Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Eins og þm. er kunnugt, er frv. þetta komið frá hv. Nd. og hefur í rauninni upphaflega verið dálítið öðruvísi en það er nú. Fjhn. Nd. hefur lagt til einróma, að frv. verði samþ., og þannig hafði það farið gegnum 2. umr. þar. En við 3. umr. var gerð lítils háttar breyt. viðvíkjandi stjórn verksmiðjanna, þannig að það ákvæði væri tekið upp, að síldarútvegsnefnd yrði falin stjórn þessara verksmiðja, þegar þær yrðu reistar. Nú hefur fjhn. þessarar hv. d. farið yfir og athugað frv., og allir nm., að undanteknum einum, sem ekki var á fundi, eða 4 nm. af 5 hafi orðið sammála um að leggja til, að því ákvæði yrði breytt og gr. orðuð eins og segir á þskj. 777, þannig að atvmrh. skipi þriggja manna stjórn fyrir verksmiðjurnar. - Það er ýmislegt, sem mælir með því að vera ekki að hlaða þessum störfum á síldarútvegsnefnd. Hún mun hafa mikið starf með höndum, sem sennilega mun fremur fara vaxandi með aukinni síldarsöltun, sem líklegt er, að verði nú á þessu ári. Þess vegna mun starf hennar nóg og ekki ástæða að ætla henni að sjá um rekstur þessara verksmiðja. Í öðru lagi má svo telja, að það sé dálítið hæpið að setja síldarútvegsnefnd í þá aðstöðu að vera bæði seljandi síldar og framleiðandi þeirra umbúða, sem síldin er látin í, vegna þess að það getur sett hana í vanda gagnvart þeim, sem hún þarf að skipta við. Ég vil taka það fram aftur, að meiri hl. n. væntir þess fastlega, að hv. d. samþ. þessa breyt. Þó að hv. 1. þm. Eyf. hafi ekki skrifað undir nál., vegna þess að hann var ekki staddur á fundinum, hef ég ekki ástæðu til að ætla, að hann sé þessari breyt. mótfallinn.

Frsm: 2. minni hl. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Ég var búinn við 2. umr. að tala um þetta mál og þarf því ekki miklu við það að bæta, sem ég sagði þá. En af því mér datt í hug að flytja hér örlitla brtt. við frv., og þá um leið kanna enn betur hugi þeirra manna, sem hér eiga sæti í d., til Búnaðarfélags Íslands, þá vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að bera upp þessa brtt. Það er aðeins breyt. á einu orði, að í staðinn fyrir „Búnaðarbanki Íslands“ komi : Búnaðarfélag Íslands. - Það hefur verið í l. áður, að Búnaðarfélag Íslands ætti að hafa allt reikningshald og fjárvarðveizlu fyrir búnaðarmálasjóð, og það sé ég enga ástæðu til að tekið sé af því félagi og sett í hendur Búnaðarbanka Íslands. Þetta virðist aðeins gert til þess að reyna að niðurlægja þessa stofnun, Búnaðarfélag Íslands, og mér finnst nóg að svipta búnaðarþing umráðum yfir sjóðnum, þó að Búnaðarfélaginu sé trúað fyrir því að ráðstafa þessum sjóði og hafa hann í sinni varðveizlu. Ég leyfi mér svo að afhenda hæstv. forseta þessa skriflegu brtt.



Við atkvgr. við 2. umr. þessa máls gat ég þess, að ég mundi ræða þetta mál stuttlega við þessa umr., og er það út af sérstöku atviki og raunar utan við málið sjálft, en snertir þó suma menn í þessari hv. d. En áður en ég vík að því, sem er aðalatriðið, vil ég segja fáein orð um þetta mál, eins og það liggur fyrir, og vil þá sérstaklega, í sambandi við áhuga hv. þm. Barð. og hv. þm. Dal., segja það, að mér finnst þeir hafa sýnt óþarflega mikinn dugnað við sínar till., þar sem það er sýnilegt, að sá skoðanamunur, sem er um meðferð þessa fjár, er þess eðlis, að það mun í framkvæmdinni, þó að frv. verði samþ., nást það, sem vakir fyrir þessum hv. þm. Ég vil benda á, að skoðanamunurinn er aðeins sá, hvort þetta fé sjóðsins á að vera undir stjórn Búnaðarfélags Íslands í einu lagi eða hjá búnaðarfélögum héraðanna. Þess vegna er það, að þegar því er haldið fram, að það sé skaðlegt, að búnaðarfélög héraðanna hafi þetta með höndum, þarf að færa fyrir því nokkur rök, sem ekki hefur verið gert. Vil ég í þeim efnum sérstaklega skora á hv. þm. Dal., þar sem hann er einn af helztu mönnum í sínu búnaðarfélagi og hefur sýnt áhuga á því að bæta fjárhag félagsins. En það vekur nokkra furðu hjá mér með þessa tvo hv. þm.; að þeir virðast ekki hafa veitt því eftirtekt, að ef búnaðarmálasjóði er skipt upp, þá er bændum í lófa lagið að greiða þetta fé þangað, sem þeir vilja hafa það. Ekkert bannar sumum einstaklingum að senda sjóðinn aftur til Búnaðarfélagsins, en ég býst ekki við, að það verði, því að bændur munu telja nóg brúk fyrir hann. Ég segi, að sú staðreynd er fullkomin sönnun þess, að sjóðurinn eigi að koma til félaganna. Ég vil friða þessa hv. þm. með því að benda þeim á, m. a. hv. þm. Dal., að láta Dalamenn sýna trúnað sinn í verkinu með því að senda peningana aftur. Það er ekki þar fyrir, að mér er líka að mörgu leyti vel við það að reisa gistiheimili fyrir bændur, en ég tel bara þörfina fyrir þessa peninga miklu meiri í sveitunum sjálfum. Ég vil þá víkja sögulega að málinu. Ég hygg, að það hafi verið Alþfl. frekar en Sósfl., sem beitti sér fyrir orlofshreyfingunni. Þetta var umfangsmikil hreyfing til þess að auðvelda mönnum við sjávarsíðuna að fá sér upplyftingu gegnum orlofin. Er að þessu kom, þótti nokkrum þm. úr sveitakjördæmum, að sveitamenn ættu líka að fá rétting sinna mála. En þegar það gekk ekki, að sveitafólk fengi sérstök orlof, þá var till. fram borin um að veita ákveðna fjárhæð handa bændum til ferðalaga. Fróðum mönnum reiknaðist svo til, að 10 kr. kæmu á hvern bónda. En víst er um það, að ekki varð úr þessu fyrirtæki. Bændur sjálfir áttu ekki frumkvæðið að þessu, og þeir voru ekkert að hugsa um orlof. Orlofsl. voru orsökin til þessarar hreyfingar, sem síðan kom upp, að skattleggja bændur í þessu skyni. Svo var samþ. frv. um þetta á Alþ., en með þeirri klásúlu, að landbrh. skyldi samþ. allar gerðir sjóðs þess, sem stofnaður var í þessu skyni. Þetta var mjög nýstárlegt og setti sjóðinn í spaugilegt ljós. Meiri hl. Alþ. hafði ekki nægilega trú á Búnaðarfél. Íslands. Þetta var vantraust á Búnaðarfélagið. Ég álít, að þetta skipulag sé óheppilegt, fyrir báða aðila, ráðh. og bændur. Ef úr þessu yrði, þá væri afstaða ráðh. lík og afstaða Nellemanns til Íslands. Hann gat neitað því, sem hann vildi, og gerði það stundum. Ef stirfni væri milli stjórnarinnar og Búnaðarfél. Íslands, og það er ekki frítt við, að svo sé nú, þá gæti ráðh. neitað að samþ. ráðstafanir þess, og mundi það leiða til sífelldra árekstra. Svo er málum komið nú, að meiri hluti þings hefur tryggt sér vald í þessum efnum. Til þess að stuðla að því, að þetta verði ekki stöðugt deiluefni utan um Búnaðarfél. Íslands, væri næg ástæða að gera breyt. á skipulagningu sjóðsins. En svona var málið, þegar gengið var frá þessari löggjöf. Ég vil nú segja það til leiðbeiningar fyrir hv. þm. Str., að Gunnar í Grænumýrartungu var andvígur frv. Gunnar reyndi að fá mig til þess að hefja andróður gegn frv. Gunnar sagði: Ef þið samþ. að draga saman þessa fjárhæð, þá gengur það í 1–2 ár, en ef harðnar í ári, verður farið að taka fjárvaldið af Búnaðarfél. Ísl., er það fær frá ríkinu. Ég segi þetta til leiðbeiningar hv. þm. Þetta er ekki frá bændum sjálfum, heldur tilviljunarmál; sprottið frá orlofsl. Hér er Búnaðarfélag Íslands sett undir áhrif Alþ. Framsýnir bændur hafa séð fyrir, að þetta verður til ólukku fyrir bændastéttina. Sumir hafa haldið því fram, að bændur hafi verið ákafir til þessa máls. Ég vil segja, að eftir að ákveðið var að senda peningana heim í héruðin, þá hafa t. d. verið gerðar samþykktir í Búnaðarsambandi Suðurlands um að senda áskoranir um, að þetta næði fram að ganga. Mótmæli hafa kannske komið vestan úr Dölum. Ég vil þá víkja að þeirri hættu, sem Búnaðarfélag Íslands hefur sett sig í undanfarið. Ef það hefði í öllum aðgerðum sínum verið ópólitískur félagsskapur, er líklegt, að engir úfar hefðu nokkurn tíma risið og öll aðstaða þess hefði verið betri en nú er. En nú undanfarið hefur félagið staðið í stórræðum bæði við að mynda og fella ríkisstj. og mótmæla þeim. Ég fer ekki út í það, hvort þetta var réttmætt eða eigi. En svo mikið er víst, að þetta er nýjung, sem hefur gefizt illa, því að það kom allt önnur stjórn en félagið ætlaðist til. Fram hefur komið vantraust á hana frá Búnaðarfélagi Íslands, en hún hefur aldrei setið fastar en einmitt eftir að þessi mótmæli komu fram. Ég held, að allar tilraunir félagsins til þess að eiga við ríkisstj. hafi ónýtzt eða farið út um þúfur. Sá orðrómur hefur komizt á kreik, að Búnaðarfélag Íslands væri að gera sér virki. Það getur auðvitað verið gott að hafa virki, ef árás er yfirvofandi, en getur að öðrum kosti ekki verið til annars en að skaða aðra. Þessar stjórnarmyndunartilraunir hafa engan árangur borið. Ég er nokkuð kunnugur Búnaðarfélagi Íslands frá því 1919, og Tryggvi Þórhallsson hugsaði sér aldrei að draga það inn í pólitík. Sumarið 1944 var kvatt saman búnaðarþing. Það sumar hafði verið mikil elja við að reyna að mynda ríkisstj., en þegar á leið haust, sögðu forkólfar Framsfl., að ljóst væri, að ekki væri hægt fyrir þá að vinna með sósialistum. Morgunblaðið, sem oft segir satt, en ekki þó alltaf, sagði, að þetta búnaðarþing væri kvatt saman fyrir tilstuðlan Framsfl. og Sjálfstfl. og þá fyrir forgöngu Ólafs Thors og Hermanns Jónassonar. En er búnaðarþing var komið saman, var þingfulltrúum sagt, að eiginlega væri afráðið að mynda samstjórn þessara tveggja flokka. Þessir áhugamenn töldu hentugt, að búnaðarþing lýsti yfir því, að það væri þess ekki hvetjandi, að bændur fengju þá hækkun, er þeim bar skv. landbúnaðarvísitölu. En þá um veturinn hafði Dagsbrún fengið kauphækkanir, er mikla þýðingu höfðu úti um land. Bæði Morgunblaðið og Tíminn sögðu, að allir mættu una við 16% kauphækkun í Reykjavík. Bæði blöðin sögðu, er sex manna nefndar samkomulagið kom, að þá gerði ekkert til, þó að kaupið hækkaði, því að þá hækkaði afurðaverðið líka, og héldu því fram., að sáttmáli þessi væri nokkurs konar Móselög, meðan stríðið stæði. Og eftir sáttmálanum hafði þá umrædd kauphækkun áhrif á söluverð bænda. Nú sögðu þessir ágætu menn, að bændur skyldu ganga á undan í því að lækka sínar tekjur, og svo mundu aðrar stéttir koma í kjölfarið. Reynt var að fá menn til þess að undirskrifa þetta, en það er mála sannast, að það gekk treglega, eins og í Kópavogi. Trúboð þetta gekk illa. Einn mann tókst að fá til að láta undan eftir hálftíma. En nú er skemmst frá að segja, að þetta fréttist austur fyrir fjall, að það ætti að láta bændur gefa eftir samtals 8 millj. kr. af afurðaverði því, sem þeim bar, og vaknaði þá almenn alda um allt Suðurlandsundirlendi hjá fylgismönnum beggja flokkanna, er að þessu stóðu. Sunnlendingar höfðu fengið að kenna á 16 prósentunum, og boðaði þá Búnaðarsamband Suðurlands sína 40 fulltrúa á fund að Selfossi, og ætluðu þeir að verða búnir að gera fundarsamþykkt, áður en búnaðarþing lyki störfum. En þann sama eftirmiðdag sem fundurinn var á Selfossi var ályktunin gerð á búnaðarþingi, og aðeins 2 menn sluppu óskaddaðir þaðan. En nú þótti stórhöfðingjum Reykjavíkur ekki við eiga, að bændur væru að sýna mótþróa. Þótti nú mikið við liggja, og voru nokkrir þm. sendir austur að Selfossi til þess að telja um fyrir bændum, og héldu þeir þar margar ræður og túlkuðu skoðanir vina sinna, þ. e. skoðanir sjálfra sín. Bændur stóðu upp í hárinu á þm., og bar þessi för engan árangur, þrátt fyrir hinar ágætu ræður þingmannanna. Aðeins einn maður greiddi ekki atkvæði. En bændur Suðurlands sigruðu þm., þó að þeir væru ekki eins góðir ræðumenn, en af því að þeir höfðu betri málstað. Næst gerðust þau tíðindi, að blöðin neituðu að geta um fundinn, því að þetta var uppreisn gegn þeim stóru í Reykjavík, og útvarpið, sem er eins og Spegillinn, að vilja alltaf vera með stjórninni, neitaði að taka ályktun sambandsins til birtingar. Ég var þá, eins og oftar, nokkuð utan við þessa hluti, hafði ekki verið beðinn liðsinnis við þessa starfsemi. - Mér fannst ánægjulegt, að stórhöfðingjar flokkanna kæmu austur að Selfossi. Þess vegna boðaði ég til fundar á Selfossi og bauð form. Framsfl. og form. Sjálfstfl. jafnan ræðutíma á við mig sem fundarboðanda og þá, sem voru á Selfosslínunni. En nú byrjar ógæfan í þessu máli, því að um leið og útvarpsstjóri fær auglýsingu mína um fundinn í hendur, sem var hlutlaus, fer hann með hana í herstöðvar flokkanna og segir hér vera landráð á ferð og það sé eins gott, að stjórnarvöldin hindri, að slíkar almennar umr. fari fram.

Voru þeir þá orðnir stjórnarflokkar?

Ég kem að því síðar, í hvaða ástandi tilhugalifið þá var, en ég skal ekki hlaupa yfir það. - Nú hefði verið langeðlilegast, að útvarpsstjóri hefði tilkynnt mér, ef honum hefði þótt svo vera, að auglýsingin væri þannig, að hann vildi ekki taka hana. En hann gerði það ekki, heldur fór með hana til flokkanna. Og út úr því kemur það, að hv. þm. Str. virðist hafa ákveðið að boða til sprengifundar á Selfossi einum eða tveimur dögum áður en fundurinn átti að vera, sem ég hafði ákveðið þar. Og ef ég man rétt, voru formenn beggja þessara þá tilvonandi stjórnarflokka undirskrifaðir þessa auglýsingu. Það leiðir af sjálfu sér, að þegar útvarpið tók þessa auglýsingu þeirra á undan minni auglýsingu, þá gat enginn, sem á það hlustaði, haldið annað en að ég væri með sprengifund þarna, þegar mín auglýsing er lesin á eftir, en þeirra fundur dagsettur á undan fundinum, sem ég boðaði. Þetta var vissulega gert með allmikilli herkænsku í sambandi við útvarpið, til þess að reyna að kæfa uppreisn bændanna, því að það var talið sannað, að ég væri riðinn við þeirra samtök. - Ég varð náttúrlega að sætta mig við, að þarna væri haldinn fundur á Selfossi, áður en ég hélt minn fund. Mér kom það ekkert við. En það, sem fór að vekja nokkurn grun um, að þessi trúlofun væri ekki eins traust og búast mátti við, var að form. Sjálfstfl., sem hafði tilkynnt, að hann mundi ekki mæta á mínum fundi, hann mætti ekki heldur á þessum fundi, sem haldinn var á undan mínum fundi, heldur sendi á fundinn hina vöskustu menn. Þar var valið lið á fundinum, því að auk hv. þm. Str. var þar skilnaðarforsetinn Gísli Sveinsson, og var ekki úr betra að velja á sjálfstæðisheimilinu, úr því að sá tilvonandi forsrh. var ekki til staðar. Það var prýðilega til vandað þarna á Selfossi. Og þá var ekki síður til vandað á Skeiðunum, því að þangað sendi Sjálfstfl. bíl með hv. 2. þm. Árn. og hv. þm. A.-Húnv., sem síðan hefur fengið ýmis stíf efni að heyra frá framsóknarmönnum, en var á þeirri stund það hátt í náðinni hjá flokknum, að hv. form. þingflokks framsóknarmanna, 2. þm. S.-M., fór upp í bílinn með þessum „kvislingi“, sem hv. þm. A.-Húnv. hefur stundum verið nefndur í Tímanum upp á síðkastið.

Kom þeim ekki illa saman í bílnum?

. Það vonast ég til, að komi fram í sjálfsævisögum þeirra síðar meir. En það eina, sem opinbert er því viðkomandi, er það, að þeir unnu saman í kristilegum anda og bróðerni á Skeiðunum og fullyrtu við bændur, að stjórn væri ákveðin, aðeins eftir að ákveða um ráðherra, sem yrðu úr Sjálfstfl. og Framsfl. Þetta líkaði Skeiðamönnum vel. En það þótti Skeiðamönnum svik, þegar þeir fréttu, að þetta allt væru ósannindi og tálvonir, sem þeim var tjáð um þetta, og þykir þeim skömm að, þegar minnzt er á þennan fund, þar sem þeir voru vélaðir svo mjög. Austur á Rangárvöllum var líka fundur, og þar komu saman hv. þm. Rang. allir, sem þar eru búsettir, og var þar hinn mesti fagnaðarfundur. Þar var vináttan svo mikil með þeim hv. 1. þm. Rang., hv. 2. þm. Rang. og hv. þm. V.-Sk., sem er búsettur þar í Rangárvallasýslu, að það mátti heita, að þeir hefðu allir þennan dag svarizt í fóstbræðralag og lýst yfir einlægri sátt og samlyndi. Og þeir voru í því skapi, sem fermingarbörn eru, sem ganga til altaris. Og þeir munu hafa lýst því, a. m. k. hver við annan, að það væru engin Pýreneafjöll á milli þeirra. Og einmitt sá maðurinn af þeim, sem hafði haft kjördæmið í Vestur-Skaftafellssýslu, sagði, að honum mundi aldrei detta í hug að bjóða sig fram aftur á móti öðrum eins ágætismanni eins og þáv. hæstv. forseta sameinaðs þings. En það er að segja af fundarsókninni þarna í Rangárvallasýslu, að þar var nokkur tregða á, því að á fundinum voru það eitthvað 20 eða 25, sem greiddu atkv. En það er lítil uppskera, þar sem hvor þessara flokka held ég hafi um 1000 atkv. á kjördegi. En e. t. v. var frægastur fundurinn á Selfossi. Þangað var sendur maður, sem hafði verið 8 ár forsifi., og sjálfur forseti sameinaðs þings, - sem hafði „frelsað landið“ þá um vorið, ef ég man rétt, á Þingvöllum. - En einhvern veginn var það, - eins og Lárus í Klaustri sagði einu sinni - að það var einhver óhugur í þeim. Og sjálfstæðismenn hefur grunað, að það mundi verða lítil fundarsókn. Reyndin varð sú, að það var safnað saman þeim kommúnistum, sem handbærir voru þarna, þannig að þetta varð enginn bændafundur, sem m. a. sannaðist líka með því að hæstv. forseti sameinaðs þings lýsti, að sér sýndist, að fjórir bændur væru þarna saman komnir á fundinum. Hins vegar var töluvert þarna af unglingum, sem, ef ég man rétt, samþ. till. um, að þeir væru mjög fylgjandi þessari 8 millj. kr. eftirgjöf af hálfu bænda. Hygg ég, að þá hafi þáv. hæstv. forseta sameinaðs þings verið að verða ljóst, hversu ísinn var farinn að veikjast um stjórnarmyndun. Rétt eftir þennan fund kom það í ljós í sambandi við búnaðarþing, að þeir framsóknarmenn, sem höfðu hvatt til þess, að það væri kallað saman, höfðu verið vélaðir og blekktir, því að það kom að vísu ný ríkisstj., en það var allt önnur ríkisstj. en átti að koma eftir óskum búnaðarþings. Það komu sem sé í stjórnina tveir burgeisar úr Reykjavík fyrir Sjálfstfl. og svo tveir kommúnistar og tveir Alþfl.-menn. Sérstaklega mun mega líta svo á, að búnaðarþing hafi haft ömun að hinum alrauða flokki, sem þá í fyrsta skipti settist í ráðherrastólana og ekki hafði nú verið með nein blíðmæli eða tæpitungu við bændur, hvorki í blöðum né öðruvísi. En áður en þetta var svo langt komið allt, og skiptir ekki, þótt það muni dögum, en það sýnir, hvernig þessu var niður raðað, þá var það svo, að eftir að búnaðarþingi lauk, þá skrifuðu þessir tveir aðalforkólfar flokkanna, sem ætluðu að stíga í eina sæng, grein, annaðhvort báðir saman eða annar fyrst og hinn afritaði svo greinina með dálítið breyttu orðalagi, því að þar var orðamunur, en ekki efnismunur, og önnur greinin kom út undirskrifuð af Ólafi Thors, en hin undirskrifuð af Hermanni Jónassyni.

Hvor skrifaði sína grein á undan?

. Efni bréfanna og undirskriftirnar eru aðalatriðið fyrir mér, hvor sem meiri áhrif hefur haft á orðalagið. En í þessu plaggi var sagt, að bændur væru ánægðir með það, sem gert hefði verið. Því var það talið sem sjálfsagt, að þingið færi ekki að troða inn á bændur þessum 8 millj. kr., fyrst búnaðarþing kærði sig ekki um það. Og það var sagt í báðum þessum greinum, að bændur hefðu sýnt hinn mesta drengskap. Í annarri greininni var sagt drengskap, en hinni þegnskap. Svo segja þeir í þessu plaggi, að bændur megi vera þakklátir fyrir þessa forsjá, því að þeir séu réttlausir. Sex manna nefndar álitið sé ekki virði þess pappírs, sem það er skrifað á. Svo þökkuðu þessir menn búnaðarþinginu fyrir það að hafa sýnt sanna ást á föðurlandinu og velferð þess. Og svo koma undirskriftirnar. Nú leiðir það af efni málsins, að þessi grein hefur verið skrifuð í einu eða tvennu lagi og prentuð og birt áður en upp úr slitnaði þessari trúlofun, alveg eins og hv. þm. A.-Húnv. og hv. 2. þm: S.-M. voru í friði og elskulegheitum bæði á Skeiðunum og í bílnum, enda þótt kárnað hafi um vinskapinn og farið hafi stíf orð á milli síðan, eins og oft er, þegar trúlofun er riftað. Þannig var þetta yfir alla línuna, að þar sem kærleikar voru áður, má segja, að hatrið hafi komið í staðinn. Það er skemmst af því að segja, að eftir að þetta er allt búið, búið er að setja sprengifund á fund minn og sunnlenzku bændanna, með þeim árangri, að það komu svo sem engir á þann fund, og eftir að búið var að skrifa þessar greinar og sérstaklega það, að báðir þessir forkólfar flokkanna voru búnir að afneita gersamlega þessu „magna charta“, sem bændur höfðu treyst á, þá kemur það „eins og þjófur úr heiðskíru lofti“, eins og máltækið segir, að mynduð var ríkisstj. En þá kom það fyrir, sem oft á sér stað, þegar foreldrar ætla sér að eiga dreng, þá fæðist stúlkubarn - eða öfugt -, þá kemur þessi erki-syndaselur, hv. þm. G.-K., sem búið var af núv. samstarfsmönnum hans að setja út af sakramenti fyrir stórkostleg pólitísk afbrot með blaðagreinum, - hann kemur og hefur í ríkisstj. með sér hið austræna lið og ýmsa aðra menn, og er þá sannarlega nokkuð digurbarkalegur.

Hann var með alla með sér nema þá, sem hann átti að hafa með

. Ég hef reynt í mínum orðum að láta það koma fram í flutningi máls míns, hverjir áttu að koma í ríkisstj. og hverjir ekki. Svo komu búnaðarþingsmenn heim til sín af þinginu, og væntu þá, að mynduð yrði ríkisstj., sem sumir a. m. k. bjuggust við, að hv. þm. Str. mundi verða forsrh. í og kannske þá hv. þm. G.-K. meðráðh. eða a. m. k. einhver góður maður eða menn frá honum. Þetta höfðu þeir vonazt eftir að heyra. En í staðinn fengu þeir þann ráðherralista, sem við þekkjum nú svo vel, og svo tilbærilega stefnuskrá, sem ríkisstj. sú hin nýja lét útbýta og útvarpa. Síðan sjá þeir í Morgunblaðinu, að gengið hefur verið frá dauðu þessu litla plaggi, sem þeir treystu á. Þannig sáu bændur þá, að með þá var farið eins og fífl og þeir ginntir til Reykjavíkur og þeim þar sagt allt ósatt í þessum efnum, þeim gefnar vonir, sem svo ekki voru uppfylltar, og þeirra trúnaður misnotaður eins og frekast var hægt. Þarna var kippt burt þeim grundvelli, sem bændur áttu siðferðislega kröfu á, að byggt væri á. Og þar að auki er sá flokkur, sem ekki komst í stjórn, sem talið er, að hafi mest fylgi hjá bændum, búinn að bæta því við að svipta bændur, í nokkurs konar flokksnafni, þeim siðferðislega rétti að halda því fram, að þetta hafi verið rangt. Þannig sættu bændur tvöföldu misrétti, þar sem þetta haust komu líka kauphækkanir hjá verkalýðnum, og svo voru hækkuð laun starfsmanna ríkisins með launal., eins og þau komu á eftir, meðan bændur fengu engan rétt til að fara eftir sex manna nál. um verðlag á sínum vörum. Þetta var gert, eftir að búið var að láta bændur gefa eftir peninga, sem voru þó ekki nema 8 millj. kr., en þeir samt áttu rétt á, eins og embættismenn á kauphækkununni, og þá var einnig búið að taka frá bændum allan siðferðislegan rétt til þess að halda sínum málum til streitu. Enda var litið svo á, að hv. þm. Str. og hv. þm. G-K. hafi hvor fyrir sína menn algerlega afskrifað sex manna nefndar sáttmálann. Nú er skemmst af að segja, að búnaðarþingsmönnum þótti þetta orðið illa komið málum. Og þegar svo kom til stjórnamyndunar þeirrar, sem hv. þm. G.-K. stóð fyrir, þá gengu 5 af hans vöskustu mönnum úr liðinu, - ekki úr flokknum, - en neituðu að styðja ríkisstj. Og í þeirri fylkingu voru þrír búnaðarþingsmenn, þeir hv. þm. Borgf., hv. þm. Dal, og hv. 2. þm. Skagf. Enn fremur var svo í þessum liðssafnaði hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk. þm., þáv. forseti sameinaðs þings. Ekkert sýnir betur en aðgerðir þessara manna, að þeir þóttust hafa orðið fyrir greypilegum vonbrigðum af sínum flokkskollegum. Því að það er vitað um a. m. k. þrjá af þessum mönnum, sem lengi hafa verið þm., að þeir hefðu ekki yfirgefið þannig vini sína í Sjálfstfl., ef þeim hefði ekki fundizt greypilega af sér brotið gagnvart bændum. Það, sem þeir hefðu átt að gera, var að láta leiðtoga sinn í flokknum fá verðugt þakklæti fyrir. En að þeir gerðu það ekki, býst ég við, að hafi stafað af því, að þeim hafi fundizt hann hafa nóg annað að bera og ekki viljað á það bæta. En þá kom það undarlega fyrir í þessu, sem e. t. v. er erfitt að útskýra, nema út frá reynslu táldreginna kvenna í ástamálum, sem stundum gera nákvæmlega öfugt við það, sem búast mátti við, nefnilega að þessir fulltrúar, sérstaklega þessir þrír hv. þm. úr Sjálfstfl., sem ég nefndi, að voru á búnaðarþingi, hefðu sýnt réttláta gremju sína við þessa sína menn fyrir að taka þátt í nokkurri spilamennsku. Það var eðlilegt, að þessir þrír hv. þm. hefðu sagt: Nú erum við ekki lengur með á þessari línu. - En í stað þess dragast þeir nokkuð inn í þessa spilamennsku, sem eiginlega hefur ekki borið neinn árangur, heldur aðeins skaðað. Því að það var eðlilegt, að þessir búnaðarþingsmenn og aðrir, sem á því þingi sátu, hefðu sagt: Við viljum bíða hér í Reykjavík og sjá, áður en við samþ. að afsala fyrir hönd bænda þeirra siðferðislega grundvelli fyrir réttmætum kröfum, hvaða ríkisstj. kemur og hvaða ákvarðanir hún vill taka á móti. - En þetta var ekki gert. Og það ætla ég að segja sérstaklega við hv. þm. Dal., af því að hann hefur talað hér í dag, að þó að það hefði ekki verið neitt annað en þessi misheppnaði leikur, sem búnaðarþing hefði gert, þá á það ekki skilið að fá þennan sjóð handa á milli. Þessir menn úr Sjálfstfl. eru sjálfsagt ágætir menn við þau störf, sem þeir hafa kunnáttu til og er þeirra fag. En þeir hafa sýnt, að sem fulltrúar á Búnaðarþingi kunnu þeir ekkert til þeirra starfa, sem þeim var trúað fyrir. Þeir voru þar komnir á annað plan en þeirra rétta. Og það hefði verið eðlilegast, að þessir menn hefðu sagt: Nú sjáum við, að við höfum gert axarskaft, og við komum aldrei að þessu aftur. - En, það var síður en svo, að þetta yrði tilfellið. Búnaðarþing vill nú blanda sér sem mest í það, sem liggur utan við svið búnaðarþings: Og það kom þá í, ljós, að sunnlenzku bændurnir, undir forustu hins 82 ára rausnarbónda, Guðmundar á Stóra-Hofi, höfðu sagt sem svo : Nú, eftir Selfossfundinn og það, sem þar gerðist, getur okkur ekki annað en verið ljóst, að við verðum að vinna saman sem stétt, hvað sem okkur ber á milli að öðru leyti. Hver einasta stétt, þó ekki séu nema 10 menn í henni, myndar stéttarfélag, og við verðum að mynda okkar stéttarfélag, bændurnir. Þetta var eðlilegast. Menn geta haft mismunandi skoðanir á mörgum hlutum. En ef þeir eru bændur, eiga þeir að standa saman um hagsmunamál sín sem bænda. - Nú hefði mátt búast við, að bændafulltrúarnir á Alþ. hefðu fagnað þessu. En því var ekki að heilsa. Þá koma hv. þm. Str. og hv. 2. þm. S.-M., sem höfðu verið á hinum fræga Skeiðafundi - og að því er virðist hefur hv. form. Sjálfstfl. átt þátt í því, - og hafa sinn fund á miðju sumri, eingöngu í því skyni að eyðileggja frjáls samtök bænda. Svo koma búnaðarþingsmenn saman í Reykjavík. Og þegar hæstv. ríkisstj. fær um það að vita, beinir hún þeim tilmælum til fulltrúa bændanna þar, að ef þeir séu eitthvað að hugsa um dýrtíðarmálið, þá finnist hlutaðeigandi ráðh. ánægjulegt, ef þeir vildu tala við Alþýðusamband Íslands. Og þetta verður úr. Menn eru þá sendir úr hópi bænda til þess að tala við kommúnistann, sem stýrir Alþýðusambandinu. Og skemmst er af því að segja, að kommúnistar hafa þar skjót svör uppi. Þeir segja, að þeir vilji ekkert tala um verðlag og kaup við þessa bændafulltrúa, en þeir skuli skipuleggja með þeim landbúnaðinn, hvernig hann eigi að vera, til þess að hann beri sig.

Hvaða vitleysa

. Það er ekki hægt að gera fullkomnara grín að fulltrúum bænda en þetta. Og niðurstaðan varð sú, að það var ekkert gert í þessu máli. Eftir alla ósigrana var þetta það allra grátspaugilegasta að fara að tala við kommúnista, þótt þeir kunni vel að halda á sínum stéttarmálum og hafi sýnt, að þeir eru ekki auðunnir á þeim vettvangi. Það eina, sem gerðist á þessu búnaðarþingi, var það, að fulltrúar þar komu sér saman um, að þeir skyldu ganga að bændasamtökum Sunnlendinga dauðum. Og síðan sendir stjórn Búnaðarfélags Íslands menn út um allt land til þess að agitera í kosningum til stofnfundar stéttarsambands, og beitt var í því efni öllum venjulegum aðferðum, sem flokkar beita í slíkum erindagerðum. En Sunnlendingar höfðu engan áróður, heldur treystu bændunum og málstaðnum. En allur kraftur áróðursins frá Búnaðarfélaginu var settur í það, að stjórn Búnaðarfélagsins gæti náð þessum trúnaðarmannasamtökum undir sig. Ég hefði álitið fullt svo heppilegt, að stjórn Búnaðarfélags Íslands hefði í sumar í óþurrkunum reynt að gera eitthvað til þess að hjálpa bændum til þess að verka hey sitt í stað þess að vera að agitera fyrir kosningu fulltrúa á stofnfund stéttarsambands bænda. En því gerði hún ekkert. Og þegar svo kom að stofnfundi stéttarsambands bænda, var þar undirbúinn meiri hluti frá Búnaðarfélagi Íslands. Þessi meiri hl. ákvað fundarstjóra á fundinum og stjórn í þessu nýja félagi, og létu þeir allmikið yfir sér. En ef þessir menn frá Búnaðarfélaginu hefðu ekki skipt sér af þessum stofnfundi, hefði risið þarna upp ópólitískt stéttarsamband bænda. Svo var kosin stjórn og þetta kallað stéttarsamband bænda. Og það, sem hefur svo gerzt síðan í þessu, er það að samhliða því, að hæstv. ríkisstj. tók málið algerlega í sínar hendur, eftir að búnaðarþing er búið að koma saman og búið er að fara þessa spaugilegu ferð til kommúnistanna, þá mun ríkisstj. hafa séð, að það væri ekkert á að byggja í þessum efnum og sjáanlega líka ekkert á þessum stéttarsamtökum, þau mundu renna út í sandinn. Og þá kallaði ríkisstj. saman 25 menn, að yfirgnæfandi meiri hl. úr tveimur flokkum, sem bændur yfirleitt aðhyllast annan hvorn. Upp af þessari 25 manna n. var svo kosin verðlagsnefnd, og þessi verðlagsnefnd ákvað svo afurðaverð bænda þetta ár. Og ég fer ekkert sérstaklega út í það atriði út af fyrir sig, því að það liggur utan við ramma þessa máls, sem hér er um að ræða. Og ef frá er tekið eitthvað ofurlítið af mótmælum frá búnaðarfélögum og pólitískum andstæðingum, hefur bændastéttin kannske raunverulega látið við þetta sitja. Bændur eru seinir til vandræða, og má segja, að ef það hefur verið meining hæstv. ríkisstj. að koma á einræðisvaldi bæjarflokkanna um afurðasölumál bænda, þá hafi það tekizt þannig, að ekki hafi skapazt nein sýnileg óánægja, sem líkur séu til, að óánægðir flokkar hafi gagn af. Þar með er ég ekki að segja, að þeir ættu ekki að hafa gagn af því. Það skref, sem hæstv. ríkisstj. tók í þessu máli, er algerlega eins dæmi. Og það er líklega eins dæmi, að ein stétt sé algerlega máttlaus og valdalaus og liggi við fætur valdhafanna. Ég hygg, að þeir, sem standa að ríkisstj., hafi ekki farið eins illa með bændur og búast mætti við. En hvers vegna eru íslenzkir bændur samt sem áður varnarlausir í þessum efnum? Fram til síðustu styrjaldar, áður en dýrtíðin hófst, höfðu bændur sláturfélög, mjólkurbú og kaupfélög, sem önnuðust slátrunarstarfsemi og framkvæmdu verðlagningu á afurðunum. Þessar stofnanir bænda réðu þá verðinu á þessum afurðum, líkt og verkamenn ráða sínu kaupi, og það er það eðlilega í málum bænda. En þegar svo dýrtíðin er orðin svo mikil sem hún er hér, að maður, sem hirðir kýr í fjósi, heimtar 1000 kr. á mánuði og allt frítt, þá varð verð á landbúnaðarafurðum utan við eðlilegan grundvöll. Þetta kaup, sem ég nefndi, var miðað við kaup í bæjum hjá setuliðinu. Verkamenn notuðu sitt vald áfram, er dýrtíðin kom, og héldu upp kaupinu nokkuð stíft, margir kannske töluvert meir en hyggilegt var, en þó aldrei meir en svo, að vinnan hélzt. Og ef bændur hefðu farið eins að og sagt : Þið fáið ekki kjöt frá okkur eða mjólk, nema þið borgið þetta verð fyrir það, sem við setjum á vörurnar, viljið þið það ekki, fáið þið ekki neitt, - það hefðu getað orðið verkföll um þetta - en þetta var það vald, sem hægt var fyrir bændur að beita. Og ef Laugarvatnsfundurinn hefði farið fram í friði, þá trúi ég því persónulega, án þess nokkur hafi sagt mér það, að núv. hæstv. landbrh. mundi hafa tekið tillit til þess félagsskapar, sem þar hefði verið myndaður. Ég vil ekki spá því, að hæstv. ráðh. hefði farið að öllu eftir vilja félagsskaparins. En eftir því, sem fram hefur farið, finnst manni líkur til, að ríkisstj. hefði látið undan eðlilegum kröfum bænda. En nú voru þær kröfur ekki til. Það var ekki eftir nema rústir. Kaupfélögin og sláturfélögin gátu ekkert sagt. Þau höfðu ekkert verðmyndandi vald lengur. Af því að ekkert raunverulegt stéttarsamband var stofnað á Laugarvatni, urðu bændur að snúa sér til Búnaðarfélags Íslands. En hvað hefur svo gerzt í vetur? - Það er ekki af aðdáun á form. Dagsbrúnar, að ég nefni það, en í vetur hefur sá góði maður kallað út sinn her og sagt honum að vinna ekki eina viku. Og eftir að þessi vika var liðin, leggur þessi Dagsbrúnarkappi 1350 kr. í lófann á hverjum verkamanni. En hvað skyldi hafa gerzt í bændasamtökunum undir stjórn Sverris í Hvammi og í Búnaðarfélagi Íslands undir stjórn Bjarna á Reykjum? Það hefur ekkert gerzt fyrir bændur, þó að Sverrir hafi komið hér öðru hverju og haldið fundi, af því að þetta félag, sem hann er fyrir, hefur enga peninga, en hefur ætlað að fá peninga úr búnaðarmálasjóði. Og ég hygg, að álitið sé, að það eigi að fara til landbrh. og fá þar peninga. Og þetta er það alspaugilegasta í þessu fyrirtæki og sýnir, að allt þetta búnaðarsjóðsmál er vanhugsað frá byrjun. Það kemur ekki heldur fyrst fram frá bændum sjálfum, heldur áhugamönnum í hópi fulltrúa bænda, sem sé nokkrum hv. þm. Þegar orlofslögin voru sett fyrir fáum árum, þótti þessum fulltrúum bændanna bændur settir hjá, og þeir vildu skattleggja bændur til þess að þeir fengju eitthvað á móti. En bændur gátu sagt: Af því að okkur finnst, að okkur sé misboðið með því, að búnaðarþingið ákvað okkur þessa 8 millj. kr. eftirgjöf, þá viljum við lofa Búnaðarfélaginu að sjá um sig, en annast okkar stéttarsamtök sjálfir. Þetta var vilji bændanna úr báðum sveitaflokkunum, þangað til þeir voru blekktir af búnaðarþinginu haustið 1944. Búnaðarfélagi Íslands hafði alls ekki komið til hugar að stofna stéttarsamtök bænda, eins og sást á því, að ráðamenn þar voru ákaflega reiðir út í Guðmund á Hofi og hans félaga fyrir að vera með nokkurt braml í því skyni að reyna að stofna slík óháð samtök bænda. Framkoma ráðamanna í Búnaðarfélaginu var þess vegna ekki annað gagnvart þessari tilraun til myndunar stéttarsamtakanna en óvinátta frá byrjun, þangað til þeim loks tókst að yfirtaka þessi samtök til þess að eyðileggja þau svo. - Og afleiðing þess er sú, að bændastéttin hefur engan rétt fengið. Það eina, sem þessir menn, sem telja sig forsjá bænda, hafa gert í vetur, er að halda fundi, og þeir hafa gefið út einhvern pésa, sem er algerlega þýðingarlaus. Og meðan bæjarflokkarnir hafa hækkað laun sín stórum skrefum, hefur ekkert verið gert hliðstætt fyrir bændur. Það er því óhugsandi annað en að leggja þetta mál fyrir þjóðina sjálfa. Og ég hef gert það í þessari ræðu minni, og getur vel verið, að ég noti hana til þess að gefa fólkinu eitthvert hugboð um þær blekkingar, sem bændur urðu fyrir, þegar mynduð var ríkisstj. haustið 1944. Ég held, að ég verði að segja það hér við hv. þm. Dal., þó að ég sé ekki eins lærður í því eins og kommúnistar, að ég hef þó lítillega fylgzt með því, hvernig stéttarfélög eru mynduð. Og þessar aðgerðir Búnaðarfélags Íslands í sambandi við stéttarsamtök bænda eru fyrir neðan allar hellur. Því að stéttarfélög eru mynduð af áhugamönnum, sem gera sjálfir samþykktir um stéttarfélagsskapinn og borga sjálfir í félagssjóð, gera svo sambönd slíkra félaga af sama tagi og afla áframhaldandi fjár í félagssjóð hjá sjálfum félagsmeðlimunum, gera svo verkföll eða sölubönn, ef því er að skipta, til þess að hafa sitt mál fram. Og í þessum framkvæmdum eru þessi félög frjáls. Þau geta orðið yfirbuguð, en þau eru frjáls. Ef leiðtogar Búnaðarfélags Íslands hefðu ætlað að mynda stéttarsamband bænda, hefðu þeir getað það, ef þeir hefðu farið rétt að. En þegar þeir höfðu gert axarskaft í þessu efni, vildu þeir ekki viðurkenna það. Og af því að þeir höfðu reynt að mynda félagsskap bænda, þrátt fyrir það þó að þeim hefði mistekizt það, vildu þeir, að bændur skyldu hlýða þeim. Þess vegna er það, að Búnaðarfélag Íslands, sem er ekkert annað en deild í stjórnarráðinu og hefur alla sína peninga þaðan og ráðh. verður að samþykkja búnaðarmálastjórann, er félag, sem er fjarri því að hafa nokkurn minnsta rétt gagnvart stjórnarvöldunum. Og þetta er undirstrikað með því, að önnur stjórnarvöld en samtök bændanna ráða formann búnaðarmálanna og aðalmanninn í þessari starfsemi, sem Búnaðarfélagið rekur. Og Búnaðarfélagið getur nákvæmlega alls ekkert gert af sínum framkvæmdum, nema ríkið veiti til þess peninga. En af þessu leiðir það, að Búnaðarfélagið er algerlega óhæft til þess, - ekki óhæft til þess að standa fyrir ræktunarmálum og úthlutun styrkja til landbúnaðarmála, því að til þess er það stofnað, - heldur óhæft til þess að standa fyrir málum bænda gagnvart ríkisstj., af því að það er háð henni. Þess vegna er það ekki nema hringavitleysa að segja, að Búnaðarfélag Íslands eigi að sinna slíku. Þó að leitað væri á allri jarðarkringlunni, þá mundi ekki finnast eitt einasta stéttarfélag, sem gerði slíka tvöfalda vitleysu eins og Búnaðarfélag Íslands hefur gert sig sekt um. Í fyrsta lagi að ætla að láta fyrirtæki, sem ríkisstj. réð yfir, standa fyrir stéttarmálefnum vissrar stéttar, og í öðru lagi að ætla að láta félagssjóð stéttarfélags vera peninga, sem löggjafarsamkoman ákvæði með skattgjaldaákvæðum og sjálft ríkið innheimti. Ég held, að ég hafi gert skil þessu máli, sem litið er að forsögu, og lýst, hvernig það hefur þróazt, að Búnaðarfélag Íslands, síðan sú stjórnarmyndun mislukkaðist, sem ég hef greint frá, hefur skoðað sig í andófi við hæstv. ríkisstj. og hæstv. ríkisstj. í einhverju andófi við það, þó að þetta hafi farið heldur rólega, eins og má búast við, þar sem núv. hæstv. landbrh, er meiri friðarmaður en styrjaldar. Þó hefur í þeim samskiptum gerzt nokkuð tíðinda, m. a. það, að Búnaðarfélag Íslands hefur óskað eftir því, að hæstv. landbrh. fengi þessu kjöltubarni sínu verðlagningarvald. Þessu virðist hæstv. landbrh. hafa neitað, og það legg ég út þannig, að hann hafi enga ástæðu séð til þess, af því að hann gæti búizt við því, að Búnaðarfélagið skapaði ríkisstj. erfiðleika með verðlagningunni. En af því að það er háð ríkisstj., þá kom það eðlilega ekki í þá afstöðu að vera í andstöðu við ríkisstj. Ríkisstj. hefur sennilega ekki heldur treyst hlutleysi Búnaðarfélagsins og þess vegna skipað þetta búnaðarráð svo kallaða. En þetta er ákaflega háskalegt fordæmi. T. d. gæti maður hugsað sér, að eftir skamma tíð verði í sæti landbrh. harðsnúinn andstæðingur sveitanna, og gæti þá það vald, sem hæstv. núv. ráðh. hefur um verðlagningu landbúnaðarafurða, orðið miklu hættulegra í höndum hans en manns eins og hæstv. núv. landbrh., sem vili fara gætilega. En svo kom annað fyrir, sem ég vil hreyfa hér, sem sýnir, að ríkisstj. fulltreystir ekki stjórn Búnaðarfélags Íslands. Það er það, að í sumar sem leið kom upp deila í Búnaðarfélagi Íslands milli stjórnarinnar þar og ritstjóra Freys, þess manns, sem hefur verið einhver duglegasti áhugamaður í landbúnaðarmálum, sem til er hér á landi, og hefur gert meira en nokkur annar ráðunautur til þess að koma á véltækni við landbúnaðinn. Nú skal ég ekki segja, hvernig á því stóð, nema stjórn Búnaðarfélagsins vildi ekki hafa þennan mann við ritstjórn Freys og sagði honum upp. En þetta félag, sem komið var upp til þess að bana stéttarsamtökum bænda - því að sagt er, að Árni G. Eylands hafi vitað, að það átti að segja honum upp, - það skrifaði undir, og þar með 22 af 25 búnaðarþingsmönnum, áskorun til ríkisstj. um það, að þeir vilji hafa Árna G. Eylands áfram við Frey. En það var svo mikill einræðiskraftur í stjórn Búnaðarfélags Íslands, að hún lét hann fara. En Árni Eylands rís upp, eins og fuglinn Fönix, í margfaldri dýrð og að lokum uppi í stjórnarráði og er þar sérfræðilegur þjónustumaður hjá hæstv. landbrh. Nú veit ég ekki, hvort hæstv. landbrh. hefur tekið þátt í þessari deilu. Mér þykir sennilegast, að hann hafi ekkert skipt sér af henni. En hitt er víst, að hann gerir það, sem enginn ráðh. gerði áður, að fá sérfræðilegan mann í landbrn. Þetta er fyrst og fremst skynsamleg ráðstöfun, að hafa kunnáttumann á landbúnaði í landbrn.

Mundi vera þörf á því, ef hægt væri að treysta Búnaðarfélaginu?

. Ég álít að vísu, að þetta hafi verið jafnrétt, þó a ð þetta hafi verið elskulegur stuðningsmaður ríkisstj. En ég er ekki viss um, að þessi þarfa framkvæmd hefði komizt á, ef ekki hefði fengizt í þessa stöðu maður, sem hvarf frá þessu verki hjá Búnaðarfélaginu. Það mætti víst tilfæra eitthvað fleira en þetta til að sýna, að ríkisstj. sé meira og meira að skapa vald í landbúnaðarmálum í stjórnarráðinu. Og nú vildi ég segja það, ef einhver úr stjórnarliði Búnaðarfélags Íslands væri hér viðstaddur, að ég vil ráða þeim, sem í þeirri stjórn eru, til að hætta þeirri pólitík, sem þeir reka. Þeir hafa hingað til tapað hverjum einasta leik í viðureigninni við stjórnarvöldin í landinu. Mér þætti ekki ósennilegt eftir því, sem á undan er gengið, að það þyrfti ekki að byggja sérstakt búnaðarfélagshús, heldur mundu ráðunautarnir og búnaðarmálastjóri lenda í stjórnarráðinu. og allir þeir peningar, sem í Búnaðarfélagið koma utan af landinu. Þess vegna er það, að þeir góðu menn, sem hafa sent mér nokkrar hnútur út af því, að ég hjálpaði ekki til að drepa þetta frv. við 2. umr., geta tæplega búizt við öðru en að ráðunautarnir flytjist upp í stjórnarráð og sendi gróðann þaðan út um landið. En þá er eins gott að hafa mín ráð og draga sig út úr þessu pólitíska veseni. Ef þeir vilja hafa pólitík í þessu, þá er það ekki mín sök, því að ég hef gefið þeim aðvörun. Ég er þá kominn svo langt í þessu máli að hafa leitt rök að því, að búnaðarmálasjóður er orðinn til af tilviljun, fyrir orlofsbaráttuna, enn fremur að stéttarsamband bænda, sem hefur vaxið í nánu sambandi við Búnaðarfélagið og er kosningatæki, er og verður þýðingarlaust, því að stéttarfélag hefur aldrei lifað á ríkisstyrk. Ég ætla þá að segja frá atviki, sem nýlega kom fyrir. Á fundi framsóknarmanna, sem nýlega var haldinn, lýsti hv. þm. Str. því yfir, að Framsfl. hefði skapað skipulag Búnaðarfélagsins, það sé flokksverk og að Búnaðarfélagið sé að skapa stéttarsamband bænda, og af þessu leiði svo það, að núv. formaður Framsfl. álíti, að Búnaðarfélagið sé útvirki Framsfl. og stéttarsamband bænda sé útvirki líka, og hv. þm. lét orð falla um það, að menn eins og ég og nokkrir aðrir álitu, að stéttarsamtök bænda ættu ekki að vera háð neinu valdi nema bændanna sjálfra. Hann gaf í skyn, að við ættum að eiga von á hörðu eins og uppreisnarmenn. Hv. þm. Str. er þarna í baráttu fyrir því að gera Búnaðarfélagið að útvirki. Hann hugsar sér tvö útvirki fyrir Framsfl., Búnaðarfélagið og stéttarsambandið. Hvað ytra útvirkið snertir hygg ég, að jafnveikur félagsskapur hafi aldrei verið á flotsettur, en býst við, að hv, þm. Str. hafi samt hina mestu ánægju af þeirri virkisgerð. En nú vil ég sem framsóknarmaður segja það, að ég er ekki að efa, að þetta hafi verið af fullum heilindum gert og til gagns bændastéttinni. Hins vegar er ekkert að því, þó að slíkt félag sé tengt við einhvern stjórnmálaflokk. En ég vil taka annan félagsskap, það er samvinnufélagsskapurinn, sem margir líta svo á, að hafi stutt Framsfl. og Framsfl. stutt hann. Nú er vitað, að í samvinnufélagsskapnum er mikið af sjálfstæðismönnum. Alþfl.-mönnum og sósíalistum, en samt sem áður má segja, að langflestir menn í samvinnufélögunum hafi, a. m. k. á fyrri árum, hallazt að Framsfl. Ég er búinn að vera 24 ár á þingi og hef stundum orðið að ráða fram úr um þessa hluti, en ég verð að segja það, að ég hef þó alltaf verið fyrst og fremst samvinnumaður og þar næst framsóknarmaður. Ef hagsmuni samvinnufélaganna og Framsfl. greindi á, áleit ég, að hagsmunir samvinnufélaganna ættu að ráða. Aftur á móti hefur þetta farið öðruvísi fyrir sumum flokksbræðra minna, sem m. a. sömdu um það við Sjálfstfl. 1942 að leggja stríðsgróðaskatt á samvinnufélögin í landinu. Þetta var afneitun á samvinnulögunum frá 1921. Þessi skattur er svo hár, að Kaupfélag Eyfirðinga hefur orðið að borga 300 þús. kr. af verzlun félagsmanna. Það, að tilteknir framsóknarmenn gerðu þennan sáttmála í góðri trú, svona óhagstæðan samvinnufélögunum, er árangur af því, að það hefur farið of mikið í flokkinn, það hefur farið meira í hann en í samvinnufélögin. En mér sýnist alveg ljóst af ræðu hv. þm. Str., að hann dragi ekki dul á það, að Framsfl. hafi skapað Búnaðarfélagið, og það er nokkuð rétt í þessu út af fyrir sig, þ. e. a. s., Framsfl. setti lögin og það er líka rétt, að Búnaðarfélagið hefur skapað stéttarsambandið í því ástandi, sem það er, en þar fyrir álít ég ekki, að Framsfl. eigi rétt á því að hafa hlunnindi af slíku almennu fyrirtæki. Þegar ég var að basla við að koma upp Laugarvatnsskólanum og færa út skólann á Akureyri, þá stóð í Morgunblaðinu, að ég ætlaði mér að verða skólastjóri í öðrum hvorum þessum skóla. Þetta er sami hugsunarhátturinn og hjá hv. þm. Str. og Framsfl., að menn, sem fást við almenn mál, eigi að fá fyrir það vegtyllur og launabætur. Ef hv. þm. Str. heldur þessu til streitu, þessari eitrun á móti þeim, sem viðurkenna, að svona fari, er það til erfiðleika fyrir hann og Búnaðarfélagið. Stéttarsambandið þarf ekki að tala um á þessum grundvelli. Ástæðan til þess, að ég er mótfallinn þessu, er sú, að ég vil, að hér rísi upp heilbrigt stéttarsamband. Ég vil almennilegt Búnaðarfélag, almennilegt ráðuneyti og stjórnarráð. Ég álít, að þessi fyrirtæki, Búnaðarfélagið og stéttarsambandið, eigi að vera miðuð við þarfir bænda, en ekki nokkurra valdamanna í Reykjavík. Ég held ég fari þá að nálgast nokkuð síðasta þáttinn í þessu efni, sem er um mína persónulegu afstöðu til þessa máls. Hún er sú, að ég hef, frá því að þetta mál komst á hreyfingu, en það er sprottið af Selfosshreyfingunni, séð, hvernig farið er með bændur og hvað máttlaust Búnaðarfélagið er. Þess vegna hef ég enga trú á Búnaðarfélaginu og álít, að það eigi ekki að leika sér með þessa peninga. Þegar þetta mál var komið frá neðri deild og komið til 2. umr. hér í d., fékk ég einn dag bréf frá form. og ritara Framsfl., þar sem mér var tilkynnt, að flokkurinn hefði gert þetta mál að flokksmáli, - gert það að flokksmáli, að þessi löggjöf, eins og hún liggur fyrir, yrði felld í efri deild. Ég skrifaði svo þingflokknum og þakkaði fyrir þessa skilgreiningu og sagðist mundu leggja fyrir form. þingflokksins við 3. umr. nokkrar spurningar um það, hvernig flokkslögunum væri beitt, hvernig þeim hafi verið beitt, sérstaklega á árunum 1942–1944, þar sem mér sýndist það vera nokkuð sérkennileg aðferð, og gaf í skyn, að ef flokkslögin hefðu verið hlutlaus, hefði verið til athugunar, hvort mér bæri að hlýða því frekar en öðru. Það næsta, sem ég sé, eftir að ég hafði vísað þessu máli til 3. umr., þar sem ég vildi fá fleiri upplýsingar, áður en ég greiddi atkv., er það, að í „Tímanum“ kom kröftug skammagrein um mig. Var sagt, að ég hafi svikið bændur með því að hjálpa til, að þetta frv. væri ekki drepið við 2. umr. hér í d. Ég þykist vita, að sá mikli og góði glímukappi, hv. þm. Str., muni hafa staðið að þessari greinargerð, sem er kröftuglega samin, eins og sæmir um aflraunamann, og er ekkert út á hana að setja út frá því sjónarmiði. Nú vil ég beina til hans þeim orðum, sem munu hafa áhrif á, hvernig ég greiði atkv. um málið. Ég vil taka það fram, að eftir það að Sósfl. var myndaður, sem hafði nokkuð kröftuga stefnuskrá 1937, í sambandi við Alþfl., heimtaði hann að hafa leyfi til þess að taka tillit til þess, sem gerðist í Rússlandi, og lét á sjá, að hann starfaði undir vissum kringumstæðum og eftir fyrirmælum utan að. Þá gerðist það á flokksþingi Framsfl. 1937, að það er ákveðið, að Framsfl. skuli ekki starfa með byltingarflokki. Það mátti breyta orðunum þannig, að Framsfl. ætlaði ekki að starfa með Kommúnistafl. og ekki með Nazistafl. Þetta gerðist 1937, og þessu var fylgt nokkurn veginn, þannig að Framsfl., Alþfl. og Sjálfstfl. stóðu í hörðum deilum við Kommúnistafl., og fóru stór orð frá þessum unga flokki. Ég ætla, að þetta hafi verið trúlega haldið af flestra hálfu. Það heyrir ekki hér undir, hvort nokkur vinsemd hafði verið frá hálfu Sjálfstfl. í þessu efni, því að nú er það Framsfl. og hans afstaða til kommúnista, sem um er að ræða. Ég tel það sönnun fyrir því, að þetta hafi verið alvarlega meint hjá Framsfl., að núv. form. flokksins beitti líkamlegum aðgerðum í pólitískri deilu hér í þessum sal við þáv. og núv. form. kommúnista. Form. kommúnista hafði sagt mjög mikið ósatt og kom fram á annan hátt en átti að vera, en núv. form. Framsfl. taldi við eiga að beita líkamlegum aðgerðum við þennan hv. þm. og hélt því fram, að þetta hefði verið íslenzkur kinnhestur, sem hann hafði veitt honum. Ég álít að vísu, að forkólfar kommúnista hafi brotið af sér, en sé samt ekki, þó að um byltingarmenn væri að ræða, að ég geti gefið þessu meðmæli. Það, sem ég vil sanna, er, að á þessum tíma, áður en stríðið skall á, var núv. form. Framsfl. alvara um það að halda sér frá samstarfi við leiðtoga kommúnista. Annað dæmi kom fram, sem mér finnst rétt að segja frá; úr því verið er að rekja þessa sögu hér. Ég hef ekki borið gæfu til samlyndis við kommúnista og þeir ekki við mig. En það var nokkur kunningsskapur milli mín og þess þm. Sósfl., sem nú er háttsettur maður í nýsköpunarráðinu. Við þekktumst á yngri árum. Þessi kunningsskapur hélzt milli mín og þessa þm. kommúnista þrátt fyrir skoðanamun. Einhvern tíma var það, að við spjölluðum eitthvað saman í nokkurri glettni. En eftir það veitti núv. form. þingfl. Framsfl. mér átölur fyrir það, að ég skyldi vera að brjóta góðra manna siði með því að vera að sækjast eftir persónulegum kunningsskap við þessa andstæðinga, sem svo mjög voru á annarri línu, eins og ég hef sagt frá. Nú líður fram að stríðinu, til ársins 1940, þegar þjóðstj. réð hér. Þá var samþ. hér till. með flestum atkv. þjóðstjórnarþm., sem spratt af deilunni um Finna, var það nokkurs konar bannfæring á kommúnista. Þetta var samþ., og bar ekki á því, að núv. forráðamenn Framsfl. hefðu neitt út á þetta að setja, heldur voru þeir stuðningsmenn þess. Ég segi þetta til að sýna, hvaða skoðun þessir menn höfðu á sósíalistum 1940. Líður nú að næsta flokksþingi Framsfl. Þá er endurtekin sama línan, að ekki verði hafður félagsskapur við kommúnista, heldur sé það stefnumark flokksins að byggja á samvinnuhreyfingunni og frjálsum samtökum og hann gæti ekki átt pólitíska samleið með flokki, sem vildi koma fram málum með ofbeldi. Þannig var þá tvisvar búið að samþ. það, að svona skyldu framsóknarmenn hegða sér. Árið 1942 liðast þjóðstj. sundur. Ég held ég geri hér lítilfjörlegan útúrdúr til þess að upplýsa atriði, sem er eins gott að hv. þm. viti glöggt um. Þegar þjóðstj. var að liðast sundur, fékk ég því til leiðar komið, að sett var á sáttanefnd manna úr Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl., þar sem reynt var að koma á málamiðlun. Margir menn voru þessa máls fýsandi, þar á meðal Gísli Sveinsson, 10. landsk. þm., og margir aðrir góðir menn. Upp úr þessum deilum, sem verið höfðu, kemur bréf frá Sjálfstfl. til okkar framsóknarmanna, þar sem Sjálfstfl. segir: Við bjóðum upp á tvo kosti: Annars vegar, að forsrh., Hermann Jónasson, hætti við að leysa upp þingið, það verði engar kosningar og ríkisstj. sitji áfram, eða, ef forsrh. endilega vilji leysa upp þingið, þá geti þeir ekki annað en farið inn á þá leið að samþ. kjördæmamálið. Af því að þetta spor, þessi upplausn 1942, varð síðar þýðingarmikið atriði í okkar sögu, þ. e. a. s., hvernig tókst til með dýrtíðina, álít ég æskilegt, að hv. þm. Str. geri grein fyrir því, hvað það var, sem kom honum til að leysa upp þingið 1942. Svo kom hinn þátturinn. Það kom ný stjórn, gífurlegar kauphækkanir, það var horfið frá að halda dýrtíðinni niðri. Hvað gat hv. þm. Str. gengið til að gera þetta? Hvernig gat maður, sem þá var stjórnarform., látið það tækifæri ónotað að stöðva dýrtíðina, þegar átti að tryggja honum völd áfram? Ég get ekki skilið það öðruvísi, þar sem hann hafði verið forsrh. í 8 ár og talið sig til þess vel færan, en að hann hafi þá eygt möguleika til þess að vera það áfram undir öðrum kringumstæðum. Stuttu eftir að þetta leystist upp, fer annar flokkurinn, Framsfl., að halda því fram, að nú eigi að koma vinstri stjórn. Framsfl. eigi að mynda stj. með kommúnistum og Alþfl. Upp úr þessu myndast svo verulegur skoðanamunur milli mín og þessara manna í Framsfl. Ég stóð á gamla grundvellinum, ég áleit ólöglegt fyrir flokkinn að fara út af honum. Svo líða 2 ár, yfir á vordaga 1944, þangað til næst er haldið flokksþing framsóknarmanna. Þá beitti hv. þm. Str. sér fyrir því að fella burtu þetta bann á samvinnu við byltingarflokk. - Ég tek frá árin 1942–1944, þegar núv. formenn flokksins beita sér fyrir að þverbrjóta samþykktir flokksins. Nú vil ég spyrja hv. þm. Str.: Hvaða afsökun hefur hann fyrir því að þverbrjóta svo samþykktir flokksins? Og ég vil leyfa mér að halda því fram, að eftir að stofnlög flokksins höfðu verið þverbrotin, hafi skipulag þeirrar stofnunar verið brotið niður. Þess vegna er það, að samhliða því að ég óska eftir svörum frá hv. þm. við þessum spurningum, þá geta þau harðyrði, sem hann sendir mér í blöðum, ekki grundvallazt á öðru en því, að ef ég nú skyldi fylgja þessu frv. í andófi við samþykktir flokksins, þá væri ég brotlegur. Nú vil ég ekki fullyrða, hvað ég geri. Það gætu komið fram svo glögg rök frá hv. þm. Str., að mér fyndist, að ég ætti að beygja mig fyrir flokkslögunum. Ég er að bíða eftir því að fá að heyra hjá hv. þm. Str. rök fyrir því, hvernig honum dettur í hug, að nokkur maður áliti, að flokkslög Framsfl. gildi, eftir að ráðamenn flokksins eru búnir að troða á þeim í tvö ár. Jafnframt álít ég, þó að það liggi ekki beint við, að það sé rétt, að hann útskýri, hvernig stóð á því, að hann tók þessa undarlegu kúvendingu til samstarfs við kommúnista, þvert ofan í samþykktir flokksins. Ég veit, að hv. þdm. skilja það, að svo framarlega sem hv. þm. Str. getur ekki komið með mjög skilmerkilega greinargerð fyrir því, hvernig honum og hv. 2. þm. S.-M. leyfist að þverbrjóta stofnlög Framsfl., þá geti það tæplega talizt svo mikil höfuðsynd, þó að mér, sem gömlum manni, detti í hug að fara í fótspor þessara ungu og rösku manna og brjóta eitthvað lítils háttar einu sinni. Ég bíð eftir hinu viturlega orði frá hv. þm. Str.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls lýsti hv. þm. S.-Þ. yfir því, að hann mundi gera grein fyrir atkv. sínu við þessa umr. Hann hefur nú haldið hér 2 klukkustunda ræðu í sambandi við þessa yfirlýsingu. - Það hefur nú tekizt í hv. Nd. að gera þetta litla mál að einhverju stærsta pólitíska máli þingsins. Þar var það þvælt dag eftir dag í löngum og hörðum umr., og nú virðist hér vera byrjað á því sama, að halda hér um þetta margar og langar ræður, ef marka má á frumræðu þeirri, sem hv. þm. S.-Þ. flutti hér í dag. Hann byrjaði að vísu með því að ætla að skýra það fyrir okkur, sem höfum greitt atkv. móti frv. hingað til, hvað við værum á rangri leið. Annars gekk ræða hans, eins og svo oft áður hér á þ. síðustu ár, út á það að gera alveg sérstaklega uppgjör í Framsfl. á milli hans og núv. formanns flokksins. Kom þá kafli ræðunnar lítið við þessu máli, og skal ég ekki blanda því inn í mínar aths. Ég vil hins vegar í tilefni af því, sem hann skaut til mín, að ég væri hér algerlega á rangri línu og hefði ekki kynnt mér þetta stutta frv., - benda honum á, að það, sem hann hélt fram í ræðu sinni, bendir til þess, að hann hafi alls ekki lesið frv. Hann hélt því fram okkur til leiðbeiningar, og sneri sér aðallega til mín og hv. þm. Dal., að þetta væri prófsteinn á það, hvort við tryðum bændum til þess að fara með þetta fé eða ekki, því að þeir gætu alltaf skilað þessu fé aftur til Búnaðarfélagsins. En nú vil ég benda hv. þm. S.-Þ. á það, að í 3. málsgr. frv. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Fé sjóðsins skal um næstu 10 ár skipt á milli búnaðarsambanda landsins í réttu hlutfalli við það, sem framlög reynast úr viðkomandi héruðum. Skulu samböndin verja þessu fé til jarðræktar og annarra félagslegra framkvæmda á sambandssvæðinu, eftir því sem aðalfundur ákveður á hverjum tíma.“ Hvernig má skilja það, þegar Búnaðarbankinn er búinn að skipta þessum gjöfum eða þessu fé til bænda, að þá geti þeir hlaupið með það í búnaðarfélögin, ef þeir eiga að uppfylla þessi ákveðnu lög? Mér skilst, að hér sé fyrirskipað, að þessu fé skuli varið til opinberra framkvæmda. Öll ræða hv. þm. S.-Þ. var sem hann mælti á móti betri vitund, og er augljóst, að hann hefur ekki lesið þetta frv. Annars minnti ræða hans helzt á gamlan tengdaföður, sem tapað hefur auðugum biðli vegna ljótrar og illrar dóttur sinnar, eða hjónabandsmiðlara, sem misst hefur milliliðagróða, sem hann átti von á. Ég orðlengi ekki um þennan hluta ræðu hv. þm. S.-Þ., en vegna tilefnis mun ég snúa orðum mínum til þeirra manna, sem hafa sótt þetta mál í báðum deildum. Frv. gerir ráð fyrir því, að fé sé safnað í sjóð en dreift síðan út á meðal bænda. Útgerðarmenn mundu sakna þess, ef eins væri farið að með þeirra sjóð. Það er alls enginn munur á því að skipta öllum fiskveiðasjóði á milli útvegsmanna á öllu landinu, og að skipta búnaðarmálasjóði milli bænda, nema þá að einhver önnur öfl séu á bak við en nefndarálitið segir til um, og ég vona, að sú óhamingja hendi ekki hér í hv. Ed. Alþ., að sú stefna verði ofan á. Mér þótti rétt að taka þetta fram, að ég er í andstöðu við minn flokk í þessu máli. Það er hættulegt að halda áfram á þessari braut, en ég ætla nú ekki að orðlengja þetta frekar, en áður en ég lýk máli mínu, þá leyfi ég mér að bera fram skrifl. brtt. við 1. gr. frv., að 3. málsgr. hennar falli niður. Ef hún verður samþ., fær sjóðurinn að standa óhreyfður, unz hv. sækjendur þessa máls vitkast betur.



Herra forseti. Hv. þm. S.-Þ. hafði haslað hv. þm. Str. hér völl í kvöld, og mun ég eigi tefja þeirra vopnaviðskipti, en svara lítillega ummælum hv. þm. S.-Þ., þar sem hann taldi rétt, að sjóður þessi færi til búnaðarsambandanna, og er rétt, að hringrásin haldist, fyrst hún er byrjuð. Alþingi úthluti búnaðarsamböndunum fé og búnaðarsamböndin svo aftur Búnaðarfélaginu. Hér er um mikið alvörumál að ræða, og það má þingheimur vita, að ef þessi breyt. nær fram að ganga, að stéttarfélag bænda fái heimild til þess að innheimta þetta fé, þá er eins gott að gefa holl ráð, því að krókaleiðir eru leiðinlegar. Ég tek það fram, að breyt. er um það, að Búnaðarfélagið eigi að hafa umráð yfir sjóðnum. Búnaðarmálasjóður og Búnaðarbankinn er prófsteinn á það, hvort hv. þdm. treysta stjórn stéttarfélags bænda eður eigi. Hv. þm. S.-Þ. virtist muna það, að nú er föstutími og að lesin sé nú píslarsaga. Hann snerist hatramlega að Búnaðarfél. Íslands og búnaðarþingi. Auðheyrt var á honum, að hann vildi refsa þessum stofnunum. Þessi hv. þm. sagði, að búnaðarþingsmenn hefðu verið undirokaðir og neyddir til eftirgjafar á kjötverði í fyrra hér á landi, og hann talaði einnig um óheimild okkar á búnaðarþingi til þess að ganga inn á þetta, en ég verð að segja þessum þm. það, að áður en þessi ákvörðun var tekin á búnaðarþingi, þá var ég búinn að halda 3 fundi um málið í mínu kjördæmi, áður en þetta var samþykkt. Hann áminnti einnig búnaðarþing og Búnaðarfélagið um að skipta sér ekki af því, sem þeim kæmi ekki við. Nei, þeir munu ekki láta hv. þm. S.-Þ. skapa sér reit. Þá var þessum hv. þm. tíðrætt um hin nýju bændasamtök, sem stofnuð voru að Laugarvatni, og þótti það ærið í ráðizt, að búnaðarþing sagði ekki já og amen við þessum samtökum. En hvernig var þetta? Var ekki læðzt hér beint inn á starfssvið Búnaðarfélagsins, og var það ekki meiningin, að Búnaðarfélagið kysi menn á þetta þing? Ef svo hefði ekki verið um hnútana búið, þá hefði búnaðarþing ekki skipt sér af þessum samtökum. Mér skildist á þessum hv. þm., að ráðunautarnir væru teknir af Búnaðarfélaginu og settir upp í stjórnarráð og sætu þar án þess að vera á vegum félagsins. Þetta er svo mikil fjarstæða, að hún er ekki svaraverð, og ég verð að segja það, að þessi hv. þm. hefur oft verið nær sannleikanum áður en nú í þessari síðustu ræðu sinni.



Herra forseti. Það er fátt, sem ég þarf að segja, og mun ég ekki tefja mikið, því að hv. þm. Barð. og hv. þm. Dal. hafa svarað hv. þm. S.-Þ. svo rækilega, að það er að bera í bakkafullan læk að bæta hér miklu við. Þó eru hér örfá atriði, sem ég þarf að minnast á, þar sem hv. þm. S.-Þ. fer með sögulegar skekkjur, sem ég get ekki látið hjá líða að leiðrétta, þótt þessi lestur hans sé nú orðinn margupptugginn bæði í „Ófeigi“ og er 4. eða 5. lestur hans hér í þessari hv. d., eins og hv. þm. Barð. komst að orði. Þá er það fyrst um eftirgjöfina á kjötverði. Búnaðarfélag Íslands samþykkti eftirgjöfina, 9,4%, vegna ógangna í dýrtíðarmálunum, en vildi ekki skipta sér af, hverjir voru í ríkisstj., og hann talaði um það, að búnaðarþingsfulltrúarnir hefðu verið án umboðs. Þetta er rangt. Búnaðarþingsfulltrúarnir komu með umboð, t. d. Helgi í Leirhöfn, fulltrúinn úr Eyjafirði og fleiri. Þetta er því rugl í höfði þessa hv. þm. og er því aðeins til þess að halda uppi áróðri gegn Búnaðarfélagi Íslands. Þá má minna á, að samkomulagið, sem gert var af ríkisstj., hefur verið svikið með því, að dýrtíðin hefur verið látin hækka og það hefur farið fram, sem oft hefur verið lýst. En þá virðist einkennileg ályktun hv. þm., að snúast gegn flokknum og búnaðarþingi, sem gerði þessar ráðstafanir af þjóðarnauðsyn, til þess að koma í veg fyrir, að dýrtíðin yxi atvinnulífinu yfir höfuð, - þ. e. Framsfl. Þeir, sem hafa svikið þessar samþykktir, sem gerðar voru á búnaðarþingi, það eru fyrst og fremst jafnaðarmenn, sósíalistar og sjálfstæðismenn, sem að ríkisstj. standa, því að það blandast ekki málum, að þeir tóku við framkvæmd í þessa átt, og er ekki dregið í efa, að þær samþykktir, sem búnaðarþing gerði, og það tilboð, það var raunverulega misnotað eins og hægt var að misnota það. Ég skal ekki fara inn á þær deilur, sem stéttarsamtök bænda eiga í við hæstv. landbrh., sem reyndi að draga af bændum þær uppbætur, sem þeir eiga samkv. l. frá 1944, og endirinn verður sá, að þeir verða að fara í mál við stj. til þess að bændur nái rétti sínum. En það mun alls ekki um það deilt, að þeir, sem hafa brigðað því samkomulagi, sem gert var við búnaðarþing, það eru einmitt þessir flokkar, en þá virðist það því einkennilegra, að þessi hv. þm. snýst fyrst og fremst með þessum flokkum í öllum þeirra ofsóknum á hendur bændum í þessu máli viðkomandi búnaðarmálasjóði, búnaðarráði og mörgum fleirum, en gegn Framsfl., sem viðurkennt er, að hafi í engu brugðizt í þessu máli. Þetta ætla ég ekki að minnast á nánar nú, en þetta eitt út af fyrir sig er áreiðanlega merkilegt umtalsefni, sem síðar verður rætt. En þetta efni allt, sem hv. þm. flutti hér, kemur sáralítið þessu atriði við, og tel ég ekki rétt að misbjóða hv. þd. og hæstv. forseta með því að rekja nema í örstuttu máli þessi atriði, sem hv. þm. dró hér inn í umr. - Hv. þm. sagði, að á fundunum austanfjalls hefðu sjálfstæðismenn og framsóknarmenn gefið í skyn, að það mundi verða mynduð stj. framsóknarmanna og sjálfstæðismanna. Þetta er, eins og um starfsemi búnaðarþings, óeðlilegur heilaspuni hv. þm., því að það var tekið fram á öllum fundunum, að þetta væri laust við alla stjórnarmyndun, og ég man það sérstaklega um fundinn á Selfossi, að þegar ég var spurður um þetta, þá sagði ég, að þetta kæmi stjórnarmyndun ekkert við. Þegar búnaðarþingsfulltrúarnir spurðu, hvort stjórnarmyndun stæði þarna á bak við, þá var þeim sagt, að þetta stæði ekki í sambandi við neina ákveðna stjórnarmyndun, svo að þetta er skáldskapur, sem svo oft hefur verið endurtekinn, að hv. þm. virðist sjálfur vera farinn að trúa því. Enn kemur fimmta eða sjötta brenglunin á staðreyndum. Hv. þm. segir, að hv. þm. V.-Sk. hafi lýst því yfir við keppinaut sinn þar austurfrá, að hann mundi ekki bjóða sig fram á móti honum við næstu kosningar, - svo mikil hafi blíðskaparmælin verið milli þeirra út af þessu samkomulagi, og átti það að vera í framhaldi af eftirgjöf Búnaðarfélagsins. Þetta er sami heilaspuninn, því að þessi yfirlýsing var gefin í sambandi við það, að umræddur þm. skrifaði bréf um kollsteypu Sjálfstfl. varðandi stjórnarmyndun og lýsti því með átakanlegum orðum, og þegar hv. þm. V.-Sk. sá bréfið, lýsti hann því yfir, að ef bréfritarinn stæði við það, sem hann hafði skrifað í bréfinu, og breytti pólitískt í samræmi við það, þá mundi hann ekki bjóða sig fram á móti honum. Í sambandi við þetta er talið, að þessi yfirlýsing hafi verið gefin, án þess það sé vitað með nokkurri vissu, hvort þessi orð hafa verið töluð. Nú veit maður ekkert um það, hvernig bréfritarinn, þm., sem þarna á hlut að máli, muni standa við það, sem hann hefur um Sjálfstfl. ritað í þessu bréfi, - ég geri ráð fyrir, að það verði bráðum birt, eg þess vegna er ekkert sýnt um það, hvernig þetta muni enda, viðskiptin milli þessara tveggja þm. Ég nenni ekki að fara nánar inn á svo kallað sex manna nefndar verð og það, sem ég hef um það sagt og núv. forsrh. Því hefur verið haldið fram 10–20 sinnum, að bændur hafi átt kröfu á ákveðnu verði samkv. sex manna nefndar verðinu, kröfu á ríkissjóð. Þetta er hin mesta firra, og mig undrar, að menn, sem sitja hér á Alþ. og meta þingmannsæru sína nokkurs og lesa l. frá þinginu, skuli halda öðru eins og þessu fram, að bændur hefðu átt að byggja kröfu sina á ríkissjóð samkv. þessum 1, Það ber að segja hið sanna, að það, sem þeir áttu kröfu til, eins og ég geri ráð fyrir, að hver þm. viti, það var það, að þeir áttu kröfu til þess að ná sex manna nefndar verði með því að setja svo hátt verð á vörur á innlendum markaði, að þeir gætu fengið fram yfir sex manna nefndar verð og notað það til þess að bæta upp vöruna, sem seld var til útlanda. og það var talið, að það þyrfti að setja 18 kr. á kjötkg. 1944 til þess að ná sex manna nefndar verðinu. Það boðaði kjötverðlagsnefnd. Þess vegna var það, þegar sett var haustverð, þá kom stj. og sagði: Þið setjið ekki verðið nema í samráði við okkur, - og þá varð samkomulag um, að innlenda verðið skyldi vera lægra, gegn því, að ríkisstj. tæki ábyrgð á verði þess útflutta. Þetta var gert til þess að koma í veg fyrir það, að dýrtíðaraldan risi svo hátt, að framleiðslan stöðvaðist. Þetta gerði Jón Árnason 1943. Kjötverðlagsn. fór ekki til ríkisstj. og sagði: Við viljum setja okkar ákveðna verð á innlendum markaði. - Ef það hefði verið í l., að bændur hefðu átt kröfu á sex manna nefndar verði, þá hefði verðlagsn. 1944 og Jón Árnason svikið hlutverk sitt. En vitanlega var þetta ekki gert, vegna þess að það var aldrei neinn stafur í l. um þetta annað en það, sem ég hef greint, að bændur höfðu rétt til að setja innlenda verðið svo hátt, að þeir hefðu von um að fá sex manna nefndar verðið. Það, sem við sögðum um þetta, ég og hæstv. forsrh., var þess vegna lögfræðileg staðreynd, og mig undrar, að það skuli vera gerð tilraun til þess að halda þessu fram hvað eftir annað. Þá fara að styttast þessi atriði, sem ég þarf að leiðrétta. Hv. þm. sagði, að ég hefði á miðstjórnarfundi hjá Framsfl. sagt, að samvinnufélögin og Búnaðarfélagið væru sköpuð af Framsfl., og gefið það í skyn, að efling þessara stofnana væri efling Framsfl. Það hefur komið fyrir, að þessi hv. þm. hafi ekki farið nákvæmlega með sögulega atburði og staðreyndir, það hefur komið fyrir hann eins og aðra, að staðreyndir hafi lítils háttar skolazt til í meðförunum, þó að ekki væri þriðji aðilinn til þess að bera á milli. En þessi orð eru, alveg eins og það, sem hv. þm. sagði um þm. V.-Sk., Búnaðarfélagið o. fl., gripin úr lausu lofti. Ég hef aldrei talað þau; alveg þvert á móti er þetta öfugt við staðreyndir. Ég minntist á þessi félög, samvinnufélögin og Búnaðarfélagið, og tók það fram, að vitanlega ættu bæði þau félög að vera ópólitísk, en það, sem Framsfl. fyrst og fremst gerði, ekki sízt fyrir íslenzka bændur, væri að efla ópólitísk félagssamtök þeirra, og minntist á, hvað það væri ánægjulegt, hversu vel hefði tekizt að halda samvinnufélögunum og Búnaðarfélagi Íslands ópólitískum hin síðari ár. Svo að þetta er alveg öfugt við það, sem hér er borið fram. Ég vildi aðeins leiðrétta þetta og efast ekkert um það, að þegar hv. þm. S.-Þ. heyrir þessa leiðréttingu, þá muni hann ekki endurtaka þetta. Svo kem ég að öðru atriði, sem kom málinu enn minna við, og ætla ég að segja um það aðeins fáein orð. En áður en ég kem að því, vildi ég aðeins segja það, þar sem hv. þm. minntist á snerru okkar hæstv. menntmrh., að ég held satt að segja, að þessari snerru, sem átti sér stað milli mín og hæstv. ráðh., sé gert allt of hátt undir höfði og okkur báðum sögupersónunum með því að minnast svo oft á þetta sem hv. þm. gerði, - þetta, sem gerðist hér í hliðarherbergjum þingsins. Hv. þm. vitnaði í Alþingi hið forna í þessu sambandi, en ég held, að það þurfi ekki að fara svo langt, ég held að það þurfi ekki að fara nema aftur til þingsins í þessum sölum til þess að sjá, hvað þessi snerra okkar hæstv. menntmrh. er lítilfjörleg og eiginlega okkur til minnkunar, og ætla ég, að flestir séu svo sögufróðir í sögu þingsins, að þeir viti það, - svo maður tali nú ekki um viðureignina áður en þingið fluttist til Reykjavíkur, þetta var þá allt myndarlegra, enda við því að búast, þar sem þetta voru miklu merkari menn en við - eða ég. En nú sýnist þetta allt standa til bóta, því að á milli stjórnarflokkanna er það þannig, að í staðinn fyrir að vera að þessu krukki í hliðarherbergjum, þá slást menn nú, eins og t. d. vestur á Ísafirði, og ég sé, að blöðin eru farin að tala um það, Alþýðublaðið, Þjóðviljinn og Morgunblaðið, að eiginlega sé sár vanlíðan í stjórnarliðinu, vegna þess að þeir geti ekki hver um sig gert hinn höfðinu styttri, svo að þessi snerra okkar er eiginlega orðin sér til minnkunar, enda heyri ég sagt, að hæstv. menntmrh. hafi síðar farið þeim orðum um hana, - hann hefur eiginlega sagt um hana svo skemmtilegan hlut - að ég virði hann miklu meira fyrir. Að því er snertir það flokkslega í þessu máli, þá vil ég segja þetta: Hv. þm. minntist á það, að við, hæstv. núv. forsrh. og ég, hefðum skrifað greinar, sem væru alveg eins, um 9,4%. Ég skal ekkert um það segja, en ég er að hugsa um að taka upp alveg sama siðinn eins og hæstv. forsrh. viðhafði í Nd., þegar uppreisnin átti sér stað gegn ráðh. Þá svaraði hann eitthvað á þá leið, að hann svaraði þm. ekki neinu, en sagði, að hann skyldi bara koma á flokksfund, þar væri vettvangur til þess að ræða málin, og þar með var þeirri ofanígjöf lokið. Ég vil taka mér ráðh. til fyrirmyndar og segja við hv. þm. S.-Þ.: Komdu á flokksfund og ræddu málið þar, þar er sá rétti vettvangur. Það er ekki hér, sem á að ræða um þessi mál, þó að hæstv. forseti hafi verið svo góðviljaður að leyfa það.



Ég vil reyna að leiðbeina þeim hv. þm., sem búa við Breiðafjörð, um það, hvernig þetta réttlætismál bændanna getur gengið á þann bezta hátt, sem ég hef líka sýnt þeim fram á. Það, sem hér liggur fyrir, eins og allir vita, er það, að það er lagður skattur á bændur, t. d. í Dalasýslu, sem nú sem stendur er dreginn saman í Reykjavík hjá Búnaðarfélaginu og á að vera til þess að liðsinna bændum um ræktun og allt mögulegt. Ef hann er notaður á þennan hátt, eins og til er ætlazt, mundu verða veittar úr þessum sjóði töluverðar summur, t. d. í kjördæmi hv. þm. Barð. eins og í Dalasýslu og annars staðar. Þess vegna get ég ekki skilið það, að þeir finni ekki, að þarna er tilgangurinn að senda þetta beint frá miðstjórn í Reykjavík. Hitt er auðvelt fyrir kjósendur hv. Þm. Barð. að segja, að þetta eigi allt að fara í ræktun, og þess vegna er ekkert, sem bannar okkur að nota þetta beint. Ég veit, að þessir tveir þm. bera þessi kjördæmi fyrir brjósti, og þá hljóta þeir að vera ánægðir yfir því að vita, að bændur fá þessa peninga til þess að auka við þær framkvæmdir í ræktunarmálum, sem þeir hafa þegar gert. Eitt af því, sem gert er með þessu frv., er að veita þeim störfum, sem nú eru gerð, frá Reykjavík til búnaðarsambandanna, og ég trúi ekki öðru en hv. þm. hallist að þeirri skoðun, að það sé ekkert á móti því að skapa nokkuð meiri heimastjórn í þessum efnum en verið hefur. Þetta er lítil byrjun, en getur orðið miklu meira, ef það fer svo sem ég hef varað við, að Búnaðarfélagið komist inn í fína stofu í stjórnarráðinu, og Búnaðarfélagið hefur eiginlega siglt hraðbyri inn í stjórnarráðið, en þetta er óeðlilegt, þar sem Búnaðarfélagið er ekki stofnað sem flokkslegt atriði. Af því að hv. þm. Dal. er svo mikill ræktunarmaður, þá vil ég benda honum á, án þess að ég ætli að fara að kenna honum búskap, að ef hann fengi þessa peninga, þá held ég, að það væri gott að nota þá til þess að kenna ungum bændum að fara með vélar. Það er ekki nema gott um það að segja, að menn í sveitum fái bíla, einkum ef hægt er að nota þá til jarðræktarframkvæmda, en það er líka nauðsynlegt að kenna mönnum að fara með þessi tæki, og ég sé ekki, hvar sýslusjóður á að hafa peninga til þess. Þess vegna held ég, að það væri gott að nota þessa peninga á þennan hátt. Þá sagði hv. þm. Barð. - og nefndi tvo sjóði, - að það væri óviðeigandi að fara að skipta þessum sjóði upp. Mér er sérstaklega kunnugt um fiskimálasjóð og að stjórn hans hefur fengizt við fiskimál alveg ópólitískt, og þess vegna hafa stjórnirnar fengið að njóta sinna góðu daga í vinsemd. Hv. þm. Str. hefur nú ekki notað sinn náttúrlega vaskleika eins og hann er vanur, en mér finnst það heldur yfirlætislaust af honum að gera ráð fyrir því, að kynslóðin yrði svo hægfara sem hann vék að. Það er ómögulegt að neita því, að það var velgerð við hæstv. forsrh., að losa hann við að draga þessar 8 millj. út úr hinum frægu rottuholum. Ég veit, að bændur eru hjálpfúsir, en þessu trúir enginn, að þeir gefi eftir 8 millj. kr. af sínum réttmæta hlut og án nokkurra skilyrða. Fimm menn úr Sjálfstfl., þar á meðal tveir, sem eru bundnir margra ára vináttu við Sjálfstfl., sögðu líka: Við erum ekki með. - Ég þekki þm. Borgf., og það er ekkert fjær honum en brigðmælgi, og því mundi hann styðja þá stjórn, sem sjálfstæðismenn eru í, ef eitthvað hefði ekki komið fyrir. En hvað hafði komið fyrir? Því hafði verið lofað, að mynduð yrði stjórn, sem kommúnistar yrðu ekki í, stjórn ábyrgra flokka. Það þýðir ekkert fyrir hv. þm. Str. að segja annað. Hann fer hörðum orðum um hæstv. forsrh., en það var þá skrýtið, að þeir skyldu renna saman í sláturtíðinni, um það leyti, þegar ég boðaði fund á Selfossi. Þá var haldið herráð í þinginu, og mér er sagt, að beztu menn flokkanna sluppu, einungis fyrir vaskleika sinn, frá því að fara með. Hvað áttu þessi fleðulæti að þýða? Ég boða fund, og þeir senda þangað herráð, eins og þegar Hitler var sem voldugastur, og mér er sagt, að það hafi verið brennivín með í bílnum. Og þegar maður lítur á þetta samkomulag Framsfl. og Sjálfstfl., þá er eins og þeir hafi gengið á gylltri brú, því að ærumeiðslin hafa gengið bæði á undan og eftir. En hv. þm. Str. hlýtur að gera grein fyrir sínum hlut í þessu. Þetta eru hlutir, sem allir vita. Hvaða erindi áttu hv. þm. A.-Húnv. og hv. 2. þm. S.-M. austur á þennan eina fund? Þá voru þeir góðir vinir. Þá fóru þeir heim eins og nýtrúlofað par, - en trúlofun getur bilað. Og það var þetta, sem gerðist. Núverandi kvislingur, hv. þm. A.-Húnv., var trúlofaður 2. þm. S.-M. Hvað gátu þeir viljað? Bændur gátu ekki annað séð en þeir mundu mynda stjórn og urðu „skúffaðir“ eftir allt þetta dufl og daður, sem svo varð ekkert úr, allt svik og prettir. Ég vil ekki móðga þessar persónur með því að segja, að þeir hafi ekki meint eitthvað með þessu. Ég ætla ekki að fara lengra út í þetta, því að hitt vita allir, að haldnir voru stöðugir fundir í Búnaðarfélaginu heima hjá Páli Zóphóníassyni. Og þessir menn sýndu fram á nauðsyn þess og hvað það væri mikils virði fyrir föðurlandið að gefa eftir þessar 8 millj. kr. En þeir höfðu enga heimild til að gera þetta. Ég hefði aldrei ráðlagt bændum að gera þetta, heldur að láta aldrei undan fyrr en það væri gert, sem þeir vildu. Hv. þm. Str. sagði, að 3 flokkarnir hefðu svikið bændur. Þetta er sama tækniorð og hann hafði um mig í Tímanum. En ég sé ekki, að það sé nokkur brú í þessum ásökunum. Það er ómögulegt annað en að fríkenna menntmrh. af þessu og hans flokk. Það er aðeins hægt að ásaka þann hluta Sjálfstfl., sem fór í stjórnina. Það er ekki hægt að áfellast fimmmenningana; þeir hafa sýnt, að þeim var alvara. Þá sagði hv. þm. Str., hvaða örlög mundu bíða mín, - það voru grimm örlög. Enn fremur sagði sami hv. þm. um sex manna nefndarálitið, að það væri tóm vitleysa. Ég vil biðja hv. þm. um að líta í Tímann og Morgunblaðið og sjá þar hinn yfirstreymandi fögnuð yfir því, hvaða dásemdar úrlausn þetta sex manna nefndarálit væri. Mér finnst, að þessum mönnum hafi yfirsézt. Þeir áttu að láta blöð sín segja allt annað. Sex manna nefndarálitið og réttur bænda komu upp eins og selshausinn á Fróðá. En ég vil beina því til hans sem eftirmanns míns í flokknum, að þegar Ólafur Thors yrði forsrh. og hann sjálfur í opposition, - hvaða vit var þá í því að gefa honum syndakvittun? Nú er flokkurinn í andstöðu og deilir á forsrh. Hvaða vit var þá í því að skrifa undir þetta? Hvað hefði verið betra en hafa 8 milljónirnar og sex manna nefndarálitið sem vopn, til þess að leggja með þann jötun, sem þarna situr, og segja: „Hann hefur svikið bændur“? Forsrh., sem brosir hér til allra í dag, getur litið með velþóknun á þetta, er hann lét hv. þm. Str. leggja niður 8 milljónirnar og sex manna nefndarálitið. Ég vona, að þegar hv. þm. Str. kemur heim eftir þessar umr. og sofnar, þá segi hann við sjálfan sig: Ég skal aldrei framar láta leika á mig! - Þetta segi ég sem eldri maður, því að það mun aldrei hafa komið fyrir í allri sögu landsins, að svona hafi verið leikið á nokkurn flokksforingja í stjórnmáladeilum eins og ég gruna hæstv. forsrh. að hafa gert í þetta sinn. Það hafa verið klókindi hans að deila ekki við hv. þm. Str., þegar hann skammaði hann sem mest. Hv. þm. Str. sagði, að sex manna nefndarálitið fæli ekki í sér neina skyldu fyrir ríkið. Það væri Alþ., sem ákvæði um þetta, og hlutur bænda væri jafngildur og annarra. Þetta er alveg rangt hjá hv. þm. Str. Sama þing og ákvað þessi l. átti þá á einhvern annan hátt að bæta þetta upp. Svona litu bændur á, og svona leit Mogginn á. Hann sagði, að þarna væri öryggi. Það var misgáningur hjá þm., er hann minntist á samvinnufélögin og búnaðarfélögin. Hann sagði það mína skoðun að láta samvinnufélögin sitja í fyrirrúmi fyrir flokknum. En kjarninn var sá, að Framsfl. hafði haft forustuna í Búnaðarfélagi Íslands og skapað það. Hann segir og, að Framsfl. hafi skapað bændasamtökin. En hann segir: Svo eru menn, sem eru á móti þessu sunnanlands. - Hann vill láta beita slíka menn hörku. Núverandi stjórnarflokkar líta einmitt á Búnaðarfélag Íslands sem vitni á móti okkur, og eins og ég benti á í dag, treystir stj. sér betur en Búnaðarfélagi Íslands, og svo er stéttarsambandið alveg undir Búnaðarfélaginu, svo að ekki treysta þeir því heldur. Það, sem að er, er það, að fyrir alþjóð manna er Búnaðarfélag Íslands alltaf lamið, því að það er neðar í brekkunni. Þeir bíða alltaf ósigur. Þess vegna eiga þeir ekki að vera að fara í stríð og ganga mót fallbyssueldinum. Mig furðar á því af greindum mönnum, að þeir skyldu ekki sjá það, að eftir 1923 var búið að kúga þá í því, að þeir réðu vali framkvæmdastjóra. Það er sorglegt, að menn, sem hafa gáfur, hafa samt lent í því að halda Búnaðarfélaginu í pólitískri streitu. Og nú vil ég nota tækifærið, vegna þess að hér inni eru margir menn og sumir þeirra eru merkir bændur. Ég vil nota tækifærið til þess að segja, hvers vegna það var svo örlagaríkt, eftir slæmri tilvísun þm. Str., að Búnaðarfélagið eyðilagði stéttarsamband bænda. Ef ég hefði haft áhrif á það, hvernig beita ætti andófi gegn stj.. hefði ég spurt, hvar sprunga væri í liði Ólafs Thors. Ekki hjá krötunum og ekki hjá kommúnistum, heldur hjá 5-menningunum. Þm. Str. átti að koma með vantraust á kommúnista. Hvers vegna var það ekki gert? Vegna þess að hann bjóst við því, að Ólafur Thors ylti út úr og hann sjálfur þyrfti að fara yfir til kommúnista. Það, sem gerðist á öðru ári utanþingsstjórnarinnar, er tvennir 14 komu fram og fengu Pétur Ottesen og Jón Sigurðsson og mikinn hluta bæjarmanna úr Sjálfstfl., var, að þá var verið að þoka bændum saman um sín mál. Á móti þessu reis þm. Str. af alefli, og var það eitt hans mesta óhapp. Ef hann hefði þolað það, að bændur efldu samtök sín, án þess að hann dreymdi nokkuð um völd, þá hefði hann ekki þurft að koma með þetta vantraust nú. En það er enginn dugur í þessu andófi. Einu hjálpinni til framsóknarmanna, 5-menningunum, hefur þm. kastað á glæ og vildi ekki taka afstöðu með bændum. Það er langt frá því, að mig langi til þess að styðja Morgunblaðið í árásum þess á vitsmuni hv. þm. Str., en nú bara neyðist ég til að viðurkenna það, sem blaðið hefur haldið fram. Í stéttarsambandi bænda hefur þm. fengið nokkra af 5-menningunum með sér. Ef þeir vildu rísa gegn Pétri Magnússyni vegna þess að hann hefur tekið verðlagningarvaldið úr höndum bænda, sem ekki var auðvitað hægt að þola, þar sem duglegir bændur eiga í hlut, þá var aðeins einn hlutur, sem gat komið Pétri Magnússyni í vanda, og það var stofnun alveg óháðs stéttarsambands bænda. Ekki pólitísks sambands, heldur málefnalegs. Ef sá kraftur hefði verið lagður frá Búnaðarfélagi Íslands og að fengnum þessum liðsauka, þá hefðu bændur eins getað gert verkfall og Sigurður Guðnason gerði. Ágúst í Birtingaholti hefði þá getað komið til landbrh. og sagt við hann: Viltu fá mjólk eða ekki næstu viku? - eins og Sigurður Guðnason sagði, og hugsa ég, að tvær grímur hefðu runnið á landbrh. Bændum hefðu auðvitað aldrei dottið í hug að setja verðið úr hófi fram hátt. Þm. Str. hefur nú látið forsrh. fá bæði 8 milljónirnar og sex manna nefndarálitið. Það hefði verið lafhægt fyrir núv. ríkisstj. að fara miklu verr með bændur en hún hefur gert, því að þeir hafa handónýtt Búnaðarfélag Íslands og stéttarsamband. Það er nefnilega þannig með þm. Str., að hann kann ekki að tefla, þegar hann þarf að tefla einn. Við hæstv. forsrh. höfum oft skammazt og sýnt hver öðrum klærnar í 20 ár. En eftir að samstarfið tókst milli þriggja flokka, reyndi ég hann aldrei að því að reyna að beita mig brögðum. Ég verð að segja það, að ég er hissa á því, hvers vegna þm. Str. hefur ekki getað unnið með forsrh. Ég áleit af minni reynslu, að aðrir gætu unnið með honum. Ég held, að þm. Str. hafi haft eitthvað óhentugan máta í skiptum sínum við Ólaf Thors. Þrátt fyrir þetta mun ég pólitískt greiða atkv. með vantrausti á móti Ólafi Thors. Hv. þm. Str. eyddi miklum tíma í að ræða um handalögmál sín við menntmrh. og þótti þau lítilfjörleg. En ég held, að þetta sé sögulega skakkt. Mér hefur alltaf virzt það verða mönnum til ófarnaðar að gefa kinnhesta, og ég skal taka þrjú dæmi úr Íslandssögunni. Þegar Gunnar á Hlíðarenda gaf Hallgerði kinnhestinn, þá kostaði það hann lífið. Þegar Hermann Jónasson gaf Brynjólfi Bjarnasyni kinnhest, þá kostaði það hann ráðherradóm, og á Ísafirði kostaði það Hannibal Valdimarsson meiri hluta í bæjarstjórn, þegar hann gaf Sigurði Bjarnasyni kinnhestinn. Ég vona nú, að þessir frægu menn, Gunnar, Hermann og Hannibal, láti sér þetta verða til varnaðar og búi betur að Hallgerði í öðrum heimi. Um meðferðina á núv. ráðh. er mál betra, og fer hann betur frá þessu. En þm. Str. segir, að þetta hafi verið íslenzkur löðrungur, og gefur það tilefni til þess að ætla, að hann hafi verið vel úti látinn. Ég get varla látið hjá líða í þessu sambandi að minnast á, hvað það var, sem kom Framsfl. til að hafna boði Sjálfstfl. 1942. Ég tel rétt, að þetta komi fram sögunnar vegna, að þótt Sjálfstfl. hafi margar syndir að bera, þá er hann saklaus í þessu tilfelli. Nú hafa hinir sömu menn, sem á sínum tíma höfnuðu samvinnu við Sjálfstfl., gert það að flokksmáli að fella þetta frv., og þar eð ég hef neitað að hlýðnast þessu, hefur verið skotið á mig úr byssu, sem er álíka kraftmikil og notuð var á kolluna forðum, enda fer það nú líklega svo, að ég lifi ekki síður en kollan. Það hefur verið borið út um allt land, að ég hafi álíka og Snorri á Helgafelli haft í frammi klókleg ráð og sé nú orðinn margfaldur svikari við bændastéttina í þessu máli. Nú var það vitað af flokksbræðrum mínum, að ég stóð með Sunnlendingum og á móti Búnaðarfélaginu í þessu máli, og þeir gátu búizt við, að ég sviki ekki þá, sem ég hafði stutt. Kannske hryggir það hv. þm. Str., þegar ég segi honum, að ég hélt 300 manna fund norður í Þingeyjarsýslu, og voru þar allir á einu máli um frjáls bændasamtök, og þótt þessi hv. þm. vilji beita hér sinni handjárnapólitík án þess að geta fært rök fyrir máli sínu, þá hlýtur hann að skilja, að hann getur ekki sótt mig til sektar fyrir það að svíkja ekki kjósendur mína, og greiði ég hér atkv. samkv. því. Nú vil ég að lyktum lýsa því yfir, að þar sem þeir menn, sem nú hyggjast beita við mig handjárnapólitík, hafa þrásinnis brotið stöðulög síns flokks, tel ég mér ekki skylt að hlýða þessum skipunum og skal því segja hv. þm. Str. það, að ég greiði atkv. með þessu frv. Í fyrsta lagi af því, að ég tel það rétt, í öðru lagi af því, að ég tel, að bændur hafi þegar orðið fyrir nægu ranglæti, og í þriðja lagi af því, að mér er kunnugt um, að bændur í Þingeyjarsýslu vilja frjáls stéttarsamtök. Jafnframt og ég lýsi þessu yfir, vil ég minna hv. þm. Str. á kenningu eftir Herbert Spencer, þar sem hann heldur því fram, að brotið sjálft eigi að framleiða hegninguna. Þar sem þessi hv. þm. hefur þrásinnis brotið grundvallarlög flokks síns, getur hann ekki búizt við, að aðrir virði þau lög, og má nú gjalda þess. Ég vænti, að hann hafi nú lært, að það borgar sig ekki, lært, að hegningin hittir þann seka.

Haraldur Guðmundsson Hv. þm. S.-Þ. hefur nú, ætla ég, þurft hátt á þriðju klst. til að gera grein fyrir atkv. sínu. Mér þykir því sem það muni ekki reiknað mér til syndar, þótt ég noti stutta stund til að gera grein fyrir mínu atkvæði, þótt ég hins vegar muni láta það nægja, að það komi fram, að ég tel, að það mál. sem hér er um deilt, sé hreinasta hégómamál, og hirði því ekki um að greiða atkv. - Hinu skal ég ekki neita, að mér þykja fróðlegar upplýsingar flokksforingja Framsfl., þeirra þm. Str. og þm. S.-Þ., og þá ekki sízt um samningana við Sjálfstfl. 1942, sem hv. þm. S.-Þ. hefur nú upplýst, að áttu sér stað, þótt atvikin háttuðu því svo, að ekkert varð af þessum samningum. Enn fremur er fróðlegt að heyra, hvernig samkomulagið er á þessu flokksheimili, þó að óneitanlega væri viðkunnanlegra, að leiðtogarnir gerðu upp sínar sakir á flokksfundum heldur en færa slíkar umr. hér inn á Alþingi.



Herra forseti. Ég ætla ekki að gefa hv. þm. S.-Þ. mörg heilræði, en eitt vil ég þó gefa honum, og það er það, að ég held, að það væri honum hollt að gæta að því, að hverju er hlegið, þegar hans nýju samherjar hlæja hér í salnum í kvöld. Það er naumast hægt að hugleiða sögu hv. þm. S.-Þ. og framkomu hans nú upp á síðkastið án þess að sjá, hve afstaða hans verður í senn brosleg og raunaleg. Sumum kann e. t. v. að detta í hug, að um einhver sannindi sé að ræða varðandi samninga milli Sjálfstfl. og Framsfl., eins og hv. 3. landsk. þm. vildi gefa í skyn, en ég vil upplýsa það, að þetta er einber heilaspuni, og má því til sanninda fletta upp í flokksbók Framsfl. Þar stendur ekki eitt orð um slíka samninga. Það var tilboð frá Sjálfstfl. og Alþfl., sem kannske er undirrót þessa orðasveims, en hv. þm. S.-Þ. virðist hafa allt annan hugsanagang en aðrir mennskir menn, þegar hann leitast við að finna óskum sínum og vonum stað í veruleikanum, og af þeirri ástæðu er framburður hans í þessu máli svo fjarri öllum sanni eða rökréttri hugsun. Þegar hann þrástagast á trúlofun, sem átt hafi sér stað 1942, kemur mér í hug saga um kerlingu, sem alltaf og ætíð sá trúlofaðar persónur, án þess að nokkur hæfa væri í slíku. Þannig fer hv, þm. S.-Þ. Hann sér trúlofanir, sem eiga sér enga stoð í veruleikanum og aldrei hefur verið til stofnað. Það er allskoplegt að heyra nú, hvernig hv. þm. S.-Þ. talar um hæstv. forsrh., þennan góða, gráhærða, virðulega mann. Ja, öðruvísi mér áður brá. Það var öðruvísi lýsing á honum og flokksbræðrum hans, sem hv. þm. S.-Þ. gaf um þær mundir, sem hann hóf stjórnmálaferil sinn, og lýsing sú, sem hæstv. forsrh. hefur gefið af hv. þm. S.-Þ., er á þá lund, að ég treysti mér ekki til að hafa hana hér eftir. En það, sem var eftirtektarverðast í ræðu hv. þm. S.-Þ., var sá mórall, sem þar kom fram samhliða ofsjónunum, en hann er á þá lund, að hæstv. forsrh. er öfundsverður af því, að hann hefur fengið þm. Str. til að trúa sér og síðan brugðizt trausti hans. Þessi góði, gráhærði, virðulegi maður getur vissulega brosað að slíkum móral í ræðu hjá fornum andstæðingi, enda mun þetta vera eitt hörmulegasta vitni þingsögunnar um, hvert menn geta látið leiðast af hinum lægri hvötum. Þá kem ég að því, þegar hv. þm. S.-Þ. tilfærði orð heimspekingsins Herberts Spencers, að sá vegur væri til að láta afbrotið sjálft leiða af sér hegninguna. Og það væri alltaf vís og örugg leið. - Ég mundi ekki telja mig öfundsverðan, ef ég væri kominn í ráðherrasæti á þann hátt, sem hv. þm. S.-Þ. lýsti, að hæstv. ráðh. væri kominn í það. En þessi mórall út af fyrir sig er dálítið einkennilegur. Og það er ekki rétt að láta hann fara fram hjá sér hér á spjöldum sögunnar án þess að vekja athygli á honum. Og ég verð að segja, að þegar litið er á önnur atriði þessa máls, þá verður þetta dálítið hvað öðru líkt. Það er ekki efi á því, að hæstv. ráðh. hefur gert talsvert að því að koma vingjarnlega fram við þennan hv. þm., og það kann að hafa laðað hann að honum. En þegar maður lítur á viðhorf þessa sama hv. þm. gagnvart Búnaðarfélagi Íslands og bændasamtökunum í landinu, þá verður þetta sama ofan á. Það eru fáir menn í svo kallaðri Selfosshreyfingu, sem fengizt hafa til þess að aðhyllast skoðanir, sem hv. þm. heldur fram viðkomandi viðhorfi bænda í bændasamtökunum, viðkomandi svo kallaðri eftirgjöf á afurðaverðinu. Og þessir menn eru - eins og hv. þm. tók hvað eftir annað fram. þegar hann lýsti atkvgr. í þessu máli, - menn, sem hann, að vísu að því er virtist óvart, sagði, að hann færi ekki að svíkja, þ. e. Selfosshreyfinguna. En Búnaðarfélag Íslands, með öllum þeim bændum, sem það hefur á bak við sig, það, sem hv. þm. S.-Þ. var einu sinni í mesta vinfengi við, það er nú óalandi og óferjandi, vegna þess að það vill ekki beygja sig undir hans vilja. Það var mikið skrifað til undirbúnings undir svo kallaða bændahreyfingu og bændasamkomuna á Laugarvatni. Hvernig fór það? Þar átti að koma fram nýr flokkur. Hv. þm. S.-Þ. kom þar. En mestu meðhaldsmenn Selfosshreyfingarinnar sögðu, að hann hefði aldrei átt að sýna sig þar. Hann sýndi sig þar og talaði þar, - en sigraði ekki. Það vildi næstum enginn á bændafundinum líta við stefnu hv. þm. S.-Þ. viðkomandi bændasamtökunum. Þess vegna urðu bændasamtökin, sem búið var að skrifa um mánuð eftir mánuð á þá leið, að þau mundu vekja nýja öldu í landinu, óalandi og óferjandi í augum hv. þm. S.-Þ., þegar sýnt var, að þau vildu ekki aðhyllast skoðanir hv. þm. S.-Þ. - Í Þingeyjarsýslu segir hv. þm. S.-Þ., að samþ. hafi verið með yfirgnæfandi meiri hluta, eins og á Selfossfundinum, mótmæli gegn 9,4% lækkuninni og annað í samræmi við það, sem hér er verið að prédika. Þetta getur verið. En einkennilegt er, að þegar kosnir eru menn úr kjördæmi þessa hv. þm. á fund bænda, þá voru kosnir tveir aðalandstæðingar hv. þm. S.-Þ. og Selfosshreyfingarinnar og þess að hafa bændasamtökin eins og hv. þm. S.-Þ. vill, þeir Björn frá Brún og Jón frá Gautlöndum. Og fyrst hv. þm. S.-Þ. fer út á það svið að ræða um þetta mál, þá verður að segjast, að sannleikurinn er sá, að það er næsta athyglisvert fyrir hann sjálfan, að flestir þeir menn og flestar þær stofnanir og flestar þær hreyfingar, sem hann áður var vinveittastur, hvort sem litið er á ungmennafélögin, Búnaðarfélag Íslands eða þær nýju hreyfingar, sem hann er að reyna að stofna, hvort sem litið er á slíkar hreyfingar eða menn, sem hafa verið í svipaðri afstöðu um vinfengi við hann, þá stendur þetta allt öfugt nú gagnvart honum við það, sem var. Og ég held, að það væri áreiðanlega þess vert fyrir hv. þm. S.-Þ. að fara að hugleiða þetta og hugleiða það, hvort sá hlátur, sem hann heyrir undir sínum ræðum hér hjá áheyrendum, er ekki að einhverju leyti kuldahlátur. Það er stundum gaman fyrir andstæðinga að heyra menn éta ofan í sig flest eða allt það, sem þeir hafa sagt og byggt upp á langri ævi. Ég veit náttúrlega ekki, hvort ég man eftir því að mótmæla öllu því, sem hér kom fram hjá hv. þm. S.-Þ. af staðhæfingum og ósannindum. Það er t. d. eitt, að hv. þm. sagði, að hv. þm. V.-Sk. hafi lýst afdráttarlaust yfir, að hann hafi ekki ætlað að bjóða sig fram til þings á ný. Þetta er algerlega ósatt, eitt af því í ræðu hv. þm. S.-Þ., sem er gripið algerlega úr lausu lofti. Og verð ég að segja það um þennan hv. þm., að mér þykir leitt að þurfa hvað eftir annað að lýsa þessar frásagnir, sem hann kemur hér fram með, alger ósannindi. Ég hef enga ánægju af því, en það er ekki hægt að komast hjá því. Þó að það kæmi ekki málinu mikið við, minntist hv. þm. S.-Þ. hér á kolluna, sem menn kannast mjög mikið við. Og hann sagði, að ég hefði, jú, skotið á þessa kollu, en hún hefði lifað, og eins hefði farið um hann sjálfan. Ég skal ekki neinu spá um það, hvernig fer með hv. þm., hvort hans pólitíska líf verður langt eða ekki. En ég verð að leiðrétta hv. þm. um kollumálið. Hin sögulega staðreynd er, að samkv. dómi hæstaréttar átti ég ekki að hafa sigtað á kolluna, en hún á að hafa dáið. - Og það kynni nú ekki að vera eins með þessar blaðagreinar, sem hann telur, að ég hafi skrifað. Það er a. m. k. ekki alveg víst, að ég hafi skrifað þær eða því skoti hafi verið sigtað á hann sérstaklega. En vonandi fer það þá ekki að öllu leyti um hann eins og kolluna. Mér kemur ekki til hugar að ræða hér um flokksmál Framsfl. Það eru mál, sem hv. þm. S.-Þ. getur rætt á flokksfundum. Hann var boðaður á flokksfund, og þar gat hann rætt um þau mál. Loks vil ég segja þetta: Það má telja einkennilegan leik örlaganna, að þetta mál skuli hafa orðið til þess að rifja upp það atriði, sem hv. þm. S.-Þ. telur höfuðsynd í lífi Framsfl. Ég álít, að það sé mjög fávíslegt að leggja áherzlu á að koma þessu máli fram, - mjög fávíslegt. Og ég vil, að það standi tvítekið í þeim orðum, sem ég segi um þetta mál. Ég er viss um það, að það líður ekki á löngu, að þessi lög verði afnumin. Og þau skulu verða afnumin. Ég á við þau lög, sem ég býst við, að nú verði samþ., þannig að bændur verði sviptir þeim rétti, sem þeir vissulega eiga. Það er fávíslegt vegna þess, að það er óhyggilegt gagnvart stórri stétt að sækja mál svona fast, - rangt mál. Og það má heita alveg merkilegt, að það skuli hafa orðið örlög hv. þm. S.-Þ. að fylgja þessu máli. Það er vitanlega alveg rangt hjá honum, sem þarf ekki að endurtaka hér í hv. d., að samningarnir haustið 1944 um afurðaverðið hafi verið óhagstæðir fyrir íslenzka bændur. Þeir samningar voru fyllilega hagstæðir fyrir íslenzka bændur. Og ég vil segja, að eins og þeir voru undirbúnir og með þeim réttindum, sem bændur áskildu sér, - sem þeir og munu sækja, - þá eru þeir hagstæðir, samanborið við það að þurfa að setja 18 kr. verð á kjötkg. Þessir samningar voru á allan hátt heppilegri en það. En það, sem kom á eftir þessu máli, eru svikin haustið 1945, þegar sanngirni bænda haustið 1944 er notuð til þess að níðast á þeim haustið 1945, með því að taka af þeim það vald, sem þeir áttu að hafa til þess að ákveða verð á afurðum sínum. Og þetta var gert án þess að þeir fengju nokkrar útflutningsuppbætur, sem þeir fengu samkv. samningunum um afurðaverðið árið áður. Þess vegna má það heita einkennilegt og tvenns konar leikur örlaganna, að hv. þm. S.-Þ., sem er að deila á okkur framsóknarmenn fyrir að hafa gert samning um afurðaverðið haustið 1944 eins og við gerðum, verður til þess að ganga með til þess að styðja þá sviksemi, sem bændum hefur verið sýnd með framferðinu í verðlagsmálum þeirra haustið 1945. Þ. á m. greiðir hann atkv. með því að samþ. l. um búnaðarráð, sem svipta bændur valdi til þess að ákveða verðlag á afurðum þeirra. Og það er meira, sem hér kemur til greina. Það er vitað, að þetta frv. er flutt að tilhlutun kommúnista. Þó að hv. þm. A.-Húnv. sé meðal flm., þá er frv. flutt af kommúnistum fyrst og fremst til þess að eyðileggja stéttarsamtök bænda. En hv. þm. A.-Húnv. lítur svo á, að yfir stéttarsamtökum bænda geti hann ekki sjálfur ráðið. Og með því að vera með samþykkt þessa frv. er hv. þm. S.-Þ. - jafnframt því sem hann er að deila á Framsfl. - kominn í samstarf með kommúnistum um eitt það versta níðingsverk, sem unnið hefur verið á íslenzkri bændastétt. Þetta er einkennilegt örlaganna spil. En þannig er það. Og það er vitað mál, að ef hv. þm. S.-Þ. greiddi ekki atkv. með kommúnistum í þessu ofsóknarmáli á íslenzka bændastétt, þá væri þetta mál fallið hér í þessari hv. þd. Og þetta er sami hv. þm., sem er að deila á Framsfl. fyrir það, að hann hafi rætt við kommúnista haustið 1942, þegar Sósfl. óskaði eftir því, að Framsfl. ræddi við þá. Ég held, að það gildi þá hið sama um þetta eins og það, sem ég var að lýsa með nokkrum orðum hér áðan, að það snýr einkennilega margt öfugt við nú hjá þessum hv. þm., miðað við það, sem áður var. Og af því að hv. þm. S.-Þ. gaf mér heilræði fyrir nóttina, þá held ég, - án þess að ég ætli að gefa honum heilræði, - að hann hefði gott af að hugsa um það, áður en hann gengur til svefns í kvöld, hvernig stendur á því, að menn og málefni, vinir og óvinir, þetta allt snýr nú öfugt við gagnvart þessum hv. þm. samanborið við það, sem var fyrir nokkrum árum. Þetta er spurning, sem hv. þm. hefði gott af að hugleiða, um leið og hann leggst til svefns.

Frsm. 1. minni hl. (Eiríkur Einarsson) : Herra forseti. Eftir umr., sem hér hafa farið fram, gæti aðvífandi áheyrandi haldið, að eitthvert glæpamál væri á dagskrá, fremur en venjulegt þingmál. En til þess að minna á, að svo er ekki, og til þess að ekki slitni þessar umr. algerlega úr tengslum við dagskrármálið, þykir mér viðkunnanlegra, af því að ég er frsm. fyrri minni hl. landbn., að segja nokkur orð. Hér hafa verið haldnar fleiri klukkutíma ræður, ekki um málefnið sjálft, hvernig eigi að haga útbýtingu fjár úr búnaðarmálasjóði, heldur eru það rætur gamalla synda, sem er verið að greiða hér úr og skýra fyrir þingheimi, hvaða vaxtalögum séu háðar. Ég tel þetta mál, sem fyrir liggur til umr., ekki stórmál. Og þegar lög þessi um búnaðarmálasjóð voru fyrst samin, var ég andstæður framgangi þess máls. Ég áleit ekki rétt að klípa utan úr afurðaverði bænda og því bezt að lofa þeim áfram að hafa ráðstöfunarrétt á því, sem þeir fengju fyrir söluvörur sínar. En þrátt fyrir það, þótt ég léði því lítt liðsyrði, þá varð niðurstaðan svo sem hún varð. Og það er komið á daginn, að þessi lagasetning ætlar að verða mæðubarn. Ég vildi, að bændur fengju þetta fé sjálfir til umráða, en hæstv. Alþ. tæki ekki að sér forsorgun á þessum hluta afurðaverðs þeirra. En úr því að svo er komið, að Alþ. hefur gert þetta, þá álít ég, að úthlutunarrétturinn á þessu fé eigi samt sem áður að vera sem allra næst heimavettvangi bændanna sjálfra. Því fjær sem sá réttur liggur heimavettvangi bænda sjálfra, því dýpra finnst mér seilzt ofan í vasa þeirra. Og þó að hér hafi blandazt í umr. um þetta mál, að þessu fé sé rétt að verja til hluta, sem nauðsynlegir eru, t. d. eins og að reisa samkomuhús fyrir bændur, þá vil ég ekki, að orð mín skiljist svo, að ég telji ónauðsynlegt, að slíkt hús verði reist. T. d. eru húsakynni Búnaðarfélags Íslands og búnaðarþings algerlega óviðunandi, svo að jafnvel skömm er að fyrir íslenzka bændastétt. Og það þarf að taka með stórhug á því máli. En fjárframlög til þess eiga að vera með allt öðrum hætti en hér er um að ræða, að vera með smánart utan úr vöruverði bænda. Ég get því fallizt á það, sem hv. 3. landsk. þm. sagði, að það er spurning, hvort þessi lagasetning væri ekki bezt komin þannig, að hún væri algerlega numin úr gildi aftur. Og ef bændur vilja veita fé til sinna eigin þarfa, þá eiga þeir að segja sjálfir til um það, hvað mest kallar að um að framkvæma hjá þeim, bæði í búnaðarfélagsskap þeirra heima fyrir og jarðræktarframkvæmdum. Ég get ekki skilið, hvað meint er með því, er einn hv. þm. hefur sagt, að þetta mál sé flutt fyrir áhuga kommúnista og viss bændafulltrúi hafi hjálpað þeim í því: Er það þá meiningin, að það eigi að stimpla málin eftir því, hvort fulltrúar bænda flytja þau ásamt kommúnistum eða ekki kommúnistum? Ég hef haldið, að það eigi að meta þingmálin eftir málefnalegu gildi þeirra, en ekki eftir því, hverjir eru flm. þeirra. Og að þetta mál sé flutt til eyðileggingar stéttarsamtökum bænda, það fæ ég ekki skilið. Viðkomandi stéttarsamtökum bænda finnst mér, að þeir kunni að standa saman um sín hagsmunamál eins og aðrar stéttir. Og ég hef haldið, að prófsteinn á stéttarsamtök þeirra sé á allt öðrum vettvangi en hvort þessi eða hinn ráði yfir þessum hálfa hundraðshluta af söluverði afurða þeirra. Ég hélt, að hann væri á þeim vettvangi, að bændur skildu, hvað eru sameiginleg mál þeirra. Það er ekki mitt meðfæri að halda langar ræður. Ég held, að ég gæfi upp andann fyrr en ég hefði lokið því að halda tveggja eða þriggja klukkutíma ræðu. En ég vildi bara láta þessi fáu orð fylgja úr garði áliti okkar tveggja nm. í hv. þd. Og þar sem ég tel þá málsmeðferð réttláta og óskaðlega, sem við leggjum til, þá vænti ég þess, að hv. þd. geti fallizt á niðurstöður okkar nál.



Ég býst við, að mín aths. verði stutt, því að nokkuð er nú. liðið á kvöld. Hv. þm. Str. segir, að ég sé mjög vinafár og menn hafi margir aðrar skoðanir en ég. Ég get sagt þessum hv. þm., að ég harma það ekkert, t. d. í því tilfelli, þó að ég hafi ekki sömu skoðanir og framsóknarmenn, þegar þeir villtust út af leið flokksins og hafa verið villtir síðan og hefur ekki tekizt að hafa nokkur jákvæð áhrif á þjóðmálin síðan árið 1942. Þá þykist ég betur farinn að vera ekki með í för þeirra, sem þannig hafa villzt í þokunni. Hv. þm. Str. minntist á það, að Jón Baldvinsson var rekinn úr Dagsbrúnarfélaginu, og hann dó skömmu síðar. Það var álitið, að þetta hefði verið óverðskulduð meðferð, sem hefði átt þátt í því að stytta honum aldur. Ég er nokkuð líkt settur að vissu leyti og Jón Baldvinsson var þá. Ýmsir af samstarfsmönnum hans ráku hann þá úr Dagsbrún. Og það er almennt talið, að hv. þm. Str. langi til að reka mig líka úr Framsfl. En það er hægt að reka menn úr kirkju og flokki, en menn fara ekki, nema menn vilji fara sjálfir. Það er ekki til neins að ætla að reka mig frá framsóknarstefnunni. Ég hef haldið við stefnuna. En þegar menn hafa villzt frá þeirri stefnu, - eins og hv. þm. Str., - þá hafa menn verra af því. En sá hv. þm. getur litið yfir það fyrir það tímabil, síðan hann kom inn í þingið, hvernig ég studdi hann til valda, hvernig ég skaut undir hann skábretti, þegar hann þurfti að semja frið við gamla andstæðinga. Hv. þm. Str. getur ekki gert gys að því, að ég hafi ekki haft nögu illt álit á hv. þm. G.-K. Ég hef verið miklu meira á móti hv. þm. G.-K., Ólafi Thors, heldur en hann, og það hefur munað miklu meira um mína mótstöðu gegn honum en mótstöðu hv. þm. Str. Hv. þm. G.-K. var með dugnaði á móti mér og ég á móti honum. Hins vegar hef ég gefið hv. þm. Str. þrjú ár í ráðherrastóli með þessum manni, hv. þm. G.-K. Ég fékk framlengt samstarf borgaraflokkanna með ýmsum aðgerðum, af því að ég vildi gera það. Um hitt er svo afbrýðisemi hjá hv. þm. Str., að ég hef ekki reynt svik af hæstv. núv. forsrh. En hv. þm. Str. hefur borið á hann svik, og hann hefur gengið svo langt að segja, að þessi svik hafi orðið þess valdandi, að hér er ekki hægt að halda áfram borgaralegu samstarfi. En hv. þm. Str. þarf ekki að búast við, að langt líði, án þess að ég geri grein fyrir því, hvað hans áhrif hafa gert að verkum í hinu pólitíska lífi flokks hans. Hv. þm. Str. vildi sanna það, að séra Sveinbjörn væri ekki hættur við þingmennskuframboð. Ég hef ekki sagt um það annað en það, sem ég hafði eftir manni, sem beinlínis hefur talað við hv. þm. Str. Og hv. þm. Str. fer austur í Skaftafellssýslu og biður tvo tiltekna menn að vera í framboði á móti sýslumanninum, en þeir neita báðir. Og svo gekk annar þeirra úr flokknum með símskeyti til þess að sýna hv. þm. Str., að hann vill ekki vera með honum lengur. Því að hann sá fram á, að einn hinn greindasti og menntaðasti maður þessa þings, Sveinbjörn Högnason, var ekki hættur við þingmennskuframboð. En þá er hv. þm. Str. búinn að gera sér krók austur í Skaftafellssýslu til þess að fara á bak við hv. þm. V.-Sk. (SvbH) og útvega fyrst einn og svo annan mann í hans stað til framboðs. Þessar umr. munu nú vera að fjara út, og mér þykir ótrúlegt, ef hv. þm. Str. skilur það ekki, að það er nokkurs konar Nemesis, sem eltir hann hér. Honum varð gott af því upp á veraldlegar valdastöður að kynnast mér. Ég á honum hins vegar ekkert að þakka. Ég hélt honum í ráðherrastólnum í átta ár, - með miklum erfiðleikum oft og tíðum -, en þegar ég gat ekki gert það lengur fyrir hans þrákelkni, þá gekk hann út á eyðihjarnið og hefur verið þar síðan. Ég held, að hv. þm. Str. ætti að skilja það, að það er ekki skemmtileg aðstaða fyrir mann, sem getur með réttu sagt, að hann hafi verið lengur forsrh. á Íslandi en nokkur annar maður. Og það er enn minna skemmtilegt, þegar það er athugað, hve lítið liggur eftir hann frá þeim tíma, er hann var ráðh. En enn minna liggur eftir hann, eftir að hann gekk út á eyðimörkina, því að þar dvelur hann við eymd og vesöld. Því að ef viðkomandi andófi gegn ríkisstj. það er borið saman, sem eftir hann liggur annars vegar, og hins vegar eru athuguð þingtíðindi frá árunum 1924–1927, þá er sýnt, að hans andstaða og hv. 2. þm. S.-M. gegn ríkisstj. er aumleg móts við andstöðu okkar Tryggva Þórhallssonar á móti stjórn Jóns Þorlákssonar, af því að hv. þm. Str. hefur ekki í sér þann neista, sem þarf til þess að vera í þeirri vandasömu aðstöðu. Hv. þm. Str. hefur sem sé ekkert getað, síðan honum betri menn hafa hætt að geta borgið honum. Og þannig mun það verða, þangað til hans eigin þungi ber hann þangað, sem hann á að vera til efstu stundar.



Herra forseti. Það eru óskapleg örlög, sem fyrir mér eiga að liggja, a. m. k. í augum hv. þm. S.-Þ. En það, sem ég ætla að vekja athygli á, er þessi einkennilegi hugsunarháttur, sem finna mátti gegnum alla ræðu hv. þm. S.-Þ., að það sé höfuðólán að vera ekki við völd, hvernig sem maður kemst í þau, - þó að það sé með svikum. Eins og hann talaði, mátti halda, að hann hefði komizt til valda á þann hátt. Hann sagðist ekki kæra sig um að vera mjög mikið við riðinn flokk. sem væri valdalaus um þjóðmál, eins og Framsfl. Hvernig lízt hv. þingmönnum á þennan hugsunarhátt? Það er þetta sama, sem kemur enn fram hjá hv. þm. S.-Þ., að það er ekki aðalatriðið að berjast í flokki fyrir málefni, sem maður álítur, að sé rétt, og fara úr ríkisstj. vegna þess, að maður sé í andstöðu við það, sem ríkisstj. að öðru leyti berst fyrir. Nei. Aðalatriðið fyrir honum er að vera við völd. - Hann sagðist hafa gefið hv. þm. Str. þrjú ár í ráðherrastóli. Það er fyrir honum aðalatriðið. að því er virðist, að vera í ráðherrastóli. Hitt er ekkert atriði, hvort maður berst fyrir réttum málstað. Það er ekkert atriði í hans augum fyrir Framsfl., hvort flokkurinn berst fyrir réttri stefnu, hvort dýrtíðarstefna ríkisstj. er rétt eða stefna Framsfl. er rétt, heldur hitt, að Framsfl. tekst ekki að vera við völd. Og hann segir, að þessi þm. Str. hafi komið í veg fyrir borgaralega samvinnu. Það skiptir ekki hv. þm. S.-Þ. máli, hvort sú borgaralega samvinna er á heilbrigðum grundveili, heldur hitt, að Framsfl. komist inn í borgaralega samvinnu. Hv. þm. S.-Þ. sagði enn fremur, að ég hefði staðið í vegi fyrir því, að Framsfl. tæki þátt í ríkisstj., því að ég hefði viljað vera sjálfur þar í forsæti. Það er margsýnt fram á, að Framsfl. bauð, að forsrh. yrði Björn Þórðarson. Fyrir því liggja bréf. Og Framsfl. bauð samvinnu upp á viss býti, sem voru þannig, að hægt var við að hlíta, og allt annar ráðh. átti að vera í forsrh. stóli en Hermann Jónasson, sem ekki gerði sér neina von um að komast þar að. Þá minntist hv. þm. S.-Þ. á Jón heitinn Baldvinsson. Ég fer ekki inn á að ræða það mál. Það er horfið mál og látinn maður. Ég skal ekki tala um þá atburði. En ég held, að hv. þm. S.-Þ. hefði ekki átt að minnast á Jón Baldvinsson, því að nafn þess manns rifjar upp minninguna um þann vitnisburð um hv. þm. S.-Þ., sem Jón Baldvinsson skrifaði nokkru áður en hann dó. Ég held, að hv. þm. S.-Þ. hefði helzt ekki átt að minnast á Jón Baldvinsson sem mann, sem hann tæki trúanlegan á öllum sviðum. Því að ef nokkurn tíma hefur verið gefinn vitnisburður svo að manni hrýs hugur við honum, þá er það vitnisburður sá, sem Jón Baldvinsson hafði um hv. þm. S.-Þ., og bréf, sem hv. þm. S.-Þ. fékk frá honum. Hv. þm. S.-Þ. sagði, að Framsfl. hefði verið að villast burt frá framsóknarstefnunni. Og hann segir, að ég sé ekki mikill bardagamaður og illa gefinn. Það er satt, ég er ekki mikill bardagamaður og kannske allt of lélegur í andstöðu gegn núv. ríkisstj. Og það er sjálfsagt rétt, að ég hafi ekki mikla hæfileika. En það verður við það að sitja. En einkennilegur er þó einn hlutur, að þessi lítilmótlega og hæfileikalausa stjórnarandstaða, sem við hv. þm. S.-M. og ég eigum að vera, skuli vera þannig, að allt flokkslið Framsfl. skuli yfirleitt hafa villzt með þessum mönnum, en frá þessum sprengi- og bardagamanni, sem hv. þm. S.-Þ. segir sjálfur, að hann sé. Það er það undarlega við þetta allt saman. Og það er ekki aðeins það, að allir framsóknarmenn hafi villzt burt frá þessum hv. þm., heldur svo að segja hver einasti vinur hans og samherji frá því fyrsta. Og ekki geta þetta verið mín verk, jafnlítilmótlegur og ég á að vera og jafnlítill bardagamaður og hv. þm. S.-Þ. segir, að ég sé. Það er eitthvað annað, sem hér kemur til. Nú vil ég, að hv. þm. S.-Þ. hugsi um þetta í nótt, þegar hann gengur til hvílu, hvort orsök þessa muni ekki vera eitthvað, sem liggur í honum sjálfum. Það er svo bezt að láta þetta vera útrætt að sinni. Viðvíkjandi valdatöku ríkisstj. og því, hvort einhver flokkur hefur völd eða ekki og hvort hægt er að koma á borgaralegri samvinnu, þá sannast að segja hrýs mér svo hugur við þessum hugsunarhætti, sem fram kom hjá hv. þm. S.-Þ. og ég hef lýst, að mér þykir fyrir því, að hann skuli vera til hér innan sala þessa þings. Og ég held, ef ég ætti að gefa hv. þm. S.-Þ. leiðbeiningar um það, hvernig stendur á öllum þessum ósköpum, sem hann er að lýsa um fráhvarf Framsfl. frá honum, sem hann kallar þokuvillu, sem getur ekki verið af mínum sökum, þar sem ég er svo lítilmótlegur og lítill bardagamaður, þá held ég að ég vildi benda þessum hv. þm. á að athuga það, hvort það er ekki eitthvað vegna þessa hugsunarháttar, sem þessi hv. þm. hefur tamið sér og mér hrýs hugur við, hvernig fyrir honum er komið.

Frsm. (Páll Hermannsson) : Herra forseti. Iðnn. hefur athugað brtt. 754, og leggur meiri hl. n. til, hv. þm. Barð. og hv. 9. landsk. þm., að till. verði samþ. Hins vegar finnst mér ekki þörf á því að samþ. þessa brtt., álít, að frv. sé gott eins og það er, en geri það atriði ekki að kappsmáli.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Herra forseti. Það er mjög skammt síðan þessu frv. var vísað til landbn. og síðan það kom í þessa hv. d. Og hefði tími verið til, hefði verið mjög æskilegt, að n. hefði getað athugað þetta frv. ýtarlega. En þetta er stórmál og nýsmíði að mörgu leyti og má búast við því, að það verði endurskoðað mjög bráðlega og breyt. þá gerðar. Landbn. var sammála um, að hér væri um svo stórt og merkilegt mál að ræða, að enda þótt hún hefði ekki haft nógu langan tíma til þess að athuga það, þá væri ekki fært að tefja það þannig, að ekki væri þá víst um, að það næði fram að ganga sem l. frá þessu þingi. Þess vegna var það, að ekki vannst fullkominn tími til þess að setja fram brtt. frá n. hönd, en því var þannig varið með ýmsar breyt., sem hefðu átt að koma fram, að nm. voru ekki sammála um þær og áskildu sér rétt til þess að bera fram brtt. við frv. og fylgja brtt., sem fram kynnu að koma. En yfirleitt var n. sammála um að mæla með samþykkt frv. Hér liggja fyrir prentaðar brtt. á þskj. 776 frá 3 nm. um breytingar á frv., en um það atriði var ekki tekin nein ákvörðun í n., og skal ég því að svo stöddu máli ekki fara frekar út í það að ræða þær brtt., þar sem líka nm. hafa alveg óbundnar hendur eins og ég sagði áðan. Ég hef leyft mér að bera hér fram skriflega brtt., af því að ekki vannst tími til að fá þær prentaðar áður en málið yrði tekið fyrir, en mér þykir réttara að láta þær koma fram við 2. umr. Flestar þessar brtt. eru aðallega til leiðréttingar og skýringar á frv. og að sumu leyti til sjálfsagðra endurbóta á því. Þessar brtt. eru 3, og ég vil leyfa mér að skýra þær um leið og ég afhendi hæstv. forseta þær, með leyfi hæstv. forseta. 1. brtt., sem ég ber fram, er við 9. gr. frv. og er þannig, að á eftir orðunum „semja við búnaðarsambönd“ bætist: stjórnir félaga, sem hafa sett sér jarðræktarsamþykktir. Og það hafa þeir játað við mig 1 eða 2 nm. landbn. Nd., að þeim hafi láðst að athuga þetta. Þannig er því farið, að innan umdæmis búnaðarsambandanna hafa nú risið upp sjálfstæð sambönd, sem hafa, án þess að vera í raun og veru nokkuð háð búnaðarsamböndum, ræktunarframkvæmdir og hafa verið löggilt af Búnaðarfélagi Íslands og starfað alveg sjálfstætt. Og þá eru samböndunum lítið sem ekkert viðkomandi þær framkvæmdir, sem þau félög, sem standa að þessum jarðræktarsamþykktum, gera. Ef hv. þm. hafa hjá sér frv., þá kemur sá kafli 9. gr., sem brtt. hljóðar um, til með að líta út þannig: Nýbýlastjórn skal, ef óskir koma fram um það, semja við búnaðarsambönd, stjórnir félaga, er hafa sett sér jarðræktarsamþykktir, eða bæjar- og sveitarfélög um að taka að sér frumræktun lands fyrir ákveðið gjald.“ Ég geri ráð fyrir því, að um þetta atriði þurfi ekki að deila. 2. brtt. mín er við 11. gr. frv., en þar stendur, um skipun manna í hverri sýslu, með leyfi hæstv. forseta: „Nýbýlastjórn skipar þriggja manna n. í hverri sýslu. Skulu tveir þeirra tilnefndir á fulltrúafundi hlutaðeigandi búnaðarsambands, og skal þar hafa hlutfallskosningu um val þeirra, ef óskað er“ o. s. frv. Þarna er ákvæði um það, hvernig sambandið eigi að velja mennina og hvernig eigi að fara að því, en til skýringar er reynt að gera það eins réttlátlega og hægt er, ef á annað borð verður nokkur ágreiningur um það. Annars á það ekki að tefja, þó að hlutfallskosningar séu þarna fyrirskipaðar. Ef samkomulag er um það á fulltrúafundi, þá getur hver flokkur skilað sínum lista með einum manni á, og þá er allt klappað og klárt. Annars verður að ráða þar afl atkv., ef ekki er um annað að ræða. En þessi 3. brtt., sem ég hef hér komið fram með, er við 19. gr. Og sú brtt. kemur fram vegna þess, að ekki eru nógu greinileg ákvæði um það, hvernig á að fara með innheimtu, ef óskil verða á lánsfé sjóðsins. Þá gr. hef ég leyft mér að orða um og hef þar tekið til fyrirmyndir orðalag, sem er í veðdeildarl. um, hvernig innheimta skuli fara fram, og er þetta gert til þess að létta innheimtu og framkvæmd hennar og gera hana kostnaðarminni bæði fyrir sjóðsstjórnina og eins fyrir þá, sem verða fyrir því óhappi að lenda í vanskilum og innheimtu verður að gera hjá, þannig að til uppboðs kemur. Þessi gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta, eftir minni till.: „Þegar lán eru komin í gjalddaga, hefur Byggingarsjóður heimild til þess að láta selja veðið við opinbert uppboð án undanfarandi dóms, sáttar eða fjárnáms eða leggja sjóðnum það út til eignar, ef þörf er á.“ Þetta hygg ég, að geti orðið báðum aðilum til hagræðis, bæði skuldareiganda og skuldara. Ég leyfi mér svo að afhenda hæstv. forseta þessar brtt.

Forseti (StgrA): Mér hafa borizt skrifl. brtt. frá hv. þm. Dal. Eins og hv. frsm. lýsti, þá eru þær of seint fram komnar og þarf afbr. fyrir þeim, og þar sem þær eru skriflegar, þarf tvöföld afbrigði.



Herra forseti. Ég flyt ásamt 2 öðrum þm. smávægilega brtt. við 17. gr. frv., og er hún prentuð hér á þskj. 776. Brtt. er um það, að síðasta málsgr. þessarar gr. skuli falla niður. Eins og vitað er, var þessi málsgr. ekki í frv. þegar það var lagt fyrir Alþ., en var skeytt við samkv. samþykkt Nd. Við flm. till. teljum ástæðulaust að fella inn í frv. þessa málsgr. Hún horfir lítið til hagsbóta eða örvunar á því starfssviði, sem hér er um að ræða, og hún er sízt til þess fallin að draga hreinar línur í framkvæmdum l. Það, sem er mergurinn málsins í þessari gr., sem við viljum láta fella niður, er að heimila nýbýlastjórn að veita lántakanda óafturkræft framlag úr sjóðnum, sem aftur á móti kemur til greina í vöxtum lántakanda af þeim hluta, sem hann tekur að láni, sem þá er takmarkað við aðra hámarksupphæð en annars er um að ræða, sem sagt lægri upphæð. Ég fæ ekki betur séð en þetta geti ekki horft til neinna hagsbóta, en sé heldur til þess að geta valdið ágreiningi og gratitargerð í framkvæmd laganna. Þetta á að vera matsatriði í hvert skipti, og ég tel það út af fyrir sig varhugavert að opna dyr að slíkri matsgerð og í rauninni ekki ólíklegt, að slík heimild, þegar á hana kynni að verða farið að sækja, að fá þetta óafturkræfa framlag, gæti auðveldlega orðið til ágreinings meðal þeirra, sem skipa nýbýlastjórn, að verða að meta, hvort sé ástæða fyrir þennan mann eða hinn, sem slíks kynni að leita, að verða við slíkri beiðni, því að það er engin markalína dregin, þannig að það mundi verða til að valda ágreiningi milli nýbýlastjórnarmanna, hver það ætti helzt að vera, sem yrði þessa styrks aðnjótandi. Það er ekkert sagt um það. Það er þá helzt, að þeim væri þetta keppikefli að fá þetta óafturkræfa framlag, sem vildu láta skrifa eignir sínar á minna nafnverð, en ég sé ekki, að það snerti að neinu leyti merg málsins og sé þar með óþarft og engum, þegar öll kurl koma til grafar, greiði gerr með þessu. Ég tel það ætti að vera styrkur þessari lagasetningu og jafnvel framkvæmdinni, að þær reglur, sem settar eru um störf þess og aðferðir í framkvæmd, séu sem fábreyttastar og skýrastar og l. svo ákveðin í hvívetna, og sízt af öllu ætti að gera leik til að setja nokkur ákvæði, sem séu á sérstakan hátt lagin til þess að valda ágreiningi. Það er nú líka svo, þegar um þetta atriði er að ræða, að ég fyrir mitt leyti fæ ekki séð, hvaða fé stj. hefur milli handa til að veita slík óafturkræf framlög eftir slíku frummati, sem slíkt handahóf gæti framið. Mér þykir ekkert eðlilegra en að nýbýlastjórn hverju sinni væri mjög illa við að fá slíka heimild sem þessa í hendur af þeim ástæðum, sem ég hef nú greint, það sé ekkert, sem greiði fyrir til þeirra aðgerða, sem um er að ræða, en setji aðeins inn ákvæði, sem mundi valda vafningum eða torveldleik í staðinn fyrir að hafa þá einföldu aðferð, sem sá bálkur frv. setur að öðru leyti. Það er því ósk okkar flm., að hv. d. geti fallizt á, að þessi umtalaða málsgr. 17. gr. frv. verði felld niður. Hins vegar vil ég taka fram, að þar sem er mjög áliðið þings og ég geri ráð fyrir, að mörgum hv. þm. sé sama í hug og mér um það, að nauðsyn beri til, að frv. verði að l., dagi ekki uppi, hrökklist ekki milli d. með þeirri niðurstöðu, að það dagi upp, þá vil ég fyrir mitt leyti engan veginn verða til þess að bera fram brtt. og láta samþ. hana, ef það hlytist af slíkri brtt., að frv. dagaði uppi. Ég slæ þennan varnagla af minni hálfu, að ég vil ekki láta samþ. minnar brtt. verða til þess. En ef fleiri brtt. yrðu samþ. og öryggi virtist fyrir því, að frv. yrði að l. á þessu þ., þá er eindreginn vilji okkar flm., að þessi umtalaða málsgr. verái felld úr frv.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af brtt., sem hér liggja fyrir. Það liggja fyrir, að mig minnir, þrjár brtt. frá hv. þm. Dal., frsm. þessa máls. Ég þóttist taka svo eftir þeim, að mér fyndist, að þær, a. m. k. tvær af þeim og líklega allar, væru til bóta. Ég áttaði mig ekki fullkomlega á þeirri, sem var um söluna, en þar sem hér er reyndur lögfræðingur, þá geri ég ráð fyrir, að sú till. sé til bóta líka. Þá liggur hér fyrir brtt. á þskj. 776, sem er um það, að síðari málsgr. 17. gr. falli burt, en sú málsgr. gerir ráð fyrir því, að í staðinn fyrir löng lán, sem veitt eru til ýmissa framkvæmda og ríkið ber allverulegan kostnað af, vegna þess að lánsvextirnir eru lægri en ætla má, að vextir verði af því fé, sem ríkið þarf að borga, þá geti nýbýlastjórn í stað þessara lána veitt eins konar styrk eða fjárframlag, sem er óafturkræft, til þeirra, sem byggja. Ég skal nú taka það fram, að mér er þetta atriði ekki svo vel kunnugt eða ljóst, að ég vilji fullyrða, að þetta kunni ekki að reka sig á það aðalfyrirkomulag, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég er ekki frá því, að eiginlega sé frv. byggt upp með það fyrir augum, að þar sé eingöngu lánastarfsemi, en ekki styrktarstarfsemi. En það vil ég samt taka fram, að ég skil gr. svo, að ef sá háttur yrði hafður á að láta styrk í staðinn fyrir lán, þá eigi það ekki að vera nein sérstök hlunnindi fyrir þann, sem fær þetta, og ekki heldur sérstök útgjöld fyrir ríkið, vegna þess að það á aðeins að finna, hvað það væri, sem ríkið legði fram sem vaxtamismun yfir lánstímann, en síður held ég, að það geti verið tilgangurinn með þessu ákvæði, sem ég las í blaði hér í morgun, að þetta mundi eiga að vera til þess að láta þá menn fá þennan styrk, sem væru of ríkir til þess að fá lán. Þetta er bara heimild, og ég geri ráð fyrir, að slíkt geti ekki komið til mála. Nú er það svo, að ég fullyrði ekki, hvort þessi brtt. er til bóta eða spillis í frv. Ég aðeins get látið uppi það álit mitt, að ég vona, að nú takist að búa þannig um, að þessar framkvæmdir leggi mönnum ekki stórútgjöld á herðar um langa framtíð. Þess vegna get ég hugsað, að það væri engin fjarstæða, að heimilt væri að veita þeim mönnum nokkra aðstoð, sem reyna að klífa þrítugan hamarinn til að fá hús yfir sig og losa sig við þá skuldabyrði, sem vel má vera, að ýmsir verði á sig að taka, því að allar slíkar framkvæmdir eru nú mjög dýrar. Ég skal svo ekki orðlengja meira um þetta, en ég geri ráð fyrir, að ég geti ekki greitt þessari till. atkv. - Eins og hv. frsm. fyrir þessari till., hv. 2. þm. Árn., drap á, þá vil ég gjarnan, að þetta frv. verði að l. Ég veit ekki, hvað fast Nd. kann að standa að þessari till., en öruggara gæti verið að samþ. ekki breyt. við frv., sem maður vissi fyrir fram, að kynni að vera ágreiningur um.



Mér er sagt, að þetta frv. muni vera búið til af mönnum, sem vinna hér á skrifstofu og eru nýlega komnir heim frá útlöndum og hafa sennilega ekki séð mikið af sveitalífinu nema þegar þeir hafa ferðazt í orlofi. Síðan mun þetta hafa verið lagað af öðrum, sem meira vita, og samt mun koma í ljós síðar, að þar sem þessi l. hafa ekki verið löguð nógu mikið, þurfi að breyta þeim á ný, áður en meiri skaði verður að. Það eina, sem skiptir máli og verður að teljast til bóta, er það, ef ríkið leggur til hliðar nokkra summu á ári í nokkur ár í því skyni að rækta jörðina og byggja. Og þótt mönnum finnist þessi upphæð talsvert há, þá mun ekki reynast svo, að Það verði allir hlutir gerðir með þessu fé. Sá galli, sem er á þessu frv., er eðlilegur, af því að þetta er búið til af mönnum, sem hafa ekkert vit á þessum hlutum og litla reynslu og hafa sýnilega enga hugmynd um, hvað erfitt það er að nema land á ný. Það er það fyrsta. Þess vegna flaska þeir á því að gera ráð fyrir því, að menn, sem nema land á ný, þeir geti gert það styrklaust með lágum vöxtum. Nú vil ég segja hv. þd. einfalt dæmi, sem ég held, að hafi verið minnzt á áður, af því að það kom beint inn í þingið. Fyrir fáeinum árum keypti Búnaðarbankinn jörð á þeim stað í Ölfusi, sem af öllum er talinn líklegastur til að gera svona landnám á, Þórustaði. Ég held, að hann hafi eignazt hana fyrir 14 þúsund, illa húsaða, en þar er land, sem má gera að góðu túni, djúp mýri, sem hallar móti suðri og er ekki of blaut. Búnaðarbankinn vildi sýna, hvernig væri hægt að byggja svona jörð og reisa þar hús, sem eru heldur lítil fyrir meðalfjölskyldu, svo að það er álitið, að það þurfi að byggja eitthvað við þau, ef þar byggju fjölskyldur í heldur stærra lagi. Enn fremur þarf að byggja þar fjárhús og hlöðu við, allt úr steini. Þetta kostaði 140 þús. framarlega á stríðstímanum. Þá er eftir að byggja á þessari jörð fjós og hlöðu við það, og þar að auki er ekkert búið að gera við landið, þar var aðeins túnkragi frá fornu fari, en mýri allt í kring. Af tilviljun varð ég var við það um daginn, hvernig gengur að byggja fjós. Það voru menn, sem hafa haft landbúnaðarmál með höndum meira en ég, þeir voru að ræða um það hér í næstu stofu, hvort það væri annað vit en að láta Stafholt leggjast í eyði. Af hverju? Þetta er eitt af höfuðbólum Snorra og eitt mesta höfuðból þessa lands. Fjósið var fallið, Og hvað gerðu menn ráð fyrir, að það mundi kosta að byggja það á ný? 125 þús. kr. Og þá er spurningin fyrir ríkið, hvort það hafi handbærar 125 þús. kr. til að byggja þar fjós, svo að þar verði búið. Þetta sýnir, hversu óendanleg grunnhyggni er á bak við þetta frv. Þeim dettur hvorki meira né minna í hug en að hægt sé að láta menn mynda nýbýli styrklaust, sem áreiðanlega kosta ekki minna en kvartmilljón, ef maður tekur nauðsynleg hús, túnrækt og annað slíkt. Ég vil enn fremur sýna annað dæmi. Það er ekki frá þessum gullflóðstímum, heldur frá því er Tryggvi Þórhallsson var í Búnaðarbankanum. Þegar hann kom þar, þá var búið að reisa talsvert af húsum í sveitum, og kreppan var komin. Þá sagði hann við mann, sem starfaði þar : Reyndu að gera uppdrætti, sem kosta ekki nema 5 þús. kr. Maðurinn gerði það. Síðan hafa verið byggð í tugatali minnstu hús í sveitum eftir svipuðum teikningum, eftir allra þrengstu línum, sem hægt var að hugsa sér. Ég ætla auðvitað að greiða atkv. með þessu frv., að ef landið á þessar milljónir, þá séu þær settar í landbúnaðinn. En ég vil bara segja það út frá reynslunni, að ef hún á að fara að reisa nýbýli, þá geta þau ekki kostað minna en 150–250 þús. kr. undir núverandi kringumstæðum. Nú segir ríkisstj.: Höfuðstólinn á að borga og nokkuð af vöxtunum. En það verður bara ekki gert. Og þegar að því kemur, að þetta á að greiðast, þá er ekki nema um tvennt að velja, gefa nærri því allt eftir af þessum peningum eða gera það sér til skemmtunar að gera þessa menn upp og ganga af þeim dauðum. Þetta er það eina sem hægt er að gera út frá þeim skilmálum, sem hér er boðið upp á. Þetta er það, sem lífið kennir okkur. Þá er annað, sem er dásamlegt í þessu frv. Við höfum l. um verkamannabústaði og höfum alltaf verið að bæta þau, sem er bæði rétt og fallegt. Það hefur verið til þess ætlazt, að verkamennirnir gætu eignazt þessar íbúðir, og þeim hefur oft tekizt það. Verkamannabústaðirnir, sem Héðinn Valdimarsson stóð fyrir, kostuðu 11 þús. hver íbúð, og voru það prýðilegar íbúðir miðað við það fé, og margir eiga þær sjálfir. En það, sem alltaf hefur gengið þar í gegn, er það, að bæði ríki og bær leggja mikinn styrk í þetta, það dettur engum í hug að hafa það öðruvísi. Þó dettur mönnum í hug, að hér sé hægt að fá höfuðstólinn aftur með ofurlitlum vöxtum, þó að til viðbótar við dýr íbúðarhús þurfi að taka á sig kostnaðinn af að byggja peningshús og að rækta jörðina, sem er sannarlega ekki ódýrt á þessum stöðum. Þarf ekki annað en að líta til Síberíu, þar sem kosta hér um bil ½ millj. þeir 100 ha, sem þar hafa verið þurrkaðir og eru að vísu vel ræstir fram. Annað er það, sem ég held, að verði skrýtið í þessum byggðarhverfum, sem á sýnilega að vera hagað eftir rússneskum sið. Það er gert ráð fyrir því, að þarna geti tekizt sambúskapur, og menn hugsa sér, að þarna geti allt verið sameiginlegt, matur, vinnukraftur og annað því um líkt. Ólíklegt þykir mér, að mörg af þessum hverfum verði reist í Húnavatnssýslu. Það segi ég af því, að þaðan hafa komið flestir gáfumenn þessa lands úr einni sýslu.  Við erum búnir að sjá, hvað hægt er að gera á vissum stöðum, en það er að skipta jörðunum, ef börnin vilja það. Þetta hefur undanfarin ár verið reynslan á ýmsum stöðum, sérstaklega norðan lands og í Austur-Skaftafellssýslu. Mér er kunnugt um jarðir fyrir norðan, þar sem áður bjuggu hjón, sem höfðu 3–4 vinnumenn og vinnukonur, en nú er þar enginn vinnumaður eða vinnukona, en það er búið að skipta jörðinni milli erfingjanna í 3–4 parta, þeir búa oft allir í sama túninu og nota sömu vinnutækin. En allt er byggt á því, að hver hafi sitt afmælda land, bæði tún og helzt bithaga líka, annars gengur það ekki. Ef það hefði átt að fara eftir reynslunni, þá hefði verið farin önnur leið. Þá hefði verið lagt fram fé til að hjálpa duglegum einyrkjum, sem vildu skipta jörðunum, og þá hefði verið gengið frá þessu sem styrk, en ekki sem lánum til manna. Í stuttu máli, það eru veittir hér ofurlitlir peningar, en undir svo ómerkilegu formi, að það kemur ekki að notum. Það er ekki heldur að búast við því betra, þegar á það er litið, hvernig þetta er til komið. En af því að ég veit, að það á að leggja peningana í jörðina, þó að það þyrfti að vera miklu meira, þá ætla ég að greiða atkv. með frv., þó að ég viti, að það stenzt á engan hátt dóm reynslunnar.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Herra forseti. Eins og grg. ber með sér, er frv. þetta flutt að beiðni hæstv. fjmrh., og fjhn. hefur athugað málið og 4 nm. lýst því yfir, að þeir mæltu með frv. En einn nm. áskilur sér rétt til þess að hafa óbundnar hendúr um sitt atkv. Þetta frv. er í raun og veru ekki annað en framlenging á gildandi l. frá 1943, og er alveg í samræmi við 1. og 3. gr. þeirra 1. En aftur hefur verið sleppt úr þessu frv. 2. gr. l., af því að í raun og veru er það liðið hjá nú, sem sú gr. fjallaði um, og er því óþarft að taka efni hennar hér upp í frv. En 3. gr. þessara l. kemur aðallega við bifreiðaskattinn og setur þar ákveðnari ákvæði um innheimtu þessa skatts, sem verður alveg sá sami og áður var. Þetta léttir mjög undir með innheimtumönnum við innheimtu hans. Og einnig er með þessum ákvæðum svo að segja útilokað, að bifreiðaeigendur sleppi fram hjá því að greiða sinn bifreiðaskatt og tryggingargjöld bílanna, ef því er fylgt fram. Við 4 nm. leggjum til, - og e. t. v. verður sá 5. með því, að frv. verið vísað til 2. umr. Þar sem málið kemur frá n., er óþarft að vísa því aftur til nefndar.



Þetta frv. miðar að því að greiða fyrir skipulagningu á bæjum og framkvæma nauðsynlegar breytingar, sem leiðir af skipulagningunni. Frv. um sama efni, mjög rækilega undirbúið, var borið fram á Alþ. 1940, og er þetta frv. sniðið eftir því að mestu leyti, en þó breytt til um það, sem er, í raun og veru höfuðatriðið, þ. e. a. s., það er fært út og aukið og að ýmsu leyti e. t. v. bætt það atriði. En aðferðin til þess að greiða fyrir þessum skipulagsbreyt. í bæjunum, sem stungið er upp á í frv., er sú að koma upp skipulagssjóðum og afla þeim tekna. Langveigamesta aðriðið í þessari tekjuöflun er það, sem tekið er fram í 5. gr. frv., en það er verðhækkunarskattur á þær fasteignir, sem hækka í verði vegna fasteignamatsbreytinga, m. ö. o. takmarkaður verðhækkunarskattur. Í frv., sem borið var fram á Alþ. 1940, var kveðið svo á, að þegar fasteignamat færi fram, skyldi meta sérstaklega, hve miklu næmi hækkun á fasteignum af þeim ástæðum, sem frv. getur um, vegna skipulagsbreytingar, og var svo heimilað að taka allt að 80% skatt af þessum verðhækkunarskatti í skatt, til þess að greiða fyrir skipulagsbreytingunum. Í þessu frv. er sett inn alveg nýtt ákvæði. Það er haldið þessu, að við fasteignamat skuli meta sérstaklega þá hækkun, sem orðið hefur á eignunum vegna skipulagsbreytingarinnar. En svo er bætt áfram við ákvæði um það, að þegar búið er að fastákveða skipulagsbreytinguna, megi láta fara fram sérstakt mat á þeim eignum, sem ætla má, að hækki í verði við þessar framkvæmdir, og því næst ákvæði um það, að öll þessi allt að 100% verðhækkun renni í sjóði, skipulagssjóði, til þess að greiða fyrir þessari skipulagsbreytingu. Fjhn. hefur athugað þetta frv., sem flutt er af 6. þm. Reykv., borgarstjóranum í Rvík, og þess vegna er að ýmsu leyti miðað við Rvík, og n. hefur fallizt á, að í raun og sannleika væri þetta alveg nauðsynlegt. Og ég held, að allir séu sammála um það, að skipulagsbreyt. verði ekki komið fram, nema lögfest verði einhver ákvæði í þessu sambandi. Á hinn bóginn eru það ýmis atriði, sem eru mjög athyglisverð og m. a. þær breyt., sem gerðar hafa verið í þessu frv. frá frv. 1940. Það er t. d., að þegar skipulagsbreyt. hefur haft í för með sér mikla hækkun á t. d. húseignum, fer þetta mat fram og eiganda er tilkynnt, að hús hans hafi hækkað um 100 þús. kr., og þar með á hann að svara út þessari upphæð. Raunar er séð um, að hann fái að greiða þetta með árlegum greiðslum á allt að 20 ára tímabili, en eigi að síður verður hann að svara út þessum 100 þús. kr., og í mörgum tilfellum er þetta sama sem að segja manninum að selja húsið. Og það verður tæplega annað sagt en það sé dálítið hart fyrir manninn að verða að greiða þetta, án þess að hann fái nokkuð fyrir það. Hér kemur fram sá mikli munur, sem er á slíkum verðhækkunarskatti og t. d. eignarnámi, þar sem fasteignirnar eru greiddar um leið og þær eru teknar af eigandanum. Hann nýtur ekki þannig hækkunarinnar, en hann er ekki settur í þann vanda að svara út fé, sem hann á ekki til. N. þótti tæplega gerlegt að heimta slíkan verðhækkunarskatt af mönnum án þess að því fylgi kaupskylda fyrir það verð, sem ákveðið er, og þetta færðist þannig yfir, í eins konar eignarnám. Þetta er mjög athyglisvert, og með þeim möguleikum, sem n. hafði til að rannsaka þetta, var erfitt að segja, hvað bezt væri í þessum efnum. Að vísu má fallast á það, sem segir í grg. frv., að verðhækkun sú, sem verður á fasteignum vegna skipulagsbreyt., sé ekki á nokkurn hátt til orðin fyrir atbeina eigandans. En n. telur þó vafasamt, að réttmætt geti talizt, að hann eigi að þola þetta bótalaust. Og í frv. frá 1940 leit sá ágæti lögfræðingur, sem það frv. samdi, svo á, að ekki væri hægt að fara hærra en upp í 84% og að ekki væri gott fyrir hvern mann, sem fyrir því yrði, að verða að svara öllu út. N. tók því það ráð að leggja til, að þessu máli yrði vísað til nánari undirbúnings af ríkisstj., því að n. er það ljóst, að einhverjar ráðstafanir verður að gera og það mjög fljótlega. Það er mjög mikil bótaþörf í vissum hverfum í bænum, þar sem hefjast þarf handa að breyta alveg um fyrirkomulag og því nauðsynlegt að fá um þetta löggjöf, en vissulega þarf sú löggjöf að vera vel undirbúin. Má vera, að sú athugun leiði til þess, að frv. verði borið fram eins og það er nú. En það hefur þá fengið sína athugun, og mundi margur sætta sig betur við að fylgja því, ef nákvæm athugun hefði leitt í ljós, að eftir allt saman megi fara þá leið. N. virtist líka sumt í frv. ekki nógu skýrt, t. d. 6. gr. Það þarf a. m. k. þó nokkurn skarpleika til að sjá, hvað í henni felst, og þyrfti að orða hana alveg um, svo að menn sjái með vissu, hvað í henni felst. Ég vil geta þess, að einn nm., hv. 3. landsk., var ekki á fundi, og ætla ég, þó að hann hafi nokkra sérstöðu, að hann geti samt fallizt á að samþ. frv., þó að hann hins vegar hafi ekki huga á að koma í veg fyrir, að þessar athuganir séu framkvæmdar. N. hefur því lagt til, að málið verði afgr. með rökst. dagskrá á bskj. 775, sem gengur í þá átt að vísa því til ríkisstj. og að lagt verði fyrir næsta Alþ. frv. um þetta efni.