Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli þingsins á þeim fáheyrða yfirgangi sem hæstv. fjmrh. hefur sýnt Alþingi með útgáfu reglugerðar um ÁTVR sl. föstudag. Sú reglugerð gerbreytir verslunarháttum með áfengi frá því sem tíðkast hefur í 76 ár og hefur verið grundvöllur áfengisstefnu Íslendinga. Reglugerðarbreytingunni hefur ákaft verið fagnað af Verslunarráði Íslands. Með henni er ÁTVR bannað að annast innkaup á áfengi til landsins og veita heildsölum þannig virkt aðhald. Með henni er jafnframt gengið út frá því sem vísu að Alþingi samþykki ný áfengislög sem nú eru í meðförum þingsins og eru þar mjög umdeild. Með öðrum orðum telur framkvæmdarvaldið, hæstv. fjmrh., að það geti reitt sig á að meiri hluti Alþingis sé nánast viljalaust verkfæri. Staðreyndin er sú að Alþingi hefur ekki lokið umræðu um þetta umdeilda mál og af hálfu þingmanna stjórnarflokkanna hafa komið fram miklar efasemdir um stefnu hæstv. fjmrh. í þessu máli. Það eru helber ósannindi, sem haldið hefur verið fram í fréttatilkynningu frá fjmrn., að hér sé farið að kröfu Samkeppnisráðs eða í fótspor frænda vorra á Norðurlöndum. Þetta er fáheyrð framkoma við löggjafarsamkundu þjóðarinnar. Hér er komið aftan að Alþingi og ég leyfi mér að mælast til þess við hæstv. forseta þingsins að hann taki þessi mál til sérstakrar skoðunar. Að öðrum kosti er ljóst að efnt verði til mikillar umræðu um þetta málefni og ekki síður þessi vinnubrögð, þegar Alþingi kemur saman að nýju. Á þessu stigi skulum við láta það liggja á milli hluta að framkvæmd reglugerðarinnar er erfiðleikum háð með þeim skamma fyrirvara sem ætlaður er og við skulum líka láta liggja á milli hluta að tveimur tímum eftir að reglugerðin var undirrituð komu helstu fjárstuðningsmenn Sjálfstfl. saman, þar á meðal eflaust nokkrir valinkunnir brennivínsheildsalar, til þakkargjörðar í boði Sjálfstfl. Tilefnið kann að hafa verið annað en það er alltaf gott að geta glaðst í góðra vina hópi. Hæstv. forseti. Ég vænti þess að hlutur Alþingis verði réttur í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég er satt að segja yfir mig undrandi á því sem hér hefur verið sagt. Ég skil ekki að það geti verið fáheyrður yfirgangur að fara að tilmælum stofnunar sem sett er á laggirnar af hálfu Alþingis með sérstökum lögum.

Ráðherrann er ekki að gera það.

Virðulegi forseti. Fæ ég tækifæri til þess að tala?

Hæstv. ráðherra hefur orðið.

Ég þakka fyrir.

Við höfum fengið nóg af blekkingum í því.

Hann virðist halda að hann sé hæstv. ráðherra þessi maður sem situr þarna úti í sal.

Hæstv. ráðherra hefur orðið.

Síðastliðið haust kom álit Samkeppnisstofnunar. Þar var skýrt tekið fram að að þeirra áliti þyrfti að skilja innflutningsstarfsemina hjá ÁTVR frá annarri starfsemi og þar var sagt að samreksturinn stríddi gegn markmiðum samkeppnislaga. Samkeppnisráð mæltist til þess að gripið yrði til viðeigandi ráðstafana. Sambærilegar ráðstafanir og hér hafa verið gerðar með reglugerðarbreytingu hafa þegar átt sér stað bæði í Noregi og í Svíþjóð, þar reyndar með lagabreytingum. Í Finnlandi er ALKO hlutafélag í eigu ríkisins sem starfar í tveimur sjálfstæðum einingum. Þetta mál er undirbúið af nefnd sem sett var á laggirnar í febrúar og hefur sú nefnd verðið til umræðu á hinu háa Alþingi. Í nefndinni sátu aðstoðarmaður minn, forstjóri ÁTVR og tveir úr stjórn ÁTVR. Lögfræðiálit lá fyrir þegar nefndin starfaði. Niðurstaðan þar var ótvíræð: Það er nauðsynlegt að skilja á milli söludeildar og aðfangadeildar og lagaákvæði skuldbinda ÁTVR ekki til að annast innflutning. Mér finnst sjálfsagt, virðulegi forseti, í framhaldi af þessari umræðu, að efh.- og viðskn. þingsins skoði reglugerðina þegar hún afgreiðir þau frv. sem þar eru til umræðu. Það finnst mér alveg sjálfsagt. Mér finnst sjálfsagt að þeir sem gerðu þessa reglugerð og sátu í nefndinni komi á fund nefndarinnar og skýri þetta mál. Mér finnst það sjálfsagt en tek skýrt fram að það eru afar eðlileg viðbrögð af hálfu ráðuneytisins og fjmrh. að fara að því sem Samkeppnisstofnun lagði til í áliti sínu á síðasta hausti.

Hún lagði þetta ekki til.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að taka þetta mál hér upp. Ég verð sömuleiðis að segja að ég varð undrandi þegar ég frétti að hæstv. ráðherra hefði við þessar aðstæður, meðan Alþingi hefur til umfjöllunar fjögur mál sem tengjast fyrirkomulagi og skipulagi áfengismála, gefið út reglugerð sem felur í sér grundvallarbreytingu á stöðu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Auðvitað er slík breyting gerð á með þessu. Ég vil láta það koma fram að ég hafði óskað eftir því við formann efh.- og viðskn., í kjölfar frétta af því að nefnd, m.a. skipuð aðstoðarmönnum ráðherra, væri að skoða skipulag Áfengis- og tóbaksverslunarinnar, að við í efh.- og viðskn. fengjum allar upplýsingar um þá vinnu á meðan við værum að vinna að málinu. Og að sjálfsögðu reiknaði maður þá ekki með því að standa frammi fyrir gerðum hlut af hálfu hæstv. ráðherra. Ég vil einnig minna á þá ósk okkar í stjórnarandstöðunni að allar þingnefndirnar sem fjalla um áfengismálin, og þær eru þrjár, efh.- og viðskn., heilbr.- og trn. og allshn., ættu þess kost að fara yfir tillögur nefndar ráðherranna á sameiginlegum fundi. Það hefur ekki heldur verið unnt að verða við þessu, a.m.k. hefur ekki unnist tími til þess enn þá. Samt gefur hæstv. ráðherra út þessa reglugerð. Það er einnig nauðsynlegt að fram komi, herra forseti, að það er hreinn og klár fyrirsláttur hjá hæstv. ráðherra að bera fyrir sig nefnt álit Samkeppnisstofnunar. Samkeppnisstofnun er að vísa í þau ákvæði samkeppnislaga að aðskilja þurfi einkaleyfabundna starfsemi og samkeppnisstarfsemi. Fyrir því eru fjölmörg fordæmi að bókhaldslegur og fjárhagslegur aðskilnaður sé gerður á milli slíkra þátta í rekstri opinberra stofnana. Nærtækt dæmi er Póstur og sími heitinn, sem var með Samkeppnisstofnun á bakinu og sífellt að framkvæma slíkan fjárhagslegan og bókhaldslegan aðskilnað. Auðvitað var hægt að gera þetta gagnvart ÁTVR. Ef lagastoð skyldi vanta þá bar vel í veiði því lögin voru til meðferðar á Alþingi. Að bera það fyrir sig að það hafi ekki verið lagastoð til að gera þetta er auðvitað alveg fráleitur málflutningur. Hvað segir þá hæstv. ráðherra við því ef við veitum lagastoðina fyrir umræddum aðskilnaði með brtt. á þeim frv. sem hér eru til umfjöllunar? Er hæstv. ráðherra þá tilbúinn að draga þessa ákvörðun til baka eða a.m.k. endurskoða hana og leyfa ÁTVR að annast innflutning áfram, enda sé sá hluti starfseminnar aðskilinn með fullnægjandi hætti frá smásölunni þannig að Samkeppnisstofnun telji það fullgilt?

Virðulegi forseti. Ég vísa enn á bug þeirri gagnrýni að hér hafi ekki verið eðlilega staðið að útgáfu reglugerðar af hálfu fjmrh. Hv. Alþingi er ekki að fjalla um þetta tiltekna atriði. Þau frv. sem liggja fyrir Alþingi voru rædd mjög mikið á milli stjórnarflokkanna og það vita allir sem komið hafa að málinu að fyrir lá samkomulag um þau atriði sem er að finna í þeim frv. Það kom vissulega til álita, því er ekki að leyna, að leggja til við hv. Alþingi að einkaleyfi ÁTVR yrði tekið af þannig að allir gætu stundað smásölu með tilteknum skilyrðum. Niðurstaðan var þó ekki sú. Þau atriði sem um er rætt í reglugerðinni koma til vegna þess að Samkeppnisstofnun lagði eindregið til að við yrðum að taka upp breytta háttu. Og ég endurtek hér að þeir verslunarhættir sem teknir eru upp með reglugerðinni eru hinir sömu og tíðkast á Norðurlöndum þar sem áfengisútsölur hafa verið með svipuðu sniði og hér á landi.

Þetta eru ósannindi.

Þetta er nú einu sinni þannig og hv. þm. getur fengið að skoða þær upplýsingar sem ég hef undir höndum í þessum efnum. Ég vil síðan ítreka það, virðulegi forseti, að mér finnst sjálfsagt að nefndin skoði þetta mál. Það er niðurstaða sem liggur fyrir. Það að gera þetta 15. maí var m.a. vegna þess að forstjóri stofnunarinnar taldi að hann þyrfti að hafa tíma til undirbúnings. Hjá fyrirtækinu sjálfu breytast hlutirnir sáralítið því að fyrirtækið þarf auðvitað að afla aðfanga. Eini munurinn er sá að það verður gert með útboði sem nær ekki eingöngu til Íslands heldur jafnvel til annarra landa. Vandinn er sá, og það vita hv. þm., að það var ekki hægt að fara aðra leið nema breyta lögum af því að í 4. gr. laga um ÁTVR segir skýrt og skilmerkilega að forstjórinn ráði alla aðra starfsmenn fyrirtækisins. Samkeppnisstofnun segir að það sé nauðsynlegt að halda þessu algjörlega aðskildu og þar með var nauðsynlegt að breyta lögunum eða fara þessa fyllilega löglegu leið enda liggur fyrir lögfræðiálit á málinu.

Virðulegi forseti. Hér hefur um langt árabil verið starfrækt verslun sem selur umfram- eða afgangsvöru frá bandaríska hernum. Þar er eins konar ,,Notað og nýtt`` frá hernum í Keflavík. Þessi verslun hefur verið rekin við Grensásveg um nokkurt skeið. Að mínu mati hefur verið afskaplega lítil umræða um að ekki skuli hafa verið greidd eðlileg gjöld af þeirri vöru sem þarna er seld í samkeppni við annan verslunarrekstur. Með eðlilegum gjöldum á ég við innflutningsgjöld og flutningskostnað. Þessi Umsýslustofnun varnarmála, sem svo heitir nú en var áður Sala varnarliðseigna, selur ýmsan varning sem engin bráð nauðsyn verður að teljast að herinn hafi til sölu hér á landi. Ég beindi fyrir nokkru síðan þeirri fyrirspurn til hæstv. utanrrh. hvort hann teldi að þessi sala hjá Umsýslustofnun varnarmála væri í samræmi við nútímaviðskiptahætti og við ákvæði samkeppnislaga þar sem sú vara sem í boði er lýtur ekki sömu skilyrðum og innflutt vara sem íslenskir aðilar selja í beinni samkeppni. Hæstv. utanrrh. kaus að svara ekki spurningunni um það hvort þessi verslun væri í samræmi við nútímaviðskiptahætti og ákvæði samkeppnislaga. Þess í stað vísaði hann til viðbætis við varnarsamning, 8. gr., og einnig til b-liðar 7. mgr. 8. gr. sem hann taldi veita heimildir til að selja þessa afgangsvöru frá hernum. Í þessum greinum er kveðið á um það hvaða vöru menn úr liði Bandaríkjanna og skyldulið megi flytja inn, þ.e. tollfrjálst, einkabifreiðar og bifhjól ásamt ýmsum öðrum persónulegum munum. Í 7. lið b segir að slíkar vörur skuli eigi látnar af hendi á Íslandi, hvorki með sölu, gjöf né í skiptum. Það má þó ef sérstaklega stendur á. Nú virðist standa sérstaklega á um alla afgangsvöru frá hernum, hverju nafni sem hún nefnist. Þarna eru seldar bifreiðar, þvottavélar, leikföng, fatnaður og ýmislegt annað í beinni samkeppni við innlenda aðila sem borga þurfa eðlileg gjöld af þeirri vöru sem þeir flytja inn og bjóða. Ég hef þess vegna lagt fram fyrirspurn til hæstv. fjmrh. þar sem segir: ,,1. Hefur það stoð í lögum að fella niður aðflutningsgjöld af vöru, þar með töldum bifreiðum, sem Umsýslustofnun varnarmála, ,,Sala varnarliðseigna``, flytur inn og selur hér á landi í samkeppni við annan verslunarrekstur? Ef svo er, um hvaða lagaheimild er þar að ræða? 2. Hvernig er háttað eftirliti með uppboðum og sölu Umsýslustofnunarinnar á bifreiðum?`` --- En ég býst við að það séu seldir fleiri tugir ef ekki hundruð bifreiða á hverju ári.

Virðulegi forseti. Ég skal viðurkenna að ég er í nokkrum vandræðum með að svara þessari fyrirspurn. Það er ekki síst vegna þess að um svipað leyti og þessi fyrirspurn kom fram var lagt fram svar, að ég hygg frá hæstv. utanrrh., við fyrirspurn af svipuðum toga. Þá má búast við að svarið verði ekki ólíkt því sem þar var gefið. Reyndar svaraði hv. þm. fyrri hluta fyrirspurnarinnar sjálf en skv. 3.--5. mgr. 8. gr. viðbætis við lög nr. 110/1951, um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess, er mönnum úr liði Bandaríkjanna og heryfirvöldum heimilt að flytja til landsins vörur. Þar með eru taldar bifreiðar, án greiðslu aðflutningsgjalda. Ég vil sérstaklega geta þess að þessi viðbætir hefur lagagildi og er birtur í Lagasafninu. Um meðferð og endursölu þessara vara hér á landi gilda mjög strangar reglur. Í b-lið 7. mgr. 8. gr. viðbætisins, sem hv. þm. reyndar vitnaði til, kemur fram að slíkar vörur skuli ekki látnar af hendi á Íslandi. Þar skiptir engu hvort um er að ræða gjöf, sölu eða skipti. Ein undanþága er þó frá þessari reglu og hún er sú að þegar sérstaklega stendur á sé heimilt að afhenda þessar vörur hér á landi samkvæmt skilyrðum tollyfirvalda, t.d. um greiðslu aðflutningsgjalda. Í þeim tilvikum annast Umsýslustofnun sölu varanna, þ.e. hún hét áður Sölunefnd varnarliðseigna, samkvæmt reglugerð nr. 227/1995. Og með sérstöku milliríkjasamkomulagi árið 1962 var ákveðið að setja á laggirnar sérstaka nefnd á vegum utanrrn. er skyldi sjá um alla ráðstöfun tollfrjálsrar vöru samkvæmt varnarsamningnum og ætlunin væri að ráðstafa innan lands. Við sölumeðferðina var nefndinni gert að tryggja greiðslu á tollum og öllum afléttum gjöldum. Spurt er hvernig eftirliti sé háttað með uppboðum og sölu Umsýslustofnunar á bifreiðum. Ég get einungis svarað með því að Umsýslustofnunin er ein af stofnunum utanrrn. og lýtur stjórnsýslulegu eftirliti þess. Það er svo sem ekkert einsdæmi, lögreglustjórinn á Keflavíkurflugvelli heyrir undir utanrrn. en ekki undir fjmrn. þó að þar fari fram tollafgreiðsla. Ég verð þess vegna að vísa til svars utanrrn. þar sem fram kemur að verið sé að kanna hvort heppilegt sé að flytja stofnunina um set. Mér skilst þó að sala á þeim eignum sem þarna er um að ræða, sé þannig að boðið sé í viðkomandi eignir, t.d. bifreiðar sem sérstaklega er spurt um, og boði hæstbjóðanda tekið. Og mér skilst jafnframt að þær bifreiðar fari jafnan á svipuðu verði og er markaðsverð á slíkum bifreiðum hér á landi. Tollum eða aðflutningsgjöldum er þannig ekki skilað af vörunni heldur fyrst og fremst þeim ágóða sem verður af þessari verslun. Þá kemur kannski að kjarna málsins og hann er spurningin um hvort þessi ágóði sé eðlilegur miðað við starfsemina. Í fjárlögum fyrir yfirstandi ár er gert ráð fyrir að hagnaðurinn sé 11 millj. kr. af 147 millj. kr. rekstrartekjum. Mér er kunnugt um að fara þurfi í verulegt viðhald á húsnæðinu sem þessi starfsemi fer fram í og get ekki því miður ekki, virðulegi forseti, á þessari stundu, sagt til um það hvort þessi rekstrarafgangur, þessi hagnaður, sé eðlilegur miðað við umsvifin. Og ég tel að eðlilegra sé að vísa spurningum um eftirlit með þessari starfsemi til þess aðila sem hefur stjórnsýslulegt eftirlit með starfseminni. Það er utanrrn. Ég finn að þessi svör eru heldur fátækleg. Ég hef verið að vitna til svara sem liggja fyrir en ég sé ekki í fljótu bragði að ég geti svarað öðruvísi. Svörin liggja fyrir af hálfu utanrrn.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt, mér finnast þessi svör hálffátækleg. Það er svo sem ekki við öðru að búast vegna þess að niðurfelling aðflutningsgjalda af vöru sem herinn flytur inn og selur síðan í sinni verslun styðst við afar hæpna lagastoð. Svarið er hið sama annars vegar hjá hæstv. utanrrh. þegar spurt er um það hvort þetta standist samkeppnislög, og hins vegar þegar hæstv. fjmrh. er spurður um lagastoðina fyrir því að fella niður aðflutningsgjöld af vöru. Svarið er nákvæmlega hið sama. Þar er vísað í viðbæti við samninginn sem gerður var við herinn á sínum tíma. Ef farið er yfir þessa viðbót lið fyrir lið, sem því miður ekki er tími til hér, þá er í raun og veru ekkert þar sem tekur af allan vafa varðandi samkeppnislögin og ekki heldur ákveðin lagaheimild fyrir því að fella niður aðflutningsgjöld af þeirri vöru sem seld er með þeim hætti sem gert er. Þarna er um að ræða, eins og ég kom inn á áðan, verslun með ýmsan varning, notaðan og sjálfsagt að einhverjum hluta nýjan sem herinn hefur ekki þörf fyrir og hefur flutt inn umfram þarfir sínar. Ég mun, virðulegi forseti, leita eftir svörum við því annars staðar, bæði hjá Ríkisendurskoðun og Samkeppnisráði, hvort eðlilega sé staðið að málum hvað varðar þessa verslun, Sölu varnarliðseigna eða Umsýslustofnun varnarmála eins og hún heitir nú. Ég verð að sætta mig við að hæstv. fjmrh. hefur ekki önnur svör en þau sem hér hafa komið fram. Ég vil, virðulegi forseti, nota tækifærið hér þar sem frést hefur að hæstv. ráðherra hafi þegar haldið kveðjuhóf og kvatt sína starfsfélaga, þó að við höfum ekki fengið neinar ábyrgar fréttir af því að hann sé að fara, að ef þetta yrði nú síðasta fyrirspurnin sem hann svaraði í sölum þingsins að þakka hæstv. ráðherra fyrir samstarfið á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ég hélt að hv. þm. ætlaði að bæta því við að hún ætti síðan von á að leifarnar af ráðherranum fyndust hjá Sölunefnd varnarliðseigna, hann yrði til sölu þar. En sem betur fer mín vegna kom það nú ekki, heldur árnaðaróskir. Sannleikurinn er samt sá að engar kveðjuveislur hafa verið haldnar, þvert á móti hefur verið efnt til mannfagnaðar  Virðulegi forseti. Það liggur fyrir í skriflegu svari frá utanrrn. að ráðuneytið sé að undirbúa breytingar á reglugerðum um Umsýslustofnun varnarmála og muni að því loknu taka ákvörðun um hvort flytja eigi stofnunina. Ég tel ekkert óeðlilegt við að hv. þm. ræði hvort þetta sé eina fyrirkomulagið sem eigi að gilda þegar verið er að selja vöru sem kemur til landsins og ekki eru lögð viðkomandi gjöld á vöruna. Þetta á ekki eingöngu við um varnarliðið á Keflavíkurflugvelli heldur einnig þegar um er að ræða t.d. verktakastarfsemi sem fer fram innan vallarins. Það kann vel að vera að tími sé kominn til að endurskoða þetta fyrirkomulag og ég tel fyllilega eðlilegt að leitað sé leiða til að framkvæma þetta eins og eðlilegast er að sé á hverjum tíma.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkru var greinargerð skilað um starfsemi réttargeðdeildarinnar að Sogni í ljósi fimm ára reynslu. Í lokaorðum þeirrar greinargerðar kemur m.a. fram að við megum vænta þess á næstu árum og reyndar hafi þess þegar sést merki, að veruleg þörf sé fyrir aukna vistun vegna meðferðar þeirra einstaklinga sem eru af einhverjum orsökum dæmdir ósakhæfir eða sakhæfir geðsjúkir. Réttargeðdeildin hefur tekið við ósakhæfum geðsjúkum en það hefur vantað töluvert á að við gætum sinnt sakhæfum geðsjúkum með eðlilegu móti miðað við þær kröfur sem gerðar eru. Að undanförnu hafa þær spurningar vaknað hvort eðlilega sé staðið að mati á einstaklingi sem kemur til dóms vegna afbrota sem hann hefur framið hvað varðar geðrannsókn og hvort um það séu einhverjar sérstakar fastmótaðar reglur hvernig staðið skuli að geðrannsóknum hjá afbrotamönnum sem bíða dóms. Eftir að hafa kynnt mér töluvert dóma og málsskjöl í einstaka tilvikum sýnist mér sem í raun séu engar fastar reglur um geðrannsóknir og það þurfi að taka upp í ljósi breyttra aðstæðna fastmótaðar reglur sem fjalli um sakhæfi eða ósakhæfi og geðsýki, hvort hún sé til staðar og þá í hve miklum mæli og hvort viðkomandi einstaklingur sé ósakhæfur eða sakhæfur. Síðan ætti meðferðin að vera út frá þeim niðurstöðum sem liggja fyrir eftir slíka rannsókn og meðferðarþarfir séu metnar út frá þeim rannsóknum sem fyrir liggja og þeim niðurstöðum sem hafa fengist. Í dag er það þannig að annaðhvort er einstaklingur sakhæfur eða ósakhæfur, annaðhvort vistast hann á réttargeðdeild eða í fangelsi. Millistig er ekkert. Við höfum ekki notað þau úrræði sem til staðar eru, t.d. hjá nágrannaþjóðum eða þá fyrirmynd sem við gætum fengið þaðan til vistunar og meðferðar fyrir geðsjúka afbrotamenn eins og við ættum að gera og þörf er fyrir. Ég hef á þskj. 903 beint eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um reglugerð um geðrannsóknir: Í fyrsta lagi. Hvernig er háttað fyrirkomulagi geðrannsókna á þeim einstaklingum sem ákærðir hafa verið fyrir afbrot? Í öðru lagi. Eru í gildi reglur um þessar rannsóknir? Ef ekki, mun ráðherra þá beita sér fyrir því að þær verði settar?

Herra forseti. Sem svar við fyrri fyrirspurninni er það að segja að meðal þeirra atriða sem rannsaka skal við rannsókn opinberra mála eru ýmis atriði er varða sakborning sjálfan, svo sem persónulegar aðstæður, hegðun fyrir og eftir brot og þroski og heilbrigðisástand, bæði líkamlegt og andlegt, menntun, uppeldi og fleira. Ef vafi leikur á hvort ákvæði 15. eða 16. gr. almennra hegningarlaga eigi við um hagi sakbornings er rétt samkvæmt d-lið 1. mgr. 71. gr. laga um meðferð opinberra mála, að láta hann sæta sérstakri geðrannsókn til að leidd verði í ljós atriði sem geri dómara fært að meta sakhæfi hans. Liggi ekki fyrir ótvírætt samþykki sakbornings til rannsóknar þarf úrskurð dómara. Ýmist er það ákæruvaldið, þar með taldir lögreglustjórar eða héraðsdómari, sem á frumkvæði að framkvæmd geðrannsóknar. Hann tekur ákvörðun um framkvæmd hennar, svo sem hvaða læknir skuli annast hana. Venjulegast er ákvörðun um geðrannsókn tekin með úrskurði og er hún þá oft tengd gæsluvarðhaldsúrskurði. Algengt er að gæsluvarðhaldi sé beitt fyrst og fremst til að geðrannsókn geti farið fram ótrufluð. Rannsóknirnar eru alla jafna mjög ítarlegar og taka alllangan tíma, frá nokkrum vikum upp í marga mánuði. Nokkur breyting hefur orðið á í þessu efni á undanförnum árum og nú orðið er læknisfræðilegt mat eða álit er byggir á viðtali og skoðun án ítarlegrar rannsóknar oft látið nægja. Um síðari lið fyrirspurnarinnar er það að segja að engar reglur eru lögfestar um hvaða brot skuli vera tilefni geðrannsóknar né hvaða afbrotamannagerðir komi þar helst til greina. Ákveðnar venjur hafa þó mótast og sum brot eru þess eðlis að þau gefa vísbendingu um afbrigðilegt sálarástand. Má þar nefna manndráp, brennu, grófar líkamsárásir og skírlífisbrot gagnvart börnum. Í öðrum tilvikum er geðrannsókn látin fara fram ef eitthvað kemur fram við rannsókn málsins sem vekur grun um andlega vanheilsu eða vanþroska. Geðrannsóknir eru taldar hafa tvenns konar hlutverki að gegna. Annars vegar þarf að ganga úr skugga um sakhæfi en hins vegar eru þær taldar gegna því hlutverki að skapa grundvöll fyrir val á virkum, sanngjörnum og skynsamlegum viðurlögum. Dómarar hafa almennt lýst því viðhorfi að ekki sé þörf á að settar verði reglur um framkvæmd geðrannsókna. Því til stuðnings má benda á að í Noregi og Danmörku hafa heldur ekki verið settar formlegar reglur um framkvæmd geðrannsókna. Telja verður að málum þessum sé ágætlega skipað án þess að settar verði reglur um framkvæmd þeirra. Tilvikin eru svo margbreytileg að það getur valdið vandkvæðum ef reyna á að flokka þau í ákveðna skilgreinda flokka sem þau falla svo e.t.v. ekki að í hinni raunverulegu framkvæmd. Meðan engrar gagnrýni verður vart á núverandi fyrirkomulag tel ég enga þörf og þar af leiðandi ástæðulaust að setja sérstakar reglur um framkvæmd geðrannsókna.

Virðulegi forseti. Í þeirri greinargerð sem ég nefndi áðan, sem byggð er á starfsemi réttargeðdeildarinnar á Sogni sl. fimm ár, kemur mjög skýrt fram að skilgreiningu vanti á geðrænu sakhæfi og ósakhæfi. Einnig hefur verið bent á að í öllum þeim löndum sem við miðum okkur við og líka þeim sem hæstv. ráðherra nefndi áðan hafi þeim sjúklingum sem dæmdir eru til réttargeðfræðilegrar meðferðar og vistunar fjölgað verulega. Það er m.a. vegna þess að þær þjóðir eru farnar að nota réttargeðlæknisfræðina miklu meira við afgreiðslu eða ákvörðun dóma en hér hefur verið gert, m.a. vegna þess að vistunarúrræði eru miklu fjölbreyttari en hér. Ég held að ástæða sé til að skoða það hvernig staðið er að þessu annars staðar og hvort ekki sé kominn tími til að við séum betur undir það búin að beita réttargeðfræðilegum úrræðum í meðferð og vistun afbrotamanna, hvort sem um er að ræða sakhæfa eða ósakhæfa.

Herra forseti. Enginn velkist í vafa um að fíkniefnaváin er ein ömurlegasta ógn við íslenskt samfélag. Þrátt fyrir mikla vinnu undir merkjum forvarna berast stöðugt óhugnanlegar fréttir af neyslu ungmenna á fíkniefnum. Nýlega á opinni ráðstefnu lýstu fimm mæður ungra fíkla átakanlegri reynslu sinni af því hvernig börn þeirra drógust inn í hinn miskunnarlausa heim fíkniefna, með öllum þeim skelfilegu afleiðingum sem því fylgir fyrir einstaklinginn og alla aðstandendur hans. Í nokkrum tilvikum er um að ræða fíkniefnaneyslu allt frá 13 ára aldri. Við þurfum ekki að fara í grafgötur með það að börn á grunnskólaaldri eru sum hver fórnarlömb þessa skelfilega eiturs. Síðan tekur framhaldsskólastigið við og þannig verður keðjuverkun. Flestir geta verið sammála um hversu mikilvægt er að geta gripið inn í með réttum úrræðum strax á fyrstu stigum hrösunar barns eða unglings. Alkunna er hins vegar að oftar en ekki eru það foreldrarnir sem síðastir fá að vita um að barn þeirra er byrjað að feta sig inn á hinar lífshættulegu brautir fíkniefnanna. Hins vegar eru mörg dæmi þess að kennarar, skólafélagar og leikfélagar hafi fengið grun um að tilteknir einstaklingar séu byrjaðir að fikta sig inn á þessar hættulegu brautir. Þá vekur athygli, herra forseti, að árlega virðast fá sýni vera send til rannsókna til að ganga úr skugga um meinta fíkniefnanotkun, enda slík hefðbundin efnarannsókn afskaplega dýr og svifasein. Nú munu hins vegar vera til aðferðir sem eru bæði miklu einfaldari í meðferð, skjótvirkari og ódýrari í alla staði. Þar er m.a. átt við mælingar úr þvagsýnum eða jafnvel úr svita einstaklings. Aðferðin mun vera mjög einföld og getur í raun hver sem er notað hana. Þess vegna kviknar sú spurning hvort ekki sé ástæða til að búa foreldra, kennara og leiðbeinendur í íþrótta- og tómstundastarfi þeim vopnum að geta kallað einstakling til slíkrar prófunar ef minnsta ástæða er til. Hér er vissulega vandi á höndum. Ég bendi á vernd einstaklingsins, óeðlilega upplýsingasöfnun og fleira í þeim dúr. En þarna, herra forseti, gæti samt verið möguleiki á að koma markvisst inn í skólakerfið, inn á heimili og annars staðar þar sem grunur leikur á að fíkniefnaneysla geti verið til staðar, kerfisbundnu fyrirkomulagi. Hins vegar kunna að vera á þessu lagalegar hindranir og af þeim ástæðum hef ég beint þeim fyrirspurnum til hæstv. dómsmrh. hvort hann telji að lög banni skólayfirvöldum í samvinnu við foreldra að taka upp markvissa prófun á vímuefnaneyslu nemenda ef ástæða er talin til.

Herra forseti. Ég lít svo á að ef skólayfirvöld eiga að fá almennar heimildir til rannsóknar af því tagi sem hv. þm. spurðist fyrir um þurfi sérstakar lagaheimildir til þess. Lögregla og barnaverndaryfirvöld hafa almennar heimildir til rannsókna á tilteknum málum en eigi að taka upp almennt víðtækara eftirlit og fela það öðrum aðilum eins og skólum tel ég að til þess þyrfti sérstakar lagaheimildir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svarið. Ég vil benda á að komi nemandi drukkinn í skóla, grunnskólanemandi eða framhaldsskólanemandi, er tiltölulega auðvelt að sjá það af hegðan hans eða af lykt. Í slíkum tilvikum er þegar í stað gripið til viðeigandi ráðstafana. Hins vegar er vandinn með fíkniefnaneyslu sá að nemandi getur verið undir áhrifum fíkniefna án þess að það sjáist af atferli hans né heldur að einhver sérstök lykt fylgi því. Ég ítreka það sem ég nefndi áðan að núverandi og hefðbundin tækni við að mæla meinta fíkniefnaneyslu er seinvirk og dýr en hér er verið að benda á nýja tækni sem er til staðar og hefur rutt sér til rúms og gæti einfaldað þessa framkvæmd í alla staði. Það er líka vert að benda á að hér er verið að ræða um að taka upp hugsanlegt kerfisbundið eftirlit í samstarfi við foreldra, í samstarfi við námsráðgjafa, skólahjúkrunarfræðinga og þannig mætti áfram telja. Ég ítreka hvaða gildi það hefur fyrir einstakling ef hægt er að forða ungu barni eða unglingi frá hrösun strax á fyrstu stigum áður en vandamálið er orðið alvarlegt. Fyrir einstaklinginn er það mikilvægt, þjóðfélagslega er það mikilvægt. Sé það skoðun hæstv. dómsmrh. að það þurfi lagabreytingu til vil ég spyrja hvort hæstv. dómsmrh. hafi í hyggju að beita sér fyrir slíkri lagabreytingu í ljósi þeirra upplýsinga sem hér hafa komið fram því og þar bendi ég á einkum þessa nýju tækni.

Herra forseti. Hér er um að ræða atriði sem lýtur að innra starfi skólanna og slík lög verða vitaskuld ekki sett nema það sé vilji til þess og áhugi af hálfu stjórnenda skóla og ekki nema fyrir liggi að menn telji eðlilegt að skólarnir fari inn á þessa braut. Ég tel því að það þurfi að svara ýmsum spurningum um þessi atriði áður en hægt er að gefa einhverjar yfirlýsingar um að hafinn verði undirbúningur að löggjöf af þessu tagi.

Virðulegi forseti. Í þeirri greinargerð sem ég nefndi áðan, sem skilað var að lokinni fimm ára starfsemi að Sogni, kemur m.a. fram að samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga á sá sem dæmdur hefur verið ósakhæfur og vistaður á réttargeðdeildinni á Sogni rétt á því að honum sé skipaður tilsjónarmaður en í 62. gr. almennra hegningarlaga segir: ,,Skal þá hæstiréttur skipa honum tilsjónarmann, sem eftirlit hefur með því, að dvöl hans á hælinu verði ekki lengri en nauðsyn ber til. Þegar ástæða þykir til, getur dómsmálaráðherra leitað úrlausnar héraðsdóms, þar sem hælið er, hvort téðar ráðstafanir skuli teljast lengur nauðsynlegar, enda hafi umsagnar læknis verið leitað. Svo getur og tilsjónarmaður krafist þess, þegar ár er liðið frá dómsuppsögn eða síðasta dómsúrskurði, eða fyrr, ef dómsmálaráðherra samþykkir, að málið skuli að nýju lagt undir úrskurð dómstóls þess, sem áður segir. Ákvörðun hans má áfrýja eftir reglum um kæru í opinberum málum.`` Samkvæmt greininni á sá sem er ekki sakhæfur og vistaður á Sogni, sem í þessu tilviki er kallað hæli, rétt á því að Hæstiréttur skipi honum tilsjónarmann. Tilsjónarmennirnir hafa mjög mikilvægu hlutverki að gegna þótt það komi ekki fram í þessum lagatexta. Það er mjög mikilvægt að mati þeirra sem skiluðu greinargerðinni og hafa starfað að Sogni í þessi fimm ár að hlutverk tilsjónarmanna verði skilgreint nánar en nú hefur verið gert og þar með hvernig þeir geti borið sig að við að sinna því. En í skýrslunni segir, með leyfi forseta: ,,Einnig er nauðsynlegt að athuga hvort æskilegt væri að velja tilsjónarmenn úr hópi ákveðinna faghópa sem þekkingu hafa á gangi mála í heilbrigðis- og dómskerfinu, t.d. lögmenn. Hæstiréttur hefur á undanförnum árum í nokkur skipti skipað aðstandendur sjúklinga sem tilsjónarmenn. Getur það sett aðstandendur í mikinn vanda og skapað erfiðleika í samskiptum við sjúklinginn en það er aftur mjög óhagstætt fyrir bata og endurhæfingu þeirra. Æskilegt væri að athuga þau mál nánar.`` Það er niðurstaða þeirra sem unnu að þessari greinargerð eftir þetta fimm ára starf að það sé mjög nauðsynlegt að skipun og hlutverk tilsjónarmanns sé skýrt skilgreint í lögum eða reglugerð og kemur það líka fram í lokaorðum skýrslunnar. Um leið sé mjög nauðsynlegt að koma með skýrari reglur um réttarstöðu ósakhæfra geðsjúklinga þannig að tilsjónarmenn geti þá unnið eftir þeim reglum. Ég hef þess vegna borið eftirfarandi fyrirspurn fram til hæstv. dómsmrh.: Hvernig er staðið að skipun tilsjónarmanna ósakhæfra geðsjúklinga skv. 62. gr. almennra hegningarlaga? Eru í gildi sérstakar reglur þar að lútandi? Ef ekki, mun ráðherra beita sér fyrir því að slíkar reglur verði settar?

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda er kveðið á um það í 62. gr. almennra hegningarlaga að Hæstiréttur skuli skipa þeim mönnum sem eru vistaðir á hæli skv. 15. gr. eða 16. gr. almennra hegningarlaga tilsjónarmann. Þannig er staðið að skipun tilsjónarmanna að Hæstiréttur leitar jafnan til skipaðs réttargæslumanns eða verjanda viðkomandi er tekur málið upp við fjölskyldu hans. Undantekningarlítið hefur einhver ættingi tekið að sér hlutverk tilsjónarmanns en honum ber að hafa eftirlit með því að dvöl viðkomandi á hælinu verði ekki lengri en nauðsyn ber til. Ekki hafa verið settar almennar reglur um þessi efni. Tilvikin eru mjög fá eða um það bil eitt mál á tveggja ára fresti. Að því er ég best veit hafa engin vandkvæði komið upp í þessu efni og heilbrigðisyfirvöld hafa ekki gert athugasemdir til dómsmrn. um þessa framkvæmd. Þannig hefur ekki verið talin þörf á því fram til þessa að setja sérstakar reglur um þetta atriði en eðlilegt er að fylgst verði með framvindu mála og að sjálfsögðu mun ráðuneytið verða fúst til þess að ræða við heilbrigðisyfirvöld sem bera ábyrgð á framkvæmd mála á Sogni um skýrari framkvæmd ef þess er talin þörf. En reyndin hefur verið sú á réttargeðdeildinni á Sogni að yfirstjórnin þar eða geðlæknir sem hefur viðkomandi sjúkling til meðferðar hefur gert tilsjónarmanni viðvart þegar sjúklingur hefur náð slíkum bata að rétt kunni að vera að leggja undir úrskurð héraðsdóms á Suðurlandi hvort hælisvistun teljist lengur vera nauðsynleg.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svörin en bendi á að það er Hæstiréttur skipar þennan tilsjónarmann þannig að í raun og veru er þar ekki um að ræða að eitthvert sérstakt samstarf þurfi við heilbrigðisyfirvöld. Eina hlutverk tilsjónarmanna, sem er skýrt, er að fylgjast með því að viðkomandi einstaklingur sé ekki vistaður lengur en nauðsyn ber til að Sogni og starfsfólk Sogns hefur reynt að gefa tilsjónarmönnum og aðstandendum sjúklinga og öðrum en tilsjónarmönnum bestar upplýsingar hverju sinni um það hvert er ástand sjúklingsins. Hlutverki tilsjónarmanna er ekki lokið með því vegna þess að í þeim tilvikum þar sem um aðstandendur er að ræða fylgja tilsjónarmenn þessum einstaklingum út af Sogni og nú þegar hafa nokkrir einstaklingar verið útskrifaðir þaðan. Engin umræða hefur átt sér stað um það hvert skuli vera raunverulegt hlutverk þessara tilsjónarmanna eða hvort um launaða vinnu skuli vera að ræða. Þetta er ákveðin binding og á Sogni hafa komið upp erfiðleikar þar sem bent hefur verið á að það geti verið mjög erfitt fyrir aðstandendur að ætla að taka af skarið með það hvort einstaklingur skuli vistaður lengur en hann sjálfur telur eðlilegt. Þá er betra að þar sé við að eiga fagmanneskju með þekkingu á því sviði en ekki náinn aðstandanda þess einstaklings sem í hlut á.

Herra forseti. Spurning mín til hæstv. dóms- og kirkju\-mrh. er svohljóðandi: Hvað líður störfum nefndar sem skipuð var til að kanna: a. reynsluna af sameiginlegri forsjá, b. úrræði gildandi laga um umgengni foreldra og barna og hvaða fræðsla standi foreldrum til boða í tengslum við skilnaðar-, forsjár- og umgengnismál, c. hvernig auka megi þá fræðslu ef þess verður talin þörf? Þegar lög voru sett fyrir fáeinum árum sem heimiluðu sameiginlega forsjá foreldra með barni sínu eða börnum eftir skilnað voru Íslendingar að fara inn á sömu braut og Norðurlandaþjóðirnar og ýmsar þjóðir fleiri, svo sem Bretar og Bandaríkjamenn. Mér leikur forvitni á að vita hvernig þetta hefur reynst hér á landi. Hæstv. dómsmrh. skipaði nefnd á síðasta ári til að gera skýrslu um sameiginlegu forsjána og fleira og sú nefnd hefur sem sagt starfað í tæpt ár. Þar er hið mætasta fólk að kanna þessa reynslu en í skipunarbréfi nefndarinnar kemur ekki fram hvenær nefndin eigi að skila skýrslu sinni. Því spyr ég hvað sé að frétta af starfinu og hvenær megi vænta þess að niðurstöður komi. Ég hef á tilfinningunni að ýmis vandamál hafi komið upp vegna hinnar sameiginlegu forsjár, e.t.v. vegna þess að ekki sé nógu vel um hnútana búið þegar sameiginlega forsjáin er ákveðin. Sameiginleg forsjá foreldra eftir skilnað þeirra, forsjá með börnunum, er samstarfsverkefni og afar þýðingarmikið. Það er sameiginlegt uppeldi og sameiginleg ábyrgð á hag og hagsmunum barnsins. Hjón skilja sjaldnast að tilefnislausu. Það eru oft að baki erfiðleikar, ósætti og vonbrigði en hjón sem skilja geta verið sammála um það að reyna að gera eins gott úr og hægt er barna sinna vegna og reyna því að breiða yfir ágreining fyrst í stað. Þá kann að vera að vandamálin komi upp nokkru síðar og reynslan sé þá sú að þau hafi í skilnaðarmálinu tæpast verið í standi til að taka sameiginlega ábyrgð á forræðinu. Því er spurningin einnig sú hvort ekki þurfi að auka möguleikana á fræðslu, ráðgjöf og leiðbeinandi aðstoð og auðvelda fólki að þiggja þá þjónustu.

Herra forseti. Í nefnd þeirri sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði til eiga sæti Dögg Pálsdóttir hæstaréttarlögmaður, sem er formaður nefndarinnar, Oddný Vilhjálmsdóttir sem tilnefnd er af Kvenréttindafélagi Íslands, og Ólafur Þ. Stephensen sem tilnefndur er af karlanefnd Jafnréttisráðs. Nefndin var skipuð í maímánuði á síðasta ári en nefndarskipunina má rekja til bréfs sem karlanefnd Jafnréttisráðs ritaði dómsmrh. í byrjun mars 1997 þar sem þess var óskað að nefnd yrði skipuð til að kanna þessi mál. Tilefni þeirrar tillögu karlanefndarinnar var að mörg erindi bæði formleg og óformleg höfðu borist nefndinni frá feðrum sem töldu sig eiga í erfiðleikum vegna forræðis- og umgengnisréttar. Nefndin ákvað strax í upphafi að tvískipta verkefninu, annars vegar í athugun á reynslu af sameiginlegri forsjá og könnun á raunverulegum samvistum barna við það foreldri sem þau búa ekki hjá og hins vegar í athugun á úrræðum gildandi laga til að koma á umgengni foreldra og barna og hvaða upplýsingar og fræðsla standi foreldrum til boða í tengslum við skilnað. Þessi skipting verkefna byggðist m.a. á því að fljótlega eftir að nefndin var skipuð kom í ljós að Sigrún Júlíusdóttir, dósent við félagsvísindadeild Háskóla Íslands, var að undirbúa rannsókn um reynslu af sameiginlegri forsjá hér á landi. Um er að ræða yfirgripsmikla rannsókn sem mun gefa glögga mynd af þeirri reynslu sem fengist hefur af sameiginlegri forsjá þau fimm ár sem foreldrum barna hefur verið unnt að semja um slíkt fyrirkomulag. Þá mun rannsóknin kanna raunverulegar samvistir barna við foreldri sem þau búa ekki hjá, a.m.k. í þeim hópi þar sem forsjáin var í upphafi sameiginleg. Nefndin taldi að niðurstöður rannsóknar Sigrúnar yrðu mikilvægt innlegg í hluta verkefna nefndarinnar og því æskilegt að ganga til samstarfs við hana um framkvæmd hennar. Dómsmrn. ákvað að styrkja þessa rannsókn sérstaklega. Nefndin bíður niðurstaðna rannsóknar Sigrúnar varðandi mat sitt á þeim verkefnum hennar sem snúa að mati á reynslunni af sameiginlegu forsjánni hér á landi og hverjar séu raunverulegar samvistir barna við það foreldri sem þau búa ekki hjá. Nefndin hefur frá því að hún var skipuð haldið 15 fundi og einbeitt sér að því að kanna hvort úrræði gildandi laga til að koma á umgengni foreldra og barna séu fullnægjandi og hvaða upplýsingar og fræðsla standi foreldrum til boða í tengslum við skilnaðaðar-, forsjár- og umgengnismál. Nefndin hefur fengið til viðræðna fulltrúa fjölmargra aðila sem vinna að þessum málum til að fá yfirsýn yfir þau úrræði og þá fræðslu sem foreldrum standa til boða. Á fund nefndarinnar hafa komið fulltrúar eftirtalinna aðila: Dómsmrn., embættis sýslumannsins í Reykjavík, Félags einstæðra foreldra, samtakanna Ábyrgra feðra, fjölskylduráðgjafarinnar Samvistar, Fjölskylduþjónustu kirkjunnar, Kvennaráðgjafarinnar, sjálfstætt starfandi félagsráðgjafa og Félagsmálastofnunar Reykjavíkur. Þá hefur umboðsmaður barna komið til fundar við nefndina og skýrt henni frá þeim athugasemdum og ábendingum sem því embætti hafa borist vegna þessara mála. Þá hefur nefndin aflað upplýsinga um fyrirkomulag fræðslu til foreldra í tengslum við skilnaðar-, forsjár- og umgengnismál á hinum Norðurlöndunum. Nefndin hefur nú lokið upplýsingasöfnun vegna fyrri hluta verkefnis síns og er nú að undirbúa áfangaskýrslu til ráðherra þar sem rakin verða úrræði gildandi laga til að koma á umgengni foreldra og barna og bent á leiðir til úrbóta. Jafnframt verður þar lýst þeirri fræðslu sem foreldrum stendur til boða í tengslum við skilnaðar-, forsjár- og umgengnismál og settar fram tillögur um hvernig gera megi betur í þessum efnum. Nefndin stefnir að því að skila ráðherra þessari áfangaskýrslu eigi síðar en 1. júní nk. Síðan mun nefndin bíða niðurstaðna úr rannsókn Sigrúnar Júlíusdóttur um reynsluna af sameiginlegu forsjánni. Fyrstu niðurstaðna úr þeirri rannsókn er að vænta í júní eða júlí nk. en endanlegar niðurstöður ættu að liggja fyrir í haust. Að þeim niðurstöðum fengnum mun nefndin skila lokaskýrslu þar sem metin verður reynslan af sameiginlegu forsjánni hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum og skýrt frá hverjar sýnast vera raunverulegar samvistir barna við það foreldri sem þau búa ekki hjá. Lokaskýrslu nefndarinnar er því að vænta fyrir lok ársins 1998.

Herra forseti. Bara smáinnlegg í þessa umræðu. Ég vil þakka fyrir þær upplýsingar sem hafa komið fram um starf þessarar nefndar. Það er greinilega mjög víðfeðmt hlutverk sem nefndin hefur til athugunar og gott eitt allt um það að segja. Mig langar til að leggja áherslu á að mjög mikilvægt er að niðurstaða komi fljótt í mörg þeirra mála sem nefndin er með til umfjöllunar. Þar vil ég sérstaklega nefna rétt barna til umgengni við báða foreldra sína. Ég tel að úrbótum í þeim efnum verði að flýta mjög og þau geti vart beðið eftir því að nefndin klári öll þau verkefni sem hún er að vinna. Ég tel mjög mikilvægt að komið verði á skylduráðgjöf, faglegri ráðgjöf við skilnaði til að tryggja að börn fái notið þess réttar sem þau eiga samkvæmt alþjóðasamningum og mannréttindasáttmálum sem við erum aðilar að. Sömuleiðis tel ég mikilvægt að því fyrirkomulagi verði komið á að börnum sé skipaður talsmaður þegar erfitt er að koma á umgengni við það foreldri sem börn eru ekki hjá. Þannig verði séð til þess að haft sé samband fyrir barnið við það foreldri sem t.d. ekki sinnir umgengnisskyldu sinni til að réttur barnsins verði tryggður. Ég held að þetta geti ekki beðið eftir að nefndin ljúki störfum þó greinilega sé um mjög mikilvæg og margþætt mál að ræða sem nefndin er að fjalla um. En ég held að taka verði á þessum sérstaka þætti sem er umgengnisréttur barna við báða foreldra sína. Það er nauðsynlegt að það bíði ekki eftir lokaniðurstöðu þessarar nefndar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dóms- og kirkjumrh. fyrir svörin og hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur einnig fyrir innlegg hennar. Það er ánægjulegt að nefndin skuli vera að komast á lokasprettinn í vinnu sinni og skili niðurstöðum á þessu ári, áfangaskýrslu fyrir 1. júní og lokaskýrslu og niðurstöðum sínum í haust eða á haustmissirinu. Þetta eru virkilega mikilvæg mál sem vanda þarf til löggjafar við eins og allt annað. Það kom fram í svari hæstv. ráðherra að nefndin hefur leitað upplýsinga í nágrannalöndum okkar. Mér er kunnugt um að í Danmörku er slíkum málum þannig háttað að foreldrar í skilnaðarmáli eiga kost á sérfræðiviðtölum eftir þörfum, bæði þá og síðar, hvenær sem þau þurfa á því að halda að eigin dómi. Norðmenn hafa hins vegar þann hátt á að þeir gera það að skilyrði áður en þeir heimila sameiginlega forsjá að foreldrar komi a.m.k. í þrjú viðtöl um þessi mál.  Allar misfellur í þessum efnum, ósætti foreldra og uppgjöf gagnvart aðstæðum koma niður á börnunum, þeim sem síst skyldi og þeim sem foreldrarnir vilja auðvitað alls ekki að það komi niður á, en þau verða því miður oft og einatt fórnarlömb í þessum hryggilegu málum sem mörg hver sannarlega eru.

Herra forseti. Um nokkuð langt skeið hefur verið mikil óvissa um tilvist og starfsemi umferðardeildar lögreglunnar í Reykjavík. Um tíma stóð til að leggja umferðardeildina niður og það var ekki fyrr en við snöfurleg viðbrögð m.a. í fjölmiðlum sem niðurstaðan varð sú að þau áform voru sett á ís a.m.k. í bili. Þau munu alla vega ekki vera á dagskrá ráðuneytisins um þessar mundir. Í tengslum við málefni umferðardeildarinnar er á það bent að nú er í gildi metnaðarfull umferðaröryggisáætlun til ársins 2001. Umferðaryfirvöld t.d. í höfuðstað landsins, Reykjavík, hafa einnig samþykkt myndarlega umferðaröryggisáætlun sem þau hafa verið að kynna þar sem sett eru margvísleg markmið um lagfæringar á umferð í borginni, m.a. um stórfellda fjölgun 30 km svæða í íbúðarhverfum o.fl. Þá hafa verið settar upp myndavélar á gatnamótum eins og menn þekkja í öryggisskyni. En á sama tíma og þetta er í gangi birtast sérkennilegar reglugerðir um einkennisbúninga lögreglumanna og um búnað lögreglumanna í einstökum atriðum, um merki þeirra í einstökum atriðum, m.a. um hverjir megi hafa eyrnalokka og hversu stóra. Þar kemur fram að konur mega hafa mjög litla eyrnalokka, alls ekki stóra, en karlmenn enga eyrnalokka. Þannig láta yfirvöld sér annt um hvað eina í fari umferðarlögreglumanna í þessu plássi og er það vel. Vinnubrögð dómsmrn. í þessu máli og yfirmanna lögreglunnar hafa hins vegar oft verið, að mati þeirra sem best þekkja til, býsna fljótfærnisleg og með þeim hætti að ýtt hefur undir öryggisleysi hjá þeim sem fara með umferðarstjórn og umferðarmál hjá lögreglunni. Af þeim ástæðum eru bornar fram þrjár fyrirspurnir til hæstv. dómsmrh.: Í fyrsta lagi. Eru áform um það hjá ráðuneytinu eða lögreglunni í Reykjavík að leggja niður umferðardeild lögreglunnar? Í öðru lagi. Kemur til greina að mati ráðherra að auka sjálfstæði deildarinnar innan lögreglunnar, m.a. í þeim tilgangi að ná markmiðum umferðaröryggisáætlunar til ársins 2001? Í þriðja lagi. Telur ráðherra að reglugerð um einkennisbúninga, merki og búnað lögreglumanna tryggi nægilega vel öryggi þeirra við umferðarstjórn?

Herra forseti. Á síðasta hausti var settur á fót starfshópur sem skipaður var fjórum fulltrúum frá yfirstjórn lögreglunnar í Reykjavík og þremur fulltrúum frá stjórn Lögreglufélags Reykjavíkur. Aðalmarkmið starfshópsins var að fjalla um aðalvaktkerfi lögreglunnar í Reykjavík með tilliti til vinnutímatilskipunar EES. Í þessu sambandi var m.a. skoðaður sá möguleiki að fella niður núverandi kerfi í almennri deild og umferðardeild og sameina þessar einingar í eina deild. Niðurstaða starfshópsins varð sú að leggja til að umferðardeild starfaði áfram og því eru engin áform um að leggja umferðardeildina niður, hvorki hjá ráðuneytinu né lögreglustjóranum í Reykjavík. Til að ná fram markmiðum umferðaröryggisáætlunarinnar til ársins 2001 hefur ýmsum úrræðum verið beitt eins og rakið er m.a. í skýrslu minni til Alþingis um stöðu umferðaröryggismála sem lögð var fram fyrr á þessu ári. Ekki er sérstaklega gert ráð fyrir því sem úrræði til að ná fram markmiðum umferðaröryggisáætlunarinnar að auka sjálfstæði einstakra lögregludeilda. Af fyrirspurn hv. þm. verður heldur ekki ráðið með hvaða hætti slíkt ætti að leiða til aukins árangurs. Að mati lögreglustjórans í Reykjavík kemur það ekki til greina og færir hann þau rök fyrir því að á undanförnum mánuðum hafi markmið hans verið þau að virkja alla einkennisklædda lögreglumenn meir við umferðarlöggæslu til viðbótar starfsemi umferðardeildarinnar. Í því sambandi nefnir hann að samkvæmt úttekt lögreglustjórans á árangri í 15 flokkum umferðarlagabrota fyrstu þrjá mánuði þessa árs, hafi almenn deild lögreglunnar kært í rúmlega 3.000 málum en umferðardeildin í um 1.500 málum. Lögreglustjóri bendir á að sérstaka athygli veki hversu miklu fleiri ökumenn almenn deild kæri vegna ölvunar við akstur og réttindaleysis við akstur, svo dæmi sé tekið. Ljóst er að sú tilhögun hefur gefist mjög vel. Lögreglustjóri metur það svo að þessum málaflokki hafi sjaldan eða aldrei verið betur sinnt. Segir hann að samanburður á fyrstu þremur mánuðum þessa árs og síðasta árs gefi til kynna að sú stefna að virkja alla lögreglumenn meira í umferðarmálum hafi skilað sér ríkulega en töluverð aukning hefur orðið á kærum í flestum flokkum umferðarlagabrota. Ég tel að reglugerð um einkennisbúninga, merkibúnað lögreglumanna, sé fullnægjandi trygging fyrir öryggi lögreglumanna við umferðarstjórn. Nefna má að með reglugerðinni var formlega tekið upp svokallað endurskinsvesti, sem er mjög áberandi og sést vel í myrkri. Samkvæmt reglugerðinni skal vestið að jafnaði nota úti við þegar skuggsýnt er og slæmt skyggni. Auk þess segir að vestið skuli ætíð fylgja klæðnaði lögreglumanns á bifhjóli. Reglugerðin tók gildi 1. jan sl. og af því tilefni var, m.a. hjá lögreglunni í Reykjavík, vakin athygli á gildandi ákvæðum hennar með skriflegri tilkynningu til lögreglumanna. Þar kemur fram að a.m.k. tvö endurskinsvesti verði til staðar í öllum lögreglubifreiðum embættisins og er lögð rík áhersla á að allir lögreglumenn noti þau við störf í umferðinni, svo sem umferðarstjórn, við stöðvun ökutækja þar sem slys hafa orðið o.s.frv. Einnig má nefna að í febrúarmánuði sl. var mælt fyrir því hjá embætti lögreglustjórans í Reykjavík að í öllum bifreiðum umferðardeildar yrðu tvær ljósakylfur til umferðarstjórnunar, auk endurskinsvestanna, en öllum lögreglumönnum í umferðardeild sem starfa úti er úthlutað endurskinsvesti. Að mínum mati tryggir hin nýja reglugerð um öryggi lögreglumanna við umferðarstjórn ekki síður en áður.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin og gagnlegar upplýsingar um búnað lögreglumanna, endurskinsvestin sem eru tvenn og kylfurnar sem hann fjallaði rækilega um í máli sínu. Í máli hans kom einnig fram að ekki væri á döfinni að leggja niður umferðardeildina, að mér skildist, eins og áform voru uppi um. Þar á móti leggur hann mikla áherslu á að það að draga hina almennu lögreglu alla inn í umferðareftirlitið sé mjög til bóta og skili miklum árangri. Mér sýnist að þar með sé það í raun þannig, þó að hugmyndir um það að leggja niður umferðardeildina séu ekki á dagskrá til framkvæmda eins og sakir standa, þá sé ráðuneytið sé með það í huga að smátt og smátt yfirtaki hin almenna lögregla alla þessa starfsemi og umferðardeildin verði þar með lögð niður. Ef það er ætlunin, eins og mig grunar af svörum ráðherrans þrátt fyrir ákvarðanir þeirra um að hætta við fyrir nokkru, þá tel ég það slæmt vegna þess að hjá umferðardeildinni og umferðarstjórn lögreglunnar í Reykjavík er geysilega mikil fagleg þekking sem getur ekki nýst annars staðar en þar, jafnmarkvisst og verið hefur. Þess vegna vara ég við hugmyndum um að það að taka almennu lögregluna inn í þetta í staðinn muni leysi allan vanda.

Herra forseti. Vegna athugasemda hv. 8. þm. Reykv. vil ég minna á það mat lögreglustjórans í Reykjavík að sú nýbreytni að fela almennu deild lögreglunnar að takast einnig á við þessi verkefni hefur skilað mjög umtalsverðum árangri í virkari umferðarstjórn og fleiri sektum en nokkru sinni áður. Út frá þeim markmiðum sem við erum að vinna að á grundvelli umferðaröryggisáætlunarinnar sýnist mér að augljóst sé að lögreglan hafi náð meiri árangri í þessu efni. Reyndar er stefnan sú í öðrum viðfangsefnum að lögreglan í heild takist á við þau en dregið verði úr hólfaskiptingu varðandi afmarkaða málaflokka. Þetta helst einnig í hendur við þá stefnumörkun að koma löggæslunni hér í Reykjavík meira út í hverfi borgarinnar. Menn verða að horfa á þróunina í ljósi þessarar nýbreytni og í ljósi þeirrar heildarstefnumörkunar sem unnið er eftir.

Virðulegur forseti. Á þskj. 992 ber ég fram svofellda fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um heilsugæslumál á Eskifirði og Reyðarfirði: 1. Hvernig ætlar ráðuneytið að bæta á viðunandi hátt úr því ófremdarástandi sem ríkir í lækna- og heilbrigðismálum Eskifjarðarlæknishéraðs? 2. Mun ráðuneytið verða við ósk bæjarstjórnar Eskifjarðar um að kaupa bústað fyrir heilsugæslulækni á Eskifirði? 3. Hvernig hyggst ráðuneytið leysa húsnæðismál heilsugæslunnar á Reyðarfirði til frambúðar? Tilefni þessarar fyrirspurnar er því miður ærið. Í heilsugæslumálum þessa læknishéraðs hefur ríkt það sem í fyrirspurninni er kallað ,,ófremdarástand`` í eitt ár og þrjá mánuði eða síðan annar af föstum heilsugæslulæknum héraðsins fór þaðan og hálfu ári síðar hvarf hinn. Frá þeim tíma hefur héraðið verið læknislaust að öðru leyti en því að ráðnir hafa verið íhlaupalæknar til þess að leysa vandann frá degi til dags. Þeir nú að nálgast töluna 30 frá ársbyrjun 1997. Þetta er ótrúlegt, virðulegur forseti, en þannig er þetta. Og það þarf ekki að fara mörgum orðum um það hvernig ástandið er fyrir íbúa læknishéraðsins, Eskifjarðar og Reyðarfjarðar, að búa við slíkt fullkomið öryggisleysi. Fram að þessu hefur ekki sést ljós í myrkrinu en vonandi er það ekki langt undan. Vonandi fáum við að heyra hér frá hæstv. ráðherra hvaða líkur eru á því að ráðuneytið tryggi viðunandi lausn. Þarna á ríkið að sjá þegnunum fyrir þjónustu og krafa fólks á landsbyggðinni, eðlileg krafa, er að fyllsta öryggis sé gætt að þessu leyti og tryggð sé þjónusta til jafns við þá sem í aðalþéttbýli landsins búa. Varðandi aðra liði fyrirspurnarinnar er vísað til þess sem fram kemur í erindum, fleiri en einu, til hæstv. ráðuneytis í síðasta mánuði. Það er óskin um að keyptur verði læknisbústaður á Eskifirði fyrir lækni sem þar starfi. Ljóst er að það er ein þeirra aðgerða sem verða að koma til eigi að skapa festu. Í þriðja lagi, varðandi húsnæðismál heilsugæslunnar á Reyðarfirði, þá er vísað til býsna gamals samkomulags um að tryggja þar starfsaðstöðu til jafns við þá myndarlegu heilsugæslu sem komið hefur verið upp á Eskifirði.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson beinir til mín þremur spurningum. Í fyrsta lagi vil ég minna á að á Eskifirði var tekin í notkun ný heilsugæslustöð 1. des. 1995. Stöðin er 660 fermetrar á stærð og rúmar tvo heilsugæslulækna. Að auki er rými fyrir tannlækni. Lyfsala er í hluta hússins á neðri hæð en í rishæð er aðstaða fyrir starfsfólk ásamt fundarsal og skrifstofu rekstrarstjóra. Heilsugæslustöðin er hin glæsilegasta á landinu og var ekkert til sparað við byggingu hennar. Stöðin er afar vel búin tækjum og hefur m.a. fengið nýtt röntgentæki. Einnig hefur stöðin bifreið til umráða. Á Eskifirði er hjúkrunarheimili og dvaraheimili í Hulduhlíð og tiltölulega auðvelt að fá vistrými á staðnum. Þá er heilbrigðisstofnun í Neskaupstað aðgengileg og léttir verulega undir störfum heilsugæslulækna í þessu byggðarlagi. Nýverið var vaktskipulag lækna á Eskifirði endurnýjað og hefur hið nýja skipulag í för með sér töluverða hækkun launa. Kjör lækna á Eskifirði eru sambærileg kjörum lækna við svipaðar aðstæður. Eins og hv. þm. kom hér inn á áðan hefur að undanförnu verið erfitt að fastsetja lækni á Eskifirði og eftir að héraðslæknirinn fór í burtu um mitt ár 1997 hafa margir afleysingalæknar verið á Eskifirði. Eftir að úrskurður kjaranefndar birtist 3. mars sl. og launakjör lækna á heilsugæslustöðvum liggja fyrir eru miklar líkur til þess að úrbætur séu í augsýn. Það er ljóst að í minni héruðum hafa orðið verulegar kjarabætur fyrir heilsugæslulækna og mér er kunnugt um áhuga lækna á að ráða sig til Eskifjarðar og ég bind miklar vonir við þær umsóknir. En það eru fleiri spurningar sem hv. þm. beinir til mín. Ráðuneytið mun verða við ósk bæjarstjórnar Eskifjarðar um kaup á bústað fyrir heilsugæslulækni á Eskifirði. Eins og fram kom er enginn læknabústaður á Eskifirði en á Reyðarfirði er læknabústaður, einbýlishús, sem mikið hefur verið lagfært á síðustu árum. Áður var læknabústaður á efri hæð gömlu heilsugæslustöðvarinnar á Eskifirði. Það hús var selt. Síðan hefur verið leigð íbúð á Eskifirði sem að mestu hefur verið notuð af afleysingalæknum. Eins og hv. þm. veit voru gerðar breytingar á lögunum um embættisbústaði á 120. löggjafarþingi og þar með er ekki heimilt að kaupa bústað á Eskifirði nema með breyttri löggjöf. Í þriðja lagi spyr hv. þm: Hvernig hyggst ráðuneytið leysa húsnæðismál heilsugæslunnar á Reyðarfirði til frambúðar? Á Reyðarfirði er heilsugæslustöðin í leiguhúsnæði og hefur verið undanfarin níu ár. Húsnæðið er 250 fermetrar. Það er að mörgu leyti ágætt en fullstórt. Heimild er fyrir kaupum á nýrri heilsugæslustöð á Reyðarfirði og voru tillögur uppi um það fyrir um ári síðan að smíða 170 fermetra hús sem kosta átti um 12 millj. kr. Heimamenn töldu hins vegar æskilegra að ná samningum um áframhaldandi leigu á því húsnæði sem heilsugæslustöðin er í og það varð úr.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa því máli sem hér er til umræðu. Það sem ég hef haft mestar áhyggjur af varðandi þetta læknishérað er læknavandinn sem hefur verið viðvarandi núna undanfarið ár og á rætur að rekja til óvissu í kjaramálum heilsugæslulækna og breytinga sem urðu í þeim efnum. Ég hef ekki tíma til að rekja það mál í þeim tíma sem ég hef hér. Það er nauðsynlegt að kjaranefnd endurskoði staðaruppbætur þarna eins og hún hefur heimild til en hins vegar er einnig nauðsynlegt að vinna áfram að tillögum um að bæta starfsumhverfi í heilsugæslunni og auka samvinnu þar á milli sem gæti orðið til þess að styrkja læknishéraðið í sessi. Aðstaða er góð í heilsugæslustöðinni en hins vegar liggur fyrir loforð, frá þeim tíma er í það var ráðist, um að byggja upp heilsugæsluna á Reyðarfirði einnig. Það er úrlausnarefni sem ekki hefur tekist að ljúka enn, en nauðsynlegt er að halda áfram í því efni.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að bera fram þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hefði þó óskað eftir að svör hæstv. ráðherra hefðu verið skýrari því ljóst er að þolinmæði heimamanna er á þrotum. Ég vil í því sambandi vitna í ályktun frá Félagi eldri borgara á Eskifirði sem okkur þingmönnum Austurlands barst nú á dögunum en þar segir, með leyfi forseta: ,,Félagið lætur í ljós áhyggjur sínar vegna hins ógnvekjandi ástands í læknamálum Eskifjarðarlæknishéraðs. Læknaskipti eru hér mjög tíð og læknalaust oft dögum saman. Slíkt öryggisleysi er öldruðum mjög erfitt, brýtur niður sálarþrek, vilja og líkamlegt mótstöðuafl sem getur valdið ótímabærum og kostnaðarsömum veikindum``. Það er alveg ljóst að þegar aldraðir eru farnir að taka svo djúpt í árinni er málið orðið mjög alvarlegt. Okkur hafa einnig borist ályktanir frá sveitarstjórnum á Reyðarfirði, Eskifirði og Neskaupsstað og stjórn heilsugæslu Eskifjarðarlæknishéraðs. Það er nefnt að frá því í janúar 1997 eða á fimmtán mánuðum hafa starfað 26 læknar í héraðinu. Við þessar aðstæður hlýtur að koma mjög til athugunar hvort ekki muni vera skynsamlegt að greiða staðaruppbætur þar sem þessi læknaskortur er fyrst og fremst kjaralegs eðlis. Úrskurður kjaranefndar leysti ekki málið og því verður að grípa til annarra aðgerða.

Virðulegur forseti. Um leið og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin vil ég undirstrika að þau valda mér vonbrigðum. Það er ekki fundin lausn á því neyðarástandi sem þarna hefur ríkt og er enn til staðar, verður alvarlegra með hverjum deginum sem líður. Það er eindregin krafa sem er undirstrikuð hér með þátttöku annarra þingmanna Austurl. í þessari umræðu að ráðuneytið sjái til þess að þarna náist lausn sem hægt er að una við. Það er ekki verið að biðja um að tveir heilsugæslulæknar verði ráðnir í dag eða á morgun. Menn mundu gleðjast ef einn læknir fengist til starfa sem yrði þarna til frambúðar á meðan verið er að leita tryggilegra lausna til frambúðar. Það liggur enn þá ekkert fyrir. Það er þakkarvert að forsendum greiðslna fyrir gæsluvaktir hefur verið breytt. Það getur verið mikilvægur liður í þessu. En það þarf ljóslega að koma fleira til. Ég spyr, virðulegur forseti: Af hverju leggur hæstv. ráðherra hér ekki fram eða biður viðkomandi ráðuneyti að leggja fram frv. til laga um breytingu á lögum varðandi embættisbústaði, varðandi þetta hérað og e.t.v. fleiri? Það var heilbrrn. sem beitti sér fyrir því og lagði mikinn þrýsting á heimamenn fyrir tveimur árum eða svo að selja læknisbústað og skilyrti það nánast í sambandi við önnur mál og það ber að leiðrétta og verður að leiðrétta. Ég vænti þess að eftir þessa umræðu átti hæstv. ráðherra sig á því hversu grafalvarlegt þetta mál er fyrir þetta hérað. Um leið og talað er um byggðamál verða menn auðvitað í Stjórnarráðinu í Reykjavík að átta sig á því að undirstöður sem heilsugæslu verður að tryggja. Það er nú ekki svo að þetta sé á einhverjum útnára sem fáir búi og þetta þarf auðvitað að gilda fyrir alla. Hér erum við á miðjum Austfjörðum að fást við vandamál af þessum toga.

Virðulegi forseti. Alvaran er okkur ljós í heilbrrn. og landlæknisembættið hefur unnið að því að fá fastan lækni í Eskifjarðarlæknishérað. En eins og fram hefur komið hefur það ekki gengið á meðan menn biðu eftir kjaranefndarúrskurði. Nú liggur hann fyrir og það er visst svigrúm í kjaranefndarúrskurði sem við vonumst til að geta nýtt okkur. En eins og ég kom inn á í máli mínu áðan er á Reyðarfirði nýlegt einbýlishús mjög vel uppgert. Það hefur samt ekki dugað til þess að fá fastan lækni þar og því höfum við tekið það ráð að leigja húsnæði á Eskifirði og höfum haft þá meira val um húsnæði en ella. Það hefur ekkert komið fram sem styður það að málið leystist þótt við keyptum embættisbústað á Eskifirði. Kæmi sú staða upp mundum við skoða það sérstaklega. En ég get fullvissað hv. þingmann um að allra lausna er leitað til að fá lækni á þetta svæði.

Hæstv. forseti. Ekki skal ég leggja dóm á hvort allar þær tannréttingar sem framkvæmdar eru í landinu eru bráðnauðsynlegar, en hitt er ég sannfærður um að í mörgum tilvikum eru þær tvímælalaust nauðsynlegar. Svo er þó komið að margt það fólk sem mest þarf á þessum lækningum að halda hefur ekki efni á því að leita sér lækninga. Ég fullyrði að efnalítið fólk hefur ekki tök á að veita börnum sínum heilsuvernd á þessu sviði. Annaðhvort er stuðningur almannatrygginga of lítill eða verðlagning sérfræðinganna er of há, nema hvort tveggja sé. Hér er dæmi úr raunveruleikanum: Í barnafjölskyldu reynist þörf á því að rétta tennur í tveimur börnum. Í öðru tilvikinu er um alvarlega ágalla að ræða sem krefjast þess að fastar spangir verði settar í góma barnsins. Í hinu tilvikinu er um minni aðgerð að ræða. Foreldrarnir fóru til tannréttingasérfræðings og leituðu álits og báðu um kostnaðarmat og ekki stóð á svarinu: 500 þús. kr. í öðru tilvikinu, hálf millj. kr., 120 þús. kr. í hinu. Þetta er samtals á sjöunda hundrað þúsund krónur, eða vel rúmlega hálfs árs laun láglaunamanns. Er að undra að athuganir landlæknisembættisins hafi leitt í ljós að fólk í lægri tekjukantinum hafi ekki lengur efni á að leita sér tannlæknaþjónustu og þarf þó ekki þessi yfirgengilegu dæmi til? Þessi fjölskylda sem ég tek dæmi af fær 100 þús. kr. stuðning frá almannatryggingum vegna barnsins sem hefur alvarlegri ágallana en ekkert vegna hins. 100 þús. kr. hrökkva þó skammt þegar reikningurinn er á sjöunda hundrað þúsund kr. Hér er alvarlegur misbrestur á ferðinni sem verður að leiðrétta og þess vegna er spurt: Er ráðherra reiðubúinn að beita sér fyrir ráðstöfunum til að draga úr tilkostnaði við tannréttingar en þess eru dæmi að láglaunafólk þurfi að greiða sem nemur hálfs árs tekjum fyrir tannréttingar hjá börnum sínum?

Virðulegi forseti. Ráðuneytið hefur þegar gripið til aðgerða sem hafa það að markmiði að allir þeir sem þurfa á tannréttingum að halda geti fengið þær á viðráðanlegu verði. Eins og ég kem að hér á eftir hafa þær aðgerðir þegar skilað árangri. Til að skýra eðli málsins vil ég í stuttu máli víkja að forsögunni. Um árabil hefur Tannréttingafélag Íslands ekki viljað semja um tannréttingar við almannatryggingar. Á tímabili gaf ráðuneytið út gjaldskrá og tók þátt í greiðslum sjúklinga með hlutfalli af þeirri gjaldskrá. Gjaldskrá réttingatannlækna var hins vegar hærri og einstakir réttingatannlæknar með miklu hærra gjald. Reynt var að nota norskt flokkunarkerfi til viðmiðunar en ekki náðist samkomulag um það við félagið. Frá árinu 1994 til ársbyrjunar 1997 tóku almannatryggingar því eingöngu þátt í alvarlegustu tilvikum vegna m.a. meðfæddra galla, sjúkdóma og slysa en þær reglur sættu mikilli gagnrýni og mörk þess hverjir fengu greiðslur og hverjir ekki voru um margt óljós. Frá ársbyrjun 1997 var tekin upp sú regla að greiða styrk til sjúklinga undir 20 ára aldri sem þurfa á almennum tannréttingum að halda og giltu þær allt að tveimur árum aftur í tímann. Styrkur þessi var upphaflega 70 þús. kr. en var hækkaður í nóvember sl. í 100 þús. kr. Styrkurinn greiðist út í þrennu lagi eftir framgangi meðferðarinnar. Samkvæmt könnun tryggingayfirtannlæknis sem gerð var í tengslum setningu reglna var meðalkostnaður hvers sjúklings árið 1996 frá tæpum 200 þús. kr. upp í 400 þús. kr. eftir sérfræðingum. Til mín hefur komið dæmi um tífaldan verðmun á tannréttingum eða frá 30 þús. kr. og upp í yfir 400 þús. kr. Vissulega var mikill munur á þeim aðferðum sem beita átti en viðkomandi foreldri og unglingur völdu ódýrari aðferðina sem jafnframt var sársaukaminni og eru sáttir við útkomuna. Auk þess að veita fastan styrk hefur sjúklingum og forráðamönnum þeirra verið bent á að verð á þessari þjónustu er mjög mismunandi og því eðlilegt að leitað sé verðtilboða. Við höfum fengið viðbrögð frá fólki sem hefur þakkað okkur fyrir ábendingarnar þar sem það að leita tilboða í verð hafi sparað þeim hundruð þúsunda króna. Tannlæknadeild Tryggingastofnunar og ráðuneytið hafa bent sjúklingum á að þeir eiga rétt á að fá öll gögn úr sjúkraskrá afhent, þar með taldar myndir, afsteypur og greiningar og geta farið með þessi gögn milli sérfræðinga. Auk þess hefur tannlæknadeild Tryggingastofnunar leiðbeint og aðstoðað þá sem til hennar hafa leitað. Óhjákvæmilegt er að benda á að sérfræðingar í tannréttingum beita ekki allir nákvæmlega sömu aðferðum. Þannig kann að vera ástæða fyrir mismunandi verðlagningu þjónustunnar, en þeir 12 tannréttingalæknar sem eru starfandi hér á landi eru allir sérfræðingar í sínu fagi og faglegt eftirlit með störfum þeirra er á hendi heilbrigðisyfirvalda. Áfram taka almannatryggingar þátt í tannréttingum vegna alvarlegustu tilvikanna svo sem vegna klofins góms, slysa og afleiðinga alvarlegra sjúkdóma og er þar um að ræða allt að 100% greiðsluþátttöku eftir því hvað um er að ræða. Virðulegi forseti. Niðurstaðan af þessum aðgerðum ráðuneytisins og Tryggingastofnunar er sú að sjúklingar fá betri þjónustu á miklu lægra verði en áður og sjúklingar og foreldrar þeirra eru ánægðir með þá þjónustu sem þeir fá. Um þetta kerfi virðist ríkja almenn sátt öfugt við það sem áður var.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Ögmundi Jónassyni, fyrir þessa fyrirspurn sem var vissulega bæði brýn og orð í tíma töluð. Það vekur athygli í svari hæstv. ráðherra hversu mismunandi kostnaður virðist vera fyrir sömu verkin eða sambærileg verk allt eftir því hver veitir meðferðina og það kom fram í máli ráðherra að munurinn getur verið tífaldur. Það er alvarlegt og er nokkuð sem Tryggingastofnun og tryggingaráð þarf að bæta úr. Kjarni málsins er sá að börn láglaunafjölskyldna eiga í mörgum tilvikum alls ekki kost á tannréttingum í dag. Líka vekur athygli sá fjöldi mála sem berst til tryggingaráðs þar sem óskað er eftir endurgreiðslu á tannréttingakostnaði sökum lágra tekna framfærenda og 100 þús. kr. styrkur nægir þar alls ekki. Ég tel að heilbrrn. og Tryggingastofnun gætu leitað annarra leiða til þess að koma til móts við þessar fjölskyldur, t.d. með því að hækka beinar greiðslur og jafnvel að setja þær reglur að hugsanlega megi draga tannlæknakostnað sem fer yfir ákveðna upphæð frá skatti. Þar má slá tvær flugur í einu höggi, koma til móts við þessar fjölskyldur og jafnframt hafa eftirlit með tekjum tannlækna.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að spyrjast fyrir um þetta mál. Það er alveg ljóst að 500 þús. kr. aðgerð er ofviða meðallaunamanni ef hann fær aðeins 100 þús. greiddar úr almannasjóðum til að koma til móts við þann kostnað. Ef mörg slík dæmi eru uppi þá fær fjöldi barna ekki þá þjónustu sem þyrfti. Vissulega er þetta rétt leið sem farin hefur verið hjá hæstv. heilbrrh. og í Tryggingastofnun, að koma til móts við fleiri eins og gert er með þessari 100 þús. kr. greiðslu. En það dugir bara alls ekki til. Það þarf meira til þess að allir geti átt kost á þessari þjónustu. Hv. þm. Ásta B. Þorsteinsdóttir benti á frádrátt frá skatti. Slíkt mál liggur fyrir í þinginu og væri full ástæða til þess að skoða þá leið betur þó svo að yfirvöld séu ekki beint hrifin af henni. En það verður að jafna þarna og þetta má ekki bitna á börnum láglaunafólks þannig að þau fái ekki viðunandi tannlæknaþjónustu eins og tannréttingar eru í mjög mörgum tilvikum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin sem að mörgu leyti voru skýr og greinargóð og ég veit að á vegum ráðuneytisins er unnið vel að þessum málum en sú vinna hefur ekki skilað því enn sem komið er að fólk fái þessa þjónustu á viðráðanlegu verði. Tvennt fannst mér sérstaklega athyglisvert í máli hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi er athyglisvert að meðaltalskostnaður sumra tannréttingasérfræðinga skuli vera 200 þús. kr. en 400 þús. kr. hjá öðrum. Þetta er vísbending um að ekki er hægt að alhæfa um þessa stétt. Sumir virðast þannig sanngjarnir í verðlagningu, aðrir okra. Fram kom í máli hæstv. ráðherra að oft gæti verið um tífaldan mun að ræða, enda veit ég dæmi þess að fólki hafi verið boðin aðgerð fyrir 30 þús. kr. hjá einum tannréttingasérfræðingi þegar annar býður meðferð upp á 300 þús. kr. Þetta segir okkur að upplýsa verður almenning um verðlagninguna á skýran hátt ef menn á annað borð vilja ekki hreinlega beita verðlagsákvæðum gagnvart þessari starfsstétt. Alla vega þarf að upplýsa um þessi efni og allt tal sem stundum heyrist um að lög, upplýsingalög eða önnur lög, komi í veg fyrir að upplýsingar verði veittar bendir til þess að þar þurfi eitthvað að færa til í lögum því að þó við séum að ræða um kjör sérfræðinga sem einstaklinga, þá byggja kjör þeirra á útgjöldum almennings og um þau verður að upplýsa. Því kalla ég eftir upplýsingum og verðlagseftirliti gagnvart þeim sérfræðingum sem ekki hafa siðferðilega burði til að stilla ágirnd sinni í hóf. Gagnvart almannatryggingum minni ég á frv. mitt um breytingar á almannatryggingum vegna tannlækninga þar sem gert er ráð fyrir því að minni háttar tannréttingar lúti sömu lögmálum og almennar tannlækningar og fólk fái þannig viðeigandi stuðning vegna slíkra aðgerða. Að öðru leyti vil ég lýsa ánægju með þann ásetning hæstv. heilbrrh. að færa þessi mál til betri vegar og ég hvet til þess að stórátak verði gert á þessu sviði með ströngu verðlagseftirliti og lagabreytingum í upphafi næsta þings í þá veru sem ég og aðrir þingmenn Alþb. og óháðra hafa lagt til og ég nefndi hér áður þannig að orð sem höfð voru eftir tryggingayfirtannlækni í blaðaviðtali sl. haust um að við gætum orðið heimsmeistarar á þessu sviði fái stoð í raunveruleikanum. Það er enn þá langt í land og á sviði tannréttingamála sér ekki enn til lands því miður.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið höfum við náð verulegum árangri á þessu sviði og þeir sem ekki fengu greitt til 1997 eru nú að fá 100 þús. kr. greiddar. Það hlýtur að vera mikil búbót. Sú vinna sem tryggingayfirtannlæknir hefur unnið í Tryggingastofnun er mjög merkileg fyrir margra hluta sakir og gerir það að verkum að endurgreiðslur til sjúklinga hafa hækkað vegna þess að verðlagseftirlitið er miklu betra en nokkurn tíma hefur verið. Tannlæknadeild Tryggingastofnunar var tölvuvædd fyrir tveimur árum og það gerbreytir allri þessari aðstöðu þannig að við eigum miklu auðveldara með að bera saman verðlagningu en eins og hér hefur fram komið getur verðlagningin verið allt frá 30 þús. upp í 400 þús. kr. Þetta er nokkuð sem við höfum verið að vinna að að bæta og ég held að óhætt sé að segja að okkur hefur tekist mjög vel til þarna, a.m.k. eru þeir sem njóta þjónustunnar miklu ánægðari í dag en þeir voru fyrir tveimur árum.

Herra forseti. Mig langar að varpa fram fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um gjaldtöku fyrir fatlaða lífeyrisþega vegna aðgangs að sundlauginni á Grensásdeildinni. Lífeyrisþegar fá frítt í sund í almennum sundlaugum eins og hérna á höfuðborgarsvæðinu. Fatlaðir sem ekki geta notað almennar sundlaugar en geta farið í Grensáslaug án þess að fá þar nokkra sérstaka þjónustu svo sem þeir sem eru hjólastólabundnir, þurfa að greiða aðgangseyri þar. Með þessu er verið að mismuna lífeyrisþegum eftir því hvaða fötlun þeir eru haldnir. Nú vitum við að þrengt hefur verið að Sjúkrahúsi Reykjavíkur í fjárveitingum til rekstrar og þeir hafa ekki treyst sér til þess að afnema þetta gjald en eftir því sem ég best veit eru forsendurnar fyrir gjaldinu löngu brostnar vegna þess að það var sett á á meðan Grensáslaug var látin greiða fyrir heita vatnið eins og til húshitunar í Reykjavík en nýtur nú sömu kjara og almenningssundlaugarnar. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé tilbúinn til að beita sér fyrir því að þessi hópur fatlaðra, sem reyndar er ekki stór en býr við þetta ranglæti og þessa mismunun að þurfa að greiða fyrir þegar þeir sækja sundlaugar, fái sömu kjör hvað varðar aðgang að Grensáslauginni eins og fatlaðir lífeyrisþegar hafa í almennum sundlaugum, þeir sem geta nýtt sér þær. Ég vil benda á að þessi hópur, lífeyrisþegar, er yfirleitt mjög tekjulágur og þó að aðgangseyrir sé ekki hár eða um 150 kr. í hvert sinn þá er þetta þó nokkur upphæð fyrir fólk sem hefur aðeins lífeyrisgreiðslurnar til að lifa af. Það getur farið allt upp í 40--48 þús. kr. á ári. Þeir sem um er að ræða eru ekki margir og ég gæti trúað að því að kostnaðurinn sem heilbrrn. þyrfti að bera af þessu væri kannski á við eina utanlandsferð starfsmanns í ráðuneytinu með dagpeningum. Það mundi kosta á við þrjá til fjóra daga í góðri laxveiðiá að koma þarna á réttlæti. Ég vil því gjarnan að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hann sé tilbúinn að veita fé til þess að leiðrétta þá mismunun sem þessi hópur býr við í þjónustu hvað varðar aðgang að sundlaugum.

Virðulegi forseti. Æfingasundlaug Grensásdeildar Sjúkra\-húss Reykjavíkur er eins og heitið gefur til kynna æfingasundlaug fyrir einstaklinga sem nota sundæfingar til að ná líkamlegri færni. Fyrst og fremst er þetta æfingasundlaug endurhæfingardeildar sjúkrahússins og gegnir þar mikilvægu hlutverki sem tæki til að deildin nái markmiðum sínum til að endurhæfa inniliggjandi sjúklinga. Á þeim tímum þegar sjúkrahúsið þarf ekki á sundlauginni að halda hafa aðrir möguleika á að notfæra sér þá kosti sem þessi sundlaug býður upp á. Kostirnir eru einkum þeir að starfsfólk er til staðar sem sinnir og aðstoðar fatlaða einstaklinga við sundæfingar sem hluta sjúkraþjálfunar eða til viðbótar við hana. Þá hefur æfingalaugin verið leigð til hópa fatlaðra sem stunda sameiginlegar sundæfingar sem eru sniðnar að þeim og hæfa þeim sérstaklega, enda eru þeir hópar þá með eigin þjálfara með í för. Nokkuð er um að fatlaðir einstaklingar sem hafa áður verið við æfingar í lauginni haldi áfram að koma þangað til að notfæra sér aðstæður þar sem henta þeim vel. Almennir sundstaðir bjóða lífeyrisþegum yfirleitt upp á ókeypis aðgang og nú er spurt hvort einstaklingar sem ekki geta nýtt sér þá sundstaði vegna fötlunar sinnar eigi ekki að fá að njóta sömu kjara í æfingalauginni. Allir geta verið sammála um að tímaþörf sjúkrahússins vegna inniliggjandi sjúklinga hefur fyrsta forgang. Tímaþörf sjúkraþjálfunar vegna sjúklinga á göngudeild sem er niðurgreidd af almannatryggingum hefur annan forgang og þeir sjúklingar greiði sinn hlut samkvæmt reglum tryggingaráðs um þjálfun. Hópar fatlaðra undir leiðsögn þjálfara hafa þriðja forgang en þeir hópar eru oftast á vegum félaga fatlaðra sem njóta opinbers stuðnings. Síðast koma svo þeir sem nota þá tíma sem eftir standa til að koma þarna á eigin vegum og njóta aðstöðunnar og þeirrar aðstoðar sem þar býðst og fæst ekki annars staðar. Þessir aðilar greiða 150 kr. fyrir hvert skipti eins og hv. þm. gat um áðan. Það er ljóst af þessari upptalningu að hinir ýmsu hópar sjúklinga njóta innbyrðis ekki sömu kjara í æfingalauginni sjálfri hvað þá ef miðað er við almenningssundlaugar. Jafnljóst er að æfingasundlauginni verður ekki jafnað við almenningssundstaði enda gegnir hún allt öðru hlutverki. Ég tel að ákvörðun í þessu máli verði að liggja hjá stjórn Sjúkrahúss Reykjavíkur miðað við þá sérhæfðu þjónustu sem veitt er þannig að jafnrétti náist annars vegar milli sjúklinga æfingalaugarinnar innbyrðis og hins vegar miðað við sundgesti almenningssundstaða ef það er yfirleitt samanburðarhæft. Í þessu sambandi verður einnig að minnast þess að fatlaðir hafa aðgang að sundlaug hjá Sjálfsbjörg sem er opin um það bil 35 klukkustundir á viku. Þar er aðgangur ókeypis en almennt ekki veitt sérstök aðstoð. Hjá Styrktarfélagi lamaðra og fatlaðra kostar hvert skipti 100 kr. enda er veitt aðstoð eftir þörfum. Nauðsynlegt er að stjórn Sjúkrahúss Reykjavíkur hafi í huga við skoðun hvort aðgangur eigi að vera ókeypis út frá þeirri sérhæfðu þjónustu sem veitt er og í samanburði við aðrar sérhæfðar sundlaugar sem hér hafa verið nefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir þessa fyrirspurn sem er vissulega brýn og þörf. Varðandi aðgengi fatlaðra að sundlaugum bæði á höfuðborgarsvæðinu og víðar um landið er það þannig að þó svo mikið hafi verið gert í þeim efnum að bæta aðgengi fyrir heyfihamlaða að sundlaugunum, þá er einn hópur sem kemst nánast ekkert inn í þessar almennu sundlaugar og það eru fjölfatlaðir sem þurfa á miklum hjálpartækjum að halda til að geta komist ofan í laugarnar. Þarna kreppir skórinn verulega að þessum hópum bæði fjárhagslega en ekki síst það að opnunartími þjálfunarlauga, sem henta þessu fólki, er yfirleitt af svo skornum skammti að t.d. foreldrar fjölfatlaðra barna eiga ekki nokkurn kost á að fara með börn sín í þessar laugar því að venjulega er búið að loka þeim þegar dagvinnutíma foreldra lýkur. Þetta er líka atriði sem væri gott að hæstv. heilbrrh. léti skoða og reyndi að koma með úrbætur í þeim efnum.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ástu B. Þorsteinsdóttur fyrir að benda á þennan þátt í sambandi við opnunartímann sem er vissulega ástæða til að taka til athugunar. Ég get verið sammála hæstv. ráðherra um að þeir sem liggja á Sjúkrahúsi Reykjavíkur og nota sér Grensáslaugina eigi að hafa forgang og hafi þá forgangsröðun sem hæstv. ráðherra nefndi. Engu að síður segi ég og fer ekki ofan af því að ráðherra getur tekið ákvörðun um að þeir fötluðu einstaklingar sem ekki geta nýtt sér almennar laugar, þurfa ekki aðstoð og þurfa ekki að fá sjúkraþjálfun geti fengið sömu kjör þegar þeir koma í Grensáslaugina eins og aðrir lífeyrisþegar í almennum sundlaugum. Eins og hv. þm. Ásta B. Þorsteinsdóttir benti á er aðgangur fatlaðra og mikið hreyfihamlaðra, fjölfatlaðra og hjólastólabundinna ekki í nógu góðu lagi víðast hvar í almennum sundlaugum og þess vegna er það oft eina leiðin að nota þessar sérstöku þjálfunarlaugar. Ég skora á hæstv. ráðherra að taka þessa ákvörðun þannig að ekki sé verið að mismuna þessum hópum bæði hvað varðar aðgangseyri, jafnvel opnunartíma eins og minnst var á, þannig að ókeypis aðgangur verði veittur fyrir þetta fólk svo það geti komið og notið þess sem sundlaugarnar veita þeim. Bæði er þetta stórt atriði hvað varðar andlegt og líkamlegt heilsufar þess og kostar ekki meira en eina til tvær utanlandsferðir með dagpeninguum fyrir einn eða tvo ráðuneytismenn eða þrjá til fjóra daga í laxveiði. Þetta eru ekki stærri upphæðir en þetta sem þarf til að leiðrétta kjör þessa hóps sem vissulega á undir högg að sækja.

Virðulegi forseti. Það eru nokkrar sérútbúnar sundlaugar á Reykjavíkursvæðinu sem fatlaðir geta nýtt sér. Mér fannst það mjög athyglisvert sem kom fram hjá hv. þm. Ástu B. Þorsteinsdóttur um að opnunartími væri ekki nógu sveigjanlegur. Kannski ættum við fyrst og fremst að einbeita okkur að því að hægt verði að nýta þessar laugar. Nýlega var opnuð t.d. hjá DAS, Hrafnistu, mjög glæsileg sérútbúin laug og sjúkraþjálfunaraðstaða við hliðina og í Kópavogi er sérstök laug við endurhæfingardeild Ríkisspítala sem má eflaust nýta betur. Ég minntist á sundlaugina hjá Lömuðum og fötluðum og Sjálfsbjörg þannig að það eru margar sérútbúnar sundlaugar á þessu svæði og fyrst og fremst ætti náttúrlega að leggja áherslu á að fatlaðir einstaklingar geti nýtt sér þessar laugar.

Herra forseti. Það hefur væntanlega ekki farið fram hjá mönnum að að undanförnu hafa orðið talsverðar umræður um störf Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs. Þær umræður hafa bæði beinst að einstökum úrskurðum eða ákvörðunum samkeppnisyfirvalda sem og að vinnuaðferðum í öðrum tilvikum og jafnvel að sjálfum samkeppnislögunum og einstökum ákvæðum þeirra. Umræðan hefur einkum risið hátt þegar samkeppnisyfirvöld hafa gripið til þess að skilyrða samruna eða yfirtöku fyrirtækja á öðrum á undanförnum missirum og nú síðast þegar samkeppnisráð beitti ákvæðum 18. gr. til að stöðva samruna eða yfirtöku Myllunnar/Brauðs hf. á Samsölubakaríi með þeim rökum að þá kæmi til sögunnar einn algerlega markaðsráðandi aðili hvað varðaði rekstur á verksmiðjubakaríi hér og framleiðslu á brauðum t.d. í hillur stórmarkaða. Það hefur ekki síður, herra forseti, vakið eftirtekt hverjir hafa verið í fararbroddi fyrir gagnrýninni eða svo ekki sé sagt árásunum á Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð í þessu sambandi. Þar fóru fyrir fríðum flokki ef ekki þrír þá a.m.k. tveir nafntogaðir forstjórar stórfyrirtækja sem einmitt eru sjálf starfandi á fákeppnismarkaði hér í landi og þar komu að talsmenn Verslunarráðs og talsmenn iðnaðarins. Nú vantar það ekki, herra forseti, að allir þessir aðilar séu a.m.k. í orði kveðnu hallir undir frjálsa samkeppni og telji að hún eigi að ríkja. En hitt vekur auðvitað athygli að svo virðist að ef Samkeppnisstofnun er því hlutverki sínu trú að hindra þá viðleitni markaðarins sem alltaf er í gangi, að ná markaðsyfirráðum eða undirtökum á markaði og geta í skjóli slíkrar stöðu haft áhrif á verð, þá ætlar allt vitlaust að verða. Það læðist að mér sá grunur, herra forseti, að menn hafi ekki alveg skilið tilganginn með samkeppnislöggjöf og samkeppnisyfirvöldum ef menn bregðast þannig við þegar samkeppnisráð reynir á eðlilegan hátt að tryggja forsendur samkeppnisaðstæðna á markaði. Ég hef því leyft mér af þessu tilefni, herra forseti, að spyrja hæstv. viðskrh. eftirfarandi spurninga: Í fyrsta lagi. Hver er afstaða ráðherra til þeirrar gagnrýni sem forsvarsmenn nokkurra stórfyrirtækja á fákeppnismarkaði og talsmenn Samtaka iðnaðarins og Verslunarráðs hafa látið í ljós á störf Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs? Í öðru lagi. Telur ráðherra að Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð hafi í einhverjum tilvikum starfað andstætt ákvæðum og megintilgangi samkeppnislaga? Í þriðja lagi. Styður ráðherra viðleitni Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs til að tryggja virka samkeppni á hérlendum markaði eins og sú viðleitni hefur birst í störfum þessara aðila? Í fjórða lagi. Telur ráðherra sérstök tilefni til að breyta einhverjum ákvæðum samkeppnislaga, t.d. ákvæðum 18. gr.?

Herra forseti. Á þskj. 980 hafa þingmennirnir Steingrímur J. Sigfússon, hv. 4. þm. Norðurl. e., og hv. 5. þm. Suðurl., Margrét Frímannsdóttir, beint til mín fjórum fyrirspurnum um málefni Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs. Í fyrsta lagi er spurt: Hver er afstaða ráðherra til þeirrar gagnrýni sem forsvarsmenn nokkurra stórfyrirtækja á fákeppnismarkaði og talsmenn Samtaka iðnaðarins og Verslunarráðs hafa látið í ljós á störf Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs? Hér verður að hafa í huga að samkvæmt ákvæðum samkeppnislaga annast Samkeppnisstofnun, samkeppnisráð og áfrýjunarnefnd samkeppnismála daglega stjórnsýslu á því sviði sem lögin taka til. Viðskrh. fer ekki þannig beint með hlutverk á framkvæmd laganna. Almennt séð má hins vegar benda á að tilgangur samkeppnislaga er að efla virka samkeppni í viðskiptum sem stuðlar að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins þannig að almenningur fái sem bestar vörur og þjónustu á sem lægstu verði og búi þar af leiðandi við betri lífskjör. Þá er þess einnig að geta að samkeppnislög með sama markmiði og þau íslensku eru í gildi í öllum löndum Vestur-Evrópu. Það má segja að það sé ríkjandi sjónarmið í efnahagsstjórn í löndunum sem við berum okkur saman við að virk samkeppni tryggi sem mesta hagsæld þjóða. Virk samkeppni er hins vegar ekki náttúrulegt ástand. Fyrirtæki hafa það að meginmarkmiði að hagnast sem mest á starfsemi sinni. Samkeppnin gerir fyrirtækjum erfiðara um vik að hámarka hagnað sinn. Sökum þessa hafa fyrirtæki stundum tilhneigingu til að hamla samkeppni. Því er í samkeppnislögum sett fram ýmis úrræði til að koma í veg fyrir samkeppnishömlur og vernda samkeppnina. Samkeppnislögum er þannig ætlað að vernda samkeppni en ekki keppinautana hver fyrir öðrum. Í því sambandi verður að hafa í huga að samkeppnislögin gera sérstaklega ráð fyrir því að samkeppnisyfirvöld grípi til aðgerða ef markaðsráðandi fyrirtæki reyna t.d. í skjóli stöðu sinnar að knýja fram óeðlilegar verðhækkanir eða eyða samkeppni. Í ljósi þess er við því að búast að stór fyrirtæki og samtök fyrirtækja gagnrýni samkeppnisyfirvöld vegna þess að störf þeirra geta farið gegn hagsmunum einstakra fyrirtækja. Í öðru lagi spyr hv. þm.: Telur ráðherra að Samkeppnisstofnun eða samkeppnisráð hafi í einhverjum tilvikum starfað andstætt ákvörðunum og megintilgangi samkeppnislaga? Eins og fram kom hér á undan er viðskrh. ekki falin bein dagleg stjórnsýsla í samkeppnismálum og það er ekki hlutverk ráðuneytisins að hafa eftirlit með störfum Samkeppnisstofnunar eða samkeppnisráðs. Það hlutverk hefur áfrýjunarnefnd samkeppnismála og dómstólar. Hins vegar fylgist viðskrn. vel með framkvæmd samkeppnislaga og er mér ekki kunnugt um nein tilvik þar sem fram hefur komið að samkeppnisyfirvöld hafi að einhverju leyti starfað gegn tilgangi samkeppnislaga. Í þriðja lagi spyr hv. þm.: Styður ráðherra viðleitni Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs til að tryggja virka samkeppni á hérlendum markaði eins og sú viðleitni hefur birst í störfum þessara aðila? Þegar þessari spurningu er svarað verður að hafa í huga að samkvæmt 1. gr. samkeppnislaga er markmið laganna að efla virka samkeppni í viðskiptum. Hlutverk Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs er síðan að framfylgja þeim vilja sem endurspeglast í markmiði laganna. Ég tel að samkeppnisyfirvöld hafi unnið að framkvæmd samkeppnislaga með þeim hætti sem samkeppnislög áskilja og vitaskuld styð ég það að samkeppnisyfirvöld sinni starfsskyldum sínum. Hinu ber hins vegar ekki að neita að samkeppni hér á landi er að mörgu leyti þrengri stakkur sniðinn en erlendis vegna smæðar markaðarins. Samkeppnisstofnun er því vissulega oft og tíðum mikill vandi á höndum með að framfylgja ákvæðum samkeppnislaga og vald stofnunarinnar í þeim efnum er því vandmeðfarið. Í fjórða lagi spyr hv. þm.: Telur ráðherra sérstök tilefni til að breyta einhverjum ákvæðum samkeppnislaga, t.d. ákvæðum 18. gr.? Samkeppnislögin eru fimm ára um þessar mundir. Þegar þau voru sett á sínum tíma fólu þau í sér grundvallarbreytingu á þeim lögum sem giltu fyrir þann tíma. Á þeim fimm árum sem liðin eru hafa samkeppnisyfirvöld verið að móta vinnubrögð sín og smám saman hefur verið að koma í ljós hvernig einstökum ákvæðum laganna er beitt. Almennt má segja að reynslan af hinni nýju löggjöf sé góð. Setning laganna og sú stefnubreyting sem fólst í því að setja reglur um eftirlit með samkeppni í stað eldri laga sem báru ríkan keim af verðlagsstýringu og opinberum afskiptum var tvímælalaust rétt. Segja má að hingað til hafi samkeppnislögum hlutfallslega mest verið beitt gegn opinberum samkeppnishömlum, t.d. með kröfu um fjárhagslegan aðskilnað verndaðs rekstrar frá samkeppnisrekstri, samanber 2. mgr. 14. gr. laganna. Þessi ákvæði laganna virðast hafa reynst vel og athafnalífið og hagsmunasamtök þeirra hafa ekki kvartað yfir beitingu þessara úrræða sem þar um ræðir. Að undanförnu hefur þunginn í starfi samkeppnisyfirvalda verið að færast frá eftirliti með ríkisrekstri yfir í aðgerðir gegn samkeppnishömlum einkafyrirtækja. Þá hafa gagnrýnisraddir orðið háværari um marga þætti í lögunum og starfsháttu samkeppnisyfirvalda svo sem um málsmeðferðarreglur, skipan samkeppnisráðs, beitingu 18. gr. um bann við samruna og fleiru orðið að umtalsefni. Samkeppnislög eru þess eðlis að hvorki er skynsamlegt að gera á þeim örar breytingar né rjúka til breytinga nema að vel athuguðu máli. Hins vegar verður að skoða lögin með gagnrýnum huga og lagfæra þau og breyta ef í ljós kemur að í þeim eru atriði sem betur mega fara. Varðandi 18. gr. samkeppnislaga sérstaklega vísa ég til þess að nánast í öllum löndum í Vestur-Evrópu er að finna löggjöf sambærilega samrunaákvæði og kemur fram í 18. gr. og hefur þróunin verið sú að ríkjum fjölgar frekar en fækkar sem taka upp eftirlit með samruna og yfirtöku.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjendum, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, fyrir þessar fyrirspurnir. Ég þakka enn fremur hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Ég gat ekki skilið hann öðruvísi en svo að þrátt fyrir upphlaup þeirra aðila, sem tilgreindir eru í fyrirspurn hv. þingmanna, sökum þess að Samkeppnisstofnun er farin að beita sér meira að fyrirtækjum á fákeppnismarkaði í stað fyrirtækja á opinberum markaði, og hróp og köll um breytingar þá sýnist mér að hæstv. viðskrh. ætli ekki í neinu að taka tillit til þeirra athugasemda og ég held að það sé hárrétt hjá hæstv. viðskrh. Ég fagna þeim svörum sem hann hefur sett fram í umræðunni og vona að hann muni áfram standa vörð um samkeppnina því að samkeppnin er til staðar samkeppninnar vegna en ekki fyrir fyrirtækin.

Herra forseti. Ég þakka sömuleiðis hæstv. viðskrh. fyrir svörin. Það var ánægjulegt að í þessu tilviki var engin hætta á því að um villandi eða rangar upplýsingar væri að ræða þar sem svörin komu frá brjósti hæstv. ráðherra. Ég tel einnig mjög mikilvægt að Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð hafi bakstuðning viðskrh. á hverjum tíma til að sinna hlutverki sínu og ég tel að hæstv. ráðherra hafi afdráttarlaust veitt Samkeppnisstofnun og samkeppnisráði slíkan stuðning í svörum sínum. Það væri afar óheppilegt ef yfirvöld samkeppnismála störfuðu í einhverju tómarúmi hvað varðaði hið pólitíska bakland bæði löggjafans og framkvæmdarvaldsins. Það er Alþingi sem hefur sett samkeppnislögin og falið viðskrh. að hafa yfirumsjón með framkvæmd þeirra mála og með óbreyttum lögum er auðvitað mjög mikilvægt að það bresti ekki stuðning við að samkeppnisyfirvöld sinni hlutverki sínu en það er það sem þau eru að gera hér. Ég tek síðan undir það að að mörgu leyti er eðlilegt að fyrirtækin sem eru stór á markaði í fákeppni, svo ekki sé sagt einokunaraðstöðu, væli þegar Samkeppnisstofnun er á ferðinni vegna þess að eðli málsins samkvæmt er líklegast að aðgerðir og ákvarðanir samkeppnisyfirvalda beinist einmitt að þessum aðilum. Það liggur í hlutarins eðli. Það veit á gott, það veit á að Samkeppnisstofnun er að störfum þar sem hún á að vera að störfum ef þessum aðilum er órótt. Auðvitað er alveg ljóst að á Íslandi er mikið fákeppnisumhverfi á fjölmörgum sviðum viðskipta, samgöngum, flutningum, bönkum, tryggingafélögum, olíufélögum o.s.frv. og það verður að líta á þessi mál í því ljósi. Ég tel að löggjöfin hafi verið að þróast eðlilega og framkvæmdin verið að mótast og það séu engin tilefni til að rjúka upp og fara að breyta lögunum þó að umræður og jafnvel átök hafi orðið um einstaka úrskurði. Að sjálfsögðu er ekkert heilagt í þessum efnum, ekki lögin og ekki starfsaðferðir Samkeppnisstofnunar. Það geta verið tilefni til að endurmeta þá hluti en það á að gera í rólegheitum og yfirvegað en ekki í tengslum við upphlaup út af einstökum úrskurðum.

Herra forseti. Það er hárrétt sem kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að í þessu svari var í sjálfu sér ekki mikil hætta á ónógum eða misvísandi upplýsingum.

Ónákvæmum.

Ónákvæmum upplýsingum. Hins vegar ítreka ég það sem kom fram í svarinu að þetta eru tiltölulega mjög ung lög og það er fyrst núna að reyna á einstaka þætti þeirra sem snúa beinlínis að samkeppnismarkaðnum þar sem fyrirtækin sem starfandi eru á litlum markaði með einokunaraðstöðu eða oft og tíðum fákeppnisaðstöðu verða fyrir barðinu á samkeppnisyfirvöldum. Einstök átök og deilur sem koma upp um hvernig samkeppnislögunum er beitt mega ekki verða til þess að menn fordæmi lögin og segi sem svo: Þarna verður að gera breytingar, og þá tek ég dæmi af 18. gr. sem slíkri sem hefur mest verið rætt um núna upp á síðkastið. Ég hef hins vegar í hyggju, kannski síðari hluta sumars eða næsta haust, að eðlilegt sé að taka samkeppnislögin að því leyti til skoðunar og fara yfir hvernig framkvæmdin hafi gengið. Það á ekki að verða gert út frá hagsmunum einstakra fyrirtækja eða þeirra sem kvarta. Um það verður að hafa mjög breiða pólitíska samstöðu. Að því þarf Alþingi að koma að einhverju leyti. Þá á ég við þá flokka sem eiga fulltrúa á þingi og atvinnulífið að nokkru leyti líka, einfaldlega til þess að meta hvernig til hefur tekist. Þessi löggjöf var sett á sínum tíma, ef ég man rétt árið 1993 og kom þá til framkvæmda. Hún markar alger tímamót á þessu sviði og margar þjóðir benda á frá sinni reynslu og hafa horft á íslensku samkeppnislögin að mönnum hafi tekist að búa hér á Íslandi út samkeppnislög sem taki á mörgum þeim þáttum sem aðrar þjóðir öfunda okkur af að verið sé að taka á. Við eigum því að vanda okkur og við eigum að fara yfir þessi mál að mjög yfirlögðu ráði en ekki að hlaupa til af því að menn eru að kvarta. En ég ítreka það þó að menn verða líka að passa sig að beita þessu skynsamlega vegna þess að við erum á litlum markaði.