Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg vil fyrst leiða athygli háttv. þingdeildarmanna að því, að þótt þetta frv. heiti frv. til laga um laun íslenzkra embættismanna, þá grípur það ekki yfir alla embættismenn þessa lands, heldur að eins þá, sem hafa umdæmi um alt landið. Frv. víkur ekki frá þeim grundvelli, sem launalögin eru bygð á, og nær að eins til nokkurra embættismanna, sem búsettir eru hér í Reykjavík. Tilefnið til þess að frv. er fram komið, er það, að í fyrra haust kom sendinefnd til stjórnarráðsins frá kennurum mentaskólans til að bera fram kvartanir um, að ekki væri lengur unandi við þau launakjör, sem þeir ættu við að búa. Kringumstæðurnar væru orðnar svo breyttar nú frá því sem var þegar launin voru ákveðin, að óhjákvæmilegt væri að hækka þau. Skömmu seinna kom frá þeim ítarlegt erindi, dags. 12. Des. 1912, þar sem þeir beiðast launahækkunar og eru ástæðurnar fyrir því greinilega skýrðar í bréfinu. 3. Febr. í ár kom svo sams konar erindi frá dómurunum í landsyfirréttinum, og skora þeir á stjórnina að koma því á framfæri við Alþingi, að breytt yrði svo launakjörum þeirra, að þau geti orðið í samræmi við tilætlun gildandi launalaga og kröfur tímana. Bæði þessi ítarlegu erindi munu verða lögð fyrir væntanlega nefnd. Þessi launahækkun, sem hér er farið fram á, er bygð á sama grundvelli eina og lög 1909 um laun háskólakennaranna. Með því frv. eru prentaðar mjög ljósar ástæður í skjalaparti þingtíðindanna 1909, bls. 186–192, samdar af forstöðumönnum prestaskólans, læknaskólans og lagaskólans. Eg leyfi mér að skírskota til þeirra athugasemda. Þar er mjög ljóslega og ómótmælanlega sýnt fram á, að laun embættismanna yfir höfuð séu orðin allsendis óviðunanleg, sérstaklega þó laun kaupstaðarembættismannanna. Þar er talið svo til, að peningar hafi fallið í verði um 10–15 °/o frá 1875 til 1889 og um 35-40% frá 1889 til 1908. Það sé nú helmingi dýrara að komast af hér í Reykjavik heldur en 1875 og þriðjungi dýrara heldur en 1889. Þar er sýnt, að laun, sem að þá voru ákveðin 4000 kr., samsvara nú 5600–5800 kr. að notagildi. Eftir því sem nú er ástatt með hækkun á öllum lífsnauðsynjum, sérstaklega á húsaleigu, matvælum, fötum o. fl., er sýnt. að maður, Sem samkvæmt lögum 1889 hefði nú 4000 kr. árslaun, myndi eins vel hafa komist af með 2400 kr. þá. Þetta er skýrt og ómótmælanlega rökstutt í skjali forstöðumannanna. Eg skal leyfa mér að lesa upp úr því nokkrar línur, er munu Vera stílfærðar eða eru í öllu falli undirskrifaðar af háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.). Þær hljóða svo: 1400–2600 kr. eru þá árslaun þeirra manna, sem varið hafa 12–14 beztu árum ævinnar til að búa sig undir lífsstarf sitt. Og á þeim launum eiga þeir að framfleyta sér og hversu stórri fjölskyldu sem er. En þetta er bæði óhæfilega lág og óhæfilega ósanngjörn laun. Þau eru óhæfilega lág, því að mennirnir geta með engu móti framfleytt sómasamlegu lífi á þeim, og verða því annaðhvort að neita sér og sínum um marga nauðsyn, eða þá að Verja meira eða minna af starfskröftum sínum til að bæta launakjörin. En hvorttveggja er mjög skaðlegt fyrir skólana. Og launin eru ósanngjarnlega lág, því að hagur allra annara launamanna hefir batnað að sama eða líku skapi og peningarnir hafa fallið í verði, hvort heldur launamaðurinn fær laun sín hjá einstökum mönnum, einstakra manna félögum, eða jafnvel hjá sveitafélögum, og hver sem staða launamannsins er. Félagsstjórinn, verzlunarstjórinn, búðarþjónninn, hjúið og verkamaðurinn, fær hærri laun nú en áður. Vinnukonulaun hafa t. d. hækkað um 200% síðan 1875, og um 140% síðan 1889. Og öll þessi hækkun kemur beint eða óbeint niður á embættismanninum, eins og öðrum. - Landssjóður er þannig orðinn lakasti húsbóndinn. Við þetta skal eg bæta, að það eru ekki aðeins þessir prívat-starfamenn, sem nefndir eru, sem hafa fengið hærri laun en áður. Bændur og búalið, sem framfleyta sér af afurðum lands og sjávar, hafa einnig og engu síður fengið mikla tekjuviðbót. Ef menn lesa verðlagsskýrslur fyrir árið 1889, munu menn sjá, að þá var verðið á kjöttunnu 40 kr. Nú fá bændur 70–80 kr. fyrir kjöttunnuna. Þetta er ekki svo lítil búbót fyrir bóndann. Sama árið var skippund af stórum saltfiski selt á 33 kr. Nú er skippundið komið yfir 80 kr. Þá Var verð á bezta smjöri 65 au. pundið. Nú megum við þakka fyrir, ef Við fáum pund af góðu smjöri fyrir eina kr. eða 1 kr. og 10 au. Þá kostaði ullarpundið 62 aura, nú kostar það 1 kr. Þar er ómögulegt að neita því, að bændur og búalið fá í peningum miklu meiri tekjur nú en áður, og sá mismunur er hlutfallslega miklu meiri en nokkrum hefir dottið í hug að gera á embættismannalaununum. Mér var það fullljóst, eins og alt er í garðinn búið, að það myndi ekki vera vinsælt fyrir stjórnina að koma fram með þetta frv., enda hefir það ekki lítið verið notað mér til óvinsælda. Eg tala hér ekki um þá, sem í góðri trú hafa verið mótfallnir málinu, heldur hina, sem virðast hafa gert sér að leik, að segja ósatt frá málavöxtum að eina til þess að reyna að ófrægja stjórnina fyrir það, að hún hefir ekki viljað varna embættismönnum þeim, er hlut eiga að máli, þess, að þinginu gæfist kostur á að athuga málatað þeirra. Eg hefi álítið þessar kröfur embættismanna á fullum rökum bygðar, og það er sannfæring mín að það væri óréttlátt að þegja þær í hel. Auk þess varð eg að líta svo á, að þingið 1909 hefði fallist á réttmæti þeirra, þegar það ákvað laun háskólakennaranna 3200–4800 kr. ári, og enn fremur fæ eg ekki betur séð en að þingið 1912 hafi viðurkent þörfina með röksemdum þeim, sem færðar voru fyrir því að hækka dagpeninga þingmanna um 66% Eitt af því sem er einkennilegt við þetta land, eru eftirtölurnar við embættismenn landsins. Það er eins og það sé sjálfsagt til alþýðuhylli, að níða þá niður og titla þá „hálaunaða landsómaga“ o.s.frv. Fyrir fáum dögum sagði heiðvirður og góður bóndi hér austan úr sveitunum, að ekki aðeins embættismennirnir, heldur allir þeir Reykvíkingar aðrir, er sæti eiga á þingi, væru ómagar landsins og ættu engin laun að fá fyrir þingsetuna. Þeir lifðu á bændunum eins og sníkjudýr. Þessi hugsunarháttur þekkist ekki í öðrum löndum. Þvert á móti, eftir að verkamannafélögin tóku að eflast, halda verkamenn og bændur því fram, að allir eigi að hafa rífleg eða viðunanleg laun fyrir störf sín, og þá einnig starfsmenn hins opinbera. Bændaflokkurinn á þingi í Danmörku hefir t. d. fúslega játað, að peningar hafi fallið í verði. Og jafnvel hefir sá sami bændaflokkur, sem þar hefir barist á móti aukinni herþjónustu, aukið að miklum mun laun herforingjanna. Það er mjög einkennilegt, að hér er það talið alþýðunnar áhugamál að vita það, að dagpeningar þingmanna voru hækkaðir lítið eitt vegna verðfalls peninganna. Annarstaðar er það alþýðunnar - demókratisins - áhugamál, að laun þingmanna séu hækkuð og höfð svo há, að þeir menn, sem þurfa að lifa á vinnu sinni á einhvern hátt, geti sér að meinlausu setið á þingi. Í Danmörku hefir kaup þingmanna verið hækkað upp í 10 kr. á dag. Í Noregi hefir það um langan tíma verið 12 kr. á dag. Það þótti ekki nóg og í fyrra voru samþykt lög, sem veita hverjum Stórþingsmanni 3000 kr. laun á ári, hvort sem þingið stendur lengur eða skemur. Í Englandi, þar sem þingmenn til skamms tíma voru kauplausir, hefir nú þótt bera nauðsyn til að veita þeim föst laun - 400 pd. sterling = rúm 7200 kr. árlega hverjum. Og sú krafa kom ekki frá „lordunum“, heldur einmitt frá lægri stéttunum, og ástæðan er sú, að fyrirbyggja, að menn verði að draga sig í hlé fyrir þingsetu af þeirri ástæðu, að þeir hafi ekki efni á að sitja á þingi. Hér á landi virðist málið horfa nokkuð öðruvísi við. Þó að það ef til vill sé hvergi hægt að segja með eins miklum rétti eins og hér í landi, að embættismennirnir séu blóð af bændanna og alþýðunnarblóði, beint og vanalega alveg milliliðalaust komnir úr sveitaheimilum víðsvegar um land, þá eru þeir samt skoðaðir hér sem einhver alveg sérstök stétt, eitthvert alþýðunni fjandsamlegt afl, sem lýðskrumarar halda áfram að telja kjósendum trú um að hafi það eitt fyrir stafni, að undiroka bændur og búalið og eta þá út á húsganginn. Eg skal að svo mæltu ekki færa fram fleiri almennar ástæður fyrir frumv. Eg skal að eins geta þess, að flestir embættismenn. sem hér í frumv. eru taldir, eru líka taldir í gildandi launalögum frá 1875. Flestir þeirra hafa farið fram á hækkunina - þó ekki allir - t. d. ekki byskup. En ástæðan til þess að hann er samt sem áður tekinn með, er sú, að það virðist ekki unt samræmis vegna að láta hann einan vera launaðan eftir öðrum mælikvarða en aðra embættismenn í sama launalagabálki. Stjórninni virtist rétt, að gera jafnhátt undir höfði æðstu embættmönnum hinna þriggja aðalgreina, yfirmanns þjóðkirkjunnar, æðsta dómara og æðsta föstum landstjórnarembættismanni, sem er landritarinn. Þeir eru því allir settir með sömu byrjunarlaunum, 5000 kr., sem svo hækka á 15 árum smám saman upp í 6500 kr. Í samræmi Við þetta er sú breyting, að verkfræðingur og símastjóri eru settir með sömu launum og póstmeistari hefir eftir gömlu launalögunum. Stjórnin leit svo á, að réttast væri að gera öllum þessum samgöngumálaforstjórum jafn hátt undir höfði. Þeir hafa allir hér um bil jafn mikilsvarðandi ábyrgðarstörf með höndum og ættu því allir að vera fastir embættismenn með jafnháum launum. Loks skal geta þess, að því er snertir þau auknu útgjöld landssjóðs, er þetta frumv. hefir í för með sér, ef það nær fram að ganga, að um það fylgir frv. skýrsla í athugasemdunum. Að eins skal eg leyfa mér að leiða athygli hv. þdm. að því, að þar sem talað er um alduraviðbót landritara, þá. er það miðað við byrjunarlaunin eins og þau verða eftir frumv., nfl. 1000 kr. lægri en þau eru nú, 5000 kr. í stað 6000 kr. eftir gildandi lögum. Hér er því ekki um neina persónulega launaviðbót að ræða, heldur helzt það sem er. Annars er skýrslan ekki sem greinilegust. Hún sýnir ekki, hve hárri upphæð laun allra þeirra embættismanna, sem frumvarpið hljóðar um, mundi nema eftir breytinguna, heldur hve miklu aldursviðbæturnar, sem lögin gera ráð ráð fyrir, og sérstakar hækkanir, mundu nema 1. Jan. 1914 miðað Við byrjunarlaun eftir frv., og hún sýnir einnig, að byrjunarlaun samtals eru lægri eftir frumv., heldur en núverandi laun sömu starfsmanna. Mér telat svo til, að ef lagafrumv. þetta yrði staðfest, þá mundu laun þau, sem nú nema samtals 65000 kr. á ári, hækka upp í 75200 eftir embættisaldri núverandi embættismanna, eða mismunurinn fyrstu árin vera um 10200 kr. á. ári. Eg býst við, að skipuð verði nefnd í málið, og það tekið til rækilegrar íhugunar.

Guðmundur Eggerz Hæstv. ráðherra (H. H.) hefir aðallega stutt þetta frumv. sitt um launahækkun embættismanna með því að skírskota til þess, hvað venja sé í nágrannalöndunum í þessu efni. Það skilst mér ekki að geti vegið svo þungt á metunum, að það sanni mál hæstv. ráðherra, Vegna þess að þar hagar alt öðruvís til. Nágrannalöndin hafa miklu meira fé til þess að taka af og eru fjölmennari og ekki eina strjálbygð, þurfa þess vegna ekki að hafa eins marga embættismenn í samanburði við fólksfjöldann, og munar þar af leiðandi minna um en okkur að launa smáembættismönnum betur. Mér skilst, ef öll launa- og launaviðbótarfrumv., sem fram hafa verið lögð fyrir þingið, ná samþykki þess, þá muni það hafa í för með sér aukin útgjöld á árunum 1914–15 sem numi ca,. 35 þús. kr. Þetta er ekki alllítil upphæð, en frv: verður að skoða í nánu sambandi við allan fjárhag landsins. Mér er því spurn: Er hann svo glæsilegur, að vert sé að ráðast í þessi - auknu útgjöld? Hæstv. ráðherra skýrði okkur frá því við byrjun 1. umr. fjárlaganna, að í raun og veru væri á fjárlagafrv. tekjuhalli, 41 þús. kr., þótt afgangur væri á pappírnum. En eftir venjunni minkar tekjuhallinn ekki við göngu fjárlagafrumvarpsins gegn um deildirnar, nema því að eins að þingmenn þá bregði út af venjunni og stryki út af fjárlögunum ýmsar upphæðir, sem bæði mér og mörgum öðrum þykja óþarfar. En að nú þegar er tekjuhalli í raun og Veru á fjárlagafrumv. stjórnarinnar, er mér bending um það, að fara Verður sérstaklega varlega í sakirnar á þessu þingi, einkum þegar þess er gætt, að almenningur mun nú hafa fengið meira en nóg af gjaldaálögum seinustu þinga. Hann rís ekki undir meiru. Þær munu teljandi þær vörutegundir, sem ekki er lagður meiri eða minni tollur á, og auk þess er lagt útflutningsgjald á allar sjávarafurðir. Hvar á að pína út nýjar tekjur? En til aukinna útgjalda þurfa auðvitað auknar tekjur. Enn er mér kunnugt um það, að flest munu hafa vænst þess af þessu þingi, að það sneri sér aðallega að atvinnu og fjármálum landsins. Er þetta þá leiðin, sem stjórn og alþingi ætlar að fara til þess að greiða úr fjárhagalegum vandræðum þjóðarinnar, að bæta 30–40 þús. kr. Við útgjöldin til embættislauna. Eg hygg að þetta yrðu vonbrigði fyrir marga, ekki sízt þar sem illa hefir árað undanfarið, t. d. algert fiskleysi fyrir öllu Austurlandi og því fullvissa um, að þetta ár muni afarerfitt verða fátækum sjómönnum. Þá þykir mér það athugavert, hve afarmikill munur er gerður á hækkun launa æðri og lægri embættiamanna. Samkvæmt þessu frumv. á að hækka laun byskups um 1500 kr. - en hér liggur líka fyrir annað frv. um laun hreppstjóra. Samkvæmt því verða laun þeirra hækkuð um 6 kr. Satt að segja hefði mér ekki þótt ósanngjarnt þótt hreppstjórinn fengi 50 aura hækkun á móti 100 kr. hækkun hjá byskup. Þá fengi hreppstjórinn þó kr. 7,50 meira. Raunar veit eg að mikill munur er á byskups- og hreppstjórastöðunni. Eg ætla mér ekki að fara út í stöðu samanburð, en að eins benda á þennan stóra mismun - að byskupalausir getum við mæta vel verið, en með engu móti hreppstjóralausir. Eins og hæstv. ráðherra (H. H.) tók fram, þá eru það aðallega laun embættismanna hér í Reykjavík, sem talað er um að hækka. Verði frumvarpið samþykt þá getur afleiðingin orðið sú, að á eftir verður hugsað um aðra embættismenn, sem nú hafa gleymst. T.d. væri ekki síður þörf á að hækka laun lækna og presta. Læknar upp til sveita munu fæstir hafa meiri praxís en ca. 1000 kr. á ári. Árstekjur þeirra verða því að meðtöldum föstum launum ekki nema 2500 kr. Og þess ber líka að gæta, að það er talsverður munur á ævinni hér í Reykjavík og upp í sveit, þó ekki sé nema það, að sveitaembættismaðurinn, sérstaklega læknar, verða oft fyrir örðugum ferðalögum. Loks skal eg geta þess, að mér finst ákvæði 6. gr. hálf óviðkunnanlegt. Þar stendur, að verði frumvarpið samþykt, geti maður, sem nú er í embætti, notið góðs af þeim árum, sem hann hefir gegnt því að undanförnu. Hafi maðurinn t. d. komist í embættið 1895, kemst hann nú þegar í hæsta launaflokk. Það er hálf óviðkunnanlegt að láta lögin verka þannig til baka. Mín afstaða í málinu er þá í stuttu máli sú, að eg mun greiða atkvæði á móti því. Um afdrif þess skal eg annars engu spá, en svo segir mér hugur um, að vegur þess muni verða all-ógreiðfær í gegnum þessa háttv. deild, nema því að eins að steinarnir verði teknir úr götunni af alþýðuflokk sambandsflokksins.



Embættismannafjöldinn hér á landi hefir lengi verið annálaður af útlendum sem innlendum. Hvergi á jarðríki er slíkur urmull opinberra starfsmanna sem hér á landi móts við mannfjölda. Þessu veldur strjálbygð landsins og má ekki við því gera. Hitt er annað mál, að of mikið má að öllu gera og svo er um embættafjöldann hér og kostnaðinn, er af honum leiðir. Þjóðin hefir þráfaldlega krafist þess, að eftirlaun væri afnumin og hún er því andstæð, að laun inna æðri embættismanna sé hækkuð úr því, sem nú er. Því var það, að Alþingi 1911 skoraði á stjórnina að leggja fyrir næsta reglulegt Alþingi frumvarp um afnám allra eftirlauna. Var búist við, að stjórnin hlyti að taka þessa kröfu til greina. Þjóðin hefir verið að bíða eftir efndum stjórnarinnar, en það eru ekki nema fáir dagar, síðan svar hennar varð þjóðkunnugt. - Menn höfðu þózt mega krefjast þess af núverandi stjórn, að hún sinti kröfunni eftir alt sparnaðartalið og fjármálagauraganginn, sem liðsmenn hennar höfðu í frammi 1911. Mun seint úr minni líða, hversu afskaplega flokkamenn núverandi ráðherra létu þá af fjárhag landsins. Æðsti presturinn byskup vor, talaði þá með andagift gömlu spámannanna um spilling heimsins og hét á ginnregin að leiða fólkið til sparnaðar og sjálfsafneitunar. Aðrir berserkir flokksins brýndu það fyrir lýðnum að taka kenningum frakkneska heimspekingsins Rousseau's og gáfu jafnvel út heilar bækur um “Einfalt líf„. Þetta hafði sín áhrif í þá daga - en blessaðir mennirnir vilja nú eftir kosningarnar ekki lengur sætta sig Við þau kjör, heldur lifa tvöföldu eða margföldu lífi. Efndir stjórnarinnar sjást á frv. því, sem lagt er fyrir deildina í dag. Hún hefir, sem von er, haldið því leyndu í lengstu lög! Ráðherra var áðan að fjargviðrast út af því, að rangt hefði verið sagt frá þessu frumv - En hverjum er það að kenna? - Það er honum sjálfum að kenna, sem hefir haldið þessu leyndu í líf og blóð. Ekkert var honum hægra, en láta þjóðina vita allan sannleika fyrir löngu. En hví gerði hann það ekki? Þar að auki hefir stjórnin sjálf látið fars með blekkingar í þessu máli. Þetta - frumv. er óframbærilegt. Það fer fyrst og fremst fram á að hækka laun þeirra embætta, sem nú eru hæst launuð, svo sem byskups og landritara. Embætti þessi eru hæg. Landritari getur verið mánuðum saman erlendis um leið og ráðherra, hann er að eins tvær stundir á dag til viðtals og sinnir þó annarlegum störfum á þeim tíma. –Byskupsstaðan er ekki orðin annað en skuggi. Vald biskups er nú orðið svo lítið, að stjórnarráðið hefir gaman af að virða það að vettugi.  Í annan stað þykir mörgum sem landritara t. d. sé það nægilegt að fá 6400 kr. á ári, eða 500 kr. um mánuðinn, góðar 117 kr. um vikuna, svo hann geti þolað við í bráðina. Aðrir embættismenn, svo sem skrifstofustjórar, yfirdómarar og háyfirdómarar hafa frá 3500–4800 kr. að árslaunum eða frá 3–4 hundruð krónur um mánuðinn og virðist sem það sé ærin laun og eigi þurfi við þau að bæta. Að kalla slíkt “rýr embætti„ sýnir vel gegndarleysið, sem stjórnin er að stefna að með fargani sínu. Stjórnin hefir viljað “fóðra„ launahækkun dómenda í landsyfirréttinum með því, að í þau embætti þurfi ina hæfustu og reyndustu menn, sem eigi dugi að bjóða verri kjör en Sýslumönnum og bæjarfógetum. Við þessu er það að segja, að gömlu launakjörin hafa ekki staðið landsyfirdómnum fyrir þrifum hingað til. Má t. d. geta þess, að fyrir örfáum árum sótti maður með beztu launum, úr bæjarfógetastöðu í Reykjavík, um stöðu við yfirdóminn. Enn fremur tekur stjórnin það fram, í athugas. við frumvarpið, að í engum embættum sé eins nauðsynlegt að hafa vel launaða menn, sem í dómaraembættunum, til þess, að þeir gefi sig eingöngu við embættisstörfum sínum, en séu ekki neyddir til að leita annarar atvinnu. En það er augljóst, að hér fylgir ekki hugur máli, því að á sama tíma, sem stjórnin kemur með þetta frv. er hún sjálf að berjast við það utan lands og innan, að útvega háyfirdómaranum bitling hjá prívatstofnun, sem oft hlýtur að eiga í málaþrasi við menn. Ráðherrann hefir sjálfur útvegað honum undirtyllustöðuna í Íslandsbanka og má nærri geta að stjórnin ætlast ekki til þess, að háyfirdómarinn léti af því starfi, þótt launahækkunarlögin næði fram að ganga. Þá mætti benda á, að laun inna æðstu embættismanna í Reykjavík eru all-miklu hærri en þau eru talin á pappírnum. Stöður þeirra veita þeim oft og einatt hæga aðstöðu til að afla sér mikilla aukatekna. Fá þeir oft sérstaka borgun fyrir ýmis störf, sem embætti þeirra fylgja. Landritari hefir t. d. fengið hlutdeild í launum þeim sem ráðherra Íslands fær sem formaður í fulltrúaráði Íslandsbanka, reiknað hlutfallslega eftir þeim tíma, er hann hefir gegnt störfum ráðherra í fjarveru hans. Nam það að minsta kosti talsverðu í tíð Bjarnar heitins Jónssonar, er lengi var utanlands sakir heilsubrests og í stjórnarerindum. Ennfremur þykir landritari sjálfsagður að sitja í öllum milliþinganefndum og í kolanefndinni sælu tók hann 8 kr. á dag fyrir þann starfa. Veit eg ekki gjörla, hve miklu þetta hefir numið, en ekki hefir það verið smáræði, því lengi sat sú nefnd á rökstólum, þótt gagnið yrði minna. Annars virðist sem landritari ætti alls ekki að fá sérsök laun fyrir slík störf, úr því að það er stöðunnar vegna, sem hann er látinn gegna þeim. Það er óþarfi að minnast á frímerkin, sem þjóðkunnugt er orðið að landritari hefir miklar tekjur af, eða “aukaskriftir„ hans í stjórnarráðinu, ritlaun fyrir embættismannatalið o. s. frv., eða þegar háttstandandi embættismenn bregða sér upp í sveit til heilsubótar á sumrin og taka daglaun og ferðakostnað úr landssjóði fyrir að líta eftir vegum, líta eftir eldgosum eða öðru álíka nauðsynlegu! Það er og fullyrt, að landritari hafi nýlega verið vel á veg kominn að útvega sér endurskoðarastöðu við Íslandabanka, þótt annar yrði í þetta sinn hlutskarpari. Enn er það, að þetta hálaunalið situr fyrir ýmsum hlunnindum, eins og in fræga uppeldisstofnun, landsímastöðin, ber bezt vitni um, þar sem dætur ráðherra, landritara, landlæknis og háyfirdómara þykja sjálfsagðar að sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum, þótt hæfari sé og reyndari í starfinu. Stjórninni hefði verið nær að endurskoða frá rótum launakjör allra embættismanna í stað þess að koma með launafrumv., það sem hér er um að ræða. Er tími til kominn að afnema ýmis óþörf embætti, svo sem byskupsembættið, sem orðið er að steingervingi og helzt er notað til gamans stjórninni, er hún skemtir sér við að úrskurða þvert ofan í tillögur byskups. Einnig væri eigi vanþörf á að afnema landritaraembættið, er ekki virðist ýkja-nauðsynlegt, þar sem landritari getur að meinalausu verið erlendis mánuðum saman á sama tíma sem ráðherra er utan og fleiri starfsmenn stjórnarráðsins. Frumvarp þetta gengur í berhögg við marg-yfirlýstan vilja þjóðarinnar. Það er ranglátt, þar sem það byrjar á að hækka laun þeirra, sem mest hafa áður. Það eykur ójöfnuð í landinu, eykur mismuninn á kjörum inna fátæku og efnuðu. Það þyngir á almenningi, sem verður að greiða þeim mun meira, sem meira er hlynt að þeim sem ekki þurfa stuðnings við. Það eykur óánægju almennings um kjör sín; hann sér, að vilji hans er fyrirlitinn, nauðsyn hans er látin sitja á hakanum, lagðar á hann nýjar álögur til þess að hækka laun æðstu embættismanna í Reykjavík. Kjör almennings eru ekki svo glæsileg, að þau megi versna úr þessu. Fjöldi fólks á bezta aldri fer nú til Vesturheims. Aðfarir stjórnarinnar glæða Ameríkuferðirnar. Núverandi stjórn væri vel að því komin að fá heiðurspening hjá Manitobastjórn fyrir frammistöðu sína ! Hagur landssjóðs leyfir engan veginn nýjan fjáraustur. Tekjuhallinn er nú um 40 þúsundir á frumv. stjórnarinnar. Er þó lítill vandi að sniða á kné sér skaplegt fjárlagafrumvarp, en reynslan hefir sýnt, að áhallinn verður jafnan meiri þegar fjárlögin hafa gengið í gegnum þingið. Landið er orðið stórskuldugt og þarf að greiða mikið af sínu fé í vexti og afborganir eldri skulda. Í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar mun nú ætlað nær 90 þúsundum minna til framleiðslu-fyrirtækja en áður, en þó farið fram á nýja skatta á þjóðina. Sýnir þetta vel fjárhaginn. Mér er í minni mynd, sem gefin Var út vorið 1909. Hún var kölluð “Kjötpottur landsins„ og var eftir einhvern listamann núverandi stjórnarflokks. Þar átti að sýna sem átakanlegast, hvernig blásnauð alþýðan rogaðist undir böggum sínum til þess að bera í inn mikla kjötpott, en umhverfis voru þeir sýndir í ýmissa dýra líkjum, sem peninga fengi úr landssjóðnum. Var mynd þessari mjög á loft haldið af fylgifiskum núverandi stjórnar. Væri nú vel, að þeir hinir sömu snillingar, er þessa mynd gerðu, gæfi út nýja útgáfu hennar til þess að sýna siðbót þeirra manna, sem nú eru kosnir til valdanna. Annars legg eg til, að frumv. þessu Verði nú þegar markaður aldur og ekki látið fara lengra.



Það er aðallega eitt atriði úr frumv., sem eg ætlaði að athuga, og í sambandi við það önnur frumv. frá stjórninni. Mér virðist þau vera óhæfilega undirbúin. Það er er engin leiðbeining um, hver áhrif þau geti haft á fjárhaginn; sömuleiðis ónógar skýringar. Það er óhæfur ósiður, sem virðist vera orðin tízka í stjórnarráðinu, að vísa í skjöl, sem þingmenn eigi hafa aðgang að. Þannig var á síðasta þingi í mörgum frvv. vísað til athugasemdanna við kolaeinokunarfrv., sem alls ekki var lagt fyrir þingið, og nú er í hreppstjóra launafrv. vísað til álits skattanefndar, sem skipuð Var 1907, en af því er ómögulegt að sjá, hvort hreppstjórar eigi að fá hærri eða lægri laun en áður, eða yfrleitt, hver áhrif breytingin hafi. Eins er í tekjuskattsfrv. Vísað til álits sömu skattanefndar, sem ekki er í nema sumra manna höndum. Þetta er algerlega ónógur undirbúningur, og það er skylda stjórnarinnar að ráða bót á þessu. Enn fremur vantar algerlega samanburð Við embættismenn annara landa. Þar sem vér viljum teljast til siðmenningar-þjóðanna, er ekki nema eðlilegt, að vér einnig berum okkur saman við þær. Aðeins fyrir landsbókasafnafrv. hefir verið gerð nægileg grein, en þar eru skýringarnar líka eftir landsbókavörð sjálfan. Það er skylda þeirra, sem fara fram á launahækkun, ekki að láta sér nægja að senda nefnd til stjórnarinnar með munnleg skilaboð, heldur að semja rækilega skýrslu um, hvers vegna farið er fram á launahækkunina. Í öðrum löndum er það altaf siður, að stjórnin byggi frumv. sín á þess konar skýrslum. Enn fremur er það siður í öðrum löndum, t. d. í Danmörku, að stjórnin leitar upplýsinga um, hverjar aukatekjur embættismenn hafi, og eru allir skyldir að gefa upp aukatekjur sínar. Hér á landi hafa margir embættismenn talsverðar aukatekjur og verður að taka tillit til þess. Eins og síðasti ræðumaður tók fram, hefir landritari verið í öllum milliþinganefndum, og virðist það bera vott um, að starf hans sé ekki svo mikið, að hann hafi eigi tóm til að gefa sig að öðrum störfum. Það er auk þessa óheppilegt, að hjálparmaður stjórnarinnar sé í þess konar nefndum, þar sem hann síðar meir á að aðstoða stjórnina við að dæma um nefndarálitin, en til þess er hann orðinn óhæfur, þegar hann er þegar búinn að taka afstöðu í nefndinni, og því ekki lengur óhlutdrægur dómari um tillögur hennar. Þær litlu upplýsingar, sem stjórnin hefir gefið, eru svo ófullkomnar, að það liggur við að þær séu beint villandi. Þannig er t.d. taflan, er á að sýna launahækkunina 1. Jan. 1914 eftir frv. Þar er sagt að alls muni launin hækka um 10.000 kr., og verður eigi séð, að það sé sett til annars en að slá ryki í augun á mönnum. Það dugir ekki að sýna einungis, hver launin verða 1914, heldur hver þau verða þegar allir eru komnir á hæstu laun. Það hefir verið farið fram á að hækka laun byskups um 1500 kr, sömuleiðis laun landritara og forstjóra landsyfirréttarins um sömu upphæð. Skrifttofustjórarnir fá 1200 kr. launahækkun, en dómarar landsyfirréttarins um 1500 kr. og háyfirdómarinn um 1700 kr. Póstmeistarinn fær 1000 kr. launaviðbót og landsímastjóri 1500 kr. Þótt landsímastjóri nú hafi 5000 kr. laun, þá eru 1500 kr. af þeim persónuleg launaviðbót, sem ekki kemur þessu máli við. Svo á að lokum verkfræðingur landsins að fá 5000 kr. í laun, og laun hans því að hækka um 2000 kr., auk þess sem hann á að verða konunglegur embættismaður og koma þá í viðbót eftirlaun handa honum. Hækkunin á rektorslaununum og yfirkennaralaununum sýna ágætlega undirbúninginn á þessu lagafrumv. og hve rækilega það er hugsað. Ef yfirkennari sækir um rektorsstöðuna, á hann að missa við það 1000 kr. tekjur.  Þegar miðað er Við hæstu laun, er útgjaldaaukinn eftir þessu frumv. einu ekki 10.600 kr., eins og stjórnin virðist vilja láta mönnum sýnast, heldur 22,200 kr., og sé launahækkun inna annarra frumv. tekin með og stofnun nýrra embætta, þá nemur þetta alls 42,300 kr. eða vöxtum af rúmlega einni millión króna. Stjórnin hefir ekkert skýrt frá, hvaðan eða á hvaða hátt eigi að útvega tekjur til þessara útgjalda. Það þarf þó að hugsa um að auka tekjurnar að sama skapi sem útgjöldin eru aukin, ef fé á að vera fyrir hendi til að standast þau. Það mun heldur ekki verða vanþörf á enn meiri peningum til launahækkunar; eða heldur in háttv. stjórn, að þegar laun þessara embættismanna eru hækkuð, að þá muni ekki aðrir embættismenn koma á eftir með beiðnir um launahækkun ? Mér finst ekkert eðlilegra, enda verð eg að játa, að laun embættismanna margra eru óhæfilega lág. Stjórnin hefði því átt að semja yfirlit yfir, hver áhrif almenn launahækkun hefði og hvernig ætti að útvega fé til hennar. Eg verð að játa, að peningar hafa lækkað mjög í verði og vörur hækkað síðan 1875 að launalögin voru samin, og að laun, sem þá voru fullboðleg, eru nú alveg ónóg. Eg er því alls ekki á móti launahækkun, þvert á móti, en mér virðist undirbúningur málsins vera algerlega ófullnægjandi. Eg er alls eigi í þeirra tölu, sem vilja að embættismenn landsins lifi við sultarlaun. En eg vil að um leið og laun þeirra eru hækkuð, sé tekið til yfirvegunar, hvort ekki megi þá um leið fækka þeim eitthvað. En þetta hefir stjórnin algerlega vanrækt. Það mun vera rétt, sem hæstv. ráðh. (H. H.) tók fram, að almenningur hafi ýmugust á embættismannastéttinni, og og kemur það af því, að almenningur kann ekki að meta tekjur sínar til peninga og heldur því að embættismennirnir fái alt of mikið. Vildi eg að stjórnin rannsakaði, hvort í ekki væri hægt að fækka embættis mönnunum eitthvað. Það er óholt fyrir þjóðfélagið að veita embættismönnum sínum sultarlaun, en það er engu síður óholt að þeir séu of margir, svo að þeir hafi svo lítil störf, að þeir þurfi að vera á einlægum snöpum eftir öðrum störfum í viðbót. Eg álít ekki mikla von um að launahækkunin komist nú á, en málið ætti að verða rætt og undirbúningurinn að verða betri. En málið ætti að vera svo vel sett fram fyrir þingið, að það þyrfti ekki að vinna sem skrifstofuþjónar hjá stjórninni.



Þegar sá kvittur gaus upp, að in háttv. stjórn hefði í hyggju að leggja fyrir þingið frv. um hækkuð laun handa hæstlaunuðu embættismönnum landsins, sló megnum óhug á allan þorra manna víðsvegar um landið. Mér og mörgum fleiri varð á að spyrja: Hverning getur hæstv. ráðherra fengið sig til þess, eða látið aðra hafa sig til þess? Var ekkert til, sem meira lá á og kallaði ríkara eftir að komið væri í framkvæmd en þetta: að bæta við laun þeirra manna, er hæst launin höfðu áður? Í athugasemdunum við frv. er gert ráð fyrir, að eftir fá ár þurfi að endurskoða laun allra embættismanna í landinu. Því mátti ekki bíða, þangað til stjórnin hefði haft tíma til þess, og um leið að athuga, hvort ekki væri gerlegt að fækka embættismönnum, eins og hv. þm. Stjk. (V. G.) benti á, og að lækka eftirlaunin eða afnema þau. Það sem aðallega kom mér til að standa upp voru ýmis ummæli í ræðu hæstv. ráðherra. Aðalástæðurnar fyrir þessu frv. sótti hann í athugasemdir fyrir frumvarpi um laun háskólakennaranna, sem fram var borið á þinginu 1909. Þetta er dálítið einkennileg mælisnúra, þegar þess er gætt, að þeir menn sem hér áttu hlut að máli, voru einmitt sjálfir að leggja til um það, hvað þeim yrði skamtað úr kjötpottinum. Eg legg því ekki mikið upp úr þessari ástæðunni. Þá benti hæstv. ráðherra á það, að kaupgjald verkamanna og Vinnuhjúa væri hærra nú en t. d. 1889 og verð allra afurða, bæði sjávarafurða og landbúnaðarafurða væri sömuleiðis hærra. Að því er snertir kaupgjald verkamanna og vinnuhjúa, er það að athuga, að til skamms tíma var það óhæfilega lágt. Og þó að það sé rétt, að það hafi hækkað um 75%–100% eða meir, er kaupgjaldið svo lágt enn þá, að það er sízt samanberandi Við laun embættismanna. Þeir menn sem lifa á handafla sínum hér Reykjavík hafa 600–1000 kr. í kaup á ári. Eg er hræddur um að embættismennirnir mundu kveinka sér við að lifa af því. Vinnumenn í í sveit hafa 150–300 kr. í árakaup auk fæðis, og vinnukonur 75–150 kr. Þetta er kaupgjaldið, þrátt fyrir þessa gífurlegu hækkun, sem um var talað. Viðvíkjandi verðinu á lands- og sjávarafurðum er þess að geta, að það er mjög mismunandi. Stundum er það hærra, stundum lægra. Það er ekki langt síðan að ullarpundið var í 50 aurum. Síðast í fyrra var það 60–65 aura. Og þó að nú liti út fyrir að afurðir verði í háu verði, er engin trygging fyrir því, að það verði til frambúðar. Við eins árs verð er ekki hægt að miða. Það er háð heimsmarkaðinum, og á honum ræður framboð og eftirspurn verðinu. Það hefir verið tekið fram, að óviðfeldið væri að byrja á að hækka kaup þeirra sem hæst kaupið hafa, þar sem margir starfsmenn svo sem póstafgreiðslumenn og kennarar, sem hafa eins mikið og meira að gera en þeir hálaunuðu, hafa svo lágt kaup, að það getur ekki talist lífvænlegt. Annars má nefna ýmis dæmi sem sýna, að það er ekki brýn nauðsyn að hækka laun embættismanna hérna í Reykjavik. Þegar veizlur eru haldnar í þessum bæ, t. d. þegar einhver verður 60, 70 eða 80 ára, þá eru það embættismennirnir, sem gangast fyrir því. Þegar börn þeirra eru fermd eða skírð, eru dýrindis veizlur og hátíðahöld. - Þá hafa þeir ráð á að fara hverja skemtiferðina eftir aðra, innanlands eða til útlanda; ferðast jafnvel um Norðurálfuna þvera og endilanga, eins og landritarinn núna fyrir skömmu. Enn fremur má minna á, að auk embættis síns geta þeir gegnt ýmsum öðrum störfum, sem talsvert gefa af sér. Ef þá langar til að bregða sér til skemtunar út í sveitir, nota þeir sér ýmiskonar atvik, láta sem svo, að þeir fari fyrir landið, og senda landssjóði ferðareikninga, og þá. ærið háa. Eg vil engar tölur nefna. Það er ekki langt síðan að landlæknir brá sér skemtiferð austur að Heklu, til þess að skoða eldana, og sagt er að hann hafi gert það á kostnað landsins. Hæstv. ráðherra gat þess, að megn óánægja og óvild væri ríkjandi hjá alþýðu, bændum og búalýð, til embættismannanna; laun þeirra væru talin eftir o. s. frv. Þetta er ekki rétt. Alþýða manna telur ekki launin eftir nytsömum embættismönnum sem gagn gera þjóðfélaginu, og kannast meira að segja við, að laun sumra þeirra séu of lág. Og ef nokkur óvild á sér stað, þá er ekki því um að kenna, að menn sjái eftir laununum. En vera má að annað gefi ástæðu til óvildar, og það er þetta: Það er eins og stjórnin sjái enga menn aðra en embættismennina, að þeim einum er hlúð, og við þá er alt miðað. Og embættismennirnir álíta sig eina hafa rétt til að ráða og regera, og telja sig eiga heimting á að búa við betri kjör en almenningur. Svo langt hefir þetta gengið, að embættismennirnir, með stjórnina í broddi fylkingar, dylja jafnvel hver með öðrum - eg vil ekki segja afbrot - en yfirsjónir og ávirðingar í embættisrekstrinum. Peningagræðgina, ráðríkið og ásælnina í fari embættismannanna hefir almenningur séð, og því er um að kenna, að hann lítur ekki með þeim virðingaraugum á embættismannastéttina, er vera bæri. Þetta frv. styður að því, að óánægjan vaxi, og þess vegna vil eg ekki að það gangi lengra.



Eg skal ekki lengja umræðurnar með því að svara ræðum, þeim sem haldnar hafa verið, orði til orðs. Ræðu háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) skoða eg svo, að hún hafi verið haldin meira til gamans, heldur en til þess að mark ætti að taka á henni.  (Benedikt Sveinsson: Svo hæstv. ráðherra hefir þótt gaman)  . Já, að vissu leyti er stundum gaman af þingmanninum. Eg hygg, að allir andmælendur hafi haft það sameiginlegt að finna að því, að byrjað sé á þeim sem hæst launaðir séu. Þetta er með öllu ástæðulaust. Það er einmitt byrjað jafnframt á þeim sem eru allra lægst launaðir, kennurunum við mentaskólann. Á þá er aðaláherzlan lögð. Að aðrir eru taldir á undan þeim í frumvarpinu, kemur af því, að sömu röðinni er fylgt þar eins og í lögunum frá 1875. Háttv. ræðumenn hafa algerlega fundið það upp hjá sjálfum sér, að eg leggi meiri áherzlu á fyrstu greinarnar en þær síðustu. Sannleikurinn er sá, að breytingartillögurnar við laun inna æðri embætta eru að eins afleiðing af breytingunum á inum lægri embættalaunum, til þess að halda réttri tiltölu og hlutföllum. Háttv. þingm. Sfjk. (V. G.) Var að reyna að slá sig til riddara á því, að ávíta stjórnina fyrir undirbúning þessa frv. Í orðum hans var ekki snefill af sanngirni. Undirbúningur þessa frv. er alveg eins góður og tíðkast hefir um stjórnarfrv. undanfarið, og meira að segja um fram Vonir eftir tíma og mannafla, sem stjórnin hefir haft yfir að ráða við lagasmíðið í þetta skifti. Hvað því viðvíkur, að stjórnin hefði þurft að safna og gefa út skýrslur um laun embættismanna í öðrum löndum, þá hygg eg að það hefði ekki verið álítið mjög sannfærandi, og illa er það samrýmanlegt við þá aðalmótbáru móti þessu frv., er fólgin er í því, að hér hagi alt öðruvís til en í öðrum löndum, svo eigi sé hægt að jafna því saman. Eg fæ því ekki skilið, hvað á því hefði Verið að græða, þótt eg t. d. hefði upplýst, að byskupslaun og háyfirdómaralaun í Englandi geta farið upp í 10.000 pd. sterling eða 180 þúsund kr. á ári, og að venjuleg laun skrifstofuundirtyllu þar í landi eru á við háyfirdómaralaun hér eða miklu meiri. Það hefði ekki verið til annars en að eyða tíma og erfiði, að leggja mikið í slíkar skýrslur, sem hann saknar. Eg sé ekki, að hér þurfi aðrar skýrslur en þær, að verðmæti peninganna hefir gerbreyzt síðan launalögin Voru samin. Alt, sem nauðsynlegt er í þessu efni, er tekið fram í stjórnarástæðunum fyrir lagafrumvarpinu 1909 um háskólakennarana, sem þingið þá félst á og bygði lög sín á. Ein af aðfinningum háttv. þm. Sfjk. (V. G.) Var sú, að stjórnin hefði ekki séð fyrir tekjuauka á móti þeim útútgjöldum, er þetta frumv. hefir í för með sér. Það er ekki satt. Stjórnin hefir lagt fram frumv. um tekjuskatt, og nemur sá tekjuauki miklu meiru en því sem þessu svarar. Auk þess nægur tími og nóg úrræði að sjá fyrir ekki stærri upphæð en hér er um að ræða, þegar það sést, hvernig þessu frumv. reiðir af. Eg vil ekki lengja umræðurnar frekar. Þær mótbárur, sem fram hafa komið, eru ýmist þannig, að betur á Við að svara þeim við 2. umr.



Eg skal ekki verða langorður, því að margt hefir þegar verið tekið fram af því sem mér bjó í huga. Þegar sá orðrómur barst út um land, að stjórnin hefði í hyggju að leggja frumv. fyrir þingið þess efnis, að bæta kjör hæstlaunuðu embættismannanna, fór mörgum svo, að þeir sögðu, að það hlyti að vera tóm lygi. Nú er það komið á daginn, að svo er ekki, og af fyrri ræðu hæstv. ráðherra mátti heyra, að honum er þetta mikið kappsmál. Hann fór ýmsum orðum um, hvernig alþýðan liti á málið, og þeim eigi sem réttmætustum. Það er reyndar satt, að þjóðin heimtar ávalt, að embættismennirnir kosti ekki meira en góðu hófi gegnir, enda er hún ekki fær um að bera mikinn óþarfa kostnað. En hins vegar telur hún ekki eftir það sem nauðsynlegt er til þess að landinu sé stjórnað sæmilega og að sit réttarfar sé í góðu lagi. Hitt vill hún ekki, að embættismennirnir séu fleiri en þörf krefur. Og ef þing og stjórn tekur nú til þvert ofan í vilja þjóðarinnar að fjölga embættismönnunum og hækka við þá sem hæst launin hafa, mun fara svo, að óhugur gripi fólkið, það telji sér alls ekki líft í landinu, en taki saman pjönkur sínar og flýi vestur yfir haf. Hæstv. ráðherra talaði um, að hagur bænda og búalýðs Stæði nú með miklum blóma, afurðir þeirra væru í svo háu Verði. En það verður að teljast eins og hvert annað happ, sem ekki er að vita, hvað lengi stendur. Þó að t. d. eftirspurnin eftir ullinni sé mikil í ár, og hún þess vegna í háu verði, er alls ekki víst að svo verði að ári. Og þó að hagur bænda og sjómanna fari batnandi, er þess full þörf. Svo mikill munur er á kjörum þeirra og embættismannanna, að það er ekki saman berandi. Það væri gaman ef einhver embættismaðurinn hér í Reykjavík tæki sig til og ferðaðist um landið, liti inn í hvert kot, aðgætti þau húsgögn og það viðurværi, sem fólkið Verður að gera sér að góðu, og skoðaði svo reikningana hjá kaupmanninum við árslokin, og yfir höfuð setti sig sem bezt inn í allan hag alþýðunnar, og bæri það saman við líf embættsamanna hér í Reykjavik, þá skil eg ekki í öðru en hann fyndi, að munurinn væri mikill, og kjör alþýðu yfirleitt ekki öfundsverð. Það er auðvitað sjálfsagt, að alþýða manna má ekki gera eins háar kröfur og þeir sem hærra eru settir; en þá verða embættismennirnir líka að sýna einhvern lit á að sætta sig Við þau miður glæsilegu kjör, sem þetta fátæka land hefir að bjóða. Ef hækkunin, sem þetta frumv. hefir í för með sér, nemur 85 þús. króna, er það sama sem renta af 600–700 þús. kr. Eg sé ekki, að landssjóður sé þeim efnum búinn, að hann geti bætt þessu á sig, því að skattana er naumast gerlegt að hækka. Ég get því ekki séð, að frumv. sé svo nauðsynlegt, að vert sé að láta það fara lengra. Þó að hitt geti verið, að hækka þurfi við þá sem verst eru launaðir, svo sem kennararnir við mentaskólann, þá má gera það í fjárlögum. Eg held það væri því réttast að láta frv. detta sem fyrst úr sögunni, svo það eyði ekki um of inum dýrmæta tíma þingsins, en stjórnin undirbyggi síðar skapleg launalög handa þeim sem verst eru settir. Eg get ekki séð, að málið græði neitt á því að fara í nefnd, því að eg vona að það hafi ekki svo mikið fylgi, að það gangi gegn um þessa deild.



Eg hefi lítið annað að gera en taka undir það, sem áður hefir verið talað. Eg er alveg mótfallinn því, að frv. gangi fram. Hæstv. ráðherra mælti það með hita, að embættismennirnir væru taldir á þessu landi eitthvert óvinsælt afl, sem vert væri að stríða á móti. Þetta hygg eg ekki langt frá því að vera rétt. Og eg held að mér sé skiljanlegt, hvers vegna það er. Orsökin liggur hjá embættismönnunum, ekki sízt þeim er með lögin fara í þessu landi. Það var ekki af hendingu, að einir tveir sýslumenn voru á móti uppkastinu sæla hér um árið. Það var ekki af hendingu, ef það er satt sem Ísafold greinir frá, að stjórnarráðið hafi sent áminningu til allra lögreglustjóra í landinu, að enginn þröskuldur verði lagður í veg ins löghelgaða ríkisfána, sem ekkert tilefni var til, því að í veg hans hafði enginn þröskuldur verið lagður. Nema ef það á að vera tilefnið, að danskur maður, sem á að verja okkur fyrir ágangi erlendra ránsmanna, tekur það upp hjá sjálfum sér umboðslaus frá öllum, að hertaka lögmæta eign Íslendings í íslenzkri höfn. Stjórnarráðið rýkur þá ekki upp til handa og fóta með fyrirskipanir til lögreglustjóranna, að þeir gæti að því, að slíkum yfirgangi verði ekki við komið. Nei heldur segir það: Gættu að því., að fáni yfirgangsmannsins blakti a hverri stöng. Mig undrar ekki, þó að alþýða manna fái kala til þeirra valdhafa, er slíku fara fram. Eg tók eftir því, að háttv. þm. Sfjk. (V. G.), minn kæri vinur, talaði um, að þetta frv. Væri illa undirbúið af stjórnarinnar hendi, þar sem hér væru ekki tekin til samanburðar launakjör embættismanna í öðrum löndum. Þó að eg sé nú ekki dyggur fylgismaður stjórnarinnar, get eg ekki álasað henni fyrir þetta, því að slíkur samanburður á hér alla ekki við. Hér má ekki fara eftir því, hvað aðrar þjóðir geta boðið embættismönnum sínum, heldur eftir ástæðum okkar og efnafari, því sem hér er. Hæstv. ráðherra hélt, að háttv. þm. N.-Þing. (B. SV.) hefði verið að tala að gamni sínu og áleit því óþarft að svara ræðu hans. En þar var alt sagt í alvöru og hvert orð á réttum stað, og skil eg því ekki, hvers vegna hæstv. ráðh. andmælti ekki þeirri ræðu, nema ef hann hefir ekki treyst sér til þess. Henni hefði hann einmitt sérstaklega þurft að andmæla, ef hann hefði viljað andmæla einhverju af því sem sagt hefir verið. Hæstv. ráðherra vildi neita því, að hér væri byrjað á öfugum enda. Að vísu er full þörf á að bæta launakjör kennarastéttarinnar, en eg verð að líta svo á, að byrjað sé á öfugum enda með því að taka ina hæstlaunuðu embættismenn með. Það hefði bara átt að bæta kjör skólakennaranna, því að ef nokkrir þurfa þess, þá eru það kennararnir. Þótt eg viti að fæði og húsaleiga - og föt eins eg hæstv. ráðh. nefndi, þó hækkunin sé ekki tiltakanlega mikil á þeim lið - hafi hækkað mjög á seinni tímum, verð eg að halda því fram, að 4–6 þús. kr. laun séu fullsæmileg handa hverjum manni. Það verður að vísu ekki lifað neinu auðmannalífi á því, en má komast mjög sómasamlega af með þau laun og fullkominn óþarfi að hafa þau hærri. Þó undanskil eg dómara, því þeir þurfa að hafa hærri laun en aðrir embættismenn, svo að þeir þurfi ekki að taka að sér nein aukastörf, sem geti gert þá háða öðrum. Dómari á að vera öllum óháður. Ef tekið hefði verið verið fram í frv. um að hækka laun dómaranna við landsyfirréttinn, að þeir mættu engin störf hafa með höndum önnur en þau, sem dómarastöðunni fylgdu, þá veit eg ekki nema eg hefði verið með því. En hér er flækt inn í launum annara embættismanna, sem engin ástæða er til að hækka, og þess vegna get eg ekki verið með frumvarpinu. En aðalástæða mín er þó ekki þessi, því að þetta mætti auðvitað laga með breytingartillögu - fella í burtu landssímastjóra, landritara og byskup o. s. frv. - en eg vil ekki láta hreyfa Við launalögunum fyr en búið er að afnema öll eftirlaun. Eg hefi ásamt öðrum góðum mönnum komið fram með frumvarp til stjórnarskipunarlaga, þar sem meðal annars er gert ráð fyrir að láta öll eftlaun falla úr sögunni. Þegar það væri komið í kring, vildi eg að stjórnin tæki launalögin til rækilegrar meðferðar og athugaði meðal annars, hvort ekki mætti fækka embættismönnunum. Eg vil t. d. benda á, að sýslumönnum mundi mega fækka að mun, og fæ ekki betur séð, en að nægja mætti einn dómari í landsfjórðungi hverjum. Þá yrði hægara að launa sæmilega þeim sem nú hafa lægst laun og eiga erfiðast með að komast af. Þó vildi eg ekki að laun neins embættismanns yrðu hærri en 5000 kr. Tala eg hér ekki um ráðherralaun, sem vitanlega þurfa að vera nokkru hærri. - Eg skal enn taka það skýrt fram, að eg vil ekki að hreyft sé við launalöggjöfinni fyr en eftirlaun eru með öllu afnumin. Eg er því á móti frv., álít réttast að það fái að hvíla sig í bráðina, og mun greiða atkvæði á móti því að það nái fram að ganga til 2. umr.



Herra forseti! Eg er ekki fyllilega samdóma sumu af því sem sagt hefir verið móti frv. í dag, þó eg geti tekið undir margt af því. Ekki er eg heldur fyllilega samdóma hæstv. ráðherra (H. H.) um það, að algerlega ástæðulaust sé að segja, að með frumv. þessu sé byrjað að ofan. Sumir líta svo á, sem kennarar mentaskólans, sem allir játa að hafi fylstu þörf á launaviðbót, séu notaðir eins og nokkurs konar dufl eða flotholt til að fleyta þeim hálaunuðu í gegn um þingið. Eg vil mæla með, að málið verði sett í nefnd. Hygg að það sé m. a. gott Verkefni fyrir nefnd, að kljúfa frumv. í tvent, taka kennarana sér, því þeir geta ekki lifað við þau launakjör, sem þeir eiga við að búa, og hina sér. Myndi það hafa verið réttara, að málið hefði komið þannig útbúið frá stjórninni. Í annan stað myndu ítarlegar röksemdir með og móti frumvarpinu koma fram í nefndinni, og væri það réttara gagnvart þeim embættismönnum, sem í hlut eiga, og þjóðinni, að þm. gæfist kostur á að afmarka sem glöggast afstöðu sina, ekki að eins til frumvarpsins í heild sinni, heldur og til einstakra liða þess. Eg leyfi mér því að stinga upp á 5 manna nefnd, hvað sem svo verður um frumvarpið.



Það er ekki mín meining með því að standa upp, að leggja þessu frv. liðsyrði að svo komnu. Mín meining með því er að láta í ljós undrun mína yfir aumum þeim ræðum, sem fram eru komnar í þessu máli. Eg get ekki séð að ástæða sé til að áfella stjórnina fyrir að koma fram með þetta frv. Embættismennirnir sjálfir hafa gefið ástæðu til þess að málið er fram komið, með því að snúa sér til stjórnarinnar sem ins eina rétta málsaðila til að vera milliliður milli þeirra og þingsins. Það kemur annars hálfundarlega fyrir, að allar þessar vandlætingar koma fram á þann hátt, sem raun er á, frá þeim. mönnum, sem öllum þykjast frjálslyndari. Með þessu vilja þeir svifta embættismennina þeim rétti, sem þeir hafa, til að snúa sér með vankvæði sín til þingsins. Það væri algerlega rangt, að fella málið frá nefnd, því að eg fæ ekki betur séð, hvernig sem með frv. fer, en að það hljóti að verða til gagns á sínum tíma, að um það verði fjallað í nefnd. Nefnd, sem kosin yrði í málið, myndi koma fram með einhverjar þær bendingar, sem að liði yrgu seinna. Eg er sannfærður um að þessir menn, sem flytja hér langar ræður á móti þessu frumvarpi og vilja láta fella það nú við 1. umr. tímans vegna, eru ekki ævinlega svo sparir á tíma þinsins. Það væri að misbjóða þeim embættismönnum, sem hér eiga hlut að, og ósæmilegt í alla staði að skera málið niður nú á þessu stigi. Ég vill ekki fara nákvæmlega út í einstök atriði frumvarpsins, en benda skal eg á það, að þegar verið er að tala um, hver áhrif þetta hafi á fjárhag landsins, þá líta menn að eins á aðra hliðina. Það er sagt, að farið sé fram á að hækka laun landritara. Þetta er ekki rétt. Það er þvert á móti farið fram á að lækka þau. Þegar byrjunarlaunin eru lækkuð um. 1000 kr. á ári, en hækka svo um 300 kr. á hverjum 3 árum, þá fæ eg ekki séð að hækkunin nemi meira en 10% af lækkuninni fyrst í stað. Eg tek það fram enn á ný, að eg álit það og ósanngjart að bægja málinu frá nefnd.



Eg gat varla trúað mínum eigin eyrum, þegar eg heyrði fyrsta þingmanninn segja, að rétt vær í að skera málið niður án nefndar. Eg hefi talið það sjálfsagt, að nefnd yrði sett í málið, ekki af því að eg ætlaðist beint til þess, eða byggist við því, að það yrði gert af kurteisi við stjórnina, heldur bjóst eg við að menn Vildu taka svo mikið tillit til þeirra embættismanna, sem hér eiga hlut að máli, að þingið þó að minsta kosti taki til athugunar, hvað það er, sem þeir fara fram á, lesi umsóknarskjöl þeirra og meti röksemdir þeirra. Eg þakka því háttv. 1. þm. S.- Múl. (J. Ól.) fyrir tillögu hans um að setja nefnd í málið. En eg býst við, að 5 menn verði ekki nóg, og vil því leyfa mér að stinga upp á 7 manna nefnd. Ekki vegna þess máls eins, heldur til þess að öðrum frumvörpum, líks eðlis, sem koma fram seinna, geti orðið vísað til sömu nefndar. Eg álít rétt að gera þessum málum jafn hátt undir höfði og skattamálunum. Ef almenningur er eins óánægður með laun embættismanna eins og látið hefir verið í veðri vaka hér í dag, myndi ekki veita, af að taka launalögin til sem rækilegastrar yfirvegunar.

Jóhannes Jóhannesson Hæstv. ráðherra (H. H.) gat þess í inni ítarlegu inngangsræðu, sinni, að merkisbóndi einn af Austurlandi heiði sagt við sig, að þingmenn, þeir er í Reykjavík eru búsettir, væru í raun og veru ómagar þjóðarinna og ættu engin laun skilið að fá úr landsjóði fyrir þingstarfsemi sína. - Þetta kemur mér. nokkuð ókunnuglega fyrir, ef inn hæstv. ráðherra með orðinu Austurland hefir átt Við Austfirðingafjórðung, sérstaklega Múlasýslur. Eg er búinn að dvelja þar í 16 ár og þykist þekkja flesta merkisbændur þar og mega fullyrða, að slíkur kotungs-hugsunarháttur, og ummælin lýsa, sé ekki til hjá þeim. Það getur verið, að þessi hugsunarháttur sé til hjá einhverjum Ausfirðingum, og það mönnum, sem við búskap fást, en það eru þá menn, sem ekki kunna að búa, verðskulda ekki ið virðuglega bóndanafn. Hitt er annað mál, að Austfirðingar vilja að sparlega sé farið fé landsins, bæði til embættislauna og annara, en þeir svelta ekki hjá sín og ætlast ekki til þess að þjóðin svelti starfsmenn sína Eg er samdóma háttv. 2. þm. S.- Múl. (G. E.) um það, að stjórnin hafi sett hreppstjóralaunin alt of lágt í frumv. sínu og vænti þess, að væntanleg nefnd í því máli bæti þar úr skák.



Eg vildi að eins segja örfá orð, einungis til að lýsa óánægju minni yfir því, í hvaða átt umræðurnar hafa gengið í dag. Þær hafa að mestu snúist um annarleg efni og farið utan hjá aðalefninu. Mönnum hefir komið saman um, að rétt væri að bæta kjör kennaranna, en samt hafa menn viljað bægja málinu frá nefnd. Það eina rétta sem komið hefir fram frá andstæðinganna hlið, er till. háttv. í. þm. S.-MÚl. (J. Ól.) um að setja málið í nefnd. Eg þykist vera viss um, að það sé satt, að þegar fregnin um þetta frumv. barst út um land, þá hafi hún vakið mikla óánægju meðal almennings. En þess ber að gæta, að ekki var altjent sagt rétt frá, heldur var fregnin oft og tíðum blandin margvíslegum ýkjum og ósannindum. Og enginn hlutur slær viðkvæmara á strengi alþýðunnar, heldur en það, þegar talað er um að auka útgjöld landssjóðs. Það getur því verið góð kosningabeita að vera á móti slíkum frumvörpum, en sú hjálp dugar að eins í svip, en ekki til langframa. Ef þingið kemst nú að þeirri niðurstöðu, að fella hækkun á launum kennara mentaskólans, þá væri rétta svarið Við því, að þeir segðu allir af sér og færu að stunda einhverja aðra atvinnu. Og hvernig værum við staddir þá? Væri þá ekki betra að hafa veitt þeim launaviðbótina? Eg segi ekkert um, hvernig eg greiði atkv. um aðra liði þessa frumvarps, en eg mun hiklaust greiða atkv. með hækkun á launum kennaranna. Eg álít, að kennarastétt landsins sé yfir höfuð frekar illa launuð.



Eg var að bíða eftir því, að stjórnarflokknum gæfist kostur á að taka til máls, en ég sakna enn þá eins, sem sé háttv. þm. Vestm. (J. M.). Eg tek til máls af því, að eg hygg að árásir þær sem embættismannaflokkurinn hefir orðið fyrir bæði utan þings og á þingi, sérsaklega frá háttv. 1. þingm. Árn. (S. S.), séu allsendis ómaklega. Þar er auðvitað misjafn sauður í mörgu fé, en það dugar ekki að dæma alla embættismenn eftir því, þó einstakir embættismenn hafi gefist illa. Það eru til málrófsmenn meðal bænda, en þar fyrir eru ekki allir bændastéttarmenn með því marki brendir. Eigi embættismenn yfirleitt miður góðu áliti að fagna, hygg eg það sérstaklega að kenna aleitum á stéttina af einstaka alls óhæfum mönnum, sem nýjar og gamlar stjórnir hafa liðið alt of lengi og jafnvel hampað alveg ómaklega á eftir. Kjósendum mínum er kunnug afstaða mín til þessara launahækkunarmála. En þó eg sé þeim andvígur, sé eg ekkert á móti að málið komist í nefnd, þó ekki sé nema af kurteisi við gamlan flokkabróður, hv. ráðherra. En eg hygg, að 5 manna nefnd sé nóg og engin ástæða til að hafa hana 7; ekki vert að eyða tíma þingsins með því að binda of marga menn í einstökum nefndum.



Þetta frv. stendur í nánu sambandi við frv., sem rætt var hér í gær í deildinni, nefnil. frv. um tekjuskatt. Samkvæmt því frv. á að afnema ábúðar- og lausafjárskatt, en laun hreppstjóra hafa hingað til verið miðuð við ábúðar- og lausafjárhundruð. Verði frv. um tekjuskatt samþykt, þá liggur í augum uppi að ný ákvæði þarf að setja um laun hreppstjóra. Eg vona að hv. þm. hafi nú fengið í hendur álitsskjal skattamálanefndarinnar frá 1908. Þar fást allar upplýsingar þessu máli viðvíkjandi - þær eru ekki umfangsmiklar, því að málið er afar einfalt og óbrotið. Eg býst við að háttv. þm. Stjk. (V. G.) sakni í þessu máli skýrslu og samanburðar á launum hreppstjóra annara landa, en því miður get eg ekki látið honum hana í té, því mér er ekki kunnugt um, hvort alveg samsvarandi embættismenn eru þar til. Um hreppstjóralaunin hér er það annars sannast að segja, að þau eru engin í þeim skilningi, sem talað er um embættismannalaun. Þessi litla þóknun, sem nefnd er hreppstjóralaun, er að eins lítilfjörleg borgun upp í útgjöld, sem þeir hafa til að kaupa pappír, ritföng o. s. frv. Og að öðru leyti fá þeir eins og kunnugt er dálitla borgun fyrir hvert réttarverk, er þeir Vinna, eftir sérstökum lögum. Hve miklu hækkunin nemi, er hægt að reikna út. Nú eru áætlaðar 8000 kr. á fjárlögunum - en af þeirri upphæð hafa ekki verið notaðar nema 7683 kr. Eg býst við að eftir þessu frv. muni upphæðin verða 8500 kr., þegar öll kurl koma til grafar, svo að ekki setur sú uppfærsla landssjóðinn á höfuðið.



Vegna þess að þetta mál stendur í nánu sambandi við frv. um tekjuskatt - enn þá nánara en við launamálin - þá leyfi eg mér að stinga upp á því að því verði vísað til skattamálanefndarinnar.



Alt, sem um þetta frumv. þarf að segja, er tekið fram í athugasemdunum við það, svo að eg get látið mér nægja að vísa til þeirra. Eg skal leyfa mér að stinga upp á að þessu máli verði eins og málinu á undan vísað til skattamálanefndarinnar, að þessari umr. lokinni.



Þetta mál stendur líka í sambandi við skattamál landsins. Ein af inum nýju tillögum stjórnarinnar er sú, að koma skattamálunum svo fyrir, að skattar verði greiddir fyrir undanfarið ár strax að því ári liðnu, svo að ekki þurfi að biða þess í 2 ár eins og að undanförnu. En til þess, að þessu verði þannig fyrir komið, þarf innheimtunni að vera svo farið,. að skýrslur skattanefnda geti náð til sýslumanna nokkru fyrir manntalsþing ár hvert. Nú eru manntalsþing ekki háð á sama tíma um land alt. Í Skaftafellssýslunum munu þau háð í Marzmánuði, víðast hvar annastaðar seinna, sumstaðar í Júlímánuði, en aðalreglan mun vera að halda þau í Júní. Til þess að koma samræmi á er hér stungið upp á, að þing skuli háð alstaðar á landinu seinast í júní. Til þess tíma ættu skattanefndir að hafa getað lokið störfum sínum. Það gæti raunar hugsast að dálítill bagi gæti orðið að þessu í Skaftafellasýslu, vegna vatnavaxta í Júní, en þar sem nú er orðin föst regla að við halda færum vegi yfir jöklana, að minsta koati Beiðamerkurjökul, ætti þetta þá að geta lánast einnig þar. Eg leyfi mér að stinga upp á að málinu verði vísað til skattamálanefndarinnar að þessari umr. lokinni.