Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Björn Bjarnason menntmrh., Sigríður A. Þórðardóttir, 3. þm. Reykn., Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e.

Eftirfarandi bréf hafa borist til forseta Alþingis, dags. 22. maí 1995: ,,Á fundi samgn. í dag var Einar K. Guðfinnsson kjörinn formaður nefndarinnar og Magnús Stefánsson varaformaður. Þetta tilkynnist hér með. Áslaug Árnadóttir, ritari samgn.`` Annað bréf, dags. 22. maí 1995: ,,Á fundi heilbr.- og trn. í dag var Össur Skarphéðinsson kjörinn formaður nefndarinnar og Siv Friðleifsdóttir varaformaður. Þetta tilkynnist hér með. Áslaug Árnadóttir, ritari heilbr.- og trn.`` Þriðja bréfið er dags. 22. maí 1995: ,,Á fundi utanrmn. í dag var Geir H. Haarde kjörinn formaður nefndarinnar og Ólafur Ragnar Grímsson kjörinn varaformaður. Þorsteinn Magnússon, ritari utanrmn.`` Enn er hér bréf dags., 19. maí 1995: ,,Á fundi fjárln. Alþingis 18. maí sl. var Jón Kristjánsson kosinn formaður nefndarinnar og Sturla Böðvarsson varaformaður. Fyrir hönd fjárln. Alþingis, Sigurður Rúnar Sigurjónsson.``

Áður en gengið er til dagskrár fer fram umræða utan dagskrár um uppsögn sérkjarasamninga hjúkrunarfræðinga. Umræðan er að beiðni hv. 5. þm. Suðurl., Margrétar Frímannsdóttur, en hæstv. heilbrrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur því í allt að hálftíma. Þar sem um fyrstu umræðu utan dagskrár á þessu þingi er að ræða vill forseti rifja upp reglur um ræðutíma í þessum umræðum. Meginreglan er að hver ræðumaður má tala í allt að tvær mínútur tvisvar en málshefjandi og viðkomandi ráðherra mega þó tala í allt að fimm mínútur í fyrra sinn.

Virðulegi forseti. Undanfarna daga hefur mikið verið rætt um stöðu sjúkrahúsa og heilsugæslu utan höfuðborgarsvæðis vegna uppsagna á sérkjarasamningi hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra. Samningar þessir eru flestir frá þeim tíma að sjúkrahúsin voru rekin á ábyrgð sveitarfélaganna en við gildistöku laga um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga 1991 var því lýst yfir að fjmrn. færi með gerð kjarasamninga við einstakar stéttir sem starfa á sjúkrahúsum eftir að ríkið yfirtók reksturinn. Fyrirmæli til stjórnenda sjúkrahúsa um að segja sérkjarasamningum upp komu því frá fjmrn. stutt af heilbrrn. Allur framgangur þessa máls er með endemum og um tíma leit út fyrir að starfsemi sjúkrahúsa á landsbyggðinni lamaðist algjörlega. En nú hefur það ánægjulega gerst að hæstv. heilbrrh. hefur lýst því yfir að málið sé leyst og sjúkrahúsin fái einhverja viðbótarfjárveitingu til að mæta útgjöldum vegna sérkjarasamninga á þessu ári. Það er þó ljóst að þessum kostnaði verður ekki mætt að fullu og þess vegna getur komið til þess að um einhverja skerðingu á þjónustu verði að ræða hjá sjúkrahúsum úti um land. Fréttamaður á annarri sjónvarpsstöðinni spurði hæstv. heilbrrh. hvort sjúkrahúsin réðu við þann kostnað sem því fylgir að láta sérkjarasamningana gilda áfram. Hæstv. ráðherra sagði að þau ættu að geta það en það yrði misjafnlega auðvelt. --- Misjafnlega auðvelt. Það mætti halda að verið væri að ræða um sjúkrahús sem hefðu þokkaleg fjárráð en ekki fjársveltar stofnanir. Ráðherrann hæstv. veit jafn vel og ég að þau sjúkrahús sem um er að ræða hafa mátt þola stöðugan og óraunhæfan niðurskurð ríkisvaldsins ár eftir ár. Niðurskurð sem hefur leitt til þess að þessar stofnanir hafa ekki getað veitt þá þjónustu heima í héraði sem nauðsynleg er og sífellt fleiri hafa þurft að sækja þjónustu til stóru sjúkrahúsanna hér í Reykjavík og sú staðreynd hefur síðan verið notuð sem rök fyrir því að leggja eigi sjúkrahúsin úti á landi niður í núverandi mynd. Þetta fjársvelti sjúkrahúsanna úti á landi er ein af ástæðunum fyrir því að gerðir hafa verið sérkjarasamningar við starfsfólk þeirra. Vinnuaðstaða þess er allt önnur og erfiðari en starfsfólks á stórum sjúkrahúsum í Reykjavík. Það er því röng stefna að gera kjarasamning við stéttarfélag hjúkrunarfræðinga án þess að taka sérstaklega á vinnuaðstöðu og álagi úti á landi. Það hefðu verið eðlileg viðbrögð hæstv. heilbrrh. að fresta þessu máli á sama hátt og hún frestaði tilvísunarkerfinu og bæta sjúkrahúsum upp aukinn kostnað vegna sérkjarasamninga í fjáraukalögum þessa árs og vísa hefði mátt málinu í gerð nýs aðalkjarasamnings um næstu áramót. Sú lausn sem hæstv. ráðherra hefur komið með tekur síður en svo á vanda sjúkrahúsanna á landsbyggðinni og verður ekki til að styrkja stöðu þeirra. Hæstv. ráðherra hefur sagt að vandanum verði að mæta innan ramma fjárlaga sem eru í gildi og búa þessum stofnunum afar knöpp kjör. Stjórnendur sjúkrahúsanna eiga nú að sjá um samninga telji þeir ástæðu til og það skulu þeir gera þrátt fyrir að fjmrn. hafi sent frá sér bréf þar sem segir að það ráðuneyti fari með alla samningsgerð eftir að verkaskiptalög ríkis og sveitarfélaga tóku gildi. Hæstv. heilbrrh. lýsti því yfir í viðtali við DV nú rétt fyrir helgina að stjórnendur sjúkrahúsanna hafi sjálfir gert þessa sérkjarasamninga og beri því á þeim fulla ábyrgð. Ég hlýt því að velta því fyrir mér hvert sé gildi laga um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga þar sem ábyrgð á rekstri sjúkrahúsanna var færð frá sveitarfélögum til ríkis. Ef fara á eftir orðum ráðherra um fulla ábyrgð stjórnenda á samningum hvers vegna voru þá ráðuneyti fjármála og heilbrigðismála að gefa út fyrirmæli um málsmeðferð? Fróðlegt væri að fá túlkun hæstv. ráðherra á bréfi fjmrn. frá 21. jan. 1991 þar sem ráðuneytið fellst á það sjónarmið stéttarfélags að starfsmenn heilbrigðisstofnunar skuli halda kjörum sínum út samningstímabilið. Það kemur skýrt fram að ráðuneytið ræddi um gildistíma sérkjarasamninga og tók ákvörðun um meðferð þeirra. Þýddi þetta ekki að forræði í samningamálum var komið úr höndum stjórnenda sjúkrahúsanna til fjmrn.? Hvaða forsendur hafa breyst frá því í febrúar þegar stjórnendum sjúkrahúsanna var sagt að þeim væri með öllu óheimilt að gera samninga um kaup og kjör? Hvers vegna ráðleggur hæstv. heilbrrh. stjórnendum nú að semja um kaup og kjör með bréfi dags. 15. maí? Telur hæstv. heilbrrh. að starfsaðstæður hjúkrunarfræðinga, ljósmæðra og annarra starfsstétta heilbrigðiskerfisins séu sambærilegar hvar sem er á landinu? Hver er afstaða hæstv. heilbrrh. til þeirra sérkjarasamninga sem eru í gildi fyrir starfsmenn heilbrigðiskerfis utan Reykjavíkur og þá sérstaklega til svokallaðra staðaruppbóta? Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að aukið fjármagn verði veitt síðar á árinu til þeirra sjúkrahúsa sem ná ekki að leysa deiluna með þeim fjármunum sem þeir nú hafa til umráða og hafa fengið loforð um? Verður gert ráð fyrir áframhaldandi kostnaði af sérkjarasamningum í tillögum ráðuneytis um fjárveitingar til sjúkrahúsa á næsta ári? Ef ekki, hyggst þá hæstv. ráðherra gera tillögur um sérstakar staðaruppbætur og sérstakar greiðslur fyrir verk umfram eðlilegar starfsskyldur vegna starfsaðstöðu?

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu utan dagskrár vandi sjúkrahúsanna á landsbyggðinni og staða 200 hjúkrunarfræðinga sem hefur verið yfirvofandi að gangi út af sjúkrahúsunum 1. júní nk. Fjöldi þeirra lítur svo á að með uppsögnum einstaklingsbundinna ráðningarsamninga sem sagt var upp 1. mars sl. hafi þeim verið sagt upp störfum. Þetta er einn af þeim mörgu hnútum sem fyrir lá að leysa þyrfti þegar ég tók við embætti heilbrrh. Margir þeirra verða ekki leystir í bráð en aðrir þola enga bið samanber þetta deilumál. Vandi sjúkrahúsanna er mikill og verður ekki leystur á skömmum tíma og hann verður varla leystur nema með miklum skipulagsbreytingum í heilbrigðisþjónustunni. Hv. fyrirspyrjandi ætti að þekkja þennan vanda eftir langa veru sína í fjárln. Alþingis. Að því er varðar fyrirspurn þá sem hér er til umræðu vil ég svara einstökum efnisatriðum hennar sem hér segir. Spurt er hvers vegna heilbrrn. gaf fyrirskipun um málsmeðferð til stjórnarnefnda sjúkrahúsanna í febrúar sl. Forsaga málsins er sú að hér er um að ræða samræmdar aðgerðir stjórnenda þessara sjúkrastofnana og að frumkvæði ráðuneytis til þess að segja upp einstaklingsbundnum ráðningarsamningum milli stofnana og hjúkrunarfræðinga. Sú samstaða var síðan engin eða lítil. Önnur spurning er varðandi túlkun á bréfi fjmrn. frá 21. jan. 1991 og forræði málsins. Forræði málsins hefur alltaf verið í höndum stjórnenda stofnananna þar sem þær gerðu sjálfar þessa samninga við einstaka hjúkrunarfræðinga og hópa þeirra. Hér hefur aldrei verið um sérkjarasamning að ræða heldur einstaklingsbundin ráðningarkjör. Tilvitnun hv. fyrirspyrjanda í bréf fjmrn. frá 21. jan. 1991 tel ég að sé best svarað með samningi þeim sem tók gildi 1. apríl 1994 sem var miklu hagstæðari fyrir hjúkrunarfræðinga en fyrri samningur. Spurt er um tilboð ráðuneytis varðandi staðaruppbætur og fleira. Tilboð það sem er til vitnað var ekki fellt úr gildi en fljótlega var ljóst að ekki var samstaða um landið varðandi tilboðið. Niðurstaða mín varðandi þetta mál kom fram í bréfi sem ég sendi stjórnendum þessara stofnana hinn 15. maí sl. þar sem ég tilkynni þeim að ég hafi ákveðið viðbótarfjárveitingu til þeirra alls 34,7 millj. kr. til að bæta upp niðurskurð vegna þessara sérkjarasamninga í 10 mánuði á þessu ári. Jafnframt var það tilkynnt að ég gerði ekki athugasemd að þeir greiddu þessi laun ef hægt væri að fjármagna það rekstrarfé. Auk þess hvatti ég til að skoða og samræma sérkjör allra starfsmanna viðkomandi stofnana þannig að sérkjör allra stétta væru skoðuð í einu. Ljóst er að svigrúm einstakra stofnana til að leysa þetta mál innan ramma fjárlaga er mismunandi eins og kom fram hjá hv. þm. og ég geri mér fyllilega ljóst að þetta er mjög erfitt fyrir mörg sjúkrahús úti á landi. Síðan er spurt um afstöðu mína til að greiða sérstaka staðaruppbót og spurning um starfsaðstæður hjúkrunarfræðinga. Starfsaðstæður hjúkrunarfræðinga hafa verið mjög mismunandi eftir vinnustöðum, stærð þeirra og þeirri starfsemi sem þar fer fram, það veit ég af eigin reynslu og vissulega eru starfsaðstæður á litlum vinnustað á landsbyggðinni verulega frábrugðnar því sem er t.d. á stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík. Ég tel að sérstakar aðstæður geti verið nauðsynlegar til að meta til launa starfsaðstæður, landfræðilega legu, einangrun og sérstakt álag á starfsfólk, t.d. vegna mannfæðar, en það tel ég að eigi að gerast í kjarasamningum milli ríkisins og viðkomandi stéttarfélags eða í beinum tengslum við gerð kjarasamninga. Síðan er spurt um viðbrögð mín ef einhver sjúkrahúsanna ná ekki samningum og hjúkrunarfræðingar ganga út. Staða þessa mála í dag er sú að framkvæmdastjórar og stjórnendur þessara stofnana eru að vinna að því að leysa málið gagnvart viðkomandi starfsmönnum. Víðast hvar á landinu er þetta leyst sem betur fer og góðar vonir um lausnir á flestum stöðum. Enda þótt ég viti að um mikla erfiðleika sé að ræða er mikill vilji til að leysa þetta mál. Ég tel því ekki tímabært að tjá mig um það sem hugsanlega kann að koma upp um næstu mánaðamót. Virðulegi forseti. Ég vona að ég hafi hér svarað þeim fyrirspurnum sem hv. þm. lagði fyrir mig.

Herra forseti. Allt síðasta kjörtímabil gagnrýndi Framsfl. vinnubrögð þáv. ríkisstjórnar í heilbrigðismálum og núv. hæstv. heilbrrh. var þar framarlega í flokki og hún tók m.a. þátt í því að Framsfl. samþykkti þessa ágætu stjórnmálaályktun á síðasta flokksstjórnarfundi sínum á síðasta flokksþingi sínu og þar var harðlega mótmælt því sem Framsókn kallaði ,,fljótfærni og illa undirbúnar aðgerðir``. Kallað var eftir meiri ábyrgð í verkum. Þess var því að vænta að einmitt þegar Framsfl. hafði tekið við heilbrigðismálunum yrði þess gætt að tekið yrði ákveðið á málum. Herra forseti. Nú höfum við fengið forsmekkinn af þessum nýju vinnubrögðum hæstv. heilbrrh. og ef þau eru lýsandi fyrir framhaldið lofar það sannarlega ekki góðu. Á næstsíðasta kjörtímabili var rekstur sjúkrahúsanna fluttur yfir til ríkisins. Þá var það jafnframt gert skýrt af hálfu fjmrn. að einungis það ráðuneyti mætti fara með gerð sérkjarasamninga. Á síðasta kjörtímabili gerði síðan fjmrh. fyrsta heildarsamninginn við félag hjúkrunarfræðinga og gert var ráð fyrir því að staðbundnir sérkjarasamningar yrðu leiðréttir með tilliti til heildarsamningsins. Fyrir þessu var gert ráð við samþykkt síðustu fjárlaga og fyrrv. heilbrrh. vann að sjálfsögðu í anda þeirrar samþykktar sem Alþingi hafði gert með fjárlögum. Þetta olli vissulega deilum í röðum hjúkrunarfræðinga en sjúkrahúsin urðu ásátt um að verða samstiga við lausn málsins. Það brast þegar á hólminn var komið. Fyrrv. heilbrrh. hafði hins vegar náð einingu um það meðal forsvarmanna sjúkrahúsanna að gerður yrði samræmdur samningur þar sem í senn yrði tekið tillit til heildarsamningsins við stéttarfélagið en jafnframt til aðstæðna í héraði og þær voru auðvitað mismunandi milli staða. Núv. hæstv. heilbrrh. virðist hins vegar bresta kjark til að taka á sig ábyrgð. Hún veigrar sér einfaldlega við að hafa stefnu í málinu. Hvað gerir hún í staðinn? Hún sendir stjórnum sjúkrahúsanna bréf og segir þeim að leysa málið með samningum. Það gerir hún án þess að tryggja fjármagn til varanlegrar lausnar og vitandi vits um þá staðreynd að fjmrn. bókstaflega bannar það. Hún hendir einfaldlega málinu til þeirra og segir: Þetta er ekki á mína ábyrgð heldur ykkar. Hæstv. heilbrrh. Þetta tel ég ekki eðlileg vinnubrögð og þetta er ekki að þora að horfast í augu við ábyrgð sína. Það er fróðlegt að horfa til þess hvaða einkunn forsvarsmenn sjúkrahúsanna gefa þessum vinnubrögðum. Framkvæmdastjóri Sjúkrahúss Suðurlands hefur eftirfarandi orð um þetta vinnulag: ,,Algjört klúður.`` Herra forseti. Ég get ekki annað en tekið undir það með forsvarsmanni Sjúkrahúss Suðurlands.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. 5. þm. Suðurl. frumkvæði í þessu utandagskrármáli vegna deilna um sérkjarasamninga við hjúkrunarfræðinga og ljósmæður. Umræðan um þessa deilu hefur að mestu leyti snúist um það hvort hægt væri að segja upp sérkjarasamningum án þess að þar væri um uppsögn úr starfi að ræða. Sérkjör starfsmanna hins opinbera hafa oft verið til umræðu og þá helst í því ljósi að sérkjör væru fríðindi karla. Það er því gott að í ljós kemur að kvennastétt eins og hjúkrunarfræðingar og ljósmæður hefur siglt þar upp að hlið karlanna í sérkjörum. Ef sérkjör opinberra starfsmanna eru til umræðu þá hljóta öll sérkjör, jafnt karla sem kvenna, að vera til umræðu á sama tíma. Deila hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra hefur verið að þróast í þá átt að stjórnir flestra sjúkrahúsanna hafa dregið uppsagnir sínar til baka. Það er gert undir þeirri pressu að því er yfirmenn sjúkrahúsa segja mér að í kjölfarið verði að draga stórlega úr þjónustunni með virkum aðgerðum. Við Sjúkrahús Suðurnesja er t.d. rætt um að loka deildum eins og skurðstofu sem leiðir til takmarkaðra nota af þjónustu fæðingardeildarinnar. Þar er einnig rætt um að draga úr heimahjúkrun og jafnvel loka seljum í þéttbýliskjörnum. Þarna er um mikla skerðingu á þjónustu að ræða sem bitnar strax mjög harkalega á öldruðum, barnshafandi konum og fólki í jaðarbyggðum svæðisins. Svona gerum við ekki, hæstv. heilbrrh. Það vakti eftirtekt að nokkur sjúkrahús á landsbyggðinni sögðu ekki upp sérkjarasamningum sínum þó fyrrv. heilbrrh. hefði mælt svo fyrir. Það vekur upp þær spurningar hvort fjárráð sjúkrastofnana séu mismunandi rúm. Ég vil beina því til hæstv. heilbrrh. að gerð verði samanburðarathugun á sjúkrastofnunum og bornir saman rekstrarþættir miðað við íbúafjölda á þjónustusvæði, aðgerðarfjöldi á hverri stofnun, fæðingar og o.fl. Það þarf að vera til aðferð sem mælir vísitölu heilbrigðisþjónustu sem svæðin geta borið sig saman eftir. Ég vil benda á að fjárveitingar á Sjúkrahúsi Suðurnesja, sem þjónar um 15.000 manna svæði, er á yfirstandandi ári um 230 millj. kr. á meðan svæði sem þjónar 10.000 íbúum fær til sinnar stofnunar um 410 millj. kr.

Virðulegur forseti. Ég býst við að að flestra mati sé um allvandasamt mál að ræða. Ég held að það skipti mjög miklu máli að framkvæmdarvaldið fari varlega í sínum aðgerðum varðandi umfjöllun og hvernig á því er haldið. Það sem skiptir m.a. máli í þessu sambandi er rétturinn. Það liggja fyrir misjöfn sjónarmið, andstæð sjónarmið um það hvort þeir samningar sem taldir eru einstaklingsbundnir af hálfu heilbrrn. og fjmrn. eru það í reynd og hvort þeir tengjast ekki ráðningarsamningum eins og lögfræðingar félags hjúkrunarfræðinga halda fram og reisa andsvör sín við aðgerðum framkvæmdarvaldsins á. Ég held að það væri skynsamlegt fyrir ráðuneytin, heilbrrn. og fjmrn., að samræma í fyrsta lagi aðgerðir sínar og málflutning í málinu sem nokkuð skortir á um að gert sé og í öðru lagi að fela stjórnum sjúkrahúsanna úti um landið að draga til baka þær uppsagnir í bili á meðan verið er að vinna í þessum málum þannig að það gerist í sæmilegum friði. Ég sé ekki annað en að það stefni beint í dómsmál um þessi efni. Menn ættu m.a. að hafa í huga þá dóma sem fallið hafa varðandi kjarasamninga sem gerðir hafa verið af sjúkrahúsanna hálfu og sem hafa fallið á ríkið og nýlega verið greiddar út háar upphæðir af þeim sökum. Ég held líka að það þurfi að skýra betur en hæstv. ráðherra hefur gert hvernig eigi að halda á málum varðandi aðrar starfsstéttir á sjúkrahúsum sem haldið er fram af ráðuneytinu og vafalaust á sér stað í vissum tilvikum að njóti einstaklingsbundinna kjara. En ráðuneytið hefur verið að hvetja til þess að ofan í þá sauma verið farið og þau mál verði gerð upp fyrir næstu áramót. Ég held að það verði afskaplega lítill starfsfriður á sjúkrahúsunum ef haldið verður áfram á þessari braut. Ég hvet ráðuneytin til þess að ætla meiri tíma til að fara ofan í þessi efni og reyna að skapa frið því á því er mjög brýn þörf innan sjúkrastofnana út um land allt.

Virðulegur forseti. Það mál sem hér er til umræðu er dæmigert fyrir þær ógöngur sem launakerfi opinberra starfsmanna er komið í. Almennu launin eru allt of lág svo hinir raunverulegu samningar gerast í sérsamningum þar sem yfirvinna og aðrar aukagreiðslur eru spyrtar saman, svokallaðar sporslur. Ég tek fram að með þessu er ég ekki að segja að sérkjarasamningar hjúkrunarfræðinga séu á nokkurn hátt óeðlilegir miðað við þá stefnu sem almennt hefur viðgengist á vinnumarkaðnum. Það sem er hins vegar sérstakt við þá miðað við aðrar heilbrigðisstéttir er að þeir eru hópsamningar með stöðu einstaklingsbundinna samninga á meðan aðrar heilbrigðisstéttir og hjúkrunarfræðingar á höfuðborgarsvæðinu gera mest einstaklingsbundna samninga. Þetta mál er sérstakt vegna þess að það tengist verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Það gengur auðvitað ekki til lengdar að í gildi séu sérsamningar á milli aðila sem aðrir eiga að greiða. Sú staða sem upp er komin er ótrúleg. Stjórnir sjúkrahúsa treysta sér ekki til að segja upp eigin sérsamningum við hjúkrunarfræðinga vegna þess ófremdarástands sem skapast á sjúkrahúsunum. En jafnframt treysta þær sér ekki til að greiða launin enda í verkahring ríkisins frá og með 1. jan. 1991. Mér virðist að hér sé þrennt að gerast. Í fyrsta lagi er verið að reyna að spara í heilbrigðiskerfinu. Í öðru lagi eru komin upp vandkvæði í kjölfar verkaskiptingalaganna og í þriðja lagi stendur til að auka enn á launamun kynjanna og halda áfram á þeirri braut sem við höfum verið á sl. 10 ár að auka kynbundinn launamun. Ég fagna svari hæstv. núv. heilbrrh. um að hún muni beita sér fyrir því að nauðsynlegt fjármagn komi til sjúkrahúsanna til að standa við samninginn á þessu ári og að hún muni hvetja til endurskoðunar á einstaklingsbundnum sérkjarasamningum annarra heilbrigðisstétta því þessi mál verða auðvitað að skoðast í samhengi. En ég hlýt að spyrja: Hvernig hyggst hæstv. heilbrrh. leysa þetta mál til frambúðar? Verður það gert öðruvísi en með allsherjaruppstokkun á launakerfi ríkisins?

Herra forseti. Það hefur lengi viðgengist að greiða staðaruppbót eða sérstakar greiðslur til þeirra sem hafa starfað í heilbrigðiskerfinu úti á landi og það hefur verið á hendi heimamanna. En við verkaskiptasamningana í janúar 1991 var ákveðið að ríkisvaldið tæki að sér þessa samninga í samráði við verkalýðshreyfinguna. Er þetta mál ekki alfarið mál fjmrn.? Síðast þegar samið var við hjúkrunarfræðinga var alfarið miðað við aðstæður á sjúkrahúsunum í Reykjavík en ekki litið á aðstæður á landsbyggðinni. Það var ekki horft á raunveruleikann úti á landi eins og þeir hafa sagt. Er ekki með þessum sérkjörum verið að greiða fyrir aukna vinnu, svo sem störf sjúkrahúshjúkrunarfræðinga við heilsugæslustöðvarnar, aukið álag fyrir að annast ýmis verkefni sem eru ekki á höndum þeirra hjúkrunarfræðinga sem starfa hér? Kjarasamningar taka ekki mið af þessari vinnu. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan eru aðstæður mjög mismunandi úti á landsbyggðinni og ber ekki að taka mið af því? Verður ekki að gera sérstaka ráðningarsamninga þegar erfitt er að fá ákveðna faghópa til starfa úti á landi? Varðandi sérstaka samninga þá man ég ekki betur en það hafi verið stefna hæstv. fjmrh., sem er reyndar ekki staddur hér, í síðustu ríkisstjórn að gefa bæri stofnunum hins opinbera sérstakt svigrúm til sérsamninga. Eru þessir sérkjarasamningar hjúkrunarfræðinga ekki í samræmi við þá stefnu? Ég spyr því nú: Hefur orðið einhver breyting á stefnu fjmrh. í launamálum? Og annað mál: Hvernig er með aðrar stéttir og þá karlastéttir? Eru þær ekki einnig með sérstakar greiðslur samkvæmt ráðningasamningi, t.d. læknar? Mér finnst umhugsunarefni hvort farið hefði verið út í þessar uppsagnir á sérkjarasamningum ef um karlastétt hefði verið að ræða. Ég tek undir með 19. þm. Reykv., ég held að þetta bendi til að það sé nauðsynlegt að taka launakerfi ríkisstarfsmanna upp í heild.

Herra forseti. Ég þakka hv. 5. þm. Suðurl. fyrir að taka upp þetta mál sem er til umræðu. Á því er full þörf því þetta er í rauninni stærra mál en margur hefur áttað sig á og nauðsynlegt að skoða allar hliðar þess af gaumgæfni. Einn alvarlegasti flötur þess er sá hvernig ríkisvaldið hefur reynt að fría sig ábyrgð á þeim vanda sem skapast hefur á sjúkrahúsum landsins og verður ekki á nokkurn hátt rakinn annað en beina leið til ríkisvaldsins. Það sem ég vil leggja inn í þessa umræðu er að sú deila sem er uppi milli hjúkrunarfræðinga utan höfuðborgarsvæðisins og vinnuveitenda þeirra, sem virðist nú raunar vera leyst í bili en aðeins í bili, sýnir í hnotskurn þann mikla og alvarlega vanda sem við er að fást í launakerfinu. Rætur þess vanda liggja fyrst og fremst í tvennu. Það er annars vegar láglaunastefna hins opinbera og hins vegar launamisrétti kynjanna, einmitt þeim atriðum sem Kvennalistinn hefur gagnrýnt svo mjög alla sína tíð og ítrekað lagt til að tekið verði á. Hv. 10. þm. Reykn. gladdist yfir því að málið snerist um sérkjör kvenna og virtist telja það innlegg í jafnréttisumræðuna. Ég vil biðja hv. þm. að íhuga hvort það sé tilviljun að barátta fyrir bættum kjörum hefur að undanförnu einkum verið háð af hefðbundnum kvennastéttum, ekki síst innan heilbrigðiskerfisins. Hvaða sögu segir það okkur svo? Það er auðvitað öllum ljóst að láglaunastefnan hefur leitt til þess að víða í kerfinu hafa orðið til aukagreiðslur til þess að bæta starfsfólki lágu launin en það kerfi hefur aftur leitt af sér óþolandi mismunun milli einstaklinga, milli kynja og jafnvel milli heilla stétta. Menn mega hins vegar ekki rugla saman aukagreiðslum af þessu tagi og svo aukagreiðslum fyrir sannanlega vinnu eða álag eða starfskostnað af einhverju tagi. Það er misjafnt eftir stöðum í hverju þessar aukagreiðslur eru fólgnar en ég hef upplýsingar um samninga hjúkrunarfræðinga við Sjúkrahús Suðurnesja og það eru einkum sex liðir sem er tekið mið af. Það er álagsgreiðsla sem nemur 8% af stöðuhlutfalli, það er ein klukkustund fyrir að vera ein á vakt, það eru 20 klukkustundir til deildastjóra, hjúkrunarframkvæmdastjóra og hjúkrunarforstjóra, það er fastagjald af síma vegna gæsluvakta og greiðsla fyrir akstur og svo auk þess sérstakar bókanir sem voru gerðar samhliða samningum. Ég hef ekki tíma til að ræða þetta frekar en vildi kynna í hverju þetta er fólgið svo að menn geti metið það hvað hér er lagt til grundvallar.

Hæstv. forseti. Það mál sem hér er rætt í dag er vandasamt og á sér vissulega sérstæða fortíð. Það var í klúðri þegar fyrrv. heilbrrh., Sighvatur Björgvinsson, yfirgaf ráðuneytið. Enda þótt Alþingi hafi eignast breiðleita og kokhrausta stjórnarandstöðuþingmenn eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson verða þeir að átta sig á því að þegar núv. hæstv. heilbrrh. kom að þessu máli var það í strandi, ekkert svigrúm til staðar. Nú finnst mér að menn hafi fengið viðbótartíma til að ljúka þessu máli enda hefur formaður Hjúkrunarfræðingafélagsins tekið undir þá skoðun að þarna hafi gefist viðbótartími. Ég treysti heilbrrh. fullkomlega í þessu máli og ég vænti þess að hæstv. fjmrh. og menn hans beri fulla ábyrgð í þessu máli. Hann verður að koma af fullum krafti inn í þetta mál og ég veit að sjúkrahúsin munu koma að þessu máli. Auðvitað munu hjúkrunarfræðingar einnig gera það því að það eru sjúklingarnir sem verða að ganga fyrir og friður um þá starfsemi. Fjögurra ára ófriði Alþfl. í heilbrigðismálum er lokið og fram undan er nýr tími. Þetta hygg ég að menn verði að gera sér grein fyrir. 
             Það er nú svo, hæstv. forseti, að í þessu tafli hafa menn sett skákina í bið um sinn og fengið viðbótartíma. Ég vona að hann verði nýttur og að Alþingi gefi heilbrrh. frið til þess að vinna að því máli. Ég treysti því einnig að hæstv. heilbrrh. muni á þessu kjörtímabili ná að endurskipuleggja starfsemi sjúkrahúsanna, styrkja landsbyggðarsjúkrahúsin með þeim hætti eins og ég gat um hér áðan að um þessa starfsemi ríki friður.

Samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa skal umræða utan dagskrár standa aðeins í hálfa klukkustund og skerðist nú mjög um tímann. Hv. fyrirspyrjandi og hæstv. ráðherra fá að sjálfsögðu orðið en ég bið hv. aðra þingmenn að nýta sér ekki réttinn nema þeir telji sig nauðsynlega þurfa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þau svör sem ég fékk áðan og þó kannski sérstaklega það að hæstv. ráðherra sagði að sérkjarasamningi ætti að beina inn í aðalkjarasamning sem líklega verður þá gert um næstu áramót. Þar er tækifæri til þess. Ég hefði talið rétt að þessi mál hefðu verið stoppuð strax og öllum frekari ákvörðunum frestað og málið afgreitt á fjáraukalögum en ekki með einhverjum loforðum ráðuneytis um einhverjar tilteknar fjárhæðir sem alls ekki fullnægja þörfinni sem fyrir hendi er eftir þeim upplýsingum sem ég hef frá forráðamönnum sjúkrahúsa. Ég vil síðan mótmæla því að forstöðumenn sjúkrahúsanna hafi farið með þessi mál alla tíð. Það er ekki rétt. Sérkjarasamningarnir voru flestir til fyrir 1. janúar 1991, þegar ný verkaskiptalög voru samþykkt. Við verkaskiptalögin yfirtók ríkið þetta. Það eru til bréf frá fjmrn. dags. 21. janúar, það fyrsta sent árið 1991. Ef þetta er túlkun hæstv. ráðherra og ráðuneytis hvers vegna var þá verið að senda út bréf 2. júní í október, boða fund í febrúar og skipa forstöðumönnum sjúkrahúsanna að segja þessum sérkjarasamningum upp? Mér er sama hvort menn kalla þetta einstaklingsbundna samninga eða sérkjarasamninga. Skipanirnar komu frá fjmrn. studdar af heilbrrn. vegna þess að verkaskiptalögin tóku gildi 1991. Ábyrgðin er þessara ráðuneyta en ekki stjórnenda sjúkrahúsanna og hefur ekki verið það síðan 1991. Það er rétt, ég þekki fjárhagsstöðu þessara sjúkrahúsa mjög vel. Það er ástæðan fyrir því að ég tek þetta upp hérna í dag af því að ég þekki fjárhagsstöðu sjúkrahúsanna afar vel og veit hvað loðin svör ráðuneyta þýða.

Virðulegi forseti. Ég tel mig nú þegar hafa svarað hv. þm. Margréti Frímannsdóttur þeim fyrirspurnum sem hún lagði fram og ég ætla að minna á það að í dag erum við að ræða hér um landsbyggðarvanda sjúkrahúsanna en á morgun ræðum við um vanda sjúkrahúsanna í Reykjavík. Þannig er málið í hnotskurn. Svo eru menn að gera sig breiða eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson og segir bara eitthvað út í loftið, eitthvert bull út í loftið og talar um ábyrgðarleysi o.s.frv. En hvernig er þessi málaflokkur skilinn eftir? Hann er skilinn eftir allur í hnút vegna þess að það vantar fjármagn til hans. Ef menn eru að tala í alvöru um að setja meira fjármagn í þennan málaflokk verða menn líka að standa saman um það og draga seglin saman annars staðar. Eru menn tilbúnir til þess? Mér er mjög vel ljóst að það verður erfitt fyrir landsbyggðarsjúkrahúsin að semja við hjúkrunarfræðinga á þeim nótum sem bréf mitt ber vott um. En það eru þarna 32 millj. sem á að leggja til þessara mála og ég ætlast til að á þeim 10 mánuðum sem ríkissjóður ætlar að greiða þennan mismun að sjúkrahúsin dragi seglin saman um þessa tvo mánuði sem á vantar þangað til kemur að aðalkjarasamningum. Ég held að menn geti ekki ímyndað sér það, ég trúi því ekki að nokkur þingmaður ímyndi sér að hægt sé að leysa alla þessa slæmu hnúta sem Alþfl. skilur eftir sig á fáeinum dögum. Það er þá bara hv. þm. Össur Skarphéðinsson sem ímyndar sér það. Alla vega hef ég ekki heyrt nokkurn annan þingmann tala jafnábyrgðarlaust og hann gerði hér áðan.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á ákvæðum VI. og VII. kafla stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Flm. frv. eru formenn allra þingflokka á Alþingi. Frv. þetta hlaut samhljóða samþykki á síðasta þingi eftir að ýmsar breytingar höfðu verið gerðar á ákvæðum þess. Samkvæmt 29. gr. stjórnarskrárinnar er það nú lagt fram öðru sinni til staðfestingar þingsins eftir að almennar kosningar hafa farið fram til þess að verða að gildum stjórnarskipunarlögum. Ég tel að hér sé um að ræða mikilvægasta mál þessa þings til lengri tíma litið enda lýtur það að grundvallarréttindum borgaranna í landinu og mikilsverðum réttarbótum á því hvernig mannréttindi verði best tryggð. Hér er verið að fjalla um þau ákvæði sem í reynd snerta mest allra stjórnarskrárákvæða daglegt líf hvers einasta einstaklings í landinu á einn eða annan hátt eða undirstöðu þess að hver einstaklingur geti lifað frjálsu en jafnframt mannsæmandi og öruggu lífi í samfélaginu. Meðal þeirra réttinda sem nauðsynlegt er að vernda í þessu skyni og frv. fjallar um eru trúfrelsi, jafnræði allra fyrir lögunum, að menn verði ekki sviptir frelsi sínu nema að ströngum skilyrðum uppfylltum, að mönnum verði ekki refsað nema samkvæmt skýrri lagaheimild og ekki afturvirkt, svo og að menn skuli njóta réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómstólum. Einnig eru afdráttarlaus ákvæði til verndar friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, friðhelgi eignarréttarins, skoðana- og tjáningarfrelsi, félagafrelsi og atvinnufrelsi og loks eru þær skyldur lagðar á ríkið að tryggja borgurunum ákveðin efnahagsleg og félagsleg réttindi sem ætlað er að tryggja öllum réttinn til að lifa mannsæmandi lífi. Með því að binda þessar grundvallarreglur skýrlega í stjórnarskipunarlög og veita þeim þannig sérstaklega ríka vernd er verið að viðurkenna þær varanlega sem hornstein íslensks lýðræðisþjóðfélags. Málið er einnig merkilegt fyrir að eiga uppruna sinn í samhljóða ályktun Alþingis sjálfs á hátíðarfundi á Þingvöllum vegna 50 ára afmælis lýðveldisins 17. júní á síðasta ári. Breið samstaða var um frv. meðal þingmanna allra þingflokka þegar það var lagt fram á Alþingi á síðasta þingi. Í kjölfar mikillar opinberrar umræðu um efnisákvæði þess voru þó gerðar á því ýmsar breytingar til að koma til móts við óskir og ábendingar fjölda aðila sem létu sig málið varða. Ég tel að vel hafi tekist til við að sætta margvísleg sjónarmið sem fram komu í þeirri umræðu. Ég álít jafnframt að slík sátt um efni mannréttindaákvæðanna sé nauðsynleg til þess að þau þjóni þeim tilgangi sínum að vera fyrir borgana sjálfa og ég fagna þeim mikla almenna áhuga og athygli sem frv. hlaut þegar það var lagt fram á síðasta þingi. Aðdragandi að gerð frv. þessa ætti að vera flestum kunnur en ég mun þó fara nokkrum orðum um hann í upphafi. Núgildandi mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar eru komin mjög til ára sinna en þau standa nánast óbreytt frá fyrstu stjórnarskrá Íslands frá árinu 1874. Í raun má rekja uppruna þeirra enn lengra aftur út fyrir landsteinana þar sem þau eru nánast samhljóða mannréttindaákvæðum í grundvallarlögum Dana frá 1849. Þrátt fyrir að þessi ákvæði hafi á sínum tíma eða fyrir hartnær einni og hálfri öld verið tímamótaskref í vernd mannréttinda og liður í vakningu sem þá átti sér stað í stjórnskipan vestrænna lýðræðisríkja er löngu orðið ljóst að þau fullnægja ekki nútímakröfum um það sem felst í inntaki grundvallarmannréttinda og alþjóðlegum skuldbindingum sem íslenska ríkið hefur gengist undir á þeim vettvangi. Á undanförnum áratugum hefur komið til umræðu að endurskoða þessi ákvæði, m.a. sem lið í heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Fyrst þegar 50 ára afmæli lýðveldisins stóð fyrir dyrum á síðsta ári var ákveðið að nýta það tilefni til að ýta úr vör heildarendurskoðun á mannréttindaákvæðunum. Þáverandi stjórnarskrárnefnd vann að frumvarpsdrögum um efnið og lágu þau fyrir 5. apríl á síðasta ári. Á hátíðarfundi Alþingis á Þingvöllum 17. júní gerði þingið síðan fyrrnefnda ályktun þar sem stefnt var að því að ljúka endurskoðun VII. kafla stjórnarskrárinnar fyrir næstu reglulegar þingkosningar. Var jafnframt tekið fram að miða skyldi að því að færa ákvæði kaflans til samræmis við alþjóðlega mannréttindasáttmála sem Ísland er aðili að og hafa skyldi hliðsjón af tillögum stjórnarskrárnefndar frá 5. apríl 1994. Þeir alþjóðlegu mannréttindasamningar sem mestu máli skipta í þessu tilliti eru mannréttindasáttmáli Evrópu sem var lögfestur hér á landi með lögum nr. 62/1994, tveir samningar á vegum Sameinuðu þjóðanna, annars vegar um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og hins vegar samningur um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, svo og félagsmálasáttmáli Evrópu. Frv. það sem hér er mælt fyrir byggir að stofni til á áðurgreindum tillögum stjórnarskrárnefndar. Við síðari undirbúning málsins þótti þó eðlilegt að það næði einnig til þeirra ákvæða VI. kafla stjórnarskrárinnar sem lúta að trúfrelsi enda telst það meðal mikilvægustu mannréttinda þótt því sé skipað í kafla með almennum ákvæðum um skipan þjóðkirkjunnar. Var frv. lagt fram á Alþingi í desember sl. og vísað til stjórnarskrárnefndar sem kosin var sérstaklega samkvæmt þingsköpum. Auk þess að leita eftir umsögnum um frv. þá hjá fjölda aðila greip nefndin til þeirrar nýbreytni að birta auglýsingar í dagblöðum þar sem lýst var eftir athugasemdum við frv. hjá þeim sem vildu láta málið til sín taka. Nefndinni bárust í kjölfarið fjölmargar umsagnir og ábendingar, bæði frá félagasamtökum og einstaklingum sem létu sig varða efni þess. Ýmsir þessara aðila sendu ítarlegar greinargerðir. Eins voru ýmsir sérfræðingar kallaðir til. Mikil opinber umræða fylgdi í kjölfarið um efni frv. sem lýsir vel þeirri miklu vakningu og áhuga sem var á málinu meðal almennings. Eins og við var að búast birtust þar margvísleg sjónarmið og væri annað óeðlilegt þegar jafnmikilvægt málefni á í hlut. Í reynd hljóta að vera mismunandi skoðanir og ótæmandi umræðuefni hversu ítarleg mannréttindaákvæði eigi að vera og hvernig best sé að haga orðalagi þeirra. Er því óhjákvæmilegt að einhverju leyti að gera málamiðlun um orðalag til þess að allir geti orðið á eitt sáttir. Sú var og niðurstaðan á síðasta þingi. Að loknum þessum inngangi, virðulegi forseti, langar mig að fara nokkrum almennum orðum um efnisatriði frv. og rekja helstu breytingar sem gerðar voru á því á síðasta þingi og árétta þau atriði sem ég álít mikilvægust í átt til réttarbóta. Tvö upphafsákvæði frv. varða breytingar á 63. og 64. gr. stjórnarskrárinnar og fjalla um trúfrelsi. Eins og ég nefndi áðan þótti eðlilegt að þessi tvö ákvæði sem standa raunar í VI. kafla stjórnarskrárinnar verði tekin með í endurskoðun á mannréttindaákvæðum enda er hér um kjarnaréttindi að ræða. Þótt ekki sé stefnt að efnislegum breytingum á þessum ákvæðum er orðalag gert skýrara og tekin af öll tvímæli um að þótt evangelísk-lútersk þjóðkirkja sé í landinu hafi menn frelsi til þess að iðka aðra trú. Við meðferð frv. kom til umræðu hvort maður utan trúfélaga skyldi eiga valkost um hvort hann greiðir gjöld til Háskóla Íslands eða til líknarstarfsemi en í dag er slíkur valkostur ekki fyrir hendi þar sem öll gjöld manna utan trúfélaganna renna til háskólans. Ekki þótti hins vegar ástæða til að breyta þessu fyrirkomulagi enda er hægt að fallast á að Háskóli Íslands sé hlutlaus stofnun sem kemur landsmönnum öllum jafnt til góða. Þess má geta að lítils háttar orðalagsbreytingar urðu á 1. gr. frv. við meðferð þess á síðasta þingi sem breyta í engu efnislegri merkingu hennar. Ég álít að eitt af mikilvægustu ákvæðum frv. sé 3. gr. þess þar sem gerð er tillaga um efni nýrrar 65. gr. stjórnarskrárinnar. Í ákvæðinu er gert ráð fyrir að almenna jafnræðisreglan verði bundin með skýrum hætti en hún hefur til þessa verið meðal óskráðra undirstöðureglna sem stjórnarskráin hefur byggt á. Við meðferð frv. á síðasta þingi spunnust nokkrar umræður um hve langt ætti að ganga í upptalningu á atriðum sem sérstaklega eru tiltekin í ákvæðinu og óheimilt er að byggja mismunun á. Þar er tiltekið bann við mismunun á grundvelli kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Gagnrýnt var að bann við mismunun ákveðinna viðkvæmra hópa vantaði í þá upptalningu. Meðal annars komu til umræðu í þessu sambandi fatlaðir og samkynhneigðir auk þess sem gagnrýnt var að sérákvæði vantaði til áréttingar á jafnrétti kynjanna. Loks var bent á að í þetta ákvæði frv. vantaði skýlausa yfirlýsingu um að allir skyldu njóta mannréttinda. Í ljósi þessara ábendinga og umræðna sem urðu um efni ákvæðisins voru nokkrar breytingar gerðar á því. Hvað varðar gagnrýni um að ítarlegri talning þyrfti að vera í ákvæðinu var bent á að sú talning væri alls ekki tæmandi heldur væri í ákvæðinu vísað til stöðu að öðru leyti. Jafnræðisreglan nær að sjálfsögðu til allra þjóðfélagshópa en auðvitað er álitamál hve lengi má telja í dæmaskyni atriði sem bannað er að byggja mismunun á. Þau atriði sem talin eru í dæmaskyni í 1. mgr. eru sambærileg þeim sem talin eru í jafnræðisákvæðum alþjóðlegra mannréttindasamninga og í jafnræðisreglunni í 11. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Þótti því ekki ástæða til að bæta frekar við þá upptalningu sem birtist í ákvæðinu. Hins vegar var fallist á að til bóta gæti verið að nefna sérstaklega í ákvæðinu að allir skuli njóta jafnra mannréttinda. Loks var fallist á það sjónarmið að bæta við sérstöku ákvæði um jafnrétti kynjanna enda hlýtur það að vera mikilvægt til stuðnings baráttu gegn kynjamisrétti hér á landi. Full þörf er á slíkri áréttingu. Stjórnarskrár nágrannalanda okkar hafa flestar að geyma sérstakt ákvæði um jafnrétti kynjanna og þess má geta að á vettvangi Evrópuráðsins er í undirbúningi að bæta sérstökum viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu um jöfn réttindi karla og kvenna. Fram til þessa hefur slíkt ákvæði skort í sáttmálann en þetta lýsir vel þeirri tilhneigingu í ríkjum Evrópu að efla sérstaka vernd gegn kynjamisrétti. Gildi þess að hafa almennu jafnræðisregluna skráða í stjórnarskrá felst tvímælalaust í því að þar er kominn skýr grundvöllur til að byggja lagalegan rétt sinn á fyrir dómstólum ef mönnum er mismunað. Þess má geta að sambærilegt ákvæði 26. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi hefur reynst mjög mikilvægt til stuðnings baráttunni gegn misrétti og er það eitt þeirra ákvæða sem flestar kærur berast um brot á til sérstakrar mannréttindanefndar sem starfar samkvæmt samningnum. Loks ber að nefna að reglan hefur rýmra gildissvið en jafnræðisregla 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu þar sem síðarnefnda reglan verndar menn gegn mismunun á að njóta réttinda sem talin eru í sáttmálanum sjálfum en ekki annarra, svo sem efnahagslegra og félagslegra réttinda sem njóta þýðingarmikillar verndar í frv. Hins vegar ber að hafa í huga að almennu jafnræðisregluna má ekki skilja svo afdráttarlaust að hún skjóti loku fyrir að einhver greinarmunur verði gerður á mönnum án nokkurs tillits til aðstæðna. Það er viðurkennt sjónarmið, bæði frá dómstólum og alþjóðlegum mannréttindastofnunum sem túlka jafnræðisregluna, að hægt er að réttlæta mismunun ef það skilyrði er uppfyllt að hún sé byggð á lögmætum, hlutlægum og málefnalegum rökum. Þannig má taka sem dæmi að eðlilegt er að lög ráðgeri að þeir sem hafa lágar tekjur greiði hlutfallslega lægri skatta en þeir sem hafa háar tekjur og þeir sem eru lakast settir njóti meiri fjárhagsaðstoðar frá hinu opinbera en þeir sem betur eru settir. Loks kemur jafnræðisreglan ekki í veg fyrir að aðgerðir sem beinast að því að efla jafnrétti í þágu tiltekinna hópa, sem hafa þurft að þola misrétti, uppfylli skilyrði um málefnalegar forsendur enda er það liður í átt að því markmiði að allir njóti fulls jafnréttis. Þetta á ekki síst við hér á landi um aðgerðir til þess að auka jafnrétti kynjanna sem eru lögheimilaðar í íslenskri jafnréttislöggjöf. Í 4. gr. frv. er gerð tillaga um efni 66. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er safnað saman reglum sem varða veitingu og missi íslensks ríkisborgararéttar, reglum um brottvísun úr landi og farbann og sérstaklega rétti útlendinga í þessu tilliti. Ákvæðið er nýmæli í flestum atriðum og tekur af skarið um réttindi sem hingað til hafa verið tryggð í almennri löggjöf en áréttar m.a. þá grundvallarreglu að menn verði ekki sviptir íslenskum ríkisborgararétti og að íslenskum ríkisborgurum verði ekki meinuð koma til landsins. Nokkur umræða spannst um þetta ákvæði við meðferð frv. á síðasta þingi sem laut ekki síst að því að það verndaði ekki nægilega réttindi flóttamanna. Eftir umræður í stjórnarskrárnefnd þótti þó ekki ástæða til þess að bæta við sérstöku ákvæði um réttindi flóttamanna í ljósi þess að markmið stjórnskipunarreglna um mannréttindi hlýtur fyrst og fremst að vera að tryggja innra skipulag ríkisins og gera framkvæmanleg réttindi borgaranna. Reglur til að tryggja réttarstöðu alþjóðlegra flóttamanna eru því fyrst og fremst viðfangsefni alþjóðlegra samningsákvæða sem nánar eru útfærðar í almennri löggjöf hvers ríkis. Það heyrir líka til almennra undantekninga að flóttamönnum sé veitt stjórnskipuleg vernd í stjórnarskrárákvæðum einstakra ríkja. Hins vegar legg ég ríka áherslu á að íslenska ríkið er skuldbundið af ákvæðum alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá árinu 1951 auk þess sem réttarstaða þeirra er einnig tryggð hér í almennri löggjöf. Skýrar reglur um skilyrði frelsissviptingar koma fram í 5. gr. frv. þar sem tillaga er gerð um efni 67. gr. stjórnarskrárinnar. Sætti ákvæði þetta engum breytingum við meðferð frv. á fyrri stigum. Ég legg áherslu á að þarna koma fram mun ítarlegri reglur en í núgildandi 65. gr. stjórnarskrárinnar. M.a. er gerð tillaga í 3. mgr. um að stjórnarskrárbinda rétt manns sem sviptur hefur verið frelsi í öðrum tilvikum en þegar um handtöku er að ræða til að dómstóll kveði á um lögmæti frelsissviptingarinnar en slík regla er ekki í núgildandi stjórnarskrárákvæðum. Einnig er það nýmæli að kveða á um rétt manns til skaðabóta ef hann hefur verið sviptur frelsi að ósekju. Fortakslaust bann við pyndingum og ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu kemur fram í 6. gr. frv. Sambærileg regla er ekki í núgildandi stjórnarskrá en er talin meðal allra mikilvægustu ákvæða í mannréttindasamningum sem Ísland er aðili að. Er sjálfsagt og nauðsynlegt að binda hana með skýrum hætti í stjórnarskrá. Þess má geta að í upprunalegri gerð frv. var hugtakið ,,pyndingar`` ekki talið sérstaklega þar sem það var augljóslega talið felast í orðunum ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð. Var þó fallist á að bæta hugtakinu í ákvæðið þar sem margar ábendingar bárust þess efnis og er sá háttur einnig hafður á í alþjóðlegum mannréttindaákvæðum um sama efni. Í 2. mgr. ákvæðisins er lagt bann við því að mönnum verði gert að leysa af hendi nauðungarvinnu. Í 7. gr. frv. kemur fram sú afdráttarlausa regla í 1. mgr. að engum manni verði refsað nema samkvæmt heimild í lögum og fortakslaust bann er lagt við afturvirkni refsireglna. Einnig kemur þar fram að viðurlög megi ekki vera þyngri en heimiluð voru í lögum þegar háttsemi átti sér stað. Er ákvæðið sama efnis og árétting á þeirri grundvallarreglu sem kemur fram í 1. gr. almennu hegningarlaganna um að manni verði ekki refsað nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem refsing var lögð á í lögum eða fullkomlega má jafna til hegðunar sem þar er talið afbrot. Hins vegar verður ákvæðið að sjálfsögðu ekki skilið svo að lögjafna megi um háttsemi sem var refsilaus þegar hún átti sér stað við lög sem síðar eru sett og kveða á um refsingu slíkrar háttsemi enda væri slík túlkun andstæð meginreglunni um bann við afturvirkni refsilaga. Í 2. mgr. 7. gr. frv. er gerð tillaga um afar merkilegt stjórnarskrárákvæði sem kveður afdráttarlaust á um að í lögum megi aldrei mæla fyrir um dauðarefsingu. Regla þessi er nýmæli en þykir eðlileg og í samræmi við íslenska réttarvitund þar sem dauðarefsing var afnumin úr íslenskum lögum fyrir hartnær 70 árum og hafði þá ekki verið beitt um tæplega aldar skeið. En reglan hefur líka táknrænt gildi og getur jafnvel orðið hvatning til annarra ríkja í sömu átt á alþjóðlegum vettvangi. Í 8. gr. frv. er gerð tillaga um efni nýrrar 70. gr. sem fjallar um ýmis réttarfarsskilyrði. Réttindin sem talin eru í 1. mgr. eru ekki bundin í núgildandi stjórnarskrá en þau hafa verið talin tryggð í almennri réttarfarslöggjöf. Sambærilegt ákvæði í 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu er eitt af kjarnaákvæðum sáttmálans sem einna flestar kærur berast um að aðildarríki hafi brotið. Hefur það því tvímælalaust gildi að binda þessar reglur með skýrum hætti í íslensku stjórnarskrána. Efni 1. mgr. 8. gr. er tvíþætt þar sem annars vegar er kveðið á um rétt manna til þess að fá úrlausn mála sinna fyrir dómstólum. Hins vegar er í ákvæðinu kveðið á um kröfuna til þess að málsmeðferð fyrir dómstólunum sé réttlát og eru síðan talin lágmarksskilyrði sem hún þarf að uppfylla til þess að því takmarki sé náð. Við meðferð frv. var bætt inn í ákvæðið hugtakinu ,,réttlát málsmeðferð``. Ég tel að sú breyting sé mjög af hinu góða og til bóta fyrir skýringu á inntaki ákvæðisins. Hún er til áréttingar því að í réttlátri málsmeðferð felast ekki einvörðungu þau réttarfarsskilyrði sem talin eru í ákvæðinu heldur einnig önnur atriði sem koma fram í ítarlegu máli í almennri löggjöf, svo sem lágmarksréttindi sakhæfs manns í refsimáli. Í 2. mgr. 8. gr. frv. er mælt fyrir um að sá sem er borinn sökum um refsiverða háttsemi sé talinn saklaus uns sekt hans er sönnuð. Þótt þessi grundvallarregla hafi verið höfð að leiðarljósi við meðferð sakamála hér á landi til þessa hefur skort á að hún sé skýrlega skráð bæði í almennri löggjöf og í núgildandi stjórnarskrárákvæðum. Í 9. gr. frv. er að finna miklar réttarbætur að mínum dómi. Þar er tillaga gerð um efni 71. gr. stjórnarskrárinnar í þá átt að auka vernd og friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Í núgildandi 66. gr. er eingöngu kveðið á um friðhelgi heimilisins og hefur ákvæðið þannig töluvert þrengra gildissvið en ráðgert er hér í frv. Friðhelgi einkalífs hefur fram til þessa þó verið talin vernduð í óskráðum grundvallarreglum. Þetta hugtak er í reynd mjög víðtækt og nær yfir allt sem lýtur að persónulegum högum manns, þar með talið heimili og fjölskyldu, en aukið vægi reglunnar hefur á síðustu árum m.a. tengst álitaefnum um hve langt megi ganga um skráningu og meðferð persónuupplýsinga. Upprunalegt markmið reglunnar um friðhelgi heimilis og fjölskyldu var fyrst og fremst að vernda heimili og einstaklinga fyrir þvingunaraðgerðum lögreglu í tengslum við rannsókn opinbers máls og að tiltekin skilyrði þyrftu að vera uppfyllt til að raska mætti þessum réttindum. Skýrar reglur eru settar í 2. mgr. 9. gr. í þessu markmiði. Við meðferð frv. var því bætt við ákvæðið að tiltaka sérstaklega símtöl og önnur fjarskipti. Átti sú viðbót fullkomlega rétt á sér enda er hér um að ræða samskipti sem verða sífellt mikilvægari í nútímaþjóðfélagi og nægir í því sambandi að benda á síaukin tölvusamskipti og notkun myndsíma svo að dæmi séu tekin. Vernd einkalífs, heimilis og fjölskyldu er ekki eingöngu fólgin í að ríkið setji sjálfu sér hömlur við að ganga á þessi réttindi. Verndin felst ekki síður í því að ríkið gæti þess að einstaklingar gangi ekki hver á annars réttindi á þessu sviði og láti ekki afskiptalaust ef réttindi einstaklinga eru fótumtroðin af öðrum jafnvel þótt slíkt eigi sér stað innan veggja heimilisins. Er t.d. vernd barna í þessu sambandi mjög mikilvæg. Í 3. mgr. 9. gr. frv. kemur þess vegna fram sú nauðsynlega regla að takmarka megi friðhelgi einkalífs heimilis eða fjölskyldu með lagaheimild ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra. Skilyrðinu um brýna nauðsyn var bætt við í meðförum frv. hjá stjórnarskrárnefnd til áréttingar þeirri grundvallarreglu að mikilvægar ástæður þurfi að liggja til þess að raska megi áðurgreindum grundvallarréttindum. Í 10. gr. frv. er gerð tillaga um efni 72. gr. stjórnarskrárinnar. Annars vegar er þar um að ræða reglu um friðhelgi eignarréttarins í 1. mgr. og er ráðgert að hún standi óbreytt frá gildandi ákvæði sem nú er að finna í 67. gr. stjórnarskrárinnar. Hins vegar er í 2. mgr. þessarar greinar orðuð regla um að takmarka megi með lögum réttindi erlendra aðila til að eiga fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi en í núgildandi 68. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að skipa megi með lögum heimild útlendinga til þess að eiga hér fasteignaréttindi. Þetta ákvæði frv. var tilefni nokkurra umræðna við fyrri meðferð þess á Alþingi og sætti það nokkrum breytingum. M.a. komu þar fram efasemdarraddir um að slík takmörkunarheimild samræmdist þjóðréttarlegum skuldbindingum sem íslenska ríkið hefur gengist undir, t.d. í tengslum við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Ég vil hins vegar benda á að með þessu ákvæði er fyrst og fremst gert skýrt að lög sem takmarka réttindi erlendra aðila til að eiga umrædd réttindi fara ekki í bága við almenna eignarréttarákvæðið í 1. mgr. greinarinnar. Ég legg áherslu á að hér er aðeins um heimild að ræða sem löggjafinn hefur sjálfdæmi um hvort hann nýtir sér. Ég legg áherslu á að hér er aðeins um heimild að ræða sem löggjafinn hefur sjálfdæmi um hvort hann nýtir sér. En löggjöf á hverjum tíma verður þó að vera í samræmi við alþjóðlegar samningsskuldbindingar af hálfu íslenska ríkisins. Þá er það einnig ljóst að eignarréttindi útlendinga sem löglega hefur verið til stofnað njóta sams konar verndar fyrir eignarnámi og eignarréttindi Íslendinga. Í 11. gr. frv. er gerð tillaga um efni 73. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um skoðana- og tjáningarfrelsi. Gildi þess að fá hér nýtt stjórnarskrárákvæði um þennan hornstein hvers lýðræðisþjóðfélags er ofar öllu fólgið í því að núgildandi ákvæði er verulega mikið þrengra en kröfur eru gerðar til í nútímaþjóðfélagi með sínum margbreytilegu tjáningarmiðlum. Núgildandi ákvæði er dæmigert barn síns tíma og bindur vernd tjáningarfrelsis við rétt manna til að láta í ljós hugsanir sínar á prenti. Hér er gerð tillaga um mikla útvíkkun ákvæðisins sem verndar berum orðum rétt manna til skoðana og frjálsrar sannfæringar og frelsi manna til að láta í ljós hugsanir sínar án tillits til með hvaða hætti eða í hvaða formi slík tjáning er sett fram. Líkt og í núgildandi ákvæði er sett það skilyrði að maður verði þó að ábyrgjast hugsanir sínar fyrir dómi. Hins vegar er hert á gildandi banni við ritskoðun með því að leggja til bann við öðrum sambærilegum tálmunum á tjáningarfrelsi. Við meðferð frv. síðasta vetur spunnust miklar umræður um takmarkanaákvæði það sem tillaga er gerð um í 3. mgr. þessarar greinar þar sem segir að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna, eða vegna réttinda eða mannorðs annarra. Hörð gagnrýni kom fram varðandi þetta atriði og jafnvel ómaklegar árásir sem reyndust að hluta til á misskilningi byggðar. Því var m.a. haldið fram að verið væri að rýmka heimildir til að takmarka tjáningarfrelsi frá því sem nú er. Ákvæðið færi skýrlega gegn ákvæðum alþjóðlegra mannréttindasamninga um tjáningarfrelsi og væri þannig skref aftur á bak. Staðreyndin er hins vegar sú að fram til þessa hafa verið við lýði í íslenskri löggjöf eins og allra annarra vestænna ríkja margvíslegar en jafnframt nauðsynlegar takmarkanir á tjáningarfrelsi án þess að eiga sér skýra lagalega stoð eins og tillaga er gerð nú um að setja í þetta ákvæði. Margar þessara takmarkana hafa kannski virst sjálfsagðar svo sem að rétt sé að vernda menn fyrir ærumeiðingum, að tilteknar starfsstéttir séu háðar þagnarskyldu um málefni skjólstæðinga sinna eða að hér sé starfandi kvikmyndaeftirlit svo örfá dæmi séu tekin. Í stað þess að byggja á löggjöf sem takmarkar stjórnarskrárvernd á tjáningarfrelsi á óskráðum og þar með óljósum viðmiðunum er hér gerð tillaga um að setja í stjórnarskrána sjálfa skilyrði sem verða að vera uppfyllt til þess að réttlæta slíkar takmarkanir. Þetta er í fullu samræmi við stjórnarskrárhefðir í öllum vestrænum ríkjum þar sem alls staðar er að finna sambærileg takmörkunarákvæði og það sama er að segja um þá mannréttindasamninga sem Ísland er aðili að. Hins vegar taldi ég og við sem áttum sæti í stjórnarskrárnefnd á síðasta þingi eðlilegt að koma til móts við ábendingar um að rétt væri að bæta við ákvæðið skilyrði um að slíkar takmarkanir verði að teljast nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum og var frv. breytt í þá átt þegar fjallað var um það á síðasta þingi. Orðalagið er frekar í samræmi við sambærileg ákvæði í alþjóðlegum mannréttindasamningum og er tryggara að árétta það þótt ég hefði fyllilega treyst íslenskum dómstólum að ákvæðinu óbreyttu að leggja til grundvallar ákveðna meðalhófsreglu við mat á því hvort löggjafinn hefur gengið of langt í takmörkunum á tjáningarfrelsi í hlutfalli við þá hagsmuni sem þær eiga að vernda. Næsta ákvæði frv. sem er 12. gr. varð ekki síður tilefni líflegra umræðna en ákvæðið um tjáningarfrelsi. Hér er um að ræða tillögu að nýrri 74. gr. stjórnarskrárinnar sem ætlað er að vernda félaga- og fundafrelsi. Það mikilsverða nýmæli kemur fram í 2. mgr. ákvæðisins að engan megi skylda til aðildar að félagi. Finnst mér nánast liggja beint við að taka af skarið um þetta atriði á þessum vettvangi eftir að íslenska ríkið hlaut áfellisdóm hjá Mannréttindadómstólnum í Strassborg fyrir að skylda mann með lögum til að vera í félagi af einkaréttarlegum toga. Það er augljóst af þessu dæmi að núgildandi ákvæði í stjórnarskrá veitti ekki nægilega vernd gegn slíkri aðstöðu. Er með þessu reynt að ráða bót þar á. Sú undantekning er gerð frá þessari meginreglu að félagaskyldu megi binda við félög sem hafa lögmæltu hlutverki að gegna í þágu almannahagsmuna eða félög sem stofnað er til vegna sameiginlegra réttinda manna sem mælt er fyrir um í lögum. Í þessu sambandi hafa verið nefnd sem dæmi, húsfélög, veiðifélög eða annar sambærilegur félagsskapur. Ég vil leggja áherslu á að með banni við félagaskyldu felst að engan megi skylda til aðildar að félagi með lögum eða stjórnvaldsákvörðunum. Nauðsynlegt er að árétta að í þessu stjórnarskrárákvæði er ekki fjallað um frjálsa samninga svo sem kjarasamninga sem gerðir eru á vinnumarkaði. Hefur ákvæði þetta því ekki áhrif á gildandi reglur um aðild að stéttarfélögum í ljósi þess að engin ákvæði er að finna í lögum um skyldu til slíkrar aðildar. Verður ekki litið svo á að þetta stjórnarskrárákvæði taki til frjálsra kjarasamninga sem fela í sér forgang stéttarfélagsmanna til vinnu á félagssvæðinu né heldur að það eigi við um umsamda skyldu launþega til þess að greiða stéttarfélagsgjöld. Við meðferð frv. komu fram óskir um að sérstaklega yrði nefndur réttur manna til að stofna stéttarfélög og stjórnmálafélög í 1. mgr. ákvæðisins. Jafnvel þótt félagsskapur af slíku tagi falli skýlaust undir almenna reglu um að menn eigi rétt á að stofna félög var ákveðið að koma til móts við það sjónarmið í ljósi mikilvægis þessara félaga í sérhverju lýðræðisríki. Í 13. gr. frv. er gerð tillaga um efni nýrrar 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi. Fjallar ákvæðið í 1. mgr. annars vegar um rétt manna til að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa og í 2. mgr. segir að með lögum skuli kveðið á um rétt manna til að semja um starfskjör sín. Fyrri málsgreinin er efnislega áþekk núgildandi 69. gr. stjórnarskrárinnar en með breyttu og afdráttarlausara orðalagi. Síðari málsgrein ákvæðisins er nýmæli og lýtur að því að vernda sérstaklega félagsleg réttindi manna varðandi starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu. Breyttist ákvæðið í þetta horf í meðförum stjórnarskrárnefndar enda þótti upprunalegt orðalag ekki nægilega afgerandi og sætti ýmsum athugasemdum af þeim sökum. Þetta er mikilvæg grein í ljósi þess að hún verndar sérstaklega samningsfrelsi manna varðandi kjör þeirra og önnur vinnutengd réttindi sem ber að útfæra nánar í almennri löggjöf. Hins vegar er ekki ráðgert að ákvæðið hrófli við þeirri skipan sem tíðkast hefur með því að laun ákveðins hóps manna séu ákveðin af Kjaradómi. Mikilvægustu efnahagslegu og félagslegu réttindunum er að öðru leyti raðað saman í 14. gr. frv. Er þar skýrlega tryggður í 1. mgr. réttur þeirra sem þurfa til framfærslu aðstoð vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika en gengið er út frá að nánari reglur verði settar í lögum um slíka aðstoð eins og tíðkast hefur. Hér er um að ræða undirstöðuréttindi í hverju velferðarþjóðfélagi þar sem tryggt er að þeir sem minna mega sín í þjóðfélaginu fái bæði þá fjárhagsaðstoð og aðra hjálp sem þeir þurfa. Í 2. mgr. kemur fram regla um að öllum skuli í lögum tryggður réttur til menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Þetta er mikilvæg regla sem felur fyrst og fremst í sér að allir skuli eiga jafnan aðgang að almennri menntun eða skyldunámi án þess að setja megi hindranir við því. Gengur reglan mun lengra en núgildandi 71. gr. stjórnarskrárinnar sem takmarkast við þá skyldu ríkisins að sjá börnum fyrir menntun af almannafé ef foreldrar þeirra hafa ekki efni á að veita þeim hana eða börnin eru munaðarlaus eða öreigar. Loks kemur fram í 3. mgr. greinarinnar sú mikilvæga stefnumótun að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Með þessu er fallist á að börn séu sérstaklega viðkvæmur hópur í þjóðfélaginu sem þarfnist ríkrar verndar. Er þetta til áréttingar skuldbindingum þeim sem íslenska ríkið hefur gengist undir með aðild að barnasamningi Sameinuðu þjóðanna frá 1989. 15. gr. frv. um skattamálefni felur um margt í sér mikilvæga réttarbót en þar er gerð tillaga um nýja 77. gr. stjórnarskrárinnar. Hér er þó ekki um að ræða hefðbundið mannréttindaákvæði. Í 1. mgr. eru tekin af tvímæli um að löggjafinn megi ekki framselja til stjórnvalda ákvörðun um hvort skattur verði lagður á, honum breytt eða hann afnuminn. Þótt hægt sé að leiða þessa reglu að nokkru leyti af 40. gr. stjórnarskrárinnar þá hafa margvísleg álitaefni komið upp fyrir dómstólum á undanförnum áratugum sem tengjast því hvort og hve langt megi ganga í því að framselja með lögum skattlagningarvaldið. Er þessu ákvæði beint gegn því að slík framkvæmd festist í sessi og er full ástæða til í ljósi tilhneigingar sem hefur verið í þá átt. Í 2. mgr. 15. gr. frv. kemur síðan fram mikilvægt nýmæli um bann við afturvirkni skattalaga, en slíkt ákvæði hefur hvorki verið að finna í núgildandi stjórnarskrárákvæðum né almennri löggjöf. Með þessu ákvæði verður loku fyrir það skotið að unnt sé t.d. að breikka skattstofn, hækka hann eða leggja á nýjar skattálögur sem hafa gildi aftur í tímann. Hins vegar má benda á að ekki verður girt fyrir afturvirka ívilnun eða skattalækkun með ákvæðinu. Síðasta efnisákvæðið í frv. sem er 16. gr. er nokkuð eðlisólíkt mannréttindaákvæðum kaflans þar sem það fjallar um réttindi sveitarfélaga til að ráða sjálf málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Við meðferð frv. var fellt út fyrra orðalag 1. mgr. ákvæðisins sem vísaði til eftirlits ríkisins með málefnum sveitarfélaga og þótti heppilegra að láta síkt ráðast af almennri löggjöf á þessum vettvangi. Í 2. mgr. ákvæðisins er kveðið á um að tekjustofnar sveitarfélaga skuli ákveðnir með lögum en við meðferð frv. var bætt við að einnig skyldi lögákveðinn réttur þeirra til að ákveða hvort og hvernig tekjustofnar sveitarfélaga eru nýttir. Með þessu er sveitarfélögum t.d. veittur réttur til að ákveða útsvarshlutfall og fasteignagjöld innan ákveðins ramma sem veittur er með lögum. Að lokum vil ég nefna að um leið og frv. þetta ráðgerir stórfelldar viðbætur við núgildandi mannréttindaákvæði þá er á sama tíma gerð tillaga um að fella út tvær reglur sem nú gilda. Hér er átt við í fyrsta lagi ákvæði í 78. gr. um að sérréttindi bundin við aðal, nafnbætur og lögtign megi aldrei í lög leiða. Ákvæðið ber þess skýrlega merki að vera upprunnið úr stjórnarskrá danska konungsríkisins frá miðbiki síðustu aldar þar sem stefnt var að því að binda enda á forréttindi konungsaðals á einveldistíma en það hefur enga skýrskotun við íslenskar aðstæður á ofanverðri 20. öld. Má auk þess benda á að veiting sérréttinda til hópa manna sem reist væri á þessum forsendum væri andstæð almennu jafnræðisreglunni sem tillaga er gerð um í 3. gr. frv. Hins vegar er í frv. fellt niður ákvæði um varnarskyldu sem tæpast hefur nokkurt raunhæft gildi. Er ekki talin þörf á að binda þessa reglu í stjórnarskrá þar sem slíkri skyldu væri hægt að koma á með almennri löggjöf ef tilefni yrði til. Var ekki hljómgrunnur í stjórnarskrárnefnd fyrir að hafa þessi ákvæði áfram. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið umfjöllun minni um ákvæði þessa frv. sem eflaust er eins og ég áður sagði merkilegasta mál þessa þings til lengri tíma litið. Ég hef reynt að draga saman og gera grein fyrir helstu gagnrýni sem kom fram við fyrri meðferð þess á síðasta þingi og hvernig komið var til móts við þau sjónarmið sem hæst bar í þeirri miklu umræðu sem frv. hlaut. Ég tel að mjög vel hafi tekist til við að sætta ólík sjónarmið í þessu sambandi og ítreka að nauðsynlegt er að sátt sé um efni mannréttindaákvæða sjálfrar stjórnarskrárinnar sem eiga að gilda fyrir alla borgara þessa lands. Ég vil að síðustu ítreka þakkir mínar til samstarfsmanna í öllum þingflokkum fyrir það umfangsmikla og merkilega starf sem hér hefur verið unnið og þá samstöðu sem náðist um að koma málinu í höfn. Þessar þakkir gilda að sjálfsögðu einnig um þá sem komið hafa að málinu á þessu þingi. Þetta var starf sem ekki aðeins við þingmenn tókum þátt í heldur einnig allir þeir sem sendu ábendingar sínar og umsagnir og létu sig miklu varða hvert yrði endanlegt efni þessa frv. Ég vil færa þeim öllum sem komu þannig að málinu sömuleiðis þakkir fyrir þeirra framlag. Ég er sannfærður um að verði frv. þetta að stjórnarskipunarlögum hafi því takmarki verið náð að færa íslenska lýðveldinu verðskuldaða afmælisgjöf sem lýðræðið í landinu og þjóðin öll mun njóta góðs af um ókomna framtíð. Að svo mæltu legg ég til, virðulegi forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og þeirrar sérnefndar um stjórnarskrármál sem kjósa ber samkvæmt ákvæðum þingskapalaga.

Hæstv. forseti. Samkvæmt stjórnarskrá íslenska lýðveldisins ber að leggja allar stjórnarskrárbreytingar tvisvar sinnum fyrir, þ.e. nýtt þing verður að samþykkja þær breytingar sem hið fyrra gerði á stjórnarskránni. Hér stöndum við einmitt frammi fyrir því að leggja fram að nýju það frv. sem við gengum frá á síðasta þingi sem var hið 118. í röðinni. Framsögumaður hefur gert ítarlega grein fyrir þeim breytingum sem þetta frv. felur í sér og það er ekki ástæða til að fara mjög náið út í þær. Þó vil ég halda til haga nokkrum atriðum sem snerta þetta frv. ekki síst til þess að ítreka það að annars vegar er hér um mörg og mjög merkileg nýmæli að ræða í íslensku stjórnarskránni, bæði málefni sem hér eru tekin upp og ekki tíðkast annars staðar en líka málefni sem við erum að uppfylla nú loksins ýmsa þá sáttmála sem Ísland hefur gerst aðili að á undanförnum árum og áratugum eins og mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindasáttmála Evrópuráðsins. Ég vil líka halda því til haga eins og ég nefndi að í ýmsum atriðum hefðum við kvennalistakonur viljað ganga lengra í þessu máli en hér er auðvitað um málamiðlun að ræða, skref sem er verið að stíga í þá átt að aðlaga íslensku stjórnarskrána nútímaþjóðfélagsháttum, en það þarf að ganga lengra bæði hvað varðar félagsleg réttindi og efnahagsleg réttindi eins og reyndar er gert í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem við erum aðilar að en eins og hv. þm. vita hefur mannréttindasáttmáli Evrópuráðsins lagagildi hér á landi. Áður en ég vík að einstökum atriðum þá er rétt að rifja það upp hvernig staðið var að þessu máli. Það urðu gífurlegar umræður úti í þjóðfélaginu um frv. og verður það að teljast merkilegt hvað tókst að kalla fram mikil viðbrögð fólks í landinu. Það var gert m.a. með auglýsingu, það var auglýst eftir viðbrögðum einstaklinga, félagasamtaka og alls almennings og þau viðbrögð urðu gífurlega mikil. Að vísu var oft um misskilning að ræða og eins kom fram í framsöguræðu hv. 4. þm. Reykv. vorum við, sem upphaflega sömdum frv., borin þungum sökum um að ætla að svipta landslýð mannréttindum eins og tjáningarfrelsinu en það var á miklum misskilningi byggt en varð kannski til þess að menn kváðu skýrar á í þeim breytingum sem gerðar voru á frv. Ég vil þá aðeins nefna örfá atriði sem mér finnst skipta miklu máli í þessari umræðu um stjórnarskrána og þær breytingar sem verið er að gera á henni. Þar er fyrst að nefna 3. gr. frv. þar sem samkomulag náðist um að kveða sérstaklega á um það að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Við erum með þessu ákvæði að komast í hóp þjóða sem hafa ákveðið að kveða á um það í sinni stjórnarskrá að það þurfi að taka sérstaklega á jafnrétti karla og kvenna og beri að kveða skýrt á um það. En hvað varðar þetta atriði þá hefðum við einnig viljað fá það fram að ríkinu bæri að grípa til sérstakra aðgerða til þess að ná þessu jafnrétti fram en svo langt var ekki gengið að þessu sinni. Það var mikil umræða á öllum stigum málsins um það hversu langt skyldi ganga í upptalningu í 3. gr. á ýmsum þeim þáttum sem rétt væri að telja upp til þess að undirstrika jafnræðisregluna en þar náðist ekki samkomulag um að ganga lengra en hér er gert. Vil ég sérstaklega nefna að við söknum þess reyndar, eins og fleiri þingmenn, að fatlaðir skyldu ekki vera taldir upp í þessari grein vegna þess að þeirra aðstaða í þjóðfélaginu er með þeim hætti að það þyrfti að vernda þá sérstaklega í stjórnarskránni. En það gildir einnig um aðra hópa og um það náðist einfaldlega ekki samkomulag. Þá vil ég nefna 6. gr. þar sem kveðið er á um bann við pyndingum. Þetta er í samráði við alþjóðlega sáttmála. Svo og vil ég sérstaklega nefna það atriði 7. gr. sem vakið hefur allnokkra athygli meðal þeirra sem fylgjast með mannréttindamálum en það er það ákvæði að í lögum megi aldrei mæla fyrir um dauðarefsingu. Við umræðu á hinu háa Alþingi fyrir síðustu kosningar þá nefndi ég það að í ýmsum löndum heims fer fram mikil barátta til þess að reyna að ná fram banni við dauðarefsingum sem tíðkaðar eru sums staðar í stórum stíl, t.d. í Kína við jafnvel litlum brotum, og m.a. í Bandaríkjunum hefur um áratuga skeið geisað mikil umræða um réttmæti dauðarefsinga en samtök eins og Amnesty International hafa það á sinni stefnuskrá að afnema slíkar refsingar. Því vekur það auðvitað athygli þegar eitt ríki tekur það upp í sinni stjórnarskrá að í lögum megi aldrei mæla fyrir um dauðarefsingar. Þetta er að okkar dómi mjög þarft og gott ákvæði. Þá vil ég einnig árétta varðandi 9. gr. þar sem kveðið er á um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu að þar er auðvitað ekki meiningin að innan veggja heimilisins geti hvaðeina gerst heldur er einmitt tekið fram að með sérstökum lagaheimildum megi takmarka þennan frið, t.d. til þess að koma í veg fyrir heimilisofbeldi, ofbeldi gegn börnum og annað slíkt sem auðvitað ber að berjast gegn í samfélaginu. 11. gr. er kannski sú grein sem olli hvað mestu uppnámi í allri þessari umræðu. Hún fjallar um skoðanafrelsið en þar hygg ég að tekist hafi að breyta orðalaginu á þann hátt að ekki sé hægt að vefengja það að allir skuli vera frjálsir skoðana sinna en þó beri að setja skoðana- og tjáningarfrelsi eðlileg takmörk til þess að vernda aðra, t.d. börn. Hið sama gildir um 12. gr. sem snýr að félagafrelsinu. Þar var einnig tekið mið af þeim miklu athugasemdum sem fram komu og svo mikið er víst að umræðan um þessa grein hefur fallið niður en það á kannski eftir að koma fram hér á eftir hjá hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur hvort verkalýðshreyfingin er fyllilega sátt við þessa grein. Þá vil ég nefna það ákvæði 14. gr. að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst en þarna er líka um ákvæði að ræða sem verður að teljast til mikillar fyrirmyndar og er tilkomið m.a. fyrir tilstilli umboðsmanns barna. Þarna er um nýmæli að ræða sem þarf að fylgja eftir og vil ég þá aftur nefna ofbeldi gegn börnum og unglingum en með samþykkt þessa frv. verður þeirra réttur tryggður í stjórnarskránni. Hæstv. forseti. Hér er um staðfestingarfrv. að ræða. Það þýðir að hér má engu breyta þannig að við verðum að láta okkur þetta skref nægja að svo stöddu en ég vil sérstaklega nefna það að mönnum hættir til að líta þannig á að nú verði engu hægt að breyta fyrr en eftir fjögur ár. Menn vilja helst ekki leggja út í kosningar og leggja verk sín í dóm kjósenda. En auðvitað er það hin pólitíska nauðsyn sem á að ráða för. Ef samstaða er um það í þjóðfélaginu að það beri að breyta stjórnarskránni þá á auðvitað að ganga í það verk og þar eiga hagsmunir stjórnmálaflokkanna ekki að ráða för. Það er réttur borgaranna að fá stjórnarskránni breytt eins og öðrum lögum ef réttmæt krafa er uppi um það og Alþingi á ekki að sitja á því ef nauðsyn krefst. Að lokum, hæstv. forseti, þá fagna ég þessu skrefi sem hér er verið að stíga en ítreka það að hér er um áfanga að ræða. Við þurfum að halda áfram að vinna það verk að breyta stjórnarskránni þannig að hún standist fyllilega þá alþjóðlegu sáttmála sem við erum aðilar að og að stjórnarskráin endurspegli framsýni í þjóðfélagsmálum, réttlæti og að mannréttindi allra séu tryggð í hvívetna.

Virðulegi forseti. Frv. það sem hér er til umræðu um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands hefur tekið miklum breytingum frá þeirri mynd sem það var í upphaflega þegar það var lagt fyrir hið háa Alþingi. Þegar frv. var kynnt á síðari hluta þessa árs vakti það mikla andstöðu úti í þjóðfélaginu. Margar umsagnir voru sendar hv. stjórnarskrárnefnd og m.a. bárust margvíslegar athugasemdir frá stéttarfélögum og stéttarfélagasamtökum. Þær athugasemdir snerust fyrst og fremst um ákvæði frv. um félagafrelsið en eins og þingheimi er kunnugt þá felur frv. m.a. í sér að sett er í stjórnarskrána ákvæði um svokallað neikvætt félagafrelsi eða rétt fólks til að standa utan félaga. Frá sjónarhóli stéttarfélaga og samtaka þeirra þótti frv. í sinni upphaflegu mynd, og þá fyrst og fremst þegar það var skoðað með hliðsjón af greinargerðinni sem því fylgdi, geta athugasemdalaust falið í sér atlögu að stéttarfélögum og því vinnulagi sem aðilar vinnumarkaðar hafa komið sér upp á grundvelli alþjóðlegra samninga og landslaga. Einkum þótti greinargerðin sýna einslita mynd af málefninu og beindist gagnrýnin einkum að því að staða stéttarfélaga væri óviss ef frv. yrði samþykkt óbreytt. Orðalagið í greinargerðinni væri loðið og til þess fallið að bjóða upp á túlkunarágreining um stjórnarskrána. Með samþykkt frv. væri Alþingi í raun að vísa erfiðum ágreiningsmálum til dómstóla. Gagnrýnin beindist auk þess að því að almennt væri efnahagslegum, félagslegum og menningarlegum réttindum ekki gert nægilega hátt undir höfði heldur væru þau í margumræddri greinargerð skilgreind sem nokkurs konar annars flokks mannréttindi. Ég var í hópi þeirra fjölmörgu sem sendu inn athugasemdir til hv. stjórnarskrárnefndar um þetta mál sem starfandi lögfræðingur Alþýðusambands Íslands. Í stuttu máli sagt voru allflestar athugasemdir stéttarfélaganna og samtaka þeirra teknar til greina hjá hinni hv. nefnd og virðist mér niðurstaðan í alla staði ásættanleg. Sérstaklega vil ég lýsa ánægju minni með þá afdráttarlausu afstöðu til stéttarfélaga og starfsemi þeirra sem kemur fram í nál. hv. stjórnarskrárnefndar frá því í febrúar sl. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í ljósi þessa lítur nefndin svo á að með samþykkt frv. sé í engu verið að hrófla við núverandi réttarstöðu á vinnumarkaði að því er varðar forgangsréttarákvæði, greiðslu félagsgjalda eða önnur réttindaákvæði.`` Að auki tel ég sérstaklega ánægjulegt að fallist hefur verið á að setja í stjórnarskrána ákvæði um að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Virðulegi forseti. Ýmislegt er til bóta í umræddu frv. eins og bann við afturvirkni refsilaga og bann við að mæla fyrir um dauðarefsingu í lögum, svo dæmi séu tekin. Þá er það mjög til eftirbreytni að hv. nefnd skuli hafa gefið öllum landsmönnum kost á að senda inn athugasemdir um frv. og auglýst það sérstaklega í fjölmiðlum. Ég tel slíkt vinnulag verulega jákvætt þótt ég hefði reyndar viljað sjá mun meiri tíma fara í þá umræðu sem fór fram í kjölfarið á þeirri auglýsingu og þeim athugasemdum sem nefndinni bárust. Ef vel hefði átt að vera hefði þurft að leggja frv. fram til kynningar strax í upphafi haustþingsins en því varð ekki við komið en væri rétt að hafa í huga eftirleiðis við breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins.

Virðulegi forseti. Á fundi Alþingis að Lögbergi, hinum forna þingstað Alþingis frá 930--1798, á fundi sem haldinn var 17. júní 1994 fór fram lokaatkvæðagreiðsla um till. til þál. um endurskoðun VII. kafla stjórnarskrárinnar. Þingflokksformenn höfðu þá þegar fjallað um málið og samkomulag náðst um hvernig að endurskoðun á þessum kafla sem nefndur er mannréttindakaflinn yrði staðið. Virðulegi forseti. Því nefni ég þessa þekktu staðreynd að mér fannst það áhrifaríkt að við gerðum þessa samþykkt á Þingvöllum. Eins og fram hefur komið erum við með frv. þessu um stjórnskipunarlög að staðfesta lagasetningu sem fullt samkomulag var um á síðasta þingi nýliðins kjörtímabils. Það er einnig afar mikilvægt að samstaða náist um breytingar á stjórnarskrá, að sátt sé um hvernig mannréttindakaflinn er endurskoðaður enda var það haft að leiðarljósi í allri umfjöllun frá fyrstu stigum málsins og það á sinn þátt í að allir þingflokkar féllust á sameiginlega niðurstöðu þeirrar nefndar sem vann endurskoðunina. Það voru ekki teknar inn allar breytingar sem áhersla var lögð á, ýmist af þingflokkum eða öðrum aðilum sem sóttu á um tilteknar breytingar við þessa endurskoðun. Sjálf hefði ég kosið að samstaða hefði náðst um að festa rétt fatlaðra í stjórnarskrána. Það hefur verið gert í sumum nágrannalöndum okkar sem hafa endurskoðað sína stjórnarskrá en ég veit að það var sótt á um ýmis atriði sem ólík sjónarmið voru uppi um hvort heima ættu í stjórnarskránni og að niðurstaðan varð að flytja einungis tillögur um breytingar sem full samstaða var um. Á síðustu árum hafa mannréttindamál fengið æ ríkari umfjöllun hjá okkur. Vitneskjan um mannréttindabrot og ofbeldi sem birtast okkur í nær viku hverri hafa gert okkur meðvituð um hve réttur manna í lýðræðisríkjum Vesturlanda er mikilvægur og í þeim efnum vísum við oft með stolti til ríkjandi viðhorfa hér á Norðurlöndum. Á síðasta ári var gefin út bók af hálfu Rauða krossins. Bókin ber nafnið ,,Mannréttindi`` og er skráð af Ágústi Þór Árnasyni. Ég ætla, með leyfi virðulegs forseta, að lesa úr upphafi inngangskafla þessarar bókar sem hljóðar svo: ,,Öll erum við menn. Menn eru menn hvort sem þeir eru rauðir, gulir, svartir eða hvítir. Konur og karlar eru menn og börn eru það líka. En hæfileikum, efnum og aðstæðum er ærið misskipt. Menntun og tækifæri til að rækta það sem í okkur býr opnar okkur leiðir sem öðrum eru lokaðar sökum fáfræði og fátæktar. Auðlegð, hæfileikar og aðstæður geta veitt mönnum forréttindi umfram aðra. Sum réttindi eiga þó að vera óháð öllu öðru en því að við erum menn. Við eigum öll rétt á að lifa, ekki má loka okkur inni eða hindra ferðafrelsi okkar að ástæðulausu. Allir mega tjá skoðanir sínar og ekki er hægt að banna fólki að vinna eða læra það sem það vill og getur. Ekkert okkar á að þurfa að búa við hungur eða húsnæðisleysi. Mannréttindi eru óháð stétt, stöðu, fjölskyldu, atvinnu, trú og menningu fólks. Mannréttindi fylgja öllum frá vöggu til grafar. Litarháttur, kynferði, þjóðerni, tunga eða stjórnmálaskoðun fólks breytir þar engu um. Tilvist manneskju veitir henni rétt til að njóta mannréttinda til jafns við alla aðra. Þeim rétti má ekki svipta fólk og það getur ekki afsalað sér grundvallarréttindum. Mannréttindi eiga að koma í veg fyrir að yfirvöld ráðskist með fólk að geðþótta og skapi því óbærileg lífskjör.`` Virðulegi forseti. Því flyt ég inngang þennan hér á hinu háa Alþingi að ég tel að breytingar á stjórnarskránni, mannréttindakaflanum, spanni það sem hér er sett fram og sem mér finnst afar mikilvægt og samandregið í raun og veru það sem við hugsum þegar við fjöllum um mannréttindi. En ég ætla að leyfa mér í örfáum orðum að víkja að frv. því sem hér er til umfjöllunar og sem ég hef lýst yfir að mér finnst vel hafa tekist til um. Ég ætla að byrja á því varðandi 1. og 2. gr., án þess að fara ofan í þessar greinar, að fagna því sem þarna felst í breyttu orðalagi að þar er nokkuð rýmkað um ákvæðin og frelsið til að iðka aðra trú er fest í stjórnarskrá okkar. Ég vil einnig koma örlítið inn á 3. gr. þar sem fjallað er um að allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna o.s.frv. og þessarar setningar: ,,Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.`` Það er afar mikilvægt, og ég tek undir það, að þetta ákvæði sé fest í stjórnarskrá. Jafnrétti kvenna og karla er mannréttindamál og það er mál sem brennur mjög sterkt á konum. Mig langar að nefna það varðandi þetta ákvæði hér að viðurkenndur launamismunur og viðbrögð við þeirri staðreynd verður til umræðu á þessu þingi og ég tel að umræður um aðgerðir varðandi þessi mál verði mjög öflugar á næstu mánuðum í okkar þjóðfélagi og hér á hinu háa Alþingi. Ég hef ekki hugsað mér að fara orðum um hverja grein heldur fyrst og fremst nefna hér nokkur atriði. Mér finnst að frelsið sé grundvallaratriði í lýðræðisríki eins og okkar og mikilvægt að festa ákvæði er varða frelsissviptingu í stjórnarskrá landsins og það er gert í 5. gr. Einnig er það nýtt og sjálfsögð mannréttindi, sterkt að hafa í stjórnarskrá, að engan megi beita pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu og að nauðungarvinnu skuli engum gert að leysa af hendi. Ég tel einnig að það að ekki megi mæla fyrir í lögum um dauðarefsingu endurspegli íslenskt viðhorf og réttarvitund. Ég tel að það sé grundvallarviðhorf Íslendinga að hér megi aldrei mæla fyrir um dauðarefsingu og ég fagna þessu ákvæði. Ég tek undir þau varnaðarorð sem er að finna í umfjöllun um 9. gr. þar sem bætt er inn að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs og bætt við: heimilis og fjölskyldu, að þessi viðbót verði aldrei skjól ofbeldis eða misnotkunar, enda er reynt að girða fyrir slíkt með því ákvæði sem felst í síðustu málsgrein. Mig langar varðandi 13. og 14. gr. að nefna það að við höfum sett margs konar lög um atvinnumál, um aðbúnað fatlaðra, sjúkra, aldraðra, barna o.s.frv. en það eru aðeins örfá ár, fjögur eða fimm, síðan sett voru lög um félagslega þjónustu sveitarfélaga sem þá leystu af hólmi úrelta framfærslulöggjöf. Ég fagna því þegar ég lít á orðalag 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fjallað er um að sá eigi rétt á styrk úr almennum sjóði sem eigi fær séð fyrir sér og sínum og einnig að skylt sé að sjá þeim fyrir uppfræðingu og framfæri af almannafé sem eigi hafa efni á að fræða sjálf börn sín, séu börnin munaðarlaus og öreigar, að búið er að færa þetta í nýtt horf og að 76. gr. verður svohljóðandi: ,,Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.`` Virðulegi forseti. Eins og ég sagði hef ég ekki hugsað mér að fjalla um allar greinar frumvarpsins. Framsögumaður hefur gert það. Um þetta mál er góð sátt, en endurskoðun stjórnarskrárinnar hefur lengi staðið til og oft verið haft í flimtingum á liðnum árum að þeirri endurskoðun yrði líklega aldrei hrint í framkvæmd, yrði aldrei lokið. Nú erum við að ljúka mikilvægum þætti þó ekki sé um að ræða endurskoðun stjórnarskrárinnar í heild. Þessi áfangi sem nú hefur náðst er Alþingi til sóma og ég er sannfærð um það að þessi lög verða staðfest hér á vorþingi og er til vitnis um hve hægt er að ná góðri samstöðu þvert á alla þingflokka þegar menn hafa sett sér ákveðin markmið eins og Alþingi gerði á 17. júní á sl. ári.

Virðulegi forseti. Þau markmið sem höfð eru að leiðarljósi við endurskoðun mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar eru þríþætt. Hið fyrsta er að efla og samræma ákvæðin þannig að þau gegni betur en nú því hlutverki að vera vörn almennings í samskiptum við þá sem fara með ríkisvaldið. Annað markmið er það að færa ýmis ákvæði til nútímalegra horfs og hið þriðja að taka mið af þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem íslenska ríkið hefur gengist undir með aðild sinni að alþjóðlegum mannréttindasáttmálum. Það frv. sem hér liggur fyrir er niðurstaða vinnu sem margir hafa komið að og samhljóða frv. sem flutt var og samþykkt á síðasta þingi. Mörg merk nýmæli er hér að finna og vil ég þar fyrst taka til efni 3. gr. sem gert er ráð fyrir að verði 65. gr. stjórnarskrárinnar, en þar er að finna reglu sem ekki hefur áður verið bundin í stjórnarskipunarlögum með svo skýrum hætti, en það er sú jafnræðisregla sem þar er orðuð. Það er regla sem hefur verið álitin ein helsta undirstaða íslenskrar stjórnskipunar og almennt í íslenskum rétti. Mikilvægi hennar felst í því að vera almenn leiðbeiningaregla um bann við mismunun sem ávallt ber að hafa að leiðarljósi. Hér er jafnframt um fyrirhuguð upphafsákvæði mannréttindakafla stjórnarskrárinnar að ræða. Í því sambandi má velta því fyrir sér hvort ekki hefði verið rétt að lögfesta sem stefnuyfirlýsingu þau grundvallarréttindi sem kveðið er á um í 3. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Allir menn eiga rétt til lífs, frelsis og mannhelgi.`` Jafnframt sakna einhverjir þess að ekki er hér að finna almenna reglu um túlkun á stjórnarskránni og lögum sem fjalla um mannréttindi og vísað í 29. gr. mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í 2. efnismgr. 3. gr. er einnig að finna nýtt ákvæði sem snýr að jafnrétti kynjanna. Þetta ákvæði var ekki í upphaflegum tillögum, en er mjög mikilvægt og var sett inn í meðferð Alþingis. Jafnframt er ljóst að margir vildu þar ganga mun lengra, svo sem að hafa það sem sérstakt ákvæði, enda hefur sú leið hlotið góðan hljómgrunn í umfjöllun Evrópuráðsins vegna breytinga á mannréttindasáttmála Evrópu. Einnig mælti Jafnréttisráð með þeirri leið. Umfjöllum um mannréttindi og ákvæði stjórnarskrár þar að lútandi er aldrei nægileg á dagskrá þrátt fyrir að um sé að ræða ákvæði sem snerta daglegt líf og grundvallarréttindi fólks og jafnljóst er að ýmislegt af því sem hefur verið til umfjöllunar og umræðu meðal almennings á undanförnum árum, svo sem jafnt vægi atkvæða og þjóðaratkvæðagreiðslur í mikilvægum málum, náðu heldur ekki inn í tillögurnar að þessu sinni. Í niðurstöðu að samkomulagi, málamiðlun, sakna menn auðvitað ýmislegs sem þeir telja að eðlilegt hefði verið að hafa hér með. En þó menn sakni hér einhvers má það ekki skyggja á það sem er verið að gera, þau ákvæði sem samkomulag varð um og horfa vissulega til framfara. Þar vil ég enn nefna ákvæði 3. gr., um jafnræðisregluna og ákvæðið um jafnrétti karla og kvenna. Einnig ber að fagna sérstaklega þeim ákvæðum um félagsleg réttindi sem fram koma í 14. gr. frv. en þar er um gott dæmi þess að ræða að ákvæði séu færð til nútímalegs horfs sem eins og áður var getið var eitt af markmiðunum með endurskoðun mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar, svo og 15. gr. þar sem tillaga er gerð varðandi 77. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem tiltekið er að ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt en í greinargerð með frv. á sínum tíma er sérstaklega tekið fram, með leyfi forseta: ,, . . . ,,að hugtakið skattur er ekki aðeins notað í þessu sambandi um gjöld sem eru bókstaflega nefnd skattar í lögum eins og á t.d. við um tekjuskatt, eignarskatt og virðisaukaskatt, heldur nær það einnig til gjalda sem hafa sömu einkenni, svo sem útsvar, sóknargjald og tollar.`` Þá eru merk nýmæli í 7. gr. sem verður 69. gr. stjórnarskrárinnar þar sem kemur fram að í lögum megi aldrei mæla fyrir um dauðarefsingu. Virðulegi forseti. Mannréttindaákvæði stjórnarskrár snerta okkur öll og verða á hverjum tíma að endurspegla vilja þjóðarinnar. Einnig ættu breytingar slíkra ákvæða að vera vísun til framtíðar fremur en staðfesting á orðnum hlut. Þetta tvennt vænti ég að einkenni þær tillögur um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins sem nú hefur orðið samkomulag um.

Virðulegi forseti. Þar sem ég hafði ekki tækifæri til að tjá mig um þetta mikilvæga mál á síðasta þingi vil ég segja örfá orð um það nú. Endurskoðun á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar var löngu tímabær og í þessu frv. er fjallað um mjög mörg mikilvæg mál, svo sem tjáningarfrelsi, félagafrelsi og jafnræði einstaklinga. Sérstaklega fagna ég ákvæðum um jafnrétti kynjanna og um það að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Ég styð þetta frv. heils hugar þó að vissulega hefðum við kvennalistakonur viljað ganga lengra en samstaða náðist um, t.d. varðandi ákvæðið um jafnrétti kynjanna. Við erum þó vongóðar um að sú breyting sem nú er gerð sé til bóta og reynslan sker úr um hvort svo reynist þegar dómar fara að birtast á grundvelli þessa ákvæðis því að jafnréttislögin ein og sér hafa ekki dugað þegar á reynir. Þá vil ég láta í ljós vonbrigði mín yfir því að ekki náðist samstaða um að setja ákvæði inn í stjórnarskrána um að fiskimiðin og nytjastofnar séu sameign þjóðarinnar. Það er brýnt að gera þrátt fyrir núgildandi ákvæði í 1. gr. laga um stjórnun fiskveiða í ljósi þeirrar stefnu sem ráðið hefur um stjórnun fiskveiða og þeirra staðreynda að aflaheimildir eru seldar manna á millum og eru orðnar að erfðagóssi. Það er von mín að slíkt ákvæði komist inn í stjórnarskrána við næstu endurskoðun og haldið verði markvisst áfram því starfi að endurskoða stjórnarskrána.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem fram kom hjá hv. 4. þm. Reykv. fyrr í dag að hér er á ferðinni eitt mikilvægasta mál sem við höfum fjallað um. Í rauninni er stærð þess allt önnur en rammi málsins í þessari virðulegu stofnun gefur tilefni til að ætla því að af eðlilegum og margvíslegum ástæðum ætla menn þessu ekki mikinn tíma. Ástæðan er auðvitað fyrst og fremst sú að um þetta mál er mjög rík samstaða. Kannski er rétt að rifja það aðeins upp hvernig þetta mál er til komið og hver var þróun og hver var aðdragandi málsins. Þannig háttar til að á löggjafarþinginu sem sat 1991--1992 fluttum við þrír þingmenn, ég ásamt hv. þm. Kristínu Einarsdóttur og Jóni Helgasyni, till. til þál. um það hvernig best yrði minnst 50 ára afmælis lýveldisins. Þar gerðum við beina tillögu um að mannréttindakafli stjórnarskrárinnar yrði endurskoðaður og endurskrifaður, m.a. með hliðsjón af almennri réttarþróun sem orðið hefur frá því að stjórnarskráin í öndverðu varð til, þ.e. í meira en 100 ár. Tillaga okkar náði ekki fram að ganga á því þingi og á þinginu þar á eftir varð niðurstaðan sú að um tillöguna varð samkomulag. Allir flokkar voru tilbúnir til þess að standa að því að afgreiða tillöguna, m.a. um það hvernig minnst yrði 50 ára afmælis lýðveldisins og þar var einnig samkomulag um það að sérstaklega yrði tekið á mannréttindaþætti stjórnarskrárinnar með endurskoðun á því verki og sérstakri vinnu við þann þátt stjórnarskrárinnar. Í framhaldi af því hófst þessi vinna og um hana náðist fullt samkomulag. Af hálfu okkar alþýðubandalagsmanna átti hv. þm. Ragnar Arnalds aðild að þeirri nefnd sem vann þetta mál í grófum dráttum í þeim búningi sem það liggur fyrir. Þegar málið kom síðan fyrir þingið komu fram allmargar athugasemdir við efni þess, m.a. frá verkalýðshreyfingunni eins og hv. 12. þm. Reykv. gat um hér áðan. Það varð ofan á að komið var að verulegu leyti til samkomulags við þær athugasemdir sem fram komu frá verkalýðshreyfingunni í landinu. Þess vegna má segja að víðtæk allsherjarsátt hafi orðið um efni málsins eins og það liggur fyrir því að til viðbótar við þær breytingar sem voru gerðar til að koma til móts við sjónarmið úr verkalýðshreyfingunni var sérstaklega fjallað um 11. gr. frv., þ.e. tjáningarfrelsisþáttinn, ritskoðunarþáttinn eins og það var kallað á síðasta vetri. Um þau mál urðu mjög miklar umræður og einnig þar tókst mönnum að lenda þessu í samkomulagi. Ég tel ástæðu til að undirstrika það sem sjónarmið mitt í þessu máli að ég tel að rétt hafi verið staðið að málum í þeim skilningi að menn eru að setja stjórnarskrá sem eru grundvallarlög landsins og um þau á að vera samstaða. Þannig á að vinna að þeim málum og allir sem hafa komið að þeim málum eiga þakkir skildar fyrir það. Varðandi einstök atriði í frv. vil ég sérstaklega víkja örfáum orðum að þremur þáttum. Það er í fyrsta lagi að 9. gr. frv. en þar segir svo: ,,Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.`` Í þeim efnum tek ég undir það sem kom fram hjá hv. 5. þm. Reykn. og ég lagði reyndar sérstaklega áherslu á við umræðu um þetta mál á síðasta þingi að þetta ákvæði má aldrei verða til þess að skapa skjól um ofbeldisverk og það er nauðsynlegt að þetta sé undirstrikað úr þessum ræðustól sem algerlega skýlaus hlutur. Það er mjög brýnt að þetta komi fram og ég tel að nauðsynlegt sé að ítreka það enn þá einu sinni vegna þess að við sem höfum reyndar fylgst dálítið með þessum málum á undanförnum árum þekkjum dæmi þess að menn hafi reynt að bregða fyrir sig anda þessa stjórnarskrárákvæðis til að slá skjaldborg um óhæfuverk sem hafa verið unnin inni á heimilum. Í öðru lagi nefni ég sérstaklega þann málslið 11. gr. frv., með leyfi forseta, þar sem segir svo: ,,Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða.`` Um þetta mál urðu miklar umærður á síðasta þingi og náðist ágæt samstaða um málið í heild en rétt er að undirstrika að eftir er að endurskoða þann þátt okkar löggjafar sem fyllir út í þetta grundvallaratriði, þ.e. það eru ekki til nein lög á Íslandi um prentfrelsi og um tjáningarfrelsi. Engin lagaákvæði eru til í þeim efnum og ég tel að nauðsynlegt sé að ítreka það í tilefni af þessari grein og þessari umfjöllun að það þarf að verða til löggjöf um tjáningarfrelsi og um prentfrelsi og það þarf að flýta því að ryðja úr vegi þeim gömlu ákvæðum sem til eru um meiðyrði sem svo eru kölluð í íslensku hegningarlögunum en þau ákvæði eru löngu úrelt og eru hættulega misnotuð eins og menn hafa mörg dæmi um á seinni árum. Ég tel að það sé hins vegar mjög mikilvægt að Alþingi hefur fellt úr hegningarlögunum ákvæðið um sérstaka réttarvernd fyrir opinbera starfsmenn. Það er gamla ákvæðið sem Þorgeir Þorgeirsson rithöfundur barðist mjög lengi hetjulegri baráttu gegn og náði að hafa fullan sigur í því máli á síðasta þingi þegar þetta tiltekna ákvæði hegningarlaganna varðandi sérstaka æruvernd opinberra starfsmanna var fellt úr gildi. Í þriðja lagi vil ég nefna það ákvæði sem fram kemur í 12. gr. frv. um að menn eiga rétt á að stofna félög í löglegum tilgangi þar með talin stjórnmálafélög og stéttarfélög. Ég vil segja það fyrir mitt leyti að ég fagna þessum ákvæðum alveg sérstaklega vegna þess að í íslenskri löggjöf og í lagasafninu hefur til þessa ekki verið gert ráð fyrir stjórnmálafélögum, þau eru ekki til. Það eru til þingflokkar í íslenskri löggjöf en ekki stjórnmálafélög og ég tel þess vegna að það sé sérstaklega mikilvægt að menn hafi ákveðið að taka inn í stjórnarskrána ákvæði um að stjórnmálafélög geti starfað með tilteknum hætti á þeim forsendum sem þarna eru raktar. Þegar þetta frv. var til meðferðar á síðasta þingi var ekki full samstaða um það. Þessu ákvæði var mótmælt af hæstv. núv. menntmrh., hv. 3. þm. Reykv. Ég man ekki betur en hann sæti hjá þegar nákvæmlega þetta ákvæði var borið upp til atkvæða í þinginu sl. vetur en hann var einn um það. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að þau sérkennilegu sjónarmið, hliðarsjónarmið, sem hann stendur fyrir í þessu máli fengu þarna í besta falli eitt hjásetuatkvæði samtals á Alþingi Íslendinga. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að allt þingið á þeim tíma að öðru leyti stóð að því að setja inn ákvæðið um stjórnmálafélög. Í annan stað vildi ég leyfa mér, hæstv. forseti, að nefna annað málið á dagskrá þó að ekki sé búið að mæla fyrir því en það er líka um stjórnarskipunarlögin og varðar endurskoðun á fjárreiðum ríkisins. Þar er gert ráð fyrir því að fella niður einhver allra virðulegustu og merkilegustu störf sem unnin hafa verið í þágu íslenska ríkisins fyrr og síðar og er þá langt til jafnað, þ.e. störf yfirskoðunarmanna ríkisreiknings en það eru þrír menn sem kjörnir hafa verið samkvæmt stjórnarskrá á hverju þingi til þess að annast yfirskoðun ríkisreiknings. Í frv. er gert ráð fyrir því að fella þetta starf niður og að fela Ríkisendurskoðun að sjá alveg um þetta. Ég vil láta það koma fram að um leið og þetta yrði fellt niður sem var gert reyndar að minni tillögu og hv. þm. Pálma Jónssonar yrði Alþingi að taka um það ákvörðun hvernig verður farið með ríkisreikninga í framtíðinni. Það verður að taka um það ákvörðun hvernig verður farið með skýrslur Ríkisendurskoðunar og ríkisreikninga í framtíðinni. Ég vil láta það koma fram sem skoðun mína að ég tel skynsamlegt að breyta þannig þingsköpunum að skapaður verði farvegur fyrir skýrslu Ríkisendurskoðunar og fyrir meðferð ríkisreikningsins með öðrum hætti en verið hefur í tilefni af þeirri breytingu sem menn eru að gera tillögur um í öðru dagskrármálinu. Að lokum, hæstv. forseti, um leið og ég fagna því eins og aðrir að sá árangur hefur náðst að endurskoða þennan þátt stjórnarskrárinnar er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. forsrh., sem hér er viðstaddur, hvað svo? Verulegur hluti af stjórnarskránni er óendurskoðaður. Það er verulegur hluti af stjórnarskránni sem er eftir að fjalla um sérstaklega þó að nefnd hafi verið starfandi við þau verkefni um allmargra áratuga skeið. Í tilefni af þessu skora ég í fyrsta lagi á hæstv. forsrh., ríkisstjórn og Alþingi að taka sér nú tak í þessu máli. Í tilefni af afgreiðslu mannréttindakaflans ákveði menn að fara í það verk að endurskoða stjórnarskrána að öðru leyti. Í öðru lagi spyr ég hæstv. forsrh. hvernig hann sér þessa endurskoðunarvinnu fyrir sér af því að stjórnarskrárnefndin sem starfandi hefur verið undir forustu Matthíasar Bjarnasonar --- ég veit ekki hvar vinna hennar er á vegi stödd en hún hefur verið á forræði forsrn. og ég vil spyrja hæstv. forsrh. að lokum hvernig hann hugsar sér framhaldið á þeirri vinnu sem í þeirri nefnd var unnin.

Herra forseti. Ég er sammála síðasta ræðumanni að það samstarf sem náðist um þessa vinnu á sl. þingi milli þingflokka hafi reynst farsælt og skilað góðum breytingum sem ég held að við getum verið bærilega ánægð með. Stjórnarskrá verður út af fyrir sig lengi í mótun og menn hrapa ekki að slíkum verkum. Ég tel þó að með þessari atlögu, ef má nota svo óvirðulegt orð um stjórnarskrána, hafi orðið ákveðin kaflaskil. Ég tek undir með hv. þm. að það sé eðlilegt við núverandi aðstæður að flokkarnir og formenn þingflokkanna sérstaklega velti fyrir sér framhaldinu, notfæri sér þann góða byr, þá góðu samstöðu sem var milli manna um þessa vinnu um framhaldið. Varðandi stjórnarskrárnefndina, sem hefur starfað undir forsæti Matthíasar Bjarnasonar, fyrrv. alþm., hefur forsrn. reyndar ekki orðið mikið var við forræði málsins. Nefndin hefur verið mjög sjálfstæð í störfum og ég veit ekki annað en þegar menn hafa horfið frá störfum þar hafi nefndin sjálf skipað nýja menn til starfa innan nefndarinnar og þó hefur ráðuneytið eftir því sem ég best veit staðið fyrir greiðslum til nefndarinnar sem eru ekki háar á þessu tímabili. Ég tel að það verði eðlilegt að núna verði ákveðin kaflaskil við þessa vinnu og vil nota tækifærið til að óska eftir því að við forustumenn í þinginu getum átt gott samráð við að móta næstu skref.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þessi svör. Þau eru alveg fullnægjandi að mínu mati miðað við stöðu málsins og lít á þau sem hvatningu til þess að á vettvangi formanna þingflokkanna og í samvinnu við forsætisnefnd verði tekið á þessu máli, þ.e. því hvernig áfram verður unnið að frekari endurskoðun á þeim þáttum stjórnarskrárinnar sem ekki er fjallað um sérstaklega í því frv. sem hér liggur fyrir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá íslenska lýðveldisins með síðari breytingum á þskj. 2. Frv. er samhljóða samnefndu frv. sem samþykkt var á síðasta þingi og er nú, eins og þá, flutt af formönnum allra þingflokka. Mál þetta er ekki umfangsmikið að stærð, ólíkt því máli sem hér var til umræðu fyrir stundu, og felur aðeins í sér tvær efnislegar breytingar. Vík ég þá að fyrri breytingunni. 1. gr. frv. stefnir að því að færa 43. gr. stjórnarskrárinnar um endurskoðun og eftirlit með framkvæmd fjárlaga til samræmis við þá grundvallarbreytingu sem gerð var á stjórnskipulegri stöðu Ríkisendurskoðunar á árinu 1986. Hin umboðslega endurskoðun Ríkisendurskoðunar hafði til þess tíma farið fram á vegum framkvæmdarvaldsins, í Stjórnarráðinu, í sérstakri stjórnardeild er laut fjmrh. Meðan svo var til háttað var því e.t.v. ekki nema eðlilegt að fjárstjórnarvaldið, Alþingi, ætti sér stjórnarskrárvarinn rétt til þess að kjósa sér sérstaka trúnaðarmenn, svokallaða yfirskoðunarmenn, til að hafa eftirlit með reikningsskilum ríkissjóðs eins og 43. gr. stjórnarskrárinnar kveður nú á um. Frá upphafi árs 1987 var hin umboðslega endurskoðun stjórnvalda hins vegar lögð niður og starfsemi hennar flutt í sérstaka stofnun sem starfar í beinum tengslum við Alþingi undir yfirstjórn þess og á ábyrgð þess. Af þessum sökum þykir eðlilegt að lagt sé til að 43. gr. kveði framvegis á um að þessi þáttur fjárstjórnarvaldsins sé í höndum Alþingis og áréttað að löggjafinn geti ákveðið með lögum hvernig því verður háttað á hverjum tíma. Rétt er að geta þess jafnframt að með breytingu þessari er úr stjórnarskrá fellt það boð sem skyldar ríkisstjórnina til að standa löggjafanum skil á ríkisreikningi fyrir hvert fjárlagaár. Er það og nauðsynlegur undanfari þeirra breytinga sem fjmrh. hefur boðað í skýrslu ríkisreikningsnefndar um nýja uppbyggingu ríkisreiknings sem kynnt var í nóvember á fyrra ári. Er þar gert ráð fyrir að þegar uppgjöri hvers árs er lokið með gerð ríkisreiknings verði lagt fyrir Alþingi frv. til fjáraukalaga sem feli í sér samþykkt hans í stað sérstaks lagafrv. um samþykkt ríkisreiknings. 2. gr. frv. kveður síðan á um starfslok þeirra yfirskoðunarmanna sem síðast voru kjörnir. Síðari breytingin, sem felst í ákvæði til bráðabirgða í þessu frv., er allt annars eðlis og kemur til af því að kjördagur alþingiskosninga hefur á liðnum árum stöðugt færst framar á almanaksárið. Á stundum hefur þetta bæði gert kjósendum erfitt fyrir að komast á kjörstað sem og frambjóðendum að undirbúa för þeirra þangað. Er þess vegna lagt til að kjördagur næstu reglulegu alþingiskosninga, sem fram eiga að fara 1999, verði annar laugardagur í maí þess árs í þeirri von að betur viðri á kjósendur og frambjóðendur á þeim tíma en fyrr á árinu. Er því ljóst, verði frv. samþykkt, að næstu alþingiskosningar verða laugardaginn 8. maí 1999 nema áður hafi komið til þingrofs. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og þeirrar sérstöku nefndar sem kjósa ber um stjórnarskrána samkvæmt þingskapalögum og er sama nefnd og ég hef áður lagt til að hinu fyrra máli verði vísað til.

Virðulegi forseti. Ég vildi mælast til þess við forseta að því yrði hagað þannig til í góðri samvinnu við hæstv. utanrrh. og hæstv. heilbr.- og trmrh. að þessir tveir ráðherrar svöruðu fljótlega í umræðunni þeim fjölmörgu fyrirspurnum sem til þeirra var beint hér sl. föstudag. Það mundi tvímælalaust greiða fyrir umræðunni ef það yrði gert og líka óeðlilegt að við sem bárum fram þessar fyrirspurnir höfum ekki tækifæri til þess að nota síðari ræðutíma okkar í þessari takmörkuðu umræðu til þess að fjalla þá aðeins um svörin. Ég vildi þess vegna mælast til þess við forseta að reynt yrði að sjá til þess að þessir tveir hæstv. ráðherrar svöruðu þeim spurningum sem til þeirra var beint hér sl. föstudag fljótlega í umræðunni.

Hæstv. forseti. Hinn 19. maí fór fram allítarleg umræða um þau frumvörp sem hér liggja fyrir varðandi breytingu á innflutningi ÁTVR með áfengi til landsins. Ég tók meðal annarra þátt í þeirri umræðu og leiddi getum að því hvað það væri sem lægi að baki því að menn vildu fá þessar breytingar framkvæmdar. Mín niðurstaða er sú að ástæðurnar séu af tvennum toga. Annars vegar hugsjóna- og hagsmunaástæður en þannig er það pólitísk hugsjón hæstv. fjmrh. og ýmissa manna sem eru svipaðs sinnis og hann að breyta verslunarmátanum með áfengi, að einkavæða ÁTVR, og það er einnig ljóst að það eru hagsmunir ýmissa aðila í viðskiptalífi að fá þessar breytingar framkvæmdar. Þetta er sem sagt annar þátturinn. Hinn þátturinn er sá að ýmsir telja að til þess að við stöndum við ákvæði EES-samkomulagsins sé nauðsynlegt að framkvæma þessar breytingar. Þetta er af allt öðrum toga. Mér segir svo hugur að innan stjórnarliðsins séu þeir mjög margir sem væru tilbúnir að fylgja þessu máli einvörðungu vegna þess að þeir teldu síðari kostinn raunhæfan. Ég benti á það í mínu máli um daginn að í fyrsta lagi teldi ég ekki nauðsynlegt að gera breytingar á íslenskum lögum til þess að við stæðumst EES-sáttmálann og ef svo væri benti ég á tvær smávægilegar breytingar sem mætti gera til þess að taka af allan vafa í þessu álitamáli. Reyndar kom fram það sjónarmið í máli hæstv. fjmrh. hinn 19. maí að að hans mati þyrfti ekki að gera neinar breytingar á íslenskum lögum til þess að verslun ÁTVR með áfengi stæðist EES-samkomulagið. Hann sagði meðal annars að það væri, með leyfi hæstv. forseta: ,, . . . álit íslensku ríkisstjórnarinnar að þeir viðskiptahættir sem hér eru stundaðir séu ekki í andstöðu við EES-samninginn . . . `` Að þeir viðskiptahættir sem hér væru stundaðir væru ekki í andstöðu við EES-samninginn. Reyndar bætir hæstv. fjmrh. síðar við í sinni ræðu að það hafi komið til úrskurður um áfengisverslun í Finnlandi en það er mjög erfitt að ráða af máli hæstv. fjmrh. hvaða ályktanir hann dregur af því. Hann segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það breytir hins vegar ekki því að seint í desember eða í byrjun janúar, ég man ekki hvort var, en eftir að þessi ræða var flutt kom fram álit EFTA-dómstólsins vegna máls í Finnlandi sem var skotið til dómstólsins. Niðurstaða í því áliti er alveg ljós og þess vegna má búast við því og það liggur fyrir að svo geti farið að ef þetta mál verður sent dómstólnum geti niðurstaðan orðið eins og Eftirlitsstofnunin segir að hún eigi að verða . . . `` Það er mjög erfitt að ráða í meininguna úr þessu, en ég legg áherslu á að í máli hæstv. fjmrh. í umræðunni 19. maí kom mjög eindregið fram það álit íslensku ríkisstjórnarinnar að þeir viðskiptahættir sem hér eru stundaðir séu ekki í andstöðu við EES-samninginn. Ef þetta er rétt þá er hinn þátturinn eftir og þar finnst mér að við þurfum að heyra álit þeirra sem kveðast ætla að styðja þessi frumvörp, hvort þeir séu sammála hæstv. fjmrh. þegar hann reyndar fullyrðir fyrir þeirra hönd og fullyrðir fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar og ég leyfi mér að vitna aftur í hans ræðu, með leyfi forseta: ,,Eftir sem áður, og það er kannski það sem skiptir mestu máli vegna þess að fyrirspurnin kom þannig fram, er stefna íslenskra stjórnvalda hins vegar sú algerlega burt séð frá þessu`` --- þar er vísað til EES --- ,,að það sé hagkvæmt fyrir íslenska ríkið að breyta viðskiptaháttunum eins og hér er lagt til, það sé heppilegra að taka gjald af áfengi við innflutning í stað þess að gera það yfir búðarborðið eins og tíðkast hefur á undanförnum árum.`` Mér finnst að við þurfum að fá málefnalega umræðu um það hvað raunverulega býr að baki. Hvers vegna er verið að samþykkja þessi frumvörp? Á hvaða forsendum er verið að gera það? Annars vegar fullyrti hæstv. fjmrh. úr ræðustóli hér um daginn að við þyrftum ekki að gera þetta samkvæmt EES-samningi og í sömu ræðu fullyrðir hæstv. fjmrh. að það sé álit íslenskra stjórnvalda að það sé heppilegra að taka upp breytta viðskiptahætti með áfengi og ég spyr: Er þetta sameiginlegt álit hæstv. ríkisstjórnar? Er hæstv. heilbrrh. sammála þessu áliti? Er hæstv. viðskrh. sammála þessu áliti? Ég nefni hæstv. viðskrh. sérstaklega vegna þess að fyrir kosningar hafði hann á orði að hann væri andvígur þeim breytingum sem hér er um að ræða. Og sama gildir reyndar einnig um hæstv. félmrh., að hann væri andvígur þeim breytingum sem hér er um að ræða. Þess vegna óska ég eftir málefnalegri umræðu um þetta mál þar sem menn gera rækilega grein fyrir sínum sjónarmiðum, hvað það er sem hafi breyst. Er það virkilega álit manna að það sé hagkvæmara að taka upp breytta viðskiptahætti og þá á hvaða forsendum? Á hvaða forsendum er það hagkvæmara? Er það hagkvæmara fyrir ríkissjóð? Erum við að tryggja þannig betri áfengisstefnu, heilbrigðisstefnu? Hæstv. heilbrrh. lýsti því yfir hér úr ræðustól um daginn að þetta mál snerist ekki aðeins um skattamál heldur um heilbrigðismál, um heilbrigðisstefnu. Ég held ekki. Mig langar til að vekja athygli á því að þingmönnum hefur borist mjög ítarleg greinargerð frá Starfsmannafélagi ÁTVR þar sem gerð er grein fyrir því hvernig eftirliti með áfengissölu er háttað í landinu nú um stundir og hvaða breytingar það hefði í för með sér fyrir þetta eftirlit ef þau frumvörp sem liggja fyrir þinginu yrðu samþykkt. Eins og sakir standa er allt áfengi selt á sama verði til almennings í landinu, til hótela og til veitingahúsa, en með því er reynt að tryggja að áfengi lúti ekki almennum markaðslögmálum. Allt áfengi sem selt er í veitingahús er merkt sérstaklega með miðum sem límdir eru á hverja flösku. Einnig er möguleiki að brennimerkja flöskurnar hverju veitingahúsi fyrir sig og má þá jafnframt sjá hvenær vínið var keypt. Og það er vakin athygli á því í þeirri skýrslu sem ég vitnaði til að það er um mjög marga möguleika að ræða fyrir viðskiptavini ÁTVR að nálgast þessa vöru og þannig geta veitingahúsin keypt samkvæmt vörulista ÁTVR og sérpöntunarþjónustu ÁTVR. Einnig er um að ræða frísvæðispantanir og sjálfstæðar pantanir, en í þessari greinargerð er ítarlega gerð grein fyrir hverjum þætti fyrir sig. Í síðari hluta þessarar samantektar er fjallað um það hvað gerðist ef frumvörpin yrðu samþykkt og mig langar, með leyfi forseta, til þess að vitna í þessa skýrslu orðrétt. Þar er t.d. vikið að merkingum og eftirliti og þar segir: ,,Augljóst er að merkingum á áfengi sem selt er til veitingahúsa verður hætt. Í dag er net eftirlitsmanna, lögreglustjóra sem fara reglubundið í veitingahúsin og fylgjast með því að þau bjóði fram vörur frá ÁTVR en ekki smygl eða brugg. Staðreyndin er því miður sú að mjög hefur færst í aukana á síðustu mánuðum að veitingahúsin bjóði fram áfengi til sölu sem þau hafa fengið með vafasömum hætti og af vafasömum uppruna.`` Og síðan segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: ,,Nánast verður útilokað fyrir áfengiseftirlitsmenn að framfylgja starfi sínu þegar merkingum verður hætt og áfenginu verður dreift frá mörgum aðilum til veitingahúsanna. Annar þáttur þessa eftirlits er sá að eins og kerfið er í dag er auðvelt að fylgjast með því hvaða áfengi veitingahúsin eru að kaupa. Auðvelt er að sjá hvort innbyrðis hlutföll þeirra áfengistegunda sem veitingahúsin eru að kaupa eru að breytast. Þær upplýsingar gefa oft fyrstu vísbendingu um hvort viðkomandi viðskiptaaðili sé farinn að versla annars staðar en hjá ÁTVR. Dæmi eru um að veitingahús dragi mjög úr vodkakaupum og kaupi lítið sem ekkert af því meðan kaup í öðrum tegundum eru óbreytt. Þessum upplýsingum er komið fljótt og vel til eftirlitsmanna þannig að þeir geti gripið strax inn í málin. Þessi eftirlitsþáttur hverfur einnig með gildistöku frumvarpanna.`` Og áfram segir: ,,Á sama hátt eiga skattyfirvöld aðgang að upplýsingum um áfengiskaup veitingahúsa þannig að þau geti fylgst með skilum á virðisaukaskatti og annarri skattheimtu. Þetta eftirlit hlýtur að falla niður að mestu. Erfitt verður að fylgjast með kaupum veitingahúsa þegar birgjar geta skipt hundruðum. Í þessu máli er vert að minnast á að gjaldþrot meðal veitingahúsa eru tíð og tapast þar oft stórar fjárhæðir af opinberu skattfé.`` Ég man ekki betur en hæstv. fjmrh. hefði áhyggjur af skattsvikum. Ég man ekki betur en ætti að gera stórátak til þess að efla eftirlit með skattsvikum. Var ekki talað um að það væru 11 milljarðar á sveimi í samfélaginu sem ekki skiluðu sér inn í opinbera sjóði, inn í sameiginlega sjóði landsmanna? Síðan kemur sami hæstv. fjmrh. og segir hér í ræðustól á Alþingi að það sé hagkvæmara að taka upp breytta viðskiptahætti sem sannanlega gera skattsvik auðveldari en þau nú eru. Ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. geri grein fyrir því nákvæmlega hvað hér er átt við. Í skýrslu Starfsmannafélags ÁTVR er farið yfir öryggismál og ýmislegt sem lýtur að heilsuvernd og þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í dag ber ÁTVR ábyrgð á öllum vörum sem fyrirtækið selur og tryggir réttan uppruna og rétta meðhöndlun þeirra vara sem fyrirtækið hefur á boðstólum. ÁTVR er í nánu samstarfi við einkasölurnar á Norðurlöndum og fær strax upplýsingar í hendur ef upp kemst að skemmdar eða gallaðar vörur séu í sölu hjá framleiðendum. Þannig er hægt að hindra innflutning af heilbrigðisástæðum ef framleiðendur eru vafasamir eða ef varan er gölluð. Hætta er á að þessi neytendavernd minnki þegar ÁTVR hefur ekki lengur hönd í bagga með innflutningnum og markaðslögmál fara að ráða.`` Síðan segir varðandi innflutninginn: ,,Að frumvörpunum samþykktum munu umboðsmenn eiga þess kost að flytja inn áfengi beint án milligöngu ÁTVR. Það þýðir að ÁTVR mun hætta að fylgjast með heildarneyslu áfengra drykkja í landinu og eingöngu hafa tölur um áfengi sem fyrirtækið selur sjálft. Ekki er ljóst hvaða aðili mun hafa þessa gagnaöflun með höndum. Af heilbrigðisástæðum er þýðingarmikið að nákvæmar tölur um áfengisnotkun landsmanna liggi fyrir á hverjum tíma.`` Og að lokum í greinargerð Starfsmannafélags ÁTVR er fjallað um vörugeymslur og lagerhald og ég ætla að vitna í þann kafla einnig, með leyfi forseta: ,,Umboðsmenn geta kosið að nota frísvæðið sem vörugeymslu fyrir áfengi. Þá mundu þeir flytja inn í smáskömmtum eftir því sem pantanir berast frá veitingahúsum. Þetta er þó ekki líklegt að gerist því að dýrt er að geyma vörur á frísvæðinu. Innflytjendur fá gjaldfrest á áfengisskattinum og virðisaukaskattinum í minnst hálfan mánuð og jafnvel lengur ef þeir eru í skjalalausum samskiptum við tollayfirvöld. Líklegast er því að umboðsmenn muni flytja vörurnar inn í eins ódýra birgðageymslu og hægt er. Ekki er ólíklegt að þeir muni nota bílskúra sína sem geymslur því að þá fellur enginn birgðakostnaður á vöruna og þá verða þeir samkeppnishæfari hvor við annan. Þá verða þeir að selja vöruna eins hratt og hægt er til þess að eiga fyrir skattinum síðar. Hver fylgist með því á hvaða tíma dags eða nætur þeir selja eða hverjum þeir selja? Er ekki ljóst að svona háskattaðar vörur verður að selja hvaða aðila sem til næst og undanfari sölunnar verði mikið auglýsingastarf til að efla eftirspurn eftir einstökum tegundum áfengis.`` Tilvitnun í greinargerð Starfsmannafélags ÁTVR er hér með lokið. Í þessu plaggi, í þessari greinargerð sem reyndar hefur verið dreift til allra þingmanna að því er mér skilst er að finna upplýsingar sem ég hef tiplað á og ég tel nauðsynlegt að fá umræðu um, ekki síst í ljósi þess að hér var fullyrt af hálfu hæstv. fjmrh. í fyrsta lagi að það væri stefna íslenskra stjórnvalda, algerlega burt séð frá öllum skuldbindingum gagnvart EES, að það sé hagkvæmt fyrir íslenska ríkið að breyta viðskiptaháttunum eins og hér er lagt til. Er þetta samdóma álit innan ríkisstjórnarinnar? Við eigum kröfu á því að hæstv. ráðherrar Framsfl. geri grein fyrir sinni afstöðu, ekki síst í ljósi þess að margir þeirra voru með yfirlýsingar sem gengu þvert á þetta fyrir kosningarnar. Í öðru lagi tel ég viðfangsefnið vera að kanna hverjar eru skuldbindingar okkar gagnvart EES. Mín skoðun er sú að við þurfum ekki að breyta okkar lögum til þess að standast EES-ákvæðin. Ég tek hins vegar undir að það kunni að vera álitamál á ferðinni. Ef svo er þá tel ég að það ætti að láta reyna á það hvort það yrði kært. Menn eru svoleiðis skjálfandi hér í hnjáliðunum af ótta yfir því að einhver dómstóll úti í Evrópu gangi gegn því áliti sem hér kemur fram. Mér finnst þetta mjög undarleg afstaða. Menn eiga að fara eftir sinni sannfæringu og reyna að búa til lög og reglur, samskiptareglur í þjóðfélaginu sem þeir telja vera þessu þjóðfélagi til góðs. Ef einhver álitamál eru þarna uppi, þá þarf bara að láta reyna á það. En fyrir þá sem hafa miklar efasemdir, þá er hægt að gera smávægilegar breytingar á íslenskum lögum til þess að ekki orki tvímælis. Það þarf að setja í lög ákvæði þess efnis að ÁTVR sé óheimilt að mismuna innflytjendum. Í annan stað þarf að tryggja að rækilega sé greint á milli framleiðslunnar, sem reyndar er nú að mestu leyti búið að leggja niður hjá ÁTVR, en ef eitthvað er eftir þá ætti að greina mjög rækilega milli framleiðslunnar annars vegar og sölunnar hins vegar og málið er leyst. Ég ætla ekki að taka meiri tíma einfaldlega vegna þess að við eigum eftir að heyra álit ríkisstjórnarinnar. Hæstv. ráðherrar verða að gera miklu betur grein fyrir sínum sjónarmiðum. Ég vitnaði í orð hæstv. fjmrh. frá því fyrir helgina. Þar eru ýmsar mótsagnir. Þar eru fullyrðingar um samdóma álit ríkisstjórnarinnar sem við hér flest töldum að væri ekki samdóma álit, menn væru að nálgast þetta mál á ólíkum forsendum. En til þess að trufla ekki þá umræðu eða það upplýsingaflæði, þá ætla ég að víkja úr pontunni.

Rétt er að láta þess getið vegna þess að það kom ekki fram þegar tilkynnt var um hvaða þingmenn hefðu fjarvistarleyfi í dag, það hafði fallið niður vegna mistaka, en hæstv. fjmrh., Friðrik Sophusson, hefur fjarvistarleyfi í dag.

Virðulegur forseti. Það kom fram í máli hv. 17. þm. Reykv. að óþarfi væri að breyta þessum lögum og hann væri þeirrar skoðunar að lögin sem nú gilda stæðust EES-skuldbindingar eða a.m.k. þyrfti aðeins að gera á þeim smávægilegar breytingar. Ég verð því miður að lýsa því yfir að ég er ósammála þessu mati. Það er nú svo í máli sem þessu að það þarf að meta með málefnalegum hætti og ég held að því miður sé mjög óhentugt að fara yfir það mjög nákvæmlega í umræðum á Alþingi, heldur sé þetta mál sem hentar betur að fara vel yfir við vinnslu í nefnd. Ef menn komast að annarri niðurstöðu en ég hef komist að við vandlega yfirferð á þessu máli, að það þurfi ekki að breyta lögunum, þá tel ég að það sé að sjálfsögðu hægt að taka tillit til þess. En ég vil taka það skýrt fram að eftir málefnalega og efnislega yfirferð á þessu máli þá er ég þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að breyta lögum. Menn spyrja: Hvað er það sem hefur breyst? Það sem hefur breyst er að það hefur fallið dómur í máli að því er varðar Finna. Þessi dómur liggur fyrir og það liggur fyrir rökstutt álit frá ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, að Íslendingar þurfi að breyta lögum til þess að standast þær reglur sem þeir hafa undirgengist. Það er náttúrlega aðalatriði þessa máls að staðið sé við þær reglur sem við höfum undirgengist, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það kom fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni við umræður 19. maí að það hafi m.a. komið fram í bréfi til BSRB, dagsett 1. júlí 1992, að það væri ekkert í EES-samningnum sem hefði í för með sér að það þyrfti að gera breytingar á sölukerfi áfengismála á Íslandi. Ég vil leyfa mér að halda því fram að það sé nokkuð langt gengið að túlka þetta bréf með þessum hætti því að þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ekkert mælir gegn starfsemi ÁTVR sem í raun hefur haft með hendi einkaleyfi á smásölu fremur en við innflutning sem ekki mismunar á grundvelli þjóðernis.`` Nú eru ekki gerðar neinar athugasemdir af hálfu ESA við smásölu ÁTVR. Það sem hins vegar eru gerðar athugasemdir við er að því er varðar innflutning. Það kemur mjög skýrt fram í þessu bréfi sem vitnað er til að þarna er verið að tala um smásölu eða eins og þar stendur: ,, . . . fremur við innflutning sem ekki mismunar á grundvelli þjóðernis.`` Nú hefur Eftirlitsstofnunin gert athugasemdir við þetta en ef vitnað er til þess sem segir í þessu bréfi í lið 3, kemur þar fram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ekkert í samningnum veldur því að breytingar þurfi að verða á rekstrarformi fyrirtækja eða stofnana sem ríkið á eignaraðild að.`` Þarna er verið að tala um rekstrarform og síðan kemur fram í framhaldinu: ,,Ef um er að ræða lögaðila í atvinnurekstri þurfa þeir að lúta banni við ríkisstyrkjum með þeim skilyrðum sem sett eru fram í 21. gr. samningsins. Þannig er ljóst að ríkisfyrirtækjum verði búin sömu rekstrarskilyrði og fyrirtækjum í einkaeign.`` Ef síðan er farið í greinargerð sem birt var með EES-samningnum en segir þar um 16. gr. EES-samningsins um ríkiseinkasölu að tryggja verði að hún geri ekki greinarmun á grundvelli ríkisfangs hvað snertir skilyrði til aðdrátta og markaðssetningar. Þetta kemur fram í þeirri greinargerð sem fylgdi EES-samningnum á sínum tíma. Jafnframt segir í þessari sömu greinargerð að taka verði tillit til þess hvernig þetta ákvæði er túlkað innan ESB en þar hefur áherslan verið lögð á það að ávallt verði hægt að stunda svokallaðan samhliða innflutning og veita einkaréttarhafanum þar með samkeppni. Á sínum tíma, svo öllu sé haldið til haga í þessu máli, þá kom það fram af hálfu utanrrn. í samráði við fjmrn. og ÁTVR og líka í samráði við norsk stjórnvöld að talið væri hægt að tryggja með fullnægjandi hætti að milliganga ÁTVR væri engin viðskiptahindrun heldur hreint formsatriði. Eftirlitsstofnun EFTA hefur hins vegar gert athugasemdir við þessa málsmeðferð þar sem milliganga eða leyfisveiting, þótt hún sé formsatriði, sé ekki í anda samningsins. Efnislega breytir það engu um innflutning áfengis hvort ÁTVR er ævinlega formlegur innflutningsaðili eða ekki því að aldrei var ráð fyrir því gert að ÁTVR misnotaði aðstöðu sína til að tefja fyrir, hindra eða banna innflutning af einhverju tagi. Það er hins vegar alveg rétt að Eftirlitsstofnunin hefur krafist strangari túlkunar en upphaflega var ráð fyrir gert og við erum þar alveg á sama báti og Norðmenn. Virðulegur forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa mörg orð um þetta mál. Það er mín niðurstaða eftir að hafa farið yfir það að nauðsynlegt sé að breyta lögum. Ég hefði alveg eins getað sagt, eins og margir aðrir, að auðvitað hefði verið æskilegt að við þyrftum ekkert að breyta þessum lögum. En það er nauðsynlegt að standa við alþjóðlegar skuldbindingar, hvort sem viðkomandi þingmenn hafa verið sammála þeim eða ekki. Og við verðum að koma þannig fram í hinu alþjóðlega umhverfi að við viljum standa við okkar skuldbindingar. Ég er ekki sammála því að í málum eigi ávallt að láta reyna til hins ýtrasta á túlkanir fyrir dómstólum. Við verðum einfaldlega að gera það upp við okkur sjálf hvort við viljum standa við þessar upplýsingar. Þess vegna er það mitt mat að nauðsynlegt sé að gera þessar breytingar og við eigum að ganga frá þeim. En ég vildi mælast til þess að hv. þm. settu sig vel inn í þessi mál við umfjöllun í nefnd þar sem að sjálfsögðu verður reynt að leggja fram öll gögn um málið eins og dóminn sem gekk í málefni Finna, þann úrskurð sem kom frá ESA að því er okkur varðar og ýmislegt annað sem fram kemur í þessu máli. Ég á von á því að hv. þm. muni komast að svipaðri niðurstöðu og ég gerði eftir að hafa farið yfir málið, að það sé nauðsynlegt að breyta lögunum. Sömu niðurstöðu og Norðmenn komust að á sínum tíma eða núna fyrir stuttu að það væri jafnframt nauðsynlegt að breyta lögunum í Noregi. Ég held að það sé miklu betra að fara vel yfir málið við umfjöllun í nefnd en í umræðum á Alþingi. En út af fyrirspurn hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar þá tel ég að ekkert í því sem fram hefur komið af hálfu utanrrn. á sínum tíma hafi verið rangt, eins og mátti skilja af hans orðum, en það rétta sé að Eftirlitsstofnunin hafði verið með strangari túlkun á þessum ákvæðum en mátti skilja við umfjöllun á málinu hér á sínum tíma.

Virðulegi forseti. Það er líka mikilvægt að hæstv. ráðherrar beri saman bækur sínar um efni þessa máls ekki síður en þingmenn. Hæstv. fjmrh. sagði það hér sl. föstudag, hæstv. utanrrh., og ítrekaði þar með yfirlýsingu sína frá síðasta þingi, að það væri ekki vegna EES-samningsins sem þetta frv. væri flutt heldur væri frv. flutt vegna þess að ríkisstjórn Íslands hefði komist að þeirri niðurstöðu að það skipulag sem lagt væri til í frv. væri betra út frá hagsmunum Íslendinga sjálfra hvað skipulagið snertir. Ég spurði hæstv. fjmrh. gagngert að því hvort yfirlýsingin sem hann gaf í desember á sl. þingi um að frv. væri ekki flutt vegna EES stæði enn og fjmrh. sagði það alveg skýrt við umræðuna síðasta föstudag að að dómi hans væri ekkert í EES-samningnum sem knúði á um það að skipan þessara mála á Íslandi væri breytt. Þess vegna hafa komið fram í umræðunni tvíþættar skýringar af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Annars vegar skýring hæstv. fjmrh., að hann telur skipulagið æskilegra í sjálfu sér sem verið er að leggja til, og hins vegar þær lýsingar sem hæstv. utanrrh. var nú að gefa. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. utanrrh. hvort þeir hafi ekki borið saman bækur sínar, hæstv. fjmrh. og hann, um þetta mál. Í öðru lagi vil ég minna hæstv. utanrrh. á það sem aðaltalsmaður Framsfl. Jón Helgason sagði einnig í umræðunni á síðasta þingi, að fyrirvari Íslands á sínum tíma var tengdur stefnunni í heilbrigðismálum, að Íslendingar áskildu sér rétt að hafa óbreytt skipulag á sölu áfengis vegna stefnunnar í heilbrigðismálum. Í ræðu sinni áðan vék hæstv. utanrrh. ekki einu orði að þessum efnisþætti fyrirvarans og ég vil því spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort hann sé þar með að segja að utanrrn. hafi horfið frá tilvísun til heilbrigðismála varðandi þann fyrirvara sem gerður var af hálfu Íslands.

Virðulegi forseti. Út af því sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sagði um heilbrigðismál þá er það alveg rétt en það kemur fram í áliti dómsins að því er varðar Finna að hér sé ekki um nægilega ástæðu að ræða, sem ég ætla ekki að fara að rekja nægilega, því að hér sé eingöngu verið að hrófla við innflutningnum og heildsölunni en ekki við smásölunni. Þess vegna er það ekki rétt að hér sé verið að opna fyrir allar gáttir. Það liggur alveg ljóst fyrir að ÁTVR mun áfram hafa einkasölu í smásölu. En það kemur fram þegar dómurinn er lesinn að því er varðar Finnland að þeir telja þessa tilvitnun ekki vera nægilega til að réttlæta slíka undanþágu að því er varðar heildsölu. Þetta eru staðreyndir málsins án þess að ég ætli að fara að vitna sérstaklega í ræður þess ágæta þingmanns Jóns Helgasonar sem fjallaði um málið á þeim grundvelli að það mætti ekki breyta hér um áfengisstefnu. Það er í sjálfu sér ekki verið að breyta um áfengisstefnu að mínu mati. Það er ekki verið að breyta smásölustiginu á neinn hátt, en það er verið að breyta heildsölustiginu og það má gera á grundvelli tvennra röksemda. Annars vegar að það sé æskilegt út frá almennum sjónarmiðum, en hins vegar verður ekki hjá því komist að líta líka til þess dóms sem féll og úrskurðar ESA. Sá úrskurður liggur fyrir og ég veit að þingmaðurinn hlýtur að hafa aðgang að honum eins og aðrir.

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að hér er verið að gera margvíslegar breytingar á sölu áfengis á Íslandi. Það er að vísu hægt að kalla það heildsölu, hæstv. utanrrh., en það er verið að gera þá breytingu að hvaða aðili sem er getur flutt inn áfengi til landsins, tekið það út úr tolli, geymt það sjálfur í eigin birgðastöð og selt það síðan frá eigin birgðastöð hvaða aðila sem er sem stundar veitingahúsarekstur á Íslandi en þeir skipta hundruðum talsins. Hér verður þess vegna hægt að koma upp í landinu mörgum tugum eða jafnvel mörg hundruð litlum birgðastöðvum eins og starfsmenn ÁTVR hafa lýst í greinargerð sem liggur núna í hólfum allra þingmanna og það er auðvitað breyting á því kerfi sem hefur verið í landinu. EES-samningurinn felur það fyrst og fremst í sér að það eigi ekki að mismuna innkaupaaðilum eftir ríkisfangi en hann kveður ekkert á um það að samkeppni einstaklinga með sama ríkisfang eigi að breytast með þeim hætti sem lagt er til í frv. Það er þess vegna sem m.a. hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur verið að lýsa því hér hvernig hægt væri að gera breytingar án þess að innleiða um leið þá eðlilsbreytingu á sölumálum áfengis sem við höfum mörg lýst í umræðunum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hæstv. ráðherra Halldóri Ásgrímssyni að það er nauðsynlegt að þingmenn og ekki síður ráðherrar setji sig mjög rækilega inn í þessi mál en ég er ósammála hæstv. utanrrh. um það að umræða af því tagi sem hér fer fram eigi betur heima í þingnefnd. Hér hafa verið gefnar ýmsar stórar pólitískar yfirlýsingar um mál sem snertir skattamál, sem snertir heilbrigðismál, sem snertir áfengisstefnu og það er nauðsynlegt að ræða það í þingsalnum. Aðeins í sambandi við það bréf sem ég skrifaði fyrir hönd BSRB í júní 1992 og vitnað hefur verið til þá langar mig til að leggja áherslu á það að í þeirri fyrispurn, sem þá var beint til utanrrn., var óskað eftir upplýsingum um allar þær formbreytingar, rekstrarbreytingar, sem við þyrftum að gera á opinberum stofnunum hér í tengslum við EES. Í lok bréfsins segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Við teljum afar brýnt að í ofangreindum svörum komi fram ef um einhver álitamál er að ræða. Eru einhver ofangreindra atriða þess efnis að þau megi túlka á annan hátt en ráðuneytið hefur gert? Ef svo er hafa einhverjar slíkar túlkanir verið settar fram hér á landi eða í öðrum þeim ríkjum sem EES-samningsdrögin taka til?`` Í svarinu sem okkur barst við þessari fyrirspurn þar sem við spyrjum um öll hugsanleg álitamál í tengslum við rekstrarformsbreytingar á opinberum fyrirtækjum, þar með ÁTVR, er vitnað sérstaklega í ÁTVR og sagt, með leyfi forseta: ,,Ekkert mælir gegn starfsemi ÁTVR sem í raun hefur haft með hendi einkaleyfi og smásölu fremur en innflutning sem ekki mismunar á grundvelli þjóðernis.`` Þetta er síðan ítrekað af hálfu hæstv. fjmrh. úr ræðustól um daginn. En mig langar til að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. utanrrh., sem ég reyndar orðaði áðan, hvort hann sé sammála því að það sé stefna íslenskra stjórnvalda, eins og hæstv. fjmrh. fullyrti hér um daginn, algjörlega burt séð frá öllu sem snertir EES að það sé hagkvæmt fyrir íslenska ríkið að breyta viðskiptaháttunum eins og hér er lagt til, það sé heppilegra að taka gjald af áfengi við innflutning í stað þess að gera það yfir búðarborðið eins og tíðkast hefur á undanförnum árum. Er hann sammála því að þetta sé stefna íslenskra stjórnvalda? Ég óska þá eftir skýringum á því hvers vegna.

Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði áður að ég er sammála því að það þurfi að gera þessar breytingar á lögum og það má færa fyrir því ýmis rök. Ég hef fært ákveðin rök fyrir málinu og ég heyri að fjmrh. --- ég var því miður ekki viðstaddur þá umræðu --- hefur fært ýmis önnur rök og ég ætla ekki á nokkurn hátt að draga úr því sem hæstv. fjmrh. hefur hér fram sett. Ég vil hins vegar taka það fram til þess að forðast misskilning að ég er á engan hátt að biðjast undan því að hér fari fram umræða um þetta mikilvæga mál en ég tel á margan hátt heppilegra að meginumræðan fari e.t.v. fram við 2. umr. þegar hv. þm. hafa fengið tækifæri til þess að fara betur ofan í málið og kalla til þá embættismenn sem hafa fjallað um málið að undanförnu. Ég tel að það geti orðið til þess að skýra málið miklu betur eða a.m.k. var það reynslan að því er mig varðar, sem hafði ekki sett mig mjög vel inn í málið, að eftir að ég hef farið yfir það með ágætum embættismönnum þá hef ég komist að þeirri niðurstöðu að nauðsynlegt sé að gera þessa breytingu. Þetta vildi ég að kæmi hér skýrt fram.

Virðulegur forseti. Fyrr í þessari umræðu vék ég að stöðunni að því er varðar EES-samninginn og þær yfirlýsingar sem fyrir hafa legið af hálfu íslenskra stjórnvalda varðandi stöðu hans að því er varðar ríkiseinkasölu á áfengi. Vegna þess að hæstv. utanrrh. vitnaði til greinargerðar þá stendur eftirfarandi í lagaskýringu við 16. gr. samningsins sjálfs, með leyfi forseta: ,,Í samningaviðræðum um EES hafa Norðurlöndin öll innan EFTA, sem öll hafa með hendi ríkiseinkasölu á áfengi, ekki talið að skuldbindingar samningsins gefi ástæðu til þess að breyta fyrirkomulagi áfengissölu, svo fremi sem einkasölurnar ábyrgist það að þær mismuni ekki áfengistegundum eftir uppruna þeirra.`` Síðar í sömu skýringu stendur: ,,Framkvæmdastjórn EB hefur í samningaviðræðum ekki dregið þessa túlkun í efa.`` Síðan segir í framhaldi af þessu: ,,Til þess að tryggja stöðu sína enn frekar ef til þess kæmi að þetta atriði kæmi fyrir dómstóla hafa Norðurlöndin fjögur, Finnland, Ísland, Noregur og Svíþjóð, gefið yfirlýsingu við samninginn þar sem áréttað er að áfengiseinkasala sé mikilvægur þáttur í stefnu þessara ríkja í heilbrigðis- og félagsmálum.`` Þetta er í sjálfri skýringu við 16. gr. samningsins. Og svörin sem hæstv. dómsmrh. gaf með tilvitnun í greinargerðir fjmrn. og utanrrn. í þinginu 30. apríl 1992 eru alveg ótvíræð og til þeirra vitnaði ég í ræðu minni fyrr í umræðunni. Það liggur því alveg skýrt fyrir að íslensk stjórnvöld hafi í aðdraganda málsins talið það alveg tryggt og gullslegið að þetta atriði fengi staðist. Ég minni á það að vegna hinnar pólitísku stöðu í Noregi þá gátu yfirlýsingar af þessu leyti ráðið algjörum úrslitum um afstöðu þjóðþinga til samningsins sjálfs og í þessu tilviki að því er varðaði Kristilega flokkinn í Noregi. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Liggja fyrir lögfræðilegar álitsgerðir um umsögn EFTA-dómstólsins sem er nú ekki dómur eins og orðað var heldur ráðgefandi álit? --- Liggja fyrir lögfræðilegar álitsgerðir um þetta ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins?

Virðulegur forseti. Það hefur verið farið mjög ítarlega yfir þetta mál með lögfræðingum og það liggur ýmislegt fyrir um það en ég vil aðeins vitna til þess dóms sem féll að því er varðar finnska málið. Þar segir í áliti að ekki sé hægt að leyfa innflutningshöft eingöngu á þeim forsendum að þau miði að því að draga úr skaðsemi áfengisneyslu fyrir heilsu neytanda þar sem því markmiði megi ná með öðrum ráðstöfunum sem feli í minna mæli í sér hindrun á frjálsum vöruflutningum. Þetta liggur fyrir í þessum dómi. Það er allt rétt sem hv. þm. sagði um aðdraganda málsins og sameiginlega yfirlýsingu Norðurlandanna en í því sambandi er rétt að geta þess að það verður að gera greinarmun á annars vegar innflutningi eða heildsölu og hins vegar smásölu í þessu sambandi. Það kemur mjög skýrt fram í áliti Eftirlitsstofnunarinnar í þessu máli að því er varðar Ísland. Það er ekki verið að gera neina kröfu um breytingar á smásölunni heldur eingöngu á innflutningnum og ég býst við því að það sé m.a. stutt með því sem kom fram áliti sem fylgdi dómnum að því er varðaði finnska málið.

Virðulegur forseti. Það hlýtur að verða óskað eftir því að leiddar verði fram álitsgerðir lögfræðilegs eðlis af hálfu íslenskra stjórnvalda varðandi stöðu þessa máls og það ekki síst í ljósi þess sem fram kom hjá hæstv. fjmrh. í upphafi umræðunnar þegar mælt var fyrir þessu og málið rætt að honum viðstöddum þar sem hann fullyrti að þetta mál væri ekki til komið vegna þeirra dóma sem fallið hafa heldur vegna þeirrar stefnu íslenskra stjórnvalda. Ég vil segja það vegna þess sem fram kom hjá hæstv. utanrrh. að því er varðar smásöluna að það er út af fyrir sig rétt að það mál er ekki hér uppi að þessu sinni en hitt er jafnvíst að það mál á eftir að koma fyrir dóma og ég er ekki viss um að þeir falli á þá leið sem verið er að gefa í skyn að það mál fái staðist. Það hefur verið mitt álit, ekki aðeins nú heldur í aðdraganda EES-samningsins fyrir utan það að ég taldi fullljóst ásamt mörgum fleiri að svona færi að því er varðar heildsöluna.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu býsna margslungið mál eins og fram hefur komið í þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað. Ég gat þess í athugasemd við upphaf umræðunnar að það hafi ekki verið mikill tími sem gafst á hinu háa Alþingi til að skoða þetta mál þegar það kom loksins til þingnefndar í febrúar en afgreiðslan var með þeim hætti að hæstv. fjmrh., sem er fjarri við þessa umræðu, mælti fyrir málinu 21. febr. Málið hafði að vísu legið mánuðum saman í þinginu en ekki komist á dagskrá m.a. vegna andstöðu og umræðna sem urðu um eðli málsins. Hann mælti fyrir málinu 21. febr. en þingi lauk 25. febr. þannig að það voru einungis fjórir dagar sem málið var til meðferðar í nefnd. Það segir okkur auðvitað það miðað við þá umræðu sem hér hefur átt sér stað að afgreiðsla hv. efh.- og viðskn. var ekki mjög vönduð eða ítarleg. En það var lögð mikil áhersla á það að afgreiða málið og sú pressa er enn þá á okkur að reyna að afgreiða þetta mál fyrir þinglok vegna þeirra athugasemda sem borist hafa um málið. En það breytir ekki því að hér er svo margslungið mál á ferðinni að það verður að gefast tími til að skoða það rækilega. Það felst í því að í fyrsta lagi er hér um EES-mál að ræða sem kemur nokkuð óvænt. Eins og hefur verið rakið var ekki hægt að skilja EES-samninginn öðruvísi en svo að það yrði ekki hróflað við því formi á áfengissölu sem hér hefur tíðkast um áratuga skeið. Það sem hér er á ferðinni að mínum dómi er hreinn menningarárekstur. Þetta er menningarárekstur milli Norður- og Suður-Evrópu í afstöðu til áfengis og hvernig skuli að þessum málum staðið miklu frekar en viðskiptahættir. Í suðurhluta Evrópu hafa menn umgengist vín með allt öðrum hætti en við þekkjum. Þar fæst vín í alls konar verslunum en hér á norðurhjaranum hafa menn löngu uppgötvað að við erum viðkvæmari fyrir áfengi og höfum tamið okkur og tekið í arf heldur sérkennilega umgengni við vín og reyndar fléttast þetta saman við mikla baráttu á 19. öldinni við áfengisvandamálið sem allt hefur leitt til þess að þau mál hafa verið tekin allt öðrum tökum sérstaklega á Norðurlöndum heldur en í öðrum löndum álfunnar. Þarf ekki að rifja upp í því samhengi þjóðaratkvæðagreiðslu sem fram fór hér á landi árið 1908 sem síðar leiddi til þess að stöðvaður var innflutningur á öllu áfengi og síðan tók við sölubann sem stóð frá tímabilinu 1915--1923 þegar Íslendingar voru nánast þvingaðir til að opna fyrir innflutning á áfengi, hinum svokölluðu Spánarvínum, mönnum til mismunandi mikillar gleði eða óánægju en það varð svo síðar til þess að áfengisbannið var afnumið nema hvað varðaði innflutning á bjór. Þessa sögu þekkja menn. Hér er sem sagt í fyrsta lagi um EES-mál að ræða. Í öðru lagi snýr þetta mál að þeirri áfengisstefnu sem hér hefur ríkt og hefur beinst að því að draga sem mest úr sölu á áfengi ekki síst að því er snertir nýtt fólk í landinu. Og loks snýr málið að þeirri stofnun sem um áratuga skeið hefur annast innflutning og sölu á öllu áfengi, þetta er málefni starfsfólks og spurning um framtíð þeirra sem starfa hjá þessu fyrirtæki. Síðast en kannski ekki síst þá blandast hér inn í einkavæðingarstefna fyrrv. ríkisstjórnar og núv. ríkisstjórnar sem hefur tekið í arf þá stefnu og þá starfshætti sem fylgdu einkavæðingunni á síðasta kjörtímabili. Þetta er allflókið mál. Við gerum okkur öll grein fyrir því að það verður að breyta lögunum til þess að bregðast við þeim dómi eða þeirri álitsgerð sem fyrir liggur og þeirri hættu sem er á málsókn fyrir dómstóli EFTA. Stóra spurningin sem við stöndum frammi fyrir er sú: Hvað þarf að ganga langt? Er ekki hægt að ganga skemmra eða fara aðra leið heldur en farin er í þessu frv.? Það er fyrst og fremst það verkefni sem hv. efh.- og viðskn. þarf að glíma við. Hún þarf að skoða það hvort hægt er að fara aðra leið. Starfsmenn ÁTVR hafa bent á ákveðna leið í málinu. Ég treysti mér ekki að óskoðuðu máli til að leggja dóm á það hvort hún er fær en það þarf hv. efh.- og viðskn. að gera. Þeirra hugmyndir snúast um það að taka út úr lögunum réttinn til framleiðslu --- það er reyndar búið að selja framleiðsludeildina eins og við vitum --- en að jafnframt verði engin hemill á innflutningi í gegnum ÁTVR, þ.e. það verði ekki hægt að synja neinum um innflutning en hann fari áfram í gegnum ÁTVR. Stóra spurningin er sú hvort þetta stenst því að í grundvallaratriðum snýst málið um það hvort það form sem nú er viðhaft á innflutningi stenst þær kröfur og þær tilskipanir sem eru í gildi um samkeppni, hvort hér telst um óeðlilega viðskiptahætti að ræða. Þetta er það sem málið snýst um að mínum dómi. En það sem snýr að þessu líka er það hvernig önnur Norðurlönd hafa brugðist við. Hvað er verið að gera þar? Hvernig ætla þau að taka á þessum málum? Menn hafa verið að reyna að afla sér upplýsinga, m.a. frá Noregi, og spurningin er hvort það megi af þeim læra og hvort með því að aðskilja algjörlega framleiðslu og sölu eins og reyndar er búið að gera hér og að taka á annan hátt á innflutningi finnist einhver leið í málinu. Það sem við hljótum líka að spyrja okkur að er hvaða áhrif þessar breytingar hafi á sölu og dreifingu á áfengi og hvort hér verður að bregðast við á annan hátt, bregðast til varnar vegna þess að hér verður um opnari sölu að ræða en hingað til hefur verið. Menn geta farið á þetta frísvæði eins og það hefur verið kallað og keypt þar áfengi, fengið hálfs mánaðar greiðslufrest til þess að gera skil. Það hefur verið spurt hvort það sé eðlilegt að menn hafi slíkan greiðslufrest hvort það sé eðlilegt að t.d. veitingahúsaeigendur liggi með þessa peninga í sinni veltu í hálfan mánuð. Allt þetta þarf að skoða. Ég vil gjarnan beina þeirri spurningu til hæstv. heilbrrh. hver stefna núv. ríkisstjórnar er í áfengismálum og hvort hún sjái fyrir sér að þetta frv., ef það verður að lögum, hafi í för með sér breytingar á þeirri áfengispólitík sem hér hefur verið rekin eða að það þurfi að grípa til einhverra frekari ráðstafana vegna þessara breytinga. Ég átta mig ekki á því en það er alla vega ljóst að eftirlitið með dreifingu á áfengi verður allt annað en það er núna. Þetta fer núna í gegnum einn aðila, allt áfengi er merkt og það er hægt að fylgja því þannig eftir hvort það er verið að selja löglega innflutt áfengi eða ekki á veitingastöðum. Það má gjarnan minna á það í því samhengi að því miður er veitingahúsabransinn, ef þannig má að orði komast, eða veitingahúsarekstur eitt af gráu svæðunum í íslenskum atvinnurekstri og menn hafa bent á það að þar sé mikið um skattsvik og óeðlilegan rekstur sem m.a. felst í því að veitingahús skipta mjög ört um eigendur og kannski oft verið að tefla þar á tvær hættur í rekstri. Það hefur verið spurt um það hvort þessi leið geri mönnum auðveldara að draga undan gjöldin, einmitt með því að liggja með peningana og hugsanlega fara á hausinn í millitíðinni. Og enn ein spurning sem við hljótum að velta fyrir okkur er hvaða áhrif þessar breytingar hefðu á verðlag. Hefðu þessar breytingar einhver áhrif á verðlag, sérstaklega á áfengi á veitingastöðum? Nú er ekki meiningin að breyta gjaldtöku ríkisins en er um einhvers konar hagræðingu að ræða hjá veitingahúsaeigendum? Hefðu þeir meira frelsi til þess að verðleggja sitt áfengi? Hvernig virkar þetta? Það er erfitt að átta sig á þessu. Við getum velt því endalaust fyrir okkur hvort það sé eðlilegt að fara öðruvísi með þennan varning en með aðra vöru sem flutt er til landsins. En það alla vega sýnir sig ef við berum saman Norðurlöndin að þá er áfengisneysla mun meiri í Danmörku þar sem ríkir og hefur lengi ríkt allt önnur stefna varðandi dreifingu á áfengi þar sem vín er selt í öllum venjulegum verslunum. Hvort það á nú sökina á margfalt meiri áfengisneyslu heldur en hér tíðkast eða hvort það er á einhvern hátt menningarbundið er ekki gott að segja til um. Við getum endalaust rætt um það hvað sé eðlilegt og hvað sé óeðlilegt. En alla vega hefur sú stefna verið mótuð hér að halda smásölunni innan veggja sérstakra áfengisverslana eins og reyndar er gert bæði í Svíþjóð og Finnlandi og Noregi að því er ég held. Það alla vega er þessi munur á áfengisneyslunni. Við megum ekki gleyma því að áfengi er vímuefni og heilbrigðisyfirvöldum ber að draga úr notkun þess og að stuðla að sem eðlilegastri notkun á áfengi ef hægt er að tala um það. Við vitum það að hér er um mörg þúsund ára gamalt fyrirbæri að ræða í sögu mannkynsins og er nú líklega fátt eitt sem gæti orðið til þess að útrýma algjörlega neyslu á áfengi. Málið er auðvitað það að reyna að verja unga fólkið og að reyna að stuðla að sem bestri líðan fólks þannig að ekki sé um misnotkun að ræða og jafnframt að áfengispólitíkin sé með þeim hætti að hún ýti ekki undir bæði brugg og smygl. En ég tel að það gífurlega háa verð sem hér er á víni, sérstaklega á veitingastöðum, ýti einmitt undir bæði brugg og smygl frekar en annað fyrir utan það hvað þetta háa verðlag gerir ferðaþjónustunni erfitt fyrir. Þarna er einmitt um kjarna málsins að ræða, þ.e. þá áfengisstefnu sem rekin er og spurninguna um það hvort vín eigi að vera dýrt eða ódýrt, hvort það eigi að vera auðvelt að nálgast það eða hvort það eigi að gera fólki sem erfiðast fyrir. Nú vil ég taka fram að ég er ekki bindindismanneskja, ekki fullkomin bindindismanneskja, sem kemur málinu svo sem ekkert við en  Þetta tengist líka hinni hliðinni á þessari einkasölu og einkainnflutningi ríkisins sem er tóbakið. Og þó það komi málinu ekki beint við þá vildi ég beina þeirri spurningu til hæstv. heilbrrh. hvort hún hyggist leggja tóbaksvarnafrv. fyrir nú á þessu þingi. Ég vil gjarnan rifja það upp að það olli mikilli reiði hér í þingsölum að það var í rauninni einn þingmaður sem stöðvaði það ágæta frv. eftir að búið var að ná fullkominni samstöðu um það. Ég var nú ein af þeim sem hörmuðu það mjög að okkur skyldi ekki takast að afgreiða það mál því að þó að áfengi kunni að vera mörgum skaðlegt þá er tóbakið enn þá verra og ágætt að upplýsa þingheim um það að nýjustu rannsóknir á tóbaki eða nikótíni sýna að rottur gera engan mun á nikótíni og heróíni. Menn telja núorðið að nikótín sé miklu sterkara eitur en menn hafa viljað viðurkenna hingað til. Ég nota tækifærið til að koma þessu á framfæri við þá þingmenn sem enn reykja. Og þá eru sígarettur allra verstar. Ég tel mig geta lesið mönnum pistilinn varðandi reykingar en ég er nú ekki eins sterk á hinu sviðinu. Hæstv. forseti. Ég hef fyrst og fremst reynt að velta aðeins vöngum yfir þessu máli. Mér finnst það það flókið og margt í því að skoða að ég áskil mér allan rétt til þess að fara rækilega yfir það í hv. efh.- og viðskn. þar sem ég verð væntanlega áheyrnarfulltrúi og þykist vita að aðrir þeir sem þar sitja muni reyna að fylgja málinu eftir. En ég vil taka undir orð hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur í fyrri hluta þessarar umræðu varðandi væntanlegan formann þeirrar ágætu nefndar, hv. þm. Vilhjálm Egilsson. Ég tel að hann sé algjörlega óhæfur til þess að fjalla um þetta mál og teldi rétt að hann viki sæti þar sem hann hefur komið að málinu með beinum hætti fyrir hönd þeirra samtaka sem hann vinnur hjá. Ég held að við hér á hinu háa Alþingi ættum að temja okkur þau vinnubrögð, eins og reyndar margir þingmenn hafa gert, þegar upp koma málefni sem snerta þeirra atvinnu eða jafnvel einkahagi, hverjir sem þeir eru, þá eigi menn að víkja sæti þannig að menn séu ekki að dæma eða vinna í eigin sök eða eigin máli. Það er svo sem ekki mikið meira um þetta mál að segja. Mér finnst að ríkisstjórnin og meiri hlutinn hér á hinu háa Alþingi þurfi að gera okkur grein fyrir því hvort hann er reiðubúinn til að leita samkomulags um afgreiðslu þessa máls og að við leitum annarra leiða en hér er farin og könnum til hlítar hvort unnt er að ganga skemmra en hér er gert og höfum þar í huga m.a. hagsmuni þeirra starfsmanna sem nú vinna hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins en það er ljóst að það er smátt og smátt verið að kippa stoðunum undan því fyrirtæki. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram að ég tel að það sé ástæða til þess að hafa áhyggjur af smásöluversluninni í framhaldi af þessu máli og vil beina þeirri spurningu til hæstv. heilbrrh., sem mér finnst málið varða einna mest hér, hver hennar afstaða er til breytinga á smásöluverslun með áfengi, hvort hún telji þörf á breytingum eða hvort við eigum að halda okkur við þá stefnu sem hér hefur ríkt um langt skeið. Mér finnst mjög mikilvægt að ríkisstjórnin skýri stefnu sína í þessum málum. Það er alveg ljóst að hér er um einkavæðingaráform að ræða og mér finnst það skipta mjög miklu máli varðandi afgreiðslu þessa máls hvort ríkisstjórnin hefur í huga að ganga lengra og að leggja niður það form smásöluverslunar sem hér hefur verið við lýði. Ég held ég láti þetta duga að sinni en ítreka að ég tel að þetta mál þurfi að fá rækilega umfjöllun í nefnd.

Herra forseti. Aðeins vegna eins atriðis í ræðu hv. þm. þá vil ég nefna að það er misskilningur að hinar almennu vanhæfisreglur stjórnsýslulaga taki til starfa þingmanna hér við þingstörfin. Þetta eiga menn að þekkja. Vildu menn til að mynda segja að hv. 17. þm. Reykv. mætti ekki fjalla um þetta mál af því að það snerti BSRB og Starfsmannafélag Áfengisverslunar ríkisins? Að sjálfsögðu ekki, að sjálfsögðu er fengur að því að hv. þm. fjalli um málið, m.a. vegna þeirra tengsla. Þau tengsl fara ekki fram hjá neinum en hinar almennu vanhæfisreglur stjórnsýslulaganna gilda ekki um störf þingmanna hér við þingstörfin.

Herra forseti. Það snýr fyrst og fremst að okkur hér á hinu háa Alþingi hvernig við högum okkar störfum. Ber þar auðvitað að vinna í samræmi við þingsköp. Ég nefndi það hér áðan að þess eru dæmi að þingmenn hafi vikið sæti þegar um er að ræða mál sem snerta þeirra fjölskyldur eða fyrirtæki í þeirra eigu. Ég get nefnt þar sem dæmi Sólveigu Pétursdóttur, sem hefur vikið sæti þegar mál hafa komið upp sem snerta hennar fjölskyldu, þó í rauninni hafi ekki verið nokkur ástæða til þess að óttast hagsmunaárekstra. Hún hefur einfaldlega metið það svo að það væri réttara að víkja. Mér finnst að í þessu tilviki, þegar hv. þm. Vilhjálmur Egilsson og sú stofnun sem hann vinnur fyrir hefur átt frumkvæði að því að kæra það form áfengissölu eða áfengisinnflutnings sem hér er, þá sé mjög óeðlilegt að hann stjórni vinnunni sem á eftir að fara fram í þinginu. Mér finnst það mjög óeðlilegt og mér fyndist hann maður að meiri ef hann viki þar sæti og léti öðrum eftir að stjórna vinnunni. Hann á þar og þau samtök sem hann vinnur fyrir, Verslunarráð Íslands, beinna hagsmuna að gæta í þessu samhengi.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að Verslunarráðið lætur nánast allt í þjóðfélaginu til sín taka í sambandi við verslun og viðskipti. Það er alls ekki í samræmi við hugsun stjórnsýslulaga eða stjórnsýsluréttar og vanhæfisreglna að slíkur maður væir óhæfur til að sitja hér á þingi frekar en til að mynda forustumenn launþegahreyfingar væru óhæfir til að fjalla um launamál eða kjaramál hér í þingstörfunum. Hitt kann aftur að horfa öðruvísi við ef um beina persónulega eignaraðild einstaklinga er að ræða. Þá kann að fara betur á því að viðkomandi taki ekki beinan þátt í slíkum störfum.

Herra forseti. Ég tek undir að það er að sjálfsögðu ekkert óeðlilegt við það að fulltrúar hinna ýmsu þjóðfélagshópa eigi sæti á hinu háa Alþingi eins og t.d. verkalýðsleiðtogar. En spurningin snýr að því hvenær um hagsmunaárekstra er að ræða. Ég get alveg viðurkennt það að á síðasta kjörtímabili þá fannst mér oft jaðra við hagsmunaárekstra eða sérkennileg vinnubrögð þegar hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, sem var ýmist formaður eða varaformaður hv. efh.- og viðskn. var að fjalla um erindi frá sjálfum sér sem hann hafði skrifað sem framkvæmdastjóri Verslunarráðsins, sent til hv. efh.- og viðskn., og var þar að afgreiða málið sem formaður nefndarinnar. Þetta er auðvitað býsna sérkennilegt. Mér segir svo hugur um að það geti komið upp sama staða varðandi hv. þm. Ögmund Jónasson, að það gætu orðið ákveðnir hagsmunaárekstrar. Við höfum svo sem ekki ákveðnar reglur um þetta en þarna er náttúrlega um að ræða spurningar um siðferði og hvernig menn meta sín störf. Ég ítreka að mér finnst ekki eðlilegt að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson stjórni þeirri vinnu sem snertir svo sterklega hagsmuni þeirrar stofnunar eða þeirra samtaka sem hann vinnur fyrir.

Virðulegi forseti. Mér finnst ástæða til þess vegna þeirra umræðna sem hér spunnust áðan í andsvari um hæfi eða ekki hæfi væntanlegs formanns efh.- og viðskn. að inna hæstv. forseta eftir því hvort fyrir liggi úrskurður sem ég óskaði eftir að forseti mundi kveða upp úr um hvað varðar hæfi þessa hv. þm. til að fjalla um þetta mál í nefnd. Ég geri ráð fyrir því að þessari umræðu sé senn að ljúka og ég tel nauðsynlegt að fá fram við umræðuna afstöðu og úrskurð forseta í þessu máli. Hér er um nokkuð sérstakt mál að ræða vegna þess að það er Verslunarráðið sem hefur frumkvæði að því að kæra þetta mál sem hér er til umræðu til Eftirlitsstofnunar EFTA og það er að því gefna tilefni sem farið er að skoða þessi mál. Því finnst mér það alls óviðeigandi að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, sem væntanlega verður formaður efh.- og viðskn. fjalli um þetta mál. Það má vel vera rétt, virðulegi forseti, sem hæstv. forsrh. sagði áðan að stjórnsýslulögin næðu ekki til Alþingis en það er nú einu sinni löggjafinn sem hefur sett mjög strangar kröfur að því er varðar framkvæmdarvaldið í þessu efni og þingið hlýtur að gera sömu kröfur til þingsins að því er varðar hæfi og hagsmunaárekstra í þessu efni. Því óska ég eftir að fyrir liggi nú úrskurður forseta í þessu máli.

Forseti getur upplýst að fyrir atkvæðagreiðslu um málið mun úrskurður liggja fyrir.

Virðulegi forseti. Ég held að hér sé komið að mjög mikilvægu máli og það er útilokað annað en að á því verði tekið áður en umræðunni lýkur. Það er ekki nóg að forseti taki á þessu máli áður en atkvæðagreiðsla fer fram, á því verður að taka áður en umræðunni lýkur. Hvernig liggur þetta mál, hæstv. forseti? Það liggur þannig að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson tók þátt í því sem formaður eða varaformaður efh.- og viðskn. á síðasta kjörtímabili að afgreiða EES-málin, að koma þeim hér í gegnum þingið. Síðan fór hv. þm. í önnur jakkaföt og gerðist framkvæmdastjóri Verslunarráðs Íslands og í þeim jakkafötum kærði hann --- hvern? Vilhjálm Egilsson alþingismann meðal annarra fyrir það hvernig Alþingi hafði afgreitt málið. Þessi kæra og þessi klögumál Verslunarráðsins eru undirstaðan undir því frv. sem hér er verið að flytja. Þannig liggur málið. Þannig sjá það allir í hendi sér að það er algjörlega óeðlilegt, hæstv. forseti, að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson stýri meðferð þessa máls í efh.- og viðskn. Það var alveg hárrétt hjá hæstv. forsrh. að stjórnsýslulögin sem slík taka ekki til alþingismanna og meðferðar þeirra á málum en það breytir engu í þessu sambandi fyrst og fremst vegna þess að þarna eiga alþingismenn að sjá sóma sinn í því að taka á málunum sérstaklega og ganga feti framar en aðrir þegar um er að ræða vönduð siðræn vinnubrögð. Þess vegna hvet ég til þess að a.m.k. muni hv. þm. Vilhjálmur Egilsson stíga úr sæti formanns efh.- og viðskn. og fela varaformanni að stýra meðferð þessa máls sem hér liggur fyrir. Ég skora á menn að standa þannig að því og ég skora á forsætisnefnd að koma með niðurstöðu og úrskurð í þessu máli áður en umræðunni lýkur en ekki bara áður en atkvæðagreiðslan hefst í málinu. Ég vænti þess að hinn skörulegi forseti þingsins, sem nú situr hér, hv. 2. þm. Suðurl., sem jafnan hefur lagt góð orð til í þessari virðulegu stofnun, verið orðvar og grandvar alla jafna, beiti sér fyrir því að menn nálgist niðurstöðuna með sanngjörnum, yfirveguðum og góðum hætti.

Herra forseti. Ég vil aðeins árétta í þessu sambandi að það verður eitt að gilda yfir alla þingmenn, hv. þm. Vilhjálm Egilsson jafnt sem aðra þingmenn. Það er nefnilega þannig eins og ég sagði að hin almenna regla stjórnsýslunnar getur ekki gilt hér. Hér hefur verið dreift í þinginu frv. til laga um fjárreiður stjórnmálaflokka og hver skyldi nú flytja það? Formaður stjórnmálaflokks. Um fjárreiður stjórnmálaflokka, og sér ekkert athugavert við það náttúrlega sem það er ekki. En þá verður það sama að gilda. Við ákveðum hér sameiginlega við hver einustu fjárlög fjárframlög til stjórnmálaflokkanna og þingflokkanna, við greiðum atkvæði, ég og aðrir formenn og aðrir formenn þingflokka, og það er ekkert óeðlilegt vegna þess að það er ekki hægt að láta hinar almennu vanhæfisreglur stjórnsýslunnar gilda hér en það þarf eitt yfir alla að ganga í þeim efnum. En ég skal þó segja eins og ég sagði áðan að auðvitað kunna að vera einhver takmarkatilfelli sem er þá æskilegt að viðkomandi þingmenn sjálfir vegi og meti þannig að ekki séu þá erfiðleikar í samskiptum af þeim sökum.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig rétt hjá hæstv. forsrh. að þingmenn fjalla iðulega um mál sem snerta þá sjálfa. Við setjum hér t.d. lög um tekjuskatt og eignarskatt sem fjallar um okkur sjálf. Ég held hins vegar að það mál sem við erum hér að fjalla um sé allt annars eðlis. Hér er um að ræða kæru til fjölþjóðlegs yfirvalds og um stöðu þingmanna gagnvart slíkri kæru. Ég vil varpa hér öðrum þætti inn í þessa umræðu og hann er sá að þegar alþjóðleg stofnun eins og Eftirlitsstofnunin fær kæru frá framkvæmdastjóra samtaka eins og Verslunarráðs og framkvæmdastjórinn er jafnframt formaður efh.- og viðskn. Alþingis, eða varaformaður, þá segir það sig sjálft að kæra sem er undirrituð af slíkum einstaklingi hlýtur að hafa meira vægi hjá hinni alþjóðlegu eftirlitsstofnun. Þegar þingmaður undirritar kæru til alþjóðlegrar eftirlitsstofnunar, þó hann geri það í nafni annarra aðila en Alþingis, þá hlýtur það eðli málsins samkvæmt, samkvæmt eðlilegum vinnureglum og umræðuaðferðum hjá alþjóðlegum stofnunum að hafa meira vægi. Þess vegna er þingið að gefa kæru framkvæmdastjóra Verslunarráðs sérstakt vægi með því að hann sé að láta til sín taka á þeim vettvangi í málum sem hann hefur sjálfur verið forustumaður í hér á þinginu. Og hvað sem líður almennum reglum um vanhæfi stjórnsýslunnar þá held ég að þetta tilvik sýni okkur að það við þurfum a.m.k. að gæta okkar hvernig við komum fram gagnvart þeim fjölþjóðlegu eftirlitsstofnunum og dómstofnunum sem Ísland á aðild að. Það er a.m.k. alveg skýr og afmarkaður grundvöllur sem við getum skoðað út af fyrir sig án þess að þurfa að blanda inn í það umfjöllun um almenna löggjöf hér innan lands. Ég vil þess vegna vekja athygli forseta þingsins á því að þegar forseti úrskurðar í þessu máli þá ber forseta að hafa það í huga að hér er verið að fjalla um kæru og löggjöf henni tengda sem var gerð til fjölþjóðlegrar eftirlitsstofnunar sem Ísland er aðili að og þar hlýtur að eiga annað við heldur en ef um almenna hagsmunaárekstra hér innan lands er að ræða.

Herra forseti. Hæstv. forsrh. vitnar stöðugt til þeirra laga sem tóku gildi ekki alls fyrir löngu og varða einmitt hagsmunaárekstra og eðlilega og góða stjórnsýslu, stjórnsýslulögin. Það er rétt sem fram kom í hans máli að þau ná ekki til Alþingis og þess vegna er það okkar sjálfra að setja reglur um það hvernig við vinnum og hvernig við teljum eðlilegt að vinna. Því miður hafa ákaflega litlar umræður átt sér stað um hagsmuni alþingismanna sjálfra og hvernig þeir koma að málum. En það breytir ekki því að hér er um býsna sérstakt mál að ræða og ég vil vekja athygli á því að hæstv. félmrh., Páll Pétursson, lýsti því yfir í sjónvarpi á sunnudaginn að það væri álitamál hvort hv. þm. Vilhjálmur Egilsson væri hæfur til að vinna þetta mál þannig að það eru greinilega skiptar skoðanir á þessu. Það er kannski ekki það sem skiptir máli heldur fyrst og fremst það að við komum okkur saman um eðlileg vinnubrögð og hvernig beri að taka á málum þegar tilvik af þessu tagi koma upp. Mér finnst það ekki skipta máli hvort þar er um að ræða, eins og hæstv. forsrh. nefndi, persónulegar eignir eða eignir fjölskyldu eða hvort það eru hagsmunir vinnuveitanda viðkomandi eða hver sem í hlut á. Það sem skiptir máli er að ekki sé um hagsmunaárekstra að ræða, að menn séu ekki að ganga óeðlilegra erinda einhvers aðila heldur að löggjafinn uppfylli það skilyrði sem honum ber að uppfylla sem er það að gæta almannahags.

Forseti vill segja það um þetta mál að úrskurðurinn liggur ekki fyrir en því er lýst hér yfir að hann verður kynntur hér fyrir atkvæðagreiðslu. Aðalforseti verður ekki meira við hér í kvöld þannig að ég vil biðja þingmenn um að bíða þeirrar niðurstöðu. Sá forseti sem nú stýrir fundi hefur auðvitað enga hugmynd hvernig úrskurðurinn muni hljóða frekar en aðrir þingmenn. Við verðum því að bíða þeirrar stundar að hann verði felldur.

Virðulegur forseti. Ég tel ástæðu til að þakka fyrir þá umræðu sem hefur farið hér fram vegna þess að hún náttúrlega skýrir mjög mikilvæga hluti og það er nauðsynlegt að hv. forsætisnefnd fari yfir þessi mál mjög rækilega, þau grundvallaratriði sem hér er verið að fjalla um, þ.e. þau grundvallaratriði að menn noti ekki aðstöðu sína til þess að gerbreyta niðurstöðum Alþingis í þágu sinna hagsmuna eða þeirra sem þeir eru að starfa fyrir með þeim hætti sem ég lýsti hér áðan að gæti átt við hv. þm. Vilhjálm Egilsson. Ég held að það sé þeim mun nauðsynlegra að umræða fari fram um þetta mál og menn átti sig á þessum grundvallaratriðum sem það hefur komið fram að menn hér leggja að jöfnu annars vegar viðhorf og stöðu hv. 17. þm. Reykv., Ögmundar Jónassonar, og hins vegar stöðu framkvæmdastjóra Verslunarráðsins í þessu máli, hv. þm. Vilhjálms Egilssonar. Ég tel að það sé nauðsynlegt að menn fari mjög rækilega yfir það hvar á að draga mörkin. Ég held að það sé nauðsynlegt núna að hv. forsætisnefnd og forseti fari yfir þessi mál og felli úrskurð, felli prinsippúrskurð í þessu máli. Vegna þess að hérna mega hlutirnir ekki vera í neinni þoku. Það er náttúrlega alveg ljóst að það er ekki hægt að gera þá kröfu til þingmanna að þeir eigi aldrei neina hagsmuni af neinu tagi í þeim málum sem um er fjallað. Mér finnst satt að segja stundum eins og menn tali eins og hér eigi að vera fulltrúar utan úr geimnum, geimverur sem eiga engin tengsl við eitt eða neitt í þjóðfélaginu. Auðvitað eru menn fulltrúar ákveðinna sjónarmiða, stétta og hagsmuna í mörgum tilvikum. T.d. er hér einn stjórnmálaflokkur sem telur sig sérstaklega vera fulltrúa hagsmuna kvenna svo ég nefni dæmi. Það er því nauðsynlegt að horfa á það annars vegar og hins vegar hitt þegar menn beita sér fyrir því að kæra sjálfa sig fyrir alþjóðastofnun og knýja þannig fram tillögu frá hæstv. ríkisstjórn um breytingar á lögum landsins, á því er býsna mikill munur, hæstv. forseti. Ég held þess vegna að það sé óhjákvæmilegt bæði að þakka fyrir umræðuna og frumkvæði hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur í henni og hvetja um leið til þess að forsætisnefndin noti þetta tækifæri og komist að niðurstöðu í málinu áður en umræðunni lýkur því það er ekki hægt að ljúka þessari umræðu öðruvísi en að þessi niðurstaða forsætisnefndarinnar eða forsetans, sem er úrslitaaðili í málinu en ekki nefndin, liggur fyrir.

Virðulegur forseti. Ég get vel fallist á það sem fram kom hjá starfandi forseta að þessi úrskurður þurfi að bíða þess að aðalforseti þingsins sé hér til þess að kveða upp þennan úrskurð en ég vil mjög ákveðið setja það fram að ég tel að það sé ekki hægt að ljúka þessari umræðu, virðulegi forseti, fyrr en úrskurðurinn liggur fyrir. Það er ekki nægjanlegt að mínu viti að kveða upp þennan úrskurð rétt áður en atkvæðagreiðsla fer fram og að umræðum sé lokið. Ég segi það vegna þess að jafnvel þó að úrskurður forseta gangi í þá átt að hér sé ekki farið gegn lögum eða þingsköpum þá tel ég rétt og eðlilegt að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson fái þá tækifæri til þess í þessum ræðustól sjálfur að óska eftir því að víkja sæti í nefndinni, eða í formennsku í nefndinni á meðan verið er að fjalla um þetta mál vegna þess, eins og sagt hefur verið hér og fram hefur komið, að við hljótum að gera kröfur til okkar sjálfra í þessu máli þegar um augljósa hagsmunaárekstra er að ræða eins og í þessu tilviki. Ég ítreka að það þarf að fá svigrúm hér til þess að ræða úrskurð forseta og til þess að gefa hv. þm. Vilhjálmi Egilsyni þetta tækifæri, að víkja af sjálfsdáðum sæti í nefndinni þó niðurstaða forseta verði í þá átt að hér sé ekki gengið gegn þingsköpum.

Forseti vill segja það hér að það stóð til að ljúka þessum fundi kl. sjö. Ég hef tekið það fram að sá forseti sem mun fella þennan úrskurð er ekki hér í kvöld og verður ekki. Þannig að úrskurðurinn fellur á morgun og þá ræða menn hann.

Virðulegi forseti. Það er nú þannig að við þingmenn eigum þann einan kost til að ræða formlega við forseta þingsins um þessi mál að ræða við þann forseta sem á stól situr hverju sinni. Ég hef almennt talið að þótt að hið endanlega vald sé í höndum forseta þingsins, sem kosinn er sérstaklega, þá sé hér forsætisnefnd samkvæmt þingsköpum sem starfar með forseta og ræðir mál. Svo ég tel ekki að aðrir forsetar séu lausir við þetta mál og geti bara vísað því yfir á þann forseta sem hér er kosinn sérstaklega, hv. þm. Ólaf G. Einarsson. Ég bið forseta að huga vel að yfirlýsingum sem hann gefur hér á forsetastól áður en hann lætur þær frá sér fara. Ég vil hins vegar ítreka það sem ég sagði áðan að þetta mál er sérstakt. Þessu máli má ekki blanda inn í almennar umræður um hagsmunaárekstur þingmanna. Málið er sérstakt vegna þess að orsök þess er kæra. Formleg kæra til fjölþjóðlegrar stofnunar sem þingmaður hefur undirritað í nafni embættis sem hann gegnir utan þings. Ég tel þess vegna að sá úrskurður sem hér er verið að biðja um sé ekki almennur úrskurður um hagsmunaárekstra þingmanna heldur sérstakur úrskurður í því máli hvort þingmaður sem lagt hefur fram kæru gagnvart alþjóðlegri stofnun geti jafnframt verið ábyrgðaraðili að umfjöllun málsins hér innan þings. Ég bið forseta þingsins að koma því rækilega áleiðis til þess sem hér flytur svo úrskurðinn endanlega að a.m.k. af minni hálfu er eingöngu verið að ræða þetta mál út frá upphafi þess sem er hin formlega kæra hv. þm. Vilhjálms Egilssonar í nafni Verslunarráðsins. Það er atriði sem við hljótum að fjalla um hér í þinginu því ef þingmenn fara að beita kæruvaldi sínu þó þeir séu einstaklingar utan þings gagnvart fjölþjóðlegum stofnunum og ætli svo að fjalla um afleiðingar þeirrar kæru hér innan þingsins þá erum við kannski komin enn lengra í að blanda þessu saman en almennt hefur verið talið eðlilegt. Það er t.d. ekki talið eðlilegt gagnvart dómstólum að sá aðili sem kærir sé jafnframt dómari. En þingið ætlar að taka upp þau vinnubrögð hér að sá þingmaður sem kærði verði jafnframt umfjöllunaraðili. Ég ítreka það að lokum, virðulegi forseti, ég er eingöngu hér að tala um úrskurð sem byggist á þessu afmarkaða, sérstaka tilviki þegar þingmaður er upphafsmaður kærunnar.

Forseti vill taka fram að allt það sem þingmaðurinn og þingmenn hafa sagt í þessari umræðu hefur forseti heyrt og tekið til greina og telur það allt mjög eðlilegt þannig að forsætisnefnd mun fjalla um það en hitt liggur auðvitað fyrir að forseti þingsins mun fella þennan úrskurð og það vita þingmenn væntanlega.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir að það er nauðsynlegt að fá niðurstöðu og botn í þetta mál áður en þessari umræðu er haldið áfram og reyndar tek ég undir það sjónarmið sem einnig hefur verið haldið fram hér, þar á meðal af hálfu hv. 14. þm. Reykv., Kristínar Ástgeirsdóttur, að það sé nauðsynlegt að ræða almennt um hagsmuni og hugsanlega hagsmunaárekstra í þinginu. Þingmaðurinn lagði að jöfnu annars vegar talsmann Verslunarráðsins og formann BSRB sem hér stendur og það væri mjög fróðlegt að fá nánari útlistun á því hvað hér er átt við vegna þess að þau samtök sem ég er í forsvari fyrir hafa beitt sér fyrir almennum hagsmunamálum launafólks í landinu, 

Þingmaðurinn er að ræða um fundarstjórn forseta.

Þetta er umræða sem þarf að leiða til lykta og ég vil lýsa því yfir að ég hlakka mjög til þeirrar umræðu.

Herra forseti. Málið snýst ekki um það hverjir eru lagðir að jöfnu í umræðum eða annars staðar í störfum hins háa Alþingis heldur vorum við að ræða um hagsmunaárekstra. Ég gerði athugasemd við það í vetur þegar í ljós kom að hv. þm. Ögmundur Jónasson ætlaði að bjóða sig fram til þings og vera jafnframt formaður BSRB vegna þess að ég tel að hann setjist þá beggja vegna borðsins sem hluti af löggjafanum sem setur lög og á hlut að kjarasamningum við opinbera starfsmenn. Það er hið háa Alþingi sem ákveður fjárveitingar.

Fyrir alla þjóðfélagsþegnana.

Ekki síst . . . 

Ekki samtal úr sal.

til þess að setja ríkinu fjárlög. Við setjum ríkinu fjárlög og þar með hvað varðar starfsmannafjölda og það erum við sem höfum fjárveitingavaldið. Ég tel að hv. þm. geti lent í hagsmunaárekstrum . . . 
            

Skýra þetta nánar.

Herra forseti. Það er greinilegt að það form sem við erum hér að ræða þetta mál undir dugar mér ekki til þess að svara þessum spurningum hv. þm. Ég er að sjálfsögðu reiðubúin til þess að ræða þetta við hann en það breytir ekki þeirri skoðun minni að hér er og getur iðulega verið um óeðlilegan hagsmunaárekstur að ræða þar sem menn sitja beggja vegna borðsins 

Þingmaðurinn er að ræða um fundarstjórn forseta.

Þingmaðurinn hefur að sjálfsögðu rétt til þess að sitja hér í sínu sæti og hafa skoðanir á öllum málum en hann verður auðvitað að meta það sjálfur hvenær hann telur að hann sé kominn í óeðlilega stöðu gagnvart því annars vegar að vera að ákveða fjárveitingar og setja lög og hins vegar að vera umbjóðandi stórra hagsmunasamtaka. Við höfum engar reglur um þetta. Það er alveg ljóst.

Er þá ekki mikill hagsmunaárekstur fyrir þingmenn Kvennalistans að vera konur?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson beindi nokkrum spurningum til mín sl. föstudag varðandi heilbrigðisþátt þess frv. sem hér er til umfjöllunar um breytingar á áfengislögum en hann var tímabundinn og þar með gat ég ekki svarað honum þá og er fyrst að svara honum nú. Það var ekki vegna þess að ég væri ekki tilbúin til þess þá heldur var hv. þm. mjög tímabundinn. Hans fyrirspurnir voru mjög í takt við það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson hafði spurt fyrr um daginn en greinilegt að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur misst af. Þannig að það sem ég segi nú er bein endurtekning á því sem ég sagði á föstudagsmorgun. Það er hárrétt sem kom fram hjá hv. þm. að samkvæmt lögum eru áfengisvarnir á sviði heilbrrn. og því mikilvægt að sá þáttur frv. komi inn í hv. heilbr.- og trn. Ég veit að allshn. mun taka því vel að senda þann hluta frv. til umfjöllunar þar. Það er mjög mikilvægt að mínum dómi að allt eftirlit sé gott með innflutningi og það mikilvægasta sem ég ætla að endurtaka aftur og aftur að aðgengi ungmenna að áfengi verði ekki greiðari eftir að þetta frv. verður að lögum. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson spurði einnig að því hvernig heilbrrn. hefði komið að þessu máli. Því er til að svara að við höfum fylgst grannt með því hvað hefur verið að gerast bæði í Svíþjóð og Noregi varðandi þessi mál. Norðmenn hafa verið að auka sitt eftirlit með reglugerðum og við munum fylgjast áfram með því hvernig þeim tekst til og fylgja í kjölfarið ef þeim vegnar vel í þeim málum. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir spurði nokkurra spurninga líka hér áðan, m.a. varðandi stefnu í áfengismálum. Því er til að svara að á þessu kjörtímabili verður lagt fram frv. um áfengis- og vímuefnavarnir. Heilbrrn. mun leggja sig fram við að hlaða þann varnargarð sem nauðsynlegur er til að magn áfengis í umferð aukist ekki. Og ég endurtek enn og aftur sérstaklega varðandi börn og ungmenni. Varðandi tóbaksvarnafrumvarpið, sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir spurði líka um, sem dagaði uppi á síðasta þingi, hvenær það verður lagt fram: Það verður lagt fram á haustþingi. Ég veit að það verður mikil umræða um það mál og það verður örugglega ekki afgreitt á þessu þingi þó það yrði lagt fram þannig að við teljum það rétt að leggja það fram á haustþingi. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir spurði einnig um smásölu á áfengi. Ég tel það rétt að smásala á áfengi sé óbreytt en ég segi, virðulegi forseti, ég deili áhyggjum mínum með þeim sem hafa áhyggjur af þeim vanda sem áfengisbölið er og ég tel það mjög mikilvægt að heilbrrn. sé mjög vel vakandi varðandi alla þá varnarmúra sem hægt er að hlaða í kringum þetta mál.

Forseti vill upplýsa, þar sem margar óskir hafa komið fram um að þessari umræðu verði ekki lokið hér í kvöld að hann verður við þeim óskum þannig að umræðunni lýkur ekki.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að koma hér og verða við þeirri ósk að reyna að veita svör við þeim fyrirspurnum sem ég bar fram. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að ég þurfti vegna sérstakra ástæðna að fara af fundi sl. föstudag, hálftíma áður en fundi lauk. Ég verð að segja það því miður að mér fannst tilraun hæstv. heilbrrh. --- og er nú mjög vont að á þeim örstutta tíma sem ég hef hér til að ræða við ráðherrann sé hann truflaður af öðrum þingmönnum --- mér fannst ekki koma fram svör af hálfu hæstv. ráðherra við því aðalatriði sem spurt var um. Það var sú spurning hvort heilbrrn. hefði fjallað um þær breytingar sem óhjákvæmilega verður að gera á eftirlitskerfinu með sölu á áfengi til vínveitingahúsa og hugsanlega einnig til einkaaðila í ljósi þeirra breytinga sem á að gera samkvæmt þessu frv. Það er alveg ljóst á grundvelli þeirra umræðna sem hér hafa farið fram og t.d. á grundvelli greinargerðar frá starfsfólki Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins að þegar veitingahúsin í landinu hætta að vera með sérmerktar flöskur til sölu þá opnast hér leiðir fyrir aðila sem selja brugg, smygl o.s.frv. að koma þeim varningi á framfæri við þá mörg hundruð aðila sem hér stunda veitingarekstur. Það var lykilspurningin sem ég bar hér fram í ýmsum liðum að það væri óhjákvæmilegt að breyta eftirlitskerfinu í landinu ef heilbrrn. ætlaði að uppfylla skyldur sínar samkvæmt lögum um áfengisvarnir á sviði heilbrigðismála. Síðan í öðru lagi sú spurning sem ráðherrann vék ekkert að en hefur komið fram enn frekar hér í dag að fyrirvarinn sem settur var af hálfu Íslands á sínum tíma í EES-samningnum var tengdur stefnumótun í heilbrigðismálum. Það kom ekki fram svar frá hæstv. ráðherra um að hvaða leyti heilbrrn. hefði út frá því sjónarmiði komið inn í umfjöllun utanrrn. og fjmrn. um þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég er alveg viss um það að hvernig sem ég mundi reyna að svara hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni þá yrði hann aldrei ánægður með svörin, þau yrðu aldrei fullnægjandi að hans mati þannig að þetta bara heiðarleg tilraun til þess að svara honum enn og einu sinni. Lykilinn í spurningum hans, segir hann, vera varðandi merkingar á áfengi. Ég vil svara því til að það er eitt af því sem við erum að ræða hvort sé ekki rétt og það er hægt með einfaldri reglugerð að merkja allt áfengi. Það er hægt að merkja áfengi sem fer til veitingahúsa o.s.frv. Það er hægt með einfaldri reglugerð. Varðandi heilbrigðisþáttinn enn og einu sinni þá er heilbrrn. að skoða öll þau atriði sem hv. þm. hefur verið að ræða hér um í dag að gæti komið til greina að hefðu alvöru í för með sér og við munum áfram gera það.

Virðulegi forseti. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðherra að ég taki ekki oft góð og gild svör sem koma frá hæstv. ráðherrum, það geri ég iðulega hér í þinginu. Ég vil gera það einnig nú gagnvart þessu síðasta svari hæstv. heilbrrh. Hæstv. heilbrrh. var að lýsa því yfir að ekki væri lokið þeirri vinnu í heilbrrn. hvernig ætti að breyta eftirlitinu eða tryggja það að þessi breyting sem í frv. felst leiddi ekki til aukinnar neyslu áfengis og breytingar samkvæmt gildandi háttum í þessum efnum. Það er afar mikilvægt að það komi hér fram nú við umræðuna að þessari vinnu er ólokið. Það er alveg rétt hjá hæstv. heilbrrh., það er hægt að setja ákvæði um að merkja flöskur. En hæstv. fjmrh. lýsti því hér yfir, og það felst í því frv. sem hann leggur hér fram og ætlast til þess að þingið samþykki, að það verði ekki gert. Það er einmitt þess vegna sem við hér mörg hver höfum verið að knýja á um að það fengjust svör í málinu. Ég held að ræða hæstv. heilbrrh. hér áðan sýni það rækilega að þetta mál kemur svo illa undirbúið til þingsins hvað varðar samræður milli ráðuneyta að það er óhjákvæmilegt að þingnefndir fjalli mjög ítarlega um málið. Ef hæstv. ráðherra er eitthvað leiður yfir því að þurfa að svara fyrirspurnum frá mér um þetta frv. þá vil ég beina því til hæstv. ráðherra að lesa ræðu þingmanns Framsfl. Jóns Helgasonar 8. des. 1994. Þar er fjöldinn allur af fyrirspurnum til ráðherra út af þessu máli betur orðaðar en ég hef gert hér. 

Virðulegi forseti. Ég man eftir þessari ræðu, hún var ágæt eins og svo margar ræður sem fyrrv. þingmaður Jón Helgason flutti hér. Það er algjör misskilningur hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni að mér þyki ekki gaman að svara honum. En ég veit að hann fær aldrei nóg af svörunum. Og af því að hv. þm. sagði hér áðan að það væri mikilvægt að þingnefndir fengju þetta mál til umfjöllunar þá er ég honum alveg hjartanlega sammála og það er auðvitað mikilvægast í þessu máli að menn hætti að ræða þau hér og sendi þau inn til þingnefndanna til þess að þingnefndirnar hafi tækifæri til að vinna þetta mál vel.