Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að samkomulag er um að fundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um.

Frú forseti. Fyrir sléttri viku spunnust í þessum sal harðar umræður undir liðnum um fundarstjórn forseta. Tilefnið var fyrirspurn hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar til efnahags- og viðskiptaráðherra og orð sem hann lét falla úr þessum ræðustól um Þórólf Matthíasson prófessor. Í kjölfarið spunnust hér umræður um hvernig þingmenn ræða um fjarstatt fólk úr þessum ræðustól, fólk sem ekki getur svarað fyrir sig á sama vettvangi. Frú forseti. Ég viðurkenni að mér hljóp kapp í kinn, ég stökk til og prentaði í snatri út bréf sem forsætisnefnd hafði borist sama dag eða daginn áður þar sem Björg Eva Erlendsdóttir kvartaði undan orðum sem hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson hafði haft um hana sjálfa í þessum ræðustól. Þetta voru mistök. Ég tel hvorki rétt né eðlilegt að taka hér til umræðu erindi sem forsætisnefnd hefur ekki fengið tækifæri til að taka fyrir og ræða á fundum sínum og ég biðst velvirðingar á þessum mistökum. Ég hef þegar rætt málið á fundi forsætisnefndar og treysti því að þessi mistök mín verði ekki til þess að hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson eða forsætisnefnd skorist undan því að bregðast við beiðni bréfritara.

Virðulegi forseti. Ég óttast að skuldaúrræði ríkisstjórnarinnar séu að eyðileggja líf margra og magna upp skuldavandann. Eignalítið fólk er látið í dag selja allar eigur sínar upp í skuldir og það hefur litla möguleika á að framfleyta sér á leigumarkaði sem er ekki til. Vanskil hlaðast upp og sífellt fleiri sjá verðbólguna éta upp aleiguna. Í morgun kom frétt um það að lífeyrissjóðirnir ætli að ganga að öldruðu fólki sem lánaði börnunum sínum veð í fasteign sinni og henda því út. Þessu verður að linna, frú forseti. Mun meiri vanskil eru hér á landi en í nágrannalöndunum og það er áfellisdómur yfir skuldaúrræðum ríkisstjórnarinnar sem áttu að ná til vanskilafólksins. Samkvæmt mati Seðlabankans hjálpuðu sértæk skuldaúrræði tíu sinnum færri heimilum úr vanda en til dæmis almenn skuldaleiðrétting hefði gert. Kostnaður vegna 110%-leiðarinnar, sértæku vaxtaniðurgreiðslunnar og dómstólaleiðarinnar er að nálgast 245 milljarða en almennri leiðréttingu var einmitt hafnað á þeirri forsendu að hún mundi kosta 285 milljarða. Frú forseti. Rannsóknir sýna að sértæk velferðarúrræði ná ekki markmiði sínu. Þau eru auk þess óvinsæl meðal kjósenda. Áhrifaríkustu og vinsælustu úrræðin eru fjölþætt, þ.e. blanda af almennum og sértækum úrræðum. Við eigum að innleiða bæði almenn og sértæk úrræði til að leysa skuldavandann og ríkið verður að leggja skatt 

Frú forseti. Ég á sæti í fjárlaganefnd. Þar hefur að undanförnu verið rætt um mögulega lánveitingu ríkissjóðs til handa fyrirtækinu Vaðlaheiðargöng ehf. en þar stendur til að lána eina 8,7 milljarða til fyrirtækis sem er með 600 millj kr. eigið fé. Ég er þeirrar skoðunar að það fyrirkomulag sem verið er að leggja upp með í þessu máli skapi hættulegt fordæmi og óæskilegt hvað það varðar hvernig við umgöngumst ríkissjóð. Ég vil því nota þetta tækifæri, frú forseti, og beina því til þeirra þingmanna sem hafa lagt fram þetta mál að setjast nú niður og búa málið í annan búning. Það er ekki hægt að setja þingið í þá stöðu að þurfa að taka afstöðu til þessarar framkvæmdar og að þeir sem styðja framkvæmdina séu settir í þá stöðu að þurfa að segja nei við henni vegna þess hvernig málið er til komið og hvernig það er búið. Ég hef lýst því yfir á opinberum vettvangi að ég geti ekki stutt það að augljós fjárfesting ríkisins verði flokkuð sem lán, að augljóst opinbert fyrirtæki verði kallað einkafyrirtæki og þannig haldið á framkvæmdunum. Þess vegna ítreka ég þau tilmæli mín að búa málið í annan búning þannig að þingið geti tekið afstöðu með og á móti þessari framkvæmd en þurfi ekki að fara í umræðu um það hvort verið sé að fara þannig með fjárreiður ríkisins að menn séu raunverulega settir í þá stöðu að þurfa að segja nei við framkvæmdinni vegna þess að þeir eru á móti því hvernig á að fara með ríkissjóð. Þetta skiptir máli. Ég vil líka benda á annað, hér er um að ræða framkvæmd þar sem á að taka veggjöld og það er ástæða fyrir þingið að skoða hvort ekki þurfi að finna leiðir til að búa þannig um hnútana í fjárlögum að hægt sé að ráðast í slíka framkvæmd 

Virðulegi forseti. Hún er hálfhrópandi, þögnin hjá ríkisstjórnarflokkunum þegar kemur að því að ræða og koma með lausnir á málefnum heimilanna. Það eru nákvæmlega engar raunhæfar lausnir uppi á borðinu og þau kerfi sem sett hafa verið í gang virka ekki. Það hefur margoft komið fram að þau virka ekki. Við hljótum því að benda stjórnarflokkunum og hæstv. ríkisstjórn á að í þingnefndum eru fjölmörg mál sem snerta beint eða óbeint hag einstaklinga og fyrirtækja og bíða þess að vera mælt fyrir í þinginu. Allur þessi pakki lýtur að því að bæta stöðu efnahagsmála sem um leið bætir þá stöðu almennings. Bara frá framsóknarmönnum einum á þingi eru 11 þingmál sem annaðhvort beint eða óbeint eru til þess fallin að bæta þessa stöðu. Hvað hefur ríkisstjórnin lagt fram? Ekkert. Ríkisstjórnin bendir áfram á þau vonlausu úrræði sem uppi eru. Ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir virðast hafa tekið afgerandi afstöðu með þeim sem stjórna fjármálakerfinu í landinu með því að fara ekki í aðgerðir sem takmarka hugsanlega eða taka í það minnsta á þeim sem fara með þessi völd í landinu. Eins og kom fram áðan hafa nú lífeyrissjóðirnir lýst því yfir að þeir ætli ekki að taka þátt í því að laga þessi lánsveð. Ríkissjóður á að bera það allt saman. Þeir ætla að vera áfram púkinn á fjósbitanum og horfa niður á almenning, horfa niður á þá sem borga í þessa sjóði og fría sig algerlega. Það er óþolandi hvernig lífeyrissjóðirnir á Íslandi koma fram við íslenska þjóð. Þeir ágætu stjórnendur sem þarna eru við stjórnvölinn taka ekkert mark á því að stærsti og líklega verðmætasti lífeyrir þúsunda Íslendinga er horfinn, eignin sem þetta fólk átti í húsnæði sínu. Við hljótum að gera þá kröfu að þessir aðilar 

Virðulegi forseti. Það er gott að fólk getur beðist afsökunar eins og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir gerði þegar hún fór hér yfir það að hún las upp úr trúnaðarbréfi sem forsætisnefnd barst. Það breytir því ekki, frú forseti, að ég kalla enn eftir því jafnræði sem þarf að vera milli þingmanna því að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hefur ekki fengið áminningu fyrir brot á þingsköpum eins og ég fékk. Ég ítreka því þá ósk mína að settar verði samræmdar reglur um hverja má vitna í og hverja ekki í þessum ræðustól. Það var samt ekki erindið í þessa umræðu. Ég ætlaði að fjalla um hina svokölluðu Evrópuviku sem stækkunardeild ESB stendur fyrir í gegnum Evrópustofu og sendiherra ESB á Íslandi. Þessir aðilar eru óþreytandi við að þeytast um landið og bera út vonlausan boðskap. Akkúrat í þessari sömu viku og hin svokallaða Evrópuvika er barst ný skoðanakönnun í þá átt að 64% stjórnenda í íslensku atvinnulífi eru alfarið á móti aðild að Evrópusambandinu.  Úr því að hæstv. utanríkisráðherra situr í salnum langar mig að varpa fram spurningunni: Hvenær ætlar hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. ríkisstjórn að draga frá gluggatjöldin og yfirgefa brennandi tröppurnar í Brussel og hætta þessu bjölluati sem þau eru að leiða yfir íslensku þjóðina?

Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi taka undir orð hv. þingflokksformanns Framsóknarflokksins, Gunnars Braga Sveinssonar, og hvetja hæstv. ríkisstjórn til að fara að huga að því sem skiptir máli í samfélaginu og það eru aðgerðir til örvunar atvinnu og uppbyggingar í samfélaginu og þær sem snerta fjármál og skuldamál heimilanna. Hv. þingmaður lét þess getið að Framsóknarflokkurinn væri með 11 þingmál inni. Ég get upplýst að við sjálfstæðismenn erum með að minnsta kosti tíu mál sem snerta efnahagsumbætur og skuldamál heimilanna og ég hvet hæstv. ríkisstjórn til að taka þessi mál til afgreiðslu vegna þess að það eru fjölmörg mál, þar á meðal flýtimeðferð fyrir dómstólum og stimpilgjaldsafnám, sem kæmu fjölskyldunum í landinu vel. Ég kvaddi mér hljóðs til að eiga orðastað við hv. þm. Álfheiði Ingadóttur, formann hv. velferðarnefndar, og inna hana eftir því hvort hún gæti upplýst um stöðu skipunar starfshóps í kjölfar samþykktar Alþingis 18. janúar um staðgöngumæðrun. Þann dag var samþykkt þingsályktunartillaga með 33 greiddum atkvæðum gegn 13, yfirgnæfandi meiri hluti þingmanna sem samþykkti þingsályktun um að fela hæstv. velferðarráðherra að skipa starfshóp til að semja frumvarp að undangenginni mikilli og ítarlegri skoðun á þessu máli. Nú eru tæpir fjórir mánuðir liðnir og enn hefur ekkert heyrst af skipan þessa starfshóps og því spyr ég hv. formann velferðarnefndar hvort hún geti upplýst okkur um stöðu þessa máls.

Frú forseti. Ég vil í upphafi geta þess varðandi málið sem ég ræddi fyrst á dagskrá þessa fundar, að það var smekklaust af mér að taka það mál upp, en það var ekki brot á þingsköpum. Hér var ekki um neitt trúnaðarmál að ræða heldur var erindið stílað til forsætisnefndar og fádæma smekklaust af mér að taka það upp. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Ragnheiðar E. Árnadóttur er það þannig að þegar Alþingi hefur samþykkt þingsályktun af þessu tagi er málið úr höndum þingsins og þar með þingnefndarinnar, sem er velferðarnefnd, sem fjallaði um málið og lagði fram álit. Ég get því ekkert upplýst um stöðu málsins. Það er komið í hendur framkvæmdarvaldsins. Það eru ný tíðindi fyrir mig, sem hv. þingmaður vakti athygli á, að þessi starfshópur hafi ekki enn verið skipaður. Ég hef ekki heyrt um það og hef ekki fylgst neitt sérstaklega með því og eðlilega hef ég ekkert með það að gera heldur ráðherrann sjálfur.

Virðulegi forseti. Í gær var mjög góð umræða, sérstök umræða, sem hv. þm. Ásbjörn Óttarsson hafði forgöngu um. Hún hefur ekki vakið mikla athygli en ég vildi aðeins taka á því máli og vekja athygli á þeim vítahring sem við erum komin í. Þá er ég að vísa í umræðuna um Íbúðalánasjóð en í þessari umræðu kom fram að nú þegar hafa 30 milljarðar farið í að styrkja stöðu sjóðsins. Samt vantar mikið upp á að eiginfjárhlutfall hans sé í lagi og líkur á því að setja þurfi meiri fjármuni þar inn. Sjóðurinn á núna 1751 íbúð miðað við svar sem ég fékk frá hæstv. velferðarráðherra í febrúar. Það er meira útstreymi úr sjóðnum en sem nemur lánunum sem tekin eru. Það er alveg ljóst að fólkið sem er fast inni með verðtryggðu lánin sín er fólkið sem hefur ekki efni á því að borga gríðarlega há uppgreiðslugjöld. Ég tel að ástæðan fyrir því að fólk tekur óverðtryggð lán í auknum mæli sé sú að það hefur, af góðri ástæðu, áhyggjur af verðbólguskoti. Núna erum við í þeirri stöðu að þær aðgerðir sem við höfum farið í hafa ekki borið þann árangur að bæta hag skuldsettra heimila. Það er fyrst og fremst gengislánadómurinn sem hefur hjálpað þeim sem eru með slík lán. Við eigum á hættu, virðulegi forseti, að fá aðra holskeflu af vandamálum ef hér verður verðbólguskot. Við erum með ríkisbankann, Íbúðalánasjóð, sem er með stærstan hlutann af þeim lánum. Hann er sömuleiðis með stærsta hlutann af íbúðunum sem haldið er hjá ríkinu til að halda uppi íbúðaverði. Það er ekkert ungt fólk sem hefur efni á því að kaupa sér íbúð núna. 

Frú forseti. Mig langar að kveðja mér hljóðs um sum þingmál sem fram undan eru og er okkar að afgreiða kannski á þessu þingi, þá sérstaklega rammaáætlun. Rammaáætlun er gríðarmikið plagg þar sem helmingi hugsanlegra virkjanakosta er skipað í verndarflokk og hinum helmingnum í nýtingar- eða biðflokk. Sú hugsun á bak við það að það þing sem hér situr í dag, 63 þingmenn, eigi að taka ákvarðanir um helminginn af virkjunarkostum og hvernig farið verður með þá um alla framtíð, finnst mér ekki góð. Mig langar að velta þeirri hugsun upp í þingsal að menn velti því alvarlega fyrir sér hvað þeir eru að gera með því að taka ákvörðun fyrir lok maí um að setja 30–35 hugsanlega virkjunarkosti í nýtingarflokk. Með því er verið að ákveða að eyðileggja hugsanlega mjög dýrmæta náttúru til frambúðar. Það er ekki okkar að ákveða það fyrir framtíðarkynslóðir. Við hv. þingmenn verðum að staldra við og velta því alvarlega fyrir okkur hvort okkur beri ekki að taka þann hluta málsins sem er verndarhlutinn, og er að nokkru leyti óumdeildur, og afgreiða hann og setjast svo niður og velta alvarlega fyrir okkur einhverri nýrri aðferðafræði við að nálgast það hvernig við ætlum að virkja orku á Íslandi, hvort við gerum það út frá einhverjum gersamlega gölnum hugmyndum GAMMA, sem var að skila af sér skýrslu, eða hvort menn ætli að nálgast það á annan hátt og segja sem svo að við munum ekki virkja nema það sé bráðnauðsynlegt og þörf á því.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Lilju Mósesdóttur og lýsa yfir vonbrigðum mínum með að lífeyrissjóðirnir skuli ekki taka þátt í aðgerðum ríkisvaldsins til að reyna að bregðast við vanda þeirra sem hafa lánsveð. Þær fréttir sem berast úr þeim herbúðum eru mikil vonbrigði, að þeir skuli ekki koma með okkur að leysa þann vanda. Í öðru lagi vil ég segja, virðulegi forseti, að það er ljóst að mikil uppbygging er fram undan í íslensku samfélagi. Við sjáum það hvað best á þeim fréttum sem berast ofan úr Grafarholti, en DV greinir til dæmis frá því í dag að Íslendingar hafi keypt fyrir um milljarð kr. í Bauhaus, nýrri byggingarvöruverslun, í þeirri viku sem sú verslun hefur verið opin. Það er ánægjulegt að það sé meira að segja byggingarvöruverslun sem landsmenn hafa tekið svo hressilega vel við. Við sjáum það líka í nýrri hagspá Arion banka að hagur vænkandi fer. Arion spáir því að hagvöxtur næstu þriggja ára verði þó nokkuð mikið meiri en Hagstofan hafði áður spáð, tæplega 3% á þessu ári, tæplega 4% á næsta ári og svo 3,5% á árinu 2014. Við sjáum sömuleiðis að aukning í fjárfestingum er þó nokkuð meiri en Hagstofan hafði áður spáð, eða um 27% á næstu tveimur árum, en áður hafði Hagstofan spáð 16% aukningu í fjárfestingu. En Arion banki er svartsýnn á verðbólguna sem stýrist af lækkandi gengi krónunnar. Enn og aftur er öllum ljóst að helsti skaðvaldur íslenskra heimila og fyrirtækja er gengi krónunnar. Við sjáum að verðbólgan kemur til með að verða meiri á næstu þremur árum en áður hefur verið spáð og skýringarinnar er fyrst og fremst að leita í lækkandi gengi krónunnar. Helsti skaðvaldur íslenskra heimila og fyrirtækja er krónan og sá verðbólguvandi sem hún skapar í gengi sínu gagnvart erlendum myntum. Það kallar enn og aftur á mikilvægi þess að hér á þessum vettvangi verði aðildarferlinu lokið 

Þjóðin segir nei.

Frú forseti. Hv. atvinnuveganefnd hefur nú til meðferðar viðamikið mál sem snýr að stjórn fiskveiða. Það hefur verið mikill skóli að sitja þá um það bil 15 fundi sem nú þegar hafa verið haldnir í nefndinni varðandi þetta mikla mál og margir fundir eftir. Nefndin hefur kallað á sinn fund marga hagsmunaaðila, sveitarfélög og fleiri aðila til að máta þessi frumvörp við veruleikann, eins og ég hef komist að orði, og það er einmitt starf nefndarinnar að gera það. Hér þurfum við á meiri og lengri sátt inn í framtíðina að halda fremur en styttri og minni sátt og þess vegna þurfa ef til vill allir að gefa eitthvað eftir af hugsjónum sínum og skoðunum í þessu efni til að ná slíkri sátt fram. Í þessu efni ber að horfa til þess hvað stjórnmálaflokkarnir hafa lagt til málanna í þessu efni. 

Frú forseti. Ég var að velta fyrir mér að ræða undir þessum lið aðeins um störf þingsins. Ég hef verið nokkuð hugsi undanfarna daga yfir því hvernig bragurinn á starfi Alþingis hefur verið og birst okkur þingmönnum að sjálfsögðu en ekki síður samfélaginu. Ég held að mörgum sé þannig innan brjósts, reyndar eigi það við bæði innan þings og utan, að gera þurfi verulega bragarbót á vinnulagi í þinginu. Það er auðvitað mikið rætt um ýmis mál og kvartað yfir því að þingmál komi seint fram. Það er ýmislegt til í því, en ekki má heldur gleyma því að við erum líka að fjalla um mörg þingmál sem hafa verið til umfjöllunar lengi og eðli málsins samkvæmt koma þingmál hingað inn, fara í umfjöllun í þinginu og svo er eins konar uppskerutími þegar þeirri vinnu er lokið eftir vertíðina. Þá eru auðvitað afgreidd mörg mál í einu. Þetta er eðlilegt. Nú er að störfum eins og þingmönnum er kunnugt sérstök þingskapanefnd sem er að fara yfir þingsköpin og fjalla meðal annars um það sem betur má fara. Við höfum einsett okkur að fara einnig yfir fyrirkomulag umræðna í þinginu, það hvernig mál koma til umfjöllunar í þinginu. Þó að við munum ekki gera tillögu um breytingu á því í vor heldur vinna með það áfram fram á haust, vænti ég þess að sú vinna skili þinginu, og ég vil leyfa mér að segja þjóðinni, þeim afrakstri að starfið í þinginu verði markvissara til framtíðar litið. Við þurfum öll á því að halda. Það á að vera ásetningur allra sem hér starfa að vanda vinnubrögð og bæta þau frá því sem verið hefur og stuðla að því að yfirbragðið og sú mynd sem við gefum af sjálfum okkur út í samfélagið sé okkur öllum til sóma.

Hæstv. forseti. Undir ýmislegt af því sem hv. síðasti ræðumaður Árni Þór Sigurðsson sagði í ræðu sinni má taka. Ég verð þó að geta þess, af því að hann talaði um uppskerutíma í lok vetrar, að vandinn sem við stöndum frammi fyrir að þessu sinni er kannski stærri og erfiðari viðureignar en oft áður vegna þess hve mörg stór og umdeild mál komu inn í þingið á síðustu stundu. Það er ekkert óvenjulegt að nefndir ljúki störfum og menn ljúki afgreiðslu þeirra mála í þingsal á síðustu vikum og dögum Alþingis, en það er óneitanlega bagalegt þegar stærstu og umdeildustu málin koma inn á síðasta mögulega fresti og tíminn til að fjalla um þau, bæði í nefndum og í þingsal, verður þar af leiðandi knappari en ella. Það er praktískur vandi sem veldur miklu um það ástand sem er á vinnulagi þingsins. Að öðru, hæstv. forseti. Hér kom hv. þm. Þór Saari áðan inn á rammaáætlun og stöðu hennar og lagði í raun til eitthvert allt annað vinnulag eða aðferð við að komast að niðurstöðu um virkjanakosti og verndarsvæði en lagt hefur verið upp með í vinnunni sem undangengin er á grundvelli rammaáætlunar. Þetta er athyglisvert en ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður og aðrir sem kunna að vera honum sammála séu þá þeirrar skoðunar að við eigum að nema staðar, stöðva ferlið eins og það er núna og byrja upp á nýtt með einhverjum hætti. Mér finnst það áhugavert, ég held að það sé ekki rétt að gera það en mér finnst það áhugavert 

Frú forseti. Ég vil aðeins blanda mér í umræðu sem orðið hefur í dag um skuldamál heimilanna. Það rifjuðust upp fyrir mér, þegar ég heyrði hv. þm. Gunnar Braga Sveinsson fara mikinn um gagnsleysi þeirra aðgerða sem gripið hefði verið til í þeim málum, ummæli fulltrúa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins ekki alls fyrir löngu þegar hann upplýsti að hvergi í heiminum hefði þrátt fyrir allt meira verið gert fyrir skuldug heimili eftir hrun en á Íslandi. Þau úrræði sem gripið hefur verið til hafa gagnast þúsundum Íslendinga, bæði heimilum og fyrirtækjum. Við erum að tala um úrræði eins og greiðslujöfnun, greiðsluaðlögun, frystingu, greiðslufrestanir, sértæka skuldaaðlögun, 110%-leiðina, vaxtabæturnar sem hafa samkvæmt nýlegri skýrslu nýst 37 þús. heimilum, sérstakar vaxtaniðurgreiðslur, niðurfærslu gengistryggðra lána sem hafa gagnast um 70 þús. heimilum o.s.frv. Þessar aðgerðir hafa meðal annars skilað því að hrein eign í íbúðarhúsnæði hefur aukist milli ára, yfirveðsettum heimilum hefur fækkað um 5 þúsund og vanskil hafa minnkað um nálægt þriðjung á milli ára. Það er auðvitað ekki þar með sagt að skaflinn sé að baki og hinu endanlega réttlæti í þessu náð. Ýmis verkefni eru enn óleyst. Það er réttlætismál að aðstoða til dæmis ungt fólk sem er að fara í sín fyrstu fasteignakaup og líta til barnafólks í greiðsluvanda. Þetta eru þjóðfélagshópar sem þarf að líta til. Að því leyti til tek ég undir með hv. þm. Lilju Mósesdóttur. Það þarf bæði að fara í sértæk úrræði og almenn og það er auðvitað leið hinnar fjölþættu nálgunar sem við þurfum að horfa fyrst og fremst til í þessu.

Frú forseti. Fyrr í þessari umræðu voru nefnd vandamál um fiskveiðistjórnina og kvótamálin. Fyrir Alþingi liggja þrjú frumvörp um kvótamál, þar af tvö frá ríkisstjórninni. Annað þeirra byggir á ofurskattlagningu og hitt byggir á því að búa til Útgerðarfélag Íslands ohf. eftir 20–30 ár. Hins vegar er frumvarp mitt um að dreifa kvótanum á þjóðina, íbúa landsins, sem er ákveðin tilraun til málamiðlunar, þá á löngum tíma þannig að útgerðarmenn núna geti vel við unað. Útgerðarmenn landsins hafa þurft að sæta ofsóknum alla tíð, búa við mikla óvissu og miklar árásir á eign sína sem gerir það að verkum að krafa til ávöxtunar í útgerð er mjög há. Mín hugmynd gengur út á að þeir haldi veiðirétti sínum til 40 ára, það verði afskrifað á hverju ári um 1/40 og tryggt með lögum að þetta sé eign þeirra. Þannig verða þeir vel settir, það mun auka fjárfestingu í útgerð og þar sem allur kvóti fer þá á markað mun það auka aðgengi nýrra aðila að útgerðinni. Þetta mun leysa mjög mörg vandamál sem við erum að glíma við. Ég skora á hv. þingmenn að skoða þessa leið jafnframt þeim sovésku leiðum sem hæstv. ríkisstjórn boðar. 
            

Hæstv. forseti. Þótt hrakspár frá stjórnarandstöðunni fylgi þessu því sem hér er verið að greiða atkvæði um og hún hafi allt á hornum sér út af er ég þess fullviss að þessi breyting á Stjórnarráðinu mun marka tímamót í starfsemi þess og gera stjórnsýsluna sterkari, faglegri og betri til að takast á við viðfangsefni sín, ekki síst á sviði auðlinda, atvinnumála og efnahagsmála. Þetta er lokahnykkurinn í umfangsmestu breytingum sem gerðar hafa verið á Stjórnarráðinu frá upphafi og staðið hafa yfir allt kjörtímabilið. Ráðuneytunum hefur nú verið fækkað úr 12 í átta. Ég fagna því að þessi breyting skuli eiga sér stað nú á þriggja ára afmæli ríkisstjórnarinnar og er sannfærð um að þessi breyting mun bjóða upp á mörg tækifæri til betri stjórnsýslu, bættra samskipta framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Ég þakka öllum þeim sem að þessu máli hafa komið og unnu að framgangi þess.

Hæstv. forseti. Hæstv. forsætisráðherra lýkur hér þessari umræðu af sinni hálfu með því að endurtaka það sem kom fram í upphafi, að hún bindur miklar vonir við að þetta mál muni skila góðum árangri. Auðvitað hljótum við öll að vona að breytingar sem gerðar eru, verði þær gerðar, verði til góðs en ekki ills. Það sem hins vegar hefur vantað mjög á í þeirri umræðu sem átt hefur sér stað um þetta mál, bæði í þingsal og eins í þingnefnd, er að sýnt sé fram á hvernig þetta muni skila þeim góða árangri sem að er stefnt. 

Frú forseti. Við ljúkum hér þeim stjórnkerfisumbótum sem hæstv. ríkisstjórn boðaði í stjórnarsáttmála við upphaf kjörtímabilsins. Nú fækkar ráðuneytum úr tíu í átta. Í kjölfar efnahagshrunsins var nauðsynlegt að endurskoða forgangsröðun í stjórnsýslunni í samræmi við verkefni fram undan og ég fullyrði að stjórnsýslan á Íslandi er nú orðin miklum mun sveigjanlegri og þjónar betur almenningi í þessu landi og þeim stóru verkefnum sem við stöndum frammi fyrir en áður var. Ég endurtek hér, hæstv. forseti, að þetta mál er vel undirbúið. Ég endurtek þakkir til nefndarmanna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem ég tel að hafi staðið vel og fagmannlega að málinu. Það er mér sérstök ánægja að með þessum tillögum er hrundið í framkvæmd stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að styrkja stöðu umhverfisverndar og náttúruverndar í stjórnkerfinu með einu umhverfis- og auðlindaráðuneyti og öðru atvinnuvegaráðuneyti. Ég segi já.

Virðulegur forseti. Það er hætt við því að hæstv. forsætisráðherra nái nú í gegn þessu sérstaka áhugamáli sínu, órökstuddum breytingum á Stjórnarráði Íslands, sem mun setja það í uppnám næstu mánuðina til þess eins að ná fram breytingu sem að öllum líkindum mun ekki gilda í meira en sex mánuði. Þetta hefur verið gert án samráðs við aðra stjórnmálaflokka, enda þótt hefðin hafi eðlilega verið sú að gera breytingar á Stjórnarráðinu í samstarfi allra flokka. Þetta hefur verið gert í hreinni andstöðu við atvinnugreinarnar sem undir þessi ráðuneyti heyra. Rökstuðninginn vantar algjörlega. Þetta er í andstöðu við yfirlýsta stefnu ríkisstjórnarinnar. Þetta er í andstöðu við stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem áréttaði það sérstaklega á flokksráðsfundi. Þetta mun aðeins gilda í sex mánuði. Kostnaðurinn af þessu verður hins vegar umtalsverður og bætir þá enn í kostnaðinn af þessari ríkisstjórn. Þetta er því miður enn eitt dæmið um lélega forgangsröðun og óskiljanlegar ráðstafanir af hálfu þessarar ríkisstjórnar.

Frú forseti. Við erum að fara að greiða atkvæði um fækkun og sameiningu ráðuneyta. Það er ýmislegt gott um það að segja og það er ýmislegt slæmt um það að segja. Það slæma er að þetta þýðir meiri miðstýringu sem getur verið af hinu vonda ef menn gæta sín ekki en þetta þýðir líka hugsanlega meiri skilvirkni og faglegri stjórnsýslu. Upp á það verður Alþingi að passa. Mig langar að vekja athygli á nefndaráliti meiri hlutans þar sem vakin er athygli á þingsályktun frá 28. september 2010, með leyfi forseta: „„… stofnuð verði sjálfstæð ríkisstofnun sem heyrir undir Alþingi og hefur það hlutverk að meta og gefa út spár fyrir efnahagslífið á sama hátt og Þjóðhagsstofnun gerði til 1. júlí 2002“. … Hvetur meiri hlutinn til þess að brugðist verði við þessari samþykkt á vettvangi ríkisstjórnar og Alþingis hið fyrsta.“ Svo segir einnig, með leyfi forseta: „Fyrir nefndinni var einnig bent á nauðsyn þess að staðsetning lánamála ríkissjóðs væri í anda bestu verklagsreglna að mati OECD.“ Þetta þýðir mikilvægar breytingar á stjórnsýslunni 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál er komið til atkvæða, og þótt fyrr hefði verið. Skipulag Stjórnarráðsins er nú fært til nútímans. Ég á von á því að það muni reynast stjórnsýslunni vel og þá um leið öllum þeim sem hún á að þjóna, fólkinu í landinu.

Frú forseti. Hér er meðal annars verið að greiða atkvæði um það hvort leggja skuli niður sjávarútvegs- og landbúnaðarráðneytið og sameina hluta þess iðnaðarráðuneyti og efnahags- og viðskiptaráðuneyti. Ég er þessu mótfallinn. Ég tel að stjórnvöld hafi öðrum brýnni verkefnum að sinna en að rótast í uppstokkun á ráðuneytum, skapa óvissu um verkefni og svið ráðuneytanna og setja starfsöryggi fjölda fólks í uppnám á síðasta ári þessarar ríkisstjórnar. Ég minni jafnframt á að flokksráð Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur ályktað gegn þessum breytingum og krafist þess að ekki verði unnið áfram að þeim án undangenginnar umræðu í flokknum. Þetta var áréttað á síðasta landsfundi flokksins þegar tillaga kom um að hverfa frá þessari stefnu en henni var vísað frá. Lögð hefur verið áhersla á einmitt það að vera með þessa umsókn í gangi gagnvart sjávarútvegi og landbúnaði og líka Evrópusambandsumsóknina. 

Virðulegi forseti. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis var ekki mælt með auknum hringlandahætti í stjórnsýslu, þvert á móti. Þar var mælt fyrir því að stjórnsýslan yrði bætt og efld. Nú er verið að gera þessar miklu breytingar á síðasta ári kjörtímabilsins og eins og kom fram í máli síðasta hv. ræðumanns ríkir ekki einhugur um þær, ekki einu sinni innan ríkisstjórnarflokkanna. Ég fullyrði að þessar breytingar munu ekki lifa af ríkisstjórnarskipti. Sumar hverjar hafa legið fyrir í nokkurn tíma en aðrar eru nýjar og hafa ekki fengið nægilega umfjöllun, málið fékkst ekki einu sinni sent út til umsagnar í meðförum nefndarinnar. Það er vont að fara í slíkar kollsteypur á síðasta ári 

Frú forseti. Með góðfúslegu leyfi forseta: „Brýnt er að fækka ráðuneytum enda væri hagræðing í efsta lagi stjórnsýslunnar öðrum stofnunum, sem neðar eru, gott fordæmi. Auðvelt væri að fækka ráðuneytum töluvert, t.d. með sameiningu í eitt atvinnuvegaráðuneyti og eitt velferðarráðuneyti.“ Þetta er tilvísun í landsfundarsamþykkt Sjálfstæðisflokksins. 
             Sambærilega ályktun má finna af flokksþingi Framsóknarflokksins sem talar um að skipan ráðuneyta sé barn síns tíma.  Samfylkingin hefur sömuleiðis mótað þessa stefnu og Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur á landsfundi sínum fjallað um úrelta skipan mála innan Stjórnarráðsins og vill efla umhverfis- og auðlindaráðuneyti og uppbyggingu eins atvinnuvegaráðuneytis. Þannig liggur þessi stefnumótun fyrir. Það kemur á óvart ef hún endurspeglast ekki í þeirri atkvæðagreiðslu sem hér fram á eftir, en við heyrum að Sjálfstæðisflokkurinn  
            

Forseti biður um hljóð í sal.

Virðulegur forseti. Ég hef látið töluvert til mín taka í máli þessu. Sér í lagi beinist það að því að samkvæmt þessari þingsályktunartillögu er ekki gert ráð fyrir fjárhagslegri hagræðingu heldur þvert á móti. Það er mjög einkennilegt að ríkisstjórn fari fram í því að sameina ráðuneyti án þess að hafa það markmið að spara í ríkisrekstri. Í umræðunum í gær upplýsti hv. þm. Jón Bjarnason það að sameining ráðuneyta nú væri að kröfu ESB, að ESB færi fram á að stækka hér stjórnsýslustofnanirnar til að til dæmis væri auðveldara að taka á móti IPA-styrkjunum svokölluðu. Við sjáum á hvaða leið ríkisstjórnin er, hún er á þráðbeinni leið inn í Evrópusambandið. Svo tala aðilar þessarar sömu ríkisstjórnar um að hér sé ekki aðlögunarferli í gangi. Frú forseti. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Þetta mál er allt of seint fram komið. Stutt er í kosningar og allar líkur á að nýjum stjórnarmeirihluta muni finnast þurfa að umturna þessum stjórnarráðsbreytingum með tilheyrandi kostnaði fyrir skattgreiðendur. Ég óttast líka að breytingar á Stjórnarráðinu, sérstaklega sameining efnahags- og viðskiptaráðuneytis við fjármálaráðuneyti, taki tíma og orku frá starfsfólki þessara ráðuneyta, tíma og orku sem væri betur varið í brýnni úrlausnarmál, eins og skuldavanda heimilanna og lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Ég segi því nei.

Virðulegi forseti. Ég bendi áhugamönnum um stefnu Framsóknarflokksins á að árið 1944 ályktuðum við um fjárkláða. Ég man ekki eftir að sú ályktun hafi verið afnumin sérstaklega. Ég vil líka segja, frú forseti, að það er mjög sérkennilegt að hlusta á rökstuðninginn hérna fyrir þessum breytingum, að hugsanlega, kannski, mögulega, líklega, vonandi muni þetta breyta einhverju. Það er mjög sérstakt að þetta sé rökstuðningurinn, að ekki séu færð fram haldbær rök fyrir þessum breytingum. Það er líka mjög sérstakt að standa í breytingum sem þessum þegar augljóst er að ný ríkisstjórn mun taka við í síðasta lagi eftir eitt ár. Málið er líka sett fram í miklu ósætti, bæði augljóslega innan stjórnarflokkanna og við stjórnarandstöðuna sem ekki hefur komið að þessu máli með nokkrum hætti. Atkvæðagreiðslan mun eflaust enda þannig að stuðningsmenn þessarar ríkisstjórnar munu samþykkja þessi málalok og er það að sjálfsögðu bara á þeirra ábyrgð en við sem höfum efasemdir um að færri ráðuneyti séu betri en fleiri munum að sjálfsögðu beita okkur fyrir því 

Virðulegi forseti. Það er ekki sanngjarnt að segja að þetta mál sé illa undirbúið. Það er ekkert undirbúið. Það er ótrúlegt að koma hér með hugmynd sem er þvert á stefnu ríkisstjórnar og nokkuð sem hún er búin að guma yfir endalaust, að leggja niður efnahags- og viðskiptaráðuneytið. Þetta er enn ein birtingarmynd pólitískra hrossakaupa núverandi stjórnarflokka. Það eru einu rökin sem hafa komið fram í þessu máli. Það er bara eitt öruggt við þetta mál, virðulegi forseti, og það er að það mun kosta peninga. Við vitum ekki hversu mikla peninga, en við sjáum núna að bara breytingar á húsnæði Stjórnarráðsins munu kosta um hálfan milljarð króna á þessu kjörtímabili. Hér eru fulltrúar Vinstri grænna að lesa upp úr ályktunum og ræðum og ég hvet þá til að lesa ræðu formanns síns, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, frá 4. desember 2007 þegar ræddar voru breytingar 

Frú forseti. Þær breytingar á Stjórnarráðinu sem greidd eru atkvæði um eiga sér talsverðan aðdraganda og hafa verið vandlega undirbúnar eins og skýrsla sú sem málinu fylgdi við meðferð þess í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ber með sér. Meginrök gegn samþykkt þess lúta að pólitískum afleiðingum af samþykktinni, m.a. að boðleiðir geti verið styttri og að það sé ekki til bóta. Ég er ekki sammála því. Það er og hefur verið viðvarandi vandi íslenskrar stjórnsýslu að samtök um þrönga hagsmuni hafa um oft haft áhrif á ákvarðanir og stefnumótun í málaflokkum sem þau varða. Nefna má sem dæmi þau áhrif sem bankar og aðrar fjármálastofnanir höfðu á reglusetningu varðandi fjármálamarkaðinn á árunum fyrir hrun, en afleiðingar þess eru okkur öllum vel kunnar. Því hefur einnig verið haldið fram að mikið vald muni safnast á hendur einstakra ráðherra. Vera kann að nokkuð sé til í því, en þá verður að hafa í huga að eftir setningu laga nr. 115/2011, um Stjórnarráð Íslands, er aukin áhersla lögð á samræmd störf ráðherra þótt ríkisstjórninni hafi ekki verið breytt í fjölskipað stjórnvald. Þetta tel ég  Ég segi já við þessari tillögu.

Virðulegi forseti. Fá mál hafa fengið jafnítarlega umfjöllun á þingi nú í vetur og það mál sem hér er til afgreiðslu. Þetta mál er mun betur undirbúið og rökstutt en þær breytingar á stjórnkerfinu sem voru keyrðar í gegn á þremur klukkustundum árið 2007 undir forustu Sjálfstæðisflokksins.  
            

Forseti. Það er margt gagnrýnivert í því ferli sem stjórnarráðsbreytingarnar hafa verið settar í. Ég tel að Alþingi þurfi á komandi tíð að taka ýmsar áherslur til gagngerrar endurskoðunar, svo sem eðli aukinnar miðstýringar. Þá hefur þessi umræða samfléttast átökum um veru tiltekinna ráðherra í ríkisstjórn eða öllu heldur tilraunum til að koma þeim út úr ríkisstjórn. Það hefur ekki verið til góðs og ég held til haga fyrri gagnrýni minni um þessi mál almennt. Á hinn bóginn hef ég alla tíð verið eindregin talskona þess að efla umhverfisráðuneytið og fella auðlindamál þar alfarið undir. Gagnrýni mín á þetta frumvarp er einkum sú hve skammt er gengið í þeim efnum. Svo dæmi sé tekið er ekki með skýrum hætti gert ráð fyrir því að rannsóknir á hafinu og lífríki sjávar falli alfarið undir umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Þetta þarf sannarlega að skoða til framtíðar. Styrking stjórnsýslu umhverfismála veldur því hins vegar að ég styð þetta frumvarp, en með tilvísan í þær áherslubreytingar sem gera þarf til framtíðar, enda eðlilegt að stjórnsýslan almennt sé stöðugt í þróun.

Hæstv. forseti. Tvennt öðru fremur einkenndi upphafleg rök stjórnarliða fyrir þessari breytingu. Önnur rökin eru tilvísun í skýrslu þingmannanefndar og skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem meðal annars kom fram hörð gagnrýni á oddvitaræði, hvar væri skýr ráðherraábyrgð og hvernig eftirliti með undirstofnunum ráðuneyta væri háttað. Þá kom líka fram að nauðsynlegt væri að viðhalda fagþekkingu og reynslu innan ráðuneytanna. Ég tek eftir því að enginn stjórnarliða hér vitnar lengur til þess að þetta séu rök. Hin ástæðan var sú að þetta væri að norrænni fyrirmynd. Í ágætri samantekt starfshópsins sem vann broskallaskýrsluna er algjörlega afhjúpað að svo er ekki. Það er ekkert samhengi við hina norrænu fyrirmynd. Þetta tvennt sem áður voru helstu rök stjórnarliða fyrir þessum breytingum er ekki lengur. Hringlandahátturinn í að breyta forminu  
            

Frú forseti. Þetta væri gott mál ef það hefði komið í byrjun kjörtímabils og segði greinilega hvar verkefni og stofnanir ættu heima í skipuriti ríkisins. Það kemur hins vegar allt of seint. Það er óklárt, það vantar svör. Þrátt fyrir langa umræðu höfum við ekki fengið svör við því hvert hlutverk auðlindaráðuneytisins sé, hvar Hafrannsóknastofnun eigi að vera, hvar Hagstofan o.s.frv. Hættan er sú að þetta valdi bara kostnaði og þegar það verður samþykkt valdi þetta hagsmunatogi í reykfylltum herbergjum þar sem hver muni reyna að ota sínum tota. Svo er hættan sú að um það leyti sem þetta fer í gagnið verði komið nýtt skipurit með nýrri ríkisstjórn. Ég skora á hv. þingmenn að segja nei við þessari óvissu og skammæju tilraun.

Frú forseti. Það má taka undir með því sem segir í þessari tillögu hér að það þurfi að gera Stjórnarráðið öflugra og skilvirkara. Á þessu kjörtímabili hafa 15 einstaklingar gegnt ráðherrastöðu. Við höfum séð einstaklinga utan þings sitja í ríkisstjórn. Við höfum séð þingmenn taka ráðherrasæti, segja af sér og fara aftur í ríkisstjórn. Við höfum séð í stjórnarsáttmála talað um að það þurfi að koma á fót sérstöku efnahagsráðuneyti. Þau mál voru tekin úr forsætisráðuneytinu og sett í sérstakt ráðuneyti. Þegar menn voru síðan í pólitískum átökum út af framgangi ESB-viðræðnanna þurfti að fórna tveimur ráðherrum fyrir framgang málsins. Þá sátu menn uppi með mannlaust efnahagsráðuneyti og þá fyrst fæddist hugmyndin um að sameina það fjármálaráðuneytinu. Ég held, frú forseti, að sjaldan hafi verið jafnmikil óreiða og hringlandaháttur í Stjórnarráðinu með þessi mál þannig að hægt er að taka undir það markmið með þessu máli að það þurfi meiri festu í Stjórnarráðið. Því hefur ekki verið svarað í umræðunum um þetta mál hvernig því markmiði á að ná með 

Frú forseti. Við á Alþingi og framkvæmdarvaldið höfum gert miklar kröfur til stofnana í samfélaginu til að hagræða og sameinast. Við höfum jafnvel lagt niður stofnanir. Við hljótum að gera sömu kröfur til stjórnsýslunnar í þessu efni, að hún hagræði á tímum sem þessum og  Sú var tíðin að hægri menn hrópuðu á torgum að báknið ætti að fara burt. Nú skal það kjurt. Ég segi já, að sjálfsögðu.

Forseti. Hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar eru sokknir svo djúpt í díki málþófsins að þeir hafa ekki haft tíma til að kynna sér staðreyndir málsins, sögu málsins. Það sem hér er á ferðinni er ekkert annað en framhald á þeirri ágætu stefnu sem Samfylkingin hóf í stjórnarsamstarfi með Sjálfstæðisflokknum 2007.  Af því að vísað er í rannsóknarskýrsluna þá er rétt að það komi algerlega skýrt fram að ein af meginniðurstöðum rannsóknarskýrslunnar var að ráðuneytin væru of dreifð og of smá og stofnanir of veikar. Hér er verið að svara því. Ég tek svo undir það með hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur að ég hefði viljað sjá svolítið annan brag varðandi umhverfis- og auðlindamálin og vísa til þeirrar hugmyndar sem ég barðist til dæmis fyrir með hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni, að Hafró yrði færð undir háskólana. En ég skora á alla þingmenn að samþykkja þessa tillögu vegna þess að hún horfir til heilla fyrir íslenskt samfélag.

Virðulegi forseti. Ég held að hæstv. utanríkisráðherra ætti að kynna sér sögu sameiningarinnar vegna þess að í þeirri tillögu sem við erum að fara að samþykkja, ef það verður gert, er verið að leggja í húsnæðiskostnað upp á 250 millj. kr. Hagræðingin á að koma í stjórnsýslunni og sýna fordæmið en hver er reynslan? Reynslan er sú að núna er aðalskrifstofa velferðarráðuneytisins, sem átti að sýna sparnað við breytingarnar sem voru gerðar, reiknuð með 46 millj. kr. halla. Það gerðist líka árið 2011 og ekki verður breyting á þessu ári þannig að hagræðingin og sparnaðurinn af þessu er enginn. Hv. þm. Sigmundur Ernir Rúnarsson sagði að við værum búin að leggja miklar byrðar á aðrar stofnanir í landinu. Og hvað er verið að gera hér? Það er verið að samþykkja 250 millj. kr. fjárveitingu, sem er ekki í fjárlögum, og eftir nokkra daga verða 28 konur reknar á dyr á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á E-deildinni og allir vistmennirnir þar settir í óvissu og líka aðstandendur. Þetta eru verk ríkisstjórnarinnar. Það eru til nógir peningar í svona gæluverkefni en ekki að hlífa heilbrigðisstofnunum og þeim málaflokkum sem á að hlífa.

Virðulegi forseti. Ég hef í sjálfu sér ekkert á móti sameiningu ráðuneyta. En ég er á móti þeirri forgangsröðun sem sú ríkisstjórn sem nú situr eyðir fjármunum í. Ég tel að betur hefði farið á því að eyða peningunum, meðal annars 250 millj. kr. sem farið hafa í húsnæðiskostnað, í önnur og brýnni verkefni en sameiningu ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Ég tel einnig, virðulegur forseti, að hægt hefði verið að efla stjórnsýsluna og sýna skilvirkni og formfestu þar án þess að ráðast í þær breytingar sem eru hér á ráðuneytum. Ég tel sömuleiðis að hæstv. ríkisstjórn hefði átt að reyna að ná samkomulagi um skipan efnahagsmála til framtíðar í stað þess að rokka með þau í þriðja ráðuneytið á fjórum árum, þau málefni sem eru einna brýnust fyrir íslenska þjóð. Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jón Gunnarsson kallar mig ýmist kommúnista eða að ég sé gengin í Samfylkinguna. Ég sat í þingmannanefnd sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þar kom mjög skýrt fram að nauðsynlegt væri að endurreisa Þjóðhagsstofnun eða stofnun í þeim anda. Ég fagna því mjög að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að stofnuð verði sjálfstæð ríkisstofnun sem heyrir undir Alþingi og hefur það hlutverk að meta og gefa út spár fyrir efnahagslífið á sama hátt og Þjóðhagsstofnun gerði til 1. júlí 2002. Ég fagna því að það sé orðið að alvörumarkmiði að gera þetta. Þessi stofnun var lögð niður fyrir tilstuðlan ákveðins fyrrverandi forsætisráðherra. Það er kominn tími til að við stokkum upp í stjórnsýslunni og þetta er einn liður í því. Ég hefði þó vissulega viljað ganga lengra, eins og hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, varðandi vernd náttúrunnar okkar.

Frú forseti. Skipulag Stjórnarráðsins er skipurit stærsta fyrirtækis landsins, ríkisvaldsins, sem er með tugi þúsunda starfsmanna og þjónar hundruðum þúsunda Íslendinga. Það skiptir verulegu máli fyrir þjóðina hvernig þetta skipurit er, fyrir notendur kerfisins og sérstaklega fyrir starfsmennina. Skipuritið þarf að vera gegnsætt og skýrt. Sú hugmynd sem við erum hér með er ekki gegnsæ og skýr. Hæstv. ríkisstjórn missir af gullnu tækifæri til að upplýsa um væntanlegt skipurit sitt, upplýsa starfsmennina og viðskiptavinina um hvert stefnir. Ég segi nei við þessari tilraun sem verður andvana fædd því að um það leyti sem hún er komin í gagnið verður komið nýtt skipurit.

Frú forseti. Ég ítreka að það að vega að stjórnsýslu sjávarútvegs og landbúnaðar eins og hér er gert, með því að leggja niður ráðuneyti þessara greina og leggja það inn í önnur ráðuneyti, er í andstöðu við meginþorra þeirra sem vinna í þessum atvinnugreinum. Þetta er eins konar aðför að atvinnulífinu á landsbyggðinni. Ég vil líka minna á að þessar aðgerðir tengjast beint umsókn okkar og aðlögun að Evrópusambandinu.  Þetta er hér og mér þykir sárt  
            

Virðulegi forseti. Ég held að í atkvæðaskýringu áðan hafi komið í ljós hversu mikilvægt er að hv. stjórnarþingmenn og hæstv. ráðherrar taki þátt í umræðunni. Ef hæstv. utanríkisráðherra hefði tekið þátt í umræðunni þá hefði hann fengið þær upplýsingar sem hann fór ranglega með varðandi kostnaðarþáttinn. Og ég hvet hann - það er svo heppilegt, virðulegi forseti, að við erum með upptöku af þessu öllu og hann getur spilað þetta og hlustað á þetta og lært það hvað hann er að gera hrikalega mikla vitleysu með það að greiða atkvæði með þessu.  Hins vegar er áhugavert líka að sjá hvernig björgunarsveitin var fengin til liðs við þetta. Hér var það bara upplýst af hv. þm. Birgittu Jónsdóttur að það væru einhver orð um Þjóðhagsstofnun, sem engu máli skipta, tengjast þessu ekki neitt, sem fengu bara Hreyfinguna um borð. Hún er að hjálpa núna, björgunarsveitin sjálf, ríkisstjórninni og mun bera ábyrgð á þeim óheyrilega kostnaði sem engu skilar, virðulegi forseti. 
            

Hæstv. forseti. Ég bið afsökunar á því að hafa verið með ónærgætið frammíkall áðan, í atkvæðagreiðslu miðri, en tilefni þess var það að hér virðist vera á ferðinni einhver misskilningur um að í þeirri tillögu sem hér var samþykkt felist ákvörðun um að stofna einhvers konar Þjóðhagsstofnun eða efnahagsráð, svo er ekki. 

Forseti gerir athugasemd við hv. þingmann. Þetta er ekki um fundarstjórn forseta heldur efnisleg umræða sem ekki fellur undir þann lið.

Frú forseti. Við greiðum atkvæði um fyrsta af átta EES-málum sem rædd voru á mjög skömmum tíma í gærkvöldi. Ekki er þó hægt að tala um að það hafi verið umræða, það var engin umræða um þessi mál. Ég minni á að innlánstryggingakerfið var afgreitt frá Evrópusambandinu sem EES-tilskipun og kostaði okkur Icesave-deiluna. Ég minni á að það var beiðni frá ESA, um að við settum lög um að hlutafélög megi lána starfsmönnum ótakmarkað til kaupa á hlutabréfum í hlutafélögum, sem hefur valdið bæði einstaklingum og fyrirtækjum gífurlegu tjóni. Ég vildi gjarnan að þingmenn ræddu svona mál dálítið betur. Ekki það að ég sé á móti þessu máli en ég vil að menn ræði öll þessi mál töluvert betur í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Mál það sem hér er til umfjöllunar er ekki pólitískt ágreiningsmál að neinu leyti, hygg ég. Við meðferð málsins í hv. umhverfis- og samgöngunefnd komu fram athugasemdir um að nokkuð skorti á skýrleika þeirra ákvæða sem þar eru frá þeim aðilum í samfélaginu sem helst þurfa að fara eftir þeim. Þeir lögðust ekki gegn málinu heldur kölluðu eftir frekari skýrleika. Að einhverju leyti er komið til móts við þau sjónarmið í breytingartillögum meiri hluta nefndarinnar en ég hygg að ekki sé nægilega langt gengið í þeim efnum og mun því sitja hjá við afgreiðslu málsins.

Forseti. Það er augljóslega enginn ágreiningur um þetta mál né önnur þau sem hér er verið að afgreiða sem varða EES. Ég vil fyrir siðasakir taka fram að það er gríðarlega mikilvægt að fylgjast vel með því hvernig þetta verður útfært og að við séum öll vel vakandi og starfrækjum skyldur okkar vegna þess að það getur skipt miklu máli fyrir þá sem þetta mun lenda á. Ég vildi bara taka það fram vegna þess að það skiptir máli í framhaldinu.

Frú forseti. Hér samþykkjum við eina tilskipun Evrópusambandsins um úrgang og myndun og meðhöndlun úrgangs. Sagt var í umræðunni í gær, þessari örstuttu, að það mundi ekki kosta ríkissjóð neitt. Hins vegar mun það kosta fyrirtæki og sveitarfélög og einstaklinga heilmikið. Ég krossa fingur og vona að hv. nefnd hafi gert þetta sæmilega þannig að ég geti staðið að þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, með síðari breytingum. Frumvarpið er á þskj. 1253 og 762. mál þingsins. Mikil breyting hefur orðið á starfsumhverfi sparisjóðanna á síðustu árum og hefur þeim fækkað verulega eins og kunnugt er. Allir stærstu sparisjóðir landsins hafa hætt starfsemi, svo sem Spron, Byr, Sparisjóðurinn í Keflavík og Sparisjóður Mýrasýslu. Þeir sparisjóðir sem eftir eru hafa unnið hörðum höndum að því að viðhalda rekstrarhæfi sínu og flestir þurft að fara í gegnum fjárhagslega endurskipulagningu. Enn sér þó ekki fyrir endann á endurskipulagningu fjárhags og rekstrar þeirra sparisjóða sem eftir eru. Starfshópur á vegum sparisjóðanna með aðkomu Bankasýslu ríkisins hefur að undanförnu unnið að mati á rekstrarhorfum sparisjóðanna og framtíðarsýn. Hluti af þeirri vinnu hefur falist í því að leggja mat á það með hvaða hætti styrkja megi rekstrargrundvöll þeirra þar sem langflestir ef ekki allir þeirra hafa þörf fyrir að auka eigið fé sitt til að styrkja eiginfjárgrundvöll og rekstrarhæfi. Hefur starfshópurinn talið að það mundi greiða götu þeirra sparisjóða sem leita eftir auknu eigin fé til að styrkja rekstrarhæfi sitt ef breytingar yrðu gerðar á ákvæðum þess kafla laganna sem hefur að geyma sérákvæði um sparisjóði þannig að takmarkanir á arðgreiðslum yrðu felldar út auk þess sem opnað yrði aftur fyrir þann möguleika að breyta sparisjóði í hlutafélag í stað þess að félagaform þeirra væri bundið við sjálfseignarstofnanir. Einnig hefur starfshópurinn kynnt þá framtíðarsýn að sparisjóðir aðgreini sig frá viðskiptabönkum með tvennum hætti, annars vegar með því að starfsemi þeirra hafi það að markmiði að styrkja og styðja við það samfélag sem þeir starfa í og að þeir takmarki starfsemi sína við kjarnaþjónustu tengdri inn- og útlánum og stundi þannig hvorki fjárfestingarbankastarfsemi né verðbréfaviðskipti. Á grundvelli framangreindra sjónarmiða hefur þetta frumvarp verið samið. Í því eru lagðar til breytingar á ákvæðum VIII. kafla um fjármálafyrirtæki um sparisjóði, sem eru í meginatriðum þessar: Starfsheimildir sparisjóða verði takmarkaðar þannig að þeir fáist fyrst og fremst við inn- og útlánastarfsemi. Rekstur sparisjóðs getur verið í höndum hlutafélags eða sjálfseignarstofnunar. Sparisjóðir geta breytt rekstrarformi sínu úr því að vera sjálfseignarstofnun yfir í hlutafélag. Til þess að fjármálafyrirtæki geti talist sparisjóður skal það hafa skilgreind samfélagsleg markmið í samþykktum sínum og ráðstafa árlega að lágmarki tilteknum hundraðshluta tekna sinna til þeirra málefna. Möguleikar sparisjóða sem eru sjálfseignarstofnanir til samruna og yfirtöku eru auknir og skýrðir. Samkvæmt núgildandi lögum um fjármálafyrirtæki er hugtakið „sparisjóður“ heiti á rekstrarformi, þ.e. sérstakri tegund sjálfseignarstofnunar sem stundar viðskiptabankastarfsemi. Í frumvarpi þessu er hins vegar gert ráð fyrir að hugtakið „sparisjóður“ verði samheiti fyrir tiltekna gerð fjármálafyrirtækja sem hafa afmarkaðar starfsheimildir og leggja áherslu á samfélagsleg verkefni og samfélagslegt hlutverk. Samkvæmt ákvæðinu þarf fjármálafyrirtæki að uppfylla þrjú skilyrði til að mega kalla sig sparisjóð: Það þarf að skilgreina í samþykktum sínum samfélagslegt hlutverk sitt og afmarka það við tiltekið landsvæði. Það þarf að ráðstafa að lágmarki sem svarar 5% af hagnaði til samfélagslegra verkefna og það hafi fengið starfsleyfi sem sparisjóður. Þar sem í frumvarpinu er lagt til að sparisjóður geti verið hvort tveggja hlutafélag og sjálfseignarstofnun er framsetningu VIII. kafla breytt þannig að lagt er til að í A-hluta hans séu ákvæði sem eigi við um sparisjóði án tillits til rekstrarforms, en í B-hluta kaflans eru tekin saman þau sérákvæði sem gilda um sjálfseignarstofnanir sem eru sparisjóðir. Nánar er vikið að þessari uppskiptingu kaflans í athugasemdum með frumvarpinu. Hafa ber í huga að sjálfseignarstofnun sem er sparisjóður er sérstakt form sjálfseignarstofnunar sem byggir alfarið á ákvæðum laga um fjármálafyrirtæki og á sér ekki samsvörun við aðrar sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnustarfsemi. Þá vil ég að lokum geta þess að í 9. gr. frumvarpsins er lagt til að bráðabirgðaákvæði VI með lögunum gildi áfram út árið 2013. Ákvæðið, sem upphaflega var að finna í neyðarlögunum frá því í október 2008, er óskylt meginefni frumvarpsins og var því upphaflega ætlaður skammur lífdagi. Þróun sambærilegra ákvæða í Evrópurétti hefur hins vegar ekki verið jafn hröð og ráð var fyrir gert og hefur því reynst nauðsynlegt að framlengja það, síðast með lögum nr. 78/2011. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að með þessu frumvarpi á að tryggja rekstrargrundvöll sparisjóðakerfisins. Ég óttast hins vegar að slíkar lagabreytingar, sem fela í sér fjölbreytni í rekstrarformi og ákvæði um að sparisjóðir þurfi að leggja ákveðið hlutfall af hagnaði sínum í samfélagsleg verkefni, dugi einfaldlega ekki til. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki komi til greina að nýta 21. gr. laga um sparisjóði sem heimilar tengda starfsemi, þ.e. að heimila sparisjóðunum meðal annars að taka að sér sölu trygginga og póstþjónustu. Einkaleyfi Íslandspósts á dreifingu bréfa sem eru allt að 500 g rennur út á næsta ári. Ég gæti séð slíka starfsemi renna frekari stoðum undir sparisjóðakerfi ef sparisjóðir úti á landi mundu bjóða í þetta einkaleyfi þegar það rennur út þannig að þeir veiti ekki aðeins fjármálaþjónustu, heldur líka póstþjónustu. Ég held að slík leið mundi jafnvel tryggja að þess háttar þjónusta væri í boði á fleiri stöðum. Auk þess tel ég nauðsynlegt að við afnemum stimpilgjöldin í ljósi þess að fjölmargir tryggir viðskiptavinir sparisjóðanna voru fluttir nauðungarflutningum úr sparisjóðakerfinu í banka sem eru í eigu vogunarsjóða og hafa þar af leiðandi ekkert val um að fara í sparisjóðakerfið aftur nema þeir hafi efni á því að greiða 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Því er til að svara varðandi stimpilgjöldin að þau heyra undir fjármálaráðuneytið. Ég tel hins vegar að ábending hv. þingmanns sé afar mikilvæg í þessu samhengi. Varðandi þá heimild sem hv. þingmaður nefndi, hún vísaði til 21. gr., þá er heimildin fyrir hendi nú þegar í lögunum og er því í sjálfu sér hverjum sparisjóði í sjálfsvald sett hvort hann nýtir sér þá heimild. Ég tek undir þau orð hv. þingmanns að það sé afar mikilvægt að ramma með sterkum hætti inn samfélagslega hlutverkið því að þannig erum við í raun og veru að tryggja viðunandi fjölbreytni á fjármálamarkaði.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra styðji þessar hugmyndir um einmitt að víkka út þetta samfélagslega verkefni sparisjóðanna. Ég tel að það sé algjör forsenda fyrir því að hér verði öflugt sparisjóðakerfi að þeir taki að sér víðtæka þjónustu í nærsamfélögum úti um allt land. Auk þess er mjög mikilvægt að leitað verði leiða til þess að aðstoða þá sem voru í meðal annars Byr og Spron en sitja nú fastir í Arion banka og Íslandsbanka, og gera þessu fólki kleift að færa sig aftur yfir í einhvern sparisjóðinn. Til þess þarf að leita samstarfs fjölmargra ráðuneyta en það á að vera hægt ef vilji er til þess að búa til sparisjóðakerfi sem er valkostur við viðskiptabankana, við einn banka sem er að mestu leyti í eigu ríkisins og aðra banka sem eru í eigu vogunarsjóða.

Virðulegi forseti. Ég ætla að geyma mér það að segja hversu mikið til bóta þetta frumvarp er. Ég hef hins vegar haft áhyggjur af því lengi hvað verði um sparisjóðakerfið á Íslandi, því að þetta kerfi allt eða sjóðir eru í dag og hafa vitanlega verið gríðarlega mikilvægir, ekki síst landsbyggðinni þar sem þetta hafa jafnvel verið einu fjármálastofnanirnar sem stór svæði hafa haft aðgang að, bæði einstaklingar og fyrirtæki. Mig langar að spyrja hæstv. talsmann þessa máls um rekstrarformið. Þarna er talað um sameignarfélag og hlutafélag. Ég er ekki viss hvort ég heyrði eða skildi orð ráðherra rétt en útilokar þetta að sparisjóður geti til dæmis verið samvinnufélag? Að það rekstrarform geti einnig verið um sparisjóði? Ef svo er held ég að við séum á kolrangri braut, algjörlega kolrangri braut. Þá þarf að gera breytingar á frumvarpinu til að það rekstrarform geti einnig verið til staðar. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er sú að það er vitanlega margt líkt með hinu gamla fyrirkomulagi sem var á sparisjóðunum og samvinnufélögunum. Ég held að það sé því mjög við hæfi að gera mönnum kleift að fara þá leið ef þeir kjósa svo, ekki síst af því að verið er að heimila hlutafélagabreytingu þarna. Þetta er sú meginspurning sem mig langaði að beina til ráðherra. Einnig er mikilvægt að það komist til skila til þeirra sem starfa í sparisjóðum í dag, og þeirra sem sjá fyrir sér að sparsjóðirnir geti vaxið, hver raunverulegur vilji stjórnvalda er. Nú eru þrjú ár liðin frá því að núverandi stjórnvöld tóku við, sú ríkisstjórn 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Að því er varðar rekstrarformið þá er það nokkuð klappað í stein í frumvarpinu eins og það er lagt fram að við erum að tala um annaðhvort sjálfseignarstofnun eða hlutafélag, þ.e. hreyfingu í þá átt. Miðað við frumvarpið eins og það liggur fyrir rúmar það ekki rekstrarformið sem hv. þingmaður nefnir, þ.e. samvinnufélag. Hins vegar eru auðvitað þættir í frumvarpinu sem hér hefur verið vikið að, bæði í framsögu minni og í andsvörum við hv. þm. Lilju Mósesdóttur, sem eru hinir samfélagslegu þættir sem eru mikilvægir og eru dregnir fram og mér finnst afar áhugavert að sjá hvernig reiðir af í meðförum þingsins og meðförum nefndarinnar, þ.e. að tryggt sé að sparisjóðurinn hafi ríkt félagslegt hlutverk, bæði gagnvart sínum hluthöfum en líka og ekki síður gagnvart sínu svæði. Þannig getum við hér eftir sem hingað til haldið í fjölbreytileikann sem er gríðarlega mikilvægur á þessum markaði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. starfandi efnahagsráðherra fyrir svörin. Þau eru nokkuð skýr, að samvinnufélagsformið rúmast ekki innan þess lagafrumvarps sem hér er verið að leggja fram. Mig langar til að spyrja hv. ráðherra: Hver er skýringin á því að þetta form er ekki í þessum lögum? Síðan velti fyrir mér, úr því að ég nefndi hér samvinnufélög, og vil koma því á framfæri að það er mikilvægt að hefja endurskoðun á lögum um samvinnufélög því að það er rekstrarform sem hentar mjög vel, ekki síst þeim aðstæðum sem eru á Íslandi í dag, og þyrfti að blása kröftuglega lífi í með einhverjum hætti. Meginspurningin er: Af hverju er ekki gert ráð fyrir samvinnufélagsforminu?

Virðulegur forseti. Einfalda svarið er kannski það að í því felast erfiðleikar við að uppfylla eiginfjárkröfur. En af því hv. þingmaður spurði um rætur þeirrar línu sem tekin er, ef svo má að orði komast, í því frumvarpi sem hér er mælt fyrir, þá er það svo að starfshópurinn sem var á vegum sparisjóðanna og með aðkomu Bankasýslunnar vann mat á rekstrarhorfunum. Meginmarkmiðið var að leggja fram tillögu sem rúmaði verulega aukna möguleika á því að styrkja rekstrargrundvöll og greiða götu þeirra sparisjóða sem eru að leita eftir eigin fé til að styrkja rekstrarhæfi sitt. Það er grunnurinn sem frumvarpssýnin byggir á.

Frú forseti. Ég vil byrja á að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort tekið sé á þeim tveimur meinum sem ollu hruni sparisjóðanna. Í fyrsta lagi því að sparisjóðirnir geti átt hlutabréf sem meginuppistöðu eigna sinna. Dæmi fyrir hrun var Exista og Kaupþing. Í öðru lagi því að hægt sé að mynda hringi til að kaupa stofnbréf þannig að einhver sparisjóður leggur upphæð inn í banka, segjum 100 milljónir, bankinn lánar svo einhverju fólki eða fyrirtækjum úti í bæ til að kaupa stofnbréf í viðkomandi sparisjóði, peningurinn fer í hring. Er á einhvern máta komið í veg fyrir það í þessu frumvarpi? Þetta var meginástæða hrunsins og svo sem víðar. Þetta á líka við hjá hlutafélögum en þetta olli sparisjóðunum miklum vandræðum og þetta olli fólki, þ.e. fjölskyldum víða um. land, óskaplegum harmleikjum, vegna þess að fólk var platað til að taka lán hjá einhverjum banka til að kaupa stofnbréf í átthagasparisjóðunum og stuðla þannig að velgengni átthaganna. Síðan sat það uppi með ónýt stofnbréf vegna þess að sparisjóðurinn hafði keypt hlutabréf í einhverju einu fyrirtæki, Exista eða Kaupþingi, og eignin sem var lánað til var verðlaus og fólkið sat uppi með skuldina. Þetta hefur reyndar lagast, þetta hefur verið leyst, en ég spyr hæstv. ráðherra: Er búið að koma í veg fyrir þessa meinsemd sem var í starfi sparisjóðanna? Ég sé það ekki í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er auðvitað rétt sem hér kemur fram að sparisjóðirnir voru í raun og veru orðnir vogunarsjóðir í aðdraganda hrunsins og gátu beitt sínu afli með þeim hætti sem átti þátt í vandanum sem síðan safnaðist upp í hrunið. Hins vegar er mér ekki alveg ljóst hvernig þingmaðurinn finnur það út að hann sjái þess ekki stað að hér sé verið að reisa skorður við slíku í frumvarpinu, því að með þessari tillögu er beinlínis bannað að sparisjóðirnir séu fjárfestingarbankar, þ.e. það er beinlínis klárt að þeir megi ekki taka stöðu í eigin reikning. Það liggur fyrir að samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að sparisjóðurinn sé þannig að starfsheimildir hans séu algjörlega bundnar við inn- og útlánastarfsemi, það er grundvallaratriði í þessum efnum, og hann virki ekki sem hefðbundinn fjárfestingarbanki eða stundi verðbréfaviðskipti eða önnur slík.

Herra forseti. Þetta lagar ekki nema annan enda málsins, þ.e. áhættusama eign þannig að sparisjóðurinn geti auðveldlega farið á hausinn. En það lagar ekki hinn endann, ef einhver sparisjóður leggur inn innstæðu sem hann má eiga í banka og bankinn lánar síðan einhverju fyrirtæki eða einstaklingi til kaupa á stofnbréfum og stofnbréfin eru eign, eigið fé sparisjóðsins, innlánin eru líka eign, þannig að það sem gerist hjá sparisjóðnum er að eigið fé hans vex með þessari aðgerð. Ég vil spyrja: Er þetta enn þá mögulegt? Síðan vildi ég spyrja um d-liðinn - og þetta hef ég svo sem margoft bent á - á síðu 2, Viðskipti með hluti í sparisjóði. Hver ákveður eftir hvaða reglum Fjármálaeftirlitið á að fara þegar það samþykkir reglur um viðskipti með hluti í sparisjóðnum eða stofnfjárbréfum?

Virðulegi forseti. Því er til að svara að það eru í raun aðrar reglur sem fjalla um viðskipti milli fjármálafyrirtækja heldur en þær reglur sem eru undir í þessu frumvarpi, það er tekið á því í öðru samhengi. En ég vænti þess að hv. efnahags- og viðskiptanefnd muni taka þessar athugasemdir, sem og aðrar sem hafa komið fram í umræðunni, til skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi andmæla því sem kom fram hjá hæstv. starfandi efnahags- og viðskiptaráðherra, að sparisjóðirnir hafi fyrir hrun verið einhvers konar vogunarsjóðir. Það voru þeir ekki. Auðvitað er hægt að finna dæmi um einstaka sjóði sem kunna að hafa farið eitthvað í áttina að þessu en ég mótmæli því algjörlega að það sé hægt að alhæfa svona um starfsemi sparisjóðanna. Ástæður fyrir falli þeirra eru mjög margbreytilegar og þær eru líka mismunandi eftir sjóðum. Ég vek athygli á til dæmis einu, mjög margir þessara sparisjóða voru með mjög hátt eigið fé. Þeir voru líka með mikið laust fé. Þeir þurftu með einhverjum hætti að ávaxta það. Hvernig var það gert? Þeir gerðu það eins og menn gerðu á þessum tíma, þeir keyptu meðal annars skuldabréf til að lækka líka eigið fé sitt, vegna þess að þeir náðu ekki ávöxtun á allt þetta mikla eigið fé. Þegar síðan hrun varð í þessum stofnunum sem þeir höfðu keypt skuldabréf af, sem taldar voru á þeim tíma ábyggilegar stofnanir, m.a. af öllum matsfyrirtækjum, hafði það í för með sér þetta gífurlega högg fyrir sparisjóðina. Það var alls ekki vogunarstarfsemi, það var eingöngu um það að ræða að menn voru að reyna að tryggja hámörkun á ávöxtun eigin fjár. Ég vek athygli á einu. Nú virðast allir sammála um að hið háa eiginfjárhlutfall bankanna sé þannig að það væri ástæða til að þeir til dæmis borguðu út arð til þess að lækka eigið fé sitt. Menn hafa beinlínis talað fyrir því að reyna að lækka eigið fé í þessum bönkum til að tryggja hámark ávöxtunar á eigið fé. Ekki ætla ég svo sem að fjölyrða mikið um þetta til viðbótar. Ég vek hins vegar athygli á því að það er orðið brýnt að við ræðum einmitt málefni sparisjóðanna. Mér hefur fundist sú umræða liggja allt of mikið í láginni. Ég hef gert tilraunir til þess að vekja slíka umræðu á þinginu, t.d. með því að taka málið upp í sérstakri umræðu, en mér hefur hins vegar fundist lítil samsvörun verða af þessari umræðu í þinginu og þeirri umræðu sem ég tel nauðsynlegt að eigi sér stað úti í samfélaginu um framtíð sparisjóðanna. Starfsemi þeirra varðar mjög miklu. Það sem hefur verið að gerast á undanförnum tveimur árum eða svo hefur verið mjög ákveðin og markviss þróun en mjög hljóðlát þannig að núna hefur það gerst á einu eða tveimur árum að þjónustustöðvum sparisjóða í landinu hefur fækkað um helming. Þær voru árið 2008 47 talsins en eru núna komnar niður undir 20 og þróunin virðist halda áfram. Á Vestfjörðum hefur þjónustustöðvum sparisjóða fækkað úr 12 í fjórar. Það er enginn sparisjóður á Vesturlandi. Það er enginn sparisjóður á höfuðborgarsvæðinu þar sem voru sex fyrir ekki löngu síðan og það er enginn sparisjóður á Reykjanesi. Þetta er að mínu mati mjög mikið áhyggjuefni og þess vegna er afar brýnt að við reynum núna að búa til lagaumhverfi sem styrkir stöðu sparisjóðanna til lengri og skemmri tíma. Það mun hins vegar ráða mjög miklu um framtíð sparisjóðanna hver stefna ríkisins verður sem aðaleiganda mjög margra þessara sparisjóða. Það kemur fram í umsögn sem fylgir þessu frumvarpi að ríkið eigi núna 90% í einum tveimur sparisjóðum, um og yfir 50% í öðrum tveimur og 75% í fimmta sparisjóðnum. Það segir okkur að stefnumörkun ríkisvaldsins mun valda mjög miklu um það hvernig þróunin verður í umhverfi sparisjóðanna. Ég hefði gjarnan viljað kalla eftir svari hjá hæstv. ráðherra við spurningunni: Hver er stefnan varðandi sparisjóðina? Í ríkisfjármálaáætlunum er gert ráð fyrir því að ríkið afli fjármuna á þessu ári með sölu ríkiseigna. Þar hafa menn meðal annars horft til fjármálastofnana. Nú hefur það legið fyrir og liggur fyrir mjög skýrt af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og ráðherra sem hafa talað í þá veru, m.a. hæstv. fjármálaráðherra, að til dæmis sé ekki ætlunin að selja eignarhlut ríkisins í Landsbankanum. Þá fara augun auðvitað að beinast að sparisjóðunum sem eru í þeirri stöðu sem ég var að rekja, að sparisjóðirnir eru ýmsir hverjir að langmestu leyti, að meiri hluta eða þar um bil, í eigu ríkisins. Þeirri spurningu hefur ekki verið svarað með hvaða hætti ríkið hyggist fara með eignarhlut sinn í sparisjóðunum. Ég er ekki þeirrar skoðunar að ríkið eigi að eiga að eilífu amen þessa eignarhluti, en það verður hins vegar að stíga mjög varlega til jarðar. Þegar menn taka ákvörðun um að selja eignarhlut ríkisins, stofnfjáreign ríkisins, í sparisjóðunum verður að liggja klárt fyrir með hvaða hætti sú sala á að fara fram. Mér hugnast það ekki, sem við höfum séð á undanförnum missirum, að sala á eignarhlut ríkisins hefur leitt til þess í ýmsum tilvikum að sparisjóðirnir hafa orðið hluti af bankakerfinu í landinu. Það er ekki góð þróun. Ég er ekki að tala um alla þessa banka, t.d. ekki Landsbanka Íslands sem yfirtók við allt aðrar aðstæður starfsemi SpKef og hefur gert það að mínu mati af ágætum myndarskap og haldið uppi þjónustu úti um landið. Ég er ekki að tala um það tilvik. Ég er einfaldlega að tala um að þegar við erum með starfandi sparisjóði sem eru hornsteinar í sínum héruðum og skipta miklu máli skiptir gríðarlega miklu máli hvort eigandinn ætlar að stuðla að því, annaðhvort með ásetningi eða afskiptaleysi, að þessir sparisjóðir renni inn í aðrar fjármálastofnanir, aðrar bankastofnanir. Það teldi ég gríðarlega mikið óheillaspor og væri því algjörlega andsnúinn. Afstaða manns til þessa frumvarps mun auðvitað þess vegna mjög mikið ráðast af því hvernig ríkið hyggist fara með eignarhluti sína, hvernig ríkið hyggist í framtíðinni selja þessa eignarhluti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur það verið - Virðulegi forseti. Ég vil helst ekki vera að trufla þennan fund hérna en ég er að spyrja um mjög mikilvægt mál: Hver er afstaða ríkisstjórnarinnar til sölu eignarhlutar ríkisins í sparisjóðunum? Er það ætlun ríkisstjórnarinnar að selja þessa eignarhluti á þessu ári? Í þriðja lagi: Hvernig verður þá staðið að þeirri sölu? Verður það til dæmis tryggt að það muni ekki leiða til frekari samruna og samþjöppunar á fjármálamarkaði? Mun það tryggja að starfandi verði eiginlegir sparisjóðir eftir þetta að svo miklu leyti sem unnt er að tryggja það? Í þessu frumvarpi er gerð tilraun til að opna á þann möguleika að sparisjóðirnir geti orðið að hlutafélögum. Þetta var mikið rætt fyrir nokkrum árum og mjög skiptar skoðanir voru um það. Ég man ekki betur en að meðal annars úr núverandi stjórnarflokkum hafi hljómað miklar viðvörunarraddir í þessum efnum. Ég tel að það sé mjög vel íhugunar virði að við skoðum þennan möguleika. Ég ætla ekki að leggjast þvert gegn honum. Það kann að vera ein forsendan fyrir því að hægt sé að ná peningum inn í sparisjóðina til að efla þá og ég ætla ekki að leggjast gegn því en menn verða hins vegar að hafa alla heildarmyndina fyrir sér. Ég vara mjög við því að við göngum þannig fram í þessum efnum að það muni leiða til frekari samþjöppunar á fjármálamarkaði á Íslandi. Gáum að því að samþjöppun á fjármálamarkaði á Íslandi er sennilega einhver sú mesta sem þekkist á byggðu bóli, a.m.k. í vestrænum samfélögum. Forstjóri Samkeppniseftirlitsins flutti mjög athyglisverða ræðu á málþingi um stöðu og framtíð sparisjóðanna fyrir viku. Þar kemur fram að íslenskur fjármálamarkaður sé fákeppnismarkaður. Hann var líka fákeppnismarkaður að mati Samkeppniseftirlitsins fyrir hrun, þá var þó meiri dreifing á fjármálamarkaði. Forstjóri Samkeppniseftirlitsins vekur athygli á því að til sé tiltekinn alþjóðlegur viðurkenndur kvarði til að mæla samþjöppun á fjármálamarkaði. Samþjöppun á fjármálamarkaði telst vera mjög mikil ef stuðullinn er hærri en 1.800 stig. Gáum nú að tölunum, fyrir hrun var þetta á þennan sama mælikvarða mælt 2.000 stig. Núna eru þetta 3.000 stig. Með öðrum orðum er fjármálamarkaður á Íslandi mjög samþjappaður. Þetta er mikill fákeppnismarkaður eðli málsins samkvæmt og úr því að Samkeppniseftirlitið komst að þeirri niðurstöðu að bankarnir þrír hefðu verið í sameiginlegri markaðsráðandi stöðu fyrir hrun, þó að dreifingin hafi verið miklu meiri en núna, sjáum við auðvitað hvað hefur gerst síðan. Þess vegna skiptir miklu máli fyrir okkur að stuðla að því að við höfum þann valkost sem sparisjóðirnir eru. Þá varðar mjög miklu hvernig við búum um hnútana í lagaumhverfinu, ekki bara með því frumvarpi sem hérna er verið að tala um, heldur ýmsu öðru. Forstjóri Samkeppniseftirlitsins vekur athygli á því, með leyfi virðulegs forseta, „að aukinn óstöðugleiki og óvissa í efnahagslífinu, tilkoma gjaldeyrishafta, aukið regluverk og aukinn kostnaður fjármálafyrirtækja vegna eftirlits, trygginga og skatta fæli fjárfesta frá atvinnugreininni og leggist þyngra á ný og smærri fyrirtæki“. Þetta atriði skiptir miklu máli. Hæstv. ríkisstjórn hefur í tvígang komið fram með tillögur og frumvörp um að leggja stórauknar byrðar á fjármálafyrirtækin. Það hefur verið sýnt fram á, og því ekki mótmælt, að þessar byrðar hefðu, ef menn hefðu náð fram ætlun sinni, þýtt það að byrðarnar hefðu orðið þyngri á litlu fyrirtækin. Samkeppnisstaða þeirra hefði sem sagt versnað. Aðgangstakmarkanirnar inn á fjármálamarkaðinn til að búa til samkeppni hefðu sem sagt aukist. Sem betur fer tókst að hrinda þessu að nokkru, en það var athyglisvert að ríkisstjórnin kom aftur með svipuð áform eftir að hafa verið gerð afturreka með þau einu sinni þannig að óneitanlega læðist að manni sá grunur, og manni finnst hann vera rökstuddur, að ríkisstjórnin vilji gjarnan að það verði meiri samþjöppun á fjármálamarkaði, jafnskaðleg og hún er eins og ég tel mig hafa sýnt hér fram á. Á vegum sparisjóðanna hefur á undanförnum missirum farið fram mikil stefnumótunarvinna. Niðurstaða þeirra er sú að sparisjóðirnir eigi að skilgreina hlutverk sitt þröngt. Ég sé ekki betur en að ákveðinn samhljómur sé í því sem kemur fram í þessu frumvarpi og þeirri greinargerð sem fylgir og þeirri stefnumótun sem sparisjóðirnir hafa lagt í. Hugsun sparisjóðanna er sú að þeir eigi ekki að þjóna stórum fyrirtækjum, eigi ekki að vera fjárfestingarbankar, eigi ekki að stunda eignastýringu og ekki standa fyrir tryggingarekstri. Með þessum orðum eru þeir að þrengja mjög verksvið sitt og segja sem svo að það sé eðlilegt að sparisjóðirnir stundi þessa hefðbundnu, gamaldags fjármálastarfsemi, þ.e. byggi í meginatriðum á innlánum til þess síðan að miðla þeim út til ávöxtunar. Þetta getum við sagt í sem skemmstu máli. Ég held að þetta sé skynsamlegt. Ég held að það sé gott að við höfum slíkar stofnanir og fjármálafyrirtæki sem minni fyrirtæki geta leitað til sem eru staðbundin í eðli sínu og eru um leið líka góður valkostur fyrir einstaklinga. Þetta er kannski huggun harmi gegn fyrir okkur þingmenn sem gerum okkur grein fyrir því að staða okkar og álit meðal almennings er ekki í hæstu hæðum þessi dægrin. Það kemur fram í einhverri ánægjuvog sem mælir álit manna á einstökum stofnunum samfélagsins að bara fjármálafyrirtæki hafa lakara rykti meðal almennings en Alþingi. Þó skera sparisjóðirnir sig þar úr. Þeir njóta mikillar velvildar almennings í þessum ánægjuvogarmælingum. Það er þó áhugavert að fyrir hrunið voru fjármálafyrirtækin yfirleitt í miklum metum hjá almenningi, og alveg fram á haustið 2008. Sparisjóðirnir stóðu, merkilegt nokk, þrátt fyrir allt af sér þetta hrap í velvild hjá almenningi og hafa mikla sérstöðu hjá almenningi miðað við aðrar fjármálastofnanir. Það segir okkur að það er mikill almennur vilji almennings fyrir því að sparisjóðakerfið geti starfað áfram. Þá megum við hins vegar ekki koma fram með frumvörp, tillögur og hugmyndir sem fela það í sér að leggja miklar byrðar á þessi litlu fjármálafyrirtæki. Það stuðlar þá auðvitað að því að þau geta ekki starfað áfram og neyðast inn í sameiningar við þessar stóru fjármálastofnanir og fyrirtæki sem við höfum að öðru leyti í landinu og hafa vissulega mikla þýðingu. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, er svigrúm fyrir sparisjóðina í landinu. Það er eftirspurn eftir starfsemi sparisjóðanna hjá almenningi. Við verðum þess vegna að búa til lagalegan ramma sem tryggir starfsemi þeirra. Þarna er sem sagt verið að opna á það að sparisjóðirnir geti hlutafélagavætt sig. Samfara er verið að breyta skilgreiningu á hugtakinu sparisjóður. Sparisjóðir geta þá átt við fjármálafyrirtæki sem eru í hlutafélagaformi, en síðan eru reistar aðrar skorður við því hvað slík fyrirtæki sem vilja kalla sig sparisjóði mega gera, eins og ég hef þegar gert grein fyrir. Svo er annað, af því að hér var mikið talað um hin samfélagslegu verkefni þeirra, gert er ráð fyrir að þau ráðstafi að minnsta kosti 5% af hagnaði sínum til slíkra samfélagslegra verkefna. Ég tel að fyrir þessu sé að nokkru leyti séð með þessum hugmyndum. Virðulegi forseti. Ég er kominn að endamörkum þess tíma sem ég hef til að ræða þessi mál. Ég gæti auðvitað talað mun lengur, en ég vildi þess vegna árétta spurningar mínar til hæstv. ráðherra: Hver eru áformin um söluna? Verður tryggt þegar ríkið fer að selja eignarhluti sína að þeir renni ekki inn í stóru fjármálafyrirtækin okkar sem muni þá gera það að verkum að sparisjóðirnir hætti starfsemi? Ég vara við frekari samþjöppun. Við verðum fremur að stuðla að meiri 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem fagna því að reynt sé að skýra og bæta úr því umhverfi sem sparisjóðirnir eiga að starfa í. Ég ítreka hins vegar það sem ég sagði áðan að ég sakna þess að við höfum ekki fengið skýra stefnu eða sýn frá stjórnvöldum um hvernig þau hyggjast fara með sparisjóðakerfið, þ.e. ef það á að endurreisa það hvernig það yrði gert. Ég vil benda á að í tillögum sem þingflokkur framsóknarmanna lagði fram á Alþingi um endurreisn efnahagslífsins á Íslandi og hvernig megi snúa vörn í sókn, er lagt til að sparisjóðakerfinu verði tryggður sess og það verði gert með því að svæðisbundnum sparisjóðum verði komið á fót og þeir efldir. Ríkisvaldið hefur það þó nokkuð mikið í hendi sér hvernig að því verður staðið og við hljótum að kalla eftir því að ríkisvaldið beiti þeim ráðum sem það hefur til að tryggja að sparisjóðirnir starfi áfram hringinn í kringum landið og að þeim verði einnig gert kleift að keppa á höfuðborgarsvæðinu við hina venjubundnu fjármálastofnanir, ef má orða það þannig, stóru bankana. Ég tek undir með þeim sem gagnrýna eða vara við því að þegar ríkið selur sinn eignarhlut eða nýtir hann til að - við skulum vona að ríkið muni nýta eignarhlutinn til að koma sparisjóðakerfinu á fætur aftur, í það minnsta að reynt verði með öllum ráðum að koma í veg fyrir að þeir renni inn í hina þrjá stóru viðskiptabanka á Íslandi. Það er mjög hollt og gott að hafa sparisjóðakerfið við hliðina á þeim stofnunum. Ég spurði áðan um samvinnufélagsformið og hér kom fram ákveðin skýring á því, varðandi vandræðin með að uppfylla kröfur um eiginfjárhlutfall. Það kunna að vera einhverjar reglur í kringum það, en ég vil hvetja til að það mál verði skoðað, þó svo að það kunni að leiða til víðtækari skoðunar og jafnvel að það þurfi að gera breytingar í framhaldinu. Það þarf að skoða þær reglur sem við störfum eftir, Evrópureglur og annað, og hvort einhvers staðar séu leiðir til að nýta þetta form. Það hefur gefist vel í margs konar annarri starfsemi, ég nefni húsnæðissamvinnufélög og rekstrarfélög ýmiss konar, þannig að formið er vel þekkt og í sjálfu sér mjög gott til margra hluta. Ég tek ekki undir þegar menn tala um sparisjóði og vogunarsjóði með neikvæðum formerkjum í sömu setningunni, að allir hafi verið í því. Það er vitanlega ekki þannig. Að sjálfsögðu tóku einhverjir þátt í slíkum æfingum, en alls ekki allir sparisjóðir á landinu. Það er heldur ekki nein rök að mínu viti - og ég er ekki að segja að hæstv. ráðherra hafi sagt það - fyrir því að endurreisa ekki sparisjóðakerfið að sparisjóðirnir hafi tekið á einhverjum tímapunkti þátt í slíku. Ég tek fram að ég veit að ráðherra sagði það ekki, svo það liggi alveg fyrir, en ef einhverjir hafa slíkar hugmyndir er það ekki réttmætt að mínu viti. Við sem búum úti á landi höfum séð það, hringinn í kringum landið, að fjármálastofnanir, viðskiptabankarnir svokölluðu, hafa neitað að setja fjármuni eða lána fé - það kunna alveg að vera eðlilegar skýringar á því, ég er ekki að segja það - kannski neitað að taka einhverja áhættu, það má orða það þannig, neitað að lána til framkvæmda víða út um land, jafnvel bara til íbúðarkaupa, vegna þess að það sé svo varasamt og erfitt úti á landi. En þá hafa sparisjóðirnir verið til staðar, sparisjóðir úti á landi. Þeir hafa verið burðarásinn í því að fólk hefur getað byggt sér húsnæði og rekið fyrirtæki sín víða um land. Þessir svokölluðu stóru bankar sem tóku þátt í því af miklum krafti að setja Ísland á höfuðið, sérstaklega á suðvesturhorninu, sáu sér ekki færi á því eða töldu ekki ástæðu til að taka mikinn þátt í uppbyggingunni úti á landi. Það er mjög slæmt. Síðan hefur reyndar komið í ljós að líklega eru þeir sem standa best í skilum þeir sem ekki voru í viðskiptum við þessa aðila. En það er annað mál. Þarna skipta sparisjóðirnir miklu máli. Þess vegna viljum við mjög mörg leggja mikið á okkur til að þetta kerfi sé endurvakið og styrkt með einhverjum hætti. Það getur verið mjög skynsamlegt að horfa til einhvers konar svæðaskiptingar, að horfa á landið sem nokkur svæði. Ég kann ekki að segja hvernig þau ættu að vera nákvæmlega en að innan hvers svæðis þyrfti að vera grundvöllur til að reka öflugan sparisjóð. Á hverju svæði þarf að sjálfsögðu að vera næg starfsemi eða svæðið nógu stórt til að bera uppi bæði innlán og útlán og allt sem því fylgir. Þetta er aðferð sem manni finnst að ríkisvaldið, ef áhugi er hjá stjórnarflokkunum að endurreisa sparisjóðakerfið, eigi að skoða til að hleypa svolitlu lífi í þetta og einhenda sér í að teikna upp þær tillögur sem eru uppi á borðinu. Um allt land eru áhugasamir einstaklingar, sveitarfélög og fyrirtæki sem vilja taka þátt í slíku, því reynslan í langflestum tilfellum er mjög góð. Það er líka mikilvægt að halda því til haga sem er ágætlega gert í þessu frumvarpi, í því sem ég hef náð að lesa, ég viðurkenni að ég er ekki búinn að lúslesa þetta, en það er sú áhersla sem lögð er á hið samfélagslega hlutverk sparisjóðanna. Sparisjóðirnir hafa þar sem ég þekki til tekið það hlutverk sitt að taka þátt í samfélaginu mjög alvarlega, hvort sem er í menningarlegu tilliti, varðandi æskulýðsstörf eða hitt og þetta sem sparisjóðirnir hafa komið að í gegnum tíðina. Þessi verkefni þurfa að fá að lifa og hér er verið að setja ramma utan um þetta, alla vega stærðirnar. Í mörgum byggðarlögum hafa þessi verkefni og þetta hlutverk sparisjóðanna skipt sköpum fyrir samfélagslega uppbyggingu. Það er ekki nóg með að þessar stofnanir skipti máli varðandi efnahagslega uppbyggingu, með tilliti til heimila og fyrirtækja, heldur líka fyrir aðra samfélagslega uppbyggingu sem lýtur að menningarmálum, æskulýðsmálum o.s.frv., eins og ég nefndi áðan. Þetta er gríðarlega mikilvægt hlutverk. Til þess að sparisjóðirnir geti rækt þetta hlutverk sitt þurfa þeir að sjálfsögðu að vera það öflugir að reksturinn gangi, það er óþarfi að fjölyrða um það. Þetta frumvarp er eflaust skref í rétta átt, mér sýnist það. Það sem við erum hins vegar að kalla eftir er skýr stefna, hvert stjórnvöld vilja fara í þessum málum. Stjórnvöld eiga að stærstum hluta Landsbankann eins og allir vita, hluti í öðrum fjármálastofnunum, og hafa mörg tæki og tól til að hrinda í framkvæmd því að byggja upp þetta kerfi okkar. Við hljótum því að kalla eftir að skýr stefna verði mótuð hið fyrsta og svör fari að berast. Mér er að minnsta kosti kunnugt um að áhugasamir aðilar víða um land hafa rætt við stjórnvöld um hvernig megi hleypa klárnum á skeið í sparisjóðamálum, en það vantar kannski aðeins upp á að stjórnvöld gefi boltann til baka og segi hvernig þau sjái þetta fyrir sér. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég held að ég hafi komið skoðun minni til skila við þessa umræðu. Ég áskil mér að sjálfsögðu rétt eins og allir til að hafa skoðun á málinu á síðari stigum, eftir því sem endanlegt frumvarp mun líta út og hvort ástæða sé til að bæta inn í það o.s.frv. Ég vona að efnahags- og viðskiptanefnd beiti sér af krafti fyrir því að sparisjóðirnir verði gerðir að því afli sem við óskum eftir að þeir séu í landinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerðina fyrir málinu. Hér er fyrst og fremst verið að leitast við að skapa sparisjóðunum betri starfsskilyrði í landinu og það er góðra gjalda vert. Það er fyrst og fremst gert með því að greiða fyrir hlutafélagavæðingu sparisjóðanna. Það form á rekstri sparisjóðanna sem reynt var að halda í er einfaldlega komið að endimörkum og þetta kerfi verður ekki rekið áfram öðruvísi en gefa kost á hlutafélagavæðingu. Það þarf ný eigendaframlög inn í sparisjóðina til þess að þeir geti orðið samkeppnisafl á markaði. Slík framlög gera kröfur um arðsemi og rekstrarform sem væntanlega hlutafélagaformið fyrst og fremst mun geta uppfyllt. Ég hef sjálfur ekki verið andvígur því að hlutafélagaformið sé í sparisjóðarekstri og sá enga annmarka á því þegar miklar deilur stóðu á þinginu kjörtímabilið 2003–2007 um það. Ég held að sú löggjöf sem þá varð því miður ofan á hafi sannarlega ekki reynst farsæl og það form sem þá var reynt að halda í hafi sannarlega ekki skilað góðum árangri. Þvert á móti er saga sparisjóðanna á síðustu árum ein samfelld sorgarsaga. Ég held að það sé alveg ástæðulaust að reyna að halda úti einhverri goðsögn um að viðskiptahættir hafi verið umtalsvert betri þar en í viðskiptabönkunum. Ég tel að viðskiptahættir í sparisjóðakerfinu hafi að mörgu leyti verið jafnámælisverðir og í viðskiptabönkunum, þótt sem betur fer hafi verið til undantekningar þar á. Einstaka sparisjóðir fóru gætilega, en því miður eru þær undantekningar í þessu samhengi bæði fáar og smáar. Hvað sem líður þeim sjónarmiðum er ljóst að þegar við stöndum í litlu samfélagi með þrjá risavaxna viðskiptabanka á markaðnum, er ákaflega mikilvægt að löggjafinn leiti þeirra leiða sem færar eru til að skapa minni aðilum og þar með sparisjóðunum sem hagfelldust rekstrarskilyrði þannig að þeir eigi möguleika á því að stunda virka samkeppni neytendum til hagsbóta á fjármálamarkaðnum, en hann verði ekki tvíokunarmarkaður eða þríokunarmarkaður eins og við þekkjum á svo allt of mörgum mörkuðum í okkar samfélagi. Þetta getur ríkisvaldið gert með því að draga úr eftirlitskostnaði, með því að draga úr ýmsum kröfum um skrifræði og gjöld sem eðlilegt er að leggist á stærri fjármálafyrirtæki en kannski ekki á hin smærri. Það er sjálfsagt að leita þeirra leiða. Ég vil þó leggja áherslu á að í þeirri vegferð er um leið mikilvægt að ekki séu opnaðar leiðir fyrir aðila inn á fjármálamarkað til að fara þar inn undir minni kröfum en eðlilegt er að gera. Hér eru gerðar minni eiginfjárkröfur en til viðskiptabanka almennt. Það verður auðvitað að gæta þess mjög vel að ekki sé sköpuð gloppa í því aðhalds- og eftirlitskerfi með fjármálamarkaði sem við Íslendingar höfum af biturri reynslu lært að við þurfum að hafa sterkt og gott.

Herra forseti. Við ræðum hér ný lög um sparisjóði. Eins og kom fram í andsvörum áðan er ekki um að ræða neinar stórkostlegar breytingar. Það urðu ákveðin stór mistök með sparisjóðina í hruninu, eða fram kom ákveðin veila. Ein veilan var sú að þeir áttu mjög mikið í örfáum mjög stórum hlutafélögum, þau hétu Exista og Kaupþing, og áhætta þeirra var gífurlega mikil af því þeir áttu bara í tveimur hlutafélögum. Ég skil ekki enn af hverju Fjármálaeftirlitið heimilaði þeim að taka þá áhættu, af því að þetta voru svo félagslegar stofnanir. Síðan gerðist annað, sem var kannski öllu verra, að einstaklingar fengu lán til kaupa á stofnbréfum í óskaplega háum upphæðum. Þeim var sagt fjárfestingin væri gulltryggð. Stofnbréf væru eitthvað sem ekki mundi hverfa og væri mjög tryggt og menn treystu því. Talað var um að þetta væri mjög arðbært og sagt að þetta væri hagur sveitarinnar. Oft og tíðum voru það sparisjóðir úti á landi sem fóru þessa leið, en einnig í Reykjavík. Það er sem sagt búið að laga fyrri endann, með áhættutökuna í hlutafélögum, þar sem þeir mega núna bara stunda innlán og útlán, það er ágætt, en ekki er búið að banna þeim að fjárfesta í skuldabréfum sem er ígildi innlána og heldur ekki búið að banna þeim að leggja peninga inn í aðra banka sem getur svo myndað hring eins og ég gat um áðan. Vandamálið var náttúrlega þessir hringferlar peninga sem ég hef margoft bent á og voru aðallega hjá hlutafélögum þar sem peningarnir fóru í hring eftir hring í mismunandi löngum keðjum og ýmist í formi hlutabréfakaupa eða lánveitinga. Hjá sparisjóðunum var þetta blanda og ekkert mjög löng keðja. Einhver sparisjóður lagði inn í einhvern banka, sá banki lánaði einhverjum einstaklingi til kaupa á stofnbréfum, þannig að peningurinn fór inn í sparisjóðinn og hafði þá farið í hring. Ef einstaklingur vildi ekki taka áhættu gat hann stofnað hlutafélag um þetta, þá gat hlutafélagið keypt stofnbréfið og verið stofnfjáreigandi. Þá voru komnir fjórir liðir í þessa keðju. Þetta er það sem maður sá beint út úr hruninu og í leiðinni, herra forseti, ætla ég að geta þess að ég hef flutt frumvarp um að það varði refsingu að stuðla að slíku hringferli. Ég vildi gjarnan að menn skoðuðu það. Ég hef áður flutt frumvarp um gegnsæ hlutafélög, en það hefur þann ókost að það gildir bara á Íslandi. Þau hlutafélög gætu ekki verið í eigu erlendra aðila, gætu ekki leitað að erlendum fjárfestum vegna þess að erlendu félögin geta ekki verið gegnsæ. Þetta er vandi sem á við um allan heim. Jafnt í Þýskalandi, Japan, Bandaríkjunum, út um allan heim, er þetta ferli með hringferla í fullum gangi og er í raun prentun á peningum. Einstaklingar eru að prenta peninga, sem er ekki gott. Ég ætla rétt aðeins að fara í gegnum það af hverju þetta var svona. Af því að ég tengist þessu máli - ég gerði meira að segja einu sinni samning, ég var í stjórn Spron eftir dálítið ævintýralegar kosningar og var stjórnarformaður í fjórar vikur, þökk sé hv. alþingismönnum - þá þekki ég það nokkuð vel. Ég vil taka það fram til að byrja með að ég greiddi atkvæði gegn öllum breytingum á sparisjóðalöggjöfinni þegar breyta átti þeim í hlutafélag, af því ég vissi hvað var á bak við það, nokkuð sem var ekki beint heppilegt og mundi koma í ljós. Það sem gerðist var að á ákveðnum tímapunkti ákvað stjórn Spron að selja Spron til Kaupþings. Kaupþing ætlaði að greiða, að mig minnir, sjöfalt stofnverð, 3 milljarða til stofnfjáreigenda og 6 milljarða ætluðu þeir að greiða fyrir þetta heilaga fé, þennan stofnfjársjóð, það átti að vera í peningum. Stofnfjársjóðurinn átti að selja öll stofnbréfin sín í Spron, þessi samfélagssjóður átti að selja öll bréfin sín í Spron, og fá fyrir það íslenska peninga og mynda 6 milljarða sjóð sem var ætlað að fara í að styrkja menningu og listir og fatlaða og öryrkja og á því sviði. Meira að segja var búið að skipa stjórn yfir þennan sjóð. Svo gerist það að Alþingi samþykkir lög, kvöldið fyrir þennan stofnfjáreigendafund, þar sem segir að samfélagssjóðnum skuli stýrt af opinberum starfsmönnum, þ.e. starfsmönnum sveitarfélaga og ríkisins. Þá var ekki lengur hægt að selja stofnbréfin sem þessi sjóður átti í Spron, þá féll þessi samningur niður. Þarna samþykkti Alþingi lög sem beindust gegn einum ákveðnum samningi einkaaðila. Þessi sjóður varð ekki til, hann er ekki til í dag og Spron er farið á hausinn, það má segja að hv. þingmenn geti þakkað sér það, meiri hluti þeirra, að þarna hvarf 6 milljarða sjóður sem hugsanlega væri til staðar í dag og mjög líklega, fyrir utan það að Spron hefði farið inn í Kaupþing og vandamálin með þau fyrirtæki sem eru í gangi, vandamál lántakenda hjá þeim aðila sem tók við rekstri Spron, öll þau vandamál væru ekki til staðar. En það er önnur saga. Ég held að Vilhjálmur Egilsson, fyrrverandi þingmaður, hafi orðað það sem svo að hér væru 63 heilar lagðir í bleyti til að finna góðar lausnir. Þegar þeir væru búnir að samþykkja lög færu svo 300 þúsund heilar í gang til að reyna að komast fram hjá þeim. Það sem gerðist í þessu máli var það að menn fundu leið fram hjá þessu, þessi samfélagssjóður í Spron átti 89% af eignum Spron, hann hefði farið með 89% af stofnfénu í Spron og hlutafénu, þegar það var hlutafjárvætt, en þá datt mönnum í hug að minnka þennan sjóð hlutfallslega. Hvernig gera menn það? Þeir seldu stofnbréf í óskaplega stórum slumpum. Þeir minnkuðu sjóðinn með því að selja stofnfé fyrir utan hann. Hvernig gerðu þeir það? Þeir gerðu það einmitt með svona hringrás; Spron lagði inn í einhvern banka - ég ætla ekki að nefna það neitt sérstaklega því ég veit það ekki nákvæmlega en það mun koma í ljós - og sá banki lánaði til stofnfjáreigenda í Spron til að kaupa stofnfé í Spron. Þetta voru ekki einhverjir hundraðþúsundkallar eða milljónkallar, þetta voru milljarðar sem fóru svona í hring. Þannig minnkaði samfélagssjóðurinn, úr því að vera 89% af eignum Spron niður í að vera 15%, og hætti að skipta máli við hlutafjárvæðinguna. Eigið fé Spron óx við þessa hringferla fjár við það að selja nýtt stofnfé. Svo var Spron hlutafjárvætt, og svo þekkjum við söguna af því að þar sem aðaleignin var Kaupþing og Exista og það fé náði ekki sæmilegri ávöxtun sem kom þarna inn í gífurlegu magni þá varð hrunið mjög stórt. Á vissan hátt má segja að þetta sé sök alþingismanna með því að breyta þessum samfélagssjóði í þetta form, af því að þá fóru menn að fara í þessar miklu stofnfjáraukningar. Þær voru úti á landi í stórum stíl og gengu allar út á það að minnka samfélagssjóðinn og auka stofnféð fyrir utan hann. - Þetta er svona saga sparisjóðanna í hnotskurn. Eftirleikurinn var mjög dapurlegur vegna þess að til dæmis Sparisjóðabankinn, sem lengi vel hjarði, var í gangi, hann var eina lánalínan til útlanda sem Íslendingar höfðu sem var með gamalli kennitölu. Menn áttu virkilega að standa vörð um hann. Búið var að gera samkomulag við kröfuhafa um að taka hann yfir. Allt í einu er hann settur í gjaldþrot og þessi eina lánalína fór. Kröfuhafarnir áttu að sjálfsögðu að taka hann yfir og reka hann áfram, þá hefðu Íslendingar haft eina línu til útlanda. Svo gerðist það að Spron var sett á hausinn. Mér skilst að þar hafi líka verið komið samkomulag um að kröfuhafarnir tækju hann yfir og rækju hann. Ég fullyrði að verðmæti Spron, „goodwillið“, sem fólst í starfsfólkinu, var 5 milljarða virði. Óhemjufé tapaðist við það að Spron fór á hausinn, vegna þess að Spron og sparisjóðirnir almennt höfðu mjög góða ímynd hjá almenningi. Þeir sinntu litla sparifjáreigandanum. Þeir sinntu litla lántakandanum. Þeir vor mjög nálægt fólkinu. Mér fannst það virkilega dapurlegt þegar Spron fór á hausinn. Það var virkilega sorglegt. Allt í lagi að stofnfjáreigendur tapi sínu, því sem þeir höfðu spilað með, en starfsfólkið átti þetta ekki skilið. Eftirleikurinn hefur að mörgu leyti verið mjög dapurlegur og misráðinn. Nú veit ég ekki hvort einhver harka hefur verið milli kröfuhafa og ríkisvaldsins, hæstv. ríkisstjórnar, ég veit það ekki, en ég held að menn hafi gert nokkuð stór mistök þarna. Og nú eru menn sem sagt að reyna að bjarga því sem bjargað verður með sparisjóðina og ég held að þeir hafi hlutverk. Vandinn er sá hvernig við fáum fólk til að kaupa aftur stofnbréf eða hlutabréf í sparisjóði? Hvaða trygging er fyrir því að sama ferlið fari ekki í gang aftur? Þetta er nákvæmlega sami vandinn og ég lýsti með hlutafélög á Íslandi. Það er engin trygging fyrir því að svona hringrás peninga fari ekki í gang aftur og skemmi fyrir litlu hluthöfunum og stofnfjáreigendunum. Hverjir voru það sem töpuðu mest á hruninu, herra forseti? Það voru hlutafjáreigendur, venjulegt fólk sem átti spariféð sitt í hlutabréfum. Það voru eitthvað 55.000 manns sem töpuðu í tólf fyrirtækjum skráðum fyrirtækjum - 55.000 manns sem töpuðu 80 milljörðum bara í hlutabréfum. Síðan koma sparisjóðirnir til viðbótar. Ég hugsa að það hafi verið um 20 milljarðar til viðbótar, ég þekki ekki þá tölu, ég gat ekki fengið hana. Þetta er bara venjulegt fólk sem keypti stofnfé eða hlutabréf fyrir spariféð sitt, sumir reyndar með lánum eins og hjá sparisjóðunum, en svo var líka fjöldi manns sem átti stofnbréf frá gamalli tíð sem hvarf líka í þessum darraðardansi. Ekki er búið að loka á það að svona hringrás geti menn leikið sér að í dag á kostnað minni hluthafa og minni stofnfjáreigenda. Meðan það er ekki lagað get ég ekki ráðlagt nokkrum manni að kaupa stofnbréf eða hlutabréf. Ég sé ekki að núverandi hæstv. ríkisstjórn geri neitt í því. Ég er búinn að flytja um þetta mörg frumvörp, um gagnsæ hlutafélög. Ég er búinn að flytja frumvarp sem liggur fyrir Alþingi og ég vona að menn líti alla vega á það og sendi til umsagnar, þar sem ég legg til að svona hringferlapeningar verði refsiverðir. En þetta er ekki íslenskt vandamál. Þetta er alþjóðlegt vandamál og þess vegna er svo erfitt að eiga við það. Fulltrúar okkar á alþjóðavettvangi, utanríkisráðherra og fleiri, ættu að sinna því að kynna þetta vandamál um allan heim, fá lausn á því, banna það, þannig að menn læri þó alla vega af hruninu. Hrunið á Íslandi var þess eðlis að eigið fé íslenskra hlutafélaga, sem var 7 þúsund milljarðar í árslok 2007 - það var ríkisskattstjóri sem upplýsti um þetta á fundi hjá löggiltum endurskoðendum - sem sagt fimmföld þjóðarframleiðsla. Ári seinna í árslok 2008 var það 50 milljarðar. Það bara hvarf. Núllföld þjóðarframleiðsla. Ári seinna í árslok 2009 var það mínus 1.500 milljarðar, þ.e. mínus einföld þjóðarframleiðsla. Maður spyr sig: Hvað varð um þessa peninga? Hvar var þessi eign? Herra forseti. Þessi eign var aldrei til. Hún var aldrei nokkurn tímann til vegna þessara hringferla. Þetta finnst mér að við þurfum að laga ef við ætlum yfirleitt að byggja upp traust á hlutabréfum eða stofnbréfum í félögum sem stunda rekstur á Íslandi, heiðarlegan og góðan rekstur í sjávarútvegi, í landbúnaði, í ferðaþjónustu, eða í hverju sem er, þá verðum við að laga þetta. Það er hinum almenna hluthafa sem blæðir - það er alltaf honum sem blæðir - það er hinum almenna stofnfjáreiganda sem blæðir. Og að láta sig dreyma um að einhver fari að fjárfesta í stofnbréfum og byggja upp sparisjóð, sem er mjög nauðsynlegt, án þess að þetta sé lagað - ég held að sá draumur endi í martröð.

Virðulegi forseti. Ég er komin hingað aftur í ræðustól til að ítreka áhyggjur mínar af því að þetta frumvarp, og þær breytingar sem kveðið er á um í því, dugi bara alls ekki til að endurreisa sparisjóðakerfið. Þetta eru breytingar sem ekki fela í sér nýjan valkost í rekstrarformi, sá valkostur var fyrir hendi fyrir hrun að breyta sparisjóði í hlutafélag, en ástæður þess að það er sett inn í þessi lög er sú að fá þarf inn í sparisjóðina nýja fjárfesta og á sama tíma er með frumvarpinu verið að takmarka starfsemi sparisjóðina við innlán og útlán. En eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal benti á eru sparisjóðirnir samt sem áður ekki gerðir algjörlega áhættulausir vegna þess að þeir geta enn fjárfest í skuldabréfum og lagt inneignir sem þeir fá inn á reikninga í öðrum bönkum sem þá hringsóla í bankakerfinu og búa til útlán, með öðrum orðum eitt form af peningaprentun. Þær litlu breytingar sem eru í frumvarpinu tryggja ekki að mínu mati neina framtíðarvissu fyrir sparisjóðakerfið. Ég óttast að fjárfestum finnist sparisjóðirnir ekkert frekar áhugaverðir eftir þessar breytingar en nú. Ég óttast líka að viðskiptavinum finnist sparisjóðirnir ekkert áhugaverðari kostur eftir þessar breytingar en nú. Ástæðan er sú að mjög stór hópur viðskiptavina sparisjóðanna, eins og ég sagði hér áður, var fluttur nauðungarflutningum úr föllnum sparisjóðum og inn í viðskiptabankana þrjá. Þessir viðskiptavinir upplifa það í dag að þeir séu annars flokks viðskiptavinir í fjármálakerfinu vegna þess að þeir voru í bönkum eða fjármálastofnunum sem ekki voru endurreistar af ríkinu. Það var sem sagt tekin pólitísk ákvörðun um að endurreisa viðskiptabankana, en ekki stærstu sparisjóðina sem voru látnir renna inn í endurreista viðskiptabanka án þess að gefa viðskiptavinum sparisjóðanna tækifæri á að velja hvert þeir vildu fara með sín lán. Ekki nóg með það, herra forseti, heldur buðust þessum viðskiptavinum sparisjóðanna ekki einu sinni sömu skuldaúrræði og öðrum viðskiptavinum hinna endurreistu banka og er ég þá sérstaklega að vísa til meðferðar á viðskiptavinum Spron og Byr. Þetta gerir að verkum að stór hópur af væntanlegum viðskiptavinum sparisjóðanna er búinn að brenna sig á þessu kerfi og þarf mikið til þess að fást til að fara aftur yfir í sparisjóðakerfið, auk þess mun það fela í sér töluverðan kostnað að velja aftur að fara inn í sparisjóð vegna þess að nú þurfa þessir fyrrverandi viðskiptavinir sparisjóðanna að greiða stimpilgjald og uppgreiðslukostnað við að færa sig þangað sem þeir vildu alltaf vera en voru fluttir nauðugir, viljugir yfir í viðskiptabankana. Þetta eru líka viðskiptavinir sem hafa, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal benti á, tapað stórfé á fjárfestingum í hlutabréfum sparisjóðanna. Þannig að þeir eru ekki mjög líklegir til að fjárfesta í sparisjóðakerfinu. Þeir ætla ekki að láta leika sig jafngrátt aftur. Það væri áhugavert að heyra frá hæstv. ráðherra hverjir það eru sem ætla að fjárfesta í sparisjóðunum eftir að þessar lagabreytingar eru farnar í gegn. Ég hef líka áhyggjur af því að fjárfestar og viðskiptavinir muni ekki flykkjast inn í sparisjóðakerfið vegna þess að starfsemi þeirra er allt of þröng. Hún er allt of þröng til þess að viðskiptavinum þyki mikilvægt að efla sparisjóðakerfið. Þeir munu bara einbeita sér að inn- og útlánum en ekki að annarri þjónustu sem er lífsnauðsynleg í nærsamfélaginu eins og dreifingu bréfa, sölu á tryggingum og fleira. Ég sakna þess að sjá ekki einhvers konar samkomulag um að tryggja að slík starfsemi verði samtvinnuð starfsemi sparisjóðanna. Ég óttast að fjárfestum finnist ekki mjög áhugavert að fara inn í sparisjóði sem þurfa að vera með eiginfjárhlutfall eins og um væri að ræða fjárfestingarbanka. Fjármálaeftirlitið gerir kröfu um að sparisjóðirnir séu með 16% eiginfjárhlutfall eins og þetta væru einhverjir áhættufjárfestar. Ég hvet til þess að leitað verði leiða til að lækka það fjárfestingarhlutfall því þetta er krafa sem mun gera út af við sparisjóðina. Auk þess er gert ráð fyrir að sparisjóðirnir borgi jafnhátt gjald í innstæðutryggingarsjóðinn eins og áhættubanka. Rökstuðningurinn fyrir því er sá að þetta séu fjármálastofnanir sem einungis séu með innlán, það sé svo áhættusamt. Jú, það er áhætta tengd því að vera bara að sýsla með innlán þegar þú ert farin á hausinn, en það er minni hætta á að þú farir þangað. Það verður að taka tillit til þess í áhættustuðlinum þegar verið er að reikna út iðgjaldið sem greiða á í innstæðutryggingarsjóðinn. Þetta eru sem sagt ástæður fyrir því að ég tel að ekki sé nóg að gert til að tryggja rekstrargrundvöll sparisjóðanna og þar með framtíð þeirra sem hluta af fjármálakerfinu. Ég hef sagt það á fundi í hv. efnahags- og viðskiptanefnd að ég óttist að þetta frumvarp sé síðasti naglinn í líkkistu sparisjóðakerfisins vegna þess að það tekur einfaldlega ekki á vandamálunum sem þeir þurfa að kljást við í dag. Það felur heldur ekki í sér neina framtíðarsýn, hvorki fyrir sparisjóðakerfið né fjármálakerfið í landinu. Ég man ekki betur, hæstv. forseti, en að við í viðskiptanefnd höfum einmitt sett í nefndarálit okkar, um breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki, að vinna ætti að stefnumótun varðandi hvers konar fjármálakerfi við viljum hafa hér á Íslandi. Þetta frumvarp segir okkur ekki neitt um það. Samt eru sparisjóðirnir órjúfanlegur partur af því framtíðarkerfi sem ég held að flestir landsmenn vilji sjá hér á landi.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breyting á lögum um fjármálafyrirtæki, nánar tiltekið sparisjóðina. Þetta frumvarp má í meginatriðum segja að felist í því að sparisjóðir aðgreini sig frá viðskiptabönkum með tvennum hætti, annars vegar með því að starfsemi þeirra hafi það markmið að styrkja og styðja við það samfélag sem þeir starfa í og hins vegar að þeir takmarki starfsemi sína við kjarnaþjónustu tengda inn- og útlánum og stundi þannig hvorki fjárfestingarbankastarfsemi né verðbréfaviðskipti. Á grundvelli þessara sjónarmiða verða starfsheimildir sparisjóða takmarkaðar þannig að þeir fáist fyrst og fremst við inn- og útlán, þ.e. þeir taki við innlánum frá viðskiptavinum sínum og láni út aftur til þeirra sem þess þurfa. Það er því óhætt að segja að starfsemin verði takmörkuð við þessa grundvallarhugmynd um bankastarfsemi eða hina upphaflegu hugmynd um bankastarfsemi. Jafnframt er hægt að velja rekstrarform á sparisjóð þannig að hann verði annaðhvort í höndum hlutafélags eða sjálfseignarstofnunar. Sjálfseignarstofnun er gamla fyrirkomulagið með stofnfjárbréf sem við þekkjum vel úr sparisjóðakerfinu en það á hins vegar að útvíkka til að rekstrarformið verði sveigjanlegra og hægt sé að reka sparisjóði meira til hagnaðar fyrir hluthafa. Frumhlutverk gömlu sparisjóðanna verður því ekki eingöngu viðhaft, þ.e. að þeir sem kaupa stofnfjárbréf leggi raunverulega til fjármögnun án þess að fá mikið í staðinn nema væntanlega ánægjuna af því að geta einhvern veginn orðið samfélagi sínu að liði. Til að fjármálafyrirtæki geti talist sparisjóður er sú nýbreytni hérna að skilgreina þarf sérstaklega samfélagsleg markmið í samþykktum sjóðsins og ráðstafa þarf árlega tilteknum hundraðshluta hagnaðar eða tekna, ég held reyndar að það sé hagnaður þó að það standi tekna í greinargerðinni, til samfélagsins. Jafnframt eru möguleikar sparisjóða sem eru sjálfseignarstofnanir til samruna og yfirtöku auknar og skýrðar í þessum lögum. Almennt er hægt að segja um sparisjóðakerfið að það megi sannarlega muna fífil sinn fegurri. Stærstu og öflugustu sjóðirnir fóru allir á höfuðið í hinu mikla hruni, þar ber hæst Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis, Spron, sem var öflug stofnun á sínum tíma, Byr, Sparisjóð Keflavíkur og Sparisjóð Mýrasýslu, jafnframt voru minni sjóðir eins og Afl sparisjóður og Sparisjóður Ólafsfjarðar. Einhverjir sparisjóðir eru enn við lýði en sparisjóðakerfið hefur minnkað gríðarlega mikið, bæði að krónutölu og í hlutfalli við viðskiptabankakerfið allt saman. Við sjáum t.d. að um síðustu áramót var efnahagsreikningur viðskiptabankakerfisins í kringum 3 þús. milljarða og þar af voru heildareignir sparisjóðanna einungis 60 milljarðar, eða 2% af heildareignum. Það er óhætt að segja að þetta kerfi megi muna betri tíð. Ríkið hefur komið inn í flesta sparisjóði. Þeir fimm sjóðir sem ríkissjóður á hlut í eru Sparisjóður Bolungarvíkur, Vestmannaeyja, Svarfdæla, Norðfjarðar og Þórshafnar. Ríkið á mismikið í þessum sjóðum, allt frá því að eiga í kringum 90% í Sparisjóði Bolungarvíkur og Sparisjóði Svarfdæla niður í það að eiga tæpan helming í Sparisjóði Norðfjarðar og svo eitthvað aðeins meira en helming í Sparisjóði Vestmannaeyja. Þeir fimm sjóðir sem ríkið á hlut í nema samtals um helmingi af sparisjóðakerfinu. Það er ljóst að til þess að ríkið geti á hagkvæman hátt losað sig út úr þessum fjármálastofnunum, þessum sparisjóðum, er hlutafjárformið æskilegt vegna þess að það einfaldar mjög sölu á sjóðunum. Svona heilt yfir held ég að þetta frumvarp um sparisjóðina horfi til framfara. Ég held að það sé ekkert sem mæli á móti því að sparisjóðir starfi í nærsamfélagi sínu. Það er t.d. auðvelt að sjá fyrir sér einn sparisjóð á Austurlandi sem gæti heitið Sparisjóður Austurlands og þjónað heimilum og smáfyrirtækjum. Það er ljóst að sparisjóðir geta tæpast nokkurn tímann haft bolmagn til að vera með stór og jafnvel millistór atvinnufyrirtæki í viðskiptum. Til þess eru umsvif stórra og meðalstórra fyrirtækja það mikil að aldrei næðist að fjármagna þau með innlánum og því hæpið að hægt væri að fara út í hagkvæma fjármögnun á sparisjóði með skuldafjárútboði eða einhverju slíku. Ég verð jafnframt að segja að mér hugnast ágætlega að fjármálastofnanir sem eru bundnar við eitthvert afmarkað svæði séu með skilgreind samfélagsmarkmið. Mér hugnast sú hugmynd ágætlega. Ég held aftur á móti að stóru viðskiptabankarnir eigi alls ekki að fara út í þvílíkar æfingar. Þeir eiga að vera hafnir yfir landsvæði og hafnir yfir það að þurfa að meta einhverja einangraða, staðbundna og samfélagslega hagsmuni. Ég er ánægður með annað í þessu frumvarpi. Það er að skýrt er kveðið á um að sparisjóður skuli ekki stunda fjárfestingarbankastarfsemi. Ég er almennt þeirrar skoðunar eftir áfallið sem heimurinn hefur orðið fyrir í sambandi við fjármálakerfið að áhættusækin fjárfestingarbankastarfsemi og hefðbundin viðskiptabankastarfsemi þar sem innlán eru tryggð eigi ekki samleið. Fjárfestingarbankastarfsemi er í eðli sínu áhættusækin og hún á að vera það, verður að vera það, en að áhættan geti orðið það mikil að hún rúlli yfir í viðskiptabanka sem eru með tryggða innlánsreikninga finnst mér ekki hægt. Ísland er skólabókardæmi um þetta þar sem stóru bankarnir þrír fóru hér á höfuðið í hruninu. Fjárfestingarbankastarfsemi þeirra leiddi þá á þá braut sem leiddi síðan til gjaldþrots vegna þess að það var ekki lengur hægt að fjármagna hinn stóra efnahagsreikning. Þrátt fyrir að fólk deili kannski um hvort þetta hafi verið eiginfjárvandamál eða lausafjárvandamál er mín skoðun sú að þetta hafi fyrst og fremst verið lausafjárvandamál. Ef ekki hefði komið til að þeir gætu ekki fjármagnað sig og ef ekki hefði komið til fjármálakreppan hefðu þeir ekki þurft að fara á höfuðið. Ég vil lýsa því yfir aftur að ég er ánægður með að lokað skuli vera á fjárfestingarbankastarfsemi og ég er þeirrar skoðunar að fara eigi einhverja slíka leið líka með núverandi viðskiptabanka. Það verður líka að viðurkenna mikilvægt hlutverk fjárfestingarbanka. Ég held að þeir sem vilja stunda fjárfestingarbankastarfsemi eigi að gera það á eigin reikning, þ.e. á eigin áhættu. Þeim á að vera frjálst að setja hlutafé í fjárfestingarbanka og hætta því hlutafé en það þarf að vera á hreinu hver starfsemin er. Það þarf að vera á hreinu hversu áhættusækin hún sé og það þarf að vera á hreinu að hún rúlli hvorki yfir á skattborgarana né valdi slíkum kerfislægum titringi í fjármálakerfinu að það geti leitt til falls viðskiptabanka eða fjármálalegs óstöðugleika í hagkerfinu. Ég tel þetta frumvarp hið besta mál en eins og vanalega, því að þetta er bara 1. umr. og ég er ekki búinn að lesa þetta nákvæmlega eða heyra umsagnir, þá áskil ég mér náttúrlega rétt til að gera athugasemdir þegar ég er búinn að skoða þetta betur, en úr fjarlægð get ég sagt fyrir mig að þetta hljómar alls ekki illa.

Herra forseti. Hv. þingmaður sagði að fall bankanna hefði ekki endilega verið eiginfjárvandi heldur lausafjárvandi. Ég fór í gegnum það hér áður að eigið fé bankakerfisins og hlutafjármarkaðarins í heild sinni var ekki til. Það var sýnt, en ekki til. Ég fór sérstaklega í gegnum sparisjóðina þar sem ég sé ekki að þetta frumvarp breyti því að sparisjóður getur lagt inn hjá banka. Sparisjóður A leggur inn hjá banka B og banki B lánar Jóni Jónssyni til að kaupa stofnbréf í sparisjóðnum og peningurinn fer í hring. Segjum að sparisjóðurinn leggi 100 milljónir inn í bankann, bankinn láni Jóni Jónssyni 100 milljónir og hann kaupi stofnbréf fyrir 100 milljónir þá er peningurinn búinn að fara í hring. Það er ekkert bannað samkvæmt þessu frumvarpi og sparisjóðurinn sýnir 100 millj. kr. aukið eigið fé því að stofnbréf teljast ekki til skuldar en innstæðan í bankanum telst til eignar. Svona var þetta gert í stórum stíl í íslenskum hlutabréfamarkaði, enda kom í ljós þegar hrunið varð að ekkert var á bak við þetta eigið fé. Ég fullyrði að vandi bankanna var fyrst og fremst eiginfjárvandi, þ.e. það eigið fé sem þeir sýndu var aldrei til. Það er ekki búið að laga þetta enn þá.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði. Vissulega var eigið fé sem ekki stóðu raunverulegar eignir á bak við í bankakerfinu. En þegar ég segi að þetta hafi ekki verið eiginfjárvandi heldur fyrst og fremst lausafjárvandi er ég að tala um að þetta loftkennda eigið fé sem hv. þingmaður lýsti hérna nam einhverjum tugum eða hundruðum milljarða en gjaldþrotið var upp á 8 þús. milljarða. Það er það sem ég er að tala um. Það er ljóst að vandamálið sem hv. þingmaður lýsti, þ.e. þegar banki lánaði einhverjum fyrir kaupum á hlutafé í sjálfum sér hefði náttúrlega átt að draga það frá eiginfjárgrunni. Það nam einhverjum tugum milljarða, jafnvel hundruðum milljarða. Það er líka er rétt sem hv. þingmaður segir, að það er hægt að búa til keðju þar sem félög skipta á peningum og þannig pumpast upp eigið fé sem er í raun ekki fyrir hendi. Það er rétt hjá hv. þingmanni. Ég held að það hvernig starfsemin er takmörkuð í þessu frumvarpi geri mönnum þetta vissulega kleift en ég held að það séu ekki miklir hvatar til þess. Það er mun einfaldara að gera þetta í viðskiptabanka en sparisjóði vegna þess að þar þarf að gjalda keisaranum tíund og annað slíkt sem tekur mið af samfélagslegum markmiðum.

Herra forseti. Það er rétt hið síðastnefnda. Það er lítill hvati hjá fólki að leggja peninga inn í sparisjóð sem þarf að borga 5% aukalega í skatt umfram banka vegna samfélagssjónarmiða. Ég vil benda á, eins og kom fram í ræðu hér áðan og ég ætla að endurtaka fyrir hv. þingmann, að eigið fé allra íslenskra fyrirtækja samkvæmt glæru sem ríkisskattstjóri sýndi fyrir ári síðan var 7 þús. milljarðar, það hafði vaxið mjög hratt á örfáum árum í 7 þús. milljarða í árslok 2007. Ári seinna var það komið niður í 50 milljarða og ári síðar niður í mínus 1.400 milljarða. Þetta var um allt kerfið, það var allt fullt af eignum sem ekki voru til. Þegar bankarnir lánuðu svo fyrirtækjum, hvort sem það var FL Group eða hvað það var, Baugur eða ég vil ekki nefna það, þá var loft þar líka sett að veði. Það er á þessu sem bankarnir töpuðu. Það var ekki bara loftið í þeim sjálfum, eigið fé þeirra, heldur voru allar lánveitingarnar byggðar á lofti. Lánveitingar erlendra aðila til Íslands, þýskra banka, voru líka byggðar á lofti. Matsfyrirtækin mátu bankana með „triple-A“, þreföldu A, ári fyrir hrun sem byggðist á lofti. Maður er alveg gáttaður á því að menn skyldu ekki hafa séð að þetta var loft og hvernig það varð til.

Virðulegi forseti. Jú, það virðist hafa verið mikið af lofti, en ég er ekki alveg viss um að tölurnar séu réttar, eigið fé íslenskra fyrirtækja var aldrei 7 þús. milljarðar, að hámarki fór það í eitthvað um 700 milljarða. Það varð aldrei margföld landsframleiðsla heldur komst það upp í 30–40%. Hvað varðar að taka við innlánum, borga af þeim 1% í innstæðutryggingarsjóð og fara síðan með þau yfir í annan banka sem borgar aftur í innstæðutryggingarsjóð og svo aftur til baka hljómar ekki mjög trúverðugt. Það er ekki gott bisnessmódel. Ég held að það sem þingmaðurinn er að lýsa sé mögulegt en ég held ekki að hægt sé að gera það í hagnaðarskyni. Það yrði ekki mikill hagnaður eftir vegna þess að vaxtamunurinn milli inn- og útlána gæti aldrei orðið það mikill að hægt væri að standa undir slíkum æfingum, ekki í sparisjóðakerfi þar sem 5% af tekjum eru tekin í samfélagsleg verkefni og annað slíkt, það gæti aldrei orðið nógu arðsamt. Ég er aftur á móti sammála punktinum, sem hv. þingmaður kom með, að girða þurfi fyrir að hægt sé að krosslána og kaupa í sjálfum sér í gegnum einhverja leppa o.s.frv. og lána fyrir hlutafjárkaupum. Það þarf að koma í veg fyrir það allt saman en það þarf ekkert endilega að gera það akkúrat í þessu frumvarpi. Ég held að það sé miklu almennara mál.

Virðulegi forseti. Þetta mál er ágætisdæmi um það hvað gerist á Alþingi Íslendinga þegar unnið er eins og gert er undir forustu hæstv. ríkisstjórnar. Ég held að það sé við hæfi, virðulegi forseti, að menn skoði ræður t.d. fyrrverandi hæstv. viðskiptaráðherra, Gylfa Magnússonar, frá 9. júní 2009, og skoði umræðuna, ekki fyrir 100 árum, ekki 50 árum, ekki tíu árum heldur árið 2009. Þá kom hæstv. ríkisstjórn með rosasparisjóðafrumvarp. Og það var eins og annað hjá þessari hæstv. ríkisstjórn, það átti að afgreiða það einn, tveir og tíu og hér stóðu stjórnarliðar og hótuðu hv. þingmönnum, t.d. hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni, öllu illu ef þeir voguðu sér að ræða málið. Nú er ljóst miðað við þetta nýja frumvarp hæstv. ríkisstjórnar að allt það sem var sagt í hinu frumvarpinu, öll markmiðin, öll fögru orðin, allur orðaflaumurinn var fullkomið rugl. Ég ætla, virðulegi forseti, að leyfa mér að lesa upp úr ræðu fyrrverandi hæstv. ráðherra, Gylfa Magnússonar, þegar hann flutti það mál. Hann sagði, með leyfi forseta: „Þær meginbreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru þessar: Gerð er tillaga sem eyða á vafa um félagaform sparisjóðanna. Í frumvarpinu er kveðið á um að stofnfjársparisjóðir séu sjálfseignarstofnanir. Einnig eru eignarréttindi stofnfjáreigenda afmörkuð og er tekið fram að þau takmarkist við bókfært stofnfé og er sérstaklega tiltekið að stofnfjáreigendur eigi enga hlutdeild í óráðstöfuðu eigin fé eða varasjóðum sparisjóðs. Tengist skilgreiningin á sparisjóði og réttindum stofnfjáreiganda m.a. því að í frumvarpinu er hvorki gert ráð fyrir að stofnaðir verði nýir hlutafélagasparisjóðir“ - hlustið á þetta, virðulegi forseti - „né að unnt verði að breyta stofnfjársparisjóðum í hlutafélagasparisjóði.“ Virðulegi forseti. Síðan eru tilgreindir allra handa hlutir og vísað í að nefnd hafi unnið í þessu og hvað eina. Í örstuttu máli sagt er öllu því sem ríkisstjórnin gerði á þeim tíma snúið við og hent út um gluggann. Það væri kannski allt í lagi ef þessi stefna hæstv. ríkisstjórnar hefði ekki kostað svo mikið. Allt það sem við vöruðum við í nefndaráliti minni hluta viðskiptanefndar á þeim tíma hefur komið á daginn. Ég vil leyfa mér að vitna í nokkur orð máli mínu til stuðnings. Í nefndarálitinu kemur fram, með leyfi forseta: „Einnig kom fram að engar áætlanir liggja fyrir um hvernig staðið verði að lækkun stofnfjár. Augljós hætta er á að eftir slíkar aðgerðir verði hér í landinu nær eingöngu ríkissparisjóðir með veikan rekstrargrundvöll sem erfitt verður fyrir ríkið að losna út úr aftur.“ Það er allt saman komið á daginn. Í þessu frumvarpi kemur fram að af þeim tíu sparisjóðum sem til eru núna eru fimm ríkissparisjóðir, tveir bankasparisjóðir, þ.e. sparisjóðir í eigu stórs viðskiptabanka, og svo eru þrír sparisjóðir, þ.e. Sparisjóður Höfðhverfinga, Sparisjóður Strandamanna og Sparisjóður Suður-Þingeyinga. Þetta er afleiðingin af stefnu hæstv. ríkisstjórnar í sparisjóðamálum. Við sitjum uppi með ríkissparisjóði sem hafa ekki burði til að gera nokkurn skapaðan hlut. Og ekki var farið í það sem við bentum á í nefndarálitinu að taka þyrfti á; skýrar skilgreiningar, rekstrarumhverfi sparisjóðanna, tengsl við heimasvæði, gagnsæi í reglum um stofnfjáreigendur, hverjir geti orðið stofnfjáreigendur, stjórnkerfi sparisjóðanna, atkvæðavægi stofnfjárhlutar, og bara á heildina litið framtíð sparisjóðakerfisins. Þess í stað eru menn búnir að vera í mjög sérkennilegum málum þegar kemur að þessu öllu saman. Það sérkennilegasta er framganga núverandi hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra, þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, í málefnum Byrs og Sparisjóðs Keflavíkur. Ég vek athygli á því að erindi liggur fyrir í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um rannsókn á þeim málum þar sem tilgreind eru lagabrot. Ekki er farið eftir lögum um Bankasýsluna, ekki er farið eftir lögum um fjármálafyrirtæki, það er allt saman tilgreint, það liggur allt fyrir. Hvað hefur hæstv. ríkisstjórn gert í því? Hvað eru hv. stjórnarþingmenn búnir að gera í þeirri nefnd? Erindinu sem þeir fengu í nóvember á síðasta ári hefur verið stungið undir stól. Það er allt tekið fram fyrir það mál. Þeir hafa ekki einu sinni þrek í að reyna að mótmæla því sem þar kemur fram, sem að vísu eru allt saman staðreyndir, hæstv. ríkisstjórn hefur alveg þorað að fara gegn staðreyndum fram til þessa. En þessi merkilega eftirlitsnefnd stingur þessu öllu undir stól. Þess vegna sitjum við uppi með það að hér er enn einn kostnaðurinn út af í besta falli óvönduðum vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar. Ég vek athygli á því að allar þær ræður sem við höfum heyrt núna um að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar séu í málþófi, því að þeir voga sér að ræða málið, þær ræður voru líka fluttar þegar þetta handónýta mál um sparisjóðina, sem er núna lög frá Alþingi, var flutt í júní 2009. Nú kemur hæstv. ríkisstjórn og segir með þessu nýja frumvarpi: Allt það sem við sögðum í júní 2009, allt það sem við gerðum var tómt rugl. Þetta frumvarp er staðfesting á því. Þetta frumvarp er ekki frá stjórnarandstöðunni. Þetta frumvarp er frá hæstv. ríkisstjórn. Þó má segja að það sé gott að hún hafi séð að sér. En lítið hafa hv. þingmenn lært því að við erum búin að vera undanfarna daga í nákvæmlega sömu sporum í öðru máli. Við höfum verið að benda á einstaklega illa unnið mál svo vægt sé til orða tekið, þ.e. um Stjórnarráðið, sem mun koma í ljós, nákvæmlega eins og með sparisjóðina, að mun ekki nýtast neinum og mun ekki gera neitt annað en koma kostnaði á skattgreiðendur landsins. Ég spái því, ekki af því að ég sé einhver Nostradamus, ég þekki bara hv. stjórnarþingmenn, að við munum heyra margar ræður þar sem við erum sökuð um að vera með málþóf, vegna þess að við komum til með að benda á augljósa vankanta sem allir geta séð sem lesa texta hæstv. ríkisstjórnar, og skiptir engu hvort ræðan verður í fimm mínútur, sjö mínútur eða lengur. Ásökun um málþóf mun verða það eina sem kemur frá hæstv. ríkisstjórn. Varðandi sparisjóðina skiptir máli í því eins og öðru að vera ekki með neina rómantík. Sparisjóðir eru fyrirtæki sem verða að hafa rekstrargrundvöll. Þau verða að skila hagnaði og eftirspurn verður að vera eftir þjónustu þeirra. Við höfum fram til þessa ekki búið til slíkt umhverfi og löngu fyrir bankahrun neituðu menn að horfast í augu við þá staðreynd að hefðbundinn rekstur sparisjóðanna gekk mjög illa. Það er augljóst að hagnaður og staða sparisjóðanna var til komin út af því að þeir áttu eignir í öðrum félögum sem síðan reyndist nú ekki vera mikil eign þegar á hólminn var komið. Það er hins vegar mjög mikilvægt að við höfum eins fjölbreyttan fjármálamarkað og kostur er í okkar fámenna þjóðfélagi. Ég held að afskaplega mikilvægt sé að við göngum ekki fram með, eins og hæstv. ríkisstjórn hefur gert á skipulegan hátt, að drepa litlar fjármálastofnanir. Það eru málefnaleg rök fyrir því að sparisjóðirnir, þar sem gengið hefur best, þekki mjög vel heimasvæði sín. Þó að það hafi verið kostur hvað smæðina varðar þá hefur það augljóslega verið galli líka og menn þurfa að líta til þessa þegar þeir skoða málefni sparisjóðanna. Hér er í rauninni gert ráð fyrir að sparisjóðirnir verði hlutafélög. Það er auðvitað einn þáttur málsins. Síðan er gert ráð fyrir að þeir skilgreini heimasvæði en fram kom í nefndinni að það getur verið mjög vítt. Hægt er að skilgreina landið sem heimasvæði og hægt er að skilgreina næstu lönd líka sem heimasvæði, svo það stoppar sparisjóðina ekkert í að fara í útrás ef svo ber við. Við höfum ekki fengið þá kynningu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd en mér finnst hins vegar, miðað við þau gögn sem ég hef varðandi þá vinnu sem er gerð á vettvangi sparisjóðanna, að menn líti raunhæfar á málið en gert hefur verið áður. Miðað við mínar bestu upplýsingar og koma fram á glæru sem ég hef frá kynningarfundi, sem ég komst því miður ekki á, er gert ráð fyrir að sparisjóðirnir verði ekki í því að þjóna stórum fyrirtækjum, verði ekki fjárfestingarbanki, ekki eignastýring og ekki í tryggingarekstri. Þeir verði fyrst og fremst í innlánum, útlánum og kortaútgáfu. Í kynningunni er gert ráð fyrir að hlutverk sparisjóðanna sé að vera hornsteinn í héraði, veita einstaklingum og litlum og meðalstórum fyrirtækjum hagkvæma almenna fjármálaþjónustu á sínu starfssvæði sem byggir á staðbundinni þekkingu, persónulegum viðskiptasamböndum og umhyggju fyrir nærsamfélaginu. Einnig er gert ráð fyrir að þeir verði sameinaðir þannig að um verði að ræða nokkra sparisjóði og gert er ráð fyrir Vestfjörðum, Norðlendingum, Þingeyingum, Vestmanneyingum og Norðfirðingum. Ég held að skynsamlegt væri að fá kynningu á þessari stefnumótun í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Það á við þetta eins og allt annað, virðulegi forseti, að mjög hættulegt er - alveg sama um hvaða þjónustu er að ræða, ég tala ekki um jafnmikilvæga þjónustu og þessa - ef það eru bara tveir til þrír aðilar sem sinna henni og fjölbreytnin nákvæmlega engin. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er án nokkurs vafa, og þurfti ekki mikið til, bót frá þeim lögum sem eru núna. Frumvarpið er áfellisdómur hæstv. ríkisstjórnar yfir hæstv. ríkisstjórn, það er það. Ég held að þeir hv. þingmenn sem tóku þátt í umræðunni síðast af hálfu stjórnarliða ættu að skoða ræður sínar, kannski til að reyna að læra af því. Og þegar við förum í vinnuna á næstu vikum að hafa það kannski í huga að hlusta á varnaðarorð, vinna hlutina almennilega en ekki eins og hæstv. ríkisstjórn gerði í þessu máli með ómældum kostnaði fyrir skattgreiðendur landsins. Ef einhver heldur því fram að vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar í málefnum sparisjóðanna hafi ekki kostað neitt, hafi ekki komið niður á neinum þá er það fullkominn misskilningur.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir afar gagnlega og yfirgripsmikla umræðu um það frumvarp sem hér er lagt fram og ætla freista þess að staldra við nokkur af þeim atriðum sem komu fram í umræðunni. Í fyrsta lagi var dálítið fjallað um stöðuna að því er varðar starfsheimildir og rekstrarform, það er kannski það sem var aðeins rætt í byrjun. Í núverandi löggjöf er enginn munur á starfsheimildum banka og sparisjóða, heldur liggur munurinn aðeins í rekstrarforminu. Í frumvarpinu er lögð til breyting að því er varðar starfsheimildirnar og markmiðið er, eins og fram hefur komið, að draga úr áhætturekstri. Í því er auðvitað mikilvægast, í allri þeirri umræðu sem hér er uppi og væntanlega líka í umfjöllun nefndarinnar, að halda því til haga að það er starfshópur á vegum sparisjóðanna sjálfra sem leggur til þessar breytingar og þann útgangspunkt sem hér hefur verið reifaður. Það er auðvitað ekki raunhæft, enda held ég að enginn tali fyrir því, að ætla að viðhalda óbreyttu ástandi í þessu. Það þarf að styrkja þessar einingar og án rekstrarhagnaðar lifa hvorki sparisjóðir né aðrar fjármálastofnanir og af þeim sökum þarf að styðja sérstaklega með lagaumgerðinni við rekstrarforsendur sparisjóðanna og til þess er leikurinn gerður. Eins og jafnframt hefur komið fram í umræðunni geta sparisjóðir í sjálfu sér ekki verið kjölfesta úti á landi, heldur miklu frekar mikilvægir til að tryggja grundvallarfjármálaþjónustu við almenning en tæplega að standa í viðskiptum við meðalstór eða stór fyrirtæki eins og kom fram hjá hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni. Varðandi umræðuna um það hvort stjórnvöld eigi að hafa einhverja sérstaka stefnu í sparisjóðamálum eða jafnvel gagnvart bönkum þá er það spurning sem ég ætla að leyfa að lifa hér og kannski fremur að halda því til haga að það er mikilvægt að lagaumgjörðin sé skýr og að grunnurinn sé þannig að við það sé unað. Hv. þm. Pétur Blöndal ræddi aðeins um frekari takmörkun starfsheimilda á meðan hv. þm. Lilja Mósesdóttir hafði áhyggjur af of þröngum starfsheimildum. Þessi sjónarmið endurspegla það kannski að hér er verið að freista þess að sigla skynsamlegan meðalveg í þessu flókna efni og tryggja að rekstrarumhverfið sé skýrt til langrar framtíðar. Þar að auki er vafamál að frekari takmörkun á starfsheimildum samræmist yfir höfuð tilskipunum um starfsemi fjármálafyrirtækja þó að almennar reglur um viðskipti sparisjóða við önnur fjármálafyrirtæki séu auðvitað þær sömu og fjármálafyrirtækja sín á milli, eins og kom líka fram í fyrra andsvari. Varðandi upprifjun hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar í lokin þá er ágætt að halda sögulegu samhengi til haga í þessum efnum eins og öðrum og hefur ekki alltaf verið eftirspurn eftir sögulegu samhengi frá hv. þingmanni að því er varðar pólitíska þróun mála hér á landi undanfarin ár og áratugi en það er gott að heyra slíkan vilja til samhengishugsunar úr þeim ranni. En um lögin frá 2009 er það að segja að það sem var mikilvægt í þeim lögum var að staða stofnfjáreigenda var skýrð. Það var gríðarlega mikilvægur ávinningur frá því sem áður var og verður líka að halda því til haga að sú staða er óbreytt samkvæmt frumvarpinu sem hér er lagt fram. Það var í sjálfu sér gríðarlega mikið hagsmunamál fyrir alla sem að málinu koma að skýra þetta stóra mál. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir góða umræðu og ég vonast til þess að hv. efnahags- og viðskiptanefnd taki þetta til uppbyggilegrar og jákvæðrar umfjöllunar. Ég heyri að hér eru menn almennt á því, þvert á pólitískar línur, að þetta frumvarp sé til bóta, og það er vel, og þá væntanlega til þess fallið að skapa sátt um þessi mikilvægu málefni.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvaðan hæstv. ráðherra hefur þær upplýsingar að ég vilji ekki ræða stjórnmál í sögulegu samhengi. Ég hef alltaf verið til í það og er svo sannarlega til í það. Sérstaklega hef ég gaman af því að fara yfir afstöðu Vinstri grænna og einkanlega fyrir bankahrunið, af því að hér hafa menn komist með þá mýtu í gegn, m.a. í gegnum mjög vilhalla fjölmiðla sem við höfum aðeins rætt hér, að þeir hafi varað við einhverju fyrir hrunið. Það hefur ekkert slíkt komið fram en þeir voru í forustu fyrir lífeyrissjóðum og bankaráðum sem eru núna hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar Vinstri grænna og það er sjálfsagt að fara yfir hvað þeir gerðu til að afstýra bankahruninu. Ég held að það sé eitthvað sem við ættum að fara yfir. Ef við viljum fara lengra aftur er það náttúrlega enn þá meira spennandi og mikilvægt að gera það en ótrúleg þöggun hefur verið í gangi varðandi vinstri hreyfingar á Íslandi. Ég nefni bækur um bæði Kommúnistaflokkinn og Sósíalistaflokkinn, sem er fyrirrennari VG og Samfylkingarinnar, og ég tala nú ekki um Alþýðubandalagið. Ég er mjög mikill áhugamaður um þessa hluti og vil nota tækifærið og hvetja til umræðu um þetta. Ég held að það væri afskaplega mikilvægt að fara almennilega yfir þessa hluti, og ég veit ekki hvaðan menn fá þá hugmynd að sá sem hér stendur hafi ekki áhuga á að ræða það. Varðandi það að þetta frumvarp hafi verið svo gott til að skýra stöðu stofnfjáreigenda þá held ég að það sé líka í besta falli afskaplega góð sögufölsun. Þetta fór eins og bent var á, frumvarpið varð til þess að hér urðu til ríkissparisjóðir sem enginn vissi hvað átti að gera við. Ég vona að hæstv. ráðherra átti sig á því að afleiðingin af því frumvarpi sem hæstv. ríkisstjórn er að leggja fram verður sú að hér verða nær eingöngu, nema með örfáum undantekningum, hlutafélagasparisjóðir. Ef hæstv. ráðherra áttar sig ekki á því hefur hæstv. ráðherra ekki kynnt sér málið mjög vel.

Virðulegi forseti. Lagabreytingin 2009 var forsenda fyrir því að ríkið gat komið með framlag inn í sparisjóðina. Það er mikilvægur þáttur í þessu öllu saman. Að því er varðar eftirspurn eftir umræðu um grundvallaratriði stjórnmálanna þá held ég að við deilum því, ég og hv. þingmaður, að hafa áhuga á að ræða grundvallaratriði. Ég held að það sé mikilvægt að gera það og átta sig á því í því samhengi að flokkur eins og Sjálfstæðisflokkurinn hefur auðvitað gríðarlega mikilvægt sögulegt hlutverk í því að gæta að sérhagsmunum og markaðshagsmunum í samfélaginu og hefur gert það. Hann hefur staðið ágætan vörð um það og hefur auðvitað líka verið málsvari ójöfnuðar og misskiptingar í samfélaginu, eins og hefur endurspeglast í aðgerðum þeirra að því er varðar aðkomu að skattkerfinu í gegnum tíðina. Hins vegar hafa verið önnur stjórnmálaöfl sem hafa lagt megináherslu á jöfnuð og samfélagshagsmuni. Eins og fram hefur komið í ágætri nýútkominni skýrslu er það svo að árangur núverandi ríkisstjórnar er umtalsverður að því er varðar það að styrkja samfélagsjöfnuðinn og ég er ekki hissa á að það fari í taugarnar á þeim flokkum sem stæra sig af því að auka ójöfnuð í landinu áratugum saman.

Virðulegi forseti. Þetta var mjög undarlegt andsvar hjá hæstv. ráðherra. Það fór úr því að ég hafi ekki viljað ræða fortíðina yfir í það að ég væri ásamt hæstv. ráðherra mikill áhugamaður um að ræða það. Síðan kemur hæstv. ráðherra og segir að síðasta frumvarp hafi verið forsenda fyrir því að ríkið kæmi að sparisjóðunum. Það var enginn að tala um það, virðulegi forseti, það var varað við því að eftir samþykkt þess frumvarps yrðu bara til ríkissparisjóðir sem enginn vissi hvað ætti að gera við. Það kom á daginn og hæstv. ráðherra verður að átta sig á því, af því að hæstv. ráðherra er að flytja hér frumvarp um að gera sparisjóðina, sjálfseignarstofnanirnar, að hlutafélögum. Það er það sem mun gerast. Ef hæstv. ráðherra áttar sig ekki á því er það mjög alvarlegt mál. En það er það sem hæstv. ráðherra var að samþykkja að leggja fram og ef við samþykkjum það óbreytt mun það gerast. Hæstv. ráðherra verður að átta sig á því að þegar kemur að sérhagsmunum eru það fyrst og fremst vinstri flokkarnir sem hafa staðið fyrir því og hins vegar sú mýta sem menn eru að reyna að koma að, m.a. með hjálp mjög vinstri sinnaðra fræðimanna sem hafa komið fram og haldið því statt og stöðugt fram að hér hafi ójöfnuður aukist út í það óendanlega. Þeir fara ekki með rétt mál. Ég vek athygli á því að ef við tökum Gini-stuðulinn og miðum við allar þær upplýsingar sem eru til staðar, þ.e. gögn ríkisskattstjóra, eins og Vísbending hefur gert, kemur í ljós að ójöfnuður hefur aukist í tíð núverandi ríkisstjórnar. Ójöfnuður, miðað við Gini-stuðulinn sem hér var veifað áður, hefur aukist í tíð ríkisstjórnarinnar. Það þýðir ekki, virðulegi forseti, að koma hér enn og aftur og spila þann leik að koma með aðila sem gegnir trúnaðarembættum fyrir ríkisstjórnina, því að sá fræðimaður sem kemur með þennan dóm yfir ríkisstjórninni og dóm yfir fyrri ríkisstjórnum er trúnaðarmaður ríkisstjórnarinnar og stjórnarformaður Tryggingastofnunar. Þar á undan hefur hann unnið allra handa verkefni fyrir Samfylkinguna og Vinstri græna í gegnum tíðina og verið þeirra nánasti bandamaður. 

Forseti hvetur þingmenn til að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég ætla helst ekki að ræða mikið fortíðina, ég hef meiri áhuga á að snúa mér að framtíðinni í þessari umræðu en engu að síður vil ég segja eitt: Því hefur verið haldið svo lengi fram að fylgt hafi verið meðvitaðri stefnu, sérstakri stjórnmálastefnu, um að reyna að hafa sem minnst eftirlit með fjármálastarfsemi í landinu. Nú er það svo að þessi mál eru afgreidd á Alþingi og á hverju ári er afgreiddur sérstakur fjárhagsrammi utan um Fjármálaeftirlitið. Ég fór í það að skoða nákvæmlega hvernig staðið var að þessum málum árin 2005–2008 og þá kom í ljós að um þetta mál var fullkomin pólitísk samstaða. Eina gagnrýnin sem kom fram kom reyndar úr flokki Vinstri grænna og var sú að það væri óeðlilega mikil aukning á fjármunum til Fjármálaeftirlitsins miðað við það sem hefði gerst í þróun varðandi Samkeppniseftirlitið. Þetta er um fortíðina. Það sem mig langaði hins vegar til að segja er þetta: Ríkisstjórnin hefur það mikið á valdi sínu hvernig fjármálamarkaðurinn mun þróast, m.a. vegna þess að ríkisvaldið, fjármálaráðuneytið, heldur utan um stofnfjárbréfin að mjög miklu leyti í mjög mörgum sparisjóðum. Þess vegna veltur það mjög mikið á eigendastefnu ríkisstjórnarinnar gagnvart þessum fjármálafyrirtækjum hvernig þessi fjármálamarkaður mun þróast. Ég sýndi fram á það áðan að við værum í fákeppnisástandi, ég sýndi fram á að það hefði orðið gríðarleg samþjöppun á síðustu árum á fjármálamarkaðnum. Mér finnst það slæm þróun. Ég hvatti til þess að ríkið reyndi að tryggja það með eigendastefnu sinni að þessi samrunaþróun héldi ekki áfram og sala á hlut ríkisins í sparisjóðunum yrði tryggð þannig að hún leiddi ekki til frekari samþjöppunar. Nú vildi ég spyrja hæstv. ráðherra aftur og ítreka það: Hver er afstaða ríkisstjórnarinnar í þessum efnum? Mun ríkisstjórnin líða til dæmis sölu á einhverjum sparisjóðum á næstunni, sem mögulega verður á þessu ári? Mun ríkisstjórnin með einhverjum hætti tryggja 

Virðulegur forseti. Ég vil svara þessu kannski með almennum hætti vegna þess að við freistuðumst til að fara í dálítið tog um meginlínur í stjórnmálum. Þegar við erum að tala um að koma á einhverju varanlegu fyrirkomulagi á fjármálakerfið á Íslandi er auðvitað mikilvægt að um það ríki sem mest sátt og hún sé sem breiðust til þess að tryggja að það kerfi, rétt eins og önnur kerfi í samfélaginu, búi ekki við óundirbúnar og gríðarlegar sveiflur eftir því hver heldur um stjórnvölinn hverju sinni. Ég vísa í því efni til skýrslu efnahags- og viðskiptaráðherra um framtíðarskipan fjármálakerfisins sem er auðvitað ekki unnin af ráðuneytinu einu saman heldur með víðtæku samráði, m.a. samráði við hv. stjórnarandstöðu. Hvort í þeirri stefnumótun er vikið beinlínis að þeim sértæku spurningum sem hér koma fram er ég ekki viss um en hins vegar eru þar lagðar meginlínur að því er varðar framtíðarsýnina í þessu efni. Og ég árétta að mér finnst mikilvægur sá grunntónn sem kemur fram hér í umræðunni sem ég tel að geti verið forsenda þess að sátt geti náðst um góða niðurstöðu á grundvelli frumvarpsins.

Virðulegi forseti. Ég vil nota seinna andsvarið til að ramma inn afstöðu mína. Hún er þessi: Það liggur fyrir að fyrir hrun var staðan sú að mati Samkeppniseftirlitsins að bankarnir þrír sem þá voru stærstir væru í sameiginlegri markaðsráðandi stöðu. Síðan hefur þróunin orðið sú að samþjöppun í fjármálakerfinu hefur stórlega aukist, m.a. vegna tilverknaðar ríkisstjórnarinnar sem hefur verið að breyta hér lagaumhverfi sem hefur beinlínis stuðlað að þessu. Það hefur komið fram að lítil fyrirtæki sem hafa verið að spretta upp hafa orðið að sameinast inn í stóru fyrirtækin af þeim ástæðum sem ég er að lýsa. Það finnst mér vond þróun. Það liggur fyrir að samþjöppunin á fjármálamarkaði er mun meiri núna en hún var fyrir hrun þegar Samkeppniseftirlitið taldi að bankarnir þrír væru í sameiginlegri markaðsráðandi stöðu. Nú stöndum við á ákveðnum tímamótum gagnvart sparisjóðunum. Það er verið að reyna að búa til lagaumhverfi fyrir þá til þess að þeir geti lifað, menn getur greint á um það en það er líka annað sem við stöndum frammi fyrir og það er þetta: Ríkið hefur ráðandi eignarhlut í að minnsta kosti fimm sparisjóðum í landinu. Ríkið hefur lýst þeim áformum sínum að selja þennan eignarhlut. Það hefur komið fram að ríkið ætlar að selja eignir til að geta uppfyllt markmið sín í fjárlögunum. Það liggur fyrir að það á ekki að selja eignir í Landsbankanum á þessu ári og þá virðist manni að sjónum sé beint að sparisjóðunum. Því spyr ég og kalla bara eftir því almennt í viðhorfum manna: Eru menn þeirrar skoðunar að það eigi að gerast án tillits til samþjöppunar á markaðnum? Vilja menn hafa áhrif á það að við reynum frekar að stuðla að meiri dreifingu valds og áhrifa í fjármálakerfinu? Ég er þeirrar skoðunar, og ég er að segja þetta vegna þess að ég tel að ríkisvaldið og ríkisstjórnin hafi þessi mál mjög í hendi sér einmitt um þessar mundir.

Virðulegi forseti. Við erum náttúrlega, eins og hér hefur ítrekað komið fram undanfarna mánuði og missiri, ekki alveg á venjulegum tíma í íslensku samfélagi. Við erum að freista þess að ná stöðugleika í efnahagsmálum eftir mjög alvarlegt efnahagshrun. Því erum við í raun og veru og öll fjármálafyrirtæki að vinna úr misónýtum eignasöfnum og misflókinni stöðu, hvert og eitt, þannig að við erum ekki að tala um beina afstöðu til þess sem hv. þingmaður talar um hér á meðan við erum einfaldlega að ná því að halda sjó gagnvart stóru línunum. Varðandi spurningu hv. þingmanns um dreifingu valds almennt þá er ég sammála honum um það. Ég tel að fjölbreytni á fjármálamarkaði sé mikilvæg og yfirleitt sé það alltaf mikilvægt í viðskiptum að fjölbreytni ríki, fákeppni er til vansa og til hins verra fyrir almenning, og almannahagsmunirnir mæla með valddreifingu almennt og þar held ég að við getum verið sammála.

Herra forseti. Hér erum við að ræða mál frá ríkisstjórninni sem á að vísa til ákveðinnar nefndar í þinginu. Ég sakna þess að formenn þeirrar nefndar séu ekki viðstaddir umræðuna til að þeir geti borið umræðuna inn í nefndina.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, nr. 98/1999, með síðari breytingum. Frumvarpið er á þskj. 1254 og 763. mál þingsins. Frumvarp til nýrra heildarlaga um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta var lagt fram á Alþingi 2009, en hlaut ekki afgreiðslu. Frumvarpið var lagt fram að nýju á árinu 2010 með nokkrum breytingum. Það frumvarp hlaut heldur ekki afgreiðslu, en í stað þess voru tvívegis gerðar breytingar á lögum nr. 98/1999, um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, annars vegar með lögum nr. 15/2011 og hins vegar með lögum nr. 55/2011. Með lögum nr. 15/2011 var bætt við lögin bráðabirgðaákvæði I en með því var inngreiðslum aðildarfyrirtækja til Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta frestað til 1. júní á árinu 2011, en samkvæmt þágildandi lögum áttu greiðslur í sjóðinn að greiðast fyrir 1. mars. Með lögum nr. 55/2011 var öðru bráðabirgðaákvæði bætt við lögin. Þar var mælt fyrir um að vegna ársins 2011 skyldu innlánsstofnanir greiða gjald til sjálfstæðrar deildar sjóðsins. Frumvarpið var flutt af meiri hluta viðskiptanefndar og byggðu ákvæði frumvarpsins að stórum hluta á 10., 11. og 14. gr. frumvarps efnahags- og viðskiptaráðherra til laga um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta sem nefndin hafði þá til meðferðar. Í ákvæðinu var í fyrsta lagi kveðið á um að iðgjöld sem greidd væru á árinu 2011 skyldu renna til sjálfstæðrar deildar sjóðsins. Í öðru lagi var kveðið á um nýja aðferð við útreikninga iðgjalds þannig að það skyldi vera samtala almenns iðgjalds sem samsvaraði 0,3% á ári af öllum innstæðum og iðgjald sem reiknað skyldi út á grundvelli sérstaks áhættustuðuls. Í þriðja lagi var kveðið á um að iðgjald í Tryggingarsjóð skyldi greitt ársfjórðungslega og er því í raun um samtímagreiðslur að ræða en fram að því höfðu greiðslur í sjóðinn verið greiddar eftir á, þannig að greiðslur vegna ársins 2008 voru greiddar á einum gjalddaga á árinu 2009. Í fjórða lagi var kveðið á um framkvæmd innheimtu og greiðslu iðgjaldsins og viðurlög við vanskilum á iðgjaldi. Þá var í lögunum að finna nýja skilgreiningu á hugtakinu „innstæða“ auk þess sem lögfest var ákvæði um að ákveðnir aðilar nytu ekki verndar Tryggingarsjóðs. Loks var í lögunum kveðið á um að takmarkanir á vernd ákveðinna aðila leiddu ekki til röskunar á rétthæð innstæðna í samræmi við 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. við slitameðferð innlánsstofnunar samkvæmt XII. kafla laga um fjármálafyrirtæki. Nú liggur fyrir að ekki verður lagt fram frumvarp til heildarendurskoðunar á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta á yfirstandandi þingi. Því er nauðsynlegt að taka afstöðu til þess hvernig fara á með greiðslu iðgjalda vegna ársins 2012, en framangreint bráðabirgðaákvæði gildir aðeins um greiðslur vegna ársins 2011. Í ljósi framangreinds er þetta frumvarp lagt fram. Í því er lagt til að meginhluti þeirra ákvæða sem lögfest voru til bráðabirgða fyrir árið 2011 verði felld á varanlegan hátt inn í meginmál laganna um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Rétt er að vekja athygli á því að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að álagningarhlutfall verði lækkað frá því sem er í gildandi bráðabirgðaákvæði. Eins og segir að ofan er með frumvarpinu verið að fella meginefni bráðabirgðaákvæðis inn í meginmál laganna. Þetta er grundvallaratriði. Ég vil samt nota þetta tækifæri og geta helstu ákvæða frumvarpsins. Lagt er til að lögfest verði að sjóðurinn starfi í þremur sjálfstæðum deildum, annars vegar tveimur innstæðudeildum, A- og B-deild, og verðbréfadeild hins vegar. Nú er kveðið á um það í lögunum að sjóðurinn skuli starfa í tveimur deildum, innstæðudeild og verðbréfadeild. Með lögum nr. 55/2011 var kveðið á um að greiðslur vegna ársins 2011 skyldu renna til sjálfstæðrar deildar sjóðsins. Því má segja að nú þegar séu þrjár deildir við sjóðinn, en ákvæðinu er ætlað að binda það fyrirkomulag með fastari hætti í lög. Deildirnar skulu hafa aðskilinn fjárhag og reikningshald og bera ekki ábyrgð á skuldbindingum hver annarrar. Gert er ráð fyrir, líkt og í gildandi bráðabirgðaákvæði II, að iðgjöld séu samtala almenns iðgjalds og iðgjalds sem reiknað er á grundvelli áhættustuðuls. Lagt er til að almennt iðgjald skuli nema sem svarar 0,235% á ári af öllum innstæðum. Er þetta aðeins lægra hlutfall en í ákvæði til bráðabirgða II þar sem kveðið er á um að iðgjald fyrir árið 2011 skuli nema 0,3% á ári af öllum innstæðum. Með lækkun álagningarhlutfallsins má reikna með að hið almenna iðgjald sem lagt er á innlánsstofnanir verði milljarði lægra en innheimta vegna 2011 skilaði. Gert er ráð fyrir að iðgjald sem reikna skal í samræmi við áhættustuðul sé breytilegt í samræmi við áhættustuðul sem Fjármálaeftirlitið gefur hverri innlánsstofnun. Eins og í gildandi ákvæði til bráðabirgða II er lagt til að iðgjöld séu óendurkræf. Þó er lagt til það nýmæli að kveðið verði skýrlega á um að stjórn Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta geti ákveðið að endurgreiða iðgjöld sem hafa verið ofgreidd vegna mistaka við útreikning. Er þetta lagt til í ljósi reynslu af beitingu bráðabirgðaákvæðis II. Þá eru í ákvæðinu reglur um upplýsingagjöf til sjóðsins og afleiðingar þess ef upplýsingagjöf er ekki sinnt. Iðgjöld til hinnar nýju innstæðudeildar skulu greidd í krónum. Af sjálfu sér leiðir að reyni á greiðsluskyldu deildarinnar verða greiðslur úr deildinni inntar af hendi í krónum. Í frumvarpinu er lögð til breyting á 6. gr. laganna en þar er nú kveðið á um inngreiðslur í innstæðudeild sjóðsins. Lagt er til að í ákvæðinu verði aðeins kveðið á um B-deild sjóðsins en í henni eiga að vera eignir innstæðudeildar Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta og skuldbindingar eins og þær voru við gildistöku laga nr. 55/2011 og þær skuldbindingar sem á sjóðnum hvíldu samkvæmt lögum nr. 98/1999 á sama tímamarki. Í ákvæði til bráðabirgða III með þessu frumvarpi eru gerðar tillögur um að B-deild sjóðsins verði lögð niður þegar staðið hefur verið að fullu við skuldbindingar sem á gömlu deildinni hvíla við gildistöku laga þessara, verði frumvarpið að lögum. Loks vil ég vekja athygli á því að lagt er til í frumvarpinu að lögfest verði hvaða innstæður eru undanskildar vernd samkvæmt lögunum. Er ákvæðið í samræmi við þær undantekningar frá tryggingavernd sem nú er kveðið á um í bráðabirgðaákvæði II í gildandi lögum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu.

Herra forseti. 18. nóvember 2010 svaraði hæstv. þáverandi fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon spurningu minni um það hvort hann teldi vera ríkisábyrgð á innstæðum. Við erum hér að ræða tryggingakerfi á innstæður og ég vil spyrja hæstv. ráðherra sem flytur þetta mál hvort hún telji að það sé ríkisábyrgð á innstæðum. Ég vil fá það skýrt fram hvort ríkisábyrgð sé á innstæðum á Íslandi, formleg ríkisábyrgð, þannig að ef til stykkisins kæmi, einhver innlánsstofnun færi á hausinn, muni ríkissjóður vera skuldbundinn samkvæmt gildandi lögum að greiða þær innstæður. Þá vil ég enn fremur spyrja: Hér er verið að breyta í A- og B-deild, þar sem Icesave verður í B-deildinni. Icesave getur farið á tvennan máta, annaðhvort töpum við málinu eða við vinnum það. Ef við töpum því, mun það ekki vera talin leikbrella hjá Íslendingum að hafa skipt þessu í tvennt á meðan aðrar þjóðir eru sumar með eftirágreiddar innlánstryggingar í bankakerfinu? Þetta eru þær tvær spurningar sem ég hef til hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Fyrst um leikbrelluna, þá er því til að svara að hér er ekki um neina efnisbreytingar að ræða frá gildandi lögum. Hér er auðvitað fyrst og fremst um það að ræða að færa inn í lögin sjálf það sem áður var í bráðabirgðaákvæði. Varðandi spurninguna um ríkisábyrgð þá er ekki fjallað um það álitamál í þessu frumvarpi og það er ekki hluti af þeim frumvarpstexta sem hér er til umfjöllunar. Málið sem hv. þingmaður vísar til er rekið fyrir EFTA-dómstólnum þar sem öll okkar rök eru dregin fram og ég vænti þess að það verði gert í breiðri samstöðu.

Herra forseti. Hæstv. þáverandi fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon svaraði 18. nóvember 2011, með leyfi hæstv. forseta: „Innstæðurnar eru annars eðlis og hv. þingmaðurinn hlýtur að þekkja það vegna þess að margbúið er að ræða það hér á þingi, alveg frá því í október, nóvember 2008. Þar er um pólitíska stefnumarkandi yfirlýsingu stjórnvalda að ræða, ekki ríkisábyrgð í skilningnum ríkisábyrgðarlög eða annað í þeim dúr.“ Hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra lýsti því yfir að ekki væri ríkisábyrgð á innstæðum. Þetta er verulega veigamikið atriði og ég vil spyrja hæstv. ráðherra aftur hvort hún telji að ríkisábyrgð sé á innstæðum eða hvort hún sé sammála hæstv. þáverandi fjármálaráðherra, sem vill svo til að er núverandi hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra sem hæstv. ráðherra er í staðinn fyrir. Hann er svo önnum kafinn vegna allra sinna embætta og vegna stærðar ráðuneytisins að í annað skipti hefur hann ekki tíma til að flytja sín mál.

Virðulegur forseti. Samkvæmt ýmsum lögfræðiálitum og yfirlýsingum er almenna afstaðan sú að hér sé ekki um ríkisábyrgð að ræða í skilningi ríkisábyrgðarlaga. Það er það sjónarmið sem mikilvægast er að halda til haga í þessari umræðu.

Forseti. Hér ræðum við enn og aftur málefni tryggingarinnstæðusjóðsins, gamals kunningja, og með þessu frumvarpi erum við að festa bráðabirgðalausn á ónýtu kerfi í lög. Eftir stendur að við þurfum að finna varanlega lausn á þessu máli. Við höfum mörg verið dugleg við að reyna að hreyfa við þessu máli og benda á ýmsa möguleika eins og til dæmis einhvers konar endurtryggingakerfi, stærri fjölþjóðlega sjóði, að innstæður verði forgangskröfur varanlega þannig að við þyrftum ef til vill ekki þessa sjóði. Hjá Evrópusambandinu stendur yfir vinna við að finna lausn á þessu máli og mér finnst afskaplega mikilvægt að við blöndum okkur í það. Við höfum reynslu af því hvernig það er að fá heilt bankakerfi í hausinn og við eigum að bjóða fram krafta okkar. Það módel sem við erum með, þrír stórir bankar og einn tryggingarinnstæðusjóður, gengur ekki upp frekar en ég og þingmennirnir Pétur Blöndal og Mörður Árnason ákvæðum að stofna tryggingafélag. Ef eitthvað kæmi fyrir mundum við ekki geta borgað hvert öðru það tjón sem við kynnum að verða fyrir, tekið höggið, og það var akkúrat það sem gerðist. Annað slæmt í þessu er kerfisgalli, þ.e. þegar fjármálafyrirtæki falla á annað borð þá fellur ekki einn lítill sparisjóður heldur falla þau í kös þannig að það er algerlega vonlaust að þetta gangi upp. Það þarf að finna varanlega lausn á þessu og við þurfum að blanda okkur í þá vinnu. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta mál en það er mér mjög hugleikið og ég vil brýna menn til verka.

Frú forseti. Bankastarfsemi byggir á trausti, hún byggir mjög mikið á trausti, hún lifir eiginlega eingöngu á trausti þegar maður leggur pening, sparifé sitt, inn í banka. Fé sem hann hefur unnið fyrir og borgað skatta af o.s.frv., hann frestar neyslu, hann kaupir ekki bíl, hann sleppir því að gera ýmislegt og leggur sparnaðinn inn í banka, þá treystir hann því að hann fái peninginn til baka. Nú er staðan reyndar þannig í augnablikinu og hefur verið nokkuð lengi að innstæður rýrna mjög hratt í verðbólgunni. Þær eru að meginhluta 60–70% óverðtryggðar, menn fá 2–3% vexti í 6% verðbólgu og þessi 2–3% eru skattlögð alveg undir drep. Það er gamall söngur en svona vilja stjórnvöld hafa þetta. Menn vilja sem sagt refsa fyrir ráðdeild og sparnað. Menn vilja helst að fólk hætti að spara og hætti að sýna ráðdeild og sparnað og það eiga víst allir að taka lán, það er stefnan því að á hinu háa Alþingi er alltaf verið að tala um niðurfellingu á lánum og annað slíkt en aldrei um vanda sparifjáreigenda, aldrei. Það ergir mig, frú forseti, af því að ég er hlynntur ráðdeild og sparsemi. Til að svara kalli sparifjáreigenda um ábyrgðina og traustið hafa Evrópusambandsríkin búið til kerfi innlánstrygginga og það svæfir sparifjáreigandann. Það segir honum: Hér er ágætistrygging sem við ætlum að veita þér. Eins og fram kom á Íslandi er sú trygging einskis virði vegna þess að þegar það verður stórt fall, og það þarf ekki einu sinni að vera svo mikil samþjöppun á innstæðum eins og í fyrirtækjum á Íslandi þar sem voru bara þrír aðalleikarar í dæminu, það er nóg að einhver banki fari á hausinn sem er með 10% hlutfall eins og Dexia í Belgíu. Ef slíkur banki fer á höfuðið dugar innstæðutryggingarsjóðir ekki neitt. Um það hefur Evrópusambandið þagað alla tíð og þess vegna væri sérstaklega áhugavert að sjá niðurstöðuna af Icesave-málinu því að ef Íslendingar verða dæmdir til að greiða samkvæmt hugsun þeirra er komin ríkisábyrgð á allar innstæðutryggingar í Evrópu og bankamennirnir geta farið að hegða sér enn óvarlegar og tekið enn meiri áhættu og sparifjáreigendur geta treyst því að ríkið komi til hjálpar. Ef þeir tapa hins vegar málinu kemur í ljós að það er akkúrat engin trygging og þá getur myndast áhlaup á banka um alla Evrópu, sérstaklega í smærri löndum. Ég skil ekki af hverju þetta mál er yfirleitt fyrir dómstólum hjá ESA því að það má hvorki vinnast né tapast. Á Íslandi er staðan sú að innstæður heimilanna fara hratt minnkandi, bæði vegna þess að þær brenna í verðbólgu, eins og ég gat um áðan, 60% af innstæðum eru óverðtryggðar. Af hverju skyldi það vera, frú forseti? Það er vegna þess að ef menn ætla að fá verðtryggingu á innstæðum þurfa þeir að binda peningana í þrjú ár og treysta því að bankarnir lifi í þrjú ár. Það er nokkuð sem menn eru ekki tilbúnir að gera þannig að meginhlutinn af innstæðum á Íslandi er óverðtryggður. Menn tapa þar og síðan kemur í ljós að það er ekki ríkisábyrgð á innstæðum eins og margir hafa haldið fram og ég fullyrði að það kerfi sem við eigum að byggja upp er galtómt. B-deildin er tóm ef Icesave tapast, reyndar verður dálítið mikið þar inni ef Icesave vinnst en það er áhætta, og A-deildin er að fara af stað, hún er tóm. Ef eitthvað gerist á næstu árum er ekkert inni í þessum sjóði, ekki neitt, enda stefnir hann að einhverju allt öðru og eins og hv. þm. Margrét Tryggvadóttir kom inn á þá þýðir eitt fall banka á Íslandi 30% fall að meðaltali á innstæðum og sá sjóður mun aldrei eignast slíka fjármuni að hann geti greitt slíkt tap. Það tókst með snilldarlegum hætti að bjarga innstæðum á Íslandi með neyðarlögum. Það var kraftaverk. Það var líka kraftaverk að það tókst að halda greiðslumiðlunarkerfinu gangandi. En hvort menn geti leikið þann leik aftur er ég ekki viss um. Það þarf að vera ákveðin eign til staðar til að það sé hægt og á móti innstæðunum. Ég óttast það eftir þau áföll sem barátta skuldara undanfarin ár hefur valdið bönkunum og ákvarðanir Hæstaréttar hafa skaðað bankana alveg gífurlega trekk í trekk, upp á tugi milljarða í hvert skipti. Þá getur maður farið að efast. Bankastjórinn má aldrei segja að banki sé illa stæður, hafið það í huga, þannig að þó að menn í bönkunum beri sig vel og segi að þetta sé nú allt innan þeirra marka sem þeir reiknuðu með er þetta gefið svar. Ég held að stjórnvöld þurfi að fara að skoða stöðu sparifjáreigenda ef þau vilja yfirleitt hafa sparifé á Íslandi. Án sparifjár er ekkert lánsfé. Það var einu sinni þannig á Íslandi. Ég er orðinn allt of gamall, ég man þá tíð að hvergi var lán að fá nema í gegnum klíku hjá ríkisbönkunum eða í gegnum klíku hjá lífeyrissjóðunum og þar átti maður rétt á láni eftir að hafa borgað í lífeyrissjóð í þrjú eða fimm ár. Ég þekki það allt saman allt of vel, því miður. Mér sýnist að við séum að stefna í sömu átt og andúð hæstv. ríkisstjórnar á sparnaði, sem endurspeglast í síhækkandi sköttum á fjármagnstekjur, síhækkandi sköttum á hagnað fyrirtækja, kemur fram í því að menn eru hættir að spara. Menn kaupa frekar bíla, fara í utanlandsferðir eða kaupa fasteignir og það hefur haldið fasteignaverðinu uppi. Svo rýrnar náttúrlega sparnaðurinn af sjálfu sér vegna verðbólgu. Mér finnst það vera mjög hættuleg braut og ég mundi gjarnan vilja að einhver banki yrði stofnaður sem hefði hag sparifjáreigenda að leiðarljósi og lánaði ekki neitt nema leggja inn í Seðlabankann með ríkisábyrgð eða eitthvað því um líkt. Það er ein leið til að leysa þetta sem ég vildi gjarnan að menn ræddu og hugleiddu. En fyrst ætla ég að geta þess að Seðlabankinn er með ríkisábyrgð og hann getur prentað peninga eins og honum dettur í hug og það er ríkisábyrgð á seðlum. Þess vegna hafa mjög margir innlánseigendur tekið peningana sína út, breytt þeim í seðla og sett inn í bankahólf. Það er nokkuð um það af því að menn treysta ekki bönkunum og seðlarnir eru með ríkisábyrgð. Þetta er ótakmörkuð ríkisábyrgð. Seðlabankinn getur gefið út peninga með þessum hætti og dælt þeim inn í bankahólf og það er ríkisábyrgð á öllu saman. Þetta þarf að sjálfsögðu að stöðva, þetta er eitt af því sem mér finnst að þurfi að koma inn í fjárlög. Ég mundi vilja að fjárlaganefnd eða Alþingi mundi samþykkja fjárveitingu fyrir 50 milljarða ríkisábyrgð á innstæðum. Þær innstæður hefðu algeran forgang í eigið fé banka við þrot og lögð yrði fram 20% binding á móti. Bankarnir mundu bjóða í þessa ríkisábyrgð á innstæðum. Sá sem best byði gæti þá sagt við sparifjáreigendur: Þessar innstæður eru ríkistryggðar. Og ef það er ekki nóg að hafa 50 milljarða getum við aukið það en þá vitum við hvaða skuldbindingu ríkið á að taka á sig. Það er hugmynd sem ég vil gjarnan viðra, að kanna hvernig þetta liti út gagnvart sparifjáreigendum. Þá væri komin ekta ríkisábyrgð á innstæðum en vextirnir yrðu sennilega mjög lágir og kannski neikvæðir vegna ríkisábyrgðargjalds. Stjórnvöld mundu borga fyrir að fá ríkistryggðar innstæður en þá yrði það þeirra val. Mér finnst það heiðarlegra en það er í dag þegar peningarnir brenna upp því að innstæður eru óverðtryggðar. Þeir brenna um 4% á ári. Ég held að ég hafi reiknað út að á tíu árum er helmingurinn farinn af innstæðunni og ef menn geta keypt bíl í dag geta þeir keypt hálfan bíl eftir tíu ár með sama áframhaldi. Stjórnvöld hafa ekki miklar áhyggjur af þessu og ganga stöðugt á bankana og eigið fé þeirra með bæði dómum og álögum.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja hv. þingmann um eitt sem kemur fram í frumvarpinu, en hann hefur fjallað mikið um þessi mál og hefur setið í þeirri nefnd á undanförnum árum sem hefur einmitt farið yfir þetta. Það er varðandi 6. mgr. 9. gr. sem á að orðast með eftirfarandi hætti: „Eftirfarandi innstæður eru undanskildar tryggingu …“, þ.e. njóta ekki ríkisábyrgðar eða Tryggingarsjóðs. Það eru innstæður ríkis, sveitarfélaga, stofnana þeirra og fyrirtækja að meiri hluta í eigu opinberra aðila. Síðan eru fleiri liðir, einir átta liðir, t.d. heyra innstæður lífeyrissjóða undir þetta. Nú þekki ég það að ríkið getur að sjálfsögðu lagt peningana inn í Seðlabankann. Mig langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann þekki hvernig það er gagnvart sveitarfélögunum. Ég þekki það ekki nægilega vel til að geta fullyrt hvort þau geti í sjálfu sér lagt inn í Seðlabankann. Ég held að það sé reyndar ekki þannig en ég er ekki viss um það. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann - ég hefði kannski frekar átt að spyrja hæstv. ráðherra um þetta eftir ræðu hennar, en ég hafði bara ekki rekið augun í þetta þá. Ég er dálítið hugsi yfir því hvort menn þyrftu ekki að skoða alvarlega að gefa sveitarfélögum sem öðru stjórnsýslustigi heimild til að leggja inn í Seðlabankann. Auðvitað gerist hið sama með opinbert fé sveitarfélaganna ef bankarnir færu hugsanlega á hliðina. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort ekki verði að skoða sérstaklega hvernig þetta er og hvernig eigi að bregðast við og gefa þá sveitarfélögunum heimild að leggja inn í Seðlabankann eins og ríkið getur gert, þannig að sveitarfélögin og íbúar þeirra mundu ekki tapa eignum sínum ef eitthvað kæmi fyrir.

Frú forseti. Ég skil umhyggju hv. þingmanns fyrir sveitarfélögunum en ég sakna umhyggju hans fyrir hinum venjulega sparifjáreiganda. Af hverju skyldi hann ekki geta lagt inn í Seðlabankann með nákvæmlega sama hætti? Þetta snýr allt að því sama. Innstæður eru í hættu og mér finnst að hæstv. ríkisstjórn eigi að fara að sinna þeim, bæði með því að minnka til dæmis skattlagningu á innstæður og skattleggja ekki neikvæða raunvexti og með því að gæta enn betur að hag bankanna. Sparifjáreigendur sjálfir þurfa að gera miklu meiri kröfur til bankans síns og hvernig hann stendur. Varðandi sveitarfélögin eru þau ekki öll í þeim vanda að eiga of mikið af peningum, að minnsta kosti ekki lausafé og ekki sparifé. Sum eru það og það yrði mjög hastarlegt ef þau töpuðu þeim innstæðum, en þeim er náttúrlega í lófa lagið að kaupa spariskírteini ríkissjóðs eða eitthvað slíkt á markaði. Þau geta þá selt þau seinna ef á þarf að halda.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda en frumvarp þetta er samið af nefnd um réttarstöðu transfólks sem skipuð var í mars 2011. Verkefni nefndarinnar var að gera tillögur um úrbætur í málefnum transfólks með hliðsjón af áliti umboðsmanns Alþingis og tillögu til þingsályktunar um réttarbætur fyrir transfólk sem lögð var fram á 138. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Gerð frumvarpsins er í samræmi við samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs en þar skuldbindur ríkisstjórnin sig til að huga að réttarbótum í málefni transgender fólks í samræmi við ábendingar umboðsmanns Alþingis. Það er í sjálfu sér hægt að hafa langt mál um aðdragandann að þessu frumvarpi, það á sér langa sögu, m.a. þetta álit umboðsmanns. Það er líka vísað til alls kyns mannréttindayfirlýsinga og -sáttmála sem við eigum aðild að og því mikilvægt að við sinnum þessu máli. Þingsályktunartillagan var flutt á sínum tíma án þess að ná afgreiðslu en 1. framsögumaður var hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir. Breið samstaða var um að þetta mál yrði lagt fram og hlyti framgang. Hæstv. forseti. Helstu gallar á núverandi framkvæmd hér á landi hvað varðar stöðu fólks með kynáttunarvanda er í fyrsta lagi að meðferð og greining einstaklinga með kynáttunarvanda og ákvörðunarvald um hvort einstaklingar séu hæfir til kynleiðréttandi aðgerða er á höndum sömu aðila. Æskilegt er að aðskilja þessi tvö hlutverk og tryggja umfjöllun um málefni transfólks á tveimur stigum. Í öðru lagi er ákjósanlegt að skjóta lagastoð undir stjórnsýsluframkvæmd Þjóðskrár Íslands um kynleiðréttingar og nafnbreytingar einstaklinga með kynáttunarvanda. Markmið frumvarpsins er að gera nauðsynlegar úrbætur á löggjöf hér á landi til að skýra réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda. Þótt þessi hópur hafi notið læknismeðferðar og skilnings íslenskra stjórnvalda er brýnt að réttarstaða þeirra sé skýr í lögum. Helstu efnisatriði frumvarpsins eru því eftirfarandi: Kynáttunarvandi er skilgreindur sem upplifun einstaklings frá unga aldri um að hann telji sig hafa fæðst í röngu kyni og óskar að tilheyra hinu kyninu. Kynleiðréttandi aðgerð er skilgreind sem leiðrétting á líffræðilegu kyni með skurðaðgerð. Lögð er áhersla á að ferill hvers einstaklings hvað varðar heilbrigðisþjónustu og stjórnsýslu við leiðréttingar á kyni og nafnbreytingar komi sem gleggst fram í frumvarpinu. Gert er ráð fyrir að einstaklingar leiti fyrst til teymis á Landspítalanum, teymis um kynáttunarvanda sem hefur umsjón með greiningu og viðurkenndri meðferð einstaklinga með kynáttunarvanda. Að lokinni 18 mánaða meðferð, þar af 12 mánaða reynslutímabili í gagnstæðu kynhlutverki og að uppfylltum öðrum skilyrðum getur viðkomandi sótt um staðfestingu sérfræðinefndar landlæknis um kynáttunarvanda um að hann tilheyri gagnstæðu kyni. Hlutverk sérfræðinefndarinnar er að staðfesta að viðkomandi tilheyri gagnstæðu kyni og við á hvort hann teljist hæfur til kynleiðréttandi aðgerðar. Eftir að einstaklingur hefur hlotið slíka staðfestingu nýtur hann allra þeirra réttinda að lögum sem skráð kyn ber með sér, samanber 7. gr. frumvarpsins. Um skráningu kynleiðréttingar og nafnbreytingar í þjóðskrá er fjallað í 8. gr. og er að mestu gert ráð fyrir sömu stjórnsýsluframkvæmd og nú tíðkast. Í 9. gr. er kveðið á um hvernig fara skuli með erlendar ákvarðanir um kynleiðréttingar og nafnbreytingar einstaklinga með kynáttunarvanda. Mælt er fyrir um óbreytta réttarstöðu barns gagnvart foreldri sem fengið hefur staðfestingu á að það tilheyri gagnstæðu kyni, samanber 10. gr. frumvarpsins. Að lokum, hæstv. forseti, er í 11. gr. fjallað um hvernig bregðast skuli við þeim aðstæðum þegar einstaklingur sem hlotið hefur staðfestingu sérfræðinefndar um kynáttunarvanda vill hverfa aftur til fyrra kyns. Undirbúningur að gerð frumvarpsins var sá að skipuð var sérstök nefnd þar sem áttu sæti fulltrúar velferðarráðherra, innanríkisráðherra, embættis landlæknis, fulltrúar frá Mannréttindaskrifstofu Íslands og frá hagsmunasamtökum transfólks. Valið stóð um hvort setja ætti sérstök heildarlög eða fella þetta inn í önnur lög og niðurstaðan varð sú að setja sérstök heildarlög eins og hér eru lögð fram í frumvarpsformi. Ég vona að þetta frumvarp nái vel utan um og tryggi réttarstöðu þess hóps sem hér er um fjallað. Það er löngu orðið tímabært og skiptir miklu máli að skýr ákvæði séu í lögum um réttindi þessa hóps og ég treysti á að málið fái vandaða og fljóta meðferð í þinginu þannig að við getum leiðrétt þetta í samræmi við þann vilja sem kom fram í þingsályktunartillögunni og í þeirri vinnu sem undirbúningshópurinn hefur unnið nú þegar. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér að leggja til við hæstv. forseta að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Ég fagna því sérstaklega að þetta frumvarp sé komið á dagskrá þingsins. Það hefur verið til vansa hvernig búið hefur verið að réttarstöðu transfólks og umboðsmaður Alþingis hefur gert við það athugasemdir. Það er því fagnaðarefni að þetta mál skuli hafa fengið að komast á dagskrá þingsins enda þótt langt sé liðið á starfstíma þingsins og það sé í raun tekið allt of seint á dagskrá. En þetta er mikilvægt mál og ég sem formaður hv. velferðarnefndar vil lýsa því yfir að við í nefndinni munum reyna að ljúka vinnu við frumvarpið fyrir þinglok. Það er að minnsta kosti markmið mitt. Mjög vel hefur verið unnið að undirbúningi málsins og samráð haft við flesta ef ekki alla þá sem nauðsynlegt er að hafa gott samráð við um mál sem þetta. Ég lít svo á að málið sé vel undirbúið og vona svo sannarlega að ekkert komi upp á í vinnslu málsins sem gæti orðið til að fresta því því að þetta tel ég með mikilvægari málum fyrir lok þessa vorþings.

Hæstv. forseti. Ég tel í raun ekki um andsvar að ræða heldur sé verið að hvetja til dáða. Ég tek undir með hv. þm. Álfheiði Ingadóttur og formanni velferðarnefndar að það væri sérlega ánægjulegt ef hægt væri að ljúka þessu máli og eins og kom fram í andsvari hv. þingmanns á það sér langan aðdraganda. Það er til vansa að hafa ekki lokið málinu. Þó að framkvæmdin hafi á margan hátt verið í góðum höndum þarf að formgera hana og lagabinda þannig að rétturinn sé skýr, og taka af öll vafaatriði hvað það varðar. Ég veit að málið verður í góðum höndum hjá hv. velferðarnefnd og treysti á að það fái skjótan framgang og þakka fyrir að það skuli hafa komist á dagskrá þótt það hafi borist inn í þingið rétt fyrir lokafrestinn til að leggja fram mál.

Forseti. Ég vil eins og aðrir fagna því að þetta mál er komið fram. Það snertir ekki marga en þá sem það snertir skiptir það öllu. Ég held að við eigum að leggjast á eitt og reyna að klára málið. Það er eitt sem mig langar til að spyrja ráðherra um. Það lýtur að nafnbreytingum í þjóðskrá og hvenær hægt sé að gera það. Ef ég skil þetta rétt þarf viðkomandi að hafa lifað í gagnstæðu kynhlutverki í að minnsta kosti eitt ár áður en sérfræðinganefnd um kynáttunarvanda staðfestir ósk hans um að hann tilheyri gagnstæðu kyni og þá er hægt að fara fram með nafnbreytingu í þjóðskrá. Mig langar að fá rökin fyrir því að ekki sé hægt að gera þetta fyrr ef einstaklingur leitar eftir því, af hverju hann, ef hann er farinn að lifa í gagnstæðu kynhlutverki, geti ekki þegar fengið nafn sem tilheyrir því kynhlutverki.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þó að þetta mál varði ekki marga þá er það mikilvægt, og ég held að það sé dæmigert fyrir mörg mál, þau skipta miklu fyrir viðkomandi einstaklinga. Og þetta er stórmál fyrir viðkomandi aðila. Varðandi nafnbreytingarnar og þann tíma sem þarf að líða þá kann ég ekki alveg skýringu á því. Þetta hefur verið eitt af stóru álitamálunum í þessu máli og sá aðili sem vann með þessum hópi transgender fólks í nefndinni hefur reynt að finna jafnvægi þar á milli og hvenær eðlilegt sé að nafnbreyting eigi sér stað. Það er reiknað með að hún verði ekki afturkræf nema í einstökum undantekningartilfellum og ekki hægt að hringla neitt með það og því komi nafnið í kjölfar þess að búið er að fara í gegnum allt ferlið. Ég treysti á að þarna hafi menn valið skynsamlega tímalengd og þetta er gert í sátt hjá þeim aðilum sem um þetta fjölluðu. Að öðru leyti get ég ekki svarað því hvort þetta hefði átt að vera mánuðinum fyrr eða síðar.

Forseti. Það er auðvitað greinilegt að ástandið verður mun betra en það hefur verið, ég held það alla vega, ég er enginn sérfræðingur í þessum málum, og tímapunkturinn þegar viðkomandi getur breytt um nafn er færður fram. En mig langar að beina því til nefndarinnar, sem ég á því miður ekki sæti í, að skoða sérstaklega hvort með einhverjum hætti sé hægt að bregðast við og leyfa nafnbreytingu fyrr ef ástæða er til. Ef niðurstaðan byggir á sátt og málefnalegum rökum skal ég ekki segja hvað er rétt í því en mig langar að minnsta kosti að beina því til nefndarinnar að þetta verði skoðað.

Forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu enda brestur mig tæknilegt vit á þeim flóknu atriðum sem fjallað er um í frumvarpinu en er kominn til að þakka fyrir hversu vel virðist vera að þessu staðið, þakka hæstv. velferðarráðherra og þeirri nefnd sem að þessu vann undir forustu Laufeyjar Helgu Guðmundsdóttur. Ber þá líka að þakka ríkisstjórninni sem gerði þann stjórnarsáttmála eða gaf út þá samstarfsyfirlýsingu þar sem þetta var boðað. Þá má ekki vanta þá ágætu hv. þingmenn sem báru fram þingsályktunartillögu árið 2009 undir forustu Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur. Það er athyglisvert að í þeim hópi voru þingmenn úr öllum þingflokkum sem þá og nú, eða að minnsta kosti þá af því að þeim hefur fjölgað síðan, eru á þinginu. Því má vænta fullrar samstöðu um þetta. Það er líka partur af sögu málsins að settur umboðsmaður, að ég hygg Róbert Spanó, er ég nú ekki að þakka honum því að hann vinnur bara sitt verk, skilaði áliti árið 2009 einmitt um tiltekið mál sem kært var og það álit á líka þátt í því hvernig þetta frumvarp er flutt núna. Evrópuráðsþingmaður, einn af þremur héðan úr Alþingi, minnist á það líka að þetta er gert á grunni samþykktar frá Evrópuráðinu árið 2010 og sýnir hvað það ráð - þótt lítið sé um það fjallað, allt of lítið og allt of lítið unnið úr ályktunum þess og samþykktum og því merka rannsóknastarfi sem lagt er fram - á við okkur erindi eins og allar aðrar 800 milljónirnar í þeirri Evrópu sem þar kemur saman. Frumvarpið fjallar auðvitað fyrst og síðast um mannréttindi og er eitt skref af mörgum sem við höfum tekið í þeim efnum á undanförnum árum. Má nefna samkynhneigða og aðra hópa en þetta er líka hluti af þeirri velferðarþjónustu sem er bæði kjarni samfélags okkar á Íslandi, vil ég trúa, og annarra samfélaga margra í Norður-Evrópu og stolt þessara samfélaga gagnvart umheiminum. Um leið og ég fagna frumvarpinu er þess að óska að það leiði til þess að það fólk sem hér um ræðir, sem hér er nefnt fólk með kynáttunarvanda sem væntanlega leysist eftir að þær ráðstafanir hafa fram farið sem hér er gert ráð fyrir, svo talað sé bírókratískt og með fullri aðgát - að fordómum linni í garð þess fólks, stríðni og hæðni og þeim vondu aðstæðum sem það hefur búið við. Hæðni sagði ég, því að það hefur þótt ótrúlega fyndið að þetta skuli vera hægt og ótrúlega fyndið að fólk skuli langa til að breyta um kyn. Ég verð að viðurkenna að oft tekur maður þátt í slíkri fyndni, stundum óforvarandis. Ég ætla ekki að losa mig við alla þá brandara í einu vetfangi. En fyrir okkur sem lifum í því að vera sannir karlmenn og sannir kvenmenn, í samræmi við þá menningarstrauma sem algengastir eru í samtíðinni, er rétt að muna að kyn er ekki einfalt mál. Hið líffræðilega kyn er ekki einu sinni einfalt mál, hvað þá kynhegðun eða kyngervi, sá búningur sem hver maður klæðir sig í og á ekki nema að nafninu til skylt við hið líffræðilega kyn. Þau tvö kyn eru til sem við kennum við bleikt og blátt en kannski er hið þriðja kyn til líka og kannski eru þau miklu fleiri þó að menning okkar hafi hingað til ekki viljað viðurkenna það. Í öðrum menningarheimum er þetta flóknara og á öðrum tímum var þetta líka flóknara og kannski skemmtilegra. Við þurfum ekki að fara úr landi til að finna slíkar aðstæður fyrir kristni. Í fyrsta lagi hefur kynhegðun alltaf verið samkvæmt mannlegu eðli hvað sem menn hafa reynt að berja það úr þeim sem vilja fylgja þeirri kynhegðun sem þeim er ásköpuð. Í öðru lagi er það þannig að í okkar fortíð eru dæmi um að kyngervin séu ekki jafneinföld og sjálfsögð og okkur finnst nú. Þá er hægt að vitna til fornsagna og heimilda um líf hér á landi fyrir kristni og siði fyrir kristni. Það var að sjálfsögðu þannig að það samfélag sem var hér á fyrstu öldum virðist hafa greinst mjög sterklega í kyn, samkynhneigð var til dæmis greinilega fordæmd og þótti mikill ljóður á ráði að minnsta kosti í hópi sannra karlmanna, en trúarbrögðin fyrir kristni voru þó þannig að guðirnir voru ekki allir eins kyns. Þór var mjög skýrt dæmi um karl karla og Freyja um konu kvenna en þeir félagar Óðinn og Loki áttu það til að taka á sig ýmsar kynmyndir og það tengdist bæði göldrum og skáldskap að kynáttunin var óviss, ef ég fer rétt með hugtök. Þetta var útúrdúr en til að minna á að ekki er allt sem sýnist í þessum efnum og þeir sem hlæja hæst ættu kannski að hugsa aðeins dýpra. Að lokum vil ég endurtaka fögnuð minn með þetta mál og þá sannfæringu að við séum að stíga skref í rétta átt. Ég á þá ósk að það komist í gegnum þingið fljótt og vel og verði samþykkt fyrir þinglok í vor.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir að leggja fram þetta mikilvæga frumvarp. Frumvarpið er ákaflega vel unnið og varðar stórkostlegar bætur á mannréttindum og mannhelgi transfólks. Frumvarpið er í raun og veru liður í því hvernig við í samtímanum erum að hrista upp í kynjakerfinu og hvernig hugmyndir um kyngervi, kynhlutverk og fleiri slíka þætti eru að breyta um mynd. Ég vona að hv. velferðarnefnd nái að afgreiða frumvarpið þannig að við getum gert það að lögum fyrir sumarið. Ástæða þess að ég kem hingað upp er sú að ég vil óska eftir því að hv. velferðarnefnd í umfjöllun sinni um málið grennslist fyrir um hvernig gangi vinnu við breytingar á hegningarlögum. Gera þarf ákveðnar breytingar á 180. gr. og 233. gr. í þeim lögum, bæði hvað varðar bann við mismunun, koma þarf inn ákvæði um transfólk, og eins þarf að koma inn banni við opinberum ærumeiðingum eins og aðrir þjóðfélagshópar njóta. Ég veit að hópurinn sem skrifaði frumvarpið kom þeim ábendingum til velferðarráðuneytisins. Hæstv. velferðarráðherra hefur sent bréf til innanríkisráðuneytisins og mikilvægt er að nefndin grennslist fyrir um hvernig þeirri vinnu vindur fram. Nú geri ég ráð fyrir að það komi fram í umsögnum um frumvarpið að gera þurfi þessar breytingar. En ég held að það skipti miklu að við getum gengið þannig frá málinu að gengið sé alla leið í að tryggja transfólki sömu mannréttindi og öllu öðru fólki í samfélaginu. Ég óska nefndinni velfarnaðar í starfi og vonast til að við náum að gera þetta góða frumvarp að lögum fyrir sumarið.

Forseti. Í 1. gr. þessa frumvarps til laga um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að tryggja einstaklingum með kynáttunarvanda jafna stöðu fyrir lögum á við aðra í samræmi við mannréttindi og mannhelgi.“ Það er nákvæmlega það sem hv. ræðumenn hafa komið inn á. Þetta mál sem lætur svo lítið yfir sér og snertir vissulega ekki marga einstaklinga er samt mjög mikilvægt mannréttindamál og fjallar einmitt um mannhelgi. Mig langar eins og aðrir að þakka hæstv. ráðherra Guðbjarti Hannessyni kærlega fyrir að koma með þetta mál og vinna það jafn vel og raun ber vitni, sannarlega ekki fyrsta mál sem hæstv. ráðherra flytur og varðar bætt mannréttindi og mannhelgi einstaklinga og ábyggilega ekki það síðasta. Það er mikið fagnaðarefni og ég tek undir þakkir til hæstv. ráðherra hvað þetta varðar. Að mínu mati erum við að koma inn á, og þetta hef ég sagt áður, eitt af því marga sem við Íslendingar getum verið stolt af í okkar litla samfélagi. Við lifum á miklum umrótatímum og eðlilega hefur neikvæðni, svartsýni og bölmóður verið einkennandi fyrir ýmislegt í umræðunni vegna þess að við höfum orðið fyrir svo miklu hnjaski og fólk er víða fullt vonbrigða og reitt út af því sem á hefur gengið. En um leið er margt í okkar litla samfélagi sem við getum verið óskaplega ánægð með, stolt af og á að fylla okkur von, bjartsýni og jákvæðni. Eitt af því er einmitt það hvernig við höfum staðið okkur í tilteknum mannréttindamálum eins og þau er varða mannréttindi samkynhneigðra og tvíkynhneigðra og svo núna þau skref sem við erum að taka hvað varðar mannréttindi einstaklinga með kynáttunarvanda. Ef við berum okkur t.d. saman við aðrar Norðurlandaþjóðir, sem við gerum gjarnan, getum við sannarlega litið á okkur sjálf með reisn og sagt: Það er nákvæmlega svona sem við viljum ganga fram, sem rödd mannréttinda í heiminum. Þetta mál fjallar í grunninn um frelsi einstaklingsins. Það er mikið talað um frelsi í samfélaginu, frelsi markaðarins, frelsi viðskiptalífsins, frelsi þessa og hins, en það sem öllu máli skiptir að sjálfsögðu þegar við tölum um frelsi er frelsi manneskjunnar til að vera sú sem hún vill vera, vera sú sem hún er og umfaðma þannig fjölbreytni og fjölbreytileika mannlífsins. Þær manneskjur sem við erum að ræða um í þessu frumvarpi lifa ekki einungis við þá sannfæringu og þá upplifun heldur þá vissu og þá staðreynd að þær eru fæddar í röngum líkama. Nýlega, bara fyrir nokkrum dögum, var viðtal við unga 12 ára stúlku sem fæddist í líkama drengs á Suðurnesjum. Viðtalið sem ætti að snerta okkur öll var bæði við þessa litlu stúlku og mömmu hennar. Hún sagði þegar hún var þriggja ára gömul: En pabbi, ég er stelpa. Þarna er einmitt talað um mikilvægi þess að fræða fólk, eyða fordómum um þessi efni og hjálpa okkur sjálfum og okkur öllum og samfélaginu að taka fjölbreytni mannlífsins af kærleika og virðingu. Mig langar að taka undir það sem hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir benti á í ræðu sinni og nefndin þarf kannski sérstaklega að skoða það, þ.e. breytingar sem varða almenn hegningarlög, einnig breytingar sem varða endurskoðun sjúkratrygginga og mismunun á grundvelli kynvitundar við gerð væntanlegs frumvarps til laga um bann við mismunun. Ég ætla ekki að fara nánar út í það vegna þess að það kemur fram í því sem starfshópurinn skilaði af sér en vert er að skoða það áfram. Mig langar líka að taka undir það sem hv. þm. Mörður Árnason sagði í ræðu sinni þegar hann talaði um Evrópuráðið og það sem þaðan hefur komið. Mig langar sérstaklega að vitna í það sem fram kemur um það í tillögum nefndarinnar vegna þess að það er umhugsunarefni fyrir okkur öll. Þetta er úr skýrslu á vegum mannréttindafulltrúa Evrópuráðsins um mismunun á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar í Evrópu. Með leyfi forseta ætla ég að leyfa mér að lesa þetta: „Mannréttindafulltrúi Evrópuráðsins mælir með að yfirvöld í aðildarríkjum Evrópuráðsins: Undirriti og fullgildi bókun 12 við mannréttindasáttmála Evrópu um almennt bann við mismunun. Lögleiði bann við mismunun í innlenda löggjöf þar sem mismunun á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar er hluti mismununarástæðna. Rannsaki innlend lög með það að markmiði að koma í veg fyrir ósamræmi við löggjöf um bann við mismunun. Setji á fót stofnun sem styður við jafnrétti og bann við mismunun. Að auki mælir mannréttindafulltrúi Evrópuráðsins með að yfirvöld grípi til sérstakra aðgerða hvað varðar vernd einkalífs og fjölskyldu. Aðildarríki Evrópuráðsins skulu: Viðurkenna lagalega það kyn sem transgender einstaklingar kjósa og þróa greitt og gegnsætt verklag fyrir kynleiðréttingar og nafnbreytingar þeirra á fæðingarvottorðum, í þjóðskrá, á vegabréfum og öðrum álíka skjölum. Afnema ófrjósemisaðgerðir og aðrar læknismeðferðir sem nauðsynleg skilyrði fyrir viðurkenningu á því kyni sem transgender einstaklingur kýs. Afnema skilyrði um að transgender einstaklingar verði að vera einhleypir eða fráskildir til að fá viðurkenningu á að viðkomandi tilheyri gagnstæðu kyni. Virða réttindi transgender einstaklinga til að ganga í hjónaband. Veita samkynhneigðum pörum sömu réttindi og gagnkynhneigð pör njóta, t.d. á sviði almannatrygginga, atvinnu, lífeyrisréttinda, erfðaréttar o.fl. Veita samkynhneigðum, tvíkynhneigðum og transgender einstaklingum sömu tækifæri á að ættleiða barn og aðrir umsækjendur njóta með hliðsjón af meginreglunni um að gera skuli það sem barni er fyrir bestu. Viðurkenna áframhaldandi rétt transgender einstaklinga til að vera foreldri eftir viðurkenningu á að viðkomandi tilheyri gagnstæðu kyni. Veita aðgang að tæknifrjóvgun án mismununar á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar. Leitast við að veita fjölskyldum samkynhneigðra, tvíkynhneigðra eða transgender einstaklinga viðeigandi stuðning. Endurskoða skilyrði um sjúkdómsgreiningu kynáttunarvanda innan greiningarkerfis geðlækninga (e. diagnosis of mental disorder) til að fá aðgang að heilbrigðisþjónustu sem transgender einstaklingur. Transgender einstaklingar skulu njóta sjálfsákvörðunarréttar og bestu mögulegu heilbrigðisþjónustu sem völ er á. Veita transgender einstaklingum möguleika á kynleiðréttingarmeðferð, svo sem hormónameðferð, skurðaðgerð og sálfræðiþjónustu, með þátttöku sjúkratrygginga og að gefnu upplýstu samþykki viðkomandi einstaklings. Virða atvinnufrelsi transgender einstaklinga með því að tryggja vernd viðkvæmra persónuupplýsinga sem snerta kynvitund þeirra. Yfirvöld skulu einnig hvetja til aðgerða gegn útilokun og mismunun transgender einstaklinga á vinnumarkaði.“ Frú forseti. Mér fannst ástæða til að lesa þetta allt saman upp vegna þess að það er að svo mörgu að hyggja í þessum efnum. Sem betur fer höfum við á Íslandi einmitt tekið á ýmsum þessara þátta og hræðilegt til þess að hugsa hvernig ástandið er í ýmsum öðrum löndum, jafnvel þeim sem standa nokkuð nálægt okkur. Enn eru þó ýmis atriði sem við þurfum að fara í gegnum varðandi það sem hér er lagt fram og komið hefur fram í umræðum að þurfi skoða aðeins betur. Mig langar líka af þessu tilefni, og það tengist aðeins andsvari hv. þm. Margrétar Tryggvadóttur, að vekja athygli þingheims og nefndarinnar á nýafgreiddum lögum í Argentínu. Eftir því sem ég kemst næst eru þetta nokkurra daga gömul lög sem ég held og mér sýnist á öllu að hafi verið afgreidd bæði úr efri og neðri deild þings Argentínu. Í fljótu bragði sýnist mér lögin vera stórkostlega framsækin í þessum efnum. Einstaklingur þarf til dæmis ekki annað en að segja: Ég vil ekki heita Guðfríður Lilja heldur Hallgrímur Helgi - og þá er það skráð þannig. Einstaklingur ákvarðar sjálfur samkvæmt sjálfsvitund sinni hver hann vill vera og upplýsir svo samfélagið um það. Ég nefni þetta vegna þess að ég held að vert sé kynna sér í það minnsta þessi nýju lög Argentínumanna sem ætla greinilega að hasla sér völl á þessu sviði og vera mjög framarlega. Án efa er ýmislegt sem við getum lært þar af. Kannski er ágætt að vitna í lítinn tölvupóst frá alþjóðlegum samtökum transfólks þar sem það fagnar þessum væntanlegu breytingum í Argentínu og segja í gleði sinni: Við erum öll að breyta heiminum saman. Eins og ég kom inn á í upphafi máls míns er það það sem við, okkar litla samfélag, og hæstv. ráðherra hefur leitt þá vinnu, erum að gera. Við erum að hjálpa til við að breyta samfélaginu í litlu máli sem lætur lítið yfir sér en er samt í eðli sínu svo óskaplega stórt.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það þakklæti sem hér hefur komið fram í máli hv. þingmanna til hæstv. ráðherra fyrir að hafa lagt þetta mál fram, svo og þess fólks sem sat í starfshópnum við að móta grundvöll þessa frumvarps, það lagði á sig mikla vinnu. Hér erum við að tala um frumvarp til laga um mannréttindi til handa litlum hópi sem við skiljum kannski ekki svo vel eða höfum ekki svo mikla þekkingu á þörfum þeirra og því miður fylgja oft fordómar því að skilja ekki og vonandi erum við að stíga skref til að koma í veg fyrir slíka fordóma. Hér er enn eitt frumvarpið sem lagt er fram til að fagna margbreytileika mannflórunnar. Það er sjálfsagt og eðlilegt að viðurkenna það að manneskjur eru eins fjölbreytilegar og þær eru margar og sjálfsagt að viðurkenna það að allir þegnar hvers samfélags eiga að geta lifað og átt full mannréttindi og notið fullrar mannhelgi. Ég þakka þær ábendingar sem hér hafa komið fram og mun hv. velferðarnefnd taka tillit til þeirra. Mér finnst ábending um nafnabreytingar t.d. nokkuð sem þarf að skoða, svo og þær ábendingar sem fram hafa komið um að kynna sér löggjöf í Suður-Ameríku og hegningarlögin á Íslandi. Mér finnst skipta mjög miklu máli að hér erum við með heildarlög um þennan málaflokk eða um málefni þessa litla hóps sem þarf svo á því að halda að staða hans sé vernduð. Við erum bæði að tala um læknisfræðilega meðferð og réttarstöðu, ég held að það skipti mjög miklu máli. Ég vona að sú umræða sem kemur til með að fara fram í meðferð þingsins á þessu máli muni skapa heilbrigða og eðlilega umræðu um stöðu fólks með kynáttunarvanda í íslensku samfélagi. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram að við ættum að leggja allt kapp á það að ljúka þessu máli á þessu þingi. Málið er afar vel unnið. Þegar hafa margir fengið tækifæri til að koma með umsagnir um málið og ég held að við getum unnið það vel og þokkalega hratt. Við megum ekki gleyma því að þetta er enn eitt frumvarpið sem er lagt fram þar sem mannleg reisn er í raun og veru markmiðið, að allir þegnar þessa lands geti staðið þannig að mannleg reisn þeirra fái notið sín.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breyting á lögum um íslenskan ríkisborgararétt, nr. 100 23. desember 1952, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund fulltrúa innanríkisráðuneytis, fulltrúa frá Mannréttindaskrifstofu og umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Mannréttindaskrifstofu Íslands, ríkislögreglustjóra, ríkissaksóknara, Samtökum kvenna af erlendum uppruna og umboðsmanni barna. Helsta breyting frumvarpsins lýtur að því að auka heimildir ráðherra til að veita íslenskan ríkisborgararétt með stjórnvaldsákvörðun þegar umsækjandi hefur sætt sektargreiðslu. Í 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins er lögð til breyting í þá veru að skipta sektarfjárhæðum í flokka eftir fjárhæð og getur umsækjandi öðlast ríkisborgararétt að liðnum ákveðnum tíma frá því að brot var framið en biðtími ræðst af því hversu há sektin er. Einnig eru lagðar til fleiri breytingar á þeirri grein laganna er varðar umsækjendur sem hafa sætt sektum eða fangelsisrefsingu og lögð er til breyting á biðtíma þegar umsækjandi hefur hlotið skilorðsbundinn dóm. Lagt er til að biðtími allra skilorðsbundinna dóma verði þrjú ár frá því að skilorðstími er liðinn en samkvæmt gildandi lögum getur biðtíminn orðið allt að 14 ár. Þá er gert ráð fyrir því að ráðherra verði veitt heimild til að veita íslenskan ríkisborgararétt þó svo að umsækjandi hafi framið fleiri en eitt brot svo fremi að hann hafi aðeins sætt sektarrefsingum og samanlögð fjárhæð sekta er lægri en 101 þús. kr. en þá þarf að líða eitt ár frá því að síðasta brot var framið. Til viðbótar framansögðu er lagt til að lögfest verði sú regla sem fylgt hefur verið í framkvæmd, þ.e. að biðtími vegna sektar verði ekki virkur nema hún hafi verið greidd eða fullnustuð með öðrum hætti. Virðulegur forseti. Jafnframt er lagt til að tímabundið ákvæði til bráðabirgða við lögin verði endurvakið þannig að heimilt verði að endurveita íslenskan ríkisborgararétt þeim sem hafa misst íslenskan ríkisborgararétt við það að sækja um annað ríkisfang. Nefndin leggur til að dagsetningu verði breytt í 1. júlí 2016 til að gefa viðkomandi umsækjendum ögn rýmri tíma til að bregðast við. Virðulegur forseti. Í 3. tölulið 1. mgr. 9. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt er kveðið á um að eitt þeirra skilyrða sem umsækjandi þarf að uppfylla til að geta öðlast íslenskan ríkisborgararétt sé að hafa staðist próf í íslensku samkvæmt kröfum sem ráðherra setur í reglugerð. Þessi þáttur var töluvert ræddur m.a. með tilliti til þeirra sem flytja hingað frá öðrum löndum og koma frá ólíkum málsvæðum. Sumir þeirra koma frá slíkum málsvæðum að þeim reynist erfiðara að læra íslensku en þeim sem koma frá málsvæðum germanskra mála sem íslenskan tilheyrir. Það er rætt og mælt fyrir að veitt verði undanþága sem komi einkum til greina þegar um er að ræða umsækjendur sem flust hafa til landsins nokkuð eftir miðjan aldur auk þeirra sem búa við einhvers konar fötlun þannig að krafa um íslenskupróf teljist óraunhæf. Einnig var fjallað um íslenskuprófin almennt við meðferð málsins í nefnd og vísað til þess að tryggja þyrfti ólæsum einstaklingum lestrar- og íslenskukennslu. Virðulegur forseti. Vísað var til þess að bjóða reglulega upp á námskeið sem miðist við getu viðkomandi umsækjanda til að læra nýtt tungumál og þá var á það bent að gagnlegt væri að fræða umsækjendur um íslenskt samfélag, lagaumhverfi, réttindi og skyldur. Allsherjar- og menntamálanefnd bendir á meginreglu íslensks skólakerfis um einstaklingsmiðað nám og hvetur ráðherra til að skoða framangreint atriði með tilliti til þess. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Í stað dagsetningarinnar 1. júlí 2015 í 3. gr. komi: 1. júlí 2016. Skúli Helgason, Þráinn Bertelsson, Jónína Rós Guðmundsdóttir og Þuríður Backman voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir þetta nefndarálit skrifa Björgvin G. Sigurðsson, formaður, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Eygló Harðardóttir og Birgitta Jónsdóttir.

Frú forseti. Allsherjarnefnd hefur fjallað um breytingu á lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Við samþykktum lögin á þingi á síðasta ári en síðan kom í ljós að ákveðnir hnökrar voru á málinu að okkar mati. Með því frumvarpi sem við ræðum nú er brugðist við nýlegum dómi Hæstaréttar í máli sem var vísað frá Hæstarétti þar sem í þeim lögum sem ég nefndi og við samþykktum í fyrra, um nálgunarbann og brottvísun af heimili, var hvorki að finna sérstaka heimild til að kæra úrskurð héraðsdómara til æðra dómstigs né hefði hinn kærði úrskurður fallið undir kæruheimildir 192. gr. laga um meðferð sakamála. Í þessu frumvarpi er því mælt fyrir um að við lög um nálgunarbann og brottvísun af heimili bætist ákvæði þess efnis að kæra megi úrskurð dómara samkvæmt lögunum til æðra dómstigs og við þá málsmeðferð gildi ákvæði laga um meðferð sakamála. Við umfjöllun nefndarinnar var málið sent til umsagnar og fengust margar ágætisábendingar. Ein þeirra, sem olli svolítilli umræðu í nefndinni, var hvort ekki ætti að hafa það þannig að kæra frestaði ekki framkvæmd dómsins, úrskurði héraðsdóms. Við fórum mjög gaumgæfilega yfir þetta atriði og ég ætla að leyfa mér að lesa það, með leyfi forseta, sem stendur í nefndarálitinu því að þar kemur skýrt fram hver varð síðan afstaða nefndarinnar: „Við umfjöllun um málið var lagt til að við frumvarpið bættist ákvæði þess efnis að kæra á úrskurði héraðsdóms frestaði ekki framkvæmd hans. Nefndin bendir á að í 2. mgr. 15. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili er kveðið á um að réttaráhrif úrskurðar héraðsdóms miðast við birtingu hans nema dómari ákveði annað.“ - Þetta skiptir miklu máli. - „Þannig er heimild fyrir dómara til að ákveða að niðurstaða úrskurðar hans taki gildi síðar, t.d. á meðan málið er til meðferðar fyrir Hæstarétti. Ef bætt yrði við ákvæði um að kæra úrskurðar héraðsdóms frestaði ekki framkvæmd hans ætti það ekki aðeins við í þeim tilfellum þegar héraðsdómur staðfestir ákvörðun lögreglustjóra um nálgunarbann eða brottvísun af heimili heldur einnig ef héraðsdómur hafnar slíkri ákvörðun. Ef slíku ákvæði yrði bætt við gildandi lög yrðu réttaráhrif úrskurðar héraðsdóms um synjun nálgunarbanns eða brottvísunar af heimili strax virk og því gæti sá sem þegar hefur verið vísað brott af heimili samkvæmt ákvörðun lögreglustjóra farið aftur inn á heimili þann tíma sem málið er í kærumeðferð fyrir æðri dómi.“ Það þótti okkur óásættanlegt. Þess vegna leggjum við til, þrátt fyrir annars ágætar ábendingar, að frumvarpið verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa Björgvin G. Sigurðsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Magnús Orri Schram, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Eygló Harðardóttir og Birgitta Jónsdóttir.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2010, frá meiri hluta fjárlaganefndar. Fjárlaganefnd hefur farið yfir frumvarpið og fengið á sinn fund Lúðvík Guðjónsson og Ingþór Eiríksson frá fjármálaráðuneyti og Jón L. Björnsson, Inga K. Magnússon og Pétur Vilhjálmsson frá Ríkisendurskoðun. Frumvarpið er vel úr garði gert og hafa verið gerðar ýmsar umbætur á því á síðari árum. Við viljum árétta að lokafjárlög á að leggja fram samhliða staðfestum ríkisreikningi en þó að lokafjárlög hafi nú verið lögð fram fyrr en nokkru sinni þarf að bæta þetta. Rétt er að taka fram að við fögnum því þó að það sé lagt fyrr fram en oft áður en viljum að farið sé að lögum hvað þetta varðar. Samkvæmt frumvarpinu eru gjöld samkvæmt ríkisreikningi 22,7 milljarðar, tæpir, umfram fjárheimildir og skýrist það fyrst og fremst af gjaldfærslu á 33 milljarða framlagi til Íbúðalánasjóðs. Ef til þess hefði ekki komið hefði lokastaðan verið 10,3 milljarða afgangur miðað við fjárheimildir sem Alþingi hafði þegar samþykkt. Nefndin hefur farið yfir frumvarpið með mun ítarlegri hætti en oftast áður og er það þáttur í breyttu og bættu vinnulagi fjárlaganefndar við afgreiðslu slíkra mála. Vil ég sérstaklega þakka fulltrúum úr minni hlutanum fyrir mikla og góða vinnu í sambandi við frumvarpið og þann metnað sem þeir hafa sýnt í því að vinna þetta vel og tryggja að fjárlaganefnd geri sér grein fyrir hvað hún er að samþykkja í lokafjárlögum og leggja til við þingið að gera að lögum. Mjög ítarlega er fjallað um mörkun tekna í frumvarpinu og við erum mjög ánægð í nefndinni með þann texta sem er mjög upplýsandi og fjallar um mikilvægi þess að afmarka megnið af þessum tekjum til að auka fjárstjórnarvaldið. Það kemur fram í nefndaráliti, bæði hjá meiri hluta og minni hluta, að það er vilji til þess og nefndin hyggst flytja frumvarp þar sem dregið er úr mörkun tekjustofna ríkisins. Fjárlaganefnd hefur gagnrýnt að fylgiskjöl frumvarpsins gefi ekki nægilega skýra mynd af umfangi flutnings fjárheimilda milli ára. Við kölluðum eftir viðbótargögnum frá Ríkisendurskoðun til að bæta úr þessu og í framhaldinu mun fjármálaráðuneytið framvegis birta í frumvarpi til lokafjárlaga skýrara yfirlit um flutning og niðurfellingu fjárheimilda. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álitið skrifa, auk framsögumanns, Björn Valur Gíslason, Árni Þór Sigurðsson, Björgvin G. Sigurðsson og Lúðvík Geirsson.

Virðulegi forseti. Ég þakka sömuleiðis hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir vinnuna við þessi lokafjárlög. Það er margt gott í áliti meiri hlutans en líka margt sem ég er ekki alveg sáttur við og það er kannski meiningarmunur á milli manna eins og gengur. Í áliti meiri hlutans er nefnt að fjármálaráðuneytið vinni nú að endurskoðun á lögum nr. 88/1997. Í mínum huga er þetta brýnasta verkefni Alþingis. Í rauninni hefði átt að vera búið að vinna þetta fyrr vegna þess að ég held að öllum hafi verið ljóst þegar hrunið varð að ýmsu væri ábótavant í fjárstjórn ríkisins. Í þessu áliti segir að áætlað sé að frumvarpið verði tilbúið í sumar. Það er í rauninni verið að seinka framlagningu þess vegna þess að í utandagskrárumræðum sem ég hóf rétt eftir jól um aga í ríkisfjármálum var fullyrt að unnið yrði að frumvarpinu strax eftir áramót og það yrði klárað á vormánuðum. Nú er það svo að næsta haust munum við vinna að fjárlögum þessa árs, það verður gríðarlega mikil vinna, og við ætlum að vinna það samhliða þessu. Eftir áramót er bara komið að kosningum. Ég ætla að ítreka beiðni mína sem ég lagði fram í gær, en formanni fjárlaganefndar hefur kannski ekki gefist tími til að svara henni á þeim stutta tíma sem hún hafði þá: Er ekki ráð að allir flokkar á þingi vinni að þessum fjárreiðulögum 

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að ég hefði viljað fá þetta frumvarpi inn í þingið á vormánuðum því að þetta eru gríðarlega mikilvægar breytingar. En við vitum það líka að margir aðilar koma að vinnu við frumvarpið og þau tefjast eins og gengur en aðalatriðið er, eins og kom reyndar fram í máli hv. þingmanns, að vinnan sé sem vönduðust. Vinnan fer fram á vegum fjármálaráðherra en Alþingi á áheyrnarfulltrúa í þeirri nefnd. Við höfum líka hitt fulltrúa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem voru með tæknilega ráðgjöf við verkefnið. Við hittum þá þegar þeir voru að útbúa sína skýrslu með ráðgjöf um hvernig best verði staðið að framkvæmd fjárlaga í ýmsum löndum og hvað þyrfti að bæta á Íslandi. Við höfum fengið kynningar og komum með ábendingar til verkefnisstjórans í þessu verkefni í fjármálaráðuneytinu og síðan hefur nefndin farið og kynnt sér ítarlega með hvaða hætti Svíar tóku á sínum ríkisfjármálum. Ég lít svo á að fjárlaganefnd sé að undirbúa sig fyrir það að fjalla um frumvarpið og við munum núna fyrir þinglok fá fjármálaráðuneytið á okkar fund, fá kynningu á þeim drögum sem fyrir liggja, og þá munum við líka ræða hvort fjárlaganefnd vilji koma með ábendingar um breytingar eða slíkt.

Virðulegi forseti. Ég lýsi mig reiðubúinn til samstarfs. Það hefur stundum verið sagt um okkur í stjórnarandstöðunni að við séum ekki reiðubúin til samstarfs en ég vil ítreka spurningu mína og hún er mjög skýr: Er formaður fjárlaganefndar reiðubúin að beita sér fyrir því að þetta frumvarp verði lagt fram af öllum flokkum í fjárlaganefnd, ekki af fjármálaráðherra? Ég held að það mundi gera það að verkum að miklu breiðari sátt næðist um þetta verkefni. Það er alveg rétt sem kom fram í máli hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur að fjárlaganefnd hefur stigið mörg og góð skref, ferðin til Svíþjóðar var að mínu mati mjög góð, og þau skref sem hafa verið stigin eru í rétta átt en við eigum afar langt í land. Ég tel að þetta verkefni sé í rauninni til þess fallið að koma umræðunni um fjárreiðulögin og fjárlögin yfirleitt á miklu hærra plan en þá þarf líka að liggja fyrir að allir flokkar á Alþingi beri ábyrgð á framlagningu frumvarpsins. Þess vegna segi ég: Er hv. formaður fjárlaganefndar reiðubúin að beita sér fyrir því að fjárlaganefnd leggi málið fram í heild sinni, taki málið til sín, noti þá vinnu sem fram hefur farið innan ráðuneytisins þannig að hún fari ekki til spillis, og klári málið í sumar?

Frú forseti. Ég er ánægð með yfirlýsingu hv. þingmanns um að hann vilji vinna þetta í samstarfi enda er það reynsla mín af minni annars stuttri veru í fjárlaganefnd að þar er ákaflega gott samstarf og þó að við séum ekki alltaf sammála um alla hluti er vilji til að mynda samstöðu um þau grundvallarprinsipp sem við viljum leggja til grundvallar meðferð ríkisfjármála. Varðandi það að ég beiti mér í því að við tökum málið inn til okkar þá vil ég segja þetta: Málið er á forræði fjármálaráðherra og það er sérstakur verkefnisstjóri yfir verkefninu. Þetta er gríðarlega umfangsmikið verkefni og ég teldi óráð að nefndin færi eiginlega að taka það út úr ráðuneytinu og til sín. En ég er sammála hv. þingmanni að við þurfum að við þurfum að meðhöndla þetta mál með þeim hætti að allir flokkar vilji standa að því saman og ég endurtek það bara að ég tel að nú sé komið að því að við þurfum að fá frekari kynningu á því hvar málið er statt og ræða með hvaða hætti við viljum sjá þetta til að allir flokkarnir getið staðið að þessu saman. Að einhverju leyti er ég að svara spurningu hv. þingmanns neitandi en ég vonast þó til að hann skilji að það er ekki þvert nei. Ég lýsi yfir miklum vilja til samstarfs og ég tel að til þess að lögin feli í sér raunverulegar breytingar þurfi allir flokkar að koma að vinnunni 

Virðulegi forseti. Áður en ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta fjárlaganefndar vil ég segja að ég held að það sé góð ábending sem hv. þm. Höskuldur Þórhallsson kom með, að það sé vænlegra til árangurs til lengri tíma litið ef mál sem lögð eru fram eru studd af öllum flokkum. Ég leyfi mér að skilja orð hv. þingmanns á þann hátt. Það er ekki mikill ágreiningur um það á milli fjármálaráðuneytisins og fjárlaganefndar, eins og klárlega má sjá í lokafjárlögunum og þeirri umræðu sem átt hefur sér stað í hv. fjárlaganefnd. Ég tel því mikilvægt að við náum skynsamlegri lendingu til að þetta hafi einhverja þýðingu fyrir framtíðina því að markmiðið með þessari vinnu er að við förum að vinna ríkisfjármálin með allt öðrum hætti en gert hefur verið hingað til. Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2010. Nú er maí 2012. Það er mjög sérstakt að vera að ræða lokafjárlög 2010 á miðju ári 2012 þar sem teknar eru stórar og miklar ákvarðanir um stofnanir varðandi með hvaða hætti fara á með fjárheimildir yfir áramótin 2010–2011. Rekstrarárið 2011 er liðið þannig að við erum í raun með tvö ár í hálfgerðu limbói. Þá getur maður spurt sig þeirrar spurningar hvernig það virkar fyrir Alþingi, fyrir hv. þingmenn og hæstv. ráðherra, að gera breytingar á því sem hér er rætt. Það er mjög sérstakt hvernig er að þessu staðið og auðvitað er það eitt af markmiðunum með þessum breytingum á fjárreiðulögum að þetta muni færast í eðlilegra horf þannig að núna mundum við í síðasta lagi vera að ræða til að mynda lokafjárlög fyrir árið 2011. Sennilega eru þetta síðustu lokafjárlögin sem þetta þing samþykkir ef ekki verður breyting á því að það verða kosningar næsta vor og það er ekkert sjálfgefið að lokafjárlög fyrir árið 2011 verði kláruð fyrr en á næsta kjörtímabili sem er auðvitað mjög sérstakt. Nú mun ég fara yfir nefndarálit minni hlutans. Í fjárlögum 2010 var gert ráð fyrir að tekjujöfnuður ársins yrði neikvæður um 98.843 millj. kr. en hann reyndist vera neikvæður um 123.285 millj. kr. samkvæmt ríkisreikningi 2010. Frumjöfnuður samkvæmt ríkisreikningi er neikvæður um 84.437 millj. kr. eða um 5,5%. Í skýrslu fjármálaráðherra um áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum 2009–2013 var gert ráð fyrir að frumjöfnuður yrði neikvæður um 3% af landsframleiðslu. Árangur við stjórn ríkisfjármálanna er því tæplega helmingi verri en upphaflega var stefnt að. Fjárheimildir í lok ársins 2010 eru neikvæðar um 22.696,6 millj. kr. Breyting þeirra sundurliðast á eftirfarandi hátt, þ.e. stærstu liðirnir: 18,6 milljarðar eru fluttir frá fyrra ári. Fjárlög ársins 2010 voru upp á 560 milljarða, fjáraukalögin gerðu ráð fyrir afgangi upp á 900 millj. kr., lokafjárlög upp á tæpar 900 millj. kr. þannig að fjárheimildir alls sem gert var ráð fyrir voru 580 milljarðar. Niðurstaða ríkisreiknings er hins vegar 602 milljarðar sem er neikvæð staða miðað við það sem stefnt var að upp á 22,7 milljarða. Ég tel það að sjálfsögðu háalvarlegt mál að stefnt skuli vera að því að reka ríkissjóð fyrir 22,7 milljörðum minna en niðurstaða ríkisreiknings gerir ráð fyrir. Þessi mikli umsnúningur snýr einkum að 33 milljarða kr. gjaldfærslu á framlagi sem ríkissjóður veitti í fjáraukalögum til að styrkja eiginfjárstöðu Íbúðalánasjóðs. Minni hlutinn gagnrýnir hvernig staðið var að kynningu á fjárbeiðninni en í henni var gert ráð fyrir að framlagið yrði eignfært en það var gjaldfært vegna fjárhagsstöðu sjóðsins. Nauðsynlegt er að Alþingi séu veittar réttar upplýsingar um fjárhagsstöðu opinberra aðila þannig að fullt samræmi sé á milli fjárheimilda og reiknings hvað þetta varðar. Þá vekur athygli að ekki var farið með halla Byggðastofnunar með sambærilegum hætti og Íbúðalánsjóðs þó svo að um sambærileg mál væri að ræða. Fjársýsla ríkisins hefur staðfest að gæta hefði átt samræmis. Í umframútgjöldunum vegur þyngst gjaldfærsla á framlagi ríkissjóðs á fjáraukalögum 2010 sem var ætlað að efla eiginfjárstöðu Íbúðalánasjóðs um allt að 33 milljarða kr. þannig að hún gæti orðið allt að 5% af áhættugrunni sjóðsins við árslok 2010 og að sjóðnum yrði þar með gert kleift að mæta afskriftaþörf vegna útistandandi lánveitinga og áhrifum af ráðstöfunum sem kynnu að verða gerðar vegna skuldavanda heimilanna. Við uppgjör ríkisreiknings var ákveðið að gjaldfæra framlagið í heild vegna stöðu sjóðsins. Er því ljóst að Alþingi voru ekki veittar réttar upplýsingar um stöðu hans við afgreiðslu laganna. Þá ber einnig að hafa í huga að stofnfjárframlög fela ekki í sér gjaldheimild þar sem markmiðið með því að veita þau er að mynda eign hjá þeim sem fær framlagið. Þegar framlagið var veitt var eiginfjárstaða Íbúðalánasjóðs neikvæð um 25 milljarða kr. og hefði því verið eðlilegt að mati Ríkisendurskoðunar að eignfæra 8 milljarða kr. en það var ekki gert. Þá fékk Byggðastofnun á sama tíma 1 milljarðs kr. framlag á fjáraukalögum til að efla eiginfjárstöðu stofnunarinnar, en eigið fé hennar var neikvætt um 498 millj. kr. Það framlag var eignfært þó að gæta hefði átt samræmis við Íbúðalánasjóð. Það er því mat minni hlutans að vinnubrögð við framsetningu þessara eiginfjárframlaga í ríkisreikningi hafi ekki verið nægilega vönduð. Staða fjárheimilda í árslok er neikvæð um 22.696,6 millj. kr., eins og ég hef komið að áður, eða sem svarar til 3,9% af heildarfjárheimildum ársins. Hinni neikvæðu stöðu má skipta upp í 30.519 millj. kr. afgangsheimildir og 53.215,6 millj. kr. umframútgjöld. Helstu afgangsheimildir í árslok eru svokölluð ófyrirséð útgjöld upp á 2,9 milljarða, vaxtagjöld ríkissjóðs upp á 2,1 milljarð, ofanflóðasjóður upp á 1,5 milljarða, Framkvæmdasjóður aldraðra upp á 886 millj. kr. og Háskóli Íslands upp á 881 millj. kr. Það gerir samtals 8,4 milljarða. Af samtals 30,5 millj. kr. afgangsheimildum í árslok eru 8,4 milljarðar eða 27,5% á þessum fimm fjárlagaliðum en helstu umframgjöld skiptast með eftirfarandi hætti: Íbúðalánasjóður, sem áður er getið, upp á 33 milljarða, afskriftir skattkrafna upp á 5 milljarða, Landspítali upp á 2,9 milljarða, lífeyrisskuldbindingar upp á 2,8 milljarða, Sjúkratryggingar upp á 2 milljarða og fjármagnstekjuskattur upp á 1,6 milljarða. Gert er ráð fyrir að 39.155,7 millj. kr. gjöld umfram fjárheimildir falli niður nettó. Það skiptist þannig að 8.043,1 millj. kr. eru afgangsheimildir og 47.198,8 millj. kr. eru umframgjöld einstakra fjárlagaliða. Þar vegur þyngst 33.000 millj. kr. vegna Íbúðalánasjóðs. Árið 2009 voru hins vegar fluttar nettóafgangsheimildir að fjárhæð 18.603,6 millj. kr. og hefur nettóflutningur fjárheimilda því lækkað á milli ára. Í fylgiskjali 1 í frumvarpinu kemur nánar fram hvernig jákvæðar og neikvæðar stöður skipast á einstaka fjárlagaliði. Minni hlutinn vekur athygli á eftirfarandi gagnrýni Ríkisendurskoðunar í endurskoðunarskýrslu ríkisreiknings 2010, með leyfi forseta: „Umframútgjöld Sjúkratrygginga Íslands stafa af því að áform um sparnað sem lágu til grundvallar fjárlögum gengu ekki eftir. Snemma á árinu kom í ljós að hæpið væri að forsendur fyrir áætluðum sparnaði myndu ganga eftir, svo sem að hægt yrði að semja um lækkun á gjaldskrá vegna heilbrigðisþjónustu sem keypt er af sjálfstætt starfandi heilbrigðisstéttum. Samt var ekki ráðist í annars konar sparnað til þess að vega upp á móti þessu. Þar sem slíkar ákvarðanir hefðu kallað á reglugerðarbreytingu liggur fyrir að velferðarráðuneytið ber ábyrgð á því að ekki var gripið til ráðstafana til að halda rekstri Sjúkratrygginga innan fjárheimilda. Ekki var heldur sótt um viðbótarfjárveitingar vegna þessa á fjáraukalögum 2010.“ Minni hlutinn telur afar brýnt að ráðuneytið veiti upplýsingar um með hvaða hætti það hyggst taka á fyrrgreindri ábyrgð. Þá kem ég að kjarna málsins. Þegar verið er að samþykkja fjárlög er spurningin: Er verið að fara eftir fjárlögum eða ekki? Það var einmitt bent á það við afgreiðslu fjárlaga 2010 og það kom mjög skýrt fram á fundi fjárlaganefndar þegar forstöðumenn Sjúkratrygginga Íslands komu á fund fjárlaganefndar. Þá bentu þeir á að fjárlögin sem lagt var til að yrðu samþykkt fyrir árið 2010 mundu ekki ganga eftir nema farið væri í mjög miklar aðgerðir og breytingar á lögum og reglugerðum til að þeim gæfist tækifæri til að halda fjárlögin og það var vitað. Þetta kom fram í ýmsum ræðum og ég benti á að að það væri tilgangslaust að samþykkja fjárlög sem fyrir fram væri vitað að mundu ekki standast, en samt var það mat ráðuneytisins á þeim tíma að þau ætti að samþykkja. Þess vegna kemur sú harða gagnrýni frá Ríkisendurskoðun um að tilgangslaust sé að samþykkja fjárlög ef ekki eigi að fara eftir þeim. Það er mjög sérkennilegt þegar við ræðum þetta sérstaka mál að þessar upplýsingar lágu fyrir þegar fjárlögin voru samþykkt. Það er mjög mikilvægt fyrir þingið að fara aðeins yfir þetta. Í frumvarpinu styðst fjármálaráðuneytið við þá vinnureglu að árslokastaða fjárlagaliðar fellur niður ef útgjöld hans ráðast með beinum hætti af öðrum lögum en fjárlögum. Því er litið svo á að lögbundnum eða samningsbundnum framlögum verði ekki stýrt með framlagi fjárlaga en um leið birtist hér veikleiki í fjárlagagerðinni. Fjárlög marka í þessum tilfellum ekki útgjaldarammann heldur sérlögin og eru fjárlög í þeim tilvikum ekki það stjórntæki sem þau þurfa að vera. Að mati minni hlutans þarf að breyta fyrirkomulaginu á þann hátt að ekki sé heimilt að greiða meira úr ríkissjóði en ákveðið hefur verið í fjárlögum og viðbótarfjárheimildum sem samþykktar eru fyrirfram af Alþingi. Því þyrfti að ákveða með hvaða hætti framlög sem sérlög ákvarða hærri en fjárlög skerðast áður en til greiðslu þeirra kemur. Einnig gerir þetta kröfu um aukin gæði áætlana fjárlaga frá því sem nú er þannig að fjárlög gefi sem gleggsta mynd af útgjaldaþörf ríkisins. Það er gríðarlega mikilvægt að tekið verði til umræðu þegar farið verður að semja ný fjárlög hvar fjárlögin gilda og hvar ekki. Það er algerlega óþolandi að sett séu sérlög trekk í trekk sem ekki er hægt að hafa neina yfirsýn yfir hvað á að ráðstafa miklu fé úr ríkissjóði. Þannig er verið að skuldbinda ríkissjóð um ákveðnar heimildir sem ekki eru í fjárlögum og auðvitað gefur það skakka mynd af rekstri ríkisins. Að þessu sinni fór fjárlaganefnd mjög ítarlega yfir frumvarpið. Var tekið úr því úrtak og fyrirspurnum beint til viðkomandi ráðuneyta. Þá var aðallega farið yfir þá liði sem sneru að svokallaðri 10% reglu sem á að virka með þeim hætti að maður má ekki færa fjárheimildir umfram 10% á milli ára og safna síðan upp í það á að minnsta kosti þremur árum og mest 4% á ári. Það þarf að koma því í mikið fastari skorður en verið hefur, en eftir þessa yfirferð með fjármálaráðuneytinu og Ríkisendurskoðun fannst mér að það hefði svo sem flest verið útskýrt en auðvitað þarf að reyna að takmarka þetta eins mikið og hægt er og þetta á að heyra til undantekningartilfella. Það var hins vegar einn liður sem kom fram í þessari yfirferð og skoðun í hv. fjárlaganefnd og vakti athygli okkar en þar var lagt til að auka útgjöld um 28 millj. kr. og við það gerum við alvarlegar athugasemdir. Í raun og veru er það algerlega óþolandi og ólíðandi að búið sé að ráðstafa peningum árið 2010 sem Alþingi er að taka ákvörðun um við afgreiðslu lokafjárlaga í maí 2012. Það eru ekki boðleg vinnubrögð, virðulegi forseti. Í ljós kemur að gert er ráð fyrir 28 millj. kr. í lokafjárlögum til stuðnings við fiskeldi. Forsaga málsins er sú að í frumvarpi til fjárlaga 2008 segir að myndast hafi sjóður sem nemi 170 millj. kr. og er því lagt til að honum verði öllum varið til rannsókna og þróunar á fiskeldi. Fyrrgreindar 28 millj. kr. eru vaxtatekjur sem safnast hafa fyrir á reikningum. Að fjármálaráðuneytið skuli nú leggja til við Alþingi að heimildir liðarins verði auknar samsvarandi sýnir að Alþingi heimilaði einungis 170 millj. kr. útgjöld á sínum tíma. Að mati minni hlutans hefði átt að skila vaxtatekjum til ríkissjóðs. Fjárheimild var sótt til Alþingis eftir að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið gaf loforð um styrkveitingar út á hana. Minni hlutinn telur ófært að framkvæmdarvaldið sæki um fjárheimild svo löngu eftir að útgjöld hafa verið ákveðin, það feli í sér óeðlileg vinnubrögð að sækja um viðbótarfjárheimild á lokafjárlögum eftir að ríkisreikningur hefur verið áritaður. Ég verð að segja fyrir mína parta, virðulegi forseti, að mér blöskra svo þessi vinnubrögð að það er best að segja sem minnst. Það er náttúrlega algerlega óþolandi að við skulum standa hér og rífast um fjárlög og fjáraukalög upp á einhverja 100 þúsund kalla eða jafnvel 1 eða 2 millj. kr. Framkvæmdarvaldið kemur þannig fram gagnvart þinginu að það tekur sér heimild til að ráðstafa 28 millj. kr. og gerir um það samninga sem Alþingi á að samþykkja núna. Svörin eru einfaldlega þessi: Það er búið að árita ríkisreikning og þetta eru lokafjárlög. Það er ekki svo gott að eiga við þetta og í raun er búið að taka fjárveitingavaldið af þinginu með þessum hætti. Mín skoðun er sú að ef vilji Alþingis stæði til að taka á þessu vandamáli tel ég að það væri hægt af því að það er ekki búið að samþykkja þetta í lokafjárlögum þó að þetta sé staðfest í ríkisreikningi, lokafjárlög eru reyndar þingskjalið með ríkisreikningnum. Við slík vinnubrögð gerir minni hlutinn alvarlegar athugasemdir og ég tel að í raun komi framkvæmdarvaldið þarna aftan að þinginu með því að standa svona að málum. Við fengum yfirlit úr ráðuneytinu yfir hvernig þetta er gert. Ég get ekki lagt mat á hversu mikilvæg verkefnin eru og það kemur verkefnunum sem slíkum ekkert við en eðlilegt hefði verið að tekin væri ákvörðun hjá þinginu áður en gengið var til þessara samninga. Það vekur óneitanlega athygli að einn aðili fær 63 millj. kr. á árinu 2009, 2010 og 2011, það er Landssamband fiskeldisstöðva og það vekur ákveðnar spurningar hjá mér af hverju það er gert á sama tíma og verið er að skera niður á heilbrigðisstofnunum. En eins og ég sagði hef ég engar forsendur til að meta málið til hlítar því að auðvitað hefði það átt að fá eðlilega meðferð í þinginu en ekki að fara með það eins og gert var. Það kemur líka fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og minni hlutinn tekur undir það sjónarmið að hinn daglegu og lögbundnu verkefni Seðlabankans og rekstur félags um eignasafn fari illa saman. Þeim ábendingum er beint til Seðlabankans að hann íhugi hvort það sé ekki í þágu hagsmuna bankans að selja tilgreindar eignir félagsins eða félagið í heild til aðila sem sérhæfa sig í slíkri eignaumsýslu. Búið er að setja svokallað eignasafn Seðlabankans inn í hlutafélag og menn hafa áhyggjur af því því að það er auðvitað ekki hlutverk Seðlabankans og samræmist ekki starfi hans. Í frumvarpinu er fjallað ítarlega um kosti og galla markaðra ríkistekna. Minni hlutinn telur að draga eigi úr þessari mörkun eins og kostur er. Minni hlutinn telur að meginstefna skuli vera sú að markaðir tekjustofnar renni í ríkissjóð en síðan eigi að veita fjárframlög öll á fjárlögum enda draga markaðar tekjur mjög úr fjárstjórnarvaldi Alþingis. Hjá fjárlaganefnd er hafin vinna við frumvarp í samstarfi við fjármálaráðuneytið þar sem lagt verður til að markaðar tekjur verði lagðar af. Þrátt fyrir þessa vinnu er enn verið að mæla fyrir frumvörpum sem ganga gegn þessum markmiðum. Þá kem ég inn á orðaskipti hv. þingmanna Höskuldar Þórhallssonar og Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur þar sem fram kom að það væri dálítið sláandi fyrir hv. þingmenn í fjárlaganefnd að sjá að enn skyldi vera mælt fyrir frumvörpum sem gengju þvert á þá vinnu sem samstaða væri um í fjárlaganefnd. Þá hugsar maður með sér hvort hugur fylgi máli hjá framkvæmdarvaldinu að fara í þessa vinnu og smíða þetta frumvarp. Hægt er að lesa mjög ítarlega um það í lokafjárlögunum frá fjármálaráðuneytinu og í því sem kemur frá Ríkisendurskoðun. Það taka allir undir það sem verið er að gera en framkvæmdarvaldið mælir samt enn þann dag í dag fyrir frumvörpum sem ganga gegn þeirri vinnu. Þess vegna er mjög mikilvægt að menn geri eins og hv. þm. Höskuldur Þórhallsson benti á, að menn standi saman að því og það sé þá skuldbinding gagnvart framkvæmdarvaldinu um hvernig þetta skuli gert. Það mundi hafa þau áhrif sem til er ætlast því að markaðar tekjur í dag eru um 100 milljarðar í fjárlögunum, það eru um 20%. Það sem er verst við það og ekki er deilt um í hv. fjárlaganefnd eða fjármálaráðuneytinu  Þetta fjallar fyrst og fremst um að maður hefur ekki fjárstjórnarvaldið á Alþingi. Maður getur ekki stýrt umfangi stofnananna vegna þess að tekjustofninn er þannig að mörkuðu tekjurnar koma inn og ef eitthvað kemur upp á er ekki hægt að bregðast við þeim áföllum og mun sem hugsanlega gæti orðið, sérstaklega ef munurinn er neikvæður. Ef mörkuðu tekjurnar skaffa ekki það sem ætlast er til fer verkefnið inn í fjáraukalög eða í lokafjárlög um hvernig reisa á viðkomandi stofnun eða rekstur við og það gengur ekki. Fjárstjórnarvald Alþingis er í raun og veru miklu minna og þess vegna er mikilvægt að þetta mál verði klárað í sátt og samstöðu. Það er mjög góður kafli í lokafjárlögunum frá ráðuneytinu um það hvernig standa á að þessu. Það er líka töluvert um það í skýrslu Ríkisendurskoðunar um það sem við höfum verið að ræða, þ.e. óréttlætið á milli stofnana, á milli þeirra sem þurfa að fara að fjárlögum og þeirra sem ekki þurfa þess. Það er kannski ágætt að rifja upp umræðu um Fjármálaeftirlitið við síðustu fjáraukalagagerð þar sem menn sögðu: Við erum með skattstofn sem við viljum fá og það eru 500 millj. kr. til viðbótar og þið hafið ekkert um það að segja. Þá er í raun og veru búið að taka fjárstjórnarvaldið frá Alþingi og auðvitað þarf að breyta því, ég tel ekki vera mikinn ágreining um það. Það sjá allir hversu mikilvægt það er. Það eykur þó ekki trúna á verkefninu þegar enn er verið að mæla fyrir frumvörpum sem gera ráð fyrir því að gengið sé á svig við það markmið sem unnið er að í fjármálaráðuneytinu og í hv. fjárlaganefnd. Mig langar aðeins að fara yfir framlagningu lokafjárlaga og það þarf auðvitað ekki að fara mörgum orðum um að við skulum núna vera að ræða lokafjárlög fyrir árið 2010. Við skulum ekki gleyma því að þegar lokafjárlög eru samþykkt er það í raun og veru upphafið að rekstri viðkomandi stofnana og viðkomandi málaflokka í upphafi árs 2011. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um hversu vonlaus vinnubrögð það eru, eða ég veit ekki hvaða orð ég á að nota yfir það, en þetta getur ekki gengið. Það sjá allir að það er vonlaust ef menn reka fyrirtæki og vita ekki stöðuna fyrr en einu og hálfu eða tveimur árum eftir að hún liggur fyrir, það getur ekki gengið. Síðan þarf auðvitað að breyta meðferðinni. Það þarf að einfalda hana. Eitt af markmiðum þessa frumvarps, sem töluvert hefur verið rætt, er að það þarf að breyta færslu bókhaldsins þannig að menn sjái stöðuna eins og hún er á hverjum tíma og það þurfi ekki að taka allan þennan tíma. Til dæmis þarf að færa markaðar tekjur beint inn í ríkissjóð og síðan að setja allar stofnanir á fjárlagalið, þá verður þetta margfalt einfaldara, miklu skilvísara og gefur þinginu miklu meiri yfirsýn yfir það sem er að gerast. Síðan er frumvarp til lokafjárlaga í raun bara þingskjalið með ríkisreikningnum sem slíkum og það þarf auðvitað að taka til alvarlegrar skoðunar að þegar búið er að gera ákveðnar breytingar í lokafjárlögum, þ.e. lokafjárlögin eru í raun og veru farin að virka sem aukafjáraukalög en þau eru oft gerð tveimur árum eftir að búið er að eyða fjárhæðunum. Og þó svo að þingið vilji bregðast við er kannski ekki svo hægt um vik vegna þess að búið er að ráðstafa fjármununum og það vita allir hvað það þýðir. Ég ætla að aðeins að tala um vinnuumhverfið og yfirsýn hv. fjárlaganefndar og þingsins yfir ríkisfjármálin í heild sinni í ræðu minni um lokafjárlögin. Þar er mikið verk að vinna og sést kannski best á því að hér er verið að ræða lokafjárlög sem þýðir að afkoma ríkissjóðs er í rauninni 23 milljörðum verri en gert var ráð fyrir. Hér eru tveir hv. þingmenn í salnum og forseti þingsins sem situr í sínum stól. Það segir okkur líka kannski töluvert um þau vinnubrögð sem við þurfum að breyta. Meiri hluti hv. fjárlaganefndar fór til Svíþjóðar og skoðaði vinnubrögðin þar. Af því þurfum við að læra, þeim aga sem þar er í ríkisfjármálum því að við erum núna til að mynda að fjalla um veikleikann í fjárlögunum og þar eru töluvert stórar upphæðir á ferð. Ég vék að því í máli mínu og það hefur komið fram að stærsta breytingin í fjárlögunum og umframkeyrslunni á árinu 2010 voru 32 milljarðar til Íbúðalánasjóðs. Núna liggur fyrir að væntanlega þarf að setja 10, 11, 12 milljarða inn í Íbúðalánasjóð á árinu 2012 til að rétta af eiginfjárhlutfall hans og síðan eigum við eftir að fá úrskurðinn gagnvart yfirfærslunni á SpKef yfir í Landsbankann. Fyrir utan 4,5 milljarða sem eru í útgjaldaukningunni í framkvæmd fjárlaga gætum við hæglega farið í 25–30 milljarða. Afkoma ríkissjóðs á þessu ári útgjaldalega séð gæti orðið þannig. Það er grafalvarlegt mál og er ekki deilt um mikilvægi þess að ná tökum á ríkisfjármálunum til að við þurfum ekki að borga þessa blóðpeninga í vexti. Ég vil líka minna á og það deilir enginn um það að þetta er mikilvægasta verkefni stjórnvalda í þessum efnum. Þá er líka mjög mikilvægt að menn átti sig á því að auðvitað þurfa uppfærðar upplýsingar sem verið er að vinna með að liggja fyrir og að ekki séu teknar ákvarðanir sem ganga þvert á það markmið þingsins að ná tökum á ríkisfjármálunum. Það er auðvitað grafalvarleg staða ef fjárlagahallinn verður mikill. Auðvitað vona ég að það verði ekki en því miður blikka viðvörunarljós yfir okkur og það er mikilvægt að á því sé tekið. Þegar talað er um að ná jöfnuði í ríkisfjármálum ætlum við að ná þeim jöfnuði að við eigum fyrir rekstri og vöxtum. En þá gleymist oft í umræðunni eða kemur alla vega ekki nógu oft fram að við eigum eftir að borga af lánum okkar, það er mikilvægt að við höfum afgang til þess að greiða niður lánin. Auðvitað getur maður ekki farið að tala um alvörurekstur á ríkissjóði fyrr en búið er að greiða niður þann stabba af lánunum sem nauðsynlegt er til að hægt sé að nota tekjur ríkissjóðs til að byggja upp þjóðfélagið og standa vörð um velferðarþjónustuna og heilbrigðismálin og þær grunnstoðir samfélagsins. Ég vil nota síðustu mínútuna, virðulegi forseti, til að þakka öllum hv. þingmönnum í fjárlaganefnd og eins starfsmönnum nefndarinnar fyrir það góða og mikla samstarf unnið hefur verið við gerð þessa frumvarps til lokafjárlaga. Auðvitað blandast þetta saman þar vinnan við ríkisreikninginn, sem er nánast sama plaggið þó að það stemmi kannski ekki alveg, er unnin samhliða. En eins og ég hef áður sagt er frumvarp til lokafjárlaga bara þingskjalið. Þar hefur verið mjög góð samvinna og mikill vilji allra hv. þingmanna til að gera breytingar. Við megum hvergi slaka á í þeim efnum. Auðvitað er mikilvægt að við veitum framkvæmdarvaldinu aðhald og gerum því grein fyrir að þetta sé vilji þingsins ef það verður niðurstaðan. Það er alla vega vilji hv. fjárlaganefndar að framkvæmdarvaldið virði og vinni eftir því sem lagt er fram og hætti að fara gegn yfirlýstri stefnu og vinnu fjárlaganefndar, til að mynda með því að leggja fram frumvörp sem ganga í berhögg við það sem rætt er um og stefnt er að.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir innlegg hans í þessari umræðu. Ég spurði hv. formann fjárlaganefndar að því áðan hvort hún væri reiðubúin að beita sér fyrir því að fjárlaganefnd mundi öll leggja fram breytingar á fjárreiðulögum og fékk því miður neikvætt svar. Hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni að í raun væri með nýjum fjárreiðulögum verið að minnka áhrif og völd ráðuneyta og ríkisstofnana, eins og ég skildi ræðu hans, þ.e. það hafa verið misbrestir og margt þyrfti að laga. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann og Sjálfstæðisflokkurinn sé reiðubúinn að taka þátt í samstarfi þar sem allir flokkar mundu leggja fram breytingar á fjárreiðulögum og sú vinna yrði unnin í sumar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það verði gert og ég held í raun eina ráðið til að styrkja þessa lagagerð til langframa, eins og þingmaðurinn kom að í ræðunni. Ég óttast líka að í öllu havaríinu næsta haust, þegar ný fjárlög verða lögð fram, muni þessi nýju lög lenda milli stafs og hurðar. Jafnvel þótt við mundum fresta þeim fram yfir áramót tel ég engar líkur á því að ráðist verði í róttækar breytingar korteri fyrir kosningar.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað mjög mikilvægt að það náist sátt og breið samstaða um að breyta fjárreiðulögunum og sérstaklega líka lögum sem snúa að mörkuðum tekjum. En mér hefur ekki fundist skorta á í fjárreiðulögunum - það skortir reyndar á gagnvart mörkuðu tekjunum, það þarf að taka þær út. Við höfum séð fullt af athugasemdum í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem sagt er: Forsætisráðherra gekk gegn fjárreiðulögum. Við höfum fengið slíkar ábendingar í skýrslum Ríkisendurskoðunar. Það þarf auðvitað að láta framkvæmdarvaldið fara eftir lögunum og að það taki ekki þessar ákvarðanir fyrir utan þingið, eins og við hv. þingmaður þekkjum báðir. Þau vinnubrögð eru því miður ekkert nýmæli. Maður þarf ekki að lesa mörg fjárlög til þess. Ég gerði það fyrst eftir að ég kom inn á þingið 2009, þá las ég nokkur fjárlög aftur í tímann til að reyna að átta mig á þessu og svona hafa vinnubrögðin verið. Það endurspeglast líka oft og tíðum í vinnu hv. fjárlaganefndar. Við þurfum að stíga þetta skref og láta finna meira fyrir okkur. Við þekkjum umræðuna um þingsályktunartillöguna sem hv. fjárlaganefnd flutti öll um aðgang að upplýsingum. Það hefur ekki gengið mjög vel, við fáum að fara inn í einhverjar skýrslur og eitthvað slíkt. Það þarf auðvitað að efla sjálfstæði og starf nefndarinnar svo að við fáum það sem við viljum. Svo er eitt dæmi um þessi vinnubrögð sem hv. þingmaður þekkir jafn vel og ég, það er það sem ég hef kallað frystihalameðferð. Þá tekur framkvæmdarvaldið ákvörðun um að frysta hala á einhverri stofnun eða með ákveðnum skilyrðum en sú ákvörðun kemur aldrei á þingskjali inn í þingið. Hún er bara tekin í fjármálaráðuneytinu og viðkomandi fagráðuneyti um að gera það þannig og kemur aldrei fram sem þingskjal. Eitt af því sem við erum að fjalla um í lokafjárlögum núna er til að mynda sá hali sem er á Landspítalanum upp á 2,9 milljarða. Fyrir liggur að þeir hafi staðið sig mjög vel í rekstri á undanförnum árum og þeim er gert að skilyrði að halda sig innan fjárlaga og þá eru ekki dregnir frá þeim þessir 2,9 milljarðar.

Virðulegi forseti. Skil ég hv. þingmann þá þannig að Sjálfstæðisflokkurinn sé reiðubúinn að leggja í þá vinnu?

Já.

Já, gott. Þá er það staðfest. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það. Ég held að það sé alveg rétt að þau vinnubrögð sem við viljum breyta eru ekki eitthvað sem aðeins þessi ríkisstjórn hefur stundað heldur hefur þetta viðgengist í mörg ár. Það gerðist hins vegar eitthvað haustið 2008. Hið sama gerðist fyrir 20 árum í Svíþjóð en þá breyttu menn þar fjárreiðulögum sínum og fóru að taka upp þann mikla og harða aga sem nú viðgengst í þeim efnum. Í meirihlutaáliti fjárlaganefndar kemur fram að nú séu lokafjárlögin lögð fram miklu fyrr en áður hefur tíðkast. Þau eru engu að síður lögð fram 22 mánuðum eftir að fjárlög eru lögð fram, sem er aðeins tveimur mánuðum betur en á árinu 2003. Það er kannski rétt aðeins fyrr en viðgekkst á árunum frá 2000, fyrir utan árið 2002 þegar það tók þrjú ár að leggja fram lokafjárlög. Það hafa vissulega verið stigin hænuskref og betra en engin þannig að við sjáum fram á þann aga sem við þurfum. Það sem ég óttast virkilega, fyrst þessar breytingar á lögum voru ekki lagðar fram núna í vor og við erum að klára að fjalla um þetta núna á þessu vorþingi, að þetta muni einfaldlega hvorki verða fugl né fiskur. Að mínu mati er útilokað að hægt verði að ræða þessar breytingar samhliða fjárlögum ársins 2013.

Virðulegi forseti. Ég skil alveg áhyggjur hv. þingmanns af því hve hægt þokast og get tekið undir það, mér hefur sjálfum oft fundist mikið talað og lítið gert, eins og stundum er sagt. Ég er þó ekki að deila á forustu hv. fjárlaganefndar, það má ekki skilja mig þannig. Hv. þingmaður segir: Það kemur fram í meirihlutaálitinu að lokafjárlögin eru lögð fram fyrr nú en áður, en ég held að við eigum ekki að staldra við það. Ég held að við eigum bara að reyna að koma í gagnið þessum breytingum og verklagi sem við höfum rætt í hv. fjárlaganefnd og engar deilur eru um. Og eitt af því sem nú er rætt, nú veit ég ekki hvort það muni ganga eftir, er að stefna að því að árið 2013 verði lögð fram fyrstu rammafjárlögin, taka umræðuna um þau og marka rammana og vera þá ekki í þessum æðibunugangi á haustin. Hv. þingmaður kom inn á þær breytingar sem urðu í Svíþjóð í kjölfar kreppunnar þar fyrir um 15–18 árum. Það stendur auðvitað upp úr þeirri ferð til Svíþjóðar sem við vorum saman í, ég og hv. þingmaður, þessi agi þar í fjárlögunum. Við erum til dæmis að ræða hluti í lokafjárlögum fyrir árið 2010 sem engum í Svíþjóð dytti í hug að gera eins og gert er í þeim, engum. Ég man eftir því þegar maður var að spyrja þessa ágætu þingmenn, starfsmenn þingsins og starfsfólk stofnana og ráðuneyta, um þessi mál og spurði: Hvernig er staðið að því þegar stofnanir fara fram úr eða þegar lögð eru fram lokafjárlög? Þá skildu menn ekkert um hvað maður var að tala því að þetta þekkist ekki þar. Það er ákveðin „böffer“, ef ég má nota það orð, eða svigrúm í fjárlögunum og því er ekkert breytt, það er bara þannig. Það er auðvitað slíkur agi sem við þurfum til að geta sett okkur langtímamarkmið í ríkisfjármálum í stað þess að vera alltaf með ár fram í tímann. Svo er deilt um afkomu ríkissjóðs en í raun sjáum við hana ekki fyrir löngu seinna, jafnvel ári, einu og hálfu ári eða tveimur árum seinna hver niðurstaðan var 

Virðulegi forseti. Ég þakka félögum mínum í fjárlaganefnd fyrir samstarfið við gerð þessara lokafjárlaga. Í áliti minni hlutans segir að unnið hafi verið ítarlega að þessu frumvarpi og ég held að það sé rétt. Hins vegar er fullyrt í áliti meiri hlutans að nefndin hafi farið yfir frumvarpið með mun ítarlegri hætti en oftast áður. Ég veit hreinlega ekki hvort sú er raunin vegna þess að þetta er ekkert rökstutt. Ég veit að það hefur verið farið ítarlega yfir það en ég óttast að svona ummæli hjálpi ekki í því verkefni sem er fram undan vegna þess að ég efast ekki um að þeir sem hafa setið í fjárlaganefnd á undan okkur hafa líka staðið sig vel þó að þeir hafi kannski ekki séð hætturnar sem við stöndum frammi fyrir núna. Það gerðist nefnilega haustið 2008 að hér varð hrun og það varð ekki bara bankahrun, það er hinn stóri misskilningur í þessu öllu saman, það varð líka annars konar hrun og það hrun snýr að útgjaldaþenslu ríkissjóðs. Í tíð ríkisstjórnar Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks sem tók til starfa árið 2007 voru ríkisútgjöldin aukin um 20% á mestu þenslutímum í sögu þjóðarinnar. Ég held að það hafi líka átt sinn þátt í því að hér varð mikið hrun og að tekjur ríkissjóðs hafi dregist saman eins og raun ber vitni. En það sem átti að gerast við hrunið var að viðhorfsbreytingin átti að eiga sér stað þá, því ef ekki þá, hvenær? Við erum sammála um það sem sitjum í fjárlaganefnd að það verklag sem tíðkast nú og hefur viðgengist um árabil er öllum flokkum um að kenna. En núna átti viðhorfsbreytingin að eiga sér stað og að mínu mati átti að vera búið að ráðast í breytingar á fjárreiðulögum. Það var ekki bara Icesave og öll umræðan þar í kring sem gerði það að verkum heldur líka ítrekuð álit frá Ríkisendurskoðun sem benti á að fjárstjórnin væri með þeim hætti að hún þyrfti nauðsynlega að breytast. Lögð hafa verið fram álit, ekki bara frá minni hluta heldur líka meiri hluta, þar sem vandinn er viðurkenndur, tekið er eftir honum og hvatt er til breytinga, en það hefur lítið sem ekkert þokast. Verst finnst mér í umræðunni þegar þeir sem halda um stjórnvölinn í dag réttlæta núverandi agaleysi með vísun í agaleysi fyrri ára. Það er skref aftur á bak, við komumst ekki upp úr hjólförunum með þeim málflutningi. Ég verð því að viðurkenna að ég varð fyrir töluverðum vonbrigðum þegar fram kom í áliti meiri hlutans að þetta lokafjárlagafrumvarp hafi verið lagt fram mun fyrr en áður hefur verið gert. Í frumvarpinu er tafla sem á að sýna fram á þetta. Það munar tveim mánuðum á árunum 2003 og 2010, þ.e. frá því að frumvarp til fjárlaga er lagt fram og þangað til lokafjárlög liggja fyrir. Þetta eru 22 mánuðir núna en voru 24 árið 2003 og reyndar árið 2005 líka, 27 mánuðir 2009, 26 mánuðir 2008, 29 mánuðir 2007, 2006 27 mánuðir, 24 mánuðir 2005, eins og áður hefur komið fram, og 27 mánuðir 2004. Árin 2002 og 2000 skera sig úr en þar er tímalengdin annars vegar 35 mánuðir og hins vegar 36. Ég held að við komumst ekkert áfram með fullyrðingum um að við stöndum okkur miklu betur en aðrir í fortíðinni. Við ætlum hins vegar að breyta því sem hefur farið aflaga og það er samstaða um það á Alþingi. Ég held hins vegar að ekki sé samstaða um það innan stjórnsýslunnar vegna þess að þá er stjórnsýslan að gefa frá sér vald, vald til að fara aðeins fram úr, taka til sín markaðar tekjur, hækka gjaldskrár örlítið og fleiri hluti sem bent hefur verið á. Ég tel þess vegna mikilvægt að fjárlaganefnd leggi fram nýtt frumvarp til fjárreiðulaga. Það skiptir öllu máli að frumvarpið komi frá Alþingi vegna þess að Alþingi ætlar sér að breyta lögum sem því miður hafa reynst Íslandi til óheilla. Þetta frumvarp á að leggja fram í haust og fjalla um það samhliða framlagningu frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2013. Reynsla mín af fjárlagavinnu er sú að þetta er gríðarleg vinna, borgarafundir úti um allt land, það er skorið niður í heilbrigðismálum og umfjöllun og vinna á bak við það hefur þýtt gríðarlega mikla vinnu, fjölda funda, og að ætla sér að fara um leið yfir ný fjárreiðulög er að mínu mati ekki ráðlegt. Það gæti hins vegar farið svo að ekki náist að klára nýtt frumvarp til fjárreiðulaga vegna þess að fjárlögin fyrir árið 2013 verða í fyrirrúmi en hvað gerist næsta vor? Jú, þá verða kosningar og fyrir kosningar vinnast oft ekki stór mál á Alþingi. Það er í rauninni reynsla sem við ættum að læra af en ekki stefna að. Í gær var utandagskrárumræða um aga í ríkisfjármálum. Ég fagnaði því að hún færi fram vegna þess að ég hafði sjálfur efnt til sambærilegrar utandagskrárumræðu fyrir nokkrum mánuðum. Í umræðunni var fullyrt að lyft hefði verið grettistaki í þessu máli. Ég held að það sé ekki rétt. Ég held hins vegar að það sé rétt að núna sé samhljómur um að breyta hlutunum. Lögð hefur verið fram þingsályktunartillaga þar sem allir flokkar lýsa sig reiðubúna til að breyta vinnubrögðum og koma að þeirri vinnu. Þetta er í rauninni í samræmi við þá skýrslu sem gerð var, rannsóknarskýrsluna eftir hrunið. Það var líka fullyrt að þingsköpum hefði verið breytt til þess að efla starf fjárlaganefndar. Ég er ekki sannfærður um að það sé reyndin vegna þess að í þingsköpunum var ákvæði sem í raun kvað á um að fjárlaganefnd ætti að veita efnahags- og skattanefnd umsögn um tekjuhluta fjárlaga, ekki öfugt eins og hefur tíðkast í áraraðir. Það leiddi til þess að engin umsögn kom frá efnahags- og skattanefnd og umfjöllunin í fjárlaganefnd um tekjuhlutann, sem er helmingurinn af fjárlögum hvers árs, var nánast enginn. Nú veit ég, vegna þess að ég hef séð drög að breyttum þingsköpum, að þetta ákvæði verður tekið út, menn hafa séð að þetta voru mistök. Það gerðist líka að safnliðir, svokallaðir, voru teknir úr fjárlaganefnd og fyrrverandi formaður fjárlaganefndar fullyrti að það væri verið að útrýma kjördæmapoti. Ég held hins vegar að það sé rangt. Ég held að það muni viðgangast áfram en ég hef líka áttað mig á að það eru mismunandi viðhorf til þess hugtaks á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi. Þegar höfuðborgarþingmenn vinna fyrir sitt kjördæmi er það ekki kallað kjördæmapot en það á hins vegar við þegar við landsbyggðarþingmenn vinnum fyrir umbjóðendur okkar. Hluti af safnliðunum var færður yfir í ráðuneytin og fullyrt var að þetta yrði unnið með faglegri hætti. Ég hef ekki séð nein rök á bak við þá fullyrðingu. Nú er þetta einfaldlega unnið þannig að starfsmenn ráðuneytisins, embættismenn, ráðstafa þessu fé. En hver ræður á endanum? Jú, það er ráðherra. Ráðherra hefur valdið, embættismenn hafa ekkert raunverulegt vald þannig að þegar allt kemur til alls tókst fjárlaganefnd að auka ráðstöfunarfé ráðherra, margfalda það í sumum tilfellum. Til að mynda hefur ráðstöfunarfé menntamálaráðherra verið nánast tífaldað. Við ræddum það áðan að við hefðum farið í góða ferð til Svíþjóðar og hún var vissulega góð. Sænskur þingmaður sagði við mig í gamansömum tón: Höskuldur, eftir að við tókum upp aga í ríkisfjármálum fyrir um 20 árum gátu ráðherrar sett fé í ýmsa málaflokka eftir sínum hentugleikum. Þeir höfðu ráðstöfunarfé og gátu deilt því út í ýmis gæluverkefni. Við höfum séð það í gegnum tíðina þegar ráðherrar ljúka störfum eða þegar kemur að þingkosningum að gæluverkefni þeirra fá allt í einu ómælt fé, því miður. Og hann sagði: Hugsaðu þér hvað við vorum á vondum stað þegar þetta var raunin. Ég gat ekki hlegið að þessu, ég var nánast miður mín þegar ég uppgötvaði að þegar við áttum í rauninni að vera að auka aga vorum við á margan hátt að stíga skref í öfuga átt, og mér fannst það með eindæmum sorglegt svo ég taki ekki sterkar til orða. Núna ríkir samstaða um að minnka hinar mörkuðu tekjur einstakra ríkisstofnana og, eins og ég skil umræðuna, leggja þær af. Framkvæmdarvaldið er hins vegar að leggja fram frumvörp sem miða að því að stofnun eins og RÚV fái sínar mörkuðu tekjur 100% og við deildum um það hér í desember að Fjármálaeftirlitið fengi um 500 millj. kr. aukningu út af mörkuðum tekjum sem áttu að renna í fjárlagaeftirlit. Þá erum við kannski komin að kjarna málsins. Við komumst ekkert áfram ef núverandi meiri hluti ætlar að fullyrða hér, þvert á staðreyndir, að lyft hafi verið grettistaki hvað varðar aga í ríkisfjármálum. Í áliti meiri hluta fjárlagagnefndar eru nefnilega góðir sprettir. Þar eru góðir sprettir og margt gott og ég finn það á hv. formanni fjárlaganefndar að hún er öll af vilja gerð að breyta því fyrirkomulagi sem hér hefur verið við lýði. Ég held hins vegar að þegar við stöndum fyrir breytingum á fjárreiðulögum næsta haust gerist það sama og gerist oft með formenn nefnda á Alþingi, þeir þora ekki að fara gegn tillögum sem koma frá ráðherra úr eigin flokki og nú er það svo að bæði formaður fjárlaganefndar og fjármálaráðherra eru úr sama flokki. Við höfum staðið frammi fyrir því ítrekað í fjárlaganefnd að forsvarsmenn stofnana fara fram úr þeim fjárheimildum sem þeir hafa. Ég tók eftir því að ritstjóri Fréttablaðsins, hinn ágæti Ólafur Stephensen, benti á það í leiðara að það væru í rauninni engin viðurlög við því þegar menn færu fram úr. Hann nefndi reyndar aðeins eina stofnun máli sínu til stuðnings en það eru fjölmargar stofnanir þar sem hægt er að sýna fram á hið sama. Nú er staðan þannig að 131 fjárlagaliður er með útgjöld sem eru umfram 4% af fjárheimildum. Það er grafalvarlegt mál. Það sem ég held að verði að gerast er að við komum okkur saman um forsendurnar, eins og gert er í Svíþjóð. Við verðum að hafa umgjörðina þannig að það sé nánast enginn ágreiningur um þann hagvöxt sem verði á árinu, um verðbólgu, og þær grunnforsendur sem liggja á bak við fjárlagagerð hvers árs. Svíar og Norðurlandaþjóðirnar ræða þessi mál reyndar á vorin. Við ræðum þetta bara um leið og við ræðum útgjöld í fjárlögum. Ég tel algert grundvallaratriði að rammi fjárlaga eða sá peningur sem við ætlum að eyða liggi fyrir á vorin. Þetta skiptir öllu máli, virðulegi forseti. Í Svíþjóð er þetta þannig að það hvarflar ekki að nokkrum einasta þingmanni að leggja til að settir verði peningar sem ekki eru til í einstök verkefni, hversu gott sem verkefnið er og göfugt. Sá hinn sami væri alltaf spurður að því hvar hann ætlaði að fá peningana. Þetta þýðir í rauninni að Svíar fara ekki í sólarlandaferðir nema þeir viti hvað þeir mega eyða í sólarlandaferðina og þegar þeir koma heim liggur þetta allt fyrir. Við förum í sólarlandaferð, Íslendingar, eins og staðan er núna, og höfum ekki hugmynd um hvað við höfum mikla fjármuni til að eyða, og eins og gengur og gerist fer það stundum úr böndunum og menn fara fram úr sér, eins og hefur kannski tíðkast með Íslendinga í sólarlandaferðum, og svo taka menn á því þegar komið er heim og vinna myrkranna á milli til að láta enda ná saman. Það gerðist hins vegar í október 2008 að þetta var ekki lengur hægt vegna þess að ríkissjóður var tómur. Nú er staðan þannig að skuldastaðan er um 100% af vergri þjóðarframleiðslu, sem er grafalvarlegt mál. Sumir segja reyndar að það sé mun meira og að við höfum ekki tekið til greina atriði sem gera skuldastöðuna enn verri. Ég læt þetta nægja í bili. Ég þakka hv. fjárlaganefnd fyrir samstarfið við þetta nefndarálit og vona að samstarfið verði áfram gott.

Virðulegi forseti. Ræða hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar hér áðan var reyndar minnst um dagskrárliðinn lokafjárlög heldur fabúleringar um fjárlög og vinnubrögð og eitthvað sem er að bögglast í kollinum á hv. þingmanni, en aðrir eru ekki alveg með á nótum hvað er að gerast. Hv. þingmaður sagði þó eitt. Hann sagði að stjórnsýslan streittist á móti, og bætti við síðar í ræðu sinni að formaður fjárlaganefndar mundi ekki standa sig í stykkinu þegar á reyndi. Formaðurinn mundi guggna, hann mundi bogna á endanum undan ráðherra úr eigin flokki þegar kæmi að því að breyta til frekar en gert hefur verið í vinnu við fjárlagagerð, væntanlega vinnu við lokafjárlög og ríkisreikning og annað sem snýr að fjármálum ríkisins. Þetta finnst mér stór orð. Mér finnst að hv. þingmaður eigi að útskýra hvar í stjórnsýslunni sé verið að streitast á móti því að laga vinnulagið og ná tökum á ríkisfjármálunum. Eru það embættismenn og þá hvaða embættismenn? Ráðuneytisstjórar? Er það fólkið á dekkinu? Hvar í stjórnsýslunni er verið að streitast á móti? Eru að mati hv. þingmanns einhverjir þeirrar skoðunar, sem hann hlýtur að þekkja af eigin raun, að vilja ekki að hlutirnir lagist? Einnig vil ég biðja hv. þm. Höskuld Þórhallsson að útskýra frekar en hann gerði áðan þá vissu sína að ágætur formaður fjárlaganefndar muni ekki standa sig í stykkinu þegar kemur að gerð fjárlaga í haust og breyttum vinnubrögðum, t.d. varðandi fjárreiðulög o.s.frv. Þar finnst mér ómaklega að formanni fjárlaganefndar vegið.

Virðulegi forseti. Ég sagði ekki að hv. formaður fjárlaganefndar mundi ekki standa sig í stykkinu. Ég sagði ekki að hún mundi bogna eða svigna. Ég sagði hins vegar að reynsla mín úr þinginu væri þannig að formenn nefnda vildu ekki ganga fram gegn þeim tillögum sem ráðherrar, sérstaklega úr þeirra eigin flokki, legðu fram. Það er afar erfitt að svara svona fullyrðingum sérstaklega þegar ekki er rétt með farið.

Forseti. Formaðurinn mun ekki þora, var orðrétt það sem hv. þingmaður sagði áðan. Ég óska eftir því að hann útskýri betur hvort það eigi við sérstaklega um formann fjárlaganefndar og þá hvers vegna, hvað í fari hv. formanns og hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur bendir til þess að mati þingmannsins að hún muni ekki þora þegar á reynir. Eins og ég sagði áðan fjallaði hv. þingmaður minnst um lokafjárlögin sem eru þó ágætisniðurstaða og vísbending um hver undirliggjandi rekstur ríkisins var á árinu 2010, mjög góð vísbending um að rúmu ári eftir hrunið „svokallaða“, sem margir vilja nú kalla, hafi undirliggjandi rekstur og raunverulegur rekstur ríkissjóðs verið með ágætum. Hann skilaði yfir 10 milljarða afgangi frá því sem áætlað var. Raunverulegur rekstur ríkisins gerði það. Það sýnir að þær áætlanir sem við settum okkur fyrir fjárlög 2010, eftir að hafa rifið upp gildandi fjárlög á miðju ári 2009, stóðust og gott betur þrátt fyrir stanslausar hrakspár um annað, um að þetta mundi ekki ganga og við mundum ekki standa okkur. Annað hefur komið í ljós. Hv. þingmaður á líka að vera minnugur þess að jafnvel þótt við séum væntanlega nú í síðasta skipti að ræða um fjárlög án þess hafa gildandi rammafjárlög til að miða okkur við, því eins og hv. þingmaður veit mun það vera tekið upp á næsta ári, erum við samt að vinna eftir ákveðinni efnahagsáætlun, ákveðnum ramma sem við settum okkur í samstarfi við aðrar þjóðir. Hann erum við að halda að langstærstum hluta og miklu betur en nokkurn mann óraði fyrir. Við erum ekki í sólarlandaferð upp á krít í þessum stjórnarmeirihluta. Við erum ekki í þeim hópi sem kemur við afgreiðslu fjárlaga á hverju hausti og hvetur til aukinna útgjalda heldur þvert á móti.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara niður á sama plan og hv. þingmaður er gjarnan og mig langar að segja að það er ekki möguleiki að hann nái að spilla því góða samstarfi sem hefur ríkt á milli mín og formanns fjárlaganefndar. Ég benti á áðan hvernig þetta hefur legið fyrir mér, og ég vil kannski taka það fram að fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra átti sér einhvern þann harðasta talsmann sem núverandi varaformaður fjárlaganefndar er. Að mínu mati hefur aldrei fyrr í sögu Alþingis fundist jafnharður talsmaður síns ráðherra og varaformaður fjárlaganefndar. Mig langar að taka fram að ég sagði ekki að hv. formaður fjárlaganefndar mundi ekki þora. Ég benti hins vegar á þau skref sem þyrfti að hræðast. Hér er fullyrt að ég hafi hvatt til útgjaldaaukningar. Ég veit ekki betur en ég hafi lagt til minni útgjöld, t.d. hvað heilbrigðismálin snertir. Af hverju fer hv. þingmaður ekki rétt með hvað það snertir? Svo hlær hann eins og þetta sé í lagi. Þetta er bara ekki umræða, hv. þm. Björn Valur Gíslason, sem er þinginu til sóma. Þetta eru einfaldlega rangar fullyrðingar. Mig langar líka að segja að á árinu 2008 lagði Framsóknarflokkurinn til að það yrði ekki 20% útgjaldaaukning á ríkisfjármálum. Það er svo rangt sem haldið er fram að áætlanir þessarar ríkisstjórnar standist. Við höfum bent á í áliti minni hlutans að frumjöfnuðurinn er um 5,5% verri en áætlanir gerðu ráð fyrir  Ég ætla að segja eitt að lokum, virðulegi forseti, 

Forseti vill brýna fyrir hv. þingmönnum að virða þau tímamörk sem gefin eru í umræðunni.

Virðulegi forseti. Út af orðaskiptum hv. þingmanna áðan vil ég segja að það er mikilvægt að við tölum af raunsæi og horfum af raunsæi á rekstur ríkissjóðs. Niðurstaðan fyrir árið 2010 er með þeim hætti að í raun og veru er afkoman 22,7 milljörðum verri en gert var ráð fyrir. Það er bara staðreynd. Það var gert ráð fyrir að frumjöfnuður yrði tæpir 100 milljarðar, eða 98,8 milljarðar svo að ég sé nákvæmur, en niðurstaðan er hins vegar 123,3 milljarðar. Það er auðvitað mikilvægt að við ræðum þetta út frá staðreyndum þannig að við áttum okkur á viðfangsefninu, þ.e. hversu mikilvægt það er að ná jöfnuði í ríkisfjármálum. Það er ekki vandamál að finna verkefni til að eyða peningum í, séu þeir til, en við megum ekki detta niður í umræðu þar sem menn koma og segja: Við náðum alveg frábærum árangri - þegar tölurnar og staðreyndirnar eru með allt öðrum hætti. Það er mjög mikilvægt að við horfum raunsætt á vandamálið. Gert var ráð fyrir, eins og kemur fram í minnihlutaálitinu um skýrslu fjármálaráðherra um áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum, að fyrir árið 2010 yrði tekjujöfnuður neikvæður um 3% af landsframleiðslu en hann varð hins vegar neikvæður um 5,5%. Við verðum auðvitað að horfast í augu við þetta. Svo getum við greint og rætt það hvað varð í raun og veru þess valdandi að þetta gerðist. En það eru ofboðslega mörg viðvörunarljós sem blikka og við megum ekki og eigum ekki að gera lítið úr þeim. Aðeins út af umræðu milli hv. þingmanna áðan, ég ætla svo sem ekki að staldra við hana sjálfa, en í allri hv. fjárlaganefnd er sameiginlegur skilningur, samvinna og samstarf við fjármálaráðuneytið og þá starfsmenn sem sinna þessum málum þar. Aðalatriðið að mínu viti er að efla fjárstjórnarvald og fjárstýringarvald þingsins gagnvart verkefninu sem við erum með. Það sem ég var að tala um áðan og fór yfir og kemur fram í minnihlutaálitinu, sem ásamt mér undirrita þrír aðrir hv. þingmenn, Kristján Þór Júlíusson, Höskuldur Þórhallsson og Illugi Gunnarsson, er að gert er ráð fyrir því í fjárlögum að rekstur ríkisins kosti 560 milljarða en niðurstaðan er hins vegar 602, ónýttar fjárheimildir eru færðar á milli ára og síðan er halli upp á tæpa 23 milljarða. Við verðum því að vanda okkur. Það þarf að efla fjárstýringarvaldið, taka mörkuðu tekjurnar inn í ríkissjóð og setja hverja einustu stofnun inn á fjárlagalið. Við höfum nefnilega tækin til að bregðast við þegar viðkomandi stofnanir keyra fram úr. Við erum t.d. nýbúin að fá kynningu frá fjármálaráðuneytinu á þeim ábendingum og mati ráðuneytisins og eins og ég hef sagt er að mínu mati boltinn hjá okkur í hv. fjárlaganefnd. Á næsta fundi nefndarinnar verða einmitt viðkomandi ráðherrar kallaðir inn og spurðir út í það hvers vegna þeir hafi ekki brugðist við með þeim hætti sem til er ætlast. Þetta tvennt er mjög mikilvægt að verði gert, annars vegar að færa mörkuðu tekjurnar í ríkissjóð og að allt fari inn á fjárlagalið og hins vegar að fylgja því eftir og fá betri aðstöðu til að fylgjast með og fara í þá greiningarvinnu á fjárlögum sem við þurfum að gera. Það sem ég hef vakið athygli á og komst ekki yfir í fyrri ræðu minni áðan og ætla að gera núna er það að mikilvægt er að við áttum okkur á því - auðvitað vil ég þakka bæði Ríkisendurskoðun og fjármálaráðuneytinu og þeim sem hafa komið að þessari vinnu og aflað upplýsinga sem óskað var eftir - að í frumvarpi til lokafjárlaga, sem er lagt fram af hæstv. fjármálaráðherra og skrifað af starfsmönnum hans í fjármálaráðuneytinu, er samhljómur þar sem textinn í frumvarpinu tekur algerlega undir skoðanir og vinnu hv. fjárlaganefndar. Ég sé því ekki þær girðingar sem eiga að vera á milli framkvæmdarvaldsins annars vegar og þingsins hins vegar. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við höldum þessari vinnu áfram og dettum ekki í þann farveg að pexa og rexa um eitthvað sem gæti hugsanlega truflað það. Niðurstöður í kaflanum frá fjármálaráðuneytinu, sem er mjög góður og lagður fram af hæstv. fjármálaráðherra, eru nákvæmlega þær sem búið er að ræða um í hv. fjárlaganefnd. Ég ætla ekki að lesa úr frumvarpinu í heild sinni en bendi á að hv. þingmenn geta kynnt sér það vel og eiga að gera það. Þar eru niðurstöður ráðuneytisins með þessum hætti, þá erum við að fjalla um sértekjurnar og það er akkúrat sú umræða sem hefur farið fram í nefnd: Ákvarðanir um ráðstöfun á ríkistekjum einungis teknar í fjárlögum og fjáraukalögum. Eftiráheimildir í lokafjárlögum leggjast af. - Það er ein gagnrýni minni hlutans gagnvart þeim fjárveitingum sem verið er að úthluta í gegnum lokafjárlög, löngu eftir að búið er að ráðstafa þeim. Það er auðvitað algerlega óþolandi. Óvissu eytt um það hverjar séu fjárheimildir stofnana á fjárlagaárinu. - Það er vitanlega meginmarkmiðið. Útgjaldavöxtur í gegnum sjálfvirkt streymi ríkistekna til stofnana leggst af. Einfaldar fjárlagagerð og reikningsskil stofnana, gerð ríkisreiknings og lokafjárlaga. Styrkir og einfaldar fjármálastjórn ríkisstofnana og ríkisins í heild. Styður við útgjaldamarkmið rammafjárlagagerðar. Styður við fjárveitinga- og fjárstjórnarvald Alþingis. Þetta er skrifað af hálfu starfsmanna fjármálaráðuneytisins í umboði hæstv. ráðherra og þarna erum við algerlega sammála. Ég segi hins vegar aftur að það vekur ákveðnar áhyggjur að enn skuli unnið með öðrum hætti í einstaka ráðuneytum og það er auðvitað okkar verkefni að fylgja því eftir að þessi markmið gangi fram. Það er gríðarlega mikilvægt að þessi markmið nái fram að ganga og þær breytingar sem verður að gera á rekstri ríkisins og ríkisfjármálunum og yfirsýn þingsins yfir ríkisfjármálin, eins það að hv. fjármálanefnd geti sinnt eftirlitsskyldu og eftirlitshlutverki sínu. Við megum því ekki hvika frá því að koma þessu fram. Samhljómur er milli ráðuneytis og nefndar og það gefur augaleið að við verðum að klára þetta verkefni.

Virðulegi forseti. Í stuttu andsvari gefst ekki tími til að svara öllu sem að manni er beint. Mér tókst þó á nokkrum sekúndum að benda á að staða ríkissjóðs væri í rauninni mun verri en þingliðar meiri hlutans vildu vera láta. Eins og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson kom að þá var í fjárlögum 2010 gert ráð fyrir að tekjujöfnuður ársins yrði neikvæður um 98,8 milljarða kr. en hann reyndist neikvæður um 123,3 milljarða samkvæmt ríkisreikningi 2010. Frumjöfnuður samkvæmt ríkisreikningi er neikvæður um 84 millj. kr. eða 5,5%. Í skýrslu fjármálaráðherra um áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum 2009–2013 var gert ráð fyrir að frumjöfnuður yrði neikvæður um 3% af landsframleiðslu. Eins og kemur skýrt fram í nefndaráliti okkar sem stöndum að því í minni hlutanum er þessi árangur í rauninni helmingi verri en upphaflega var stefnt að. Mig langar að vekja athygli á skýrslu fjármálaráðherra um áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum vegna þess að í þeirri skýrslu koma fram þau markmið sem ríkisstjórnin ætlaði sér að ná. Ég man eftir því þegar þessi skýrsla var rædd að sumum fannst markmiðin ekkert sérstaklega háleit. Undirliggjandi grunnur ríkisfjármála, atvinnulífið og íslenska krónan mundu gera það að verkum að við ættum að ná okkur fyrr út úr kreppunni en ríkisstjórnin vonaðist sjálf til. En jafnvel þó að markmiðin hafi verið lágstemmd hefur ríkisstjórninni ekki tekist að ná þeim og þar liggur hundurinn grafinn. Mig langar að benda á töflu sem Hagstofan lagði fram þar sem verðbólgan átti að vera komin niður í 1,6% á þessu ári. Á síðustu 12 mánuðum hefur hún mælst yfir 6% sem sýnir í rauninni hversu langt ríkisstjórnin er frá því að ná þeim markmiðum sem að var stefnt. Síðasta haust áttaði ríkisstjórnin sig á því að hún mundi ekki ná fram þeim markmiðum sem hún setti sér varðandi heildarjöfnuð vegna þess að hún talaði í sífellu um frumjöfnuð, sem gefur ekki rétta stöðu til kynna því að þar eru fjármagnsliðir ekki teknir með í reikninginn, þá breytti hún markmiðum sínum. Nú eiga þessi markmið að nást á næstu árum og við höfum þá skýrslu einnig til grundvallar. En þegar kemur að því að dæma ríkisstjórnina, hvort hún hafi staðið sig vel eða illa, þá verður einmitt skýrsla fjármálaráðherra um áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum 2009–2013 lögð til grundvallar. Þar liggur hundurinn grafinn. Það er líka ágætt að benda á, af því að við vorum að ræða aga í ríkisfjármálum þó að hv. þm. Björn Valur Gíslason vildi gera lítið úr þeirri umræðu, að agi er einfaldlega meginmálið. Við erum að reyna að koma á aga í ríkisfjármálum og við erum að athuga hvort það hafi tekist. Bæði skýrsla meiri hlutans og minni hlutans fjalla í rauninni um það hvort við höfum náð fram tilætluðum aga. Við verðum að horfast í augu við það þegar við skoðum þær skýrslur sem liggja fyrir að fjárheimildum er ekki alltaf skipt rétt innan ársins og þess vegna sýnir dreifing fjárheimilda ekki útgjaldadreifingu fjárlagaliða. Þetta skekkir umræðuna, virðulegi forseti, og gerir hana því miður ómarkvissari. Fjármálaráðuneytið nefnir 36 liði á fjárlögum í veikleikamati og í því mati eru 25 með útgjöld umfram heimildir. Þetta veikleikamat er talið endurspegla raunverulega veikleikaþætti í rekstri. Nú hefur fjármálaráðuneytið sjálft sett sér viðmið, hið svokallaða 10% viðmið, sem er því miður ekki alltaf farið eftir. Það sem ég vil hins vegar benda á er að þetta eiga að vera lög frá Alþingi, þetta eiga ekki að vera viðmiðunarreglur sem ráðuneyti setur. Þetta á að liggja kýrskýrt fyrir í lögum. Þá kem ég að því sem ég hef áður nefnt í umræðunni, að jafnvel þótt eftirlitshlutverkið sé á hendi Alþingis skiptir kannski ekki öllu máli að efla það ef við setjum ekki raunveruleg viðurlög við því að fara fram úr fjárheimildum hvers árs. Ég held að þetta skipti gríðarlega miklu máli. Við ræddum það í fjárlaganefnd að þessi tæki vantaði einfaldlega og það að veita áminningu væri kannski það drastísk aðgerð að menn veigruðu sér við að fara þá leið. Þetta eru hlutir sem ég mundi vilja sjá í verðandi fjárreiðulögum og ég tel afar mikilvægt að við náum fram. Það sem við verðum að horfast í augu við er að ráðuneytin hafa ekki gripið til nauðsynlegra aðgerða til að bregðast við veikleikum í rekstri. - Hv. þm. Björn Valur Gíslason bað mig að persónugera það fólk. Það geri ég aldrei, ég vil ekki persónugera það fólk, að sjálfsögðu ekki. - Ég ítreka að ég tel að framkvæmdarvaldið eða stjórnsýslan hafi allt of mikil völd umfram Alþingi. Það er ekki bara ég sem hef haldið því fram, í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis stendur það svart á hvítu að styrkja þurfi Alþingi gagnvart framkvæmdarvaldinu. Samþykkt var þingsályktunartillaga af öllum flokkum um að þau skref yrði að stíga að styrkja Alþingi gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég held að sú styrking fari fram innan fjárreiðulaga vegna þess að hið raunverulega vald liggur, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr, í fjárheimildum. Ég ætla svo sem ekki að hafa þetta mikið lengra í bili en mun að sjálfsögðu bregðast við fyrirspurnum ef þær koma.

Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé hverju þingi hollt að hafa þingmenn sem eru gagnrýnir á framkvæmdarvaldið og sérstaklega hið fjármálalega vald hverju sinni, þannig að ég fagna þeim ræðum sem hv. þingmenn hafa haldið hér í dag. Það sem þeir eru að ræða um er vandamál sem menn hafa glímt við lengi. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson telur að ekki sé hægt að framfylgja hófstillingu og temprun framkvæmdarvaldsins nema með einhverjum hætti að koma böndum á þá sem fara með framkvæmd fjárheimilda Alþingis og hann talar um viðurlög. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hvernig viðurlög telur hann að dugi til þess að koma böndum á hina bersyndugu, þ.e. þá sem þá væntanlega ár eftir ár fara fram úr sem stjórnendur ríkisstofnana? Ég vildi gjarnan fá að skyggnast ofan í hugardjúp hv. þingmanns um það mál. Þá mundi hann kannski líka svara þeirri spurningu: Hver er ábyrgur fyrir því, gæti verið, ef allt er skoðað og menn leita aftur til upphafsins, að það kynni að vera Alþingi sem ekki tæki nægilegt tillit til þarfa sumra mjög þýðingarmikilla stofnana? Ég spyr hv. þingmann um það, því að þetta er ekki mjög einfalt mál þó að ég hafi samúð með málflutningi hv. þingmanns. Svo segi ég honum að það er rangt hjá honum að ríkisstjórninni hafi gengið seint að komast út úr kreppunni, kreppan er frá. Hv. þingmaður hefur væntanlega séð hagspá Arion banka, sem ég veit að hann hefur mikla trú á, sem kom út í gær. Þar les hann það, samkvæmt greiningardeild bankans, að hagvöxtur á þessu ári verður að mati bankans 3%, 4% á næsta ári. Það er það hæsta sem þekkist í Evrópu. Það heitir nú að komast í gegnum kreppu, frú forseti.

Virðulegi forseti. Var þetta yfirlýsing frá hæstv. utanríkisráðherra um að kreppunni væri lokið, að ríkisstjórnin hefði náð böndum yfir ástandið í þjóðfélaginu og það væru engin vandamál eftir að leysa? Mig þætti gaman að heyra svar hæstv. ráðherra við þessu. Eins og ég minntist á áðan er verðbólgan í 6,4%, hvorki meira né minna. Það fjölgaði á vanskilaskrá Creditinfo um 1.500 einstaklinga. Þar eru hátt á 30 þúsund manns á vanskilaskrá. Hæstv. utanríkisráðherra spurði mig hvernig ég vildi sjá heimildum beitt og notaði svo orðin „til að refsa“. Ég notaði ekki orðið „refsa“ í minni ræðu.  Ég lít ekki á þetta sem léttvægt atriði. Ég lít á þetta sem stórt vandamál vegna þess að agi í ríkisfjármálum endurspeglast þarna. Hann er lítill sem enginn og ítrekað koma fram skýrslur frá ríkisendurskoðanda sem segja að þar sé víða pottur brotinn. Ég veit vel að Alþingi ræður, ég átta mig alveg á því, en ég vil líka minna hæstv. ráðherra á það að þegar kreppan skall á stigu fram tvær þingkonur, sem voru í meiri hluta með hæstv. utanríkisráðherra, og sögðu að þeim liði eins og þær væru afgreiðslukonur á kassa, þær væru hér 

Nú veit hv. þm. Höskuldur Þórhallsson auðvitað að hann er að tala við ráðherra sem er yfir stofnunum sem hlutfallslega fæstar fara fram úr heimildum, af því að ég veit að hann þekkir fjárlögin. En þetta er ekki léttvægt mál fyrir mér, þetta er umræða sem ég hef tekið þátt í mjög lengi - mjög lengi með hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni sem hér var á dögum með okkur einu sinni. Maður veltir því fyrir sér með hvaða hætti er hægt að beita eða afla heimilda til þess að reyna með einhverjum hætti að koma viðurlögum fram gagnvart þeim sem fara fram úr fjárlögum. Á þeim tíma veltu menn fyrir sér áminningu, já, og jafnvel uppsögnum. Það eru kostir og gallar við hvort tveggja. Það sem mig fýsir að vita, af því að hv. þingmaður talaði af nokkrum þrótti um að það væri nauðsynlegt tæki að hafa viðurlög, hvers konar viðurlög er það sem hann telur að eigi að beita stjórnendur opinberra stofnana sem fara fram úr fjárheimildum? 

Virðulegi forseti. Vandinn liggur í því að ráðuneytin beita ekki þeim heimildum sem eru til staðar. Ég held að þar liggi vandinn fyrst og fremst. Það þarf einfaldlega að skýra þau valdboð sem eru nú fyrir hendi þannig að það liggi algerlega kýrskýrt fyrir hvað eigi að gera ef forstöðumaður stofnunar fer ítrekað fram úr fjárlögum. Í dag er staðan þannig að ekki er farið eftir þeim heimildum sem eru til staðar. Ef það er reyndin mun ekkert gerast. Ef hæstv. utanríkisráðherra hefði komið fyrr og hlustað á ræðu mínu þá viðurkenndi þar ég fúslega að þessi umræða hefur staðið lengi og að vandamálið snýr ekki að einum flokki, það snýr að öllum flokkum. Þess vegna vildi ég að allir flokkar legðu fram breytingar á fjárreiðulögum. En ég ætla að ítreka þau orð mín að ef við breytum þessu ekki á þessu þingi munum við aldrei breyta því. Ég er þeirrar skoðunar. Ég hef fulla trú á formanni fjárlaganefndar, jafnvel þó að einhver hafi reynt að gera lítið úr þeirri trú minni.

Ekki … og ég hef.

Jú, jú, örugglega sömu. Ég benti hins vegar á að reynslan væri sú að þegar frumvörp kæmu frá ráðuneytinu væri tregða til þess að fara gegn því sem ráðherrann hefði lagt til. Það þekkir hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Ég veit að hann talaði um svokallað ráðherraræði þegar hann var hér í stjórnarandstöðu og mundi svo sannarlega vilja breyta því, og ég vona að hann hafi ekki skipt um skoðun þó að hann sitji hinum megin borðsins núna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, nr. 88/2005. Ekki mundi ég kalla þetta æsispennandi frumvarp, eflaust væri þó hægt að fjalla um það í löngu máli  Það kemur fram og er viðurkennt fúslega í greinargerð með frumvarpinu að þetta frumvarp hafi verið lagt fram án nægilegs samráðs við hagsmunaðila og ber að fagna þeirri hreinskilni sem þar kemur fram af hálfu fjármálaráðuneytisins. Um það er það að segja að efnahags- og viðskiptanefnd taldi nauðsynlegt í upphafi umfjöllunar sinnar um þetta mál að fara þess á leit við tollyfirvöld að þau viðhefðu samráð við umrædda hagsmunaaðila í von um að það leiddi til ásættanlegrar niðurstöðu fyrir báða aðila. Þetta samráð lýtur að þeirri starfsemi sem hraðsendingafyrirtæki í landinu hafa haft með höndum á undanförnum árum, en það er eitt af meginákvæðum frumvarpsins að heimild tollmiðlara til að afhenda hraðsendingar til notkunar innan lands áður en tollskjöl eru látin tollstjóra í té verði felld brott. Ástæðan er sú að þetta fyrirkomulag hefur torveldað verulega tolleftirlit og taldi fjármálaráðuneytið nauðsynlegt að bregðast við því. Fram hefur komið í umfjöllun nefndarinnar að í þessu máli vegast annars vegar á þörf fyrir aukið eftirlit með hraðsendingum, ekki síst með tilliti til skipulagðrar glæpastarfsemi, og hins vegar hagsmunir viðskiptalífsins af hraðsendingum, en þær hafa aukist hröðum skrefum í atvinnulífi okkar á liðnum árum og eru núna orðnar tæpur helmingur af almennum sendingum eða 42%. Þetta samráð átti sér stað í kjölfar frumkvæðis efnahags- og viðskiptanefndar og aðilar lýstu þeim sameiginlega skilningi að því loknu að mikilvægt væri að þróa viðunandi eftirlit með hraðsendingum, eftir atvikum þannig að upplýsingar um kennitölur innflytjenda og sendenda, vörulýsingar o.fl., bærust inn í tollkerfið innan ákveðins tímaramma. Auk þess var viðurkennt mikilvægi þess að þegar innflutningur væri háður innflutningsskilyrðum tryggðu hraðflutningafyrirtæki að skilyrðum væri fullnægt áður en vara væri afhent innflytjanda. Efnisbreytingin sem efnahags- og viðskiptanefnd leggur til í kjölfarið á þessu samráði er sú að 3. gr. frumvarpsins kveði á um að tollmiðlara verði heimilt að afhenda hraðsendingu til notkunar innan lands án greiðslu aðflutningsgjalda, enda láti hann tollstjóra tímanlega í té með rafrænum hætti upplýsingar um nöfn og kennitölur sendanda og innflytjanda auk upplýsinga um verðmæti, tegund og þyngd sendingar og setji tryggingu fyrir greiðslu aðflutningsgjalda. Þetta er meginefni þeirra breytinga sem ég vil vekja athygli á í tengslum við þetta frumvarp. Ég vísa að öðru leyti í nefndarálit efnahags- og viðskiptanefndar. Fulltrúar allra flokka í nefndinni standa á bak við þetta álit að undanskildum Framsóknarflokknum en þeirra fulltrúi var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir álitið rita Helgi Hjörvar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Skúli Helgason, Tryggvi Þór Herbertsson, með fyrirvara, Lilja Mósesdóttir, Magnús M. Norðdahl og Jón Gunnarsson, með fyrirvara.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um brottfall ýmissa laga á sviði fræðslumála. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund Agnesi Guðjónsdóttur frá mennta- og menningarmálaráðuneyti. Einnig bárust umsagnir frá Kennarasambandi Íslands, Landgræðslu ríkisins og Listaháskólanum. Með frumvarpinu er lagt til að nokkrir lagabálkar verði felldir brott úr lagasafninu en við undirbúning frumvarps til nýrra laga um Stjórnarráð Íslands kom í ljós að láðst hafði að leggja til brottfall þeirra. Hér er um að ræða, virðulegur forseti, lög um Myndlista- og handíðaskóla Íslands, lög um Leiklistarskóla Íslands, lög um landgræðslustörf skólafólks og lög um byggingu og rekstur dagvistarheimila fyrir börn. Um ástæður þessa má nefna að Listaháskóli Íslands yfirtók starfsemi og eignir Myndlista- og handíðaskólans 5. maí 1999 og varð skólinn að sérstakri myndlistar- og hönnunardeild Listaháskóla Íslands 1. ágúst 1999. 1. ágúst árið 2000 var Leiklistarskóli Íslands samtengdur Listaháskóla Íslands og yfirtók Listaháskólinn starfsemi og eignir Leiklistarskólans samkvæmt samningi. Þá er einnig talið, virðulegur forseti, að lög um landgræðslustörf skólafólks samrýmist hvorki því skólaumhverfi né réttindahugmyndum sem eiga við í dag en í lögunum er meðal annars kveðið á um að heimilt sé að kveðja börn 12 ára og eldri, hraust og ófötluð, er stunda nám við skóla sem kostaður er af ríkinu til að starfa við landgræðslu. Að lokum má nefna að lög um leikskóla leysa af hólmi lög um byggingu og rekstur dagvistarheimila. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu að lögin öðlist þegar gildi en í frumvarpinu er kveðið á um að þau taki gildi 1. janúar 2012. Skúli Helgason, Þráinn Bertelsson, Jónína Rós Guðmundsdóttir og Þuríður Backman voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „5. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Undir nefndarálitið skrifa, auk þeirrar sem hér stendur, Björgvin G. Sigurðsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Eygló Harðardóttir og Birgitta Jónsdóttir.