki stundað íþróttir, að börn geti ekki tekið þátt í samfélaginu út af fátækt foreldra. Ég fyrirlít svona stjórnmál, ég fyrirlít þau af öllu hjarta og þau eru til ævarandi skammar fyrir land og þjóð.

Forseti. Forsætisráðherra benti á í ræðu sinni hér áðan og það kemur fram í skýrslunni að dregið hafi úr fátækt hér á landi á síðustu 20 árum. Þetta er reifað í skýrslunni en þar er eingöngu horft til lágtekjuhlutfalls, með öðrum orðum eru þetta fátæktarviðmiðin. Það gefur hins vegar augaleið að hlutfall tekna segir ekki alla söguna. Það getur verið mikill munur á aðstæðum fólks sem er með sömu tekjurnar, t.d. er munur á þeim sem búa í skuldlausu húsnæði og einhverjum sem eru að leigja á rándýrum leigumarkaði. Gallinn við að kanna aðeins tekjufátækt er að aðrar víddir fátæktar eru ekki teknar inn í myndina. Ekki er skoðað hvort fólk eigi erfitt með að ná endum saman, hvort það búi við skort á efnislegum og félagslegum gæðum, íþyngjandi húsnæðiskostnað o.s.frv. Þessi eina vídd skýrslunnar sýnir þó ýmislegt sem vert er að staldra við. Þó að lágtekjuhlutfallið hér á landi hafi minnkað lítillega á síðustu 20 árum er staðreyndin sú að 13,5% landsmanna eru undir lágtekjumörkum. Það er bara allt of stór hópur, forseti, sérstaklega þegar það er ljóst, sem bent er á í skýrslunni, að enn stærri hópur lifir rétt fyrir ofan þau lágtekjumörk sem miðað er við, en að lifa rétt fyrir ofan fátæktarmörk er ekki síður áskrift að fátækt en að vera undir mörkunum í skamman tíma. Ef lágtekjumörkin eru hækkuð úr 60% af miðgildi tekna í 70% þá kemur í ljós hve stór hluti lifir rétt fyrir ofan fátæktarmörk. Með þeirri breytingu tæplega tvöfaldast lágtekjuhlutfall hjá einstæðum foreldrum og rúmlega það hjá þeim sem þiggja örorkubætur. Sláandi tölur má einnig sjá þegar staða barna er skoðuð en ef lágtekjumörkin eru hækkuð myndi helmingur barna einstæðra foreldra flokkast undir fátæktarmörkum. Þetta dregur fram mikilvægi þess að greina fátækt ekki aðeins út frá tekjum. Fátækt hefur minnkað hjá öllum aldurshópum á síðustu 20 árum nema hjá fólki á aldrinum 18–34 ára. Í þeim aldurshóp hefur fátækt aukist á síðustu árum og mælist hæst. Það er áhyggjuefni. Stór hluti þessa hóps er ekki kominn inn á húsnæðismarkaðinn en hækkanir síðustu misseri munu gera honum það enn erfiðara og í skýrslunni er jafnframt bent á að hvorki almannatryggingakerfið né húsnæðis- og barnabætur gagnist þessum hóp á sama hátt og öðrum hópum sem glíma við fátækt. Enn fremur er þetta sá hópur sem er líklegastur til að vera með ung börn, en fátækt á fyrstu árum ævinnar hefur meiri langtímaafleiðingar en fátækt síðar í æsku. Rannsóknir hafa sýnt að börn sem fædd eru inn í fátækt eiga í verulegri hættu á að fara út í lífið með brotna sjálfsmynd og upplifa sig sem annars flokks samfélagsþegna. Fátækt eykur líka hættu á félagslegri einangrun með alvarlegum afleiðingum fyrir einstaklinga og er fátækt þannig líklegri til að ýta undir frekari jaðarsetningu þeirra hópa sem mest þurfa á aðstoð samfélagsins að halda. Barnaheill hafa bent á að á Íslandi er hvorki til skilgreining á fátækt meðal barna né opinber stefna eða áætlun um að uppræta fátækt sem börn búa við, en samkvæmt skýrslu forsætisráðherra eru börn hins vegar sennilega sá hópur þar sem inngrip skila hvað mestum árangri til að draga úr þjóðfélagslegum kostnaði. Fátækt hefur því gífurleg áhrif á farsæld barna og því skiptir svo ótrúlega miklu máli að lyfta börnum upp úr fátækt áður en fátæktin nær að valda þeim skaða og takmarka verulega möguleika þeirra á framtíð án fátæktar. Forseti. Það er hægt að útrýma fátækt barna strax í dag. Samkvæmt skýrslunni myndi það kosta 16,5 milljarða kr. að lyfta öllum börnum yfir lágtekjumörk. Slík aðgerð myndi líka lyfta fullorðnum fjölskyldumeðlimum upp fyrir mörkin. Til að setja þá tölu í samhengi kostar fátækt samfélagið a.m.k. 35 milljarða á hverju ári. Þetta væri metnaðarfull og dýr aðgerð en barnafátækt verður ekki leyst með smávægilegum breytingum á barnabótakerfinu eða öðrum tilfærslukerfum. Það kostar pening að fjárfesta í fólki en það er töluvert dýrara að viðhalda fátækt. Það hefur keðjuverkandi áhrif í gegnum allt samfélagið. Fátækt er ekki eingöngu íþyngjandi fyrir þá einstaklinga sem búa við bág kjör heldur fylgir fátækt kostnaður sem leggst á samfélagið allt. Fátækt hefur bein áhrif á útgjöld hins opinbera en hún leiðir líka til aukinna útgjalda ríkisins vegna óbeinna áhrifa. Slík áhrif geta til að mynda orðið vegna þess að fátækt hefur áhrif á heilsufar og afbrotatíðni, sem leiðir til aukinna útgjalda til heilbrigðismála og til dómstóla, löggæslu og fangelsismála. Þá hefur fátækt jafnframt neikvæð áhrif á framleiðni og hagvöxt. Líkt og ég kom inn á hefur fátækt mikil áhrif á börn og eru þau börn sem alast upp við fátækt líklegri til að lenda sjálf í fátækt þegar þau verða fullorðin og má líta á aðgerðir sem draga úr fátækt sem samfélagslega fjárfestingu þar sem slíkar aðgerðir geta aukið tekjur og dregið úr kostnaði fyrir samfélagið til skemmri en líka til lengri tíma. Þetta er góð fjárfesting. Í skýrslunni er spurningunni um heildarkostnað samfélagsins vegna fátæktar á Íslandi svarað. Metið er að sá kostnaður sé líklega á bilinu 31,65–92 milljarðar á ári, eða um 1–2,8% af vergri landsframleiðslu. Þetta er gríðarlegur kostnaður og gefur okkur vísbendingu um hvað við getum sett mikið fjármagn í að uppræta fátækt án þess að þurfa alltaf að tala um óhóflegan kostnað, því að við sjáum að þetta er raunverulegur sparnaður inn í framtíðina. Ef við höfum ekki efni á að lyfta fólki upp úr fátækt og tryggja öllum tækifæri til að dafna þá þurfum við að móta hagkerfi sem hvetur til samfélagsgerðar sem ýtir undir velsæld allra. Við þurfum að sníða tilfærslukerfi sem dreifir velmeguninni á réttlátan hátt. Forseti. Ég hef oft staðið hér og talað um mikilvægi þess að tryggja öllum skilyrðislausa grunnframfærslu. Þetta er stef sem ég held að flestir þekki. Vinsældir hugmynda um borgaralaun hafa samt aukist úti um allan heim, sérstaklega í kjölfar Covid. Eftir margs konar tilraunir í mismunandi löndum úti um allan heim er alltaf að koma skýrar í ljós að þetta er ekkert óraunhæf hugmynd. Ef skoðuð eru gögn bara úr einni rannsókn í Atlanta í Bandaríkjunum þar sem hundruð svartra kvenna fengu greidda 850 dollara á mánuði í tvö ár, kannski rétt rúmlega 100.000 kr. giska ég á, þá eru niðurstöðurnar bara ótrúlega áhugaverðar. Við sjáum atvinnuleysi minnka um 21% og tæplega 40% aukningu á innritun til náms. Það er stórkostlegur árangur. 7% notuðu borgaralaunin til að stofna eða stækka lítil fyrirtæki. Meðalskuldir lækkuðu um 4%, meðalsparnaður jókst um 38%, fjárhagslegt öryggi jókst um 6,4%, bæði líkamleg og andleg heilsa fólks batnaði til muna og minni notkun var á opinberum bótakerfum. En eins og mér finnst borgaralaun vera áhugaverð og skemmtileg hugmynd sem ég myndi vilja sjá okkur skoða af alvöru og get talað endalaust um - líka sem viðbragð við tækniframförum og aukinni neyð viðkvæmra hópa í samfélaginu - þá eru líka önnur mikilvæg skref sem við getum tekið, t.d. með því að hlúa vel að konum á meðan þær ganga með börnin sín, því að við vitum að streita, áhyggjur og vanlíðan móðurinnar hafa neikvæð áhrif á þroska barnsins. Þroski barnsins helst í hendur við tilfinningalíf móðurinnar. Besta leiðin til að tryggja vellíðan barnanna okkar er að tryggja vellíðan foreldranna og um leið fjölskyldunnar. Þetta vitum við. Lenging fæðingarorlofsins, eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á í sinni ræðu, skiptir rosalega miklu máli vegna þess að öll gögn sýna fram á mikilvægi þess fyrir þroska barnsins að verja tíma með foreldrum sínum fyrstu árin. Foreldrar veita barninu öryggi og óhófleg streita barna getur aukið líkurnar á ýmiss konar heilsufarsvandamálum, stuðlað að lélegri námsárangri og haft neikvæð áhrif á þroska barnsins. Annað sem við getum gert er að færa okkur frá námslánum í átt að námsstyrkjum. Þetta myndi skipta sköpum fyrir ungt fólk og raunveruleg tækifæri þess til menntunar. Lægri skuldabyrði ungs fólks veitir því svigrúm til að huga að fjölskyldulífinu og frelsi til að taka sín fyrstu skref á vinnumarkaði út frá eigin hugðarefnum og eldmóði frekar en að þurfa að elta hæsta launaseðilinn. Við þurfum að halda áfram með styttingu vinnuvikunnar vegna þess að kulnun er að aukast á ógnvænlegum hraða og fólk hefur allt of lítinn tíma í það sem raunverulega skiptir máli, að rækta fjölskyldutengsl, vinatengsl og áhugamál. Stytting vinnuvikunnar hefur jákvæð áhrif á ánægju fólks, heilsu og framleiðni. Að stytta vinnuviku foreldra er að stytta vinnuviku barnanna líka og gefa þeim verðmætan tíma með foreldrum sínum sem gæti komið í veg fyrir vanlíðan barnanna seinna meir. Síðan þurfum við að tryggja efnahagsleg og félagsleg réttindi samlanda okkar allra og öruggt húsnæði á viðráðanlegu verði. Þetta eru grunnþarfir og ótrúlegt að við séum ekki komin á þann stað sem samfélag að vera búin að tryggja þetta. Fátækt felur í sér gríðarlega frelsisskerðingu fyrir þá sem lifa í henni og hefur gríðarlegan samfélagslegan kostnað í för með sér sem mun bara aukast ef hún fær að grassera áfram. Við þurfum að endurskoða almannatryggingakerfið okkar með það að markmiði að fjarlægja allar þær fátæktargildrur sem leynast þar. Borgaralaun eru ein leið til að gera það enda eru borgaralaun í grunninn bara grunnframfærsla án skerðinga og án skilyrða. Forseti. Fátækt er afleiðing mannlegra kerfa. Hún er ákvörðun sem við höfum tekið saman sem samfélag, sem þing og sem ríkisstjórn. Hún er ekki náttúrulögmál. Við getum alveg breytt kerfunum okkar. Sú frelsisskerðing sem felst í fátækt fyrir þá sem lifa í henni hefur gríðarlegan samfélagslegan kostnað í för með sér sem mun bara aukast ef við höldum þessu áfram. Það er mikilvægt að þessi skýrsla sýni það svart á hvítu. Grundvöllurinn að lýðræðislegu samfélagi er að almenningur sé þátttakandi í samfélaginu. Tækifæri og frelsi til þátttöku verða ekki raunveruleg fyrr en grunnþörfum fólks er mætt og þær tryggðar. Á meðan fjöldi fólks þarf daglega að hafa áhyggjur af því að fæða, klæða og hýsa sig og sína nánustu hefur fólk mjög takmarkaðan tíma og frelsi til að taka þátt í samfélaginu, og það er ekki gott í lýðræðisríki. Ég legg til að við sættum okkur ekki við þá hugmynd að það sé eðlilegur og óhjákvæmilegur þáttur lífsins að sumum vegni vel og öðrum ekki og þannig sé það bara. Fátækt er ekki náttúrulögmál og þetta þarf ekki að vera svona. Það að uppræta fátækt kallar á fjárfestingu og fjármuni. Við þurfum að forgangsraða í það verkefni, við þurfum að fara í átak og við höfum sýnt að við getum gert það. Ef við ákveðum sameiginlega að þetta verði í forgangi og skipti máli þá getum við fundið leiðir til þess að gera þetta. Það er fjárfesting að uppræta fátækt, fjárfesting í fólki, og þessi skýrsla sýnir mjög skýrt að hún borgar sig margfalt til baka. Við eigum að vera óhrædd við að fara í aðgerðir núna því að ef við bíðum of lengi og gerum ekki eitthvað strax versnar þetta bara, það verður erfiðara og erfiðara að díla við þetta og við munum sjá samfélag okkar breytast á hátt sem ekkert okkar vill sjá. Ég er alveg sannfærð um að flestallir hér inni eru sammála því að við viljum ekki að þetta haldi áfram og vandinn dýpki. Mögulega er svarið við því af hverju ekki er verið að gera hluti það að fólk er ósammála um hvernig eigi að gera þetta. En kannski er þetta líka einhvern veginn skortur á þekkingu, eða ekki beint þekkingu heldur skortur á hugmyndum eða skilningi á því hvað við getum gert. Kannski er þetta það stórt vandamál að fólk nær ekki utan um þetta, ég veit það ekki, of mikill kostnaður eða eitthvað. En við verðum að geta unnið saman til þess að koma í veg fyrir þetta. Ég skil ekki hvernig við getum horft á þessa þróun og ekki raunverulega áttað okkur á því að við þurfum að fara í stórtækar aðgerðir og kannski bara mjög stórar kerfisbreytingar líka.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir beiðni um þessa skýrslu og forsætisráðherra fyrir að koma og ræða hana. Ég vil spyrja hv. þm. Halldóru Mogensen, því að mér finnst þessi borgaralaunapæling athyglisverð, hvort hún geti skýrt fyrir mér, því að ég hef aldrei skilið það, hvort hún eigi að ná til allra, jafnvel þeirra sem hafa meira en 15 millj. kr. í mánaðarlaun. Eru einhver takmörk á þessu? Í því samhengi vildi ég líka fá svar frá henni vegna þess að nú höfum við í Flokki fólksins lagt fram frumvarp um 400 þúsunda kr. skatta- og skerðingarlausa lágmarksframfærslu. Píratar eru ekki á því. Hvers vegna ekki? Finnst henni það röng nálgun? Við förum líka fram á að inngreiðslur í lífeyrissjóð verði skattaðar vegna þess að lífeyrissjóðurinn er eini aðilinn sem fær að taka skattgreiðslur og gambla með á markaði innan lands sem utan. Við þekkjum það að hundraða milljarða króna skatttekjur töpuðust vegna bankahrunsins. Er hún ekki sammála mér í því að það er mun betra að hafa þetta í hendi og nýta núna í þessari ótrúlegu þörf sem við stöndum frammi fyrir og í viðleitni okkar til að útrýma fátækt? Við getum þetta. Við erum forrík þjóð, það er búið að koma hérna fram aftur og aftur. Þess vegna getur maður ekki skilið þessa þráhyggju. Kannski er hún vegna þess að fjórflokkurinn hefur byggt upp þetta kerfi og vill viðhalda því einhvern veginn og bútasauma það meira. Það er eiginlega eina skýringin sem mér dettur í hug. Ég spyr hv. þingmann: Er hún sammála þessari nálgun og því að gera eitthvað í þessa átt?

Forseti. Ég ætla að byrja á því að segja eitt varðandi borgaralaun. Hugmynd að borgaralaunum væri líklega skynsamlegast að útfæra á Íslandi með persónuafslætti, að greiða hann út til þeirra sem nota hann ekki og hækka hann upp í einhverja lágmarksframfærslu. Hugmyndin með borgaralaunum - hvort sem þú gerir það gegnum persónuafsláttarkerfið, sem hentar okkur vel vegna þess að við erum með þannig kerfi, eða eins og annars staðar í heiminum þar sem þetta er greitt út mánaðarlega - er að þeir sem þurfa ekki á þessu að halda muni alltaf greiða þetta til baka gegnum skattkerfið. Þetta væri upphæð sem færi aldrei til þeirra sem þurfa ekki á henni að halda. Þetta snýr að því að það þarf að endurskoða skattkerfið okkar og sníða það öðruvísi. Það hentar okkur sérstaklega vel að horfa á þetta út frá persónuafsláttarkerfinu þar sem það er þegar til staðar. Við þyrftum að gera breytingar á því þannig að hægt væri að greiða út til þeirra sem nýta ekki persónuafslátt. Þetta myndi sérstaklega gagnast ungu fólki. Svo væri hægt að hækka persónuafsláttinn í skrefum og fylgjast vel með áhrifum sem það hefur. Þetta er ein hugmynd. En það sem ég hef kallað eftir lengi, og hef verið ótrúlega spennt að sjá, er að við rannsökum þessa möguleika í íslensku samhengi. Nú er verið að gera tilraunir úti um allan heim og það eru mismunandi aðstæður og skattumhverfi í mismunandi löndum. En þetta hefur aldrei verið skoðað almennilega miðað við íslenskar aðstæður og hvernig okkur hentar að gera þetta. Það er útfærsla sem ég vildi að yrði skoðuð. Samfélagið er að breytast rosalega hratt, sjálfvirknivæðing starfa og annað, og við vitum ekkert hvaða áhrif það hefur. Mér finnst að við þurfum að vera tilbúin, meira að segja til að skoða lausnir sem gætu virst útópískar í dag. Við þurfum að skoða það svo að við verðum með einhvers konar plan ef við þurfum á því að halda. Svo gæti þetta mögulega verið ákvörðun. Við viljum kannski nýta okkur það að fólk þarf ekki að vinna jafnmikið. Kannski viljum við setja þetta á af því að allt í einu eru tæknibreytingar, og samfélagið sýnir okkur að það sé ekki þörf á því að við mannfólkið vinnum jafnmikið og við gerum, og við viljum minnka það og breyta tilfærslukerfum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir andsvarið. Hún svaraði ekki þessu um 400.000 kr. Hún gerir það kannski næst. Ég get ekki annað en verið innilega sammála henni. Þegar hún nefndi persónuafsláttinn tók hjartað eitt aukaslag. Við erum með frumvarp um það að láta persónuafslátt fjara út. Fólk sem er með 3, 4 eða 15 milljónir króna í mánaðarlaun þarf ekkert á persónuafslætti að halda. Þetta er svo lítið brot af því. Það er auðvitað þrælsniðug hugmynd að borga hann út ef fólk nýtir hann ekki allan. Við erum með svo furðuleg kerfi að persónuafsláttur í dag er 59.600 kr. en á að fara núna eftir boðaða hækkun hjá ríkisstjórninni í 64.500 kr. Hann ætti, ef hann hefði verið uppreiknaður samkvæmt vísitölu, að vera 90.000 kr. í dag. Það eru svona gildrur sem verið er að búa til í öllu kerfinu. Þetta eru gildrur sem bitna mest á þeim sem minnst hafa. Ég get ekki annað en verið sammála þingmanninum um það að börn og konur eru þau sem fara verst út úr þessu. Ég verð að segja að það er svolítið undarlegt að við skulum ekki vera búin að átta okkur á, gera athuganir á og spá í hvaða afleiðingar fátækt hefur, að konur með börn bíði í röðum eftir mat. Maður getur ekki skilið að við höfum þjóðfélagið þannig að við leyfum þetta. Ég var á ferðalagi um Austurland og Norðurland. Þar kom fram að beinar matargjafir hafi stóraukist á Akureyri. Ég hef orðið var við það hér líka. Þess vegna eigum við að leysa þetta. Ég spyr aftur hvað henni finnist um það að við hefðum 400.000 kr. skatta- og skerðingarlausar, enginn fengi minna, og að við nýttum persónuafslátt og lífeyrissjóði til að gera það.

Forseti. Ég get svarað hv. þingmanni þannig að ég er sammála hugmyndafræðinni. Hvort það eigi að vera 400.000 kr., ég veit það ekki. Á hverju er það byggt? Hvaða rannsóknir liggja að baki? 

Virðulegi forseti. Hér ræðum við munnlega skýrslu forsætisráðherra um fátækt og samfélagslegan kostnað. Umræðan byggist á skýrslunni Fátækt og áætlaður samfélagslegur kostnaður sem dreift var á Alþingi í byrjun júní. Tilefni skýrslunnar var beiðni hv. þm. Halldóru Mogensen og fleiri til forsætisráðherra sem samþykkt var hér á þingi síðasta haust. Ég vil þakka hv. þingmanni frumkvæðið og hæstv. forsætisráðherra fyrir að hefja umræðuna hér í dag. Upplýsingarnar sem hér eru dregnar saman eru mikilvæg greining á stöðunni og í framhaldinu verðum við að halda áfram með ýmis verkefni sem draga úr fátækt og auka jöfnuð og vinna að frekari úrbótum. Þegar árangur næst hefur það jákvæð áhrif á samfélagið í heild. Margir mikilvægir punktar úr skýrslunni hafa nú þegar komið fram í umræðunni, eins og að fátækt er staðreynd á Íslandi þó að staðan sé góð miðað við samanburðarlönd. Dregið hefur úr fátækt á Íslandi síðustu 20 ár og staða aldraðra er betri en fyrir 20 árum. Börnum sem búa við fátækt fækkar líka hlutfallslega. Hins vegar eru einstæðir foreldrar, öryrkjar og innflytjendur þeir hópar sem standa nú sem fyrr verst þegar kemur að fátæktarmælingu og eru líklegastir til þess að vera útsettir fyrir fátækt. Vinna þarf sérhæfðari greiningu á hverjum hópi fyrir sig til að lyfta þessum hópum upp fyrir lágtekjumörk. Þá er bent á ýmsa þætti sem valda óvissu um niðurstöðurnar. Ég fagna sérstaklega orðum hæstv. forsætisráðherra um áframhaldandi greiningu og vinnu. Virðulegi forseti. Ég ætla einkum að nálgast þessa umræðu hér í dag út frá stöðu barna, eins og raunar fleiri hafa komið inn á, m.a. hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir. Í skýrslunni kemur fram að tilfærslukerfi nái einna best til barnafjölskyldna og séu þannig tæki sem geti nýst til að bæta hag þeirra. Til að bæta hag eldra fólks væri betra að fara í gegnum almannatryggingakerfið, eins og raunar hefur verið gert, sérstaklega gagnvart tekjulægsta hópnum. Það á væntanlega þátt í betri stöðu eldra fólks, ásamt auðvitað auknum tekjum úr lífeyriskerfinu. Bent er á að hvorug þessara leiða nýtist innflytjendum. Ég vil þó draga fram að millifærslukerfin nýtast einmitt innflytjendum með börn. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að í vinnu með innflytjendum eigum við að setja miklu meiri fókus á innflytjendur með börn og auk þess að horfa á ungmenni af fyrstu og annarri kynslóð. Í skýrslunni er einmitt dregið fram að við stefnumótun til að útrýma fátækt er mikilvægt að taka tillit til veltu innflytjenda. Innflytjendur sem stoppa stutt eru líklegri til að mælast undir lágtekjumörkum og geta haft áhrif á heildarniðurstöðuna. Varðandi þann hóp þarf fyrst og fremst að tryggja að reglur vinnumarkaðarins haldi. Að öðru leyti tel ég að við ættum að einbeita okkur að fjölskyldum innflytjenda með börn. Það fólk er oftast komið til að vera og við þurfum að tryggja börnunum jöfn tækifæri á við aðra í íslensku samfélagi. Eins og fram kemur í skýrslunni getur fátækt í æsku haft langvarandi áhrif á lífið á fullorðinsárum og auðvitað er þetta líka sá hópur sem hefur minnsta stuðningsnetið og minnsta baklandið. Það skiptir miklu máli fyrir einstaklingana að hafa bakland. Flestir innflytjendur hafa minna bakland hér á landi en þau sem hafa átt hér rætur í margar kynslóðir. Það þarf að skapa fjölskyldum tækifæri til að læra íslensku, til að læra á íslenskt samfélag og mynda tengsl. Munum að foreldrar með börn komast ekki á íslenskunámskeið eftir 8–12 tíma vinnudag. Við verðum þess vegna að nálgast þann hóp með öðrum hætti en farandverkahópinn. Alla vinnu gegn fátækt barna verður að tengja við aðra þjónustu sem samfélagið veitir börnum og foreldrum. Ég bind miklar vonir við þá vinnu sem nú stendur yfir við umbætur í málefnum barna með innleiðingu farsældarlaganna undir forystu mennta- og barnamálaráðherra og alla þá vinnu sem henni tengist. Þar er áhersla á að tryggja jafnt aðgengi að allri þjónustu sem veitt er á vegum ríkis og sveitarfélaga til að tryggja farsæld og að fjölskyldum sé veitt heildstæð þjónusta. Menntakerfið og heilbrigðiskerfið, sem snerta öll börn, eiga að vinna vel saman ásamt félagsþjónustu, löggæslu, þjónustu við fatlaða og fleiri. Í þeirri vinnu er líka lögð áhersla á að öll börn og foreldrar eigi aðgang að tengilið sem getur aðstoðað þau við að fá viðeigandi þjónustu án hindrana. Það getur einmitt verið lykillinn að jöfnuði og jöfnu aðgengi að nauðsynlegri þjónustu. Það er líka margt annað að gerast í menntakerfinu. Nú er í gangi sérstakt áhersluverkefni varðandi umbætur í málefnum barna af erlendum uppruna, en starfshópur í mennta- og barnamálaráðuneyti leiðir þá vinnu. Sú vinna tengist aftur innleiðingu á farsældinni og breytingu á skólaþjónustu sem er fram undan til að styðja m.a. það að hópum í viðkvæmri stöðu verði mætt betur. Menntakerfið hefur verið og á að vera sá staður þar sem tækifæri barna eru jöfnuð, óháð efnahag og bakgrunni. Sú sýn hefur alla tíð verið hjartað í menntastefnu Framsóknar. Mig langar líka að koma inn á nýtt samstarfs- og tilraunaverkefni heilbrigðisráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra varðandi aukna samþættingu endurhæfingarþjónustu milli ráðuneyta. Þetta er verkefni sem á að mæta ungmennum sem finna sig ekki í skólakerfinu eftir grunnskóla og komast ekki inn á vinnumarkaðinn. Þetta er hópurinn sem hefur verið nefndur hér í dag og er kallaður NEET-hópurinn. Það er ungt fólk sem ekki er í vinnu, virkni eða námi og þarf sérhæfða og einstaklingsmiðaða þjónustu til að efla virkni og starfsgetu. Þetta er fólk sem fellur klárlega undir tekjumörk ef það festist á þessum stað, og er það örugglega hluti af skýringunni á þeim hópi ungmenna sem hefur litlar tekjur. En munum það samt að mikill meiri hluti ungs fólks er í skóla eða vinnu hluta úr ári og sinnir auk þess fjölbreyttu tómstundastarfi. Þó er ákveðinn hópur sem einhverra hluta vegna hefur lítil tækifæri til virkni. Fyrir því geta verið margvíslegar ástæður líkt og áföll, langtíma- eða skammtímaveikindi, taugaraskanir, flutningar milli samfélaga, fátækt eða eitthvað allt annað. Þessi hópur hefur yfirleitt verið lítill hér á landi, og er lítill hér á landi, í samanburði við önnur lönd en skiptir samt mjög miklu máli. Við verðum að sinna þessum hópi vel. Það er þess vegna mikið fagnaðarefni að á dögunum var undirritaður samningur sem tryggir þjónustu fyrir 80 einstaklinga sem falla undir þennan hóp. Það er þríhliða samningur um samvinnu milli Sjúkratrygginga Íslands, VIRK og Janusar – endurhæfingar. Þetta er þjónusta fyrir fólk á aldrinum 18–30 ára með flókinn og fjölþættan vanda og er tilraunaverkefni til tveggja ára. Árlegt fjármagn til þjónustunnar er um 330 millj. kr. Janus – endurhæfing veitir þjónustuna alla virka daga. Verkefnið er í samræmi við aðgerðaáætlun í heilbrigðismálum um að efla gagnreynd starfsendurhæfingarúrræði. Endurhæfingarráð hefur leitt undirbúning. Þátttakendur eru m.a. geðheilsuteymi Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, meðferðareining lyndisraskana á Landspítala og VIRK. Þá er verkefnið auðvitað mikilvægt í tengslum við breytingu á örorku- og endurhæfingarlífeyriskerfinu, en við höfum nýlega samþykkt breytingar hér á þingi og fleiri breytingar hafa verið boðaðar. Það gengur út á að styðja ungt fólk til atvinnu með sérhæfðum stuðningi. Í mennta- og barnamálaráðuneyti er líka verið að skoða þarfir annarra í þessum hópi, sem kallaður er NEET-hópurinn. Það er ekki ólíklegt að út úr þeirri vinnu komi fleiri sérsniðin verkefni, og er mjög mikilvægt að það geri það, þannig að ungmenni festist ekki í fátæktargildru. Hér hefur líka verið rætt um tómstundir og mikilvægi tómstundaiðkunar. Mig langaði því að draga fram og benda á að á vef mennta- og barnamálaráðuneytis er nú auglýst eftir umsóknum um styrki frá íslenskum félagasamtökum til verkefna sem varða farsæld og samfélagslega virkni. Það getur verið menntun, frístundir, íþróttir og vernd og réttindi barna. Verkefnin snúa að forvörnum og fyrirbyggjandi aðgerðum og þjónustu sem miðast sérstaklega að börnum í viðkvæmri stöðu. Þetta er verkefni sem hefur verið að þróast síðustu ár og ég tel afskaplega mikilvægt til að mæta hópunum sem einhverra hluta vegna eru í viðkvæmri stöðu. Við þurfum ekki bara að koma gagnlegum og áhugaverðum verkefnum á fót. Við þurfum að tryggja að þau nái til þeirra barna sem þurfa á þeim að halda. Til þess eiga þessir styrkir að nýtast. Auðvitað þarf fjölþætta vinnu til að draga úr fátækt en mín bjargfasta skoðun er að markviss vinna með börnum og ungmennum með það að markmiði að auka jöfnuð geti beinlínis dregið úr fátækt til lengri tíma, og auk þess dregið úr áhrifum fátæktar á börn og ungmenni í samtímanum. Þess vegna hef ég hér fókus á börn og fjölskyldur þótt auðvitað hefði verið hægt að koma inn á margt fleira sem er verið að gera og hefur verið unnið upp á síðkastið. Þar má nefna alla vinnu innviðaráðherra í húsnæðismálum, bætt regluverk utan um leigumarkað, hlutdeildarlán og fleira, eða vinnu heilbrigðisráðherra, bæði þess sem nú situr og þess sem sat á undan, við að draga úr þátttöku einstaklinga í heilbrigðiskostnaði með lægri komugjöldum, með langtímasamningum við sérgreinalækna og hækkun á styrkjum til tannréttinga barna. Þarna eru fleiri umbætur í pípunum. Hér hefur auðvitað verið komið inn á ýmis önnur mikilvæg mál eins og fæðingarorlof, aðgengi að leikskóla og skólamáltíðir. Þá langar mig sérstaklega að draga fram að ég er stolt af mínu sveitarfélagi, Fjarðabyggð. Þar eru skólamáltíðir fríar. Það skiptir miklu máli. Ég veit sem fyrrverandi skólastjóri að það er meira en að segja það, hvort sem er fyrir starfsmenn skóla að ætla að velja úr börnin sem þyrftu sérstaklega að fá fríar skólamáltíðir, eða fyrir foreldra sem þyrftu á slíkum stuðningi að halda að stíga skrefið og sækja um það. Þess vegna er þetta eitt af ódýrari jöfnunartækjunum sem við gætum notað, fríar skólamáltíðir. Þá læt ég þessari umfjöllun lokið að sinni þó að vissulega væri lengi hægt að halda áfram að ræða þessi mál.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir hennar ræðu. Ég tók eftir því strax í byrjun að hún sagði: Draga úr fátækt. Og ég verð að spyrja hana: Af hverju ekki að útrýma fátækt? Að draga úr fátækt. Hvað ætlum við þá að vera lengi að draga úr fátækt? Mér finnst þetta skelfilegt orðalag vegna þess, eins og ég hef oft sagt, að eitt barn í fátækt er einu barni of mikið. Svo talaði hún um að hún fagnaði því að það yrði áframhaldandi greiningarvinna. Hversu lengi á sú greiningarvinna að vera? Hvenær er greiningarvinnu lokið og framkvæmdir hefjast til að útrýma fátækt? Hvenær á að stefna því? 2025, 2027 eða 2030? Eða á greining að vera bara viðvarandi? Síðan kom vinna við farsældarlögin. Þar eru börn og ég spyr mig: Þau börn sem bíða núna, hversu lengi eiga þau að bíða þangað til vinna við farsældarlögin verður búin og það sem þar á að eiga sér stað fer skila sér til þeirra sem þurfa virkilega á því að halda í dag að eitthvað sé gert núna, ekki á morgun, ekki eftir ár, heldur núna?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni andsvarið. Að sjálfsögðu eigum við að útrýma fátækt. Ég kann að hafa mismælt mig vegna þess að ég er á nokkrum stöðum að segja „að útrýma fátækt og draga úr áhrifum fátæktar“, því að við þurfum á sama tíma að draga úr áhrifum fátæktar og áhrifum fátæktar á börn. En að sjálfsögðu eigum við útrýma fátækt. Það er auðvitað markmið okkar allra. Þannig að ef ég hef sagt þetta þá bara biðst ég afsökunar á því að hafa orðað það svona. Síðan spurði þingmaðurinn um farsældarlögin. Það er verið að innleiða þau. Það er búið að taka skref og það er verið að innleiða þau. Varðandi greiningarnar var samhengið þar að við erum auðvitað komin með ákveðnar niðurstöður en það er líka dregið fram í skýrslunni að það er sérstök óvissa uppi varðandi t.d. yngsta aldurshópinn, sem sagt hver hans staða er og hverjar ástæðurnar eru. Af því að námslánin telja ekki inn í þá hefur það áhrif. Ég dró fram verkefni þar sem verið er að greina sérstaklega hóp óvirkra ungmenna. Hann þarf að greina. Svo var aftur vísað sérstaklega til innflytjenda og ég dró það líka fram að mér finnst mikilvægt að við aðskiljum í greiningunum hópinn sem er hér, fjölskyldur sem eru sestar að hér með börn og hópinn sem er á ferðinni, af því að ég held að það skipti mjög miklu máli. Greiningu lýkur aldrei því að þó að við náum að útrýma fátækt fer verkefnið ekkert frá okkur. Það er viðvarandi. Það er alltaf viðvarandi verkefni í öllum samfélögum að vinna að jafnrétti og jöfnuði. Það fer aldrei frá okkur, við klárum aldrei verkefnin en vonandi náum við þeim árangri að verkefnið sé bara að viðhalda árangri sem við náum. Verkefnið fer samt ekki frá okkur. Þetta er viðvarandi verkefni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og við getum verið sammála um að það er bara flott að útrýma fátækt. Það er það sem við eigum að stefna að. Ég vildi að við gætum það og við getum það. Við gætum gert það bara einn, tveir og þrír núna ef við myndum sameina alla krafta okkar og fara í það. Menntakerfið, það er talað um að það sé jú gott að börn í menntakerfinu verði ekki vör við að þau búi við fátækt og ég get ekki annað en verið innilega sammála, bæði því og líka varðandi ókeypis máltíðir og annað. En það er bara ekki nóg. Þegar þau koma heim þá lifir fjölskyldan þar við viðvarandi fátækt. Það þýðir að jú, tómstundir og skemmtanir eru ekki á boðstólum. Þótt það séu styrkir - æ, mér er illa við styrkjakerfið að mörgu leyti. Ég vil að fólk fái fjármuni til að velja. Jú, það er sagt að tómstundastyrkir, að fátæk börn geti sótt um þá til að þau komist í tómstundir og íþróttir og ýmislegt. En væri ekki miklu nær að reikna út lágmarksframfærslu, reikna út hvað fjölskylda þarf til að lifa af og hún geti þá veitt börnum sínum og valið bara sjálf og borgað fyrir þessa tómstundir og skemmtanir, alveg eins og þeir sem eru efnameiri gera? Er það ekki eðlilegra heldur en alltaf að vera að búa til einhverja plástra til þess að reyna að hjálpa einhverjum? En þá þarf viðkomandi að leita eftir því að fá slíkt. Það er ekki gaman. Þetta er eins og leita eftir að fara í röð eftir mat. Það á ekki að vera svona kerfi. Við eigum að vera með kerfi. Er hv. þingmaður ekki sammála því að við eigum að vera með kerfi þar sem fólk fær laun til að geta valið sjálft fyrir sig og sín börn?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni andsvarið. Tómstundir eru mjög mikilvægar og þátttaka barna í tómstundum er mjög mikilvæg og við þurfum að tryggja að það geti öll börn tekið þátt í tómstundum. Vandinn núna er í einhverjum tilfellum fjárhagslegur en ekki öllum. Hluti af vandanum er að við þurfum að kynna betur margt af því sem er í boði. Það er mjög margt sem við þurfum að huga að, það er kannski það sem ég er að segja, en það er mjög mikilvægt að tryggja að öll börn eigi þess kost að taka þátt í tómstundum. Ég hef ekkert eina lausn. Tómstundir eins og starfsemi íþróttafélaga, leikfélaga og margs þess sem börnin okkar stunda er borið uppi af sjálfboðaliðum meðan annað, eins og félagsstarf á vegum skóla og félagsmiðstöðva, er kostað af sveitarfélögunum. Þannig að við höfum þarna mjög fjölþætt verkefni. Svo er það tónlistarnám og ýmislegt fleira. En markmið okkar hlýtur að vera það að öll börn geti tekið þátt í tómstundum. Ég held að við gætum þurft að fara ólíkar leiðir. Sumir þessir styrkir, eins og þeir sem ég var að tala um núna, eru ekki beinlínis til einstaklinganna, þeir eru til félagasamtaka svo að félagasamtökin geti boðið öllum þjónustu. Það er kannski oft leiðin sem er heppilegra að fara heldur en að vera að binda það við einstaklinga.

Herra forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem fram fer hér í dag, þakka hv. þm. Halldóru Mogensen og öðrum þeim sem fluttu tillögu um að þessi skýrsla yrði gerð fyrir framtakið og þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að flytja okkur þessa skýrslu sem er efnismikil og góð. Það er margt áhugavert í henni að sjá, margt sorglegt líka, en þetta er a.m.k. einhver grunnur sem við höfum í þá vinnu sem er viðvarandi vinna stjórnmálanna, þ.e. að búa þannig um hnútana að velferð í landinu sé sem mest og hér eigi ekki að vera fólk, hvað þá börn, sem líði mikinn skort í jafn auðugu samfélagi og íslenska samfélagið er, þannig að takk kærlega fyrir þetta. Skýrslunni er auðvitað, eins og fram hefur komið, ætlað að meta þann kostnað sem fellur til vegna fátæktar og þá erum við ekki bara að velta fyrir okkur þeim kostnaði og þeim erfiðleikum sem fátækt veldur þeim sem glíma við sáran skort heldur einnig samfélagslega kostnaðinum sem fellur til og hann er auðvitað mikill. Mér finnst mjög til bóta þegar við erum að ræða þessi mál að við reynum að skoða þetta út frá báðum þessum þáttum, þ.e. fólkinu sem glímir við erfiðleikana og einnig hvaða áhrif þessir erfiðleikar hafa síðan á kerfin okkar, kostnaðinn í ríkisrekstrinum og hjá sveitarfélögum og öðrum, þannig að það er mjög gott að fá fram tölur sem hér birtast í þessari skýrslu. Það má auðvitað endalaust deila um alla þá mælikvarða sem notaðir eru, og hugtökin. Það breytir engu hins vegar um að hér höfum við ákveðnar vísbendingar til þess að tala út frá og vinna út frá. Fátækt er auðvitað mein fyrir þá sem búa við fátækt. Þetta er samfélagslegt mein. Það er á ábyrgð okkar allra að koma málum þannig fyrir að við séum að ýta lífskjörum upp. Þá þurfum við að horfa til ýmissa þátta, annars vegar þá þess að lyfta lífskjörum almennt upp en líka þá einhverra svona skemmri aðgerða til þess að bregðast við því fólki sem er í sárri stöðu í dag. Mér finnst umræðan í samfélaginu oft ganga meira út á síðarnefnda þáttinn, þ.e. einhverjar beinar aðgerðir sem nýtast fólki í dag en kannski minna gert af því að skoða málin til lengri tíma. Það kemur fram í þessari skýrslu að árið 2020 töldust um 48.000 einstaklingar, þar af um 9.000 börn, vera undir lágtekjumörkum. Menn hafa verið að benda á það hér að þetta hafi lækkað úr 15,3% í 13,5% milli 2000 og 2020. Þessar tölur eru auðvitað verulegt áhyggjuefni fyrir okkur, þ.e. fjöldinn sem þarna er undir, og sárast er auðvitað að sjá hversu mörg börn alast upp við kröpp kjör. Það er verið að meta heildarkostnað samfélagsins vegna fátæktar og þar eru menn að tala um einhvers staðar á bilinu 32–92 milljarða kr. á ári. Það er auðvitað mikil óvissa í tölunum eins og kannski gefur að skilja, það er erfitt að meta þetta, en þetta segir okkur a.m.k. þá sögu að undir eru milljarðatugir. Sá kostnaður sem fellur til vegna beinna aðgerða vegna fátæktar ætti þá a.m.k. að lækka þessa heildartölu sem þarna er undir þannig að það er full ástæða til að rýna þetta vel út frá því. Það kemur fram að það að draga úr fátækt sé langtímafjárfesting og það tek ég svo sannarlega heils hugar undir. Það er reyndar oft þannig, við erum svo föst hér í þinginu í því að hugsa í annaðhvort fjárlagaárum eða kjörtímabilum, að við gerum minna af því að hugsa mál enn lengra fram í tímann og hérna er auðvitað um að ræða eitthvað sem við getum kallað langtímafjárfestingu til framtíðar. Þetta er gríðarlega mikilvægt úrlausnarefni fyrir alla, fátækt fólk og samfélagið allt. Það sem við í Viðreisn höfum verið að tala mikið um í okkar málflutningi er að það er hægt að gera ýmsar breytingar á samfélaginu sem efla lífskjör almennt. Við þekkjum það t.d. núna að matarkarfan okkar hækkar og hækkar. Það er ekki bara matarkarfan sem er að hækka, það eru öll aðföng til heimila að hækka. Það eru öll aðföng til fyrirtækja að hækka sem eykur síðan kostnað fyrirtækjanna og því er síðan aftur velt út í verðlagið eins og við þekkjum, þannig að verðbólgan er eitthvað sem við Íslendingar þekkjum vel. Þegar við erum að horfa á verð á nauðsynjum hækka mikið, við getum tekið matinn kannski þar sérstaklega, þegar húsnæði er að hækka og fleira sem enginn getur neitað sér um, þá er það auðvitað þannig að verðbólga og þessar miklu verðlagshækkanir sem við erum að horfa á bitna langharðast á þeim sem lægstar hafa tekjurnar. Fátækt fólk verður verr úti í því verðbólguástandi sem við erum að glíma núna við og þetta er þrálátt ástand. Ofan á það bætist síðan að sjálfsögðu vaxtastigið líka. Við höfum verið að benda á það í mínum flokki að til að mynda beinn kostnaður samfélagsins við að halda úti þessum gjaldmiðli sem við erum að halda úti geti verið um 300 milljarðar kr. á ári. Setjum það aðeins í samhengi við tölurnar sem hér eru undir þegar verið er að meta samfélagslegan kostnað fátæktar einhvers staðar á bilinu 32–92 milljarða. Það er mín skoðun og míns flokks að stöðugra efnahagsumhverfi, þar sem við erum ekki alltaf að fá þessa leiðinlegu og háu verðbólgukúfa, er eitthvað sem hentar lágtekjufólki og fátækasta fólkinu í samfélaginu langbest. Stöðugleiki er í raun og veru ákveðin lykilforsenda í því ef við ætlum að lyfta lífskjörum hér upp almennt yfir alla, af því að við skulum ekki vanmeta það að svona almennar aðgerðir þar sem við erum mögulega að breyta einhverjum undirliggjandi kerfum í samfélaginu gagnast öllum, ekki bara millitekjuhópum eða þeim sem hafa góðar tekjur heldur ekki síst þeim sem berjast við fátækt. Það er eitt af því sem við viljum halda mjög einbeitt til haga í þessari umræðu. Hluti af þessu er síðan auðvitað vaxtaumhverfið sem fylgir þessari miklu verðbólgu. Þar getum við auðvitað svo sem sagt satt að það er ekki allt fólk sem glímir við fátækt í eigin húsnæði og er þar af leiðandi kannski ekki að bera mikinn vaxtakostnað af því að búa í eigin húsnæði en það er alls konar annar kostnaður á bak við vextina sem bitnar sárt á fátækasta fólkinu. Við erum t.d. að heyra sögur af því að fátækt fólk sem ekki nær að láta tekjurnar sínar eða innkomuna duga á milli mánaðamóta sé stundum að fleyta sér áfram á yfirdrætti. Yfirdráttarlán eru með svimandi háa vexti þannig að vaxtakjör í landinu eru auðvitað eitthvað sem bítur þennan hóp mjög sárt líka. Við höfum líka verið að benda á það að þetta fákeppnisumhverfi sem við búum við á Íslandi bitnar mjög harkalega á þeim sem lægstar hafa tekjurnar. Meiri samkeppni í samfélaginu myndi lækka vöruverð sem nýtist okkur öllum. Þetta er eitthvað sem við þurfum mjög að horfa til þegar við erum að vega og meta alla þessa þætti. Það kemur fram í skýrslunni að í tveimur lægstu tekjufimmtungunum hafa yfir 40% fólks ekki efni á geðheilbrigðisþjónustu. Á heildina litið er þetta afskaplega há prósenta af heildarfjölda þjóðarinnar. Við í Viðreisn höfum mikið verið að tala um og lögðum það reyndar til hér fyrir nokkrum árum að ríkið taki aukinn þátt í geðheilbrigðiskostnaði með því að niðurgreiða sálfræðiþjónustu. Þetta var samþykkt hér í þinginu fyrir nokkrum árum. Efndirnar hafa því miður ekki verið í samræmi við það sem samþykkt var og við erum að sjá það hér í þessari skýrslu að þarna er eitt úrræði sem myndi gagnast fátæku fólki einna best. Þar er verk að vinna og ég ætla bara að nota tækifærið og vonast til þess að stjórnvöld setji nú aukinn þunga í þetta því þetta síðan skapar aftur þann veruleika fyrir okkur að þetta minnkar álagið á önnur kerfi í samfélaginu, heilbrigðiskerfið og félagslegu kerfin. Við erum að sjá það í þessari skýrslu að fátækt dreifist auðvitað ekki jafnt yfir þjóðina. Öryrkjar eru dæmdir til að vera undir lágtekjumörkum alla ævi, sérstaklega öryrkjar sem eru með börn á sínu framfæri. Minn flokkur hefur talað mikið fyrir því að það þurfi að einfalda þessi kerfi. Ég held að það dyljist engum að partur af vandanum okkar hér er að kerfin eru svo flókin að það skilur þau enginn. Það eru girðingar og skerðingar víða sem halda fólki niðri í fátæktarhlekkjum. Undan þessu verðum við að komast, bæði að einfalda kerfið og gera það sveigjanlegra og það á að vera þannig að enginn lífeyrisþegi almannatrygginga fái lægri heildartekjur en sem nemur lágmarkslaunum, svo ég vitni bara beint í stefnumið míns flokks. Þarna held ég að sé til mikils að vinna, að einfalda kerfið mikið. Ég átta mig á því að þetta er kostnaðarsamt, að fara í miklar aðgerðir í þessu og þess vegna hefur mér kannski stundum svolítið fundist vanta upp á það að menn séu með einhverja trúverðuga langtímasýn í því hvernig við ætlum að byggja upp þessi kerfi til að fólkið sem reiðir sig á þau sé ekki fast í fátæktargildru. Það kemur líka fram í skýrslunni að fátækt er meiri meðal innflytjenda en annarra hópa. Þetta finnst mér vera verulegt áhyggjuefni líka, einfaldlega vegna þess að við sjáum það á því hvernig aldur þjóðarinnar er að við byggjum ekki upp framtíðarvelferð íslensks samfélags til áratuga öðruvísi heldur en að hingað komi til okkar fólk utan úr heimi og byggi upp samfélagið með okkur. Það er rétt að taka fram að hér erum við auðvitað ekki bara að tala um flóttafólk og hælisleitendur eða verndarkerfið, við erum auðvitað að tala um alla innflytjendur. Hér hefur okkur eitthvað mistekist vegna þess að þetta skiptir gríðarlega miklu máli upp á framtíðarvelferðina. Við megum auðvitað ekki koma málum þannig fyrir að þessi hópur sé hlutfallslega fátækari heldur en aðrir sem þetta land byggja. Þetta er eitthvað sem við í Viðreisn höfum mikið talað um, þ.e. að líta á þetta fólk, hvort sem um er að ræða verndarkerfið eða aðra hópa sem hingað koma til að búa, sem verðmæti sem býr til velferðarsamfélag fyrir okkur til lengri tíma, til framtíðar. Það er eitthvað sem við þurfum að skoða mjög vel, hvers vegna tölurnar eru að koma svona út í þessari skýrslu. Við getum auðvitað horft t.d. til Noregs og Kanada um það hvernig vel hefur gengið að fá innflytjendur til að taka virkan þátt í samfélaginu. Síðan kemur líka fram í þessari skýrslu að það er hærra hlutfall fólks undir lágtekjumörkum á höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum en á öðrum svæðum landsins. Við þurfum auðvitað að fara vel ofan í það og rýna hvers vegna það er. Á landsbyggðinni er hærra hlutfall fátæktar í dreifbýli en í þéttbýli og það segir okkur kannski einhverja sögu um að sumt af því sem við höfum verið að gera í byggðamálum og landbúnaðarmálum hefur ekki alveg verið að skila sér til þeirra sem þar eru undir. Það er eitthvað sem við þurfum auðvitað að taka til okkar úr þessari skýrslu. Síðan kemur fram að fólk á eftirlaunaaldri sé ekki í hærra hlutfalli en aðrir hópar þegar kemur að fátækt en munurinn er kannski sá að fátækt þeirra sem þó eru undir lágtekjumörkunum er almennt mjög djúp og mikil. Þetta er eitthvað sem við þurfum að skoða auðvitað sérlega vel. Það þýðir að þeir sem búa við fátækt á efri árum búa yfirleitt við mjög mikla fátækt. Hér erum við komin að einhverri meinsemd sem við þurfum að leggjast á árarnar við að útrýma því að auðvitað er það mjög sárt að horfa til þess að fullorðið fólk sem er búið að eyða ævinni í að byggja upp þetta samfélag með okkur skuli eyða síðustu árum lífsins í sárri fátækt. Það er alveg einstaklega nöturlegt. Hér var umræða rétt áðan um það hvort hægt væri að útrýma fátækt eða minnka fátækt. Ég held að við hljótum alltaf að hafa það sem einhvers konar langtímamarkmið að útrýma fátækt. Aðalatriðið er að bæta lífskjör þjóðarinnar almennt til að ná upp lífskjörum þeirra sem höllustum fæti standa. Auðvitað er það þannig að það verður aldrei einhver algild og aljöfn dreifing á tekjum í samfélaginu og eignum en þeir sem búa við lökustu kjörin eiga a.m.k. að geta búið við betri lífsgæði en þeir gera í dag í samfélagi eins og hér á Íslandi. Það held ég að sé algerlega ljóst. Síðan má auðvitað líka tiltaka nokkra þætti sem koma fram og eru svo sem oft nefndir í kringum fátækt. Það er t.d. að fátækt leiðir til lakari heilsu. Það getur einfaldlega verið ákveðin neyð þar að baki sem neyðir fólk í að kaupa ódýrari og óhollari matvæli heldur en aðrir hafa kannski kost á að gera. Það gæti verið ein skýringin í þessu. Þess vegna árétta ég það sem ég kom inn á fyrr í ræðunni, að það að ná niður matarkostnaði, matvörunni niður í verði, er algjört lykilatriði fyrir okkur öll en ekki síst þá sem höllustum fæti standa. Ég endurtek þakkir mínar til þeirra sem báðu um þessa skýrslu og til forsætisráðherra fyrir að koma hingað í þingið og efna til samtals um hana við þingmenn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir hans ræðu. Hann kom inn á Evrópusambandið og að krónan væri einhver bölvaldur í fátæktinni, það kostaði 300 milljarða að vera með íslensku krónuna en fátæktin kostar okkur - var ekki hærri talan 92 milljarðar? En getur hann upplýst mig um hvað það myndi kosta fyrir Ísland að vera í Evrópusambandinu? Hvað þyrfti Ísland að borga ef við værum í Evrópusambandinu? Það væri gaman að vita það. En svo er hitt: Telur hann að ef við værum komin inn í Evrópusambandið myndi fátækt fólk hafa það betra á Íslandi, þ.e. innan Evrópusambandsins heldur en ekki? Ég spyr vegna þess að ég var í samtökum sem hétu Evrópusamtök gegn fátækt og félagslegri einangrun eða The European Anti-Poverty Network á ensku. Ég fór í ferð til Brussel og kynntist þar fátækt í Evrópusambandinu. Maður verður bara að segja alveg eins og er að fátæktin hér á Íslandi er sem betur fer ekki nálægt því eins og hún er verst í Evrópu, því versta sem ég hef séð þar. Það var skelfilegt. Það er skelfilegt að horfa upp á fólk sem er kannski búið missa handleggi, útlimi, eiga engan samastað, ekki einu sinni húsaskjól. Það viljum við ekki. En það er sem sagt spurningin: Hvað kostar að vera í Evrópusambandinu og telur hv. þingmaður að fátækt fólk á Íslandi muni hafa .það mun betra bara við það að fara í Evrópusambandið?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og að efna til skoðanaskipta við mig um þetta. Já, ég nefndi það í minni ræðu að áætlaður beinn kostnaður, og þetta er reiknað út frá vaxtamun á milli krónu og evru, er um 300 milljarðar kr. á ári. Við sjáum vaxtagjöld ríkissjóðs, við sjáum að um 100 milljarðar falla á heimilin á hverju ári vegna þessa og annað eins til fyrirtækjanna þannig að þarna er eftir ýmsu að slægjast. Við verðum að vara okkur á því þegar við erum að ræða um þessi mál að líta ekki á Evrópusambandið þannig að lífskjör í öllum ríkjum innan sambandsins séu eins. Það er ekki þannig. Lífskjör sunnar í álfunni og austar í álfunni eru t.d. með öðrum hætti heldur en við getum sagt í Finnlandi, Svíþjóð og Danmörku, Þýskalandi og fleiri ríkjum. Við Íslendingar erum þjóð sem er mjög rík af auðlindum. Við erum ekki að fara að missa forræði á okkar hagstjórn eða því hvernig við byggjum okkar kerfi eða hvernig við nýtum þau verðmæti sem hér verða til í samfélaginu þannig að sjálfdæmi okkar um það að byggja upp samfélagið út frá þeim verðmætum sem við erum að skapa þar er ekkert að hverfa þótt við göngum inn í Evrópusambandið. En hugsum bara um þessa tölu, 300 milljarðar á ári. Hver er kostnaðurinn á móti? Hér held ég að skilvirkasta leiðin til að komast að því væri einfaldlega að fara í aðildarviðræður og sjá hvað okkur býðst. Það er það sem við höfum verið að leggja til, minn flokkur, að við höldum áfram þeim aðildarviðræðum sem Ísland hóf á sínum tíma og komumst að því í eitt skipti fyrir öll hvers konar kjör okkur standa til boða. Og auðvitað er þetta svo margslungið og flókið mál og seytlar niður í öll lög samfélagsins að sums staðar er örugglega verra að vera inni í Evrópusambandinu en annars staðar betra. En ég er alveg sannfærður um það að heildaráhrifin fyrir samfélagið eru jákvæð og það þýðir almennt betri lífskjör en eru í dag. Og áfram höfum við sjálfdæmi um það hvernig við síðan skiptum kökunni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir andsvarið. Mér hugnast það ekki, ég verð bara að segja alveg eins og er, að þurfa að fara í aðildarviðræður við sambandið til þess að komast að því hvað við þurfum að borga. Ég held að það hljóti að vera hægt að finna það út vegna þess að við yrðum ekki fyrsta þjóðin sem væri að hugsa um að fara þarna inn og það hlýtur að koma í ljós, það hlýtur að vera einhver ákveðin tala miðuð við höfðatölu eða landsframleiðslu. Við erum rík þjóð þannig að ég get ekki annað en reiknað með því að við þyrftum að borga alveg helling til að fara þarna inn. Það er það sem kannski oft stendur á, við fáum ekki þau svör. Jú, Evrópusambandið er margar þjóðir en því miður, ég verð bara að segja alveg eins og er, bæði út frá Norðurlandaráði og þeim borgum sem ég hef verið að fara til, að ástandið, fátæktin, er skelfilegt á þessum stöðum. Umræðan í velferðarnefnd Norðurlandaráðs snýst gífurlega mikið um fátækt og hvernig staða barna og sérstaklega innflytjenda er og þar gætum við verið sammála vegna þess að hv. þingmaður kom t.d. inn á aldraða og þar erum við búin að búa til alveg stórmerkilegt kerfi. Við tókum, eins og ég hef komið áður að í ræðum, lægsta samnefnara ellilífeyris og settum þá sem hafa lítil réttindi á Íslandi, hvort sem það eru Íslendingar eða erlendir aðilar, eldri borgarar, inn í þetta kerfi, þennan lægsta samnefnara. En okkur tókst á einhvern undarlegan hátt að setja þá 10% neðar en lægsta. Það lægsta er fátækt, ég tel það vera undir fátæktarmörkum, en við fórum 10% neðar og að hugsa sér, við létum krónu á móti krónu skerðingar ofan á það ef fólk skyldi nú ætla að reyna að koma sér upp fyrir þessi 10%. Hvað finnst honum um það? Styður hann ekki það sem Flokkur fólksins er að berjast fyrir, að breyta því?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta. Fyrst aðeins um þetta sem við vorum að tala um áðan. Ég er þeirrar skoðunar að hagsmunum okkar sé betur borgið almennt hvað varðar lífskjör með því að ganga inn í Evrópusambandið af því að við fáum meiri stöðugleika. Því fylgja hins vegar bæði réttindi og skyldur. Við erum örugglega að auka kostnað í samfélaginu á ákveðnum sviðum með því en minnka hann á öðrum þannig að þetta er bara eitthvert hagsmunamat sem við þurfum að eiga og vitum í sjálfu sér ekkert nákvæmlega hvar það liggur fyrr en að aðildarviðræðum lýkur. Ég er reyndar þeirrar skoðanir að þjóðin sjálf eigi að fá að ákveða það hvort við hefjum það ferli eða ekki. Mér finnst að flokkarnir á þingi eigi ekki að vera með neitunarvald um að þjóðin geri það. Ég vil árétta það líka að auðvitað eru lífskjör innan Evrópusambandsins mismunandi á milli landa og við höfum áfram sjálfdæmi um það hvernig við skiptum kökunni hér og byggjum upp samfélagið út frá þeim verðmætum sem hér verða til. Varðandi það sem Flokkur fólksins hefur verið að leggja til hvað varðar eldri borgara, öryrkja og fátækt þá ætla ég fyrst að fá að hrósa Flokki fólksins fyrir það hversu einbeittur hann er í málflutningi fyrir sinn hóp. Það gerir flokkurinn vel. Ég er hins vegar ekkert alltaf sammála efnislega því sem Flokkur fólksins er að leggja til og mér finnst stundum farið svolítið bratt í ýmsar tillögur, t.d. um að hætta öllum skerðingum því að einhvers staðar verða skerðingarmörk að liggja. En ég er alveg hjartanlega sammála því að undan því kerfi sem heldur öryrkjum og fátæku eldra fólki föstu með skerðingum, í fátæktargildru, verðum við að komast. Ég skal leggjast á árarnar með Flokki fólksins þegar um skynsamlegar tillögur er að ræða en áskil mér rétt til að vera gegn þeim þegar mér finnst þær ekki taka tillit til ríkisfjármálanna í heilu lagi.

Herra forseti. Ég vil, eins og aðrir hafa gert hér, þakka bæði fyrir skýrslubeiðnina og úrvinnslu hennar. Þetta er afar mikilvægt málefni í okkar samfélagi. Mér hefur ekki heyrst annað í dag en að við séum öll sammála um það að fátækt er eitthvað sem ekkert okkar vill að neinn þurfi að búa við. Við þurfum að leggja okkur fram um og gera það sem við getum til að uppræta hana. Það kemur fram í skýrslunni að þetta er ekki eitthvert séríslenskt fyrirbrigði heldur glímum við við þetta á mismunandi stigum úti um allan heim. Sem betur fer er Ísland svo vel sett að við erum þrátt fyrir allt með öflugt félagslegt velferðarkerfi. Það eru ekki allar þjóðir sem búa að því, svo sannarlega ekki. Við sjáum að stríðsrekstur í heiminum veldur vaxandi ójöfnuði, fátækt og almennum ömurlegheitum fyrir fólk sem býr á þeim svæðum. Því miður sjáum við fram á vaxandi fátækt mjög víða, bæði vegna loftslagsmála en ekki síður vegna stríðs. Það kemur fram í skýrslunni og var undirliggjandi að litið var til þessara þátta: fjárhagslegra þátta, félagslegra þátta, menntunarþátta, húsnæðisþátta og heilsufarsþátta. Þetta eru þau grunngildi sem við viljum að allir sem lifa í velferðarsamfélagi eigi að geta notið. Um það held ég að við séum öll sammála. Ég er engin undantekning. Það sem maður hefur áhyggjur af eru þessir hópar sem hér eru undir. Nú eru innflytjendur fjórðungur vinnuaflsins. Þeir eru stór hluti þess hóps sem glímir við fátækt. Við þurfum að gera talsvert margt til að hjálpast að. Síðan erum við með eldra fólk, eins og hér hefur komið fram, og öryrkja. Þessir hópar komu hvað lakast út og við þurfum að fókusera á þá. Einnig er talsvert mikilvægt að horfa á hóp ungs fólks frá 18–34 ára og gæta þess að fátækt aukist ekki hjá þeim. Við verðum að fara dýpra ofan í hvað það er sem veldur. Eitt af því sem maður sér fyrir sér er að við þurfum að gæta að því að skólagjöld hækki ekki og að námslán séu með þeim hætti að öll geti sótt sér menntun en þurfi ekki að hætta við að sækja sér menntun sökum þess að kerfið hjálpar ekki til, því að við þekkjum það að fátækt erfist. Eins og hér hefur verið rætt er ýmislegt sem fylgir því þegar margar kynslóðir, jafnvel tvær, þrjár eða fjórar kynslóðir, hafa alist upp við fátækt og ná ekki að koma sér út úr henni. Það er algerlega óásættanlegt. Fólki sem lendir í því er hættara við svo mörgu sem við sem höfum það betra þurfum ekki að glíma við, hvort sem það varðar heilsu, afbrot eða hvað annað sem þar er undir. Það er eitthvað sem við verðum að reyna að ná utan um. Þess vegna þurfum við að halda áfram á þeirri braut að efla félagslegan stuðning og jafnt aðgengi að menntun. Við höfum séð áhrif þess í greiðsluþátttöku í heilbrigðismálum þar sem heilsan endurspeglast í tekjutíundum. Ég man þegar endurgreiðsla fyrir tannlækningar barna var innleidd í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur. Það skipti gríðarlega miklu máli. Við sáum að þá mættu foreldrar með börn sín til tannlæknis sem áður höfðu ekki leyft sér það. Þetta kerfi, og raunar allt okkar kerfi, þurfum við að halda áfram að byggja upp. Það kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra að þegar þessi skýrsla var rituð hefðu ekki verið komnar fram breytingar sem gerðar hefðu verið á barnabótakerfinu, húsnæðiskerfinu, skattþrepum og öðrum aðgerðum sem gripið hefur verið til. Það verður verkefni að fylgjast með því. Ég ætla að lýsa ánægju minni með það og mun sem formaður velferðarnefndar þiggja það boð sem ráðherrann kom á framfæri hér í dag. Næstu tvö ár að minnsta kosti - og ég fagna því - verður þessum rannsóknum og eftirfylgni með þessari skýrslu haldið áfram. Stöðumat fer reglulega fram, sem verður hægt að yfirfara. Við getum átt samtal í velferðarnefnd og við ráðuneytið um þær niðurstöður sem verða til á hverjum tíma og um þær aðgerðir sem lagt er til að ráðist verði í hverju sinni. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Ég tek undir með þeim sem hafa talað hér í dag. Við getum rætt fram og til baka um það hvernig hitt eða þetta kerfi eigi að vera. Ég held að við séum flest sammála um að við viljum að það komi þeim best sem minnst hafa, að stuðningur eigi fyrst og fremst að liggja hjá fátæku fólki og ungu fólki með börn sem er að koma sér upp húsnæði, og við þurfum að brúa bilið milli leikskóla og fæðingarorlofs. Hið opinbera þarf að sjá til þess með einhverjum hætti að skólar séu almennt með fríar skólamáltíðir þannig að fátæk börn sem geta ekki keypt sér mat fái að borða. Við þurfum að halda áfram að tryggja uppbyggingu húsnæðis. Við þekkjum öll þá sögu hvernig það hefur ekki gengið allt eins og við vildum. Það eru kannski fleiri leiðir í því af því að þau sem eru á leigumarkaði standa oft höllum fæti þegar kemur að því að skilgreina fátækt. Það er hægt að takast á við það, t.d. í gegnum útleigu á Airbnb-íbúðum. Það væri hægt að miða þetta við fasteignanúmer svo að ekki væri hægt að rúnta með þetta milli allra fjölskyldumeðlima og leigja endalaust og koma sér fram hjá lögunum. Þá myndu væntanlega íbúðir koma á markað sem annars væru þar ekki. Það er alveg ljóst að öryggið sem er að finna í húsnæði er eitt af því sem skiptir miklu máli vegna afleiðinga þess að búa við fátækt. Það er gríðarlega mikilvægt. Vikið var að því áðan að fátækt væri meiri í dreifbýli en þéttbýli. Það er gríðarlegt áhyggjuefni. Ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að horfa til. Við funduðum í atvinnuveganefnd í morgun með Bændasamtökum Íslands. Þar var farið yfir stöðuna hjá bændum, sem er gríðarlega þung. Þar eru margir sauðfjárbændur í fátæktargildru og ljóst að illa fer ef ekki verður stutt við þá. Við vitum alveg að ef hækka þyrfti verð þar um allt að 50%, til að kjörin væru í algjöru lágmarki, þá færi það út í matarverðið. Það er ekki það sem við þurfum á að halda. Við þurfum einhvern veginn að bregðast við þar. Ég ætla ekki að halda því fram að ég hafi patentlausn á þessu, en hér þarf samt að finna út úr því hvernig við getum hjálpað til. Stærsta málið, ekki bara fyrir fólk sem býr við fátækt en ekki síst fyrir það, er að takast á við vexti og verðbólgu sem við höfum talað um í langan tíma. Ýmislegt hefur verið gert og við þurfum að halda áfram í þeim verkefnum. Það mun létta á, hvort sem það er matur, matvara, leiguverð eða annað sem ýtir öllu upp hér. Fjallað var um skýrslu Barnaheilla í dag. Mig langar að taka undir það sem kemur fram í skýrslu þeirra. Þar er talað um að stjórnvöld þurfi að setja sér stefnu og aðgerðaáætlun til að uppræta fátækt meðal barna á Íslandi. Ég held að það sé eitt af því sem er nauðsynlegt. Það er alltaf gott að hafa eitthvert leiðarljós fyrir framan sig þannig að farið sé í markvissar aðgerðir en við séum ekki í endalausum viðbrögðum. Það hefur líka komið fram hér í dag, og kemur fram í skýrslunni, þetta með að hjálpa barnafjölskyldum í tekjulágum tíundum við að draga úr kostnaði við þátttöku í íþrótta- og tómstundastarfi, ferðalögum og slíku þannig að öll hafi tækifæri til að taka þátt. Það þekkir maður, því miður, ekki síst komandi utan af landi þar sem börn þurfa að fara um langan veg til að geta tekið þátt í íþróttum eða öðru tómstundastarfi. Iðulega er það þannig að hætt er við vegna þess að kostnaður er svo mikill. Síðan er greiðsluþátttaka í heilbrigðisþjónustu. Við höfum aukið talsvert við varðandi það, eins og við þekkjum. Það eru geðheilbrigðisteymin. Þá hefur verið aukið við sálgæslu, sérstaklega fyrir þennan hóp. Ekki síst, eins og ég tel að hv. þingmenn muni, var rætt um það eftir Covid-19 varðandi skólana að mikil þörf væri á því að hjálpa nemendum í framhaldsskólum sem áttu allt annars konar framhaldsskólagöngu en við önnur sem höfðum tækifæri til að ganga í gegnum hefðbundið skólastarf. Þetta er fólkið sem er að koma út núna, ætlar að sækja sér viðbótarmenntun og á í vanda. Það er ekki ásættanlegt að við séum með svo stóran hóp ungs fólks sem glímir við kvíða. Ég hlustaði á viðtal við Þorgrím Þráinsson í morgun þar sem hann fór yfir þessi mál. Við sem foreldrar ættum að gæta þess að tapa ekki þeirri baráttu sem við stöndum nú frammi fyrir, bæði í skólum og annars staðar, með auknu ofbeldi og þessum gríðarlega kvíða sem brýst út á svo margvíslegan hátt. Ég tel að það sé þrátt fyrir að við séum að gera mjög margt. Ég vil ítreka eitt - eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á áðan og er vert að minnast á, vegna þess að við erum alltaf að reyna að finna leiðir til að bregðast við ástandi - og það er þetta verkefni hjá Janusi – endurhæfingu, sem við höfum aðallega kynnst í gegnum eldra fólk. Það var undirritaður núna þríhliða samningur milli Sjúkratrygginga Íslands, VIRK – starfsendurhæfingarsjóðs og Janusar – endurhæfingar. Heilbrigðisráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra undirrituðu þennan samning um þetta verkefni. Það skiptir máli þegar þú ert ungur aðili og hefur þig ekki út á vinnumarkaðinn sökum kvíða eða annarra vandkvæða að fá góða þjónustu þar sem þér er hjálpað af stað út í lífið. Virðulegi forseti. Ég tel að það sé margt sem við höfum gert, eins og ég sagði áðan. Nú er unnið hörðum höndum að því að koma fram með frumvarp sem á að bæta örorkulífeyriskerfið, þar sem skerðingum og þeim flokkum verður fækkað. Því verður talsvert breytt, er mér sagt. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram, að fólk sem sökum skerðinga situr í fátækt - það er eitthvað sem er ekki hægt að una við og við þurfum að vinna á. Við höfum, eins og ég sagði, hækkað barnabætur þannig að þær nái til fleiri. Við höfum eflt almenna íbúðakerfið og hækkað húsnæðisstuðning við um fjórðung leigjenda. Þar eru aðrar aðgerðir, ekki endilega bara beinir peningar eins og ég lýsti áðan, sem hægt væri að fara í til að hjálpa til á þeim markaði. Ég held að við höfum gert margt gott fram til þessa, enda erum við velferðarsamfélag. En við eigum auðvitað að geta gert miklu betur. Við eigum fyrst og fremst að fókusera á það að ef við náum niður vöxtum og verðbólgu hjálpum við öllu samfélaginu okkar, ekki síst yngra fólki sem er að koma inn á leigumarkað eða húsnæðismarkað, en líka öllum þeim sem þurfa að kaupa mat í körfuna sína.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttir fyrir hennar ræðu og byrja þar sem hún kom inn á í upphafi ræðunnar. Þar talaði hún um innflytjendur. Ég hef rætt þetta svolítið í dag og ef ég man rétt þá var það að frumkvæði Vinstri grænna, held ég, sem búsetulögin voru sett. Þau voru mikil framfaralög að mörgu leyti vegna þess að þarna var verið að hífa upp ákveðinn hóp sem var í fátækt. En ég verð alveg að viðurkenna að ég var ósáttur og er ósáttur enn þá við það óréttlæti sem var látið fylgja með, að hafa 10% minna og krónu á móti krónu-skerðingu ofan á þennan hóp vegna þess að það er auðvitað alveg galið. Ég er búinn að leggja fram frumvarp um að reyna að fá þessu breytt en það virðist ekki vera hægt. Ég bara skil það ekki. Ég spyr hv. þingmann hvað henni finnst um þetta, hvort henni finnist ekki vera skrýtið, fyrst við vorum að þessu á annað borð, að ganga ekki alla leið. Af hverju þarf þessi hópur, þetta er ekki stór hópur og kostar ekki mikið, að vera þarna með bæði 10% lægra og krónu á móti krónu-skerðingu á sér? Síðan kom hv. þingmaður inn á fátækt og kvíða ungs fólks. Fátækt veldur kvíða og andlegum veikindum, það fer ekki á milli mála. Það hefur meira að segja líka áhrif á börn. Síðan kom hún líka inn á lyf og lækningar. Er hv. þingmaður ekki sammála því að það þurfi að taka út þennan þröskuld? Vegna þess að þegar nýtt greiðslutímabil hefst fyrir lyf t.d. þá lenda margir á vegg og hafa ekki efni á því. Það er auðvitað grafalvarlegt mál vegna þess að ef þeir ná ekki í lyfin sín og ef þeir komast ekki til læknis þá enda þeir í dýrasta úrræðinu, þ.e. inni á sjúkrahúsi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er kannski til lítils að horfa aftur í tímann vegna þess sem þá var gert. Þetta voru erfiðir tímar. Eflaust hefði margt mátt fara öðruvísi en þá var að gert. En það sem við þurfum kannski að fókusa dálítið á núna er þetta: Hvernig viljum við reyna að ná fram betri kjörum og aðstæðum fyrir þennan hóp sem við erum hér að fjalla um? Ég held að við séum að reyna að takast á við það og við höfum auðvitað gert það með margvíslegum hætti og höldum því áfram. Ég held að við hv. þingmaður séum alveg sammála að mjög mörgu leyti um margt sem að þessu lýtur. Já, ég kom einmitt inn á þetta, að vera fátækur; að búa ekki við öryggi, búa ekki við fjárhagslegt öryggi, ekki við húsnæðisöryggi. Það veldur auðvitað kvíða, það veldur þunglyndi og það veldur því að fólk festist á einhverjum tilteknum stað, á erfiðara með að komast út úr því og öðlast gott líf. Það er okkar stóra verkefni þegar við erum að tala um þessa skýrslu og það sem hér er undir, þ.e. að ná til þessa hóps. Þar eru börnin, finnst mér, nr. 1, 2 og 3, vegna þess að þar erum við í rauninni að spara okkur alls konar vanlíðan og raskanir og guð má vita hvað til framtíðar, ekki bara peninga í öllu okkar kerfi heldur líka að við náum sterkari einstaklingum til að byggja landið okkar ef við náum að taka utan um þau. Þetta með lyf og lækningar. Jú, þetta er mörgum erfitt. Ég átta mig á því að það er alls ekki einfalt mál að leysa úr því að fólk nýtur niðurgreiðslu á sumum lyfjum en önnur eru ekki niðurgreidd og þar af leiðandi getur þetta verið fjandanum þyngra þegar nýtt tímabil byrjar og alls ekki endilega víst að það hitti á réttan tíma í mánuðinum þannig að fólk beinlínis hafi ráð á því. Það er snúið mál að eiga við.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir hennar andsvar. Ég held að við séum sammála að mörgu leyti því að þetta kerfi er svolítið furðulegt. Við erum einhvern veginn alltaf að bútasauma meira og meira. Er hún ekki sammála því að það sé kominn tími til að stöðva það hreinlega? Nú er verið að tala um og það er í vinnslu að endurskoða örorkukerfið. Hefði ekki verið nær að endurskoða kerfið í heild sinni, almannatryggingakerfið, bara algjörlega og klára það? Er það ekki eitthvað sem við ættum að geta sameinast um, að klára það bara á stuttum tíma vegna þess að það þarf að gera það? Þetta er óskiljanlegt kerfi fyrir flesta og meira að segja fyrir sérfræðinga í Tryggingastofnun vegna þess að oft er það bara einhver tölva sem segir til um hvort það er rétt eða rangt sem viðkomandi er að spyrja um. Síðan kom hv. þingmaður inn á húsnæði. Ég hef fengið spurningu frá öryrkja sem var að missa húsnæðið sitt og var að reyna að ná sér í annað húsnæði en þá þurfti hann að vera með 750.000 kr. tryggingu. Hann átti það auðvitað ekki til. Á sama tíma var annar að missa húsnæði sitt. Hann var með 260.000 kr. leigu, hún hækkaði í 320.000 kr. og viðkomandi er með 310.000 kr. útborgað. Það sýnir hvers lags ófremdarástand er hérna og við vitum að það hlýtur að vera lágmarkið hérna á Íslandi að það sé húsnæði fyrir fólk, það er lágmarkið. Auðvitað á það að vera sjálfsagt og síðan fæði, klæði, húsnæði, það á að vera sjálfsagður hlutur. Þess vegna segi ég, eins og við höfum lagt til, að það þarf 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Við erum ekki á móti skerðingum. Við viljum bara að við byrjum ekki að skerða fyrr en fólk er komið upp úr fátækt.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. Við höfum einmitt verið að bútasauma kerfið. Þetta er svona eins og með sjávarútvegskerfið, það er verið að bútasauma það endalaust. Nú er sannarlega verið að taka þennan erfiða pakka, bútasaumspakka, sem örorkulífeyriskerfið hefur verið og reyna að lagfæra það og einfalda til muna. Ég held og ég vona það sannarlega að við náum saman um það af því að það hvarflar ekki að mér að það verði ekki ágreiningur um það. Það verður alltaf ágreiningur um eitthvað. Ef það verður ekki ágreiningur um peninga þá verður ágreiningur um eitthvað annað. En ég vona sannarlega að við náum að klára það vegna þess að þrátt fyrir allt þá held ég að ef við horfum bara raunsætt á það þá skipti það máli. Við verðum að velja okkur barátturnar og við eigum að velja okkur, að mínu mati, það að koma einhverju áfram til að það létti á. Og síðan verðum við að taka næstu slagi, því að við klárum í sjálfu sér, held ég, aldrei þessi mál. Ríkisstjórnin hefur auðvitað verið að efla almenna íbúðakerfið eins og við vitum. Það er búið að úthluta nú þegar til 3.000 íbúða og við erum að halda áfram í því efni. Við höfum líka, eins og ég sagði áðan, verið að styðja við leigjendur en auðvitað getum við alltaf sagt: Betur má ef duga skal. En það eru líka vandkvæðin sem við stöndum frammi fyrir þegar einkaaðilar eiga hér bara heilu og hálfu hverfin og kjósa að byggja ekki vegna þess að það hentar þeim betur að gera það ekki. Þessu verða sveitarfélögin líka aðeins að átta sig á. Ég veit að þetta er snúið þegar sveitarfélögin vantar fjármuni, að selja ekki lóðirnar til hæstbjóðanda. En þetta bítur í skottið á sér. Þetta þýðir það að þessir aðilar stýra ferðinni og ráða þar af leiðandi dálítið markaðsverði bæði í sölu - það er ekki orðið eðlilegt ef það kostar 25 milljónir bara að komast af stað áður en þú ferð yfir höfuð að byrja að kaupa þér eignina. Þannig að við getum gert eitt og annað, eins og ég nefndi hér áðan varðandi Airbnb, en margt annað höfum við ekki alveg í hendi okkar, annað en það sem við höfum verið að reyna að gera, þ.e. ríkisstjórnin.

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari umræðu. Ég veit satt best að segja ekki um þarfara umræðuefni en fátækt og misskiptingu auðs og þær aðferðir og leiðir sem við ætlum að nota til að berjast á móti því. Við vitum að misskiptingin eykst stöðugt úti um allan heim, líka hér á landi og það er sérstaklega áberandi í umræðum sem við eigum um efnahagsmál þessa dagana þegar ríkisstjórninni er tíðrætt um aukningu kaupmáttar heimilanna sem er einhvers konar heilbrigðisvottorð um samfélagslegt réttlæti í sanngjarnri kjaraskiptingu í þessu þjóðfélagi. Þessi skýrsla sýnir fram á annað. Við sjáum það svart á hvítu að fátækt er ekki bara til staðar því það eru líka fáar markvissar aðgerðir til staðar í íslensku velferðarkerfi sem miða að því að úthýsa henni endanlega og ráðast að rót vandans. Þau úrræði sem eru þó til staðar eru, þrátt fyrir góðan vilja, í lok dags nokkuð máttlítil. Þau fela í sér plástra hér og þar, passlegt fjármagn hingað og þangað til þess að bjarga málunum til skamms tíma. Við sjáum þetta reglulega gerast í heilbrigðismálunum, við sjáum þetta í löggæslunni og mikilvægum innviðum í samfélaginu; skammtímafjármögnun og ávísanir frá ráðherrum sem rétt svo stoppa í götin. Þessar aðgerðir þurrkast út, ekki síst þegar aðhaldskröfur í efstu stjórnsýslu koma til framkvæmda í óðaverðbólgu. Við þurfum framtíðarsýn, ekki bara viðbragð hér og þar. Ég leyfi mér að fullyrða að þingheimur sé innbyrðis sammála um að fátækt sé óæskileg, hún sé til staðar í íslensku þjóðfélagi eins og öðrum um allan heim og að það þurfi að vinna gegn henni. Við erum sammála. En við erum hins vegar ekki kannski á einu máli um það hvort það eigi að vera sérstakt forgangsverkefni og svo erum við alls ekki sammála um það hvaða leiðir við viljum fara. Við viljum ekki bara taka málið föstum tökum í Samfylkingunni heldur höfum við markvissa sýn í málaflokknum, í málefnum barnafólks, og við höfum svo sannarlega útfært leiðirnar sem við viljum fara til að ná því takmarki því þetta eru breiðu velferðarlínurnar. Við höfnum einstaklingshyggju ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og við höfum bent á að tugir milljarða hafa verið teknir úr velferðarsamfélaginu til þess að borga fyrir skattalækkanir. Tekjuhæstu og eignamestu hóparnir taka sífellt til sín stærri skerf af þeim verðmætum sem verða til í samfélaginu, verðmætum sem láglaunahópar hafa sannarlega skapað. Það er tæpt ár síðan kjarapakki Samfylkingarinnar var lagður fram. Hann hefur í stuttu máli leitt til þess að fallið var frá gjaldahækkunum á almenning. Við lögðum á sínum tíma til hækkun á fjármagnstekjuskatti úr 22% upp í 25%, tvöföldun stofnframlaga til íbúðauppbyggingar í stað þess að þau yrðu helminguð niður samkvæmt áætlun ríkisstjórnarinnar. Það var lagt til að húsnæðisstuðningur til leigjenda og vaxtabætur myndu hækka til samræmis við hækkun á húsnæðisverði og ég gæti haldið áfram. Við höfum líka kallað ítrekað eftir tímabundinni leigubremsu að erlendri fyrirmynd en það þarf að vera framtíðarsýn. Það kemur ekki á óvart að ein meginniðurstaða skýrslunnar er sú að börn einstæðra foreldra, innflytjenda og öryrkja eru í aukinni hættu á að búa við fátækt. Við tökum undir með skýrsluhöfundum, það er rík ástæða til að huga sérstaklega að þessum hópum. Samfylkingin hefur gert þá mjög eðlilegu kröfu að barnabætur eigi að ná til fleiri tekjuhópa og verða veigameira stuðningstæki í íslensku samfélagi. Þessi ríkisstjórn hefur stært sig af því að hafa hækkað skerðingarmörk og fjárhæðina. Hins vegar hefur það raungerst að þessi sömu framlög hafa fuðrað upp í verðbólgu og meintar umbætur hafa falið í sér enn einn skammtímabjörgunarleiðangurinn. Eins og formaður Samfylkingarinnar, Kristrún Frostadóttir, hefur bent á verða útgreiddar barnabætur á næsta ári í rauninni sögulega lágar. Sé horft til hlutfalls af landsframleiðslu verða barnabætur aldrei lægri en núna á þessari öld. Hækkun barnabóta til lág- og meðaltekjufólks er og verður gífurlega áhrifarík aðferð til þess að draga úr misskiptingu á milli barna og auðveldar foreldrum að standa straum af útgjöldum, t.d. vegna tómstundaiðkunar sem hefur oft verið nefnd hér. Við vitum að þessir hópar hafa ekki sömu tækifæri til þessarar iðju. Þetta er jafnaðarstefnan í hnotskurn; að berjast gegn því að fjárhagsstaða foreldra komi í veg fyrir að börn og ungmenni njóti sjálfsagðra mannréttinda eins og heilbrigðisþjónustu, menntunar og tómstundaiðkunar. Þetta snýst nefnilega ekki bara um að skrifa ávísanir hér. Við verðum að tryggja að allir eigi aðgöngumiða að sama samfélaginu og að það verði ekki til ósýnilegir veggir. Þetta er á mannamáli auðvitað bara stéttaskipting og ef við viljum hana ekki þá verður allt sem við fáumst við að stuðla að félagslegri samþættingu. Sumir stjórnmálaflokkar vita ekki einu sinni hvað það er og við munum ekki finna þetta hugtak á stefnuskrá þeirra. Það er síðan mjög þýðingarmikið fyrir þessa umræðu að huga að bakslaginu sem hefur oft verið nefnt hér. Það á sér alls konar birtingarmyndir. Við sjáum það beinast gegn hinsegin samfélaginu en ég ætla að ávarpa hér annað bakslag. Við jafnaðarmenn á Alþingi ætlum ekki að sofna á verðinum. Ég er að tala um eitt okkar allra mikilvægasta jöfnunartæki sem hefur verið nefnt hér og verður að nefnast aftur, sem eru leikskólar. Staðan er grafalvarleg. Við sjáum skelfilega þróun í næststærsta sveitarfélagi landsins, sjáum Kópavogsbæ, minn fæðingar- og heimabæ, stíga afdrifarík skref í átt að því að veikja skólastigið svo um munar. Ég væri að taka vægt til orða ef ég segði að ég hefði áhyggjur af stöðunni því fleiri sveitarfélög hafa fylgt á eftir og ég nefni uggvænlega þróun á Akureyri í því sambandi. Í stuttu máli felast aðgerðirnar í því að gera lítinn hluta leikskóladagsins gjaldfrjálsan ef kalla má. Þær stundir sem foreldrar þurfa á að halda til að geta stundað nám eða unnið fullan vinnudag munu nú hlaupa á tugum þúsunda. Fjölskylda sem þarf að vinna átta tíma og þarf að nýta sér níu daga á leikskóla þarf að greiða hartnær 80.000 kr. fyrir eitt barn. Þetta er einhvers konar átak til að hækka kostnaðarhlutdeild foreldra sem lýsir líka vanþekkingu á því til hvers leikskólinn er. Hann er jöfnunartæki. Að taka leikskólann af börnum eins og við þekkjum hann í dag leiðir ekki til framfara eða úrbóta. Það leiðir til niðurskurðar og þjónustuskerðingar og sýnir ekki bara virðingarleysi gagnvart illa launuðum kvennastörfum og leikskólum sem slíkum, hér búum við líka til fleiri veggi. Innflytjendur, hópur sem er 16% landsmanna en telur þriðjung þeirra sem eru undir fátæktarmörkum samkvæmt tölfræði skýrslunnar, munu eflaust draga sig í auknum mæli út úr leikskólunum vegna þess að það hreinlega svarar ekki kostnaði. Virðulegi forseti. Hvar eiga þessi börn að læra íslensku? Hvar eiga þau að kynnast öðrum börnum og fá menntun sem er sambærileg því gæðastarfi sem unnið er á leikskólum, sem er á heimsmælikvarða hér á landi? Á leikskólunum eru þaulmenntaðir og reynslumiklir kennarar sem geta gripið börn sem sæta vanrækslu. Þeir eru griðastaður. Leikskólar eru griðastaður íslenskra barna og allra barna. Hæstv. forsætisráðherra og fleiri komu hér áðan í andsvari inn á mikilvægi skólamáltíða. Mörg börn hafa ekki aðgang að hollum mat utan skólastofnana. Það er alveg morgunljóst að þetta mun auðvitað koma langverst við þau sem eiga ekki bakland til að vera með börnin sín minna en sex klukkustundir á dag á leikskóla. Þetta er gríðarlega stórt kjaramál fyrir okkar fátækustu hópa. Þessar aðgerðir munu breikka bilið milli efnaðra og fátækra, ekki bara fjárhagslegt bil heldur líka félagslegt. Það hefur verið nefnt hér hvort það sé kominn tími til að lögbinda leikskólastigið. Ég svo sannarlega tilbúin að taka þátt í því samtali og ég vil taka undir með hæstv. forsætisráðherra eins og komið var inn á áðan, hér dugar skammt að lengja fæðingarorlofið eitt og sér. Við þurfum að brúa bilið og endurnýja samfélagssáttmálann um að öll börn eigi rétt á leikskólavist. Þetta er þrekvirki íslenskra femínista og við getum ekki látið hvatvísa síðkapítalista sem velja að sjá ekki raunverulegan auð þessara stofnana brjóta það niður. Þetta er ekki hagsmunamál millistéttarfemínista. Þetta er risastórt menntamál og hagsmunamál fyrir okkar fátækustu börn. Herra forseti. Í skýrslunni er fjallað sérstaklega um námsmenn og orðað af höfundum þannig að það sé ekki ástæða til að líta á lágar tekjur námsmanna sem fátækt í eiginlegum skilningi, þau séu að verða sér úti um þekkingu sem hefur áhrif til framtíðar og getur tryggt þeim betri lífskjör. Ég leyfi mér að ganga svo langt að vera aðeins að hluta sammála skýrsluhöfundum að því leyti. Ég hef nefnilega talsverðar áhyggjur af núverandi stöðu námsmanna, ekki bara þeirra sem hafa börn á framfæri sínu. Á síðustu dögum hefur Landssamband íslenskra stúdenta í samvinnu við Bandalag háskólamanna vakið athygli á stöðu námsfólks í gegnum átakið Mennt var máttur. Vert er að nefna að hér á landi hafa töluvert færri lokið háskólamenntun en í samanburðarlöndunum okkar. Samhliða þessu sækja sífellt færri námslán hjá Menntasjóði. Við eigum þann vafasama heiður að eiga Evrópumet í fjölda stúdenta sem geta ekki verið í háskólanámi án launaðrar vinnu. Virðulegur forseti. Ég gæti haft lengra mál um þessi viðfangsefni, af nógu er að taka. Við jafnaðarmenn vitum að fólk hefur misháar tekjur og það verður þannig áfram. Við höfum hins vegar tapað baráttunni gegn fátækt ef við höldum því fram að það sé náttúrulögmál að þessir hópar líði skort og það þurfi ekki að vinna markvisst að því að hugsa úrræðin okkar út frá þeim sem allra minnst hafa á milli handanna.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða fátækt og kostnað við fátækt, skýrslu sem hv. þm. Halldóra Mogensen bað um, og ber að þakka fyrir það, og forsætisráðherra flutti og er bara hið besta mál. Í umræðu um skýrsluna kom fram að stefnt er að áframhaldandi greiningu og í skýrslunni er mikið af gögnum og þar eru t.d. bæði súlurit og kökurit en staðan er bara einföld: Fólk borðar ekki súlurit, kökurit eða greiningar. Það lifir ekki á því. Eina sem fólk getur nýtt sér er það sem það fær í vasann til þess að kaupa fyrir og þar stendur stór hópur höllum fæti. Það sem er kannski merkilegast við þessa skýrslu er það sem vantar inn í hana. Það sem vantar inn í skýrsluna og ég get ekki sætt mig við er þessi aðferðafræði sem er notuð til að reikna út fátæktina þó að hún geti kannski gilt erlendis og þessi Gini-stuðull sem er notaður til að finna út meðaltal er ekki nothæfur hér á Íslandi. Og hvers vegna ekki? Jú, vegna þess að við erum með svo stórfurðulegt kerfi. Við erum með kerfi þar sem við greiðum fólki ákveðnar upphæðir og það fer inn á skattskýrslu viðkomandi en svo 1. júlí ár hvert, það var alltaf 1. ágúst, kemur bakreikningur þar sem við heimtum til baka af þeim sem við erum búin að borga. Hvað höfum við heimt til baka síðustu ár eða 2022? 8 milljarða. Þarna er komin 8 milljarða skekkja strax inn í þennan útreikning sem segir okkur að til þess að geta haft réttar tölur þurfum við að hafa þessa skekkju í kerfinu inni. Þetta er nákvæmlega það sama og hæstv. fjármálaráðherra hefur margoft verið að tala um, lægstu tíundina, tíunda lægsta tekjubilið og hvað það hafi hækkað mikið. Þar er þetta heldur ekki inni og þetta er ekki hjá Hagstofunni, þetta er hjá Tryggingastofnun ríkisins af því að þetta er greitt löngu seinna, jafnvel allt að þrjú ár aftur í tímann. Það tekur þrjú ár fram í tímann að greiða bara eitt ár. Spáið í þetta kerfi. Hverjir bjuggu til svona arfavitlaust kerfi? Jú, fjórflokkurinn undanfarna áratugi. Þau verja kerfi sem er alveg stórfurðulegt, að það skuli vera hægt yfir höfuð að setja veikt fólk og eldri borgara í eitthvert svona ömurlegt kerfi, bútasaumaðan óskapnað sem ég hef líkt við Frankenstein. Við búum bara til nýjan bút og okkur er alveg sama hversu ljótur og vonlaus hann er, við tékkum ekkert á því hvaða áhrif þessi bútur sem við setjum inn í gegnum kerfið hefur og alla leið yfir í félagslega bótakerfið. Þar er líka enn ein skekkjan af því að þessar skerðingar og allt þetta hefur líka áhrif í félagsbótakerfið. Höfum við upplýsingar um það? Nei. Hefur fólk upplýsingar um hvers vegna það er verið að skerða það? Nei. Það er bara ein tölva í Tryggingastofnun ríkisins sem spýtir því út: Þetta tökum við af þér, gjörðu svo vel. Og hugsið ykkur, núna bara í fyrradag var að koma fram mál í Landsrétti þar sem öryrki skuldaði Tryggingastofnun ríkisins 590.000 kr. Hvað gerði Tryggingastofnun ríkisins? Setti íbúðina á uppboð, seldi ofan af henni íbúðina og ekki nóg með það, þeir tóku líka eitthvert sumarbústaðaland sem hún átti og seldu það líka. Hún gat ekki varið sig því hún var erlendis. Hvað sagði umboðsmaður Alþingis? Þetta er ekki löglegt. Þið megið ekki gera þetta. Hvað sagði Landsréttur? Þetta er kolólöglegt. Hvernig dettur ykkur þetta bara í hug? Við höfum annað dæmi, um fatlaðan einstakling á Suðurnesjum. Hvað var gert við hann? Jú, hann var borinn út. Einhver auðmaður þurfti að græða þar 50 milljónir og sýslumaðurinn sá til þess. Haldið þið að þetta sé löglegt? Ef það er einhvern veginn hægt að flokka þetta sem löglegt þá er það svo gjörsamlega siðlaust að það er engu lagi líkt. En á hvern hefur fátækt mest áhrif? Hvað er það í fátækt sem er ljótur blettur og er eitthvað sem við verðum að taka inn í dæmið? Jú, það er fátækt kvenna. Bretar gerðu könnun um áhrif fátæktar á ævilíkur kvenna. Háskóli í Bretlandi gerði könnunina 2001–2016 og þar kemur fram að dauðsföll meðal Breta sem búa við fátækt, sérstaklega meðal kvenna, eru mjög mörg. Munur á milli kvenna sem lifa við fátækt og þeirra sem lifa við velmegun er um sjö ár og bilið eykst. Konur sem lifa við fátækt lifa að meðaltali 78,8 ár í Bretlandi. Þær sem eru efnameiri lifa að meðaltali 86,7 ár eða mun lengur. Ég er hræddur um að staðan sé svipuð hér. Það þarf að athuga þetta vegna þess að ég veit af fólki sem fer ekki til læknis af því að það hefur ekki efni á því. Húsnæði, fæði og börnin eru í forgangi, ekki eigin heilsa. Þetta eru því mjög sláandi tölur. Ef við bara hugsum um þetta og fátæk börn, stúlkubarn í fátækt, frá fæðingu til elli - hvaða áhrif hefur fátæktin á lífslíkur þessa barns? Við verðum að spyrja okkur: Hvernig í ósköpunum getum við haft þetta svona? Hvernig í ósköpunum? Ég held við þurfum að athuga þetta vel og vandlega vegna þess að það er grafalvarlegt mál ef bæði konur og karlar, að vísu er það aðeins minna meðal karla en kvenna, geta ekki leitað sér læknishjálpar vegna fátæktar og það bitni svo illa á þeim að fólk er ekki aðeins að svelta heldur eru ævilíkur þeirra að stórminnka. Annað sem var sláandi í þessari könnun var að rannsóknir benda til þess að banamein þeirra fátæku sé oft veikindi og sjúkdómar sem auðvelt er að koma í veg fyrir. Þau deyja úr sjúkdómum sem hefði verið auðvelt að lækna ef þau hefðu skilað sér í læknismeðferð. Ég segi fyrir mitt leyti að það er grafalvarlegt mál ef einhverjir geta ekki leitað sér læknishjálpar vegna fátæktar og það bitnar svo illa á þeim að þeir deyja úr sjúkdómum sem auðvelt væri að lækna ef þeir skiluðu sér inn. Það segir sig sjálft, og ég hef því miður orðið var við það, að hjá þeim sem lifa við fátækt í dag er læknisþjónusta ekki í fyrsta, ekki í öðru og ekki í þriðja sæti. Í fyrsta, öðru og þriðja sæti er að lifa af og hafa í sig og á. Við vitum það að konur eru þarna veikasti hópurinn, konur setja börnin sín í forgang. Ég vildi óska þess að ríkisstjórnin myndi setja börn í forgang. Ég vildi óska þess að ríkisstjórnin hefði það markmið að ekkert barn væri að lifa í fátækt. Það á að vera kjörorð okkar hérna á þingi: Ekkert barn í fátækt. Eitt barn í fátækt er einu barni of mikið. En það er því miður ekki staðan. Við verðum líka að átta okkur á því að við erum með þetta kerfi sem er svo stórundarlegt að það er ekki nóg með að við þurfum að endurgreiða 8 milljarða til baka ári seinna heldur fáum við síðan upplýsingar um það að skerðingarnar í kerfinu eru að aukast stórlega. Eins og ég hef áður bent á þá voru árið 2020 62 milljarðar í skerðingar, 2021 voru það 70 milljarðar, hækkaði um 8 milljarða. Á síðasta ári, 2022, milli 2021 og 2022, 5 milljarðar í viðbót. 8 milljarðar, 5 milljarðar, 7 milljarðar. Þetta er ekki tekið inn í breytuna. Það er eins og við stingum hausnum í sandinn og hugsum bara: Ja, þetta eru bara tölur á blaði, þetta er bara greinargerð, súlurit, kökurit og við ætlum að taka á þessu einhvern tímann í framtíðinni og við ætlum að draga úr fátækt. Við eigum ekki að leyfa okkur að segja þetta. Við eigum að útrýma fátækt. Við getum það. Við erum rík þjóð og það á að vera okkur mjög auðvelt. Ég sé að tími minn er útrunninn þannig að ég ætla að biðja virðulegan forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá vegna þess að ég hef ekki lokið máli mínu.

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa skýrslu, en hvað svo? Við erum komin með þessa fínu skýrslu sem fer yfir stöðuna nokkuð vel, og hvað næst? Eigum við ekki að uppræta fátækt, hætta að láta fólk bíða eftir réttlætinu og allt þetta sem við könnumst við? Það er gott og blessað að fá skýrsluna og ræða um innihald hennar en við þurfum líka að tala um hvernig við getum upprætt fátækt. Svarið við því er einfaldlega að það er efnahagsleg ákvörðun að uppræta fátækt. Hún virkar á þann hátt að við setjum og skilgreinum okkur lágmarksviðmið þess að hafa í sig og á, hver lágmarksframfærslan er og gott betur. Ég rifja oft upp Íslandspóstsmálið. Þegar var verið að breyta Íslandspósti um árið var alþjónustukvöð sett á, sem þýðir að þar sem eru ekki einhverjar markaðsforsendur til að halda úti póstþjónustu getur ríkið sagt: Heyrðu Íslandspóstur, þið munið sjá um þetta og fáið borgað fyrir það með hæfilegu álagi ofan á þannig að passað sé upp á það að hæfilegur hagnaður sé af þjónustunni. Við eigum að sjálfsögðu að beita nákvæmlega sömu viðmiðum fyrir lágmarksframfærslu, að fólk sé ekki bara alveg á strípaðri lágmarksframfærslu heldur með hæfilegan hagnað þar ofan á af því að það er í rauninni frelsi fólks. Um það snýst frelsi fólks, að þegar það getur uppfyllt sínar lágmarksþarfir geti það síðan valið að gera eitthvað umfram það. Núverandi velferðarkerfi sem við erum með nær ekki þessum markmiðum af nokkrum ástæðum, aðallega vegna þess að núverandi kerfi með barnabætur, vaxtabætur, húsaleigubætur og allar þessar bætur fram og til baka, hjá öryrkjum og hvað það er, er með skerðingarhlutföll. Ef fólk bókstaflega hreyfir sig þá skerðast bæturnar þvers og kruss og fólk sem hreyfir sig endar jafnvel með minni peninga á milli handanna heldur en ef það hefði setið heima og gert ekki neitt. Það er gjörsamlega óþolandi. Það er ekki hvati til virkni, til þess að fólk nýti og reyni hæfileika sína í hvað sem er. Þaðan komum við Píratar inn í þessa umræðu. Við tölum um lágmarksframfærslu og borgaralaun, grunnframfærslu. Það þýðir í rauninni að við byggjum upp þessar hugmyndir um hvar lágmarkið er á skerðingarlausum forsendum. Það er efnahagsleg ákvörðun að haga lagarammanum eða kerfinu þannig. Margir átta sig ekki á því að þótt það sé alveg rétt að það myndi kosta fullt af peningum í bókhaldinu þá stillir það líka hagkerfið, því að þegar við erum búin að skilgreina hvar lágmarkið er þá gengur afgangurinn af hagkerfinu bara fyrir sig og alla vega er tryggt að enginn verði í eða undir lágmarki, að enginn sé í þeirri fátækt sem við skilgreinum miðað við lágmarksframfærsluviðmið. Fólk getur síðan klúðrað alls konar með því að koma sér í skuldir o.s.frv., en við tryggjum samt lágmarksframfærsluna. Það sem er eftir í hagkerfinu er bara það sem fólk leikur sér með hingað og þangað. Það er bara eins og gengur og gerist og í rauninni endurstillist hagkerfið miðað við það. Við skulum ekki blekkja okkur hvað það varðar að ástæðan fyrir því að sumir eru fátækir - ansi margir miðað við einmitt þessa skýrslu - er sú að aðrir taka sér í rauninni meira en þörf er á. Það er bara ákvörðun að haga því þannig. Þetta verðmætamat og markaðurinn sem lagar hitt og þetta - eins og er getur hann seilst í vasa þeirra sem hafa í rauninni lítið sem ekkert á milli handanna, minna en þörf er á. Alla vega er okkar sýn í Pírötum að það þurfi einmitt að útrýma öllum þessum fátæktargildrum. Þessi úrræði eins og barnabætur, vaxtabætur o.s.frv. virka alveg, sérstaklega í ákveðnum kringumstæðum. Núna er t.d. mjög viðeigandi að koma til móts við fólkið vegna verðbólgunnar og þess háttar, stýrivaxtahækkunar, með einmitt verðbótum. Það er bara mjög eðlilegt en ekki eitthvað sem ætti að vera viðvarandi og alls ekki eitthvað sem í rauninni er háð einhverjum skerðingum ef fólk hreyfir sig, því að eins og ég segi þá býr það til fátæktargildru. Það er í rauninni kjarni þess sem er verið að fjalla um hérna, að fátæktargildra sem slík eldist með fólki, með börnum, upp allan stigann. Þó að hinn efnahagslegi hreyfanleiki sé tiltölulega mikill á Íslandi er samt fylgni þarna á milli. Það eru tengsl á milli þess að vera fátækur í æsku og ýmiss konar vandamála sem fylgja í kjölfarið. Ég get t.d. bara talað aðeins fyrir sjálfan mig, þó að það sé kannski ekki alveg viðeigandi miðað við núverandi aðstöðu, en ég er alla vega sonur einstæðrar móður, verkakonu utan af landi sem hafði alls ekki mikið á milli handanna, langt því frá. Það gerði það í rauninni að verkum að sýn mín á samfélagið var mjög takmörkuð. Ég hafði ekki hugmynd um hvað háskólanám þýddi, meira að segja þegar ég kláraði framhaldsskóla. Það var enginn í fjölskyldunni sem hafði klárað háskólanám og það var bara ekki á kortinu hjá mér. Ég vissi ekkert hvaða möguleika það gat gefið og aðgengi mitt að þess háttar tækifærum var ekki til staðar. Það var ekki fyrr en seinna sem ég fór í háskólanám eftir að ég hafði reynt að feta mig áfram með því að fara í kvöldnám og svo fjarnám, og smám saman kláraði ég þetta. Ég kynntist þessu þegar ég kynntist konunni minni. Hún kom úr fjölskyldu þar sem háskólanám var þekkt og hluti af daglegu lífi. Þar uppgötvar maður einhvern veginn mun stærri og fleiri möguleika til að hafa í sig og á, hafa fleiri tækifæri í lífinu. En það er langt frá því að vera möguleiki fyrir alla. Þó að þetta sé til staðar og menntakerfið sé eins og það er er aðgengið að því bara alls ekkert sjálfsagt, til að byrja með af því að fólk veit jafnvel ekki hvernig á að nálgast það, stunda það eða nýta. Hitt er svo kannski aðallega efnahagslegar hindranir, sem koma í veg fyrir það að geta stundað nám á því stigi yfirleitt. Ég kem því dálítið að þessu og spyr: Hvað erum við að gera núna? Núna erum við búin að ræða efni skýrslu um fátækt hér á þingi og erum að vinna í því, en nú myndi ég vilja sjá tillögur. Alla vega er tillaga okkar Pírata að við hugum að lágmarksframfærsluviðmiði. Við erum með þingsályktunartillögu um að skilgreina lágmarksframfærsluviðmið, einmitt þá með húsnæði, og að það sé í rauninni grundvöllurinn sem við getum byggt á. Við þurfum að hafa góðan grunn í samfélaginu til að byggja á. Öryggi er alveg grundvallarforsenda þess að við getum flokkast sem velferðarsamfélag, eða velsældarsamfélag eins og hæstv. forsætisráðherra talaði um áðan. Ég sé það alla vega ekki gerast hjá þessari ríkisstjórn og ekki í neinni fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar. Það koma af og til smá leiðréttingar í barnabótakerfið, húsnæðisbæturnar eða eitthvað svoleiðis, smá leiðréttingar upp sem hafa í rauninni rétt dugað fyrir verðbótum og þróun þar á bak við. En ég held að þetta verði því miður að bíða næstu ríkisstjórnar.

Hæstv. forseti. Ég hef kannski ekki miklu efnislega að bæta við það sem fram hefur komið í ræðum félaga minna, hv. þingmanna Jóhanns Páls Jóhannssonar og Dagbjartar Hákonardóttur, hér fyrr í þessari umræðu í dag. Mig langar þó að leggja örfá orð í belg. Eins og önnur hér langar mig að þakka fyrir þessa skýrslu og fagna því sérstaklega að það eigi að byggja á henni áframhaldandi vinnu, af því að það er fullt tilefni til þess. Ég heyri ekki betur en að í þessum sal sé nokkuð góður samhljómur um forgang og mikilvægi þess verkefnis sem hér er undir. Skýrslan lýsir ágætlega, finnst mér, stöðunni í samfélagi okkar, hver það eru sem eru lakar sett efnahagslega, líka félagslega, og hvernig við getum þá tekist á við það saman. Það hlýtur að vera og er alltaf forgangsatriði, a.m.k. okkar jafnaðarmanna, að draga úr fátækt barna. Það hlýtur alltaf að vera forgangsmál okkar að draga úr fátækt barna og helst útrýma henni. Það á við um börn á Íslandi og það á líka við um börn í öðrum löndum. Öll börn búa á heimilum með fullorðnu fólki, öll börn á Íslandi í það minnsta búa á heimilum með fullorðnu fólki, og börnin sjálf eru kannski ekki fátæk en efnin sem foreldrar þeirra eða forráðamenn búa við eru þá kannski lítil. Hér er farið yfir staðreyndir um þetta, eins og við þekkjum svo sem öll og eigum að kunna aftur á bak og áfram hér í þessum sal. Um hvaða börn er að tefla? Það eru börn einstæðra foreldra, oftast mæðra, þó ekki alltaf, það eru börn þeirra sem hafa misst heilsuna eða starfsgetuna og eru á örorkulífeyri og það er nú á þessari nýju öld nýr hópur barna sem eru börn innflytjenda sem hafa komið til Íslands til lengri eða skemmri dvalar til að starfa á íslenskum vinnumarkaði. Kannski er það stærsta breytingin í þessu umhverfi á síðustu 15 árum eða svo, þessi mikli fjöldi innflytjenda, sem sést best á því að ef ég man rétt er fimmta hver manneskja á vinnumarkaði frá öðru landi en Íslandi. Allt þetta fullorðna fólk á nefnilega börn - næstum því allt, kannski ekki alveg allt. Ég er þeirrar skoðunar að allt tal um að öllum verði lyft með einhverju einu allsherjarátaki upp úr fátækt eða upp fyrir einhverja línu, að það séu ekki aðgerðir sem skili okkur því sem við þurfum að ná í samfélaginu. Þessi skýrsla getur grundvallað markvissar aðgerðir til handa þeim börnum sem búa á efnalitlum heimilum, til handa þeim börnum sem af einhverjum ástæðum búa við félagslega einangrun, hvort sem hún er vegna fátæktar eða af öðrum ástæðum, og til handa þeim börnum og því unga fólki sem nær ekki að fóta sig almennilega í samfélaginu eða þarf lengri tíma til þess en jafnaldrar þeirra af einhverjum ástæðum sem geta auðvitað verið fjölmargar. Þess vegna hlýtur það að vera líka forgangsmál að við stöndum saman að því að móta heildstæða stefnu um málefni barna og ungmenna hér á landi. Og okkur ber að gera það samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ef ég vitna hér í svar skriflegt svar sem ég fékk frá hæstv. mennta- og barnamálaráðherra í sumar, þar sem ég spurði hann um opinbera stefnu eða áætlun um að uppræta fátækt meðal barna á Íslandi, þá var í sjálfu sér viðurkennt að það væri skylda stjórnvalda að gera það en það væri í rauninni ekki - mér fannst alla vega augun ekki vera á þessari heildstæðu stefnu. Það er vissulega talað um farsæld barna og umgjörðina sem sú stefnumótun felur í sér, sem auðvitað skiptir máli, en kannski ekki að augun séu á því hvernig við grípum, hvernig við nýtum skattkerfi og stuðningskerfi við fjölskyldur til þess að létta undir með þeim hópum sem standa lakast í efnalegu og félagslegu tilliti. Ég efast ekkert um vilja ráðherrans sem hér um teflir eða vilja hæstv. forsætisráðherra til að takast á við þetta og ég held að það sé mjög mikilvægt að við notum þessa skýrslu til að vinna áfram þverpólitískt að þeim aðgerðum sem þarf að grípa til. Ein tafla í þessari skýrslu, á bls. 31, kafla 2.6, lýsir mynd 12. Þar er fjallað um langtímaáhrif fátæktar í æsku. Þar sjáum við bókstaflega svart á hvítu hvernig það hefur áhrif á allt líf barna inn í hvaða tekjuhóp þau fæðast og í hvaða tekjuhópi þau alast upp. Hér erum við að tala um einstaklinga fædda 1984–1986, fólk sem núna er komið undir fertugt, og það er eiginlega sláandi að sjá hverjir hafa lokið framhaldsskólanámi og hverjir hafa lokið háskólanámi með tilliti til tekjumarkanna þegar þau voru börn. Mér finnst þessi tafla lýsa verkefninu mjög vel, hvað það er sem við þurfum að eiga við. Ég ætla ekki, ég hef greinilega ekki tíma til þess heldur, að ræða um víxlverkun í raun fátæktar og heilsutaps eða heilsutaps og fátæktar. Við þekkjum það og vitum hvernig það virkar. En mér finnst mjög mikilvægt að við náum hér bæði upplýstri og vitrænni umræðu um það að þessir hópar - við vitum hverjir þeir eru, það er beinlínis sagt hér í lok skýrslunnar að við þurfum að einbeita okkur að börnum einstæðra foreldra og börnum innflytjenda og öryrkja vegna þess að þau séu í meiri hættu á því að búa við fátækt heldur en önnur börn á Íslandi. Þannig að fyrirmæli skýrslunnar eru í rauninni alveg skýr. Hvernig við gerum það skiptir auðvitað öllu máli og ég held að við séum nú flest í þessum sal sammála um að til þess notum við skattkerfið og tilfærslukerfið svokallaða en við þurfum líka að vera sammála um að það þurfi að einbeita sér sérstaklega að þessum hópum. Þá kallar það á endurskoðun á stuðningi við barnafjölskyldur, jafnvel á húsnæðisbótum, örorkukerfinu o.s.frv. Ekki síður held ég að það kalli á það að við förum í sjálfsskoðun hvað varðar stuðning okkar við innflytjendafjölskyldur. Auðvitað fara börn innflytjenda í skóla á Íslandi, að sjálfsögðu gera þau það. Við vitum að þau geta fengið hvatapeninga hjá sveitarfélögunum, kannski nota þau hvatapeningana til að vera í pólsku í pólska skólanum á laugardögum, sem er alveg skiljanlegt en þá þurfum við kannski líka að horfast í augu við að við þurfum að styðja við betur svo að þau komist líka í fótboltann á þriðjudögum og fimmtudögum þannig að alvöru inngilding eigi sér stað, eins og það kallast víst á fínu máli nú orðið, þannig að þau eigi í raun og sann kost á því að vera þátttakendur í samfélaginu, að eiga vini sem búa í hverfinu, að vera í frístundinni í skólanum, að fara í íþróttir, ef það er það sem þau langar að gera, eða tónlistarnám. Að það sé ekki þannig að þau lokist með einhverjum hætti inni í sínum félagslega veruleika. Hann er mjög mikilvægur en til þess að inngildingin virki og til þess að við búum öll í sama samfélagi þá verður það að vera opið öllum þessum börnum og ungmennum á sömu forsendum. Það þýðir að við þurfum að huga alveg sérstaklega að börnum innflytjenda sem sest hafa að hér á landi.

Herra forseti. Ég kem ekki hér upp til að veita andsvar, fremur kannski til að árétta, af því að þessi umræða hefur staðið í nokkurn tíma, það sem kom fram hér fyrr í dag, vegna þess að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir nefndi mikilvægi þverpólitísks samtals sem hefur verið gott hér í dag, að ég hefði hug á því í framhaldsvinnunni, þar sem ætlunin er að nýta krafta þessara fræðimanna áfram, að eiga samtal við velferðarnefnd Alþingis þar sem ég sé fyrir mér að við horfum á þessa hópa sem eru tilteknir í skýrslunni; einstæða foreldra, barnafjölskyldur, námsmenn, því að þar eru ákveðin vafaatriði sem þarf að skoða betur, öryrkja og innflytjendur. Það sem kemur í ljós í þessari skýrslu, fyrir utan efnisinnihaldið, er að við eigum mikið af gögnum, minna af upplýsingum og enn minna af greiningum. Forsenda þess að taka ákvarðanir þar sem við nýtum krafta okkar sem best er auðvitað að fara lengra í greiningum, dýpra í gögnum. Þótt það hljómi ekki spennandi inn í stjórnmálaumræðu er það samt það sem skilar mestum árangri. Af því að hv. þingmaður gerði sérstaklega að umtalsefni stöðu barna og hvernig fjárfesting gegn fátækt barna sé sú fjárfesting sem skili mestu til langs tíma þá ætla ég bara að taka undir með hv. þingmanni. Ég tel að það sé mjög skynsamleg áhersla en auðvitað er þar ákveðin skörun, þ.e. við hópa einstæðra foreldra og við hópa innflytjenda. Þetta held ég að sé verkefnið, hvernig við getum forgangsraðað þannig að við séum að vinna að langtímamarkmiðum sem er auðvitað alltaf flókið í stjórnmálum þar sem við þurfum alltaf að skila árangri helst innan kjörtímabils. Þess vegna legg ég svo mikla áherslu á að við getum átt gefandi þverpólitískt samtal og ég held að þessi umræða í dag gefa góð fyrirheit um það.

Hæstv. forseti. Ég kem bara upp til að þakka hæstv. forsætisráðherra andsvarið. Það er auðvitað algjört lykilatriði að sem flest okkar sem erum kosin hingað inn á þessu kjörtímabili búum til jarðveg sem hægt væri að vinna til framtíðar. Ég held að það sé grundvöllur til þess. Auðvitað verður það alltaf eitthvert deiluefni nákvæmlega hvernig eigi að útfæra tilfærslurnar en því fleiri sem ná saman um að setja hagsmuni barna og ungmenna í forgang, því betur mun okkur ganga með það. Samtalið þarf auðvitað, eins og segir sig sjálft og hæstv. ráðherra nefndi, að vera þverpólitískt, það þarf að byggja á réttum upplýsingum og ekki síður á greiningum sem skila okkur lausnum sem koma þessum sömu börnum og ungmennum til góða.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir munnlega skýrslu sína um fátækt á Íslandi og samfélagslegan kostnað af henni. Þetta er mikilvægt úrlausnarefni og mikilvægt að við ræðum það hér á Alþingi. Það verður að segjast eins og er að þegar maður skoðar tölur um fátækt þá erum við ekki að standa okkur nægjanlega vel. Líka þegar maður skoðar skýrslur um fátækt þá virðumst við ekki hafa sett okkur nein markmið eða verið með heildstæða stefnu til að berjast gegn fátækt. Þegar við skoðum þetta, og það kemur fram í skýrslunni, þá eru það einstæðir foreldrar, örorkulífeyrisþegar og innflytjendur sem verst standa þegar kemur að fátækt á Íslandi. Um 9.000 börn teljast undir lágtekjumörkum, eða væntanlega teljast foreldrar þeirra undir lágtekjumörkum, árið 2020 en alls reiknast að 47.795 einstaklingar séu undir nefndum mörkum þegar tekið er tillit til húsnæðisstuðnings og barnabóta. Eins og segir á bls. 45 í fátæktarskýrslunni, með leyfi forseta: „Alls voru tæplega 34.000 fjölskyldur undir lágtekjumörkum árið 2020. Þær vantaði að meðaltali rúmar 2,1 millj. kr. í ráðstöfunartekjur á ársgrundvelli til að ná lágmarkstekjumörkunum. Að lyfta þeim öllum upp í lágtekjumörkin hefði kostað 72 milljarða kr. Til að setja þetta í samhengi, þá voru heildarútgjöld ríkissjóðs það árið u.þ.b. 1.111,5 milljarðar kr. Fjárhæðin til að lyfta öllum fjölskyldum undir lágtekjumörkum hefði þannig numið um 6,5% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Þetta árið“ - þ.e. árið 2020 - „varði ríkið 25 milljörðum kr. í tilfærslur vegna almannatrygginga og velferðarmála. Þessi ráðstöfun hefði því leitt til nær fjórföldunar útgjalda í þessum málaflokki. Hafa ber í huga að hér er líka um eitthvert ofmat að ræða vegna þeirrar skekkju sem hlýst af háskólanemum og skorti á upplýsingum um námslán. Ef markmiðið hefði verið hóflegra, þ.e. að lyfta öllum börnum undir lágtekjumörkum upp í mörkin, hefði það kostað 16,5 milljarða kr.“ - 16,5 milljarðar kr. „Rétt er að benda á að slík aðgerð lyftir líka fullorðnum fjölskyldumeðlimum barna upp fyrir lágtekjumörkin enda engin leið að lyfta bara börnunum. Það væri metnaðarfull aðgerð en barnafátækt verður ekki leyst með smávægilegum breytingum á barnabótakerfinu eða öðrum tilfærslukerfum.“ Þetta er spurning um metnað, þetta er spurning um metnað ríkissjóðs og ríkisvaldsins að gera átak í því að lyfta öllum börnum upp úr fátækt. Það er grundvallaratriði og spurningin er þessi: Höfum við þennan metnað eða ekki? Ég er hér með nokkur ljósrit úr skýrslu Barnaheilla frá árinu 2023, sem var gefin út á ensku og fjallar um fátækar fjölskyldur eða, með leyfi forseta, Family poverty in the Nordic countries, fjölskyldur í fátækt á Norðurlöndunum. Þar kemur í ljós að vissulega hafi áhætta á fátækt hjá börnum minnkað síðan 2015 frá 16% upp í 12,7% 2021. Það er eðlilegt þar sem við erum þarna í miklum efnahagsvexti vegna þess að við erum að vinna okkur vel út úr hruninu. En svo segir þar líka að því miður sýni nýlegar tölur sem gefnar eru út af Hagstofu Íslands að það er áfram vaxandi fátækt á Íslandi hjá börnum. Það er áfram hætta á því að börn detti í fátækt og það er komið núna upp í 13,1% á árinu 2022. Við erum sem sagt ekki á réttri leið eins og hæstv. forsætisráðherra sagði hér í upphafi. Við erum það ekki og það er alvarlegt mál. Ef við skoðum málið enn frekar þá er það einungis í Svíþjóð, með sín stórkostlegu vandamál núna í dag, þar sem fátækt barna er hærri en á Íslandi. Við erum núna næsthæst hvað fátækt barna varðar á öllum Norðurlöndunum, einungis ofar en Svíþjóð. Það er líka alvarlegt mál að við erum að tala um meiri háttar vandamál hér. Annað sem kemur fram í skýrslunni og er vert að athuga er raunverulega það sem snýr að þeim sem eru stefnumótandi og að stjórnvöldum. Þar er m.a. tafla sem er mjög áhugaverð sem fjallar um það sem Barnaheill segja, Save the children á ensku - Barnaheill er raunverulega stofnað 1989, 70 árum eftir að - ég held að það hafi verið hjón sem stofnuðu Save the children 1919, sem heitir Barnaheill á íslensku - að stjórnvöld verði að innleiða ákveðna þætti til þess að berjast gegn fátækt fjölskyldna. Þau telja tíu þætti, þetta er ekki tæmandi listi, en að stjórnvöld verði að innleiða þessa tíu þætti ef það á að berjast gegn fátækt. Þar er gefið: Já, landið hefur mætt þessum kröfum. Landið hefur ekki alveg mætt kröfunum, það er einn liðurinn. Og: Nei, landið hefur ekki mætt þessum kröfum. Hvar stendur Ísland þegar við förum niður listann af þessum tíu atriðum sem Barnaheill telja að stjórnvöld verði að innleiða til að berjast gegn fátækt fjölskyldna og þar með barna líka? Jú, það er í einu atriði, í einu atriði af tíu er Ísland á grænu. Í einu atriði hefur Ísland mætt þessum kröfum. Það er varðandi frístundaprógrömm eftir skóla, þau hafa styrkt þau eða niðurgreitt þau verulega. Það er eina atriðið þar sem Ísland mætir kröfunum sem Barnaheill gera til stjórnvalda. Varðandi sex af þessum kröfum er Ísland í: Nei. Ísland mætir þeim ekki. Ísland er ekki að standa sig í sex af tíu atriðum. Í þremur atriðum náum við þessu ekki alveg. Þannig að raunverulega er það bara í einu ef tíu atriðum þar sem við erum að standa okkur. Í þremur atriðum náum við ekki kröfunum en í sex atriðum erum við alls ekki að standast kröfurnar. Og hverjar eru kröfurnar, með leyfi forseta? Fyrst er það að við erum ekki með neina þjóðarstefnu gegn fátækt og fátækt barna. Við erum ekki með neina stefnu um að berjast gegn fátækt barna. Við erum hins vegar með alls konar aðrar stefnur. Við erum með ætlanir, við erum með samgönguáætlun og guð má vita hvað ekki. En við erum ekki með neina stefnu um að berjast gegn fátækt. Þar erum við á rauðu. Annað er barnabætur. Þar stöndum við okkur ekki nægjanlega vel samkvæmt Barnaheill. Og eins og ég er þegar búinn að nefna þá varðar það sem við stóðumst niðurgreiðslur prógramma fyrir börn eftir skóla. Við stöndum okkur ekki heldur varðandi t.d. árlega tölfræði um fátækar fjölskyldur. Við stöndum okkur ekki, í fimmta lagi, varðandi vísa um fátækt sem væri hægt að nota til að berjast gegn fátækt. Við setjum okkur ekki markmið um að minnka fátækt barna sem vaxa úr grasi hjá lágtekjufjölskyldum. Það er sjötta atriðið. Við erum ekki með ókeypis menntun, við erum á gulu þar. Við erum ekki með nægilega mikið af ókeypis menntun sem minnkar ójöfnuð og eykur félagslegan hreyfanleika, svo fólk geti farið upp samfélagsstigann. Við stöndum okkur ekki nægilega vel varðandi stefnu stjórnvalda um að börn geti tekið þátt í tómstundum. Þar erum við á gulu ljósi. Við mætum ekki þeim kröfum sem þar eru gerðar. Við stöndum okkur ekki, við erum á rauðu ljósi þegar kemur að rétti barna þegar litið er til húsnæðis lágtekjufólks, þar erum við líka á rauðu. Og í tíunda lagi, ekki síst, eru almannatryggingar sem eru notaðar til að lyfta börnum og barnafjölskyldum úr fátækt, þar erum við líka á rauðu. Þannig að við erum alls ekki að standa okkur með nokkrum einasta hætti nema það að jú, við sjáum til þess að börn hafi nægjanlega mikinn og ókeypis aðgang eða þá niðurgreidda þjónustu eftir skóla. Það er það eina sem við erum að gera vel. En til þess að berjast gegn fátækt þá verður að vera verðmætasköpun. Við erum í dag sjötta ríkasta samfélag heims, sjötta ríkasta þjóð heims samkvæmt Efnahags- og framfarastofnuninni, OECD í París. Það að svona lítið samfélag eins og Ísland skuli vera þannig að 13,1% barna á Íslandi eigi á hættu að búa við fátækt og félagslega einangrun eða alast upp við fátækt, er hneyksli. Svo einfalt er það. Svona lítið samfélag á ekki að láta það líðast að 13,1% barna eigi á hættu að búa við fátækt. Það gengur einfaldlega ekki. Vegna fátæktar líða börnin fyrir skort á tækifærum til menntunar, njóta síður heilbrigðisþjónustu og næringarríkrar fæðu og búa við ótryggar, jafnvel heilsuspillandi húsnæðisaðstæður og umhverfi, stunda síður tómstundir, njóta síður stuðnings og verndar gegn ofbeldi. Fátækt er fjölþættur vandi og að alast upp við fátækt getur haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir börn og er í raun ein helsta ástæða þess að börn njóta ekki réttinda sinna. Börn sem alast upp við fátækt eru líklegri til að búa við fátækt sem fullorðnir einstaklingar. 

Virðulegi forseti. Í þessari umræðu er mikið talað um fátækt barna. Forsætisráðherra og margir þingmenn hafa miklar áhyggjur af fátækt barna, eðlilega. Það eiga engin börn að búa við fátækt eða líða skort. En þá komum við að kjarna málsins. Börn geta ekki verið fátæk. Þau geta búið við fátækt, en þar sem þau eru ekki fjárráða þá er það í besta falli blekking að láta eins og börn séu fátæk. Börn búa við fátækt einfaldlega af því að foreldrar þeirra eru fátæk. Börn búa t.d. við fátækt af því að foreldrar þeirra eru einstæðir og börn búa við fátækt af því að foreldrar þeirra vinna láglaunastörf, t.d. á Eflingartöxtum sem atvinnulífið heldur að muni setja allt á hliðina, verði þeir hækkaðir. Einnig búa börn við fátækt af því að foreldrar þeirra eru á leigumarkaði og greiða allt of stóran hluta tekna sinna í ört hækkandi okurhúsaleigu. Svo búa fjölmörg börn við fátækt af því foreldrar þeirra eru öryrkjar á fáránlega lágum örorkubótum sem skerðast með grimmilegum hætti. Ítrekað er samt rætt um fátækt barna, sem eykst og eykst, eins og enginn skilji hvers vegna svo er. Eins og að við getum bara ekkert að þessu gert, að um einhvers konar náttúrulögmál sé að ræða. Að auki er alltaf rætt um fátækt barna eins og það sé hægt að hafa áhrif á hana án þess að gera eitthvað í kjörum foreldranna. Einhvern veginn virðist vera auðveldara að ræða fátækt barna, svo mótsagnakennt sem það er, en að ráðast að rót vandans, sem er þjóðfélag misskiptingar, misskiptingar sem hefur bara aukist í tíð þessarar ríkisstjórnar. Við breytum ekki fátækt barna fyrr en við lögum kjör foreldra þeirra. Flokkur fólksins hefur ítrekað lagt fram þingsályktunartillögu um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Formaður flokksins, Inga Sæland, mælti síðast fyrir tillögunni í september. 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust er ekki mikið og það er algjörlega til skammar að þessi hógværa tillaga hafi ekki verið samþykkt nú þegar. Þegar reiknivél umboðsmanns skuldara er skoðuð kemur t.d. í ljós að sú fjárhæð sem þykir nauðsynleg fyrir framfærslu einstaklings fyrir utan húsnæði eru 215.000 kr. á mánuði. Ef þessi einstaklingur greiðir 250.000 kr. í húsaleigu, sem er nokkuð vel sloppið í dag, eru útgjöld hans þegar orðin 465.000 kr. á mánuði. Og ríkisstjórnin er ekki tilbúin til að samþykkja 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Reiknivél umboðsmanns skuldara segir að einstætt foreldri með eitt barn þurfi 275.000 kr. til framfærslu og ef við reiknum aftur með húsaleigu upp á 250.000 kr. eru útgjöldin orðin 525.000 á mánuði. Framfærslukostnaður hjá einstæðu foreldri með tvö börn er 340.000 kr. og með sömu húsaleigu, sem er, eins og ég sagði áðan, tiltölulega lág í dag, upp á 250.000 kr. eru útgjöldin 590.000 á mánuði. 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust er nefnilega engan veginn nóg. Við hjá Flokki fólksins gerum okkur fulla grein fyrir því, en það munar þó miklu á því og 300.000 kr. á mánuði, eins og þúsundir búa við, og við verðum að leggja til fjárhæð sem er a.m.k. einhver smá von til að fá samþykkta. 400.000 kr. skatta og skerðingarlaust eru nefnilega algjört lágmark sem við þurfum að tryggja fólki. Til að fá um 400.000 kr. útborgaðar fyrir vinnu þarf fólk að hafa 525.000 kr. í laun. Það eru margir á töxtum hjá bæði Eflingu og VR sem eru með lægri laun en það fyrir fulla vinnu. En þrátt fyrir það er þetta fólkið sem ber víst ábyrgð á verðbólgunni og á að sýna skynsemi í kjarasamningum, ef marka má orð fulltrúa vinnuveitenda og fleiri aðila. Já, fólkið sem á vart til hnífs og skeiðar, og gæti ekki einu sinni valdið þenslu þó það myndi gjarnan vilja það á að sýna hófsemi í kröfum. Við þá sem viðhafa slíkan málflutning vil ég segja að það er engin skynsemi í því að semja um laun sem ekki duga til framfærslu og ekki mun það hafa góð áhrif á fátækt barna. Það er hins ávísun á hörmungar og fátækt að semja um laun sem ekki duga til framfærslu. Kaldhæðnin í þessum málflutningi er hins vegar sú að fólkið sem hæst talar fyrir hófsemi þeirra sem verst hafa það er yfirleitt með í kringum 2 milljónir í laun á mánuði og veit ekki hvað það er að lifa við skort. Auk þess ber þetta sama fólk gríðarlega mikla ábyrgð á því hversu slæmt ástandið er, ekki hvað síst á húsnæðismarkaði, þar sem fyrirsjáanleiki er enginn og vaxtastigið er að valda þúsundum heimila gríðarlegum vanda akkúrat núna, sem ekki sér enn fyrir endann á. Ísland er eitt af ríkustu löndum heims og hér eiga allir að geta lifað hófsömu og mannsæmandi lífi. Það þurfa ekki endilega allir að hafa nákvæmlega jafn mikið en það á enginn að þurfa að líða skort. Hófsamt og mannsæmandi líf er að eiga fyrir fæði, klæði og húsnæði auk þess að geta greitt fyrir tómstundir fyrir börnin sín og geta tekið sér frí, þótt það sé ekki endilega til útlanda. Við skulum líka ekki gleyma því að efnahagur skiptir gríðarlega miklu máli fyrir heilbrigði fólks. Það að lifa í stanslausri fjárhagslegri pressu og hafa áhyggjur af fæði, klæði og húsnæði um hver einustu mánaðamót, og jafnvel meiri hluta mánaðarins dregur alla orku úr fólki og fyllir það smám saman af vonleysi sem erfitt er að lifa með. Langvarandi álag af þessu tagi getur hæglega leitt til álagssjúkdóma eins og t.d. vefjagigtar sem og kulnunar og þunglyndis. Enda hlýtur einhver ástæða að vera fyrir því að Íslendingar eigi heimsmet í notkun þunglyndislyfja. Við hljótum að þurfa að skoða okkar gang. Hér þarf að setja fólkið í forgang en ekki fjármálafyrirtæki eða leigufélög Hér þarf að hækka bætur og laun þannig að fólk geti lifað af laununum sínum Hér þarf að koma reglu á húsnæðismarkað sem er eins og villta vestrið í höndum fjárfesta þar sem fyrirsjáanleiki er enginn. Hér þarf að bæta kjör öryrkja og aldraðra og hér þarf að hætta að skattleggja fátækt. Hér á kjörorðið að vera, á þessu góða landi sem við þó eigum: Fólkið fyrst og svo allt hitt.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa góðu umræðu sem hefur átt sér stað. Í skýrslunni sem hér um ræðir kemur margt fram, margt mikilvægt. Það stendur m.a. að dregið hafi úr tekjufátækt síðustu tvo áratugi. Þó má ekki líta fram hjá því að þessar tölur ná einungis til ársins 2021. Það er ýmislegt sem hefur gerst og breyst síðan þá sem hefur haft neikvæð áhrif á hagsæld fólks, svo sem húsnæðisskortur, himinhá verðbólga og hátt vaxtastig. Þetta þýðir einfaldlega að það er dýrara að lifa á Íslandi í dag en fyrir tveimur árum síðan. Fjöldi fólks hefur líka flutt til landsins. Húsnæðisverð hefur hækkað mikið síðustu ár, hvort sem litið er til þeirra sem kaupa fasteign eða til leiguverðs. Allt helst þetta í hendur. Það kemur þingheimi eflaust ekkert á óvart að við í Viðreisn viljum benda á augljósan punkt í þessu efni, krónuna. Eins og ég kom inn á áðan ná tölur skýrslunnar aðeins til 2021. En hvað var að gerast þá? Jú, þá var ríkisstjórnin og Seðlabankinn að tala um að hér væri gengið í garð framtíðarlágvaxtaskeið. Fólk var á leigumarkaði þar sem leigan var eflaust lægri en í dag. Fólk tók fasteignalán og afborganirnar voru miklu lægri en þær eru í dag. Staða þessa fólks hefur stökkbreyst. Þótt við vitum ekki nákvæmlega hvaða áhrif þetta hefur haft á þann hóp sem við ræðum hér í dag þá er eitt sem við vitum samt: Hann hefur að öllum líkindum fari einna verst út úr þessu. Segjum samt að húsaleiga viðkomandi hafi ekki hækkað umfram launahækkanir en þá er ein breyta sem við vitum öll að hefur hækkað. Það er matarkarfan. Ekkert heimili tekur rekur sig án þess að kaupa í matinn. Nýlegar fréttir af því að fólk sé að taka yfirdrátt til að eiga fyrir mat út mánuðinn eru átakanlegar. Fólk er að reyna að bjarga sér og eiga mat fyrir sig og fjölskyldu sína en eina leiðin er að taka yfirdrátt á 17% vöxtum. Á sama tíma hefur t.d. matarkarfan hækkað um 12% í Bónus á einu ári samkvæmt verðlagseftirliti ASÍ. Við hljótum öll að sjá að þetta slær hópinn sem hefur minnst á milli handanna langverst. Oft er rætt í þessum sal að ekki sé nú tímabært að ræða gjaldmiðilinn, það að taka upp annan gjaldmiðil sé ekki töfralausn. Það er rétt, en það er heldur ekki lausn að fara alltaf í sömu hringekjuna, hringekju vaxta og verðbólgu á áratuga fresti. Við verðum að horfast í augu við það að krónan er kannski ekki eini skaðvaldurinn en hún er ansi skaðsöm samt. Virðulegi forseti. Ég kem af Suðurnesjum og langar mig því að fjalla sérstaklega um það svæði. Þar, eins og annars staðar, eru ýmsar áskoranir. Á þessum 20 árum sem skýrslan nær til hefur lágtekjuhlutfallið hækkað á Suðurnesjum. Alls staðar annars staðar hefur þetta hlutfall lækkað. Þá má ætla að þessi tala hafi hækkað enn frekar miðað við þann fjölda sem hefur flutt á svæðið á síðustu árum. Í skýrslunni segir m.a., með leyfi forseta: „Hátt lágtekjuhlutfall á Suðurnesjum kann að skýrast af því að lágtekjufólk flýi höfuðborgarsvæðið og fari þangað, sem er ekki of langt frá Reykjavík, í leit að húsnæði á viðráðanlegu verði.“ Það má ræða þetta sem einhvers konar flótta, gott og vel, en fólk er bara að leita að betra lífi. Það gera líka aðrir hópar, ekki bara þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu. Mig langar þá að ræða meira um fólk sem flytur hingað til landsins af fjölbreyttum og ólíkum ástæðum; fólk, fjölskyldur og einstaklingar sem við viljum taka vel á móti, styðja við og hjálpa. Árið 2022 voru innflytjendur á Íslandi 16,3%. Tíu árum áður voru þeir 8%. Í Reykjanesbæ var þetta hlutfall 28% árið 2022 af heildaríbúafjölda, tæpum 12 prósentustigum hærra en landshlutfallið. Þetta er hæsta hlutfall á landinu. Þarna höfum við auð af fólki með fjölbreyttar áskoranir, hæfileika og styrkleika. Mörg hver dreymir um að stofna eigið líf og fjölskyldu í öruggu skjóli og gefa af sér til samfélagsins og það hryggir mig svo að sjá hvernig við tökum á móti þessu fólki og hvað við bjóðum því upp á í mörgum tilfellum. Umræðan virðist því miður nefnilega oft snúast um að innflytjendur séu byrði á samfélaginu en í rauninni eru þau nauðsynlegur hluti af vélinni sem knýr samfélagið okkar áfram. Skýrslan snertir lítillega á því að það gæti verið umtalsverður ávinningur af því að styðja betur við innflytjendur og þátttöku þeirra á vinnumarkaði. Hagsæld þjóðarinnar er eftir allt saman bara samanlögð hagsæld allra einstaklinga og fjölskyldna sem búa í landinu. Vinnumarkaðurinn getur verið hluti af vandamálinu eða lausnin. Eins og áður hefur komið fram í þessari umræðu býr hér fjöldi fólks sem hefur menntað sig í heimalandi sínu en fær ekki vinnu hér á landi í samræmi við menntun sína, áhugasvið og hæfileika. Það myndi bæði draga úr fátækt og auka verðmætasköpun samfélagsins ef hærra hlutfall fólks sem kemur hingað til landsins fengi vinnu við hæfi. Eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á áðan þá er þessi hópur fólks, fólk sem flyst hingað til landsins, í hvað erfiðastri stöðu og það er okkar að aðstoða. Ráðherra kom líka inn á að til stæði að hópur fræðimanna haldi áfram að kanna stöðu og valkosti ákveðinna hópa. Þar voru talin upp nokkur ráðuneyti sem munu taka þátt í þeirri vinnu en mig langaði að leggja til ráðuneyti nýsköpunar í viðbót við þau sem hafa verið nefnd. Það er nefnilega ótrúlega mikilvægt að nýsköpun sé höfð með í umræðunni og að leiðarljósi, að við búum til umhverfi svo að þær lausnir sem við vitum ekki einu sinni að eru til geti fengið að verða til. En í skýrslunni stendur einmitt, með leyfi forseta: „Þá sé mikilvægt að umræða um fátækt og úrræði samfélagsins byggi á því að horft sé til styrkleika, gæða og réttar í stað vanmáttar, skorts og ölmusu.“ Við verðum að ræða valdeflingu fólks. Þá undirstrika ég sérstaklega mikilvægi samfélagslegrar nýsköpunar og hlutverk félagslegra fyrirtækja þar sem fólk er valdeflt og virt. Umræða um þetta tvennt þarf að aukast í samfélaginu, þ.e. samfélagslega nýsköpun og félagsleg fyrirtæki. Við verðum að horfa til langvarandi lausna þar sem kröftug samfélagsleg nýsköpun getur komið inn, þar sem fyrirtækjum og fólki með hugmyndir sem snúa að samfélagslegum ábata er gert hátt undir höfði og njóta stuðnings hins opinbera í því að bæta lífsgæði fólks. Ég vil því hvetja hæstv. forsætisráðherra til að taka nýsköpunarráðuneytið með í þessa áframhaldandi för.

Herra forseti. Það eru þrír þingmenn Samfylkingarinnar búnir að tala hér í dag og ég geri auðvitað þeirra orð að mínum en fannst samt tilhlýðilegt að koma og segja örfá orð um þessa skýrslu sem ég fagna. Hún er yfirgripsmikil og góð og það er ástæða til að þakka fyrir hana. Ég er líka ánægður að heyra að það standi til að fylgja henni eftir, bæði með því að vinna gögn reglulega og einnig að það verði unnin vinna þvert á flokka í velferðarnefnd til þess að við getum brugðist við og ég held að við séum öll sammála um að það þarf að gera. Ég held reyndar að það sé rúmur meiri hluti hérna inni fyrir þeim breytingum sem ég tel að þyrfti að gera til að ná sem bestum árangri þótt ég taki líka heils hugar undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur að sú vegferð mun ekki gerast með einu pennastriki heldur lið fyrir lið. Okkur kann svo að greina á um hversu hratt er hægt að fara fram. Það kemur fram í skýrslunni að hugtakið fátækt snýst ekki eingöngu um það hvort fólk eigi til hnífs og skeiðar þó að sá skortur sé vissulega alvarlegasta form fátæktar. Það er auðvitað ánægjulegt að við séum þó komin á þann stað að húsnæðisöryggi, útilokun frá félagslegri þátttöku og öllu því sem lífið hefur upp á að bjóða sé líka skilgreint sem skortur. Það er einkenni á þróuðu samfélagi. En fátækt er allt of útbreidd á Íslandi og við þurfum að bregðast við. Samkvæmt skýrslunni minnir mig að það hafi verið talað um að um 9.000 börn hafi búið við skort eða fátækt árið 2020. Það er því miður lítil vísbending þegar maður skoðar kúrfuna um að sú staða hafi batnað mikið allra síðustu ár. Mín skoðun er sú að ríkisstjórnin hefði getað gert meira til að bæta stöðuna. Þvert á móti núna, vonandi tímabundið, hefur efnahagsástandið þróast almennt þannig að það má gera ráð fyrir því, a.m.k. tímabundið, að mun fleiri heimili og þar af leiðandi börn muni þurfa að glíma við erfiðleika á næstu misserum samfara hárri verðbólgu, háum vöxtum og minnkandi kaupmætti. Þetta vonandi jafnar sig en það er alvarlegt þegar börn flosna upp úr tónlistarnámi eða þurfa að hætta í íþróttum svo þetta er auðvitað grafalvarleg staða þó að hún vari ekki nema einhverja mánuði. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, formaður velferðarnefndar, kom hérna áðan og og sagði að margt gott hefði verið gert og ég er alveg sammála því. Ef við eigum að vera sanngjörn þá hefur ýmislegt áorkast. Mínar athugasemdir eru bara þær að ég tel að það sé hægt að ganga fram með markvissari og harðari hætti. Ég geri mér grein fyrir því að ríkisstjórnin er samsett úr ólíkum flokkum og trúi því að hæstv. forsætisráðherra sé sammála mér um ákveðnar aðgerðir. Það er hægt að ráðast í tekjuöflun hjá þeim sem eru mjög vel aflögufærir og við getum síðan notað þær tekjur til að beina inn í millifærslukerfin sem eru mjög skilvirk leið til þess að jafna kjörin. En það er einnig, eins og bent er á í skýrslunni, hægt að byggja upp betri velferðar- og heilbrigðisþjónustu sem gagnast öllum og ekki síst þeim fátæku. Það er líka hægt að fara kolranga leið og þá kemur mér til hugar þessi vegferð sem er verið að fara í einstökum sveitarfélögum, Kópavogi og mér sýnist á Akureyri núna, að auglýsa leikskólaþjónustu ókeypis í sex klukkutíma en síðan borgar fólk fullt gjald fyrir tvo tíma. Í fyrsta lagi kemur þetta sennilega efnaminnsta hópnum langverst og algjörlega óljóst hvernig hann á að ráða við þessa aukatíma. Hins vegar er þetta bara risastórt bakslag í jafnréttisbaráttunni svo að ég hef efasemdir um það. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson ræddi um borgaralaun og það er áhugaverð hugmynd. Ég held að við þurfum að afla okkur þekkingar á eðli borgaralauna vegna þess að við erum að keyra inn í tíma sem verða gjörbreyttir þar sem störf munu breytast, sumir segja að þeim muni fækka, tæknin mun leika stærra hlutverk og eðlilegra að afla tekna kannski af framleiðslueiningum eða róbótum eða einhverju en ekki af launatekjum. Það breytir því þó ekki að ég er ekki viss um að við séum komin á þann stað. Ég hef heldur ekki séð útfærslu á borgaralaunum sem við myndum hreinlega ráða við hér. Ef það á að borga öllum flatt lágmarksframfærslu þá væntanlega kostar það svo mikið að það þarf að borga fyrir allt umfram það og ég er ekki viss um að mikill jöfnuður felist í því. Þvert á móti felst í því sóun vegna þess að þá er verið í byrjun að láta okkur sem þurfum ekki á þessari aðstoð að halda að fá peninga sem við þurfum ekki. Þessi framtíð sem mun fylgja tækninni, nýrri tækni, mun gera það líka að verkum að það eru ekkert allir sem vinna minna, ekkert allir sem hætta að vinna. Álagið mun bara dreifast mjög misjafnlega á fólk þannig að ég er ekki búinn að sjá það að þetta sé lausnin í dag. Ég held frekar að við eigum að vinna að þessum þáttum með þessum klassísku leiðum sem við höfum verið að nota; með skattkerfinu, með millifærslukerfinu og með því að byggja upp gott velferðar- og heilbrigðiskerfi. Það er ekki hægt að sleppa því í þessari umræðu að nefna húsnæðisskortinn og hvaða áhrif hann hefur á velferð barna. Það eru bara allt of mörg börn sem hrekjast á milli húsa og hverfa vegna erfiðs leigumarkaðar og eru með reglulegum hætti rifin upp úr umhverfi sínu, þurfa að skipta um skóla, þurfa að hætta í tómstundum, þurfa að skipta um íþróttafélag og eiga fyrir vikið erfitt með félagsleg tengsl. Þetta auðvitað fylgir þeim mögulega alla ævi. Í því ástandi sem við búum við í dag eiga foreldrar þessara barna ekki neina möguleika á að fjárfesta í húsnæði vegna vaxta og verðlags, ekki síst á tímum þar sem er verulegur skortur á húsnæði yfirleitt. Ríkisstjórnin hefur vissulega bætt í stofnframlögin en ég tel að það þurfi að gera miklu betur en þetta og þurfi að taka miklu fastari tökum. Þetta er ekki átaksverkefni. Við þurfum að finna einhverja leið til að tryggja jafnt og öruggt framboð marga áratugi fram í tímann og við hljótum að geta fundið leiðir til þess. En að síðustu þá hlýtur að vera hægt að slá a.m.k. verulega á fátækt í landi sem er eitt af því allra ríkasta í heiminum og ég er, eins og ég sagði í upphafi, alveg sannfærður um að meiri hluti þingheims geti fundið leiðir og sameinast um þær. Við erum fámennt land og við eigum og við getum horft í gegnum meðaltöl, fram hjá meðaltölum, og skoðað stöðu nánast hvers einstaklings. Það er einmitt í litlu samfélögum sem hægt er að áorka miklu. En það er líka í slíkum samfélögum sem við getum eiginlega bara ekki unað við fátækt. Við getum alveg glaðst yfir stöðu eldri hjóna sem geta farið á hverjum einasta vetri í hitann niður til Spánar en að sama skapi getum við ekki sætt okkur við að hjón í næstu götu þurfi að neita sér um læknisþjónustu. Það sama með börn. Maður gleðst þegar börn standa sig vel í íþróttum eða í tónlist vegna þess að þau koma frá heimilum sem geta boðið þeim upp á þau gæði. En það er auðvitað ömurlegt að það séu til börn sem hrekjast úr tómstundastarfi einfaldlega vegna þess að efnahagur foreldra þeirra leyfir það ekki. Ég held að flestir hér inni a.m.k. séu sammála um það. Fyrir utan það svo að allar kannanir sýna að jöfnuður í samfélagi leiðir til miklu framsæknari, friðsamari og betri samfélaga en þeirra sem eru ójöfn.

Herra forseti. Ég ætla nú kannski ekki að lengja umræðuna mikið en því skaut upp í huga mér meðan ég hlustaði á hv. þm. Loga Einarsson fara yfir málin og ræða sérstaklega framtíðina og áhrif gervigreindar á vinnumarkað í framtíðinni - nú hef ég farið yfir það fyrr í dag hvernig ég vil halda þessari vinnu áfram og þá væri mjög áhugavert að heyra því að hv. þingmaður situr í framtíðarnefnd Alþingis, ef ég kann það rétt, hvort þar væri hugsanlega verkefni sem framtíðarnefnd Alþingis gæti tekist á hendur, þ.e. að reyna að fara í vinnu við að vinna einhvers konar greiningu á áhrifum gervigreindar og sjálfvirknivæðingar, ekki á vinnumarkaðinn, við eigum margar slíkar greiningar, en hreinlega að skoða áhrifin á fátækt. Það er í manni ákveðinn uggur, um leið og talað er um að gervigreindin geti stytt vinnutíma og breytt öllu okkar lífi til hins betra þá er í manni uggur líka yfir hvert hún leiðir okkur nákvæmlega, því að það eru ansi mörg vegamót á þessari leið þar sem skiptir máli hvaða stefna er tekin. Mér leikur forvitni á að vita hvort framtíðarnefnd Alþingis hafi eitthvað rætt þetta, til að mynda bara á fyrri stigum, möguleg áhrif bara á jöfnuð og fátækt í samfélaginu.

Herra forseti. Já, ég þakka bara fyrir að hæstv. forsætisráðherra muni eftir framtíðarnefndinni. Við höfum auðvitað rætt alla mögulega og ómögulega hluti og það er eitt af því sem er flókið við nýja nefnd sem á að takast á hendur skoðun á þessu fyrirbrigði að þetta er svo víðfeðmt. Þetta hefur auðvitað verið rætt en ekki hefur markvisst verið unnið að þessu og ég bara fagna því að ráðherra nefni þetta og sannarlega mun ég taka það upp í nefndinni og óska eftir því að við skoðum það. Eitt af því sem er svo brjálæðislega flókið, erfitt og hættulegt við þessa tækniþróun sem við erum að sigla inn í er að á meðan allt síðustu 1.000 ár, allar framfarir, öll geta mannkynsins, siðvit og annað, hefur verið að hækka í einhverjum svona línulegum vexti þá erum við allt í einu með eitthvert fyrirbrigði sem heitir tækni sem er að vaxa í veldisvexti og er í lóðréttum ás núna. Þannig að það liggur bara í hlutarins eðli held ég að hættan á að auðurinn, ef við bregðumst ekki við með annars konar hugsun í skattkerfinu og uppbyggingu samfélagsins, muni líka fara að safnast hraðar á hendur færri í nákvæmlega sama veldisvexti. En takk fyrir að minna á þetta.

Virðulegi forseti. Það er nauðsynlegt að við förum að huga raunverulega að því vandamáli sem er fátækt. Í því skyni getum við ekki bara horft til þess hvaða tekjur við fáum. Vissulega eru tekjur stór þáttur í því hvernig fólki reiðir af. Ef við skoðum hvernig tekjur og verðlag hafa hins vegar þróast undanfarið ætti sá samanburður að segja skýrt að fátækt ætti varla að vera til. En sá árangur sem meðaltöl gefa til kynna fyrir almenning skilar sér bara ekkert alltaf. Ef við skoðum þróun tekjutíundanna blasir það við að lægri tíundirnar hækka minna þannig að þó að meðaltalið hækki skilar það sér bara ekki jafnt til allra. Þegar ég og margir minna jafnaldra stigum okkar fyrstu skref á húsnæðismarkaði var það sannarlega ekki auðvelt. Að vinna fyrir afborguninni var meira en að segja það. Svo tók það næstu mánuði að borða seríós í kvöldmat eða pasta með tómatsósu. En þegar fólkið sem nú er að stíga sín fyrstu skref kvartar yfir því að þetta sé eiginlega ómögulegt fara margir minna jafnaldra að benda á að þetta hafi alltaf verið erfitt. Það er engin spurning að þetta hafi alltaf verið erfitt, en er erfitt áður sambærilegt við erfitt núna? Vantar okkur mögulega erfiðleikavísitölu til að bera þetta tvennt saman? Ef við skoðum þróunina frá því í janúar árið 2000 hefur vísitala neysluverðs hækkað mikið, eða þrefaldast. Á sama tíma hafa laun fimmfaldast. Nokkuð góður árangur, ekki satt? Hvað með húsnæði? Jú, húsnæði hefur á þessum tíma sjöfaldast. En var þetta ekki bara hækkunin fyrir hrun? Nei, þróunin er búin að vera jöfn og þétt með nokkrum stórum stökkum. Síðan 2020 hefur húsnæði hækkað um 51%, laun um 34%, verðlag um 27%. Það munar ansi miklu. Og meðan við tökumst ekki á við vandann sem liggur í húsnæðisverðinu mun þetta bara verða verra og munurinn verða meiri. Setjum þetta í smá samhengi. Í miðbænum í Reykjavík var nýlega auglýst til sölu 133 m² hæð og ris á 90 milljónir. Ef við prófum að leiðrétta þetta verð miðað við að húsnæðisverð hefði fimmfaldast eða hækkað jafn mikið og laun þá hefði þessi íbúð verið sett á 64 milljónir. Í febrúar árið 2000, þegar það var svo sannarlega erfitt að kaupa sér íbúð, var svo auglýst til sölu hæð og ris á Grettisgötunni í Reykjavík á 11,3 milljónir. Ég held að það sé óhætt að segja að erfitt í dag sé sannarlega erfiðara en það var áður. Fólkið sem er núna að reyna að koma sér inn á húsnæðismarkaðinn þarf ekki að borða seríós á sófanum. Það getur leyft sér flottari mat. Munurinn er sá hins vegar að við borðuðum seríós á sófanum í íbúðinni okkar, eitthvað sem æ færri eiga möguleika á að gera. Það hvort fólk býr í eigin húsnæði er það sem gefur oft best til kynna hvernig því reiðir af. Staðreyndin er sú að fólki dugar oft lægri tekjur til að hafa það fínt sem býr í eigin húsnæði en því sem er á leigumarkaði. Það fólk sem er á leigumarkaði er síðan mun líklegra til að þurfa að flytja og býr ekki við sama húsnæðisöryggi og það fólk sem býr í eigin húsnæði. Ótal rannsóknir sýna að sífelldir flutningar hafa slæm áhrif á fólk og sérstaklega börn. Það er síðan hitt að vitanlega ætti það að vera raunhæfur valkostur að vera á leigumarkaði, að það fólk sem kýs það frekar en að skella sér í þær skuldir og skuldbindingar sem fylgir því að vera með eigið húsnæði ætti að geta búið við sama öryggi og aðrir. Við höfum bara ekki gert neitt til þess að svo sé. Til að svo verði þarf að gera ráðstafanir í lögum og reglugerðum til að tryggja það, sem tryggja að fólk sem kýs að vera á leigumarkaði geti búið við sama húsnæðisöryggi og þau sem kjósa og geta búið í eigin húsnæði. Þetta er bara eitthvað sem við verðum að gera, sérstaklega í ljósi þess að við erum eiginlega búin að útiloka nýliðun á húsnæðismarkaði. Æ fleiri eignir eru nú í eigu leigufélaga en ekki einstaklinga og æ fleiri eiga fleiri en eina eign. Við getum hvorki borðað meðaltöl né búið í þeim. Við getum ekki leyft húsnæðisverði að halda áfram að þróast með þessum hætti. Það vefst ekki fyrir leigufélögum sem sýna methagnað ár eftir ár að kaupa upp það húsnæði sem er hinum almenna launþega með öllu ómögulegt. Við verðum að svara þessari spurningu: Hvernig á fólk að geta búið hér? Ef forsendan fyrir því að hafa það gott á Íslandi er að eiga eigið húsnæði, finnst okkur líklegt að fólk velji það eins erfitt og það er að kaupa húsnæði? Við verðum líka að horfa til þess að sögulega hefur húsnæði verið leiðin til að færa verðmæti milli kynslóða. Þessi þróun lokar að miklu leyti fyrir þann möguleika. Fátækt er margþættur vandi og við megum ekki falla í þá gryfju að einblína á einn þátt. Við verðum að taka til greina stóru hlutina sem afkoma fólks byggir á.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða um fátækt og samfélagslegan kostnað vegna fátæktar og staðreyndin blasir við: Við þurfum ekki fleiri skýrslur. Við þurfum ekki fleiri línurit. Við þurfum ekki fleiri kökurit, súlurit. Við þurfum aðgerðir. Við þurfum að taka okkur til og útrýma fátækt. Það er hægt og ætti að vera hið minnsta mál. Fátæktin er alltaf að birtast okkur í ýmsum myndum. Það er nýleg frétt á RÚV sem sýnir hversu gífurleg fjölgun hefur verið á fólki sem er að leita sér matar og reyna að fá að borða hjá Samhjálp. Þeir ætla að taka upp skráningarkerfi, fjöldinn hefur aukist um 17.000 á ári og er kominn upp í 90.000 manns, var það í fyrra, sem sækir um að fá mat. Hvað segir þetta okkur? Það sem hefur komið líka fram og sýnir okkur aðra birtingarmynd af ástandinu er að það er mikill fjöldi innflytjenda sem sækir þarna um mataraðstoð. Eins og hefur komið fram í þessari umræðu þá er þessi skýrsla til alls góðs. Við höfum verið að ræða hana hérna í allan dag og þar af leiðandi ætti þetta að vera endir á þessu ferli. Við ættum ekki að vera að biðja um fleiri skýrslur en því miður á að biðja um fleiri skýrslur, það á að gera fleiri greiningar og fleiri línurit, fleira af öllu. Það er engin þörf á því. Það á að sjá til þess að reikna rétta framfærslu þannig að allir geti lifað hérna á Íslandi með reisn, að allir sem þurfa á mat, lyfjum eða læknisþjónustu að halda hafi efni á því, að fólk geti farið út í búð og valið sér sinn mat sjálft, þurfi ekki að fara í raðir til þess að bíða eftir að fá mat. Það er ömurlegt og á ekki að eiga sér stað. Við getum þetta. Við í Flokki fólksins erum með tillögu um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Við erum búin að fjármagna það. Við viljum hætta með persónuafslátt fyrir þá ríku. Persónuafslátturinn er í dag 59.600 kr. og ætti að vera 90.000 kr. og síðan ættu lágmarkslaun að vera 400.000 kr., enginn ætti að fá minna en 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. En við erum ekki á móti öllum skerðingum. Við gerum okkur alveg grein fyrir því að þegar komið er í ákveðin tekjumörk þá verði að skerða vegna þess að það er ekki hægt að hafa það öðruvísi, enda er það innbyggt í kerfið. Meira að segja lífeyrissjóðakerfið okkar er þannig að þegar þú ert kominn í rúmar 700.000 kr. þá færðu ekkert frá Tryggingastofnun. Það eru konur sem lenda verst í þessu og það er eiginlega óskiljanlegt að við skulum vera bara með 25.000 kr. frítekjumark á lífeyrislaun vegna þess að ef við tökum meðaltal kvenna úr lífeyrissjóði þá eru konur að fá eitthvað um, held ég, milli 60.000 og 100.000 kr. Þess vegna ætti t.d. að vera 100.000 kr. frítekjumark. Bara það eitt myndi strax stórbæta hag þeirra verst settu og líka ef við myndum færa persónuafsláttinn upp í 90.000 kr. og líka það að við sem erum á háum tekjum þurfum ekki á persónuafslættinum að halda og við þurfum heldur ekki á þessu lægsta skattþrepi að halda. Það er hægt að gera hlutina og hægt að gera þá strax. Eina sem er þarf er að hafa viljann til þess. En því miður þá virðist viljinn vera til þess að draga úr fátækt, draga lappirnar í kerfinu, búa til fleiri skýrslur, fleiri súlurit, fleiri línurit sem koma engum að gagni. Það er mikill kostnaður við það að vera alltaf að búa til skýrslur um það sem við vitum. Notum þá peninga fyrir þá sem þurfa á þeim að halda og sérstaklega börnin. Börn eru ekki fátæk. Fátækt foreldranna er það sem veldur því að börn líða skort. Við erum það ríkt samfélag að við eigum bara hreinlega að skammast okkur fyrir það að við skulum vera með börn í þeirri stöðu og sérstaklega þeirri stöðu að standa jafnvel í biðröð eftir að fá mat. Það er staðreynd og það getur enginn efast um það, það er bara rétt, að við eigum að hafa það að sjónarmiði að eitt barn í fátækt, hvað þá sárafátækt, er algjörlega einu barni of mikið.

Virðulegi forseti. Mig langar í seinni ræðu aðeins að ítreka það sem ég fjallaði um í minni fyrri ræðu og koma kannski með aðeins aðra nálgun á þetta líka. Varðandi fátækt þá megum við ekki gleyma því hversu rík við erum og hversu efnuð við erum og hversu heppin við erum að búa við allar þessar auðlindir. Það þýðir að fátæktin ber merki þess að það er misskipting í samfélaginu. Þeim er sannarlega misskipt. Ég kem úr kjördæmi sem hefur búið við mikla erfiðleika, þar eru byggðir sem eru kallaðar brothættar byggðir og ég get ekki skilið það öðruvísi en að brothættar byggðir séu fátækar byggðir. Það er fátækt á landsbyggðinni, í sjávarþorpum sem hafa ekki fengið að njóta aðgangs að fiskimiðunum sem eru nánast beint fyrir utan eldhúsgluggann hjá fólkinu, því hefur verið neitað um það að taka þátt í verðmætasköpun í helstu atvinnugrein þjóðarinnar. Þetta er sárara en tárum taki þar sem þær veiðar sem hægt er að berjast fyrir, sem eru frjálsar strandveiðar, veiðar á krók og öngul - fólk hefur ekki einu sinni fengið það atvinnufrelsi og notið sjálfsbjargarviðleitni sinnar til að fara út og veiða á handfæri til að taka þátt í verðmætasköpun á svæðinu og stærstu atvinnugrein þjóðarinnar og fá að njóta þjóðarauðlindarinnar. Tökum sem dæmi Vestfirði. Þar eru margar sjávarbyggðir sem hafa búið við fátækt vegna þess að þær hafa ekki haft neinn kvóta og ekki fengið að hafa atvinnufrelsi og sjálfsbjargarviðleitni. En núna hefur komið ný atvinnugrein sem er mikilvægt að standa vörð um. Það er laxeldið og maður sér að það er allt annað yfir landsbyggðinni og þeim svæðum sem hafa fengið að njóta sín í þessari nýju atvinnugrein. Það er samt mikilvægt að fólk fái líka að stofna sín eigin litlu fyrirtæki og taka þátt í strandveiðum og njóta þeirrar auðlindar sem hefur byggt upp íslenskt samfélag undanfarna áratugi og gert okkur eitt af ríkustu samfélögum heims. Skoðum tölurnar um fátækt sem komu fram í skýrslu Barnaheilla sem kom út í mars síðastliðnum, þar sem kom fram að 13,1% barna á Íslandi eigi á hættu að búa við fátækt og félagslega einangrun og alast upp við fátækt. Það er aukning frá síðustu mælingum, þá mældist það 12,7%, þau sem voru í þessari stöðu. Börnin sem var rætt við við gerð skýrslu Barnaheilla segjast einmana, útilokuð og vinalaus því þau geta ekki leyft sér sams konar líf og jafnaldrarnir. Þau reyni þó að fela stöðuna fyrir jafnöldrum en segja að fátækt ræni þau vonum og draumum og réttindum. Þetta þýðir að þetta er leynt vandamál líka. Þetta er vandamál sem fer ekki hátt. Fólk reynir að skýla fátækt sinni. Það er ákveðin skömm sem fylgir því að eiga börn í fátækt, svo ég tali nú ekki um foreldra sem eiga erfitt með að sjá börnum sínum farborða með þeim hætti að reisn sé af og þau geti verið stolt af sínu lífi og barna sinna. Þau geta hins vegar ekki leyft sér sams konar líf og jafnaldrarnir. Þau eru að fela þessa stöðu fyrir jafnöldrum. Það rænir þau vonum og draumum og réttindum. Átakið sem þarf að fara í er ekkert svo rosalega dýrt, eins og kom fram í fyrri ræðunni. Það að lyfta öllum börnum úr lágtekjumörkum upp í mörkin sem eru þá yfir lágtekjumörkunum kostar 16,5 milljarðar kr. Rétt er að benda á að slík aðgerð lyftir líka fullorðnum fjölskyldumeðlimum barna upp fyrir lágtekjumörkin. Þarna er um gríðarlega mikið þjóðhagslegt hagsmunamál að ræða sem eitt ríkasta samfélag heims - og við megum aldrei gleyma því hvar við stöndum miðað við aðrar þjóðir, það er skiptingin sem skiptir hér máli. Það er bara spurning um metnað stjórnvalda og metnað þessarar ríkisstjórnar og þingmeirihlutans. Barnaheill segja í skýrslu sinni að það þurfi fyrst og fremst pólitískan vilja ef uppræta á fátækt, ekki gleyma því. Það er mjög mikilvægt. Það þarf pólitískan vilja, stefnu og mælistikur. Það er ekki síst gert með stuðningi og uppbyggingu innviða sem stuðla að jöfnuði og jafnræði. Þegar ég tala um að stuðla að jöfnuði og jafnræði þá get ég ekki annað en talað um innviðaskuld sem Vestfirðir eiga hjá þjóðinni eftir áratuga hnignun og skort á uppbyggingu innviða. Þetta á við um allt land. Ef við ætlum að búa við jöfn lífsskilyrði í landinu þá verður það að eiga við. 

Herra forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu um þessa skýrslu, gott að finna þann áhuga sem er hér á Alþingi á þessu mikilvæga máli. Ég tel að skýrslan sé mjög góð en eins og ég fór yfir í framsögu minni þá er auðvitað, þótt umtalsvert sé af gögnum, minna af upplýsingum og enn minna af greiningum. Þegar hér er rætt um mikilvægi þess að gripið sé til aðgerða þá get ég að sjálfsögðu tekið undir það en um leið er mjög mikilvægt að við vinnum áfram greiningar og byggjum þær á bestu mögulegu gögnum og upplýsingum. Hér erum við til að mynda reglulega að bera saman ólíkar skýrslur sem miða við ólíka mælikvarða, annars vegar til að mynda börn í lágtekjufjölskyldum sem hefur verið vísað til hér í dag og hins vegar börn sem eru í þeim áhættuhópi að verða langtímafátæk. Þannig að þegar verið er að bera saman ólíkar skýrslur Barnaheilla eins og hér hefur verið gert þá er auðvitað líka mikilvægt að horfa á það að mælikvarðarnir eru ekki alveg þeir sömu. Mín sýn á svona umræðu og svona skýrslu er að við getum a.m.k. sammælst um þetta: Hver eru gögnin? Hvaða upplýsingar höfum við? Hver er raunveruleg staða? Það er því miður þannig að við erum of oft í þessum sal að rífast um raunverulega stöðu og þá er mikilvægt að hafa þetta á hreinu. Einnig að við nýtum þetta til þess að ráðast í aðgerðir. Ég vil upplýsa hér, eins og ég sagði áðan, að ég á von á því að fá dýpri greiningar á einstökum hópum ásamt tillögum að aðgerðum. Ég á von á fyrstu greiningunni í kringum áramótin þannig að það er ekki langt í hana. Ég hefði hug á því að ræða það mál einmitt við velferðarnefnd Alþingis. Ég held það skipti ofboðslegu máli. Við sjáum að margt jákvætt hefur gerst og auðvitað vitum við hvað hefur þar spilað inn í; umbætur á almannatryggingum eldri borgara, lífeyrissjóðakerfið, húsnæðisstuðningur og annað slíkt. Við sjáum líka að við þurfum að gera betur, þurfum að gera meira og þá held ég að þetta samtal sé afskaplega mikilvægt til að við fetum okkur áfram því ég er ekki í nokkrum vafa eftir umræðuna hér í dag að það er ríkur vilji í þessum sal til þess að stefna að því markmiði að uppræta fátækt. Ég ætla að leyfa mér að benda á, af því að hér hefur verið rætt um ólíka stöðu byggðarlaga, að um það er fjallað í skýrslunni, lágtekjuhlutfall eftir landsvæðum. Þar er rætt um Vestfirði þar sem lágtekjuhlutfallið hefur farið lækkandi á undanförnum árum. En því miður er staðan ekki eins góð alls staðar og þetta hlutfall hefur farið hækkandi á Suðurnesjum. Við skulum einmitt horfa á það að þarna koma mismunandi mælikvarðar inn. Ef við erum að ræða fátækt fólks í mismunandi byggðarlögum þá þurfum við að horfa á lágtekjuhlutföllin. Byggðirnar geta auðvitað verið viðkvæmar eða brothættar út frá öðrum orsökum en bara tekjum þeirra sem þar búa. Það er áhugavert líka að skoða nýlega skýrslu Byggðastofnunar um tekjur á íbúa landshluta í milljónum króna þar sem Austurland er efst en um leið sjáum við að þar eru kannski ekki endilega allir innviðir til staðar sem eru hér á höfuðborgarsvæðinu. Vestfirðir næst, höfuðborgarsvæðið svo, síðan förum við niður í Vesturland, Norðurland eystra, Suðurland, Norðurland vestra og Suðurnes. Þannig að þótt það megi segja að þeir séu margir starfshóparnir og margar skýrslurnar þá eru gögnin samt svo mikilvæg til þess að við getum rætt saman um þær aðgerðir sem bestar eru til þess að bæta lífskjör og auka lífsgæði almennings, sem er það markmið sem ég tel að við deilum öll hér. Ég hef ekki heyrt neinn hér í dag gagnrýna þessa skýrslu. Ég hef ekki heyrt annað en að fólk þyki hún góð, þetta sé gott gagn, og aðfinnslur ekki fundnar við aðferðafræði þessara fræðinga sem ég held líka séu í fremsta hópi þeirra fræðimanna sem við eigum á þessu sviði. Ég held að við eigum einmitt að nálgast þetta verkefni þannig að við séum með sameiginlegt markmið en viljum byggja okkar ákvarðanir á bestu mögulegu gögnum og upplýsingum.

Virðulegur forseti. Ég byrja á því bara að ítreka þakkir til hæstv. forsætisráðherra fyrir að koma með þessa skýrslu fyrir þingheim sem ég tel vera mjög mikilvæga og mikilvægt að við tökum þessa umræðu sem hefur verið prýðileg í dag. Mig langar að spyrja forsætisráðherra að því hvort hún sé ekki tilbúin að beita sér fyrir því að þetta verði þjóðarstefna gegn fátækt barna og gegn fátækt. Það verði bara ákveðið skjal, eins og við erum með samgönguáætlun og menntastefnu og hinar og þessar áætlanir, hvort það sé ekki bara kominn tími til að við séum einfaldlega með áætlun hvað það varðar. Þá getum við líka haft það inni í áætluninni að taka út tekjuskerðingar og fátæktargildrur öryrkja og aldraðra í almannatryggingalögunum, af því að það er fólk sem getur enga björg sér veitt og t.d. konur sem fá eingöngu lífeyri almannatrygginga geti þá fengið desemberuppbótina sem þeim var neitað um í fyrra. Síðast en ekki síst, og hæstv. forsætisráðherra kom inn á það, að við fáum árlega tölfræði um fátækt fjölskyldna, um fátækar fjölskyldur og fátækt barna. Ég er að telja hérna upp það sem Barnaheill telur að stjórnvöld verði að hafa til þess að berjast gegn fátækt fjölskyldna og þá er það árleg tölfræði og það verða að vera vísar til að berjast gegn fátækt og ákveðin markmið. Þannig að setjum þetta bara í alvöruframkvæmd, stefnuna, með tölfræðinni, með vísunum og með markmiðunum, þar sem við getum þá a.m.k. skorað meira en bara eitt stig af tíu stigum, af þeim atriðum sem Barnaheill segir að við eigum að gera til að taka þátt í baráttunni gegn fátækt fjölskyldna. Við erum því miður bara með grænt ljós á eitt atriði af tíu. Á hinum Norðurlöndunum er Danmörk með þrjú af tíu, 

Herra forseti. Ég leyfi mér að benda á að þessi skýrsla er mjög mikilvægur grunnur að því að við getum einmitt verið með þá vísa og tölfræði sem hv. þingmaður bendir á og ég ímynda mér að það gæti komið út úr þeirri vinnu sem ég hef sett af stað í þessum efnum. Ég vil líka minna hv. þingmann á að velsældarvísarnir, sem eru tiltölulega nýlegt fyrirbæri, eru núna aðgengilegir á mælaborði hjá Hagstofu Íslands þar sem er stefnan að bæta við fleiri vísum þannig að hægt verði að setja inn vísa sem lúta sérstaklega að fátækt barna, sem ætti þá mögulega að geta gert Barnaheill það kleift að exa við það í þessu riti sem hv. þingmaður vitnar í. En svo er nú gallinn einmitt í þeirri skýrslu sem hv. þingmaður hefur hér verið að vitna í að þar eru t.d. ólík viðmið um Danmörku miðað við hin Norðurlöndin sem gerir það að verkum að þau koma misjafnlega út í mati á fátækt. Það er auðvitað alltaf vandinn, eins og kemur ágætlega fram í þessari skýrslu, aðferðafræðin er misjöfn sem beitt er til að meta fátækt. En ég tek undir með hv. þingmanni að við eigum að hafa þessa tölfræði algerlega á hreinu. Við eigum að geta metið hvernig okkur miðar í baráttunni og það gerir okkur líka hægara um vik að samþykkja aðgerðir sem skila árangri.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir andsvarið. Það er gott að það séu til vísar en þeir þurfa náttúrlega að vera samanburðarhæfir við önnur lönd og vera þá saman teknir í einu skjali. Það er mikilvægt að við séum með raunhæft plagg um að berjast kerfisbundið gegn fátækt barna og fátækt hjá fjölskyldum, ekki síst barnafjölskyldum. Varðandi hin Norðurlöndin, og ég þekki aðeins til í einu þeirra, Noregi, get ég sagt það að mér finnst íslenskt samfélag miklu harðara samfélag. Það er miklu meiri óánægja með stjórnvöld, miklu harðari lífsbarátta hér en t.d. í Noregi. Það er mikið til út af því, held ég, að það er hluti af fólkinu hérna, hluti af íbúum Íslands sem býr við fátækt og óréttlæti. Við fórum í kringum landið eða á Austfirði, Flokkur fólksins, og hittum fólk. Ég gleymi því ekki að ég hitti á Vopnafirði 88 ára gamla konu, jafn gamla móður minni, sem hélt þessa roknu ræðu yfir okkur nokkrum sinnum um það óréttlæti sem hún hefur orðið fyrir sem ellilífeyrisþegi, eins og þegar hún fékk bakreikning upp á 400.000 kr. út af skerðingunum af því að hún hafði aflað sér tekna á árinu á undan. Það er þetta óréttlæti sem er í kerfinu sem venjulegt fólk finnur fyrir, óréttlæti t.d. í skerðingarkerfunum hjá öryrkjum og öldruðum. Þetta er ekki á hinum Norðurlöndunum og ég tel að við séum langt að baki hinum Norðurlöndunum þó svo að við séum undir Svíum hvað varðar fátækt barna. Ég held að við eigum mjög mikið verk að vinna og það þarf að gera það líka í almannatryggingalögunum og líka einblína á fátækt almennt. Það er rétt sem forsætisráðherra kom inn á að þetta er mismunandi eftir landshlutum og ég tel að landsbyggðin hafi setið að mörgu leyti eftir og þá ekki síst hvað varðar innviði og aðgang að auðlindum þjóðarinnar, hefur sogað til sín öll auðæfin eins og t.d. í ríkjum eins og Chíle þar sem allur peningurinn 

Herra forseti. Ég ætla svo sem ekkert að ræða Noreg enda hef ég ekki búið þar eins og hv. þingmaður. Það er erfitt að meta svona samanburð út frá tilfinningu. Ég nefni bara ágætan mælikvarða sem heitir á ensku, með leyfi forseta, „Social Progress Index.“ Þar er nú ansi mjótt á mununum hjá Norðurlöndunum, þ.e. Noregur er þar vissulega efstur og svo Danmörk, Finnland, Sviss og svo kemur Ísland. Það munar afskaplega litlu á þessum efstu löndum sem segir okkur bara þá almennu sögu að Norðurlöndin standa mjög vel sem samfélög þegar kemur að því að meta ólíka þætti, ekki bara þjóðartekjur heldur alla hina félagslegu þætti, og það stafar auðvitað af samfélagsgerðinni. Ég veit ekki hvort það er áþreifanlegur munur á harðneskju lífsbaráttunnar í Noregi og á Íslandi en auðvitað búa Norðmenn ansi hreint ríkulega að auðlindum og það hefur gagnast þeim í þeirra lífsbaráttu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir hennar innlegg. Ég vil koma inn á það að hún sagði að það hefði ekkert verið bent á og ekki verið gerð athugasemd við þessa skýrslu um fátækt. Jú, ég gerði það, ég gerði athugasemd við hana og ég gerði það á þeim forsendum að það vantaði inn í hana. Ég reyndi að skýra það vel út og mig langar að spyrja hvort hún er ekki sammála mér um að kerfið okkar sé svo ótrúlega meingallað að við erum með 49.000 einstaklinga sem eru að fá kröfu um endurgreiðslu. Meðaltalið, sem segir okkur ekki neitt, er 164.000 kr. sem gera um 8 milljarða í heildina. Við vitum að nú er verið að gera svona skýrslu og það eru tekin launin þetta árið og það eru settir Gini-stuðlar inn í það og þá kemur þar niðurstaðan. Þetta er kannski ár sem einhver er við fátæktarmörk eða kominn upp fyrir þau vegna þess að hann hefur fengið aukatekjur. En ári seinna þarf hann kannski að borga 100.000 kr. á mánuði til baka. Ég hef jafnvel séð dreifingu yfir tvö, þrjú ár. Þannig að þarna er svakaleg skekkja. Þetta er alltaf þessi skekkja þegar verið er að meta, eins og með tíund og hækkanir og annað, að þessar skelfingar eru aldrei inni í þessu kerfi. Þær eru inni í Tryggingastofnun, þær dreifast víðar og þetta hefur áhrif, ekki bara á tekjur viðkomandi heldur líka út í skattkerfið, barnabætur. Við erum með svo flókið kerfi að þetta veldur keðjuverkandi skerðingum út um allt kerfið. Þetta er hvergi að finna í þessari skýrslu vegna þess að það er vonlaust einhvern veginn að ná þessum upplýsingum. Er ráðherra ekki sammála því að það þyrfti hreinlega að reyna einhvern veginn að ná tökum á þessu?

Herra forseti. Vissulega heyrði ég þessa athugasemd hv. þingmanns sem snerist kannski meira um það sem ekki er fjallað sérstaklega um í skýrslunni, en þar er auðvitað verið að reyna að ná utan um heildartekjur þar sem er leitast við að leiðrétta fyrir skerðingunum sem hv. þingmaður vísar til. Ég gat hins vegar um það hér í minni upphafsræðu að það eru ákveðnir hlutir sem þarf að skoða betur, ég nefndi þar t.d. námsmenn og ákveðna óvissu um þeirra stöðu út frá þeirra búsetu og hvaðan þeir hafa tekjur. Það kann að vera að það þurfi að rýna betur í áhrif skerðinganna sem hv. þingmaður nefnir. Þó er gert ráð fyrir þeim inni í þessum tekjum. Síðan er það annað mál auðvitað hvernig kerfið sjálft er byggt upp sem við hv. þingmaður höfum rætt allnokkrum sinnum hér í þessum sal sem snýst auðvitað um þann ófyrirsjáanleika sem fólk býr við sem má búa við það að vera krafið um endurgreiðslu eftir á, sem er auðvitað mjög erfið staða.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir andsvarið. Ég þekki það bara af eigin raun að það er skelfileg staða þegar einstaklingar missa nærri allar tekjur Tryggingastofnunar í heilt ár eða lengur. Annað sem ég vil taka upp og spyrja hvort ekki sé kominn tími til að við tökum á er þessi staðreynd hversu illa þetta fátæktarkerfi fer með konur. Ég hef bent á rannsókn í Bretlandi þar sem kemur fram hversu rosaleg áhrif fátækt hefur á lífslíkur kvenna. Ég segi fyrir mitt leyti að ég veit ekki hvernig þeirri rannsókn var háttað en, eins og ég segi, ef þú ert með stúlkubarn í dag í fátækt og það verður í fátækt það sem eftir er þá getur maður rétt ímyndað sér ástæðuna. Þegar þetta er farið að nálgast tíu ár, þá erum við að tala um síðustu tíu ár ævinnar sem eiga að vera bestu árin, þá er þetta ekki ásættanlegt. Við þurfum einhvern veginn að taka á þessu vegna þess að það er skelfileg staða ef við erum að missa fólk í bara einhverja sjúkdóma vegna þess að það hefur ekki efni á að fara eða einhverja hluta vegna að er svo innmúrað í fátækt að það leitar sér kannski ekki hjálpar við bara einföldum sjúkdómum vegna þess að það óttast kostnaðinn eða við vitum ekki hvernig andleg líðan þessara einstaklinga er. Við hljótum einhvern veginn að sjá til þess í þessu þjóðfélagi að enginn sé þannig að hann geti ekki leitað sér læknishjálpar, hann geti ekki fengið lyf. Það hlýtur að vera stefna líka, sérstaklega gagnvart konum, að þær geti leitað sér hjálpar.

Herra forseti. Hv. þingmaður fór nú svo sem breytt yfir sviðið en í fyrsta lagi langar mig að nefna að eftir stóru kerfisbreytinguna 2016 á þeim þætti almannatryggingakerfisins sem snýr að eldri borgurum var ráðist í sérstaka aðgerð, svokallaðan félagslegan viðbótarstuðning, til að styðja sérstaklega við þau sem ekki eiga full réttindi í því kerfi. Þar voru konur mjög stór hluti vegna þess að þær höfðu verið heimavinnandi og ekki getað aflað sér lífeyrisréttinda. Þannig að það var brugðist við þessu með þessum félagslega viðbótarstuðningi. Mig langar líka að nefna, af því að hv. þingmaður gerir hér að umræðuefni heilbrigðiskostnað, að það er auðvitað búið að vera að stíga stór skref allt frá árinu 2018 í að draga úr þeim kostnaði með því að draga úr kostnaði á heilsugæslu og draga sérstaklega úr kostnaði barna, öryrkja og aldraðra í heilbrigðiskerfinu. Markmiðið er auðvitað að við komumst á sambærilegan stað og Norðurlöndin þegar kemur að því að meta kostnað fólks við læknisþjónustu, því að við vorum langt yfir öðrum Norðurlöndum þegar þessi ríkisstjórn tók við. Nú stefnir í það að við náum þessu markmiði. Þá þarf auðvitað að vega það og meta hvað við gerum næst og hver verða forgangsmálin þegar við erum komin á par við önnur Norðurlönd. Eitt af því sem hefur verið rætt um í því er til að mynda bara ferðakostnaður fólks úti á landi til að sækja sér heilbrigðisþjónustu. Það þarf líka að vega og meta þau hámörk sem eru inni í kerfinu þegar kemur bæði að heilbrigðisþjónustu og lyfjakostnaði. Auðvitað var mikið framfaraskref líka stigið í því 2016 þegar þessi hámörk komu inn á sínum tíma. Það var nú önnur ríkisstjórn sem gerði það en síðan var farið í þessa markvissu niðurgreiðslu á kostnaði. Þannig að ég tek undir með hv. þingmanni. Þetta er mikilvægt en við erum að stíga mikilvæg skref í þessu.