Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 3. des. 1981. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Vestfjarðakjördæmi, Sigurgeir Bóasson endurskoðandi í Reykjavík, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Steingrímur Hermannsson.“ Sigurgeir Bóasson hefur áður átt sæti á þessu þingi og þarf því kjörbréf hans ekki athugunar við. Býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til að staðfesta fyrir Íslands hönd viðbótarsamning við Norðurlandasamning um aðstoð í skattamálum. Frv., ef samþykkt verður, heimilar ríkisstj. að staðfesta breytingu á Norðurlandasamningi frá 1972 um aðstoð í skattamálum. Samkv. 2. gr. frv. fengi breytingin lagagildi hér á landi þegar viðbótarsamningurinn hefur öðlast gildi. Breyting sú, sem hér um ræðir, var undirrituð í júní s. l. og er hún birt sem fskj. með frv. Sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða um hana, en vísa til fskj. með frv. Í stuttu máli má segja að hún fjallar annars vegar um upplýsingaskyldu varðandi fasteignir og hins vegar um ráðstafanir til að tryggja greiðslu á skattkröfum. Gert er ráð fyrir að breyting þessi auðveldi innheimtu skatta og skattaeftirlit. Þetta frv. hefur fengið afgreiðslu í Ed., var samþykkt þar óbreytt. Að lokinni þessari umr. leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Hér er til 2. umr. 69. mál, frv. til l. um breyt. á lögum nr. 5 13. febr. 1976, um útflutningsgjald af sjávarafurðum, með síðari breytingum. Efni þessa frv. er aðallega þrenns konar: Í fyrsta lagi er í 1. gr. frv. ákvæði um að sjútvrh. sé heimilt að ákveða að draga frá fob-verði verð umbúða og hjálparefna við framleiðslu saltsildar. Frv. þessa efnis hefur verið lagt fram hér á hverju ári, en er nú gert þannig að þess á ekki að vera þörf í framtíðinni að gera það aftur. Í öðru lagi er hér um að ræða lækkun á útflutningsgjaldi af loðnumjöli og loðnulýsi, sem er í tengslum við verðákvörðun á loðnu í haust. Og í þriðja lagi er ákvæði um að ekki skuli tekið útflutningsgjald af 1600 tonnum af þurrkuðum saltfiski. Sjútvn. þessarar hv. deildar hefur fjallað um þetta frv. á þremur fundum sínum og vegna þess að þetta frv. er að ýmsu leyti efnismikið og um atriði, sem þurfti að skoða mjög vandlega, var þess hreint ekki kostur að afgreiða það fyrr en gert var. Þetta nefni ég vegna athugsemda hæstv. forseta um daginn um að nál. hefðu ekki komi fram nefndum í hv. deild. En nú er fyrsta nál. komið frá sjútvn. og er líklega fyrsta mál sem kemur til 2. umr. Í stuttu máli sagt var frv. sent ýmsum aðilum, sem málið skiptir verulega, til umsagnar, þ. e. Aflatryggingasjóði, Tryggingasjóði fiskiskipa og Fiskveiðasjóði Íslands, og eins og segir í nál. á þskj. 144 kom fram í umsögn Fiskveiðasjóðs að hann sæi ekki ástæðu til að gera athugasemd við frv. þar sem efni þess hefði ekki mikil áhrif á tekjur hans. Í umsögn Tryggingasjóðs fiskiskipa kemur fram athugasemd við 3. mgr. ákvæða til bráðabirgða. Það var einmitt þessi 3. mgr. í ákvæðum til bráðabirgða sem nefndarmenn þóttust hafa mesta ástæðu til að athuga og fékk hv. sjútvn. til sín á fund fulltrúa frá Verðjöfnunarsjóði og fékk upplýsingar um þetta atriði. M. a. fengum við upplýsingar frá aðalfundi Sambands ísl. fiskframleiðenda sem haldinn var í júlí á þessu sumri, þar sem þeir sjálfir telja að halli, sem kynni að verða af þurrkun á saltfiski, yrði borinn uppi af saltfiskspúliu vetrarvertíðarinnar í ár. Sá texti segir að þeim þyki ekki ástæða til að fella niður útflutningsgjald af þessum þurrfiski. Þegar nefndin hafði athugað þetta á tveimur fundum kom bréf frá sjútvrn. með ósk um að nefndin hlutaðist til um að 3. mgr. ákvæða til bráðabirgða yrði felld úr frv. Nefndin hafði þá þegar ákveðið að fella þessa grein niður, og var auðvitað sjálfsagt að verða við þessari ósk þar sem hún féll saman við skoðanir okkar í þessum efnum. Sjútvn. leggur þess vegna til eftirfarandi breytingar: Í 2. gr. falli 3. mgr. ákvæða til bráðabirgða niður og upphaf 4. mgr. ákvæða til bráðabirgða hljóði svo: „ Sjútvrh. er heimllt að ákveða“ - í staðinn fyrir: „Enn fremur er ráðh. heimilt að ákveða.“ Að lokum leggur nefndin til að 3. gr. frv. orðist á þessa lund: „Lög þessi öðlast þegar gildi. Þegar lög þessi hafa hlotið staðfestingu skal fella meginmál þeirra inn í lög nr. 5 13. febr. 1976, um útflutningsgjald, með síðari breytingum, og gefa þau út svo breytt.“ - Þessi brtt. er komin til vegna þess, að síðan þessi lög voru samþykkt í febr. 1976 hafa orði fjöldamargar breytingar, meira en árlegar breytingar, á þessum lögum og ef menn ætla að hafa í höndunum gildandi lög varðandi þetta málefni þarf að sanka að sér hellmörgum sérprentuðum lögum. Við förum því fram á að sú breyting verði gerð að þessar breytingar verði allar settar á einn stað. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta efni. Nefndin varð ásátt um þessa afgreiðslu og var sammála eins og oft áður. Það segir einnig í nál. að hv. þm. Halldór Ásgrímssson hafi verið fjarverandi afgreiðslu málsins, en ég vil upplýsa hér að það var varla hans sök vegna þess að fundarboðun misfórst.



Herra forseti. Það eru örfá orð til viðbótar því sem hv. frsm. nefndarinnar sagði. Ég ætla ekki að fara að endurtaka neitt hér, en út af því, að nefndir séu hvattar til að hraða störfum, þá getur það verið tvíeggjað hversu hratt nefndir eigi að vinna. Ég held að meðferð á þessu frv. sé dæmigerð fyrir að nefndir eigi ekki að ryðja frá sér frv. athugunarlítið. Eins og formaður nefndarinnar og frsm. gat um komu strax athugasemdir varðandi niðurfellingu útflutningsgjaldsins á 1600 tonnum af þurrkuðum saltfiski, og þá var ákveðið að ræða við aðila sem þekktu þessi mál vel. Árangurinn varð sá, að sjálft ráðuneytið sem lagði þetta til, tekur sína tillögu aftur. Ef nefndin hefði flýtt sér um of hefði hún vafalaust klofnað í afstöðu til málsins, hluti nefndarinnar hefði verið ráðh. hollur og sagt já og amen við því sem hann lagði til, en meiri hl. nefndarinnar hefði örugglega verið þessu andvígur. En fyrir það að formaður nefndarinnar hafði rétt vinnubrögð á afgreiðslu málsins athugar ráðuneytið sinn gang og kemst að réttri niðurstöðu og sömuleiðis nefndin í heild.

Flm. (Friðrik Sophusson: ) Herra forseti. Ég hef á þskj. 117 ásamt hv. þm. Albert Guðmundssyni leyft mér að leggja fyrir hv. deild frv. til laga um þóknun fyrir lögboðna innheimtu gjalda. Er 1. gr. svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hvarvetna þar sem atvinnurekendum er með lagaboði gert skylt að innheimta opinber gjöld eða aðrar greiðslur hjá starfsfólki sínu eða kaupendum vöru þeirra eða þjónustu skal greiða þeim þóknun fyrir innheimtuna er nemi 3% - þremur af hundraði - af upphæðum innheimtra gjalda. Þóknun greiðist um leið og innheimtufénu er skilað til réttra aðila, enda sé það gert innan þeirra tímamarka sem lögboðið er.“ Það er ljóst að lagaheimildum og lagaboðum um slíka innheimtuskyldu hefur fjölgað gífurlega hin síðari ár og að þessu starfi atvinnurekenda fylgir mikil og vaxandi vinna og ábyrgð. Það er auðvitað íhugunaratriði hvort 3% sé rétt tala eða ekki og mun ég víkja aðeins að því síðar í minni framsögu. Þess skal getið, að Skúli Guðmundsson alþm. flutti á 88. löggjafarþinginu frv. svipaðs efnis, en það tók til innheimtu opinberra gjalda og þar var nefnd upphæðin 3%. Því frv. var síðan vísað til ríkisst j. 1968 um vorið, en ekkert hefur gerst í málinu síðan. Í grg. með þessu frv. eru taldir upp nokkrir þeirra skatta sem atvinnurekendum er gert skylt að heimta inn í sínum rekstri. Þar er minnst á tekjuskatt launþega, útsvar launþega, söluskatt, launaskatt, iðnaðargjald, Iðnlánasjóðsgjald, slysatryggingu I og II, atvinnuleysistryggingagjald, lífeyrissjóðsgjald, lífeyristryggingagjald, sjúkrasjóðsgjald og orlofsfé. Auk þess heimta atvinnurekendur inn félagsgjöld til launþegasamtaka og orlofsheimilasjóðsgjald, en þeirra er ekki getið í upptalningunni þar sem þar er um að ræða samningsatriði milli atvinnurekenda og launþega. Ég sagði áðan að það væri íhugunaratriði hvort nefna ætti 3% eða einhverja aðra tölu. Nýlega var lagt fram á Alþingi frv. til laga um staðgreiðslu opinberra gjalda á þskj. 75 og í því frv., 46. gr., er gert ráð fyrir að innheimtuaðilar fái 3% af því fé sem heimt er inn, eins og þar greinir. Með leyfi forseta vil ég vitna til 46. gr. þessa frv., en hún er í VII. kafla frv., sem ber nafnið: Skipting á innheimtufé staðgreiðslu. Þar segir m. a., með leyfi forseta: „Ríkisskattstjóri skal þó ætíð halda eftir þrem hundraðshlutum (3%) af því fé sem greitt er öðrum rétthöfum þessara skatta og gjalda en ríkissjóði til að standa undir kostnaði við innheimtu þeirra og álagningu.“ Síðar í sömu grein, í lok 2. mgr., segir svo orðrétt, með leyfi forseta: „Ríkisskattstjóri skal þó ætíð halda eftir þrem hundraðshlutum (3%) af því fé, sem greitt er öðrum rétthöfum þessara skatta og gjalda en ríkissjóði, til að standa undir kostnaði við innheimtu þeirra og álagningu.“ Í 46. gr. frv. til laga um staðgreiðslu opinberra gjalda er því að finna sterkan rökstuðning fyrir því lagafrv. sem við höfum lagt hér fram og nú er til umr. Í grg. með frv. um staðgreiðslukerfi skatta kemur fram glöggur og greinargóður rökstuðningur fyrir því, að þetta hlutfall sé 3%. Er það rökstutt með beinum tölum, sem fundnar eru m. a. hjá ríkisbókhaldi. Verður því að ætla að það hlutfall, sem nefnt er í frv. okkar hv. þm. Alberts Guðmundssonar, sé ekki fjarri lagi. Það skiptir þó ekki öllu máli því að aðalatriðið er að viðurkenna þá gífurlega miklu vinnu sem lögð er á herðar atvinnurekenda sem gert er með lagaboði að innheimta opinber gjöld. Einn langstærsti liðurinn í slíkri innheimtu er að sjálfsögðu söluskatturinn, en hann var fyrst leiddur í lög hér á landi árið 1948 með svipuðu sniði og nú gildir. Fyrst um sinn var hann tímabundinn, en árið 1960 eða með lögum nr. 10 frá 1960 var skatturinn hins vegar gerður varanlegur og varð þá skatthlutfallið 3%. Nú er söluskatturinn kominn upp í 23,5% og er það gífurlega mikil hækkun svo sem augljóst er. Hækkanir á söluskatti hafa átt sér stað í áföngum frá 1. apríl 1960, þegar hann var ákveðinn 3%. 1964 varð hann 5,5%, 1965 varð hann 7,5%, 1970 fór hann upp í 11% og 1973 upp í 13%, en þá bættist 2% viðlagagjald við. 1974 varð enn breyting á söluskattslögum. Þá kom olíugjaldið til sögunnar. 1974, síðar á árinu, hækkaði söluskatturinn upp í 17%. 1974 um haustið fór enn fram breyting á söluskatti. 1975 var hann hækkaður um eitt prósentustig í 20%. Árið 1978 var hins vegar felldur niður söluskattur af matvælum, sem auðvitað gerir innheimtuna og útreikninginn enn þá flóknari en ella. Árið 1979 hækkar hann um tvö prósentustig til viðbótar, verður 22%. Og 1980, 14. apríl, hækkar söluskatturinn upp í 23,5%, þegar 1,5% orkujöfnunargjaldi er bætt við. Eins og fram kemur í þessum tölum hefur hlutfalli söluskatts verið breytt tíu sinnum á síðastliðnum 20 árum og skattbyrðin er tæplega átta sinnum meiri árið 1980 en hún var 1960. Auk þessara breytinga, sem hafa orðið á upphæð söluskatts, hefur skilafresti verið breytt vegna aukinnar verðbólgu og meiri fjárþarfar ríkisins. Árið 1960 var skilafrestur á söluskatti ársfjórðungslega og gjalddagi var 15. dagur næsta mánaðar, eindagi mánuði síðar. Árið 1970 var þessu breytt. Þá var uppgjör á tveggja mánaða fresti og gjalddagi 15. dagur næsta mánaðar, eindagi mánuði síðar. 1. mars 1973 verður enn breyting á skilafresti. Þá var uppgjör mánaðarlega, gjalddagi 15. dagur næsta mánaðar, eindagi tíu dögum siðar. Þannig hefur uppgjörstímabilið verið stytt úr þremur mánuðum í einn mánuð og tímabil frá gjalddaga til eindaga verið stytt úr 30 dögum í 10 daga. Ekki hefur eingöngu verið breytt upphæð söluskatts og skilafresti, heldur jafnframt viðurlögum. Árið 1960 voru viðurlögin þau að greiða skyldi 1,5% fyrir hvern byrjaðan mánuð eftir eindaga. Árið 1973 var þessari upphæð breytt í 2% af vangreiddri upphæð og allt upp í 10%, en í öðru lagi lagðir á dráttarvextir fyrir byrjaðan mánuð frá og með 16. degi næsta mánaðar eftir eindaga. Árið 1978 hækka vaxtaviðurlög í 4% fyrir hvern byrjaðan dag og af vangreiddri upphæð upp í að 20%. Og í nýju frv., sem nú liggur fyrir hv. Alþingi, eru enn hert viðurlögin með hækkun sektar og gert er ráð fyrir í því frv. að enn eigi að herða á innheimtunni. Til að gefa hugmynd um, hvernig söluskattur hefur hækkað sem hlutfall af tekjum ríkissjóðs, má geta þess, að árið 1961 var söluskatturinn 13,6% af tekjum ríkisins, en 1981 milli 38 og 39%. Á þessum tölum sést hve gífurleg hækkun hefur orðið á söluskattinum miðað við aðra skattheimtu. Til viðbótar hefur það gerst, að undanþágum hefur fjölgað. Auðvitað gerir það allan útreikning og skil miklu erfiðari en ella. Á Alþingi liggur frammi tillaga um að sleppa flutningskostnaði út úr söluskattsstofni, sem talið er vera sanngirnismál fyrir þá sem búa út á landsbyggðinni, en auðvitað hlýtur útreikningur á söluskatti að verða enn flóknari nái sú tillaga fram að ganga. Allt þetta gerir það að verkum, að útreikningur og innheimta gjalda til ríkisins í formi söluskatts eru miklu erfiðari nú en áður. Það er ljóst að mikil vinna og kostnaðar eru samfara söluskattsuppgjöri. Þessi kostnaður fer að sjálfsögðu vaxandi eftir því sem undanþágum fjölgar, eins og ég sagði áður, og innheimtan verður flóknari. Í eina tíð var því svarað til af opinberum aðllum, að kaupmenn væru ekki of góðir að taka á sig þennan kostnað þar sem þeir fengju lánaðar stórar fúlgur vaxtalaust. Þetta var þegar söluskattur var gerður upp ársfjórðungslega. Nú er söluskattur gerður upp mánaðarlega og hefur í mörgum tilfellum ekki fengist greiddur þegar ber að skila honum til ríkisins, eins og títt er í afborgunarkaupum. Þannig hafa hlutirnir snúist við. Kaupmenn eru farnir að standa skil á söluskatti til ríkisins sem neytendur hafa ekki enn greitt til kaupmanna. Erfitt er að ákvarða einhvern algildan mælikvarða á vinnu og kostnað samfara innheimtu á söluskatti. Hlýtur það að vera einstaklingsbundið og háð aðstæðum hverju sinni. Hins vegar má með nokkurri vissu ákvarða þá þætti í kostnaði verslunarinnar sem tengdir eru söluskattsinnheimtu þeirra. Það er í fyrsta lagi vinna við álagningu söluskatts, í öðru lagi geymsla söluskattsskyldra vara, húsnæðiskostnaður, ljós, hiti og rafmagn, í þriðja lagi móttaka söluskatts og vinna við að halda honum til haga, í fjórða lagi vinna við bókhald, uppgjör og skil söluskatts, aðstaða og vélar til slíks, og í fimmta lagi sending söluskatts til innheimtuaðila. Þó að segja megi að sumir þessir liðir séu ekki beinlínis tengdir söluskatti má benda á, að ef sú vinna og kostnaður, sem þar um getur, eru ekki fyrir hendi verður innheimta söluskatts ekki heldur möguleg. Því er sanngjarnt að söiuskattur beri sinn hluta af þessum kostnaði. Ég hef nú, herra forseti, rakið nokkra þætti varðandi söluskatt sérstaklega, en auðvitað gegnir sama máli um aðra skatta og önnur gjöld sem atvinnurekendum er gert með lagaboði að skila til ríkissjóðs. Það er ljóst að allt önnur viðhorf hljóta að gilda um 23,5% söluskatt en um 3% söluskatt, en þrátt fyrir þetta hefur þó lítið breyst í innheimtu- og álagningaraðferðum, er varða söluskatt, á s. l. tveimur áratugum. Ýmsar tillögur hafa komi fram um úrbætur í þessum málum. Auk þeirrar tillögu, sem hér er mælt fyrir, hefur verið bent á að söluskattur ætti að miðast við greiðsludag vöru, en ekki söludag eins og nú er. Bent hefur verið á að nauðsynlegt sé að vörur séu verðmerktar án söluskatts þar sem því verður við komið þannig að almenningur, neytendur sem kaupa vöruna, geti séð hverju sinni hvað varan kostar út úr búð án skatts og síðan að hve miklu leyti fólk er að borga skattinn þegar það gengur í verslanir til að greiða þá vöru sem það vanhagar um. Loks má nefna, og í því sambandi er rétt að minna á stjórnarsáttmála ríkisstj., virðisaukaskattinn, sem lítið hefur farið fyrir í þingsölum að undanförnu og ýmsir eru hræddir um að hæstv. ríkisstj. sé hætt við að fylgja eins og ýmsu öðru í stjórnarsáttmálanum. Ef skilja mátti hæstv. fjmrh. rétt, þegar hann ræddi þetta mál á síðasta þingi, má gera ráð fyrir að hæstv. ríkisst j. láti ekki verða af því að flytja frv. um virðisaukaskatt á yfirstandandi kjörtímabili. Er það í stil við annað sem segir í þeim alræmda sáttmála. Ég hef, herra forseti, farið nokkrum orðum um efnisinnihald þessa frv., bent á ýmsar leiðir til úrbóta og rökstutt þá leið, sem kemur fram í frv., að greiða innheimtumönnum, þ. e. atvinnurekendum í landinu, þóknun fyrir innheimtu opinberra gjalda. Ég vonast til, að þessu máli verði vel tekið hér á hv. Alþingi, og geri að tillögu minni að það verði sent hv. fjh.- og viðskn. til afgreiðslu.



Herra forseti. Mál þetta var flutt á síðasta Alþingi. Við flm., ég og hv. 3. þm. Reykn., Ólafur G. Einarsson, fluttum þá frv. um breytingu á lögum um lögheimili, þess efnis, að orðin „elliheimili eða annarri slíkri stofnun“ í 2. gr. laganna væru látin ná yfir stærra svið eða þeim yrði breytt í það horf að vera: sérhönnuðum heimilum og íbúðum aldraðra byggðum í tengslum við þjónustumiðstöð aldraðra og heilsugæslustöð. Allshn. þessarar hv. deildar, sem fékk málið til athugunar, sendi það til umsagnar. M. a. var það sent stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga sem mælti með samþykkt þess. Það var líka sent hagstofustjóra, sem lagði til að það orðalag, sem þá var í gildandi lögum, héldi sér, en efnislega væri brtt. okkar tekin inn í greinina. Um þetta var allshn. þessarar hv. deildar sammála og þannig afgreiddi Nd. Alþingis frá sér þetta frv. seint á síðasta þingi. Þegar málið kom hins vegar til afgreiðslu í Ed. Alþingis tel ég a. m. k. að það hafi verið miklar annir, sem þá voru hjá þm., og mikið álag, sem olli því, að málið hefur hreinlega ekki fengið nógu góða athugun þar. Alla vega var málið afgreitt þaðan mikið breytt frá því sem Nd. hafði afgreitt það. Í Ed. var tekið út úr frv. það ákvæði sem við flm. höfðum stefnt að með flutningi þess, en ákvæði sett inn í staðinn sem verða að teljast óþörf vegna annarra ákvæða í þessum sömu lögum. Þegar svo málið kom aftur hingað til Nd. samkv. þingsköpum var það ekki sent til nefndar að nýju, en afgreitt án athugasemda í hv. deild sem lög frá Alþingi. Bæði ég og meðflm. minn vorum þá fjarverandi - með leyfi frá forseta hv. deildar í opinberum erindagjörðum erlendis - og gátum ekki fylgst með málinu eða bent á hvað hér væri að ske. Því höfum við kosið okkur það og teljum okkur skylt reyndar að endurflytja frv. okkar, en þó í þeirri mynd sem allshn. þessarar hv. deildar afgreiddi það héðan á s. l. vori. Ég sé ekki ástæðu til að vera að þreyta þm. á því að endurtaka rök okkar fyrir flutningi þessa frv., enda eru þau dregin fram skýrt og skilmerkilega í grg. frv. Í raun má segja að þetta frv. hefði ekki neitt að gera til hv. allshn. því það er flutt nákvæmlega eins og hv. allshn. afgreiddi frv. Ég tel þó, að það sé rétt hefðarinnar vegna, og legg því til að frv. verði vísað til allshn. og 2. umr. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Úr því að enginn ætlar að taka til máls um þetta frv. vil ég leyfa mér að vekia athygli hv. þm. á 5. gr. frv., en þar er atriði sem menn reka ekki fyrst augun í þegar litið er á efni þessa frv. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Kosning utan kjörfundar fer svo fram, að kjósandi stimplar á kjörseðilinn.“ - Ég vil leyfa mér að upplýsa hv. þm. um að hér er á ferðinni mikið kjaramál og mikið áhugamál fólks, sem er fatlað, og einkum blindra. Hér kann að vera að einhverjum þyki í nokkurn tilkostnað ráðist, að þessir stimplar skuli keyptir, en mér þykir rétt að vekja á því athygli, að þetta er mikið hagsmunamál blindra og ekki úr vegi að hið háa Alþingi sinni þeim málum á ári fatlaðra. Að öðru leyti vil ég lýsa ánægju minni með þetta frv. og fagna því, að það er komið frá hv. Ed., og mun styðja það eins og það er. En einkum vildi ég vekja athygli á því atriði sem ég hef hér nefnt.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um lokunartíma sölubúða, sem er 129. mál sem fyrir þessu þingi liggur. Þetta er í rauninni að formi til mjög einfalt frv. 1. gr. þess hljóði svo: „Lokunartími sölubúða skal vera frjáls.“ Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að niður falli lög nr. 17/1936, um samþykktir um lokunartíma sölubúða, en í þeim lögum eins og þau þá voru samþykkt er gert ráð fyrir flóknum reglugerðarheimildum til handa sveitarstjórnum um það með hverjum hætti þessum málum skuli skipað í einstökum byggðarlögum. Það má raunar segja að að stofni til séu þessi lög raunar enn eldri eða frá 1917. Það var þá eða í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar sem sú skipan komst á, og þá fyrir beiðni frá kaupmannasamtökum, að Alþingi setti þau lög að heimila einstökum sveitarstjórnum að fara með þessi mál. Eins og öllum er auðvitað kunnugt hafa mjög oft risið um það deilur í einstökum byggðarlögum hvernig með þessi mál skuli farið. Hins vegar er hægt að fara fljótt yfir sögu í þeim efnum. Á s. l. sumri urðu eina ferðina enn allmiklar deilur um það í Reykjavík, hvernig úr öllum þessum reglugerðum skyldi unnið. Bæði komu þar fram kröfur frá neytendum og eins virtist augljóst að það voru mismunandi sjónarmið uppi meðal kaupmanna um, hvernig þessum málum væri best fyrir komið, og einkum deilt um hvort verslanir mættu eða mættu ekki vera opnar á laugardögum. Nú er það alveg ljóst, að síðan þessi lög voru sett, hvort sem við miðum við 1917 eða 1936, hafa orðið hér í verulegum atriðum grundvallarbreytingar. Í fyrsta lagi má segja að mjög verulegar breytingar hafi orðið með tilkomu stórmarkaða. Af deilum, sem orðið hafa opinberlega um þessi efni, er alveg ljóst að það eru skiptar skoðanir meðal kaupmanna sjálfra. Virðist manni í grófum dráttum að þær deilur séu svofelldar, að þeir, sem reki stærri verslanir, séu áfram um að hafa um þetta strangar reglugerðir, en hins vegar séu smærri kaupmenn, sem geta kannske eðli málsins samkvæmt auðveldar veitt þjónustu utan við hinn venjulega opnunartíma, sem er nánast á skrifstofutíma, meira áfram um að meira frelsi ríki í þessum efnum. Það er augljóst að í vaxandi mæli eru það hagsmunir neytenda að meira frjálsræði ríki í þessum efnum. Ég hygg að þar komi fyrst til sú augljósa staðreynd, að það færist æ meir í vöxt, sem auðvitað er fullkomlega eðlliegt, að bæði hjóna vinni utan heimilis. Það er hluti af okkar þjóðfélagsveruleika, en fyrir vikið er augljóst að þegar svona háttar til á heimilum hefur fólk iðulega ekki aðstöðu til að versla á þeim tíma sem áður var venjulegur opnunar- eða lokunartími verslana. Þessar breyttu þjóðfélagsaðstæður kalla beinlínis á það fyrir æ fleiri neytendur, og þá kannske einkum þá neytendur sem yngri eru, vegna þess að það er á þeim aldursskeiðum sem þessar breytingar hafa átt sér stað, það eru beiniínis þarfir þessa fólks, að meiri sveigjanleiki og meira frjálsræði ríki í þessum efnum. Í annan stað hefur verið spurt um hverjir séu hagsmunir starfsfólks í verslunum í þessum efnum. Þó svo það kunni að hafa verið mjög eðlilegt á árum áður að fólk, sem starfaði í verslunum, nyti sérstakrar lagaverndar, og slíkar voru röksemdir með þessum lögum þegar þau voru sett á sinni tíð, hefur feikilega margt breyst síðan. Ef t. d. tekið er mið af langsamlega stærsta hagsmunafélagi í þessum efnum, Verslunarmannafélagi Reykjavíkur, eru ekki nema 25 ár síðan það varð hreint launamannafélag. Þegar öll þessi saga er skoðuð sýnist vera ástæðulaust að vernda þetta fólk eitt með lögum. Sýnist vera miklu heilbrigðara og eðlilegra að hagsmuna þessa fólks um vinnutíma sé ekki gætt með lögum og reg:ugerðum eins og verið hefur, heldur sé þeirra hagsmuna gætt í almennum kjarasamningum, eins og er auðvitað með flestar eða allar aðrar starfsgreinar. Þessi lög og síðan reglugerðir, sem fylgt hafa í kjölfarið í einstökum bæjarfélögum og eru til þess hugsuð að vernda hagsmuni starfsfólks, kunna að hafa átt við á sinni tíð áður fyrr, en virðast ekki eiga við lengur, enda er það svo, að auðvitað vinnur fjöldinn allur af slíku starfsfólki sína vinnu utan þessa venjulega vinnutíma, er ýmiss konar vaktavinnufólk sem afgreiðir í annars konar verslunum, söluturnum og öðru slíku. Þá standa eftir hagsmunir hinna þriðju aðila sem nefna má, þ. e. hagsmunir kaupmanna og eigenda verslana. Eins og ég þegar hef drepið á er augljóst að skoðanir eru skiptar á meðal þeirra, og í grófum dráttum hygg ég að segja megi að óskir um aukið frjálsræði og meiri sveigjanleika í þessum efnum hafi einkum komið frá smærri aðilum. Eins og þessi lög hafa verið úr garði gerð kváðu þau á um að afhenda valdið einstökum sveitarstjórnum. Nú er það svo, að það er misjafnt hvernig sveitarstjórnir hafa farið með það vald. Þetta er auðvitað alþekkt deiluefni hér í Reykjavík. Hins vegar hefur frjálsræði verið meira í nágrannabyggðarlögum. Menn þekkja það, að á laugardögum er t. d. straumur bifreiða úr Reykjavík yfir á Seltjarnarnes, þar sem menn hafa getað verslað á þeim tímum. Hins vegar hygg ég að bæði í Keflavík og í Vestmannaeyjum hafi sveitarstjórnir ekki nýtt sér heimildir til að setja slíkar reglugerðir. Eftir því sem ég best fæ séð ríkir um það bæði almennt samkomulag og almenn ánægja í þessum tveimur kaupstöðum, sem nefndir hafa verið, og mér vitanlega hefur ekki komið til neinna árekstra þar. Það var raunar í bréfahólfi hér í morgun bréf frá Kaupmannasamtökum Íslands vegna þessa framlagða frv., sem hér er verið að mæla fyrir, og þar er greint frá fundi í fulltrúaráði Kaupmannasamtaka Íslands sem haldinn var hinn 3. des. s. l., þar sem þetta fulltrúaráð lýsir furðu sinni á fram komnu frv. til 1. varðandi lokunartíma sölubúða. Síðan er í þessu plaggi frumvarpinu lýst, en því harðlega mótmælt. En ástæður, sem fulltrúaráð Kaupmannasamtakanna gefur, eru a. m. k. fyrstar taldar þær, og ég vísa í þetta plagg, „að það fólk, sem vinnur verslunarstörf, eigi fullan rétt á að skynsamleg löggjöf sé í gildi um atvinnu þess". M. ö. o.: Kaupmannasamtökin eru orðin sérstakur varnaraðili starfsfólks í verslun og eru þá væntanlega einu hagsmunirnir sem þeir eru að hugsa um í þessum efnum hagsmunir þess. Ég verð að segja það alveg eins og er, að mér þykir það furðuleg bíræfni af fulltrúaráði Kaupmannasamtaka Íslands að senda frá sér grg. af þessu tagi af þeirri einföldu ástæðu, að það er vitað af þeim deilum, sem risu s. l. sumar, þó ekki væri nema af fjölmiðlum til að mynda, að það eru mjög skiptar skoðanir um þetta á meðal kaupmanna. Í annan stað geri ég fastlega ráð fyrir því og þykist vita það af nokkurri reynslu, að svo sé einnig á meðal starfsfólks sem við verslanir vinnur. Hér höfum við hins vegar séð mótmæli sem Kaupmannasamtökin hafa sent hingað við þessu frv. og bera fyrir sig hagsmuni starfsfólks í verslunum fyrst og fremst. En kjarni þessa máls er að hér er um mjög gömul lög að ræða - lög sem sett voru fyrir beiðni kaupmanna á sinni tíð og raunar vel fyrir þann tíma sem starfsfólk í verslunum hafði skipulagt sig í félög og alla vega ekki í launþegafélög því að það gerist ekki fyrr en 1955. Það er sannfæring mín í sambandi við þetta mál, að það sé í grundvallaratriðum röng röksemdafærsla að þessi lög og þessar ströngu reglur, eins og þær hafa t. a. m. orðið hér í Reykjavík, séu settar eða yfir höfuð til þess hugsað að varðveita hagsmuni starfsfólks fyrst og fremst, enda vinnur fólk auðvitað alls konar störf utan við þennan tíma, í annars konar verslunum og í alls konar öðrum störfum. Mínar hugmyndir eru þær, að því valdi í raun og veru allt aðrar ástæður en hagsmunir starfsfólksins, enda eru þetta yfir höfuð að tala ekki lög sem vernda starfsfólk, a. m. k. ekki með þessum hætti, gegn óhóflegu vinnuálagi. Stíku er eðlilega miktu auðveldar og miklu betur fyrir komið í almennum kjarasamningum. Verði opnunartíminn gefinn frjáls og verði þessi heimildarlög afnumin, eins og hér er lagt til, leggur það auðvitað auknar skyldur á herðar þeim verkalýðsfélögum, sem með samningsrétt fyrir þetta fólk fara, til þess að hagsmunir þess verði á engan hátt fyrir borð bornir. Eins hygg ég að eðlilegra yrði að allur grundvöllur samninga breyttist, t. a. m. í þá veru að samið yrði um hærri laun og betri kjör fyrir eftirvinnu, og ef einhverjir koma til með að vilja vinna slíka vinnu, eins og gengur, og aðrir ekki, þá er það auðvitað á færi einstaklinga þegar þar að kemur. Ég hygg að það sé alveg ljóst, að hvað sem menn segja um sögu þessara laga, og þau hafa efalítið af mörgum ástæðum verið eðlileg þegar þau voru sett á sinni tíð, hafi hagsmunir allra aðila gerbreyst síðan. Í fyrsta lagi hefur þegar verið nefnt að það eru augljósir hagsmunir neytenda að frjálsræði sé aukið í þessum efnum, m. a. vegna þeirrar þróunar að það gerist æ algengara að báðir aðilar, t. a. m. bæði hjóna, vinni utan heimilis. Þarf eiginlega ekki að fara fleiri orðum um hversu augljósa hagsmuni neytenda hér er um að ræða. Í annan stað hafa þær breytingar orðið í sambandi við hagsmuni þess starfsfólks, sem við þetta vinnur, að síðan þessi lög voru sett hafa félög þeirra orðið hrein launþegafélög og ætti að vera fullkomlega treystandi til að fara með og vernda og verja hagsmuni síns fólks. En í þriðja lagi hafa orðið miklar breytingar á högum kaupmanna og eðli verslunar síðan þessi lög voru sett. Af verslunum má segja að þær flokkast í tvo meginflokka: annars vegar eru það stórmarkaðirnir, hinar stærri verslanir, og hins vegar smákaupmennirnir, sem stundum eru kallaðir „kaupmaðurinn á horninu“. Það er auðvitað alveg ljóst, að nái þessar tillögur til lagabreytinga fram að ganga verða slíkar breytingar til að styrkja mjög verulega samkeppnisaðstöðu hinna smærri kaupmanna. T. d. eru víða í Reykjavík að hverfa verslanir sem gegna mjög mikilvægu þjónustuhlutverki hver á sínum stað. Það er ljóst að mjög víða eru hinir smærri kaupmenn áfram um að þessar breytingar eigi sér stað. Þeir vilja fá að ráða því sjálfir hvort þeir hafi opið eitt eða tvö kvöld í viku. Ég ger ráð fyrir að þróunin verði sú, að fólk í hverfunum viti hvenær hverfisverslun þess er opin og með hverju hætti það er. Þessar verslanir gegna oft mjög mikilvægu hlutverki og þeirra hagsmunir eru augljósir í þessum efnum. Síðan má almennt segja, að þó svo lög og afleiddar reglugerðir hafi verið eðlilegar á árum áður hefur það almennt breyst. Það eru augljósir hagsmunir neytenda, að slíkt frjálsræði sem hér er verið að leggja til eigi sér stað. Þegar af þeirri ástæðu ætti raunverulega fyrir löngu að vera búið að koma breytingu eins og þessari á. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Ég mun veita þessu frv. brautargengi til nefndar og veit að í nefndinni leita menn upplýsinga um málið, eins og það liggur nú fyrir, og fá að sjálfsögðu þau sjónarmið sem komið hafa fram í umræðum um þessi lokunartímamál undanfarið í borgarstjórn Reykjavíkur og víðar. Ég mun því ekki á þessu stigi tala langt mál. Hér er mikið talað um og margminnst á hagsmuni neytenda, að þeir séu augljósir. Ég er ekki viss um að þeir séu augljósir. Það er mikil kostnaðaraukning við að hafa fyrirtæki opin fram eftir á kvöldin. Það þarf að lengja vinnutíma starfsfólks. Það eru ekki bara augljósir hagsmunir neytenda. Það getur vel verið að verðlag þurfi að breytast. Það hefur verið rætt. Það hafa komið rök með og rök á móti. En það, sem ég held að sé hvað mest áberandi, er að ekki er hægt að aðskilja neytendur og atvinnurekendur eða verslunarmennina sjálfa og verslunareigendur. Þeir eru líka neytendur. Þeir þurfa líka að komast í aðrar búðir en þær sem þeir starfa í. Hvar endar þetta hagsmunakapphlaup? Fyrir hvaða neytendur er unnið? Það er eins og sé verið að skipta fólkinu í neytendur annars vegar og einhverja aðra sem ekki eru neytendur. Af hverju koma þá ekki þessir hugdjörfu talsmenn frjáls vinnutíma með tillögur um að gefa verslunina frjálsa á allan hátt og hætta forsjá opinberra aðila með þeim, sem kallaðir eru neytendur, og hinum, sem ekki eru viðurkenndir neytendur? Ég mun sem sagt ekki ræða þetta mál frekar. Ég er alveg sannfærður um að þegar málið hefur fengið málefnalega athugun í nefnd verða flm. þessa frv. komnir á aðra skoðun en kemur fram í frv.



Herra forseti. Ég skal ekki eyða tíma hv. þm. í langt mál um það frv. sem hér liggur fyrir og ég hef gerst meðflm. að. Ég held að það hljóti að vera hverjum manni ljóst, að lög þau nr. 17 frá 1936, sem nú eru í gildi um lokunartíma sölubúða, eru með öllu úrelt og gagnslítil eða gagnslaus eins og þau nú eru. Eins og getið var áðan hefur borgarstjórn Reykjavíkur rætt þessi mál töluvert og hefur sitt sýnst hverjum um margumrædda lokunartíma og þeir verið ákafastir talsmenn laga og reglna um það mál sem síst skyldi, sem sagt talsmenn hins frjálsa framtaks, og hafa mál snúist þar nokkuð einkennilega. Nú er það svo, að t. d. borgarráð Reykjavíkur - mér er ekki eins vel kunnugt um hvernig þessu er háttað úti á landsbyggðinni - situr nú tvisvar í viku og ákveður hvaða tiltekinn kaupmaður má hafa verslun sína opna á einhverjum tilteknum tíma einhvern ákveðinn vikudag. Ég held að þarna sé illa farið með vaskan og góðan starfskraft. Ég vil taka undir það með hv. þm. Vilmundi Gylfasyni, að auðvitað hafa allar þjóðfélagsaðstæður gerbreyst. Nú eru konur ekki lengur húsmæður sem hafa allan daginn til að versla, eins og áður var. Um 80% giftra kvenna og líklega meira stunda vinnu utan heimilis og sennilega allar einstæðar mæður, þannig að þessir aðilar komast hreinlega ekki til að versla á öðrum tíma en utan venjulegs vinnutíma. Þau sjónarmið, sem Kaupmannasamtökin hafa frá upphafi aðhyllst í þessu máli, eru m. a. þau, að vinnuöryggi starfsmanna sé ógnað. Þessir menn virðast algerlega gleyma því, að á síðasta þingi voru samþykkt lög um lágmarkshvildartíma. Ég held því að það sé nokkuð öruggt að starfsfólkið hafi allan rétt á því að hvíla sig lögboðinn tíma. Í öðru lagi held ég að það geti komið sér ákaflega vel fyrir marga þjóðfélagsþegna, ekki síst t. d. einstæðar mæður, að vinna einmitt á þessum tíma, sem er utan venjulegs dagvinnutíma. Sannleikurinn er sá, eins og við könnumst vel við sem rekum dagvistarheimili borgarinnar, að engir eru í meiri vandræðum með að nýta þá þjónustu í raun og veru vegna langs vinnutíma en einmitt verslunarfólk. Stjórn dagvistar í Reykjavík hefur raunar skrifað Verslunarmannafélaginu bréf vegna þess máls. Við kannanir, sem gerðar hafa verið á ákaflega löngum og að allra mati óeðlilega löngum dvalartíma barna á dagvistarheimilum, hefur komið í ljós, að þar er einkum og sér í lagi um að ræða börn verslunarfólks. Ég held því að starfsmenn verslananna hafi ekki síður hér hagsmuna að gæta. Um vinnu í landinu almennt gilda að sjálfsögðu lög, og um kjör starfsmanna gilda m. a. lög um lágmarkshvildartíma. Ég held að ég megi fullyrða að lög um hvernig störfum sé háttað við hinar ýmsu atvinnugreinar, séu ekki endilega talin nauðsynleg að öðru leyti, og mér kemur það ákaflega á óvart að Kaupmannasamtökin skuli ekki treysta sér til að hafa um það einhverjar reglur innan sinna vébanda hvernig þessum málum sé skynsamlega fyrir komið. Menn minnast kannske deilu um bókasölu í landinu ekki alls fyrir löngu, á síðasta vetri minnir mig. Ég veit ekki annað en bóksalar í landinu séu búnir að leysa þetta sín á milli. Þar var uppi sama sjónarmiðið, að verslun, stórmarkaður, eins og Hagkaup mætti ómögulega selja bækur. Síðan hefur auðvitað komið í ljós að bóksala er ekki hvað minnst einmitt í þessari verslun, þar sem fólk, sem hefur lítinn tíma til að versla á auðveldast með að koma og nýtur nú þessara þæginda, getur keypt sem flestar vörur í sömu versluninni. Það eru á þessu margar hliðar. Ég er alveg sammála 1. flm., hv. þm. Vilmundi Gylfasyni, um að smákaupmennirnir, þ. e. þeir sem reka minni verslanir, eiga hér líka að sjálfsögðu hagsmuna að gæta, eins og þeirra að geta haldið verslunum sínum opnum þegar þeir treysta sér til. Mér er alveg fyrirmunað að skilja hvers vegna menn eru svona mikið á móti því, og einkum Kaupmannasamtökin, að menn fái að haga þessum málum sínum nokkuð að eigin hyggjuviti og reynslu. Ég vil enn minna á deilu, sem varð nokkur í borgarstjórn Reykjavíkur, um sölustarfsemi á götum úti í miðbænum. Kaupmenn héldu að tilveru sinni væri ógnað með markaði þeim sem þar hefur risið. Í ljós hefur komið að þetta þrífst aldeilis prýðilega hvað við hlið annars. Við, sem trúum á frelsið í landinu, eins og ég, hv. þm. Vilmundur Gylfason og Árni Gunnarsson, viljum styðja við þetta frjálsa framtak og leyfa mönnum að nota eigið hyggjuvit, en teljum jafnsjálfsagt að Alþingi Íslendinga setji lög um lágmarkshvildartíma svo að vinnuþreki fólks sé ekki ofboðið. Ég vænti þess, að menn reyni að hugsa þessi mál í alvöru og þeir, sem vilja hag verkafólks í landinu sem bestan, verði ekki til þess að tefja að þetta mál fái skjótan framgang.



Herra forseti. Þar er fyrst til máls að taka, að maður hlýtur að lýsa ánægju sinni yfir þeirri óvæntu yfirlýsingu hv. 8. landsk. þm., Guðrúnar Helgadóttur, að hún vilji styðja við frjálst framtak í landinu. Ekki efast ég um að hún hafi meint þetta þegar hún sagði það. Ég óttast hins vegar að þessi hugljómun hennar muni ekki standa lengi og þess verði skammt að bíða að menn heyri aftur þá gömlu rauðu íhaldsrödd sem stundum kveður við úr því horni. Ég vil segja það fyrst, að það er auðvitað afskaplega einfalt að samþykkja með handauppréttingu að lokunartími sölubúða skuli vera frjáls. Við gætum líka breytt þessu og sagt að vinnutími manna skuli vera frjáls. En eins og við vitum hefur staðið um það nokkur barátta alllengi hversu háttað skuli vera vinnutíma verslunarfólks, og ég held að það sé alveg nauðsynlegt í sambandi við þetta frv. að hafa um það fullt samráð við Verslunarmannafélag Reykjavíkur og Landssamband verslunarmanna, hvernig heppilegast sé að breyta lögum um þessi efni. Nú er það svo, að lokunartími sölubúða er mjög mismunandi víðs vegar um landið. Þar sem ég er kunnugastur hefur langur opnunartími valdið því, að mjög hefur verið gengið á rétt fólks sem kannske hefur unnið lengi við verslun og því verið gert að vinna á stundum á þeim tímum sólarhrings sem því hefur ekki þótt æskilegt að vinna á. Ég skal ekki fara langt út þessa sálma, en ég get á hinn bóginn ekki skilið hvers vegna það ætti að vera betra fyrir einstæða foreldra að vinna á kvöldin en aðra þjóðfélagsþegna. Ég get ekki fundið að það sé holl stefna eða heilbrigt að reyna að byggja upp þvílíkt þjóðfélag, að einstæðir foreldrar geti ekki einu sinni haft frí og hvíldarstundir að loknum kvöldmat. Ég skil ekki þennan röksemdaflutning frá þm. sem þykist vera umfram aðra hér inni sérstakur málsvari smælingjanna. Hitt er rétt, að það vill oft brenna við hjá því fólki, sem hefur lægst launin, að það hefur orðið að taka vinnu jafnvel á kvöldin eða næturnar, vaktavinnu, með takmörkuðum orlofsréttindum t. d., til að drýgja tekjurnar. Sérstaklega er það áríðandi fyrir lægst launaða fólkið núna eins og komið er að finna einhver ráð til að endar nái saman. Það er að vísu rétt, að samkomulag tókst um nýja kjarasamninga til vorsins, 3%. Það var engin hrifning yfir þeim samningum, og hver og einn getur fundið það á almenningi að hann skilur hvers vegna þessir samningar voru gerðir. Þeir voru vitasklud gerðir vegna þess að það var ekki neitt að bjóða. Það liggur fyrir yfirlýsing frá ríkisstj. um að gengið verði fellt eftir áramótin. Við höfum séð að það á að hækka fasteignagjöldin um 55% hjá vinstri borgarstjórninni í Reykjavík. Það á áfram að hækka beinu skattana þrátt fyrir loforðin í fyrra. Þess vegna má það vel vera rétt hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttir, að það sé afskaplega brýnt fyrir einstætt fólk að finna sér sem mesta vinnu á kvöldin og kannske langt fram á nótt til að eiga fyrir nauðþurftum. Erindi mitt var fyrst og fremst að brýna það fyrir þeirri nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, að leita álits ekki aðeins Kaupmannasamtakanna, sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir bar mest fyrir brjósti heldur fá líka upplýsingar frá Verslunarmannafélagi Reykjavíkur og Landssambandi verslunarmanna um þessi mál og rasa ekki um ráð fram í lagasetningu varðandi vinnutíma verslunarmanna.



Herra forseti. Ég held að hv. 8. þm. landsk. þm., Guðrún Helgadóttir, hafi misskilið mig áðan. Ég var ekki að mæla á móti frelsi. En úr því að frelsishugsjónin er eins rík og fram hefur komið hjá virðulegum flm. þessa frv. til l. á þskj. 136 lýsi ég því yfir, að ég mun standa þeim við hlið og stefna að algeru frelsi, en vil ekki gefa fólkinu frelsi í smáskömmtum og þá ekki hluta af fólkinu. Þjóðfélagið byggist ekki eingöngu á launþegum. Fólkið er fleira og hefur haslað sér völl á fleiri stöðum en vera launþegar. Það eru líka atvinnurekendur. Við erum þingmenn þjóðarinnar. Ég skal því vera þátttakandi í því að gefa hér algert frelsi því fólki sem er við verslun og verslunarstörf og annars staðar, en takmarka þann rétt sem ríkið hefur tekið sér, þann ráðstöfunarrétt sem hið opinbera hefur tryggt sér á tíma og vinnu og afrakstri fólks almennt. Hér greinir okkur ekki á um neitt annað en það, að ég vil ekki gefa frelsi í smáskömmtum, heldur taka skrefið að fullu og hafa allt frjálst í öllu sem lýtur að verslun. Ég vil taka það fram, vegna þess að Guðrún Helgadóftir, hv. 8. landsk. þm., er í borgarstjórn, en ekki í borgarráði nema afskaplega sjaldan, að það er samkv. samkomulagi milli allra aðila sem ákveðnar verslanir mega hafa opið í öllum hverfum borgarinnar á ákveðnum dögum. En það eru samtökin, bæði verslunarfólks og Kaupmannasamtökin, sem ákveða hverju sinni hvaða verslanir eru opnar í borginni, og það er tilkynnt borgarráði. Borgarráð tekur ekki neina ákvörðun um það. Það er farið eftir samkomulagi sem var niðurstaða mikillar vinnu sem í þessi mál var lögð af borgarráði og borgarráðsmönnum undir forystu Alþb., m. a. í þeim meiri hl. sem nú er í borgarstjórn, og allir aðilar í borgarstjórn samþykktu þetta samkomulag. Mér fannst hv. þm. tala gegn frv. sínu áðan þegar hún benti á að það væri einmitt verslunarfólk sem væri í hvað mestum vandræðum með að ná því að versla og það kæmi fram hjá starfsfólki á dagvistarheimilum m. a., vegna þess að verslunarfólk ætti hvað erflðast með að sækja börn sín. Hvernig verður það þá ef verslunarfólki er gert að skyldu að vinna lengri vinnutíma en nú er? Það verður enn þá erfiðara fyrir verslunarfólk að sækja börn sín á réttum tíma. Og þá erum við komnir að öðru. Af hverju skyldi þá dagvistarfólkið endilega fara heim svo snemma að verslunarfólkið sé í vanda með að ná til dagvistarfólksins og sækja sín börn? Dagvistarfólkið og það, sem vinnur hjá því opinbera, kemst á háa yfirvinnutaxta við það að bíða eftir starfsfólki úr verslunum svo að hægt sé að loka stofnununum. Þetta á sér stað á hverjum einasta degi, mér er nær að segja á hverri einustu dagvistarstofnun. Af hverju eigi þá opinberar stofnanir að loka kl. 4? Af hverju eiga þá ekki starfsmenn hjá opinberum aðilum að vinna sama vinnutíma og verslunarfólk? Og af hverju á verslunareigandi, atvinnurekandi, að þola að fólk sé að fara úr vinnu á miðjum vinnudegi á fullu kaupi hjá honum til að standa skll á opinberum gjöldum? Hvað á þetta að þýða? Er verið að loka ráðuneytinu til þess að ráðuneytisstarfsmenn, ríkisstarfsmenn, hvar sem þeir eru í stétt, geti komist í verslun? Á verslunarfólkið ekki að geta staðið í skilum nema þá á kostnað atvinnurekandans? Þetta er hrigavitleysa. Hvað kemur það þessu máli við að taka sem dæmi að nú sé allt í lagi hjá bóksölum vegna þess að Hagkaup sé farið að selja bækur? Það er bara ein vörutegund til viðbótar sem er afgreidd í hinum hefðbundna vinnutíma og ekkert annað. Það kemur þessu máli ekki nokkurn skapaðan hlut við. Ég hjó eftir því, að borgarfulltrúinn, hv. 8. landsk. þm. Guðrún Helgadóttir kom hér að útimarkaði. Það er mál sem varðar Alþingi. Þar er alls ekki farið að lögum. Þetta er að verða hrein paradís fyrir innflytjendur og umboðssala sem ekki losna við vörur sínar eða vilja jafnvel ganga svo langt að losna við söluskattsgreiðslu. Þeir umboðssalar, sem hasla sér völl á Lækjartorgi, borga engin opinber gjöld. Þeir koma, setja upp sínar vörur og vöruafgreiðsluborð, selja og fara. Enginn hefur eftirlit með hvað þeir selja, á hvaða verði þeir selja eða hvort opinber greiðsla er innt af hendi samkv. lögum. Þetta er stóralvarlegt mál. En við hliðina á þeim söluborðum, sem þar eru, eru verslanir sem borga aðstöðugjald og allar þær skyldur og kvaðir sem á þeim hvíla, bæði frá sveitarfélagi og ríkinu, og eru bókhaldsskyldar og þurfa að sjálfsögðu að standa skil á sínum opinberu greiðslum. Ef ekki, þá er þeim hreinlega lokað og þær gerðar ábyrgar fyrir opinberum gjöldum, jafnvel starfsfólks. Við höfum ekkert slíkt eftirlit við Lækjartorg. Ég bað nýlega um reikninga og sundurliðun á leigutekjum o. fl. frá þeim aðilum sem leigja út aðstöðu á Torginu því leigusalan er rekin sem einkafyrirtæki af aðilum sem áttu hugmyndina að því að setja markaðinn upp. Ég fékk alls ekki fullnægjandi svör. Ég hef ekki komist í að biðja um þau betri, en það mun ég að sjálfsögðu gera. Þetta eru mál sem hv. 8. landsk. þm. kom á framfæri við þetta tækifæri. Ég vona að hér í nefnd verði málið vel kannað, umsagna leitað og menn taki svo ákvörðun í þessu máli þegar þeir hafa kynnt sér það vel og í góðu næði.



Herra forseti. Ég skal viðurkenna fúslega að það, sem að er stefnt með þessum frv.-flutningi, verður vissulega að teljast til bóta fyrir hinn almenna borgara í Reykjavík ef því fylgdi að hægt væri að ná því fram að fólk, sem vinnur langan bundinn vinnutíma, geti komist í þær verslanir, sem það þarf á að halda, og þá að sjálfsögðu ekki síður í þjónustustofnanir hins opinbera, eins og hv. síðasti ræðumaður benti á, en því miður ganga á undan með slæmu fordæmi, vil ég halda fram. Það eru auðvitað engin rök með þessu frv., að fólk, sem vinnur á dagvistarstofnunum, þurfi öðru frekar að fara í verslanir. Auðvitað væri sjálfsagt að taka þar upp breytilegan vinnutíma á þann veg að sumt af starfsfólkinu byrjaði síðar á morgnana, en gæti þá unnið fram eftir á kvöldin og komið á móti vandamáli verslunarfólks og þá um leið eigin og leyst vandamálið þannig. En ég held að það hafi verið af hinu góða að þetta frv. var flutt og þessi umr. er komin inn á hv. Alþingi einnig, en hún hefur raunar fram til þessa verið bundin við borgarstjórnina í Reykjavík og farið fram milli hagsmunaaðila þar. Það hefur komið hér fram hjá ræðumönnum réttilega að þetta mál þurfi að fara til athugunar og senda þurfi það til umsagnar beggja hagsmunaaðila. Því miður virðist nú vera þannig ástatt, að hagsmunir allra, sem kaupmanna megin standa, fara ekki saman, sem líka er skiljanlegt vegna þess að annars vegar eru þeir, sem eru með stóru verslanirnar og þurfa eingöngu að byggja sína starfsemi á aðkeyptu vinnuafli, hins vegar koma þeir, sem eru kannske einir með sinni fjölskyldu við sinn rekstur og vilja nýta eigið vinnuafl og fjölskyldunnar betur en þeir oft og tíðum telja sig hafa fengið leyfi til. En við skulum ekki gleyma því, að þau vandkvæði, sem hefur verið bent hér á varðandi lengingu vinnutíma, eru auðvitað fyrir hendi. Ég minntist, þegar þessi umr. hófst áðan eða reyndar undir þessari umr. ýmissa vandamála sem aðilar hafa bent á. Hv. 3. þm. Reykv. benti t. d. áðan á aukinn kostnað á vöruna því að unnið yrði í dýrari tíma á kvöldin. Það kom líka fram sá ótti hjá verslunarfólki, að þegar það færi heim eftir venjulegan vinnudag og þá kannske lögboðinn eða lögverndaðan vinnudag væri farið að taka fólk til vinnu sem hægt væri að þvinga til að taka lægri laun, - fólk sem þyrfti vissulega á vinnunni að halda, eins og hér hefur komið réttilega fram hjá hv. þm. Halldóri Blöndal. Kannske verður aldrei meiri hætta á því en í næstu framtíð, ef núv. hæstv. ríkisstj. fær að sitja öllu lengur, að fólk leiti vegna hreinnar neyðar eftir því að ná sér í lengri vinnutíma og þá verði tök á að undirbjóða þá taxta sem stéttarfélagið hefur samið um. Þá kem ég að þeim orðum um hámarksvinnutíma sem féllu hjá hv. 8. landsk. þm. Það er alls ekki nóg að það séu lög um hámarksvinnutíma. Ég leyfi mér að benda þessum hv. þm. og reyndar öðrum þm. á þá staðreynd, að það hefur verið vakin athygli a. m. k. tveggja ábyrgra ráðh. í hæstv. ríkisstj. á því, að það eru þverbrotin lög og hafa verið árum saman, sem hafa verið í gildi í áratugi, um hámarksvinnutíma sjómanna á togurunum. Þeir hafa ekkert gert í því, og mér er ekki kunnugt um að núverandi stjórnarstuðningsmenn hafi heldur gert nokkurn skapaðan hlut í því. Á okkar raddir er ekki hlustað, sem höfum vakið athygli á þessu, og því miður hafa stéttarfélögin ekki reynst hafa styrk til að hrinda þessum ófögnuði af höndum sér. Aftur á móti er e. t. v. rétt að vekja sérstaka athygli á þeim orðum hv. 8. landsk. þm., Guðrúnar Helgadóttur, sem hún sagði um lögin um lokunartíma sölubúða, að þau væru frá 1936, gagnslaus með öllu og úrelt. Við höfum eytt miklum tíma í vetur í að ræða önnur lög sem voru sett aðeins fveimur árum síðar og eru því á sama aldursskeiði og þessi, en eru orðin gagnslaus og úrelt vegna aldurs. Það eru lögin um stéttarfélög og vinnudeilur. Hafa m. a. flokksbræður þessa hv. þm. talið það af hinu góða, að þau væru orðin gömul og komin nokkur reynsla á þau og þannig ættu þau helst að standa til eilífðarnóns.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að harma ef málflutningur minn áðan var svo óskýr sem fram kom í ræðu hv. þm. Halldórs Blöndals. Ég var ekki sérstaklega að hafa áhuga á því, að einstæðir foreldrar í landinu, eins og hann leyfði sér að segja, ynnu einkum lengri vinnutíma en annað fólk til að afla tekna, heldur var ég að tala um annað, svokallaðan sveigjanlegan vinnutíma sem mjög hefur verið ræddur hér einmitt í sambandi við það sem menn vilja nú á dögum kalla fjölskyldupólitík. Við þurfnm ekki að ræða það hér - við vitum það öll - að vinnutími manna á Íslandi er of langur og allur vinnutími fólks er settur og ákveðinn án alls tillits við börn landsins. Er mál til komið að þau kæmu aðeins inn í þá mynd. Með aukinni útivinnu beggja foreldra verður æ meiri þörf á því, að vinnutími fólks verði sveigjanlegur. Ef hv. þm. Halldór Blöndal vildi hugsa málið aðeins nánar er vel hægt að hugsa sér að það gæti verið til þæginda m. a. verslunarfólki að annað foreldrið gæti unnið til e. t. v. 3 eða 4 á daginn og hitt þá kannske frá 4 til 8 o. s. frv. Hér er enginn að tala um að fólk vinni nótt og dag. Ég býst ekki við að gera þurfi ráð fyrir slíku. Það, sem ég átti við, var sveigjanleiki í vinnutíma. Ég hafði heldur engin orð hér um að starfsfólk dagvistarstofnana ætti öðrum erfiðara með að komast í verslanir. Það var ekki það sem ég sagði, heldur hafa athuganir sýnt að börn verslunarfólks eru lengur á dagvistarstofnunum en talið er heppilegt barnanna vegna. Það var þetta sem ég var að segja, hv. þm. Halldór Blöndal. Menn eru að bera hér saman, og ekki alveg að ófyrirsynju, lokunartíma opinberra stofnana og verslana. Það er alkunna, að fjölmargt vinnandi fólk í landinu á erfitt með að komast í opinberar stofnanir, en það vill nú til að þetta er ekki alveg sambærilegt. Menn eiga vérulega færri erindi til opinberra stofnana en til verslana, þangað sem þeir sækja nauðþurftir sínar daglega, þannig að sá samanburður er ekki með öllu eðlilegur. Ótti manna um að fólk verði látið vinna á lægri launum á eftirvinnutíma, eftir því sem ég hef skilið af þessum umr., er auðvitað þessu máli alveg óviðkomandi. Það er kjaramál sem ég vænti að stéttarfélögin annist þegar þar að kemur. Að lokum aðeins um það sem hv. 3. þm. Reykv. sagði um óinnheimtan söluskatt af markaðinum á Lækjartorgi. Ég vil aðeins segja þetta: Ef það eru verstu söluskattssvikin í landinu ættu þau mál að vera í sæmilegu lagi. Ég hygg að þau séu aftur á móti önnur saga, sem ástæða væri til að ræða í annarri umr., en ég held að það sé stórmál sem áhyggjuvert sé. Þetta þótti mér rétt að leiðrétta nú. En auðvitað fer þetta mál sína leið til nefndar. Ég get tekið undir með hv. þm. um að þetta mál þarf að sjálfsögðu skoðunar og er eðlilegt að senda það til umsagnar allra hagsmunaaðila: neytenda, verslunarfólks og kaupmannasamtaka. Að sjálfsögðu kemur málið síðan hér aftur til endanlegrar ákvörðunar.



Herra forseti. Það hefur oft farið fyrir mér eins og hv. 8. landsk. þm., að ég hef furðað mig á að talsmenn hins frjálsa framtaks skuli endilega vilja fá stjórnun að ofan á þessu sviði. Hv. 1. flm. kom inn á dæmi utan af landi og ég get sagt frá reynslu okkar úti í Eyjum. Það hafa oft komið fram beiðnir frá kaupmönnum í Eyjum um að beita þessum reglum, að setja reglur eins og þessi lög gera ráð fyrir. Bæjarstjórn hefur alltaf neitað því, alfarið neitað því, með tilliti til hagsmuna þeirra sem við verslanirnar skipta, þ. e. með tilliti til hagsmuna neytenda. En ég vil undirstrika það, að það hefur aldrei komið ein einasta beiðni frá neinum sem vinna við verslun, þ. e. launþegum. Þeir hafa sín félög í Eyjum. Þeir hafa verið beðnir um umsögn. Þeir hafa aldrei óskað eftir nemum slíkum reglum. Það þarf því ekki að óttast að þeirra hlutur sé svo afskaplega mikið fyrir borð borinn þó að þessar reglur séu ekki notaðar, þó að þessi lög séu afnumin. Það hefur ekkert öngþveiti skapast. Það hefur verið nokkur sveigjanleiki í þessum málum úti í Eyjum, en öngþveiti er ekkert, alls ekki neitt. Mér finnst sjálfsagt að leggja niður þessi lög, sem eru orðin úrelt, eins og það frv. gerir ráð fyrir sem hér er til umr.



Herra forseti: Aðeins örfá orð. - Frv. það, sem hér liggur fyrir, er um að afnema lög sem heimila sveitarstjórnum að setja reglur um lokunartíma sölubúða. Hvers vegna er allt þetta brambolt um frelsi og ég veit ekki hvað sem stendur hér upp úr hv. 9. þm. Reykv. og hv. 8. landsk. þm., Guðrúnu Helgadóttur? Þetta er á valdi stjórnar viðkomandi sveitarfélaga. Stundum hefur verið rýmkað þarna mjög til ákveðin tímabil. Reynslan af því hefur verið ákaflega slæm. Hún hefur verið í mörgum tilfellum þannig, að verslanir hafa verið opnar laugardaga og sunnudaga, og sér í lagi hafa verslanir, eins og hv. 1. landsk. þm. tók fram, sem menn geta unnið í með fjölskyldum sínum, verið opnar 12–14–16 tíma á dag. Allt þetta ástand var orðið þannig, að menn vildu bókstaflega afnema þetta fyrirkomulag. Hitt er svo allt annað mál, og Alþingi á ekkert að vera að skipta sér af því, þó að borgarstjórn Reykjavíkur geti ekki með nokkru móti komið sér saman um einhverjar þokkalegar reglur í þessum efnum. Ég held að það sé alveg augljóst, að þarna verða að vera heimildarákvæði til staðar. En ég mun fylgja þessu máli til nefndar vegna þess að ég er sannfærður um að í umsögnum aðila, verslunarfólks og annarra, koma fram upplýsingar sem að mínu mati leiða til þess, að lög þessi verða ekki afnumin. Þegar rætt er um opinberar stofnanir má til sanns vegar færa að menn þurfa ekki að sækja í þær margar hverjar jafndaglega og verslanir, en þar er nú ekki frelsi fyrir að fara. Þar ákveða bankastofnanir að lokað skuli klukkan fjögur að degi til, og fólk, sem fær borgað í ávísun eftir þann tíma, hefur þarna ekki nokkra minnstu möguleika. Ég held að það sé einn dag í viku, opið eitthvað lengur. Þarna er tekin ákvörðun hjá bönkunum og þessi opnunartími er mun styttri en hjá verslunum. Það eru náttúrlega þrælatök sem bankar beita þarna. Hitt er hins vegar annað mál, að það má vel vera að rétt sé að rýmka reglur um verslunartíma frá því sem nú er t. d. í Reykjavík. Það var upplýst hér af hv. 5. þm. Suðurl. hvernig þetta væri í Vestmannaeyjum. Þar er vinnutími t. d. mun lengri í frystihúsunum oft og tíðum eða a. m. k. stóran hluta ársins en hjá verslunum hér í Reykjavík. Ég held að það væri eðlilegast, að þetta væri metið og vegið, og alveg sjálfsagt að borgarstjórn Reykjavíkur reyni að rýmka þarna lokunarákvæði, en borgarfulltrúar séu ekki að hlaupa hér og heimta að vandinn sé tekinn af þeim og öll lög í þessu efni afnumin. Það er aldeilis fráleitt. Ég endurtek það, að ég held að þessi heimildarákvæði eigi að vera til. Sú reynsla, sem fékkst af þessu í fleiri en eitt skipti, var að það var opið yfir helgar og vinnutími verslunarfólks var orðinn svo óhóflega langur að það voru bókstaflega gagnaðgerðir beggja aðila að reyna að koma þarna einhverju hófi á. Ég ítreka að ég held að Kaupmannasamtökin og samtök verslunarmanna, þ. e. Verslunarmannafélag Reykjavíkur, mættu gjarnan endurskoða þennan lokunartíma eitthvað og reyna þarna eitthvað að breyta. Það er rétt, sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir segir, að það eru nokkur vandkvæði á mörgum dagvistarheimilum í Reykjavík vegna þess að þar er lokað fimm eða hálfsex. Til dæmis tek ég einstæðar mæður sem losna úr verslunum kl. 6. Þá eiga þær eftir að komast kannske bæjarendanna á milli. Þetta skapar ákveðin vandkvæði. Víða í verslunum t. d. er tekinn einn og hálfur klukkutími í mat til þess að geta nýtt tímann frá 5–6 án aukagreiðslu. En ef verslunartími væri hins vegar ótakmarkaður og allar reglur þarna settar af væri ég nú hræddur um að fyrst færi að hrikta í dagvistarstofnunum Reykjavíkurborgar, ef það á að fara að leysa vanda þeirra með því að hafa ótakmarkaðan opnunartíma. Ég viðurkenni fúslega að það eru ýmsir þættir þarna sem þarf að skoða, t. d. þjónusta við almenning. Það þarf líka að skoða þá fullyrðingu kaupmanna og fyrirtækja að þetta muni leiða til hærra vöruverðs vegna lengri vinnutíma. Það er sjálfsagt að skoða öll þessi mál og þeir aðilar, sem um þau eiga að semja, eiga að gera það. Borgarstjórnir eða bæjarstjórnir eiga ekki að vera að hlaupa frá þessum vanda, heldur stjórna sínum bæjarfélögum og koma ekki klagandi inn á Alþingi. 



Herra forseti. Mitt innlegg í þessar umr. verður ekki stórt þar sem í minni heimabyggð hefur þetta ekki verið vandamál frekar en í Vestmannaeyjum. En ég vildi aðeins benda á örfá atriði eins og ég lít á málið. Það væri ekki ósennilegt að stangaðist á við kröfuna um lífvænleg laun fyrir dagvinnu að afnema þessi heimildarlög til sveitarstjórna. Við vitum að þetta frjálsræði mundi hafa tilhneigingu til að lengja vinnutíma og lengri vinnutími í verslun merkir ekki lægra vöruverð í verslunum. Ég fæ það ekki heim og saman hvernig afnám þessara laga kæmi til með að bæta úr dagvistunarvandamálum. Það á eftir að sannfæra mig um það. Þessi heimildarlög munu vera síðan 1936. Mér sýnist að svo gæti farið að með afnámi þessara heimildarlaga væri e. t. v. verið að brjóta niður „vökulög“ í versluninni, ef svo mætti segja. Það voru sett vökulög á togurunum. Þau voru nauðsynleg. Þar var unnið langan vinnudag. - Ég minnist þess að í minningum Óskars Clausens, þar sem hann fjallar um störf sín við verslun í Stykkishólmi á sínum tíma, stendur að þá var vaknað kl. 6 á morgnana og verið að til 11–12 á kvöldin eða unnið meðan möguleiki var á og á þurfti að halda. Ég held að þessi lög þurfi lagfæringa við eins og önnur lög og önnur mannanna verk. Þau gilda ekki að eilífu. Það er rétt, sem kemur fram í grg. með frv., að þjóðfélagið, samfélagið, hefur tekið grundvallarbreytingum síðan 1936, en það á eftir að sannfæra mig um að þau hafi tekið þeim grundvallarbreytingum að lög, sem þótti nauðsynlegt að setja þá, skuli afnumin nú. Ég held að lögin þurfi breytinga við og þannig beri að vinna að málinu, en ekki með afnámi þeirra fyrir fullt og allt. Það er ástæðulaust fyrir mig að ræða mikið um þetta hér. Það er till. um að þessu frv. verði vísað til allshn. og þar á ég sæti. Ég hef því nóg tækifæri til að fjalla um málið, en ég ætla aðeins að benda á þau atriði, að ákvæði laganna munu að mínu mati ekki stytta til færri klukkustunda daglega vinnu og munu ekki styðja kröfuna um sómasamleg laun fyrir dagvinnu.