Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör fyrir fyrirspurn á þskj. 869, um aftökur án dóms og laga, frá Rósu Björk Brynjólfsdóttur; á þskj. 584, um kafbátaleit, frá Andrési Inga Jónssyni; á þskj. 1052, um áhrif erlendra ríkja á niðurstöður kosninga, frá Helga Hrafni Gunnarssyni; á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytis við lögfræðilegar álitsgerðir, og á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, báðar frá Ólafi Ísleifssyni.

Svo háttar til um 3. dagskrármálið að of skammt er liðið frá útbýtingu breytingartillögu í því á þskj. 1409 og þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka breytingartillöguna á dagskrá. Afbrigðin skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Enginn hreyfir andmælum og eru afbrigðin samþykkt. Getur tillagan því komið fyrir á fundinum.

Forseti vill að lokum geta þess að stefnt er að atkvæðagreiðslu að afloknum umræðum um 3. dagskrármálið eða fljótlega eftir það og verða þá ekki frekari atkvæðagreiðslur í dag. Sú atkvæðagreiðsla verður boðuð með þokkalegum fyrirvara þannig að e.t.v. verður umræða hafin um 4. dagskrármálið og henni þá frestað þegar að atkvæðagreiðslunni kemur til að allir hv. þingmenn nái til atkvæðagreiðslunnar.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Það er ekki ofsögum sagt að vandinn sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir sé heljarstór. Það er mjög brýnt að við tökum á honum af festu og snerpu. Við í Viðreisn skiljum þungann sem hvílir alla daga á ríkisstjórninni og höfum stutt og munum styðja aðgerðir hennar sem miða að því að lina þær þrengingar sem við erum í. Við höfum reynt að nálgast þetta, eins og ég hef sagt hér áður, með því hvernig við getum orðið að liði. Þetta er nefnilega ekki bara vandi ríkisstjórnarinnar heldur þjóðarinnar allrar. Núna hriktir í stoðum Icelandair. Það er mjög flókin staða og ég er ekki að biðja ráðherra um að stíga inn í kjarabaráttu eða gefa út ákveðin skilaboð til að mynda til fjárfesta á þessu stigi. Öruggar samgöngur til og frá landinu eru lífæð þjóðarinnar. Þær eru nauðsynlegar fyrir ferðaþjónustuna okkar en þær eru líka ómissandi fyrir mikilvægan innflutning og ekki síður útflutning okkar Íslendinga. Það að á Íslandi séu tíðar flugsamgöngur til sem flestra áfangastaða er grundvallarstoð þess að til að mynda íslenskur fiskur komist sem fyrst ferskur á erlenda markaði. Samkeppnishæfni þjóðarinnar er að hluta til bundin þessu. Það er vondur kostur í þessari stöðu, það er til verri kostur í þessari stöðu og það er til versti kosturinn í þessari stöðu. Mestu skiptir hins vegar fyrir okkur að inn- og útflutningur sé tryggður og að tengsl okkar við umheiminn séu óslitin. Næg er óvissan. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra í þessari snúnu stöðu sem ég hef allan skilning á: Hver er áætlun ríkisstjórnarinnar? Hvert er planið ef það verður brestur í framvindunni núna varðandi flugsamgöngur? Hvernig hyggst ríkisstjórnin stíga inn í til að tryggja þessi mikilvægu tengsl okkar Íslendinga við umheiminn?

Virðulegi forseti. Það er okkar áætlun að styðja við alþjóðaflugvöll í Keflavík sem sinnir Norður-Atlantshafsflugi eins og Icelandair hefur verið að gera undanfarin ár og áratugi. Í því liggja verðmætin í Icelandair fyrir okkur Íslendinga. Þetta er félagið sem hefur byggt upp leiðakerfi um flugvöllinn í Keflavík, á Norður-Atlantshafsflugleiðinni. Enginn annar hefur boðið sig fram í gegnum tíðina til að reyna að sinna þessu hlutverki og það er ólíklegt, verð ég að segja fyrir mitt leyti, að einhverjir erlendir aðilar myndu reyna að hlaupa í skarðið. Þess vegna hefur ríkisstjórnin nú þegar brugðist við. Varðandi það að hafa órofnar flugsamgöngur við landið er það því miður þannig að þær hafa laskast gríðarlega nú þegar. Ríkisstjórnin hefur þurft að gera samninga við félagið um að halda úti lágmarksflugleiðum til Boston, Stokkhólms og London og er í raun og veru sláandi að skoða flugframboðið í dag miðað við það sem var fyrir stuttu síðan. Allar okkar áætlanir miða sem sagt að þessu. Nú er það fyrirtækisins, sem er skráð félag á markaði, að vinna úr stöðunni og greiða úr þeim vanda sem við blasir. Ég held að öllum sé ljóst að ef þær áætlanir sem kynntar hafa verið ganga ekki eftir þá stefnir fyrirtækið í gjaldþrot. Það er bara staðan og það er engin goðgá að komast að þeirri niðurstöðu á þessum tímapunkti vegna þess að það blasir við að fyrirtækið lifir ekki lengi tekjulaust. Það blasir við. Það er hin alvarlega staða og 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem mér fannst vera raunsætt mat á stöðunni og mér fannst það heiðarlegt sem kom hér fram. Eftir stendur að mér finnst skipta máli að ríkisstjórnin gefi út að það sé plan í gangi og mér fannst á orðum hæstv. fjármálaráðherra að svo væri. Ég vil alla vega að það sé þannig þegar við förum héðan út og ræðum við fólk að við segjum: Við erum að gera allt til að eyða óvissu. Ein óvissan er sú að það verði hugsanlega mjög erfiðar samgöngur, ekki bara núna, það er kannski eðlilegur tími núna að það hrikti í stoðum varðandi samgöngur, en til lengri tíma tryggjum við hér inn- og útflutning, eins og ég segi, og líka flutning fólks til og frá Íslandi. Það skiptir gríðarlega miklu máli að við séum tilbúin þegar landið opnast, þegar við þurfum og ætlum að fara í meiri útflutning, að búið sé þá að tryggja allar leiðir. Ég vil brýna ríkisstjórnina að gera allt sem í hennar valdi stendur til að eyða óvissu. 

Virðulegi forseti. Ég legg áherslu á það í þessu sambandi að það er þeirra sem eiga hagsmuni núna af rekstri félagsins að ná niðurstöðu. Til þess hafa þeir stuðning frá ríkisstjórninni, að ná niðurstöðu, og þá mun ríkið koma til viðræðna um ríkisábyrgð með ákveðnum skilyrðum sem þá þarf að semja um. Takist stjórnendum félagsins hins vegar ekki að leysa úr fjárhagsvanda félagsins er komin upp önnur staða, þá er komin upp ný staða sem ekki er hægt að úttala sig um á þessari stundu. Ég hef engar áhyggjur af því að til skamms tíma sé ekki hægt að tryggja flugsamgöngur til landsins. Það er hægt að gera eftir margvíslegum leiðum. Stóra verkefnið sem blasir hins vegar við okkur sameiginlega, mistakist þessi tilraun, er að byggja að nýju upp félag sem getur sinnt þessu mikilvæga hlutverki með Keflavíkurflugvöll sem tengiflugvöll um Norður-Atlantshafið. Það hljóta að koma margar sviðsmyndir til skoðunar í því samhengi og þá vonandi bornar 

Virðulegur forseti. Undanfarið höfum við hæstv. fjármálaráðherra tekist á um verðtrygginguna. Þar hefur margt komið fram sem er eiginlega stórfurðulegt. Í fyrsta lagi virðist sem lögmál verðtryggingar sé meitlað í stein af guði eða einhverjum, að það sé óbreytanlegt, en á sama tíma og það er þannig hefur hæstv. fjármálaráðherra bent á að almannatryggingakerfið sé undir í sambandi við störf. Ef þetta er svo alvarlegt að það þarf að vera með verðtryggingu út af ellilífeyrisþegum, út af fjárfestum, langar mig að spyrja: Hvers vegna í ósköpunum á þetta aðeins við um aðila í almannatryggingakerfinu, virkilega fatlað fólk sem fær t.d. bílastyrk og hefur sett inn óvísitölutryggða upphæð frá árinu 2009? Ef hún hefði verið vísitölutryggð ætti einstaklingur í dag að fá 1,5 milljónir í stað 1 milljónar, hann getur ekki leyst út bílinn sinn til að fara í vinnu, til læknis eða annað. Hann er búinn að selja hinn bílinn. Ef vísitala hefði verið inni í þessu hefði hann átt fyrir því og ætti meira að segja 0,5 milljónir afgangs sem hann hefði ekki þurft að nota. Hvers vegna er það? Er það samþykkt að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn ákveði að þessir aðilar séu þeir einu sem fái ekki verðtryggðar bætur? Milljón á verðlagi ársins 2009 samsvarar 1,5 milljónum í dag. Við erum að tala um 426.000 kr. sem eru horfnar, bara vegna þess að þetta var ekki tengt við vísitölu. Hvaða réttlæti er í þessu? Er þetta fyrirframákveðið til að klekkja á þessum einstaklingum eða er þetta hugsunarvilla sem þarf að leiðrétta?

Virðulegi forseti. Svarið er að þetta eru ekki einu aðilarnir sem ekki geta gengið út frá því sem vísu að fjárhæðir, sem um hefur verið tekin ákvörðun í kerfinu hjá okkur, fylgi inn verðlagi í framtíðina. Ríkið væri í vondum málum ef öll útgjaldahliðin væri verðtryggð. Þá væri í raun og veru sjálfvirkur útgjaldavöxtur án þess að um það væri fjallað sérstaklega hér á þinginu. En þetta tiltekna mál er í raun og veru, þegar upp er staðið, spurning um það hvernig menn brjóta niður það svigrúm sem er til viðkomandi málaflokks í velferðarkerfinu hjá okkur niður á einstaka liði. Það álitamál sem hv. þingmaður vekur máls á hér hefur fyrst og fremst komið inn í umræðuna núna út af gengisbreytingum, gengisbreytingum sem ekki hafa skilað sér út í verðlagið. Það eru gengisbreytingarnar, ekki verðbólgan, sem valda því að bílar eru að verða dýrari í innkaupum og styrkurinn dugar þess vegna hlutfallslega skemur á móti tilkostnaði við að útbúa þessar bifreiðar. Það er alveg álitamál að við getum látið það gerast í báðar áttir, bæði þegar gjaldmiðillinn okkar er að styrkjast eða veikjast, að það séu svona sveiflukennt hvernig styrkurinn dugar hverju sinni til að mæta þeim kostnaði sem við erum hérna að reyna að hjálpa mönnum með. Ég held að það sé út af fyrir sig góð ábending hjá hv. þingmanni að það hefur dregið mjög úr hlutfallslegum stuðningi við þessi mikilvægu kaup þeirra sem á þessu þurfa að halda. En það hefur ekki með verðlagið að gera í mínum huga.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið, en ég er algjörlega ósammála honum. Ef þetta hefði verið verðtryggt væri þessi maður ekki í þessari aðstöðu. Það er algjörlega staðreynd. Þess vegna er óskiljanlegt að það sé hægt að klippa verðtryggingu út bara þarna. Ráðherra hlýtur að vera í andstöðu við sjálfan sig þegar hann bendir á að þarna sé í lagi að klippa út en það sé ekki í lagi að klippa út verðtryggingu á íbúðum, sem lánin eru þegar búin að hækka hjá um 20–30 milljarða. Meira að segja Samtök atvinnulífsins lýsa áhyggjum af genginu, segja að núna sé hætta á því að verðbólga fari af stað. Nú er allt að hækka, byggingarvísitalan, kostnaður og annað. Verðbólgan er á leiðinni og þess vegna er óskiljanlegt fyrirbrigði að það skuli vera hægt að taka út og strika yfir verðtryggingu á einum stað en segja svo: Nei, það er náttúrulögmál, það er ekki hægt að gera það á hinum staðnum, þ.e. fyrir heimilin.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að greina frá því hér að ríkisstjórnin skrifaði í fyrra undir sérstaka yfirlýsingu sem tengdist lífskjarasamningunum þar sem fjallað var um verðtryggingu og samsetningu vísitölunnar. Þar var að kröfu launþegahreyfingarinnar gengið út frá því að hingað fyrir þingið kæmi frumvarp þar sem húsnæðisliðurinn færi út úr vísitöluviðmiðinu. Í millitíðinni hefur ýmislegt gerst en á fundi nýlega með þessum sömu aðilum, talsmönnum launþegahreyfingarinnar, kom fram það sjónarmið að fallið væri frá kröfunni um að taka húsnæðisliðinn út vegna þess að menn teldu að það þjónaði ekki, við þær aðstæður sem eru uppi núna, hagsmunum launþega í landinu. Það er staða þess máls í augnablikinu.

Herra forseti. Samhliða því að farið verður að opna landið að nýju eftir veirufaraldurinn hyggst ríkisvaldið fara í kynningu erlendis á Íslandi sem ferðamannalandi. Þegar hefur verið gengið frá samningi um hluta af því fé sem verja á í þessa kynningu við breska auglýsingastofu. Það kemur fram í máli aðila hér innan lands sem vinna hjá íslenskum auglýsingastofum að í fyrsta lagi hafi mjög litlu munað á einkunnum sem þessar stofur fengu. En það kemur líka fram að þeir telja að útboðið hafi verið ósanngjarnt að því leyti að það fól í sér virðisaukaskatt sem breska skrifstofan stendur náttúrlega ekki skil á. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort við ætlum að byggja Ísland upp að nýju með því að flytja út störf, eins og verið er að gera í þessu tilfelli. Ég geri mér fulla grein fyrir að hér hefur væntanlega farið fram útboð á Evrópska efnahagssvæðinu og ef svo hefur verið gert, sem ég efast ekki um, þá hlýt ég að spyrja líka hvort eitthvað sé til í þeim rökum þessara ágætu manna sem hérna hafa komið fram, að þessi staðreynd með vaskinn hafi komið illa við íslensk tilboð. Það munar um 20% þar á, ef ég skil rétt. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé virkilega ætlan þessarar ríkisstjórnar að fara að flytja út störf og gjaldeyri til að byggja Ísland upp að nýju. Mig langar í skýr svör.

Virðulegi forseti. Það er víst þannig að sérstök valnefnd fór yfir öll tilboð sem bárust í þetta tiltekna verk. Nú er þetta verkefni ekki í mínu ráðuneyti en ég get hins vegar reynt að deila því sem ég þykist þekkja um þetta mál með þinginu og hv. þingmanni. Eins og málið blasir við mér var það þannig í öllum tilvikum innsendra erinda að menn áttu í samstarfi við erlenda aðila. Allir þeir sem buðu byggðu á samstarfi innlendra og erlendra aðila. Varðandi virðisaukaskattsmálið sérstaklega sem ég tek eftir að er í umræðunni er ekki rétt að í því felist einhvers konar samkeppnisröskun. Það er vegna þess að samkvæmt íslenskum lögum, virðisaukaskattslögum, er aðili sem ekki stundar atvinnustarfsemi hér á landi en óskar eftir þjónustu erlendra aðila, eins og t.d. auglýsingastofu í þessu tilviki, skyldugur til að skila virðisaukaskatti til ríkisins. Þetta er eins konar öfug virðisaukaskattsskylda. Ef um væri að ræða kaup af innlendri auglýsingastofu myndi hún skila virðisaukaskattinum til ríkissjóðs en í þessu tilviki er það Íslandsstofa, verkkaupinn sjálfur, sem hefur skyldu samkvæmt gildandi virðisaukaskattslögum til að skila í ríkissjóð virðisaukaskatti af þjónustu erlenda aðilans. Með þessu er einmitt komið í veg fyrir að þessi samkeppnislega röskun, sem ég skil mjög vel að menn hafi áhyggjur af, komi fram. Það er síðan annað álitamál hvort menn hefðu eingöngu átt að bjóða eitthvert svona verk út hér innan lands. Ég hef efasemdir um að það hefði staðist aðrar skuldbindingar sem við höfum gengist undir. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er hins vegar eitt sem er ekki alveg skýrt í mínum huga eftir svarið og það er að hann segir að verkkaupi, þ.e. Íslandsstofa, standi skil á virðisaukaskattinum. Ef það er Íslandsstofa sem á að standa skil á honum hlýt ég að álykta sem svo að það sé ekki þessi erlendi aðili, sem er að vinna verkið, sem eigi að skila þessum vaski. Ég vil líka spyrja ráðherra hvort hann telji ástæðu til, þar sem einungis munaði 0,82% á einkunn þessarar erlendu stofu og þeirrar stofu íslenskrar sem næst komst, að fara aftur yfir þetta mál til að þarna sé alveg tvímælalaust réttur gerningur hafður í frammi vegna þess, eins og ég sagði áðan, að mér þykir það súrt og leitt 

Virðulegi forseti. Ég verð aftur að vekja athygli á því að hérna er ekki um mál að ræða sem er beint á mínu forræði. Það er þó rétt sem hv. þingmaður segir, og hefur komið fram opinberlega, að það virðist hafa munað mjög litlu á bjóðendum. Það sem ég hef þó heyrt um þetta er að sá aðilinn sem fékk flest stig í þessu mati hafi verið sá eini sem sérstaklega tók fram að mikil áhersla yrði lögð á það að láta sem mest af tilkostnaði við vinnu verkefnisins falla til innan lands, á Íslandi. Við vitum síðan að af þeirri heildarfjárhæð sem við höfum tekið frá á þinginu til að ráðast í þetta kynningarátak verður langmestu varið til birtinga, birtingarkostnaðurinn er það sem ber þetta verkefni uppi. Ég held að hér sé verið að hreyfa við máli sem er mikilvægt að gott gegnsæi sé um og allar upplýsingar uppi á borðum.

Herra forseti. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um mikilvægi einkarekinna fjölmiðla í opnu nútímasamfélagi fyrir frjálsa umræðu, fyrir aðgang að upplýsingum og fréttum, fyrir vettvang skoðanaskipta, já, fyrir sjálft lýðræðið, íslenska tungu, íslenska menningu og að sjálfsögðu fyrir allt það fólk sem þar starfar af fagmennsku og hefur langa og dýrmæta reynslu að baki en sér nú fram á að lífsstarfi þess er ógnað. Það þarf heldur ekki að minna á að vandi einkarekinna fjölmiðla var ærinn áður en krónuveiran setti allt á annan endann og síðan hefur þessi vandi margfaldast. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra um frumvarp hennar sem átti að taka á vanda einkarekinna fjölmiðla fyrir tíma krónuveirunnar, en hefur nú um hríð verið statt einhvers staðar í rangölum allsherjar- og menntamálanefndar þar sem Sjálfstæðismenn sem þar ráða för hafa ekki verið beinlínis geislandi af ákefð að koma þessu máli áfram þó að það sé samkvæmt stjórnarsáttmála og þó að meiri hluti sé alveg áreiðanlega fyrir þessu máli hér inni. Hvað finnst hæstv. ráðherra um þessi vinnubrögð samstarfsflokksins sem áður hafði samþykkt frumvarpið í þingflokki og ríkisstjórn? Telur hún að það dugi að fara leið Sjálfstæðismanna, eins og hún hefur verið unnin hér á vettvangi þingsins til að taka á vanda einkarekinna fjölmiðla? Telur ráðherrann mikilvægt að frumvarp hennar um vanda einkarekinna fjölmiðla nái fram að ganga á þessu þingi og telur ráðherrann það líklegt?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góð og hlý orð til Sjálfstæðisflokksins og fjölmiðla í landinu. Það er alveg ljóst að það er metnaðarmál hjá ríkisstjórninni að styðja við íslenska fjölmiðla. Það er mjög brýnt fyrir tungumálið okkar, það er mjög brýnt vegna þeirrar lýðræðislegu umræðu sem fjölmiðlar veita og síðast en ekki síst vegna þess aðhalds sem fjölmiðlar veita í landinu, bæði atvinnulífi, stjórnmálum og hverju sem um er að ræða. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er getið um það að við ætlum að styðja við einkarekna fjölmiðla. Nú hefur ríkisstjórnin ákveðið að verja 400 milljónum í þágu einkarekinna fjölmiðla og það er úrlausnarefni þeirrar sem hér stendur að vinna úr því með reglugerð. Ég hef hins vegar fulla trú á því, vegna þess sem stendur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, að ríkisstjórnin vinni sig í gegnum þetta mál. Nefndir taka sér oft ágætistíma í að vinna að málum og framgangi þeirra. Ég hef átt mjög gott samstarf við formann allsherjar- og menntamálanefndar og ég er sannfærð um og veit það að hann hefur miklar áhyggjur af þessum vanda eins og sá flokkur sem hann situr fyrir.

Virðulegi forseti. Ég verð að játa að ég er ekki mjög miklu nær um þetta mál nema ég átta mig á því að hæstv. ráðherra telur að ég beri sérstakan hlýhug til Sjálfstæðisflokksins  Mig langar að víkja talinu að öðru og ekki síður alvarlegu máli og það er vandi þeirra listamanna sem ekki hafa notið listamannalauna, listamanna sem hafa framfæri sitt og lífsviðurværi af því að koma fram fyrir fólk, skemmta fólki. Blasir nú við sú staða fyrir þessum listamönnum að rekstrargrundvöllur þeirra og lífsafkoma hefur hrunið í einu vetfangi og þarf ekki að fara út í ástæður þess. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra um þetta, en ég er viss um að hún hefur gaumgæft þennan vanda og hefur ýmsar hugmyndir um það hvernig við getum farið að því að mæta honum og mæta þessu fólki. Mig langar að heyra eitthvað af þeim hugmyndum.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög mikilvægt málefni sem hv. þingmaður minnist hér á, listir og skapandi greinar, sem skiptir Íslendinga og alla heimsbyggðina auðvitað mjög miklu máli. Ég vil segja að eitt af því fyrsta sem ríkisstjórnin gerði var setja sérstakan stuðning í menninguna. Þegar við vorum að útfæra það vorum við með aukinn stuðning til þeirra greina, til að mynda kvikmynda og tónlistar, og við lagskiptum því. Við gerðum þetta í mjög góðu samstarfi við Bandalag íslenskra listamanna og allan geirann, ef ég má orða það svo. Ég hef heyrt af því að menn vilji fara betur yfir listamannalaunin og fá jafnvel svipaða skiptingu og það erum við að skoða. Ég er mjög ánægð með það samstarf sem við höfum átt við Bandalag íslenskra listamanna. Það eru deildar meiningar um hvort við eigum líka að gera þetta varðandi listamannalaunin en við gerðum þetta svo sannarlega með þeim stuðningi sem við veittum vegna þess faraldurs sem gengur hér yfir.

Virðulegi forseti. Félagsstofnun stúdenta er sjálfseignarstofnun með sjálfstæðri fjárhagsábyrgð en aðild að stofnuninni eiga allir skrásettir stúdentar við Háskóla Íslands, háskólinn og menntamálaráðuneytið. Í dag rekur Félagsstofnun stúdenta m.a. leikskóla stúdenta og stúdentagarða. Nýlega kom tilkynning frá stúdentagörðum um viðbrögð við Covid. Stúdentum sem lenda í tímabundnum tekjumissi vegna aðstæðnanna verður gefið svigrúm til að greiða 75% af leiguverði í apríl, maí og júní. Þeir sem kjósa þetta úrræði þurfa að hafa gert upp útistandandi skuld 30. júní 2020. Á sama tíma hafa nemendur á stúdentagörðunum sem eru með börn á leikskóla stúdenta fengið kannski sex daga dvöl fyrir allan apríl fyrir börnin sín og hafa samt þurft að greiða fullt gjald fyrir skerta leikskólaþjónustu. Stúdentar eru að lenda í erfiðleikum í námi og starfi meðfram námi. Það verður að hafa í huga að vinna meðfram námi er nauðsynleg fyrir mjög marga því að lánasjóðskerfið er svo lélegt. Stúdentar með börn sem vinna fyrir sér yfir sumarið geta kannski fengið framfærslulán sem rétt dugar fyrir leigunni á stúdentagörðum, hvað þá annarri framfærslu. Það er augljóslega ómögulegt fyrir flesta sem treysta einungis á sumarvinnu. Fyrr í dag voru kynnt úrræði fyrir stúdenta um störf í sumar. Stúdentar eru hins vegar nú þegar í vanda vegna skuldbindinga sinna í námi og starfi. Ef úrræði ríkisstjórnarinnar duga ekki mun góður hópur námsmanna ekki fá laun fyrr en í júlí. Námsmenn eru nú þegar í vanda og hafa ekki svigrúm fyrir fjárhagslegt óöryggi og óvissu. Kröfur nemenda hafa verið að búa við félagslegt öryggi, að öryggisnetið grípi þá ef vinnumarkaðurinn gerir það ekki, sem er auðvitað miðað við ástandið fullkomlega óljóst. Hvers vegna skilur ríkisstjórnin nemendur eftir í því óöryggi um miðjan maí að vita ekki hvaða launaumslag bíður þeirra fyrr en mögulega í júlí? Stúdentar hafa nefnilega kallað eftir hraðari viðbrögðum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á stöðu stúdenta. Það er rétt hjá honum að í dag kynntum við félags- og barnamálaráðherra umfangsmiklar aðgerðir til að bregðast við þessari stöðu. Mig langar til þess að nefna það að Lánasjóður íslenskra námsmanna fór strax í mjög sýnilegar og öruggar aðgerðir til að ná utan um stúdentana strax í mars. Það eru nokkrir hlutir sem ég vil nefna. Það er búið að seinka afborgunum hjá þeim sem þurfa á því að halda sem hafa lokið námi. Við höfum skoðað aðra fresti. Við erum að rýmka margt sem tengist lánasjóðnum. Ég vil líka nefna að við erum að skapa þúsundir og aftur þúsundir nýrra starfa fyrir námsmenn. Við erum að búa til nám í sumar upp á um 200 námsleiðir. Við höfum gert það þannig að stúdentar geta fengið lán fyrir því námi sem þau fara í. Þetta er allt einingabært og þetta er til þess fallið að nemendur geti flýtt námi sínu kjósi þeir að gera svo. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er gríðarlega mikilvægt að nemendur búi við jafnræði til náms. Ef einhverjar vísbendingar eru þess efnis að hér séu að verða einhverjar breytingar vegna þeirrar stöðu sem uppi er bregðumst við að sjálfsögðu við því. Á eftir mun ég svo greina frá Menntasjóðnum sem er núna í allsherjar- og menntamálanefnd og ég er mjög bjartsýn á framgang þess máls. Þar erum við að tala um eina stærstu kerfisbreytingu sem hefur átt sér stað á Lánasjóði íslenskra námsmanna í nokkra áratugi.

Virðulegi forseti. Vandinn er nú þegar uppsafnaður. Það hefur komið fram að 70% stúdenta vinna með námi, 90% yfir sumartímann. Þetta er fólk sem greiðir skatta og stendur við skyldur sínar. Á sama tíma fær það ekki sömu réttindi og aðrir, fær ekki aðgang að þessu öryggisneti. Spurningin er einföld: Af hverju ekki? Ég vil sem sagt fá að vita hvort hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sé sammála hæstv. félags- og barnamálaráðherra um að ósk stúdenta um að fá aðgang að atvinnuleysisbótum sé beiðni um að fá pening fyrir að gera ekki neitt. Þessar aðgerðir stjórnvalda, eins og ráðherra minntist á, búa til mörg þúsund opinber störf. Er hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sammála hæstv. fjármálaráðherra um að það heimskulegasta sem við getum gert á þessum tímapunkti sé að fjölga opinberum störfum?

Virðulegi forseti. Ég hef þá sýn að ein besta fjárfesting sem ríkissjóður Íslands fer í sé að fjárfesta í menntun og allri umgjörð sem tengist menntun. Þess vegna erum við að fara í þessar metnaðarfullu aðgerðir og að treysta þann grunn með þeim aðgerðum sem við erum að fara í. Ég tel að eins og staðan er núna sjáum við að það er mikið færnimisræmi á íslenskum vinnumarkaði og þess vegna eigum við að nýta þá stöðu sem uppi er og hafa menntakerfið mjög opið og bjóða upp á allt það nám sem við erum að gera. Við erum mjög ánægð með þær aðgerðir sem við erum að kynna í sumar en við munum fylgjast mjög náið með því. Þurfum við að búa til fleiri störf með atvinnulífinu þá gerum við það. Við munum gera allt sem við mögulega getum til þess að staða námsmanna á Íslandi sé með allra besta móti. Ég vil líka taka það fram að íslenska skólakerfið hefur unnið algjört kraftaverk á síðustu vikum með því að halda leik- 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu á þskj. 1409, við frumvarp til laga um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna kórónuveiru. Breytingartillagan snýr að 11. gr. frumvarpsins. Ástæða þess að hún er lögð hér fram er að ábendingar bárust um að óæskilegt væri að löggjafinn útilokaði að tiltekinn rekstraraðili gæti hlotið stuðningslán samkvæmt III. kafla frumvarpsins með meira en einni lánveitingu. Þar eru einkum tvær ástæður að baki. Í fyrsta lagi væri einfaldara í framkvæmd að lán að upphæð meira en 10 millj. kr. yrði veitt í tvennu lagi, enda nyti fjárhæð þess ekki öll sama hlutfalls ríkisábyrgðar eða sömu vaxtakjara. Í öðru lagi væri með kröfu um eina lánveitingu girt fyrir þann möguleika að rekstraraðili sem fullnýtir ekki svigrúm sitt til stuðningsláns gæti á síðari stigum sótt um frekari lánveitingu. Slíkt myndi skapa óeðlilegan hvata til rekstraraðila til að sækja um eins hátt stuðningslán í upphafi og kostur er í stað þess að meta lánsþörfina af varfærni og eiga í raun möguleikann á viðbótarláni inni. Með þessari breytingartillögu, og það er rétt að taka fram að ég hafði samráð við fjármála- og efnahagsráðuneytið, er ætlunin að unnt verði að veita stuðningslán með fleiri en einni lánveitingu en reglur um lánin verða óbreyttar að öðru leyti. Með þessu veitir löggjafinn aukið svigrúm til tæknilegrar útfærslu stuðningslána. Í samræmi við heimildir þar að lútandi í frumvarpinu verður unnt að kveða nánar á um framkvæmd stuðningslána að þessu leyti í reglugerð ráðherra og/eða í samningi Seðlabanka Íslands við lánastofnanir, svo sem þau tilvik þar sem heimilt er eða skylt verður að veita stuðningslán í meira en einu lagi og hvernig greiðslu rekstraraðila í slíku tilviki er háttað.

Herra forseti. Mér heyrist þessi tillaga vera til bóta. En ég vil nota þetta tækifæri og spyrja hv. þingmann út í frumvarpið sem við erum að fara að greiða atkvæði um í heild sinni nú á eftir. Hér á göngum þinghússins hef ég spjallað við stjórnarliða sem standa í þeirri meiningu að þeir hafi fellt breytingartillögu Samfylkingarinnar um skilyrði vegna skattaskjóls og aflandsfélaga, að þeir nytu ekki stuðnings ríkisins sem hefðu nýtt sér skattaskjól til skattundanskota, vegna þess að hún væri óþörf, vegna þess að búið væri að útiloka þessa aðila með skilyrðunum í frumvarpinu sjálfu og breytingartillögum meiri hlutans. Þetta kemur mér á óvart vegna þess að ég get ekki komið auga á þær girðingar í þeim skilyrðum. En ég vil spyrja hv. þingmann, formann efnahags- og viðskiptanefndar, hvort hann geti bent mér á hvar þær girðingar og þau skilyrði nýju eru í frumvarpinu sem taka af öll tvímæli um að þeir sem hafa nýtt sér og nýta sér skattaskjól, aflandsfélög og flóknar millifærslur alls konar, til þess að koma sér undan skattgreiðslum eða til að greiða lægri skatta, fái ekki stuðning ríkisins á þeim erfiðu neyðartímum sem við glímum nú við.

Herra forseti. Við áttum þessa umræðu að einhverju leyti í gær. Það er alveg ljóst að þeir sem nýta sér skattaskjól eru ekki að framfylgja íslenskum lögum og þar með uppfylla þeir ekki ákvæði þessa frumvarps. Það er líka alveg ljóst, þó að tilgangur hv. þingmanns með breytingartillögu sem lögð var fram í gær og náði ekki fram að ganga, að sú tillaga hefði ekki heldur girt fyrir það sem kallað er skattaskjól. Hún hefði hins vegar útilokað mörg fyrirtæki, ekki síst ung, upprennandi hugverkafyrirtæki, frá því að njóta eða sækja um stuðningslán vegna þess að þau eru með starfsemi, m.a. í því sem viðkomandi hv. þingmaður kallar lágskattaríki. Lágskattaríki eru t.d. ríki innan Evrópusambandsins sem hv. þingmaður talar mjög fyrir að við skulum ganga í. Ísland gæti meira að segja í einstökum tilvikum, eins og ég benti hér á, í einstökum greinum, einstökum fyrirtækjum, verið lágskattaríki í skilningi skattalaga, alveg eins og Noregur er í einstökum tilfellum talinn lágskattaríki, Holland er talið lágskattaríki. Þannig að breytingartillaga hv. þingmanns hefði ekki komið í veg fyrir það að einhverjir aðilar sem nýta sér skattaskjól og svíkjast undan að greiða lögbundnar skyldur hefðu sótt um stuðningslán. Við erum bara að segja að ótakmörkuð skattskylda og upplýsingar um að menn hafi greitt öll sín gjöld sem þeim ber að gera, hafi farið eftir íslenskum lögum í einu og öllu, og uppfylli þau ströngu skilyrði sem sett eru fyrir að fá þessi stuðningslán, 

Það má ekki svindla á ræðutímanum.

Herra forseti. Hv. þingmaður reynir að flækja málið töluvert. En ég vil þá bara spyrja hv. þingmann alveg beint: Telur hann að þau skilyrði sem sett voru í breytingartillögu meiri hlutans um skil á CFC-skýrslum um ársreikninga, um að tiltaka þurfi raunverulega eigendur, sem er allt hvort sem er í íslenskum lögum, komi með einhverjum hætti í veg fyrir að t.d. Íslendingur sem á félag á Tortólu en býr í London, rekur síðan fyrirtæki hér á Íslandi og finnur leiðir til að færa tekjur sem hér er aflað til sín í gegnum aflandsfélög - koma þau skilyrði í veg fyrir að slíkur aðili fái stuðning úr ríkissjóði núna, svo ég taki bara beint dæmi, þegar við erum að glíma við heimsfaraldur? Þegar við horfum fram á hundruð milljarða mínus á ríkissjóði, munu þá þau skilyrði sem meiri hlutinn hefur samþykkt hér ásamt Miðflokknum, duga til þess að við setjum ekki úr okkar rýru sjóðum við þessar aðstæður peninga til fyrirtækja sem setja upp fléttur og millifærslur til að svíkja undan skatti og greiða ekki sinn skerf til íslensks samfélags?

Herra forseti. Ég varð var við þann misskilning í atkvæðaskýringu í gær að einhverjir þingmenn standa í þeirri trú að stuðningslánin séu fjármögnuð úr ríkissjóði. Það er ekki þannig. Það er ekki ríkissjóður sem fjármagnar þessi stuðningslán, það eru viðskiptabankarnir í gegnum eigin efnahagsreikning 

Engin ríkisábyrgð?

Það er auðvitað ríkisábyrgð, hv. þingmaður. Það er annað mál, en það er ekki verið að fjármagna lánið, það má ekki rugla þessu tvennu saman. Fyrirtæki sem er með starfsemi hér, alveg óháð því hvort eignarhaldið er í höndum Bandaríkjamanns, Breta eða Íslendings sem er með eitthvert annað eignarhaldsfélag á Tortólu, ber samkvæmt íslenskum lögum að greiða skatta og skyldur, þar með talið tekjuskatt, af starfsemi sem á sér stað á Íslandi. Það er með öðrum orðum ólöglegt að flytja hagnað frá Íslandi af starfseminni sem hér á sér stað. 
             Hitt er síðan annað mál, hv. þingmaður, að annað verkefni bíður hv. efnahags- og viðskiptanefndar, sem er kannski hluti af því að leysa þann vanda sem við er að glíma. Það kemur ekki við flutningi á hagnaði eða því að fela hagnað í einhverjum skattaskjólum, heldur er það það sem kallað er milliverðlagning, sem er stórt vandamál. En þingmenn virðast ekki hafa mikinn áhuga á því að fjalla um það vandamál þar sem milliverðlagning á sér stað þar sem vara eða þjónusta er seld til Íslands á allt of háu verði til þess að hagnaðurinn verði raunverulega eftir erlendis. Það er eitt af þeim verkefnum sem bíður okkar núna og er frumvarp fyrir efnahags- og viðskiptanefnd og við skulum takast á við það mál.

Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit með máli sem kallað hefur verið neyslurýmamálið í þinginu. Þetta er mál sem á djúpar rætur og hefur verið mikið í umræðunni. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem reynt er að koma sambærilegu máli í gegnum þingið. Nefndin fjallaði ítarlega um málið og fékk á sinn fund þá aðila sem getið er í nefndarálitinu auk þess sem umsagnir bárust frá þeim hagsmunaaðilum og félögum sem talin eru upp í því. Ég sé ekki ástæðu til að telja þau upp sérstaklega hér. Með frumvarpinu er lagt til að embætti landlæknis geti veitt sveitarfélögum heimild til að stofna og reka neyslurými þar sem varsla og meðferð ávana- og fíkniefna í æð er heimil undir eftirliti starfsfólks, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, m.a. varðandi hollustuhætti, öryggi og eftirlit. Frumvarpið er hluti af stefnumótun til að draga úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum vímuefnaneyslu, til aðstoðar og verndar neytendum efnanna og félagslegum réttindum þeirra, aðstandendum þeirra og samfélaginu í heild, samanber ályktun Alþingis nr. 44/143 frá 16. maí 2014, sem ég held að ég fari rétt með að hafi komið frá þingflokki Pírata á þeim tíma. Það er rétt að taka fram að áhugi og vinna margra þingmanna Pírata í þessu máli hefur skilað okkur á þann stað sem við erum núna, að vera að klára þetta mál og er það vel. Vinna heilbrigðisráðuneytisins hefur einnig skipt verulegu máli þar. Á fundum sínum fjallaði nefndin sérstaklega um markmiðið með frumvarpinu og ábyrgð á þjónustunni, fjármögnun, réttarstöðu notenda og starfsmanna og útvistun á rekstri til félagasamtaka. Markmiðið með frumvarpinu er að heimila stofnun og rekstur neyslurýma, en þau teljast til skaðaminnkandi úrræða sem ætlað er að koma í veg fyrir frekari óafturkræfan skaða, auka lífsgæði og bæta heilsufar einstaklinga sem neyta ávana- og fíkniefna í æð. Fyrir nefndinni kom fram almennur stuðningur við markmið frumvarpsins og var bent á að neyslurými væru mikilvæg til að koma til móts við jaðarsetta einstaklinga sem falla utan annarra úrræða. Einnig var bent á mikilvægi þess að leita allra leiða til að draga úr þörf fyrir slíka þjónustu. Í umsögnum um málið komu fram ábendingar um nauðsyn þess að tengja þjónustu neyslurýma við aðra þjónustu, svo sem heilbrigðisþjónustu, félagsþjónustu, lögfræðiþjónustu og aðra þjónustu sem stuðlar að félagslegum stuðningi og markvissri hvatningu fyrir notendur til að leita sér lækningar og aðstoðar. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að draga úr þörf fyrir þjónustuna með því að samþætta hana annarri þjónustu eins og hægt er svo markmiðum frumvarpsins, um að aðstoða og vernda neytendur efnanna, auka lífsgæði þeirra og koma í veg fyrir óafturkræfan skaða til hagsbóta fyrir aðstandendur og samfélagið í heild, verði náð. Meiri hlutinn tekur undir ábendingar sem fram komu um að orðanotkun í frumvarpinu um að neyslurými sé ætlað langt leiddum einstaklingum, sé nokkuð gildishlaðin og jafnvel ekki rétt að skilyrða úrræði við það, heldur einstaklinga sem eru 18 ára og eldri. Leggur hann því til breytingu á frumvarpinu því til samræmis. Nefndin fjallaði sérstaklega um hvernig verkefnið félli að hlutverki sveitarfélaga. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að verkefnið ætti fremur að vera á ábyrgð heilbrigðisyfirvalda en framkvæmd þess hjá sveitarfélögunum. Þá komu fram áhyggjur af kostnaði við að setja á fót og reka neyslurými og var bent á mikilvægi þess að ekki yrði einungis gert ráð fyrir stofnkostnaði frá ríkinu heldur árlegu framlagi á grundvelli þjónustusamnings við sveitarfélögin. Fyrir nefndinni kom hins vegar fram að gert hefði verið ráð fyrir allt að 50 millj. kr. framlagi frá heilbrigðisráðuneytinu til að koma úrræðinu á fót. Meiri hlutinn tekur fram að hér er um valkvætt úrræði að ræða fyrir sveitarfélögin sem heilbrigðisráðuneytið hefur þegar ákveðið að leggja fjárframlag til og telur að með því sé í reynd fallist á að verkefnið falli a.m.k. að hluta undir heilbrigðisþjónustu. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að gerður verði samningur milli viðkomandi sveitarfélags og ráðuneytisins um kostnaðarskiptingu vegna úrræðisins og þeirrar þjónustu sem boðið verður upp á í tengslum við úrræðið. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram ábendingar umsagnaraðila um að þeir sem hefðu þörf fyrir að nýta sér úrræðið þyrftu að vera með skráð lögheimili í sveitarfélagi þar sem neyslurýmið er. Fram kom að þörfin fyrir þjónustu sé mest í Reykjavík en einnig var bent á mikilvægi þess að litið yrði á úrræðið sem skaðaminnkandi úrræði fyrir alla sem neyta fíkniefna í æð. Fram kom að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu gætu t.d. gert samning við Reykjavíkurborg um þjónustu við þá notendur úrræðisins sem ættu lögheimili annars staðar og þannig í rauninni náð utan um það að væntanlega verði verkefnið fyrst og fremst rekið á einum stað. Þá komu fram ábendingar um að tryggja yrði aðgengi fatlaðs fólks og fólks óháð kyni þar sem nýting kvenna á úrræðinu erlendis hafi verið mun minni en karla. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að sveitarfélögin hafi með sér samráð og samstarf svo tryggt verði að markmið frumvarpsins náist um að koma til móts við þá sem þurfa á úrræðinu að halda og telur mikilvægt að hugað verði að því við framkvæmdina að úrræðið nýtist sem best óháð kyni eða fötlun . Við ræddum mikið í nefndinni um réttarstöðu innan neyslurýma. Með frumvarpinu er lagt til að notanda neyslurýmis verði heimilt að hafa í vörslu sinni það magn ávana- og fíkniefna sem hann ætlar að neyta í neyslurýminu. Nefndin fjallaði nokkuð um stöðu starfsmanna í neyslurýmum, þ.e. hvort líta megi á neyslurými sem refsilaust svæði. Meiri hlutinn tekur í því sambandi fram að með þeirri tilhögun að heimila notanda gistirýmis vörslu og neyslu ávana- og fíkniefna, þ.e. að lögfesta undanþágu frá gildissviði laganna, sé verið að tryggja að ekki verði heimilt að refsa þeim fyrir vörslu og meðferð efna. Þar með virkjast ekki heldur skylda starfsfólks til að tilkynna um brot á lögunum þar sem ekki er um brot að ræða á slíku svæði. Nokkuð var rætt um öryggi starfsfólks en í frumvarpinu er lagt til að einungis verði unnt að veita sveitarfélagi leyfi til að stofna og reka neyslurými ef skilyrði reglugerðar eru uppfyllt. Þannig þarf m.a. að kveða á í reglugerð um þjónustu sem veita skal, verkefni, öryggi og hæfni starfsfólks og eftirlit með starfseminni. Meiri hlutinn bendir í því sambandi á mikilvægi þess að þar verði kveðið skýrt á um starfsskyldur, öryggi og réttindi starfsfólks neyslurýma. Þá tekur meiri hlutinn undir sjónarmið um að nauðsynlegt sé að samkomulag sé á milli sveitarfélaga og eftir atvikum rekstraraðila neyslurýma og lögregluyfirvalda til að skapa sátt um framkvæmdina, m.a. varðandi svæði í næsta nágrenni neyslurýmis, þannig að tryggt verði að markmiðið með úrræðinu nýtist notendum þess. Í umfjöllun um 1. gr. í greinargerð kemur fram að þótt leyfishafinn sé sveitarfélag geti það falið frjálsum félagasamtökum að reka neyslurými svo lengi sem þau uppfylla skilyrði reglugerðarinnar samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins og hafa næga þekkingu og umsvif. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að starfsemin gæti verið á höndum félagasamtaka í formi þjónustusamninga við sveitarfélög. Reykjavíkurborg og fleiri sveitarfélög gætu gert slíkan samning við aðila sem þegar hafa reynslu og þekkingu á þessu sviði, svo sem Rauða krossinn. Fyrir nefndinni kom einnig fram að nauðsynlegt væri að slík heimild sveitarfélaga þyrfti að koma skýrt fram í ákvæðinu. Meiri hlutinn tekur undir það og leggur til að við 1. gr. bætist ný málsgrein um að sveitarfélagi verði heimilt, að fengnu samþykki landlæknis, að semja við félagasamtök um rekstur neyslurýmis að uppfylltum skilyrðum 4. mgr. Jafnframt beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að fyrirmynd að slíkum samningi verði birt sem fylgiskjal við reglugerðina til að auka skýrleika og gagnsæi. Meiri hlutinn leggur áherslu á að með úrræðinu sé verið að stíga mikilvægt skref í átt að útvíkkun heilbrigðisþjónustu með því að koma til móts við hóp sem er jaðarsettur í samfélaginu og að í því felist mikilvæg tækifæri til að samþætta annars konar þjónustu sem miðar að því að skjólstæðingar nái bata. Meiri hlutinn telur því nauðsynlegt að unnið verði að því að koma úrræðinu á fót með víðtæku samráði og samvinnu við þá sem að úrræðinu þurfa að koma. Meiri hlutinn leggur til smávægilegar lagfæringar á frumvarpinu. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem standa í þingskjalinu. Hv. þm. Halldóra Mogensen ritar undir nefndarálitið með fyrirvara og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk álitinu. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Helga Vala Helgadóttir formaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Halldóra Mogensen, með fyrirvara eins og áður er getið, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Njáll Trausti Friðbertsson. Ég vil að endingu þakka hv. velferðarnefnd fyrir vinnuna við þetta mál, ekki bara á þessu þingi heldur undanfarin ár. Sú vinna hefur bætt það mikið og ég lít svo á að við séum að skila af okkur afurð sem við getum verið mjög sátt við.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vildi spyrja hv. þingmann aðeins út í eitt. Nú er alveg ljóst að á fyrri stigum þessa máls var nánast áfellisdómur yfir störfum nefndarinnar þegar kom að samráði við fagaðila og þá á ég sérstaklega við lögregluna og embætti ríkissaksóknara. Af þeim 94 aðilum sem var boðið að senda inn umsagnir var ríkissaksóknari ekki þar á meðal, sem er alveg með ólíkindum, ótrúleg vinnubrögð í máli sem þessu. Það kemur auk þess fram frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu að frumvarpið feli í sér þekkingarleysi á hlutverki lögreglunnar. Þetta eru náttúrlega ótrúlegar yfirlýsingar og maður spyr sig hvernig hægt er að vinna svona mál þegar ekki var einu sinni haft samband við þá sem hrærast í þessum málaflokki alla daga. Nú segir í greinargerðinni að gerðar hafi verið breytingar á frumvarpinu í ljósi athugasemda sem velferðarnefnd bárust frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu og embætti ríkissaksóknara sem talið var nauðsynlegt að gera. Ég ætla ekki að rekja þær athugasemdir sem koma frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu og embætti ríkissaksóknara, en það er fjölmargt þar inni sem þingmenn verða að kynna sér. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Var tekið tillit til allra þessara athugasemda og hvar er það að finna í frumvarpinu þannig að maður geti farið nákvæmlega yfir það? Ég sé það alla vega ekki við fyrstu skoðun. Ef hv. þingmaður gæti rakið þetta sérstaklega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmann andsvarið. Hann spyr út í samráðið við bæði lögreglu og saksóknara og að vísað sé til þess að gerðar hafi verið breytingar. Þær tilvísanir eru til breytinga á því frumvarpi sem lagt var fram í fyrra, fyrst og síðast, enda komu þá fram töluvert miklar ábendingar frá bæði lögreglu og saksóknara sem tekið var tillit til við samningu frumvarpsins nú og gert svo vel að til að mynda, ég held ég muni það rétt, lögreglan á höfuðborgarsvæðinu ákvað að endingu að senda ekki umsögn um málið eins og það kom fram. Þingmanninum til hugarhægðar er held ég allt í lagi að upplýsa hér að nefndinni bárust yfirlýsingar, bæði frá saksóknaraembættinu og lögreglustjóraembættinu, um að efni frumvarpsins eins og það kæmi fram nú væri að mati þessara aðila ásættanlegt. Ég held að þar sé engu uppljóstrað, það eru tölvupóstsamskipti á milli opinberra aðila sem á ekki að þurfa að vera nein leynd á. Það var tekið tillit til þessara ábendinga og þeirra áhyggna sem menn höfðu. Þær sneru, og nú er ég að rekja það eftir minni, kannski að stærstum hluta til að afmörkun hins refsilausa svæðis og að það væri tryggt með hvaða hætti starfsmenn þessara embætta ættu að umgangast það og hvaða heimildir þeir hefðu til að mynda til að grípa ekki inn í þau verkefni sem unnin eru í neyslurýmunum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég vildi koma inn á umsögn sem barst nefndinni frá Valgerði Rúnarsdóttur, sérfræðilækni í lyflækningum og fíknlækningum, framkvæmdastjóra lækninga hjá SÁÁ. Þar kemur fram að það sé mjög mikilvægt að passa upp á það að verkefnið vinni ekki gegn sjálfu sér, sem hlýtur að vera markmið þess í eðli sínu. Það þarf að leitast við að þessi hópur verði ávallt eins lítill og mögulegt er. Telur hv. þingmaður ekki hættu á því að með þessu aðgengi, refsilausa aðgengi, sem stefnt er að í frumvarpinu komi til með að fjölga í þessum hópi? Er ekki hætta á því? Jafnvel þeir sem hafa kannski verið í einhverjum meðferðarúrræðum eiga þarna allt í einu kannski auðveldari aðgang að neyslunni. Ef hv. þingmaður gæti farið yfir þennan þátt. Auk þess leggur Valgerður Rúnarsdóttir sérfræðilæknir í umsögn sinni áherslu á að samanburður við útlönd sé erfiður. Við búum við betri skilyrði en flestir þegar verið er að ræða þessi mál erlendis og neyslurými tengd þeim. Við erum náttúrlega lítil þjóð og Reykjavíkurborg er lítil í samanburði við stórborgir. Ef hv. þingmaður gæti aðeins komið inn á samanburð við útlönd sem sú sem leggur fram þessa umsögn telur vera villandi.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Eins og þingmaðurinn veit kom umsögn Valgerðar Rúnarsdóttur fram við frumvarpið eins og það var lagt fram á 149. þingi, en það tók síðan breytingum. Það er hins vegar rétt að hluti umsagnarinnar er almenns eðlis og snýr m.a. að því sem þingmaðurinn nefnir, í fyrsta lagi hvort möguleikar á að neyta efna aukist og hins vegar hvort samanburður við útlönd geti verið villandi. Fyrst það að það að setja upp neyslurými fyrir fólk sem neytir fíkniefna í æð muni auka á neysluna. Ég held að það sé afskaplega langsótt, a.m.k. er það ekki reynslan í þeim löndum þar sem þessi leið refsiminnkunar eða refsileysis hefur verið farin. Ég hef alla vega fyrir mitt leyti ekki trú á því. Varðandi það hins vegar hvort íslenskt samfélag sé endilega eins og önnur samfélög þá er það auðvitað ekki þannig. Við erum svo heppin að við rekum hér öflugt velferðarkerfi. Við erum svo heppin að hér er fátækt og félagsleg vandamál á allt öðrum skala en víða annars staðar í heiminum og hluti af því að efla þetta sama velferðarkerfi og gera stöðu þessara borgara betri en hún annars væri er einmitt að við erum að efla velferðarkerfið með þessu frumvarpi. Það er það sem við erum að gera og ég hef ekki áhyggjur af því að við séum að taka áhættu með frumvarpinu, ég held miklu fremur 

Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að aðgerðir ríkisstjórnarinnar séu skýrar og þjóni tilætluðum árangri í þeim erfiðu efnahagslegu aðstæðum sem þjóðin er í. Það er jákvætt að veita minni fyrirtækjum lokunarstyrki og stuðningslán. Miðflokkurinn telur hins vegar að umfang lokunarstyrkja sé ekki nægilegt. Það hefði verið hægt að útvíkka það til fleiri fyrirtækja, t.d. í veitingarekstri, og jafnframt hefði verið skynsamlegt að hækka fjárhæðarhámarkið. Hvað lokunarstyrkina varðar miðast þeir við fyrirtæki sem þurfa að sæta lokun af hálfu heilbrigðisyfirvalda samkvæmt auglýsingu. Við teljum sem sagt að það ætti að útvíkka það nánar og láta ná yfir fleiri fyrirtæki. Stuðningslánin eru einnig mikilvæg aðgerð. Við í Miðflokknum styðjum þá tillögu en töldum hins vegar að það hefði átt að hækka viðmiðunarmörkin sem var orðið við. Fram er komin breytingartillaga meiri hlutans sem gengur á þann veg. Við fögnum þeim breytingum, 

Herra forseti. Ég styð þetta frumvarp. Það er mikil eftirvænting meðal margra aðila í samfélaginu eftir því að það verði að lögum. Það veitir mörgum vissa úrlausn í sínum vanda. Frumvarpið er ekki fullkomið en það er í því formi að mjög auðvelt er að styðja það. Ég vil brýna fyrir stjórninni að sjá til þess að ákvæðum þess verði hrundið hratt og vel í framkvæmd, að ekki þurfi að bíða eftir því að lausnin taki að virka eins og því miður hefur orðið raunin með svokölluð brúarlán sem hafa dregist úr hófi. Ég held að enn í dag sé ekki búið að veita eitt einasta brúarlán en loksins búið að semja við allar lánastofnanir um að veita þau.

Herra forseti. Við Píratar styðjum heils hugar markmið frumvarpsins um fjárhagslegar stuðningsaðgerðir fyrir minni fyrirtæki og einyrkja í alvarlegum rekstrarvanda til að viðhalda atvinnustigi og efnahagsumsvifum. Við getum þó ekki stutt málið vegna þess að ekki var fyllilega girt fyrir möguleika rekstraraðila sem nýta skattaskjól til að njóta fjárstuðnings frá ríkinu. Píratar telja löggjafanum skylt að koma í veg fyrir misnotkun á hvers kyns fjárhagsstuðningi við fyrirtæki með sanngjörnum skilyrðum. Ekki var orðið við þeirri sjálfsögðu beiðni, breytingartillögu þess efnis var því miður hafnað. Við stöndum ekki í vegi fyrir annars góðu frumvarpi og góðum markmiðum en sitjum hjá.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni styðjum frumvarpið vegna þess að lokunastyrkirnir eru mjög mikilvægir fyrir þau fyrirtæki sem var gert að loka og stuðningslánin munu koma mörgum að gagni. Hins vegar gagnrýnum við að ekki skuli hafa verið settar neinar girðingar gegn þeim sem stunda hér skattsvik með skattaskjólum og aflandsfélögum. Með því er verið að opna fyrir að slíkir aðilar fái styrk og stuðning úr ríkissjóði þegar við eigum við þessa miklu erfiðleika að stríða, þegar heimsfaraldur gengur yfir. Ég hef orðið vör við það, herra forseti, að stjórnarliðar greiddu atkvæði gegn tillögum okkar í Samfylkingunni sem settu þessar girðingar vegna þess að þeir héldu að skilyrðin væru inni í frumvarpinu. En það er rangt og það er alvarlegt ef stjórnarliðar þekkja ekki tekjuskattslögin 

Herra forseti. Ég styð þetta frumvarp enda mun það gagnast mjög mörgum fyrirtækjum. Hins vegar er sorglegt að ekki skuli vera stigin markvissari skref í að setja hindranir sem koma í veg fyrir að þeir aðilar sem af einhverjum ástæðum vilja koma sér hjá því að greiða allt sem þeir ættu að greiða í sameiginlega sjóði okkar geri það. Hinum á þó ekki að refsa fyrir það og þess vegna styð ég frumvarpið. Ég held að á þessum tímum þar sem við áttum okkur á því enn betur en nokkurn tímann fyrr hversu mikilvæg samneysla okkar er og grunnþjónustan á ekki að taka það vettlingatökum ef einstaklingar, jafnvel þótt með löglegum hætti sé, nýti sér einhvers konar klókindi og leiðir til að komast hjá því að borga réttmæta hlutdeild til ríkissjóðs Íslands.

Virðulegi forseti. Ég styð þessi frumvörp og tel þau hafa tekið mjög jákvæðum breytingum í meðförum nefndarinnar. Við í Viðreisn höfum lagt á það áherslu að fljótt og hratt sé komið til móts við erfiðleika fyrirtækja, m.a. vegna lögbundinnar lokunar tiltekinna fyrirtækja. Þetta eru mestmegnis lítil fyrirtæki og meðalstór og þess vegna skipta lokunarstyrkir og stuðningslán mjög miklu máli. Við þurfum að fá fjármagnið strax inn í fyrirtækin til að vinna með þeim. Við þurfum að halda atvinnulífinu gangandi meðan á þessari baráttu gegn veirunni stendur. Mér finnst það að mörgu leyti jákvætt sem maður skynjar, að fyrirtæki hafi séð að sér. Þau eru núna að átta sig á samfélagslegri ábyrgð sinni á þessum tímum og það þýðir að allir þurfa að vera meðvitaðir um að ekki er hægt að ganga í opinbera sjóði án þess að spyrja sig þeirrar spurningar hvað fylgi þeim réttindum. Við þurfum öll að standa undir því að vera samfélagslega ábyrg. Þetta gildir jafnt um fólk sem fyrirtæki.

Virðulegur forseti. Ég styð þetta frumvarp eins og aðrir þingmenn Samfylkingarinnar. Þó vil ég segja þetta: Við vorum hér fyrir nokkrum dögum að ræða um málefni útlendinga og ný lög sem til stendur að setja um þau. Mér finnst að þetta mál hér gefi okkur tilefni til að velta fyrir okkur hvort ekki sé komin ástæða til að við setjum nú lög um málefni aflendinga, að við tökum á þeim stórkostlega vanda og því samfélagslega meini sem skattsvik, skattundanskot og sniðganga eru og hvað þær heita allar saman, þessar leiðir til að komast hjá því að greiða sinn skerf til samfélagsins. Það þarf að taka á því meini okkur öllum til hagsbóta.

Herra forseti. Við jafnaðarmenn höfum ætíð barist gegn hvers konar skattundanskotum og það ræður okkar för. Samfylkingin styður auðvitað megininntak þessa frumvarps. Í nefndaráliti meiri hlutans er því haldið fram að nægilegt sé að gera þá kröfu að einstaklingar eða fyrirtæki sem njóta stuðnings úr ríkissjóði hafi fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Þetta er ekki rétt eins og bent hefur verið á og formaður efnahags- og viðskiptanefndar hefur lagt sig í framkróka við að sannfæra þingheim um. Þetta á við um alla sem stunda starfsemi á landinu og okkur er haldið í þokunni. Um þetta gilda skýr ákvæði. Við mótmælum því hins vegar harðlega að þeir sem hafa tengsl við skattaskjól og aflandssvæði séu ekki útilokaðir frá stuðningi ríkisins og að þar séu ekki dregnar mjög skýrar línur. Það er hægt. Tilgangur þess að leita í skattaskjól á lágskattasvæði er bara einn einasti, skattundanskot og skattsniðganga.

Forseti. Eins og fram kemur í greinargerð frumvarpsins á mál þetta rætur sínar að rekja til þingsályktunar um mótun stefnu til að draga úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum vímuefnaneyslu sem lögð var fram af þingflokki Pírata ásamt fulltrúum úr öllum flokkum á 143. löggjafarþingi. Tillagan var samþykkt 16. maí 2014 og send ríkisstjórninni. Þingsályktunin fól ríkisstjórninni það hlutverk að endurskoða stefnu í vímuefnamálum á grundvelli lausnarmiðaðra og mannúðlegra úrræða á forsendum heilbrigðiskerfisins og félagslega kerfisins til aðstoðar og verndar neytendum efnanna og félagslegum réttindum þeirra, aðstandendum þeirra og samfélaginu í heild. Heilbrigðisráðherra var falið að skipa starfshóp í því skyni vinna að mótun stefnunnar og verkefni starfshópsins var þríþætt: Í fyrsta lagi að gera úttekt á gildandi lagaumhverfi svo afmarka mætti viðfangsefnið nákvæmlega og undirbúa lagabreytingar og/eða nýja löggjöf. Í öðru lagi að líta til löggjafar annarra ríkja þar sem horfið hefur verið frá refsistefnu tengdri neyslu ólöglegra vímuefna og tillagna alþjóðlegra nefnda og stofnana á sviði rannsókna í forvörnum gegn vímuefnaneyslu. Í þriðja lagi að skapa heildstæða stefnu sem legði höfuðáherslu á mannúðlega nálgun og vernd mannréttinda sem dragi úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum vímuefnaneyslu og með því að stuðla að auknu trausti jaðarhópa til samfélagsins og þeirra stofnana sem eiga að veita þeim þjónustu og skjól. Greinargerð þingsályktunartillögunnar hófst á tilvitnun í Kofi Annan, sem mig langar að endurtaka, með leyfi forseta: „Það er trú mín að eiturlyf hafi eyðilagt líf margra, en röng stefna stjórnvalda hefur eyðilagt líf miklu fleiri. Við þurfum að horfa á stefnuna og spyrja okkur einlæglega og heiðarlega; virkar hún? Ef hún virkar ekki, höfum við hugrekki til að breyta henni?“ Samþykkt þessarar þingsályktunartillögu 2014 markaði ákveðin þáttaskil í stefnumótun stjórnvalda gagnvart því samfélagslega vandamáli sem felst í misnotkun vímuefna. Allt frá því að stjórnvöld byrjuðu fyrst að taka eftir því að hér á landi kynni neysla vímuefna að vera nokkuð útbreidd hefur stefnumótun byggt á því að refsa skuli fólki fyrir alla meðferð efnanna, hvort sem þau eru til eigin neyslu eða til sölu og dreifingar. Það sést líka á því að lög um ávana- og fíkniefni hafa aldrei farið í heildarendurskoðun. Í grunninn erum við að miklu leyti enn þá að framfylgja sömu stefnu og hér var sett á fót árið 1974, en í kjölfar síendurtekinna, misheppnaðra herferða lögreglu og stjórnvalda á hendur vímuefnaneyslu og vímuefnaneytendum fór almenningsálit hér á landi að breytast og fólk fór að komast á þá skoðun að kannski væri réttara að hjálpa fólki í vanda frekar en að refsa því. Það var þá sem þingsályktunartillaga þingflokks Pírata og allra annarra flokka á þingi var lögð fram og síðan samþykkt samhljóða með stuðningi allra flokka. Þess vegna er samþykkt hennar svo mikilvæg. Hún markar nefnilega byrjunina á mikilvægri og víðtækri stefnubreytingu stjórnvalda. Eins og fram kemur í greinargerð þess máls sem við ræðum nú, sem er frumvarp um neyslurými, var það fyrst lagt fram á 149. löggjafarþingi, en í ljósi athugasemda sem velferðarnefnd bárust við vinnslu málsins frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu og embætti ríkissaksóknara var málinu vísað aftur til ríkisstjórnarinnar til frekari vinnslu. Í áliti velferðarnefndar á þeim tíma kom fram, með leyfi forseta: „Við umfjöllun nefndarinnar kom einnig fram það sjónarmið að markmiði neyslurýma yrði best náð ef varsla neysluskammta fíkniefna yrði gerð refsilaus. Nefndin bendir á að það skjóti skökku við að afnema refsingu við háttsemi sem almennt er ólögmæt innan tiltekins svæðis á grundvelli sjónarmiða um skaðaminnkun.“ Í greinargerð frumvarpsins er bent á að neyslurými séu fyrst og fremst hugsuð sem úrræði fyrir þá sem langt eru leiddir í fíkn og eiga litla von um að hætta neyslu sinni. Með því að koma á fót neyslurýmum er stigið skref til viðurkenningar á því að þessir einstaklingar séu fyrst og fremst með sjúkdóm. Nefndin telur fulla ástæðu til þess að kanna hvort tilefni sé til að löggjafinn gangi enn lengra í því að koma til móts við þessa einstaklinga svo þeim verði ekki gerð refsing vegna sjúkdómsins. Beinir nefndin því til heilbrigðismála að vinna markvisst að því að afnema refsingar fyrir vörslu á neysluskömmtum fíkniefna. Undir þetta álit skrifa fulltrúar allra flokka í velferðarnefnd. Frumvarp um neyslurými afglæpavæðir vörslu og meðferð neysluskammta vímuefna í æð á tilteknu svæði. En það er samt engin leið að komast á þetta tiltekna svæði án þess að brjóta lög. Lögreglan hefur að vísu sagst ætla að líta undan við það lögbrot, en við erum samt að setja hér lög sem gera beinlínis ráð fyrir lögbroti. Forseti. Þótt ég sé hér að benda á gallana í þessu frumvarpi er þetta samt gott mál og ég fagna því. Mig langar til að hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra sérstaklega fyrir framsýnina og fyrir hugrekkið að leggja þetta mál fram því að þetta er mikilvægt skref á þeirri vegferð sem ég vona og tel að við séum á, sem er að afglæpavæða alveg. Þetta frumvarp er gott mál og ég styð það fullkomlega á meðan löggjafinn er ekki til í að ganga lengra. Þess vegna styð ég það núna. Það sem ég á erfitt með er að hægt væri að koma í veg fyrir þetta lögbrot með því að afglæpavæða vörslu neysluskammta vímuefna alfarið alls staðar og þannig tryggja vernd mannréttinda allra þeirra sem neyta vímuefna frekar en einungis lítils hóps sem bundinn er við tiltekna staðsetningu. Í greinargerð frumvarps um neyslurými þar sem fjallað er um tilefni og nauðsyn lagasetningar, kemur fram, með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefur hugmyndafræðin um skaðaminnkun þróast og orðið útbreiddari. Líkt og kom fram í skýrslu heilbrigðisráðherra, um mótun stefnu til að draga úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum neyslu ávana- og fíkniefna, til aðstoðar og verndar neytendum efnanna og félagslegum réttindum þeirra, aðstandendum og samfélaginu í heild, ríkti samstaða um það innan starfshópsins sem vann skýrsluna að líta ætti á vanda neytenda ávana- og fíkniefna í íslensku samfélagi sem heilbrigðisvandamál fremur en viðfangsefni lögreglu og refsivörslukerfisins, að neytendur í vanda væru fyrst og fremst sjúklingar en ekki afbrotamenn.“ Frumvarpið sem við ræðum hér nær ekki alfarið utan um það markmið að líta á vanda neytanda ávana- og fíkniefna í íslensku samfélagi sem heilbrigðisvandamál fremur en viðfangsefni lögreglu og refsivörslukerfisins, alla vega ekki að fullu, ekki hvað viðkemur öllum neytendum. Forseti. Nú er til umfjöllunar í velferðarnefnd Alþingis frumvarp um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni þar sem lagt er til að bann við vörslu, kaupum og móttöku efna verði fellt brott. Þetta frumvarp lagði ég fram og er frumvarp Pírata en með samþykkt þess yrði öll sú háttsemi sem neytendur vímuefna kunna að viðhafa felld úr lögunum og refsileysi neytenda vímuefna þannig tryggt. Frumvarpið er flutt af þingmönnum úr fimm flokkum af átta ásamt þingmanni utan flokka. Nefndin hefur fengið til sín gesti og er nefndarálit með breytingartillögum tilbúið þar sem tekið er á þeirri gagnrýni sem komið hefur fram í umsögnum við það mál og einnig út frá samtali sem hefur átt sér stað innan nefndarinnar. Nefndarálitið hefur verið kynnt fyrir nefndinni. Er því ekkert því til fyrirstöðu að nefndin standi með ályktunum sínum og afgreiði það mál hratt og vel í kjölfar samþykktar þess máls sem við ræðum hér þannig að við getum tryggt raunverulega skaðaminnkun og raunverulega vernd þessara hópa og tryggt að markmið þessa frumvarps náist að fullu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hér er verið að leggja til í raun og veru grundvallarbreytingu. Ísland hefur fylgt banni gagnvart neyslu, sölu og dreifingu eiturlyfja og í rauninni er verið að breyta þeirri stefnu. Þá spyr maður: Er ekki hugsanlegt að almenningur sé á móti því að hið opinbera reki neyslurými fyrir sprautufíkla sökum þess að verið er að viðurkenna eiturlyfjaneyslu og að hugsanlega gæti það haft þau áhrif að hún myndi aukast í þessum neyslurýmum? Það sem ég hef verið að skoða, alla vega varðandi reynsluna erlendis hvað þetta varðar, þá eru hvorki fyrirtæki né einstaklingar ánægð með að hafa neyslurýmin nálægt sér, þ.e. rýmið sjálft. Þetta er ein af þeim áskorunum sem lúta að þessu máli hvað varðar neyslurými, hvar það á að vera. Eins og ég segi, viðbrögð fólks erlendis hafa öll verið á þann veg. Það sem mig langaði kannski aðeins að fá fram hjá hv. þingmanni - ég tek fram að mér finnst það dýrmætasta af öllu að geta hjálpað þessum fíklum, að hætta neyslu fíkniefna og ég hefði viljað sjá meiri fjármuni setta í þar. Er búið að kortleggja nákvæmlega þessi meðferðarúrræði, hvort ekki sé hægt að setja meiri pening í þau úrræði og reyna að hjálpa fólki að hætta þessari neyslu? Mig langaði að fá það aðeins fram hjá hv. þingmanni og síðan, ef hún gæti þá farið yfir það, hvort ekki sé eðlilegt að almenningur fái að segja sitt álit í þessu máli 

Forseti. Mig langar til að byrja á að spyrja hv. þingmann aðeins til baka hvort hann átti sig á því hvað hann er að nota gildishlaðin orð þegar hann er að ræða þessi mál og hvort það myndi ekki hjálpa okkur að nálgast þessa umræðu með aðeins opnari hug. Þá vil ég meina t.d. að það að tala um þetta úrræði, að setja upp neyslurými eða tala um afglæpavæðingu, þá sé á einhvern hátt verið að viðurkenna neyslu. Það snýst alls ekki um það. Þetta snýst um að viðurkenna að þeir sem eiga við erfiðleika að stríða þegar kemur að vímuefnavanda, að við eigum ekki að refsa þeim heldur eigum við eigum að hjálpa þeim, það snýst um það. Við erum að viðurkenna að þetta er heilbrigðisvandamál, þetta eru mjög viðkvæmir einstaklingar sem þarfnast aðstoðar en ekki refsingar. Um það snýst þetta. Eins og staðan er í dag er þessum einstaklingum refsað, þeir eru jaðarsettir. Við vitum það bara út frá öllum rannsóknum núna og þeirri þekkingu sem við höfum í dag að þegar við refsum jaðarsettum einstaklingum sem eiga við vímuefnavanda að stríða þá erum við að auka vandamálið. Við erum að dýpka vandamál þeirra og við erum að gera þeim erfiðara fyrir að ná bata. En ég er fullkomlega sammála hv. þingmanni að við eigum auðvitað að setja meiri fjármuni í það að hjálpa fólki í neyslu. Ég styð það fullkomlega en þá verða að vera fjölbreytt úrræði í boði vegna þess að það er ekki hægt að troða öllum í einn kassa, það er ekki sama úrræðið sem hjálpar öllum. Við erum öll mismunandi og við erum öll að díla við mismunandi vandamál þannig að úrræðin þurfa að vera fjölbreytt. Varðandi það hvort ætti að spyrja um almenningsálit á þessari stefnubreytingu þá finnst mér mikilvægt að fram komi að þessi stefnubreyting út af fyrir sig 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég átta mig ekki alveg á hvað hv. þingmaður meinar með því að ég sé að nota gildishlaðin orð, ég var einfaldlega að vitna í það sem ég las mér til um reynslu erlendis frá þegar kemur t.d. að staðsetningu þessara úrræða. Ég nefndi það sérstaklega í andsvari mínu að ég hefði svo sannarlega viljað sjá að þessum einstaklingum yrði hjálpað með öllum tiltækum ráðum og þá til þess að reyna að falla frá fíkniefnaneyslu. Það finnst mér afar mikilvægt og styð allar tillögur í þeim efnum. Ég hef hins vegar áhyggjur af því að þetta úrræði gæti orðið til þess að þeir sem hafa t.d. verið í meðferðarúrræðum og eru að feta sig á beinu brautina, skref fyrir skref, sjái kannski einhverjar freistingar í því að þarna sé aðgengið orðið auðveldara og þá náttúrlega löglegt, hvort það geti ekki haft neikvæð áhrif. Síðan segir í frumvarpinu að heimilt sé að gera samkomulag um að lögregla grípi ekki til aðgerða gegn notendum neyslurýmis á tilteknu svæði í kringum húsnæði neyslurýmis. Hvað þýðir þetta, hv. þingmaður? Þýðir þetta það að fíkniefnasala verður heimil á tilteknu svæði í kringum neyslurýmið? Er ekki hætta á því að fíkniefnasalar gætu farið að nálgast þessi rými og þar með komnir í eitthvert skjól gagnvart lögreglu? Ég skil þetta ekki öðruvísi. Það stendur hérna, „gegn notendum neyslurýmis á tilteknu svæði í kringum húsnæði neyslurýmis.“ Ég skil þetta þannig að það sé í raun og veru refsileysi í kringum þetta húsnæði. Og þá veltir maður fyrir sér: Eru ekki einhverjir misgjörðamenn sem selja fíkniefni sem reyna að nýta sér það? Ef hv. þingmaður gæti kannski komið aðeins inn á það.

Forseti. Þetta frumvarp um neyslurými heimilar sem sagt vörslu vímuefna í æð á tilteknu svæði. Það er ekki verið að heimila sölu, það er einungis verið að heimila neysluskammta, vörslu á neysluskömmtum fyrir vímuefni í æð á tilteknu svæði. Ástæðan fyrir því er að verið er að reyna að grípa utan um einn viðkvæmasta hóp vímuefnaneytenda á landinu, í samfélaginu. Þegar við tölum um að verið sé að auka aðgengi - þegar þú ert orðinn langt leiddur vímuefnaneytandi og neytir vímuefna í æð, þá munt þú leita uppi þau vímuefni sem þú þarft, hvort sem þau eru aðgengileg eða ekki. Þetta úrræði er ekki til þess fallið að auka aðgengi. Þetta þýðir bara að þeir aðilar sem nota vímuefni í æð, hvort sem þeir geta gert það á öruggan hátt eða ekki, eru að fara að gera það og ef þeir hafa ekki öruggan stað til að gera það þá gera þeir það einhvers staðar þar sem þeir eru ekki öruggir og þá getur fólk dáið af ofskömmtum. Og enginn er til staðar til að aðstoða það. Þetta úrræði snýst um það. Það snýst um að fólk sem er að fara að neyta vímuefna í æð, hvort sem við viljum það eða ekki, hvort sem samfélagið samþykkir það eða ekki, gerir það. En við erum að búa til öruggt svæði þar sem við getum passað upp á þennan hóp og hjálpað honum. Reynslan annars staðar frá úr heiminum hefur sýnt okkur að þetta eykur líkurnar á því að þessir einstaklingar nái bata og hætti að neyta vímuefna í æð.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu. Maður finnur að hún brennur svo sannarlega fyrir þessu málefni og hefur gert frá því að hún tók sæti á þingi og örugglega löngu áður, hún hefur a.m.k. talað fyrir þessu lengi. Vegna þess að hv. þingmaður fór aðeins inn á afglæpavæðinguna og vegna þess að hv. þm. Birgir Þórarinsson fullyrti um reynsluna utan úr heimi - og þar sem ég veit að hv. þingmaður er um margt fróð um stöðuna úti í heimi, þó að stuttur tími sé til svara - langaði mig að heyra í stuttu máli hvort reynsla ríkja sem við getum borið okkur saman við, skulum við segja, sé jákvæð eða neikvæð gagnvart neyslurýmum og afglæpavæðingu. Seinni spurning mín snýr að því hvernig hlutirnir eru í praxís hér. Maður veltir fyrir sér með þá sem starfa t.d. í löggæslu, í heilbrigðisstarfsemi eða með ungmennum, hvort þetta fólk sé mögulega að brúka það sem neyslurýmin og afglæpavæðingin boða, það sem er stefnan þar, í sínu daglega starfi þrátt fyrir að það sé í raun ekki löglegt í dag. Hefur hv. þingmaður orðið vör við eitthvað slíkt í allri þeirri umræðu sem á sér stað varðandi þessa hluti á Íslandi?

Forseti. Ég held að það sé nokkuð ljóst að það er að verða stefnubreyting þegar kemur að skaðaminnkun víðs vegar um heim. Hvernig við skiljum fíkn og nálgumst lausnir og úrræði er að gjörbreytast. Ég hlusta oft á AA-fundi. Mér finnst áhugavert að hlusta á hvað fólk er að díla við og alkóhólistar tala oft um að áfengi sé ekki vandamálið, að áfengi sé lausnin. Þetta er það sama og við sjáum með önnur vímuefni, þ.e. að vímuefnið sjálft er ekki vandinn heldur er vímuefnið lausnin fyrir þá einstaklinga sem neyta vímuefna. Þar af leiðandi þurfum við að fara að skoða rótina, hver vandinn er, og fara að ráðast á vandann. Ef við getum nálgast vandann á þann hátt þá sækir fólk ekki lengur í vímuefnin og það er það sem við þurfum að horfa til, ekki að refsa fólki fyrir að nota þessa einu lausn sem það þekkir eða kann í sínu lífi. Í Noregi er komin út skýrsla, mjög yfirgripsmikil skýrsla, sem ég er reyndar búin að biðja upplýsingaþjónustu Alþingis um að þýða að einhverju leyti, af því að hún er ekki til á ensku. Mér skilst að eftir mikla vinnu í Noregi við að skoða lausnir og nálgun á skaðaminnkun séu menn komnir að þeirri niðurstöðu að það eigi að afglæpavæða án þess að skikka einstaklinga í úrræði en setja fjármagn í úrræði, fjölbreytt úrræði, fyrir vímuefnaneytendur og hætta að refsa fólki heldur fara að skoða þetta sem heilbrigðisvandamál og aðstoða fólk. Afsakið, ég brann á tíma, ég man ekki seinni hlutann af spurningunni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir tilraun til þess að svara og endurtek þá bara seinni helming spurningarinnar sem snýr að því hvort hv. þingmaður hafi tilfinningu fyrir því að þeir sem nú starfa úti á akrinum, í löggæslu, félagsþjónustu eða heilbrigðisþjónustu, ástundi það sem hvort tveggja neyslurýmin og afglæpavæðingin boða, að horfa í gegnum fingur sér, þrátt fyrir skýran lagabókstaf um hið gagnstæða, þ.e. að þar sé fólk að störfum sem beitir mannúðinni umfram lögin, og þá hvernig því fólki líður með það. Svo langar mig aðeins að spyrja hv. þingmann út í þetta með fordæminguna og útskúfunina, hvort hún hafi tilfinningu fyrir því að það geti jafnvel leitt einstaklinginn út í harðari neyslu en ella, að vera stöðugt fordæmdur af samfélaginu, að það leiði hann enn dýpra inn í vandann.

Forseti. Jú, ég hef einmitt fengið upplýsingar um að fólk sem er að vinna með vímuefnaneytendum, t.d. með börnum sem eiga við vímuefnavanda að stríða, starfar í raun út frá afglæpavæðingarhugmyndafræði, skaðaminnkunarhugmyndafræði, vegna þess að ef þú refsar vímuefnaneytendum er ekkert traust þarna á milli og til þess að geta unnið með fólki að bata þarf sá einstaklingur að treysta þér. Það er ofboðslega lítið traust til staðar í kerfi þar sem þú átt alltaf á hættu að vímuefnin sem þú þarft á að halda séu tekin af þér eða að þér sé á einhvern hátt refsað fyrir þína neyslu. Þetta er augljóst og ég held að það sé að verða ljósara í augum margra sem vinna við þetta, fleiri og fleiri eru að átta sig á því að þessi nálgun gengur ekki upp ef markmiðið er að hjálpa fólki. Við sjáum það út frá rannsóknum sem hafa verið gerðar, það segir sig sjálft ef hugsað er um það, að það sem við vitum um fíkn hefur ofboðslega mikið með það að gera að við erum ekki nægilega vel tengd. Við kunnum ekki að móta þessar mikilvægu tengingar, heilbrigðu tengingar, við ástvini, við vini, við fólkið í kringum okkur, við samfélagið. Þar af leiðandi mótum við óheilbrigð tengsl við vímuefni eða þannig séð sígarettur, alkóhól eða hvað sem það er. Við erum að læra það núna að það er að miklu leyti þetta sem er að valda fíkn. Að mínu mati, ef ég má vera væmin, er svarið ekki að ýta fólki sem á við tengingarvandamál að stríða í burtu, að jaðarsetja það, heldur að opna faðminn, 

Herra forseti. Frumvarp heilbrigðisráðherra sem hér er til umræðu gengur út á að heimilt verði að stofna og reka neyslurými fyrir fíkla. Markmiðið er að draga úr af skaðlegum afleiðingum notkun ávana- og fíkniefna. Þetta á að vera lagalega verndað umhverfi þar sem fíklar, eldri en 18 ára, geta neytt fíkniefna í æð undir eftirliti heilbrigðisstarfsmanna, eins og það er orðað. Frumvarpið felur í sér breytingar á lögum um ávana- og fíkniefni og gerir embætti landlæknis kleift að heimila sveitarfélagi að stofna og reka neyslurými að uppfylltum nánari skilyrðum sem eru talin upp í frumvarpinu. Í fyrsta lagi spyr maður hvort búið sé að kortleggja þennan málaflokk nægilega vel. Er búið að safna upplýsingum sem liggja fyrir um þennan hóp og möguleg úrræði fyrir hann og hvaða útfærslur eða úrræði myndu henta honum best og skila mestum og bestum árangri? Ég vil segja það hér að sjálfsögðu er dýrmætast af öllu að geta hjálpað fíklum að hætta neyslu fíkniefna. Hver er staða þess úrræðis þegar við ræðum hér að skapa þeim rými fyrir löglega neyslu? Kannski eru til einhver gögn um það en ég hefði viljað sjá þetta rætt í því samhengi, þ.e. þau úrræði sem skila mestum árangri og hvar peningunum er best varið í þessum efnum. Setur hið opinbera nægilega fjármuni í þennan mikilvæga málaflokk? Þá á ég við úrræði til að geta fallið frá neyslu fíkniefna. Rekstur þeirra neyslurýma sem hér er rætt er um getur kostað a.m.k. 50 millj. kr. árlega, það er eflaust varlega áætlað, og væntanlega fylgir þessu starfsmannakostnaður o.s.frv., þó að vissulega séu góðir hópar að sinna þessum hóp í sjálfboðavinnu, heilbrigðisstarfsmenn, og að sjálfsögðu ber að meta það og þakka fyrir það. Herra forseti. Ég hefði viljað að meðferðarúrræði yrðu meira tengd þessari umræðu og rædd samhliða þessu máli, árangur þeirra og hvort við getum ekki gert betur í þeim efnum. Ísland hefur fylgt banni gagnvart neyslu, sölu og dreifingu eiturlyfja, eins og við þekkjum öll, og hér er því verið að gera breytingu á þeirri stefnu. Svo veltir maður fyrir sér: Er ekki hugsanlegt að almenningur sé á móti því að hið opinbera reki neyslurými fyrir sprautufíkla sökum þess að þá sé verið að viðurkenna eiturlyfjaneyslu opinberlega og það getur hugsanlega aukið hana þegar aðgangurinn er orðinn betri með þessum hætti? Það er áhyggjuefni sem hefur komið fram hjá meðferðarfulltrúum sem hafa tjáð sig um þetta frumvarp. Er þetta mál ekki þannig vaxið að almenningur eigi að fá að segja sitt álit? Gleymum því ekki að það er verið að gera grundvallarbreytingar í stefnu þessa málaflokks. Ég nefndi það áðan í andsvari að hvorki fyrirtæki né einstaklingar eru ánægðir að hafa slíkt rými í sínu umhverfi eða nálægt sér. Það er ein af þeim áskorunum sem lúta að þessu máli, hvar neyslurýmin eigi að vera. Viðbrögð fólks við neyslurými erlendis hafa sýnt að fólk er almennt á móti slíku í sínu nærumhverfi. Það er bara þannig. Neyslurými eru starfrækt víða í Evrópu, Kanada og Ástralíu og á þeim stöðum benda rannsóknir til að þessi starfsemi skili árangri. Hins vegar spyr maður hvort aðstæður á Íslandi séu sambærilegar. Það hefur verið bent á það að veruleikinn sé að einhverju leyti annar hér, frábrugðinn því sem þekkist víða erlendis. Reykjavík er ekki stórborg. Í stórborgum er vandamálið oft mun sýnilegra þar sem fíklar halda sig t.d. miðsvæðis, á lestarstöðvum eða í kringum athvörf fyrir þá. Fíklar í Reykjavík eru kannski ekki eins sýnilegir. En það breytir því ekki að það er ábyrgðarhluti af hálfu hins opinbera að vita af þessu ógæfusama fólki og aðhafast ekkert því til hjálpar. Ég ítreka enn og aftur mikilvægi þess að hjálpa þessum einstaklingum. Hið opinbera á að leggja sig fram í því, en hvort þetta sé rétta aðferðafræðin hef ég efasemdir um. Vonandi hef ég ekki rétt fyrir mér, en það er mjög fróðlegt að skoða reynslu annarra þjóða hvað þetta varðar. Ég vil koma inn á að það er nauðsynlegt að fjalla um þetta mál og horfa til athugasemda lögreglunnar sem þekkir þennan málaflokk mjög vel. Að mati lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu felur frumvarpið í sér þekkingarleysi á hlutverki lögreglu. Umsögn lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu við frumvarpið sem kom á fyrri stigum málsins er mjög gagnrýnin og ríkissaksóknari tekur undir þá gagnrýni í sinni umsögn um málið. Í greinargerð frumvarpsins segir að vissulega fari eftir mati lögreglu hverju sinni hvort gripið verði til refsivörsluaðgerða gegn einstaklingi sem er með efni á sér á leið til neyslurýmis, ýmist með aðvörun, haldlagningu efna, sekt eða ákæru. Lagt er til að sveitarfélag geri formlegt eða óformlegt samkomulag við lögregluna um hvernig eigi að standa að löggæslu í grennd við neyslurými. Þetta hefur verið tekið upp í frumvarpið og það er gott og vel. Það var ekki gert á fyrri stigum og það er alveg ljóst að undirbúningi málsins á fyrri stigum var mjög ábótavant og sérstaklega hvað varðar samskipti við lögregluna og ríkissaksóknara. Í umsögn lögreglustjóra segir að aðvörun sé ekki formlegt úrræði sem lögreglan hafi val um að beita og þess sé hvorki getið í lögum né verklagi lögreglu. Þvert á móti sé lögreglu skylt samkvæmt lögreglulögum að stöðva ólögmæta háttsemi og fylgja málum eftir í samræmi við lög um meðferð sakamála eða önnur lög. Það varði lögreglumenn refsiábyrgð að gæta ekki lögmætra aðferða við meðferð máls og á þeim hvílir skylda til að hefja lögreglurannsókn hvenær sem þess gerist þörf út af vitneskju eða grun um refsivert athæfi. Í umsögninni er einnig vakin athygli á því að í frumvarpinu sé ekki að finna undanþágu frá ákvæði í fíkniefnalöggjöfinni sem banni vörslu og meðferð fíkniefna á íslensku forráðasvæði. Samkvæmt orðanna hljóðan geri frumvarpið ráð fyrir að neysla efnanna sé refsilaus í neyslurými en ekki í frumvarpstextanum sjálfum, sem geri ráð fyrir að varsla efna verði refsilaus. Ég kom inn á þetta áðan í andsvari við hv. þingmann og framsögumann frumvarpsins, Halldóru Mogensen, að í frumvarpinu er lögreglu heimilt að gera samkomulag um að lögreglan grípi ekki til aðgerða gegn notendum neyslurýmis á tilteknu svæði í kringum húsnæði neyslurýma. Hér finnst mér vanta skilgreiningu. Hvaða svæði erum við að tala um? Hversu stórt er svæðið? Mér finnst þetta vera mjög opið og algerlega nauðsynlegt að skýra þetta frekar. Maður hefur áhyggjur af því, eins og ég nefndi áðan, hvort þetta tiltekna svæði í kringum neyslurými gæti orðið svæði þar sem fíkniefni yrðu jafnvel seld þeim sem eru neytendur í þessu neyslurými. Hvernig á að koma í veg fyrir það? Mér finnst þetta vera óskýrt og það þurfi að fara nánar yfir þetta. Lögreglustjóri hefur vakið athygli á því að til þessa hafi sjálf neysla fíkniefna ekki verið talin refsiverð og menn hafi ekki verið sóttir til saka fyrir það eitt að neyta fíkniefna heldur hafi menn einungis verið sóttir til saka fyrir vörslu þeirra. Ekki sé gerð undanþága í frumvarpinu frá refsiheimild þess efnis sem fyrr segir. Lögreglustjórar telur að verði frumvarpið óbreytt að lögum muni það ekki hrófla við skyldu lögreglu til að haldleggja ólögleg ávana- og fíkniefni og gera þau upptæk sem skylt sé samkvæmt ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni sem skyldi lögreglu til að gera upptæk til ríkissjóðs þau efni sem lögin taka til og aflað hafi verið á ólögmætan hátt eða á annan hátt í ólögmætri vörslu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir refsileysi starfsmanna neyslurýmis og kveðið á um að þeir verði ekki sóttir til saka látist einstaklingur undir þeirra eftirliti. Er vísað til þess að neyslurýmið eigi að vera refsilaust rými. Lögreglustjórinn lýsir efasemdum um að texti greinargerðarinnar um refsileysi starfsmanna haldi, enda taki frumvarpið eingöngu til fíkniefnalöggjafarinnar. Taka verði af tvímæli í frumvarpinu um að sérhver refsiverður verknaður verði refsilaus í neyslurýminu enda augljóslega ekki markmiðið. Þá er ónákvæm lýsing í frumvarpinu á hugtakinu neysluskammtur einnig gagnrýnd í umsögninni, þar er gert ráð fyrir að neytandi megi hafa einn neysluskammt með sér í neyslurými í hvert sinn. Skilgreiningin geti skipt máli, bæði vegna fyrirhugaðs refsileysis vörslu en einnig vegna mögulegrar ábyrgðar eða ábyrgðarleysi starfsmanns í eftirliti, deyi notandi af of stórum skammti. Allt eru þetta mjög góðar athugasemdir. Eitthvað af þessu hefur ratað í frumvarpið en ég átta mig ekki fyllilega á því hvað það er. Það er ekki að finna í frumvarpinu. Auk þess er rétt að benda á hvað undirbúningi þessa máls var ábótavant þegar kemur að samráði. Þá er athyglisvert að lesa í umsögn lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu einmitt um samráðið. Þar segir að áður en áform um frumvarpið voru birt í samráðsgátt Stjórnarráðsins hafi verið haldnir fundir með tilgreindum aðilum, m.a. lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Síðan segir að sá fundur hafi ekki snúist um samráð, en það var boðað til hans sem samráðsfundar, heldur kynntu starfsmenn heilbrigðisráðuneytisins áform um fyrirhugað frumvarp. Það var bara búið að ákveða að þetta frumvarp kæmi fram og í raun og veru hefði lögreglan ekkert með það að gera. Það er ekki hægt að lesa annað út úr þessu. Starfsmenn lögreglu gerði á fundinum strax athugasemdir við áformin og nefndu flest þau atriði sem reifuð eru í umsögninni. Það er alveg ljóst að hér hafa menn náttúrlega kastað til hendinni í upphafi vinnu þessa máls og með ólíkindum að þetta skuli hafa verið gert með þessum hætti. Svo ég haldi áfram með umsögnina þá eru áform um að breyta refsiákvæðum og áralangri framkvæmd þess eðlis að þau krefjast vandaðs undirbúnings, sér í lagi þegar um er að ræða breytingar á löglegu hlutverki lögreglu og skyldum hennar við meðferð sakamála. Í ljósi þess að fyrirhuguð breyting er flókin í lagatæknilegu tilliti þá hefði verið heppilegt að leita umsagnar refsiréttarnefndar og réttarfarsnefndar dómsmálaráðuneytis sem veita umsagnir um frumvörp og aðrar tillögur er varða refsirétt og réttarfar. Embætti ríkissaksóknara kveður fastar að orði um samráðsleysið og það er mjög athyglisvert. Embættið segir að málið hafi á engum stigum, ég ítreka engum stigum, verið unnið í samráði við ríkissaksóknara og embættið ekki á meðal þeirra 94 aðila sem fengu umsagnarbeiðnir frá velferðarnefnd. Ég endurtek: Ríkissaksóknari var ekki meðal þeirra 94 aðila sem var boðið að senda inn umsögn um frumvarp þar sem á að fara að lögleiða neyslu fíkniefna í ákveðnum neyslurýmum. Þetta segir allt sem segja þarf um hvernig nefndin hefur staðið að undirbúningi þessa máls. Þegar ég spurði hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson í andsvari hvort tekið hefði verið tillit til þessara athugasemda var svarið á þá vegu að það hefðu komið tölvupóstar um að það væru ekki gerðar athugasemdir. Ég hef ekki séð þessa tölvupósta. Af hverju er það ekki sett hér í frumvarpið að þeir geri ekki neinar athugasemdir? Ég bara spyr. Hv. þingmaður nefndi þá að þeir hafi ekki sent inn aðra umsögn. Er nauðsynlegt að senda stanslaust inn sömu umsögnina? Þetta er mjög skýrt og það sem mér finnst vanta er með hvaða hætti var hlustað á þeirra málflutning í þessu. Herra forseti. Ég verð að segja að ég er hálfpartinn orðlaus yfir þessu samráðsleysi gagnvart þessum mikilvægu stofnunum okkar og mér finnst það einkennilegt hjá fólki sem er í stjórnmálum og vill láta taka sig alvarlega að það skuli ekki hafa gert þetta á þeim tímapunkti sem var eðlilegt að kalla til þessa aðila. Ríkissaksóknari tekur undir athugasemdir við frumvarpið sem fram koma í umsögn lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og kemur því skýrt á framfæri að hann telur ekki rétt að samþykkja frumvarpið á meðan ekki liggur fyrir hvaða breytingar verða á heimildum og skyldum lögreglu og ákæruvalds við lögfestingu frumvarpsins. Það er fróðlegt, herra forseti, að fara yfir umsagnir hvað þetta mál varðar, t.d. frá SÁÁ þar sem spurt er hvernig verði passað upp á að verkefnið vinni ekki gegn sjálfu sér. Það er mjög góð spurning. Það þurfi að leitast við það að þessi hópur verði alltaf eins lítill og mögulegt og hægt er. Er ekki hættan sú, herra forseti, að þessi hópur geti stækkað með þessu neyslurými sem er þá orðið auðveldara aðgengi og refsilaust? Þetta er spurning sem þarf að svara. Hvernig ætla menn að koma í veg fyrir að það verði ekki fjölgun í þessum hópi þegar það er verið að lögleiða neyslu á ákveðnum stöðum? Auk þess kemur fram í umsögn frá SÁÁ að ekki sé rétt, eins og fram hefur komið, að þessi hópur sæki ekki í heilbrigðiskerfið, það sé einfaldlega ekki rétt. Upplýsingar bendi til annars, þessi hópur sæki til heilbrigðiskerfisins og fái þjónustu þar sem honum er nauðsynleg og á svo sannarlega rétt á og það sé reynt að halda utan um það fólk sem sækir þangað, svo því sé haldið til haga. Auk þess er áhugaverð umsögn frá Félagi áfengis- og vímuefnaráðgjafa þar sem koma fram margar spurningar sem þarf að svara. Það er t.d. spurt um þjálfun starfsfólks sem ekki er heilbrigðisstarfsmenn og hverjir sjái um þá þjálfun, hvort gert sé ráð fyrir að þarna fari fram einhver aðstoð til að hjálpa fólki í meðferð, óski það eftir því. Félag áfengis- og vímuefnaráðgjafa segir að það sé mikilvægt að málið verði unnið mun betur áður en það fer í afgreiðsluferli og það mætti gjarnan leita til starfsfólks á vímuefnadeild geðsviðs Landspítalans, starfsfólks SÁÁ og Félags áfengis- og vímuefnaráðgjafa. Það eru hér þó nokkrar umsagnir þar sem er einmitt verið að tala um að málið sé ekki nægilega vel unnið og haft lítið samráð. Það er að sjálfsögðu áhyggjuefni í þessu ferli. Ég hefði talið að þegar um svona stórt mál er að ræða, vegna þess að það felur í sér umtalsverða stefnubreytingu, þá myndu menn vanda betur til verka. Og það ætla ég að láta vera mín lokaorð að miðað við þau gögn sem ég hef verið að lesa og umsagnir sem ég hef farið yfir, sýnist mér að það hafi engan veginn verið nægilega vel farið yfir málið og leitað ráðgjafar til þeirra sem best þekkja í þessum málaflokki, bæði hvað lögreglu varðar og einnig vímuefnaráðgjafa. Mér finnst mjög dapurlegt að það skuli ekki hafa verið gert. Og það er greinilegt að það er mörgum spurningum enn ósvarað um þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég verð að fara yfir allt sem ég er ósammála hv. þingmanni um í ræðu á eftir þar sem mér mun ekki endast tími til að fara yfir öll efnisatriðin sem við gætum spjallað um. Ég hjó eftir því, bæði í ræðu hv. þingmanns og í andsvörum hans við annan hv. þingmann, Halldóru Mogensen, að hann stakk upp á því að þjóðin eða kjósendur fengju eitthvað um þetta að segja. Mig langar að forvitnast um það hvernig hv. þingmaður sér það nákvæmlega fyrir sér. Til að gefa honum einhverjar hugmyndir um hvernig það getur virkað er t.d. hægt að hafa ákvæði í stjórnarskrá um að þjóðin geti kallað eftir bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem Alþingi gæti samþykkt. Ég hef ekki orðið var við mikinn stuðning við það frá hv. þingmanni. En það sem er mikilvægt þar er að þar eru ákveðnar forsendur gefnar, ekki bara hvað einum og einum þingmanni finnst að gæti vakið áhuga einhverra hv. kjósenda, heldur er þar eitthvert ferli, einhver skýr viðmið sem miðað er við. Það sama er að segja um sveitarstjórnarstigið. Í lögum segir að hægt sé að kalla eftir íbúakosningu um einstök mál upp á 20% eða hærra. Píratar hafa lagt fram frumvarp um að heimila sveitarfélögum að breyta því hlutfalli þannig að það geti verið lægra. Með öðrum orðum, að auðvelda íbúum sveitarfélaganna að taka beinan þátt í ákvörðunum eins og væntanlega þeirri að byggja hina eða þessa stofnunina hér eða þar, geri ég ráð fyrir, innan marka þess sem við getum leyft okkur út frá frelsi einstaklingsins og jafnvel samkvæmt lögum. En hv. þingmaður heldur fram þeirri hugmynd að leita ráðgjafar kjósenda. Mig langar að vita hvernig. Meinar hv. þingmaður skoðanakannanir? Vill hann halda þjóðaratkvæðagreiðslu um það eða gera könnun á Facebook eða vill hann fara eftir umsögnum sem sendar eru til Alþingis? Eða hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að virkja lýðræðið þegar kemur að ákvörðunum Alþingis almennt?

Herra forseti. Ég held að þetta mál sé þannig vaxið að mér finnst að almenningur eigi að fá að segja sitt álit. Hér er verið að gera grundvallarbreytingu, við áttum okkur algjörlega á því. Lýðræðið er virkjað með ýmsum hætti, t.d. hjá Reykjavíkurborg þar sem íbúar í ákveðnum hverfum geta kosið um ákveðnar framkvæmdir o.s.frv. Íbúalýðræði - við höfum talað fyrir því. Miðflokkurinn hefur talað fyrir íbúalýðræði á sveitarstjórnarstiginu. Ég vil alls ekki útiloka það að ef reisa á neyslurými á ákveðnum stað eða í einhverju sveitarfélagi að íbúarnir hafi eitthvað um það að segja. Því fylgir væntanlega kynning og þeir sem eru fylgjandi þessum úrræðum geta þá sagt álit sitt og mælt með því og rökstutt það o.s.frv. Ég held að almenningur og íbúar séu almennt forvitnir um mál sem þetta og reynslan erlendis sýnir að menn eru ekki ánægðir með að hafa neyslurými í sínu nærumhverfi. Það er bara staðreynd, það er hægt að lesa sér til um það og það er reynslan erlendis. Þannig að mér finnst bara eðlilegt að almenningur geti sagt sína skoðun hvað þetta varðar. Þetta kemur til með að breyta heilmiklu. Það er bara þannig. Það er ákveðið rými í kringum neyslurými sem á í raun og veru að vera refsilaust samkvæmt frumvarpinu þannig að ég held að það sé alveg augljóst að hægt er að virkja lýðræðið til að fá fram vilja íbúanna hvað það varðar. Hv. þingmaður þekkir það náttúrlega mjög vel, sem er mikill talsmaður íbúalýðræðis, beins lýðræðis, þykist ég vita, þannig að það er bara mjög auðvelt í framkvæmd.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ég er mikill áhugamaður um lýðræði og á ýmsar tillögur í þeim efnum. Stjórnmálamenn hafa tilhneigingu til að vilja kasta svona ákvörðunum frá sér eitthvert annað þegar þeir sjá fyrir sér að það verði málstað þeirra til framdráttar. Það er ekki lýðræði að mínu mati. Lýðræði kemur úr grasrótinni sem er meðal kjósendanna sjálfra. Ég hef ekki orðið var við nokkurn áhuga á að greiða atkvæði um þetta mál í þjóðaratkvæðagreiðslu eða íbúakosningu, ekki neinn. Ef hann kæmi hins vegar fram væri mikilvægt að slíkt mál færi eftir skýrum boðleiðum og reglum. Það er t.d. eitt sem við eigum ekki að greiða atkvæði um í þjóðaratkvæðagreiðslu, þ.e. hvort þessi eða hinn eigi að hafa málfrelsi eða ekki, eða hvort þessi eða hinn eigi að fá sanngjörn réttarhöld eða hvort það eigi að vera jafnræði fyrir lögum. Við greiðum ekki atkvæði um það vegna þess að það eru ákveðnar takmarkanir á því verkfæri. Í ræðu hv. þingmanns og andsvörum heyrði ég ekkert um útfærsluna á þessari lýðræðishugsjón hans. Þess vegna óttast ég í fyrsta lagi að hún brjóti í bága við jafnræði fyrir lögum eða frelsi einstaklingsins, sem er ekki í lagi. Og hins vegar finnst mér sem áhugamanni um lýðræði á engan hátt augljóst yfir höfuð hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér þetta yrði útfært.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er þess alveg fullviss að hann færi létt með að útfæra kosningu um þessa hluti ef eftir því væri sóst. Þetta varðar nærsamfélagið í sveitarfélögum þar sem íbúar taka þátt í ýmsum ákvörðunum er varða nærsamfélag þeirra. Mér finnst ekkert að því að þeir fái að segja álit sitt á því hvort sett verði upp neyslurými í nærsamfélagi þeirra, mér finnst bara ekkert að því. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að þá fer fram góð kynning á málefninu og menn geta tekið upplýsta ákvörðun um það. Ég held að það sé ekkert flókið, hv. þingmaður. Það er nú annað eins sem menn greiða atkvæði um, hvort það eigi að laga þessa leikskólalóð eða einhverja aðra. Þetta er bara eitt af þeim atriðum sem væri mjög auðvelt í framkvæmd. Ég held að það sjái það allir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Farið var um víðan völl og kannski hefði verið gott fyrir hv. þingmann að leita til flokkssystur sinnar í hv. velferðarnefnd, hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur, sem skrifar undir nefndarálitið með þessu máli. Hún hefði getað upplýst hv. þingmann um ýmislegt sem hann kom inn á hérna. Hann var t.d. gáttaður á því að ekki væri verið að fara yfir þær umsagnir sem hann las hér upp í löngu máli en þær eiga ekki við um málið sem við fjöllum um hér í dag. Ég get alla vega upplýst hv. þingmann um það að hv. velferðarnefnd leitaði sérstaklega til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu og til ríkissaksóknara varðandi fyrri umsagnir sem bæði embættin sögðu að væru fallnar úr gildi af því að þær ættu ekki lengur við, af því að búið væri að breyta frumvarpinu það mikið. Þá var spurt hvort embættin vildu mögulega skila einhverju inn, t.d. athugasemdum, og í báðum tilvikum var því svarað neitandi, að frumvarpið sem nú væri komið inn tæki á öllum þeim álitamálum sem uppi hefðu verið. Vissulega hefði verið betra að koma með það inn í nefndarálitið en stundum er það ekki skrifað í nefndarálitið sem ekki er heldur frekar það sem er. En a.m.k. er það svona og ég vildi upplýsa það. Aðeins varðandi úrræðin: Af hverju er ekki frekar verið að horfa til annarra úrræða eins og lækninga? Þá vil ég spyrja hv. þingmann út í það hvort hann telji að skaðaminnkunarúrræði útiloki úrræði sem snýr að einhvers konar lækningu á þessum sjúkdómi inni á heilbrigðisstofnunum eða meðferðarstofnunum. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Af því að hv. þingmaður talaði um það áðan að ég væri að fara í umsagnir á fyrri stigum þessa máls sem eigi ekki við núna hefði ég kosið að það hefði þá verið sagt hér í framsögu eða í nefndaráliti að tekið hefði verið tillit til allra þessara athugasemda. Ég held að það séu bara eðlileg vinnubrögð og það er eðlilegt að ég spyrji að því í þessari umræðu vegna þess að umsagnir á fyrri stigum voru bara mjög alvarlegar, við málsferðmeðferðina alla. Þess vegna segi ég: Ef það kemur einhver tölvupóstur um að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu geri ekki neinar athugasemdir eða neitt, að þetta sé bara orðið gott og blessað, væri bara gott að fá það fram í þessari umræðu eða í nefndaráliti sem hefði átt að vera. En varðandi það hvort eitt úrræði útiloki annað, það hef ég aldrei sagt. Ég sagði bara að ég hefði viljað sjá það, í umræðunni hér, fá það fram, hvort búið væri að kortleggja öll þau úrræði sem standa þessum hópi til boða, hver árangurinn sé, hvaða upphæðir eru settar í þetta árlega og hvort hægt væri að ná betri árangri. Það er það sem ég vil fá að vita. Tilfinningalega finnst manni það svolítið dapurlegt, hvað varðar aðila sem eru háðir fíkniefnum og eru fíklar, að í raun sé bara verið að bæta á þann dapurleika með þessum neyslurýmum. Ég hefði viljað sjá að þessir einstaklingar næðu sér á strik og féllu frá fíkniefnaneyslunni. Það er náttúrlega það sem við óskum öll eftir. 
            

Herra forseti. Já, ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Auðvitað myndum við öll helst vilja að enginn yrði fíknisjúkdómi að bráð. Takmark okkar hlýtur alltaf að vera að útrýma fíkniefnaneyslu ef það er mögulegt. En nú hefur fíkn verið skilgreind sem sjúkdómur og einhvern veginn vill nú vera þannig með sjúkdóma að það er flókið fyrir okkur að útrýma þeim með öllu. Þá leitum við allra leiða til að leita lækninga, tímabundinna eða langvarandi, eða þá að reyna að lina þrautir hins sjúka. Og aftur segi ég að eitt útilokar ekki annað. Í þessu tilviki er verið að heimila sveitarfélögum að opna neyslurými þar sem það gæti mögulega gagnast og byggja upp einhvers konar traust hjá fíklum í garð kerfisins, heilbrigðisstarfsmanna sem þar starfa, lögmanna, félagsráðgjafa, þeirra sem þar munu starfa og mögulega lögreglu líka. Það hefur mjög margt gengið á þegar fólk er komið svo langt inn í fíkniheiminn að það er farið að sprauta sig og ef hægt er að búa til ögn af trausti þarna 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisandsvar. Að sjálfsögðu er mjög erfitt að setja sig í spor fólks sem glímir við þá alvarlegu sjúkdóma sem fíknisjúkdómar eru. Það væri kannski fróðlegt í þessu að fá fram viðhorf aðstandenda, t.d. foreldra og fjölskyldna fíkla, hvernig þau líta á svona málefni. Hefðu þau viljað sjá að meiri fjármunir yrðu settir í meðferðarúrræðin, að allra tiltækra leiða yrði leitað í þeim efnum frekar en að stuðla að þessu rými, að þessari lausn, ef það má kalla það svo? Mér finnst það líka skipta máli og vonandi sjáum við fram á að geta aukið fé, og við eigum að gera það, til meðferðarúrræða. Mér fannst umsögnin 

Virðulegur forseti. Ég get svarað einni spurningu frá hv. þingmanni strax, þ.e. hvort foreldrum þeirra sem eru í fíkniefnum myndi hugnast þetta úrræði. Já, þeim myndi hugnast bæði úrræðin, að auka fræðslu og aðstoð og líka neyslurými, vegna þess að það er eitt sem er alveg garanterað við það úrræði; við tökum hér stór skref í því að taka yngstu einstaklingana úr skúmaskotum, úr ógeðslegum aðstæðum inn í aðstæður þar sem þeir fá hreinar nálar og þar sem hægt er að fylgjast með þeim. Ef þeir verða fyrir því að taka of stóran skammt þá er hægt að hjálpa, sem er kannski ekki hægt í dag. Því miður veit ég um unga einstaklinga sem hefði verið hægt að hjálpa, þeir tóku bara of stóran skammt en enginn var til að hjálpa. Síðan er annað sem mælir með því að gera þetta, þ.e. að við tökum sprautufíkla af götunni, að við tökum þá úr skúmaskotunum, af leiksvæðum barna, leikskólalóðum, þar sem nálarnar liggja. Fram kemur í frumvarpinu hvaða áhrif svona neyslurými hafa haft í Skyen í Kaupmannahöfn, reynslan sýnir að um leið og neyslurýmin komu þar hurfu 90% af nálum úr nærumhverfinu. Bara það eitt segir okkur, og ætti að segja hv. þingmanni, að við erum á réttri leið. Við verðum að hætta að vera einhverjir hamstrar inni í kassa, hlaupandi á hjóli og halda að við komumst þannig út úr kassanum. Við verðum að fara að hugsa þetta alveg upp á nýtt. Við erum að tala um veikt fólk.

Herra forseti. Ég var ekki spurður að neinu hér, þetta var bara ræða hjá hv. þingmanni þannig að ég veit ekki alveg hvernig ég á að svara henni.  Hv. þingmaður nefnir sérstaklega að verið sé að sækja fólk í einhver skúmaskot o.s.frv. sem eru út af fyrir sig mjög dapurlegar aðstæður og allt það, ég tek alveg heils hugar undir það. En er þá ekki hægt að útvíkka einhvers konar aðstoð tengda því að koma þessu fólki í meðferðarúrræði? Ég spyr bara, ég meina, þetta er eitthvað sem mér finnst að ætti að skoða. Verðum við ekki líka að taka alvarlega athugasemdir frá þeim sem þekkja vel til í þessum málaflokki, og hefur komið hér fram, að þetta úrræði geti hugsanlega gert að verkum að neysla muni aukast? Það kemur frá fagaðilum sem hafa sagt þetta. Er þetta ekki eitthvað sem við verðum líka aðeins að horfa í? Ég held það. Vegna þess að þarna er verið að auka aðgengið, það verður auðveldara og það er orðið refsilaust. Og hvað með þá sem eru t.d. að feta sín spor eftir að hafa verið í meðferð og eru viðkvæmir fyrir o.s.frv.? Þarna sjá þeir kannski auðvelda leið til að komast aftur inn í þessa ógæfu, það er hugsanlegt líka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég var að spyrja einfaldra spurninga, hvort honum fyndist ekki miklu betra að vita af því að þarna sé komið af stað úrræði þar sem hægt er að fá hreinar nálar, einstaklingar séu ekki að sprauta sig á leikskólalóðum og ekki sé hætta á að börn stingi sig á þessum nálum. Við vitum að það er smithætta, lifrarbólga C, að alls konar smithætta er af þessum nálum. Er þetta ekki bara jákvætt skref? Og líka hitt að það er fólk sem sprautar sig í kjöllurum og í skúmaskotum þar sem er mjög ógeðslegt, það getur farið, ég er ekki að segja að það fari, en það getur farið. Það er heldur ekki hægt að ná í þessa einstaklinga til að fara í meðferð. Þeir koma ef þeir vilja og það er nefnilega það sem er bara staðreyndin. Ég er búinn að sjá þetta, ég var lögreglumaður í ein sjö ár, fyrir nær 40 árum, og hef séð flestar ljótu hliðarnar á þessum málum, því miður, og það verður að segjast eins og er að þetta eru sjúklingar, þetta er veikt fólk.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það hefur komið fram að þessir einstaklingar eiga gott aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Það er tekið skýrt fram og kemur fram í umsögn frá SÁÁ. Það stendur ekki í vegi fyrir því að þessir einstaklingar geti sótt sér alla þá heilbrigðisþjónustu sem þeir eiga rétt á. Það er því kannski ekki alveg rétt sem komið hefur fram að verið sé að bæta aðgengi þeirra að heilbrigðisþjónustu. Hún er þegar til staðar, svo því sé haldið til haga. Ég legg aftur áherslu á það, hv. þingmaður, að ég tel að við eigum að leita allra úrræða til að koma í veg fyrir að í raun sé verið að bæta aðgengið að fíkniefnum, sem verið er að gera með þessum neyslurýmum, og þá finnst mér meðferðarúrræðin skipta mestu máli. Það er mín skoðun og það hefur verið innlegg mitt í þessa umræðu.

Herra forseti. Hér erum við í 2. umr. um afar mikilvægt mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, er varðar neyslurými. Já, það kann að vera rétt sem kom fram hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni að nefndarálitið sem skilað er inn hér, og er auðvitað lögskýringargagn, er heldur rýrt. Það hefði farið betur á því að hafa það fyllra. En þá er gott að hér eigi sér stað þingfundur þar sem hægt er að fylla upp í holurnar, ef svo má segja. Það er fjölmargt sem ekki er minnst á í nefndarálitinu og þá aðallega það sem ekki kom fram, af því að maður fjallar yfirleitt um það í nefndaráliti sem kemur fram en er ekki að segja frá því sem ekki kemur fram, annars yrðu nefndarálit ansi löng. Það kemur t.d. ekki fram í nefndarálitinu að lögreglan og ríkissaksóknari hafi ekki gert athugasemdir en það hefur komið kirfilega fram úr þessum ræðustól að lögreglan og ríkissaksóknari töldu enga ástæðu til þess að gera athugasemdir við þetta frumvarp. Þeir höfðu hins vegar gert athugasemdir við eldri frumvörp, fyrri frumvörp, en búið var að taka tillit til þeirra athugasemda í þessu frumvarpi. Við erum að fjalla um skaðaminnkun. Það er það sem þetta snýst um, af því að fíkn er sjúkdómur og við þurfum að mæta þeim sjúkdómi eins og við mætum öðrum sjúkdómum. Ég hef komið inn á það áður að þegar um er að ræða sjúkdóma reynist mannkyninu erfitt að útrýma þeim með öllu. En við reynum eins og við getum að finna lækningar við sjúkdómum og þegar lækningin til skemmri eða lengri tíma virðist ekki ætla að bera árangur þá reynum við a.m.k. að lina þjáningar þess sjúka. Og það er nákvæmlega það sem verið er að gera í þessu máli. Skaðaminnkun er hugmyndafræði sem gengur út á það að reyna að sýna þeim sem glíma við fíkniefnasjúkdóminn mannúðlega meðferð, einhvers konar líkn, og mæta þeim einstaklingum og auðvitað gera tilraun til þess að mynda eitthvert samband við einstaklinga sem mögulega má leiða til þess að undirrót sjúkdómsins, sem er hið andlega mein sem byggir á vantrausti, sem byggir á ýmsu sem einstaklingurinn hefur ferðast með í gegnum lífið, að mögulega sé hægt að vinna á því með því að sýna einstaklingnum virðingu í stað útskúfunar. Það er það sem skaðaminnkun gengur út á. Rauði kross Íslands, sem er alþjóðleg mannréttindasamtök, hefur rekið nokkur skaðaminnkunarúrræði á undanförnum árum, í fyrsta lagi Konukot, svo Frú Ragnheiði í Reykjavík, sem er bíll sem þjónustar fíkla, og svo Ungfrú Ragnheiði á Akureyri, sem er sambærilegur bíll. Skaðaminnkun vísar til stefnu eða verkefna, verklags sem miðar fyrst og fremst að því að draga úr neikvæðum heilsufarslegum, félagslegum og efnahagslegum afleiðingum notkunar bæði löglegra og ólöglegra vímuefna. Skaðaminnkun gagnvart fólki sem notar vímuefni og fjölskyldum þeirra, nærsamfélaginu öllu og samfélaginu öllu, þetta er skaðaminnkun fyrir okkur öll. Sá einstaklingur sem mætir ekki fyrirlitningu, útskúfun og refsingum er ólíklegri til að stunda andfélagslega hegðun með ýmsum afbrotum eða slíku. Það sem einkennir leiðina skaðaminnkun er áherslan á að fyrirbyggja skaða fremur en að fyrirbyggja sjálfa notkunina. Þannig hefur skaðaminnkun skírskotun til lýðheilsu og mannréttinda frekar en heilsufarslega skírskotun. Það er skaðaminnkunin. Þegar við horfum á neyslurýmin og hvernig þau eru hugsuð þá er það út frá þessum fræðum um skaðaminnkun en hefur til viðbótar skírskotun inn í heilbrigðiskerfið, af því að þar starfar heilbrigðisstarfsmaður, félagslega kerfið, af því að þar er talað um að kunni að verða félagsfræðingur, og ýmislegt annað, jafnvel inn í réttarvörslukerfið, af því að líka er talað um að viðkomandi geti mögulega haft aðgang að einhvers konar lögfræðiaðstoð. Þeir sem eru komnir þetta djúpt inn í neysluna, inn í veikindi sín, hafa oft verið að glíma við ýmsa erfiðleika á því sviði. Aðeins var komið inn á sölu fíkniefna áðan, hvort við værum, af því að það mætti vera með fíkniefni, neysluskammta, á þessu svæði, að opna fyrir það að þarna gengju fíkniefni kaupum og sölum. Svo er auðvitað alls ekki. Þetta er algjör misskilningur hjá hv. þingmanni sem hélt þessu fram vegna þess að sala fíkniefna verður eftir sem áður alveg jafn ólögleg. Það er ólöglegt að selja fíkniefni og það verður það þarna inni líka. Sala fíkniefna má ekki eiga sér stað inni í neyslurými. Þú mátt hins vegar hafa neysluskammt með þér til þess að neyta inni í rýminu, en þú mátti ekki selja neysluskammtana eða selja fíkniefni á staðnum. Það er ólöglegt og verður það áfram. Hér er um að ræða heimildarákvæði í lögum fyrir sveitarfélög til að búa til rými fyrir sjúklinga sem neyta fíkniefna. Verið er að búa til rými þar sem starfsfólk sem starfar þarna getur verið öruggt um að það sé ekki að brjóta lög. Eins og kom fram áðan getur það verið ansi flókið fyrir starfsmann sem er að vinna í þessu umhverfi að mæta til vinnu og eiga það á hættu að vera sóttur til saka fyrir að aðstoða fíkil. Og enn og aftur, ég þreytist ekki á því að segja það: Fíkn er sjúkdómur, ekki glæpur. Varðandi úrræðin þá held ég að við þurfum að hugsa þau svolítið upp á nýtt, þau úrræði sem við erum með fyrir fíkla og aðra sem misnota vímuefni. Við rekum hátæknisjúkrahús á Vogi sem er með sjúklinga í innlögn. Svo erum við líka með sjálfstæð félagasamtök sem reka meðferðarheimili, en það virðist vera sem það sé sáralítil heildstæð stefna í meðferðarúrræðum á Íslandi. Það er of langur biðlisti eftir innlögn en svo eru göngudeildir og göngudeildirnar virðast vera þær sem fá fyrst að fjúka þegar þrengir að. Við höfum t.d. séð það á Akureyri þar sem því var hótað um leið og samdráttur varð að göngudeildinni fyrir norðan, sem á að þjónusta risastórt svæði, yrði lokað með hraði. Úrræðin eru þannig að við viljum auðvitað aðstoða þá sem vilja hætta að neyta vímuefna, en eitt útilokar ekki annað. Það getur verið að sjúklingurinn sé það langt leiddur að hann annaðhvort hafi ekki áhuga á að hætta neyslu eða hreinlega bara treysti sér ekki í það. Á þessum stað eru fjölmargir einstaklingar sem treysta ekki heilbrigðiskerfinu og treysta ekki félagslega kerfinu og treysta alls ekki lögreglunni. Það er líka það sem skiptir máli inn í þessi úrræði sem neyslurýmin geta orðið, að það sé byggt upp traust. Oftar en ekki hefur einstaklingur sem er þetta langt leiddur lokað öllum dyrum í kerfinu hér og þar og hefur misst traust á allt kerfið. Ég held að þetta traust og þessi viðurkenning á manneskjunni og að henni sé mætt á hennar forsendum án dómhörku, án fordóma og af mannúð, muni koma okkur ansi langt í baráttunni gegn neyslunni. Og ég held ekkert um það heldur er þess fullviss. Ég hef verið að fylgjast með því sem hefur verið að gerast t.d. hjá Frú Ragnheiði, hjá Rauða krossinum og það er alveg magnað starf sem á sér stað þar af því að kærleikurinn fyrir manneskjunni er alltumlykjandi. Þegar þú nærð einhvern veginn að byggja upp traust eru meiri líkur á að þú getir orðað það við viðkomandi að hægt sé að leita sér aðstoðar við að komast út úr neyslunni. Þó að vandi sé falinn þá er hann til staðar. Það að útbúa neyslurými býr ekki til vandann. Við vitum frekar af honum af því að við sjáum hann en hann er samt þarna, hann er falinn af því að neyslunni fylgir mikil skömm. Við verðum bara að viðurkenna að í Reykjavík og í öðrum bæjarfélögum um landið búa fíklar. Þeim finnst gjarnan ágætt að vera nálægt öðrum fíklum til ná einhverri samsömun, ná einhverjum tengslum, en það að við hér við Austurvöll sjáum þá ekki í neyslurýmunum þýðir ekki að þeir séu ekki til staðar. Við vitum alveg að þeir eru til staðar. Vandinn er til staðar og við þurfum einhvern veginn að grípa hann. Varðandi það að spyrja almenning þá hefur þetta frumvarp verið til meðferðar á Alþingi í allan vetur og oft áður og hefur verið til umræðu og það er hverjum sem er, hverjum sem það vill, heimilt að senda inn umsagnir. En þó að ég aðhyllist mjög íbúalýðræði þá virðist það samt brenna svolítið við hjá okkur að við erum tilbúin í nánast hvað sem er nema bara í okkar hverfi. Þá ætla ég nú ekki að fara að tala um þann hóp sem er hvað mest fordæmdur í samfélaginu heldur jafnvel bara þá sem eru að glíma við geðrænar áskoranir. Jafnvel þeir einstaklingar sem glíma við geðrænar áskoranir þurfa að þola það að heilu hverfin fari á hliðina út af sambýli sem ætlað er þeim hópum, af því að það má alls ekki fá slíka einstaklinga í mitt hverfi. Þetta er kallað „nimbyism“. Ég veit ekki hvað þetta heitir á íslensku. Ef maður veltir fyrir sér hvernig við sem samfélag getum risið upp og útskúfað þeim sem glíma við geðrænar áskoranir af því að við viljum ekki að þau búi í hverfinu okkar, þá getum við rétt ímyndað okkur hvernig við eigum eftir að hegða okkur ef fíklarnir eiga að vera einhvers staðar nálægt okkur. Og við höfum svo sem séð það. Ég veit því ekki alveg hvernig við eigum að fara að því að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta, hvort sú þjóðaratkvæðagreiðsla myndi á endanum snúast um að útrýma þessum hópi. Það ætla ég að vona ekki af því að þar á meðal er frábært fólk, eins og í öllum hópum. Viðhorf aðstandenda til þessa úrræðis hef ég metið sem svo að sé mjög jákvætt vegna þess að þetta úrræði hvetur ekki til neyslu heldur þykir aðstandendum gott að vita til þess að afkvæmi þeirra, maki, systkini, foreldri geti a.m.k. leitað eitthvert í leit að aðstoð og í leit að smámannúð. Það að vera aðstandandi fíkils er mjög erfitt, reynir mikið á og það er ekki síst erfið sú staða að vita af fjölskyldumeðlimi eða nánum vini úti, að viðkomandi eigi ekki rétt á þjónustu, eigi ekki rétt á skjóli og hafi í raun lokað öllum dyrum þegar kemur að úrræðum og trausti til heilbrigðiskerfisins og félagslega kerfisins. Við erum ekki að auka aðgengi að fíkniefnum, síður en svo. Við erum að auka mannúð til þess hóps sem hefur í raun mátt þola hvað mesta útskúfun hér á landi.

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, neyslurými, sem hefur verið, eins og komið hefur fram í mörgum ræðum, til meðferðar í velferðarnefnd. Frá því að ég kom inn á þing hef ég verið trúr sannfæringu minni og hef greitt atkvæði á móti öllum lögum sem auka aðgengi að eiturlyfjum eða víni. Ég geri ekki ráð fyrir að þær ræður sem hér hafa verið fluttar eða eiga eftir að verða fluttar muni breyta neinu með það. Ég held að það sé líka nokkuð ljóst, virðulegur forseti, að ég mun ekki eyða tíma þingsins í að endurtaka það sem hér hefur verið sagt. Margt af því er mjög gott og ég vil taka undir nær allt sem hv. þm. Birgir Þórarinsson sagði áðan og því alger óþarfi að endurtaka það. Margir halda að ég sé að taka þessa ákvörðun að vanhugsuðu máli eða hafi tekið hana bara rétt eftir að ég kom inn á þing. Það er ekki þannig. Ég held ég hafi verið rétt rúmlega tvítugur þegar ég sat í stjórn Sambands ungra Sjálfstæðismanna og það þótti tíðindum sæta að þar var einn maður úr Vestmannaeyjum sem andmælti því að stjórnin vildi selja brennivín í búðum. Það hefur ekkert breyst síðan þá, þó að ég hafi reyndar ekkert verið að spýta því út úr mér með brennivínið á þeim tíma. Þessi afstaða mín er ekkert ný og þess vegna breytist hún auðvitað ekki. Ég vil taka undir það sem hér var sagt um starfsfólk Frú Ragnheiðar. Það fólk hefur oft komið til okkar í velferðarnefnd og maður áttar sig stundum á því heima hjá sér þegar maður horfir á þetta fólk í viðtali í sjónvarpinu að þarna eru góðkunningjar manns á ferð, sem maður hitti í vinnunni. Ég verð að viðurkenna að ég ber mikla virðingu fyrir þeirri umhyggju og kærleika sem það sýnir skjólstæðingum sínum. Það er algerlega á hreinu. Það er algerlega til fyrirmyndar hvernig það fólk, í vinnutíma sínum og frítíma, hefur annast þetta fólk. Það liggur alveg fyrir, og það vita þeir sem eru í velferðarnefnd og auðvitað margir fleiri, að það er ákveðinn hópur einstaklinga sem virkilega þarf á slíkri aðstoð og aðstöðu að halda. Það hefur alveg legið fyrir. Mér hefði hins vegar fundist betri bragur á því að þetta frumvarp frá ráðherranum hefði gert ráð fyrir því að þessi sérstaki hópur væri aðstoðaður í staðinn fyrir að hafa neyslurými sem er algjörlega opið fyrir alla. Í því felst mikil hætta. Meðferðarfulltrúar og sérfræðingar hafa sagt mér í þeim samtölum sem ég hef átt við þá um þessi mál að ef ungt fólk sem er að hefja neyslu kemst í þá aðstöðu, í skjól til að sprauta sig og neyta efnanna, muni það hraða mjög falli þeirra í neyslunni. Þau munu mikið fyrr verði fíkninni algerlega bráð. Það fer ekki hjá því að við sem höfum fylgst með þessum heimi og tekið þátt í því að aðstoða fólk á ýmsan hátt upplifum þá ömurlegu hörmung sem margir eru komnir í og ætla ég þá ekki að tala um stöðu foreldra og nákominna ættingja sem líða fyrir slíka stöðu. Það er alveg merkilegt af okkur þingmönnum að í hvert skipti sem frumvarp kemur fram um aukið aðgengi að víni eða eiturlyfjum, eins og er verið að gera hér og fleiri frumvörp eru á leiðinni, þá komum við aldrei með leiðir á móti til að taka á vandanum sem þetta leiðir af sér, sem er aukin neysla. Það liggur alveg fyrir, hvort sem það er eiturlyf, vín, sælgæti eða matur, að aukið aðgengi þýðir aukna neyslu. Við getum ekkert borið á móti því. Það er því mjög mikilvægt að stemma stigu við því hverjir geta nýtt sér þessi neyslurými. Ég viðurkenni að það er hópur þarna úti sem þarf á slíkri aðstoð að halda en áhyggjur mínar aukast verulega þegar fólk vill ganga mun lengra á þeirri leið heldur en þetta frumvarp gerir. En ég ætla ekki að ræða það núna vegna þess að það er nógu sorglegt mál, svo maður fari ekki að bæta því ofan á þetta mál. Það að fólk skuli brenna fyrir því er afar einkennilegt. Við höfum rætt þetta mál á fleiri, fleiri fundum í velferðarnefnd og það hafa mörg sjónarmið komið fram og góðar ráðleggingar sem er algerlega skautað fram hjá í þessu frumvarpi. Ég held við þurfum að taka höndum saman um að auka fræðslu og áróður gegn vímuefnum, eiturlyfjum og sígarettum. Við höfum séð hvaða árangri við höfum náð með tóbaksnotkun eftir að farið var í að koma þeim úr augsýn í verslunum. Það hefur breytt miklu. Ég held að Ísland sé talið dæmi um þjóð þar sem sígarettureykingar fari minnkandi og eru mjög litlar á sama tíma og neysla eiturlyfja eykst. Það er líka mikið áhyggjuefni. Ég hefði viljað heyra það í þessari umræðu að við vildum styrkja SÁÁ, að við vildum styrkja Hlaðgerðarkot og að við vildum styrkja Krýsuvík. Ég man ekki eftir neinu hausti hér í fjárlagavinnunni þar sem fulltrúar þessara samtaka hafi ekki hringt í okkur þingmenn og beðið okkur um aðstoð, af því að ekki væri nóg gert. Ég hugsa að ég fari ekki fjarri með það þegar ég segi að það séu 1.000 manns á biðlistum eftir meðferð hjá þessum stofnunum. 1.000 manns, það lætur mjög nærri að svo sé. Hugsið ykkur glötuð verðmæti á bak við allt það fólk, á bak við alla þá einstaklinga. Það er ekki hlutverk okkar í þinginu að auka og stækka þann hóp. Við eigum að gera allt til þess að minnka hann. Við eigum að gera allt til að hjálpa honum, því að vissulega er þetta fólk veikt og ég hef aldrei efast um það eina einustu mínútu. En það þarf að bera ábyrgð á sjálfu sér eins og við hin. Við verðum að bera ábyrgð á okkur sjálfum. Það er skylda hvers og eins að gera það. Virðulegur forseti. Mér finnst sorglegt að þetta frumvarp hafi verið lagt fram og ég mun ekki styðja það.

Forseti. Ég er með eina einfalda spurningu sem snýr að því að hv. þingmaður talaði um að afstaða hans sé ekki ný, en hún er samt ný fyrir mér vegna þess að í 4. júní 2019 skrifaði hv. þm. Ásmundur Friðriksson undir nefndarálit þar sem stendur, með leyfi forseta: „Við umfjöllun nefndarinnar kom einnig fram það sjónarmið að markmiði neyslurýma yrði best náð ef varsla neysluskammta fíkniefna yrði gerð refsilaus. Nefndin bendir á að það skjóti skökku við að afnema refsingu við háttsemi sem almennt er ólögmæt innan tiltekins svæðis á grundvelli sjónarmiða um skaðaminnkun. Í greinargerð frumvarpsins er bent á að neyslurými séu fyrst og fremst hugsuð sem úrræði fyrir þá sem eru langt leiddir í fíkn og eygja litla von um að hætta sinni neyslu. Með því að koma á fót neyslurýmum er stigið skref til viðurkenningar á því að þessir einstaklingar séu fyrst og fremst með sjúkdóm. Nefndin telur fulla ástæðu til þess að kanna hvort tilefni sé til að löggjöfin gangi enn lengra í því að koma til móts við þessa einstaklinga svo að þeim verði ekki gerð refsing vegna þess sjúkdóms. Beinir nefndin því til heilbrigðisráðherra að vinna markvisst að því að afnema refsingar fyrir vörslu á neysluskömmtum fíkniefna.“ Undir nefndarálitið skrifar hv. þingmaður. Ég er forvitin að vita hvað hafi breyst á þeim tíma, á þessu tæpa ári sem liðið er síðan hv. þingmaður skrifaði undir.

Virðulegi forseti. Það er alveg greinilegt að mér getur orðið misdægurt í þinginu. Það er alveg ljóst. En klárlega var ég edrú þennan dag. En af hverju ég hafi skrifað undir - ég verð bara að viðurkenna hér og nú að ég geri mér ekki grein fyrir því. En þetta sannar enn og aftur að ég er mannlegur.

Það er gott að vita það.

Virðulegur forseti. Í ræðu hv. þingmanns komu fram sambærilegar áhyggjur og komu fram hjá hv. 3. þm. Suðurk., Birgi Þórarinssyni, og vil ég svo sem ekki að gera lítið úr þeim þótt ég sé efnislega ósammála. Ég hef hins vegar tekið eftir því að það er mikill ótti við að með því að hafa þessi svæði myndi þar grassera meiri vímuefnasala en er nú þegar. Nú verð ég að viðurkenna að sjálfur eldist ég og verð fjarlægari tækninni, en ég sat á dópstofu um daginn, drakk þá dóp sem heitir áfengi, bjór nánar tiltekið. Þá sýndi mér einstaklingur sem var á þeim bar hvernig hann færi að því að sækja sér vímuefni, sýndi mér það í símanum sínum. Hann fór þar inn eitthvert spjallsvæði og sýndi mér hvar hann gæti fengið þvílíkt úrval af vímuefnum að ég get ekki ímyndað mér að mann myndi nokkurn tímann skorta neitt eftir að hafa aðgang að slíku. Þetta svæði var bara aðgengilegt almenningi. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að það sé þannig í dag að það séu veruleg höft á vímuefnasölu vegna þess að refsistefnan og stefnan sem við beitum í dag virki svo vel.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina en það er nú bara þannig að ég veit ekkert um þennan fíkniefnamarkað og hef aldrei skoðað einhver öpp í símanum eða verið að kynna mér það sérstaklega hve mikið framboð er á börum bæjarins eða verið að kaupa vín þar í bakpokann minn eða annað slíkt. Þannig að ég þekki þetta ekki nógu vel. Ég hef hvergi í orðum mínum í þinginu í dag talað um sölu við neyslurými, ég orðaði það hvergi og hef ekki lýst yfir einhverjum sérstökum áhyggjum af því þó að ég ætti kannski að hafa þær.

Virðulegur forseti. Ég verð að taka undir með hv. þingmanni. Ég held einmitt að hann þekki þennan málaflokk bara ekki nógu vel, þekki ekki nógu vel hvernig sala fer fram í nútímanum, hversu auðvelt er að framleiða og dreifa vímuefnum í dag. Kannabisefni get ég kennt hér og nú, þú setur fræ í pott, gefur því vatn og ljós. Þá er það komið, nú kunna allir hér inni að framleiða kannabisefni, ekki endilega það besta í heiminum, eða það versta, eftir því hvernig litið er á það. Flóknara er það ekki heldur, virðulegur forseti, að opna eitthvert app í dag og kaupa sér vímuefni. Sú hugmynd að núverandi stefna sé á einhvern hátt að bera árangur í baráttunni gegn vímuefnasölu er að mínu mati fráleit. Það er þess vegna sem ég spyr hér, virðulegi forseti, því að áhyggjurnar, þegar á að sýna smámannúð í málaflokknum, eru alltaf þær að neytendum muni fjölga og salan aukast. Það sem ég er að benda á er að sá tími er bara löngu liðinn að það þurfi að vera eitthvert sérstakt svæði til þess að fólk neyti þar vímuefna eða kaupi þau eða selji þau. Sá tími er liðinn, stríðið er búið og dópið vann. Spurningin er: Hvað ætlum við að gera við fórnarlömbin?

Virðulegi forseti, ég þakka fyrirspurnina, ég veit ekki hvort það var einhver sérstök fyrirspurn í þessu til mín 

Herra forseti. Þetta er svo skemmtileg umræða og kveikir hjá manni alls konar tilfinningar. En það er stundum gott, einmitt þegar maður finnur að tilfinningarnar eru að hlaupa með mann í gönur, að skoða gögn og það sem hefur verið sagt og ritað. Hv. þingmaður, sem þykir mjög vænt um SÁÁ og það góða starf sem þar fer fram, spurði í ræðu sinni af hverju við værum ekki að efla SÁÁ og efla meðferðarstarf. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann, af því að ég er alveg sammála honum, hvers vegna hann greiddi atkvæði gegn stuðningi við SÁÁ í atkvæðagreiðslu í síðustu viku. Minni hluti á Alþingi kom með tillögu um að setja 100 milljónir aukalega inn í SÁÁ, ekki síst vegna þeirra aðstæðna sem eru núna þar sem sala t.d. á áfengi hefur aukist mjög mikið og biðlistar í vímuefnameðferðir eru að lengjast. En þá greiðir hv. þingmaður, sem er svona umhugað um að koma fólki í meðferð, atkvæði gegn þeirri tillögu. Mig langar bara að spyrja af hverju það var.

Forseti bendir á að þessi spurning varðar kannski ekki nákvæmlega það efni sem hér er til umræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda þessa spurningu sem kemur þessu máli ekki neitt við. 

Herra forseti. Ég verð nú að mótmæla orðum herra forseta þegar hann segir að spurning mín hafi ekki átt við efnið þegar hv. þingmaður sem hélt hér ræðu á undan undraðist það að hv. velferðarnefnd væri ekki á sama tíma og hún er að afgreiða þetta mál að auka við fjárhagslegan stuðning sinn til SÁÁ. Ég sé því ekki hvernig spurning mín getur ekki verið beint framhald af ræðu hv. þingmanns. Mér þykir það pínulítið snúið þegar hæstv. forseti stígur hér upp af stól sínum til að leggja einhvern veginn línurnar fyrir andsvör fyrir hv. þingmenn í hans flokki. Það er pínulítið sérstakt að fylgjast með þessu. Sú spurning sem ég bar fram var í beinu framhaldi af ræðu hv. þingmanns sem kvartaði yfir því að stuðningsmenn þessa máls sem við erum að fjalla hér um í dag væru ekki að auka stuðning við meðferðarstarf SÁÁ. Þá get ég bara upplýst þingheim um það að ég gerði það einmitt og tel fulla ástæðu, og það er ekki yfirboð, hv. þingmaður, til að setja fjármagn inn þar af því að það er nauðsynlegt. Biðlistar hafa lengst mjög mikið. Það er ekki yfirboð, þetta er raunveruleiki, hv. þingmaður, og það er óskiljanlegt  
            

Forseti biður hv. þingmann að stíga úr ræðupúltinu.

aldrei stutt góðar tillögur ef þær koma ekki úr réttri átt.

Forseti biður hv. þingmann að virða tímamörk, þar sem þau voru langt, langt yfir tímamörk. Forseti vill benda á að hann er ekki að leggja línurnar fyrir hv. þingmann heldur benda aðeins á það að hvorki SÁÁ né fyrri atkvæðagreiðsla er hér til umræðu heldur þetta frumvarp sem snýr að allt öðru. 
            

Virðulegi forseti. Ég er ekki óvanur því að samantekin ráð séu um það þegar ég held ræðu hér að þingmenn flykkist í andsvör. En ég var minntur á það af góðum manni að í síðustu viku var samþykkt í þessum sal að SÁÁ fengi 30 milljónir. 

… séð um það sjálfur.


            

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um heita kartöflu og þetta mál er auðvitað mjög snúið. Ég er alveg sammála hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni, ég er einn af þeim sem hafa algjört antipat á biðlistum, finnst þeir mjög rangir. Það er mjög illa hugsað að vera með biðlista, hvort sem er í vímuefnamálum, í aðgerðum eða öðru. En út frá því myndi ég segja að við ættum að einbeita okkur að því að útrýma biðlistum þannig að allir geti leitað sér hjálpar. Á sama tíma verðum við líka að hugsa út fyrir kassann af því að við erum komin á endastöð. Ég spyr hv. þingmann: Er hann ekki sammála mér um það að með því að koma þessum málum inn á ákveðinn stað og út úr skúmaskotunum - koma þeim á stað þar sem eru hreinar nálar og það er verið að hjálpa, þar sem heilbrigðisstarfsmenn eru til staðar og verið er að hugsa um þessa einstaklinga, þeir eru veikir - sé a.m.k. eitthvað verið að gera í þeim málum?

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir andsvarið. Ég held að það sé í sjálfu sér ekki svo langt á milli okkar. Við höfum báðir antipat á biðlistum alveg sama hvar þeir eru, og sérstaklega hjá þeim meðferðarstofnunum sem við fjöllum um núna, ég hef miklar áhyggjur af því. Ég sagði líka í framsögu minni áðan að það væri ákveðinn hópur sem þyrfti að taka utan um. En ég sagði líka að við þyrftum að bera ábyrgð á sjálfum okkur og við þyrftum að passa unga fólkið, svo að það falli ekki í þessa gryfju. Við þurfum að vera með fræðslu og áróður á móti eiturlyfjum en ekki sífellt vera að opna leiðir til að auka neysluna. 
            

Af hverju er fólk alltaf gólandi á mig hérna í þingsal, Helga Vala Helgadóttir og Halldóra Mogensen? Þetta er ekki í fyrsta skipti …

Ég vil biðja þingmenn að halda ró sinni.

Hlæjandi og gólandi á mann …

Ég vil biðja hv. þingmenn að tala eingöngu úr ræðustól hér inni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir svarið. Við virðumst alltaf hafa tilhneigingu, og hefur verið undanfarna áratugi, til að vera með biðlista eftir t.d. áfengismeðferð, eftir læknismeðferð. Það er kannski sorglegast að við vitum að með því að setja meira fé í málaflokkinn erum við skila því til baka. Við erum að ná til fólks og við erum að koma fólki út í eðlilegt líf og á vinnumarkað og jafnvel í nám eða eitthvað. Það er óskiljanlegt en það virðist vera lenskan að hunsa þetta og hafa fasta biðlista. Við verðum líka að hugsa einhvern veginn öðruvísi um þessa veiku einstaklinga. Þetta er fárveikt fólk, ég get fullyrt það, þetta er fárveikt fólk sem þarf líka að hjálpa á einhvern hátt. Ég spyr hv. þingmann: 

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég held ég hafi verið búinn að svara þessum fyrirspurnum áður, í því sem ég hef áður sagt. Við þurfum að auka forvarnir og fræðslu til að hjálpa unga fólkinu. Ég vona að okkur auðnist það. Ég vona líka að ég fái að tala í friði hér í þingsal án þess að hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir  
            

Ég ætla að fá að bera af mér sakir. Ég var bara frammi í matsal og átti leið hjá þegar ég heyri allt í einu hv. þm. Ásmund Friðriksson tala um að ég hafi verið að góla á sig. Svo sterka rödd hef ég nú ekki að hún berist alla leið innan úr matsal. Svo vil ég gera athugasemd við fundarstjórn forseta í leiðinni. Mér finnst óeðlilegt þegar forseti þings segir gagnrýnivert að fólk sé að minnast á SÁÁ hér, þ.e. þingmenn úr stjórnarandstöðu, en gerir engar athugasemdir við slíkan málflutning frá stjórnarþingmönnum sem flytja ræður. Ég held að forseti þings, þó að hann sé hollur sínu liði, verði að þessu sinni að líta á alla þingmenn sem jafn réttháa, þótt í öðrum liðum kunni maður að fylkja sér um eitt lið en ekki önnur.

Forseti vill benda á að þegar hv. þingmenn fara í andsvar með spurningu er eðlilegt að á það sé bent að spurningin varði það mál sem er til umræðu. Hvorki SÁÁ né fyrri atkvæðagreiðslur voru hér til umræðu. Það er eðlilegt þegar notaður er réttur til andsvars að það sé þá um efnið. Það var eingöngu ábending forseta.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson kvartaði yfir góli tveggja hv. þingmanna en það var hvorugur þeirra sem gólaði. Það var ég, virðulegi forseti, sem gólaði hér. Ég gólaði mjög málefnalega, og að mínu mati vel, um efnið, enda var hv. þingmaður stiginn niður úr pontu. Ég skil vel að þetta hafi farið fyrir brjóstið á honum, að ég hrópi upp orð, áróður, sem hann nefndi sjálfur í ræðu, en ég gerði það ekki til að grípa fram í fyrir honum og ég greip ekki fram í fyrir honum. Hin ábendingin sem ég vil koma á framfæri er að þegar virðulegur forseti gerir athugasemdir við að þingmenn séu ekki að ræða það sem er á dagskrá eða til umræðu hverju sinni er hann óhjákvæmilega að fara inn á frekar hættulega braut og hún er sú að draga úr málfrelsi þingmanna. Það er sá staður þar sem þingmenn geta komið sjónarmiðum sínum á framfæri um þau mál sem eru til umræðu. Það er alvanalegt, og vil ég meina að hér fari þingmenn út í þau málefni í víðum skilningi. Fyrir utan að það sem virðulegi forseti benti á var ekkert út fyrir efnið, það var hluti af málinu. 

Forseti telur sig ekki hafa gengið langt í þessa átt. Það er engin nýjung að gera athugasemd af þessu tagi ef farið er langt út fyrir efnið. Svo geta menn haft mismunandi skoðanir á því hvað sé eðlilegt í þeim efnum.

Forseti. Ég gerir athugasemd við að ég hafi verið að góla á hv. þm. Ásmund Friðriksson. Ég kannast ekki við það og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson er svo sem búinn að gangast við því. En ég geri einnig athugasemdir við fundarstjórn forseta. Nánast hálf ræða hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar var um SÁÁ og þá er mjög furðulegt ef við megum ekki koma í andsvör og spyrja út í ræðu hv. þingmanns. Hvernig eigum við að velja úr? Hv. þingmaður heldur ræðu. Svo fer annar hv. þingmaður í andsvar og spyr þingmanninn beint um umræðuefni þingmanns í ræðunni. Mér finnst þetta því mjög furðuleg nálgun og verð að viðurkenna að þetta gerir það að verkum að það verður alltaf erfiðara og erfiðara að átta sig á því hvað má og má ekki segja í pontu Alþingis og hvenær. Ég tek undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni, mér finnst það skerða dálítið málfrelsi mitt hér.

Herra forseti. Ég kem hér aftur upp til að mótmæla orðum hæstv. forseta sem sagði mig hafa farið út fyrir efnið og ekki vera í andsvörum við hv. þingmann heldur vera að ræða eitthvað allt annað. Það er rangt. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson stóð í pontu og sagði að þeir sem styddu það mál sem hér er væru að ekki greiða fyrir því að SÁÁ fengi aukið fjármagn í rekstur meðferðarstöðvarinnar. Það var innihald ræðunnar. Ég átta mig á því að það er flókin staða að sitja í forsetastól og greina öll orð sem koma fram, en það verður samt að vera þannig að þegar hæstv. forseti er leiðréttur með villu sína þá viðurkenni hann það. Hann fór þarna út af sporinu þar sem andsvarið var í beinu sambandi við ræðu hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar og það er skýlaus réttur þingmanns að fá að fara í andsvar án þess að vera truflaður af forseta.

Herra forseti. Ég vil koma aðeins inn í umræðuna vegna þess að ég hef orðið vitni að því sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson nefndi áðan. Að mínum dómi hafa þingmenn Pírata með háttsemi sinni í þingsal og í ræðum lagt upp með að þeim líki ekki við hv. þm. Ásmund Friðriksson. Ég minni á að þingmaður innan þingmannahóps Pírata hefur verið ásakaður um, eða alla vega fengið dóm um það hjá siðanefnd Alþingis, að hafa farið ranglega með ummæli í garð hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar. Ég vil segja að mér finnst háttsemi þingmanna Pírata í garð þingmannsins jaðra við einelti á köflum. Í hvert einasta sinn sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson stendur í ræðustól sér maður Pírata brosa eða hlæja eða kalla fram í. Ég hef margsinnis orðið vitni að því. Það er háttsemi sem mér finnst að Píratar ættu að leggja af. Það er bara þannig.

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á að leiðrétta hv. þingmann sem talaði hérna á undan, það var ekki álit forsætisnefndar að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir hefði sagt eitthvað rangt. Niðurstaða forsætisnefndar var að það skipti ekki máli. Það var bókstaflega niðurstaða nefndarinnar að það skipti ekki máli hvort hún hefði sagt satt eða ekki, það kom málinu ekki við. Dæmd skyldi hún vera hvort sem væri rétt. Það er mikilvægt að ræða þetta meira og það verður rætt meira á fundum forsætisnefndar í framtíðinni, vil ég meina, sér í lagi núna þegar við fjöllum um siðareglur. Hins vegar vil ég hafna ásökunum um eineltistilburði í garð hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar. Hann á það til að segja hluti sem fá mann til að brosa og aðra sem fá mann til að reiðast. Það er bara hluti af því að vera mannlegur og hafa tilfinningar og sjálfsagt má gæta vel að því að maður láti ekki tilfinningar sínar bitna á öðrum. Ég óska síðan eftir því við virðulegan forseta að málfrelsi þingmanna verði rætt í forsætisnefnd í kjölfarið. Mér finnst augljóst að við útkljáum þetta ekki hér og nú, þótt ég verði reyndar að segja að mér finnst ærið tilefni til umræðna. Ég óska eftir því að forsætisnefnd fundi sérstaklega um málfrelsi þingmanna því að það er komið í ógöngur, ekki bara í þessu tilviki heldur almennt, hvernig hafður er hemill á málfrelsi stjórnarandstöðuþingmanna.

Forseti er alveg sammála því að málfrelsi sé komið í ógöngur.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, með síðari breytingum, neyslurými, bara svo það sé sagt ef einhver var búinn að gleyma því. Þetta mál er til 2. umr. og var á dagskrá í 1. umr. í haust og hefur verið til meðferðar í hv. velferðarnefnd og hefur tekið nokkrum breytingum og er það vel. Búið er að fara mikið ofan í þetta mál og minna á það, eins og hefur reyndar komið fram í dag, að fíkn er sjúkdómur sem fer ekki í manngreinarálit frekar en Covid-19. Þó að hann berist ekki á milli manna eins og sá sjúkdómur þá er hann skilgreindur sjúkdómur og fer ekki í manngreinarálit og þeir sem ánetjast fíkniefnum verða misjafnlega veikir. Sumir verða það veikir að þeir fara alla leið og láta lífið af völdum sjúkdómsins, aðrir ná að hætta og í þeim hópi eru þeir sem hafa leitað sér hjálpar, farið í meðferð eða jafnvel bara beint inn á AA-fundi. Svo eru náttúrlega enn aðrir sem hafa hætt með því að ákveða að þetta sé orðið gott. Þá hef ég álitið að þeir séu ekki fíklar heldur átti sig á að þetta sé komið út fyrir allt velsæmi og nái að hætta neyslu. En hérna erum við að ræða um einstaklinga sem eru það veikir að þeir eru komnir á lokastig sjúkdómsins og eru oft einstaklingar sem hafa ekki í nokkurt hús að venda og eru jaðarsettir, eins og hefur komið fram í ræðum, sem er nú kannski svolítið ofnotað en á alveg við þarna. Ég vil gefa þessu máli séns. Ég vil vita hvernig þetta úrræði reynist. En ég vil jafnframt taka fram, eins og kemur fram í umsögn frá meðferðarráðgjafa og sérfræðingi í fíknisjúkdómum, að verkefnið má ekki vinna gegn sjálfu sér. Þá verði að grípa til þeirra ráða að það komi ekki fyrir. Ég legg mikla áherslu á að því verði fylgt eftir. Það sem ég myndi vilja leggja áherslu á er að ef frumvarpið verður að lögum og ef þessi starfsemi verður sett á fót, að fagfólk starfi við þetta þannig að þeir einstaklingar sem leita í þetta skjól eða neyslurými hafi þá, fyrir utan allt hreinlæti og allt það, aðgengi að fagfólki sem getur vonandi leiðbeint þeim og komið til hjálpar, þá meina ég inn í meðferð. Það er ekkert sjálfgefið að fólk vilji fara í meðferð sem er ánetjað fíkniefnum, það er alls ekki sjálfgefið. Oft getur það verið stuttur tími, einhver ægileg vanlíðan og eitthvað rosalegt sem hefur komið fyrir og þá þarf meðferðarúrræði að vera til staðar. Við erum ekki að tala um marga einstaklinga sem eru á þessum stað. Talað er um 20–30 manns, eitthvað svoleiðis, hér í þessari umræðu. Einhverjir af þessum einstaklingum hafa farið í einhverjar meðferðir og eru á biðlistum eftir að komast í meðferð og af því að minnst var á það áðan í ræðum þá eru þeir biðlistar langir. Það er nú þannig á þessum meðferðarstöðvum hér á landi að fíklar, alkóhólistar, sem eru búnir að fara í meðferð í nokkur skipti eru aftar á biðlistanum en aðrir sem eru að koma í fyrsta skipti og svo eru ýmsar aðferðir til við það. Þannig að ég myndi leggja áherslu á það og ég hefði viljað sjá það að heilbrigðisráðherra, sem leggur þetta frumvarp fram, myndi einhenda sér í að stytta biðlista, setja það fjármagn sem vantar í meðferðarúrræðin til að meðferðirnar standi opnar fyrir þá sem sækjast eftir að komast í meðferð. Mér hefur oft fundist svörin við þeirri spurningu vera svolítið út um maga og læri eða sem sagt, það er talað um faglega biðlista. Ráðherrann talar svo oft um að biðlistar þurfi að vera faglegir. Það getur vel verið að það eigi við í einhverjum tilfellum gagnvart einhverjum sjúkdómum. Þetta er auðvitað allt í þróun. Meðferðarúrræði, fíkniefni og neysluvenjur þróast, þetta er allt að þróast og það er alltaf verið að reyna að vinna að þessum málum og finna einhverja leið til að geta fengist við þetta stóra vandamál sem fíknisjúkdómurinn er. Eins og ég sagði í upphafi vil ég gefa þessu frumvarpi séns. Ég vil sjá hvernig þetta reynist. Reynsla annarra landa kemur fram í umsögnum, t.d. í sambandi við sprautunálar og annað slíkt og aðstæður fíkla og líka gagnvart þeim sem eru á þeim svæðum í heimilishverfum og á leiksvæðum þar sem fíklar halda sig oft og eru að sprauta sig og börn eru eðlilega óvarin fyrir þessu. Það hefur sýnt sig að í þeim löndum sem svona neyslurými hafa verið sett á laggirnar hefur t.d. sprautunálum fækkað um 90%, þannig að t.d. bara það eru í raun og veru góðar fréttir. En ég ætla ekki að nýta allan ræðutíma minn. Margt hefur komið fram og sitt sýnist hverjum. Það eru ekki flokkslínur í þessu máli, það er alveg greinilegt. Við flokksfélagi minn, hv. þm. Birgir Þórarinsson erum ekki sammála í þessu og það er bara allt í lagi. Það er bara það frelsi sem við höfum, þingmenn, að hafa þá skoðun sem okkur býr í brjósti. En þessi atriði sem ég hef minnst á legg ég áherslu á, þ.e. að fylgst verði með því að verkefnið vinni ekki gegn sjálfu sér og fagmennska sé höfð í fyrirrúmi, fíklum sé leiðbeint og reynt að opna augu þeirra fyrir því að hjálp sé til. Það kom einmitt fram hérna í ræðum áðan að oft eru svona langt leiddir fíklar búnir að missa trú og gefast upp og þetta er þá það eina sem þeir lifa fyrir. Ef þeir fyndu fyrir því að einhver klappaði kannski á bakið á þeim og talaði við þá og leiðbeindi þeim þá er þetta einmitt kannski vettvangurinn til þess því að þeir hafa ekki í önnur hús að venda með það, þannig að ég myndi leggja áherslu á að það væri haft til hliðsjónar eða því væri fylgt eftir. Fagfólk er nauðsynlegt hvað þetta varðar. Mér hefur fundist fordómar hafa aukist undanfarin ár, ekki gagnvart sjúkdómnum heldur þeim meðferðarúrræðum sem við höfum. Ég hef verið að velta því fyrir mér hvernig stendur á því. Þetta er ofsalega erfiður sjúkdómur. Það er orðið svo mikið af ungu fólki sem hefur ánetjast. Foreldrar eru oft mjög óþolinmóðir, eðlilega, og vilja að eitthvað annað sé gert en það sem er í boði. Það er alltaf verið að reyna að leita leiða til að gera eitthvað annað eða bæta meðferðina. En þetta er alvarlegur sjúkdómur og erfiður viðureignar og á meðferðarstöðvum er boðið upp á fjölskylduviðtöl þar sem aðstandendur, sem geta oft verið mjög meðvirkir, eru upplýstir um það hvernig sjúkdómurinn virkar og að sá veiki er í raun og veru að vissu leyti tvær manneskjur, sá sem fæddist í heiminn og sá sem er veikur af fíkn í alkóhól eða önnur fíkniefni. Þá fær fólk oft skilning á því að það er að fást við mjög alvarlegan og erfiðan sjúkdóm og enginn getur hætt í neyslu nema vilja það sjálfur. Þú lemur engan til hlýðni í þessum málum heldur þarf viðkomandi að vilja komast út úr þessu sjálfur. Ég ætla ekkert að hafa þetta lengra en eins og ég sagði ætla ég að gefa þessu frumvarpi séns.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég tek undir með honum að það er engin krafa um að þingmenn séu sammála innan flokka, sér í lagi varðandi svona mál. Það er víðfrægt að þegar hið margumtalaða áfengismál, þ.e. hugmyndin um að setja áfengi í búðir, ber hér á góma fer starf Alþingis algerlega á hliðina, það fer allt í upplausn, þar á meðal nefndastörf. Það er spaugileg saga að segja frá því þótt afleiðingar geti reyndar verið alvarlegar. Ég hjó eftir einu sem hv. þingmaður nefndi í sambandi við meðferðarúrræði. Þar talaði hv. þingmaður um það sem maður skynjar sem fordóma gagnvart þeim meðferðarúrræðum sem hér eru til staðar. Mig langar að heyra aðeins meira frá hv. þingmanni um það. Án þess að ég sé endilega mikið ósammála honum þá sé ég þetta öðruvísi. Mér hefur sýnst það vera þannig að hugmyndin um hvaða meðferð virki hafi verið frekar einstrengingsleg, hugmyndin um það, ekki meðferðin sjálf. Meðferðin sjálf virkar alveg fyrir sumt fólk en ekki alla. En hún hefur hins vegar verið kynnt þannig fyrir fólki að það sé eina rétta leiðin, nefnilega 12 spora kerfið sem notað er hjá SÁÁ. Eftir að hafa sjálfur barist við fíkniefnadjöfulinn og sigrað hann í tilfelli tóbaksfíknar, sem getur verið mjög strembin eins og fólk veit sem þurft hefur að berjast við hana, þá henta misjafnir hlutir misjöfnu fólki. Ég held t.d. ekki að SÁÁ-leiðin hefði hjálpað mér neitt. Ég fann aðra leið sem virkar fyrir mig. Er því ekki eðlilegt að sé ákveðin flóra af meðferðarúrræðum sem virka mismunandi fyrir fólk eftir því hvar það stendur í lífinu, hverju það trúir og í rauninni hver rót vandans er? Því að rót vandans er líka misjöfn, sumt fólk misnotar vímuefni vegna einhverra undirliggjandi ástæðna. Annað fólk misnotar tóbak bara vegna þess að það reykir svo mikið af sígarettum og þá verður maður háður þeim. En það er ekki alveg klippt og skorið, finnst mér. Ég er ekki beinlínis með spurningu og ekki endilega ósammála hv. þingmanni. Mig langaði að heyra meira um skoðun hans.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Það var kannski ekki rétt hjá mér að nota orðið fordómar heldur ætti ég að segja óþreyja eða eitthvað slíkt. Það eru margir svo áhyggjufullir sem láta eitthvað svona út úr sér. Við verðum að finna eitthvert annað og betra orð. Ég hef fylgst með þessum málum í bráðum 30 ár og mér finnast þau alltaf vera að þróast. Ég tek alveg undir með þingmanninum um að við verðum að vera með opinn hug gagnvart því hvað gagnast mismunandi fólki. Þingmaðurinn minntist á reyktóbak. Það er ekki meðferð við því á Vogi. Það er náttúrlega fíkniefni samt sem áður en ekki hugbreytandi efni. Það er alltaf verið að leita leiða hvernig best sé að ná árangri. Við höfum heyrt í fréttum um átökin innan SÁÁ. Nú eru þau búin að slíðra sverðin og finna einhvern flöt til að vinna út frá. Það er þróun. Það er að koma miklu meiri fagmennska inn í þetta, en af því að þingmaðurinn minntist á 12 spora kerfið þá er það grunnurinn í sambandi við alkóhólisma og fíknisjúkdóma, ég lít þannig á það. Það er grunnleiðin til þess að ná árangri. Ég veit ekki hvort ég hef svarað þessu fullkomlega en ég segi: Opinn hugur og meiri fagmennska á þessum gamla grunni er það sem ég myndi vilja sjá áfram.

Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, með síðari breytingum, um neyslurými. Það verður að segjast eins og er að við förum um víðan völl í þessari umræðu og það er bara hið besta mál. En við umfjöllun í dag hef ég verið að velta fyrir mér hvað vanti inn í umræðuna, hvað við gleymum að taka inn í umræðuna til að skýra hvers vegna málið er komið á þennan stað. Neyslurýmið hefur valdið einhverjum hugarangri. En við skulum átta okkur á því að í frumvarpinu, sem var lagt fram á sínum tíma, það er svolítið síðan það kom inn, segir, með leyfi forseta, og þar er verið að tala um neyslurými í Danmörku: „Árið 2012 var lögfest heimild í Danmörku til að reka neyslurými og eru nú fimm árum síðar starfrækt fimm neyslurými þar, í Árósum, Vejle, Óðinsvéum og tvö í Kaupmannahöfn, Skyen og H17 sem eru bæði staðsett í Vesterbro-hverfinu. Í Skyen er boðið upp á rými bæði til að reykja efni og sprauta í æð. Árið 2017 voru skráðar þar um 400–800 komur á dag, þar af nota um 70% kókaín. Rýmið er opið allan sólarhringinn fyrir utan eina klukkustund sem er lokað til að þrífa. Skyen er á fjárstyrk frá ríkinu og þar starfa um 16–20 einstaklingar. Hjúkrunarfræðingur starfar á hverri vakt en einnig starfa þar félagsráðgjafar, félagsliðar, sjúkraliðar og starfsmenn sem hafa ekki sérfræðimenntun. Einu sinni í viku kemur þangað læknir og sjúkraþjálfari. Kosturinn við staðsetningu þessa neyslurýmis er að það er þar sem neyslan er mest. Ókosturinn við staðsetninguna er að neyslurýmið er í sama húsnæði og langtímadvalarúrræði fyrir heimilislausa sem getur skapað truflun og ónæði fyrir heimilismenn og nærumhverfi, en einnig dregið úr notkun kvenna á úrræðinu.“ Og svo það sem ég vitnaði í hér fyrr í dag: „Eftir að Skyen opnaði fækkaði tilfellum þar sem nálabúnaður finnst á víðavangi um 90%.“ Þetta segir stóra sögu. Í framhaldi af því vil ég lesa, með leyfi forseta, orðrétt: „Í báðum þessum neyslurýmum í Kaupmannahöfn gefst notendum kostur á að notast við dulnefni í staðinn fyrir sitt rétta nafn og á það reyndar við neyslurými í flestum löndum. [...] Í samningnum er einnig kveðið á um húsreglur sem sveitarfélagið semur fyrir neyslurýmin. Þær byggja á reynslu frá öðrum löndum og hefur í Danmörku helst verið litið til reynslunnar í Vancouver í Kanada.“ Hvernig er þetta í Noregi? Í Noregi var byrjað á að setja upp neyslurými í tilraunaskyni árið 2004. Eingöngu var heimilt að neyta heróíns í neyslurýmum en nýlega var lögunum breytt og er frá 1. janúar 2019 heimilt að neyta annarra efna, bæði með sprautubúnaði og innöndun. Hvað með önnur lönd? Með leyfi forseta, segir í áðurnefndu skjali: „Fyrsta nálaskiptaþjónustan sem var komið á fót í heiminum var í Rotterdam í Hollandi árið 1981 af hagsmunasamtökum sem nefnast Junkiebond. Upphaflega var þjónustan veitt í undirheimum enda var hún ekki lögleg á þeim tíma. Fyrsta neyslurýmið sem var opnað í heiminum var í Bern í Sviss árið 1986. Nú eru þar rekin 13 neyslurými í átta borgum, flestar í þýska hluta landsins.“ Af þessu má sjá að við erum ekki að finna upp hjólið. Við erum að koma á neyslurýmum, við erum að koma upp aðstöðu sem hefur verið reynd í mörgum löndum og gefist vel. Ef við tökum bara þá sem sendu inn nýjustu umsagnirnar við frumvarpið kemur fram að afstaða fanga er jákvæð. Einnig er umsögn frá bæjarstjórn Akureyrar jákvæð en ekki eins jákvæð umsögn frá IOGT, Bindindishreyfingunni. En allar aðrar umsagnir eru jákvæðar. Það segir okkur líka að við erum komin á þann stað að við verðum að fara að gera eitthvað í þessum málum og hugsa út fyrir kassann. Þeir veiku einstaklingar sem þarna er verið að hjálpa til að komast í neyslurými eru í þeirri aðstöðu í dag að verða að vera, eins og komið hefur fram, í skúmaskotum, í niðurníddu húsnæði, eins og við höfum orðið vör við, á lóðum barnaheimila eða bara hvar sem pláss er að finna og svo líka, sem við gleymum oft, á heimilum. Ég geri mér grein fyrir því að vandamálið er orðið margfalt verra í dag en var þegar ég var lögreglumaður fyrir um 40 árum og samt var það slæmt þá. Þá voru einstaklingar að sprauta sig með fíkniefnum, gerðu það í heimahúsi þar sem börn voru til staðar, jafnvel fullorðnir einstaklingar; eldri borgarar og aðrir á heimilinu voru eiginlega fangar fíkniefnaneytandans á þessum stað. Það segir okkur líka að í þessu samhengi eigum við að sjá til þess að biðlistum eftir meðferð verði útrýmt. Meðferð á að vera alveg sjálfsagður hlutur og standa öllum til boða vegna þess að það hefur alltaf sýnt sig að um leið og við setjum upp biðlista erum við að spara aurinn og henda krónunni vegna þess að það skilar sér margfalt. Við gleymum líka oft í þessu samhengi, þegar við erum að tala um fíkn, að það veit enginn, gerir enginn sér grein fyrir því, hvort hann er fíkill eða ekki fyrr en hann prófar. Það sem er kannski skelfilegast í þessu öllu saman er að við vitum og þekkjum til þess að fólk hefur orðið fíklar vegna þess eins að það hefur þurft að fá sterk verkjalyf vegna aðgerða eða vegna þess að það þarf að bíða eftir aðgerð. Það er auðvitað skelfileg staða að átta sig á því, þegar maður lendir t.d. á biðlista og þarf að taka sterk verkjalyf, er kannski kominn í 15–16 verkjalyfjatöflur og töflur við aukaverkunum vegna sterkra verkjalyfjataflna. Það er alveg út í hött og það er algerlega ólíðandi að fólk sé í þannig stöðu. Það gerir sér enginn grein fyrir því, fyrr en kannski ári seinna þegar viðkomandi reynir að hætta þessu gígantíska töfluáti, að þá er hann kannski orðinn fíkill og það er ekkert auðvelt. Þess vegna er ábyrgð samfélagsins líka mikil og við vitum ekkert hverjir verða fíklar. Við vitum að sumir eru verr staddir, detta fljótar ofan í þessa fíkn en aðrir og við höfum hingað til horft á það sem hálfgerða glæpamenn og að þeim beri að refsa, helst dæma og fangelsa fyrir að vera fíklar. En sagan segir okkur sem betur fer að sú nálgun er röng og hefur ekkert gert annað en að auka á vandann. En biðlistarnir eru langir og það er einhvern veginn eins og við getum ekki náð okkur út úr þeim hugsanagangi að festa okkur inni í þessum furðulega kassa, að það sé bara einhver ein leið sem við erum búin að reyna í áratugi sem sé sú rétta. Við rekum okkur alltaf á það. Einhverjir hafa bent á það að boð og bönn og hertar reglur muni gagnast okkur. En við vitum það af reynslunni, t.d. þegar sett var á áfengisbann, að það virkar ekki. Ég man að ég heyrði einhvern tímann slagorðið Fíknefnalaust Ísland árið 2000, það var eitt af því merkilegasta af öllu sem ég hef heyrt, hvort það var eitthvert kosningaloforð. Það var alveg stórfurðulegt loforð og gjörsamlega útilokað fyrir nokkurn mann að standa við það og reyna að koma því á. Það er alveg sama hvað við gerum með boð og bönn, það virkar ekki. Við sjáum hvernig fræðsla hefur skilað sér. Sjáum það í tóbakinu. Þar hefur fræðslan skilað sér alveg ótrúlega vel til barna og unglinga og stórlega hefur dregið úr reykingum. Síðan kom veipið. Þar þurfum við líka að taka okkur á og auka stórlega fræðslu vegna þess að ég tel að fræðslan muni pottþétt skila sér. Eins og ég hef bent á er alveg ömurlegt til þess að vita að við erum að missa einstaklinga sem eru að sprauta sig við óviðunandi aðstæður. Það sem er kannski sorglegast í því er að það eru oft einstaklingar sem eru búnir að fara í meðferð, eru að reyna að koma sér út úr fíkninni og hafa kannski verið án efnanna í einhvern tíma, falla þá og sprauta sig en á einhvern óskiljanlegan hátt, sem sýnir kannski hversu óviðráðanleg þessi fíkn er, þá er eins og það blokkist fyrir það og þeir sprauta sig með nákvæmlega sama styrkleika af sama efninu og þeir voru á þegar þeir hættu. Það þýðir bara eitt í flestum tilvikum og það er dauði vegna þess að líkaminn kemur ekki til með að þola það eftir að hafa myndað þol - það segir sig að því oftar sem þú tekur efnið því meira þarftu og sem betur fer væri kannski í viðkomandi neyslurými hægt að bregðast við og bjarga þessum einstaklingum. Það væri meiri háttar ef það væri hægt og líka hitt að þarna er umhverfið þannig að þeir fá hreinar nálar og sprautur og þarna, eins og ég segi, verður heilbrigðisstarfsfólk sem mun geta aðstoðað. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra en þetta er þannig mál að ég skrifa undir nefndarálitið og styð frumvarpið. Ég geri mér grein fyrir því að við verðum að breyta til og reyna að finna nýjar leiðir. Á sama tíma ber okkur líka skylda til að sjá til þess að þeir sem þurfa á hjálp að halda fái hana strax, þurfi ekki að bíða mánuði eða ár eftir þeirri hjálp. Það gætu verið einstaklingar í biðsal dauðans. Þarna er stutt á milli og þarna þarf að bregðast fljótt við. Ég vona innilega að þetta svæði og það neyslurými sem verður skapað þarna geri þessum einstaklingum auðveldara að leita sér hjálpar. Það verður þá hægt að grípa þá sem þar kom inn og biðja um hjálp um leið og þeir vilja en staðan verði ekki sú í þessu kerfi að viðkomandi verði sagt að hann eigi að fara á biðlista í sex mánuði eða jafnvel ár. Í flestum tilfellum getur það orðið allt of seint. Ég vona heitt og innilega að við berum gæfu til að gera þetta almennilega, fyrst við ætlum að gera þetta á annað borð, og hnýta þá alla lausa enda sem þarf til þess að þetta virki.

Hæstv. forseti. Ég tók eftir því í ræðu hv. þingmanns að hann hélt því fram að neyslurými í erlendum stórborgum hafi reynst vel. Hvað hefur hv. þingmaður fyrir sér í því? Ég hef upplýsingar um allt annað, af því að ég hef verið tengdur fíkniefnaheiminum í sennilega 30 ár. Þær borgir sem hv. þingmaður nefndi eru raunverulega orðnar hálfgerðar miðstöðvar fíkniefnadreifingar og neyslu í allri Evrópu. Þannig að ég hef verulegar efasemdir um að það sé eitthvert sannleikskorn í þessu. Ég er ekki að segja að það megi ekki vera neyslurými, ég held bara að þessi fullyrðing sé einfaldlega röng. Hún kemur örugglega ekki frá lögregluyfirvöldum í þessum löndum og ekki lögregluyfirvöldum hér á landi. Ég get algerlega fullyrt það. Þannig að ég vildi gjarnan vita hvaðan þær upplýsingar koma um að þetta hafi reynst vel. Sjálfsagt hefur þetta reynst vel fyrir einhverja neytendur, en hefur þetta reynst vel í baráttunni við fíkniefni? Við ólöglega neyslu eða neyslu á ólöglegum efnum? Hvað hefur þetta bætt í löndum með þeim borgurum sem um er að ræða?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég hefði kannski átt að vera skýrari í málflutningi mínum. Ég skal alveg viðurkenna að það sem ég var að tala um, að þetta hafi reynst vel er að nálum á götum hefur fækkað um 90%. Þarna fær fólk hreina nálar og minni hætta er á að fólk hljóti skaða af neyslu. Það er það sem ég var að benda á. En að þetta minnki framboð af eiturlyfjum og þarna séu þá aðalumsvif eiturlyfjasölu - ég verð að segja að þetta er of einfalt. Við vitum að maður þarf ekki annað en að ganga inn á bar og þá getur maður fengið eiturlyf eins og maður vill. Eins og unga fólkið segir: Það er auðveldara að panta sér eiturlyf og ná í þau en að fá pítsu. Þannig að framboðið er gígantískt. Við erum búin að vera að berjast við fíkniefnamarkaðinn síðan ég man eftir mér. Ég man eftir þegar ég heyrði fyrst orðið fíkniefni. Ég veit hvernig við reyndum að berjast við þetta í lögreglunni, sem var algerlega vonlaust dæmi. Það væri sama hversu miklum peningum við myndum dæla í þetta, við getum ekki barist við þetta því að fíknin er til staðar og þessi markaður virðist vera eitthvert lögmál. Á meðan við höfum boð og bönn þá er þessi undirstarfsemi, þá eru einhverjir að græða og þá mun þessi markaður vera áfram. En spurningin er bara hvernig við ætlum að taka á fíklum sem eru veikir. Og síðan er hitt: Hvernig í ósköpunum eigum við að stoppa þennan markað? Ef ég hefði lausnir á því þá væri löngu búinn að koma með hana.

Hæstv. forseti. Já, ég þykist vita að það er mjög auðvelt að verða sér úti um fíkniefni, þeir sem ætla á annað borð að gera það. Mér hefur alltaf fundist svo sérstakt hvað menn eru almennt á móti frelsi í áfengissölu, af því að ég sé að helstu stuðningsmenn þessa frumvarps eru á móti því, meira að segja sá sem flytur það er mjög á móti einhvers konar frelsi í áfengissölu, en svo finnst mönnum einhvern veginn allt í lagi að búa til einhvern sérstakan stað. Ég ætla að halda ræðu um það á eftir. En þegar við erum að velta fyrir okkur að opna eitthvert neyslurými þurfum við að skoða heildarmyndina. Að búa til eitthvert eitt neyslurými leysir engan vanda. Hv. þm. Birgir Þórarinsson sagði áðan að það gæti hugsanlega aukið á vandann, ég veit það ekki. Mér finnst þetta frumvarp bera þess merki að það kemur einhver hugmyndafræði upp, en ég held að það sé svolítið vanhugsað og það þarf að ræða þetta betur. Ég hef miklar efasemdir um þetta frumvarp þótt ég hafi fyrir 30 árum verið mjög á móti refsingum í þessum málum yfir höfuð, ég hef alltaf litið á þetta sem heilbrigðisvandamál sem ekki verði leyst með refsingum. Það er ekki þar með sagt að það eigi að leyfa þetta hvar sem er o.s.frv., ekkert frekar en áfengi. En þetta er umræða sem ágætt er að taka. Mér finnst hafa skort svolítið á það í umræðunni um að skoða heildarvandann. Leysum við eitthvað með þessu? Erum við að jafnvel að gefa röng skilaboð með þessu o.s.frv.? Þetta er auðvitað stílbrot á reglunum af því að þetta er refsivert, þetta er ólögmætt, en svo allt í einu tökum við það út og segjum: Nei, það er ekki refsivert ef maður er í neyslurýminu. Þetta er mjög sérstakt og ég er ekki viss um að það sé skynsamlegt. Ég hef efasemdir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Auðvitað er þetta alltaf spurning. Ég er að mörgu leyti sammála honum, boð og bönn virka ekki. Ég hef líka oft furðað mig á einstrengingshætti okkar í sambandi við áfengismálin. Ég hef oft hugsað með mér: Bíddu, við megum fara á þennan stað og ná í áfengi en við megum ekki gera það á hinn háttinn, sem er samt það nákvæmlega sami hátturinn nema bara miklu einfaldari. Ég hef aldrei náð svona boðum og bönnum, ég hef einhvern veginn alltaf hugsað með mér: Um leið og við erum komin með boð og bönn þá er eitthvað spennandi. En hvernig við ætlum að leysa fíkniefnamálin. Ég segi fyrir mitt leyti að við verðum aðeins að hugsa út fyrir boxið. Þetta getur bitið okkur. Við höfum lent í því að við setjum lög sem bíta okkur og koma okkur í koll að einhverju leyti. En við erum þó alla vega farin að færa hugsunina aðeins út fyrir þann ramma sem við erum búin að vera föst í og höfum hangið í að við erum með löggjöf. Við segjum: Ef maður neytir fíkniefna þá er maður að brjóta lög, það á að refsa manni. Við erum að reyna að setja þessi mál aðeins í þann farveg að maður geti neytt eiturlyfja án þess að vera refsað og verið um leið í aðeins heilbrigðara umhverfi, reyndar mun heilbrigðara umhverfi, sem það er í flestum tilfellum. Við erum eitthvað að reyna að færa okkur upp úr þessum föstu fótsporum sem við höfum verið í. Við erum búin að vera föst í sömu rullunni áratugum saman. Við verðum einhvern veginn að leysa þetta mál. Ég held bara fyrsta skrefið sé að leysa það á einhvern hátt. Byrjum á því núna.

Virðulegur forseti. Við ræðum í dag þýðingarmikið málefni, nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, sem við nefnum neyslurými. Þetta er breyting á lögunum, þetta er innihaldsmikið efni og þýðingarmikið. Kannski er þetta tímamótabreyting. Kannski er hægt að segja það. Við erum ekki að fjalla um hinar sólbjörtu lendur mannlífsins. Við erum að ferðast um húmið í mannlífinu, um málefni þeirra sem höllum fæti standa og eiga sér ekki endilega marga málsvara og samfélaginu hefur ekki tekist að fjalla um með sanngjörnum hætti. Þetta er ekki óumdeilt efni sem við fjöllum um hér í dag og það kann að orka þungbært á einhverja, eins og í ljós hefur komið, hvað varðar siðferðileg viðfangsefni. Hér kallast nefnilega á ýmisleg rótgróin sjónarmið, viðtekin siðgæðisviðmið, samfélagsleg þjónusta, mannúð, lög, reglur, fagmennska o.fl. Það var í rauninni sorglegt og dapurlegt að heyra á máli hv. þm. Birgis Þórarinssonar og Ásmundar Friðrikssonar hvernig þeir fjölluðu um efnið og hvarflaði að manni að þarna væru á ferðinni uppvakningar frá löngu liðinni tíð, frá horfnum viðhorfum. Það kom á óvart því að þessir ágætu hv. þingmenn hafa í ræðustól talað af mannkærleik og talað fyrir því að menn ættu að sýna hver öðrum kristilegt umburðarlyndi. Ég spyr: Hvað eigum við að taka til bragðs og hvernig eigum við að hlúa að og búa í haginn fyrir einstaklinga í þessum hópi? Þetta er ekki lítill hópur á Íslandi. Þetta eru hugsanlega um 700 einstaklingar okkar bræðra og systra sem eru háðir sprautugjöf vegna fíkniefnaneyslu. Flestir eru okkar bræður. Konurnar eru miklu færri. Hvernig eigum við að búa í haginn? Hvernig vilja hv. þingmenn sem töluðu áðan að búið verði um hnútana? Á að taka þetta fólk og loka það inni? Eigum við að senda það út fyrir borgarmörkin eða út á galeiðuna? Hvernig eigum við að taka á málefninu? Mér finnst að með þessu frumvarpi, með breytingum, séum við að rísa upp sem upplýstir þegnar, upplýst þjóð, með því að bregðast við vanda sem blasir við og sem við höfum látið viðgangast án þess að gera svo ýkja mikið, án þess að bregðast við. Við vitum af vandanum en við höfum ekki brugðist við honum. Frumvarpið er viðleitni í átt til breytinga og það er fagnaðarefni. Þau viðhorf eru að skjóta rótum að um sé að ræða sjúkdómsmerki, ekki afbrotamerki. Hv. þm. Halldóra Mogensen kom inn á afglæpavæðingu og þar erum við kannski að nálgast það með þessu litla skrefi í þá átt að fjalla af meiri sanngirni og meiri skynsemi um málefni þessa hóps. Það er fagnaðarefni að lögreglan og heilbrigðis- og félagsmálayfirvöld taka höndum saman. Þó að þau geti það ekki mjög þétt ríkir traust á milli þessara aðila um að taka á þessu viðfangsefni saman og reyna að bæta þar úr. Það er fjarri því að verið sé að ýta undir fíkniefnaneyslu. Það eru öfugmæli. Við trúum því að hver maður sé fæddur frjáls. Hann leiðist af einhverjum ástæðum, atvik hendir fólk og það leiðist út á brautir sem það kannski síst af öllu vildi vera á sjálft. En lífið er svona. Það er ekki bara einfalt. Við horfum fram á bjartari tíma hvað þennan hóp þegnanna, samborgaranna okkar, áhrærir. Það frumvarp sem við fjöllum um núna, og við heyrðum nefndarálit hv. velferðarnefndar ágætlega flutt hér í dag, hefur svo sem verið flutt áður en náði ekki alla leið á þetta stig og við erum vongóð um að það nái alla leið nú. Það hefur fengið að mínu áliti mikla umfjöllun í velferðarnefnd og tekið breytingum, ekki meiri háttar, en skerpt er á ýmsum atriðum og þær breytingar hafa allar verið, held ég, af hinu góða til að skýra myndina, t.d. varðandi það að þeir sem heimsækja neyslurými mega hafa tiltekið magn efna með sér, þ.e. einn neysluskammt. Það er líka tekið á því að enginn nýtur þjónustu þarna sem er undir 18 ára aldri og þangað koma engir nýgræðingar eða ungt fólk sem ekki er í neyslu. Það á ekkert erindi þangað. En fjallað er um þetta af sumum eins og neyslurýmið sé einhver dreifingarmiðstöð fyrir fíkniefni. Það finnst mér vera nöturleg staðhæfing, en það kann að vera að það hafi þróast með einhverjum hætti annars staðar á þann veg. En það er ekki lagt upp með það hér. Eins og komið hefur fram gengur frumvarpið út á það að embætti landlæknis verði heimilað í samráði við sveitarfélög að opna og starfrækja neyslurými. Þar verði skapaðar tryggar aðstæður og starfað verði undir eftirliti heilbrigðisstarfsmanna þar sem gætt er fyllsta hreinlætis, öryggis og sýkingavarna. Í greinargerð með frumvarpinu kemur líka fram að lögð sé áhersla á að aðstæður viðkomandi séu skoðaðar, áhersla sé lögð á að heilbrigðisþjónusta, geðheilbrigðisþjónusta og félagsleg þjónusta sé í boði og það sé framarlega í forgangsröð fyrir þá sem þess þurfa og þess kjósa. Við virðum mannhelgi. Þetta eru lögráða einstaklingar og alla jafna fjárráða og það verður auðvitað að ráða för, þar ræður hver sínum örlögum að þessu leyti. Það hefur líka komið fram að úrræði um neyslurými styðst við þá hugmyndafræði að um skaðaminnkun sé að ræða. Það felist í því að menn leitist við að draga úr heilsufarlegum, félagslegum og efnahagslegum afleiðingum notkunar löglegra og ólöglegra ávana- og fíkniefna án þess endilega að draga úr notkun ávana- og fíkniefna. En öll höfum við auðvitað þá draumsýn að mögulegt sé að draga úr þeirri fíkn sem fylgt hefur okkur mannkyninu frá örófi alda í einni eða annarri mynd og við sækjum dálítið mikið í. Rétt er að leggja áherslu á að þessi skaðaminnkunarúrræði og þau úrræði sem við erum að tala um hér með neyslurými gagnast ekki bara þeim sem í hlut eiga. Það eru líka fjölskyldur á bak við þessa einstaklinga. Nærsamfélagið verður fyrir áhrifum af þessu og samfélagið allt. Grundvallarþáttur þeirrar hugmyndafræði er líka sá að í þessum úrræðum felst viðurkenning á því að fjöldi fólks víða um heim heldur áfram að nota ávana- og fíkniefni þrátt fyrir alla viðleitni í þágu forvarna, fræðslu og fyrirbyggjandi starfa til að koma í veg fyrir byrjun á neyslu vímuefna eða áframhaldandi notkun efnanna. Menn hafa bent á að það sé misjöfn reynsla af neyslurýmum. Neyslurými eru til úti um víða veröld og eru nokkuð yfir 90 talsins skráð sem slík. Borgir, borgaryfirvöld, hafa ekki farið út í þessar ráðstafanir nema að vel yfirveguðu máli vegna þess að ástæða hefur verið til, aðstæður í borgunum hafi verið orðnar mjög erfiðar gagnvart þessum einstaklingum. Menn hafa viðurkennt það og opnað augun fyrir þeim staðreyndum. Hvað á þetta að hafa í för með sér? Hvað getur þetta leitt af sér? Ekki er endilega stefnt að því að fólk hætti í neyslu. Það er hins vegar mjög augljós ávinningur að mörgu leyti. Ýmsir sjúkdómar eru gjarnan fylgifiskar neyslunnar; HIV-smit, lifrarbólga, o.s.frv. og veikleikar varðandi næringu, ofþornun, skammtastærðir og hreinlega dauðsföll. Neyslurými og að komast í samband við þjálfað fagfólk getur skipt sköpum. Fram hefur komið í ræðum þeirra sem hafa tekið til máls að við höfum fjallað um þessi atriði um nokkra hríð. Við þekkjum öll frumkvæði Rauða krossins að Frú Ragnheiði sem starfar að skaðaminnkandi verkefnum á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri. Þessi starfsemi hefur sannað gildi sitt og hefur hlotið viðurkenningu. Við vildum ekki án þeirra vera og það er á þeim vettvangi sem ýtt er undir og hvatt til þess að við styrkjum þá umgjörð enn frekar. En við erum ekki endilega og alls ekki komin á endastöð. Ég nefndi það að ákjósanlegt hefði verið að sjá meiri og ákveðnari skref stigin í þá átt að líta á þetta sem heilbrigðisvandamál í staðinn fyrir að afgreiða þessi mál að forminu til í dómskerfinu. Á þetta hefur verið bent í þinginu og lögð hefur verið fram þingsályktunartillaga um afglæpavæðingu. Í heilbrigðisráðuneytinu hefur verið fjallað um þetta sömuleiðis. Við horfum auðvitað fram til þess að það skref sem við stígum með þessari lagasetningu verði skref í þá átt. Það eru ýmis önnur áhugaverð efni í frumvarpinu. Gert er ráð fyrir að sveitarfélögin starfræki þessa þjónustu. Við eigum eftir að fá tryggingu fyrir því að sveitarfélögunum verði gert kleift fjárhagslega að starfrækja þetta. Ráðuneytið hefur lagt til 50 millj. kr. til koma fyrstu rýmunum af stað en það þarf meira til. Það þarf að tryggja starfrækslu þeirra á heilsársgrundvelli. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra. Við sjáum það í kringum okkur að menn eru að hugsa meira í þá átt að líta á þetta viðfangsefni þeirra einstaklinga sem lenda af ýmsum ástæðum í erfiðum aðstæðum og á refilstigum á grýttri braut neyslunnar, fyrst og fremst sem heilbrigðisvandamál. Við gerum það með áfengi. Það hefur ekki alltaf verið svo. Ekki eru margir áratugir síðan viðhorfið til áfengisneyslu var með allt öðrum hætti en í dag. Norðmenn eru mjög áfram um að fara braut afglæpavæðingar í þessu tilliti. Ég vil í lokin lýsa því yfir að hæstv. ráðherra sýnir dirfsku og framsýni með því að leggja þetta frumvarp fram, sem ég tel að ýmsu leyti vera tímamótafrumvarp. Þetta er tímamótahugsun. Við erum nú að feta braut skynsemi, að mínu áliti, og raunsæi. Við setjum ekki lengur kíkinn fyrir blinda augað. Mér finnst það endurspeglast í frumvarpinu. Við reynum að horfa á raunveruleikann, veruleikann og tilveruna, lífið og daglega líf okkar eins og það er. Þetta er útbreiddur vandi og okkur ber að bregðast við og gera það sem í okkar valdi stendur til að búa betur í haginn fyrir þennan hóp sem á sér fáa málsvara, hefur mætt tortryggni, skilningsleysi og jafnvel vandlætingu meðal margra og m.a. í okkar manngerðu kerfum, bæði á félagssviði og heilbrigðissviði.

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp sem er um margt mikil tímamót. Ég tók aðeins til máls í fyrri umræðu, þegar þetta frumvarp var lagt fram á síðasta þingi, og ég er á svipuðum stað núna. Mér finnst þetta rosalega erfitt og sorglegt. Ég var alveg í liðinu Vímuefnalaust Ísland 2000 og mér finnst stóra málið vera forvarnir. Auðvitað væri best ef þetta samfélag gæti verið laust við fíkniefni en því miður erum við hérna árið 2020 og landið er ekki enn þá orðið vímuefnalaust og ekkert bendir til þess að það sé að fara að gerast. Ég held að þetta frumvarp hafi í rauninni ekkert með það að gera. Ég held að það muni hvorki fjölga né fækka fíkniefnaneytendum. Aftur á móti er þetta mjög mikilvæg þjónusta, eins og ég lít á það, við þá sem eru lengst leiddir í fíkn. Ég veit að hv. velferðarnefnd breytti orðalaginu aðeins þegar kemur að því en mín, kannski að einhverju leyti takmarkaða, þekking á þessum málaflokki er þannig að þeir sem neyta fíkniefna í æð eru yfirleitt þeir sem eru hvað lengst leiddir. Hafandi farið með ástvini í gegnum þessa baráttu þá upplifi ég það þannig að meðal þeirra sem neyta fíkniefna sé töluverð stéttaskipting, eða ekki stéttaskipting heldur fordómar. Ég held að enginn prófi að reykja gras eða hass eða taka kókaín og ætli sér að sprauta sig seinna. Ég held ekki og af minni reynslu og samtölum við fólk sem hefur verið að berjast við fíkn þá átti það mjög erfitt með að viðurkenna á einhverjum tímapunkti að það væri svo langt leitt í sinni neyslu að ákveða að sprauta sig og það almennt ekki talið neitt töff í þeim heimi. Þess vegna held ég að þetta sé mjög gott mál og mikilvægt, ég er reyndar alveg viss um það, en mér finnst það erfitt. Ég skil líka alveg fólk sem hefur verið hér uppi að lýsa skoðunum sínum og finnst erfitt að stíga þetta skref en ég er algerlega viss um að þetta hefur ekkert með það að gera hvort við getum losnað við fíkniefni eða hvort þeim fjölgi eða fækki. Aftur á móti er þetta skaðaminnkandi og það er mikilvægt að þeir sem eru illa staddir hafi þessa þjónustu sem þarna er boðið upp á, þannig að ég styð þetta mál. Mig langar aðeins að taka umræðuna um það hver beri ábyrgð á þessu því að í mínum huga er þetta heilbrigðismál. Heilbrigðismál heyra undir ríkið og heilbrigðisráðherra. Hérna er hugað að því að ríkið leggi til fjármuni og sveitarfélög geti nýtt þessa fjármuni í að reka þessa þjónustu. Mig langar ekki að verða til þess að flækja málið því ég held að mikilvægt sé að það komist í gegn og ég heyrði hjá framsögumanni að þetta hafi vissulega verið rætt í nefndinni og farið yfir það. En reynsla mín og skoðun á samskiptum við sveitarfélögin er að við erum allt of oft að nudda einhvern veginn saman hlutverki ríkis og sveitarfélaga. Það veldur núningi og leiðindum og eyðir alveg ofboðslega miklum tíma og peningum skattgreiðenda í að takast á. Ég get nefnt hjúkrunarheimili sem dæmi, sem er augljóslega heilbrigðisþjónusta og ríkið á að standa fyrir en sveitarfélögin hafa barist með hagsmuni íbúa sína að leiðarljósi fyrir því að hjúkrunarheimili rísi í sínum sveitarfélögum, hafa tekið að sér reksturinn með einhverju samkomulagi við ríkið og svo hafa peningarnir ekki dugað og nú eru þessir aðilar í stöðugum átökum. Ég verð að viðurkenna að ég óttast mjög að mál sem þetta geti endað á sambærilegum stað þannig að almennt vil ég segja að mér finnst að við þurfum að hreinsa til í þessu kerfi svo það sé alveg skýrt hverju ríkið ber ábyrgð á og hverju sveitarfélög bera ábyrgð á. Við eigum að reyna að blanda því ekki saman til að auka ekki enn á þann ágreining sem er reglulega milli ríkis og sveitarfélaga. Þetta var fyrst og fremst það sem ég vildi koma á framfæri. Ég get sagt með vissu að ég styð þetta mál en mér finnst það samt sem áður erfitt. Mér finnst þetta ákveðin uppgjöf gagnvart einhverju samfélagi sem ég hefði gjarnan viljað sjá og ég veit að margir deila þeirri sýn með mér. En því miður held ég að verðum bara að sætta okkur við að það er óraunhæft.

Virðulegur forseti. Það er til margt fólk sem myndi vilja búa í vímulausu samfélagi, telur sig alla vega vilja það. Mér finnst þó áhugavert - ég vona að ég sé ekki að berja dauðan hest, eins og sagt er - að áfengi virðist alltaf vera undanskilið þegar kemur að umræðu um vímuefni og þess háttar. Það er góð ástæða fyrir því og hún er sú að áfengi er löglegt, áfengi er samfélagslega viðurkennt. En áfengi er vímuefni. Þegar fólk segir vímulaust Ísland finnst mér að það þurfi í leiðinni að segja hvort það vilji banna áfengi, það felur það í sér ef leiðin er að ná vímulausu Íslandi fram með banni. Hin leiðin er að reyna að gera samfélagið vímulaust án banns. Sjálfur tel ég það ekki vera raunhæft, ekki vera mögulegt. Ég tel manneskjur vera þess eðlis að þær vilji neyta vímuefna. Það eru mjög fá samfélög sem ég veit um þar sem enginn neytir vímuefna, meira að segja ekki í samfélögum þar sem það er harðbannað, jafnvel þar sem mjög grimmilega er refsað fyrir vímuefnaneyslu af öllu tagi. Þetta er bara eitthvað sem fylgir manneskjunni á sama hátt og fólk trúir alls konar steiktum hlutum sama hvað öðrum finnst. Manneskjur syngja og dansa þótt enginn augljós tilgangur sé með því, enginn praktískur tilgangur. Við erum bara ekki þannig dýrategund að við mætum alltaf í vinnuna og gerum bara akkúrat það sem er uppbyggilegt fyrir samfélagið okkar hverju sinni, enda er lífið sem betur fer meira en það. Mér finnst mikilvægt að hafa þetta í huga vegna þess að eins og kemur fram í þessu frumvarpi og sést frekar vel þá eru vímuefni misjöfn. Þau eru misjöfn að eðli og hafa misjöfn áhrif. Í íslenskri orðræðu og víðar er yfirleitt látið eins og það sé annars vegar áfengi og hins vegar allt hitt. Allt hitt er miklu fjölbreyttara en svo. Þetta ætti að vera frekar augljóst. Nú hef ég haldið þennan pistil oftar en einu sinni og oftar en tvisvar í þessari pontu, virðulegi forseti, og það er svo sem ekki ástæða til að endurtaka hann enn og aftur. En ég kem upp vegna þess að hér hafa aðrir hv. þingmenn tekið til máls og haft áhyggjur af því að þetta mál sé einhvers konar feilspor, hafa nefnt ýmsar ástæður. Verð ég fyrir fram að hafa þann fyrirvara á að ég er ekki alveg viss um að ég skilji málflutninginn nógu vel til að geta endursagt hann af sanngirni. Ég neyðist til að lýsa honum eins og ég skil hann og það getur verið ósanngjarnt. Ég reyni að vera sanngjarn ef ég mögulega get. Sumir hafa áhyggjur af því að með því að koma á fót neyslurýmum eins og þeim sem fjallað er um í frumvarpinu gæti neysla aukist. Þá væru komnir einhvers konar kjarnar þar sem fólk gæti komið að og vitað að þar væru vímuefni, þar væru vímuefnaneytendur og þá væntanlega með einhverjar tengingar, eitthvað því um líkt. Þetta kom t.d. fram í máli hv. 3. þm. Suðurk. Birgis Þórarinssonar og hv. 4. þm. Suðurk. Ásmundar Friðrikssonar áðan. Því er til að svara að í fyrsta lagi tel ég þetta ekki vera raunverulega hættu. Ég hugsa að meiri vímuefnaneysla gæti mælst á því tiltekna svæði, mér finnst það eiginlega liggja í hlutarins eðli. En við sjáum almennt ekki vímuefnaneyslu í samfélaginu. Það hlýtur að vera augljóst að yfirþyrmandi meiri hluti af þeirri vímuefnaneyslu sem á sér stað í samfélaginu er fullkomlega ósýnilegur okkur, sér í lagi sú neysla sem ekki kallar á neina hjálp frá lögreglu eða heilbrigðisyfirvöldum. Já, virðulegur forseti, sú neysla er til þótt erfitt sé að trúa því fyrir suma nema auðvitað ef það er áfengi. Þá allt í einu er það ekkert mál af einhverjum undraverðum ástæðum. Ég vil einnig segja að jafnvel þó að hægt væri að sýna fram á að þetta úrræði myndi auka neyslu má það ekki vera eini hluturinn sem við erum að hugsa um. Það eru nákvæmlega mistök hins svokallaða fíkniefnastríðs að líta alltaf á það hversu mikið af efnum er verið að neyta og jafnvel, í enn heimskulegri útfærslu, hversu mikið af efnum er verið að gera upptæk af lögreglunni. Það eru í alvörunni til aðgerðaáætlanir, sér í lagi í Bandaríkjunum, sem miða árangur út frá því hversu mikið af dópi er gert upptækt, sem er sturluð nálgun. Því stærri sem vandinn er því meira er gert upptækt að jafnaði og þar af leiðandi er árangurinn meiri, sem er galið. Punkturinn er sá að neyslan sjálf má ekki vera það sem við erum að reyna að stoppa heldur neikvæðar afleiðingar af henni og auðvitað er fylgni þar á milli. Augljóslega. Því meiri sem neyslan er í samfélaginu almennt því meiri líkur eru á að einhver vandamál verði úr því. Það eru vandamálin sem eiga að knýja okkur áfram til aðgerða, ekki neyslan sjálf sem slík. Ef við gætum fundið upp vímuefni, jafnvel eitthvað stórhættulegt, lífshættulegt, hræðilegt vímuefni eins og áfengi, en gætum skorið burt allar neikvæðar afleiðingar af því þá ætti að taka því sem sigri, við ættum að fagna því. En mér segir svo hugur að slíkt vímuefni yrði fordæmt frekar hratt. Það er undirliggjandi tónn í umræðunni í samfélaginu, birtist held ég aðeins minna hér á þingi þessa dagana, seinustu árin, en við kaffiborðin eða matarborðin eða hvaðeina, að fólk er á móti neyslunni, á móti vímunni. Það er röng nálgun. Virðulegi forseti. Það er gott og blessað að vera persónulega þeirrar skoðunar að fólk eigi ekki að nota vímuefni af einhverjum andlegum ástæðum, að mannshugurinn sé á einhvern hátt heilagur, að það beri ekki að spilla honum eða eitthvað því um líkt. Ég skil það sjónarmið, ég er ekki alveg sammála en ég skil það. Þá er gott og blessað að fólk taki þá ákvörðun fyrir sig sjálft. Það er ekki gott og blessað að fólk taki slíkar ákvarðanir fyrir annað fólk. Þetta er nákvæmlega sama sagan og hvað varðar skoðanir, hvað varðar myndefni sem fólk vill horfa á, hvaða trúarbrögð það kýs að aðhyllast. Það að manneskjan sé frjáls þýðir óhjákvæmilega að hún er frjáls til að gera hluti sem aðrar manneskjur myndu gera athugasemdir við, myndu ekki kjósa í sínu eigin lífi og myndu ekki kjósa í lífi sinna nánustu ættingja. Ég get opinberað það að mér þætti ekki gott ef nánustu vinir mínir færu allt í einu að tilheyra einhverjum sértrúarsöfnuði eða taka upp trúarbrögð sem ég teldi skaðleg. Mér þætti það ekki gott en það þýðir ekki að ég myndi banna það. Mér þætti það ekkert gott að mínir nánustu vinir og ættingjar hreyfðu sig aldrei og gerðu allt sem er óhollt og ekkert sem er hollt en ég get ekki bannað þeim það. Ég vil ekki banna þeim það. Það á ekki banna þeim það. Það er ekki rétta leiðin, virðulegi forseti. Jafnvel þó að slík vandamál færu að aukast aðeins í samfélaginu myndi ég ekki vilja banna það. Ég nefni þetta, virðulegi forseti, vegna þess að frumvarpið felur í sér að gera undantekningu á þeirri stefnu sem er við lýði á Íslandi og í hinum svokallaða vestræna heimi almennt, sem er að banna þetta. Það er í sjálfu sér og í eðli sínu skaðlegt. Jafnvel þó að það nái einhverjum öðrum markmiðum, að því er fólk heldur, svo sem því að draga úr vímuefnaneyslu, er skaði að því. Því markmiði er þá náð ef bannið virkar með því að skaða hagsmuni fólks nógu mikið til að það forðist vímuefni. Það er heila pælingin, það er meira eins og ef við myndum eitra vímuefnin, gera þau enn þá verri. Hvernig myndi það hljóma, virðulegi forseti? Við erum með eitthvað hræðilegt, lífshættulegt dóp eins og áfengi og ætlum að gera það enn þá eitraðra. Þá myndi fólk væntanlega drekka minna. Er það ekki? Fólk hlýtur að sjá hvað það er sturluð hugmynd. En það er í reynd nákvæmlega hugmyndin sem er undirstaða nálgunarinnar í hinum svokallaða vestræna heimi sem er að gera það nógu vont fyrir fólk að nota vímuefni svo að það noti ekki vímuefni. Vandinn er þessi, virðulegi forseti: Fíkn. Fíkn er ekki bara það að fólk langi að gera eitthvað og geri það. Ef svo væri þá væri það ekki skilgreint sem sjúkdómur af neinum. Fíkn er sjúkdómur sem fær fólk til að gera hluti sem það ætti að vita að gera því illt. Ef það virkar ekki á manneskju sem er mjög langt leidd af fíkn að hún missi vinnuna, að hún missi vini sína og að hún missi fjölskyldumeðlimi sína, að hún missi allt, mun það þá að stöðva hana að hóta henni fésekt eða fangelsisdómi? Virðulegur forseti. Ég er ekki að segja þetta til að reyna að kalla fram einhverja samúðartilfinningu. Ég er að benda á að þetta er ekki rökrétt, þetta stenst ekki heila hugsun. En þetta er samt undirstaða stefnunnar hér sem annars staðar, sama hvað hver segir. Og þá eigum við að breyta þeirri stefnu og hætta að refsa vímuefnaneytendum alfarið, við eigum ekki að refsa þeim neitt, ekki á neinn hátt. Það er sjálfsagt og jafn sjálfsagt og að eitra ekki áfengið. Róttækari er sú hugmynd ekki. Í kjölfar ræðna hv. þingmanna hér áðan er ágætt að nefna líka útfærsluatriði frumvarpsins sem felur í sér að veita sveitarfélögum heimild til að koma á fót neyslurýmum. Það er mikilvægt. Hér áðan var talað eins og það ætti að skilgreina einhvern veginn í löggjöf hvar þessi svæði yrðu, hversu stór þau yrðu og þess háttar. Frumvarpið gerir einmitt ráð fyrir því að slíkar ákvarðanir og sú umræða fari fram á þeim vettvangi þar sem upplýsingarnar eru til staðar, nefnilega hjá sveitarfélögunum sjálfum. Það er ekkert sem neyðir sveitarfélögin, að mínu mati því miður, til þess að búa sig undir þessa starfsemi. Ég verð líka, vegna þess að hv. 3. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson, fór aðeins yfir í þá sálma að nefna mál sem virðist kannski í fljótu bragði óskylt þessu og er það reyndar að mínu mati, þ.e. hann vildi fá álit þjóðarinnar á þessari grundvallarbreytingu. Ég heyrði ekki annan rökstuðning en þann að um væri að ræða einhverja grundvallarbreytingu. Því miður er það rangt hjá hv. þingmanni að þetta sé grundvallarbreyting, algjörlega kolrangt. Þetta er breyting sem væri óþörf og algjörlega úr öllu samhengi nema vegna þess að þetta er ekki grundvallarbreyting. Ef við værum að gera grundvallarbreytingu væri ekki hægt að leggja svona frumvarp fram vegna þess að það væri enga undantekningu að veita frá núverandi löggjöf sem er sú að refsa vímuefnaneytendum. Þannig er löggjöfin sama hvað tautar og raular og neytendur vita það mætavel. Það er vinsælt hjá sumum stjórnmálaflokkum að kalla, að því er virðist í einhvers konar hálfkæringi, eftir aðkomu íbúa eða þjóðarinnar eða kjósenda að ákvörðunum sem þeim finnst sjálfum vera varhugaverðar, eins og hv. 3. þm. Suðurk. finnst þessi ákvörðun bersýnilega vera. Allt slíkt tal hlýtur að byggja út frá þeirri grundvallarhugsjón sem er sjálfsákvörðunarréttur. Hann er ekki aukaatriði þegar við tölum um lýðræði eða frelsi. Sjálfsákvörðunarrétturinn er aðalatriðið, bæði hvað þetta mál varðar, þ.e. rétt einstaklinga til að fara með sinn skrokk og sinn heila og sína sál eins og þeim sýnist, og líka rétt þjóðarinnar, kjósenda og íbúa, til að ráða sínum málum á eigin forsendum. Það er undarlegt að taka fyrir eitt svona mál og skella því upp sem einhverju til að meta í þjóðaratkvæðagreiðslu eða íbúakosningu, sem enginn hefur kallað eftir, að mér vitandi, ekki nokkur maður nema hv. þingmaður sem hér stóð; ég veit ekki betur, kannski hef ég rangt fyrir mér. Kannski er það 10 manns, kannski 500 en ekki þær þúsundir sem þyrfti að vera til að uppfylla skilyrðin sem hingað til hafa verið lögð til til að hægt sé að knýja fram bindandi atkvæðagreiðslu þjóðar um tiltekin málefni. Ég bara verð að nefna þetta vegna þess að mér finnst það líka skipta máli í þessu samhengi að við erum að tala um mál sem varðar réttindi einstaklinga til að fá að vera í friði með sinn sjúkdóm. Og jafnvel þótt fólk væri ekki með sinn sjúkdóm ætti það að sjálfsögðu að hafa þann rétt. Þetta þykir nú kannski öfgafull frelsisdýrkun frá þessum hv. þingmanni í röðum þeirra flokka sem mest tala um frelsið í kosningum. En það hlýtur að vera augljóst að frelsi einstaklingsins getur ekki hvílt á geðþótta meiri hlutans. Það er ekki lýðræði, virðulegi forseti. Í frumvarpi stjórnlagaráðs til nýrrar stjórnarskrár eru sem dæmi undantekningar á því hvað megi fara í þjóðaratkvæðagreiðslu nákvæmlega vegna þess að það kemur svo oft fyrir stjórnmálamenn að vilja ná sínum vilja fram. Þeir vilja velja hvað fari í þjóðaratkvæðagreiðslu og þeir vilja setja út fyrir grundvallarprinsipp lýðveldisins spurningar sem á ekki að spyrja eins og þeirrar hvort fólk eigi að hafa tjáningarfrelsi, hvort fólk eigi að njóta sanngjarnra réttarhalda, hvort fólk eigi að njóta jafnræðis fyrir lögum. Þetta eru grundvallaratriði lýðræðisins alveg eins og þjóðaratkvæðagreiðslur. Mér finnst það óábyrgt að henda fram einhverju svona máli í þeirri von að einhver bíti á agnið og fari að berjast meira fyrir því að málsmeðferðin sé á einhvern hátt ólýðræðisleg eða vond, bara vegna þess að hv. þingmaður er efnislega ósammála frumvarpinu. Það er röng nálgun, virðulegi forseti, og mér finnst hún óábyrg, mér finnst hún alltaf óábyrg. Ég hygg að hugmyndin með þessari orðræðu sé sú að reyna að slá ryki í augu kjósenda um að þeir stjórnmálamenn og þeir flokkar sem kalla eftir auknu lýðræði geri það einungis eftir eigin geðþótta í þeim málum sem þeim þóknast sjálfum. Það er rangt, virðulegi forseti, og það er grundvallaratriði að það sé rangt. Það ber að vera skýrt hvernig íbúaatkvæðagreiðsla eða þjóðaratkvæðagreiðsla er knúin fram. Það eiga að vera skýr takmörk á því til þess að stjórnmálamenn misnoti ekki það vald og kalli það lýðræði. Það eru dæmi um það, það er fullt af dæmum um það og þau ber að varast. Ég varð að nefna þetta, virðulegi forseti, þótt mér finnist þetta sjálfum fara út fyrir efnið vegna þess að hv. þm. Birgir Þórarinsson fór út í þessa sálma og mér fannst nauðsynlegt að svara því. Það má ekki standa eftir ósvarað að mínu mati að þessi málsmeðferð sé á einhvern hátt ólýðræðisleg. Svo er ekki og það er mjög mikilvægt að það sé alveg á hreinu hvers vegna svo er ekki. Eins og kannski er ljóst þá styð ég þetta mál. Mér finnst þetta gott mál. Ég styð það með þeim fyrirvara að mér finnst leitt að þetta þurfi. Það má vel vera að útópía sumra sé vímulaust Ísland, en það er ekki útópían mín. Útópían mín er miklu fjölbreyttari en það. Ég vildi óska þess að það væri bara óumdeilt og ekki háð neinum tilteknum svæðum að fólk fengi alla þá löggæslu og heilbrigðisaðstoð sem það þyrfti, óháð því hvort það væri að neyta vímuefna eða ekki. Mér finnst það bara sjálfsagt. Mér finnst að það eigi að gilda á Austurvelli, alls staðar og mér finnst það algerlega sjálfsagt. En við búum við þetta umhverfi og þessa stefnu með öllum hennar göllum og þetta er lykilskref í átt að því að geta tekið utan um þann hóp fólks sem verður fíkninni að bráð og hjálpað því á grundvelli mannúðar og skynsemi. Viti menn: Stundum fer þetta tvennt bar fjári vel saman.

Herra forseti. Ég vil í lok umræðunnar þakka þeim þingmönnum sem tekið hafa þátt í henni. Hún hefur verið lífleg og mörg sjónarmið komið fram og í sjálfu sér þarf ekki að koma á óvart að þingmenn, a.m.k. úr einhverjum þingflokkum, eru sitt á hvað eftir því hvorum megin hryggjar þeir eru í afstöðu sinni til málsins. Það er ekki óvænt í sjálfu sér, enda er hér ekki um flokkspólitískt mál að ræða heldur heilsupólitískt. Þetta er mál sem hefur mikil áhrif á tilfinningar og margt fleira. En mér finnst rétt, herra forseti, að þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir þessa umræðu og hlakka til atkvæðagreiðslunnar.