Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Fjhn. hefur haft þetta mál til meðferðar nokkuð lengi og að lokum orðið sammála um að mæla með þeirri breyt., að 2. gr. falli niður, en hún er þess efnis, að ríkisstj. skuli heimilt að gera ríkisskuldabréfin skattfrjáls, ef vextir af þeim eru lægri en 3%. N. er sammála um, að þessi undantekning mundi skapa öngþveiti, og sér ekki ástæðu til að beita slíkum aðferðum. Þessi breyt. er gerð í samráði við hæstv. fjmrh.



Þó að ég álíti þetta frv. varhugavert, þá álít ég það frv., sem liggur fyrir frá stj., enn varhugaverðara og segi þess vegna frekar já við þessu til 3. umr.



Þó að ég sé ekki ánægður með frv., vil ég ekki fella það við þessa umr. og segi því já. 2 gr. samþ. með 20 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3 umr. með 19 shlj. atkv.



Á öndverðu þingi flutti ríkisstj. frv. til erfðal., sem ætlazt er til, að komi í stað tilskipunar, sem gefin var út árið 1850 og er því orðin allt að því aldar gömul. Allshn. hefur haft frv. til meðferðar og hefur sent það lagad. háskólans til umsagnar. Fyrir nokkru barst umsögnin, þar sem d. taldi rétt, að fram færi frekari undirbúningur og n. lögfræðinga væri látin endurskoða erfðalöggjöfina ýtarlega og gera síðan till. um breyt. á henni eins fljótt og unnt er. Allshn. ræddi þetta mál síðar á fundi sínum og fékk til viðtals hæstv. félmrh. Niðurstaðan varð sú, að málið yrði afgreitt með svofelldri rökst. dagskrá: „Í trausti þess, að hæstv. ríkisstj. láti fram fara gagngera endurskoðun erfðalöggjafarinnar og leggi þær niðurstöður fyrir Alþ. eins fljótt og unnt er, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Ég vil í meginatriðum vísa til nál. og umsagnar lagad. háskólans, en þó þykir mér rétt að minnast nokkrum orðum á ástæðuna til þess, að n. taldi ekki fært að afgreiða frv. á þessu stigi. Með þessu frv. er gerð róttæk breyt. á gildandi erfðal. Aðalbreyt. má telja þá, að rétturinn til arfs vegna skyldleika er takmarkaður við nánari ættingja en áður var. Samkvæmt núgildandi l. geta mjög fjarskyldir ættmenn eða útarfar komið til greina um úthlutun arfs, en eftir frv. er ætlazt til, að þetta verði takmarkað þannig, að erfðarétturinn gangi í beinan legg. N. er sammála um, að með þessu sé stefnt í rétta átt, en með núgildandi l. sé gengið of langt í því að veita fjarskyldum ættmennum erfðarétt. Hins vegar er n. ekki sammála um, að rétt sé að takmarka þetta eins mjög og gert er með frv., t. d. þannig, að bræðra- eða systrabörn séu svipt arfi, en þetta er eitt af meginatriðum í frv., og telur n., að það þurfi frekari athugunar við. Annað atriði, sem frv. gerir breyt. á, er erfðaréttur kjörbarna gagnvart foreldrum og kjörforeldrum. Samkvæmt frv. á að slíta erfðatengsl kjörbarna og náttúrlegra foreldra, og orkar mjög tvímælis, hvort rétt er að ganga svo langt. Þriðja breyt. er sú, að í stað þess, að arfur, sem enginn á löglegan rétt til, fellur nú allur til ríkissjóðs, skal aðeins ¼ hluti arfsins falla í ríkissjóð, en hitt skiptist að jöfnu milli ellistyrktarsjóðs og sjóðs til uppeldis og menntunar ungmenna innan 18 ára aldurs í hlutaðeigandi bæjar- eða sýslufélagi. Þetta telur nefndin til bóta og er því fylgjandi, enda er augljóst, að eftir að erfðaréttur hefur verið takmarkaður, verða þær fúlgur hærri, sem talizt geta yfirgefinn arfur. Ég hef nú drepið á helztu breyt., sem gert er ráð fyrir í frv., og sé ekki ástæðu til að gera það frekar að umræðuefni. En á hinn bóginn hefur bæði lagad. og allshn. virzt rétt, úr því að farið er að endurskoða erfðalöggjöfina, að ýmislegt í orðalagi og efni hennar verði athugað nánar. Ég vil benda á 12.–14. gr., sem eru teknar orðrétt úr gömlu erfðal. og eru ekki lengur í samræmi við breyttar réttarvenjur um fjárhag hjóna og afstöðu þeirra sín á milli. Sú gr. frv., sem fjallar um fyrir fram greiddan arf, þarf endurskoðunar við. Enn fremur er gr. um erfðaskráningu, sem tekin er upp úr gömlu erfðal., orðin úrelt. Það er nokkuð almennt álit manna, að þegar þeir hafa gert erfðaskrá sína og tilkvatt tvo votta til undirskrifta, þá sé allt í lagi og erfðaskráin fullgild, en samkvæmt núgildandi l. og ákvæðum frv. mundi hún samt yfirleitt ekki verða tekin gild, ef annar votturinn er látinn eða báðir eða þeir orðnir ófærir um að láta staðfestingu í té. Ég bendi á þetta sem atriði, er þarf endurskoðunar við. Ýmislegt annað gæti komið til greina, t. d. það, að notarius publicus staðfesti erfðaskrár manna. Þá má benda á eitt atriði enn. Í l. er svo ákveðið, að maður, sem á arfgenga niðja, geti ráðstafað ¼ eigna, en ¾ eru skylduarfur. Það væri athugandi, hvort ekki ætti að heimila að leggja hömlur á meðferð þessa skylduarfs, ef erfingja er ekki trúandi til að fara skynsamlega með arfinn. Ég tel ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en ég hef sem sagt bent á ýmis atriði í erfðal., sem þurfa frekari breyt. við. Hins vegar er erfitt fyrir n. að gera umfangsmiklar breyt. og er eðlilegt, að sérfróðir menn séu settir til að athuga þetta mál fyrir næsta þ. Þess vegna hefur n. samþ. að afgreiða málið með rökst. dagskrá, þar sem ríkisstj. er falið að láta fara fram gagngera endurskoðun erfðal.

Forsrh. (Björn Þórðarson) : Herra forseti. Hv. frsm. allshn. hefur gert grein fyrir athugasemdum þeim og vandamálum, sem n. telur, að ekki hafi verið leyst með þessu frv. Þetta er eitt af þeim málum, sem ekki getur orðið flokksmál, þó að það sé í sjálfu sér mikilsvert. Það getur ekki orðið heit deila um svona mál, og er ekki heldur þess að vænta, að þm. almennt fái áhuga á slíku máli. Þess vegna er það, að þetta mál sem önnur slík þarf að vera vel undirbúið, bæði að efni og formi. Frv. þarf að vera aðgengilegt í höfuðdráttum, svo að Alþ. geti tekið það til fullkominnar meðferðar. Nú hefur hv. allshn. athugað þetta mál og komizt að þeirri niðurstöðu, að svo áfátt sé um undirbúning frv., að hún geti ekki lagt til, að það verði látið ganga lengra, heldur verði því vísað til stj. að nýju. N. hefur að vísu getað fallizt í höfuðatriðum á það, sem frv. var aðallega ætlað að flytja, sem sé takmarkanir á erfðarétti skyldmenna, en það er líka eina atriðið viðvíkjandi erfðaréttinum, sem n. hefur tekið afstöðu til, því að hún getur þess aðeins, að það séu skiptar skoðanir um það, hvað langt eigi að ganga, og hv. allshn. hefur næga ástæðu til að afgr. málið þannig, af því að hún hafði vísað málinu til umsagnar lagadeildar. Þessi vísan til laga- og hagfræðideildar var gerð að mínu ráði, og það sýnir sig svo, að allshn. hefur eiginlega í meginatriðum létt af sér erfiði með því að gera umsögn laga- og hagfræðideildar að sinni. Enda er umsögn eða nál. allshn. ekki nema sjö línur. En þessi umsögn laga- og hagfræðideildar, þótt hún sé merkileg í sjálfu sér, er þannig, að ég hefði óskað þess, að hún hefði verið dálítið meira leiðbeinandi en fram kemur og hefði tekið svolítið fastar á þessu til leiðbeiningar fyrir Alþ. Það er aðeins eitt atriði, sem ég kem síðar að, sem hún er alveg ákveðin um í umsögn sinni, en í öðrum atriðum er það svo, að það er allt saman álitamál um það, hvað gera skuli í þessum efnum, bæði sem frv. fer fram á að breyta, og eins í því, sem frv. fer ekki fram á að breyta í núverandi erfðalöggjöf. Ég hefði því óskað þess, en það er ekki nema ósk frá minni hálfu, að lagadeild hefði greint nánar frá,. í hverju væru fólgnir agnúarnir á frv. Hún segir aðeins, að þetta sé álitamál, þetta orki tvímælis og það sé vart í samræmi við nútímann o. s. frv., en annars gefur hún bara bendingu um athugun, sem þurfi að fara fram, en segir ekkert um það, hvernig lagfæringin eigi að vera. Sem sagt, það er eins og lagadeildin geri ráð fyrir, að þetta frv. hafi alls ekki verið athugað eða undirbúið. En hitt skal ég fúslega játa, að það getur verið margt álitamál í þessu, hvernig erfðalöggjöfin eigi að vera gerð úr garði, og þó að skipuð sé n. þriggja lögfræðinga, þá geta þeir aldrei útilokað nein álitamál um það, hvernig erfðalöggjöfin eigi að vera í framtíðinni. En hitt er það, að ég hafði hugsað mér og hafði mælzt til þess í upphafi, þegar ég lagði frv. fram., að það þyrftu ekki að verða meiri breyt. á því frv., sem hér liggur fyrir, en þær, að n. og ég - með tilstyrk lagadeildar - gætum ráðið málinu til sæmilegra lykta. En þetta hefur ekki orðið, og er óþarfi að flytja langt mál um það. Ég skal benda á það, að það er aðeins eitt atriði, sem lagadeildin hefur verið alveg viss um, að gera ætti, og það er að skipa n. lögfræðinga í málið. Ég lét það uppi á þeim eina nefndarfundi allshn., sem ég kom á, að ég teldi það ekki vera vafalaust, að það ætti bara að vera n. lögfræðinga, því að þetta mál er frá mínu sjónarmiði ekki aðeins lögfræðilegt mál, það er þjóðhagsmál, og það er laga- og hagfræðideild, sem hefur afgr. málið hingað, og þess vegna hefði ég satt að segja kunnað betur við það, að hagfræðideild hefði látið rödd sína heyrast í þessu máli. En úr því, sem komið er, skal ég ekki frekar fjölyrða um málið, en stj. mun taka það til athugunar á ný eftir því, sem henni þykir tilefni til.



Ég þarf litlu að bæta við það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu. Ég skal þó aðeins, út af því, sem hæstv. forsrh. sagði, að umsögn lagadeildar hefði átt að vera meira leiðbeinandi fyrir þingið, taka það fram, að lagadeildin taldi ekki, að henni hefði verið falið að semja erfðalöggjöf, en hún leit svo á, að það þyrfti talsvert víðtæka breyt. á frv., til þess að hún gæti fellt sig við afgr. þess. Hún var spurð um það, hvort hún teldi rétt að afgr. málið nú, en hún leit svo á, að málið þyrfti frekari undirbúnings og ekki væri rétt að afgr. það á þessu þingi. Hins vegar lætur hún í ljós í umsögn sinni, hvaða atriði það eru, sem helzt þurfi að taka til athugunar. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri eitt, sem lagadeildin væri ákveðin í, og það væri, að nefnd lögfræðinga væri falið að endurskoða erfðalöggjöfina. Þetta er aðeins orðað þannig: „Að því athuguðu, sem hér að framan er sagt, telur deildin æskilegt, að nefnd lögfræðinga verði falið að endurskoða erfðalöggjöfina ýtarlega og gera síðan tillögur um breyt. á henni eins fljótt og unnt er“. Hins vegar er allshn. þeirrar skoðunar eftir viðtal við hæstv. forsrh., að það geti verið full ástæða til þess, að aðrir menn en lögfræðingar ættu sæti í n. Þess vegna er hin rökst. dagskrá allshn. orðuð eins og hún er. Þar er hvorki. talað um nefnd lögfræðinga né nokkra n., heldur er ríkisstj. aðeins falið að láta fram fara gagngera endurskoðun, eftir því, sem hún telur bezt henta. Hæstv. forsrh. virtist skilja þessa afgr. þannig, að við í allshn. teldum undirbúning þessa frv. svo áfátt, að ekki væri við hlítandi, en það er kannske fullsterkt að orði kveðið. Hæstv. forsrh. vildi taka það fram, að hann eða þeir, sem undirbjuggu þetta mál, hefðu litið svo á, að mörg ákvæði í hinni gömlu erfðatilskipun mættu standa óbreytt, ekki af neinu undirbúningsleysi, heldur af því, að þeir væru þeirrar skoðunar eins og lagadeild -, að frekar þyrfti að breyta orðum en efni. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um málið.