Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nú undanfarið hafa íslenzkir útgerðarmenn og fiskimenn fengið eða tryggt sér að fá mikinn nýjan skipastól. Til þessa hefur verið varið miklu fé á okkar mælikvarða. Þess vegna ríður okkur nú á því frekar en öllu öðru að nota og nýta þennan skipastól okkar eins vel og mögulegt er. Eitt mikilsverðasta skrefið í þá átt hlýtur að verða að reisa nógu öflug og stór fiskiðjuver, þar sem bezt hentar og þörfin er brýnust, eins fljótt og verða má. Nú fyrir fáum dögum, er rætt var um frv. hv. 8. landsk. þm. o.fl. um landshöfn og fiskiðjuver í Höfn í Hornafirði, þá kom fram nokkur ótti hjá hæstv. samgmrh. um, að fleiri frv. mundu koma á eftir um svipað efni. Það getur vel verið, að svo fari, og er ekki nema eðlilegt, enda ekki um það að sakast, ef þess er gætt að hafa við afgreiðslu þeirra frv., er fram kunna að koma, það sjónarmið, og það sjónarmið eitt, að fyrst beri að reisa fiskiðjuver þar, sem það kemur að mestum notum fyrir þjóðarheildina, þar sem þörfin á því er brýnust fyrir útveginn, þar sem það liggur bezt við fiskveiðunum, þar sem líkur eru til, að starfstími þess sé lengstur á hverju ári. Það hlýtur t.d. að vera auðsætt, að heppilegra og arðvænlegra er að reisa iðjuver þar, sem það getur haft nægilegt verkefni til að vinna allt árið, heldur en þar, sem vart er um verkefni að ræða fyrir það nema 3–4 mánuði á ári. Við megum því ekki láta okkur henda það í þessu efni, sem þótt hefur brenna við hjá okkur, t.d. í vegamálum, að leggja alldýra vegspotta út um allt, sem stundum hafa síðar verið árum saman fáum eða engum til verulegs gagns. Nei, við verðum heldur að einbeita allri orku okkar að því að reisa fyrst þau mannvirki, sem eru mest aðkallandi og eru líklegust til að færa okkur mestar og fjölbreyttastar afurðir á skemmstum tíma, miðað við það, sem til þeirra er kostað. Ennfremur ber þess að gæta að öðru jöfnu að reisa fiskiðjuver ríkisins frekar þar, sem sýnt er, að ekki er unnt að koma á fót fiskiðjuveri með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir í lögum um stofnlánadeild sjávarútvegsins, en í grg. með þessu frv. er einmitt getið um þær ástæður, sem valda því, að það er ekki hægt á Ísafirði. Nefnilega í stuttu máli þar, að Ísfirðingar hafa lagt hart að sér til að leggja fram nauðsynlegt fé til að tryggja það, að 1 togari og 5 Svíþjóðarbátar gætu bætzt við bátaflotann í bænum. Ísfirðingum var hins vegar svo ljós nauðsyn fiskiðjuversins, að þeir voru reiðubúnir s.l. vor þrátt fyrir örðugleika útgerðarinnar að leggja fram allan þann hagnað, sem vonir stóðu til, að hið háa síldarverð s.l. sumar gæti fært þeim, ef sæmilega aflaðist. - Öllum er kunnugt, hvernig fór um þær vonir, og skal ég ekki rekja það lengra. Við flm. þessa frv. höfum talið eðlilegra að flytja um það sérstakt frv. heldur en blanda því saman við hafnargerðir eða lendingarbætur, þótt hvort tveggja eigi að koma útveginum að notum og þurfi sums staðar að haldast í hendur. Hvað viðvíkur kostnaði, þá þykir mér rétt að taka það fram, að fullnaðaráætlun um hann liggur ekki fyrir enn, enda tæpast hægt að fá nokkurn mann til að leggja vinnu í að gera slíka áætlun, fyrr en meiri vissa er um, að úr framkvæmdum verði. Hins vegar hefur þetta mál verið rætt allýtarlega við sérfræðinga í þessum málum, og er upphæðin, sem nefnd er í frv., það, sem næst verður komizt, eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja. Enda tók ég eftir því, að í frv. hv. 8. landsk. þm. o.fl. um landshöfn og fiskiðjuver í Höfn í Hornafirði er nefnd tilsvarandi upphæð, miðað við stærð eða afköst fyrirtækisins. Að ekki er nánar farið út í að sundurgreina þá vinnslu, sem gert er ráð fyrir, að þarna fari fram, stafar af því, að það er frekar framkvæmdaatriði, sem að mestu verður falið þeim sérfræðingum, sem sjá um framkvæmdir með væntanlegri stjórn fyrirtækisins. Þó má geta þess, að ætla má, að fiskiðjuverið leysi af hendi hvers konar vinnslu úr fiski, þar á meðal er t.d. talin vinnsla á karfalýsi, þar sem gert er ráð fyrir, að karfinn verði fyrst flakaður og hraðfrystur, en lýsi unnið úr lifrinni og úrganginum, en karfalýsi er, sem kunnugt er, mjög verðmæt og eftirsótt vara, og einhver beztu karfamið, sem þekkt eru, eru skammt undan Vestf jörðum. Nú eru togararnir á veiðum úti fyrir Vestfjörðum, og verða þeir þeirra, sem afla í salt, að fleygja karfanum og reyndar fleiri í fisktegundum. Hins vegar leita skipin, einnig þau þeirra, sem ekki leggja fiskinn upp fyrir vestan, flest hafnar þar til að leggja upp lýsi, áður en þau halda hingað suður, og væri þá lafhægt að leggja um leið á land karfa og annan fisk, sem hentugur væri til flökunar, ef skilyrði væru til að vinna hann í landi, a.m.k. það af slíkum fiski, sem aflaðist síðustu dagana í hverri veiðiför. Auk þessa er nú á döfinni að hefja selveiðar í norðurhöfum frá Ísafirði nú í vetur með 2–3 skipum, og verður þá aðkallandi að bræða spikið og gera það að sem beztri vöru, en verkað selalýsi er ágæt útflutningsvara. Þá er og líklegt vegna þess, hvað selveiðisvæðið er tiltölulega nálægt Ísafirði, að hægt verði að flytja heim eitthvað af selkjöti, a.m.k. á stærstu skipunum, ef hægt er að selja það eða vinna úr því seljanlega vöru. Hefur komið fyrir, að norskir selveiðimenn, sem oft leita hafnar á Ísafirði, hafa selt þar selkjöt. Að lokum vil ég geta þess, að nú þegar hefur farið fram verulegur undirbúningur að því að reisa fiskiðjuver á Ísafirði. Því hefur verið valinn staður á bezta stað við höfnina, og enn fremur hefur verið gerður uppdráttur að aðalbyggingu fyrirtækisins. Að ekki er byrjað á byggingunni, stafar af því, að í ljós hefur komið, að ekki eru tiltök að afla á Ísafirði svo mikils fjár, að hægt sé að reisa fyrirtækið, þó lán fengist úr stofnlánadeild sjávarútvegsins. En bygging fiskiðjuversins er svo áríðandi og aðkallandi, að enga bið þolir. Vænti ég svo, að hv. d. sjái sér fært að samþ. frv., sem verður væntanlega vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. - Ég hafði ekki ætlað mér að ræða um þetta mál hér, þar sem það fer til n., sem ég á sæti í, en hv. frsm. gaf mér tilefni til að spyrja um það, hvað hann meini með því að segja, að hér séu lagðir vegspottar út um allt land, sem fáum komi að gagni. Ég sé út af fyrir sig ekki ástæðu til þess að blanda því viðkvæma máli, vegagerðum, inn í þetta mál. En mér er ekki kunnugt um það, hvar þeir vegarspottar eru. Ég held, að baráttan um vegaframkvæmdir í landinu sé sprottin af eðlilegum þörfum þeirra, sem búa á útkjálkunum, og ég viðurkenni ekki, að þeir hafi fengið bróðurpartinn af framlögunum. Vil ég í sambandi við það benda á það, að sú regla var tekin upp hér illu heilli að verja stórkostlegu fé til vegaframkvæmda þar á landinu, sem vegirnir eru beztir. Þar hafa sums staðar verið brotnir upp vegir, sem geta flutt 6 tonn, til þess að geta látið þá bera 10 tonn, meðan ekki er séð fyrir þessum vegaspottum úti á landinu, þar sem fólkið er enn að berjast við að draga fram lífið, sem gæti þó orðið til þess að forða því frá að dragast inn í þann straum, sem ekki þykir heppilegur, að allt fólk utan af landinu flytji til Reykjavíkur. Ég vildi aðeins l.áta þetta koma fram, að það er ómaklegt í sambandi við þetta mál að halda því fram, að það sé veitt mikið fé í ónauðsynlegar vegagerðir í landinu.



Herra forseti. - Ég vil aðeins vegna ummæla hv. þm. Barð. geta þess, að ég sagði ekkert um það, að þessir vegir væru ónauðsynlegir, þegar þeir eru komnir og hægt er að nota þá. En við vitum það allir, að það eru iðulega lagðir vegir, sem árum saman eru ekki fullgerðir, og meðan aðeins eru lagðir nokkur hundruð metra vegspottar, koma þeir fáum eða engum að gagni. Það var aðeins þetta, sem ég átti við, en ekki, að vegirnir væru í sjálfu sér ekki nauðsynlegir og gætu komið að fullu gagni, þegar þeir eru komnir svo langt að vera komnir í samband við aðalvegakerfi landsins og þau byggðarlög, sem við þá eiga að búa, eru komin í samband sín á milli. En þetta vitum við allir, að hefur komið fyrir vegna þess, að mönnum er nauðsynlegt að fá vegina, en vegaféð er takmarkað, og þess vegna er ekki hægt að fullgera vegina fyrr en eftir mörg ár.



Ég vil einnig leiðrétta þennan misskilning hjá hv. þm. Hver vegarspotti, sem lagður er í landinu, hefur komið að gagni og komið að gagni á þennan hátt, annars vegar til að stytta ófæru vegina hjá fólkinu í þeim byggðarlögum, sem við þá eiga að búa, og það, sem er enn þýðingarmeira, að halda uppi voninni hjá þessu fólki um að einhvern tíma fái það veginn. Ef enginn vegur væri lagður, mundi það þýða, að það væri úti um þessa von. Það er þess vegna misskilningur hjá hv. 10. landsk., að þessir vegir komi ekki að gagni. En það þarf að leggja miklu meiri áherzlu á þessi mál til þess að halda uppi voninni hjá þessu fólki um það, að einhvern tíma fái það sinn rétt, hjá Alþ. Mér þótti rétt að gera þessa aths. við þennan kafla ræðunnar, sem ekkert kom þessu máli við.



Herra forseti. Þetta átti nú að vísu ekki að vera umr. um vegamál, þó það hafi snúizt upp í það. En í tilefni af því vildi ég segja það, að það byggist á ókunnugleika hjá hv. þm. Barð., að hann andmælir þessu atriði, sem Kjartan Jóhannsson vék að í framsöguræðu sinni. Við Ísfirðingar höfum þess dæmi, að byrjað var fyrir 10 árum á vegarspotta í miðri hlíð, en vegurinn var ekki tengdur fyrr en á 9. ári. Að verða að búa við þetta skipulagsleysi, er ekki mennskum mönnum fært að skilja, á hverju byggist, en þetta er samt staðreynd. Hitt er alveg rétt hjá hv. þm. Barð., að þeir eru of fáir og stuttir vegspottarnir, a.m.k. á Vestf jörðum, ef vonirnar ættu að aukast um það þar, að héruðin verði áfram í byggð. Eitt dæmi nægir að nefna fyrir Vestfirði. Af 9 hreppum í Norður-Ísaf jarðarsýslu eru 6, þar sem ekki er til akvegarspotti enn, 1946. Í 3 hreppum er til akvegarspotti, en í 6 enginn, svo að þessir vegspottar á Vestfjörðum eru of fáir, og það að endurbæta sífellt góða akvegakerfið í öðrum landsfjórðungum, áður en gerð eru frumdrög að vegakerfi, t.d. á Vestfjörðum, það er ekki nema eðlilegt, að það komi við taugarnar á hv. þm. Barð. og okkur öðrum þm. af þessum afskekkta kjálka. En málið, sem hér er til umr., er að einu leyti sama eðlis eins og þetta: Ef það er meiningin að halda byggð, t.d. á Vestfjörðum, þá verður ekki hjá því komizt að greiða þar fyrir undirstöðuatvinnuveginum og reyna að búa svo um hnútana, að undirstöðuatvinnuvegurinn, sem þar er sjávarútvegur, verði sem bezt sjálfbjarga. Ríkið hefur lagt gífurlegt fjármagn í stóriðju og iðnað í sambandi við sjávarútgerð á Siglufirði. Auk þess,. að þar er talinn lengstur og beztur veiðitími fyrir þann sjávarútveg, er Siglufjörður bezt valinn sem miðstöð tengd við síldveiðarnar. Við flm. þessa frv, teljum Ísafjörð hafa svipaða sérstöðu og möguleika fyrir fiskiðnað í sambandi við þorskveiðar eins og Siglufjörður er talinn hafa í sambandi við síldveiðarnar. Að vísu mætti tilnefna aðra staði, sem þarna kæmu til greina, en þeir staðir eru ekki margir að öllu samantöldu, sem hafa svipaða aðstöðu um þetta eins og Ísafjörður. Hv. 10. landsk. þm. gerði grein fyrir öllum meginatriðum, sem ástæða er til að taka fram í sambandi við þetta mál við 1. umr. Það er alkunna, að Ísafjarðarbær hefur betri aðstöðu til góðrar sjósóknar og til að afla á hverjum tíma ársins glænýs fisks, - sem er auðvitað betur fallinn til þess, að unnið sé úr þeim afla fyrsta flokks iðnaðarvara heldur en hægt er að tryggja annars staðar. Hafnarskilyrði á Ísafirði eru hin beztu, og er ekki þörf fyrir ríkið að leggja stórfé til þeirra hluta, því Ísafjarðarpollur er ein bezta höfn landsins. Þar er ein bezta bátahöfn landsins, og veitir hún flotanum meira öryggi, heldur en nokkur önnur höfn á landinu. Þar hefur varla skemmzt bátur í tvo áratugi, síðan bátahöfnin var byggð, á hverju sem hefur gengið. Á Ísafirði er nýr 200 metra langur hafnarbakki, og yrði fiskiðjuverið vel sett fyrir ofan hann. Fiskurinn yrði fluttur óunninn úr skipunum á flutningaböndum upp á vinnslustöðina og þaðan aftur á sama hátt um borð í skip sem fullunnin vara, og þannig þarf að búa um hnútana, að vinnslukostnaðurinn verði sem allra minnstur og véltæknin notuð sem mest. Undanfarin 2–3 ár hafa færustu sérfræðingar okkar í þessum efnum, dr. Þórður Þorbjarnarson og aðrir, fjallað um þetta mál. Áætlanir hafa þegar verið gerðar og uppdrættir að þessu fyrirtæki, og það sem stendur í vegi fyrir því, að Ísafjarðarkaupstaður ráðist þegar í framkvæmdir, er einungis skortur á fjármagni, og þarf því að leita aðstoðar ríkisins, hvort sem hún yrði í té látin í formi ábyrgðar eða iðjuverið reist sem ríkisverksmiðja, sem ekki væri óeðlilegt, heldur sambærilegt við afstöðu ríkisins gagnvart síldarútveginum. Í þessu frv. eru annars ákvæði um það, að útgerðin á Ísafirði hafi möguleika til að eignast þetta fiskiðjuver, ef henni reynist það annars kleift, ástæða þykir til og Ísfirðingar vilja. Ég vil svo vænta þess og treysta því, þar sem hér er um að ræða stórátak til að tryggja sjávarútveginn í stærsta bæ Vestfjarða, sem jafnframt er hagsmunamál fyrir allt þjóðarbúið, að mál þetta hljóti vinsamlega og gaumgæfilega meðferð í hv. sjútvn. og þessari hv. d.



Ég vil leggja þá spurningu fyrir hv. síðasta ræðumann í sambandi við tal hans um útgerðarmiðstöð í stærsta kaupstað Vestf jarða, hvernig hann haldi að sú aðferð, sem hér er stungið upp á, muni líta út frá sjónarmiði smærri kauptúna vestanlands, þó ekki sé leitað lengra, þeirra útgerðarmanna og annarra þar, sem með framtaki og þegnskap hafa með stofnun hlutafélaga, samlagsfélaga eða samvinnufélaga hrundið svipuðu í framkvæmd og flm. þessa frv. vilja láta ríkið gera á Ísafirði. Í stað þess, að útgerðarmenn og sjómenn á Ísafirði standi að fiskvinnslufyrirtækjum eins og í óðrum verstöðvum vestra, er þar nú snúið inn á nýja braut og „verterað“ yfir í það, að allt sé kostað af ríkinu. Ég þykist vita, að hv. flm. þessa frv. séu sínum hnútum kunnugastir og kunnugri en ég t.d. sjónarmiði Vestfirðinga í atvinnumálum. Því væri æskilegt, ef þeir skýrðu frá því, hvernig þeir héldu, að aðrir Vestfirðingar litu á það, að ríkið létti í þessum efnum öllum áhyggjum af stærsta kaupstaðnum þar vestur frá og tæki þar allt að sér.



Herra forseti. Hv. þm. Vestm. spyr, hvernig þetta mál muni líta út frá sjónarmiði smærri kaupstaða á Vestfjörðum. Ég skal nú leitast við að svara þeirri spurningu. Það hafa verið reist hraðfrystihús í kauptúnunum á Vestfjörðum og mynduð í því skyni hlutafélög, samlagsfélög o.s.frv., eins og hv. þm. sagði, og þessi mannvirki eru orðin nægileg fyrir bátaútveginn þar. En þrátt fyrir það, að reist hafa verið þrjú hraðfrystihús á Ísafirði, nægja þau ekki nema að mjög litlu leyti til að vinna úr aflamagninu, sem þangað berst, og verður aflinn þá að liggja þar í höfn, og engin trygging er fyrir því, að hægt sé að verka hann á annan hátt en í hraðfrystihúsunum, saltfiskmarkaðurinn er mjög takmarkaður, eins og kunnugt er. Það skiptir því meira máli á Ísafirði en annars staðar, að hinn mikla bátafloti þar þurfi ekki að liggja bundinn í höfn lengur eða skemur vegna skorts á verkunarstöðvum, og það er staðreynd, að á Ísafirði er ekki nægilegt fjármagn til að hrinda því mikla nauðsynjamáli í framkvæmd, sem hér um ræðir. En spurningu hv. þm. Vestm. mætti einnig svara með annarri spurningu. Hvernig lítur það út frá sjónarmiði Norðlendinga t.d., að flestum síldarverksmiðjum ríkisins skuli vera valinn staður á Siglufirði, í stað þess að peðra þeim út um allt Norðurland? Þetta mun nú ekki þykja nema eðlilegt, þar sem Siglufjörður er langmesta síldarverstöðin og liggur bezt við síldarmiðunum. Hér er um beinar hliðstæður að ræða. Siglufjörður er mesta síldarmiðstöðin norðanlands, og Ísafjörður mesta þorskveiðamiðstöðin á Vestfjörðum. Þar eiga framkvæmdir ríkisins og aðstoð fyrst að koma til, að sínu leyti eins og síldarverksmiðjurnar voru fyrst reistar á Siglufirði, en engin ástæða er til að gera sjónarmið smáþorpanna að yfirgnæfandi aðalsjónarmiði í þessu máli.