Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Jónsson Jeg leyfi mjer að leggja til, að mál þetta verði athugað í nefnd, og sje til þess kosin þriggja manna nefnd, að lokinni umræðu.

Jens Pálsson Jeg vildi með örfáum orðum segja álit mitt um frumv. þetta, er hjer liggur fyrir háttv. deild. Það er álit mitt, að frumv. sje í alla staði rjettmætt og gangi í þá átt, að tryggja kaup og sölu á eggjum eftir sannvirði þeirra, og þar með tryggja seljanda gegn kaupanda og kaupanda gegn seljanda, en auk þess sýnist mjer frumv. vera gagnlegt til eflingar hænsnaræktinni, því það hvetur þá, er hafa hænsni, til þess að bæta hænsnakynin, og er það ekki nema vel til fallið. Hænsnarækt er all arðsöm, einkum nálægt kaupstöðunum, og það er því vert að reyna að efla hana. Jeg vil því mæla með frumv., að það fái óhindrað að ganga gegn um háttv. deild, en finn ekki ástæðu til þess, að leggja til, að nefnd sje skipuð í málið.

Steingrímur Jónsson Jeg er að öllu leyti sammála háttv. þingm. um efni og tilgang frumv. þessa, að það sje hagkvæmara, að egg sjeu seld eftir þyngd, heldur en eftir tölu. En jeg vildi að eins spyrja meðmælendur frumv., hvað átt sje við, eða hvað orðið „sjálfkrafa“ í 1. gr. á að þýða; það veltur á nokkru, hvernig þetta orð er skilið, því eftir því fer, hvort hægt er að beita sektum eftir 2. gr., og hvort lögin verði að eins pappírs gagn. Í sambandi við þetta vil jeg benda á lög um að greiða verkafólki vinnukaup sitt í peningum; það er víða misbrestur, því miður, á því, að þessum lögum sje framfylgt, og er það vegna orðalags frumv.; en tilgangurinn var vitanlega sá, að verkakaupið væri altaf greitt í peningum. Þess vegna verður það að vera ljóst, hvenær ber svo á að líta, sem viðkomandi hafi samið af sjer rjettinn. Þetta á orðið „sjálfkrafa“ að gera, en það er ekki svo ljóst, sem vera skyldi; vil jeg skjóta þessu til athugunar fyrir háttv. deild, án þess þó jeg telji, að nefnd þurfi að setja í málið.

Jósef Björnsson (framsögumaður): Nefndarálitið í þessu máli hefur nú legið fyrir deildinni nokkra daga, og þar er gerð ítarleg grein fyrir skoðunum og tillögum nefndarinnar, svo að jeg get verið fáorður. Nefndin var öll á sama máli um það, að tilgangur frumv. væri góður, og að það væri sprottið af eðlilegum rótum. Vitanlega er tilgangurinn sá, að koma kláðanum fyrir kattarnef, að fá þessum vogesti útrýmt úr landinu. Landsmenn hafa lengi verið sammála um þetta, frá því kláðinn gerði fyrst vart við sig hjer á landi. Þeir hafa altaf viljað fá kláðanum útrýmt, viljað losna við hann. En það hefur til þessa ekki tekizt. Margt ber til þess, en það veldur sjálfsagt mestu í þessu efni, að menn hafa ekki náð rjettum tökum á sjúkdómnum eða ekki beitt rjettum aðferðum til að losast við hann, eða ekki fylgt þeim fram nógu rækilega. Menn hafa farið tvær höfuðleiðir til þess að ná þessu takmarki, útrýming fjárkláðans. Menn minnast þess, að hjer áður fyrri var allur þorri manna á því, að bezta ráðið til útrýmingar kláðanum væri að skera niður alt kláðagrunað fje. Það mætti og virðast svo, að slíkt væri gott ráð til að geta útrýmt kláðanum. En reynslan hefur sýnt, að þetta ráð dugði ekki. Niðurskurður sá, er beitt var aftur og aftur, útrýmdi ekki kláðanum. Hann kom upp á ný, þótt veikt fje og grunað væri skorið niður. Þetta stafar af því, að örðugt er að grafa fyrir allar rætur sjúkdómsins. Þótt niðurskurðaraðferðinni væri beitt, hefur kláðamaurinn alt af leynzt og gert vart við sig síðar vegna vantandi tryggilegrar sótthreinsunar. Á síðari tímum hefur aðferðin verið önnur. Menn hafa beitt lækningum, og má segja, að menn hafi þar farið tvær leiðir; lækningaaðferðirnar hafa skifzt í tvo flokka. Fyrri aðferðin er sú, að ráðast á kláðann á þeim svæðum, þar sem hans verður vart, eða grunur er á, að hann sje. Þessi stefna kemur glögt fram í lögum nr. 40, 8. nóv. 1901, þar sem amtmönnum er heimilað að fyrirskipa baðanir á kláðagrunuðum svæðum, honum til útrýmingar. En sú stefna ríkti ekki lengi, því að með lögum nr. 41, 13. nóv. 1903, var fyrirskipuð böðun alls fjár á landinu. Nú var ekki látið nægja að ráðast á grunuðu svæðin, heldur skyldi alt landið tekið fyrir, enda var þá kláði í öllum hjeruðum landsins, þótt það væri mismikið. Þó var þá eigi ætlazt til, að tvíbaðað yrði nema kláðagrunað fje. og þessu var fylgt í framkvæmdinni. Í því frumv., er hjer liggur fyrir og nefndin hefur haft til meðferðar, er farið fram á, að tvíböðun fari fram á öllu sauðfje á landinu í því skyni, að lækna kláðann og útrýma honum alstaðar í einu. En ætti þetta að komast í framkvæmd, er þess fyrst að gæta, að slík tvíböðun hefur mikinn kostnað í för með sjer, svo mikinn kostnað, að ekki er rjett að ráðast í slíkan kostnað, nema ríkar ástæður knýi til þess. Ef ekki væri þó annar agnúi á þessu en kostnaðurinn einn, er einsætt, að ekki dygði að kynoka sjer við slíku; ef full trygging væri þá fyrir því að kláðinn hyrfi úr landinu, að það tækist að vinna á honum að fullu og öllu með þessum tvíböðunum um land alt, þá væri þó full ástæða til að hverfa að þessu ráði. En það efast nefndin um. Þótt þessi tvíböðun, sem gert er ráð fyrir í frumv., færi fram á öllu landinu á einum vetri, telur nefndin það tvísýnt, að það tækist að útrýma kláðanum svo, að hann geti hvergi nokkurstaðar leynzt á landinu, og gert seinna vart við sig. Þótt það væri hægt að drepa allan maur, er á fjenu væri, er baðanirnar færu fram, nægir það ekki. Maurinn gætur leynzt annarstaðar en á fje. Það yrði því að sótthreinsa líka. En nefndin efar, að hægt sje að sótthreinsa svo, að fulltrygt sje, að kláði geti ekki komið upp aftur. Hún fjekk stuðning fyrir þessari skoðun sinni í samtali, er hún átti við Magnús dýralækni Einarsson um þetta efni. Nefndin óskaði þess, að hann kæmi á fund sinn, og varð hann við tilmælum hennar. Meðal annars skaut nefndin því til hans, hvort hann hjeldi, að hægt væri að sótthreinsa svo, að trygging væri fyrir því, að kláða yrði ekki vart úr því, og hann kvað ekki hægt að fullyrða neitt um það, hvort sótthreinsun gæti orðið svo örugg, að ekkert væri að óttast úr þeirri átt. Það má því fullyrða, að þótt þessi leið væri farin, sem stjórnin leggur til, væri hún ekki örugg til að útrýma kláðanum. Og ef kláðinn kæmi upp aftur, yrði annaðhvort að gera, að beita aftur sömu lækningaaðferð og stjórnarfrumvarpið gerir ráð fyrir eða ráðast að eins á grunuðu svæðin eða - með öðrum orðum - taka upp þá aðferð, er hafin var með lögunum frá 8. nóv. 1901 og jeg gat um áðan. Af því, sem nú er sagt, þótti nefndinni ástæða til að rannsaka, hvort kláði væri nú svo mikill í landinu, að brýn nauðsyn byði, að framkvæma hina fyrirhuguðu tvíböðun alls fjár á landinu, og hún leitaði sjer allrar þeirrar vitneskju, er hægt var að afla sjer um þetta efni. Hún skrifaði því stjórnarráðinu, bað um að fá að sjá þær skýrslur og þau gögn, er það hefði í höndum um útbreiðslu kláðans síðari árin, og hún bað líka um, að fá til athugunar skýrslur þær, er það fær um alidýrasjúkdóma. Við rannsókn nefndarinnar kom það í ljós, eins og nefndarálitið ber með sjer, að það verður með engu móti sagt, að kláðinn sje eða hafi verið mikill síðan 1906, þótt því verði hins vegar ekki neitað, að hann hefur komið upp hingað og þangað. En hans hefur ekki orðið vart nema á einstöku bæjum, og í fáeinum kindum, og tjónið sem af honum hefur hlotizt, hefur verið næsta lítið síðustu árin, ef bygt er á fyrirliggjandi skýrslum. Þess er og gætandi, að sumstaðar þar sem kláðinn hefur komið upp, virðist hann nú að kalla horfinn. Þetta virðist nefndinni benda á, að sú aðferðin, að baða tvisvar, þar sem kláði hefur komið upp og grunsamt var, hefði getað komið að gagni, og að hún hafi víða komið að gagni. Jeg skal t. d. leyfa mjer að nefna Árnessýslu. Samkvæmt skýrslum um alidýrasjúkdóma bar allmikið á kláðanum þar veturinn 1908- 1909. Það er talið, að 318 kindur hafi sýkzt í þessari sýslu af kláða þann vetur. En það er eftirtektavert, að næsta ár var ekki nema ein kláðakind í sýslunni, og nú virðist ástæða til að ætla, að hann sje þar með öllu horfinn. Annars skal jeg geta þess, að skýrslur um þetta efni eru ekki eins góðar og vera ætti. Eins og sjezt af nefndarálitinu, vantar skýrslur um alidýrasjúkdóma úr ýmsum sýslum árið 1910-1911; árið þar áður vantar skýrslur úr Norður-Múlasýslu, og úr Vestmannaeyjasýslu hefur aldrei komið skýrsla um þetta. Það verður því ekki sagt um það með vissu, hve mikill kláðinn hafi verið í sumum einstökum hjeruðum landsins eða á landinu í heild sinni frá 1906 og til þessa tíma. En þótt þessar skýrslur vanti og þessar vantandi skýrslur kæmi, er ekki sennilegt, að þær mundu breyta mjög þeim tölum á kláðasjúku fje, sem nú eru fyrir höndum, eða gætu á neinn hátt breytt áliti nefndarinnar í aðalatriðunum. En það er þó af þessu augljóst, að undirbúningur þessa máls er ekki eins góður og vera ætti. Og það er, að skoðun nefndarinnar, ekki rjett, að svo komnu máli, að skipa fyrir tvíböðun á öllu sauðfje alstaðar á landinu. Því hefur nefndin komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki sje rjett að samþykkja frumv. eins og það nú liggur fyrir. Hún ræður þess vegna deildinni til að fella frumv. En jafnframt þykir nefndinni rjett, að taka það skýrt fram, að hún telur þörf á, að málið sje betur athugað, og höfð sje gát á kláðanum, meðan svo stendur á sem nú er, og reynt sje að ráða bót á honum á næsta vetri, þar sem hann kemur upp, með því að beita ákvæðum laga nr. 40, 8. nóv. 1901, um böðun sauðfjár á kláðasvæðunum. En hins vegar telur nefndin æskilegt, að reynt sje að komast fyrir það með skýrslum, hve mikill klaðinn sje á landinu, og hvort sum hjeruð á landinu eru ekki með öllu laus við fjárkláða. Reyndist svo, að stór svæði af landinu væru laus við sýkina, og það væru svæði, sem hefðu lítinn samgang á fje við fje annara hjeraða, þá gæti verið ástæða til að hafa þau undanþegin, ef lög yrðu samin um tvíbaðanir kláðanum til útrýmingar. Það gæti vel hugsazt, að álit manna yrði, að hættulaust væri, að sleppa að láta tvíbaðanir fara fram á stórum svæðum á landinu, þótt alvarlegar ráðstafanir væru gerðar til að útrýma honum, af því hann væri svo lítill og óvíða. Það er meira að segja engan veginn ólíklegt, að reyndin kunni að verða þessi. Nefndin bendir á það í áliti sínu, hvort það mundi ekki veita meiri trygging fyrir útrýming kláðans, ef árleg þrifaböð færu fram um land alt, eftir það að tvíböðun til útrýmingar hefði farið fram; hvort þessi þrifaböð mundu ekki gera sótthreinsunina tryggilegri. Af þessari ástæðu telur nefndin æskilegt, að stjórnarráðið spyrji fjáreigendur landsins að því, hvort þeir óski eftir heimildarlögum fyrir samþyktum um árleg þrifaböð. En þótt nefndin setji þrifaböðin á þennan hátt í samband við kláðamálið, þá lítur hún svo á, sem það sje ekki aðalatriði. Hitt er aðalatriði þessa máls, að fjáreigendur fá miklu betri þrif á fje sínu yfirleitt og meiri afurðir af því. En í heild sinni þótti nefndinni rjettara að leggja það undir fjáreigendur, hvort þeir óskuðu eftir þrifaböðum, en að lögbjóða þau að svo stöddu, því að bezt er óneitanlega, að slíkt sje gert af frjálsum vilja. þeirra manna, er undir því eiga að búa, að viljinn til framkvæmda komi innan að frá þeim sjálfum. Af öllum þessum ástæðum, leggur nefndin það til, eins og sjest á nefndarálitinur að í stað frumvarpsins verði samþykt þingsályktunartillaga sú, sem prentuð er í niðurlagi nefndarálitsins. Nefndin hefur þó gert br.till. við hana, og til þess, að tillagan liggi fyrir deildinni í einu lagi, ætlar nefndin að láta prenta hana upp aftur. Fjölyrði jeg svo ekki meira um þetta mál að sinni.

Sigurður Eggerz Jeg hef skrifað undir nefndarálit það, sem hjer liggur fyrir, með fyrirvara. En fyrirvari sá snertir alls ekki aðalstefnu nefndarinnar í fjárkláðamálinu, því henni er jeg fyllilega samþykkur, en aðeins þingsályktunartillögu þá, sem nefndin hefir komið með. En þar sem hún liggur ekki fyrir hjer til umræðu í dag, mun jeg geyma að geta fyrirvarans, þangað til hún kemur til umræðu. En með því jeg er staðinn upp, þykir mjer rjett að geta þess, að því leyti sem nefndarálitið víkur að afskiftum stjórnarráðsins og dýralæknis af máli þessu, að mjer eru þau ekki svo kunn af skjölum þeim, sem fyrir liggja, að jeg geti lagt dóm á þau.

Ráðherra (H. H.) Jeg vildi aðeins koma fram með ofurlitla bendingu viðvíkjandi þingsályktunartill. þeirri, sem boðuð er í nefndarálitinu á þingskj. 114. Það er farið fram á það í 2. lið till., að stjórnin leggi fyrir alla sýslumenn landsins, að láta fram fara vandlega kláðaskoðun á öllu sauðfje í landinu í næstk. aprílmán. og senda stjórnarráðinu allar þar að lútandi skýrslur svo fljótt, að því vinnist tími til að rannsaka þær og byggja á þeim rökstuddar tillögur um útrýming fjárkláðans, sem stjórnin leggi fyrir alþingi 1913. En fari þessi skoðun ekki fram, fyr en hjer segir, þá er ómögulegt, að skýrslurnar um þær verði komnar svo snemma til stjórnarinnar, að unt verði að framkvæma það, sem af stjórninni er heimtað, að byggja á þessum skýrslum stjórnarfrumvarp, sem lagt verði fyrir þingið 1. júlí 1913. Ráðherra siglir væntanlega með stjórnarfrumv. á konungsfund í apríllok eða snemma í maímánuði, og verða skýrslur sýslumanna þá naumast eða alls ekki komnar til stjórnarráðsins. -

Jósef Björnsson Það er aðeins örlítið, sem jeg ætla að segja, því form. nefndarinnar, háttv. 5. kgk., hefur að mestu leyti svarað andmælum þeim, er nefndin hefur fengið. Jeg skal geta þess út af orðum hæstv. ráðherra, að nefndin er fús á að taka þær bendingar, sem hann gaf, til athugunar. Að öðru leyti skal jeg bæta því við gagnvart háttv. 2. kgk., að þegar hann talaði um, að verið hefði kláði í Bólstaðahlíðarhreppi á síðastliðnu vori, en fluzt þaðan norður að Uppsölum, þá vildi hann draga þá ályktun af þessu, að ekkert væri að marka skýrslur um útbreiðslu kláðans, þar eð ekki hefði kláðinn komið upp í Húnavatnssýslu austan Blöndu á síðari árum samkvæmt skýrslunum. En þessu er því að svara, að kláði hefur fundizt að undanförnu í Skagafjarðarsýslu vestan Hjeraðsvatna, en samgöngur eru miklar á fje Húnvetninga austan Blöndu og Skagfirðinga vestan Hjeraðsvatna. En svo má ennfremur geta þess, að maður sá, er fje þetta átti, hafði aðeins dvalið 1 ár fyrir vestan, og þá flutt þangað frá Sauðárkróki; og þótt aldrei nema verið hefði kláði í fje hans um vorið, þegar hann flutti vestur, þá gat það ekki komið fram í skýrslum úr Húnavatnssýslu fyr en á þessu ári, en þær skýrslur eru enn ókomnar. -

Framsögum. (Lárus H. Bjarnason) Eg hefi í rauninni ekkert að segja umfram það, sem stendur í nefndarálitinu á þgskj. 135. Eins og 3. gr. er nú breytt, er ekki farið fram á annað með henni, en að ekkja og börn látins kennara megi, ef ástæða þykir til, verða þess styrks aðnjótandi, er hann hefði fengið ef hann hefði lifað. Skemmra en þetta varð ekki farið. Því hefir verið borið við af einum hv.þm., að það væri vafasamt hvernig kennarafélagið liti á þetta mál. Formaður kennarafélagsins, Jón Þórarinsson var á nefndarfundi með okkur og tjáði sig þessu öllu fyllilega samþykkan, og hér hefi eg í höndunum meðmæli frá fjórum stjórnendum félagsins auk hans. Skal eg, með leyfi forseta, lesa þau upp. „Vér undirritaðir stjórnendur hins íslenzka kennarafélags leyfum oss hér með að óska þess, að hið háa Alþing vildi samþykkja frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 18, 9. Júlí 1909 um styrktarsjóð handa barnakennurum, það er nú liggur fyrir þinginu.“ Þess skal getið, að tveir af stjórnendum félagsins eru fjarverandi ásamt formanni. Reykjavík 3. ágúst 1912. Hallgrímur Jónsson. Sigurður Jónsson. Jón Jónasson. Pálmi Pálsson. Ennfremur hefi eg hér meðmæli frá stjórn Kennarafélags Reykjavíkur. Það er sérstakt félag, einungis fyrir kennara hér í bænum. Eru þau undirskrifuð af fjórum stjórnendum af fimm. Fimti maðurinn er erlendis og gat þess vegna ekki verið með. Þau hljóða svo: „Vér undirritaðir stjórnendur kennarafélags barnaskóla Reykjavíkur, leyfum oss hér með að óska þess, að hið háa Alþingi vildi samþykkja frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 18, 9. júlí 1909 um styrktarsjóð handa barnakennurum, það er nú liggur fyrir þinginu.“ Reykjavík 3. ágúst 1912. Bjarni Hjaltested. Hallgrímur Jónsson. Sigurður Jónsson. Guðm. Davíðsson. Nú býst eg við, að því verði tæplega við borið, að kennarastéttin sé á móti þessum lagabreytingum.

Jón Magnússon Eg gat ekki orðið sammála hv. meðnefndarmönnum mínum. Það var ekki vegna þess, að við værum ekki sammála um málið sjálft, heldur greindi okkur á um aðferðina. Þessi lög, sem nú er talað um að breyta voru samin af kennarafélaginu. Alþingi samþykti þau óbreytt, eða sama sem það, eins og það hafði gengið frá þeim. Eg álít heppilegast, að sami vegur væri farinn ef lögunum ætti að breyta. Kennarafélagið á að eiga upptökin að breytingunum. Finst mér því að þetta mál mætti bíða þangað til reglulegt Alþingi kemur saman, þá gæti það farið þessa leið. Hins vegar hefir mér aldrei dottið í hug að kennarafélagið mundi verða á móti þessum breytingum. Eg get verið samdóma hv. meðnefndarmönnum mínum um það, að launakjör kennara eru yfirleitt mjög bág. Samt er eg ekki viss um að það sé rétt hlutfall, að landsjóður leggi meira til sjóðsins en kennararnir sjálfir, eins og farið er fram á með þessu frv. Það er alveg réttur samanburður, að það er miklu hærri upphæð sem landssjóður leggur til ellistyrktarsjóðsins en farið er fram á, að hann leggi til þessa sjóðs. En það er hlutfallslega minna, því að til ellistyrktarsjóðsins leggur landsjóður ekki nema 1/3% af tekjum hans. Eg skal geta þess, að eg legg ekki neina sérstaka áherzlu á þetta, en mér finst það athugavert, hvort ekki mundi réttara að geyma þetta mál til næsta þings.

Framsögum. (Lárus H. Bjarnason) Mér þykir það leitt, hvað mér gengur illa, nú uppá síðkastið, að verða samferða hv.þm. Vestm. (J. M.). Það er sífelt þessi formaðferð, og nú skilur okkur þó ekkert, jafnvel ekki að forminu til, úr því að kennarafélagsstjórnin hefir lýst sig meðmælta frumvarpinu. Eg kannast við það frá fyrri þingum. Mér finst honum fara þar líkt og þeim grammaticus sem gekk um völlinn, og tíndi upp spörðin, en skildi öll berin eftir. Hv. þm. játaði í nefndinni að 1. og 2. gr. væru báðar góðar. Það var 3. gr. sem hann lagðist á móti og er það merkilegt um bann, jafn brjóstgóðan mann. Þessi sjóður er ekki annað en líftryggingarsjóður, og í hann eru kennarar skyldir að leggja hundraðsgjald af launum sínum. En eins og lögin frá 1909 eru, hafa kennarar ekki minstu von um að fá 10 aura styrk handa konum og eftirlátnum börnum. Og það er í hæzta máta óréttlátt. Eða þykir hv.þm. það ekki hart, ef farkennari sem hefir í mörg ár gegnt starfi sínu með trú og dygð druknar á ferðum sínum, að þá má ekki láta ekkju hans eða börn njóta neins góðs af því sem hann hefir lagt í sjóðinn. Þetta skakka hlutfall, sem hv.þm. talaði um, það er alveg nýtt. Hann mintist þess ekki í nefndinni. Leggur ekki landssjóður meira til eftirlauna hans og mín, og jafnvel til ekkna embættismanna en embættismenn leggja fram í því skyni? Jæja, eg skal ekki fara lengra út í þessa sálma. Mér þarf ekki að vera þetta neitt kappsmál, eg hefi hvorki beint né óbeint hagnað af breytingunni. Mótmæli hv.þm. Vestm. (J. M.), sem hann segist enga áherzlu leggja á, en er þó altaf að nauða með, legg eg óhræddur undir dóm deildarinnar.

Tryggvi Bjarnason Eg býst ekki við að geta greitt frv. eins og það liggur fyrir, mitt atkvæði. 2. og 3. gr. get eg fallist á, en alls ekki á breytingu þá sem farið er fram á með 1. greininni. Það er að vísu rétt og skylt, að hlynna að barnakennurunum, en eg sé ekki betur en það sé gert. Laun þeirra eru viðunanleg þann tíma ársins sem þeir eru við kensluna. Farkennarar og eftirlitskennarar hafa, auk fæðis, húsnæðis og þjónustu, 144 kr. fyrir 6 mánuði. Fyrsti kennari við heimangönguskóla hefir 18 kr. um vikuna, þ. e. 432 kr. fyrir veturinn. Aðrir kennarar við þá skóla hafa 12 kr. um vikuna eða 288 kr. fyrir veturinn. Aðalkennari við heimavistarskóla 25 kr. á viku, þ. e. 600 kr. fyrir 6 mánaða kenslu. Laun þessi eru að vísu ekki svo há að kennararnir geti lifað af þeim eingöngu. En þá 6 mánuðina sem þeir eru ekki við kensluna geta þeir hæglega stundað aðra atvinnu. Landssjóður er þegar búinn að leggja fram til styrktarsjóðs barnakennara, síðan hann var stofnaður, 8.000 kr., 5.000 kr. í stofnfé og 1.000 kr. á ári síðan. Eftir því sem nefndin skýrir frá á sjóðurinn nú um 12-13 þús. kr. og með líkum tekjum framvegis ætti hann eftir 4 ár að hafa náð hámarkinu 20.000 kr. Og þegar hann hefir náð því má úthluta 3/4 af öllum tekjum hans. Það verða sem næst 2.600 kr. á ári. Eg sé ekki betur en með því megi styrkja kennara allríflega, án þess að tekjur sjóðsins séu auknar með hækkuðu tillagi úr landssjóði. Nefndin minnist á, að þetta sé ekki stór upphæð, þegar borið sé saman við styrki er aðrir sjóðir fái, t. d. ellistyrktarsjóðurinn. En þess ber að gæta, að barnakennarar eins og aðrir menn, hljóta að hafa rétt til styrks úr þeim sjóði. Þessari stétt er því trygður tvöfaldur styrkur, bæði úr þeirra eigin sjóði og úr ellistyrktarsjóðnum ef þeir þurfa með. Eg hefi sem sagt, ekki heyrt neitt koma fram, er mæli með auknu fjárframlagi úr landssjóði til styrktar þessum sjóði, og tel fyrir mitt leyti enga ástæðu til þess, að svo stöddu.

Bjarni Jónsson Það má þykja hlægilegt er menn eru að fjargviðrast út af þessari litlu upphæð, sem að eins er 1/4 úr launum eins manns. Háttv. 2. þm. Hún. (Tr. B.) miklaðist það mjög hver styrkur barnakennurum er ætlaður. Það er heldur til að láta sér vaxa í augum eða hitt heldur: 140 kr. á 6 mánuðum til hvers, hefir þó ef til vill fyrir að sjá konu og börnum, nema ætlast sé til, að það sé geld stétt þessi kennarastétt. Það er vert að taka það skýrt fram, að þessari stétt er ætlað að gróðursetja fyrstu kvistina að skógum mennningar vorrar. Það er hreint og beint þjóðarskömm, hvernig farið hefir verið með þessa stétt, samanborið við aðrar stéttir. Það var talað um, að þessir menn hefðu lausn frá störfum sínum um 6 mánaða tíma. En hver sér þeim fyrir vinnu? Eiga þeir að sjúga á sér fingurna eða hvað. Nú sem stendur hafa þeir minni laun en salernahreinsarar. Þegar talað var um laun stýrimannakennarans á þingum áður, var sagt, að hann gæti unnið svo mikið inn að sumrinu. En öll skip eru vitanlega sigld fyrir þann tíma, sem þeir eru lausir, um prófleyti. Og dýrt hefði reynzt að láta skipin bíða svo lengi. Þetta er eitt dæmi um þá fásinnu, sem menn telja ástæður, þegar um kjör þessarar stéttar er rætt. Eg mun ekki fara hér um fleiri orðum nú, en vera má, að mér veitist þess tækifæri að drepa betur á þetta mál síðar.

Jón Magnússon Það er rétt hjá háttv. framsögum. (L. H. B.), að eg hreyfði engum mótmælum um það í nefndinni, hvort hlutfallið væri rétt eða ekki; hafði ekki athugað það þá, það var fyrst síðar, að mér kom það til hugar. Það er ekki mín ætlun að halda því fram, að landssjóður leggi of mikið fram, en eigi að hækka landssjóðstyrkinn, væri ekki ósanngjarnt að krefjast meira tillags af kennurunum. Eg legg ekki kapp á þetta mál. Eg er hlyntur því að bæta kjör kennara, en eg vil hafa fasta reglu í þessu sem öðru.

Framsögum. (Lárus H. Bjarnason) Háttv. þm. Vestm. (J. M.) er misjafnlega heppinn. Það kemur kynlega fyrir að heyra hann nú hallast að 3. gr., sem hann lagðist á móti í nefndinni, en veitast nú að 1. gr., sem hann var samþykkur í nefndinni. Mér virtist sá höggva, er hlífa skyldi, er háttv. 2. þm. Hún. (Tr. B.) andmælti þessu frv., en háttv.þm. Dal. (B. J.) hefir tekið af mér ómakið að svara, þó vil eg geta þess, að dómur háttv.þm. um að laun kennara séu viðunanleg er enginn hæstaréttardómur. Einn álítur það viðunanlegt sem annar telur óviðunandi. En þótt kennarar kunni nú að geta dregið fram lífið á launum þeim, sem þeir hafa, þá hrökkva þau vissulega ekki til þess að sjá borgið framtíð kvenna þeirra og skylduliðs. Sama háttv.þm. (Tr. B.) þótti vera nóg komið úr landssjóði í styrktarsjóð barnakennara, þar sem þegar væru þaðan runnar 8.000 kr., en það er ekki stór upphæð þegar litið er til þess að kennarar skifta hundruðum. Eg hefði ekki talið eftir, ef hagur landssjóðs hefði leyft, þó að upphæð sú, sem háttv.þm. nefndi, væri aukin með 1 núlli. Hér er um að ræða hina þörfustu stétt landsins, og svo mikið lagði Bismarck upp úr kennarastéttinni þýzku, að hann sagði, að henni væru að þakka allir sigrar Þýzkalands á síðustu tímum. Það tjáir ekki að vísa barnakennurunum til ellistyrktarsjóðsins. Sá sjóður hrekkur ekki nema handa örlitlu broti þeirra manna, sem styrktarþurfi eru. Og það þarf varla að kvíða því, að þeir, sem úthluta úr þeim sjóði, fari að veita kennurunum styrk; þeir munu minnast þess að til er styrktarsjóður fyrir barnakennara. Það hefir verið lagst á móti 1. og 3. gr. frv. og líklega á einhver eftir að andmæla 2. gr., en eg nenni nú ekki að eltast lengur við útbrot manna, legg það á vald deildarinnar hvað hún vill gera við frv. Deildin hefir heyrt till. kennarastéttarinnar sjálfrar í þessu máli, og ættu þær að líkindum að teljast fult svo þýðingarmiklar sem orð þeirra, sem snúast móti frv., af hvaða rótum sem þau nú eru runnin.

Einar Jónsson Eg vil ekki halda því fram, að óþarft sé að bæta kjör manna á þessu landi, eftir því sem hægt er. Það mun vera svo, að þörf sé að bæta hag hvers einasta manns ef hægt væri. En eg álít varlega í það farandi að auka útgjöld landssjóðs á þann hátt sem hér er farið fram á, þar sem vitanlegt er, að hann vantar 700-800 þús. kr. til að standast útgjöldin yfir fjárhagstímabilið. Þá væri heldur vit í því að koma fram með tillögur, sem miða að því að auka framleiðsluna í landinu; við það mundu kjörin batna. Þar sem hv.þm. Dal. (B. J.) vitnaði í það, hve launin væru lág, þá er þó þar við athugandi, að kjör meginþorra landsbúa eru miklu verri. Fjöldi manna verður að ganga illa klæddur og hefir lítið að bíta og brenna. Þetta er aðalatriðið, að auka framleiðsluna, þá munu kjörin af sjálfu sér batna, bæði embættismanna og annara.

Framsögum. (Lárus H. Bjarnason) Háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) er hætt við því, eins og einstaka öðrum þingm., að sjá ofsjónum yfir lífskjörum embættismanna, og niðra þeim en lofa að sama skapi sjálfa sig. En það er hvorki fallega gert né hyggilega. Það á ekki að dæma menn eftir stéttum, heldur eftir því, hvernig þeir reynast, enda er stéttamunur hvergi minni en hér á landi. Margir af svokölluðum embættismönnum eru jafnframt bændur eða hafa verið, t. d. margir prestar, nokkrir læknar og einstaka sýslumenn. Og flestir af embættismönnum landsins eru bændasynir. Last um embættismenn yfirleitt er því ekki ólíkt því að gera í sitt eigið hreiður. Það er satt, að margir embættismenn eiga við betri kjör að búa en almenningur, en þess verður þó jafnframt að geta, að þeir hafa kostað til undirbúnings starfi sínu, bæði miklum tíma og miklu fé, enda starfi flestra þeirra svo háttað, að þeir geta ekki tekið á sig aukavinnu, eins og þeir menn geta, sem eiga alveg með sig sjálfir. Þegar frv. um flutning þingtímans var hér til umræðu man eg að hv.þm. vildi ásamt nokkrum öðrum miða þingsetutímann eingöngu við það, sem bændum væri hentast. En það var ekki rétt. Það á ekki að miða neitt við eina stétt. Að vísu hefir margur góður maður setið á þingi úr bændastétt, en þó er eg ekki viss um að þingið yrði stórum bætt, þó að á því ættu setu 40 Einarar Jónssynir. Hér hafa líka öll sæti sæmilega nýtir menn af öðrum stéttum, jafnvel úr svokallaðri embættismannastétt. Eg held að heildinni sé bezt borgið með því, að sem „flestra grasa“ kenni á þingi. En eins og það tjáir ekki að miða þingið eingöngu við eina stétt, eins tjáir heldur ekki að miða kjör kennara alþýðunnar við kjör þeirra alþýðumanna, er lakast líður, það því síður, sem kennarar alþýðunnar eiga meðal annars að bæta efnahag hennar, þótt óbeinlínis sé. Bókstaflega tekið er það að vísu rétt, að bókvitið verður ekki látið í askana. En í raun réttri hefir þó „mentunin“ eða svokallaðir mentamenn búið til bæði askana og það sem í þá er látið, og yfirleitt alt sem við, hv.þm. og eg, brúkum. Eftirtölur út af lítilsháttar bótum á hag alþýðukennara eru því ómaklegar, og hjá sumum líklega lítið betur hugsaðar en hinn óaflátanlegi jarmur út af kjörum embættismanna. Það væri óskandi að menn litu framvegis frekar á það, en hingað til, hvernig maður rækir starf sitt, heldur en á hitt, hverrar stéttar maðurinn er. Í mínum augum skiftir hið fyrra öllu máli, en hið síðara engu máli.

Bjarni Jónsson Eg vil beina þeirri spurningu til hv. 1. þm. þm. Rang. (E. J.), hvað hann haldi marga bændur er eigi hafi meiri tekjur alls og alls en kennarar hafa. Eins fýsir mig að heyra, hvort það sé ekki til eflingar atvinnuvegum að menn séu látnir læra til nytsemdar sér. Þeim æti að lærast það einhverntíma, þessum herrum, að það er fleira en aukinn mör og ull, sem eykur framleiðslu og arð.

Jón Magnússon Að eins stutt athugasemd út af orðum hv. framsögumanns. (L. H. B.). Eg gat þess í nefndinni, að eg vildi vinna það til samkomulags, að vera með 1. og 2. gr., ef feld yrði 3. gr. En eg gat þess ennfremur, að ella væri eg á móti frv. í heild sinni.

Einar Jónsson Eg get ekki skilið hvers vegna hv. framsm. (L. H. B.) gat ekki haldið sér í skefjum, eða hverja ástæðu hann hefir til að bera mér á brýn embættismannahatur og segja, að eg jórtri eftir öðrum. Eg kannast ekki við það, að hafa sagt þau orð, er rætt var um flutning þingtímans, að á þingi ættu að sitja eintómir bændur. Slíkur útúrsnúningur gagnar ekkert hinum hv.þm. Eg vildi að eins að tekið væri tillit til þeirrar stéttar. Og að þingið væri ekki betur skipað þótt þar sætu 40 Einarar Jónssynir, kannast eg fúslega við. En eg er hræddur um, að þótt þar sætu 40 prófessorar eða 40 þm. á borð við h. 1. þm. Rv. (L. H. B.), þá væri þingið samt ekki eins gott og það ætti að vera, að minsta kosti mundi ekki batna við það samkomulagið né draga úr þingkostnaðinum við það; þingtíðindin mundu bera þess menjar. Viðvíkjandi því sem hinn hv.þm. fór út í samanburð á kjörum embættismanna og alþýðumanna, þá veit eg vel að embættismenn kosta miklu til náms, en þess ber líka að gæta, að landið ber eigi alllitla byrði af því; það er ekki lítið fé, sem landssjóður leggur fram til náms þeirra. Að svara fyrirspurn hv.þm. Dal. (B. J.) er gagnslaust; það vita allir, að fjöldi bænda bæði til sveita og sjávar býr við miklu lakari kjör en kennarar og embættismenn yfir höfuð, vegna þess að tekjur þeirra eru bæði óvissari og minni. Það er líka rétt hjá hinum hv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.), að kennarar geta notað sér sumartímann eins og aðrir. Það er sá tíminn sem er eftirtekjumestur flestum mönnum, og kennurum ætti að vera það líka, ef ekki eru fatlaðir.

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) Þar sem engar breytingartillögur liggja fyrir, sé eg ekki ástæðu til að fara út í einstakar greinar frumv., en vona að málið verði látið ganga til 3. umræðu.

Ráðherrann (H. H.) Þetta mál tekur ekki sérstaklega til mín, eg er að eins einn af þeim 13 sem undir hafa skrifað, og álít eg þessa aðferð fyllilega réttmæta. Það virðist vera eina ráðið til þess, að koma í veg fyrir að einstaka nefndir eða einstakir menn í nefndum geti komið fram þeirri „Visnepolitik“, að kæfa mál, sem þingið vill samþykkja.

Stefán Stefánsson Það getur verið rjett, sem hæstv. ráðherra tók fram, að skýrslurnar yrðu ekki komnar svo snemma til stjórnarráðsins, að ráðherra gæti eftir þeim lagt fram rökstuddar tillögur fyrir þingið. En það hefur oft átt sjer stað áður, ef stjórnin hefur eigi, sökum naumleika tímans, getað haft frumvörpin til í tæka tíð, þá hefur hún fengið einstaka þingmenn til þess að flytja mál inn í þingið og slíkt ætti að vera eins auðvelt með þetta mál, sem önnur. - Undirbúningur þessa máls frá hendi landsstjórnarinnar finst mjer hafa verið harla ljelegur, eins og framsm. hefur þegar bent á. Því hefur verið haldið fram hjer í þessari háttv. deild, að skýrslurnar frá sýslumönnum mundu ekki verða sem ábyggilegastar. En hverjum væri um að kenna, ef svo færi? Það er stjórnarinnar að annast um, og ganga eftir því, að skýrslurnar sjeu sem samvizkusamlegast gerðar, svo á þeim verði bygt. Hingað til hefur lögunum um skýrslur um alidýrasjúkdóma verið afar slælega framfylgt, og lítið eftirlit haft með því, að skýrslurnar væru vel af hendi leystar, en slík vanræksla má eigi eiga sjer stað framvegis. Hefði t. d. verið í stjórnarráðinu annar eins maður og Páll heitinn Briem amtmaður þá mundi betur hafa verið eftir því gengið, að skýrslurnar yrðu sem ábyggilegastar. Sem dæmi upp á það, hve skýrslurnar eru hroðvirknislega af hendi leystar, vildi jeg leyfa mjer, að geta þess, að ósamræmi er milli skýrslnanna og tilkynningu þeirra, er sýslumenn hafa sent stjórnarráðinu. Í apríl 1911 sendir t. d. sýslumaðurinn í Skagafirði símskeyti til stjórnarráðsins um það, að kláði sje kominn upp á tveim bæjum í Akrahreppi, en á skýrslu um alidýrasjúkdóma, er sami sýslumaður sendir um sumarið, er þar enginn kláði talinn; í Staðarhreppi er kláði talinn á þrem bæjum, en eftir skýrslunum hafa ekki verið þar nema tvö kláðatilfelli. Eftir þessu hvorutveggja hefði sýslumaður átt að taka, áður en hann afgreiddi skýrslurnar til stjórnarráðsins, og þó honum hefði sjezt yfir þetta, þá hefði stjórnarráðið átt að taka eftir þessum villum og brýna fyrir hlutaðeigendum, að láta slíkt eigi koma oftar fyrir. En sannleikurinn er líklega sá, að enginn lítur á skýrslur þessar, hvorki stjórnarvöld nje dýralæknir, þær eru bara lagðar í bunka í stjórnarráðinu og geymdar seinni tímanum. Háttv. 2.kgk. þm. vildi gera nokkuð lítið úr skýrslunum yfirleitt. En jeg vil leyfa mjer að spyrja háttv. 2. kgk. þm., á hvern hátt annan hann hyggst að afla sjer upplýsinga; jeg þekki enga aðra leið. Eða ætlast hv. 2. kgk. þm. til dæmis til þess, að menn færu að þjóta upp til handa og fóta og tvíbaða alt sauðfje á landinu, ef kláði kynni að finnast einhversstaðar á einni kind eða svo? Slíkt næði auðvitað engri átt; væri aðeins til þess að baka fjáreigendum öldungis óþarfan kostnað. - Jeg vil líka leyfa mjer að benda hv. 2. kgk. þm. á það, að við nefndarmenn ráðum ekki deildinni til þess að fella frumvarp þetta, af þeirri ástæðu, að við ekki viljum útrýma fjárkláðanum, heldur af því að undirbúningur málsins er allsendis ónógur, og við viljum með engu móti demba 1/4 miljónar kostnaði á þjóðina, að órannsökuðu eða lítt rannsökuðu máli. En hefði lögunum nr. 40 frá 8. nóv. 1901 verið framfylgt rækilega, þá er jeg fyrir mitt leyti sannfærður um, að enginn kláði væri nú í landinu. En því miður hefur lögum þessum lítið verið beitt, og það jafnvel þótt full ástæða hafi verið til þess. Stjórnarráðinu hafa t. d. borizt ítarleg brjef frá Húnvetningum, þar sem þess er krafizt, að það láti útrýmingarböðun fram fara í sýslunni, en þessu hefur eigi verið sint, þótt kláði hafi verið þar talsverður, og sýslan öll grunsöm. Háttv. 2. kgk. þm. sagði, að 3. liður þingályktunartillögunnar færi í rammskakka átt, en þessi ummæli hans hljóta að vera sprottin af því, að hv.þm. hefur tekið tiilöguna rammskakt. Hann hjelt því fram, háttv. 2. kgk., að það næði engri átt, að einstök hjeruð færu að gera samþyktir um utrýmingu fjárkláðans; en það stendur hvergi í tillögunni, að þeim sje heimilað að gera samþyktir um kláðaútrýmingu heldur um þrifaböðun, sem er tvent ólíkt, jafnvel þó vjer álítum, að almenn þrifaböðun gæti stutt að útrýmingu kláðans. Oss nefndarmönnum þótti frjálslegra að lofa fjáreigendum að ráða því sjálfir, hvort þeir vildu fyrirskipa almenna þrifaböðun, heldur en að neyða þá til þess með almennum lögum að þrífa fje sitt, sem vitanlega margborgar sig.

Steingr. Jónsson: Jeg vildi aðeins leyfa mjer að taka það fram, að jeg er nefndinni samdóma um, að rjett sje að fella þetta frumvarp. - Jeg lít svo á, að það atriði, að fyrirskipa tvær sauðfjárbaðanir, sje svo mikið neyðarúrræði, að ekki megi til þess taka, nema reglulegur voði sje yfirvofandi. - En það er langt frá því, að um slíkt sje að ræða. Af skýrslum þeim, er nefndin hefur safnað, má sjá, að á Norður- og Austurlandi er ekki mikið um fjárkláða, og eru stórir kaflar alveg lausir við kláða og kláðagrun. Eru það einmitt þau svæðin, þar sem veruleg alúð hefur verið sýnd við útrýmingarbaðanirnar. - Enda sýndu tilraunir norska fjárkláðalæknisins Myklestad það greinilega, hverju má áorka með þeirri aðferð við útrýmingu fjárkláðans, er hanna beitti. Og ef lögunum frá 8. nóv. 1901 er röggsamlega beitt, hygg jeg muni vel fara um mál þetta, og að nýrrar löggjafar þar að lútandi sé engin þörf. -