Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þar sem of skammt er liðið frá útbýtingu þess eina máls sem er á dagskrá þarf að leita afbrigða um að það megi koma á dagskrá og til afgreiðslu og verður þeirra afbrigða nú leitað.

Frú forseti. Á þskj. 18 liggur fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Flutningsmenn eru auk mín Geir H. Haarde, Svavar Gestsson, Össur Skarphéðinsson og Kristín Ástgeirsdóttir. Þetta frv. er flutt í samræmi við samkomulag sem tekist hefur á milli allra þingflokka um breytingar á þingsköpum Alþingis. Meginefni þess felst í breyttri skipan forsætisnefndar og nokkrum breytingum sem varða ræðutíma þingmanna og ráðherra. Samkvæmt frv. verður forsætisnefnd skipuð sjö þingmönnum, forseta og sex varaforsetum. Breytingin miðar að því að gera öllum þingflokkum kleift að fá aðild að forsætisnefnd en þó þannig að einnig sé höfð hliðsjón af þingstyrk flokkanna. Gerð er tillaga um að breyta nokkuð ræðutíma þingmanna. Ræðutími fyrirspyrjanda og ráðherra í fyrirspurnatímum er styttur þannig að þeir mega aðeins tala í tvær mínútur í síðara sinn í stað þriggja mínútna fyrir fyrirspyrjanda og fimm mínútna fyrir ráðherra eins og nú er. Ræðutíma við óundirbúnar fyrirspurnir er breytt þannig að fyrirspyrjandi og ráðherra mega tala þrisvar en aðeins tvær mínútur í fyrsta sinn og ekki lengur en eina mínútu í annað og þriðja sinn. Þetta leggjum við til í þeirri von að orðaskipti þingmanna og ráðherra verði líflegri og hnitmiðaðri og þetta nýmæli í þingsköpunum, sem óundirbúnu fyrirspurnirnar eru, njóti sín betur með þessum tímareglum. Ég hygg að þetta nýmæli hafi mælst mjög vel fyrir á síðasta þingi. Það er ekki gert ráð fyrir að aðrir þingmenn geti blandað sér í orðaskipti fyrirspyrjanda og ráðherra í óundirbúnu fyrirspurnunum eins og í hefðbundnum fyrirspurnatíma. Ræðutími málshefjanda og viðkomandi ráðherra í hinum styttri utandagskrárumræðum, hálftíma umræðunum, er lengdur úr þremur mínútum fyrir málshefjanda og tveimur mínútum fyrir ráðherra í fimm mínútur fyrir báða í fyrra sinn. Ræðutími þeirra í síðara sinn verður tvær mínútur eins og annarra þingmanna sem taka þátt í umræðunni. Þetta er gert vegna athugasemda sem fram hafa komið um að ræðutími málshefjanda og ráðherra sé of knappur í þessum umræðum. Þá verður ræðutími þingmanna til að gera athugasemdir um gæslu þingskapa og um atkvæðagreiðslu eða til að bera af sér sakir styttur úr fimm mínútum í þrjár. Í 2. gr. frv. er settur skilafrestur á þær skýrslur sem Alþingi hefur samþykkt að ráðherrar geri og er miðað við 10 vikur en engin tímamörk eru í núgildandi þingsköpum. Um þessar breytingar tókst, frú forseti, gott samkomulag. Frv. er flutt af fulltrúum allra þingflokka og eftir því sem ég veit best hefur það verið samþykkt í öllum þingflokkum. Það er ekki ástæða að mínu mati til að senda frv. til nefndar. Ég vil nota tækifærið til að þakka fulltrúum annarra þingflokka fyrir góðan vilja til að leysa þetta ágreiningsmál. Það eru veruleg ágreiningsmál fram undan til umfjöllunar á þinginu og ég tel heppilegt að þetta mál skuli hafa verið leyst friðsamlega.

Virðulegur forseti. Ég tel mjög eðlilegt að gerð hafi verið tilraun til þess milli þingflokka að lagfæra þingsköp að því er varðar stjórn þingsins, forsætisnefnd þess. Ég fagnaði því þegar fram kom vilji til þess að taka á því máli. Mér finnst hins vegar að niðurstaðan sem hér er verið að kynna okkur sé alllangt frá því sem æskilegt væri sem uppskera af þessu starfi. Ég tel það í raun skyldu mín að gera grein fyrir þeim sjónarmiðum, ekki ósvipað því og ég gerði í mínum þingflokki en skal þó ekki lengja hér mál umfram þarfir. Mér sýnist að sú tillaga sem hér er gerð, að fjölga í forsætisnefnd þingsins úr fimm í sjö, sé á vissan hátt að fara úr öskunni í eldinn í sambandi við yfirstjórn þingsins. Ég hef stutt það sjónarmið að allir þingflokkar ættu fulltrúa í forsætisnefnd og hef talið að það væri gilt og gott sjónarmið eins og skipan þingflokka er háttað á Alþingi og hefur verið alllengi, að menn geti búið við fimm manna forsætisnefnd þar sem hver þingflokkur hefði sinn fulltrúa. Ég tel það mjög miður að verið sé að hækka þessa tölu af ýmsum ástæðum. Ég tel að sú tillaga sem hér liggur fyrir um hlutfallskosningu í þessa nefnd með hliðstæðum hætti og gerist í þingnefndum sé á grundvallarmisskilningi byggð. Forsætisnefnd þingsins er ekki nefnd þar sem vegast á atkvæði, þar sem menn greiða atkvæði um mál og úrslit mála. Í forsætisnefnd þingsins, eins og þingsköpin voru útbúin, þau sem enn eru í gildi, er aðeins eitt atkvæði, þ.e. atkvæði aðalforseta þingsins sem sker úr ef ágreiningur er í nefndinni. Það er mjög eðlileg skipan mála. Verkefni aðalforseta þingsins hlýtur að vera það að laða saman sjónarmið, skapa samstöðu um mál og gera forsætisnefndina að raunverulegri stjórn þingsins sem hafi eitthvert vægi gagnvart þingflokkum og hefji sig með vissum hætti yfir karp og deilur milli þingflokka. Að líta svo til að sitjandi ríkisstjórn þurfi að hafa einhvern meiri hluta í forsætisnefnd er sjónarmið sem ég fæ ekki skilið og held að leysi ekki nokkurn vanda, hvað þá það markmið að gera fulltrúana í forsætisnefndinni samábyrga. Ég heyrði það frá einhverjum formanni þingflokkanna, ég held það hafi verið formaður þingflokks Alþfl. sem þau ummæli voru höfð eftir, að hér lægi fyrir tillaga sem lyti að því að nú væru menn samábyrgir í þessari nýju forsætisnefnd þingsins. Ef nokkuð er er verið að færa þetta sundur með því að setja hér inn kerfi með meiri hluta stjórnarfulltrúa í forsætisnefndinni og stjórnarandstöðuna í skýrum minni hluta tölulega séð, atriði sem skipta engu máli upp á afgreiðslu mála því forsetinn er sá sem hefur endanlegt vald í nefndinni. Ég tel að við endurskoðun þingskapa síðast, eins og hún endurspeglast í 9. og 10. gr. gildandi þingskapa, hefði verið vænlegra að setja málin upp með svolítið öðrum hætti, þ.e. að forsætisnefndin er stjórn þingsins, forsetinn er einn úr forsætisnefnd og það er jú formið, en hann er tekinn sér, hann er tekinn út úr. Ég tel að það beri að minnka bilið á milli forseta þingsins og varaforsetanna, reyna að koma með skýrari hætti inn ákvæði um að það beri að leita samstöðu í forsætisnefndinni og það sé í rauninni jafnara á með mönnum í þessari stjórn þingsins heldur en núverandi þingsköp mæla fyrir. En það er annar handleggur. Hér er verið að breyta í allt aðra átt. Ég hef áhyggjur af þessu vegna Alþingis og ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að segja það í örfáum orðum hvernig að þessum málum er staðið í nágrannalöndum okkar. Ég er ekki viss um það sé öllum þingmönnum ljóst. Lítum fyrst til Danmerkur, sem við höfum litið til í sambandi við stjórnskipun okkar að mörgu leyti og okkar stjórnarskrá er vaxin að nokkru leyti upp úr dönsku stjórnarskránni og dönsku stjórnkerfi. Þar er einn forseti og fjórir varaforsetar sem mynda forsætisnefnd þingsins. Nú sem stendur, eða líklega frá 1990, vill svo til að forseti þingsins er hægri maður, H.P. Clausen, og varaforsetarnir úr öðrum þingflokkum. Það hefur síður en svo verið regla í danska þinginu að forsetar þingsins fylgdu ríkjandi stjórn. Þvert á móti hafa þar áður en H.P. Clausen tók við forsetastarfi setið sósíaldemókratar á forsetastóli nánast svo lengi sem elstu menn muna og lengst af þeim K.B. Andersen. Ætli við ættum ekki að hugleiða það hvernig nágrannalönd okkar búa við slíkt kerfi. Í Noregi er þetta nokkuð flóknara. Þar eru menn með það kerfi sem við yfirgáfum, með tveimur deildum og sameinuðu þingi. Þar er eins konar sex manna forsætisnefnd, þ.e. aðalforseti þingsins og varaforseti Stórþingsins og síðan forseti og varaforseti úr deildum, óðalsþingi og lögþingi. Þessir þrisvar sinnum tveir, sex manns, mynda þar forsætisnefnd og síðan eru varamenn þeirra ef allt er talið sex talsins sem geta komið inn í þetta kerfi hjá Norðmönnum. Og hver skyldi vera forseti norska þingsins? Hann heitir Jo Benkow og er hægri maður og búinn að vera lengi og gegna starfi sínu með sóma og góðu samkomulagi í andstöðu við hvað snertir flokkspólitískan lit við sitjandi ríkisstjórn. Varaforseti er þessa stundina Kristi Kolle Grøndahl í Stórþinginu frá sósíaldemókrötum. Í Svíþjóð er forseti og þrír varaforsetar. Nú er forsetinn í Ríkisdeginum sænska úr hægri flokki eða Moderatarne, Ingegerd Troedsson, sem kom þar inn sem forseti í aðdraganda stjórnarmyndunar ríkisstjórnar Carls Bildts sem nú situr. Áður var þar forseti Thage Peterson, sósíaldemókrati eins og forverar hans margir, ég má segja í ríkisstjórnum bæði borgaraflokka og sósíaldemókrata. Og vel að merkja: í Svíþjóð er forsetadæmið hafið yfir flokkadrætti með vissum hætti eins og það er í Noregi og Danmörku. Þetta hefur lukkast. Ég held að menn þurfi að leggjast undir feld ef þeir ætla að ná einhverjum vitlegum og viðunandi tökum á stjórn Alþingis í framtíðinni og búa til eitthvað annað en þá tillögu sem liggur fyrir. Við gátum, ef pólitískur vilji var fyrir hendi til þess að nota gildandi þingsköp og hleypa að fulltrúum allra þingflokka á Alþingi, leyst þennan hnút með skaplegum hætti. Ég tel í rauninni, virðulegur forseti, að það hefði þurft að taka á mörgum fleiri málum sem einmitt lúta að því að gera stjórn og stjórnarandstöðu dálítið samábyrga um stjórn þingsins í reynd með því m.a. að deila formennsku í nefndum þingsins og það sé ekki meginregla að þar þurfi að sitja stjórnarliðar. Á þann hátt reyndu menn að ná saman um lögin, þ.e. um formið, til þess að friðurinn geti verið skaplegur og menn geti náð að leysa þau verkefni sem á Alþingi eru lögð. Ég vildi, virðulegur forseti, gera grein fyrir þessum sjónarmiðum mínum, ekki vegna þess að ég geri mér neina von um að þau verði til þess að breyta því sem hér er gerð tillaga um og skiptir ekki máli hvort ég læt það afskiptalaust við atkvæðagreiðslu eða lýsi andstöðu minni við það. Ég vildi skýra mitt mál að þessu leyti og ég vil hvetja þingið til að líta á þessi mál, ekki til að setjast á rökstóla á þessu þingi um það heldur til að hugsa málið. Auðvitað verðum við að vona að við komumst bærilega af með þá skipan sem hér er verið að leggja til, jafnóskynsamleg og hún er. Ég óska þeim sem í það verkefni ganga allra heilla og nýkjörnum forseta velfarnaðar í starfi.

Virðulegi forseti. Í gær náðist samkomulag þingflokksformanna um breytingar á lögum um þingsköp Alþingis. Nái breytingarnar fram að ganga verður tryggt að allir þeir flokkar og stjórnmálasamtök sem nú eiga sæti á Alþingi fá aðild að forsætisnefnd þingsins. Þessu fögnum við þingkonur Kvennalistans að sjálfsögðu enda teljum við það fyrirkomulag eðlilegt. Því er þó ekki að leyna að við viljum sjá stjórn þingsins með þeim hætti að hún sé hafin yfir karp um meiri hluta og minni hluta. Hefði sú skoðun verið ríkjandi hjá núverandi ríkisstjórnarmeirihluta fyrir ári síðan hefði þingið eflaust siglt lygnari sjó sl. vetur enda kann það ekki góðri lukku að stýra að neyta ætíð aflsmunar. Forsætisnefndinni ber að standa vörð um sjálfstæði og virðingu Alþingis og hafa að leiðarljósi að það er Alþingi sem setur framkvæmdarvaldinu starfsramma en ekki öfugt. Löggjafarsamkundan er ekki og á ekki að vera þjónn ríkisstjórnarinnar. Því á stjórn þingsins að vera óháð því hverjir skipa meiri hluta hverju sinni. En, virðulegi forseti, í þeirri von að það frv. til laga, sem samkomulag hefur orðið um, verði til að bæta starfsanda þingsins stöndum við kvennalistakonur að þeim breytingum sem hér eru til umræðu og munum greiða þeim atkvæði okkar. Þetta vildi ég láta koma hér fram, virðulegi forseti, fyrir hönd míns þingflokks.

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé í raun og veru býsna mikilvæg varnarlína fyrir þingræðið sem við höfum í undirbúningsnefnd þessa frv. náð samkomulagi um enda þótt ég sé sammála þeim sjónarmiðum í öllum meginatriðum sem fram komu í máli hv. 4. þm. Austurl. og hv. 18. þm. Reykv. Staðreyndin er sú að allan sl. vetur voru hér mikil átök um skipan forsætisnefndarinnar og um vinnubrögð á Alþingi. Ein ástæða þess var sú að flokkarnir komust ekki allir að stjórn þingsins með þeim hætti sem við töldum þá eðlilegt. Nú hefur orðið samkomulag um skipan sem tryggir að allir flokkar, sem hér eiga fulltrúa núna, geti komist að forsætisnefndinni og í hana og það er aðalatriðið í mínum huga. Hins vegar er það svo að aðferðin við að koma nefndinni saman er umdeilanleg og mætti margt um segja. Ég bendi á að það er ekki verið að taka upp hlutfallskosningu með því frv. sem núna liggur fyrir heldur hefur hún áður verið í gildandi þingsköpum. Segja má að tillögur frv. sem hér um ræðir flokkist í þrennt: 1. Breytingar á forsætisnefndinni þar sem verið er að ráða til lykta deilum sem um þau mál voru á síðasta þingi. 2. Gert er ráð fyrir því að breyta tímasetningum að því er varðar takmarkanir í ýmsum umræðum ýmist til rýmkunar eða þrengingar. 3. Þá er gert ráð fyrir því að ráðherrum verði gert að skila skýrslum eigi síðar en 10 vikum eftir að skýrslubeiðni kemur fram. Ég tel að um þetta eigi að geta náðst góð samstaða hér á hv. Alþingi og ég tel að það sé skynsamlegt að lenda málinu þannig og reyna síðan um leið að skapa sem víðtækasta varnarlínu fyrir þingræðið með þeirri afgreiðslu á breytingum á þingskapalögum sem hér er gerð tillaga um og þingflokkur Alþb. samþykkti fyrir sitt leyti að heimila mér að standa að. Ég gerði grein fyrir því í nefndinni sem undirbjó frv. að hv. 4. þm. Austurl. mundi lýsa sjónarmiðum sínum við þessar umræður svo sem hann hefur gert. Ég hef svo sem ekki fleira um þetta mál að segja, virðulegi forseti, en tek undir heillaóskir til forsetans. Ég segi að lokum: Auðvitað má margt um þessa þingskapadeilu segja sem staðið hefur í eitt ár eða rúmlega það. Ég tel hins vegar ekki við hæfi af minni hálfu að hefja þá umræðu hér á þessum degi.

Herra forseti. Hæstv. forseti hafði í sínu ávarpi til þingmanna uppi ýmis orð sem þingmenn allir geta tekið undir og mun nú reyna á efndirnar því að eitt af því sem kom fram þar var að mál skyldu afgreidd þegar þau hefðu fengið hæfilega umfjöllun. Ég hygg að það sé mjög skynsamlegt að standa þannig að verki og er eindreginn stuðningsmaður þess. Hins vegar hlýtur það að kalla á nokkra umræðu um þingsköpin að nú eru þau brotin upp og tekin fyrir á þann hátt að almenningur í landinu mun líta svo á að menn séu að sníða af þeim verstu annmarka sem á þeim eru. Ég get ekki stillt mig um að víkja þá að því atriði sem mér finnst mest afturför á Alþingi Íslendinga. Það er að hægt sé að halda uppi nefndarfundum án þess að meiri hluti nefndarmanna sé mættur til fundar. Þau ár sem ég hef setið á þingi hefur verið reynt að leggja mikið kapp á það að ná mönnum til nefndarfunda. Það var litið svo á að nefndirnar væru þær síur í þinginu sem ættu að tryggja það að mál færu ekki illa undirbúin í gegnum Alþingi Íslendinga. Nú þarf ekki lengur meiri hluta til þess að hægt sé að halda uppi fullu nefndarstarfi. Það er hægt að setja nefndarfund og hefjast handa að fullu. Mér er það óskiljanlegt hvernig menn geta litið svo á að nefndirnar séu þær síur sem þær þurfa að vera með þessum vinnubrögðum. Ég hygg að það sé ákaflega þarft verk fyrir forsætisnefndina að kynna sér það hvaða áhrif þetta hefur haft á mætingar til starfa í nefndunum. Ég verð að segja eins og er að þetta finnst mér vera aðalatriðið í því sem hefði þurft að endurskoða. Í 2. gr. er það ákvæði að ljúka skuli skýrslugerð innan 10 vikna og vissulega tek ég undir að það er jákvætt atriði að ráðherrar verði að ljúka slíkri skýrslugerð og leggja það á borð þingmanna. Hitt hlýtur að vera umhugsunarefni, af því að það þarf þó nokkurn hóp manna í þinginu til þess að hægt sé að biðja um skýrslu, að það sé skýlaust ákvæði að sú skýrsla komi til umræðu. Það er ekkert sem tryggir að skýrslan komi til umræðu. Ráðherra getur sem sagt lagt skýrsluna á borð þingmanna en komið sér svo undan því að hún sé rædd eins og reynsla var af á liðnum vetri ef hann taldi það ekki heppilegt að ræða umrædda skýrslu. Ég tel að það sem sett er hér upp síðar skipti kannski ekki öllu máli. Það mun reyna mjög á það hvort forseti er það stjórnsamur að eðlisfari að hann haldi mönnum við þau tímamörk sem hér eru sett. Ef niðurstaðan verður fyrst og fremst sú að þeir hógværari í þinginu fari eftir þessu en hinir vaði uppi er árangur enginn og forseta vissulega vandi á höndum í þessum efnum. Ég tel nefnilega nokkurs virði að þingsköpin séu á þann veg að þau verði ekki brotin. Mér skilst að sum mál séu þess eðlis að menn telji að þau eigi ekki að fara til nefndar. Það er umhugsunarefni því að um leið og menn telja sín verk svo fullkomin að þau þurfi ekki að fara til nefndar erum við að breyta Alþingi Íslendinga úr því að vera þing í það að vera fundur. Það er fróðlegt þrátt fyrir allt að bera þetta tvennt saman því að fundarsamþykktir eru misjafnar að gæðum þó að greindir menn sitji á fundunum eins og menn hafa löng kynni af. Ég tel þess vegna að það sé nokkur mælikvarði á það hvað hæstv. forseta er mikil alvara varðandi vönduð vinnubrögð hvernig staðið verður að framhaldi þessa máls.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins láta það koma fram af minni hálfu og míns þingflokks að við erum eftir atvikum ánægð með það samkomulag sem náðst hefur í þessu efni. Það er alveg ástæðulaust að rekja aðdraganda þeirra breytinga sem nú er gerð tillaga um. Sú saga er flestum hér í salnum áreiðanlega í fersku minni. Það sem skiptir máli á þessari stundu er að samkomulag hefur náðst þar sem komið er til móts við þau meginsjónarmið sem uppi hafa verið í þessum efnum að því er varðar forsætisnefndina. Það er tryggt með þessum breytingum að allir flokkar sem nú eiga sæti á Alþingi fái aðild að forsætisnefnd þingsins. Það er jafnframt tryggt að þingflokkar njóti hlutfallslegs þingstyrks síns. Síðan eru í frv. aðrar breytingar sem menn urðu sammála um að gera, einkum að því er varðar ræðutíma, og ég tel að þær skipti allar nokkru máli þótt hver um sig sé e.t.v. lítilvæg. Ég vil gjarnan segja það í framhaldi af þeim umræðum sem þegar hafa orðið um þetta mál að eflaust má margt að gildandi þingsköpum finna. Það varð hins vegar ekki samkomulag um aðrar breytingar en þær sem hér eru enda var ekki um að ræða neina heildarendurskoðun á þingsköpunum að þessu sinni. Ég tel hins vegar ekki að þetta sé í síðasta sinn sem lögum um þingsköp verður breytt og ég tel að menn hljóti að hafa það jafnan til athugunar hvort skynsamlegt geti verið síðar meir að breyta öðrum atriðum í þessum lögum eftir því sem samkomulag kann að nást um og eftir því sem reynslan sker úr um. Það hefur hins vegar ekkert samkomulag verið gert eða ákvörðun tekin um neina slíka vinnu í framhaldinu. Ég tel hyggilegast að láta það ráðast hvað menn gera varðandi frekari endurskoðun þingskapa. Ég vænti þess að þau mál verði til umfjöllunar á vettvangi þingflokksformanna eftir því sem efni og aðstæður gefa ástæðu til. Ég vil að lokum taka undir með 1. flm., hv. þm. Páli Péturssyni, og þakka meðnefndarmönnum mínum í þeirri nefnd sem undirbjó frv. og flytur það. Ég tel að þeir hafi allir lagst á eitt um að reyna að ná samkomulagi í deilumáli sem vissulega var erfitt viðureignar og ég tel að eftir atvikum megi allir bærilega við una.

Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir sjónarmiðum mínum til málsins. Ég sé enga ástæðu til þess að bregða fæti fyrir það að málið fari til 2. umr. en mun sitja hjá við lokaafgreiðslu málsins og ég segi já.

Hæstv. forseti. Ég er samþykkur því markmiði, sem kemur fram í 1. gr. frv., að allir flokkar eigi aðild að forsætisnefnd Alþingis. Ég tel hins vegar að sú leið að fjölga í forsætisnefnd, sem hér hefur verið valin, sé ekki skynsamleg og þjóni ekki því markmiði að gera forsætisnefndina samhentari en áður var með fyrra fyrirkomulagi. Ég tel að því markmiði hefði mátt ná með því að stærstu flokkarnir fimm ættu aðild að forsætisnefnd eins og vitnað var til að væri í danska þinginu. Ég tel líka að það ætti að breyta 9. gr. þingskapa þannig að forsætisnefnd bæri ábyrgð á rekstri Alþingis en ekki forseti einn eins og geinin hefur verið skilin. Ég er að sjálfsögðu samþykkur því að vísa frv. til 2. umr. en mun sitja hjá við afgreiðslu síðar. Ég vil jafnframt árna nýkjörnum forseta heilla í starfi og þeim sem kjörnir verða í forsætisnefndina og vonast að sjálfsögðu til þess að þeim takist sem best að vinna úr því formi sem hér er verið að ákveða. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Mér finnst að mönnum hafi mistekist við að lagfæra nýsett þingsköp og breytingarnar eru því miður ekki til bóta og munu ekki auka skilvirkni í störfum Alþingis. Ég mun því sitja hjá við afgreiðslu málsins.