Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bergur Jónsson) N. ákvað í fyrstu, þegar frv. kom til hennar, að afgr. það án breyt. til d., og lagði hún til, að það yrði samþ. óbreytt, til þess að flýta afgreiðslu málsins, eins og annara mála, sem fyrir þinginu liggja. En síðar kom hv. 2. þm.N.-M. með brtt. við frv., og auk þess var n. bent á, að aðra breyt. þyrfti að gera á þingsköpunum, sem ekkert er um í frv. N. ber þess vegna fram 2 brtt. og 1 vatill. Hin fyrsta er við 4. gr. og gengur út á það, að fella niður orðin: „og skal ritarinn vera framsögumaður“. Og í öðru lagi gengur þessi brtt. út á það, að breyta 10. mgr. sömu gr. þannig, að í staðinn fyrir orðin „Fastanefndir“ í upphafi gr. komi: Nefndir. Það ákvæði hefir verið í þingsköpum frá byrjun, að ritarar lausanefnda hafa verið sjálfkjörnir framsögumenn. Þessu ákvæði hefir alls ekki verið framfylgt, að undanteknu einu sinni, að ég held. Með tilliti til þess finnst mér það mjög óviðkunnanlegt, að haldið sé við ákvæði, sem ekkert gildi hefir í framkvæmdinni. Þetta skiptir kannske ekki miklu máli, en fyrst þessu ákvæði hefir verið traðkað, þá leggjum við til, að um lausanefndir gildi hið sama og um fastanefndir í þessu efni, að n. kjósi frsm. hver fyrir sig í hverju máli. 2. brtt. er fram komin eftir bendingum frá skrifstofustjóra Alþ. Hann benti á það, að vegna þess, hve þm. fjölgar mikið á næsta ári, ef þörf verður á að skipa mönnum í flest eða öll uppbótarsætin, þá verði svo þröngt um hv.þm. í þessum sal, sem við sitjum i, að mjög torvelt verði að framkvæma þá fyrirskipun þingskapa, að hver þm. tali úr sæti sínu. Þess vegna gengur brtt. þessi í þá átt, að veita forsetum leyfi til að ákveða að hafa ræðustóla í þingsölunum og að þm. megi tala þaðan, ef þeir óska þess. Þá hefir hv. 2. þm.N.-M. borið fram 3 brtt. á þskj. 95. N. hefir ekki tekið sameiginlega afstöðu til þeirra. Ég mun fyrir mitt leyti ekki fylgja fyrstu brtt. Þar er gert ráð fyrir, að mál, sem lögð hafi verið fyrir síðasta þing og af einhverjum ástæðum ekki fengið fulla afgreiðslu, en hafi verið komin rétt að lokum, að þau megi taka fyrir á næsta þingi í sama ástandi eins og síðasta þing skildi við þau, eða réttara sagt, að sú meðferð, sem síðasta þing hafði á málinu, verði látin gilda á hinu nýbyrjaða þingi, að svo miklu leyti sem síðasta þing var komið áleiðis með afgreiðslu málsins, og málið tekið fyrir á því stigi, þar sem síðasta þing skildi við það. Og þetta á samkv. till.hv.þm. að gilda, ef þingið samþ. það á lögmætum fundi. Þetta getur valdið flaustri á afgreiðslu mála. Það getur verið um þau mál að ræða í þessu sambandi, sem ekki hafa átt eftir að ganga í gegnum nema eina umr. á síðasta þingi, og virðist mér, að þá ætti að vera nóg að hafa eina umr. um málið á þessu næsta þingi eftir að málið hefir gengið í gegnum margar umr. á síðasta þingi. Virðist mér þessi aðferð heppilegri um afgreiðslu mála. Aftur á móti býst ég við, að ég geti gengið inn á hinar brtt. Þar segir svo: „Atkvæðisbær telst þm., nema forseti eða þd. hafi tekið gild rök hans fyrir því, að greiða ekki atkv., eða hann sé óatkvæðisbær samkv. síðustu mgr. þessarar gr“. Ég býst við, að tilefni þessarar brtt. sé deila, sem kom fyrir á næstsíðasta eða síðasta þingi um þingsköp Alþ., þar sem þm. var óatkvæðisbær. Þá er annað ákvæði í brtt., um það, að ef rök þm. séu metin ógild, þá teljist atkv. hans með meiri hl. Ég býst við, að þetta sé gott ráð til þess að fá menn til að greiða atkv. Það er ekkert á móti því, að menn hafi það aðhald, sem geri þeim örðugt að komast undan því að taka afstöðu til mála annaðhvort með eða móti, hvort sem þau eru mikilvæg eða ekki.

Halldór Stefánsson Ég ætla ekki að hefja neina almenna umr. um þingsköp eða frv. og brtt. við það, en aðeins halda mér að því að gera grein fyrir brtt. mínum á þskj. 95. Hv. frsm.n. hefir nú minnzt á þessar till. og getið þess, að n. sé um þær óbundin. Að sínu leyti mælti hv.frsm. með tveim síðari brtt., en á móti hinni fyrstu. Fyrsta till., við 5. gr. frv., er um að gera viðbót við þingsköpin, þar sem heimilað sé, að með samþykki meiri hl. atkv. á lögmætum þingfundi megi taka upp til flutnings óafgr. frv. frá næsta þingi á undan á því stigi, sem frv. var, er því þingi lauk, enda hafi ekki farið fram almennar alþingiskosningar á milli þinganna. Meginástæðan fyrir þessari till. er sparnaðarviðleitni. Þingheimur kannast við, að á hverju þingi fer það svo, að þingi er slitið áður en gengið er frá fullnaðarafgreiðslu fjölda mála, sem fyrir því hafa legið og auðvitað eru á ýmsum stigum þegar þingi er slitið. Ef á meðal þessara mála eru lífvænleg og réttmæt mál, þá eru þau jafnan vakin upp á næsta þingi eða næstu þingum. Þarf þá samkvæmt þingsköpum, eins og þau eru nú, að taka málið fyrir við 6–9 umr. Og það er sýnilega mjög mikill ósparnaður í því að þurfa að endurtaka aftur það, sem fram hefir farið um málið á fyrri þingum, því oftast er ekki líklegt, að fram komi neinar nýjar ástæður sem rök í málinu. Til þessarar endurtekningar þarf að verja miklum tíma af þinginu og miklu fé til endurprentunar allra þeirra ástæðna, sem fyrir málunum eru færðar. Hv. frsm.n. mælti alleindregið á móti þessari brtt. Skal ég ekki endurtaka rök hans, en ég vil aftur á móti benda á, að það eru eðlilegar og allverulegar takmarkanir á því, að þetta megi gera, sem ég legg til, í brtt. minni, að heimilað verði. Þær eru þrjár, þessar takmarkanir. Hin fyrsta er sú, að þetta gildir aðeins um mál frá næsta þingi á undan. Hin önnur, að ekki hafi fram farið almennar alþingiskosningar á milli þinganna. Og þriðja takmörkunin er sú, að þetta megi ekki gera, nema með samþ. meiri hl. á lögmætum þingfundi. Þess vegna geri ég ekki ráð fyrir því, að mjög mikil hætta sé á því, að flaustursverk þurfi af því að stafa, þó að mál séu á seinni stigum sínum tekin þannig fyrir, þegar þau hafa komizt svo langt á síðasta þingi, að lítið vantaði á fulla afgreiðslu á þeim. Ef því er haldið fram, að mál geti verið svo lauslega athugað á fyrri þingum, að ekki megi við það hlíta, enda þótt þau hafi verið komin á síðari stig afgreiðslunnar, t. d. 3. umr. í síðari deildinni, þá finnst mér það vera nokkur sakarákæra á hendur Alþ. yfirleitt, og ekki á rökum byggð. Og ef svo væri, að málið þætti ekki fullvel undirbúið þá er það einmitt lagt á vald deildarinnar að meta það, enda er þá sú leið til, að vísa málinu til hinnar d. og síðan til Sþ., ef þurfa þykir. Ég get því ekki fallizt á þessar ástæður hv.frsm. á móti brtt. minni. Annars geri ég fyrir mitt leyti þetta engan veginn að neinu kappsmáli. Það verður að fara eftir því, sem menn meta þetta. Ég vil bara benda á það, að það yrði mikils sparnaðar að vænta á fé og tíma, ef þessi tilhögun yrði höfð á afgreiðslu mála á Alþingi. Þá kem ég að 2. tölul. brtt. minnar, sem er í 2. stafl., a og b, og eru liðirnir sjálfstæðar brtt. hvor um sig. Fyrir það, að hv.frsm. fyrir sitt leyti mælti heldur með þeim, er ég honum þakklátur, og læt ég þess vegna nægja styttra mál um þær en ella. Stafl. a fer fram á það, að bætt sé við 2. mgr. 44. gr.l. skýringu á því, hvað það er, að teljast atkvæðisbær. Þar segir svo í gildandi 1.: „Engin ályktun er lögmæt, nema meira en helmingur fundarmanna, þeirra, sem atkvæðisbærir eru, greiði atkvæði með henni“. Viðbótin, sem ég geri till. um, er þannig: „Atkvæðisbær telst þm., nema forseti eða þingdeild hafi tekið gild rök hans fyrir því að greiða ekki atkv., eða hann sé óatkvæðisbær samkv. síðustu málsgr. þessarar greinar“. Skýring á því, hvað í því felst að teljast atkvæðisbær, er alveg nauðsynleg. Menn munu kannast við það, sem hv.frsm. líka vék að, að það hefir verið ágreiningur um það innan þings og misjafn skilningur á því í hvorri þd. fyrir sig, hvaða meiningu bæri að leggja í orðið „atkvæðisbær“. Sá meiningarmunur hefir haft þær afleiðngar, að þetta atriði hefir verið skýrt á mismunandi hátti deildunum, og er það mjög óviðkunnanlegt. Þess vegna þykir mér réttmætt og nauðsynlegt að ákveða nákvæmlega merkingu þessa orðs, hvort sem menn vilja fallast á þá skýringu, sem ég vil gefa á því, eða einhverja aðra. Um það má náttúrlega gera brtt., ef þurfa þykir. Þá er brtt. í stafl. b. undir sama tölul. Hún er líka sjálfstæð till. og er viðbót við sömu gr., 4. mgr. Þessi mgr. þingskapanna kveður svo á, að ef farið er fram á nafnakall við atkvgr. og þm. greiðir ekki atkv., þá skuli hann leiða rök að því, og að forseti skeri úr, hvort þau rök skuli gild talin, en þm. geti skotið þeim úrskurði undir atkv. deildarinnar eða þingsins. Nú munu allir þm. kannast við það, að það hefir oft reynzt erfitt að fá þm. til þess að greiða atkv., og það eins þótt nafnakall sé viðhaft. Svo er ákveðið í þingsköpum, að hver þm. sé skyldur til að greiða atkv., nema hann hafi þau forföll eða þær ástæður, að vera ekki atkvæðisbær samkv. ákvæði þingskapanna. Það hefir oft orðið misbrestur á því, að þm. hafi viljað hlíta þessu ákvæði. Nú eru að vísu í gildandi þingsköpum lögð víti við því að greiða ekki atkv. við nafnakall, sem sé þau, að þm. missi af dagkaupi sínu þann dag. Þetta eru lítil víti, og ekki nema að vonum, að þau reynist ekki nóg, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess, að sú venja, eða öllu heldur sú óvenja hefir komizt á, að þessum vítum hefir ekki verið beitt. Ég geri það að till. minni, að ef þm. greiða ekki atkv. án þess þó að hafa lögmæt forföll, þá skuli atkv. þeirra teljast með atkv. meiri hl. í málinu. Hygg ég, að þetta mundi veita það aðhald, að þm. síður leitast við að koma sér hjá að greiða atkv. heldur en að láta telja sig með meiri hl., sérstaklega þegar þeir væru á móti máli. Þessi till. mín er ekkert nýtt eða óþekkt hér á Alþ., því að ég hefi í henni mjög þrætt það, sem gilti hér í eldri þingsköpum, næst á undan þeim, sem nú gilda. Og þó að breyt., sem gerð var um þetta, bendi heldur til þess, að menn hafi ekki verið allskostar ánægðir með þingsköpin, eins og þau voru um þetta atriði, þá er ekki ástæða til þess að ætla, að menn kunni ekki að vilja taka þau upp á ný, því að ég hygg réttmætt að álykta, að þau ákvæði, sem nú gilda um þetta efni, séu miklu annmarkameiri en hitt fyrirkomulagið, sem ég fyrir mitt leyti sé ekki sérstaka annmarka á. Ég vona, að mér hafi tekizt að gera mönnum skiljanlegt, hvað fyrir mér vakir, og bíð svo átekta um það, hvaða undirtektir brtt. mínar fá hjá hv.þm.

Tryggvi Þórhallsson Ég hygg, að það hefði verið miklu réttara fyrir allshn. að halda fast við þá ákvörðun, að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Þær brtt., sem hér liggja fyrir í frv. á þskj. 48, hafa fengið góðan undirbúning hjá milliþingan. Hún hefir athugað, að þau ákvæði, sem þar eru gerðar brtt. um, komi ekki í bága við annað í þingsköpunum. En nú hafa komið fram margar brtt. við frv., sem ekki hafa verið með sömu nákvæmni athugaðar í sambandi við þingsköpin. Við, sem höfum setið á þingi ár eftir ár í langan tíma, vitum það vel, að það er mjög mikið vandaverk að breyta þingsköpum Alþ. Og mér finnst koma fram sönnun þess í einni brtt.hv. 2. þm.N.-M., að það sé ekki heppilegt að bera fram fljótlega athugaðar till. um breyt. á þeim. í a-lið 2. brtt.hv.þm. standa þessi orð: „nema forseti eða þingdeild hafi tekið gild rök hans“ o. s. frv. Hér er ekki sagt, hvor þessara aðila eigi að ráða úrskurði um það, hvort rök þm. fyrir því að greiða ekki atkv. skuli tekin gild. En ég hygg, að alstaðar í gildandi þingsköpum sé það skýrt tekið fram, hver eigi að ráða þessu. Bendi ég á þetta sem dæmi þess, hve það er mikið vandaverk að hlaupa í að breyta þingsköpum Alþ. án þess að hafa nægilegan tíma til þess að athuga það, hvort breyt. rekast ekki á önnur ákvæði þingskapanna. Þess vil ég ennfremur geta, að komið hefir fram frá n.brtt. um mál, sem verið hefir áður deilumál hér á Alþ., sem sé það, hvort ætti að hafa ræðustóla í þingsölunum. Till. um þetta lá fyrir Alþ. fyrir nokkrum árum. Þá lá einnig fyrir teikning af ræðustólnum. Mér varð það strax ljóst, þegar ég sá þessa teikningu, að það mundi vera alger skemmd á þessum sal, ef gengið væri frá því verki eins og á teikningunni var gert ráð fyrir. Það, sem fram var borið viðvíkjandi þessu atriði, að of þröngt kunni að verða í þingsölum til þess að þm. geti talað úr sætum sínum, eru vitanlega engin rök, því að menn þurfa ekki meira pláss til að standa en að sitja. Þetta á jafnt við í báðum d. Ég vildi óska þess, að n. fengi að sjá þessa teikningu, sem ég minntist á, og þá hygg ég, að hv.nm. mundu líka sannfærast um hið sama og ég í þessu efni. Ég vil því halda fast við þá till.allshn., sem hún upphaflega bar fram, að frv. verði samþ. óbreytt.

Jakob Möller Ég tel það góðra gjalda vert, að hv. 2. þm.N.-M. hefir tekið þessi efni til athugunar, sem valdið hafa sérstaklega ágreiningi hér á Alþ. En ég hefi við þessar till. ýmislegt að athuga. Viðvíkjandi 1. brtt. verð ég að líta svo á, að tæplega sé ástæða til að samþ. hana, því að það tefur mál lítið, þótt það sé tekið fyrir alveg á ný á næsta þingi, þó að það hafi gengið í gegnum nefndir á næsta þingi á undan. Málið ætti þá að geta fengið fljóta afgreiðslu á síðara þinginu, þegar hinir sömu menn eru í hverri n. eins og á næsta þingi á undan, sem venjulegast er. Ég sé því ekki ástæðu til að breyta þessu frá því, sem verið hefir. Það getur varla verið hætta á því, að málum geti orðið þetta að falli, ef þau hafa fylgi á þinginu, þó að þau verði að ganga í gegnum sömu þingdeildir, sem skipaðar eru sömu mönnum eins og á næsta þingi á undan. Það er nú að segja um þau mál, sem daga uppi á Alþ., að það er venjulegt, að eitthvað þykir athugavert í sambandi við þau, svo að þess vegna ætti ekki að draga úr því, að þau verði athuguð betur. Um 2. brtt.hv.þm., a- og b-lið, er það að segja, að ég er sammála hv.þm. um það, að rétt sé að setja skýr ákvæði í þessum efnum. En ég hefi samt nokkuð við brtt. þessa að athuga. Ég tek undir það með hv.þm. Str., sem hann sagði viðvíkjandi því, að „forseti eða þingdeild“ dæmi um gildi raka þm. fyrir því að greiða ekki atkv. Ég þykist vita, hvað hér vakir fyrir hv.flm., að það sé, að ef forseti ákveður að taka rökin gild, þá sé það þar með ákveðið, en taki hann þau ekki gild, þá megi skjóta því undir úrskurð d., hvort þau skuli gild talin. Ég tel, að réttar væri, að hvernig sem forseti úrskurðaði, þá væri heimilt að skjóta þessu undir úrskurð d. Ég tel engan efa á, að það er réttmætt. Annars getur hæglega staðið svo á, að forseta séu gefin 2 atkv. um málið, sem um er að ræða. Ég veit, að þannig hefir verið skýrð gr. í gildandi þingsköpum, að þeir þm. einir gætu skotið þessu undir úrskurð d., sem neituðu að greiða atkv. Þessa skýringu tel ég ranga, en ég tel, að hver þm. í d. eigi rétt á því að skjóta slíku undir úrskurð d. eftir gildandi þingsköpum. Ég hefi áður lýst yfir því, að ég tel þennan úrskurð rangan, en hér er um ný ákvæði að ræða, og ég álít, að hver þm. eigi að hafa rétt til að skjóta þeim úrskurði undir deildina. Vil ég skjóta því til hv.flm., hvort hann getur ekki fallizt á þetta. Í b-lið till. er svo ákveðið, að ef ástæður þm. fyrir því að greiða ekki atkv. eru metnar ógildar skuli það teljast til meiri hl. En nú getur staðið svo á, að atkv. séu jöfn, þótt deildarskipun sé ekki sú nú, að slíkt geti komið fyrir, ef allir eru mættir, þótt einn skorizt undan að greiða atkv. En á þessu getur orðið breyting eftir hinu væntanlega fyrirkomulagi eða af því að þingmenn vanti í deildina. En auk þess er þetta með öllu rangt. Atkv. þingmanns, sem skorast undan að greiða atkv. og ástæður hans eru ekki metnar gildar, á auðvitað að teljast á móti málinu. Hann telur af einhverjum ástæðum ekki forsvaranlegt að ljá málinu fylgi sitt, og ógreitt atkv. á aldrei að geta orðið til að koma máli í gegn. Hið gagnstæða er aftur á móti eðlilegt. Því ætti einnig að breyta síðari málsliðnum. Vil ég því skjóta því til flm., að brtt. verði tekin aftur til 3. umr.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég held, að full ástæða sé til að benda á það, að í 1. brtt.hv. 2. þm.N.-M. felst gagngerð breyting á núgildandi þingsköpum. Í núg. þingsköpum eru heimtaðar þrjár umræður um hvert mál í hvorri deild. Ef hans regla verður tekin upp, væru þing milli kosninga í rauninni eitt samanhangandi þing, sem þá ætti aldrei að slíta, heldur fresta. Við getum t. d. hugsað okkur, að tvær umr. fari fram um mál í annari deildinni sama árið og það er borið fram. Á næsta þingi er svo lokið 3. umr. í sömu deild. Þriðja árið fara fram tvær umr. í hinni deildinni og lokið þar við 3. umr. fjórða árið. Þá yrði málið afgr. á fjórum þingum. Þetta myndi gera starfshætti Alþingis silalega og afkáralega. Og þótt almennar alþingiskosningar fari ekki fram, getur samt orðið breyting á skipun þingsins, t. d. með varamönnum í uppbótarsæti. Þetta er því alveg gagngerð umsteypa á núgildandi þingsköpum, og því tel ég ekki rétt á þessu stigi að taka þetta alvarlega. Hv. þm. Str. minntist á sérstakan ræðustól. Hvað sem öllum teikningum líður, tel ég ástæðulaust að óttast afdrif þessa máls, þar sem forsetum er falið að athuga málið og gera sínar till. um það. Hv. þm. Str. benti á það og hv. 1. þm. Reykv. tók undir það, að það væri óskýrt orðað hjá hv. 2. þm.N.-M., að atkvæðisbær teljist þm. nema forseti eða þingdeild hafi metið rök hans gild. En þetta er alveg skýrt. Ef forseti metur rökin gild, er það nægilegt. Vilji þm. ekki beygja sig fyrir úrskurði forseta, má skjóta honum til deildarinnar. Hv. 1. þm. Reykv. minntist á aðra brtt. á sama þskj., og lagði til, að ógreitt atkv. væri talið mótatkv. Hingað til hefir sú regla almennt verið látin gilda, að þögn sé sama og samþykki. Hitt er rétt, að ákvæði vantar um það, hve með slíkt atkvæði skuli farið, ef greidd atkv. eru jöfn. En samkv. þingsköpum nú er mál fallið, ef atkv. eru jöfn. Ég held því, að rétt væri að geyma þessa till. til 3. umr.

Halldór Stefánsson Það hafa nú sem vonlegt er komið fram allmismunandi skoðanir um brtt. mínar. Hv. þm. Str. taldi réttast, að frv. hefði farið í gegnum deildina óbreytt. Ég get nú ekki fallizt á það fyrir hönd mína né nefndarinnar. Það virðist t. d. vera óhjákvæmilegt að laga það, sem alltaf hefir verið brotið, um framsögumenn nefnda. Nefndirnar í báðum deildum hafa látið í ljós, ef ég man rétt, að frv. þyrfti nánari athugunar við, og þegar þessi játning er fengin, finnst mér, að ekki verði framhjá þeim atriðum gengið, sem um ræðir í brtt. mínum. Tveir þm. hafa borið fram þær aths., að óskýrt sé orðað um málskot til forseta eða deildar. Eins og hv.þm. Barð hefir sýnt fram á, eru þessar aths. á misskilningi byggðar. Fyrst úrskurðar forseti og síðan deildin, ef úrskurði hans er ekki hlýtt. Þetta er orðað rétt og skýrt í brtt. minni við 4. mgr. 44. gr. Þetta er því fullljóst. Viðvíkjandi því, hvað „þingmaður“ þýði í þessu sambandi, hvort það sé þingmaður sá, er hlut á að máli, eða hvaða þingmaður sem er, sem skotið getur máli til deildarinnar, skal ég lýsa yfir því, að ég tel það merkja hvaða þingmann sem er. Hv. 1. þm. Reykv. mælti á móti 1. brtt. minni. Taldi hann það lítið tefja þingstörf, þótt tekin væru upp frá rótum mál frá fyrri þingum, vegna þess að nefndaskipun væri venjulega svipuð ár frá ári og gæti nefndaafgreiðslan verið fljót. Þetta er að vísu rétt, en aðgætandi er, að í þingsköpunum eru frestir ákveðnir um meðferð mála, og svo er hitt, að fyrir hverri nefnd liggur jafnan mikill fjöldi mála, enda hefir orðið sú reyndin á, að jafnan hefir staðið á afgreiðslu mála frá nefndum, þótt afgreiðslan hafi ef til vill gengið fljótt, er röðin var komin að málinu. Brtt. mín verður því til þess, að þing geti orðið miklum mun styttri en nú er, en þó afgr. eins mikið af málum eða meira. Hv. 1. þm. Reykv. benti á, að greidd atkv. gætu orðið jöfn og þá mætti ekki vita, með hvorum hlutanum ógreiddu atkvæðin ættu að teljast. Eftir ákvæðum þingskapa er slíkt mál fallið, svo að þeir, sem sætu hjá, yrðu þá taldir á móti. Ógreidd atkv. yrðu því ýmist „pósitiv“ eða „negativ“. Þessi ákvæði hafa líka verið í þingsköpum áður, sem lengi giltu. Vitanlega er það sjaldgæft, að málsatriði séu svo ótvíræð, að þau geti ekki orkað tvímælis, en ég tel þingsköpin mundu batna mikið, ef brtt. mínar næðu samþykki.

Jakob Möller Það er misskilningur hjá hv.þm. Barð, að það sé ný kenning, að fara svo með atkv., sem þm. skorast undan að greiða, sem ég legg til. Ákvæði þingskapanna frá 1915 eru einmitt byggð á þessu, en þau brjóta í bág við venju, sem áður gilti, eins og hv. 2. þm.N.-M. sagði. En 1915 var gerð gagngerð breyting á þingsköpunum að þessu leyti, og hún var byggð á þeim rökum, sem ég flutti. Þetta getur hv.þm. sannfærzt um, ef hann flettir upp nál. frá 1913 eða 1914, sem mér er sagt, að Guðm. Björnsson fyrrv. landlæknir hafi átt aðalþáttinn í. Þetta er byggt á því, að það sé fjarstæða, að afstaða nokkurs þm., sem ekki vill greiða atkv., sé notuð nokkru máli til framdráttar. Ég á bágt með að trúa því, að hv.þm. Barð. féllist ekki á þetta, ef hann gæfi sér tíma til að athuga málið. Ég læt í ljósi ánægju mína yfir því, að hv. 2. þm.N.-M. er mér sammála um það, að „þingmaður“ eigi við hvaða þingdeildarmann sem er, en tel, að þetta eigi að orða svo, að ótvírætt sé. Þetta vildi ég æskja, að yrði athugað fyrir 3. umr. Ég tel a-liðinn eins og hann er enga bót á frv., og b-lið til skammar.

Gísli Sveinsson Ég verð að taka undir það með hv.þm. Str., að æskilegt hefði verið, að nefndin hefði haldið sér við sitt fyrra álit og varnað því, að fram kæmu brtt. við þetta frv., sem borið er fram af óumflýjanlegri nauðsyn. Þetta frv. er vel undirbúið, enda er undirbúningurinn auðveldur, þar sem breytingar á þingsköpunum í frv. eru aðeins þær, sem leiðir af stjórnarskrárbreytingunni. Öllum öðrum breyt. var sleppt, þótt fleiri þyrfti endurskoðunar, en gagngerð endurskoðun er sízt áhlaupaverk, því að hvert orð og hver setning í þingsköpum þarf auðvitað að vera svo ljós, að ekki orki tvímælis. Þegar n. fer inn á það að breyta til, mistekst henni, eftir því sem hv.frsm. sjálfur virtist gefa í skyn. Það er verið að tala um, að hér verði settur upp ræðustóll. Ég skal ekki dæma um það í sambandi við teikningar hv.þm. Str., en mér virðist, að ekki sé þægilegt að koma hér fyrir ræðustól, nema raskist það skipulag, sem hér er. En hv.frsm. sagði, að hér væri einungis stofnað til athugunar af forsetum og svo megi taka ákvarðanir í því máli síðar. En hér stendur, að þegar forsetum þykir haganlegt, þá skuli svo gert.

Er það ekki að undangenginni rannsókn?

. Þar stendur: „Nú þykir forsetum koma í ljós við athugun á breyt. þeim á borða- og sætaskipan í deildum, er fram verða að fara áður en reglulegt Alþ. 1934 kemur saman, að haganlegra verði að setja upp ræðustóla í þingsölunum, og skal þá svo gert“. En það er ekki meiningin, að við viljum, að svo skuli gera. Þeir, sem eiga sæti á þingi, vilja hafa nokkra hlutdeild í því, hvort á að fara að raska til í þingsölunum eða ekki. Hitt er annað mál, hvort forseti athugaði þetta og legði niðurstöðurnar fyrir þingið. En hvað snertir brtt.hv. 2. þm.N.-M., þá held ég, að það hafi ekki tekizt vel, þótt hugsunin sé að ýmsu leyti ljós, sem á bak við liggur. En það nær ekki þeim tilgangi, sem flm. virðist ætlast til, og kemur að sumu leyti í bága við réttan skilning á 44. gr.l. Ég vil láta óumtalaða 1. brtt. hans. Það er álitamál, sem ég tel, að eigi að biða, en ekki flaustrast af með brtt. við frv. um breyt. á þingsköpum. En það er a-liður till., sem tekur svo til, að atkvæðisbær „telst þm., nema forseti eða þd. hafi tekið gild rök hans fyrir því að greiða ekki atkv.“. Það er rétt, að það gæti verið rétt að tiltaka, hvenær þm. er í þessu sambandi atkvæðisbær, en nú hefir hv.þm. lagt til, að forseti eða þd. ákveði, hvort atkvæði hans verði tekið gilt. Hv. þm. virðist eiga við það, sem talað er um í núgildandi 44. gr. 4. mgr. Þar segir, að þegar það komi til að úrskurða um slík mál, eigi að skjóta því til þd., þar sem ekkert annaðhvort eða, hvort forseti eða þd. eigi að úrskurða. Forsetinn á að segja um það sitt álit, og að því loknu má í þessu efni eins og um önnur mál skjóta áliti hans til æðra dóms. Og hinn æðri dómstóll er í þessu tilfelli þingdeildin. Það má skjóta úrskurði forseta til d., en það má aldrei vera annaðhvort eða. Þm. eru nú aldrei sjálfráðir um að velja í milli, eins og þetta orðalag ber með sér. Úr þessu mætti auðvitað bæta, en það er bara orðið of seint nú. Það er augljóst, að einungis sá þm., sem í hlut á, getur skotið úrskurðinum til þd. Það er sambærilegt, að máli er aldrei skotið til æðra dóms af öðrum en hlutaðeigendum. Það getur ekki hver og einn skotið því til æðra dóms. Það er bara í einu tilfelli, sem menn hafa sjálfræði um slíkt, sem sé um kjörskráratriði. Það er tekið nú upp í nýju kosningalögin til þess að gera þau svo rúm sem framast er unnt, að leyfa hverjum kjósanda sem er að kæra, líkt eins og nú er ákveðið við útsvarskærur. En það er ekki málskot, heldur fyrsta kæruatrenna. Ef skilningur sá hefði verið tilætlunin í 44. gr. 4. mgr., að hver þm. gæti þetta, þá hefði það komið fram af orðalaginu. Það er verið að tala um ákveðinn þm. Það er ekki verið að áfrýja neinu almennu þingmáli. Þingmaður getur farið lengra, ef hann er óánægður. Ef n. og hv. 2. þm.N.-M. vilja ekki taka aftur þessar brtt., þá vil ég a. m. k. forma það sem áskorun til þm. að fella brtt., því að það er ógerlegt að samþ. þær eins og þær liggja fyrir, enda liggur við borð, eftir yfirlýsingu allra, sem um málið hafa fjallað, að ath. það nánar á næsta þingi.

Jakob Möller Það er aðeins út af þessum skýringum hv.þm. V.-Sk. Það stendur í 44. gr., að hver þm. sem er í d. geti skotið úrskurði forseta undir atkv. d. Ef þetta væri ekki meiningin, ætti að standa þarna „þingmaðurinn“, en gr. er svo hljóðandi: „Nú er haft nafnakall við atkvgr. og þm. greiðir eigi atkv., og skal hann þá leiða rök að því. Forseti sker úr því, hvort þau rök skuli gild talin, en þingmaður getur skotið þeim úrskurði undir atkv. deildarinnar eða þingsins“. Þarna er „þingmaður“ hver þm. sem er, því að ef átt væri við einhvern sérstakan, þá væri greinirinn hafður samkv. íslenzku máli. Og það er eðlilegt, að þetta sé svo. Hér er ekki aðeins um einkamál þm. að ræða, heldur mál, sem varðar afgreiðslu þingmála, og þess vegna á hver maður í þd. rétt til að skjóta því til d. Það er misskilningur, ef nokkur ímyndar sér, að þetta sé bara einkamál viðkomandi þm. Það er virkilega opinbert hagsmunamál, eins og hefir sýnt sig, og þess vegna er þetta hinn rétti skilningur, sem við hv. 2. þm.N.-M. höfum haldið fram. En með þessu orðalagi og að viðbættri þessari viðbót hv. 2. þm.N.-M. er þetta óskipulegt og hefði þurft lagfæringar, svo að ekki verði um það deilt. En þá lagfæringu er ekki hægt að gera á þessu stigi málsins.

Halldór Stefánsson Ég hefi því miður ekki heyrt allt það, sem fram hefir komið, en mér skildist, að hv.þm. V.-Sk. hefði verið að leggjast á móti brtt. minni og tekið í sama strenginn og aðrir andmælendur. Aðeins eitt atriði í þessu vil ég reyna að leiða andstæðinga mína til skilnings á. Þeir segja, að óskýrt sé orðalag brtt., þar sem stendur „úrskurður forseta eða deildarinnar“. Þetta er algerður misskilningur. Þessi orðun er skýr og eins og hún á að vera. Það er bara af því að hv.þm. vilja gera þetta að álitamáli. Það á að hlíta forsetaúrskurði, þegar þeim úrskurði er ekki áfrýjað, en þegar annaðhvort viðkomandi þm. eða einhver annar þm. vill skjóta úrskurði forseta til d., þá er það deildarúrskurðurinn, sem ræður sem síðasti úrskurður í málinu. Úrskurði forseta á að hlýða, þegar hann er tekinn gildur af d. með því að áfrýja ekki. - Hv. 1. þm. Reykv. talaði svo sem eitthvað hefði verið fellt niður af því, sem nú stendur í þingsköpum, en e. t. v. hefir hann ekki meint það, því að hann las upp setningu úr 44. gr., sem tekur af allan vafa um, að það er ýmist úrskurður forseta eða úrskurður d., sem á að gilda. Ég er hv. 1. þm. Reykv. algerlega sammála um, að það er ekki einkamál viðkomandi þm., hvort úrskurður forseta er tekinn gildur eða ekki. Það hlýtur að vera eftir eðli málsins, að hvaða þm. sem er geti áfrýjað úrskurðinum. Þeir eru aðilar í málinu og njóta því áfrýjunarréttar. Og til þess að taka af allan vafa um það mætti bæta hér inn í: „en hver þm. sem er“, - en til þess að það megi verða, þarf ekki að taka aftur mína brtt., því að málið er hér ekki á seinasta stigi. Og þyki mönnum áfátt orðalaginu, er hægt að koma sér saman um breyt. á því við seinni umr. Sé ég því enga ástæðu til að taka brtt. mína aftur til 3. umr.; það verður að vera á valdi d., hvort hún vill fella þessa till. eða ekki.

Á 19. fundi í Ed., 25. nóv. var frv. útbýtt eins og það var samþ. við 3. umr. í Nd. (A. 154).

Frsm. (Vilmundur Jónsson) Ég verð að biðja afsökunar á því, að það kemur fram lítilsháttar ósamræmi í nál., þar sem sagt er, að meiri hl. mæli með því, að frv. verði samþ., en meiri hl. hefir þó skrifað undir nál. með fyrirvara. Það stendur þannig á þessu, að einn hv.nm., þm. Barð., var ekki viðstaddur, þegar nál. var afgr. frá n., en hinsvegar hafði hann greitt atkv. með samskonar máli skömmu áður í n., og var því haldið, að hann myndi fylgja þessu líka. Þó hefir hann nú skrifað undir nál. með fyrirvara. Mér er ekki ljóst, hvað felst í þessum fyrirvara hv.þm., og mun hann sjálfur gera grein fyrir því. Annars þarf ég ekki að gera nánari grein fyrir þessu frv., það stendur nákvæmlega eins á um það og frv. um lögreglustjóra í Bolungavík, og vísa ég því til sömu raka og flutt voru fyrir því máli. Á báðum stöðunum vantar menn, sem vilja gefa kost á sér til þess að gegna hinum erfiðu, vandasömu og illa launuðu hreppstjóra- og oddvitastörfum, svo að til vandræða horfir. Ég geng út frá því sem sjálfsögðu, að þetta frv. fái samskonar afgreiðslu í hv.þd. sem hið fyrra frv.

Thor Thors Hv. þm. Barð. hefir skrifað undir þetta nál. með fyrirvara, og er mér ekki ljóst, í hverju hann getur verið fólginn, þar sem hann var fylgjandi frv. um lögreglustjóra í Bolungavík. Hinsvegar höfum við hv. 1. þm. Rang. sama fyrirvara um þetta frv. og við frv. um lögreglustjóra í Bolungavík. Við teljum það ekki vera verksvið þessa þings að stofna til nýrra embætta. En þar sem hv.þd. hefir nú samþ., að skipaður verði lögreglustjóri í Bolungavík, þá munum við ekki leggja stein í götu þessa frv., því það er þó miklu frekar þörf á lögreglustjóra í Keflavík, sem hefir talsvert fleiri íbúa en Bolungavík. Ég hygg, að samkv. manntalinu 1931 hafi verið um 1000 íbúar í Keflavík, en aðeins um 630 í Bolungavík. Við hv. 1. þm. Rang. teljum rétt, að þetta frv. hljóti góða afgreiðslu í þd., úr því að meiri hl. þdm. er áður búinn að lýsa þeirri skoðun sinni, að hin fjölmennari kauptún eigi að fá sérstakan lögreglustjóra.

Ólafur Thors Ég stend aðeins upp til þess að þakka hv.allshn. fyrir góðar undirtektir í þessu máli. Vænti ég svo, að það fái góða afgreiðslu hér í hv. d.

Bergur Jónsson Fyrirvari minn er fólginn í því, að ég álít, að það sé allt önnur aðstaða í Keflavík en Bolungavík til stjórnar á lögreglumálum. Frá Keflavík er ekki steinsnar til lögreglustjórans í Hafnarfirði og ágæt samgöngutæki. Ég tel það ekki sambærilegt við Bolungavík, þar sem um langa sjóleið er að sækja til lögreglustjórans á Ísafirði. Þetta er ástæðan fyrir því, að ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, og þess vegna sé ég mér ekki fært að fylgja frv.

Frsm. (Ólafur Thors) Á síðasta Alþingi var samþ. heimild handa ríkisstj. til þess að ábyrgjast 100 þús. sterl. punda lán fyrir Útvegsbanka Íslands. Það var tilskilið, að þessu fé skyldi varið til kaupa á víxlum útvegsmanna, gegn veði í framleiðsluvörum þeirra. Fjhn. hefir fengið umsögn bankastjórnar Útvegsbankans um það, að þessu skilyrði Alþingis hafi verið fullnægt. En það kom fljótt í ljós, að þessi upphæð fullnægði ekki lánsþörfum útvegsmanna. Bankaráð Útvegsbankans hefir því beðið fjhn. að flytja frv. þess efnis, að ábyrgðarheimild sú, sem samþ. var á síðasta þingi, verði færð úr 100 þús. pund. upp í 150 þús. pund. í grg. frv., sem samin er af bankaráði Útvegsb., er þess getið, að bankinn skuldbindi sig til þess, eins og að undanförnu, að lána útvegsmönnum þetta fé gegn veði í framleiðsluvörum þeirra. Fjhn. verður því að líta svo á, að þessari ábyrgð fylgi lítil eða engin áhætta fyrir ríkissjóð, svo framarlega sem gengið er út frá því, að bankastjórnin standi við loforð sín og skuldbindingar, eins og um getur í grg. frv. Það orkar ekki tvímælis, að útvegsmenn hafa mikla þörf fyrir þessi lán, og fjhn. er á einu máli um að mæla með því, að þessi ábyrgðarheimild verði hækkuð eins og fram á er farið í frv., og væntir hún þess, að hv.Alþ. samþ. það fljótt og mótmælalaust.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) N. hefir fallizt á þær ástæður, sem voru í grg. þessa frv. um að vaxtakjör þau, sem nú eru í 1. um verkamannabústaði, væru of há, en hefir hinsvegar ekki viljað fallast á að færa vextina úr 6% niður í 5%, heldur látið vera svigrúm þar á milli, ef vaxtakjör bötnuðu síðar meir og væri þá hægt að breyta til án þess að breyta 1. Ég hefi fallizt á þetta f. h. flm., þótt hitt væri vitanlega hreinlegast, að ákveða vextina 5%, og ég kysi það helzt. En eins og stendur hefir það ekki svo mikla raunverulega þýðingu, þar sem þetta verkar ekki aftur á bak, en vextir yrðu nú ákveðnir 5%, og vil ég því mæla með því, að frv. verði samþ. með þessari breyt. Önnur smábreyt. er gerð þarna, sem stafar af prentvillu í l. Þar hafði misprentazt „bankaábyrgð“, en átti að standa „bakábyrgð“ bæjarfélagsins.

Frsm. (Vilmundur Jónsson) Þetta frv. er flutt af allshn. fyrir tilmæli mín sem embættismanns og er í sjálfu sér ákaflega einfalt. Það miðar aðeins til þess, að hægt sé að skipta fé því, sem veitt var í síðustu fjárl. til augnlækninga og augnlækningaferða, á milli þriggja lækna í stað tveggja. Það er alveg nýlega, að augnlæknir er seztur að á Austfjörðum, og er eðlilegt og raunar mikil nauðsyn, að honum sé gert kleift að ferðast sérstaklega um Austfirði, sem hingað til hafa verið mjög afskiptir í þessum sökum. Ég vona, að enginn ágreiningur þurfi að verða um þetta. Hér er aðeins verið að breyta lítillega því ákvæði í fjárl., sem um þennan styrk fjallar, en aukin fjárútlát hefir það ekki í för með sér. Ég vænti þess, að hæstv. forseti greiði heldur götu þessa frv., og jafnvel þó að grípa þurfi til lítilsháttar afbrigða frá þingsköpum.

Flm. (Pétur Magnússon) Með lögum nr. 42 frá 1919 var sýslunefndum heimilað að gera samþykktir um eftirlit með forðagæzlu, hverri í sínu umdæmi. En í 8. grein þeirra laga er svo fyrir mælt, að þau sveitarfélög, sem gerðu með sér slíkar samþykktir, skyldu vera undanþegin ákvæðum laganna um forðagæzlu frá 10. nóv. 1913. Þessi lög voru svo með nokkrum breyt. tekin upp í lög nr. 32 frá 1931, og í 56. og 57. grein þeirra segir, að hvert sveitarfélag stofni með sér tryggingarsjóð, sem er óskipt eign félagsins, og greiði hver bóndi ákveðna upphæð árlega í sjóðinn, og fer hún eftir bústofni hans, þannig að hann greiðir fyrir hvern nautgrip 40 aura, fyrir hvert hross 20 aura og 4 aura fyrir hverja kind. Allmörg sveitarfélög munu hafa stofnað fóðurbirgðafélög eftir 1. frá 1919. Þar á meðal Landmannahreppur í Rangárvallasýslu. Samþykktir félagsins voru staðfestar 18. nóv. 1922. Hefir hreppsfélagið síðan búið við þetta fyrirkomulag og þar með verið undanþegið ákvæðum forðagæzlul. Árangur af starfsemi þessa fóðurbirgðafélags hefir orðið ágætur. Kostnaður við framkvæmd félagsins hefir reynzt 40-45 kr. árlega. Hey hafa safnazt, fyrningar verið frá 3000-8000 hestar. Hreppsn. getur þess líka, að fénaðarhöld hafi verið góð og fóðurskortur ekki komið fyrir síðan félagið var stofnað. Eins og skiljanlegt er, þar sem fyrirkomulag þetta hefir reynzt vel, er hreppsbúum það áhugamál að fá að búa við sama fyrirkomulag áfram, einkum fyrir það, hve kostnaðarlítið það hefir reynzt og þó veitt fullt öryggi. Hafa þeir því á almennum hreppsfundi, þar sem allir búendur, að einum undanteknum, voru mættir, samþ. í e. hlj. áskorun til þings og stjórnar um að veita þá heimild, er í frv. felst. Eins og hv.þm. sjá, mundi þetta spara hreppnum útgjöld og einnig ríkissjóði. Og þar sem upplýst er, að eldra fyrirkomulagið hefir gefizt þarna vel, þá ætti ekki að vera ástæða til að kúga hreppsbúa eða aðra, sem eins er ástatt um, til að gera slíkar breyt. Óska ég, að hv. deild fallist á frv. og að því, að lokinni umr., verði vísað til hv. landbúnaðarnefndar.

Frsm. (Ólafur Thors) Á Alþingi 1932 var samþ. heimild handa ríkisstj. til þess að ábyrgjast lán fyrir dráttarbraut í Reykjavík, að upphæð 125 þús. kr. Ríkisstj. hagnýtti sér heimildina, og dráttarbrautin var byggð og hefir nú komið að miklu gagni, eins og vænta mátti. Nú er hagur þessa fyrirtækis sá, að það þykir nauðsynlegt, eða a. m. k. hentugt, að útvega þessu félagi 50 þús. kr. hagkvæmt lán. Og félagsstjórnin hefir snúið sér til fjhn. með beiðni um, að Alþ. samþ. að heimila ríkisstj. að taka ábyrgð á þessum 50 þús. kr., enda gangi Reykjavíkurbær í bakábyrgð fyrir láninu. Það þarf ekki að færa fram þau almennu rök fyrir nytsemi þessa fyrirtækis, sem fram voru færð á Alþ. 1932. Flestir hv.þdm. þekkja þau, og öðrum, sem hér eru nú, en voru ekki á þingi þá, mun vera kunnugt um gagnsemi þessa fyrirtækis. En ég álít rétt að skýra frá því, að á þessu ári hefir Slippurinn veitt atvinnu fyrir sem nemur um ¼ millj. kr., og gera má ráð fyrir, að sú vinna hefði að mestu farið út úr landinu, ef honum hefði ekki verið komið upp. Málið liggur því þannig fyrir, að hér er um að ræða fyrirtæki, sem af öllum er viðurkennt að sé þarft, því að upplýst er af reynslunni, að það hefir veitt þessa miklu vinnu í landinu, auk vinnu við stofnsetningu fyrirtækisins. En auk þeirra hagsmuna, sem verkalýðurinn hefir haft af þessari vinnu, má ganga út frá því vísu, að eigendur þess skipastóls, sem notið hefir aðgerðar í Slippnum, hafi mikinn hag af því, að honum var komið upp. Stjórn Slippfélagsins hefir sent fjhn. skýrslu, sem sýnir, að frá því að félagið tók til starfa, 16. jan. 1933, hafa verið tekin upp í Slippinn milli 40 og 50 skip, og alls hefir í 186½ dag verið starfað við þau. Það er því ljóst, að þetta er til mjög mikilla hagsmuna bæði fyrir verkamenn, sem fá þarna vinnu, og eins fyrir sjávarútvegsmenn og eigendur skipa, sem notið hafa aðgerðar þar. Ef spurt er um áhættuna fyrir ríkissjóð samfara þessari ábyrgðarheimild, þá er því til að svara, að heimildin verður því aðeins notuð, að Rvíkurbær taki bakábyrgð á láninu, og með því tel ég tryggingu fengna fyrir því, að ríkissjóður geti aldrei beðið tjón af þessari ábyrgðarheimild. Upplýsingar um efnahag og starfsemi félagsins munu að sjálfsögðu gefnar bæjarstjórn til athugunar, og dæmir hún þá um, hvort fyrirtækið er gagnlegt og fjárhagur þess með þeim hætti, að hún telji hættulítið, en nauðsynlegt að taka þessa ábyrgð. En frá sjónarmiði löggjafans hlýtur það að vera áhættulaust, þar sem um bakábyrgð Rvíkur er að ræða. Frv. þetta er flutt af fjhn., og var n. ásátt um að mæla með því, að þessi heimild yrði veitt. Einn nm., hv. 2. þm. Reykv., var að vísu ekki viðstaddur þegar n. tók þessa ákvörðun, en allir aðrir nm. voru þessu samþykkir, og þar sem þetta félag hefir veitt svo mikla atvinnu í landinu, þá bjuggumst við við því, að hv. 2. þm. Reykv. mundi því einnig samþykkur. Er því ástæða til að vænta þess, að málið geti gengið mótstöðulítið gegnum þingið.

Héðinn Valdimarsson Það er fjarri því, að ég sé samþykkur þessu frv. Ég vil þvert á móti leggja gegn því af þeirri ástæðu, að þetta er einkafyrirtæki, sem í hlut á. Og ef farið er inn á þá braut að veita auknar ábyrgðir, þá getur farið svo, að mörg önnur einkafyrirtæki gangi á sama lagið og krefjist ábyrgðar. Það er hægt að segja um mörg einkafyrirtæki eins og hv.þm. G.-K. sagði, að þau eru í sjálfu sér þörf og auka atvinnu í landinu, og eigendur skipanna eru kannske ánægðir að skipta við þetta fyrirtæki, en önnur rök færði hann ekki fyrir þessu máli. Hagur þessa fyrirtækis er þannig, að það er skuldum hlaðið og hefir því verið gefið eftir útsvar af bæjarins hálfu. Hafnarsjóður á mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við þetta fyrirtæki, og álít ég heppilegast að fara þá leið, sem hefði átt að fara í fyrstu, að hafnarsjóður eignist fyrirtækið og ekki sé verið að hlaða undir einkarekstur þess. Enda þótt ég álíti það ekki neina hættu fyrir ríkissjóð að ganga í þessa ábyrgð, þar sem ábyrgð Rvíkurbæjar stendur á bak við, þá vil ég eindregið leggja á móti því, að það sé gert.

Frsm. (Ólafur Thors) Mér er ekki kunnugt um, að þetta fyrirtæki sé fjárhagslega illa stætt. Það hvíla á því skuldir samtals um 400 þús. kr., en eignir þess eru metnar á 600 þús. kr., enda skildist mér hv. 2. þm. Reykv. ekki bera það fram sem aðalrök gegn þessu frv., að fyrirtækið væri illa stætt. Auk þess tók hann réttilega fram, að af þessari ábyrgðarheimild mundi ekki stafa hætta fyrir ríkissjóð, þar sem ábyrgð Rvíkurbæjar stæði á bak við. En um hitt atriðið, sem hv. 2. þm. Reykv. talaði um, að hér sé um einkafyrirtæki að ræða, þá er hæstv.Alþ. þegar búið að taka þá afstöðu til þess, að það vill styðja það þrátt fyrir þó að það sé einkafyrirtæki, og það var af því, að það var álitið, að hér væri svo mikil þörf fyrir slíkt fyrirtæki.

Héðinn Valdimarsson Ég vil aðeins benda á það, að þótt þetta lán væri ekki veitt þessu fyrirtæki, mundi þessi dráttarbraut starfa áfram í bænum, hvort sem það yrði einkafélag eða hafnarsjóður, sem tæki það að sér.

Frsm. (Ólafur Thors) Mér þykja þetta hálfléleg rök hjá hv. 2. þm. Reykv. Það er óforsvaranlegt af löggjafarvaldinu að ýta undir þennan rekstur til þess að koma honum af stað með þeirri hugsun að reyna að ná fyrirtækinu í sínar hendur, og þá vitanlega með því að ónýta hlutafjárframlag einstaklinganna. Ef löggjafinn hefir talið þörf á svona rekstri og álitið rétt, að ríkið tæki ábyrgð á þessum 125 þús. kr., þá liggur í því sú viðurkenning, að það skuli ekki vera til fyrirstöðu, þó að fyrirtækið sé eign einstaklinga. Og mér finnst það rétt áframhald, þegar fyrirtækið er búið að sanna gagnsemi sína, með því að veita atvinnu fyrir 250 þús. kr., sem annars hefði farið út úr landinu, að þá rétti ríkið þessu fyrirtæki hjálparhönd, þegar það getur orðið ríkinu áhættulaust og ekki er um stóra upphæð að ræða.

Héðinn Valdimarsson Það er svo með þetta félag, að það virðist ætla að taka höndina alla, ef því er réttur einn fingur. Ég sé ekki, að það sé nein skuldbinding fyrir ríkissjóð að ganga í þessa ábyrgð, þó að hann hafi í upphafi ábyrgzt fjárhæð fyrir félagið. Hvað sem fyrri þing hafa gert hér að lútandi, er það engin skuldbinding fyrir þetta þing að gera það sama, þar sem það saman stendur af allt öðrum þm. Það mun vera rétt, að eignirnar eru metnar 200 þús. kr. meiri en skuldir, en öllum er kunnugt um, að eignirnar voru ákaflega hátt metnar í sambandi við þau eigendaskipti, sem þar urðu á. En það hefir sýnt sig, að reksturinn ber sig ekki, og margir hafa komizt að raun um, að bezt sé að fara aðra leið í þessum málum.

Hverjir hafa komizt að raun um það?

. Það eru margir menn, sem ég hefi talað við. Það, sem þingið gerði í upphafi, var aðeins að hjálpa til við tilraun, og ég álít, að hún hafi ekki sýnt sig svo, að þinginu beri að halda áfram á þeirri braut.

Frsm. (Ólafur Thors) Mér heyrðist hv. 2. þm. Reykv. segja, að mjög margir hefðu komizt að raun um, að heppilegra væri, að fyrirtækið væri starfrækt öðruvísi. Mér er ekki kunnugt um, að nokkur maður hafi látið það í ljós. Ég hefi nokkuð skipt við þetta fyrirtæki, og reynzt það ágætlega. Eins og menn vita, þá er Slippurinn starfræktur á þann hátt, að skipin eru sett þar upp, og svo má hvaða viðgerðarverkstæði sem er framkvæma aðgerðina. Standa því öll viðgerðarverkstæði í bænum jafnt að vígi hvað það snertir. En að því er snertir það, hvort eigi að starfrækja Slippinn á sama hátt og ýmsar ríkisstofnanir, sem nú eru starfræktar, ef það er meining hv. 2. þm. Reykv., þá skal ég skjóta því til hans, að ég er ekki alveg viss um, að allir þeir, sem skipt hafa við þetta fyrirtæki, haldi þeim viðskiptum áfram, ef á að taka það úr höndum eigendanna, sem hafa starfrækt það með prýði, og fá það í hendur einhverjum mönnum, sem ekki eru stöðu sinni betur vaxnir en sumir af þeim mönnum, sem veita forstöðu fyrirtækjum, sem ríkið rekur, og flest eru illa rekin.

Frsm. (Ólafur Thors) Það er alveg rétt til getið hjá hv. 2. þm. Reykv., að við erum það glöggir verzlunarmenn, sem erum fyrir Kveldúlfi, að við höfum okkar viðskipti þar, sem peningum okkar er bezt borgið. En að ég gaf það í skyn, að mínum viðskiptum við þetta fyrirtæki mundi lokið, stafar af því, að ég hefi enga trú á, ef það er tekið úr höndum þessara einstaklinga, að það verði rekið með sama dugnaði og geti boðið viðskiptamönnum sínum sömu kjör. Út frá þeim grundvelli ber að skoða orð mín.

Flm. (Jón Jónsson) Það hefir farið svo slysalega, að ég vissi ekki, að þetta mál var á dagskrá í dag, og hæstv. forseti hefir ekki látið mig vita um það, svo að ég hefi ekki búið mig undir að halda framsöguræðu, en málið er svo einfalt, að ekki virðist þörf á langri framsögu. Ýmsar ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að draga úr hinum ægilegu afleiðingum kreppunnar, ekki sízt hjá bændum. Þ. á m. hafa verið sett lögin nr. 79 frá 1933, par sem gert var ráð fyrir, að lánsstofnunum væri heimilt að veita greiðslufrest á slíkum lánum, sem hér ræðir um. Í því sambandi er helzt að nefna Búnaðarbankann, bæði veðdeild, ræktunarsjóð, og byggingar- og landnámssjóð, og veðdeild Landsbankans. Nú hefir ekki enn raknað úr vandræðum bændastéttarinnar og þeir eiga enn erfitt uppdráttar, og ekki er útlit fyrir, að þeir geti staðið í skilum vegna skulda, sem á þá hafa hlaðizt, og þeim er því nauðsyn á gjaldfresti, á meðan þeir eru að koma skuldum sínum í hagkvæmt lag með aðstoð Kreppulánasjóðs. Um þetta hafa borizt margar umsóknir, og get ég vottað það, að Búnaðarbankinn hefir sýnt hina mestu lipurð og tillátssemi, en allt öðru máli er að gegna um Landsbankann. Til vor hafa borizt hér um bil daglega kvartanir frá bændum, sem hafa att erfitt með að greiða af lánum sínum og hafa leitað afborgunarfrests hjá Landsbankanum, en fengið nei við bónum sínum. Ég hygg, að Landsbankinn hafi ekki veitt nokkrum manni afborgunarfrest, og sum útibú hafa jafnvel gengið svo langt, að þau hafa látið fram fara nauðungarsölu á jörðum bændanna, og að allar líkur séu til þess, að bændur geti á þessu ári bætt stórum aðstöðu sína. Þar sem Landsbankinn hefir svo harkalega tekið þessu máli, er sýnt, að tilgangur löggjafans hefir ekki náðst, og af því að okkur í stjórn Kreppulánasjóðs eru þessir erfiðleikar ljósir, flytjum við till. á þskj. 71, þess efnis, að ríkisstj. sjái um það, að lánsstofnanirnar verði við þessari sjálfsögðu skyldu. Ég vona fastlega, að enginn hv.þm. verði til þess að mæla gegn till., og í trausti þess, að hún fái greiðan framgang, lýk ég máli mínu.

Frsm. (Finnur Jónsson) Í grg. hinnar upphaflegu þáltill. var skýrt frá því, hver nauðsyn það væri að reisa talstöðvar sem víðast um landið, sérstaklega í nánd við helztu verstöðvar og veiðisvæði. Einn hv.nm. í sjútvn. hefir átt tal við landssímastjóra um þetta mál og fékk hjá honum þær upplýsingar, að talstöð mundi verða reist á Siglufirði næsta sumar, og að búið væri að kaupa hana nú þegar. Ennfremur, að stuttbylgjustöð muni verða reist í Rvík í sambandi við loftskeytastöðina, og að talstoð mundi að líkindum verða fullgerð í Vestmannaeyjum á næsta ári. Samhliða þessum upplýsingum bárust sjútvn. till. frá skipstjórafélaginu í Rvík um birtingu veðurfregna. Þar sem hér var um að ræða svo skylt mál því, sem n. hafði með höndum, þótti henni rétt að sameina þau, og flytur hún því brtt. á þskj. 142 við upphaflegu tillgr. Þar er gert ráð fyrir, að stj. rannsaki, hvar hentugast sé að reisa talstöðvar, og leggi niðurstöðu þeirrar rannsóknar fyrir næsta þing ásamt áætlun um kostnað. Einnig er ætlazt til þess, að á næsta sumri verði reistar allt að þremur talstöðvum á þeim stöðum, þar sem þörfin er brýnust. Sumir hv.nm. voru svo hræddir við hreppapólitík og að allt mundi kafna í togstreitu um stöðvarnar, ef þær yrðu ákveðnar í þál. þess vegna lætur sjútvn. það óbundið, hvar þær skuli reistar, að öðru leyti en því, að það skuli gert þar, sem nauðsynin er mest. Ef slíkar talstöðvar eru reistar þar, sem rafmagnsstöðvar eru fyrir, þá kosta þær um mikið nauðsynjamál að ræða, er þess að vænta, að stj. noti þá heimild, sem henni verður fengin til slíkra framkvæmda.

Ólafur Thors Sjútvn. tók til athugunar þáltill. þá, sem hv.þm. Ísaf. flutti um, að reistar yrðu talstöðvar á Ísafirði og Siglufirði nú á næsta sumri. Við þá athugun málsins kom upp nokkur ágreiningur í n. um það, hvaða tökum væri heppilegast að taka á því. Við sjálfstæðismennirnir í n. töldum rétt að athuga það nokkru nánar en till.hv.þm. Ísaf. gaf tilefni til, einkum þar sem segja má, að hér sé um þrefalda þörf að ræða, sem kallar á slíkar talstöðvar. Má þar fyrst nefna veðurfregnir. Víðast eru veðrabrigði og stórmar mestir á andnesjum, og er því mikils um vert, að sannar veðurfregnir faíst sem greiðast þaðan. En eins og kunnugt er, þá er samgöngum og símasamböndum þangað mjög ábótavant. Á þessu má því einmitt raða mikla bót með byggingu talstöðva. Annað verkefni slíkra stöðva er það, að senda út aflafréttir og það hafði hv.flm. sérstaklega fyrir augum, eins og hann gat um í framsöguræðu sinni við fyrri hluta umr., og þarf ég því ekki að fara mínar út í það. Í þriðja lagi eru það slysavarnirnar, sem knýja mjög á um það, að þessar talstöðvar verði reistar sem víðast. Það er oft lífsnauðsyn að koma skjótt fregnum til skipa á sjó úti, því ef hætt er við, að skipum hafi hlekkzt á eða ef báta vantar úr verstöðvum, þarf að hefja leit hið bráðasta. Þessi þrefalda þörf, sem ég nú hefi lýst, knýr fast á um það, að þessar talstöðvar verði reistar. Ég gerði það því að till. minni í sjútvn., að beint yrði til ríkisstj. áskorun um að rannsaka, hvernig bezt yrði ráðin bót á þessu með talstöðvakerfi í kringum allt land. Og sjútvn. gat fallizt á þessa uppástungu mína, eins og brtt.n. á þskj. 142 ber vott um. Það er að öðru leyti upplýst, að hv.flm. hafði áður en hann flutti þáltill. hér í Þd. átt tal við landssímastjóra og fékk hjá honum þær fréttir, að ákveðið væri að reisa talstöð á Siglufirði næsta sumar. Till. hv.flm. var því að efni til aðeins um það, að talstöð yrði sett upp á Ísafirði. Kom þá í ljós, að nm. voru ekki allir sammála um, að sú stöð ætti að sitja fyrir öðrum. Hv. 1. þm. S.-M taldi brýna nauðsyn á að fá upp talstöð í Papey, og hv.þm. Vestm. benti á sömu þörf í Vestmannaeyjum. Þegar það for svo að koma í ljós, eftir að slíkum uppástungum fjölgaði, að nokkur hætta væri á, að nm. yrðu máske ekki alveg óhlutdrægjr í till. sínum, varð samkomulag í n. tóm þessa brtt., að stj. skyldi falið að rannsaka, hvar mest væri þörf fyrir slíkar talstöðvar, út frá þessu þrefalda sjónarmiði, sem ég hefi áður lýst, en alveg án tillits til kjördæmaaðstöðu og hagsmuna einstakra þingmanna. Ég hafði að vísu álitið nauðsynlegt, að það yrði ekki hafður svo mikill hraði á þessu máli, að reisa þrjár talstöðvar þegar á næsta ári, en gerði þó ekki ágreining um það í n. og gat fallizt á þá niðurstöðu, sem er í brtt.  Ég vona, að hæstv. stj. taki vel á móti þessari áskorun, og ef eitthvað verður úr framkvæmdum, æski ég þess eindregið, að stj. hafi þau þrjú sjónarmið, sem talin eru í brtt., fyrir augum við rannsókn málsins.

Frsm. (Finnur Jónsson) Ég vil aðeins ítreka það, sem ég hefi áður tekið fram í grg. fyrir hinni upphaflegu till. í þessu máli, og ber það vott um, hvað við flm. höfum aðallega haft fyrir augum, að slíkar talstöðvar, sem hér er gert ráð fyrir, geta verið til ómetanlegs öryggis fyrir sjómennina. Og þetta er í raun og veru ekki nýtt mál fyrir vestan, á Ísafirði. Við höfum í nokkur ár haft þetta mál á dagskrá, og í eitt skipti var komin fjárveiting í fjárlögum, mig minnir það væri 1931, til byggingar talstöðva á Horni og Ísafirði. Því miður var þessi fjárveiting aldrei notuð og stöðvarnar ekki reistar. Ég gat vel gengið inn á það í n. að taka ákvörðunina um stöðvarbyggingu á Ísafirði út úr þáltill., vegna þess að ég hygg, að ég geti sannfært stj. um það, að þörfin fyrir talstöð sé langbrýnust á Ísafirði. Og ástæðan fyrir því er sú, að frá Ísafjarðardjúpi og í grennd við það sækja um 500 manns á sjó í nóv.- og desembermánuðum, þegar við er að etja skammdegismyrkur og misjöfn veður. Þessi þörf er ekki sérstaklega brýn vegna stærri bátanna, þeir hafa nú talstöðvar, heldur vegna smábátanna, svo að unnt sé að koma út fregnum um þá og láta stóru bátana hefja leit, þegar eitthvað ber út af fyrir þeim. Enda komu þessi talskeyti stóru bátanna að góðu gagni þar vestra fyrir skömmu, er mótorbáturinn Andvari týndist. Einn af bátum Samvinnufélags Ísfirðinga kallaði þá á annan bát með talstöð sér til hjálpar við að draga mótorbátinn til hafnar, eftir að togarinn, sem fann bátinn upphaflega, hafði skilað honum af sér. Allar líkur eru til þess, að ef talstöð hefði þá verið á Ísafirði, hefði mátt ná strax til stóru bátanna og láta þá hefja leit sama kvöldið, þannig að búast má við, að mótorbáturinn hefði þá fundizt fyrr en ella.

Jón Pálmason Ég ætla rétt um leið og þetta mál væntanlega fer úr d. að víkja að því, að ég legg áherzlu á, að þessi till. komi til framkvæmda, og vænti, að hv.ríkisstj. taki það til greina. En ég vil geta þess um leið, til þess að sýna, eins og reyndar viðurkennt var, að hér var ekki um neina hreppapólitík að ræða, að mér hefir borizt skeyti frá fjórðungsþingi Fiskifélagsins í Norðlendingafjórðungi, og mælir það með, að síldarbræðslustöðin sé reist á Skagaströnd, ef gerð verði þar höfn innan tveggja ára. Svipaða ályktun gerði þingið í Sunnlendingafjórðungi. Málið var afgr. hér síðast án mótatkv., og vona ég, að svo verði enn.

Tryggvi Þórhallsson Ég vil leyfa mér að beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann taki nú til umr. 9. málið á dagskránni, sem er till. til þál. um kaup á húsi og lóð góðtemplara í Reykjavík.

Forseti (JörB): Ég hefi ekki ætlað að tefja fyrir því máli. En ég vænti, að hin málin, sem eftir eru á dagskránni, taki stutta stund, og vil ég reyna að afgr. þau fyrst, því að mér segir svo hugur um, að mörg orð verði leyst út af 9. málinu.

Ólafur Thors Ég vil taka undir þessa ósk hv.þm. Str., með því skilyrði, að fundi verði þá haldið áfram í kvöld og að sorfið verði til stáls í þessu máli. Vænti ég, að hv.þm. Str. taki undir þá áskorun. Ég vil gjarnan vita, hversu mikil einlægni fylgir máli hjá honum. (TrÞ: Ég tek undir þessa uppástungu hv.þm. G.-K.