Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur ekki orðið á eitt sátt um afgreiðslu þessa máls. Meiri hl. n., eða við þrjú, sem stöndum að nál. á þskj. 588, leggjum til, að frv. verði samþ. óbreytt, en minni hl. mun skila sérnál. Það er orðið alllangt síðan frv. þetta kom fyrst fram hér á hv. Alþ. Þm. hefur því gefizt rúmur tími til að kynnast efni þess og mynda sér um það skoðun, enda hefur það mikið verið rætt, bæði innan þings og utan, þ. á m. í dagblöðunum. Við 1. umr. málsins hér í hv. Ed. fylgdi fjmrh. frv. úr hlaði með ýtarlegri ræðu, og ég get því orðið um það fáorð. Við 1. umr. málsins tóku hér til máls hv. þm., andstæðingar frv. Þar var m.a. vikið að ályktunum frá fulltrúaráðsfundi Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Ég vil bæta því við, að það er síður en svo, að í þeirri ályktun, sem vitnað var til, komi fram andstaða fundarins gegn megintilgangi þessa frv., og nægir um það að benda til till., sem fram kom á þessum fulltrúaráðsfundi, sem ég leyfi mér hér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta. Sú till. var svo hljóðandi: „Þar sem fulltrúaráðsfundurinn telur, að sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaganna um sín innri mál sé einn af hyrningarsteinum tilveru þeirra og sjálfstæðis, mótmælir hann eindregið fram komnu frv. um bráðabirgðabreytingu á l. um útsvör, þar sem það gerir m.a. ráð fyrir lögboðnum útsvarsstigum, og skorar á Alþ. að fella frv.“ Þessi till., sem fram var borin þarna á fundinum, var felld af yfirgnæfandi meiri hl., og það gefur nokkra vísbendingu um það, að fundurinn hafi ekki verið frv. andvígur í meginatriðum, enda þótt sú ályktun, sem hér hefur verið vitnað til áður við l. umr. málsins, feli í sér ábendingar um einstök atriði í frv., sem talið er að þurfi nánari athugunar við, og þar á meðal ætla ég að séu ýmis atriði, sem engar líkur eru til að sveitarstjórnarmenn yfirleitt séu á einu máli um. Þar eru viss atriði, sem maður veit að skoðanir eru mjög skiptar um, jafnt meðal sveitarstjórnarmanna sem annarra. Ég hlýt af þessu að draga þá ályktun, að fulltrúaráðsfundurinn hafi ekki lagzt gegn megintilgangi frv., sem sé heildarsamræmingu á útsvarsálagningu sveitarfélaganna og lögfestingu á hámarki veltuskatts, og ekki heldur gegn þeim megintilgangi, sem reyndar felst í heildarsamræmingu, að það séu lögboðnir útsvarsstigar, þó að lengi megi sjálfsagt um það deila, hvernig þeir verði bezt úr garði gerðir. Það hefur verið fundið að því af hv. andstæðingum frv., að það hafi ekki verið nóg til undirbúnings þess vandað. Eins og fram kemur í grg, með frv., hafa unnið að samningu þess menn, sem eru þaulkunnugir sveitarstjórnarmálum og skattheimtu sveitarfélaganna. Og þeir kvöddu sér aftur til ráðuneytis um einstök atriði aðra menn, sem höfðu langa reynslu í þeim efnum. Eins og fram kom reyndar í ræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. málsins hér í d., hafa komið fram ítrekaðar óskir um samræmingu á útsvarsálagningu sveitarfélaganna. Hv. 1. þm. Norðurl. e. (KK) spurði við 1. umr. málsins hér, hvort sveitarfélögin hefðu óskað eftir slíkri lagasetningu sem þessu frv. Ég held nú, að ef sveitarfélögin hefðu hvert um sig átt að gera till. um slíka lagasetningu, þá hefðu till. í einstökum atriðum sjálfsagt orðið jafnmargar eða allt að því jafnmargar og sveitarfélögin eru, og hefði þá, ef freista átti að fá á komið nokkurri samræmingu, orðið að fara þar einhvern meðalveg. En ég býst við, að öruggasti leiðarvísir við slíka lagasetningu séu þær reglur, sem sveitarfélögin um árabil hafa skapað sér við niðurjöfnun útsvara eftir efnum og ástæðum, eins og hún hefur verið og er nú. Með hliðsjón af þessum reglum, sem undirbúningsnefnd frv. að sjálfsögðu hafði orðið sér úti um, hafa verið samdir útsvarsstigar með heimild til hækkunar og lækkunar og reglur, sem að fróðustu manna yfirsýn er talið að eftir atvikum geti annars vegar mætt tekjuþörfum sveitarfélaganna og hins vegar tryggt gjaldþegnana gegn handahófslegri útsvarsálagningu eða svo hárri, að ósanngjarnt megi teljast. Þó að ýmsir hafi haft sitthvað við þetta frv. að athuga, og ég held nú reyndar, að það verði vandsett sú skattalöggjöf, að ekki þyki einhverjum á sig hallað, þá verður því ekki á móti mælt, að með þessu frv. er stigið stórt spor í þá átt að samræma útsvarsálagninguna í hínum ýmsu sveitarfélögum landsins. Og það má segja, að það sé einmitt tímabært að gera þetta nú, þegar í fyrsta sinn rennur til sveitarfélaganna hluti af söluskatti skv. nýsamþykktum lögum um jöfnunarsjóð sveitarfélaganna. Sem kunnugt er, stendur yfir heildarendurskoðun útsvarslaganna, og við, sem stöndum að nál. meiri hl. heilbr.- og félmn., teljum, að þetta frv. stefni í meginatriðum í rétta átt og að mikilvægt sé, að reynsla fáist af því í framkvæmd nú á þessu ári, - reynsla, sem geti orðið ómetanleg vísbending fyrir þá menn, sem vinna að heildarendurskoðun útsvarslaganna. Við leggjum því til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Við hv. 9. þm. Reykv. (AGI) urðum í minni hl. í hv. heilbr.- og félmn. og höfum gefið út sameiginlegt nál., sem sagt er að muni koma úr prentun eftir nokkrar mínútur. Enn fremur höfum við gefið út á sérstöku blaði nokkrar brtt., sem búizt er við að komi á sama tíma. En vegna þess að nú þarf að nota daginn, vil ég mæla nokkur orð, þó að þessi skjöl liggi ekki fyrir, í von um það, að þau komi eftir fáar mínútur. Sveitarfélögin eru sjálfstæðar heildir um margt innan þjóðfélagsins, og hefur farið vel á því, og væntanlega getur farið vel á því áfram. Hæstv. fjmrh. hefur oft sem sveitarstjórnarmaður lagt á þetta mikla áherzlu. Ég man eftir ágætu ávarpi, sem hann flutti á síðasta landsþingi Sambands ísl. sveitarfélaga sem borgarstjóri Reykjavíkur, þar sem hann undirstrikaði nauðsyn sveitarfélaganna til þess að gæta sjálfstæðis síns. Hann sagði, að þau ættu að vara sig á valdinu að ofan, þ.e.a.s. ríkisvaldinu. Mér þóttu þetta viturleg orð og þykja það enn. Valdið að ofan, þ.e.a.s. ríkisvaldið, hefur yfirleitt ekki, að mínu áliti, verið nærgætið við sveitarfélögin eða tekið svo sem skyldi tillit til hlutverka þeirra og þarfa. Hæstv. fjmrh. lagði á það áherzlu í útvarpsræðu sinni síðustu, hvílíkt fjöregg það er fyrir sveitarfélögin að halda sjálfstæði sínu. Þessu er ég alveg sammála. Það er þeim ákaflega mikilsvert, og það er þjóðfélaginu sömuleiðis mikilsvert. En með þessu frv., sem hér liggur fyrir, er valdið að ofan að gera sig allt of mikið gildandi gagnvart sveitarfélögunum, ekki eingöngu á þá leið að ætla að setja með lagaákvæðum óvenjuleg fyrirmæli til þess að knýja sveitarfélögin til þess að hafa fastar reglur, sem áður hafa ekki gilt, um tekjuöflun sína að því er útsvörin snertir, en útsvörin hafa verið og eru enn mestur hlutinn af þeim tekjum, sem sveitarfélögin hafa. En það, sem ég tel alvarlegast í sambandi við þetta frv., er, að þessi ákvæði á að setja án þess að spyrja sveitarfélögin eða stjórnir þeirra eða gefa þeim tækifæri til íhlutunar og tillagna um löggjöfina. Það hefur verið venja um öll meiri háttar mál, sem Alþingi hefur sett lög um og snerta sveitarfélögin sérstaklega, að senda þeim frv. til umsagnar. Þessi regla hefur verið brotin nú, og þó er hér um að ræða málefni, sem segja má að snerti sveitarfélögin eingöngu og íbúa þeirra heima fyrir. Að þessu finnst mér ástæða til að finna og úr þessu mikil þörf að bæta, því að vissulega er það hægt enn. Ég sé ekki, að þessu máli liggi svo geysilega á nú, að ekki sé hægt að gefa það tóm að senda frv. á því stigi, sem það er nú, til þeirra til umsagnar. Því er haldið fram, að þetta eigi að vera bráðabirgðalöggjöf. En mér finnst valdið að ofan satt að segja gera sig nokkuð frekt, þegar það ætlar að prófa á sveitarfélögunum sjálfum, bara prófa löggjöfina, sem getur gripið eins sterklega inn í starfsemi þeirra og rekstur og þetta frv. gerir. Með frv. er verið að skipa sveitarfélögunum í flokka og setja þeim með löggjöf reglur fyrir þá þrjá flokka. Það er ofur lítið svipað því og að svo væri fyrir mælt, að klæðskerar hefðu bara 3 númer af fatnaði handa öllum mönnum og þeir gætu valið um 3 númer. Að vísu er ofur lítil teygja í reglunum, en ekki sú teygja, sem að mínu áliti nægi til þess, að þarna sé hægt fyrir hvern að telja stakk við sitt hæfi, og ekki svo mikil teygja, að það sé ekki sjálfsagt að spyrja sveitarfélögin að því, hvort þau þoll þá stakka, sem þeim eru þarna sniðnir. Og það er einmitt það, sem væri hægt að gera, ef málið væri lagt fyrir sveitarfélögin. Þá mundu þeir prófa fötin, án þess að þurfa að vera í þeim, fyrr en búið væri að laga þau, ef þeir treystu sér ekki til að þola stakkinn. Eitt ár skiptir kannske ekki miklu máli - og hálft segja menn hér. En það mundi þykja hart af skósmið, ef hann vildi ekki lofa manni að athuga númerið á skónum öðruvísi en hann væri skyldugur til að vera í skónum svo sem einn árstíma. Hv. frsm. meiri hl. sagði hér áðan, að af því að þetta væru bráðabirgðalög, fengist reynsla, ómetanleg fyrir þá nefnd, sem er að starfa að samningu útsvarslaganna. Ég vil halda því fram, að sú reynsla fengist líka, ef sveitarfélögin fengju frv., eins og það stendur núna, til þess að athuga það og vita, hvort þau geta búið við þær reglur, og væru látin segja til um það hvert um sig. Það er enginn vafi á því, að það er vel hægt að setja löggjöf fyrir Reykjavík sem eitt sveitarfélag, og stigi Reykjavíkur virðist vera byggður á reynslunni þar. Það er miklu erfiðara að setja upp stiga, sem hæfir öllum hinum bæjarfélögunum. En það er ákaflega létt að fá umsagnir þeirra um það atriði. En fjarstæðast er þó að ætla hreppsfélögunum, mismunandi stórum, mismunandi efnalega stöddum og hátt á annað hundrað að tölu að búa við einn stiga. Hv. frsm. meiri hl. las upp till., sem kom fram á fulltrúaráðsfundi sveitarfélagasambandsins, sem haldinn var snemma í aprílmánuði, og felld, í sambandi við þetta mál, sem þar var til umr., eins og ég lýsti hér við 1. umr. Allt var rétt, sem frsm. sagði um þetta. En till., sem samþykktar voru, voru komnar fram og lágu fyrir, þegar þessi till. var borin fram, lágu fyrir frá n., og fundurinn hallaðist vitanlega miklu frekar að þeim, vegna þess að till., sem frsm. las upp, var beinlínis um það að fella frv., en það var ekki andi fulltrúaráðsins yfirleitt að telja það athugavert, þó að gerð væri tilraun til þess að samræma a.m.k. meira en nú er álögureglur sveitarfélaganna, og hann leit yfirleitt á þetta frv. eins og uppkast að tilraun til þess að móta löggjöf, sem gengi í þessa átt. En hann gerði, eins og yfirlýsingin sem samþykkt var, sýnir, margar aths. til ábendingar við frv., sumar þeirra nokkuð stórvægilegar, a.m.k. frá mínu sjónarmiði, og ég tel, að af því að þessi fundur var haldinn og haldinn með tilliti til þess að fjalla um þetta frv., þá sé það hastarlegt og langt gengið af valdinu að ofan gagnvart sveitarfélögunum að taka enga bendingu fulltrúaráðsfundarins til greina, þó að það sé rétt, að fulltrúaráðsfundurinn skoraði ekki á Alþingi að fella frv. beinlínis, en skoraði á það að gera á því breytingar, sumar mjög miklar. Það er einkennilegt, að sú eina formlega tilraun, sem hefur verið gerð til þess að spyrja sveitarfélög eða fulltrúa þeirra um álit þeirra á þessu frv., hún er ekki höfð að neinu, ekkert gert með álit þeirra, sem spurðir eru um slíkt. Það er von, að þeir, sem vinna að sveitarstjórnarmálum, styrkist í þeirri trú við þetta, að þeir þurfi að gæta sín gagnvart valdinu að ofan. Og þeir, sem líta svo á, að sjálfstæði sveitarfélaganna sé mjög mikilsvert fjöregg fyrir þau, ættu að gæta þess, að með þetta fjöregg sé ekki leikið eins og skessurnar léku stundum samkv. þjóðsögum að fjöreggjum. Mér virðist, að ef hv. meiri hl. eða stjórnarflokkarnir ætla að reka þetta mál áfram og gera frv. að lögum eftir þann lélega undirbúning, sem það hefur fengið, þá séu þeir að fara mjög ómjúkum höndum og gálauslega með fjöregg sveitarfélaganna. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að með þessu frv. væri stigið stórt spor, og það er vissulega rétt. Sporið er nefnilega allt of stórt og stigið fram án tillits til þess, að þetta spor mátti ekki vera til úrslita í þessum skammleik. Ég er alls ekki að tala um það og segi það að gefnu tilefni frá hv. frsm. meiri hl. n., að það hefði átt að láta öll sveitarfélögin semja frv. Nei, það er vissulega rétt að farið að skipa nefnd, láta hana gera uppkast, en leita svo álits hjá sveitarfélögunum og láta þau gefa þær bendingar, sem þau telja hagsmuna sinna vegna að nauðsynlegt sé að gera. Með því eina móti að fara þannig að er ekki skemmt fjöregg þeirra. Eitt af því, sem fulltrúaráð sveitarfélaganna benti á, var, að ekki væri rétt, að samvinnufélög greiði útsvör af skiptum sínum jafnt við félagsmenn og utanfélagsmenn eftir sömu reglum og kaupmenn sama staðar, svo sem fyrir er mælt í 12. gr. frv., og þetta er líka í samræmi við fjöldamargar áskoranir, sem borizt hafa til þingsins frá fólki úti á landi. Annað atriði, sem fulltrúaráðið benti á, var, að það væri mjög vafasamt að lögbjóða nú án frekari undirbúnings ákveðna útsvarsstiga í hreppum, og benti á, að rétt væri að fyrirskipa sýslunefndum að samræma útsvarsálagningu, hverri í sínu umdæmi, áður en fastákveðinn er með lögum sérstakur útsvarsstigi fyrir þau. Menn voru yfirleitt, þeir sem þekkja til, sammála um, að það væri mjög örðugt að finna stiga handa þeim mörgu sveitarfélögum, sem nefnast hreppsfélög. Þetta hefur ekki verið litið á hér á Alþingi. Þá var kvartað yfir því, að óljóst væri um það, hvað ætti að teljast velta, og ekkert hefur verið gert til að bæta úr því. Bent var á, að varhugavert væri án undirbúnings að taka til frádráttar útsvör, og ég veit ekki til þess, að nokkur undirbúningur eða slík athugun hafi farið fram. Þess vegna tel ég, að úr því að ekkert hefur verið orðið við þessu, þá sé einboðið fyrir þessa hv. deild að fresta nú afgreiðslu málsins með tilliti til þess, að það verði sent sveitarfélögunum, og ég hygg, að það verði allt að einu ómetanleg reynsla, ómetanleg þekking um málið, sem nefndin fær í svörum sveitarfélaganna. Eitt er það enn, sem er til áherzlu, að hér sé hægar farið, og það er, að það blasir við eftir frv., eins og það liggur fyrir, að hagur sveitarfélaganna og skilyrði til tekjuöflunar eru ákaflega mismunandi. Og það er ekki annað hægt að segja en að áður en ríkisvaldíð fer að fyrirskipa sveitarfélögunum að jafna niður eftir reglum, þar sem t.d. Reykjavík getur komizt af með miklu léttari álagningarreglur en önnur sveitarfélög, þá sé málið á því stigi, að það ætti annað áður að gera heldur en þetta er gert. Það ætti sem sé að jafna aðstöðu sveitarfélaganna fyrst, gera það áður en þeim er sniðinn stakkurinn. Ég skal játa, að með þeirri hlutdeild, sem sveitarfélög fá á þessu ári í söluskatti frá ríkinu, er stefnt í þessa átt. En það er þó ekki meira en svo, að þeim, sem þetta frv. hafa samið og reiknað með skiptingu söluskattsins milli ríkisins og sveitarfélaganna, sýnist ekki fært annað en að ætla í útsvarsniðurjöfnunarreglunum mjög misjafnlega þungan hlut þessum þremur flokkum sveitarfélaga, sem settir eru upp samkvæmt frv. Finnst þeim mönnum nú, sem hafa fengizt við það að vinna í félagsmálum, viðkunnanlegt að gefa út slík lög, sem fela í sér þá yfirlýsingu sem þetta frv. gerir um misjafna aðstöðu fólksins í landinu? Finnst þeim virkilega ekki, þegar farið er að athuga þá hliðina, réttara að jafna þessa aðstöðu? Við, sem erum í minni hl., leggjum til, að strax sé horfið að þessu til viðbótar því, sem búið er þó að gera, með því að taka upp reglu um landsútsvör, sem skiptist milli sveitarfélaganna. Það er sem sé álit okkar, og við tökum það fram í nál., að fyrr en verulegur jöfnuður hefur komizt á, sé ekki tímabært eða viðeigandi að lögbjóða allsherjar útsvarsstiga, t.d. í hreppsfélögum, og ekki tímabært að gera það nú á þessu þingi fyrir önnur sveitarfélög heldur. Þó hefði vel mátt, ef frv. hefði þannig verið tilbúið, gera það í Reykjavík, sem er eitt sérstakt sveitarfélag og þarf bara föt við sitt hæfi sem einstaklingur í hópi sveitarfélaganna. Þannig föt væri hægt raunverulega að sníða. Það, sem er höfuðnýmæli í frv., er það fyrst, að það á að leggja niður regluna og banna um að jafna niður eftir efnum og ástæðum, en taka upp þá þrjá útsvarsstiga, sem ég er búinn að gera að umtalsefni. Hitt aðalatriðið er svo það, að lögleiða á heimild til að leggja á veltuútsvör. Veltuútsvör hafa verið á lögð í skjóli reglunnar „eftir efnum og ástæðum“, því að menn hafa tekið upp ýmiss konar aðferðir til þess að mæla efni og ástæður. Og þó að ég viðurkenni, að veltuútsvar sé ákaflega gallað álöguform, þá er ég alls ekki reiðubúinn til þess að vera á móti því út af fyrir sig, að þetta form sé notað. En mér finnst ekki liggja á að lögleiða það nú í dag, þó að mér finnist ekki vera rétt heldur eða hefði ekki talið það vera rétt heldur að setja ákvæði um það, að veltuútsvar mætti alls ekki eiga sér stað. Hitt er það, að ég tel nauðsynlegt að marka básinn að því er veltuútsvörin snertir, og það má segja, að það sé betur gert með lagasetningu, sem heimilar, heldur en undir jafnóákveðnu ákvæði og verið hefur í lögunum, þar sem eru efni og ástæður. En þetta tel ég ekki svo aðkallandi, að ekki mætti bíða þess, að lokið væri fullkomlega endurskoðun útsvarslaganna, og gott væri að heyra álit sveitarfélaganna líka um þetta atriði, áður en gengið er frá ákvæðunum, sem eru í frv. satt að segja mjög gölluð frá mínu sjónarmiði, og þar á ég þó sérstaklega við, að það er illa skilgreint, á hvað útsvarið á að leggjast, hvers konar velta það er, þó að hér sé minnzt á það í almennum orðum. Og mér finnst illkynjaðasti gallinn að því er snertir veltuútsvarið samkv. þessu frv., að því er ætlað að ná til viðskipta samvinnumanna í sínum eigin félögum. Veltuútsvar er mjög hliðstætt söluskatti, það er söluskattur í raun og veru. En það er að því leyti varhugaverðara en söluskatturinn til ríkisins, að með því að hafa þetta form til álagningar á viðskipti samvinnumanna, eru menn á öllu félagssvæðinu, sem víðast hvar nær yfir nokkur sveitarfélög, mismunandi mörg víðast hvar, þá eru þeir skattlagðir til eins sveitarfélags, og það nær í raun og veru ekki neinni átt að skattleggja þannig menn um breiða byggð í ýmsum sveitarfélögum til eins sveitarfélags í gegnum viðskipti þeirra í samvinnuverzlun, sem er bara í raun og veru umboðsverzlun eða viðskipti, ætti að kalla „verzlun“ innan gæsalappa. Að skattleggja þá þannig í gegnum félagið, eins og kaupmaðurinn er skattlagður á staðnum með veltuútsvari, er fjarstæða, vegna þess að þeir njóta ekki þeirra félagslegu réttinda, sem í sveitarfélagi eru veitt og kaupmaðurinn nýtur þar. Kaupmaðurinn er að gjalda sem persóna eins og hver annar maður, sem í sveitarfélaginu býr, en kaupfélagið samanstendur af einstaklingum, sem eru með sinn hag og sín sveitarfélagsréttindi og sínar sveitarfélagsskyldur á öðrum stað. En þegar tekinn er söluskattur fyrir ríkið, í ríkissjóðinn, þá er það sameiginlegur sjóður allra. En veltuútsvarið af samvinnuverzluninni í kaupstaðnum er bara skattur fyrir þann eina kaupstað eða það eina sveitarfélag. Við, sem í minni hl. erum, flytjum þess vegna tillögu í þessu sambandi til breytinga á þessum ákvæðum, og till. er á þá leið, að viðskipti félagsmanna við samvinnufyrirtæki verði sundurliðuð í bein félagsmannaviðskipti og utanfélagsmannaviðskipti. Og þau félagsmannaviðskipti, sem þar fara fram og ekki eru gerð upp á annan hátt við félagsmanninn en við utanfélagsmanninn, séu útsvarsskyld eins og utanfélagsmannaviðskipti. Með þessu móti álít ég, að það komi af sjálfu sér meira undir veltuútsvarsskylduna hjá kaupfélögunum en nú er, ef bara eru tekin utanfélagsmannaviðskiptin sjálf, og ég álít, að þetta sé réttmætt, vegna þess að starfsemi samvinnufélaganna hefur þannig færzt inn á fleiri svið en var, þegar löggjöfin var sett, og það er tekinn upp ýmiss konar rekstur af samvinnufélögum, sem ég fyrir mitt leyti álít að eigi að gjalda eins og hver annar rekstur. Ég vona, að menn skilji á þessu, að ég er ekki að segja, að það megi ekki og eigi alls ekki að breyta neitt ákvæðum í sambandi við gjaldskyldu samvinnufélaga til sveita, en hitt er áreiðanlegt, að í frv. er ekki fundin leiðin til þess, og að taka málin þessum tökum, getur leitt af sér mjög alvarlega hluti. Það var í Nd. töluvert gert að því að lesa upp þær áskoranir, sem komið höfðu fram og lagðar höfðu verið fram á Alþingi, frá ýmsum samtökum úti um land. Hér var mér lánuð yfirlýsing, sem er nýlega komin til Alþingis og hefur ekki heyrzt hér, en hún felur í sér rök til stuðnings því, sem ég hef verið að halda fram hér í sambandi við þetta ákvæði, sem ég var að gera að umtalsefni, og ég vil þess vegna leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hana upp. Hitt dettur mér ekki í hug, að fara að lesa upp það, sem áður er búið að lesa hér í þinginu, og tefja með því fund á síðustu dögum þingsins. Það er aðalfundur Kaupfélags Langnesinga, haldinn á Þórshöfn 17. maí 1960, sem ályktar eftirfarandi: „Fundurinn lýsir fullkominni andstöðu við frumvarp til laga um útsvör, sem nú liggur fyrir Alþingi, er heimilar bæjar- og sveitarstjórnum að leggja á veltuútsvör, m.a. á félagsmannaviðskipti í samvinnufélögum. Telur fundurinn slíka skattheimtu mjög rangláta, þar sem verulegur hluti veltunnar eru rekstrarvörur atvinnuveganna og framleiðsluvörur, sem samvinnufélögin selja í umboðssölu, enda mundi hún torvelda þeim að veita almenningi þá þjónustu, sem einstaklingar hafa ekki tekið að sér, og valda stórfelldum fjárflutningum úr höndum einstaklinga í sveitum til þorpa og bæja. Með þessum lögum væri ríkisvaldið að heimila eins konar arðrán og leyfa óhæfuverk gegn fámennum sveitarfélögum eða því fólki, sem enn heldur vörð um hina dreifðu byggð. Skorar fundurinn því á hv. Alþingi að fella frv.“ Það getur sem sé haft alveg stórkostlegar afleiðingar, ef slík ákvæði, sem ég hef nú verið að tala um, veltuútsvör á félagsmannaviðskipti, eru í lög leidd. Þau raska jafnvægi milli sveitarfélaga stórkostlega, og það er enginn vafi á því, að ef þau eru í lög leidd og fást ekki fljótt afnumin, þá rís upp krafan um það, að farið verði að skipta slíkum álögum á milli þeirra sveitarfélaga, sem eiga hlut að máli í þessum félagsskap. Nú er farið að tala um landsútsvör, og við í minni hlutanum leggjum til, að unnið verði að því að taka þau upp, og enginn vafi er á því, að það kemur fljótlega upp úr dúrnum, að slíkt verður að gera. En málið fer að vandast fullkomlega, ef svo þurfa að fara að eiga sér stað á smærri svæðum slíkar skiptingar, og til þess er ekki rétt af stjórninni að beita valdi við sveitarfélögin, - ég segi: valdi við sveitarfélögin, og leyfi mér í því sambandi að skírskota til þess, sem fulltrúaráðsfundur sveitarfélagasambandsins samþykkti um þessi atriði. Það er aðalniðurstaðan í nál., sem við skilum, minnihlutamennirnir, að við leggjum til, að sveitarfélögum og sýslufélögum verði gefið tækifæri til að segja um þetta frv. sitt álit, og þegar það er gert, teljum við líka réttlátt og sanngjarnt, af því að þá gefst ráðrúm til þess, að senda frv. líka til umsagnar heildarsamtökum framleiðenda, atvinnurekenda og launþega. Einstök félög úr röðum atvinnustéttanna hafa líka látið til sín heyra óánægju yfir ákvæðum frv. Ég er í nokkrum vanda staddur, vegna þess að tillögur þær, sem við gerðum, eru ekki komnar úr prentun, og þó að ég hafi minnzt á sumar þeirra, þá er mér nú ekki unnt að rekja þær allar án þess að hafa þskj. við höndina. Og ég bið bæði sjálfan mig og hv. deild afsökunar á því, að framsaga mín verður dálitíð meir í molum af þessum ástæðum og ekki eins tæmandi og hún hefði getað orðið, með því líka að ég vil ekki tefja lengi tímann. Nú verður málið ekki tekið til afgreiðslu, fyrr en þskj. liggur fyrir.

Ef til vill vill hv. þm. fresta ræðu sinni, það verður nú gefið fundarhlé.

Þessar till., sem ég er að tala um, eru allar varatill. Við leggjum til, að málinu verði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Fáist hún ekki samþ., viljum við með þessum varatill. gera tilraun til að kippa í lag ýmsu, sem í frv. er, þó að hins vegar sé ógerningur að flytja við það till., sem hefði þurft að gera. Nú á síðustu stundu er það ómögulegt, og í raun og veru þyrfti að umsteypa frv., til þess að það væri að mínu áliti frambærilegt. En ég hugsa mér, að ef rökst. dagskráin yrði samþ., þá mundi það koma mjög af sjálfu sér, að þær bendingar, sem kæmu frá sveitarfélögunum, sem mundu prófa stakkinn án þess að láta hann misþyrma sér, eins og gæti orðið, ef raunverulega á að vera í honum heilt ár, - þær bendingar, sem þessi sveitarfélög mundu gefa, mundu verða ómetanlegar einmitt fyrir n. og sú bezta upplýsing, sem hún gæti fengið. Ég vil vekja athygli á því, að frv. þetta er nú þegar orðið svo seint á ferðinni, að eftir gildandi lögum um niðurjöfnun útsvara á að vera búið að jafna niður útsvörum í landinu. Ég býst við, að stærri sveitarfélögin séu ekki búin að því, og máske hafa þau dokað, af því að þau víssu, að þetta frv. var á ferðinni. En ekkert þætti mér ólíklegt, að ýmis hreppsfélög væru búin að ljúka þessu starfi og þess vegna næði frv. ekki til þeirra, nema ef svo færi nú, sem hefur ekki verið óþekkt í sögunni, að frv., sem á að vera til bráðabirgða, yrði varanlegt og menn sætu þá í spennitreyjunni lengur en til er ætlazt. Ég ætla þá ekki að hafa mál mitt lengra núna, en vænti þess að geta fengið að segja nokkur orð, þegar þskj. liggur fyrir, og gera grein fyrir þeim till., sem þar eru og ég hef enn ekki í höndum.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Þó að hv. frsm. minni hl. heilbr.- og félmn. hafi gert grein fyrir afstöðu okkar í minni hl., vildi ég samt gera örfáar aths. við þetta frv. frá eigin brjósti og láta í ljós mína skoðun. Þetta stjórnarfrv. lá hjá n. í hv. Nd., eins og kunnugt er, og var ekki hreyft við því þar í margar vikur. Það hefur sætt harðri gagnrýni úr öllum áttum, innan þings og utan, og mótmælunum hefur rignt yfir, síðan það leit dagsins ljós. Á fulltrúaráðsfundi Sambands íslenzkra sveitarfélaga gætti mikillar óánægju með frv., og margar sveitarstjórnir hafa mótmælt samþykkt þess. Ýmis önnur samtök auk fjölda einstaklinga hafa gagnrýnt einstök atriði frv. og mótmælt þeim harðlega. Þessi mikla óánægjualda, sem einnig gætti innan stjórnarliðsins, mun hafa komið óþægilega við hæstv. ríkisstj., sem flytur frv. Mun hafa sett að henni geig allmikinn, svo að hún hikaði við. Voru meira að segja margir farnir að ætla, að frv. fengi að sofna alveg út af í n. að þessu sinni. Svo var þó ekki. Fyrir nokkrum dögum gerist það snögglega, að frv. er afgr. úr n. og síðan afgr. í skyndi úr hv. Nd. Hingað er það komið og til 2. umr., og mun ætlazt til, að það fái fullnaðarafgreiðslu á þrem dögum í hv. Ed. Hér er líklega ekki ætlazt til þess, að menn hugsi, heldur aðeins framkvæmi. Það er ekki ný bóla á þessu þingi í vetur. Frv. var athugað og rætt á tveim fundum í hv. heilbr.- og félmn. þessarar d., og hafði n. tvo daga til umráða, einmitt þá daga, sem eldhúsumræður fóru fram, með þeim undirbúningi, er þær heimta, auk annars annríkis nú í þinglokin. Á nefndarfundunum virtist mér það koma skýrt fram, að sérhver nm. hefði sitthvað við frv. að athuga, teldi það óljóst og á ýmsan annan hátt gallað. Samkomulag náðist þó ekki um að vísa frv. frá að þessu sinni né að bera fram brtt. Mælir meiri hl. með því, að það verði samþ., en minni hl. leggur til, að því verði vísað frá. Þetta er frv. til laga um bráðabirgðabreyt. á útsvarslögum, frv. til bráðabirgðalaga, samið í skyndingu, til þess, eins og segir í aths., að sveitarfélögin gangi ekki lengra en góðu hófl gegnir í því að taka til sín í útsvörum þær lækkanir, sem verða á tekjuskattinum. Þessi er hinn eini rökstuðningur fyrir þessu flaustursfrv. Ekki er nú traustið til sveitarstjórna landsins mikið á allra hæstu stöðum hér. Það þykir vissara að binda hendur þeirra í þessu efni. Að vísu mega þær taka til sín í útsvörum eitthvað af þeim lækkunum, sem verða á tekjuskattinum, það gefur grg. frv. í skyn, en ekki meira en góðu hófi gegnir. En til þess eru þær einmitt líklegar, og því skulu brbl. sett, svo hæpin sem ýmis ákvæðin eru að allra dómi og enda stórgölluð að áliti velflestra manna. Hæstv. ríkisstj. vantreystir sveitarstjórnum landsins og hyggst koma í veg fyrir fjárgræðgi þeirra með þessu frv. til l. um bráðabirgðabreyt. Mikil er umhyggjan fyrir skattgreiðendum og sýnilega meiri nú í þinglokin en framan af þingi, og hefði hæstv. ríkisstj. betur sjálf gætt hófs í þessu efni fyrr. Þetta vantraust á sveitarstjórnunum í landinu tel ég yfirleitt ómaklegt, og ég fyrir mitt leyti er andvígur því, að hendur sveitarstjórna verði bundnar svo sem ráðgert er af þessari tilgreindu ástæðu. Ég trúi því tæpast, að nokkur hv. þdm. sé ánægður með þetta frv., nema ef vera skyldi hæstv. fjmrh. Ýmsir, sem neyðast til að fylgja því, færa það til afsökunar, að nauðsynlegt sé að fá einhverja reynslu á þeim ýmsu atriðum, sem í frv. felast, áður en endanlega verður gengið frá breyt. á útsvarslögunum. Þetta er léleg afsökun og flaustursleg. Enga breyt., ekki heldur til bráðabirgða, á að gera á lögum nema að vandlega athuguðu máli. Oftast verða ágallarnir nógu margir fyrir því, er til reynslunnar kemur. En í þessu frv. vilja stuðningsmenn hæstv. stjórnarvalda láta allt flakka og afsaka sig með því að fá gallana prófaða ásamt öllu hinu. Þessi aðferð var í minni skólatíð kölluð happa- og glappaaðferðin og talin vottur um skynsemi á lágu stigi. Sú meginbreyting, sem í frv. felst, er löggilding ákveðinna útsvarsstiga, lögbinding ákveðinna reglna um álagningu útsvara. Eiga þær reglur að ná til allra sveitarfélaga, og er um þrjá stiga að ræða. Með þessari breytingu er afnumið hið gamla ákvæði um álagningu útsvara eftir efnum og ástæðum. Um það ákvæði í sjálfu sér má margt segja, bæði með og móti. Að mínu áliti mælir ýmislegt gegn þessu gamla ákvæði, ekki sízt þegar um er að ræða fjölmenn sveitarfélög eins og Reykjavík. Í fámennum sveitarfélögum er viðhorfið nokkuð annað. Ég ætla ekki að rökræða þessa breyt. nú frá almennu sjónarmiði. Ákvæði frv. um skattstiga útiloka álagningu útsvara eftir reglunni: efni og ástæður. Útsvörin eiga að ákvarðast í samræmi við lögbundnar reglur, ákveðinn skattstiga. Alls eru skattstigarnir þrír, einn er ætlaður Reykjavík, annar öðrum kaupstöðum og hinn þriðji hreppsfélögum. Í þessum stigum er allt sundurliðað og útreiknað, og ákvæðið um efni og ástæður úr sögunni. En viti menn, það er raunar ekki úr sögunni. Í 3. gr., staflið a, er heimilt að vefengja skattframtal og áætla tekjur og eignir, þó að skattayfirvöld hafi metið framtalið gilt. Gamla ákvæðið um efni og ástæður er þá aldeilis ekki úr sögunni. Niðurjöfnunarnefndir geta þá eftir sem áður vefengt skattframtölin upp til hópa og lagt á útsvör eftir eigin geðþótta, eftir eigin áliti um efni manna og ástæður. Það, sem gefið er með annarri hendinni, er þannig hrifsað aftur með hinni, og þannig á líklega að gera öllum til hæfis, bæði þeim, sem eru með og móti gamla ákvæðinu um efni og ástæður. Skattstigarnir eru þrír og misháir. Með því verður fólki mismunað mjög í útsvarsgreiðslum eftir því, hvar það býr á landinu. Ekki lítur það vel út, og ekki veit ég, hvaða sanngirni mælir með því, en þannig skal þetta lögbindast. Þessu er ég andvígur sem meginreglu, og ef útsvarsbyrðarnar nú verða að vera misþungar á fólki einhverra orsaka vegna, verður hið bráðasta að leita þeirra orsaka og nema þær í burtu. Lögfesting þessarar mismununar er fráleit, jafnvel þótt gerð sé til bráðabirgða. Það ætti að vera hlutverk jöfnunarsjóðs sveitarfélaga að uppræta þessa mismunun, og verður hann að fá til þess eðlilegar tekjur, svo sem sérstök landsútsvör. Auk þeirrar meginbreytingar, sem ég hef drepið á og í frv. felst, eru þar ýmis nýmæli, sem mjög orka tvímælis, hve sanngjörn eru, og verða þau því mikið umdeild. Eitt þeirra er lögfesting veltuútsvars. Þótt sveitarfélög telji sér það yfirleitt nauðsynlegt, er það samt viðsjárvert á ýmsan hátt, og fjölyrði ég ekki um það. En það er með veltuútsvörin eins og annað, að þau eiga samkv. frv. að leggjast misþungt á eftir því, hvers konar sveitarfélög er um að ræða. Það virðist ekki sanngjarnt og mun fyrirsjáanlega mælast illa fyrir. Það er einnig alveg út í hött og óumdeilanlega rangt að leggja samvinnufélög til jafns við einkafyrirtæki um álagningu útsvara. Eðli þessara fyrirtækja er gerólíkt og aðstaða öll sömuleiðis. Því er ekki rétt að láta sömu reglur gilda um þau. Það mundi koma fram sem áníðsla á samvinnufélögin og sem ívilnun handa fyrirtækjum í einkaeign. Ákvæði í 3. gr., staflið c., um, að útsvör s.l. árs skuli dregin frá hreinum tekjum, ef þau hafa verið greidd að fullu fyrir áramót, er umbun, sem sérstaklega er ætluð hátekjumönnum og er þannig í stíl við stefnu hæstv. ríkisstj. Þeir einir koma raunverulega til með að græða á þessu. Vegna þessa frádráttar lækka heildarupphæðir útsvara t.d. í Reykjavík um 15–20 millj., að ég ætla, og verður þá að hækka álagningu sem því nemur, en obbinn af þeirri hækkun fellur á þá, sem hafa lágar tekjur og miðlungstekjur. Þetta er því ein tilfærslan á fjármagni hjá hæstv. ríkisstj. frá hinum fátæku til hinna ríku. Hún er sjálfri sér samkvæm, hæstv. ríkisstj., í þessu sem öðru. Ef sanngirni hefði ráðið um þennan frádrátt, hefði um leið þurft að gera breytingu á skattstigum til samræmis, þannig að engum yrði ívilnað á annarra kostnað. Ég hirði ekki um að tína fleira fram úr þessu frv. Þar er sem sagt ýmislegt augljóslega misjafnt, en fleira er þar þó óljóst og loðið, vegna þess að það er ófullkomlega hugsað og unnið, og kom það skýrt fram við þá litlu athugun, sem fram fór í hv. heilbr.- og félmn. Ég hygg, að tvímælalaust hefði verið betur heima setið en af stað farið með þetta frv., betra að bíða með breyt. á útsvarslögunum en að samþ. þetta frv., jafnvel þó að til bráðabirgða sé. Hroðvirkni og flaustur hefur einkennt vinnubrögð hæstv. ríkisstj. á þingi í vetur, og ekki er þetta frv. barnanna bezt. Hæstv. stjórn virðist liggja einhver lifandis ósköp á. Kannske hún sjái pólitíska feigð sína fyrir og sé þess vegna svo mjög að flýta sér? Áhugamálin knýr hún fram með svo miklum bægslagangi, að hvorki henni sjálfri né starfsfólki hennar gefst tími til að sjá fótum hennar forráð, en lög hennar frá í vetur hafa þegar verið til leiðréttingar hér, eins og kunnugt er. En víst er, að öll hennar lagasetning þarfnast hinnar bráðustu endurskoðunar, og þetta frv. orðið að lögum verður sízt undantekning frá því.



Herra forseti. Áður en ég vík að nál. því, sem útbýtt hefur verið á þskj. 612, tel ég rétt að geta þess, að af vangá hefur láðst að geta þess í nál., að hv. 5. þm. Reykn. (FRV), sem sæti á í menntmn., var fjarstaddur, þegar n. fjallaði um frv. Er hv. þm. beðinn velvirðingar á þessu, og af því leiðir að sjálfsögðu, að hann er óbundinn af þeim niðurstöðum, sem n. hefur komizt að. N. hafði til meðferðar umsögn háskólaráðs um frv., og hefði auðvitað verið æskilegt, að hægt hefði verið að birta hana sem fskj. með nál., en vegna anna í prentsmiðju reyndist það ekki unnt. En til þess, að hv. þdm. gefist kostur á að kynnast þessu áliti, ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það upp, en það hljóðar þannig: „ Menntmn. Nd. Alþ. hefur með bréfi, dags. 30. maí, sent háskólaráði til umsagnar frv. til laga um breyt. á lögum nr. 60 1957, um Háskóla Íslands. Háskólaráð hélt fund um málið næsta dag, 31. maí, og gerði um það svofellda ályktun: Menntmn. Nd. Alþ. sendi með bréfi 30. þ.m. til umsagnar frv. til laga um breyt. á lögum nr. 60 1957, um Háskóla Íslands, en þar er lagt til að bæta við tveim prófessorum í læknadeild og einum í verkfræðideild. Háskólaráð samþykkti að mæla með frv. þessu með skírskotun til bókana læknadeildar og verkfræðideildar. Enn fremur samþykkti háskólaráð samkv. till. laga- og viðskiptadeildar, að tekið verði upp í frv. þetta ákvæði um stofnun prófessorsembættis í viðskiptafræðum, sbr. fundargerð d. í dag. Bókun verkfræðideildar, sem til er vitnað í samþykkt háskólaráðs, var gerð á fundi d. 30. maí, eftir að borizt hafði bréf menntmn., og er hún svo hljóðandi: „Frv. þetta var lagt fram á Alþ. hinn 27. f. m., og hafði deildarforseti áður skýrt menntmrh. frá umr. um málið á fundum deildarinnar hinn 25. og 26. þ. m. Deildin hefði kosið að hafa rýmri tíma til þess að skila áliti um málið, en vill nú taka fram eftirfarandi atriði: Deildin telur, að það geti verið eðlileg þróun mála, að henni sé faliðað vera ríkisstj. til ráðuneytis í kjarnfræðimálum, og telur, að með þeirri aukningu á starfsliði deildarinnar, sem frv. gerir ráð fyrir, ætti hún að geta annað þessu verkefni, enda hafi hún til þess nauðsynlega skrifstofuaðstoð. Hins vegar er ljóst, að hin öra þróun á þessu sviði getur krafizt nýrra starfskrafta og breyttrar verkaskiptingar, er tímar líða. Má því telja eðlilegt, að deildin skipi þessum málum í samráði við ríkisstj., eins og bezt hentar á hverjum tíma.“ Læknadeild gerði á fundi 29. ágúst 1958 svo hljóðandi ályktun varðandi stofnun prófessorsembættis í geðsjúkdómum: „Deildin telur mikla nauðsyn á kennarastóli í geðsjúkdómum, telur að vísu æskilegt, að fyrst hefði verið stofnað prófessorsembætti í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp. En með tilliti til þess, að nú stendur fyrir dyrum að skipa í yfirlæknisstöðu Kleppsspítalans, þykir rétt nú þegar að fara þess á leit, að stofnað verði prófessorsembætti í geðsjúkdómum, enda verði frestað að skipa yfirlækni á Kleppi, þar til ákveðið hefur verið um þessa málaleitun“. Ályktun hefur eigi verið gerð síðar um málið, en deildarforseti lýsti því yfir á háskólaráðsfundi, að d. væri einhuga um að mæla með stofnun þessa embættis. Varðandi stofnun prófessorsembættis í efnafræði hefur ekki verið gerð sérstök ályktun af læknadeild eða í háskólaráði, en forseti læknadeildar lýsti því, að deildin væri sammála um nauðsyn þess og mælti með því, og hefur rektor skrifað menntmrh. bréf um það efni. Samþykkt laga- og viðskiptadeildar, sem til er vitnað í ályktun háskólaráðs, var gerð á fundi deildarinnar 31. maí og er svo hljóðandi: „Deildarforseti skýrði frá því, að flutt hefði verið á Alþ. frv. til laga um breyt. á háskólalögum, en samkv. því frv. er gert ráð fyrir stofnun tveggja prófessorsembætta í læknisfræði og eins í verkfræði. Í tilefni af þessu samþykkir deildin með skírskotun til fyrri samþykkta og umræðna, svo og til ákvæðisins í 9. gr. háskólalaganna, að fara þess á leit, að tekið verði upp í áðurgreint frv. ákvæði um stofnun prófessorsembættis í viðskiptafræði.“ Er menntmn. Nd. Alþ. óskaði eftir umsögn háskólaráðs, hafði hún þegar gefið út nál., og er nú kunnugt, að málið hefur verið afgr. í Nd. og er komið til Ed. Háskólaráð leyfir sér því að senda umsögn þessa til menntmn. Ed. Alþ. Virðingarfyllst, Ólafur Jóhannesson, varaforseti háskólaráðs.“ Þannig hljóðar samþykkt háskólaráðsins, og kemur fram af því, að háskólaráðið mælir með frv. í sinni upphaflegu mynd, en óskar þess, að bætt verði við stofnun nýs prófessorsembættis í viðskiptafræðum. Úrslit málsins í n. hafa orðið þau, eins og nál. á þskj. 612 ber með sér, að n. mælir með frv. með þeirri breyt., að stofnað verði nýtt embætti í viðskiptafræðum, og eru brtt. þær, sem n. flytur á þskj. 612, aðeins afleiðing af þessari breyt. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um nauðsyn þess, að þetta embætti verði stofnað, enda hafði hv. 3. þm. Norðurl. v. gert glögga grein fyrir því með fáum orðum við 1. umr. málsins, en á það má benda, að nemendur í viðskiptafræðum hafa undanfarin ár verið 80–100. Við þá deild eru þó aðeins starfandi tveir fastir kennarar og hefur annar þeirra, eins og hv. d. mun kunnugt, núv. hæstv. menntmrh., þó eigi gegnt störfum að undanförnu, en starfað fyrir hann aukakennarar. Til samanburðar má geta þess, að í guðfræðideild, sem hefur um 30–40 nemendur, hafa verið starfandi fjórir prófessorar um langt skeið. Í verkfræðideild, sem hefur álíka marga nemendur, hafa verið starfandi fjórir prófessorar að undanförnu, en nú er gert ráð fyrir að bæta við þeim fimmta. Með tilliti til nemendafjölda viðskiptadeildar sýnist ekki of mikið, að þar séu þrjú prófessorsembætti, og með tilliti til þess, að þessi fræði hafa að undanförnu verið í örri framþróun, væri einnig æskilegt að bæta við nýjum starfskröftum.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Ég gat því miður ekki nema lítið eitt hlustað á 1. umr. þessa máls, en vildi aðeins minnast lítillega á það frv., sem hér liggur fyrir. Í því er gert ráð fyrir, að stofnuð verði þrjú prófessorsembætti við Háskóla Íslands, tvö í læknadeild og eitt við verkfræðideild, auk þess sem nú er komin fram till. um fjórða prófessorsembættið. Það er ekki ætlan mín að ræða þetta mál að öðru leyti en því, sem það snertir læknadeildina og þá sérstaklega stofnun prófessorsembættis í geðlæknisfræði. Mér hefur virzt vera dálítið á reiki hjá Háskóla Íslands um stofnun prófessorsembætta yfirleitt. Það er eins og þar sé ekki um neina fastmótaða stefnu að ræða, heldur miklu frekar um handahóf eða ástæður, sem eru breytilegar frá ári til árs. Ég vil í því sambandi minna á, að fyrir um það bil 10 árum, í kringum árið 1950, var það einróma skoðun læknadeildar, háskólaráðs, landlæknis og heilbrmrn., að mest aðkallandi í læknadeild væri stofnun prófessorsembættis í röntgenfræði. Þetta munu allir læknar landsins hafa og talið mjög eðlilegt, svo stór og víðtæk og vaxandi sem sú fræðigrein er innan læknisfræðinnar. En snögglega á árinu 1951 verða hér veðrabrigði. Þá vill læknadeildin, háskólaráðið, landlæknirinn og heilbrmrn. ekkert um þetta tala meira, því að nú hafa allir þessir aðilar fengið aðra flugu og það er stofnun prófessorsembættis í lífeðlisfræði. Það embætti fékkst svo stofnað eftir nokkur ár. En þótt rætt hafi verið um þörfina á stofnun prófessorsembættis í röntgenfræðum, hefur ekki neinn þessara aðila fengizt til þess að mæla með því. Nú er, eins og kunnugt er, yfirlæknisstaða á röntgendeild landsspítalans, en röntgenfræðin er mjög mikilsverð, eins og ég tók fram áðan, og vaxandi fag. Þar er mikil þörf prófessors, og það er meira að segja í því fagi þörf tveggja prófessora, því að þessi fræðigrein er orðin svo víðtæk, að full þörf er á að skipta henni í tvennt, eins og nú er víða gert erlendis. Annars vegar eru þar röntgenlækningar og hins vegar röntgenskoðun. Þetta þyrftum við að fá eins og aðrar þjóðir, ekki sízt vegna þess, hvað röntgenfræðin er mikilsverð sem lækningagrein við þá illkynja sjúkdóma, krabbameinið, sem nú er svo mikið af í heiminum. Í fyrravetur var flutt frv. hér í Nd. þess efnis, að stofna skyldi nýtt prófessorsembætti í læknisfræði, prófessorsembætti í geðlæknisfræði, og það embætti tengt við stöðu yfirlæknis á Kleppi. Þetta frv, fékkst afgr, úr n. í hv. Nd., en dagaði þar uppi. Þessi hugmynd að stofna prófessorsembætti í geðlæknisfræði kom upp mjög snögglega. Hugmyndin kom ekki frá læknadeild háskólans né frá háskólaráði, en mun hafa fyrst komið fram frá fyrrverandi landlækni, Vilmundi Jónssyni, sem síðan fékk læknadeildina og háskólaráðið til að mæla með stofnun þessa embættis. Ég hef hér fyrir framan mig meðmæli Læknadeildar háskólans, og er þar mælt með því, að stofnað verði prófessorsembætti í geðlæknisfræði og að það embætti verði tengt við yfirlæknisstöðuna á Kleppi. Háskóladeildin mælir með þessu og segir þar m.a.: „Hún telur og háskólanum mikla nauðsyn á kennarastólí í geðsjúkdómum, að vísu telur deildin eðlilegt, að stofnað yrði á undan prófessorsembætti í kvensjúkdómum og fæðingarfræði.“ Á árinu 1958 virðist þannig fremsta ósk læknadeildar vera að fá stofnað prófessorsembætti í kvensjúkdómum og fæðingarfræði. Þetta munu margir læknar geta fallizt á. Nú er á þetta ekki minnzt, heldur er farið fram á stofnun tveggja embætta í læknadeildinni, prófessorsembættis í geðlæknisfræði og efnafræði. Þannig virðist vera dálítið breytilegt, hverjar óskirnar eru, og kann ýmislegt að valda. En verst þykir mér, ef oft er um það að ræða, að hér valdi tillit til persóna, að embætti við háskólann séu stofnuð vegna þess, að ákveðin persóna er í dálæti hjá einhverjum þeirra aðila, sem um þessi mál fjalla mest og mestu ráða. Þetta ber að vita, að svo miklu leyti sem þetta kemur fyrir, og mér er ekki grunlaust um, að ekki aðeins nú, heldur oft endranær hafi þetta sjónarmið verið ráðandi. Það er samúð eða andúð á vissum mönnum innan læknisfræðinnar, sem oft og of oft er ákvarðandi. Háskólamenn hafa að vísu afsakað þetta að nokkru með því, að það sé einkar hentugt að stofna prófessorsembætti, þegar viðkomandi staða verður laus, er viðkomandi yfirlæknir eða kennari hættir störfum vegna aldurs eða dauða. En þetta er notað, þegar það hentar, en ekki annars, og ég vil rétt minna á í því sambandi, að síðasta prófessorsembættið, sem stofnað var við læknadeild háskólans, var einmitt stofnað handa manni, sem gegnt hafði viðkomandi kennslustarfi í 20 ár. Þar þurfti ekki að bíða eftir því, að starfið losnaði, þannig að unnt yrði að auglýsa það með nægum fyrirvara til undirbúnings undir starfið. Þegar þetta mál kom fram hér á hinu háa Alþ. í fyrra, stofnun prófessorsembættis í geðlæknisfræði, hafði ég ekki neitt tækifæri til þess að láta álit mitt í ljós um það, þar sem það kom aldrei fyrir hv. Ed. En ég ritaði álitsgerð af eigin hvötum og sendi hana læknadeild háskólans og stjórn Læknafélags Íslands, en báðir þessir aðilar höfðu að mínum dómi glæpzt til þess að mæla með þessu. Nú er það ekki svo, að ég sé mótfallinn því, að stofnað sé prófessorsembætti í geðlæknisfræði, síður en svo, því að ef ég gerði það, væri ég að bregðast þeirri sérgrein, sem ég hef sjálfur helgað mína krafta. Það, sem ég hafði á móti og taldi varasamt, var að tengja þetta prófessorsembætti við yfirlæknisstöðuna á Kleppi. Mér er kunnugt um, að í maí s.l. vor komu allir læknar, sem sérfróðir eru hér á landi í geðsjúkdómum, til fundar og ræddu þetta mál. Ég var þá fjarverandi. Allir þessir læknar lögðust sem einn maður gegn því, að stofnað yrði prófessorsembætti í þessari grein á þann veg, að það yrði tengt við Kleppsspítalann, - allir sem einn. Það sýnir það, sem ég raunar vissi áður, að þegar landlæknir, læknadeild háskólans og háskólaráð mæla með þessu, dettur engum þessara aðila í hug að leita til sérfræðings um hans álit. Um þetta fjalla þá sem sagt menn, sem enga sérfræðiþekkingu hafa í faginu. Þetta taldi ég og tel stórvítavert. Eftir að það frv., sem hér liggur fyrir, kom fram á hinu háa Alþ., var gerð á því breyting. Breyt. var gerð í hv. Nd. og er á þá lund, að inn í 2. gr. frv. er bætt orðunum: „Unz komið hefur verið á fót fleiri sjúkradeildum fyrir geðveika.“ En í því felst það, að prófessorinn í geðlæknisfræði skuli vera forstöðumaður geðveikrahællsins á Kleppi, unz komið hefur verið á fót fleiri sjúkradeildum fyrir geðveika. Hér hefur verið gerð breyting, sem skiptir að mínum dómi meginmáli og gerir það að verkum, að nú get ég fylgt þessu frv. Hitt verð ég að viðurkenna, að ég er ekki ánægður með breytinguna. Mér finnst hún óljós, og í raun og veru þarf aldrei að fullnægja því, sem í viðbótinni felst. Það er ekkert skilyrði um það, að fleiri sjúkradeildum verði nokkurn tíma komið upp á þessu landi. Það felst ekki í því, og með það er ég vissulega óánægður. En mér er kunnugt um, enda kemur það fram í grg. fyrir frv., að núverandi landlæknir, dr. Sigurður Sigurðsson, hefur góðan skilning á þessu máli, hefur þann skilning, sem ég hafði bent á, skilning á nauðsyn þess, að ekki verði öllu lengur unað við eitt geðveikrahæli fyrir allt landið, eina geðveikradeild. Þetta kemur glögglega fram í grg., að þessi er skoðun landlæknis, og ég veit og treysti því, að hann muni beita sínum miklu og góðu áhrifum þeirri skoðun til framdráttar og fulltingis. Það er eitt í þessu frv., sem ég er óánægður með og mig langar til að fá breytt. Þar er aðeins um að ræða orðalagsbreytingu. Nú þarf þetta frv. að öllum líkindum að fara til hv. Nd. aftur, hvort sem er, og þess vegna leyfi ég mér að bera fram brtt., sem ég annars mundi ekki hafa gert, til þess að verða ekki til að tefja málið. Það er talað um prófessorinn í geð- og taugasjúkdómafræði. Þetta er óheppilegt orð, og óheppilegt að tvennu leyti. Í fyrsta lagi er þetta rangnefni. Það er ekki um það að ræða að stofna prófessorsembætti í geð- og taugasjúkdómafræði, heldur í geðsjúkdómafræði. Geðsjúkdómar og taugasjúkdómar eru sitt hvort. Það eru aðgreindar sérgreinar. Við eigum sérfræðinga hér á landi í geðsjúkdómafræði og við eigum líka sérfræðinga í taugasjúkdómafræði. Þetta er aðgreint. Víða erlendis eru prófessorar í hvoru faginu fyrir sig, en ekki er ætlunin að stofna hér nú annað prófessorsembætti en í geðsjúkdómum. Í öðru lagi er orðið geðsjúkdómafræði leiðinlegt orð og óheppilegt og ekki í samræmi við önnur heiti samsvarandi í læknisfræði. Við skulum taka fyrst og fremst heildarhugtakið, medicin. Það heitir ekki sjúkdómafræði, það heitir læknisfræði. Við skulum taka sérgreinar. Handlæknisfræði heitir ein, en ekki handlæknissjúkdómafræði eða eitthvað þvílíkt. Lyflæknisfræði er annað, það heitir ekki lyfsjúkdómafræði, heldur lyflæknisfræði. Orðið geðlæknisfræði er þjálla og það er réttara en geðsjúkdómafræði. Ég vil því leyfa mér að bera fram brtt. við frv. á þessa leið: „Í stað orðanna „prófessor í tauga- og geðsjúkdómafræði“ í 2. gr. komi: prófessor í geðlæknisfræði.“ Vonast ég til, að hæstv. forseti leiti afbrigða. Að lokum, til þess að gera ofur lítið betri grein fyrir skoðun minni á þessu máli, sem ég hef tæpt á að vísu, um það, hvers vegna ekki eigi að knýta prófessorsembættið í geðlæknisfræði við yfirlæknisstöðuna á Kleppi, þá langar mig til að lesa stuttan kafla úr þeirri grg. minni, sem ég gat um áðan, með leyfi hæstv. forseta: „Geðlæknisfræðin er víðfeðm og mikilsverð fræðigrein, sem skipar að réttu lagi sess við hliðina á lyflæknisfræði og handlæknisfræði. Hér á landi er henni skorinn of þröngur stakkur, og er það sök stjórnarvalda og ráðgjafa þeirra. Á meðan öll spítalaþjónusta í þessari grein er einskorðuð við eina stofnun og einn sérfræðing, er engra verulegra framfara að vænta. Eðlilegur vöxtur hennar og viðgangur er heftur. Það mundi vera lítið spor í rétta átt, að á Kleppi störfuðu þrír sérfróðir læknar í stað eins, enda þess full þörf á jafnstórum spítala og hann er. Það mundi einnig reynast fræðigreininni lyftistöng að reisa annað geðveikrahæli alveg óháð Kleppi, t.d. á Norðurlandi. En mest um vert og brýnast, eins og sakir standa, er, að komið verði á fót geðveikradeild við einhvern stórspítalann í Reykjavík og þá helzt landsspítalann. Erlendis er geðveikradeild talin sjálfsagður hlutur við hvern almennan ríkisspítala. Hún gegnir ekki alveg sama hlutverki og geðveikrahæli, myndar annað stig og verður þannig til að auka á fjölbreytnina í geðlækningum. Sjúklingar dveljast þar ekki til langframa. Þar eru skilyrði til fræði- og vísindaiðkana höfð sérlega góð, og þar er kennslustóll sérgreinarinnar. Ekkert eitt mundi reynast geðlækningum hér á landi jafnmikils virði og stofnun slíkrar deildar. Svo vel vill til, að nú er verið að stækka landsspítalann til mikilla muna. Sú stækkun gerir það kleift að koma upp geðveikradeild þar í fyrirsjáanlegri framtíð, ef vilji er til þess. Þeir, sem telja sig bera hag íslenzkra geðveikimála fyrir brjósti, eiga nú að beita sér fyrir stofnun geðveikradeildar landsspítalans. Með því vinna þeir þeim málum gagn, sem meira er en nafnið eintómt. Hvort sem þessi deild verður til fyrr eðasíðar, þá er sú tilhögun eðlileg og sjálfsögð, að yfirlæknir hennar hafi á hendi kennsluna í geðlæknisfræði, og þegar stofnað verður prófessorsembætti í fræðigreininni, er sá yfirlæknir sjálfkjörinn í það. Þannig mundi á málið litið alls staðar erlendis, þar sem þessari grein er meiri sómi sýndur en hér, og er ótrúlegt, að læknum sé þetta ekki ljóst. Nýlega er fram komið á Alþingi frv. til l. um breyt. á háskólalögunum, þar sem ráðgerð er stofnun prófessorsembættis í geð- og taugasjúkdómafræðum, og tekið fram, að hinn nýi prófessor skuli vera yfirlæknir spítalans á Kleppi. Þótt stofnun slíks embættis sé út af fyrir sig ekki óæskileg, þá er tenging þess við Klepp alveg fráleit. Með þeirri tengingu er ákvörðun tekin um, að fábreytninni skuli haldið við um nálæga framtið og að sami kyrkingurinn og verið hefur skuli áfram há fræðigreininni. Þetta frv. ber því vott um fádæma vanhugsun eða mikinn ókunnugleik á þörfum geðlæknisfræðinnar í þessu landi. Það á að halda áfram að einskorða allt í þessari grein við eina stofnun og einn sérfræðing, greininni til ómetanlegs tjóns. Í grg. með frv., sem fylgir, telur landlæknir upp þau margvíslegu störf, sem hlaðizt hafa á yfirlækninn á Kleppi af þeirri ástæðu einfaldlega, að ekki er í annað hús að venda. Þessi upptalning er í 7 liðum, og að henni lokinni segir landlæknir orðrétt: „Til þess að rækja á viðunandi hátt hvert eitt þessara hlutverka, þyrfti valinn mann, hvað þá til að hafa þau á sínum höndum öll í senn.“ Ég vil undirstrika þessi orð landlæknis. Þau eru sönn, en ályktunin, sem dregin er af þeim sannindum, þykir mér hæpin í meira lagi. Hlutverkin eru a.m.k. 7 og í hvert þarf valinn mann. Lægi ekki nærri að láta sér detta í hug þá lausn að leggja þessi hlutverk á herðar fleiri manna en eins? Nei, sú hugsun virðist ekki vakna. Það eina, sem að kemst, er, að leita verði uppi þennan 7 valinna manna maka, og ráðið til þess er stofnun prófessorsembættisins. Það skal vera agnið, sem dugir til að lokka ofurmennið að Kleppi. Ekki er það líklegt, að ofurmenni fæðist á Íslandi oftar en á allmargra alda fresti, en ef til vill stendur nú svo á, að eitt þeirra sé á meðal vor. Um það er mér ekki kunnugt. Svo er að sjá sem óhamingju íslenzkra geðveikramála verði flest að vopni. Mér til furðu les ég, að læknadeild háskólans hafi mælt með samþykkt frv. um prófessorsembætti á Kleppi. Þar heggur sá, er hlífa skyldi. Í meðmælabréfi deildarinnar segir, að deildarkennarar hafi rætt málið ýtarlega, en mér er spurn: Hafa þeir hugsað málið ýtarlega, eða hafa þeir kynnt sér álit sérfræðinga á því? Um það bera ummæli þeirra ekki vitni. Í bréfi læknadeildarinnar getur enn fremur að líta þessa setningu: „Að vísu telur deildin eðlilegt, að stofnað yrði á undan prófessorsembætti í kvensjúkdóma- og fæðingarfræði.“ Sé þetta álit deildarkennaranna, og um það er raunar ekki að villast, hvers vegna mæla þeir þá ekki með stofnun þess embættis og þar með því, sem þeir telja eðlilegt? Sá rökstuðningur fær ekki staðizt, að þetta sé gert vegna þess, að yfirlæknisstaðan á Kleppi sé nú laus og því hentugt að stofna þar prófessorsembætti. Síðasta prófessorsembættið, sem stofnað var í læknadeild, var með þökkum þegið af deildinni, þótt viðkomandi staða væri ekki laus, en það var prófessorsembættið í lyfjafræði. Það fer ekki hjá því, að eitthvað er í þessum meðmælum, fljótfærni eða annað, sem illa sæmir læknadeild Háskóla Íslands. Þetta er kafli úr þeirri álitsgerð, sem ég sendi nokkrum aðilum, er frv. um stofnun þessa embættis kom hér fram í fyrra. Nú hefur sem sagt verið gerð nokkur bragarbót, og þó að hún sé dálítið óljós og megi fara í kringum hana og teygja hana, þá treysti ég sérstaklega núv. landlækni til þess að standa heill í því máli og vinna að því, eftir að þetta frv. er orðið að lögum.



Herra forseti. Mig langar aðeins til að þakka hv. menntmn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu hennar á þessu frv. og láta í ljós sérstaka ánægju mína yfir því, að hún skuli hafa orðið sammála um að mæla með því, og um þá till. til breyt. á frv., sem hún hefur flutt einnig einróma og hefur fullan stuðning ríkisstj. Þá langar mig og til þess að mæla með brtt. þeirri. sem hv. 9. þm. Reykv. (AGI) hefur flutt skriflega. Ég tel hana vera til bóta, þá orðalagsbreytingu. Ég hef rætt efni hennar við forseta læknadeildar háskólans, sem einnig telur þá orðalagsbreyt., sem hv. þm. leggur til, vera til bóta.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að láta í ljós ánægju yfir afgreiðslu menntmn. á þessu frv. Menntmn. hefur tekið til greina óskir háskólaráðs í þessu efni og farið eftir þess till. Ég gat þess við 1. umr. þessa máls, að ég teldi af ýmsum ástæðum heppilegast, að við stofnun prófessorsembætta við háskólann væri farið eftir óskum háskólans sjálfs og að háskólinn sjálfur ætti frumkvæðið að stofnun nýrra prófessorsembætta. Hv. þm. Alfreð Gíslason beindi nokkrum aths. að háskólanum og háskólaráði, að mér fannst, í sinni ræðu og drap á það, að ekki ætti að stofna til nýrra embætta við háskólann af handahófi eða vegna þess, að einhverjir ungir menn væru til, sem gætu gegnt prófessorsembættinu. Ég er honum sammála um þetta síðast talda, en ég hygg hins vegar, að það sé ekki rétt að ásaka háskólann um neitt handahóf í þessum efnum, enda kom það fram í ræðu hans, að háskólinn hafði ekki átt frumkvæðið að stofnun þess prófessorsembættis, sem hann gerði nokkrar aths. út af. Ég hygg sem sagt, að ef þeirri reglu er fylgt, að háskólanum, en ekki öðrum, sé ætlað að eiga frumkvæðið í þessum efnum, þurfi ekki að óttast svo mjög handahóf í þessu. Við 1. umr. þessa máls gerði ég nokkrar aths. um formhlið þess. Ég gerði það vegna framtíðarinnar og þess fordæmis, sem það hefði getað skapað. Efnislega er ég auðvitað samþykkur þessu frv., eins og ég þá tók fram. Ég benti að vísu á það við þá umr., að það gæti verið spurning og álitamál um sum störfin, sem þar er um fjallað, eins og t.d. starf yfirlæknisins á Kleppi, og þó ekki síður um störf þau eða kjarnfræðirannsóknir, sem kjarnfræðiprófessornum er ætlað að annast, hvort þau ættu heima undir háskólans hatti eða annars staðar. En um hitt eru vitaskuld allir sammála, að þessum málefnum, Kjarnfræðunum, þurfi að sinna í framtíðinni og þurfi að sinna í vaxandi mæli, og það má sjálfsagt eftir atvikum telja það ekki óeðlilegt, að verkfræðideild taki að sér það hlutverk. En afleiðingin af því, að verkfræðideild er falið þetta hlutverk, hlýtur að vera sú, og það vil ég undirstrika, að Alþ. verður síðar að taka tillit til þess í fjárveitingum sínum til háskólans. Ég vil svo ítreka það, sem ég fyrst gat um, ánægju mína yfir afgreiðslu n, á þessu máli. Hún ber vissulega vitni því, sem oft hefur komið fram áður, að Alþ. vill gera vel við háskólann.