Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta mál er aftur komið hingað í d., eftir að hv. Nd. hafði haft það til einnar umr. og gert á því tvær breyt. Hin fyrri er við 28. gr., og er hún á þá leið, að við næstsíðustu málsgr. gr. bætist: „skal um fyrirkomulag atkvæðagreiðslunnar hlíta ákvæðum 26. gr. laga um sveitarstjórnarkosningar frá 23. júní 1936, eftir því sem við á.“ Er hér um mjög lítilfjörlega breytingu að ræða eða nánar sagt enga. Ég benti á, að þessar kosningar mundu aldrei fara fram eins og sveitarstjórnarkosningar og væri því ekki hægt að fara eftir þessu ákvæði, eins og það var orðað. Var þá bætt aftan við gr.: „eftir því sem við á“, og hefur þessi breyt. því engin áhrif á framkvæmd málsins. Það hefur áður verið tekið fram, að þessar kosningar eiga að vera leynilegar, og kemur það ekki að sök, þótt þetta ákvæði standi í frv. Er því óþarfi að senda það á ný til hv. Nd. út af þessu atriði. Síðari breyt. er við 37. gr. Er hér um að ræða mjög umdeilt atriði, og er ég satt að segja mjög undrandi yfir því, hvernig hv. Nd. hefur gengið frá því. Þessi breyt. fjallar um það, við hvaða fjártölu skuli miða bætur, þegar skorið er niður. Það hafa verið uppi um þetta hér á hv. Alþ. ýmsar till.. og um skeið var komið inn í frv. í hv. Nd. að miða við 4 ár aftur í tímann. Þær breyt., sem gerðar voru á frv. í þessari hv. d. í þessum efnum, voru gerðar í samráði við sauðfjársjúkdóman., sem mest afskipti hefur haft af þessum málum og mest hefur vit á því, hvernig hagkvæmast er að koma þessum málum fyrir. Óskaði hún eftir, að miðað væri við næstsíðustu áramót, áður en skipti færu fram, sem sé ef fjárskipti færu fram á sumrinu 1947. væri miðað við fjártöluna, sem fram kæmi við skattaframtal 1. jan. 1946. Það er náttúrlega ástæða til að ætla, að yfirleitt hafi fjártalan hjá þeim mönnum, sem fé hefur verið skorið niður hjá, verið því hærri sem lengra er farið aftur í tímann, og þar af leiðandi þeim mun hærri bætur, sem ríkissjóður þarf að greiða, og þeim mun hagkvæmara fyrir þessa menn að fara sem lengst aftur í tímann. Hins vegar er á það að líta, að ýmsir menn hætta búskap, einn kaupir, annar selur o.s.frv., og nýir menn taka við bústofninum, en því fleiri ár sem líða, þeim mun erfiðara er að elta uppi þessa menn, sem hafa skipt um búnaðarhætti, og ákveða bæturnar fyrir hvern einstakan í þessum efnum. Það er einmitt þetta, sem hefur verið hið erfiða viðfangsefni sauðfjársjúkdóman., og þess vegna hefur hún óskað eftir því, að sem skemmstur tími væri frá þeim tíma, er miða ætti við, og til fjárskiptanna. Nú hefur hv. Nd. fært sig aftur upp á skaftið og fellt till. okkar, þar sem við vildum miða við næstsíðustu áramót á undan. Mér er hins vegar ekki alveg ljóst, hvernig hún hugsar sér þetta í framkvæmdinni. Þessi nýja gr., sem hv. Nd. hefur nú samþ., hljóðar þannig. með leyfi hæstv. forseta: „Framlag ríkisins vegna fjárskipta á árunum 1947 og 1948 miðast við fjártölu eigenda samkvæmt skattaframtali á árinu 1946. Á árinu 1949 miðast við skattaframtal 1947 og svo áfram þannig, að fjárskiptaframlag miðast við skattaframtal tveim árum áður.“ Í gr. stendur sem sé, „að fjárskiptaframlag miðast við skattaframtal tveim árum áður“, en þegar fé verður skorið niður í haust á árinu 1947, hvaða skattaframtal er tveim árum áður? Er það skattaframtal, sem gert er á árinu 1946? Mér er þetta ekki alveg ljóst, en ég geri ráð fyrir, þó að óljóst sé í frv., að í framsöguræðu um málið í Nd. liggi fyrir, hvaða skilning þeir leggja í þetta. og sá skilningur verður vafalaust látinn gilda. Ég er undrandi yfir því, að annað skuli vera látið gilda fyrir niðurskurð á árinu 1947, en öll önnur ár. því að í frv. stendur, að uppbætur vegna niðurskurðar á árunum 1947 og 1948 eigi að miðast við framtal 1946. Þetta er því ranglæti gagnvart þeim, sem skera niður 1947. Mér er sagt. að orsök þess, að brtt. voru bornar fram í Nd., séu, að í tveimur sveitum, annarri í Skagafirði, en hinni í Húnavatnssýslu, sé rætt um niðurskurð 1948 og sé því lagt til að miða þar við framtal 1946. Þó að ég og landbn., a.m.k. þeir þrír nm., sem ræddu um þetta í morgun, teljum þetta ekki eins réttlátt og Ed. gekk frá því, þá teljum við það ekki svo mikilvægt, að við viljum senda málið í Sþ. Því leggjum við ekki fram neinar brtt. og leggjum til, að frv. verði samþ. eins og það nú kemur frá Nd. þó að við teljum það hafa þar breytzt mjög til hins verra.

Frsm. (Steingrímur Aðalsteinsson) : Herra forseti. Þann 15. apríl s. l. afgreiddi samgmn. þessarar hv. d. þetta frv. frá sér og mælti með því við d., að það yrði samþ. óbreytt. Við nánari athugun komst n. að þeirri niðurstöðu, að ástæða væri til þess að gera smávægilega breyt. á frv., og á fundi, sem n. hélt í gær, varð hún öll sammála um það að bera fram þær brtt. við frv., sem nú liggja fyrir á framhaldsáliti n. á þskj. 737. - Þetta frv. er flutt af hv. samgmn. Nd. í samráði við vegamálastjóra, og samkvæmt till. hans fól frv. upphaflega í sér, að sýslufélögunum væri heimilt að leggja á vegagjöld, sem næmu allt að 12‰ af fasteignamati lands og lóða og allt að 6‰ af fasteignamati húsa. Við meðferð málsins í Nd. var samkvæmt till. þriggja hv. þm. þar tekin upp í frv. breyt. á sýsluvegasjóðsl., sem samþ. var á Alþ. 1945, og þau l. þar með numin úr gildi, þar sem hámarkið var miðað við 10‰. Hámarkið var þannig fært niður í 10‰ úr 12‰, sem hafði verið í frv. upphaflega. Af þessu leiddi það, að ekkert nýmæli var orðið eftir í frv. annað en það ákvæði, að á móti því, sem sýslurnar kynnu að leggja fram yfir 10‰ af fasteignamati lands og lóða, skyldi ríkissjóður leggja fram þrefalt framlag. Þegar málum var þannig komið, þýddi þetta, að nýmæli frv. höfðu í raun og veru ekkert gildi, nema því aðeins, að um undantekningartilfelli væri að ræða, þar sem það væri ákveðið sem regla, að framlög skyldu yfirleitt ekki vera hærri en 10‰ á móti þreföldu framlagi ríkissjóðs, nema að fengnu sérstöku leyfi samgmrh. til þess að leggja á hærri gjöld. Þegar n. hafði gert sér þetta ljóst, virtust henni þessi nýmæli í frv. vera svo veigalítil og hafa svo lítil áhrif á gang þessa máls, að tæplega væri ástæða til að gera breyt. á eldri l. fyrir þetta eina atriði. Hins vegar var það álit n., að réttmætt væri, eins og fram kom í upphaflega frv., að gefa sýslufélögunum kost á að leggja á nokkru hærri vegaskatt en þeim hefði áður verið heimilt vegna þess, hversu þörf hinna ýmsu sýslufélaga væri mikil fyrir fé í þessu skyni, og enn fremur þar sem slíkur áhugi væri fyrir hendi heima í héraði, væri líka sanngjarnt, að ríkissjóður tæki þátt í þessu með stighækkandi gjöldum móti framlagi sveitarfélaganna. Með tilliti til þessa varð samgmn. Ed. ásátt um að leggja fram þær brtt., sem nú liggja fyrir á þskj. 737. Fela þær það í sér - svo sem var í upphaflega frv. -, að sýslufélögin megi leggja vegaskatt allt að 12‰ af fasteignarmati lands og lóða og 6‰ af fasteignarmati húsa gegn þreföldu framlagi ríkissjóðs á móti því, sem sýslufélögin leggja umfram 10‰. Hin breyt. felur það í sér, að fellt er niður ákvæði um það, að ráðh. geti veitt sérstakt leyfi til þess að fara megi fram úr þessu tilsetta hámarki. N. lítur þannig á, að hafa beri þetta hámark rýmra en verið hefur, en þó það bindandi, að fjárveitingarvaldið væri í höndum Alþ. - eins og vera ber -, en taldi ekki rétt, að ráðh. eða einn maður hefði vald til þess að fara, svo sem honum sýndist, fram úr þessu hámarki, ef fram kæmi beiðni um það frá einhverjum sýslufélögum, og gæti hann þar með seilzt óeðlilega langt ofan í ríkissjóð og veitt einstökum sýslufélögum hlunnindi, hvað þetta snertir. Það kom sem sé fram í n., og ég held, að ekki sé hægt að neita því, að hægt væri að misnota þetta ákvæði, eins og það er nú í frv., þar sem ráðh. er veitt þessi heimild. Hins vegar er það vilji n., að þetta hámark, sem sýslufélögin séu bundin við, sé það rúmt, að telja megi, að þau geti vel við unað. Ég vil því mælast til þess fyrir hönd samgmn. þessarar d., að hv. dm, samþykki þær till. hennar, sem hún flytur á þskj. 737.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Herra forseti. Hv. 1. þm. Reykv., sem er form. fjhn. og frsm. í þessu máli, er lasinn í dag, og bað hann mig að gera grein fyrir nál. Frv. fer fram á lántökuheimild handa ríkissjóði vegna byggingar hinna nýju síldarverksmiðja á Siglufirði og á Skagaströnd, og hækki upphæðin úr 27 millj. upp í 38 millj. króna. Er frv. var gengið gegnum Nd. og var vísað til fjhn. þessarar d., kom fyrir sá atburður, sem frægur er orðinn, að þak á húsi verksmiðjunnar á. Siglufirði hrundi. Af þessum ástæðum og enn fremur af grun um, að ekki væru öll kurl komin til grafar, sendi fjhn. málið til umsagnar ráðh. sjávarútvegsmála, og ráðgaðist hann við stjórn síldarverksmiðja ríkisins, og er birt á þskj. 721 bréf frá stjórn verksmiðjanna, þar sem hún óskar, að ábyrgðin hækki enn um 5 millj., eða upp í 43 millj. kr. Auk þessarar ástæðu telur stjórn síldarverksmiðjanna aðrar ástæður til að hækka enn lántökuheimildina. N., að minnsta kosti meiri hl. hennar, sýndist, úr því sem komið var, að ekki væri annað að gera en reyna að ljúka verkinu burt séð frá því, hvort mátt hefði komast af með minna, ef rétt hefði verið á haldið, þá væri ekki annað að gera en fara eftir till. verksmiðjustjórnar, og ber því n. fram á þskj. 721 till. um, að lántökuheimildin hækki úr 38 millj. í 43 millj. kr. Einn nm., hæstv. forseti þessarar d., skrifaði að vísu undir nál, með fyrirvara, og gerir hann að sjálfsögðu grein fyrir þeim fyrirvara við þessa umr. Ég held, að ég þurfi ekki að taka fleira fram fyrir hönd n., enda ekki við því búinn, því að það var ekki fyrr en rétt fyrir matartíma að hv. 1. þm. Reykvíkinga bað mið að hafa framsögu. En frá sjálfum mér vildi ég segja, að saga þessa máls er á eina leið öll. Fyrst er veitt 10 millj. kr. lántökuheimild og þá eftir þar til gerðri áætlun. Haustið 1944 er svo borin fram, að tilhlutun stjórnar þeirrar, er þá tók við, till. um að hækka heimildina í 20 millj. kr., og fyrir um það bil einu ári, þá bar hv. fyrrv. atvmrh., Áki Jakobsson, fram frv. um að hækka heimildina enn um 7 millj. kr. og segir þá orðrétt: „Framkvæmdin er nú það vel á veg komin, að nokkurn veginn má sjá, hver byggingarkostnaðurinn verður,“ og gerði hann þá ráð fyrir, að 27 millj. mundu nægja. Sami ráðh. þar svo í haust fram till. um að hækka heimildina enn upp í 38 millj. kr., og við nánari athugun stjórnar síldarverksmiðjanna kemur í ljós, að enn vantar 5 millj. kr. til að fullgera verksmiðjurnar. Þó að margar áætlanir hafi reynzt of lágar um ýmsar framkvæmdir, þá held ég að sú saga, sem ég nú hef rakið, sé algerlega met um það, hve áætlanir hafa reynzt óábyggilegar. Og það er álit mitt, að þó að allt hafi hækkað í verði, t. d. síðan fyrsta áætlunin var gerð, þá séu þessar miklu hækkanir ekki eðlilegar, og allt þetta hlýtur að vekja grun um, að að ýmsu leyti hefði betur mátt á halda, enda var við þessar framkvæmdir viðhöfð alveg sérstök aðferð. Það var skipuð byggingarnefnd til að sjá um verkið í stað þess, að stjórn síldarverksmiðjanna hefur áður haft yfirstjórnina á hendi, þegar reistar hafa verið nýjar verksmiðjur, og það liggur fyrir, þó að smáræði sé, að kostnaður vegna þessarar h. er orðinn furðanlega hár. Eins sýnist leikmönnum, að komast hefði mátt af án hinna miklu umboðslauna, sem greidd voru, og því er ekki að neita, að margar sögur hafa gengið um starfshætti við byggingu verksmiðjanna. Þó að sögum sé að vísu varlegt að treysta, þá sýnir kostnaðurinn, sem orðinn er svo gífurlegur, að ekki muni öllu logið. Það er sagt, að ákaflega mikið hafi verið um nætur- og helgidagavinnu, sem greidd var miklu hærra kaupi en dagvinna, og misjafnar sögur hafa gengið um það, hvað hafi verið unnið stundum í þessari nætur- og helgidagavinnu. Ég hef heyrt frá allgóðum heimildum um ungling, er vann í tvo mánuði og kom með 7 þús. kr. fríar í vasanum, og er vafasamt, þó að nýsköpunin sé mikil, að landið þoli, að einum eða neinum sé greitt slíkt kaup. Sagt er einnig, að múrarameistari hafi haft 25 þús. kr. á mánuði, en vitanlega geta svona sögur verið orðum auknar, en samt er þetta svo furðulegt, að Alþ. verður að gera ráðstafanir til að athuga þetta mál. En það er engin bót að skilja við byggingarnar hálfkaraðar. T. d. verður að koma þakinu á mjölhúsið og fullgera verksmiðjurnar, og til þess er nú talið að vanti 5 millj. kr. Því virðist auðsætt að heimila verði þessa 5 millj. aukningu, svo að ljúka megi verkinu, því að ekkert gagn er í því að binda 38 millj. kr. framlag þarna, ef verksmiðjurnar geta svo ekki afkastað því, sem ætlazt er til. Það er ekki einu sinni víst, hvort þetta nægir, en ætla mætti, að þetta verði í síðasta sinn, sem farið er fram á heimild til lántöku vegna byggingar þessara verksmiðja.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð vegna fyrirvara, sem ég gerði við nál. Það er dálítið einkennilegt þarna norður frá, hvernig allar áætlanir eru breytilegar. Þrisvar eða fjórum sinnum þurfti að hækka lántökuheimildina vegna Skeiðsfossvirkjunarinnar, og veit ég ekki, hvort enn er lokið. Hv. frsm. hefur nú rakið þetta mál, að ýmsu leyti þannig, að ég þarf ekki miklu við að bæta. Fyrst voru veittar 10 millj., svo 15, síðan 27, þá 38, og nú er lagt til að hækka heimildina upp í 43 millj. og óvíst, hvort enn dugar, því að ekki er lengra síðan en vika, að dunur miklar og dynkir og brak og brestir heyrðust þar norður frá 

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Ég vil þakka fjhn. fyrir það, að hún leggur til, að ábyrgðarheimildin verði hækkuð, en það er einmitt það, sem farið er fram á. Því er ekki að leyna, að þetta er vandræðamál, og því miður er ég ekki þess umkominn að verða við óskum hv. þm. Dal. um að upplýsa þessi mál. Það má að vísu segja, að þegar gera á miklar framkvæmdir á verðbólgutímum, þá standast ekki alltaf áætlanir, en fyrr má nú rota en dauðrota. Ég segi þetta hvorki til þess að afsaka eða ásaka neinn sérstakan í sambandi við þetta mál, en það er mjög eðlilegt, að þm. og aðrir séu undrandi yfir þessum stöðugu hækkunum, sem, eins og hv. þm. Dal tók réttilega fram, er alls ekki séð fyrir endann á. En hvað sem þessu líður, finnst mér óhjákvæmilegt að ljúka þessu verki. Það er of miklu búið að fórna, til þess að það, sem komið er, verði látið ónotað. Eins og kunnugt er, hvarf fyrrv. atvmrh. að því ráði að skipa sérstaka n. til þess að sjá um þessar byggingar. Mér fannst þá, að þetta væri ekki illa ráðið, þar sem stjórn síldarverksmiðja ríkisins hafði nóg á sinni könnu. Nú hefur farið sem vitað er. Það var lagt kapp á, að þessar verksmiðjur yrðu tilbúnar á síðustu síldarvertíð, og ef til vill hafa menn af vanþekkingu lagt of mikið upp úr hraðanum og því farið sem orðið er, en það þarf ekki að minna frekar á það. Hins vegar ætti bygging þessara síldarverksmiðja að vera þingi og stjórn víti til varnaðar. Það ætti að minna á, að þegar vinna þarf stór verk á vegum ríkisins, er nauðsynlegt að gera meira en skipa stjórn. Sú stjórn verður að minnsta kosti að hafa aðhald bæði af hálfu Alþ. og ríkisstj. Ég ætla mér vitaskuld ekki þá dul að fella neinn dóm í þessu máli, því að ég hef ekki haft tækifæri til að kynnast því nóg til þess, en hins vegar stöndum við alþm. hrelldir, og auðvitað þjóðin öll, yfir því, hvernig þetta hefur farið. Vegna þess, sem skeð hefur í þessum málum, og þar sem skorizt hafði í odda með byggingarn. annars vegar, en stjórn síldarverksmiðjanna hins vegar, þá sá ég mér ekki annað fært sem ráðh. sjávarútvegsmála en að fela annarri hvorri þessara n. að sjá um, að þetta verk yrði fullgert. Ég valdi þá leið að fela stjórn síldarverksmiðjanna að láta ljúka verkinu, vegna þess að hún hefur allan rekstur verksmiðjanna með höndum. Nú er þess að sjálfsögðu að gæta, að hún á ekki góða aðstöðu, þar sem hún tekur við verksmiðjunum óstarfhæfum og mjölhúsinu á Siglufirði hrundu. Þetta hús eða efniviðurinn í það var keyptur í Englandi á vegum vélsmiðjunnar Héðins. Forstjóri Héðins er nú í Englandi. Hann kom til mín, áður en hann fór út, og ég fór þess á leit við hann, að hann reyndi að fá viðkomandi hús að einhverju leyti bætt, ef hann sæi sér fært. En þrátt fyrir það er ég vantrúaður á, að þannig hafi verið gengið frá samningum, að hægt sé að krefjast skaðabóta. Hins vegar gæti verið, að seljandinn vildi einhverja bót gera til þess að fá áframhaldandi viðskipti. Annars er svo margt í sambandi við þetta verk, sem ekki hefur unnizt tími til að rannsaka enn þá, og þess vegna get ég lítið sagt um það á þessu stigi. Hv. þm. Dal. taldi jafnvel rétt að láta þetta bíða, en á það get ég ekki fallizt þrátt fyrir allt. Ég tel nauðsynlegt, ef þess er nokkur kostur, að fá verksmiðjurnar starfhæfar, eins fljótt og kostur er. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meir um þetta mál, nema sérstakt tilefni gefist. Ég vænti þess, að málinu verði hraðað, eftir því sem kostur er, því að það er búið að vera lengi á leiðinni, að vísu ekki í þessari hv. d., en hins vegar í Nd. Ég get svo getið þess að lokum, að formaður síldarútvegsnefndar hefur verið fyrir norðan nú undanfarið til að athuga þessi mál og kynna sér, á hvern hátt megi bezt og fljótast úr þeim bæta.



Herra forseti. Þetta stóra og leiðinlega mál er bæði margþætt og flókið og þess vegna ekki nema eðlilegt, að það sé rætt nokkuð í þessari hv. d., eins og gert var í Nd. Þar sem mér finnst ekki fullkomlega upplýst, hvernig samninga fyrrv. ríkisstj. gerði við þessa byggingarn., vil ég leyfa mér að gera fyrirspurn til ráðh. Mér hefur skilizt, að fyrrv. ríkisstj. hafi falið þessari umræddu n. allar framkvæmdir og þá með fullri ábyrgð. Ég hef heyrt fyrrv., atvmrh. álasað fyrir þetta mál, en ég get ekki séð, að þessi mistök hafi á, nokkurn hátt verið þessum ráðh. að kenna, nema þá að honum hafi mistekizt með val á mönnum í byggingarn. Það er ekki vegna þess, að ég sé að verja sérstaklega þennan ráðh., heldur hitt, að það er ekki hægt að ætlast til, að ráðh. fylgist með öllu í framkvæmd þeirra verka, sem ráðuneyti hans, hefur með höndum. Ábyrgðin hlýtur að hvíla á n., og því vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hvaða ráðstafanir hefur núv. ríkisstj. gert til þess að láta viðkomandi sæta ábyrgð? Ég vil benda á hliðstætt mál, en það eru togarakaupin í Englandi. Ég átti sæti í þeirri n., og töldum við okkur hafa mikla ábyrgð á öllum kaupunum, enda krafðist nýbyggingarráð allra gagna í þessum kaupum, allra samninga, um leið og þeir voru gerðir, og fylgdist yfirleitt nákvæmlega með öllum kaupunum. Nú er það kunnugt, að tveir þeirra manna, sem sátu í þessari byggingarn. síldarverksmiðjanna, eru háttsettir starfsmenn hins opinbera í öðrum greinum. Annar gegnir þýðingarmiklu embætti við atvinnudeild háskólans, en hinn er við vélaeftirlit. Störf hins síðar nefnda hafa hvað eftir annað brugðizt, og nægir að nefna í því sambandi mistökin á Ingólfsfirði, sem voru svo stórkostleg, að þau voru nærri búin að velta um fyrirtækinu, sem að þeim stóð. Það verður vissulega ámælisvert, að ráðh. skyldi taka slíkan mann í byggingarn. Nú vil ég að lokum leyfa mér að spyrja fjmrh., hvort ríkisstj. hefur kynnt sér þá samninga, sem gerðir voru milli verktaka og byggingarn., og ef svo er, hvort verktakar hafi ekki neina ábyrgð á mistökum eins og þeim, að mjölhúsið hrynur. Ef þetta hefur ekki verið athugað, þá tel ég nauðsynlegt, að það verði gert eins fljótt og auðið er. En mér er líka kunnugt um það, að þegar menn semja um slíkt, ber viðkomandi aðili ábyrgð gagnvart kaupanda, þannig að efni og vinna sé fyrsta flokks og að ekki sé svikizt um að vinna verkið og láta af hendi það efni, sem tilskilið er samkvæmt samningnum. Viðkomandi verkstjóri tekur þá jafnan á sig þá ábyrgð að sjá um, að vinnufólkinu sjálfu sé þannig stjórnað, að úr því fáist fullkomin afköst. Ég tel því nauðsynlegt að fá upplýst, hvort sú hlið samningsins hefur verið uppfyllt eða hvort nokkuð hefur verið samið um það, þegar verktaki tekur að sér þetta verk. - Þetta er annað það, sem ég vildi fá upplýst. Í þriðja lagi vildi ég svo fá að vita, hve mikið verksmiðjan eða ríkisstj. skuldar viðkomandi aðilum, hve mikið fé hún skuldar þeim mönnum, sem hafa ekki uppfyllt þessa samninga, ef nokkrir samningar hafa verið um verkið. Ég held, að þeir muni enn ekki hafa fengið sínar greiðslur að fullu, og ef svo er ekki, fyndist mér ekki úr vegi að fá það að fullu rannsakað, hvort ekki liggi einhverjar veilur hér á bak við, hvort þessir aðilar hafi uppfyllt þessa samninga, áður en greitt er til þeirra eða ríkisstj. gefur ábyrgðarheimild fyrir fénu. Ég vil ekki binda þetta við afgreiðslu málsins út af fyrir sig. Ég sé ekki annað en það megi afgreiða málið, ef ráðh. lýsir yfir því, að þessi mál skuli athuguð, áður en hann greiðir upphæðina út. Þá hefði ég óskað eftir, að meiri grg. hefði verið gefin frá hendi núv. verksmiðjustjórnar en gert er í bréfinu til ráðh. Mér er ekki kunnugt um það, hve stórir olíugeymarnir eru, sem ætlazt er til, að byggðir séu, en mjög þætti mér óeðlilegt, ef hér er um að ræða meira en 300–400 þús. kr., og sama er að segja um olíukyndingartækin. Svo kemur kostnaður við að fullgera verksmiðjurnar, ýmsar lagfæringar. Mér hefur skilizt af umr., sem farið hafa fram í Nd. um þetta mál, að þetta sé ekki veigamikið atriði, sem geti kostað mjög mikla peninga. Hins vegar er gert ráð fyrir að kaupa hús handa verksmiðjustjóranum á Skagaströnd, en mér finnst, að þetta komi ekki verksmiðjunni við og þetta atriði megi því bíða. Þá er það síðast sjötti liðurinn. Mér finnst, að það væri mikils vert fyrir okkur að vita, hvað þessi liður raunverulega kostar. Maður hefur séð það í blöðunum, að þetta geti kostað milli 1 og 2 millj. kr., og verður manni þá á að spyr ja : Borgar það sig að vera að braska í því að laga þessa geymslu aftur? Gæti ekki eins komið til mála að athuga, hvort ekki mundi borga sig bezt að byrja að byggja þetta hús aftur frá grunni? Það er nauðsynlegt að fá það upplýst, hver hefur tekið á sig þá ábyrgð að panta svo stórt hús sem hér um ræðir, reikna það út og selja það ríkisstj. Eða er einhver maður, sem stendur á bak við ábyrgðina, eða hefur ríkið gert þetta? Þá vildi ég fá upplýst: Hvað hefur þessari n., sem hefur unnið þetta verk, verið greitt fyrir starf sitt, og hefur það fé þegar verið greitt? - Ég verð að segja, að allt þetta mál bendir til þess, að alveg óhjákvæmilegt sé fyrir Alþ. og hæstv. ríkisstj. að setja sakamálsrannsókn á þetta mál, og ég vildi heyra það frá hæstv. ráðh., hvað hafi verið rætt um það atriði, því að hér virðist vera svo skefjalaus meðferð á ríkisfé, að það verði engan veginn þolað af Alþ. að láta það ganga svona óátalið. Verðhækkanir þær, sem talað hefur verið um á þessu tímabili, geta á engan hátt réttlætt það, sem hér hefur skeð. Það hljóta að vera einhverjar aðrar orsakir, sem liggja til þessarar dæmalausu útkomu á þessu máli, og það virðist vera skylda hæstv. ríkisstj. að gera tafarlaust ráðstafanir til þess, að sakamálsrannsókn verði sett á þá aðila, sem hér hafa verið að verki. Það virðist vera eina leiðin til þess að geta fyrirbyggt, að slíkt geti komið fyrir aftur, að gera þá aðila, sem eru á háum launum hjá ríkinu, ábyrga fyrir þeim störfum, sem þeir hafa innt af höndum.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður hefur tekið fram mikið af því, sem ég vildi segja, og mun ég því aðeins hafa þetta örfá orð. Það, sem ég vildi vita hjá ríkisstj., er það, hvort hún telji ekki sjálfsagt, að þetta mál yrði gaumgæfilega rannsakað. Ég tel, að það sé nauðsynlegt að fá rannsakað, hvort maður hefur í umboði allrar ríkisstj. marglogið að Alþ. vísvitandi eins og fyrrv. atvmrh. hefur gert undanfarin ár, eða hvort hann gerir það í góðri trú og aðrir menn, ekki góðir, sem hann hefur sett í þessa frægu byggingarstjórn verksmiðjanna, skrökva. Það liggur ekki fyrir, á hverju þessi áætlun hefur verið byggð á hverjum tíma, og er þeim mun meiri ástæða til að rannsaka þetta, þar sem þessi sami leikur hefur verið leikinn í fleiri málum, t. d. eins og ferjumálinu á Hvalfirði. Þar var byrjað að telja ríkisstj. trú um, að kostnaðurinn yrði 800 þús., en síðan hefur það farið hækkandi stig af stigi og er nú komið yfir 2 millj. Ég vil biðja um rannsókn á þessu máli, sem hér liggur fyrir. Það hefur enginn maður talað hér í d., sem reynir að bera eitt orð í bætifláka fyrir öllum þeim kostnaði, sukki og margháttaðri óreglu, sem þarna hefur átt sér stað. Hverjum er það að kenna? Það vil ég láta rannsaka, jafnvel þótt það verði ekki byrjað á sakamálsrannsókn. Um það skal ég ekkert segja, hvort svo yrði á þessu stigi málsins, en þjóðin á heimtingu á að fá að vita, í hverju svona mistök liggja hjá mönnum, sem skipaðir eru í trúnaðarstöður. Reynist t. d. þessi byggingarn. hafa blekkt hæstv. fyrrv. ráðh. og hann svo Alþ., þá er hennar sökin, og þá á þjóðin að sýna þeim mönnum fyrirlitningu. En sé það hæstv. fyrrv. ráðh., sem hefur leikið sér að því að blekkja þingið með röngum upplýsingum, á hann að mæta sömu fyrirlitningu og hvorki að vera endurkosinn sem alþm. né til neins annars. Þetta vildi ég fá rannsaka,ð. Og ég tel þetta reyndar ekki vera einasta fyrirbærið, sem hefur átt sér stað einmitt hjá fyrrv. ríkisstj., sömu tegundar, þótt þetta sé það stórkostlegasta. En ég vil fá svona hluti lagða þannig fyrir, að menn geti gengið úr skugga um það, hvar mistökin liggja. Þessi n. mun hafa verið valin eftir blindri pólitík og án tillits til þess, hvort mennirnir voru hæfir til starfsins, og er trúlegt, að um mistök geti verið að ræða hjá slíkum mönnum. Ég vil því spyrja hæstv. ríkisstj., hvort hún hugsi sér ekki að láta rannsaka þetta allt ofan í kjölinn, hverjir eigi þarna sökina og að hverju leyti hún hvíli á hverjum einstökum. - Hitt er annað mál, að þrátt fyrir þessi mistök mega ekki þeir menn, sem ætla sér að stunda síldveiðar í sumar og þurfa á síldarbræðslu að halda, gjalda þessa með því að koma hvergi síld sinni í bræðslu, og því mun vera nauðsynlegt að veita þessa heimild, sérstaklega þó líka með tilliti til þess, að þessi mál eru nú komin í hendur manna, sem maður býst við, að hafi meira vit á þeim og meiri ábyrgðartilfinningu en þeir, sem í því hafa staðið og öll þessi mistök hafa gert. Ég mun því greiða atkv. með þessari heimild, en vil fá upplýst, hverjum þessi mistök eru að kenna.



Herra forseti. Ég vil ekki láta þetta mál fara í gegnum þessa hv. d. án þess að segja örfá orð um það, en þau verða ekki mörg. - Mér er sagt af kunnugum manni, sem kom núna frá Noregi, að Norðmenn hafi nú lokið við að reisa tvær síldarverksmiðjur með 10 þús. mála afköstum hvor á sólarhring, og þær kosti innan við 10 millj. íslenzkra króna samanlagt. Ég hef þessar upplýsingar frá einum bankastjóranum hér í bænum, en hann er gagnkunnugur útgerðarmanni, sem er nýkominn frá Noregi. Með öðrum orðum er verðið á þessum verksmiðjum hér, eins og búizt er við, að það muni verða, fjór- til fimmfalt á við verðið á þessum norsku verksmiðjum. Mér þykir það heldur ekki óeðlilegt, samanborið við það, sem það hefur kostað að reisa verksmiðjur í Noregi áður, þó að þeir hafi komið þessum verksmiðjum upp svona ódýrum. En þegar við hugsum um þetta, getum við kannske rennt grun í, að það sé ekkert óeðlilegt, sem fjmrh. sagði hér áðan og kom það frá kunnugleika hans á atvinnulífinu, ekki sízt síldarútveginum sem og sjávarútveginum yfirleitt, það kom frá manni, sem hefur bæði reynslu og þekkingu á þessu sviði -, að maður stæði með hryllingi frammi fyrir þessu. Það er orðið yfir það. Því að hugsum okkur þann þrældóm, sem þeir menn, sem við þetta eiga að vinna á næstunni, að síldarframleiðslunni, verða á sig að leggja, sem allt er unnið fyrir gíg og eingöngu til þess að borga þær fjárhæðir, sem virðist hafa verið sóað hér, án þess að þörf hafi verið á því. Það er ekki fljótgert að borga niður 43 millj. kr. Það tekur langan tíma og kostar mikla fyrirhöfn og vinnu að ná saman slíkri upphæð. Og þar sem það kostar það má, þegar mesta flóðið hefur verið, getum við gert okkur í hugarlund, hve miklum erfiðleikum það muni valda, eins og fjmrh. minntist á, að skrifa niður þessar verksmiðjur. Það er enginn vafi, að hér hafa átt sér stað mistök og þau stórkostleg. Ég skal ekki segja, hverjum það er að kenna, en það er rétt, að það verði upplýst. Það getur ekki gengið lengi að þola ríkisframkvæmdir eins og þessar, án þess að málið sé rannsakað ofan í kjölinn og þeir seku látnir þola sína refsingu. Annars er þetta þjóðfélag komið út á svo hálan ís, að ég sé ekki, hvernig á að ráða við hlutina. Ég skal ekki segja, hvort þessir menn hafa unnið sér til refsingar í tugthúsi, þó að það væri eðlilegast, að þeim yrði gert það. En ég vil bara segja það, að ef svo er ekki, að þessir menn hafi unnið til tugthúsvistar, þá þarf að breyta íslenzkri löggjöf og það sem fyrst, til þess að ekki sé hægt að standa þannig að opinberum framkvæmdum án þess að vinna til refsingar - og hennar þungrar. Það segi ég óhikað, að það eru rök, sem þurfa að koma. Ég skal ekki fara mikið út í einstaka liði. Það er upplýst, að einu félagi eru borgaðar 800 þús. kr. fyrir að líta eftir verkinu. Þó er það þannig, að fyrir margs konar teikningar er greitt alveg sérstaklega, og það er þannig, að verksmiðjustjórnin á ekki einu sinni frumteikningar af sínum eigin verksmiðjum. Verksmiðjurnar fengu afrit af frumteikningunum og urðu meira að segja að borga fyrir afritin, en þeir, sem gerðu frumteikningarnar, geta selt þær aftur með hagnaði þeim, sem kunna að vilja byggja verksmiðjur. - Því miður er það orðið nokkuð algengt, að áætlanir eins og sú, sem hér hefur verið minnzt á, standist ekki, og þetta dæmi, sem hér liggur fyrir, er mjög sláandi. Að vísu hafa orðið verðsveiflur á því tímabili, sem hér um ræðir, en engar verulegar. En þessi saga er í fimm liðum: Fyrst eru það 10 millj., síðan 20 millj., þá koma 27 millj., í fjórða skiptið 38 millj. og svo loks 43 millj. Hvernig halda menn, að hið opinbera sé sett og við með okkar fjármál, ef opinberar framkvæmdir eiga að byggjast á öryggi eins og þessu. Þetta er á fleiri sviðum en með þessar verksmiðjur. Mér er sagt, að Torfastaðir séu komnir hátt á fimmta hundrað þús. kr. - ekki veit ég, hvort það er satt -, en vinnubrögðin þar voru slík, að presturinn þar sagði frá því, að hann hefði þó svo mikil völd á sínu heimili, að hann ætlaði ekki að þola þessa menn, sem þar unnu, í námunda við sitt heimili. Það er sagt, að viðgerðin á Gimli kosti 300 þús. kr. Ég ætlaði ekki að trúa því og lét segja mér það tvisvar, og þetta er hús, sem á víst að rífa, helzt eftir 1 eða 2 ár, því að það þarf að fara að byggja opinberar byggingar. Mér er sagt, að Kaldaðarnes sé komið upp í 600–800 þús. kr., án þess að menn sjái, í hvað það hefur farið, og annar af endurskoðendum ríkisreikninganna tjáði mér það, að þeir teldu þetta fyrirtæki svo alvarlegt, að þeir ætluðu að ræða um það sérstaklega og skrifa ríkisstj. og vekja athygli hennar á því, að framkvæmdir af þessu tagi gætu ekki haldið áfram. Ef þessir menn eiga að halda áfram að vera í trúnaðarstöðum fyrir ríkið og halda áfram að sjá um opinberar framkvæmdir, þá held ég, að það hljóti allir hv. þm. að sjá, hvert stefnir, og allir sjá, að það er ekki sanngirni í því, að þessir menn sleppi með þetta ár eftir ár refsilaust. Sannleikurinn er sá, að þessir menn eru bókstaflega talað aðaltrúnaðarmenn ríkisins á vettvangi, sem er þýðingarmeiri en flest annað fyrir þjóðfélagið, fyrir fjármál þessa þjóðfélags í heild. Og ef það á að eiga sér stað, að það komi áætlanir frá þessum mönnum ár eftir ár, sem eru langt frá því að geta staðizt, og þeir eiga að annast framkvæmdir, sem gerðar eru, svipað þeim, sem hér er verið að ræða um, ef þeir eiga að halda áfram að vinna þessi verk, án þess að spyrnt sé við fótum - hvenær er þá hægt að spyrna við fótum? Hvaða hneyksli er svo stórfellt, að hægt sé að spyrna við fótum, ef ekki á að gera sérstakar ráðstafanir til þess að rannsaka þessi mál og jafnvel að setja þetta undir sakamálsrannsókn? Ég fullyrði, að ef ekki er hægt að ná tökum á svona mönnum, sem staðið hafa fyrir opinberum framkvæmdum, þá verður að koma löggjöf um þetta. Það verður að koma löggjöf um það, að menn, sem gera áætlanir sem trúnaðarmenn ríkisins og sjá um framkvæmdir, sem þingið eða stjórnin veitir peninga til í trausti þess, að þeir geri það þannig, að áætlanirnar geti staðizt - það verður að koma löggjöf um það, að það sé hægt að refsa þeim, ef um vísvitandi vanrækslu eða óvarkárni er að ræða. Ég vil segja það í sambandi við þetta mál, að ég álít, að það þurfi að liggja fyrir ríkisstj. upplýsingar um það og það skuli prófað til þess ýtrasta, hvort það er hægt að koma fram ábyrgð á hendur þeim mönnum, sem standa að byggingu þessara síldarverksmiðja. Ef ekki er hægt að koma fram ábyrgð á hendur þessum mönnum, þá verður að koma sérstök löggjöf um þetta efni - löggjöf um þá menn, sem eru trúnaðarmenn ríkisins við slíkar framkvæmdir. Embættismaður, sem leyfði sér slíkt í embættisfærslu, hann mundi koma undir hegningarlögin, og þess vegna er ekkert óeðlilegt, þó að þessir menn komi undir sömu l. eins og aðrir embættismenn. Ég segi fyrir mig, að ég er alveg sömu skoðunar og aðrir þm., sem hér hafa talað. Ég treysti mér ekki til að greiða atkv. með þessu frv., fyrr en fyrir liggur yfirlýsing frá ríkisstj. um það, að málið skuli rannsakað og skýrslur birtar um málið og þeir menn, sem kunna að vera sekir - það verði reynt að koma fram ábyrgð áhendur þeim. Og ef það er ekki hægt, þá vil ég skora á ríkisstj. að taka til athugunar að semja löggjöf um þessa trúnaðarmenn.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Herra forseti. Það skulu aðeins verða fá orð, sem ég segi um þetta mál. Hv. þm. Barð. bar hér fram ýmsar spurningar, sem fyrst og fremst voru talaðar til ráðh., en að nokkru leyti einnig til fjhn. Nú er svo ástatt, eins og ég gat um í upphafi, að frsm. fjhn. í þessu máli er ekki hér viðstaddur og ég hljóp aðeins í skarðið á síðustu stundu, og þess vegna hef ég ekki svör við öllum þeim spurningum, og eiginlega ekki yfirleitt við þeim spurningum, sem hv. þm. Barð. bar hér fram. Ég geri aftur ráð fyrir, að ef hv. frsm. hefði verið hér viðstaddur, þá hefði hann getað svarað því, sem um var spurt, vegna þess að hann átti sæti í þeirri ríkisstj., sem sat, þegar þessar framkvæmdir voru gerðar, og hafði það embætti í þeirri ríkisstj., þó að þessar framkvæmdir heyrðu ekki beinlínis undir hann, að ég geri ráð fyrir, að hann hafi aflað sé ýmiss konar vitneskju um þessi mál. Það, sem er aðalatriðið, að því er ákvörðun snertir hér og að því er ákvörðun n. snertir, var það, hvort ætti að samþykkja þetta frv. og hvort ætti að samþykkja það óbreytt eða bera fram brtt. við það. Hér er ekki nema um tvennt að ræða, að stöðva verksmiðjurnar eða gera þær nothæfar, því að eins og þær eru, verða þær engum að gagni. N. þótti það einsýnt, að minnsta kosti fjórum af fimm nm., að taka heldur þann kostinn að enn væri lagt fram fé, til þess að þessi stórvirku framleiðslutæki gætu orðið starfrækt. Þetta er það, sem liggur fyrir til úrskurðar, hvort þetta skuli gera eða ekki. Svo er forsaga málsins annað atriði, sem er langt frá því, að ég segi, að sé óviðkomandi þessu máli, en ég er ekki þess umkominn að geta leitt hv. þm. Barð. eða aðra hv. dm. í allan sannleika um. Og er ég þó ekki að segja, að ástæðulaust sé að ræða þá hlið málsins og jafnvel gera ráðstafanir út af forsögu þess, þó að það yrði að gerast á öðrum vettvangi en við umr. um þetta frv. Hv. þm. Dal. þarf ég ekki að svara, þó að hann hafi fyrirvara um fylgi sitt við málið. Hann kom inn á ýmislegt af því, sem ég hafði sagt, og leit hann á þau atriði, að því er fortíðina snertir, eins og ég. En mér þótti það skorta á hjá honum, að það komi fram, hvað hann vildi láta gera. Það var auðheyrt, að það var að minnsta kosti skilyrðum bundið, að hann samþykkti þessa hækkun, sem meiri hl. n. leggur til, og sé ég ekki, hvernig ástatt yrði um þessar verksmiðjur, sem þegar eru orðnar dýrar, ef látið væri staðar numið með þær framkvæmdir, sem þegar eru gerðar, jafnvel þó að einhver afgangur sé nú enn af þessum 11 millj., sem heimildin hafði áður verið hækkuð um. Ég hjó eftir einu atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem mér þótti einkennilegt. Er ég honum annars þakklátur fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf um þetta mál. Þetta atriði snertir einmitt mjög það, sem hér hefur verið mest til umr., þ. e. starfsaðferðir við þessa framkvæmd alla. Hann sagði, að það væri enn þá togstreita um afhendingu á skjölum viðvíkjandi þessari framkvæmd, að mér skildist á milli verksmiðjustjórnar og byggingarn. Ég vildi spyrja hann, hvernig það megi vera, þegar verksmiðjustjórnin er tekin við þessum málum, að það geti verið togstreita um afhendingu skjala. Er það ekki alveg sjálfsagt, að byggingarn. afhendi þeim aðila, sem nú tekur við allri framkvæmd í þessum málum, öll skjöl, sem fyrir liggja í málinu. Ég hefði haldið, að ef byggingarn. þrjózkast við það, þá sé ekki annað að gera en að ná í fógeta og láta ná þeim skjölum með fógetavaldi. Hv. þm. Barð. spurði um það, hver bæri ábyrgð á ýmsu því, sem hér hefði farið aflaga, og var með ýmsar hugleiðingar um það. Mér sýnist það alveg tvímælalaust, sem hann virðist þó draga í efa, að fullnaðarábyrgð beri að ýmsu leyti sá ráðh., sem fyrir þessum málum stóð. Það getur að vísu komið fyrir, að embættismaður svíki sinn trúnað og sína embættisskyldu, og þá ber vitanlega ekki viðkomandi ráðh. ábyrgð á því út af fyrir sig, ef hann gerir ráðstafanir til þess að koma fram ábyrgð á hendur þessum starfsmanni, sem slíkan trúnað hefur svikið. En vitanlega, ef ráðh. verður var við stórfelld mistök í starfsgrein, sem undir hann heyrir, og gerir ekkert eftir það, þá ber hann vitanlega ábyrgð á því, en þrátt fyrir það verður sá, sem verkið framdi, ekki saklaus. Sum þessara atriða eru þannig, að mér finnst, að ráðh. hljóti að bera ábyrgð á þeim, t. d. hvað greitt er fyrir þessi nefndarstörf. Ráðh. hlýtur að hafa skaffað launin. Ég ætla nú ekki að segja fleira. Ég vil taka undir það, sem ég hóf hér fyrstur máls á, að ég álít, að þetta mál sé þannig vaxið, að Alþ. geti ekki skilið svo við að gera ekki ráðstafanir til að þetta mál allt verði rannsakað ofan í kjölinn. Ég fullyrði ekkert um það, hvort um sakamálsrannsókn yrði að ræða, eins og hv. þm. Barð. virðist gera ráð fyrir, en rannsókn á því, hvernig í þessu liggur, í hverju allur þessi mikli kostnaður er fólginn, það finnst mér, að Alþ. verði að krefjast, að fram fari, nema því aðeins, að ríkisstj. tilkynni, að hún muni hafa forgöngu um þetta sjálf án aðgerða Alþ.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Hér hafa nú nokkrir hv. þm. rætt þetta mál og ekki að ófyrirsynju, og virðast skoðanir manna í meginatriðum fara mjög á einn veg, sem mig undrar ekki. Að því er snertir fyrirspurnir hv. þm. Barð., þá get ég satt að segja úr fáu leyst. Ég skal þó segja það, að mér er kunnugt um það, að þessar verksmiðjur eru byggðar með kolakyndingu, eins og verksmiðjur hafa verið, en það er uppi sú stefna nú að koma upp olíukyndingu í verksmiðjum. Um hina hliðina er mér persónulega ekki kunnugt, og ætla ég, að það geti enginn fullyrt, því að ég hef ekki persónulega haft kynni af þessum málum. En hitt er það; að ég hef, eða ríkisstj., sem um þessi mál fjallar, verið að stríða í því að reyna að fá upplýsingar um það, hvernig á þessum mistökum stendur, mér liggur við að segja, í hverju þessi ósköp eru fólgin. Það er eðlilegt, að þetta hneyksli hv. þdm. og alla þjóðina. Ég hef verið að stíga fyrsta sporið í þessu efni með því að skipta um yfirstjórn yfir verkinu, að svo miklu leyti sem það er óunnið. Það kom ekki til þess beinlínis að víkja byggingarn. frá. Ég sýndi henni fram á, að ástandið væri óþolandi, og þeir féllust á, að það væri eins gott, að þeir væru látnir hætta. Landssamband íslenzkra útvegsmanna eða stjórn þess skrifaði ráðuneytinu bréf og gerði svipaða kröfu og hv. þdm., allir þeir, sem talað hafa að undanteknum hv. forseta, hafa gert, sem sé þá, að ýtarleg og gagngerð rannsókn fari fram á því, hvað valdi hinum stóraukna kostnaði og að því er virðist miklu mistökum við byggingu þessara verksmiðja. Ráðuneytið hefur getað orðið við þessum áskorunum og hefði sjálfsagt gert það, þó að þessar áskoranir hefðu ekki komið fram, því að ég er sammála hv. þdm. um það, að svona hlutir eru svo vaxnir, að það er ekki hægt að komast hjá því og er ekki nema sjálfsagt, að rannsókn fari fram. Þá rannsókn hef ég í byrjun falið þeim, sem eiga að taka á móti, þ. e. a. s. stjórn síldarverksmiðjanna. Ég hef fengið lögfræðinga og lagt fyrir byggingarn. að afhenda öll gögn í hendur þessarar nýju yfirstjórnar. Ég er ekki fær að segja um það, á hvaða stigi eigi að fara lengra og láta hefja sakamálsrannsókn. Það mundi tæplega nokkur gera á þessu stigi. Hitt kemur svo í ljós við þessa rannsókn, er getur orðið þess eðlis, að frekari og víðtækari rannsókn verði að fara fram og þá ef til vill sakamálsrannsókn. En byggingarn. hefur verið látin fara frá og afhenda öll gögn í hendur hinnar nýju stjórnar, sem tekur við öllum framkvæmdum og fjárráðum yfir þessum verksmiðjum, og auk þess hefur stjórn síldarverksmiðjanna verið falið af sérstaklega gefnu tilefni frá Landssambandi íslenzkra útvegsmanna að láta fara fram rannsókn á orsökum þessara misfellna. Skýrsla um þær verður svo lögð fram í ráðuneytinu á sínum tíma og ef til vill birt almenningi þegar í stað, en sjálfsagt að birta hana hinu háa Alþ. og gefa öllum almenningi kost á að kynnast henni. Mér er ekki kunnugt um fjárhaginn, hef ekki kynnt mér bókhaldið, en ef þess væri sérstaklega óskað, mundi ég láta rannsaka það fyrir 3. umr., þar sem öll gögn eru nú komin í hendur hinna nýju stjórnenda, en máske að það yrði einhverjum erfiðleikum bundið, þar sem form. er nú á Siglufirði í sérstökum erindagerðum. Hv. þdm. hafa krafizt rannsóknar á þessum málum, og er ég þeim algerlega sammála persónulega, og mun ég, ef til minna kasta kemur um framkvæmdir, gera það, sem ég get, til að þessi rannsókn verði framkvæmd, sem krafizt er af útgerðarmönnum og réttilega af öllum þeim, sem hugsa alvarlega um opinber mál, þar sem mjög ríður á, að ekki skorti samvizkusemi og þekkingu. Það er ergilegt að heyra það, sem fram kom, sérstaklega hjá hv. þm. Str., sem benti á mörg dæmi um þetta óskaplega sleifarlag við verk fyrir hið opinbera. Við vitum vel, að ein afleiðing hins óeðlilega ástands, sem verið hefur undanfarið hjá þjóðinni, er það, sem kalla mætti verksvik. Menn kvarta yfir þeim og þjást undir þeim, ef þeir þurfa að láta vinna eitthvert verk, hvort sem er í smáu eða stóru, og þegar þetta ófremdarástand nær inn á svið opinberra mála, þá eru þau dæmi, sem hafa verið nefnd, svo hræðileg, að ekki er furða, þó að menn reki í rogastanz og spyrji, þegar þetta endurtekur sig hvað eftir annað, hvort ekki sé hægt að vekja ábyrgðartilfinningu hjá þeim, sem ráðin hafa. Það mætti minna á ýmislegt í þessu sambandi, t. d. landssmiðjuna. Það er dapurlegt, þegar búið á Hvanneyri skilar af sér á þriðja hundrað þúsund kr. taprekstri, og svo mætti lengi telja. Það er full þörf, að við gefum gætur að þessum táknum tímanna og reynum að beita áhrifum okkar í þá átt, að úr ábyrgðarleysi, kæruleysi og eyðslu dragi í opinberum málum, því að við höfum oft tækifæri til þess að vera vitni þess hér á hinu háa Alþ., hversu þessir eiginleikar birtast í miklum mæli í þjóðfélaginu, verða þjóðinni til byrði og þegnunum til margfaldra útgjalda. Mig skyldi ekki undra, þó að það væri rétt, sem hv. þm. Str. sagði um byggingarkostnað síldarverksmiðja í Noregi og á Íslandi, og er það fullkomlega athugunarvert, ef það er mælikvarði á, það, hvað framleiðslan kostar í Noregi, samanborið við það, sem hér er. Þá er þetta eitt með öðrum af umhugsunarefnum fyrir þjóðina á þessum tímum, þegar okkur hættir svo mjög við að gera lítið úr örðugleikunum og gleyma því, að við eigum erfiða aðstöðu í þessum efnum, ef svo fer fram, sem nú hefur verið um hríð. Ég þykist hafa gert nokkuð og nóg í bili, að ég hygg, til að kippa málunum í þann farveg, sem hv. þm. krefjast. Sakamálsrannsókn virðist mér ekki koma til mála, fyrr en það hefur verið rannsakað, hvar mistökin liggja. Að því er snertir löggjöf um þetta atriði, sem hv. þm. Str. minntist á, skal ég játa, að ég er ekki rétti maðurinn til þess að segja um þá hluti, en ég held, að hv. þm. Str. hafi mikið til síns máls. Það er ekki óeðlilegt, að menn spyrji, hvort hægt sé að gefa rangar upplýsingar annaðhvort af kæruleysi eða vanþekkingu, án þess að það á neinn hátt geti orðið til áfellis. Þessar spurningar hljóta að vakna, og er það ekki nema eðlilegt, þegar svona hlutir koma fyrir. En við vitum líka, að á þeim árum, sem hv. þm. Str. fór með stjórn landsins, var þessu ábótavant. Það vildi sækja í það horfið, að áætlanir stæðust ekki, þær voru of lágar, en þá voru vitanlega ekki önnur eins endemi á ferðinni og nú er. En gagnvart þessu er eðlilegt að krefjast þess, að gagngerð rannsókn fari fram. Ég vil svo endurtaka það, að þó að frv. yrði stöðvað, yrði ekkert við það unnið. Þessum málum verður að koma í viðunandi horf. Við þessa framleiðslu eru tengdar miklar vonir, og ætti nú ekki að eiga langt í land, að byggingu verksmiðjanna ljúki. Ég vona því, að hv. d. sjái sér fært að greiða fyrir málinu, en ég skal, ef hv. þm. Barð. óskar eftir frekari upplýsingum, sem hægt er að fá fljótlega, gangast fyrir því, að það verði gert fyrir 3. umr., en hitt hlýtur hv. dm. að vera eins ljóst og mér, að rannsókn á hinum smærri atriðum er vitanlega ekki lokið á svo skömmum tíma. Hv. frsm. þótti það undarlegt, að einhver tregða hefði verið á afhendingu skjala, en það hlaut þann endi, a. m. k. enn sem komið er, að til úrskurðar kom ekki, en milli nefndanna hefur um tíma verið taugastríð, og hefur það haldið áfram, og ósamkomulag um gerðabók, sem ekki fékkst fram, og átti að fá fógetaúrskurð um það, en af því að form. var á Siglufirði, þá virtist mér þetta ekki svo bráðáríðandi, að ég kaus heldur að reyna að bíða, svo að ekki þyrfti til úrskurðar að koma, og bað ég því fulltrúa minn að fara þess á leit við báða aðila, að málinu yrði frestað, þar til form. kæmi heim, og vona ég fastlega, að þá gangi saman.



Ég get verið mjög stuttorður. Mér eru alveg nægilegar upplýsingar hæstv. ráðh. og óska ekki sérstaks ómaks frekar frá honum. Hann hefur upplýst, að rannsókn verði látin fara fram, og skal ég ekki tefja málið eftir þær upplýsingar. Mér þykir þó rétt að benda hæstv. ráðh. á það, að mér finnst óeðlilegt, að rannsóknin skuli falin þessari n., en ekki t. d. lögfræðingi og tæknilegum sérfræðingi í þessum efnum, því að eins og hæstv. ráðh. tók fram, eru nefndirnar í taugastríði, og virðist mér því, að þessi rannsókn muni ekki alveg hlutlaus. Þá vil ég einnig taka það fram, að fjvn. hefur ekki fengið þær upplýsingar um Gimli, sem hv. þm. Str. var að tala um. Skal ég svo ekki tefja málið frekar eða lengja umr. að þessu sinni.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Þetta frv. til l. um breyt. á l. um tollskrá o. fl. var lagt fram af fyrrverandi ríkisstj. og er nú búið að ganga gegnum hv. Nd. - Ég sé ekki ástæðu til að gera frv. að sérstöku umræðuefni við þessa umr. málsins, að því er einstaka liði þess snertir, en vildi mælast til þess, að hv. d. vildi afgreiða málið til. 2. umr. og hv. fjhn.