Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er nokkuð um liðið nú síðan þetta mál var hér til umr. í Sþ. En þegar það var rætt hér fyrir rúmum hálfum mánuði, flutti hv. 5. þm. Vestf. alllanga og stundum nokkuð hvassyrta ræðu, sem fjallaði nokkuð almennt um húsnæðismálalöggjöf þá, sem við nú búum við í landinu. Það, sem kom mér til að kveðja mér hljóðs, var sá kafli ræðu hv. 5. þm. Vestf., sem fjallaði um lög um verkamannabústaði. Ég skildi ræðu þessa hv. þm. svo, að hann teldi, að breyting sú, sem gerð var á téðum lögum árið 1970 í tíð viðreisnarstjórnarinnar, hefði verið jákvæð og aukið mjög gildi þessara laga. Þetta er að mínu áliti hinn mesti misskilningur hjá þessum hv. þm. Meginbreytingin, sem gerð var á lögunum, var sú að leggja niður hin frjálsu byggingarfélög verkamanna og setja allt ákvörðunarvald undir sveitarstjórnir. Og svo hitt, sem var miklu neikvæðara. Það er sú breyting að skylda sveitarstjórnir til að gera fjögurra ára áætlun um byggingarframkvæmdir. Hv. þm. nefndi sem dæmi Ólafsvík, sem er um 1.000 manna bær. Samkv. breytingu viðreisnarstjórnarinnar hefði Ólafsvík, svo að við höldum okkur við þann stað, getað byggt tæplega eina íbúð á ári miðað við það, að notuð hefði verið hámarksgreiðsla á hvern íbúa. Hv. þm. sagði, að eftir þá breytingu, sem gerð var á lögunum nú nýverið og hann stóð að, þar sem hámarksgreiðsla á íbúa var hækkuð í 1.200 kr., gætu Ólafsvíkingar byggt 18 íbúðir á þessu fjögurra ára tímabili. Ekki veit ég nú, hvernig hv. þm. hefur fengið þessa tölu, því að mér sýnist, að það yrði nú ekki mikið yfir 12 íbúðir, sem þarna væri hægt að byggja, eða um þrjár íbúðir á ári. Og sér er nú hver ofrausnin, þrjár íbúðir á ári í 1.000 manna bæ. En hvað um það, gallinn er bara sá, að hin smærri sveitarfélög úti um landið hafa ekki bolmagn til þess að leggja fram þessa hámarksgreiðslu á hvern íbúa. Það er útilokað, að þau fjármagni slíkt. Það mætti því ætla, að langsamlega flest sveitarfélög úti um land mundu ekki verða með hærri greiðslu en helming þess hámarks, sem leyft er, eða um 600 kr. á íbúa, sem þýddi þá, að staður eins og Ólafsvík, svo að við höldum okkur við hann, gæti byggt sem svaraði 11/2 íbúð á ári. Ég vil því benda þessum hv. þm. á það, að sú breyting, sem gerð var af viðreisnarstjórninni á lögum um verkamannabústaði, var ekki gerð til hagsbóta fyrir dreifbýlið, síður en svo. Það er því brýn nauðsyn að mínu áliti að breyta sem allra fyrst þessum ákvæðum í lögum um verkamannabústaði og taka upp þá stefnu, að það sé þörfin á hverjum tíma, sem ræður framkvæmdum, en ekki einhver fyrirframgerð forskrift, sem í reynd hefur einungis verið pappírsgagn. Það er því ástæðulaust að lofa þennan þátt þeirrar löggjafar, sem við nú búum við í húsnæðismálum. Sá þáttur var miklu betri áður en viðreisnarstimpillinn var á hann settur. Hitt vil ég taka undir með hv. 5. þm. Vestf., sem hann sagði varðandi byggingarframkvæmdir í Breiðholti. Það nær ekki nokkurri átt að mínu viti að skapa Reykjavík þá séraðstöðu, sem hún hefur notið í gegnum Breiðholtsáætlun á kostnað landsbyggðarinnar. Það væri hægt að nefna mörg dæmi þess, að fjölskyldur, sem orðið hafa að hrökklast utan af landsbyggðinni vegna húsnæðisskorts, hafi komizt í Breiðholtsíbúð með því að borga aðeins örlítið brot af kostnaðarverði og eftirstöðvar í hagstæðum lánum til langs tíma. Ég treysti því, að eitt af verkum hæstv. núv. félmrh. verði að leiðrétta þessa mismunun. Ég vil bæta því við, að ef núv. stjórnvöld treysta sér ekki til þess frekar en fyrrv. stjórnvöld að veita hliðstæða fyrirgreiðslu úti á landsbyggðinni eins og Reykjavík hefur notið gegnum Breiðholtsáætlun, eigi að stöðva þær framkvæmdir a.m.k. í eitt ár og veita öllu því fjármagni, sem þannig kæmi, út á landsbyggðina til þess að leiðrétta þá mismunun, sem þarna hefur átt sér stað, því að forréttindi eru þetta, sem þarna hafa skapazt.



Herra forseti. Það er svo langt síðan þessi till. var til umr. síðast, að ég er ekki viss um, að hv. þdm. sé í fersku minni, um hvað hún er, og enn þá síður, hvernig mál stóðu, þegar horfið var síðast frá því að ræða hana. Till. er um það, að brýna nauðsyn beri til að bæta úr þeim alvarlega skorti, sem sé á leiguhúsnæði í flestum þorpum og kaupstöðum landsins. Og í því skyni að bæta úr þessu verði látin fara fram könnun á þörf fyrir leiguhúsnæði í sveitarfélögum um allt land. Ég skal taka það strax fram, að ég tel alveg sjálfsagt að verða við þessum þætti till. og láta slíka könnun fara fram. En það er víst, að ef á að fylgja því fram, sem kemur svo í síðari hluta till., þ.e. að leggja fyrir Alþ. frv. til l. um útvegun fjármagns og útlán þess til sveitarfélaga, þannig að þeim sé gert fjárhagslega kleift að byggja og reka leiguhúsnæði, þar sem þess gerist þörf, þá held ég, að það verði ekki smáupphæðir, sem til greina koma, ef þarna á að bæta úr þessari brýnu, víðtæku þörf í flestum þorpum og kaupstöðum landsins. Vitanlega fer þó þetta fjármagn eftir niðurstöðum þessarar könnunar, sem ég geri alveg ráð fyrir, að fram fari. En hér er ekki aðeins um það að ræða, að útvega eigi fjármagn til þess að gera sveitarfélögum kleift að byggja leiguhúsnæði, heldur á einnig að hjálpa sveitarfélögunum með fjárframlögum að reka leiguhúsnæði. Þá gæti ég nú ímyndað mér, að tæki í hnúkana. Ég veit ekki um það, hvort tillögumenn hafa gert sér það ljóst, þegar þeir fluttu till., að í húsnæðismálalöggjöfinni, eins og hún er nú, er gert ráð fyrir byggingu leiguhúsnæðis á vegum sveitarfélaga og sveitarfélögin styrkt til þess með sams konar lánveitingum og einstaklingar eru styrktir til þess að byggja yfir sig eigið húsnæði. Spurningin er sú, hvort það er gerlegt, framkvæmanlegt, hvort það er æskilegt að styrkja sveitarfélög til þess með meira fjárframlagi að koma upp leiguhúsnæði heldur en einstaklingana til að byggja eigið húsnæði yfir sig. Mér skilst á till., að fram á það sé farið, að lagt verði fyrir næsta Alþ. frv. til l. um útvegun fjármagns sérstaklega í þessu skyni, að gera sveitarfélögum kleift að koma upp leiguhúsnæði og að reka það. Ákvæðin, sem núna gilda um leiguhúsnæði, er að finna í 8. gr. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Húsnæðismálastjórn getur enn fremur veitt lán til byggingar leiguhúsnæðis í kaupstöðum og kauptúnum og á öðrum skipulagsbundnum stöðum. Heimilt er að veita slík lán meðan á byggingartíma stendur, sbr. 2. málsgr. Ráðherra setur, að fengnum tillögum húsnæðismálastjórnar, með reglugerð nánari ákvæði um slíkar leiguíbúðir.“ Nú, hvað segir svo í 2. málsgr. þessarar sömu greinar, sem þarna er vitnað til? Þar segir: „Húsnæðismálastjórn er heimilt, meðan á byggingartíma stendur, að veita framkvæmdalán til byggingarsamvinnufélaga, byggingarmeistara og byggingarfyrirtækja sveitarfélaga og annarra byggingaraðila, sem byggja íbúðir, er seldar verði fullgerðar til einstaklinga, sem fullnægja lánareglum húsnæðismálastjórnar. Lán þessi skiptast síðan milli væntanlegra íbúðarkaupenda. Það er skilyrði fyrir slíkum lánum, að íbúðir verði eigi seldar, nema húsnæðismálastjórn samþykki söluverð þeirra fullgerðra.“ Mér fyndist það nú vera afar ankannalegt, ef sett yrði sérstök löggjöf við hliðina á hinni almennu húsnæðismálalöggjöf um sérstakt fjármagn umfram það, sem heimilt er í húsnæðismálalöggjöfinni til leiguhúsnæðis og til reksturs þess. Mér fyndist líka lítt fært að taka sveitarfélögin þarna út úr þessari jafnréttisröð, sem þau eru þarna í, í löggjöfinni, en þar skal ganga eitt yfir byggingarsamvinnufélög, byggingarmeistara og byggingarfyrirtæki sveitarfélaga. Ef þarna ætti svo að veita með alveg sérstökum fjárveitingum mikilsverða hjálp í stórum stíl til eins af þessum aðilum, sem allir eru þarna jafnt settir og allir settir við sama borð og einstaklingarnir, sem eru að reyna að koma húsnæði yfir sig, veit ég ekki, hvort það væri framkvæmanlegt. Þörfin kann að vera mikil, en þörfin er almennt mikil að koma upp íbúðarhúsnæði. Ég sé það á grg. till., að flm. telja, að það þurfi ekkert smáræði til. Þeir segja, að ljóst sé, að með fjármagni því, sem nú rennur til húsnæðismála, verði ekki staðið undir þeirri viðbótarfjárþörf, sem nauðsynleg verður í þessu skyni. Því sé nauðsynlegt að leita annarra leiða, og megi vekja athygli á Atvinnuleysistryggingasjóði, enda verkefni náskyld. Að lokum er lögð á það áherzla, að lán þau, sem hér um ræðir, þ.e. þau umframlán, sem veita skal, verði að vera mjög rífleg, þannig að sveitarfélögunum verði kleift að byggja hinar umræddu leiguíbúðir án þess að stofna sveitarfélaginu í alvarlega fjárhagsörðugleika. Einnig, að sjálfsagt sé, að slík lán verði háð því skilyrði, að íbúðirnar verði ekki seldar, - það ákvæði er í lögunum núna, - heldur verði áfram í eign sveitarfélagsins og leigðar fyrst og fremst í þeim tilgangi að fullnægja húsnæðis þörf þeirra, sem til viðkomandi staða flytjast eða hefja þar búskap og þátttöku í atvinnulífi. Þetta síðasta atriði held ég líka, að verði mjög torvelt í framkvæmd vegna þess, að ef sveitarfélagið er búið að fá mjög ríflega umframaðstoð til þess að byggja leiguhúsnæði, má það eingöngu nota það til þess að greiða fyrir ungu aðkomufólki að fá húsnæði, komast inn í húsnæði. Það má ekki veita því til unga fólksins á staðnum. Það á að veita meiri aðstoð til ungs aðkomufólks. Ég held, að þetta yrði ákaflega erfitt fyrir sveitarstjórnir í framkvæmd. Þetta eru vandkvæði, sem ég bendi á í sambandi við þetta, auk þess mikla fjármagns, sem til þess mundi þurfa, ef á að bæta úr þessari þörf með sérstöku fjármagni í öllum kauptúnum eða nálega öllum kauptúnum og kaupstöðum landsins. En ég held, að með því að fullnægja þessu vel og rækilega mundi skapast misrétti milli byggingaraðila í landinu, og við það yrði tæpast unað. Spurningin er því, hvort maður gæti bætt hag allra þeirra, sem eru að byggja yfir sig, þeirra, sem eru með byggingarframkvæmdir, þ.e. byggingarmeistarar, byggingarsamvinnufélög o.s.frv., og rétt allra hlut. Að taka einn aðilann út úr, held ég, að verði afar erfitt. Við fyrri umr. talaði hv. 5. landsk. þm., Stefán Gunnlaugsson, og hann skýrði frá reynslu síns sveitarfélags, Hafnarfjarðarkaupstaðar, af byggingu leiguhúsnæðis. Niðurstaðan þar er, að það vill bindast fljótlega og ekki er hægt að koma því fólki út úr þessu húsnæði, sem hefur komið aðflutt og fengið þannig leyst sinn húsnæðisvanda og kemst þannig í ódýrt húsnæði. Úr þessu húsnæði vill það fólk ekki fara, og þá er vandinn ekki leystur fremur en með eignarhúsnæði væri. Sama reynsla er frá sveitarfélagi, sem ég þekki til, Ísafjarðarkaupstað. Þar voru byggðar fyrir nokkuð mörgum árum leiguíbúðir, og fólk, sem sérstaklega þurfti á hjálp bæjarfélagsins að halda til að komast í húsnæði, var sett í þetta hús. Nú er komið svo, að sumt af þessu fólki er ágætlega fært um það efnahagslega, ekki síður en aðrir borgarar í bænum, að sjá sér fyrir eigin húsnæði. Sumir íbúarnir eru embættismenn bæjarins, sem voru fengnir að og vantaði húsnæði, skólastjórar meira að segja og menn í háum embættum eru í þessu leiguhúsnæði. Það er ekki eins þjált í meðförum að skipa þessum málum og tillögumenn vafalaust halda. Þörfina skal ég fyllilega viðurkenna, en spurningin er, hvort eigi að leysa hana með þessu móti og sérfjárveitingum. Ég held, að það verði afar erfitt. Ég skal ekki hafa fleiri orð um till. sjálfa. Ég held, að það sé alveg ljóst, að efasemdir mínar um það, að hún leysi mikinn vanda, hljóti nú að vera öllum hv. þm. skiljanlegar. Þá var það síðast þegar málið var hér til umr., að hv. 5. þm. Vestf.. Þorv. Garðar Kristjánsson, ræddi húsnæðismál æðimikið á víð og dreif og komst í mikinn ham og greiddi mér, að hann hélt áreiðanlega, þung högg og stór. Hygg ég, að ég hefði eitthvað káklað í hann á móti, ef ekki væri svo langt um liðið, að manni með mína skapsmuni er löngu runnin reiðin, og mun hann því áreiðanlega að langmestu leyti sleppa við það, að ég fari að svara hinum einstöku árásaratriðum ræðu hans; utan einu. Hann sagði, að ég hefði borið hina kjörnu fulltrúa húsnæðismálastjórnar þyngstu sökum. En hann kom ekki með það, hverjar þær voru. Ég spyr: Hverjar eru þær þungu sakir, sem ég hef borið fulltrúa húsnæðismálastjórnar? Ég heimta það, ég krefst þess, að hv. þm. finni þessum orðum sínum stað: Ef hann hefur átt við þau ummæli, sem ég viðhafði í framsöguræðu um frv. til l. um breyt. á Húsnæðismálastofnuninni, þá skal ég nú rifja upp, hvað þar var sagt samkv. handriti þingsins. Ég vék að þessu, hvernig Húsnæðismálastofnunin væri byggð upp á flokkspólitísku kerfi, sem mér hugnaðist ekki, og vék að því á tveim stöðum í minni ræðu. Og nú bið ég hv. þm. að hlusta eftir því vel og gaumgæfilega, hvaða sakir ég ber með þeim orðum á hina kjörnu fulltrúa húsnæðismálastjórnar. Með leyfi hæstv. forseta fórust mér orð á þessa leið í fyrra skiptið, sem ég vék að þessum málum: „Enn þá er það mark á húsnæðismálalöggjöfinni, að hún hvílir mjög á flokkspólitískum grundvelli, sem ég verð að lýsa yfir sem minni persónulegu skoðun, að sé mjög til hins verra og hv. Alþ. ætti að reyna að komast úr þeim farvegi með þessa löggjöf. T.d. er yfir Húsnæðismálastofnuninni mjög fjölmenn stjórn. Vafalaust er það gert til þess, að flokkarnir fái allir aðstöðu til þess að hafa fulltrúa í stjórninni til þess að fara höndum um allar umsóknir um húsnæðismál hvaðanæva af landinu og þukla þessar umsóknir auðvitað út frá pólitískum sjónarmiðum. Ég álít, að þetta eigi ekkert erindi inn í húsnæðismálalöggjöfina og við þurfum sem fyrst að hafa samstöðu um að komast hjá þessu formi í þessum þýðingarmikla málaflokki almennings. En enn þá hjákátlegri er þó kannske endurskipulagningin á verkamannabústöðunum. Þar eiga að vera í hverju héraði sjö menn í stjórn, þ.e. sjö aðalmenn og sjö til vara. Það á sem sé að tilnefna í stjórn verkamannabústaða í hverju smákauptúni á Íslandi 14 menn, og það hefur sums staðar orðið allmikil leit að þessum 14 fjölskyldufeðrum.“ Þetta sagði ég, og ef þarna er blakað við nokkru eða nokkrum, þá er það við flokkunum, sem hafa sett þetta kerfi upp, en ekki við einum eða neinum manni. Húsnæðismálastjórnarmenn er ekki um annað að saka en að þeir hafa tekið við þessu hlutverki, sem flokkarnir ætla þeim. Það er enginn þeirra nefndur og enginn þuklari nefndur einu sinni. En þeir birtu mótmæli í blöðunum og sögðu, að ég hefði nefnt þá pólitíska þuklara. Það er þeirra en ekki mitt. Ég sagði, að flokkarnir ætluðust vafalaust til þess, að þeir færu slíkum höndum um hverja umsókn, og það vita allir, að það er tilætlun flokkanna. Nú kynni að vera, að hin persónulegu meiðyrði og hinar fimm þungu sakir, sem ég á að hafa borið á húsnæðismálastjórnarmenn, felist í þeim kafla, þegar ég vék aftur að þessu. Hann skal ég því lesa líka, hann er örstuttur, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir: „Ég er persónulega þeirrar skoðunar, að við ættum sem allra mest að færa afgreiðslu húsnæðismálalána inn fyrir ramma veðdeildar Landsbankans, og ef mögulegt væri að koma því við, að afgreiðslan á lánunum gæti sem mest átt sér stað í bankaútibúum úti um landið. Og mundi þá jafnvel stefnt að því, að Húsnæðismálastofnun ríkisins væri lögð niður sem slík, en hins vegar væri teiknistofa hennar rekin í álíka tengslum við veðdeildina og Búnaðarbanki Íslands hefur teiknistofu fyrir landbúnaðinn. Okkur hættir allt of mikið til þess að hafa tvær stofnanir sums staðar, þar sem ekki þarf nema eina. Og í þessu tilfelli held ég, að langheppilegast væri, ef fyrir fjárþörfinni er séð á annað borð, að upp væri tekin hrein og bein hankaleg afgreiðsla og allt flokkspólitískt þukl á umsóknum fjarlægt.“ Hvar eru meiðyrði gagnvart húsnæðismálastjórnarmönnum í þessum kafla? Ég held, að enginn geti haldið því fram. Ég hef talað þarna um kerfið og sagt mínar persónulegu skoðanir í báðum tilfellunum og þannig að hverjir sem eru mega gera athugasemdir við mínar skoðanir og lýsa sig ósamþykka þeim, en það meiðir engan mann, þó að ég hafi persónulegar skoðanir og láti þær uppi. Ég tel því algjörlega tilefnislausa þessa ásökun hv. 5. þm. Vestf., Þorv. Garðars Kristjánssonar, þar sem hann fullyrti, að ég hefði borið hina kjörnu fulltrúa í húsnæðismálastjórn þyngstu sökum. Þetta atriði hef ég aðeins dregið inn í þessa umr., af því að þetta var dregið inn í umr. um þessa till. Hefði verið miklu eðlilegra að, að þessu hefði verið vikið í sambandi við framhaldsumræður um húsnæðismálalöggjöfina, sem ekki er þó enn þá komin úr n., því miður. Að sjálfsögðu beygi ég mig fyrir því, ef Alþ. samþykkir það, að afgreidd skuli sérstök löggjöf, sem leggi fram sérstakt fjármagn til að koma upp leiguhúsnæði á vegum sveitarfélaga, en ég held sem sé, að það verði mjög erfitt í framkvæmdinni og ákaflega hæpinn grundvöllur fyrir því að gera upp á milli þeirra, sem byggja yfir sig eigið húsnæði, framkvæmdaaðila, sem hafa notið framkvæmdalána, annarra en sveitarfélaganna, sem eru nú í gildandi löggjöf taldir upp allir hlið við hlið og njóta sama réttar, fá sömu aðstoð. Fleiri orð tel ég ekki ástæðu til að hafa um málið að sinni.



Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja nokkur orð og grípa þannig inn í þennan nánast þingmálafund þeirra Vestfirðinganna um húsnæðismál almennt. Ég held, að það væri þá bezt að pússa rykið bæði af þáltill., sem borin var fram í öndverðu um byggingu leiguhúsnæðis á vegum sveitarfélaga, og jafnframt að minnast á þær brtt., sem fram hafa komið á þessari löngu leið málsins, og umr. um það. Og ég vil, með leyfi forseta, lesa upp till., sem fyrst var fram borin, og hún er á þessa leið: .,Alþingi ályktar, að gera beri hið fyrsta ráðstafanir til þess að bæta úr þeim alvarlega skorti á leiguhúsnæði, sem ríkjandi er í flestum þorpum og kaupstöðum landsins, og felur í því skyni ríkisstj.: 1.Að láta fram fara könnun á þörf fyrir leiguhúsnæði í sveitarfélögum um land allt. 2. Að leggja fyrir Alþ. frv. til l. um útvegun fjármagns og útlán þess til sveitarfélaga, þannig að þeim sé gert fjárhagslega kleift að byggja og reka leiguhúsnæði, þar sem þess er þörf.“ Þessi till. fór síðan til allshn. Sþ., og allshn. tók till. til íhugunar og fékk umsagnir þ.á.m. húsnæðismálastjórnarinnar. Sú umsögn, sem þaðan fékkst, var mjög jákvæð, og Húsnæðismálastofnun lagði til, að þessi till. yrði samþykkt. Nefndin gerði eina breytingu á till., og það er breytingin við 2. tölulið, þannig: „Skal þess gætt, að þessi sérstaka fjármagnsútvegun dragi ekki úr öflun lánsfjár til byggingar eigin íbúðarhúsnæðis.“ Um þessa till. voru menn samdóma í allshn. Síðan kemur fram brtt. frá þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni og Eggert G. Þorsteinssyni, og hún er við 2. tölulið, að á eftir orðinu „sveitarfélaga“ komi: „..og annarra þeirra aðila, sem byggja vilja leiguíbúðir.“ Skömmu eftir að þessi till. hafði komið fram og verið nokkuð rædd, var hún fengin til meðferðar allshn, að beiðni hæstv. forseta Sþ. Allshn. hefur tekið þessa brtt. til athugunar og fallizt á hana og sett hana inn í eigin till., þ.e. till. frá allshn., sem er á þskj. 722. Með leyfi forseta ætla ég að lesa hana upp: „Á eftir orðinu „sveitarfélaga“ komi: Svo og til annarra þeirra aðila, sem byggja vilja leiguíbúðir, enda komi þá samþykki sveitarstjórnar til, þannig að þessum aðilum sé gert fjárhagslega kleift að byggja og reka leiguhúsnæði, þar sem þess er þörf.“ Nm. féllust á þessa till. fyrir þá sök, að það er margs konar félagsskapur víða úti í sveitarfélögum, eins og samvinnufélög af ýmsu tagi og jafnvel aðrir aðilar, sem reka atvinnurekstur í sveitarfélagi, sem væri þannig séð ekki aðeins rétt, heldur líka skylt að byggja slíkar íbúðir yfir fleira eða færra af sínu starfsfólki. En allshn. þóttist slá nokkuð sæmilegan varnagla, þar sem segir í till., að sveitarstjórn þurfi að samþykkja, þegar slíkir aðilar ætla sér að byggja leiguhúsnæði. Nefndin var sammála um það, að undirstaðan að þessari till. og brtt. við hana sé sú, að með henni sé reynt að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Ekki er vafi á því, að þegar t.d. skuttogararnir eru allir komnir hver á sinn stað víðs vegar um land, þá kalla þeir til sín töluvert af starfsliði, sem ekki var áður til staðar. Það er alveg gefið mál, enda er það meiningin með togarakaupunum m.a. að útvega atvinnu og hafa hana sæmilega stöðuga sem mestan hluta árs. Ég ætla nú ekki að orðlengja þetta. Það er búið að tala svo mikið í þessu máli, að kjarni málsins er farinn að hyljast nokkuð skuggum. Hæstv. ráðh. telur, að þegar séu í löggjöf ákvæði, sem séu til þess ætluð að stuðla að byggingu leiguhúsnæðis á vegum sveitarfélaga og einkaaðila.  Í 2. tölul. segir svo, „að leggja fyrir Alþ.“ Það er ekki endilega næsta Alþ„ og ég persónulega hygg, að það sé ekki nokkur leið að gera það, þannig að það verði síðar að koma fyrir Alþ. til úrslita. Þá held ég, að ég hafi gert, eftir því sem ég hef getað, grein fyrir þeim till., sem hér liggja fyrir, og ég vil vænta þess og mæli fyrir hönd allshn., að atkv. megi sem fyrst ganga um þessa till. og að málinu verði gerð góð skil með slíkri afgreiðslu.



Herra forseti. Ég skal vera mjög stuttorður. Það er að bera í bakkafullan lækinn að ræða þetta mál miklu meira. Mér eru það nokkur vonbrigði, að ekki hefur tekizt að skýra málið svo, að tekizt hafi að sannfæra hæstv. félmrh. um ágæti þessarar till., og má segja, að sannist hið fornkveðna, með svona smávægilega breyttu orðalagi mínu, að það sé erfitt að kenna gömlum manni að sitja, en ég ætla aðeins að freista þess að minnast á örfá atriði. Það er í fyrsta lagi, að við síðustu umr. um þessi mál gat ég þess sérstaklega, að í 8. gr. húsnæðismálalöggjafarinnar væri ætlazt til þess, að lána mætti út á leiguíbúðir, en við teldum það ekki fullnægjandi. Ég ræddi það sérstaklega og gat einnig um þá reglugerð, sem um það gildir, og þetta er þegar komið fram í umr. Hæstv. ráðh. finnur að því, að í till. er gert ráð fyrir því að gera fjárhagslega kleift að byggja og reka leiguhúsnæði. Ég vil aðeins skýra það, að í mínum huga a.m.k., og ég hygg annarra flm., er það svo, að rekstur leiguhúsnæðis er að sjálfsögðu mjög og fyrst og fremst háður því, með hvaða kjörum fjármagn er veitt til byggingarinnar, því að það eru vextir af byggingarkostnaði, afborgun lána, sem þarna eru langsamlega erfiðastir liðir, og mér þykir leitt, ef þetta má misskilja, en að sjálfsögðu var ekki ætlunin, að lánað yrði áfram til slíkra leiguíbúða vegna rekstursins. Ég viðurkenni, að þetta er ekki nógu skýrt fram tekið í till., en við þetta var átt, að það væri með þeim kjörum, að reksturinn yrði bærilegur einnig. Hæstv. ráðh. taldi, að um misrétti gæti orðið að ræða, þar sem svo sérstaklega hagstæð lán væru ætluð til þessara leiguíbúða. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að þegar í dag er gert ráð fyrir því að veita lán með mjög hagstæðum kjörum og miklu meiri lán en almennt er t.d. til verkamannabústaða og til útrýmingar heilsuspillandi húsnæði, og er það vel, ég fagna því, þannig að þetta mál hér er ekki einsdæmi. Það eru þarna fordæmi um slík sérstök lánakjör. Auk þess tel ég og við flm., að hér sé um svo mikið byggðamál að ræða, að það falli raunar undir vilja hæstv. Alþingis að veita fjármagn með sérstökum kjörum, þar sem ástæða er til, af byggðaástæðum. Brtt. hefur hv. frsm. allshn. rætt, og ætla ég ekki að fjalla um þær. Þar er m.a. gengið til móts við það sjónarmið, sem kom fram hjá hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. taldi, að í grg. væri til þess ætlazt, að fullnægja ætti húsnæðisþörf þeirra, sem til viðkomandi staða flytja, en ég vil vekja athygli á því, að setningin heldur áfram og þar er grg. „eða hefja þar búskap og þátttöku í atvinnulífi“. Vitanlega er þar alveg eins átt við heimamenn, sem hefja búskap á viðkomandi stað og þátttöku í atvinnulífi. Þetta á bæði við heimamenn og sömuleiðis þá, sem til viðkomandi staða vilja flytjast. Ég sé að sjálfsögðu enga ástæðu til að gera þar greinarmun á. Ég vil að lokum lýsa ánægju minni með það, að hæstv. ráðh. viðurkennir nú þörfina og telur, að hún muni koma í ljós í þeirri athugun, sem þarna er lagt til í 1. lið, að gerð verði. Það er sannfæring mín, að þessari þörf sé hægt að fullnægja. Ég geri ráð fyrir því, að fyrir Alþ. verði lagt frv. um útvegun fjármagns og þar komi eflaust fram fleiri atriði í þessu sambandi. Við höfum fullnægt meiri þörf og leyst meiri vanda en þennan. Ég treysti því, að svo verði einnig í þetta skipti.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mikið þessar umr. Hv. 1. þm: Vestf. fór mörgum orðum um það, hvað ég hefði talað lengi síðast. Ég hef einu sinni talað í þessu máli. Sjálfur er hann búinn að halda fimm ræður, og ég held nú, að hann ætti ekki að tala mikið um það. En það, sem verra er –  En það er alveg greinilegt, að það er ekki bolmagn til þess að gera slíkar aðgerðir hvarvetna í landinu. Þess vegna á að beina þessum aðgerðum að þeim stöðum, sem eiga í vök að verjast og þarf að aðstoða til þess að efla jafnvægi í byggð landsins. En ég vildi gera meira en að efla aðila til þess að byggja leiguíbúðir. Ég vildi efla einstaklinga á þessum stöðum einnig. Ég taldi rétt, að það ætti að hækka öll lán til íbúðabygginga til þessara staða, sem verið er að aðstoða sérstaklega til að viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Það eigi að lána,einstaklingum, sem vilja byggja eigin íbúðir á þessum stöðum, 80% af kostnaðarverði, eins og verið er að tala um að verði lánað sveitarfélögum til þess að byggja leiguíbúðir. Ef þetta er ekki haft í huga, þá eru það tóm látalæti, þegar menn koma hér upp í þennan ræðustól og þykjast vera sérstakir forsvarsmenn þess, að það verði haldið við þá stefnu í byggingarmálunum. að fyrst og fremst búi menn í eigin íbúðum. Þessa stefnu, sem ég lýsti í minni ræðu, kallaði hv. 1. þm. Vestf., hann afgreiddi þetta mál með hverju haldið þið? Hann sagði: „Þetta er gamla íhaldsstefnan.“ Hans stefna, eins og hún kemur fram í tillögugerðinni og hún liggur fyrir enn, er að takmarka aðgerðir í þessum málum, hverfa af þeirri braut, sem smám saman hefur orðið stefnan að fikra sig eftir, að veita öllum aðilum lán til að byggja leiguíbúðir, hverjum sem er. Þegar núgildandi húsnæðislöggjöf var fyrst lögfest, þá gilti þetta ekki. Þetta hef ég allt skýrt hér áður. Hv. 1. þm. Vestf. lét orð falla á þá leið, að kjósendur okkar í Vestfjarðakjördæmi mundu frekar kunna að meta hans stefnu en gömlu „íhaldsstefnuna“, sem ég var að lýsa. Þetta á nú ekki beint erindi hingað, en ég vil aðeins segja við þennan hv. þm., að ég er reiðubúinn og skora á hann að mæta mér á Vestfjörðum og ræða þetta mál þar, og þá skulum við sjá, hvort menn hafa á móti því að fá 80% af kostnaðarverði íbúða lánuð, hvort sem um leiguíbúðir er að ræða eða eigin íhúðir. Ég hirði ekki um að eltast við allt, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði. Það er náttúrlega orðið nokkuð langsótt, sem hann segir varðandi 1. tölul. í till. sinni, sem er um að leita upplýsinga um þörfina fyrir leiguhúsnæði. Hann segist ekki hafa getað fengið þessar upplýsingar í húsnæðismálastjórn, og hann vildi kenna mér um þetta, því að ég hefði verið í húsnæðisstjórn fyrir tveim árum. Það hvarflaði ekki að honum að orða það, að þetta væri kannske sök hæstv. félmrh. Nei, það var mér að kenna. Þetta er atriði, sem þarf stöðugt að vaka yfir og þarf alltaf að fá nýjar upplýsingar um. Ég hirði ekki að víkja fleiri orðum að þessum fimm ræðum hv. 1. þm. Vestf. Ég vík þá að hv. 7. landsk. þm. Hann ræddi aðeins um verkamannabústaðina í ræðu sinni hér áðan. Það mátti skilja það af hans orðum, að ég hefði verið að halda einhverja sérstaka hólræðu yfir þeim breytingum, sem gerðar voru á verkamannabústaðakerfinu árið 1970. Ég sagði ekkert um það þá. Ég sagði ekki einu sinni, að það hefði verið til bóta, en ég get sagt það núna, að ég hygg, að það hafi verið til bóta, en það á eftir að koma betri reynsla á það. Allt tal hv. 7. landsk. þm. um verkamannabústaðakerfið fannst mér mótast nokkuð af misskilningi. Hann fer að tala um Ólafsvík í þessu sambandi og telur, að hann geti fært einhver rök á móti mínum málflutningi með því að nefna Ólafsvík. Hv. þm. Alexander Stefánsson nefndi Ólafsvík hér fyrr í þessum umr. og sagði, að Ólafsvík gæti á fjögurra ára tímabili byggt sex íbúðir miðað við 400 kr. framlagshámark á íbúa. Ég sagði að gefnu tilefni, af því að það var búið að segja þetta, að ef þetta væri rétt, þá væru það eitthvað um 18 íbúðir, sem Ólafsvík gæti byggt eftir að lögunum hefði verið breytt á þessu þingi. Hv. þm. talar eins og það sé eitthvert árásarefni á þá, sem stóðu fyrir því, að ákvæðum laga um hámark framlags sveitarfélaga var breytt. Og hann talar í sömu andránni eins og það sé hægt að heimfæra allar byggingar undir verkamannabústaðakerfið. Hann er búinn að gleyma því, að verkamannabústaðakerfið hefur frá upphafi verið byggt upp með það fyrir augum, að það hjálpi einungis þeim. sem verst eru settir, og hjálpi þeim betur en hin almennu lánakjör eru. Þetta er ekki hægt að gera nema takmarka þennan hóp, og þessi hópur hefur alltaf verið álitinn um 10-I5% húsbyggjenda. Þegar lögin um verkamannabústaðakerfið hafa verið endurskoðuð á undanförnum áratugum. og ég vil fullyrða það, að eins og lögin eru núna, þá fullnægja þau þessu. Það eru engin þau takmörk, að sveitarfélög, þó að lítil séu, geti ekki byggt sem svarar 10% af byggingum eftir þessu kerfi. En hv. þm. sagði: Sveitarfélögin hafa ekki efni á þessu. Þau hafa ekki efni á þessu. Það er mikið til í þessu, en menn verða að hafa í huga, að frá því að verkamannabústaðakerfið var sett á stofn 1931, hefur alltaf gilt sú regla, að sveitarfélögin greiði í kerfið jafnmikið og ríkissjóður. Það hefur verið helmingur frá hvorum aðila. Þetta er óbreytt enn. Þetta hefur getað gengið í 40 ár, en það eru ekki nema 10 mánuðir síðan núv. ríkisstj. tók við völdum, og þá ugga menn um það, að sveitarfélögin geti gert þetta. Þannig var farið með sveitarfélögin, þegar sett voru hin nýju lög um tekjustofna sveitarfélaga fyrr á þessu þingi. En þessi hv. þm., 7. landsk., ætti því að segja nokkur alvarleg orð um þetta efni við hæstv. félmrh. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta, en þá kem ég að hæstv. félmrh. Hann nefndi nokkur atriði í upphafi sinnar ræðu um þáltill., sem hér er til umr. Þó að ég hafi samúð með hæstv. ráðh. í því efni, að það er erfitt að skilja till., þá undrast ég það mjög, hve lítill hugur er í hæstv. ráðh. að gera átak í þessum efnum, því að það er nauðsynlegt að gera átak til þess að efla byggingu leiguíbúða á hinum smáu stöðum, sem í vök eiga að verjast víðs vegar á landinu. En hæstv. ráðh. sagði hér áður í þessum umr., þegar hann vék að þessu, að það væru ljón á veginum. Ég sagði í minni síðustu ræðu; það eru vissir erfiðleikar, en aðalljónið er hæstv. félmrh. sjálfur, meðan hann hefur ekki trú á því, að neitt sé hægt að gera í þessum efnum. Hvers er þá að vænta undir hans stjórn? Ég ætla alveg að leiða hjá mér, hvort þessi afstaða hæstv. félmrh. sé í samræmi við stjórnarsáttmálann eða afstaða hv. 1. þm. Vestf. Hann hefur sagt hér áður í þessum umr., að hæstv. félmrh. væri að brjóta gegn stjórnarsáttmálanum.  Það hefði verið mjög ánægjulegt að ræða við hæstv. félmrh. um ýmis þau atriði, sem ég vék að í ræðu minni áður. Hann leiddi algjörlega hjá sér að svara mörgum efnislegum atriðum, sem ég ræddi ítarlega varðandi þessi mál. Það var vegna þess, eins og hann sagði sjálfur, að honum var löngu runnin reiðin. Það er ágætt að láta sér renna reiðina. En finnst hv. þm., að þetta sé nægileg afsökun fyrir hæstv. ráðh. til að skjóta sér undan umr. um svona þýðingarmikil og alvarleg mál sem húsnæðismálin eru? Nei, ég veit, að það finnst engum. Ég skal ekki fara að endurtaka það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu um hin ýmsu efnisatriði þessa máls, en ég kem þá beint að því eina, sem hæstv. félmrh. vék að úr minni fyrri ræðu, og það voru ummæli hans um hina þingkjörnu fulltrúa í húsnæðismálastjórn. Hæstv. ráðh. sagði, að hann hefði ekki sagt neitt móðgandi eða meiðandi um menn. Hann sagði það bara um flokka. Þessum hæstv. ráðh. er fyrirmunað að skilja það, að flokkar samanstanda af mönnum. Það kann að vera, að þeir viti ekki í SF um neina flokksmenn, en við höfum nú ekki almennt þá skoðun á þessu máli. Auðvitað var hann að ærumeiða þessa menn. Það var rétt haft eftir mér, sem hæstv. ráðh. sagði og ég var ekki fyrr búinn að segja en hv. 3. landsk. greip fram í og sagði þetta vera hárrétt.  „Undirritaðir fulltrúar Alþingis í húsnæðismálastjórn telja því framangreind ummæli félmrh. ákaflega ómakleg og næsta óskiljanlegt, hvað fyrir honum vakir með slíkum ásökunum og nafngiftum. Munu þess sem betur fer engin dæmi, að ráðh. hafi veitzt með hliðstæðum hætti að stjórnendum stofnunar, er undir hann heyrir. Ættu og önnur verkefni að standa ráðh. nær en að leitast við að rýra þannig tiltrú mikilvægrar félagsmálastofnunar, er heyrir undir ráðuneyti hans.“ Hæstv. félmrh. segir, að þetta sé bara þukl. Þukl getur verið margs konar. Gerir hæstv. félmrh. ekki greinarmun á pólitísku þukli og öðru þukli? Hvers vegna nefnir hann pólitískt þukl? Það eru hans eigin orð. Það er af því, að það er þukl sérstaks eðlis. Þetta liggur alveg ljóst fyrir. Nei, hæstv. ráðh. ætti að taka það ráð, sem ég gaf honum hér fyrr í umr., að koma hér upp í pontuna og biðjast afsökunar á þessum ummælum. Það er alltaf mannlegt að skjátlast, og þessi hæstv. ráðh. er ákaflega mannlegur, og ég tel honum það ekki til lasts, ég tel það bara kost. Hæstv. ráðh. ætti að gera þetta, en ég skal ekki fjölyrða um þetta. Alvara málsins og sú mesta, hún er eftir. Ég spurði hæstv. ráðh. að því, hvað hann hyggðist fyrir í húsnæðismálunum. Hann hefur sjálfur lýst því yfir, að það vanti 500 millj. til þess að hægt sé að fullnægja þörfum ársins í ár. Mig grunar, að þetta sé of lágt, vegna þess að það sé ekki reiknað með hækkun á hinum almennu lánum húsnæðismálastjórnar, sem eiga að hækka samkv. löggjöfinni frá 1970 á þessu ári. Og mig grunar, að ýmis önnur atriði séu ekki upp talin, eins og ég gerði grein fyrir í minni fyrri ræðu. Hæstv. félmrh. víkur ekki einu orði að þessu. Hann segir bara: „Mér er runnin reiðin.“ Er þetta hægt? Er þetta hægt, Matthías? Ég held, að þetta sé ekki hægt. Þetta getur ekki ábyrgur ráðh. leyft sér að gera, og ég vil enn á ný skora á hæstv. ráðh., um leið og hann kemur hér upp til þess að biðja þingkjörna fulltrúa húsnæðismálastjórnar afsökunar, að gera okkur nokkra grein fyrir því, hvað hann hyggist fyrir í þessum alvarlegu málum, áður en þessari umr. lýkur.



. Herra forseti. Ég er nú þakklátur hv. 4. þm. Sunnl. fyrir það, að hann rifjaði upp allar þær brtt., sem fram eru komnar við þessa upphaflegu till., eins og fyllilega er þörf, því að áreiðanlega hafa þm. ekki gert sér grein fyrir þeim að fullu. Mér finnst, að þegar á þær er litið ásamt till., þá sé búið að gera till. svo víðtæka, að hún nái til alls leiguhúsnæðis, ekki aðeins þess, sem byggt er og rekið á vegum sveitarfélaga, heldur einnig á vegum allra annarra aðila. Það þýðir, að til þess að framkvæma hana eins og hv. n. leggur til, þarf miklu meira fjármagn sveitarfélaga og annarra, sem byggja vilja leiguíbúðir. Það verður samkv. þessu sérstök fjáröflun til allra þeirra, sem byggja leiguíbúðir. Og þá spyr ég: Er það virkilega ætlun manna að skilja þá eftir eina, sem byggja eigin íbúðir yfir sjálfa sig?  Ég held, að vandkvæðið við þetta sé það, að það verði ekki metin rétt stefna í húsnæðismálum að láta eingöngu sitja á hakanum þá, sem ætla að byggja eigið húsnæði yfir sig, en greiða með sérstökum fjárveitingum fyrir öllum þeim, sem leiguhúsnæði ætla að byggja. Eins og till. er nú orðin, er eingöngu verið að gera upp á milli leiguhúsnæðis og eigin húsnæðis, og stefnan er þá sú, að láta eigið húsnæði sitja á hakanum með minni fjárveitingum en leiguhúsnæðið á að njóta: Nú sitja allir við sama borð, fá sömu lánsfjárupphæð, hvort sem þeir byggja yfir sig eigið húsnæði eða leiguhúsnæði, og þannig held ég, að það verði að vera, nema menn ætli að hverfa frá þeirri ráðandi og ríkjandi stefnu að stuðla að því, að sem flestir eignist þak yfir höfuðið sjálfir. Mér var bent á það hér áðan af þm., að ég mætti vel við una. Það væri bæði búið að kalla mig hund og ljón í þessari umr. og læt ég alveg við það sitja. Það er ekki sem verst. En til hvers kom hv. 5. þm. Vestf. hér upp í ræðustólinn áðan? Kom hann hingað til að finna þeim orðum sínum stað, að ég hefði borið hina kjörnu fulltrúa húsnæðismálastjórnar hinum þyngstu sökum, og þá hverjum sökum? Ég bað hann um að segja mér frá því. Ég vitnaði í mín fyrri ummæli, las þau hér orði til orðs, og ég hygg, að enginn nærstaddur hv. þm. hafi heyrt í þeim nokkurt sviguryrði til húsnæðismálastjórnarmanna. Ég lýsti minni persónulegu skoðun. Í báðum tilfellunum byrjuðu setningarnar á því, að það væri mín persónulega skoðun, að kerfið væri svona, og síðan hugmyndir, persónulegar hugmyndir mínar um, hvernig ætti heldur að koma því fyrir í einni stofnun í staðinn fyrir tveimur. Og ekkert af þessu gat höggvið neitt nærri húsnæðismálastjórnarmönnum. Ég hef þannig ekkert til að biðja þá afsökunar á, en ég hefði haldið, að það væri ástæða til þess, að hv. 5. þm. Vestf. bæðist afsökunar, eftir að honum hafa verið lesnir þeir ræðukaflar, sem þarna var um að ræða og ekkert meiðandi fannst í þeim persónulega til nokkurs manns, hvorki húsnæðismálastjórnarmanna né annarra. Hann hefði átt að biðja afsökunar á því að hafa sagt, að ég hefði borið hina kjörnu fulltrúa þyngstu sökum. Síðan bætti hann við: „Auðvitað var hann að ærumeiða þessa menn.“ Þá eru það orðnar, ekki þyngstu sakir, heldur ærumeiðingar bókstaflega. Ég lýsi þessu sem algjörlega tilefnislausu. Það er rétt, hv. þm. geisaði víða í sinni ræðu um daginn, og m.a. vék hann að fjárvöntun húsnæðismálakerfisins. Af hverju er húsnæðismálakerfið peningalaust í ár? Af því að það var búið að nota fyrir sig fram allar tekjur þessa árs, samkv. skýrslugjöf húsnæðismálastjórnar sjálfrar, nema 50.4 millj. kr. Það er þess vegna, sem þarf að útvega hundruð millj. kr. í húsnæðismálakerfið á þessu ári. Það er uppétið fyrir sig fram. Sú fjáröflun hefur verið í gangi að undanförnu, og eru nú nokkrar líkur til þess, að útvegaðar verði 200-250 millj. kr. til þess að bæta úr þessu og 60 millj. kr. frá atvinnuleysistryggingunum að auki, þannig að ég geri mér vonir um, að takast megi að útvega a.m.k. 300 millj. kr., sem kæmu þá til notkunar áður en næst þarf á úthlutunar fé að halda, sem ég hygg, að muni vera núna í júnímánuði. Hingað til hafa allar löglegar umsóknir um húsnæðislán verið afgreiddar. Það vantaði 6 millj. kr. upp á, að hægt væri að afgreiða síðustu lán, og það var útvegað hjá Seðlabankanum sem bráðabirgðalán. Hingað til hefur þannig ekkert staðið upp á húsnæðismálastjórn, og ég læt hv. þm. alveg um það að spá í framtíðina. Það er ekkert enn þá, sem stendur upp á húsnæðismálastjórn, nema þá vegna þess, sem var búið að eyða fyrir fram af fyrrv. stjórn. Og ég held, að það verði bezt að láta mig hafa áhyggjurnar af því og að hv. þm. bogni ekkert í baki undan þeim áhyggjum. Ég hugsa, að það verði ekki hann, sem útvegi það fé.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við það, sem hv. 5. þm. Vestf. sagði hér áðan. Það er rétt hjá þessum hv. þm., að hann hefur verið furðurólegur það sem af er þingi: Þetta er gæflyndur maður og lætur sér slíkt sæma. Það fer vel á því. En hann hefur tekið sig á nú í restina. Hann sagði hér að, að sínu mati væri 10-15% af byggingarþörfinni nægjanlegt í verkamannabústaðakerfið. Það er sem sé að hans mati nægjanlegt fyrir 1.000 manna bæ að byggja 11/2 íbúð á ári fyrir verkafólk. Þetta er kannske stefna Sjálfstfl. í húsnæðismálum. 



Herra forseti. Ég sagði ekki í mínum orðum áðan, að það væri nægilegt, að það væri byggt á vegum verkamannabústaðanna 10-15%. Ég sagði ekkert um það. Ég sagði bara, að það hefði verið reiknað með því. Því miður held ég, að það þurfi mjög að takmarka þessa fyrirgreiðslu, sem er meiri en til annarra, ef hún á að vera raunhæf. En þeir, sem eru uppi með lýðskrum í öllum málum, vilja gera allt fyrir alla. Það er í anda þess hv. þm., sem var að tala hér á undan mér. En það þýðir, að það er ekkert gert fyrir neinn, raunverulega. Hann sagði, að það væri ekki rétt, sem ég hefði sagt, að verkamannabústaðakerfið hefði verið byggt upp frá 1931 þannig, að það væri greitt til þess að jöfnu frá sveitarfélögunum og ríkinu. Svo viðurkenndi hann, að þetta væri rétt. Ég var ekki að tala um neina aðra uppbyggingu en þessa. Það er ekki ástæða til að svara þessum hv. þm. frekar. Aðeins eitt orð við hæstv. ráðh. Það er ágreiningur okkar á milli, hvort ummæli hans um húsnæðismálastjórn hefðu verið óviðurkvæmileg eða ekki. Ég ætla ekki að endurtaka neitt af því, sem ég hef sagt. Það er ágreiningur okkar á milli um það. Athyglin hefur beinzt að því, hvernig eigi að skilja það, sem hæstv. ráðh. nefnir sjálfur „pólitískt þukl“. Menn geta svo lagt í það þann skilning, sem þeir vilja, en ég legg þennan skilning í það, sem ég hef lýst, og þeir menn, sem þetta var mælt um, leggja þá merkingu í það. Þetta er staðreynd. Hæstv. ráðh. sagði, að ég mundi ekki þurfa að hafa áhyggjur af því, hvernig yrði aukið fé til húsnæðislánakerfisins. Mér finnst, að við megum nú allir hv. þm. hafa nokkrar áhyggjur af því. Auðvitað er það rétt, að mestar áhyggjur ætti hæstv. félmrh. að hafa í þessu efni, en því miður, mér fannst ekki mikið á því að græða, sem hæstv. ráðh. sagði um sínar fyrirætlanir í þessu efni. Það var svo loðið. En við skulum vona, að úr rætist. Það viljum við áreiðanlega öll.



Herra forseti. Til allshn. hefur verið vísað till. til þál. um staðsetningu Hafsbotnsstofnunar Sameinuðu þjóðanna á þskj. 317. Við fyrstu athugun málsins virtist n., að þetta mál hefði heldur átt heima í hv. utanrmn. og þess vegna var ákveðið að senda henni málið til umsagnar. Nýlega barst bréf frá hæstv. utanrmn. þar sem hún mælir með till., og allshnm. voru sammála um að gera þá till. að sinni, þannig að n. mælir með því, að till. á þskj. 317 verði samþykkt eins og hún liggur fyrir á því þskj.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. á þskj. 166 um endurgreiðslu söluskatts til rithöfunda. En till. er þess efnis, að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess, að andvirði söluskatts af bókum renni til rithöfunda og höfunda fræðirita sem viðbótarritlaun. Allshn. gerði tilraun til þess að afla umsagna um þetta mál. Það var sent til umsagnar Bandalagi, held ég, að það heiti nú, rithöfunda og þeir sendu eins og vænta mátti mjög jákvæða umsögn um till. Einnig sendum við þetta skattayfirvöldum til umsagnar, ég held til ríkisskattstjóra, ef ég man rétt. Ég hef því miður ekki þessar umsagnir hjá mér. en sú umsögn, sem við fengum þaðan, var fremur óákveðin. Er þó á það bent, að hér kynni að vera á ferðinni eitthvert fordæmi, sem skapaði vanda við innheimtu skatta, sem þó var ekki nánar tilgreint. Þegar n. fór að taka þessa till. til afgreiðslu, var allmikið um það rætt, hvað gera skyldi og hvernig taka skyldi þessu nýmæli. Meiri hl. var þeirrar skoðunar, að hér væri nokkur vandi á ferðum og réttast mundi vera að hlutaðeigandi rn. öfluðu upplýsinga um þetta mál, áður en Alþ. tæki afstöðu til þess. Þess vegna er það, að meiri hl. hefur gefið út nál. á þskj. 725, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Að athuguðu máli og fengnum umsögnum telur meiri hl. n. hyggilegt, að það viðfangsefni, sem till. fjallar um, komi til sérstakrar athugunar í fjmrn. og menntmrn., áður en Alþ. tekur afstöðu til till., og leggur til, að till. verði vísað til ríkisstj.“ Það leiðir af sjálfu sér, að ef þessi till. okkar um að vísa málinu til ríkisstj. yrði samþ., þá mundi náttúrlega ekki till. rn. um þetta liggja fyrir fyrr en á næsta þingi. Ég skal ekki hafa um þetta mörg orð. Það má segja, að þetta sé kannske ekki stórmál, en það hefur nú verið höfð önnur aðferð við þetta hingað til, þ.e. að styrkja rithöfunda með beinni fjárveitingu á fjárlögum. sem hefur farið heldur hækkandi, einkum nú á þessu þingi, sem nú er að ljúka, ef ég man rétt, en þetta er auðvitað hægt að gera á ýmsan hátt. Hins vegar er uppi spurning um það m.a. hvaða fordæmi kynni að felast í þessu efni. Till. er í raun og veru um það, að söluskatturinn, sem lagður er á, á lokastigi hverrar vöru og í þessu tilfelli á bækur, hvort það sé heppilegt að ákveða í einhverju tilfelli, að hann skuli endurgreiddur til þeirra, sem hráefnið framleiða, ef svo mætti segja. Í þessu tilfelli eru það rithöfundarnir, sem framleiða hráefnið. Nú koma þar náttúrlega fleiri við sögu, sem framleiða vöruna. og söluskatturinn er í raun og veru lagður á alla þessa liði. Hann er lagður á hina andlegu vinnu, hann er lagður á prentunina og útgáfuna og allt það, sem til kemur í sambandi við þetta og það efni, sem til þess þarf. Það er hægt að hugsa sér, að fleiri aðilar, sem framleiða hráefni, kynnu að vilja nota þetta fordæmi til þess að bera fram óskir, sem telja mætti hliðstæðar. Einhvers staðar sá ég því hreyft, í einhverju blaðinu held ég, að bændur fengju nú lágt verð fyrir ull, en hins vegar væru vörur úr íslenzkri ull dýrar vörur, og af þessum vörum er greiddur söluskattur í ríkissjóðinn. Mér sagði bóndi fyrir tveimur eða þremur árum. - það kann að hafa breytzt eitthvað síðan. - að hann hefði í eitt skipti fengið kaupamann til þess að rýja féð og þá með nýtízku rafmagnsklippum. og þegar hann lagði svo ullina inn, þá stóðst það nokkurn veginn á endum. að hann þurfti að borga manninum fyrir að rýja féð með því, sem hann fékk fyrir ullina. Þarna hefði nú verið þörf á að bæta hráefnið upp kannske með einhverju af því, sem fæst hér í búðunum fyrir fallegar og dýrar vörur úr íslenzkri ull. Þetta er nú ofurlítið breytt. Ullin er kannske eitthvað hærri núna. Ég nefni þetta sem dæmi, af því að ég sá um þetta skrifað í gamni eða alvöru og þetta er í raun og veru alveg hliðstætt. Þarna er ullin hráefnið, en í hinu tilfellinu er það hið ritaða mál. Það mætti nefna fleiri dæmi en þetta. Á þetta vil ég aðeins leyfa mér að benda. án þess að við höfum tekið upp röksemdir af þessu tagi í nál., en það getur verið dálítið varhugavert að ætla sér að fara að endurgreiða framleiðendum hráefnis söluskatt af fullunninni vöru, sem unnin er úr hráefninu. Í till. er nú ekki alveg glöggt, hvernig þessi endurgreiðsla er hugsuð, hvort það er hugsað þannig, að hver rithöfundur fái þann söluskatt, sem innheimtist af þeirri bók. sem hann skrifar, sem auðvitað er eðlilegast, eða þá að þetta ætti að fara í sameiginlegan sjóð, sem svo yrði úthlutað úr síðar, sem mér finnst, að væri nú vafasamara. En ef þetta ætti að renna til hinna einstöku rithöfunda, þá er nú kannske alveg eins einfalt að afnema hreinlega söluskattinn af íslenzkum bókum, sem eru taldar þess eðlis, að það eigi ekki að borga skatta af þeim. og það finnst mér, að væri nú í raun og veru hreinlegri aðferð. Þá er það mál á milli bókaútgefenda og höfundanna, og væntanlega mundu þá höfundar fá sinn hlut eða fá þeim mun hærri ritlaun, sem næmi söluskattinum. sem niður væri felldur. Mér finnst það eðlilegri leið. Ég skal svo ekki ræða þetta mál frekar, en komið hefur fram núna, líklega í dag, brtt. frá hv. 5. þm. Reykv. við þessa till., um að tillgr. orðist á aðra lund, sem einnig mundi koma höfundunum til hagsbóta. Í þeirri till. er ekki heldur tilgreint, hvernig eigi að úthluta þessu fé, hvort hver höfundur eigi að fá sinn söluskatt eða þetta eigi að vera sameiginlegur sjóður, sem úthlutað verði úr. En n. hefur ekki haft ráðrúm til þess að athuga þessa till. Minni hl. n. hefur hins vegar lagt til, að till. verði samþ., og mun gera grein fyrir sínu nál.



Herra forseti. Á öndverðu þingi var lögð fram till. frá Svövu Jakobsdóttur og tveimur öðrum þm. um endurgreiðslu söluskatts til rithöfunda. Þessi till. hefur nú fengið meðferð í allshn., sem leiddi til þess að n. klofnaði og meiri hl., eins og fram kom af ræðu hv. frsm. hans, leggur til, að málinu verði vísað til ríkisstj. Minni hl., en ég er frsm. hans, leggur hins vegar til. að till. verði samþykkt óbreytt. Ég skal nú ekki fara að rekja röksemdir fyrir þessari niðurstöðu. þær eru þegar nokkrar í grg., og auk þess flutti frsm. nokkuð rækilegt mál fyrir þessari till., þannig að það er óþarft og ástæðulaust. Ég vil þó aðeins segja það, að það er af sú tíð, að menn geti náð nokkrum árangri í starfi sínu án þess að helga sig því óskiptir og þetta gildir ekki sízt um rithöfunda. Þess vegna er mikilvægt, að þjóðfélagið skapi þessum mönnum aðstöðu til þess að sinna þeirri listsköpun, sem þeir fást við. Öllum er kunnugt um, að kjör rithöfunda eru ákaflega bágborin og margir þeirra lepja dauðann úr skel. a.m.k. af þeim tekjum. sem þeir fá af rithöfundastörfum, þótt að sjálfsögðu einstakir rithöfundar komist sæmilega af á listsköpun sinni, þannig að það er ekki nema eðlilegt, að þjóðfélagið, eða í þessu tilviki hið háa Alþingi, reyni að grípa til einhverra ráðstafana til þess að bæta úr því ástandi, sem nú er. Sú aðferð, sem hér er fyrirhuguð, ef hún verður samþykkt, er í samræmi við óskir rithöfunda, sem þeir hafa síðan margítrekað. En ég vil bæta því við, að þó að þetta sé í þrengsta skilningi spurningin um kjör rithöfunda, þá er þetta í víðasta skilningi miklu fremur hagsmunamál þjóðarinnar allrar. Við eigum ekki sízt að líta á málið út frá því sjónarmiði, þannig að þessi gamla bókmenntaþjóð sjái sóma sinn í því að skapa þeim mönnum, sem enn fást við listsköpun og bókagerð, tækifæri til að njóta sín. Það hefur gerzt, að komið hefur fram ný till., brtt. frá hv. 5. þm. Reykv.. Gunnari Thoroddsen, þar sem svo segir, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að leggja fyrir næsta þing till. um, að fjárhæð, er nemi sem næst andvirði söluskatts af bókum, renni til rithöfunda og höfunda fræðirita sem viðbótarritlaun eftir reglum, sem samdar verði í samraði við Rithöfundasamband Íslands og félög rithöfunda.“ Niðurstaðan af þessari brtt. er sú sama og minni hl. allshn. vill gera ráð fyrir. Hér er aðeins viðhöfð önnur aðferð, þ.e. að áætluð sé sambærileg upphæð við söluskattinn og þessi upphæð verði síðan látin renna til rithöfunda og höfunda fræðirita sem viðbótarritlaun. Ég er í engum vafa um það, að mörgum mun þykja þetta miklu geðþekkari leið, og ég sé ekki ástæðu til annars en að fagna þessari till. og leggja til, að þessi till. frá hv. 5. þm. Reykv. verði samþykkt, og mæli því með samþykkt hennar.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm. hefur gert nokkra grein fyrir brtt. hv. 5. þm. Reykv.. sem liggur hér fyrir Alþ. Efnislega er hér ekki um breytingu að ræða á upphaflegu till., en hins vegar mun orðalag taka af tvímæli um nokkur atriði, sem hv. þm. hafa velt fyrir sér, svo sem fram hefur komið. Það var aldrei ætlunin hjá flm. að knýja mál þetta fram utan fjárlaga, en ég hef orðið vör við, að nokkurs misskilnings hefur gætt í því efni. En ég hygg, að brtt. hv. 5. þm. Reykv. kveði glöggt á um þetta. Frsm. meiri hl. n., hv. 1. þm. Norðurl. e., tók það líka fram, að brtt. væri gleggri, og margir eru sama sinnis. Ég vil því taka það fram. að til þess að mál þetta fái framgang hér á þingi og í þeirri von. að um það náist meiri samstaða. þá hef ég tekið þá ákvörðun að greiða brtt. á þskj. 826 atkv. Ég vil af þessu tilefni lýsa sérstakri ánægju minni yfir því, að hv. 5. þm. Reykv., Gunnar Thoroddsen, hefur lagt málinu lið á þennan hátt. Ég mælti á sínum tíma fyrir þessari till. og ætla ekki að fara að fjölyrða meira um þetta mál að öðru leyti en því, að ég vil minna hv. þm. á bréf, sem þeim hefur öllum borizt, að ég hygg. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta er eina raunverulega lífshagsmunamál rithöfunda, sem fyrir þinginu hefur legið í áratugi og því höfðu höfundar vænzt, að hv. þm. ynnu þeim þessarar réttarbótar allir án undantekningar.“ Margir þjóðkunnir menn skrifa undir þetta bréf, og þá þarf ekki að kynna fyrir hv. þm. Ég vil þó leyfa mér að benda á eitt nafn, sem stendur undir þessu bréfi, nafn Sigurðar Nordals. Þegar Sigurður Nordal tjáir sig um málefni. er varða íslenzka menningu, telja fleiri en Íslendingar sér skylt að leggja við hlustir. Ég tel það heiður fyrir alþm. að þiggja ráð og hvatningu þessa manns.



Herra forseti. Ég vil taka það fram. að allt frá því að till. á þskj. 166 var fram lögð, þá hef ég verið henni fylgjandi. Ég tek hins vegar fram, að eftir að hafa athugað þá brtt., sem fram hefur verið lögð af hv. 5. þm. Reykv., þá get ég út af fyrir sig fellt mig við þá afgreiðslu, af því að hún inniber það sama, þótt með öðru orðalagi sé, sem eftir íhugun virðist vera betra. Ég sé, að samkv. nál. á þskj. 725 er það lagt til, að málinu verði vísað til ríkisstj. Ég verð nú að segja, að ég felli mig satt að segja ekki mjög vel við þá afgreiðslu yfirleitt, enda þótt svo kunni að skipast í málum, að rétt sé að gera það. Og alla vega verða menn nú að virða mér það til vorkunnar, þó að ég sé núna í þessu falli ekki sérlega áfram um þá afgreiðslu. En ég ítreka stuðning minn við þetta mál. Ég ætla ekki að rökræða hér um þá nauðsyn, að Íslendingar og Alþingi Íslendinga geri vel við rithöfunda sína og listamenn.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að fara að ræða hér eða dæma aðstöðu rithöfunda, en ég vil undirstrika það, sem kom fram í framsöguræðu frsm. meiri hl. allshn., að hér er verið að skapa fordæmi, ef till. yrði samþ., sem ég hygg, að Alþ. þyrfti ákaflega vel að gæta sín á og gera sér grein fyrir, hvaða afleiðingar gæti haft, ef inn á þessa braut væri farið. Ég efast ekkert um, að margir fleiri starfshópar og samtök í landinu mundu telja sig eiga rétt á, ef þetta yrði samþ., að þeirra mál yrðu þá einnig tekin til endurskoðunar. Ég held, að ég hafi ekki verið hér á Alþ., þegar mælt var fyrir þessari till., en það eru tvær fsp., sem ég hefði viljað beina til 1. flm. till. Það er í fyrsta lagi, þar sem hér er orðið um mjög háa upphæð að ræða, þar sem það skiptir orðið tugum millj., sem til þessa væri varið, - gert er ráð fyrir, að þetta nemi 19 millj. kr. auk þess, sem annars staðar kemur frá, - þá er það í fyrsta lagi: Eftir hvaða reglum hugsar flm. till. sér, að þessari upphæð yrði skipt á milli rithöfunda? Mér er það ljóst eins og öðrum, að það er starfandi úthlutunarnefnd listamannalauna. Er það ætlunin, að þeir fái þetta fé til úthlutunar sérstaklega handa rithöfundum og mundi það þá ekki skapa einhver vandkvæði við úthlutunina, ef rithöfundar væru þannig teknir út úr með mun hærri fyrirgreiðslu frá hendi ríkisins en aðrir hópar listamanna? Og þá er það nú kannske meira af ókunnugleika mínum eða fyrir forvitnisakir, að ég hefði mjög gjarnan viljað fá það upplýst einnig, ef hv. 1. flm. eða aðrir flm. till. gætu upplýst mig um það, hvað maður þurfi að gera til þess að geta orðið meðlimur í rithöfundasambandinu. Ef það er þannig, að allir, sem skrifa bækur, hvort sem þær eru góðar eða vondar, eða bækur, sem seljast eða seljast ekki, ef þeir eiga aðgang að því að verða þarna meðlimir í þessu sambandi, geta síðan komið í gegnum það og krafizt launa af ríkinu, þá held ég. að það sé nú einnig atriði, sem þyrfti að liggja fyrir, a.m.k. áður en farið væri inn á að samþykkja slíka till. sem hér er. En mér er ekki kunnugt um þetta og ég bið þess vegna einfaldlega um upplýsingar um það, hver aðstaðan sé í þessu sambandi. Hv. 4. landsk. þm. minntist á það bréf, sem okkur hefði verið sent hér. Ég verð nú að segja það, að þegar verið er að senda þm. slík áróðursbréf eins og þar er um að ræða, verkar það alltaf öfugt á mig. Ég vil fá að gera mér grein fyrir málinu, án þess að þeir, sem þarna eiga hlut að máli, séu að koma fram með áskoranir. Ég tel, að í þessu tilfelli hafi þetta verið svona heldur leiðinlegt bréf. Því að þegar verið er að skipta mönnum í hópa, eins og þar er gert, flokksmenn þessa flokks séu með því, flokksmenn annars flokks séu á móti því, þess vegna sé verið að biðja þá, sem kunna að hafa ætlað að vera á móti málinu, að gera það fyrir þessa aðila að sitja þá hjá við atkvgr. Mér finnst vera farið þarna inn á svið þm. Þm. eiga bara að meta það, hvort þeir vilja ljá atkv. með eða móti þeim málum, sem hér eru lögð fram, án þess að vera að fá um það ábendingar utan úr bæ, hvernig þeir eigi að haga atkv. sínu hér inni í þingsal. En sem sagt: aðalerindi mitt var það að biðja um þessar upplýsingar. Fyrst og fremst, eftir hvaða reglum flm. till. hugsa sér, að þessum tæpum 20 millj. yrði skipt, og þá í öðru lagi, hverjir séu þess umkomnir að gerast meðlimir í sambandi rithöfunda.



Herra forseti. Ég ákvað að kveðja mér hljóðs, þegar hv. frsm. minni hl. var að tala hér áðan, því að hann lét orð falla, sem ég, þótt ég meti hann mikils, vil ekki láta standa ómótmælt í þingtíðindunum, þó að þau snerti ekki beinlínis þetta mál, sem hér liggur fyrir. En hv. þm. sagði, að sú tíð væri liðin, að menn gætu unnið verk sitt vel nema gefa sig að því alveg óskipta, og ætti það við um rithöfunda. Ég vil ekki láta þetta standa ómótmælt með öllu, sakir þess að ég hygg, að a.m.k. í þeirri grein bókmenntanna, þar sem Íslendingar hafa náð lengst, í ljóðlistinni, þá hafi allt það bezta, sem þar hefur verið gert, verið unnið í tómstundum, unnið án þess að gefa sig alveg óskiptan að því. Og grun hef ég um það, að svo sé enn, að mikið af því bezta í bókmenntum okkar sé einmitt unnið í tómstundum, þannig að menn gefi sig ekki óskipta að því verki. Menn vinna að list, vegna þess að þeim er áskapað að vera listamenn og af því að þeir hafa gleði af listinni. Það hefur alltaf verið svo og mun verða svo. Þjóðin kaupir sér ekki listamenn, þó að hitt sé að sjálfsögðu ánægjulegt og rétt að veita listamönnum viðurkenningu. Það er rétt, að það hefur borizt bréf til allra þm., þetta bréf hérna, undirritað af 12 rithöfundum. og þetta eru allt saman þekkt nöfn og „enginn skyldi skáldin styggja, skæð er þeirra hefnd.“ stendur einhvers staðar. Mig undrar það ekki, þó að einhverjir hér gerist nú bljúgir í andanum. þegar þeir fá svona bréf, sem slík nöfn standa undir. En ég tek undir það með hv. þm., sem hér talaði síðast, hv. 3. þm. Sunnl., að heldur kann ég nú illa við það, þegar verið er að segja frá því sérstaklega eða vekja sérstaka athygli á því, að fulltrúar Framsfl. og Sjálfstfl. í allshn. hafi lagt til, að till. yrði vísað til ríkisstj. Þegar ég tók afstöðu til þessarar till., þá hafði ég nú ekki neitt í huga um það, í hvaða flokki ég væri. Ég tel, að þetta sé ópólitískt mál, og þau eru mörg mál slík hér á þingi. sem mér kemur ekki til hugar að taka afstöðu til sem flokksmaður. En þessir ágætu rithöfundar virðast hugsa þetta mál meira í flokkum en ég geri. Það er ekki til þess að ætlast, að hv. 1. flm. þessarar till. geti upplýst það, hvernig þessu fé verði varið, sem þarna er um að ræða, söluskattinum eða andvirði hans, vegna þess að það kemur að sjálfsögðu ekki til kasta þessa hv. þm. að ákveða það. Till. fjallar aðeins um það að skora á ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess, að andvirði söluskatts af bókum renni til rithöfunda og höfunda að fræðiritum, sem viðbótarritlaun. Tillögumaður hefur ekkert lagt til um það í till. sjálfri, hvernig þessu verði svo úthlutað. En ég verð nú að segja það, að ég hef leyft mér að ganga út frá því, að ef þetta yrði gert á annað borð að verja þessu fé þannig, þá yrði það þannig, að hver rithöfundur fengi þann söluskatt, sem inn kemur af bók, sem hann hefur ritað. Og ef einhverjir eru annarrar skoðunar, þá væri gott, að það kæmi fram. Það er hins vegar í brtt. hv. 5. þm. Reykv. nokkuð nánar að þessu vikið og sagt, að þetta skuli vera viðbótarritlaun eftir reglum, er samdar verði í samráði við Rithöfundasamband Íslands og félög rithöfunda. En félög rithöfunda eru í Rithöfundasambandinu, að ég ætla. Nánar er það nú ekki fram tekið. En þennan skilning vil ég láta fram koma, og ef það ætti að gerast á þennan hátt, þá finnst mér persónulega, að það væri miklu hreinlegra að afnema þennan söluskatt hreinlega. og því mundi ég ekki vera andvígur, síður en svo. En niðurstaða meiri hl. n., sem ég var að mæla fyrir, er hins vegar þessi, að málinu verði skotið á frest til athugunar í ríkisstj. Ég treysti rn. vel til þess, eins og ég treysti ríkisstj. í heild til þess að fara með þetta mál og hef þar kannske ekki alveg sama viðhorf og hv. 4. þm. Austf., sem hér talaði áðan. Ég treysti ríkisstj. vel til þess að láta íhuga þetta mál nánar, kosti þess og galla.



Herra forseti. Það verða nú aðeins nokkrar setningar, sem ég kem til með að segja hér um þetta mál. Ég viðurkenni það, að ég hef ekki haft tök á því að hlusta vel, þegar umr. um þetta var, hef líkast til ekki verið hér viðstaddur, þannig að vel má vera, að það hafi komið fram áður, sem ég hefði viljað um þetta segja. En mér finnst, að þetta sé ágæt till. Það má auðvitað koma launum til rithöfunda fyrir með ýmsu móti, og við höfum nú fengið undanfarin ár og áratugi smjörþefinn af því, hversu vel það hefur tekizt að úthluta svokölluðum listamannalaunum. og þar með eru auðvitað rithöfundar í þeim flokki. Það hefur verið lagt á herðar nokkurra manna að meta það og vega, hvers virði hver rithöfundur sé þjóðfélaginu og draga menn þannig í dilka. Ef ég skil þessa till. rétt, þá gengur hún út á það að hver maður njóti afrakstursins af sínum hugverkum. þannig að hver fái í sinn hlut þann söluskatt, sem innheimtur er af hans bók, þannig að með þessu móti fengju þeir þá meira, sem hafa unnið þannig, að fólk vill kaupa bækur þeirra. Þetta finnst mér vera ágæt hugmynd. Hitt er svo annað mál, að það kann að verða erfitt að framkvæma þetta. Ég hef ekki haft nein tök á því að setja mig inn í það, hvernig því verði fyrir komið. Þó finnst mér, að það geti engan veginn verið óframkvæmanlegt. engan veginn. Og ég hef nú ekki heyrt frá flm.. hvernig þessi dreifing er hugsuð, en ég vil leyfa mér að skilja till. svona, að það eigi hver að fá endurgreiðslu í hlutfalli við það, sem hans verk hafa selzt og söluskattur hefur innheimzt af. Þetta finnst mér vera a.m.k. til viðbótar þeim rithöfundalaunum, sem tíðkast, nokkur trygging fyrir því, að þeir, sem semja hugverk, sem fólk vill og hefur ánægju af að eignast, beri meira úr býtum en aðrir. Ég held. að sú brtt., sem hv. 5. þm. Reykv. hefur borið fram, sé heldur til bóta. Hún kveður alveg skýrt á um það, að hér er ekki verið að ráðstafa því fé, sem með fjárlögum á þessu ári hefur verið ráðstafað til annarra hluta, en þarflaust er að vera að teygja lopann um það, þar sem 1. flm. hefur þegar og hv. frsm. minni hl. hefur þegar tjáð sig samþykkan þeirri tillögu. Mér hefur virzt þess nokkuð gæta hér, að því væri haldið fram, að hér væri um flokkspólitískt mál að ræða. Mig minnir, að ég hafi heyrt lesna forustugrein úr Alþýðublaðinu, þar sem þetta mál er tekið sem dæmi um það, hverjir séu nú raunverulegir umbótamenn og hverjir séu afturhaldssinnaðir, þannig að það séu framsóknarmenn og sjálfstæðismenn, sem séu dragbítar á allar framfarir og alla menningarstarfsemi, en aftur á móti séu það þm. og fylgismenn annarra flokka, sem haldi uppi merkinu. Það hefur nú komið hér fram, að þetta er auðvitað ekkert flokksmál, en hafi einhverjum dottið það í hug, að allir framsóknarmenn væru á móti þessari till., þá hafa þeir ekki lesið sjálfa till., því að ég bendi bara á það í allri hógværð, að einn af flm. till. er Ingvar Gíslason. hv. 3. þm. Norðurl. e. og hann situr á þingi fyrir Framsfl., hvaða skoðanir sem hann kann að hafa, svoleiðis að ég held, að menn ættu og rithöfundar sérstaklega, algerlega að spara sér það að vera að draga menn í einhverja framfaradilka eða afturhaldsdilka eftir því, hvaða afstöðu þeir halda, að menn hafi til þessa máls. Ég mótmæli því fyrir hönd okkar framsóknarmanna, að við séum nokkrir dragbitar á menningarstarfsemina í landinu.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. á þskj. 439, gerð alþjóðlegs varaflugvallar á Norðurlandi, og leitað um hana umsagnar flugmálastjóra og flugfélaganna, sem annast millilandaflug, Flugfélags Íslands og Loftleiða. Nefndin hefur einnig kynnt sér brtt., sem fyrir lá á þskj. 511 frá nokkrum hv. þm. Niðurstaðan er sú, að n. leggur til, að till. verði samþ. með nokkurri breytingu á aðaltillögugreininni, þannig að tillögugreinin orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram könnun á því, hverja nauðsyn beri til og hvar hagkvæmast sé að gera hér á landi varaflugvöll fyrir millilandaflug. Niðurstöður könnunarinnar verði lagðar fyrir Alþ. svo fljótt sem verða má.“ Og að fyrirsögnin verði: „ Till. til þál. um gerð alþjóðlegs varaflugvallar hér á landi.“ Nefndin er sammála um þessa afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. til þál. á þskj. 365, um staðarval og flutning ríkisstofnana út um land. Nefndin hefur gefið út svofellt nál.: „ Allshn. hefur athugað till. til þál. á þskj. 365, um staðarval og flutning ríkisstofnana út um land. Nefndin er samþykk því, að nauðsyn beri til. að slík heildarathugun fari fram, eins og ráð er fyrir gert í till. Á hinn bóginn hefur nefndinni borist vitneskja um, að ríkisstj. hafi skipað nefnd til þess að gera athuganir og till. um staðarval og flutning ríkisstofnana út um land. Því leggur nefndin til, að málinu verði vísað til ríkisstj.“



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. til þál. á þskj.. 370, um aðsetur ríkisstofnana og embætta með tilliti til landsbyggðar. Nefndin hefur gefið út svofellt nál.: „ Allshn. hefur athugað till. til þál. á þskj. 370, um aðsetur ríkisstofnana og embætta með tilliti til landsbyggðar. Nefndin er sammála um, að nauðsyn beri til að slík endurskoðun fari fram, eins og ráð er fyrir gert í till. Á hinn bóginn hefur nefndinni borizt vitneskja um, að ríkisstj. hafi skipað nefnd til þess að gera till. um staðarval og flutning ríkisstofnana út um land. Því leggur nefndin til að málinu verði vísað til ríkisstj.“



Herra forseti. Á öndverðu þingi komu fram tvær till. varðandi fálkaorðuna. Önnur fól í sér afnám fálkaorðunnar með öllu, hin fól í sér, að hana skyldi eingöngu veita útlendingum. Allshn. fjallaði um þetta efni, og málið fór þannig í allshn. að hún klofnaði. Meiri hl. lagði til, að þeirri till., sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson hafði borið fram, þ.e. að veita eingöngu útlendingum orðuna, skyldi framfylgt, en minni hl. lagði hins vegar til, að þessu máli skyldi vísað til ríkisstj. til nánari athugunar, eins og segir þar. Þó að ég hafi náttúrlega mikið traust á okkar ágætu ríkisstj., þá eru sum mál, sem ég vil fá fljótlega úr skorið, og þetta er eitt af þeim. Ég get nú ekki sagt allt, sem ég hefði viljað segja um þetta mál. Ég gerði það í framsöguræðu minni, og hér er stuttur tími, eins og herra forseti minntist á, en það eru örfá atriði, sem ég vil, að fram komi. Í fyrsta lagi þetta. Ég hygg, að það sé almennt viðhorf hv. þm., að veiting fálkaorðunnar hafi ekki tekizt ávallt með bezta móti, og ég hygg, að það sé skilningur hv. þm., að þar megi verða einhver bót á. Hins vegar vandast málið, þegar menn vilja gera sér grein fyrir því, hver sé lausnin. Í raun og veru eru til þrjár leiðir í þessu máli: 1. Að afnema fálkaorðuna með öllu. 2. Að veita hana eingöngu útlendingum. 3. Að hafa svipaðan hátt og verið hefur. Hins vegar er sá gallinn á við veitingu orðunnar til Íslendinga, að það er mér vitanlega enginn mælikvarði til, sem menn geta haft við veitingu orðunnar. Og ég þarf ekki að taka fram, að úthlutun orðunnar til Íslendinga hefur verið með því móti, að ég hygg, að vert sé að koma þessari orðu út úr íslenzka þjóðfélaginu. Sú leið að veita hana eingöngu útlendingum hefur að vísu sætt nokkurri gagnrýni. Sumum þykir, að það sé of mikið djásn til þess að veitast eingöngu útlendingum. Ég er ekki á þeirri skoðun. Álit meiri hl., þar sem að nokkru leyti var vikið frá minni upphaflegu till. um algert afnám fálkaorðunnar, stafaði af tvennu. Í fyrsta lagi taldi ég, að ef vera mætti, að fleiri hv. þm. vildu fylgja því að veita eingöngu orðuna útlendingum, þ.e. að fjarlægja hana úr íslenzku þjóðfélagi. Þá væri mikið á unnið. Svo kom einnig hitt til, að Svíar munu núna frá næstu áramótum, 1. jan. 1973, taka upp mjög svipaðan hátt. Framvegis munu orður eins og Vasaorðan, Norðurstjörnuorðan og Serafímerorðan ekki verða veittar Svíum, heldur eingöngu útlendingum og mér hefur borizt til eyrna, að svipuð sé ætlunin hjá Dönum. Meginatriðið hjá mér var það að fjarlægja orðuna úr íslenzku þjóðfélagi, og ég læt mér á sama standa, þó að þeir hengi þetta á skreiðarkaupmenn í Nígeríu. Hins vegar áskildi meiri hl. n. sér rétt til að fylgja brtt., sem fram mundu koma og það hefur komið fram till. frá hæstv. ráðh. Magnúsi Kjartanssyni, sem er shlj. þeirri till., sem ég flutti upphaflega og ég fagna, að þessi till. skuli komin fram og ég hvet alla þm., hvar í flokki sem þeir standa, að ganga nú rösklega til verka og styðja þá till., sem ég flutti hér upphaflega og hæstv. ráðh. Magnús Kjartansson hefur endurnýjað af skynsemi.  „ Allshn. hefur haft til meðferðar tvær till. á þskj. 26 og 31, er báðar varða íslenzku fálkaorðuna, afnám hennar eða breytingar á fyrirkomulagi orðuveitinga. Nefndin hefur fengið umsögn orðunefndar um till. og formaður hennar setið fund allshn. Hann hefur veitt ýmsar upplýsingar, m.a. um breytingar á orðuveitingu, sem eru á döfinni í Svíþjóð og víðar og ganga mjög í sömu átt og till., sem fyrir liggja. Það hefur orðið að samkomulagi hjá meiri hl. allshn. að afgreiða till. á þann hátt að mæla með því, að samþ. verði till. á þskj. 31 um fálkaorðuna, en nm. áskilja sér þó rétt til að flytja eða fylgja brtt. Minni hl. n. mun skila sér áliti um málið.“ En ég vil bæta því við, að álit minni hl. n. var álit hæstv. ráðuneytisstjóra í utanrrn. Að lokum vil ég hvetja alla þm. að sýna nú, að það sé dugur í þeim.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. lýsti hér, varð ekki samkomulag í allshn. um afgreiðslu þessa máls. Ég held nú samt, að það hafi enginn hiti verið í nm., þegar var verið að ræða þetta mál, því að minni hl., þótt hann gæti ekki fallizt á álit meiri hl., hann saknaði þess ekkert út af fyrir sig, þó að þeir fengju ekki orðu sjálfir, en minni hl. vildi vekja athygli á því, að þetta er ekki alveg vandalaust mál, ekki alveg vandalaust. Það hafa komið hér fram ýmsar brtt. við þetta mál. Ég ætla ekki að gera þær að umtalsefni, vegna þess að álit minni hl. er á þá leið að vísa till. til hæstv. ríkisstj. til nánari athugunar. Og minni hl. telur eðlilegt, að þær reglur, sem farið hefur verið eftir um úthlutun, verði endurskoðaðar. Ég vil vekja athygli á því, að ef orðuveitingin er bundin aðeins við útlendinga, þá gæti verið, að útlendingum þætti lítið varið í að fá þetta heiðursmerki, sem Íslendingar sjálfir vilja ekki þiggja. En það getur verið nauðsynlegt og mikils virði að heiðra útlendinga, sem leggja mikið upp úr því að fá þetta, sem oft er kallað „húmbúkk“. En þetta er ekki „húmbúkk" í augum þeirra og mér hefur verið sagt, að sendiráðsmenn ýmsir hafi orðið fyrir því að vera ekki eins mikils metnir í augum ýmissa, vegna þess að þeir höfðu ekki orðu. Þetta er hlægilegt í okkar augum. En það er bara öðruvísi litið á þessi mál víða annars staðar en hér. Orður eru veittar bæði í lýðveldum og konungsríkjum og það er gert í ákveðnum tilgangi. Okkur finnst þetta mörgum hreinn hégómi. En ég held, að það sé eðlilegt að líta með raunsæi á þetta eigi að síður. Orðunefnd er skipuð, hún gerir till. til forseta Íslands um orðuveitinguna. Eigi að síður hefur forseti Íslands vald til þess að veita orður án þess að hafa fengið till. um það. Þetta hefur þótt þægilegt og þótt borga sig oft og tíðum að veita orður mönnum, sem þykir þetta mikils virði. Og minni hl. telur eðlilegt og sjálfsagt, þar sem orðan er hjá orðunefnd og orðunefnd heyrir undir forsrh., að till. verði vísað til ríkisstj. og forsrh. og ríkisstj. gefist tækifæri til að ræða þetta mál við forseta Íslands og hafa þann hátt á þessu, sem heppilegastur er fyrir Ísland. Ég get alveg litið sömu augum á þetta mál og margir hv. alþm., sem eru á móti fálkaorðunni. En ég tel eðlilegt og minni hl. telur eðlilegt, að ríkisstj. og forseti Íslands hafi þennan möguleika í hendi sér, ef heppilegt þykir að nota hann.



Herra forseti. Það er, eins og þegar hefur verið tekið fram, ekki langur tími til ræðuhalda hér, en mig langar samt til þess að segja örfá orð, ekki sízt af því, að þannig stendur nú á, að ég get ekki látið í ljós skoðun mína um þetta með atkv. mínu nú á eftir, ef það er virkilega meiningin að fara að afgreiða þetta mál nú á þessari stundu á Alþ. Ég vil segja það, að ég álít, að veiting heiðursmerkja. að málefni fálkaorðunnar sé fyrst og fremst málefni forseta Íslands. Það eru engin lög til um hina íslenzku fálkaorðu. Hún er ákveðin með forsetabréfi og það er forsetinn, sem hefur í sinni hendi öll ráð varðandi orðuna. Að vísu er það rétt, að samkv. þessu forsetabréfi er skipuð orðunefnd. Það er forseti, sem skipar hana, að vísu eftir till. forsrh. En ríkisstj. kemur hvergi nærri, þegar um orðuveitingar er að ræða og það er alger undantekning frá því, sem er um starf forseta Íslands, þar sem allir hv. alþm. vita það, að hann gerir ekkert nema með uppáskrift ráðh., nema þegar um orðuveitingar er að ræða. Og þetta byggist á því, að ég hygg, að samkv. hefðbundinni venju hér og annars staðar er litið á þessar heiðursmerkjaveitingar, þar sem þær tíðkast, sem eins konar sérréttindi þjóðhöfðingjans, sem hann hefur í sinni hendi. Þess vegna álít ég, að það sé naumast viðkunnanlegt fyrir Alþ. að afgreiða mál eins og þetta, án þess að haft sé samráð áður við forseta Íslands um það. Það má að vísu segja og hefur verið gert af n. að hafa viðtal við formann orðunefndar. En ég veit ekki, hvort hann hefur haft nokkurt umboð þar til þess að túlka skoðanir forseta Íslands á þessum efnum. Og eins og ég áðan sagði, þá er þetta í raun og veru ekkert málefni ríkisstj. Þess vegna er það, að ef Alþ. hefði talið rétt að lýsa yfir vilja sínum varðandi fálkaorðuna, þá hefði það átt að grípa til þess ákvæðis, sem er í 38. gr. stjórnarskrárinnar, og senda forseta Íslands beint ávarp um það, en ekki láta það fara um hendur ríkisstj. Það hefði verið sá rétti eðlilegi farvegur í þessu tilfelli. Þetta er nú um formið, og ég vil undirstrika það, að ég hefði talið eðlilegt, að áður en svona mál er afgreitt, þá hefði verið haft beinlínis samráð við forseta Íslands um það milliliðalaust af Alþ. hálfu. Svo eru það efnisatriðin í þessu máli. Ég get ekki sagt, að ég sé neinn sérstakur fylgismaður orðuveitinga og ég mundi svo sem ekkert blikna við, þó að það væri samþ. hér að afnema allar orðuveitingar. En það verð ég að segja, að það þykir mér miklu verri kostur, ef á að banna það, að Íslendingar beri orðu eða Íslendingum sé veitt orða, en það eigi að hafa hana svona sem stáss eða glingur, sem eigi að veifa framan í útlendinga. Já, hvort sem eru hvítir, gulir eða svartir. Ég met þá svörtu eins mikils eins og þá hvítu. Það er alveg óþarfi að tala um það í einhverjum glannalegum tón, að það sé hengt á einhverja menn frá Nígeríu. Ég álit, að það sé naumast boðlegt að bjóða útlendingum upp á heiðursmerki, sem Íslendingar vilja ekki eða mega ekki bera. Þá fer heiðurinn að verða lítill. Þess vegna verð ég að segja það, að ef á að greiða atkv. um þetta nú, þá vil ég fyrir mitt leyti skora á menn að ganga hreint til verks og lýsa vilja sínum um það, hvort þeir vilja hafa nokkrar orðuveitingar. Það tíðkast í sumum löndum, að það eru alls engar orðuveitingar. Ég er nú ekki svo kunnugur í Svíþjóð, en þó veit ég það, að þar hafa orðuveitingar talsvert tíðkazt. En það má vera, að nú sé í undirbúningi þar að afnema þær. En það er nú gott í sumum tilfellum að vera alveg sjálfstæður og vera ekkert að apa of mikið eftir útlendingum, hvorki á þessu sviði né öðrum, svoleiðis að þeir mega afnema sína orðu, án þess að það hafi nokkur sérstök áhrif á afstöðu mína til þess máls, hvort Íslendingar eigi að veita orðu. Ég tel að vísu, að sú brtt., sem hv. 1. þm. Norðurl. e. hefur gert við till. þá, sem hefur komið frá allshn. sé til bóta, þar sem það er þó ekki lokað fyrir það, að Íslendingar geti a.m.k. í undantekningartilfellum fengið orðu, þó að aðalreglan sé sú, að útlendingar einir eigi að bera hana. Ég vil minna á í þessu sambandi, að meðal heiðursmerkja er ekki aðeins um að ræða fálkaorðuna, heldur er líka um önnur heiðursmerki að tefla, a.m.k. eitt, sem ég man eftir í svipinn, afreksmerki íslenzka lýðveldisins. Ætli það ætti þá ekki að afnema það líka? En forseti veitir það einnig, ef ég man rétt. Það er áreiðanlegt, að það er erfitt að úthluta orðu og það verður aldrei gert, án þess að mörgum mönnum finnist, að einhver annar hefði alveg eins vel átt skilið að fá orðu eins og sá, sem hefur fengið hana. En hitt tel ég nú engan ljóð á, að þjóðfélagið sýni það bæði t.d. mönnum á gamals aldri, sem hafa unnið þjóð nytjastörf, að þau séu einhvers metin, og ég vil líka segja ungum mönnum, sem unnið hafa afrek, sem hafa kannske kynnt nafn Íslands út um víða veröld. Ég sé ekkert athugavert við það. Þetta er svona smekksatriði. En sem sagt, ég skora á hv. alþm., ef það er meining hæstv. forseta að láta fara að greiða atkv. nú um þetta mál, að taka hreina afstöðu til þess, og þá verð ég að taka undir það með hv. þm. Bjarna Guðnasyni, að það sé miklu hreinlegra að segja alveg beint til um það, hvort það eigi að vera hér nokkrar orðuveitingar eða ekki, en að fara að binda það við útlendinga.



Herra forseti. Það er nú orðið nokkuð langt um liðið síðan þetta mál var hér á dagskrá, en ég vil samt gera örlitla grein fyrir brtt., sem ég hyggst flytja við þáltill. og fylgja henni úr hlaði með örfáum orðum. Í nýlendum sínum í Afríku kúga Portúgalir enn 10 millj. manna og svífast ekki við að beita hinum hrottalegustu aðferðum til að tryggja völd sín þar, m.a. hinum fullkomnustu eyðingartækjum nútíma hernaðar, svo sem napalmsprengjum og eiturvopnum, enda hefur nýlendustríðinu í Angóla, Guineu og Mósambík oft verið líkt við Víetnam-stríðið. Eins og Bandaríkjamenn þar hafa Portugalir beitt stórfelldum eiturhernaði, ekki einungis gegn mannfólkinu, heldur gegn landinu sjálfu, gróðri þess og náttúru. Þegar styrkur þjóðfrelsisaflanna er svo mikill, að hann verður ekki unninn með vopnum, skal svelta þjóðina til hlýðni með eyðingu akra og engja. Þrátt fyrir hinn viðbjóðslega stríðsrekstur hefur Portúgal ekki tekizt að beygja alþýðu þessara Afríkuþjóða til hlýðni og andspyrna þeirra hefur stöðugt magnazt. Hér á Alþ. er nú komin fram þáltill., þar sem skorað er á ríkisstj. að veita hinum kúguðu nýlenduþjóðum Portúgals stuðning í formi matvæla, læknistækja og annars af því tagi. Ég fagna þessari till., en tel þó, að hún gangi allt of skammt, þótt í henni felist mikilvæg siðferðileg fordæming á framferði Portúgala, en forðazt er að taka pólitíska afstöðu með hinum stríðandi Afríkuþjóðum. Jafnframt er forðazt að minnast á tengsl Portúgals við NATO, þótt ljóst sé, að vera þess í því sé ein meginforsenda þess, að Portúgal getur enn rekið hið kostnaðarsama nýlendustríð sitt. Það er hinn siðferðilegi, pólitíski og efnahagslegi stuðningur NATO og ýmissa NATO-þjóða, sem gerir Portugal kleift að reka hina harðsvíruðu nýlendustefnu. Því frekar hlýtur þetta að snerta umræður okkar Íslendinga um þetta mál, að við erum félagar og lagsmenn Portúgals í .Atlantshafsbandalaginu og berum því enn frekar ábyrgð á fjöldamorðum þeirra og eiturhernaði í Afríku. Ragnar Arnalds þm. og 5. flm. þessarar till. hefur tjáð mér, að hann hafi farið fram á það á sínum tíma við 1. flm. hennar, Ellert B. Schram, að komið væri inn á þessi tengsl Portúgals við NATO í till., en hann, 1. flm., hefði hafnað því. Þennan ótta hv. þm. við að bendla NATO við nýlendustríð Portúgala í Afríku ber að harma, en þrátt fyrir það hef ég ákveðið að flytja hér brtt. í þessa átt í þeirri von, að meiri hl. hv. þm. vilji álykta af raunsæi í þessu máli. Ég geri mér jafnvel vonir um, að hv. 1. flm. till., Ellert B. Schram. muni skipta um skoðun og styðja hana, ekki einvörðungu vegna þess, að það er í tízku að vera róttækur, eins og hann hefur sjálfur komizt að orði í ræðustól hér á Alþ., heldur vegna þess, að öll rök hníga í þá átt. Í grg. með þáltill. er minnzt á fulltrúa þjóðfrelsisfylkingarinnar í Angóla, Agostinho Neto og þess er réttilega getið, að hann hafi verið hér á landi nýlega í því skyni að kynna málefni þjóðfrelsishreyfingarinnar þar og leita stuðnings Íslendinga við málstað hennar og þar sem ég geng út frá því sem vísu, að tillögumenn séu mér sammála um, að þessi sendimaður þjóðfrelsisfylkingarinnar í Angóla sé góður heimildarmaður, þegar nýlendustríð Portúgala er annars vegar, ætla ég að vitna í hann til stuðnings málflutningi mínum. Í nýútkomnu fréttabréfi þjóðfrelsisfylkingarinnar í Angóla, sem Neto ritstýrir, segir hann á einum stað um efnahagslegan stuðning NATO og NATO-þjóða við Portúgal, með leyfi hæstv. forseta: „Portúgal ver meira en 59% af þjóðartekjum sínum til stríðsins í Afríku. Heimsvaldasinnarnir hjálpa Portúgal með því að verzla við þá og með stórfelldum beinum lánveitingum, eins og Bandaríkin, sem ákváðu að láta Portúgal hafa 435 millj. dollara í gegnum bandaríska útflutnings- og innflutningsbankann“. Á öðrum stað greinir hann frá eiturefnahernaði Portúgala í Angóla. Eftir að hafa talið upp ýmsar flugvélategundir, sem notaðar eru í þessu skyni og fengnar eru frá hernaðarbandalaginu NATO, segir Neto, með leyfi hæstv. forseta: „Stór landssvæði hafa verið sýkt með gróðureyðingarefni, því sama og Bandaríkjamenn nota í Indókína. Markmið portúgölsku nýlenduherranna er hið sama, að eyðileggja uppskeruna. Það er eyðing Casawa-akranna, sem vakir fyrir þeim. Casawa eða Maniok er aðalframleiðsluvara í landi okkar og helzta fæðutegund, eins og í öðrum löndum Afríku. 2/3 hlutar af þessari aðalframleiðsluvöru okkar voru eyðilagðir á árabilinu 1970-1971.“ Svo mörg voru þau orð. Ég trúi því ekki, að það þurfi frjótt ímyndunarafl til að sjá, hve gölluð sú till. til þál. er, sem hér er til umr., þar sem hvergi er vikið að þeirri grundvallarstaðreynd, að aðild Portugals að NATO er ein meginforsenda þess, að þetta fátæka og vanþróaða einræðisríki getur enn haldið úti ofbeldisstríði í nýlendum sínum í Afríku. Sjá menn ekki tilgangsleysið og tvískinnunginn í því, að við Íslendingar, aðilar að Atlantshafsbandalaginu, bjóðum fram smávægilega aðstoð í formi matvælagjafa og læknistækja og annars slíks, en samþykkjum síðan með þögninni og aðgerðarleysinu skipulagðar eiturherferðir, herferðir Portúgala, sem beita NATO-vopnum? Ég trúi ekki, að meiri hl. hv. þm. vilji lengur leika þetta hlutverk hræsnarans, að slá og eyða með annarri hendinni, en þykjast græða með hinni. Nokkur tonn af íslenzkri skreið breyta litlu um matvælaskort hinnar stríðandi alþýðu Angóla, Guineu og Mósambík, meðan fljúgandi NATO-vélfuglar sáldra eitri, dauða og örbirgð yfir akra og engi. Íslenzk læknistæki, þótt góð séu, mega sín lítils gegn sviðandi napalmsárum. Nei, hv. þm., tökum hiklaust pólitíska afstöðu gegn portúgölsku nýlenduherrunum og undanskiljum ekki þátt Atlantshafsbandalagsins og ýmissa Atlantshafsbandalagsríkja í þessu viðbjóðslega stríði. Bezti stuðningur okkar við alþýðu þessara landa væri sá, að við segðum skilið við hernaðarbandalagið NATO, en því miður er ekki að vænta þess, að slíkur meiri hluti sé hér og nú fyrir slíkri ákvörðun. En í trausti þess, að ýmsir, sem enn trúa blekkingum um jákvæðan tilgang Atlantshafsbandalagsins, viðurkenni þá staðreynd, að aðild Portúgals að NATO stendur fyrst og fremst í vegi fyrir uppgjöf þeirra í Afríku, í trausti þess legg ég fram eftirfarandi brtt. og er hugsað, að hún komi sem viðauki við þá þáltill., sem hér liggur frammi. Till. er svo hljóðandi: „Jafnframt skorar Alþ. á ríkisstj. að beita sér fyrir því innan Atlantshafsbandalagsins, að Portúgal verði vikið úr bandalaginu, þar sem ljóst er, að pólitískur og efnahagslegur stuðningur NATO og ýmissa NATO–ríkja við Portúgal er hin helzta forsenda þess, að þeir geta enn kúgað og arðrænt nýlendur sínar.“



Herra forseti. Ég flutti hér fyrr á þinginu fsp. til hæstv. menntmrh. um stofnun fiskiðnskóla í Vestmannaeyjum í samræmi við 6. gr. laga frá 2. apríl 1971. Ég lýsti því þá, að ég hefði orðið fyrir nokkrum vonbrigðum af svari hæstv. ráðh., og eftir að ég hafði ítarlega lesið svar hans, sá ég, að þar komu fram atriði, sem ég tel, að nánari athugunar þurfi við, og gáfu mér tilefni til að vera 1. flm. að þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir. En í svari hæstv. ráðh. segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Áður en stofnaður verði fiskvinnsluskóli í Vestmannaeyjum og aðrir þeir, sem gert er ráð fyrir í lögunum, þarf að athuga, hver raunveruleg þörf er fyrir starfsfólk með þá menntun, sem gert er ráð fyrir að þessir skólar veiti, og hver þörf kann að vera á fólki í fiskiðnaði með aðra menntun, en engin slík athugun hefur farið fram.“ Þetta gaf mér tilefni til að kynna mér nokkru nánar, hver aðstaða fiskiðnaðarins væri raunverulega í sambandi við fræðslukerfið, miðað við aðrar atvinnugreinar og fræðslukerfið í heild. Ég fékk um þetta skýrslu, og kemur þá í ljós, að í menntaskólum landsins eru samtals 3 255 nemendur, og er þar talin með framhaldsdeildin við Hamrahliðarskóla, þar sem í eru 230 nemendur. Í háskólum eru samtals 2 849 nemendur, þar af 874 erlendis. Í Kennaraskólanum og Kennaraháskólanum eru samtals 701 nemandi. Það virðist því, að á þessu almenna fræðslustigi, menntaskólum og framhaldsskólum og háskólum, séu um 6 800 nemendur. Í þeim skólum, sem ekki verða beint taldir til neinnar sérstakrar atvinnugreinar, svo sem Tækniskólanum o.fl., þar eru 683 nemendur, þar af 453, sem stunda nám erlendis og starfslána eða starfsstyrkja njóta. Það vill því segja, að í menntaskólum og framhaldsskólum, æðri skólum, eru um 7 500 nemendur samtals. Þegar komið er að atvinnugreinunum, þá skiptist þetta þannig, að í iðnaði eða í iðnskólunum eru 2 050 nemendur, í verzlunarskólunum eru 802 nemendur, í landbúnaðarskólum eru samtals 136 nemendur, þar með eru taldir garðyrkjuskólar, sem í eru 23 nemendur. Þegar að sjávarútveginum kemur, þá eru í fiskimannadeild stýrimannaskólanna tveggja um 120 nemendur, og í Vélstjóraskólanum eru 303 nemendur. Ég hygg, að bæði í iðnaði og verzlun og reyndar kannske landbúnaði líka sé þetta eðlilegt, að þessir skólar fullnægi þeirri þörf, sem þessar atvinnugreinar krefjast í sambandi við æðri menntun í þessum starfsgreinum. Þegar aftur kemur að fiskiðnaðinum, þá er aðeins um að ræða 30 nemendur, sem nú eru í undirbúningsdeild fiskiðnskólans, sem hér tók til starfa á s.l. hausti. Ég hygg, að hv. alþm. geti verið sammála um þessa atvinnugrein, fiskiðnaðinn, að það hefur allt of lengi dregizt að veita þeim aðilum, sem vilja afla sér frekari menntunar í sambandi við þessa iðngrein, aðstöðu til þess. Vegna þess að það kom fram í svari hæstv. ráðh., að hann var ekki viss um, hver þörf raunverulega væri fyrir starfsfólk með aukna menntun í þessu sambandi, þá hygg ég, að við getum verið um það sammála, að þörfin er þarna mjög rík. Ég tel ekki, að það geti verið eðlilegt um þennan annan undirstöðuatvinnuveg þjóðarinnar, að ekki séu nema 30 nemendur í skóla, sem ætti að veita þar frekari menntun. Ég vil ekki tímans vegna hafa um þetta öllu fleiri orð, en ég hygg, að öllum hljóti að vera ljós nauðsyn á því, að þarna verður að verða breyting á, og ég tel, að það megi ekki draga það helzt deginum lengur að skapa þá aðstöðu, sem nauðsynleg er, til að veruleg breyting geti þarna á orðið. Ég vil í því sambandi benda á það, sem öllum er reyndar kunnugt, að verið er að gera síauknar kröfur til þessarar atvinnugreinar, fiskiðnaðarins, í ýmsu sambandi, bæði með hreinlæti og annað, vélvæðing hefur orðið þar mikil, og því eðlilegt, að ungu fólki, sem vill hasla sér völl í þessum iðnaði, verði veitt aðstaða til frekara náms en nú er. Ég get ekki verið á sama máli og hæstv. menntmrh. um, að það beri að skilja lög um fiskvinnsluskóla frá 2. apríl 1971 á þann veg, að ekki beri að setja upp fiskvinnsluskóla í Vestmannaeyjum, því að ég tel, að 6. gr. kveði alveg skýrt á um það, og ég hygg, að engum hafi dottið það í hug, þegar verið var að ræða málið hér á s.l. vetri. Þá hefur engum dottið annað í hug en að til skóla yrði stofnað í Vestmannaeyjum samtímis og skóli yrði stofnaður á Suðvesturlandi, eins og lögin gera ráð fyrir, því að það er beinlínis tekið fram í þessari sömu grein, að á árunum 1972–1975 skuli unnið að undirbúningi að stofnun fiskvinnsluskóla annars staðar á landinu. Ég tel, að það sé kveðið alveg skýrt á um það, að ætlazt hafi verið til, að þegar á árinu 1972 yrði stofnað til fiskvinnsluskóla í Vestmannaeyjum, eins og nú hefur verið gert hér í Reykjavík eða á Suðvesturlandi. Og 7. gr. þessara sömu laga mælir fyrir um það, hvernig skólanefnd skuli skipuð og hvenær hún skuli skipuð, og tel ég, að það sé samkv. lögunum þegar orðið tímabært að skipa skólanefnd fyrir fiskvinnsluskólann í Vestmannaeyjum, og það er það, sem við flm. þessarar till. viljum leggja áherzlu á, að það verði undinn að því bráður bugur að skipa skólanefndina og að til fiskvinnsluskóla verði stofnað þegar á næsta hausti, eins og við teljum að lögin frá 2. apríl 1971 geri ráð fyrir.



Herra forseti. Á þskj. 599 höfum við hv. 12. þm. Reykv. og hv. 9. landsk. þm. leyft okkur að flytja till. til þál. um fjárhagslegan stuðning við upplýsinga- og rannsóknarstofnun verzlunarinnar. Við lifum á nýrri upplýsingaröld í þeim skilningi, að meiri möguleikar hafa skapazt til söfnunar upplýsinga og gagnavinnslu en áður með tilkomu nýrra tækja og nýjum geymsluaðferðum. Jafnframt hefur þjóðlífið orðið flóknara og kröfur aukizt um, að ákvarðanir séu teknar á grundvelli haldgóðra upplýsinga. Einnig má bæta því við, að hinn almenni borgari gerir meiri kröfur til þess en áður, að leyndardómshulu sé svipt af starfsemi einstaklinga, fyrirtækja og hins opinbera. Verður þetta að teljast eðlileg ósk í lýðræðisþjóðfélagi og forsenda þess, að einstaklingar geti myndað sér skoðun sjálfir á grundvelli þeirra gagna, sem staðið hefur verið að með hlutlægum hætti. Samtök allra atvinnuvega á Íslandi hafa skynjað bæði þörfina á því að safna upplýsingum og miðla fróðleik til félaga sinna og almennings. Sömuleiðis hefur og að sjálfsögðu verið unnið að margs konar upplýsingasöfnun og útgáfustarfsemi á vegum opinberra aðila, og má þar nefna Hagstofu Íslands og Efnahagsstofnunina, ráðuneyti, Seðlabanka Íslands og fleiri aðila. Þegar talað er um höfuðatvinnuvegi Íslendinga, er einatt notuð fjórskiptingin í sjávarútveg, landbúnað, iðnað og verzlun. Á vegum bæði sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar eru rekin samtök eða stofnanir styrktar í þágu þeirra, sem stunda margs konar upplýsinga- og rannsóknarstarfsemi. Þessir aðilar njóta stuðnings af hálfu hins opinbera í einu eða öðru formi. Það heitir að vísu ekki jafnan, að stuðningurinn sé beint til rannsóknarstarfsemi, en hún er kostuð af rekstrarfénu. Þetta á við um Búnaðarfélag Íslands í landbúnaði, Fiskifélag Íslands í sjávarútvegi, Iðnþróunarstofnun Íslands og útflutningsmiðstöð í iðnaði. Auk þess eru reknar rannsóknarstofnanir í þágu þessara atvinnuvega, sbr. Rannsóknastofnun landbúnaðarins, fiskiðnaðarins, byggingariðnaðarins og iðnaðarins, að ógleymdri Hafrannsóknastofnuninni, Rannsóknaráði ríkisins o.fl. Hér skulu ekki tilfærðar tölur um fjárveitingar til þessara stofnana, en greinilegt er, að verzlunin í landinu er mjög afskipt í þessum efnum. Þetta er þó ekki vegna þess, að ekki séu næg verk að vinna eða að ekki sé mikilvægt að efla upplýsingasöfnun og rannsóknir á íslenzkri verzlun. Bæði samtök verzlunarinnar og opinberir aðilar hafa hvað eftir annað bent á tilfinnanlegan skort á upplýsingum um verzlunina og talið brýnna úrbóta þörf. Þá þáltill., sem hér er flutt, ber að skoða í ljósi þessa. Það er ekki óeðlilegt, að ríkisvaldið styðji verzlunina í því að safna frumupplýsingum um ýmsa þætti verzlunarinnar, sem opinberir aðilar hefðu ekki komizt yfir að vinna í náinni framtíð, auk þess sem mikill akkur væri í að koma á staðlaðri upplýsingasöfnun á breiðum grundvelli innan verzlunarinnar sjálfrar í því skyni að geta fengið ferskar og sambærilegar upplýsingar um stöðu verzlunarinnar og þróun, þegar taka á mikilvægar ákvarðanir í verzlunarmálum. Auk þess eru ýmis atriði, sem varða almennan fróðleik, eins og um skipulagsuppbyggingu verzlunarinnar, vörudreifingu um landið og fleira. Nú er verzlunin mjög margþætt grein, bæði með tilliti til mismunandi verzlunarstiga, verzlunarforma og tegunda af vöru og þjónustu. Æskilegt væri, að allir aðilar verzlunarinnar gætu sameinazt um rekstur upplýsinga- og rannsóknarmiðstöðvar viðskiptalífsins og að þetta verði sérstök stofnun, sem yrði fjármögnuð með fé frá samtökum verzlunarinnar og frá hinu opinbera. Sterklega kemur einnig til greina, að þessi starfsemi yrði tengd viðskiptadeild Háskólans með einum eða öðrum hætti, t.d. gæti viðskiptadeild átt aðild að stjórn stofnunarinnar eða tekið að sér að vinna tiltekin verkefni á hennar vegum. Mér er kunnugt um, að a.m.k. bæði í Noregi og Danmörku hefur hið opinbera veitt fjárframlög til verzlunarinnar til upplýsingasöfnunar og rannsóknarstarfsemi. Hér er ekki unnt að greina í smáatriðum frá því, í hverju starfsemi rannsóknarmiðstöðvar viðskiptalífsins yrði fólgin en til frekari glöggvunar um, hvað fyrir flm. þáltill. vakir, má nefna eftirfarandi atriði: Í fyrsta lagi að gera sams konar yfirlit yfir rekstur verzlunarinnar, helzt á ýmsum þáttum hennar aðgreindum, og Efnahagsstofnunin og væntanlega nú Framkvæmdastofnun ríkisins hefur gert fyrir sjávarútveg og iðnað og að nokkru leyti landbúnað. Í öðru lagi að gera yfirlit yfir fjölda heildverzlana og smásöluverzlana eftir veltu, fjölda starfsmanna, launagreiðslum, sköttum og gjöldum af ýmsu tagi, vöruflokkum, birgðamagni, starfsþáttum og þess háttar, auk þess sem kannaðar skulu breytingar milli ára á framangreindum liðum með tilliti til mismunandi verzlunarstarfsemi. Í þriðja lagi má nefna að flokka fyrirtækin eftir rekstrarformi og eignaraðild, svo og að kanna stofnun fyrirtækja og fyrirtækjaslit. Í fjórða lagi að kanna skiptingu verzlunar í heildsölu og smásölu milli ríkisfyrirtækja, samtaka framleiðenda, Sambands ísl. samvinnufélaga og einkaaðila, eftir því sem við á. Að kanna vörudreifingu um landið og hvernig henni verði bezt hagað með tilliti til heilbrigðrar byggðaþróunar. Að gera könnun á mismunandi dreifileiðum, bæði með tilliti til innfluttrar vöru og vöru framleiddrar innanlands. Einnig skal gert yfirlit yfir, hvernig fjármögnun á mismunandi starfsþáttum fer fram og hvaða greiðsluskilmálar eru á mismunandi stigum í keðjunni frá framleiðanda til hins endanlega neytanda. Að gera samanburð við hliðstæða starfsemi erlendis, eftir því sem kostur er á. Að gera till. um skynsamlega flokkun á verzluninni með tilliti til framtíðarkannana, sömuleiðis að vinna eftir þessari flokkun og að gera till. um staðlaða gerð framtalseyðuhlaða og könnunargagna með tilliti til þess, að handhægar upplýsingar fáist og úrvinnsla þeirra verði sem greiðust, m.a. með því að miða hana við notkun rafreikna. Eðlilegt er, að hér sé höfð náin samvinna við Hagstofu Íslands, Framkvæmdastofnun ríkisins, Seðlabanka Íslands og ríkisskattstjóra, svo að helztu aðilar séu nefndir. Þá má að lokum geta um, að út verði gefnar upplýsingar reglulega um verzlunina í landinu. Með samþykkt þeirrar till., sem hér er flutt, væri gefið vilyrði fyrir fjárhagslegum stuðningi hins opinbera, sem flm. till. eru sannfærðir um, að nægja mundi til, að úr framkvæmd yrði, enda verður að telja, að verzlunin eigi siðferðilegan rétt á slíkum stuðningi til jafns við aðra aðalatvinnuvegi þjóðarinnar. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að till. þessari verði vísað til hv. fjvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. á þskj. 614 um starfshætti skóla og aðstöðu til líkamsræktar. Till. er þannig orðuð: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta rannsaka: 1) aðstöðu til líkamsræktar í skólum landsins, 2) vinnuálagið í skólum. Rannsókninni skal hraðað svo sem tök eru á, og gera skal Alþingi grein fyrir árangri, þegar það kemur saman í haust.“ Það er öllum hv. þm. vitanlegt, að skólamálin yfir höfuð að tala eru nú mjög í deiglunni. Hér hafa verið til meðferðar á Alþ. á undanförnum vetrum ýmis frv. um skólamál. Sum þeirra hafa verið útrædd og afgreidd, önnur sýnd og síðan tekin aftur til nýrrar meðferðar hjá stjórnarvöldum. Svo er t.d. um grunnskólafrv., sem flutt var hér á þingi í fyrra, en ekki afgreitt þá og væntanlega er í athugun hjá skólayfirvöldum. Nefndir hafa setið að störfum og sitja enn á ýmsum sviðum skólamálanna, og það eru í gangi svokallaðar skólarannsóknir ár frá ári. Það er engin furða, þótt þannig séu mörg járn í eldi varðandi þessi umfangsmiklu mál, fræðslumálin, því að hér er vissulega mikið í húfi. Útgjöld hins opinbera vegna skólahalds almennt í landinu eru afar mikil, þannig að samtalan úr þeim dálki fjárlaga, sem heyrir undir menntmrn., er 3 milljarðar kr. á árinu 1972. Það er að vísu ekki allt vegna skólakostnaðar, enda er sá kostnaður, sem ríkið greiðir, ekki nema hluti af þeim heildarkostnaði, sem fer til þess að halda skólakerfinu gangandi. Og ef með er talin sú vinna, sem skólanemendur sjálfir leggja fram á sínum skólaárum, er áreiðanlega óhætt að tvöfalda þessa tölu, án þess að nokkrar ýkjur séu í frammi hafðar. Skólarnir eru tvímælalaust langstærsta starfssviðið í þessu þjóðfélagi, langstærsta starfssviðið, næst á eftir heimilunum sjálfum. Nýlega hefur verið sagt frá því í fréttum útvarpsins, að í skólum séu nú í vetur 63 þús. manns. Þegar við íhugum það enn fremur, að þarna er ungt fólk, sem er í mótun, og í húfi er bæði andlegur og líkamlegur þroski þess, svo og ræðst það á skólaárum, hvert viðhorf þess verður til þjóðfélagsins, þá má öllum það ljóst vera, hvað hér er mikið í húfi. Heimilin voru áður fyrr svo til einráð um uppeldismálin. Þetta hefur breytzt. Enn þá eru það heimilin, sem fyrstu árin móta hinn uppvaxandi borgara, en síðan taka skólarnir við jafnframt. Og þegar þess er gætt, hversu langur skólatíminn er orðinn og hversu kerfisbundið skólarnir vinna, þá eru e.t.v. áhöld um það, hvorir hafi meiri áhrif á unga fólkið, heimilin eða skólarnir. En mér er nær að halda vegna þessa, sem ég nefndi, að þá séu skólarnir kannske, þegar allt kemur til alls, sterkastir, a.m.k. varðandi það fólk, sem lengri skólagöngu stundar. Ég held þess vegna, að óhætt sé að segja, að það varði alþjóð meira en flest annað, sem fram fer innan veggja skólanna, og það er þess vegna ekki óeðlilegt, þótt oft sé rætt um þessi mál hér á Alþ. og lagðar hér fram ýmsar till. og frv. flutt um þessi efni. Ég ætla ekki í þessari framsögu, sem ég vona, að ég geti haft ekki allt of langa, vegna þess hve takmarkaður tími er orðinn hér á Alþ., að ræða skólamálin almennt. Það er alveg utan við efni þessarar till. og þar að auki á engan hátt á mínu færi að gera þeim málum nokkur skil. En það er sjálfsagt enginn vafi á því, að upp úr því, sem nú et verið að gera í skólamálum, má vænta mikilla breytinga á starfi skólanna. Menn eru þeirrar skoðunar, að námið eins og það nú er sé ekki nógu hnitmiðað, og menn vilja leggja jöfnum höndum áherzlu á andlegan og líkamlegan þroska. Það er talað um, að stytta þurfi t.d. stúdentsnámið. Það þurfi að gerbreyta tilhögun náms á mörgum skólastigum, jafnvel neðan frá og allt upp úr, að manni skilst, og þá fyrst og fremst með það fyrir augum að taka upp hagnýtara nám, sem þjóni betur því starfi, sem nemandinn tekur sér fyrir hendur að námi loknu og sem geri honum mögulegt að nýta sem bezt tímann, sem hann ver til skólastarfsins, meðan hann er í skóla. En þrátt fyrir það, að hiklaust megi vænta árangurs af þeirri vinnu, sem nú er í það lögð að endurskoða skólamálin í heild, þá er það hins vegar víst, að þetta tekur allt saman sinn tíma og hlýtur að taka langan tíma, jafnvel þótt unnið sé að því með myndarskap. En þessi till., sem ég hef leyft mér að flytja hér, er nánast um það, að fram verði látin fara skyndiathugun á tveimur afmörkuðum sviðum. Ég skal með fáum orðum gera grein fyrir ástæðunum til þess, að ég flyt þessa till. Ég vil fyrst fara nokkrum orðum um þann þáttinn, sem fjallar um vinnuálagið. En það er almennt álit, held ég mér sé óhætt að segja, að það sé mjög handahófskennt, hversu mikið vinnuálag er í hinum ýmsu skólum og á hinum ýmsu skólastigum. Það mun hafa verið á síðasta þingi, sem nokkrar umr. urðu um þetta efni. Það var við 1. umr. um frv. til l. um skólakerfi, sem þá var lagt hér fram, og mun umr. hafa farið fram í janúar. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, flutti þá ræðu, sem síðar var birt í blöðum í úrdrætti og vakti töluverða athygli. Hann ræddi þar um vinnuskilyrði skólafólksins, einkum varðandi heimavinnuna. Sýndi hann fram á, hvernig hún oft og einatt og á ýmsum skólastigum er í engu samræmi við almennan vinnutíma fullorðins fólks. Eftir skólatíma á daginn er unglingunum gert að vinna heima fleiri klukkustundir og oft við allsendis óhæfileg vinnuskilyrði, eins og að líkum lætur, miðað við þann húsakost, sem fyrir hendi er hjá fjölskyldum. Jafnvel stóru, nýju húsin eru ekki sérlega heppileg til þess að gefa tækifæri eða veita næði til slíkra starfa. Ég man, að hann benti sérstaklega á það, hversu niðurdrepandi það hlyti að vera, andlega séð, að hafa fyrir framan sig, kannske árum saman á hverjum einasta degi yfir skólatímann, næstum óyfirstíganleg eða kannske alveg óviðráðanleg viðfangsefni og finna það alltaf á sér, að þeim yrði ekki lokið á fullnægjandi hátt. Og hann varaði við því, að verkefnin, sem nemendum væri ætluð heima, væru miðuð við harðsæknustu nemendurna, afburðafólkið. Þau þyrftu að sjálfsögðu að miðast við getu hins almenna nemanda. Hann sagði á þessa leið: „Það verður að finna nýjar leiðir í verkstjórn í skólunum, svo að námið verði eins og eðlileg vinna, unnin á eðlilegum tíma.“ Og í lok þessarar ræðu sinnar komst Eysteinn Jónsson m.a. þannig að orði, og ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að vitna til þeirra ummæla. Hann sagði: „Það verður að ryðja nýjar brautir með hjálp þeirrar reynslu, sem aðrar þjóðir hafa. Ég þekki fólk, sem á heima á Norðurlöndum og á unglinga í skólum, sem eru þannig settir, að þeir fara á morgnana um kl. 8 að heiman og koma svo heim aftur um kl. 4. Hafa þá lokið dagsverki oftast nær. Þetta er eins og annað líf. Þetta er eðlilegt líf. Hjá okkur líkist þetta engu eðlilegu lífi. Það er nánast eins og martröð. Við erum náttúrlega samdauna þessu, og það þarf sjálfsagt mikið átak til þess bara að sjá þetta, gera sér grein fyrir þessu. Því að það liggur hér í landi að ætla unglingum miklu meira verk en fullorðnu fólki, og niðurstaðan er líka eftir því oft á tíðum“, sagði þessi hv. þm. í niðurlagi ræðu sinnar um þetta efni í fyrra. Síðan þessar umr. fóru fram og raunar áður, hef ég oft hugleitt þessi mál, þennan þátt sérstaklega, og ég hef rætt við ýmsa foreldra, sem eiga börn í skóla á ýmsum skólastigum. Sumir, og þeir eru fleiri, segja svipaða sögu. Þeir segja það álit sitt, að heimavinnan sé óeðlilega mikil og aðstaðan til að leysa hana af hendi engan veginn viðunandi. Sumir segja, að sín börn sitji jafnan yfir bókum og verkefnum lon og don, þegar heim er komið. Það verði lítið um tíma til að lesa bækur um almennt efni, til að hlusta á útvarp eða að horfa á sjónvarp eða stunda félagslíf. Lítið um tíma til þess að sinna slíkum hlutum, sem almennt eru þó taldir tilheyra nútímalífi. Hinu leyni ég alls ekki, að einstaka, en þeir eru færri, segja aðra sögu. Þeirra reynsla er sú, að það sé ekki óeðlilegt álag á þeirra börnum. Ég hygg, að báðir hafi rétt fyrir sér. Nú er það svo sem auðvitað, að nemendur í skólum, svo sem annað fólk, eru ákaflega ólíkir. Sumir eru röskir til verka, aðrir seinfærir. Fyrir utan það, að menn eru mismunandi kappsfullir og áhugasamir. En þrátt fyrir þá staðreynd, sem auðvitað öllum er ljós, hef ég þó dregið þær ályktanir af því, sem ég hef komizt á snoðir um almennt um þessi mál, að það sé hvergi nærri nógu gott skipulag á í þessum efnum né nægilegt samræmi á milli hinna einstöku skóla og skólastiga að því er þetta varðar. Hér við bætist svo það, að í vetur hef ég orðið persónulega vitni að einu afbrigði vinnuálags í skólum þessa lands. Og það, sem ég hef þar orðið vitni að, hefur vakið furðu mína og beinlínis óhug. Þetta er í handavinnudeild Kennaraháskóla Íslands. Ég hef fylgzt allnáið með nokkrum nemendum í skólanum. Eftir því sem mér skilst, eru þarna mjög dugandi kennarar. Ég þekki þá ekki persónulega, en allt, sem þessir nemendur, sem ég þekki aftur á móti allnáið, hafa af þeim að segja, er yfirleitt mjög gott. Þeir eru góðir í umgengni og hjálpsamir við nemendur og allt eðlilegt á þann hátt, og ég hygg, að nemendur nái þarna mjög mikilli leikni, að kennslan sé fjölbreytt, a.m.k. hjá stúlkum, og allt gott um hana að segja út af fyrir sig. En þá er það heimavinnan. Það er tvennt, sem hefur vakið sérstaka athygli mína í sambandi við heimavinnu nemenda við þessa skólastofnun, handavinnudeild Kennaraháskóla Íslands. Annars vegar er það, að þar virðist skipta algjörlega í tvö horn að því er varðar pilta og stúlkur. Eftir því sem ég bezt veit, njóta bæði kynin sömu réttinda að námi loknu í þessum skóla og eiga að taka sömu laun fyrir kennslu í handavinnu, ef þau stunda hana í sömu skólum. En mismunurinn á heimavinnu virðist mér vera afskaplegur. Piltar vinna að sjálfsögðu með ýmis verkfæri. Þarna eru notaðir, eins og að líkum lætur, hefilbekkir og margs konar smíðavélar o.s.frv. Slík verkfæri verða að sjálfsögðu ekki flutt heim í íbúðir fólks. Þar af leiðir, að þeirra heimaverkefni eru mjög lítil. Og ég hef það fyrir satt, að þeir, sem dugmiklir eru, geti notað seinni hluta dags til þess að vinna aðra vinnu. Aftur á móti hjá stúlkunum eru heimaverkefnin ákaflega mikil. Og að mínum dómi er þessi munur algjörlega óeðlilegur. Hann er miklu meiri en eðlilegt er og hægt er í raun og veru að forsvara, miðað við það, að bæði kynin stefna að sama prófi og hljóta sömu réttindi að námi loknu. Þetta er annað. Hitt er svo varðandi sjálft vinnuálagið hjá stúlkunum. Ég þekki mjög vel til þess arna vegna persónulegra kynna minna af nokkrum nemendum í þessum skóla í vetur. Ég hef orðið vitni þess, að það hefur verið föst venja að fara á fætur á milli kl. 7 og 71/2, þó nær 7 framan af vetri. Síðan er farið í skólann um kl. 8. Tímum lýkur þar mismunandi snemma dags, eins og venja er, en yfirleitt samt unnið í skólanum daglangt eða mjög oft eftir að hinum fasta skólatíma lýkur, því að þar þykir vinnuaðstaða betri. Síðan er komið heim, oft svona nálægt kvöldmat. Það er gleyptur í sig maturinn, og síðan er sezt að vinnu. Og það hefur verið unnið til kl. 1 og 2 á hverri nóttu sex daga í viku þori ég að fullyrða, frá því á haustnóttum og fram á þennan dag. Það hefur heldur dregið úr þessu nú upp á síðkastið, og mér skilst eingöngu af því, að nemendur hafa ekki haft úthald til að þola þennan stutta svefntíma mánuðum saman. En eigi að síður er stefnt að því að vera mættur í skólann kl. 8, og ég hygg, að það hafi sjaldan verið farið að sofa fyrir kl. 1. Í grg. með till. er því slegið föstu, að dæmi séu til þess, að vinnutími skólafólks hafi farið yfir 80 klst. á viku. Ég vildi ekki hafa neinar ýkjur í frammi í grg. með till., en sannleikurinn er sá, að þessi tala er í rauninni allt of lág, því að vinnutíminn hefur verið miklu lengri en þetta. Við þetta bætist svo það, að vinnan þarna er ákaflega einhliða. Þetta er handavinna við saum, hekl og prjón og ýmislegt annað af því, sem kallað er kvenlegar hannyrðir. Það eru mjög fáir bóklegir tímar á viku eftir að kemur í þessa verknámsdeild. Og í vetur var alls engin leikfimikennsla um hönd höfð né líkamsrækt af nokkru tagi. Hvernig halda menn svo, að ástand þessara nemenda heilsufarslega séð sé orðið eftir sjö mánaða törn á þennan hátt, sem ég hef nú lýst? Ég ætla ekki að ræða um það neitt nánar, hvernig hópurinn er á sig kominn í dag, en ég get þó getið þess, að mjög algeng einkenni eru nú þreyta og þyngsli í höfði og vöðvabólga á hálsi og herðum. Nú eru byrjuð próf í skólunum, og það eru erfiðir dagar í þessum skóla, alveg eins og í öðrum skólum landsins. Og nemendur herða nú náttúrlega vökurnar, eftir því sem hægt er, ofan á allt, sem á undan er gengið í vetur og ég hef áður lýst. Þetta minnir á gömlu sögurnar um tóvinnuna á vetrum. En þá voru bara engin vökulög sjómanna, og þá var ekki búið að finna upp 40 stunda vinnuviku. Þá notuðu menn vökustauta, þegar leið að lokum, - ég ætla, að allir hv. þm. viti, hvað það var. Nú er það apparat óþekkt meðal ungs fólks. En er ekki full ástæða til þess að óttast það, að aðrir og verri vökustaurar séu notaðir nú, þegar í óefni er komið? Það má spyrja, hverju þjóni svona vinnubrögð. Hvort ekki sé hægt að haga þessu með einhverjum öðrum hætti án þess að tapa verulega í. Og það má spyrja, er verið með þessum vinnubrögðum að búa fólk undir frjótt og hamingjusamt lífsstarf, eða er það eitthvað annað, sem gerist með þessum hætti? Nú vildi ég síðastur manna verða til þess að mæla með iðjuleysi ungmenna, síðastur manna. En ég held þó, að hóf sé bezt að hafa í öllum máta. Ég held, að menn ættu a.m.k. að geta orðið sammála um það, af því að skólanám er auðvitað vinna eins og annað, sem menn leggja fyrir sig á ýmsum æviskeiðum, að gera svona álíka kröfur um vinnutíma og afköst til fólks á skólaaldri eins og gert er til fullorðins fólks almennt. Ég held, að það hljóti flestir að geta orðið sammála um það. Ég skal alveg játa það, að kynni mín af því, sem ég nú hef verið að lýsa og af nemendum þessa skóla í vetur leið, þau hafa ýtt undir mig með það að flytja þessa þáltill., sem hér liggur fyrir. Eins og ég sagði áðan, er mér vitanlega ljóst, eins og allir líka vita, að nemendur eins og annað fólk eru mjög misjafnir og sumir seinir og aðrir röskir og sumir eru vanir að vinna og aðrir óvanir því. Og má vera, að þeir nemendur, sem ég hafði kynni af, séu í hópi hinna seinvirku. En í sambandi við þetta fólk, sem þarna er að starfi, er ástæða til að hafa það í huga, að þetta fólk hefur allt lokið landsprófi eða gagnfræðaprófi. Og það fólk, sem ég þekki persónulega, er þaulvant að vinna á öðrum sviðum. Það hefur verið í síldarsöltun á sínum tíma með öllum þeim vökum, sem því starfi fylgdu, og hörku. Það hefur unnið í frystihúsum, unnið við landbúnaðarstörf einnig, það er m.ö.o. vant bæði skólavinnu og líkamlegri áreynslu í töluvert ríkum mæli. Ég vil aftur minna á það, sem ég sagði áðan í öðru sambandi, að álag á nemendur í skólum þarf að miða við eitthvert meðallag. Ástæðan til þess, að ég hef skýrt frá þessum dæmum, er sú, að ég nauðaþekki þau, og eins og ég sagði, þau eru líka beinlínis hvati að þessum tillöguflutningi. En með vísun til þeirra atriða, sem ég drap á úr ræðu hv. 1. þm. Austf. í fyrra, og vísun til viðtala minna við fólk, sem á börn í öðrum skólum og á allt öðrum skólastigum, þá tek ég skýrt fram, að það er ekki vegna þess, að ég álíti, að það, sem þarna hefur gerzt, sé neitt einsdæmi, að ég nefni það sérstaklega, heldur geri ég það til þess að skýra myndina. Ég álít, að það sé þörf aðgæzlu miklu víðar en þarna, bæði um sjálft vinnuálagið og um mismuninn á milli kynja, sem einnig kemur fram í þessu tiltekna dæmi og ég vék að fyrr. Ég vil og taka það fram, að ég er sannfærður um það, að þar sem svona mistök hafa orðið, - því að ég kalla þetta mistök, ég leyfi mér það, - þar eru þau ekki af því sprottin, að það fólk, sem þar vinnur, sé að yfirlögðu ráði eða neitt í þá áttina að leggja óhóflega vinnu á sína nemendur. Því fer víðs fjarri. En sannleikurinn er sá, og það þekkjum við viða úr öllu mannlegu lífi, vil ég segja, að menn eru tiltölulega fljótir að venjast hlutunum, vaninn er ákaflega sterkur og það sterkur, að við gerum okkur oft ekki grein fyrir því, hvað honum fylgir og hvað í venjunum felst. Þess vegna er það, að við höfum öll meiri og minni þörf fyrir, að bent sé á það, sem miður fer á þessum sviðum og öðrum, með það í huga, að reynt sé að spyrna við fótum og bæta um. Annar þáttur þessarar till. fjallar um aðstöðu til líkamsræktar. Nú hefur það verið lengi í lögum landsins, að öllum ungmennum skuli séð fyrir nokkurri kennslu í leikfimi og öðrum líkamlegum íþróttum. Þetta hefur verið lengi í lögum, en hvernig er ástatt í þessum efnum? Hvernig er framkvæmdin? Það skortir víða húsnæði, segja menn, til þess að hægt sé að uppfylla þær kröfur, sem lögin gera í þessum efnum. Sannleikurinn er nú sá, að það er margt hægt að gera án fullkomins húsnæðis, ef nægur vilji er fyrir hendi, og meira að segja án nokkurs húsnæðis. Við höfum t.d. séð það þm. í vetur út um gluggana í Þórshamri, að fyrri hluta dags hleypur þar stundum fram hjá hópur ungra manna. Ég tók eftir þessu nokkrum sinnum og vissi ekki, hverju þetta sætti. En mér hefur nú verið sagt, að þetta séu nemendur úr Menntaskólanum við Tjörnina, sem gera þetta eftir hvatningu leikfimikennara síns, þar sem þeir hafi lítið eða ekkert íþróttahúsnæði. Það er margt hægt að gera, ef nægur vilji er fyrir hendi. En ég álít líka, að við eigum að geta svona yfir höfuð að tala látið í té sæmilega aðstöðu til þess, að unnt sé að stunda líkamsrækt við skóla okkar með eðlilegum hætti, ef nægilegrar hagsýni er gætt. Mér er það mjög til efs, að í skólamannvirkjagerð okkar á undanförnum árum hafi verið gætt nægilega mikillar hagsýni. Mér er það mjög til efs. Ég verð að játa það, að ég get lítið um þetta fullyrt, er enginn fagmaður og hef ekki persónulega kynnzt nema fáum dæmum, sem mér finnst bera vott um einstaka óhagsýni. Skal þó nefna eitt. Við Húsmæðraskólann á Hallormsstað stóð til að byggja kennarabústað. Beðið var um teikningu frá opinberum aðilum. Við fengum teikningu að kennarabústað. Hann var 185 m2 að flatarmáli, ætlaður einum kennara. Stofunni var þannig fyrir komið á þessari teikningu, að hún var í einni lengju og var að mig minnir 14 m á lengd! Hún hét ýmsum nöfnum, dagstofa, borðstofa o.s.frv., en lengdin var þessi. Það gerir þessa mynd enn afskræmilegri að mínu mati, að þetta er teiknað fyrir húsmæðraskóla. Það er nefnilega mjög venjulegt, að einmitt kennarar við húsmæðraskóla komi nýútskrifaðir úr Húsmæðrakennaraskólanum og kenni oft ekki nema stutta hríð, því að þá giftast þær, þessar góðu stúlkur, og eru á bak og burt. Þetta er aðeins eitt dæmi, en ég óttast það, að við höfum ekki alltaf gætt nægilegrar hagsýni, þegar við erum að byggja okkar skólamannvirki, og að vöntunin á íþróttaaðstöðunni kunni að einhverju leyti að stafa af því. Ég get nú ekki látið vera að vekja athygli á ákaflega miklum þverstæðum, sem ég hef orðið sjónarvottur að í vetur í sambandi við skólamál annars vegar og almennan aðbúnað að fólki hins vegar. Í vetur fórum við fjvnm. í Menntaskólann í Reykjavík að líta þar á húsakynni. Þar sáum við furðulega sjón. Ég man sérstaklega eftir þremur stofum, sem við gengum um. Ein stofan var samsett úr tveimur íbúðarherbergjum í gömlu íbúðarhúsi. Til þess að koma nægilega mörgum fyrir varð svo þröngt um miðbik stofunnar, sem mjókkaði þar aðeins, að nokkrir nemendur urðu að fara fram á gang og inn hinum megin til þess að komast að töflunni. Í annarri stofu var setið svo þétt, að þegar nemendur voru setztir, hafði kennaraborðið stöðu þannig, að kennarinn sneri andlitinu út að vegg, en vanganum í nemendur, öðruvísi varð því ekki fyrir komið, nema að fækka í bekknum. Í þriðju stofunni sýndist mér þó vera þrengst, því að þar var ekkert pláss fyrir kennaraborð. Ég efast um, að þar hafi verið pláss fyrir stól kennara, ég skal þó ekki fullyrða um það, en ætli það hafi verið eftir nema fyrir sólana á skónum hans. Þetta er svo furðulegt, að yfir það ná engin orð, þegar þess er gætt, að hér í þessum bæ og víðs vegar um allt land býr sá almenni borgari í mjög góðum húsakynnum almennt og margir hverjir í slíkum höllum og svo stórum að flatarmáli, að það rétt djarfar fyrir veggjum, þegar ekki er því meiri lýsing inni. Að því hef ég orðið vottur. Það er a.m.k. ómögulegt að trúa því, að þetta þurfi að vera svona, að nemendur, sem koma úr þessum húsum, ég vil segja úr venjulegum ágætum íbúðum okkar yfir höfuð, að það þurfi að stúa þeim svona saman eins og þorski í fiskstæðu í gamla daga, á meðan menn kunnu að stúa og létu hnakkana snúa upp. Þetta er svo ömurlegt á að horfa, að það tekur engu tali. Þarna eru einhver mistök á ferðinni. Og þó að það kunni að hafa verið erfiðleikar að bæta úr þessu, þá er þetta allsendis óforsvaranlegt. Við sáum íþróttaaðstöðuna í þessum gamla skóla, sem er ein elzta og virðulegasta menntastofnun í þessu landi, og hún er einn salur, sem nú er talinn allt of litill, sturtur mjög fáar og léleg aðstaða í búningsklefum, og þó er þetta ætlað fyrir 30 nemendur til hreinlætis eftir leikfimitíma. En í þessum skóla er þó sem sagt vottur að aðstöðu til líkamsræktar. Og okkur var sagt, að allir nemendur fengju þar tvo tíma á viku í því skyni. Það er staðreynd, að í vetur hafa 63 þús. manns verið í skólum á Íslandi. Við skulum minnast þess, að þetta fólk, unga fólkið í dag, situr í skólunum ekki nokkra mánuði, eins og við gerðum, sem nú erum orðin miðaldra og eldri, heldur 10–20 vetur, eftir því hvað skólagangan er löng. Þarna er ungt fólk í vexti og í mótun. Við þetta bætist svo það, þegar við hugleiðum málið með tilliti til líkamsræktar og þarfarinnar á því sviði, að allt þjóðlíf okkar er stöðugt að færast meira og meira í stólana, í skrifstofu- og þjónustustörf. Vélvæddur iðnaður, að ógleymdum vélvæddum heimilum, þetta er það, sem við búum við í dag. Þetta útheimtir, að lögð sé meiri alúð við líkamsrækt í skólum landsins. Ég held, að það þurfi ekki frekari rökstuðning fyrir því, að nauðsynlegt er að gaumgæfa þessa hlið málanna alveg sérstaklega. Ég minnti á það í upphafi máls míns, að skólamálin eru með vissum hætti mjög í deiglunni. Það eru byggð skólahús í ákafa, og við þurfum að gera hvort tveggja í senn, hafa undan fjölguninni og ljúka því að byggja upp fyrir æskuna almennt, því að skólahús voru auðvitað ekki til hér fyrir nokkrum áratugum siðan fremur en aðrar byggingar. Það er stefnt að því að gera námsefnið hagnýtara, taka upp nýjar kennsluaðferðir og beita nýrri skipan í skólastarfinu í heild og á einstökum skólastigum. Því má kannske spyrja sem svo: Til hvers er þá að vera að flytja till. á borð við þessa, sem ég hef lagt hér fram, till. um sérstaka rannsókn á aðstöðu til líkamsræktar og á vinnuálagi í skólunum? Því til vil ég svara þessu: Í fyrsta lagi álít ég ástandið á þessum væng mjög alvarlegt og svo alvarlegt, að hópar ungs fólks á ýmsum skólastigum - hvað stórir get ég náttúrlega ekki gert mér grein fyrir - eigi það beinlínis á hættu að bíða varanlegt heilsutjón, bæði vegna vanabundinna og óskynsamlegra vinnubragða og meðfylgjandi streitu og svo vegna skorts á líkamsrækt, vegna hreyfingarleysis í bókstaflegum skilningi. Og í öðru lagi tel ég, að með góðum vilja sé unnt að afmarka þessi atriði, sem till. fjallar um, og mögulegt sé að gera sér grein fyrir ástandinu á þessum sviðum og hefjast handa um úrbætur á þeim fyrr en ella væri, ef beðið væri eftir niðurstöðum af þeim almennu aðgerðum, sem nú fara fram og ég hef áður vikið að, og þessi atriði þá ekki tekin fyrir afmörkuð. Ég tel, að hér sé um það alvarlegt mál að ræða og jafnframt nokkuð einangrað, að það beri að veita því þann forgang að skoða það alveg sérstaklega. Ég legg svo til, herra forseti, að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef hér á þskj. 560 undir lið nr. 2 beint fsp. til hæstv. forsrh. um leiguhúsnæði á vegum ríkisins og ríkisstofnana. Mér hefur verið bent á, að hagsýslan hefur með þetta húsnæði að gera, og væri þess vegna rökrétt að beina þessari fsp. til hæstv. fjmrh. Fsp. er í þremur liðum: 1. Hvert var leigugjald fyrir húsnæði, sem ríkið og ríkisstofnanir höfðu á leigu árið 1971? 2. Hvað er hér um marga fermetra að ræða? 3. Hvernig skiptist leigan eftir kjördæmum? Húsnæðismálin hefur nokkrum sinnum borið á góma, og nauðsynlegt er, að hv. þm. fái að kynnast því, hversu mikið húsnæði ríkið hefur á leigu, og þegar fjallað er hér um mikla framkvæmdaáætlun og í ljós kemur, að ríkið leigir mjög mikið húsnæði, er ekki óeðlilegt, að tekin sé um það afstaða eða a.m.k. rætt, hvort ekki sé nauðsyn, að ríkið byggi fyrir sína starfsemi eitthvert lágmark á hverju ári til að fullnægja eðlilegri eftirspurn. Sumar ríkisstofnanir hafa kvartað undan erfiðri aðstöðu, þegar fulltrúar þessara stofnana koma í fjvn., og mér fannst þess vegna eðlilegt að fá um þetta nokkurt yfirlit.



Herra forseti. Eins og kom fram í framsöguræðu hv. fyrirspyrjanda, 5. þm. Reykn., þá hefur fjárlaga- og hagsýslustofnunin með leiguhúsnæði ríkisins að gera, og heyrir það undir fjmrn. Það svar, sem ég kann að gefa við þessu, er samið af fjárlaga- og hagsýslustofnuninni og er svo hljóðandi, en þó er gerð sú breyting, að hér er miðað við þetta eins og það var í apríl núna, en það er það nýjasta, sem til eru upplýsingar um. Samkv. þeim gögnum, sem fjmrn., fjárlaga- og hagsýslustofnunin, hefur undir höndum, er árleg leiga á því húsnæði, sem ríkið hefur á leigu í apríl s.l., samtals 38 millj. 712 þús. 908 kr. Er leigan þá eingöngu talin, en ekki ljós, hiti, ræsting eða annar kostnaður. Ekki er meðtalið, þegar ríkisstofnun leigir annarri húsnæði, en hins vegar meðtalin leiga hjá ríkisbönkum og hjá sveitarfélögum. Þegar um er að ræða verðtryggingu samninga, er miðað við vísitölu eins og hún var útreiknuð í nóv. 1970, enda hefur ekki verið heimilt að hækka húsaleigu síðan. Samkv. áðurnefndum gögnum og reiknað af sama grundvelli leigir ríkið samtals 37 623 fermetra. Þessu húsnæði má skipta á eftirfarandi hátt eftir því, til hvers það er notað: Skrifstofuhúsnæði er 19 505 fermetrar, geymsluhúsnæði 2 806, kennsluhúsnæði 7 754 og þjónustuhúsnæði 7 558. Með geymsluhúsnæði er átt við húsnæði, sem sérstaklega er tekið á leigu til þeirra nota, en ekki geymsluhúsnæði, sem fylgir öðru húsnæði. Með þjónustuhúsnæði er átt við húsnæði undir ýmiss konar starfsemi, eins og vínafgreiðslu Afengis- og tóbaksverslunar ríkisins, vöruafgreiðslu Skipaútgerðar ríkisins, framleiðsluhúsnæði Lyfjaverzlunar ríkisins, sjálfvirkar símstöðvar úti á landi o.fl. Þá er spurt um það í þriðja lagi, hvernig þessi leiga skiptist eftir kjördæmum: Reykjavík 30 millj. 409 þús. 659, Vesturland 475 þús. 200, Vestfirðir 456 þús. 461, Norðurland v. 361 þús. 865, Norðurl. e. 3 millj. 271 þús. 110, Austurland 383 þús. 100, Suðurland 619 þús. 220, Reykjanes 2 millj. 736 þús. 293 kr. Til viðbótar þessu get ég gefið þær upplýsingar, að leiguhúsnæði stjórnarráðsins er eftirfarandi, þegar fjárlaga- og hagsýslustofnun og heilbr.- og trmrn. hafa flutt í Arnarhvol: Menntmrn. 805 fermetrar, utanrrn., varnarmáladeildin, 185, sjútvrn. 195, fjmrn., ríkisendurskoðun, 755 og Hagstofa Íslands 923. Ársleiga fyrir þessa 2863 fermetra á núv. verðlagi er 3 millj. 621 þús. kr. Þá tel ég mig hafa svarað því, sem um var spurt af hv. þm.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. sérstaklega fyrir góð og glögg svör. Það kemur í ljós, að hér er um verulegar upphæðir að ræða, og ef við lítum á það, að áhugi er nú nokkur á því að flytja vissar stofnanir frá Reykjavík út á landsbyggðina, þá er sýnilegt, að byggingarþörf er þar fyrir hendi fyrir þessar stofnanir. Engu að síður er mjög athyglisvert, hversu leigan hér í Reykjavík er mikil og hversu ríkið sjálft eða ríkisstofnanir eru í miklu húsnæðishraki og verða að leigja víða. Það er athyglisvert, að skrifstofuhúsnæði, sem er leigt, er tæplega 20 þús. fermetrar, 19 500 fermetrar, þannig að stofnkostnaðurinn við að byggja fyrir ríkið yrði mjög mikill, ef eftirspurn yrði fullnægt. Ég held, að þegar maður lítur á þessa skýrslu, þá sé eðlilegt, að gerð yrði áætlun um byggingu á húsnæði fyrir hina margvíslegu starfsemi, skrifstofustarfsemi, geymsluhúsnæði, kennslustarfsemi og þjónustustarfsemi, sem ríkið innir af hendi. Í dag leigir það 37 600 fermetra, þannig að hér er um mikla fjárfestingu að ræða, ef fullnægja ætti eðlilegri eftirspurn. Það dettur auðvitað engum í hug, að það yrði gert á stuttum tíma, en nauðsynlegt er að móta hér ákveðna stefnu í þessum málum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. á þskj. 662, sem hljóðar svo: 1. Hversu margir (hjón og einstaklingar) hafa hlotið elli- og örorkulífeyri á fyrsta ársfjórðungi yfirstandandi árs? Hve háum fjárhæðum í heild hafa umræddar lífeyrisgreiðslur numið? 2. Hve margir þessara aðila hafa á sama tímabili fengið álag á lífeyri sinn vegna verulega skertrar starfsgetu og bágra aðstæðna, og hve mikil er sú álagsupphæð í heild? 3. Hversu margir framangreindir lífeyrisþegar hafa hlotið á sama tímabili umframlífeyri samkv. ákvæði almannatryggingalaga um lágmarkstekjutryggingu, og hversu mikil er sú umframupphæð í heild? 4. Hvernig er framkvæmd bótagreiðslna samkv. framangreindu tekjutryggingarákvæði háttað í einstökum atriðum? Ástæðan fyrir því, að ég ber fram þessa fsp., er sú, að mér finnst rík ástæða til þess, að hv. alþm. fylgist vel með framkvæmd laga um almannatryggingar, einkum þeirri nýjung, sem felst í svonefndu tekjutryggingarákvæði. Ég tel þá meginhugsun, sem að baki þessu ákvæði býr, vera sjálfsagða í velferðarþjóðfélagi, þ.e. að öllum þegnum þjóðfélagsins séu tryggðar lágmarkstekjur. Á hinn bóginn hef ég ekki leynt þeirri skoðun minni, að framkvæmd ákvæðisins samkv. núgildandi lögum hljóti að vera erfið og óréttlát gagnvart lífeyrisþegum, sem annað tveggja afla sér smávægilegra tekna eða eiga rétt á lífeyrissjóðsgreiðslum. Eins og kunnugt er, reiknast slíkar greiðslur til tekna, og skerðist þá tekjutryggingarupphæð að nokkru eða öllu leyti. Þess hefur þegar orðið vart, að einstakir sjóðfélagar lífeyrissjóða hafi af þessum sökum óskað endurgreiðslu iðgjalda sinna í viðkomandi sjóði og afsals réttinda vegna þessarar skerðingar. Það er einnig svo, að vinni eiginmaður, sem er lífeyrisþegi, ásamt konu sinni fyrir rúmlega 6 þús. kr. á mánuði, skerðist lífeyrisupphæð tekjutryggingar að sama skapi fyrir bæði hjónin. Hliðstætt gildir um einstakling. Nú er það svo, að mig grunar, að það séu ekki hlutfallslega margir lífeyrisþegar, sem hljóta bætur samkv. framangreindu tekjutryggingarákvæði. Ástæðan til þess er sú, að þeir, sem hafa verulega skerta starfsgetu og bágar ástæður, fá álag á lífeyri sinn, en aðrir hafa yfirleitt einhverjar smávægilegar tekjur. Það er alveg ljóst, að það fólk, sem tekur lífeyri samkv. lágmarkstekjutryggingarákvæði almannatryggingalaga þarf að hafa rétt til hliðstæðra greiðslna. Hitt er meiri spurning, þar sem sennilega er ekki um marga aðila að ræða, hvort ekki er rétt að gera þetta á þann hátt, sem betur samrýmist lífeyrissjóðakerfinu og réttlætiskennd þess fólks, sem vinnur sér fyrir smáupphæðum umfram sinn lífeyri.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég hef vísað þessum fsp. hv. þm. Lárusar Jónssonar til forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins, Sigurðar Ingimundarsonar, og eru svör hans svo hljóðandi: Tryggingastofnuninni hefur borizt bréf hins háa rn., þar sem óskað er umsagnar um fsp. Lárusar Jónssonar alþm. á þskj. 662. Þess er ekki að vænta, að fyrir liggi bókhaldslegar niðurstöður sem hægt sé að byggja á óyggjandi svör við þeim spurningum, sem fram eru lagðar. Það mundi taka lengri tíma en við verður komið að láta fara fram nægilega athugun í tryggingaumboðunum. Verður því að mestu að byggja svörin á upplýsingum, sem fyrir hendi eru í aðalskrifstofunni. Fyrsta liðinn má áætla með allgóðri hlutfallslegri nákvæmni. Annar, en þó einkum þriðji liðurinn eru erfiðari viðfangs, en þó skal reynt eftir beztu getu að gefa nokkra hugmynd um þá miðað við þær upplýsingar, sem fyrir liggja. Um framkvæmd tekjutryggingarinnar er það að segja, að tryggingarnar hafa af eðlilegum ástæðum verið háðar fyrirgreiðslu skattstofa, þar sem byggja verður úrskurði um bótahækkanir á skattskýrslum umsækjenda. Bótagreiðslur gátu því hvergi hafizt fyrr en í marzmánuði. Í Reykjavík má heita, að búið sé að úrskurða allar umsóknir, sem borizt hafa, en umsóknir eru enn að berast, svo að tölur um fjölda úrskurða og bótaupphæðir fyrir fyrsta ársfjórðung fara hækkandi. Þess skal enn fremur getið í þessu sambandi, að hafinn er undirbúningur að því að dreifa með júnígreiðslum nánari upplýsingum um framkvæmd tekjutryggingarákvæðanna til þeirra elli- og örorkulífeyrisþega, sem enn hafa ekki látið kanna rétt sinn til þessara bóta. Má því segja, að þær upplýsingar, sem nú liggja fyrir um framkvæmd tekjutryggingarákvæðanna, séu nánast bráðabirgðaupplýsingar og verði að taka þær með fyrirvara um aðstæður til fullnægjandi eða endanlegra upplýsinga. Fyrsta fsp. hv. þm. var svo hljóðandi: Hversu margir (hjón og einstaklingar) hafa hlotið elli- og örorkulífeyri á fyrsta ársfjórðungi yfirstandandi árs? Hve háum fjárhæðum í heild hafa umræddar lífeyrisgreiðslur numið? Svarið við þessari spurningu er það, að hjón, sem fengið hafa elli- og örorkulífeyrisgreiðslur, eru 2710, en bótaupphæðir til þessara hjóna í jan.-marz eru 124.5 millj. kr. Einstaklingar, sem fengið hafa elli- og örorkulífeyri, eru 13 080 talsins, en bótaupphæðin til þeirra á tímabilinu jan.–marz er 315 millj. Samtals nema þessar greiðslur þessa fyrstu þrjá mánuði ársins 439.5 millj. kr. Eins og áður er vikið að, má þetta teljast hlutfallslega rétt áætlun, þar sem fjöldi bótaþega er svo til þekkt tala og töluleg þyngd bótagreiðslna að miklu leyti föst og lögákveðin. Þó nokkurrar ónákvæmni gætti í svörum við 2. og 3. lið hér á eftir, en niðurstöður þeirra eru hér innifaldar, mundi það ekki vega þungt í þessu sambandi. Auk þessara bótagreiðslna er áætlað, að 1590 einstaklingum hafi verið greiddar um 16 millj. kr. í örorkustyrk á fyrsta ársfjórðungi, en örorkustyrkur er eins og kunnugt er heimildargreiðslur til þeirra, sem hafa milli 50 og 75% örorkumat. Önnur fsp. var svo hljóðandi: Hve margir þessara aðila hafa á sama tímabili fengið álag á lífeyri sinn vegna verulega skertrar starfsgetu og bágra aðstæðna, og hve mikil er sú álagsupphæð í heild? Spurningin hefur verið skilin svo, að hér væri átt við, hve margir elli- og örorkulífeyrisþegar nytu heimildarhækkana samkv. núgildandi lögum og reglugerðum og hve háum heildarupphæðum þær nemi. Þetta skal tekið fram, til þess að skýrt sé, hverju er verið að svara. Þeir elli- og örorkulífeyrisþegar, sem njóta heimildarhækkana hér í Reykjavík, eru 1040, og samkv. úrtaki, sem gert var á spjaldskrá stofnunarinnar, nemur bótahækkun þeirra fyrsta ársfjórðung 16.5 millj. kr. Eftir reynslu undanfarinna ára eru um 43% elli- og örorkubótaþega búsettir í Reykjavík, en 57% utan Reykjavíkur. Ef hér mætti beita hlutfallareikningi, yrði svarið við annarri spurningunni: 2420 elli- og örorkulífeyrisþegar hafa notið heimildahækkana, samtals 38.2 millj. kr. á fyrsta ársfjórðungi. Þriðja spurningin er svo hljóðandi: Hversu margir framangreindir lífeyrisþegar hafa hlotið á sama tímabili umframlífeyri samkv. ákvæðum almannatryggingalaga um lágmarkstekjutryggingu og hversu mikil er sú umframupphæð í heild? Hér í Reykjavík hafa 1612 bótaþegar fengið hækkanir vegna tekjutryggingarákvæða, og nemur sú hækkun 15.8 millj. kr. fyrir fyrsta ársfjórðung. Ef hér mætti beita hlutfallareikningi með sömu hundraðshlutum og í 2. lið, yrði svarið við þriðju spurningunni: 3160 bótaþegar njóta hækkunar vegna tekjutryggingarákvæða, samtals 36.8 millj. kr. fyrir fyrsta ársfjórðung. Eins og áður er að vikið, munu þessar tölur fara hækkandi, en rétt er að taka fram, að greiðslur þessara bóta eru víðast hvar skemmra á veg komnar en í Reykjavík, m.a. vegna seinni fyrirgreiðslu skattstofa. Hins vegar er ekki ástæða til að ætla annað en niðurstöður utan Reykjavíkur verði nokkurn veginn hlutfallslegar, og er áætlunin byggð á þeirri forsendu. Og þó að greiðslur hafi tafizt sums staðar, þá eru þær að sjálfsögðu miðaðar við ársbyrjun alls staðar. Fjórða spurning hv. þm. er svo þessi: Hvernig er framkvæmd bótagreiðslna samkv. framangreindu tekjutryggingarákvæði háttað í einstökum atriðum? Um það atriði undirritaði ég reglugerð 25. jan. s.l., og hefur hún verið birt í Stjórnartíðindum og er að sjálfsögðu tiltæk þessum hv. þm. sem öðrum, en fyrst um þetta er spurt beint, þá þykir mér rétt að lesa upp meginatriði þessarar reglugerðar. 1. gr. er svo hljóðandi: „Við ákvörðun tekna elli- og örorkulífeyrisþega skal miðað við bætur almannatrygginga til viðkomandi umsækjanda sjálfs, eins og þær eru á hverjum tíma, þegar hækkun kemur til álita, en aðrar tekjur skulu ákveðnar samkv. nýjustu upplýsingum, sem skattyfirvöld geta látið í té, enda geti umsækjandi eða Tryggingastofnunin ekki fært sönnur á nýrri upplýsingar. Til annarra tekna samkv. 1. mgr. teljast allar tekjur samkv. tekjudálki skattskýrslu aðrar en bætur samkv. lögum um almannatryggingar, eigin húsaleiga og tekjur barna, þ.e. þessar tekjur eru ekki meðtaldar. Hækka skal lífeyri einstaklings samkv. I. mgr. um það, sem á vantar, að hann ásamt öðrum tekjum samkv. 2. mgr. nemi 120 þús. á ári.“ 2. gr. er svo hljóðandi: „Á sama hátt og um getur í 1. gr., skal tryggja hjónum, sem bæði njóta elli- og örorkulífeyris, 216 þús. kr. tekjur. Hækka skal bætur hjónanna um það, sem á vantar, að samanlagðar tryggingabætur þeirra og aðrar tekjur nemi samtals 216 þús. kr. á ári.“ 3. gr. er svo hljóðandi: „Nú nýtur annað hjóna örorku- eða ellilífeyris, en hitt ekki, og skal þá miðað við samanlagðar tekjur þeirra og tryggingabætur og hækka bætur lífeyrisþega í 120 þús. kr., ef sú hækkun leiðir ekki til þess, að samanlagðar tekjur hjónanna fari yfir 216 þús. kr.“ 4. gr. „Nú hættir elli- og örorkulífeyrisþegi vinnu eða missir á annan hátt tekjur, sem komið hafa í veg fyrir, að hann fengi hækkun bóta samkv. 1.–3. gr., og skal hann þá, eftir því sem við verður komið, færa sönnur á tekjulækkunina og gefa skriflega yfirlýsingu um hana. Er þá heimilt að taka tillit til tekjulækkunarinnar, en komi síðar í ljós, að úrskurður bóta hafi verið byggður á röngum upplýsingum, ákveður tryggingaráð, hvernig með skuli fara.“ Þessi grein hefur þann tilgang, að hægt sé að afgreiða slíkar umsóknir eins fljótt og við verður komið. 5. gr. „Þeir, sem eiga rétt til hækkunar á ellilífeyri vegna frestunar á töku hans fram yfir 67 ára aldur samkv. 11. gr. laganna, skulu njóta þeirrar sérstöku hækkunar umfram þær hækkanir, sem getið er í 1.–3. gr. hérna að framan. 6. gr. Við ákvörðun lágmarkstekna samkv. framansögðu, svo og við ákvörðun á heimildarhækkunum, skal, eftir því sem við verður komið, hafa gætur á, hvort umsækjandi um slíkar bætur hefur ráðstafað eignum sínum með þeim hætti, að tekjur falli niður og þannig hafi skapazt tölulegur grundvöllur hækkunar. Þegar svo stendur á, metur tryggingaráð, hvort synja skuli umsókn. 7. gr. Heimilt er að greiða frekari uppbót á elli- og örorkulífeyri, ef sýnt þykir, að lífeyrisþegi geti ekki komizt af án þess. Á þetta t.d. við um kostnað vegna vistunar á elliheimili. Skal tryggingaráð í samráði við rn. ákveða nánar hámarksgreiðslu vegna elliheimilisdvalar. Enn fremur er heimilt að greiða uppbót vegna mikils kostnaðar, þó að umsækjandi dvelji í heimahúsum, t.d. vegna heimilishjálpar eða hjúkrunar á heimili, vegna annars óvenjulegs sjúkrakostnaðar, sem sjúkratryggingar greiða ekki, svo og vegna mikillar húsaleigu eftir nánari fyrirmælum tryggingaráðs. Aldrei skulu þó tryggingabætur samkv. þessari mgr. ákveðnar hærri en hámarksbætur vegna þeirra, er á elliheimilum dvelja.“ Þetta er meginefni þessarar reglugerðar, og ég hef lesið hana sem svar við fjórðu spurningu hv. þm. Eins og ég gat um í svari hér áðan, þá er talið, að um 3760 bótaþegar njóti nú hækkunar vegna tekjutryggingarákvæðanna, og það er vissulega allverulegur fjöldi. Ég tel, að þessi tekjutrygging sé ákaflega stórfelld félagsleg réttarbót, og eins og menn sjá þarna, nýtur allverulegur hluti aldraðs fólks og öryrkja nú þegar þessara bóta. Ég er hins vegar viss um það, að þessi tala á eftir að hækka allnokkuð, vegna þess að aldrað fólk fylgist ekki allt of vel með, og eins og ég gat um áðan, þá verða gerðar ráðstafanir til þess af hálfu almannatrygginganna að senda út eins greinilegar upplýsingar og kostur er á til allra þeirra, sem hugsanlega geta átt rétt á þessum bótum, til þess að þeir sendi nauðsynlegar umsóknir. Hv. þm. vék að því hér áðan, að þarna gætu komið upp ýmiss konar markavandamál. Það er alveg rétt. Þegar sett eru lög, sem tryggja þjóðfélagshópum, sem erfitt eiga, félagsleg réttindi, þá hljóta alltaf að koma upp markavandamál í því sambandi. Það verður ekki hjá því komizt. En auðvitað er sjálfsagt að reyna að hafa þau mörk sem allra sveigjanlegust, og ég vil láta þess getið, að ég hef lagt fyrir Tryggingastofnunina og umboðsmenn almannatrygginga hvarvetna, að við mat á álitamálum í þessu sambandi beri að taka sem jákvæðasta afstöðu til viðskiptavina almannatrygginga. Svo vil ég minna á það í þessu sambandi, að tryggingalöggjöfin í heild er áfram í endurskoðun og að sjálfsögðu verða atriði eins og tekjutryggingin athuguð með hliðsjón af þeirri reynslu, sem fæst af henni nú í upphafi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svörin. Það fór sem mig grunaði, að hlutfallslega fáir lífeyrisþegar tækju í raun lífeyri sinn eftir svonefndu tekjutryggingarákvæði. Mér reiknast, að það sé allverulega innan við 10%, sem greitt er af lífeyri með þessum hætti, eftir upplýsingum ráðh. Ég hlýt í fyrsta lagi að harma, að hæstv. núv. ríkisstj. hefur gert ákaflega mikið úr þeim kjarabótum til ellilífeyrisþega, sem þeir hafa fengið með tilkomu hækkunar á þessari tekjutryggingu. Mér er ekki grunlaust um, að margvísleg skerðing á kjörum þessa fólks, sem leiðir af kerfisbreytingu skatta, hafi verið réttlætt með þessari hækkun. Ég hlýt einnig að harma, að hæstv. ráðh. dró þessi mál inn í umr. á föstudagskvöld með heldur nöturlegum hætti, í útvarpsumr. Hann sagði, að Morgunblaðið hefði ráðizt á aldrað fólk og talið það leggjast í leti og ómennsku vegna þessarar tekjutryggingar. Ég hef skrifað um þetta tvær greinar í Morgunblaðið undir fullu nafni, báðar til þess að vekja athygli á því, að sníða þurfi þá annmarka af þessu ákvæði, sem nú eru á því. Mér þykir leitt að þurfa að benda hæstv. ráðh. á grein, sem birtist um sama efni í Þjóðviljanum, dags. 23. marz s.l., um sama efni. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Leggi gamall maður á sig að fara snemma á fætur að morgni dags og bera út blöð og það að sjálfsögðu hvort sem það er sólskin, stórrigning eða stórhríð, því að blöðin þurfa að komast til kaupendanna, þótt þróttur gamla mannsins leyfi það vart í vondum veðrum. Það, sem hann fær greitt fyrir þetta starf með sinn þrjótandi þrótt, á hann að gefa upp til frádráttar þeirri upphæð, sem hann er að sækja um í lágmarkstekjutryggingu.“ Greinarhöfundur bætir við öðrum dæmum um hliðstætt óréttlæti og rekur einnig, hvernig draga þarf frá greiðslur frá lífeyrissjóðum, sem verkalýðsfélögin hafi barizt fyrir að koma upp mörgum hverjum og verkalýðsfélögin eigi. Síðan segir hann m.a.: „Ég sé ekki annað en ríkisstj. sé með þessum smásálarskap að hvetja gamla fólkið, sem hefur vilja til smáígripavinnu eftir sínu starfsþreki, að sitja heima, því að ég held, að það séu fáir, sem hafa löngun til að vinna og láta allar atvinnutekjur renna í ríkissjóð óskertar.“ Nú má vera, að hæstv. ráðh. lesi Morgunblaðið betur en Þjóðviljann. Því gæti verið, að sú grein, sem ég vitna hér i, hafi farið fram hjá honum. Mér þykir það þó heldur ósennilegt, og má hver lá mér það, sem vill. Hæstv. ráðh. hefði því gjarnan mátt sleppa þessu nöturlega innleggi í umr. um þessi mál, sem hann óneitanlega gerði í útvarpsumr. Á hitt vil ég leggja áherzlu við hæstv. ráðh., að mér gengur það eitt til með skrifum mínum um umrætt mál að hvetja til, að þetta ákvæði ásamt öðru því, er varðar kjör aldraðra, verði sem fyrst endurskoðað og komið í betra horf. Ég vona, að við getum orðið sammála um nauðsyn þess.



Herra forseti. Á síðasta þingi fluttu þm. Reykn. till. til þál. um menntaskóla í Reykjaneskjördæmi. Ályktunin, sem var samþ., hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela menntmrn. að láta nú þegar hefja athugun á því, hvar og hvenær stofnsetja skuli menntaskóla á þéttbýlissvæðum Reykjaneskjördæmis. Verði sérstaklega athugað við bæjarstjórn Hafnarfjarðar um stofnsetningu menntaskóla í Hafnarfirði á næsta ári.“ Frá því hefur verið skýrt á opinberum vettvangi, að hæstv. núv. menntmrh. skipaði nefnd til þess að gera þá athugun, sem þessi till. fór fram á. Ég hef því sem 1. flm. þessarar till. leyft mér að flytja fsp. á þskj. 703 til hæstv. menntmrh., svo hljóðandi: Hefur nefnd sú, er skipuð var til að athuga, hvar og hvenær stofnaðir skuli menntaskólar á þéttbýlissvæðum Reykjaneskjördæmis samkv. ályktun Alþingis frá 5. apríl 1971, lokið störfum? Ef svo er, hverjar eru niðurstöður nefndarinnar?



Herra forseti. Svar mitt við fsp. hv. 1. þm. Reykn. er á þessa leið: Nefnd sú, er um ræðir í fsp., var skipuð með bréfi menntmrn. dags. 13. okt. 1971. Í nefndina voru skipaðir Jónas Pálsson skólastjóri, formaður, Guðmundur Arnlaugsson rektor samkv. tilnefningu samstarfsnefndar menntaskólastigsins og Jóhann Einvarðsson bæjarstjóri samkv. tilnefningu Sambands sveitarfélaga í Reykjanesumdæmi. Nefndin hefur með bréfi dags. 24. apríl s.l. skilað áliti til menntmrn. Í bréfi nefndarinnar er þess getið, að hún hafi m.a. haldið sérstakan fund með stjórn Samtaka sveitarfélaga í Reykjaneskjördæmi og annan með nokkrum forustumönnum Hafnfirðinga í skóla- og bæjarmálum. Í áliti sínu gerir nefndin fyrst grein fyrir nokkrum atriðum, er tekin hafa verið mið af við nefndarstörfin. Síðan eru settar fram tillögur í þrennu lagi og tekið fram, að líta megi á hverja tillögu sem valkost, er vega beri og meta út frá forsendum, sem fyrir hendi eru og skilyrðum til framkvæmda. Þær þrjár leiðir, sem nefndin telur þannig koma til greina, eru sem hér segir: 1. Stofnaður verði fyrir Reykjaneskjördæmi menntaskóli, sem í meginatriðum fylgi hefðbundnu sniði. Staðsetning hans er álitamál. Er það látið liggja á milli hluta, hvernig rætist úr þörf Reykjavíkur fyrir menntaskóla næstu árin. 2. Stofnaðir verði eingöngu sameinaðir framhaldsskólar í Reykjaneskjördæmi sunnan Reykjavíkur. Æskileg stærð sameinaðs framhaldsskóla er talin 1000–1500 nemendur. Nemendafjöldi á einstökum þéttbýlissvæðum sunnan Reykjavíkur og fjarlægðir þeirra á milli mundu ráða staðsetningu slíkra skóla á umræddu svæði. 3. Stofnaður verði sameinaður framhaldsskóli fyrir Suðurnes, staðsettur í Keflavík–Njarðvík, en menntaskóli í Kópavogi, sem jafnframt taki við nemendum úr Reykjavík og nágrannabyggðum. Gert er ráð fyrir, að Hafnarfjörður og Garðahreppur móti skólakerfi sitt á næstu árum í átt til sameinaðs framhaldsskóla. Sama þróun gæti átt sér stað um menntaskóla, sem hér er lagt til, að staðsettur væri í Kópavogi. Síðan segir í áliti nefndarinnar: Till. 3 er eins konar millileið og felur í sér flest í till. 1 og 2. Hún gæti bætt úr bráðum vanda og jafnframt gefið tækifæri til þróunar og aðlögunar í samræmi við reynslu af nýjum gerðum framhaldsskóla. Nm. eru sammála um að mæla helzt með till. 3. Sú afstaða er þó háð ýmsu í framkvæmd skólamála á svæðinu og hvernig heildarstefna verður mótuð af fræðsluyfirvöldum ríkisins í þessum efnum. Tekið skal fram, að þegar rætt er um sameinaðan framhaldsskóla í nál., er átt við skóla af því tagi, sem fyrirhugað er að setja á stofn í reynsluskyni í Breiðholti í Reykjavík með samstarfi ríkisins og Reykjavíkurborgar, sbr. frv., sem ríkisstj. hefur nýlega lagt fyrir Alþ. um heimild til stofnunar slíks skóla. Um þess háttar skóla, sem í nál. er m.a. kallaður fjölbrautaskóli, segir þar á þessa leið: Skóli af þessu tagi mundi bjóða upp á nám í málum, stærðfræði og náttúruvísindum og nemendur gætu valið á milli námsbrauta, til að mynda tæknibraut, viðskiptabraut, heimilisfræðabraut, félagsfræðabraut, iðnaðarog iðjubraut, þar með talin fiskiðnfræði, og myndlistarog handiðabraut. Þeir, sem hefðu hug á háskólanámi, gætu annaðhvort lokið stúdentsprófi á staðnum eða bætt við sig 1–2 lokaárum í menntaskóla á öðrum stað, ef sú námsbraut, sem þeir óska eftir, er ekki til við skólann. Hér lýkur tilvitnun í álit nefndarinnar. Í tillögu þeirri, sem nefndin mælir aðallega með, er gert ráð fyrir, að skipun framhaldsmenntunar yfirleitt renni í átt til sameinaðs framhaldsskóla, þótt sú þróun muni eðlilega taka þó nokkurn tíma. Telur nefndin, að sú lausn, sem felst í till. 3, sé eðlileg leið til að leysa úr þeirri þörf, sem að kallar varðandi bætt skilyrði til framhaldsmenntunar á umræddu svæði, án þess að torvelduð sé sú framtíðarþróun, sem telja megi sennilega og æskilega. Eru rök fyrir þessari afstöðu nánar rakin í grg. nefndarinnar.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. svör hans um leið og ég vil lýsa yfir ánægju minni yfir þeim störfum, sem umrædd nefnd hefur unnið og hversu vel og fljótlega hún hefur skilað sinni álitsgerð. Ég þykist mega vona, að okkur þm. Reykn. verði gefinn aðgangur að skýrslunni eða hún látin okkur í té, þannig að okkur verði unnt að skoða hana og virða hana fyrir okkur og meta eftir því, sem efni og ástæða er fyrir hendi.



Herra forseti. Tilefni þess, að ég kveð mér hér hljóðs, er að vekja athygli á tvennu í sambandi við það mál, sem hér er til umr. Í fyrsta lagi, að á s.l. ári hófst starfsemi menntadeildar við Flensborgarskólann í Hafnarfirði. Menntmrn. hefur formlega heimilað, að þeir nemendur, 37 talsins, sem þar hafa stundað nám í vetur, haldi þar áfram menntaskólanámi á næsta ári. Til þessa menntaskólanáms Flensborgarskólans í Hafnarfirði var stofnað í trausti þess, að þeir nemendur, sem þar eiga hlut að máli, gætu lokið stúdentsprófi við Flensborgarskólann í Hafnarfirði. Bindandi yfirlýsingar frá fræðsluyfirvöldum lágu að vísu ekki fyrir um það efni, þegar menntadeildin hóf starfsemi sína á s. I. hausti, en vilyrði var um slíkt, og það komu hér fram, hygg ég, á hinu háa Alþingi yfirlýsingar frá hæstv. fyrrv. menntmrh., sem fólu í sér, að þessi vísir að menntaskóla, sem þarna var að hefja göngu sína, mundi leiða til þess, að þeir nemendur, sem þar væru að hefja nám, mundu útskrifast sem stúdentar frá Flensborgarskóla. Þannig hófu nemendur í menntadeild Flensborgarskólans menntaskólanám sitt þar í trausti þess að verða ekki hraktir á miðjum námstíma til framhaldsnáms í Reykjavík eða annars staðar. Slíkt yrði að sjálfsögðu algerlega óviðunandi fyrir þá. Í Hafnarfirði er mikill áhugi fyrir því, að Flensborgarskóli fái réttindi til að útskrifa stúdenta, enda er slíkt orðið fullkomlega tímabært miðað við fjölda nemenda og annað. Ég vil því eindregið fara þess á leit við hæstv. menntmrh., að hann hlutist til um, að Flensborgarskóli fái réttindi til þess að útskrifa stúdenta og slík formleg ákvörðun verði tekin hið allra fyrsta á þessu sumri og þar með staðfest gefið vilyrði af fyrrv. ríkisstj. um, að svo yrði gert. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. menntmrh., hvort hann geti ekki gefið um það ákveðnar yfirlýsingar við þetta tækifæri. Síðara atriðið, sem ég vildi minnast á, var enn fremur að vekja athygli á miklum áhuga á Suðurnesjum fyrir því, að staðsettur verði menntaskóli hið allra fyrsta í Keflavík eða Njarðvík. Öllum hlýtur að vera ljóst það óhagræði, sem því er samfara fyrir nemendur á Suðurnesjum að þurfa að sækja menntaskólanám sitt til Reykjavíkur. Það er ástæða til að ætla, að fjöldi nemenda á Suðurnesjasvæðinu, sem menntaskólanám vilja stunda, sé orðinn slíkur, að fullkomlega tímabært sé orðið að staðsetja þar menntaskóla og þótt fyrr hefði verið. Ég fer þess einnig á leit við hæstv. menntmrh., að hann taki það mál til athugunar hið allra fyrsta og hlutist til um framkvæmdir í því efni.



Herra forseti. Sjálfsagt er að verða við tilmælum hv. 1. þm. Reykn., að honum og öðrum þm. kjördæmisins verði látin í té eintök af skýrslu þeirri, sem rætt er um í fsp„ sem hér liggur fyrir. Hv. 5. landsk. þm. beindi til mín munnlegri fsp., og ef ég hef tekið rétt eftir, var hún á þá leið, hvort ég geti gefið bindandi fyrirheit nú þegar um formlega stofnun menntaskóla í Flensborgarskóla á þessu hausti. Svar mitt við þessari spurningu er nei.



Herra forseti. Fsp. sú, sem ég hef leyft mér að bera fram til hæstv. sjútvrh„ er í þremur tölul. og hljóða 1. og 2. tölul. þannig: 1. Hafa athuganir farið fram á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar á þeim breytingum, sem orðið hafa á hrygningarsvæðum við Suður- og Suðvesturland undanfarin tvö ár? 2. Ef svo er, hverjar eru niðurstöður þeirra athugana? Þessi fsp. er borin fram vegna þess, að mjög greinilega hefur orðið veruleg breyting á fiskigöngum á þessum svæðum, sem þarna eru tilgreind. Það hefur að sjálfsögðu verið svo undanfarin ár, að misjafnlega mikill fiskur gengur á miðin yfir þennan tíma, hrygningartímann, en að dómi sjómanna hagaði fiskur sér nú á vetrarvertið á allt annan veg en áður hefur verið. Fiskur kom á djúpmið eins og venjulega út af þessum svæðum, og má vitna til þeirra frétta, sem birtust í blöðunum, að togarar fengu þá stundum meira í vörpu sína í einu en dæmi höfðu verið til áður, og bendir það að sjálfsögðu til, að þarna hafi verið um allverulegt fiskmagn að ræða. Hins vegar skeði það, að fiskur gekk nú ekki upp á grunnmiðin, heldur hélt sig á djúpmiðum utan við hrygningarsvæðin, en kom ekki nema í mjög litlu og takmörkuðu magni inn á grunnsvæðin, hrygningarsvæðin. Þetta er mjög óvenjulegt, og fsp. mín til hæstv. ráðh. er um það, hvort á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar hafi farið fram nokkrar athuganir á þessu fyrirbæri. 3. liður hljóðar svo: Hverjar eru niðurstöður af athugunum Hafrannsóknastofnunarinnar hin síðari ár á þorskstofninum hér við land? Ég orðaði viljandi þessa fsp. almennt, vildi ekki vera að sundurliða í sérstökum liðum það, sem ég hefði kannske helzt hug á að fá upplýsingar um, því að þessi mál eru kannske nokkuð viðkvæm meðan við stöndum í útfærslunni og erum að vinna að framgangi þess máls, þannig að ég vildi setja það á vald hæstv. ráðh., hvernig hann svaraði þessari fsp., en ég hygg, að það þurfi ekki frekari skýringar við, hvað ég raunverulega meina með henni.



Herra forseti. Sem svör við þeim fsp., sem hv. þm. hefur hér gert grein fyrir, hef ég fengið bréf frá Hafrannsóknastofnuninni, sem er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Varðandi bréf rn. dags. 9. maí 1972 vegna fsp. til sjútvrh. um athugun á hrygningarsvæðum o.fl. 1. Það er alkunna, að hitastig sjávar ræður miklu um hrygningu fiska. Athuganir Hafrannsóknastofnunarinnar sýna, að hlýindi í sjónum eru nú meiri en undanfarin ár. Þetta hefur í för með sér, að það svæði, þar sem skilyrði til hrygningar eru fyrir hendi, er nú talsvert víðáttumeira en oft áður. Það er skoðun mín, að hrygningarsvæðin sunnanlands og suðvestan hafi ekki breytzt neitt, enda var talsverð hrygning á þeim, heldur hafi hrygningin verið miklu dreifðari nú af áðurnefndum ástæðum. Fiskur, sem undanfarin ár hefur leitað allt suður fyrir land til hrygningar, hefur nú í ár ekki þurft að halda sunnar en á Breiðafjarðarmið. Í þessu sambandi má geta þess, að vegna hlýindanna í vor hefur nokkur hrygning átt sér stað norðanlands, t.d. á Skjálfanda, þannig að hrygning nú hefur verið talsvert dreifð. Hér er í raun og veru ekki um neinn nýjan sannleika að ræða, því að oft áður og einmitt þegar tiltölulega hlýtt var í sjónum hefur átt sér stað hrygning víðar en sunnanlands og suðvestan. T.d. var talsverð hrygning á Breiðafirði árið 1966. 2. Ef árlegur þorskafli s.l. tvo áratugi er borinn saman, kemur í ljós, að mestur var aflinn árið 1954, 547 þús. lestir, sem er jafnframt mesti þorskafli, sem nokkurn tíma hefur aflazt á Íslandsmiðum. En minnstur var aflinn 345 þús. lestir árið 1967. Meðalaflinn hefur verið um 400 þús. lestir. Miðað við aðrar fisktegundir eins og ýsu, ufsa, skarkola og síld, þar sem hámarksafli er oft tvisvar til þrisvar sinnum meiri en lágmarksaflinn, eru sveiflurnar í okkar þorskstofni frekar litlar. En hámarksaflinn á umræddu tímabili er aðeins 60% meiri en minnsta veiði. Aflasveiflurnar standa í nánu samhengi við stærð stofnsins hverju sinni. Aflinn hefur alltaf aukizt, þegar stórir árgangar koma inn í veiðina. Þannig eru aflahámörkin árin 1954, 1964 og 1970 öll byggð á sterkum árgöngum. Þá hafa göngur þorsks af Grænlandsmiðum oft haft talsverð áhrif á gang vertíðarinnar, og hafa stórir árgangar við Austur-Grænland nær alltaf skilað talsverðum afla hér á land, nú síðast vertíðarnar 1969 og 1970, þegar árgangurinn frá 1971 leitaði hingað til hrygningar. Sóknin hefur farið vaxandi í stofninn, og er árleg heildardánartala í kynþroska hluta stofnsins nú næstum 70%. Eins og oft hefur verið drepið á að undanförnu, hefur aukning dánartölunnar haft ýmiss konar áhrif á stofninn. T.d. hefur hrygningargeta hans minnkað um helming s.l. aldarfjórðung, og þeim þorskum fer stöðugt fækkandi, sem ná háum aldri. Heildardánartalan í ókynþroska hluta stofnsins hefur farið vaxandi og er nú 50% á ári. Af þeim árgöngum, sem nú eru mest áberandi í vertíðaraflanum, er 1964 árgangurinn sá stærsti. Hann mun vera stærsti árgangurinn, sem klakizt hefur undanfarna tvo áratugi, en vegna talsverðrar sóknar í hann sem ókynþroska fisks kemur hann til með að gefa minna af sér en t.d. 1961 árgangurinn, þó að sá árgangur hafi í upphafi verið minni. Sem dæmi um sóknina í 1964 árganginn má nefna, að þegar 1961 árgangurinn var 4–5 ára gamall, voru drepnar 50 millj. af honum, en af 1964 árganginum í sömu aldursflokkum voru drepnar hvorki meira né minna en 80 millj. Aðrir árgangar, sem við vitum um og koma inn í veiðina í nánustu framtíð, eru í meðallagi eða undir meðallagi. Ekki bætir það úr skák, að við Austur-Grænland hefur klak brugðizt síðan 1963, og er því engra verulegra gangna að vænta þaðan. Má því búast við, að þorskaflinn af Íslandsmiðum muni fara aftur minnkandi. Það er samdóma álit fiskifræðinga, að íslenzki þorskstofninn sé nú fullnýttur og aukin sókn muni ekki skila sér í auknum afla. Þvert á móti mun afli á sóknareiningu minnka við aukna sókn, þ.e. að minni afli kemur í hlut hvers og eins. Talið er, að minnka mætti sóknina um helming, án þess að þorskaflinn minnki að ráði. Mundi það stuðla að hagkvæmari veiðum. Virðingarfyllst, Sigfús Schopka, fiskifræðingur.“ Þannig er sem sagt það svar, sem rn. hefur borizt frá Hafrannsóknastofnuninni við þessum fsp., sem hér liggja fyrir, og vænti ég, að með þessu bréfi sé fsp. fullsvarað.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. sjútvrh. fyrir mjög ítarlegt svar við þessari fsp. Ég tel það nauðsynlegt að fá upplýsingar um það viðhorf, sem fróðustu menn í þessum málum geta í té látið. Þorskveiðarnar eru, eins og allir vita, veruleg undirstaða undir efnahagslífi þjóðarinnar eða þjóðartekjunum, og tel ég, eins og ég sagði, nauðsynlegt að fá að vita um horfurnar, hvort sem þær eru hagkvæmar eða ekki. Leyfi ég mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir hina ítarlegu grg., sem hann hér flutti.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, hefur á þskj. 703 borið fram fsp. til hæstv. landbrh. varðandi tilraunastöð Rannsóknastofnunar landbúnaðarins á Akureyri. Tilraunastöð þessi, sem nú er nefnd svo, tók við af Gróðrarstöðinni á Akureyri, sem var ein fyrsta tilraunastöð landsins fyrir jarðræktar- og skógræktartilraunir. Stofnuð var hún af Ræktunarfélagi Norðurlands rétt um aldamótin. Helzti hvatamaður að þessu var Sigurður Sigurðsson síðar búnaðarmálastjóri. Það, sem fólk á Akureyri nefnir í daglegu tali enn Gróðrarstöðina, er fyrsta hús tilraunastöðvarinnar og fallegur trjágarður þar í kring. Þetta er í senn minnisvarði um jarðræktartilraunir og trjáræktar á Norðurlandi. Nú þrengir Akureyrarbær óðum að landi tilraunastöðvarinnar, og er hann þegar farinn að taka það til nota að einhverju leyti. Fyrir dyrum stendur að gera nýtt skipulag fyrir Akureyri, og virðist því ljóst, að ekki er til frekari setu boðið fyrir jarðræktartilraunastöð innan bæjarlandsins. Eins mun flestum finnast, að Gróðrarstöðina gömlu eigi að varðveita, og hafa ýmsir látið sér detta í hug annað hlutverk fyrir hana, sem tengt er hinni margrómuðu garðmenningu Akureyrar og hugmynd um garðyrkjuskóla á Norðurlandi. Þess vegna eru hér með á þskj. 703 lagðar fram svo hljóðandi spurningar: 1. Er fyrirhugað að flytja tilraunastöð Rannsóknastofnunar landbúnaðarins frá Akureyri? 2. Ef svo er, hefur stöðinni verið ákveðinn nýr staður og séð fyrir nægu landrými? 3. Hver eru hugsanleg framtíðarafnot af gömlu Gróðrarstöðinni á Akureyri? Umr. frestað, og var málið ekki á dagskrá tekið framar.