Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fram. meiri hl. (Einar Árnason) Ástæðurnar fyrir því, að meiri hl. landbn. leggur til, að frv. þetta verði samþ., eru að mestu leyti færðar fram í nál. meiri hl. á þskj. 88. Jeg sje ekki ástæðu til að fara að endurtaka hjer í ræðu það, sem þar er sett fram, og get þess vegna verið stuttorður um málið að svo komnu. Frv. þetta, ef samþykt verður, er heimildarlög, sem segja má, að sjeu hliðstæð gömlu lögunum um vátrygging sveitabæja, og þetta frv. er að mörgu leyti bygt upp mjög líkt þeim lögum. Það kann að vera, að það verði færðar fram einhverjar ástæður fyrir því, að ekki sje tímabært að samþ. þetta frv. eða setja lög um það, að búfjáreigendur í sveitum geti komið sjer upp búfjártryggingasjóði. Það er í raun og veru ekkert nýtt, að meiri hl. manna í sveitarfjelagi sje gefið vald til þess að láta minni hl. hlíta þeim reglum, sem fyrirskipaðar eru eftir heimildarlögum. Og þó að það verði ef til vill talið ósanngjarnt, að meiri hl. geti neytt vissum reglum upp á minni hl., þá er það engin röksemd móti þessu frv. út af fyrir sig, af því að þetta er töluvert algengt í löggjöfinni. Þessu frv., sem hjer um ræðir, er skift í þrjá kafla, og ræðir þá fyrsti kaflinn um vátryggingarsjóði í sveitum og bæjarfjelögum. Frv. ræðir aðallega um vátryggingar nautgripa alment, og svo á kynbótahestum og hrútum. Við þetta eru ákvæði frv. aðallega miðuð, þó að í 5. gr. frv. sje gefin sjerstök heimild um það, að líka megi falla undir þetta bæði sauðfje og hestar. Meiri hl. hefir við athugun sína á frv. líka að mestu leyti lagt þar þetta til grundvallar, að vátryggingin nái aðeins til nautgripa og kynbótahesta og hrúta. Jeg skal strax geta þess sem minnar persónulegrar skoðunar, en ekki sem frsm. nefndarinnar, að jeg álít heimild þá, sem gefin er í 5. gr. frv., dálítið vafasama, eða að minsta kosti sje full ástæða fyrir viðkomandi ráðherra að ganga úr skugga um það, að það sje ekki nein hætta á ferðum fyrir vátryggingarsjóðinn um leið og hann gefur það leyfi, sem þar er gert ráð fyrir. Jeg álít sem sje, að það sje enn ekki kominn tími til þess að láta vátryggingu ná til sauðfjár og hesta alment. Jeg sje ekki ástæðu til að fara að skýra hverja einstaka grein í frv. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þdm. hafi kynt sjer frv., svo að þeim sje fullkomlega ljóst, hvert stefnt er. Um einstök atriði frv. ætla jeg ekki fyrirfram neitt að deila. Jeg geri ráð fyrir, að sumir kunni að segja, að einhver ákvæði sjeu í þessu frv., sem orki tvímælis. En meiri hl. nefndarinnar lítur þó svo á, að frv. sje það vel undir búið í öllum aðalatriðum, að það sjeu lítil líkindi til, að þingið breyti þar til hins betra. Vitanlega eru það ákvæði væntanlegrar reglugerðar, sem eru aðalfyrirmæli um framkvæmd laganna. Og það er sjálfsagt að vanda til þeirrar reglugerðar. Meiri hl. nefndarinnar flytur hjer eina brtt. við 10: gr. í 1. kafla frv. Nefndin leit svo á, að fyrirkomulagið um virðingu á gripum til vátryggingar væri nokkuð umfangsmikið og gæti orðið töluvert vafningasamt verk, sem yki nokkuð kostnað við framkvæmd laganna. Því flytur meiri hl. brtt. í þá átt að gera framkvæmd laganna að því er verðlagningu gripanna snertir miklu einfaldari og óbrotnari, og þar af leiðandi ódýrari en gert er ráð fyrir í frv. En hinsvegar vildi nefndin ekki fella niður ákvæði frv. um þetta, heldur hafa hvoratveggja leiðina opna, þannig að þeir, sem eiga hlut að máli, geti valið um, hverja aðferð þeir noti. Annar kafli laganna fjallar um búfjártryggingasjóð Íslands, þar sem gert er ráð fyrir, að stofnuð sje einskonar baktrygging gagnvart sjóðum sveitarfjelaganna, og ríkissjóður leggi þá nokkra fjárhæð árlega í 20 ár. Þessi ákvæði eru samskonar og eru í gildandi lögum um vátryggingu sveitabæja. Meiri hl. leggur áherslu á, að slíkur baktryggingarsjóður verði stofnaður sem fyrst og að stofnun hans verði að ganga á undan stofnun sveitavátryggingasjóðanna sjálfra. Þriðji kafli er um almenn ákvæði, þar sem nánar er tekið fram um þau atriði, sem í reglugerð þurfa að standa, einnig viðurlög fyrir brot og þess háttar. Jeg geri ráð fyrir, að hv. minni hl. geri grein fyrir sinni till. um þetta efni, en það eru tvö atriði í áliti minni hl., sem jeg vildi þegar minnast nokkuð á. Því er slegið fram, að undirbúningur þessa frv. sje svo slæmur, að ekki sje forsvaranlegt að gera það að lögum. Í rauninni eru þessi ummæli ekki neitt rökstudd í nál. En jeg vildi aðeins láta þess getið, að frv. er samið af tveimur ráðunautum Búnaðarfjelags Íslands, og þeir hafa kynt sjer mjög nákvæmlega lög og reglur, sem gilda í nágrannalöndunum um þessi efni, og hafa reynt - eftir því sem hægt var - að samræma þær reglur og lög við staðhættina hjer á landi. Um formið á frv. verð jeg að segja, að meiri hl. sjer ekkert við það að athuga. Hjer gæti vitanlega verið um fleiri en eina leið að ræða um tryggingu búfjár. Það mun vera í Noregi, að til eru fjelög, sem jafna niður á gripina á eftir því gjaldi, sem þarf eftir hvert ár. En til þess að slík leið sje fær, verður að ganga út frá því, að fjelagslegur þroski sje það mikill, að það verði ekki til óánægju og vafninga, ef iðgjöldin eiga að borgast eftir á. Álít jeg rjettari leið valda, að iðgjöldin greiðist fyrirfram. Jeg býst við, að með undirbúningsleysi eigi hv. minni hl. við það, að það sje ekki ákveðið í lögunum, hvað iðgjaldið eigi að vera hátt. Um það er fyrst og fremst það að segja, að slíkt er alls ekki rjett að gera, og er heldur ekki svo jeg viti nokkurntíma gert, að setja í lögin sjálf, hvað iðgjald skuli vera hátt, heldur heyrir það undir reglugerð. Meiri hl. lítur svo á, að langt geti orðið að bíða framkvæmdanna í þessu efni, ef finna á ábyggilegan grundvöll fyrir iðgjöldin, áður en lögin öðlast gildi. En þar sem hjer er aðeins um heimildarlög að ræða, er enginn skyldugur að ganga undir þau, fyr en vitað er, hvað iðgjaldið er hátt. Annars skal jeg engu spá um, hver reynslan yrði um lög þessi á næstu árum. Gæti eins búist við, að alment yrði það ekki, að menn gengju undir þau til að byrja með. En með því að koma heimildarlögum fram, er auðveldara að finna grundvöllinn til þess að byggja á iðgjöldin. Og þegar hann er fundinn, þá á að stofna þá baktryggingu, sem nauðsynleg er í þessu efni. Jeg hefi þá minst á þau atriði, sem jeg hnaut sjerstaklega við í nál.hv. minni hl. En í nál. okkar meiri hl. er að nokkru gerð grein fyrir þeim ástæðum, er við teljum mæla með því, að frv. þetta verði samþ. Get jeg þá með þessu látið lokið máli mínu að sinni, og legg á vald hv. deildar, hvernig fer um frv.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Jeg skal þá með nokkrum orðum gera grein fyrir því, hvers vegna jeg hefi ekki getað fallist á frv. þetta um búfjártryggingar, sem hjer liggur fyrir. Eins og frv. ber með sjer, er hjer aðeins um heimildarlög að ræða, og er það kostur út af fyrir sig, en hinsvegar finst mjer það ókostur á frv. þessu, ef það er þannig úr garði gert, að það fælir búfjáreigendur frá því að vátryggja pening sinn, ef að lögum verður. Og það er einmitt þetta, sem jeg er hræddur um. Ef það er alment álitið, að búfjártryggingarfjelög sjeu bændum nauðsynleg, þá er það ókostur að ganga svo frá lögunum, að þau verði til þess, að menn hverfa frá þeirri sjálfsögðu skyldu, sem á þeim ætti að hvíla um að tryggja búpening sinn. Eins og nál. mitt á þskj. 109 ber með sjer, þá er hjer um stórmál að ræða, sem alla landsmenn snertir, er lifandi pening hafa undir höndum. Og af því að þetta er svo mikið nauðsynjamál, þá er öll þörf á, að það sje sem best undirbúið. Nú hefi jeg vikið að því í nál. mínu, að mjög skorti á, að málið sje þann veg úr garði gert eða undirbúið, að við megi una, og á jeg þar þá einkum við, að enn vantar með öllu þann grundvöll, sem byggja verður á um hæð iðgjaldanna. Jeg álít, að slá eigi þann varnagla í upphafi að láta bændur sjálfa fjalla um þetta mál; þeir eru sínum hnútum kunnugastir og vita best, hvað þeim hentar, og geta þá ekki sagt á eftir, að lögin sjeu þeim óhentug. Jeg ætlast til þess fjelagsþroska af bændum, að þeir sjeu færir um að upplýsa, í hvaða mynd lögin ættu að vera og hvað sjálfum þeim væri hentugast og fyrir bestu. Þess vegna hefði jeg heldur kosið, að bændum hefði gefist kostur á að búa þessi lög í hendur sjer eins og tíðkast hjá þeim um verkfæri þau, er þeir nota við vinnu sína í þarfir búskaparins. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp dálítinn kafla úr nál., sem lagt var fram á Búnaðarþinginu 1927 og hljóðar svo: „Á síðasta Búnaðarþingi var samþykt, út af frumvarpi Theodórs Arnbjörnssonar um búfjártryggingar, að fela Búnaðarfjelaginu að afla upplýsinga um vanhöld kynbótaskepna, svo komast mætti nær sanni um það, hve hátt tryggingargjaldið þyrfti að vera. Í þessum tilgangi hefir ráðunauturinn skrifað öllum hreppstjórum, en á svörunum hafa verið vanhöld; einungis 37 borist honum. Fyrir því vill nefndin láta safna betri upplýsingum, og til þess að eiga, vissara að fá svör, vill nefndin, að stjórnarráð Íslands sje fengið til þess að kalla þær inn hjá hreppstjórum“. Jeg skal ósagt láta, hvort þetta hefir verið gert, en jeg hefi að minsta kosti ekki orðið var við það, eða sjeð nein plögg, er benda til þess. En það, sem bent er á í þessu nál. Búnaðarþingsins, verð jeg að telja nauðsynlegan undirbúning málsins, og fyr en hann er gerður, finst mjer óráð að ganga frá lögunum til fullnustu. Jeg get vel skilið, þó að hæstv.atvmrh. (TrÞ) hafi viljað flýta þessu máli, sem er í sjálfu sjer gott og hann jafnan velviljaður bændum. En jeg er hræddur um, að hans góði hugur hafi borið hann ofurliði og hann lagt of mikla áherslu á að flýta lagasmíðinni, svo að á henni er sá galli, að eftir á verður að ákveða um iðgjöldin. Jeg er t. d. hræddur um, að búfjáreigendur í kaupstað, sem eiga kannske eina kú eða aðeins fáar skepnur, leggi ekki út í að vátryggja þessar skepnur sínar af þeim ástæðum, að þeir sjeu hræddir við, að iðgjöldin verði of há, - og þau verða of há. Þetta eru meðal annars aðalorsakirnar til þess, að jeg get ekki fallist á frv. eins og það er, enda álít jeg, að það sje ekki forsvaranlegt, að það verði að lögum að svo búnu. Þá er annað atriði, sem mjer þykir ábótavant í frv., og það er um atkvæðamagn, sem til þess þarf að stofna, vátryggingarsjóði. Jeg fyrir mitt leyti hefði fremur kosið, að í staðinn fyrir einfaldan meiri hluta þeirra manna, sem hlut eiga að máli, væri ákveðið, að 2/3 hlutaðeigandi búfjáreigenda þyrfti til þess að samþ., hvort ráðast skyldi í að stofna vátryggingarsjóð fyrir búpening eða ekki. Annars gæti svo farið, að þeir ráði úrslitum þessa máls, sem eru í miklum minni hluta hvað tölu búpenings þess, er vátryggja á, snertir. Að þessu leyti hefði jeg haldið, að full nauðsyn væri á, að leitað væri til sem flestra búfjáreigenda í landinu um upplýsingar í þessu efni, og það áður en gengið væri frá lögum þessum að fullu. Þá er í nál. mínu vikið að einu atriði enn, sem frv. þessu er fundið til foráttu. Og það er það, að atvmrh. sje gefið fullmikið vald eftir því, sem frv. gerir ráð fyrir. Það getur auðvitað stundum verið sá maður atvmrh., sem hefir ekki eins gott vit á þessum málum og bændur sjálfir, þótt hann geti verið góður og gegn á öðrum sviðum. En þessum hlutum hljóta bændur að vera best kunnugir, og ættu því öll slík deilumál að útkljást heima í hjeraði af bændum sjálfum, en ekki að leggjast undir úrskurð atvmrh. í stjórnarráðinu. En þó vil jeg taka það fram, svo ekki valdi misskilningi, að þessu, sem jeg sagði, er á engan hátt stefnt til þess manns, sem nú er atvmrh., enda er mjer kunnugt um, að hann ber mjög fyrir brjósti allan hag bænda. En mjer virðist, að hjer geti verið um allumfangsmikið starf að ræða, er hefði það í för með sjer, að bæta yrði við einum eða fleiri mönnum í þá skrifstofu stjórnarráðsins, sem þetta heyrir undir. Hinsvegar hefir oft verið á það minst, að skrifstofubáknið í stjórnarráðinu væri orðið nóg og því meiri ástæða til að ljetta þar af einhverju heldur en bæta við. Jeg álít líka, að það mundi fremur auka þroska bænda að leyfa þeim sjálfum að ráða þessum málum sínum til lykta og jafna sjálfir það, sem á milli bæri, t. d. um virðing á kálf eða hrút, en vera ekki að ónáða stjórnarráðið með slíka smámuni. Annars finst mjer yfir höfuð, að á seinni árum hafi verið fullmikið að því gert að draga úr höndum bænda þau völd, sem eiga að vera heima í hjeraði til að útkljá innbyrðis deilur, í stað þess að leggja það undir stjórnarráðið. Öll slík „centralisation“ er að minni hyggju óheppileg og gerir ríkisreksturinn of dýran og margbrotinn. sveitirnar eiga sjálfar að hafa vald til þess að útkljá það einfaldasta í sveitarmálum, sem milli ber, og ónáða ekki stjórnina nema í brýnustu nauðsyn. Jeg hefi þá með þessum orðum nefnt þær ástæður, sem liggja til þess, að jeg vil nú að þessu sinni afgreiða málið með rökst. dagskrá. Jeg tel betra fyrir málið, að það bíði eitt eða tvö ár enn að lögleiða búfjártryggingar, og afla á meðan allra nauðsynlegustu upplýsinga, eins og síðasta Búnaðarþing lagði til. Að hasta málinu nú, þvert ofan í till. Búnaðarþings, og samþ. þetta frv. eins og það er úr garði gert, tel jeg ekki forsvaranlegt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. meiri hl. landbn. fyrir undirtektir þessa máls, en sjerstaklega vil jeg þó þakka fyrir þá hugsun, sem lýsti sjer í rökum þeim, er komu fram í ræðu hv.frsm. meiri hl. (EÁ) fyrir nauðsyn þessa máls, því að það var sú sama höfuðhugsun, sem fyrir mjer vakti í máli þessu, þegar jeg ákvað að leggja þetta frv. fyrir þingið. Hv. meiri hl. hefir skilið, að full þörf sje á, að hafist verði handa í þessu efni, að vátryggja búpening manna, og að ekki megi lengur dragast að hefjast handa í málinu. Um hitt verðum við að þreifa okkur áfram, hvernig þessu verði best komið fyrir í einstökum atriðum. Það verður reynslan að kenna okkur. Það er ekki meiningin að reisa hjer lagabálk, sem standi um aldur og æfi. En þetta frv. er fyrsta sporið til þess að geta reist þá stóru byggingu, sem á að tryggja búfjárræktina í framtíðinni. Við verðum að byrja strax að draga að efniviðinn í þá lagasmíð, sem gera má ráð fyrir að taki ein 5–10 ár að byggja að fullu. Viðvíkjandi 5. gr. frv. skal jeg taka fram, að jeg er sammála háttv.frsm. meiri hl. (EÁ) og get fallist á athugasemdir hans. Og um þá heimild, sem þar er gefin atvmrh., vil jeg taka það fram, að ætti að koma til minna kasta sem atvmrh. að fjalla um það mál, þá mundi jeg telja mjer skylt að fara mjög gætilega af stað. Þegar þeir menn, sem að frv. unnu, báru þetta atriði undir mig, þá leit jeg svo á, að það mætti ekki fella niður, heldur ættum við að gera ráð fyrir, að búfjártryggingarnar yrðu almennar og næðu sem allra fyrst til alls búpenings. Hitt blandaðist mjer ekki hugur um, að hjer væri um það vandamál að ræða, sem ekki yrði skipað svo með lögum, að þau þyrftu ekki endurskoðunar og breytingar við þegar á næstu árum. Jeg vissi, að hjer var um frumsmíð að ræða, sem stendur til bóta, og nota þá tækifærið um leið til að lýsa því yfir, að jeg felst á brtt.hv. meiri hl. við 10. gr. og tel hana til bóta. Því miður hefir hv. landbn. ekki getað orðið sammála um frv. Minni hl., hv. 6. landsk. (JKr), leggur til, að frv. sje vísað til stj. til frekari undirbúnings. Jeg verð nú að segja það, eftir að hafa bæði lesið nál. á þskj. 109 og hlustað á framsöguræðu hv. 6. landsk., að mjer virðist afstaða hans í þessu máli að mestu leyti, ef ekki öllu, bygð á misskilningi. Hann segir í nál., að frv. sje „eigi þannig að undirbúningi eða frágangi, að forsvaranlegt sje, að það verði gert að lögum“. Jeg skal viðurkenna, að þegar um er að ræða nýmæli sem þetta, þá er vitanlega byrjunin vandasöm. En jeg vil ekki þar með játa, að undirbúningur þessa frv. sje sjerstaklega flaustursverk eða lítið til hans vandað. Fyrst og fremst hefir þetta mál legið fyrir tveim Búnaðarþingum í röð, sem bygðu á ritgerð, er birtist um málið í Búnaðarritinu og lesin hefir verið af þorra bænda í öllum sveitum landsins. síðan hefir verið dregið að efni úr nágrannalöndunum, fengnar þaðan fyrirmyndir í þessu efni, sem tveir af starfsmönnum Búnaðarfjelagsins hafa unnið úr: ráðunauturinn í búfjárrækt, sem frá upphafi hefir mest að undirbúningi frv. unnið, og búnaðarmálastjóri sá, sem þetta mál heyrir undir. Þá hefir og frv. verið sent fjölda bænda hjer um nærsveitirnar og víðar og ýmsum hv. þm, nokkru fyrir þing, og þar á meðal hv.frsm. minni hl. Og frá ýmsum af þeim mönnum, er frv. var sent til athugunar, hafa borist ýmsar góðar bendingar, eins og t. d. frá skólastjóranum á Hvanneyri, og alt slíkt hefir verið tekið til greina við samning frv. Þó var þetta ekki látið nægja, heldur var frv. borið undir einn mann úr milliþinganefndinni í landbúnaðarmálum, þann, sem hjer var þá staddur, sem taldi sig fyrir sitt leyti geta fallist á það. Að lokum var svo fenginn lögfræðingur til þess að yfirfara frv. og leggja síðustu hönd á það. Jeg verð því að álíta, að við samning þessa frv. hafi ekki verið kastað til höndunum, heldur hafi allur undirbúningur verið vandaður svo, sem kostur var á. Hv. minni hl. segir í áliti sínu, að fram verði að koma „nauðsynleg gögn ... áður en endanleg ákvörðun yrði tekin um fyrirkomulag búfjártrygginganna“. Þetta er undarlega að orði komist, þegar vitanlegt er, að þetta frv. á ekki að vera og getur heldur ekki á neinn hátt orðið „endanleg“ lausn á málinu. Með frv. er alls ekki um að ræða „endanlega ákvörðun búfjártrygginganna“, heldur er meiningin sú, að þreifa fyrir sjer um það, hvernig hinum ýmsu og margþættu atriðum málsins verði best komið fyrir í framtíðinni. Þá telur hv. minni hl. „varhugavert, að lög ákvarði skyldutrygging sumra búfjáreigenda, án þess leitað hafi verið álits rjettra hlutaðeigandi búfjáreigenda um það atriði“. En til þess ætlast lögin ekki, heldur er það tekið fram með berum orðum, að tryggingarsjóður verði ekki stofnaður nema meiri hluti lögmæts fundar samþ. það. Hinsvegar er jeg fús á að taka til athugunar bendingu hv. 6. landsk. um það, að stærra atkvæðamagn en einfaldur meiri hl. skuli ráða um stofnun vátryggingarsjóða. Má vel vera, að rjettara sje að miða það við 2/3 atkv. á lögmætum fundi, og mun jeg ekki gera það atriði að kappsmáli, ef hagfeldara þætti að breyta því. Loks segir hv. minni hl. í nál. sínu, að það sje „varhugavert, að lögin sjeu lögð óbundin í hendur eins manns, atvmrh.“ En ef það er varhugavert, þá er ótal margt fleira, sem lagt er undir úrskurð atvmrh., það ekki síður. Enda er jeg fullviss um, að hver, sem er atvmrh., mundi aldrei upp á sitt eindæmi ákveða fjárframlög þeirra, er tryggja vilja búfje sitt. Atvmrh. hefir svo marga góða ráðunauta sjer við hönd til að fá bendingar hjá, enda mun hver einasti atvmrh. telja það skyldu sína að leita bæði til bænda sjálfra úti um sveitir, svo og Búnaðarfjelagsins. Þess vegna held jeg, að hjer sje mjög lítil hætta á ferðum og svo um búið, að fjárframlögin verða aldrei ákveðin fyr en fyrir liggja till. um það utan úr sveitum, og þá frá Búnaðarfjelaginu. Auk þess verður þessu ekki hraðað svo mjög; þetta mál verður að hafa sinn jafna gang. Og þó að frv. yrði nú að lögum, geri jeg ráð fyrir, að eftir 3–4 ár þyrfti kannske að endurskoða þau. Annars vildi jeg skjóta því til hv.frsm. minni hl., af því mjer fanst anda hlýtt frá honum um nauðsyn þessa máls, hvort hann gæti ekki, ef dagskrártill. hans fellur, fylgt frv. a. m. k. til 3. umr. Verði þetta frv. afgreitt nú, er þessu stórnauðsynlega máli hrundið í framkvæmd. Þá getum vjer þegar byrjað á því að láta reynsluna kenna oss.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Jeg þarf ekki að tefja umræðurnar lengi. En það er ekki rjett, að jeg hafi misskilið hæstv.forsrh. Það, sem okkur ber á milli, er það, að mjer finst, að byrjað sje á öfugum enda í þessu máli. Þau nýmæli, sem frv. fer fram á, þurfa öruggan undirbúning. Yfirleitt er það bráðnauðsynlegt í öllum málum, að undirstaðan sje góð. Ef málin eru sæmilega rannsökuð í byrjun, þarf ekki altaf að vera að breyta ákvæðum laganna. En því er nú ver og miður, að mestöll löggjöf okkar hingað til hefir verið fálm út í loftið, af því að oftast skortir nægilegan undirbúning. Því betur sem lögin eru undirbúin, því betri verða þau. Af því, hve lítið er vandað til mála, kemur það, að lagabreytingar eru óhóflega tíðar. Mjer er satt að segja óskiljanlegt, hvernig lögfræðingar fara að vita, hvað eru lög hjer í landi og hvað ekki. En þrátt fyrir sífeldar breytingar verða lögin ávalt gölluð. Það er með illa samin lög eins og um vansniðna flík. Flíkin eða fatið ber altaf keim þess, að hún hefir í fyrstu verið illa sniðin, og úr því verður aldrei bætt. Þetta er það, sem mjer og hæstv.forsrh. ber á milli. Jeg játa, að lögin sjeu nauðsynleg, en þá vil jeg ekki hraða þeim svo mjög, að hroðvirkni til tjóns eigi sjer stað. Jeg þarf ekki að gera margar aths. um einstök atriði, er hæstv.atvmrh. tók fram. Þó skal jeg geta þess, að mjer þykir 5. gr. frv. einna athugaverðust. Það er ákaflega óhyggilegt að leggja eins mikið vald í hendur eins manns, atvmrh., og þar er gert. Jeg er sannfærður um, að margt af því, sem frv. gerir ráð fyrir að skjóta til ráðh., mætti eins vel og jafnvel betur gera heima í sveitum. Jeg hefi hlaupið yfir eitt atriði, sem jeg þarf áð gera grein fyrir. Í fyrri ræðu minni talaði jeg um skyldutryggingar. Það hefir ef til vill verið ófimlega að orði komist. En jeg skal skýra með dæmi það, sem jeg átti við. Gerum ráð fyrir, að smábændur í Mosfellssveit samþykki með einföldum meiri hluta atkvæða að stofna búfjártryggingarsjóð hjá sjer. Nú gæti skæð fjárpest komið upp á einhverju stórbúinu. Það er augljóst, að greiðsla vátryggingargjaldsins mundi verða mjög tilfinnanlegur baggi fyrir smábændurna. Jeg geri ráð fyrir því, að þessi rökst. dagskrá mín muni verða feld. En þrátt fyrir það mun jeg ekkert hatur leggja á frv. og gera þvert á móti það, sem í mínu valdi stendur, til þess að greiða fyrir því góða máli, sem í því felst. Hefi jeg svo ekki fleira að segja að þessu sinni.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Jeg þarf í rauninni fátt að segja, því að eftir því, sem mjer skilst á háttv.frsm. minni hl., ber okkur ekki mikið á milli. Hann er mjer alveg sammála um það, að hjer sje um nauðsynjamál að ræða. Það eitt skilur okkur á um, að hann vill fresta framkvæmd nauðsynjamáls, en á það getur meiri hl. ekki fallist. Hv. frsm. minni hl. hjelt því fram, að áreiðanlegan grundvöll vantaði til þess að byggja á, þegar iðgjöld væru ákveðin. Jeg vil benda honum á, að iðgjaldaákvæðin á að taka upp í reglugerð, en þau eiga ekki að standa í lögunum. En reglugerð er auðvitað hægt að breyta eftir ástæðum. Þá talaði hann um, að heppilegra væri, að 2/3 atkv. þyrfti til þess að stofna vátryggingarfjelag. Um þetta mætti auðvitað tala. Og jeg hefi fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að það verði athugað í nefnd. Mætti breyta ákvæðunum, sem að þessu lúta, ef þörf þykir. Í þessu sambandi vil jeg þó geta þess, að í lögum um vátryggingu sveitabæja er einfaldur meiri hl. látinn ráða. Hv. frsm. minni hl. er hræddur um, að atvmrh. fái of mikið vald. Jeg held, að þessi ótti hans sje ástæðulaus. Aðalstarf ráðherrans verður að sjá um reglugerðina. Hann þarf að safna drögum til hennar, og til þess nýtur hann vafalaust aðstoðar sjerfróðra manna. Þegar búið er að semja reglugerðina, er afskiftum hans að mestu lokið. Það er því engin ástæða til að ætla, að bæta þurfi manni í stjórnarráðið þeirra vegna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það væri ákaflega æskilegt, ef hægt væri að lifa eftir lögmáli hv.frsm. minni hl. og gera öll lög svo vel úr garði, að aldrei þyrfti að breyta þeim. En vjer mennirnir erum nú einu sinni svo ófullkomnir, að verk vor standa til bóta. Hins er og að gæta, að reynslan kennir mönnum ávalt ýmislegt, sem ómögulegt er að sjá fyrirfram. Og mönnum er þetta líka flestum ljóst. Jeg skal taka það sem dæmi, að þegar jarðræktarlögin voru sett 1923, var beinlínis gert ráð fyrir því í þeim sjálfum, að þau yrðu endurskoðuð. Jeg tók það þá fram við 1. umr. í þingræðu, að óhjákvæmilegt mundi verða að breyta þessu frv., er reynsla ykist. Þau ummæli get jeg endurtekið. Hv. frsm. minni hl. hjelt, að ákvæði 5. gr. mundu reynast hættuleg. Jeg er sammála honum um, að rjett sje að fara varlega í að beita þeim. Jeg hefi jafnvel gert ráð fyrir, að þau kæmu ekki til framkvæmda fyr en búið er að endurskoða lögin. Dæmið, sem hv.frsm. tók um smábændurna í Mosfellssveit, var ekki heppilega valið. Ef þeir samþykkja að stofna til tryggingar, er rjett, að þeir taki afleiðingunum af gerðum sínum. Frv. gerir líka ráð fyrir baktryggingarsjóði, og hann mundi bera hallann, ef svo stæði á sem hv.frsm. talaði um.

En þá hækka iðgjöldin

. Já, en bændur, sem eiga margar kýr, borga meira en hinir. Um iðgjöld til nautgripatrygginga höfum vjer erlendar fyrirmyndir, því að þeir eru víða vátrygðir. Og vjer verðum a. m. k. að gera ráð fyrir, að þeir verði það einnig hjer.

Frsm. meiri hl. (Erlingur Friðjónsson) Mentmn. hefir ekki getað orðið sammála um þetta frv., heldur klofnað, og leggur hvor hluti nefndarinnar fram sitt álit. Meiri hl. nefndarinnar lítur svo á, að sú breyting, sem frv. gerir á skipun þeirra mála, sem samkvæmt frv. koma til með að heyra undir mentamálanefnd Íslands, sje til bóta, og leggur því til, að frv. sje samþykt óbreytt. Eins og nú standa sakir, heyrir það undir stjórnarráðið að úthluta fje því, er Alþingi veitir árlega til listamanna og skálda. Einnig úthlutar stjórnarráðið styrk þeim, sem ætlaður er til verklegs náms erlendis. Aftur á móti er það sjerstök nefnd manna; sem ætlað er að ákveða, hverjir hljóti styrk þann, er veittur er af opinberu fje 4 stúdentum árlega til náms við erlenda háskóla. Samkv. frv. á nú alt þetta, ásamt fleiru, að sameinast á hendur einni nefnd. Það má ef til vill segja, að það sjeu helst til óskyld mál, sem hjer er verið að draga undir einn og sama hatt. En því er nú einu sinni svo farið, að þau þessara mála, sem til þessa hafa heyrt undir stjórnarráðið, verða þar ekki farsællegar af hendi leyst en ef þau væru falin fastri nefnd, þegar þess er gætt, hve tíð eru taumaskifti í Stjórnarráðinu, þegar ráðuneytið er eitt árið skipað íhaldsmönnum, annað árið framsóknarmönnum, og kannske er fram líða stundir jafnaðarmönnum í þriðja tilfellinu. Það yrði því að líkindum til þess að auka festu og öryggi um meðferð þessara mála, ef þau heyrðu undir sjerstaka nefnd, er kosin væri af Alþ. Sennilega mundu verða valdir í þá nefnd líkir menn frá ári til árs, og kæmu þeir því til með að verða æfðir í þessu starfi. Minni hl. mentmn. hefir lagt fram allmikið nál. Þótt þar sje ekki beinlínis gengið á móti frv., felur það þó það í sjer, að ef brtt. þær, sem þar eru gerðar, eru samþ., þá er frv. um leið búið að tapa tilgangi sínum. Meiri hl. mentmn. lítur svo á, að ef að nokkru leyti eigi að fylgja þeim anda, sem felst í þessu frv., þá sje ekki um annað að gera en fella allar brtt.hv. minni hl. Að svo stöddu sje jeg ekki ástæðu til að segja meira um frv. Till. meiri hl. er sú, að háttv. deild samþykki það óbreytt.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Eins og tekið er fram í nál. minni hl. mentmn. á þskj. 85, tel jeg verkefni nefndar þeirrar, er frv. gerir ráð fyrir, of ósamstætt, af því að nefndinni eru ætluð störf, sem krefjast mjög ólíkrar þekkingar, og of víðtækt að því leyti, sem umráð þeirra mála, sem undir nefndina eiga að heyra, virðast beinlínis með þessu frv. dregin úr höndum landsstjórnarinnar. Jeg álít það tæplega gerlegt um svo stóran flokk mála, sem frv. nær yfir. Það er fyrirsjáanlegt, ef þessu yrði framgengt og nefndin tæki til starfa á þeim grundvelli, sem frv. gerir ráð fyrir, þá mundi innan langs tíma hlaðast svo mikið starf á hana og safnast svo stórt skjalasafn, skjöl, sem nú eiga að rjettu lagi heima í kenslumálaráðuneytinu, að myndast mundi heil stjórnarskrifstofa. Jeg álít heldur ekki heppilegt að draga ábyrgð um tilhögun þessara. mála úr höndum ráðherra. Það er satt best að segja, að nefnd skipuð þrem mönnum, kosin með hlutfallskosningum af Alþingi, þar sem hver stjórnmálaflokkur reynir að koma að sínum fulltrúa, ber í raun og veru ekki ábyrgð á neinu. Valdinu þarf að vera svo fyrir komið, að hægt sje að koma fram ábyrgð, a. m. k. fyrir dómstóli almenningsálitsins, fyrir það, sem þykir misfarast um meðferð þessara mála. Á einu sviði þessara mála álít jeg, að stj. þurfi að hafa fasta nefnd sjer við hlið til aðstoðar. Og það er nefnd, er fjalla skyldi um þau mál, er snerta listir. Eins og kunnugt er, hefir verið gerð tilraun til þess að koma skipulagi á þau mál að því leyti, sem reynt hefir verið að fá nefnd utan þings til þess að vera til aðstoðar stjórninni um úthlutun styrks til skálda og listamanna. En það hefir mistekist. Jeg er því fylgjandi, að nú verði gerð tilraun til að bæta úr á þann hátt, sem frv. fer fram á. Með því að kjósa slíka nefnd geta þingflokkarnir valið menn í hana með tilliti til þess, að þeir geti lagt eitthvað gagnlegt til þeirra mála, er snerta listir. Það er svo, að það eru dálítið sjerstakir hæfileikar, er menn þurfa að vera gæddir til þess að vera liðtækir til þeirra hluta, og það eru þeir sjerstöku hæfileikar, sem eiga að ráða valinu. Aftur á móti er vonlaust um málið, ef verksvið nefndarinnar að vera svo vítt, að einskis eins manns þekking nje gáfur spenni yfir. Þá verður ekki um annað að ræða en pólitískt reiptog um skipun nefndarinnar og ábyrgðarleysi. Það er tvent í þessu frv. þeim málum alveg óviðkomandi. Úthlutun námsstyrks til stúdenta er þessu alveg óskylt mál. svo er fyrir mælt í lögum nr. 35 frá 1925, að landsstjórn sje heimilt að veita 4 stúdentum árlega, í 4 ár hverjum, styrk til náms við erlenda háskóla. Till. um þennan utanfararstyrk, sem bundinn er við nýútskrifaða stúdenta, skulu koma frá nefnd, sem skipuð er þrem mönnum, rektor mentaskólans, öðrum manni, kosnum af Stúdentaráði háskólans, og þeim þriðja, sem tilnefndur er af háskólaráðinu. Með þessari skipun á jafnan að vera fyrir hendi í nefndinni næg þekking á hinum nýútskrifuðu stúdentum, svo að hægt sje að telja fulltrygt, að ekki fái styrk aðrir en þeir, sem líklegir eru til þess að geta stundað nám til menningar sjer og frama og verða þjóð sinni þarfir menn að námi loknu. Það er alveg nauðsynlegt, að þeir menn, sem eiga að gera till. eða ákveða um þessa utanfararstyrki, hverjum þeir sjeu veittir, hafi til að bera sem nánastan kunnugleika af hæfileikum umsækjenda, þegar úr svo stórum hópi er að velja. Tel jeg því betur borgið í höndum þeirra aðilja, er nú eru til kvaddir, heldur en ef væntanleg mentamálanefnd Íslands ætti þar ein völd um. Sama er að segja um utanfararstyrk, sem veittur er til verklegs náms og aðallegast fer til iðnaðarmanna, sem ætla að fullkomna sig í iðn sinni erlendis. Sú styrkveiting mun fara fram á þann hátt, að iðnfjelögin á hverjum stað, ef þau þá eru til, eða einhver velmetinn handiðnarmaður veitir ungum umsækjanda meðmæli sín sem efnilegum iðnnema, og þessi skjöl fara síðan ásamt umsókn í atvinnumálaráðuneytið. Þar eru þau metin af hlutaðeigandi embættismanni og ráðherra. Tel jeg það líka afturför frá því, sem nú er, ef þingkosin nefnd ætti að fara að ráða fram úr þeim efnum. Jeg álít, að um þessa úthlutun námsstyrkja skifti það mestu máli, að sem minst pólitísk áhrif komist þar að. En með þessu frv. er einmitt boðið upp á reiptog pólitískra hagsmuna innan nefndarinnar. Jeg skal að vísu játa, að jeg veit ekki, hvort þetta frv., sem borið er fram af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, getur og náð til þeirra mála, sem heyra undir atvinnumálaráðuneytið. En mjer skilst hinsvegar, bæði af orðalagi og efnismeðferð 2. gr. frv. og greinargerðar, er því fylgir, að það muni vera tilætlunin. Eftir þessar almennu aths. skal jeg þá snúa mjer að einstökum gr. frv. og brtt. mínum. Í 1. gr. frv. er það ákvæði, að hlutgengir eða kjörgengir í nefndina sjeu þeir einir, sem búa í Reykjavík eða svo nærri bænum, að þeir geti sótt þangað fundi daglega. Þar er ennfremur það ákvæði, að nefndin skuli starfa endurgjaldslaust, nema öðruvísi sje ákveðið í fjárlögum. Jeg get nú ekki álitið, að það sje rjett eða sanngjarnt að krefjast þess af mönnum, að þeir vinni þessi störf launalaust fremur en önnur. Þess vegna hefi jeg borið fram brtt. á þá leið, að kostnaður við nefndarstörfin greiðist af skrifstofufje Stjórnarráðsins, eftir reikningi, sem ráðh. úrskurðar. Það þýðir það, að ráðh. getur fært reikninginn niður, ef honum sýnist hann of hár. Þá er 2. brtt. mín um það, að nefndin skuli vera ríkisstjórninni til aðstoðar í þeim málum, sem falla í hlutverk hennar, og það þýðir ekki annað en það, að öll þau gögn, sem nefndin hefir með höndum, skuli jafnan ganga til Stjórnarráðsins og afgreiðast þaðan, að athuguðum tillögum nefndarinnar, en ekki beint frá nefndinni sjálfri. Jeg verð að líta svo á, að ef hæstv.dómsmrh. (JJ) setur sig upp á móti þessu, þá sje það af því einu, að hann sje enn ekki nógu kunnugur stjórnarframkvæmdum. Það væri ákaflega óheppilegt, ef nefndinni væri fengin heimild til að gefa út ávísanir á fje úr ríkissjóði, sem ríkisfjehirðir yrði að greiða eins og þær kæmu frá ráðuneytinu. Með því væri verið að dreifa ávísanavaldinu, sem nú er hjá fjmrh., þannig, að allar ávísanir verða að vera undirritaðar af honum eða þeim manni, sem hann hefir til þess löggilt. Jeg vona, að hæstv.dómsmrh. fallist, hvað sem öðru líður, á þessa brtt. mína. Þetta var nú um 1. gr. og upphaf 2. gr. Þá er d-liður 2. gr. f stjfrv. hljóðar hann svo: „Að kaupa altaristöflur handa kirkjum allra þjóðkirkjusafnaða, eftir því sem fje er til þess lagt frá hlutaðeigendum“. Nú er það svo, að þegar keyptar eru altaristöflur fyrir þjóðkirkjusöfnuði, eru þær oftast nær keyptar fyrir gjafafje. Jeg álít nú, að löggjöfin geti alls ekki bundið hendur þessara manna, sem fjeð gefa, um kaupin, enda er þeim þá altaf önnur leið opin, nefnilega að gefa hlutinn, en ekki fjeð. Það eina, sem hægt er að gera af ríkisvaldsins hálfu, er orðað í brtt. minni: að leiðbeina um kaup á altaristöflum handa kirkjum. Það mundu bæði gefendur og söfnuðirnir láta sjer vel líka, því að þeir aðiljar væru þá ekki bundnir við að fara eftir till. nefndarinnar, nema því aðeins, að þær líkuðu vel. Þá hefi jeg lagt til, að stafliður e. falli burtu. Þessi námsstyrkur stúdenta, sem hjer um ræðir, mun vera sá, sem heimilað er að veita samkv. lögum frá 1925, en hinn styrkurinn „til annara nemenda erlendis“, hefi jeg litið svo á, að væri sá styrkur, sem veittur er í fjárlögum til verklegs framhaldsnáms erlendis. Jeg álít nú, að þessum málum sje betur komið eins og nú er. En það stendur fleira en þetta í þessum lið. Nefndinni er þar uppálagt, með aðstoð sendimanna landsins erlendis, að hafa eftirlit með styrkþegum erlendis, og hún á að geta svift þá framhaldsstyrk, ef sannanlegt sje, að þeir fari illa með fje sitt og tíma. Það er nú yfirleitt föst regla um sendimenn landa, að minsta kosti sendiherra, að allar málaleitanir til þeirra eiga að koma frá heimastjórninni, nefnilega frá þeim ráðherra, sem fer með utanríkismálin, sem hjer er forsrh. Sendiherrar eru yfirleitt tregir til að taka við öðrum málum en þeim, sem koma beint frá stj. þeirra, enda álít jeg, að heppilegra verði að fylgja þessari reglu einnig í þessu máli, með því að stj. hefir miklu betri aðstöðu til að fá þetta eftirlit framkvæmt en nefndin. Þá hefi jeg ennfremur lagt til, að f-liður 2. gr. fjelli niður. Þessi liður hljóðar svo í frv.: „Að úthluta ókeypis fari milli Íslands og annara landa, til manna, sem fara til útlanda til alþjóðargagns“. Mjer finst það ekki rjett að setja svona klausu í lög, þar sem landið hefir ekki, mjer vitanlega, ráð á neinu ókeypis fari milli landa, nema þegar „Esja“ fer út til eftirlits og viðgerðar. Það væri þá, að minni hyggju, betra að kveða svo á, eins og felst í 6. brtt. minni, að nefndin skuli hafa á hendi þau störf önnur, sem henni kunna að verða falin. Þá hefi jeg ennfremur lagt til, að 3. gr. frv. falli burt. Hún hljóðar svo: „Með lögum þessum eru úr gildi numin öll eldri lög og fyrirmæli, sem fara í bága við lög þessi“. Jeg verð nú að segja það, að það út af fyrir sig að setja svona gr. í stjfrv., lýsir alveg óverjandi hroðvirkni. Það hefir hingað til verið alveg ófrávíkjanleg regla að taka til, hvaða lög og fyrirmæli væru feld úr gildi, til þess að allur almenningur gæti vitað, hvað væri lög í landinu. Jeg minnist þess ekki að hafa fyrri sleð það í stjfrv., að slept væri allri aðgæslu um þetta, en nú sjer maður þetta í fjölda stifrv. Ef mínar brtt. yrðu samþ., sje jeg ekki, að þetta frv. geri neina breytingu á eldri lögum eða fyrirmælum. Samkvæmt því hefi jeg lagt til, að 3. gr. yrði feld niður.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Háttv. 3. landsk. (JÞ) hefir nú talað langt mál, en jeg býst ekki við, að jeg þurfi langan tíma til að svara honum. Með frv. því, sem hjer liggur fyrir, er gerð tilraun til að láta þingið fá varanlegt vald yfir bessum málum. Það er óneitanlega nokkuð undarlegt, að þm. skuli setja sig upp á móti því, að vald þingsins sje aukið. Nefnd þessi á að vera kosin með hlutfallskosningu, og er því líklegt, að hún verði skipuð trúnaðarmönnum flokkanna. Og það er einkennilegt, að hv. formaður Íhaldsflokksins skuli setja sig upp á móti því, að sá flokkur fái þar fulltrúa. Jeg get búist við, að það geti valdið nokkru um afstöðu hv. 3. landsk., að hann sje ókunnugur því, hvernig þessum málum er háttað með öðrum þjóðum. Með till. minni er miðað að því að skapa meira jafnvægi í stjórn þessara mála og gera þau óháðari þeim sveiflum, sem tíð stjórnarskifti og pólitísk bylgjuköst valda. Í því sambandi get jeg sagt honum það, að til dæmis í Sviss er það svo, að minni hluti hefir altaf menn í stj., og er það talið holt einmitt af sömu ástæðum og jeg nefndi áðan. Hv. þm. (JÞ) hefir hjer sem oftar reynt að verja skipulagsleysið og núverandi ástand. En til dæmis um það, hvernig þessum málefnum er nú farið, má nefna, að árum saman hefir landið ekkert keypt af okkar mesta og frægasta málara. Svo að jeg snúi mjer beint að till.hv. 3. landsk., þá er það um þær að segja, að þær mundu, ef samþ. yrðu, verða til þess að eyðileggja grundvallarhugsun frv., svo að hún nyti sín alls ekki í framkvæmdinni. Og þó að ýmsir hafi, ef til vill, ekki enn gert sjer ljósa grein fyrir nauðsyn þess að breyta til um meðferð þessara mála, þá er það spá mín, að bráðlega muni svo fara, að það þyki hyggilegra að koma einhverju skipulagi á í þessum efnum. Jeg skal geta þess, að till. um altaristöflurnar er komin frá listamönnum landsins og miðar að því, að íslenskir málarar fái tækifæri til að vinna að þessum verkefnum. Undanfarið mun það yfirleitt hafa verið svo, að flestar þær altaristöflur, sem keyptar hafa verið til kirkna, hafa verið verk erlendra málara. Ef engir íslenskir málarar eru til, sem int geta þetta af hendi, er því að svara, að þeir munu koma um leið og þeim er gert mögulegt að stunda list sína. Hitt, að frelsi safnaðanna sje skert um of með þessu, er vitanlega hin mesta firra. Ef hv. 3. landsk. gæfi mjer fje til húsbyggingar hjer í Reykjavík, þá yrðum við báðir, hann sem gefandi og jeg sem þiggjandi, að beygja okkur fyrir byggingarsamþykt Reykjavíkur. Það er þjóðfjelagið sjálft, sem leyfir sjer að hafa þannig eftirlit með athöfnum einstaklinganna, alveg á sama hátt og hjer er til ætlast, og við því er ekkert að segja. Það er nokkuð, sem menn verða að láta sjer lynda. Þá er námsstyrkurinn. Nú er það á valdi algerlega ábyrgðarlausrar nefndar, hvaða stúdentar fá styrk til náms erlendis, og hún hefir enga aðstöðu til þess að hafa eftirlit með þeim. Hún er nú skipuð 3 mönnum. Einn þeirra er rektor mentaskólans, sem nú er fjörgamall maður og hefir því enga aðstöðu til þess að fylgjast með þróun þjóðfjelagsins og þörfum þess fyrir starfsmenn á ýmsum sviðum. Jeg segi þetta ekki honum til lasts persónulega og vil taka það fram, að hann er hinn mætasti maður og vel lærður í sinni grein. En hann hefir enga aðstöðu til þess að geta dæmt um, hvað landið þarf til dæmis marga verkfræðinga. Svipað mætti jafnvel segja, þótt ungur maður væri rektor. Um stúdentaráðið, sem skipar annan mann í nefndina, er það að segja, að það er ekki rjettur aðili í þessu máli. Sama er að segja um háskólakennarana, sem leggja til þriðja manninn. Ennfremur er þess að gæta, að þegar kominn er annar mentaskóli, sem ef til vill útskrifar eins marga stúdenta og Reykjavíkurskólinn, þá er það hlutdrægni að láta aðeins annan skólann hafa áhrif á veitingu styrkjanna. Með mínu frv. á að koma í veg fyrir, að úthlutun þessa styrks verði leikur eða dutlungaverk. Það er skylt að sjá svo um, að hún sje framkvæmd samviskusamlega og hlutdrægnislaust, fyrst og fremst með tilliti til þarfa þjóðfjelagsins og jafnframt til verðleika nemendanna. En sleifarlagið í þessum efnum kom berlega í ljós, þegar sú stjórn, sem þessi hv.þm. (JÞ) studdi, veitti öllum stúdentum, sem voru við nám erlendis, styrk, án þess að vita, til hvers átti að nota fjeð. Tel jeg nú fyllilega tíma til kominn að ráða bót á skipulagsleysi því og ráðleysi, sem verið hefir. Um það, að þessi nefnd geti ekki staðið í sambandi við sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn, er það að segja, að sendiherrann svarar brjefum frá fleirum en stj. og þinginu, og engu síður myndi hann svara brjefum frá slíkri nefnd sem þessari, löglega skipaðri af þinginu. Að því leyti, sem háttv.þm. (JÞ) neitar því, að nefndin geti úthlutað ókeypis farseðlum til útlanda, skal jeg geta þess, að í minni stuttu stjórnartíð hefir stjórnin úthlutað nokkrum slíkum farseðlum. Nú lítur út fyrir, að hún fái nokkurt vald yfir fari til útlanda hjá Eimskipafjelagi Íslands, vegna þess mikla styrks, sem ríkið veitir því. Skal jeg nú nefna eitt dæmi þess, hvernig jeg hugsa mjer, að stjórnin noti þetta vald. Í sumar verða olympisku leikarnir háðir, og mun Íþróttasamband Íslands vilja senda þangað flokk manna, en stærsti útgjaldaliðurinn verður sjálfsagt fargjaldið. Af gömlum vana mun nú þingið líklega leggja nokkurt fje til fararinnar. En sje það engum skilyrðum bundið, geta íþróttamennirnir farið með hvaða skipum sem þeir vilja, dönsku eða norsku skipunum, en íslensku skipin fara þá ef til vill nærri tóm. Hjer er aðeins farið fram á að undirbúa það, sem jeg efast alls ekki um, að verði verulegur sparnaður að, nefnilega að landið spari sjer fje með því að nota þann farkost, sem segja má, að það eigi, þegar litið er á þann mikla styrk, sem ríkið leggur fjelaginu til. Beiskja sú, sem kemur fram hjá hv.þm. (JÞ) gagnvart 3. gr. frv., er með öllu óverðskulduð. Hv. þm. er beinlínis illa við, að numin sjeu úr gildi lögin frá 1925, ákvæðin um þessa miður hyggilegu ráðstöfun á námsstyrk stúdenta. En jeg verð að benda hv. 3. landsk. á það, að naumast verður á hann litið sem neitt „autoritet“ í þessu efni. Hv. þm. mætti vera þess minnugur, hversu hraparlega honum hefir sjálfum yfirsjest, bæði gagnvart stjórnarskránni og þingsköpunum. Hann þarf ekki að búast við, að vindhögg sín skjóti nokkrum skelk í bringu. Og jeg býst líka við, að hann reki sig á það, að sá kancellistíll, sem gerði það að verkum, að ekki var skoðað hjá sýslumönnum þessa lands nema á tíu ára fresti, getur horfið eins og ýmsir aðrir gamlir stjórnarhættir frá einveldistímanum, og menn verða að sætta sig við það. Till. hv.þm. (JÞ) um að greiða nefndinni kaup er jeg algerlega mótfallinn. Ef flokkarnir hafa menn, sem vilja gera þetta fyrir ekki neitt, þá er það gott. En sje svo ekki, verður að ákveða einhverja upphæð í fjárlögum, og má fara nærri um, hversu mikil hún þurfi að vera, þegar nefndin hefir starfað um stund. Jeg hygg, að í þeim stjórnmálaflokki, sem jeg telst til, sjeu menn, sem mundu taka þetta að sjer kauplaust, og að óreyndu hefi jeg ekki ástæðu til ætla annað um flokk hv. 3. landsk. Tel jeg því rjett og sjálfsagt að fresta að ætla nefndinni kaup, en nota tækifærið til að reyna fórnfýsi þeirra manna, er unna menningu þjóðarinnar.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. dómsmrh. þótti það undarlegt, að jeg sem þm. skyldi hafa á móti því, að vald þingsins sje aukið með því að fá þann hluta af stjórnarstörfunum í hendur þingkjörinni nefnd og ólaunaðri. En jeg gæti með miklu meiri sanni sagt, að nú, þegar í fyrsta sinni hefir verið settur í sæti dóms-, menta- og kirkjumálaráðherra maður, sem ekki er lögfræðingur, en sem helst er talið það til gildis að hafa nokkuð til að bera frá sjálfum sjer á sviði mentamála, þá verður það fyrsta verk hans að koma til þingsins og biðja það að losa sig við þau störf, sem hann helst er álitinn að hafa eitthvað til brunns að bera í, - því að hvað er þetta annað?  (Dómsmrh. JJ: Og mína eftirkomendur líka)  . Já, ef þeir verða þá ekki manntaksmeiri en hæstv. ráðherra. En þeir geta líka komið til þingsins og sagt: Jeg skal taka við þessum störfum, hvenær sem þingið vill. svo er hæstv. ráðh. að vísa til fyrirkomulagsins í Sviss, en varð það um leið á að geta þess, að þar er það stjórnin og ráðherrarnir, sem fara með þessi mál. Hæstv. ráðh. gat um, að jeg hefði ekki reynt til að afsaka það, að ekki hefðu verið keypt nein málverk af Ásgrími Jónssyni málara. Mjer þótti það satt að segja ekki þess vert að fara að gera það að umtalsefni, en úr því að hæstv. ráðh. nefnir þetta, þá get jeg sagt honum, að það hefir verið svo um mælt í þinginu, að það fje, sem lagt væri til málverkakaupa, ætti að koma í staðinn fyrir styrk til þeirra manna, sem eru að brjótast áfram til þess að verða viðurkendir sem listamenn, en þeirri viðurkenningu hefir Ásgrímur Jónsson náð fyrir löngu. Upphæðin var auk þess mjög lítil og getur hugsast, að þeim, sem áttu að kaupa í styrktar skyni, hafi fundist svo þröngt í búi hjá sjer, að ekki væri rjett að kaupa af þeim málaranum, sem búinn var að ná viðurkenningu og gat unnið fyrir sjer. Og jeg hygg, að það hefði verið gerð alt önnur ráðstöfun, ef fjenu hefði átt að ráðstafa með tilliti til þess að kaupa það besta, sem í boði væri. Teldi jeg og miklu æskilegra, ef fylgja mætti þeirri reglu að kaupa jafnan það besta, sem í boði er. Þá sagði hæstv. ráðh., - jeg skal lesa upp orðin eins og jeg skrifaði þau um leið og þau voru sögð: „Hann vill ekki, að nefndin hafi eftirlit með altaristöflukaupunum“. Þarna kemur nú þessi losaraháttur á hugsun, sem hæstv. ráðh. fylgir. Hann hefir ekki stungið upp á því, að nefndin hafi eftirlit með kaupum á altaristöflum. Nei, hæstv. ráðh. hefir stungið upp á því, að nefndin kaupi þær. Og svo fer hæstv. ráðh. að blanda þessu saman við eftirlit með að byggja hús í bæjunum. Slík eftirlitsnefnd byggir ekki húsin; hún hefir aðeins eftirlit með því, að þau sjeu bygð eftir settum reglum. En nú má miklu fremur segja, að mín uppástunga hafi það í för með sjer, sem hæstv. ráðh. vill, því að það er skamt á milli þess að leiðbeina og hafa eftirlit með kaupum á altaristöflum. Ef hæstv. ráðh. er það nokkurt áhugamál að fá sitt frv. svo orðað, að það verði honum ekki til vansa í framtíðinni, þá skal jeg fúslega snúa mjer að því með honum að fá það svo orðað sem hann óskar og koma okkur saman um, að nefndin hafi eftirlit með kaupum á altaristöflum, en það er ekki það, sem stendur í frv. hæstv. ráðherra. Þá fór hæstv. ráðh. næst að tala um, að það væri meira en barnalegt af mjer að gera ráð fyrir, að löggjöfin næði ekki yfir atriði, sem nú liggur undir atvinnumálaráðuneytið. Jeg gerði einmitt ráð fyrir því, en get sagt hæstv. ráðh. hitt, að þetta er ekki svo ljóst orðað í frv. sem skyldi, því ef forsætisráðherra vildi halda undir sitt ráðuneyti því, sem þar er, þá er frv. ekki svo tvímælalaust orðað. En jeg gerði nú einmitt ráð fyrir því, að þetta væri meiningin, svo að allar ásakanir hæstv. ráðh. fara þess vegna framhjá mjer. Þá gerði hæstv. ráðh. ekki mikið úr því, að þeir menn, sem nú úthluta stúdentastyrknum, gætu vitað neitt um það, hverskonar lærdómsmenn vantaði í landið. Þetta er dálítið undarlegt, og jeg held, að hæstv.dómsmrh. geti ekki meint það, að okkar almenna vitneskja um land og landshagi sje svo sjerstaklega bundin við það, að mennirnir sjeu kosnir af flokkum þingsins. Í nefndinni kom það fram, að mentaskólakennarar, stúdentaráðið og háskólakennarar fylgjast mjög vel með í því, í hvaða greinum er útlit fyrir, að landið muni vanta menn, og er það alveg eðlilegt, því að fyrst og fremst hvað stúdentana snertir, eiga þeir að miklu leyti framtíð sína undir því, hvort þeim tekst að hitta á það nám, sem þörf verður fyrir hjá þjóðfjelaginu, þegar þeir hafa lokið námi. Þá var hæstv. ráðh. ekki neitt sjerlega hógvær eða lítillátur, þegar hann fór að lýsa mismun á viti í kolli manna, eftir því, hvort þeir væru kosnir af þinginu eða ekki, og talaði um, að hjer væri tekið á málinu með festu og framsýni, en eftir hinu fyrirkomulaginu með skipulagsleysi og ráðleysi, og þótti það bera vott um fávisku að hugsa sjer, að menn, kosnir af háskólaráðinu og stúdentaráðinu, hefðu nokkra vitneskju um það, er vita þyrfti í þessu sambandi, samanborið við það, sem þingkosnir menn myndu vita. Það má vel vera, að sendiherra svaraði brjefum frá þessari nefnd, en jeg álít þó betra, að hann eigi ekki of marga húsbændur, og álít jeg heppilegast, að landsstjórnin ein sje hans húsbóndi. Þá mintist hæstv. ráðh. á ókeypis far með skipum Eimskipafjelagsins, en jeg ætla ekki að fara að ræða það frekar; jeg hefi aðeins bent á, að það er heppilegra að orða það atriði eins og jeg geri, en ekki eins og hæstv. ráðh. gerir í sínu frv. Þá skal jeg benda á, að það má skoðast sem nokkurskonar venja, að landsstjórnin eigi kost á niðursettu fari fyrir stúdenta og iðnaðarnámsmenn, þegar þeir fara utan. Það má náttúrlega fela hvaða nefnd sem er að ráðstafa þessu, en það er ekki ókeypis far; það er aðeins far með niðursettu verði. Aðfinslum mínum við 3. gr. gat hæstv. ráðh. engu svarað öðru en því, sem alment er kallað skætingur, en engar slíkar umr. geta afsakað þá hroðvirkni, sem stjfrv. ber vott um. Það yrði tekið eftir því sem hroðvirknislegu og gölluðu verki, ef það kæmi þannig frá þm., en það verður að átelja slíkt, þegar það kemur í stjfrv. Þá gerði hæstv. ráðh. ráð fyrir því, að það mundi reynast óþarft að borga þessum mönnum. Jeg álít það rangt, að borga þeim ekki. Þegar hæstv. ráðherra er borgað fult kaup fyrir að stjórna þessu máli og taka við þeim aðfinslum og óvinsældum, sem óhjákvæmilega fylgja því að hafa þetta á hendi, þá er rangt að láta hann sitja uppi í stjórnarráði með öll launin, en þrjá þingkosna menn fara að vinna talsverðan hluta af verki hans ókeypis.

Flm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg vil til viðbótar við það, sem segir í greinargerð frv. á þskj. 90, og hv. deild mun nú hafa kynt sjer, taka það fram, að hafnargerð á Skagaströnd, eins og frv. fer fram á, mundi samkvæmt fyrirliggjandi teikningum þar um reynast framtíðar- og framfaramál fyrir Skagastrandarkauptún með hinum víðienda Vindhælishreppi, og einnig fyrir alla sýsluna. En ef höfn yrði bygð á Skagaströnd, mundi sjávarútvegur aukast þar stórkostlega, því að skamt er þaðan að sækja á góð fiskimið. En nú má ekki heita, að sjávarútvegur sje stundaðar þar nema á opnum bátum og aðallega um sumar- og hausttímann. Upplagspláss til fiskverkunar er þar stórt og vel lagað, sem mest alt er eign ríkisins. Telja má því líklegt, ef höfnin væri komin á Skagaströnd, að þar mundi á skömmum tíma myndast stórt kauptún, sem hafa mundi mikla þýðingu hvað sölu snerti á ýmsum framleiðsluvörum hjeraðsbúa, þar sem bílvegir eru nú komnir um meiri hluta sýslunnar. Af þessu mundi svo aftur leiða það, að atvinnuvegir sýslubúa mundu blómgast og taka framförum, bæði sjávarútvegur og jarðrækt, því að umhverfi Skagastrandar er mjög vel fallið til jarðræktar. Hafnargerðin mundi einnig að öllum líkindum draga mikið úr útstreymi fólks úr sýslunni til annara landshluta, en það hefir um undanfarin ár staðið henni fyrir þrifum. Í framhaldi af þessu vil jeg taka fram, að þegar hafís liggur á Húnaflóa, sem oft hefir að borið, þá er skipunum oft fært inn með Skaganum að vestan inn á Skagaströnd, þó að skip komist að öðru leyti ekki inn á flóann. Allir munu geta skilið, hve mikla þýðingu það gæti haft, er svo stendur á, að hafa fullkomna höfn á Skagaströnd, svo að hægt væri að fá þangað vörubirgðir. Mundi það oft geta komið í veg fyrir eina af alvarlegustu hættum landbúnaðarins, fóðurskortinn, á stóru svæði, það er báðum Húnavatnssýslum, vesturhluta Skagafjarðarsýslu og innri hluta Strandasýslu. Þetta byggist á því, að þegar hafís kemur inn á Húnaflóa, kemur hann altaf fyrst inn með Ströndum, eins og straumar liggja. Hvað samgöngum á sjó við kemur, mundi það greiða mjög fyrir þeim, einkum ef veðrátta er óhagstæð, ef höfn væri bygð að austanverðu við Húnaflóa, nefnilega á Skagaströnd, og skiftir hafnargerðin, hvað það snertir, þjóðina í heild miklu máli. Til að skýra málið betur, hvað þetta snertir, vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp brjef frá skipstjóra á strandferðaskipinu „Esju“, snertandi þetta mál: „Vegna fyrirhugaðrar hafnarbyggingar á Skagaströnd, vil jeg hjer með, samkvæmt ósk góðra manna, láta álit mitt í ljós um þýðingu þessa máls í sambandi við sjósókn og siglingar við Húnaflóa. Sem vitanlegt er, er Húnaflói eitt af aðalsíldveiðasvæðum landsins og veiðar þar stundaðar fram á haust af stórum og smáum skipum, með stóra báta hangandi aftan í eða í „davíðum“; skip þessi eru því oft illa móttækileg fyrir hörð norðanveður, er þar geta komið. Samfara þessum veðrum er sem oftast mikil úrkoma (hríð), og er þá leiðin á Strandafirðina hulin og hvergi lands að leita fyr en á Siglufjörð. Aftur á móti er austurströnd flóans að mestu hrein, og má þar land taka lengi með varúð, og væri þá höfn á Skagaströnd nauðsynleg. Það hefir komið í ljós, að Húnaflói er einnig góður staður fyrir þorskveiðar síðari hluta sumars eða á haustin, og mundi þá höfn austan megin flóans gera þá björg almennari og tryggari, ef hægt væri á stærri bátum að stunda hana. Ennfremur mundi höfnin fyllilega eins álitlegur staður fyrir síldveiðar sem Siglufjörður. Flestir þekkja þær tafir, sem milliferðaskip og strandferðaskip hafa orðið fyrir, sökum vangæfta á austurhöfnum flóans. Venjan hefir verið sú á haustin, að bíða eftir gæftum vestur á fjörðum, og það mun eigi ofmælt, að í það hafi gengið stundum 8–10 dagar (þau árin, sem verst gengur), að ná vörum að og frá borði. Fyrir skip, sem kostar 1.5–1600 krónur á dag, þá er þetta töluvert fje, eftir því sem árin líða. Vegna þess að svæðin eru stór og þjettbygð, sem að þessum höfnum liggja, þá er einskis látið ófreistað að ná sambandi við þær, og þá beðið uns gefur. Strandferðaskipið hefir nokkrum sinnum tafist þar og ekki verið hægt að koma hvorki fólki nje vörum í land, heldur ekki ósjaldan komið fyrir, að skipið hefir orðið að rífa sig upp frá Blönduósi með hundruð manna innanborðs, þvingað sig gegn ofsaveðrum, ekki náð höfn á Ströndum sökum hríðar og orðið að liggja úti fleiri sólarhringa, og ef þar við bætist frostharka og hafís, munu þá flestir skynberandi menn sjá, um hvað teflt er. Með tilliti til útflutnings á frosnum og kældum afurðum er höfnin að mínu áliti mjög þýðingarmikil, því að staðurinn er hægur aðgöngu, bæði á sjó og landi, og veit jeg ekki annan, er sameinar þetta tvent betur en Skagaströnd. Virðingarfylst, Reykjavík, 20. janúar 1928. Þórólfur Beck skipstj. á e.s. „Esju“. Höfundur þessa brjefs hefir - eins og hv. deild er kunnugt - undanfarin ár haft á hendi siglingar kringum landið, og hefir því þekkingu og reynslu til þess að geta um þetta borið, svo að takandi sje mark á. Hvað áætlun um kostnað við hafnargerðina viðvíkur, þá hefir hafnarstæðið verið skoðað og áætlun gerð um kostnað árið 1921. Eftir þeirri áætlun átti höfnin að kosta tæpar 750 þús. kr. En nú hefir vitamálastjóri endursamið þá áætlun, og bygt á því verðlagi, sem nú er, og fengið kostnaðinn niður í tæpar 600 þús. kr. Jeg hefi brjef frá vitamálastjóra um það, og er þar tekið fram, að það þurfi nauðsynlega að rannsaka þetta hafnarstæði enn á ný, og telur hann miklar líkur til þess, að þá mundi þessi áætlun, sem nú liggur fyrir, reynast of há, þó að hann jafnframt segi, að það sje ekki hægt að byggja á því, eins og stendur. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum að svo stöddu, en vil leyfa mjer að stinga upp á, að málið gangi til 2. umr. og sjútvn.

Magnús Guðmundsson Jeg vildi leyfa mjer að benda á það, að fyrir þinginu liggja nú nokkur frv. um löggilding verslunarstaða. En það er bæði heppilegt og sparnaður að því, að setja öll slík frv. saman í ein lög. Vil jeg því beina því til hv.flm., hvort hann sjái sjer ekki fært að fara að dæmi hæstv.forsrh. og slá þessu frv. saman við þau frv., er nú liggja fyrir hv.Ed., því annars farast þau á mis, og bakar það aðeins óþarfa fyrirhöfn og kostnað.

Forseti (BSv): Þessi mál eru nú í nefnd í Ed. Til þess að láta þetta frv. verða samferða þeim, þyrfti aðeins að fá einhvern í Ed. til að flytja brtt. um það.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Það er fátt eitt um þetta frv. að segja, umfram það, sem í grg. stendur. Frv. er flutt samkvæmt ósk búanda á Vattarnesi og næstu granna og til þess að verða vermönnum að liði, sem sækja þangað á sumrum. Skip mundu verða auðfengnari þangað, ef staðurinn væri löggiltur, því að skilyrði vátryggingarfjelaga torvelda oft skipaferðir til ólöggiltra hafna. Nú stendur einnig svo sjerstaklega á, að töluvert af verðmætum húsum og öðrum mannvirkjum á að seljast þarna næsta vor, til lúkningar veðskuldum. En veðhæfi og verðmæti bygginga þessara mundi aukast mjög, ef svæðið væri löggildað og lóðarrjettindin gerð skýlaus. Er því veðhöfum og lánsstofnunum, sem þarna eiga hlut að full nauðsyn á löggildingunni. Mál þessu lík hafa oft legið áður fyrir þinginu og gengið fram mótspyrnulaust. Vona jeg, að svo fari einnig um þetta mál. Það má að vísu segja, að löggilduð höfn, Eskifjörður, sje ekki langt frá þessum stað, en þó er sjóleið þar á milli um 16 mílufjórðungar og landleið miklu lengri, enda vermanna vegna mikil þægindi að hafa löggiltan verslunarstað í Vattarnesi. Jeg skal ekki fjölyrða meira um þetta að sinni. Vona, að þessu frv. verði tekið vel og að það, að lokinni umr., verði látið ganga til allshn.

Forseti (BSv): Hv. flm. mun ekki hafa verið inni, er hv. 1. þm. Skagf. bar þá till. fram, að máli þessu væri, með brtt., komið fyrir í samskonar frv., sem nú er í nefnd í Ed.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg gat ekki sjeð við því, sem fram var komið hjer í deildinni áður en jeg kom inn. En jeg flutti frv. þetta sjerstakt og óháð öðrum samskonar frv., sem nú liggja fyrir þinginu, af nauðsyn. Ástæðan er sú, að jeg vildi flýta fyrir þessari löggildingu, svo að hún yrði komin í kring áður sala færi fram á komanda vori á eignum þeim, sem jeg áður nefndi. Þess vegna hefi jeg tekið í frv. stærð og takmörk lóðarinnar til löggildingar; en eftir frv. því, sem fram er komið í efri deild, er stjórninni ætlað eftir á að ákveða lóðarstærð samkv. lögum nr. 55 frá 1905, og gæti dráttur, sem af því leiddi, aftrað því, að löggilding á Vattarnesi hefði áhrif á sölu húseignanna þar á komanda vori. Jeg sje ekki, að neinu sje spilt, þó að frv. þetta gangi sjerstaklega fram. En ef hv. nefnd, sem fær mál þetta til meðferðar, sýnist svo, þá getur hún lagt til breytingar á þessu. Aðeins kemur löggildingin ekki að fullu liði, ef fylgt er fyrirmynd frv. þess, sem liggur fyrir efri deild.

Magnús Guðmundsson Jeg gekk út frá í þeim orðum, sem jeg sagði áðan, að frv. þetta yrði látið ganga fram nefndarlaust, sem algengt er með slík mál. En þar sem hv.flm. hefir nú lagt til, að það sje athugað í nefnd, sem jeg á sæti í, þá geri jeg ráð fyrir, að geta haft áhrif á meðferð málsins í þá átt, sem jeg vjek að áður.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það er nú lítið eftir af fundartímanum, enda skal jeg ekki verða langorður. Málið, sem jeg spyr um, heyrir undir tvo ráðherra, hæstv. fjmrh. og hæstv.dómsmrh. Það hefir oft leikið orð á því, að slælegt eftirlit væri með embættismönnum landsins. Oft hefir verið um það talað, að misfellur mundu eiga sjer stað hjer og þar. En það hefir verið litið svo á, að stjórninni bæri skylda til að halda uppi svo góðu eftirliti, að embættismenn yrðu að standa sæmilega í stöðum sínum. En það, að önnur eins atvik hafa geta borið að hendi og nú í Barðastrandarsýslu, sýnir, að eftirlitið hefir ekki verið eins gott og skyldi. En sje nú svo, að eftirlitinu hafi verið mjög ábótavant, minkar sök embættismannanna. Þeim er fremur vorkunn, þótt ekki hafi alt farið hjá þeim sem skyldi, ef lítið hefir verið eftir því gengið. En sje svo, verður þetta að breytast. Mjer þykir eðlilegt, að hæstv. stjórn þurfi að hafa nokkurn tíma fyrir sjer, áður en hún getur gefið fullar upplýsingar um málið. Hún getur það líka því fremur, sem till. mín er í þál.-formi, en ekki fyrirspurnarformi. Vildi jeg því leyfa mjer að skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vildi ekki fallast á, að málinu yrði frestað og það athugað í nefnd. Tíminn er hvort eð er alt of skammur til þess, að hægt sje að ræða það nú til nokkurrar hlítar. Að þessu sinni mun jeg ekki segja fleira. Hæstv. ráðherrar ráða því, hvort þeir vilja svara nú eða síðar, hvort þeir vilja gefa skýringar sínar í umræðunum um till. eða eftir að búið er að samþykkja hana, ef hún nær fram að ganga. - Jeg skal þó geta þess, að jeg er við því búinn, að umr. sje haldið áfram nú.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg skal strax taka það fram, að jeg held ekki, að nú sem stendur sje hægt að gefa neina fullnaðarskýrslu um málið. Það er enn ekki fullrannsakað. Talsverðar misfellur hafa komið í ljós, en jeg fer ekki langt út í það að skýra frá þeim, fyr en rannsókn er lokið. Það hefir verið venja að framkvæma eftirlit hjá öllum embættismönnum þriðja hvert ár, og hefir það verið gert í Barðastrandarsýslu eins og annarsstaðar. Við eftirlitið 1923 komu engar alvarlegar misfellur fram um fjármálin. Ef til vill hafa fundist einhverjir formgallar, en ekki stórkostlegir. Næsta rannsókn fór fram 1926. Var þá ýmislegt sjáanlegt, sem ekki var í góðu lagi. En þó varð ekki annað kunnugt en að nægilegt fje væri fyrir hendi til þess að greiða tekjuhalla þann, sem orðinn vax. En síðasta árið hefir orðið mikil breyting á þessu, svo að nú standa inni hjá fyrv. sýslumanni um 65 þús. kr. af ríkistekjum. Enn þá er eftir að rannsaka margt, sem að fjárhagshlið málsins lýtur, t. d. meðferð búa. Tel jeg því ekki ástæðu til að fjölyrða meira um það í bráð. Þó vil jeg taka það fram viðvíkjandi þessari sjóðþurð, að trygging er nú fengin að nokkru leyti fyrir því, að hún verði greidd. Að vísu held jeg ekki, að það sje full trygging. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fara lengra inn á þetta að svo komnu, nema þess verði sjerstaklega óskað.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg sje að svo stöddu ekki ástæðu til þess að bæta neinu verulegu við það, sem hæstv. fjmrh. (MK) hefir sagt. Jeg gæti að vísu skýrt frá nokkrum fleiri atriðum, sem koma málinu við. En þar sem þegar er stungið upp á að fresta umr. og vísa málinu til nefndar, og það er að mörgu leyti heppilegt, vegna þess að altaf eru að koma nýjar upplýsingar í málinu, get jeg sparað mjer ómakið í þetta sinn. Mun jeg fyrir mitt leyti láta nefndinni í tje öll þau gögn þessu máli viðkomandi, sem nú eru fyrir hendi. Og jeg legg þess vegna til, að umr. sje nú frestað og málinu vísað til allshn. og hún taki við þeim skýrslum, sem um það eru til.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Eins og nál. ber með sjer, hefir nefndin klofnað í tvent í þessu máli. En rök fyrir skiftingu Gullbringu- og Kjósarsýslu í tvö kjördæmi hafa verið svo margrædd hjer á hv. Alþingi, að jeg þykist engu þurfa þar við að bæta, enda hafa engar nýjar ástæður komið fram. Meiri hl. allshn. hefir fallist á að mæla með frv. Þó hefir einn nefndarmaður sjerstöðu.

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) Jeg skal taka mjer til fyrirmyndar framkomu hv. 2. þm. Reykv. um það, að halda ekki langa framsöguræðu. Mál þetta er svo þaulrætt, að það væri að bera í bakkafullan lækinn að auka við þær umr. Auk þess þykist jeg viss um, að með hinum mikla liðstyrk, sem fylgismenn frv. hafa, sjeu forlög þess ákveðin. Eins og hv.frsm. meiri hl. gat um, höfum við hv. 1. þm. Skagf. ekki getað orðið sammála hinum nefndarmönnunum um afgr. þessa máls. Við höfum ekki getað komið auga á nauðsyn þess að hafa sjerstakan þingmann fyrir Hafnarfjörð. Það, sem hlýtur að vera þungamiðjan í þessu máli, er þetta: Hefir Hafnarfjörður beðið skaða af því að hafa ekki sjerstakan þingmann? En jeg minnist þess ekki, að komið hafi fram rök, sem sanni það. Því hefir vitanlega verið haldið fram, að staðhættir Hafnarfjarðar væru ólíkir staðháttum annara sýslufjelaga, sem hafa sameiginlegan þingmann. En jeg held, að svo sje ekki. Aðallífsframfæri sitt hafa Hafnfirðingar frá sjónum. Ef svo væri, að þingmaður Hafnarfjarðar væri alókunnugur högum og háttum sjómanna, þá væri kannske ástæða til að óska breytingar. En þessu er ekki til að dreifa, því kunnugt er það, að báðir hv.þm. G.-K. eru með víðsýnustu þm. á þeim málum, er snerta sjávarútveginn, og svo hefir það verið með þm. þess kjördæmis. Þar með er þeirri ástæðu niður slegið, að Hafnarfjörður hafi skaðast á því að hafa sameiginlega þingmenn við sýslurnar. Því hefir verið haldið fast fram af hálfu meðmælenda þessa máls, að Hafnarfjarðarbær væri svo ríkur að íbúatölu, að hann ætti heimtingu á að fá þm. út af fyrir sig. Þetta er vitanlega skoðun þeirra. En er frambærilegt að slá því fram, að Hafnarfjörður bíði nokkurt tjón við það ástand, sem nú er? Það hefir verið skírskotað til þess, að rökin fyrir skiftingu Gullbringu- og Kjósarsýslu í tvö kjördæmi yrðu ekki hrakin. Jeg ætla að leyfa mjer að halda því fram, að rökin á móti skiftingu verði ekki hrakin. Alt á þetta að vera gert samkvæmt ósk Hafnarfjarðarbúa og undirskriftir frá þeim lagðar fram. En jeg þykist mega fullyrða, að hundruð kosningarbærra manna hafa lýst sig andvíga skiftingunni. Hv. 2. þm. G.-K. hefir nú sem fyr verið aðalforsvarsmaður þeirra, sem ekki sjá beina ástæðu til skiftinga: kjördæmisins. Hann ætti manna best að vera máli þessu kunnugur, og staða hans sem útgerðarmanns gerir það að verkum, að hann er færari til þess en jeg og aðrir utanaðkomandi menn að dæma um, hvað sje kaupstaðnum fyrir bestu. Það er alveg óhæfilegt að slá því fram, eins og gert hefir verið, að jeg og aðrir, sem eru á móti þessu máli, vilji vinna með því að sulti Hafnarfjarðarbúa, enda tók jeg þau ummæli sem ósvífna og illa hugsaða slettu til mín og minna flokksbræðra, en ekki sem rök. Mig furðar á því, að ef hv.flm. þessa frv. eru svo sannfærðir um, að Hafnarfirði beri þau rjettindi, sem þar er farið fram á, skuli þeir ekki hafa reynt að stíga feti framar og koma fram með gagngerða athugun á kjördæmaskipuninni yfirleitt. Jeg slæ þessu aðeins fram, af því að mjer er ekki ljóst, af hverju þeir snúa huga sínum einungis að þessum stað. Jeg býst við, að langar umr. um þetta mál sjeu þýðingarlitlar. Það má segja, að „Svo voru net úr garði gerð, að gegnum smugu fáir“. Jeg hefi ekki getu til þess að hamla á móti því valdi, sem hv.flm. frv. hafa hjer á Alþingi. Þeir verða að bera ábyrgð á þessu sem öðru, sem þingið gerir, því vitanlega eru þeir hið raunverulega ráðandi afl í þinginu eins og stendur.

Bernharð Stefánsson Jeg hefi skrifað undir nál. meiri hl. með fyrirvara. Jeg hefi altaf verið því meðmæltur, að Hafnarfjörður yrði sjerstakt kjördæmi, og það er jeg enn. En að jeg hefi sjerstöðu í þessu máli, er af því, að jeg get hugsað mjer aðra lausn þessa máls en þetta frv. gerir ráð fyrir. Jeg vil því ekki skuldbinda mig til að leggja á móti hvaða breytingum, sem fram kunna að koma, ef aðalatriði frv. helst. Grundvöllur kjördæmaskipunarinnar hjer hefir altaf, síðan Alþingi var endurreist, verið hjeraðaskipunin, þannig að hver sýsla og hvert sjerstakt bæjarfjelag hefir fulltrúa á Alþingi, einn eða fleiri. Frá þessu eru aðeins 2 undantekningar: Hafnarfjörður og Siglufjörður. Mjer hefði því fundist eðlilegasta lausnin á þessu máli sú, að þessir tveir kaupstaðir fengju sinn þingmanninn hvor, og þingmönnunum væri þannig fjölgað um tvo. Jeg játa þó, að þingstarfanna vegna þurfi ekki að fjölga þeim, en til þess að veita þessum kaupstöðum sjálfsagða rjettarbót, þá finst mjer þetta gerlegt, og einfaldast a. m. k. til bráðabirgða. Og þó að þingmenn yrðu nú 44, þá er það ekkert meira en þegar þeir voru 40 1904, samanborið við fólksfjölda; þjóðinni hefir fjölgað það síðan. Jeg myndi nú flytja brtt. í þessa átt, ef jeg hefði nokkra von um, að hún næði fram að ganga. Í þessu er fyrirvari minn fólginn. Þó að sú lausn málsins fáist ekki, sem jeg kýs helst eins og nú standa sakir, þá sje jeg enga ástæðu til að hefnast á stærsta kaupstað landsins fyrir það, og tek því það næstbesta. Háttv. frsm. minni hl. sagði, að ekkert hefði komið fram, sem rjettlætti það, að Hafnarfjörður fengi sjerstakan þingmann. Þetta er ekki rjett. Jeg sje ekki annað en sama ástæða sje fyrir hann að fá sjerstakan þingmann eins og öll önnur hjeruð.

Hefir Siglufjörður liðið við það, að hafa sama þingmann og Eyfirðingar?

. Já, því býst jeg við. Jeg tel mig að minsta kosti ekki svo mikinn Siglfirðing, að kunnugur maður, búsettur þar, myndi ekki geta unnið kaupstaðnum meira gagn en jeg, ef hann sæti á Alþingi. En hvað sem þessu líður, þá játa jeg, að það standi þó nær, að Hafnarfjörður fái sjerstakan þingmann, þar sem hann er töluvert stærri.

Ólafur Thors Það er rjett, sem sagt hefir verið hjer í deildinni, að þetta mál sje þegar orðið svo rætt, að þess sje ekki að vænta, að í því komi fram ný rök. En jeg fann þó ástæðu til að kveðja mjer hljóðs, sökum þess, að því hefir verið haldið fram, að skiftingin væri fram borin fyrir sameiginlegar óskir kjósenda í Hafnarfirði. Það hefir verið venja að skifta ekki kjördæmum eins og hjer er farið fram á, nema sameiginlegar óskir aðilja væru fyrir hendi. En hjer liggja fyrst og fremst fyrir mótmæli frá sýslunefnd Gullbringu- og Kjósarsýslu, sem ekki verður móti mælt. Þeir hv.þm., sem horfið hafa að skiftingunni, hafa gert það, að því er mjer virðist, fyrir það, að jafnaðarmenn telja hana óskift áhugamál allra Hafnfirðinga. Þessari staðhæfingu hefi jeg leyft mjer að mótmæla. Jeg og fleiri telja skiftinguna aðeins hagsmunamál jafnaðarmanna, þar sem þeir eru að reyna að ná öðru þingsætinu frá bændakjördæminu til handa sjer sjálfum. Jeg skal alls ekki fullyrða, að meiri hluti kjósenda í Hafnarfirði kunni ekki að vera með henni, en allir eru þeir það ekki, eins og ýmsir hafa orðið til að fullyrða, þrátt fyrir mótmæli mín. Nú hefir það nýtt gerst í þessu máli, að kjósendum í Hafnarfirði hafa borist til eyrna þessar fullyrðingar jafnaðarmanna. Hefir þá því brostið þolinmæðin, svo þeir telja sig ekki lengur geta setið hjá. Hafa þeir nú sent til Alþingis svo hljóðandi yfirlýsingu: „Oss hefir borist til eyrna, að því hafi verið haldið fram á hinu háa Alþingi, að það sje sameiginleg ósk allra kjósenda í Hafnarfirði, að Gullbringu- og Kjósarsýslu með Hafnarfirði verði skift í tvö kjördæmi, þannig að Hafnarfjarðarkaupstaður verði sjer kjördæmi og kjósi einn þingmann, en Gullbringu- og Kjósarsýsla kjósi aðeins einn þingmann. f tilefni af þessum staðhæfingum lýsum við undirritaðir kjósendur í Hafnarfirði því yfir, að við óskum heldur, að það skipulag haldist, sem nú er, en að framangreind skifting kjördæmisins verði lögfest“. Þessar óskir eru undirritaðar, að jeg hygg, af nokkuð á fjórða hundrað kjósendum, og mjer er sagt, að svo fremi, sem það hafi þýðingu í þessu máli, að enn sje bætt við undirskriftirnar, þá sje fljótlega hægt að fá til viðbótar allálitlegan hóp kjósenda; en jeg hefi sagt forgöngumönnunum, að þess gerist ekki þörf. Jeg tel það ekki skifta miklu máli, hvort mótmælin eru undirrituð af 3 eða 6 hundruð kjósendum. Þetta nægir til þess að sýna fram á, að það eru ekki allir kjósendur í Hafnarfirði sammála um að óska eftir skiftingunni, eins og jafnaðarmenn hafa leyft sjer að halda fram. Jeg vænti nú, að framsóknarbændur þessarar deildar, að fenginni þessari yfirlýsingu, hugleiði vandlega þau rök, sem fram hafa verið færð gegn þessari skiftingu: Að sýslunefndin hefir mótmælt henni, að stór hópur kjósenda hefir borið fram þær óskir til þingsins, að það skipulag fái að haldast á kjördæminu, sem nú er. Og síðast en ekki síst, að það hefir verið föst venja í þinginu að láta slíka skiftingu sem þessa ekki fara fram, nema með samþykki allra aðilja. Jeg treysti því fastlega, að framsóknarbændurnir láti jafnaðarmenn ekki tæla sig í þessu máli. Þá verð jeg að snúa mjer með nokkrum orðum að háttv. 2. þm. Eyf. Jeg verð að segja, að ræða hans var mjer mikil vonbrigði, því eftir henni lítur út fyrir, að Framsóknarflokkurinn hafi gert að flokksmáli hjá sjer að skerða bændavaldið í landinu. Í ræðu, sem þessi háttv.þm. flutti á þinginu 1926, telur hann ósanngjarnt, að Gullbringu- og Kjósarsýsla hefðu aðeins einn þingmann, ef Hafnarfirði yrði skift úr. Ræða þessi er prentuð í C-deild Alþt. frá því ári. Og með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa ræðu þessa upp, og skal gæta þess að slíta ekkert úr samhengi. Hv. þm. farast m. a. þannig orð: „Jeg sje ekki, að það sje sanngjarnt, samanborið við önnur kjördæmi, að þegar Hafnarfjörður er skilinn frá, kjósi Gullbringu- og Kjósarsýsla aðeins einn þingmann, en t. d. Rangárvallasýsla tvo“. Hjer segir þessi háttv.þm., að það sje ekki sanngjarnt að samþ. frv., sem var alveg orði til orðs eins og frv. það, sem hjer liggur fyrir. Þá segir hann ennfremur. „Jeg skal að vísu játa, að þingstarfanna vegna mun engin þörf vera á fjölgun þingmanna“. - Þá er þriðja staðhæfingin: „En það er annað, sem ekki er sanngjarnt, ef frv. er samþykt óbreytt, nefnilega það, að Gullbringu- og Kjósarsýsla hefði þá aðeins einn þingmann eftir“. Og loks segir hann: „Ef háttv.flm. (JBald) hefði flutt málið á þeim grundvelli, að gera Hafnarfjörð að sjerstöku kjördæmi án þess að taka með því annan þingmanninn af Gullbringu- og Kjósarsýslu, þá hefði jeg hiklaust rjett honum hönd“. Það er auðsjeð, að það hefir verið sanngjarnt hugarfar, sem stjórnaði tungu þessa hv.þm., er hann flutti þessa ræðu. Og svo, til þess að þingdeildarmenn skuli ekki halda, að hann sje að fara með fleipur, þá nefnir hann sem dæmi, að Rangárvallasýsla megi ekki kjósa tvo þingmenn, ef Gullbringu- og Kjósarsýsla fái ekki nema einn. Svo endar hann ræðu sína með því að segja, að hann gæti fylgt frv., ef því yrði breytt í það horf, að Gullbringu- og Kjósarsýsla fengju að hafa sína tvo þm., en Hafnarfjörður fengi einn. Jeg hefi lagt svona mikla rækt við þessa hlið málsins, af því að mjer þykir leitt, að jafnmætur maður og háttv. 2. þm. Eyf. er skuli ekki geta staðið við skoðun sína frá ári til árs. Að endingu vil jeg leyfa mjer að vænta þess, þrátt fyrir atkvgr. við fyrri umr. þessa máls hjer í deildinni, þá láti háttv. framsóknarmenn þessar nýju upplýsingar hafa áhrif á atkvgr. sína nú, þar sem það er sannað, að óskiftur vilji allra kjósenda í Hafnarfirði stendur ekki að skiftingu þessari, eins og sumir háttv.þm. hafa leyft sjer að halda fram.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Út af ummælum háttv.frsm. minni hl. vil jeg taka það fram, að honum á ekki að vera síður kunnugt um það en öðrum, að á síðasta þingi kom jeg fram með tillögur um miklar breytingar á kjördæmaskipuninni. Meðal annars, að landið skyldi alt vera eitt kjördæmi, en að því frágengnu, að leyfðar yrðu hlutfallskosningar í sjerstökum kjördæmum, er þá hefðu getað verið stærri en nú. En þá sýndi Íhaldsflokkurinn engan vilja í því máli, kom hvorki með till. sjálfur um breytingar á kjördæmaskipuninni eða fylgdi þeim, sem jeg bar fram. Meira að segja gekk hann svo langt, að forsrh. flokksins lýsti því yfir, að hann teldi ekki rjett að hreyfa við kjördæmaskipuninni. Og þegar því var hreyft í „Verði“ og Morgunblaðinu, að breyta þyrfti kjördæmaskipuninni, þá var því óðar lýst yfir af miðstjórn Íhaldsflokksins, að flokkurinn sem heild væri á móti öllum slíkum breytingum. Þetta sýnir, að hv. íhaldsmenn álíta kjördæmaskipunina góða, þegar þeir hafa gott af henni, en illa, þegar hún er öðrum flokkum í hag, og vilja þá fyrir hvern mun fá henni breytt. Annars er það ekki nema eðlilegt af hálfu okkar jafnaðarmanna, að við viljum fá bætt úr verstu agnúunum á kjördæmaskipuninni, úr því við fáum ekki á henni gagngerða breytingu, og þetta, sem nú er verið að reyna að bæta úr, er einmitt einhver mesti agnúinn á henni eins og nú standa sakir. Hafnarfjörður hefir mikið goldið þess að hafa ekki sjerstakan þingmann, því eins og kunnugt er, hafa mestu áhugamál meiri hluta kaupstaðarbúa verið drepin hjer á Alþingi, og það með atfylgi þingmanna kjördæmisins. Háttv. 2. þm. G.-K. sagði, að ný gögn hefðu komið fram í þessu máli, og átti hann þar við yfirlýsingu þá, sem hann las upp í síðustu ræðu sinni frá um 300 mönnum í Hafnarfirði. En yfirlýsing þessi er þannig til komin, að hann fullyrti við síðustu umr. þessa máls hjer í deildinni, að fyrir hendi væru mótmæli frá mörg hundruð kjósendum í Hafnarfirði gegn skiftingunni. Var þá skorað á þennan háttv.þm. að láta þessar óskir kjósendanna sjást með undirskriftum þeirra, svo það sæist, að hjer væri um annað en vígorð að ræða. Maður skyldi nú ætla, að kjósendur í Hafnarfirði hefðu ótilkvaddir hafist handa með þessar undirskriftir, en svo er einmitt ekki, heldur er þeim þvert á móti smalað saman af launuðum smölum að tilhlutun hv. 2. þm. G.-K. sjálfs, og hefir þeim ekki tekist að ná nema rúmum 300 undirskriftum, þrátt fyrir það, þó að þeir fengju atvinnurekendur í Hafnarfirði í lið með sjer, sem gátu gengið milli kjósendanna með atvinnuloforðin í annari hendi, en undirskriftaskjölin í hinni. Sýna þessar undirskriftir því ljóslega, hversu nauðalítill hluti af íbúum Hafnarfjarðarkaupstaðar er á móti þessari skiftingu. Enda er það alkunna, því að hingað til hafa aldrei komið fram á opinberum fundum í Hafnarfirði mótmæli gegn skiftingu kjördæmisins. Og meira að segja þora undirskrifendur þessarar yfirlýsingar, sem hv. 2. þm. G.-K. er að veifa, ekki að mótmæla skiftingunni. Þeir segja aðeins, að þeir kjósi heldur það fyrirkomulag, sem nú er. Síðan þessar undirskriftir komu, hefi jeg átt tal við menn í Hafnarfirði, og þeir tjá mjer, að bráðlega sje von á frá þeim undirskriftum; nú þegar hafi undirskrifað full 600 kjósenda, sem skora eindregið á Alþingi að samþykkja skiftinguna. Jeg er forviða á þeirri dæmafáu hræsni, sem háttv. 2. þm. G.-K. gerði sig sekan í, þar sem hann var að tala um, að með þessari skiftingu væri verið að skerða bændavaldið á Alþingi. Eins og nokkur maður hafi nokkurn tíma orðið var við það hjer á Alþingi eða annarsstaðar, að sá hv.þm. hafi gert nokkuð, sem mætti verða bændum til hagsmuna eða til eflingar valds þeirra í landinu.

Bernharð Stefánsson Mjer kom það undarlega fyrir sjónir, að háttv. 2. þm. G.-K. Skyldi vera að láta í ljós vonbrigði um framkomu mína í þessu máli. Hann las upp ræðu, sem jeg hafði haldið á fyrra kjörtímabili, en jeg fann ekki annað en sú ræða sýni einmitt, að jeg hefði haldið því sama fram þá sem jeg held fram enn, að sanngjarnt sje, að Hafnarfjörður fái sjerstakan þingmann. Jeg man það glögt, að á sama þingi og jeg hjelt þessa ræðu bauð jeg honum að flytja með honum till. um, að Hafnarfjörður og Siglufjörður yrðu sjerstök kjördæmi. Jeg er yfirleitt ekki vanur því að tala um það, sem gerist „privat“ milli manna, en jeg vona, að hv.þm. misvirði ekki við mig, þó að jeg geti þess, að jeg hefi oftar en einu sinni, bæði á því þingi og síðar, farið fram á það við hv. 2. þm. G.-K. að flytja slíka till. með mjer. En hann hefir verið ófáanlegur til þess. Og það er einungis fyrir algert vonleysi mitt um framgang þess máls, að jeg hefi ekki á þessu þingi komið með till. í þá átt. Annars er ástæða til að geta þess, að síðan 1924 hefir aðstaðan í þessu máli ofurlítið breytst, þannig að kjósendatala Hafnarfjarðar og sýslunnar hefir jafnast. Fólki hefir fjölgað í Hafnarfirði. Straumurinn virðist því liggja þannig, að kjördæmin verði jafnari að kjósendatölu með ári hverju. En boð mitt skal standa; ef hv. 2. þm. G.-K. vill vinna að því, að sýslurnar haldi sínum 2 þm. og Hafnarfjörður losni út úr, þá skal ekki standa á mínu atkv. með því, því að eins og áður álít jeg það langsanngjörnustu leiðina í málinu, þó jeg hinsvegar telji Hafnarfjörð hafa rjett til að fá þingmann, jafnvel þó það fáist ekki á annan hátt en frv. gerir ráð fyrir.

Magnús Guðmundsson Þetta mál hefir verið hjer til meðferðar á nokkrum undanförnum þingum, án þess að jeg hafi fundið ástæðu til að láta uppi álit mitt um það á annan veg en með atkv. mínu, sem jafnan hefir fallið á móti skiftingu kjördæmisins, og mun svo enn verða. En í þetta skifti vil jeg gera nokkra grein fyrir því, hvers vegna jeg hefi þessa afstöðu til málsins. Jeg vil þá byrja með því að lýsa yfir því, að það er óbifanleg sannfæring mín, að mál þetta sje til þess flutt hjer að útvega jafnaðarmönnum eitt þingsæti í viðbót við þau, sem þeir nú hafa. Það er þess vegna frá mínu sjónarmiði eðlilegt að athuga það fyrst og fremst, hvort sanngirni mæli með þessu vegna þess, að jafnaðarmenn hafi of fá þingsæti í hlutfalli við kjósendafjölda sinn. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að í kaupstöðum landsins hafa jafnaðarmenn aðalstyrk sinn. Má heita, að á þessum stöðum standi aðalrimman milli þeirra og íhaldsmanna. Það er því fróðlegt að athuga, hvernig atkvæðin skiftust milli þessara tveggja flokka í kaupstöðunum við síðustu kosningar. Mjer telst svo til, að við þessar kosningar hafi alls í þeim 5 kaupstöðum, sem eru sjerstök kjördæmi, verið greidd 10785 atkv. Af þeim fjellu á frambjóðendur íhaldsmanna 5570 atkv., en á frambjóðendur jafnaðarmanna 4057, og á einn frambjóðanda frjálslynda flokksins 1158 atkv. Í þessum 5 kaupstöðum eru kosnir og eiga að vera kosnir 8 þingmenn. Og við athugun kemur það í ljós, að af þessum 8 þm. tileyra 4 Íhaldsflokknum (2 í Reykjavík, 1 á Seyðisfirði, 1 í Vestmannaeyjum) og 4 Jafnaðarmannaflokknum (2 í Reykjavík, 1 á Akureyri, 1 á Ísafirði). Með öðrum orðum: Þingmannafjöldi úr þeim kaupstöðum, sem eru sjerstök kjördæmi, skiftist jafnt milli Íhaldsflokksins og Jafnaðarmannaflokksins. Og með enn öðrum orðum: Fyrir sín 5570 atkv. fær Íhaldsflokkurinn jafnmarga þingmenn og jafnaðarmenn fá fyrir sín 4057 atkv. Það er því langt frá, að jafnaðarmenn beri ekki fyllilega úr býtum, eftir kjósendafjölda í kaupstöðum þessum, það, sem þeim ber. Þvert á móti er auðsætt, að hjer hallast til muna á Íhaldsmönnum í óhag. Þrátt fyrir rúmlega 1500 atkv. meiri hl. í þessum kjördæmum, fá þeir jafnmarga þm. kosna. Þetta, sem jeg hjer hefi sagt, nægir væntanlega. til þess að sýna það, að framgangur þessa máls getur ekki rjettlætst af því, að kjördæmaskipuniín, eins og hún nú er, veiti ekki jafnaðarmönnum þingsæti í kaupstöðunum í fullu hlutfalli við atkvæðatölu þeirra. Og þótt öll atkv. jafnaðarmanna úr Gullbringu- og Kjósarsýslu, tæp 700 atkv., og á Siglufirði sjeu talin með atkvæðafjölda jafnaðarmanna í öðrum kaupstöðum, þá standa þó enn mun fleiri atkvæði á bak við hvern kosinn þingmann Íhaldsflokksins á þessum stöðum en á bak við hvern þingmann jafnaðarmanna. Nái samþ. þessa frv. áðurnefndum tilgangi sínum, þeim, að jafnaðarmenn bæti við sig einu þingsæti, þá er, eftir því sem jeg hefi þegar sýnt fram á, auðsætt, að það verður, ef miðað er við atkvæðatölur síðustu kosninga - og annað rjettara er ekki hægt að miða við - misrjetti, og það misrjetti kemur niður á Íhaldsflokknum. Nú vil jeg mega ganga út frá því sem gefnu, að hv. deildarmenn, hverjum flokki sem þeir tilheyra, vilji ekki með atkvæði sínu í þessum sal gera kjósendum landsins rangt til, en sú mundi afleiðingin ótvírætt verða, ef frv. þetta yrði samþykt. Í ræðu minni hjer á undan hefi jeg eingöngu rætt um kaupstaðina, og jeg hefi þar gengið út frá því, að jafnaðarmenn hafi átt öll atkvæði þar, sem á þeirra frambjóðanda hafa fallið. Hefi jeg gert þetta til þess að halla ekki á jafnaðarmenn í reikningum mínum. En rjett er þó að benda á það, að vitanlegt er, að í hópi þessara kjósenda þeirra eru allmörg atkvæði framsóknarmanna, sjerstaklega á Akureyri, eitthvað á Seyðisfirði og ef til vill eitthvað í Vestmannaeyjum. Þetta gerir samanburðinn ennþá óhagstæðari fyrir þá jafnaðarmenn. Í því, sem jeg nú hefi sagt, hefi jeg miðað við kjósendafjöldann eingöngu, en jeg viðurkenni, að sá mælikvarði er ekki einhlítur, þegar litið er á landið í heild. En að því er kaupstaðina snertir mun ekki vera neinn mælikvarði, að minsta kosti enginn einn mælikvarði, sem er rjettari, þegar gert er upp á milli kaupstaðanna innbyrðis, því að atvinnuvegir þeirra eru mjög svipaðir - sjávarútvegur, verslun, iðnaður. Samþykt frumvarps þessa verður því ekki til að minka, heldur til þess að auka ranglæti kjördæmaskipunar hjer á landi. Og það verður ekki annað sjeð en að það ranglæti komi niður á Íhaldsflokknum. Það mætti nú athuga, hvort þetta geti ekki rjettlætst með því, að sá flokkur hefði hlutfallslega of marga þingmenn til sveita, miðað við kjósendatölu og aðrar aðstæður. En það hygg jeg, að ekki verði sagt með rökum, því að bak við hvern kosinn íhaldsmann í sveitum stendur, samkv. atkvæðatölum síðustu kosninga, nærri 100 atkv. fleira en bak við hvern kosinn framsóknarmann. Jeg tel að sönnu ekki, að atkvæðafjöldinn sje einhlítur mælikvarði, en jeg lít svo á, að ekki sje heldur hægt að sýna fram á það með öðrum mælikvarða, að íhaldsmenn sjeu hlutfallslega of margir í sveitum. Mjer virðist því, að samþykt þessa frv. geti ekki bygst á öðru en því, að meirihluti þessarar hv. deildar álíti þetta þingsæti betur komið í höndum jafnaðarmanna en íhaldsmanna. En án þess að jeg ætli að kveða upp neinn dóm um það, vil jeg benda á það, að slíkur hugsanagangur færi alveg í bága við þá hugsun, sem liggur til grundvallar þingræðinu, en sú hugsun er, að þingið sje spegilmynd af vilja kjósenda, eftir þeim reglum, sem rjettlátastar þykja um kjördæmaskipun. Og hefi jeg reynt að sýna fram á, hverjar þær reglur væru að því er kaupstaðina snertir. Að síðustu vil jeg benda á það, að ef það er vilji og ætlun meiri hluta þessarar hv. deildar að rýra á órjettmætan hátt rjettmæta þingmannatölu stærsta stjórnmálaflokksins í landinu, þótt ekki hafi hann nú flest þingsæti, þá hlýtur sú spurning að vakna fyr eða síðar, hvort ekki sje óhjákvæmilegt að taka til gagngerðrar endurskoðunar alla kjördæmaskipun landsins. Jeg skal fúslega viðurkenna, að jeg óska þess ekki eins og stendur, en eins og jeg drap á, getur að því rekið, að hjá því verði ekki komist. Að atvinnuvegir Hafnfirðinga sjeu svo gerólíkir atvinnuvegum annara manna í kjördæminu, eru ekki rök, sem eru frambærileg, meðan Siglfirðingar kjósa með bændum í Eyjafirði, Akranesmenn með Borgfirðingum og Norðfirðingar með bændum af Hjeraði. Slík röksemdaleiðsla leiðir í raun rjettri til hlutfallskosninga í einu lagi um land alt, því að með þeirri kosningaaðferð einni verður kjósendum landsins skift svo, að atvinnuvegirnir ráði. Hitt er annað mál, hversu aðgengilegt það mundi þykja. En hver, sem greiðir atkvæði með þessu frv., hlýtur að athuga það, hvort þá er ekki betra að stíga skrefið til fulls og lögleiða þegar hlutfallskosningu um land alt.

Haraldur Guðmundsson Jeg verð að segja það, að mjer virtist háttv. 1. þm. Skagf. dálítið gleyminn, þegar hann var að skýra frá útreikningum sínum á atkvæðatölum síðustu kosninga og hlutföllunum milli atkvæðatölu flokkanna og þingmannafjölda. Hann talaði eins og þessir 5 kaupstaðir, sem eru sjerstök kjördæmi og 8 fulltrúa eiga á Alþingi, væru landið alt. Hann komst út frá því að þeirri niðurstöðu, að jafnaðarmenn ættu of marga fulltrúa á þingi. Jeg held nú, að reikningsskekkjur þessa hv.þm. liggi í því, að hann hafi gleymt öllum íbúum landsins nema þeim, sem búa í þessum 5 kaupstöðum, þótt hann að vísu rámaði óljóst í, að það væri einhver slæðingur af alþingiskjósendum í Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfirði. Áreiðanlega veit þó þessi hv.þm. vel, því það vita víst flestir, að Alþýðuflokkurinn fjekk við síðustu kosningar yfir 6000 atkv., og er því langafskiftastur allra flokka um fulltrúatölu hjer á Alþingi. Það skal að vísu viðurkent, að í þessari tölu eru nokkur atkv. frá Framsóknarflokknum, svo sem t. d. á Akureyri, en hitt er líka vitað, að í þeim kjördæmum, þar sem Alþýðuflokkurinn hafði engan í kjöri, þar hefir Framsóknarflokkurinn fengið miklu fleiri atkvæði, sem jafnaðarmenn eiga. Jeg hygg, að það sje óþarft að benda hv. deildarmönnum á fleira því til sönnunar, að einn flokkur þingsins, sem sje Alþýðuflokkurinn, er langafskiftastur allra flokka, miðað við kjósendafjölda, en skal þó drepa á fáein atriði. Ef jeg man rjett, fjekk Alþýðuflokkurinn við síðustu kosningar nokkuð yfir 6000 atkvæði, Íhaldsflokkurinn á 14. þúsund og Framsókn ca. 10 þúsund. Jeg man ekki tölurnar nákvæmlega, en hygg, að þetta sje nærri sanni. Samt á Íhaldsflokkurinn 16 fulltrúa hjer á Alþingi, en Alþýðuflokkurinn aðeins 5. Það er því alveg víst, að Íhaldsflokkurinn er miklu fjölskipaðri hjer á Alþingi heldur en Alþýðuflokkurinn, miðað við kjósendafjölda. Jeg skal ekki segja, að mjer sje það eitt næg ástæða til þess að fylgja skiftingunni, enda hafa líka verið fram færð fjölmörg önnur rök fyrir rjettmæti hennar. Það er býsna hart fyrir kaupstað eins og Hafnarfjörð, með um 3000 íbúa, að báðir þingmenn kjördæmisins skuli sitja í fullri óþökk mikils meiri hluta kjósendanna. Það er vitanlegt, að þeir gera það, og þeir ættu að vita það best sjálfir. Enda hefir hv. 2. þm. G.-K. einmitt lagt til bestu sönnunina sjálfur. Það er ekki rjett, að Hafnfirðingar hafi verið orðnir svo „þreyttir á kvabbi þm. Reykv. um að kjördæminu yrði skift“, að þeir hafi þess vegna safnað undirskriftum til mótmæla því. Í fyrsta lagi hafa engin mótmæli komið fram; í öðru lagi hefir þó verið eytt töluverðri vinnu til þess að reyna að fá þau fram, en af því að það tókst ekki, þá til þess að safna þeim undirskriftum, sem hjer liggja fyrir og haldið er fram, að sjeu mótmæli. Og í þriðja lagi verð jeg að segja það, ef hv. 2. þm. G.-K. miklast árangurinn af söfnuninni, þá er hann býsna lítilþægur, því að eftir 14 daga vinnu tókst ekki að fá nema 1/4 kjósenda til þess að skrifa undir það, að þeir sjeu því ekki mótfallnir, að núv. fyrirkomulag haldist, en meiri hl. kjósenda, fullir 3/4 hlutar, er eftir sem áður á þeirri skoðun, að eðlilegt sje og rjett að skifta kjördæminu, og í því máli, eins og flestum öðrum stærri málum, algerlega á öndverðum meiði við hv.þm. kjördæmisins. Hv. 2. þm. G.-K. hefir því með erfiði, og sennilega talsverðum fjárútlátum, útvegað skýra sönnun þess, að hann situr hjer í óþökk mikils meiri hluta hafnfirskra kjósenda. Jeg hygg, að það hafi verið hv.frsm. minni hl., sem sagði eitthvað á þá leið, að Hafnfirðingar virtust ekki finna til neinna „þrenginga“ af því að hafa þá 2 hv.þm., sem þeir hafa nú. Jeg mótmæli þessu alveg. Mjer er kunnugt um það, að þeir finna einmitt til þrenginga undan því að hafa þá þm., sem hjer á Alþingi leggjast manna fastast gegn flestum eða öllum áhugamálum þeirra.

Jeg sagði ekki það, sem hv.þm. hefir eftir mjer

. Jeg gat ekki skilið orð hv.þm. á annan veg.

Hefir vantað viljann!

. Jeg efast ekki um það, að góður vilji gerir mikið að verkum, en það vita nú allir, að stundum getur hann þó ekki, hversu góður sem er, dugað til þess að lappa upp á setningar hv.þm., svo að þær verði skiljanlegar. Því hefir verið haldið fram af andmælendum þessa máls, að með skiftingunni væri framinn órjettur í garð sýslubúa. En engin rök hafa verið færð fyrir því. Það er að vísu rjett, að yrði kjördæminu skift, myndu verða um 1300 kjósendur í Hafnarfirði, en um 1700 í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Jeg get nú ekki sjeð, að það geti samt verið órjettmætt að gera Hafnarfjörð að sjerstöku kjördæmi, samanborið t. d. við Seyðisfjörð, þar sem ekki eru nema 400 kjósendur. Jeg álít, að því fari mjög fjarri, að sýslubúar sjeu órjetti beittir með skiftingunni, því að þótt ástandið sje svo nú, að sýslubúar ráði í raun og veru vali beggja þm., þá getur þó svo farið, og fólki þarf ekki að fjölga svo mjög í Hafnarfirði til þess, að Hafnfirðingar geti með hjálp Keflvíkinga ráðið kosningu beggja þm. Einmitt með því að skifta kjördæminu er það fyrirbygt, að þetta geti komið fyrir, og það frekar trygt, að sýslubúar geti ráðið vali annars þm., í stað þess, að svo gæti farið, að þeir rjeðu kosningu hvorugs. Hitt er auðvitað ekki rjettlátlegt, að þeir ráði vali beggja. Það var í sjálfu sjer ekki fleira, sem jeg vildi sagt hafa, en jeg verð enn að segja það í sambandi við undirskriftirnar í Hafnarfirði, að þær virðast mjer vera bein og glögg sönnun þess, að það er mjög lítill hluti kjósenda í Hafnarfirði, sem ekki er þessu máli fylgjandi, þegar eftir slíka gagngerða smölun fæst ekki nema tæpur fjórði hluti allra kjósenda til að skrifa undir það, að þeir „æski heldur, að það fyrirkomulag haldist, sem nú er“. Þar að auki er lítið að marka undirskriftir sem þessar; þeim er safnað af mönnum, sem ráð hafa yfir atvinnu almennings, og það er fullvíst, að útkoman mundi verða öll önnur, ef leynileg atkvgr. væri látin fara fram um málið.

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) Hv. þm. Ísaf. benti á það meðal annars, að báðir núverandi þm. G.-K. sætu í fullri óþökk við meiri hluta kjósenda í Hafnarfirði. Jeg skal leiða hjá mjer að svara þessu; jeg ann honum sæmdarinnar af þessum ummælum, ef hún er nokkur. En hann vjek fáeinum orðum að því, sem jeg hafði sagt um þetta mál. Hann hefir sjálfsagt ekki heyrt það, sem jeg sagði, því að hann fór þar rangt með. Jeg sagði, að það hefðu mjer vitanlega engin rök verið færð að því, að Hafnfirðingar fyndu til þrengingar af því að hafa þá tvo háttv.þm., sem nú eru þm. alls kjördæmisins. Þannig fjellu orð hjá mjer. Og jeg verð að segja það, að mjer þótti það leitt, að hann skyldi finna ástæðu til þess að slá sig til riddara yfir mjer með þeim ummælum sínum, að það dygði ekki altaf góður vilji til þess að „lappa upp á setningar mínar“; jeg kæmi svo illa orðum að hugsun minni. Mjer finst, satt að segja, þessi ummæli minna frekar á uppskafningshátt og dálítinn stráksskap en að þau sjeu sæmandi þm. Hv. frsm. meiri hl. benti á það, að Íhaldsflokkurinn hefði engan vilja á því að laga kjördæmaskipunina; hans vilji væri einungis að beita menn og málefni ofbeldi í hvívetna. Þetta hefir nú verið svo margendurtekið af honum og hans skoðanabræðrum, að jeg sje ekki ástæðu til að kippa mjer upp við slíkt. En jeg skil ekki, að það sje að beita ofbeldi, að standa í vegi fyrir því, að jafnaðarmönnum sje fjölgað hjer á Alþingi. Það kalla jeg að sýna rjettlæti og föðurlandsást, sem aldrei ætti að hverfa hjá neinum Íslendingi, sem ann landi sínu, að gera sitt ítrasta til þess að sporna við því, að þeim mönnum fjölgi á þingi, sem fullir eru af lýðskrumi, öfund og ranglæti gagnvart öllum og öllu nema sínum eigin hagsmunum. Það vill oft verða svo, að þó að menn sjái flísina í auga bróður síns, gæta þeir ekki að bjálkanum í sínu eigin auga, og þeir menn, sem kasta steini að öðrum fyrir ofbeldi, eru ekki betri sjálfir, ef þeir geta eitthvað. Ætli það væri ekki væntandi ofbeldis af hv. 2. þm. Reykv., ef hann hefði þá þræði í hendi sjer, sem þarf til þess að fremja gerræði? Hv. þm. komst að þeirri gullvægu niðurstöðu, að það væri mein Hafnarfjarðar, að hans skoðanir kæmust ekki að. En hv.þm. færði engin rök fyrir því, að hlutur Hafnarfjarðar hefði nokkurntíma verið fyrir borð borinn. Hv. þm. mintist á launaða smala. „Maður, líttu þjer nær, liggur í götunni steinn“, mætti segja í því sambandi. Jeg veit ekki betur en að á meðal þeirra manna, sem kalla sig jafnaðarmenn, hafi verið safnað mjög mörgum undirskriftum, og eflaust hefir það starf ekki verið ólaunað.

Hvað á hv.þm. við?

. Jeg vil virða minn kæra frænda þess að svara honum fljótt og vel. Jeg á við undirskriftirnar, sem safnað var vegna vökulaganna. En þeir, sem álíta sjer það sæmilegt að taka sjer dómsvald í hönd um, að hvatir annara manna sjeu altaf sprottnar af einhverju lágu og auðvirðilegu, geri það fyrir mjer, þó að þeir verði í engu meiri menn eftir en áður. Hv. 2. þm. Eyf. drap á, að hann fyndi þörf til þess að fjölga þingmönnum vegna þingstarfa. Jeg held, að það hafi verið aðrar kendir, sem komu honum til þess. Hann sagðist ekki vilja hefnast á stærsta kaupstaðnum utan Reykjavíkur með því að standa á móti þessu máli. Álítur hv.þm., að þeir menn, sem eru á móti þessu máli, geri það af einhverri hefndarlöngun? Mjer finst það liggja í orðum hv.þm. En nú gleymir hv.þm. því, að þessi sami kaupstaður hefir eiginlega tvo þingmenn. Furðar mig á því um eins skýran mann og hv.þm. er, að hann skuli gleyma því. Í þessu sambandi benti hann meðal annars á, að Siglufjörður biði tjón af því að hafa ekki sjerstakan þm. Jeg vil nú taka svari hv.þm. og halda því fram, að þetta sje bara eiginn hugarburður. Hv. þm. hefir jafnan verið reiðubúinn til þess að fylgja fram öllum kröfum Siglfirðinga. Hv. þm. má ekki taka mjer illa upp, þó að jeg lýsi yfir því, að jeg skil ekki í honum og öðrum bændum hjer á Alþingi, sem kunna svo vel við sig á meðal hinna svo kölluðu jafnaðarmanna, að þeir eru reiðubúnir til þess að ganga erinda þeirra og þoka valdi sveitanna til kaupstaðanna. Ætti það þó síst að sitja á íslenskum bændum. Það er ekki til neins að vera að skírskota til fólksfjöldans í Hafnarfirði. Það er grunur minn, að hann geti horfið þaðan aftur. Jeg verð að segja, að hingað til hafa það verið sveitirnar, sem hafa haldið fólkinu uppi hjer á Íslandi. Þó að jeg hefði ekki aðra ástæðu til að vera á móti þessu máli, þá er sú ástæða ærið nóg, að jeg vil, að áhrif á þing- og þjóðmál komi annarsstaðar frá en úr herbúðum jafnaðarmanna. Jeg vona, að snara sú, sem þeir þegar hafa brugðið um háls margra þingbænda, falli ekki svo þjett að þeim, að þeir geti ekki losað sig. En þessir herrar eru vísir til þess að taka vel fast í, þegar snaran er komin niður fyrir hökuna. Aðstaða margra hv.þm. er ekki önnur en sú, að hlaupa erindi jafnaðarmanna. Þess vegna gleyma þeir hinum kaupstöðunum. Siglufjörður og Akranes eru eins rjettháir í þessu efni og Hafnarfjörður. Því er einatt haldið fram, að þingmannatalan eigi að miðast við íbúatölu. En það er ekki rjettur mælikvarði. Til dæmis þekkir einn maður, sem búsettur er í Reykjavík, miklu betur til þar en einn maður mundi þekkja til slíks mannfjölda, ef honum væri dreift út um sveitir landsins. Annars ætla jeg ekki að orðlengja frekar um þetta mál. Jeg býst ekki við, að það sje til neins. Jeg hygg, að tjóðurbandið muni halda, og hællinn líka.

Sigurjón Á. Ólafsson Það hafa fallið hjer ýms ummæli, sem hafa komið mjer til þess að segja nokkur orð. Hv. þm. Barð. flutti af miklum móði langa ræðu, sem að mestu leyti virtist vera utan garna. Rök hans voru sárafá og einskis nýt fyrir hann og hans málstað. Það veigamesta af því, sem hann bar fram, var í hans augum það, að ekkert hefði komið fram, sem sannaði, að kjósendur í Hafnarfirði hefðu beðið tjón af því að hafa ekki sjerstakan þm. Þetta atriði er einmitt upplýst. Mikill meiri hl. kjósenda í Hafnarfirði, sem eru annarar pólitískrar skoðunar en þm. þeirra, hv. 2. þm. G.-K., biðu tjón, þegar þeir fengu hann fyrir þm., þar sem hann hefir gengið á móti kröfum þeirra á Alþingi. Jeg minnist þess árið 1926, að í stærsta húsinu, sem hægt var að halda fund í í Hafnarfirði, kom fram till. um skiftingu kjördæmisins. Í því húsi voru mörg hundruð, ef til vill þúsund manns. Þessa tillögu leiddi hv. 2. þm. G.-K. alveg hjá sjer að svara.

Alls ekki

. Jeg man, að um þetta sama leyti var mikil hreyfing fyrir málinu. Það hefir þegar verið bent á, að hagsmunir kjósenda eru alt aðrir en hagsmunir þm. þeirra. Það er sitt hvað, að vera fulltrúi stórútgerðarmanna eða vera fulltrúi fátækra verkamanna. Jeg er ekki að lá hv. 2. þm. G.-K. Hann er mjög sæmilegur fulltrúi fyrir sinn flokk og sína stjett, en enginn kann tveimur herrum að þjóna. Enn er ekki upplýst um alla þá úti í kjördæminu, sem vitanlegt er um að fylgja ekki stefnu hv. 2. þm. G.-K., til dæmis í Garði, Höfnum, Grindavík og einkum Mosfellssveit. En hv.þm. lætur sjer sæma að vera að breiða sig út yfir, að hann og samþingismaður hans sjeu bændafulltrúar. Það er ekkert óeðlilegt, að bændur, af ímyndaðri „bolsahræðslu“, sjeu skelkaðir við að greiða jafnaðarmönnum atkvæði, því að nærri má geta, hvað búið er að útmála fyrir þeim í því, sambandi af flokksbræðrum hv.þm., og þar með neyðist til að kjósa íhaldsmann, þó að þeir geri það ekki með glöðu geði. Hve stór þessi hluti kjósenda er, er órannsakað mál. En ef safnað væri undirskriftum um sýsluna, er jeg hræddur um, að hv. 2. þm. G.-K. mundi bregða í brún, er hann sæi úrslitin. Hv. þm. Barð. vildi með veikri vörn bera blak af flokksbróður sínum, hv. 2. þm. G.-K., í sambandi við launaða smalamensku. Skilorður maður í Hafnarfirði sagði mjer, að 2–3 menn hefðu verið sendir út af örkinni fyrir tilverknað hv. 2. þm. G.-K. Hann er ör á fje, og efast jeg ekki um, að mennirnir hafi fengið loforð um góða borgun. En það get jeg sagt hv.þm. Barð., að undirskriftir meðal sjómanna hafa farið fram án þess að nokkur eyrir væri greiddur fyrir það. Við jafnaðarmenn fylgjum yfirleitt þeirri meginreglu, að greiða aldrei fje fyrir slíkt, því það er unnið af fúsum og frjálsum vilja þeirra manna, sem hlut eiga að máli. Jeg skil ekki þessa miklu sorg íhaldsmanna út af því, að kjördæminu verði skift. Hjer ætti þó að vera kærkomið tækifæri fyrir þá til að leiðrjetta kjördæmaskipunina í landinu og það ranglæti, sem alment ríkir í því efni. Það gerðu þeir ekki á meðan þeir gátu, en nú ættu þeir að grípa tækifærið. En þegar hv. íhaldsmenn verða varir við, að þetta kunni að snerta hagsmuni þeirra sjálfra, þá er eins og komið sje við hjartað í þeim. Út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði um kjósendafjöldann, skal jeg geta þess, að það var reiknað út eftir síðustu kosningar, að eftir honum áttu jafnaðarmenn að hafa 9 fulltrúa á þingi, en íhaldsmenn að vísu eins marga og þeir hafa nú. Þess vegna verður ekki annað sjeð en að öll sanngirni mæli með því, burtsjeð frá skiftingu Gullbringu- og Kjósarsýslu, að Alþýðuflokkurinn fái fulltrúa á þing fyrir Hafnarfjörð. Jeg býst við, að hv.þm. sjeu búnir að gera upp með sjer, hvernig þeir greiða atkvæði í þessu máli. Hjer er um svo sjálfsagða rjettlætiskröfu að ræða af hálfu hafnfirskra kjósenda, sem borin hefir verið fram á Alþingi þing eftir þing, að ólíklegt er, að hún nái ekki fram að ganga nú. En verði þetta mál ekki samþ. nú, þá mega menn vera vissir um, að það kemur fram þing eftir þing, þar til það nær fram að ganga, því rjettlætið sigrar ávalt að lokum.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Allshn. hefir haft frv. þetta til athugunar og ekki gert neinar breytingar á því. Það kom að vísu til álita, hvort fresturinn til 1. júlí væri ekki of stuttur, en nefndin leit þó svo á, að það væri ekki, ef stjórnin ljeti undirbúa það í tæka tíð. - Jeg sje nú, að enginn er viðstaddur af hæstv. stjórn, en jeg býst við, að þetta geti þó borist til hennar. Vegna erindis, sem allshn. hefir alveg nýlega borist viðvíkjandi þessu frv., þá mun nefndin athuga það betur. Vona jeg, að hæstv. forseti taki málið ekki á dagskrá til 3. umr., fyr en jeg hefi tilkynt honum, að það sje óhætt. En þar sem erindi þetta er ekki frá þm., heldur frá prófessor í lögum hjer við háskólann, þá sje jeg enga ástæðu til að ræða það nú. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um málið að sinni, þar sem engar brtt. liggja fyrir. Vil heldur taka til máls síðar, ef mótmæli koma fram.

Magnús Torfason Um þetta frv. hefir verið rætt fyr og þá talið rjettara að hafa frumritið í skjalasafninu. Verður því heldur ekki neitað, að svo er. Hv. allshn. hefir nú talið frv. þetta svo fullkomið, að þar væri engu hægt að breyta til hins betra, hvorki efni nje máli. Jeg skal nú ekki dæma um, hvort málið á frv. er gott eða gott ekki. En hálfóviðkunnanlegt þykir mjer þó, að í 4. málsgr. 4. gr. stendur orðið „sem“ þrisvar í sömu línu. Jeg held, að hjá því hefði verið hægt að komast. - Þetta minnir mig á frv., sem kom fram um aldamótin síðustu. Það frv. var 16 línur alls, en orðið „hlutaðeigandi“ kom þar fyrir 8 sinnum. Þetta frv. setur þá nýtt met. Það sjest ekki ljóslega á frv., hversu langt er hugsað til að ganga í þeirri breytingu að hafa frumritin jafnan til staðar. Í Svíþjóð er sú regla, að þegar sala eða afhending á eign fer fram, þá verða öll frumrit að fylgja eða vera til staðar. Er þetta í sjálfu sjer skemtilegast, en getur náttúrlega orðið þröskuldur í vegi, þegar ákveða þarf eignarráð einhverrar eignar. Jeg býst varla við, að það hafi verið hugsun forgöngumanna þessa frv. að ganga svo langt. Enda myndi slíkt varla vera hægt hjer á landi, meðan ekki er um fastan bústað sýslumanna að ræða og þar af leiðandi brunahættu, því svo þyrfti fyrir að sjá, að skjölin væru alveg tryggilega geymd. En þó ekki sje gert ráð fyrir því, að sænska reglan yrði tekin upp, þá hygg jeg, að fyrir þessu mætti sjá á haganlegri hátt en gert er ráð fyrir í frv. Í 10. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að skjöl þau, sem þinglýst eru, sjeu lögð í skjalahylki og síðan bundin inn í bók, þegar hæfilega mikið er komið. Á þennan hátt komast frumrit sömu eignar á tvístring hvert innan um annað. Verður því harla óaðgengilegt að þurfa að leita sömu eignarheimildar í mörgum bókum. En oft getur komið fyrir, að eftir slíku þurfi að svipast, til þess að afla nauðsynlegra upplýsinga um einhverja eign. Heppilegra myndi að raða eftir eign, líkt og gert er í veðmálaregistrum. En það kostaði vitanlega meira rúm, er fram í sækir. En jeg býst við, að hv.frsm. sje sammála mjer um það, að ekki sje sæmilegt, að embættisskjöl sýslumanna sjeu í þeirri hættu, að eyðileggjast af eldi eða slæmri meðferð, eins og nú er. - Jeg gæti sagt margar skemtilegar sögur um það, hvernig skjalasafn Árnessýslu leit út, þegar jeg tók við því. En þetta er tryggilegast og best, að raða eftir registri, og er registrið þá lykill að skjalasafninu. Jeg vildi geta þessa hv. nefnd til athugunar fyrir næstu umr. Að því er snertir 11. gr., þá finst mjer, að þær skrár, sem þar er gert ráð fyrir, gætu að minsta kosti verið nokkru hentugri og nákvæmari en greinin ákveður, með því að greina eignirnar í flokka, meira en þar er gert. Í hverri skrá væri þá sjerstakur flokkur. Í fyrsta væru þá jarðeignir lögsagnarumdæmisins eftir jarðamati. Eins og menn vita, eru margar jarðir Í kaupstöðum og þorpum margbitaðar niður, og verður því að hafa um þær sjerstakar skrár. Er því nauðsynlegt að gera sjerstakar lóða- og húsaskrár í þorpum eins og í kaupstöðum. Ennfremur þarf að gera sjerstakar skrár yfir skip. Hjer í frv. er gerður greinarmunur á lögskráningarskyldum skipum, að stærð 5–12 smálestir, og þeim bátum, sem eru undir 5 smál. að stærð og fara skal um sem lausafje. Jeg hefði álitið hentugast, að öll skip væru í sömu skrá. Skránni mætti svo skifta í deildir og gera þannig þann greinarmun, sem fram kemur í annari málsgrein 4. greinar, og finst mjer það mundi ólíkt handhægara að finna öll skip í sömu skránni. Enn er ástæða til þess í kaupstöðum - og þá fyrst og fremst í Reykjavík - að hafa sjerstaka skrá yfir bifreiðar, því að í raun og veru eru bifreiðar ekki annað en skip á landi. Það verður, sem kunnugt er, að halda sjerstaka skrá yfir bifreiðar og bifreiðastjóra, og væri því heppilegast að hafa þær á einum stað. Loks þyrfti svo að hafa nafnaskrá. Þá vil jeg vekja athygli á því, að í 13. gr., sem greinir frá því er skjöl eru afmáð, segir svo: „Nú er skjal afhent dómara til aflýsingar, og skal hann þá þegar afmá það úr afsals- og veðmálabókum með því að rita á skjalið í bókinni, að því sje aflýst, og tilgreina ár og dag og setja nafn sitt undir“. Mjer skilst, að ekki sje gert ráð fyrir, að skjal sje afmáð áður en það er fært inn í bókina, svo að þessi orð „í bókinni“ mættu þá falla í burtu, þar sem þetta er óþarfa nákvæmni. Að síðustu býst jeg tæplega við því, að rjett sje, að lögin gangi í gildi 1. júlí 1928, þar sem gert er ráð fyrir, að dómsmrh. setji nánari reglur um skrárnar og fyrirkomulag bókanna eftir 10. gr. Jeg hefi ekki komið með brtt. við frv. þetta, meðal annars af því, að í frv. er gert ráð fyrir, að dómsmrh. setji reglur um hitt og þetta. Þótt nefndin fjellist á, að eins gott væri að hafa skrárnar á þann veg úr garði gerðar og jeg benti á, þá þyrfti hjer engar verulegar breytingar, en gefa mætti dómsmrh. heimild til þess að setja reglur um ýms atriði nokkuð víðar. Hefi jeg því ekki borið fram brtt., sakir þess og að hv.frsm. hefir lýst yfir því, að hann muni taka málið til rækilegrar athugunar í nefnd, og nægir að vísa til þessa. En mjer mundi þykja vænt um að sjá skjalið, er það kemur frá nefnd.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Hv. 2. þm. Árn. kvaðst ekki fylgjast með því, hversu langt ætti að fylgja þeirri hugsun, er felst í frv. Jeg gat ekki skilið, hvað hann átti við. Jeg hjelt, að það væri alveg ljóst. við hvað er átt með frv., og vil jeg því biðja hann að gefa mjer nánari skýringu um, hvað fyrir honum vakti. Hv. þm. áleit miklu heppilegra að hafa eina möppu fyrir hverja fasteign. Mjer datt þetta í hug, en jeg þekki svo vel til um geymslustaði sýslumanna og bæjarfógeta úti um land, að jeg veit, að þetta mundi verða mjög erfitt. Þeir hafa ekki svo stórar eldtraustar geymslur, að þær taki neitt svipað því og öll skjöl viðvíkjandi fasteignum í lögsagnarumdæmi þeirra. Jeg ætlast til þess, að skrárnar sjeu jafnan geymdar á eldtraustum stað, svo að þótt svo fari, að skjalasafn brenni, þá eru til í skránum upplýsingar um, hvað hvílir á fasteignum þess umdæmis og eins hver hefir eignarheimild á þeim. Það, sem hv. 2. þm. Árn. fann að 11. gr. frv., er alger misskilningur. Það er hvergi sagt, að ekki megi hafa nema eina skrá; einmitt segir þar greinilega: „ein eða fleiri í hverju lögsagnarumdæmi“. Þetta er þannig orðað til þess, að í litlum lögsagnarumdæmum megi hafa eina skrá og skifta henni í kafla eftir vild, svo sem um jarðeignir, húseignir, nafnaskrár o. s. frv. Þetta er auðvitað sjálfsagt, enda hefir þetta verið siður, og verður honum haldið áfram. Það er ekki rjett hjá hv.þm., að til þess að finna eignarheimild á fasteign eða hvað mikið hvíli á henni, þá sje nauðsynlegt að leita gegnum margar bækur. Það er ætlast til þess með því fyrirkomulagi, sem upp á er stungið í frv., að spara það erfiði; skrárnar eiga að vera svo nákvæmar, að hægt sje að gefa veðbókarvottorð eftir þeim einum. Ef menn aftur á móti vilja sjá nákvæmlega orðalag á þinglestrarskjölum, er slíkt ekki mikil fyrirhöfn. Ekki þarf annað en fara á þann stað í bókinni, sem skjalið er í, því að í skránni er ætíð vísað til þess númers og bókstafs, sem skjalið hefði í bókinni. Hv. 2. þm. Árn. vildi einnig halda því fram, að öll skip ættu að vera á sömu skrá. Jeg er ekki viss um, að það væri heppilegra. Jeg álít það betra eins og í frv. stendur, að bátar undir 5 smálestum fylgi reglum um lausafje. Ennfremur vildi hv.þm., að hafðar væru sjerstakar skrár um bifreiðar. Það getur vel verið, að ástæða kunni að vera til þess, en bifreiðar eru að lögum ekki annað en lausafje og heyra því undir reglur um lausafje. Það kæmi heldur alls ekki í bága við frv., þótt hafður væri sjerstakur kafli fyrir bifreiðar eða sjerstök skrá í þeim lögsagnarumdæmum, þar sem mikið er um þær, en það ræður af líkum, að ekki er þörf á að setja slíkt í frv., þar sem engar bifreiðar eru til í flestum lögsagnarumdæmum landsins. Þá þykir hv.þm. of snemt, að lög þessi gangi í gildi 1. júlí 1928. Þetta tel jeg ekki rjett, því að í frv. er einmitt gert ráð fyrir því að halda áfram þeim skrám, sem til eru, þar til aðrar nýjar eru fengnar. Aðaltilgangur frv. er að ljetta af embættismönnum þeirri miklu fyrirhöfn að innfæra öll þau skjöl, er þinglýsa á, orði til orðs inn í bækurnar. Jeg sagði ekkert um það, að jeg ætlaði að taka frv. til gagngerðrar athugunar; jeg átti með orðum mínum áður aðeins við erindi það, er mjer var afhent í fundarbyrjun. Jeg hefi gert það með vilja að setja ekkert það í frv., er gæti orðið deiluatriði, eins og t. d. um þýðing og gildi þinglýsinga og afnám manntalsþinga. Þetta eru svo flókin atriði, að menn mega ekki ætlast til, að frv. frá einstökum þingmanni komi inn á slík grundvallaratriði, svo sem þau, hvern rjett þinglýsing gefi gagnvart 3. manni. Jeg vil vara hv. deildarmenn við því að búast við að fá slíkar reglur inn í frv. sem þetta. Jeg hjelt, að embættismaður, eins og hv. 2. þm. Árn., mundi verða glaður þegar gerð er tilraun til þess að losa hann við þá óþarfa fyrirhöfn að innfæra orði til orðs alt það, sem afhent er til þinglýsingar. Eitt af því, sem hv.þm. sagði, var á rökum bygt. Í 13. gr. er ekki gert ráð fyrir því, að skjal, sem aflýsa á, geti verið óinnbundið, en þetta getur óneitanlega komið fyrir, þótt sjaldgæft sje. Þetta mun nefndin athuga. Jeg geri ráð fyrir, að lóðaskrár sjeu algerlega óþarfar nema á stöku stað.

Þeim stöðum fjölgar óðum

. Já, það er satt, að þeim stöðum fjölgar; en í frv. er líka gert ráð fyrir því, að lóðaskrár verði gerðar jafnóðum og þörf krefur. Og fyr en staðirnir hafa verið mældir er ekki unt að gera ábyggilega lóðaskrá. Jeg vona, að hv. deildarmenn sjái ekki ástæðu til að fella þetta frv. - Jeg vil taka það fram, að mjer er ekki kappsmál, hvort það verður tekið út af dagskrá nú eða því verður hleypt til 3. umr.

Magnús Torfason Hv. frsm. hefir misskilið mig, ef hann heldur, að jeg hafi ætlað að leggja stein í götu þessa frv. Jeg áleit aðeins, að tillögur mínar mundu vinna að því að gera frv. fullkomnara, og er það samkv. reynslu minni í þessum efnum. Hv. frsm. þóttist ekki skilja orð mín um, að hugsun frv. væri ekki fylgt nógu langt. Jeg spurði, hvort það væri meiningin að fylgja sænsku reglunni, en hún byggist á því, að hver fasteign hefir sitt sjerstaka hylki. Yrði þá lítið í hverri möppu til að byrja með, en með tímanum gæti þetta orðið afarmikið skjalasafn, sem síðan yrði sett í söfnin til geymslu? Jeg sný ekki aftur með það, að sænska kerfið er fullkomnara en það, sem hjer er gert ráð fyrir. Jeg tók það fram í ræðu minni, að það helsta, sem hægt væri að hafa á móti þessu, væri það, að geymslustaðir þeir, sem sýslumenn hefðu, væru yfirleitt ekki nógu öruggir og skrifstofurúm ekki gott. Þetta þarf nauðsynlega að laga, því að það er ósæmilegt, að merkileg skjalasöfn skuli þess vegna grotna niður eða verða jafnvel að engu. Meðal annars, er hv.frsm. hafði á móti þessu, var það, að ekkert viðlit væri að ætlast til, að þessar möppur kæmust í hina eldtraustu skápa sýslumanna, vegna þess hve þeir væru litlir. Jeg verð að álíta það vafamál, hvort skrárnar komast í þá heldur, því að þeir gera varla betur en að taka reikningsbækurnar. Jeg kem t. d. ekki gjaldabókinni í minn skáp. Þetta þarf auðvitað að laga og svo líka skrifstofurúm það, sem sýslumenn alment hafa. Þegar jeg var á Ísafirði, hefi jeg líklega haft best skrifstofurúm af öllum sýslumönnum landsins. Jeg sá það, að ef jeg ætti að halda embættinu í sæmilegri reglu, þá var um að gera að hafa nóg skrifstofurúm. Ein ástæða fyrir því, hve oft er óregla á embættisfærslu sýslumanna, er einmitt þetta, að þeir hafa ekki nógu mikið rúm. Þeir þurfa að hafa nóg pláss fyrir skjölin, stóra skápa með mörgum hólfum, svo að alt sje í röð og reglu. Jeg hygg, að jeg hafi aldrei verið lengur en 5 mín. að leita að skjali, þegar jeg var á Ísafirði, og var það þó eitt stærsta sýslumannsembætti landsins utan Reykjavíkur. Viðvíkjandi því, er jeg sagði um það að hafa skrárnar fleiri en eina, vil jeg geta þess, að jeg hafði vitanlega tekið eftir þessum orðum í 11. gr. „eina eða fleiri“, en í þeirri gr. er líka talað um lóðaskrá, og þurftu því þessi orð ekki að eiga við aðrar skrár en aðalskrána og lóðaskrána. Í þessu máli fer jeg aðeins eftir því, sem jeg hefi gert sjálfur. Eins og hv.frsm. mun kunnugt um, var engin veðmálaskrá til, þegar jeg tók við í Árnessýslu. En þegar Sigurður sýslumaður fór frá, gerði hann þessar skrár og gerði þær svo vel úr garði, að jeg efast um, að nokkursstaðar á landinu sjeu til betri skrár en í Árnessýslu. Fyrirkomulag skránna komum við okkur saman um og höfðum það þannig: 1. bók fyrir jarðeignir, fasteignabók. 2. bók fyrir húseignir og lóðir, 3. bókina fyrir lausafje og 4. bókina fyrir skip. 5. bók fyrir bifreiðar. Nú er það vitanlegt, að smáskip, sem eru undir 5 smálestum, teljast sem lausafje. Þar fyrir sje jeg ekkert á móti því að hafa þau öll í sjerstakri deild með skipum og á sama stað. Sömuleiðis er ekkert á móti því að hafa allar bifreiðar saman, úr því halda þarf yfir þær sjerstakt registur hvort sem er. Með öðrum orðum, þetta hefir það í för með sjer, að lausafjárskráin, sem altaf er hálfgerð ruslaskrína, verður fáskrúðugri. En eins og skiljanlegt er, vill lausafjárskráin oft verða óaðgengileg, eftir því sem árin líða, og erfitt að leita í henni nema tekinn sje hver flokkur út af fyrir sig. Eins og jeg sagði, gæti þetta náð að nokkru leyti undir þær reglur, sem dómsmrh. á að gefa og rætt er um í lok 10. gr. og 11. gr. En það er athugavert, hvort ekki sje rjett að víkja orðunum svo við, að dómsmrh. hafi frjálsari hendur. Það er alveg rjett hjá hv.frsm., að veðmálabækur mega vera nokkuð misvandaðar í hinum ýmsu umdæmum, eftir því hve stór þau eru. Það er þó svo á okkar landi, sem er á hraðri framfaraleið á ýmsum sviðum atvinnulífsins, að ómögulegt er að spá neinu um það, hve miklar þinglýsingar í ýmsum umdæmum geta orðið síðar meir. Jeg skal fúslega viðurkenna, að jeg er mjög feginn að losna við afskriftirnar, enda þótt þær komi aðallega niður á skrifara mínum. En ef vel á að ganga frá öllu og alt að vera í röð og reglu, get jeg ekki sjeð, að sparnaðurinn sje svo ýkja mikill. Um það, hvort lög þessi gangi í gildi 1. júlí, skal jeg geta þess, að jeg hjelt, að ekkert lægi á því, og mætti það bíða til ársloka, meðal annars vegna þess, að þingin byrja 16. júní, þannig að sum skjöl, sem þinglýst yrðu þetta ár, kæmu ekki fram á sjálfum þingunum. Jeg endurtek það, að jeg er alls ekki mótfallinn þessu frumv. Jeg vil gera mitt til, að það verði sem best úr garði gert, og vænti jeg, að hv.frsm. sje mjer frekar þakklátur fyrir en hitt.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það er ekki nema sjálfsagt að vera hv. 2. þm. Árn. þakklátur fyrir stuðning þann, sem hann vill veita þessu máli. Mjer fanst þó kenna minni samúðar í fyrri ræðu hv.þm. en þeirri síðari, en það er ef til vill misskilningur hjá mjer. En hvað sem því líður, get jeg verið ánægður með loforð hv.þm. um að styðja nú að því, að mál þetta verði sem best úr garði gert. Um sænsku regluna hefi jeg tekið það fram, að hún getur ekki átt við hjer, af því að sýslumenn hafa ekki yfir að ráða nægilega vel útbúnum stöðum til þess að geyma skjölin í. Í Svíþjóð er alt öðru máli að gegna, þar sem eru sjerstakir embættisbústaðir. Hitt er vitaskuld alveg rjett hjá hv.þm., að það þarf að fá sýslumönnum betri skápa en þeir hafa. Það er mikið tjón, ef sýsluskjöl brenna, eins og nýlega átti sjer Stað í Borgarnesi. Annars hjelt jeg, að engir skápar væru svo litlir, að ekki væri hægt að koma skránum inn í þá.

Peningarnir fyrst!

. Að vísu, en það er venjulega ekki svo mikið af peningum hjá sýslumönnunum, að þeir fylli skápinn. Flestir senda peningana frá sjer sem fyrst, og þá verður að telja, að skrár og reikningsbækur hafi forgangsrjettinn. Hv. þm. talaði um, hve áríðandi það væri, að skrár þær, sem getið er um í 11. gr., væru vel úr garði gerðar. Þetta er alveg rjett, og það vill svo vel til, að jeg get sýnt það með aths. við 11. gr., að jeg hefi haft auga fyrir þessu. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta : „Um gagnsemi og áreiðanleik þinglýsingar og afsals- og veðmálabókanna er ekkert meira áríðandi en að skrárnar (registrin) yfir skjölin sjeu í góðu lagi og vel fyrir komið. Fyrir því ber að vanda þessar skrár af fremsta megni“. Ennfremur segir þar: „Nákvæmar reglur um gerð skránna er ekki rjett að setja í lögum, heldur verður að fela það umboðsstjórninni. Sumstaðar á landinu mun skrám þessum vera áfátt, og er hin mesta nauðsyn að bæta úr því. Það er og mismunandi, hversu margar skrár þarf í lögsagnarumdæmunum“. Þetta er af þeirri einföldu ástæðu, að sama reglan getur ekki gilt fyrir öll lögsagnarumdæmi. Hv. þm. gat þess, að fyrir Árnessýslu væru 5 bækur. Það getur verið ágætt, en hinsvegar er ekkert því til fyrirstöðu að hafa eina skrá í litlu lögsagnarumdæmi. Það er aðeins fyrirkomulagsatriði, sem hægt er að koma fyrir eftir því sem vill samkv. 11. gr. Að lokum sagði hv.þm., að sparnaðurinn væri ekki mikill, ef vel væri gengið frá skránum. Um það er jeg honum alveg ósammála. Sparnaðurinn kemur ekki skránum við. Skrárnar verða að vera í góðu lagi. Þar má ekkert spara. En það, sem sparast, er innfærsla á skjalinu sjálfu. Um tímann, þegar lögin eiga að ganga í gildi, skal jeg geta þess, að jeg hefi tekið fram, að í nefndinni var töluvert um þetta rætt, en það varð ofan á að breyta þessu ekki. Jeg skal ekki karpa um þetta lengur. Hv. dm. finst málið ef til vill torskilið, en samt er það áríðandi, því að gott lag á þinglestrarfyrirkomulagið er undirstaða undir lánakerfi fasteigna og skipa landsins.

Magnús Torfason Jeg ætla aðeins að segja örfá orð til athugunar fyrir nefndina. Í frv. er talað um að binda skjölin inn í bækur. Það væri betra að festa þau í bækur, því að ef það er gert, þá er ekki gert neitt, sem á sínum tíma gæti varnað því, að hitt kerfið væri tekið upp. Jeg tók fram áðan, að peningabækur mínar kæmust ekki inn í skápinn.

En skrárnar?

. Skráin er svo miklu stærri en bækurnar. Mjer þykir vænt um að heyra, að hv.frsm. er mjer sammála um, að til skránna megi ekkert spara. Það er afar áríðandi, að þær sjeu í sem bestu lagi.