Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sú till., sem hér er til umr., hefur verið flutt á nokkrum undanfarandi þingum, en aldrei fengið neina fullnaðarafgreiðslu. Við flm., hv. 3. þm. Norðurl. v. og ég, teljum ekki eftir okkur að bera hana fram enn einu sinni, og þó að ég hafi mælt allýtarlega fyrir henni á síðasta þingi, skal ég fara enn á ný um hana nokkrum orðum, enda er hér sízt um minna eða ómerkilegra mál að ræða en margt af því, sem rætt er hér á hinu háa Alþ. Langt er síðan sú stefna var viðurkennd í verki, að fjárveitingarvaldið eða Alþ. veitti nokkurt fé til þess að efla listir og listsköpun með þjóðinni. En listgreinar eru margar og það fé, sem varið hefur verið til eflingar list um og bókmenntum, hefur aldrei verið svo mikið, að allir væru fyllilega ánægðir, og hefur ekki verið hægt að sinna, öllu, sem æskilegt og nauðsynlegt mætti telja. Því miður efast ég um, að Alþ. geti hrósað sér af því að hafa verið tiltakanlega örlátt eða stórhuga í sambandi við stuðning við bókmenntir og listir, en það er saga út af fyrir sig. Hitt er staðreynd, að mörgu er ábótavant í sambandi við fjárveitingar til listastarfseminnar og framkvæmdir á því sviði. Glögg stefna og markmið í þessum efnum er tæplega fyrir hendi, enda sést afleiðingin m.a. á því, að þær listgreinar, sem einna mest gróska hefur verið í undanfarna áratugi, eins og t.d. myndlistin, eru naumast nokkur almenningseign hér á landi. Það er nauðsynlegt að leiða athygli manna að þessari staðreynd. Það er vissulega ástæða til þess að gefa því nánari gætur, þegar svo er komið, að íslenzka þjóðin er farin að skiptast í flokka eftir því, hvers menn fá notið af andlegum verðmætum og listrænni sköpun og listrænni túlkun. Það er öldungis nýtt fyrirbæri í sögu íslenzku þjóðarinnar, að slík skipting eigi sér stað. Svo fábreytt sem íslenzk menning kann að hafa verið fyrr á öldum, er hitt víst, að hér ríkti tiltölulega mikill menningarlegur jöfnuður, og menningaráhugi og listnautn voru ekki sérréttindi útvaldra stétta eða mannfélagshópa. En þróun undanfarinna áratuga stefnir í gagnstæða átt. Jafnframt því sem menningar- og menntalífi fleygir fram í heild, hefur skapazt á ýmsum sviðum menningarlegur ójöfnuður, sem á rætur að rekja til þess, að ýmis menningarskilyrði eru lakari á einum stað en öðrum. Um þetta eru mörg óræk dæmi og vitni. Ég vil benda á skólamálin og fræðslumálin yfirleitt. Aðstöðumunur í fræðslumálum er stórfellt vandamál, sem menn hafa allt of lengi lokað augunum fyrir. Uppbygging fræðslu- og skólakerfisins hefur orðið með þeim hætti, að í stað þess að jafna aðstöðumun til fræðslu og skólamenntunar barna og unglinga, hvar sem er á landinu, hölum við um langt skeið horft aðgerðarlausir upp á það, að þetta bil breikkaði ár frá ári. Að þessu hafa menn hvorki leitt hugann nægilega né gert nokkuð, sem verða mætti til þess að draga úr aðstöðumuninum. Ástæður til þessa sljóleika og aðgerðarleysis, sem ríkt hefur á þessu sviði, eru áreiðanlega fleiri en ein. Hér eru margir samsekir, og ég ætla ekki að ásaka einn öðrum fremur. En á það vil ég benda, að engum er skyldara en Alþ. og ríkisstj. að hafa forustu um úrbætur og stefnumótun á þessu sviði sem flestum öðrum. Auk þess sem ég nefni skóla- og fræðslumálin, vil ég geta um það, sem ég hef sérstaklega í huga að þessu sinni, en það er sú fáránlega mismunun, sem á sér stað í sambandi við listkynningu í landinu og aðstöðu landsmanna til þess að kynnast af eigin raun gildum þætti í menningarlífi þjóðarinnar. Það er alger undantekning og skeður allt of sjaldan, að merkar listsýningar séu haldnar úti um land eða utan Reykjavíkur. Afleiðingin verður sú, að þeir, sem ekki hafa aðstöðu til þess að fylgjast með hlutunum hér í Reykjavík, kynnast þeim alls ekki nema af afspurn. Eins og nú háttar samgöngum og flutningamöguleikum á hvers kyns góssi, er engin afsökun til fyrir því, að ekki eru gerðar ráðstafanir til þess að flytja listina út um landið, halda sýningar og koma upp listasöfnum. Húsnæðisleysi er heldur engin afsökun fyrir því, að landsmönnum er mismunað á þessu sviði. Það er varla til svo aumt sveitarfélag, að ekki sé möguleiki á því að viðhafa slíka starfsemi með allsæmilegum hætti, a m. k. með viðunandi hætti. Það er sagt, að verið sé að framkvæma menningarbyltingu í Kína, en hér á landi hefur einnig orðið allstórtæk menningarbylting á síðustu mannsöldrum, sem m.a. er fólgin í því, að mikil gróska hefur verið í ástundun fagurra lista, m.a. tónlist og myndlist, sem íslenzka þjóðin hefur lengst af farið á mis við í samanburði við flestar Evrópuþjóðir. Íslenzkir listamenn hafa unnið stórvirki og aukið menningarauðæfi þjóðarinnar meira en í tölum verði talið. En hvers virði eru þessi menningarverðmæti, ef almenningur í landinu fær ekki aðstöðu til að njóta þeirra? Hvers konar skipulag er það, sem lætur viðgangast, að helmingur þjóðarinnar sé útilokaður frá persónulegum kynnum af starfi helztu listamanna sinna? Ég held, að það sé mikil nauðsyn að rísa upp gegn svo ranglátu skipulagi. Úr því að Alþ. hefur viðurkennt réttmæti þess, að stuðlað sé að listsköpun í landinu, leiðir af því, að það á einnig að gera sitt til þess, að listin nái út til fjöldans, að öllum almenningi, hvar sem er á landinu, sé gert kleift að njóta verka beztu listamanna sinna, enda vinnur listamaðurinn ekki fyrir sjálfan sig einvörðungu. Hann er að vinna fyrir þjóð sína, fyrir alla þá sem hafa vit og þroska til þess að njóta þess, sem er fagurt og göfgandi. Og slíkar persónur eru ekki aðeins finnanlegar í Rvík. Íslenzk alþýða er vel upplýst, listelsk, bókmenntahneigð og menntfús, og það fer ekki eftir búsetu manna, hvað menn skilja og hvað menn skynja af því , sem vel er gert í mennt og listum. En skipulag okkar gerir hér mikinn mun á. Hér ríkir útilokunarstefna, eins konar apartheid-stefna í mennta og menningarmálum. Það kemur ekki sízt fram í því, hvernig listkynningu er háttað í landinu. Þetta er öllum til stórrar skammar og ýmsum til skapraunar, að minnsta kosti mér, og því hef ég þing eftir þing reynt að opna augu ráðamanna og raunar listamanna sjálfra fyrir nauðsyn þess, að eitthvað raunhæft verði gert til þess að draga úr þeim aðstöðumun og ranglæti, sem ríkir að þessu leyti í landinu og fer, að ég held, versnandi, að minnsta kosti ekki batnandi, eftir því, sem bezt verður séð. Tillaga sú, sem hér er til umræðu, hefur það markmið að bæta úr á þessu sviði. Hún gerir ráð fyrir, að listasöfn verði stofnuð utan Reykjavíkur og að nefnd manna geri tillögur um, hversu þeim verði bezt fyrir komið og hvernig þau skuli starfa. Einnig gerir till. ráð fyrir, að nefndin bendi á leiðir til þess að fjölga listsýningum, sem haldnar verði utan höfuðborgarinnar, og hafi samráð um það við samtök myndlistarmanna. Þannig eru tveir aðskildir þættir í tillögunni, sem þó eru samtvinnaðir og miða að hinu sama, að efla listmennt í landinu og gera raunhæfar ráðstafanir til þess að gera listina að alþjóðareign, koma listinni út til fólksins, miðla menningarauðæfum og gera sem allra flestum kleift að kynnast hinu bezta á sviði listsköpunar. Ef þessi till. næði fram að ganga, eða starfað yrði í anda hennar, þá mundi árlega verða farið um landið með ýmsar sýningar, samsýningar fleiri en eins myndlistarmanns eða sérsýningar eins manns og fólki með því móti gefinn kostur á að sjá með eigin augum úrvalsverk beztu listamanna. Þá mundu fleiri en Reykvíkingar eiga þess kost að sjá yfirlitssýningar á verkum helztu myndlistarmanna á einhverju tilteknu árabili, og mundu fleiri en höfuðstaðarbúar og þeir, sem þangað slæðast, fá að sjá yfirlitssýningar stórmenna á sviðum íslenzkrar myndlistar, eins og Ásgríms og Kjarvals, svo að þeir tveir séu nefndir, sem enginn þorir að gera lítið úr, og allir viðurkenna, að eru í hópi fremstu snillinga þjóðarinnar frá upphafi Íslandsbyggðar. Þá mundu ungir listamenn verða kynntir fyrir sinni eigin þjóð með ekki minni hátíðarbrag en nú gerist, þegar ísl. listamenn fara land úr landi með sýningar, en láta annars eins og ísl. menning og ísl. þjóð takmarkist við þá landsspildu, sem liggur milli Selsvarar og Elliðaánna Hvað mundu menn segja við því, ef ekki væru til bókabúðir og bókasöfn annars staðar en í Rvík? Eða ef íslenzkir sveitamenn og íbúar kaupstaða og kauptúna úti um land þekktu ekki aðrar bókmenntir en vísnatilbúning næstu nágranna sinna? Ég held, að flestum þætti þetta heldur fátæklegt andans fóður, Sem betur fer er almenningur á Íslandi svo vel menntur, að hann kann vel að gera greinarmun á skáldskap Egils Skallagrímssonar og erfiljóðum í dagblöðunum, og því eru menn færir um þetta, að þeim hefur verið kennt að njóta skáldlistar, að skilja hismið frá kjarnanum, menn hafa frá blautu barnsbeini þroskað smekk sinn á þessu sviði, lært að meta það, sem vel er gert og gildi hefur, og sækjast eftir því að hafa það um hönd, sem einhverju varðar til þroska og menningarauka. Það er ekki til siðs að hindra menn í að kynnast góðum bókmenntum, þeim er dreift með ýmsum hætti út á meðal almennings. Hafi menn ekki sjálfir efni á að eignast bækur, þá eru þær fáanlegar á söfnum í næsta nágrenni. Það er ekki nauðsynlegt að fara til Reykjavíkur til þess að sjá hvernig bók Iítur út og hvað á hana er skráð. En myndlistarverk eru ekki síður þroskandi og ánægjuleg en bókmenntin. Það er ekki minna um vert að eiga góða málara en skáld og rithöfunda. Og það er ekki síður nauðsynlegt að almenningur kynnist myndlist en skáldskaparlist. Myndlistin er jafnlifandi þáttur í menningarlífi þjóðarinnar og bókmenntirnar og hennar eiga menn að fá að njóta engu síður. Myndlistin á ekki að vera eitthvert einangrað fyrirbæri, sem einn fær notið og annar ekki. Við flm. þessarar till. erum sannfærðir um nauðsyn aðgerða í þessu máli. Við erum einnig þeirrar skoðunar, að hér sé ekki um neitt risaverkefni að ræða, sem ógerningur sé að leysa. Við höfum víst oft axlað þyngri byrðar og ekki látið á sjá. Það sem fyrst og fremst þarf að gera, er að samstilla þá krafta, sem telja má, að eigi hér einhvern hlut að máli og helzt gætu orðið að liði, en það er yfirstjórn menntamála, listamenn sjálfir og samtök þeirra og allir áhugamenn heima í héruðum og annars staðar, þar sem þá er að finna Ég skal ekki þreyta hv. þm. með lengri ræðu að þessu sinni, en ég vænti þess, að hv. alþm. geti orðið okkur flm, sammála um mikilvægi þessa máls og stuðli að því. að tillaga okkar fái greiða og góða afgreiðslu hér á þingi. Ef til vill má einhverju breyta í orðalagi hennar áður en hún fengi endanlega afgreiðslu, en ég vænti þess fastlega, að sú n. í þinginu, sem fær hana til meðferðar, ræði hana af gaumgæfni og leggi hana fyrir til endanlegrar samþykktar eins fljótt og verða má. Herra forseti. Eftir því sem stendur á dagskránni, er ákveðin ein umr. um þessa till., er það ekki rétt? 



Herra forseti. Ég er sammála hv. fyrra flm. þessarar till. um það, að mjög æskilegt væri, að meiri kynning ætti sér stað á myndlist almennt og þá sérstaklega íslenzkri myndlist utan Reykjavíkur. Það er rétt hjá honum, að dreifbýlið,ef ég má nota það orð, það á einnig við hina stærri kaupstaði utan Reykjavíkur, hefur farið mjög varhluta af skilyrðum til kynna af myndlist sérstaklega. Og það er athugunarefni, hvernig úr því mætti bæta. Í því sambandi vil ég þó minna á að þetta á alls ekki við um listir almennt. Ég vil t.d. vekja athygli á því mjög svo fjölskrúðuga tónlistarlífi, sem á sér stað um gjörvallt landið, og nýtur mjög mikils stuðnings hins opinbera. Tónlistarlíf hefur mjög færzt í aukana um allt landið í kjölfar þeirrar eflingar, sem átt hefur sér stað á tónlistarskólum nú á allra síðustu árum. Til skamms tíma studdi ríkisvaldið tónlistarskóla, sem enn eru alls staðar í landinu einkaskólar, aðeins mjög lítilfjörlega, en nú nemur styrkur til tónlistarskóla, einkaskólanna, nokkuð á 6. millj. kr. Í kjölfar þessarar myndarlegu fjárveitingar hefur siglt mjög aukin starfsemi tónlistarskólanna sjálfra, sem þá um leið hafa orðið miðstöðvar fjölbreytts og mjög ánægjulegs tónlistarlífs víða um land, ekki aðeins í kauptúnum og kaupstöðum, heldur einnig í sveitum. Þá má líka minna á hina því næst ótrúlega fjölbreyttu leiklistarstarfsemi áhugamanna, sem á sér stað víða um land og hefur hlotið vaxandi stuðning hins opinbera nú á allra síðustu árum. Það fé, sem veitt er til leikfélaga áhugamanna utan Reykjavíkur, mun nema nokkuð á 2. millj. kr. 1,3 eða 1,4 millj. kr. Og hér er líka um nokkurt nýmæli að ræða. En ég verð að segja, að árangur af þessum tiltölulega litla stuðningi er næstum ótrúlegur. Og þessi starfsemi á sannarlega skilið enn meiri stuðning vegna þess, hversu lífvænleg hún er, á hversu ótrúlegum dugnaði og hæfni manna hún byggir til þess að halda uppi svo fjölskrúðugu menningarlífi að þessu leyti. Ég segi þetta aðeins til þess að vekja athygli á því, að því fer svo víðs fjarri, að almenn listastarfsemi sé bundin við Reykjavík, við höfuðstaðinn einan. Á sviði tónlistar og á sviði leiklistar á sér stað mjög Iofsverð, ég vil segja stórkostlega lofsverð starfsemi víðast hvar á landinu. En hitt er rétt hjá hv. fyrra flm. till., að myndlistin hefur af ýmsum ástæðum orðið hér útundan. Það er að segja, að ekki hafa verið sams konar skilyrði fyrir almenning utan Reykjavíkur til þess að njóta myndlistar og hafa verið til þess að njóta tónlistar og leiklistar. Einmitt þess vegna er það mál, sem hér er bryddað upp á allrar athygli vert. Till. fjallar um tvær meginhugmyndir. Annars vegar, að komið verði upp opinberum listasöfnum utan Reykjavíkur, og hins vegar, að greitt verði fyrir því, að haldnar verði fleiri myndlistarsýningar utan Reykjavíkur en átt hefur sér stað undanfarið. Um þessi atriði vildi ég fara fáeinum orðum. Ég er þeirrar skoðunar, að bygging listasafna utan Reykjavíkur eigi að vera í höndum sveitarfélaganna sjálfra. Það eru sveitarfélögin sjálf, sem ættu að hafa forgöngu um byggingu listasafna, hvert í sínum kaupstað eða kauptúni eða hvert í sínu byggðarlagi. Styrkur af hálfu ríkisvaldsins gæti hér sannarlega komið til greina, en hitt tel ég alranga stefnu, að ríkið hefði forystu um byggingu eða tæki að sér sem skyldu sína að byggja listasöfn víðs vegar um landið. Skylda ríkisins gagnvart íslenzkri myndlist yfir höfuð að tala er fyrst og fremst og á fyrst og fremst að vera fólgin í því að búa sómasamlega að Listasafni Íslands, að heildarlistasafni þjóðarinnar, sem með eðlilegum hætti hefur sitt aðsetur í Reykjavík. Þar bíður okkar stórkostlegt verkefni að byggja hús yfir Lista safn Íslands. Það er að sjálfsögðu tugmillj. kr. fyrirtæki að koma því húsi upp, og er það eitt af þeim verkefnum, sem hins opinbera bíður á næstu árum, ekki aðeins á sviði menningarmála, heldur einnig á sviði opinberra bygginga yfir höfuð að tala. Þar þyrfti sem fyrst að gera einhvers konar heildaráætlun og raða niður þeim miklu verkefnum, sem vanrækt hafa verið á undanförnum áratugum, gera einhverja áætlun um það, hvernig þar skuli velja á milli, hvaða byggingar þar skuli hafa forgang, forgang að þeim fjárveitingum, sem Alþ. kynni að telja rétt eða teldi sér fært að verja í þessu skyni. Þá er og orðið tímabært, að einhver heildaráætlun sé gerð um opinberar byggingar á Íslandi yfir höfuð að tala. En meðan þessu verkefni hefur ekki verið hægt að sinna, tel ég ekki eðlilegt, að ríkið skoði það sem skyldu sína að hefja á sinn kostnað og fyrir sitt frumkvæði byggingu einstakra listasafna utan Reykjavíkur, enda tel ég, að það, sem miklu meira ríði á í þessum efnum, sé það, að hægt sé að efna til myndlistarsýninga utan Reykjavíkur. Þetta sjónarmið er greinilega viðurkennt í niðurlagi till., í niðurlagi grg., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef til vill er fjölgun listsýninga nauðsynlegur undanfari stærri aðgerða í listmálum landsbyggðarinnar.“ Þessu sjónarmiði er ég algjörlega sammála. Þetta er það, sem fyrst og fremst ætti að vinna að, að það verði oftar efnt til listsýninga utan Reykjavíkur. Þetta mál hefur einmitt verið rætt milli menntmrn. og safnráðs. Hugmynd hefur verið uppi um það, hvort Listasafn Íslands mundi ekki vera reiðubúið til þess að lána myndir til einstakra listsýninga, sem efnt væri til utan Reykjavíkur, og er mér ánægja í að geta sagt frá því, að safnráðið er einhuga um það að telja slíkt ekki aðeins æskilegt, heldur væri það að sjálfsögðu fúst til þess. En ég tel, og það er líka skoðun safnráðs, að frumkvæði að slíkum sýningum ætti að vera í höndum sveitarfélaganna sjálfra, þ.e.a.s. þau ættu að stofna til sýningarinnar, halda hana, skipuleggja hana, láta í ljós óskir um það, hvaða verk yrðu sýnd og þar fram eftir götunum. Að öðrum kosti er hætt við því, að ekki sé sá áhugi bak við sýninguna á hverjum stað, að hún verði til sóma þeim listamönnum, sem verið er að kynna verkin fyrir, og heldur ekki almenningi á þeim stöðum til þess gagns, sem ætlazt er til. Ef Listasafn Íslands í Reykjavík tæki sig upp og kæmi með sýningu meira og minna óforvarandi til Akureyrar eða til Egilsstaða eða í Borgarnes, er mjög hætt við því, að ekki tækist að skapa þann áhuga fyrir sýningunni, sem að sjálfsögðu mundi eiga sér stað, ef það væri bæjarstjórn eða listaverkanefnd á Akureyri, á Ísafirði eða í Borgarnesi, sem hefði fengið hugmyndir að sýningunni, viljað skipuleggja hana, lagt á ráðin um, hvernig hún skyldi haldin og stæði fyrir henni. Það sem ég tel m.ö.o., að hér ætti að gera, væri það, að hvert sveitarfélag um sig eða mörg saman efndu til slíkra sýninga, og ef svo yrði, mundi ég ljá því lið og veit raunar, að ég fengi ekki aðeins fullan stuðning heldur fullkomið samþykki safnráðs Listasafnsins fyrir þessu. Safnið væri reiðubúið til þess að lána sínar myndir, - það mundi þurfa að athuga nánar um kostnaðarhlið á málinu, - jafnframt teldi ég eðlilegt, að safnið stæði undir sendingarkostnaði, vátryggingarkostnaði á myndunum fram og til baka og léði sérfróðan mann til þess að annast um upphengingu myndanna, sem er sérstakt listrænt vandaverk. En að öðru leyti tel ég, að ekki aðeins frumkvæðið ætti að vera í höndum hlutaðeigandi sveitarfélags, heldur einnig annar kostnaður, sem af sýningunni hlýzt, þ.e.a.s., kostnaður á staðnum, húsaleiga, gerð myndskrár og varzla sýningarinnar. Með þessu móti yrði þetta orðið sameiginlegt verkefni sveitarfélaganna og ríkisvaldsins, og með þeim hætti er langlíklegast, að málinu væri tryggður góður framgangur og það kæmi að verulegum notum í þágu almennings utan Reykjavíkur, sem ég fyllilega viðurkenni, að á miklu meiri rétt til kynninga af sameiginlegri eign þjóðarinnar á sviði myndlistar en hann hefur átt kost á fram að þessu.



Herra forseti. Í grg., sem fylgir þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, segir svo m.a.: „Félags- og menningarlegur ójöfnuður meðal þjóðarinnar, hvort heldur er milli einstakra stétta eða landshluta, hefur hættu í för með sér, sem gefa þarf nánar gætur og hindra sem framast má verða“. Ég vil taka undir þessi orð og einnig aðrar röksemdir, sem fram koma í grg., og einnig þær röksemdir, sem fram komu í ræðu hv. 1. flm. hér áðan. En ég verð þó að segja, að enda þótt flm. hafi, eins og þeirra er von og vísa, mikinn skilning á nauðsyn menningarlegs jafnréttis allra Íslendinga, sýnist mér, að till. þeirra beri ekki vott um eins mikinn metnað og vert væri fyrir hönd landsbyggðarinnar. Mér finnst, að þeir séu, ef svo mætti að orði komast, ekki nógu stórtækir. Myndlistin er ekki nema ein af mörgum listgreinum, sem verða að teljast til forréttinda höfuðborgarinnar og hafa orðið það æ því meir, sem höfuðborgin hefur vaxið á kostnað landsbyggðarinnar. Tónlist, danslist og leiklist, allt eru þetta listgreinar, sem einnig hafa eins og myndlistin þróazt ört í Reykjavík á undanförnum árum, en hafa hins vegar veigrað sér við að láta nokkuð teljandi að sér kveða fyrir utan hitaveitusvæði höfuðborgarinnar. Leiklistin verður þó að heita nokkur undantekning. Ágætir leikflokkar frá Þjóðleikhúsinu og Leikfélagi Reykjavíkur fara um landið ár hvert, en slíkt gerist aðeins að sumrinu til. Slíkt gerist yfirleitt aldrei að vetrinum og allra sízt í svartasta skammdeginu, þegar íbúar landsbyggðarinnar hafa mesta þörf fyrir þá andlegu lyftingu, sem fylgir fögrum listum og vandaðri menningarstarfsemi. Og svipuðu máli gegnir um tónlistina Þá sjaldan að okkar beztu tónlistarmenn fara út á landsbyggðina að láta í sér heyra, gerist slíkt helzt, þegar lengstur er sólargangur. Þær framfarir, sem orðið hafa í þessum listgreinum hjá okkur Íslendingum á undanförnum árum, eru ekki aðeins að þakka hæfileikum og dugnaði listamannanna sjálfra heldur einnig hinu, að þeir hafa notið opinbers stuðnings. Þeim hefur veitzt næði til þess að stunda list sína vegna fjárframlaga, sem tekin eru beint eða óbeint úr vasa allra landsmanna; Iandsmenn allir eru látnir borga kostnaðinn af þessu. Landsbyggðin hlýtur því að krefjast réttar síns í þessum efnum. Það verður að fyrirbyggja með einhverjum ráðum, að listirnar lokist inni í ljósadýrðinni á hitaveitusvæði höfuðborgarinnar strax og dimma tekur og veður fara að gerast rysjótt úti á landsbyggðinni. Ég vil láta þess getið, að ég hef rætt þessi mál við ýmsa ágæta listamenn og einkum leikara, og af þeirra hálfu er ekkert því til fyrirstöðu, að úr þessu verði bætt. Þvert á móti mundu þeir fegnir vilja flytja landsbyggðinni list sína sem oftast og á öllum tímum árs, enda kemur þeim saman um, að þar sé víða að finna þakklátustu og beztu áheyrendurna og sýningargestina. En eins og nú háttar um starfssamninga þessara manna og vinnuskyldu, eiga þeir sjaldan eða aldrei heimangengt úr höfuðborginni að vetri til. En hvað má þá verða til úrbóta í þessum efnum? Hv. 6. þm. Reykv. skrifaði í fyrra grein í blað sitt, Þjóðviljann, þar sem hann reifaði hugmynd, sem ég tel, að vert væri að vekja athygli á í þessu sambandi. Hugmyndin er sú, að hér í höfuðstaðnum verði komið á fót stofnun, sem hefði yfirumsjón þessara mála og þá ef til vill í samstarfi við Þjóðleikhúsið og Leikfélag Reykjavíkur og einhverja fleiri slíka aðila, sem vinna að menningarmálum. Stofnun þessi ætti að skipuleggja ferðir listamanna út um landið, einstakra eða heilla hópa, söngvara og annarra tónlistarmanna, dansara, leikara og myndlistarmanna og ekki aðeins íslenzkra listamanna, heldur ætti stofnunin einnig að leitast við að veita landsbyggðinni sem mesta hlutdeild á þeim menningarverðmætum, sem erlendir listamenn, þeir sem hingað koma, hafa upp á að bjóða. Mér er nú sem ég heyri einhvern segja, að þetta muni nú ekki kosta neitt smáræði. Og sjálfsagt mun það kosta töluvert. En öllum barlómi út af kostnaði í þessu sambandi, held ég, að verði bezt svarað með tilvísun til þess, að svo miklu er nú sóað í alls kyns helberan hégóma og vitleysu á Íslandi, að kostnaður vegna menningarmála mundi seint komast í hálfkvisti við þau ósköp. En það hefur líka verið ráðizt í mikinn kostnað í nafni menningarinnar, án þess að menningin hafi nokkuð verulega orðið að bættari. Og þar á ég við félagsheimilin, sem reist hafa verið í kauptúnum og sveitum nú á undanförnum árum, hvert öðru glæsilegra. Til hvers voru þau reist? Til þess að landsmenn allir mættu eiga þess kost að komast á ball á laugardagskvöldum? Ég spyr svo vegna þess, að þetta er næstum að segja það eina, sem gerist í mörgum félagsheimilanna: Ball á laugardagskvöldum. Og það er ekki einu sinni víst, að þessi böll fari fram við neitt meiri menningarbrag heldur en böllin hér fyrrum í gömlu samkomuhúsunum. Þó er skylt að geta þess, að eftir að nýju félagsheimilin komu til sögunnar, mun eitthvað hafa dregið úr tilhneigingu manna til að fljúgast á böllum, og það er vissulega spor í rétta átt. En þó verður að teljast hæpið, að það eitt hafi vakað fyrir frumkvöðlum félagsheimilalöggjafarinnar að draga úr áflogum á böllum. Tilgangurinn er að sjálfsögðu einnig annar og meiri, að efla alhliða menningarstarfsemi og veita nýjum þrótti og þroska í félagslíf fólksins. En þetta hefur ekki tekizt, nema að mjög takmörkuðu Ieyti. Og ein ástæðan er sú, að fjárhagur félagsheimilanna margra, ef ekki allra, er mjög bágborinn. Og hann er bágborinn vegna þess, að þegar til kastanna kom, reyndist helzt til lítið hald í þeim fyrirheitum um fjárframlög, sem þeim höfðu verið veitt. Framlögin úr félagsheimilasjóði hafa látið á sér standa, og af þeim sökum hafa mörg félagsheimilin orðið að binda sér mjög þunga bagga með lántökum. Og þeir, sem bera ábyrgðina á rekstri þeirra, freistast til þess að haga honum með tilliti til þess, hvað gefur mest í aðra hönd. Þeir halda böll á böll ofan, vegna þess að á þeim er mest að græða og þeir mundu ella sligast undir skuldabyrðunum. Og lái þeim þetta hver sem vill. Þar við bætist svo, að þessir menn, sem njóta þess trausts, að þeim hefur verið falin stjórn félagsheimilanna, eru einmitt oftast þeir, sem hafa til að bera mesta hæfileika til þess að hafa á hendi forystu í félags- og menningarmálum. Af þessu leiðir, að öll menningarstarfsemi lamast. Þeir, sem helzt gætu beitt sér fyrir henni, eru önnum kafnir við að halda böll og borga skuldir. Mér fyndist ekki til of mikils mælzt, að þessir menn fengju að vita það, hvort þess sé ekki einhver von, að þeir verði leystir úr þessari ánauð. Og ég vil því beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstj., hvort hún hyggist ekki eitthvað gera til þess að tryggja það, að sá sjóður, sem kenndur er við félagsheimilin, geti staðið í skilum við þau. Þetta má ekki við svo búið standa. Að því er tekur til menningarinnar má segja, að þrátt fyrir allan sinn glæsileik, séu félagsheimilin mörg í eyði. Sum þeirra fóru í eyði strax að aflokinni vígsluathöfninni. Og það er ekki seinna vænna, að þau fari að komast í byggð. Ég minntist á þá menn, sem helzt eru til forystu fallnir í félags- og menningarmálum. Það veltur mikið á slíkum mönnum. Það er mikið undir því komið, að þeim gefist tími til þess að beita hæfileikum sínum til skemmtunar og þroska fyrir mannlífið í sínum heimahögum. Því að enda þótt miklu skipti, að íbúar landsbyggðarinnar fái sem bezt notið þess, sem þjálfaðir listamenn að sunnan hafa fram að færa til eflingar menningunni, er hitt ekki síður mikilvægt, að listirnar eigi sér einnig bólfestu úti á landsbyggðinni. Félagsheimilin voru m.a. og ekki hvað sízt reist til þess, að svo mætti verða. Með þeim skapaðist glæsileg aðstaða fyrir íbúa hinna ýmsu byggðarlaga að efla félagslíf sitt og iðka sjálfir í stórauknum mæli hinar ýmsu listgreinar. Reyndin hefur þó orðið sú, að í sumum byggðarlögum hefur slík starfsemi frekar verið að koðna niður síðan félagsheimilin komu til sögunnar. Ég á við það t.d., að víða í sveitum og kauptúnum er nú, þrátt fyrir alla tónlistarskólana, sem hæstv. menntmrh. nefndi, þar er nú víða miklu minna sungið almennt og af sannri gleði heldur en hér löngum fyrr. Færri og færri fást til þess að fara upp á svið til þess að taka þátt í leik sýningum sjálfum sér og sveitungum sínum til ánægju. Og þó að í mörgum félagsheimil anna standi gljáandi fagurt píanó eða jafnvel flygill. sem kostað hefur eitthvað á 2. hundrað eða 3. hundrað þús. kr., þá lærir ekki nokkur maður að leika á þessi hljóðfæri. Þau standa þögul, nema þá kannske helzt á þorrablótum. þegar þær kringumstæður skapast, að mönnum finnst þeir endilega verða að taka lagið og einhver aldraður heiðursmaður sem lærði á orgel í þann tíð, þegar tónlistariðkun á alþýðuvísu var enn í hávegum höfð á Íslandi, er fenginn til að spila undir Blessuð sértu sveitin mín. Og hvers vegna er þetta orðið svona? Fyrst og fremst vegna þess, að íslenzk alþýða hefur varla tíma til þess lengur að lifa lífinu, ef svo mætti segja. Hún getur varla lengur litið upp frá striti sínu stundarkorn til að leita sér menningarlegrar hressingar og svölunar. Hún er bundin á klafa þrældóms, sem herðist fastar og fastar að henni eftir því, sem hæstv. stjórnarvöld hennar og það sérfræðingastóð, sem þau hafa í þjónustu sinni, upphugsa fleiri svonefnd bjargráð til lausnar efnahagsvandamálum þjóðarinnar. Í fáum orðum sagt, íslenzk alþýðumenning er þrúguð af ranglátum þjóðfélagsháttum. Og hún reisir sig ekki í fulla hæð á ný fyrr en þeim þjóðfélagsháttum verður breytt og réttlætið sigrar. Látum svo þetta nægja um þá hlið málsins að sinni. Það er engin ástæða til að örvænta. Þrátt fyrir allan þrældóminn, er allvíða enn haldið uppi býsna blómlegri menningarstarfsemi, eins og hæstv. menntmrh. minntist á. En starfsemin byggist þá venjulega mest á því, að viðkomandi byggðarlög eiga á að skipa mönnum, sem hafa getu en þó fyrst og fremst tíma til að veita henni forystu. Það, sem helzt hindrar þessa starfsemi, eru nefnilega byrjunarörðugleikar, vandræði við að koma hlutunum á stað, skipuleggja það, sem gera skal. En þegar þessir örðugleikar hafa verið yfirstignir, reynist að jafnaði furðu auðvelt að halda hlutunum gangandi. Áhugi þátttakenda eykst jafnhliða ánægjunni af því að vinna saman að skemmtilegu málefni til gagns fyrir allt byggðarlagið. Og þetta verður þeim hressing og hvíld frá hversdagsstritinu. Og enginn sér eftir þeim tómstundum, sem í þetta fara, jafnvel þó að slíkar stundir séu af skornum skammti. Starfsemi þessi einkennist þó yfirleitt af því, að hún er unnin í áhlaupum. Áhlaupið varir meðan stefnt er að einhverju ákveðnu marki, leiksýningu, söngskemmtun, kvöldvöku eða öðru slíku. Þegar markinu er náð sundrast hópurinn venjulega og starfsemin liggur niðri langtímum saman, jafnvel heilu veturna. Og þegar ráðast skal í nýtt verkefni, þá verður að yfirstíga alla byrjunarörðugleika að nýju, og þessir örðugleikar reynast þá æði oft ofviða þeim, sem til forystunnar veljast, þeir gefast upp, og ekki verður neitt úr neinu. Ef starfsemin væri stöðug og jöfn, mundi þetta allt miklu auðveldara viðfangs. En til þess þyrftu þá líka að vera til reiðu menn, sem gætu veitt henni forystu að staðaldri. Hins vegar eru takmörk fyrir því, hvað jafnvel hinir áhugasömustu menn geta varið miklu af tíma sínum í sjálfboðavinnu. Brauðstritið, sá harði húsbóndi, krefst einnig síns og þeim eins og öðrum mönnum. Tímaritið Eimreiðin birti í fyrra langa ritgerð eftir Guðmund G. Hagalín. Ritgerðin nefnist „Menning sveitanna“, og Hagalín setur þar fram ýmsar eftirtektarverðar hugmyndir. Ein þeirra er sú, að félags- og menningarstarfsemi í sveitum verði skipulögð á grundvelli þess, að héruðin hafi í þjónustu sinni sérstaka ráðunauta í þessum málum, á sama hátt og þeir njóta nú tilsagnar sérstakra ráðunauta í ræktunarmálum og öðru því, er að búskapnum lýtur. Laun slíkra ráðunauta ættu að greiðast sameiginlega af ríkisins hálfu og viðkomandi sveitarfélaga. Fyrsta og helzta verkefni þessara manna ætti að vera það að hvetja fólk til þátttöku í hvers kyns menningarstarfsemi og skipuleggja hana til lengri eða skemmri tíma En að sjálfsögðu þyrftu þessir menn einnig að geta hjálpað til við framkvæmdina sjálfa í ýmsum greinum, sérstaklega þyrftu þeir að hafa þekkingu og reynslu til að leiðbeina við leiksýningar og vera nógu vel að sér í tónlist til að æfa kóra og kvartetta og helzt að geta kennt fólki að leika á hljóðfæri. Þeir, sem hug hefðu á slíkum störfum en væru vanbúnir til þeirra sökum skorts á nauðsynlegri reynslu og þekkingu, ættu að eiga kost sérstakrar þjálfunar í þessu augnamiði. Þetta er í stuttu máli það, sem Hagalín hefur að segja um þetta atriði. Það, sem fyrir honum vakir, er sem sé ekki ósvipað því, sem virðist vaka fyrir höfundum þess æskulýðsmálafrumvarps, sem menntmrh. lagði fram í Nd. fyrir skemmstu, þar sem þeir gera ráð fyrir sérstökum leiðbeinendum í félagsmálum unga fólksins. En störf slíkra ráðunauta, þeirra sem Hagalín stingur upp á yrðu að því leyti miklu þýðingarmeiri en störf slíkra leiðbeinenda, að þau myndu ná til fólks á öllum aldri, en ekki aðeins til unglinganna, og hlytu þar með að auka þau samskipti milli kynslóðanna, sem áreiðanlega eru vænlegasta lausnin á mörgum erfiðasta vandanum í félagsmálum okkar. En ef báðar þessar ,hugmyndir næðu fram að ganga, virðist mér ekkert því til fyrirstöðu, að tekizt gæti hið giftudrýgsta samstarf milli ráðunauta í menningarmálum almennt og leiðbeinenda æskulýðsins. Hvaða aðili ætti að veita þessum ráðunautum nauðsynlega þjálfun? Það hlutverk sýnist mér að gæti vel verið í höndum þeirrar stofnunar, sem háttv. 6. þm. Reykv. stingur upp á í áðurnefndri grein sinni, þeirrar menningarmiðstöðvar, sem starfrækt yrði í þágu allrar landsbyggðar. Þessar hugmyndir má eflaust betrumbæta og fullkomna, þegar saman koma fleiri góðra manna ráð. En ég hef hér viljað vekja athygli á þeim til að undirstrika tilmæli, sem ég vil nú leyfa mér að beina til þeirrar háttv. n., sem fær þessa till. til athugunar. Og tilmæli mín eru þau, að n. athugi mál þessi öll á breiðari grundvelli en hér er gert. Það er nauðsynlegt að gera stórátak í félags- og menningarmálum landsbyggðarinnar, og það er von mín, að þegar n, skilar till. þessari hingað aftur inn í þingsalinn, þá hafi till. breytzt í það horf, að með henni verði lagður grundvöllur að slíku stórátaki. Ritgerð Hagalíns í Eimreiðinni getur komið háttv. þm. að góðum notum til skilnings á þessum málum, og þá ekki síður greinin eftir háttv. 6. þm. Reykv. í Þjóðviljanum. Það er hin ágætasta grein eins og reyndar flest það, sem maðurinn skrifar, þó að sumir virðist - einhverra hluta vegna - ekki taka þar eftir öðru en því, sem þeir nefna „útsmogna illkvittni“.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður beindi til mín einni fsp., sem ég skal með ánægju reyna að svara, eftir því sem mér er unnt í örfáum orðum, sérstaklega vegna þess, að orðalag fsp. gæti gefið tilefni til misskilnings, sem ég þá um leið gjarnan vil fá tækifæri til að leiðrétta. Hann spurði, hvort í undirbúningi væru af hálfu ríkisstj. ráðstafanir til þess, eins og hann tók til orða, að sjá svo um, að félagsheimilasjóður gæti staðið við skuldbindingar sínar. Um þetta er það að segja, að málefni félagsheimilasjóðs hafa verið til athugunar í menntmrn. í mörg ár. Það verður að segja það alveg eins og það er, og skal ég ekki gera neina tilraun til að draga fjöður yfir það, að vandamál félagsheimilasjóðs hefur reynzt svo stórt, svo vandmeðfarið og torleysanlegt, að mér hefur ekki enn tekizt að fá nægilega samstöðu um neina lausn á því máli, sem mér hefur fundizt vera frambærileg og ég treyst mér til þess að standa að eða bera fram. En eftir sem áður er málið til athugunar, og ég mun gera mitt til þess, að þessu þingi ljúki ekki án þess, að ný löggjöf verði sett um félagsheimilasjóð. En vegna þess, að hv. þm. tók þannig til orða að skilja mætti þannig, að hann hefði ekki staðið við skuldbindingar sínar, þá er hér um að ræða misskilning, sem raunar er mjög algengur, ekki aðeins meðal nýrra þm., heldur eldri þm. líka og meðal blaðamanna og alls almennings. Svo sem kunnugt er, hefur félagsheimilasjóður í tryggðar tekjur 45% af skemmtanaskatti, önnur 45% ganga til Þjóðleikhússin til greiðslu á rekstrarhalla þess og 10% ganga til sinfóníusveitarinnar til greiðslu á hluta rekstrarhalla hennar, og þessi 45% af skemmtanaskatti eru árlega svona 6–7 millj. kr. Þær má stjórn félagsheimilasjóðs nota til þess að greiða allt að 40% af byggingarkostnaði félagsheimila. Hún má samkv. gildandi l. félagsheimilasjóðs frá 1949 nota fé sitt til þess að styrkja byggingarkostnað félagsheimila allt að 40%. Það er hámark styrksins, sem veittur hefur verið. Frá upphafi starfsemi félagsheimilasjóðs hefur stjórn hans aldrei lofað nokkru heimili, að það skyldi fá 40% byggingarkostnaðarins. Stjórn félagsheimilasjóðs hefur aldrei skuldbundið sig til þess að greiða nokkru heimili 40% byggingarkostnaðarins. Hún hefur sagt, að hún mundi stefna að því, þegar fjárhagur félagsheimilasjóðs leyfði, þá mundi verða greitt í hæsta lagi 40%. Stundum hefur því verið slegið föstu, að viss félagsheimili undir vissum kringumstæðum gætu ekki fengið minna og þá lægra hámark nefnt, en það hefur ávallt verið tekið skýrt fram, að um enga skuldbindingu væri að ræða, enda má í rauninni telja vafasamt, að stjórn félagsheimilasjóðs hefði í rauninni lagalegan rétt til þess að skuldbinda greiðslu af opinberum tekjustofni, sem engin trygging er fyrir að muni haldast, og mér er vel kunnugt um það, að stjórn félagsheimilasjóðs hefur aldrei farið út fyrir umboð sitt í þeim efnum. Þess vegna eiga forráðamenn einskis félagsheimilis neina lagakröfu á hendur félagsheimilasjóði um greiðslu 40% byggingarkostnaðar síns. Mér er kunnugt um það af ótal viðræðum við forráðamenn félagsheimila, að þeim er þetta ljóst. Mér er ekki kunnugt um nokkurn forráðamann nokkurs félagsheimilis, sem ekki er þessi staðreynd Ijós. Hitt er svo annað mál, að ég tel mjög æskilegt, að hægt verði af opinberu fé að greiða 40% byggingarkostnaðar þeirra félagsheimila, sem þegar eru í byggingu, það tel ég mjög æskilegt, en hins vegar er jafnnauðsynlegt að breyta framtíðarreglum um byggingu nýrra félagsheimila hvað þetta snertir, enda hefur þegar svo mikill hluti þeirra verið byggður, að lítill skaði væri skeður, þó að mun hægara verði farið í þær framkvæmdir framvegis en hingað til. Hugmyndir hafa verið uppi um lausn á þessum gífurlega vanda, sem hér er um að ræða, Það eru til nokkur félagsheimili, sem hafa fengið greidd 40% síns byggingarkostnaðar, og það er ekki mikill hluti þeirra félagsheimila, sem ýmist eru fullbyggð eða eru í byggingu. Vandinn, sem hér er á ferðinni, er geysilega mikill, og skal ég ekki nefna tölur í þessu sambandi. En hugmyndirnar, sem uppi hafa verið í margs konar formi um það að leysa þennan vanda, eru þess efnis, að gefin verði út skuldabréf, sem væru ríkistryggð. Félagsheimilasjóður fengi heimild til þess að gefa þau út, og ógreitt fjárframlag, - ég kalla það ekki skuld, það er ekki skuld -, og ógreitt fjárframlag, allt upp í 40% af byggingarkostnaði, yrði síðan greitt með þeim, en jafnframt stuðlaði hið opinbera eða bankakerfið að því, að stjórnir félagsheimilanna, sem fengju þessi skuldabréf, gætu komið þeim í verð með sérstökum hætti. Þetta er grundvallarhugmyndin, sem reynt hefur verið að fá nægilega samstöðu um á undanförnum árum. En þegar um slíkar upphæðir er að ræða sem hér er, upphæðir, sem skipta mörgum, mörgum tugum millj. kr., verða mörg ljón á veginum við lausn málsins. En sem sagt, fyrst hv. þm. nefndi þetta, sem er mjög eðlilegt, að hann hafi nefnt, og fyrri flm. líka, vildi ég skýra frá því, að enn mun verða haldið áfram að reyna að finna einhverja lausn á vandamálum félagsheimilasjóðs.



Herra forseti. Ég hef nú litlu við það að bæta, sem ég sagði í minni frumræðu. Ég vil aðeins láta í ljós ánægju mína með þær umræður, sem hafa sprottið af þessari till. Og ég vil sérstaklega lýsa yfir ánægju minni yfir því, að hæstv. menntmrh. tekur með miklum skilningi á till., og hann lýsti sínum skoðunum um þetta efni. Um margt get ég verið honum sammála, sem hann hafði að segja, þó að sumt af því sé þess eðlis, að ég get ekki að öllu leyti fallizt á það með honum. M.a. lagði hæstv. ráðh. mikla áherzlu á það, að allt frumkvæði í þessum efnum þyrfti að koma að heiman. Ég er honum sammála um það, að það þarf að vera frumkvæði heima fyrir, en frumkvæðið í þessum málum á samt ekki að vera eingöngu heimamanna í sambandi við uppbyggingu listasafnanna, heldur finnst mér, að þarna þurfi að koma á samstarfi milli nokkurra aðila, nefnilega ríkisins, heimamanna eða sveitarfélaganna og að lokum áhugamanna heima í héruðunum. Og ég teldi ákaflega mikilvægt, að ef sú stefna yrði upp tekin, sem ég hef mælt með, að listasöfn yrðu stofnuð úti um land, að sett yrði löggjöf um það efni, löggjöf, sem væri eins konar rammalöggjöf, þar sem sett væru skilyrði um það, hvers konar listasöfn ætti að styrkja, þar sem sett yrðu skilyrði um það, hvernig listasöfnin störfuðu, og einnig um það, hver hluttaka ríkisins og sveitarfélaganna og annarra aðila ætti að vera í rekstri og stofnkostnaði slíkra safna. Ég tel ákaflega mikilvægt einmitt, að slík löggjöf verði sett, vegna þess, að hér er um mikið fjárhagslegt atriði að ræða, og einmitt mjög nauðsynlegt að undirbúa þetta mál vel á frumstigi og sníða því þann stakk, sem hæfir til langrar frambúðar. Ég tel tæpast hugsanlegt t.d., að listasöfn geti vaxið upp í hverju einasta sveitarfélagi á Íslandi Þau skipta hundruðum. En það væri mjög eðlilegt, að listasöfn kæmust upp nokkur í hverjum landsfjórðungi, og það væri einmitt hlutverk n., sem fjallaði um þetta, að leggja á ráðin um löggjöf í þessu efni, að athuga það, hvar slík listasöfn ættu að vera. Ég held, að það sé óviðráðanlegt verkefni og alls ekki svo brýnt að ætla að stofna allt of mörg listasöfn, enda má nú fyrr vera að hafa ekkert eða að hafa mikinn fjölda þeirra. Eðlilegast er, að þau séu hæfilega mörg og þannig, að það sé hugsanlegt, að þau geti starfað með menningarlegum hætti. Og það á auðvitað að vera kjörorðið og grundvallaratriðið, að slík listasöfn geri háar kröfur um þau verk, sem þar verða geymd, og að listasöfnin sem sagt séu raunveruleg mynd af því, hvað bezt gerist í íslenzkri myndlist. En hitt má einnig hugsa sér, að listasöfn úti um landsbyggðina fylgist með því, sem er að gerast í listum á þeim svæðum, þar sem söfnin eru, og með því móti mætti kannske fá úr því skorið, hvort þar er um lífvænlega listiðkun að ræða, og þess vegna nauðsynlegt, að söfnin fylgist með því líka og geymi slíka list, því að hún er til. Það eru margir menn úti um landsbyggðina, sem stunda myndlist, vafalaust margir af miklum vanefnum, en eigi að síður kann að vera, að þarna sé um merkilega menningarheimild að ræða og sjálfsagt, að því sé gaumur gefinn líka. Ég vil einnig þakka hv. 4. landsk. þm. fyrir þau orð, sem hann lét hér falla, og ég get vel fallizt á það með honum, að það megi ræða þessa till. á breiðara grundvelli en ég gerði. Það er alveg rétt. að till. fjallar fyrst og fremst um eitt afmarkað svið listanna, og að nokkru leyti er það gert í ákveðnum tilgangi að afmarka málið þannig. Málið er þá að minnsta kosti viðráðanlegra á meðan svo er, og ég er þeirrar skoðunar, að í fáu séum við jafn aftur úr, sem búum úti um landið, og einmitt í því, sem varðar dreifingu á myndlistinni. Tónlistarstarf er miklu meira og leiklistarstarf ólikt meira en það myndlistarstarf, sem unnið er úti um land, á því er gífurlegur munur, og við flm. höfum sérstaklega viljað leggja áherzlu á það, að úr því yrði bætt, en vissulega er hægt að taka undir það með hv. 4. landsk., að það þarf ekki síður að leiða hugann að hinu, að aðrar listir komist skaplega til skila til landsfólksins, sem býr hér innan við Elliðaár, og ég gæti vissulega verið til viðtals um það, að þessi till. yrði afgreidd á breiðara grundvelli, eins og hv. þm. orðaði það, frá þeirri n., sem kann að fá hana til meðferðar.

Fyrirspyrjandi (Guðlaugur Gíslason) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 25 eftirfarandi fsp. til hæstv. sjútvmrh.: „Hvað líður framkvæmd þál., sem samþ. var á Alþ. 11. apríl 1962, um verndun hrygningarsvæða við strendur landsins?“ Alllangt er síðan mál það, sem fsp. fjallar um, var rætt hér á Alþ. og því ástæða til að rifja það upp í mjög stórum dráttum. Þáltill. sú, sem ég flutti hér á sínum tíma, hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Alþ ályktar að skora á ríkisstj, að fela Fiskifélagi Íslands og fiskideild atvinnudeildar Háskóla Íslands að gera till. um tímabundna friðun ákveðinna hrygningarsvæða við strendur landsins.“ Till. fylgdi stutt grg., sem ég einnig vil leyfa mér að lesa upp, þar sem hún skýrir tilgang sjálfrar till. En grg. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Allir munu viðurkenna, að með útfærslu grunnlínanna og útfærslu fiskveiðitakmarkanna í 12 mílur, hafi bátaflota landsmanna verið skapað stærra athafnasvæði en áður var og öruggara, þar sem erlendum fiskiskipum er nú bægt frá öllum veiðum á þessu svæði. Verður þetta að teljast góð og raunhæf þróun fyrir alla sem þennan atvinnuveg stunda, og tryggir vonandi undirstöðu þessarar atvinnugreinar. Það ber þó að hafa í huga í þessu sambandi, að á undanförnum árum hefur bátafloti landsmanna aukizt mjög. Hefur hann aukizt bæði að tölu og stærð, auk þess sem afkastageta hans hefur margfaldazt á við það, sem áður var, vegna aukinnar tækni við veiðarnar og tilkomu nýrra og aflasælli veiðarfæra en áður þekktust. Með hliðsjón af þessu tel ég, að gæta verði þess, að hinum fengsælu fiskimiðum við strendur landsins verði ekki eytt með ofveiði og rányrkju. Við Suður- og Suðvesturland, á svæðinu frá Vestmannaeyjum að Reykjanesi, munu vera hin stærstu hrygningarsvæði, sem vitað er um við strendur landsins. Allstór hluti af bátaflota landsmanna stundar veiðar að vetri til á þessu svæði og einmitt á þeim tíma, er hrygning aðalfiskstofns okkar, þorskstofnsins, fer fram. Þegar er farið að gæta nokkurs uggs um það hjá þeim sjómönnum, sem veiðar stunda á þessu svæði, að minnkandi afli bátaflotans á vetrarvertíð á þessum slóðum kunni að eiga rót sína að rekja til ofveiði á þeim hrygningarsvæðum, sem þar eru. Vil ég í þessu sambandi skírskota til ályktunar, sem skipstjóra- og stýrimannafélagið. Verðandi í Vestmannaeyjum samþykkti á fundi sínum árið 1957 og send var sjútvmrn., þar sem bent var á nauðsyn þess að friða vissan tíma árs ákveðin hrygningarsvæði á tilgreindum stöðum. Tel ég því tímabært, að fiskifræðingum okkar í samráði við þá aðila, sem aflað hafa sér í áratugi haldgóðrar reynslu í þessu sambandi, verði falin athugun á, hvort ekki sé nauðsynlegra aðgerða þörf í þessu sambandi, og ef svo reynist, að gera till. til eðlilegra úrbóta.“ Þetta var sú stutta grg., sem till. fylgdi. Till. þessari var á sínum tíma vísað til allshn., sem afgreiddi málið með nál., dags. 3. apríl 1962, og lagði n. til, að tillgr. yrði samþ. þannig orðuð: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að gera hið fyrsta nauðsynlegar ráðstafanir til að framkvæmdar verði rannsóknir á hrygningarsvæðum nytjafiska við landið.“ N. hafði leitað umsagnar Fiskifélags Íslands og fiskideildar atvinnudeildar Háskólans um málið, og voru þær prentaðar í nál. sem fskj. Niðurstaða í umsögn Fiskifélagsins hljóðaði þannig, með leyfi forseta: „Fiskiþingið ályktar, að rannsaka þurfi betur en orðið er nauðsyn þess að friða hrygningarstöðvar þorsksins umhverfis landið og felur því fiskimálastjóra að halda þessu máli vakandi við fiskifræðinga og hlutast til um, að löggjöf verði sett um málið, ef ráðlegt þykir.“ Niðurstaða í umsögn fiskideildar atvinnudeildar Háskólans hljóðaði þannig, með leyfi forseta. Ég skal aðeins taka eitt mjög stutt atriði út úr því, sem ég tel, að þurfi að koma fram, en að öðru leyti ekki misnota tímann. En þessi grein, sem ég vildi taka út úr umsögn fiskideildar atvinnudeildar Háskólans, er aðeins tvær línur og hljóðar þannig: „Það virðist því vera allvel séð fyrir viðgangi stofnsins í venjulegu ári og tæplega ástæða til þess að minnka sóknina af þeim sökum.“ Verður að telja, að niðurstaða allshn. og umsögn Fiskiþings séu jákvæðar, en umsögn fiskideildar atvinnudeildar Háskólans síður, þar sem hún telur, að allvel sé séð fyrir viðgangi þorskstofnsins í venjulegu ári og tæplega ástæða til að minnka sóknina af þeim sökum, eins og þar segir. Það, sem fyrir mér vakir með fsp., er að fá fram, hvort álit fiskifræðinga okkar sé enn í dag óbreytt hvað þetta atriði snertir eða hvort nokkrar aðrar skýringar séu fyrir hendi á þeirri staðreynd, sem við blasir, að afli hefur farið minnkandi á hvern bát á Suður- og Suðvesturlandi á undanförnum vetrarvertíðum, þrátt fyrir stóraukna tækni við veiðarnar.

Félmrh. (Eggert G. Þorsteínsson) : Herra forseti. Í sambandi við fsp. þessa, sem er endurtekin nú, að ég hygg vegna þess, að ekki vannst tími til þess að ræða hana á síðasta þingi, hef ég óskað eftir því við Hafrannsóknastofnunina að hún léti í té svör við þessu, sem yrðu þá uppistaða í mínum svörum hér, og fer hér á eftir álit Hafrannsóknastofnunarinnar um fsp.: „Á Alþ. 1962 var samþ. þáltill. um ofangreint málefni Ekki er þó hér um neina nýjung að ræða, því að segja má, að rannsóknir á hrygningu íslenzkra nytjafiska hafi fyrst verið framkvæmdar í byrjun þessarar aldar af hinum fræga danska fiskifræðingi, dr. Johannes Smith, og fékkst þá þegar gott yfirlit um hrygningu þorskfiskanna hér við land. Á árunum 1948-1950 voru aftur gerðar mjög yfirgripsmiklar athuganir á þessu, en vegna fjarveru og síðar andláts dr. Hermanns Einarssonar, sem stóð fyrir rannsóknunum, hefur lítið verið birt opinberlega um árangurinn enn þá, þótt búið sé að vinna úr mestum hluta gagnanna. Svo sem kunnugt er, hafa þorskfiskarnir og flestar aðrar tegundir nytjafisks hér við land sviflæg egg. Hrygningin fer fram yfir botninum, og eggin fer þá strax að reka með straumnum. Síldin hefur aftur á móti botnlæg egg og límir þau við botninn, þar sem hentug skilyrði eru fyrir hendi. Árið 1959 var framkvæmd leit að gotstöðvum vorgotssíldarinnar, og árið 1964 og 1965 var aftur gerð leit að gotstöðvum sumargotssíldar með allgóðum árangri. Tilgangur þessara rannsókna var fyrst og fremst að athuga útbreiðslu hrygningarsvæðanna og að því er snertir tegundir með sviflægum eggjum einnig að freista þess að meta sveiflur og styrkleika einstakra árganga. Varðandi síðara atriðið sýnir reynslan, að kerfisbundnar athuganir á þessu sviði eru ákaflega tímafrekar og kosta meiri mannafla en stofnunin hefur til þessa ráðið yfir. Íslenzku síldarstofnarnir tveir hrygna í heita sjónum aðallega á svæðinu frá Vestra-Horni að Reykjanesi. Eru þekkt nokkur svæði í námunda við Vestmannaeyjar. Vitað er, að ýsan leitar mjög í síldaregg, en ekki er enn vitað, hvort það muni geta haft áhrif á viðkomu stofnsins hverju sinni, né heldur hvort dragnótaveiðar á þessum svæðum mundu geta gert einhvern usla. Er æskilegt, að frekari athuganir verði gerðar um þessi atriði. Að því er snertir þorskstofninn, benda athuganir okkar til þess, að sterkur hrygningarstofn hafi oft skapað sterkan árgang. Þetta er þó ekki einhlítt, og koma til greina ýmsar ytri orsakir, sem enginn mannlegur máttur ræður við, svo sem fæðuskortur, óhagstæðir straumar og veðurfar, sem getur strádrepið eggin og seiðin fyrstu vikurnar í lífi þeirra. Áhrif veiðanna á hinn kynþroska hluta íslenzka þorskstofnsins eru nú vel þekkt, og má segja, að á hverju ári hverfi úr stofninum um 70%, og er hlutur veiðanna 56%, en 14% fara forgörðum á annan hátt. Mestur hluti af ársveiðinni á kynþroska þorski fer fram í sambandi við hrygningu hans á tímabilinu janúar-maí. Af þeim tölum, sem hér hafa verið nefndar, má því draga þá ályktun, að rúmlega helmingur þess fjölda fiska sem kemur til hrygninga, veiðist, en hitt sleppi. Þrátt fyrir hina miklu sókn virðist þó enn þá sæmilega séð fyrir viðhaldi stofnsins. Hafrannsóknastofnunin telur lokun ákveðinna hrygningarsvæða til verndar þorskstofninum mjög vafasama. Það er vitað, að fiskur breytir göngum sínum innan heildarhrygningarsvæðisins frá einu ári til annars. Ekki vitum við heldur nákvæmlega, hvað veldur þessu né getum heldur sagt fyrir um það. Þegar hins vegar ástand stofnsins er orðið slíkt, að nauðsynlegt er að draga úr sókninni, telur stofnunin, að raunveruleg skömmtun á aflamagni á vetrarvertíð sé það eina, sem til greina kemur. Ákveðinn verði hámarksafli fyrir allt hrygningarsvæðið og veiðum hætt, þegar því marki er náð. Þar sem um 70% ársafla okkar fæst á vetrarvertíð, telur stofnunin, að mjög veigamikil rök verði að vera fyrir hendi til þess að réttlæta svo afdrifaríkar aðgerðir. Á fundi Norður-Atlantshafsnefndarinnar, North-East Atlantic Fisheries Commission, sem haldinn var í París í maí s.l., lögðu Íslendingar fram till. um lokun ákveðinna svæða út af Norðausturlandi fyrir öllum togveiðum. Svæði það, sem hér er um að ræða, afmarkast af 16° v. l. og 65° 30' n. br., þ.e. frá Melrakkasléttu og austur og suður að Glettinganesi, og skulu togveiðar bannaðar á því svæði á tímabilinu júlí-des. um 10 ára skeið. Samtímis skal Alþjóðahafrannsóknaráðinu falið að hafa yfirumsjón með rannsóknum til þess að ganga úr skugga um áhrif friðunarinnar á íslenzku fiskstofnana. Till. þessi hlaut furðu góðar viðtökur þeirra þjóða sem hér eiga hlut að máli, og var ákveðið að skipa nefnd til þess að kanna hana nánar. Í þessari n. skulu eiga sæti sérfræðingar og embættismenn frá Íslandi, Noregi, Þýzkalandi, Bretlandi og Sovétríkjunum, og verður fyrsti fundur hennar í Reykjavík í byrjun næsta árs. Er vonað, að n. ljúki störfum fyrir næsta aðalfund Norðaustur-Atlantshafsnefndarinnar, sem haldinn verður í Reykjavík í maí n.k. Það er skoðun sérfræðinga, jafnt íslenzkra sem erlendra að þorskstofninn við Ísland þoli ekki aukið álag frá því, sem nú er, og að minni sókn muni jafnvel geta aukið heildarveiðina. Það er einnig skoðun íslenzkra sérfræðinga, að við eigum að byrja með því að takmarka sóknina í ungfiskinn, en vitað er, að erlendir togarar stunda miklar smáfiskveiðar á því svæði, sem við hyggjumst loka.“ Ég vænti þess, að þetta svar Hafrannsókna stofnunarinnar dugi sem svar við fsp. hv. fyrirspyrjanda.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. sjútvmrh. fyrir mjög greinargott svar við fsp. minni, en tími til umr. er hér ekki, þar sem hann er mjög takmarkaður, en í álitinu, sem hann las hér og fiskifræðingar höfðu látið honum í té, kemur fram það sama, sem kom fram í umsögn þeirra á sínum tíma að enn væri sæmilega séð fyrir viðgangi þorskstofnsins og að lokun hrygningarsvæða væri mjög vafasöm aðgerð. Eins og ég sagði, er ekki tími til umr. um þetta, en mjög margt er hægt um þetta að segja, sem stangast á við þá reynslu, sem þeir menn, sem lengst hafa stundað fiskveiðar á vetrarvertíð, telja sig hafa fengið.

Fyrirspyrjandi (Ingvar Gíslason) : Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 5. þm. Norðurl. e. að bera fram fsp. til hæstv. ríkisstj. um dreifingu sjónvarps, en þessi fsp. er í tveimur liðum: í fyrsta lagi, hvað líði dreifingu sjónvarps til Akureyrar og Eyjafjarðarsvæðis, og í öðru lagi, hvenær ráðgert sé, að sjónvarpið hafi náð til allra landshluta. Eins og menn vita hóf íslenzka sjónvarpið starfsemi sína um mánaðamótin sept.-okt. 1966 og náði í fyrstu til Reykjavíkur og næsta nágrennis, en hefur síðan verið dreift um mikinn hluta Suðurlands allt austur í Skaftafellssýslu og vestur til Breiðafjarðarbyggða, að því er mér skilst. Má segja, að dreifingin hafi að vissu leyti verið hröð og ekkert nema gott um það að segja, enda hefur tæpast skort fjármagn til framkvæmdanna, þar sem tekjur af aðflutningsgjöldum á sjónvarpstækjum hafa orðið miklar og jafnvel meiri heldur en við var búizt. Þrátt fyrir það að um margt hafi dreifing sjónvarpsins gengið greiðlega, eru viss atriði, sem ég a.m.k. er ekki fyllilega ásáttur með í þessu sambandi. Upphaflega var gert ráð fyrir því, að sjónvarpinu yrði dreift um landið á 5-7 árum. þ.e. á árabilinu 1966-1970 eða 1966-1972. Í báðum þessum upphaflegu áætlunum útvarpsráðs var gert ráð fyrir því, að aðaldreifistöðin á Norðurlandi, Vaðlaheiðarstöðin, yrði byggð 1967 eða 1968, þannig að Akureyringar og nærsveitarmenn fengju notið sjónvarps 1967 og þá í allra síðasta lagi 1968. Þessar upphaflegu áætlanir, 5 eða 7 ára áætlanir, hafa reynzt allt of „konservatívar“ og á eftir tímanum og geymast því aðeins sem minnisvarði um mikla varfærni útvarpsráðs, og skal ég ekkert um þetta segja að öðru leyti. Reynslan hefur sýnt, að unnt er að koma sjónvarpinu í alla landshluta á mun skemmri tíma en 5-7 árum, og við það verður nú að standa. En það, sem mér finnst undarlegt, er það, að þrátt fyrir nýja og skemmri áætlun um sjónvarpsdreifinguna er ekki sýnt, að sjónvarpið verði komið til Norðurlands, t.d. Akureyrar, fljótar en gert var ráð fyrir meðan útvarpsráð hélt sig við miklu varfærnari áætlun. Það bólar ekki á því, mér vitanlega, að sjónvarpið nái norður til Akureyrarsvæðisins á þessu ári og það má raunar hending heita, ef það verður komið á næsta ári, þó að það sé hins vegar ekki alveg örvænt. En ég vænti, að hæstv. ráðh. veiti svör við því. Nú má auðvitað ekki skilja mig svo, að ég telji, að Akureyringar eigi endilega að fá sjónvarp á undan öllum öðrum. Það er ekki það, sem ég á við. Ég held, að það hefði verið skynsamlegt hins vegar, skynsamleg ráðstöfun, að hraða uppbyggingu sjónvarpsstöðvar fyrir þetta landssvæði, bæði vegna þess, að sú stöð er hornsteinn allrar dreifingar um miðbik og austurhluta Norðurlands og Austurlands raunar líka, og einnig vegna þess, að þessi stöð nær til mesta þéttbýlissvæðis utan Faxaflóasvæðisins eða svæðis, sem telur kannske 14-15 þús. manns. Nú kann ég ekki að áætla, hversu sjónvarpsnotendur yrðu margir á þessu svæði, en mér þykir líklegt, að þeir muni skipta þúsundum, varla undir 2 þús., mjög fljótlega. Þó að við fyrirspyrjendur höfum fyrst og fremst leyft okkur að spyrjast fyrir um dreifingu sjónvarpsins til Akureyrar og Eyjafjarðarsvæðisins, m.a. af þeim ástæðum, sem ég hef stuttlega minnzt á, viljum við ekki síður fá því svarað, ef unnt er, hvenær áætlað sé að ljúka dreifingu sjónvarps til allra landshluta, og það er einmitt um það, sem annar hluti fsp. okkar fjallar.



Herra forseti. Spurt er um, hvað líði dreifingu sjónvarps til Akureyrar og Eyjafjarðarsvæðis. Um það er þetta að segja: Að undanförnu hefur verið og er enn unnið að mælingum á Akureyrar- og Eyjafjarðarsvæðinu til undirbúnings sjónvarpi á þessu svæði. Ekki er vitað með vissu, hvenær undirbúningsvinnu verður lokið, en stefnt er að því, að það verði sem allra fyrst. Svo sem kunnugt er, á sendistöð á Skálafelli að annast sendingu sjónvarpsmyndarinnar norður til Eyjafjarðar. Búið er að bjóða út tækin fyrir þá stöð, og eru tilboð nú að berast. Verður gengið frá pöntunum á tækjunum fyrir áramót. Til þess að hraða sem mest sjónvarpssambandi við Akureyrar- og Eyjafjarðarsvæðið, er gert ráð fyrir því að koma upp bráðabirgðastöð á Vaðlaheiði haustið 1968, af því að ekki er hægt að ganga frá pöntun hinnar endanlegu stöðvar á Vaðlaheiði fyrr en lokið er öllum mælingum frá Vaðlaheiði austur á Fjarðarheiði og víðar. Gert er ráð fyrir að byggja varanlega stöð á Vaðlaheiði fyrir árslok 1969. Nú þegar er búið að framkvæma hluta af nauðsynlegum mælingum, og verður þeim haldið áfram næsta sumar, svo fljótt sem unnt verður. Nauðsynleg tæki verða tilbúin til þessarar starfrækslu fyrir norðan, þegar hún getur hafizt að mælingum loknum, og er miklu skemmri afgreiðslufrestur á bráðabirgðastöðinni en aðalstöðinni. Þá er spurt um það, hvenær sé ráðgert, að sjónvarp nái til allra landshluta. Um það er þetta að segja: Gert er ráð fyrir, að sjónvarp nái til allra landshluta á árinu 1969, og hafa verkfræðingar Landssímans sent skýrslu um það efni, Skýrslugerðinni var lokið 13. sept. 1967. Þetta jafngildir að sjálfsögðu ekki því, að bókstaflega allir landsmenn muni þá eiga kost á sjónvarpsþjónustu, enda er miklum tæknilegum erfiðleikum bundið að tryggja sendingu góðrar sjónvarpsmyndar til afskekktra staða og auk þess mjög dýrt. En framkvæmdum við aðalsendistöðvar í öllum landshlutum og helztu aukastöðvar mun verða lokið 1969. Framkvæmdir við dreifingu sjónvarpsins eru að sjálfsögðu bæði tæknimál og fjárhagsatriði. Ríkisútvarpið mun hafa nægilegt fé til framkvæmdanna miðað við þá áætlun, sem gerð hefur verið og unnið verður eftir. Framkvæmdirnar verða að fara eftir því, sem mælingar og tæknirannsóknir segja til um, en þeim eru skorður settar af árstíðum og veðri, en mikið hefur verið unnið að þeim og þeim flýtt eftir föngum, og verður því haldið áfram. Yfirleitt hafa framkvæmdir við dreifingu sjónvarpsins gengið vel fram að þessu, og mun láta nærri, að um 140 þús. landsmanna hafi nú færi á að hagnýta sér sjónvarp, þ.e.a.s. um mikinn hluta Suðurlands og víða um Suðvesturland. Hinn 28. okt. s.l. var opnuð sjónvarpssendingarstöð á Kambanesi, og þar með nær sjónvarp til Búðardals og nágrennis. Tæki nýju sjónvarpsstöðvarinnar í Vestmannaeyjum, sem komin voru, hafa nú verið sett upp, og er verið að prófa þau. Verður sú stöð tekin í notkun alveg á næstunni, og á hún að bæta mjög þá þjónustu, sem þegar er fyrir hendi. Eiga þá að vera til frambúðar ágæt sjónvarpsskilyrði um Árnessýslu sunnanverða, Ölfus, Flóa og Skeið og um Rangárvallasýslu alla að segja má og austur í vesturhluta Austur-Skaftafellssýslu. Í undirbúningi er að koma sjónvarpinu í Biskupstungur og Hrunamannahrepp, og síðar í haust verður það væntanlega komið austur á Síðu og e.t.v. austur í Höfn í Hornafirði, en þó er ekki unnt að fullyrða það nú. Í undirbúningi er einnig stöð fyrir uppsveitir Borgarfjarðar, Hvalfjörð og Kjós. Þess vegna má nú segja, að sjónvarpskerfið nái nú austan úr Vestur-Skaftafellssýslu vestur í Búðardal með nokkrum eyðum, sem unnið er að að fylla, og verður síðar í haust komið austur á Síðu og e.t.v. austur í Hornafjörð. Vona ég, að þetta verði talin fullnægjandi svör við fsp., sem fyrir liggja.



Herra forseti. Ég vil aðeins segja örfá orð til þess að undirstrika, hvað hefur valdið því, hvernig ráðizt hefur verið í dreifingu sjónvarpsins. Það er búið að setja upp fjölda af endurvarpsstöðvum, sem allar eru á Suður-, Suðvestur- og Vesturlandi. Ég vil biðja menn að taka eftir því, að allar þessar stöðvar eru innan þess hrings, sem sendistöðin í Reykjavík nær til. Þetta eru allt endurvarpsstöðvar, sem geta tekið við dagskránni beint frá Reykjavík, og á því svæði er tiltölulega auðvelt að bæta við stöðvum. Þetta eru kallaðar endurvarpsstöðvar sjónvarps, en eru ákaflega litlar stöðvar, sem kosta eins og einn bíll eða e.t.v. upp undir 1/2 milljón, þegar búið er að byggja kofa og setja upp mastur. Verkfræðingar símans geta þetta tiltölulega fljótlega. En strax og komið er út fyrir það svæði, sem Reykjavíkursendistöðin nær til, stöndum við andspænis öðrum og miklu stærri vandamálum. Þar er Akureyrarvandamálið eitt það flóknasta í landinu, og þess vegna hefur þurft að gera miklar tilraunir áður en hægt verður að senda sjónvarpið norður. Að senda sjónvarpsgeisla frá Skálafelli og í Eyjafjörð er talið mjög erfitt. Útlendir verkfræðingar hafa margir látið í ljós vantrú á, að það sé hægt. En íslenzkir verkfræðingar, sem hafa mikla reynslu af þráðlausum síma á þessu svæði, eru sannfærðir um, að það sé hægt, og það eru mælingarnar í sambandi við þetta, sem hafa tekið þennan tíma og valda því, að Akureyrarsvæðið er ekki búið að fá sitt sjónvarp enn. Hv. þm. sagði af kurteisi og lítillæti, að Akureyringar ættu ekki að fá sjónvarpið á undan öðrum. Ég sem einn af starfsmönnum eða trúnaðarmönnum sjónvarpsins, hef þveröfuga skoðun. Þeir eiga að fá sjónvarp eins fljótt og hægt er, vegna þess að það er beinlínis hagsmunamál sjónvarpsins sjálfs að koma dagskránni til svo fjölmenns svæðis, vegna þess að þar er miklar tekjur að hafa. Ég vil því fullyrða, að það hefur ekki verið á valdi Ríkisútvarpsins að hraða sendingu til Akureyrar meira en gert hefur verið. Það yrðu allir fyrir miklum vonbrigðum, ef Akureyringar fengju ekki sitt sjónvarp seinni hluta sumars næsta ár.

Fyrirspyrjandi (Ingvar Gíslason) : Herra forseti Ég vil þakka hæstv. ráðh. svör hans. Þau voru skýr og glögg, og ég vænti þess, að það verði ekki meiri tafir á dreifingu sjónvarpsins heldur en fram kom í orðum hans. Varðandi það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði hér og þóttist hafa eftir mér, þá held ég, að ég hafi ekki hagað orðum mínum nákvæmlega eins og hann tók upp eftir mér, en það er rétt, að ég var kannske ekki svo stórtækur fyrir hönd Akureyringa, að ég teldi, að þeir ættu endilega að fá sjónvarp á undan öllum öðrum. En ég tek undir það með honum, og þess vegna var fsp. einmitt borin fram, að ég álít, að það hefði átt að hraða uppbyggingu sjónvarpskerfisins þannig, að Akureyringar og Eyfirðingar og þeir, sem á því svæði búa, nytu sjónvarpsins sem allra fyrst, m.a. vegna þess, að það er fjárhagsatriði fyrir sjónvarpið, að svo verði. Ég tel mjög líklegt, að í Akureyrarbæ, þar sem eru yfir 2000 heimili, verði a.m.k. 1000 sjónvarpsnotendur. Mér kæmi það ekki á óvart, og ég hygg, að í öðrum byggðum þar í grenndinni yrði hlutfallið engu lakara, og það er alveg áreiðanlegt, að menn bíða í ofvæni eftir því, að sjónvarpið komi á þetta svæði, vegna þess að menn lifa í þeirri trú, að það hefði verið mögulegt að hraða því meira en gert hefur verið. Það kemur nú í ljós í ræðu hæstv. menntmrh., að það er ekki enn búið að ganga endanlega frá tækjakaupunum vegna Skálafellsstöðvarinnar, og það undrar mig nokkuð. Ég hélt satt að segja, að það væri löngu búið að ganga frá þeim kaupum, og það væri þá gaman að spyrja í því sambandi, hversu langur afgreiðslufrestur sé á slíkum tækjum, og ef ekki verður búið að panta þessi tæki fyrr en um áramót, hvort það séu líkur til þess, að hægt verði að ráðast í þær byggingar á næsta, sumri, sem fyrirhugað er. Okkur er öllum kunnugt um það, sem höfum fylgzt með þessu, að það eru viss tæknileg vandkvæði talin á því, að sjónvarpsgeislinn nái alla leið héðan sunnan af Skálafelli og alla leið norður að Björgum í Hörgárdal og síðan upp á Vaðlaheiði. en manni skilst, að „teoretiskt“ séð sé nokkuð öruggt, að það muni takast. En reynslan á eftir að skera úr því, hvort svo verður. En hvað skeður svo, ef reynslan á eftir að sýna, að þetta heppnist ekki? Er sjónvarpið þá við því búið að gera nýjar áætlanir um það, hvernig við verður brugðizt? En sem sagt, ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Þau voru glögg og greinileg, og ég efast ekki um, að það muni margir fylgjast með því, sem hann hafði um það að segja.



Herra forseti. Í framhaldi af þeim umræðum, sem hér hafa farið fram um dreifingu sjónvarps um landið, leyfi ég mér að minna á svo hljóðandi samþykkt; sem útvarpsráð gerði með shlj. atkv. á fundi sínum 6. des. s. l.: „Það er skoðun útvarpsráðs, að æskilegt og hagkvæmt sé, að sjónvarpssendistöðvarnar á Skálafelli, í Stykkishólmi, á Vaðlaheiði og á Fjarðarheiði verði boðnar út og byggðar samtímis í því skyni að tryggja sem jafnasta dreifingu sjónvarpsins til hinna ýmsu landshluta, og skulu þá jafnframt athugaðir möguleikar á lántöku til þessara framkvæmda.“ Afstaða útvarpsráðs í þessum efnum er þess vegna skýrt mörkuð. Í framhaldi af þessu má svo geta þess, að Alþ. ákvað á þessu ári, er breytt var l. um útvarpsrekstur ríkisins, að heimiluð skyldi 25 millj. kr. lántaka til þess að byggja fyrirhugaðar aðalsjónvarpsendurvarpsstöðvar, sem tryggja eiga það, að sjónvarp komist til allra landshluta. Enn má á það minna, að Ríkisútvarpið á nú, vegna þess hversu ör dreifing sjónvarpsins hér um Suðvesturland hefur verið, allgilda sjóði til þess að mæta þessari þörf, þ.e.a.s. byggingu aðalsjónvarpsendurvarpsstöðvanna fyrir hina ýmsu landshluta. Til viðbótar þeim upplýsingum, sem hæstv. menntmrh. gaf um mælingar á vegum sjónvarpsins á s.l. sumri, vil ég geta þess, að í haust hafa verið gerðar mælingar á vegum sjónvarpsins á Vestfjörðum, og þær standa einnig yfir þessa dagana í Barðastrandarsýslu. Það er búið á grundvelli þeirra mælinga sem gerðar hafa verið, að staðsetja endurvarpsstöðina í Stykkishólmi 5000 watta stöð, sem þar á að rísa. Frá Stykkishólmi eða fyrirhugaðri stöð þar hefur síðan verið mældur styrkur á alla helztu endurvarpsstaði á Vestfjörðum. Þetta hafa verið styrkmælingar, og samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef frá Landssímanum og starfsmönnum Sjónvarpsins, þá hefur árangur þessara mælinga verið mjög jákvæður. Það liggur því fyrir, að það er nú hægt að bjóða út og panta sjónvarpsendurvarpsstöðina í Stykkishólmi, sem á að tryggja sjónvarp til Vestfjarða. Ég vil aðeins í þessum örfáu orðum leggja á það áherzlu, að Stykkishólmsstöðin verði hið fyrsta boðin út, og tæknilega séð er ekkert því til fyrirstöðu, að unnt verði að koma henni upp fyrir næsta haust, þannig að sjónvarp til Vestfjarða verði mögulegt á þeim tíma, enda þótt að sjálfsögðu verði ekki búið að byggja allar þær smáendurvarpsstöðvar, sem nauðsyn ber til. Í þessu sambandi má benda á það, að mælingar hafa sannað það, að til þess að koma sjónvarpinu til Breiðafjarðarsvæðisins þarf ekki stóru endurvarpsstöðina á Skálafelli, eins og upprunalega hafði verið gert ráð fyrir. Þetta sannast m.a. á því, að það er búið að setja upp allmargar litlar sjónvarpsstöðvar á Snæfellsnesi, sem taka við sendingum beint frá litlu Reykjavíkurstöðinni, sem upprunalega var gerð og stendur undir því sjónvarpi, sem rekið er í dag. En til þess að koma sjónvarpinu lengra áfram vestur, þá er nauðsynlegt, að sjónvarpsstöðin í Stykkishólmi verði byggð, og ég legg áherzlu á það í samræmi við það, sem gert hefur verið bæði af hálfu útvarpsráðs og annarra yfirmanna útvarps og sjónvarps, að þessi stöð verði boðin út eins fljótt og möguleikar eru til nú og síðan byggð á næsta ári. Að öðru leyti vil ég ítreka þá skoðun mína, sem ég hef áður látið í ljós, að hraða beri dreifingu sjónvarpsins sem mest má um landið allt. Það er ekki óeðlilegt, að fólk í hinum ýmsu landshlutum vilji fá þessi lífsins gæði sem fyrst, þegar það sér, hversu hratt og örugglega hefur tekizt að koma sjónvarpinu til mesta þéttbýlisins í landinu. En það er staðreynd, sem ekki verður sniðgengin, að einmitt fólkið í strjálbýlinu þarf sérstaklega á því að halda að sjónvarpinu verði til þess komið.



Herra forseti. Ég vil gera það sama nú og ég hef gert í hvert skipti, sem þetta mál hefur borið á góma hér á hv. Alþ., en það er að leggja áherzlu á, að svo mikill kraftur verði lagður í tæknilegan undirbúning þessara mála, að aðalendurvarpsstöðvarnar geti komið upp samtímis í öllum landshlutum. Mér skilst á því, sem hæstv. ráðh, segir, að það muni vera mögulegt, að þannig sé unnið, og læt ég í ljós ánægju mína yfir því, ef ég hef skilið það rétt. Ég skil það svo, að þetta sé allt haft undir í einu, t.d. Fjarðarheiði og Vaðlaheiði og aðrir staðir, sem þarna koma til greina og sé athugað tæknilega samtímis. Ég vil leggja mjög mikla áherzlu á að halda þessari stefnu áfram og þá þannig, að það geti farið saman að koma stöðvunum upp og þær geti samtímis tekið til starfa. Ég legg feikilega áherzlu á þetta. Ég vil lýsa því yfir enn einu sinni, að ég er fylgjandi því, að það verði tekin lán eins og þarf til þessa, svo að ekki standi á fé. Mér skilst, að sjónvarpið sé sæmilega búið fé. Mér finnst það ekkert áhorfsmál að taka talsverð lán til að flýta þessum framkvæmdum, ef þarf. Og svo langar mig til þess að spyrja um eitt, sem mér finnst ekki alveg ljóst. Þegar búið verður að koma sjónvarpinu áleiðis í landshlutana og setja endurvarpsstöðvar á fjöllin í því skyni, hvernig á að koma því ofan í firðina og dalina? Jú, það á að gerast með aðstoð lítilla endurvarpsstöðva sem mér skildist á hv. þm. Benedikt Gröndal að mundu kosta í kringum 500.000 kr. hver. Það eru góðar fréttir, að þessar stöðvar kosta ekki meira því að það er eins og hálf meðalíbúð, og ætti því að vera hægt að dreifa sjónvarpinu til allra byggðarlaga, ef tæknilegir erfiðleikar koma ekki þar í veginn. En út af þessu vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hvað um þann tæknilega undirbúning, sem þarf að fara fram, til þess að litlu stöðvarnar geti komizt upp, þeim sé ákveðinn staður og menn átti sig á því, hvernig þær þurfi að vera? Er sá tæknilegi undirbúningur í gangi nú þegar, því að hann verður að fara fram jafnhliða hinum, sem snertir undirbúning stóru endurvarpsstöðvanna? Það er auðvitað stórfellt atriði, að þessi tækniundirbúningur geti farið fram einnig núna, til þess að litlu stöðvarnar gætu komið í beinu órofa framhaldi af þeim stærri svo ekki þyrfti að verða þarna hlé. Þetta er afar þýðingarmikið atriði.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. gat þess í svari sínu hér áðan, að ráðgert væri, að sjónvarp yrði komið í alla landshluta á árinu 1969. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Á að skilja þetta svo, að þá verði komnar upp aðalstöðvarnar og líka dreifistöðvarnar í landshlutunum, eða telur hann, að sjónvarpið sé komið í alla landshluta, ef komnar eru upp stöðvarnar á Skálafelli, Stykkishólmi, Vaðlaheiði og Fjarðarheiði? Hvernig á að skilja þetta? Mér sýndist, að það sé ljóst mál, að sjónvarp er ekki komið í alla landshluta, þó að þessar stöðvar séu komnar upp. Eða meinar hæstv. ráðh, það, að þá verði líka komnar upp litlu dreifistöðvarnar í landshlutunum á þessu ári, 1969? Þetta skiptir allmiklu máli, því að auðvitað getur dregizt alllengi að koma sjónvarpi á í ýmsum landshlutum, þó að aðalstöðvarnar séu komnar upp.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Í tilefni af ræðu hv. 1. þm. Vestf. vil ég staðfesta að sá skilningur hans er réttur, að gert er ráð fyrir því, að fyrir árslok 1969 eða á árinu 1969 hafi allar aðalstöðvar dreifikerfisins um landið verið byggðar, þ.e.a.s. stöðin á Skálafelli, sem byggð verður á næsta ári, árinu 1968 bráðabirgðastöð á Vaðlaheiði, sem komin verður í notkun haustið 1968, og síðan endanleg stöð á Vaðlaheiði og stöðin á Fjarðarheiði á árinu 1969. Þá spurði hv. þm. um, hvort jafnframt væri hægt að vinna að tæknilegum undirbúningi undirdreifikerfisins, ef ég mætti nota það orð. Það hefur þegar verið unnið mjög mikið verk á þessu sviði og mjög mikilvæg reynsla fengizt á Suðurlandsundirlendinu og á Miðvesturlandi varðandi notkun mismunandi stórra endurvarpsstöðva til dreifingar sjónvarpsmyndarinnar. En á því vil ég vekja alveg sérstaka athygli og leggja á það sérstaka áherzlu, að hér er ekki um að ræða neina eina tegund dreifikerfis eða neina eina tegund endurvarpsstöðva og auk þess ekki heldur hægt að búa sér til neitt ákveðið „módel“ varðandi dreifimöguleika sjónvarpsmyndar um landið, sem byggja megi á óyggjandi reynslu. Það, sem gert hefur verið á því svæði, sem sjónvarpið núna nær til, þ.e.a.s. öllu Suðurlandi og Miðvesturlandi, er að nota margar mismunandi tegundir og mismunandi stærðir af endurvarpsstöðvum til þess að kanna skilyrðin til dreifingar góðrar sjónvarpsmyndar. Sú reynsla sem þegar hefur fengizt í þessum efnum, er ómetanleg varðandi skilyrði til dreifingar sjónvarpskerfisins frá aðalstöðvunum norðanlands og austanlands, frá Vaðlaheiðarstöðinni og Fjarðarheiðarstöðinni, og sú reynsla mun að sjálfsögðu verða hagnýtt, þegar endanlegar undiráætlanir verða gerðar að byggingu þessara stöðva lokinni. En nákvæmar áætlanir um undirdreifikerfið, ef ég mætti nota svo ófullkomið orð, á Norðurlandi og Austurlandi er ekki hægt að gera, - nákvæmar áætlanir í einstökum atriðum er ekki hægt að gera fyrr en fullnaðarmælingum er lokið frá Vaðlaheiði og frá Fjarðarheiði, því að aðstæður á Norðurlandi og Austurlandi eru að mörgu leyti svo ólíkar aðstæðum á Suðurlandi og Miðvesturlandi, jafnvel í Dölum, og þar sem um fjöll er að ræða, að því er ekki að fullu treystandi, að reynsla sú, sem fengizt hefur á Suðurlandi og Miðvesturlandi í þessum efnum, eigi algerlega við um Norðurland og Austurland. En það mun að sjálfsögðu verða kannað og að því unnið, eftir því sem unnt er að fá skorið úr allri tæknilegri óvissu í þessum efnum. Hv 1. þm. Vestf. spurði, hvort ég teldi sjónvarpið ná til allra landshluta, þegar komið hefði verið upp aðalstöðvum dreifikerfisins, þ.e.a.s. Skálafellsstöðinni, Vaðlaheiðarstöðinni og Fjarðarheiðarstöðinni, eins og gert er ráð fyrir, að verði á árinu 1969. Það er óþarfi að viðhafa í þessu efni nokkurn orðaleik. Auðvitað er sjónvarpið þá komið í alla landsfjórðunga, ef nota ætti það orð, og þess vegna held ég einnig, að segja mætti, að það yrði komið með því móti í alla landshluta. En það skal ég með ánægju staðfesta að að sjálfsögðu verður ekki látið við það eitt sitja að koma upp þessum aðalstöðvum. Öllum, sem um þessi mál fjalla er ljóst, að þær leysa að vísu verulegan hluta vandans, en ekki allan. Það hefur alltaf verið gert ráð fyrir því, að strax í kjölfar aðalstöðvanna komi heilt kerfi af mismunandi stórum endurvarpsstöðvum í hverjum landshluta eða hverjum landsfjórðungi um sig, og það má fastlega gera ráð fyrir því, alveg eins og hér sunnanlands og miðvestanlands, að strax í kjölfar Vaðlaheiðarstöðvarinnar og Fjarðarheiðarstöðvarinnar komi kerfi af mismunandi stórum og mismunandi endurvarpsstöðvum í þessa landsfjórðunga eða í þessa landshluta. Hitt er svo annað mál, að ekki hefur enn verið gerð áætlun um það, að sjónvarpið nái til bókstaflega hvers heimilis í þessum landshlutum eða þessum landsfjórðungum. Í þessu efni mun verða fylgt þeirri sömu stefnu, sem fylgt hefur verið við dreifingu sjónvarpsins á Suðurlandi og Miðvesturlandi, að láta þéttbýlu svæðin ganga fyrir, byggja fyrst endurvarpsstöðvar, sem henta og hæfa þéttbýlustu svæðunum, og síðan fikra sig smám saman lengra og lengra niður í smærri stöðvar, sem ná til fámennari hópa fólks. Hygg ég, að þetta sé skynsamleg stefna í þessum efnum, og mér vitanlega er enginn ágreiningur um það meðal þeirra manna sem um þessi mál fjalla frá tæknilegu og fjárhagslegu sjónarmiði séð, að halda þannig á málum. En stefnan er að sjálfsögðu sú, að yfirleitt allir landsmenn geti átt kost á sjónvarpsþjónustu, þó að ég treysti mér ekki til að segja á þessari stundu, hvenær því endanlega marki getur orðið náð, enda held ég, að enginn geti ætlazt til þess, að svo nákvæmar áætlanir geti legið fyrir þegar á öðru ári starfrækslu íslenzks sjónvarps.