Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í forföllum formanns samgn. Ed., hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar, hef ég verið beðinn um að flytja stutta framsögu fyrir því frv., sem hér er á þskj. 779, um landflutningasjóð, og gera grein fyrir því, hvernig á tilkomu þess stendur. Fyrr í vetur lagði samgrh. fram hér í hv. Ed. frv. til l. um landflutningasjóð, sem átti að stuðla með lánveitingum að bættum vöru- og fólksflutningum með stórum bifreiðum. Úr þessum sjóði átti að lána til þriggja aðila, þ. e. a. s. sérleyfishafa og hópferðaleyfishafa, til eigenda vöruflutningabifreiða í reglubundnum akstri á langleiðum og til eigenda leigubifreiða til vöruflutninga. Í samgn. kom mjög skýrt fram, að tveir þeir aðilar sem þarna voru tilnefndir, þ. e. a. s. sérleyfis- og hópferðaleyfishafar og eigendur leigubifreiða til vöruflutninga, höfðu mjög mikið við stjfrv. að athuga eins og það kom frá rn. og vildu fá gerbreytingu á því, bæði varðandi tekjur og eins skýrari ákvæði um lán úr þessum sjóði, ef þeir ættu eða vildu vera aðilar að honum. Ég verð að segja að þetta olli mér allmiklum vonbrigðum, því að svo sterkar óskir höfðu áður komið frá þessum aðilum um að stofnlánasjóður yrði myndaður til að auðvelda þeim kaup á vinnutækjum sínum og einmitt í því skyni var sú till. flutt sem við fluttum nokkrir þm. fyrir nokkrum árum og er hvatinn að þessu frv. Hins vegar kom í ljós að landssamband vörubifreiðastjóra á flutningaleiðum, Landvari, vildi mjög gjarnan fá þennan sjóð lögfestan, að vísu með þeirri breytingu að tekjur landflutningasjóðsins yrðu 1% gjald af starfsemi þeirra aðila, sem eiga og reka bifreiðar til skipulagsbundinna vöruflutninga um landið, í stað 2% sem upphaflega frv. gerði ráð fyrir. Samgn. féllst einróma á að flytja þetta frv. fyrir vörubifreiðaeigendur eina, þó að nm. séu enn þeirrar skoðunar að stefna beri að því í framtíðinni að mynda landflutningasjóð fyrir alla þá aðila sem um er rætt í stjfrv. Vörubifreiðaeigendur hafa hins vegar sýnt málinu mestan áhuga, vilja gjarnan að það nái fram að ganga og hafa sýnt okkur fram á og sannað að þeir eigi þar ríkra hagsmuna að gæta, ríkari en aðrir. Því hefur samgn. ákveðið að einskorða frv. við þessa aðila eina, þ. e. a. s. eigendur vörubifreiða á langferðaleiðum, og ákveða tekjur sjóðsins, framlög og aðra þætti með tilliti til þess að aðeins sé um einn aðila að ræða í staðinn fyrir þá þrjá sem áður voru. Ég hygg að ég þurfi ekki að hafa um frv. fleiri orð, en legg til að að lokinni þessari umr. verði því vísað til 2. umr. Kannske er rétt að vísa því til samgn. sérstaklega ef aths. koma fram, en það er hins vegar óþarfi - læt ég þó forseta eftir að dæma það því að frv. er af samgn. flutt.



Herra forseti. Þetta frv. er nokkuð sambærilegt við það síðasta sem verið var að afgreiða hér til 2. umr., því að það er flutt af fjh.- og viðskn. þessarar deildar. Fyrir n. hefur legið að undanförnu frv. til l. um breyt. á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins, um að stofna þar sérstakan sjóð til að styrkja fiskrækt. Það varð niðurstaðan eftir umr. í fjh.- og viðskn., að eðlilegra væri að efla heldur Fiskræktarsjóð sem hefur þetta hlutverk á hendi hvort sem er, og þess vegna er þetta frv. til l. um breyt. á lögum um lax- og silungsveiði flutt hér. Það er efnislega samhljóða hinu að því leyti að gert er ráð fyrir að ríkissjóður leggi Fiskræktarsjóði til 900 millj. kr. á næstu 5 árum og auk þess er sjóðnum heimilt að fengnu samþykki ríkisstj. að taka lán til starfsemi sinnar. Það er sérstök ástæða nú til að flytja þetta mál, þar sem á það hefur verið bent að fiskrækt kynni að vera leið til að auka fjölbreytni í landbúnaði og koma að einhverju leyti í staðinn fyrir þær búgreinar sem um stundarsakir að undanförnu a. m. k. hafa verið nokkrir erfiðleikar á að selja allar framleiðsluvörurnar frá. Enn þá vantar meiri tilraunir á þessu sviði, en þó vantar sérstaklega fjármagn til þess að þeir, sem áhuga hafa á þessu og hafa sýnt mjög mikið framtak sumir hverjir í brautryðjendastarfi, geti haldið áfram starfi sínu. Ég held að það sé því tvímælalaust að þarna sé mjög þörfu máli hreyft. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr., en af sömu ástæðum og með málið sem rætt var hér á undan sé ég ekki ástæðu til þess að vísa því aftur til fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Hv. fjh.- og viðskn. hefur verið með þetta mál í athugun nokkurn tíma og hefur fengið umsagnir frá tveimur aðilum, Bílgreinasambandinu og viðskrn., sem lýsa yfir stuðningi við frv. Á undanförnum árum, sérstaklega hér á aðalþéttbýlissvæði landsins, hefur þróast margvísleg verslun með bifreiðar, innanstokksmuni og annan varning. Á þessu sviði hafa orðið umfangsmikil viðskipti og mikil velta, sem þar gerist, og kaupendur þessara muna þurfa að hafa vissa tryggingu fyrir því, að þeir, sem um þessa verslun sjá, fari að öllu eftir settum reglum í þjóðfélaginu. Það hefur einnig borið við að slíkar verslanir geta, ef þær eru ekki undir opinberu lágmarkseftirliti, verið vettvangur þar sem menn reyna að koma í sölu stolnum varningi af ýmsu tagi. Fyrir þá sök og með margvíslegum öðrum rökstuðningi telur n. nauðsynlegt að samþykkja frv., þannig að lög séu sett sem tryggja að allir þeir, sem fást við verslun af þessu tagi, þurfi að fá sérstakt leyfi til þess og þeim beri að halda skrá yfir varninginn svo að gögn verslunarrekstrarins séu þannig að ef á þarf að halda sé hægt að hafa nauðsynlegt eftirlit með starfseminni. N. finnst aftur á móti að í 6. og 7. gr. frv. sé of ítarlega að málum kveðið og heppilegra sé að setja um þau atriði, sem þar eru nefnd, sérstaka reglugerð og beitir sér þess vegna fyrir brtt. og flytur þær á þskj. 800. Brtt. eru fólgnar í því, að í stað 6. og 7. gr. komi ný grein, 6. gr., þar sem ráðh. er veitt heimild til að ákveða að skrá skuli halda um allan varning sem veitt er viðtaka til endursölu, hvort sem hann er keyptur eða tekinn til umboðssölu. Í samræmi við þessa efnisbreytingu er nauðsynlegt að breyta einnig í 5. gr. orðinu „tölusettur“ í skráður, en prentvillupúkinn mun hafa komist í þskj. 800 á þann veg að strika út úr handritinu eitt orð. 1. liður á því að hljóða á þann veg: „Við 5. gr. Í stað orðsins „tölusettur“ komi: skráður“, en þetta hefur fallið niður í prentun. Mun ég samkv. ábendingu hæstv. forseta d. flytja sérstaka skrifl. brtt. þar sem þessi prentvilla er leiðrétt. N. leggur að öðru leyti til að frv. verði samþ. með áorðnum breytingum.



Herra forseti. Svo er mál með vexti, að fram hefur verið lagt í hv. d. frv. til l. um barnalög, sem að vísu verða ekki afgreidd á þessu þingi. Það frv., sem hér er um að ræða, er fylgifrv. með því frv. Ég sé út af fyrir sig ekki ástæðu til að hafa um þetta langt mál. Rétt þótti að bæði frv. yrðu sýnd nú. Frv. til barnalaga er ákaflega mikill bálkur og hefur reyndar verið lagt fram nokkrum sinnum, en þótt orðið sé svo áliðið þings sem nú er þótti rétt að leggja það fram enn einu sinni með nokkrum breytingum, þannig að það mætti sýna og skoða fram á haustið þegar málinu verður hreyft að nýju. Get ég haft sömu orðin fyrir því frv. sem er hér til umr. Það er, eins og ég sagði, fylgifrv. með frv. til barnalaga. Eins og segir í aths. við lagafrv. hefur þótt rétt að meginreglan um forsjá barna sé í frv. til barnalaga. Því er lagt til í frv. þessu að breytingar verði gerðar á lögum nr. 60/1972 til samræmis við þær reglur sem fólgnar eru í frv. til barnalaga. Ég hef þessi orð ekki fleiri, en legg til að að lokinni þessari umr., herra forseti, verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Þetta mál var afgreitt frá hv. allshn. með meðmælum eins og það kom frá Nd., en því hafði verið breytt verulega þar. Nú kom fram í áliti Lögmannafélags Íslands að örðugt mundi að framkvæma fyrirmæli frv. og laganna, ef að lögum yrði, eins og málið lá fyrir þegar það kom til hv, deildar. Nú er það vitanlega mikið atriði að mögulegt sé að framkvæma lög sem sett eru á Alþ., og maður skyldi ætla að lögmenn og dómarar væru sérstaklega dómbærir á það. Það er ekki neinn ágreiningur frá þeirra hálfu um að æskilegt sé að setja ákvæði í lög um þetta atriði heldur einungis um hversu þau skuli forma. Í samráði við flm. málsins í Nd. leitaði ég til fjögurra lögmanna: Stefáns Más Stefánssonar prófessors, Hrafns Bragasonar borgardómara, enn fremur til Baldurs Guðlaugssonar og Jóns Finnssonar, og bað þá að fara yfir málið og móta hugmyndir sínar um nauðsynlegar breytingar á orðalagi lagagreinarinnar. Þeir höfðu áður rætt þetta sín á milli, ræddu það á stuttum fundi með mér og flm. fyrir fáum dögum og tóku sér síðan tíma og hittust - þessir menn sem ég nefndi - og ræddu þetta enn á ný og mótuðu till. um breytingu á orðalagi frvgr. Nú höfum við ekki formlega gengið frá þessu í hv. allshn., en ég hef náð til flestra nm. og mér virðist þeir flestir ásáttir með afgreiðslu á þessa lund. En brtt. sú, sem ég mun leggja fram hér skriflega, með leyfi hæstv. forseta, er þó ekki frá n., heldur frá mér einum. Og hún er svo hljóðandi: „Við 1. gr. Greinin orðist svo: Dómari skal í dómi ákveða eftir kröfu aðila, að dæmdir vextir fyrir tímabilið frá birtingardegi stefnu til greiðsludags skuli vera jafnháir hæstu innlánsvöxtum við innlánsstofnanir eins og þeir eru ákveðnir samkv. lögum á hverjum tíma, þannig að sem fyllst tillit sé tekið til varðveislu á verðgildi fjármagns. Dómari skal þó ekki verða við slíkri kröfu ef atvik þau, sem getið er í 1. og 3. tölul. 2. mgr. 177, gr. laga nr. 85/1936, eiga við um aðila, eða ef þegar hefur verið tekið tillit til verðbólgu við endanlega kröfugerð í málinu. Sama gildir í útivistarmálum, ef stefndi skilar ekki greinargerð. Þrátt fyrir ákvæði 88. gr., sbr. 193. gr. laga nr. 85/1936, má aðili krefjast dómvaxta án þess að nefna vaxtafót.“ Þessa till. vil ég Leyfa mér að leggja fram skriflega og biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir henni. Ég vil aðeins segja það að lokum, að ég treysti mér ekki til að fara út í lögfræðilegar skýringar á einstökum atriðum hér, en vísa til þess undirbúnings, sem ég áðan greindi, þ. e. þess undirbúnings sem till. hefur hlotið.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja það frv., sem hér er til umr., frv. til l. um breyt. á lögum um almannatryggingar, nr. 67/1971, með síðari breytingum. Frv. þetta felur í sér félagslegar ráðstafanir sem er ætlað að bæta úr þeim félagslegu ástæðum sem nú geta samkv. lögum heimilað fóstureyðingu. Með frv. þessu er lagt til að bætt sé úr þessum félagslegu ástæðum með því að gera breytingar á lögum um almannatryggingar. Hér er um að ræða verulega aukna aðstoð við einstæðar mæður og heimildarákvæði um slíkt hið sama til hjálpar konum sem eru í hjúskap eða í sambúð, en eru hjálparþurfi. Skal ég nú gera grein fyrir hinum einstöku greinum þessa frv. 1. gr. fjallar um mæðralaun. Þar er kveðið svo á að mæðralaun skuli. vera árlega sem þar segir, eða með einu barni 200 þús. kr., með tveim börnum 500 þús. kr. og með þrem börnum eða fleiri 800 þús. kr. Hér er um að ræða verulega breytingu frá gildandi lögum og er það með tvennum hætti: Í fyrsta lagi eru mæðralaunin stórlega hækkuð frá því sem nú er. Auk þess er breytt hlutföllum á mæðralaunum milli konu með eitt barn og konu með tvö börn og svo konu með þrjú börn eða fleiri, þ. e. a. s. hækkunin er mest þegar um eitt barn er að ræða og það er einnig veruleg hækkun þegar um tvö börn er að ræða. Til glöggvunar skal þess getið, að samkv. lögum voru mæðralaun 1. mars 1978 57 264 kr. með einu barni. Hér er lagt til að þau verði 200 þús. kr. Með tveim börnum voru mæðralaun samkv. gildandi lögum 1. mars 1978 310 836 kr. Í frv. þessu er lagt til að sú upphæð breytist þannig, að með tveim börnum nemi mæðralaun 500 þús. kr. Samkv. gildandi lögum voru mæðralaun með þrem börnum eða fleiri 1. mars 1979 621 648 kr. Nú gerir þetta frv. ráð fyrir að þau verði hækkuð í 800 þús. Ástæður til þess að gerð er till. um þessar breytingar eru augljóslega þær, að ekki verður með neinum hætti talið að það sé nóg að gert í þessum efnum samkv. gildandi lögum. Það sjá menn best með því að líta á þær tölur, sem ég hef hér gert grein fyrir, upphæð mæðralauna miðað við 1. mars. s. l. Ég kem þá að 2. gr. frv. Hún stendur sér og hún er á þá leið, að gert er ráð fyrir að það komi ný grein í lög um almannatryggingar sem hljóði svo: „Greiða skal einstæðri móður óskerta dagpeninga samkv. 33. gr. (er verður 34. gr.) í 90 daga eftir barnsburð, enda njóti hún ekki orlofsfjár vegna barnsfæðingar.“ Við minnumst þess, að nú eru gildandi lög um að konur þær sem eru í verkalýðssamtökunum, og konur í opinberri þjónustu hafa sérstakt fæðingarorlof. En ekki hafa allar íslenskar konur fæðingarorlof, og það er svo um þær konur sem eru mest þurfi fyrir aðstoð í þessu formi. Þar er um að ræða einstæðar mæður. Þetta ákvæði miðar að því að tryggja að undir öllum kringumstæðum fái einstæðar mæður sérstaka greiðslu í 90 daga eftir barnsburð. En þá er gert ráð fyrir, að konan njóti ekki orlofsfjár vegna barnsfæðingar samkv. öðrum ákvæðum laga. Þetta er um 2. gr. frv. Ég kem þá að 3. gr. frv og vil segja um hana, sem reyndar á við 4. gr. frv. líka, að samkv. þeim greinum báðum eru teknar upp nýjar bætur til einstæðra mæðra sem nú er ekki fyrir að fara í íslenskri löggjöf. Litið er á það, að einstæð móðir verður við fæðingu barns oft eða oftast fyrir ákveðinni röskun á stöðu og högum. Ekki er óeðlilegt að hin einstæða móðir njóti aðstoðar til þess að mæta þessu. Við gerum slíkt í öðrum tilfellum. Við höfum t. d. sérstakan ekkjulífeyri þegar kona missir maka sinn. Það er hugsað til þess að aðstoða konuna vegna þeirrar röskunar á stöðu og högum sem það hefur fyrir hana að missa eiginmanninn. Af svipuðum ástæðum þykir mér rétt að veita aðstoð til einstæðrar móður til þess að bæta henni upp röskun á stöðu og högum sem hún verður fyrir - og getur orðið með margvíslegum hætti - við barnsfæðingu. Samkv. 3. gr. frv. er gert ráð fyrir að þær bætur, sem gert er ráð fyrir af þessum ástæðum til einstæðrar móður, séu jafn - háar og ekkjubætur samkv. 1. mgr. 17, gr. almannatryggingalaga. Þessum bótum á ekkjan rétt á í 6 mánuði. Ég geri ráð fyrir að hin einstæða móðir hafi rétt til bóta jafnlangan tíma. Í 17. gr. almannatryggingalaga er svo í framhaldi af ákvæðum um ekkjubætur, sem ég hef hér vikið að, ákvæði um að ef bótaþegi eigi barn yngra en 17 ára á framfæri sínu eigi hann rétt á bótum í 12 mánuði til viðbótar. 4. gr. þessa frv. mælir svo fyrir, að hin einstæða móðir skuli undir sömu kringumstæðum, þ. e. a. s. ef barn innan 17 ára er fyrir á framfæri hennar, eiga rétt á hinum sérstöku bótum í 12 mánuði til viðbótar eins og ekkjan. Í 5. gr. frv. er gert ráð fyrir, að ný grein komi inn í lög um almannatryggingar þar sem verði tekin upp sérstök heimildarákvæði til aðstoðar í fyrsta lagi við einstæða móður og í öðru lagi við konu í hjúskap eða í sambúð undir vissum kringumstæðum. Hvað varðar konu sem er einstæð móðir er svo kveðið á í 1. mgr. 5. gr. frv., að þegar niður falli bætur þær, sem ég var að gera grein fyrir og eru samkv. 3. og 4. gr. frv., sé tryggingaráði heimilt að greiða einstæðri móður allt að fullum lífeyri einstaklings samkv. 11. gr. almannatryggingalaga ásamt tekjutryggingu samkv. 19. gr. Hér er sett inn heimildarákvæði sem að sjálfsögðu er ekki gert ráð fyrir að verði notað nema undir vissum aðstæðum, þ. e. a. s. að það sé nauðsynlegt til aðstoðar við hina einstæðu móður. Hér er vitnað til lífeyris einstaklings samkv. 11. gr. laga um almannatryggingar, þ. e. a. s., eins og segir í skýringum með frv., að gert er ráð fyrir að upphæð þessara bóta sé sem svarar til þess sem segir í 11. gr., en þar eru ákvæði um ellilífeyri. En ellilífeyririnn er mismunandi, svo sem kunnugt er, eftir því hvort hann er fyrst tekinn við 67 ára aldur eða 72 ára aldur eða einhvers staðar þar á milli. Það er ekki ástæða að mínu viti til að kveða nánar á um hve upphæðin á að vera há. Samkv. heimildarákvæðinu í 1. mgr. 5. gr. frv. hefur tryggingaráð í hendi sér að meta það. En þó þykir mér líklegt, þar sem er um heimildarákvæði að ræða, að þetta mundi ekki fara yfir lægsta flokk ellilauna, þ. e. ef miðað er við að ellilaunin séu fyrst tekin við 67 ára aldur, en það er veruleg upphæð samt á ári og var 1. mars s. l. 652 776 kr. En með því að þetta er heimildarákvæði er að sjálfsögðu í valdi tryggingaráðs að meta hve upphæð þessi yrði há í hverju einstöku tilfelli. Allt sem ég hef sagt fram að þessu varðar bætta aðstöðu einstæðra mæðra. En frv. þetta gerir ráð fyrir að það geti verið að fleiri séu aðstoðar þurfi í þessu efni en einstæðar mæður, það geti verið að svo sé ástatt um konu í hjúskap eða í sambúð. Þess vegna gerir 2. mgr. 5. gr. frv. ráð fyrir að tryggingaráð fái heimild til þess að ákveða greiðslur til kvenna í hjúskap eða í sambúð, sams konar greiðslur og gert er ráð fyrir til einstæðra mæðra, en ekki skilyrðislaust. Þetta verði bundið því skilyrði, að tekjur hjónanna eða sambúðarfólksins fari ekki fram úr ákveðnu marki og auk þess að ástand á heimilum þessara mæðra sé það slæmt að það jafngildi þeim ástæðum sem samkv. gildandi lögum heimila fóstureyðingu. Þetta er tekið skýrt fram í 5. gr. frv., því að þar segir að þessar bætur komi aðeins til að uppfylltum eftirfarandi skilyrðum: 1. Hafi konan alið mörg börn með stuttu millibili og skammt er liðið frá síðasta barnsburði. 2. Eigi konan við að búa bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu. 3. Vegna annarra ástæðna, sem eru sambærilegar við ofangreindar ástæður. Þetta ákvæði er orðrétt upp úrgildandi lögum - orðrétt tilteknar þær ástæður sem geta heimilað fóstureyðingu. Þetta og raunar allt þetta frv. er byggt á þeirri forsendu, að ekki sé eðlilegt að fóstri sé eytt af félagslegum ástæðum, það eitt sé eðlilegt að leysa og bæta úr hinum félagslega vanda. Frv. þetta er flutt í framhaldi, ef svo mætti segja, af öðru frv., sem ég hef flutt um breytingar á lögum sem fjalla um fóstureyðingar. Í því frv. er lagt til að félagslegar ástæður geti ekki heimilað fóstureyðingu. Ég flutti allítarlega framsögu fyrir því máli og lagði áherslu á það sjónarmið, að þjóðfélaginu bæri að leysa þessar félagslegu ástæður með öðrum hætti en að gripið væri til fóstureyðingar. Þetta frv. er flutt í framhaldi af hinu fyrra frv. um fóstureyðingar og til þess að árétta þetta sjónarmið. Þetta frv., sem felur í sér tilteknar breytingar á tryggingalöggjöfinni, er að mínu viti um það sem mest er um vert að gert sé og á heima í lögum um almannatryggingar. Ég veit að það geta verið ýmsir aðrir erfiðleikar fyrir hendi sem þetta frv. nær ekki til. En ég tel að þetta frv. sé ákaflega þýðingarmikið, geti verið þýðingarmikið spor í þá átt að þjóðfélagið taki á sig þá skyldu að aðstoða hinar einstæðu mæður í staðinn fyrir að hlaupa frá þessum skyldum með því að heimila fóstureyðingu af félagslegum ástæðum. Við munum aldrei - já, ég segi aldrei þó að mér dytti í hug að segja seint - hafa það ástand í þessu landi í félagslegum málefnum að ekki sé alltaf hægt að finna einhverja erfiðleika sem ekki verður séð við í löggjöf. En við eru á mikilli framfaraleið í þeim efnum. Við höfum verið það á síðustu árum, á síðustu áratugum. Við erum alltaf að bæta okkur í þessum efnum. En það yrði enn þá aukin hvatning ef nú yrði fellt úr lögum að félagslegar ástæður gætu heimilað fóstureyðingar. Og samkv. því, sem ég hef lagt til í því frv. sem ég hef hér áður flutt, á að gera það skilyrðislaust. Þrátt fyrir mikilvægi hinna félagslegu ástæðna, sem ég legg mikla áherslu á að bæta úr, er ástæðan fyrir því að ekki eigi að leyfa fóstureyðingar af félagslegum ástæðum fyrst og fremst siðferðisleg. Við skulum og hafa það í huga að umhyggja fyrir barni, sem fæðist í þennan heim, fer ekki alltaf eftir ríkidæmi eða því hve félagsmálalöggjöfin er fullkomin. Það hafa margir orðið góðir þegnar sem alist hafa upp við þröngan kost, á sama hátt sem jafnvel ríkidæmi er engin trygging í þessu efni. Ég vil, þó að ég leggi mikla áherslu á hinar félagslegu umbætur, einnig leggja áherslu á þessi víðtækari sjónarmið sem við verðum einnig að hafa í huga. Ég geri ekki ráð fyrir og ætlast ekki til að þetta frv. né heldur hið fyrra frv., sem ég hef vitnað til, verði afgreitt á þessu þingi. Ég geri mér grein fyrir að þessi mál eru veigamikil og svo þýðingarmikil að eðlilegt er að bera þau fyrst fram til sýnis, þannig að öllum hv. þm. gefist sem best rúm til þess að skoða hug sinn og athuga þessi mál.



Herra forseti. Það er vissulega ágætt að sjá frv. úr þessari átt varðandi breytingar á lögum um almannatryggingar. Á s. l. þingi áttum við að fjalla ítarlega, það var reyndar ekki gert í þessari hv. deild. a. m. k., um nýliðna endurskoðun á lögum um almannatryggingar. Þá var einmitt að þessu máli sérstaklega vikið, varðandi hin árlegu mæðralaun. Ég þykist vita og heyri það reyndar og veit af fyrri ræðum hv. flm., að hér liggur góður hugur að baki, og ég vona að ástæða þess, að hann er einn flm. þessa frv., sé ekki sú að hann hafi ekki getað fengið aðra flokksbræður sína eða flokkssystur til að flytja frv. með sér, heldur stafi það e. t. v. af nokkurri sérstöðu hans í því máli sem vék að, fóstureyðingunum. Sannast sagna var það þannig, að hæstv. heilbr.- og trmrh. síðustu stjórnar var samflokksmaður hv. flm. og í heilbr.- og trn. vikum við, sem í stjórnarandstöðunni vorum, alveg sérstaklega að því, hvort ekki væri fært að breyta nokkuð fyrirkomulaginu vaðandi mæðralaunin. Þar vorum við með fyrst og fremst eina breytingu í huga, ekki svo mjög varðandi hækkunina með tveim börnum, þrem börnum eða fleiri, heldur fyrst og fremst með einu barni. Sú breyting fékkst ekki fram. Það var útilokað að fá þar nokkra leiðréttingu. Ég minni á 15. gr. laga um almannatryggingar frá í jan. í vetur. Þar er um þann mismun að ræða sem við í stjórnarandstöðunni þá töldum ekki viðunandi, þ. e. a. s. að með einu barni séu mæðralaun 50 484 árlega, með tveim börnum aftur fyrir nál., sem við þm. stjórnarandstöðunnar stóðum að, rakti ég þá ítarlega - og ætla ekki að gera það neitt frekar nú, hver röskun yrði sérstaklega á högum einstæðrar móður sem væri með fyrsta barn sitt, og gæti verið að það breytti ekki miklu varðandi röskun á högum hennar yfirleitt þó að börnin væru tvö eða þrjú, nema að því leyti til sem snerti framfærslu barnanna sjálfra. En rétt er að undirstrika nú, að það fékk því miður ekki neinar undirtektir hjá þm. þá að breyta hlutföllunum. Ég veit hins vegar að eitt fremsta málið í þeirri endurskoðunarnefnd, sem hefur þegar hafið störf að endurskoðun almannatrygginganna, er einmitt að fá vissa leiðréttingu á þessum mismun. Þessi mismunur er óeðlilegur og hann á að minnka. Árleg mæðralaun með einu barni eiga að hækka fyrst og fremst, og ég legg áherslu á að það nái sem fyrst fram að ganga. Ég efast ekki um að varðandi það áhugamál sem að er vikið, þ. e. a. s. spurninguna um fóstureyðingar af félagslegum ástæðum, sé hér stigið spor að réttu marki. Hins vegar er það auðvitað staðreynd, að hvað sem því líður er hér, eins og hv. flm. minnti reyndar á, aðeins um hluta af því vandamáli að ræða sem félagslegar ástæður spanna, þ. e. a. s. aðeins þær fjárhagslegu, þannig að þrátt fyrir breytingu af þessu tagi, sem ég fagnaði svo sannarlega ef hægt væri að koma í framkvæmd, því að ekki mundi af veita að koma einhverjum breytingum í þessa átt í framkvæmd, þá væri ég ekki tilbúinn að standa að niðurfellingu þess sem segir í lögum nú um fóstureyðingar, þ. e. a. s. að félagslegar ástæður falli niður. Liggja margar ástæður til þess, sem ég ætla ekki að fara að rekja nú. Ég kom upp í ræðustólinn til þess að benda á þann mismun sem þarna er og þarf að leiðrétta alveg án tillits til hins sérstaka máls um breyt. á lögum um fóstureyðingar, og hverjar undirtektir það fékk því miður við síðustu endurskoðun á almannatryggingalögum. Hér er að vísu um stórátak að ræða, en ekki skal ég hafa á móti því þegar fulltrúi einkaframtaksins á þingi leggur til eins stórfelldar félagslegar umbætur og þarna er um að ræða á kostnað skattþegnanna. Ég hef ekki á móti því, hef aldrei haft á móti því og því ber að fagna alveg sérstaklega. En ég vona svo sannarlega að hv. flm. sé ekki einn á báti, þó að maður hafi heyrt ýmislegt úr herbúðum flokks hans að undanförnu um skattpíningu og annað því um líkt sem óhjákvæmilega kæmi í kjölfar þessa. Erindi mitt í ræðustólinn var sem sagt aðeins þetta: Ég mundi ekki treysta mér til, þrátt fyrir þá breytingu sem hér yrði á, þó hún yrði framkvæmd til fullnustu, að standa að breytingu ákvæðis í lögum um fóstureyðingar um félagslegar ástæður, að þær féllu niður. Ég óttast að menn verði ekki mjög gírugir, hverjir sem við stjórnvölinn standa þegar þetta kæmi í framkvæmd, að taka svona stórt stökk í heildina tekið, en legg á það megináherslu að fyrst og fremst verði miðað við það sem við vorum með í fyrra, við hv. þm. Eggert G. Þorsteinsson, að minnka þann mismun sem nú er á mæðralaunum milli eins, tveggja og þriggja barna. Það er meginmálið sem þarf að leiðrétta. Hitt er svo annað og víðtækara mál sem ég skal ekki fara út í hér, fóstureyðingarmálið sjálft.



Ég fagna því að þetta frv. er komið fram, þó að það sé svo síðkomið að engin leið verði að gera neitt það fyrir þetta frv. sem getur komið því í gegnum þingið á þeim fáu dögum sem eftir eru. Hins vegar, ef ég verð í hópi þeirra manna sem sitja hér í sætum næsta vetur og frv. verður endurflutt, skal ég gera mitt besta til að það nái fram að ganga og kannske hjálpa til við að sníða það svolítið betur að skoðunum mínum einnig. En svo er annað mál að þetta er eiginlega fylgifrv. við annað frv., sem kom hér fram í vetur, er á þskj. 414, 208. mál, og er um breytingar á lögum um fóstureyðingar. Þar er ég algerlega andstæður hv. flm. Hins vegar er hér farin rétt leið, þar sem ég taldi í vetur að væri farin röng leið, byrjað á öfugum enda þá. Nú er verið að byrja á réttum enda. Það er alveg víst að félagsleg vandamál verða ekki leyst með tryggingabótum einum. Konur, sem hafa orðið barnshafandi gegn vilja sínum, eiga oft við allt önnur vandamál að stríða en fjárhagsleg, þó að fjárhagslegu vandamálin séu hins vegar stundum aðalatriði. Vandi þeirra kvenna, sem um ræðir í fyrra frv., leysist nefnilega ekki með aurum einum saman. Vandamálin eru oft önnur, t. d. einstæðingsskapur, nám ungra stúlkna, fjölskylduvandamál margs konar, eins og sjúkdómar maka eða barna, andlegir eða líkamlegir. Svo kemur líka til kæruleysi og siðleysi, jafnvel alvarlegt siðleysi sem ekki teldist þó til nauðgana og gæti ekki fallið undir þann kafla fóstureyðingarlaga. Það eru ótal margir félagslegir þættir sem valda því að konur sækja eftir fóstureyðingu. Ég vitna til reynslu minnar sem læknis og einnig persónulegrar almennrar reynslu, að konur gera það ekki nema að vel hugsuðu máli og eftir samráð við lækna, félagsráðgjafa og aðstandendur, ef þeir eru til, að leita fóstureyðingar. Hið fyrra frv., sem ég talaði um, á þskj. 414, hefur verið til meðferðar í heilbr.- og trn. í vetur. Leitað hefur verið umsagnar og skýrslna frá fjölmörgum aðilum. Þær umsagnir hafa vissulega margar hverjar verið mjög neikvæðar fyrir frv. N. hefði getað skilað áliti þess vegna fyrir alllöngu, og ég held að það nál. mundi verða nokkurn veginn ef ekki alveg einróma. En það er ekki - ég tek það fram - af andstöðu við flm. að það nál. er ekki komið fram hér í deildinni.



Herra forseti. Vegna þeirra umr., sem hér hafa farið fram í tilefni af því frv. sem hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson hefur lagt fram, sé ég mig til þess knúða að vekja athygli á einu atriði þess máls, sem hér um ræðir og hefur ekki komið fram af hálfu þeirra sem talað hafa á undan, en er að minni hyggju beinlínis meginkjarni málsins. Ég vil taka það fram í upphafi, að það er að sjálfsögðu ástæða til að fagna allri þeirri löggjöf sem hnígur að bótum á almannatryggingum og þá að meðtöldum batnandi hag bæði einstæðra mæðra og mæðra í sambúð, því að hann getur, eins og tekið var fara, æðioft verið slæmur. En ég tek fram, að ekki væri ég tilbúin að samþykkja það, lægi það fyrir, að orðin „félagslegar ástæður“ féllu niður úr því frv. sem hér um ræðir, þannig að félagslegar ástæður væru þar með ekki taldar geta réttlætt fóstureyðingu. Slíkt væri ég undir engum kringumstæðum tilbúin að samþykkja. Og ég er mjög samþykk því, sem kom fram hjá hv. þm. Braga Níelssyni áðan, að það er vissulega verið að fara rétta leið að bæta um félagslegar aðstæður, en fjölmargt fleira kemur til og það er einmitt það sem ég vildi hér og nú vekja athygli á, en það er sjálfsákvörðunarréttur konunnar. Hann hefur vissulega áður borist í tal á hv. Alþ., en það sakar ekki að ítreka þann meginkjarna málsins einu sinni enn. Það er einmitt sjálfsákvörðunarrétturinn sem er um að tefla. Ég held að rétt sé að gera sér ljóst, að það er sá réttur sem karlveldið vill seinast af öllu sleppa við konurnar. Þess eru fjölmörg og óræk dæmi frá alda öðli. Það er ekkert ýkjalangt síðan ríkti feðra- og bræðraveli. Konan var eign föður síns, sem ráðstafaði lífi hennar, og síðan var hún eign eiginmannsins, ef svo má segja, sem hafði allt ráð hennar í hendi sér. Það er ekki ákaflega langt síðan, en öll röksemdafærsla í þessu umrædda máli, þó svo hún hnígi að málum sem í sjálfu sér eru gagnleg og standa til bóta, virðist mér að sé til þess fallin að fela þennan meginkjarna málsins. Konurnar sjálfar verða að gera sér sjálfsákvörðunarréttinn ljósan og nauðsynina á því að sækja hann af fullri einbeitni til karlmannasamfélagsins, því að það eru, eins og við vitum, karlmennirnir sem ráða. Það er rétt að fram komi, sem raunar allir vita, að kona, sem er í þeim vanda stödd að sjá ekki aðrar leiðir færar en fóstureyðingu, stendur vissulega frammi fyrir örðugri ákvörðun. En það getur enginn leyst hana undan því að taka þá ákvörðun sjálf og bera á henni fulla ábyrgð. Konurnar eru æðioft einar um ábyrgðina þegar hin endanlega ábyrgð, þ. e. a. s. umönnun og forsjá barnsins, hvílir á þeim einum, sem mörg dæmi eru um. Og mér virðist að þó nokkurt steigurlæti fellst í því að telja sig þess umkominn yfirleitt að ráða fyrir aðra í svo mikilvægum málum. Allir vita að fóstureyðing er neyðarúrræði og þvílíkt neyðarúrræði að ég held því fram að konur leiti þess af fullri gát. Það heyrir til algerra undantekninga ef dæmi eru um annað. Ég held að við verðum líka að gera okkur ljóst að styrinn stendur ekki um réttar eða rangar ákvarðanir í sjálfu sér í hverju einstöku tilviki, heldur um hver eigi að ráða. Og þegar ég tala um réttar eða rangar ákvarðanir vil ég ítreka að vitaskuld er rík nauðsyn á því, að þegar kona æskir fóstureyðingar sé hún frædd um alla aðra kosti og allt sé gert til að gera henni ljósa aðra kosti sem hún á, þannig að sem allra sjaldnast þurfi að koma til þess að til slíks neyðarúrræðis sé gripið. En ég verð að ítreka það einu sinni enn, að það er sjálfsákvörðunarréttur konunnar sem hér er um að tefla og hann verður hún að sækja og fá.



Herra forseti. Ég tel að það frv. til l. á þskj. 732, sem hér er til umr., sé enn ein ástæðan fyrir þeirri nauðsyn að taka lögin um almannatryggingar til heildarendurskoðunar miðað við nútímaaðstæður og breytingar í þjóðfélagi okkar. Mér finnst virðingarverð öll sú viðleitni sem fram kemur á hv. Alþ. til að benda á það sem þyrfti að bæta þeim aðilum í þjóðfélaginu sem hafa verri aðstæður en aðrir, og allt, sem stefnir að því marki, á sannarlega heima í almannatryggingalöggjöf okkar ef við viljum sníða hana eftir því sem þjóðfélag okkar ætti að gera þegnum sínum til tryggingar. Þetta vil ég leggja sérstaka áherslu á um leið og ég tek undir margt af því sem kom fram í framsögu hv. flm. Ég tel að hér sé um að ræða mjög nauðsynlega ábendingu. Ég er ekki tilbúinn að fullyrða hvort þær fjárhæðir, sem hér eru tilteknar, séu endilega það sem á að stefna að, en alla vega er grunntónninn í frv. sá sem ég get fellt mig við, að við eigum einmitt að taka inn í tryggingalöggjöfina sérstaka aðstoð við mæður í vanda staddar. Ég er hv. flm. að mörgu leyti sammála um þær félagslegu aðstæður, sem hann hefur nefnt í umr. um annað mál og raunar í fjölmiðlum, í sambandi við fóstureyðingarlögin. Ég tel að þjóðfélagið eigi að gera allt sem hægt er til að skapa þær félagslegu aðstæður að til slíkra aðgerða þurfi ekki að grípa. Ég er kannske svona gamaldags, eins og var sagt um hv. flm. og fleiri í sambandi við þessar umr., en ég er eigi að síður á þessari skoðun í grundvallaratriðum. Hitt get ég vel fellt mig við, sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að auðvitað er ákvörðunarrétturinn dýrmætur og í flestum tilfellum á hann náttúrlega að ráða í svona málum. En þó er það svo, að við verðum að viðurkenna að ekki eru allir færir um að ráða sér sjálfir, því er nú verr, og getur það komið í ljós í svona málum. Ég ætla ekki að tefja þingstörf í sambandi við þetta mál. Ég vil aðeins undirstrika að þetta er eitt af því sem gerir nauðsynlegt að taka heildarendurskoðunina á almannatryggingakerfinu hér á landi föstum tökum. Það vona ég að verði.



Herra forseti. Ég hefði ástæðu til að ræða ýmis atriði hér ítarlega nú, en ég ætla ekki að gera það með tilliti til þess að ýmis fleiri verkefni bíða og svo skammt er þar til þingi lýkur. Ég ætla aðeins að segja örfá orð. Ég vil byrja á að þakka öllum þeim, sem talað hafa í þessum umr., fyrir undirtektir þeirra undir efni þessa frv. Það hefur enginn mælt á móti því, að æskilegt væri að fá aðstoð við einstæðar mæður lögleidda í þessu formi eða í þessum anda, eins og sumir hafa orðað það. Fyrir þetta er ég þakklátur. En menn hafa komið inn á ýmislegt annað, sérstaklega og raunar eingöngu í sambandi við fóstureyðingarmálin, og við það hef ég ýmislegt að athuga. Þó hafa verið töluverð blæbrigði á afstöðu manna í þessu efni. T. d. fannst mér að síðasti ræðumaður væri ekki skeleggur baráttumaður fyrir því að halda inni félagslegum ástæðum sem heimild fyrir fóstureyðingu og ég fagna því. En aðrir hafa verið ákveðnari í þessu efni og hefur hér verið drepið á rök sem hafa heyrst fyrr og þá sérstaklega sjálfsákvörðunarrétt konunnar, eins og hv. 4. þm. Nourðurl. e. kom inn á. Ég vil segja það aðeins, að ég er ákaflega mikið fylgjandi því að einstaklingarnir hafi sem mestan sjálfsákvörðunarrétt. Ég er fylgjandi frelsi til handa einstaklingum. En ég set einar skorður við þetta sem ég vil ekki víkja frá, að frelsi til handa einum má ekki vera ófrelsi handa öðrum og frelsi eins má ekki takmarka frelsi annars. Við heyrum þetta líka oft. Og hverjir eru það sem sérstaklega þarf núna að hafa í huga, eins og reyndar alltaf, og mikið er talað um réttilega nú tímum? Það þarf að aðstoða þann sem minni máttar er, lítilmagnann, til þess að hann geti notið sín og haft frelsi. Erum við ekki sammála um þetta? Jú. En þegar við erum að tala um þetta verðum við að hafa í huga hver er mestur lítilmagni, hver er umkomulausastur. Er það ekki það mannslíf sem á undir högg að sækja að vera fætt í þennan heim? Hv. 8. landsk. þm. vék nokkuð að afstöðu sinni til fóstureyðinga. Það var mjög í sama anda og fram kom hjá honum í umr. fyrr á þessu þingi. Ég skal ekki fara að svara hv. 8. landsk. þm. Við áttum nokkur orðaskipti um þetta áður og ég læt það nægja í bili. En ég er að sjálfsögðu algerlega andstæður honum í afstöðunni til fóstureyðinga af félagslegum ástæðum. Hann nefndi siðleysi í ræðu sinni. Mér dettur það orð frekast í hug þegar mér kemur í huga fóstureyðing af félagslegum ástæðum. Hv. þm. sagði að heilbr.- og trn. hefði fjallað um frv. sem ég flutti fyrr í vetur varðandi fóstureyðingar. Ég veit að hv. n. vinnur vel og samviskusamlega að málinu undir forsæti hins ágæta formanns síns, sem er hv. 8. landsk. þm., og hef að sjálfsögðu ekkert við það að athuga. Hann gaf í skyn að það hefðu komið ýmsar andstæðar umsagnir um þetta frv. Ég hef að sjálfsögðu ekkert við því að segja, en að gefnu tilefni vil ég líka láta það koma hér fram, að ég hef orðið allverulega var við undirtektir undir þetta frv. og mér hefur stundum dottið í hug, af því að ekki heyrist mikið um það, að þar sé hinn þögli meiri hluti í þessu máli. Ég segi: það heyrist ekki mikið um afstöðu þeirra sem eru sammála mér um þetta efni úti í þjóðfélaginu. En ég var að lesa frétt í einu Akureyrarblaði núna í dag þar sem sagt var að á fjölmennum aðalfundi sambands kvenfélaga á Akureyri hefði verið samþykktur eindreginn stuðningur við frv. mitt og áskorun til allra félagssamtaka í landinu að taka málið til meðferðar. Það mætti segja mér að það mundi eitthvað eiga eftir að heyrast frekar í þessa átt. En nú skal ég ekki fjölyrða um þetta mál. Ég kem þá að lokum að hv. 3. þm. Austurl. Hann var ekki undrandi á neinu í sambandi við þetta mál, nema að það skyldi koma úr þessari átt, eins og hann orðaði það, frá sjálfstæðismanni, till. um þær félagslegu umbætur sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Mig undrar að hv. þm. skuli segja þetta. Ég veit að hann hefur áhuga og lætur sig varða mjög félagsmál. Hann er þeim því kunnugur. Hann á því að vita að margt af því besta, sem gert hefur verið í félagslegum málum, tryggingamálum og húsnæðismálum, hefur verið gert ýmist fyrir frumkvæði eða tilstuðlan Sjálfstfl. Við sjálfstæðismenn erum ekkert óvanir að koma með róttækar till. um félagslegar umbætur. Hv. þm. hafði nokkrar áhyggjur af því, að ég stæði einn í Sjálfstfl. í þessu máli, og dró þá ályktun af því að ég er einn flm. að frv. því sem hér liggur fyrir. Ég var einn flm. að frv. um breytingar á ákvæðunum um fóstureyðingar. Ég vil ekki leyna því og það er engu að leyna. Ég hef verið töluvert mikið einn í því máli. Ég bar fram brtt. við frv. til l. um fóstureyðingar þegar það var til umr. 1975, frv. að núgildandi lögum, nákvæmlega sömu till. og ég ber nú fram í sjálfstæðu frv. Sú till. fékk eitt atkv. hér í hv. d. En till. þarf ekkert að vera lakari fyrir það, þó hún fengi ekki nema eitt atkv., það hvarflar ekki að mér. Og með því að ég var með þetta í huga og með því að það frv., sem ég núna ber fram, er borið fram í framhaldi af þessari hugsun, sem hefur ekki fengið meiri undirtektir, ákvað ég að vera einn flm. þessa frv. Það þýðir ekki að Sjálfstfl. sem slíkur þurfi að vera á móti málinu. Það hefur ekki verið tekin slík formleg afstaða til þess í Sjálfstfl. En ég hef fullkomna heimild til þess frá flokknum að bera upp það frv. um breytingar á fóstureyðingarlögunum, sem ég hef áður borið fram, og líka þetta frv. Það kemur í ljós síðar, hvern stuðning þetta mál fær. Ég óttast mest að það fái ekki nægan stuðning hjá þeim sem ráða nú. Það nær ekki fram að ganga nema stjórnvöld séu hlynnt og vilji að þetta mál nái fram að ganga, því að þetta er mikið fjárhagsspursmál, ég geri mér grein fyrir því. Ég hef engar sérstakar áhyggjur í sambandi við Sjálfstfl. í þessu máli. Ég geri ráð fyrir, að þegar þetta mál er komið lengra og það verður borið fram til annars en aðeins að sýna það, eins og þetta mál er núna borið fram, verði það tekið til meðferðar. Ég er ekki að skuldbinda eða segja að Sjálfstfl. sé fyrir fram með þessu. Ég get ekkert um það sagt. En ég vil reyna að leitast við að vinna þessu máli fylgi hvar sem er, í öllum flokkum, og mér finnst að undirtektirnar undir efni þess frv., sem hér er til umr., lofi góðu um framgang þessa máls.



Herra forseti. Frv. til barnalaga hefur legið fyrir þremur þingum, en kom að vísu ekki til umr. vorið 1976 og aðeins til 1. umr. haustið 1976 og 1977. Ég hefði vissulega kosið að leggja frv. fyrir Alþ. miklu fyrr á þessu þingi og að því var stefnt. Hins vegar taldi nefnd sú, sem samið hefur frv., æskilegt að gera á því nokkrar breytingar, enda hefur ný skipun á löggjöf um réttarstöðu barna verið mjög ofarlega á baugi á síðustu árum víða um lönd. Ný viðhorf hafa því verið að þróast frá ári til árs og má sjá ýmsar bendingar um það efni í grg. sem fylgir frv., en hún hefur að nokkru leyti verið endurnýjuð og við hana aukið. Þótt svo langt sé liðið á þingið hef ég talið rétt að frv. kæmi nú fram, ef verða mætti að umræða skapaðist nú um þau mikilvægu málefni sem þarna er fjallað um. Það hefur sannast sagna verið furðulega hljótt um þetta efni, þar sem hvort tveggja kemur til, að um mikilsvert löggjafarsvið er að ræða og að um er að ræða ýmis nýmæli sem ætla má að skiptar skoðanir kunni að vera um. Tómlæti gagnvart frv. að heildarlögum um réttarstöðu barna tel ég óverjandi. Ég vil leyfa mér að vona, að svo verði ekkí enn og það á barnaári. Ég tel æskilegt að frv. komist til n. svo að n. geti, þótt ekki komi til efnislegrar umfjöllunar, hugað að því að undirbúa skipulega vinnu að frv. við framlagningu á næsta hausti, t. d. með því að senda það út til umsagnar. Ég tel víst að nefnd sú, sem frv. samdi, svo og aðrir sérfróðir aðilar á þeim fjölmörgu sviðum, sem frv. að barnalögum fer inn á, mundu reiðubúnir til viðræðna við nefndir þingsins um frekari ábendingar og aths. Svo sem áður er getið hefur tvívegis komið til þess, að mælt væri fyrir frv. til barnalaga í þinginu. Ekki er ástæða til að endurtaka ýmsar upplýsingar sem við þau tækifæri hafa verið gefnar um innihald og markmið frv. Þó er nauðsynlegt að undirstrika enn höfuðsjónarmið og vekja athygli á einstökum atriðum sem ýmist eru ný eða hafa sætt aukinni útlistun í grg. til skilningsauka á nýjum viðhorfum. Svo sem áður hefur verið lýst og ítarlega er skýrt frá í grg. byggist núgildandi löggjöf um réttarstöðu barna enn að höfuðstofni til á norrænu lagasamstarfi eftir síðustu aldamót. Var gripið til þeirrar nýsmíðar sem fyrirmyndar er samþ. hafði verið þál. á Alþ. 1917 um endurnýjun löggjafar á þessu sviði. Sú lagavinna hafði verið mjög vönduð og markað tímamót á öllum Norðurlöndum. Verður ekki annað sagt en sú löggjöf hafi reynst hin traustasta smíð einnig hér á landi. Hún er mótuð í tvennum lögum, um afstöðu foreldra til skilgetinna barna og afstöðu foreldra til óskilgetinna barna. Engan þarf hins vegar að undra þótt löggjöf sem nálgast að vera 60 ára gömul þarfnist töluverðrar endurnýjunar, svo miklar sem breytingar hafa orðið í þjóðfélagsháttum á áratugunum eftir tvær heimsstyrjaldir, ekki síst í íslensku þjóðfélagi. Má e. t. v. þrátt fyrir allt líta á það sem staðfestingu á stöðugleika hinna íslensku þjóðfélagsgerðar og raunsæi hinnar gömlu löggjafar, að segja má að höfuðsjónarmiði hennar sé ekki raskað með hinu nýja frv. Ég mun nú geta nokkurra höfuðatriða í nýmælum frv. Það er þá fyrst sú bygging frv. sjálfs að fjalla í einum lagabálki og eftir því sem kostur hefur verið talinn samtímis um óskilgetin börn sem skilgetin. Ekki er hróflað við reglunni um sjálfkrafa löglíkur fyrir faðerni eiginmanns að barni eiginkonu, hinni svokölluðu „pater est reglu“. Hins vegar er í frv. nokkuð slakað á kröfum um andsönnun gegn faðerni eiginmanns að barni, sem samkv. gildandi lögum er hafnað nema heita megi alls útilokað að eiginmaður sé faðir barns. Er þessi breyting gerð að norrænni fyrirmynd. Á hinn bóginn verður samkv. till. um lagareglur í frv. nokkur fjöldi barna skoðaður skilgetin að lögum, sem samkv. núgildandi lagareglum eru óskilgetin. Er þar um að ræða nokkurn hluta þeirra barna sem fædd eru eftir tilteknum greinimörkum í eða fyrir óvígða sambúð foreldra þeirra. Eftir lögum um óskilgetin börn frá 1921 gilti sú regla, að tiltekin óvígð sambúð karls og konu jafngilti faðernisjátningu að barni er konan átti meðan sambúðin stóð. Líklegt er að ekki verði allir sammála um hina nýju reglu um útvíkkun hugtaksins skilgetið barn. Ég vil vekja athygli á því,.að sú regla kom þó að hluta til inn í löggjöfina við endurnýjun laga um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna frá 1947. Var tekin upp í 2. gr. þeirra laga sem enn eru í gildi, sú regla, að þegar foreldrar óskilgetins barns gengju í hjúskap síðar skyldi barnið talið skilgetið upp frá því. Í því sambandi eru sérstaklega athyglisverðar upplýsingar í endurnýjaðri grg. frv. Er þar skýrt frá tölfræðilegri könnun, sem birt er í Hagtíðindum 1978 og gerð var af Guðna Baldurssyni og veitir m. a. upplýsingar um fjölskyldustöðu barna fæddra 1970 við fæðingu og síðan við upphaf hvers aldursárs til 1. des. 1975. Kemur þar fram, að ferill barnanna breytist að hundraðshluta til á þessum 5 árum þannig að óskilgetin töldust við fæðingu 30%, en að 5 árum liðnum töldust aðeins 13% óskilgetin vegna hjúskaparstofnunar foreldranna á tímabilinu. Felast í þessu hinar athyglisverðustu upplýsingar um hina íslensku fjölskyldugerð. Í þessu sambandi mundi hin nýja víkkun hugtaksins ,skilgetið barn“ ekki valda mikilli breytingu að hundraðshluta til. Vandamál í þessu efni er fyrst og fremst að finna traust greinimörk um hvað sé óvígð sambúð með þeirri lagaverkun sem samkv. frv. er ætlað að færa nokkrum fjölda barna stöðu skilgetins barns. Það er eitt af einkennum frv. að reynt er að láta í sem flestum efnum reglur um forsjá og framfærslu vera hinar sömu og ákvæði um þær í einu lagi um skilgetin og óskilgetin börn. Þessu fylgir jafnframt að föður óskilgetins barns er ætlaður mun meiri réttur og skyldur bæði um forsjá og umgengni en er eftir gildandi lögum. Í ýmsum efnum eru í frv. ítarlegri reglur en í gildandi lögum um úrlausn vandamála í sambandi við stöðu barna við samvistaslit foreldra, hvort heldur eftir hjúskap eða óvígða sambúð. Í sambandi við framfærslu barna er sú breyting, sem ráðgerð er í frv., væntanlega veigamest að hækka framfærslualdur barna í 18 ár úr 17 árum, sem verið hefur frá árslokum 1971, en þar áður 16 ár. Yrðu framfærslualdur og skylda þar með færð að sama aldursmarki og er á öðrum Norðurlöndum, en 18 ára markið hefur tengi verið þar hið sama bæði um sjálfræðis- og framfærslualdur. Ekki er ætlað að hrófla með þessu frv. við hinu hefðbundna aldagamla sjálfræðismarki við 16 ára aldur hér á landi. Taka verður fram, að ekki er með þessu lagafrv. farið inn á svið almannatrygginga um að ákveða hækkun aldurstakmarks við greiðslu á framfærslueyri vegna barna samkv. almannatryggingalögum. Ætla verður að slík breyting hljóti að koma til umræðu ef lögfest verður hækkun framfærslualdurs. Ekki er horfið að hækkun aldursmarks eingöngu til samræmis við lagaákvæði í nágrannalöndum. Hér hafa fyrst og fremst ráðið breytingar í okkar þjóðfélagi. Skólaganga barna og unglinga lengist jafnt og þétt og börn dveljast af þeim sökum lengur en áður hjá foreldri, þrátt fyrir gamlar hefðir um að menn fari ungir út á vinnumarkað. Önnur ákvæði í frv. veita heimild til framlengingar á framfærsluskyldu allt til 24 ára aldurs vegna námsaðstæðna eða starfsþjálfunar. Geta verður í sambandi við framfærslu barna rýmri heimilda til greiðslu framfærslueyris af almannafé ef ekki hefur fengist feðrun á barni. Jafnstaða er betur mörkuð en áður um meðlagsskyldu kvenna sem karla vegna barna sem ekki eru á vegum þess aðila sem í hlut á. Miklu ítarlegri ákvæði eru í frv. en í gildandi lögum um meðferð barnsfaðernismála og mála um vefengingu faðernis. Fer það að vonum vegna mjög bættra möguleika á ætternisákvörðun vegna mikilla framfara í vísindum. á þessu sviði. Þá má benda á að í VIII. kafla frv., um foreldraskyldur, forsjá barns og umgengnisrétt, eru miklu ítarlegri ákvæði en í gildandi löggjöf og áhersla lögð á rétt barnsins fremur en rétt foreldris og orðafar í samræmi við það - forsjá nefnd í stað foreldravalds. Ég tel ekki ástæðu til að ræða réttarfarsreglur frv., en tel rétt að vekja athygli á einu mjög mikilvægu atriði í því sambandi sem varðar lögsögu íslenskra dómstóla. Varðar það heimild þeim til handa til að fjalla um slík mál, ef móðir barns eða barnið sjálft á lögheimili hér á landi. Er það mjög mikilsverð réttarbót sem þegar er komin inn í löggjöf annarra Norðurlanda. Ég vil að endingu vekja athygli á hugleiðingum í tveimur fskj. með grg. frv. Þau varða atriði er ekki hefur þótt tímabært að taka inn í frv. Í fyrra fskj. má nefna ábendingar um nýjar lagareglur í nokkrum löndum sem heimila sameiginlega forsjá skilinna foreldra fyrir barni þeirra. Í síðara fskj. er gerð grein fyrir hugmynd um að stofna til starfs umboðsmanns barna. Hafa hugmyndir um það efni komið fram í ýmsum löndum og till. um það efni m. a. gerð í nýrri norskri grg. um lagafrv. sem hefur þó ekki enn verið lagt fyrir norska þingið. Þá vil ég að lokum geta þess sem ég nefndi áðan, er tekið var fyrir frv. til l. um stofnun og slit hjúskapar, að 18. maí það frv. er fylgifrv. með þessu frv. og ber að fylgja því, ef frv. þetta verður að lögum, þótt ekki verði fyrr en á næsta þingi. Þar er um að ræða að tengja ákvæði um stofnun og slit hjúskapar 47. og 48. gr. þessa frv. Ég vil að lokum endurtaka, að ég vona að mál þetta fái vinsamlegar móttökur í deildinni, og legg til að því verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.