Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef því miður ekki getað verið við, þegar þetta mál hefur verið rætt hérna. Má þess vegna vera, að ég endurtaki eitthvað, sem ég mundi kannske ekki hafa gert, ef ég hefði verið hér staddur undir þessum umræðum. Muni ég rétt, var fyrir nokkru rannsakað, hver munur væri á innkaupsverði vara hér á landi og útsöluverði, og mig minnir, að þá kæmi út þrjú hundruð tuttugu og eitthvað, ég held fjórar eða sjö milljónir króna, og mér skildist þá, að ýmsir vildu túlka þetta svo, að þetta væri allt milliliðagróði. Það held ég að hafi ekki verið rétt. Ég held, að í þessu hafi verið þó nokkuð af beinum útlögðum kostnaði, sem milliliðirnir tóku ekki í sinn vasa. Þegar maður hins vegar vill líta á, hver kostnaður er við dreifingu vara hér á landi, þá liggja fyrir nokkur góð gögn í því, sem þó þarf að áætla dálítið inn í, en ekki nema dálítið. Það liggja fyrir nákvæmar skýrslur um það frá árinu 1950, hve margir menn lifðu á verzlun, höfðu engar aðrar tekjur en af því að verzla. Og þá er ekki eftir annað en áætla, hvað þessir menn þurftu hver um sig mikið til að lifa af. Komust þeir af með venjulegan skattaframtalsfrádrátt, 6–7 þúsund kr. hver þeirra, sér til framfæris, fyrir mat, húsnæði, föt og bíó og í hvað sem þeir hafa nú eytt? Þurftu þeir 10 þús. kr., eða þurftu þeir 15 þús. kr.? Hvað þurfti hver þeirra á ári sér til framfæris? Þetta liggur ekki bara fyrir hvað landsheildina snertir, þetta liggur líka fyrir um hverja einstaka sýslu, svo að við getum ósköp vel séð með því að taka þarna einhverjar áætlaðar tölur, hvernig þetta hefur komið út, og þar er um að ræða hreinan milliliðagróða, þar er um það að ræða, hvað mennirnir þurfa af tekjum sér til lífsframfæris. Það er hrein álagning á verzlunina, og hún er því minni, því færri sem þurfa að dreifingunni að vinna. Það var svo þá, þegar tekið var allt landið, að það voru 9.1% af allri þjóðinni, sem lifði á því að verzla við hina. Níu og einn tíundi úr manni voru framfærðir á að verzla við hina 91.9%. Það lifði einn maður á að verzla við hverja tíu hér um bíl. Það var það, sem þeir gerðu. Hvað hafa þeir þá þurft að hafa miklar tekjur? Komust þeir af með 10 þús. hver, svo að þeir þyrftu að leggja þúsund krónur á hvern mann, sem þeir verzluðu við, láta hann borga sér 1 þús. kr. af sínu kaupi, eða komust þeir ekki af nema með 15 þús., svo að þeir þyrftu að leggja 1500 kr. á hvern mann, sem þeir verzluðu við? Hvað var það mikið? Það er tala, sem sjálfsagt er hægt að koma sér nokkuð saman um, hvað hver einstakur af þessum mönnum, sem lifðu á því að verzla, hefur þurft mikið fyrir sig að leggja. Það er eina talan, sem þarf að áætla. En þetta var ákaflega misjafnt í sýslunum. Í Reykjavík lifðu nærri 14% íbúanna. á því að verzla, en þeir verzla náttúrlega í heildsölu líka út um landið, svo að það kemur ekki allt á Reykvíkinga. En í þeim sýslum, þar sem þeir voru fæstir, komst það niður í kringum tæp 2%. Og það voru sýslur, sem eru alveg hreinar og verzla sama sem ekkert út fyrir sýsluna. Það er þess vegna ósköp gott að afla sér upplýsinga um það, nokkurn veginn réttra, hvað margir menn lifa af því að verzla við hina sýslubúana og hvað mikið þarf að leggja á hvern einstakan mann, til þess að þeir hafi nóg. Í Norður-Múlasýslunni t. d. eru það milli 2 og 3%, sem lifa á því að verzla við hina, o. s. frv. Um þetta liggja fyrir opinberar skýrslur, og ef hv. alþm., sem flytja till., vilja reyna að athuga þær og koma sér saman um, hvað hver verzlunarmaður þurfi mikið fyrir sig að leggja, þá hafa þeir fundið út töluna fyrir hvert einasta þingmannskjördæmi á landinu, þó með þeirri undantekningu, að heildverzlunin hérna í Reykjavík dreifist út um landið eitthvað og þó misjafnlega. Ef á að fara út í þessa nefndarskipun, sem er ekki nema allt gott um að segja, gott, að komi fram raunverulega, hver milliliðagróðinn er, hvað þetta sé, - þó að ég telji, að það megi átta sig nokkurn veginn ljóslega á þessum skýrslum, sem til eru og ég hef minnzt á, þá hugsa ég, að það sé gersamlega ónóg að orða till. eins og hún er. Nefnd, sem á að rannsaka þetta, þarf að fá miklu meira vald en að geta krafið menn til sagna, því að það að krefja menn til sagna, fá frá mönnum skýrslu reynist oft miður vel. Það þekki ég mætavel, að slíkar skýrslur reynast miður ábyggilegar. Ég held þess vegna, að nefndin þurfi að fá vald til þess beinlínis að rannsaka og skoða bókhald manna og annað þess konar, ef hún á að gera nokkurt gagn, og það er ákaflega langsótt verk að gera það, það er enginn vafi á því. Ég gæti sagt margar sögur um það, hvað lítið er að marka skýrslur manna. Ég gæti nefnt það, að fyrir nokkrum árum var grunsamlegt framtal hjá manni úti á landi. Yfirskattanefnd í viðkomandi sýslu hafði hækkað hann, og okkur þótti það enn grunsamlega lágt og skrifuðum honum, fengum skýrslu, en hækkuðum hann samt, þóttumst vera komnir með hann anzi hátt og vorum með hálfgert samvizkubit yfir því, að líklega hefðum við nú áætlað honum of hátt. Ég man, að við vorum komnir með hann í 140 þús. kr. í skattskyldum tekjum. Svo liðu tvö ár. Þá atvikaðist það þannig, að nauðsynlegt var að senda mann til að kanna bókhald hjá öðrum manni í sömu sýslu, sem var bókhaldsskyldur og sýnilega var eitthvað mjög bogið við, hvað og reyndist. Þá var hann beðinn að endurskoða hjá þessum manni líka. Þá lágu fyrir gögnin, sem hann hafði gefið skattanefndunum. En þegar allt var skoðað, voru tekjurnar 387 þús. kr., og enn var skattur hækkaður og bætt við skattsektum. Þess vegna held ég, að það sé ákaflega lítið að hafa upp úr því, þó að það séu heimtaðar skýrslur. Nefndin verður að hafa fullkomið vald til að skoða og rannsaka málið niður í kjölinn, og slíkt vald verður Alþingi að gefa henni. Ég er meira að segja hræddur um, að þeir, sem flytja þessa till., hafi vitandi víts sett till. fram eins og hún er til þess að láta rannsóknina aldrei verða annað en kák, því að hún verður aldrei annað en kák, ef á að framkvæma hana eftir till. Og ég treysti því, að sú nefnd, sem fær þetta mál til athugunar, lagi þetta og gefi þessari nefnd, sem væntanlega verður skipuð, nægilegt vald, þó að hún verði lengi að starfa, það eru sumar aðrar nefndir. Hvað er jafnvægisnefnd atvinnuveganna búin að vera lengi? Er hún ekki búin að vera þrjú ár, eitthvað svoleiðis? Það eru ýmsar aðrar nefndir lengi að starfa, sem hafa vandasöm mál að vinna. En þetta er ekki vandasamt mál, en það er erfitt mál og mikið mál, og þess vegna held ég, að það þurfi að gefa n. vald til að geta rækt verkið sæmilega, en það fær hún ekki eftir tillögunni. Nefndin, sem nú fær málið til meðferðar, þarf því að breyta tillögunni. Flutningsmennirnir hafa sýnilega viljað fá káknefnd, sem ekkert gæti gert, í von um, að bak við álit hennar gæti verið hægt fyrir milliliðina að rista breiðari lengjur af hryggjum viðskiptamannanna. Slíkt má ekki verða, og því þarf að auka valdsvið nefndarinnar.



Herra forseti. Ég hafði í ræðu minni boðað, að ég mundi leggja fram brtt. í þessu máli, og henni hefur nú verið útbýtt og er á þskj. 167. Ég held, að í þeirri brtt. felist a. m. k. að mestu það, sem ég hafði minnzt á hér í minni ræðu, og ég skal aðeins með nokkrum orðum koma inn á það, sem ég gæti sjálfur hugsað mér að þyrfti að gera ýtarlegar. Í fyrsta lagi legg ég til, að það sé kosin sjö manna nefnd í staðinn fyrir fimm manna, og ég gæti jafnt hugsað mér, að sú nefnd væri kosin á Alþingi með venjulegum hlutfallskosningum og að hún væri skipuð á þann hátt, að þingflokkarnir tilnefndu hver einn mann og ríkisstj. tilnefndi tvo. Ég gerði till. um slíka nefndarskipun í fyrra í einu máli, sem þá var til umræðu. Nefndin féllst ekki á það þá, en ég vildi þó beina því til þeirrar hv. nefndar, sem þetta fer til, að athuga líka um þann möguleika. Þá hef ég gert það allmiklu ýtarlegra en er í till. flm., hvað rannsakað skuli, og ég held, að það sé alveg óhjákvæmilegt, að það sé gert greinilegra, til þess að það komi í ljós, að það eru svo að segja öll svið þjóðarbúskaparins og gróðamyndunin á öllum þessum sviðum, sem verður að rannsakast. Ég hef ekki tekið upp í þessa till. hins vegar neitt um það, sem ég minntist á í minni ræðu um þörfina á eignakönnun, því að ef ætti að setja ákvæði um eignakönnun, þá yrði það að gerast með lögum. En því vildi ég mjög eindregið skjóta til þeirrar nefndar, sem fær þetta mál til athugunar, að sú nefnd gæti náttúrlega haft forgöngu um að setja eignakönnunarlög í gegnum þingið, og þegar meiri hl. í slíkri nefnd væri því samþykkur, þá efast ég ekki um, að það fengist samþykkt. Ég álít, að eitt af því nauðsynlegasta til að ganga úr skugga um það, sem flm. vilja fá rannsakað, sem sé gróðamyndunina í þjóðfélaginu, sé allsherjar eignakönnun, sem þá mundi vafalaust að miklu leyti hægt að miða við framtölin frá 1947 og sjá, hvað gerzt hefur síðan. Það er fullyrt nú, að það muni vera hátt á annað hundrað milljónamæringar í Rvík, og ég vil aðeins leyfa mér að spyrja Sjálfstfl., sem heldur því mest fram, að það séu verkamenn og þeirra laun, sem séu undirrótin að dýrtíð og verðbólgu, hvort þeir haldi, að það séu verkamenn yfirleitt, þessir milljónamæringar, hvort þeir haldi, að verkamenn hafi grætt þannig á þessum gífurlegu kauphækkunum, sem Sjálfstfl. leyfir sér að kvarta yfir, að það sé að finna í hópi milljónamæringanna í Rvík fyrst og fremst verkamenn. Mér þætti vænt um að fá svar frá Sjálfstfl. um það, þeim flokki, sem hér sleppir engu tækifæri til þess að níða verkamenn niður og verkamannasamtök fyrir það, að þeir hafa reynt að velta af sér dýrtíðaröldunni, sem ríkisstj. hefur skipulagt gegn þeim. Ég þori að fullyrða, að það finnst enginn verkamaður í þessum hópi. En það kunna að finnast allmargir menn úr forustu Sjálfstfl. í þeim hópi, og það má gjarnan koma í ljós og það nákvæmlega. Þó er vitanlegt, að sem stendur er ekki einu sinni hægt að áætla tölu milljónamæringa í Rvík með þeirri nákvæmni, sem tryggði þeim, hvort það væru hundraðinu meira eða minna, vegna þess, hvernig fasteignamatið er úr garði gert. Ætli Silli og Valdi séu ekki eignalausir þar? Varla væru þeir í hópi milljónamæringa. Ég álít þess vegna, að hv. nefnd eigi að taka það til alvarlegrar athugunar, hvort hún gengst ekki fyrir því, þegar við loksins verðum þess varir, að slíkur áhugi sé hjá Sjálfstfl. fyrir að rannsaka gróðamyndun í þjóðfélaginu, að það verði látin fara fram eignakönnun og hún rækilegri og betri en 1947. Þá legg ég enn fremur til, að þessi nefnd fái sama rétt og rannsóknarnefndir þingdeilda, og það hefur líka komið fram hjá mörgum, m. a. þeim hv. þm. N-M., sem síðast talaði hér, að slíkt væri nauðsyn, og er það vafalaust rétt. Þá legg ég enn fremur til, að þessari nefnd sé gefið vald til þess að rannsaka, hvaða menn og félög hafi lán hjá bönkunum, sé upphæð ein millj. kr. eða meira, til þess að þing og þjóð fái gengið úr skugga um, hvaða aðilar það eru, sem bankar ríkisins fyrst og fremst gefa tækifæri til gróðamyndunar hér á Íslandi. Það er vitanlegt, að það er svo að segja eins mikils virði fyrir einn mann eða eitt félag til þess að reyna að skapa auð eða skapa sér gróða að fá lán úr bönkunum og að eiga peninga sjálfur og þegar lánunum úr bönkunum er ráðstafað þannig, að það eru jafnvel einstök félög, einstakir heildsalar, sem sitja fyrir þessum lánum árum og áratugum saman og fá svo að segja þannig sérréttindi til þess að hafa eign þjóðarinnar og sparifé almennings með höndum, þá er ekki nema eðlilegt, að það sé rannsakað, hverjir þessir aðilar eru og hve mikil þessi upphæð er. Ég verð meira að segja var við það, að stundum skella þeir því hvor á annan hv. stjórnarflokkar við skulum segja ef Tíminn t. d. talar eitthvað um, að vissir sjálfstæðismenn hafi kannske 12 millj. kr. lán eða eitthvað svoleiðis, þá kemur venjulega daginn eftir í Morgunblaðinu: Ja það skyldi þó aldrei vera, að ein ákveðin stofnun, sem Framsfl. hefur mikil völd í, hafi kannske 50 eða 100 millj. kr. lán? Ég held, að það sé ekki viðkunnanlegt, að það sé verið að slengja svona dulmáli út í myrkrið, heldur komi þetta alveg ljóst fram. Það er þjóðareign eða almenningsfé, sem þarna er verið að fara með, og það er alveg sjálfsagður hlutur, þegar á að rannsaka gróðamyndunina í þjóðfélaginu, að athuga, með hverjum hætti ríkið og þess stofnanir, bankarnir, veita einstökum mönnum og einstökum aðilum aðstöðu til gróðamyndunar. Jafnvel þó að sú gróðamyndun kunni stundum ekki að takast, heldur meira að segja þessi lán, sem ríkið þannig veitir, festist jafnvel áratugum saman hjá viðkomandi aðilum, þá er það líka hlutur, sem er sjálfsagt að rannsaka. Þá hef ég enn fremur lagt þarna til, að það sé athugað, hve mikið fjármagn og vinnuafl sé í hverri grein þjóðarbúskaparins, því að það er náttúrlega alveg víst, eins og ég hef minnzt hér á áður, að jafnvel þó að ekki sé gífurleg gróðamyndun á einhverju sviði, þá getur samt sem áður verið ráðstafað hlutfallslega allt of miklu fjármagni og allt of miklu vinnuafli á það svið, þó að það jafnvel borgi sig ekki fyrir neinn af þeim, sem fjármagnið eiga, og væri þá hugsanlegt, að það væri hægt að komast af með miklu minna fjármagn og miklu minna vinnuafl. Jafnvel þær tölur, sem hv. 1. þm. N-M. nefndi hér áðan, benda til þess, að slík rannsókn væri fróðleg og þörf og gæti ef til vill haft veruleg áhrif á, hvers konar skipulag skyldi tekið upp, við skulum segja t. d. um verzlun, ef það sýndi sig, að hægt væri að spara mjög mikið fyrir þjóðina með öðruvísi þjóðfélagslegu fyrirkomulagi á einstökum sviðum þjóðarbúskaparins. Ég vil svo að síðustu taka það fram, að með þessari till., eins og ég hef nú lagt til að breyta henni og ég vona að hv. allshn., sem þetta að líkindum fer til, lagi enn frekar og geri enn öruggara, þá álít ég að ætti að vera mögulegt, ef svona nefnd starfar vel, að ganga úr skugga um þetta atriði, sem svona mikið er deilt um, en ég veit, að þetta verður víðtæk rannsókn og mun m. a. leiða mar í ljós, ef hún er vel gerð, sem menn búast ekki við nú. Ég vil aðeins minnast á eitt atriði í þessu sambandi, sem ég hef nokkrum sinnum minnzt á hér áður, og það eru afleiðingarnar af þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur tekið upp viðvíkjandi vöxtum og vaxtatöku og viðvíkjandi frelsi manna til álagningar á öllum sviðum, og hvern þátt slík stefna á í vaxandi dýrtíð og vaxandi verðbólgu. Ég skal aðeins geta þess sem dæmis, að út frá þeim vöxtum, sem ríkisstj. hefur ákveðið og stjórnarflokkarnir hafa beitt sér fyrir, er nú svo komið, að t. d. tæpur helmingur af öllum kostnaði við framleiðslu á Sogsrafmagninu er vextir. Vinnulaunin eru raunverulega sama sem ekki neitt. 10 millj. af 23 millj. eru vextir. Og viðvíkjandi húsnæðismálunum, sem eru þýðingarmesti þátturinn í útgjöldum verkamannsins, er hækkunin á húsaleigunni og hækkunin á eigin húsnæði og kostnaði við það orðin gífurlega miklu meiri þáttur, allt að því tífaldur þáttur við það, sem var fyrir um 10 árum, þar sem laun hins vegar hafa á sama tíma aðeins tvöfaldazt. Ég held, að það kæmi í ljós, þegar þessir hlutir yrðu rannsakaðir til fullnustu, að sú stefna, sem ríkisstj. hefur rekið undanfarin ár, sé höfuðorsökin að allri dýrtíðinni og verðbólgunni. Raunverulega hefur ríkisstj. og hennar flokkar sagt við almenning, sagt við alla þjóðina: Sleppið af ykkur öllum hömlum, hamizt við að græða, hver sem betur getur, gerið þið allt að gróðalind, hverja smákompu sem til er. Við í ríkisstj. slítum öll höft, sem verið hafa á því, að menn geti hækkað hlutina, að menn geti hækkað húsnæðið eða annað slíkt. - Þetta hefur verið hennar stefna, að gefa gróðanum lausan tauminn, gefa gróðafíkninni í hverjum einasta einstaklingi lausan tauminn, skapa þannig kapphlaup um gróða í þjóðfélaginu, að við stöndum frammi fyrir því brjálæði í efnahagsmálum, sem við núna sjáum. Þetta er allt afleiðing af þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur rekið á undanförnum árum, og það er ekki seinna vænna að rannsaka til hlítar, hvert þessi stefna er að leiða okkur, hvert þetta hömluleysi er að leiða okkur. Aðeins t. d. hvað húsnæði snertir, þá er afnámið á öllum hömlum þar að valda því, að með hverjum mánuðinum sem líður eru það fleiri og fleiri, sem dragast inn í þann vítahring að hækka og hækka húsaleiguna. Ég vil alveg sérstaklega segja það við Sjálfstfl., fyrst hann hefur nú flutt þessa till., að þetta verk, að gera þennan eltingarleik að gróðanum að höfuðinnihaldi í þjóðlífinu, er fyrst og fremst hans verk, að gefa braskinu og bröskurunum lausan tauminn á öllum sviðum þjóðarbúskaparins og beygja þannig allt íslenzka þjóðlífið undir þetta gróðasjónarmið. Það er fyrst og fremst verk Sjálfstfl. og verk þeirrar stefnu, sem illu heilli hefur orðið hér meir og meir drottnandi á undanförnum árum, alveg sérstaklega undir áhrifum þeirrar amerísku efnahagsstefnu, sem hér hélt innreið sína með Marshallsamningnum. Nú sjáum við, hvernig þessi blindu öfl gróðans, sem þá var gefinn laus taumur, eru að leika þjóðfélagið. Ég skal svo ekki orðlengja meira um þetta, en vil vonast til þess, að sú nefnd, sem þetta fer nú til, reyni að ganga þannig frá þessu máli, að við þurfum ekki oftar að rífast og koma með staðhæfingar um, hvernig gróðinn sé hér á Íslandi, heldur að það geti legið fyrir eins skýrt og það gerir í flestum öðrum kapitalistiskum löndum.



Herra forseti. Ég skal á engan hátt misnota þann rétt, sem hæstv. forseti hefur gefið mér hér til þess að gera örstutta athugasemd. Það kom fram í ræðu hv. þm. Barð. hér um daginn, þegar þetta mál var til umr., að hann hafði skilið ummæli mín á nokkurn annan veg en ég ætlaðist til. Hann hafði skilið þau á þann veg, að ég hefði sagt hér, að n. þyrfti að hafa aðstöðu til að rannsaka starfsemi erlendra einokunarhringa. Hafi ég talað á þann veg, að hv. þm. Barð. hafi haft ástæðu til að misskilja mín ummæli, þá get ég að sjálfsögðu beðið afsökunar á því að hafa ekki miðað málflutning minn við skilning hv. þm. Barð. Hitt hlýtur öllum að vera ljóst, að mér hefur aldrei til hugar komið, að nein íslenzk nefnd gæti rannsakað starfsemi erlendra einokunarhringa. Hitt er og ljóst, að ég tók fram í báðum þeim ræðum, sem ég flutti um þetta mál, að nefndin þyrfti að hafa aðstöðu til að rannsaka þátt íslenzkra einokunarhringa í útflutningsverzluninni, rannsaka starfsemi þeirra einokunarhringa erlendis jafnt og hérlendis. Þá vil ég einnig taka fram, að það var misskilningur hjá hv. þm. Barð., er hann hélt því fram, að ég hefði sagt, að íslenzkir fiskeinokunarhringar hefðu komið sér upp dreifikerfi erlendis til þess að auka þjóðartekjur Íslendinga og hag þjóðarinnar af fisksölu til útlanda. Þetta er rangt. Þetta sagði ég aldrei. Ég sagði, að þeir hefðu komið sér upp dreifingarkerfi erlendis til þess að minnka þjóðartekjur Íslendinga, og það kom greinilega í ljós í ræðu hv. þm. Barð., að þannig er málinu varið. Hann lýsti því nefnilega með dæmum, að Íslendingar hefðu getað fengið hærra verð fyrir vörur sínar á erlendum mörkuðum en þeir fengju. Ástæðan til þess, að þeir fengu ekki þetta háa verð, sem þeir gátu fengið, er einokunarhringarnir, sem koma í veg fyrir þetta. Og ég vil bæta því við, að mér er kunnugt um mýmörg dæmi, þar sem íslenzkir einstaklingar, sem standa utan einokunarhringanna í fiskverzluninni, buðu hærra verð fyrir fiskinn en þessir einokunarhringar gerðu, en var synjað um útflutningsleyfi. Einokunarhringarnir hafa alls ekki komið sér upp dreifingarkerfi erlendis til þess að auka tekjur þjóðarinnar, heldur þvert á móti til þess að safna sjálfir fyrir sjálfa sig sem mestum tekjum erlendis, tekjum, sem þeir hafa notað til þess að sumu leyti að koma upp eignum, sem þeir þar telja sig sjálfa eiga. Enginn veit, nema þeir hafi lagt þar fyrir fé líka, sem þeir telja sig sjálfa eiga og ætla að nota fyrir sjálfa sig síðar meir, og allt þetta munu þeir hafa dregið undan skatti hér heima. Þetta vildi ég aðeins taka fram hér. Loks vil ég svo segja það, að ég vildi mælast til þess eða benda hv. þm. Barð. á það í öllu bróðerni að nota ekki í ræðum sínum hér á þingi eitt orð, sem hann notaði í sinni ræðu í þessu tilfelli og er tamt að nota í sínum ræðum, og þetta orð er og var orðið „hundavað“. Hitt skil ég, að hv. þm. Barð. sé þetta orð ofarlega í huga. Ég minnist þess nefnilega, að einn af samflokksmönnum hans, einn þm. Sjálfstfl., notaði orðin „hundavaðsháttur og hroki“ í ræðu um hv. þm. Barð. einu sinni. Þetta orð mun þá hafa brennt sig svo inn í huga þessa þm., að hann getur ekki gleymt því síðan, og er það afsakanlegt, en hitt ætti hann að reyna, að láta það sem sjaldnast koma fram.

Forseti (JörB): Það er ekki rétt af hv. þm., þó að þeir fái að gera athugasemd til þess að leiðrétta misskilning eða bera af sér sakir, að nota þá það tilefni til að bera sakir á aðra.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir á þskj. 117, er um það, að hefja skuli nú framkvæmdir samkv. lögum nr. 32 1946, um Austurveg. Till er þannig: „Alþingi ályktar, að hefja beri framkvæmdir á næsta ári samkvæmt lögum nr. 32 frá 1946, um Austurveg, með því að gera upphlaðinn og malborinn veg af Suðurlandsbraut í Svínahrauni um Þrengsli á Selvogsveg nálægt Vindheimum í Ölfusi. Miða skal framkvæmdir þessar við, að þessi kafli Austurvegar verði fullgerður á næstu tveimur árum, enda verði notuð heimild laganna til lántöku til greiðslu vegagerðarkostnaðarins umfram það, sem veitt verður á fjárlögum til þessara framkvæmda.“ Þessi till. var flutt á síðasta þingi, en náði þá ekki afgreiðslu. Nú er hún flutt aftur af mér og hv. samþm. mínum, af tveim hv. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Rang. Þótt segja megi, að ekki sé ástæða til að fjölyrða mjög um þetta mál nú, þar sem það var flutt á síðasta þingi og því þá lýst allýtarlega í framsögu og sama grg. fylgir því nú og þá, tel ég samt rétt að fara um það nokkrum orðum. Mþn. sú, sem skipuð var 1944 til að rannsaka samgöngumál Suðurlandsundirlendisins, en á tillögum þessarar n. voru lögin um Austurveg byggð, leysti þetta verkefni sitt eftir tveimur meginsjónarmiðum, eins og niðurstöður hennar og tillögur sýna. Í fyrsta lagi valdi n. vegarstæði milli Suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur þannig, að vegurinn lægi í lægstri fáanlegri hæð yfir sjávarmál á þessari leið til að forðast snjóalög á veturna, eftir því sem mögulegt væri, og í öðru lagi að gera veginn sem beinastan og stytztan og úr varanlegu efni. Fyrra atriðinu var náð með því að velja hina svokölluðu Þrengslaleið, í stað þess að nú liggur vegurinn yfir Hellisheiði, eins og kunnugt er. Á þessum tveimur leiðum er svo sem enginn lengdarmunur miðað við leiðina Selfoss–Reykjavík, en hæðarmunur er rúmir hundrað metrar, sem Þrengslaleiðin er lægri en Hellisheiðarleiðin. Og þeim, sem þekkja til leiðarinnar frá Reykjavík og austur yfir fjall, og það munu flestir hv. þm. gera, má benda á, að Svínahraun og Þrengslin eru í sem næst sömu hæð. Allir kunnugir vita, að langa tíma getur verið snjólaust eða viðráðanleg færð í Svínahrauni, þótt ófært sé á Hellisheiði. En þegar heiðin er ófær, þessa 10 km af hinni 59 km löngu leið milli Reykjavíkur og Selfoss, verður að beina allri hinni gífurlegu umferð, sem um er að ræða á þessari leið, á Krýsuvíkurleiðina, sem er 43 km lengri en Hellisheiðarleiðin, auk þess sem sá vegur er veikbyggður og mjór og því hættulegur vetrarvegur í vondum veðrum. Um hið síðara atriðið, að gera Austurveg frá Lækjarbotnum upp í Svínahraun og um Ölfusið sem beinastan án þess að taka sérstakt tillit til gæða vegarstæðisins og að gera veginn úr varanlegu efni, er ekki nema allt gott að segja, en það heyrir frekar framtíðinni til, eins og segja má um aðra fjölförnustu vegi landsins. Vitanlega ber að stefna að því að steypa þá eða malbika, því að nú þegar er komið í ljós við aukna umferð og notkun hinna stóru og þungu farartækja, sem nú tíðkast á ýmsum fjölförnustu leiðum á landinu, að við höfum bókstaflega ekki efni á að aka á malbornum vegum vegna hins óhemjumikla viðhaldskostnaðar á vegi og farartækjum. En um þessa hlið málsins ræðir ekki í till. þeirri, sem hér er til umr. Það, sem hér er um að ræða og stefnt er að með till. þessari, er að gera leiðina milli Suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur eins örugga að vetri til og nokkur tök eru á án þess að þurfa að fara hina löngu Krýsuvíkurleið. Þessu marki verður ekki náð á heppilegri hátt né ódýrari en þann að gera þennan hluta Austurvegar, sem till. fjallar um og lögin um Austurveg gera ráð fyrir að byrjað verði á, þegar verkið er hafið, þ. e. að upphlaðinn og malborinn vegur verði gerður af Suðurlandsbraut í Svínahrauni um Þrengslin á Selvogsveg nálægt Vindheimum í Ölfusi. Þessi leið er 18–20 km á lengd, vegarstæði að töluverðu leyti sléttlent brunahraun, sem hin stórvirku vegavinnutæki eiga létt með að vinna, engar torfærur, brattar brekkur eða brýr og malartekja við höndina. Vegamálastjóri hefur gert kostnaðaráætlun - hún er reyndar frá 1951 - um, að vegur þessi muni kosta um 4 millj. kr. Rétt er að gera sér nokkru frekari grein fyrir, hvað vinnst með framkvæmd þeirri, sem hér er um að ræða. Leiðin Selfoss-Reykjavík um Hellisheiði er 59 km, en um Krýsuvík 102 km, m. ö. o. 43 km lengri. En þá leið verður nú að fara, þegar Hellisheiði er ófær. Um annað er ekki að ræða. Veturinn 1950–51 var Hellisheiði ófær bílum sem næst í 100 daga. Varð allan þennan tíma að fara Krýsuvíkurleiðina. Vegamálastjóri lét þá fara fram athugun á því, hve miklu munaði á flutningskostnaði að þurfa að fara hina lengri leiðina. Komst hann að þeirri niðurstöðu, að með því flutningsmagni og þeim flutningskostnaði, sem þá var um að ræða, væri mismunurinn um 15 þús. kr. á hverjum degi, eða í þessa 100 daga 1½ millj. kr. Nú hefur margt breytzt síðan, verðlag hækkað og flutningskostnaður, en flutningsmagn og öll umferð stóraukizt. Það munu nú vera flutt 40–50 tonn af mjólk og mjólkurvörum frá Selfossi til Reykjavíkur á degi hverjum, auk alls annars flutnings á vörum og fólki þessa leið. Ég hygg því, að ekki sé of djúpt tekið í árinni, þótt sagt sé, að það, sem var 15 þús. kr. 1950–51, sé nú um 20 þús. kr., og væri þá hver dagur, sem fara þyrfti um Krýsuvík, þeirri upphæð dýrari en ef hægt væri að fara Hellisheiði. Ef slegið væri upp dæmi og miðað við þessa tölu, sem að vísu er ágizkun, en ég hygg, að hún sé sízt of há, mundi það líta þannig út, að ef við fengjum vetur, þar sem Hellisheiði væri ófær í 50 daga, þá yrðu þessir 50 dagar á 20 þús. kr. hver 1 millj. kr. Ef Austurvegur eða það af honum, sem till. fjallar um, væri kominn og gert væri ráð fyrir, að hann væri ófær í 10 daga af þessum 50, liti dæmið þannig út: 10 daga yrði þá farið um Krýsuvík, það yrðu 200 þús. kr., 40 daga um Þrengslaleið, sem gerði 34.5 þús. kr. í auknum kostnaði. Þetta yrðu 234 500 kr., og er þá mismunurinn á þessum tveimur dæmum 765 500 kr., sem hreinlega sparaðist vegna lægri flutningskostnaðar þessa daga, og er þá einnig tekið tillit til þess, að Þrengslaleiðin, að Austurvegi ekki fullgerðum að öðru leyti, er 7½ km lengri en Hellisheiðarleiðin. Þó er þess að gæta í þessu sambandi, að ekki er ólíklegt, að þessi mismunur á vegarlengdum á Þrengslaleið og Hellisheiðarleið vinnist upp vegna hæðarmismunarins, því að eitthvað kostar að tosa þeim flutningi öllum, sem þarna fer um, í 100 eða rúmlega 100 m hæð, en það er, eins og áður segir, hæðarmismunurinn á þessum tveim leiðum. Er þá að þessu athuguðu ekki ólíklegt, að hagnaðurinn af því að hafa styttri leiðina yrði enn meiri en hér er gert ráð fyrir, einkum ef svo færi í reyndinni, að Þrengslaleiðin yrði ekki ófær þessa tíu daga, sem gert er ráð fyrir í dæmi því, sem ég hef hér nefnt, og það er ekki neitt fráleitt að hugsa sér það. Þá má enn benda á, að nú er lögð mjög mikil áherzla á að halda Hellisheiðarleiðinni opinni, eftir að snjóa tekur. Eru þar að verki 2–4 stórvirkar ýtur, sem vinna að snjómokstri svo lengi sem fært er. Þetta mundi breytast, ef Þrengslaleiðin yrði opnuð, þannig að þá yrði ekki lögð eins mikil áherzla á að halda Hellisheiðarleiðinni opinni og ódýrara að halda Þrengslaleiðinni opinni og þannig sparast mikil útgjöld, sem nú verður ekki hjá komizt. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta frekar. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. sé ljóst, að hér er ekki um óþarfamál að ræða, heldur nauðsynlega framkvæmd, sem að vísu kostar nokkurt fé í byrjun, en það fé kemur fljótt aftur í lækkuðum flutningskostnaði, sem er að miklu leyti sparnaður á erlendum gjaldeyri. Ég vænti því, að till. þessari verði vel tekið og unnið verði að málinu á þann veg, að þessi kafli Austurvegar verði fullgerður á næstu tveimur árum, enda verði notuð heimild laganna til lántöku til greiðslu vegagerðarkostnaðarins umfram það, sem greitt verður á fjárlögum til þessara framkvæmda. Ég legg til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég sé, að það muni vart verða úr því, að þær fsp., sem ég hef lagt fram, verði ræddar nú, enda óvíst, að sú fyrri þeirra, viðvíkjandi landhelgismálunum, hefði verið rædd á þessum fundi. Ég vil þess vegna leyfa mér hér utan dagskrár að segja nokkur orð um þetta, án þess að það skoðist sem nokkur fsp. Mér er það ljóst, að það muni ekki verða úr því, að fsp. um landhelgina sé svarað, sökum þess að forsrh. sé erlendis, og ég verð að segja, að mér finnst það út af fyrir sig dálítið varhugavert, að forsrh. landsins skuli fara utan og það jafnvel hugsanlega til samninga við aðrar þjóðir, án þess að Alþingi og þjóð sé látin vita áður. Ég kann ekki við slíkar leyniferðir, og við höfum slæma reynslu af því hér á Alþingi, þegar slíkar ferðir eru farnar. Í tveim blöðum í bænum, Þjóðviljanum og Morgunblaðinu, hafa verið fluttar fréttir af samningum viðvíkjandi landhelginni, stuðzt við ýmist Fishing News eða fréttaritara í París, og í blaði forsrh., Morgunblaðinu, er sett að fyrirsögn spurningin um sættir, hvort sættir séu að komast á á milli Englendinga og Íslendinga viðvíkjandi löndunarbanninu og að Íslendingar skuldbindi sig til þess að gera ekki ráðstafanir viðvíkjandi stækkun friðunarlínunnar. Ég vil láta það alveg hiklaust og ótvírætt í ljós, að hverjir þeir samningar sem fram kunna að vera að fara um þessa hluti nú séu á engan hátt bindandi fyrir Alþingi eða þjóðina og gerðir að Alþingi og þjóðinni forspurðri. Ég álít, - og það held ég áreiðanlega að meiri hl. þjóðarinnar álíti, - að landhelgin sé ekkert samningamál fyrir okkur, friðunarlínan sé ekkert samningamál fyrir okkur, þar sé um að ræða rétt okkar Íslendinga sjálfra og okkar Íslendinga einna til þess að taka ákvarðanir. Og ég vil minna á, að þegar upphaflegu lögin voru samþykkt um friðunarlínuna, var því lofað, að það yrði aldrei neitt gert nema í samráði við alla flokka þings, og þó að þau loforð hafi ekki verið haldin, stendur samt sem áður sú stefna, að um þetta á að vera samráð allra aðila á Alþingi. Ég vil enn fremur taka það fram viðvíkjandi þeim fréttum, sem fram hafa komið, og ég hef gert það hér áður viðvíkjandi löndunarbanninu, að okkur Íslendingum er enginn hagur í því, að þessu löndunarbanni sé aflétt. Brezka auðvaldið ætlaði að gera okkur illt, þegar það setti þetta löndunarbann á, en það hefur orðið okkur til góðs, og nú sem stendur hafa engir aðrir aðilar á Íslandi áhuga fyrir því að aflétta löndunarbanninu en þeir, sem vilja geta smyglað gjaldeyri út, eða þeir, sem vilja reyna að koma á atvinnuleysi á Íslandi. Það er bezt, að þetta löndunarbann Breta fái að standa sem lengst sem dæmi um, hvernig sú Atlantshafsbandalagsþjóð hagar sér gagnvart minnstu þjóðinni í því bandalagi, hvernig hún reynir að kúga það, þó að vopnin snúist í höndum hennar. Ég álit þess vegna vera alveg fjarri lagi að láta fara að gera einhverja samninga við Breta, jafnvel þó að Evrópuráðið kunni að reyna að gangast fyrir slíku, og sízt af öllu að við förum að binda okkar hendur nokkurn skapaðan hlut í sambandi við slíka samninga. En ég álít það óviðfelldið, svo að vægt orð sé notað, að það fáist ekki einu sinni talað um svona mál, og ef forsrh. landsins er erlendis í svona erindum, þá sé ekki falað einu sinni við Alþingi áður. Það er vika síðan ég bar þessa fyrirspurn fram og nægileg tækifæri af hálfu forsrh. til þess að koma með og gefa skýrslu hér á Alþingi um þessa hluti, og þau tækifæri hafa ekki verið notuð. En því vil ég lýsa yfir, að sé verið að gera einhverja samninga, sem eiga að binda Ísland í þessum efnum, þá álít ég það algert brot, ekki aðeins á öllum lögum gagnvart okkur þm., heldur líka á stjórnarskránni hvað snertir 21. gr., um kvaðirnar á landi og landhelgi. Mér þykir mjög leitt, að þetta mál skuli ekki fást rætt. Þetta er áreiðanlega það mál, sem þjóðin er mest sammála um af öllum málum, og mér þætti hart, ef það ætti nú líka að fara að koma aftan að henni í þessu sjálfstæðismáli, sem hún er öll sammála um, eins og gert hefur verið í öðrum sjálfstæðismálum, sem hún er meira skipt um. Ég vil þess vegna mótmæla því, að nokkuð sé gert í þessum landhelgismálum, án þess að þing og þjóð hafi áður tækifæri til þess að leggja sinn dóm á aðgerðir í þeim málum. Ég kynni illa við, ef það ætti að taka þær aðferðir upp að láta okkur þm. standa frammi fyrir fullgerðum staðreyndum í þessum efnum og handjárna svo þingmennina á flokkatryggð á eftir.

Forseti (JörB): Ég vil beina því til hv. þingmanna að ræða ekki mikið þetta mál að þessu sinni, þar sem enginn ráðherra er nú viðstaddur og þetta tekur mjög til þeirra. Ég skal af minni hálfu greiða fyrir því, að unnt verði að ræða þetta mál í þinginu og hæstv. stj. verði þar til þess að gefa upplýsingar og taka þátt í umræðum um málið. En á ræðum án þess að vita nokkuð með vissu um, hvað málinu líður, græðist lítið.

Þarna kemur einn ráðherrann.

Já, þessi mál heyra nú ekki að vísu undir hann, en vel má vera, að hæstv. stj. öll viti meiri eða minni deili á því.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta mál, ég heiti því. Mér þótti vænt um að sjá, að það er þó a.m.k. einn hæstv. ráðh. hér á landinu enn þá, og það væri a.m.k. von til þess, að koma mætti skilaboðum til eins ráðherra eða svo, ef þingmenn hefðu eitthvað við þá að tala. En ég veit ekki, hvenær það væri, sem þingmenn þyrftu að ræða lítils háttar við hæstv. ráðherra, ef það væri ekki þegar þannig stendur á, að erlend blöð eru að skýra frá því hvað eftir annað, að verið sé að semja um það mál, sem einna mikilvægast er allra mála fyrir okkur Íslendinga, semja um sjálfa landhelgina. Ég verð að taka mjög eindregið undir það með hv. 2. þm. Reykv., að það er ekki aðeins óviðfelldið, heldur hygg ég, að það sé nálega einsdæmi í veröldinni, ef það er rétt, sem nú virðist uppvíst, að hæstv. forsrh. hafi farið utan til viðræðna um slíkt mál sem þetta, án þess að nokkurs staðar sé frá því skýrt opinberlega, að hann hafi farið úr landi. Sé hæstv. forsrh. aðeins í einkaerindum, þá er að sjálfsögðu ekkert við slíku að segja, en ef hann er í erindagerðum hæstv. ríkisstj., þá finnst mér það satt að segja furðulegt, ef hann ferðast sem hver annar laumufarþegi. Þegar ég heyrði fyrst, að Fishing News og önnur brezk blöð væru að impra á því, að nú væri verið að semja um löndunarbannið annars vegar og fiskveiðilandhelgi Íslands hins vegar, þá hélt ég, að þetta væri eins og hvert annað fleipur, sem stundum hefur getið að lesa í brezkum blöðum, og gat satt að segja ekki trúað því, að um neina slíka samninga væri að ræða. Ég hélt, að það væri almenn skoðun Íslendinga og einnig hæstv. ríkisstj., að friðunarmál okkar Íslendinga væru ekki samningsatriði við Breta, og ég trúi því ekki fyrr en ég má til, að menn hafi aðra skoðun á þeim efnum. Eins og ég áðan sagði, ætla ég ekki að fjölyrða um málið, þar sem þessar umræður fara fram utan dagskrár. Væntanlega verður tækifæri til þess að ræða það á formlegan hátt, áður en langt um líður. En ég vil endurtaka það, að mér virðist það furðuleg vinnubrögð hjá hæstv. ríkisstj., ef hæstv. forsrh. er nú erlendis, svo að segja á laun, án þess að þjóðin hafi hugmynd um, til þess að gera samninga við Breta um landhelgismálið.



Herra forseti. Ég er hæstv. forseta þakklátur fyrir það, að hann hefur hér heitið því, að þetta mál skuli verða rætt hér á Alþingi, og ég vænti þá, að slíkar umræður gætu t.d. farið hér fram í þinginu á morgun, því að það er full ástæða til þess að hraða umræðum um þetta mál, eins og það stendur nú, og í trausti þess skal ég aðeins segja hér örfá orð. Ég verð að segja, að það eru heldur einkennileg vinnubrögð í þessu máli, að eftir að fsp. hefur komið fram á Alþingi, fsp., sem eðlilega heyrir undir forsrh., um landhelgismálið, ef það er rétt, þá þjóti hann af landi brott án þess að svara Alþ. um þá fsp., sem lögð hefur verið fram, engar upplýsingar gefnar um það hér af hálfu ríkisstj., hvort svo er eða ekki. Sannast sagna virðist ákaflega einkennilegt, að forsrh. fari erlendis nú á þessum tíma, þegar aðeins nokkrir dagar eru til jóla og ekki ýkja margir dagar eftir fyrir Alþ. til þess að ljúka æði miklum störfum, nema stórmál kalli til. Það er því alveg full ástæða til þess að spyrja þann hluta ríkisstj., sem enn er eftir í landinu, og það munu væntanlega vera fimm ráðherrar, því að þeir hljóta líka að vita, hvað er að gerast í þessu máli, - spyrja þá um það, hvað stendur til í þessum efnum. Á að virða algerlega að vettugi vilja þingsins? Hér liggja fyrir tillögur, sem hvorki meira né minna en 16 alþm. standa að, um breytingar á friðunarlinunni kringum landið. Allir þingmenn af Austfjörðum og allmargir af Vestfjörðum og Norðurlandi standa að tillögum um þetta. Hins vegar virðist svo helzt ætla að verða ofan á, að samið verði við erlenda aðila um þessi mál og þá á þá lund, að komið verði gersamlega í veg fyrir, að nokkrar þær breytingar, sem þingmenn almennt óska eftir og landsmenn almennt óska eftir á friðunarlínunni, geti náð fram að ganga. - En ég skal sem sagt ekki hafa orð mín fleiri að þessu sinni í fullu trausti þess, að hæstv. forseti sjái um, að þetta mál verði rætt hér á þinginu og ríkisstj. hljóti þá að gefa skýrslu hér um málið, væntanlega á morgun.