Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Thor Thors): Þetta frv., sem allshn. ber fram, er samið af nefnd, sem atvmrh. skipaði síðastl. haust til að athuga þessi efni. Með frv. fylgir grg. þeirrar n., og vil ég vísa til hennar. Allshn. vildi koma þessu frv. á framfæri nú, en mun gera við það nokkrar brtt. síðar. Aðalefni þess er, að ráðherra skuli heimilt að skipa einn trúnaðarmann í hverjum landshluta til að hafa á hendi eftirlit sveitarstjórnarmálefna fyrir hönd atvmrn. og undir yfirstjórn þess. Málefnum ýmissa sveitar- og bæjarfélaga er nú svo komið, að skerpa þarf eftirlit með þeim, og ómögulegt fyrir einn mann, sem situr í Reykjavík, að anna því eða fylgjast svo stöðugt með á hverjum stað sem þörf er á. Veitir ekki af manni í hverjum fjórðungi. Meðal verkefna þeirra manna telur nefndin að taka þátt í að semja fjárhagsáætlanir illa stæðra bæjar- og sveitarfélaga, að gæta þess, að bæjar- og sveitarfélög, sem njóta atvinnubótafjár eða stuðnings úr jöfnunarsjóði eða frá ríkinu, noti fullkomlega sína eigin tekjustofna, og vera ráðgefandi um úthlutun og notkun atvinnubótafjár á hverjum stað og um byggðarleyfi eða flutning fólks milli staða, ef að því ráði yrði horfið. - Verkefnið er að minnsta kosti nóg. Þó að allshn. sé frv. samþykk í höfuðatriði þess, telur hún nauðsynlegt, að einn maður fastur sé til þess í stjórnarráðinu að stjórna eftirlitinu í þessum málum og hafa aðalábyrgð þess. Hann á að samræma þær reglur, sem farið er eftir um allt landið, og ráða sem mestu um, hvernig þeim er hagað. Við teljum nauðsynlegt, að einn og sami starfsmaður sé látinn gæta þessa samræmis, og ekki aðeins ár frá ári, heldur jafnvel kjörtímabil eftir kjörtímabil, þó að stjórnarskipti og aðrar breytingar verði. Það er augljóst mál, að eigi aðhald að koma í þessum efnum, verður það að koma að ofan, og stjórnarráðið er rétti aðilinn. Ég leyfi mér að óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Ég óskaði þess, er mál þetta var hér til umr. síðast, að því yrði frestað, svo að allshn. gæti athugað brtt. á þskj. 105 frá hv. 7. landsk. Nú kemur í ljós, að þessi till. fer raunar ekki fram á neina breytingu á því, sem frv. sjálft gerir ráð fyrir, að sama skuli gilda fyrir skip, sem leggur upp afla sinn utan heimilissveitar, og einstaklinga í útsvari. En þó telur n. ekki rétt, að gengið sé inn á þá braut. sem brtt. á þskj. 105 ætlast til, og leggur því n. til, að brtt. verði felld. Ég sé, að líka er komin fram brtt. frá hv. þm. A.-Húnv. á þskj. l07, þar sem bann vill að vísu orða brtt. á þskj. 105 á annan veg, en mér virðist innihaldið vera hið sama. Býst ég því við, að n. myndi einnig leggja á móti því, að sú till. yrði samþ.

*Jón Pálmason: Mér virðist brtt. á þskj. 105, frá hv. 7. landsk., ganga of langt í því að gera það fyrir álagningu á menn utan heimilissveitar, svo að ég flyt brtt. á þskj. 107, sem heimilar aðeins að leggja útsvar á mann utan heimilissveitar hans, ef hann hefir þar aðaltekjur sínar. Ég vil með þessu koma í veg fyrir, að menn fari að telja sig til heimilis í öðru sveitarfélagi en þar sem þeir dvelja, til þess að komast á þann hátt léttar frá útsvarsgreiðslu. .Annars er þessi brtt. mín svo ljós, að ég sé ekki ástæðu til að fara um hana fleiri orðum.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Ég vil aðeins benda á það, af því að það kom ekki fram í ræðu hv. flm að till. á þskj. 107, þm. A.-Húnv., að aðalatriði till. felst í l. eins og þau eru nú, svo að breytingin er ekki önnur en sú, sem felst í því, sem kemur á eftir orðinu „eða“ í brtt. En eins og ég hefi áður tekið fram, lítur allshn. ekki svo á að rétt sé að rýmka þetta meira en orðið er, og vill því ekki mæla með þessari viðbót.

*Garðar Þorsteinsson: Ef samkomulag hefði getað orðið um brtt. á þskj. l07 í allshn., þá hefði ég getað fallizt á að falla frá minni brtt., því að viðbótin í brtt. á þskj. 107 er í rauninni ekki annað en nánari skýring á því, hvenær rétt sé að leggja á mann á öðrum stöðum en þar, sem hann á heima. Ef maður hugsar sér kaupmann, sem rekur verzlun hér, en hefir útibú í Hafnarfirði, þá á að leggja á hann þar samkv. l. Annað dæmi: Maður rekur atvinnu hér, en er heimilisfastur í Hafnarfirði og hefir þar þó engar atvinnutekjur. Er þá nokkur ástæða til að láta hann ekki greiða útsvar í Reykjavík? Eða maður. sem búsettur er á Akureyri, en rekur annan sinn atvinnurekstur á Siglufirði - er ástæða til að undanskilja hann frá því að greiða útsvar á Siglufirði? Hann yrði að greiða útsvar á Siglufirði, ef hann hefði þar útibú frá atvinnurekstri á Akureyri, en af því að hann hefir engan atvinnurekstur á Akureyri, þarf hann ekki að greiða útsvar á Siglufirði. Ef maðurinn hefir 90% af atvinnurekstri sínum á Akureyri og á Siglufirði útibú, sem aðeins nemur 10% af þeim atvinnurekstri, þá verður hann að greiða þar útsvar, en hafi hann 100% af atvinnurekstri sínum á Siglufirði, þarf hann ekki að greiða útsvar þar. Ég sé enga ástæðu til að hlífa slíkum mönnum við útsvari, og síðari hluti brtt. á þskj. l07 er til að koma í veg fyrir, að það geti orðið. Ég veit, að fyrir liggja margir dómar um það, hvenær telja beri mann svo nákominn stað, þar sem hann telur sér heimilisfang, eða hvort heimilisfang hans beri að teljast þar aðeins pro forma. Í sumum tilfellum hefir maðurinn orðið að greiða útsvarið, en stundum hefir hann losnað alveg, allt eftir því, í hve nánu sambandi hann taldist stunda við sveitina með atvinnurekstur sinn. Þess eru mörg dæmi, að menn hafa t. d. allan atvinnurekstur sinn í Reykjavík, en hafa aftur heimili annarstaðar, austur í sveitum, upp á Kolviðarhól, úti á Seltjarnarnesi, uppi á Akranesi eða annarstaðar. Hvers vegna skyldi þá ekki mega leggja á manninn hér?

Það hefir verið lagt útsvar í Reykjavík á mann frá Kolviðarhóli

. Já, það hefir verið gert. Hæstiréttur áleit, að maðurinn væri skyldur að greiða hér útsvar. Maðurinn skrifaði sig á manntalsskýrslu til heimilis að Kolviðarhóli, en bjó raunar í húsi hér á Túngötunni, hafði þar t. d. skrifstofu. Hann var á Kolviðarhóli aðeins nótt og nótt og keypti sér þar fæði dag og dag. Hann var þar aðeins pro forma, en slíkt væri ekki hægt að segja, ef hann hefði t. d. átt þar konu og börn. En hann hafði sem sagt engan an innurekstur þarna á Kolviðarhóli. Ég held því, að áhættalaust sé að samþ. brtt. á þskj. 107, hvað sem menn kunna að vilja gera við mína brtt., sem gengur nokkru lengra.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Ég sé ekki betur en það sé misskilningur hjá hv. 7. landsk., að maður, sem rekur allan sinn atvinnurekstur í Reykjavík, en býr t. d. í Hafnarfirði, eigi að greiða allt útsvar sitt þar. Í 9. gr. l., c-lið, stendur, að útsvari beri að skipta milli sveita, „ef rekin hefir verið utan heimilissveitar verzlun, selveiði, hvalveiði, síldarkaup, síldarsala, síldarverkun eða síldarbræðsla, verksmiðjuiðnaður hverskonar sem hann er, enda þótt skemur sé rekið en 4 vikur“. Hvað þá ef öll atvinnan er rekin utan heimilissveitar og allt árið. Þá ber auðvitað enn fremur að skipta því. Í 8. gr. l. segir þó, að ekki skuli skipta útsvari milli staða, ef ekki er höfð heimilisföst atvinna á báðum stöðunum. Þetta telur allshn. reglu, sem hentugra sé að fylgja en láta leggja á menn á mörgum stöðum. Í till. hv. þm. A.-Húnv. segir, að leggja megi á mann á fleiri stöðum en einum, „ef hann hefir heimilisfasta atvinnustofnun eða útibú víðar en í einni sveit, eða ef telja má, að aðalatvinnugrein hans sé rekin utan heimilissveitar, enda má þá ekki leggja á hann að því leyti í heimilissveit hans“. Ég sé ekki, að mikill munur sé á þessu og því, sem er í l., nema sá, að þetta getur valdið meiri ruglingi og orðið manninum óþægilegra.

*Jón Pálmason: Hv. frsm. telur lítinn mun á þessari till. minni og l. En munurinn liggur aðallega í því, að með till. er tekinn til greina aðstöðumunur, sem kemur fram í því, að útsvör eru misjafnlega há í ýmsum héruðum. Ef lagt er f. d. á mann í sveit, þar sem gildir hærri útsvarsstigi en í annarri sveit, þá er betur tryggður réttur mannsins, ef lagt er á í þeirri sveitinni, sem er aðalatvinnusveit mannsins.

*Sigurður E. Hlíðar: Ég get fellt mig við breyt. hv. allshn. á þskj. 68. Tel ég hana mjög til bóta, enda eru færð sterk rök fyrir réttmæti hennar. En ég sé ekki ástæðu til, að brtt. á þskj. 105 eða l07 nái fram að ganga. Hv. 7. landsk. vildi gera sláandi samanburð máli sínu til stuðnings með því að taka dæmi af Akureyri. Sennilega þekkir hv. þm. vel til atvinnurekstrar manna þar, t. d. í sambandi við síldveiðar á Siglufirði. Menn af Akureyri hafa margir gert út frá Siglufirði, og mun hv. þm. eiga við það. Ég held þó, að hér gæti nokkurs misskilnings, eða a. m. k. er lítil sanngirni fyrir þessum kröfum, ef styðja á þær með slíkum dæmum. Hv. þm. ætti að vera ljóst, hví menn af Akureyri reka alloft atvinnu á Siglufirði. Það er vegna þess aðstöðumunar, sem búið er að skapa milli þessara bæja. Áður fyrr var farið með síldina alla leið til Akureyrar, en nú þykir þetta of löng leið, þegar salta á t. d. lítinn slatta, en setja hitt í bræðslu á öðrum stað. Menn kjósa því að leggja upp á Siglufirði, en þangað er styttra, hvort sem leggja skal síld til söltunar eða í bræðslu. Það er rétt, að á Akureyri eru til nokkrir menn, sem reka slíka atvinnu á Siglufirði 2½–3 mánuði af árinu, og má segja, að sumir þeirra hafi hávaðann af tekjum sínum þennan tíma ársins. En þeir eru þó heimilisfastir á Akureyri, og ef atvinnureksturinn er mikill, þá hafa þeir þar skrifstofuhald allan tímann utan þessara fáu mánaða. auk þess verða þeir að láta vinna á Akureyri mörg störf til undirbúnings atvinnurekstri sínum á Siglufirði. Það er líka vitanlegt, að Siglufjörður fer engan veginn varhluta af þeim tekjum, sem síldarútvegurinn gefur, þó að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Eins og tekið er fram í áliti n., eru sterk rök fyrir því, að Siglufjörður fái sitt engu að síður. Hann hefir ekki aðeins ríkisverksmiðjurnar, sem borga vel fyrir þau hlunnindi, sem þær njóta, heldur hefir bærinn hag af viðskiptum við allan þann sæg, sem þar er á sumrin, og vitað er, að aðkomnir útgerðarmenn verða að kaupa dýrum dómum söltunarstöðvar, bryggjupláss og allt, sem til atvinnurekstrarins þarf, og verða þannig bænum beint og óbeint til mikils tekjuauka. Það væri því engin sanngirni að raska ákvæðum gildandi laga um útsvarsskyldu þeirra manna.

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Hv. þm. A.Húnv. talaði um, að brtt. sín ætti að jafna mismun eða misrétti í útsvarsgreiðslum ýmissa staða. En ég vil benda honum á ákvæði 12. gr. útsvarslaganna: „Ef útsvör verða talin hlutfalisleg, hærri, svo að nemi 10% eða meira, í heimilissveit gjaldþegns en atvinnusveit, og útsvörum á að skipta milli þeirra, skal draga frá þeim hluta útsvarsins, er gjalda skal atvinnusveit, þá upphæð, sem ætla má, að aðili mundi minna hafa goldið, ef hann hefði átt heima í atvinnusveit, enda skal heimilissveit hans endurgjalda honum þá upphæð. Með samsvarandi hætti skal bæta við þann hluta, er greiða skal atvinnusveit, ef útsvör þar verða talin hlutfallslega hærri, svo að 10% eða meira nemi en í heimilissveit, end, greiði þá heimilissveit það. sem á vantar“. Eins og hér kemur fram, skal tekið tillit til mismunandi hárra útsvara-„skala“ á báðum stöðunum og mismunur bættur upp. Ef aðiljar eiga nú að fara að greiða útsvar á stöðum, þar sem þeir hafa ekki heimilisfasta atvinnu, er það mjög óþægilegt í framkvæmd, því að lögin eru byggð á því, að útsvör séu greidd eftir framtali í heimilissveit. Þá þyrfti að telja fram á báðum stöðum eða mörgum stöðum, og ég held það sé illmögulegt að fá út úr því í öllum tilfellum nokkurt vit eða sanngirni, þegar raskað er framtalsgrundvelli, sem miðast við heimilissveit. Þá held ég, að núverandi fyrirkomulag sé æði þægilegra og komi réttlátara niður.

*Garðar Þorsteinsson: Reynsla hefir skorið úr því, að skipting útsvara er mjög lítils virði fyrir atvinnusveit. Hún fær bæði seint og lítið af útsvari. Og mér er kunnugt um, að þetta er einmitt ástæðan til þess, að Siglufjörður hefir ekki sett sig ákaflega á móti þessu frv. um að lengja úr vikum í 3 mán. tímann, sem þarf til þess að verða útsvarsskyldur í atvinnusveit. Það þykir ekki skipta ákaflega miklu máli fyrir Siglufjörð. Þessi 12. gr., sem hv. 1. þm. Rang. las upp, kveður ekkert á um það, eftir hvaða hlutföllum skuli skipta. Enda er það á valdi yfirskattanefndar. A-liður 8. gr. gerir ráð fyrir, að þegar maður hefir heimilisfasta atvinnustofnun bæði í heimilissveit og annarstaðar, þá sé hægt að leggja á hann á fleiri en einum stað. Eins ætti þá að vera hægt, hvað sem 12. gr. liður, að leggja á fleiri menn utan heimilissveitar. Að því er framtöl snertir, er skylt að afhenda þeim sveitum framtöl, sem eiga að fá hluta úr útsvari. Það yrði engin ný skylda, þó að brtt. verði samþ.

* Flm. (Héðinn Valdimarsson): Þetta frv., sem liggur hér fyrir til umr., er borið fram af hálfu Sósíalistafl. ásamt öðrum frv., sem ýmist eru lögð fram eða verða lögð fram bráðlega. Það hefir orðið nokkur dráttur á, að þau kæmu. Beðið hefir verið eftir því, að nefndir þær, sem um atvinnumálin fjalla hér í þinginu, skiluðu áliti. En þar sem ekki eru horfur á, að þær skili neinu áliti, nema þá til flokka sinna, virðist ekki bíðandi eftir þeim lengur. Það hefir oft verið kvartað yfir þeim glundroða, sem hér væri á opinberri tilhlutun í atvinnumálunum. og ekki að ástæðulausu. Á því er reynt að ráða bót með þessu frv. og skapa fast fyrirkomulag á yfirstjórn þessara mála og framkvæmdum. Það var eitt af aðalmálum Alþfl. á sinni tíð og eitt mesta kosningamál hans 1934. við samningana við Framsókn um stjórnarsamvinnu þá eftir kosningarnar var skipulagsnefnd atvinnumála stofnuð, sem spor í áttina, en þó náði hlutverk hennar ekki nærri eins langt og þm. Alþfl. höfðu ætlazt til. Þetta frv. gengur að nokkru leyti í sömu átt, en að nokkru leyti í aðra. Við lítum svo á, að ekki sé eðlilegt né hagkvæmt, að frumkvæði og framkvæmd þessara mála sé í höndum stjórnarráðs. Hlutverk þess er nú orðið fyrst og fremst „administration“ undir stjórn pólitískra ráðherra. Þess vegna er lagt til, að stofnað sé sérstakt atvinnumálaráð eða „fagmálaráð“ til yfirstjórnar, samkv. nánari fyrirmælum frv. Ráðið skulu skipa 15 menn, og aðeins 5 þeirra kosnir af Alþingi hlutfallskosningu - sem sjálfsagt yrði pólitísk, þó að jafnframt yrði valið eftir sérþekkingu. Hinir 10 yrðu kosnir af samtökum þess fólks, sem að atvinnuvegunum starfar. Ráðið getur tekið í þjónustu sína verkfræðinga, hagfræðinga og aðra aðstoðarmenn eftir þörfum. Verkefni ráðsins er að sjá um rannsókn á náttúrugæðum landsins, nýjum atvinnurekstri, framkvæmdum og framleiðslu á öllum sviðum atvinnulífsins og þjóðarbúskapnum í heild, gera um það tillögur og standa síðan fyrir áætlunum og framkvæmdum í samráði við atvinnumálaráðuneytið. Þá getur ráðið skipað sérnefndir til að hafa með höndum sérstök verkefni á tilteknum sviðum eða yfirstjórn einstakra framkvæmda og ráðið framkvæmdastjóra í samráði við atvmrh. Auk þess gerir frumvarpið ráð fyrir, að atvinnumálaráð geti styrkt atvinnuframkvæmdir félaga, stofnana, einstaklinga, bæjareða sveitarfélaga með ábyrgðum, lánum eða beinum styrkjum á svipaðan hátt og fiskimálanefnd hefir gert, og verði að því keppt að nýta auðlindir landsins, efla atvinnuvegina, sem á þeim eru byggðir, og gera íslenzkt atvinnulíf sem sjálfstæðast. Þá er fyrst að telja sjávarútveginn með þeim iðnaði, sem nauðsynlegur er í sambandi við hann, hraðfrystihúsum, nýtízku vinnslutækjum í togurum o. s. frv., - í öðru lagi ýmis jarðarauðæfi, byggingarefni, vatnsorku, hveraorku o. þ. h., - í þriðja lagi garðrækt, og svo mætti telja áfram. Landbúnaðarframkvæmdir almennt eru ekki teknar hér með af því að yfirstjórn þeirra fellur undir Búnaðarfélagið. Þá er gert ráð fyrir, að ráðinu sé heimilað að semja, með samþykki ríkisstjórnar og innan þeirra takmarka, sem ákveðin eru í lögum, um .,koncessiónir“ handa einstökum félögum eða stofnunum, þegar með því má efla framleiðsluna. Samþykki Alþingis verður þó vitanlega að koma til í stórmálum. Þá má ráðið, með samþykki Alþingis, leggja fram hlutafé gegn hlutaframlagi annarstaðar að í fyrirtæki, sjálfsagt í hlutafélagsformi, er komi upp fullkomnum skipasmíðastöðvum og ef fært reynist stóriðju byggingarefna, áburðarframleiðslu, málmnámi o. fl. - Ráðið á þá að mega banna viðgerðir ísl. járnskipa erlendis. Þá eru settar nokkrar reglur um hámark styrkveitinga (25%) og aðra skilmála og um endurgreiðslu sterks, ef fyrirtæki telst síðar vel fært um. Viðvíkjandi fjáröflun er gert ráð fyrir, að veitingar lána og styrkja úr fiskimálasjóði verði í höndum ráðsins, að svo miklu leyti, sem það verður ekki falið öðrum aðilum með öðrum lögum. Annars skal vera sérstakur kafli í fjárlögum hvers árs, þar sem ákveðin eru og sundurliðuð fjárframlög og lánsheimildir eða ábyrgðir til ráðsins og þeirra framkvæmda, sem það hefir með höndum. Það þarf svo víst ekki að lýsa meir þessu máli. Ég vil leggja til, að því verði vísað til 2. umr. og allsherjarnefndar, að lokinni þessari umræðu.