Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Jónsson Eftir ræðu hæstv.dómsmrh., þar sem hann fór fram á það, að ég tæki aftur annan eða báða liði minnar till., þar sem hann mundi taka til greina efnislega það, sem um væri að ræða í till., tók ég aftur þann lið, sem laut að úrræðum fyrir bæinn og hreyft hefur verið af einum hv.þm. hér í d. áður en ég benti á það, og skal ég ekki fara frekari orðum um það. Aftur á móti sé ég ekki ástæðu til að taka aftur hina till., um byggingu fyrir geðveikt fólk á Akureyri. Þessi mál liggja nokkuð ljóst fyrir. Kleppur, gamli og nýi spítalinn, rúmar 1/3 af því fólki, sem þyrfti hælisvist. Það er hins vegar sennilegt, að Kleppur verði ekki notaður á þeim stað, sem hann er, sökum skipasmíðavinnu þar, og liggur því fyrir að byggja spítala hér á landi fyrir miklu hærri tölu sjúklinga heldur en Kleppur rúmar nú. Það er satt bezt að segja, að það hefur legið fyrir að reisa byggingar á Kleppi í mörg ár, en það hefur verið vanrækt af heilbrigðisstjórninni. Þegar lokið var við byggingu Klepps, og ég hafði afskipti af því, var eftir að byggja aðra álmuna að norðan, nýja Klepp, og var það þá þegar nauðsynlegt, en hefur alltaf verið vanrækt, og sýnir það hversu lítið málinu hefur verið sinnt af heilbrigðisstjórnum landsins. En þar sem nú hins vegar hefur ekki verið bætt við nýrri byggingu á Kleppi og þar sem ekki mun enn þá vera búið að tilnefna stað í landinu, sem væri sérstaklega heppilegur í þessum efnum, og vitað er, að Kleppur verður fluttur og reistur væntanlega ekki langt frá höfuðstaðnum, þá sýnist mér óhætt fyrir Alþ. að slá því föstu, að partur af geðveikrahæli landsins væri á Akureyri. Þar er út úr neyð byrjað að byggja hæli, sem er fullkomin þörf á vegna neyðarástands í þessum efnum, eins og hér í Reykjavík. Það hefur verið reynt að taka við geðveikum mönnum í kjallarann undir spítalanum á Kleppi, og er ekki ósennilegt, að þaðan heyrist háreysti upp um gólfið, sem er úr timbri, til þeirra sjúklinga, sem uppi eru. Ég nefni þetta sem dæmi um það, hversu menn hafa reynt ófærar leiðir til þess að ráða fram úr þessu. Nú er það engan veginn skynsamlegt að byggja eitt hæli fyrir 600 sjúklinga, heldur væri skynsamlegra að byggja hæli á tveim stöðum. Á Akureyri eru nú búsettir mjög margir læknar, og er auðséð, að þar hefur myndazt önnur miðstöð læknastarfseminnar í landinu, eins og í Reykjavík, sem eðlilegt er, þar sem bærinn er stór og liggur í miðjum fjölmennum fjórðungi. Það er þess vegna skoðun mín, að óhætt sé fyrir Alþ. að samþ. að láta byggja slíka byggingu sem þessa á Akureyri. Ég held, að upphæðin til þessarar byggingar ætti ekki að vera lægri en 100 þús. kr. Ég held, að það verði nógu erfitt fyrir heilbrigðisstjórnina að ráða fram úr þessum málum hér í Reykjavík, þó að þessi tillaga verði samþykkt.

Frsm. (Gísli Jónsson) Ég skil það svo, að hv.þm. S.-Þ. taki þessa till. aftur, en nú er hún komin fram í breyttu formi. Það hefur ekki gefizt tækifæri til þess að ræða um þetta sérstaklega á nefndarfundi hjá allshn.; hins vegar hef ég átt tal um þetta við meiri hl. meðnm. minna, sem leggja til, að þessi till., eins og hún liggur fyrir, verði ekki samþ. Við lítum svo á, að till. sé ekki tímabær eins og hún er nú. Við álítum, að fyrst eigi að fara fram sú rannsókn, sem um getur í till.n. á þskj. 555, áður en Alþ. ákveður, hvar spítalinn skuli reistur og fyrir hvað marga sjúklinga. Þess vegna er það till. mín sem frsm. meiri hl. n., að brtt. 560 verði felld.

Jóhann Jósefsson Ég vildi leyfa mér, af því að mér hefur verið bent á það, að vekja athygli á því, án þess að ég geri um það neina till., hvort ekki sé hugsanleg lausn á þessu máli, að samkomulag geti tekizt um það að hafa einhver afnot af Korpúlfsstöðum fyrir þann spítala, sem hér um ræðir. Ég veit, að hér er um eign að ræða, sem ríkið á ekki, en ég vil benda hæstv. stj. á þann möguleika, sem þarna virðist að kunnugra manna dómi vera fyrir hendi. Korpúlfsstaðir eru að vísu nokkuð notaðir nú fyrir fólk, sem er húsnæðislaust, en hvergi nærri til fulls; m.a. er mér skýrt frá því, að þar séu góðar íbúðir notaðar sem lagerpláss fyrir húsgögn fyrir ýmsa bæjarbúa, og mundi hins vegar mega fá þess háttar pláss á öðrum stöðum. Sá, sem vakti athygli mína á þessu, benti á það, að ef um samkomulag væri að ræða við bæinn í þessum efnum, þá mundi ríkið geta látið af hendi eitthvað af Syðra-Langholti til bæjarins, til móts við það, ef bærinn þættist missa of mikið með því að láta slík afnot af hendi af Korpúlfsstöðum. En búskilyrði á Korpúlfsstöðum er mér tjáð, að ekki séu notuð nema að litlu leyti. Nú er það svo, að þarna er um mjög reisuleg hús að ræða; þarna er mikið ræktað land og miklir möguleikar til þess að hafa stórt bú. Virðist því ekki óhugsandi, að þarna gæti í framtíðinni orðið spítalapláss, þar sem allir vita, að geðveikrahælið þarf að flytjast burt þaðan, sem það er nú. En þetta er aðeins ábending frá minni hálfu til hæstv.ríkisstj. að taka þennan möguleika til athugunar. Aðrir hv.þm. hafa bent á úrlausn, sem ekki hefur fengið náð fyrir augum þingsins. Ég skal ekki segja um það, hvort þessi hugmynd á rétt á sér, en mér finnst eftir atvikum, að hún sé þess virði, að hún sé athuguð. Í þessum húsakynnum munu vera öll þau þægindi, sem þarf til þess að fólk gæti hafzt þar við, frárennsli, vatnsrennsli o.s.frv. Ég vildi ekki láta undir höfuð leggjast að koma þessari uppástungu á framfæri, þar sem góður og gegn borgari þessa bæjar heimsótti mig til þess að ræða um þessa úrlausn málsins.

Jónas Jónsson Ég ætla aðeins að gera aths. út af ræðu hv.þm. Barð. Það sýnist eins og sú ágæta n., sem hann stýrir af miklum dugnaði í þessu máli, en þó ekki nógum dugnaði til þess að hafa getað náð nokkrum árangri í því, geri ekkert annað en velta vöngum hér á Alþ. yfir því, að það þurfi eitthvað að gera í þessu máli. Síðan 1928 hefur ekkert verið gert í málinu nema ein óhagkvæm viðbót á Kleppi, og með sama áframhaldi gæti orðið dálítið langt þangað til þessi rannsókn yrði gerð. Þess vegna lít ég á ræðu hv.þm. Barð. svo sem það eigi ekkert að gera í málinu, heldur eigi vangavelturnar að halda áfram og erfiðleikar þeirra manna, sem að þessu máli standa.

Jóhann Jósefsson Herra forseti. - Mér sem flm. er kappsmál, að hafizt verði handa í þessu skyni, og hefði ég gjarnan viljað styðja slíka till. sem þessa, en ég óttast, að hún sé ekki nægilega undirbúin, og segi því nei. Till. samþ. með 27 shlj.atkv. og afgr. sem ályktun Alþingis (A. 589).

Flm. (Eysteinn Jónsson) Herra forseti. - Í grg. fyrir till. þessari er nokkuð lýst, hverjar orsakir liggja til þess, að hún er flutt. Mér þykir ástæða til að fá úr því skorið, hvort það er vilji Alþingis að halda útvarpinu utan við stjórnmálaerjur eða ekki. Ég vil bæta hér nokkrum orðum við það, sem fram er tekið í grg. Þegar l. um útvarpið voru sett árið 1930, var gert ráð fyrir hlutleysi þess, og hefur ætíð síðan verið haldið fast við þessa stefnu. Síðar, í starfsreglum settum af útvarpinu sjálfu, eru ýtarleg ákvæði hér um. Í 1. gr. þessara reglna segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fréttir þær, sem Ríkisútvarpið flytur af eigin hvötum og á eigin ábyrgð, mega ekki vera mengaðar neins konar ádeilum eða hlutsömum umsögnum um einstakar stjórnmálastefnur, stjórnmálaflokka, stefnur í almennum málum, félagsheildir, atvinnustofnanir eða einstaka menn.“ Hér eru talin þau meginatriði, sem útvarpið skal varast í fréttaflutningi. Mér er og kunnugt um, að starfsmenn Ríkisútvarpsins hafa lagt sig fram til þess að fylgja þessari stefnu, enda oftast tekizt það. En nú upp á síðkastið hefur allmjög brugðið út af þessu, og má segja, að til þess liggi annarlegar ástæður. Það ber að játa, að hér er um erfitt og vandasamt mál að ræða, en þess verður að krefjast á hverjum tíma, að þeir aðilar, sem sjá um fréttaflutning útvarpsins, starfi af fyllstu samvizkusemi og láti enga hafa áhrif á sig. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum, tók þegar að bera á nýrri stefnu hjá útvarpsráði, sem auðvitað ber ábyrgð í þessu máli. Um þær mundir, er séð varð, að takast mundi að mynda stjórn, lýsti forsrh. því yfir, að þrír þingflokkar: Sjálfstfl., Alþfl. og Sósfl. hefðu komið sér saman um myndun ríkisstj. Nú var mörgum á sama tíma kunnugt um, að þessu var ekki svo farið, því að einn fjórði hluti Sjálfstfl. var þessari samvinnu ekki samþykkur. Þessum mönnum mun hafa fundizt rétt að láta sína afstöðu koma fram, og munu flestir vera þeim sammála þar um. Þeir hafa sent útvarpinu yfirlýsingu þess efnis, að þeir styddu ekki þessa stjórn, og var þetta einungis leiðrétting fyrri frétta. En útvarpsráð fellir það á fundi, að þessi yfirlýsing megi koma fram, enda þótt áður væri búið að gefa til kynna, að allur Sjálfstfl. stæði að þessari stjórnarmyndun, m. ö. o., það var verið að meina mönnum að leiðrétta rangan fréttaflutning. Af þessu var ljóst, að nú svifi nýr andi yfir vötnunum og taka átti upp ný vinnubrögð. Þegar myndun ríkisstj. var tilkynnt hér á Alþ., hélt forsrh. langa ræðu um stefnu stj. Einnig vék hann nokkuð að þeim flokki, er ekki var með í myndun þessarar stj., og rakti frá sínu sjónarmiði aðdraganda til stjórnarmyndunar. Þessum fundi í Alþ. var ekki útvarpað, en í fréttatíma um kvöldið heyra menn, að tekið er að spila þessa ræðu á grammófón. Hafði þá forsrh. brugðið við og flutt ræðuna á plötu. Þetta var ekki gert á þingfundi, eins og eðlilegt hefði verið, og það var ekki flutt í þingfréttum, sem og var eðlilegt, og loks var ekki á plötuna tekin greinargerð stjórnarandstæðinga, sem þó var bein afleiðing af ummælum forsrh. um tildrög til stjórnarmyndunar. Þessar aðgerðir Ríkisútvarpsins eru að margra dómi óverjandi, en þó vil ég ekki leggja þær til jafns við það, sem ég kem að síðar. Eðlilega eru það miklar fréttir, þegar ný stj. er mynduð, og þeir, sem þekkja til hæstv.forsrh., ættu ekki að furða sig á því, þótt hér gætti nokkurs yfirlætis, en auðvitað hefði þó allt átt að koma fram, sem gerðist á þessum þingfundi. Ég hef ekki tekið þetta dæmi í grg., vegna þess að ég tel það ekki eins mikilvægt og annað, og til þess liggja nokkrar afsakanir. Ég vænti þess, að flestir hafi veitt því athygli, hve stjórnarblöðin hafa dæmt það hart, að stjórnarandstæðingar skuli gagnrýna svo mjög hina nýskipuðu stj. og stefnu hennar. Þar segir, að stj. hafi ekki starfað nema í nokkra daga, og því sé ekki hægt að dæma hana. Þá er það talið til hinnar mestu frekju, að framsóknarmenn hafa farið til fundarhalda út á landi, þeir hefðu heldur átt að bíða og sjá, hvað stj. gerði, og dæma hana síðan. En hæstv.ríkisstj. var ekki fyrr komin á laggirnar en hún tók að gera ráðstafanir til þess, að félög og ýmis samtök færu að senda dóma og spár og þakkir til þeirrar stj., sem ennþá hafði ekkert gert. Að þessu var gengið með atorku. Þrátt fyrir það, að stj. hafði mikið að gera og þurfti að fá þinghlé um hálfsmánaðartíma, höfðu hæstv. ráðh. tíma til að sitja á fundum, hlusta þar á lof og kjassmæli og dorga eftir vilyrtum ályktunum. En á sama tíma víta þessir menn framsóknarmenn fyrir það, að þeir halda nokkra fundi, sem þó senda ekki frá sér neinar háværar yfirlýsingar, enda þótt full ástæða hefði verið til. Þrátt fyrir ásakanir hér um í garð stjórnarandstæðinga, hefur hæstv.ríkisstj. sjálf staðið að fjölmörgum fundum. Hún hefur litið svo á, að andstæðingarnir mættu ekki segja neitt, en hinir ættu að standa á torgum og gatnamótum og hrópa ríkisstj. lof og dýrð og lýsa því, hve hún væri vænleg til alls góðs. Hæstv. forsrh. hefur setið með sveittan skalla, ef svo má segja, og sent þær yfirlýsingar og spár, sem hann hefur aflað sér sjálfur, niður í Ríkisútvarp, og útvarpið hefur tekið við, þangað til það fór að kvisast, að mönnum þætti nóg um og farið væri að spá, frá hvaða félögum yfirlýsingar mundu koma næst; voru þá jafnvel nefnd til hin ólíklegustu nöfn. Allt þetta var birt í fréttum útvarpsins með því fororði, að það væri frá skrifstofu forsrh., en flutningur þess samrýmist ekki þeim venjum, sem gilt hafa um fréttaflutning útvarpsins, og þeim reglum, sem það hefur sett. Þetta hafa verið umsagnir um stefnu stj., - mjög hlutlausar umsagnir, og skal hér fært eitt dæmi til þess. Í yfirlýsingu frá stjórn Landssambands ísl. útvegsmanna þakkar hún ríkisstj. fyrir, „að hún hefur valið sér það höfuðviðfangsefni að styrkja og endurskapa aðalatvinnuveg þjóðarinnar, sjávarútveginn.“ Ég þykist hafa athugað stefnuskrá ríkisstj. grandgæfilega, en ég get ekki séð þess nokkur merki, að hún ætli sér að styrkja sjávarútveginn. Aftur á móti mun það margra skoðun, að samkv. þessari stefnuskrá verði sjávarútveginum íþyngt, og mun það sönnu nær. Þetta er dómur, sem samrýmist ekki reglugerð ríkisútvarpsins að flytja. Fleiri dæmi mætti nefna, t. d. það, að í einni yfirlýsingunni er sérstaklega verið að býsnast yfir því mikla afreki, sem forsrh. hafi unnið með því að koma á þessari nýju ríkisstj. Þetta er líka fullkominn hlutdrægnisdómur um störf hæstv.forsrh., því að margur lítur ekki á það sem afrek, þótt hann hafi komið á fót þessari ríkisstj. Þá er það greinilega tekið fram í hlutleysisreglum útvarpsins, að fréttir af pólitík megi ekki vera mengaðar neins konar ádeilum eða hlutsömum umsögnum um einstakar stjórnmálastefnur, félagsheildir eða stjórnmálaflokka. Þessum reglum hefur líka algerlega verið skotið til hliðar, því að í sumum ályktunum eru dylgjur um stjórnarandstöðuna, sérstaklega þó í einni ályktun, þar sem segir frá verkamannafélaginu Dagsbrún. Þar er gefið í skyn, svo ljóst sem verða má, að þeir, sem leyfi sér að finna að þessari stefnu núv. hæstv.ríkisstj., eða réttara sagt stefnuleysi, séu fjandsamlegir framförum í atvinnulífi þjóðarinnar. Frá því fólki megi nú vænta andstöðu við núv. ríkisstj. Ég sé, að hv. form. Dagsbrúnar brosir og þykist góður að hafa komið þessari yfirlýsingu á stjórnarandstöðunni í útvarpið. En þetta verður að teljast fullkomið brot á reglum útvarpsins um tíðindaflutning. Þá úir og grúir í þessum yfirlýsingum af villandi ummælum um fyrirætlun hæstv.ríkisstj., og m. a. er frá einni félagsstjórninni lýst sérstaklega yfir fylgi við stefnuyfirlýsingu stj. í sjálfstæðismálinu. Ég veit nú ekki, við hvað hér er átt, og fleira í þessum yfirlýsingum er villandi. Úr því að hæstv.ríkisstj. pantaði þessar yfirlýsingar, hefði ekki mátt minna vera en hún hefði séð um, að svo vel væri frá þeim gengið, að skiljanlegt væri það, sem þar er tekið fram. Það er alveg augljóst mál, að í sambandi við flutning á þessum yfirlýsingum og tíðindum öllum hafa allar hlutleysisreglur útvarpsins verið lagðar til hliðar um þjóðfélagsfréttir. Það hefur verið venja Ríkisútvarpsins, ef hægt hefur verið að finna einhver brot eða frávik frá reglum þess í ræðum eða yfirlýsingum, sem ætlaðar hafa verið til flutnings, að umskrifa þær. En hér hefur verið allt annar háttur á hafður, og efast ég ekki um, hvaðan það er komið. Þessi tíðindi hafa verið send frá hæstv.forsrh., auðvitað með allra hæstum úrskurði um, að þau skyldu birt í útvarpinu eins og það kom frá þeirri hv. stofnun, og má vera, að hæstv.forsrh. beri á móti því, að það hafi verið honum að kenna. Það vita allir menn, að ekki hefur verið breytt um stefnu í útvarpinu, af því að hæstv.forsrh. hefur sent út tilkynningu frá sinni skrifstofu og útvarpið misskilið aðstöðu sína þannig, að það væri skylt að birta það eins og það kæmi fyrir, en lyti ekki venjulegum reglum um tíðindaflutning útvarpsins. Menn geta rétt ímyndað sér, hversu fer með Ríkisútvarpið, ef því heldur áfram, að stjórnmálamenn í landinu, hvort heldur þeir fara með stjórn á þeim tíma eða eru stjórnarandstæðingar, fara að tíðka það að leita eftir umsögnum um störf sín hjá öllum mögulegum stofnunum í landinu og hafa síðan aðgang að því að setja þessa dóma og umsagnir í útvarpið. Því að ef ríkisstj. heldur áfram uppteknum hætti, verður það vitanlega krafa annarra manna, að sams konar tilkynningar séu birtar frá þeim og þeir geti fengið birta eftir vild sinni í útvarpinu vitnisburði um þau mál, sem efst eru með þjóðinni á hverjum tíma um stjórn landsins. - Ég fyrir mitt leyti er viss um, að hér hefur verið látið undan húsbóndavaldi hæstv.forsrh.Ríkisstj. hefur haft nokkurn glímuskjálfta, þegar hún byrjaði starf sitt, eins og eðlilegt er. Hún hefur kviðið fyrir þeim undirtektum, sem hún kynni að fá, þar sem þetta var nokkuð nýstárlegt fyrirbæri. Hún hefur því strax í byrjun hugsað sér að setja undir þennan leka með því að senda út þessar tilkynningar, sem eiga að sýna, hve mörgum miklum stofnunum í landinu lítist vel á þetta fyrirtæki. Það er mannlegur breyzkleiki að láta sér detta í hug að fara þessa leið, en ekki verjandi að hafa gert það. Það er hættulegt fordæmi gefið með þessu móti um fréttaflutning útvarpsins. Ef ætti að fylgja því bókstaflega, mundi það helzt þýða það, að hvaða ríkisstj., sem væri, gæti, með því að tilkynna það Ríkisútvarpinu, flutt hvað, sem væri, um stefnu sína og framkvæmdir. Af þessum ástæðum, fordæmisins vegna, hef ég tekið það ráð að flytja þessa þáltill. og fá úr því skorið, hvort hæstv.Alþ. sýnist ekki enn sem fyrr rétt, að Ríkisútvarpið fylgi þeirri hlutleysisstefnu, sem það, að því er ég bezt veit, hefur reynt að fylgja fram að þeim tíma, að hæstv.ríkisstj. tók við völdum, er allar reglur voru lagðar á hilluna í sambandi við tilkynningar frá forsrh. Íslands. Ég vil því fá úr því skorið, hvort hæstv.Alþ. vill ekki, að haldið verði áfram þeirri stefnu, sem er í reglugerð útvarpsins um fréttaflutning, og ég tel, að yfirlýsing um það væri fengin, ef þessi þáltill. væri samþ.

Forsrh. (Ólafur Thors) Herra forseti. - Sá málflutningur, sem hér fór fram hjá hv. síðasta ræðumanni, tekur af öll tvímæli um það, hve óvanalegur taugaóstyrkur hefur gripið Framsfl., þegar stj. var mynduð á Alþ. án hans þátttöku og honum að óvörum. Hér er talað eins og ógurlegur glæpur hafi verið drýgður, og formaður þingflokksins heldur hér langa ræðu um öll þessi ósköp, sem á ferð hafi verið. Maður skyldi ætla, að það hafi sorfið nokkuð hart að Framsfl. að hindra réttlætið í landinu. Ég veit ekki, hvort á að taka þennan málflutning alvarlega, en vil þó málsins vegna taka það fram, að ég held, að það sé mjög mikill misskilningur hjá hv. 2. þm. S.-M., að ég hafi gert mig sekan um einhverjar falskar tilkynningar, þegar ég leyfði útvarpinu að hafa eftir mér, að Sjálfstfl., Alþfl. og Sósfl. hefðu gert með sér málefnasamning, þó að ég tæki ekki fram, að það væri ekki allur Sjálfstfl. Í þeirri yfirlýsingu, sem ég lét birta um málefnasamning stjórnarflokkanna, gat ég ekki um neinn innanflokks ágreining. Það hefur hv. 2. þm. S.-M. manna sízt ástæðu til að lasta, því að svo oft er hann búinn að láta birta auglýsingar og annað í nafni Framsfl., sem minni hluti flokksins var andvígur. Í andstöðunni var þó oft aðalleiðtogi þess flokks að fornu og nýju, Jónas Jónsson. Eitt síðasta dæmið um þetta voru fundaauglýsingar um fundi fyrir austan fjall, sem áttu að eyðileggja fund fyrir Jónasi og bæði framsóknarmenn og sjálfstæðismenn stóðu að. Yfirlýsing fimmmenninganna var líka birt 21. október, þegar hún kom fram í Alþingi. Ástæðan til þess, hve mikið hefur verið birt í útvarpinu um það bil, sem stjórnin tók við, og fyrst á eftir, var sú, að blöð komu þá ekki út. Útvarpið sjálft óskaði eftir mörgu af þessu, og yfirmaður stofnunarinnar taldi sér ánægju að birta fréttir af því helzta, sem gerðist. En eftir að blöðin fóru að koma út, varð samkomulag milli mín og útvarpsstjóra um að hætta þessu að mestu. Ræða hv. 2. þm. S.-M., er hann flutti á Alþ., þegar stjórnin tók við, var birt samdægurs í útvarpinu og það í mjög svo fágaðri mynd, þótt þessi hv.þm. geti annars yfirleitt haldið þokkalegar ræður. Það er hrein staðleysa, að nokkurri hlutdrægni hafi verið beitt í þessum efnum, og harla lítilfjörlegt allt það, sem hv. 2. þm. S.-M. hefur fundið að, hjá öllu því, sem útvarpið flutti eftir að fyrrv. stj. tók við og birt var mest að tilhlutun Vilhjálms Þórs. Þar voru oft birtar heilar ræður og meira að segja ósannar fregnir af afrekum þeirrar stj. Sá maður er þó í miðstjórn Framsfl. Það er fjarri öllum sanni, að nokkrar traustsyfirlýsingar eða heillaóskir hafi verið pantaðar af starfsmönnum stj. Ég veit ekki, hvernig þær traustsyfirlýsingar eru, sem hv.þm. fær úr sínu kjördæmi. Þær eru máske pantaðar. Að stj. hefur fengið svo margar traustsyfirlýsingar, stafar af gleði fólksins yfir því, að merkasta stofnun þjóðarinnar skyldi hefja sig upp úr því svaði, sem hún komst í að áliti landsfólksins, meðan eigi tókst að mynda löglega þingræðisstj. Þetta var eðlilegt fagnaðarefni, enda hefur þjóðin sýnt það. - Í því felst engin hlutdrægni, þó að lýst sé fylgi við yfirlýsta stefnu stj. um endurbætur á framleiðslutækjum o. fl. Að stj. hafi beitt einhverja húsbóndavaldi við útvarpið, er vitanlega helber uppspuni. Ýmist hefur verið birt það, sem ráðamenn útvarpsins óskuðu eftir eða töldu eðlilegt og óhlutdrægt. Ég sé, að það er tvennt, sem hefur farið í þessar viðkvæmu taugar. Annars vegar það, að talað hefur verið um afrek forsrh. Það er sennilegt, að Framsfl. hafi haft meiri áhuga fyrir forsætisráðherrastólnum en þeim málefnasamningum, sem á bak við lágu. Og einnig hefur það snert Framsfl. ákaflega illa, að í skeyti frá Verkamannafél. Dagsbrún er minnzt á andspyrnu frá þeim þjóðfélagsöflum, sem andvíg eru atvinnulegum framförum. Já, sök bítur sekan. Þeir hirði sneið, sem eiga, þeir, sem endilega vilja taka að sér að vera andvígir þessum framförum. Það er varla eðlilegt, að þeir framsóknarmenn rísi upp og segi: Ég er saklaus. - Ég veit ekki nema þeir ásaki sjálfa sig með slíkri afsökun. Mér finnst, sem sagt, þetta vera of lítið mál til þess að tefja mjög lengi störf þingsins með umr. um það. Ég skal ekki vera á móti því, að það fari í n. En það er svo langur vegur frá því, að útvarpsstjóri eða útvarpsráð hafi látið undan einhverju húsbóndavaldi, eins og hv. 2. þm. S.-M. dylgjar um hér. Hann var fyrr í stjórn og veit sig kannske sjálfan sekan um það að hafa beitt einhverju húsbóndavaldi við útvarpið. En það er svo langur vegur frá því, að ég hafi gert það í þessum efnum varðandi birtingu fregnanna eða flutning minnar ræðu, fram yfir það, sem útvarpið stakk upp á eða það taldi sér ljúft að gera vegna þess, að það taldi það rúmast innan sinna starfsreglna, sem það hefði sett sér og mundi aldrei víkja frá. Ég ætlaði mér í þessu efni að fylgja fordæminu frá því í janúar 1942, því að þá þótti okkur það góður kristindómur að fara sjálfir inn í útvarpið, hv. 2. þm. S.-M. og mér, og halda fyrirlestra um stefnu okkar og starf, en meina Stefáni Jóh. Stefánssyni að flytja þar sitt mál. Okkur þótti það prýðilegt þá. Hins vegar þótti það einnig ágætt, þegar Vilhjálmur Þór framsóknarmiðstjórnarmaður var í ráðherrastóli, flutti ræðu í útvarpið án þess að öðrum gæfist kostur á að svara, þó að hann tæki fyrir sjálfan sig heiðurinn af framkvæmd máls, sem aðrir áttu, en ekki hann. - Af þessum ástæðum var það, að mér datt ekki í hug, að maður, sem gengur götuna, studdur bæði á stjórn- og bakborða af Framsfl., villtist út af réttri braut. Enda viðurkenni ég ekki, að hér hafi verið villzt út af réttri braut, og styðst þar algerlega við ummæli yfirmanns þessarar stofnunar, sem taldi sér ljúft að verða við óskum mínum í þessu efni, því að þær rúmuðust svo vel innan þess stranga ramma, sem útvarpið hefði sett sér um starfsreglur.

Magnús Jónsson Herra forseti. - Ég get alveg tekið undir með hæstv.forsrh. um það, að það virðist varla ástæða til þess að eyða mjög miklum tíma þingsins til þess að ræða um þetta - maður getur sagt nauðaómerkilega mál, eins og maður gat séð af málinu strax og heyrt svo af ræðu hv.flm.till. En samt sem áður er nú hér um dálítið merkilegt mál að ræða að því leyti, að hér á í hlut stofnun, sem er ákaflega vandgert við í þessu efni. Og það væri gott, ef hægt væri að finna ljósa reglu um það, hvernig útvarpið á að fara að, þegar um slík mál er að ræða sem hér. Það var dálítið sláandi í upphafi ræðu hv.flm., þegar hann lagði áherzlu á, að útvarpinu væri haldið utan við, - svo hikaði hann og hugsaði sig um -, já, stjórnmálaerjur og slíkt, bætti hann svo við. En það er vandi að ákveða, hvað á að halda útvarpinu utan við mikið. Það má líka vara sig á því að ætla sér að halda stofnun eins og útvarpinu utan við allt of mikið. Útvarpið er mikilvirkasta og áhrifamesta tækið, sem við höfum til þess að koma út til fólksins, jafnt til þess, sem fjarst býr, eins og þess, sem býr nær, alls konar fréttum og fróðleik. Og ég held, að hv.þm. ættu að hugsa sig tvisvar um áður en þeir sníða of þröngan stakk því, sem útvarpið má flytja. Því að það er ekki lítið atriði að halda útvarpinu utan við eitthvað. Og reglur, sem settar hafa verið um fréttaflutning og slíkt í útvarpinu, hafa verið settar til þess að þurfa ekki að múlbinda útvarpið alveg í þeim efnum, sem snerta pólitík og þ. h. Það hafa komið fram till. á Alþ., sem, ef þeim hefði verið fylgt, hefðu orðið til þess, að engar upplýsingar eða fréttir hefði þá mátt segja úr nútíðinni, - kannske frá 15. eða 16. öld, en ekki, sem snertu nokkuð nútíðina, því að þær mundu þá gefa upplýsingar um einhver tiltekin efni. Þetta mál er sérstaklega viðkvæmt. Ég hlustaði á ræðu hv.flm. Og mér skildist hann álíta, að útvarpið fylgdi í stefnu sinni í þessu tilliti bæði of miklu og of litlu hlutleysi. Og þetta er beinlínis að sjá af grg.till. Útvarpið er bæði sakað um of mikið og of lítið hlutleysi. Útvarpið er of hlutlaust, skildist mér, að hans áliti, í sambandi við álit fimmmenninganna.

Þá var það of hlutdrægt.

Útvarpið var þá náttúrlega hlutdrægt í því að verja hlutleysið of vel, af því að það vildi ekki birta yfirlýsingu, sem það taldi koma í bága við reglur sínar um hlutleysi.

Hv. þm. vildi ekki birta yfirlýsinguna, af því að honum fannst hún fara í bága við ríkisstj.

. - Svo kemur það hins vegar fram hjá hv. 2. þm. S.-M., að hann telur, að útvarpið hafi ekki verið nógu hlutlaust, með því að það hafi birt of mikið af fregnum. Það má segja, að það er vandsiglt til þess að þóknast þessum hv.þm. Í grg.þáltill. segir m. a. svo, að í útvarpsfréttunum hafi verið birtar ályktanir funda í stéttarfélögum eða stjórnum stéttarfélaga um afstöðu til ríkisstj., og þar sé „sums staðar hrósað happi yfir því, að fyrrverandi ríkisstjórn sé farin frá völdum.“ Ég hef ekki orðið þess var, að í þeim ályktunum hafi nokkurs staðar verið hrósað happi yfir því, en hins vegar er þar látin í ljós ánægja yfir því, að tekizt hefur að mynda þingræðisstj. Ef það er þetta, sem hv.þm. á við, þá skil ég það. En það er ómögulegt að orða það þannig, að hrósað sé happi yfir því, að fyrrv. stj. fór frá völdum. - Í þriðja lagi er í grg.þáltill. gefið í skyn, að í sambandi við þetta hafi verið um að ræða glundroða. Mér skilst, að hv.flm. sé það ekki ljóst, hvað heyrir undir útvarpsráð og hvað ekki. Fréttaflutningur er útvarpsráði gersamlega óviðkomandi, vegna þess að fréttastofan er óháð skrifstofu útvarpsráðs og heyrir undir útvarpsstjórann. Og þetta gildir um yfirlýsingu þeirra fimmmenninganna.

Hvers vegna skipti útvarpsráð sér þá af þessu?

Af því að útvarpsstjóri bað ráðið að gera till. eða ályktun um þetta atriði. Annars starfar fréttastofan alveg óháð útvarpsráði og heyrir ekki undir skrifstofu þess, heldur undir útvarpsstjóra. Það er þess vegna allt tómt fimbulfamb, þegar hv. 2. þm. S.-M. er að tala um stefnubreyt. í þessu efni. Þá er það þessi ályktun útvarpsráðs. Ég er í því ráði. Um það atriði vil ég aðeins segja það, að í sambandi við þessa ályktun var ekki um neitt húsbóndavald að ræða eða nein slík áhrif. Því að ég get sagt það skýrt og skorinort, að um það, hvernig úrskurða skyldi um flutning yfirlýsingar fimmmenninganna, hvort hún skyldi birt eða ekki, hafði enginn maður áhrif á útvarpsráð; hvorki ráðh., þm. né nokkur annar maður minntist á það yfirleitt við útvarpsráð, hvernig úrskurða skyldi um það. Útvarpsstjóri óskaði eftir, að ráðið úrskurðaði um þetta atriði. Hann sagðist álíta, að það væri ekki heppilegt að birta þessa yfirlýsingu, vegna þess að hann skoðaði hana sem stjórnmálaáróður, og hann óskaði, að útvarpsráð tæki um þetta ákvörðun. Og ráðið sá ekki ástæðu til að skorast undan því. Málið var rætt á fundi í ráðinu og þar samþ. ályktun um, að þessi yfirlýsing skyldi ekki vera birt í þessu formi, vegna þess sérstaklega, að það mundi geta skapað dálítið óþægilegt fordæmi. - Ég býst við, að flestir útvarpshlustendur mundu þreytast á því, ef birta ætti það að jafnaði í útvarpi, þegar atkvgr. fara fram í flokkum og flokkar kæmu fram í útvarpið með ályktun sína, og svo ættu minnihlutamenn í flokkunum, fleiri eða færri, að mega koma með sínar aths. líka í útvarpinu. - Þess vegna voru þær reglur líka settar, sem ég skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa: „Útvarpið lítur svo á, að það samrýmist ekki stjórnmálahlutleysi útvarpsins að birta yfirlýsingar einstakra þingmanna um afstöðu þeirra innan flokks um viðkvæm stjórnmálaatriði.“ Þessi yfirlýsing fimmmenninganna var yfirlýsing, sem samþ. var af minni hl. í flokki, og hana fékk útvarpsstjóri í hendur, og eftir þessari upplesnu grein í reglum útvarpsins fór hann, þegar hann lét ekki birta þessa yfirlýsingu. Og það var hann, sem lét ekki birta hana. Hins vegar sagði hann frá því, að hann hefði gefið þessum hv.þm. kost á, eða réttara sagt hagrætt málinu svo, að þeir gætu fengið birt nákvæmlega þetta sama í útvarpinu, þó þannig, að það samræmdist þeim reglum, sem teknar hafa verið upp um birtingu frétta í útvarpinu, og að hann hefði boðið fram að láta birta einfalda leiðréttingu á fréttinni, en ekki sem yfirlýsingu. Sömuleiðis benti útvarpsráð á, að það væri hægurinn hjá fyrir þessa 5 hv.þm. að birta á fundi í Alþ., utan dagskrár, þessa yfirlýsingu, og svo yrði sagt frá því í útvarpinu. Þetta skiptir kannske ekki máli í þessum umr. En með því móti að láta ekki birta í útvarpi yfirlýsingar frá minni hlutum í flokkum, má koma í veg fyrir, að minni hlutar innan flokkanna svo að segja bombarderi landsfólkið með því að birta í útvarpinu sínar sérstöður innan flokkanna. Þetta held ég, að öllum geti komið saman um. Ég veit ekki, hvort hv. 2. þm. S.-M. álítur, að ég hafi haft tilhneigingu til þess að níðast á þessum 5 af mínum góðu flokksmönnum. En þegar litið er á það, að þessi yfirlýsing þeirra kom í útvarpinu strax og hún gat komið samkvæmt reglum útvarpsins, þá held ég, að þessi sök verði ekki þung. Þetta var um þá aðdróttun hv. 2. þm. S.-M., að hlutleysi útvarpsins hefði verið of mikið þarna. Hv. 2. þm. S.-M. hneykslaðist á því, að birt hefði verið ræða hæstv.forsrh. af plötu, er hann flutti, þegar tilkynnt var myndun ríkisstj. - Ég held, sannast að segja, að ófært væri að gera reglur útvarpsins svo tryggar, að ekki væri hægt að framkvæma slíkt sem þetta. Einhvers staðar verða mörkin þó að vera, og verður að treysta einhverjum manni að segja að því leyti hlutlaust frá og rétt. Og hér var hæstv.forsrh. ekkert annað að gera en það að lesa þá yfirlýsingu stj., sem fjallaði um það, sem varð tilefni þess, að ríkisstj. komst á laggirnar. Og ég held, að hvergi í veröldinni tíðkist sá háttur, að ekki megi birta slíkt, t. d. að Churchill gæti ekki útvarpað pólitískum ræðum eða forsætisráðherra í hvaða landi sem er geti ekki birt hápólitískar stefnuyfirlýsingar eða talað máli ríkisstj. öðruvísi en að allir aðrir flokkar komist að til þess að gera sínar athugasemdir. Árum saman hefur það tíðkazt hér hjá okkur, að forsrh. hefur flutt nýársboðskap til þjóðarinnar í gegnum útvarpið. Við yrðum náttúrlega að loka fyrir það, ef ætti að fara eftir því út í æsar, sem hv. 2. þm. S.-M. vill. Þær ræður eru ekki lesnar yfir af útvarpinu áður en þær eru fluttar. Og ég býst ekki við, að hv. 2. þm. S.-M. vildi afhenda útvarpsráði til yfirlestrar slíka ræðu, ef hann ætti þar hlut að máli sem ráðh., til þess að vita, hvort ekki mætti finna áróður í henni. Það er vitanlegt, að það er alltaf einhver áróður í slíkum ræðum; þótt ekki sé annað en það, að hæstv.forsrh., hver sem hann er, tali skynsamlega og ágætlega um hagi lands og þjóðar, sem hann hlýtur að gera, ef hann talar ekki meiningarlaus orð, þá er alltaf einhver viss áróður í því, - hann kemur þar þá a. m. k. vel fram fyrir sinn flokk. En mér skilst, að fyrir þetta yrði að loka, ef ekki má í útvarpi flytja ræðu eins og þá, sem hæstv.forsrh. hélt, þegar ríkisstj. var mynduð. Og ég fyrir mitt leyti vildi loka útvarpinu gersamlega, ef ekki mætti flytja slíkar ræður. Mér finnst hv.flm. skáka dálítið í því hróksvaldi nú, að farið er að gleymast og fyrnast yfir þær sérstöku ástæður, sem voru fyrir hendi, þegar hæstv.forsrh. flutti í útvarpið þessa ræðu sína, að þá komu engin blöð út um þær mundir vegna prentaraverkfalls. En það var atriði, sem taka bar tillit til í þessu sambandi, og fréttamenn útvarpsins voru þeim mun hungraðri eftir fregnum þessum, þar sem ekki var hægt að koma þessum fréttum út um landið á annan hátt þá heldur en í gegnum útvarpið. Að öðru leyti hef ég ekki mikla ástæðu til að minnast sérstaklega á þessa yfirlýsingu og tilefni þess, að hún var svo borin fram, vegna þess að hæstv.forsrh. hefur nú þegar gert því skil. Ég vil þó taka fram, að það er þó náttúrlega alveg villandi málflutningur, sem kemur fram í grg.þáltill. og eins í ræðu hv.flm., þar sem hann vitnar í þessa gr. í reglum útvarpsins um flutning innlendra frétta: „Fréttir þær, sem Ríkisútvarpið flytur af eigin hvötum og á eigin ábyrgð, mega ekki vera mengaðar neins konar ádeilum,“ o. s. frv. Hér er náttúrlega fyrst og fremst um að ræða þær fréttir, sem samdar eru beinlínis í fréttastofu útvarpsins. Það er vitanlega um þær að ræða. Og hvað þetta er algerlega villandi hjá hv.flm., kemur fram í því, að þrátt fyrir þetta ákvæði í reglum útvarpsins birtir útvarpið iðulega í fréttum sínum hápólitískar og algerlega flokkspólitískar fundarsamþykktir. Það eru ekki fréttir, sem útvarpið birtir, eins og það er orðað, „af eigin hvötum og á eigin ábyrgð.“ Útvarpið birtir þær fréttir á ábyrgð þeirra, sem fyrir fundunum hafa staðið. Og þess vegna er heimtað, að fundarstjóri og fundarritari undirriti þessar fregnir, ef fregnir berast um þessa fundi gegnum útvarpið, og kemur það ekkert í bága við reglur útvarpsins. Nú var í þessu tilfelli eingöngu að ræða um fundarsamþ., svo að þetta kemur ekkert við því, sem hv.flm. vill styðja sinn málflutning um þetta við.

Vill hv.þm. lesa 8. gr.?

Þetta er ekki samið á skrifstofu Ríkisútvarpsins, heldur eru það eingöngu fundarsamþykktir, sem hér eru teknar. - Ég veit náttúrlega ekki, hvort hv.flm. vill e. t. v. koma því svo fyrir í þessu tilfelli, að af því að þetta berst frá skrifstofu forsrh., þá sé hann einhver lélegri heimildarmaður til þess að birta slíkar fregnir heldur en fundarstjórar og fundarritarar á þessum fundum, sem hér er um að ræða. - En hitt verð ég að játa, að ef fréttastofan hefði sagt í almennum fréttum frá því, að félög úti um landið væru almennt að senda forsrh. heillaóskaskeyti fyrir þann dugnað hans að geta myndað stjórn, en hefði ekki birt ályktanirnar sjálfar, þá hefði það ekki verið hlutleysi og ekki komið til mála, að útvarpið gerði slíkt, því að það hefði ekki samrímzt reglum um fréttaflutning útvarpsins. Um þessa venju annars, almennt talað, að stjórnir birti þannig yfirlýsingar, þá er það alkunnugt öllum, sem á útvarp hafa hlustað, að það er algengt, að yfirlýsingar koma frá einu og öðru ráðuneyti um eitt og annað, sem gerzt hefur. Ég held, - án þess að ég þekki það út í æsar -, að þessar tilkynningar frá ráðuneytunum hafi alltaf verið birtar. Ég held, að það hafi verið litið svo á, að þær stæðu ekki á ábyrgð útvarpsins, heldur ráðuneytisins, sem í hvert skipti semur þessar yfirlýsingar og sendir útvarpinu. Þetta held ég, en þori ekki að fullyrða, af því að þetta er mál útvarpsstjóra, en ekki útvarpsráðs. En það má alltaf deila um það, hvort áróður felst í slíku. Þessar yfirlýsingar eru yfirleitt um einhver afrek, sem viðkomandi ráðuneyti hefur unnið eða þykist hafa unnið, og þær eru birtar í fréttaskyni og líka til þess að sýna, hve vel sé unnið í þessum stofnunum. Ég vissi nú ekkert meira um þessar yfirlýsingar og ályktanir um traust á ríkisstj. heldur en hver annar, fyrr en ég hlustaði á þær í útvarpinu. Og ég vil nú segja það, að mér var alveg nóg boðið yfir þessum yfirlýsingum, ég segi það eins og það er. Og mér fannst þetta vera hálfleiðinlegar fréttir á að hlýða. Mér skildist, að allur þorri félaga og félagasamtaka úti um land vildi óska ríkisstj. til hamingju. Út af fyrir sig voru óskirnar góðar. En mér þótti þetta of oft endurtekið. En mér sýndist augljóst, hvernig þetta væri til komið. Þegar slík yfirlýsing kom fyrst frá ákaflega stórum samtökum um þetta, þá er ekki nema eðlilegt, að það sé birt. Þegar svo sams konar skeyti koma frá annarri stofnun, þá er þetta birt líka. Þegar þetta kemur svo frá þriðju félagssamtökunum, - er það þá ekki móðgandi að birta það ekki líka? Það er gert. En svo sér útvarpsstjóri, að þó að þetta skerði ekki hlutleysi útvarpsins, þá er hæpið að halda langt á þessari braut um fréttaflutning, hæpið, að þetta hafi fréttagildi. Og það er hann, sem sker úr um það, hvað hefur fréttagildi. Og svo er það, eins og hæstv, ráðh. sagði, að blöðin fara að koma út aftur og gátu þá flutt þessar fréttir, þó að útvarpið tæki það að sér fyrst, því að þetta voru almennar fréttir. - Þegar menn bíða eftir því úti um landið, hvernig stjórninni sé tekið, þá eru það út af fyrir sig talsverðar fréttir, þegar slíkar ályktanir koma fram eins og þær, sem hér er um að ræða. Hv. flm. taldi megingallann á þessu vera þann, að stjórnarandstæðingar stæðu varnarlausir uppi fyrir þessu. Þetta er vitanlega alveg rangt. Hann sagði, að stjórnarandstæðingar hefðu haldið fundi hér og þar og þeir hefðu ekkert birt í útvarpi af þeim fundum. En það er bara þeirra aðferð að kenna, það er þeirra sök, ef maður vill kalla svo. Það hefur verið siður, þegar fundir hafa verið haldnir og ályktanir á þeim gerðar, að þær hafa verið sendar útvarpinu, undirskrifaðar af fundarstjóra og fundarritara, og þá eru þær birtar í útvarpinu. Og ég býst við, að slíkar yfirlýsingar hefðu verið birtar sem ályktanir af fundum stjórnarandstæðinga, þannig að stjórnarandstæðingar hefðu getað svalað löngun sinni í því að vega eitthvað á móti þeim ánægjuyfirlýsingum út af stjórnarmynduninni, sem þeir halda, að hafi megnað svo afar mikils. Ég held svo, að það þurfi ekki meira um þetta að ræða. Ég álít, að í sjálfu sér væri vel hægt að fella þessa þáltill. og eiginlega ekkert gert á móti neinum með því, því að ég býst við, að hv.flm. hafi flutt hana aðallega til þess að ræða hana hér. Því að ég býst ekki við, að hún, þótt samþ. væri, yrði nein leiðbeining fyrir útvarpið í framtíðinni. - Það væri kannske rétt að búa henni hæga gröf, ef menn vilja ekki fella hana. Ég er því ekkert á móti því að vísa henni til n., og mætti þá sjá til, hvað yrði um afgreiðslu á henni úr því.

Pétur Ottesen Herra forseti. - Meðan á þessum umr. hefur staðið hér, hef ég verið að litast um hér á hæstv.Alþ. og veita því gætur, hvort yfirmaður útvarpsins, hæstv. menntmrh., mundi ekki vera viðstaddur þessar umr., og það með sérstöku tilliti til þess, að mig langaði til að bera upp fyrir hann eina fyrirspurn. Nú sé ég það, að sú eftirgrennslan, sem ég hef haft um þetta, hefur leitt til þess, að ég veit nú, að hann muni ekki vera hér. Og það er þá næst hendi að biðja hæstv.forsrh., sem virðist vera hér einn staddur af hæstv. ráðh., að flytja þessa fyrirspurn mína til hæstv. menntmrh.  En þegar útvarpsstjóri fer að gefa okkur leiðbeiningu um, hvernig við eigum að haga okkur, þá vil ég bara segja, að mér þykir moldin vera farin að rjúka í logninu, ef útvarpsstjórinn ætlar að fara að leiðbeina okkur. Það er búið að neita okkur, og þar með er hans hlutverki lokið, og við þurfum enga handleiðslu frá honum um þetta mál. Þessu til viðbótar vil ég taka fram, af því að ég er tímabundinn og þarf að fara héðan kl. 4 og hef leyfi til þess, út af því sem hæstv.forsrh. sagði, að yfirlýsing okkar hefði síðar komið í útvarpinu, þá er það að vísu rétt, en það var ekki fyrir náð útvarpsstjóra, heldur kom þessi yfirlýsing í útvarpinu með fregnum frá Alþ., og þeim er svo háttað, að forsetar Alþ. ráða til þess sérstakan mann að flytja þær fregnir í útvarpinu, og það er ekki á valdi útvarpsstjóra eða útvarpsráðs að skerast í leikinn um, hvert sé efni eða orðfæri þeirra frásagna. Okkur hefði því sjálfsagt ekki gefizt enn kostur á að koma yfirlýsingu okkar í útvarpið, ef við hefðum orðið að eiga það undir útvarpsstjóra eða útvarpsráði. Þannig er þetta mál.

Forseti (GSv): Það lítur út fyrir, að ekki verði hægt að komast til enda þessa máls á þessum fundi. Fundurinn stendur að vísu til kl. 4 og á mælendaskrá er að vísu ekki nema einn maður sem stendur.

Ég get lokið mínu máli fyrir kl. 4

. Já, en það getur dregið dilk á eftir sér. Það hefur enga þýðingu, þó að meðferð málsins verði frestað í dag til annars dags. Verður látið skeika að sköpuðu, en ég sé mér ekki fært að takmarka umr. að svo vöxnu.

Flm. (Eysteinn Jónsson) Ég sé ástæðu til að svara nokkru af því, sem fram hefur komið hjá hæstv.forsrh. og hv. 1. þm. Reykv. Skal ég þá fyrst víkja að hæstv.forsrh. Hæstv. ráðh. lýsti því með mörgum orðum, hversu útvarpið hefði gengið eftir, að hann tilkynnti horfur um stjórnarmyndun, þegar hann hafði í undirbúningi myndun stj. Ég skal ekki draga í efa, að hæstv. ráðh. hafi verið inntur eftir, hvernig það mál stæði, enda deildi ég aldrei á hæstv. ráðh. fyrir, að hann hefði látið þess getið í útvarpinu, að hann hefði í þann veg lokið við að mynda stj. En hann sagði, að það væri rangt, að hann hefði gert sig sekan um rangar fregnir með því að segja, að Sjálfstfl. og tveir aðrir flokkar stæðu að myndun ríkisstj. Færði hann þar fram rök, sem voru svo lík honum sem mest má vera, en það hefði kannske tæplega nokkur annar maður borið þau fram. Hann sagðist bara hafa sagt Sjálfstfl., en ekki allur Sjálfstfl. M. ö. o. þegar sagt er, að Sjálfstfl., Alþfl. og Sósfl. hafi komið sér saman um stjórnarmyndun, þá getur það að dómi hæstv.forsrh. þýtt, að aðeins nokkur hluti af þessum flokkum standi að þessari stjórnarmyndun. Þetta er ákaflega líkt hæstv.forsrh. Þetta er ákaflega líkt því, ef menn væru t. d. að gera samninga um sölu á einhverjum hópi, og seljandinn segði: Ég skal selja hér hópinn, - og svo segði hann á eftir: Það var aldrei allur hópurinn, sem ég var að selja.  Þá segir hæstv. ráðh., að ég hafi ekki yfir neinu að kvarta í sambandi við flutning útvarpsins á ræðu hans á plötunni. Hann viðurkenndi, að hann hefði beðið útvarpið að flytja ræðuna af grammófónplötu, og var gaman að heyra, að hæstv.forsrh. skyldi hafa beðið útvarpið, en útvarpið ekki beðið hann, og sýnir það, að hann hefur ætlað sér að nota útvarpið með sérstökum hætti. Hann segir, að ég megi vel við una, því að kjarninn úr því, sem ég hafi sagt, hafi komið í útvarpinu. Hann er nú enginn hæstiréttur um það, en það hefði kannske verið hægt að segja kjarnann úr hans ræðu á plötunni með færri orðum. Þetta er ekkert annað en útúrsnúningur hjá hæstv. ráðh., en hitt skiptir mestu máli, að ekki má fara eins með allt það, sem gerðist á þingi í þetta sinn, og mátti þó telja það allt með tíðindum, fyrst útvarpið taldi það samrýmast hlutleysi sínu að skýra frá því, sem hæstv.forsrh. sagði. Annars hefur hæstv. ráðh. aldrei svarað þessu neinu nema útúrsnúningi, og er það ekki nema í samræmi við annað, sem komið hefur fram af hans hendi í þessu máli. Þá segir hann það ósatt, að hann hafi falazt eftir því trausti, sem kom fram af hálfu ýmissa félagasamtaka og birt var í útvarpinu. Hæstv. ráðh. ræður, hvort hann vill, að menn brosi að honum. Það vita allir, enda var það tilkynnt, að sumir ráðh. mættu á þessum fundum til að túlka fyrir mönnum stefnu stj., vitanlega til þess að sækja þessar yfirlýsingar. Við, sem þekkjum túlkun hæstv.forsrh., förum nær um, hversu hlutlaust málin hafa verið lögð fyrir á þeim samkomum, og sama má engu að síður segja um suma starfsbræður hæstv.forsrh. Við förum nær um, hvaða erindi þessir hæstv. ráðh. hafa haft á þessar samkomur. Við, sem þekkjum vinnubrögð þeirra, sem hér eiga hlut að máli, erum í engum vafa um, að gerðar hafa verið skipulegar ráðstafanir til að kalla þessar yfirlýsingar fram til þess að geta síðan troðið þeim í útvarpið. Hæstv. forsrh. gerði enga minnstu tilraun til að ræða það, sem er aðalatriðið í þessu máli, en aðalatriðið er það, að með því að setja þessar yfirlýsingar í útvarpið hafa verið brotnar allar reglur, sem settar hafa verið um hlutleysi útvarpsins og fylgt hefur verið fram að þessu. Ég hef bent á það, að þessar yfirlýsingar allar eru hlutsamar um menn og málefni, í þeim eru sleggjudómar um andstæðinga hæstv. stj., en væmið lof um hæstv. stj. Þetta er í stuttu máli innihald þessara tilkynninga, og ég fullyrði, að allt þetta brýtur í bága við reglur útvarpsins um flutning landsmálafrétta, og slík notkun á útvarpinu hefur aldrei átt sér stað, þangað til sú breyting varð um útvarpið, sem kom með valdatöku hæstv.ríkisstj. Ég fullyrði, að starfsmenn útvarpsins hafa ekki tekið upp hjá sjálfum sér að breyta þannig um stefnu, heldur hefur það orðið fyrir þrýsting frá hæstv.forsrh. og sumum starfsbræðrum hans, sem byrjaði með því, að hæstv.forsrh. tróð upp á útvarpið grammófónplötunni, sem var spiluð fyrir landsmenn og hans ræða var á. Hæstv. ráðh. gerði enga tilraun til að hrekja rök mín um hinar hlutsömu og villandi yfirlýsingar, en reyndi aðeins að snúa út úr eftir því, sem hann gat, til þess að leiða athyglina frá þessu atriði; annað gerði hann ekki. Hann segir, að það eigi að styrkja sjávarútveginn með því að leggja fram 300 milljónir kr. í erlendum gjaldeyri, sem menn gætu fengið keyptan til að fá ný skip og báta. Það er alveg nýr skilningur á orðinu styrkur, ef það er styrkur, að menn fái að kaupa hluti fullu verði. Það er nýr skilningur, sem ekki hefur myndazt fyrr en með tilkomu hæstv. stj. Ég benti á, að í stefnuskrá hæstv. stj. væri margt, sem gengi í þá átt að íþyngja útgerðinni. Því svaraði hæstv. ráðh. engu öðru en því, að ég hefði verið reiðubúinn til að ganga inn á vissar kauphækkanir. Hvað kom það þessu máli við, þó að svo hefði verið? Hvað kom það því við, sem hér er um að ræða, sem sé því, hvort hér hefðu verið hlutsamar og villandi umsagnir um stefnu stj. tilkynntar í útvarpinu? Ekki nokkurn skapaðan hlut. Ég benti á, að í þessum tilkynningum hefði verið skætingur um stjórnarandstæðinga, og hæstv.forsrh. svaraði því líka á þá lund, sem var ákaflega líkt honum: Þeir hirði sneið, sem eiga. Hann treysti sér ekki til að mæla á móti, að í þeim tilkynningum, sem fluttar, voru í útvarpinu og komu frá skrifstofu hans, væru dylgjur um þá, sem styddu ekki stj. Hann segir, að þetta geri ekkert til, þeir hirði sneið, sem eiga. Á þennan hátt flytur hann rök sín, og þetta finnst honum vera að gæta hlutleysis útvarpsins. Hæstv. ráðh. segir, að ég vissi vel, að það mundi svo fara, að það hefði alls ekki verið látið undan neinu húsbóndavaldi í þessu efni; það, sem gert hafi verið, sé algerlega á ábyrgð þeirra, sem stjórni útvarpinu. Ég átti fullkomlega von á því, að hæstv. ráðh. hefði ekki karlmennsku til að kannast við, að það, sem gerzt hafi í málinu, hafi gerzt fyrir þrýsting frá honum. Dettur honum í hug, að útvarpið hefði farið að taka þessar yfirlýsingar til greina, ef þær hefðu verið sendar beina leið frá hlutaðeigandi stofnunum? Dettur honum í hug, að farið hefði verið með þær svona, ef sú aðferð hefði verið viðhöfð? Getur hann ekki kannazt við, að þessi nýja stefna hafi verið upp tekin, vegna þess að þessar tilkynningar komu frá skrifstofu hans sem tilkynningar frá forsrh.? Veit hann ekki, að útvarpið hefur fram að þessu lagt mikið á sig að athuga vandlega tilkynningar frá fundarhöldum og fundarsamþykktir til að reyna að fyrirbyggja það, sem brýtur í bága við hlutleysi útvarpsins? Veit hann ekki, að aðalstarf útvarpsins hefur verið að flytja tíðindi, en ekki skæting af því tagi, sem hann hefur fyrst útvegað og síðan sent útvarpinu til birtingar? Ætlast hæstv.forsrh. til, að við trúum, að þessi breyt. sé til komin, án þess að milliganga hans hafi haft þar áhrif? Það er tæplega hægt að fara fram á, að við lítum svo á, enda munu fæstir gera það. Ég held, að hann verði að taka á sig ábyrgðina af því, sem hér hefur verið gert. Það er ekki hægt að koma því á starfsmenn útvarpsins. Að hinu leytinu má segja, að útvarpið hafi ábyrgð á því, að það skyldi ekki mótmæla þessum tilkynningum frá hæstv.forsrh., og ég efast ekki um, eins og ég er búinn að færa glögg rök fyrir, svo að ekki verður mótmælt, að það hefur alveg riðið baggamuninn, hvaðan þessar tilkynningar komu. Það er ekki hægt að deila um það með neinum rökum, það er ekki hægt að klóra í bakkann, það er ekki hægt að snúa sig út úr málinu með því að slá út í aðra sálma, því að hver og einn, sem með sanngirni lítur á þetta mál, hlýtur að sjá, að þessar tilkynningar eru ekki í samræmi við hlutleysisreglur Ríkisútvarpsins. Þær eru hlutdrægar, og allar eru þær tilkomnar á þann hátt, að stórlega er vítavert. Hann segir, að það sé undarlegt, að ég skuli finna að því, sem hann hafi gert í þessu efni, því að ég hafi staðið að því með honum, þegar við vorum í þjóðstjórninni, að flytja ræður í Ríkisútvarpið um dýrtíðarmálin í janúar 1942, án þess að þriðji ráðh., Stefán Jóh. Stefánsson, hafi þar haft aðstöðu til að koma fram með sínar aths. Hann hélt langa og hjartnæma ræðu um, að það væri einkennilegt, að ég, sem stóð að þessum framkvæmdum, skyldi leyfa mér að finna að þessu. Fyrst vil ég benda á, að í janúar 1942 stóð svo á, að þá var prentaraverkfall, en þrátt fyrir það kom eitt blað út, og það var blað Stefáns Jóhanns Stefánssonar, þáv. ráðh. Hann var sá eini, sem gat flutt sitt mál fyrir landsmenn, við hinir gátum það ekki. Þetta átti sinn ríka þátt í, að þessi grg. var flutt í útvarpið. En það, sem sætir enn þá meiri furðu, að hæstv.forsrh. skuli núa mér því um nasir, er það, að hann veit, að sá, sem skar úr um, að þetta var haft svona, var einmitt hann. Ég vildi, að Stefán Jóhann Stefánsson fengi að tala í útvarpið, en það var þessi forsrh., sem sagðist ekki tala í útvarpið, nema Stefán Jóhann Stefánsson væri útilokaður, af því að hann hefði Alþýðublaðið. Það situr því ekki á þessum hæstv. ráðh. að deila á mína afstöðu og ósamræmi í þessum málum. En ég skal taka fram, að ég álít þann ræðuflutning okkar í útvarpið árið 1942 alls ekki sambærilegan við þessi hlutleysisbrot, sem nú hafa verið framin með birtingu yfirlýsinga frá þessum félagasamtökum, hann er meira í samræmi við ræðu hæstv. ráðh. Ég ræðst ekki á útvarpið fyrir að flytja ræðu hæstv. ráðh., en ég deili á, að ekki skyldi jafnframt hafa verið birt annað, sem þarna fór fram, en það var það, sem átti að gera, því að þá var þess enginn kostur að gefa út blöð og því ekki hægt á neinn hátt að koma til almennings nema í gegnum útvarpið vitneskju um það, sem þá var að gerast. Til þess að flýta fyrir skal ég láta útrætt um það, sem hæstv.forsrh. sagði af sinni hálfu. Vil ég þá víkja að hv. 1. þm. Reykv., sem er form. útvarpsráðs. Það er ekki von á góðu, þegar form. útvarpsráðs hefur aðrar eins skoðanir og komu fram hjá hv. 1. þm. Reykv. Ég vil vona, að sumt af því, sem hann sagði, hafi hann sagt að lítt athuguðu máli og það hafi ekki verið hans endanlega skoðun. Hann byrjaði á að segja, að þetta væri nauðaómerkilegt mál, en hann hafði ekki lokið setningunni, þegar hann sagði, að þetta væri nú talsvert merkilegt mál. Hann sagði, að það væri fundið að því, að hlutleysi útvarpsins væri of mikið, og það væri fundið að því, að það væri of lítið. Og það, sem hann sagði að þætti of lítið hlutleysi, var þetta, þegar ég hefði verið að deila á útvarpið fyrir að flytja ekki tilkynningu fimmmenninganna um afstöðu þeirra til stj. Hann sagði, að af þessu væri augljóst, að mér væri ekki ljóst, hvað heyrði undir útvarpsráð og hvað undir útvarpsstjóra. Eftir þessum orðum hans, þá virðist það heyra undir útvarpsstjóra að stöðva það, að tilkynningar, sem gætu komið sér illa fyrir stj., kæmu í útvarpinu, en undir útvarpsráð að láta birta það, sem gæti orðið til ávinnings fyrir stj. Eftir ræðu hans varð maður að álíta, að verkaskiptingin væri þessi, því að hann sagði, að það hefði verið skylda útvarpsins að stöðva tilkynningu fimmmenninganna og það kæmi útvarpsráði ekkert við, þó að eitthvað komi fram, sem bryti hlutleysi útvarpsins. Þá voru ástæðurnar hjá þm. fyrir því, að ekki mætti birta tilkynninguna frá fimmmenningunum um, að þeir styddu ekki ríkisstj., þær, að í henni hafi getað talizt fólginn pólitískur áróður. Þó að efni tilkynningarinnar væri ekki annað en það var og sagt alveg blátt áfram, mátti það ekki heyrast. En síðan mátti birta hverja tilkynninguna eftir aðra um stuðning félaga og fyrirtækja við ríkisstj. og í þeim tilkynningum nóga sleggjudóma, rangfærslur og skæting til stjórnarandstæðinga. Hv. 1. þm. Reykv. var ekki fyrr búinn að lýsa hlutleysisáhuga sínum en hann tók að verja það, að þetta væri birt. Það er ekki von á góðu, þegar þessi hv.þm., formaður útvarpsráðs, hefur þennan skilning á því, hvað sé hlutleysi í útvarpinu. Vill hann ekki reyna að gera tilraun til að verja þetta ósamræmi, sem fram kom í ræðu hans?

Það er vandalaust.

. Hann sagði, að það gæti skapað ákaflega hættulegt fordæmi að lesa upp í útvarpi tilkynningu frá einstökum þm. um, að þeir styddu ekki ríkisstj., - þá gætu menn farið að heimta birtar yfirlýsingar um afstöðu sína innan flokka. En er þetta ekki tilkynning um afstöðu í Alþ. og opinbert mál? - Það er allt annað en deila innan flokks. Þetta varðar alla þjóðina, hvernig sem á það er litið. Það er alveg sama, hvernig hann reynir að verja þetta mál. Það hefur komið í ljós, að núv. meiri hl. útvarpsráðs ætlaði að bolast í þessu máli. - Þm. taldi villandi hjá mér að vísa í l.gr. í reglum um flutning innlendra frétta Ríkisútvarpsins frá 17. jan. 1939 og veik að 8. gr. En hún er um annað, um fregnir af félögum, þingum og samkomum ýmsum. Ríkisútvarpið fær fregnir frá viðkomandi aðilum, en vinnur úr þeim á eigin ábyrgð. Og hvað yrði úr hlutleysi útvarpsins, ef það ætti að birta án eigin gagnrýni allt það óbreytt, sem koma kann frá einhverjum aðila í ríkisstj. eða opinberri skrifstofu? Yfirstjórn útvarpsins hefur sett sér reglur. En þær hafa verið brotnar fyrir þrýsting frá núv. ríkisstj. Ég hef ekkert á móti, að till. verði vísað til n. En það, sem er aðalatriðið, hefur þegar komið skýrt í ljós. Það var framið brot gegn fimmmenningunum með því að meina þeim að koma tilkynningu sinni fram í útvarpinu. Síðan var farið að flytja í útvarpi tilkynningar, sem fóru í bága við hlutleysi útvarpsins. Ég veit, að starfsmenn Ríkisútvarpsins, sem hafa reynt að sigla milli skers og báru, vilja ekki láta það koma oftar fyrir, að hlutleysið víki fyrir þrýstingi frá ríkisstj., og ég vona, að almenningsálitið beinist svo sterkt gegn slíku í framtíðinni, að það geti ekki endurtekizt.