Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Heilbr.- og trn. Ed. hefur fjallað um það frv. sem til umr. er. Hún er samþykk efni þess og leggur einróma til að það verði samþykkt. - Halldór Ásgrímsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er um breyt. á l. um eftirlaun aldraðra í stéttarfélögum. Þetta er árangur af umr. sem fóru fram í sambandi við síðustu kjarasamninga ASÍ og er um breytingu á makalífeyri. Sú gr., sem um er að ræða, hljóðar svo: „Umsjónarnefnd samkvæmt 12. gr. er heimilt að úrskurða sambúðarfólki makalífeyri eins og um hjúskap hafi verið að ræða, enda hafi sambúð staðið um árabil. Skilyrði fyrir greiðslu slíks makalífeyris er að hluthafandi sjóðsstjórn fallist á úrskurð umsjónarnefndar fyrir sitt leyti.“ Síðan er breyt. á bráðabirgðaákvæði laganna. Heilbr: og trn. hefur athugað frv. og leggur einróma til að það verði samþykkt. - Halldór Ásgrímsson var fjarverandi afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Sama gildir um þetta frv. og tvö hin fyrri, að það er til staðfestingar á brbl. er voru gefin út eftir samningana í vor. Þetta er nýmæli í lögum um almannatryggingar og er um það, að einhleypingur, sem býr við erfiða húsnæðisaðstöðu eða dýra eða á annan hátt þarf meira til sinnar framfærslu en eðlilegt má teljast, á kost á aukagreiðslu, heimilisuppbót svokallaðri, sem er 10 þús. kr. á mánuði. N. athugaði grundvöllinn undir þessu frv. og er einróma samþykk efni þess og leggur til að það verði samþ. - Halldór Ásgrímsson var fjarverandi afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Við Eggert G. Þorsteinsson flytjum frv. til laga um eignarráð yfir landinu, gögnum þess og gæðum. Er frv. á þskj. 65. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem Alþfl.-þm. hér hreyfa þessu mikilvæga máli. Á undanförnum árum hefur verið gerð tilraun til þess í Sþ. og á s.l. þingi hér í Ed. að ná fram löggjöf um eignarráð á landinu. En málið hefur jafnan strandað í n. og ekki fengið afgreiðslu. Þetta frv. er í 12. gr. og fylgir því grg. er ég mun nú lesa og nokkuð ræða hverja grein fyrir sig á eftir: Nokkur undanfarin þing hafa þm. Alþfl. flutt þáltill. um eignarráð á landinu, gögnum þess og gæðum. Aðalinntak þeirrar till, hefur verið, að landið allt, gögn þess og gæði, sem og miðin umhverfis landið væru í raun sameign þjóðarinnar allrar og ríkisstj. ætti að láta sérfróða menn semja frv. til laga um þessa eign og þessi eignarráð til samræmis við breytta tíma, breyttan skilning þjóðarinnar á eignarráðum og ýmis ný viðhorf, m.a. vegna algerrar byltingar á sumum sviðum um gildi gagna og gæða landsins. Þessi tillöguflutningur þm. Alþfl. hefur vakið mikla athygli og sívaxandi umr. manna á meðal, svo að alþjóð er farin að velta þessu máli fyrir sér af allt öðrum sjónarhóli en áður var. Hér er gerð tilraun til að búa sjónarmiðum Alþfl. og annarra, er líkar skoðanir hafa og hann á þessum málum, stakk í frv: formi að lögum og þoka þannig málinu til ákveðnari umr. Vorið 1976 var haldin á vegum Sameinuðu þjóðanna fjölmenn ráðstefna um búsetu mannsins á jörðinni. Nefndist hún HABITAT og fór fram í Vancouver í Kanada. Sóttu ráðstefnu þessa fulltrúar rúmlega 120 þjóða, en ekki sá íslenska ríkisstj. ástæðu til að senda fulltrúa og ber að harma það. Á ráðstefnu þessari voru gerðar víðtækar samþykktir sem yfir 120 þjóðir stóðu að einum rómi. M.a. er þar kafli um landið og er athyglisvert fyrir íslenska þjóð að kynnast efni hans. Er þar skemmst af að segja, að ráðstefnan var einróma sammála um stefnu varðandi landið, sem er mjög í sama anda og till. Alþfl. um eignarráð á landi, gögnum þess og gæðum, svo sem hér skal sýnt í þýðingu á hluta þessarar ályktunar. Inngangsorð voru þessi: „Félagslegt réttlæti, endurnýjun byggðar eða borga og framþróun, sem eru skilyrði fyrir mannsæmandi húsnæði og heilsusamlegu umhverfi fólksins, nást því aðeins að landíð sé notað í þágu þjóðfélagsheildarinnar.“ Svo segir enn fremur: 1) „Landið er takmörkuð auðlind og meðferð þess á að vera háð opinberu eftirliti eða stjórn í þágu alþjóðar.“ 2) „Breytingar á landnotum, sérstaklega frá landbúnaði til þéttbýlis, eiga að vera háðar opinberu eftirliti og reglum.“ 3) Óverðugan hagnað, sem myndast af því að land hækkar í verði vegna breyttra landnota, vegna opinberra framkvæmda eða ákvarðana eða vegna almenns vaxtar samfélagsins, skulu opinberir aðilar (þjóðfélagið) geta endurheimt, nema aðstæður kalli á aðrar frekari aðgerðir, svo sem breytta eignaraðild eða upptöku lands.“ 4)„Tímabundinni eða varanlegri þjóðareign skal beita, þegar nauðsynlegt er, til að tryggja stjórn og vernda land sem þarf fyrir vöxt þétt býlissvæða, einnig til framkvæmdar á almennum umbótum í borgum og sveitum til að tryggja almenna þróun hagkvæma þjóðfélaginu.“ 5) „Eignarréttarformi liðins tíma ber að breyta til samræmis við síbreytilegar þarfir þjóðfélagsins, svo að það sé hagstætt þjóðfélagsheildinni.“ Af þessum tilvitnunum má ljóst vera, að þær skoðanir ryðja sér nú mjög til rúms að taka þurfi eignarráð á landi gögnum þess og gæðum, til ítarlegrar endurskoðunar og umbreytinga. Og það er aðalinntak í þessu öllu saman, að menn verða að horfast í augu við þá staðreynd, að það er óhjákvæmilegt, ef ekki á illa að fara í framtíðinni og það jafnvel innan skamms tíma. Það er ekki viðfelldin staðreynd, að fósturjörðin sé á braskhrakningi. Svo er þó í raun í dag: Hitaveituréttindi, veiðiréttur, sumarbústaðalönd, lóðir og lendur í og við þéttbýli eru eftirsótt verðmæti, svo að engu hófi sætir í sumum tilfellum. Með frv. því, sem hér er flutt, er lagt til að þessi brask- og verðbólguhvati sé frá einstaklingum tekinn alfarið með því að þessi verðmæti séu gerð að sameign þjóðarinnar, þannig að ekki verði framar okrað á hitaveituréttindum, góðar bújarðir fari ekki úr búskaparnotum vegna gífurverðs, sumarbústaðalönd fáist á sanngjörnum kjörum fyrir þéttbýlisbúa, er þeir óska, og sveitarfélög þurfi ekki framar að kaupa sér „lífsrúm“ á okurverði né lax- og silungsveiðimenn að sæta afarkostum til slíkra veiða. Ég mun fjalla að nokkru um hverja grein fyrir sig, þó að ætla mætti að hverjum hv. þdm. væri það nokkuð glöggt um hvað frv. fjallaði. En vegna þess að Alþb.-menn hafa einnig borið fram frv. um svipað efni hér í d. nú og eru þar með að nálgast okkur í þessu efni, þó í öðru formi sé, er rétt að þetta mál fái nú eina umr., því að það kom fram við umr. í s.l. viku, að svo virðist sem vaxandi stuðningur sé við frv. hér á Alþ. eða þá hugsun, sem liggur á bak við frv„ hjá báðum þessum flokkum. Það er hið jákvæða í þessu öllu saman, og er það mjög vel. Í 1. gr. frv, okkar segir: „Landið allt með gögnum þess og gæðum og miðin umhverfis það, svo sem viðtekin efnahags- og fiskveiðilögsaga hverju sinni greinir, er sameign þjóðarinnar allrar, að svo miklu leyti sem ekki er öðruvísi ákveðið í lögum þessum.“ Hér er því slegið föstu sem aðalreglu, að Landið allt, gögn þess og gæði, sem og miðin umhverfis landið séu sameign þjóðarinnar allrar Við deilum ekki um miðin. Við höfum sótt út að 200 mílum, og við deilum ekki um að það sé sameiginleg eign allrar þjóðarinnar og sameiginleg notkun eigi sér stað, þó að við höfum sett um það nokkuð stranga löggjöf hvernig við hagnýtum miðin. Það mundi margur maðurinn vilja segja: Ég hef hagnýtt þau mið, sem næst mér liggja, í áratugi, hví skulu þau af mér tekin? - Þetta hefur nú verið viðurkennt hér á Alþ. vegna nauðsynjar á því að fara vel með miðin og vernda þá fiskistofna er þar hafa verið, og mætti tilfæra mörg slík dæmi hliðstæð um landið sjálft. 2. gr. er svo hljóðandi: „Umráðaréttur eigna þessara er í höndum Alþ., en það getur með sér stökum lögum veitt sveitarfélögum, félagssamtökum og einstaklingum tiltekinn rétt til gagna og gæða lands og miða, enda fari það ekki í bága við hag almennings.“ Hér er skilgreint að umráðaréttur þessarar sameignar sé í höndum Alþ., sem er mjög eðlilegt, nema annað sé ákveðið í sérstökum lögum og þá með sérstakri ráðstöfun. Það er vel við hæfi að Alþ. sé hæstráðandi yfir þessari sameign þjóðarinnar, landinu öllu og fiskimiðunum. 3. gr.: „Þrátt fyrir 1. gr. laga þessara skal bændum frjálst, ef og meðan þeir kjósa, að eiga jarðir til eigin búrekstrar. Bújörðum skulu fylgja þau hlunnindi, sem þeim hafa fylgt, ef einhver eru, og bændur hafa nýtt til bútekna, svo sem dúntekja, eggjataka, selver, reki, þó ekki veiðiréttur í ám eða vötnum.“ Menn hafa mjög deilt um þessa grein, og ég held að jafnvel hæstv, utanrrh, hafi ekki lagt á sig að lesa þessa gr. nægilega vel, því að hann vitnaði í þetta frv. og gerði samanburð á því við frv. Alþb.-manna og taldi að okkar frv. væri mjög miklu miður, en þeirra að því leyti betra að þeir stefndu ekki að því að taka jarðir af bændum. Nú liggur það alveg ljóst fyrir, að vilji bóndi búa og niðjar hans einnig á jörðinni, þá gerir hann það. En óski hann þess ekki, heldur að hafa not af landinu eins og hann kærir sig um, og vilji fremur að ríkið eigi landið, en hann fái að nytja það, þá er honum alveg frjálst að velja á milli. Hann sem sagt velur á milli með hvaða hætti aðili á landið. Sé hann þess fýsandi að eiga landið og afkomendur hans, þá skal svo vera, en vilji hann bregða búi og óski þess að landið verði keypt, þá skal einnig svo verða, en ekki að það fari í auðn. Ef þetta er talið slæmt fyrir bændur, þá veit ég ekki hvað forsvarsmenn bænda vilja hér á hv. Alþingi. Mér er kunnugt um það, að jafnvel heill dalur með miklum hlunnindum er nú til sölu. Þar munu vera 11 jarðir til sölu eða nokkurn veginn verða það á næstu dögum.  Menn virðast ekki enn vera búnir að átta sig á því, að hér er verulegt öryggi á ferðinni fyrir þá er þurfa að bregða búi af einhverjum orsökum og þurfa að losna við jarðir sínar með eðlilegum hætti. Það kom fram hjá hv. 1. flm., 5. þm. Norðurl. v., er hann talaði fyrir frv. þeirra Alþb: manna, að hann vildi ekki, eins og hann orðaði það, að forsvarsmenn ríkisins ráðskuðust með eignarréttinn. Það má gefa ýmsu orð þegar þannig stendur á. En ef Alþb. er ekki fært um að meta, hvað er heppilegt fyrir þjóðarbúið og þjóðarheildina að kaupa jarðir, er kynnu að fara í eyði, og endurlána þær eða tryggja búnytjar á þeim, þá veit ég ekki hvað er rétt stefna í þessu landi. Hann gerði mikið úr því, að þeir stefndu ekki að því að landið yrði þjóðareign, heldur eign viðkomandi bænda og jafnvel sveitarfélaga, og taldi okkar frv. ganga miklu lengra, sagði að þeirra frv. væri með sáralitlum þjóðnýtingarblæ, en okkar mun meira. Ég get vel viðurkennt þetta og tel að þetta sé nokkuð merkileg yfirlýsing hjá þessum ágæta manni einmitt á 60 ára byltingarafmæli hjá þeirri þjóð er hann hefur mest metið. Er þetta eins konar ágjöf á þessum merku tímamótum, að fara um það hörðum orðum að stefna að því að ríkið sjálft skuli hafa yfirráð yfir landinu. Hann um það. Ég hef mína skoðun og við ýmsir aðrir sem stöndum að þessu frv. og þessari hugsun. En ég tel að hér eigi ekkert að vera að ráðskast með eignarrétt fram og aftur. Hér á að tryggja það að býlin og landið sé nytjað á sem heppilegastan hátt. Og það er ekkert óeðlilegt við það. Það er útúrsnúningur að pexa um að það sé verið að ráðskast með þetta fram og aftur. Við viljum að þetta stefni að ákveðnu marki, og um það er frjálst val hvort bændur kjósa svo eða ekki. Í 4. gr. segir: „Ríkinu skal skylt að kaupa bújarðir af bændum, ef þeir óska, og miðist kaupverð við gildandi gangverð jarða til búrekstrar milli bænda hverju sinni. Sömuleiðis skal ríkinu skylt að kaupa af bændum hús og ræktun á jörðum, sem fara úr byggð vegna óbyggis eða afbýlis, og skal í reglugerð setja nákvæm fyrirmæli um það, hvernig slíkar eignir skuli meta til verðs.“ Við viljum efla mjög Jarðakaupasjóð, og með því mun batna hagur þeirra, er hætta vilja búskap og hafa einhverra hluta vegna ekki aðstöðu til að halda áfram á jörðum sínum. Þeirra hagur er þá tryggður með því að ríkið geti keypt jörðina. Ég get ekki séð að forráðamenn bændastéttarinnar ættu að amast við þessu. Það eru margar jarðir sem fara í eyði árlega, því miður, vegna þess að sala er ekki tryggð á þessu landi og bóndinn flyst hingað. Eftir áratugabaráttu á búi sínu á hann e.t.v. aðeins fyrir lélegri íbúð hér í þéttbýlinu. Ef hins vegar Jarðakaupasjóður væri eðlilega sterkur og gæti keypt landið á viðeigandi verði fyrir þennan mann, sem nytjað hefur það um áratuga skeið, þá væri afkoma hans öruggari og betri, og ég trúi ekki að þetta eigi ekki vaxandi skilningi að mæta hér á hv. Alþ., að mönnum sé tryggt slíkt, er varðveiti hafa landið og aukið gildi þess um áratugi. Sé eftirspurn ekki fyrir hendi á þessari jörð af einhverjum ástæðum hjá einstaklingi, þá hefur maðurinn ekkert val annað en að flytja af bújörð sinni án þess að geta hagnýtt það sem hann hefur starfað fyrir allt sitt líf e.t.v. 5. gr. er mikil ágreiningsgrein, það viðurkenni ég mætavel, og sýnist mjög sitt hverjum um þá grein, en hún hljóðar svo: „Ár og vötn eru sameign þjóðarinnar, svo sem önnur gögn og gæði landsins, þar með talinn virkjunarréttur og veiðiréttur. Frjálst er þó jarðeiganda að virkja fallvatn fyrir landi sínu til eigin nota, ef það brýtur ekki í bága við almannaþarfir. Við gildistöku laga þessara skal ríkið láta kanna, hver veiðihagur hefur verið talinn fram að hverri veiðijörð s.l. 20 ár, og greiða eiganda hennar bætur samkvæmt því fyrir veiðiréttinn. Frjálst skal þó veiðiréttareiganda, þegar lög þessi öðlast gildi, að velja á milli framangreindra bóta eða halda veiðiréttinum í allt að 20 ár eða uns sala viðkomandi veiðijarðar eða jarðhluta fer fram, ef fyrr verður, og lækkar þá bótaskylda ríkisins um 1/20 við hvert ár sem líður og fellur niður eftir 20 ár.“ Hér er kveðið afdráttarlaust á um það, að ár og vötn séu sameign. þjóðarinnar. Þetta er víðast hvar svo í heiminum, í flestum Evrópulöndum og einnig í Bandaríkjunum og Kanada. Þar hefur ríkisvaldið eignar- og umráðarétt yfir þessu og gætir hagsmuna þjóðarinnar og tryggir bændum, er þurfa á veiðirétti að halda, eðlileg afnot veiðiréttarins, og einnig er þeim, er vilja veiða, tryggður nokkur veiðiréttur. Fylgja því jafnan kaup á veiðirétti, og andvirði slíks veiðiréttar er jafnan notað til að varðveita vatnasvæðið og til fiskeldis og tryggingar því að veiðin rýrni ekki. Ég má til að segja frá því, vegna þess að ég sá það í fyrrasumar í sjónvarpinu í Bandaríkjunum, að það var klukkutíma þáttur með frægum manni sem nú er nýlátinn, Bing Crosby söngvara, en hann kom hingað til laxveiða og var einn af aðaltalsmönnum ameríska stangveiðasambandsins, en í því eru hvorki meira né minna en 21 milljón manna. Þar var rætt við hann og sýndar margar myndir af hinum miklu vatnasvæðum í Bandaríkjunum og fjallað um þetta mál mjög ítarlega. Hann lagði á það áherslu að viðurkennt yrði áfram eins og verið hefur, að ríkisvaldið gætti þess að vatnasvæðið væri hreint, út af mjög hættulegri mengun sem var sums staðar að gera vart við sig. Sama skeði í Kanada, að þar var vatnasvæði Winnipegvatns, sem er allt að 500 km langt, orðið mjög mengað á undanförnum árum og varð að verja til þess mörgum hundruðum millj. kr. að hreinsa það. Það var ekki á færi neinna annarra aðila en ríkisvaldsins. En bændum og þeim, er nytja vildu þetta mikla vatnasvæði, var auðvitað tryggt áframhald á fullkomnum veiðirétti, sem þeir hafa haft, og öryggi gagnvart framtíðinni. Það er nú einu sinni svo, að veiðirétturinn hefur alltaf verið viðkvæmur og viðurkenndur hér á Íslandi. Í Grágás var sagt að lax skyldi eiga frían farveg upp svo langt sem hann gæti. Þá má segja að veiðiréttur hafi verið rýrður fyrir þeim er næst sjó voru. En það var talið svo mikilvægt að fiskurinn ætti frjálsa göngu upp eftir á, að jafnvel í Grágás segir svo þegar á miðri þrettándu öld. Við viljum að þetta sé alveg á hreinu, og við viljum að ekki sé mögulegt fyrir útlendinga, eins og nú hefur átt sér stað og á sér stað í dag á Íslandi, að þeir taki upp heilar veiðiár og endurleigi og reki raunverulega með því móti atvinnurekstur í landinu, sem í sjálfu sér er lagabrot. En þetta á sér stað á Íslandi a.m.k. varðandi eina á. Hitt er svo annað mál. að um það hefur verið deila milli veiðimanna og veiðiréttareigenda með hverjum hætti veiðileiga skuli eiga sér stað. Við skiptum okkur ekki að því við ríkjandi aðstæður en ég man þó og vil minna á það, að ég var við endurskoðun á laxveiðilöggjöfinni á sínum tíma, skipaður af þáv. landbrh. Ingólfi Jónssyni, og um þetta var mikil ráðstefna. Þá setti ég fram hugmynd um að það væri rétt af veiðiréttareigendum að hafa sameiginlega söluskrifstofu á veiðileyfum sínum. Það þótti slík fásinna þá, að tveir oddvitar veiðiréttareigenda mótmæltu svona vitleysu á ráðstefnunni með því að ganga út. En þremur árum seinna stóðu sömu menn að því að koma á sameiginlegri söluskrifstofu fyrir veiðiréttareigendur til þess að forða frá braski sem þeir urðu varir við með veiðileyfin erlendis, bæði í Evrópu og Bandaríkjunum. Og þetta var auðvitað rétt hjá þeim, að gæta hagsmuna sinna sameiginlega þannig. Hér er um viðkvæmt mál að ræða, það verður að viðurkenna. Það eru til lög um vissa þætti þessa máls hér á Íslandi, en það þarf að steypa þeim saman. Það er ekki frjálst að breyta farvatni ár eftir geðþótta, og eru við því ströng viðurlög, Þess vegna er, má segja, fallvatnsréttur nokkuð tryggður. En orkurétturinn, sem er metinn mjög mikils víða, er aftur deiluefni, a.m.k. sums staðar, og þarf að kveða skýrt á um það í okkar löggjöf, með hvaða hætti hann skuli vera. 6. gr.: „Alþingi getur falið viðkomandi sveitarfélögum eftir nánar settum reglum umráðarétt veiði og fiskræktar í ám og vötnum gegn sérstöku gjaldi, er gangi til aukinnar fiskræktar, sömuleiðis samtökum ábúenda aðliggjandi jarða áa og vatna, einnig sérstökum fiskræktarfélögum. Sama rétt má veita einstaklingum, sem einstæðan áhuga og árangur hafa sýnt í fiskræktarmálum. Skylt skal ábúendum jarða að veiðiám og veiðivötnum að leyfa veiðileyfishöfum nauðsynlegan aðgang að veiðistöðum og umferð milli veiðisvæða, enda sýni veiðileyfishafar fyllstu nærfærni í umgengni sinni, svo að hvergi valdi spjöllum.“ Hér er opnuð heimild fyrir það að ráðstafa þessu til sýslufélaga eða sveitarfélaga og veiðiréttarhafa. Það er nú þegar í veiðilöggjöf skylda að stofna félög um vatnasvæði, og er það komið á víðast hvar á landinu, þó að misjafnlega hafi gengið með stofnun þessara veiðifélaga. Þó held ég að flestir hafi séð að það er í þágu flestra eða allra að veiðifélag fjalli um vatnasvæðið í heild. Um það hafa gengið ýmsar sögur, að menn hafi skyndilega byrjað að tíunda arðsemi af veiði þegar þeir sáu fram á að veiðifélag yrði stofnað. Hið sama henti í Mývatnssveit þegar menn sáu fram á að það átti allt í einu að fara að nytja vatnið með öðrum hætti en verið hafði. Þá birtust skyndilega miklar veiðitölur í skatta skýrslum, en höfðu varla sést áður að ráði hjá sumum ágætum bændum. Þannig geta viss atvik, jafnvel langsótt atvik, orsakað það, að menn telji sér hag í því að telja fram veiðirétt, þegar á að fara að gera arðskýrslu. Þetta er ekki sagt neinum manni til hnjóðs. Þetta er mannlegt viðhorf, en eðlilegt er að slík atvik endurtaki sig ekki mjög víða á landinu. 7. gr.: „Enginn getur átt né eignast óbyggðir né afréttir utan heimalanda nema ríkið sjálft.“ Sem sagt, ofan við girðingar er tvímælalaust eign þjóðarinnar. „Geti einhver við gildistöku laga þessara sannað eign sína á slíku landi, skal það eigi að síður verða ríkiseign, en gjalda ber eiganda þess verð fyrir samkvæmt gildi þeirra nota, sem hann hefur af því talið fram s.l. 20 ár. Viðkomandi sveitarfélög og/eða upprekstrarfélög skulu halda hefðbundnum afréttarnotum sínum án endurgjalds, enda sinni þau og hefðbundnum skyldum við afréttina, en skylt skal þeim að hlíta settum reglum hverju sinni um ítölu sem og gróður- og náttúruvernd, einnig reglum um umferð og ferðafrelsi innan settra marka.“ Það kom fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. v., að ekki væri fyrir hendi fortakslaus eignarréttur býla á afrétti, og vitnaði hann í hæstaréttardóma orðum sínum til sönnunar. Ég ætla ekki að endurtaka neitt af því sem hann sagði í þessu efni. Ég er honum alveg sammála. En sem lítið dæmi vil ég aðeins segja frá vísu er varð til vegna deilu um það á Norðurlandi, hvað eitt býli ætti mikið land, er taldist stærra en Árnessýsla. Þá varð þessi vísa til: Óralangt sig auðnin teygir, útsýn bæði breið og víð. En hversu langt sem augað eygir allt er þetta Reykjahlíð. Þeir höfðu sem sagt á takteinum gamlar sagnir um að þeir ættu land svo langt sem augað eygir, þó að pappírar væru ekki til um það, og vilja sennilega fá eitthvað vegna staðsetningar Kröflu af því að heitt er þar undir, þó að jafnvel sé um of í bili. Komi hins vegar til stórtjóns af völdum þess að hitinn leiti nú upp, þá skal ríkið blæða og blæða fljótt og vel. Þetta fer ekki saman að okkar mati. Ríkið á þetta land auðvitað eða á að eignast það fortakalaust með löggjöf og Alþ. að setja um það sérstök lög, þjóðin öll beri hag af því, sé um slíkan hag að ræða, og einnig skakkaföll, eigi einhverjar náttúruhamfarir sér stað er orsaki tjón á einkabýlum manna. 8. gr, er þannig: „Skylt er ríkinu að anna eftirspurn þéttbýlisbúa eftir leigulóðum undir sumarbústaði og láta skipuleggja slík bústaðahverfi, en falið getur það sveitarfélögum þeim, þar sem slík hverfi rísa, þessi verkefni, ef betur þykir henta. Þurfi að taka bújörð eignarnámi vegna sumarbústaðahverfis, eða hluta bújarðar, skal bæta eiganda hennar samkv. mati með hliðsjón af þeim búnotum sem af eignarnámslandinu hafa verið.“ Hér er farið inn á þá leið að reyna að leysa þann vanda, sem víða hefur komið upp, að gefa þéttbýlisbúunum nokkurt svigrúm í sveit. Mér er kunnugt um að sumir hreppar, m. a, vegna forgöngu 6. þm. Suðurl., hafa tekið þetta skref. Er það mjög til fyrirmyndar að úthluta slíku landssvæði og skipuleggja það strax fyrir ákveðinn fjölda sumarbústaða og ganga vel um landið og gera þar snyrtilega byggð. Það er einmitt til fyrirmyndar að standa að slíku. En við teljum rétt að setja þetta í löggjöf. Ef menn vilja ekki hafa þessa grein með þá má hún falla út. Það breytir ekki heildartilgangi frv. að neinu. En þar sem þetta er vaxandi vandamál ber að fjalla um það einnig, því að á þessu verður að finnast lausn. 9. gr. fjallar um jarðhita: „Allur jarðhiti er eign ríkisins, nema á eignarjörð sé, þá er sá jarðhiti, sem er ofan 200 m dýpis, eign viðkomandi jarðeiganda. Megi ætla, að borun ríkisins eftir jarðvarma og virkjun hans valdi notatjóni á viðkomandi bújörð eða aðliggjandi bújörðum, svo sem á matjurtarækt eða upphitun húsa, ber ríkinu að bæta slíkt samkv. mati.“ Það má deila um töluna sem nefnd er þarna, hvort það eigi að vera 200 m, 50 m, 100 m eða jafnvel 500 m, en einhverja tölu verða menn að hafa sem viðmiðun. Ég get persónulega alveg fellt mig við 100 m. Hitt fer ekki fram hjá neinum, að sums staðar háttar þannig til, að svo kann að fara að ef gerð er hola dvíni hiti á býlum er haft hafa fyrir heitt vatn. Nægir t.d. að nefna eitt svæði sem er mjög viðkvæmt og ekki er búið að finna lausn á. Það er laugasvæðið í Reykjadal. Það kann að fara svo víða við aukna tækni við borun eftir heitu vatni, að vatn dvíni sem áður hefur verið, og er þá eðlilegt að ríkisvaldið bæti að fullu þeim, er verða fyrir slíku tjóni, og leiti einnig og beri kostnað af að tryggja vatn fyrir vaxandi hverfi á svæðinu. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa hér mjög skýrt ákvæði um eignarrétt á heitu vatni. Það er ekki aðeins í vissum tilfellum, sem við viljum nú fyrir fram um, að þetta er að koma upp og hefur komið upp, heldur varðandi alla framtíð. Þegar tækni er orðin svo mikil að hægt er að ná í vatn niður á allt að 3000 m dýpi, þá mun koma í ljós að mjög víða á Íslandi er hægt að ná heitu vatni. Það er því langbest að þetta liggi ljóst fyrir þegar í upphafi, með hvaða hætti skal ráðstafa hugsanlegri orku, er kemur upp við slíkar aðstæður, sé hún sótt dýpra en 200 m eigi ríkið hana, þjóðin sjálf. Ef menn vilja fara skemmra, þá skal ég mjög fúslega fallast á það, en tæplega lengra niður tel ég rétt að nokkur einstaklingur eigi. Það er engin sanngirni í því, þegar ríkið verður að sækja þennan hita, þessa orku, með fjárframlögum héðan frá Alþ., að þetta geti komið sem einhliða ávinningur til ákveðins manns er af hendingu á það landssvæði er borun fer fram á. Um þetta mætti hafa langt mál. en ég ætla ekki að ástæðulausu að gera það, en ég vitna í fyrri atvik í sambandi við hita í jörðu. 10. gr.: „Öll verðmæti í jörðu, á landi og landgrunni, sem finnast fyrir atbeina ríkisins og leyfis þess þarf til að leita eftir og vinna, eru eign ríkisins og háð valdi Alþ.“ Raunar er þetta svo sjálfsagt að um það þarf vart að fjalla. En rétt er að hafa þetta ótvírætt, svo að allir viti að hverju menn ganga ef þeir óska eftir einhverjum notum af námum eða öðru er finnast kann í jörðu og ríkið verður að leggja fram fé til að afla. 11. gr.: „Allar lóðir og lendur undir húsum og öðrum mannvirkjum skulu eign viðkomandi sveitarfélags, nema ríkisins sé áður, en þá skal Alþ. fela sveitarfélagi umráðarétt slíkra eigna. Sveitarfélög skulu bótaskyld til eigenda lóða og lendna þeirra, sem í einkaeign eru, þegar lög þessi öðlast gildi, en við ákvörðun bóta skal draga frá að 3/4 hlutum þá verðmætaaukningu, sem dómkvaddir matsmenn ætla, að viðkomandi þéttbýlissköpun eða aðrar aðgerðir samfélagsins hafi valdið. Ekki er sveitarfélagi skylt að inna slíkar bætur af hendi til eiganda nema við missi vinnu vegna aldurs eða örorku, dauðsfalls eða burtflutning, og þá eigi fyrr en tveimur árum síðar. Framangreind ákvæði skulu einnig gilda um lóðir og lendur undir hús og mannvirki í sveitum, önnur en lúta að búrekstri, þar með taldar lóðir undir sumarbústaði.“ Það er mikilvægt að þetta liggi á hreinu. Ég vil nefna eitt dæmi um hvað sveitarfélag geti verið betur sett, ef framsýnir menn hafa ráðið ríkjum, og vil nefna í því tilfelli Húsavík. Skólastjórinn þar á sínum tíma var svo forsjáll maður og framsýnn, að 1903 fékk hann því framgengt að Húsavikurhreppur keypti allt land og leyfði samtímis þeim mönnum, er notað höfðu landið og gert góð tún, að nýta það í 50 ár. Afkomendur viðkomandi manna fengu einnig afnot af þessu. Þetta tókst með friðsamlegum samningum og varð Húsavík til mikilla bóta. E.t.v. hefur þetta skeð annars staðar. En þetta er aðeins dæmi um það, hvað framsýnir og glöggir menn geta áorkað miklu með því að sjá að hverju stefnir. Ef svo hefði farið, eins og var víða á landinu, að örfáir einstaklingar hefðu átt landið undir þessum þéttbýliskjarna sem var að myndast, hefði það kostað hreppsfélagið þarna fyrir norðan jafnvel tugi millj., svo að ekki sé meira sagt. En þetta var leyst með frjálsum samningum og eðlilegum afnotarétt af jörðinni í lífstíð flestra manna eða allra, sem þarna áttu hlut að máli, og féll síðan undir hreppsfélagið í almannaþágu. Herra forseti. Ég gæti haft um þetta mörg, mörg fleiri orð og langa tölu, en þess gerist varla þörf. Málið hefur oft verið rætt hér í þingsölunum, og nú liggja fyrir þessari d. tvö frv. er vilja leysa þetta mikla vandamál, þó með svolítið mismunandi hætti. En það er ekki meginatriðið. Meginatriðið er það, að þjóðin öll og við hv. alþm. gerum okkur grein fyrir því, að hér er komið að vandamáli sem verður að leysa fyrr eða síðar. Það er skoðun mín, að því fyrr sem það er gert því betur fyrir þjóðina alla. Ég vænti þess að hv. n., en ég vil vísa þessu frv. til allshn„ setjist á rökstóla og leiti umsagna um frv. og ræði málið af alvöru og frá n. komi allt um þetta mál, því að það kemst enginn hjá því, sem hér á Alþ. situr í framtíðinni að taka afstöðu til þessara mála. Það eru mjög vaxandi vandamál hér uppi. Ég nefndi eitt dæmi nú sem verður mikið úrlausnarefni fyrir ákveðið sveitarfélag, þegar innan seilingarfjarlægðar í tíma talað, er 11 jarðir eru til sölu, mjög góðar jarðir. Það verður ofviða sveitarfélögum að kaupa. Því verður Alþ. að taka á þessu mikla vandamáli og leysa þetta vandamál. Það er margslungið, og það er okkur til sóma að finna á því hæfilegan flöt, bæði varðandi okkur í heild og þá er landið þurfa að nytja og búa á jörðunum í framtíðinni.

Utanrrh. (Einar Ágústsson) ; Herra forseti. Ég hef ekki löngun til þess að halda hér uppi löngu máli um það frv., sem hér er til umr., og alls ekki stofna heldur til neinna deilna við hv. 1. fim. Honum er innilega velkomið mín vegna að hafa sínar skoðanir á því, hvernig eignarrétti á landi eigi að koma fyrir, að ég tel ekki orðum að því eyðandi. En vegna þess að hv. þm. lét þess getið, að ég mundi ekki hafa lesið frv. þeirra Alþfl.manna þegar ég tók til máls hér síðast um svipað efni, þá vil ég mótmæla því, að ég hafi ekki lesið það, enda tæplega hægt hjá því að komast, því að þetta er flutt í þriðja eða fjórða sinn og mætti vera mikið tómlæti - tómlæti sem ég vil ekki játa að ég hafi verið sekur um - ef ég hefði ekki lesið þetta frv. Þessi ummæli hans munu byggjast á því, að ég gat þess ekki í ræðu minni þá, að í 3. gr. er gert ráð fyrir að bændum, meðan þeir svo kjósa, skuli frjálst að eiga jarðir til eigin búrekstrar. Mér var kunnugt um þessa grein. En þar sem ég rak einnig augun í að í aths. um þessa gr. segir, að það sé skoðun flm. að bændum sé í raun hagkvæmara að hafa búlönd sín í t.d. erfðafestu fremur en eign, þá áleit ég að það væri stefnumark flm. að ríkið ætti allar bújarðir, og það er það sem ég er mótfallinn. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að það hafi gefist vel, þar sem reynt hefur verið, að ríkið eigi allar jarðir, og það hefur mér líka virst koma fram í máli annarra þm. margra sem um þessi mál hafa fjallað nú. Ég vil sem sagt ítreka þá skoðun mína, að það sé ekki æskilegasta markmið með lagasetningu um eignarráð yfir landi, sem á þó vissulega fullan rétt á sér að sé skipað með ákveðnari lögum en nú er gert og þá einkum kannske það sem lýtur að landi þar sem yfirráðin eru dregin í efa og óviss eins og sakir standa. Og það var það sem ég sagði, ef ég man rétt, á sínum tíma úr þessum ræðustól síðast þegar þessi mál voru til umr. Mér er ekki heldur alveg ljóst og mér fannst það ekki koma alveg fram í þeirri ágætu framsöguræðu, sem hér var verið að enda við að flytja, hvernig á að haga því þegar bóndi vill hætta búskap. Á þá að kaupa jörðina? Og hvernig eiga nýir bændur að eignast jarðir? Er það ekki útilokað eftir þessu lagafrv.? Ég sé ekki hvernig því eigi að koma fyrir, því að ég sé ekki þau ákvæði sem um það fjalla. Það segir í aths. um 3. gr„ að hver verði að afsala sér eignarráðum á bújörð sem hann býr ekki á. Má þá afsala þeim til næsta bónda? Eða á ríkið þá að gerast eignaraðili og nýju bændurnir verða erfðafestubændur? Ég held að þetta mál þurfi athugunar við, og síst skal ég draga úr því að það fái þá athugun hér á Alþ. En ég er ekki sannfærður um að hér sé sú eina rétta leið nefnd á frv. Og af því að HABITAT-ráðstefnuna bar hér á góma, þá get ég ekki heldur séð og hef ekki séð frá henni till. um hvernig þessu atriði eigi að vera fyrir komið. Það eru talin upp í grg. hv. þm. atriði sem samþykkt voru á þessari ráðstefnu, og þar segir að eignarréttarformi liðins tíma beri að breyta til samræmis við síbreytilegar þarfir þjóðfélagsins svo að það sé hagstætt þjóðfélagsheildinni. Það geta vafalaust allir verið sammála um þetta. rn spurningin er bara hvernig á að gera það. Og hvaða breyttir þjóðfélagshættir eru það sem kalla á að allt land verði ríkiseign? Um það segir ekkert á þessari ráðstefnu, um það segir ekkert í því frv., sem hér er til umr., og um það heyrði ég ekki hv. 1. flm. segja nokkurn skapaðan hlut.



Herra forseti. Það kom fram í lokaorðum hv. flm. áðan, að með þessum aðgerðum ætlaði hann sér að losna við vandamál framtíðarinnar. Ég held að það sé mjög vafasöm fullyrðing og sé ekki líklegt að þetta mundi verða til þess að draga úr vandamálum í framtíðinni. Ég verð að segja það, að mér finnst það eignarréttarfyrirkomulag, sem við búum við, vera aðgengilegt og eðlilegt og byggt á gömlum og sterkum grunni og við þurfum ekki að grípa til róttækra ráðstafana til að lagfæra einhverjar þær misfellur sem á því kunna að vera. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því, að þeir, sem aðhyllast sósíalisma, munu að sjálfsögðu vera mjög fýsandi þess að slíkt frv. sem þetta verði samþykkt. Grundvöllur undir sósíalismanum er að hafa eignarráð á landi og eignarráð á atvinnutækjum, og væri því mikill áfangasigur fyrir sósíalismann ef slík frv. sem nú eru hér til umr. yrðu samþykkt. En ég held að eitthvað sé okkur nauðsynlegra nú en að gera svo róttækar breytingar á okkar þjóðskipulagi. Það er talað um að takmarka eignarrétt jarðhita við 100 m, við 200 m eða eitthvað meira. Ég man eftir því, að þegar ég var unglingur og gekk á reka á eignarjörð foreldra minna, þá varð ég að feta allar spýtur sem á land komu, því að ef þær voru meira en 14 fet, að mig minnir, þá voru þær eign einhverrar kirkju, en ef þær voru styttri, þá áttum við þær sjálfir. Ég held að það hafi verið 7 álnir. En ekki er ég með þessu að halda því fram, að við höfum verið óduglegri við að velta þeim upp úr fjörunni þó að þær væru kannske eitthvað meira en 7 álnir. Hins vegar voru menn almennt ekkert hrifnir af þessu. Og ég held að það fyrirkomulag sem nú er, að ríkið eigi 900 jarðir í landinu, sé alveg nægilegt magn til þess að byrja með. Ég hef ekki litið svo á að þessar jarðir væru betur setnar heldur en jarðir sem eru í einkaeign, hærri hlutfallstala þeirra mun nú vera í eyði heldur en hinna sem eru í eigu bænda. Ég verð að segja það, að mér hefur stundum dottið í hug að þetta væri e.t.v. einn liður í þeirri stefnu flokks flm. að geta haft meiri áhrif á framleiðslu landbúnaðarafurða í þessu landi, því að þrátt fyrir allt tal um braskara sem séu að leggja jarðir í eyði, þá virðist vera svo, að landbúnaðarafurðir hafi aldrei verið framleiddar í meira magni heldur en nú, og hefur flokksbræðrum flytjanda stundum þótt nóg um. Það er því ekki annað hægt að segja en að hingað til hafi þetta gengið þolanlega vel fyrir þjóðarheildina, jarðir hafi jafnframt annað því að framleiða allt sem þarf af landbúnaðarafurðum fyrir okkur og miklu meira. Og annað er það, að jafnvel þó að jarðir séu í eyði nokkur ár, nokkurn tíma, þá er það nú svo, að þær bíða eftir nýjum ábúanda. Og samkv. gildandi lögum held ég að það séu yfirleitt ekki nein vandkvæði að fá jarðir á sanngjörnu verði, hver sem eignaraðilinn er. Hin nýju lög eiga að ganga þannig frá þessu. Hitt er svo annað mál, að þetta sífellda tal um hátt verð á jörð held ég að sé ekki sanngjarnt vegna þess að það er alveg rétt, sem kom fram í máli hv, flm., að bændur, sem standa upp af jörðum sínum, fá gjarnan ekki einu sinni andvirði einnar íbúðar þegar þeir flytja á mölina, eins og sagt var. Og það mun vera hrein undantekning ef jörð er seld á hærra verði en gott íbúðarhús í Reykjavík. Hér er í fyrsta lagi ákvæði um að ríkið skuli hafa eignarráð á öllu landinu. Það er nú svo, að mikill meiri hluti allra landsmanna býr í þéttbýli og á þess vegna ekki mikið land, það er rétt. Hins vegar heyrum við það oft hér á Alþ., að þeir menn, sem búa hér á Faxaflóasvæðinu og víðar í þéttbýli, séu ekki afskiptir á öllum sviðum, og þykir mörgum nóg um hve miklu þeir hafi náð til sín af hlunnindum þjóðfélagsins. Ég held að það sé engin sanngirni í því, að þeir leggi nú undir sig það sem eftir er, því að þeir eru svo mikill meiri hluti þjóðarinnar, að ef landið verður allt gert að þjóðareign, þá má segja að þeir hafi náð þar öllum yfirráðum. Ég verð að segja það líka, að mér finnst að það séu ekki rök fyrir því að taka veiðirétt í ám og vötnum undan ábúendum á jörðum, vegna þess að ég tel það fyrirkomulag, sem við búum við, hafa gefist sérlega vel, og á þeim krepputímum, sem gengið hafa yfir veiði í ám, bæði vegna mengunar og ofveiði, þá höfum við sloppið mjög vel. Ég veit ekki betur en við séum hér betur settir en víðast hvar annars staðar og ekki síst í Bandaríkjunum, þar sem ekki eingöngu mengun, heldur vanræksla hefur beinlínis eyðilagt veiði í fjöldamörgum ám og vötnum. Og þótt það sé rétt, að það hafi verið gert mikið upp á síðkastið til þess að hreinsa ár og hreinsa vötn og bæta aðstöðu til veiði í þeim, þá er það svo mjög víða, að það er hægt að fá veiðirétt, en það er verra að fá veiði. Ég verð að segja það, að ég held að það fyrirkomulag, sem við búum við í dag, hafi gefist það þolanlega að við getum þróað þetta eins og hvað annað, en þurfum ekki neinar byltingarkenndar aðgerðir til þess að geta haft þetta í sæmilega góðu lagi. Ég viðurkenni að það getur komið illa við sveitarfélög að þurfa að kaupa mikið af dýru landi til sinna nota. En sveitarfélög gera kannske of lítið að því að hagnýta sér þann rétt sem þau eiga til þess að fá 1/3 af því landi sem tekið er til skipulags og bygginga - fá það fyrir ekki neitt til sinna þarfa samkv. skipulagslögum - og væri e.t.v. hægt að breyta og hækka þetta hlutfall, ég skal ekki segja um það. En ég sé ekki að það sé alger nauðsyn að hver lóð, sem úthlutað er, sé endilega eign þess sveitarfélags, heldur eins og sums staðar hefur verið gert, að þar væru lóðir seldar og síðan væri byggt á þeim. Það er svo alveg rétt, að á tiltölulega fáum stöðum hefur það reynst sveitarfélögum mjög erfitt að ráða við þetta fjárhagslega. Ég sé hins vegar ekki að ríki eða sveitarfélög séu í stakk búin til þess að kaupa upp landið.



Herra forseti. Frv, með svipuðum ákvæðum og felast í því frv., sem hér liggur fyrir til umr., var lagt fram á Alþ. í fyrra. Mér þykir rétt við 1, umr. þessa frv. í þessari hv. d. að endurtaka þá afstöðu mína sem ég lýsti við umr. málsins þegar það var síðast hér til meðferðar, að það eru mörg meginatriði þessa frv. sem stríða gegn lífsskoðun minni og ég er algerlega andvígur. Á ég þá alveg sérstaklega við þær takmarkanir, sem felast í þessu frv. á almennum eignarrétti einstaklinga á jarðnæði. Eins og ég tók fram þá, er það engum vafa undirorpið að það er yfirgnæfandi skoðun bændastéttarinnar í íslensku þjóðfélagi, að bændur eigi sjálfir að eiga sínar bújarðir. Við þekkjum öll þá erfiðu lífsbaráttu sem leiguliðar á liðnum öldum áttu við að stríða, og við þekkjum líka hve mikið kynslóðirnar á undan lögðu í sölurnar til þess að ná því óskatakmarki, sem virtist vera háleitasta ósk hvers bónda, að verða sjálfseignarbóndi, eiga sjálfur að öllu leyti umráðaréttinn yfir jörðinni og landinu sem bann yrkir á hverjum tíma. Og eins og ég hef tekið fram áður í sambandi við umr. um þetta mál, þá stendur íslenska þjóðin í þeirri þakkarskuld við íslenska sveitamenningu, að hún á ekki að hrófla við þessari meginforsendu sem á hug yfirgnæfandi meiri hluta bændastéttarinnar og ekki að breyta neinu hér um. Ákvæðin, sem felast í því frv. sem hér er til umr., eru svo byltingarkennd á þessu sviði, að ég vil nú þegar lýsa fyllstu andstöðu minni við þau. Ýmis ákvæði, sem felast í þessu frv„ geta verið þess virði að þeim sé gaumur gefinn. Ég vil ekkert draga úr því, að ýmislegt megi færa til betri vegar í sambandi við ýmsa þá eignaaukningu og verðmætaaukningu sem verður á lóðum og lendum vegna opinberra aðgerða sem einstaklingar í vissum tilfellum hafa engan þátt átt í. Og ég er fyllilega samþykkur því, að tekin sé til athugunar eðlileg skattlagning í því sambandi. En yfirleitt miðast sú stefna, sem kemur fram í þessu frv., við það að vera á móti því að einstaklingar í þjóðfélaginu eigi jarðir, lendur og lóðir, það sé einhver háski og einhver voði, það er alltaf verið að tala um þetta sem brask. Ég held einmitt að megi finna mörg dæmi þess, að einstaklingar, sem hafa beitt orku sinni og fjármunum, hafi unnið þrekvirki í því að gera óræktarkot að góðum og gagnlegum stórjörðum sem hafi haft stórkostlega þýðingu fyrir hlutaðeigandi sveitarfélag og þjóðina alla, þannig að þar hafi verið um verðmætasköpun að ræða sem fyllilega megi bera saman við eðlilega ræktun. Ég er nefnilega ekki þeirrar skoðunar, að öll verðmætasköpun sé af því illa, ef það sé einstaklingur sem stendur á bak við hana. Ég held einmitt að verðmætasköpun einstaklingsins sé af því góða, Það að skapa verðmæti er mjög sambærilegt við það að rækta jörðina. Maður fær ekki árangur af starfi þótt maður ætlist til þess að sá árangur verði fjárhagslegur, nema stunda það, alveg eins og bóndinn þarf að hlúa vel að jörðinni, plægja akurinn og búa vel að jarðveginum, bera á og sýna fyllstu nærgætni. Það fæst ekki góð uppskera nema að þessu sé unnið af hinni mestu alúð. Það er alveg eins með það, þegar maður ætlar að fá arð fjármunalegs eðlis, hann fæst ekki nema með nærgætni og atorku sem líkja má við verk sáðmanns. Og sannleikurinn er sá, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, að allar mestu og veigamestu framfarirnar sem hafa komið þjóðunum og þjóðfélagsþegnunum til góðs, á mannkynið að þakka hinum frjálsa, upplýsta kapítalisma. Það er hann sem hefur verið grundvallarforsendan fyrir því, að þjóðum og einstaklingum líður yfirleitt vel. Þar er að finna hámarkið í því hvað mönnum vegnar vel. Það er einmitt þar sem möguleikar eru fyrir því að kapítalisminn fái að dafna sem framfarir og lífsgæði ern mest. Það mætti gjarnan geta þess hér í dag, af því að er 7. nóv., að þrátt fyrir 60 ára viðleitni stærsta þjóðfélags og stærstu tilraun sem nokkurn tíma hefur verið gerð í veröldinni til þess að láta sósíalismann ráða og skapa þúsund ára ríkið, þá er nú ekki komið lengra þar heldur en svo, að frumhvötum frjáls samfélags hefur ekki verið náð. Menn hafa ekki frjálsa vegferð, menn hafa ekki fullnægjandi húsnæði, menn mega ekki skrifa, menn mega ekki ferðast og ég veit ekki hvaða og hvaða hömlur eru þar á. Þessi er útkoman eftir 60 ára starf. Nú skal ég ekki segja að margt hafi ekki verið fært til betri vegar. En við getum þó bent á aðra staði, þar sem hinn frjálsi, upplýsti kapítalismi hefur verið að verki og þar sem lífsfyllingin, lífsgæðin og velmegunin eru á miklu, miklu hærra stigi, eru á því hæsta stigi sem þekkist í heiminum. Þetta skulum við hafa í huga þegar við erum að fjalla um frv. til l. sem stefnir að því að hefta þetta frjálsa framtak, því þó að það sé vægt að orði komist í frv., þá er lokatakmarkið að afnema eignarréttinn.



Herra forseti. Enn er hér flutt á hv. Alþ. frv. til l. um eignarráð yfir landinu, gögnum þess og gæðum. Eru það þm. Alþfl. hér í d. sem flytja þetta frv. Það er ekki nema rúmt ár síðan hér á hv. Alþ. voru samþ. lög sem höfðu það einmitt að markmiði, að eignarhald á jörðum yrði í höndum þeirra sem þyrftu að nota landið. 1. gr, hinna svokölluðu jarðalaga, sem samþ. voru á alla. 1976, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Tilgangur laga þessara er að tryggja, að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra, sem landbúnað stunda.“ Nú hlýtur það auðvitað að vera svo, að það séu skiptar skoðanir um það, hverjir skuli hafa eignarhald á landi. En ég hygg að það sé eðlilegt að á hverjum tíma reyni menn að mynda sér hugmyndir um hvernig þessu eignarhaldi, þessum umráðum á vissulega mikilsverðum eignum sé hagað. Og tilgangur þeirra jarðalaga, sem sett voru fyrir hálfu öðru ári á Alþ., var einmitt að tryggja að dómi Alþ. þá að landið væri í eigu þeirra sem hefðu hagsmuni af því að gæta þess og fara þannig með það að því væri vel borgið. Ég ætla ekki nú að gera nema fá atriði að umtalsefni í frv. þeirra Alþfl: mannanna, en mig langar til að nefna örfá. Í 3, gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þrátt fyrir 1. gr. laga þessara skal bændum frjálst, ef og meðan þeir svo kjósa, að eiga jarðir til eigin búrekstrar.“ Þetta er sjálfsagt góðra gjalda vert frá sjónarmiði þeirra sem flytja þetta frv. En í raun og veru felst sú hugsun í þessu, að það sé óeðlileg ráðstöfun á jörðinni sem eign að hún sé í höndum bóndans sem nytjar bana Annars væri ekki tekið svona til orða, enda staðfestist það í skýringum við lagagr., að hugmyndin er sú, að eðlilegast sé að þessi lönd séu í eigu ríkisins. Ég er einn þeirra manna, sem telja mjög mikilvægt að jarðir lendi ekki í braski. Ég tel það mjög mikilvægt, og ég tel einmitt að það hafi verið eitt mikilvægasta atriðið í þeim jarðalögum sem ég nefndi áður, að þar er gerð a.m.k. mjög ákveðin tilraun til þess að koma í veg fyrir slíkt þrask með jarðir. Það er kannske rétt að rifja það aðeins upp, að svokallaðar jarðanefndir, sem nú hafa verið skipaðar í öllum sýslum landsins, eftir því sem ég veit best, eiga að hafa m.a. það hlutverk með höndum að koma í veg fyrir að jarðir séu seldar til annarra nota heldur en þeirra sem samrýmast hagsmunum viðkomandi sveitarfélaga. Þar er beinlínis tekið fram, að það þarf samþykki jarðanefndar til þess að sala á jörðum fari fram. Og þarna er líka frá því gengið að þeir, sem selja jarðir og þurfa að selja jarðir, gjaldi þess ekki þótt þessi ákvæði séu fyrir hendi. Þá kemur til sveitarsjóður eða ríkissjóður til að kaupa þessar jarðir, ef þær seljast ekki öðruvísi samkv. fyrirmælum laganna. Nú er það svo og það er á allra vitorði, að það hefur komið fyrir að slíkt verð hefur verið boðið í jarðir að það hefur verið mjög erfitt eða nær útilokað fyrir einstaka bændur að kaupa jarðirnar því verði til búrekstrar. En þessum ákvæðum í jarðalögunum er einmitt ætlað að tryggja að verðlag á jörðum sé í samræmi við það notagildi, sem hægt er að hafa af þeim, og ekki sé hægt að sprengja verð á jörðum upp með aðkomnu fjármagni sem ekki er hugsað að notist til þess að halda jörðunum í byggð. Nú er það, eins og ég sagði áður, auðvitað umræðuefni og ekkert undarlegt við það, þó að mismunandi skoðanir séu á því, hvort heppilegra sé að jarðeignir séu í höndum bænda eða ríkisins. Ég get alveg fallist á það, að það sé ekkert við því að segja þó að menn greini á um þessi mál. En ég er þeirrar skoðunar, að það sé heppilegra og jarðarinnar sé yfirleitt betur gætt ef bóndinn telur hana svo nákomna sér, að hún sé hans eign. Kannske getur hugsunarháttur breyst með árunum og með tímanum, þannig að bændur láti sig þetta ekki miklu skipta. En ég tel að a.m.k eins og nú er sé allur þorri bænda þess sinnis, að hann vilji heldur búa á eigin jörð, sem hann kallar eign sína, og honum sé betur trúandi til þess að fara vel með þessa eign, ef hann telur sig eiga hana sjálfur, heldur en ef hún er ríkiseign. Í þessu sambandi langar mig til þess að minna á það sem hv. alþm. er vafalaust kunnugt, að þegar verðlagðar eru framleiðsluvörur landbúnaðarins, þá er aldrei gert ráð fyrir kostnaði af landinu sjálfu óræktuðu. Bóndinn tekur ekki gjald í verði landbúnaðarvara fyrir þann jarðargróða sem búpeningurinn aflar sér af óræktuðu landi. Að því leyti nýtist hið óræktaða beitarland allri þjóðinni jafnt og bændunum ekkert sérstaklega fremur en öðrum, því að það er alls ekki tekið tillit til þessarar eignar þegar verð er ákveðið á landbúnaðarvörum. Það er öllum ljóst, að það eru skiptar skoðanir um hvernig skuli vera eignarhald á svokölluðum afréttarlöndum. Ég er ekki sérfræðingur á þessu sviði, en hitt er víst, að það er mjög misjafnt með skjöl sem til eru fyrir eignaraðild að afréttarlöndum. Ég held að ég viti það t.d. rétt, að mitt sveitarfélag á engar afréttir aðrar en gamlar fyrrverandi bújarðir sem sveitarfélagið keypti á sínum tíma - misjöfnum tíma. Það eru öll þau afréttarlönd sem mitt sveitarfélag ræður yfir. Annars staðar er þessu öðruvísi varið. Þarna kemur auðvitað spurningin um af hverjum er keypt. Allir vitum við að enginn var til að taka við greiðslunni þegar landnámsmennirnir komu í upphafi. En gegnum aldirnar hefur þessi eignarhefð myndast, og ég hygg að með þeim hugsunarhætti, sem nú er ríkjandi yfirleitt gagnvart umgengni við landið, sé landið ekki betur komið annars staðar en í eigu bændanna. Annað atriði, sem mig langaði til að minnast aðeins á hér, eru veiðiréttindin. Ég er manna fúsastur til að viðurkenna það, að mikil og verðmæt veiðiréttindi á jörð geta hækkað jörðina svo í verði að bændur eigi erfitt með að keppa við aðra hugsanlega kaupendur um kaup á jörðinni. Eitt af því, sem jarðalögin áttu að gera og gera vonandi, var einmitt að koma í veg fyrir þau alveg sérstaklega að þessar jarðir lentu í braski. Ég held að hvað sem öllum hugmyndum um nýtingu þessara auðæfa líður, þá sé alveg augljóst mál að nú tryggir eignarréttur bændanna á þessum hlunnindum mjög mikið búsetuna í sveitunum. Landbúnaður á að ýmsu leyti undir högg að sækja eins og nú er. Það eru örðugleikar á því að flytja landbúnaðarvörur til útlanda með þeim árangri að viðunandi verð fáist fyrir vöruna, og stafar það einkum af því að þær landbúnaðarvörur, sem við framleiðum, sérstaklega þó dilkakjöt og kjötvörur, eru stórlega greiddar niður í þeim löndum sem við höfum viðskipti við. Það eru fleiri orsakir að þessu, eins og t.d. mjög mikil verðbólga í landinu sem hefur átt sinn þátt í því að á tiltölulega fáum árum hefur samkeppnisaðstaða t.d. dilkakjöts hér í nágrannalöndum okkar, en við seljum þessa vöru aðallega til Noregs og Svíþjóðar, versnað mjög mikið. En það er fleira sem kemur til. Einmitt í þessum löndum hafa niðurgreiðslur á dilkakjöti aukist mjög mikið. Þannig er t.d. ástatt nú, að bændur í Noregi, svo að nefnt sé dæmi, fá til muna hærra verð fyrir dilkakjötið heldur en íslenskir bændur Ég hef ekki tiltækar nákvæmar tölur um þennan mun, en mér hefur verið sagt að sá munur væri milli 4 og 5 þús. kr. fyrir það sem kallað er meðaldilkur, kringum 14–15 kg dilkur, sem norskur bóndi fær meira fyrir dilkinn heldur en íslenskur bóndi. Hins vegar þegar frændur okkar kaupa af okkur dilkakjötið, þá eru þeir ekki tilbúnir nú að greiða nema nokkuð innan við helming af framleiðslukostnaðarverðinu hér. Þarna eru að verki öfl sem eru okkur erfið, og þetta stafar af því, eins og ég nefndi áður, að Norðmenn verja landbúnað sinn, þeir verja miklu fé til þess að efla landbúnað sinn og koma í veg fyrir að mikill fjöldi fólks flytjist frá landbúnaðinum, sérstaklega núna vegna aukinnar atvinnu og aukinna tekjumöguleika í sambandi við olíuna. Þetta gera þeir m.a. með því að hvetja bændur mjög til framleiðslu á dilkakjöti. Við höfum ýmiss konar viðskipti við Norðmenn. Við kaupum af þeim margs konar vörur. Og til fróðleiks vil ég geta þess hér, að á s.l. vori átti ég þess kost að skoða tvær verksmiðjur í Noregi sem framleiða mjög verulegt magn af vörum fyrir Íslendinga. Önnur þessi verksmiðja framleiðir fiskkassa. Hin framleiðir ýmsan útbúnað í skip. Hvort tveggja þetta gætum við vitanlega framleitt hér sjálfir. Við borgum Norðmönnum fullt verð fyrir allar þær framleiðsluvörur sem við kaupum af þeim. Við seljum þeim lítið annað en dilkakjöt, og ég hef lýst því áður hvaða kjörum við verðum að sæta þar. Þess vegna er það, að ef við viljum viðhalda í aðalatriðum byggð í landinu öllu, þá þurfum við að styðja það fólk, sem vill búa í hinum dreifðu byggðum, m.a. með því að unna þessu fólki þess að það hafi arð af veiðihlunnindum. Þessi arður er vissulega mikill. Verulegur hluti þess arðs hefur því miður flust til fólks sem nú býr ekki lengur í sveitunum, en enn er þarna mikið eftir. Ég held að við getum alls ekki gengið fram hjá þessu atriði þegar við tökum afstöðu til þess, hvort við viljum þjóðnýta veiðirétt almennt í landinu eða ekki. Herra forseti. Það er ýmislegt fleira sem hefði verið ástæða til að ræða um í þessu frv. Ég er þeirrar skoðunar, að þessi mál hljóti alltaf að verða til umræðu og endurskoðunar og athugunar í sambandi við breytta tíma og breyttar aðstæður. Hið háa Alþ. hefur nýlega samþykkt sérstök lög sem hafa þann tilgang, sem ég gat um áður, að koma í veg fyrir að jarðir lendi í braski, og reyna að tryggja að þeir, sem nytja landið, hafi umráð yfir því, og raunar reyna að tryggja það líka, það eru einnig ákvæði í þessum lögum sem eiga að tryggja að landið sé vel nýtt og það sé ekki ofnýtt eða því ofgert á annan hátt. Ég tel að sú reynsla, sem þegar hefur fengist af þessum jarðalögum. sé jákvæð og að það sé ekki að svo komnu máli ástæða til að gera þar á verulegar breytingar. Þetta frv, þeirra hv. þm. Alþfl. gerir ráð fyrir mjög róttækum breytingum. Ég tel að þessar breytingar séu hvorki tímabærar né heppilegar. Ég mun því greiða atkv. gegn því að þetta frv., eins og það er nú, verði samþykki hér frá hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Ég vil strax nú við 1. umr. þessa máls láta í ljós skoðun mína á því. Ég er andvígur því eins og það er lagt hér fram. Ég tel að það gangi allt of langt. Ég viðurkenni að á ýmsan hátt væri hægt og er nauðsynlegt að gera tilraun til þess að setja skýrari ákvæði um nokkur atriði sem hér er ýmist drepið á eða vikið að. En jafnróttæka breytingu og hér er lögð til get ég ekki samþykkt og er sannfærður um að það yrði ekki til bóta að samþykkja þá tilhögun sem hér er lögð til, og þar tel ég að reynslan sé ólygnast. Ég held að það sé augljóst mál, að það hafi kannske hvað best og mest lyft upp íslenskum landbúnaði að bændurnir hafa átt jarðirnar sjálfir. Þegar það jókst æ meir að bændur yrðu sjálfseignarbændur, þá fór það heim og saman að framfarir í landbúnaði urðu meiri og meiri. Það var að mínu viti óheillaspor þegar jarðir áður fyrr komust í opinbera eigu, fyrst til klaustranna, kaþólsku kirkjunnar og síðan til konungsvaldsins þegar það yfirtók eigur klaustranna. Það sýndi sig þá að þetta var til mikils ófarnaðar miðað við þær jarðir sem setnar voru af sjálfseignarbændum. Það hefur verið kappsmál íslenskrar bændastéttar til þessa að vera eigendur jarða sinna, og ég á von á því, að þannig sé ástatt enn og muni verða nema hér breytist verulega um hugsunarhátt í okkar þjóðfélagi. Fyrst og fremst með tilliti til þessa er ég andvígur þessu frv., og væri e.t.v. alger óþarfi að ræða um einstök ákvæði hér, einstakar greinar, með tilliti til þess að málið í heild er mér ekki að skapi. Það er gert ráð fyrir því í 4, gr, frv. að ríkinu sé skylt að kaupa bújarðir af bændum, ef þeir óska, og miðist kaupverðið við gildandi gangverð jarða til búrekstrar milli bænda hverju sinni. Það er þó svo best að jarðir verði þá á markaði milli bænda, en ekki einvörðungu til ríkisins þegar þar að kemur - og hvernig á þá að ákveða verðið? En varðandi byggingar, hús og ræktun á jörðunum, þá eiga þær sjálfsagt að sæta mati. Verða þá bændur skör lægra settir heldur en við þéttbýlisbúar sem getum selt hús okkar á hinum frjálsa markaði, en ekki samkv. mati. Varðandi ákvæði 5. gr. um að meta skuli veiðiréttinn miðað við það sem fram hafi verið talið s.l. 20 ár, þá er ég mjög undrandi á að svo langur tími skuli vera tiltekinn, því að nú veit ég að hv. flm, eru áhugamenn um veiðiskap og þekkja mjög vel að á undangengnum árum hafa átt sér stað verulegar framfarir, veruleg fiskræktun í ám okkar og vötnum. Ef við tökum 20 ár, þá er áreiðanlega mjög víða hægt að benda á það, að vegna stóraukinnar fiskræktar hefur veiði s.l. 10 ár aukist mjög mikið umfram það sem var fyrir 10 árum, þannig að það er ekkert tillit tekið til þess hvað hefur verið ræktað upp í þessu efni á s.l. árum. Það er mjög mikið og lofsvert framtak sem þar hefur verið unnið. Ég tel að það hafi verið mjög til bóta á sínum tíma þegar var bannað með lögum að selja veiðirétt undan bújörðum. Og ég tel að það hafi verið spor fram á við þegar opnuð var heimild til þess að jarðeigendur gætu innkallað veiðiréttinn til jarða sinna aftur, auðvitað eftir mati hverju sinni. Ég held að með ræktun í ám og vötnum sé þeim málum ekki verr fyrir komið í höndum bændanna, eigenda jarðanna, heldur en setja það undir ríkisforsjá. Ég hef ekki þá trú á að ríkisforsjá í þessu efni geti nokkurn tíma orðið til bóta. Það er rétt að þetta tíðkast annars staðar. Ef við tökum Noreg, þá er veiðirétturinn hjá ríkisvaldinu, hinu opinbera, þegar kemur upp fyrir ákveðna hæð á landinu. En ég hef þá trú að í þessu efni sé eigendum jarðanna, bændunum, best til þess trúandi að rækta árnar upp og að þannig geti það orðið að mestu notagildi fyrir þjóðina. Hv. síðasti ræðumaður minnti á jarðalögin sem eru nýsamþykkt hér á Alþ. Það er auðvitað ekki komin nein viðhlítandi reynsla á þau þann skamma tíma sem þau hafa verið í gildi, en það var a.m.k. meiningin með setningu þeirra laga að taka á vissum vandamálum sem hér hefur verið drepið á. Og ég held að það væri a.m.k. þess virði að láta reyna á ákvæði þeirra laga áður en við rjúkum til og förum að breyta í mjög róttækari átt umfram það sem var gert. Það var eflaust viss nauðsyn að setja hindrun á að seldar væru lóðir úr bújörðum undir sumarbústaði. Nú er það óheimilt nema með samþykki jarðanefndar. Ég held að það hafi verið algerlega nauðsynlegt, miðað við þá ásókn sem orðin er í slíkar lóðir, að gera tilraun til þess að koma þarna á einhverri yfirstjórn. Það er vissulega hægt að taka undir það, að það er nauðsyn á að þéttbýlisbúar geti fengið aðstöðu til þess að koma sér upp sumarbústöðum. En ég hef ekki nokkra trú á því að það leysi fremur þennan vanda, þó að sú leið verði farin að ríkið fái eignarrétt á æ fleiri jörðum og þó að það sé meira að segja ákvæði um það, að því sé skylt að sjá þéttbýlisfólki fyrir leigulóðum undir sumarbústaði. Ríkið á þegar í dag þó nokkuð af jarðeignum og það væri kannske þess virði að gera tilraun með að það færi að huga að þessum þætti vandamálsins með því að athuga hvort heppilegt væri og ákjósanlegt að skipuleggja einhverjar ríkisjarðirnar með þetta í huga. Sveitarstjórnirnar, sveitarfélögin á hverjum stað hafa náttúrlega mestra hagsmuna að gæta í þessu efni. Og það væri miklu eðlilegra að hugleiða þann möguleika, að þeim væri gert frekar kleift að stuðla að ákveðinni þróun í þessu efni heldur en er í dag Ég hefði fremur trú á því, að það gæti orðið jákvætt, heldur en ríkið væri að ráðskast með það, ef svo mætti segja, með áreiðanlega misjöfnu hugarfari og misjöfnum árangri. Ég skal taka undir það, að það væri æskilegt að geta af ríkisins hálfu veitt meiri fyrirgreiðslu og aðstoð til þess fólks sem vill í dag festa kaup á bújörð í sveit og hefja búskap. Vissulega væri það gott og mikil nauðsyn, að hægt væri að gera meira til þess að létta undir með því fólki. Herra forseti. Ég læt þessu spjalli lokið. Ég hef lýst skoðun minni. Ég er andvígur þessu frv. og er raunar undrandi á að þessi draugur skuli vera vakinn upp ár eftir ár nú, þegar komið er langt á 8. tug þessarar aldar, Þetta er gamalt stefnumál Alþfl., en ég hefði haldið að hann væri horfinn frá þessu, alveg eins og hann virðist vera horfinn frá því að landið skuli allt vera eitt kjördæmi. Það var árum saman eitt aðalbaráttumál Alþfl. Það er ekki minnst á það þegar rætt er um þau mál nú vegna fram kominna till. á Alþ. eða utan dagskrár. Þá er ekki minnst á þetta stóra áaugamál Alþfl, fyrr á tímum: að gera landið allt að einu kjördæmi. Sá draugur virðist alveg hafa verið kveðinn niður, og ég var að vonast til að þessi draugur hefði einnig verið kveðinn niður.



Herra forseti. Umr. um þetta frv. hafa nú farið nokkuð á dreif, og hv. 2. þm. Norðurl. e. var svo hugulsamur að muna í þessum ræðustól eftir 60 ára afmæli rússnesku byltingarinnar. Kann ég honum þakkir fyrir það, því að áhrif þeirrar byltingar ern náttúrlega umdeild til góðs hvarvetna í heiminum, þó að margt sé miður um framkvæmdina í föðurlandi hennar. Ég ætla nú ekki að fara út í samanburð við þennan kapítalisma sem ég man nú ekki einu sinni hvað hv. þm. nefndi, hinn upplýsta kapítalisma, eins og við höfðum kynnst honum t.d. í Suður-Ameríku og víðar. Ég ætla ekki að fara út í ástandið þar sem þessi upplýsti -  Mér þótti hins vegar vænt um það og þótti gott að hv. þm. tók mjög undir að það yrði að setja vissar skorður við óeðlilegum gróða í sambandi við það, þegar opinberar aðgerðir kæmu til og gerðu landverð hærra en það leyfði áður verið. Um þetta atriði höfum við í Alþb. einmitt verið með sérstaka till. Ég man nú eftir því, að þá var hv. þm. því miður ekki tilbúinn til þess að stíga það skref til fulls með okkur að setja þar við skorður og greiða atkv. með þessari brtt., en það hefði sennilega nægt til þess að hún hefði náð hér fram að ganga. En það er vissulega svo, að bændur eiga ekki að mínu viti að njóta óeðlilegs gróða af því, sem opinberir aðilar skapa með aðgerðum sínum á landi sem er eign hænda. Ég hlýt hins vegar að gera aths. við það sem hefur komið hér fram varðandi eignarréttinn og hvað hann hefði mikla þýðingu í sambandi við alíð bænda og umhyggjusemi fyrir jörðum sínum. Ég geri þetta vegna þess að ég þekki ekki og veit ekki dæmi um annað en mikla alúð og umhyggjusemi þeirra manna sent búa á ríkisjörðum í dag. Ég þekki þó nokkuð marga þeirra og vegna þess get ég ekki látið þessu ómótmælt, því að þetta er staðreynd sem ég hygg að sé til miklu víðar á landinu en í mínu nágrenni. Varðandi þetta frv. annars er það að segja, að ég fagna því, eins um ég gerði reyndar þegar við ræddum frv. okkar Alþb.- manna um breytingu á stjórnarskipunarlögunum. Ég fagna því, hve mikil framför hefur orðið hjá þeim Alþfl.-mönnum í öllum málflutningi varðandi þetta mál. Ég man eftir því, að það, sem fékk mig til þess að standa upp á sínum tíma og andmæla vissum atriðum í máli hv. frsm. þá voru ýmis gífuryrði um landeigendaauðvaldið og hve brýnt væri í raun og veru að byrja þjóðnýtinguna einmitt á þessum voðalegu mönnum sem ættu bújarðir. Það vakti einmitt, hjá mér spurninguna um það, hvar væri mest þörf þjóðnýtingar í okkar landi, og um það greinir okkur á vissan hátt enn í dag, hvar þörfin er mest á því. Alþfl.menn virðast sem sagt enn þá, þó að mjög hafi úr því dregið, álíta það eins konar forgangsverkefni í þjóðnýtingu að þjóðnýta bújarðir bænda, þó að þeir hafi þar nú miklu meiri fyrirvara á, og ber að virða það, eins og ég tók fram í umr. um okkar frv. Rússar eru eðlilega ofarlega í hugum manna í dag, og þeir voru einnig ofarlega í huga hv. fyrri flm. Hann taldi að Rússar mundu hryggjast yfir því, hve við hefðum fjarlægst byltingarhugsjónina. En það má þá á það benda, að þeim mun meiri gleði hlýtur þá að vera hjá þeim hinum sömu mönnum yfir hinum týndu sonum sósíalismans, Alþfl.-mönnunum, sem nú eru aftur á leiðinni yfir til byltingarinnar, að því er best mátti skilja. Við höfðum sem sagt lagt á það áherslu, Alþb.menn, að þjóðnýting í því formi sem hér er reyndar lagt til sem aðalregla - þjóðnýting á litlu landi væri ekki tímabær við ríkjandi aðstæður. Við höfum hins vegar bent á það, t.d. í umr. um jarðalögin, að vissulega eru umhugsunarverð örlög þeirra bænda sem hafa orðið að hverfa frá jörðum sínum allslausir. Þær jarðir, sem nú standa í eyði og margar hverjar með hinum ágætustu byggingum sem menn hafa lagt ævistarf í, eru vissulega ekki fallegur minnisvarði um eignarréttarnauðsynina í sambandi við bújarðir bænda. Það er önnur hlið þessa máls sem ég held að bændur þurfi sannarlega að hugleiða einnig varðandi öll þessi mál. Og þá skal undir það tekið, sem hv. þm. Ingi Tryggvason kom inn á áðan, að það er rétt, þessi mál þurfa öll og eiga öll að vera í endurskoðun. Þau voru í endurskoðun - Það skal viðurkennt - þegar jarðalögin nýju voru sett. Þau voru óneitanlega gífurleg framför frá því sem áður var, sérstaklega ef framkvæmd þeirra fer eftir þeim ákvæðum sem þar eru stífust, þó að við hefðum um margt kosið að þar kæmu ný atriði inn í, m.a. sú grein sem við erum nú með í frv. okkar um það, að menn skuli ekki hljóta óeðlilegan gróða fyrir opinberar aðgerðir eða vegna nágrennis við þéttbýli. Ég tek hins vegar undir það - og minni á orð hv. þm.Stefáns Jónssonar í umr. um frv. okkar Alþb.- manna og orð sem komu einnig fram hjá hv. þm. Inga Tryggvasyni - í sambandi við varðveislu og verdun landsins, t.d. fyrir ásókn þess auðvalds sem nú teygir sig æ meira hingað til lands, að varðveisla og verndun landsins er, held ég, best komin í höndum bænda, miðaða við það ríkisvald sem við höfum. Bændum er í raun og veru best treystandi í þeim efnum. En það var einmitt eitt af þeim atriðum sem var komið mjög inn á í fyrsta flutningi þessa máls hjá þeim Alþfl.- mönnum, það var varðandi frelsi fyrir þéttbýlisbúanna til þess að fara um landið, og það er auðvitað gott og blessað. En ég benti á það og bendi enn á það, að það frjálsræði fer oft út í öfgar. Sem betur fer höfum við núna löggjöf sem stemmir allverulega stigu við einmitt þessu frelsi, þ.e.a.s. náttúruverndarlöggjöfina okkar. Sem betur fer högum við það skýr ákvæði um þetta frelsi a.m.k. á mörgum stöðum, geti ekki gengið út í hreinar öfgar eins og við höfum mörg dæmi um. Ég held að ég tefji ekki mikið þessa umr. núna, en ég benti á það um daginn að um margt eru þessi frv. lík. Ég tel aðeins að okkar leið sé raunhæfari og eðlilegri miðað við allar aðstæður, þar sem við göngum út frá því að bújarðir bænda ásamt þeim hlunnindum, sem búskapnum hafa fylgt, séu áfram í eigu bænda. Þar með er ekki sagt, eins og á var bent í þeim umr. að þetta sé sú framtíðarstefna sem við höfum í þessum efnum. Þar með er það ekki sagt. En miðað við ríkjandi aðstæður fer ekki á milli mála, að þessi stefna er raunhæfari og eðlilegri um leið. Umr. frestað.