Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Það er ekki að ástæðulausu að farið er fram á umræður utan dagskrár um sölu fiskiskipa frá Suðurnesjum. Eins og kunnugt er af fréttum hefur Útgerðarfélag Akureyringa keypt Dagstjörnuna KE 3 frá Keflavík. Það er út af fyrir sig ekki umræðuefni að eitt skip skuli selt á milli útgerðarstaða. Hitt er alvarlegra að þetta er sjöundi togarinn sem seldur er frá Suðurnesjum. Á sama tíma hafa ekki komið önnur skip í staðinn. Og nú spyr ég: Er það stefna núv. ríkisstjórnar að leggja útgerð á Suðurnesjum og jafnvel á Reykjanesi endanlega í rúst? Hvað sögðum við í Borgarafl. um þetta mál í kosningabaráttunni? Og hverju var svarað? Hæstv. fyrrv. forsætisráðherra sagði á framboðsfundi í sjónvarpinu með okkur hinum þm. Reykjaness að hann skildi ekki svona svartsýni þegar rætt var um hrun útgerðar á Suðurnesjum. Þetta var ekki svartsýni heldur hryggileg staðreynd. Það alvarlegasta við þessa sölu er það að vegna mismunar á kvóta til skipa sunnan og norðan norður-suður línunnar eru aðilar sunnan hennar ekki samkeppnishæfir um kaup á skipum. Sala Dagstjörnunnar er sláandi dæmi um þetta. Hún fær 550 tonna aukinn kvóta aðeins með því að flytjast norður. Þetta kemur síðan fram í minni kvóta á næsta ári hjá öllum flotanum því að fiskarnir í sjónum verða ekki fleiri. Þá er það ljóst að verðmæti hvers skips eykst um allt að 100 þús. kr. pr. tonn á kvóta sem fylgir skipinu. Þannig borga menn fyrir óveiddan afla í sjónum og sú stefna er röng. Það er ljóst að núverandi kvótastefna hefur skaðað sjávarútveg víða sunnan umræddrar línu. Þetta hefur þó sérstaklega bitnað á Suðurnesjum sem einnig hafa orðið út undan vegna lánafyrirgreiðslu til sjávarútvegs á undanförnum árum. Útgerðarmál á Suðurnesjum og á Reykjanesi eru verulegt áhyggjuefni. Á sl. fimm árum hafa 30 bátar verið seldir burtu af svæðinu en þrír komið í staðinn, auk sjö togaranna. Fyrir nokkrum vikum var stofnað félag til að efla útgerð á Suðurnesjum, Eldey hf. Verulegur áhugi kom fram á stofnfundinum og lýstu allir þm. Reykjaneskjördæmis stuðningi við hugmyndina. Þá vissu menn ekki um sölu allra þeirra fiskiskipa sem hafa verið seld núna undanfarið. Auðvitað kunna að vera skýringar á sölu skipanna frá sjónarhorni eigendanna, herra forseti. Það hlýtur að vera mjög mikilvægt að standa þannig að þessum málum að Suðurnesjamenn sitji við sama borð og aðrir. Ég minni á að aflinn hefur stöðugt minnkað frá því að kvótinn var lagður á og hefur hann minnkað allt frá 32% 1970–74 í 18% af heildarkvóta landsmanna á þorski. Þá er ekki nokkur vafi á því að þetta hefur haft mikil áhrif á atvinnulífið þar. En í margar aldir hefur útgerð á Suðurnesjum verið öflugasta útgerð landsins. Ólafur Thors hefði aldrei látið fara þannig með Suðurnes.



Hæstv. forseti. Hæstv. forseti tjáði mér seint í gær að hv. þm. Hreggviður Jónsson hygðist kveðja sér hljóðs utan dagskrár til að leggja fyrir mig einhverjar spurningar. Ég spurðist fyrir um hverjar þær spurningar væru og fékk ekki svör um það. Ég fékk heldur engin svör í máli hv. þm. Hreggviðs Jónssonar. Hitt er svo annað mál að ég er ekki að gera lítið úr þeim vandamálum sem byggðarlög á Suðurnesjum standa frammi fyrir, en ég er ekki viss um að þau verði leyst í stuttum umræðutíma utan dagskrár á Alþingi. Ég vildi minna á að auðvitað verður að beina hér ákveðnum spurningum fram. Hitt er svo annað mál að ýmislegt villandi kom fram í máli hv. þm. Það skip sem hér um ræðir, þótt ég þekki ekki þar nákvæmlega til, hefur lent í verulegum fjárhagslegum erfiðleikum sem eru ástæðan fyrir sölu þess. Það hefur ekki skort, mér vitanlega, á fiskveiðiheimildir til handa þessu skipi. Menn verða að muna að það er öðruvísi fiskveiðimunstur á þessu landsvæði en norðanlands. Karfaafli er mun meiri á þessu svæði og þorskafli minni. Ég býst hins vegar við því að minni þorskafli sunnanlands - og veit það - er ekki fyrst og fremst afleiðing af kvótakerfinu heldur af þeirri einföldu ástæðu til kominn að þorskstofninn stendur að verulegu leyti saman af mjög smáum fiski sem heldur sig mikið norðan við land, fyrir Vestfjörðum og Austurlandi. Það kemur fram í því að mun minna gengur af fiski sunnan við land. Ég hygg að þetta sé nú aðalástæðan fyrir þeim miklu erfiðleikum sem víða hafa orðið á Suðurnesjum þótt ýmsar aðrar ástæður séu fyrir hendi. Það er því ekki rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að þetta skip fái 550 tonna aukningu. Það hlýtur að veiða mun minni karfa fyrir norðan land en á því svæði sem það var á. Hitt er svo annað mál að það hefur engin ákvörðun verið tekin um það hvernig þessum málum verði komið fyrir á næsta ári. Það er nægur tími til að ræða það og á eftir að ræða það þó sá tími styttist óðum sem til stefnu er. En það þarf að ræða hvernig aflaréttindum skuli jafnað á milli togaranna. Um það má að sjálfsögðu deila. Það er byggt á ákveðinni viðmiðun frá fyrri árum. Hins vegar hefur jöfnun átt sér stað tvívegis og þessi aflamörk verið færð saman. Hvort þau skuli færð meira saman skal ég ekki um segja nú, en í þeim tillögum og hugmyndum sem hafa verið lagðar fram er gert ráð fyrir því að aflahámark verði jafnframt sett á karfa með sama hætti og á þorsk. Það er út af fyrir sig mjög slæmt að fyrirtæki á Suðurnesjum skuli hafa lent í margvíslegum erfiðleikum. Ég held að það sé hins vegar nauðsynlegt að menn skilgreini þann vanda á réttan hátt ef á að takast að leysa hann. Ég tel að ekki hafi komið fram í máli hv. frummælanda neitt sem bendir til þess að hann hafi skilið þann vanda enn þá.



Herra forseti. Hér er vissulega hreyft máli sem ræða ber á Alþingi. Sala fiskiskipa frá Suðurnesjum undanfarin ár, og alveg sérstaklega nú síðustu vikurnar, veldur miklum áhyggjum. Það kemur æ betur í ljós að við óbreyttar reglur um framkvæmd kvótakerfisins verður ekki búið áfram. Ég ætta hins vegar ekki að rökstyðja þá fullyrðingu mína hér og nú. Í fyrsta lagi er ekki tími til þess á tveimur mínútum. Í öðru lagi er það ekki tímabært vegna þess að nú eru starfandi nefndir sem vinna að tillögugerð um framtíðarskipan þessara mála. En í þriðja lagi tel ég það ekki þjóna hagsmunum Suðurnesjamanna á nokkurn hátt að fara með þetta mál í umræðu á Alþingi með þeim hætti sem hv. þm. Borgarafl. gerir hér. Hann verður hins vegar að meta það sjálfur hvort það þjónar hagsmunum hans. Ég vil skýra frá því að þm. Reykjaneskjördæmis hafa í sinn hóp rætt þau vandamál sem upp koma vegna sölu fiskiskipa frá Suðurnesjum. Við höfum rætt leiðir sem mögulegar kunna að vera til að aðstoða Suðurnesjamenn í þeirri viðleitni þeirra að reisa sjávarútveginn við á því svæði. Í þeim tilgangi höfum við mætt á fundum þeirra þar sem vandamálin hafa verð rædd. Í sameiningu höfum við þm. komist að niðurstöðu um fyrstu aðgerðir af okkar hálfu. Sl. þriðjudag áttum við fund með undirbúningsnefnd að stofnun útgerðarfélagsins Eldeyjar. Á þeim fundi var ákveðið að skrifa hæstv. viðskrh. bréf og óska upplýsinga um hvort hagsmuna ríkisins hefði verið að fullu gætt við sölu togarans Dagstjörnunnar til Akureyrar. Þá var einnig ákveðið að biðja Byggðastofnun að taka saman upplýsingar um ýmis atriði sem fækkun fiskiskipa hefur í för með sér á þessu svæði. Fundinn með forustumönnum Eldeyjar hf. sátu m.a. þm. Borgarafl. í Reykjaneskjördæmi. Þeir þögðu hins vegar um það að þeir hefðu þá þegar beðið um utandagskrárumræðu um það mál sem við vorum í sameiningu að ræða og reyna að finna bestu leiðir til stuðnings við. Við þm. kjördæmisins höfum á fundi í gær átalið þessi vinnubrögð Borgarafl. í kjördæminu og ég átel þau hér fyrir okkar hönd. Við höfum sagt þeim að þessar aðferðir séu nýjar í okkar hópi. Þær eru líklegar til að valda sundrung í stað sameiningar. Ef framhaldið hjá þessum hv. þm. verður í líkingu við upphafið á starfi þeirra í okkar hópi er ekki von á góðu. Ég vona samt að þetta frumhlaup þeirra skaði ekki þann málstað sem við hinir erum að berjast fyrir.



Herra forseti. Ég fæ ekki séð að hv. 2. þm. Reykn. geti með neinum rétti talað um að við séum eitthvað að skera okkur út úr þingmannahópi Reykjaneskjördæmis. Við höfum sýnt fullan samstarfsvilja í þessu máli og það er hin mesta fjarstæða að það skaði eitthvað hagsmuni þessa máls þótt því sé hreyft hér á Alþingi. Ég held að það hefði verið tímabært fyrir löngu að tala um þetta mikilvæga mál með hliðsjón af því að nú er starfandi ráðgjafarnefnd um mótun fiskveiðistefnu þar sem allt virðist vera í háalofti og ekkert gengur eða rekur að komast að neinni niðurstöðu. Mig langar til að minna á að þetta er ekki ný saga. Það er búið að vera sama ástand undanfarin fimm eða sex ár, að hvert skipið á fætur öðru hefur verið selt frá Reykjanesi. Ég held því að það sé löngu orðið tímabært að fara að tala um það í sölum Alþingis. Ég minni á að þegar Ingólfur var seldur frá Suðurnesjum til Hornafjarðar þurfti að færa þessa margfrægu norður-suður línu til þess að Hornafjörður yrði með í norðursvæðinu og togarinn fengi þar viðbótarkvóta. Það væri gaman að fá skýringar hæstv. sjútvrh. á því máli, hvernig stóð á því að þá var línan skyndilega sveigð frá Djúpavogi og suður fyrir Hornafjörð. Það er fyrst og fremst norður-suður línan sem er að hleypa öllu í bál og brand og hana viljum við burt. Við viljum að það sé sams konar kvóti fyrir skip hvaðan sem þau eru gerð út á landinu. Ég held að þetta misræmi verði að leiðrétta hið fyrsta því annars fer allt á skjön. Hvernig er hugsunin hér á bak við? Á það að verða þannig að öll útgerð færist norður fyrir þessa línu? Á bara að leggja af útgerð á öllu Suðurlandi? Það hafa haft samband við okkur menn bæði af Suðurlandi, frá Vestmannaeyjum og víðar. Ég er ekki aðeins að tala fyrir munn útgerðarmanna af Suðurnesjum. Þetta varðar alla þá sem búa fyrir sunnan þessa línu. Þeir spyrja eðlilega: Á það að gerast á næstu árum að öll útgerð færist norður fyrir þessa línu? Eigum við þá kannski að sinna þjónustustörfum og verslunarstörfum? Svo er einhver að tala um byggðaröskun. Er það kannski það sem við viljum, að öll útgerð verði fyrir norðan þessa línu, en öll þjónusta og verslun þá hér á þessu svæði? Ég spyr: Er það það sem hæstv. sjútvrh. er að stefna að?



Herra forseti. Þessi umræða er aðeins forskot á þá miklu umræðu og umfjöllun sem á eftir að fara fram á þinginu innan skamms um fiskveiðistefnu næstu ára. En það er einmitt fiskveiðistefna síðustu ára, kvótakerfið svokallaða, sem er meginorsök vandans á Suðurnesjum og skipasölumála þar. Vandinn á að vísu rætur að rekja lengra aftur í tímann þegar gífurleg uppbygging átti sér stað í sjávarútvegi út um alla landsbyggðina með stuðningi stjórnvalda í formi lánafyrirgreiðslu og hagstæðra kjara. Þeirrar fyrirgreiðslu fengu Suðurnesjabyggðir ekki að njóta. Byggðastefna þeirra tíma náði ekki til Suðurnesja. Þau drógust aftur úr í uppbyggingu og viðhaldi í útgerð og fiskvinnslu og voru þar af leiðandi vanbúin til að mæta afleiðingum kvótakerfis og breyttra aðstæðna í fiskvinnslu. Þetta kemur fram í háum meðalaldri skipa og hvers konar tækja í fiskvinnslunni. Ástandið er vægast sagt alvarlegt og hefur farið versnandi. Fyrir tveimur árum stóðum við hér og ræddum stjórn fiskveiða sem þá var mótuð með lögum til tveggja ára. Þá ræddi ég sérstaklega áhrif kvótakerfisins á atvinnuástand og afkomuöryggi einstakra byggðarlaga. Þá sem nú voru Suðurnesin sérstaklega í brennidepli. Ég andmælti því þá að í frv. til laga um stjórnun fiskveiða væri ekki tekið á þeim vanda sem skapast við það að skip eru seld á milli landshluta og flytja með sér aflakvóta. Ég lýsti þeirri skoðun minni að svo mætti búa um hnútana að seld skip færu a.m.k. ekki með allan kvótann úr byggðarlaginu. Á þetta var ekki hlustað. Markaðslögmálin voru sett ofar öllu og m.a.s. búið svo um hnúta að útgerðarmenn á öðrum helmingi landsins geta aukið kvóta sinn með því að kaupa skip af hinum helmingnum. Á þessu verður að taka við mótun fiskveiðistefnu næstu ára. Suðurnesjafólk hefur risið upp til varnar gegn þessari skipasöluvá sem er nánast á við náttúruhamfarir þar suður frá. Það er hörmulegt að einmitt núna þegar verið er að snúa vörn í sókn skuli skammtímaviðskiptafræði stuðla að brottflutningi atvinnutækjanna af svæðinu.



Herra forseti. Ég fagna því að hér skuli vera hafin og opnuð umræða um fiskveiðistefnuna þó það sé kannski með svolítið sérstökum hætti. Ég kom upp fyrst og fremst vegna ummæla hæstv. ráðherra um að það sem hér er verið að ræða um væri ekki að kenna þeirri fiskveiðistefnu sem við búum við. Ég held að hv. ráðherra hafi sannað það best með sinni eigin ræðu þar sem hann í fyrsta lagi sagði að við þyrftum að skilgreina af hverju vandamál útgerðar á Suðurnesjum væru slík sem þau væru. Og hann upplýsti einnig í ræðu sinni af hverju þau væru á þann veg. Hann sagði það: Ástand þorskstofnsins okkar er á þann veg í dag að nú veiðist ekki nema smáfiskur. - Hvað er þá verið að segja Suðurnesjamönnum? Það er verið að segja að það sé búið að ofveiða þann stofn sem Suðurnesjamenn hafa fyrst og fremst fiskað. Og hvernig er útkoman út úr því kerfi og þeirri fiskveiðistefnu sem við höfum búið við sl. fjögur ár? Hún er þannig að veiðin umfram tillögur fiskifræðinga er rúmlega ársveiði. Útkoman er sú, sem ráðherra lýsti, að það er eingöngu smáfiskur sem við veiðum af þorski. Meðaltalsþyngd á þorski á síðasta ári frá því í september til áramóta var innan við 2 kg. Skyldu Suðurnesjamenn hafa þekkt slíka fiskstærð? Ég held að það sé af og frá. Við sem höfum fengist við útgerð og fiskverkun á undanförnum árum sjáum hver þróunin er. Sú þróun er ískyggileg. Það er verið að boða okkur núna að á komandi ári þurfum við að draga úr fiskveiðisókninni. Hvað hefur mistekist ef það er ekki fiskveiðistefna sem hefur verið í gildi undanfarin fjögur ár ef við eftir þessi fjögur ár þurfum að fara að draga úr þeim afla sem við flytjum að landi? Ég skal upplýsa þm. um að sl. fjögur ár hefur verið aflað 366 þús. tonnum meira en Hafrannsóknastofnun hefur lagt til. Það er sem sagt svipaður afli og berst að landi í ár eða tæplega það. Það er búist við því að í ár verði það 390 þús. tonn, þ.e. um 60 þús. tonnum umfram það sem ráðuneytið lagði til. Fiskveiðistefnan hefur mistekist. Þess vegna eru vandamálin eins og þau eru á Suðurnesjum í dag.



Herra forseti. Enginn efast um að okkur ber að halda uppi stjórn á fiskveiðiheimildum, setja og framkvæma fiskveiðistefnu. Jafnvíst er að á þessu viðkvæma sviði verða menn að leggja sig í líma við að ná fram svo miklu réttlæti og því jafnræði sem frekast er kostur. Þess vegna hlýtur það að vera mönnum ofarlega í sinni, eins og raunar hefur hér komið berlega fram og er í rauninni tilefni til þessarar utandagskrárumræðu, að við endurskoðun laganna frá 20. des. 1985, um stjórn fiskveiða fyrir 1986 og 1987, og reglugerðar þeim tengdri er verið að sníða þá helstu agnúa af sem reynslan hefur leitt í ljós og kom ekki síst fram í ræðu síðasta ræðumanns hverjir eru. Mér sýnist augljóst að stærsti ókosturinn, mesta ranglætið hefur komið fram vegna ákvæðis 2. gr. þessarar reglugerðar um skiptingu landsins í tvö veiðisvæði, frá Eystrahorni, fyrra veiðisvæðið, vestur og norður um að Bjargtöngum og annað veiðisvæðið frá Látrabjargi norður og austur að Eystrahorni, og síðan misskiptingar þorskaflahámarks togara, þ.e. sóknarmarksskipa, á grundvelli þessarar svæðaskiptingar. Vandinn sem hér er einkum gerður að umtalsefni hvað Reykjanes varðar á að mörgu leyti líka við um Suðurland. Ég get nefnt að frá einni verstöð, Þorlákshöfn, hafa á undanförnum árum verið seld skip eins og Bjarni Herjólfsson, Gissur ÁR 6, Ísleifur IV, Friðrik Sigurðsson, allt skip með mikinn kvóta sem hafa farið á Akureyri, Vopnafjörð, Hornafjörð og Ólafsfjörð. Hvers vegna? Vegna þessarar heimildar í reglugerðinni. Og hvað þýðir þetta í "praxis"? Það þýðir að aflamunurinn á skip, 500–550 tonnum meira sem menn fá á norður-austur svæðinu, er ca. 16 millj. kr. í aflaverðmæti á skip upp úr sjó. Tveir togarar í byggðarlagi: 32 millj. Í unnu verðmæti: 55–60 millj. kr. Ætli það muni ekki um það í viðkomandi byggðarlögum og ætli það muni ekki um það þaðan sem það fer? Þó uppbætur á karfa og ufsa hafi e.t.v. verið grunnástæðan fyrir því að svæðaskipting þessi var tekin upp er sú tíð löngu liðin. Og ég fagna því alveg sérstaklega sem kom fram í orðum ráðherra í lokin. Þar var viljavottur til að breyta þessu. Og hafi þessi utandagskrárumræða orðið til að laða fram þennan viljavott, sem síðan kemur í framkvæmd frá þessu Alþingi, þá er vel.



Hæstv. forseti. Það eru ummæli hv. 2. þm. Reykn. sem komu mér upp í ræðustól nú. Ég er honum sammála og þakklátur fyrir að hann skuli vera á þeirri skoðun að málið, sem hér er til umræðu, eigi að vera á dagskrá Alþingis þó það sé ekki tímabært að hans mati að það komi á dagskrá nú. Hann telur að það þjóni ekki kjördæminu. Ég tel að því sé þveröfugt farið. Hér þjóni það kjördæminu og hefði átt að koma á dagskrá fyrir lifandi löngu. Það þjónar ekki Sjálfstfl. sem hv. þm. hefur sofið fyrir í Reykjaneskjördæmi. Sjálfstfl. er að missa forustu í kjördæminu eins og hann er að missa forustu um land allt vegna aðgerðarleysis, eins og fram hefur komið í málflutningi hv. 2. þm. Reykn. Nú er hann á þeirri skoðun að sú stofnun sem hann stýrir, Byggðastofnun, skuli spurð og beðin um upplýsingar um eigið kjördæmi. Hvar hefur maðurinn sofið? Hefur hann sofið í kjördæmi eða hefur hann sofið í Byggðastofnun? Hann er forstöðumaður og formaður stjórnar Byggðastofnunar.

Ég er það alls ekki.

Þú varst það.

Ég hef aldrei verið það.

Nú, fyrirgefðu. Þá bið ég afsökunar. En þú ert í stjórn Byggðastofnunar. Er það rangt líka?

Nei, nei.

Þá ertu í stjórn. Hvar hefurðu þá sofið? Það er sama hvort þú hefur sofið í Byggðastofnun eða í kjördæmi. Þú hefur sofið fyrir hönd Sjálfstfl. í starfi. Og ég spyr: af hverju hafa þessar upplýsingar ekki komið fram fyrr? Að deila á Borgarafl. nú fyrir frumhlaup er rangt og á sér enga stoð. Flokkurinn er með nýjum og vakandi þm. að þjóna kjördæminu en ekki þörfum annarra flokka. Við komum hér upp sem sjálfstæðir menn og tökum vandamál þjóðarinnar sem við teljum rétt að ræða hverju sinni og við teljum þörf á að gera að umræðuefni. Rödd okkar mun heyrast. Hún heyrist í þessu máli og það fer í taugarnar á þeim sem hafa sofið. Þeir sem hér hafa talað og þá helst hv. 2. þm. Reykn. hafa ekki talað um vandamál kjördæmisins heldur hefur hann deilt á þm. Borgarafl. sem er aukaatriði í málinu. Atvinnuvandamál kjördæmisins er það sem hér er á dagskrá. Ég vísa á bug fullyrðingum og aðdróttunum hv. þm. Ólafs G. Einarssonar í þessu máli. -



Herra forseti. Já, það er sannast sagna að við búum við mjög erfitt ástand á Suðurnesjum eða í Reykjaneskjördæmi. Það er augljóst að það er mikill skipaflótti af svæðinu. Ég bið þm., hvar í flokki sem þeir standa og fyrir hvaða kjördæmi sem þeir eru, að líta í eigin barm og hugsa um að byggðarlag í þeirra eigin kjördæmi yrði fyrir slíkri blóðtöku sem ég held að sé óhætt að segja að Suðurnesin hafi orðið fyrir í þessari atvinnugrein á undanförnum árum. Þetta er svo alvarlegt vandamál að þingið allt verður að sameinast um að reyna að taka á þessu og menn verða að skoða það út frá því sjónarhorni að það væri að gerast í þeirra eigin heimabyggð. Það geta sjálfsagt verið ýmsar ástæður sem liggja til þessarar þróunar. Ein er byggðastefnan eins og hún var rekin á sínum tíma, önnur er fiskveiðistefnan, bæði ofveiði, sérstaklega á smáfiski, og að hinu leytinu er ég ekki í nokkrum vafa um að kvótakerfið eins og það hefur verið rekið og eins og það hefur verið upp byggt hefur hallað á Suðurnes. Það hefur reyndar hallað á Suðurlandið allt. Þeir aðilar sem hafa verið sunnan hinnar tilteknu línu hafa orðið undir í bardaganum, ef ég má orða það svo. Þetta verður auðvitað að leiðrétta. Það voru forsendur fyrir þessari skiptingu á sínum tíma í tvö svæði. Það var annars vegar reynsla tiltekinna ára sem var valin til viðmiðunar, hversu góð sem sú reynsla var sem viðmiðun, og hins vegar að á þeim tíma voru greiddar uppbætur á t.d. karfa- og ufsaveiðar. Nú eru þessar forsendur ekki fyrir hendi og þess vegna á að mínum dómi að endurskoða þetta. Það verður að tryggja að allir sitji við sama borð í þessu efni. Það verður að tryggja við útfærslu fiskveiðistefnunnar. Annað er óviðunandi. Við megum ekki rífa sundur landið og láta einstökum byggðum blæða út vegna þess að við finnum ekki réttan kúrs í fiskveiðistjórn.



Herra forseti. Ég skil vel áhyggjur Suðurnesjamanna og þm. Reykjaneskjördæmis yfir þeirri stöðu sem uppi er á Suðurnesjum. Það er óskemmtilegt, bæði fyrir íbúana þar og þm. kjördæmisins, að sjá lífsbjörgina selda burtu eða sjá hana sigla burt með þeim hætti sem raun ber vitni. Ég hef verið talsmaður þess að reyna með einhverjum hætti að binda aflamark við byggðarlög eða tryggja hagsmuni þeirra með einhverjum hætti og ég hygg að þetta dæmi, sú útreið sem Suðurnes hafa fengið, sanni réttmæti þeirrar hugsunar. Hins vegar er það svo að stjórnvöld, sem setja reglur á borð við veiðikvóta, verða auðvitað að axla ábyrgð af afleiðingum þeirrar stefnu. Það er ekki tími hér til að hefja almennar umræður um fiskveiðistefnu og verður gert seinna á hinu háa Alþingi á þessum vetri, en það er auðvitað þannig að innan þess ramma sem stjórnvöld setja með mörkun fiskveiðistefnu reynir hver að sjá sínum hagsmunum borgið. Útgerðarfélag Akureyringa hefur um áratuga skeið verið eitt stærsta og um leið best rekna útvegsfyrirtæki í landinu. Fyrirtækið lagði fyrir nokkrum árum einum af togurum sínum, sem var þá gamall og úreltur, og hefur lengi haft hug á að fá skip í hans stað. Reyndar hefur það verið skoðun forráðamanna fyrirtækisins og eigenda þess að fyrirtækinu bæri réttur til að smíða annað skip í stað þess togara sem lagt var á sínum tíma. Þetta vildi ég, herra forseti, að kæmi fram vegna þess tiltekna máls sem hér hefur orðið tilefni til umræðna og ekki að ástæðulausu.



Herra forseti. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að þetta mál komi til umræðu á Alþingi, en hins vegar meira álitamál hvort það sé tímabært nú þegar endurskoðun fer fram á fiskveiðistefnunni með aðild allra þingflokka. Það er ekki með öllu rétt að þau vandkvæði sem hér hefur verið lýst séu bundin við Suðurnesin eða Suðurlandið eitt. Við þm. annarra landshluta þekkjum einnig dæmi um slíka hluti úr okkar kjördæmum. Sem dæmi má nefna að reynsla Patreksfirðinga af fiskveiðistjórnunarkerfinu er mjög svipuð reynslu þeirra á Suðurnesjum þannig að það er ekki með öllu rétt að þetta sé eitthvert einstakt fyrirbæri hvað varðar Suðurnes eða Suðurlandið. Við hinir þekkjum einnig dæmi um nákvæmlega sömu þróun. Ég vil aðeins í lokin vekja athygli á því sem kom fram hjá hv. 4. þm. Vesturl. að hafi verndunarsjónarmiðið verið forsenda þess fiskveiðistjórnunarkerfis sem notað hefur verið sl. fjögur ár þá stenst sú forsenda ekki í ljósi reynslunnar því að eins og hann benti á hefur á þessum fjórum árum verið tekinn umframafli, umfram það sem Hafrannsóknastofnun lagði til, sem nemur u.þ.b. eins árs afla þannig að hafi forsendur fyrir þessu stjórnunarkerfi verið réttar þá ætti ástandið á miðunum að vera miklum mun alvarlegra en það er. Þessi meginforsenda stjórnunarkerfisins stenst því ekki dóm reynslunnar. Að öðru leyti vil ég, hæstv. forseti, aðeins vekja athygli á því sem hv. 2. þm. Reykn. sagði hér áðan varðandi endurskoðun á þeirri fiskveiðistefnu sem fylgt hefur verið sl. fjögur ár. Hann sagði, og ég til taka undir þau orð hans, "þeirri fiskveiðistefnu verður ekki fylgt óbreyttri áfram".



Herra forseti. Mig langar að lokum að gera örstutta athugasemd varðandi sölu Dagstjörnunnar til Útgerðarfélags Akureyringa, en fram hefur komið að útborgun í skipið muni greiðast með skreið. 20 millj. kr. útborgun í skipið verður greidd með skreið sem Útgerðarfélag Akureyringa ætlar að afhenda fyrri eiganda skipsins. Þessi sami eigandi skipsins, sem nú er að selja skipið til Akureyrar, mun skulda Suðurnesjamönnum miklu hærri upphæðir fyrir skreið sem þeir hafa lagt inn til hans og falið honum til sölu. Það má vel vera að hér sé lagalega rétt að farið en ég vil bara vekja athygli á því að mér finnst þetta siðferðilegt hneyksli ef það er svo að hægt er að kaupa skipið með því að greiða fyrstu útborgun með skreið en sami aðili, sem er að selja skipið, skuldar heimamönnum á Suðurnesjum miklu hærri upphæðir fyrir skreið.



Hæstv. forseti. Það hefur komið í ljós að þetta mál er tekið upp á réttum tíma. Það er ekki vanþörf á því að útgerðarmál Suðurnesja séu tekin hér til umræðu. Ég er með samantekt úr riti Fiskifélags Íslands, Útvegur 1986, og þar kemur mjög berlega í ljós að undanfarin ár hefur afli á Reykjanesi dregist verulega saman og það einnig á karfa. Árið 1977 veiddu Reyknesingar 67,27% af heildarafla af karfa, en veiða nú 37%. Hann hefur því minnkað um 30% af heildarafla landsmanna, þannig að það sést vel að full ástæða er til að taka þetta til umræðu nú. Ég spyr hæstv. sjútvrh.: Hvað hugsar ríkisstjórnin sér að gera til að byggja upp sjávarútveg að nýju á Suðurnesjum? Hefur ríkisstjórnin hugsað sér að veita leyfi á ný fyrir sjö togurum og 27 bátum sem hafa horfið af svæðinu? Við þm. Reykjaness viljum gjarnan fá svör við þessu. Við viljum gjarnan að sjávarútvegur sé settur í það öndvegi sem hann áður var í. Einnig viljum við gjarnan að fiskvinnsla á Suðurnesjum sé sett í það öndvegi sem hún var áður í því að það er veruleg brotalöm í þeirri atvinnugrein vegna þess að fjárskortur hefur háð henni mjög. Menn vita að þegar úthlutað var úr Byggðasjóði á sinni tíð þá fengu Suðurnesin ekki þá fyrirgreiðslu til að byggja upp sjávarútveg á sínu svæði sem önnur byggðarlög fengu og þess vegna drógust þau aftur úr. Aflatölurnar frá Fiskifélaginu sýna þetta mjög skýrt og flótti fiskibáta af svæðinu sýnir þetta mjög vel. Þau litlu byggðarlög sem eru á Suðurnesjum þola ekki svona áföll. Það mun vafalaust verða atvinnuleysi þar ef ekki verður strax gripið til einhverra ráða í þessu máli.



Hæstv. forseti. Aðeins út af því sem hv. 7. þm. Reykn. sagði um að færðar hafi verið til línur, þá er það rangt hjá honum og ósmekklegt af honum að vera með slíkar dylgjur hér. Ég vil einnig upplýsa hann um það að togarinn Ingólfur hefur ekki verið seldur til Hornafjarðar heldur mun hann hafa verið seldur til Vestfjarða og mér hafa borist spurnir af því að hann muni vera til sölu. Það var annar togari seldur til Hornafjarðar og hann hét Erlingur. Ég vil minna á að einnig hefur verið seldur togari innan þessa svæðis frá Suðurnesjum og fyrir hátt verð. Hitt er svo annað mál að auðvitað er hér um vanda að ræða en ég fullyrði það að jafnvel þó að sá togari sem hér á í hlut hafi haft meiri fiskveiðiheimildir í þorski, þá hefur það ekki leyst hans mál. Það er aðalatriðið í þessu og það á ekki að vera að reyna að blanda óskyldum atriðum saman. Ég vil einnig upplýsa hv. 6. þm. Suðurl. um að það eru alveg sömu reglur um báta á Suðurlandi og Norðurlandi, þar er enginn munur á. Það er enginn munur á þessu í bátaflotanum. Það sem hefur hins vegar gerst er það að mikil rækjuveiði hefur verið fyrir Norðurlandi og Vestfjörðum og það hefur stuðlað að flutningi skipa. Í þessu sambandi vil ég minna á að ég hef legið undir miklu ámæli frá Vestfirðingum og Norðlendingum að ég skyldi leyfa mér það að heimila nokkrum aðilum á Suðurnesjum að vinna rækju af sínum bátum. Það hefur e.t.v. ekki farið fram hjá aðilum, sú gagnrýni sem þar hefur komið fram. Sannleikurinn í þessu máli er sá að hér er um viðkvæmt mál að ræða og hætta á verulegum deilum milli landshluta. Mér finnst þessi umræða sem hér hefur komið fram benda til þess að það sé jafnvel enn meiri hætta á ferðum. Í þessu sambandi verður að minna á að það eru nú þrátt fyrir allt þau landsvæði, Vestfirðir, Norðurland, Austurland og hluti af Vesturlandi sem eru langháðust fiskveiðum. Meginhluti þjónustunnar í landinu er rekinn hér á höfuðborgarsvæðinu. Og það er ekki óeðlilegt með tilliti til þess hversu mikil aukning hefur orðið á þjónustustarfsemi í landinu að þarna hafi orðið nokkur röskun. Ég held að það sé ekki heppilegt ef menn ætla að fara að festa þetta alveg í ákveðnar viðjar. Með því er ég á engan hátt að gera lítið úr miklum vandamálum byggðarlaga á Suðurnesjum, en mörg þessara byggðarlaga eru mjög svipuð öðrum sambærilegum byggðarlögum annars staðar í landinu. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu, hún hefur verið nokkuð fróðleg, en ég vara við því að fara að ala á einhverjum landshlutaríg í þessu máli.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um notkun einnota umbúða hér á landi. Till. flytja ásamt mér hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, Árni Gunnarsson, Valgerður Sverrisdóttir og Salome Þorkelsdóttir. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa frumvarp til laga um framleiðslu, innflutning og notkun einnota umbúða hér á landi." Notkun einnota umbúða hefur stóraukist hér á landi undanfarin missiri. Hér er aðallega um að ræða aukna notkun á plastflöskum, ál- og plasthúðuðum pappaumbúðum og áldósum fyrir gos, öl og svaladrykki. Einnota umbúðir úr léttum efnum hafa að sjálfsögðu nokkurt hagræði í för með sér fyrir bæði neytendur og framleiðendur og gæti í fljótu bragði virst að það jákvæða væri yfirgnæfandi. Umbúðirnar eru léttar, taka oft minna pláss og það þarf ekki að geyma þær og síðan skila eins og t.d. glerflöskum. En það er full ástæða til að staldra við og athuga málið aðeins nánar. Það hefur oft gleymst þegar kostir einnota umbúða eru metnir að aukin notkun þeirra hefur mikinn kostnað í för með sér fyrir þá sem sjá um sorphirðu. Auk þess eykur það þörf fyrir landrými fyrir sorphauga en það er vaxandi vandamál bæði í þéttbýli og dreifbýli. Eitt þeirra vandamála, sem komið hafa upp hér á landi varðandi umbúðir, sérstaklega utan af drykkjarvöru, er að fólk fleygir þeim úti í náttúrunni án þess að hugsa um þá fyrirhöfn og þann kostnað sem það hefur í för með sér við hreinsun. Það þarf ekki að fara langt, ekki lengra en hér rétt út fyrir húsið til að sjá áldósir og pappaumbúðir á víð og dreif. En hvað er hægt að gera til að sporna við þessu? Í nágrannalöndum okkar hafa víðast verið settar reglur um notkun, endurnýtingu og endurvinnslu umbúða. Áldósir eru t.d. alveg bannaðar í Danmörku. Ég tel alls ekki fráleitt að fara að dæmi Dana og banna einnig áldósir hér á landi en ef sú leið verður ekki valin tel ég nauðsynlegt að setja skilagjald á þær og jafnvel aðrar einnota umbúðir einnig. Skilagjald er á flestum glerflöskum og ef gjaldið er nógu hátt safnar fólk þeim saman, skilar og fær gjaldið endurgreitt. Skilagjald verður því að vera það hátt að það hvetji fólk til að safna saman umbúðum og skila frekar en að fleygja. Í skýrslu sænska umhverfismálaráðuneytisins um stjórn sorphirðu sem lögð var fyrir sænska þingið sl. ár kemur fram að eftir að tekið var upp skilagjald á áldósum þar í landi komu árið 1985 66% af keyptum dósum til baka sem verður að teljast góður árangur. Einnig finnst mér eðlilegt að koma á einhvers konar framleiðslugjaldi sem yrði þá mishátt eftir eðli umbúðanna. Af þeim sem mestri mengun valda væri þá hægt að hafa hærra gjald og lægra af öðrum. Slíkt gjald mætti nota í þágu umhverfismála og til að stuðla að endurvinnslu og endurnýtingu. Það er alveg ljóst að verð vörunnar með umbúðunum mundi hækka ef slík gjöld yrðu tekin upp. En við verðum að gera okkur ljóst að það þarf að greiða þessi gjöld og þau eru nú þegar greidd og hvorki framleiðandinn né neytandinn gerir það með beinum hætti á fyrstu stigum. En við verðum að gera okkur grein fyrir að nú er greitt hátt gjald vegna þessara umbúða. Spurningin er bara hvort gjaldtakan er á réttum stað. Nú verja sveitarfélög miklu til sorphirðu og sorpeyðingar sem við þurfum að sjálfsögðu að greiða úr sameiginlegum sjóðum. Enn meira fjármagni þyrfti að verja til hreinsunar því nú þegar eru einnota umbúðir á víð og dreif um allt landið okkur til háborinnar skammar. Það þarf að hreinsa þetta rusl og það getur kostað mikla fjármuni. Undanfarin ár hafa margir lýst áhyggjum af þróun þessara mála hér á landi og sent frá sér yfirlýsingar varðandi einnota umbúðir. Á náttúruverndarþingum frá 1975 hafa þessi mál verið mikið rædd og á nýloknu náttúruverndarþingi var samþykkt áskorun til Alþingis um að setja sem fyrst lög og reglugerðir um notkun þessara umbúða. Margir fleiri hafa sent frá sér yfirlýsingar varðandi þetta vandamál. Í síðustu viku sendi Birgir Þórðarson hjá Hollustuvernd ríkisins mér drög að reglugerð um notkun einnota umbúða sem unnin hefur verið af fulltrúum frá Hollustuvernd ríkisins, Landvernd og Náttúruverndarráði. Mér líst vel á það sem þar kemur fram þótt ýmislegt þurfi nánari athugunar við. Í fyrstu grein þessara draga að reglugerð segir, með leyfi forseta: "Reglugerð þessi gildir fyrir allar drykkjarvörur framleiddar hér á landi og innfluttar er flokkast sem öl (léttöl, maltöl og bjór), gosdrykki, þ.e. alla drykki sem innihalda kolsýru og aðra svaladrykki að undanskildum hreinum ávaxtasafa og grænmetisdrykkjum, mjólkurdrykkjum og hreinu vatni." Ég skil vel að hikað sé við að stinga upp á að setja aukagjald á ílát undan hollustudrykkjum svo sem mjólk, ávaxta- og grænmetisdrykkjum en það verður að fara varlega og hafa reglur mjög skýrar svo ekki sé hægt að komast fram hjá þeim. Það má t.d. spyrja hve mikið þynntur ávaxtasafinn má vera til að hann sé undanskilinn ákvæðum reglugerðarinnar. Ég vara við of mörgum undanþágum í þessum efnum. Mjög auðvelt er að byggja á þessum ágætu tillögum í áframhaldandi vinnu og vegna þess sem þegar er búið að gera ætti að vera hægt á skömmum tíma að breyta þeim lögum sem nauðsynlegt er og setja reglur um þetta mál. Ég tel eðlilegt að lög og reglur um einnota umbúðir hafi forgang en í framhaldinu er eðlilegt að samin verði heildarlöggjöf um allar umbúðir og notkun þeirra hér á landi. Ef við hefðum haft umhverfismálaráðuneyti þá tel ég að við værum nú þegar búin að taka á þessu máli sem og öðrum brýnum mengunar- og umhverfismálum. Deildir og stofnanir sem um þessi mál fjalla eru nú dreifð á mörg ráðuneyti en það getur skapað ringulreið og óskilvirkni, auk þess sem ég held að það sé mikið dýrara. Það er því brýnt að sameina í eitt ráðuneyti þessar deildir og stofnanir nú þegar ef árangur á að nást. Það yrði bæði hagkvæmara og árangursríkara. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu leyfi ég mér að leggja til að málinu verði vísað til allshn.



Hæstv. forseti. Hér er lögð fram af þm. fimm flokka þáltill. um einnota umbúðir. Málefni umhverfisverndar eru illu heilli vandamál sem flestar þjóðir eiga við að stríða og telja höfuðnauðsyn að leysa. Þau eru ekki fagurfræðilegt hjal um óþarfa heldur nauðsynjamál sem sérhverri menntaðri þjóð ber skylda til að taka á. Við segjum gjarnan á hátíðarstundum að við viljum að komandi kynslóðir erfi landið í ekki síðra ástandi og helst betra en þær kynslóðir sem það byggja nú. Til þess að svo geti orðið duga ekki orðin tóm heldur þarf að eiga sér stað hugarfarsbreyting hjá hinum almenna borgara, skilvirkara eftirlit af hálfu sveitarstjórna og síðast en ekki síst löggjöf frá hinu háa Alþingi þar sem hana skortir. Notkun einnota umbúða er á margan hátt þægileg og um margt jákvæð í nútímaþjóðfélagi. En vandamálin eru a.m.k. tvíþætt: Í fyrsta lagi þau náttúruspjöll sem af þeim hljótast úti í náttúrunni og hvar sem er þar sem þeim er hent frá sér og í öðru lagi erfiðleikarnir við að koma sumu af þessum varningi endanlega fyrir kattarnef. Hér er ekki um neitt nýtt mál að ræða en það hefur aldrei verið brýnna en nú þar sem notkun einnota umbúða hefur farið stórlega vaxandi með tilkomu pökkunarvéla fyrir öl og gosdrykki í áldósir hér á landi. Í grg. Hollustuverndar ríkisins, Náttúruverndarráðs og Landverndar kemur fram að ekki sé ólíklegt að árleg sala á gosdrykkjum verði um 30 milljónir áldósa sem svarar til hátt í 400 tonna af áli. Það er því ljóst að einn ófögnuður hefur bæst við önnur spillingaröfl í íslensku umhverfi. Við búum í fallegu landi stórbrotinnar náttúrufegurðar. Íslendingar ferðast í vaxandi mæli innanlands, hvort sem er í byggð eða óbyggð. Því miður hefur íslenskum uppalendum og skólakerfi ekki tekist að innræta þá sjálfsögðu skoðun í huga sérhvers einstaklings að fara um landið af skilningi og virðingu. Hver hefur ekki gengið fram á umbúðir, hvaða nafni sem þær kunna að nefnast, á fögrum sumardegi í borg eða bæ, sveit eða óbyggð og verið eins og stunginn í augun? Á leið minni frá bílaplani Alþingis yfir á skrifstofu, sem er um 50 m leið, sá ég einn morguninn 25 áldósir með því að horfa sæmilega í kringum mig. Í 13. gr. laga um náttúruvernd, nr. 47/1971, stendur, með leyfi forseta: "Á víðavangi er bannað að fleygja frá sér eða skilja eftir rusl, sem er til hættu eða óprýði, svo og að bera rusl eða sorp í sjó, í fjörur eða á sjávarbakka, í ár eða á árbakka, í læki eða á lækjarbakka. Skylt skal að ganga frá áningarstað og tjaldstæði, er menn hafa tekið sér úti í náttúrunni þannig að ekkert sé þar eftir skilið, sem lýti umhverfið. Bannað er að safna rusli í hauga á almannafæri eða við alfaraleiðir. Skylt er að ganga svo frá sorphaugum, að hvorki fjúki úr þeim né fljóti. Hreinsa má rusl á kostnað þess, er sannur er að broti á þessu fyrirmæli." Þetta eru góð lög en því miður vantar nokkuð á að eftir þeim sé farið. Með leyfi forseta langar mig að vitna aftur í lög um náttúruvernd frá 1971, en þar segir í 15. gr.: "Hafi byggingar, skip í fjöru, bifreiðar eða áhöld eða mannvirki, þar á meðal girðingar, verið skilin eftir í hirðuleysi og grotni þar niður, svo að telja verði til lýta eða spjalla á náttúru, er eiganda skylt að fjarlægja það. Fari jörð í eyði, er landeiganda skylt að ganga svo frá jarðarhúsum, girðingum, brunnum og öðrum mannvirkjum, að ekki valdi hættu fyrir fólk og skepnur né valdi náttúruspjöllum eða sé til lýta. Sveitarstjórn skal annast framkvæmdir þær, sem nauðsynlegar eru samkvæmt fyrirmælum þessum, á kostnað þess er skylt var að annast þær, en hefur látið það ógert." Það er mikil ábyrgð því samfara að eiga land, hvort heldur það er lóð í þéttbýli eða jörð í sveit. Sú siðferðislega skylda hlýtur að hvíla á eigandanum að hann gangi þannig um landið og haldi við mannvirkjum að ekki verði til ama fyrir þá sem um landið fara. Á síðustu árum hefur orðið veruleg framför víða til sveita í umgengni á bóndabýlum. Á það bæði við um ytra útlit útihúsa og frágang á hvers konar brotajárni. En því miður má enn sjá bílhræ og úreltar landbúnaðarvélar á áberandi stöðum, jafnvel uppi á hæstu hæðum. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að það er gífurlega mikil vinna sem felst í því að snyrta og prýða og halda í horfinu á einu bóndabýli. Það er ekki ólíklegt að þar sé um a.m.k. hálft starf að ræða yfir sumarmánuðina ef standa á myndarlega að verki. Á nýafstöðnu náttúruverndarþingi voru vandamál vegna sorpeyðingar og förgunar á brotajárni og öðrum málmum nokkuð til umræðu. Þar kom fram í máli manna að endurvinnsla væri æskilegasta leiðin og raunar sú eina sem auðvelt væri að sætta sig við frá sjónarhóli umhverfisverndar. Sú leið sem farin hefur verið í nokkrum mæli, þ.e. að urða þetta rusl, á sér ýmsa vankanta. T.d. hefur tilhneigingin verið sú að grafa ekki nægilega djúpt og hafa þá herlegheitin minnt á sig áður en mörg ár hafa liðið. Herra forseti. Ég vil að lokum endurtaka það sem ég sagði í upphafi: Málefni umhverfisverndar eru ekki fagurfræðilegt hjal um óþarfa, heldur nauðsynjamál í sérhverju hugsandi þjóðfélagi.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni er hér hreyft ákaflega mikilvægu máli sem hlýtur að snerta okkur öll. Ég þakka flm., og hv. 1. flm. sem var framsögumaður fyrir þessari till., fyrir þeirra ábendingar sem hér koma fram. Hitt verð ég að segja að ég er ofurlítið undrandi á því að drög að reglugerð um þessi mál, sem enn þá er í vinnslu hjá Hollustuvernd ríkisins og hefur ekki enn verið sýnd eða kynnt í heilbrrn., skuli vera notuð hér í umræðum og einnig að hluta til í grg., upplýsingar úr þessum hugmyndum sem enn þá hafa ekki, eins og ég segi, verið lagðar fram til neinnar umfjöllunar. Ég er ekki með því að gera neitt lítið úr þessu máli, síður en svo. Þetta sem er til umræðu í þessari þáltill., að undirbúa frv. til laga um framleiðslu, innflutning og notkun á einnota umbúðum, er afar mikilvægt. Snemma á þessu ári hóf Hollustuvernd ríkisins athugun á notkun einnota umbúða hér á landi og beinist þessi athugun sérstaklega að umbúðum fyrir ýmsar drykkjarvörur sem þegar eru orðnar lýti á umhverfinu eins og við sjáum öll og hefur þegar komið fram í umræðum hér. Stofnunin aflaði sér upplýsinga um magn umbúða ásamt því að fá gögn frá nágrannaþjóðum og lög og reglugerðir á þessu sviði. Það hefur orðið veruleg aukning á notkun einnota umbúða á síðustu árum og ekki síst á yfirstandandi ári. Á vegum Hollustuverndarinnar var vakin athygli á málinu í fréttatilkynningu á sl. sumri og almenningi bent á að betri umgengni væri nauðsynleg til þess að forðast umhverfisspjöll. Jafnframt hóf stofnunin samstarf um málið við Náttúruverndarráð og Landvernd eins og einnig hefur verið bent á og menn auðvitað vita sem þar eiga sæti og hafa um fjallað. Frá þessum aðilum kom síðan 1. september greinargerð og tillögur sem teknar voru fyrir í stjórn Hollustuverndar ríkisins í september sl. Fól stjórn Hollustuverndarinnar mengunarvarnadeild stofnunarinnar að undirbúa drög að reglugerð um einnota umbúðir fyrir öl, gos og svaladrykki. Það voru einmitt þessi reglugerðardrög sem ég var að ræða um áðan. Þau voru lögð fram á síðasta fundi stjórnar stofnunarinnar og verða rædd þar á næsta fundi sem fyrirhugaður er í lok þessa mánaðar og þaðan síðan afgreidd til ráðuneytisins til umfjöllunar og þá auðvitað athugunar á því hvort ekki þarf jafnframt því að setja slíka reglugerð að breyta lögum. Helstu atriði í þessum drögum eru m.a. framleiðslu- og markaðsleyfi, merking á umbúðum, þessi gjaldtaka sem hér hefur verið gerð að umræðuefni, þ.e. bæði hugsanlega gjald vegna endurnotkunar og eins framleiðslugjald vegna einnota umbúða, og svo einnig hvort heimilt væri að nota þessi gjöld til umhverfismála sem sjálfsagt væri líka brýnt eða nauðsynlegt ef menn eru á annað borð sammála um að marka þannig tekjustofna til einstakra verkefna. Þó getur verið álitamál hvort rétt er að standa þannig að málum. Eftir því sem ég best veit skortir í raun lagaheimildir til að krefjast þessara gjalda, þ.e. endurnotkunargjalds og framleiðslugjalds, á þessar umbúðir. Það eru a.m.k. ekki fyrirmæli um slíkt í lögum nr. 109 frá 1984, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, en í 3. gr. þeirra laga er einmitt að finna grundvallarákvæði íslenskra laga um mengunarvarnir. Í flestum nágrannalöndum okkar hafa verið settar reglur um notkun einnota umbúða og endurnýtingu þeirra og hvaða efni megi nota í slíkar umbúðir. Áldósir eru t.d. alfarið bannaðar í Danmörku sem öl- og gosdrykkjaumbúðir. Hér á landi eru engar reglur um framleiðslu né notkun einnota umbúða fyrir umrædda vöruflokka. En það er, eins og fram kom reyndar, a.m.k. hjá hv. síðasta ræðumanni og sjálfsagt þeim öðrum sem hér hafa tekið til máls, fleira en þessar einnota umbúðir sem nú valda okkur nokkrum áhyggjum og kannski hugarangri varðandi verndun umhverfisins. Það eru einmitt bílhræin sem nú safnast upp, ekki síst í kjölfar stóraukinnar bílaeignar landsmanna. Söfnun og úrvinnsla þessa brotajárns er áhyggjuefni vegna þess að endurvinnsluverðmætið er of lágt til þess að geta staðið undir söfnuninni og endurnýtingu. Það hafa því einnig verið uppi umræður um það í heilbrrn. hvernig best yrði að þessu máli staðið og hvernig við getum tekið á því eða komið á skipulegri söfnun þessa brotajárns. Ríkisstjórnin hefur nú þegar skipað nefnd til að fjalla um umhverfismál og hvort og hvernig megi koma þeim fyrir í okkar stjórnkerfi, hvort þau verði falin einhverju einstöku ráðuneyti sem deild eða hvernig best verði að því staðið. Ég teldi að þeim ákvæðum eða tilmælum sem við þurfum á að halda í lagasetningu varðandi bæði einnota umbúðirnar og annað það sem ég hef rætt væri best fyrir komið í lögum um yfirstjórn umhverfismála sem unnið er að á vegum þessarar stjórnskipuðu nefndar og henni hefur verið falið að gera tillögur um fyrir næstu áramót. Ég tel að þessi till. til þál., sem hér er lögð fram, sé einmitt gott innlegg í umræðuna og verkefni fyrir þá nefnd sem nú fjallar um yfirstjórn umhverfismála.



Herra forseti. Ég er einn af flm. þessa máls sem hér hefur hlotið góða umræðu og undirtektir. Mig langar að koma fáeinum ábendingum á framfæri við umræðuna. Þetta mál hefur eðlilega komið í umræðu í samfélaginu í auknum mæli, nú þegar menn horfa fram á þá miklu mengun sem er af völdum einnota umbúða. Það eru mörg félagasamtök sem hafa ályktað um þetta og þrýst á um aðgerðir af hálfu stjórnvalda. Ég nefni áhugasamtök um náttúruvernd á Austurlandi sem héldu aðalfund sinn í ágústmánuði sl. og ályktuðu sérstaklega um þetta mái. Þannig hefur rignt ályktunum um þetta, nú síðast á náttúruverndarþingi eins og fram hefur komið. Hæstv. ráðherra fjallaði um þetta mál og ég þakka þann stuðning sem fram kom hjá honum og skilning á því að þarna væri aðgerða þörf. Mér fannst alveg ástæðulaust fyrir ráðherrann að finna að því þó að rætt væri um drög að reglugerð sem hefur verið unnið að á vegum áhugasamtaka, þar sem eru Landvernd, Náttúruverndarráð og Hollustuvernd ríkisins raunar sem þriðji aðili, og orðið hafa til drög að reglugerð á vegum Hollustuverndar. Ég sé ekki annað en að það sé fagnaðarefni einmitt að þetta mál skuli koma til umræðu hér á mótunarstigi þannig að bæði ráðuneyti og Hollustuverndin geti tekið mið af þeim sjónarmiðum sem fram koma á Alþingi. Við megum ekki vera viðkvæm fyrir því þó að mál af þessu tagi færist hér inn á vettvang Alþingis þó svo að þau séu í meðferð hjá stofnunum í okkar stjórnkerfi. Ég held að hæstv. ráðherra eigi alls ekkert að vera sár yfir því, heldur þvert á móti fagna því að þau drög eru dregin inn í þessa umræðu. Það kann að vera, eins og ráðherrann hæstv. nefndi, að það skorti lagaheimildir fyrir álagningu endurnotkunargjalds og framleiðslugjalds sem er til umræðu í þessu samhengi og þá er að afla þeirra. Ég hygg einmitt að flutningur þessarar þáltill. geti orðið til þess að greiða fyrir slíkri lagasetningu, ef ráðherrann eða aðrir koma með tillögur þar að lútandi. Ég skildi hæstv. ráðherra þannig að hann hefði hug á að afla slíkra heimilda og ég hvet hann eindregið til þess að svo verði gert. Hér voru einnig teknar inn í umræðuna að vísu ekki einnota umbúðir heldur bifreiðar sem úreldast þó tiltölulega fljótt og sú mikla mengun sem af þeim stafar. Þar sem hér eru stórir hlutir á ferðinni er þetta auðvitað enn augljósara en með umbúðir um drykkjarvörur, en fjöldinn er þó meiri þar eins og hér hefur komið fram. Ég held að það sé mjög skynsamleg hugmynd að leggja sérstakt gjald á bifreiðar til þess að tryggja förgun og endurvinnslu á því sem hægt er að nýta úr ónýtum bílum. Í þessu samhengi vil ég minna á þá viðleitni sem var hér frá árinu 1980, og reyndar löngu fyrr en hún tók á sig form sérstakrar lagaheimildar árið 1980 eða 1981, þ.e. að stofna stálbræðslu hér á Íslandi. Þetta mál var borið fram af Sveinbirni heitnum í Ofnasmiðjunni, þeim mikla dugnaðar- og áhugamanni sem barðist fyrir þessu fyrirtæki í gegnum áratugi. Iðnrn. tók þetta mál upp og aflaði lagaheimildar, eins og ég hef getið um, á þeirri tíð sem ég starfaði þar sem ráðherra. Þetta mál fór hins vegar, við getum sagt í vaskinn í tíð síðustu ríkisstjórnar. Það fékk satt að segja hörmulega meðferð af þeim ráðherrum sem um það fjölluðu á þeim tíma, fjármála og iðnrh. þeirrar ríkisstjórnar sem hér sat á síðasta kjörtímabili, og var það hin ömurlegasta saga sem rædd var hér í þingsölum á sínum tíma. Ég held að ef hugmyndin um endurvinnslugjald hefði verið komin til viðbótar við annað inn í þá umræðu hefði það orðið þessu máli til stuðnings. Þarna var ekki hugmyndin um ríkisfyrirtæki að meiri hluta til, heldur þvert á móti að styðja við einkaframtak sem ætlaði sér og var algerlega forgönguaðili í þessu máli. Það var komið svo langt að það var búið að afla loforða, það voru hafnar byggingarframkvæmdir, þegar botninn datt úr þessu vegna þess að ríkisstjórnin studdi ekki við málið með þeim hætti sem lögin, sem samþykkt höfðu verið á Alþingi, gerðu ráð fyrir. Þetta var mjög miður og nú er þetta mál úr sögunni a.m.k. í bili að ég best veit. Hér hefur verið rætt um umhverfisráðuneyti og hæstv. ráðherra vék að því máli í tengslum við ákvæði í stjórnarsáttmála um umhverfismál. Mér fannst ekki koma fram í máli ráðherrans eindregin skoðun á því hvernig þessum málum bæri að skipa. Ég vona að hann verði stuðningsmaður þess innan ríkisstjórnar að færa helstu málaflokka umhverfismála saman í eitt ráðuneyti, sem þarf auðvitað að bera nafn umhverfismála, svo veigamikill málaflokkur sem hér er á ferðinni. Þar sem ráðherrann starfar við ráðuneyti sem hefur mjög þýðingarmikinn málaflokk af þessu tagi, þar sem eru mengunarmálin, hvet ég hann eindregið til þess að ljá því lið í ríkisstjórninni að þau verði látin fylgja. Það er mjög einföld stjórnkerfisbreyting og ekkert auðveldara en að halda aðgreindum heilbrigðisþættinum sem að sjálfsögðu er eðlilegt að sé undir heilbrrn. og hins vegar mengunarþættinum, þeim málum sem mengunardeild Hollustuverndar ríkisins hefur með höndum. Hæstv. ráðherra er eflaust kunnugt um að forstöðumaður mengunardeildarinnar, Ólafur Pétursson, er eindreginn stuðningsmaður þess að þetta mál verði fært undir umhverfismálin í stjórnkerfinu. Ég bið hæstv. ráðherra að opna hug sinn í þessum efnum og láta ekki þá embættismenn sem eru mótdrægir slíkri tilfærslu ráða ferðinni en þá er að finna innan heilbrrn. eins og víðar í ráðuneytum þar sem hafa verið hindranir frá embættismönnum gegn því að ná fram alveg brýnum og nauðsynlegum stjórnkerfisbreytingum á þessu sviði. Ég þarf ekki að nefna nöfn. Hæstv. ráðherra þekkir þau sjónarmið, en hér er spurningin um pólitískan vilja og pólitíska aðgerð sem ekki má stranda á þvergirðingi embættismanna. Þetta vildi ég sagt hafa, virðulegur forseti, um leið og ég vænti þess sannarlega að þetta máli fái stuðning í þinginu og fái afgreiðslu sem fyrst. Þetta er að vísu margþætt mál en ekki flókið og ég trúi ekki öðru en að eindreginn vilji og stuðningur sé við þetta mál eins og það er lagt fyrir í þáltill. sem hér er rædd.



Herra forseti. Hvert það mál sem borið er fram á Alþingi og hefur það að tilgangi að stuðla að betri umgengni um landið okkar er Alþingi til góðs og Íslendingum til góðs. Með því er ekki sagt að besta leiðin sé nákvæmlega sú sem hverju sinni er bent á í viðkomandi þingskjali. Það er e.t.v. allra mikilvægast í þessum málum að vekja almenning og ekki síst hina yngstu til vitundar og skilnings sem verður til þess að umgengni um landið verður betri heldur en víða má sjá nú. Þess vegna er aðalatriðið að mínu viti ekki breytt skipan stjórnsýslu eða fyrirkomulag stjórnar á þessum málum heldur fjármunir sem ætlaðir eru til fræðslu um þær reglur sem nú gilda og framkvæmdar á þeim, fræðslu sem verður til þess m.a. að hinu unga fólki sem er í skólum landsins verði það ljóst hvers virði það er að ganga vel um landið sitt. Hér er einfaldlega um það að ræða að annast vel og hlúa að því sem okkur er annt um og þá þess heldur að landið sem við byggjum er í senn fóstra okkar og auðlind. Það er því siðferðislega rétt að sýna því umhyggju og það skiptir líka máli vegna þeirrar auðlindar sem felst í ómenguðu umhverfi á landi okkar. Þetta eru aðeins tvær hliðar þessa máls. Hér á þskj. 23 er fjallað um enn eina hlið, þ.e. efnahagshliðina, þar er vikið í grg. að hugmyndinni um skilagjald og löggjöf sem flutningsmenn telja e.t.v. þurfa til að koma því á. Nú má út af fyrir sig velta því fyrir sér hvort slíku sé ekki hægt að koma á án allrar löggjafar. Ég get ekki séð hvað er á móti því að tekinn verði upp sá háttur að greiða fyrir skil bæði einnota umbúða og annarra umbúða sem menga umhverfið og þá þess heldur þegar um er að ræða umbúðir sem hægt er að endurnýta. Þetta gera ýmsar þjóðir með góðum árangri og mér er kunnugt um að t.d. hjá frændum okkar Svíum, sem eru afburða hreinlegir að þessu leyti að því er sagt er hafði skilagjald fyrir gosdrykkjadósir og slíkt verið 2 sænskar kr. þar til nú í sumar er það var hækkað upp í 3 sænskar kr. og mér var tjáð að skilin á umbúðunum hefðu allt í einu þotið upp í 80–90%. Vitaskuld stendur oft svo á að ekki er unnt að endurnýta umbúðirnar. Tel ég að gera þurfi náttúruverndaryfirvöldum kleift að framfylgja þeirri lagaskyldu sem felst í 13., 14. og 15. gr. náttúruverndarlaganna þar sem segir ótvírætt að bannað sé að skilja eftir á víðavangi rusl og annað, umbúðir og slíkt, sem valdið geti óprýði í umhverfinu og slysahættu. Ég er þeirrar skoðunar og styrktist í þeirri skoðun þegar ég gegndi embætti ráðherra náttúruverndarmála í menntmrn. að Náttúruverndarráð hefði ekki nægilegt fé til umráða til þess að sinna útbreiðslustarfsemi sem orðið gæti til þess að stuðla að betri umgengni um landið. Þess vegna er mjög þakkarvert það mikla og gagnlega framtak sem ýmis félagasamtök hafa sýnt og haft mikil áhrif f þá átt að fólk gangi betur um landið. Ég geri ráð fyrir að flestir bílstjórar muni eftir því að fyrir nokkrum árum stóð Lions-klúbbur fyrir því að afhentir voru ruslapokar í bíla á bensínstöðvum. Þetta var eitt dæmi og sitthvað fleira má til taka, bæði verk slíkra klúbba, skátafélaga, hverfafélaga í bæjum og kvenfélaga úti um byggðir landsins, svo nefnt sé nokkuð af slíkum hópum sem hafa lagt á sig mikið erfiði og haft mikil áhrif til þess að bæta umgengni um landið. Menn kunna að segja: Hví er verið að tala um að meira fjármagn til Náttúruverndarráðs gæti skilað verulegum árangri í þessu? Það er sannarlega ekki að ófyrirsynju. Bæði ég og aðrir þeir sem eru komnir á minn aldur og jafnvel töluvert yngri muna eftir því hvernig skírskotað var til ábyrgðar okkar allra á þessu sjálfstæða landi og um leið hvatt til þess að fara vel með það, óprýða það ekki með rusli og valda ekki samborgurum sínum angri eða hættu með því að henda rusli á víðavangi. Þessi herferð held ég að hafi aldrei verið áhrifameiri en skömmu eftir lýðveldisstofnunina. En svo var um lýðveldiskynslóðina að við litum á þetta sem helga skyldu okkar. Ég vona að það hafi ekki elst af okkur og að það megi fylgja sem allra flestum kynslóðum þessa lands, þeim sem eftir eiga að koma, hvaða þýðingu það hefur fyrir alla mannvist í landinu og þær gersemar sem við sjáum víða í náttúru þess að því sé sýnd tilhlýðileg virðing og fólk leggi á sig það lítilræði að taka sjálft með sér á ferðalögum og koma fyrir á réttum stöðum þeim úrgangi sem til fellur og sjálfsagt er að menn leggi til hliðar þar sem sveitarfélögin ætlast til. Meginmálið er að mínu viti þetta: Mikið og áhrifaríkt átak þarf til þess að fá alla landsmenn og ekki síst hina yngstu til að hafa það hugfast að við aukum fegurð og auð þessa lands með því að ganga hreinlega um það og skilja ekki eftir umbúðir eða annan úrgang á víðavangi.



Herra forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið til máls um þessa tillögu og ég vil sérstaklega þakka hæstv. heilbrrh. fyrir undirtektir og fagna því að það sé verið að vinna að þessu máli í ráðuneytinu. Vegna orða Ragnhildar Helgadóttur, hv. 3. þm. Reykv., um aukna fræðslu í umhverfismálum vil ég benda á tillögu Kvennal. um umhverfisfræðslu sem er á þskj. 10. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að efla og samræma fræðslu um umhverfismál í grunnskólum og framhaldsskólum landsins og á meðal almennings." Ég gleðst yfir stuðningi hv. þm. við þetta mál þó að hún hafi kannski ekki heyrt þegar mælt var fyrir því núna í síðustu viku. Varðandi það að talað var um að það þyrfti kannski að breyta lögum var mat þeirra sem leitað var ráðgjafar hjá að þess þyrfti en ef annað kemur í ljós þarf bara að setja reglugerð og er það þá allt í lagi. Það væri kannski rétt að það yrði ekki einungis heilbrrn. sem mundi fjalla um reglugerð af þessu tagi, heldur yrði það þá væntanlega líka menntmrn. vegna þess að Náttúruverndarráð heyrir undir það og e.t.v. enn fleiri ráðuneyti þar sem umhverfis- og mengunarmál falla undir mörg ráðuneyti eins og fram hefur komið. Vegna undirtekta við þetta mál vænti ég að við sjáum fljótlega fullbúna nýja reglugerð varðandi þetta mál og þá kannski breytingar á lögum, en það sem mikilvægast er að það verði einhver breyting til batnaðar á ástandinu vítt og breitt um landið vegna mengunar samfara notkun einnota umbúða.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sérstaklega út af því sem kom fram í máli hv. 2. þm. Austurl. um það að hjá mér hefði gætt einhverra sárinda eða óánægju yfir því að drög að reglugerð skyldu vera komin inn í umræðurnar hér. Það var kannski fyrst og fremst það sem ég vildi lýsa, og hélt ég hefði gert, að ég var svolítið hissa á því að í umfjöllun væri plagg sem er enn þá innanhússplagg og hefur ekki fengið endanlega umfjöllun hjá stjórn stofnunarinnar og enn þá alls ekki verið kynnt hjá ráðuneytinu. Ég var svolítið undrandi á því. Ég er hins vegar mjög ánægður með að þessi mál skuli vera tekin til umfjöllunar. Ég tel að það sé eðlilegt og hef ekkert nema gott um það að segja og á hvaða tíma sem það er, eins og þessi hv. þm. benti á, að það væri gott að fá málið hér til umræðu einmitt á meðan það væri til umfjöllunar í ráðuneyti og stofnunum þess. Það er ekkert um það að segja nema gott, og ég tek undir það. Ég vil líka þakka honum fyrir hvatningarorð til mín um það að standa á verði í sambandi við þessi umhverfismál sem við erum öll sammála um að eru afar mikilvæg og við megum síst af öllu missa úr böndunum hér í okkar fagra landi þar sem svo miklu máli skiptir að varðveita umhverfi, hreint land og loft. Út af því sem einnig kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl., að hjá mér hefði ekki komið fram eindregin skoðun á því hvernig standa ætti að þessum málum, þá er það rétt að ég er þeirrar skoðunar að fela eigi þessi umhverfismál einu ráðuneyti, hugsanlega eigi að fela þau einni deild til umsjónar. Það sem ég er hins vegar ekki með fullmótaða skoðun á er hvar eigi að finna því stað. Það gæti verið í heilbrrn., það gæti sjálfsagt einnig verið í félmrn. eða jafnvel einhverju enn öðru ráðuneyti. Ég er ekki tilbúinn til þess að kveða upp úr með það, en ég tel að þetta sé nauðsynlegt að gera. Það er alveg ljóst. Og eins tók ég sérstaklega fram að af hálfu ríkisstjórnarinnar er verið að vinna að málinu. Það er í samræmi við ákvæði stjórnarsáttmálans og nefnd, sem hefur fengið það verkefni, á að skila áliti helst nú fyrir áramót. Ég nefndi aðeins að mér fyndist eðlilegt að þetta mál, sem hér er til umfjöllunar, félli inn í það nefndarstarf, að sú nefnd tæki þetta mál einnig til athugunar - og ég þykist nánast viss um að hún geri það - og þó einkum ákvæði sem gætu opnað lagaheimildir til að standa þannig að málum eins og rætt hefur verið hér, þ.e. að leggja skilagjald eða framleiðslugjald á þessar einnota umbúðir. Ég vil svo að lokum, herra forseti, biðjast afsökunar á því að ég nefndi það að efni úr þessum drögum að reglugerð væri jafnvel að finna í grg. með þáltill., en svo er ekki. Það var aðeins í umræðunum. Ég finn það ekki í grg. þegar ég les hana aftur.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 28, um könnun á jarðvarma og ferskvatni á Vesturlandi. Till. er þess efnis að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að láta fram fara samræmda könnun á jarðvarma og fersku vatni á Vesturlandi í samvinnu við sveitarfélög og aðra hagsmunaaðila. Markmið slíkrar könnunar verði að safna upplýsingum um vatnsforða af heitu og köldu vatni er hagnýta megi m.a. í þágu fiskeldis, til eflingar byggðar og búsetu á Vesturlandi. Till. þessi var flutt á síðasta þingi. Þá voru flm. auk mín alþm. Valdimar Indriðason og Sturla Böðvarsson. Tími vannst ekki til að fjalla um málið á því þingi. Því er till. endurflutt nú. Henni fylgdi grg. sem henni fylgir einnig nú, og vil ég leyfa mér að drepa á örfá atriði úr þeirri grg. og um málið almennt. Það er alkunna að mikil byggðaröskun hefur orðið á landi hér á undanförnum árum og að þungur fólksstraumur hefur legið utan af landsbyggðinni til Reykjavíkur og Suðurnesja. Um þessar mundir er sérstök ástæða til að athuga þessi mál þar sem kvótareglur sníða mönnum þröngan stakk til sjávar og sveita svo að mörgum þykir hart við að búa. Því eru ríkar ástæður til þess að kanna ný viðhorf til úrbóta. Oft er rætt um nauðsyn þess að gera atvinnulífið fjölbreyttara í þeim tilgangi að tryggja atvinnu og búsetu í byggðum landsins og efla hag þjóðarbúsins. Til þess að svo megi verða er nauðsynlegt að þekkja landið sem best, náttúru þess, verðmæti og möguleika til landnýtingar. Margt er lítt kannað í þessum efnum og víða skortir frumrannsóknir. Það er mjög brýnt að slíkum rannsóknum verði flýtt eftir föngum svo að ljósara megi verða hverra kosta er völ. Ýmislegt í þessari grg. er að sjálfsögðu byggt á heimildum m.a. frá Orkustofnun og upplýsingum sem komu fram á fundi sem haldinn var á vegum Samtaka sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi í september 1986. Sá fundur var haldinn í Borgarnesi. Þar voru mættir sveitarstjórnarmenn af Vesturlandi, sérfræðingar frá Orkustofnun, fiskræktarmenn og ýmsir áhugamenn um fiskeldi. Það er kunnara en frá þurfi að segja að til fiskeldis þarf vatn sem er hreint og ómengað. Ferskvatn og jarðhiti eru því náttúrlegar forsendur fiskeldis. Það er ekki alltaf einfalt mál að afla ferskvatns né jarðhita og því er í mörg horn að líta. Orkustofnun kemst m.a. svo að orði í einu af ritum sínum um þessi efni að "miklu máli skipti að traustra upplýsinga um náttúruskilyrði sé aflað áður en lagt er út í stórfelldar fjárfestingar í fiskeldisstöðvum". Þetta má öllum ljóst vera. Að því er varðar jarðhita á Vesturlandi má segja að ýmislegt er vitað um hann frá fornu fari. Í Borgarfjarðardölum er eitt öflugasta lághitasvæði landsins. Þar hafa allmiklar rannsóknir verið gerðar og um það efni fjalla ýmis rit sem jarðhitadeild Orkustofnunar hefur látið frá sér fara. Annars staðar, svo sem í Dölum og á Snæfellsnesi, hafa litlar rannsóknir á jarðvarma farið fram þó að nokkrir jarðhitastaðir séu þekktir á því svæði. En þar eru margir áhugamenn um þessi mál, m.a. bændur, sem á eigin kostnað hafa lagt út í dýrar rannsóknir af þessu tagi á jörðum sínum, svo og aðrir atorkumenn, sem árum saman hafa unnið að fiskræktarmálum í stórum stíl, klaki, hafbeit og sjókvíaeldi, og eru nú reynslunni ríkari. Um skipulagðar rannsóknir á köldu vatni á Vesturlandi er fátt að segja. En allt eru þetta mjög áhugaverð efni og hagnýt. Þess má geta í þessu sambandi að í Bændaskólanum á Hvanneyri hefur fiskeldi og fiskrækt verið kennd í 30 ár. Þar hafa menn nú hug á að koma upp matfiskaeldi. Það má margt segja um þessi mál og margt er að gerast í þeim efnum, sem betur fer. Til frekari útlistunar læt ég fylgja þessari till. grg. um sérverkefni Orkustofnunar tengd fiskeldi á Vesturlandi, sem fylgdu þessari till. í fyrra. En ég vil taka skýrt fram að þetta mál er jafntímabært og aðkallandi nú sem nokkru sinni áður þó að vitneskja fari að sjálfsögðu vaxandi ár frá ári. Þá má geta þess t.d. að sl. sumar var óvenjuþurrt og minnkaði þá eða þraut kalt vatn þar sem áður var talinn nægur vatnsforði. Og að því er varðar jarðhitaleit get ég ekki stillt mig um að benda á það að árangur nýlegra borana á Hvalfjarðarströnd er skýrast dæmi um gagnsemi jarðhitarannsókna. Þar er enginn jarðhiti á yfirborði. Með fremur einfaldri leitartækni tókst Orkustofnun á sl. sumri að finna og kortleggja líkleg jarðhitasvæði, annað kringum Miðsand, hitt innan við Ferstiklu. Boranir báru þann árangur að nú fást yfir 101/sek. af rúmlega 130°C heitu vatni úr borholu Hvals hf., og 281/sek. af 83°C heitu vatni úr borholu á vestara svæðinu í landi Hrafnabjarga. Á fylgiskjali má svo lesa nánar um helstu markmið með þessari könnun og hverju verkefnin skila í aðra hönd. Á undanförnum árum hefur farið fram víðtæk og ört vaxandi starfsemi að fiskræktarmálum á Vesturlandi, bæði í sjó með ströndum fram, allt frá Hvalfirði til Gilsfjarðar og á fjölmörgum stöðum við ár og vötn inn til landsins, allt til jökla. Þar hafa margir áhugasamir brautryðjendur verið að verki og enn fleiri bíða færis þar sem góð skilyrði eru fyrir hendi og aukin reynsla og rannsóknir geta vísað veginn. Ég vek athygli á því að hér er gripið á stóru og mjög margþættu máli sem ekki verður rætt hér til neinnar hlítar. En allar þær grunnrannsóknir, sem ég hef minnst á af þessu tagi, eru fjárfrekar. Þann þátt málsins verður því að athuga sérstaklega. Eðlilegt er að hið opinbera leggi fram fé til frumrannsókna á auðlindum lands og sjávar, þar á meðal á vatnsforða landsins og nýtingu hans. Herra forseti. Ég skal ekki ræða þetta í lengra máli en geri það að tillögu minni að máli þessu verði að lokinni fyrri umræðu vísað til síðari umr. og hv. atvmn.



Herra forseti. Hér hefur verið flutt till. sem ég vil leyfa mér að fagna. Ég held að ekki þurfi að endurtaka það sem hér var gerð mjög góð grein fyrir. Fyrir liggur mjög góð grg. um þessa till. og ég vil því lýsa yfir stuðningi mínum við hana. Þetta er mikil spurning um atvinnu- og byggðamál fyrir Vesturland. Það þarf að tryggja hlutdeild Vesturlands í þeirri miklu uppbyggingu sem nú fer fram t.d. í fiskeldi. Þetta er reyndar sú atvinnugrein sem við bindum miklar vonir við núna, ekki síst fyrir hinar dreifðari byggðir landsins. Þær litlu rannsóknir sem gerðar hafa verið á Vesturlandi hafa leitt í ljós niðurstöðu sem menn höfðu ekki gert sér í hugarlund og þess vegna tel ég að þetta mál sé mjög þarft. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.