Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940. Með frv. þessu eru lagðar til nokkrar breytingar á IX. kafla laganna um fyrningu sakar og brottfall viðurlaga. Frv. er samið á vegum refsiréttarnefndar en ég fól nefndinni það verkefni í kjölfar þess að umboðsmaður barna beindi til mín erindi í september 1997 þar sem þess er m.a. farið á leit að fyrningarreglur hegningarlaga verði endurskoðaðar með tilliti til kynferðisbrota gegn börnum. Einnig var almenn endurskoðun á fyrningarreglum laganna orðin tímabær vegna nýrra réttarfarslaga. Samkvæmt 1. mgr. 82. gr. hegningarlaga gildir sú regla um fyrningu sakar að fyrningarfrestur telst frá þeim degi er refsiverðum verknaði eða refsiverðu athafnaleysi lauk. Í a-lið 2. gr. frv. er lagt til að gerð verði sú undantekning frá þessari reglu að fyrningarfrestur vegna kynferðisbrota gegn börnum samkvæmt 194.--202. gr. laganna teljist þó eigi fyrr en frá þeim degi er brotaþoli nær 14 ára aldri. Með þessu lengist fyrningarfresturinn en mismikið þó eftir aldri brotaþola þegar refsiverðum verknaði lýkur. Frá 14 ára aldri brotaþola fyrnist síðan brotið á fimm, tíu eða 15 árum eftir alvarleika þess. Kynferðislegt ofbeldi gegn börnum er með allra alvarlegustu glæpum og því er mjög mikilvægt að samfélagið reyni að taka fast og skynsamlega á þeim málum. Í því sambandi varðar miklu að fyrningarreglur laganna taki mið af séreðli þessara brota. Samkvæmt gildandi reglum er hætt við að fyrningarfrestur sé liðinn þegar börn hafa náð þeim þroska sem þarf til að gera sér grein fyrir því að þau hafi verið þolendur kynferðislegs ofbeldis. Einnig verður að gæta þess að gjarnan standa börn í sérstökum tengslum við geranda og því kann þeim á unga aldri að reynast erfitt eða ómögulegt að kæra slík brot. Á hinn bóginn verður einnig að hafa hliðsjón af þeim lagarökum sem búa að baki fyrningarreglum hegningarlaga og almennt eru viðurkennd í refsirétti. Þau lög lúta að þeim hagsmunum sakbornings að löngu síðar sé ekki unnt að saka hann um brot, en þá er jafnan hætt við að torvelt verði að rannsaka mál og afla sönnunargagna. Við mótun umræddrar tillögu sem lögð er til með frv. hafði refsiréttarnefnd hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem ég hef hér rakið. Var það mat nefndarinnar að hæfilegt væri að miða upphaf fyrningarfrests vegna kynferðisbrota gegn börnum við 14 ára aldur brotaþola. Frá þeim aldri og innan fyrningarfrestsins sem getur varað allt til þess að brotaþoli nær 29 ára aldri megi almennt gera ráð fyrir að hann hafi náð þeim þroska sem þarf til að gera sér grein fyrir broti og haft möguleika á að kæra það. Ég tel að þessi tillaga refsiréttarnefndar taki tillit til gagnstæðra sjónarmiða og því er hún lögð til með frv. þessu. Ég vil hins vegar taka fram að hér er um vandasamt og flókið álitamál að ræða. Samkvæmt 4. mgr. 82. gr. hegningarlaga rofnar fyrningarfrestur þegar rannsókn hefst gegn manni sem sökunaut fyrir rétti eða lögreglustjóra. Með gildandi lögum um meðferð opinberra mála frá árinu 1991 voru eiginlegar dómsrannsóknir lagðar niður og því er lagt til í c-lið 2. gr. frv. að þessu ákvæði verði breytt til samræmis við það. Einnig er lagt til að rof fyrningarfrests miðist við það tímamark þegar tiltekinn maður er við rannsókn opinbers máls sannanlega hafður fyrir sökum vegna refsiverðs brots þannig að rannsóknin beinist að þeim manni sem sakborningi í skilningi laga um meðferð opinberra mála. Þessi tillaga, eins og henni er nánar lýst í athugasemdum í greinargerð eða athugasemdum með frv., ætti að koma í veg fyrir réttaróvissu um hvenær fyrningarfrestur telst rofinn vegna rannsóknar máls. Í d-lið 2. gr. frv. er síðan lagt til að ákvæði 5. mgr. 82. gr. hegningarlaga um að rannsókn rjúfi ekki fyrningarfrest ef henni er hætt eða mál ekki höfðað, verði í samræmi við gildandi lög um meðferð opinberra mála. Þá er í 3. gr. frv. lagt til að breytingar á reglum um brottfall fésektar þannig að fjárhæð sektar sem fyrnist á fimm árum verði hækkuð úr 20 þús. kr. í 60 þús. kr. til samræmis við verðlagsþróun. Einnig er lagt til að tvö ár bætist við fyrningarfrestinn ef sekt hefur verið tryggð með fjárnámi eða öðrum sambærilegum hætti. Með því ætti að gefast nægilegt svigrúm til að ljúka fullnustuaðgerðum til heimtu sektar áður en sektin og tryggingin fyrir henni fellur niður. Herra forseti. Ég hef þá gert í meginatriðum grein fyrir efnisatriðum frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og meðferðar hjá hv. allshn.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu stjfrv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum sem ég mun fá tækifæri til að fylgja eftir og yfirfara í hv. allshn. Ég fagna þessu frv. sem tengist fyrningarreglum vegna kynferðisafbrota gegn börnum en vil nota tækifærið hér og spyrja hæstv. ráðherra út í eitt atriði frv. Ein meginbreytingin sem hér er lögð til er að fyrningarfrestur vegna brota samkvæmt ákvæðum 194.--202. gr. hegningarlaganna teljist ekki fyrr en frá þeim degi að brotaþoli nær 14 ára aldri, þ.e. að ef um kynferðisbrot er að ræða gagnvart barni er að ræða. Þetta ákvæði er efnislega mjög svipað og ákvæði í frv. sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur lagt fram ásamt okkur fleiri þingkonum stjórnarandstöðunnar. Það er 451. mál sem er á þskj. 778. Við lögðum það mál einmitt fram samkvæmt ábendingum umboðsmanns barna þar sem við töldum þetta mál ekki getað þolað neina bið. Meginmunurinn hins vegar á frv. Jóhönnu Sigurðardóttur o.fl. og frv. dómsmrh. er að hér er miðað við að fyrningin hefjist þegar barnið hefur náð 14 ára aldri en í frv. Jóhönnu og okkar þingkvenna er miðað við 18 ára aldur, eða sjálfræðisaldur. Ég tel að rök okkar og hæstv. dómsmrh. séu alveg sambærileg, þ.e. að ekki sé rétt að þessi brot fyrnist fyrr en viðkomandi hefur náð nægilegum aldri til að geta metið það að þarna hafi verið brotið á honum og að um refsivert athæfi sé að ræða. Mig langar fyrst og fremst á þessu stigi að spyrja hæstv. dómsmrh. um rök fyrir því að miða við 14 ára aldur frekar en t.d. 16 ár eða 18 ár, sjálfræðisaldur, eins og gert er í frv. sem ég hef nefnt áður. Þau rök koma alls ekki fram í greinargerð frv. og því vil ég spyrja hvers vegna miðað sé við 14 ára aldur. Við fyrsta yfirlestur má ætla að ekki sé um mikla efnisbreytingu að ræða frá þessu frv. og frv. Jóhönnu Sigurðardóttur o.fl. þar sem einnig er lagt til að 81. gr. hegningarlaganna verði breytt í stjfrv. þar sem miðað verði við að ef um brot er að ræða þar sem hámarksrefsing er tíu ár eða meira, þá hækki fyrningarfrestur upp í 15 ár, en hingað til hefur þurft að hafa hámarksrefsingu 16 ár til þess að fyrningarfresturinn verði 15 ár. En þessi munur frá 14 árum og upp í 18 ár skiptir máli vegna þess að hámarksrefsing samkvæmt þessum greinum hegningarlaganna, 194.--202. gr., er í öllum tilvikum minni en tíu ár. Það er eingöngu heimilt samkvæmt 202. gr. að hafa hámarksrefsingu 12 ár. Þess vegna er ekki rétt að segja að þessi brot fyrnist ekki fyrr en viðkomandi barn er 29 ára því að í raun munu þau fyrnast þegar viðkomandi er 24 ára þar sem þau öll varða hámarksrefsingu minni en tíu ár. Hérna er því um það að ræða að samkvæmt frv. dómsmrh. munu þessi brot fyrnast þegar viðkomandi er 24 ára og ég tel það vera of ungt. Samkvæmt frv. Jóhönnu Sigurðardóttur sem liggur hér fyrir er miðað við fjórum árum síðar. Ég tel það muna töluverðu og þess vegna vil ég spyrja: Hvers vegna er hér miðað við 14 ár en ekki 18?

Herra forseti. Eins og ég tók fram í framsöguræðunni þá takast hér á gagnstæð sjónarmið. Annars vegar eru það hin almennu sjónarmið fyrningarreglnanna um að eftir tiltekið árabil skuli sakamaður vera laus, m.a. með tilliti til persónulegra hagsmuna og eins með tilliti til þeirra opinberu hagsmuna að því erfiðara er að færa sönnur á verknað eftir því sem lengra líður frá. Hins vegar þeir ríku hagsmunir sem hér er verið að fjalla um, þ.e. að það verði að lengja fyrningarfrestinn vegna sérstöðu þessara brota, kynferðisafbrota gagnvart börnum. Í tillögugerð sinni er nefndin að reyna að vega þessi gagnstæðu sjónarmið refsiréttarins og fer hér svona í þessu efni. Þetta er mat nefndarinnar. Eins og ég tók mjög skýrlega fram þá geta verið sjónarmið á báða bóga í þessum efnum sem má færa fyrir góð og gild rök. En nefndin taldi hæfilegt að setja markið þarna. Þannig mætti koma vel til móts við þessa þörf sem ég hygg að við séum sammála um að er mjög knýjandi og brýnt er að gera þær breytingar á hegningarlögunum sem að þessu lúta.

Virðulegi forseti. Ég tel að ekki sé mikill skoðanamunur á viðhorfum mínum og hæstv. dómsmrh. En ráðherrann sagði að þarna mundi hámarkið verða við 29 ára á aldur brotaþola. Það er ekki rétt. Það er eingöngu í 202. gr. sem leyfilegt er að hafa hámarksrefsingu allt að 12 árum þannig að ég spái því að í 99% tilvika verði refsingin tíu ár eða minni þannig að hámarksfyrningarfrestur verði eingöngu 24 ár. Ég vil bara benda ráðherranum á að þarna var að öllum líkindum villa í ræðu hans. Mér finnst heldur ekki hafa komið nægileg rök fyrir því hvers vegna miðað sé við 14 ára aldur. Það er spurning hvenær viðkomandi gerir sér fyllilega grein fyrir því sem um er að ræða. Vissulega má segja að við 14 ára aldur sé viðkomandi orðinn nógu þroskaður til að gera sér grein fyrir þessum málum en mér finnst eðlilegra að miða við sjálfræðisaldur og ég hef ekki fengið nægilega góð rök fyrir öðru.

Herra forseti. Það kom alveg skýrlega fram í minni ræðu að aldur þeirra sem í hlut eiga verður misjafnlega hár eftir alvarleika brotanna þannig að þar var ekki um neinar villandi upplýsingar að ræða. Þetta mat byggir á yfirvegun. Það eru ekki til neinar vísindalegar aðferðir til þess að finna niðurstöðu sem þessa. Það má alveg eins spyrja: Hvers vegna að miða við 18 ára aldur? Það er ekki hægt að nota vísindalegar aðferðir til þess að segja að sá aldur sé heppilegri viðmiðun en 14 ára aldur. Þar með er ég ekki að segja að ekki geti verið rök fyrir því. Ég er ekki að hafna því. Í báðum tilvikum byggist niðurstaðan á mati á aðstæðum og mati á þessum gagnstæðu viðhorfum sem þarna hljóta alltaf að togast á í refsiréttinum, samkvæmt eðli máls. Við þurfum að finna meðalhóf með hliðsjón af aðstæðum. En um þetta mun hv. allshn. auðvitað fjalla og fara nánar yfir.

Virðulegi forseti. Já, ég tel mjög mikilvægt að nefndin fari mjög gaumgæfilega ofan í þessu mál. Ef ég man rétt lagði umboðsmaður barna til að þessi mál fyrntust ekki, eða til vara að fyrningarfrestur væri 25 ár. Það er því um mjög mikinn mun að ræða á hennar tillögum og stjfrv. Frv. sem fyrir liggur frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og okkur þingkonum stjórnarandstöðunnar er einhvers staðar þarna á milli, a.m.k. munar þarna nokkrum árum þannig að ég tel að mjög mikilvægt sé að hækka þetta eitthvað frá því sem stjfrv. gerir ráð fyrir.

Herra forseti. Það er rétt að munur er á þeim hugmyndum sem fram komu frá umboðsmanni barna og þeim tillögum sem eru í þessu frv. Tillögurnar í þessu frv. eru miðaðar við tillögur frá refsiréttarnefnd. Þar eru komnir saman ýmsir af fremstu sérfræðingum okkar á þessu sviði sem hafa yfirfarið þær hugmyndir og tillögur sem settar hafa verið fram. Niðurstaða þeirra var þessi og ég kaus að nota tillögur þeirra sérfræðinga í þessu frv.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, og um breytingar á öðrum lögum. Með frv. þessu er lagt til að varðhaldsrefsing verði afnumin og ýmsar lagfæringar gerðar á lagaákvæðum um refsingar. Tekur frv. bæði til almennra hegningarlaga og refsiákvæða í öðrum lögum. Frv. þetta er samið á vegum refsiréttarnefndar en í skipunarbréfi til nefndarinnar fól ég henni m.a. að endurskoða V. kafla hegningarlaga með tilliti til afnáms varðhaldsrefsingar. Samkvæmt 32. gr. hegningarlaga, nr. 19/1940, er refsivist nú tvenns konar, fangelsi og varðhald. Þetta fyrirkomulag refsinga var upphaflega reist á þeim röksemdum að tvær tegundir refsivistar væru nauðsynlegar. Í almennum athugasemdum greinargerðar með frv. til hegningarlaga sagði að gert væri ráð fyrir að til fangelsisvistar yrði dæmt fyrir meiri háttar afbrot og að þeirri refsivist sættu einnig þeir menn sem óheppilegt þótti að umgengjust varðhaldsfanga, t.d. þeir sem hefðu áður setið í fangelsi, þótt síðar framið brot hefði verið smávægilegt. Í varðhald átti hins vegar að dæma fyrir smáfelld brot, en þó með fyrrgreindri undantekningu varðandi þá sem ekki þóttu samboðnir varðhaldsföngum. Þetta var nánar skýrt í athugasemdum greinargerðar við 32. gr. laganna, en þar sagði að aðgreining fanga væri óhjákvæmileg, þannig að þeir menn, sem framið hefðu smávægileg brot eða væru í refsivist til að afplána sektir, væru ekki látnir taka út refsingu í félagsskap með stórglæpamönnum þjóðfélagsins. Samkvæmt þessu voru því þeir sem gerðust sekir um afbrot er varðaði refsivist flokkaðir í annars vegar eiginlega afbrotamenn og hins vegar aðra sem fremur þótti hafa orðið á yfirsjón, sem leiddi til mildari og styttri frjálsræðissviptingar í formi varðhalds, en sú tegund refsingar var talin eins konar heiðvirðra manna gæsla. Fram til ársins 1988 gerðu hegningarlög ráð fyrir nokkrum mun á inntaki varðhalds og fangelsis. Þannig þurftu varðhaldsfangar ekki að láta sér nægja venjulegt fangaviðurværi og var þeim heimilt að útvega sér sjálfir og taka við fæði, húsmunum, bókum og öðrum persónulegum nauðsynjum að svo miklu leyti sem það færi ekki í bága við öryggi og góða reglu í varðhaldinu. Einnig var sú regla gildandi að varðhaldsfanga átti ekki að hafa með þeim sem dæmdir höfðu verið í fangelsi. Við setningu hegningarlaga voru aðstæður hér á landi þær að ekki var unnt að fullnusta refsivist í samræmi við þær mismunandi reglur sem giltu um fangelsi og varðhald. Því var beinlínis gert ráð fyrir því í 271. gr. laganna að þessar reglur kæmu til framkvæmda meðan ekki væri til sérstök varðhaldsstofnun. Slík stofnun var ekki reist og því kom aldrei til þess í raun að refsivist væri fullnustuð í samræmi við afdráttarlaus fyrirmæli laga um mismunandi inntak varðhalds og fangelsis. Einnig breyttist meðferð á föngum í fangelsisvist smám saman í það horf sem gilti um varðhaldsfanga lögum samkvæmt. Með gildandi lögum um fangelsi og fangavist var síðan lögfest sama réttarstaða fyrir varðhaldsfanga og þá sem afplána fangelsisrefsingu. Það sem upphaflega lá til grundvallar tvenns konar refsivist fær ekki staðist þegar litið er til seinni tíma laga og sjónarmiða innan refsiréttar og afbrotafræði. Kemur tæplega til álita að greina afbrot og afbrotamenn í tvennt eftir eðli þeirra og afbrotum, þannig að mismunandi tegund refsivistar eigi við eftir atvikum í hverju tilviki. Virðist sá eðlismunur á afbrotamönnum og högum þeirra ekki styðjast við haldbær rök svo að unnt sé að réttlæta að þeir verði flokkaðir í annars vegar eiginlega afbrotamenn og hins vegar þá sem ekki er jafnalvarlega komið fyrir. Slík greining getur verið tilviljunum háð hverju sinni þannig að hún leiði til mismununar og óréttlætis í viðbrögðum samfélagsins við refsiverðri háttsemi. Með hliðsjón af því sem ég hef nú rakið er lagt til að varðhald verði afnumið sem viðurlög við refsiverðri háttsemi. Það verður að telja eðlilega afleiðingu þess að lög gera ekki lengur ráð fyrir mismunandi inntaki varðhalds og fangelsis við fullnustu refsingar og á þetta enn fremur við þar sem áskilnaður eldri laga í þeim efnum kom aldrei til framkvæmda. Verði frv. að lögum verða því í raun engar breytingar á því hvernig fullnusta refsidóma fer fram að gildandi lögum. Með frv. er einnig lagt til að breytt verði ákvæðum laga sem leggja fangelsisrefsingu við broti án þess að takmarka tímalengd fangelsis. Samkvæmt slíkum ákvæðum getur refsing þyngst orðið fangelsi í 16 ár samkvæmt 34. gr. hegningarlaga. Viðhlítandi rök skortir fyrir því að brot á sérrefsilögum geti varðað sömu eða þyngri refsingu en alvarlegustu afbrot samkvæmt almennum hegningarlögum. Því er lagt til að þessum ákvæðum verði breytt þannig að tímalengd fangelsis verði tilgreind. Í flestum tilvikum er lagt til að brot á viðkomandi lögum geti varðað tveggja ára fangelsi. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frv. og legg til að því verði vísað að lokinni þessari umræðu til 2. umr. og meðferðar hjá hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögreglulögum. Frv. þetta er samið í dómsmrn. í framhaldi af starfi nefndar sem skipuð var aðstoðarmönnum fjögurra ráðherra. Nefnd þessi vann að heildstæðri endurskoðun á reglum varðandi áfengi og tóbak hér á landi. Frv. er lagt fram samhliða frv. til áfengislaga. Í frv. er gert ráð fyrir að við það hlutverk sem ríkislögreglustjóri hefur nú með höndum bætist starfræksla áfengiseftirlitsdeildar. Lagt er til að ríkislögreglustjóri hafi yfirumsjón með og annist skipulag áfengiseftirlits á landsvísu, gefi fyrirmæli til lögregluembætta og setji þeim starfsreglur á þessu sviði, auk þess að skipuleggja sérstök átaksverkefni í samræmi við einstök lögregluembætti og eftir atvikum skatta- og tollayfirvöld. Þá er gert ráð fyrir að ríkislögreglustjóri muni halda heildarskrá yfir birgðageymslur, áfengisveitingahús og áfengisútstölustaði og heildarskrá yfir leyfishafa til innflutnings, framleiðslu, sölu og veitinga áfengis. Eðlilegt verður að teljast að ríkislögreglustjóri hafi yfirumsjón með þessu eftirliti en lögreglustjórar hver í sínu umdæmi fari með daglegt eftirlit. Þá er þetta í samræmi við það hlutverk sem ríkislögreglustjóra er ætlað í frv. til áfengislaga en þar er honum falið að veita leyfi til innflutnings, heildsölu og framleiðslu áfengis. Frv. þetta stuðlar að virkara og öflugra eftirliti með meðferð áfengis. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og meðferðar hjá hv. allshn.