Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) : Herra forseti. Samgmn. hefur að vísu haft nauman tíma til þess að fjalla um frv. þetta, en einstakir nm. hafa fylgzt með málinu frá því er það var lagt fram í þinginu. Auk þess eru nm. mjög kunnugir forsögu málsins, svo að þótt tíminn hafi verið stuttur, sem samgmn. hefur getað notað til að fjalla um málið síðan það var til umr. síðast, hefur n. getað notað þann sólarhring, sem málið hefur legið fyrir hv. þd., til þess að ganga úr skugga um, að hér er á ferðinni nauðsynjamál og undirbúningur þess þannig vaxinn, að n. er einróma sammála um að leggja með því, að frv. verði samþ. Ég held, að það sé ekki ástæða til þess fyrir mig fyrir hönd n. að hafa um mál þetta langa framsögu. Bæði var málið skýrt af hæstv. samgmrh. hér í hv. d. við 1. umr. og auk þess er þetta áhugamál flestra landsmanna og þá um leið sennilega áhugamál flestra eða allra hv. þm. Ég vil aðeins benda á, að það munu vera liðin hartnær 50 ár síðan upp var tekið svipað fyrirkomulag um strandferðir hér við land og gert er ráð fyrir í þessu frv., þannig að strandferðaskipin voru tvö, og gekk annað austur fyrir land og hitt vestur fyrir land. Okkur, sem munum þann tíma vel, hefur alltaf verið ljóst, að þetta fyrirkomulag reyndist þá og mun reynast heppilegasta fyrirkomulagið um strandferðir. Hitt er svo annað mál, að tímarnir eru breyttir, og mér er það alveg ljóst, að þetta fyrirkomulag verður að miða aðallega við fólksflutninga og þá vöruflutninga á þá staði, sem liggja vel við til uppskipunar og valda sem minnstum töfum skipanna við vöruflutninga þangað. Mér er því fyllilega ljóst, að til þess að fullnægja þörfum landsmanna um strandferðir, þá verða þessi tvö skip, þó að mjög æskileg séu og að mínu áliti alveg sjálfsögð, ekki nóg til þess að fullnægja flutningaþörfinni, og verður því að hafa fleiri skip í förum með ströndum fram og þá til vöruflutninga. Og samkv. frv. er ráðgert að byggja einnig smærri strandferðaskip til þess að annast vöruflutninga, en þó þannig, að þau geti tekið farþega eftir því, sem þörf krefur og ástæður leyfa. Ég get sagt það sem mína skoðun, að ég hefði fremur kosið, að stærð þessara flutningaskipa hefði verið nokkru meiri. En þrátt fyrir það hygg ég, að þessi áform, sem hér eru ákveðin, geti komið að verulegum notum. Og þó að þessi vöruflutningaskip séu smærri en ég hefði óskað, tel ég, að það þurfi ekki að neinu leyti að tefja fyrir framgangi málsins, því að ég hygg, að fyrir þau skip, sem frv. gerir ráð fyrir, að byggð verði til vöruflutninga, verði með tímanum nægileg þörf, þó að reynslan sýndi, að stærri vöruflutningaskip þyrftu að vera í förum með ströndum fram, - Ég læt þessa hugleiðingu fylgja með hér, ekki í því augnamiði að hafa nein áhrif á fyrirætlanir þær, sem ríkisstj. hefur með höndum og koma fram í frv., heldur til þess að benda á það, hvers ég hefði óskað í þessu efni. Og ég efast ekki um, að réttir aðilar muni hafa það í huga, að þetta kerfi, sem hér er sett upp, er ekki fullnægjandi. En hins vegar er haldið alveg í rétta átt, frá mínu sjónarmiði, og mjög æskilegt, að þessar framkvæmdir gætu komizt á sem allra fyrst. Ég vænti þess, að hv. þd. verði samgmn. sammála um að greiða fyrir frv. þessu svo sem þörf er á, og samkv. upplýsingum hæstv. samgmrh. er nauðsynlegt, að málið geti orðið afgr. sem allra fyrst frá þinginu.



Herra forseti. Eins og sést á fylgiskjalinu með frv. á þskj. 94, hefur mál þetta fengið allvíðtækan undirbúning. Það var í Sþ. á síðasta Alþ. borin fram till. um það að gefa ríkisstj. heimild til þess að kaupa eitt skip líkt og Esju. En henni var vísað frá með rökst. dagskrá, þar sem ekki lágu fyrir þær upplýsingar, sem nú liggja fyrir í málinu. Sú n., sem með þetta mál hafði að gera, þríklofnaði. En það má segja e. t. v., að það hafi verið nokkuð meira á yfirborðinu en í meginatriðum, því að þessi n. var sammála í meginatriðum um það, að það þyrfti að auka skipastól í strandferðum. Ég gaf út sérstakt álit, sem er prentað sér á þskj., og reyndi að gera mér grein fyrir, hver kostnaður mundi verða af þessu, þegar búið væri að kaupa þessi skip, og reiknaði með sex mismunandi aðferðum, eftir því hver skipastóll væri hafður í ferðum. Ég sé, að þegar þessi útreikningur er borinn saman við útreikning Skipaútgerðar ríkisins, þá skakkar þar að vísu nokkru, en ekki svo mjög frá mínum útreikningum, því að rekstrarhallinn, að óbreyttum ástæðum, er í útreikningum Skipaútgerðarinnar nálægt því, sem ég hafði gert ráð fyrir í mínum till. og útreikningum. En þar sést, að hagkvæmasti reksturinn mundi verða með tveimur skipum líkum Esju og 1–2 strandferðabátum af 300 tonna stærð, eins og hér er gert ráð fyrir í frv., en þá einnig gert ráð fyrir, að Súðin verði tekin úr ferðum. Að vísu kom þetta öðruvísi út, ef gert er ráð fyrir, að Súðin væri höfð í ferðum í staðinn fyrir þetta nýja skip og 2 nýir strandferðabátar hafðir í ferðum. En ég geri ráð fyrir, að með breyttum skilyrðum megi reka þetta svipað hagkvæmt eða hagkvæmara með því að reka þetta eins og gert er ráð fyrir í frv., með því að tveir minni bátar verði teknir með, einkum vegna þess, að þá væri frekar tækifæri til þess að afla annarra tekna, sem ekki er gert ráð fyrir hér í þskj., á þeim tíma, sem hægast er að afla tekna, með því að senda hið nýja skip eða Esju í ferðir, sem ekki beint koma strandferðunum við, en strandferðirnar þyrftu ekki að líða fyrir, til þess að bera kostnað af strandferðunum. - Það, sem ég lagði til í mínum till., var, að aflað væri fullkominna upplýsinga um það, hvað mundi kosta að fá skip byggt eins og Esju og 3–4 báta 300 tonna og hvernig væri hægt að afla þessa skipakosts. Þetta var aðalskilyrði mitt fyrir fylgi við málið. Nú hefur þetta verið uppfyllt. Það liggur fyrir, að það er hægt að kaupa skip og hvað þau kosta. Og með því að ég hef persónulega fullvissað mig um, að þau tilboð, sem fyrir liggja, séu eins hagkvæm og hægt er að búast við á þessum tíma, get ég að sjálfsögðu lýst fylgi mínu við málið eins og það er borið fram af ríkisstj. Ég vil þó benda á, að í rekstraryfirliti Skipaútgerðar ríkisins er ekki gert ráð fyrir, að Súðin sé rekin eftir að þessi skip koma, sem í frv. er gert ráð fyrir að kaupa. Mér sýnist vera gert ráð fyrir því, að eitthvað annað sé gert við hana, ef marka má áætlunina um strandferðir árið 1947, því að þar er aðeins gert ráð fyrir, að séu ein 2 skip rekin af líkri stærð og Esja og 2 bátar. Og vildi ég þá gjarnan heyra álit hæstv. samgmrh. um, hvort ekki væri nauðsynlegt fyrir ríkisstj. að fá heimild til þess að selja þann skipakost, ef gert er ráð fyrir, að það eigi ekki að nota hana í strandferðir það ár, eins og yfirlitið ber með sér. Viðkomandi aths. hv. frsm. n. um stærð bátanna vil ég taka fram, að það atriði var mjög rætt í milliþn. Og ég hygg, að það, sem mestu réð um ákvörðun á stærð bátunna, hafi verið sú viðleitni að reyna að tryggja, að skip, sem ættu að hafa flutning á hendi, gætu flotið að sem flestum bryggjum, sem verður komið upp sem höfnum og lendingarbótum víða um land, til þess að ekki þurfi að flytja á uppskipunarbátum frá skipunum til lands nema sem allra minnst. Það er a. m. k. 100 kr. kostnaður, sem kemur á hvert tonn af vörum, við það að flytja þær á uppskipunarbátum. Þetta held ég, að mest hafi vakað fyrir nm. í samgmn., þegar ákveðin var stærð bátanna, auk þess sem við höfum fengið nokkuð mikla reynslu af skipum, sem m. a. hafa haft Breiðafjarðarferðir og hafa sýnt sig að geta staðið mjög vel undir sér fjárhagslega, þó að stærðin hafi ekki verið meiri en þetta. - Að öðru leyti hef ég ekkert við þetta frv. að athuga.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Ég vil aðeins þakka hv. samgmn. fyrir fljóta og góða afgreiðslu á málinu og vona, að því megi koma til endanlegrar afgreiðslu í þessari hv. þd. helzt í dag, ef hæstv. forseti sæi sér fært. Um frv. að öðru leyti hef ég ekkert að segja. Þær umr., sem hér hafa farið fram, gefa mér ekkert tilefni til neinnar orðræðu um frv. frekar, nema orð hv. þm. Barð. um Súðina. Það er öllum vitanlegt, sem þessi mál hafa kynnt sér, að rekstrarafkoma Súðarinnar og rekstrarafkoma Esju hefur á undanförnum árum verið ákaflega ólík. Esja hefur á undanförnum árum komið út með rekstrarafgang áður en reiknaður er sameiginlegur kostnaður, skrifstofukostnaður og annað, sem hefur verið frá 100–300 þús. kr. á ári, en í staðinn fyrir það hefur rekstrarhalli Súðarinnar verið frá 600–800 þús. kr. á ári. Hér í fskj. á þskj. 94 er tekið fram, að Súðin hefur verið rekin með 770 þús. rekstrarhalla, en Esja haft í afgang hátt á annað hundrað þús. kr., hvort tveggja miðað við afkomu áður en reiknaður er sameiginlegur kostnaður við rekstur strandferðanna, þannig að rekstrarafkoma Esju hefur verið upp undir 1 millj. kr. betri en rekstrarafkoma Súðarinnar. Það liggur því í hlutarins eðli og ég tel víst þegar á þessu stigi málsins, að Skipaútgerð ríkisins muni á einhvern hátt vilja losa sig við að reka Súðina, þegar þessi nýi skipakostur er fenginn. Það hefur ekki enn verið farið fram á að fá heimild til þess að losa sig við skipið, með því að ekki hefur verið athugað, hvort hægt er að fá nokkuð fyrir skipið eða hvort hægt er að selja Súðina til einhverra annarra hluta. Tel ég víst, að þegar þar að kemur, verði látnar fylgja þeim óskum um heimild til sölu upplýsingar um það, hvaða afsetningarmöguleikar væru fyrir hana, þegar þeir liggja fyrir. Annað hef ég ekki um málið að segja á þessu stigi, en vildi aðeins endurtaka ósk um, að málið verði afgr. eins fljótt og mögulegt er.



Ég vildi aðeins segja fáein orð til þess að láta í ljós ánægju mína ekki aðeins yfir þessu frv., sem hér er um að ræða, heldur líka til þeirrar n., sem hefur undirbúið þetta og fleiri mál. - Mér finnst það ekki óskylt þessu máli að minna nú á það, að vegna þeirra miklu erfiðleika, sem hafa verið um strandferðir undanfarið, sérstaklega á Vestfjörðum og Austfjörðum, tókum við okkur saman nokkrir þm. fyrir 2–3 árum um að flytja þáltill, um tvö efni, annað, að sett væri nefnd til þess að undirbúa byggingu skipasmíðastöðvar í Reykjavík, og í öðru lagi, að undirbúið væri plan um strandferðir. Það er alveg óvenjulegt, að mál gangi svo fram sem hér hefur orðið raun á, því að þessi 4 manna n., einn maður úr hverjum flokki, var ekki. aðeins búin að gera sína rannsókn á skipasmíðamálunum á einu ári, heldur var líka Alþ. búið að samþ. löggjöf, sem þar að laut, með góðu samkomulagi við Reykjavíkurbæ. Svo leið annað ár og sama lukka hefur fylgt þessu máli, því að nú ætla báðar hv. þd. að samþ. frv. um ráðstafanir til bættra strandferða. Sú beina ástæða til þess, að þessi n. var skipuð, voru vandræði fólksins á Austur- og Vesturlandi, sem útilokað er frá bifreiðasamgöngum, bæði innan héraðanna - ekki aðeins að vetrinum, heldur einnig að sumrinu, - og einnig frá að geta komizt í samband við aðalþjóðvegi landsins með bifreiðasamgöngur. Og þá vildi ég leyfa mér að skjóta því til hæstv. ráðh., sem tekið hefur þetta með miklum dugnaði, að ég vildi vonast til þess, að Austfirðingar og Vestfirðingar fengju eins fljótt og við verður komið þá minni báta, sem þeim eru ætlaðir, og að þeir bátar yfirleitt færu ekki út úr fjórðungnum hvor fyrir sig. Ég veit, að það er rætt um það, að þessi skip gangi lengra. En ef á að vera mögulegt að nálgast þær samgöngur fyrir fólk austan lands og vestan, sem annað fólk hefur með bílum, þá er ekki um það að ræða, að þessi litlu skip megi þaðan fara. En af því að þetta liggur ekki fyrir nú, ætla ég ekki langt út í það, en þó finnst mér aðeins mega benda hæstv. ráðh. á það, að það eru alveg sérstaklega þessir erfiðleikar, sem hrundu þessu máli af stað, og það er æskilegt, að þetta fólk gæti notið þessara skipa til fulls.



Herra forseti. Landbn. tók þetta frv. til athugunar eftir frestun málsins hér í hv. d. og athugaði það ásamt brtt., sem þá lágu fyrir. Í n. varð ekki samkomulag um að senda neitt samhljóða álit frá n. í heild, en ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. Barð. muni taka aftur sína brtt. En svo kom fram upp úr þessu skrafi n. brtt. frá hv. 2. þm. Árn. (EE), og ég verð að segja það sem mína skoðun á þeirri brtt., að hún er að vísu hér um bil alveg efnislega eins og brtt., sem einnig liggur fyrir við frv. frá hv. 1. þm. N.-M. (PHerm). Síðari brtt., frá hv. 2. þm. Árn., gengur þó heldur lengra, og það, sem sérstaklega er hennar kostur, er það, að hún er sett við aðra gr., og verður miklu áferðarbetra að hafa hana þar, ef frv. verður að l., heldur en við þá gr., sem brtt. hv. 1. þm. N.-M. er stíluð við. Þess vegna mun ég greiða atkv. á móti brtt. hv. 1. þm. N: M., en með brtt. frá hv. 2, þm. Arn., vegna þess að bæði nær hin síðar talda nokkru lengra og um leið fer betur að hafa breyt. á l. þar, sem hv. 2. þm. Árn. leggur til, að hún komi inn í l.



Ég ætla að segja já, því að eins og ég sagði áðan, er sama, hvor till. er samþ., en mér er sérstök ánægja að því, að fyrrv. kollega minn fái sína gr. samþ. Frv., svo breytt, samþ. með 8:3 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GJ, HermJ, IngP, MJ, PHerm, PM, ÞÞ, EE, nei: HG, BrB, StgrA. BSt greiddi ekki atkv. 5 þm. (GÍG, JJ, KA, LJóh, BBen) fjarstaddir. Frv. afgr. til Nd.

Flm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Herra forseti. Frv. þetta er þannig til orðið, að okkur flm. þess þótti tímabært að bæta vegum í þjóðvegatölu í sýslum okkar. Reyndar mun meðflm. minn gera grein fyrir sínum vegum og skoðun á þessu máli. En við töldum, að sýslur þær, sem hér um ræðir og lagt er til, að vegir verði teknir í þjóðvegatölu í, hafi orðið afskiptar við fyrri úthlutanir í slíkum efnum. Þegar úthlutað var þessum réttindum til nærri hverrar einustu sýslu landsins árið 1933, þá fékk Dalasýsla ekki nema smávegarspotta. Þannig hefur Dalasýsla orðið frekar afskipt. Og sérstaklega kom til orða, að einn vegur yrði tekinn í þjóðvegatölu við síðustu breyt. á vegal., Haukadalsvegur, en samgmn. taldi þá ekki hægt að fullu að fullnægja vegabeiðni sýslunnar, svo að hann komst ekki þá í þjóðvegatölu. - Ég tel hina mestu nauðsyn á því að fá þennan veg í þjóðvegatölu. Bændur hafa verið að fást við það á eigin spýtur að gera við verstu torfærurnar á þeim vegi og auðvitað gengið hægt. Um Laugaveg, undir b-lið, er það að segja, að sá vegur liggur til skóla- og samkomustaðar héraðsins, og er sjálfsagt, að hann komist einnig í þjóðvegatölu, en hann er örstuttur, og mundi vegur sá verða fljótlagður. Um þriðja veginn er ekkert sérstakt að segja, fremur en aðra vegi, sem nú á tímum eru teknir í þjóðvegatölu. Hann liggur upp þéttbyggðan dal og svo eftir svokölluðum Hvammsdal, að Sælingsdalsheiði, sem skilur á milli Hvammsfjarðar- og Gilsfjarðarbyggðanna, og er mjög gott að létta undir með þessu byggðarlagi og geta fengið þennan veg einnig í þjóðvegatölu.



Herra forseti. Ég hef hér á þskj. 103 gerzt meðflm. að frv. með hv. þm. Dal. Ég hef lagt til hér, að í þjóðvegatölu verði teknir 3 vegir. Fyrst er það Suðurfjarðavegur, sem lagt var til árið 1942, að tekinn yrði upp í þjóðvegatölu, en þá náði það ekki fram að ganga. Suðurfjarðahreppur hefur aðeins fengið tekinn í þjóðvegatölu sem svarar eins kílómetra vegar af vegum, sem í hreppnum eru. Og borið saman við aðra hreppa á landinu, þá er það svo lítið, en þörfin hins vegar mjög aðkallandi, að hreppurinn hefur í þessu efni farið mjög varhluta samanborið við aðrar sveitir landsins, þar sem á Bíldudal búa um 500 manns, sem þurfa að hafa beint samband við sveitina inn eftir, bæði um mjólkurflutninga og önnur viðskipti, auk þess sem ætlazt er til, að þessi vegur sé upphaf að vegi frá Bíldudal til Barðastrandar, til þess að stytta leiðina að aðalvegakerfi landsins. En verði hann ekki lagður þá leið, munu Bílddælingar jafnan þurfa að fara yfir þrjá fjallgarða til þess að fara til Barðastrandar. Sér hver maður, hve óviðunandi slíkt er í framtíðinni að hafa þann hátt, á þeim málum. Ég vænti því, að hv. samgmn., sem fær þetta mál til meðferðar, leggi til, að þessi vegur verði tekinn í þjóðvegatölu á þessu þingi. Um Rauðasandsveg er það að segja, að þessi vegur var tekinn í þjóðvegatölu í tíð fyrrv. þm. Barð., Bergs Jónssonar, hlutinn frá Hvalskeri: að Saurbæ. Nú er síðan kominn í þjóðvegatölu kaflinn frá Patreksfirði inn Roknadalshlíð yfir Kleifaheiði og suður á Barðaströnd, og fer sá vegur fram hjá Ósá, sem í frv. er getið, við Patreksfjörð. Nú er bráðnauðsynlegt, að þessi þjóðvegur frá Hvalskeri að Rauðasandi verði tengdur við þjóðveginn við Patreksfjörð, sumpart til þess að hafa þjóðveg samanhangandi þarna og sumpart vegna þess, að það er alveg óhjákvæmilegt, að þessi hluti sé tengdur saman til þess að afla Patreksfirði mjólkurafurða frá Rauðasandi. En ástandið í þessum málum þarna er þannig nú, að Patreksfjörður, sem hefur nærri 800 manns, er í bókstaflegu mjólkurhungri allt árið um kring, þannig að ég þekki engan stað á landinu, þar sem ástandið er jafnslæmt í þessu efni. Hins vegar eru á Rauðasandi blómlegar jarðir með véltæk tún. En það er ekki hægt að koma mjólkurvörum til Patreksfjarðar nema með mjög ærnum kostnaði, vegna þess að mjólkurflutningur þaðan er bæði yfir land og sjó, þar til þessi vegur er fullgerður. Og hef ég þá talið nauðsynlegt, að vegurinn verði látinn liggja fram að Naustabrekku, fram með hinum blómlegu býlum á Rauðasandi, svo að þau geti í framtíðinni haft aðstöðu til þess að safna þar saman mjólk og koma henni á þann markað, sem bíður eftir að geta fengið hana. Ég vænti því einnig, að hv. samgmn. mæli með því, að þessi vegur verði tekinn í þjóðvegatölu. Þriðji vegurinn, sem ég legg til, að verði tekinn í þjóðvegatölu, er Örlygshafnarvegur, og er hann frá Hvalskeri um Sauðlauksdal að Hnjóti í Örlygshöfn. En nú er vegur kominn í þjóðvegatölu frá Hvalskeri að Saurbæ. En í Sauðlauksdal á að setja upp í náinni framtíð heimavistarskóla fyrir allan hreppinn. En í Örlygshöfn er blómleg byggð, sem nú flytur mjólk til Patreksfjarðar, en sá flutningur er svo háður veðrum og vindum, að mjög oft verður að koma mjólkinni á þann hátt að nota skotlínu til þess að koma mjólkinni milli báts og lands til þess að hægt sé að koma henni yfir fjörðinn. Þess vegna hef ég flutt beiðni um það, að þessir vegir verði teknir í þjóðvegatölu. Ég vænti þess, að lokinni þessari umr., að frv. þessu verði vísað til hv. samgmn. og að hún taki þannig þessi mál í heild, að þessir 3 vegir, ásamt þeim, sem hv. þm. Dal. gerir till. um, verði teknir inn í vegal. á þessu þingi.

Flm. (Gísli Jónsson) : Ég hef hér á þskj. 104 flutt frv. um, að tekin verði upp á brúal. brú yfir Hvestuvaðal í Ketildalahreppi í Arnarfirði. Vegurinn þarna var tekinn í þjóðvegatölu 1943, en af vangá var brúin þarna ekki tekin inn á brúal., sem einnig var breytt á því ári. Er því nauðsynlegt, að þetta verði leiðrétt nú, og vænti ég þess, að samgmn., sem fær þetta mál til meðferðar, fallist á, að þessi leiðrétting verði gerð á brúalögunum. Ég sé ekki ástæðu til þess að segja meira um þetta mál á þessu stigi, en óska, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til hv. samgmn.