Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Hér er flutt brtt. sem felur í sér mjög smávægilega leiðréttingu á orðalagi sem skýrir sig sjálf ef borið er saman frv. og brtt.

Herra forseti. Ég vil stuttlega gera grein fyrir brtt. sem flutt er við frv. nú. Lagt er til að í stað orðanna ,,lögum nr. 96/1992, um húsgöngu- og fjarsölu`` í síðari málsl. 16. gr. komi: lögum um húsgöngu- og fjarsölusamninga. Hér er því aðeins um að ræða að breyta tilvísun en engin efnisleg breyting.

Herra forseti. Hér er flutt smá brtt. við frv. eftir 2. umr. Lagt er til að breyta fyrirsögn V. kafla frv. en fyrirsögnin er svohljóðandi: ,,afhendingardráttur seljenda þjónustu.`` Talið er að betur fari á að fyrirsögnin orðist svo: ,,dragi seljandi að ljúka þjónustu``.

Herra forseti. Ég mæli fyrir brtt. við frv. um húsgöngu- og fjarsölusamninga eins og það lítur út eftir 2. umr. Í fyrsta lagi er lagt til að setja inn í frv. kaflafyrirsögn II. kafla sem verður: Upplýsingaskylda seljenda og kaflafyrirsögn III. kafla: Réttur neytenda til að falla frá samningi, en þessar fyrirsagnir hafa fallið niður í fyrri meðferð málsins. Þá er lagt til að fyrirsögn I. kafla verði Gildissvið og skilgreiningar. Loks er lagt til að breyta í 2. mgr. 6. gr. aðeins til orðalagi. Í stað þess að þar standi: ,,fimm dögum`` komi: Frá og með sjötta degi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um till. til þál. um staðfestingu ýmissa ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á viðaukum og bókunum við EES-samninginn. Þetta nál. er lagt fram af hálfu meiri hluta hv. utanrmn. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar. Ákvarðanir þessar kalla á lagabreytingar hér á landi og voru teknar af sameiginlegu EES-nefndinni með stjórnskipulegum fyrirvara af Íslands hálfu, með vísan til 103. gr. EES-samningsins. Ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á viðaukum eða bókunum við EES-samninginn eru í eðli sínu þjóðréttarsamningar. Almennt hefur ekki verið leitað sérstaks samþykkis Alþingis áður en stjórnskipulegum fyrirvara er aflétt heldur látið við það sitja að Alþingi hafi samþykkt nauðsynlegar lagabreytingar vegna innleiðingar ákvarðana. Þetta felur í sér nokkurt frávik frá almennri meðferð við staðfestingu þjóðréttarsamninga þar sem atbeina Alþingis er krafist en á sér skýringar í sérstöðu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar meðal þjóðréttarsamninga. Hins vegar hafa nokkrir ókostir fylgt þessu fyrirkomulagi. Má þar helst nefna annars vegar að nokkuð mismunandi er á hvaða hátt það hefur komið fram í lagafrumvörpum hvernig þau tengjast tilteknum ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar og hins vegar að með þessari aðferð hefur skort á að Alþingi hafi verið gefinn kostur á að taka beina afstöðu til staðfestingar einstakra ákvarðana nefndarinnar. Meiri hluti utanrmn. telur rétt að færa almenna meðferð fyrri ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar þar sem Ísland hefur gert stjórnskipulegan fyrirvara til samræmis við meðferð þjóðréttarsamninga. Í þessu felst að leitað verði eftir samþykki Alþingis til staðfestingar sérhverri ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar sem stjórnskipulegur fyrirvari hefur verið gerður við. Á þeim sex árum sem liðin eru frá því að EES-samningurinn tók gildi hefur Ísland beitt þessum fyrirvara alls 38 sinnum. Slíks samþykkis verður að leita í formi þáltill. en viðeigandi ráðuneyti munu samhliða undirbúa nauðsynleg frv. til lagabreytinga. Meiri hluti utanrmn. leggur til að tillagan verði samþykkt en undir nál. ritar Tómas Ingi Olrich, Jón Kristjánsson, Árni R. Árnason, Einar K. Guðfinnsson, Jónína Bjartmarz, Vilhjálmur Egilsson og Sighvatur Björgvinsson.

Herra forseti. Ég skila minnihlutaáliti í þessu máli vegna þess að ég er andvígur efni einnar þeirrar tilskipunar sem hér er samkvæmt tillögu farið fram á að Alþingi aflétti stjórnskipulegum fyrirvara gagnvart. Í raun er málið tvíþætt. Annars vegar er um að ræða þá nýbreytni að lagt er til í till. til þál. að í einu lagi sé fallist á af hálfu Alþingis að gefa heimild fyrir að aflétt sé svonefndum stjórnskipulegum fyrirvara gagnvart allmörgum ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar. Um er að ræða nýmæli eins og kom fram í framsöguræðu formanns utanrmn. þar sem venjan hefur verið sú að slíkir fyrirvarar hafa staðið þar til Alþingi hefur samþykkt nauðsynlegar lagabreytingar við innleiðingu slíkra ákvarðana. Á því hefur stundum orðið nokkur dráttur og þar af leiðir að allmargar slíkar ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar hafa safnast upp. Eins og sjá má af ártölum eru elstu ákvarðanirnar sem hér eru til umfjöllunar frá árinu 1996. Minni hlutinn er þeirrar skoðunar, og er að því leyti sammála meiri hlutanum, að þetta sé að mörgu leyti vænleg aðferð eins og í pottinn er búið og virðist skynsamlegt að til frambúðar við sambærilegar aðstæður verði þessi háttur hafður á. Með þeim hætti kemur sérstaklega til kasta Alþingis og fyrst hvort fallist er á að aflétta svonefndum stjórnskipulegum fyrirvara gagnvart gildistöku sameiginlegra ákvarðana með vísan til 103. gr. EES-samningsins. Síðar eða samhliða koma svo til umfjöllunar á Alþingi nauðsynlegar lagabreytingar ef gera þarf. Rétt er þó að hafa þann fyrirvara á að ekki er víst að þessi aðferð sé að öllu leyti gallalaus og skynsamlegt að meta hvernig hún reynist og má þá að sjálfsögðu breyta til um verklag ef annað þykir heppilegra. Inn í þetta koma einnig, herra forseti, af eðlilegum ástæðum vangaveltur um hvernig Alþingi, bæði starfslega og hvað skipulag snertir, geti fyrir sitt leyti staðið best að umfjöllun um mál af þessu tagi. Ég vísa í því sambandi einnig til umræðna sem urðu hér, m.a. í tengslum við skýrslu hæstv. utanrrh. um stöðu utanríkismála fyrir nokkrum vikum að Alþingi geri ráðstafanir til að efla sig hvað það varðar að fylgjast með undirbúningi mála og ákvarðanatöku á þessu sviði þannig að menn séu betur undirbúnir til að takast á við efnislega afgreiðslu mála þegar þau berast hingað annaðhvort í formi þáltill. af þessu tagi eða þegar gera þarf nauðsynlegar lagabreytingar vegna ákvarðana í sameiginlegu EES-nefndinni. Hinn meginþáttur málsins, herra forseti, varðar efni þeirra tilskipana sem tillagan fjallar um. Það er kannski tímanna tákn að í það mál fór ekki langur tími hjá hv. formanni utanrmn. að gera okkur grein fyrir því hvaða efnisatriði stæði til að leggja til við Alþingi að hér yrði í raun og veru greidd gata inn í íslenska löggjöf og eru þó á ferðinni ekki færri en 10 eða 12, eða hvað þær eru margar, tilskipanir Evrópusambandsins, sem sameiginlega EES-nefndin hefur ákveðið að fella inn í EES-samninginn sem viðauka eða bókanir og gefa þar með stöðu þjóðréttarsamninga á Íslandi. Afstaða minni hlutans til efnis þessara tilskipana er sú að við gerum ekki athugasemdir við að þær verði afgreiddar fyrir utan eina. Þar er hins vegar á ferðinni mjög stórt mál sem hefur því miður sáralítill gaumur verið gefinn að og hefur fengið allt of litla umfjöllun bæði á Alþingi og úti í þjóðfélaginu. Þar er átt við ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 168 frá 1999 um að fella tilskipun 96/92 EB inn í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þessi tilskipun er um innri markað fyrir raforku á svæði Evrópusambandsins og þá einnig Evrópska efnahagssvæðisins ef svo fer. Vegna efnis þessa máls, herra forseti, hefði ég talið æskilegt ef hæstv. iðnrh., sem var áðan í salnum og mátti vera að því að vera við atkvæðagreiðslur, gæti einnig fylgst með umræðum um þessi mál því að ég vil gjarnan fá tækifæri til að beina að einhverju leyti spurningum til hæstv. iðnrh., en efni það sem þessi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 168/1999 fjallar um er á verksviði iðnrh. Ég teldi reyndar, herra forseti, ástæðu til að sérstaklega væri gerð grein fyrir því þegar umræður eiga að fara fram um mál af þessu tagi að í hlut eigi efnisþættir sem falla undir starfssvið margra ráðherra sem mörg eru þess eðlis að þau verðskulda athygli og þátttöku hæstv. ráðherra í umræðum og annarra þeirra sem áhuga hafa á viðkomandi málum. Hér á ég við t.d. gagnmerkar tilskipanir sem varða hluti eins og lögverndun gagnagrunna, kröfur um orkunýtingu ýmissa rafmagnstækja og mál á sviði neytendaverndar, mál á sviði umhverfismála. Þær varða vinnuréttarmál eins og tilskipun um hópuppsagnir og foreldraorlof --- þessi tvö mál eru hér reyndar einnig til umfjöllunar í tillögunni, herra forseti. Þær varða samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd launþega við eigendaskipti að fyrirtækjum í atvinnurekstri eða hluta atvinnurekstrar, varða stjórn samræmingu ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum um sjónvarpsrekstur, persónupplýsingar og vinnslu persónupplýsinga og verndun einkalífs á sviði fjarskipta, vátryggingamál, samræmingu reglna um innkaup stofnana sem annast vatnsveitu, orkuveitu, flutninga og fjarskipti, lögbannsaðgerðir til verndar hagsmunum neytenda, menningarminjar og flutning þeirra með ólöglegum hætti frá yfirráðasvæði aðildarríkis, lækningatæki og sjúkdómsgreiningar, lögvernd hönnuða og síðast en ekki síst þessa ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 168 frá 26. nóvember 1999 um að fella inn í EES-samninginn tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins nr. 96/1992, sem tekin var 19. desember 1996, um sameiginlegar reglur um innri markað á sviði raforku. Herra forseti. Ég sé út fyrir sig ekki ástæðu til að rekja í ítarlegu máli efni þeirrar tilskipunar sem sameiginlega nefndin ákvað að fella inn í EES-samninginn. Ég geri ráð fyrir að þeim sem málið varðar og þurfa hér að taka afstöðu sé þetta kunnugt. Þó má glöggva sig lítillega á innihaldinu með því að nefna helstu markmið tilskipunarinnar en þau má draga saman í fjóra meginþætti: Í fyrsta lagi að gera raforkugeirann eða raforkusviðið að raunverulegum hluta af innri markaði Evrópusambandsins í einhverjum áföngum. Í öðru lagi að tryggja öryggi í afhendingu raforku. Í þriðja lagi að auka samkeppni í framleiðslu á raforku og í fjórða lagi að gera fyrirtækjum kleift að eiga viðskipti með raforku milli landa á svæðinu. Eins og áður sagði var gerður við þessa sameiginlegu ákvörðun svokallaður stjórnskipulegur fyrirvari af Íslands hálfu á grundvelli 103. gr. EES-samningsins, enda er það ljóst að breyta þarf mörgum lagaákvæðum og gera grundvallarbreytingar á skipulagi raforkumála, bæði framleiðslu og dreifingu, áður en Ísland getur uppfyllt ákvæði tilskipunarinnar. Að þessum gagngeru breytingum fær Ísland, ásamt reyndar Liechtenstein, eingöngu tveggja ára aðlögunartíma frá og með þeim tíma þegar tilskipunin tekur gildi á svæðinu. Sá sem undir nál. þetta ritar telur að hér hafi afar óhönduglega verið að verki staðið af hálfu þeirra sem voru í forsvari fyrir Ísland og telur ekki skynsamlegt að Alþingi heimili að svo stöddu að falla frá stjórnskipulegum fyrirvara. Í fyrsta lagi er á það að líta, herra forseti, að Ísland er nú einu sinni eyja út í Norður-Atlantshafinu. Ég geri ráð fyrir að það sé flestum tilheyrendum kunnugt. Það hefur sín áhrif og m.a. þau að Ísland er ekki í efnislegum skilningi hluti af raforkumarkaði meginlands Evrópu og nálægra tengdra svæða, eins og Bretlands. Íslenski orkumarkaðurinn er með öðrum orðum algerlega einangraður, í þessu tilliti sér og án tengsla við raforkumarkaðinn á meginlandi Evrópu. Í öðru lagi býr Ísland við mikla sérstöðu hvað orkumál varðar þar sem við framleiðum nánast alla raforku okkar úr innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum eða að hluta endurnýjanlegum, t.d. jarðvarma. Við erum að því leyti óháð öðrum löndum hvað raforkumarkaðinn snertir að við flytjum t.d. ekki inn eldsneyti til framleiðslu raforku svo neinu nemur. Einnig að þessu leyti er íslenski orkumarkaðurinn einangruð stærð og ótengdur öðrum. Allt skipulag og öll uppbygging í orkumálum, bæði framleiðslu og dreifingu, er hér mjög sérstakt og tekur að sjálfsögðu mið af þessum séríslensku aðstæðum. Herra forseti. Ég spurði hvort hæstv. iðn- og viðskrh. gæti verið viðstödd þessa umræðu. Nú er nokkur stund liðin og ekkert bólar á ráðherra. Ef hæstv. ráðherra verður ekki viðstaddur umræðuna óska ég eftir því að henni verði frestað og ég geri hlé á máli mínu.

Hæstv. iðnrh. er ekki í húsi en hafnar eru aðgerðir til að hafa upp á honum. Forseti veltir því upp hvort hv. ræðumaður vilji gera hlé á ræðu sinni eins og hann nefndi sjálfur en spyr jafnframt hvort hv. 3. þm. Suðurl. geri samsvarandi kröfu og hvort tök séu á að hún geti hafið ræðu sína.

Herra forseti. Ég teldi eðlilegast að þessari umræðu yrði frestað. Ef hv. þm. Margrét Frímannsdóttir óskar eftir að ljúka sínu máli þá geri ég að sjálfsögðu ekki athugasemdir við það. En mér finnst í raun fremur óeðlilegt að þessari umræðu sé fram haldið. Hér er enginn einasti ábyrgðarmaður málsins viðstaddur, ekki formaður utanrmn., ekki formaður iðnn. og ekki hæstv. iðn.- og viðskrh. Ég hafði gert aðvart um að ég óskaði eftir viðveru slíkra aðila hér við umræðuna. Mér finnst þessi skipan mála hér og mæting í þingsalnum, m.a. galtómir ráðherrabekkir eins og þeir leggja sig, ekki vera umræðum til framdráttar á lokaspretti þingsins. Ég óska a.m.k. eftir að gera hlé á máli mínu og að umræðunni verði ekki fram haldið fyrr en aðstandendur málsins geta sjálfir greitt götu þess með því að vera viðstaddir.

Eins og hv. þm. nefndi þá er eðli máls samkvæmt sjálfsagt að viðkomandi nefndarformenn séu hér til staðar. Þeir eru raunar báðir í húsi og ég vænti þess að þeir komi nú til umræðunnar. Forseti vill freista þess að umræðan um þetta dagskrármál haldi áfram enda þótt hv. þm. fresti ræðu sinni og henni verði ekki fram haldið fyrr en umbeðinn ráðherra mætir hér til leiks.

Virðulegi forseti. Mér er í sjálfu sér ekkert að vanbúnaði að tala í þessu máli. Ég hef aðeins örstuttar athugasemdir og við stöndum að því nál. sem meiri hlutinn hefur hér skilað. Engu að síður hlýt ég að taka undir þær kröfur sem komið hafa fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að aðilar máls séu staddir í salnum þegar óskað er eftir því. Ég tek undir þá kröfu.

Forseti vill árétta það sem hann sagði áðan. Hann mun kalla viðkomandi nefndarformenn til þessa fundar.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu stjtill. um staðfestingu ýmissa ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á viðaukum á bókunum við EES-samninginn. Um hana er í sjálfu sér ekki mikið að segja umfram það sem fram kom við fyrri umræðu. Við hv. þm. Sighvatur Björgvinsson stöndum að nál. meiri hlutans sem hér hefur verið skilað og mælum með samþykkt þessarar tillögu. Eins og fram kom hjá frsm. þessa nál. hefur Ísland á þeim sex árum sem liðin eru frá því EES-samningurinn tók gildi beitt þessum fyrirvara, stjórnskipulegum fyrirvara, alls 38 sinnum. Nú á að freista þess að leita eftir samþykki Alþingis í formi stjtill. um að aflétta þessum stjórnskipulega fyrirvara. Þetta er aðferð sem ég tel að sé góð og sjálfsagt að við beitum. Ég verð samt að segja, virðulegur forseti, að það er dálítið sérkennilegt að af þessum 38 fyrirvörum sem við höfum gert við mál þá er um helmingur þeirra, þ.e. 19, við mál í tillögu sem hér er til umræðu. Við erum að afgreiða sömu málin tvisvar í dag. Við höfum afgreitt hér stjfrv. þar sem kveðið er á um að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara. Þar er um nákvæmlega sömu málin að ræða. Þessi 19 mál virðast mér að langstærstum hluta annaðhvort þegar afgreidd í hv. Alþingi eða við það að hljóta afgreiðslu. Það hefði verið eðlilegt í niðurstöðu nefndarinnar --- því miður sat ég ekki þennan síðasta nefndarfund þegar tillagan var afgreidd úr nefndinni --- að taka þau mál sem Alþingi hefur þegar afgreitt með þeim hætti sem hér hefur verið viðhafður á undanförnum árum. Ýmis frv. sem tilheyra t.d. efh.- og viðskn. og koma frá hæstv. viðskrh. hafa þegar verið afgreidd en eru inni í tillögunni. Eins er um lög um mat á umhverfisáhrifum, foreldraorlof, ýmislegt sem lýtur að neytendavernd og lýtur bæði að hæstv. dómsmrh. og hæstv. viðskrh. en þessi frv. eru ýmist afgreidd eða verða afgreidd eftir örfáa klukkutíma. Eðlilegt hefði verið að þessar tilskipanir, sem hér hafa verið lögteknar eða á að fara að lögtaka, hefðu verið teknar út úr þessari tillögu. Ástæða þess að við förum þessa leið er einfaldlega sú að við höfum dregið mun lengur en frestur var gefinn til að afgreiða ýmsar samþykktir EES-nefndarinnar. Sá fyrirvari sem okkur var gefinn er löngu útrunninn. Það er svo sem erfitt segja hverju er um að kenna, hvernig stendur á því að Alþingi hefur ekki fjallað um þessi mál áður en löglegur fyrirvari rann út. Í sumum tilvikum eins og hvað varðar mat á umhverfisáhrifum tel ég að það hafi hreinlega verið með vilja gert að draga það að leggja fram nýtt frv. um mat á umverfisáhrifum langt umfram þann frest sem gefinn hafði verið. Síðan hafa frv. frá efh.- og viðskn. sem lúta að viðskiptum, vörum og þjónustu verið lögð fram í þrígang og eru núna fyrst að hljóta afgreiðslu. Virðulegi forseti. Ég vil aðeins geta þess við umræðuna að það er dálítið hjákátlegt að vera að afgreiða í þáltill. að aflétta stjórnskipulegum fyrirvörum á málum sem Alþingi er þegar búið að afgreiða. Nóg er nú samt hver slóðaskapur okkar hefur verið að klára afgreiðslu ýmissa EES-samþykkta, en það þarf ekki að bæta fyrir það á þann hátt að við tvísamþykkjum málin á hv. Alþingi. Þessa vildi ég geta, auk þess sem ég tel að mjög gott væri ef hæstv. iðn.- og viðskrh. gæti verið hér viðstaddur til að ræða tilskipun í orkumálum sem fjallað er um í þáltill. En ég spyr, virðulegi forseti, er eðlilegt og er það samkvæmt þingsköpum að tvíafgreiða mál á þann hátt sem við erum að gera hér í dag? Við erum að enda atkvæðagreiðslu um mál frá efh.- og viðskn. sem eru í þessari tillögu. Væri ekki eðlilegt að prentað væri upp nýtt þskj. þar sem fram kæmu eingöngu þær tilskipanir eða ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar sem á eftir að afgreiða áður þessi tillaga fer til endanlegrar atkvæðagreiðslu? Spurning mín er einfaldlega þessi: Er eðlilegt að Alþingi afgreiði tvisvar sömu málin og það sama dag?

Þetta er athyglisverð ábending hjá hv. þm. Forseti væntir þess að viðkomandi nefndir þingsins hafi farið yfir þetta atriði sérstaklega og komist að þeirri niðurstöðu sem fyrir liggur. Sjálfsagt er að skoða það atriði nánar því nú verður ekki hjá því komist að gera hlé á umræðunni í ljósi þess að hæstv. iðnrh. á ekki þess kost að koma til fundar fyrr en kl. fjögur eins og um hefur verið beðið og forseti telur eðlilegt að verða við þeirri ósk hv. þm. að hæstv. ráðherra verði hér viðstaddur þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins vekja athygli á að þingmenn Sunnlendinga eiga að vera klukkan fjögur á fundi með Vegagerð vegna þess að verið er að ljúka vegáætlun. Ég geri svo sem ekki athugasemd við að málinu sé haldið áfram meðan á þeim fundi stendur, en óska eindregið eftir að leitað verði svara við þeim spurningum sem ég lagði fram.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um till. þál. um fullgildingu Rómarsamþykktar um Alþjóðlega sakamáladómstólinn. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á Rómarsamþykkt um Alþjóðlega sakamáladómstólinn sem gerð var 17. júlí 1998. Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn, með aðsetur í Haag, mun hafa það hlutverk að dæma í málum einstaklinga sem grunaðir eru um alvarlegustu glæpi gegn mannkyninu, þ.e. hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði. Unnið hefur verið að stofnun dómstólsins allt frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar og verður stofnun hans að teljast mikilvægt framlag til mannréttindaverndar og friðar í heiminum. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, sem er fólgin í því að orðin ,,í Róm`` í tillögugreininni falli brott. Undir nál. rita Tómas Ingi Olrich, Jón Kristjánsson, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Árni R. Árnason, Jónína Bartmarz, Steingrímur J. Sigfússon, Sighvatur Björgvinsson og Jóhann Ársælsson.

Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst fagna þessu máli, ég tel að það sé auðvitað gleðiefni að við verðum í hópi fyrstu ríkja ef að líkum lætur sem fullgilda þessa Rómarsamþykkt um Alþjóðlega sakadómstólinn og þar með hefur sá langþráði draumur ræst að fastadómstóll komist á til þess að fjalla um alvarlegustu afbrot gegn mannréttindum, stríðsglæpi og annað slíkt. Þessi dómstóll sækir að sjálfsögðu heimildir sínar til Rómarsamþykktarinnar sjálfrar um stríðsglæpi og þar er skilgreint til hvaða afbrota lögsaga dómstólsins tekur eins og fram kemur í þingmálinu. Einnig er rétt að vekja athygli á því að að stofni til er að sjálfsögðu um að ræða ákvæði Genfarsáttmálanna þar sem fyrst voru á alþjóðavettvangi og í formi skýrra ákvæða skilgreind þau alvarlegu brot gegn mannkyninu sem þarna eiga í hlut, mannréttindum og mannkyni. Þar af leiðandi sækir dómstóllinn a.m.k. óbeint ef ekki beinlínis lagalega beint umboð sitt eða heimildir til þeirra grundvallarsamninga á sviði mannréttindamála þar sem eru Genfarsáttmálarnir. Ég nefni þetta, herra forseti, því að ég tel rétt að vekja athygli á því að þrátt fyrir að við Íslendingar höfum fyrir löngu fullgilt fyrir okkar leyti Genfarsáttmálana, þá höfum við því miður vanrækt að gera tilteknar lagalegar ráðstafanir sem okkur er samkvæmt ákvæðum þeirra sáttmála skylt að gera og lúta að því að taka upp í landslög ákvæði sem gera kleift að framfylgja og fullnusta ýmis ákvæði og þar með talið einnig afbrot gegn ákvæðum samninganna. Fyrir þinginu liggur lítil tillaga sem felur í sér að beina því til ríkisstjórnarinnar að semja lagafrv. til þess að fullnægja þessum skyldum sem við höfum fyrir margt löngu síðan undirgengist samkvæmt ákvæðum Genfarsáttmálans. Ég leyfi mér að vekja athygli á þessu vegna þess að það er náskylt því máli sem hér er að ganga fram og varðar Alþjóðlega sakamáladómstólinn. Á hinn bóginn er ekkert því til fyrirstöðu þrátt fyrir þetta að við fullgildum samþykktina og er eingöngu gleðiefni að það er tiltölulega tímanlega hér á ferð og ef ég hef réttar upplýsingar undir höndum gæti Ísland þar af leiðandi miðað við samþykkt þessa máls á Alþingi nú eða á næstu sólarhringum og að afhendingu fullgildingarskjala yrði hraðað, gæti Ísland jafnvel orðið í hópi tíu fyrstu ríkja til þess að gera svo. Fleira hef ég ekki um þetta mál að segja, herra forseti.

Herra forseti. Samgöngunefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Jóhann Guðmundsson frá samgönguráðuneyti og Þorgeir Pálsson flugmálastjóra. Við meðferð málsins í nefndinni urðu nokkrar umræður um slæma aðstöðu til eldsneytissölu á Egilsstaðaflugvelli. Hann er einn þriggja flugvalla í flokki nr. I, en flugvellir í þeim flokki eiga m.a. að geta þjónað sem varaflugvellir fyrir þotuumferð. Er því að mati nefndarinnar óviðunandi að eldsneytisaðstaða þar sé ófullnægjandi. Telur nefndin eðlilegt að í flugmálaáætlun séu gerðar tilteknar lágmarkskröfur um eldsneytisaðstöðu á flugvöllum og beinir því þeim tilmælum til samgönguráðherra að við næstu endurskoðun á áætluninni verði slíkar lágmarkskröfur látnar koma fram í skýringum við hvern flokk flugvalla. Nefndin leggur til smávægilega breytingu á tillögunni um Bakkaflugvöll. Leggur hún til að á árinu 2002 renni 20 millj. kr. til flugbrauta og hlaða og 10 millj. kr. til bygginga við flugvöllinn, en í áætluninni er gert ráð fyrir að 30 millj. kr. renni til flugbrauta og hlaða en ekkert til bygginga. Er því einungis um að ræða tilfærslu á fjármunum til flugvallarins en heildarútgjöld til hans verða þau sömu eftir sem áður. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með fyrrgreindri breytingu.

Herra forseti. Aðeins örstutt um þá till. til þál. um flugmálaáætlun sem hér er til síðari umræðu. Ég vil aðeins geta þess að við fulltrúar Samfylkingarinnar í samgn. erum sammála því nál. sem hér hefur verið fylgt eftir og styðjum það sem þar kemur fram og jafnframt þá einu breytingu sem gerð er við áætlunina sem er varðandi Bakkaflugvöll, þann mikilvæga völl sem er á Suðurlandi þar sem um 17 þús. farþegar fara um á ári hverju. Þarna er verið að gera lagfæringu og hún er í því heildaráliti sem öll samgn. stendur að. Í þáltill. er verið er að bæta við nýframkvæmdum fyrir árin 2002--2003. Sú nýbreytni er tekin upp að viðhaldsverkefnin eru ekki flokkuð niður, t.d. er endurnýjun slitlaga og málun flugbrauta ekki skipt niður eftir völlum heldur sett í einn pott, og ég held að það sé allt til bóta. Síðan er þessu skipt eftir þörfum fyrir hvert og eitt ár. Eins og fram kemur í nál. er getið um og hvatt til þess að skoðun verði gerð á eldsneytisaðstöðu til sölu á eldsneyti á Egilsstaðaflugvelli og það verði gert fyrir næstu endurskoðun. Einnig má geta þess sem kom fram á fundi nefndarinnar að eldsneytissala til millilandaflugs er mjög mismunandi og að mig minnir er hún 10--15 kr. dýrari á Egilsstaðaflugvelli en á höfuðborgarsvæðinu. Það hlýtur náttúrlega að gera það að verkum að mínu mati að Egilsstaðaflugvöllur er kannski ekki eins mikið notaður og ætti að vera, því að sá flugvöllur á að hafa mikilvægt hlutverk í millilandaflugi. Ég held því að full ástæða sé til að ítreka það og nefna að þarna verður náttúrlega að ganga til einhvers konar verðjöfnunar líkt og á sér stað um innanlandsflug. Það sem kemur líka fram í flugmálaáætlun er m.a. það sem ætlað er að gera og kanna varðandi Ísafjarðarflugvöll sem ég held að sé afar mikilvægt og afar brýnt, þ.e. að kanna með næturaðflug. Ef þær niðurstöður verða jákvæðar er lagt til að þeim framkvæmdum verði lokið árið 2003 með miklum fjárveitingum og aðalfjárveitingum til þess verks árin 2002 og 2003. Herra forseti. Í flugmálaáætluninni er lagt til að samþykktar verði, með þeirri breytingu sem kemur fram í nál. og ég hef lýst stuðningi við, löngu tímabærar stórframkvæmdir við Reykjavíkurflugvöll. Þær miklu framkvæmdir sem þar munu eiga sér stað eru þegar hafnar og verða unnar á næstu árum. Ég vil líka geta þess sérstaklega og ítreka að þarna er varið 15 millj. kr. til hönnunar og undirbúnings við byggingu nýrrar flugstöðvar við Reykjavíkurflugvöll. Ég held að full ástæða sé til að taka þetta fram og ítreka vegna þess að þeir sem hafa farið um þessa flugstöð sjá að hún er barn síns tíma og löngu komin til ára sinna. Sem betur fer hefur það verið að gerast að flugfélögin tvö, sem eru í innanlandsflugi, þ.e. Flugfélag Íslands, sem hefur alltaf verið þarna, og Íslandsflug, sem þó hefur minnkað töluvert starfsemi sína í innanlandsflugi en þó er með eitthvað örlítið eftir og vonandi eykst það á næstu árum, hefur flutt flugafgreiðslu sína frá þeim stað þar sem hún var við gamla Loftleiðahótelið til Flugfélags Íslands. Því er full ástæða til að nefna þetta og ítreka um leið mikilvægi þess að þetta mál sé skoðað og það væri reyndar full ástæða til að skoða það í heild sinni sem samgöngumiðstöð, ekki eingöngu flugstöð, heldur fyrir annað og meira en það er. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan skrifa ég undir þetta nál., og hef svo ekki meiru við þetta að bæta.

Herra forseti. Hv. formaður samgn. hefur gert grein fyrir áliti samgn. um till. til þál. um flugmálaáætlun. Ég stend að því nál. Ég vil undirstrika eitt atriði sem kom reyndar fram í ræðu formanns og kemur fram í nál., en það er varðandi eldsneytismálin. Það mál var rætt ítarlega í nefndinni. Ég legg afar mikla áherslu á að á þessu ári fari fram úttekt á eldsneytismálunum í samræmi við það sem lagt er fyrir í þessu nál. Á grundvelli þeirrar niðurstöðu verði teknar ákvarðanir um hvort eldsneytisaðstaða tilheyrir flugvallarmannvirkjum og yrði þá tekið á því máli í flugmálaáætlun. Það er afar nauðsynlegt að þessi úttekt fari fram. Dæmið frá Egilsstaðaflugvelli, sem er skráður varavöllur fyrir millilandaflug, hefur verið nefnt. Menn eystra hafa hug á að markaðssetja þann flugvöll sem lendingarstað í millilandaflugi. Eldsneytismálin eru þrándur í þeirri götu og mikilvægt að á því sé tekið. Ég tek einnig undir það sem kom fram í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., Kristjáns L. Möllers, að verðmunurinn á eldsneyti á flugvöllum úti á landi og á höfuðborgarsvæðinu er óviðunandi. Það er nauðsyn fyrir flugmálayfirvöld að skoða samninga sína við olíufélögin í því ljósi. Þetta er óviðunandi aðstöðumunur og gerir það að verkum að þessir flugvellir, Egilsstaðaflugvöllur og aðrir slíkir, sem hafa möguleika til að taka á móti flugvélum í millilandaflugi, eru ekki samkeppnisfærir. Þetta vildi ég undirstrika enn frekar. Ég er ánægður með að þetta skuli vera sett í farveg í áliti samgn. en vildi ítreka hvað þetta mál er aðkallandi.

Herra forseti. Hér er til umræðu seinni umræða till. til þál. um flugmálaáætlun árið 2000--2003 og nál. sem samgn. hefur unnið og skilað hér. Ég styð nál. eins og það er þarna. Ég tek undir þau orð sem hv. þm. hafa haft um það og þær áherslur sem þar eru dregnar fram um aðbúnað og aðstöðu á flugvöllum. Samkvæmt lögum eru flugvellir flokkaðir í I.--VI. flokk eftir því hvers konar umferð þar er gert ráð fyrir að fari fram og hvaða kröfur eru gerðar um aðbúnað og aðstöðu. Hvergi í þessum flokkum er fjallað um að þar skuli vera til afgreiðslu eldsneyti sem er alveg furðulegt svo mikilvægt sem það er fyrir þjónustumöguleika og þjónustustig flugvallanna og öryggi þeirra. Þetta mál var rætt ítarlega í nefndinni og flugmálastjóri kom og gerði mjög ítarlega grein fyrir stöðu þess. Þar kom m.a. fram að það er Flugmálastjórn sem semur við olíufélögin um þessa afgreiðslu. Í umræðum í nefndinni var lögð áhersla á, eins og er líka vikið að í nál., að samningarnir yrðu gefnir upp og kannað hvernig væri hægt að endursemja og jafnvel bjóða aftur út eldsneytisafgreiðslu á flugvöllum vítt og breitt um landið. Málið yrði endurskoðað í heild sinni, þar á meðal líka að fara ofan í þær ástæður sem eru fyrir verðmismun sem er á eldsneyti til flugvéla á hinum ýmsu stöðum og freista þess að koma þar á samræmingu þannig að fyllsta jafnræðis sé gætt. Ég tel að þetta sé afar mikilvægt og það sem kemur fram í nál. vísi veginn um þær kröfur sem nefndin vill að unnið verði að fyrir næsta vetur. Það er líka annað mál sem kom upp í umræðunni um flugvellina sem heyrir að vísu meira undir vegamál en lýtur að notkun og öryggi flugvallanna sjálfra. Mikil breyting hefur orðið á áætlunarflugi og sem dæmi má nefna að á árinu 1989--1995 hefur lagst niður áætlunarflug á Rif, Grundarfjörð, Stykkishólm, Reykhóla, Suðureyri, Blönduós, Ólafsfjörð, Bakkafjörð, Breiðdalsvík og Fagurhólsmýri og eftir 1995 hefur lagst niður áætlunarflug á Holt og Hólmavík, Sigufjörður er í óvissu, Húsavík, Kópasker, Raufarhöfn, Borgarfjörð eystri og Norðfjörð. Ég vil vekja athygli á því, herra forseti, að samtímis og þessir flugvellir fara úr tölu áætlunarflugvalla, fara úr þeirri stöðu sem áætlunarflugvellir hafa í samgöngukerfi landsins falla vegirnir jafnframt að flugvöllunum úr tölu samgönguæða landsins og verða forsjárlausir vegir, verða eins konar styrkvegir, og njóta þess vegna ekki þeirrar stöðu sem þeir höfðu áður í samgöngukerfi landsmanna. Viðhald og eftirlit með þeim er þá í ákveðinni óvissu. Þetta var eitt af því sem var líka rætt í nefndinni og líka í tengslum við vegamálin, vegalögin, og einmitt þar lögð áhersla á réttarstöðu vega sem falla þannig úr sem samgönguæðar landsins, en eru engu að síður afar mikilvægir, bæði fyrir öryggi og þá líka samgöngur þó það sé ekki í formi áætlunarflugs. Þá er mikilvægt að vegirnir að þessum flugvöllum séu í góðu lagi og réttarstaða þeirra sé ekki í óvissu. Ég vek athygli á þessu. Einnig var lögð áhersla það í nefndinni að þetta ætti að komast á hreint. Herra forseti. Varðandi flugmálin almennt tel ég að skipulagt áætlunarflug um landið eigi að vera hluti af heildarskipulagi almenningssamgangna en ekki að verða þannig að við stöndum frammi fyrir tilfallandi breytingum í almenningssamgöngum eins og niðurfelling á flugi til Gjögurs, Siglufjarðar eða hverra annarra staða sem lenda í uppnámi vegna þess fyrirkomulags sem við búum við. Það ætti að vera heildarskipulag fyrir almenningssamgöngur í landinu, þar á meðal flugsamgöngur, sem ættu að vera hluti af því heildarskipulegi og eftir því yrði unnið og leitað þeirra leita sem þörf er á á hverjum tíma til að þær samgöngur séu öruggar og tryggar og ekki verið að láta þær verða því óöryggi undirorpnar að það geti verið lagt niður með skömmum fyrirvara eins og nú er. Ég legg áherslu á, herra forseti, að flugsamgöngur eru eins og aðrar samgöngur hluti af samgöngu- og öryggiskerfi þjóðarinnar og ber að skipuleggja þannig að þær séu hluti af því heildarskipulagi og öryggi allra landsmanna sé þannig tryggt eins og kostur er.

Herra forseti. Við erum að ræða till. til þál. um flugmálaáætlun fyrir árin 2000--2003. Varðandi fjárframlög til flugmálaáætlunar á þessum tíma er eðlilegt að Reykjavíkurflugvöllur fái allt að helmingsframlag af áætluninni. Við vitum það öll sem ferðumst með flugi innan lands að löngu var orðið tímabært að fara í þessar stóru og miklu framkvæmdir og endurnýjun á vellinum eins og hann var orðinn. Hann hefur setið lengi á hakanum og þar eru flugbrautirnar það sem mestur kostnaður er við. En varðandi nál. hv. samgn. vil ég þakka fyrir niðurstöðu nefndarinnar og taka hjartanlega undir þær ábendingar og tillögur sem koma þar fram. Það er nefnilega þannig að aðbúnaður, eldsneytisbúnaður vallanna, kostnaður við tanka og dælur og annað sem snýr að eldsneytisbirgðum og afgreiðslu eldsneytis við vellina er ekki inni í flugmálaáætlun. Það sem meira er, ekki eru neinar reglur, engar lágmarkskröfur til staðar sem olíufélögin þurfa að uppfylla þegar þau þjóna þeim völlum sem þeim hefur verið úthlutað. Olíufélögin hafa skipt völlunum á milli sín. Egilsstaðaflugvöllur sem hér er sérstaklega nefndur er einn af þremur flugvöllum landsins í flokki I og er þar af leiðandi varaflugvöllur fyrir þotuumferð. Við þennan völl eru eldsneytistankarnir óviðunandi. Einungis hefur verið framfylgt nauðsynlegum öryggisráðstöfunum varðandi mengun frá tönkunum en endurbygging og önnur þjónusta eins og eldsneytisdælur hafa ekki fylgt kröfum tímans. Sem betur fer á að bæta dælurnar og nú er von á stærri og öflugri dælum við völlinn. Þetta er nokkuð sem ég tek undir að þurfi að vera hluti af rekstri flugvallanna. Þessir þættir þurfa að vera í lagi. Ég hvet til að samningi við olíufélögin verði sagt upp og þá liggi fyrir lágmarkskröfur um eldsneytistanka og afgreiðslu. Við þá endurskoðun þarf jafnframt að krefjast jafnaðarverðs á eldsneyti um landið allt. Það er óviðunandi fyrir þá sem eru að reyna að koma upp flugsamgöngum, áætlunarflugi, frá öðrum völlum en á Reykjavíkursvæðinu, ég nefni Akureyri og Egilsstaði, að búa við að verð á eldsneyti sé mun hærra á þessum stöðum en hér á höfuðborgarsvæðinu. Eins og ég sagði áðan hafa olíufélögin skipt með sér þjónustunni. Olíufélagið Skeljungur hefur um langt árabil annast eldsneytissölu á Egilsstaðaflugvelli. Olíufélagið á þar alla aðstöðu til að geyma og afgreiða flugvélaeldsneytið. Um nokkurn tíma eða alveg frá því nýr flugvöllur var tekinn í notkun hefur staðið til að endurnýja aðstöðuna en því miður þá fóru þær áætlanir út um þúfur þegar ekki varð úr því að stórar þotur eða þotueldsneyti væri afgreitt frá flugvellinum eins og menn trúðu í upphafi. Þetta verður vítahringur, því lélegri sem afgreiðslan er og því hærra sem bensínverðið er, því ólíklegra er að rekstraraðilar flugvéla í millilandaflugi noti aðstöðu flugvallanna úti á landi. Þegar þetta er í lagi og ef við náum jafnaðarverði mun staða þeirra sem efla vilja flugþjónustu á Egilsstöðum og Akureyri styrkjast. Ég tek einnig undir brtt. frá samgn. um að bæta Bakkaflugvöll eins og lagt er til. Ég trúi því að með þeirri lagfæringu sem fram kemur í nál. verði eldsneytisafgreiðslan í lagi og að fyllsta öryggis verði gætt við geymslu á flugvélaeldsneyti. Ég tek undir það sem hv. þm. Jón Bjarnason sagði hér áðan. Miðað við þær aðstæður sem eru í dag þegar innanlandsflugið hefur smátt og smátt verið að leggjast af, litlu flugfélögin hafa verið að gefast upp við að halda uppi áætlunarflugi á minni staði, þá minnkar viðhald á þessum flugvöllum og þeir verða smám saman ónýtir. Þess vegna er mikilvægt að líta á flugsamgöngur sem og almenningssamgöngur, horfa á þetta sem eina heild, samgöngur á landi og í lofti.

Herra forseti. Það er eðlilegt að útskýra aðeins viðbót við nál. samgn. sem stendur öll að frv. Ráðgert er að gera breytingar á framsetningu á kafla 1.1 til 1.3 í flugmálaáætun til samræmis við fyrirhugaðar breytingar á útliti allra þriggja áætlana í samgöngumálum, þ.e. vegáætlunar, flugmálaáætlunar og hafnaáætlunar. Þessi breyting felur ekki í sér neinar breytingar á efni eða innihaldi flugmálaáætlunar heldur er um samræmingaratriði að ræða. Núverandi útliti áætlunarinnar mun því verða breytt áður en hún fer í prentun. Gert er ráð fyrir að vegáætlun verði sett fram á sama formi þegar hún kemur úr samgn.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um frv. um áhafnir íslenskra flutningaskipa, farþegaskipa, farþegabáta og skemmtibáta frá samgn. sem allir nefndarmenn standa að, einn þó með fyrirvara. Nefndin hefur fjallað mjög ítarlega um málið og fengið á sinn fund Helga Jóhannesson frá samgönguráðuneyti, Jón Bernódusson, Sverri H. Konráðsson og Þórð Þórðarson frá Siglingastofnun Íslands, Guðberg Rúnarsson og Þorleif Valdimarsson frá Fiskifélagi Íslands, Benedikt Alfonsson frá Siglingaskólanum, Jónas Guðmundsson frá Snarfara og Egil Kolbeinsson frá Siglingasambandi Íslands. Umsagnir um málið bárust frá Vélskóla Íslands, Stýrimannaskólanum í Reykjavík, Landhelgisgæslu Íslands, Alþýðusambandi Íslands, Sjómannasambandi Íslands, Skipstjóra- og stýrimannafélagi Íslands, Siglingastofnun Íslands, Sambandi íslenskra kaupskipaútgerða, menntamálaráðuneyti, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Vélstjórafélagi Íslands, Landssambandi smábátaeigenda, Atvinnuþróunarfélagi Eyjafjarðar, Samtökum atvinnulífsins og Siglingasambandi Íslands. Tilgangurinn með frv. er að laga íslenskan rétt að alþjóðasamþykkt STCW frá 1978 um menntun og þjálfun, skírteini og vaktstöður áhafna, sem tekur til áhafna flutninga- og farþegaskipa, en henni var breytt verulega árið 1995. Evrópusambandið hefur fullgilt samþykktina og sett tilskipanir um lágmarksþjálfun sjómanna, 94/58/EB, með breytingum í 98/35/EB. Þær eru hluti gerða sem taka verður inn í íslenska löggjöf á grundvelli EES-samningsins. Frv. fékk eins og ég sagði ítarlega umfjöllun í nefndinni og gerir hún tillögu um fjölmargar breytingar á því. Þá ákvað nefndin að leggja til breytingar á lögum nr. 112/1984, um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum, og lögum nr. 113/1984, um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum, samhliða afgreiðslu þessa máls. Enda leiðir það af sjálfu sér miðað við þær brtt. sem lagðar eru til. Þær eru nauðsynlegar til að samræmi sé milli laganna. Nefndin leggur áherslu á að þau lög verði tekin til heildarendurskoðunar með það að markmiði að setja heildarlöggjöf um áhafnir allra íslenskra skipa. Nefndin telur mjög brýnt að það verði gert hið fyrsta, að unnið verði frv. þegar á þessu ári í þeim efnum. Þá verði réttindi til vélstjórnar skoðuð sérstaklega með hliðsjón af nýrri tækni í vélarrúmum skipa og því að hvaða leyti hún geti haft áhrif á mönnun skipa og lengd náms vélstjóra. Mælist nefndin til að þessari vinnu verði hraðað og að lagt verði fram frv. í upphafi næsta þings á grundvelli hennar. Benda má á að mikið misræmi er milli réttinda vélavarða á Íslandi og á öðrum Norðurlöndum. Þar er mikil ástæða til að samræma þannig að við sitjum við sama borð og þær þjóðir sem við erum í sem mestri nánd við. Breytingarnar sem nefndin leggur til að verði gerðar á frv. eru eftirfarandi: Lagt er til að 1. gr. frv. verði breytt og gildissvið laganna afmarkað betur, þ.e. að þau taki til allra flutningaskipa, farþegaskipa og farþegabáta á íslenskri skipaskrá. Um skemmtibáta sem skráðir eru hér á landi gildi hins vegar aðeins 7. gr. laganna. Lagðar eru til orðalagsbreytingar á skýringum á orðunum skírteini og brúttótonn í 2. gr. Einnig er lagt til að skilgreining á námsstigi falli brott þar sem hennar er ekki lengur þörf vegna annarra breytinga sem lagðar eru til á frv. Lagt er til að skýrt verði hvað felist í orðinu áritun. Þá er lagt til að næsti maður í vél á eftir yfirvélstjóra verði 2. vélstjóri, en ekki 1. vélstjóri. Er það í samræmi við alþjóðasamþykktina. Lögð er til sams konar breyting á 4. gr. varðandi vélstjóra og 2. gr., þ.e. að næsti maður í vél á eftir yfirvélstjóra verði 2. vélstjóri. Lagt er til að töflur í 5. gr. frv. verði felldar brott og miðað við að þær verði í reglugerð sem sett verði á grundvelli laganna. Þetta er til skýringar og auðveldunar í frágangi laganna að töflur séu fremur í reglugerð en í lagagreinunum sjálfum. Nauðsynlegt er að sveigjanleiki verði á skipulagi námsins þannig að ekki þurfi að koma til lagabreytinga í hvert sinn sem fyrirkomulagi og skipan náms er breytt eða fært að breyttum kennsluháttum. Þá leggur nefndin til að réttindaheiti og starfssvið verði í samræmi við alþjóðakröfur. Lagt er til að tafla í 6. gr. verði felld brott líkt og í 5. gr. þar sem eðlilegra er að hún sé birt í reglugerð. Þetta tryggir að ekki sé gerð breyting á lögunum og að jafnari kröfur eru til meiri réttinda fyrir öll stærri skip, 1. stig og allt nám í Stýrimannaskólanum. Þó verður auðveldara að taka tillit til breytinga á kennslubókum, námsefni og öðrum þáttum. Lagt er til að tafla í 7. gr. frumvarpsins verði einnig felld brott. Þess í stað verði í 7. gr. kveðið á um að kenna skuli samkvæmt námskrá sem menntamálaráðuneytið staðfestir að fenginni umsögn Siglingastofnunar Íslands og í samræmi við fyrirkomulag sem nú gildir, þ.e. námskrá sem er bundin við svokallað pungapróf. Það nám hefur verið stundað víða um land um áratuga skeið með mjög góðum árangri á undan frekari menntun í skipsstjórnarréttindum. Einnig yrði það til að efla áhuga almennings um land allt á sjósókn og tengslum við sjóinn. Það er mikilvægt að hægt verði að stunda þetta grunnnám víða um land á námskeiðum eins og verið hefur um áratuga skeið og í sjómannaskólum. Reyndar er þetta námsefni að hluta komið inn í grunnskóla sem valgrein þar sem ungir og áhugasamir nemendur um sjósókn og sjómennsku geta sótt grunnmenntun í. Einnig má geta þess að nám í þessu minnsta prófi í skipstjórnarréttindum, pungaprófinu, kemur öllum að gagni hvort sem þeir eru á landi eða á sjó. Það er a.m.k. álit þess sem hér stendur að þetta nám ætti að vera skyldunám fyrir alla Íslendinga. En varðandi námið sem um er fjallað í nál. er mikilvægt að hægt verði að stunda það víða um land á námskeiðum og í sjómannaskólum. Tekur nefndin undir sjónarmið sem koma fram um 7. gr. í grg. frv. um nauðsyn þess að þeir sem stjórna skráningarskyldum skemmtibátum hafi tiltekna kunnáttu og þekkingu sem staðfest verði með útgáfu skírteinis. Þá er lagt til að ákvæði 9. gr. frv. um skipan sérstakrar undanþágunefndar verði fellt brott. Eðlilegra er að Siglingastofnun Íslands, sem er fagstofnun um siglingar á sjó, taki ákvarðanir um undanþágur til að starfa á sjó án tilskilinna réttinda fremur en fulltrúar þeirra sem hagsmuna eiga að gæta. Nefndin er sammála um að eðlilegt sé í nútímasamfélagi að fagleg sjónarmið stofnunar hafi með æðstu stjórn í þessum efnum að gera, að hún hafi þetta með höndum í stað þess að færa það inn á borð þeirra sem eiga vissulega hagsmuna að gæta á margan hátt. Lagt er til að 10. gr. frv. verði breytt þannig að Siglingastofnun Íslands taki við hlutverki undanþágunefndar sem fjallað er um í 9. gr. frv. um að veita undanþágur þegar brýna nauðsyn ber til og menn með tilskilin réttindi vantar til starfa. Þetta vandamál hefur verið á Íslandi nánast alla þessa öld sem nú er að líða og er vaxandi vandamál, því miður, og bregðast þarf við því á margan annan hátt en hér er fjallað um, en þarna eru menn að vonast til að þetta verði skilvirkara og geti leitt til þess að menn geti beitt kröftum sínum í að byggja upp nám og hvetja til náms í skipstjórnarfræðum og vélstjórnarfræðum. Nefndin leggur áherslu á að ekki verði veittar undanþágur nema nauðsynlegt sé þar sem undanþáguveitingar geta leitt til þess að sjómenn sjái sér engan hag í því að leita sér frekari menntunar og réttinda. Í þessu efni verði að finna réttan meðalveg. Lagt er til að þeir sem hafa réttindi til að vera skipstjórar á 30 rúmlesta skipum öðlist rétt til að verða skipstjórar á bátum sem eru 75 brúttótonn eða minni, en í frv. er miðað við 50 brúttótonn. Hér hefur verið gerð breyting á mælieiningu en í rauninni ekki breyting á réttindum. Nefndin telur nauðsynlegt að allir lögmætir handhafar 30 rúmlesta skírteinis við gildistöku laganna haldi réttindum sínum óskertum. Við meðferð málsins kom fram að nauðsynlegt er að miða við 75 brúttótonna báta til að ná því markmiði. Það er rétt að útskýra það aðeins nánar. Í fljótu bragði átta menn sig kannski ekki á muninum á brúttórúmlestatölu og brúttótonnatölu. En verið er að breyta mælieiningunni frá brúttórúmlestum í brúttótonn. Brúttórúmlestatala skipa er reiknuð út eftir ákvæðum Óslóarsamþykktar frá 1947. Brúttórúmlestir eru rými undir mæliþilfari, að viðbættu rými ofan mæliþilfars sem samþykktir mæla fyrir um. Brúttórúmlestatalan er því summa eftirtalinna rúmtaka skipsins: 1. Rúmtak undir mæliþilfari. 2. Rúmtak milli mæliþilfars og efra þilfars. 3. Rúmtak reisna. 4. Umframmál lestaropa. Nýja mælieiningin, brúttótonn, skammstafað bt. á móti brl. í brúttórúmlestum, þýðir að brúttótonnatala skips er rúmmál skips mælt samkvæmt Lundúnasamþykktinni frá 1969 sem tók gildi 1982. Brúttótonnatalan er heildarstærð skipsins, þ.e. heildarrúmmál allra lokaðra rýma skipsins. Þetta er nú svo einfalt en flókið samt. Ekki er verið að auka réttindin í sjálfu sér. Ákveðin reynsla er komin á 30 tonna réttindin og þegar mælieiningunni er breytt þykir nefndinni rétt, og er sammála um það, að enginn hljóti skaða af eða tapi réttindum við breytingu á heiti mælieiningar. Þetta þýðir að enginn missir réttindi, en má segja að nokkrir sem hafa verið á minni bátum öðlist réttindi til að vera með heldur stærri báta en þeir hafa verið með, þó innan þess ramma að hvorki verði breyting á vélarafli né reynsluviðmiðun. Varðandi farþegabáta og farþegaskip þar sem nefndin leggur til að brúttótonnin verði 75 er um að ræða 41 bát sem er minni en 75 brúttótonn. 40 bátar eru minni en 50 brúttótonn, og minni en 30 brúttórúmlestir eru 38 bátar. Tveir bátar eru stærri en 30 brúttórúmlestir en minni en 50 brúttótonn. Stærri en 30 brúttórúmlestir en minni en 75 brúttótonn eru þrír bátar. Stærri en 30 brúttórúmlestir en milli 50 og 70 brúttótonn er einn bátur. Með þessari breytingu færast því aðeins tveir farþegabátar upp á við ef réttindi yrðu 50 brúttótonn, en þrír ef réttindin yrðu 75 brúttótonn. Það þýðir að einn farþegabátur færist ofar ef réttindin yrðu færð úr 50 brúttótonnum í 75 brúttótonn. Varðandi fiskibáta og fiskiskip, smábátana, þá er alls 1.661 bátur minni en 75 brúttótonn. 1.619 bátar eru alls minni en 50 brúttótonn. Alls minni en 30 brúttórúmlestir eru 1.602. 24 bátar eru stærri en 30 brúttórúmlestir, gamla viðmiðunin, en minni en 50 brúttótonn. Stærri en 30 brúttórúmlestir en minni en 75 brúttótonn eru 63, og stærri en 30 brúttórúmlestir, gamla einingin, en milli 50 og 75 brúttótonn eru 39 bátar. Þetta þýðir einfaldlega að 24 litlir fiskibátar færast upp ef réttindi yrðu 50 brúttótonn, 24 færðust upp ef réttindi yrðu 50 brúttótonn en 63 ef réttindi væru 75 brúttótonn eins og nefndin leggur til. Þetta þýðir að 39 litlir bátar færast ofar ef réttindi eru færð úr 50 brúttótonnum í 75 brúttótonn. Þetta eru um 3% frávik af heildarbátaflotanum sem er inni í þessum pakka, eða liðlega 1.600 bátar. Lagt er til að 13. gr. frv. verði felld brott og að í stað þess að mönnunarnefnd ákveði mönnun flutningaskipa verði það falið Siglingastofnun Íslands. Lagt er til að 14. gr. frv. verði breytt vegna hins sama, þ.e. að Siglingastofnun ákveði öryggismönnun allra íslenskra flutningaskipa, farþegaskipa og farþegabáta. Lagt er til að bætt verði við frv. nýrri grein um úrskurðarnefnd siglingamála sem hafi endanlegt ákvörðunarvald á stjórnsýslustigi. Verði unnt að skjóta til hennar ákvörðunum stjórnvalda samkvæmt lögunum, svo sem um útgáfu skírteina, áritana, veitingu undanþágna og mönnun skipa. Verði nefndin skipuð þremur mönnum. Lagt er til að orðalagi 15. gr. verði breytt. Lögð er til breyting á fyrirsögn 16. gr. þannig að hún verði í samræmi við efni hennar. Lögð er til smávægileg breyting á orðalagi 17. gr. Þá er lagt til að lögin taki gildi 1. júlí nk. Nokkur tími mun því gefast til að kynna efni laganna og til útgáfu reglugerða. Loks er lagt til að við frv. bætist ákvæði til bráðabirgða. Er þar mælt fyrir um að þeir sem starfa á farþegabátum eða farþegaskipum skuli fyrir 1. júní 2001 sækja sérstakt námskeið um farþegaflutninga með skipum og stjórnun mannfjölda á neyðarstundu. Þess er skemmst að minnast að þegar úttekt var gerð á þeim þætti í rekstri farþegaskipa þótti ábótavant hvernig menn voru í stakk búnir til að bregðast við og það er ekki síst í samhengi við það sem þetta ákv. til brb. er sett inn til að skerpa á mikilvægi þjálfunar skipshafna, þjálfunar þeirra sem þurfa að sinna þjónustu við farþega á sjó og að sjómenn kunni vel til verka og fari ekkert á milli mála að unnið sé fumlaust og ákveðið þegar upp kynni að koma neyðarstaða. Svo mörg voru þau orð um frv. til laga um áhafnir íslenskra flutningaskipa, farþegaskipa, farþegabáta og skemmtibáta. Ég ítreka að nefndin telur mjög mikilvægt að frekari frumvörp fylgi í kjölfarið, sem ég hef getið um, og að á næsta starfsvetri Alþingis verði unnt að fjalla um þessi mál og hnýta upp, því það er auðvitað kominn tími til að spúla dekkið í þessum efnum á margan hátt. Það er gert í þessu frv. og reynt að koma þessu skilvirkt og markvisst fyrir, farið svolítið úr fornum hjólförum og reynt að leysa þannig úr ákveðnum hlutum sem hafa skapað vanda um langt skeið.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um áhafnir íslenskra flutningaskipa, farþegaskipa, farþegabáta og skemmtibáta og brtt. og nál. samgn. Herra forseti. Ég skrifa undir þetta nál. með fyrirvara um ákveðna þætti. Ég vil þó hér í upphafi taka fram að í vinnu nefndarinnar var lögð áhersla á að finna leið til að gera reglur og umgjörð þessara starfa og verkefna sem skýrust og einföldust og fella þau að þeim veruleika sem menn standa frammi fyrir og þóttust sjá í þessum efnum. Það hafa því, eins og hv. frsm. Árni Johnsen gat um, verið gerðar umtalsverðar breytingar á frv. Ég styð margt af því sem þar er sett fram og nálgunina sem þar er við veruleikann. Ég vil vekja athygli á að hér unnið að miklum breytingum varðandi menntunarmál og réttindamál sem tengjast menntun. Það er staðreynd að eftirspurn eftir menntun á þessum sviðum hefur dvínað, þ.e. bæði sjómannamenntun, vélstjóramenntun og annarri menntun sem tengist sjómennskunni. Atvinnuvegurinn hefur farið ýmsar leiðir til að leysa brýn vandamál án þess að þar hafi verið mörkuð nokkur framtíðarstefna, enda ekki svigrúm til þess. Herra forseti. Þegar ráðist er í svo miklar breytingar og menn standa frammi fyrir jafnerfiðri stöðu menntunar á þessum vettvangi þá hefði verið þörf á að taka þennan þátt til sérstakrar skoðunar og ítarlegar en nefndin gat á þeim tíma sem henni var skammtaður. Ég tel að það sé veika hliðin á þessu frv. og að það hefði þurft að vinna betur menntunargrunninn sem þessi atvinnuvegur þarf að byggja á. Ég tel, herra forseti, það er mín persónulega skoðun, að skólar sem fást við réttindanám á þessu stigi ættu að vera sérskólar. Þeir ættu að vera undir sérstökum lögum en tryggð tenging og samræming við annað nám. Það gefur skólunum meiri möguleika og frjálsari hendur til að aðlaga sig skjótt breyttum kröfum, breyttum viðhorfum og nýjum þörfum. Það að skólarnir verða að lúta lögum um framhaldsskóla gefur þeim þyngslalega umgerð, eins og margt annað starfs- og réttindanám fær reyndar þegar það er bundið almennum lögum sem taka fyrst og fremst mið af reglubundnu bóknámi. Það hefði átt að kanna hvort sérlög ættu að gilda um þetta nám og þessi réttindi sem gæfu aukið svigrúm til að bregðast við á hverjum tíma. Herra forseti. Þar sem svo miklar breytingar voru gerðar á frv. í meðförum þingnefndar varðandi menntun og menntunarkröfur til einstakra starfa, ábyrgð og réttindi sem þeim fylgja, þá hefði verið eðlilegt og sjálfsagt að þeir sem tengjast þessum vettvangi á sviði hins opinbera fengju formlegt tækifæri til að koma fyrir nefndina og gera henni grein fyrir mati sínu á breytingum á þeim atriðum. Ég tek samt undir þær áherslur, varðandi lagaumgerðina sem við erum hér að fjalla um, að brýn þörf hafi verið á að færa þar ákvæði saman, samræma þau og gera einfaldari og skýrari. Ég dreg ekkert úr þeim vilja og áhuga allra nefndarmanna á að gera það. Ég tel, herra forseti, að það eigi að skoða þessar menntunarkröfur betur. Eftir að nál. fór frá nefndinni barst bréf varðandi þetta frá fulltrúum aðila sem þessi mál snerta mjög. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að vitna til þess. Það er dagsett 9. apríl árið 2000: ,,Vísað er til nefndarálits samgöngunefndar Alþingis vegna frv. til laga um áhafnir íslenskra flutningaskipa, farþegaskipa, farþegabáta og skemmtibáta, máls. nr. 189. Undirritaðir, fyrir hönd viðkomandi félaga og skóla, vilja koma á framfæri eftirfarandi athugasendum: 1. Í breytingartillögum nefndarinnar felast veigamiklar breytingar við frumvarpsdrögin eins og þau voru lögð fyrir í samgn. Frumvarpsdrögin voru samin af nefnd samgrh. sem í störfum sínum hafði til hliðsjónar ábendingar og athugasemdir helstu hagsmunaaðila. Hafði full samstaða náðst um ýmis umdeild og veigamikil atriði frv. sem samgn. hefur nú gert breytingar á. 2. Undirritaðir lýsa furðu sinni á að samgn. skuli gera tillögur um svo umfangsmiklar breytingar á frv. án þess að leita áður álits helstu hagsmunaaðila á þeim og án þess að gefa þessum hagsmunaaðilum kost á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í viðtölum við nefndina. Undirritaðir lýsa andstöðu sinni við frv. í núverandi mynd. Óska þeir eftir að fá tækifæri til að eiga fund með samgn. í þeim tilgangi að kynna sér þau sjónarmið sem liggja að baki fram komnum brtt. nefndarinnar og koma athugasemdum einstakra hagsmunaaðila á framfæri.`` Undir þetta rita fyrir hönd Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Grétar Mar Jónsson; fyrir hönd Sambands ísl. kaupskipaútgerða, Ólafur J. Briem; fyrir hönd Stýrimannaskólans í Reykjavík, Guðjón Ármann Eyjólfsson; fyrir hönd Vélskóla Íslands, Björgvin Þór Jóhannsson og fyrir hönd Vélstjórafélags Íslands, Helgi Laxdal. Herra forseti. Ég tel mikilvægt að sjónarmið þessara aðila fái að koma fyrir nefndina og nefndin fái að heyra viðhorf þeirra til breytinga samkvæmt nál. sem hér liggur fyrir, þannig að hægt sé að meta þær ábendingar sem þeir kunna þar að koma á framfæri. Ég teldi mikilvægt að það yrði gert á milli 2. og 3. umr. þessa máls. Ég fer fram á að forseti beiti sér fyrir því við formann samgn. að þessum aðilum verði gefinn kostur á að tjá sig fyrir nefndinni á milli umræðna. Herra forseti. Í lok máls míns legg ég áherslu á mikilvægi þessa máls í heild sinni, bæði fyrir þessa atvinnuvegi og starfsfólkið sem við þá starfar. Ég legg áherslu á ósk mína um að málið verði aftur tekið inn í nefnd og þessum aðilum gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri.

Herra forseti. Hér ræðum við frv. sem var þó nokkuð lengi í vinnslu á vegum nefndar sem skipuð var af samgrh. á sínum tíma. Það er um áhafnir íslenskra flutningaskipa, farþegaskipa, farþegabáta og skemmtibáta. Um þetta frv. hafði í nefndarstarfinu náðst nokkuð víðtækt samkomulag milli þeirra sem að málinu koma, bæði hagsmunaaðila á þessu sviði, menntastofnana sem mennta skipstjórnarmenn og vélstjóra og skólamanna þar á bæ. Ég sé að í brtt. og nál. meiri hluta samgn. eru lagðar til breytingar í mörgum liðum á þessu máli sem ég taldi á sínum tíma að nokkurt samkomulag hefði verið um milli skólamanna og ráðueytismanna sem þá unnu með samtökum hagsmunaaðila að endurskoðun þessara laga. Áðan kom fram í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar að þessi samtök hafa ekki séð þær brtt. sem hér hafa verið kynntar við þetta frv. Þau óska sérstaklega eftir því að fá að koma að málinu og ræða það við hv. samgn. Ég tel sjálfboðið að nefndarmenn og formaður nefndarinnar verði við því. Hins vegar tengist frv. þetta að nokkru leyti málum sem hér eru síðar á dagskránni, þ.e. 1. umræðu málum sem fjalla um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna, lögum nr. 112, og vélstjórnarmanna, nr. 113 frá 1984 ef ég man rétt. Þar er m.a. kveðið á um hluti sem er einnig að finna þessu frv., t.d. undanþágunefnd og mönnunarnefnd og ákvæði þar að lútandi. Ég hefði talið eðlilegt að þessari umræðu, með tilliti til þess sem hv. þm. Jón Bjarnason upplýsti áðan og vitnaði í bréf frá hagsmunaaðilum, að umræðu um þetta mál sem hér er til 2. umr. yrði frestað, hæstv. forseti, og að þau frv. sem hér koma á eftir og fjalla að hluta um sömu málum, atvinnuréttindafrumvörpin, verði þá tekin til 1. umr. og vísað þá aftur til samgn. Samgn. hefði þannig möguleika á, meðan þessu máli væri frestað, að ræða nánar þær brtt. sem hún leggur til. Ég tel að þær þurfi nánari skoðunar við í ýmsum atriðum samhliða umfjöllun nefndarinnar um lög um atvinnuréttindi. Ég held að það væri eðlileg og rétt málsmeðferð vegna þess að málin tengjast en eru ekki á sama stigi í umræðunni. Ég vil svo vekja athygli á því í einni brtt. frá samgn., í 13. lið, þ.e. 15. gr. sem verður 14. gr., segir, með leyfi forseta: ,,Greinin orðist svo: Greiða skal fyrir útgáfu skírteina, viðurkenningu erlendra skírteina, veitingu undanþágna og útgáfu öryggismönnunarskírteina samkvæmt lögum þessum og skulu þau gjöld standa undir kostnaði Siglingastofnunar Íslands við afgreiðslu þeirra.`` Nú er ekki mjög langt síðan að við samþykktum lög um aukatekjur ríkissjóðs ef ég man rétt. Þar var kveðið nákvæmlega á um það hvað skyldi greiða fyrir útgáfu skírteina skipstjórnarmanna, vélstjórnarmanna, flugmanna og fjölda annarra sem þurfa að endurnýja atvinnuskírteini sín reglulega. Þar er sem sagt ákvæði um það hvaða gjöld skulu tekin fyrir þessa útgáfu. Ég tel að þessi texti: ,, ...skulu þau gjöld standa undir kostnaði Siglingastofnunar Íslands við afgreiðslu þeirra`` --- fari í bága við þau lög sem sett voru um ákveðna gjaldtöku fyrir útgáfu skírteinanna. Það er engan veginn sjálfboðið að þær 5.000 kr. sem mig minnir að reiknað hafi verið með fyrir endurnýjun skírteinis dugi til þess kostnaðar sem Siglingastofnun hefur af vinnunni við að gefa út þessi skírteini. Ég held að þessi tillaga eins og hún er orðuð stangist á við lög sem við settum ekki fyrir löngu á hv. Alþingi. Ég vildi bara benda á þetta. Ég ætla ekki að teygja umræðuna um þessi mál þó maður hefði viljað benda á eitt og annað. Hv. formaður samgn. fór yfir breytingarnar úr brúttórúmlestum í brúttótonn. Það er sjálfgefið að eitthvað þarf að hækka 30 tonna réttindin. Ég er hins vegar ekki alveg sammála honum um að fara með þau í 75 brúttótonn því að í þessu frv. stendur einmitt um eldri skírteini svohljóðandi ákvæði: ,,Sá sem er lögmætur handhafi skírteinis samkvæmt lögum sem falla úr gildi við gildistöku þessara laga skal halda sínum réttindum óskertum, enda fullnægi hann öðrum kröfum laga þessara.`` Þó að nýjar viðmiðanir hefðu verið teknar upp, að fara frá Óslóarsamþykktinni um brúttórúmlestir og taka upp brúttótonnamælinguna, þá hefði viðkomandi haldið réttindum sínum til þess að starfa á þessum skipum. Auðvitað er eðlilegt að gera samt einhverjar breytingar á þessari viðmiðun, 30 tonnum. Einhvers staðar liggur þetta á milli 50 og 75 tonna og einhvers staðar þarf að draga viðmiðunarlínu í því. Það er ekki eðlilegt að 30 brúttórúmlestabátur sem er yfirbyggður og gerður að öruggara sjófari, öruggara skipi eftir breytingu en fyrir, missi sérstaklega réttindi við þá breytingu vegna þess að brúttótonnamælingin gefur þá aðra niðurstöðu en brúttórúmlestamælingin. Ég vildi gera að tillögu minni úr þessum ræðustól, hæstv. forseti, að þessari umræðu yrði frestað og þar sem atvinnuréttindalögin koma til skoðunar hjá hv. samgn. eftir 1. umr. þá lægi ljóst fyrir um þessi mál þegar málin koma aftur fyrir þingið, bæði sem 2. umræðu mál, atvinnuréttindamálin og málið sem hér um ræðir.

Herra forseti. Ég geri ráð fyrir að hæstv. iðnrh. sé ekki langt undan úr því að umræðan er hafin á nýjan leik. En það var einmitt ástæða þess að ég gerði hlé á máli mínu að hæstv. ráðherra hafði horfið á braut úr þinghúsinu eftir að atkvæðagreiðslum lauk og ég hafði óskað eftir því að einnig forsvarsmenn iðnaðarmála, fyrir utan þá sem bera ábyrgð á því sem utanríkismáli, væru viðstaddir umræðuna. Ástæðan er sú, herra forseti, og ég vona að sá rökstuðningur nægi, að ég tel að hér sé á ferðinni eitt stærsta mál á sviði raforkumála sem við höfum um langt árabil haft í höndunum á Alþingi Íslendinga. Hér stendur sem sagt hvorki meira né minna til en að Alþingi fyrir sitt leyti blessi að Ísland falli frá stjórnskipulegum fyrirvara gagnvart því að tilskipun Evrópusambandsins um innri markað í raforkumálum gangi einnig í gildi fyrir Ísland. Herra forseti. Þetta mál er þar af leiðandi eins og ég sagði í raun og veru algerlega tvíþætt. Það snýst annars vegar um þá aðferðafræði sem hér er verið að innleiða hvað varðar að staðfesta ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar í þeim tilvikum að Ísland hefur sett svokallaðan stjórnskipulegan fyrirvara á grundvelli 103. gr. samningsins um Evrópskt efnahagssvæði og hins vegar er það svo efni þeirra tilskipana eða sameiginlegu ákvarðana sem á að innleiða. Það er kannski lýsandi fyrir þann færibandahugsunarhátt eða þá færibandaaðferðafræði sem í reynd er að verða á afgreiðslu mála sem koma þessa boðleið inn í íslenska löggjöf gegnum tilskipanir sem Evrópusambandið hefur afgreitt og síðan sameiginlega EES-nefndin tekið upp, að hér virtist, herra forseti, ekki ætla að verða nein umræða um efnisþætti einnar einustu af þessum tilskipunum og það var t.d. ekki á þær minnst í framsögu með málinu fyrir 2. umr. Herra forseti. Maður veltir fyrir sér hvort það hefði getað gerst að málið hefði verið afgreitt á Alþingi án þess að minnast á það einu orði að innri markaður fyrir raforku samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins gengi í gildi á Íslandi með þeim margvíslegu og miklu áhrifum sem það er auðvitað dæmt til að hafa. Ég var þar kominn í máli mínu, herra forseti, þegar ég gerði á því hlé til þess að hæstv. iðnrh. gæti komið til umræðunnar, að ég var að gera aðeins grein fyrir meginmarkmiðum þessarar tilskipunar. Hún er reyndar birt í fylgiskjali með þáltill. þessari sem er nokkuð að vöxtum. Það má velta því fyrir sér, herra forseti, hvort þingheimur sé allur orðinn þaullesinn í skjalinu. Hér mjög aftarlega rakst ég á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar og sem fylgiskjal með henni fylgir tilskipun Evrópusambandsins 96/92/EB. Það er þó nokkurt plagg, herra forseti, bara sjálf tilskipunin er í allmörgum köflum og samtals nokkur hundruð greinar. Þar af leiðandi, herra forseti, er kannski tímans vegna ekki ástæða til að fara í einstökum atriðum ofan í efni þessarar tilskipunar og væri þó full ástæða til því að ég held að Alþingi þurfi að sjálfsögðu að átta sig á því hvaða grundvallarbreytingar í skipulagi raforkumála í landinu muni hljótast af því að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að uppfylla ákvæði þessarar tilskipunar. Þau áhrif eru margvísleg, bæði á löggjöf og skipulag raforkumálanna og á þau fyrirtæki sem starfa á þessum markaði og sér þó kannski ekki fyrir endann á því að öllu leyti enn. En ef við látum okkur nægja, herra forseti, að staldra við meginmarkmið tilskipunarinnar þá var ég búinn að fara yfir þau í fjórum liðum, sem sagt að gera raforkugeirann að hluta að innri markaði Evrópusambandsins, þ.e. að fella hann undir þær leikreglur sem gilda á innri markaðnum um samkeppni og annað í þeim dúr. Í öðru lagi að tryggja öryggi í afhendingu raforku, í þriðja lagi að auka samkeppni í framleiðslu á raforku og í fjórða lagi að gera fyrirtækjum kleift að eiga viðskipti með raforku milli landa á svæðinu. Herra forseti. Við getum þá spurt okkur hve mikið erindi á Ísland og íslenski orkumarkaðurinn inn í þetta samhengi. Er ekki jafnaugljóst í raun í þessu tilviki eins og það var þegar tilskipun um innri markað fyrir jarðgas og gegnsæi t.d. í verðlagningu á jarðgasi var afgreitt í Evrópu, að við eigum ekkert erindi inn í þetta samhengi af þeirri einföldu ástæðu að íslenski orkumarkaðurinn er einangraður? Hann er eyja og án tengsla við orkumarkað meginlands Evrópu og tengdra nálægra eyja. Sæstrengirnir sem stundum hefur borið á góma hafa ekki verið lagðir enn og ekki er í sjónmáli að það verði gert og fyrr verður Ísland ekki í beinum skilningi tengt þessum orkumarkaði þannig að héðan gæti flust raforka til notkunar á meginlandi Evrópu eða öfugt. Það sem ég vil leggja sérstaka áherslu á í þessu sambandi og rökstyðja um leið fyrir mitt leyti hvers vegna það er ekki skynsamlegt að Alþingi heimili að fallið verði frá þessum stjórnskipulega fyrirvara að svo stöddu er þá í fyrsta lagi þessi staðreynd sem snýr að stöðu Íslands sem eyju. Í öðru lagi er sérstaða Íslands hvað orkumál varðar mjög mikil. Hún er mikil vegna þess að við framleiðum nánast alla okkar raforku úr innlendum orkugjöfum, að mestu endurnýtanlegum þar sem fallorka vatnanna á í hlut, og við erum þar af leiðandi ekki háð erlendum orkumörkuðum í þessum skilningi, hvorki í þeim skilningi að við kaupum eða seljum raforku um strengi né heldur að við flytjum inn eldsneyti til framleiðslu á raforku hér, nema í svo óverulegum mæli að ég hygg að það megi sleppa þeim þætti. Við erum að sjálfsögðu einnig í mjög sérstakri stöðu hvað varðar uppbyggingu og skipulag orkumála hér. Framleiðsla, dreifing, eignarhald og fleiri þættir eru með mjög sérstökum hætti af eðlilegum ástæðum og lúta séríslenskum aðstæðum. Í þriðja lagi má nefna þær sérstöku landfræðilegu aðstæður sem þjóðin býr við í þeim skilningi að hér býr mjög fámenn þjóð í mjög stóru en orkuríku landi. Ef við lítum svo, herra forseti, í þessu ljósi á meginmarkmið orkutilskipunarinnar, er strax ljóst að a.m.k. tvö af fjórum meginmarkmiðum tilskipunar Evrópusambandsins um sameiginlegan innri markað fyrir raforku eiga alls ekki við á Íslandi, þ.e. það fyrra, að gera raforkugeirann að hluta af innri markmaði Evrópusambandsins, fellur um sjálft sig í þeim skilningi að ekki er um sambærilegar samkeppnisaðstæður að ræða eða möguleika vegna einangrunar orkumarkaðarins hér. Og hvað hið síðara snertir, að auðvelda viðskipti milli landa með raforku, þá fellur það strax algjörlega um sjálft sig af því að engin slík viðskipti eru í tilviki Íslands möguleg þar sem hér er ekki um að ræða mögulega flutninga á orku til eða frá landinu og inn á markaði annarra landa Evrópska efnahagssvæðisins. Menn geta auðvitað reynt að halda því til streitu að um tiltekna óbeina samkeppni geti verið að ræða í þeim skilningi að við getum keppt við markaðinn á meginlandinu um iðnfyrirtæki og um sölu á raforku til einhverrar tiltekinnar framleiðslustarfsemi en það á ekki að efni til sérstaklega við ákvæðin um hinn sameiginlega innri markað um raforku. Það fellur undir hin almennu samkeppnisskilyrði samningsins og við erum bundin af þeim hvort sem er. Sú samkeppni gildir að sjálfsögðu gagnvart öllum löndum, ekki bara löndum Evrópska efnahagssvæðisins, og lýtur eftir atvikum ákvæðum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar einnig. Herra forseti. Það væri æskilegt að hæstv. utanrrh. væri hérna einnig viðstaddur umræðuna eða a.m.k. formaður utanrmn. Það vakna þegar af þessum ástæðum, herra forseti, spurningar um hvað þeim samningamönnum Íslands sem tóku ákvörðun um að setja Ísland inn í þetta samhengi gekk til. Hvers vegna í ósköpunum var ekki frá byrjun gert ráð fyrir því að leita eftir varanlegri undanþágu fyrir Ísland hvað varðaði þennan innri markað í raforkumálum, af þeirri einföldu ástæðu að við erum af efnislegum og landfræðilegum ástæðum ekki hlutar af honum? Í fyrsta lagi hefði auðvitað strax við gerð samningsins um Evrópskt efnahagssvæði þurft að gera þarna fyrirvara og í öðru lagi átti ekki að standa að þeirri ákvörðun í sameiginlegu EES-nefndinni sem tekin var í nóvembermánuði sl. Maður spyr sig líka hvernig standi á því að ákvörðun um svo afdrifaríkan hlut eins og þennan er tekin þegjandi og hljóðalaust án nokkurrar umræðu á Alþingi eða heima fyrir yfir höfuð og, mér vitanlega, án nokkurs minnsta samráðs t.d. við utanrmn. Alþingis eða iðnn. Alþingis. Mér er ekki kunnugt um að það hafi sérstaklega verið tekið þar á dagskrá eða menn varaðir við því að til stæði að Ísland gerðist aðili að þessu á þessum tímapunkti í nóvembermánuði sl. Eins og ég áður sagði, herra forseti, þá var sú leið valin af næsta augljósum ástæðum að fá varanlega undanþágu frá tilskipun Evrópusambandsins um gagnsæi verðlagningar og gegnumflutninga á jarðgasi á Evrópska efnahagssvæðinu. Þó að það hafi reyndar stundum gleymst og menn hafi staðið frammi fyrir því á Alþingi að næsta fáfengilegum hlutum hafi skolað hingað upp á strendur af því að mönnum hafi láðst af eðlilegum ástæðum að undanskilja Ísland jafnvel frá hlutum sem varða járnbrautarsamgöngur eða eitthvað því um líkt á þessum markaði. Ég tel að það hefði átt að nálgast þetta með raforkuna með sambærilegum hætti og setja það sem skilyrði að Ísland fengi þarna varanlega undanþágu eða a.m.k. allt annan og rýmri aðlögunarfrest og sérmeðhöndlun að ýmsu leyti. Herra forseti. Víða í löndum Evrópusambandsins hafa áform um markaðsvæðingu og samkeppni í orkumálum og veitumálum valdið miklum deilum og reyndar er það svo að þessi tilskipun 96/92/EB er niðurstaða af mjög átakamiklu ferli og er í eðli sínu málamiðlun ólíkra sjónarmiða milli ríkja Evrópusambandsins. Engu að síður er ljóst að innleiðing hennar hefur í för með sér margháttaðar breytingar fyrir Ísland og skapar vandamál sem er ekki augljóst hvernig leyst verða þegar menn standa frammi fyrir þeim. Ég vil þar nefna sérstaklega þá staðreynd að eignarhald á orkufyrirtækjum á Íslandi er nánast alfarið opinbert, þ.e. ekki er því fyrir að fara hér að orkufyrirtækin séu í eigu ríkis og sveitarfélaga og samkeppni milli margra fyrirtækja á markaði í einkaeigu eða blandaðri eigu og eru ekki forsendur fyrir slíku eins og mál standa, a.m.k. nú um stundir á Íslandi. Í öðru lagi ber að hafa það í huga að aðstæður á Íslandi, t.d. hvað dreifikerfi varðar, eru með allt öðrum hætti en gerist annars staðar í Evrópu, mér liggur við að segja alls staðar, þó kannski megi segja að svæðið í norðan- og vestanverðum Noregi séu að einhverju leyti sambærileg þá er það þó tæpt. Dreifikerfið hér er óhemjuvíðfeðmt borið saman við fjölda þjóðarinnar og notkun. Það er afar kostnaðarsamt vegna stærðar landsins og líka að nokkru leyti vegna veðurs þar sem ljóst er að tjón á dreifikerfi hér er með allt öðrum hætti en víðast hvar annars staðar. Ísingaveður eru t.d. einna illvígust á Íslandi miðað við flest lönd á byggðu bóli eins og menn hafa rækilega fengið að kenna á. Menn hafa jafnvel valið þann kost að grafa langar flutningalínur í jörð vegna óheyrilegs tjóns sem menn höfðu aftur og aftur orðið fyrir í ísingaveðrum. Það er að vísu rétt sem fram kemur í salnum að annars staðar geta aðrar vágestir plagað menn eins og hvirfilvindar en þeir eru þó sjaldan jafnstórvægilegt vandamál eins og illviðri og ísing við íslenskar aðstæður. Það er líka rétt, herra forseti, að hafa það í huga að þrátt fyrir að hið opinbera hafi á undanförnum áratugum verið að baksa við að byggja upp dreifikerfi fyrir raforku í landinu og það hefur alfarið verið verkefni hins opinbera, þ.e. fyrirtækja í eigu ríkisins og/eða þá sveitarfélaga, þá er ekki lengra komið en svo, enn sem komið er, að það vantar mikið upp á að allir landsmenn búi við sómasamlega þjónustu að þessu leyti. Ég minni þar t.d. á hið mikla óréttlæti sem drjúgur hluti landsmanna, þ.e. þeirra sem byggja landsbyggðina eða hið eiginlega strjálbýli, býr við hvað það varðar að hafa ekki aðgang að þriggja fasa rafmagni með tilheyrandi kostnaði, orkusóun og óþægindum. Þar af leiðandi, herra forseti, þyrfti ríkið og opinberir aðilar sem hafa séð um framkvæmd þessara mála hingað til helst að ljúka þeim hlutum þannig að málin væru þá í sómasamlegri stöðu þegar kemur að breytingum af þessu tagi. Í þriðja lagi vil ég nefna að það er algerlega ljóst að undirbúningur undir óumflýjanlegar breytingar á lögum og fyrirkomulagi raforkumála, svo sem varðandi skipulag og rekstur fyrirtækja eigi tilskipunin að ná fram að ganga, er mjög skammt á veg komin. Þetta lýtur ekki aðeins að t.d. uppskiptingu fyrirtækja eins og Landsvirkjunar sem er ljóst að verður að hluta niður í fleiri en eitt og jafnvel fleiri en tvö fyrirtæki ekki síður en stórveldið Microsoft ef af verður, þetta lýtur einnig að breytingum á lögum og reglum, þetta lýtur að skipulagi, uppbyggingu og hlutverki annarra fyrirtækja, svo sem Rafmagnsveitna ríkisins og orkufyrirtækja á vegum sveitarfélaganna, þá má nefna Orkuveitu Reykjavíkur, Hitaveitu Suðurnesja og fleiri. Það er einnig ljóst og ætti hæstv. iðnrh. að vera afar vel um það kunnugt, herra forseti, að mikil gerjun er í einstökum landshlutum og meðal ákveðinna aðila á þessu sviði hvað varðar stöðu þessara mála. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að menn séu að velta þeim hlutum fyrir sér, en þar er fyrst og fremst um mjög lauslegar vangaveltur að ræða enn sem komið er að mér sé kunnugt um. Það nægir t.d. í því sambandi að vísa til mjög svo flausturslegra umræðna sem urðu skömmu fyrir jól um þann möguleika að flytja höfuðstöðvar Rafmagnsveitna ríkisins út á land, væntanlega til Akureyrar, og breytingar sem slíkt gæti haft í för með sér eða boðið upp á hvað varðar endurskipulagningu orkumála í einstökum landshlutum. Menn eru jafnvel að ræða um að stofna fleiri landshlutafyrirtæki á þessu sviði og fleira í þeim dúr. Allt ber að sama brunni, herra forseti, að mínu mati. Okkur Íslendingum veitir ekki af svo sem eins og 5--10 ára tíma til að endurskipuleggja fyrirkomulag orkumála á okkar eigin forsendum á þann hátt sem við teljum henta aðstæðum okkar áður en við förum að taka inn á okkur að gera grundvallarbreytingar vegna utanaðkomandi tilskipana. Einnig er rétt að minna á að lokum, herra forseti, að einn megintilgangur tilskipunarinnar og markmið með henni er að innleiða samkeppni í orkugeiranum. Ef að líkum lætur er í tengslum við það og í kjölfarið ætlunin að fylgi einkavæðing opinberra fyrirtækja á þessu sviði. Það vantar að sjálfsögðu ekki að söngurinn er einnig uppi í þessu tilviki að lausnarorðið stóra og mikla sé einkavæðing. En þá, herra forseti, vaknar líka stórar spurningar og þeim er ekki síður ósvarað en þeim sem ég hef hérna velt upp. Þar ber auðvitað hæst, hvernig ætla menn að tryggja jöfnun á raforkuverði um allt land í slíku samkeppnisumhverfi eða ætla menn alfarið að gefa það markmið upp á bátinn? Mér vitanlega hefur ekki verið sýnt fram á það með hvaða einföldum aðferðum eða jafnvel yfir höfuð færum leiðum menn geta varðveitt markmið um jöfnuð í raforkuverði annars vegar og það að innleiða samkeppnisaðstæður í þessum efnum hins vegar. Það er líka rétt, herra forseti, að benda á að þá væri um að ræða einkavæðingu fyrirtækja sem eru í eðli sínu í einokunar- eða í besta falli fákeppnisaðstöðu og þá minnug þess að reynslan af slíkri einkavæðingu þegar í hlut eiga fákeppnis- eða einokunarfyrirtæki einmitt á sviði veitumála er mjög slæm. Ætli þeir finni ekki fyrir því á Bretlandseyjum sem hafa verið að borga einkaeinokunarfyrirtækjunum sem þar voru búin til fyrir vatn og rafmagn, gas og fleiri hluti, hversu góð útkoman er af því að búa við einkaeinokun. Íslendingar þekkja hana mætavel. Versta tímabil sem Íslendingar hafa upplifað í viðskiptamálum er tímabil einkaeinokunarinnar, þ.e. hinnar illræmdu dönsku einokunarverslunar en hún var lengstum, herra forseti, einkaeinokun, þ.e. Danakonungur seldi í hendur einkafyrirtækja einkaleyfi til að okra á Íslendingum. Reyndar var það þannig að skástu tímabilin í þeirri sögu voru þegar Danakonungur sjálfur fór með verslunina. Segja má að hún hafi verið ríkiseinokun en miklu verr vegnaði okkur þegar um einkaeinokun væri að ræða af skiljanlegum ástæðum enda yfirleitt ekki um það deilt að versta mögulega fyrirkomulag í viðskiptum er einkaeinokun, þegar einkaaðili er einn í aðstöðu til að þvinga menn til viðskipta við sig til að hagnast á þeim sjálfur og hefur sjálfdæmi meira og minna um verðlagningu og jafnvel að einhverju leyti þjónustu. Menn eru í ósköp lítilli samningsaðstöðu gagnvart aðilanum sem á einu raflínuna inn í húsið hjá sér eða vatnslögnina eða annað í þeim dúr. Herra forseti. Mér er tjáð að hæstv. iðnrh. sé tímabundinn og ég skal taka tillit til þess og reyna að stytta mál mitt í þessari lotu þannig að hæstv. ráðherra geti komist í ræðustólinn til svara. Það eru þó nokkur atriði sem ég vil nefna örstutt í lokin en áskil mér þá rétt til að koma betur inn á þau mál aftur. Ég vil sérstaklega spyrja hæstv. ráðherra hver sé afstaða hans til þess sem kemur fram í nál. minni hluta að vegna þess hversu stórt og afdrifaríkt mál er hér á ferð og í raun og veru lítil umræða hefur farið fram um það og undirbúningur allur undir gildistöku þessarar tilskipunar ef af ætti að verða er skammt á veg kominn verði því vísað til ríkisstjórnarinnar og við bíðum með það a.m.k. um sinn að falla frá hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég vil í öðru lagi spyrja hæstv. ráðherra hvað líði undirbúningi þessa máls almennt talað. Mér er ljóst að komið hefur út ein skýrsla sem lýtur að einhverjum opinberum undirbúningi sem hægt er að segja með réttu að tilheyri þessu máli, þ.e. skýrsla eða tillögur nefndar undir forustu forstjóra Þjóðhagsstofnunar, þáverandi, væntanlegum ráðuneytisstjóra í iðnrn. Þórðar Friðjónssonar, þar sem er velt upp ýmsum möguleikum sem á því væru að skipta upp fyrirtækjum, aðskilja þá þætti sem tilskipunin gerir ráð fyrir að þurfi að vera aðskildir, þ.e. framleiðsla í fyrsta lagi, flutningar í öðru lagi og dreifing í þriðja lagi. Rétt er að vekja athygli á því að þetta þarf allt að aðskilja þannig að sami aðili getur til að mynda ekki annast annars vegar flutninga og heildsöluviðskipti á þessu sviði og smásöluviðskipti og dreifingu hins vegar. Ég vil í þriðja lagi spyrja hæstv. ráðherra hvort skoðaðir hafi verið þeir möguleikar sem felast í 24. gr. tilskipunar Evrópusambandsins til að fá varanlegar undanþágur eða beita fyrir sig þeim ákvæðum í þeim tilvikum sem greinin fjallar um og mér sýnist að Ísland gæti út af fyrir sig mögulega fallið undir. Þar er fyrst og fremst vikið að tveimur mögulegum undanþáguleiðum, þ.e. annars vegar undanþágur og ég geri ráð fyrir að hæstv. iðnrh. kunni þetta, þegar þegar gerðar samningsskuldbindingar valda vandkvæðum gagnvart því að uppfylla ákvæði tilskipunarinnar eru gefnir í 24. gr. hennar vissir möguleikar á undanþágum eins og þar segir, með leyfi forseta: ,,Aðildarríki þar sem ákvæði þessarar tilskipunar leyfa ekki að virtar séu skuldbindingar eða rekstrarábyrgðir sem gefnar voru áður en tilskipunin öðlaðist gildi geta sótt um bráðabirgðafyrirkomulag sem framkvæmdastjórnin getur leyft m.a. með tilliti til stærðar kerfisins, samtengingar kerfisins og skipulags raforkuiðnaðar ríkisins. Framkvæmdastjórnin tilkynnir aðildarríkjum um slíkar umsóknir áður en hún tekur ákvörðun að teknu tilliti til trúnaðar kröfunnar, birting í stjórnartíðindum`` o.s.frv. Svo er hitt meginundanþáguatriðið sem þarna er mögulegt. Um það er fjallað í 3. tölul. 24. gr. Það er þegar í hlut eiga smá og einangruð kerfi en þar segir, með leyfi forseta: ,,Aðildarríki sem geta sýnt fram á eftir að þessi tilskipun hefur öðlast gildi að umtalsverð vandkvæði séu á rekstri lítilla einangraðra kerfa þeirra geta sótt um undanþágur frá ákvæðum IV., V., VI. og VII. kafla sem máli skipta og er framkvæmdastjórninni heimilt`` o.s.frv. Herra forseti. Ég tel tvímælalaust skynsamlegast við núverandi ástæður, vegna þeirra mistaka sem ég tel að hafi verið gerð að setja Ísland inn í þetta án þess að leita þarna eftir varanlegri undanþágu, að við af léttum ekki stjórnskipulegum fyrirvara. En til vara mætti gera þá kröfu að leitað verði eftir annars vegar miklu lengri aðlögunartíma fyrir Ísland en þeim tveim árum sem Íslandi og Liechtenstein er ætlað að hafa frá og með því að tilskipunin tekur gildi. Hins vegar að setja í gang skoðun á því hvort nýta megi ákvæði 24. gr. tilskipunarinnar til þess að semja varanlega um sérstöðu Íslands í þessum efnum. Afstaða minni hlutans er að málinu sé vísað til ríkisstjórnar, herra forseti, þ.e. þessu eina númeri þáltill.

Hæstv. forseti. Vegna orða hv. þm. og þeirra spurninga sem hann bar upp alveg í lokin verð ég að segja að ég hef ekki þær áhyggjur af þessu máli eins og hv. þm. virðist hafa. Ég tel að þessi tilskipun falli ágætlega að orkumálum okkar og við í iðn.- og viðskrn. erum komin mjög langt með að vinna frv. til breytinga á raforkulögum sem er unnið í framhaldi af þeirri skýrslugerð sem hv. þm. vitnaði til. Það munaði bara hársbreidd að við hefðum getað sýnt það frv. á hv. Alþingi áður en því lýkur í vor en því miður verður það ekki en því mun verða dreift strax í haust og ég tel að þar sé um mjög metnaðarfullar tillögur að ræða fyrir okkar hönd. Ég get tekið undir með hv. þm. að orkumál okkar eru á margan hátt sérstök og á margan hátt mikið ævintýri og við getum verið mjög hreykin af því hvernig við höfum leyst okkar mál á þessu sviði. Það sem hv. þm. talaði mest um, að hér eigi að koma á samkeppni bæði í vinnslu og sölu, er náttúrlega mál sem ekki þarf að koma neinum á óvart. Ég minni á að fyrrv. hæstv. iðnrh. lagði fram á hv. Alþingi þáltill. um nýskipan raforkumála þar sem þessi mál voru öll til umfjöllunar og hv. þm. höfðu þá tækifæri til þess að fjalla um málið þó að tillagan hafi ekki verið afgreidd endanlega, og varð ég ekki vör við að svo gífurlegur ágreiningur væri um framtíðarskipan þessa mikla og mikilvæga málaflokks. Mér held að það gæti orðið neytendum í hag að þessari samkeppni verði komið á og hugsunin er sú. Ég óttast ekki það sem hv. þm. talaði einnig um og varðar einkavæðingu á þessu sviði. Með þeim hugmyndum sem uppi eru er reiknað með að hvað varðar Landsnetið svokallaða verði ekki um samkeppni að ræða og eignaraðilar að því verða þeir sem eiga núna þær línur sem mynda þetta Landsnet og síðan getum við séð til með hvernig það mun þróast í framtíðinni en í flutningnum á Landsnetinu yrði ekki um samkeppni að ræða heldur í vinnslunni og síðan í sölunni. Við skulum reikna með að með því að neytendur fái valið þurfi ekki að hafa áhyggjur af því sem hv. þm. nefndi einnig og varðaði það að tryggja jafnt verð á raforku um allt land. Mér finnst þetta mál vera langt komið í vinnslu í ráðuneytinu og ég er sjálf mjög áhugasöm um að vonandi á þessu ári geti verið hægt að breyta raforkulögunum þannig að áfram verði haldið á þeirri braut að koma á samkeppni í orkugeiranum. Í sjálfu sér er það engin nýjung að við þurfum að taka upp samkeppni í sambandi við vinnsluna. Ég held að allmörg ár séu síðan við gerðum okkur grein fyrir því að Landsvirkjun gæti ekki haldið þeirri einokun sem má segja að hún hafi haft á því sviði. Svo getur hv. þm. náttúrlega haft áhyggjur af og verið ósammála því að vera aðili að Evrópska efnahagssvæðinu. Þar er ég ekki sammála honum. Ég tel að í sjálfu sér hafi það verið gæfuspor að við Íslendingar skyldum stíga það skref. Og þetta mál er eitt af því sem þar hefur verið til umfjöllunar. Auðvitað má segja að Ísland eða Alþingi hefði mátt koma meira að málinu á undirbúningsferli þess eins og sjálfsagt að öllum málum sem varða Evrópska efnahagssvæðið. En ég tel að ekki þurfi að koma neinum á óvart núna að málið og staða þess sé í þeim farvegi sem raun ber vitni.

Herra forseti. Auðvitað er gott að hæstv. ráðherra hefur ekki áhyggjur af málinu en það nægir mér ekki sem svör og ég er algerlega ósammála hæstv. ráðherra um að efni þessarar tilskipunar falli ágætlega að orkumálum okkar. Ég tel það þvert á móti vera augljóst mál að mjög margt sem í þessari tilskipun er á alls ekkert erindi og á ekkert við Ísland. Þetta er sniðið að samkeppni milli rótgróinna einkafyrirtækja sem skipta hundruðum á meginlandi Evrópu. Þetta er sniðið að þörfinni fyrir leikreglur í viðskiptum, viðskipti með raforku milli landa og fleiri þætti í þeim dúr sem eiga alls ekki við og eiga ekkert erindi inn í þessi mál hjá okkur. Við getum að sjálfsögðu gert þær breytingar í raforkumálum okkar sem við viljum, þar með innleitt samkeppni að einhverju leyti ef mönnum sýnist svo. En það er bjargföst sannfæring mín að við værum mun betur stödd til þess að gera þá hluti ef við þyrftum ekki að vera þvinguð af ýmsum ákvæðum þessarar orkutilskipunar sem verða okkur til vandræða. Ég nefni t.d. kröfuna um aðskilnað á framleiðslu, flutningi og dreifingu. Tökum landshlutaorkufyrirtæki sem menn vilja stofna og láta sjá um þessa þætti fyrir sig. Hvers vegna í ósköpunum ættu Íslendingar ekki að geta gert það ef þeim sýnist svo? Það truflar ekki á nokkurn hátt hinn sameiginlega orkumarkað Evrópu. Það eru mistök og það skortir í raun öll rök fyrir því að vera að troða Íslandi inn í þetta og mun ég taka til máls aftur um þetta síðar, herra forseti. Þó að mér þyki miður að hæstv. ráðherra skuli þurfa að hverfa á braut vegna annarra skylduverka ætla ég ekki að gera við það frekari athugasemdir en hefði talið að þetta mál hefði þurft að fá miklu betri umfjöllun, skoðun í iðnn. jafnt sem utanrmn., og vandaðri meðhöndlun.

Hæstv. forseti. Þetta mál fær að sjálfsögðu umfjöllun á hv. Alþingi í haust þegar það kemur fram í formi frv. Vegna þess að hv. þm. talaði um það sem mikið vandamál að hér ætti að koma á þessum aðskilnaði, þá get ég frætt hann um það að þegar frv. var í vinnslu á fyrri stigum í ráðuneytinu var það sent út til orkufyrirtækja sem brugðust mjög jákvætt við þessari breytingu. Ég held því að hv. þm. hafi ekki kynnt sér nægilega vel álit orkufyrirtækjanna á þessum nýjungum sem þarna er verið að boða.

Herra forseti. Skylt er skeggið hökunni. Það kemur mér ekki mjög á óvart þó að svolítill samhljómur sé í áliti iðnrn. og Landsvirkjunar og þeirra sem þarna véla saman um hlutina. Varðandi það að Alþingi muni síðar koma að þessu máli í haust þá er ég ekki viss um að allir hv. þm. hafi áttað sig á því að það sem til stendur hér e.t.v. innan nokkurra klukkutíma er að heimila að fallið verði frá hinum stjórnskipulega fyrirvara, síðustu bremsunni sem Ísland í raun og veru hefur gagnvart því að skuldbinda sig gagnvart þessari tilskipun. Það er það nýja við þessa aðferðafræði sem menn verða að átta sig á og ef á að meðhöndla hana þannig að vísa síðan í það að Alþingi eigi að fá að koma aftur að málinu, þá fer ég að endurskoða stuðning minn við þetta fyrirkomulag því að það er hér, núna í þessari afgreiðslu Alþingis sem í raun og veru hin efnislega uppáskrift mun fara fram vegna þess að verið er að leggja til að falla frá hinum stjórnskipulega fyrirvara og þar með vakna samningsskuldbindingar Íslands og þetta verður hluti af þjóðréttarlegum gjörningi sem við erum bundin af. Það er á þeim tímapunkti sem ég tel rétt að segja stopp og við skulum skoða málin betur. Ég legg þar af leiðandi til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar þó að ég hefði í sjálfu sér vel getað hugsað mér að vísa því eitthvert annað ef boðið væri upp á það samkvæmt þingsköpunum.

Hæstv. forseti. Á hv. Alþingi er alltaf verið að taka einhverjar ákvarðanir og þetta er ein af þeim ákvörðunum sem við stöndum frammi fyrir að taka en hún kemur okkur alls ekki á óvart. Umræða um þetta hefur farið fram áður á hv. Alþingi og í tengslum við þá þáltill. sem borin var fram af fyrrv. hæstv. ráðherra. Ég tel því að málið hafi fengið ágætiskynningu og undrast það í sjálfu sér að hv. þm. hafi ekki reiknað með að til þess kæmi að þessi ákvörðun yrði tekin.

Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um staðfestingu ýmissa ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á viðaukum og bókunum við EES-samninginn. Eins og fram kemur í athugasemdum með þáltill. eru ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á viðaukum eða bókunum við EES-samninginn þjóðréttarsamningar í eðli sínu en samkvæmt því er ekki gert ráð fyrir að í ákvörðunum sé kveðið á um að gildistaka þeirra gagnvart aðildarríkjunum sé háð staðfestingu þeirra heima fyrir. Þær verða með öðrum orðum skuldbindandi fyrir aðildarríkin um leið og þær hafa verið teknar, nema eitthvert aðildarríkjanna beiti heimild í 103. gr. EES-samningsins til að gera fyrirvara um að ákvörðun geti ekki orðið bindandi strax vegna stjórnskipulegra skilyrða heima fyrir. Síðan er í athugasemdunum bent á að á þeim sex árum sem liðin eru síðan samningurinn tók gildi hefur Ísland beitt þessum fyrirvara 38 sinnum. Hér er verið að leggja til nýja aðferð til að aflétta þessum stjórnskipulegu fyrirvörum sem hafa verið settir í vissum tilvikum af hálfu Íslendinga. Eins og fram kom í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar getum við að mörgu leyti samþykkt þessa aðferð en með tveimur fyrirvörum þó. Í fyrsta lagi að fram hafi farið rækileg kynning á málinu þannig að þingheimur viti um hvað verið er að fjalla og að sjálfsögðu umræða um málið í tengslum við þá kynningu, og í öðru lagi að tryggt sé að um málið ríki almenn sátt. Það er sá fyrirvari sem við hljótum að setja. Þegar þær tillögur eru skoðaðar sem lagt er til að þingið leggi blessun sína yfir fyrir þinglok, sem eru áætluð 11. maí, kemur í ljós að sumar þessara breytinga sem gerðar eru á samningnum virðast harla meinlausar og ég er nokkuð sannfærður um að sæmileg sátt ríkir um. Það er t.d. lagt til að við föllumst á kröfur um orkunýtni rafknúinna kæliskápa, frystiskápa, sambyggðra kæli- og frystiskápa til heimilisnota. Ég hef ekki nokkra trú á því að nokkur maður sé ósammála staðalverki af þessu tagi. Það er vikið í annarri breytingu að fjarsölusamningum. Þetta er neytendamál hef ég trú á. Hér er í enn einni breytingunni vikið að mati á áhrifum sem tilteknar framkvæmdir á vegum hins opinbera eða einkaaðila kunna að hafa á umhverfið. Það er um að ræða samræmingu laga aðildarríkjanna um hópuppsagnir, nokkuð sem hér hefur verið til umfjöllunar. Í enn einni tilskipuninni eða breytingunni sem við höfum fallist á er um að ræða rammasamning um foreldraorlof sem aðilar á vinnumarkaði í Evrópu hafa komið sér saman um og hér eru fleiri af svipuðum toga sem snerta samskipti atvinnurekenda og launafólks. Hér er vikið að sjónvarpsrekstri, samræmingu á því sviði þar sem búið verði svo um hnúta með lagasetningu að almenningur eigi rétt á því að fá aðgang að sjónvarpssendingum af atburðum sem hljóta í eðli sínu að teljast almannaeign eða vera af slíku tagi. Hér er um að ræða persónuvernd í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um frjálsa miðlun slíkra upplýsinga. Enn er hér vikið að persónuvernd, vátryggingamálum. En síðan kemur ein grein sem ég mundi gjarnan vilja fá að fá nánari skýringar á. Hún er númeruð 3.12. og þar segir, með leyfi forseta: ,,Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 96/99 frá 16. júlí 1999 um að fella inn í EES-samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 97/52/EB frá 13. október 1997 um breytingu á tilskipun 92/50/EBE, 93/36/EBE og 93/37/EBE sem fjalla um samræmingu reglna um útboð og gerð opinberra samninga um kaup á þjónustu, um vörukaup og gerð opinberra verksamninga og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 98/4/EB frá 16. febrúar 1998 um breytingu á tilskipun 93/38/EBE um samræmingu reglna um innkaup stofnana sem annast vatnsveitu, orkuveitu, flutninga og fjarskipti ...`` Í greinargerð segir um þessa tillögu, með leyfi forseta: ,,Með tilskipununum er verið að laga löggjöf ESB um opinber útboð að reglum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Að auki felur ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar í sér breytingar á XVI. viðauka við EES-samninginn þar sem felld eru út ákvæði og listar yfir stofnanir sem eiga við um Austurríki, Finnland og Svíþjóð.`` Vikið er að svipuðu efni undir númerinu 3.18. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 20/00 frá 25. febrúar 2000 um að fella inn í XVI. viðauka EES-samningsins breytingu á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 96/1999 frá 16. júlí 1999 ...`` --- Þar sem enn er vikið að ákvörðunum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Ég mundi gjarnan vilja fá að vita frá hv. formanni utanrmn. hvað hér er átt við. Hér er verið að leggja þáltill. fyrir þingið um að við föllumst á breytt fyrirkomulag, föllum frá þeim fyrirvörum sem við höfum gert um ákvarðanir sem hafa verið teknar í EES-nefndinni. Við hvað er nákvæmlega átt með því sem ég vék að áðan? Hvaða breytingu er verið að gera þarna? Hinu geri ég mér vel grein fyrir, þ.e. hvað átt er við með tilskipun 96/92/EB um innri markað fyrir raforku. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem sæti á í utanrmn. hefur gert hér vel grein fyrir minnihlutaáliti sínu og andstöðu við þessa tilskipun. Við getum ekki fallist á að Alþingi samþykki nánast umræðulaust grundvallarbreytingu á skipan raforkumála á Íslandi. Ég teldi eðlilegt, og tek undir sjónarmið hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að mér finnst þetta vera góð vinnuaðferð og gangi fyllilega upp gagnvart meginþorra mála, gagnvart flestum málanna. Ég tel að flestar þær tilskipanir sem hér um ræðir mundu ganga smurt og vel í gegnum þingið án nokkurrar fyrirstöðu. Ég er nokkuð sannfærður um það. Hér er hins vegar á ferðinni stórpólitískt mál sem mikill ágreiningur ríkir um í landinu og við höfum af því áhyggjur hverjar afleiðingar yrðu af einkavæðingu, markaðsvæðingu, raforkuframleiðslunnar á Íslandi. Hér er að meginefni til lagt til að við föllumst á að gera raforkugeirann að hluta innri markaðar Evrópusambandsins, í áföngum þó, og að auka samkeppni í framleiðslu á raforku. Hæstv. iðnrh. kom fram áðan og sagðist ekki hafa nokkrar einustu áhyggjur af því. Við höfum áhyggjur af því og áhyggjur okkar lúta m.a. að því sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék að í málflutningi sínum, þ.e. að á þessu sviði gæti hæglega skapast einokunaraðstaða óháð almannavaldi. Þeir höfðu nokkrar áhyggjur af því í New York-ríki vegna þess að þar var ákveðið fyrir tveimur eða þremur árum að almannavæða raforkuframleiðsluna og raforkudreifinguna og hverfa frá fyrirkomulagi sem þá hafði ríkt um nokkurt skeið neytendum í óhag og fyrirtækjum í óhag. Það var að kröfu neytenda og fyrirtækja í New York-ríki sem repúblikanar --- það voru engir kommúnistar þar á ferð eða sósíalistar eða vinstri menn, ekki einu sinni kratar --- ákváðu að almannavæða raforkuframleiðsluna vegna þess að hún var óhagkvæm og hún var dýr. Það voru fyrirtækin sem kröfðust þess og það voru neytendasamtökin sem kröfðust þess. Í það voru látnir miklir fjármunir af hálfu New York-ríkis að almannavæða þessa þjónustu að nýju. Þess vegna vekur það mér vægast sagt nokkurn ugg þegar hæstv. iðnrh. leyfir sér að koma hér upp og afgreiða þetta mál út af borðinu á þeirri forsendu að hún hafi ekki nokkrar áhyggjur af málinu. Það er eðlilegt að þessi mál komi til kasta þingsins. Ég mundi fyrir mitt leyti fallast á þetta nýja fyrirkomulag. Mér finnst það að mörgu leyti skynsamlegt. Það hefur verið óásættanlegt að mínum dómi hve lengi hefur dregist að festa í lög ýmislegt sem sátt er um og við erum ákveðin í að lögfesta, ýmsar tilskipanir frá EES. En við eigum að undanskilja það sem mikill ágreiningur ríkir um. Þá bendum við sérstaklega á þessa tilteknu tilskipun um innri markað fyrir raforku. Ég auglýsi eftir nánari skýringum á breytingum sem lúta að útboði og aðlögun að reglum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Mér finnst að það þurfi að skýra nánar hvort sem það er við þessa umræðu eða aðra umræðu.

Herra forseti. Það virðist ekki vera stórkostlegur áhugi á þessu máli miðað við umræður eða viðveru í þingsalnum. Hefði þó mátt búast við því að það kveikti í einni og einni sál að þessi stóra ákvörðun er að fara í gegnum þingið, að innleiða þessa tilskipun um sameiginlegan innri markað í raforkumálum á Íslandi. Það er auðvelt að rökstyðja og sýna fram á, held ég, að við höfum væntanlega ekki um áratuga skeið staðið frammi fyrir stærri breytingu í okkar orkubúskap en þeirri sem hlýtur að leiða af slíkri gjörð. Hér eru ákaflega hljóðir þeir aðilar t.d. frá iðnaðarhliðinni eða orkumálahliðinni sem hefði verið eðlilegt að lagt hefðu kannski sitt af mörkum til faglegrar umfjöllunar um þetta mál. Ég minni enn á að hér er verið að taka upp það verklag að hin eiginlega efnislega afgreiðsla málsins er að fara fram nú og síðan glíma menn við afleiðingarnar í formi lagabreytinga sem eru þá orðnar óhjákvæmilegar vegna þjóðréttarlegra skuldbindinga Íslendinga, e.t.v. á næsta þingi eða þarnæsta. Okkur verður skammtaður naumur tími, þ.e. tvö ár frá og með því að fresturinn hefst, sem gerist þegar síðasta aðildarríkið hefur fallið frá fyrirvörum sem vel má vera að sé Ísland. Innan fárra daga þegar pappírar hafa verið sendir Brussel kann því að vera að skeiðklukkan fari af stað. Öfugt við hæstv. iðnrh. sem er glaðsinna og áhyggjulaus varðandi þetta mál þá hef ég af því miklar áhyggjur. Ég óttast því miður að hæstv. iðnrh. eigi eftir að reka sig á að þetta eru ekki eins einföld mál og mér fannst koma fram í svörum hæstv. ráðherra. Það er t.d. alveg ljóst að fyrirtækinu Landsvirkjun sem hefur haft mjög sérstaka stöðu á Íslandi og sérstaka stöðu væntanlega í orkubúskap þó víðar væri leitað hjá einni þjóð, þarf ekki bara að breyta hvað rekstrarfyrirkomulag og skipulag varðar, það þarf að gjörbreyta lögum um Landsvirkjun því það er augljóst mál að þau ákvæði sem þar eru t.d. núna um skyldur Landsvirkjunar til að afhenda raforku og á sama verði um allt land, fá ekki staðist. Það hefur verið grundvöllur, herra forseti, þeirrar verðjöfnunarstefnu í raforkumálum sem hér hefur verið rekin. Til viðbótar því hafa menn síðan lagt fram mikla fjármuni í formi niðurgreiðslna t.d. á raforku til húshitunar til að reyna að jafna aðstöðu landsmanna að þessu leyti. Ég tel að það sé algjörlega óútfyllt ávísun hvernig slíku verði við komið í kjölfar þeirra breytinga sem þessi tilskipun kallar á. Ég tel að undirbúningur sé mjög skammt á veg kominn þó að menn beri sig kannski borginmannlega í iðnrn., enda búnir að fara í sumarferðina þannig að ekki tefur hún þá frá störfum þeim sem fram undan eru. Ég tel að undirbúningurinn sé mjög skammt á veg kominn og ég hef ekki náð að koma höndum yfir nema eitt plagg og það er þessi skýrsla um landsnetið sem tekur á, nánast í vangaveltustíl, herra forseti, einum þætti þessa máls, þ.e. hvernig megi aðskilja sjálfan flutninginn frá framleiðslunni. Þá er eftir að aðskilja dreifinguna því að hún má heldur ekki vera í sama fyrirtæki, a.m.k. verður hún að vera bókhaldslega og fjárhagslega og stjórnunarlega aðskilin. Og það er eftir að leysa ýmis fleiri álitamál sem þarna vakna. Ég geri ekki mikið með það sem hæstv. iðnrh. skaut sér á bak við, að forveri hæstv. ráðherra í embætti hefði lagt hér inn þáltill. fyrir nokkru síðan um framtíðarskipulag raforkumála. Ég man hvernig það plagg var úr garði gert. Það voru ákaflega losaralegar vangaveltur og hugmyndir um það hvernig þessir hlutir gætu orðið á komandi tímum. Það plagg komst hér eitthvað til umræðu, var aldrei afgreitt. Það væri nær lagi að tala um að það hafi verið sýnt hér heldur en að í því hafi falist nokkur eiginleg aðkoma Alþingis að málinu. Í öðru lagi er ég eins og áður kom fram, herra forseti, á öndverðum meiði við hæstv. ráðherra sem hélt fram þeirri frumlegu kenningu hér að tilskipun Evrópusambandsins um innri markað í raforkumálum ætti einstaklega vel við á Íslandi. Ég er þeirrar skoðunar að svo sé ekki. Ég tel að Ísland eigi þvert á móti ekkert erindi inn í þær leikreglur sem verið er að setja um þennan sameiginlega raforkumarkað meginlands Evrópu. Þar eru allt aðrar aðstæður og allt önnur mál uppi sem verið er að leysa heldur en þau sem við höfum við að glíma, sem einkum snúa að fámenni þjóðarinnar í stóru landi og því hvernig menn geta varist því að hér verði óhóflegur verðmunur á raforku eftir byggðarlögum og annað í þeim dúr. Í þriðja lagi, herra forseti, ítreka ég gagnrýni mína á samningamenn Íslands í þessu máli. Ég tel að þarna hafi mönnum tekist afar óhönduglega og ég hef engin rök heyrt, og fékk þau ekki heldur í svari hæstv. ráðherra, fyrir því að standa þannig að málum að gefa sér fyrir fram sem óumflýjanlega niðurstöðu að Ísland yrði aðili að þessari tilskipun. Ég hefði þvert á móti talið nánast öll rök mæla með hinu gagnstæða, að við færum sömu leið og þegar í hlut átti tilskipun með viðskipti með jarðgas eða þess vegna reglur um járnbrautarsamgöngur, fljótasiglingar eða annað slíkt sem alls ekki eiga við íslenskar aðstæður, þ.e. að við gengjum frá því að við værum undanþegnir slíku drasli. Enda höfum við ekkert með það að gera hér á Íslandi, herra forseti, að taka upp í landsréttinn ákvæði um slíkt eða hvað? Fá vötn eru hér skipgeng svo að nokkru nemi og lítið um járnbrautir. Hið sama á í raun við um raforkumarkaðinn. Hann er einangraður, án tengsla við markað hinna aðildarlandanna og þar af leiðandi er þegar af þeirri ástæðu eðlilegt að byrja á því að skoða það sem möguleika að við stöndum þar fyrir utan. Herra forseti. Því miður komu engin svör frá hæstv. ráðherra við þeirri spurningu minni hvernig menn mætu eða hvort skoðaðir hefðu verið sérstaklega möguleikar á sérmeðhöndlun fyrir Ísland á grundvelli 24. gr. tilskipunarinnar. Ég veit ekki hvort hv. formaður utanrmn. treystir sér til að svara einhverju til í þeim efnum. En fari svo óskynsamlega, að mínu mati, að menn samþykki hér að falla frá fyrirvaranum þá virðist í raun sá möguleiki sem helst stendur eftir hvað Ísland varðar vera sá að höfða til sérstöðu okkar og þá fyrst og fremst vegna þess að við erum einangraður og lítill markaður og að semja á grundvelli þeirra ákvæða um einhverja sértilhögun fyrir Ísland. Það eru að mínu mati talsverðar ástæður til að ætla að það mætti t.d. fá mun lengri aðlögunartíma að þessum breytingum og það væri aðildarríkjum Evrópusambandsins og öðrum EES-ríkjum að meinalausu þó að Ísland tæki sér slíkan aðlögunartíma af þeirri ósköp einföldu ástæðu að það kemur ekki við þá þó að það gerist með öðrum hætti að Ísland komi þarna að. Og enn undirstrika ég að við erum þarna ótengdir. Um Norðmenn gildir að sjálfsögðu allt öðru máli. Norðmenn eru orðnir hluti af sameiginlegum evrópskum orkumarkaði og hafa verið það lengi. Þeir selja jarðgas í vaxandi mæli til meginlands Evrópu og þeir eru nettóútflytjendur á raforku í einhverjum mæli og kunna að verða það í stórum stíl á komandi árum ef verður af áformum þar um að reisa raforkuver sem framleiða raforku úr jarðgasi. Það sama á væntanlega við um smáríkið Liechtenstein sem á líka hlut að máli og fær reyndar tveggja ára aðlögunartíma eins og Ísland þó að ræðumaður játi það fúslega að hann er ekki sérfræðingur í orkumarkaðsmálum í því landi og veit mest lítið um það hvaðan þeirra raforka kemur. En mér þykir líklegt að af landfræðilegum ástæðum séu þeir samtengdir nágrönnum sínum og kæmi ekki á óvart þó að raforka þeirra kæmi að mestu leyti frá Sviss eða öðrum nálægum Alparíkjum. Herra forseti. Niðurstaða minni hlutans er eins og kemur fram í nefndaráliti sú að við teljum með öllu, þ.e. þeir sem að því áliti standa, Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, með leyfi forseta: ,,... ótímabært að ákveða nú að Alþingi heimili að falla frá stjórnskipulegum fyrirvara í tengslum við ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 168/99, að tilskipun Evrópubandalagsins um innri markað fyrir raforku verði felld inn í EES-samninginn. Það voru hrein og klár mistök að leita ekki eftir varanlegri undanþágu fyrir Íslands hönd. Með vísan til þess sem að framan greinir í nefndarálitinu leggur minni hlutinn til að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 168/99 verði vísað til ríkisstjórnarinnar og henni falið að taka málið upp á nýjan leik á vettvangi sameiginlegu nefndarinnar. Leita ber þar eftir ótímabundinni undanþágu fyrir Ísland frá því að gerast aðili að innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins með raforku. Standi sú tilhögun svo lengi sem íslenski raforkumarkaðurinn er einangraður og ótengdur við raforkumarkað annarra EES-landa. Til vara verði gerð sú krafa af Íslands hálfu`` --- og þar er átt við í gegnum samninganefndarmenn landsins --- ,,að Íslendingum gefist mun lengri aðlögunartími að þessum breytingum, að lágmarki tólf til fimmtán ár. Alþingi, 2. maí 2000. Steingrímur J. Sigfússon.`` Þannig lýkur þessu nál., herra forseti, og ég held að ég hafi ekki um þetta öllu fleiri orð. Ég gæti út af fyrir sig gert það og hefði margt fleira um þetta að segja ef út í það væri farið því að málið er stórt og kemur víða við. Það væri líka freistandi að ræða aðeins um frammistöðu hæstv. ríkisstjórnar í þessum málum almennt og tengdum á undanförnum mánuðum og missirum, t.d. stöðuna sem nú er uppi í orkuöflunar- eða orkusölumálum þjóðarinnar eftir þær kollsteypur sem ríkisstjórnin hefur farið í þeim málum á undanförnum mánuðum og nýlegar fréttir um að engu að síður ætli sameiginlegt fyrirtæki landsmanna að fara í milljarðafjárfestingar í rannsóknum upp á von og óvon um það að þær nýtist á næstu árum. Það eru hlutir, herra forseti, sem manni finnast satt best að segja ískyggilegir hvernig menn hegða sér í þeim efnum eins og að um þeirra einkafyrirtæki og þeirra einkamál sé að ræða þar sem í hlut eiga þeir sem ráða málum hjá hinu sameiginlega orkufyrirtæki landsmanna og í ráðuneyti og víðar þar sem um þessi mál er vélað. Þar sem hæstv. iðnrh. er á braut og vegna þess að hér eru annir uppi í þinghaldinu og líður á daginn, ætla ég ekki við þetta tækifæri, herra forseti, að hafa um þetta mál fleiri orð. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að draga fram þetta atriði sem er eitt af mörgum sem rætt er um í þáltill. þ.e. að það á að örva og koma á samkeppni á raforkumarkaði, en eins og hann gat um í fyrri ræðu sinni er engin samkeppni þar og allur sá markaður í eigu opinberra aðila. Sumir hv. þm. og sem betur fer meiri hlutinn, hefur trú á því að samkeppni sé það sem getur haldið verðlagi niðri og komið neytendum best. Við höfum séð það á mörgum sviðum. Við höfum séð það í lyfjaverslun. Við höfum séð það í matvöruverslun. A.m.k. fyrir fimm, sex árum lækkaði mjög hörð samkeppni vöruverð og gerði það meira að segja mögulegt að þrátt fyrir jafnvel gengisfellingar lækkaði verðlag á Íslandi. Það hefur gert það að verkum að unnt hefur verið að hækka laun til fólks án þess að það færi beint út í verðlagið. Samkeppnin hefur neytt fyrirtækin til þess að hagræða og stjórna betur rekstri sínum. Nú er spurning mín til hv. þm.: Trúir hann ekki á samkeppni? Önnur spurningin er þessi: Ef hann skyldi trúa á samkeppni svona almennt, trúir hann þá ekki á samkeppni í raforkugeiranum og af hverju ekki? Hvað er svona sérstakt við raforkugeirann, þar sem menn trúa á samkeppni í útlöndum, hvað er svona sérstakt við íslenska raforkugeirann sem gerir það að verkum að samkeppnin geti ekki unnið þar til hagsbóta fyrir neytendur eins og um allan heim?

Herra forseti. Þegar kemur að samkeppni þá gæti ég í samræmi við þá kenningu kvennakirkjunnar að Jesús sé kona, vitnað í Biblíuna með eftirfarandi hætti: ,,Mikil er trú þín maður.`` Þegar kemur að samkeppni þá er trú hv. þm. Péturs Blöndals óbifanleg. Það skal ætíð, ævinlega og alls staðar vera þannig að hún sé lausnarorð alls vanda. Ég tel að samkeppni sé góðra gjalda verð þar sem forsendur eru fyrir henni og hún, óbjöguð, getur tryggt góða þjónustu og skynsamlega verðlagningu. En orkuframleiðsla og þá sérstaklega orkuflutningar og orkudreifing er óvenjulega óheppilegt dæmi í því sambandi. Hefur hv. þm. Pétur Blöndal trú á því að það verði mikil samkeppni um að leggja raforkulínur um landið og selja landsmönnum raforku, a.m.k. hinum dreifðu byggðum landsins? Það kann vel að vera að hægt sé að útfæra leikreglur sem tryggi að einhver tiltekin samkeppni í framleiðslu geti komist á. Þó eru á því ýmis vandkvæði, m.a. þau að fjárfesting er gríðarleg í fáum en mjög stórum mannvirkjum þegar þetta á í hlut o.s.frv. Þetta á því mest lítið skylt með svona dagsdaglegum atvinnurekstri þar sem samkeppnislögmálin eiga betur við. Herra forseti. Ég held að hyggilegt sé að reyna að ræða þetta sem minnst sem trúarbrögð en meira af skynsemi og sem yfirvegaðar staðreyndir og þær eru tilteknar þegar að stöðu Íslands kemur, að núverandi stöðu mála í þessu sambandi, og ég hef aðallega byggt málflutning minn og röksemdafærslu á því sem ég veit um þá hluti en minna á kennisetningum eða trúarbrögðum.

Herra forseti. Fyrir svona 20--30 árum hefði ég tekið undir með hv. þm. vegna þess að ég sá ekki hvernig hægt væri að veita samkeppni á orkumarkaðnum. Síðan hafa augu mín upp lokist vegna nýrrar tækni, vegna nýrrar stjórnunar, vegna nýrrar hugsunar í útlöndum þar sem menn hafa virkilega innleitt samkeppni í orkumálum. Og það merkilega er að hér á Íslandi mundi það koma Norðlendingum best, Norðurlandi eystra, að hafa samkeppni í orkumálum vegna þess að þaðan er flutt rafmagn til Suðurlands þannig að ekki þyrfti að leggja neinar línur. Aukin notkun mundi spara línulögn fyrir neytendur á Norðurlandi eystra. Það mætti jafnvel hafa mínus flutningsgjald til Norðurlands. En varðandi það sem hv. þm. er að ýja að, þ.e. félagslegan þátt orkukerfisins, þá er það mjög ankannalegt að eitthvert ríkisfyrirtæki sé að stunda félagslega starfsemi í rekstri raforku og raforkudreifingu eins og Rarik gerir. Það er miklu skynsamlegra að ríkið komi þar beint að en sé ekki að fela félagslega aðstoð í gegnum raforkudreifingu. Ef menn vilja hafa flutningsjöfnun, ef menn vilja hafa raforkuhitunarjöfnun eða eitthvað slíkt, þá á að gera það beint frá ríkinu en ekki gegnum fyrirtækin sjálf sem starfa. Ég get því ekki fallist á það með hv. þm. að ekki sé hægt að innleiða samkeppni því það er mjög auðvelt að gera það í raforkugeiranum, sérstaklega ef menn hafa fylgst með því sem er að gerast erlendis.

Herra forseti. Það er einmitt meinið að sá sem hér talar hefur gert það. Ég hef fylgst með reynslunni af einkavæðingu og samkeppni í orkumálum, t.d. bæði í Bretlandi og Nýja-Sjálandi og ég leyfi mér að halda því fram að það hafi ekki verið til hagsbóta almennum notendum í þeim löndum. Reyndar mætti bæta þar við New York fylki við sem hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi hér. Ég ætla ekki að fara að taka afstöðu í þessu máli eða færa það niður á það plan að menn eigi að horfa á hagsmuni sinna kjördæma og vera svo með eða á móti samkeppni eða einkavæðingu orkufyrirtækja út frá því. Þetta er grundvallarmál í mínum huga og ég tek afstöðu til þess sem slíks. Ég tel að þessi þróun hafi einmitt sýnt á sér stórkostlega ágalla þar sem þetta hefur verið gert vegna þess að það er verið að reyna að þvinga fram samkeppni á sviði þar sem viðskiptin lúta eðli málsins samkvæmt alltaf og óhjákvæmilega í besta falli fákeppnisaðstæðna en oftar en ekki einokunaraðstæðna vegna þess hvers eðlis þessi viðskipti eru. Það er erfitt að sýna fram á hagkvæmni þess að leggja margföld dreifikerfi um landið eða margar raflínur inn í hvert einasta hús eða margar vatnspípur o.s.frv. Og þá sitja menn uppi með það að alltaf verða vandamál því samfara að ætla eftir sem áður að reyna að þvinga þarna inn einhverjar samkeppnisaðstæður. Og þau hafa alls staðar skotið upp kollinum þar sem menn hafa verið að reyna þetta. Auðvitað hefur verið knúið á um það af ofstækisfyllstu frjálshyggjumönnum víða um lönd að einnig þetta svið sé gert að markaðstorgi gróðaaflanna þannig að menn geti grætt á þessu eins og öðru og það hafa menn ótæpilega gert og það reyndar svo mjög að í Bretlandi varð að taka í taumana þegar veitufyrirtækin þar höfðu farið offari í okri um nokkurra ára skeið eftir að þau fengu til þess aðstöðu á Thatcher-tímanum. Mér finnst hv. þm. Pétur Blöndal eiga sér þá þjóðfélagssýn í þessum efnum að það eigi að innleiða frumskógarlögmálið einnig í raforku og láta þá rafmagnið þess vegna vera tíu sinnum dýrara á Bakkafirði en í Reykjavík og senda svo Bakkfirðingum einhver aumingjastyrki til þess að vega þar eitthvað upp á móti. Ég vil beita samtakaaflinu og m.a. opinberum fyrirtækjum til að gera þetta á annan hátt.

Herra forseti. Ég vil víkja að nokkrum atriðum sem komið hafa fram í umræðunni um þessa þáltill. Hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði að hér væri um nýja aðferð að ræða. Það er að vísu fullmikið sagt því að sú aðferð sem hér er farin hefur verið farin áður en ekki í stórum stíl. Hún var t.d. farin um það leyti sem samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið tók gildi. Þá voru nokkur mál tekin inn með þessum hætti. Hitt er rétt hjá þingmanninum að meginreglan hefur verið sú að Íslendingar hafa sett stjórnskipulegan fyrirvara um ákvarðanir sem teknar hafa verið í EES-nefndinni en síðan hefur þeim stjórnskipulegu fyrirvörum verið aflétt með lagasetningu án þess að nokkur sérstök tilkynning væri gerð um það. Það sem er að breytast við þetta mál eins og nefndarálit utanrmn. ber með sér er að við erum að taka upp þá reglu að fjalla um þessar ákvarðanir allar innan utanrmn. og taka ákvörðun um að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara. Í því er breytingin fólgin. Þegar hin aðferðin hefur verið farin, að gera við þessi mál stjórnskipulegan fyrirvara, hefur það haft í för með sér afleiðingar fyrir samstarfsaðila okkar innan EES, þ.e. EFTA/EES-ríkin því að ákvarðanirnar hafa ekki tekið gildi fyrir þessi ríki á meðan við höfum gert stjórnskipulegan fyrirvara við þær. Það breytist nú við þessar aðferðir sem við tökum upp eins og hér er gerð grein fyrir. Það hefur að vísu ekki komið að sök þó að við höfum farið hina leiðina hingað til. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur ekki gert veður út af þessari aðferð. En það er vitað að þolinmæði framkvæmdastjórnarinnar er að verða takmörkuð enda er nokkuð liðið frá því að okkur hefur borið skylda til að leiða í lög ákveðnar gerðir. Þar af leiðandi er nú tekið á þessu í heild eins og lýst er í álitinu. Hins vegar hefur það vissar afleiðingar í för með sér fyrir Íslendinga og hv. þm. Steingrímur Sigfússon hefur réttilega lýst þeim afleiðingum í umræðum hér. Þegar við afléttum stjórnskipulegum fyrirvara verður eftirlitshlutverk ESA-stofnunarinnar virkt og hún getur krafið íslensk stjórnvöld um að leiða þessar ákvarðanir í lög, svo fremi sem dagsetningar í þessum ákvörðunum eru fyrir hendi þannig að lagaskyldan hvíli á okkur. Í vissum tilfellum er tímasetning þessara ákvarðana eitthvað fram í tímann og þá kemur þetta ekki til álita hjá Eftirlitsstofnun ESA. Því er ljóst að þetta hefur í för með sér breytta stöðu mála, svigrúm okkar verður öðruvísi og eftirlitið einnig. Þetta er meginatriði málsins og mér finnst að við þurfum að gera mikinn greinarmun á þeim vinnubrögðum sem hér er verið að taka upp núna, sem mér heyrist að þeir sem tekið hafa þátt í umræðunni séu ekki að gagnrýna. Þeir fallast í stórum dráttum á að eðlilegra sé að fara með ákvarðanir þessar eins og þjóðréttarsamninga, sem þær eru í eðli sínu, og bregðast við eins og hér er gert. Að vísu hefur allmikil umræða farið fram um þessi mál á vegum utanrmn. sem hélt um þetta mál sérstakt seminar þar sem einmitt þessi þáttur málsins var ítarlega ræddur. Það er að vísu alveg hárrétt hjá hv. þm. að sú umræða fór ekki fram hér í þingsalnum og voru ekki nema nefndarmenn í utanrmn. sem gátu sótt þann fund ásamt þingmannanefndinni hjá EFTA sem naut góðs af þessari fræðslu. En þetta er að vísu sá hluti þingmanna sem fjallar um þennan þátt málanna fyrir hönd Alþingis. Það má þess vegna ekki rugla saman aðferðafræðinni og vinnubrögðunum annars vegar og efni einstakra ákvarðana og mun ég koma aðeins að þeim málum sem hér hefur sérstaklega verið fjallað um. Ég vil hins vegar taka fram að þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon segir að hér og nú sé tekin efnisleg afstaða til þessara mála, þá er það alveg hárrétt. Hér er verið að taka efnislega afstöðu til þess að við afléttum stjórnskipulegum fyrirvara. Þar af leiðandi er verið að stíga skref sem ekki verður stigið aftur. Það er hárrétt og fer ekki á milli mála. Að því er varðar tilskipunina um orkumálin þá hefur verið unnið að því nokkuð lengi að koma á virkum orkumarkaði í Evrópu, annars vegar innan Evrópusambandsins en hins vegar á víðari grundvelli. Þar hafa grunnvinnuplöggin verið orkusáttmáli Evrópu og sá samningur sem gerður var á grundvelli orkusáttmálans sem heitir orkusáttmálasamningur Evrópu. Annars vegar hefur þessi viðleitni innan Evrópusambandsins átt að leiða til þess að samkeppni yrði meiri í orkumálum í Evrópusambandinu. Á hinn bóginn hefur orkusáttmálasamningurinn átt að leiða til þess að Austur-Evrópuríkin sem eiga miklar birgðir af orku en hafa lélega grunnþjónustu og takmarkaða fjármuni til þess að lagfæra orkumál sín, gætu notfært sér þá fjármuni sem til eru í Vestur-Evrópu og sérstaklega innan Evrópusambandsins fyrir orkukerfi sitt, bæði til að færa upp og endurnýja orkuflutningakerfið en einnig til þess að endurbæta orkuvinnsluaðferðirnar og orkunýtingu. Á öllum þessum sviðum eru í Mið- og Austur-Evrópu miklir vankantar á framkvæmd orkumála. Orkuvinnslan, orkuflutningarnir og svo aftur á móti orkunýtingin, t.d. í húshitun, er þannig að þar tapast mikil orka. Gerðir Evrópusambandsins og tilskipanir hafa innleitt raunverulegan samkeppnismarkað í orkunni í Evrópusambandinu. Þetta hefur ekki gengið eins vel í Evrópu í heild á grundvelli orkusáttmálasamningsins, fyrst og fremst vegna þess að efnahagsörðugleikarnir í Mið- og Austur-Evrópu hafa verið svo miklir að þar hefur ekki verið unnt að takast á við grunnþjónustuvandann í orkumálum hjá þessu þjóðum sem er mjög mikill. Það er sem sagt kominn á virkur orkumarkaður í Evrópusambandinu. Það á t.d. bæði við um raforkumarkaðinn, gasmarkaðinn og olíumarkaðinn. Innan þessa orkukerfis eru heilmikil flutningakerfi. Þá erum við að tala um raforkuflutningakerfi en ekki síður um gasleiðslurnar. Það hefur verið heilmikið átak fyrir Evrópusambandið að koma á virkum samkeppnismarkaði á þessu sviði vegna þess að þarna voru ríkisfyrirtæki fyrir sem einkenndu þennan markað. En þetta hefur tekist og t.d. komist á mjög virkur gasmarkaður í Evrópu og raforkumarkaður líka. Lykillinn að þessari markaðsvæðingu orkumálanna hefur verið að flutningakerfin standi samkeppnisaðilum opin. Það er minna atriði hverjir eru eigendur flutningakerfanna. Aðalatriði málsins er að virk samkeppni komist á þar eð öllum standi til boða að nýta flutningakerfin. Ef flutningakerfin duga ekki þá eru heimildir og sérstök ákvæði um að flýta skuli fyrir uppbyggingu flutningakerfa. Þetta hefur reynst mjög mikilvægt fyrir þróun Evrópusambandsins. Að vísu hefur þetta líka neikvæð áhrif. Eins og gefur að skilja hefur markaðsvæðingin á sér tvær hliðar. Þetta hefur leitt til þess að orka er mjög ódýr í Evrópu og orkufyrirtækin fjárfesta ekki í umhverfisvænni orku. Hér hefur verið rætt um hversu mikla þýðingu þessi orkumarkaður hefði fyrir Ísland. Frá mínum bæjardyrum séð kemur þetta til með að hafa, a.m.k. fyrst til að byrja með, frekar litla þýðingu fyrir íslenska markaðinn því að hann er einangraður. Hins vegar er ekki loku fyrir það skotið að hér geti orðið raunhæf samkeppni um framleiðslu og sölu á raforku. En hér hlýtur að gilda það sama og í Evrópu, að til þess að slík samkeppni komist á er afar mikilvægt að menn hafi jafnan aðgang að flutningakerfunum. Yfirleitt er í þessum reglum um samkeppni á orkumarkaði gengið mjög tryggilega frá því að fyrirtækin sem annast framleiðslu og sölu á orku geti ekki einokað flutningakerfin. Ég get vel fallist á að hér er um mikilvægt mál að ræða. Ég er hins vegar ekki sammála því að þarna sé um hættulegt mál að ræða. Þetta er hluti af því samkeppnislandslagi sem verið er að leiða okkur inn í síðan við gengum í hið Evrópska efnahagssvæði sem hefur í stórum dráttum orðið okkur til góðs. Hér hafa komið fram spurningar um tvær af þessum ákvörðunum sem í þáltill. eru. Annars vegar það sem fjallað er um í lið 3.12. og hins vegar í lið 3.18. Þarna er um að ræða aðlögun að löggjöf ESB, að reglum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar annars vegar en hins vegar er fyrst og fremst um að ræða tæknileg atriði í báðum þessum tilfellum. Þarna er tekið tillit til þriggja ríkja sem stóðu að EES-samningnum sem voru EFTA-ríki á þeim tíma en eru nú í ESB. Í samningnum eru ákvæði og listar, sérstaklega þó í viðauka við EES-samninginn, sem eiga við þessi ríki. En þau eru ekki lengur EFTA/EES-megin í þessu samstarfi þannig að þar er um að ræða tæknilega aðlögun. Hið sama á við um lið 3.18. Að því er varðar Alþjóðaviðskiptastofnunina og þá aðlögun skal ég fúslega viðurkenna að ég er ekki nógu vel að mér um það. Það hefði verið möguleiki á að spyrjast fyrir um það á fundum utanrmn. en var ekki gert. Hins vegar er sjálfsagt, og ef hv. þm. óskar eftir því þá mundi ég ekki standa gegn því, að umræðunni yrði frestað uns upplýsingar um þetta atriði fengjust.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. og formanni utanrmn., Tómasi Inga Olrich, fyrir mjög greinargóð svör. Ég legg áherslu á að við fáum nánari upplýsingar um þessa liði við síðari hluta umræðunnar, sérstaklega það sem snýr að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Það er rétt ályktun sem hann dregur af málflutningi okkar í stjórnarandstöðunni að við erum ekki að leggjast gegn þessu fyrirkomulagi nema síður sé en það á einvörðungu við um þær tilskipanir og þær breytingar sem sátt ríkir um. Þá erum við tilbúin að fallast á þetta fyrirkomulag. Hitt er alveg rétt hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich að vitað var hvert stefndi í orkumálum Evrópu. Það var vitað eins og það var vitað hvert stefndi í málefnum símkerfanna löngu áður en ákvörðun var tekin um að einkavæða þau og setja inn í tilskipanir Evrópsambandsins ákvæði þess efnis. En einmitt vegna þess ættum við að taka upp umræðu á Alþingi um þau mál sem vitað er að koma til ákvörðunar í hinni sameiginlegu EES-nefnd. Eðlilegt er að slík stefnumótandi umræða fari fram áður en til ákvörðunar kemur. Ég ítreka þá afstöðu okkar að við erum tilbúin til að fallast á þessa þáltill. að því tilskildu að orkugeirinn verði felldur út úr henni.

Herra forseti. Það er svo að hér er um að ræða síðari umræðu og þess vegna er svigrúm okkar til að skoða málið betur orðið þröngt. En það er sjálfsagt að afla þessara upplýsinga og leggja þær fyrir hv. þm. áður en atkvæðagreiðsla um málið fer fram.

Herra forseti. Hér er að hefjast umræða sem mun að öllum líkindum taka nokkurn tíma. Fyrir liggur að ræða frv. til laga um breytingu á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þetta er 3. umr. málsins. 2. umr. var stutt en markviss og gekk út á það fyrst og fremst að fara þess á leit við hæstv. fjmrh. að hann tæki þetta mál út úr þingsal og leitaði eftir því að ná samkomulagi við samtök opinberra starfsmanna, þau samtök þeirra starfsmanna sem eiga hlut að þessum lögum eða lögin taka til. Nú hefur komið á daginn að hæstv. fjmrh. vill ekki hafa þann hátt á heldur taka þessa umræðu áfram. Út á hvað gengur þetta mál, herra forseti? Frv. er ekki mikið að vöxtum. Það er tvær lagagreinar. Sú fyrri er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Við 14. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Það telst til verkfalla í skilningi laga þessara þegar starfsmenn leggja niður venjuleg störf sín að einhverju eða öllu leyti í því skyni að ná tilteknu sameiginlegu markmiði. Sama gildir um aðrar sambærilegar aðgerðir af hálfu starfsmanna sem jafna má til verkfalla.`` Síðan kemur 2. gr. frv. og kveður á um að lög þessi öðlist þegar gildi. Í athugasemdum með lagafrv. er fyrst vikið að svokallaðri friðarskyldu. Hér segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í friðarskyldunni felst að aðilar mega ekki á samningstímabilinu knýja fram breytingar á því sem um hefur verið samið með vinnustöðvun, þ.e. verkfalli eða verkbanni. Almennt hefur verið talið að friðarskyldan hvíli bæði á aðilum kjarasamnings og þeim sem bundnir eru af ráðningarsamningum sem styðjast við kjarasamninginn. Meginsjónarmiðið um að samninga beri að virða liggur til grundvallar friðarskyldunni en kjarasamningum er ekki síst ætlað að skapa starfsfrið á samningstímanum.`` Þetta segir m.a. í athugasemdum með frv. Síðan er vikið að því að á undanförnum árum hafi það ítrekað gerst að fjöldi starfsmanna í sömu starfsstétt hjá hinu opinbera hafi sagt störfum sínum lausum á svipuðum tíma vegna óánægju með launakjör og að slíkum uppsögnum hafi jafnan eða yfirleitt fylgt að gengið hafi verið til viðræðna um kjörin og að viðræðunum hafi ætíð lyktað með einhvers konar samkomulagi eða samningi um launahækkanir til starfsmanna sem hafa þá dregið uppsagnir sínar til baka eða sótt aftur um fyrri störf. Síðan er í þeim athugasemdum, sem fylgja frv., vísað í nýfallinn dóm Félagsdóms sem féll í lok síðasta árs og var til úrlausnar hvort uppsagnir fjölda opinberra starfsmanna í sömu starfsstétt á sama tíma hjá sveitarfélaginu Árborg fælu í sér brot á friðarskyldu á gildistíma kjarasamnings. Um var að ræða 12 leikskólakennara sem höfðu sagt upp störfum á leikskóla í Árborg og sveitarfélagið sótti starfsmennina eða öllu heldur félag þeirra til saka. Síðan er í athugasemdunum farið nokkrum orðum um þær lagabreytingar sem verið er að gera tillögur um og segir að þær gangi fyrst og fremst út á að samræma lögin sem gildi um opinbera starfsmenn því sem gerist á almennum vinnumarkaði og fella lagagrein um sama efni frá lögum nr. 80/1938, reyndar með breytingum sem gerðar voru 1996 einmitt á þeirri lagagrein sem hér kemur til álita, inn í lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Nefndin sem fjallaði um þetta mál, efh.- og viðskn. Alþingis, klofnaði og meiri hlutinn, sem saman stendur af þingmönnum stjórnarmeirihlutans, var eindregið á því að það bæri að gera þessar breytingar á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna og einnig í nefndarálitinu líkt og gerðist í athugasemdum með frv. er vísað til félagsdómsmálsins í sveitarfélaginu Árborg. Þessi dómur Félagsdóms er nokkuð undarlegur fyrir ýmissa hluta sakir og sannast sagna kom mér ekki á óvart að hann féll á þann veg sem hann féll. En svo fór að stafsmennirnir eða félag þeirra var sýknað af kröfum Árborgar. Þetta kom mér ekki á óvart og ég held fáum sem vel þekkja til þessara mála. Í fyrsta lagi gengu dómkröfur stefnanda út á það að fá viðkomandi starfsmenn sem sagt höfðu upp störfum sínum dæmda fyrir brot á friðarskyldu á gildistíma kjarasamnings þannig að staðfest yrði með dómsúrskurði að um ólögmæta vinnustöðvun hefði verið að ræða. Í öðru lagi var þess krafist að stefndi yrði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað vegna meðferðar málsins fyrir Félagsdómi, þar með talinn kostnað stefnanda af lögmannsþjónustu. Hver skyldi nú hafa verið hinn stefndi? Hinn stefndi var Félag íslenskra leikskólakennara, til húsa að Grettisgötu 89 í Reykjavík. Félaginu var stefnt. Ef svo hefði farið að málinu hefði verið stillt upp á þann veg að félagið hefði einnig verið gert ábyrgt fyrir umræddri vinnustöðvun, sem hefði verið eðlilegt að mínum dómi að gera, þ.e. að ganga úr skugga um að sá sem verið er að stefna væri ábyrgur fyrir lögbroti, þá hefði verið heil brú í þessum málatilbúnaði. En svo er ekki. Í greinargerð sem fylgir dómsúrskurðinum kemur fram að stefndi hafi lagt áherslu á að Félag íslenskra leikskólakennara hafi engan þátt átt í ákvörðun leikskólakennaranna um að segja upp störfum. Engu að síður er verið að höfða mál þar sem félagið er gert skaðabótaskylt og málið er höfðað á þeirri forsendu að félagið sé sekt. En um leið segir í málflutningnum að félagið sé með öllu saklaust. Hér stendur ekki steinn yfir steini. Það er ekki heil brú í þessu. Ekki var við því að búast að Árborg mundi vinna þetta mál. Það bjuggust afskaplega fáir við því enda kemur fram að það er félagið sem er gert ábyrgt í kröfu á hendur því og skaðabótaskylt. En jafnframt er þess getið að það hafi ekki á nokkurn hátt komið nærri þessum málum. Því er beinlínis lýst yfir þannig að ekki var við því að búast að málið mundi vinnast af hálfu Árborgar. Í lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, í þeim lagabálki sem verið er að gera tillögu um að breytingar verði gerðar á, kemur fram í 13. gr. að aðilar kjarasamnings beri fébótaábyrgð á samningsrofum sem þeir sjálfir eða fulltrúar þeirra gerast sekir um í störfum sínum fyrir þá. Á samningsrofum einstakra félagsmanna bera félög því aðeins ábyrgð að þeim verði gefin sök á samningsrofinu. Út á þetta hefði málflutningurinn að sjálfsögðu átt að ganga. Þess vegna er það svo að samkvæmt lögum sem gilda um kjarasamninga opinberra starfsmanna er hægt að fá stéttarfélög dæmd ef þau eiga hlut að máli, ef þau hafa komið að vinnustöðvuninni sem er ekki í samræmi við lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þar eru sett mjög ströng skilyrði fyrir því hvenær megi beita verkfallsvopninu og miklu strangari skilyrði en þekkjast í þeim lögum sem gilda um hinn almenna vinnumarkað. Þetta er staðreynd. Það eru miklu þrengri reglur, það eru miklu meiri skorður reistar, í lögunum um kjarasamninga opinberra starfsmanna en í lögunum um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938. Því er ekki saman að jafna. Ef stéttarfélag er ábyrgt fyrir samningsrofi er hægt að sækja það til saka. Um þetta eru skýr ákvæði í þessum lögum. Stjórnarmeirihlutinn segir með öðrum orðum: Það er fallinn dómur í máli okkur í óhag og nú þurfum við að breyta lögunum og það er eðlilegt að þeim verði breytt til samræmis við það sem gerist á almennum vinnumarkaði. Eða vilja menn ekki samræma þær leikreglur sem almennt gilda í þjóðfélaginu um þessi efni? Jú. Ég er sammála því. En þá skulum við líka ganga alla leið og ekki aðeins taka það sem atvinnurekendahliðin telur sér henta þá stundina, heldur skulum við ganga alla leið. Þá skulum við hyggja að því hvernig þessi lög eru til komin. Hvernig skyldu þau vera til komin? Það vill svo til að þau lög byggja á kjarasamningum. Þau byggja á kjarasamningum frá því í árslok 1986. En 24. nóvember árið 1986 var undirritað samkomulag af hálfu fjmrh., af hálfu Sambands íslenskra sveitarfélaga annars vegar og af hálfu BSRB, BHM og Bandalagi kennarafélaga hins vegar. Þetta samkomulag er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Með kjarasamningum fjármálaráðherra á þessu ári við heildarsamtök opinberra starfsmanna, þ.e. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja (BSRB), launamálaráð ríkisstarfsmanna innan BHM (BHMR) og Bandalag kennarafélaga (BK), fylgdu bókanir þess efnis að nefndir samningsaðilar skyldu undirbúa endurskoðun á núgildandi lögum um gerð kjarasamninga. Eftir fyrstu fundi í þessum nefndum, þar sem kynntar voru fyrstu hugmyndir um breytingar á núgildandi kjarasamningalögum, ákváðu bandalögin að ganga sameiginlega til þessara viðræðna og undirbúnings. Eftir að viðræður voru hafnar óskaði Samband íslenskra sveitarfélaga eftir aðild að viðræðunum og tók síðan þátt í þeim. Um miðjan nóvember lagði viðræðunefndin fram drög að nýju frumvarpi um kjarasamninga opinberra starfsmanna sem kynnt var innan bandalaganna. Í framhaldi af því var vinnu við frumvarpið lokið og liggur það nú fyrir í þeirri mynd sem viðræðunefndin og forustumenn framangreindra heildarsamtaka opinberra starfsmanna hafa komið sér saman um, eins og eftirfarandi samkomulag, sem aðilar undirrituðu 24. nóvember sl., ber með sér en það hljóðar svo: ,,Í efnislega samhljóða bókunum með aðalkjarasamningum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Launamálaráðs ríkisstarfsmanna innan BHM og Bandalags kennarafélaga er ákveðið að aðilar þeirra samninga vinni að endurskoðun á gildandi lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Fulltrúar aðila að þessum samningum hafa ásamt fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga unnið sameiginlega að þessum málum síðastliðna mánuði og hafa samið drög að frumvarpi til laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Meginbreytingar frumvarpsins frá gildandi lögum eru: 1. Ein lög gildi um kjarasamninga opinberra starfsmanna hjá ríki, sveitarfélögum og stofnunum þeirra. 2. Þau félög, sem nú hafa sérkjarasamninga við ríki eða sveitarfélög á grundvelli gildandi laga, fái fullan samningsrétt og verkfallsrétt og önnur stéttarfélög fái þennan rétt að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. 3. Undanþágur frá verkfalli verði skýrt markaðar í lögunum, kjaradeilunefnd verði lögð niður og hafa aðilar náð samkomulagi um stefnumarkandi lista um þá sem verði undanþegnir verkfalli, skv. 19. grein frumvarpsins. Efni frumvarpsins hefur verið kynnt innan þeirra heildarsamtaka sem aðild hafa átt að samningu frumvarpsins og eru þau ásamt fulltrúum fjármálaráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga sammála um að leggja til að frumvarp þetta verði lagt fram hið fyrsta sem stjórnarfrumvarp. Mun fjármálaráðherra beita sér fyrir því að fá frumvarp þetta samþykkt á Alþingi á þessu ári. Reykjavík, 24. nóvember 1986.```` Undir þetta rita fyrir hönd BSRB, Kristján Thorlacius, fyrir hönd launamálaráðs ríkisstarfsmanna innan BHM, Birgir Björn Sigurjónsson, fyrir hönd Bandalags kennarafélaga, Elín G. Ólafsdóttir. Fjmrh. Þorsteinn Pálsson undirritar samkomulagið, Indriði H. Þorláksson og Þorsteinn Geirsson. En fyrir hönd Sambands ísl. sveitarfélaga undirritar Magnús E. Guðjónsson þetta samkomulag sem var gert í nóvembermánuði árið 1986. Í hvaða plagg skyldi ég vera að vitna? Jú, ég var að lesa samkomulag. En ég var að vitna í athugasemdir sem ríkisstjórnin birti með frv. sínu um þetta efni. Ég er að vitna í athugasemdir við lagafrv. þar sem skýrt er tekið fram að hér sé um samninga að ræða, enda kom það fram við umræðuna sem fram fór á Alþingi í kjölfarið. Fyrir þessu frv. mælir þáv. fjmrh. landsins, Þorsteinn Pálsson. Honum verður tíðrætt um tildrögin að því að frv. er lagt fram. Hann segir, og vitna ég í umræður sem fram fóru á þingi 3. desember 1986, með leyfi forseta: ,,Meginrökin fyrir sérstökum lögum um samningsrétt opinberra starfsmanna felast annars vegar í sérstöðu þeirra hvað ráðningarkjör varðar og hins vegar í sérstöðu ríkisins sem vinnuveitanda og þeim skyldum sem ríkið hefur lögum samkvæmt á ýmsum sviðum og ekki má verða háð verkfalli hvort sinnt verður eða ekki. Eftir fyrstu fundi í nefndum með hverju bandalagi um sig`` --- áður hafði ráðherrann vísað í viðræður sem hann hafði átt við bandalögin --- ,,þar sem kynntar voru fyrstu hugmyndir um breytingar á núgildandi kjarasamningalögum ákváðu bandalögin að ganga sameiginlega til þessara viðræðna og undirbúningsvinnu. Skipuðu þessir aðilar sameiginlega viðræðunefnd sem skilaði af sér 24. nóv. sl. frv. þessu og samkomulagi allra þessara aðila, fjmrn. og fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga um að vinna því brautargengi.`` Um að vinna því samkomulagi brautargengi, þeim samningi sem gerður hafði verið af hálfu ríkisstjórnarinnar, af hálfu hæstv. þáv. fjmrh., Þorsteins Pálssonar, við þessi samtök. Hér velkist enginn í vafa um að menn eru að tala um samning. Menn eru að tala um samkomulag og samning. Áður hafði ég vísað í skírskotun í kjarasamning vegna þess að þetta samkomulag var byggt á bókunum í kjarasamningum sem gerðir höfðu verið. Undir lok framsöguræðu sinnar segir fyrrv. fjmrh., með leyfi forseta: ,,Herra forseti. Ég hef í máli mínu rakið aðdraganda og helstu atriði þess frv. sem hér liggur fyrir. Mál þetta er brýnt. Miklu skiptir að samskipti og samningar um kaup og kjör milli ríkis og sveitarfélaga og starfsmanna þeirra geti farið fram með eðlilegum hætti og samkvæmt leikreglum sem báðir aðilar viðurkenna.`` Þetta sagði forveri hæstv. fjmrh., Geirs Haarde, Þorsteinn Pálsson, á Alþingi um það lagafrv. sem hér er til umræðu og byggir á einhliða ákvörðun hæstv. fjmrh. þvert á vilja þeirra samtaka sem áttu aðild að þessu samkomulagi. Hér er fyrrv. fjmrh. að tala um þær leikreglur og þær séu með eðlilegum hætti og samkvæmt leikreglum sem báðir aðilar viðurkenna og ég held áfram, með leyfi forseta, og sleppi nokkru úr: ,,Að samningu þessa frv. unnu með fjmrn. öll heildarsamtök opinberra starfsmanna en innan þeirra eru næstum allir þeir starfsmenn sem lögin munu taka til, ef samþykkt verða. Fulltrúar þessara aðila hafa lagt fram mikið starf og sýnt mikinn samstarfsvilja í þeim tilgangi að tryggja málinu brautargengi. Fullkomin samstaða er milli þeirra og fjmrn. um frv. þetta og ágreiningur um einstök atriði var lagður til hliðar í stað þess að láta hann spilla öðrum málum brýnni og mikilvægari sem full samstaða er um.`` Síðan lýkur fyrrv. fjmrh., Þorsteinn Pálsson, máli sínu. Næstur tekur til máls í þeirri umræðu fyrrv. alþm. Svavar Gestsson. Hann ítrekar þetta sjónarmið að á ferðinni sé frv. sem sé í reynd samningur milli félaga opinberra starfsmanna annars vegar, þ.e. Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, launamálaráðs ríkisstarfsmanna innan BHM og Bandalags kennarafélaga og opinberra aðila, sveitarfélaga og ríkisins hins vegar. Ég var þar kominn í máli mínu þegar hæstv. fjmrh. þurfti að bregða sér frá að ég hafði vitnað í framsöguræðu fyrrv. fjmrh., Þorsteins Pálssonar, þar sem hann lagði áherslu á að sátt ríkti um þær reglur sem menn settu sér varðandi kjarasamninga opinberra starfsmanna og að frv. sem þá lá fyrir væri byggt á samkomulagi. Ég vék einnig að því að í máli annarra þingmanna hefði það sjónarmið komið fram, t.d. í máli fyrrv. hv. þm., Svavars Gestssonar, sem fyrstur tók til máls um þetta efni. En núv. hæstv. félmrh. hefur í seinni tíð haft talsverð afskipti af félagslegum málum, þar á meðal samningum um stéttarfélög og vinnudeilur, og hefur ekki alltaf ríkt sátt um störf hans. En hann þekkti hug sinn í þessu efni, a.m.k. á þessum tíma, 1986, því að hann sagði um þetta efni, með leyfi forseta: ,,Þarna er um samning að ræða sem ég held að hafi tekist dável og hafi verið unnið skynsamlega að og ég kann þeim þakkir sem festu hann á blað. Það er alveg ljóst að á þeim lögum sem í gildi eru hafa komið í ljós ýmsir annmarkar og ágreiningur hefur risið um túlkun á ýmsum ákvæðum laganna. Þannig held ég að fullkomin ástæða sé til að finna betra form á þessi vandasömu og viðkvæmu samskipti. Ég held að það hafi verið unnið skynsamlega að undirbúningi þessarar lagasetningar hér til og ég vonast eftir því að Alþingi beri jafnframt gæfu til að vinna skynsamlega að sínum hluta.`` Hæstv. félmrh., Páll Pétursson, komst svo að orði um þau lög sem hæstv. fjmrh. gerir tillögu um að Alþingi breyti einhliða án samráðs, án samkomulags, ekki er nú alveg rétt að það sé án samráðs að öllu leyti, en án samkomulags við hlutaðeigandi stéttarfélög. Það voru að sjálfsögðu margir aðrir sem tóku til máls. Um þetta spunnust allmiklar umræður í þinginu og um minni háttar breytingar sem voru gerðar á frv. kom fram, m.a. hjá hæstv. félmrh., Páli Péturssyni, þáv. hv. þm., við annað tækifæri, við aðra umræðu, ítrekun á að um samkomulagsmál fjmrn. og BSRB, BK, þ.e. Bandalag kennarafélaga og BHMR væri að ræða. ,,Ekki var því tiltækilegt að breyta því mikið`` --- sagði hæstv. núv. félmrh. --- ,,en málsaðilar óskuðu eftir því að viðbótarsamkomulag, sem þeir höfðu gert með sér, birtist í nál. þannig að um túlkun á ákveðnum atriðum í 14. gr. og 17. gr. frv. yrði ekki ágreiningur.`` --- Á 14 gr.? Er það ekki sú grein sem við erum að gera breytingu á núna? Ég hefði haldið það. Þarna er tekið með þeim hætti á málum að þegar um er að ræða breytingu sem gera á á frv., þá gæta menn mjög vel að því að það sé gert í sátt við þá aðila sem stóðu að samkomulagi um frv. Talsverð umræða spannst um bæði 14. og 17. gr. frv., en upp úr stendur að um samkomulag sé að ræða. Fyrrv. alþm. Svavar Gestsson, segir á einum stað: ,,Hér er einnig um að ræða samkomulagsmál sem fulltrúar BHMR, BSRB og BK litu á sem hluta af samkomulagspakka þannig að ég mun fyrir mitt leyti láta þetta frv. fara afskiptalaust hér í gegn.`` Guðrún Agnarsdóttir, fyrrv. alþm., kemst svo að orði, með leyfi forseta: ,,Það ber að gleðjast yfir þeim góðu vinnubrögðum sem höfð voru við gerð þessa frv. Þau eru árangur af samstarfi fjmrn., Sambands ísl. sveitarfélaga og viðkomandi stéttarfélaga, BSRB, BHMR og BK eða Bandalags kennarafélaga. Á fund nefndarinnar komu fulltrúar þeirra hagsmunasamtaka launafólks sem í hlut eiga og lögðu þeir mikla áherslu á það að fullt samkomulag væri um öll frv. fjögur.`` --- Hér er vísað í frv. um lögreglumenn og önnur frv. sem voru þá einnig fyrir þinginu, allt byggt á samkomulagi. --- ,,Þeir lögðu jafnframt mikla áherslu á að þau fengju afgreiðslu á Alþingi fyrir jól. Við þingkonur Kvennalistans höfum ekkert við þrjú þessara frv. að athuga og stöndum að samþykkt þeirra og fögnum þeirri auknu réttarstöðu sem opinberir starfsmenn fá með samþykkt þeirra.`` Í sama streng tekur Kjartan Jóhannsson, fyrrv. alþm. Hann segir m.a.: ,,Eins og komið hefur fram í máli þeirra sem talað hafa hér á undan mér af hálfu nefndarmanna er hér fyrst og fremst um að ræða samkomulagsatriði aðila vinnumarkaðarins, þ.e. fjmrn. annars vegar og BSRB og BHMR hins vegar og BK.`` Þegar fer að nálgast lokastig umræðunnar nokkrum dögum síðar ítrekar fyrrv. fjmrh., Þorsteinn Pálsson, þá afstöðu enn. Hinn 15. desember 1986 segir hann, með leyfi forseta: ,,Með samkomulagi sem gert var 24. nóvember sl. milli fjmrn. annars vegar, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, launamálaráðs starfsmanna innan BHM og Bandalags kennarafélaga hins vegar varð samkomulag um stuðning við meginbreytingar á gildandi lögum.`` Hann segir enn fremur við afgreiðslu málsins hinn 17. desember --- nei, ég fer með rangt mál, þetta er ekki Þorsteinn Pálsson, þáv. fjmrh., sem kemst svo að orði, heldur hv. núv. þm. Jón Kristjánsson og sakna ég hans úr salnum, það væri skemmtilegt fyrir hann að heyra hver afstaða hans var þegar þessi mál voru til umfjöllunar á Alþingi 1986. Því hann sagði þá, með leyfi forseta: ,,Svo háttar með þetta mál að það hefur verið til umfjöllunar í neðri deild og var samþykkt þar samhljóða, enda byggist þetta á kjarasamningum ríkisins við BSRB. Nefndin hefur rætt frv. og haft samband við formann BSRB um efni þess og leggur til að frv. verði samþykt óbreytt.`` Fyrrv. alþm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir segir einnig líkt og hver einasti þingmaður sem tekur til máls og tjáir sig um málið, með leyfi forseta: ,,Það er náttúrlega ljóst þegar um samkomulagsmál er að ræða að allir hafa þurft að láta nokkuð af sínum ýtrustu óskum og vitaskuld er þetta frv. því marki brennt.`` Ég ætla ekki að vitna meira í þær umræður sem fram fóru í nóvember og desember árið 1986, en ég held að enginn þurfi að velkjast í vafa um það lengur að hér er um að ræða lagafrv. sem byggði á kjarasamningum og samkomulagi. Það segir svo og er tekið skýrt fram í athugasemdum með frv. að svo hafi verið. Reyndar er samkomulagið birt sem þinggagn og við umræður á þinginu var hver einasti aðili sem tók til máls um málið, bæði jafnt úr stjórnarliði sem stjórnarandstöðu á því máli að um samninga væri að ræða á milli fjmrn. og Sambands íslenskra sveitarfélaga annars vegar og samtaka launafólks hins vegar, BSRB, BHMR og Bandalags kennarafélaga. Hingað erum við komin þá í mannkynssögunni að hæstv. fjmrh., Geir H. Haarde, hefur lagt fram lagafrv. um breytingar á þessum lögum sem byggja á kjarasamningum og samkomulagi. Það gerir hann einhliða og í ósátt við þau samtök sem áttu hlut að fyrrnefndu samkomulagi og samningum. Hann gerir það í ósátt við þau. Eru þau mjög andsnúin þessum breytingum sem verið er að leggja til? Þau eru andsnúin því að farið sé fram með þessum hætti. Í landinu gilda almenn lög um stéttarfélög og vinnudeilur, lög sem voru upphaflega samþykkt árið 1938, en á þeim hafa verið gerðar síðari breytingar. Þetta eru almenn lög sem taka til vinnumarkaðarins. Síðan eru önnur lög, lög sem gilda um kjarasamninga opinberra starfsmanna og það eru þau lög sem ég hef vitnað í og eru frá árinu 1986. Þau taka á því sem sértækt er fyrir opinbera starfsmenn, þau taka á þeim málum. Samkvæmt þessum lögum og öðrum sem gilda um opinbera starfsmenn hefur t.d. fjmrh., atvinnurekendahliðin ýmis tæki og völd á hendi sem atvinnurekendur á almennum vinnumarkaði hafa ekki. Hæstv. fjmrh. getur t.d. framlengt ráðningarsamninga einstaklinga. Ef einstaklingar segja upp störfum svo margir að til auðnar horfir í stéttinni, eitthvað á þá leið segir í lögum, þá getur hæstv. fjmrh. framlengt ráðningarsamninga viðkomandi einstaklinga. Hann getur tekið af þeim völdin og framlengt þessa samninga. Það hefði hann t.d. getað gert gagnvart hjúkrunarfræðingum á sínum tíma og gagnvart sjúkraliðum núna. Til slíkra ráða hefði verið hægt að grípa. En hvað er það þá sem vakir fyrir hæstv. fjmrh.? Vill hann fá fólkið dæmt, er það það? Þarf að fá fólk dæmt fyrir lögbrot? Eða gera menn sér ekki grein fyrir því að ef ekki ríkir sátt um þær reglur sem eiga að gilda um verkföll og vinnudeilur, þá verður hún aldrei búin til með lögregluvaldi. Hún verður því aðeins til að allir hlutaðeigandi aðilar vilji að reglurnar og lögin gangi upp. Þannig verður friður tryggður. Ég get alveg fullvissað hæstv. fjmrh. um að innan samtaka opinberra starfsmanna hafa margir haft áhyggjur af þeirri tilhneigingu sem hefur gætt í vaxandi mæli, að hópar starfsfólks beita hópuppsögnum, stéttir beita hópuppsögnum. Menn hafa af því vaxandi áhyggjur. En menn hafa ekkert síður áhyggjur af framgöngu atvinnurekendahliðarinnar. Menn hafa ekkert síður áhyggjur af því þegar t.d. er spurt um kjaraþróun innan sjúkrahúsanna, eins og gert var hér um daginn. Beint var spurningum til hæstv. fjmrh. og það var svarað út í hött eða engu svarað. Það er bara svarað útúr. Menn hafa áhyggjur af því ef ekki er staðið við samninga gagnvart því fólki sem hlut á að máli. Það eru tveir aðilar sem koma að samningum, þ.e launagreiðandinn og launamaðurinn. Auðvitað hafa menn af því þungar áhyggjur þegar ekki er staðið við kjarasamninga. Að sjálfsögðu hafa menn það. Og þegar verið er að reyna að ganga úr skugga um hvernig atvinnurekendahliðin hefur staðið að verki, t.d. með því að fá upplýsingar á borðið eins og krafist var hér um daginn, þá fá menn ekki svör, það er bara svarað útúr. Ef svarað er þá yfirleitt. Það var ekki gert gagnvart þeim spurningum sem ég bar fram. Þeim var mörgum hverjum ekki svarað af því það hentaði ekki. Þegar menn síðan koma fram á þennan hátt og ætla einhliða að rifta samningum og samkomulagi sem gert hefur verið og skella framan í launafólkið og gegn vilja þeirra samtaka, frv. af því tagi sem hér liggur fyrir, þá hafa menn að sjálfsögðu áhyggjur af því. Ekki einvörðungu út af lagagreininni, heldur framgangsmátanum og afstöðu ríkisstjórnarinnar og hæstv. fjmrh. í þessu tilviki. Enda eru umsagnir sem komið hafa um frv. mjög í þessum anda. Hér segir t.d. í umsögn sem þinginu barst frá BSRB, með leyfi forseta: ,,BSRB leggst alfarið gegn því að frv. þetta verði að lögum með eftirfarandi röksemdum: 1. Frumvarpið er brot á samkomulaginu. Í árslok 1986 voru sett ný heildarlög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þau voru sett á grundvelli samkomulags um efni laganna sem undirritað var 24. nóvember 1986 milli BSRB, BMH og Bandalags kennarafélaganna annars vegar og fjármálaráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga hins vegar. Með umræddu frumvarpi er fjármálaráðherra að breyta lögunum einhliða og án samráðs við samtök launafólks. Með þessu er fjármálaráðherra að rifta því samkomulagi sem gilt hefur í 13 ár um samskipti ríkis og sveitarfélaga sem vinnuveitenda og stéttarfélaga opinberra starfsmanna sem fulltrúa launafólks.`` Í athugasemdum við lagafrv. þetta kemur eftirfarandi fram í 1. mgr., með leyfi forseta: ,,Meðan kjarasamningar eru í gildi ríkir svokölluð friðarskylda. Í friðarskyldunni felst að aðilar mega ekki á samningstímabilinu knýja fram breytingar á því sem um hefur verið samið með vinnustöðvun, þ.e. verkfalli eða verkbanni. Almennt hefur verið talið að friðarskyldan hvíli bæði á aðilum kjarasamnings og þeim sem bundnir eru af ráðningarsamningum sem styðjast við kjarasamninginn. Meginsjónarmiðið um að samninga beri að virða liggur til grundvallar friðarskyldunni en kjarasamningum er ekki síst ætlað að skapa starfsfrið á samningstímanum.`` --- Ég er að vitna, herra forseti, í umsögn BSRB, en í þeirri umsögn er vísað í athugasemdir með frv. Í álitsgerð BSRB segir síðan áfram, með leyfi forseta: ,,Er lögð áhersla á mikilvægi þess að friðarskylda sé virt meðan kjarasamningar eru í gildi. Undir það tekur BSRB. Fullur vilji hefur verið hjá BSRB að ræða um þær breytingar sem koma fram í frumvarpinu. Jafnframt hefur BSRB lagt fram tillögur um breytingar á lögunum sem bandalagið telur brýnt að eigi sér stað samhliða þeirri breytingu sem fjármálaráðherra vill gera á frumvarpinu. Þá hefur BSRB ítrekað lýst því yfir að rétt sé að endurskoða lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna frá grunni með hagsmuni ríkisvalds og samtaka opinberra starfsmanna að leiðarljósi. Var óskað eftir því við fjármálaráðherra með bréfi dags. 19. nóvember sl. að skipuð yrði nefnd í því skyni með fulltrúum þeirra sem starfa eftir lögunum. Einhliða breyting á lögunum nú er að mati BSRB brot á því samkomulagi sem gert var árið 1986 með setningu laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna og þar með rof á friðarskyldu fjármálaráðherra. 2. Þrenging á réttarstöðu opinberra starfsmanna. Í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram að niðurstaða Félagsdóms þar sem Félag íslenskra leikskólakennara var sýknað af kröfum launanefndar sveitarfélaga f.h. Árborgar vegna uppsagna starfsmanna á leikskólum sveitarfélagsins Árborgar, kalli á að ákvæðum laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna verði breytt að þessu leyti til samræmis við ákvæði laga um stéttarfélög og vinnudeilur, enda standi engin rök til þess að aðrar reglur gildi um friðarskyldu opinberra starfsmanna. Að hluta til hefur röksemdafærslan fyrir þessu frumvarpi verið sú að ekki gangi að opinberir starfsmenn búi við önnur réttindi en starfsfólk á almennum vinnumarkaði og því sé full þörf á að samræma reglur um vinnustöðvanir og banna hópuppsagnir með lögum. Fjármálaráðherra hefur f.h. ríkisstjórnarinnar lýst því að vilji sé til að samræma reglur sem gilda hjá opinberum starfsmönnum við þær sem eru við lýði á almennum vinnumarkaði. Eins og fram kemur fyrr í umsögn þessari hafnaði fjármálaráðherra tillögum BSRB, BHM og Kennarasambands Íslands þar sem reynt var að samræma reglurnar því kerfi sem er á almennum vinnumarkaði. Við þennan samanburð þarf að gæta að því að mikill munur er á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna og lögum um stéttarfélög og vinnudeilur sem gilda á almenna vinnumarkaðnum. Í fyrsta lagi eru stórir hópar opinberra starfsmanna án verkfallsréttar eins og t.d. lögreglumenn og tollverðir. Í öðru lagi býr verulegur hluti opinberra starfsmanna við takmarkaðan verkfallsrétt, eins og t.d. starfsfólk heilbrigðisstofnana, þar sem skylt er að tryggja nauðsynlega þjónustu komi til verkfalls. Í þriðja lagi má benda á 46. gr. í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996. Samkvæmt 2. mgr. er forstöðumanni stofnunar heimilt að lengja uppsagnarfrest í allt að sex mánuði ef svo margir leita lausnar samtímis eða um líkt leyti að til auðnar um starfrækslu þar mundi horfa ef beiðni hvers um sig væri veitt. Þetta ákvæði takmarkar rétt opinbers starfsmanns til að segja upp störfum sínum. Engar sambærilegar reglur takmarka rétt starfsmanna á almennum vinnumarkaði til þess að segja upp störfum sínum eða boða til verkfalls. Umrætt frumvarp fjármálaráðherra þrengir enn frekar að réttarstöðu opinberra starfsmanna og felur ekki í sér þá samræmingu á reglum um opinbera starfsmenn við þær reglur sem gilda á almennum vinnumarkaði eins og látið hefur verið í veðri vaka að stefnt sé að. BSRB áréttar framkomna andstöðu við að þetta frumvarp verði að lögum.`` Undir bréfið skrifar Svanhildur Halldórsdóttir fyrir hönd BSRB. Með þessari álitsgerð sem kemur frá BSRB fylgja nokkur önnur gögn og þar á meðal bréf sem fjmrh. var ritað hinn 19. nóvember sl. eftir að ljóst varð að hann var staðráðinn í því að leggja þetta frv. fram þar sem fram komu tillögur BSRB, BHM og Kennarasambands Íslands um breytingar sem gera mætti á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna í samræmingarátt. Samtökin voru á því máli að ef fjmrh. féllist á einhverjar tilslakanir gagnvart opinberum starfsmönnum gæti náðst um þetta viðunandi samkomulag. En á það féllst ráðherrann hins vegar ekki. Hvað var það sem menn vildu gera? Á hverju vildu menn fá einhverjar breytingar? Jú, menn vildu t.d. fá breytingu á frestunar\-ákvæðum í samningunum. Að heimila aðilum að fresta áður boðuðu verkfalli. Þetta er nokkuð sem er miklu rýmra á almennum vinnumarkaði en gerist hjá opinberum starfsmönnum og hefur sannarlega oft komið opinberum starfsmönnum í koll og reyndar atvinnurekendahliðinni einnig, því þetta hefur oft sett kjaradeilur í verri hnút en efni standa til. Ef menn geta frestað, ef samningar eru í sjónmáli, má ætla að auðveldara verði að ná lausn á friðsamlegan hátt ef ekki kemur til verkfalls, ef hægt er að fresta verkfallinu. Þetta var eitt af þeim atriðum sem menn lögðu til að samkomulag yrði gert um. Síðan voru önnur atriði. Menn voru reiðubúnir að taka upp aðferðir sem eru í lögum um vinnudeilur um boðun verkfalls. Opinberir starfsmenn eiga mun erfiðara með að boða verkfall en gerist á almennum vinnumarkaði, þar þarf yfir helmingur starfsmanna í viðkomandi stétt að samþykkja verkfallið en það er fimmtungur á almennum vinnumarkaði. BSRB, BHM og Kennarasambandið eru hins vegar því fylgjandi að mjög ströng skilyrði séu. Á almennum vinnumarkaði er það fimmtungur af greiddum atkvæðum en í hinu tilvikinu er það helmingur af öllum þeim sem verkfallið gæti hugsanlega tekið til sem verður að samþykkja verkfallið. Mér finnst eðlilegt að gerðar séu mjög strangar lýðræðislegar kröfur áður en boðað er til verkfalls. Þarna voru menn því tilbúnir að sýna tilslakanir einfaldlega vegna þess að menn töldu að hér væri ekki óeðlileg lýðræðisleg krafa á ferðinni. Það voru önnur atriði þessu áþekk sem menn vildu ræða og óskuðu eftir því að hæstv. fjmrh. skyti þessum málum á frest. Á þetta var ekki fallist og svo fór að BHM, BSRB og Kennarasamband Íslands sendu frá sér yfirlýsingu sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Í árslok 1986 voru sett ný heildarlög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þau voru sett á grundvelli samkomulags, sem undirritað var 24. nóvember 1986 milli BSRB, BHM og Bandalags kennarafélaga annars vegar og fjármálaráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga hins vegar um efni laganna sem aðilar komu sér saman um. Í 13 ár hafa þessi lög gilt um samskipti ríkis og sveitarfélaga sem vinnuveitenda við stéttarfélög opinberra starfsmanna sem fulltrúa launafólks. Lögin eru þær leikreglur sem gilda á hinum opinbera vinnumarkaði. Nú ætlar annar aðilinn sem starfar eftir lögunum, sem jafnframt fer með löggjafarvaldið, að breyta þeim einhliða og án samráðs --- hvað þá með samkomulagi við viðsemjendur sína eins og þegar lögin voru sett. Í þessu felst gróf misbeiting ríkisvalds enda hafa samtök opinberra starfsmanna nú nýverið ítrekað þá afstöðu að rétt sé að endurskoða lögin frá grunni með hagsmuni beggja að leiðarljósi. Lagafrumvarp ríkisstjórnarinnar þrengir enn frekar að réttarstöðu opinberra starfsmanna sem þegar er mun þrengri en reglur sem gilda á almennum vinnumarkaði. Frumvarpinu er ætlað að koma í veg fyrir að opinberir starfsmenn segi upp störfum sínum til þess að ná fram sameiginlegu markmiði. Fullur vilji hefur verið til þess að ræða um slíkar breytingar á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna samhliða öðrum breytingum á lögunum. Breytingar á sameiginlegum leikreglum verður hins vegar að ákveða með samkomulagi en ekki aðeins breyta því einu sem vinnuveitendum er í hag hverju sinni. Það er með öllu óviðunandi að annar aðilinn breyti leikreglunum einhliða skömmu áður en aðilar setjast að samningaborði. Um það verður aldrei sátt.`` Nú er ég alveg sannfærður um að margir mundu segja og eiga eflaust eftir að segja að Alþingi hafi löggjafarvaldið. Það sé Alþingi sem setji lögin en ekki aðilar utan Alþingis og það er rétt. Það er alveg hárrétt. Ég þykist vita að hv. þm. Pétur H. Blöndal muni koma hér upp á eftir og segja nákvæmlega þetta. Það sé Alþingis að setja lögin. En Alþingi og ríkisstjórn ber að leita eftir sátt í þjóðfélaginu og að sátt ríki milli þeirra aðila sem sérstaklega þessi lög eiga að taka til og kveða á um leikreglur um hvaða reglur skuli gilda í samskiptum þessara aðila. Ég staðhæfi að ef slík sátt er fyrir hendi eru miklu meiri líkur á því en ella að samskiptin verði góð. Hinn 10. desember sendi BSRB frá sér svohljóðandi ályktun: ,,Sameiginlegur fundur stjórnar og formanna aðildarfélaga BSRB mótmælir harðlega þeirri ákvörðun fjármálaráðherra að breyta einhliða leikreglum sem gilda um kjarasamninga hjá starfsmönnum ríkis og sveitarfélaga. Fjármálaráðherra hefur lagt fram á Alþingi frumvarp um breytingar á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna án þess að gert hafi verið samkomulag um það við þá. Kjarasamningslögin voru sett árið 1986 eftir að undirritað hafði verið samkomulag um efni laganna á milli fjármálaráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga annars vegar og BSRB, BHM og Bandalags kennarafélaga hins vegar. Þessu samkomulagi hefur fjármálaráðherra nú rift. Þetta er óábyrgt og með öllu óforsvaranleg vinnubrögð og lýsir BSRB fullri ábyrgð á hendur fjármálaráðherra.`` Hér er ég með í höndunum mjög athyglisverðan samanburð sem tekinn var saman af framkvæmdastjóra BHM, samanburð á milli laganna sem gilda um almennan vinnumarkað annars vegar og opinbera starfsmenn hins vegar. Þar kemur fram að opinberum starfsmönnum eru í mjög mörgum tilvikum reistar hærri og meiri skorður en gerist hjá launafólki á almennum vinnumarkaði. Og ef mönnum er einhver alvara í því að þeir vilji samræma, hvers vegna í ósköpunum er skrefið þá ekki stigið til fulls?

Að fella lögin úr gildi?

Að fella lögin úr gildi, já. Og þá vakna ýmsar spurningar hv. þm. Pétur H. Blöndal. Þá vakna ýmsar spurningar um hvað gerist hjá þeim stéttum sem hafa ekki neinn samningsrétt, lögreglumönnum, hjá ýmsum hópum innan heilbrigðisþjónustunnar o.s.frv. Ég er sammála hv. þm. um að ef þær reglur giltu á heilbrigðisstofnunum gagnvart opinberum starfsmönnum sem gilda um aðra hópa sem þar starfa, ég nefni Eflingu, Sókn hér áður, og sambærilega hópa, þá er ég alveg viss um að þessum hópum og stéttum væri fyllilega treystandi fyrir því að beita verkfallsvopninu á ábyrgan hátt.

Forseti vill spyrja hv. þm. Ögmund Jónasson hvort hann eigi langa ræðu eftir vegna þess að fyrirhugað er að gera hlé vegna nefndafunda frá 18:30 til 20:30 eins og tilkynnt var í morgun.

Ég á langa ræðu eftir.

Væri þingmanninum sama þó við gerðum fundarhlé?

Já, ég vil beina því til hæstv. forseta að ég lét það koma fram við forseta og fleiri en einn hér fyrr í dag að ég ætti mjög erfitt með að vera hér á milli klukkan hálfníu og hálfellefu og ef unnt væri að fresta umræðunni um þetta málefni fram yfir klukkan hálfellefu --- ég get verið hér eftir þann tíma og eins og lengi og þurfa þykir --- þá mundi ég óska eftir því að það yrði tekið til skoðunar án þess að ég geri kröfu um að fá nokkur svör við því núna.

Forseti mun taka það til skoðunar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 55 10. júní 1998, um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða, með síðari breytingum. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um meðferð vinnslu og dreifingu sjávarafurða sem gera mögulegt að koma til móts við athugasemdir sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert við þá framkvæmd hér á landi að heimila innflutning sjávarafurða frá frystiskipum ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins óháð því hvort þau eru skráð á listum yfir viðurkennda framleiðendur, vinnsluskip og frystiskip. Slíkir listar eru birtir í viðaukum við ákvarðanir framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um sérstök skilyrði fyrir innflutningi sjávarafurða frá tilteknum ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins og byggjast á upplýsingum frá ríkjum um viðurkennda aðila. Framkvæmdastjórnin tekur slíkar ákvarðanir á grundvelli tilskipunar ráðherraráðs Evrópusambandsins um hollustuhætti við framleiðslu og dreifingu sjávarafurða, sbr. 8. tölul. í kafla 6.1. í kafla 1 í viðauka I við EES-samninginn, sbr. tilskipun ráðherraráðsins, um hollustuhætti um borð í skipum, tilgreindum í grein 3 (1) (a) (i) í tilskipun 91/493, sbr. 9. tölul. í kafla 6.1. í kafla 1 í viðauka I við EES-samninginn, sbr. ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Í athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA segir að íhuguð verði formleg málsmeðferð ef núverandi framkvæmd verður ekki breytt. Túlkun stofnunarinnar á framangreindum tilskipunum og ákvörðunum þess efnis að einungis megi flytja inn sjávarafurðir frá viðurkenndum frystiskipum ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins er ekki óumdeild á Evrópska efnahagssvæðinu. Auk Íslands hafa Noregur, Danmörk og Bretland heimilað innflutning sjávarafurða frystiskipa frá ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins óháð viðurkenningu þeirra. Rússnesk frystiskip flytja inn frosinn þorsk til framangreindra ríkja auk Íslands. Því er mikilvægt fyrir Ísland að sömu reglur gildi í öllum ríkjunum um slíkan innflutning. Þar sem fyrir liggur að Eftirlitsstofnun EFTA íhugar formlega málsmeðferð á hendur Íslandi og vegna þess að nokkur óvissa ríkir um kröfur sem gerðar eru um viðurkenningu frystiskipa frá ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins er æskilegt að unnt verði að breyta framkvæmdinni hér á landi þegar skylda Íslands í þessum efnum liggur skýrt fyrir og ljóst er að framkvæmd á Evrópska efnahagssvæðinu er samræmd. Því er lagt til í 1. gr. frumvarpsins að 3. mgr. 22. gr. laganna verði breytt svo að ráðherra fái vald til að kveða á um það í reglugerð að gera skuli kröfu um viðurkenningu frystiskipa ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins. Ég vil undirstrika að verði frv. að lögum mun engin breyting eiga sér stað. Það er einungis um breytingu að ræða ef niðurstaðan verður sú í málsmeðferðinni að athugasemdir ESA séu réttlætanlegar og þá hefur ráðherra heimild til að gera breytingar á framkvæmdinni eins og hún er núna. Verði hins vegar niðurstaðan sú að athugasemdir ESA séu ekki réttmætar verður um enga breytingu á framkvæmd innflutningsins að ræða. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til hv. sjútvn.

Herra forseti. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ragnhildi Hjaltadóttur frá samgönguráðuneyti, Jakob Fal Garðarsson, aðstoðarmann samgönguráðherra, og Jón Rögnvaldsson frá Vegagerðinni. Umsagnir um málið bárust frá Vegagerðinni, Bændasamtökum Íslands, Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum, Landssambandi hestamanna, Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, Eyþingi -- Sambandi sveitarfélaga á Norðurlandi eystra, Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og Samtökum sveitarfélaga í Norðurlandskjördæmi vestra. Með frumvarpinu er lagt til að reiðvegir verði skilgreindir sem sérstakur flokkur vega samkvæmt vegalögum og að samgönguráðherra geti tekið land eignarnámi til lagningar þeirra ef nauðsyn krefur. Þá er í frumvarpinu lagt til að Vegagerðinni verði heimilt að kosta að öllu leyti viðhald girðinga meðfram stofn- og tengivegum þar sem umferð er 500 bílar á dag eða meira yfir sumartímann. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi að hjólreiða- og göngustígar verði sérstaklega skilgreindir í lögunum og að sams konar heimild verði til eignarnáms til lagningar þeirra og til lagningar reiðvega. Þetta er nýmæli að hjólreiða- og göngustígar séu teknir inn í þessa lagasmíð og er vonandi í takt við þann tíðaranda og áhuga sem er fyrir aukinni þátttöku almennings í gönguferðum og hjólreiðum. Leggur nefndin til að þar sem slíkir stígar eru í þéttbýli komi það í hlut viðkomandi sveitarfélags að greiða kostnað af þeim. Í öðru lagi leggur nefndin til að heimild Vegagerðarinnar til að kosta að öllu leyti viðhald girðinga meðfram stofn- og tengivegum miðist við vegi þar sem umferð er 300 bílar eða meira á dag yfir sumartímann, en ekki 500 eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Leggur nefndin þó áherslu á að lokið verði við girðingar þar sem umferð er 500 bílar eða meira áður en girt verður meðfram öðrum vegum nema sérstaklega standi á. Loks leggur nefndin til smávægilega orðalagsbreytingu á c-lið 4. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali.

Herra forseti. Þessi tvö frv. til laga um breytingu á lögum um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum, með síðari breytingum, og um breytingu á lögum um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum, með síðari breytingum, eru fylgifiskar frv. til laga um áhafnir íslenskra flutningaskipa, farþegaskipa, farþegabáta og skemmtibáta, þess frv. sem hér var til 2. umr. fyrr í dag. Frumvörpin eru nauðsynleg vegna þess að í brtt. um áhafnir íslenskra skipa er reiknað með að leggja niður svokallaðar undanþágu- og mönnunarnefndir og færa þá starfsemi beint til Siglingastofnunar sem hefur verið aðili að þeim nefndum um árabil og haft forustu í þeim. En lagt er til að breyta þessu og færa þetta einvörðungu undir Siglingastofnun. Með frv. um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða er lagt til að undanþágunefnd og mönnunarnefnd fiskiskipa verði lagðar niður, þetta á við um bæði frv., og verkefni þeirra fengin Siglingastofnun Íslands. Þá er lagt til að sett verði fót úrskurðarnefnd siglingamála sem hægt verði að skjóta til ákvörðunum Siglingastofnunar samkvæmt lögunum. Ef mönnum mislíkar eða líkar ekki við ákvörðun Siglingastofnunar í umsóknum sem kunna að berast, þá er úrskurðarnefnd til staðar. Lagt er til að unnið verði að heildarlöggjöf um áhafnir allra íslenskra skipa. Nefndin telur mjög mikilvægt að slíkt frv. komi fram á næsta hausti. Verði réttindi til vélstjórnar skoðuð sérstaklega með hliðsjón af nýrri tækni í vélarrúmum skipa og því að hvaða leyti það geti haft áhrif á mönnun skipa og lengd náms vélstjóra. Mælist nefndin til að heildarendurskoðun á lögunum verði hraðað og að lagt verði fram frumvarp á Alþingi á hausti komanda. Löngu tímabært er að stokka upp spilin í ýmsum þáttum er lúta að stöðu skipstjórnarmanna og vélavarða á íslenska flotanum. Það hefur verið vaxandi vandamál að manna flotann menntuðum mönnum. Misræmi er í réttindum til að mynda vélavarða á Íslandi og í nágrannalöndum þar sem íslenskir vélaverðir hafa minni réttindi en t.d. danskir og færeyskir með sama nám að baki. Þetta hefur m.a. leitt til þess að íslenskir vélaverðir hafa flúið land. Ég vil kveða svo fast að orði. Þeir hafa fengið hærri laun og meiri réttindi með því að vinna í öðrum löndum, þó á sama grunni og hér heima á Íslandi. Því er full ástæða til að skoða þetta ofan í kjölinn og reyna að samræma þetta þannig að menn sitji við sama borð og það hefur reynst framkvæmanlegt og eðlilegt í nágrannalöndum okkar sem mest hafa lagt upp úr þessu. Það sem lýtur að breytingu á lögum um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna, er að lagt er til að við upptöku brúttótonna í viðmiðun atvinnuréttinda verði miðað við 75 brúttótonn bæði hvað varðar fiskiskip og önnur skip. Þá er lagt til að undanþágunefnd og mönnunarnefnd fiskiskipa verði lagðar niður og verkefni þeirra fengin Siglingastofnun Íslands. Loks er lagt til að sett verði á fót úrskurðarnefnd siglingamála sem hægt verði að skjóta til ákvörðunum Siglingastofnunar samkvæmt lögunum. Frumvörpin eru fylgifiskar frv. um áhafnir íslenskra flutningaskipa, farþegaskipa, farþegabáta og skemmtibáta og eru fyrsta skrefið í uppstokkun í þessum efnum. Samgn. Alþingis er sammála í öllum þáttum þessa frv. sem lagt hefur verið fram og hefur lagt mjög mikla vinnu í yfirferð á málinu og hnikar því til þeirrar niðurstöðu sem hér er kynnt.

Herra forseti. Mig langar aðeins til að beina spurningu til hv. þm. Árna Johnsens vegna frv. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum. Eins og hv. þm. sagði er hér verið að breyta brúttórúmlestum yfir í brúttótonn. Þetta hljómar afskaplega sakleysislega, einfaldlega er verið að skipta um orð. En það kom ekkert fram í máli hv. frsm. hvað þessu fylgdi. Ég vil því gjarnan fá að heyra frá hv. frsm. hvaða upplýsingar hafi komið fram um það í nefndinni hvað 30 rúmlestir samsvöruðu mörgum brúttótonnum með þeim reiknistuðlum sem notaðir eru hjá Siglingastofnun. Eins og ég hef heyrt einstaka samgöngunefndarmenn túlka þetta, þá er þetta engin breyting. Það þýðir þá í augum og skilningi þessara aðila að 30 rúmlestir þýði 75 brúttótonn. Samkvæmt upplýsingum mínum er þetta ekki svo. 30 rúmlestir þýða í rauninni 45 brúttótonn. Það er því verið að auka þarna um 30 brúttótonn í það minnsta umfram það sem nú er. Það er sem sagt verið að auka réttindi þeirra sem eru með svokallað pungapróf og þá um leið að fjölga þeim skipum, sem mér er tjáð að séu 39, sem pungaprófsréttindafólk getur stýrt.

Herra forseti. Það er ástæða til að leiðrétta aðeins misskilning í þessum efnum. Lagasetningin miðar við það að enginn tapi réttindum, enginn sem hafði pungapróf tapi réttindum miðað við þá reynslu sem hann hefur haft og þær bátastærðir sem hann hefur verið að vinna á. Og til þess þurfti mælingin að fara í 71 brúttótonn. Það kom fram hér í máli hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar í dag að breytingin á reiknireglunni lægi einhvers staðar á bilinu 50--75 tonn og það getur verið álitamál vegna þess að þetta er ekki bara breyting á einu orði. Ef maður ætti að útskýra það í stuttu máli þá er brúttórúmlestatala reiknuð eftir ákvæðum Óslóarsamþykktar frá 1947. Brúttórúmlestir eru rými undir mæliþilfari að viðbættu rými ofan mæliþilfars sem samþykktir mæla fyrir um. Brúttórúmlestatalan er summa eftirtalinna rúmtaka skipsins: Í fyrsta lagi rúmtak undir mælingaþilfari, rúmtak milli mælingaþilfars og efra þilfars, rúmtak reisna og umframmál lestaropa. Þetta er gamla mælieiningin. Nýja mælieiningin brúttótonn miðar við að rúmmál skips er mælt samkvæmt Lundúnasamþykktinni frá 1969 sem tók gildi 1982. Brúttótala er heildarstærð skipsins, þ.e. heildarrúmmál allra lokaðra rýma skipsins, þannig að það getur verið mjög breytilegt eftir lengd skips hvaða brúttótonn reiknast út. Það hefði mátt segja að 71 tonn hefði dugað til þess að jafna þarna réttindastöðuna. En það er slétt af í 75 tonn og skiptir engu máli í heildarútkomu, þetta varðar 3% frávik, rétt 39 báta af liðlega 1.600.

Herra forseti. Hv. þm. viðurkenndi að 39 bátar mundu falla undir pungaprófsréttindin með þessum breytingum. Þar með hefur hv. þm. viðurkennt að þarna er um mikla breytingu að ræða. Ég ætla ekkert að fara hér með formúlur. En ég get upplýst hv. þm. um að ein rúmlest í þessu er talin vera 2,83m 3 og brúttótonn eru talin vera 0,031 sinnum meðallengd í öðru veldi sinnum breidd. Það er því hægt að fara með margar formúlur og segja sem svo að nú hljóti allir að átta sig á hvað þetta þýðir. En auðvitað er það ekki svo. Hér erum við fyrst og fremst að velta fyrir okkur þeirri spurningu hvort verið sé að draga úr kröfum um menntun skipstjórnarmanna. Við erum að gera það og hv. þm. viðurkenndi að 39 skip mundu falla undir pungaprófsregluna með þessari nýju breytingu. Þetta er líka spurning um það hvort við séum að minnka öryggi um borð í skipum og draga úr aðsókn að Stýrimannaskólanum sem hefur átt í vök að verjast vegna þess að það vantar nemendur. Það vantar ekki ákvæði sem draga úr sókn í skólann. Það vantar frekar að herða á sókn í þennan skóla. Þess vegna verð ég að segja að það veldur mér vonbrigðum að fram skuli koma á hv. Alþingi tillaga sem beinist beinlínis gegn Stýrimannaskólanum með þessum hætti. Ég vil fara fram á það við hv. formann samgn. að hann sjái til þess að þetta mál verði tekið aftur inn í samgn. og brotið til mergjar því mér sýnist ekki liggja á hreinu hvernig þetta hefur verið fundið út.

Herra forseti. Það er enn ástæða til að leiðrétta áframhaldandi misskilning hjá hv. þm. Kristjáni Pálssyni. Í fyrsta lagi er ekki verið að draga úr menntunarkröfum. Þær hafa aukist verulega á undanförnum árum í pungaprófinu. Greinum hefur verið fjölgað. Nú er skylda að fara á öryggisnámskeið í Öryggisskóla sjómanna og fá skírteini þaðan og dómarar sem dæma próf þeirra sem taka pungaprófið eru tilskipaðir samkvæmt reglugerð menntmrn.  Ef miðað hefði verið við 50 tonn, brúttótonn, þá hefði þessum bátum fjölgað um 24. Miðað við 75 tonn koma 39 til viðbótar. Þetta er mergurinn málsins. Þetta snýst ekki um að fórna öryggi, sækja að Stýrimannaskólanum. Pungaprófið hefur aldrei verið neinn hryggbiti í Stýrimannaskóla Íslands. Pungaprófið hefur verið námskeið um allt land, m.a. í grunnskólum og framhaldsskólum. Það er æskilegt að rækta það nám, þá möguleika, fyrir fólk um allt land til þess að auka áhuga þess á sjósókn og sjómennsku. Það er enginn metnaður í því ef það verður sem mér heyrist á hv. þm., að það eigi að binda þetta nám við Stýrimannaskólann í Reykjavík eða Stýrimannaskólann í Vestmannaeyjum eða Stýrimannaskólann á Dalvík. Þetta nám þarf að vera miklu víðar um landið. Það eru full rök fyrir því. Þar eru menn með þekkingu. Þar eru menn með reynslu. Það er góð reynsla af þessu og þetta hefur verið grunnurinn að mörgu sem hefur verið jákvætt í okkar sjómennsku.

Herra forseti. Þau frv. sem við ræðum hér eru um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna og vélstjóra. Ég ætla aðeins að víkja að þeirri umræðu sem fór hér fram milli þeirra hv. þm. Árna Johnsens og Kristjáns Pálssonar. Ég held það geti ekki farið á milli mála og ætti ekki að þurfa að vera deilumál, að verið er að auka við réttindi þeirra manna sem hafa 30 rúmlestir með því að hækka viðmiðunina upp í 75 brúttótonn. Þeir sem hafa haft hið svokallaða pungapróf fá því réttindi á stærri fiskiskip en þeir hafa fengið áður. Um það ættu menn varla að þurfa að deila varðandi þessa tillögu sem hér liggur fyrir. Ég heyrði að þeir fóru báðir með sérstakar formúlur um það hvernig þetta væri fundið út allt saman. Síðasta sumar skoðaði ég hvernig íslenski flotinn er samansettur og hver væri hin eðlilega breyting í viðmiðun frá brúttórúmlestum yfir í brúttótonn. Ég hygg að nefndinni sem vann að málinu sem kynnt var hér í dag um áhafnir flutningaskipa, farþegaskipa, farþegabáta og skemmtibáta, hafi verið send þau gögn sem við unnum upp í Farmanna- og fiskimannasambandi. Þar lögðum við til að sú regla sem notuð er við að breyta viðmiðun til réttinda úr brúttórúmlestum í brúttótonn yrði þannig að réttindin hækkuðu um 50%. Með þessu komumst við næst þegar við vorum búin að skoða flotann, hinn raunverulega íslenska flota, og bera saman til að finna út hvað ylli í raun og veru minnstri breytingu. Með því að breyta réttindunum frá brúttórúmlestum í brúttótonn, komumst við að þeirri niðurstöðu að það sem ylli minnstri breytingu í allar áttir, bæði upp og niður, væri að hækka réttindin úr 30 brúttórúmlestum í 45 brúttótonn. Ég held að menn hafi sæst á að fara með þessa tölu í 50 tonn og rúnna hana þar af, enda stendur hún þannig í þessu frv. hér um áhafnir íslenskra skipa, eins og það kom frá nefnd sem samgrh. skipaði á sínum tíma og sem vann það mál upp. Þar var beinlínis lagt til að þessi viðmiðun yrði 50 brúttótonn í stað 30 brúttórúmlesta réttinda. Með sama hætti hefði fyrsta stigið í Stýrimannaskólanum sem gefur í dag 200 brúttórúmlesta réttindi gefið 300 brúttótonna réttindi. Þegar það var skoðað, borið saman við íslenska flotann og kannað hvaða breytingu það ylli, kom í ljós að þar var minnsta mögulega breyting, þ.e. voru fæstir sem töpuðu og fæstir sem unnu. Það varð því niðurstaða vinnu okkar hjá Farmanna- og fiskimannasambandinu að leggja til að taka upp þá reglu að hækka almennt viðmiðunina frá brúttórúmlestum í brúttótonn um 50%, þar kæmumst við næst því sem talið væri eðlilegt. Það fer auðvitað ekkert á milli mála að með því að fara með þessa viðmiðun hér í 75 brúttótonn þá eru menn sem hafa núna 30 brúttórúmlesta réttindi að fá réttindi á fiskiskip sem þeir hafa ekki haft atvinnuréttindi á áður. Það er því verið að víkka út réttindasvið þeirra. Hitt er líka rétt að láta koma fram að hið svokallaða pungapróf eða kennsla til 30 tonna brúttórúmlesta réttindanna fer fram vítt og breitt um landið og er m.a. heimiluð í framhaldsskólunum. Þegar náminu í Stýrimannaskólanum var breytt og tekið var upp svokallað aðfaranám þá var einmitt 30 brúttórúmlesta réttindunum komið fyrir í þessu aðfaranámi ásamt hinum almennu fögum sem nemendur í Stýrimannaskólanum þurftu að vera búnir að fá kennslu í áður en þeir gátu farið í fagnámið, eins og námið er núna upp sett. Þetta vildi ég sagt hafa um þetta atriði, þ.e. að breyta viðmiðuninni úr 30 brúttórúmlestum í brúttótonn og tel að þar séum við að teygja okkur of langt. Enda er í frv. sem við ræddum hér í dag heimildargrein sem segir fyrir um það, eins og venjulega er gert þegar verið er að breyta lögum sem kveða á um einhver réttindi manna, að ekki er tekinn af þeim eldri réttur. Í 11. gr. frv. sem við ræddum hér í dag segir, með leyfi forseta: ,,Sá sem er lögmætur handhafi skírteinis samkvæmt lögum sem falla úr gildi við gildistöku þessara laga skal halda sínum réttindum óskertum, ...`` Þetta er hin gullvæga regla sem alltaf hefur verið viðhöfð þegar atvinnuréttindum hefur verið breytt, þ.e. að menn halda þeim réttindum sem þeir höfðu áður til þess að sigla skipum. Sá sem hér stendur var það snemma í Stýrimannaskólanum að hann öðlaðist rétt á farþegaskip upp að 400 brúttórúmlestum í innanlandssiglingum. Þau réttindi eru enn þá í gildi þó að menn fái ekki sams konar réttindi út úr Stýrimannaskólanum í dag. Réttindi gilda því hér áfram fyrir þá menn sem öðluðust þau, þ.e. réttindi sem við höfum áunnið okkur eru ekki af okkur tekin. Hins vegar verðum við að uppfylla alþjóðasamþykktir og þessi sérstöku réttindi okkar gilda þess vegna ekki út fyrir það sem nú er skilgreint í lögunum sem strandsigling innan 50 sjómílna. Síðan komum við að ákvæði sem er í báðum þessum frv. um undanþágunefndina. Þar erum við að hverfa til þess tíma sem var fyrir gildistöku laganna nr. 112 og 113 sem sett voru árið 1984, um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna annars vegar og vélstjóra hins vegar. Þá voru undanþágur afgreiddar í samgrn. ef ég man það rétt. Ég held að ég fari örugglega með rétt mál í því. Mönnum þótti það alls ekki mjög hentugt fyrirkomulag. Mikil umræða var um það á þeim tíma hversu auðvelt væri að nálgast undanþágur hjá embættismönnum í kerfinu. Menn voru mjög ósáttir með framkvæmd laganna, hvernig undanþágum var fjölgað og þær gefnar út án þess að talið væri að það væri eðlileg eftirgjöf. Það er auðvitað þannig að þegar menn fara í skóla til að afla sér réttinda þá líta þeir svo á að þeir hafi aflað sér réttinda til ákveðinnar atvinnustarfsemi og telja að þeir eigi forgang til hennar. Ég hef ekki orðið var við að þó að það væri læknaskortur þá væri gefin sérstök undanþága á lækna. Ég ætla svo sem ekki að leggjast gegn því að við förum að nota svona fyrirkomulag. En ég held að svona fyrirkomulag þurfi hafa mikið aðhald. Þegar lögin voru endurskoðuð árið 1984 var komið á laggir sérstakri undanþágunefnd. Það var sameiginleg nefnd sem sett var á laggirnar og að henni áttu aðild skipstjórnarmenn og vélstjórar og síðan útgerðarmennirnir hinum megin við borðið ásamt einum oddamanni skipuðum af ráðherra. Þetta fyrirkomulag hefur verið við lýði síðan árið 1984 og í flestum tilfellum held ég að það hafi orðið til þess að koma skipulegri vinnubrögðum á undanþáguveitingarnar. Lengi framan af a.m.k. fækkaði undanþágum og það var ekki eins auðvelt að fá undanþágur og áður hafði verið. Þar að auki var tekið gjald fyrir undanþágurnar og það gjald var síðan látið renna í ákveðinn sjóð sem styrkti menn sem á undanþágum höfðu verið til þess að hefja nám í sjómannaskólunum. Mönnum var gert auðvelt að fá undanþágu ef þeir lögðu sig eftir því að gangast undir það að afla sér réttinda. Þetta held ég að hafi að mörgu leyti verið skynsamlegt fyrirkomulag. Alla vega er það þannig í dag að stéttarsamtökin hafa ekki mælt með því að leggja þessa undanþágunefnd niður. Í frv. sem við ræddum hér fyrr í dag eru bæði ákvæðin um mönnunarnefnd og undanþágunefnd með sama fyrirkomulagi og verið hefur. Hins vegar hefur samgn. ákveðið í meðferð sinni á málinu að breyta því hvoru tveggja og færa þessi mál alfarið undir embættismenn hjá Siglingastofnun. Ég dreg mjög í efa að við séum að fara rétta leið í þessu máli. Ég mælist til að þeim frv. sem við erum hér að ræða verði vísað til samgn., hún leiti umsagna og að fram fari viðræður milli hagsmunaaðila, stéttanna sem eiga þessi atvinnuréttindi, um það hvaða fyrirkomulag eigi að vera á þessu í framtíðinni. Það er ekki gæfulegt spor að efna til ófriðar um mál sem menn reyndu a.m.k. að leysa í sameiningu árið 1984 og koma þessu í form. Auðvitað eru mannanna verk ekki svo heilög að þau þurfi ekki að taka breytingum. En ég legg til við hv. formann samgn. að hann hagi málsmeðferðinni þannig að þessi frv. fari til samgn., þar verði aðilar máls kallaðir fyrir og reynt að leita sátta og að frv. um áhafnir skipa sem hér var rætt í dag, verði látið liggja meðan verið er að lenda þessum málum, þ.e. menn reyni að finna ásættanlegan flöt um framgang beggja þessara mála. Það er einfaldlega þannig að ef frv. um áhafnir íslenskra skipa verður afgreitt þá þarf einnig að breyta þessum atvinnuréttindalögum vegna þess að annars eru lögin farin að stangast á. Þess vegna tengjast þessi lög mjög. Það væri auðvitað eðlilegt að þau væru til skoðunar og lagfæringar í samgn. og yrðu afgreidd saman vegna þess að það er ógerningur að afgreiða þau hvort í sínu lagi.

Herra forseti. Hér er verið að ræða frv. til laga um breytingar á tvennum lögum, annars vegar lögum nr. 112 og hins vegar nr. 113. Bæði eru þau frá árinu 1984 og varða atvinnuréttindi skipstjórnarmanna, vélfræðinga o.fl. Vegna þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram og vegna þess að ég átti þess ekki kost að vera við umræðuna um það frv. sem upphafinu veldur, þ.e. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna þá tel ég nauðsynlegt að geta þess að frv. sem ég lagði fram um atvinnuréttindi var samið að höfðu miklu samráði við fulltrúa sjómannasamtakanna eins og alltaf er leitast við að gera. Það er alveg ljóst að þær breytingar sem samgn. hefur lagt til að verði gerðar eru ekki í samræmi við óskir sjómannasamtakanna. Það liggur fyrir. En ég vildi að það kæmi fram af minni hálfu við umræðuna að frv. eins og ég lagði það fram var samkomulagsatriði milli þessara aðila. Um það var sátt milli ráðuneytisins og þeirra fulltrúa sem að málinu komu. Hins vegar er einnig nauðsynlegt að taka það fram þannig að það valdi ekki neinum misskilningi að í því frv. sem ég hef lagt fram er verið að fjalla um réttindi er varða íslensk flutningaskip, farþegaskip, farþegabáta og skemmtibáta, ekki fiskiskip. Það er alveg nauðsynlegt til þess að menn haldi ekki að þar sé verið rýmka verulega heimildir til þess að stýra fiskibátunum. En væntanlega oftast og aðallega þegar verið er að leita eftir undanþágum fyrir vélstjóra og skipstjórnarmenn þá er það á fiskiskipaflotanum. Hins vegar ef litið er til þeirra reglna sem verið er að innleiða hér, að hámarkið miðist við 75 brúttótonn, þá er um að ræða eitt skip sem er á bilinu 50--75 tonn. Í rauninni hefði eitt skip fallið undir þessi mörk sem frv. gerði ráð fyrir. Þess vegna, eins og fram kom hjá hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni, er í 11. gr. gert ráð fyrir að girða fyrir þá möguleika. Hins vegar er annað upp á teningnum þegar fiskiskipin eru annars vegar. Þá eru 39 skip á bilinu 50--75 tonn. Það er mjög nauðsynlegt að menn rugli þessu ekki saman. Hér er einungis um annan hópinn að ræða. Þetta vildi ég að kæmi fram af minni hálfu við þessa umræðu.

Herra forseti. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að í brtt. samgn. við frv. sem tekur til flutningaskipanna, farþegaskipanna og skemmtibátanna, er einnig búið að breyta þessari viðmiðun úr 50 í 75. Það kemur fram á bls. 2 að í stað 50 í fyrri málslið 2. mgr. komi 75. Með því frv. sem við ræddum fyrr í dag og þessum tveimur er því verið að breyta þessu beggja megin.

Herra forseti. Mig langar aðeins til að fá nánar svör um þetta frá hæstv. samgrh. Er það rétt skilið hjá mér að samgrh. og ráðuneyti hans hafi gert samkomulag við sjómannasamtökin um að breytingin á rúmlestum, 30 rúmlestum, sem er pungaprófstakmörkunin, yrði 50 brúttótonn? Er það samkomulag ráðherrans og sjómannasamtakanna að 30 rúmlestir verði 50 brúttótonn? Mig langar einnig til að vita hvort það sé ekki skilningur ráðherrans að með því frv. sem lagt er hér fram af hv. samgn. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna sé verið að leggja til að þessi breyting, þessi stækkun, nái einnig til fiskiskipa jafnt sem annarra skipa. Mér fannst hæstv. samgrh. eingöngu vera að tala um flutningaskip, ferjur eða eitthvað því um líkt. Mér finnst mjög nauðsynlegt að það komi skýrt fram hvað hæstv. samgrh. er að meina hér.

Herra forseti. Vegna spurningar hv. þm. Kristjáns Pálssonar, er rétt að ítreka það sem ég sagði hér áður að frv. sem ég flutti var afrakstur samstarfs ráðuneytisins og fulltrúa frá sjómannasamtökunum. Það var samkomulag og málamiðlun eins og gengur og gerist þegar verið er að undirbúa og leggja fram frv. Sú vinna var því af ráðuneytisins hálfu unnin þannig að ráðuneytið gerði ráð fyrir stuðningi þessara aðila, þ.e. sjómannasamtakanna, sem þetta mál varðaði. Hins vegar er nauðsynlegt að undirstrika það að nefndir þingsins hafa auðvitað fullan rétt til að gera breytingar á frv. Þó að við ráðherrarnir séum lítið fyrir að gerðar séu breytingar á okkar hugverkum þá er ég svo mikill þingræðissinni að ég ætlast ekki til að ég handjárni hér heila liðið í þinginu og banni eða geti ekki sætt mig við að einhverjar breytingar séu gerðar á frumvörpum. Hins vegar er afskaplega mikilvægt að vanda verkið og leita samráðs. Eins og fram kemur í þessari umræðu þá er hér margt ágætra þingmanna sem eru vel inni í þessum málum þannig að það er auðvitað mikill fengur að því að fá þessa umræðu bæði í samgn. og eins hér í þinginu. Ég kippi mér ekkert upp við að gerðar séu breytingar. Hins vegar er afar mikilvægt að um það geti verið bærileg sátt sem snýr að atvinnuréttindum manna.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svörin. Ég er alveg sammála honum í því að nefndir hafa að sjálfsögðu allar heimildir til að breyta þeim frv. og þáltill. sem til þeirra koma að eigin geðþótta. Það sem ég vildi fá hér fram er sú staðreynd að á bak við frv. frá ráðuneytum liggur oft mikil vinna með hagsmunasamtökum þeirra aðila sem málið varðar. Það er náttúrlega grunnurinn á bak við lagasetninguna. Þegar fram koma tillögur sem í raun breyta í veigamiklum atriðum því samkomulagi sem náðst hefur á milli ráðuneytisins og viðkomandi samtaka mundi ég segja að málið, ef til stendur að breyta því, ætti að fara aftur til umfjöllunar hjá sömu aðilum þannig að ný sátt náist. Ég hef ekki orðið var við að það hafi verið reynt. Þess vegna spyr ég: Var þessi brtt. samgn. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna upp í 75 tonn, þar sem fyrra frv. er samkomulag ráðuneytisins við hagsmunasamtök, borin undir ráðuneytið og er það þá gert með samþykki ráðuneytisins?

Herra forseti. Það var ekki borið undir samgrn. að gera þær breytingar sem samgn. gerir, enda er ekki gert ráð fyrir því að leita samþykkis ráðherra eða ráðuneytis fyrir breytingum hér í þinginu. Hins vegar er mikilvægt, ég legg mikið upp úr því, að leitað sé samráðs og samráð haft við ráðherra um mikilvægar breytingar á frv. sem viðkomandi ráðherra hefur lagt fram. Hér er hins vegar um það að ræða að hvorki meira né minna en öll nefndin stendur að þessum breytingum og því er úr vöndu að ráða í þessu tilviki. Ég hef á hinn bóginn ekkert á móti því og veit raunar að hv. formaður samgn. hefur undirbúið fundi í nefndinni til þess að fara yfir þessi mál milli 2. og 3. umr. Mönnum gefst þá færi á að líta yfir málið í heild sinni og það er auðvitað mikilvægt til þess að reyna að ná sem víðtækastri samvinnu um málið. En það var engin staðfesting gefin af hálfu samgrn. um að samgn. væri óhætt að gera brtt.

Herra forseti. Málið sem við ræðum og hefur skýrst nokkuð í þessari umræðu er í mínum huga stærra en það leit út fyrir í fyrstu. Því er nauðsynlegt að um það fari fram fagleg umræða í þinginu sem nefndin sem slík gæti síðan tekið upp. Ég fagna því, herra forseti, og vil ítreka það sem kom fram hjá hæstv. samgrh., að ákveðið hefur verið að þetta máli fari aftur inn í samgn. sem er mjög mikilvægt. Einu finnst mér að menn megi aldrei gleyma þegar rætt er um breytingar á réttindum skipstjórnarmanna að við erum að fjalla um öryggi, um líf fólks, um verðmæti, og mikilvæga þætti sem skipta okkur öll máli. Til þess að standa vörð um þau verðmæti sem hér eru til umfjöllunar hefur þjóðfélagið, Alþingi og aðrir aðilar, komið sér saman um hvernig eigi að gæta þeirra með réttindum og menntun þannig að sem best sé á málum haldið. Frá upphafi var gert ráð fyrir því að svokallað pungapróf væri bráðabirgðalausn, lausn sem einungis ætti við vegna þess að áður fyrr höfðu mjög margir sjómenn ekki tækifæri til að fara í skóla. Það voru ekki aðstæður hjá viðkomandi aðilum til að komast í skóla. Fiskimenn skorti aðallega réttindi þannig að það varð að samkomulagi að slíkt pungapróf yrði haldið og kennt víða um land. Það var framfaraspor á þeim árum. Allir sem vettlingi gátu valdið tóku pungaprófið. Það þótti stórt skref í þá daga og fagnaðarefni fyrir flesta að mögulegt væri að læra þó eitthvað um þessi mál. En allir gerðu sér grein fyrir því að þetta ætti við um þá menn sem væru réttindalausir og skipstjórar á þeim tíma, þeir sem kæmu nýir inn ættu að fara og afla sér fullra réttinda. Ég aflaði mér slíkra réttinda og það hafa fleiri hér á hv. Alþingi gert. Við höfum að sjálfsögðu viljað að þessi mál væru í öruggum höndum. Þess vegna bregðumst við ekki sérstaklega vel við þegar við sjáum að taka á skref sem eru þvert á þá stefnu sem alltaf hefur verið með þetta réttindanám. Það er með ólíkindum hvað þessi undanþágumál hafa gengið lengi. Það er langt síðan að menn komu sér niður á að allar undanþágur væru í raun óþarfar. Sá tími ætti að vera liðinn að menn geti leitað sér undanþágu til vinnu um borð í skipum. Eins og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sagði áðan fara læknar ekki í gegnum neina skemmri skírn þó það vanti lækna. Þess vegna getur það vel staðist að með einhverju móti verði reynt að breyta þessum undanþágunefndum en ég sé enga ástæðu til að stofna nýja nefnd eða nýtt ráð, eða fara með þetta með öðrum hætti. Ég lít svo á að það eigi markvisst að stefna að því að fella niður undanþágur. Sú breyting sem hér hefur verið til umræðu er ekki kynnt þannig að hún auki réttindi þeirra sem eru með pungapróf. Hún er kynnt þannig að hér sé einungis orðalagsbreyting. Mér finnst ekki gott þegar mál ber að með þessum hætti. Það á að segja hvern hlut eins og hann er. Það er verið að auka réttindi pungaprófsmanna um 30 tonn að minnsta kosti. Reyndar verður að viðurkennast að útreikningarnir í kringum þetta hafa oft verið sérstakir vegna þess að brúttómælingar skipa hafa byggst á rúmtaki, yfirbyggingu og lestarrými, á böndum í skipum o.fl. Þessu hefur oft verið breytt og nýjar mælingar komið. Síðan hefur þeim verið breytt á milli mælinga og komið í ljóst að margt hefur verið gert rangt. Það hefur augljóslega gerst í því tilfelli sem hæstv. samgrh. lýsti hér áðan, að skip sem ætti í raun að mælast 45 brúttótonn mældist 71 brúttótonn. En þetta er eina undantekningin í þessu tilfelli sem menn sjá fram á að hafi reynst alröng. Fyrir þennan leka var komist í frv. og óþarft hjá hv. samgn. að koma með þessa sérstöku tillögu sína. Á þessu er tekið í 11. gr. frv. frá hæstv. samgrh. um áhafnir íslenskra flutningaskipa, farþegaskipa, farþegabáta og skemmtibáta. Þar stendur í lokamálsgrein greinarinnar, með leyfi forseta: ,,Nú hefur skipstjórnarmaður skírteini til skipstjórnarstarfa, samkvæmt brúttórúmlestaviðmiðun, á skipi sem vegna breytinga á mælingum skipa mælist stærra en eldra skírteini hans veitti réttindi til eða aðrar hliðstæðar ástæður eru fyrir hendi og er þá heimilt að veita honum skírteini til starfa á sama skipi að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna.`` Hér er tekið á því ef mistök hafa átt sér stað eða einhverjar aðrar ástæður liggja að baki þannig að menn tapi ekki þeim réttindum sem þeir hafa öðlast þó einhvers staðar hafi orðið mistök í kerfinu. Öllum hér inni er ljóst að aðsókn í sjómannanám hefur verið mjög á niðurleið og í dag er svo komið að enginn er á II. stigi í námi í Stýrimannaskólanum í Reykjavík. Fyrir eyþjóð og fiskimannaþjóð eins og Íslendinga er það ástand sem getur ekki verið viðunandi. Það er ekki ásættanlegt að fá ekki ungt fólk til að mennta sig í sjómennsku ef við ætlum áfram að lifa á fiskveiðum í þessu landi. Upp á það er ekki hægt að horfa. Þess vegna hafa áhyggjur manna fyrst og fremst beinst að því að finna leiðir til að sýna fólki fram á möguleikana sem felast í að mennta sig til sjómennsku og reyna að gera námið meira aðlaðandi. Ég veit að bæði hæstv. menntmrh. og sjútvrh., hæstv. samgrh. líka að öllum líkindum, hafa verið að skoða þessi mál. Einnig er ljóst að við ramman reip er að draga. Það er erfitt í samkeppninni í dag. En það gengur ekki að á sama tíma leggi Alþingi til að gefa enn meiri möguleika á því að sleppa við nám í Stýrimannaskólanum með fleiri undanþágum en fyrir eru, þ.e. að veita frekari undanþágu með því að auka þau réttindi sem koma út úr minnsta hugsanlega námi til þess að stjórna skipi. Þau réttindi hafa fengist með því að taka sérstakan kúrs í 10. bekk í grunnskóla sem valfag og að því loknu geta menn farið út á 75 tonna bát í dag ef breyting samgn. nær fram að ganga, farið á troll, dragnót eða línu og siglt hvert sem þeim sýnist. Þannig gæti hvaða gagnfræðingur sem tekið hefur þetta valfag gert þetta. Ég hefði haldið að nær hefði verið að hafa mörkin þau að svokallað pungapróf væri bundið við minni skip, við 6 tonna báta, krókabátana, frekar en að rýmka þessi mörk. Látum nú vera að þetta sé óbreytt og menn vinni að því að auka aðsókn að Stýrimannaskólanum. Það gerum við ekki með þeim aðferðum sem hér eru notaðar. Ég skil í raun ekki hvernig stendur á því að málið kemur inn í þingið með þessum hætti. Komið hefur í ljós að hæstv. samgrh. vissi ekki um það. Ekki var haft samráð við neina aðra fyrir utan nefndina svo ég viti til. Málið er því mjög óljóst og ástæður þess óljósar. Ég skora á hv. formann samgn. að endurskoða þetta mál mjög rækilega í nefndinni. Þar verður að hafa ýmislegt í huga að mínu mati. Öryggismál sjómanna eru stórmál. Það verður að leita eftir áliti þeirra sem best til þekkja á þessari breytingu, hvaða áhrif þeir telja að hún hafi á öryggismál sjómanna. Hvaða áhrif hefur þetta á menntun sjómanna og áhuga á menntun sjómanna? Hvaða áhrif hefur þetta á inngöngu sjómanna í Stýrimannaskólann? Við getum sjálf gefið okkur að í dag þurfa þessir 39 bátar að hafa tvo skipstjórnarmenn um borð, þ.e. 78 skipstjórnarmenn ættu því að vera alls um borð í þessum 39 bátum. Við sjáum að augljóslega mun draga úr þörfinni á menntun í Stýrimannaskólann með því að leyfa þessa stækkun og því er ljóst að þau rök eru augljós. Herra forseti. Ég ítreka óskir mínar um að málinu verði vísað til samgn. á ný og vona að við þá afgreiðslu verði komist að þeirri niðurstöðu, sem hæstv. samgrh. hafði komist að með sínu fólki og samtökum sjómanna, að þessi mörk verði 50 tonn. Mér finnst einnig ástæða til að taka undir með hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni um undanþágunefndina, sem líka á að leggja niður og stofna í stað hennar nýja, öðruvísi nefnd. Ég tel að nær væri að kanna hvort þessar nefndir ættu nokkurn rétt á sér og kannski ættu að vera sólarlagsákvæði á þeim undanþágum sem nú eru í gildi.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þetta mál mikið. Ég fagna þeirri yfirlýsingu sem hér liggur fyrir um að málið fari til skoðunar í samgn. milli 2. og 3. umr. Ég tel að það sé mjög til sóma að taka málið aftur til skoðunar. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að svona málum þarf að lenda í sátt. Ég get auðvitað ekki og tel ekki eðlilegt að gera kröfu til þess að meiri hluti samgn. eða allur hópurinn hafi ekki skoðun á þeim frv. sem hún er með til umfjöllunar og leggi til brtt. Ég vil hins vegar ítreka þá ósk mína --- og er feginn að sú yfirlýsing hefur komið fram að málið fari aftur inn í nefndina --- að leitað verði samráðs um þær tillögur sem samgn. hefur látið frá sér fara og menn reyni enn á ný að finna þann sáttaflöt sem virtist þó vera uppi í málinu þegar það kom hér fyrst inn. Ég tel að í raun og veru ætti sá flötur að vera finnanlegur og að formaður samgn. muni með dugnaði sínum sjá til þess að lenda málinu farsællega.

Herra forseti. Hér hafa verið ágætar umræður þar sem mörg sjónarmið hafa komið fram. Sitt sýnist hverjum og það er eðlilegt og af hinu góða að brydda upp á öllum hliðum mála. Það er hins vegar ástæða til að undirstrika, númer eitt, tvö og þrjú, að í allri meðferð hv. samgn. um þetta mál hefur öryggið auðvitað verið grundvallaratriðið, samræmi, jafnræði manna með reynslu og menntun að baki. Það er rauði þráðurinn í niðurstöðu nefndarálitsins, samdóma álits allra nefndarmanna samgn. Í raun harma ég að það hefur komið fram hér í umræðunni hjá þingmönnum, sérstaklega hv. þm. Kristjáni Pálssyni, að þingnefnd eigi að vera einhver stimpilstofnun og að ámælisvert sé að þingnefnd breyti frv. sem kemur inn, hvort sem það er unnið af nefnd embættismanna, félaga eða á annan hátt. Það er hlutverk þingnefndar að komast að niðurstöðu að vel athuguðu máli með sanngirni í fararbroddi og árangur að leiðarljósi. Frv. sem samgn. tók við og fjallar fyrst og fremst um áhafnir skipa stendur hér óbreytt, einhvers staðar á milli 90 og 100%. Í raun er tveimur atriðum í frv. breytt. Þar eru ýmsar smávægilegar breytingar. En breytingarnar tvær eru líka smávægilegar. Þær varða kannski svolítið valdahégóma í kerfi sem hefur gengið sér til húðar. Breytingin sem lýtur að niðurfellingu undanþágunefndar og mönnunarnefndar færir það hlutverk inn til viðurkenndrar stofnunar, Siglingastofnunar Íslands sem hefur haft forustu í þessum nefndum um 16 ára skeið. Ég ætla ekki að fjalla hér um ýmsar kvartanir sem hafa heyrst víða um land á undanförnum árum um starfsemi undanþágunefnda í þá veru að þar séu menn með hrossakaup, skipti á hagsmunum stéttarfélaga og annað slíkt. Ég læt það eiga sig. Engu að síður eru þetta hlutir sem hafa verið uppi á borðinu og allir þekkja sem fylgjast með í sjávarplássum landsins, allir. Þetta er annað atriðið, þ.e. undanþágunefndirnar sem breyta engu um réttindi skipstjórnarmanna. Hvers vegna eru undanþágunefndirnar til staðar? Á að gefa út tilskipun af hálfu ríkisstjórnarinnar eða stjórnvalda í landinu um að þessi og hinn sæki sér ákveðna menntun, vélstjórnarmenntun eða skipstjórnarmenntun? Nei, það er ekki meiningin. Enginn hefur stungið upp á því. Það er af illri nauðsyn sem menn eru með undanþágunefndir, af illri nauðsyn vegna þess að menn reyna allt sem hægt er til að manna fiskiskipaflotann sem skapar þjóðinni gjaldeyri. Ég veit ekki mörg dæmi þess að kvartað hafi verið undan undanþágumönnum. Ég veit hins vegar mörg dæmi þess að reyndustu skipstjórar landsins hafa haldið því fram að jafnvel undanþágumennirnir væru bestu mennirnir um borð. Ég býst við að þeir sem eru skipstjórnarmenntaðir hér inni geti líka borið vitni um að það er ekki óþekkt. Í raun er ekki mikill metnaður eða til mikils sóma að gera lítið úr þeim hundruðum sjómanna sem hafa sinnt störfum sínum við vél og stýri með undanþágu. Þeir hafa kannski haft takmarkaða menntun frá skólum en hafa haft mikla reynslu og þekkingu og sýnt mikla natni í störfum. Best væri ef engar undanþágur þyrfti að veita. En við búum bara ekki við þær aðstæður. Það er ekki raunveruleikinn í íslensku þjóðfélagi í dag og hefur ekki verið lengi. Pungaprófið var engin skammtímaákvörðun fyrir nær 60 árum þegar það var sett á. Það var til þess að þjóna menntun sem hentaði á smæstu bátum, samkvæmt kröfum þess tíma. Þær kröfur hafa margfaldast án þess að réttindin ykjust. Það hefur verið að frumkvæði þeirra sem hafa rekið sjálfstæða skóla, viðurkennda skóla og viðurkennd námskeið víða um land, að kröfurnar hafa verið auknar, ekki að frumkvæði stjórnvalda, verkalýðsfélaga eða sjómannafélaga. Við skulum bara horfa á hlutina eins og þeir eru. Árið 1991 var gerð breyting. Þá voru samþykkt lög á hv. Alþingi um breytingu á skipstjórnarnámi. Það var að mínu mati mikil afturför. Fram til ársins 1991 voru flestir skipstjórar landsins menn sem lokið höfðu grunnskólanámi en fóru á sjó sem hásetar og unnu kannski í fimm eða tíu ár til sjós, stofnuðu til heimilis og keyptu hús eins og gengur. Og að fenginni reynslu fóru þeir margir í stýrimannanám 22--28 ára gamlir. Þessir menn eru kjarninn í skipstjórastétt landsins í dag. Þetta var stöðvað með lögum árið 1991, með frv. sem hæstv. þáv. menntmrh. lagði fram. Þegar menn gáðu að sér þá gekk þetta ekki eftir. Menn sáu að vandi var á ferðum og framgangi laganna var frestað. Síðan þróuðust mál þannig að nú þurfa þeir sem fara í stýrimannaskólana að vera tvö ár, fjórar annir, í framhaldsskóla til þess að geta farið í frekara nám í stýrimannaskólum. Það er búið að kippa úr leik þessum mönnum reynslunnar sem fóru ungir úr námi til sjós. Á þessum tíma var reiknað með því að 16 ára unglingur tæki ákvörðun um það þegar hann færi í framhaldsskóla hvort hann ætlaði sér að verða skipstjórnarmaður, hvort heldur það væri skipstjóri eða vélstjóri. Við vitum ósköp vel að þetta gengur ekki upp og það hefur ekki gengið upp. Auðvitað stendur fólki á öllum aldri með ákveðin grunnréttindi það til boða að fara inn í framhaldsskóla, líka sjómönnum sem kannski 25 eða 30 ára gamlir mundu vilja hugsa sér til hreyfings og afla sér nýrra réttinda. En þeir fara bara ekki í framhaldsskólana og enginn getur skipað þeim að fara í þá. Kannski finna þeir sér ekki farveg með unglingunum og því unga fólki sem þar er. Þess vegna fjarar undan í stýrimannaskólum landsins. Það er óþarfi að vaða í villu í þeim efnum og búa til eitthvað annað. Þetta er skýringin á því hvers vegna fjarar undan í stýrimannaskólum landsins. Það stendur upp á stjórnvöld að takast í alvöru á við menntun skipstjórnarmanna, hvort heldur er skipstjóra eða vélstjóra, svo hún verði í takt við þörf okkar í framtíðinni fyrir menntaða menn á fiskiskipaflota okkar ekki síður en kaupskipaflota. Fiskiskipaflotinn er nefnilega orðinn hornreka í þessum efnum. Aðalkrafa skólastjórnarmanna Stýrimannaskólans er að menntun skipstjórnarmanna sé svo yfirgripsmikil að skipstjóri geti nánast hvenær sem er á ferli sínum hætt til sjós og farið í hvaða starf sem er í landi. Hvað er raunhæft í þessu? Hvað erum við að búa til? Þótt Pólverjar séu ágætis fólk, ætlum við að stíla upp á að flytja inn 2.000 Pólverja á næstu tíu árum til að vera vélstjórar eða skipstjórar á íslenska flotanum af því að Íslendingar vilja ekki fara í þetta nám? Breytingin á 30 tonna viðmiðuninni í 75 tonn er smávægileg. Hún er samræming sem á við 3% af bátaflotanum. Hv. þm. Kristján Pálsson gagnrýndi ekki að það fjölgaði um 24 báta miðað við 50 tonn en hann gagnrýnir að það fjölgi um 39 báta í viðbót miðað við 75 tonn. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sagði í dag að það lægi einhvers staðar á bilinu 50--75 tonn. Það er nefnilega engin skýr regla í þessu, engin margfeldisformúla eins á gengi verðbréfa. Einfaldlega vegna þess að nánast ekkert skip er eins, og lokuðu rýmin skipta miklu máli í slíkum útreikningi. Það er ekki verið að ganga á öryggisþáttinn og ekki verið að tala um stærri báta en hafa verið. Ekki er verið að tala um meiri togkraft þeirra báta sem um er að ræða. Það er verið að tala um samræmi. Og vissulega hefur verið gengið lengst til þess sem hafði réttindin á stærsta bátnum. Það er samræming. Það er jafnræði. Á blaði heitir það að pungaprófsmaður geti farið á eilítið stærri bát. Sá bátur getur verið með minni vél en hinn minni báturinn sem hann var með, það er engin regla um það. Það eru því mörg atriði í þessu afstæð. Það er fjarri því og fáránlegt að leyfa sér að segja að pungaprófin dragi úr aðsókn að stýrimannaskólum landsins. Hvers lags vanþekking er þetta? Hvar hefur það rekist á? Það hefur aldrei rekist á. Aldrei. Það hefur miklu fremur verið hvatning til þess að menn öfluðu sér frekari menntunar. Það þýðir ekkert að segja svart hvítt og hvítt svart. Það þarf að segja hlutina eins og þeir eru, en vera ekki að búa til einhverjar rómantískar frásagnir í þessum efnum. Þetta er alvörumál. Það er alveg rétt eins og fram kom hjá hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni að vaggað hefði minnstu í þessu að miða við 50 tonnin. En þá var líka bara verið að taka réttindi af mönnum. Til þess var leikurinn ekki gerður. Samræmið í reglunni er 71 tonn með úttekt og samanburði Fiskifélags Íslands og Siglingastofnunar. Þetta liggur fyrir svart á hvítu. Á því byggir samgn. niðurstöðu sína og er sammála um það í einu og öllu.

Herra forseti. Hv. þm. Árni Johnsen flutti hér ágæta ræðu og viðraði sjónarmið sín. Mér finnst hins vegar rétt að gera athugasemd við það að í Stýrimannaskólanum eru menn núna staddir á milli kerfa, þ.e. menn sem eru að læra á fyrsta stigi í Stýrimannaskólanum en ekki er verið að kenna á öðru stigi. Það eru ekki margir að taka próf á öðru stigi. Það er einfaldlega vegna þess að við erum að fara milli kerfa. Verið er að fara í þetta annakerfi í Stýrimannaskólanum, þeir sem hafa ekki lokið grunnskóla fara í aðfaranámið. Það þarf að keyra þetta kerfi áfram. Ég hef farið í margar rökræður síðustu tvö árin um þessa breytingu í Stýrimannaskólanum. Ég held að við verðum einfaldlega að fá að sjá þessa breytingu gerast, sjá árgangana fara alla leið áður en við förum að segja að kerfið gangi ekki upp því við getum ekki dæmt það fyrr en við sjáum reynsluna af því.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á fjarskiptalögum, nr. 107/1999. Ekki eru þau gömul og ljótt er að þurfa að gera breytingar á svo glóðvolgum lögum, varla laus við bleyjuna. En svona er það nú samt. Þegar eitthvað fer úrskeiðis verður að viðurkenna það og þá er um að gera að spúla dekkið. Skömmu fyrir jólahlé þingsins voru samþykkt ný fjarskiptalög. Í þeim voru fjölmörg nýmæli og var eitt þeirra að sá aðila að símtali sem vildi hljóðrita símtalið skyldi í upphafi þess tilkynna viðmælanda sínum um þá fyrirætlan. Fljótlega eftir að lögin voru samþykkt kom fram gagnrýni á þetta ákvæði laganna og ákvað nefndin því að taka það til skoðunar, sérstaklega með tilliti til tilskipunar 97/66/EB, um vernd persónuupplýsinga í fjarskiptum, sem vísað hefur verið í til stuðnings umræddu ákvæði. Ákvæðið fór inn með hliðsjón af því sem menn töldu vera í samræmi við þá tilskipun EB. Fékk nefndin við þá umfjöllun á sinn fund Gústav Arnar frá Póst- og fjarskiptastofnun, Hjálmar Jónsson og Þór Jónsson frá Blaðamannafélagi Íslands, Sigurð Líndal lagaprófessor, Pál Hreinsson og Sigrúnu Jóhannesdóttir frá tölvunefnd og Jón Kalmansson og Salvöru Nordal frá Siðfræðistofnun Háskóla Íslands. Við umfjöllun nefndarinnar um málið og grandskoðun á umræddri tilskipun EB kom fram að ekki er tekið fram berum orðum í tilskipun 97/66/EB að regla sú sem nú er í 3. mgr. 44. gr. sé nauðsynleg. Telur meiri hluti samgöngunefndar að taka verði til skoðunar markmið tilskipunarinnar eins og þau birtast í inngangi hennar og henni sjálfri. Í 16. tölul. inngangs hennar segir að nauðsynlegt sé að grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir heimildarlausan aðgang að tjáskiptum í því skyni að tryggja trúnað tjáskipta í gegnum síma eða aðra fjarskiptaþjónustu. Í 1. mgr. 5. gr. tilskipunarinnar sjálfrar er lagt fyrir aðildarríkin að tryggja að landsrétti trúnað tjáskipta í gegnum síma og aðra fjarskiptaþjónustu fyrir almenning. Er aðildarríkjunum sérstaklega falið að banna hlustun, hlerun (tapping), geymslu og aðrar tegundir inngrips (interception) eða eftirlits (surveillance) með tjáskiptum af hálfu annarra en notenda og án þeirra samþykkis. Tilskipuninni er því beint fyrst og fremst gegn því að þriðji aðili, sem ekki er þátttakandi í símtali, hafi aðgang að símtali eða hljóðriti það. Í tilskipuninni er hins vegar ekkert fjallað um hugsanlega hljóðritun aðila að símtali. Notkun orðanna ,,listening`` ,,tapping`` ,,interception`` og ,,surveillance`` í inngangi tilskipunarinnar bendir hins vegar ótvírætt til þess að einungis sé átt við þriðja aðila, þ.e. aðila sem ekki er þátttakandi í símtali. Með vísan til framangreinds telur meiri hluti nefndarinnar að eðilegt sé að fella umrætt ákvæði brott. Ákvæði annarra laga um vernd persónubundinna réttinda fela að mati hans í sér nægilega vernd þeirra. Má í því sambandi nefna 229. gr. almennra hegningarlaga, en samkvæmt henni skal sá sem skýrir opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi er réttlæti verknaðinn, sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári. Á sínum tíma kom fram í máli Sigurðar Líndals lagaprófessors að hann teldi að hér væri um ofregling að ræða þar sem það væri í raun almenn siðfræði og almenn kurteisi að kynna upptöku á samtölum milli manna. En tilskipun EB snertir ekki þetta atriði í tali tveggja manna heldur þriðja aðila eins og fyrr getur. Það er a.m.k. mat þess sem hér stendur að við eigum að gæta þess að verða ekki kaþólskari en páfinn í þessum efnum frekar en öðrum þó gott sé að hafa reglur. Því leggur meiri hluti nefndarinnar til að þessi breyting verði gerð.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá hv. allshn. um frv. til laga um breytingu á lögum um staðfesta samvist. Með frumvarpinu er m.a. lögð til rýmkun skilyrða til að stofna til staðfestrar samvistar til samræmis við löggjöf annars staðar á Norðurlöndunum. Nefndin leggur jafnframt til viðbótarbreytingu á frumvarpinu. Samkvæmt gildandi lögum eiga ættleiðingarlög ekki við um einstaklinga í staðfestri samvist. Leggur nefndin til breytingu sem felst í því að einstaklingi í staðfestri samvist verði heimilt að ættleiða barn maka síns sem hann hefur forsjá fyrir (stjúpættleiðing). Verið er að tala um börn samkynhneigðra sem þegar eru til staðar í sambandi þeirra. Tillaga nefndarinnar gerir ráð fyrir að ættleiðingarlög gildi um ættleiðinguna að öðru leyti. Reglur þær sem koma fram í ættleiðingarlögum um skilyrði ættleiðingar, meðferð og úrlausn ættleiðingarmála og réttaráhrif gilda því um ættleiðingu einstaklings í staðfestri samvist á barni hins. Nefndin leggur mikla áherslu á þetta atriði, þ.e. að við beitingu ákvæðisins verði hagsmunir barnsins ætíð hafðir í fyrirrúmi. Þannig skuli nánast undantekningarlaust leitað samþykkis barnsins sé það orðið tólf ára, sbr. 1. mgr. 6. gr. ættleiðingarlaga. Sé barnið yngra en tólf ára skal með hliðsjón af aldri og þroska þess leita eftir afstöðu þess til fyrirhugaðrar ættleiðingar, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Þá skal meginreglan vera sú að leitað sé samþykkis hins kynforeldrisins á ættleiðingunni, sbr. 7. gr. ættleiðingarlaga, og að öðru leyti fylgja þeim sjónarmiðum sem byggt er á þegar ákvörðun er tekin um leyfi til ættleiðingar. Herra forseti. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: ,,Við 2. gr. Greinin orðist svo: Í stað 1. mgr. 6. gr. laganna koma tvær nýjar málsgreinar, svohljóðandi: Ákvæði ættleiðingarlaga um hjón gilda ekki um staðfesta samvist. Þó getur einstaklingur í staðfestri samvist ættleitt barn hins sem hann hefur forsjá fyrir, nema um sé að ræða kjörbarn frá öðru landi. Lög um tæknifrjóvgun gilda heldur ekki um staðfesta samvist. Lagaákvæði sem fela í sér sérstakar reglur um annan makann í hjúskap og bundin eru við kynferði hans gilda ekki um staðfesta samvist.``

Virðulegur forseti. Hv. formaður allshn., Þorgerður K. Gunnarsdóttir, hefur gert grein fyrir nál. frá nefndinni sem við nefndarmenn undirritum. Fyrir mér og flestöllum hér inni er málið einfalt. Þetta er spurning um rétt barna sem búa hjá samkynhneigðum foreldrum. Breytingin sem hér er lögð til er vegna þeirrar miklu faglegu og góðu umræðu sem átti sér stað þegar ættleiðingarlögin voru til umræðu um jólin. Þá kom þetta mál upp og var farið mjög ítarlega yfir málið, málefni samkynhneigðra og barna þeirra. Réttur þessara barna má ekki vera minni en annarra barna í samfélagi okkar. Við skulum ekki gleyma því að við erum að tala um þúsund börn sem búa hjá foreldrum í slíkum samböndum. Stjúpættleiðing er ekki nýtt úrræði. Til þess er oft gripið þegar faðir er ekki til staðar og börn eru ófeðruð, faðir barns látinn eða horfinn. Afar brýnt er að réttur þessara barna sé jafn og annarra í lögum.

Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með þetta frv. til laga um breytingu á lögum um staðfesta samvist. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Guðrúnar Ögmundsdóttur var stjúpættleiðing rædd töluvert fyrir jólin þegar fjallað var um frv. um ættleiðingar. Ekki náðist samkomulag um að koma þessu ákvæði í ættleiðingarlögin en sú leið var farin að koma réttindamálum barna sem búa í staðfestri samvist inn í lög um staðfesta samvist. Þau líta hér dagsins ljós og hafa, eftir því sem ég hef fylgst með, fengið mjög góða og faglega umfjöllun í nefndinni, ekki bara nú varðandi þetta frv. heldur ekki síður í umræðunni um ættleiðingarlögin fyrir jólin. Hér er fyrst og fremst verið að rýmka rétt fólks til þess að fara í staðfesta samvist með tilliti til laga í nágrannalöndum okkar. Auk þess kemur inn í lögin viðbótartillaga um að fólk í staðfestri samvist megi ættleiða barn hins sem hann hefur forsjá fyrir nema um sé að ræða kjörbarn frá öðru landi. Hér er með öðrum orðum verið að fjalla um stjúpættleiðingar. Ég vil leggja áherslu á að í dag eru margar fjölskyldur þar sem um er að ræða staðfesta samvist samkynhneigðra og börn eru til staðar. Það er verið að bæta réttarstöðu þessara barna til jafns við önnur börn. Ég tel þetta því vera mikið réttindamál, ekki aðeins fyrir þá sem eru samkynhneigðir og staðfesta sína samvist heldur sérstaklega fyrir börn þeirra.

Herra forseti. Það er skoðun mín að sú niðurstaða sem hér lögð fram sé röng og hafi ekki við rök að styðjast miðað við almenna reglu sem við hljótum að miða við í þjóðfélaginu. Ég tel í rauninni að ekki eigi að setja sérstök lög sem varða mjög takmarkaðan hóp fólks. Nú hafa lögin um staðfesta samvist verið í gildi í tæp fjögur ár. Það eru alls skráðar 57 staðfestar samvistir hjá Hagstofu Íslands á fjórum árum, 13 á ári. Það er ekki há tala miðað við tilefni þess að setja lög í þessum efnum. Það skýtur eitthvað skökku við í máli hv. þm. Guðrúnar Ögmundsdóttur að þúsund börn búi við þessar aðstæður. Ég býst við að mjög erfitt sé að koma því heim og saman að þúsund börn séu hjá 50 fjölskyldum. Það er skilyrði í lagasetningunni að staðfest samvist sé til staðar. Af þessum 57 staðfestu samvistum eru þó nokkrar sem slitnað hefur upp úr eins og gengur og gerist í samböndum fólks. Ég er ekki að leggja neinn dóm á það fólk sem hér er um að ræða. Mér finnst engu máli skipta hvort menn séu að tala um einstaklinga, fjölskyldur eða hvort menn nota orðið samkynhneigðir eða kynvillingar. Mér finnst persónulegra orðið kynvillingur fallegra orð í íslenskri tungu og hef ekkert við það að athuga. Menn eru kallaðir villingar dagsdaglega, í skóla og annars staðar. Kynvillingur hefur tvenns konar merkingu sem er ósköp eðlileg í íslenskri tungu, annars vegar sá sem hefur tilhneigingu til þess að hafa kynmök við persónu af sama kyni og hann er sjálfur, hins vegar sá sem gerir kynvillu, þ.e. sá sem falsar ætt með því að rangfeðra barn. Þetta er auðvitað ekkert sem skiptir máli í þessu sambandi en það eru mjög strangar reglur á Íslandi um ættleiðingar. Það standa opnar dyr, hvort sem er fyrir hjón eða einstaklinga, að ættleiða börn með mjög ströngum reglum og þannig eiga þær að vera að mínu mati vegna þess að það er ákaflega viðkvæmt mál að fjalla um allt sem heitir réttindi barna. Því hefur verið haldið fram af sumum talsmönnum samkynhneigðra að það séu mannréttindi að eiga barn. Þetta er rangt. Þetta er alrangt miðað við þá siðfræði sem við byggjum samfélag okkar á. Það eru ekki mannréttindi að eiga barn vegna þess að barn er ekki krafa, barn er gjöf. Við höfum leyft okkur að kalla barn gjöf guðs og það er ekki krafa. Þetta eru hlutir sem við eigum að taka tillit til og virða. Alls staðar í samfélaginu eru ákveðin vandamál sem við erum að glíma við, vandamál ákveðinna hópa eða persónuleg vandamál og hver hefur sinn djöful að draga, eins og sagt er. Við fjölgun í samfélagsinu þarf tvo til, þess vegna viljum við ugglaust byggja á helgi hjónabandsins sem hefur kannski farið svolítið halloka hjá okkur á Íslandi í velferðarsamfélaginu um nokkurt árabil þar sem við höfum mismunað hjónabandinu miðað við ýmislegt annað. En hjónabandið, eðlilegt hjónaband, er auðvitað langreyndasta aðferðin til að skapa eðlilegan grundvöll fyrir hamingju barns, barns sem er gjöf hvar og hvenær sem er. Ég held að það sé rangt að setja lagaákvæði, sérákvæði sem á við svo þröngan hóp sem hér um ræðir þó ég geri engan mannamun. Lagasetning á að vera alhliða og á ekki að þróast út í þær öfgar sem reiðuleysi í nútímaþjóðfélagi kallar á svo margan hátt yfir okkur, agaleysi og óvissu sem er á skjön við þann siðferðisgrunn sem við eigum að byggja á, þá biblíu sem við viljum treysta og trúa á. Þess vegna er þetta fljótræði að mínu mati sem tryggir ekki rétt barnsins. Það er enginn þáttur í þessu sem tryggir rétt barnsins. Þetta frv. leggur fram tæknilega niðurstöðu án þess að hafa tekið siðfræðilega umræðu, siðfræðilega skoðun ofan í kjölinn, um hvaða farveg er verið að búa til fyrir barnið. Almenna reglan hlýtur að vera eina reglan sem við getum miðað við, sem er ásættanleg fyrir þjóðfélagið annars er fjandinn laus. Það eru u.þ.b. 1.500 hjónavígslur á ári á Íslandi. Þeim hefur jafnt og þétt farið fjölgandi á undanförnum árum. Fyrir þremur árum voru þær 1.300, fyrir tveimur árum 1.400 og á síðasta ári liðlega 1.500. Það er sá grunnur sem við höfum til viðmiðunar. Þess vegna er hæpið að fara í þessa lagasetningu þó aðeins sé verið að ræða um stjúpættleiðingu. Þau börn sem um ræðir eru líka börn. Við eigum númer eitt, tvö og þrjú að tryggja rétt barnsins, ekki kröfuna um mannréttindi á röngum forsendum.

Herra forseti. Ég vil sérstaklega andmæla orðum hv. þm. Árna Johnsens þegar hann segir að ekki þurfi að setja sérstök lög um börn í staðfestri samvist þar sem þau séu fá. Mér væri sama þó það væri eitt barn ef það er órétti beitt. Það skiptir ekki máli hvort börnin eru fá eða mörg. Þau njóta ekki sömu réttinda og önnur börn. Þau eru undanþegin ættleiðingarlögunum og okkur ber að veita þeim sömu réttindi og öðrum börnum. Varðandi siðfræðina er ekki tími í stuttu andsvari að fara í rökræður út af kristindómi og siðfræði en ég hef ekki lesið Biblíuna með þeim augum að Jesús Kristur hafi gert upp á milli manna. Og þau ummæli að hér sé verið að tala um þröngan hóp, þá fjölluðum við í dag líka um þröngan hóp þriggja tannsmiða sem eiga að fá umtalsverð réttindi.

Hæstv. forseti. Því miður er það svo að hv. Alþingi stendur ekki í sporum Jesú Krists, og mér finnst vægast sagt ósmekklegt að líkja saman barni og réttindum til tannsmíða. Ég er eingöngu að leggja áherslu á mál mitt út frá því sjónarmiði að barnið hafi réttinn. Það eru ströng lög og strangar reglur um ættleiðingu. Hún er opin fyrir hjón og einstaklinga. Réttindin geta á svo margan hátt verið tryggð. Það er engin lausn endanleg og eilíf fyrir barnið að lúta fyrir þeim reglum sem hér er verið að fjalla um. Það tryggir ekki hamingju og lífsgleði, ekki frekar en svo margt annað sem menn vilja þó hafa til viðmiðunar, en réttur barnsins á að vega þyngst í þessu.

Herra forseti. Hér er mikilvægt mál á ferð og rétt að taka þessu máli með mikilli alvöru og það eru þingmenn að gera. Lesbíur og hommar lifa í þessu samfélagi sem er samfélag gagnkynhneigðra. Lesbíum og hommum er það mjög mikilvægt að finna að þau eigi sér málsvara, ekki bara á meðal samkynhneigðra heldur ekki síður á meðal gagnkynhneigðra. Eins og öllu fólki er nauðsynlegt að eiga stuðningsmenn sem hægt er að leita til, aðstandendur sem skilja vandamálin, þá er samkynhneigðum það nauðsynlegt að eiga hér stuðningsmenn, að eiga velviljað fólk sem skilur þau vandamál sem við er að etja. Samkynhneigðir eiga sér málsvara á Alþingi Íslendinga. Samkynhneigðir hafa átt sér málsvara á Alþingi Íslendinga á umliðnum árum. Lög um staðfesta samvist voru samþykkt í þessum sölum í júlí 1996 og ef ég man rétt, herra forseti, þá var sama ár sett ákvæði í almenn hegningarlög að bannað væri hér á landi að mismuna fólki á grundvelli kynhneigðar. En það hefur einungis verið í lögum, herra forseti, í fimm ár, kannski sex, en það er í lögunum sem við störfum eftir í dag. Á Íslandi er ekki heimilt að mismuna fólki á grundvelli kynhneigðar og það er ekki réttlætanlegt að í landinu séu í gildi lög sem mismuna fólki á grundvelli kynhneigðar. Það er ákvæði af því tagi sem verið er að leiðrétta hér og hv. allshn. hefur lagt til brtt. við það frv. sem hér er til umræðu og sú brtt. er alls góðs makleg og hún á það sannarlega skilið að vera samþykkt í þingsölum vegna þess að í henni felst yfirlýsing um stuðning við minnihlutahóp í samfélaginu. Það eru ekki rangar tölur sem farið er með þegar talað er um að á að giska þúsund börn séu alin upp hér og nú á Íslandi á heimili þar sem foreldrarnir eru samkynhneigðir. Við höfum undir höndum tölur sem sýna hugsanlegan fjölda samkynhneigðra foreldra og barna þeirra miðað við mannfjölda á Íslandi í dag og miðað við erlendar forsendur um fjölda samkynhneigðra foreldra. Herra forseti. Íslendingar eru ekkert öðruvísi en aðrar þjóðir. Það að áætla að þúsund börn búi við slíkar aðstæður í dag er ekki vanáætlað. Nú hefur það komið fram í umræðunni, herra forseti, að ekki séu til vísindalegar rannsóknir sem styðji það að samkynhneigðir séu síðri uppalendur en gagnkynhneigðir. Rannsóknir frá mörgum löndum sýna það og staðfesta að samkynhneigðir eru nákvæmlega jafngóðir uppalendur og gagnkynhneigðir, samkynhneigðir elska líka börnin sín eins og gagnkynhneigðir. Þess vegna eiga börn samkynhneigðra að sjálfsögðu sama rétt og börn gagnkynhneigðra. Herra forseti. Þegar því er haldið fram að börn sem alast upp í samkynhneigðum fjölskyldum eigi frekar á hættu að verða samkynhneigð sjálf, þá er það rangt og nægir að nefna það að þeir sem eru samkynhneigðir í dag og hafa tjáð sig fyrir hönd Samtakanna '78 eru allir fæddir inn í gagnkynhneigðar fjölskyldur. Herra forseti. Baráttan fyrir rétti til stjúpættleiðinga samkynhneigðra varðar vissulega mannréttindi. Hún varðar mannréttindi samkynhneigðra í staðfestri samvist. En umfram allt snýst þessi barátta samt sem áður um réttindi og hagsmuni og velferð þeirra barna sem um ræðir og þau börn eru að alast upp í okkar samfélagi í dag. Þetta eru börn sem sækja félagslegt og réttarlegt öryggi sitt einungis til þess kynforeldris sem þau búa með. Þetta eru börn sem eiga ekki kost á slíku frá hinu kynforeldrinu, í sumum tilfellum vegna þess að hitt kynforeldrið er látið en í öðrum tilfellum vegna þess að hitt kynforeldrið vill ekki af barninu vita og hefur afsalað sér forsjá þess. Við hlið þessa barns stendur stjúpforeldri, sem er að ala barnið upp, sem samkvæmt þeim lögum sem við búum við í dag hefur ekki mátt ættleiða þetta barn. Með þeirri breytingu sem hér er lögð til verður réttarbót í lífi þessa barns og það fær sömu mannréttindi sem önnur börn sem búa við sömu aðstæður hafa haft rétt til, og öll börn eiga að sjálfsögðu rétt á. Herra forseti. Ég treysti því að fjölskyldur samkynhneigðra eigi jafnmarga málsvara á Alþingi Íslendinga og þær áttu árið 1996 þegar lögin um staðfesta samvist voru samþykkt hér í þingsölum.

Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta mál. Ég fagna frv. mjög og ég lít á þetta sem lagfæringu á ágalla á löggjöf okkar þar sem skort hefur upp á að allir væru jafnir fyrir lögunum án tillits til litarháttar, skoðana, trúarbragða eða kynhneigðar. Mér finnst sérstaklega mikilvægt að verið er að gera ráðstafanir til að tryggja jafnrétti barna gagnvart lögunum. Ég mun greiða þessu máli atkvæði mitt með sérstakri gleði, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá hv. allshn. um frv. til laga um breyting á lögreglulögum, nr. 90/1996. Með frv. er í fyrsta lagi lögð til ákveðin rýmkun á inntökuskilyrðum í Lögregluskóla ríkisins, þ.e. að valnefnd skólans verði veitt meira svigrúm við ákvörðun um inntöku lögreglumanna inn í skólann. Í örðu lagi er markmiðið að gera nám og þjálfun lögreglumannanna skilvirkari og um leið samfelldari. Markmiðið með þessum breytingum er að faglærðum lögreglumönnum fjölgi en ófaglærðum mönnum í lögreglunni hefur fjölgað á undanförnum árum. Við fengum á fund nefndarinnar nokkra gesti, þar á meðal Arnar Guðmundsson frá Lögregluskóla ríkisins, Jónas Magnússon frá Landssambandi lögreglumanna og Þóri Oddsson vararíkislögreglustjóra. Í máli þeirra kom skýrt fram að ákvæði gildandi laga um inntökuskilyrði í Lögregluskólann eru býsna ströng. Upp hafa komið tilvik að þurft hefur að vísa mjög hæfum umsækjendum frá vegna strangra skilyrða, t.d. um aldur umsækjenda. Því eru veigamikil rök fyrir að rýmka þessi skilyrði. Herra forseti. Mig langar aðeins að koma inn á þá umsögn sem Lögregluskóli ríkisins veitti en hún lýsir mjög því sem verið er að hugsa með slíkum breytingum og þá um leið náminu eins og það verður ef þessi lög verða samþykkt á hinu háa Alþingi. Breytingar á skipulagi náms í skólanum fela einkum í sér breytingar á starfsþjálfun nemendanna. Eins og ég sagði áðan er í dag mikill skortur á menntuðum lögreglumönnum til starfa, þ.e. faglærðum lögreglumönnum. Í lögreglu ríkisins eru því jafnan á hverjum tíma margir tugir ófaglærðra manna sem sinna lögreglustörfum. Markmið lögregluyfirvalda er að í náinni framtíð sinni ekki aðrir lögreglustörfum en þeir sem lokið hafa grunnnámi við Lögregluskóla ríkisins. Lögregluskóli ríkisins, ríkislögreglustjóri sem og dómsm\-rn. hafa komist að þeirri niðurstöðu að fjölga beri menntuðum lögreglumönnum verulega á næstu árum. Þegar hefur verið ákveðið að á þessu ári verði útskrifaðir allt að 62 lögreglumenn frá skólanum, helmingur í maí og annar helmingur í desember. Stjórnendur Lögregluskólans telja æskilegra að námið verði heildstæðara en að þeirra mati er starfsþjálfunin í dag of löng. Tillögur frv. miða því að að stytta starfsþjálfunina þannig að lögreglunámið taki eitt samfellt ár jafnframt því sem gert er ráð fyrir að eftirlit skólans með nemendum í starfsþjálfun verði meira en nú er. Til að gefa einhverja mynd af þeirri hugsun sem býr að baki, eða hvernig námið verður þegar þessi lög eru komin til framkvæmda, ef Alþingi samþykkir þau, vil ég leyfa mér, herra forseti, að vitna í bréf frá Lögegluskólanum: ,,Í samræmi við þessar hugmyndir er lagt til að almennu lögreglunámi og starfsþjálfun verði skipt í þriggja anna heildstætt nám, sem taki því sem næst 12 mánuði, þannig að fyrri önn í skólanum verði í fjóra mánuði, að jafnaði janúar til og með apríl; þá taki við fjögurra mánaða starfsþjálfun, sem áhersla er lögð á að er hluti námsins, og að því loknu tekur við fjögurra mánaða síðari önn í skólanum fram undir jól. Með slíku samfelldu námi`` --- en m.a. er ætlunin að þetta taki yfir heilt almanaksár --- ,,og þjálfun telja stjórnendur skólans að tök séu á að auka gæði námsins í heild sem ætti að vera flestum þeim sem áhuga hafa fremur spennandi og hagkvæmur kostur, auk þess sem fullyrða má að þetta verði betra nám sem samt sem áður mun kosta samfélagið minna en nú er. Slíkt fyrirkomulag grunnnámsins gerir skólanum kleift að efla enn frekar framhaldsmenntun lögreglumanna sem þrátt fyrir allt hefur verið verulega efld á síðustu árum.`` Herra forseti. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar fyrir hönd hv. allshn. Frv. er byggt á úrvinnslu á 26 umsóknum um ríkisborgararétt sem bárust okkur í nefndinni. Nefndin telur að átta einstaklingar eigi að hljóta íslenskan ríkisborgararétt að þessu sinni. Einnig vil ég geta þess að allshn. vinnur nú að mótun nýrra starfsreglna um veitingu íslensks ríkisborgararéttar eftir að lögum um íslenskan ríkisborgararétt var breytt síðla árs 1998. Er ætlunin að taka upp þessa vinnu strax í haust.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 1110 og brtt. á þskj. 1111 um frv. til laga um breyting á höfundalögum, nr. 73/1972, með síðari breytingum, frá menntmn. Helsta markmið þeirra breytinga á höfundalögum sem lagðar eru til í frumvarpi þessu er að laga íslenska höfundalöggjöf að tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 96/9 um lögverndun gagnagrunna. Þá er með frumvarpinu gerð tillaga um að samræma íslensk höfundalög að tilskipun ráðsins 92/100/EBE, um leigu- og útlánsrétt og önnur réttindi tengd höfundarrétti á sviði hugverkaréttar. Að lokum er í frumvarpinu gerð tillaga um breytingar á ákvæðum varðandi vernd tölvuforrita með hliðsjón af tilskipun ráðsins 91/250/EBE, um lögvernd fyrir tölvuforrit. Gagnagrunnur er skilgreindur í tilskipun Evrópusambandsins sem safn sjálfstæðra verka, upplýsinga eða efnisatriða sem komið er fyrir með skipulegum eða kerfisbundnum hætti og eru aðgengileg með rafrænum aðferðum eða á annan hátt. Lögvernd gagnagrunna samkvæmt frumvarpi þessu er tvíþætt. Annars vegar lýtur hún að vernd höfunda gagnagrunnsins að fullnægðum almennum skilyrðum höfundarréttar um verkshæð. Þannig er þess krafist að fullnægt sé skilyrðum um frumleik og skapandi vinnu í vali og niðurröðun efnis í gagnagrunninn. Hins vegar lýtur lögverndin að vernd fjárfesta, þ.e. að tímabundnum einkarétti framleiðenda gagnagrunna til eintakagerðar í því skyni að tryggja þeim hæfilegt endurgjald fyrir afnot annarra aðila af efni gagnagrunna á verndartímabilinu sem er 15 ár. Ástæðan fyrir þessari vernd er sú að miklir fjárhagslegir hagsmunir eru tengdir því að byggja upp gagnagrunna. Rétt er að taka fram að gagnagrunnur kann að geyma höfundarréttarlega varið efni sem að sjálfsögðu er verndað samkvæmt almennum rétti höfundarréttar. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Þær eru eftirfarandi: 1. Lögð er til lagfæring orðalags í 1. málsl. 2. efnismgr. 1. gr. 2. Lagðar eru til breytingar á 2. gr. Ör tækniþróun og framfarir í dreifingu á hugverkum geta haft í för með sér mikla röskun á réttindum höfunda, listflytjenda og framleiðenda. Er hér einkum átt við eintakagerð til einkanota. Í athugasemdum við lagafrumvarp um breytingu á höfundalögum, sem lagt var fram á 106. löggjafarþingi 1983--84, kom fram að vegna eintakagerðar til einkanota væri eðlilegt og reyndar sjálfsagt að rétthafar fengju bætt það tjón sem leiðir af þverrandi sölu hljóðrita af þeim sökum og auk þess greiðslur fyrir þau auknu afnot hugverka sem ný tækni hlýtur óhjákvæmilega að hafa í för með sér. Til þess að koma til móts við þessi sjónarmið var 11. gr. höfundalaga breytt með lögum nr. 78/1984, og lögfest gjald á auð bönd og/eða upptökutæki. Núna er komin til sögunnar stafræn eintakagerð til einkanota. Slíkar upptökur eru orðnar mjög góðar og segja má að eintak sem fjölfaldað hefur verið stafrænt sé mjög svipað að gæðum og frumeintakið. Af þessum sökum er nú lögð fram tillaga um breytingu á 11. gr. höfundalaga, þar sem lagt er til að rétthafar eigi rétt á sérstöku endurgjaldi vegna upptöku á verkum til einkanota á bönd, diska, plötur eða aðra hluti, í hvaða formi sem þeir eru, sem taka má upp á hljóð eða myndir með hliðrænum eða stafrænum hætti. 3. Lögð er til breyting á 3. gr. til frekari skýringar á því hverjum sé heimil gerð eintaka eftir tölvuforriti. Réttur notanda er ætíð afleiddur af rétti eiganda eintaks af tölvuforriti. 4. Lagt er til að 2. málsl. efnismálsgreinar b-liðar 4. gr. falli brott þar sem málsliðurinn hefur lítið notagildi og hefur jafnframt sætt gagnrýni. 5. Lagðar eru til breytingar á 5. gr. þar sem m.a. er lagt til að Höfundarréttarsjóður myndlistarmanna eða annar sjóður sem kæmi í hans stað reikni sér hæfilegt endurgjald fyrir innheimtu gjalds við endursölu á listaverkum í atvinnuskyni. Í því sambandi leggur nefndin áherslu á að ekki verði heimilt að áskilja hærra endurgjald en sem nemur kostnaði við innheimtuna á grundvelli traustra útreikninga á þeim kostnaðarliðum sem heimilt er að telja til innheimtukostnaðar. Hér fellur undir t.d. viðhald gagnagrunns um rétthafa og umboðsmenn, sem og endurseljendur listaverka í atvinnuskyni, vegna innheimtu og skila á gjaldi, miðlun upplýsinga til seljenda vegna gjaldtökunnar, bréfaskriftir í tengslum við innheimtu, kostnaður við innheimtuaðgerðir, innheimtuþóknun og endurskoðunar- og bókhaldskostnaður. Jafnframt er mælt fyrir um kröfurétt rétthafa listaverka á hendur framangreindum samtökum vegna innheimtunnar. Þá er lagt til að við bætist ný málsgrein, er verði 4. mgr., þar sem lögð er til breyting á því fyrirkomulagi sem gilt hefur um innheimtu svonefnds fylgiréttargjalds sem leggst á söluverð við endusölu listaverka í atvinnuskyni og sölu listaverka á listmunauppboðum. Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi, sem byggt er á 25. gr. b höfundalaga og reglugerð nr. 244/1993, sér Myndlistarsjóður Íslands um innheimtu gjaldsins samkvæmt skilagreinum sem söluaðilum listaverka ber að skila ársfjórðungslega til sjóðsins. Nokkur vanhöld hafa verið á því að umræddar skilagreinar hafi borist sjóðnum en þær eru forsenda frekari innheimtu á vegum hans. Hefur þetta leitt til þess að aðeins hluti af innheimtu fylgiréttargjaldi er talinn skila sér til rétthafa. Af þessum sökum þykir nauðsynlegt að tekin verði upp hér á landi sambærileg lagaskylda söluaðila til afhendingar skilagreina og gildir samkvæmt dönsku höfundalögunum. Lagt er til að söluaðilum verði gert skylt að skila ársfjórðungslega skilagreinum um seld listaverk, staðfestum af löggiltum endurskoðanda. Til að tryggja rétta meðferð gjaldsins er jafnframt lagt til að söluaðila verði skylt að skila skilagreinum fyrir þau tímabil er engin listaverk hafa verið seld. Samhliða framangreindum breytingum er gert ráð fyrir því að samtök listamanna, sem menntamálaráðherra viðurkennir, sjái um innheimtu fylgiréttargjaldsins í stað Myndlistarsjóðs Íslands. Þá er gert ráð fyrir að í stað núgildandi reglugerðar um fylgiréttargjald og Myndlistarsjóð Íslands verði sett ný reglugerð á grundvelli 5. gr. frumvarpsins. 6. Lögð er til breyting á 11. gr. í samræmi við 5. gr. Vanræksla aðila sem fæst við endursölu listaverka í atvinnuskyni á að senda samtökum rétthafa skilagrein um seld listaverk mun varða sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Ákvæði þetta þykir nauðsynlegt til að tryggja að ávallt liggi fyrir réttar upplýsingar um skil seljanda á fylgiréttargjaldi til samtaka myndlistarmanna. 7. Lögð er til breyting á 15. gr., um verndartíma gagnagrunna, til að eyða því tómarúmi sem myndast hefði frá 1. janúar 2000 til gildistöku laganna og til að tryggja að ekki sé skertur verndartími þeirra gagnagrunna sem gerðir hafa verið frá 1. janúar 1983 til gildistöku laganna þannig að sú vernd haldist til 1. janúar 2016. 8. Að lokum er lagt til að við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða þar sem nánar er mælt fyrir um niðurlagningu Myndlistarsjóðs Íslands, samanber athugasemdir við 5. tölulið hér að framan. Þannig er lagt til að menntamálaráðherra skipi skilanefnd sem í eiga sæti þrír menn. Einn nefndarmaður skal skipaður eftir tilnefningu samtaka myndlistarmanna en tveir án tilnefningar og skal annar þeirra vera formaður nefndarinnar. Nefndin skal hafa lokið störfum innan sex mánaða frá gildistöku laganna. Menntmn. stendur einróma að áliti þessu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um yrkisrétt. Hv. landbn. hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Guðmund Sigþórsson og Sigríði Norðmann frá landbúnaðarráðuneyti. Umsagnir bárust um málið frá Landgræðslu ríkisins, Náttúruvernd ríkisins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Líffræðistofnun Háskóla Íslands. Frumvarpið gerir ráð fyrir að unnt verði að sækja um og öðlast hugverkarétt á plöntukynbótum, svokallaðan yrkisrétt, en kveðið er á um hann í TRIPS-hluta samningsins um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) sem Ísland er aðili að. Með hugtakinu yrki er átt við nýtt afbrigði eða stofn af plöntutegund og með veitingu yrkisréttar mun rétthafi yrkis öðlast einkarétt til hagnýtingar þess í atvinnuskyni. Aðalefni þessa yrkisréttar er að hann veitir yrkishafa einkarétt til ræktunar, meðferðar og verslunar með efnivið til fjölgunar yrkisins. Aðrir þurfa leyfi yrkishafa til hagnýtingar þess og er yrkishafanum heimilt að krefjast sanngjarns gjalds fyrir, þ.e. svokallað nytjaleyfisgjald. Rétturinn nær ekki til uppskeru að yrkinu sé hún ekki notuð til fjölgunar að því tilskildu að ekki hafi verið á neinn hátt brotið á rétti yrkishafa með ræktuninni. Þá er notkun yrkis í einkaþágu og til tilrauna og kynbóta heimil án sérstaks leyfis. Herra forseti. Með frv. þessu er annars vegar stefnt að því að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslendinga og hins vegar að tryggja íslenskum kynbótaaðilum arð af starfi sínu til að standa straum af kostnaði við frekari kynbætur. Við afgreiðslu málsins voru fjarverandi hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og Jónína Bjartmarz. Guðjón A. Kristjánsson áheyrnarfulltrúi sat fundi nefndarinnar og er samþykkur afgreiðslu þess. Undir álitið rita frsm., sá sem hér stendur, Einar Már Sigurðarson, Guðjón Guðmundsson, Þuríður Backman, Drífa Hjartardóttir, Guðmundur Árni Stefánsson og Kristinn H. Gunnarsson. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þessari breytingu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um Lánasjóð landbúnaðarins, nr. 68/1997. Þetta mál er ekki stórt í sniðum. Það er hins vegar mikilvægt fyrir þá sem skipta við Lánasjóð landbúnaðarins en hann hefur fremur stífar reglur. Með frv. eru þær rýmkaðar. Í 1. gr. kemur fram að tilgangur laganna er að auka sveigjanleika sjóðsins til endurfjármögnunar á rekstrar- og fjárfestingarskuldum bænda. 2. gr. er þannig: ,,Upphæð lána má vera allt að 65% kostnaðarverðs eins og meðalkostnaður sambærilegra framkvæmda er talinn ár hvert. Upphæð lána til kaupa á jörðum má vera allt að 70% af matsverði eignar. Lán er heimilt að veita í áföngum.`` 3. gr. er gildistökuákvæðið, að lögin öðlist þegar gildi. Herra forseti. Í athugasemdum með frv. kemur fram að tilgangur þess sé að rýmka heimildir Lánasjóðs landbúnaðarins til lánveitinga. Með frv. er stefnt að því að lögfesta heimildir fyrir Lánasjóð landbúnaðarins til að veita bændum lán til endurfjármögnunar á rekstrar- og fjárfestingarskuldum bænda. Í lögum nr. 45/1971, um Stofnlánadeild landbúnaðarins, var ákvæði sem heimilaði slík lán til endurfjármögnunar á rekstrar- og fjárfestingarskuldum bænda. Það er ekki ótvírætt í lögunum um Lánasjóð landbúnaðarins sem tók við af Stofnlánadeildinni. Því er brugðið á það ráð að fá breytinguna lögfesta, þ.e. slík heimild er þá ótvíræð verði þetta að lögum. Í framkvæmd hefur komið í ljós að veruleg þörf er á slíku ákvæði þar sem fjölmargir bændur hafa farið þá leið að fjármagna framkvæmdir í búrekstri og kaup á vélum, bústofni og fóðri með skammtímalánum og sitja margir uppi með óhagstæð lán og mikla greiðslubyrði sem erfitt er að standa straum af með tekjum búsins. Því er farin sú leið að heimila lengri lán og væntanlega hagstæðari að þessu leyti. Í annan stað felur frv. í sér rýmkun á heimild Lánasjóðs landbúnaðarins til lánveitinga. Samkvæmt gildandi lögum mega lánin nema allt að 60% kostnaðarverðs af framkvæmdum. Í frv. er gert ráð fyrir því að sú heimild hækki í 65% og enn fremur, eins og áður sagði, að jarðakaupalán megi hækka upp í 70% af matsverði eigna. Eins og fram er komið flytur landbn. sjálf þetta mál. Ekki er gerð tillaga um að vísa því til nefndarinnar sérstaklega og vænti ég þess að það muni hljóta skjóta afgreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 1122 um frv. til laga um hópuppsagnir. Félmn. hefur fjallað um málið og farið yfir umsagnir sem bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Eyþingi, Bandalagi háskólamanna, Sjómannasambandi Íslands, Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi og Samtökum fiskvinnslustöðva. Frv. er lagt fram í þeim tilgangi að gera íslenska löggjöf um hópuppsagnir skýrari og laga hana að tilskipun 98/59/EB um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um hópuppsagnir samkvæmt skuldbindingum Íslands við aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Nefndin lítur svo á að ákvæði frv. séu til bóta, einkum hvað varðar framkvæmd hópuppsagna, tilkynningarskyldu til svæðisvinnumiðlana og samráð við trúnaðarmenn stéttarfélaga. Athugasemdir bárust um að áhafnir skipa væru í b-lið 2. gr. frv. undanskildar ákvæðum þess og ræddi nefndin nokkuð um ástæður þess. Sams konar ákvæði er að finna í gildandi lögum um hópuppsagnir og er þetta í samræmi við margar sérreglur um sjómenn, t.d. varðandi vinnutíma. Þá taka sérstök ákvæði sjómannalaga á réttindum og skyldum sjómanna. Að svo búnu taldi nefndin því ekki ástæðu til að hrófla við þessu ákvæði frv. Nefndin leggur til breytingu á frv. þess efnis að orðið ,,öðru`` verði fellt brott úr 1. mgr. 4. gr. Ankannalegt er að tala um atvinnurekanda og annað fyrirtæki þar sem atvinnurekandi hlýtur eðli málsins samkvæmt að vera persóna en ekki fyrirtæki í þeim skilningi sem gert er ráð fyrir í 1. mgr. 4. gr. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeirri breytingu sem ég nefndi. Undir nál. rita allir hv. þm. í félmn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 1123 um frv. til laga um breytingu á lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga, nr. 54/1971, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og farið yfir umsagnir sem bárust frá Félagi einstæðra foreldra, Tryggingastofnun ríkisins, dóms- og kirkjumálaráðuneyti, Ríkisendurskoðun, Innheimtustofnun sveitarfélaga og Félagi ábyrgra feðra. Frv. er lagt fram í því skyni að lögfesta þá tilhögun að fyrningarfrestur endurgreiðslna meðlagskrafna á hendur meðlagsskyldum foreldrum verði tíu ár. Sá skilningur hefur lengi verið við lýði hér á landi að meðlagskröfur fyrnist ekki. Í dómi Hæstaréttar frá 24. ágúst 1999 í máli nr. 254/1999 var því hafnað og talið að kröfur til endurgreiðslu meðlags fyrndust á fjórum árum. Til þess að unnt sé að koma að verulegu leyti í veg fyrir að Innheimtustofnun sveitarfélaga tapi kröfum vegna hins stutta fyrningarfrests sem kveðið er á um í dóminum er lagt til að fyrningarfrestur endurgreiðslna meðlagskrafna verði tíu ár, en það er í samræmi við almennan fyrningarfrest í lögum um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, nr. 14/1905. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. En undir nál. rita auk þeirrar sem hér stendur hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir, Pétur H. Blöndal. Kristján L. Möller, Kristján Pálsson, Drífa Hjartardóttir, Jónína Bjartmarz og Steingrímur J. Sigfússon með fyrirvara.

Herra forseti. Eins og fram kom í framsöguræðu formanns rita ég undir nál. með fyrirvara. Fyrirvari minn lýtur að því hvort það sé eðlilegur frágangur mála að hægt sé með tilteknum aðgerðum að endurvekja eða viðhalda kröfum á hendur einstaklingum, þess vegna ævilangt, vegna atvika sem orsakast geta af mjög sérstökum aðstæðum. Ég deili ekki um að nauðsynlegt er að tryggja að Innheimtustofnun sveitarfélaga geti á eðlilegan hátt innheimt kröfur sínar á hendur þeim sem stofnunin á kröfur á en hefur þegar innt af hendi greiðslur fyrir. Það er ljóst að um mjög sérstakt samband er að ræða þar sem opinber stofnun hefur innt greiðslur af hendi og á síðan endurkröfurétt á þá sem ekki hafa staðið í skilum með sín mál. Engu að síður hlýtur að orka tvímælis, herra forseti, að hægt sé með tilteknum aðgerðum, þ.e. lögtaksaðgerðum eða aðför á 10 ára fresti, að endurvekja eða viðhalda slíkum kröfum, þess vegna um áratuga skeið. Enda eru til dæmi um ótrúlega gömul innheimtumál í kerfinu. Rétt er að hafa í huga að kröfur geta í þessu tilviki myndast vegna mjög sérstakra aðstæðna svo sem að lyktir fáist í faðernismál eða af öðrum ástæðum, að þá myndist skyndilega eftir eitthvert árabil há uppsöfnuð krafa. Herra forseti. Ég tel aðrar leiðir koma til álita og það er ástæða fyrirvara míns. Ég hefði gjarnan viljað að kostur hefði gefist á að skoða hvort ekki væri, um leið og ófyrnanleiki þessara krafna er gerður jafnafdráttarlaus og hér er gert með 10 ára fyrningartíma og svo með það í huga að síðan væri hægt að halda kröfunni við með aðgerðum lengur, að setja á móti endanlegt þak eða sólarlag á hámarkslengd slíkra krafna, t.d. 20 ár eða annað í þeim dúr. Persónulega hef ég, herra forseti, ekki verið hrifinn af þeirri aðferð sem notuð er í tilviki sem að sumu leyti er hliðstætt, þegar um gjaldþrotameðferð á persónulegum fjárhag einstaklings hefur verið að ræða. Þá halda kröfur eftir meðferðina, sem ekki er í þeim skilningi fullnaðaraðferð, gildi sínu í 10 ár og er síðan með sams konar aðferðum hægt að endurlífga þær. Úr því getur komið sú staða að einstaklingar sem af ýmsum og jafnvel óviðráðanlegum ástæðum hafa lent í þessum aðstæðum eru eltir út lífið með slíkum aðgerðum. Að þessu leyti virðist það sama geta orðið upp á tengingnum. Mér er það nokkurt umhugsunarefni, herra forseti, þannig að ég hef þennan fyrirvara á um málið sem ég styð að öðru leyti. Mér er ljóst að það er nauðsynlegt í kjölfar þeirrar dómtúlkunar sem vitnað var til að koma þessum málum í fastar skorður. Ég tek svo fram að lokum, herra forseti, að afstaða mín er alls ekki sprottin af sérstakri samúð með þeim sem ekki inna greiðslur sínar af hendi í þessum tilvikum. Það ber mönnum að sjálfsögðu að gera. Hins vegar geta komið upp tilvik þar sem óvenjulegar aðstæður valda því að krafan myndast og hefur jafnvel safnast upp á árabili og það er m.a. með slík tilvik í huga sem mér finnst ástæða til að hyggja að því hvort þetta sé nógu vandaður frágangur á málinu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. iðnn. um frv. til laga um orkunýtnikröfur. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Guðjón Axel Guðjónsson frá iðnaðarráðuneyti, Jóhann Ólafsson frá Löggildingarstofu, Önnu Birnu Halldórsdóttur frá Samkeppnisstofnun og Stefán Guðjónsson og Guðrúnu Ástu Sigurðardóttur frá Samtökum verslunarinnar. Umsagnir um málið bárust frá Orkustofnun, Löggildingarstofu og Landsvirkjun. Frumvarpinu er ætlað að veita iðnaðarráðherra heimild til að kveða á um orkunýtnikröfur tiltekinna véla, tækja og búnaðar í því skyni að orka verði nýtt á skynsamlegan og hagkvæman hátt. Við setningu reglna um orkunýtnikröfur einstakra tækja er gert ráð fyrir að innleiddar verði tilskipanir Evrópusambandsins um orkumerkingar og orkunýtni ýmiss búnaðar. Þannig yrði skyldum Íslands á þessu sviði vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu fullnægt. Nefndin ræddi nokkuð það fyrirkomulag að veita ráðherra svo víðtæka heimild til setningar reglugerða eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Þó að því fylgi nokkrir ókostir lítur nefndin svo á að slík reglugerðarheimild til handa ráðherra sé heppilegri leið en að innleiða þurfi hverja tilskipun sérstaklega með lögum. Nefndin telur að með lögfestingu ákvæða frumvarpsins verði stigið mikilvægt skref í þá átt að auka orkusparnað, bæta nýtingu verðmæta og draga úr sóun á orku. Nefndin bendir jafnframt á að ekki er hægt að skilja frumvarpið svo að það taki eingöngu til véla, tækja og búnaðar sem nýti raforku, heldur einnig aðra orku, svo framarlega sem skilyrði 2. mgr. 2. gr. frumvarpsins séu uppfyllt. Nefndin gerir breytingartillögu við 2. málsl. 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins þess efnis að ekki megi banna markaðssetningu vöru sem hafi CE-samræmismerki. Hafi vara slíkt merki er gert ráð fyrir að hún uppfylli kröfur um orkunýtni nema annað sé sannað. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með svohljóðandi breytingu: Við 3. gr. 2. málsl. 2. mgr. orðist svo: Óheimilt er að banna markaðssetningu vöru sem uppfyllir kröfur um orkunýtni og hefur CE-samræmismerki, enda uppfylli hún skilyrði annarra laga Ísólfur Gylfi Pálmason var fjarverandi við afgreiðslu málsins en aðrir nefndarmenn iðnn., Hjálmar Árnason formaður, Guðjón Guðmundsson, Rannveig Guðmundsdóttir, Pétur H. Blöndal, Drífa Hjartardóttir, Árni Steinar Jóhannsson, Árni R. Árnason og Ásta R. Jóhannesdóttir, rita undir þetta nefndarálit.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá heilbr.- og trn. um frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði með takmörkunum og eftir reglum sem tryggingaráð setur og ráðherra staðfestir að greiða óhjákvæmilegan dvalarkostnað annars foreldris við sjúkrahúsinnlögn barns yngra en 18 ára fjarri heimili. Ef um er að ræða erfiða meðferð við lífshættulegum sjúkdómi er heimilt að slík greiðsla nái til beggja foreldra barns undir 18 ára aldri. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Jónína Bjartmarz, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Katrín Fjeldsted, Bryndís Hlöðversdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir, Tómas Ingi Olrich og Jón Kristjánsson.

Herra forseti. Ég leyfi mér að spyrja eftir hæstv. fjmrh. því að forsenda þess að geti haldið áfram máli mínu er að hann sé hér til staðar. Hér gengur hann í salinn.  ,,Það telst til verkfalla í skilningi laga þessara þegar starfsmenn leggja niður venjuleg störf sín að einhverju eða öllu leyti í því skyni að ná tilteknu sameiginlegu markmiði. Sama gildir um aðrar sambærilegar aðgerðir af hálfu starfsmanna sem jafna má til verkfalla.`` Síðan er lagt til að þessi lög öðlist þegar gildi. Röksemdin sem fram er færð með þessu kemur fram í athugasemdum með frv. þar sem fyrst er vísað til svokallaðrar friðarskyldu, nokkuð sem öll samtök á vinnumarkaði viðurkenna, enda er hún lögbundin að auki. Jafnframt er vakin á því athygli að á síðari árum hafi færst í vöxt að starfshópar segi upp störfum, ekki síst hjá hinu opinbera. Einnig er vísað í dóm Félagsdóms frá 1999 sem kveðinn var upp í svokölluðu Árborgarmáli þar sem sveitarfélagið Árborg sótti hóp leikskólakennara, 12 leikskólakennara, sem þar störfuðu og höfðu sagt upp störfum og þeirra félag, Félag íslenskra leikskólakennara, til saka fyrir brot á lögum. Sannleikurinn er sá að menn furðuðu sig mjög á því hvernig að þeim málarekstri var staðið vegna þess að krafan var reist á hendur stéttarfélaginu, Félagi íslenskra leikskólakennara, en jafnframt var tekið fram í málflutningi stefnanda að félagið hefði hvergi komið þar við sögu. Í endurriti úr dómabók Félagsdóms segir, með leyfi forseta: ,,Stefndi leggur áherslu á að Félag íslenskra leikskólakennara hafi engan þátt átt í ákvörðun leikskólakennaranna um að segja upp störfum.`` Þetta er nú harla undanlegur málatilbúnaður. Þótt ég fagni því að sjálfsögðu að félagið skyldi ekki hafa verið dæmt þá hef ég furðað mig á hvernig þarna var staðið að málum. Ef hægt hefði verið að sýna fram á að félagið hefði hvatt til þessara aðgerða hefði það sannanlega brotið 13. gr. laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Aðilar kjarasamnings bera fébótaábyrgð á samningsrofum sem þeir sjálfir eða fulltrúar þeirra gerast sekir um í störfum sínum fyrir þá. Á samningsrofum einstakra félagsmanna bera félög því aðeins ábyrgð að þeim verði gefin sök á samningsrofinu.`` Ef svo er að félög standi að baki hópuppsögnum af þessu tagi, ef verið er að beita þessari aðferð í kjarabaráttunni til að komast á bak við þau lög sem um verkföll gilda, er félagið sekt. Að öðrum kosti er það það ekki. En hvað sem því líður þá segir í athugasemdum með frv. að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að þar sem þetta mál hafi tapast þá beri að styrkja lagagreinina, ekki 13. gr. heldur 14. gr., og færa þar inn áþekkan texta og er að finna í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur og gildir um hinn almenna vinnumarkað. Og það er látið fylgja sögunni þegar þetta er réttlætt að allt sé þetta gert í samræmingarskyni. Þá hef ég vakið athygli á því að þau samtök sem hlut eiga að máli, og sem lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna taka til, hafa lagt áherslu á að þau vilji gjarnan slíka samræmingu, að þegar á heildina sé litið mundu menn sætta sig við að starfa undir lögum um stéttarfélög og vinnudeilur sem að flestu leyti eru rýmri hvað snerir launamanninn og réttindi hans en þau lög sem opinberir starfsmenn búa við og heita lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Ef menn á annað borð vilja fara út í samræmingu þá hefur ekki staðið á samtökum opinberra starfsmanna. Það á við um BSRB, BHM og Kennarasambandið. Það eina sem menn hafa viljað hyggja að í því efni eru ákvæði sem lúta að uppbyggingu stéttarfélaganna. Það er eina atriðið. En hvað snertir alla þætti sem snúa að vinnudeilum, réttindum atvinnurekandans og launamannsins hafa menn lýst vilja sínum til að ganga til slíks samræmingarstarfs. Það er því ekki þar sem strandar. Eru menn ýkja óánægðir með þá lagabreytingu sem hér liggur fyrir eða tillögu að lagabreytingu? Spurningin snýst um samhengi hlutanna. Það snýst um það í fyrsta lagi hvernig staðið er að lagabreytingum og í annan stað hvernig sú breyting sem gerð er kemur við lögin að öðru leyti. Hér er verið að gera tillögu um bann við hópuppsögnum starfsmanna. En á það ber að líta að atvinnurekandinn hefur rétt til þess, samkvæmt þessum sömu lögum, að framlengja ráðningarsamninga starfsmanna sem sagt hafa upp störfum ef til auðnar horfir í starfseminni. Ef atvinnurekandinn getur fært sönnur á að svo sé getur hann framlengt ráðningarsamninginn, skotið uppsögninni á frest þannig að hún taki hálft ár, sex mánuði, en ekki þrjá. Þetta eru réttindi sem atvinnurekendur hjá hinu opinbera, ríkinu, hafa á hendi. Alla þessa þætti vilja menn skoða í samhengi áður en ráðist er í breytingar á lögunum. En svo er annað og það er spurningin um hvernig staðið er að málum. Ég gat um það áðan að þessi lög byggja á samningum. Ég vék að því bæði áðan og einnig fyrr í kvöld að samningurinn hér að lútandi er sjálfur birtur með undirritunum í athugasemdum með stjfrv. árið 1986. Þessi samningur er undirritaður af forvera hæstv. fjmrh., Þorsteini Pálssyni, ásamt Indriða H. Þorlákssyni og Þorsteini Geirssyni sem lengi fóru með formennsku í samninganefnd ríkisins. Fyrir hönd Sambands ísl. sveitarfélaga undirritar Magnús E. Guðjónsson samninginn en Kristján Thorlacius fyrir hönd BSRB, Birgir Björn Sigurjónsson fyrir hönd launamálaráðs ríkisstarfsmanna innan BHM og Elín G. Ólafsdóttir fyrir hönd Bandalags kennarafélaga. Þetta er birt með stjfrv. Ég ætla ekki að fara að þreyta menn með því að rifja aftur upp þær umræður sem fram fóru um frv. áður en það varð að lögum haustið 1986. En þar kom rækilega fram í máli hvers einasta manns sem tjáði sig um efnið, hvers einasta hv. alþingismanns sem tók til máls um þessi lög og var hamrað á því, að hér væri um kjarasamning að ræða. Enda segir í inngangi að fyrrnefndu undirrituðu samkomulagi sem birt var í upphafi athugasemda við lagafrumvarpið, með leyfi forseta: ,,Með kjarasamningum fjármálaráðherra á þessu ári við heildarsamtök opinberra starfsmanna, þ.e. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, BSRB, launamannaráð ríkisstarfsmanna innan BHM (BHMR) og Bandalag kennarafélaga, BK, fylgdu bókanir þess efnis að nefndir samningsaðilar skyldu undirbúa endurskoðun á núgildandi lögum um gerð kjarasamninga.`` Síðan er rakið rækilega hvernig staðið var að þessum málum og að lokum er sagt, með leyfi forseta: ,,Efni frv. hefur verið kynnt innan þeirra heildarsamtaka sem aðild hafa átt að samningu frv. og eru þau ásamt fulltrúum fjmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga sammála um að leggja til að frv. þetta verði lagt fram hið fyrsta sem stjfrv.`` Ég vitnaði hér í samkomulag sem undirritað var og birt með fylgigögnum frv. þegar það var lagt fram haustið 1986 en samkomulagið var undirritað 24. nóv. Eins og ég segi var hamrað á því í umræðu um málið, af hálfu fyrrv. hæstv. fjmrh. og annarra, að hér væri um samkomulag að ræða. Enda fór svo að í þeim nefndum sem fjölluðu um málið í þinginu þá undirrituðu allir nefndarmenn. Það var fullkomin samstaða um málið í þinginu og má geta þess að undir nefndarálit rituðu eftirtaldir nefndarmenn: Hv. þm. Páll Pétursson, Kjartan Jóhannsson, Svavar Gestsson, Ólafur G. Einarsson, Halldór Blöndal, Guðmundur Bjarnason og Friðrik Sophusson. Hér er því enginn vafi á að um kjarasamninga er að ræða eða samkomulag sem byggt er á kjarasamningum. Þetta ítreka hér fyrrv. hv. þm. Svavar Gestsson, Guðrún Agnarsdóttir gerir slíkt hið sama og Kjartan Jóhannsson gerir það einnig. Jafnvel þegar gerðar eru minni háttar breytingar á frv. í meðförum þingsins kemur fram í máli hæstv. fyrrv. fjmrh. Þorsteins Pálssonar að leitað hafi verið eftir samkomulagi við viðkomandi stéttarsamtök áður en frv. var keyrt í gegn. Ég vitnaði fyrr í kvöld í hv. þm. Jón Kristjánsson sem ítrekaði að þetta frv. byggðist á kjarasamningum ríkisins við BSRB. Hv. þm. segir í umræðum sem fram fóru 17. des. 1986, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur rætt frv. og haft samband við formann BSRB um efni þess og leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt.`` Svipað kemur fram hjá öðrum þingmönnum sem tjá sig um málið eins og ég hef áður rakið og mun ekki gera nánar. Páll Pétursson, núv. hæstv. félmrh., fór svipuðum orðum um frv. en álit manna var mjög á einn veg í þessum efnum. Að þessu kom ég í máli mínu fyrr í kvöld. Þótt ég færi ítarlegar í þessa umræðu þá vil ég minna á að þetta er grundvallaratriði. Við erum að tala um breytingu á lögum sem byggja á kjarasamningum og samkomulagi. Það var skilningur fyrir því í þinginu af hálfu allra sem komu að máli að þannig bæri að líta á þessi mál. Þetta varð mér tilefni til vangaveltna um afstöðu sem oft hefur komi fram í þinginu, að það sé að vissu leyti óeðlilegt að aðilar á vinnumarkaði komi sér saman um atriði og þinginu sé svo nánast stillt upp við vegg gagnvart því samkomulagi. Menn hafa minnt á að Alþingi hafi þegar allt kemur til alls löggjafarvaldið á hendi og þar eigi hver og einn að fara að sinni samvisku og samþykkja einvörðungu það sem samviskan býður. Það er alveg rétt. Þannig á að gera hlutina. Hins vegar finnst mér það íhugunarefni fyrir alla, ég hef orðið var við að það er almenn skoðun hér í þinginu, að þegar kemur að atriðum sem snerta kjarasamninga, að ekki sé á það minnst þegar um er að ræða þær samskiptareglur sem hafðar skuli í heiðri á vinnumarkaði, þá skuli eftir fremsta megni leitað eftir því að ná sátt um málið. Það kom mjög rækilega fram í umræðunni um þetta mál, ekki síst af hálfu fyrrv. hæstv. fjmrh. Þorsteins Pálssonar, hve mikilvægt hann taldi að leiða þessi mál til lykta í góðu samstarfi við þá sem málið snertir. Hann var einnig á því að önnur lög ættu að gilda um opinbera starfsmenn en almennan vinnumarkað. Hann sagði m.a. við umræðuna að sérreglur um boðun og framkvæmd verkfalls hjá opinberum starfsmönnum væru eðlilegar því það þyrfti að tryggja meiri festu í starfi þar og væri ekki alls staðar hægt að heimila verkföll. Ég er ekki viss um að ég sé sammála þessu. Ég held að það eigi að leggja það í vald stéttarfélaganna í ríkari mæli en gert er hjá hinu opinbera að stýra verkfallsréttinum. Í því sambandi má benda á að það kerfi sem við búum við núna og byggir m.a. á svokölluðum undanþágulistum og verkfallslistum sem birta skal á hverju ári fyrir 15. febrúar, ef ég man rétt, virkar ekki og þessar reglur eru ekki virtar. Allir hafa gefist upp á þessu fyrirkomulagi. Þetta er ekki lengur raunveruleiki sem menn horfa til. Þessi kerfi þarfnast því sannarlega endurskoðunar. Ég finn nú ekki tilvitnun í fyrrv. hæstv. fjmrh. þar sem hann lagði áherslu á mikilvægi þess að um þessi mál væri gott samkomulag og hve mjög hann hefði kappkostað að slá af kröfum sínum til þess að ná góðu samkomulagi um málið því hann hefði orðið var við að gagnaðilinn gerði það einnig. Þetta eru vinnubrögð sem þingmenn tóku mjög undir og lýstu ánægju með í þinginu. Ég var byrjaður á að ræða álitsgerðir sem efh.- og viðskn. bárust um þetta frumvarp. Sannast sagna er um svo mikið efni að ræða að ekki gefst tóm til að fara yfir þær allar þótt full ástæða væri til. Ég hafði m.a. vitnað í álitsgerð frá BSRB. Hér er önnur álitsgerð mikil að vöxtum frá Bandalagi háskólamanna. Til upprifjunar má geta þess að í álitsgerð BSRB er farið í sögulegan aðdraganda málsins. Vikið er að lagalegu samspili í lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, hvaða þýðingu það hafi að taka einstök atriði þar úr sambandi án þess að hreyfa við öðrum því það þurfi að líta heildstætt á málin. Að lokum fylgja álitsgerðinni ályktanir frá stjórn og formönnum aðildarfélaga bandalagsins og sameiginleg ályktun frá BSRB, BHM og kennarasamböndunum um framgöngu fjmrh. í þessu máli. Þar stendur upp úr að allir þessir aðilar líta svo á að með því að fara einhliða fram með þetta mál gerist hæstv. fjmrh. sekur um samningsrof, að rjúfa samkomulag um hvernig menn ættu að bera sig að við að gera breytingar, samkomulag sem góð sátt ríkti um. Það kom mjög vel fram í umræðum um málið að sjálft frv. er reist á samkomulagi og þær smávægilegu breytingar sem gerðar voru í meðförum þingsins voru gerðar í sátt við hlutaðeigandi samtök. Í umsögn BHM um frv. ríkisstjórnarinnar er vikið að ýmsum þáttum, m.a. ýmsum lagatæknilegum og þingtæknilegum málum. Gerð er athugasemd við hvaða afgreiðslu málið hafi hlotið í meðförum þingsins. Síðan leggur BHM áherslu á að samtökin séu mjög eindregið á þeirri skoðun að ein vinnulöggjöf gildi í landinu, sé fylgjandi því að samræming eigi sér stað milli þeirra laga sem gildi um opinbera starfsmenn annars vegar og um hinn almenna vinnumarkað hins vegar. Með öðrum orðum vilja þeir að lögin um vinnudeilur og stéttarfélög og lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna verði samræmd. Hér segir m.a., með leyfi forseta: ,,Stofnanir BHM hafa margsinnis ályktað að rétt sé að ein vinnulöggjöf gildi í landinu. Þar sem vinnumarkaðurinn stefnir í þá átt að verða æ einsleitari telur BHM að sérlöggjöf á borð við lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna sé tímaskekkja og beri því að afnema eða taka til gagngerrar endurskoðunar hið fyrsta í samstarfi þeirra aðila sem starfa eftir lögunum. Í 13 ár hafa lög nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, gilt um samskipti ríkis og sveitarfélaga sem vinnuveitenda við stéttarfélög opinberra starfsmanna sem fulltrúa launafólks. Til viðbótar refsiákvæði 35. gr. laganna gilda enn sem tæknileg meginregla, sbr. 14. gr. laganna, lög nr. 33/1915, sbr. lög nr. 82/1998 og lög nr. 10/1983, um verkfall opinberra starfsmanna, 85 ára gömul lög, þar sem lögð er refsing með ,,sektum eða fangelsi allt að 2 árum`` við því að taka þátt, eða hvetja til þátttöku, í verkfalli, en ,,ef miklar sakir eru`` vofir starfsmissir yfir. Eins og þetta væri ekki nóg er einnig í 40. gr., sbr. 53. gr., laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, lögð refsing við því ef embættismenn ,,efna til eða taka þátt í verkfalli eða öðrum sambærilegum aðgerðum.`` Af framangreindu er ljóst að löngu er tímabært að endurskoða og samræma þær reglur sem gilda um samskipti aðila á vinnumarkaði enda ríkir eftir hjálagðan dóm Félagsdóms (fskj 1) óvissa um gildi laganna og þar með veruleg réttaróvissa, auk þess sem aðilar sem starfa samkvæmt lögunum hafa sammælst um að víkja frá þeim þegar við á.`` Og hér í fylgiskjali eða í hjálögðum dómi Félagsdóms sem ég vék að áðan er vísað í fylgigagn með umsögn BHM. En áfram segir þar í greinargerð, með leyfi forseta: ,,Lögin eru meðal helstu leikreglna sem gilda á hinum opinbera vinnumarkaði. Lagafrumvarp ríkisstjórnarinnar þrengir enn frekar að réttarstöðu opinberra starfsmanna sem þegar er mun þrengri en reglur sem gilda á almennum vinnumarkaði segja til um, sbr. hjálagt yfirlit (fskj. 2) með samanburði á ákvæðum laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, sbr. lög nr. 75/1996, annars vegar og laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, hins vegar (að teknu tilliti til breytingar samkvæmt hérumræddu frumvarpi ríkisstjórnarinnar um breytingu á síðarnefndum lögum).`` Hér er vísað í skjal sem ég vitnaði til fyrr við umræðuna þar sem borin er saman munurinn á réttarstöðu þeirra sem heyra undir lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna annars vegar og hinna sem heyra undir lög um vinnudeilur. Á meðal atriða sem eru þrengri hjá opinberum starfsmönnum er að sjálfsögðu það sem hér hefur margoft komið fram að þeim eru settar strangari skorður. Stórir hópar hafa hreinlega ekki verkfallsrétt. Ég mismælti mig í umræðunni fyrr í dag og sagði að þeir hefðu ekki samningsrétt. Þeir hafa samningsrétt, t.d. lögreglumenn og tollverðir, en ekki verkfallsrétt. Og stórir hópar innan heilbrigðiskerfisins svo að dæmi sé tekið hafa mjög takmarkaðan verkfallsrétt. Þetta er bara staðreynd. Annað sem er ekki sambærilegt eru t.d. heimildir til frestunar verkfalls. Þetta er eitt af því sem þessi samtök fóru á leit við hæstv. fjmrh. að tekið yrði til endurskoðunar til að forða því að mál hlypu í mjög illleysanlegan hnút sem oft gerðist ef ekki tækist að fresta verkfalli á ögurstundu, verkfallið skylli á og þá væri oft erfiðara um vik að ná sátt en ef menn næðu því að fá svigrúm til nokkurra daga til frekari viðræðna. Þetta er hlutur sem ég hefði haldið að hæstv. fjmrh. tæki vel í og vildi setjast yfir í stað þess að fara fram eins og hann gerir, að ráðast einhliða í breytingar á lögunum gegn vilja og mótmælum allra þeirra samtaka sem hlut eiga að máli. Í IV. kafla álitsgerðar BHM segir enn fremur um lögþvingun í stað samkomulags, með leyfi forseta: ,,Í upphafsorðum almennra athugasemda í greinargerð með frumvarpinu er vikið að svonefndri friðarskyldu sem ríkir meðan kjarasamningar eru í gildi. Með því að leggja fram frumvarpið og hunsa tillögur heildarsamtaka opinberra starfsmanna hefur ríkisstjórnin hins vegar rofið friðarskyldu enda eru umrædd lög ekki aðeins sett að höfðu samráði við heildarsamtök opinberra starfsmanna eins og svo mörg önnur lög; lög nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, voru beinlínis sett á grundvelli samkomulags sem undirritað var af fulltrúum BHM, BSRB og Bandalags kennarafélaga hinn 24. nóvember 1986.`` Hér er vísað, herra forseti, í samkomulagið sem birtist með athugasemdum stjfrv. á sínum tíma. Síðan heldur BHM áfram í sinni álitsgerð, með leyfi forseta: ,,Með frumvarpinu ætlar annar aðilinn sem starfar eftir lögunum, sem fer jafnframt með löggjafarvaldið, að breyta þeim einhliða og án samráðs, hvað þá með samkomulagi við viðsemjendur sína eins og þegar lögin voru sett. Tillögum heildarsamtaka opinberra starfsmanna sem gerðar voru á fundi sem samtökin óskuðu eftir og í bréfi hefur enn ekki verið svarað efnislega.`` Þetta kemur fram í álitsgerð sem send er þinginu hinn 25. janúar árið 2000 og er hér vísað í atburði sem áttu sér stað um haustið á fyrra ári og er ekki búið að svara bréflega þegar komið er fram í janúarlok. Og eftir því sem ég best veit þá hefur því ekki verið svarað enn. Í álitsgerð BHM er fjallað um það sem kallað er meðalhóf en hér segir, með leyfi forseta: ,,Eins og fram kemur í kafla III og hjálögðu yfirliti (fskj. 2) með samanburði á tveimur meginbálkum vinnulöggjafarinnar eru opinberum vinnuveitendum þegar tryggð nægileg úrræði til þess að bregðast við svonefndum fjöldauppsögnum opinberra starfsmanna. Í fyrsta lagi er forstöðumönnum ríkisstofnana nú þegar tryggt mjög óvenjulegt og íþyngjandi lagaúrræði í 2. mgr. 46. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, til þess að lengja uppsagnarfrest starfsmanna í tilvikum sem þessum, slíkt úrræði hafa atvinnurekendur á almennum vinnumarkaði ekki. Ekkert matskennt skilyrði er þar sett, öfugt við frumvarpsgreinina, í þá veru að um sé að ræða a) samantekin ráð eða b) tiltekið markmið. Aðeins er gerð hlutlæg krafa um að ,,svo margir leita lausnar samtímis`` --- og hér er vitnað í lögin --- ,,eða um líkt leyti í sömu starfsgrein innan stofnunar að til auðnar um starfrækslu þar mundi horfa ef beiðni hvers um sig væri veitt.`` Í gildandi lögum er því þegar að finna víðtækara úrræði til handa forstöðumönnum, að vísu án refsiviðurlaga, sbr. um það nánar í kafla VI. Ef ríkisstjórninni er alvara með þeim rökstuðningi að samræma vinnulöggjöf væri því eðlilegt, verði frumvarp þetta að lögum, að afnema þá um leið lagaheimild forstöðumanna til þess að lengja uppsagnarfrest í allt að sex mánuði. Í öðru lagi hafa vinnuveitendur í hendi sér að fyrirbyggja að þau tilvik sem hindra á með lagafrumvarpinu komi nokkurn tíma (framvegis) upp. Í almennum athugasemdum í greinargerð segir að í kjölfar uppsagna starfsmanna í sömu starfsstétt hjá hinu opinbera vegna óánægju með launakjör hafi ,,ávallt fylgt viðræður milli starfsmanna og hlutaðeigandi aðila hjá hinu opinbera. Viðræðunum hefur ætíð lyktað með einhvers konar samkomulagi eða samningi um launahækkanir til starfsmanna sem þá hafa dregið uppsagnir sínar til baka eða sótt aftur um fyrri störf.```` Hér vitnar BHM í athugasemdir sem fylgja frv. hæstv. fjmrh., með leyfi forseta: ,,Af þessu er ljóst að ríkisstjórnin ætlar sér ekki einungis að setja bönd á atvinnu- og samningsfrelsi opinberra starfsmanna heldur einnig samningsfrelsi ráðherra og forstöðumanna opinberra stofnana. Réttara væri að hver vinnuveitandi setti innri reglur um viðbrögð forstöðumanna stofnana ef slík tilvik koma upp, í stað þess er sett bannregla til þess að leysa innri stjórnunarvanda. Í ljósi þessa skerðir frumvarpið annars vegar, verði það óbreytt að lögum, stjórnarskrárvarið atvinnufrelsi, sbr. 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Þar sem jafnframt er um refsilöggjöf að ræða, sbr. 35. gr. laga nr. 94/1986 og tilvitnuð ákvæði laga nr. 33/1915, um verkfall opinberra starfsmanna, er hins vegar líklegt að það verði talið stangast á við skráðar og óskráðar meðalhófsreglur stjórnlaga að leggja refsingu við uppsögnum opinberra starfsmanna þegar næg önnur úrræði og vægari eru tiltæk, þar er bæði um að ræða lagaleg úrræði og raunveruleg viðbrögð. Minnt skal á að meðalhófsreglan er innbyggð í mörg mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, m.a. 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi þar sem gerð er krafa um að ,,almannahagsmunir`` krefjist þess ef því frelsi á að setja skorður.`` Hér fylgir síðan tillaga BHM, með leyfi forseta: ,,Til vara leggur BHM til að forseti vísi lagafrumvarpi þessu frá skv. 42. gr. laga nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis. Að öðrum kosti er lagt til að afnumin verði heimild forstöðumanna til þess að lengja uppsagnarfrest í allt að sex mánuði skv. 2. mgr. 46. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.`` Hér er BHM sem sagt að setja fram tillögur, reyna að tefla fram hugmyndum og tillögum inn í viðræður eða vill efna til viðræðna um leiðir til að ná samkomulagi um breytingar á þessum lagabálki. En hæstv. fjmrh. hefur ekki viljað ljá slíku máls. Hann hefur að vísu lýst því yfir --- hann gerði það við 2. umr. málsins og 1. umr. líka --- að hann væri reiðubúinn að gangast fyrir endurskoðun á lögunum og það hefur hann ítrekað lagt áherslu á í samræðum við þau samtök sem hér hefur verið vísað til. Því skal vissulega haldið til haga. En krafa þessara samtaka er hins vegar sú að allt verði þetta gert í einum pakka og þess vegna hefur þess verið farið á leit við hæstv. fjmrh. --- það hefur verið gert af hálfu samtakanna, það hefur verið gert úr þessum ræðustóli --- að hann dragi þetta frv. til baka og freisti þess að ná samkomulagi við samtökin um þær breytingar sem hann telur að þurfi að gera á lögunum og hlusta á óskir sem koma frá samtökunum einnig. Ég er alveg sannfærður um að þetta væri heillavænlegasti framgangsmátinn, farvegurinn, sem þetta frv. gæti farið í og ég vildi mælast til þess að hæstv. fjmrh. skoðaði þennan möguleika jafnvel þó við séum komin þetta langt í umræðunni um frv. Ég teldi það hið besta mál ef hæstv. fjmrh. tæki þá afstöðu á þessu stigi málsins jafnvel þótt seint sé og við séum komin í 3. umr. málsins. Í álitsgerð BHM er einnig vikið að því sem þau samtök telja vera lagatæknilegar þversagnir og er þar fjallað um hugsanleg réttaráhrif þess ákvæðis sem hér er verið að festa í lög og farið um það nokkrum orðum. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Í dómi Félagsdóms hinn 21. október 1999 í máli nr. 7/1999 í máli launanefndar sveitarfélaga f.h. Árborgar gegn Félagi íslenskra leikskólakennara, sem er yfirlýst tilefni frumvarpsins, var félagið sýknað af kröfu sveitarfélagsins um viðurkenningu á því að uppsagnir 12 leikskólakennara hefðu verið brot á friðarskyldu á gildistíma kjarasamnings og því ólögmæt vinnustöðvun. Vandséð er hvernig frumvarpið gæti haft áhrif á sambærilegt mál og hver réttaráhrif ákvæðisins eiga að vera verði það að lögum. Í frumvarpinu er ekki vikið að því grundvallaratriði, verði frumvarpið óbreytt að lögum er sú leið ein lagalega tæk að lögreglustjóri í því umdæmi þar sem opinberir starfsmenn segja upp störfum í hóp hefji opinbera rannsókn á málinu og gefi út ákæru, sbr. 28. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, með síðari breytingum, enda eru lög nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, að því leyti refsilög, sbr. 35. gr. laganna þar sem segir: ,,Brot á lögum þessum varða sektum.`` Vakin skal athygli á því að opinber mál (refsimál) heyra ekki undir Félagsdóm, sbr. 26. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna.`` Og tillaga BHM í þessu efni er á þennan veg: ,,BHM leggur aðallega til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.`` Hér er vísað í ýmis réttarfarsleg ákvæði en áður gat ég þess að opinberir starfsmenn búa við strangari skilyrði en starfsmenn á almennum markaði, í sumum tilvikum taka til þeirra lög þar sem kveðið er á um sektir og jafnvel fangelsi fyrir brot á starfsskyldum. Er þetta raunhæft? Er reynt að framfylgja þessum lögum? Já, það hefur komið fyrir. Sá sem hér stendur hefur þurft að taka þátt í slíkum málaferlum fyrir tveimur dómstigum. Við erum að tala um raunveruleika og ef hæstv. fjmrh. er alvara með að segjast vilja að samræmi ríki á vinnumarkaðnum öllum þá skulu menn setjast yfir það og skoða hvernig það verði gert. Ég fullyrði að það er vissulega kappsmál opinberra starfsmanna og samtaka þeirra að svo verði gert. Ég vísa því á bug yfirlýsingum um að þetta sé allt gert í samræmingarátt og ekkert annað vaki fyrir mönnum en að hafa fullt samræmi í lögum og reglum sem gilda um þessa tvo hluta vinnumarkaðarins. Það er ekki mikil alvara sem býr þar að baki. Í álitsgerð BHM er fjallað um ójafnræði miðað við fyrirmyndina sem þeir kalla svo, en hér segir, með leyfi forseta: ,,Þvert á yfirlýstan tilgang ríkisstjórnarinnar með frv. er að finna í frumvarpsgreininni innra ósamræmi og þar með ójafnræði miðað við þá fyrirmynd sem skírskotað er til í greinargerðinni. Í 19. gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, sbr. 4. gr. laga nr. 75/1996, er ekki aðeins lagt bann við verkföllum og verkbönnum heldur einnig sambærilegum aðgerðum ,,af hálfu atvinnurekenda eða launamanna``. Í frumvarpsgreininni er aðeins rætt um aðrar sambærilegar aðgerðir ,,af hálfu starfsmanna``. Í greinargerðinni er því haldið fram að um sé að ræða efnislega samhljóða ákvæði en aðeins orðalagið sé ,,ekki alveg eins``, því fer víðs fjarri. Þótt rétt sé að fjmrh., ríkisstofnanir og aðrar opinberar stofnanir sem heyra undir lög nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, geti ekki beitt löglegu verkbanni eins og atvinnurekendur á almennum vinnumarkaði hafa fræðilegan rétt til eru dæmi um að opinberir vinnuveitendur beiti hópuppsögnum og segi upp eða hóti að segja upp ráðningarkjörum hóps starfsmanna. Slík aðgerð uppfyllir það grundvallarskilyrði frumvarpsgreinarinnar að uppsögnin sé gerð ,,í því skyni að ná tilteknu [...] markmiði.`` Þar með hefði slík aðgerð fullnægt því skilyrði frumvarpsgreinarinnar að vera sambærileg og þar með ólögleg ef ríkisstjórnin hefði ekki ákveðið að leggja til að vinnuveitendur væru undanskildir. Þörfin á jafnræði opinberra starfsmanna annars vegar og ríkisstofnana og annarra opinberra vinnuveitenda hins vegar er enn brýnni en ella í ljósi þeirrar afstöðu fulltrúa fjmrh. að undanskilja eigi hið opinbera frá lögum um hópuppsagnir, sem stendur til að breyta að frumkvæði félmrh., en lögin veita starfsmönnum vernd gegn hópuppsögnum af hálfu vinnuveitenda.`` Þetta er frv. sem við höfum verið með hér til afgreiðslu hjá þinginu. Tillaga BHM er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Verði ekki fallist á aðal- eða varatillögu BHM leggur BHM til þrautavara til að ákvæði frumvarpsins verði samræmt þannig að efnisregla þess taki jafnt til beggja aðila á vinnumarkaði og að nauðsynleg úrræði eða viðurlög samkvæmt lögunum taki mið af því.`` Hvað er það sem hér er verið að vísa til? Hér er vísað til aðgerða af hálfu opinberra atvinnurekenda sem breyta samningum við starfsmenn og hópa starfsmanna. Hvað hangir á þeirri spýtu? Jú, það hefur t.d. tíðkast á sjúkrahúsunum og víðar að kjörum er einhliða sagt upp. Fastri greiðslu sem hefur verið greidd fyrir jafnaðaryfirvinnu hefur verið sagt upp hjá stórum hópum. Það er reyndar misjafnt hvernig samtök hafa túlkað þá aðgerð. BHM hefur litið á þetta sem uppsögn gagnvart einstaklingnum. BSRB hefur tekið annan pól í hæðina þar sem ekki er um kjarasamningsbundin ákvæði að ræða og litið svo á að eðlilegt væri að um þetta gilti þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Þau samtök hafa ekki litið á þetta sem uppsögn starfsmannsins eða að hann sé laus allra mála, einfaldlega vegna þess að þetta eru ekki kjarasamningsbundin ákvæði. Þar er línan dregin á milli en þarna eru ólíkar áherslur milli samtaka. Hvað um það, eftir stendur að um er að ræða einhliða ákvörðun af hálfu atvinnurekenda sem hefur áhrif á kjör stórra starfshópa. Þá má spyrja: Hver er réttur launamannsins gagnvart aðgerðum atvinnurekandans að þessu leyti? Ég leyfði mér að benda á að launamenn og hópar þeirra fylgdust með því hvað væri að gerast í þeirra kjaraumhverfi og hvort staðið hefði verið við samninga eða fyrirheit gagnvart þeim og hvort jafnræði ríkti með aðilum á vinnustöðum. Ég rifjaði það upp að ekki alls fyrir löngu lagði ég fram nokkrar spurningar til hæstv. fjmrh. um launaþróun á sjúkrahúsum landsins, sjúkrahúsum sem heyra undir ráðuneyti hans. Þá var engin svör að fá heldur svarað út í hött. Í sumum tilvikum var engu svarað og í öðrum tilvikum var svarað algjörlega út í hött. Þetta er nokkuð sem þingið á að sjálfsögðu ekki að sætta sig við enda hef ég farið fram á það við yfirstjórn þingsins að hún taki það mál til skoðunar auk þess sem ég benti á það héðan úr ræðustól að eðlilegt væri að fjmrh. endurskoðaði svör sín og afstöðu til þess að veita upplýsingar um þessi efni. Því máli er að sjálfsögðu ekki lokið af minni hálfu en ég vek máls á þessu til að vekja athygli á því að ábyrgðin er gagnkvæm, hún er ekki aðeins launamannsins heldur líka atvinnurekendamegin. Þarna þarf að vera trúnaður, gott samstarf og traust á milli. Ég tel mjög mikilvægt að svo sé. Í álitsgerð BHM sem ég hef nú að mestu leyti rakið fjallar BHM um hæfi fjmrh. til að framkvæma lögin. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Hvað sem líður annmörkum á valdbærni ráðherra að gildandi lögum til þess að fara með framkvæmd laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, og eiga frumkvæði að því að leggja til breytingar á þeim, eða hafna lagabreytingum, skal eftirfarandi tekið fram um hæfi fjmrh. til þess. BHM telur að það samrýmist ekki grunnreglum stjórnskipunar landsins að lög mæli svo fyrir, eða að þau séu skýrð á þann hátt, að sá ráðherra, stjórnmálamaður, sem lögum samkvæmt fer með fyrirsvar ríkissjóðs við gerð kjarasamninga og framseljanlegt og afturkallanlegt fyrirsvar ríkissjóðs við framkvæmd kjarasamninga skv. 3. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sé um leið sá eini sem getur: a. átt frumkvæði að því að leggja til breytingar á þeim lögum, vinnuveitendum í hag --- og b. hafnað öðrum breytingum. Um er að ræða ójafnræði milli vinnuveitanda og starfsmanna og samtaka þeirra sem ekki stenst 2. gr., 1. mgr. 74. gr. og 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og grunnreglu 3. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993.`` Þetta segir m.a. í álitsgerð BHM. Þessi þáttur málsins er síðan rakinn nánar. Ég ætla ekki að tíunda það hér en að lokum er tillaga BHM hvað þetta snertir á þess lund, með leyfi forseta: ,,Hvað sem öðru líður leggur BHM því til að tekin verði af tvímæli um að félmrh. fari, og eigi að fara, með framkvæmd laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, meðan þau eru enn við lýði og frumkvæði að því er varðar breytingar á þeim. Að öðrum kosti lítur BHM svo á að forseta þingsins beri að vísa lagafrumvarpi þessu frá skv. 42. gr. laga nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis.`` Þá segir um efnisatriði í IX. kafla í umsögn BHM, með leyfi forseta: ,,Að öllu þessu frágengnu lýsir BHM sig reiðubúið til þess að senda fulltrúa sína til viðræðna við fastanefndir Alþingis um málið, svo og við hlutaðeigandi ráðherra um öll atriði gildandi laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna í tengslum við heildarendurskoðun þeirra. Frv. er ætlað að koma í veg fyrir að opinberir starfsmenn segi upp störfum sínum til þess að ná fram sameiginlegu markmiði. Fullur vilji hefur verið til þess að ræða um slíkar breytingar á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna samhliða öðrum breytingum á lögunum.`` Tillaga BHM er: ,,Í ljósi framangreinds ítrekar BHM þá aðaltillögu sína að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.`` Í lokaorðum segja samtökin síðan, með leyfi forseta: ,,Sú breyting sem felst í frumvarpinu er aðeins miðuð við hagsmuni annars aðilans sem auk þess fer með löggjafarvaldið. BHM telur að með slíkri lögþvingun í stað samkomulags, sbr. kafla IV, felist misbeiting ríkisvalds sem samrýmist ekki grunnreglum stjórnskipunarinnar eins og nánar er vikið að í kafla VIII í umsögninni hér að ofan. Þegar við bætast stjórnskipulegir annmarkar, bæði á framlagningu frumvarpsins, sbr. kafla I,`` --- ég vísaði til hans áðan þó ég færi ekki rækilega í hann --- ,,og efni þess, sbr. kafla V, lagatæknilegar þversagnir, sbr. kafla VI, innra ójafnræði í frumvarpinu, sbr. kafla VII, og dómur Félagsdóms um að tiltekin ákvæði gildandi laga stangist á við ákvæði stjórnarskrárinnar um félagafrelsi, sbr. kafla II, verður að telja að svo breyttum lögum verði vart beitt gagnvart þeim sem lögunum er ætlað að taka til. Mikilvægt er að sátt ríki milli aðila um samskiptareglur á vinnumarkaði þannig að lögunum verði fylgt af einlægni. Eina úrræðið er því að allir sem hlut eiga að máli, sbr. kafla IX, ræði heildarendurskoðun, ef ekki afnám, laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, eins og lagt er til í kafla III, í því skyni að koma til móts við yfirlýst markmið ríkisstjórnarinnar um samræmingu vinnulöggjafar.`` Undir þessa álitsgerð rita formaður BHM, Björk Vilhelmsdóttir, og Gísli Tryggvason sem er framkvæmdastjóri BHM. Hér er í ítarlegu máli farið yfir ýmsa þætti þessa máls. Með álitsgerðinni fylgja dómar og önnur gögn, þar á meðal samanburður sem ég hef áður vísað í sem sýnir muninn á milli laga sem gilda á almennum vinnumarkaði og kjarasamninga opinberra starfsmanna. Hér segir t.d. um þátttökuskilyrði við verkfallsboðun á almennum vinnumarkaði að samkvæmt lögum nr. 80/1938 þarf fimmtungur að taka þátt í atkvæðagreiðslu en helmingur þeirra sem starfa undir lögum um opinbera starfsmenn, lögunum frá 1986. Svo er spurt: Af hverju er reiknaður meiri hluti? Í lögunum frá 1938 er hann reiknaður af greiddum atkvæðum en í lögunum frá 1936 af öllum atkvæðum. Heimildir til frestunar verkfalla eru fyrir hendi samkvæmt lögunum frá 1938. Umdeilt ákvæði gildir samkvæmt lögunum frá 1986. Tilkynningarfrestur er sjö sólarhringar samkvæmt lögunum frá 1938 en 15 sólarhringar samkvæmt lögunum frá 1986 og þannig mætti áfram telja. Ég ætla ekki að fara frekar í þann samanburð. Í gögnum sem nefndinni hafa borist, þá vísa ég til efh.- og viðskn. Alþingis sem hafði með þessi mál að gera, kennir ýmissa grasa. Þar eru álitsgerðir ekki aðeins frá þeim samtökum sem ég hef þegar vikið að í máli mínu heldur einnig frá einstökum aðildarfélögum þessara bandalaga auk þess sem að sjálfsögðu er að finna álitsgerð frá Kennarasambandinu, en nýlega voru sameinað í eitt bandalag HÍK, Hið íslenska kennarafélag sem áður var innan BHM og Kennarasamband Íslands. En öll þessi samtök BHM, BSRB og Kennarasambandið hafa unnið mjög vel að þessum málum og áttu sameiginlega í viðræðum við fjmrn. og reyndu að fá því framgengt að fjmrh. kæmi til viðræðna um þessi efni. Hér á ég einnig að hafa í fórum mínum álitsgerð Kennarasambandsins, auk álitsgerða frá einstökum félögum. Hér segir t.d. í einni sem efh.- og viðskn. Alþingis barst frá stjórn SMNÍ sem er Stéttarfélag matvæla- og næringarfræðinga Íslands: ,,Stjórn SMNÍ sér ekki að sú breyting sem lögð er til með frumvarpi þessu, 225. máli, breyti á nokkurn hátt rétti opinbers stafsmans að segja starfi sínu lausu með lögbundnum fyrirvara. Það er furðulegt ef nefndarmenn halda að þessi breyting komi í veg fyrir það sem þeir vilja kalla fjöldauppsagnir. Það skiptir auðvitað engu máli hvort ákveðinn fjöldi starfsfólks í sömu starfsstétt ákveður að segja upp störfum á sama tíma, jafnvel þótt þeir ákveði það sem lið í kjarabaráttu, vegna þess að það er grundvallarmunur á verkfalli og vinnustöðvun annars vegar og uppsögn með löglegum fyrirvara hins vegar. Eftir að uppsögnin hefur tekið gildi hefur atvinnurekandinn engum skyldum að gegna lengur gagnvart starfsmanninum og öfugt, þ.e. hann hefur tekið þá áhættu að fá ekki starf sitt aftur, jafnvel þótt tilgangur uppsagnarinnar hafi verið að knýja fram bætt kjör.`` Þetta er alveg rétt. Einstaklingurinn er að sjálfsögðu að taka áhættu með því að segja starfi sínu lausu.`` Stjórn SMNÍ heldur áfram, með leyfi forseta: ,,Stjórn SMNÍ lýsir furðu sinni á því að nefndin ætli sér að knýja þetta frumvarp í gegnum þingið og gera því opinbera starfsmenn n.k. þræla á ákveðnum vinnustað, jafnvel á lúsarlaunum.`` Hér er vísað í það ákvæði laganna að einstaklingur sem vill hætta störfum, jafnvel í hópi með öðrum, geti það ekki lögum samkvæmt. Síðan segir: ,,Ríki og sveitarfélögum væri nær að gera almennilega kjarasamninga við sína starfsmenn eða standa við gerða samninga þar sem í mörgum tilfellum hefur starfsfólk sagt upp til að knýja fram rétta röðun í launaflokka samkvæmt aðlögunarsamningi, sbr. hjúkrunarfræðinga.`` SMNÍ áréttar að lokum það álit sitt að orðalagið: ,,... aðgerðir að hálfu starfsmanna sem jafna má til verkfalla`` í breytingartillögunni þýði ekki: fjöldauppsagnir bannaðar. Að lokum segir í umsögn félagsins, með leyfi forseta: ,,Uppsögn er uppsögn svo fremi sem maður segir upp með fúsum og frjálsum vilja. Sá réttur verður ekki tekinn af opinberum starfsmönnum fremur en öðrum.`` Undir bréfið skrifar Sigurður Einarsson, formaður SMNÍ. Hér er einnig greinargerð frá Landssambandi slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna sem einnig gagnrýnir þetta frv. Ég ætla ekki að lesa þá álitsgerð upp, hún er alllöng, en í niðurlagi álitsgerðarinnar segir: ,,Landssamband slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna telur einhliða breytingu á lögunum að svo stöddu brot á samkomulagi sem gert var árið 1986 með setningu laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna og þar með rof á friðarskyldu fjármálaráðherra. LSS leggst því gegn því að frumvarpið verði að lögum og leggur jafnframt til að teknar verði upp viðræður milli aðila um úrbætur á löggjöfinni. Að öðru leyti er tekið undir umsögn BSRB um frumvarpið.`` Ljósmæðrafélag Íslands tekur undir og styður skoðanir BHM varðandi frv. þetta. Þar er sagt að eina úrræðið sé heildarendurskoðun laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Ástþóra Kristinsdóttir ritar undir þá álitsgerð. Félag ísl. náttúrufræðinga gerir umsögn Bandalags háskólamanna við frv. til laga um breytingu á lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, að sinni umsögn. Félag ísl. náttúrufræðinga ítrekar þá afstöðu að endurskoða þurfi lögin í heild í samvinnu við stéttarfélög opinberra starfsmanna. Starfsmannafélag Siglufjarðarkaupstaðar vísar í umsögn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og tekur undir þá umsögn en í álitsgerð félagsins segir: ,,Þessi leið að annar aðilinn reyni að breyta leikreglum einhliða með aðstoð Alþingis er með öllu óásættanleg.`` Síðan er umsögn frá Stéttarfélagi lögfræðinga. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Vísað er til erindis efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis dags. 28. desember 1999 varðandi mál nr. 225, fjöldauppsagnir. Stéttarfélag lögfræðinga hefur fundað um erindið og sat jafnframt formaður félagsins miðstjórnarfund BHM þar sem málið var reifað. Stéttarfélag lögfræðinga er sammála niðurstöðu stjórnar BHM hvað varðar fram komið lagafrumvarp og vísar í álit þess að meginstefnu til.`` Stéttarfélag ísl. félagsráðgjafa vísar í álitsgerð frá BHM. ,,Félagið tekur undir allt það sem þar kemur fram. Við sjáum enga ástæðu til að þrengja núverandi réttindi en teljum þörf á heildarendurskoðun laganna.`` Ég les úr þessum álitsgerðum til að sýna fram á að þarna er alls staðar sami tónninn uppi. Framgangsmáta hæstv. ráðherra í þessu máli er hafnað en áhersla lögð á að lögin verði tekin öll til endurskoðunar. ,,Stéttarfélag sálfræðinga á Íslandi er alfarið mótfallið því að réttur opinberra starfsmanna verði skertur enn frekar með einhliða lagasetningu ríkisvaldsins, eins og virðist fyrirhugað með ofangreindu frumvarpi og að því er virðist einungis vegna þess að fulltrúar ríkisvaldsins eiga erfitt með að sætta sig við niðurstöður Félagsdóms.`` Álitsgerð Stéttarfélags sálfræðinga er lengri. Þetta eru niðurlagsorðin í þeirri álitsgerð. Landssamband lífeyrisþega ríkis og bæjar vísar til umsagnar BSRB varðandi þetta mál og segir í álitsgerðinni vafasamt að samþykkt frv. hafi tilgang. Sambandið telur eðlilegra að málið verði leyst með samkomulagi milli samningsaðila. Þetta held ég að séu orð að sönnu, að til að ná markmiði laganna um að koma í veg fyrir hópuppsagnir, til að ná fram breytingum á kjörum, þá er þetta ekki vænlegasta leiðin. Ég hef marglýst því yfir og er tilbúinn að gera það aftur að mér finnst hópuppsagnir mjög vafasamar sem tæki í kjarabaráttu. Mér finnst þær vafasamar að því leyti að þær koma og geta komið stéttarfélögunum mjög í koll. Þar er ekki heppileg leið og ég mæli henni alls ekki bót. Ég er hins vegar að gagnrýna þann framgangsmáta sem hér er og legg áherslu á mikilvægi þess að sátt ríki um þær reglur sem við lýði eru. Við skulum ekki gleyma því að þegar fólk grípur til ráðstafana af þessu tagi, sem hefur átt sér stað, það hefur verið reynt að beita hópuppsögnum í kjarabaráttu, þá er hollt fyrir alla hlutaðeigandi að skoða sína stöðu líka. Það er hollt. Ein ástæðan fyrir því að þetta hefur gerst er að mínum dómi sú að stórir hópar telja sig beitta misrétti í launakerfinu. Það hefur leitt til reiði og ólgu sem endað hefur með þessum hætti. Hvað er þá til ráða? Er það þá ekki að reyna að koma á einhvers konar réttlæti, koma á ástandi sem fólk er sæmilega sátt við og búa síðan til reglur sem menn telja það sanngjarnar að þeir vilji virða þær og þar hjálpist allir að. Ég legg áherslu á að ég hef margoft lýst því yfir að ég tel það varasama leið í kjarabaráttu að beita hópuppsögnum. Mér finnst skipta mjög miklu máli að friðarskyldan sé virt. Hins vegar legg ég áherslu á að fólk eigi kröfu á að búa við réttlæti á vinnustað og réttlæti í launakjörum með hliðsjón af launaþróun. Ég tek því undir sjónarmið Landssambands lífeyrisþega ríkis og bæja. Þar hafa menn efasemdir um að þetta frv. nái því markmiði að koma í veg fyrir fjöldauppsagnir sem tæki í kjarabaráttu. Ég tek undir þetta sjónarmið. Fólk verður að finna að það búi við réttlæti, verður að fá upplýsingar sem beðið er um, að ekki sé verið að fela fyrir þeim hluti eins og allt of margir hafa á tilfinningunni, réttilega finnst mér. Launakjörin eru ekki gagnsæ og ekki uppi á borði. Þess gætir í ríkari mæli nú en áður og fer vaxandi að fólk hafi ekki aðgang að upplýsingum um launakjör og launaþróun á opinberum vinnustöðum. Þetta er alveg gagnstætt því sem okkur var lofað hér um árið þegar ný lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna voru samþykkt og önnur sem kveða á um margvíslega kerfisbreytingu innan stjórnsýslunnar. Þá var viðkvæðið jafnan að þetta yrði allt til þess að gera upplýsingar og kjör gagnsærri, allt yrði upp á borðinu. En þetta hefur farið á annan veg. Þróunin hefur orðið mjög í þeim anda sem ég taldi að hún yrði og varaði oftsinnis við héðan úr ræðustól, þ.e. að verið væri að færa þessi kjör niður í skúffurnar og á bak við tjöldin. Þetta hefur gerst. Jafnvel upplýsingalögin halda ekki. Í upplýsingalögunum er kveðið á um hvernig skuli fara með launakjör hjá opinberum starfsmönnum. Það á ekki að fela þau samkvæmt lögum. Samkvæmt greinargerð sem fylgdi með upplýsingalögunum og eins og fram kom í máli formanns allshn., að ég held, sem mælti fyrir frv. á sínum tíma, skyldi tryggt, og það segir í greinargerðinni beinlínis, að föst laun opinberra starfsmanna, öll föst launakjör, skyldu skoðast sem opinberar upplýsingar og þá er fjallað um allar fastar greiðslur, bílapeninga, fastar yfirvinnugreiðslur. Allar fastar greiðslur eiga að vera opinberar upplýsingar. Þetta er ekki lengur svo. Það er verið að loka launakerfunum. Þetta er því miður að gerast hjá ríkinu. Þetta hefur verið að gerast hjá Reykjavíkurborg. En í báðum þessum herbúðum var talað um nýtt launakerfi sem eitthvað sérstaklega gagnsætt og opið og að nú yrði öllu ranglæti útrýmt. Það er síður en svo. Þetta hefur farið á allt annan veg. Lögreglufélag Reykjavíkur vísar í sinni umsögn til álitsgerðar BSRB. En Lögreglufélagið mótmælir mjög harðlega einhliða ákvörðun stjórnvalda um breytingu á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þetta er í öðrum álitsgerðum einnig. Hér er t.d. álitsgerð frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga sem er fjölmennt stéttarfélag. Þar segir í niðurlagi, með leyfi forseta: ,,Stjórn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga leggst gegn því að frumvarpið verði að lögum eins og það er lagt fram. Stjórnin er samþykk ályktun miðstjórnarfundar Bandalags háskólamanna frá því í desember sl. þar sem fram kemur vilji til að taka þátt í viðræðum um endurskoðun laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Jafnframt lýsir stjórn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga sig sammála umsögn BHM um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna.`` Undir þessa álitsgerð ritar Herdís Sveinsdóttir, formaður félagsins. Til fróðleiks ætla ég að lesa litla glefsu úr þessari álitsgerð hjúkrunarfræðinganna vegna þess að það er eitt þeirra félaga sem var sakað um að beita hópuppsögnum í kjarabaráttunni. Hið sanna í því er að félagið kom ekki að því máli heldur var þetta ákvörðun sem, eins og ég tel mig hafa vissu fyrir, var tekin innan spítalanna og breiddist síðan út til hópsins.  ,,Stjórn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga mælir ekki með fjöldauppsögnum sem tæki í launabaráttu. Þar er um örþrifaráð einstaklinga að ræða og ljóst að stéttarfélög geta ekki stutt við þá félagsmenn sína sem grípa til þess. Þess ber þó að gæta að gildandi lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna byggja á undirrituðu samkomulagi þeirra aðila sem eftir lögunum starfa. Einhliða breyting á lögunum sem er aðeins miðuð við hagsmuni annars aðilans, sem auk þess fer með löggjafarvaldið, er tæpast í anda friðarskyldu. Stjórn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga telur mikilvægt að sátt ríki milli aðila um þessar samskiptareglur þannig að lögunum verði fylgt af einlægni.`` Þetta kemur fram m.a. í álitsgerð frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga. Umsögn Starfsmannafélags Seltjarnarness er gagnrýnin á frv. Þar er vakin athygli á því að það brjóti gegn samkomulagi milli BSRB, BHM og Bandalags kennarafélaga annars vegar og fjmrh. og Sambands ísl. sveitarfélaga hins vegar, frá 24. nóv. 1986. Í henni segir, með leyfi forseta: ,,Með þessu er Alþingi að rjúfa friðarskyldu ríkisins meðan kjarasamningur er í gildi og kasta stríðöxinni í andlit starfsmanna sinna og sveitarfélaga landsins.`` Þannig er að þær reglur sem bundnar eru í lögum um ríkisstarfsmenn hafa iðulega og oftast gilt um starfsmenn sveitarfélaga einnig. Umsögn Starfsmannafélags ríkisstofnana vísar einnig í álitsgerð BSRB. En þess skal getið að Starfsmannafélag ríkisstofnana er mjög fjölmennt félag, ætli í því séu ekki um 5.000 félagsmenn og er það langstærsta félag sem er viðsemjandi hæstv. fjmrh. Hér er álitsgerð frá Landssambandi lögreglumanna. Áður vísaði ég í álit Lögreglufélags Reykjavíkur. En Landssamband lögreglumanna tekur undir umsögn BSRB, með leyfi forseta, svo vitnað sé orðrétt í álitsgerðina: ,,Framkvæmdastjórn Landssambands lögreglumanna leggst eindregið gegn því að frumvarp þetta verði að lögum.`` Félag íslenskra leikskólakennara telur að hér sé á ferðinni brot á samkomulagi sem gert hafi verið. Enn og aftur er vísað í samkomulagið frá 1986, undirritað samkomulag af þáv. hæstv. fjmrh. Þorsteini Pálssyni, forsvarsmönnum samninganefndar ríkisins, Indriða Þorlákssyni og Þorsteini Geirssyni, fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga og síðan fyrir hönd launafólksins, Kristjáni Thorlacius, formanni BSRB, Birgi Birni Sigurjónssyni, framkvæmdastjóra BHM, og Elínu Ólafsdóttur fyrir hönd kennarasambandanna. Í þetta samkomulag vísar Félag íslenskra leikskólakennara í sinni umsögn. Það er athyglisvert að hugleiða þá umsögn vegna þess að það félag og málssóknin gegn því var kveikjan að þessu lagafrv. Sveitarfélagið Árborg hóf lögsókn á hendur félaginu og vildi krefjast fébóta af félaginu sem það taldi vera skaðabótaskylt vegna þess að nokkrir starfsmenn, 12 leikskólakennarar í sveitarfélaginu, sögðu upp starfi sínu vegna óánægju með launakjör. Þá var samþykkt af hálfu sveitarfélagsins að höfða mál á hendur starfsmönnunum og félagi þeirra. Kveðinn var upp sýknudómur. En það var ekki nóg. Þá beitti sveitarfélagið sér fyrir því á vettvangi Sambands ísl. sveitarfélaga að nú yrði málið tekið og því fylgt eftir á þingi og lagt var til við hæstv. fjmrh. að hann fylgdi málinu eftir. Að sjálfsögðu fengu menn aðstoð úr þeirri átt sem aðstoðar er helst að vænta, þ.e. frá Samtökum atvinnulífsins. Hér segir í niðurlagi álitsgerðar Samtaka atvinnulífsins, með leyfi forseta: ,,Samtök atvinnulífsins fagna því þeirri samræmingu reglna sem frumvarpið miðar að og mæla eindregið með samþykkt þess.`` Hér er ég búinn að vekja athygli á umsögnum frá fjölda stéttarfélaga og frá heildarsamtökum sem öll eru að óska eftir samræmingu á þessum lögum, að menn búi við sömu réttarreglur, lög og reglur, hvað varðar vinnudeilur og gerist á almennum vinnumarkaði. Þessu er neitað. Það er ríkisstjórnin sem neitar að gera þetta. Það er ríkisstjórnin sem vill miklu þrengri skorður gagnvart opinberum starfsmönnum. Það er því út í hött, misvísandi og fráleitt, að tala eins og Samtök atvinnulífsins gera og því miður hefur gætt í umfjöllun af hálfu ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans í þessu máli. Í álitsgerð Félags íslenskra leikskólakennara segir m.a., með leyfi forseta: ,,Aðalrökin sem fram koma í athugasemdum fyrir frumvarpinu eru þau að engin rök standi til þess að aðrar reglur gildi um friðarskyldu opinberra starfsmanna en gildir á almennum vinnumarkaði. Í niðurstöðu Félagsdóms í máli nr. 7/1999 þar sem fjallað var um lögmæti uppsagna 11 leikskólakennara í Árborg kemur fram að ekki sé hægt að jafna uppsögnunum til aðgerða sem jafna megi til vinnustöðvana og brots á friðarskyldu, þar sem ekki væru skýr lagaákvæði fyrir hendi. Þessi dómur kalli því á að lögunum verði breytt til til samræmis við það sem gildi á almennum vinnumarkaði. Séu þessi rök notuð hlýtur að gilda það sama um önnur ákvæði laganna, þ.e. að samræma beri þau til hlýtar. Opinberir starfsmenn hafa margoft bent á nauðsyn þess að endurskoða þurfi lögin í heild með hagsmuni beggja aðila að leiðarljósi. Samstarfi um slíkt hefur verið hafnað. Í frumvarpinu er aðeins verið að gæta hagsmuna annars aðilans með því að þrengja enn meira að réttarstöðu opinberra starfsmanna. Frumvarpið er því til þess að auka enn á það ósamræmi sem gildir í reglum, annars vegar um opinbera starfsmenn og hins vegar um starfsmenn á almennum vinnumarkaði. Félag íslenskra leikskólakennara harmar það að fjármálaráðherra hefur ekki viljað samstarf við samtök opinberra starfsmanna um breytingar á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna og leggst því alfarið gegn einhliða breytingum á lögunum sem lagðar eru til í frumvarpinu.`` Undir þetta ritar Björg Bjarnadóttir, formaður Félags ísl. leikskólakennara. En áður í umsögninni hafði komið fram að félagið lítur á það sem samningsrof eða brot á samkomulagi eins og það er orðað í álitsgerðinni, af hálfu fjmrh. að knýja á um samþykkt þeirrar lagabreytingar sem hér liggur fyrir þinginu. Félag opinberra starfsmanna í Húnavatnssýslu vísar í mótmæli frá stjórn og formannafundi BSRB frá 10. desember, en í þeirri ályktun koma fram mjög hörð mótmæli þessara aðila við einhliða ákvörðun hæstv. fjmrh. eins og ég hef áður getið um. Starfsmannafélag Neskaupstaðar telur það ranga ákvörðun fjmrh. að breyta lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, einhliða og án samráðs við vinnuviðsemjendur. Að öðru leyti vísar Starfsmannafélag Neskaupstaðar til umsagnar BSRB um frv. Það sama er líka upp á teningnum hjá Vestmannaeyingum. Starfsmannafélag Vestmannaeyjabæjar vísar í umsögn BSRB en mótmælir jafnframt harðlega að þetta frv. verði gert að lögum. Næst vitna ég í umsögn Meinatæknafélags Íslands um þetta frv., með leyfi forseta: ,,Umsögn Meinatæknafélags Íslands (MTÍ) mótast af þeirri vissu að umrædd lög voru unnin í samvinnu við heildarsamtök opinberra starfsmanna á þeim tíma er þau voru sett. Stjórn MTÍ er ljóst að endurskoða þarf lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna og bendir á að eðlilegast sé að vinna að heildarendurskoðun í samvinnu við samtök opinberra starfsmanna og þannig verði tekið á öllum þeim atriðum í lögunum, er breyta þarf.`` En síðan kemur einn aðili sem er ekki alveg saklaus í þessu máli, er ég ansi hræddur um, og það er Samband ísl. sveitarfélaga. Einn aðilinn innan sambandsins, sveitarfélagið Árborg, tapaði málinu þegar það krafði Félag leikskólakennara um skaðabætur, reyndi að ná skaðabótum frá Félagi ísl. leikskólakennara vegna uppsagna 12 leikskólakennara. Reyndar segir í umsögn Félags ísl. leikskólakennara að þeir hafi verið 11. Ég veit ekki hvort rétt er. Sennilega er það rétt hjá Félagi ísl. leikskólakennara að það hafi verið 11 starfsmenn sem sögðu upp störfum. En í álitsgerð Sambands ísl. sveitarfélaga segir, með leyfi forseta: ,,Á fundi stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga sem haldinn var 14. janúar sl., var m.a. lagt fram bréf efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis, dags. 28. des. 1999, þar sem óskað er eftir umsögn um frumvarp til laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, 225. mál.`` Svo kemur ein lítil, hugguleg setning. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Stjórnin mælir með samþykkt frumvarpsins.`` Nú er það svo að þessi aðili, Samband ísl. sveitarfélaga, hélt því mjög að ríkisstjórninni að því er ég best veit að knýja á um að þetta frv. yrði lagt fram og það síðan samþykkt. Það er Samband ísl. sveitarfélaga sem er með þessa afstöðu og ég hef mjög sterkan grun um að þarna hafi einhver samtöl átt sér stað á milli sveitarfélaganna annars vegar og fjmrn. hins vegar. Félag háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins tekur undir umsögn Bandalags háskólamanna og lýsir yfir fullum stuðningi við þá álitsgerð. En hér kemur einn aðili sem er í ansi undarlegri mótsögn við sjálfan sig frá því fyrir 13 árum síðan, eða skyldu þau ekki nú fljótlega verða orðin 14. Það er hæstv. félmrh. Páll Pétursson. Hann fagnaði samkomulaginu sem var gert í nóvember 1986 alveg sérstaklega og tók fram í umræðum um málið hve glaður hann væri yfir því hvernig staðið hefði verið að málum og hve gott samkomulag hefði náðst við samtök opinberra starfsmanna. Hann tók það sérstaklega fram og skrifar auk þess nafn sitt undir nefndarálit þar sem hann mælir með frv. á sínum tíma. En sérstaklega tók hæstv. núv. félmrh. og þáv. þingmaður, Páll Pétursson, undir vinnubrögðin í tengslum við frv. Nú segir sami hæstv. ráðherra og þingmaður, Páll Pétursson, eftirfarandi í álitsgerð úr félmrn., með leyfi forseta: ,,Í framhaldi af erindi yðar, dags. 28. des. 1999, vegna frumvarps til laga um breytingu á lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, vill félagsmálaráðuneytið taka fram eftirfarandi: Óhjákvæmilegt er að bregðast við dómi Félagsdóms í máli nr. 7/1999 og taka af allan vafa um að sömu reglur um friðarskyldu á gildistíma kjarasamninga eigi við meðal opinberra starfsmanna sem á almenna vinnumarkaðnum. Með hliðsjón af framangreindu styður félagsmálaráðuneytið frumvarpið.`` Hvað skyldi mönnum finnast um svona vinnubrögð? Menn tapa máli fyrir dómstólum. Atvinnurekandinn tapar máli fyrir dómstólum. Það kemur á daginn að sveitarfélagið Árborg fær ekki kröfu sinni framgengt um að krefja stéttarfélag fébóta vegna aðgerða sem það var saklaust af. Þá gengur hæstv. fjmrh. fram fyrir skjöldu og breytir lögunum. Og félmrh. landsins sem er hér væntanlega fyrir hönd okkar allra landsmanna að gæta félagslegs réttlætis --- það er hans hlutverk að farið sé að lögum og reglur séu virtar --- segir: ,,Vegna þess að sveitarfélagið tapaði málinu þá breytum við bara reglunum, breytum lögunum.`` Finnst mönnum þetta eðlilegt? Mér finnst það ekki. Mér finnst hins vegar að menn geti haft á því skoðun hvort þær reglur sem eru við lýði séu réttar eða nógu góðar eða þau lög sem við störfum samkvæmt. Ef menn komast að þeirri niðurstöðu þá leita þeir eftir samkomulagi, ekki síst ef lögin og reglurnar urðu til upp úr samkomulagi, upp úr því sprottnar. Ég hef vakið rækilega máls á því hér við umræðuna að svo var og að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn og allt þingið taldi svo vera, eins og rækilega kom fram í umræðu um málið á sínum tíma. Í umsögn Starfsmannafélags Akureyrarbæjar um þetta frv. koma fram hörð mótmæli. Það er vísað til umsagnar BSRB en STAK mótmælir harðlega framlögðu frv. til laga. Starfsmannafélag Reykjavíkurborgar lýsir eindreginni andstöðu við að frv. þetta verði að lögum og til nánari rökstuðnings er vísað til umsagnar BSRB frá 6. janúar 2000 um þetta sama mál. Kennarasamband Íslands sendir frá sér allítarlega greinargerð. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Kennarasamband Íslands leggst alfarið gegn samþykkt frumvarpsins með eftirtöldum rökum. Núgildandi lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna voru samþykkt á grundvelli samkomulags heildarsamtaka opinberra starfsmanna annars vegar og fjármálaráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga hins vegar. Samkomulag þetta var undirritað 24. nóvember 1986. Breyting á lögunum án þess að gera fyrst tilraun til þess að ná um þær samkomulagi við samtök opinberra starfsmanna er því brot á nefndu samkomulagi. Fulltrúar Kennarasambands Íslands hafa ásamt fulltrúum BSRB og BHM lýst yfir vilja sínum til að leggja vinnu í heildarendurskoðun þar sem reynt verði að samræma sem mest réttarstöðu opinberra starfsmanna annars vegar og launafólks á almennum vinnumarkaði hins vegar, hvað varðar leikreglur við gerð kjarasamninga. Þessu boði hefur nú verið hafnað af fjármálaráðherra sem hefur kosið að ganga erinda Sambands íslenskra sveitarfélaga og breyta einhliða einu ákvæði laganna án þess að gera minnstu tilraun til þess að bæta um leið réttarstöðu opinberra starfsmanna í þeim tilfellum þar sem réttarstaða þeirra er lakari en gengur og gerist á almennum vinnumarkaði. Kennarasamband Íslands vill í þessu samhengi taka skýrt fram að samræming sem byggði á því að þrengja að einhverju leyti réttarstöðu launafólks á almennum vinnumarkaði, með því að færa almennu löggjöfina í átt til þess sem lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna kveða á um, kæmi ekki til greina. Það vekur furðu að lesa þann hluta greinargerðarinnar þar sem segir orðrétt: ,,enda standa engin rök til þess að aðrar reglur gildi um friðarskyldu opinberra starfsmanna.`` Þessi framsetning vekur upp spurningar um það hvort löggjafinn telji þá eðlilegt að um opinbera starfsmenn séu í gildi lagaákvæði sem valda því að réttur þeirra samkvæmt lögum sé að einhverju leyti þrengri en réttur annars launafólks í landinu. Í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna er að finna ákvæði þess efnis að vinnuveitenda sé heimilt að framlengja uppsagnarfrest starfsmanna í allt að 6 mánuði undir vissum kringumstæðum. Kennarasamband Íslands vill vekja athygli á því að þegar þessi lagagrein er skoðuð í samhengi við frumvarpið er vinnuveitandi komin í þá aðstöðu að geta nánast haldið starfsmönnum nauðugum í vinnu svo mánuðum skiptir ef hann svo kýs. Kennarasamband Íslands bendir á að það virkar ekki traustvekjandi fyrir hinn almenna borgara þegar Alþingi tekur sig til og breytir lögum í beinu framhaldi af dómsmáli sem opinberir aðilar tapa eins og verið er að reyna í þessu tilfelli. Kennarasamband Íslands ítrekar andstöðu sína við að áðurnefnt frumvarp verði að lögum en skorar þess í stað á fjármálaráðherra að verða við beiðni samtaka opinberra starfsmanna um að taka lögin í heild sinni til endurskoðunar með það að markmiði að leggja fram frumvarp til laga sem væri öllum hagsmunaaðilum til bóta.`` Undir þessa álitsgerð Kennarasambands Íslands ritar formaður sambandsins Eiríkur Jónsson. Í álitsgerð sem efh.- og viðskn. barst frá Alþýðusambandi Íslands, undirritaðri af Grétari Þorsteinssyni, forseta sambandsins, kemur fram það eindregna sjónarmið að stefna beri að því að samræma alveg þær reglur sem gilda um opinbera starfsmenn annars vegar og almennan vinnumarkað hins vegar, þ.e. lögin nr. 94/1986 og lögin um stéttarfélög og vinnudeilur frá árinu 1938, þ.e. lög nr. 80/1938. Þetta er afstaða Alþýðusambandsins sem telur brýnt að samræmdar reglur gildi á vinnumarkaðnum öllum. Þarna eru stærstu launþegasamtök á Íslandi sammála um að eðlilegt sé að stefna að því að samræmi gildi. Það er hins vegar ekki heilladrjúgt skref sem menn eru að stíga í þá áttina. Ég hef lagt áherslu á mikilvægi þess að menn leiti eftir samráði. Það hefur gengið á ýmsu í gegnum árin en jafnan þegar leitað hefur verið eftir samráði um umdeild efni hefur það borið góðan árangur. Þannig má minna á setningu grunnskólalaga árið 1995. Þar var gott samráð á síðustu stigum málsins vegna yfirlýsinga um að grunnskólinn yrði ekki fluttur nema um það næðist sæmileg sátt milli ríkis, sveitarfélaga og samtaka kennara. Það var virkt samráð um þessi efni á tímabilinu 1994--1995. Þetta gaf góða raun, með öðrum orðum þá var gefin út yfirlýsing um að af þessum breytingum yrði ekki nema sæmileg sátt ríkti áður milli ríkis, sveitarfélaga og samtaka kennara. Varðandi flutning grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga þá var virkt samráð um alla hluti nema fjármálin. Það leiddi til samkomulags um öll atriði er vörðuðu réttindi starfsfólks og skyldur ásamt samkomulagi um meðferð faglegra mála. Hins vegar var ekkert samráð við stéttarfélög um fjármálin. Þetta gerðist á tímabilinu 1995--1996. Þá kemur að frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem kom fyrir Alþingi á árinu 1996 og varð að lögum það ár. Þar var ekki um neitt samráð að ræða og lögin sett í fullkominni andstöðu við samtök opinberra starfsmanna. Það var ekki gæfuspor. Í þeim lögum er að finna ýmis ákvæði sem eru vægast sagt mjög varhugaverð og unnt hefði verið að forðast ef menn hefðu borið gæfu til að leita eftir samráði á milli aðila um það efni. Í lögunum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins var í upphafi ekki um að ræða samráð að nokkru marki. Upphaflega var frv. um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins lagt fram í fullkomnu ósætti og andstöðu við samtök opinberra starfsmanna. En eftir mikil fundahöld BSRB, BHM og KÍ með þúsundum félagsmanna og eftirlaunaþega dró forsrh. það til baka og einnig vegna þess að upphaflega frv., hefði það orðið að lögum, hefði verið brot á 57. gr. grunnskólalaga. Í kjölfarið hófst mikil vinna fulltrúa samtakanna og fjmrh. við að vinna drög að nýju frv. þar sem víðtæk sátt náðist um efni þess frv. sem síðan varð að lögum frá Alþingi þótt nokkrar breytingar væru gerðar á því í meðförum þingsins. Sannast sagna voru breytingarnar sem gerðar voru á frv. í meðförum þingsins afskaplega vafasamar og hafa komið mönnum í koll síðan. Þar má nefna breytingu sem hafði það í för með sér að einstaklingur sem vildi velja á milli A-deildar og B-deildar sjóðsins gat það ekki nema fram að tilteknum tímamörkum. Menn töldu að með því móti væri annars vegar sett pressa á fólk með að taka ákvörðun hið fyrsta og hins vegar gæti þetta raskað tryggingafræðilegri samsetningu og samspili væri þetta að gerast öllum stundum. Staðreyndin er sú að nú sjá menn mjög eftir þessu. Einstaklingar eiga erfitt um vik að komast á milli deilda sjóðsins eða öllu heldur fara úr B- í A-deild ef þeir hafa ekki áður tekið um það ákvörðun eða gerðu það ekki á réttum tíma. Hitt atriðið sem breytt var í meðförum þingsins lýtur að réttindaávinnslu fyrir og eftir 65 ára aldurinn. Þar var búið að reikna út tryggingafræðilega hvaða prósentu þyrfti að byggja á en þingið hafði efasemdir um að þar væri rétt að farið og breytti því. Það sem menn áttuðu sig ekki á var að yfir þessu höfðu tryggingasérfræðingar legið mánuðum saman og þeir einfaldlega reiknað út hvað væri rétt og hvað væri rangt í þessu efni. Þetta byggðist einfaldlega á tryggingafræðilegri úttekt. Herra forseti. Hvað skyldi nú standa upp úr eftir þennan langa lestur minn úr álitsgerðum, úr þinggögnum og þeim hugleiðingum sem ég hef verið með hér? Hvað skyldi standa eftir? Það sem stendur eftir er þetta: Hér er verið að bregðast við úrskurði Félagsdóms í tilteknu máli hjá sveitarfélaginu Árborg. Samband ísl. sveitarfélaga og væntanlega Samtök atvinnulífsins knýja á um breytingar á lögunum. Það er fyrsta ástæðan fyrir tilurð þessa frv. Menn geta velt því fyrir sér hvort eðlilegt sé að þegar ríkisvald eða sveitarstjórn tapar dómsmáli þá sé þess hefnt á Alþingi, þá sé lögunum einfaldlega breytt vinnuveitandanum í hag. Finnst mönnum þetta eðlilegt? Mér finnst þetta ekki eðlilegt. Þetta er það fyrsta sem stendur upp úr. Í öðru lagi kemur fram að lögin sem lagt er til að breyta byggja á kjarasamningi. Í fyrsta lagi byggja þau á bókun sem gerð var í kjarasamningum um að leita skuli eftir samkomulagi milli aðila, fjmrh. og sveitarstjórna annars vegar og samtaka launafólksins hins vegar. Með öðrum orðum: Það eru ákvæði í kjarasamningum sem kveða á um að leita skuli eftir samkomulagi um breytingar á þessum lögum. Það samkomulag er gert og það er undirritað. Það er birt sem upphaf greinargerðar með stjfrv. 1986. Í umræðum allra þeirra sem koma að því máli, stjórnarsinna jafnt sem stjórnarandstöðu, kemur ítrekað fram að þetta séu samningar og samkomulag. Þetta segja allir. Forveri hæstv. fjmrh. fullyrðir þetta. Þær nefndir sem fá málið til umfjöllunar skrifa samhljóða undir og hver þingmaðurinn á fætur öðrum kemur í ræðustól og ítrekar það sjónarmið, að hér sé verið að fjalla um samkomulagsatriði. Þetta er annað atriðið sem ég vildi leggja áherslu á. Í fyrsta lagi þetta: Það er verið að bregðast við úrskurði dómstóls og menn ætla að hefna hans á Alþingi. Að kröfu Sambands ísl. sveitarfélaga og Samtaka atvinnulífsins, atvinnurekendavaldsins, á að hefna fyrir þetta á Alþingi. Í öðru lagi á að knýja fram lagabreytingu á Alþingi og jafnvel þótt um sé að ræða lagabálk og reglur sem byggja á kjarasamningum og undirrituðu samkomulagi sem birt er með greinargerð stjfrv. á sínum tíma. Það er ekki ýkjalangt síðan. Það var árið 1986. Hæstv. þáv. fjmrh., Þorsteinn Pálsson, undirritaði þetta ásamt helstu oddvitum í samninganefnd ríkisins, fullrúa Sambands ísl. sveitarfélaga og forustumönnum viðkomandi stéttarfélaga. Þriðja atriðið sem ég vil leggja áherslu á er að allir sem hlut eiga að máli, í öllum álitsgerðum sem fram komu um þetta mál, óska eftir heildarendurskoðun á þessum lögum. Allir ítreka það sjónarmið og hæstv. fjmrh. hefur gert það sjálfur. Hann er fylgjandi því að slík endurskoðun fari fram. Hann hefur sagt það í ræðustól, hann hefur sagt það opinberlega annars staðar og hann hefur sagt það við talsmenn samtaka opinberra starfsmanna. Hvers vegna í ósköpunum er þá ekki hægt að gera þetta þannig að leitað sé eftir sátt um málið í viðræðum á milli aðila í stað þess að fara svona að í trássi við óskir og vilja þessara samtaka? Mér er það algerlega óskiljanlegt. Fjórða atriðið er þetta: Ég hef tekið langan tíma í að fara yfir umsagnir sem hafa borist Alþingi um þetta mál, sumar mjög ítarlegar. Ég hef farið allrækilega í umsagnir BSRB, BHM og Kennarasambandsins. Ég hef lesið stóra hluta þessara álitsgerða vegna þess að mér finnst skipta máli að fram komi hvert álit þessara aðila er. Ég hef einnig vikið að álitsgerðum annarra aðila, tuga aðildarfélaga þessara heildarsamtaka sem sest hafa yfir þessi mál og sent Alþingi álit sitt. Ég spyr: Finnst mönnum það einskis virði? Skiptir engu máli hvað þessum aðilum finnst, hvort sem um er að ræða félög starfsmanna sveitarfélaga 

Það er verið að gera.

Og það er verið að gera, segir hv. þm. Pétur H. Blöndal. Það er verið að gera það að einu litlu leyti. Hins vegar er ekki tekið á samhengi hlutanna, málin eru ekki skoðuð heildstætt heldur er farið fram einhliða af hálfu annars aðilans gegn óskum hins  Þetta mál snýst um vinnubrögð, um afstöðu þeirra sem fara með völdin í samfélaginu og hvernig þeir beita þeim völdum. Ég verð að segja að það liggur við að ég lýsi yfir hryggð minni yfir því að sjá þá kúvendingu sem orðið hefur hjá mörgum stjórnarliðum í þessu máli. Ég vísa í álitsgerð hæstv. félmrh. í því efni sem hér á haustdögum 1986 fagnaði sérlega vönduðum vinnubrögðum hæstv. fjmrh. um að leita eftir að ná samkomulagi við heildarsamtök opinberra starfsmanna. Hann fagnar því sérstaklega. Núna skrifar hann álitsgerð fyrir hönd félmrn. sem gengur þvert á þessa afstöðu og lýsir yfir stuðningi við að frv. þetta verði samþykkt. Ég hef vitnað í aðra ágæta stjórnarliða úr umræðunni frá 1986, t.d. hv. þm. Jón Kristjánsson. Fyrrv. fjmrh., Friðrik Sophusson, skrifaði undir þessa álitsgerð. Fyrrv. hæstv. forseti Alþingis, Ólafur G. Einarsson, skrifaði undir álitsgerðina. Ég vitnaði í ummæli þingmanna úr öllum flokkum: Kjartans Jóhannssonar, Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur, Guðrúnar Agnarsdóttur, Svavars Gestssonar, Jóns Kristjánssonar, Páls Péturssonar, Þorsteins Pálssonar. Allir þeir sem tóku til máls um þetta voru á einu máli um hvernig að verki hefði verið staðið og hvernig ætti að bera sig að við breytingar á þessum lögum. Jafnvel smávægilegar breytingar sem þá voru gerðar á frv. í meðförum þingsins voru gerðar í samráði við samtök opinberra starfsmanna. Ég minni einnig á, herra forseti, þegar menn eru að hneykslast yfir aðgerðum af því tagi sem lögin beinast gegn, hópuppsögnum, að menn skyldu skoða hina hliðina einnig. Menn skyldu skoða framgangsmáta atvinnurekandans líka, hvort sem það er fjmrh. eða einstakir forstöðumenn stofnana hjá ríki eða sveitarfélögum. Ég vísaði áðan í fyrirspurn sem ég hefði sett fram og beint til hæstv. fjmrh. Þar var spurt nokkurra mjög einfaldra spurninga. Það er spurt, með leyfi forseta: ,,1. Hver voru að meðaltali í janúar 1997 og janúar 2000 mánaðarlaun, þ.e. föst laun og grunnlaun ef þau eru önnur: a. sjúkrahúslækna, b. almennra hjúkrunarfræðinga, að frátöldum aðstoðardeildarhjúkrunarfræðingum og hærra launuðum hjúkrunarfræðingum, c. hjúkrunarfræðinga, d. sjúkraliða, e. aðstoðarfólks á Ríkisspítölunum?`` Hverju skyldi vera svarað? Spurt er um föst laun og grunnlaun ef þau eru önnur. Það er svarað með upplýsingum um heildartekjur og síðan segir í athugasemdum sem fjmrn. birtir, með leyfi forseta: ,,Ekki er alveg ljóst hvað átt er við með föstum launum, enda þyrfti sérstaka vinnslu til að aðskilja þau frá öðrum launum. Því var hér reiknað meðaltal heildarlauna á stöðugildi hjá viðkomandi hópum, eftir því sem unnt var. Ekki var unnt að taka tillit til breytinga á vinnumagni á tímabilinu og getur það haft áhrif á útkomuna.`` Hvers konar rugl er þetta eiginlega? Ég spyr: Er þetta gert til þess að afvegaleiða? Ég bara spyr. Er þetta gert til að blekkja? Er þetta gert vegna þess að sjúkraliðar á Ríkisspítölum hafa sagt upp störfum? Er það vegna þess? Má ekki upplýsa um launaþróunina? Hvað skyldi hjúkrunarfræðingum finnast um þetta svar sem gefur til kynna hækkanir og launakjör sem eru ekki raunveruleg? Spurt er um föst laun og grunnlaun, ef þau eru önnur. Svar segir til um heildarlaun án tillits til vinnuframlags, án tillits til þess hvort einstaklingurinn tekur á sig mikla aukavinnu. Því er svarað til að hjúkrunarfræðingar séu með 265 þús. kr. án tillits til vinnuframlags. Ég spyr: Hvernig fer Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, B-deild, sem fær iðgjöld af föstum launum, ekki heildarlaunum heldur föstum launum, að því að reikna þetta út ef að mati fjmrn. er ekki unnt að skilgreina hvað eru föst laun og hvað eru grunnlaun? Hvernig fer deildin að? Hvernig fara þeir að því að greiða yfirvinnu ef enginn veit hvar grunnlaunum sleppir? Er það hægt? Ég bara spyr. Að sjálfsögðu er hægt af finna út grunnlaunin. Síðan kemur önnur spurning í fyrirspurn minni: ,,2. Hver voru í janúar 1997 og janúar 2000: a. byrjunarlaun sjúkrahúslækna í lægsta virka launaflokki/þrepi, b. mánaðarlaun sjúkrahúslækna í efsta þrepi að meðaltali, c. byrjunarlaun almennra hjúkrunarfræðinga í lægsta virka launaflokki/þrepi ... ?`` Síðan er haldið áfram og vísað til annarra starfsstétta: sjúkraliða, aðstoðarfólks við aðhlynningu á Ríkisspítölunum í lægsta virka launaflokki eða þrepi, mánaðarlaun aðstoðarfólks við aðhlynningu á Ríkisspítölunum í efsta þrepi, með og án námskeiðshækkana o.s.frv. Hver voru svörin? Þau eru bara engin. Í flestum tilvikum er engu svarað. Þegar spurt er um hlutfallslegan mun á milli stétta eiga menn líka afskaplega erfitt með að svara, þá er ekki svarað heldur. Aðeins tilteknir hópar eru teknir út. Þar eru teknir gæslumenn og sjúkraliðar. Það er ekki vísað til annarra stétta sem spurt er um. Í athugasemdum er sagt: ,,Um sambærileg þrep milli þessara hópa er ekki að ræða nema milli sjúkraliða og gæslumanna 1997. Þrep sérfræðinga miðast við árafjölda eftir útskrift úr háskóla og eðli málsins samkvæmt ráðast þeir ekki sem sérfræðingar fyrr en að loknu sérfræðingsnámi, mörgum árum eftir læknapróf.`` Hvað kemur þetta málinu við, aðdragandinn að fólk kemur til starfa? Hugsanleg skýring á því að launakjör eru mismunandi er að þeir sem hafa langskólamenntun að baki búi iðulega við hærri og betri launakjör. Það er skýring en dugir ekki sem afsökun fyrir því að neita að gefa svör um hver séu byrjunarlaun viðkomandi starfshópa þegar þeir koma til starfa á sjúkrahúsunum. Og ég spyr: Hvað vakir fyrir hæstv. fjmrh., að svara svona út í hött og neita að gefa upplýsingar sem honum ber samkvæmt þingskapalögum að veita? Er að undra að ástandið verði tilfinningaþrungið þegar komið er inn á þessar stofnanir og þar ríki ekki fullkomið traust? Þegar það ástand magnast og versnar hefur það iðulega leitt til þess að fólk hefur gripið til þess ráðs að segja upp störfum. Það gerir það af mismunandi ástæðum, sumir einfaldlega vegna þess að þeir vilja hverfa til annarra starfa, aðrir eflaust vegna þess að þeir vilja reyna að ná einhverju sameiginlegu markmiði. Er að undra að í ljósi þessarar ó\-ábyrgu afstöðu hæstv. ráðherra og ríkisstjórnarinnar, að neita að gefa sjálfsagðar upplýsingar, að ástandið sé ekki alltaf ákjósanlegt? Ég bara spyr. Og ég spyr: Finnst hæstv. fjmrh. hann ekki hafa neina ábyrgð? Finnst honum það allt í lagi að koma fram með frv. gegn ábendingum, vilja, óskum og kröfum allra heildarsamtaka opinberra starfsmanna og aðildarfélaga þessara sömu samtaka sem vísa til þess að frv. sem verið er að gera breytingar á byggi á kjarasamningum og samkomulagi og sé grunnmúrað í þinggögnin sem slíkt? Finnst hæstv. fjmrh. ekkert athugavert við þessa framgöngu? Finnst honum þetta allt í lagi? Finnst hæstv. fjmrh. það fallið til að skapa frið og góðan vinnuanda þegar spurt er um upplýsingar sem honum ber samkvæmt upplýsingalögum að veita og sem starfsfólk á opinberum stofnunum óskar eftir að fá upplýsingar um, að hann hunsi það og veiti engin svör, svari út í hött eða hreint ekki? Finnst hæstv. ráðherra þetta ekki skipta nokkru einasta máli? Finnst honum hans ábyrgð engin? Menn tala um að fólk verði að fara fram af sanngirni, það þurfi að virða reglur og lög. Af hverju gerir hæstv. fjmrh. það ekki? Af hverju virðir hann ekki þingskapalög um að veita upplýsingar eins og beðið er um? Hvernig stendur á því? Af hverju fer hann ekki að upplýsingalögum? Ég spyr. Hvers vegna virðir hann að vettugi samkomulag sem gert var á sínum tíma á milli samtaka opinberra starfsmanna, ráðuneytisins og sveitarfélaga? Hvers vegna blæs hann á það? Er ábyrgð hans engin? Finnst honum það ekki skipta neinu máli? Finnst honum það ekki skipta neinu máli þegar öll þau samtök sem hér áttu hlut að máli óska eftir því við hann að málinu verði skotið á frest? Þegar álitsgerðir berast frá aðildarfélögum þessara samtaka í þessa veru, finnst honum það ekki skipta neinu máli? Engu? Finnst honum lögin þess eðlis að samkvæmt hans mati sé eðlilegt að keyra frv. í gegn? Finnst hæstv. ráðherra þetta eðlileg vinnubrögð? Mér finnst þetta ekki vera eðlileg vinnubrögð, herra forseti. Ég ætla að enda þessa fyrri ræðu mína við 3. umr. um málið á þeim spurningum ég beindi til hæstv. fjmrh. og óska að sjálfsögðu eftir skýrum og greinargóðum svörum af hans hálfu.