Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um nafnskírteini. Frumvarpið var unnið í samráði við Þjóðskrá Íslands. Tilgangur þess er að setja grundvöll fyrir útgáfu öruggra persónuskilríkja sem geta, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, einnig verið gild ferðaskilríki á Evrópska efnahagssvæðinu. Nafnskírteini sem nú eru gefin út uppfylla ekki alþjóðlegar kröfur til öruggra persónuskilríkja og eru því ekki nothæf utan landsteinanna auk þess sem þau þykja ekki lengur nægilega örugg til auðkenningar hér innan lands. Á hinn bóginn er í auknum mæli gerður áskilnaður um framvísun persónuskilríkja þegar sótt eru réttindi og þjónusta, en ljóst er að ekki njóta allir ökuréttinda eða eiga vegabréf, auk þess sem vegabréf þykja ekki hentug til daglegrar notkunar sem persónuskilríki. Það var því var ákveðið að ráðast í heildarendurskoðun á útgáfu íslensku nafnskírteinanna. Með frumvarpinu er ætlunin að útvega öllum sem þess óska lögleg skilríki í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. Með frumvarpinu er einnig ætlunin að nafnskírteini sem verða gefin út hér á landi uppfylli alþjóðlegar kröfur hverju sinni og með það fyrir augum er stefnt að því að nafnskírteini sem verða gefin út samkvæmt frumvarpinu uppfylli efniskröfur Evrópureglugerðar frá 2019 um aukið öryggi persónuskilríkja og dvalarleyfisskírteina. Reglugerðin hefur enn ekki verið tekin upp í EES-samninginn en fyrir liggja drög að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um upptöku hennar. Með hliðsjón af hraðri þróun í þá átt að persónuskilríki verði stafræn var leitast við að hafa ákvæði frumvarpsins eins hlutlaus og hægt er hvað varðar tækni og form og efni nafnskírteinanna, en þess í stað ráðgert að ráðherra setji reglugerð þar sem þessi atriði verða nánar útfærð. Nafnskírteinin ættu því að geta mætt alþjóðlegum kröfum á hverjum tíma án þess að til lagabreytingar þurfi að koma. Samkvæmt þessu er miðað við að unnt verði að gefa út stafræn skilríki á grundvelli laganna þegar fram líða stundir en með hliðsjón af kröfum fyrrnefndrar Evrópureglugerðar verða þau í formi plastkorta fyrst um sinn. Líklegt þykir að sér í lagi ungmenni og aðrir sem njóta ekki ökuréttinda kjósi að nota örugg og handhæg nafnskírteini til auðkenningar í daglegu lífi en ungmenni eru meðal þess hóps sem þarf í auknum mæli að framvísa persónuskilríkjum, t.d. við prófatöku í framhaldsskólum, þegar sótt er þjónusta sem miðast við tiltekinn aldur eða þegar gjaldskrá miðast við aldur. Þá þykir líklegt að einstaklingar sem ekki uppfylla lagaskilyrði til að fá útgefið vegabréf eða nafnskírteini sem telst gilt ferðaskilríki komi til með að geta nýtt sér nafnskírteini án ferðaréttinda til auðkenningar í daglegu lífi. Loks má gera ráð fyrir því að hópur fólks kjósi að nota handhæg nafnskírteini sem einnig teljast gild ferðaskilríki í stað vegabréfa á ferðalögum innan Evrópska efnahagssvæðisins. Um efni frumvarpsins skal í fyrsta lagi nefnt að lagt er til að allir íslenskir ríkisborgarar eigi rétt á að fá útgefið nafnskírteini og er það breyting frá gildandi lögum sem mæla fyrir um útgáfu til allra einstaklinga sem eru skráðir hér á landi og eru orðnir 14 ára. Eins og þegar hefur verið komið inn á þurfa ungmenni í auknum mæli á persónuskilríkjum að halda og er því lagt til að ekkert aldurstakmark verði á réttinum til nafnskírteina. Þá er gengið út frá því að aðrir EES-borgarar geti fengið sambærileg persónuskilríki gefin út í sínu heimalandi á grundvelli fyrrnefndrar Evrópureglugerðar og þykir eðlilegt að útgáfa persónuskilríkja til annarra erlendra ríkisborgara fari fram á grundvelli laga um útlendinga. Í öðru lagi er lagt til að gefin verði út tvenns konar nafnskírteini, með og án ferðaréttinda, og með því móti tryggt að fólk geti fengið öruggt persónuskilríki þótt það uppfylli ekki skilyrði laga til að fá gefin út ferðaskilríki. Í þriðja lagi er lagt til að Þjóðskrá Íslands verði áfram ábyrg fyrir útgáfu nafnskírteina. Stofnunin hefur nú þegar með höndum útgáfu nafnskírteina og vegabréfa. Þar er því fyrir hendi reynsla, þekking, kunnátta og tækjabúnaður til að annast skilríkjaútgáfu samkvæmt frumvarpinu með öruggum hætti. Í fjórða lagi er lagt til að lögfest verði heimild fyrir ráðherra að ákveða með reglugerð að andlitsmynd, fingraför og aðrar lífkennaupplýsingar fylgi umsókn um nafnskírteini. Einnig verði lögfest heimild fyrir Þjóðskrá Íslands að safna þessum upplýsingum og varðveita þær. Þar sem um er að ræða vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga eru einnig lagðar til tilteknar verndarráðstafanir vegna meðferðar þessara upplýsinga, t.d. að ýtrustu öryggiskrafna skuli gætt við varðveislu þeirra og að þær skuli ekki varðveittar lengur en þörf krefur miðað við tilgang varðveislu þeirra. Í fimmta lagi er lagt til það nýmæli að Þjóðskrá Íslands haldi sérstaka skrá sem almenningur getur flett upp í til að staðreyna gildi nafnskírteina við notkun þeirra, þ.e. fá annaðhvort jákvæða eða neikvæða svörun um gildi nafnskírteinis samkvæmt uppgefnu númeri. Loks eru í frumvarpinu ákvæði sem eru að mestu sambærileg ákvæðum gildandi vegabréfalaga. Þetta eru ákvæði sem lúta annars vegar að því að tryggja öryggi við útgáfu og notkun nafnskírteina og hins vegar að sjónarmiðum um refsivörslu. Enn fremur er mælt fyrir um að refsivert verði að ranglega afla sér eða barns nafnskírteinis eða að gera sér nafnskírteini að féþúfu. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu máli og fagna því mjög af því að ég tek undir það sem hæstv. ráðherra segir, að vegabréfin eru ekki mjög svo þjál í veski frá degi til dags og það eru jú ekki allir með ökuréttindi. Það er val hvers og eins að sækja sér einhver slík réttindi. Þess vegna er mjög brýnt að við komum þessu í lag. Mig langar að spyrja aðeins út í það sem kemur fram í 3. gr. frumvarpsins, að ráðherra geti ákveðið með reglugerð að andlitsmynd og fingraför umsækjanda, og eftir atvikum aðrar lífkennaupplýsingar hans, skuli fylgja umsókn um nafnskírteini. Mig langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvað það þýðir; aðrar lífkennaupplýsingar? Svo hjó ég eftir að hæstv. ráðherra - og sé auðvitað í þessu að þetta er eingöngu fyrir íslenska ríkisborgara. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra sagði að þau skírteini sem erlendir borgarar, sem hafa leyfi til dvalar hér á landi, fá alla jafna hjá stjórnvöldum komi þá þeim til handa. EES-borgarar eru með einhver annars konar skilríki sem eru svona EES-skilríki. Eru þau skírteini sem eru gefin út af útlendingayfirvöldum hér á landi sambærileg? Teljast þau fullnægjandi skilríki? Svo að lokum vil ég hrósa höfundum frumvarpsins fyrir að hafa farið í svokallað MÁP, eða mat á áhrifum á persónuvernd, í þessu frumvarpi. Það var einmitt mikið tekist á um það varðandi önnur frumvörp sem við höfum verið að fjalla um og ég held að það sé bara algerlega til fyrirmyndar að þetta sé gert með þessum hætti.

Virðulegi forseti. Ég hef svo sem ekki skilgreiningu á því sem hv. þingmaður spyr um, hvaða aðrar lífkennaupplýsingar gæti verið um að ræða en ég geri ráð fyrir því að það séu þá heimildir til að afla einhverrar staðfestingar á því að viðkomandi séu þeir sem þeir segjast vera ef það eru einhver vandamál í því. En ég get aflað upplýsinga um það hvað er verið að nálgast nánar þarna. Auðvitað kemur það til skoðunar hjá nefndinni. Ef ég skildi rétt hv. þingmann er verið að spyrja um hvort skilríki sem eru gefin er út í dag til útlendinga teljist fullnægjandi skilríki í samanburði við þessi nafnskírteini. Það má nú vera að það verði einhver munur á þeim en auðvitað er hér verið að tala um skilríki sem allir íslenskir ríkisborgarar geta fengið og eru þá hugsuð sem skilríki að þessum aðgangi sem við þurfum orðið í dag, bara í okkar daglega lífi. Þetta hefur verið nefnt við mig í þessu samhengi. Þetta er eitthvað sem ég myndi biðja nefndina kannski að skoða alveg sérstaklega í málsmeðferð á þessu máli, hvernig við getum mögulega mætt þeirri þróun gagnvart þeim aðilum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Við munum þá fara í það í nefndinni að skoða hvort tveggja, hvaða aðrar lífkennaupplýsingar um er að ræða, því að það er auðvitað líka verið að veita heimild fyrir geymslu slíkra upplýsinga. Ég held að við hljótum að gera þá kröfu að löggjafinn viti aðeins um hvað rætt er þegar um er að ræða mögulega viðkvæmar persónuupplýsingar, að við séum ekki að gefa alveg opinn tékka til ráðherra hverju sinni um útgáfu reglugerðar um hvaða lífkennaupplýsingar það séu sem afla megi. Aðeins varðandi hitt líka. Af því að nú lifum við á slíkri tækniöld að það er nánast hvað sem er sem hægt er að rúma í einu svona korti þá held ég að það væri hægðarleikur að samræma þessi kort þannig að þau veiti viðlíka vernd, þ.e. kortin sem gefin er út af útlendingayfirvöldum og þessi nafnskírteini, þannig að þegar þú framvísar þeim þá telst það fullnægjandi sönnun á tilvist þinni og tilveru. Það er auðvelt að koma því fyrir þannig að þú hafir ekki alveg sama aðgang og allir ríkisborgarar, getir ekki kosið og þess háttar eða ferðast um öll heimsins lönd. Þú þarft til þess vegabréf. Ég held að við hljótum að geta einhvern veginn tryggt að allir sitji við sama borð varðandi framvísun skilríkja. Við vitum jú að hluti þeirra borgara sem hér eru af erlendum uppruna, þótt lítill hluti sé, agnarsmár hluti, á t.d. ekki ferðaskilríki og getur þess vegna ekki notað einhver önnur skilríki til að sanna deili á sér.

Virðulegur forseti. Já, ég tek undir það. Ég held að með nútímatækni og þeirri hröðu þróun sem er að eiga sér stað þá eigi einhver slík útfærsla eins og hv. þingmaður kemur hér inn á að geta verið útfærð. Það er líka alveg ljóst í huga okkar að við teljum að innan ekki langs tíma þá verði þetta orðið meira og minna rafræn skilríki og það er þá hægt að samræma það með sama hætti og hvaða aðgang þau veita hverju sinni. Það er alveg hægt að taka undir það að við þurfum að gera mjög ríkar kröfur til viðkvæmra upplýsinga. Það er reyndar engin hætta á öðru en að ráðuneyti og ráðherra gæti þess í hvívetna við útgáfu reglugerðar að slíkt samræmist öllum persónuverndarlögum og því umhverfi sem er orðið mjög strangt hjá okkur en við þurfum líka að beita öllum úrræðum í nútímaveröldinni til að tryggja að ekki sé verið að misnota skilríki sem þessi. Það er það öryggisatriði sem við þurfum að hafa ríkulega í huga líka.

Frú forseti. Í greinargerð með frumvarpinu segir varðandi nafnskírteini sem gefin eru út til erlendra ríkisborgara sem dveljast hér á landi að þau skuli áfram útgefin af Útlendingastofnun, sem sagt ekki af hálfu Þjóðskrár. Samkvæmt greinargerðinni þá er ástæðan fyrir þessu sú að sérstök sjónarmið gildi um erlenda ríkisborgara sem dvelja hér á landi, meðal annars við að staðfesta að persónuupplýsingar þeirra séu réttar. Hér erum við að tala um ferðaskilríki og dvalarskírteini sem jafnan líka geta veitt möguleika til ferðalaga og annað slíkt og mögulega annars konar nafnskírteini þegar fram líða stundir. Það sem ég velti fyrir mér er hver raunverulegu rökin eru fyrir því að Útlendingastofnun sjái um útgáfu þessara skírteina en að þau séu ekki einfaldlega í nákvæmlega sama ferli og skírteini sem gefin eru út fyrir íslenska borgara. Ég veit ekki betur en að það sé mikil sérþekking hjá þeim sem eru að gera þessi skírteini og gefa þau út fyrir Íslendinga, að það sé mikil sérþekking við staðfestingu persónuupplýsinga við yfirferð gagna sem staðfesta það. Þannig að fyrri spurningin mín er: Hver er ástæðan fyrir því að það er talið rétt að aðskilja þetta svona? Rökin sem koma fram í greinargerðinni virðast ekki alla vega tæmandi. Þau útskýra það ekki nákvæmlega. Svo langaði mig að spyrja líka hvort hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að það verði áframhaldandi viðvarandi vandamál að Útlendingastofnun geti ekki gefið út dvalar- og ferðaskírteini fyrir útlendinga vegna þess að þau eigi ekki til plastkortin. Þetta er vandamál sem hefur verið viðvarandi síðustu ár og augljóst að útgáfa þessara skírteina er ekki í neinum forgangi hjá stofnuninni. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi í hyggju að bæta eitthvað úr þessu.

Virðulegur forseti. Ég gerir ráð fyrir því að ástæðan fyrir því að Útlendingastofnun sé falið þetta hlutverk að gefa út skírteini til þeirra sem eru í þeirri stöðu að vera með sín mál fyrir Útlendingastofnun, að það sé gert hreinlega til einföldunar fyrir þá aðila þannig að þeir þurfi ekki að fara á marga staði til að sinna sínum málum heldur sé best fyrir þá að geta sótt sína þjónustu varðandi sínar umsóknir um dvöl eða í framtíðinni einnig atvinnuleyfi. Eins og fram hefur komið stendur til að breyta því. Og eins ef menn eru að leita eftir vernd og þurfa að fá einhver skilríki, að þá sé það bara til einföldunar fyrir þá aðila að geta sótt þetta allt á eina stofnun. Ég bara þekki ekki þetta sem hv. þingmaður spyr um varðandi plastkortin. Ég skal bara að kynna mér það. Mér var ekki kunnugt um að það væri einhver skortur á slíku. En það er sjálfsagt að skoða það.

Frú forseti. Hér er verið að leiðrétta ákveðinn misskilning. Fyrir fólk sem er með umsókn sína í ferli hjá Útlendingastofnun eru gefin út frekar einföld kort sem eru ekki í rauninni gild skilríki heldur eingöngu til þess að fólk hafi einhver skilríki því það hefur oft engin. Þau eru ekki af sömu gæðum og uppbyggingu og kannski nafnskírteini og dvalarleyfisskírteini. Þegar fólk er komið með dvalarleyfi á Íslandi þá skráist það í Þjóðskrá. Þá þarf það að fara til Þjóðskrár og þarf að eiga samskipti við Þjóðskrá eins og allir aðrir sem búa hér á landi þannig að það stenst heldur ekki að ástæðan fyrir þessum aðskilnaði sé sú að fólk eigi bara að leita á einn stað heldur einmitt þvert á móti. Í rauninni gerir þetta það að verkum að fólk, þrátt fyrir að það sé búið að eiga sín samskipti við Útlendingastofnun, þá þarf að halda þeim þarna áfram varðandi þessi skírteini og ég get ekki séð annað en að þetta sé til trafala í rauninni fyrir viðkomandi og jafnvel fyrir stjórnsýsluna sjálfa. En mér heyrist svo sem á hæstv. ráðherra að hann sé kannski ekki alveg með svörin á reiðum höndum hver ástæðan fyrir þessum aðskilnaði er. En ég ætla að freista þess að sjá hvort hann hafi einhverjar frekari hugmyndir um það hver gæti verið ástæðan og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að ætla að kanna þetta með lagerinn af kortum hjá Útlendingastofnun sem ítrekað tæmist. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að sýna þessu áhuga og vildi bara vekja athygli á þessu.

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan þá tel ég að þetta hafi verið sjónarmiðið sem kannski ræður ferð í þessari tillögu um að þetta sé skuli vera áfram útgefið af Útlendingastofnun. Ég hvet þá bara nefndina sem ég trúi að hv. þingmaður sitji í til þess að skoða þetta nánar. Ég held að það sé sjálfsagt að reyna að leita einföldustu leiðarinnar í þessu eins og öllu öðru og ástæðulaust í öllum önnunum að vera að óþörfu, ef menn telja það, að bæta verkefnum á Útlendingastofnun. Þar er í mörg horn að líta eins og við þekkjum. Það kemur þá bara í ljós við málsmeðferðina hvort menn telji aðra tilhögun betri í þeim efnum.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að fylgja þessu frumvarpi úr hlaði. Ég verð að segja að mér hugnast það bara vel að nafnskírteini verði að alvöru fullburða skírteinum í nútímasamfélagi því það er rétt sem hefur komið hér fram að það er ekki handhægt að vera alltaf með vegabréf á sér og ekki hafa öll ökuskírteini. Mig langar hins vegar að draga nokkur atriði fram sem mér þykir mikilvægt að allsherjar- og menntamálanefnd með liðsinni ráðherra hæstv. og ráðuneytisins finni út úr og skýri. Það er lykilatriði í frumvarpinu sem miðar að því að gera nafnskírteini að alþjóðlegum skilríkjum, að þau verði fyrir íslenska ríkisborgara en eins og staðan er núna þá geta erlendir ríkisborgarar fengið þau eftir tveggja ára búsetu, að mér skilst, og jafnvel örlítið fyrr með sérstökum undanþágum. Nafnskírteinin skipta þar máli vegna þess að í dag eru þau meðal þeirra skilríkja sem gefa rétt til rafrænna skilríkja, þ.e. vegabréf, ökuskírteini og nafnskírteini. Með hverju árinu verður erfiðara að lifa á Íslandi án þess að vera með rafræn skilríki og þau eru mikilvæg í samskiptum við skólakerfið, félagsþjónustu, skattyfirvöld, heilbrigðiskerfið, bankakerfið. Við þekkjum þetta öll hversu mikið við notum rafrænu skilríkin okkar. Fólk sem hefur komið hingað sem hælisleitendur er oft vegabréfslaust eða með útrunninn vegabréf og hefur ekki tækifæri eða möguleika á að endurnýja þau. Ökuskírteini hafa augljóslega ekki allir. En það eru dæmi um að fólk verði sér úti um ökuréttindi með ærinni fyrirhöfn til að eignast ökuskírteini gagngert til þess að geta fengið rafræn skilríki. Með því að gera þessa breytingu á nafnskírteinunum þannig að þau verði fyrir íslenska ríkisborgara, og ég skil rökin sem hæstv. ráðherra hefur fært fyrir því, er hins vegar verið að gera ákveðnum hópi erfitt að fá skilríki sem þau geta notað og þar með rafræn skilríki. Þetta veldur augljóslega þessum einstaklingum vandræðum og vinnur líka gegn þeirri stefnu stjórnvalda að fólk noti rafrænar lausnir og rafræn skilríki. Fyrir einhverjum misserum var lögð fram eða boðuð reglugerðarbreyting. Hún var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda. Ég held það hafi verið hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sem lagði hana fram. Hún gerði ráð fyrir því að skilríki þau um landvistarleyfi sem Útlendingastofnunin gefur út veiti rétt til rafrænna skilríkja. Eftir því sem ég kemst best næst þá hefur þessi reglugerð ekki verið sett og því er ekki enn þá búið að opna fyrir þann möguleika að skírteini Útlendingastofnunar veiti rétt til rafrænna skilríkja og því þurfa sum að nota nafnskírteinin til þess, eins og ég hef rakið, að fá rafrænu skilríkin. Mér finnst mikilvægt að það verði gengið frá því áður en þetta frumvarp verður samþykkt hér að tryggja það að þau sem ekki hafa neins konar önnur skilríki geti fengið aðgang að rafrænum skilríkjum því líkt og ég hef rakið þá þarf það til þess að fúnkera í íslensku samhengi. Kannski er einfaldasta leiðin að samþykkja þessa tillögu að reglugerð sem kynnt var í samráðsgátt stjórnvalda. Ef til vill er einhver önnur leið heppilegri. En ég vildi leggja þetta hér inn í umræðuna og beina því til allsherjar- og menntamálanefndar og hæstv. ráðherra og hans ráðuneytis að finna lausn á þessu svo að við getum samþykkt þetta frumvarp hér síðar í vor.

Frú forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd fimm ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar frá árunum 2021 og 2022 um breytingar á IX., X. og XI. viðauka og bókun 37 við EES-samninginn. Ég ætla að fara í nokkrum orðum um hverja ákvörðun fyrir sig. Í fyrsta lagi ákvörðun nr. 59/2021. Með henni er tekin inn í EES-samninginn tilskipun um aðgengi vefsetra opinberra aðila og smáforrita þeirra fyrir fartæki. Tilskipunin mælir fyrir um samræmdar lágmarksreglur um aðgengi að opinberum vefjum, einkum fyrir fatlað fólk. Aðgengisstefna fyrir opinbera vefi sem ríkisstjórn Íslands samþykkti í maí 2012 tekur mið af sambærilegum kröfum. Gert er ráð fyrir að tilskipunin verði innleidd með frumvarpi til laga um högun upplýsingatækni í rekstri ríkisins, sem fjármála- og efnahagsráðherra mun væntanlega leggja fram á 154. löggjafarþingi. Einnig er til skoðunar hvort gerðin verði innleidd með sérlögum. Í öðru lagi er tekin fyrir ákvörðun nr. 145/2022. Hún fellir inn í EES-samninginn tilskipun um breytingu á eldri reglum á sviði fjármálaþjónustu sem þegar hafa verið teknar upp í samninginn. Tilskipunin er hluti af viðbrögðum Evrópu við fjármálakreppunni. Veigamestu breytingarnar lúta að reglum um lágmarkskröfu um eiginfjárgrunn og hæfar skuldbindingar lánastofnana og verðbréfafyrirtækja, svokallaðar MREL-kröfur. Fjármála- og efnahagsráðherra mun leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja, nr. 70/2020, á yfirstandandi löggjafarþingi sem innleiðir tilskipunina. Í þriðja lagi eru, með ákvörðun nr. 329/2022, felldar inn í EES-samninginn tvær gerðir sem einnig breyta eldri reglum á sviði fjármálaþjónustu sem eru hluti af samningnum. Breytingarnar eru ívilnandi á þann hátt að upplýsingagjöf sjóða til almennra fjárfesta áður en þeir fjárfesta í sjóðunum er einfölduð, þannig að komist sé hjá tvítekningu upplýsinga. Þegar hafa verið gerðar lagabreytingar til innleiðingar reglugerðinni og tilskipuninni í íslenskan rétt. Í fjórða lagi fellir ákvörðun nr. 333/2022 inn í EES-samninginn reglugerð um að koma á miðlægri evrópskri þjónustugátt. Gáttin auðveldar öllum sem hafa áhuga á að búa, starfa eða stunda viðskipti í öðru EES-ríki að finna upplýsingar um reglur og afgreiðsluferla mála í hverju landi. Einnig er þeim gert auðveldara að fá aðstoð við og aðgang að stafrænum þjónustuferlum í öðrum EES-ríkjum í gegnum samhæft notendavænt viðmót á tungumáli sem þeir geta skilið. Frumvarp fjármála- og efnahagsráðherra um upplýsingatækni í rekstri ríkisins, sem ég minntist á áðan, mun væntanlega innleiða þessa reglugerð en einnig er til skoðunar hvort gerðin verði innleidd með sérlögum. Að lokum er það ákvörðun nr. 337/2022, sem tekur upp í EES-samninginn tilskipun sem gerir breytingar á reglum á sviði hljóð- og myndmiðlunar. Helstu breytingarnar eru að svokallaðar mynddeiliveitur munu falla að hluta til undir gildissvið tilskipunarinnar. Til skýringar, með leyfi forseta, þá kallast mynddeiliveitur á ensku „video sharing platforms“. Einnig eru ítarlegri ákvæði sett um staðfestu fjölmiðla og auknar kröfur gerðar um framboð á evrópsku efni þar sem miðlað er efni eftir pöntun. Þá er gert ráð fyrir að efni tilskipunarinnar verði innleitt með breytingum á lögum nr. 38/2011, um fjölmiðla, og mun menningar- og viðskiptaráðherra leggja fram frumvarp þar að lútandi á yfirstandandi löggjafarþingi. Frú forseti. Haft var samráð við viðeigandi þingnefndir Alþingis vegna upptöku umræddra gerða í samninginn sem gerðu ekki athugasemdir við upptöku þeirra á þann hátt sem tilgreint er í þingsályktunartillögunni. Nánari upplýsingar m.a. um áhrif innleiðingar gerðanna og kostnaði sem af henni hlýst má finna í meðfylgjandi tillögu til þingsályktunar. Ég legg til að þegar umræðu þessari lýkur verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Forseti. Varðandi ákvörðun nr. 337/2022 um rafræn fjarskipti, hljóð- og myndmiðlun og upplýsingasamfélagið eru þó nokkur eftirlitsákvæði. Það er tiltölulega ógreinilegt í greinargerðinni og rauninni í tilskipuninni þegar maður rennir yfir hana hvað verið er að gera nákvæmlega og hvernig er verið að leggja til að eftirlitið eigi að líta út. Umræðan eins og hún var í ESB snerist dálítið um að það væri verið að setja ákveðinn eftirlitsbúnað til sjálfvirkrar vöktunar á netsamskipti. Það er pínu ógreinilegt akkúrat hérna nákvæmlega hvaða aðili ber ábyrgð á slíkri sjálfvirkri vöktun, hvort það séu þessi fjölmiðlunarfyrirtæki eða mynddeiliveitur eða hvort það séu í rauninni þau sem hafa tæknina til slíkrar miðlunar, sem eru bara Síminn og Vodafone og öll þessi internetþjónustufyrirtæki sem eru einnig með slíkar deiliveitur sjálf. Ef það er málið þá erum við komin með sjálfvirka vöktun á allri netumferð sem á að flagga ákveðnum atriðum eins og t.d. barnaklámi. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé sama tilraun til að vakta netumferð og hefur verið áður reynd en núna bara í skálkaskjóli þess að það eigi að vernda fólk fyrir barnaklámi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar og vildi að ég gæti svarað alveg skýrt. En ég myndi halda að það sé talsvert svigrúm eða engin ein algjör leið heldur einhver valkostur á milli leiða hvernig þessu eftirliti er háttað sem myndi þá birtast í frumvarpi menningar- og viðskiptaráðherra. Ég nefni það þó hér, í ljósi þess sem hv. þingmaður nefnir - ég get ekki sagt til um hvort fullt tilefni sé til áhyggna hans eða hvort svörin séu til, ég vildi að ég hefði svörin ef þau eru til - að ef slíkt eftirlit er þarna undirliggjandi, sérstaklega ef það er ekki sagt upphátt, ef það er meira en sagt er frá og jafnvel þótt svo sé og ef það er sagt frá, þá hvet ég nefndina til að skoða það vel, bæði þá nefnd sem fjallar um þessa tillögu en svo að sjálfsögðu líka nefndina sem fjallar um frumvarpið þegar þar að kemur. Mín persónulega skoðun er sú að ef fullt tilefni er til þess að hafa áhyggjur af því sem hv. þingmaður nefnir þá deili ég þeim áhyggjum og tel okkur þurfa að fara mjög varlega í því að vera með eitthvert eftirlit umfram það sem þarf og einhvers konar allsherjareftirlit til að skanna eitthvað sem við öll erum sammála um að vilja ná tökum á og ekki eigi að vera til staðar. Þá geti það ekki verið þannig að tilgangurinn helgi meðalið og að öll netumferð sé vöktuð. Ég persónulega mundi hafa mjög sterka skoðun á því ef svo er. Ég vænti þess að nefndirnar muni skoða það vel og ef við getum einhvern vegin orðið að liði þá er það sjálfsagt, sú sem hér stendur eða utanríkisráðuneyti. En það er væntanlega líka að hluta til í höndum fagráðuneytis.

Forseti. Í samskiptum okkar við pírata sem hafa verið á Evrópuþinginu er þessi innleiðing mun valkvæðari heldur en sú innleiðing sem er verið að vinna í akkúrat núna, þar sem á að bæta við skyldu. Þetta er svona þrep eða skref í áttina að því sem nú er verið að vinna innan Evrópuþingsins og á að gera að skyldu. Þetta eru alla vega þær áhyggjur sem píratar úti í Evrópu og græningjar þarna hafa haft en hafa einhvern veginn fengið rosalega lítinn hljómgrunn gagnvart því sem hæstv. ráðherra var að minnast á áðan og ég fagna gríðarlega í umræðu um þetta mál. Ég held að við þurfum að passa einmitt vel upp á þetta, mín vegna, ef það verður að einhvers konar skyldu að setja netvöktunarbúnað á alla netumferð enda er sú netumferð sem á að finna með slíkum vöktunarbúnaði hvort eð er yfirleitt dulkóðuð og finnst ekki. Þá skilar það ekki tilætluðum árangri nema að þá verða eftirlitstæki fyrir allt annað sem er ódulkóðað, sem eru bara almenn samskipti. Það er bara eins og að opna bréf sem allir kannast við að er ekki ásættanlegt, að hið opinbera eða einhverjir einkaaðilar séu í rauninni milligönguaðilar og skanni og opni bréf sem fólk sendir á milli sín. Ég fagna því þessari hvatningu ráðherra til nefndarinnar mjög mikið.

Ég nefni það að í ljósi þess að ekki er búið að leggja fram innleiðingarfrumvarpið að þá á það eftir að fara í ferli og inn á samráðsgátt og hægt að gera þá athugasemdir ef tilefni er til, sem ég hef ekki upplýsingar um hvort er til staðar eða ekki. Eins og segir í greinargerð með innleiðingarfrumvarpi þá gæti, eins og ég skil þetta, framkvæmdin verið til dæmis á þá leið að áður en efni spilast sem merkt hefur verið fyrir til dæmis aldurinn 18 ára eða eldri, þá opnast gluggi sem varar við því að efnið gæti innihaldið ofbeldi eða annað sem á við eða sé ekki ætlað að notendum undir 18 ára aldri eða 12 ára aldri eftir því sem við á og notendur eru beðnir um að setja inn fæðingarár til staðfestingar á aldri sínum. Þarna er auðvitað ákveðið jafnvægi sem þarf að ná og vissulega skiptar skoðanir um það hversu langt eigi að ganga til að vernda börn fyrir, auðvitað á stundum, viðbjóðslegu efni á netinu án þess að sleppa því lausu að hver og einn frjáls einstaklingur sé vaktaður með allt sem viðkomandi gerir á netinu, sem verður auðvitað sífellt meira, hvort sem það er í raun opinbert eftirlit eða eftirlit sem einkafyrirtæki með sínum búnaði eða skyldu til að setja upp búnað sé gert að stunda. Ég hvet hv. þingmann og aðra til að vakta það og fylgjast með því þegar frumvarp ráðherra kemur á samráðsgátt. Mögulega verður þá tilefni til að ræða það hér hversu langt er hægt að ganga í að réttlæta ákveðið aukið eftirlitshlutverk einkaaðila eða hins opinbera á netumferð í þeim tilgangi að vernda börn. Mér finnst almennt mikilvægt og heilbrigt að hafa varann á því og ganga ekki of langt í þeim efnum.

Forseti. Eins og ég fór yfir í andsvari við ráðherra þá er þarna ein innleiðing sem alla vega hefur verið vakin athygli á í Evrópu að geti náð inn á þennan vettvang sem er í raun bara allsherjareftirlit með netsamskiptum allra undir því yfirskyni að ná efni sem á ekki að berast til barna. Það er ágætismarkmið út af fyrir sig. En spurningin er hvort tilgangurinn helgi meðalið, hvort þær aðferðir sem reynt er að grípa til séu réttlætanlegar út frá því sem á að gera, hvort það sé hægt að gera eitthvað annað sem er ekki eins mögulegt inngrip í almenna friðhelgi fólks. Umfjöllunin í Evrópusambandinu beindist að þessu, að þarna væri ákveðin vöktun á nettraffík hjá fjarskiptafyrirtækjum sem þessi tilskipun nær yfir. Eins og er sagt í greinargerð: „Bein áhrif á fjölmiðla og fjölmiðlaveitur eru þau að gerðar verða ríkari kröfur til þeirra um að tryggja vernd barna gegn efni sem getur haft skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðislegan þroska þeirra.“ Þetta er mjög víðtækt. Ef það er eins og hæstv. ráðherra segir, að það komi upp viðvörunargluggi þar sem fólk þarf að staðfesta aldur sinn o.s.frv., þá þarf einhvern veginn að vekja upp þann glugga og það er gert á nokkra vegu. Það er hægt að gera það handvirkt með því að fólk sé að skoða og vakta það efni sem birtist á þessari veitu, segjum bara á YouTube eða einhverju því um líku. En magnið þar og bara almennt séð í netheimum gerir það að verkum að það er ekki mannlegur möguleiki að fara handvirkt yfir allt efni sem þar birtist. Því er gerð sjálfkrafa skönnun á því hvaða efni er að fara manna á milli, hvort sem viðkoman sé vefsíða eða eitthvað annað, app eða hvað það er. Vandinn þar er sá að mjög mörg forrit og velflest í rauninni sem fjalla um einhvers konar samskipti manna á milli eru með innbyggða dulkóðun til að koma í veg fyrir að fólk sé að njósna um samskipti þess á milli. Þá dettur mér í hug tillaga fyrrum innanríkisráðherra, Ögmundar Jónassonar, um að banna einfaldlega dulkóðun. Ég ætla ekki alveg að fara þangað og lýsa því hversu galin hugmynd það er með tilliti til nauðsynjar þess að geta verið með örugg samskipti, fjarskiptasamskipti, svo sem bankastarfsemi og svo er það lögreglan sem á í öruggum samskiptum sín á milli. Eiga yfirvöld bara að hafa einkaaðgang að dulkóðun? Það getur ekki gerst því í rauninni getur hver sem er búið til dulkóðunaraðferð sjálfur. Þetta er ómöguleg hugmynd. Við skulum bara setja hana algjörlega til hliðar. Það er ekki hugmynd sem nokkrum ætti að detta í hug að brydda upp á. Raunveruleikinn er sá að dulkóðun er hluti af okkar samskiptamöguleikum. Það þýðir að ef það á að skanna samskipti fólks þá þarf að afkóða samskiptin sem er ekki hægt nema að lyklum að því sé deilt með þeim sem eru að skanna umferðina, sem er annað brjálæði sem við skulum ekki fara út í því það býður upp á að allir geti gert það, með smá flækjum. Það þýðir þá að allt sem á að finna, sem er einmitt óæskilegt fyrir börn, sem er markmiðið með þessu, finnst aldrei því að fólk sem er að stunda dreifingu á slíku efni er að vinna með það innan dulkóðaðra samskipta. Hverjir eru þá eftir? Allir hinir sem eru þá skannaðir og fylgst með en sem eru ekki að deila svona efni. En það er samt sjálfkrafa verið að skanna þá og þá er svo stutt skref, þetta er svona fóturinn í hurðina, á sjálfkrafa vöktun á almannasamskiptum. Þar sem það væri nú hægt, fyrst það er búið að ná utan um barnaníðingsefni, þá skulum við fara að skanna gagnvart öllu sem mögulega gæti verið ólöglegt. Næst er tekin hryðjuverkastarfsemi, svo áform um eiturlyfjasölu o.s.frv. og alltaf smám saman unnið á þetta. Ég veit að þetta er svona blauta brekkan, „slippery slope“, þýðing á því, með leyfi forseta. Það er ekkert sjálfgefið að slíkt gerist. En freistnivandinn er þarna til staðar og hann stendur og fellur með spurningunni um friðhelgi einkalífsins. Þegar við veitum svona óheftan aðgang að allri netumferð án úrskurðar dómara, án tilefnis, þá erum við komin á slóðir þar sem við ættum að fara varlega. Þau aðvörunarorð sem okkur berast til eyrna gagnvart þessari tilskipun eru síðan aðallega vegna annarrar tilskipunar sem er í vinnslu í Evrópusambandinu og er búist við að verði samþykkt í ár. Hérna í þessu virðist vera vægari útfærsla nokkurn veginn en síðan skyldaða útfærslan þegar búið er að koma fólki á bragðið því þá verði auðveldara að gleypa meðalið í kjölfarið. Þetta ættum tvímælalaust að vakta. Ef þetta er stefnan sem Evrópusambandið er í og innleiðingarferli EES þá er þetta eitt og sér að mínu mati tilefni til þess að segja bara bless.

Frú forseti. Við erum hérna að ræða mál sem sannarlega hefur göfugan tilgang og markmið. Yfirlýst markmið þess er að stöðva framleiðslu og dreifingu barnakláms með því að ná vondu körlunum, eins og við leyfum okkur að orða það. En vandinn er sá að þessar hugmyndir og þessar tillögur eru kannski ekki alveg í samræmi við raunveruleikann. Það sem gerist nefnilega í reynd, og þetta er eitthvað sem við vitum bæði af reynslu og vegna þess að tækniklárt fólk er búið að útskýra fyrir okkur sem erum það síður hvernig þetta mun virka, er að það er aðallega verið að vakta efni sem er ekki dulkóðað. Forrit sem óprúttnir aðilar nota, svo sem Signal og Telegram, eru ekki vöktuð því það er ekki hægt eða svo gott sem ómögulegt. Þannig að raunveruleikinn verður sá að í rauninni geta óprúttnir aðilar haldið áfram að stunda sína starfsemi en hins vegar verða innleiddar gríðarlega miklar njósnir um venjulegt fólk. Þetta snýst um að flagga þetta svokallaða óæskilega efni fyrir börn, vernda börn og finna þá sem vilja brjóta á börnum, barnaníðinga. Í greinargerðinni segir m.a., með leyfi forseta: „Bein áhrif á fjölmiðla og fjölmiðlaveitur eru þau að gerðar verða ríkari kröfur til þeirra um að tryggja vernd barna gegn efni sem getur haft skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðislegan þroska þeirra.“ Þessar reglur eru valkvæðar en framkvæmdastjórn ESB, eins og hefur komið hér fram, stefnir að því að gera þessar reglur að skyldu með næstu innleiðingu. Við erum aðeins á eftir hér eins og vanalega. En það er kannski ekki aðalatriðið þar sem prinsippið er það sama. Þetta snýst um það að fjarskiptafyrirtækjum verði gert skylt að vakta netnotkun notenda, spjallforrit, ský eða geymslusvæði, tölvupósta og önnur samskipti til að flagga mögulegt barnaníðsefni. Fólk sem er vaktað og flaggað fær ekki að vita af því. Það sem er kannski áhugavert og hefur einmitt verið komið inn á hérna er að samkvæmt nýlegri evrópskri könnun er meiri hluti barna á þessum unglingsaldri, 13–17 ára, andvígur þessari vöktun. Og það sem kannski er mest sláandi, og ég biðla til hæstv. ráðherra að hafa í huga og að við öll gerum okkur grein fyrir, er að það kemur fram í þessari könnun að 80% þessara barna myndu veigra sér við að taka þátt í pólitík eða öðrum aktífisma eða að kanna eigin hinseginleika ef öll samskipti þeirra og netnotkun er vöktuð. Þetta hefur afleiðingar sem við ætlum okkur alls ekki að verði. Við erum að setja reglur sem vekja upp ótta og óhug meðal þeirra einstaklinga sem þeim er ætlað að vernda. Þá veltir maður einmitt fyrir sér hvernig hagsmunamatið er. Það er verið að fórna mjög ríkum og mikilvægum hagsmunum sem eru friðhelgi einkalífsins fyrir - og þetta er kannski aðalatriðið - lítinn ef einhvern ávinning. Við sjáum hérna á dagskránni einhverjar ákvarðanir og tilskipanir og reglugerðir sem við ætlum að innleiða og ég er ekkert viss um að það veki áhuga þingmanna sem kannski vita ekki um hvað málið snýst. En það sem við erum að tala um hérna eru grundvallarspurningar. Þetta er vissulega innleiðing á reglum sem okkur ber að innleiða enda er þessi umræða líka að eiga sér stað í Evrópu. Við erum ekki ein hérna, ég og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, að vekja upp þessar áhyggjur heldur eru þetta mjög umdeildar reglugerðir, þetta er mjög hættuleg þróun. Við þurfum að taka djúpa lýðræðislega umræðu um þetta, hvernig við viljum hafa þetta, vegna þeirrar þróunar sem er í rauninni í öllu, í lýðræðisríkjum, af ýmsum ástæðum. Það eru náttúrlega ýmsar ógnir sem steðja að okkar samfélagi í dag. En það er alltaf þetta jafnvægi á milli öryggis og afbrotavarna og annars og síðan frelsis og réttar borgaranna á friðhelgi vegna þess að við vitum það líka að ríkar heimildir er hægt að misnota og þær eru misnotaðar. Við höfum enga ástæðu til að treysta því fullkomlega að þær verði ekki misnotaðar hér líkt og gengur og gerist annars staðar. Þannig að við þurfum að taka þessa umræðu og við þurfum að vera meðvituð um hvað er í gangi hérna. Af þeim fjölda þingmanna sem situr í þingsalnum akkúrat núna þá met ég það svo að það sé talsvert stór hluti þingmanna sem geri sér ekki grein fyrir því hvað er í gangi hér þar sem ég hef trú á því að margir myndu vilja annars skerast í leikinn í þessari umræðu. Það var ekki fleira sem ég ætlaði að nefna á þessu stigi málsins. Þetta á náttúrlega eftir að koma aftur til umræðu í þinginu. En ég biðla til hæstv. ráðherra að hafa þessi sjónarmið í huga og að við séum meðvituð um það líka að við séum ekki að ganga lengra en þörf krefur til að vernda þá hagsmuni sem okkur sannarlega ber skylda til að vernda.

Forseti. Undanfarið hafa komið upp mörg dæmi sem sýna að ekki er hugað nægilega að velferð dýra sem haldin eru eða veidd hér á landi. Þar má einna helst nefna nokkur ljót mál sem hafa komið upp við blóðmerahald og hvalveiðar þar sem gögn sýna að dýrin hafa þjáðst að óþörfu. Það er ljóst að eftirliti er verulega ábótavant og valdheimildir til að grípa inn í ekki nægjanlega sterkar. Eftirlit og úrskurðarvald eru á sömu hendi í málaflokknum sem dregur úr nauðsynlegu aðhaldi. Þá fara hagsmunir í matvælamálum og dýravernd ekki alltaf saman og skapast hættulegt ójafnvægi þegar annar málaflokkurinn er látinn vega þyngra en hinn. Með tillögu þessari er lagt til að eftirlit með velferð dýra verði fært til sjálfstæðs dýravelferðarsviðs sem getur sinnt yfirumsjón og samræmingu á meðan Matvælastofnun eða annar aðili sér um eftirlit og gagnasöfnun. Nauðsynlegt er að stórefla hlut dýraverndar í stjórnsýslunni. Jafnframt þarf að auka valdheimildir stjórnsýsluaðila til að taka á erfiðum dýravanrækslumálum án tafar. Rétt er við undirbúning tilfærslu dýraeftirlits að athuga hvort færa þurfi embætti yfirdýralæknis að fullu til annars ráðuneytis í þessu skyni og tryggja að embættinu sé skylt og kleift að sinna öllum dýravelferðarmálum jafnt, hvort sem um er að ræða villt dýr, húsdýr eða gæludýr. Því mæli ég fyrir þingsályktunartillögu þess efnis að Alþingi álykti að fela matvælaráðherra að undirbúa tilfærslu eftirlits með velferð dýra frá Matvælastofnun til sjálfstæðs dýravelferðarsviðs. Samhliða verði hugað að eftirfarandi aðgerðum til að tryggja dýravelferð: a. Embætti yfirdýralæknis verði eflt þannig að það geti unnið sjálfstætt að eftirliti, fræðslu, gagnaöflun og faglegri stjórnsýslu varðandi dýravelferð. b. Stjórnsýsla dýravelferðar verði óháð stjórnsýslu matvælaöryggis. c. Valdheimildir til að sinna velferð dýra og til að grípa inn í þar sem er brýn nauðsyn verði auknar. d. Úrræði til að bjarga dýrum úr slæmum aðstæðum verði tryggð með fjármagni til að halda úti dýraathvörfum með aðkomu hlutaðeigandi sveitarfélaga. Í því skyni skuli matvælaráðherra hafa samráð við helstu hagsmunasamtök og fagaðila í greininni og leggi eigi síðar en á 154. löggjafarþingi fyrir Alþingi lagafrumvörp til að stuðla að nauðsynlegum breytingum á sviði dýravelferðar í samræmi við ályktun þessa. Óska ég eftir því að þingheimur taki vel í þetta mál og efast ég ekki um að það sé samstaða um að úr þessum málum þurfi að bæta.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um fullgildingu og lögfestingu samningsviðauka nr. 16 við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis frá 4. nóvember 1950, einnig þekktur sem mannréttindasáttmáli Evrópu. Ég ætla að byrja á að lýsa þessu aðeins á mannamáli. Þessi viðauki er viðauki við það sem við öll þekkjum sem mannréttindasáttmála Evrópu og ég held að flestum sé hann kunnugur. Það er sá alþjóðasamningur sem við höfum gert sem er einna gagnlegastur og virkastur við vernd mannréttinda í okkar réttarkerfi. Viðauki nr. 16 gengur út á það að dómstólar í aðildarríkjunum geti beint fyrirspurn til Mannréttindadómstóls Evrópu á meðan mál er til meðferðar hjá dómstólum hér á landi og fengið leiðbeinandi álit frá dómstólnum. Tilgangur þessa viðauka og þessa fyrirkomulags er að fækka þeim málum sem þurfa að fara alla leið til Mannréttindadómstólsins með því að samræma lagaframkvæmd og dómaframkvæmd í aðildarríkjunum við mannréttindasáttmálann og dóma Mannréttindadómstólsins. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að undirrita og fullgilda samningsviðauka nr. 16 við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis frá 4. nóvember 1950 (mannréttindasáttmála Evrópu). Fullgilding samningsviðaukans skal fara fram eigi síðar en við árslok 2023. Ríkisstjórnin skal að því búnu stefna að því að efnisákvæði viðaukans verði lögfest svo fljótt sem verða má.“ Líkt og kemur fram í greinargerð með tillögunni, sem er mjög stutt, enda er þetta mjög einfalt mál, gengur tillagan einfaldlega út á það að við gerumst aðilar að þessum samningsviðauka sem myndi heimila íslenskum dómstólum að leita til Mannréttindadómstóls Evrópu þegar upp koma grundvallarspurningar um mannréttindi við meðferð dómsmála hjá dómstólum. Ég hef lagt þessa tillögu fram áður, á 152. löggjafarþingi, en þá náði hún ekki fram að ganga og hún er endurflutt núna í alveg í óbreyttri mynd. Samningsviðauki nr. 16 við mannréttindasáttmálann gekk í gildi 1. ágúst 2018 með fullgildingu tíu aðildarríkja á samningsviðaukanum. Þau ríki eru Albanía, Armenía, Eistland, Finnland, Frakkland, Georgía, Litháen, San Marínó, Slóvenía og Úkraína. Síðan þá hafa eftirfarandi lönd einnig fullgilt samningsviðaukann: Andorra, Bosnía og Hersegóvína, Grikkland, Holland, Lúxemborg og Slóvakía. Líkt og ég sagði áðan þá heimilar samningsviðaukinn æðstu dómstólum hvers aðildarríkis að óska eftir ráðgefandi áliti frá Mannréttindadómstóli Evrópu þegar álitaefni kunna að rísa varðandi túlkun eða beitingu þeirra réttinda sem tryggð eru með mannréttindasáttmála Evrópu eða tilheyrandi samningsviðaukum, sem eru fleiri eins og þið getið ímyndað ykkur þar sem þessi er nr. 16. Yfirdeild Mannréttindadómstóls Evrópu kveður upp slík ráðgefandi álit sem innibera röksemdafærslur dómstólsins en þau eru ekki bindandi. Beiðni um slíkt ráðgefandi álit frá Mannréttindadómstólnum þarf að varða mál sem liggur fyrir hjá viðkomandi landsdómstóli en Mannréttindadómstóllinn hefur sjálfdæmi um það hvort hann veiti þetta ráðgefandi álit, getur sem sagt hafnað slíkri beiðni. Helsta skilyrði er að fyrirspurnin varði grundvallarspurningu og að grundvallarspurningunni þurfi að svara til þess að leysa úr því máli sem fyrir hendi er. Samkvæmt þáverandi forseta Mannréttindadómstóls Evrópu, á árunum 2015–2019, Guido Raimondi, styrkir samningsviðauki nr. 16 samtalið milli Mannréttindadómstóls Evrópu og æðstu dómstóla aðildarríkjanna. Samningsviðaukinn er undirstöðuatriði í sögu mannréttindasáttmála Evrópu og meiri háttar þróun í verndun mannréttinda í Evrópu. Það eru níu lönd í viðbót sem hafa einnig undirritað samningsviðaukann en eiga eftir að fullgilda hann. Það eru Aserbaídsjan, Belgía, Ítalía, Moldóva, Norður-Makedónía, Noregur, Rúmenía, Svartfjallaland og Tyrkland. Ég hef ekki trú á öðru en að allir þingmenn séu sammála um að það væri til bóta í okkar réttarkerfi að tryggja annars vegar með öllum mögulegum leiðum, þessi leið er skjót og góð og greið, að dómar íslenskra dómstóla séu í samræmi við mannréttindasáttmála Evrópu og dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins. En skilvirknin er einnig fyrir einstaklinga sem þurfa þá ekki að hlíta því að fá dóm á Íslandi sem þeir telja að brjóti gegn réttindum sínum og síðan að líta til Mannréttindadómstóls Evrópu um sérstakan dóm frá þeim sem tekur oft mörg ár. Þetta væri því mjög til bóta fyrir íslensk stjórnvöld og ætti ekki að hafa í för með sér neinn kostnað eða neitt slíkt fyrir Ísland en myndi verða bylting í vernd mannréttinda hér á landi. Ég hvet alla þingmenn til að aðstoðað mig við að koma þessu máli hér í gegn.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um greiningu á samkenndarþreytu og tillögur að úrræðum. Flutningsmenn þessarar tillögu eru ásamt mér eftirtaldir hv. þingmenn: Ágúst Bjarni Garðarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Guðbrandur Einarsson, Gísli Rafn Ólafsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Síðustu misseri, og sér í lagi í kjölfarið á heimsfaraldri Covid, hefur verið talað um langvarandi álag og við gerum okkur grein fyrir að það getur haft veruleg áhrif á heilsu fólks til framtíðar. Mikilvægt er að nýta ávallt öll þau verkfæri sem við höfum í skúffunni sem geta bætt líf og heilsu fólks í landinu. Þannig byggjum við betra samfélag til framtíðar. Af þessu tilefni lagði sú sem hér stendur fram tillögu á 152. löggjafarþingi og legg ég hana nú fram aftur með smávægilegum breytingum. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem hafi það markmið að greina og gera tillögur að fyrirkomulagi til þess að efla geðheilsu fagfólks sem vinnur við að hjálpa öðrum, svo sem starfsfólks heilbrigðiskerfisins, lögreglu, slökkviliðs og í leik-, grunn- og framhaldsskólum. Hlutverk starfshópsins verði að: a. greina vandann með gagnreyndum aðferðum, þ.e. rannsaka starfstengd lífsgæði meðal fagfólks í þessum greinum með áherslu á samkenndarþreytu, annars stigs áföll, kulnun og samkenndarsátt, b. bera niðurstöður saman við þær sem fengist hafa í öðrum löndum, c. nýta niðurstöður til þess að bera saman starfstengd lífsgæði fagfólks á milli starfseininga og meta þar með þörfina eftir úrræðum, d. koma með tillögur að úrræðum. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðum starfshópsins og kynni tillögur að úrræðum eigi síðar en 1. maí 2023.“ Þar sem ég mæli svo seint fyrir þessu máli, þrátt fyrir að það hafi komið snemma inn á þing, má gera ráð fyrir því að ráðherra þyrfti lengri frest yrði tillagan samþykkt. Í umsögnum á síðasta þingi kom fram að mikilvægt væri að starfshópurinn yrði skipaður fagfólki með sérþekkingu á sviði samkenndarþreytu, kulnunar og annars stigs áfalla. Sammerkt er með umsögnum að sterkar vísbendingar séu um að einkenni samkenndarþreytu hafi versnað til muna síðustu ár og aukning hafi verið í langvarandi veikindum. En að efni tillögunnar. Fjölmargar erlendar rannsóknir hafa sýnt fram á að heilbrigðis- og menntakerfinu stafi ógn af samkenndarþreytu, annars stigs áföllum og kulnun en að samkenndarsátt sé verndandi þáttur. Í mjög einfölduðu máli er samkenndarþreyta það þegar fagfólk gefur meira af eigin orku til vinnu sinnar en það fær til baka. Sérfræðingar hafa greint samkenndarþreytu í tvennt, annars stigs áfall og kulnun. Til að útskýra nánar samkenndarþreytu þarf að byrja á því að benda á að áfall er þegar einstaklingur upplifir eða verður vitni að atburði sem hann telur að geti verið lífsógnandi eða valdið alvarlegum meiðslum hjá honum sjálfum eða öðrum. Viðbrögð hans geta verið sterk streituviðbrögð, mikill ótti, skelfing og jafnvel hjálparleysi. Ákveðinn hluti þeirra sem lenda í áfalli veikist af sálrænum kvillum, t.d. áfallastreituröskun, í kjölfar áfallins. Samkvæmt skilgreiningu áfalls eru það ekki eingöngu þeir sem hafa sjálfir upplifað áfallaatburðinn sem geta þróað með sér áfallastreituröskun heldur einnig þeir sem heyra um eða verða vitni að atburðinum. Dr. Charles Figley benti á þá staðreynd 1995 að margar fagstéttir, svo sem sálfræðingar, kennarar og hjúkrunarfræðingar og fleiri, þróuðu með sér einkenni sem væru sambærileg einkennum áfallastreituröskunar þegar þær yrðu ítrekað vitni að þjáningu, angist og sorg skjólstæðinga sinna og að atgervisflótti væri greinanlegur hjá fagfólki sem vinnur við það að hjálpa öðrum. Í framhaldi skilgreindi Figley annars stigs áfall, samkenndarþreytu og samkenndarsátt. Hann segir mannlegt að upplifa líkamleg og andleg viðbrögð við því að verða vitni að þjáningu annara. Annars stigs áfall á við þegar starfsmaðurinn finnur að vinnan hefur veruleg áhrif á líðan hans. Það getur m.a. komið fram í endurupplifunum tengdum atviki sem hann vann með í starfi, óöryggi, vonleysi, forðun, kvíða, depurð og/eða tilfinningalegum doða. Annars stigs áfall getur komið í kjölfar staks atburðar eða vegna endurtekinna atburða. Þrátt fyrir að hugtakið kulnun sé sífellt oftar í umræðunni hefur ekki enn skapast víðtæk sátt um skilgreiningu þess þó að einkennin séu almennt viðurkennd. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur ekki enn skilgreint kulnun sem sjúkdóm eða röskun en skilgreinir hana sem heilkenni í kjölfar langvarandi streitu á vinnustað. Þrátt fyrir að formlegri greiningar séu ekki komnar fram er kulnun raunveruleg ógn. Kulnun er talin þróast smám saman yfir langvarandi tímabil sé ekki brugðist við afleiðingum streitu eða áfalla í vinnu og hún lýsir sér m.a. í tilfinningalegri örmögnun, bölsýni, aftengingu og/eða neikvæðni gagnvart vinnufélögum og vinnustað og neikvæðu mati á eigin getu ásamt minna sjálfstrausti og minni afköstum. Virðulegi forseti. Heilbrigðisstarfsmaður upplifir samkenndarsátt m.a. þegar honum líður vel í vinnu, upplifir öryggi á vinnustað, að traust ríki á meðal starfsfélaga, að það sem hann gerir skipti máli fyrir skjólstæðing hans, aðstandendur og samfélagið. Þá fær starfsmaðurinn orku til baka frá umhverfinu sem vegur á móti orkunni sem hann gaf af sér við það að hjálpa öðrum. Hægt er að stuðla að samkenndarsátt með íhlutun, t.d. með fræðslu og námskeiðum, með því að fá handleiðslu frá fagaðila, hafa skýr mörk á milli vinnu og einkalífs, gefa svigrúm fyrir slökun, hugleiðslu og núvitundaræfingar og loks með því að taka eftir því sem vel er gert og veita styrkleikum athygli. Auðveldara getur reynst að vinna með annars stigs áföll heldur en kulnun og því er mikilvægt að greina vandann sem fyrst. Erlendar rannsóknir sýna að samkenndarþreyta meðal heilbrigðisstarfsfólks er vaxandi vandi. Þá er talin sérstök áhætta fylgja því að vinna á bráðadeildum og krabbameinsdeildum. Fyrir yfirstandandi heimsfaraldur Covid-19 bentu rannsóknir til þess að samkenndarþreyta væri að aukast á meðal heilbrigðisstarfsfólks og nauðsynlegt væri að fyrirtæki og stofnanir ígrunduðu mikilvægi þess að hlúa að mannauðnum. Ætla má að samkenndarþreyta sé enn meiri eftir Covid þar sem öryggi fagfólks hefur verið ógnað og starfsaðstæður hafa orðið jafnvel enn meira krefjandi. Það hefur sýnt sig að þegar vinnustaðir leggja áherslu á að sporna við samkenndarþreytu með íhlutun á borð við námskeið um samkenndarþreytu og samkenndarsátt þá eykst samkenndarsátt, það dregur úr samkenndarþreytu og minni líkur eru á atgervisflótta. Það eru til tæki sem hægt er að nota og spurningalistinn Professional Quality of Life Measure er mælitæki sem kannar bæði neikvæð og jákvæð áhrif þess að starfa við að hjálpa þeim sem hafa upplifað eða eru að upplifa einhvers konar þjáningu, angist eða sorg og/eða hafa lent í áfalli. Hérlendis eru ekki til rannsóknir, samkvæmt heimildaleit, þar sem ProQOL-sjálfsmatskvarðinn hefur verið notaður til að rýna í starfstengd lífsgæði. Í umsögn Handleiðslufélags Íslands um málið frá 152. þingi kom fram að þriggja manna starfshópur félagsráðgjafa og handleiðara ynni að þýðingu á spurningalistanum yfir á íslensku ásamt stöðlun með leyfi frá útgefanda. Nú er búið að þýða og bakþýða spurningalistann og unnið er að því að leggja lokahönd á íslensku útgáfuna. Ef listinn er ekki þegar tilbúinn til notkunar þá mun hann verða það innan skamms, bæði klínískt og til rannsókna. Ég hef einmitt þær upplýsingar hjá mér að nú þegar bíði verkefni eftir þessum lista. Í umsögn Kennarasambands Íslands frá síðasta þingi kom fram að aukning langvarandi veikinda, m.a. kulnunar, hefði verið það mikil að skerða hefði þurft réttindi félagsmanna KÍ til sjúkradagpeninga vegna hættu á að sjúkrasjóður KÍ myndi tæmast. Í umsögninni kom jafnframt fram að nýjar rannsóknir sýndu að einkenni kulnunar hefðu aukist. Hjördís Sigursteinsdóttir, dósent við viðskiptadeild Háskólans á Akureyri, hefur unnið að slíkum rannsóknum frá árinu 2010. Í rannsókn frá árinu 2019 mældust 33% grunnskólakennara með engin merki um kulnun í starfi, tæplega 44% mældust með nokkur atriði sem einstaklingur ætti að vera meðvitaður um, 20,5% mældust með kulnunareinkenni sem þeir ættu að gera eitthvað í og 2,7% kennara mældust svo útbrunnir að þeir ættu að leita sér tafarlaust hjálpar til að breyta stöðu sinni. Árið 2021 var sami spurningarlisti lagður fyrir og kom í ljós að hlutfall grunnskólakennara með kulnunareinkenni sem þeir ættu að gera eitthvað í var hærra en árið 2019, eða tæp 24%. Einnig hafði hækkað hlutfall þeirra grunnskólakennara sem voru svo útbrunnir að þeir ættu að leita sér tafarlaust hjálpar til að breyta stöðu sinni, og var 3,6%. Þessar upplýsingar eru skýr merki um ástand sem bregðast þarf við. Í umsögn Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga segir að fastlega megi áætla að samkenndarþreyta sé til staðar meðal íslenskra hjúkrunarfræðinga eins og víða erlendis þótt ekki hafi verið gerðar stórar rannsóknir þess eðlis hér á landi. Hins vegar hefur kulnun, sem er skilgreint afbrigði samkenndarþreytu, verið rannsökuð meðal íslenskra hjúkrunarfræðinga. Rannsóknir sýna fram á að kulnunareinkenni eru að færast í aukana hjá hjúkrunarfræðingum og sérstaklega á tímum heimsfaraldurs þar sem hjúkrunarfræðingar hafa gegnt lykilhlutverki. Auk gríðarlegs álags tengdu faraldrinum hafi áfram þurft að sinna þeim sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda og hafi þetta mikla álag farið að skila sér í uppsögnum hjúkrunarfræðinga, langvarandi veikindum og kulnun í starfi. Um 25% aukning hefur orðið á umsóknum hjúkrunarfræðinga í styrktarsjóð Fíh 2020–2021 og hefur hún aldrei verið jafn mikil. Samkvæmt upplýsingum frá VIRK – Starfsendurhæfingarsjóði hefur fjöldi hjúkrunarfræðinga sem sækja þjónustu hjá þeim aldrei verið eins mikill og nú. Í samræmi við það sem rakið hefur verið hér að framan telja flutningsmenn brýnt að skoðað verði hvernig kerfið hlúir að fólkinu okkar sem vinnur við að hjálpa öðrum. Kostnaður vegna veikinda, ofþreytu og neikvæðra afleiðinga álagseinkenna er mikill, hvort sem er fyrir einstaklinginn eða kerfið. Því er mikilvægt að hanna gagnalíkan út frá rannsóknum til þess að meta hverjir séu í meiri hættu en aðrir á að þróa með sér samkenndarþreytu og þannig mætti grípa fyrr inn í. Þörf er á að greina og gera tillögur að fyrirkomulagi til þess að efla geðheilsu fagfólks sem vinnur við að hjálpa öðrum svo að hægt sé að efla aðgerðir til heilsueflingar og forvarna. Það er ljóst að við þurfum að skoða starfsumhverfi þeirra sem vinna við að hjálpa öðrum með það að leiðarljósi að halda okkar góða fólki ánægðu og heilbrigðu. Ég óska því eftir að þessi þingsályktunartillaga gangi til velferðarnefndar og fái umfjöllun þar og að hún verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá að geta komið hingað upp og tekið undir þessa þingsályktunartillögu. Þetta er mjög mikilvægt mál og ég styð það að skipaður verði starfshópur með því markmiði að greina og gera tillögur að fyrirkomulagi til þess að efla geðheilsu fagfólks af því að við vitum að það er auðvitað meira álag á fólk sem vinnur við að hjálpa öðrum. Hér er sérstaklega nefnt starfsfólk heilbrigðiskerfisins, lögreglu, slökkviliðs og starfsfólk í leik-, grunn- og framhaldsskólum. Einkennin eru, eins og kom vel fram hérna áðan, að fólk gefi meira af eigin orku til vinnu sinnar en það fær til baka. Mig langaði líka bara til að koma inn á það þessu tengt, en ég er hjúkrunarfræðingur og hef starfað við það og óbeint núna, ég er ekki inni á stofnunum í vinnu eins og er, að þetta er yndislegt starf og gott að geta gefið af sér en maður verður auðvitað að passa upp á sig. Í mínu námi, framhaldsnámi, þegar ég skrifaði meistararitgerð, var ég svo heilluð af þessu streituhugtaki, það var svo magnað. Það er nú orðið svolítið síðan en ég ákvað að skrifa meistararitgerð mína með áherslu á streitu, kulnun og bjargráð af því að það er gríðarlega mikilvægt að taka á þessum málum. En varðandi þá ritgerð, þótt ég fari nú ekki að beina alveg athyglinni að því, þá voru hjúkrunarfræðingar þar undir, bæði á Landspítalanum og á Akureyri. Það var verið að tengja þetta starfsaldri og sjúklingahóp og fleiru. En það var svo magnað hvað kom út úr því og það er sá punktur sem mig langar að koma með hérna. Það sem kom út úr því var að mesta kulnunin mældist hjá ungu hjúkrunarfræðingunum. Það var ekki tengt skjólstæðingum. Það sem tengdist því var að þetta voru ungir hjúkrunarfræðingar, mikil vinna á þeim, voru að kaupa sína fyrstu eign, voru að koma upp börnum og við vitum það bara að þetta er erfitt og tímafrekt ferli í lífinu þegar maður er að koma sér upp bæði eignum og börnum. Þetta er mikið álag. Þetta kom á óvart en sýnir okkur um leið að hjúkrunarfræðingar eru í meiri áhættu að þróa þetta með sér en líka bara í rauninni við hin. Eins og þessir ungu hjúkrunarfræðingar; þetta er bara ungt fólk í þessum aðstæðum, sama hvað það vinnur við. Það er í rauninni sama hvað við gerum, við þurfum öll að huga vel að eigin heilsu. Þá er það akkúrat svefninn sem er mikilvægastur og næring og hreyfing. Ég mæli með því að hvern dag, hvað sem við vinnum við, þá hugum við að því hvernig okkur líður og hvernig við sofum og ef við sofum ekki nógu vel þá að vinna í því og þá líður okkur betur. Þá þróum við síður með okkur streitu og vanlíðan. Þetta var kannski svolítill útúrdúr en samt mikilvægt að koma inn á þetta. Þetta er bara gríðarlega mikilvægt og ég þakka fyrir þessa þingsályktunartillögu og tek undir þetta málefni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Berglindi Hörpu Svavarsdóttur fyrir að koma hérna upp og fjalla um þetta mikilvæga mál og afar mikilvægt einmitt að fá heilbrigðismenntaðan starfsmann hingað upp, þó svo að hún starfi ekki sem hjúkrunarfræðingar í dag eins og hún kom inn á, því þetta sjónarhorn er einmitt svo mikilvægt, að maður fái það frá grasrótinni. Það var einmitt leitað til heilbrigðisstarfsfólks í tengslum við þessa vinnu, hvernig væri hægt að vinna málið þannig að það myndi gagnast sem flestum. Þó svo að vissar stéttir séu taldar upp í þingsályktunartillögunni þá eru auðvitað fleiri sem geta fallið undir hana og í rauninni þetta verkefni. Þá er ég að tala um bráðaliða, sjúkraflutningamenn, björgunarsveitarmenn og enn fleiri eflaust, þannig að þó svo að þeir séu ekki teknir fram þarna í þessari tillögu þá eru eflaust fleiri sem gætu nýtt sér þetta. Mér fannst einmitt mjög áhugavert það sem hv. þingmaður kom inn á en er atriði sem ætti samt sem áður ekki að koma á óvart, þ.e. að mesta kulnunin mælist hjá ungum hjúkrunarfræðingum. Kulnun og samkenndarþreyta tengist ekkert alltaf eingöngu vinnunni, það er auðvitað líka oft álag utan vinnutímans hjá okkur eins og hv. þingmaður kom inn á. Það er mikið álag í vinnunni og það er líka mikið álag heima, fólk er jafnvel að ala upp börn og eignast sitt fyrsta húsnæði þannig að það er að mörgu að huga. Sumir eru einmitt móttækilegri fyrir samkenndarþreytu en aðrir þannig að þetta eru samverkandi þættir. En ég vil bara þakka hv. þingmanni. Ég hef ekki neina beina spurningu til hennar, mig langaði bara að þakka henni fyrir hennar innlegg.

Virðulegi forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir þessa umfjöllun og að fá að koma hér upp og fyrir orð í minn garð. Ég held að það sé bara svolítið jákvætt að það komi fleiri heilbrigðismenntaðir hér inn á þing. Þess vegna langaði mig að leggja orð í belg. Það er gríðarlega mikilvægt samfélagslegt verkefni að við hjálpum bæði þessum hópi fólks sem er í sérstakri áhættu og bara almenningi og fólki yfirleitt að hugsa vel um sig og þróa alls ekki með sér streitu og kulnun. Ég þakka bara aftur fyrir.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um samræmda vefgátt leyfisveitinga og einföldun á ferli við undirbúning framkvæmda. Með mér á tillögunni eru eftirtaldir hv. þingmenn: Ágúst Bjarni Garðarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Sigmar Guðmundsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra í samvinnu við umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að setja á laggirnar samræmda vefgátt fyrir leyfisveitingar, skipulagsferli, mat á umhverfisáhrifum og tengdar málsmeðferðir ásamt því að einfalda ferli við undirbúning framkvæmda.“ Tillagan var lögð fram á 152. löggjafarþingi en ekki náðist að mæla fyrir henni þá. Því er afar ánægjulegt að standa hér og mæla fyrir henni í dag þannig að hægt sé að kalla eftir umsögnum um málið. Sú sem hér stendur ásamt meðflutningsmönnum telur mikilvægt að nýta kosti rafrænnar þjónustu til hins ýtrasta. Því leggjum við fram tillögu þessa um samræmda vefgátt. Um er að ræða rafræna gátt þar sem finna mætti öll gögn í málsmeðferð vegna leyfisveitinga framkvæmda og nauðsynlegra undanfara hennar. Vefgátt sem þessi myndi ekki bara spara tíma og tryggja betra aðgengi almennings að gögnum ásamt því að einfalda ferli leyfisveitinga til muna heldur einnig tryggja aukna skilvirkni og aðhald í vinnubrögðum. Með rafrænni þjónustu geta ólíkar stofnanir unnið í sömu gátt og þannig tryggt að gögn flæði auðveldlega á milli málsmeðferða. Með rafrænni gátt sem þessari og breyttu verklagi má einfalda ferlið til muna. Markmiðið með vefgáttinni er að tryggja að öll gögn í málsmeðferð vegna leyfisveitinga framkvæmda og nauðsynlegra undanfara liggi á einum stað. Útgangspunktur vefgáttarinnar er leyfisveitingin, t.d. framkvæmdaleyfi, byggingarleyfi, nýtingarleyfi, rekstrarleyfi eða starfsleyfi. Málsmeðferð leyfisveitinga og mat á umhverfisáhrifum er í dag flókið ferli sem er bæði tímafrekt og óskilvirkt. Samkvæmt niðurstöðum skýrslu sem VSÓ Ráðgjöf vann fyrir Samorku, Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins um ávinning rafrænnar þjónustu í leyfisveitingaferli er ferlið á Íslandi óþarflega flókið. Þar kom fram að skortur væri á tengslum milli málsmeðferða og þörf væri á að skerpa á hlutverki allra þátttakanda í ferlinu. Talsvert væri um tvíverknað í kerfinu og sömu gögn lögð ítrekað fram. Þá kæmu sömu aðilar oft að sama máli. Þá sagði einnig að umsagnar- og kynningarferli tækju mikinn tíma og ógagnsæið væri töluvert. Aðgengi að gögnum er erfitt ásamt því að fylgja málum eftir. Frá því að þessi skýrsla kom út hefur náðst með setningu nýrra laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021, nokkur árangur við bætingu ferla tengda umhverfismati en mikilvægt er að ganga enn lengra í samþættingu og einföldun á öllum ferlum framkvæmda. Hér ber að nefna að ákveðið var að koma upp gagna- og samráðsgátt sem Skipulagsstofnun heldur utan um og á hún að taka til skipulags, umhverfismats og framkvæmdaleyfis. Skipulagsgáttin felur í sér veigamikla breytingu varðandi aðgengi að upplýsingum og skilvirkni skipulagsferla og er hvati til samræmdra vinnubragða. Hér þarf hins vegar einnig að hafa í huga að ferli framkvæmda tekur til mun fleiri þátta en þessara og því er mikilvægt að samráðsgátt taki til allra ferla frá upphafi til enda. Hér er vísað til þess að margar framkvæmdir, eins og auðlindanýting ýmiss konar hefst á ferli rannsókna og gagnasöfnunar sem er háð umsögnum, leyfum, gagnaskilum, upplýsingagjöf og fleira til opinberra aðila sem koma svo aftur inn í aðra ferla síðar í framkvæmdaferlinu. Því er mikilvægt að gagna- og samráðsgátt sé ekki bundin eingöngu við Skipulagsstofnun heldur ætti hún að standa utan stofnana, ef svo má segja, en að allar hlutaðeigandi stofnanir sem koma að hverri og einni framkvæmd, frá upphafi til enda, hafi aðgang að gáttinni. Mikilvægt er að hafa í huga að hægt er að einfalda samráðsferla og útgáfu á skýrslum án þess að skerða aðgengi almennings og hagsmunaaðila og án þess að ganga gegn Evróputilskipunum. Þannig gætu leyfisveitendur komið að valkostagreiningu í stað Skipulagsstofnunar með það að markmiði að aðeins raunhæfir valkostir komist áfram í matinu. Þá er þörf á að samræma ferli milli sveitarfélaga vegna innviðaframkvæmda sem ná yfir mörg sveitarfélög. Slíkar framkvæmdir þarf að setja í sérstakt ferli þar sem málsmeðferð er samræmd og samstillt. Líta má til annarra Norðurlanda þar sem dæmi eru um að í sérlögum sé að finna sérákvæði um mats- og skipulagsferli tiltekinna framkvæmda og gæti verið heppilegt að nýta þá leið fyrir stórar innviðaframkvæmdir. Dæmi um vef sem veitir aðgang að opinberum gögnum er Vegvísir.is sem er nýr gagnvirkur upplýsingavefur innviðaráðuneytis. Vefurinn gefur aðgang að lykilupplýsingum um samgöngur, fjarskipti og byggðamál. Vegvísir markar tímamót og eflir stafræna þjónustu og veitir enn betri aðgang að opinberum gögnum. Á vegvísinum er hægt að fylgjast með fjármögnun, framvindu og árangri í yfir 500 verkefnum og stöðu 60 árangursmælikvarða. Á vefnum eru upplýsingar um markmið, aðgerðir, fjármagn, framvindu og árangur í þremur lykiláætlunum ráðuneytisins; samgönguáætlun, fjarskiptaáætlun og byggðaáætlun. Það má segja að Vegvísir sé svo sannarlega gott verkfæri. En árið er 2023 og við höfum svo margar leiðir til að nýta okkur tæknina. Það eina sem þarf er vilji til verksins og því kalla ég eftir samvinnu um það hér í þingsal í dag. Skoða mætti hvort vefgáttin ætti heima undir verkefninu Stafrænt Ísland þar sem markmið og áherslur eru um að auka samkeppnishæfni, tryggja betri opinbera þjónustu og öruggari innviði ásamt nútímalegra starfsumhverfi. Samkvæmt markmiðum ríkisstjórnarinnar eiga stafræn samskipti að vera meginsamskiptaleið fólks og fyrirtækja við hið opinbera á Íslandi í framtíðinni. Að lokum vil ég segja að þingsályktunartillaga þessi er í samræmi við ríkisstjórnarsáttmálann en þar kemur fram að ríkisstjórnin einsetji sér að vera á meðal allra fremstu þjóða á sviði stafrænnar tækni og þjónustu. Markmið stjórnvalda er að einfalda stjórnsýslu og bæta þjónustu við almenning ásamt því að auka gagnsæi og aðgengi að upplýsingum með nýtingu stafrænna lausna. Öll tækifæri til einföldunar eru til staðar og ávinningur af samræmdri vefgátt er augljós. Ég óska því eftir að samþykkt verði hér í dag að þingsályktunartillagan fari til viðkomandi nefndar og fái umfjöllun þar og vona að hún vinni þetta mál hratt og örugglega því það er mikilvægt að stuðla að framþróun í þessum málum í takt við breytta tíma og bætta tækni.

Forseti. Þetta frumvarp er lagt fram vegna þess að hinn svokallaði tvöfaldi lás sem er í almannatryggingalögum hefur aldrei virkað. Hann á að virka á þann hátt að lífeyrir almannatrygginga hækki til jafns við verðbólgu og vísitölu neysluverðs eða launaþróun, hvort sem er hærra. Ekki hvort sem er lægra heldur hvort sem er hærra. Ef það er 5% verðbólga og 10% launaþróun þá á lífeyrir almannatrygginga að hækka um 10%. Ef það er 10% verðbólga en 5% launaþróun þá á lífeyrir almannatrygginga einnig að hækka um 10%. Það hefur hins vegar ekki verið raunin þau rúmlega 20 ár, núna að verða 25 ár, sem þessi lög hafa verið í gildi. Raunhækkunin á þessum rúmu 20 árum hefur verið umfram vísitölu neysluverðs en ekki jafn mikil og launaþróun. Það gengur svona sitt á hvað á milli ára hvort launaþróun samkvæmt launavísitölu eða vísitala neysluverðs er hærri og það hefur gengið sitt á hvað hversu mikið lífeyrir almannatrygginga hefur hækkað á sama tíma. Raunbreytingin á lífeyri almannatrygginga er nokkurn veginn mitt á milli, á milli hækkunar verðbólgu og hækkunar launa sem hefur verið mun meiri en vísitöluhækkunin. Það sem vantar upp á er samt dálítið mikið. Það vantar u.þ.b. 60%, þ.e. lífeyrir ætti að vera u.þ.b. 50–60% hærri en hann er núna ef hann hefði fylgt alltaf þessari hæstu tölu, verðbólgu eða launaþróun, sem er merkilegt. Því hef ég lagt til ásamt þó nokkuð mörgum öðrum þingmönnum, mjög langur listi hérna, breytingar á þessu. Í rauninni er engin skilgreining á launaþróun í lögum um almannatryggingar. Það er bara sagt: launaþróun. Hver á sú launaþróun að vera, við hvað á að miða? Það er ekki nægilega vel skilgreint. Nýlega var lögum um laun starfsmanna ríkisins breytt með tilliti til þeirra launa sem þingmenn fá. Þar er skilgreint hvað launaþróun er og það er það sem ég legg til að verði bætt við í lög um almannatryggingar, skilgreining í lögum um að launaþróun eigi að reiknast á nákvæmlega sama hátt og hækkun á launum þingmanna eða ráðherra er reiknuð, sama reikningsaðferð. Það verður ekki lengur hægt að afsaka sig með því að segja: Heyrðu, launaþróun var hærri en verðbólguþróun en við vitum ekki alveg hvað launaþróun þýðir þannig að við ætlum ekki að hækka lífeyri almannatrygginga um sem nemur launaþróun. Hingað til hefur túlkunin verið sú að fjármálaráðuneytið áætlar launahækkanir fyrir komandi ár í fjárlögum, með tilliti til þeirra kjarasamninga sem eru í gangi o.s.frv. Sú spá hefur ítrekað verið of lág. Það hefur ekki verið leiðrétt eftir á. Í lok árs er ekki horft á það. Við spáðum 4% launahækkun yfir árið en reyndin varð 6% og við ætlum ekki að leiðrétta lífeyri almannatrygginga með tilliti til þeirrar skekkju í spá sem var gerð fyrir árið. Það hefur hins vegar gerst núna tvö undanfarin ár að lífeyrir almannatrygginga hefur verið leiðréttur með tilliti til vanspár á verðbólguþróun, þ.e. það var spáð ákveðinni verðbólgu í upphafi árs en sú spá var röng í lok árs, hún var of lág, verðbólgan var í raun og veru hærri. Það sem Alþingi hefur gert er að leiðrétta þennan mun, hækka lífeyri almannatrygginga upp í þá tölu sem hún hefði verið við lok árs ef verðbólguspáin hefði verið rétt. Það var spáð 5% verðbólgu og segjum að það hafi verið 300.000 kr. í lífeyri. Það er þá 15.000 kr. hækkun í lok árs en verðbólgan var í rauninni 10% þannig að lífeyrir hefði átt að hækka í 330.000 kr. Eða 390.000, ég er að ruglast aðeins þarna á 45.000 og 90.000 kr. hækkun. Alþingi hefur á undanförnum tveimur árum sem sagt bætt við þessum 45.000 kr. sem munar þarna á milli, sem er mjög gott og blessað, fyrir utan að þarna er launaþróunin mögulega önnur af því að þið munið, það á að vera hærri talan, hvort sem er verðbólguþróun eða launaþróun. Á því ári sem var að líða var verðbólguþróun líklega hærri en launaþróun. Breytingin hefur þá verið rétt en árið 2021 var launaþróun hærri en verðbólguþróun þannig að þar var þingið aftur að hunsa í rauninni þennan tvöfalda lás sem á að vera í lögum um almannatryggingar. Almannatryggingar hækkuðu ekki eins mikið og lögin gera ráð fyrir. Með þessu frumvarpi legg ég til að launaþróun verði tekin út og í staðinn verði útreikningur samkvæmt Hagstofunni, á nákvæmlega sama hátt og er gert fyrir þingmenn, þannig að það sé algjörlega skýrt. Til viðbótar bæti ég síðan hins vegar við í þessu frumvarpi að það verði tekið tillit til krónutöluhækkana. Þetta er mjög mikilvægt því að þarna erum við að glíma við þann lífeyri sem er hvað lægstu kjörin sem fólk hefur. Ef láglaunastéttir almennt í landinu eru að fá krónutöluhækkanir en lífeyrir almannatrygginga prósentuhækkanir er það óhjákvæmilega mun lægri upphæð. Þannig verður til þessi ákveðna gliðnun milli kjara þeirra sem eru á lífeyri og þeirra sem eru á lægstu launum. Það er þannig kveðið á um að það skuli ekki vera lægra heldur skuli krónutöluhækkanir í kjarasamningum endurspeglaðar í krónutöluhækkunum fyrir bætur almannatrygginga. Nú mætti alveg fjalla um hvort inn í þetta ætti að taka tillit til launaþróunar á almenna markaðnum líka. Hérna er ég bara að gera ráð fyrir því að þetta sé nákvæmlega eins og hjá þingmönnum og ráðherrum, að það sé tekið tillit til launaþróunar starfsmanna ríkisins, launaþróunar opinberra starfsmanna. Að vissu leyti má segja að þau sem eru á lífeyri almannatrygginga séu einmitt á launum hjá ríkinu og þannig eigi viðmið um laun opinberra starfsmanna að vera viðmiðið. Eins og það er núna er talað um launaþróun á almennum markaði. Þetta er því pínu sjónarmiðsbreyting sem ég legg fram miðað við hvernig það er í núgildandi lögum. Það er alveg að mínu mati frjálst fyrir nefndina að endurmeta þetta, hvort eigi að taka tillit til hvors tveggja eða bara almenna markaðarins en alla vega sé sama reikningsaðferð notuð. Ég leggst með því að þetta sé sama reikningsaðferð og fyrir þingmenn og ráðherra til að það sé samanburðarhæft hvað er þarna í gangi því að það er dálítið tryggt að verið sé að reikna laun þingmanna og ráðherra á réttan hátt, myndi maður halda. Það er ákveðið hagsmunamál sumra hvað það varðar og hefur verið á undanförnum árum. Þá er þeim sem eru á lífeyri samkvæmt almannatryggingum tryggt að þau fylgi því sem þingmenn og ráðherrar fá í launahækkanir hlutfallslega. Hérna í greinargerð er búið að uppfæra töfluna, þetta er áætlun fyrir stöðu ársins með tilliti til þess hvernig það var leiðrétt í fjárlagafrumvarpi fyrir 2023, ekki kannski nákvæmustu nýjustu upplýsingar en spáin endaði í því að verðbólga var ekki 9,1%, minnir mig, hún endaði aðeins hærri. Á síðasta ári ætti upphæðin vera í réttri mynd. Mig langaði að minnast aðeins á mál tengt þessu. Í lögum um almannatryggingar er fjallað um alls konar skerðingar fram og til baka og mig langar að vekja athygli þingheims á ákveðnum galla sem er í lögum um almannatryggingar í dag sem virðist vera rosalega erfitt fyrir kerfið að viðurkenna að sé galli. Þetta er smá útúrdúr en þetta skiptir máli fyrir lífeyrinn, sérstaklega ellilífeyri. Nú er það svo að ellilífeyrir eða sem sagt greiðslur úr skyldubundnum starfstengdum lífeyrissjóðum eru laun. Það eru skattskyld laun í rauninni, þú borgar skatt af lífeyrinum sem þú færð frá lífeyrissjóðnum þínum. Sú upphæð sem þú færð frá lífeyrissjóðnum skerðir lífeyrinn sem þú færð frá almannatryggingum. Allt í lagi. En í lögum um almannatryggingar er ákveðið frítekjumark fyrir atvinnutekjur, passið ykkur á því. Þetta eru tæpar 2,6 milljónir á ári, minnir mig, eins og það er. Greiðslur úr lífeyrissjóði eru skattskyldar, þær eru í rauninni frestaðar atvinnutekjur. Þetta eru atvinnutekjur þegar allt kemur til alls og teljast sem tekjur samkvæmt lögum um tekjuskatt. Þetta er staðreynd sem við þurfum að hafa í huga. Lög um almannatryggingar veita síðan undanþágu frá því að telja lífeyrissjóðsgreiðslur sem atvinnutekjur með tilliti til örorkulífeyris en ekki ellilífeyris. Hvað þýðir það? Það þýðir að það ætti ekki að skerða greiðslur úr lífeyrissjóðum, svo lengi sem það eru ekki aðrar atvinnutengdar tekjur, fyrr en eftir 2,6 milljónir í greiðslu þaðan. Það er hins vegar gert. Þarna er munur á ákveðnu almennu frítekjumarki sem er upp á 300.000 kr. sem virkar fyrir lífeyrissjóðsgreiðslur og síðan á sérstöku frítekjumarki upp á 2,6 milljónir, sem er sagt að sé fyrir atvinnutekjur. Í 16. gr. almannatryggingalaga eru tvær málsgreinar, önnur um örorkulífeyri þar sem er heimild til þess til að undanskilja lífeyrissjóðsgreiðslur frá því að vera taldar sem atvinnutekjur. Síðan er málsgrein um ellilífeyri. Þar vantar þessa undanþágu. Hún er ekki til staðar. En Tryggingastofnun hefur verið að framkvæma skerðingar á lífeyri almannatrygginga eins og það sé heimild til þess að undanskilja lífeyrissjóðsgreiðslur sem atvinnutekjur. Þetta eru dágóðar upphæðir á ári fyrir fólk. Ég tel að þarna sé um ákveðin mistök í lagasetningu að ræða, sem hefur gerst áður í þessum lagabálki og hefur verið dæmt sem svo að það eigi að fylgja því sem segir í lögum. Það voru gerð mistök og vísað í ranga grein fyrir nokkrum árum síðan og það kostaði það að það var engin skerðing í rauninni á ellilífeyri. Það kostaði ríkið á þeim tíma 2,5 milljarða á ári af því að það mátti ekki skerða greiðslur frá Tryggingastofnun. Þetta var dómur, þetta var niðurstaða þrátt fyrir að þetta væru klár mistök í lagasetningu, einfaldlega misvísun í ranga grein. Heimildin til að skerða var ekki til staðar, það var vísað á rangan stað þar sem var ekki þessi heimild, þessi skerðing var ekki leyfð. Þannig að fordæmin eru rosalega skýr. Það sem stendur í lögunum er það sem gildir. Það er ekki nema það sé einhver vafi í lagatextanum að hægt sé að fara kannski í greinargerðina til að fá nánari skýringar á því hvað lögin þýða. En þarna var einmitt ekkert slíkt til staðar. Það er mjög greinilegt í greinargerðinni að ætlunin var að það mætti skerða greiðslur Tryggingastofnunar miðað við lífeyrissjóðsgreiðslur en það rataði einfaldlega ekki inn í lagatextann sjálfan. Þessi galli í greiðslum á lífeyri samkvæmt almannatryggingum, þessi galli með tvöfalda lásinn, hefur samtals gert að verkum að lífeyrisþegar eru langt frá því að vera á lágmarkslaunum miðað við hvernig staðan var áður. Bilið á milli lágmarkslauna og lífeyris samkvæmt almannatryggingum hefur breikkað. Þá hugsar maður um kröfur t.d. Flokks fólksins um ákveðna lágmarksfjárhæð skatta- og skerðingarlaust. Ef maður uppreiknar lífeyrinn miðað við að það hefði verið farið eftir tvöfalda lásnum þá væri lífeyririnn u.þ.b. sú upphæð sem verið er að segja að sé lágmarkið. Það er dálítið merkilegt. Ef það hefði verið staðið við það sem stóð í lögum þá hefði ekki þurft þessar kröfur um að greiða þetta lágmark sem verið er að biðja um. Það er merkilegt, verð ég að segja, sérstaklega með tilliti til þess hvernig Alþingi tekur síðan þá ákvörðun að bæta upp mismuninn á því sem var spáð um verðbólgu og raunverulegri verðbólgu undanfarin tvö ár. Þar er þingið í rauninni að viðurkenna að röng tekjuáætlun fyrir lífeyri almannatrygginga sé eitthvað sem skuli bæta. Þá er búið að gera það fyrir verðbólguna en ekki búið að gera það fyrir launaþróunina. Það er það sem þetta frumvarp bætir við eða gerir skýrara.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að flytja þetta góða réttlætismál hér á Alþingi og ég er stoltur af því að vera einn af meðflutningsmönnunum. Nú er það þannig að almenna tryggingakerfið okkar stenst ekki þær kröfur sem við hljótum að gera í velferðarþjóðfélagi á 21. öld og það er einfaldlega staðreynd að kjör þeirra sem reiða sig á þetta kerfi hafa dregist jafnt og þétt aftur úr kjörum á almennum vinnumarkaði. Manneskja með skerta starfsgetu sem fær örorkumat 40 ára, ég var að slá þessu inn í reiknivél TR hérna áðan, hún er með rétt rúmlega 300.000 kr. í ráðstöfunartekjur. Tekjulægstu öryrkjarnir sæta enn þá 65% skerðingu á sérstakri framfærsluuppbót frá fyrstu krónu sem þeir vinna sér inn. Þetta er ekki boðlegt, virðulegur forseti. Almannatryggingakerfið okkar bregst líka eftirlaunafólki. Þriðjungur eftirlaunafólks er með lægri mánaðartekjur heldur en nemur lágmarkstekjum á vinnumarkaði. Ójöfnuður eldra fólks hefur snaraukist á undanförnum árum meðan ójöfnuður almennt dróst saman. Vandamálið hér er ekki síst það hvernig ríkisstjórnir síðustu ára, stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi, hefur umgengist 69. gr. almannatryggingalaga um að ákvörðun greiðslna almannatrygginga skuli taka mið af launaþróun. Það virðist einhvern veginn hafa verið tilviljunum háð hvaða mælikvarðar eru lagðir til grundvallar og fyrir vikið dragast greiðslurnar samkvæmt lögunum aftur úr launaþróun. Þetta er auðvitað gert í skjóli þess, eins og hv. þingmaður fór ágætlega yfir hérna áðan, að orðalagið í 69. gr. er tiltölulega opið til túlkunar. Hvað þýðir það nákvæmlega að ákvörðun á bótum almannatrygginga skuli taka mið af launaþróun? Í raun hefur fjármálaráðherra hverju sinni og svo Alþingi hér sem staðfestir ákvörðun hans með afgreiðslu fjárlaga haft hálfgert sjálfdæmi um það hvað þetta þýðir og í krafti þessa svigrúms sem ráðherra og þingmeirihlutinn hér hafa hefur í raun verið tekin pólitísk ákvörðun um það ár eftir ár, áratug eftir áratug, að láta fólkið sem reiðir sig á lífeyri dragast aftur úr launaþróun í landinu. Auðvitað eru ýmsar leiðir færar til að leiðrétta þetta óréttlæti. Ég held að það færi nú bara afskaplega vel á því að beita sömu aðferðafræði og er notuð við útreikning launa hjá þingmönnum og ráðherrum. Þetta er ekki aðferðafræði sem hinir háu herrar og frúr hafa kvartað sérstaklega undan og felur meðal annars í sér leiðréttingu einu sinni á ári. Við í þessum sal erum afskaplega vel varin fyrir verðbólgunni, ólíkt flestum öðrum hópum. Þetta er sú leið sem er lögð til í þessu ágæta frumvarpi og sama leiðin er lögð til í breytingartillögu stjórnarandstöðunnar við frumvarp frá félags- og vinnumarkaðsráðherra sem nú er til umfjöllunar í velferðarnefnd. Stóra spurningin sem er undir í þessu máli er kannski þessi: Hvers vegna ættu öryrkjar og eftirlaunafólk að þurfa að sætta sig við miklu loðnari viðmið, minni fyrirsjáanleika og ekki bara miklu lakari kjör heldur líka lakari kjarabætur á hverju ári heldur en þingmenn og ráðherrar? Þetta er stóra spurningin sem er undir í þessu máli. Ef ég þekki stjórnarmeirihlutann rétt þá verður þetta góða þingmannamál svæft og steindrepið í nefnd. En þessi sama spurning verður líka undir hér þegar greidd verða atkvæði um breytingartillögu stjórnarandstöðunnar um stjórnarfrumvarp einhvern tímann á næstu vikum. Hvers vegna ætti fólkið sem reiðir sig á almannatryggingakerfið á Íslandi, fátækasta fólkið á Íslandi, hvers vegna ætti þetta fólk að þurfa að reiða sig á miklu óskýrari viðmið um kjörin sín, meiri óvissu, minni hækkanir en yfirstéttin á Íslandi? Þetta er samviskuspurningin sem er undir í þessu máli. Frú forseti. Þetta er spurningin sem við öll hér í þessum sal þurfum að svara.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka flutningsmanni, Birni Leví Gunnarssyni, hv. þingmanni Pírata, fyrir að leggja þetta frumvarp fram og ég tek undir með hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni að ég er stoltur af því að vera flutningsmaður á þessu og ég held að við séum það öll í Flokki fólksins. Þetta er mál sem ætti ekki að þurfa að vera að bera upp eða eyða miklum tíma í. Þetta er einn af sjálfsögðustu samfélagssáttmálum velferðarsamfélagsins Íslands eða ætti að vera það. Ég var að koma frá Írak. Írakar dæla úr jörðinni 115 milljarða dollara virði af olíu á ári hverju. Þeir nota 55 milljarða til að reka samfélagið. Hvað verður um hitt er afar óljóst. Við heimsóttum meðal annars tjaldbúðir fólks sem varð fyrir því að heilu bæirnir, þorpin og borgirnar voru jafnaðar við jörðu af ISIS-mönnum og níu árum síðar býr það fólk enn í tjöldum við afar primitívar aðstæður, þar með talið hreinlætisaðstöðu. Maður gæti svo sem skilgreint hina fornu Mesópótamíu, vöggu menningar og hvað það nú er, ritmáls, aldingarðinn Eden þar í öndvegi, sem einhvers konar þriðja heims afgangsstærð. En þjóð sem býr að slíkum auðæfum ætti ekki að bjóða þegnum sínum upp á slíkar aðstæður frekar en við sem dælum hér úr fallvötnunum og jarðvarmanum öllum ótrúlegum auðæfum, að ekki sé minnst á fiskimiðin í kringum landið og allt sem við höfum með okkur. Þá er það einhvers konar tímabundin hyskni að láta þetta standa eins og það stendur í dag, láta þetta dragast aftur úr, þennan hóp sem ætti í rauninni að vera búið að skipa í fordyri himnaríkis eins og kallað er, gullni tíminn. Þegar aldur færist yfir og svigrúm til tómstunda og þess að njóta lífsins og afraksturs brauðstrits síns í einu hæsta skattalandi heimsins þá ætti það að vera alveg skýrt að það þurfi enginn að hokra hér við fátæktarmörk. Til þessa var Flokkur fólksins stofnaður, til að reyna að koma þessari skekkju í einhvern heilbrigðan fókus. Þetta er eiginlega á stefnuskrá allra flokka með einum eða öðrum hætti. En ár eftir ár erum við að þjarka um þetta, kvarta undan þessu og bera okkur að aumlega yfir því að ekki sé búið að laga þetta. Sumt af þessu sem við erum að glíma við í dag eru neyðarlög frá neyðartímum í kjölfar hrunsins þegar allt lék hér á reiðiskjálfi og við vorum á barmi gjaldþrots eða einhvers miklu verra. Hér geisuðu stríð, eldar brunnu og kastað var eggjum og tómötum að þinghúsinu og hvað það nú var. Það eru engir neyðartímar á Íslandi. Við höfum tekist á við áskoranir sem heita Covid og einhver Úkraínumál sem eru langt, langt í burtu en við tökum fullan þátt í að axla ábyrgð á með því að bjóða fólk velkomið sem vill vera hér og kosta það, og senda gáma með varningi til Úkraínu og heilmikla fjármuni. En okkar eigið fólk sem hefur unnið hér alla sína ævi, það má kalla það starfsmenn ríkisins, það má kalla það börn ríkisins sem eiga réttmæta kröfu á sitt hlutabréf í sameiginlegu gæðunum og sameiginlega blómaskeiðinu sem sannarlega mætti kalla Ísland í víðasta samhengi, sjöttu ríkustu þjóð heims miðað við tölur OECD. Það að við séum að biðja um það eitt að þetta fái að halda í við aðra launaþróun í landinu er afar hógvær beiðni. Við eigum og erum að ganga miklu lengra í okkar kröfum, t.d. í Flokki fólksins, þegar við segjum 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Það var fyrir tveimur árum síðan. Miðað við þá hröðu þróun í vöxtum og verðbólgu og öllum kostnaði sem hér fylgir þá eru þetta um 400.000 kr. í rauninni sem hægt er að bjóða fólki upp á að komast af með. Húsaleiga er í dag bara 250.000–260.000 kr. fyrir einhverja litla íbúð, litla kjallaraholu. Og þá er eftir dýrasta matarkarfa heims, dýrasta bensínið, bjórinn og allt hitt og lítið afgangs til að gleðja börnin sín eða barnabörnin. Ég lét reikna það út hvað 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust munu kosta samfélagið eða ríkissjóð. Það er sem sagt með öllu 53 milljarðar. Af því koma síðan 9 milljarðar til baka í virðisaukaskatti og 8 milljarðar aðrir í öðrum efnahagslegum áhrifum þannig að þetta eru 35 milljarðar sem þyrfti til að allir gætu unað þokkalega sáttir við sitt miðað við tölur síðasta árs. Hvar tökum við þessa peninga? Það var nú verið að tala um hér fyrir nokkrum misserum að stofna þjóðarsjóð utan um allt gróðabraskið hjá Landsvirkjun. Þar eru 40–50 milljarðar eftir árferði að detta inn þannig að bara það eitt og sér, það eina fyrirtæki, hvers hlutabréf er vistað upp á Arnarhváli, er í eigu ríkisins, gæti nú skorið okkur út úr þessum leiðindum og við farið að einbeita okkur að lífsgæðum fyrir alla og að göfga og bæta samfélagið í víðasta mögulega samhengi. Þetta frumvarp styð ég heils hugar. Þetta er fyrsta skrefið í því alla vega að tengja laun þeirra sem eru komnir á eftirlaunaaldur og öryrkja og annarra hinna fátækustu í samfélaginu við eðlilega launaþróun. Sómakennd okkar hér í þessum sal er að sjálfsögðu undir. Hvers vegna eigum við að vera á einhverjum öðrum og betri díl í stóra samhenginu en aðrir sem starfa og hafa starfað hér alla sína tíð? Þess vegna segi ég: Ég óska þess innilega að það verði tekið ærlega til í fyrsta lagi í almannatryggingakerfinu. Það er búið að boða það árum saman og alltaf er vísað í að þetta sé í skoðun, að þetta sé í endurskoðun og allt þetta. Vonandi er sú endurskoðun raunverulega í gangi. En þegar ég spurði félags- og vinnumarkaðsráðherra nánar út í það í fyrra þá var svarið að það væru náttúrlega bara svona innbyrðis breytingar, upphæðirnar breytist ekkert. Það er náttúrlega algjörlega fráleitt að ætla að komast af með óbreytt framlög til þessa málaflokks sem er augljóslega algjörlega allt of þröngur. Gerum þetta bara þannig að það verði í lagi. Þá getum við hætt að rífast um þennan málaflokk og einbeitt okkur að einhverju skemmtilegra og uppbyggilegra.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skráningu menningarminja. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Orri Páll Jóhannsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Texti ályktunarinnar er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að gera stórátak í skráningu menningarminja, annars vegar minja sem eru í hættu vegna loftslagsbreytinga eða annarrar náttúruvár, svo sem vegna landbrots, hins vegar menningarminja almennt.“ Mig langar að fara aðeins yfir það sem stendur í greinargerðinni með þessari þingsályktunartillögu. Minjavernd er hverju samfélagi mikilvæg. Ísland geymir miklar menningar- og náttúruminjar sem brýnt er að rannsaka og skrá með faglegum hætti. Á vef Minjastofnunar kemur fram að menningarminjar teljist ummerki um sögu þjóðarinnar, svo sem fornminjar, menningar- og búsetulandslag, sögustaðir, kirkjugripir og minningarmörk, hús og önnur mannvirki, skip og bátar, samgöngutæki, listmunir og nytjahlutir, svo og myndir og aðrar heimildir um menningarsögu þjóðarinnar. Hér er því vissulega margt undir. Það er mikilvægt að efla og auka skráningu á fornleifum og menningarminjum og efla alla minjavernd, ekki síst þar sem merkar minjar eru í hættu, t.d. vegna loftslagsbreytinga eða náttúruvár, svo sem landbrots. Mikill fjöldi minja um allt land er í stórhættu vegna sjávarrofs. Þær minjar sem ekki síst eru í hættu eru minjar um sjávarútveg og sjósókn Íslendinga frá landnámi og allt fram á 20. öld. Um er að ræða gríðarlegt magn ómetanlegra menningarverðmæta sem eru nær órannsökuð og munu að óbreyttu hverfa í sjóinn vegna ágangs náttúruaflanna. Landbrot er víða mikið og fer vaxandi vegna loftslagsbreytinga. Því er mikilvægt að fara í það stórátak í skráningu sem þessi þingsályktunartillaga gengur annars vegar út á en einnig er nauðsynlegt að efla skráningu menningarminja almennt. Fornminjasjóður gegnir þar mikilvægu hlutverki. Fornleifarannsóknir eru stór þáttur í því að efla þekkingu þjóðarinnar á dýrmætri menningararfleifð. Það eru mikil tækifæri felast í minjavernd; tækifæri sem eru í senn mikilvæg fyrir menningar- og náttúrusögu landsins. Þá geta svæði með menningarminjum geta orðið að eftirsóknarverðum áfangastöðum um land allt eins og dæmi á friðlýstum svæðum sanna. Í lögum um menningarminjar, kemur skýrt fram að enginn, hvorki landeigandi, ábúandi, framkvæmdaraðili né nokkur annar, má breyta, hylja, granda, spilla, laga eða aflaga, né flytja úr stað fornleifar nema með leyfi Minjastofnunar Íslands. Þá segir þar einnig að ef nauðsyn krefur láti Minjastofnun Íslands rannsaka fornleifar með uppgreftri eða á annan hátt. Forsenda þess að geta verndað fornleifar og koma í veg fyrir að framkvæmdaraðilar brjóti óafvitandi lög með því að skemma fornleifar er að hafa vitneskju um staðsetningu og tilvist fornleifanna. Til að svo verði er nauðsynlegt að auka rannsóknir á og vitneskju um menningarminjar. Ég vísa annars til stuðnings þessari þingsályktunartillögu í greinargerðina í heild sinni sem ég hef nú stiklað á stóru á og legg til að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjar- og menntamálanefndar til frekari úrvinnslu. Vonandi sjáum við þetta mál svo hér samþykkt síðar á þessu þingi.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um uppbyggingu Suðurfjarðavegar. Ásamt þeim er hér stendur er Berglind Ósk Guðmundsdóttir á málinu. Tillagan fjallar um að Alþingi álykti að fela innviðaráðherra að flýta uppbyggingu Suðurfjarðavegar, þ.e. þjóðvegar 1 milli Reyðarfjarðar og Breiðdalsvíkur á austursvæði í samgönguáætlun. Hönnun og útboði á uppbyggingu vegarkaflans verði flýtt og fari fram á yfirstandandi kjörtímabili en ekki á þriðja tímabili samgönguáætlunar. Ég ætla að lesa upp þessa stuttu greinargerð sem fylgir þingsályktuninni: „Með kraftmikilli uppbyggingu atvinnulífsins á undanförnum árum hefur umferð aukist um Suðurfjarðaveg, m.a. vegna skóla-, þjónustu- og atvinnusóknar innan sameinaðs sveitarfélags, Fjarðabyggðar, ferðaþjónustu og síðast en ekki síst stórfelldra vöruflutninga til og frá höfnum svæðisins vegna álframleiðslu, öflugs sjávarútvegs og laxeldis. Ljóst er að Suðurfjarðavegur er mikill farartálmi með hættulegum vegarköflum og þremur einbreiðum brúm, þar með talinni brúnni yfir Sléttuá í Reyðarfirði sem er umferðarþyngsta einbreiða brúin á Austurlandi. Vegarkaflinn milli Fáskrúðsfjarðar og Stöðvarfjarðar þykir sérlega hættulegur með mörgum blindhæðum og kröppum beygjum og er auk þess að mestu leyti utan þjónustusvæðis farsímasambands. Suðurfjarðavegur er 33,7 km langur. Kaflinn milli Fáskrúðsfjarðar og Breiðdalsvíkur hefur verið metinn áhættumesti vegarkafli landsins í áraraðir í skýrslum EuroRAP um öryggi vega. Í skýrslum EuroRAP er horft til þess hvar flest alvarleg slys verða miðað við umferðarþunga (þ.e. látnir og alvarlega slasaðir á hverja milljón ekinna kílómetra). Þá kemur kaflinn út sem einnar stjörnu vegur af fimm mögulegum í öryggisskoðun EuroRAP, sem metur öryggi vegarins og öryggissvæðisins sem fylgir. Á undanförnum árum hafa orðið alvarleg slys á þessum kafla. Í ljósi þess hve hættulegur vegarkaflinn er og með tilliti til ört vaxandi umferðarþunga, m.a. þungaflutninga, þarf að setja Suðurfjarðaveg í forgang í samgönguáætlun.“ Frú forseti. Ástand einbreiðra brúa á Suðurfjörðum fer hratt versnandi og umferðarþyngsta brúin, yfir Sléttuá í Reyðarfirði, er beinlínis orðin hættuleg og þolir hún ekki mikið lengri bið eftir framkvæmdum. Ástand vegamála á Suðurfjörðum Austurlands meðfram þjóðvegi 1 er farið að hafa hamlandi áhrif á alla uppbyggingu. Brúin í Reyðarfirði þolir ekki þungaflutninga og þurfa stór atvinnutæki að fara yfir Sléttuá á vaði. Sama má segja um botn Fáskrúðsfjarðar. Þar eru brýr sem eru farnar að hrópa á viðhald og síðast en ekki síst er rétt að ítreka hversu stórhættulegur vegarkaflinn frá Fáskrúðsfirði yfir til Stöðvarfjarðar er. Það má með sanni segja að hvergi sé brýnna að ráðast í vegbætur úti á landi á þjóðvegi 1 en á Suðurfjarðavegi. Hér er um mikilvægt umferðaröryggismál að ræða og nauðsynlegt að framkvæmdum verði flýtt í nýrri samgönguáætlun sem kemur inn í þingið á næstu vikum.

Virðulegur forseti. Ég vil koma hér upp og nota tækifærið til að þakka hv. þingmönnum Njáli Trausta Friðbertssyni og Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir að leggja fram þessa mikilvægu þingsályktunartillögu sem gengur út á að flýta uppbyggingu Suðurfjarðavegar. Samgöngumál brenna á öllum landsmönnum hvar sem við búum en þessi þingsályktunartillaga er einmitt birtingarmynd þess að gera verður betur í þeim málum. Öflugar og góðar samgöngur ýta undir og tryggja öflugt atvinnu- og þjónustusvæði sem við tölum um hér nú og það gefur af sér gríðarlegar tekjur aftur til ríkissjóðs. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson fór vel yfir það og þá verðmætasköpun og öflugt atvinnulíf sem er þar. En ég vil ítreka enn frekar að Austurland er öflugt atvinnu- og þjónustusvæði með gríðarlega verðmætasköpun og myndar stóran hluta útflutningstekna hér á landi. Það verður því að horfa til þessarar gríðarlegu verðmætasköpunar varðandi flýtingu á uppbyggingu Suðurfjarðavegar og annarri uppbyggingu samgangna á Austurlandi sem er nú þegar á samgönguáætlun. Við hljótum því að standa vörð um svæði sem gefur svo vel af sér og gefa því svæði vel til baka. Við þurfum öflugri samgöngur á Austurlandi og að sameinast um að styðja framgang þessarar þingsályktunartillögu um mikilvæga uppbyggingu Suðurfjarðavegar.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um eflingu landvörslu og langar að fjalla aðeins um ástæður þess. Við höfum séð myndbirtingar af utanvegaakstri á hálendinu og þessar myndir eru hreint út sagt hrollvekjandi. Utanvegaakstur er bannaður skv. 1. mgr. 31. gr. náttúruverndarlaga með örfáum undantekningum sem þó kveða á um að ekki hljótist náttúruspjöll af. Þótt áhrif utanvegaaksturs séu ólík eftir svæðum og aðstæðum má með sanni segja að allt slíkt rask sé alvarlegt. Langtímaafleiðingar á ásýnd og vistkerfi hálendis Íslands koma okkur öllum við. Landverðir annast daglegan rekstur og umsjón í samræmi við stjórnunar- og verndaráætlanir, sinna fræðslu og upplýsingagjöf, sinna eftirliti á náttúruverndarsvæðum ásamt því að taka á móti gestum í gestastofum. Störf landvarða eru margbreytileg en það ræðst meðal annars af fjölbreyttri náttúru, ólíkum fjölda og samsetningu ferðamanna og mismunandi aðstæðum á svæðunum. Mikil fjölgun ferðamanna undanfarin ár hefur í för með sér aukin verkefni og víða er ágangur á viðkvæm svæði kominn að þolmörkum. Landverðir skipa lykilhlutverk í umsjón og eftirliti með svæðum en einnig fræðslu og upplýsingagjöf til fólks. Eins og ég hóf mál mitt hér á er utanvegaakstur vandamál í náttúruvernd sem hefur gríðarleg og oft óafturkræf áhrif á viðkvæma náttúru. Einna áhrifaríkast hefur verið að nota forvirkar aðferðir, nýta landverði til að upplýsa fólk og reyna þannig að hafa áhrif og koma í veg fyrir skemmdarverk sem oft eru framkvæmd af gáleysi eða að fólk áttar sig ekki á reglunum og afleiðingum sem brot á þeim hafa. Staðan hér á landi í dag er sú að við erum með gríðarlegan fjölda ferðamanna sem koma hér ár hvert. Sérstaða landsins, íslensk náttúra er það sem fólk er að sækja í þegar það sækir landið heim. Ferðaþjónustan er ein af okkar grundvallarstoðum hér í efnahagslífinu og að sjálfsögðu viljum við geta tekið vel á móti ferðamönnum. En til þess að svo megi vera verða þessir lykilstarfsmenn í móttökusveitinni sem við köllum landverði, þeir verða að vera fleiri og á fleiri svæðum, viðkvæmum svæðum. Eins og kom fram í máli mínu þá sinna þeir margvíslegum verkefnum og eitt af því er fræðsla. Það hefur sýnt sig að þar sem landverðir taka á móti fólki, ná að útskýra, segja frá reglum, til dæmis um utanvegaakstur, þar hefur verið á forvirkan hátt hægt að koma í veg fyrir mikið rask á viðkvæmum svæðum. Ég ætla fólki ekki að vera í einhverjum vafasömum tilgangi þegar það fer upp á hálendi Íslands. Ég held að það sé í mjög mörgum tilfellum þannig að fólk áttar sig ekki á þessu. Um er að ræða illa merkta vegarslóða. Fólk er að njóta náttúru og einhvers staðar lendir það út af brautinni og það ætlar sér ekki að gera neitt af sér. En þegar svo er komið þá erum við að tala um jafnvel óafturkræft rask sem til dæmis myndir sem birst hafa í fjölmiðlum sína. Það er líka þannig að í grónu landi þar sem hjólför rífa upp svörðinn getur farið svo, eins og ein af þessum myndum sem birtist okkur í fjölmiðlum í fyrra sýndi, að nokkrum árum síðar er eins og hjólförin séu bara ný og fersk af því að slíkt er raskið. Ég bind miklar vonir við að þetta nái fram að ganga. Sérstök áhersla er lögð á fjölgun starfa og heilsársstöðugilda í landvörslu með auknu fjármagni og ég legg áherslu á að það þarf að fjármagna. Við getum ekki bara ætlað að græða á íslenskri náttúrufegurð með því að fá til okkar fjöldann allan af ferðamönnum. Við verðum líka að leggja til fjármagn til þess að standa undir þeim mikla ágangi sem hlýst af fjölgun ferðamanna. Ég ætla svo að segja að lokum að málið er mér bara svo skylt. Ég kem af hinu undurfagra Austurlandi, hef ferðast þar mikið um hálendið, fer hvert einasta sumar og baða mig í Laugavalladal og þetta er eitt af því sem stingur í augun hvert einasta sumar, það eru hjólför út um heiðar sem ættu að vera óraskaðar. Ég hef lokið máli mínu en biðla einfaldlega til umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að hann taki þetta mál alvarlega og fylgi því til enda.

Virðulegi forseti. Mér rennur blóðið til skyldunnar, verandi landvörður, að koma hér upp og taka undir með hv. þm. Jódísi Skúladóttur og þessari tillögu. Landverðir gegna afar mikilvægu hlutverki og ég leyfi mér að fullyrða, verandi einn slíkur og hafandi unnið í þessum geira, frú forseti, ja, núna í rúmlega 20 ár, af og til og oft samfleytt, að þróunin í fjölda þeirra sem sinna þessu starfi hefur ekki fylgt nægilega þróun í þeim fjölda gesta sem sækja landið heim. Þó var gerð gangskör í þessu á síðasta kjörtímabili í ráðuneyti þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra, Guðmundar Inga Guðbrandssonar, í ríkisstjórninni, sem þá sat, sem er eins og við þekkjum sú sama ríkisstjórn og er núna, sem lagði aukna áherslu á og aukið fjármagn í verkefni náttúruverndar þar sem var settur fast að hálfum milljarði, nýjum, í akkúrat þennan málaflokk, þ.e. landvörslu bæði á heilsársgrunni og í tímabundnum störfum en landvarslan hefur í sögulegu samhengi oftast verið bundin við ákveðin tímabil. En nú vitum við það bara að ferðamannatímabilið á Íslandi er lengra sem betur fer og álagið að dreifast. Að sama skapi eru heldur ekki öll svæði aðgengileg allan ársins hring, sum þeirra bara á sumrin. Þannig að ég fagna þessari tillögu hv. þingmanns. Ég tel að við höfum gert vel á síðasta kjörtímabili en veit líka að við getum gert betur. Það eru ýmis teikn á lofti sem ég held að muni styðja þá þróun að hér eflist og styrkist landvarslan. En ég vil líka að við horfum til þess að með aukinni tekjuöflun af ferðaþjónustu, sem ég held að hljóti að vera einboðin í ljósi þess að hér hefur ferðaþjónustan rétt úr kútnum og ansi mörg vilja sækja landið heim, að með aukinni tekjuöflun sé hægt að horfa til þess að þar sé líka kominn einhver ákveðinn tekjustofn fyrir hið opinbera til að fjármagna þann kostnað sem í því felst að verja náttúruna fyrir ágangi. Það er annars vegar gert með svona físískum innviðum, uppbyggingu palla og klósetta og að tryggja að vegasamgöngurnar séu tryggar og í lagi á þeim stöðum þar sem fólk hefur í hyggju að sækja heim, en jafnframt með þessari stýringu og leiðbeiningu. Ég vil nú kalla það leiðbeiningu sem landverðir sinna, verandi á þessum svæðum, ýmist fast og bundið eða með ríkri viðkomu vegna vaktaskipulagsins sem þeir sinna. Það vildi loða við hér áður fyrr að landverðir væru ekki endilega mjög vinsælt fólk, litu á það sem sinn helsta starfa að leiðbeina fólki varðandi umgengni í íslenskri náttúru og af því margar tröllasögur sagðar. Ég leyfi mér að fullyrða, frú forseti, að á undanförnum árum hefur orðið mikill viðsnúningur á þessu viðhorfi og að einhverju leyti kannski því uppleggi, með auknum fjölda og aukinni getu einstaklinga sem sinna þessu starfi, í að vera eins konar vitar í landslagi. Mér þykir mjög vænt um að nota þessi orð: Viti í landslagi. Það er ekkert sem jafnast á við að taka á móti til dæmis barnahópi á stað sem þau þekkja ekki eða hafa ekki séð og upplifa og sjá og skynja og geta hjálpað til við að skapa þessa undrun við að draga fram einhverjar sögur eða lýsingar á aðstæðum sem börn á undan þeim og börn á eftir þeim munu koma að njóta vegna þess að okkur hefur borið gæfa til að taka frá fjöldann allan af svæðum fyrir núverandi og komandi kynslóðir með friðlýsingu. Frú forseti. Ég vildi bara, af því að mér rann blóðið til skyldunnar, að fá að koma hingað upp og þakka flutningsmanni þessarar tillögu. Ég styð hana heilshugar og vonast til þess að okkur takist að halda áfram að byggja hér upp sterka og öfluga landvörslu til framtíðar.

Forseti. Ég flyt hérna tillögu til þingsályktunar um velsældarvísa fyrir heilbrigðan húsnæðismarkað. Þingflokkur Pírata flytur þetta mál. Um hvað snýst þetta? „Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að setja stefnu um velsældarvísa fyrir heilbrigðan húsnæðismarkað. Sérstaklega verði hugað að því að velsældarvísarnir sýni hvort nægt framboð sé á íbúðum fyrir námsmenn, félagslegu húsnæði.“ Aðgerðir til að mæta íbúðaskorti eru mjög aðkallandi. Þó að aldrei hafi verið byggt meira í Reykjavíkurborg en á undanförnum árum og uppbyggingu hafi verið flýtt á mörgum svæðum þarf enn að bæta við húsnæði til að mæta óuppfylltri og fyrirséðri þörf fyrir nýjar eignir. Samkvæmt greiningu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar á húsnæðismarkaði þarf að byggja um 2.000 íbúðir á ári til ársins 2040. Að auki er þörf fyrir 5.000 nýjar íbúðir til að mæta núverandi óuppfylltri þörf. Til þess að styðja betur við opinbera ákvarðanatöku um uppbyggingu húsnæðis víðs vegar um land er því lagt til að innviðaráðherra setji stefnu um velsældarvísa fyrir heilbrigðan húsnæðismarkað. Vísarnir eiga að sýna stöðu húsnæðismála út frá ýmsum sjónarhornum, sér í lagi húsnæðismálum fyrir viðkvæmari hópa samfélagsins. Tryggja verður uppbyggingu námsmannaíbúða og heimavista um allt land fyrir bæði háskóla- og framhaldsskólastig til að aðgengi til náms verði óháð búsetu og aðstæðum námsfólks, en á undanförnum árum og áratugum hefur aðgengi að slíku húsnæði dregist mjög saman. Fyrir námsfólk sem kemur úr dreifðari byggðum getur heimavist verið nauðsynleg forsenda fyrir aðgengi að námi. Þó að fjarnám fylli auðvitað upp í ákveðna gjá þarna þá nær það ekki alveg alla leið. Þá verður einnig að grípa til aðgerða til að styðja óhagnaðardrifin leigufélög og húsnæðissjálfseignarstofnanir. Því markmiði má ná samhliða aðgerðum í fyrsta kafla stefnunnar, þar sem hægt er að tryggja stofnframlög í miklum mæli til slíkra úrræða. Þau hafa þegar borið árangur með uppbyggingu íbúðarhúsnæðis á vegum óhagnaðardrifinna leigufélaga víða um land. En betur má ef duga skal. Í svari innviðaráðherra við fyrirspurn um fjölda félagslegra íbúða á 152. löggjafarþingi, 305. mál, kom fram að hlutfall félagslegra íbúða er mjög mismunandi milli sveitarfélaga. Eðlilegt væri að gerðar væru lágmarkskröfur til sveitarfélaga þannig að öll sveitarfélög axli sameiginlega samfélagslega ábyrgð á því að bjóða upp á nauðsynleg, félagsleg úrræði. Ekki getur talist rétt að sum sveitarfélög axli meiri ábyrgð á þessum vanda en önnur. Um er að ræða samfélagslegt verkefni þar sem öll sveitarfélög bera sameiginlega ábyrgð. Það er alveg skýrt og greinilegt að það er vandamál á húsnæðismarkaði og hefur verið lengi. Hlutverk hins opinbera, þ.e. ríkisins, er takmarkað á þessum vettvangi en áhrifin sem ríkið getur haft með ákveðnu frumkvæði geta verið þó nokkuð mikil. Sveitarfélög bera þar ábyrgð líka en svigrúm til samvinnu við ríkið, t.d. um námsmannaíbúðir og félagslegt húsnæði, er mikið. Markaðurinn er síðan úrlausnarefni út af fyrir sig en ef grunnforsendunum er sinnt þá væri hægt að ná miklum árangri. Ég held að mesta sóknarfærið sé í rauninni að vinna með lífeyrissjóðum þar sem núverandi lífeyriskerfi snýst í rauninni um það að tryggja fólki nægilega mikla framfærslu með lífeyri án húsnæðis, þ.e. að fólk eigi skuldlaust húsnæði og hafi þá nægan lífeyri í gegnum þær lífeyrisgreiðslur, þau réttindi sem fólk hefur öðlast í gegnum greiðslur í lífeyrissjóði á starfsævi sinni. Þetta er rosalega mikilvægt að átta sig á. Við þurfum sífellt að spyrja okkur þeirrar spurningar: Geta allir átt eða orðið sér úti um skuldlaust húsnæði þegar þeir komast á lífeyri? Ef ekki þá er eitthvert vandamál í gangi og þá þurfum við að spyrja okkur af hverju vandamálið er til staðar og hvað sé hægt að gera til að laga það. Það eru fullt af aðferðum svo sem til þess en lífeyrissjóðir liggja þar beinast við, enda er það fyrirkomulag að finna í mörgum öðrum löndum að lífeyrissjóðir sjái um ákveðna uppbyggingu á húsnæðismarkaði t.d. til leigu. Kaupleiga væri í rauninni mjög sniðug hvað það varðar. Það er helmingurinn af fjárfestingu hvers og eins að fjárfesta í steypu eða þaki yfir höfuðið út starfsævina, alla vega á meðan við erum með þetta lífeyriskerfi sem við erum með í dag. Og fyrst hluti eða helmingur lífeyriskerfisins er að eiga skuldlaust húsnæði þá er mjög eðlilegt að lífeyrissjóðirnir séu einmitt mikið í fjárfestingu í húsnæði. Það kemur í rauninni út á það sama, eykur öryggi til mikilla muna að lífeyririnn skili þeim ráðstöfunartekjum sem hver og einn hefur reynt að safna sér fyrir út ævina en þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að nýta þær ráðstöfunartekjur til að greiða fyrir t.d. lán eða leigu. Það er dálítið áhugavert að átta sig á því að lífeyrir ásamt því að leigja húsnæði er ekkert rosalega sjálfbært, sérstaklega ekki fyrir fólk sem hefur verið í lægri tekjutíundunum, sem er aðallega fólkið sem hefur ekki haft efni á því að kaupa sér íbúð þegar allt kemur til alls. Maður gæti séð fyrir sér samlegðaráhrif í þessu þar sem lífeyrissjóðirnir sjái um það að byggja upp húsnæði að mjög miklu leyti og að það húsnæði sé jafnvel í einhvers konar kaupleigu þar sem viðkomandi aðili, sem verður lífeyrisþegi þegar starfsævinni lýkur, sé þá kominn í skuldlaust húsnæði, hafi í rauninni greitt upp kostnað lífeyrissjóðsins við uppbyggingu á húsnæðinu sem veltur þá bara áfram í þeirri greiðslu í næstu uppbyggingu. Þannig geti lífeyrissjóðir verið ákveðinn drifkraftur í húsnæðisuppbyggingu, sérstaklega með tilliti til, myndi ég segja, kaupleigukerfis frekar en endilega hrárri leigu því að hinn hlutinn af lífeyriskerfinu okkar er ekki alveg hentugur til að greiða leigu af þeim ráðstöfunartekjum sem við fáum frá lífeyrissjóðum. Það dugar ekki alveg til. Þannig að módelið er skuldlaust húsnæði og ráðstöfunartekjur utan húsnæðis. Það er heildarlífeyriskerfið. Að greiða einhvern hluta af þeim ráðstöfunartekjum í húsnæði skerðir möguleika fólks og í rauninni þann samfélagssáttmála sem við höfum gert með tilliti til lífeyriskerfisins okkar mjög mikið. Til þess eru þessir velsældarvísar. Þeir eru til þess að við getum, bæði þing og þjóð, litið á þessa velsældarvísa og séð stöðuna, ekki bara eins og hún er nákvæmlega núna heldur hvernig hún mun þróast á næstunni með t.d. ríkisfjármálaáætlun. Hvaða áhrif hefur hún þar á? Hvar eru brotalamir í kerfinu? Hvar þarf að leggja áherslu á uppbyggingu og þess háttar? Án þessara velsældarvísa erum við stöðugt að spyrja sömu spurninganna aftur og aftur og það er alltaf verið að vinna sömu verkin. Það væri mjög eðlilegt að þarna væru bara staðlaðir velsældarvísar, svipað eins og verðbólgumælingar eða hagvaxtarmælingar. Þarna væru húsnæðismælingar sem væru mjög aðgengilegar og sýndu okkur í raun og veru hver staðan er. Þær eru ekki alveg nógu vel uppfærðar í dag. En þessi tillaga snýr að því að bæta það.

Frú forseti. Á hverju ári verða um 100 börn á Íslandi fyrir því þunga áfalli að missa foreldri. Á árunum 2009–2018 misstu 1.007 börn á Íslandi foreldri samkvæmt tölum Hagstofunnar. Á því tímabili létust 649 foreldrar barna undir 18 ára aldri en þar af voru 448 feður en mæður 201. Um 40% foreldranna létust úr krabbameinum. Ég held að við þekkjum öll, a.m.k. flest, dæmi þessa. Dæmin eru misjafnlega nálægt okkur og við skiljum að ég held öll hversu sár slíkur missir er og hversu þungt það er fyrir eftirlifandi foreldri og nánustu aðstandendur. Það er mikilvægt að eftirlifandi foreldri fái svigrúm til sorgarúrvinnslu og svigrúm til að vera til staðar fyrir barn sitt eða börn eftir andlát makans eða hins foreldrisins. Þær réttarbætur sem hér eru lagðar fram eru lagðar til ekki síst í þessu ljósi, þ.e. hugsaðar með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Forseti. Með þessu frumvarpi er lagt til að þeir foreldrar barna yngri en 18 ára að aldri sem missa maka sinn fái heimild til að taka allt að sex mánaða leyfi frá störfum og greiðslur frá Vinnumálastofnun meðan á því leyfi stendur. Frumvarpinu er því ætlað að viðurkenna áhrif sorgar á fjölskyldur í kjölfar þess að barn missir foreldri og einstaklingur missir maka frá ungum börnum. Það var stigið stórt skref hér þegar Alþingi samþykkti lög um sorgarleyfi fyrir foreldra sem missa barn. Ég studdi það frumvarp vitaskuld en tók strax til máls þar sem ég benti á að það væri rétt að í kjölfarið myndi Alþingi taka það skref að styðja jafnframt við þau börn sem hafa misst foreldri og þær fjölskyldur. Hér er því lagt til að réttur foreldra barna undir 18 ára aldri sé lagður að jöfnu við þau réttindi sem Alþingi hefur tryggt foreldrum sem missa barn. Það skiptir miklu að styðja eftirlifandi foreldri barna á þann hátt sem lög um sorgarleyfi veita foreldrum sem misst hafa barn sitt. Á sama hátt skiptir auðvitað máli að þau börn sem misst hafa foreldri fái notið þessa stuðnings. Öllum má vera ljóst hversu þung staða fjölskyldna er þegar foreldri barns fellur frá. Það þarf ekki að fjölyrða um það hversu sár missir það er fyrir barn að missa foreldri sitt. Það þarf ekki heldur að fjölyrða um hversu þungbært það er fyrir það foreldri sem eftir stendur eða það álag sem því fylgir fyrir fjölskylduna í heild sinni. Í ofanálag kemur í mörgum tilvikum til erfiður tekjumissir heimilis og í einhverjum tilvikum fjárhagsáhyggjur samhliða tekjumissinum. Það á auðvitað ekki síst við þar sem foreldrar hafa verið frekar ungir að árum. Það eru að mínu mati engin efni til að bíða með það að veita þessum fjölskyldum þann mikilvæga stuðning sem fólst í þessari lagasetningu í þágu foreldra sem misst hafa barn. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega nefna að þessi lagabreyting kemur börnum þessara fjölskyldna til góða og að sjónarmið barnasáttmálans voru vegvísir við vinnu þessa frumvarps en það voru líka umsagnir frá aðilum á borð við Sorgarmiðstöðina og Krabbameinsfélag Íslands sem vöktu athygli á því þegar frumvarp um sorgarleyfi var lagt fram að það væri mikilvægt að þessi góðu lög næðu til fleiri fjölskyldna, sérstaklega þegar foreldri missti maka frá barni eða börnum. Þetta væri sá hópur syrgjenda sem væri hætta á að hefði ekki tök á því að taka sér veikindaleyfi eftir andlát maka, eins og rakið er í skilmerkilegri umsögn Sorgarmiðstöðvar. Auðvitað er ekki síst staðan sú þegar andlát kemur í kjölfar veikinda að þá er kannski þegar búið að ganga á veikindaréttinn áður en að andlátinu kemur. Með sorgarleyfi í þessu frumvarpi er átt við leyfi frá launuðum störfum á innlendum vinnumarkaði í kjölfar þess að einstaklingur missir maka sinn sem hann á barn eða börn undir 18 ára aldri með. Sem fyrr segir verða um 100 börn á Íslandi fyrir því á ári hverju að missa foreldri sitt. Frumvarpinu er eins og áður sagði ætlað að rýmka núgildandi lög um sorgarleyfi með þeim hætti að sorgarleyfi og sorgarstyrkur nái einnig til þessara barnafjölskyldna. Sorgarleyfi og sorgarstyrkur eins og það er útfært í frumvarpinu og í þessari greinargerð er í þeim tilvikum þar sem foreldri barns eða maki foreldris hefur látist. Í núgildandi lögum um sorgarleyfi er hugtakið foreldri skilgreint víðtækara en almennt í lögum þannig að foreldri í þeim lögum nær til foreldra, það nær til forsjáraðila og einstaklinga sem hafa gegnt foreldraskyldum gagnvart því barni sem um ræðir 12 mánuði eða lengur. Það er auðvitað gert til þess einmitt að ná utan um það að fjölskylduaðstæður og fjölskylduform eru ólík. Löggjafinn viðurkennir það og tekur tillit til þess og það er líka gert í þessu frumvarpi. Þessi víðari skilgreining á foreldrahugtakinu í lögum um sorgarleyfi en almennt er á líka við um þessa breytingu sem hér er verið að leggja til. Það er gert ráð fyrir að makamissir eigi við um þau tilvik þegar foreldri í skilningi laganna verður fyrir því að hjúskapar- eða sambúðarmaki andast en jafnframt er lagt til að skilgreining hugtaksins foreldris breytist á þann hátt að aðrir en foreldrar eða forsjáraðilar geti líka talist foreldrar í skilningi laganna ef þeir hafa gegnt foreldraskyldum gagnvart barni 12 mánuði eða lengur fyrir makamissi. Þetta atriði skiptir máli. Ég veit það vegna þess að ég fékk viðbrögð við því þegar þetta frumvarp var lagt fram frá fjölskyldum sem áttu þessa reynslu og vildu koma þessum ábendingum á framfæri. Í frumvarpinu var frá upphafi tekið tillit til þess að fjölskylduformið er vitaskuld ekki alls staðar hið sama, að þótt talað sé um makamissi þá er fókusinn á barninu og nánasta aðstandanda þess og á þennan hátt sé foreldrum veittur þýðingarmikill stuðningur á mjög viðkvæmum tíma í lífi barnsins og fjölskyldunnar og fjárhagsstuðningur til að mæta tekjutapi. Það er fjallað um greiðslurnar í þessu frumvarpi. Það er miðað við að hámarksgreiðslan verði hin sama og gildir um sorgarleyfi fyrir foreldra sem misst hafa barn, þ.e. að mánaðarleg greiðsla skuli nema 80% af meðaltali heildarlauna en 600.000 kr. að hámarki. Í frumvarpinu er, eins og ég nefndi hér áðan, líka gert ráð fyrir því að foreldrar utan vinnumarkaðar séu í þessari stöðu eða foreldrar sem eru í minna en 25% starfshlutfalli, þannig að þar er verið að huga að námsmönnum og að þessum hópi sé þá tryggður svokallaður sorgarstyrkur með lágmarksupphæð. Það er miðað við að foreldrar geti nýtt þennan rétt til sorgarleyfis samhliða skertu starfshlutfalli, líka yfir lengra tímabil. Það er lagt til að foreldri verði heimilt að skipta greiðslutímabilinu yfir fleiri tímabil en eitt, þó þannig að greiðslutímabilið geti skemmst varað í hálfan mánuð í senn. Allt miðar þetta að því að geta mætt aðstandendum og foreldri barns í þessari stöðu með því að það sé sveigjanleiki á vinnustað og hægt sé að smíða þetta leyfi eftir aðstæðum og þörfum. Þannig að það er miðað við það að réttindi foreldra í þessum aðstæðum séu að öllu leyti sambærileg réttarstöðu þeirra foreldra sem hafa misst barn og að sorgarleyfi muni þannig fela í sér mánaðarlegar greiðslur yfir ákveðið tímabil. Eins og við vitum þá eru foreldrar í þessari stöðu í dag alfarið háðir því að vinnuveitandi sýni þeim skilning og auðvitað ekki síst því að vinnuveitandi hafi yfirleitt ráðrúm og getu til að veita frí, til að veita sveigjanleika þegar sorgin knýr dyra. Hugsunin er þá sú að með því að tryggja fólki þennan rétt í lögum þá sé þetta svigrúm ekki háð því hver geta vinnuveitandans á hverjum stað fyrir sig er heldur sé það samfélagslegt verkefni að styðja við foreldra í þessum sporum. Frú forseti. Með þessari löggjöf yrði Ísland fyrst Norðurlanda til að styðja við barnafjölskyldur með þessum hætti. Ég er stolt af því ef svo gæti orðið og er stolt af því að leggja fram þetta frumvarp og held að það sé raunar mjög í takti við þær áherslur sem stjórnvöld hafa boðað um velsæld og hagsmuni barnsins, að það væri mjög í takti við þær áherslur ef þetta frumvarp fengi fram að ganga. Yrði frumvarpið að lögum yrði Ísland fyrst Norðurlanda til að styðja við fjölskyldur með þessum þýðingarmikla hætti þegar sorgin knýr dyra. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að það skipti svo miklu að styðja við einstaklinga sem missa maka frá ungum börnum og styðja við þau börn sem missa foreldri. Með því fá foreldrar ungra barna nauðsynlegt svigrúm á mjög erfiðum kafla í þeirra lífi til að styðja við sín börn og fjölskyldu í heild. Ég vil að lokum segja, frú forseti, að mér finnst að við eigum sem samfélag að taka utan um þessi börn og þessar fjölskyldur og bind vonir við að þetta frumvarp geti fengið framgang hér á Alþingi.

Forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um einföldun á ferli umsókna um sérstök útgjöld vegna barns. Tillagan er lítil og nett með stuttri greinargerð og ber því ekki með sér að vera neitt sérstakt stórmál. Engu að síður er hér um að ræða mikilvægt mál fyrir þá sem þurfa að standa í því að sækja um sérstök útgjöld vegna barns. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að flýta þróun rafrænna samskipta og einfalda ferli umsókna hjá sýslumanni um sérstök útgjöld vegna barns. Áhersla verði lögð á að auðvelda aðgengi milli ríkisaðila að upplýsingum og gögnum vegna umsókna um sérstök útgjöld.“ Flutningsmenn tillögunnar eru auk mín hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson Samkvæmt 60. gr. barnalaga, nr. 76/2003, geta foreldrar, ef barn á fasta búsetu hjá öðru foreldra sinna, óskað staðfestingar sýslumanns á samningi vegna útgjalda við skírn, fermingu, gleraugnakaup, tannréttingar, sjúkdóm, greftrun eða af öðru sérstöku tilefni. Eins er hægt af sama tilefni að úrskurða það foreldri sem barn býr ekki hjá til þess að inna af hendi sérstakt framlag vegna útgjalda sem þessa. Á vefsíðunni syslumenn.is og á island.is má finna stafrænt eyðublað um beiðni um úrskurð um sérstakt framlag til framfærslu barns sem fylla þarf út í samræmi við skilyrði laganna, þ.e. barn, málsaðila, tilefni og eins líka fjárhæð kröfu. Með ákveðnum beiðnum þurfa einnig að fylgja sérstök fylgiskjöl frá opinberum aðilum í samræmi við tilefni hverju sinni, svo sem skattframtöl, og þá stimpluð, tekjuyfirlit, forsjárvottorð, gildandi ákvörðun um meðlag og yfirlit frá sjúkratryggingum vegna greiðsluþátttöku. Það að safna öllum þessum fylgiskjölum getur hreinlega vaxið fólki í augum. Sú sem hér stendur telur að kröfur hins opinbera til borgara um framlagningu fylgiskjala við málsmeðferð í málum barna umtalsverðar og íþyngjandi, sérstaklega á tímum þar sem stafrænar lausnir og rafræn stjórnsýsla fer vaxandi. Það að fara í gegnum ferli sem þetta getur reynst sumum kvíðvænlegt, sér í lagi ef samskipti milli aðila hafa verið erfið. Skrefin inn á skrifstofu sýslumanns geta einnig reynst sumum þung. Sú sem hér stendur telur að kerfið ætti ekki að vera til þess að ýta undir að fólk hreinlega gefist upp áður en lagt er af stað heldur að aðstoða fólk við það að sækja sér sjálfsögð réttindi. Af þessum sökum er hér lagt til að flýta og hraða þróun rafrænna samskipta í málefnum barna og auðvelda aðgengi milli ríkisaðila að upplýsingum og gögnum vegna umsókna. Sem lið í þeirri vinnu er mikilvægt að skoða hvort hægt sé að aflétta frumkvæðisskyldu málsaðila við öflun opinberra fylgiskjala og færa þá skyldu yfir á ríkið eða hreinlega auka heimildir stjórnvalda til þess að staðfesta tilvist og efni upplýsinga í gegnum vefinn island.is. Samhliða verði tryggt að sýslumannsembættunum sé gert kleift að afla viðkomandi gagna með stafrænum hætti, eftir atvikum fyrir milligöngu Stafræns Íslands. Umsóknir um sérstök útgjöld geta verið erfitt og íþyngjandi ferli. Því færi betur á, í samræmi við tækniframfarir, að umsækjandi gæti samhliða því að leggja fram kröfur um sérstök útgjöld veitt sýslumanni heimild til gagnaöflunar hjá öðrum stjórnvöldum sem málið varðar. Ég tel óþarfa að lengja mál mitt frekar hér og vona að hv. nefnd taki málið til umfjöllunar og kalli eftir umsögnum. Mér skilst að það sé allsherjar- og menntamálanefnd. Verði málið samþykkt hér legg ég til að því verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja, nr. 70/2020, og lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Frumvarpið er á þskj. 1241 og er mál nr. 806. Frumvarpið felur fyrst og fremst í sér innleiðingu á meginefni tilskipunar Evrópusambandsins (ESB) nr. 2019/879, sem oft er kölluð BRRD II-tilskipunin. Með setningu laga nr. 70/2020 lauk Ísland innleiðingu á tilskipun 2014/59/ESB, um endurreisn og skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja, eða svokallaðri BRRD I-tilskipun, en sú tilskipun hefur verið í heildarendurskoðun undanfarin ár. Breytingarnar sem nú eru til umfjöllunar varða m.a. fyrirbyggjandi aðgerðir og undirbúning skilameðferðar, einstakar valdheimildir skilavaldsins í Seðlabankanum við undirbúning og framkvæmd skilameðferðar, endurskipulagningu rekstrar og heimildir til ráðstafana vegna samninga. Veigamestu breytingarnar varða svo reglur um lágmarkskröfu um eiginfjárgrunn og hæfar skuldbindingar. Markmið lágmarkskröfunnar er að fyrirtæki hafi nægt eigið fé og hæfar skuldbindingar til að bregðast við tapi fyrirtækis og endurreisa eiginfjárgrunn þess. Helstu efnisatriði frumvarpsins eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til nýtt markmiðsákvæði sem ætlað er að endurspegla betur markmið tilskipunarinnar. Í öðru lagi eru lagðar til nákvæmari reglur um skilaáætlun og skilabærni, sér í lagi hvað samstæður varðar. Í þriðja lagi eru breytingar á ákvæðum IV. kafla laganna um lágmarkskröfu um eiginfjárgrunn og hæfar skuldbindingar en þær kröfur eru kallaðar MREL, á þessu tungumáli sem gildir um þessi mál í samhengi EES-reglnanna. Breytingarnar uppfæra m.a. hvernig MREL-kröfur eru reiknaðar út, þær skuldbindingar sem hægt er að nota til að uppfylla kröfurnar. Þá fjalla þær einnig um einstakar valdheimildir Seðlabankans, þar með talið til að leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða takmarka úthlutanir fyrirtækja ef þau uppfylla ekki MREL-kröfurnar. Í fjórða lagi er kveðið á um skyldu ráðherra til að setja reglugerð um lágmarkskröfu um eiginfjárgrunn og hæfar skuldbindingar. Í fimmta lagi eru ákvæði um samningsskilmála í samningum fyrirtækis eða einingar sem varða skuldbindingar sem útgefnar eru samkvæmt löggjöf utan Evrópska efnahagssvæðisins og hvernig eigi að fara með þá. Í sjötta lagi eru breytingar á ákvæði laganna varðandi ákvörðun um skilameðferð. Breytingunum er ætlað að auka skýrleika og þær kveða einnig á um skilmerkilegri heimildir til að taka eignarhaldsfélög til skilameðferðar. Í sjöunda lagi fær skilavald Seðlabanka Íslands heimild, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, til að fresta tilteknum skuldbindingum áður en formleg ákvörðun um skilameðferð er tekin. Í áttunda lagi eru breytingar á XII. kafla laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Þær skerpa m.a. á samspili endurskipulagningar fjárhags og skilameðferðar og einnig reglum um meðferð krafna við slitameðferð. Hvað mat á áhrifum þessa frumvarps varðar þá felur það fyrst og fremst í sér breytingu á núgildandi lögum til að skerpa á þeim atriðum sem ég tilgreindi hér áðan. Ekki er gert ráð fyrir auknum umsvifum Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands vegna lagasetningarinnar og er talið að áhrif frumvarpsins rúmist innan núverandi rekstraráætlana eftirlitsins. Áhrif á ríkissjóð verða því engin. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu mína um ókeypis fræðslu og þjálfun foreldra barna með ADHD en tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og barnamálaráðherra og heilbrigðisráðherra að koma á fót fræðslu og þjálfun foreldra barna, allt að 16 ára, með ADHD strax við greiningu. Fræðslan og námskeiðin standi til boða þeim að kostnaðarlausu.“ Fjölmargir einstaklingar glíma við ofvirkni og athyglisbrest sem í daglegu tali er oft kallað ADHD. Einkenni ADHD skjóta almennt upp kollinum snemma á æviskeiði einstaklings, um 7 ára aldur, og geta haft áhrif á alla þætti lífsins, svo sem nám, vinnu og félagsleg samskipti. Rannsóknir sýna að allt að eitt af hverjum tíu börnum glímir við ADHD. Það þýðir að í 20–30 manna kennslustund eru líklega um 2–3 einstaklingar með ADHD. Uppeldi barna með ADHD getur reynst frábrugðið uppeldi barna án ADHD. Foreldrar verða að aðlaga sig að aðstæðum, upplifun og einkennum ADHD sem getur leitt til þess að foreldrar eru óvissir um hvaða skref eigi að stíga næst í uppeldinu. Flestir kynna sér ADHD-greininguna ítarlega og allt sem hún felur í sér og það hefur oft gefið góða raun. En foreldrar barna með ADHD eru þó allflestir á sama máli, þeir vilja læra meira um það sem getur aðstoðað þá við uppeldið og börn þeirra við að komast í gegnum nám og vinnu ásamt því að auka félagslega færni þeirra. Á síðustu árum hafa verið sett á laggirnar námskeið sem bjóða upp á fræðslu og þjálfun fyrir foreldra barna með ADHD og gerðar hafa verið rannsóknir á gagnsemi þeirra fyrir foreldra og börn. Á þeim námskeiðum sitja foreldrar fyrirlestra, fá lesefni og gera verkefni sem tengjast uppeldi barna með ADHD. Námskeið sem þessi hafi verið talin árangursrík. Foreldrar hafa almennt veitt námskeiðunum jákvæða umsögn þar sem þeir telja að námskeiðin hafi hjálpað þeim og börnunum og rannsakendur og foreldrar töldu námskeiðin hafa haft jákvæð áhrif á námshæfileika og félagslega færni barnanna ásamt því að auka þekkingu og skilning á ADHD. Hér á landi eru mikil tækifæri til staðar með setningu slíkra námskeiða. Einnig er nauðsynlegt að slík námskeið verði aðgengileg öllum foreldrum og eða forráðamönnum barna með ADHD óháð efnahag. Því er talið að seta á námskeiði eigi að bjóðast þeim að kostnaðarlausu. Við eigum að hafa það að markmiði að einstaklingar með ADHD eigi auðveldara með alla fasa daglegs lífs ásamt því að byggja frekari skilning og þekkingu á ADHD sem margir Íslendingar, bæði ungir sem aldnir, glíma við í dag. Með á þessari tillögu minni eru hv. þingmenn Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Þórarinn Ingi Pétursson, Gísli Rafn Ólafsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon, Tómas A. Tómasson, Wilhelm Wessman, Oddný G. Harðardóttir og Logi Einarsson. Virðulegur forseti. Það er mín von að ályktunin verði samþykkt og ríkisstjórnin hefji strax vinnu við setningu slíkra námskeiða hér á landi sem standi foreldrum og forráðamönnum barna með ADHD til boða þeim að kostnaðarlausu og með markvissum hætti. Það er mikilvægt að við hugum að því hvernig við ætlum að gefa foreldrum barna með ADHD aukin verkfæri og aukið sjálfstraust til að leiðbeina börnum í gegnum lífið því það að vera með ADHD getur verið ofurkraftur ef við sköpum börnum réttar aðstæður, bæði heima og í skólakerfinu.

Frú forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu mína um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir einhverfa, en tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra í samvinnu við mennta- og barnamálaráðherra að koma á fót þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir einhverfa.“ Hér á landi greinast árlega einstaklingar með einhverfu eða raskanir á einhverfurófi. Einhverfa er röskun í taugaþroska sem kemur jafnan fram snemma í barnæsku. Einhverfa er yfirleitt meðfædd og til staðar alla ævi en kemur fram með ólíkum hætti allt eftir aldri, þroska og færni og sökum þess hve einhverfa er margbreytileg er oft talað um einhverfuróf. Hægt er að hafa áhrif á framvindu einhverfu með markvissum aðgerðum, sérstaklega snemma á lífsleiðinni. Nokkuð er um að einstaklingar greinist á fullorðinsárum með einhverfu og þá oft í framhaldi af kulnun eða í kjölfarið á geðrænum vanda. Þegar einstaklingur hefur fengið greiningu á einhverfurófi er mikilvægt að einstaklingurinn og fjölskyldan fái fræðslu um einhverfurófið og aðferðir sem gætu hentað þeim vel. Auk þess er mikilvægt ef um leik- eða grunnskólabarn er að ræða að samvinna milli heimilis og skóla sé góð. Nokkrar stofnanir koma að málefnum einhverfra en þær eru Barna- og unglingageðdeild Landspítala – háskólasjúkrahúss, Ráðgjafar- og greiningarstöð, Sjúkratryggingar Íslands, Tryggingastofnun og Þroska- og hegðunarstöð Heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu. Þess utan hafa Einhverfusamtökin stuðlað að upplýsingagjöf og aðstoð til þeirra sem greinast með einhverfu og aðstandenda þeirra. Nauðsynlegt er að einstaklingar með einhverfugreiningu séu teknir með þegar unnið er eftir samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og öðrum mannréttindasáttmálum. Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir einhverfa getur verið liður í þeirri vinnu. Með mér á þessari tillögu eru hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Ingibjörg Isaksen, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Wilhelm Wessman, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Við sem flutningsmenn erum á þessari tillögu teljum mikilvægt að komið verði á fót þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir einhverfa þar sem öll sú þekking sem til er um einhverfu verði dregin saman á einn stað og börn jafnt sem fullorðnir geti fengið þjónustu með þeirra þarfir í huga. Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir einhverfa hefði það verkefni að veita þjónustu á sviði ráðgjafar, hæfingar og endurhæfingar ásamt því að afla og miðla þekkingu á aðstæðum einhverfra í því skyni að bæta þjónustu og stuðla að framförum. Þá væri verkefni hennar einnig að hafa yfirsýn yfir aðstæður þeirra sem eru einhverfir og gegna samhæfingarhlutverki gagnvart öðrum sem veita umræddum notendum þjónustu. Auk þess væri hlutverk þjónustu- og þekkingarmiðstöðvarinnar að sinna fræðslu, ráðgjöf og stuðningi við aðstandendur, skóla og aðrar þjónustustofnanir. Ávinningurinn af þjónustu- og þekkingarmiðstöð sem þessari væri að einhverfir, hvort sem um er að ræða börn eða fullorðna og aðstandendur þeirra, sem og skólar og vinnustaðir geti sótt upplýsingar um alla þá aðstoð sem stendur þeim til boða ásamt því að fá leiðbeiningar og fræðslu. Þá skiptir einnig máli að bæta almenna fræðslu til samfélagsins til þess að auka skilning og bæta viðmót gagnvart einhverfum. Það skiptir lykilmáli í þessu öllu saman að öll sú þekking sem er til staðar í samfélaginu og víða sé dregin saman og sett á einn stað. Virðulegi forseti. Það er einlæg von mín að málið fái góða umfjöllun og fari nú til velferðarnefndar til frekari umfjöllunar og verði að lokum samþykkt hér á Alþingi.