Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill taka fram að þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundurinn geti staðið lengur í dag, þ.e. þar til umræðu um dagskrármálin er lokið.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku kvað hæstv. umhverfisráðherra upp úrskurð um kæru Landverndar á tilteknum þáttum vegna umhverfismats framkvæmda í Helguvík. Þó að við séum mörg sem teljum þær framkvæmdir misráðnar af umhverfislegum sem efnahagslegum forsendum verðum við auðvitað öll að lúta landslögum í því efni. Hins vegar hafa vakið athygli mína nokkuð háværar yfirlýsingar forustumanna Vinstri grænna síðustu daga um þetta mál. Því beini ég máli mínu til hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og vil inna hann eftir skoðunum hans á stóriðju og þá sérstaklega því sem víkur að framkvæmdum við Helguvíkurálver. Ég vil rifja upp að í viðtali 16. maí sl. sagði hv. þingmaður þegar hann var spurður hvort Vinstri hreyfingin – grænt framboð mundi ekki fara fram með kröfu um stopp í Helguvík, að það þýddi ekkert að fara fyrir fram með „últimatum“ eða úrslitakost í slíkar viðræður, þ.e. stjórnarmyndunarviðræður, þá gætu menn alveg eins sleppt því. Hv. þingmaður var það bljúgur á biðilsbuxunum þá að hann sagði að ef það væri ekki tæknilega og lagalega hægt að stoppa Helguvík þá stæðu menn frammi fyrir slíku. Hann sagði jafnframt: Við höfum alltaf sagt að okkar áform væru að bremsa þessa stefnu af og stoppa það sem hægt er að stoppa, það sem er tæknilega og lagalega hægt að stoppa. Hv. þingmaður bætti svo við að það skipti auðvitað máli hvaðan orkan kæmi í þau verkefni sem ekki væri hægt að stoppa. Hér talaði hv. þingmaður ekki fyrir því að stoppa Helguvíkuframkvæmdir án tillits til laga og réttar og þessi ummæli eru í nokkru ósamræmi við þau svikabrigsl sem hæstv. umhverfisráðherra hefur mátt sitja undir af hálfu vinstri grænna undanfarna daga. Því spyr ég hv. þingmann: Hvort á að taka mark á hófstilltum ummælum hans þegar hann var á biðilsbuxunum í stjórnarmyndunarviðræðum 16. maí sl. eða þessum hástemmdu yfirlýsingum sem maður hefur mátt heyra frá þingflokki Vinstri grænna síðustu daga?

Herra forseti. Það er ekki annað hægt en votta aumingja Samfylkingunni samúð með það hvernig hún er að fara með orðstír sinn og rykti á sviði umhverfismála, hvernig Fagra Ísland er að fara niður í svelginn þessa dagana. Það sést auðvitað best á því hversu vondur málstaður manna er þegar þeir reyna ekki að verja sig. Þeir reyna ekki að bera það til baka að þeir séu að svíkja stefnuskrá sína og kosningaloforð heldur reyna að réttlæta það með því að ljúga áformum eða áætlunum um hið sama upp á aðra og telja að þeir séu lausir mála með því að taka einstök ummæli úr samhengi, snúa út úr þeim og snúa þeim upp í andhverfu sína, bera það á aðra að þeir hefðu hugsanlega brotist inn húsið sem þeir eru sjálfir búnir að mölva sig inn í. Stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í þessum efnum liggur ljós fyrir í tillögum og frumvörpum á þingi á umliðnum árum og gerir enn, í landsfundarsamþykktum, í stefnuyfirlýsingu flokksins og í metnaðarfyllsta riti sem til er á Íslandi um umhverfismál, Grænni framtíð okkar. Ég hvorki get né vil breyta þeirri stefnu með einstökum ummælum. Það er ekki þannig sem hlutirnir ganga fyrir sig í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði og ég hélt það gerðist almennt ekki í flokkum. Þótt einstakir menn tali kannski ógætilega og í aðrar áttir en yfirlýst stefna flokkanna er þá hélt ég landsfundarsamþykktir og stefnuskrár giltu. En verkin ...

Þetta eru ógætileg ummæli.

Verkin breyta, hv. þingmaður. Þau eru í alvöru. Ef menn svíkja stefnu í verki sína þá gildir það. 

Virðulegi forseti. Það hefur engin þjóð efni á því að nýta ekki náttúruauðlindir sínar. Samfara hækkun olíuverðs er verið að skoða alla möguleika til orkuöflunar sem bjóðast. T.d. hafa þær þjóðir í Evrópu sem fremstar voru í því að banna kjarnorkuver, Svíar og Hollendingar, hætt við bannið og áform um að leggja þau niður. Víða er verið að meta möguleika til virkjunar jarðvarma á einhverjum svæðum að undirlagi og með þátttöku okkar Íslendinga. Umræðan um þennan málaflokk hefur oft á sér yfirbragð öfga og mikilla stóryrða. Það er ekki heppileg leið né vænleg til árangurs. Þannig má lesa í blöðum í dag greinar eftir þá Árna Finnsson og Hjörleif Guttormsson sem hafa uppi stór orð eins og loddaraskap og að dregið sér dár að mönnum þegar Egill Helgason leyfði sér að kalla til í þessari umræðu menn sem eru annarrar skoðunar en þeir. Ég er líka hugsi vegna ummæla hæstv. umhverfisráðherra á stofnfundi Náttúruverndarsamtaka Vestfjarða á laugardaginn. Þar talaði hún um kúgun til þagnar, þvingun til sovéskra heildarlausna í atvinnumálum og að verja verði stöðu íslenskrar náttúru gagnvart hagsmunum stóriðju og auðlindagræðgi. Ég spyr, virðulegi forseti: Er þessi málflutningur líklegur til árangurs? Íslendingar hafa sýnt ábyrgð í umgengni sinni við náttúruna hvort sem er til lands eða sjávar. Á undanförnum árum hefur umhverfi í atvinnulífi okkar breyst mikið með tilheyrandi byggðaröskun. Við þurfum að finna önnur tækifæri til uppbyggingar og eflingar byggðar. Það gerum við með því að virkja auðlindir okkar. Við verðum að ráðast í verkefni á þeim hraða sem hentar samfélagi okkar og forgangsraða í uppbyggingu í þágu þeirra byggða sem verr eru settar. Í því sambandi hefði ég viljað sjá uppbyggingu álvers á Bakka fara af stað áður en ráðist yrði í framkvæmd í Helguvík. Það er þannig að þeim sjúklingi sem verst er staddur ber að sinna fyrst. Ég er líka sammála því sjónarmiði sem komið hefur fram í þessari umræðu að leita eigi fjölbreyttari leiða til atvinnusköpunar þegar við erum að tala um virkjanir á náttúruauðlindum okkar.

Herra forseti. Atvinnumál á Suðurnesjum eru mjög brothætt þessa dagana. Þorskniðurskurður um 60 þúsund tonn hefur haft áhrif á atvinnulíf á Suðurnesjum. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa verið að hæla sér af mótvægisaðgerðum til að laga og lækna stöðu á Suðurnesjum sem og annars staðar hringinn í kringum landið og þær hafa ekki skilað sér til fólksins sem þarf á þeim að halda. Herinn er farinn burt, húsbyggingar eru að dragast saman en mikill uppgangur hefur verið á undanförnum árum á Suðurnesjum öllum varðandi húsbyggingar stórar og smáar. Nú er sem sagt farið að dragast saman á því sviði og væntanlega stoppar það þegar líður á árið þannig að við þurfum á atvinnuuppbyggingu að halda og við þurfum á álveri að halda í Helguvík. Það er engin spurning um það. Við eigum að nýta auðlindir okkar, við eigum að nýta þær auðlindir sem við eigum í bæði Svartsengi og á Reykjanesinu öllu og búa til verðmæti úr því, búa til atvinnu handa fólki og gjaldeyristekjur fyrir þjóðina. Við eigum ekki að sitja hjá og halda að það sé lausnin. Við erum ekki að eyðileggja þessar auðlindir þótt svo við nýtum þær. Við þurfum að muna að fólkið er hluti af náttúrunni og það þarf að geta lifað. Þess vegna segi ég hiklaust að sem betur fer hefur vilji umhverfisráðherra ekki náð fram að ganga. Hún hefur þurft að beygja sig undir það að leyfa - og mun væntanlega leyfa mengunarkvóta til álversins í Helguvík.

Herra forseti. Það er bersýnilegt á þeim málflutningi sem hér var viðhafður í upphafi þessarar umræðu að Samfylkingin hefur ekki góðan málstað að verja. Með viðbrögðum sínum við þeirri umræðu sem farið hefur fram að undanförnu þá staðfestir hún í raun að hún er að ganga á bak kosningaloforða sinna frá kosningabaráttunni síðastliðið vor. Það gerist líka hér með málflutningi hv. þm. Árna Páls Árnasonar. Samfylkingarmenn hafa haft uppi ýmis orð í þessu samhengi. M.a. lét einn af helstu höfundum og talsmönnum Samfylkingarinnar í umhverfismálum, Dofri Hermannsson, þau orð falla í Kastljóssþætti í gærkvöldi að ríkisvaldið skorti tæki, að umhverfisráðherra skorti tæki til að koma í veg fyrir álverið í Helguvík. Tækið sem um er að ræða var þá landsskipulagið og var það sérstaklega nefnt að sá sem hér stendur væri á móti landsskipulagi. Aumingjalegri málflutning hef ég aldrei heyrt í mínu pólitíska starfi. Hvernig væri að Samfylkingin mokaði aðeins út úr eyrunum og hlustaði á þá umræðu sem hér hefur farið fram, m.a. um það mál? Ég sagði í umræðum um skipulagslögin sérstaklega að ég teldi „mjög mikilvægt að við reyndum að ná sátt um það hvernig landsskipulagshugsunin yrði á endanum í lögunum. Ég get alveg staðfest það sem hæstv. umhverfisráðherra segir að auðvitað verða ekki allir ánægðir með hugsunina sem er í sambandi við landsskipulagið. Ég er sjálfur almennt þeirrar skoðunar að skynsamlegt sé að vera með einhverja heildarstefnumörkun í þessu sambandi. Ég vil leyfa mér að skoða þær útfærslur sem þar eiga að vera.“ Samfylkingin á að skammast sín fyrir að þurfa að beita ósannindum og lygum til að moka yfir endaleysuna og þvæluna í sjálfum sér í þessum málaflokki.

Virðulegur forseti. Það er eðlilegt að tekist sé á um umhverfismál sem auðvitað eru undirrótin að þessum umræðum og er greinilegt að tveir stjórnarflokkar keppa mjög um hylli kjósenda og takast mjög á á þeim vettvangi. Niðurstaðan er kannski sú að Sjálfstæðisflokkurinn er glaðastur allra með þessi átök milli flokkanna því að það tryggir honum ævarandi stjórnarsetu meðan þessir tveir flokkar sitja ekki á sárs höfði. Ég legg áherslu á að alþingismenn geta ekki leyft sér að atyrða ráðherra fyrir að fara að lögum, hvort sem sú niðurstaða er í samræmi við vilja viðkomandi ráðherra eða viðkomandi þingmanns. Það hlýtur alltaf að vera frumskylda ráðherra að fara að lögum. Mér finnst að þingmenn eigi ekki að gera athugasemdir við niðurstöðu ráðherra sem þannig er byggð upp nema þá að athugasemdin lúti að því að ekki sé farið að lögum. Það er allt annað mál. Við eigum auðvitað að nýta auðlindir okkar til lands og sjávar til að byggja þetta land og skapa þjóðinni góð lífskjör. Það á við á Suðurnesjum eins og annars staðar á landinu. Ég tek ekki undir þau sjónarmið að menn eigi að leggja slík tækifæri til hliðar um lengri tíma. Auðvitað þarf að huga að efnahagslífinu og gæta að því að hér sé ekki of mikið undir á hverjum tíma þannig að við lendum ekki í þeirri aðstöðu sem við höfum verið á undanförnum árum í yfirhituðu efnahagskerfi sem leiðir af sér verðbólgu sem síðan kemur niður á öllum landsmönnum. Við verðum því að varast að taka ákvarðanir á komandi mánuðum sem viðhalda því ástandi.

Virðulegi forseti. Ég er nokkuð hugsi eftir að hafa heyrt viðbrögð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar hér áðan. Ég vakti athygli á því í upphafi þessarar umræðu að engar efnislegar innstæður væru hjá þingmönnum Vinstri grænna fyrir þeim miklu gífuryrðum sem þeir hafa látið falla í garð umhverfisráðherra á síðustu dögum. Það liggur ljóst fyrir, þótt hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon reyni að búa til einhverja sögu um annað, að ég fer hér orðrétt með það sem hann sagði sjálfur í viðtali. Og hvað segir hann þar? Jú, hann segist ekki ætla að gera það að úrslitakosti í stjórnarmyndunarviðræðum að fallið verði frá framkvæmdum í Helguvík. Hann ljáir máls á því að ef ekki sé hægt að bremsa þá framkvæmd af sé í sjálfu sér allt í lagi að hún haldi áfram og það skipti þá sérstaklega máli í því efni hvaðan orkan til hennar kemur. Með öðrum orðum: Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon var ekki sestur við stjórnarmyndunarborðið þegar hann var byrjaður að gefa þennan slaka út. Með öðrum orðum: Hann ætlaði sér að mynda ríkisstjórn á þeim forsendum að hann var tilbúinn að segja í upphafi að hann mundi ekki gera þessar kröfur vegna álvers í Helguvík, að hann mundi beygja sig, eins og allra góðra stjórnmálamanna er skylda, og lúta lögum.  Ég kalla þess vegna einungis eftir samkvæmni í málflutningi hv. þingmanna Vinstri grænna. Það er hið eina sem ég kalla eftir. Og hennar 

Herra forseti. Ég geri kröfur um það að rétt sé í mig vitnað og orðrétt og viðtöl við mig séu lesin í heild. Þá kvíði ég ekki niðurstöðunni af slíkum tilvitnunum.  Ég var m.a. spurður út í þau ummæli framsóknarmanna og þá stefnu sem þar var upptekin að þetta mál væri alls ekki lengur í höndum stjórnvalda og í viðtalinu listaði ég upp að svo væri auðvitað ekki. Því í fyrsta lagi væri hér um leyfisskylda starfsemi að ræða. Í öðru lagi væri það þannig að hið opinbera ætti orkufyrirtækin að stærstum hluta til. Í þriðja lagi fengju þau ríkisábyrgðir og lán. Í fjórða lagi væru losunarheimildir. Öllum þessum tækjum gætu stjórnvöld beitt til þess að koma fram stóriðjustefnu sinni. Það væri að okkar dómi réttlætanlegt að koma til móts við fyrirtæki sem hefðu lagt út í kostnað og greiða þeim hann að einhverju leyti til baka eða kaupa rannsóknarniðurstöður af fyrirtækjum. Stefna okkar var vandlega útfærð og hugsuð og við höfðum m.a. borið okkur saman við lögfræðinga um það hvernig hægt væri að koma stóriðjustoppi okkar fram. Það hefur Samfylkingin greinilega aldrei gert vegna þess að eftir kosningar hefur hún tekið upp afturvirku stefnubreytinguna Framsóknar, um að stjórnvöld geti bara ekkert í þessu gert, séu viljalaus verkfæri. Var þá Samfylkingin aldrei búin að hugsa stóriðjustoppið sitt, Fagra Ísland? Það vorum við búin að gera. Þessu var ég að svara þarna og þetta var ég að útskýra. Þá kemur spurning um það að ef fyrirtæki eða verkefni sé komið svo langt að allt þetta sé um garð gengið og þá kemur svarið. Svarið var á þá leið að ef öll leyfi séu tilkomin og stjórnvöld hafi ekki nein tæki lengur í sínum höndum verði menn að horfast í augu við það. Nákvæmlega svona var þetta viðtal um þetta efni.  
            

Virðulegi forseti. Ég tel að borið sé í bakkafullan lækinn af hálfu Samfylkingarinnar að saka Vinstri græna um tvískinnung í umhverfismálum. Stefna Framsóknarflokksins í umhverfismálum er skýr. Við leggjum á það áherslu að þar sem við búum yfir hreinum orkugjöfum eigum við að vera í fararbroddi í heiminum þegar kemur að orkuvinnslu og endurnýjanlegum orkugjöfum. Fyrrverandi umhverfisráðherra og iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins lögðu fram síðasta vor framtíðarstefnu um verndun og nýtingu auðlinda á Íslandi. Ég tel að það sé mjög skynsamlegt af hálfu Samfylkingarinnar að hafa tekið upp þá áætlun og kasta þar með áróðursplaggi sínu um Fagra Ísland í glatkistuna. Hæstv. umhverfisráðherra tilkynnti í blaðaviðtali í lok síðustu viku að hún ætlaði að beita sér fyrir stjórnarskrárbreytingum og koma inn umhverfiskafla, sem ég skil á þann veg að eigi að vera í þá veru að stjórnvöld geti tekið ákvarðanir um það hvaða atvinnugreinar eigi að þrífast hér á landi og hverjar ekki. Ég spyr því hv. formann þingflokks sjálfstæðismanna, Arnbjörgu Sveinsdóttur: Mun Sjálfstæðisflokkurinn beita sér fyrir áðurnefndum stjórnarskrárbreytingum og munum við eiga von á því að þing verði rofið og boðað til kosninga? Ég spyr einnig: Stendur til að kalla saman stjórnarskrárnefnd til þess að vinna að breytingunum? Ef svo er krefjumst við framsóknarmenn þess að frumvarp okkar, um að náttúruauðlindir landsins sem ekki eru í einkaeigu teljist þjóðareign, verði tekið á dagskrá. Í mínum huga hefur það komið betur og betur í ljós að undanförnu að stefna Samfylkingarinnar í þessu máli sem mörgum öðrum blaktir eins og lauf í vindinum. Þar liggur líka grundvallarmunurinn á stefnu framsóknarmanna og Samfylkingarinnar, Framsóknarflokkurinn á sér sögu og hefð og rætur sem hann er trúr.

Hæstv. forseti. Það hefur ekki komið til tals að rjúfa þing og boða til kosninga vegna stjórnarskrárbreytinga, þannig að því sé nú strax svarað. Ég get auk þess sagt það sem mína skoðun, og ég held míns þingflokks, að við teljum ekki ástæðu til að telja upp þær atvinnugreinar í stjórnarskránni sem við viljum sjá þrífast hér á Íslandi. Það á við hvort sem við erum að tala um álver, járnblendi, netþjónabú, álþynnuverksmiðju - ef við erum að tala um þessar nýju orkufreku atvinnugreinar - og um fiskimjölsverksmiðjur, um verslunarhúsnæði, um menningarhús eða aðrar þær framkvæmdir sem við erum með hér á landi. Ekki er ástæða til að nefna þessar atvinnugreinar sérstaklega í stjórnarskrá. Stjórnarskráin eru almennar reglur sem borgararnir byggja á og við 

Herra forseti. Stóriðjumál þau sem hér eru til umræðu eru vissulega mikilvæg. En það er raunalegt að hlusta á að í rauninni er enginn meiri hluti í þinginu, það er engin stefna til og hér er hver höndin upp á móti annarri. Í rauninni gengur það nú þvert á flokka því stuttu áður en hæstv. umhverfisráðherra gaf út yfirlýsingu um að ráðast mætti í álversuppbygginguna í Helguvík eða gaf frá sér kæru Landverndar, svo rétt sé með það farið,  Skömmu síðar höfðum við síðan fyrir okkur yfirlýsingu formanns Samfylkingarinnar sem gekk í allt aðra átt. Þannig að hér er talað í ýmsar áttir frá sama flokknum og svo lýsir Sjálfstæðisflokkurinn því yfir að ekkert hafi verið að marka yfirlýsingar hæstv. umhverfisráðherra um það að til standi að fara í stjórnarskrárbreytingar. Ég er raunar talsmaður þess að við skoðum stjórnarskrá okkar. Sérstaklega er mér það kappsmál að við komum þar inn með virkum hætti baráttumáli okkar framsóknarmanna um auðlindir Íslendinga. 

Virðulegur forseti. Vitnað hefur verið til orða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem ég hygg að hafi verið sögð í hádegisviðtali Stöðvar 2 og þegar þingmaðurinn nú krefst þess að vitnað sé í viðtöl við hann í heild er rétt að minna á það að hádegisviðtalið á Stöð 2 er liðlega 40 mínútna langt, ef ég man rétt. Með fullri virðingu fyrir hv. þingmanni þá held ég að það geri menn ekki nema á Kúbu að lesa upp úr slíkum viðtölum. Hér er þyrlað upp moldviðri af hálfu stjórnarandstöðunnar með svikabrigslum á hendur Samfylkingunni, og á grundvelli hvers? Á grundvelli þess að hæstv. umhverfisráðherra hefur farið að lögum. Það eru engin svik í því fólgin af hálfu Samfylkingarinnar eða umhverfisráðherra hennar að fara að lögum landsins. Fagra Ísland var stefnumörkun um náttúruvernd á Íslandi og í stjórnarsáttmála Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar hefur verið hafin rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúruperla og fjöldinn allur af stöðum - Langisjór, Jökulsá á Fjöllum, Þjórsárver, Hveravellir, Kerlingarfjöll, og þannig getum við talið áfram, tekinn undan stóriðjustefnunni og virkjunaráformunum. Með þeim hætti hefur Samfylkingin mætt náttúruverndarsjónarmiðum þeim sem við kynntum í síðustu kosningum. Hitt er annað mál og rétt að hafin voru verkefni í stóriðju og að stjórnvöld hafa takmörkuð tæki til þess að stöðva eða hafa áhrif á slík verkefni eins og við höfum rakið. En það er fullt tilefni til þess að koma þeim upp og ég hef fulla trú á því að stjórnarflokkarnir muni í sameiningu ná að koma slíkum tækjum upp. Því eins og við heyrðum t.d. í máli hv. þm. Jóns Gunnarssonar Sjálfstæðisflokki höfum við orðið í öllum flokkum efasemdir um að skynsamlegt sé að fara lengra í uppbyggingu álvera vegna þess hversu 

Herra forseti. Fyrst vil ég taka fram að ég tel að miðað við gildandi lög í landinu hafi verið gjörsamlega ómögulegt fyrir hæstv. umhverfisráðherra að komast að annarri niðurstöðu í því kærumáli sem hér um ræðir en raun bar vitni. Ég held að umhverfisráðherra hafi sýnt vandaða stjórnsýslu í þessum efnum og komist að þeirri niðurstöðu sem lög gáfu tilefni til. En varðandi annað efni sem vakin hefur verið athygli á í þessari umræðu, þ.e. varðandi hugsanlegar breytingar á stjórnarskránni, þá vildi ég bara minna á til skýringar að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er talað um að áfram verði haldið vinnu við stjórnarskrárbreytingar á grundvelli þeirrar nefndar sem var að störfum á síðasta kjörtímabili og þá yfirlýsingu hefur hæstv. forsætisráðherra ítrekað hér í þinginu. Það liggur fyrir að þetta verkefni, endurskoðun stjórnarskrárinnar á mjög breiðum grundvelli, verður tekið aftur upp síðar á þessu kjörtímabili sem ég þarf ekki að minna hv. þingmenn á að er rétt nýhafið. Tímasetningar í því sambandi liggja ekki fyrir en ég held að það sé ljóst að þeirri vinnu verður markaður endapunktur þegar kjörtímabilinu lýkur vegna þess að engin áform eru uppi um það af hálfu ríkisstjórnarinnar að rjúfa þing og boða til nýrra kosninga fyrr en að því kemur.  Þetta er reyndar atriði sem var rætt töluvert  
            

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir að fá orðið. Þetta hefur eiginlega verið skemmtiatriði sem hér hefur farið fram, að hlusta á t.d. stjórnarsinna tala hver í sína áttina í sambandi við mikilvæg mál í þjóðfélaginu. Það er ekkert skrýtið þó að ýmsir velti því fyrir sér hvort þetta samstarf verði á fleiri vetur setjandi, en við skulum sjá til hvernig  
             Hér er sem sagt komið fram að stefna Samfylkingarinnar, sem kom fram fyrir kosningar, var byggð á ákaflega veikum grunni. Það má þó hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon eiga að hann talaði þannig fyrir kosningar að hann var búinn að úthugsa það hvernig hann ætlaði að stoppa stóriðjuframkvæmdirnar, því að hann sagðist ætla að gera það í gegnum eignarhlut eða eignaraðild ríkisins að Landsvirkjun. Samfylkingin gerði sér, held ég, ákaflega vel grein fyrir því að hún gæti ekkert stoppað en engu að síður var því haldið fram af hálfu formanns Samfylkingarinnar og þingmanna að stoppa ætti framkvæmdir í fimm ár. Síðan gerist það í gærkvöldi, sem er alveg ógleymanlegt, að maður hlustar á talsmann Samfylkingarinnar segja frá því í sjónvarpinu að þetta fimm ára stopp hafi verið hugsað eftir að byggt hefði verið upp á Húsavík og eftir að byggt hefði verið upp í Helguvík. Þá ætti að stoppa í fimm ár. Þetta var nýja útfærslan á Fagra Íslandi og stóriðjustoppinu í fimm ár. Þá var mér nú algjörlega nóg boðið. Ég held að Samfylkingin verði að gjöra svo vel að gera sér grein fyrir því að hún óð reyk í þessari umræðu allri. Nú er hún komin með ábyrgðina, nú er hún í ríkisstjórn og nú held ég að þingmenn hennar ættu bara að taka sig saman í andlitinu og viðurkenna hlutina eins og þeir eru í raun og veru.

Umræðan fer fram samkvæmt reglum þingskapa um skýrslur, þó með þeirri undantekningu að andsvör verða ekki leyfð fyrr en talsmenn flokkanna hafa lokið máli sínu.

Virðulegi forseti. Utanríkisráðherra Íslands hefur fjögur meginmálasvið sem víða í öðrum löndum eru hvert um sig sérstakt ráðuneyti. Þetta eru alþjóðastjórnmál, alþjóðaviðskipti, varnarmál og þróunarsamvinna. Mikilvægt er að snúa þessu fjölþætta verksviði upp í styrk fyrir íslenska hagsmuni með skýrri stefnumörkun. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er lýst stuðningi við aukið frelsi í alþjóðaviðskiptum, að Ísland taki forustu í baráttunni gegn mengun hafsins og í alþjóðastarfi til að bregðast við loftslagsbreytingum. Þá er virðing fyrir mannréttindum, aukin þróunarsamvinna og friðsamleg lausn deilumála skilgreind sem nýir hornsteinar í íslenskri utanríkisstefnu. Frá því að ríkisstjórnin tók við völdum fyrir rétt tæpu ári hefur markvisst verið unnið að því að hrinda þessum stefnumiðum í framkvæmd, og vísa ég til skýrslu minnar sem lögð hefur verið fram á Alþingi. Lögð er áhersla á frumkvæði í stað viðbragða, á innri samkvæmni og festu í málflutningi. Áhersla er sett á mikilvægi virks milliríkjasamstarfs á grundvelli þjóðaréttar og á ábyrga þátttöku í alþjóðasamstarfi sem byggist á þríþættum styrkleika Íslands: 1. Reynslu á sviði sjálfbærrar nýtingar sjávarauðlinda. 2. Þekkingu af nýtingu endurnýjanlegrar orku. 3. Merka sögulega áfanga í jafnréttisbaráttu kvenna og sterka ímynd íslenskra kvenna. Dæmi um nýtt verkefni í utanríkisráðuneytinu sem byggir á þessari aðferðarfræði er eyjaverkefnið svokallaða. Smá eyþróunarríki eru í hópi þeirra samfélaga sem búa við hvað mesta ógn vegna loftslagsbreytinga og eru jafnframt í hópi fátækustu ríkja heims. Markmiðið er að koma til móts við óskir þessara ríkja í Karíba- og Kyrrahafi, og í náinni samvinnu við heimamenn er ætlunin að vinna að auðlindastjórnun, orku- og umhverfismálum og jafnréttismálum. Ég vil einnig í upphafi máls míns víkja að tveimur grundvallarfrumvörpum á sviði utanríkismála sem eru nú til meðferðar á hinu háa Alþingi. Annars vegar eru það frumvarp til varnarmálalaga og ég fagna sérstaklega breiðum stuðningi sem fram kom við það mál við afgreiðslu úr utanríkismálanefnd. Hins vegar vil ég nefna frumvarp til laga um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands sem færa mun starfsumhverfi Íslendinga á sviði þróunarmála til samræmis við það sem best gerist í heiminum. Þá vil ég greina frá því að í gær ritaði forsætisráðherra bréf til formanna þeirra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi og tilkynnti um nýtt reglubundið samráð þeirra um þjóðaröryggismál. Er gert ráð fyrir að þeir hittist vor og haust til að fjalla um stöðu og þróun mála varðandi þjóðaröryggi og hættumat, stöðu mála innan alþjóðastofnana og samráð við helstu samstarfsríki. Þetta samráð mun koma til viðbótar öflugu starfi utanríkismálanefndar. Með þessu er komin til framkvæmda yfirlýsing ríkisstjórnarinnar úr stjórnarsáttmála. Eftir sem áður er til sérstakrar skoðunar hvernig almennt megi stuðla að auknum rannsóknum á sviði öryggis- og varnarmála þannig að ákvarðanir í þessum málaflokki séu teknar á grundvelli góðrar yfirsýnar og bestu þekkingar á hverjum tíma. Virðulegi forseti. Ímyndarnefnd forsætisráðherra skilaði skýrslu sinni og tillögum í gær. Þar kemur fram að ímynd Íslands er jákvæð en ekki að sama skapi sterk á alþjóðavettvangi. Þótt ásýnd Íslands sé jákvæð hjá þeim sem til þekkja þá vita of fáir hversu traustir innviðir íslensks samfélags eru. Tómarúmið um Ísland hefur verið of mikið, of lengi og erlendir fjölmiðlar skálda í eyðurnar. Það er m.a. við þessar aðstæður sem „íslenska álagið“ svonefnda verður til og hætt er við að trúverðugleikavandi færist yfir Ísland í heild og það sem frá Íslandi kemur. Undirliggjandi er hugmynd um Ísland sem skrýtið og svolítið vanþróað samfélag. Við þessu er eitt og aðeins eitt svar: Að halda sig ekki til hlés heldur ganga einbeitt fram fyrir skjöldu. Hagsmunir okkar Íslendinga af að sækja fram á alþjóðavettvangi mælast nú augljóslega í milljörðum. Við þurfum sjálf að fylla í eyðurnar með því að tala röddu sem aðrir heyra og gefa fordæmi sem tekið er eftir. Þjóð sem stjórnar vel eigin efnahagslífi, auðlindanýtingu, umhverfisvernd, heilbrigðis- og menntakerfi hefur margt fram að færa í milliríkjasamskiptum. Þjóð sem skilar starfi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna með sóma hlýtur að hafa byggt upp sterka innviði heima fyrir. Ég nefni þetta vegna þess að stundum er látið að því liggja að Ísland eigi helst ekki að kveðja sér hljóðs á alþjóðavettvangi og eigi þar takmarkað erindi. Enn heyrist að Íslandi farnist best að taka aðeins þátt þegar um þröngt skilgreinda sérhagsmuni er að ræða. Þetta sjónarmið kann að hafa átt við áður fyrr en ekki í dag. Utanríkisstefna 21. aldar verður ekki byggð á hjásetu eða sérhagsmunum. Slík stefna er ekki einungis ábyrgðarlaus, hún er árangurslaus. Tímarnir hafa breyst, Ísland hefur breyst og fáir sakna fyrri tíma. Allt tal um að Ísland eigi ekki, geti ekki og megi ekki, dæmir sig sjálft og vitnar um óburðuga sjálfsmynd. Ísland er skýrt dæmi um ríki sem notið hefur góðs af alþjóðlegri samvinnu og starfi alþjóðastofnana. Alþjóðlegur hafréttur færði okkur yfirráð á Íslandsmiðum, alþjóðlegir mannréttindadómstólar færðu okkur verulegar réttarbætur, samruni Evrópumarkaða gerbreytti íslensku atvinnulífi til hins betra og þróun vinnulöggjafar og umhverfisréttar innan ESB skilaði íslensku launafólki ávinningi og auðveldaði starf að umhverfismálum. Þessi framfaraskref voru ekki tilviljun heldur afrakstur af þrotlausu milliríkjasamstarfi Íslands við önnur ríki á vettvangi alþjóðastofnana. Hin leiðin er að gera eins og þursarnir í Pétri Gaut sem fóru aldrei út úr fjallinu sínu. Ibsen skrifar, í þýðingu Einars Benediktssonar, með leyfi forseta: Þar úti sem nótt fyrir árdegi víkur er orðtakið: maður ver sjálfum þér líkur. En meðal vor þar sem myrkt er öll dægur er máltækið: Þursi ver sjálfum þér nægur. „Þursi ver sjálfum þér nægur.“ Hæstv. forseti. Þetta á ekki við um okkur Íslendinga sem hefur ævinlega farnast best, jafnt á sviði viðskipta sem menningar, þegar við höfum átt sem mest samskipti við umheiminn. Ísland stendur í eldlínu alþjóðlegra efnahagsmála. Með okkur er fylgst um allan heim. Þessar aðstæður krefjast samstöðu þings og þjóðar um öflugan málflutning til að styrkja stöðu okkar. Í utanríkisráðuneytinu er nú unnið að heildstæðri framkvæmdaáætlun um málefni Afríku. Áætlunin mun taka til þróunarsamstarfs hvers konar og friðarþróunar en einnig til stjórnmálalegra samskipta við Afríkuríki. Það er álit mitt að við höfum að vissu leyti vanmetið stjórnmálalegt mikilvægi Afríkuríkja og einblínt um of á aðstoðarþáttinn í samskiptum okkar við þau. Víða í álfunni er gróandi þjóðlíf með auknum hagvexti og vaxandi lýðræðislegum stjórnarháttum. Stjórnmálaleg samskipti okkar við ríki Afríku verða því sífellt mikilvægari og ekki skal vanmeta þá staðreynd að ríkin eru 53 talsins og hafa því umtalsvert vægi í atkvæðagreiðslum á alþjóðavettvangi. Í tíð minni sem utanríkisráðherra hef ég sótt leiðtogafund Afríkusambandsins í Accra í Gana í júní 2007 og aftur í Addis Ababa í Eþíópíu í janúar 2008. Í síðasta mánuði sótti ég svo fund utanríkisráðherra Norðurlandanna og utanríkisráðherra tíu öflugustu lýðræðisríkja Afríku í Botswana en það var Anna Lindh, fyrrverandi utanríkisráðherra Svíþjóðar, sem átti frumkvæði að þessu pólitíska samráði sem fer fram á hverju ári. Á síðasta ári fékk Ísland áheyrnaraðild að Afríkusambandinu. Til að fylgja því eftir og efla enn frekar samstarf Íslands við samtökin og einstök Afríkuríki hefur Ísland tilkynnt sérstakan fulltrúa með aðsetur í Addis Ababa næstu mánuðina og gagnast það m.a. framboði Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Sá fulltrúi verður Svavar Gestsson, fyrrverandi ráðherra, sem gegna mun starfinu samhliða sendiherrastörfum í Kaupmannahöfn. Í heimsóknum mínum til Afríku hef ég skynjað sterkan samhljóm milli réttindabaráttu kvenna í ýmsum Afríkuríkjum og okkar hér norðar í veröldinni. Réttindi eða réttindaleysi kvenna, aðgangur þeirra að atvinnu og tækifæri til fjárhagslegs sjálfstæðis, heilbrigðis- og menntamál, allt eru þetta sömu málin og varða konur hvar sem er. Í síðasta mánuði heimsótti utanríkisráðherra Líberíu, Olubanke King Akerele, Ísland og lýsti á áhrifamikinn hátt fyrir okkur Íslendingum hversu mikilvægt kvenfrelsið er fyrir framfarir í Afríku. Frelsi undirokaðra hópa, hvort sem um er að ræða þjóðfrelsi eða kvenfrelsi, leysir mikinn kraft úr læðingi. Ísland byggir baráttu sína fyrir auknum hlut kvenna í friðarferlum á ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1325, um konur, frið og öryggi. Aðgerðaáætlun Íslands um 1325 var gefin út fyrir skömmu og verkar á starf okkar á mörgum sviðum. Ályktunin er lykilmál í kosningabaráttu Íslands til öryggisráðsins. Í þessu samhengi vil ég geta stuðnings við alþjóðlegt friðarráð palestínskra og íraelskra kvenna en fulltrúar þess heimsóttu Ísland fyrir skömmu og fjölluðu um ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs. Ein ástæða þess að ákveðið var að bjóða þeim til landsins var að gefa innlendum stjórnmálamönnum og almenningi kost á því að kynnast starfi þeirra milliliðalaust. Ásamt kvenforsetum, -forsætis, og -utanríkisráðherrum nokkurra ríkja var mér boðið að gerast heiðursfélagi friðarráðsins og hef ég ákveðið að efna þá skyldu sem í því felst. Heimsókn mín til Miðausturlanda síðastliðið sumar og fundir m.a. með Hanan Ashrawi, hinni virtu talskonu Palestínumanna, og ísraelskum þingmönnum, leiddu til þess að ég tók að mér þessa málafylgju. Á föstudaginn kemur mun ég eiga fund með Condoleezzu Rice, utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Á fundinum munum við ræða öryggis- og varnarmál en einnig málefni norðurslóða og þau tækifæri sem felast í auknu viðskiptasamstarfi. Þá munum við ræða aðkomu kvenna að friðarferlum. Mikið starf hefur verið unnið í því augnamiði að flétta mannréttindaáherslur inn í stefnu og aðgerðir okkar í ólíkum málaflokkum alþjóðamála, svo sem friðargæslu, þróunarsamvinnu, fríverslunarviðræður og málefni sjálfbærrar þróunar. Átakamál í samtímanum varða oftast mannréttindi. Það er forsenda mannréttindastefnu að afstaða Íslands sé yfirveguð og skýr. Þegar ákvörðun er tekin í einstökum málum á það að ráða niðurstöðu sem helst skilar árangri. Ég nefni þetta hér vegna þess að heyrst hafa háværar kröfur frá fámennum hópi um að Ísland eigi að ganga lengra en önnur lönd í Evrópu og slíta einfaldlega stjórnmálasambandi við ríki sem gagnrýnd eru fyrir mannréttindabrot. Slík viðbrögð skila ekki endilega árangri en leiða augljóslega til áhrifaleysis í einskis þágu. Þolendur mannréttindabrota um víða veröld eru engu bættari. Vilji til að heimsækja átakasvæði, kynna sér aðstæður og eiga hreinskiptin samtöl við ráðamenn verða til þess að það er hlustað. Í framhaldi af fundum mínum í Miðausturlöndum hef ég ítrekað sett fram áhyggjur Íslands og athugasemdir í beinum samtölum við ráðamenn, ýmist á fundum eða með símtölum. Ísland á ekki að slíta stjórnmálasambandi heldur beita því í þágu friðsamlegrar lausnar deilumála. Í þessu samhengi vil ég hér á Alþingi ítreka það sem ég hef þegar tjáð sendiherra Kína, að Ísland telur það þjóðréttarlega skyldu Kínverja að virða mannréttindi íbúa Tíbets. Hæstv. forseti. Í Afganistan fer fram umfangsmesta friðargæsluverkefni Sameinuðu þjóðanna á vegum alþjóðlegra öryggissveita undir stjórn NATO. Alþjóðaliðið starfar í Afganistan í umboði öryggisráðsins og er hlutverk þess að tryggja öryggi og stöðugleika þannig að uppbyggingarstarf geti fylgt í kjölfarið. Rétt er að minna á að fjöldi annarra ríkja utan NATO tekur virkan þátt í alþjóðaliðinu, ríki á borð við Finnland, Svíþjóð, Ástralíu, Nýja-Sjáland, Jórdaníu, Sviss og Austurríki. Nýlega heimsótti ég Afganistan. Í ferðum mínum um landið og í samræðum við afganska stjórnmálamenn, fulltrúa kvenna- og mannréttindasamtaka og fleiri, skynjaði ég sterkt stærð og mikilvægi Afganistanmálsins. Segja má að Afganistan sé samfélag þar sem þjóðfélagsgerðin er á 16. eða 17. aldar stigi. Viðleitni til að setja stjórnkerfi að bandarískri fyrirmynd með sterku miðstýringarvaldi forseta ofan á slíkt samfélag getur því seint gengið greiðlega. Forseti Afganistans útnefnir ekki aðeins alla ráðherra heldur einnig alla héraðsstjóra og innanríkisráðherrann tilnefnir svo alla borgarstjóra. Þannig starfa þessir forustumenn án þess að nærsamfélagið fái að kjósa þá og þar af leiðandi án lýðræðislegs eftirlits. Skref í lýðræðisátt er auðvitað gríðarleg framför frá hinni hörðu einræðisstjórn talibana en alþjóðasamfélagið þarf að leita nýrra aðferða til að efla lýðræðismenningu í landinu og þar á Ísland að beita sér. Fleiri vandamál blöstu við og vil ég sérstaklega nefna þrennt: Skort á samhæfingu aðgerða alþjóðaliðsins, að aðgerðir alþjóðaliðsins miðist betur við þarfir almennings, og spillingu í stjórnkerfinu. Það segir sig sjálft að friðar- og uppbyggingastarf við þessar aðstæður er erfitt. Ýmsir hafa því orðið til þess að spyrja: Af hverju er Ísland að taka þátt slíku starfi? Hvaða erindi á Ísland í Afganistan? Að mínu mati er þessum spurningum auðsvarað. Í fyrsta lagi er stöðugleiki í Afganistan sameiginlegt öryggismál alþjóðasamfélagsins en heimsbyggðin þekkir af reynslu afleiðingar þess þegar ríki í lamasessi verður skálkaskjól. Í öðru lagi ríkir breiðari samstaða ríkja á alþjóðavettvangi um uppbyggingarstarf í Afganistan en dæmi eru um. Sú samstaða kom skýrt fram á leiðtogafundi NATO í Búkarest sem sóttur var af um sextíu ríkjum. Öryggissveitirnar eru í landinu í umboði Sameinuðu þjóðanna og að beiðni afganskra stjórnvalda. Ísland er aðildarríki bæði Sameinuðu þjóðanna og NATO og ber að axla sanngjarnar byrðar til jafns við aðra. Í þriðja lagi skiptir framlag Íslands til aðstoðar íbúum Afganistan máli. Það er sammannleg skylda okkar að rétta íbúum þessa stríðshrjáða og sárfátæka lands hjálparhönd en hlaupast ekki á brott. Skeytingarleysi er ekki valkostur. Fyrir skömmu skipaði aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna Norðmanninn Kai Eide sem sendimann sinn í landinu en hann er okkur Íslendingum að góðu kunnur. Eide á að baki langa og mikla reynslu í friðar- og uppbyggingarstarfi og miklar vonir eru bundnar við að honum takist að styrkja samstarf alþjóðasamfélagsins í landinu og ná betri árangri. Norðurlöndin hafa að auki mikinn hug á að samhæfa framlag sitt í Afganistan og fellur það vel að áherslum Íslands. Virðulegi forseti. Eftir ferð mína er ég sannfærð um að Íslendingar vinna frábært starf í Afganistan. Í fátæku landi skiptir til að mynda smíði 20 lítilla vatnsaflsvirkjana miklu máli fyrir lífsgæði og heilsu fólks. Í félagslegri ráðgjöf af ýmsu tagi og réttaraðstoð, einkum við konur og fjölskyldur, felst einnig frábært starf. Ég er stolt af störfum íslenskra friðargæsluliða í Afganistan eftir að hafa séð þau með eigin augum. Unnið er að gerð starfsáætlunar Íslands um stuðning við friðar- og uppbyggingarstarf í Afganistan á tímabilinu 2008–2010. Í henni felast nýjar áherslur. Annars vegar er um að ræða langtímaframlag til þriggja ára sem auðveldar allt skipulag og framkvæmd. Hins vegar er sú stefna mörkuð að verkefni íslenskra friðargæsluliða lúti einkum að mannréttindamálum, þróunarverkefnum og uppbyggingarstarfi í samvinnu við alþjóðastofnanir, frjáls félagasamtök og heimamenn. Ég vonast til að geta kynnt utanríkismálanefnd vinnuna við þessa áætlun á næstunni. Virðulegi forseti. Lokaspretturinn í framboði Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna er hafinn. Í október nk. verður kosið milli Íslands, Austurríkis og Tyrklands í tvö sæti í ríkjahópi vestrænna ríkja fyrir árin 2009–2010. Ég get fullyrt að framboðið hefur mælst vel fyrir. Ísland hefur nú þegar fengið skrifleg vilyrði um stuðning frá á annað hundrað af 192 aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna en 2/3 hluta atkvæða þarf til að ná kjöri. Reynsla annarra ríkja sýnir að ekki er á vísan að róa í leynilegum kosningum af þessu tagi né heldur geta ríki fagnað sigri fyrr en talið er upp úr kjörkössunum. Til marks um þetta má nefna að í fyrra tókust Króatía og Tékkland á um laust sæti í öryggisráðinu og bjuggust flestir fastlega við því að Tékkland mundi hafa betur. Þegar á hólminn var komið náðu Króatar kjöri þvert á allar horfur. Þetta sýnir okkur að allt getur gerst og við stefnum ótrauð að því að halda okkar hlut. Eðli málsins samkvæmt gera íslensk stjórnvöld í undirbúningi ráð fyrir því að svo geti farið að Íslandi taki sæti í öryggisráðinu strax í byrjun næsta árs. Á þessu ári hefur utanríkisþjónustan unnið að gerð málefnayfirlits og greiningu helstu umfjöllunarefna öryggisráðsins. Þar standa upp úr 31 átakamál og sex meginmálaflokkar. Komi til þess að við náum kjöri fullyrði ég að við verðum tilbúin og með báða fætur á jörðinni. Íslensk stjórnvöld hafa kappkostað að heyja málefnalega kosningabaráttu. Megináherslumál Íslands í framboðinu eru vernd almennra borgara á átakasvæðum, sér í lagi kvenna og barna, aukin aðkoma kvenna að friðarviðræðum og friðaruppbyggingu; og mikilvægi þess að mæta ógnum við öryggi í víðasta samhengi. Þá vill Ísland beita sér fyrir bættum og gegnsærri starfsháttum innan ráðsins. Framboð Íslands er öðrum þræði framboð smáríkis sem leggur áherslu á að lög og þjóðaréttur ráði samskiptum ríkja. Það er framboð ríkis sem hefur á grundvelli skynsamlegrar auðlindanýtingar hafið sig úr sárri fátækt til velferðar og framboð herlauss ríkis sem vill leggja sitt af mörkum til friðsamlegra lausna deilumála og að ráðast gegn rótum átaka. Fyllsta aðhalds hefur verið gætt í kostnaði við framboðið sem nú nemur um 250–300 milljónum króna frá árinu 2001. Fréttir hafa borist af því að keppinautar okkar í framboðinu reki dýra kosningabaráttu. Ég lýsi því yfir hér að Ísland mun ekki ástunda fjáraustur á lokasprettinum. Við munum halda okkar striki og gera þetta á okkar forsendum. Framboðið til öryggisráðsins hefur þegar skilað ávinningi til framtíðar. Samskipti Íslands við önnur ríki nær og fjær hafa aukist og síðan Ísland lýsti yfir framboði árið 1998 hefur verið stofnað til stjórnmálasambands við alls 75 ríki. Það eitt hefur haft ómæld áhrif til kynningar á sjónarmiðum okkar og hagsmunum. Að vera í framboði veitir aðgang. Virðulegi forseti. Þó að utanríkisþjónustan beri hitann og þungann af öryggisráðsframboðinu hefur framlag annarra verið þýðingarmikið. Ráðherrar í ríkisstjórn og fjölmargir aðrir hafa verið óþreytandi við að kynna framboðið og afla því fylgis. Þá hefur forseti Íslands lagt framboðinu verulegt lið. Vil ég í þessu samhengi minnast á glæsileg verðlaun sem indversk stjórnvöld veittu honum í gær og eru verðskulduð viðurkenning og sómi fyrir okkur Íslendinga. Íslendingar hafa ávallt verið sammála um mikilvægi þess að taka þátt í starfi Sameinuðu þjóðanna. Framboðið til öryggisráðsins er eitt stærsta verkefni sem Ísland hefur ráðist í á alþjóðavettvangi. Stuðningur við framboðið hefur aukist umtalsvert innan lands. Það er mikilvægt að sem mest sátt ríki um öryggisráðsframboðið og ég vona að málefnaleg umræða muni áfram stuðla að því. Virðulegi forseti. Saga Íslands í gegnum aldirnar kennir að landið, atvinnulíf þess og menning blómgast best þegar samskipti og samvinna við útlönd eru mest. Aldrei fyrr hafa þessi sannindi verið jafnskýr og augljós og nú þegar efnahagsmál og alþjóðamál eru eitt og sama verkefnið. Með virkri utanríkisstefnu í öllum málaflokkum byggðri á styrkleika Íslands nýtum við tækifærin og stöndumst ágjöf hver sem hún er. Tökum þeirri áskorun fagnandi.

Herra forseti. Í skýrslunni segir, og er vitnað til stjórnarsáttmálans, að nýir hornsteinar íslenskrar utanríkisstefnu séu mannréttindi, aukin þróunarsamvinna og friðsamleg lausn deilumála. Þetta hljómar mjög vel, og hér er ekki sagt „meðal annars“ heldur eru þetta hornsteinarnir ef lagður er venjulegur skilningur í setninguna miðað við orðanna hljóðan. Það er vissulega svo að ýmislegt hefur þróast með jákvæðum hætti að mínum dómi og þeirra sem deila áherslum með mér í þessum efnum. Að sjálfsögðu ber þar fyrst að telja langþráða brottför bandaríska hersins og þann veruleika að Ísland er í þeim skilningi, a.m.k. ekki með formlegum hætti og að staðaldri, hersetin þjóð lengur. Ýmsar áherslur hafa verið uppi í tíð fyrrverandi og núverandi utanríkisráðherra í sambandi við það t.d. að auka framlög til þróunarsamvinnu, sem að sjálfsögðu er fagnaðarefni, þó að sorglega hægt gangi og mikið betur þurfi að gera, leggja aukna áherslu á málefni kvenna og barna, beina kröftum að uppbyggingu á velferðarsviði og hvað varðar innviði samfélaga eins og á sviði heilsugæslu, skólamála og annað í þeim dúr og allt er þetta vel. Annað hefur því miður ekki breyst. Nú væri í stráksskap hægt að segja að þetta hljóti að þýða að áður títtnefndir hornsteinar íslenskrar utanríkisstefnu, sem gjarnan var byrjað að telja upp og þá kom gjarnan fyrst samningurinn við Bandaríkin, NATO-aðildin - og svo fóru menn að tala um Norðurlöndin og aðild að Norðurlandaráði eða eitthvað slíkt - séu þá ekki lengur hornsteinar. Ætli það sé ekki bara best að horfa á stefnuna eins og hún birtist og velta því fyrir sér: Eru innstæður fyrir þeim fallegu fyrirheitum sem gefin eru í stjórnarsáttmálanum og aftur eru tíunduð hér í skýrslu utanríkisráðherra? Hvar voru innstæður fyrir ýmsu því sem heitið hefur verið og í orði kveðnu á að vera á sviði utanríkismála þegar utanríkisráðherra og forsætisráðherra fóru til Búkarest á NATO-fundinn, fljúgandi eins og kunnugt er, án þess að hafa samráð um það áður við utanríkismálanefnd hvaða afstaða yrði þar tekin til mikilla og stórra pólitískra deilumála? Það voru a.m.k. ekki miklar innstæður þá fyrir fyrirheitum um aukið samráð, virkt samráð, við utanríkismálanefnd, því að tilkynningarskylda eða minnisblöð eftir að menn eru farnir til fundar eru ekki samráð. Þar tók Ísland afstöðu til mála sem því miður eru í hróplegri mótsögn við og ósamræmi við þessi fallegu fyrirheit. Er það sjálfgefið að Ísland fylgi bandarískri harðlínustefnu um stækkun NATO til austurs í andstöðu við nágrannaþjóðir, sem Mið- og Austur-Evrópuþjóðir ýmsar innan NATO leggjast gegn vegna þess að óttast er að það hleypi öllu í bál og brand? Ég lagði fram bókun á vettvangi utanríkismálanefndar daginn sem utanríkisráðherra og forsætisráðherra flugu til fundar þar sem ég í fyrsta lagi harmaði það að ekki skyldi vera samráð við nefndina en varaði í öðru lagi við því að íslensk stjórnvöld fylgdu bandarískri harðlínustefnu þegar kæmi að viðkvæmum hlutum, samskiptamálum í Mið- og Austur-Evrópu, eins og fljótræðislegum og illa undirbúnum áformum um aðild Úkraínu og Georgíu að NATO og uppsetningu bandaríska eldflaugavarnakerfisins. Hvaða afstaða var tekin? Jú, að vísu var aðildarmáli Úkraínu og Georgíu ýtt að hluta til til hliðar. Forsætisráðherra var þó búinn að tjá sig með mjög jákvæðum hætti um að eðlilegt væri að taka þá inn í klúbbinn og Íslendingar hafa almennt stutt útþenslustefnu NATO. Ég veit að ákveðnir þingmenn hafa það að trúaratriði að þetta hafi allt heppnast einstaklega vel og orðið til mikillar blessunar. Hvað fylgir aðild nýrra ríkja að NATO, hvað er það fyrsta sem menn verða varir við? Hvað verða skattgreiðendur í viðkomandi löndum varir við? Stórauknar kröfur um útgjöld til vígbúnaðar þar sem viðmiðunin er að a.m.k. 2% af landsframleiðslu fari til vígbúnaðar. Bandaríkjamenn skamma aðrar þjóðir fyrir að fylgja ekki sínu fagra fordæmi en þeir verja, eins og kunnugt er, um 4% af vergum þjóðartekjum til vígbúnaðar, um 600 milljarðar bandaríkjadala mun það hafa verið á síðasta ári. Ætli þeir hafi ekki eitthvað annað við fjármunina að gera en að eyða þeim í hergögn í þessum löndum sem eru að reyna að byggja sig upp? Varðandi Afganistan, það mál var líka á dagskrá, þar virðist hæstv. utanríkisráðherra hafa tekið þá eindregnu stefnu að auka frekar en hitt umsvif Íslands á þeim slóðum, senda fleiri menn undir vopnum og undir stjórn hernaðarbandalagsins NATO til að sinna friðargæslu. Hæstv. ráðherra segir hér að það sé einfalt að svara þeim spurningum af hverju Ísland sé í Afganistan á þessum forsendum. Hvað er svona einfalt við það? Eru hvergi verkefni annars staðar? Er ekki með sama hætti hægt að segja að það sé einfalt að Ísland eigi að vera alls staðar þar sem verk er að vinna, þar sem þarf að sinna þróunarsamvinnumálum? Hvað er Ísland víða að verki? Við erum í sex löndum, þannig að það er nú dálítið pláss eftir. Við fórum til Mið-Ameríku í fyrsta sinn nú fyrir tveimur árum, til Níkaragva. Níkaragva er næstfátækasta land Mið-Ameríku, Haíti er enn fátækara. Þar er ástandið svo erfitt að menn veigra sér jafnvel við að fara þangað inn vegna stjórnmálaaðstæðna og spillingar og slíkra hluta. En þarf ekki einhver að reyna að hjálpa fólkinu sem enginn vill sinna, er ekki þörfin mest þar? Væri kannski hægt að álykta sem svo að einmitt þar ætti Ísland að reyna að láta gott af sér leiða? Er það sjálfgefið að Ísland sé með vopnaðan liðsafla í Afganistan en ekki á Haíti? Hvað er svona sjálfgefið við það, hæstv. utanríkisráðherra? Ef ég má orða það þannig, frú forseti? Það þriðja og langalvarlegasta frá NATO-fundinum í Búkarest, sem ég vil nefna, er fyrirvaralaus stuðningur og fagnaðarlæti íslenskra ráðamanna þar - eins og þeir kjósa sjálfir að kalla sig samanber forsætisráðherra hæstv. hér í gær - við uppsetningu bandaríska eldflaugavarnakerfisins í Mið- og Austur-Evrópu. Hvenær var sú stefna tekin í ríkisstjórninni, hvenær var hún ákveðin, hvað þá borin undir nokkurn mann, að Ísland stillti sér fortakslaust og fyrirvaralaust á bak við og styddi hina geysilega umdeildu uppsetningu bandaríska eldflaugavarnakerfisins í Evrópu? Hvenær var það útkljáð á vettvangi Samfylkingarinnar, leikur mér líka forvitni á að vita, að Samfylkingin hefði þessa afstöðu? Er það til góðs, er það í þágu afvopnunar og friðsamlegri sambúðar þjóða að troða þarna upp þessum radarkerfum og eldflaugum í Evrópu? Nei, það er sumpart að færa Evrópu 30 ár aftur í tímann. Í þágu þess að geta byggt upp stjörnustríð og haldið áfram stjörnustríðsplönum sínum - þetta er skilgetið afkvæmi þeirra - sögðu Bandaríkjamenn upp ABM-samningnum í júní 2002, þeir ýttu honum til hliðar. Þeir sögðu upp einum mikilvægasta afvopnunar- og griðarsamningi í veröldinni til þess að geta haldið áfram að þróa eldflaugavarnakerfi sín, sem augljóslega voru brot á þeim samningi, og boða nú uppsetningu slíkra kerfa í Evrópu með radarstöð í Tékklandi og eldflaugum í Póllandi. Hvað gerðu Rússar? Þeir sögðu upp á móti samningum um takmörkun hefðbundins vígbúnaðar í Evrópu og boða viðbúnað af sinni hálfu. Hvað er þá að gerast? Jú, við erum að færast inn í vígbúnaðarkapphlaup á nýjan leik. Þetta minnir óneitanlega á níunda áratuginn þegar uppsetning meðaldrægu eldflauganna gerði allt vitlaust í Evrópu og friðarhreyfingarnar miklu risu í kjölfarið. Það yrði þá það eina góða af þessu ef þær efldust á nýjan leik. Er þetta til góðs? Á Ísland sem vopnlaus og vonandi friðelskandi smáþjóð að stilla sér fyrirvaralaust á bak við þessa haukahugsun frá Bandaríkjunum? Ég óska eftir því að hæstv. utanríkisráðherra útlisti það hér og skýri frá því hér: Hvenær var sú stefna mótuð af hálfu ríkisstjórnarinnar? Ekki var það rætt við utanríkismálanefnd að þessi afstaða yrði tekin. Var það rætt á vettvangi ríkisstjórnar, var það borið undir þingflokka stjórnarflokkanna, er þessi stefna völduð með þingræðislegum hætti hér, eða hvað? Það var náttúrlega fleira sem minnti mann á gamla daga eins og þegar hæstv. forsætisráðherra lét koma því heim í fréttir að hann hefði skammað Rússa, notað tækifærið meðan hann skrapp út úr einkaþotunni og skammaði Rússa fyrir að vera að fljúga upp að Íslandi. Það minnti mann á gamla daga þegar Mogginn dró upp svart/hvítu myndirnar af björnunum sem það passaði upp á að hafa á forsíðunni á nokkurra mánaða fresti til þess að réttlæta veru hersins. Er kannski svipaður leikur hér í gangi, að það þurfi að réttlæta nýtilkomin og stórfelld útgjöld til hermála á Íslandi, svokallað loftrýmiseftirlit, NATO-hervæðinguna sem nú stendur yfir. Það er nefnilega þannig, og það er rétt, að ákveðin stefnu- og áherslubreyting er að verða í þessum efnum á Íslandi. Í staðinn fyrir ameríkanseringu, þar sem allt snerist um að halda í Kanann eða hafa hann góðan - treysta á hann og trúa honum og þakka honum fyrir varnirnar - er að koma NATO-væðing og hervæðing íslenskrar utanríkisstefnu. Það er nú þannig. Um það er fjallað á öðrum stað hér í skýrslunni að öryggishugtakið sé að breytast og um það er ekki deilt. Það er sagt að hugtakið „öryggi“ einskorðist ekki lengur við hervarnir, með leyfi forseta, „tiltekinna svæða heldur er hugtakið miklu víðtækara og nær einnig til aðgerða gegn hinum nýju hnattrænu váboðum.“ Gott og vel og hverjir eru þeir, hinir nýju hnattrænu váboðar? Al Gore spurði að því í morgun í fyrirlestrinum í Háskóla Íslands. Hafa menn þá bara áhyggjur af hryðjuverkum? Skipta umhverfisógnirnar engu máli? Hafa íslensk stjórnvöld bara áhyggjur af einhverjum ímynduðum óvini sem kæmi hugsanlega og réðist á landið? Það mætti ætla það þegar öll orkan fer í að semja við þjóðir um að koma hingað með herþotur og erlenda heri til að vera hér og æfa sig og reka hernaðarhluta ratsjárstöðvakerfisins áfram og í þetta á nú að fara að ráðstafa fjármunum af stærðargráðunni 1,5–2 milljörðum kr. á ári. Bíddu nú við, þjóðartekjur okkar upp á kannski 1.100–1.200 milljarða. Þetta er nú að verða býsna myndarleg prósenta. Kaninn fer nú bara að verða ánægður bráðum. Ef ríkisstjórnin heldur áfram að hækka framlögin til hernaðarútgjalda þá nálgast þau 2% viðmiðið býsna hratt sem Bandaríkjamenn vilja að menn leggi a.m.k. í þetta. Hver er óvinurinn, ef við veltum þessu fyrir okkur út frá spurningunni um hina nýju hnattrænu váboða? Er það líkleg árás vopnaðs ríkis á Ísland, er það það sem við þurfum að hafa aðaláhyggjur af? Höfum við bara áhyggjur af hryðjuverkum, eins og Al Gore spurði? Nei, ætli það sé nú ekki meiri ástæða til að hafa, hvað alþjóðamálin snertir, áhyggjur t.d. af hinum hnattrænu loftslagsbreytingum og þeim ósköpum sem það mun leiða yfir mannkynið ef svo heldur sem horfir? Er þá Ísland með metnaðarfullum hætti að reyna að sýna einbeitni sína í að leggja sitt af mörkum í þeim efnum? Nei, því miður ekki. Eini efnislegi hluturinn sem ég hef nokkurn tíma heyrt menn benda á, sem gæti réttlætt einhver aukin umsvif Íslands að þessu leyti, eru siglingar olíuskipa. Það er það eina sem menn hafa getað komið með þegar þeir eru spurðir: Hver er óvinurinn, hver er hættan af þessu tagi? Ja, það er aukin umferð olíuskipa. Ætla menn þá að bregðast við því með herþotum, er það? Væri ekki nær að kaupa dráttarbáta, mengunarvarnagildrur og hafa samstarf við aðrar þjóðir á sviði slíkra hluta? Ég hefði haldið það. Þegar við lítum okkur nær: Hvað snýr að öryggi okkar og stöðugleika og velferð hér? Eru það utanaðkomandi ímyndaðar hernaðarógnir sem réttlæta það að setja í það hundruð milljóna og milljarða? Ætli væri ekki nær að búa almennilega að lögreglunni, björgunarsveitunum, efla almannavarnir, viðbrögð við eldgosum og jarðskjálftum eða farsóttum og sjúkdómum? Jú, auðvitað. Þessar áherslur eru út í loftið og því miður eru ekki innstæður fyrir fallegu fyrirheitunum um hina nýju og framsæknu utanríkisstefnu að þessu leyti. Að sjálfsögðu á Ísland að reka virka og sjálfstæða utanríkisstefnu og hafa sjálfstraust og kjark til þess að gera það. Spurningin er ekkert um það. Löng ræðuhöld hæstv. utanríkisráðherra um það eru ástæðulaus, það er enginn ágreiningur um það. Það er ágreiningur um inntakið í stefnunni, um það snýst ágreiningurinn, hvar Ísland skipar sér í sveit, á hvað það leggur áherslu, hvort það er með alvopnaðan liðsafla í Afganistan eða leggur sitt fram á forsendum friðsamlegrar þróunar, uppbyggilegrar þróunaraðstoðar þar sem þörfin er ærin vítt og breitt um heim, því miður. Um það ættum við að ræða meira en ekki sitja föst í þessu gamla fari NATO-væðingarinnar sem nú ræður ríkjum. Og vel að merkja: Það er hið nýja NATO sem verið er að binda 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja mál mitt á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þá skýrslu sem hér er lögð fram og hún hefur fylgt eftir. Það má segja að það hafi verið visst einkenni á umræðunni um utanríkismál á síðastliðnum árum að við höfum á fremur skömmum tíma staðið frammi fyrir tiltölulega mörgum stórum ákvörðunum. Þannig er það hárrétt sem kemur fram í skýrslunni til að mynda og margoft hefur verið rætt á þinginu að auðvitað var það stórverkefni fyrir okkur Íslendinga að taka yfir fulla ábyrgð á eigin öryggi og vörnum, það var stórverkefni. En það verkefni hefur almennt tekist vel og ástæða þess er ekki síst sú að við höfum í fyrsta lagi skýra stefnu en við höfum líka fólk og þekkingu til að takast á við slík verkefni. Við höfum líka alþjóðleg tengsl sem nauðsynleg eru til að tryggja að slíkt verkefni gangi fumlaust og af öryggi eftir. Það sama má segja um ýmis önnur stór verkefni sem ráðist hefur verið í á sviði utanríkismála undanfarin ár sem sum hver verða leidd til lykta innan skamms tíma eins og til að mynda framboðið til öryggisráðsins eða önnur sem munu vera viðvarandi verkefni utanríkisþjónustunnar. Það er auðvitað athyglisvert að það ástand sem núna er á alþjóðlegum fjármálamörkuðum skuli óbeint rata inn í skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál vegna þess að það er auðvitað hárrétt að utanríkisþjónustan og stjórnmálatengslin sem við höfum ryðja oft brautina, skapa skilyrði fyrir frjáls viðskipti og atvinnulífið fylgir eftir. Þegar það er komið á vettvang geta síðan komið upp ýmis verkefni og vandamál sem aftur kalla á það að utanríkisþjónustan komi aftur að málum. Það er á vissan hátt það sem er verið að kalla eftir í dag og ekki bara að utanríkisþjónustan heldur að ríkisstjórnin öll taki þátt í því verkefni, þ.e. að kynna stöðuna á Íslandi fyrir umheiminum. Það er hárrétt sem fram kemur í skýrslunni að það eru auðvitað nýir tímar þar sem ein lítil frétt, einn lítill atburður sem gerist á þessu litla landi norður í höfum er komin heiminn á enda á örskotsstundu. Allt þetta hefur áhrif á verkefni sem rekin eru í utanríkisþjónustunni og ég verð að segja að mér finnst okkur almennt séð takast vel til að gæta okkar hagsmuna á því sviði. Það má líka taka til umfjöllunar og hefur auðvitað verið gert í máli hæstv. ráðherra, framboð Íslands til öryggisráðsins sem er eitt af þeim verkefnum sem brátt fæst niðurstaða í. Þar er auðvitað á ferðinni verkefni sem sýnir að við höfum metnað og erum tilbúin til að axla mikla ábyrgð og framboðið hefur líka sýnt að við höfum erindi. Það er ánægjulegt að sjá það sem ég hafði allan tímann trú á frá því að framboðsbarátta okkar eða barátta okkar til setu í öryggisráðinu hófst, að í slíku framboði felast fjölmörg tækifæri til að efla tengsl og þau tengsl munu nýtast bæði í stjórnmálalegu samhengi en ekki síður í viðskiptalegu samhengi þegar fram líða stundir. Þetta eru ánægjuleg hliðaráhrif á því að vera virkur þátttakandi í alþjóðamálum með framboði af þessum toga þó að auðvitað sé framboðið sjálft og niðurstaðan sem fæst úr framboðsbaráttunni aðalmálið. Það er líka ánægjulegt í sambandi við framboð til öryggisráðsins að lítil þjóð eins og Ísland getur tekið fullan þátt í því án þess að það verði okkur ofvaxið hvað kostnað snertir. Ég hef áður látið þau orð falla að mér finnst að farið hafi verið fram af skynsemi í framboðsmálum til öryggisráðsins bæði hvað áherslur snertir en ekki síður hvað kostnaðinn snertir. Það er auðvelt að missa kostnað við slíkt stórverkefni upp í marga milljarða sem ef til vill eru ekki stórar tölur fyrir aðra sem eru að sækjast eftir sætinu en eru vissulega stórar tölur fyrir okkur. Ég fagna því yfirlýsingu hæstv. utanríkisráðherra um að við ætlum ekki að missa okkur á lokasprettinum hvað kostnaðinn snertir. Það er auðvitað yfir mjög stórt svið að fara þegar þessi skýrsla er tekin til umfjöllunar og þegar hér er komið sögu vil ég þakka fyrir hversu ítarleg skýrslan er og hversu umfangsmikið og gott yfirlit hún veitir inn í alla afkima þeirra verkefna sem unnið er að á vettvangi ráðuneytisins, reyndar fyrir utan Evrópumál sem við höfum tekið sérstaklega til umfjöllunar eftir skýrslu utanríkisráðherra um þau í janúar. Ég vil staldra við örfá atriði á þeim tíma sem ég hef til ráðstöfunar til að fara yfir efni skýrslunnar og ég vil byrja á því að fjalla um viðskiptamálin. Í vikunni komu nokkrir þingmenn sem eru í þingmannanefnd EFTA til baka úr heimsókn til Indlands en brátt hefjast viðræður við Indverja á vettvangi EFTA um gerð fríverslunarsamnings. Það kom fram í þessari ferð þingmannanna til Indlands að Indverjar trúa því að hægt sé að hefja viðræðurnar á næstu 60 dögum. Ég tel að samningurinn við Kanada sem náðist á síðasta ári og við verðum með til umfjöllunar síðar á dagskránni í dag á þinginu og mögulegur samningur við Indland geti falið í sér stórkostlega hagsmuni fyrir íslenskt viðskiptalíf. Það er til að mynda komin full fríverslun með iðnaðarvörur eftir að fríverslunarsamningurinn við Kanada komst á en það liggur í hlutarins eðli að smáríki eins og Ísland með 300 þúsund íbúa hefur auðvitað af því alveg gríðarlega hagsmuni að eiga opinn aðgang að jafnstórum mörkuðum og Indland er og kemur til með að verða í framtíðinni. Sama gildir um Kanada og við höfum sömu reynslu af öðrum fríverslunarsamningum sem gerðir hafa verið á þessum vettvangi. Þetta gildir einnig um tvíhliða viðræður okkar við Kínverja. Þar geta auðvitað leynst gríðarlega mikil tækifæri og að við skulum hafa náð þeim árangri að geta hafið tvíhliða viðræður við Kínverja, að þeir skuli hafa talið það vera virði þess tíma sem í þær viðræður fer að eiga slíkar viðræður við 300 þúsund manna þjóð er kannski bara enn eitt atriði sem er til vitnis um það að við getum og við eigum erindi og við eigum að vera vakandi fyrir öllum tækifærum sem bjóðast í alþjóðasamfélaginu. Samkvæmt því sem fram kemur í skýrslunni ganga þær viðræður ágætlega og næsta lota í viðræðunum verður síðar í þessum mánuði. Vonandi ganga þær viðræður áfram á jákvæðum nótum og fæst niðurstaða í þær innan tíðar. En samandregið vil ég fagna þeirri virkni sem er á vettvangi utanríkisráðuneytisins í þessu efni og vek athygli á mikilvægi aðildar okkar að EFTA í þessu tilliti vegna þess að um leið og Doha-viðræðurnar hafa strandað, lent á skeri, og Evrópusambandið hefur þurft í auknum mæli að eyða kröftum sínum í stækkunina því fleiri ríki innan Evrópusambandsins þýða fleiri hagsmuni sem þarf að tala tillit til sem aftur hefur leitt til þess að Evrópusambandið hefur verið aðeins hægara í öllum hreyfingum þegar kemur að gerð svona samninga, þá hefur allt þetta leitt til þess að tvíhliða fríverslunarsamningar og fríverslunarsamningar við EFTA hafa að nýju fengið líf og við eigum að nýta það tækifæri eins og best er kostur. Ég vil jafnframt koma aðeins inn á þróunarmálin. Það eru auðvitað fyrst og fremst einkenni á þeim málaflokki hjá okkur Íslendingum að við höfum verið að stórauka framlögin. Það er fagnaðarefni að þau metnaðarfullu markmið sem við settum okkur á því sviði eru að ganga eftir. Við erum að stefna inn í það að vera með 0,35% af vergri þjóðarframleiðslu sem framlög okkar til þess málaflokks á næsta ári. Það var markmiðið og það hefur verið mikilvægt að þeirri stefnu hafi verið fylgt þétt eftir, ekki síst í tengslum við framboð okkar til öryggisráðsins að við værum ella að fórna því að vera tekin alvarlega á alþjóðlegum vettvangi ef við gætum ekki staðið við þau fyrirheit sem við gáfum í því efni. Ég vil hins vegar viðra aðeins þá skoðun mína að slíkri ákvörðun fylgir auðvitað að við þurfum að leggjast mjög gaumgæfilega yfir hvernig við ætlum að ráðstafa þeim auknu fjármunum sem við höfum þá úr að spila. Ég sakna þess dálítið að við á þinginu tökum ekki meiri umræðu um það atriði og eflaust fáum við tækifæri til að gera það betur í utanríkismálanefnd en það er ljóst að það aukna svigrúm sem við höfum skapað okkur á þessu sviði hefur í fyrsta lagi verið nýtt til að fylgja eftir þeim þróunarverkefnum sem við áður höfum ákveðið að taka þátt í en að mínu áliti höfum við ráðist í fullmörg ný verkefni þar sem við höfum oft á tíðum verið að leggja tiltölulega lágar fjárhæðir í einstök verkefni til að vera með sem víðast. Þarna er spurningin sú hvort við eigum að einbeita okkur að verkefnum þar sem því sem við höfum úr að spila verður þá veitt í færri en stærri framlög á hverjum stað þannig að meiru verði áorkað í hverju verkefni fyrir sig. Þetta er að mínu áliti ein af þeim spurningum sem við stöndum frammi fyrir á þessu sviði fyrir utan það að ég tel að þingið þurfi að fylgja þessum verkefnum betur eftir með virkari eftirfylgni. Nýtt frumvarp um þetta efni gefur auðvitað tækifæri til þess fyrir þingið að vera virkara í eftirlitshlutverki sínu og sú umræða kemur þá til með að fara fram í tengslum við það frumvarp. Að öðru leyti tel ég til að mynda mikilvægt að þingmenn ættu oftar kost á því að fara á vettvang og fylgjast með þeim verkefnum sem við erum að vinna að. Við hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fórum einmitt til Níkaragva í janúar, reyndar á vegum Sameinuðu þjóðanna, en við nýttum þá ferð til að fylgjast með því sem gert er á vegum utanríkisráðuneytisins í þróunaraðstoð á því svæði og það var mikið gagn að þeirri heimsókn og augljóst að við höfum þar af miklu að miðla ekki síst einfaldlega þekkingu á nýtingu náttúruauðlinda og það á við mjög víða. Það eru ekki bara peningar sem þarf að senda til útlanda heldur þarf að miðla þekkingu og aðstoða við að byggja upp skipulag. Mig langar til að koma aðeins inn á eitt atriði sem minnst er á í skýrslunni sem varðar borgaralegu þjónustuna en í skýrslunni er fjallað um að það sé til skoðunar að efla getu ráðuneytanna til að gefa út Schengen-vegabréfsáritanir og ég held að það sé mjög mikilvægt. Eins og ég gat um í upphafi máls míns voru nokkrir þingmenn á vegum EFTA-þingmannanefndarinnar á Indlandi nýverið og það er hálffáránlegt að þeir sem þurfa að sækja Schengen-vegabréfsáritun til Íslands þurfi að fara á næstu hæð fyrir neðan sendiráð Íslands, til danska sendiráðsins til að fá Schengen-vegabréfsáritun en geti einfaldlega ekki fengið afgreiðsluna á hæðinni fyrir ofan þar sem við höfum komið okkur fyrir í sama húsi. Þar fyrir utan reynir oft á að það þurfi að fá skjótari afgreiðslu. Hið sama á við um Rússland og ég fagna því sem segir í skýrslunni að unnið sé að því að búa íslensku sendiráðin þannig út að þau geti afgreitt þessi mál. Þetta er bara lítið dæmi um þann borgaralega þátt sem skiptir máli að sé í lagi, ekki síst þegar við höfum lagt í þá fjárfestingu að opna sendiráðið og koma okkur fyrir. Eins og málin eru að þróast í heiminum þá hefur þetta verið skynsamleg stefna hjá okkur og ég sannfærðist enn betur um það eftir að hafa komið í sendiráð Íslands á Indlandi nú í síðustu viku, að við höfum verið að koma okkur fyrir á réttum stöðum í Asíu eins og í Kína og á Indlandi þar sem deiglan er, þar sem málin eru að þróast með hvað hröðustum hætti og viðskiptatækifærin koma til með að vera í framtíðinni. Rétt í lokin ætla ég að fara örfáum orðum um ímyndarmálin. Ég held að atburðir síðastliðinna vikna sýni að við þurfum að vera á stöðugu varðbergi hvað ímynd landsins varðar og hafa alltaf á takteinum réttu leiðina til að koma að okkar áherslum um það fyrir hvað við stöndum, hvað við erum og hvað við getum. Ég fagna niðurstöðunni sem fékkst á tiltölulega skömmum tíma frá nefndinni og þeim áherslum sem þar eru lagðar og ég tel að það sé mjög mikilvægt að við hrindum þeim í framkvæmd hið fyrsta. Nú hef ég ekki einu sinni komist að til að fjalla almennilega um öryggis- og varnarmálin en ég geri það ef til vill síðar í dag.

Hæstv. forseti. Löng hefð er fyrir því að hæstv. utanríkisráðherra leggi skýrslu fyrir Alþingi eins og við ræðum hér í dag. Ég þakka fyrir þá skýrslu sem gefur mjög gott yfirlit yfir utanríkismálin og starfsemi utanríkisþjónustunnar. Þar er mikið af upplýsingum sem ágætt er að fara yfir og glöggva sig á varðandi þessi mál. Utanríkismál eru í reynd innanríkismál. Við erum ekki að ræða hér um afmarkaðan málaflokk sem er einangraður við alþjóðlegt umhverfi vegna þess að allt sem á sér stað á alþjóðavettvangi snertir meira og minna daglegt líf og störf okkar hér á Íslandi þannig að allt er þetta nú samofið. Stefnan í utanríkis-, öryggis- og varnarmálum hefur lengi verið í föstum skorðum og þróast í takt við breytingar á umhverfi og þróun heimsmálanna. Stefnan nú er í raun og veru sú sama og undanfarin ár ef marka má það sem kemur fram í þessari ágætu skýrslu sem við ræðum. Að sjálfsögðu lýsi ég ánægju með það. Öryggis- og varnarmálin eru einn mikilvægasti þáttur utanríkismálanna og það varð hér mikil grundvallarbreyting þegar varnarliðið hvarf af landi brott eins og við öll munum. Þá sköpuðust nýjar aðstæður og í reynd var um mjög stórt verkefni að ræða eins og hv. þingmenn hafa fjallað um. Aðdragandinn að því að Bandaríkjamenn fóru varð kannski nokkuð snarpur svona undir það síðasta og mér fannst að framkoma Bandaríkjamanna við Íslendinga hafi verið nokkuð snubbótt og í raun og veru illásættanleg þegar á reyndi og brottförin var tilkynnt. Varnarsamstarfið við Bandaríkjamenn hefur meira og minna byggst á grundvelli þeirra og þyrfti í raun og veru að þróast meira á forsendum okkar til framtíðar. Með þessu hófst nýr kafli í sögu öryggis- og varnarmála hér á landi. Við þessar aðstæður kom sér auðvitað vel að Ísland er aðili að NATO og rætt hefur verið og samið við NATO-ríki að taka að sér loftrýmisgæslu í samstarfi við okkur Íslendinga. Það hefur verið samstarf við Norðurlandaþjóðirnar, sérstaklega Norðmenn, í þessum málum. Ég bendi á að í þessu máli kemur vel fram hve mikilvægt er að Íslendingar séu aðilar að NATO. Ég tel að mjög vel hafi tekist til við að vinna úr þessari nýju stöðu og tek þar undir með hv. formanni utanríkismálanefndar sem talaði hér áðan og fór vel yfir málin. Í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra er mikið fjallað um NATO og samstarf NATO-ríkjanna. Það er auðvitað athyglisvert að mikilvægi NATO birtist m.a. í ásókn margra ríkja Austur-Evrópu í að fá aðild að NATO. Það segir mikið um stöðu þeirra eftir að Sovétríkin liðuðust í sundur á sínum tíma. Sama má í raun og veru segja um ríki fyrrverandi Júgóslavíu. Þar er sama sagan uppi sem segir okkur að það er almennt mat að tilvist NATO er talin mikilvæg og þjóðir sækja í að fá aðild að bandalaginu. Ég hef sjálfur nokkra reynslu af þátttöku í starfi þingmannasamtaka NATO. Þar er mikið fjallað um mannréttindamál, efnahagsmál, umhverfis- og loftslagsmál og um baráttu gegn mansali og alls kyns skipulegri glæpastarfsemi svo eitthvað sé nefnt. Á þeim vettvangi er mikið undir og margt rætt. Þar eiga þjóðir, bæði aðildarþjóðir og eins áheyrnaraðilar, mjög gott samstarf um hin ýmsu mál sem þar er fjallað um. Rússar eiga aðild að NATO-samstarfinu og það er mikilvægur þáttur þess. Þeir taka mikinn þátt í störfum NATO og umfjöllun um ýmis málefni sem þar eru. Lögð hefur verið áhersla á að styrkja þetta samstarf við Rússa og það er auðvitað mikilvægt. Aðild og þátttaka Íslendinga á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hefur lengi verið einn af grundvallarþáttum í utanríkisstefnu okkar allt frá stofnun Sameinuðu þjóðanna má segja. Íslendingar hafa tekið virkan þátt í störfum Sameinuðu þjóðanna með fastanefndina í New York í broddi fylkingar á þeim slóðum. Við höfum tekið virkan þátt í störfum stofnana Sameinuðu þjóðanna á ýmsum sviðum og ég tel að við eigum að halda áfram að efla þann þátt í utanríkisstarfsemi okkar. Framboð til öryggisráðsins er auðvitað mjög stórt mál og mun ná hápunkti á næstu vikum og mánuðum. Úrslitin úr þeirri kosningabaráttu munu koma fram á haustmánuðum. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að það hafi verið rétt ákvörðun á sínum tíma að ákveða framboð til öryggisráðsins á þeim tíma þegar Halldór Ásgrímsson var utanríkisráðherra. Framboðið var undirbúið og hefur verið unnið að því eftir settri áætlun. Ég fagnaði því sem kom fram hjá hæstv. utanríkisráðherra áðan að haldið væri við þessa áætlun til framboðsins og vonandi gengur það vel. Að mínu mati eigum við fullt erindi í öryggisráðið. Þar er fjallað um mörg stór og erfið mál og smærri mál líka og við eigum að láta til okkar taka á svona vettvangi og vera óhrædd við það. Við erum hluti af hinni stóru mynd og eigum ekki að sitja í skjóli sem eitthvert smáríki. Við eigum að taka virkan og fullan þátt. Mannréttindamálin eru auðvitað eitt af mikilvægustu viðfangsefnum í alþjóðlegu samstarfi. Við tökum víða þátt í umfjöllun um þau mál. Ég nefni þar sem dæmi Sameinuðu þjóðirnar, NATO, ÖSE og Evrópuráðið. Við eigum auðvitað að láta til okkar taka alls staðar þar sem því verður við komið í mannréttindamálum. Í tíð fyrrverandi utanríkisráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur, var í fyrsta skipti mótuð mannréttindastefna utanríkisráðuneytisins. Það er mikilvægt að fylgja henni eftir og mótmæla öllum mannréttindabrotum sem eiga sér stað hvort sem um er að ræða vina- og samstarfsþjóðir okkar eða ekki. Að undanförnu hefur mikið verið rætt um Kína og Tíbet og að sjálfsögðu eigum við að láta til okkar taka í þessum málum. Ég vil leyfa mér að nefna eitt í tengslum við mannréttindamálin og beina því til hæstv. ráðherra hvort hún sé tilbúin að fjalla um það. Það hefur komið fram í fréttum núna síðustu daga að Íslendingur er vistaður í einangrun í Færeyjum vegna tiltekins sakamáls. Mér þætti fróðlegt að vita hvort það mál hafi komið til kasta utanríkisráðuneytisins, hvort hæstv. ráðherra er tilbúinn að tjá sig um það. Þar er um að ræða langa einangrunarvist í fangelsi sem að minnsta kosti sumir telja að séu ákveðin mannréttindabrot og þess vegna nefni ég það hér í þessu sambandi. Það er margt í þessari skýrslu sem vert væri að fara yfir. Ég vil nefna hér þróunarsamvinnuna sem er auðvitað eitt mikilvægasta framlag okkar til þróunarlanda og þar er m.a. unnið eftir þróunarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. Í skýrslunni er mikið fjallað um þessi mál og þar er fjallað um ýmis verkefni sem við höfum tekið þátt í víða í heiminum. Við höfum lagt mjög margt gott af mörkum í þessum málaflokki og eigum að halda því áfram. Fjárframlög til þessa málaflokks hafa aukist á síðustu árum. Við eigum að halda áfram á þeirri braut og ná þeim markmiðum sem við settum okkur og eru í samræmi við þróunarmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Fyrr í vetur var lögð fram skýrsla hæstv. utanríkisráðherra um Ísland á innri markaði Evrópu og sú skýrsla var rædd hér fyrr í vetur. Það er auðvitað erfitt að slíta þau mál úr heildarsamhengi vegna þess að þar er að mínu mati um að ræða eitt mikilvægasta framtíðarhagsmunamál þjóðarinnar hvernig því verður fyrir komið til framtíðar, hvernig við ætlum að staðsetja okkur í þessu samhengi. Þessi mál eru alltaf í deiglunni. Nefnd stjórnarflokkanna hefur nýhafið störf hér en reyndar eiga fleiri fulltrúar aðild að henni. Það er tvíhöfða nefnd um Evrópumál sem virðist hafa það hlutverk fyrst og fremst að fylgjast með. Sumir hafa orðað það þannig að þetta sé svona huggulegur teklúbbur en vonandi verður verk þessarar nefndar markvert og gott innlegg í þessa umræðu. Ég tel að þarna sé um að ræða málamiðlun á milli stjórnarflokkanna því að við vitum að það eru mismunandi áherslur milli þeirra í þessum málaflokki. Í raun og veru er það ekki í fyrsta skipti sem þessir stjórnmálaflokkar stofna nefnd af þessu tagi í erfiðum málum. Ég minni á að á kjörtímabilinu 1991–1995 þegar sjávarútvegsmál voru mikið í brennidepli stofnuðu þáverandi stjórnarflokkar nefnd sem leysa átti að vandamál í sjávarútvegi. Hún var tvíhöfða eins og þessi en skilaði í raun og veru ekki miklum árangri, því miður. Þessi mál eru auðvitað mjög mikilvæg og ég tel að það þurfi að færa umræðuna um þau á annað plan en verið hefur og reyna að komast að niðurstöðu um það hvert við ætlum að stefna í þessum málaflokki. Eins og við höfum séð og rætt um fjallar þessi skýrsla um hin ýmsu mál og er gott yfirlit yfir starf og verkefni utanríkisþjónustunnar. Hins vegar vakti það athygli mína að ég gat ekki séð að í skýrslunni væri fjallað neitt um heimkvaðningu friðargæslusveitarinnar frá Írak á síðastliðnu ári.  Ég rifja það líka upp að mörg undanfarin ár hefur Samfylkingin gagnrýnt mjög aukið umfang utanríkisþjónustunnar. Á síðasta kjörtímabili gagnrýndu þingmenn Samfylkingar mjög starfsemi sendiráða og þá auknu fjármuni sem höfðu farið til þeirra á undanförnum árum. Nú virðist stefnan hafa breyst og ég fagna því að hæstv. utanríkisráðherra leggur mikla áherslu á utanríkisþjónustuna. Ég sé ekki betur en að hún vilji efla hana og ég fagna því vegna þess að utanríkisþjónustan vinnur mjög mikilvægt starf víða um heiminn og í þágu einstaklinga og atvinnulífs. Hún vinnur að hagsmunamálum allra þessara aðila og er alls staðar til staðar fyrir íslenska ríkisborgara ef á þarf að halda. Ég vil því undir lok máls míns leggja áherslu á mikilvægi utanríkisþjónustunnar og tek ekki undir þann málflutning sem hefur á stundum komið upp þar sem verið er að gera lítið úr henni og jafnvel talað um að þar sé um óþarfa að ræða. Ég tel svo ekki vera. Við eigum að efla þessa þjónustu og hér hefur m.a. verið rætt um sendiráð sem hefur verið sett upp á Indlandi og víðar. Þetta er allt mikilvægt. Við eigum að láta til okkar taka sem víðast þótt við búum í smáríki. Virðulegi forseti. Ég ætla nú að láta máli mínu lokið. Ég ítreka þakkir fyrir þessa skýrslu og ég vil nota tækifærið og þakka öllu starfsfólki utanríkisþjónustunnar fyrir mjög gott og mikið starf í þágu þjóðarinnar á alþjóðavísu. Ég tel það mikilvægt og óska þeim öllum góðs gengis í sínu mikilvægu störfum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ítarlega skýrslu um utanríkismál sem er grundvöllurinn að umræðunni hér í dag. Ástæða væri til að fara yfir býsna margt sem kemur fram í henni en ég afmarka mig við nokkur verkefni þar sem ég kemst ekki yfir öll þau atriði sem ég hefði gjarnan viljað koma inn á. Ég vil fyrst fagna því sem fram kemur í inngangi skýrslunnar um áhuga ráðherra á góðu samstarfi við utanríkismálanefnd og Alþingi um mótun stefnunnar og það sem verið er að gera á hverjum tíma. Það er afar nauðsynlegt að þingið sé ekki aðeins upplýst um verkefni sem verið er að vinna að á vegum ráðuneytisins og stofnana þess heldur er ekki síður mikilvægt að Alþingi komi að stefnumótuninni, viti um framkvæmdina og geti sett fram sjónarmið sín á einstökum þáttum í framkvæmdinni þegar það á við. Því er afar mikilvægt að samstarf ráðherra og Alþingis verði treyst eins og forráðamenn utanríkismálanefndar hafa reyndar ítrekað hér í þingsölum, og ég tek undir sjónarmið þeirra í þeim efnum. Ég harma það hins vegar hversu treglega það virðist ganga að hrinda hinum góða hug í framkvæmd sem bæði kemur fram í áherslum forustumanna utanríkismálanefndar og hæstv. utanríkisráðherra. Það má ekki dragast öllu lengur, virðulegi forseti, að það verði af alvöru raunhæft samráð á milli utanríkismálanefndar og utanríkisráðherra. Í gegnum árin hefur samráð verið lítið sem ekkert og þá meira í formi tilkynninga um það sem gert var og það sem ákveðið var fremur en að Alþingi eða utanríkismálanefnd þess gæti komið að sjónarmiðum sínum í málinu áður en ákvörðunin var tekin, sem ég held að sé mikilvægasti þáttur samráðsins og það sem felst í textanum í ákvæði þingskapalaga um samráð. Ég vil undirstrika það, virðulegi forseti, að þeir aðilar sem að málinu koma hrindi í framkvæmd vilja sínum í þessum efnum. Ekki er deilt um stefnu og markmið, það eru allir sammála um það. Það sem upp á vantar er að athafnir séu í samræmi við orð. Það var afar slæmt að forustumenn ríkisstjórnarinnar skyldu fara til Rúmeníu í síðustu viku án þess að utanríkismálanefnd hefði haft nokkurt veður af þeirri ferð eða haft nokkurt tækifæri til þess að fá upplýsingar um þau mál sem þar átti að taka fyrir og setja fram skoðun sína á þeim áður en ríkisstjórnin tók ákvarðanir sínar og ráðherrarnir fóru til fundarins. Ég er ekki þar með að gagnrýna þær ákvarðanir sem ríkisstjórnin tók í málinu. Ég er einfaldlega að halda því til haga, og leggja mjög þunga áherslu á það, virðulegi forseti, að samráðið verði í samræmi við þann vilja sem hefur verið lýst svo vel af beggja hálfu varðandi samráð við utanríkismálanefnd Alþingis. Í öðru lagi vildi ég aðeins koma inn á það sem hér kemur fram, og áhersla er lögð á af hálfu hæstv. ráðherra, að framfarirnar á Íslandi og alþjóðlega samstarfið haldist í hendur, og ég tek undir það. Við, sem lítil þjóð, getum ekki skapað okkar eigin framtíð ein og sér heldur hljótum við á hverjum tíma að vera háð þeim stuðningi sem við fáum frá öðrum þjóðum sem helst hafa áhrif á framvindu mála á hverjum tíma. Þess vegna hefur það alltaf verið okkur mikilvægt, eins og dregið er fram í skýrslunni, að njóta stuðnings annarra þjóða í þeim málum sem við höfum helst borið fyrir brjósti, t.d. sjálfstæðinu á sínum tíma og útfærslu landhelginnar sem stóð yfir um áratugaskeið. Alþjóðlega viðurkenningin og samstarfið var ákveðinn grundvöllur fyrir framförum hér á landi og því sjálfstæði sem við höfðum í okkar eigin málum. En við skulum líka halda því til haga, sem er hinn endinn á málinu, að það að hafa sjálfstæðið í okkar höndum, það að taka okkar ákvarðanir út frá okkar hagsmunum hefur skipt miklu máli. Það hefur ekki verið síður mikilvægt atriði í að tryggja framþróunina hér á landi á síðustu öld heldur en alþjóðlega samstarfið, en rækilega er minnt á það í skýrslunni að það hafi verið grundvallaratriði til þess að ná framförunum. Það eru nefnilega tvö atriði í þessu, þ.e. alþjóðlega viðurkenningin og sjálfstæði okkar sjálfra. Sú vegferð sem við förum í áfram verður að byggjast á því að hafa báða þessa þætti í okkar höndum og láta þá ekki frá okkur í það ríkum mæli að annar þátturinn veikist, þ.e. að við veikjum ekki um of þann þátt sem við höfum í okkar hendi um ákvarðanir. Ég tel t.d., virðulegi forseti, að við mundum veikja þann þátt málsins um of ef við afsöluðum okkur rétti til þess að fara með fiskveiðiauðlind landsmanna eða afsöluðum okkur rétti til annarra til þess að fara með samninga fyrir okkar hönd gagnvart öðrum ríkjum um veiðar úr fiskstofnum við Ísland eða sameiginlegum fiskstofnum Íslendinga við aðrar þjóðir. Ég tel það grundvallaratriði að við höfum forræði á þessum málum í okkar höndum í hvaða alþjóðlega samstarfi sem við kjósum að vera í í framtíðinni. Við ræddum um Evrópumál hér fyrir áramót og þess vegna er ekki rætt um þau í þessari skýrslu. En ég vildi ítreka þetta vegna þess að ég tel að umræðan um Evrópumál, sem hefur verið mikil á þessu kjörtímabili, muni áfram verða mikil á komandi árum. Menn munu ræða þau mál og vega og meta hagsmuni okkar og að hve miklu leyti innganga í Evrópusambandið komi til með að reynast okkur heillaspor eða ekki. Ég held því að það verði að gera grein fyrir grundvallarþáttum, a.m.k. af minni hálfu og míns flokks, í þeirri umræðu sem óhjákvæmilega er fram undan um þessi mál á næstu árum, og þeir eru á þann veg að forræði mála í auðlindum landsmanna verði ævinlega í okkar höndum. Það er kjarnaatriði í málinu, virðulegi forseti, til þess að umræður um málið geti að öðru leyti farið fram á réttum forsendum, að menn átti sig á þessari afstöðu. Ég tek t.d. eftir því að áhugasamur prófessor um Evrópuaðild Íslendinga hefur áttað sig á því hvað þetta er mikilvægt atriði og skrifar nýlega mikla grein í Fréttablaðið, líklega í síðustu viku, þar sem hann veltir fyrir sér þessum þætti málsins og hugsanlegum lausnum á því. Og ég held að það séu rétt efnistök og menn eigi að halda áfram á þeirri braut að skoða þennan þátt málsins og velta því fyrir sér hvaða möguleikar eru til þess að fá lausn sem uppfyllir þessar forsendur. Því ef menn verða sammála um þær er auðveldara að sameinast um niðurstöðu. Ef hins vegar er ósamstaða um þýðingu þess að hafa forræði auðlindarinnar í okkar höndum er flóknara mál að ná einhverri breiðri niðurstöðu um málið. Þetta segi ég, virðulegi forseti, til þess að árétta þau sjónarmið sem fram komu af minni hálfu og míns flokks í umræðunni fyrir áramót sem voru þessi, en líka almennt þau að við teljum að alþjóðasamstarf sé okkur lífsnauðsynlegt til þess að sækja fram, við þurfum á því að halda og eigum að taka þátt í því. Og við útilokum ekkert eitt alþjóðasamstarf umfram annað en setjum okkar forsendur fyrir því. Varðandi framboð til öryggisráðsins þá er það afstaða Frjálslynda flokksins, sem fram kemur í stjórnmálaályktun hans á síðasta ári, að hann leggst gegn því. En við höfum líka gert grein fyrir þeirri afstöðu okkar að úr því sem komið er, úr því að ríkisstjórnin hefur tekið þessa ákvörðun og kosningabaráttan er hafin, ætlum við ekki að halda okkur fram í þeirri umræðu heldur láta málið liggja á meðan framboðið stendur yfir. Það felst enginn ávinningur í því, að okkar mati, úr því að drjúgur meiri hluti Alþingis stendur á bak við framboðið, að leggja stein í götu þess. En það er hins vegar rétt að halda til haga afstöðu okkar í því máli. Um utanríkisþjónustuna má auðvitað segja ýmislegt, skipulag hennar og umfang. Það er ljóst, sem fram hefur komið, að hún hefur vaxið mjög á undanförnum árum og svo mjög að mörgum hefur þótt nóg um og jafnvel meira en nóg um. Ég held að það hafi að mörgu leyti verið góð rök fyrir þeirri stækkun utanríkisþjónustunnar á undanförnum árum sem raun ber vitni. Viðfangsefnin eru mörg og ávinningur okkar af því að sinna þeim er töluverður og óumdeildur oft og tíðum þannig að menn eiga ekki að hallmæla þeirri þróun sem verið hefur að öllu leyti. Við eigum hins vegar að vera með augun opin fyrir því hvernig við beitum utanríkisþjónustu okkar á hverjum tíma. Það getur verið breytilegt eftir verkefnum og aðstæðum og við eigum ekki að neita okkur um að brydda upp á samstarfi við aðrar þjóðir. Mér finnst það vel koma til greina og við eigum að vera áhugasöm um samstarf, t.d. við Norðurlandaþjóðir, um einstök verkefni á sviði alþjóðamála, þróunarsamvinnu og annað slíkt. Við sáum það í Noregi að Norðmenn eru með afar vandaða þróunarstefnu og við gerðum margt verra en einfaldlega að styðja Norðmenn í því og vera þátttakendur með þeim í mörgum verkefnum í stað þess að reka sjálfstæð verkefni. Mér finnst að við eigum að vera opnir fyrir því að starfa með öðrum þjóðum, hvort sem það eru í ákveðnum verkefnum eða í rekstri sendiráða, við eigum að vera fúsir til samstarfs í sameiginlegum verkefnum sem geta skilað góðum árangri fyrir landsmenn. Við erum ekki nema 300.000 manna þjóð og það er ekki hægt að reka öfluga utanríkisþjónustu á öllum sviðum í öllum löndum. Það er okkur ofviða. Við eigum því að vera ófeimin við að tileinka okkur aðrar lausnir. Að lokum vil ég segja, virðulegi forseti, um Afganistan - það hefur verið umdeilt í þjóðfélaginu hvort Íslendingar eigi að taka þátt í því starfi sem þar fer fram undir forustu NATO eða hvort NATO eigi yfir höfuð að vera þar. Ég er á þeirri skoðun að menn eigi að halda áfram því verkefni sem þar er hafið. Ég tel það rétta ábendingu að þarna sé griðastaður fyrir uppvaxandi hryðjuverkamenn og hryðjuverkasamtök. Þær þjóðir sem þurfa öðrum fremur að varast slíkt eiga hiklaust að beita sér í því að torvelda slíkum samtökum og aðilum störf sín jafnvel þó það sé í fjarlægum löndum. Það getur verið mjög mikið verkefni og tímafrekt að ná árangri og ég býst við að það sé rétt mat að það taki áratugi að ná fullum árangri í þessum efnum og auðvitað næst hann ekki nema NATO-þjóðirnar nái um framkvæmdina góðu samstarfi við þjóðina sjálfa sem býr í landinu. Ef það tekst, með hennar vilja, að þróa málin áfram í þann farveg sem við vonumst til held ég að menn hafi 

Virðulegi forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka fyrir þá ágætu skýrslu sem hér liggur til umfjöllunar. Hún er efnismikil og mér finnst að mörgu leyti og flestu leyti kveða þar við nokkuð nýjan og jákvæðan tón í umfjöllun um utanríkismál. Mér finnst mjög mikilvægt að sjá þann skilning sem fram kemur í skýrslunni á mikilvægi þess að líta svo á að utanríkismál séu hluti af brýnum viðfangsefnum okkar innan lands og að samþætta beri sjónarmið kvenfrelsis, mannréttinda og sjálfbærrar þróunar í öll þau verkefni sem unnin eru á vettvangi utanríkisþjónustunnar. Ég held þess vegna að það sé mjög jákvætt að sjá hvernig að því hefur verið unnið á síðastliðnum mánuðum að byggja á þessum atriðum og þróa framgöngu okkar á alþjóðavettvangi í samræmi við þessi leiðarljós. Þessi leiðarljós birtast í ýmsum verkefnum og má þar nefna framboð okkar til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Eyjaverkefnið svokallaða, sem getið er um í skýrslunni og lýtur að samstarfi með eyþjóðum í Karíbahafi, er einnig sérstaklega áhugavert þar sem við reynum að byggja á þekkingu okkar á sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda, jafnt fiskveiðiauðlinda sem orkuauðlinda, til þess að aðstoða ríki sem þurfa þekkingar við á því sviði. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kallaði eftir því áðan að við létum til okkar taka á Haítí og það má því segja að með eyjaverkefninu séum við komin í Karíbahafið og jákvætt að Íslendingar láti til sín taka þar á vettvangi eyþjóða, smáríkja sem eiga margt skylt með Íslendingum sögulega séð. Virðulegi forseti. Aðeins fyrst um Atlantshafsbandalagið og öryggis- og varnarmál á þessum tímum. Ég tek undir með hæstv. utanríkisráðherra að það er mjög mikilvægt að við nýtum það tækifæri sem nú er komið til þess að losa umræðu um öryggis- og varnarmál úr því fari togstreitu og átaka sem einkennt hefur hana um áratugaskeið. Það er þess vegna mjög mikilvægt að við leitum tækifæra til að skilgreina þær hættur sem steðja að íslensku samfélagi saman og að við reynum að finna okkur viðbúnað sem hentar til að bregðast við þeim hættum. Mér þótti gæta heldur neikvæðs tóns í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um þetta áðan þar sem hann talaði um NATO-væðingu sem einhvers konar leiðarljós í stefnu Íslendinga í öryggis- og varnarmálum nú og gerði því nokkuð skóna að því fælist einhvers konar árásarstefna eða aðild að bandalagi sem hefði árásarmarkmið. Það er rétt að halda því til haga að Atlantshafsbandalagið er varnarbandalag og þau verkefni sem það hefur tekið að sér utan síns svæðis eru samkvæmt umboði Sameinuðu þjóðanna þar sem Atlantshafsbandalagið sinnir verkum sem það er kallað til af hálfu Sameinuðu þjóðanna svo sem í Afganistan. Það sem í reynd má segja að hafi gerst á undanförnum rúmum tveimur árum frá því tilkynnt var um brottför varnarliðsins er að við höfum leitað meira til Evrópu með varnir okkar. Við höfum leitað leiða til þess að fella varnarviðbúnað okkar og starf okkar að öryggis- og varnarmálum í samstarf með bandalagsríkjum okkar í Evrópu og grönnum okkar á Norðurlöndunum. Það tel ég mjög jákvæða og eðlilega þróun og ég tel enga ástæðu til þess að ala á tortryggni í garð Atlantshafsbandalagsins sem sannanlega er, sama hvaða skoðanir menn kunna að hafa á einstökum atriðum í öryggis- og varnarmálum, bandalag þjóða sem eiga það sameiginlegt að búa við lýðræðislega stjórnarhætti og það eru okkar nánustu grannar og frændur í austri og vestri sem mynda þetta bandalag. Í ræðu sinni fjallaði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon líka um nýafstaðinn leiðtogafund í Búkarest. Ég deili ekki þeirri skoðun með hv. þingmanni að í því felist ögrun af hálfu Atlantshafsbandalagsins að ljá máls á því að ríki sem áður hafa verið á áhrifasvæði Rússa eigi val um það hvernig þau haga öryggismálum sínum. Ég fellst ekki á það að eitthvert ríki sem kýs að hafa í frammi ögrandi tilburði, eins og Rússar gera á stundum, eigi að geta haft sjálfdæmi um það að ákveða hvernig ríki sem það kýs að túlka sem ríki á sínu áhrifasvæði megi haga öryggismálum sínum. Slík afstaða er til þess fallin að draga mjög úr öryggi á heimsvísu og stuðla að átökum og tortryggni. Þvert á móti verðum við alltaf að láta ríkjum eftir sjálfdæmi í þessu efni. Svo er það önnur ákvörðun hvernig menn vilja nákvæmlega haga stækkunarferlinu. En það er mjög mikilvægt að við föllum ekki í þá gryfju að verja stórveldishagsmuni Rússa. Ekki frekar en við hefðum viljað að aðrar þjóðir litu svo á um áratugi að Ísland væri á áhrifasvæði Bandaríkjanna og þess vegna mættu Íslendingar ekkert hafa um sín eigin öryggismál að segja. Það hefðum við ekki viljað. Virðulegi forseti. Í skýrslunni kemur fram sú aukna áhersla sem við þurfum nú að leggja á kynningu okkar og ímynd Íslands á alþjóðavettvangi. Breyttar aðstæður í alþjóðaviðskiptum og aukin þátttaka okkar í þeim viðskiptum valda því að við eigum meira undir ímynd landsins en nokkru sinni fyrr. Sumir hafa gantast með þetta upp á síðkastið og talað um að menn haldi að einhvers konar ímyndarhernaður geti leyst vandamál íslensks viðskiptalífs í bráð og lengd. Það er alrangt. Hins vegar verður tiltrú í garð viðskiptalífs að byggjast á upplýsingum, raunsönnum upplýsingum. Það skiptir mjög miklu máli hvernig stjórnvöld koma þar að og hvernig utanríkisþjónustan kemur þar að. Með öðrum orðum, það skiptir miklu máli að allir búi yfir dagréttum upplýsingum og að allir svari álitamálum með áþekkum hætti og á líka lund, því að annars er alið á ótrúverðugleika. Það er ekki heldur til þess fallið að skapa tiltrú í öðrum ríkjum að sópa undir teppið umræðum um óþægileg mál hér innan lands. Við verðum að átta okkur á því að umræða innan lands á greiða leið í erlenda fjölmiðla. Svarið við því er ekki að veigra okkur við umræðum um erfiða hluti heldur þvert á móti að tala opinskátt um þá og sýna þar með fram á að við hræðumst ekki sannleikann. Greiningaraðilar, markaðsaðilar, munu alltaf getað borað sig á fast. Ef þeir sjá ótrúverðugleika í íslenskri stjórnarstefnu, í efnahagsstefnunni og í því hvernig eftirlitsstofnanir sinna verkefnum sínum munu þeir finna út úr því. Það sem við verðum að átta okkur á er að við búum í glerhúsi en sú staðreynd á ekki að valda því að við forðumst umræður um sannleikann heldur þvert á móti að vera okkur hvatning til að efna til víðtækrar opinnar umræðu um íslenskt efnahagslíf, veikleika þess og styrkleika. Virðulegi forseti. Alþjóðamál eru í dag í eðli sínu samræða, þau er samræða okkar við umheiminn. Mér fannst ekkert sýna það betur en fundur Al Gores í Háskólabíói í morgun þar sem hann efndi til samræðu um eitthvert mikilvægasta mál jafnt innanlandsstjórnmála sem alþjóðamála. Hann rakti auðvitað hvar Íslendingar standa sterkt að vígi, hann rakti styrkleika okkar í sjálfbærri nýtingu orkuauðlinda og hvað við gætum mögulega miðlað að því leyti. Hann fjallaði hins vegar ekkert um veikleika okkar. Það hefði nú satt að segja verið gaman að hafa myndavél fyrir utan sem hefði getað sýnt Al Gore inn á fundinn allar þær raðir af jeppum sem fyrir utan Háskólabíó voru. Hann hefði þá kannski getað velt upp hugmyndum og spurningum um skattlagningarstefnu íslenskra stjórnvalda á eldsneyti, bíla og annað slíkt. Það er nákvæmlega þetta í hnotskurn sem sýnir mikilvægi alþjóðamálanna fyrir okkur. Við getum rætt hvar við höfum styrkleika og við verðum líka að geta lært hvar við búum við veikleika, hvar við getum bætt okkur og hvar við getum gert betur. Með nákvæmlega sama hætti á samvinna okkar á öðrum sviðum að verða og sérstaklega í þróunarsamvinnu þar sem við komum fram annars vegar með okkar styrkleika og hins vegar lærum að takast á við okkar eigin veikleika. Að síðustu, virðulegi forseti, vil ég taka undir með hæstv. utanríkisráðherra þar sem hún í ræðu sinni lauk lofsorði á forseta Íslands og framgöngu hans á sviði utanríkismála. Ég held að það sé sérstök ástæða til þess nú, þegar við þökkum fyrir okkur eftir þessa ágætu heimsókn Al Gores í morgun, að við metum þá framgöngu að verðleikum og ég bind fyrir mitt leyti vonir við að sjá áfram mikið til forseta Íslands á alþjóðavettvangi á næstu árum.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns eins og aðrir þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þá skýrslu sem hér er til umræðu og fyrir ræðu hennar í dag. Skýrslan er mjög yfirgripsmikil og fróðleg og gefur góða yfirsýn yfir þau mál sem helst eru í deiglunni um þessar mundir hvað varðar utanríkisstefnu okkar og það sem er hvað fyrirferðarmest á alþjóðavettvangi. Í umræðunni hefur verið farið vítt og breitt yfir sviðið eins og gengur og talað hefur verið um nýja og gamla hornsteina utanríkisstefnunnar. Í mínum huga hafa mannréttindi alltaf verið hornsteinar íslenskrar utanríkisstefnu, a.m.k. hafa íslensk stjórnvöld ávallt í ræðu og riti og með verkum sínum lagt ofuráherslu á mannréttindi, útbreiðslu þeirra og virðingu fyrir þeim. Ég get glatt hv. þm. Steingrím J. Sigfússon með því að á blaðsíðu 18 í skýrslunni er talað um gömlu góðu hornsteinana, varnarsamninginn við Bandaríkin og aðildina að Atlantshafsbandalaginu, og var ég náttúrlega afar glöð að sjá það.

Það er kafli fyrir ykkur.

Það er kafli fyrir okkur öll, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, þú mátt eiga hann líka. Þegar við ræddum utanríkismál í haust voru öryggis- og varnarmál einna fyrirferðarmest í umræðunni og það er eðlilegt þar sem uppi er, eins og öllum er kunnugt um, ný staða í þeim málum. Við höfum rætt þá stöðu ítarlega oft og mörgum sinnum í þessum sal og nú síðast í tengslum við frumvarp hæstv. utanríkisráðherra um varnarmál, sem eftir því sem ég best veit verður hér síðar í dag til 2. umr. Ég ætla ekki að verja miklum tíma í öryggis- og varnarmálin á þeim stutta tíma sem ég hef núna. Ég hef lýst því áður að ég fagna því frumvarpi sem við ræðum hér í dag og þeim ramma sem verið er að setja um þá starfsemi tengda varnarmálum sem við sjálf berum nú fulla ábyrgð á. Ég held að þetta sé skynsamlegt skref og rökrétt framhald af þeirri þróun mála sem orðið hefur. Hér hefur verið rætt talsvert um Atlantshafsbandalagið enda eðlilegt þar sem það er okkur mikilvægt og mönnum er það mjög hugleikið nú eftir að leiðtogafundinum í Búkarest er nýlokið. Við áttum orðaskipti í síðustu viku um samráð við utanríkismálanefnd varðandi þann fund og ég ítreka þá skoðun mína sem þar kom fram að það sé eðlilegt og ég tel fullvíst að það sé fullur vilji hæstv. utanríkisráðherra að koma þannig verklagi á að utanríkismálanefnd fái fyrir svo stóra fundi sem þennan kynningu á stefnum og þeim málefnum sem rædd verða á slíkum fundum. Mér fannst fundurinn í Búkarest um margt stórmerkilegur, ekki síst vegna þeirra aðildarumsókna fyrrum ríkja austurblokkarinnar, sem hér hafa verið dálítið til umræðu, sem tókst að koma í ágætisfarveg þrátt fyrir ákveðinn ágreining eða áherslumun innan bandalagsins um það mál. Ég hef líka lýst þeirri skoðun minni hér áður og tilheyri því væntanlega einhverjum sértrúarsöfnuði eða trúarflokki að mati hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þegar ég tel að við eigum að bjóða þessar þjóðir sem sækjast eftir aðild velkomnar í Atlantshafsbandalagið uppfylli þær þau skilyrði sem sett eru fyrir aðild að því. Hv. þingmaður kallar það að fylgja blint bandarískri harðlínustefnu en ég get einfaldlega ekki skilið hvernig hann fær það út vegna þess að þarna er um að ræða þjóðir sem máttu þola áratugakúgun og harðræði sovétmanna og þær þyrstir í að tilheyra samfélagi vestrænna lýðræðisríkja og sjá þess vegna aðild að „klúbbnum“ eins og hann kallar aðild að Atlantshafsbandalaginu sem leið til að styrkja og efla þjóðir sínar. Ég fór sjálf til Georgíu á vegum NATO-þingsins í haust sem leið og ég sá glögglega í þeirri heimsókn hversu sterkt þeir sækjast eftir aðild og hvað þeir hafa lagt mikið á sig til að uppfylla þau skilyrði sem sett eru. Mér telst til að yfir 80% þeirra skattgreiðenda sem hafa verið spurðir þar séu hlynntir aðild. Ég ítreka því enn og aftur að ég get ekki séð bandaríska harðlínustefnu eða einhvers konar harðlínustefnu út úr því að ætla sér að samþykkja aðildarferli slíkrar þjóðar. Stuðningurinn er að vísu minni meðal almennings í Úkraínu en þar fara lýðræðislega kjörin stjórnvöld í landinu fyrir þessari stefnu og ég tel rétt að við virðum þau lýðræðislegu stjórnvöld og ákvarðanir þeirra. Aftur að Búkarest-fundinum. Afganistan var að sjálfsögðu rætt þar enda langumfangsmesta aðgerð og verkefni Atlantshafsbandalagsins. Það kemur skýrt fram í ályktunum og fréttaflutningi af fundinum hversu mikil samstaða ríkir meðal bandalagsríkjanna um það verkefni og það kom líka vel fram í máli hæstv. utanríkisráðherra. Ég tek heils hugar undir þau sjónarmið sem komu fram í ræðu hennar varðandi Afganistan. Ég er algjörlega sammála því að það sé ekki valkostur, hvorki fyrir alþjóðasamfélagið né fyrir Ísland, að hlaupast á brott frá því verkefni í miðjum klíðum. Framlag okkar Íslendinga, þótt smátt sé á alþjóðamælikvarða, skiptir máli og ég tel rétt sem er verið að gera í utanríkisráðuneytinu að við einbeitum okkur að þeim sviðum sem við erum góð í. Af nógu er að taka í slíkum verkefnum. Ég er líka ánægð með þá starfsáætlun sem boðuð er í skýrslunni og ráðherra vék að um stuðning við friðar- og uppbyggingarstarfið í Afganistan. Ég tel mjög mikilvægt að stefna okkar þarna til framtíðar sé skýrt mörkuð og menn vinni sérstaklega að þeim verkefnum sem við gerum best, eins og ég sagði áðan, og þannig getum við komið afgönsku þjóðinni best til aðstoðar. Ég er líka hlynnt þeirri samvinnu sem boðuð er við hin Norðurlöndin á þessu sviði og tel að það geti orðið mjög farsælt samstarf. Virðulegi forseti. Af nógu er að taka í þessari skýrslu en tíminn er naumur. Ég vil því að lokum fara örstutt yfir í viðskiptamálin. Ég tók eftir því í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að hún talaði um fyrirhugaðan fund sinn með utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Condoleezzu Rice, næstkomandi föstudag og þar ætti m.a. að ræða viðskiptasamstarf þjóðanna, ef ég heyrði rétt. Ég fagna því sérstaklega vegna þess að það verður að viðurkennast að á umliðnum árum hafa öryggis- og varnarmál tekið upp mikinn tíma af samskiptum þessara tveggja ríkja. Ég er sannfærð um að þar sé ómæld tækifæri að hafa til að gera enn betur í viðskiptum milli þessara ríkja. Ég er mjög ánægð með að sjá það í skýrslu hæstv. ráðherra á blaðsíðu 55 að þar er talað um að stefnt sé að samkomulagi um vegabréfsáritanir fyrir Íslendinga sem eiga regluleg viðskiptaerindi til Bandaríkjanna og þá sem teljast til lykilstarfsfólks og fjárfesta. Ég veit það frá fyrri störfum mínum fyrir Útflutningsráð í Bandaríkjunum fyrir ótrúlega mörgum árum síðan að þetta var mikilvægt atriði þá og stíft sótt af íslenskum fyrirtækjum. Ég fagna því að unnið sé að lausn þess máls sem okkur tókst ekki að leysa á þeim tíma og það verður fróðlegt að fylgjast með framvindu þess. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði er af mörgu að taka og ég þakka enn og aftur fyrir þessa fínu skýrslu og þá góðu umræðu sem hér hefur farið fram um utanríkismálin. Ég fagna því að hún hefur verið málefnaleg og að farið hefur verið vel yfir helstu atriðin sem brenna á okkur á alþjóðavettvangi.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá skýrslu sem hér liggur frammi. Eins og við mátti búast er miklu fleira sem sameinar þingheim allan, hygg ég að megi segja, í utanríkismálum en hitt sem skilur okkur að og því er það svo að ég get tekið undir flest ef ekki allt. Nú hef ég ekki lesið skýrsluna alveg til hlítar, en þar sem ég hef hlaupið á henni er ég mjög ánægður með þau sjónarmið sem þar koma fram. Þeim sjónarmiðum er lýst mjög vel í niðurlagskafla í inngangi, að okkur Íslendingum hefur vegnað best þegar við höfum haft mikil og góð samskipti við aðrar þjóðir og það er ekki farsælt að leið okkar í alþjóðasamstarfinu sé leið einangrunar og það að ætla bara að búa að sínu. Það er líka ánægjulegt að sjá að hér er nokkuð fjallað um þjóðfrelsi og kvenfrelsi og þá miklu krafta sem frelsi þjóða og frelsi fólks gefur af sér. Ég er mjög sammála því mati hæstv. utanríkisráðherra að Íslendingar hafi mikið fram að færa í alþjóðasamfélaginu hafandi verið fátækt þróunarland og nýlenda til skamms tíma en náð að rísa upp til bestu lífskjara á stuttum tíma. Við höfum ekki einungis mikið fram að færa, við getum líka lært heilmikið af því að skoða sögu annarra nýfrjálsra þjóða til að skilja okkar eigin sjálfsmynd, við eigum margt sameiginlegt með þeim. Hæstv. utanríkisráðherra vék að þeim hugmyndum og þeim kröfum sem stundum koma upp í umræðu um alþjóðamál, að Íslendingar eigi að slíta stjórnmálasambandi við þjóðir þar sem mannréttindi eru brotin, eigi þannig að fara fram af fullri hörku. Ég er sammála hæstv. utanríkisráðherra að það er ekki leiðin til áhrifa. Það er einmitt mjög mikilvægt að við notum okkur þær leiðir sem það opnar að hafa jákvæð og mikil samskipti við þjóðir til þess að beina umræðu þar og stjórnmálaþróun til réttrar áttar. Við höfum fjölmörg dæmi um þetta úr alþjóðastjórnmálum síðustu ára. Eitt það skýrasta eru samskipti umheimsins við Kína. Til skamms tíma ríkti mikil ógnarstjórn í Kína og þar voru mannréttindi að engu virt. Þar hefur margt breyst til hins betra og það hefur gerst með jákvæðri aðlögun og jákvæðum samskiptum Kínverja og Vesturlanda. Það er mikilvægt að sú þróun haldi áfram og mjög margt er að gerast þar núna eins og við sjáum af þeirri miklu umræðu sem verður um málefni Kína í tengslum við Ólympíuleikana og Ólympíukyndilinn sem nú fer um heiminn. Ég var því nokkuð hugsi yfir þeim orðum hæstv. utanríkisráðherra í fjölmiðlum fyrir skemmstu að atburðir í Tíbet nú geti engin áhrif haft á afstöðu okkar Íslendinga til sjálfstæðiskröfu Tíbeta. Sjálfstæðiskrafa Tíbeta er tvímælalaust til, hún er virk stjórnmálaþróun í landinu þó að hún sé bönnuð og hún er til þrátt fyrir að Dalai Lama, andlegur leiðtogi Tíbeta, hafi ekki viljað ganga svo langt að setja hana fram enda langt í frá að hann, eða þjóð hans, búi við það lýðræðislega frelsi að geta sett hvaða skoðun sem er fram, að geta talað frjálslega um þessa hluti. Ég held með öðrum orðum að það sé mjög mikilvægt í allri umræðu um þetta mál núna að við gætum okkar, og ég kalla eftir viðbrögðum, bæði utanríkisráðherra og líka fulltrúa annarra flokka í utanríkismálanefnd, við því hvort það sé í alvöru ósveigjanleg stefna að þróun mála í Tíbet nú geti ekki haft nein áhrif á afstöðu okkar hvað það varðar að Kína skuli ævinlega vera eitt ríki og Tíbet skuli ævinlega vera þar undir. Við vitum að það er ekki þar undir af fúsum og frjálsum vilja Tíbeta og við vitum að samskipti milli kínversku stjórnarinnar í Peking og Tíbeta hafa ekki að öllu leyti verið góð. Það breytir ekki því að þar hefur margt farið batnandi á síðustu árum og staðan er nú gerólík því sem hún var fyrir 10 eða 20 árum, við skulum alveg viðurkenna það. Og það er að hluta til vegna þrýstings frá Vesturlöndum og þess vegna er mikilvægt að við höldum þeim þrýstingi áfram. Ég fagna því yfirlýsingu hæstv. utanríkisráðherra í ræðu sinni hér áðan þar sem hún lýsti því yfir að hún hefði rætt það við fulltrúa stjórnar í Kína að þeir skyldu virða mannréttindi í Tíbet. Ég hef efasemdir um að við eigum að blanda saman umræðunni um eitt Kína. Við viðurkennum auðvitað og höldum uppi stjórnmálasambandi við Kína, ég geri mér alveg grein fyrir því. Með því höfum við í rauninni viðurkennt yfirráð þeirra yfir Tíbet rétt eins og við höfum viðurkennt yfirráð Ísraelsmanna yfir vissum hluta af Vesturbakkanum, en það er samt mjög til skoðunar hvort sú þróun sem þar er núna og sú mikla gerjun sem er á alþjóðlegum vettvangi geti ekki að einhverju leyti breytt þeirri afstöðu okkar og ég held að við eigum að vera því viðbúin. Ég er mjög ánægður með kafla skýrslunnar um Afríkumál, ég held að það sé rétt mat að Afríka hafi mjög mikið stjórnmálalegt vægi. En ég sakna þess að ekki skuli í skýrslunni - ég hef alla vega ekki séð það, en hef ekki lesið hana frá orði til orðs enda kom hún fyrst í morgun fyrir mín augu - minnst á Vestur-Sahara og baráttu þeirra. Ekki eru nema nokkrir mánuðir síðan einn af þingmönnum Samfylkingarinnar spurði sérstaklega þáv. utanríkisráðherra, Valgerði Sverrisdóttur, um málefni Vestur-Sahara. Ég hygg að enginn pólitískur ágreiningur sé um það mál en ég held að það sé mikilvægt að við Íslendingar gleymum ekki þessari smáþjóð sem reynir að heyja sitt sjálfstæðisstríð þrátt fyrir afar þrönga og erfiða stöðu. Ég hvet utanríkisráðherra til að vera minnuga þess að taka þau mál einnig til skoðunar.  Ég kalla síðan eftir skýringu á einni setningu hér í lokin, tími minn er að verða útrunninn. Í niðurlagi ræðu hæstv. utanríkisráðherra segir, með leyfi hæstv. forseta, í framhaldi af því að fjallað er um samskipti við útlönd: „Aldrei fyrr hafa þessi sannindi verið jafnskýr og augljós og nú þegar efnahagsmál og alþjóðamál eru eitt og sama verkefnið.“ Þessa setningu skil ég ekki alls kostar en ég vona að það sé ekki skilningur hæstv. utanríkisráðherra að við eigum að láta afstöðu okkar í alþjóðamálum fara eftir hagsmunum okkar í efnahagsmálum. 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þá málefnalegu umræðu sem hér hefur farið fram um skýrslu mína um utanríkismál til þingsins. Eftir að hafa hlustað grannt á umræðuna í dag og líka á það hvernig hér er tekið til orða þá finnst mér eins og myndast hafi ákveðin þverpólitísk samstaða um það í þinginu að Ísland eigi að ástunda virka utanríkisstefnu. Við eigum að láta alþjóðamálin til okkar taka, við eigum ekki bara að vera í viðbragðsstöðu, við eigum líka að hafa frumkvæði í þessum málum. Með öðrum orðum: Við eigum að vera virk í utanríkisstefnu okkar og á alþjóðavettvangi. Ég tel mjög ánægjulegt að þessi samstaða hafi þróast og að sammæli sé um það milli allra stjórnmálaflokka á Alþingi. Ég tel að þetta sé hin eina rétta afstaða sem við eigum að hafa, þetta skipti okkur verulegu máli og sé mikið hagsmunamál fyrir íslenskt samfélag að við séum mjög virk. Þá kem ég að þeirri setningu sem hv. þm. Bjarni Harðarson var að spyrja um áðan um að efnahagsmál og alþjóðamál væru eitt og sama verkefnið. Það sem er átt við með því er nákvæmlega þetta: Það sem er að gerast á alþjóðavettvangi hefur bein áhrif á efnahagsmál okkar. Þar af leiðandi verðum við alltaf að vera vakandi gagnvart alþjóðamálunum vegna þess að við finnum fyrir því sem er að gerast á alþjóðlegum mörkuðum á okkar eigin buddu frá degi til dags eins og við höfum orðið svo vel áskynja á undanförnum vikum og mánuðum. Það er merkingin í þessari setningu í ræðu minni. Hér hefur auðvitað margt verið rætt og ég hef lítinn tíma til þess að fara yfir það en ég vil samt nefna nokkur atriði. Þingmenn hafa gagnrýnt, m.a. hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Kristinn H. Gunnarsson, að það hefði verið skortur á samráði við utanríkismálanefnd fyrir NATO-fundinn í Búkarest. Þessi gagnrýni finnst mér algerlega réttmæt af hálfu þingmanna. Að sjálfsögðu hefði átt að halda fund fyrir fundinn í Búkarest með utanríkismálanefnd og fara yfir málin en ég ætla að segja það mér til málsbóta hér að þingið var í fríi. Það var hlé á þingstörfum frá 14. til 30. mars og ég hygg að það hafi nokkuð spilað inn í þetta því að síðan komu mánudagur og þriðjudagur og svo vorum við farin utan á miðvikudegi. En þetta er alveg réttmæt gagnrýni, við úr utanríkisráðuneytinu hefðum að sjálfsögðu átt að koma og fara yfir efni fundarins í utanríkismálanefnd. Ég tek bara mið af þessari gagnrýni. Hins vegar kom fram m.a. í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að á fundinum í Búkarest hefðu íslensk stjórnvöld verið að fylgja harðlínustefnu Bandaríkjanna um stækkun NATO til austurs í andstöðu við nágranna. Mér fannst eiginlega enn þá endurspeglast í ræðu hans þessi gamla skipting heimsins upp í vestur og austur, Bandaríkin og svo Rússland og það væru til einhver áhrifasvæði sem menn ættu ekki að fara allt of nærri vegna þess að einhvers konar samkomulag væri um hver ætti hvað í þessum efnum. Við fylgdum ekki neinni harðlínustefnu í þessu sambandi. Það sem mér fannst vera nærtækast þegar ég hugsaði um þessi mál var sjálfsákvörðunarréttur þjóða. Það er grundvallaratriði hjá okkur að virða lögmætan sjálfsákvörðunarrétt þjóða. Það sem NATO stóð andspænis varðandi Úkraínu og Georgíu var fyrst og fremst spurningin um hvort þessi ríki uppfylltu þær kröfur sem gera þarf um lýðræðislega stjórnarhætti í löndum áður en þeir gerast aðilar að NATO. Mér finnst ekki að það sé hægt að taka afstöðu til þessa máls út frá því að það sé hugsanlega í andstöðu við einhverja nágranna þessara ríkja vegna þess að ríkin hafa sjálf ákvörðunarrétt í málinu. Þá kom það fram í máli hv. þingmanns að þarna hefðum við, ég og forsætisráðherra, fagnað sérstaklega uppsetningu eldflaugavarnakerfis Bandaríkjanna í Evrópu og spurði hann hvort það væri til góðs. Menn væru að færa sig inn í vígbúnaðarkapphlaupið. Í Búkarest var einungis tekin ákvörðun um að þróa þessa umræðu áfram, að afla frekari upplýsinga og skila skýrslu um málið á leiðtogafundi bandalagsins á næsta ári. Jafnvel á þeim fundi er ekki fyrir séð að teknar verði pólitískar ákvarðanir um hvort ráðist skuli í gerð slíks varnarkerfis af hálfu NATO vegna þess að það eru auðvitað skiptar skoðanir um þetta á vettvangi NATO. Það er ekkert algert sammæli um þetta á vettvangi NATO, ég held að þingmaðurinn geri sér ekki alveg grein fyrir því. Ég get viðurkennt að ég gerði mér ekki grein fyrir því hversu opinskáar og hreinskiptar umræður eru í raun og veru á vettvangi NATO og hvað fulltrúar þjóðanna sjá þar oft mismunandi sjónarmið. Niðurstaðan í því máli liggur ekki fyrir. Varðandi stækkun NATO vil ég líka segja að ég hefði haldið að stækkun NATO í Evrópu þar sem æ fleiri Evrópuríki gerast aðilar að NATO væri einmitt til að styrkja Evrópuvæðingu NATO. Það ætti þá að vera þeim fagnaðarefni sem telja að Bandaríkin séu of áhrifamikil og of sterk á hinu alþjóðlega sviði. Það má segja að þarna sé ákveðin Evrópuvæðing í gangi sem við ættum að fagna. Það kom fram í máli Bjarna Benediktssonar að fríverslunarsamningar við Kanada og Indland gætu falið í sér stórkostleg tækifæri og það er alveg rétt. Við þurfum að vera vakandi fyrir öllum tækifærum sem gefast til fríverslunarviðræðna vegna þess að þær taka mjög langan tíma. Ég hjó eftir því að ýmsum þótti mjög sérkennilegt að við værum að gera einhvern sérstakan fríverslunarsamning við Egyptaland, ekki væru mikil viðskipti við Egyptaland núna og af hverju væri þá verið að gera slíkt. Málið er auðvitað að það er mikilvægt að gera samninga áður en viðskiptatækifærin koma eða menn eru komnir út í viðskiptin. Ef menn ætla sér að bregðast við og gera fríverslunarsamninga þegar viðskiptasamningar eða sambönd eru komin á og orðin útbreidd, er það dálítið seint vegna þess að það tekur svo langan tíma að vinna í þessum málum. Hv. þingmaður lagði áherslu á Schengen-vegabréfsáritanir, að sendiráðin ættu að geta sinnt þeim og ég tek undir það. Ég tel að það sé mikilvægt. Við fáum talsvert mikið af umkvörtunum frá útlendingum og Íslendingum sem eru að sækja um áritanir fyrir m.a. starfsfólk og geta ekki fengið þær í sendiráðum okkar í viðkomandi löndum. Hv. þm. Magnús Stefánsson spurði um Íslendinginn í Færeyjum, hvort það hefði komið til kasta ráðuneytisins. Það hefur ekki komið beinlínis til kasta ráðuneytisins en mér er kunnugt um að sendiherra okkar í Færeyjum hefur eitthvað verið tengdur þessu máli. Ég vil bara segja að ef þarna er um einhver brot á réttindum þessa einstaklings að ræða þá eigum við að sjálfsögðu að láta það mál til okkar taka. Ég þekki það ekki svo vel að ég geti nákvæmlega sagt til um það en ég veit að sendiherrann í Færeyjum hefur haft einhver afskipti af málinu. Það kom hér fram, og mér finnst það líka ánægjuefni, að það væri nokkuð víðtæk samstaða um að við ættum að halda áfram því verkefni sem hafið er í Afganistan. Ég hef lýst skoðun minni í því efni og tel að við eigum að gera það, alveg tvímælalaust. Ég veit að vísu að það er ekki afstaða vinstri grænna að við eigum að vera í Afganistan og taka þátt í því verkefni. Vísað er til þess að við hefðum verkefni að vinna annars staðar. Vissulega eru verkefnin ærin í heiminum og víða hægt að taka til hendinni en alþjóðasamfélagið hefur ákveðið að láta þetta verkefni til sín taka. Þarna eru 40 ríki sem taka saman höndum um að tryggja öryggi og uppbyggingu í Afganistan og ég fæ ekki séð nein rök til þess að við öxlum ekki ábyrgð með öðrum heldur skerumst úr leik á þessum stað. Eitt af því sem menn ættu að hafa í huga ef þeir vilja ekki sjá aðrar hliðar á því máli er að þetta er fátækasta ríki veraldar sem þarna er um að ræða. Aðeins af þeim sökum einum ættum við að láta þessi mál til okkar taka. Þar að auki tel ég að við höfum heilmikið fram að færa í Afganistan 

Herra forseti. Ég þakka fyrir þau svör sem hér bárust og ég er feginn að það hafi ekki verið ætlun utanríkisráðherra að tala um að afstaða okkar í alþjóðamálum eigi að fara eftir hagsmunum okkar í efnahagsmálum. En ég hefði þó viljað að hér væri kveðið fastar að orði í máli hæstv. utanríkisráðherra vegna þess að tilvitnaða setningu sem ég las upp áðan má svo hæglega misskilja með þessum hætti að við ætlum, líkt og svo margar þjóðir hafa gert, að láta afstöðu okkar í utanríkismálum og afstöðu til alþjóðamála ráðast af eigin hag. Ég held aftur á móti að framlag okkar Íslendinga til utanríkismála gæti svo hæglega komið fram með miklu hlutlausari hætti, bæði vegna þess að við stöndum í rauninni vel með hagkerfi okkar og varðandi stöðu okkar í utanríkisviðskiptum. Hin spurningin til hæstv. utanríkisráðherra varðar afstöðu okkar til Tíbets. Getur sú þróun sem hafin er þar núna ekki breytt afstöðu okkar? Þurfum við ekki ef til vill að endurmeta okkar afstöðu til yfirráða Kínverja yfir Tíbet? Ég sá að hv. formaður utanríkismálanefndar var hér í salnum rétt áðan og er kannski nærhendis. Ef hann heyrir mál mitt kalla ég einnig eftir svörum hans við þeirri spurningu.

Virðulegur forseti. Ég hafði ekki nema tíu mínútur til að svara þeim fjölmörgu ræðum sem hér hafa verið fluttar og gat því ekki komið inn á allt sem þar var nefnt, hvorki hjá hv. þm. Bjarna Harðarsyni né öðrum. Tvennt hefði ég þó gjarnan viljað tala um og það er annars vegar varðandi Tíbet og hins vegar Vestur-Sahara því að það er ekki fjallað sérstaklega Vestur-Sahara í skýrslu minni, ef ég man rétt. Varðandi Tíbet þá er staðan sú að Dalai Lama er leiðtogi Tíbeta, ekki bara andlegur heldur einnig pólitískur leiðtogi. Þar er ekki gerður greinarmunur á því hjá Tíbetum. Hann er þeirra leiðtogi og hefur farið fram á aukið sjálfræði héraðsins en ekki sjálfstæði frá Kína. Þar af leiðandi finnst mér að þá sé það ekki uppi á borðinu af hálfu íslenskra stjórnvalda að fara að lýsa yfir því að Tíbet eigi að verða sjálfstætt og fullvalda ríki þegar leiðtogi þeirra er ekki einu sinni með það í sinni stefnu. En það breytir ekki því að auðvitað ber kínverskum stjórnvöldum að virða og gæta mannréttinda og meðalhófs í öllum sínum aðgerðum varðandi Tíbet. Við höfum fylgt þessari stefnu eins og önnur Vesturlönd, þessari eitt Kína -stefnu sem þýðir það að við lítum á Tíbet og Tævan sem hluta af Kína og við höfum ekki séð neina ástæðu eða forsendu til að breyta því. Varðandi málefni Vestur-Sahara þá styðjum við að sjálfsögðu friðarumleitanir Sameinuðu þjóðanna þar og höfum lagt áherslu á að reyna að ná 

Herra forseti. Ef það varðar sjálfsákvörðunarrétt Georgíu eða Úkraínu eða einhverra annarra þjóða að ganga í NATO, rétt eins og NATO-þjóðir séu þar með orðnar einhvers konar Sameinuðu þjóðir eða Evrópuráð sem allir eigi frumburðarrétt til að ganga í, hvað þá með sjálfsákvörðunarrétt Tíbeta? Burt séð frá sögunni, ef þjóð sem þar býr velur þá leið að höfða til aukins sjálfsákvörðunarréttar síns þá hlýtur hann að sjálfsögðu að vera til staðar. Enda er ekki um það deilt, hvað sem landamærum líður, að Tíbetar uppfylla öll skilyrði sem gerð eru til að teljast þjóð með eigin tungumál, menningu, afmarkað landsvæði o.s.frv. Ég er ekki talsmaður einhverrar gamallar skiptingar í austur og vestur og sakna hennar ekki. Það stjórnar ekki nálgun minni gagnvart stækkun NATO eða uppsetningu eldflaugavarnakerfis Bandaríkjamanna í Evrópu. En ég tek mark á þjóðum eins og Þjóðverjum og Frökkum og öðrum slíkum sem hafa mikla þekkingu á málefnum meginlands síns og vilja að stigið sé varlega til jarðar gagnvart aðgerðum sem kunna að færa okkur aftur á bak í tíma í átt til meiri spennu og „pólaríseringar“ álfunnar. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að halda öllum gangvegum opnum við Rússa og nota þær brýr sem til staðar eru í gegnum Evrópuráðið og slík samtök og eins í gegnum góð tengsl, t.d. Þjóðverja við Rússa. Ég vitna til 37. töluliðar yfirlýsingar NATO-fundarins. Þar er sagt að við, þ.e. fulltrúar þjóðanna sem undirrita yfirlýsinguna, viðurkennum umtalsvert framlag í þágu varna bandalagsríkjanna sem áætluð uppsetning bandaríska eldflaugavarnakerfisins er. Síðan er NATO-stjórninni falið að vinna að því að öll aðildarríkin færist undir þessa regnhlíf. Með þessu finnst mér verið að skrifa upp á þetta fyrirbæri og spurning mín um það er: Hvenær tók ríkisstjórnin þá 

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi það sem hv. þm. Steingrímur Sigfússon sagði. Hann vísaði í sjálfsákvörðunarrétt Georgíu og Úkraínu og spurði, fyrst hann væri svona heilagur: Hvað þá með Tíbet? Þingmaðurinn hlýtur að tala gegn rökhugsun sinni þegar hann segir þetta. Georgía og Úkraína eru sjálfstæð viðurkennd ríki, fullvalda sjálfstæð viðurkennd ríki með sjálfsákvörðunarrétt og geta þar af leiðandi gerst aðilar að alþjóðasamtökum sem eru opin. NATO er með þá stefnu að vera opið fyrir lýðræðisríkjum í Evrópu. Varðandi Tíbet, hvað sem manni kann að finnast um það mál, þá horfir allt öðruvísi við. Tíbet er ekki viðurkennt að þjóðarétti sem sjálfstæð þjóð, sjálfstætt ríki. Það er ekki einu sinni það sem Dalai Lama hefur sett fram sem kröfu. Hvað sem manni kann að finnast um ástand mála og hvernig mál hafa þróast í Tíbet þá er þar eðlismunur á, ekki bara stigsmunur heldur eðlismunur. Varðandi Þjóðverja og Frakka er full ástæða til að taka mark á þeim. Þeir hafa heilmikið til síns máls þegar þeir fjalla um Úkraínu og Georgíu. Þeir benda á, sem er alveg full ástæða til að skoða, og spyrja hvort þessi ríki séu nógu langt komin á lýðræðisbrautinni til að þau séu tæk í félagið. En við þurfum ekki endilega að hafa þá stefnu samt að ekki skuli hafa opið fyrir þessi ríki vegna þess að við virðum sjálfsákvörðunarrétt þeirra. Varðandi eldflaugavarnakerfi í Evrópu þá hefur ekki verið, eins og ég sagði, tekin endanleg afstaða til þess máls. Það á eftir að ræða á frekari fundum á vettvangi NATO og gefst ágætt tækifæri fyrir okkur til að tala um það mál. Ég get nefnt það hér að þetta kom ekki sérstaklega til umræðu á fundum utanríkisráðherra NATO að þessu sinni en það mun væntanlega gerast á næstunni.

Herra forseti. Ég vísa einungis til þess að það er ekki er hægt að nota sjálfsákvörðunarrétt þegar það hentar og gleyma honum í öðrum tilvikum. Ísland er nýbúið að viðurkenna sjálfstæði Kosovo á afar óljósum og langsóttum þjóðréttarlegum grunni, að Kosovo-hérað í Serbíu fullnægi þeim kröfum, byggt Albönum sem er ríki við hliðina, sem skilgreiningar Sameinuðu þjóðanna gera ráð fyrir. Það er augljóst að Tíbetar standa miklu nær því, svo ekki sé minnst á Vestur-Sahara sem hér var nefnd. Það snýr að sjálfsákvörðunarrétti eins og hann er skilgreindur í þjóðaréttinum. Ef menn uppfylla skilyrðin sem þjóð eða þjóðarbrot með eigin menningu og tungu og ráða yfir landsvæði eða byggja að stofni til landsvæði sem þeim er sögulega helgað þá eigi þeir sjálfsákvörðunarrétt til að verða sjálfstæð þjóð meðal þjóðanna o.s.frv. Ég held að það sé hæpið að túlka sjálfsákvörðunarréttinn í sama samhengi og setja það inn í það að menn eigi rétt á að ganga inn í hernaðarbandalagið NATO. Það er stórpólitísk ákvörðun. NATO er ekki Sameinuðu þjóðirnar, NATO er ekki Evrópuráð, eða önnur slík lýðræðislega uppbyggð heildarsamtök sem standa öllum opin. Það er pólitísk ákvörðun að hafa NATO opið fyrir næstu nágrannaríkjum kjarnorkuveldisins Rússlands. Menn verða að axla ábyrgð af þeirri utanríkis- og öryggispólitísku leið sem þar er valin. Ef hún leiðir til aukinnar spennu og vígbúnaðarkapphlaups, er þá eitthvað unnið með því? Ég verð að segja að ég get ekki verið sammála hæstv. utanríkisráðherra um að engin stefnumarkandi ákvörðun hafi verið studd af Íslands hálfu þegar ég les frá orði til orðs 37. tölulið yfirlýsingarinnar af Búkarest-fundinum. Þar er þessu fagnað og sagt að mikilvægt sé fyrir varnir bandalagsríkjanna að þetta eldflaugavarnakerfi verði sett upp. Mér finnst utanríkisráðherra reyna að koma sér hjá því að axla pólitíska ábyrgð á afstöðu Íslands á þessum fundi.

Virðulegi forseti. Þetta með sjálfsákvörðunarrétt þjóða er náttúrlega komið út í orðhengilshátt eins og umræðan hefur þróast af hálfu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Við getum haft á því skoðanir hvort viðurkenna eigi sjálfstæði og sjálfsákvörðunarrétt tiltekinna þjóða, Kosovos eða Tíbets, en þær eru ekki orðnar sjálfstæðar og fullvalda með sjálfsákvörðunarrétt eins og Georgía og Úkraína. Sá er munurinn. Georgía og Úkraína óska eftir því að fara inn í aðlögunarferli að NATO, ekki ganga inn í það heldur fara inn í þetta aðlögunarferli NATO sem er með þá stefnu að vera opið gagnvart lýðræðisríkjum í Evrópu. Þá er eðlilegt að menn taki því jákvætt eins og gert var í Búkarest. Varðandi ályktun NATO-þingsins þá er það svo, ef hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lítur svo á að þar hafi þetta allt saman verið blessað og nú sé ekkert annað eftir en framkvæma þessa eldflaugaáætlun, að þá væri heldur illa komið fyrir félögum hans í Noregi. Ég veit ekki betur en að í stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstjórnar, sem systurflokkur hans í Noregi á aðild að, sé fyrirvari varðandi þessar eldflaugaáætlanir í Evrópu. Þeir hafa væntanlega ekki litið svo á að þeir blessuðu allar þessar áætlanir og ekkert væri eftir nema að segja bara amen eftir efninu.

Hæstv. forseti. Það er fagnaðarefni að í þessari skýrslu skuli fjallað um mannréttindi og kvenréttindi í samstarfi við þróunarlönd. En horfum aðeins til Íslands. Ef ég mundi stíga í pontu og leggja til að við eyddum 1.500 millj. kr. í að byggja upp risastóran vegg suður með sjó til að vernda okkur gegn flóðbylgjum vona ég sannarlega að hv. þingmenn í salnum mundu gagnrýna mig og greiða atkvæði gegn svo fáránlegri hugmynd. En af hverju eigum við ekki að vernda land okkar og þjóð gegn því sem gæti hugsanlega skaðað okkur, óháð kostnaði og jafnvel þótt möguleikinn á því sé nánast enginn? Þótt flóðbylgja hafi aldrei ógnað Íslandi er smámöguleiki á að slíkt gæti komið fyrir einhvern tímann í framtíðinni. Málið er einfaldlega að margt er brýnt og margt sem þarf nauðsynlega að verja 1.500 millj. kr. strax í dag. Við sem skynsamt fólk eigum að setja í forgang það sem er aðkallandi fyrir samfélag okkar, t.d. í efnahagslífi, heilbrigðiskerfi, menntakerfi, hjá öryrkjum, öldruðum og mörgum öðrum. Það gerum við ekki þegar við eyðum 1.500 millj. kr. núna og meira í framtíðinni til að vernda Ísland gegn hugsanlegum óvini sem gæti kannski hugsanlega ráðist á okkur einhvern tímann í framtíðinni. En hvar eru þá 1.500 millj. kr. gegn þeim ógnum sem við eigum raunverulega við að glíma dag frá degi í samfélaginu, svo sem umferðarslys, ódæði, nauðganir, fíkniefnavá og áfengissýki, raunverulegum ógnum sem hvíla þungt á fjölskyldum í landinu? Væri peningunum virkilega ekki betur varið í slíkt? Varnarsamningurinn við Bandaríkin er enn í gildi og bandaríski herinn er skuldbundinn til að verja landið. En ég tel að hernaðarógn gegn Íslandi sé um það bil eins líkleg og að flóðbylgja gleypi landið hrátt. Við verjum okkur miklu betur með því að efla landhelgisgæslu okkar og almenna löggæslu og ekki síst með því að hætta að taka þátt í stríði. Við þurfum ekki heldur að vera í NATO til að hjálpa fólki í Afganistan eða öðrum þróunarlöndum. Hinn kaldhæðnislegi sannleikur í málinu er sá að þátttaka okkar í hernaðarátökum, eins og innrásinni í Írak og Afganistan, getur skapað óvini sem væru annars ekki til. Getur bandaríski herinn verndað okkur gegn slíkum óvinum? Það tel ég ekki. Af hverju í ósköpunum ætlum við að leyfa hér heræfingar annarra á friðartímum og meira að segja borga fyrir það? Fyrir hvern er það gert? Langbestu varnir okkar væru að efla löggæslu og landhelgisgæslu víða um land og taka með skörulegum hætti af allan vafa um að Ísland standi fyrir friði og taki aldrei þátt í hernaðarbrölti eins og innrásinni í Írak. Mér finnst það afar sérkennilegt að við skulum hlaupa undir bagga með Bandaríkjunum varðandi eldflaugavarnakerfi eins og gert var á NATO-þinginu í Búkarest fyrir viku. Ég man vel eftir því þegar ég sá í sjónvarpinu Reagan og Gorbatsjov hittast á Íslandi, þegar tók að hilla undir lok kalda stríðsins. Höfum við gleymt því hvernig heimurinn var þá? Nú hefst annar hluti kalda stríðsins. Frakkland og Þýskaland hafa í það minnsta gagnrýnt eldflaugavarnakerfið, en hvað gerum við? Af hverju getum við ekki gengið svo langt eða jafnvel lengra? Ég vona að við berum gæfu til þess. Hér var talað um ímynd Íslands. Við teljum okkur friðsama þjóð og það erum við. Það eru forréttindi í heimi þar sem hver stórþjóðin á fætur annarri keppist við að láta til sín taka í hernaðarmálum. Hvers vegna viljum við glata þessari sérstöðu? Ég er fæddur og uppalinn í Bandaríkjunum og hreinlega skil ekki hvernig Ísland getur hlaupið á eftir vitleysu annarra stórþjóða. Hver af annarri keppast þær við að eyða meira og meira fjármagni til hernaðarmála sem þau fela undir nafninu „varnarmál“. Hver af annarri keppast þær við að berjast við óskilgreinda hryðjuverkavá. Er fíkniefnavandinn ekki stærra og meira aðkallandi vandamál fyrir börnin okkar en hryðjuverk á Íslandi? Um 78% landsmanna sögðu nei við innrásinni í Írak árið 2003, samkvæmt skoðanakönnun Capacents. Ríkisstjórnin hlustaði ekki þá en vonandi mun hún hlusta núna. Ísland á að standa stolt sem þjóð meðal þjóða fyrir friðarstefnu. Í samræmi við það eigum við að efla landhelgisgæslu og lögreglu og takast á við félagsleg vandamál sem við er að glíma, vandamál sem bitna á börnum, unglingum, foreldrum og öðrum einstaklingum samfélags okkar.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra kom inn á mikilvægi alþjóðlegar ímyndar Íslands í ræðu sinni en fleiri hafa haft mörg orð um það í dag. Ég tel brýnt að við stöndum vörð um nákvæmlega þetta á alþjóðavettvangi vegna þess að þetta hefur mjög mikið að segja um framgang okkar á því sviði. Mig langar að nýta tækifærið til að koma inn á eitt afmarkað mál sem tengist kafla skýrslunnar um mannréttindi. Það snýr að ímynd Íslands og skuldbindingum okkar gagnvart alþjóðasamningum. Þetta tengist eflingu og verndun alþjóðlegra mannréttinda, þ.e. áliti mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna og viðbrögðum okkar í því máli. Við erum í framboði til öryggisráðsins og viljum standa vörð um ímynd Íslands á alþjóðavettvangi. Ég tel afar brýnt og mikilvægt að við komum fram á þann máta að við séum sannfærandi og sýnum að við séum öll af vilja gerð í þeim efnum. Það hefur áhrif á það hvernig önnur lönd líta á álit mannréttindanefndar í framtíðinni. Við þurfum að fara fyrir með góðu fordæmi. Samfylkingin hefur talað mikið um fiskveiðistjórnarkerfið á undanförnum árum. Ég velti því fyrir mér hvort hún muni nýta tækifærið til að fara í heildarendurskoðun á því, eins og nefndin telur að gera þurfi, þ.e. að endurskoða það að einhverju leyti og við vitum það öll sem hér sitjum að nefndin er ein af virtustu stofnunum Sameinuðu þjóðanna og því mikilvægt að við fylgjum áliti hennar. Mig langar að koma inn á frumvarp hæstv. utanríkisráðherra um varnarmál. Við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd í dag að lögfesta á þátttöku Íslands í hernaðarstefnu. Í fyrsta sinn mun Ísland taka þátt í hernaði NATO. Á þessu ári á að setja 1.500 millj. kr. í varnarmál, fyrir utan þann kostnað sem heræfingar munu hafa í för með sér. Á síðasta ári var kostnaður við heræfingar hér á landi 150 þús. kr. á hvern hermann. Það er hægt að gera margt fyrir þá upphæð. Það er hægt að gera ansi margt til að treysta innviði samfélagsins til aukins jöfnuðar fyrir slíkar upphæðir. Við erum að tala um 150 þús. kr. á hvern hermann sem kemur hingað. Ríkisstjórnin bindur veru herliðs á Íslandi á friðartímum með ákvæði um heræfingar rétt eftir að við höfum fagnað því að herinn sé farinn. Meginforsenda frumvarpsins er að Ísland sé herlaus þjóð. Ég tel rangt að halda þessu fram. Ég get ekki stutt að þetta sé meginforsenda frumvarpsins þegar það ýtir undir hernaðarbrölt. Ríkisstjórn Íslands leggur fram frumvarp um varnarmál. Varnarmálastofnun kostar 1.350 millj. kr. og að viðbættum kostnaði við aðild að NATO er kostnaðurinn rúmar 1.500 millj. kr. Það eru upphæðir sem hin herlausa þjóð eyðir í hernað á friðartímum. Mér finnst þetta magnað og er eiginlega hálfgapandi yfir þessu. Ég tel að við ættum frekar að nýta fjármuni okkar til að styrkja innviði íslensks samfélags. Ég geri mér grein fyrir því að það er mikilvægt að styrkja stöðu Íslands á erlendum vettvangi. Það vitum við öll og erum öll sammála um það en spurningin er: Hvernig ætlum við að gera það og á hvaða sviði? Ég tel mikilvægara að auka framlagið til Þróunarsamvinnustofnunar ef við viljum verja þeim peningum í útlöndum. Hugsanlega gætum við aukið það ríflega og aukið þannig hlutfall þess sem við verjum til þróunarmála. Ég ætla ekki að hafa lengra mál um þetta efni í dag. En mig langar að ítreka að ég get ekki stutt áðurnefnt frumvarp. Skýrslan er góð og gott að fá þetta yfirlit en ég hefði viljað sjá aðrar áherslur af hálfu ríkisstjórnarinnar.

Hæstv. forseti. Mig langar til að segja hérna nokkur orð um leið og ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir mjög greinargóða skýrslu sem hún mælti fyrir í dag. Ég vil ítreka það sem hefur nú þegar komið fram hjá hv. þm. Magnúsi Stefánssyni að sú stefna sem þarna kemur fram er okkur ágætlega að skapi og í rauninni mjög lík því sem við framsóknarmenn eigum að venjast þegar við höfum farið með utanríkismál og því ber að fagna. En utanríkismálin eru náttúrlega mjög mikilvæg og verða æ mikilvægari í alþjóðlegu pólitísku samhengi og koma víða við. Hæstv. ráðherra nefndi áðan að okkur hafi farnast best þegar við höfum haft hvað mest samstarf við aðrar þjóðir og ég held að það séu orð að sönnu, það er sá veruleiki sem blasir við okkur. Ég hef haldið því fram og viljað trúa því að miðað við þær breytingar sem hafa orðið hér á Íslandi, að herinn er ekki lengur hér til staðar þá hefðum við átt að geta náð miklu meiri samstöðu um utanríkismál en mér heyrist vera í umræðunni sem hér fer fram. Það er enn þá núningur, sérstaklega hvað varðar aðild okkar að NATO og hinni svokölluðu NATO-væðingu sem hv. formaður vinstri grænna talar um, en mér finnst slík umfjöllun um NATO einhvern veginn vera á misskilningi byggð. Mér finnst ekki sanngjarnt að fjalla um afstöðu til NATO, um aðild okkar að NATO með þessum hætti vegna þess hve þessi aðild hefur skipt okkur gríðarlega miklu máli og hefur haft mikil og góð áhrif á stöðu okkar meðal þjóðanna í gegnum áratugi. Auðvitað var það mikið átak og mikill ágreiningur á sínum tíma um það hvort það væri rétt að Ísland gerðist aðili að NATO og það er eitthvað sem tilheyrir sögunni og ekki ástæða til að vera að rifja upp hér. En það má nefna það t.d. með minn flokk, Framsóknarflokkinn, að það má segja að hann hafi klofnað í sambandi við það mál. Það er því ekki lítið sem við framsóknarmenn tókum á okkur á þeim tíma til þess að standa við þá sannfæringu sem á þeim tíma var meiri hluti fyrir innan flokksins, að það væri rétt að gerast aðili að Atlantshafsbandalaginu.  Það er nú þannig með Framsóknarflokkinn að við tökum afstöðu til mála í samræmi við það sem við teljum rétt og best fyrir þjóðina. Það vill nú svo sérkennilega til. En það er ekki alveg víst að allir flokkar hugsi málin nákvæmlega þannig. Það er ekki alveg víst, ég ætla ekki að ganga lengra en að segja það. Þetta var í sambandi við hina svokölluðu NATO-væðingu sem hv. formaður vinstri grænna talaði um hérna síðast og ekki meira um það. Þá eru það þróunarmálin sem eru í rauninni hrygglengjan í sambandi við utanríkismál á Íslandi. Við höfum tekið þá stefnu að auka mjög framlög til þróunarsamvinnu og erum að nálgast 0,35% markið af vergri þjóðarframleiðslu og það er vel. En það má ekki láta þar við sitja því í raun er markmiðið að fara í 0,7%. Til þess að það verði gert skynsamlega og fjármunirnir skili sér þangað sem best er og helst skyldi þá þurfum við að vanda okkur og þess vegna er mikilvægt að endurskoða og endurbæta skipulag þróunarsamvinnumála. Nú liggur fyrir þinginu frumvarp sem einmitt gengur út á það að breyta því fyrirkomulagi sem verið hefur. Lögin eru orðin allgömul og ekki nokkur vafi á því að þau henta ekki í því þjóðfélagi sem við lifum í í dag. En þótt ég hafi þegar ég var í utanríkisráðuneytinu viljað ganga lengra í sambandi við breytingar á þessu fyrirkomulagi þá tel ég engu að síður að það sem kemur fram í frumvarpinu sé til bóta og þess vegna ber að fagna því. En það fyrirkomulag sem verið hefur, þ.e. að Þróunarsamvinnustofnun sé ekki í meira samhengi við sjálft utanríkisráðuneytið og stefnu viðkomandi ráðherra á hverjum tíma, er ekki rétt aðferð til þess að beita og þess vegna er mjög mikilvægt að gera þar breytingar á. Ég nefndi varnarmálin aðeins áðan og það að herinn er farinn sem ég hélt, bara svo ég segi það nú aftur eftir að hv. formaður vinstri grænna er kominn í salinn, en ég hélt að það mundi jafnvel geta orðið til þess að það yrði meiri samstaða um varnarmál og utanríkismál. Ég held að það hafi einmitt verið hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem nefndi að það væri ágreiningur um hvar Ísland ætti að skipa sér í sveit. Ég veit ekki hvar í ósköpunum Ísland á að skipa sér í sveit ef ekki með hinum vestrænu lýðræðisþjóðum sem eiga aðild að NATO og fleiri og fleiri þjóðir óska eftir aðild að því varnarbandalagi. Það er ekki að ástæðulausu. Það verður því ákaflega forvitnilegt að heyra ef hv. þingmaður ætlar að tala hérna á eftir hvar hann telur að við eigum að skipa okkur í sveit ef ekki með þessum þjóðum. Í sjálfu sér má hafa mörg orð um aðdragandann að því að herinn fór. Það bar vissulega nokkuð brátt að og má alveg segja að Bandaríkjamenn hafi komið frekar leiðinlega fram við okkur í því sambandi. En eftir á að hyggja, og ég er alveg tilbúin að viðurkenna það að með breyttri heimsmynd þá var það nú dálítið á skjön við hana að bandarískur her væri hér í okkar ágæta landi. Ég syrgi það því ekki neitt að þannig fór. En auðvitað gildir tvíhliða varnarsamningurinn við Bandaríkjamenn áfram þó svo að við að öðru leyti höfum tekið varnarmálin að okkur sjálf. Það kostar að sjálfsögðu peninga og í öll þau ár sem bandaríski herinn var hér þá má segja að við höfum náttúrlega „sloppið ákaflega létt“ við að kosta einhverju til í sambandi við varnir landsins. Það er því ekki nema sjálfsagður hlutur að við Íslendingar tökum á okkur einhvern kostnað við það að verja landið og það er nú fyrsta, annað og þriðja hlutverk stjórnvalda á hverjum tíma að sjá þegnunum fyrir öryggi. Það er náttúrlega verið að reyna að gera og ég trúi því að við séum fullfær til þess að koma málum þannig fyrir að við þurfum ekki að hafa neinar verulegar áhyggjur af því að minnsta kosti. Nú væri hægt að segja nokkur orð um viðskiptaþáttinn en tíma mínum er nú bráðum að ljúka. En auðvitað eru viðskiptin gríðarlega mikilvæg og stjórnvöld geta oft opnað ákveðnar dyr í tengslum við það sem þau hafa ekki verið löt við að gera og það hefur oft hjálpað bæði fyrirtækjum og einstaklingum í sambandi við samskipti við aðrar þjóðir. Háskóli Sameinuðu þjóðanna er eitt mikilvægt mál sem ástæða er til að nefna hér. Við þekkjum náttúrlega best Jarðhitaskólann sem hefur staðið sig vel og er gríðarlega þekktur og mikil ánægja með hann. Sjávarútvegsskólinn er yngri en er líka mikilvægur. En nú er komin þriðja stoðin sem ég lýsi sérstakri ánægju með og sú vinna hófst í minni tíð í ráðuneytinu. Það var komið inn á það í skýrslu hæstv. ráðherra að það sé unnið áfram að því máli og það er mjög ánægjulegt því þar er mikil þekking til staðar í samfélagi okkar sem getur nýst þeim þjóðum sem eru illa staddar hvað varðar uppblástur. Ég lýsi ánægju með að norðurslóðamálin eru áfram í brennidepli og jafnvel talað um ráðstefnu í því sambandi hér á landi. Á allra síðustu fimm sekúndunum sem ég á eftir ætla ég að segja að ég er nokkuð bjartsýn og ég vona að það gangi vel með kosningu til öryggisráðsins og tel að það sé staðið ágætlega að því máli.

Herra forseti. Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni um það og hef oft sagt það hér áður að með brottför Bandaríkjahers var að sjálfsögðu rutt úr vegi mikilvægri hindrun sátta, eitt stærsta ágreiningsefni utanríkis- og öryggismála í meira en hálfa öld var allt í einu horfið og það var vel. En því miður hefur það tækifæri síðan ekki verið notað til þess að a.m.k. láta á það reyna hvort leggja mætti grunn að meiri sátt um áherslur í utanríkis- og alþjóðamálum á grundvelli þessa tækifæris. Því var heitið strax haustið 2006 að efnt yrði til þverpólitísks samráðs um framhaldið. Það var svikið. Því var heitið aftur í stjórnarsáttmála í maí síðastliðið vor, það á að heita svo að það væri efnt í gær með bréfi þar sem er boðað að formenn stjórnmálaflokka muni hittast tvisvar á ári og ræða þessi mál. Það er nú orðið ansi útþynnt. Þannig að því miður var þetta tækifæri ekki notað, ekki pólitískt, ekki lagður grunnur að því með vinnu eins og hefði auðvitað verið ákaflega æskilegt að gert hefði verið. Í öðru lagi er það svo auðvitað því miður að hernaðarhyggjan og hernaðarhugsunin og uppáskriftin á henni hefur ekkert horfið með brottför bandaríska hersins. Hún hefur færst að hluta til yfir í enn þá meiri áherslur á að troða okkur inn í öll verkefni NATO og auka eða taka upp öllu heldur og stórauka síðan útgjöld til hernaðarmála hér heima. Þar gengur hernaðarhyggjan og hernaðarhugsunin ljósum logum. Þegar ég segi að þetta snúist um áherslur og hvar við eigum að skipa okkur í sveit þá á ég ekki við í landfræðilegum skilningi, að við ætlum ekki áfram að vera norræn þjóð og Evrópuþjóð. Það er spurningin um það hvort við fylgjum haukunum að málum eða leggjum aðrar áherslur. Það eru ekki allar vestrænar lýðræðisþjóðir í NATO. Svíþjóð er lýðræðisþjóð, Finnar, Írar, Austurríki og margar fleiri síðast þegar ég vissi. Þær velja aðra leið en að vera í hernaðarbandalaginu NATO. Það eru fleiri möguleikar í stöðunni en þessir og mér finnst það einkennast af einhvers konar nauðhyggju og svolítið afturhverfri hugsun að það sé bara óhugsandi og þurfi ekki að ræða það einu sinni 

Hæstv. forseti. Ég er kannski komin í hlutverk sem ég á ekki að vera í, að verja stefnu ríkisstjórnar.  Þau orð sem hv. þingmaður notar, eins og hernaðarhyggja og hernaðarmál eru einhvern veginn ekki akkúrat orðin sem ég vil nota um okkar varnarmál og aðkomu okkar að friðargæslu og þar fram eftir götunum. En ég get alveg tekið undir það með honum að Bandaríkjamenn eru mjög fyrirferðarmiklir á þessu sviði og að engin ástæða sé til að fylgja þeim blint í öllum málum. Ég held að það hafi ekki verið gert almennt. Þó er alveg sjálfsagt að taka undir það og viðurkenna að meðan þeir voru hér með her í landinu þá hefur það haft einhver áhrif á afstöðu stjórnvalda í ýmsum málum. Það er kannski nærtækast að nefna Írak í því sambandi.

Herra forseti. Þegar múrinn féll og breytingarnar miklu urðu um miðaustanverða Evrópu með upplausn Varsjárbandalagsins og falli Sovétríkjanna urðu sögulegir atburðir og allt í einu komst hreyfing á hluti sem höfðu meira og minna verið frosnir fastir í hálfa öld á fimbulkuldaskeiði kalda stríðsins. Þá mistókst að mínu mati að grípa sögulegt tækifæri til að breyta um áherslur og draga meðal annars úr áherslu á vígvæðingu og draga úr hættunni á vígbúnaðarkapphlaupi en á nýjum forsendum. Sumpart má segja að svipað tækifæri hafi komið upp í hendur okkar Íslendinga sjálfra í þrengri skilningi þegar herinn fór. Þá sköpuðust aðstæður til að endurmeta áherslur okkar í þessum efnum. Ég á ekki von á því að það fyrsta sem mönnum hafi þá dottið í hug var að eftir tvö ár yrðu komnir 1,5 milljarðar kr. inn á íslensku fjárlögin í hernaðarútgjöld. Mér finnst undarlegt að ekki skuli hafa verið meiri umræða um hvort þess sé þörf. Ég tek undir ræðu sem flutt var áðan af hv. þm. Paul Nikolov. Er það virkilega þetta sem brýnast er að setja peningana í ef við teljum okkur hafa þá til ráðstöfunar? Hernaðarhyggjan er meðal annars pólitískur stuðningur við þau gríðarlegu útgjöld sem vígbúnaðarbrjálæðinu og sóuninni þar fylgir. Veit hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir hvað Íraksstríðið er talið hafa kostað Bandaríkjamenn? 3.000 milljarða bandaríkjadala segir hagfræðingur með Nóbelsverðlaun í hagfræði í farteskinu, 3.000 milljarða bandaríkjadala. Al Gore sagði að fyrir bara einnar viku útgjöld mætti gera stóra hluti af þeim sem hann er að berjast fyrir á sviði umhverfismála, fyrir einnar viku útgjöld Íraksstríðsins. Það er þetta líka sem menn skrifa upp á með þjónkuninni við þessa hugmyndafræði, stuðninginn við hernaðarhyggjuna og hann hefur því miður ekki horfið þó að herinn sé farinn.

Hæstv. forseti. Stuðning við hernaðarhyggjuna nefnir hv. þingmaður. Hann nefndi Írak. Það er náttúrlega hægt að hafa mörg orð um þau ósköp sem hafa þar gengið yfir. Ég vil bara ítreka það að við Íslendingar tökum ekki þátt í því. Það hefur aldrei verið um það að ræða að Ísland hafi tekið þátt í stríðinu í Írak þó svo að stjórnmálamenn hér á landi og forustumenn þjóðarinnar hafi ákveðið að styðja Bandaríkjamenn og Breta á þann þátt sem allir þekkja. Við verðum að gera einhvern greinarmun þarna á milli. En ég ætla ekki að fara frekar út í það. Ég vil ítreka það, hæstv. forseti, að mér finnst tónninn vera þannig í hv. þingmanni að það sé aldrei að vita nema það geti gerst innan tíðar að það verði meiri samhljómur í málflutningi manna. Ég er ákveðinn NATO-sinni og ekki síður eftir að hafa fengið tækifæri ...  
            

Herra forseti. Ísland hefur sérstöðu sem herlaust land í þessum heimi og ég harma í raun hversu lítið er gert úr þeirri sérstöðu í skýrslunni. Mér virðist við lestur hennar að í raun flækist sú staðreynd frekar fyrir annars góðum markmiðum, jafnvel verkum og yfirlýsingum, og það er því miður ansi grunnt niður á gamla tóninn um hversu brýnt sé að hafa hér her eða samvinnu um hernað og við séum í NATO. NATO svífur undir og yfir og allt um kring í þessu plaggi eins og ég mun koma að aðeins á eftir. Það reif sig upp gamall blaðamaður í mér þegar ég fletti þessari skýrslu. Ég var einu sinni þingfréttaritari og sat yfir skýrslum sem þessum og reyndi að pikka eitthvað út og mig langar til að nefna hér tvo fréttapunkta sem vöktu sérstaka athygli mína. Hvorugur þeirra er gleðiefni. Það er mjög miður, eins og kemur fram í skýrslunni, að á árinu 2009 munum við Íslendingar aðeins verða hálfdrættingar á við markmið Sameinuðu þjóðanna um þróunaraðstoð því þá mun samkvæmt áætlunum 0,35% af vergum þjóðartekjum okkar varið til þróunaraðstoðar, þróunaraðstoðar og þó ekki þróunaraðstoðar vegna þess að inni í þeirri tölu og þeirri tölu sem nú er skráð sem þróunaraðstoð eru framlög til svokallaðrar friðargæslu og meðan friðargæslan er ekki klárlega borgaraleg starfsemi heldur starfsemi sem lýtur stjórn fjölþjóðahers og er undir vopnum þá mun ég alla vega líta svo á að þetta fari ekki saman. Markmið laganna um friðargæsluna voru skýr og margt þar gott að finna að mínu viti. En það verður að skilja þarna á milli meðan svona er. Ég tek undir það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði áðan, að það eru næg verkefni utan hernaðarátaka til að sinna friðaruppbyggingu og þróunaraðstoð. Ég tel, og við teljum vinstri græn, að það eigi að kalla þetta lið heim frá Afganistan og sinna öðrum verkefnum. Hin fréttin sem mig langar til að gera að umtalsefni, herra forseti, varðar fangaflugið og er að finna á bls. 28 og 29 í þessari skýrslu. Það veldur mér miklum vonbrigðum að niðurstaðan er sú að eftirlitið með loftförum sem lenda á Íslandi er dæmt fullnægjandi af hálfu allra sem hafa slíkt lögbundið hlutverk með höndum en staðfest er við athugun að loftför sem kunna að tengjast meintu fangaflugi leyniþjónustu Bandaríkjanna hafa haft viðkomu á Íslandi, hafa farið um íslenska lofthelgi á tímabilinu 2001–2007 sem kannað var. Til að gera þetta fullnægjandi eftirlit enn betra stendur til, ekki á morgun heldur hinn, að biðja flugstjóra að upplýsa í flugáætlun ef um borð sé einstaklingur sem sé frelsissviptur með einhverjum hætti. Og hvað svo? Ef það skyldi koma svar: „Já, við erum með fanga á leið til Guantanamo“, hvernig á að bregðast við því? Það veldur mér miklum vonbrigðum að ekki er gert ráð fyrir auknu eftirliti, að það verði bannað að misnota flugvelli á Íslandi til mannréttindabrota af þessu tagi heldur skal óskað bara pent eftir tilkynningu um hvort fangar séu í flugvélum sem fyrirhugað er að lendi hér. Þátttaka okkar Íslendinga í alþjóðasamstarfi er margþætt og hún byggist á aðild okkar að alþjóðasamningum í samstarfi við önnur ríki á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, á vettvangi Norðurlandaráðs og á vettvangi Evrópuráðsins svo nokkuð sé nefnt. Hún byggist líka á þróunaraðstoð og samvinnu um að koma þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna í framkvæmd um að útrýma fátækt og hungri í heiminum, félagslegu ranglæti, misskiptingu auðs, kynþáttamismunun og mannréttindabrotum hvers konar. Allt krefst þetta, herra forseti, mikilla fundahalda svo sem lesa má af skýrslu utanríkisráðherra. Ég átti þess til að mynda kost ásamt fjórum öðrum þingkonum og stórri og fjölmennri sendinefnd á vegum félagasamtaka að sitja 52. fund kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna í New York í febrúar síðastliðnum. Ég vil segja það hér að ég fagnaði þar framlagi hæstv. ráðherra og reyndar annarra þeirra fulltrúa Íslands sem þar tóku þátt í umræðum og fyrirlestrum um aðskiljanleg efni sem eðli málsins samkvæmt snertu einkum stöðu og vernd kvenna og barna, aukna þátttöku kvenna í friðarviðræðum og uppbyggingu eftir stríðsátök í samræmi við ályktun 1325. Á þessum fundi var fjallað um kynjuð fjárlög eða „gender budgeting“ sem við eigum því miður langt með hér á landi að koma til framkvæmda og þar var einnig hleypt af stokkunum átaki til að binda enda á ofbeldi gegn konum. Miklar vonir eru bundnar við að það muni skila árangri. Á undanförnum dögum hefur orðið umræða hér á landi, ekki síst á vinnustöðum en einnig í þinginu, um ferðir íslenskra ráðamanna, eins og hæstv. forsætisráðherra orðar það, á fjölþjóðafundi, meðal annars á NATO-fundinn í Búkarest sem hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra sátu. Ég tel mjög mikilvægt að ráðamenn taki þátt í alþjóðasamstarfi með fundasetum og ferðalögum sem þau krefjast. En ég hafna því að gagnrýni á ferðamáta ráðherranna sem sóttu NATO-fundinn á dögunum á einkaþotu sem frægt er orðið sé lágkúra því ef menn meina eitthvað með stóru orðunum um að draga úr loftslagsbreytingum með því að minnka kolefnislosun þá er einkaþota ekki rétta leiðin, herra forseti, reyndar ekki heldur og allra síst þegar þessir sömu ráðamenn hvetja almenning til að herða sultarólina og draga úr útgjöldum og neyslu. Menn eiga í þessum efnum, herra forseti, að sýna gott fordæmi og deila kjörum með þjóð sinni. Tvískinnungurinn í loftslagsmálunum er víðar. Það er því miður ekki nóg að tala fjálglega á fundum í útlöndum og taka þar undir metnaðarfull markmið í loftslagsmálum og það er ekki nóg að ríkisstjórn og Alþingi setji sér markmið í þeim efnum. Þeim verður að fylgja áætlun með tilteknum mælikvörðum. En því miður liggur engin slík áætlun fyrir hér á landi. Norðurslóðir fá verðugan sess í skýrslunni en þar kemur þessi hernaðarlega slagsíða því miður einnig fram. Í kaflanum um endurnýjanlegar orkulindir er lögð áherslu á að finna þurfi nýja orkugjafa og orkutækni sem geti leyst jarðefnaeldsneyti af hólmi. En þar sem fjallað er um áhrif loftslagsbreytinganna á norðurslóðum er einnig talað um tækifæri í tengslum við aukna sókn í auðlindir norðursins, í olíu og gas sem þar kann að finnast. Ég tek undir að það er mjög mikilvægt að efla samstarf norðurskautsþjóðanna átta eins og áréttað er í skýrslunni og ég tek undir það einnig að það er mikilvægt að hernaðarleg umsvif á norðurslóðum skipi ekki norðurskautsríkjum í gamlar eða nýjar fylkingar og að barátta um auðlindir á þeim slóðum norðan við landið megi ekki leiða til nýrra átaka eða til hernaðarumsvifa. Herra forseti. Það er því einstaklega illa til fundið að fyrirhugað er að halda hér á landi sérstaka ráðstefnu um horfur í öryggismálum á norðurslóðum á næsta ári, ekki á vegum norðurskautsráðsins, ekki á vegum loftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna, ekki á vegum Norðurlandaráðs, ekki á vegum Evrópuráðsins. Nei. Þessi ráðstefna, herra forseti, á að vera á vegum NATO og það segir hér, með leyfi forseta: „Íslensk stjórnvöld hafa tekið boði Atlantshafsbandalagsins um að halda hér á landi í byrjun næsta árs sérstaka ráðstefnu um horfur í öryggismálum á norðurslóðum.“ Þetta mun verða á sama tíma og 60 ár slétt verða liðin frá inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið. Ég lýsi andstöðu við þessa fyrirætlan, herra forseti. Samstarf um öryggi á norðurslóðum á ekki að vera hernaðarlegs eðlis. Ég skora á ráðherrann að efna til ráðstefnu um málefni norðursins á forsendum friðar en ekki á forsendum hernaðar.

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þm. Álfheiðar Ingadóttir um ráðstefnu þá sem til stendur að halda um öryggismál á norðurslóðum á næsta ári, vildi ég gera athugasemd við þá fordæmingu sem kom fram í máli hennar á því að þessi ráðstefna verði haldin hér í samvinnu við Atlantshafsbandalagið. Það er einfaldlega svo, þótt sumir eigi erfitt með að horfast í augu við það, að Atlantshafsbandalagið er lýðræðisleg alþjóðastofnun, byggð upp af lýðræðisríkjum sem taka þar þátt af fúsum og frjálsum vilja. Þessi lýðræðisríki hafa ekki hernaðarmarkmið með því starfi heldur varnir eigin svæðis og öryggi í Evrópu. Þau hafa sammælst um varnarsamstarf til að draga úr viðsjám í álfunni og það hefur tekist afar vel síðustu 50 ár. Aðildarríkin hafa ekki lengur fullt forræði sjálf á sínum eigin vörnum heldur hafa ákveðið að samþætta varnirnar hvert með öðru til þess líka að skapa ekki ógn hvert gagnvart öðru. Mér er það algerlega hulin ráðgáta af hverju það er slæmt að Atlantshafsbandalagið, sem hv. þingmaður virðist halda að sé með hala, klaufir og horn, fjalli um öryggi og hættur á norðurslóðum. Hlýtur það ekki að vera hagur okkar allra að Atlantshafsbandalagið horfi til þeirra aðstæðna sem hér eru og meti þær þannig að við getum rætt það líka á vettvangi Atlantshafsbandalagsins hvaða hættur það eru sem kunna mögulega að steðja að okkur? Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti áðan á hættur t.d. af umferð olíuskipa. Það er ýmislegt annað sem kann að valda okkur hættu. Hvað er að því að ræða það á vettvangi Atlantshafsbandalagsins?

Herra forseti. Ég deili ekki þeirri skoðun með hv. þm. Árna Páli Árnasyni að NATO sé eitthvert friðarbandalag. Það er einfaldlega þannig. Ég tel mikla mótsögn í því sem fram kemur í skýrslunni, annars vegar um hversu mikilvægt það er að efla samstarf hinna átta ríkja norðurskautssvæðisins eins og rakið er á bls. 47 í skýrslunni og hins vegar um það sem bent er á á bls. 40 hversu mikilvægt það er að sókn í auðlindir norðurslóða og aukin umferð um svæðið valdi ekki spennu í samskiptum norðurskautsríkja heldur verði náið samráð á milli þeirra allra um öryggi svæðisins. 

Virðulegi forseti. Hérna er ýmislegt úr lagi fært. Það er ekki fyrst og fremst verkefni NATO, svo því sé svarað strax, að munda byssur. Verkefni Atlantshafsbandalagsins er að vera sameiginlegur vettvangur ríkja til að ræða öryggismál sín og finna lausnir við þeim hættum sem steðja að öryggi ríkjanna. Þetta eru upplýst lýðræðisríki og mér finnst ansi sérkennilegt að halda fram þeim málflutningi að Atlantshafsbandalagið sé óalandi og óferjandi í alþjóðasamstarfi en allar aðrar alþjóðastofnanir þar sem sömu ríki eiga aðild að séu einhvern veginn allt öðruvísi. Hvað er það sem gerir Danmörku og Noreg svona hræðileg þegar þau setjast við borðið hjá Atlantshafsbandalaginu en gerir þau svo góð til samstarfs þegar þau eru á norrænum vettvangi, í Evrópuráðinu eða alls staðar annars staðar? Þetta eru sömu ríkin þegar öllu er á botninn hvolft. Mér finnst mikilvægt fyrir okkur sem þjóð að við nýtum fjölþjóðlegt samstarf til að fá samstarfsríki okkar til að líta á þær hættur sem að okkur steðja og sem kunna að vera annars eðlis en steðja að öðrum ríkjum. Atlantshafsbandalagið á að sjálfsögðu í viðbúnaði sínum að taka mið af hættunum sem steðja að öllum aðildarríkjunum, ekki bara sumum. Vonandi getum við síðan rætt hvaða atriði það eru hér sem kalla á viðbrögð við hættum. Vonandi kemur einhvern tíma sá dagur að engar hættur eða ógnir steðji að Íslandi en eins og staðan er í dag finnst mér einboðið að við höldum hér ráðstefnu og ræðum um það með bandalagsþjóðum okkar hvaða hættur það eru. Þannig getum við þá jafnframt reynt að stuðla að upplýstari umræðu um það á alþjóðavettvangi.

Herra forseti. Svo sannarlega mundar NATO byssurnar og einmitt þessa dagana stendur til að stilla þeim upp í Póllandi fyrir tilstilli Íslands eins og hér hefur verið upplýst í umræðunni. Það er mjög mikill munur á því hvort fulltrúar þjóða hittast á forsendum friðar og samvinnu eins og gert er í norðurskautsráðinu þar sem eiga aðild ekki bara NATO-þjóðirnar sem hér voru taldar upp, Ísland og Noregur, heldur einnig Rússar, Finnar, Svíar og samtök frumbyggja, íbúa á þessum slóðum. Þetta fólk á enga aðild að einhverri ráðstefnu NATO um öryggi á þessu svæði. Ég fullyrði að það eru önnur verkefni nærtækari en hernaðarlegt öryggi á norðursvæðinu. Ég tel það líka einstaklega illa til fundið að halda slíkan fund hér á því sem næst 60 ára afmæli inngöngu Íslands í NATO sem var 30. mars 1949, því að það er ljóst af skýrslunni að það stendur til að halda þennan fund í upphafi árs 2009. Ég tel það einstaklega illa til fundið og þess vegna leyfi ég mér að skora á hæstv. ráðherra að efna frekar til ráðstefnu á forsendum friðar um málefni norðurskautsins og mér finnst, í tilefni dagsins og þess merka fyrirlesara sem hélt erindi yfir okkur fyrr í dag í Háskólabíói, að það sé nærtækara en, herra forseti, að munda byssurnar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þá góðu og yfirgripsmiklu skýrslu sem hér var kynnt og sömuleiðis var gott að hlusta á umræðuna sem hér hefur farið fram þótt hún hafi vissulega verið misgjöful svo sagt sé frá mínu brjósti. Hvað um það, mig langar í upphafi í inngangskafla að leyfa mér að færa mig svolítið til bæði í tíma og rúmi. Líkt og margir aðrir þingmenn sótti ég afar merkilegan fund í morgun í Háskólabíói þar sem Al Gore, fyrrum varaforseti Bandaríkjanna, flutti erindi um loftslagsmál og hlýnun jarðar. Ég ætla ekki að gera það að umtalsefni hér en í framsögunni notaði hann sér PowerPoint-kynningu eða myndir og sýndi m.a. myndir af hnettinum. Mig langar aðeins að minnast á þessar myndir vegna þess að þær vekja mann svolítið til umhugsunar í þessari umræðu um utanríkismál. Í fjarlægð gefur að líta veröldina, hún er bara ein, og margar slíkar myndir eru, þær sem við þekkjum, eins og teknar frá tunglinu. Síðan fáum við líka mynd, sem ég minnist sérstaklega í morgun, þar sem jörðin var eins og rykkorn á stórum skjá, rykkorn í órafjarlægð. Þetta minnir okkur á það að heimurinn er einn. Annað sem ég vildi líka gera er að færa mig til í tíma, í óravíddir, og rifja upp að það eru á að giska 170 þúsund ár síðan forfeður okkar litu dagsins ljós í Afríku, lítill hópur formæðra og forfeðra okkar sem síðan dreifðist um veröldina eins og þekkt er. Fyrir um 2.000 árum voru jarðarbúar 250 milljónir. Fyrir rúmlega 1.100 árum byggðist Ísland. Þetta þekkjum við öll. Fyrir 100 árum var Ísland nýlenda og meðal fátækustu þjóða í Evrópu og allt fram á sjöunda áratug síðustu aldar vorum við skilgreind sem þróunarríki. En eins og kemur fram í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra eru heimamálin í dag heimsmál og heimsmálin heimamál, því að utanríkis- og innanríkismál verða æ samofnari. Við erum ekki lengur einangruð eyþjóð heldur getum við látið að okkur kveða á alþjóðavettvangi og þetta er mikilvægt. Það er mikilvægt að við, allar þjóðir heims, getum látið að okkur kveða vegna þess að við þurfum sameiginlega að fást við þau verkefni, þau vandamál og þau tækifæri sem blasa við okkur öllum, heimsbúum, og við stöndum frammi fyrir. Ég vil sjá okkur taka frumkvæði á alþjóðavettvangi. Við eigum þar fullt erindi í krafti reynslu okkar, viðhorfa, þekkingar og sérstæðrar sögu, já, afar sérstæðrar sögu sem við getum miðlað af um leið og við höfum samskipti og viðskipti við aðrar þjóðir. Og um leið og við veitum fjármuni og þekkingu í þróunaraðstoð höfum við líka svo margt að læra af öðrum og við þurfum enn þá frekar að þróa okkar lýðræði og okkar þjóðfélagsuppbyggingu. Það er alveg ljóst. Því fagna ég sérstaklega þeim sóknarhug og þeirri festu sem býr í þessari skýrslu og framsögu hæstv. utanríkisráðherra. Ég fagna því að boðað sé frumkvæði í alþjóðamálum, ég fagna því að við boðum virka utanríkisstefnu. Það er svo margt í skýrslu hæstv. ráðherra sem ber vitni um sóknarhug og vilja okkar til að taka þátt í alþjóðasamfélaginu. Ég ætla að nefna fjóra þætti en í skýrslunni allri eru nefndir afar margir þættir. Þessir fjórir þættir eru framboðið til öryggisráðsins, ný varnarmálalög, enduruppbygging þróunarsamvinnunnar og svo mikilvægi þess að tala einum rómi og kynna Ísland fyrir umheiminum. Í fyrsta lagi er framboðið til öryggisráðsins. Það framboð á sér eins og þingheimur veit 10 ára sögu og ég hef, satt best að segja, bæði haft á því þá skoðun að þetta væri hið mesta óþarfaverk en á allra síðustu árum þá skoðun að þetta sé afar mikilvægt vegna þess að vegferðin í lífinu er mikilvæg, vegferð þeirra 10 ára sem við höfum verið að kynna þjóðum heims framboð okkar og þá um leið auðvitað land okkar og þjóð. Það er til einhvers farið og þó að við fengjum ekki þetta sæti, sem ég vona auðvitað að við fáum, er vegferðin samt þess virði og margfalt það. Við erum reynslunni ríkari og við segjum við alþjóðasamfélagið að við höfum bæði metnað og vilja til að axla okkar ábyrgð og leggja af mörkum. Ég hlakka til að sjá niðurstöðu þessa framboðs, þ.e. þegar kosið verður. Ég veit af eigin reynslu, ég hef kynnst t.d. framboðsmálum Tyrklands og mér virðist alla vega að þeir verji afar miklum fjármunum í þessi mál og ég er bæði stolt og þakklát að sú skuli ekki vera reynslan hjá okkur heldur höfum við farið fram og kynnt okkar málstað. Í öðru lagi vildi ég nefna varnarmálalögin. Varnarmálalögin hafa verið rædd mikið í utanríkismálanefnd, en þar á ég sæti ásamt fleiri þingmönnum, og mig langar að nota tækifærið til að rifja það aðeins upp af því að ég var fjarverandi við afgreiðslu utanríkismálanefndar á frumvarpinu. Í frumvarpinu er lagt til að Varnarmálastofnun sjái um verkefni Íslendinga á sviði varnarmála og sinni auk þess verkefnum sem tengjast loftrýmiseftirliti og loftrýmisgæslu Atlantshafsbandalagsins og rekstri loftvarnaeftirlitsins. Margir þættir í þessu frumvarpi sem við ræddum í utanríkismálanefnd eru í þingskjali 814 sem lagt hefur verið fram. Ég trúi að formaður utanríkismálanefndar muni kynna það, það er meirihlutaálit utanríkismálanefndar þar sem fram koma nokkrar breytingartillögur og ég vil nú í þessum ræðustól lýsa mig fylgjandi þeim breytingartillögum þar sem ég var fjarverandi og skrifaði þar af leiðandi ekki undir álitið. Í þriðja lagi vildi ég tala um endurskipulag þróunarsamvinnunnar. Þar erum við að skerpa áherslur í takti við fjóra hornsteina sem hafa verið lagðir í sambandi við þróunarsamvinnuna eða leiðarljós, þ.e. mannauður, mannréttindi og lýðræði, friður og öryggi og sjálfbær þróun. Það er svo margt hægt að segja um þróunarsamvinnuna, hún skiptir okkur afar miklu máli og ég er þakklát fyrir að við skulum vera að auka framlögin til þeirra mála. Þau skipta afar miklu máli. Ég held að við Íslendingar getum skipt afar miklu máli, með áherslu á frið og öryggi, með áherslu á konur og jafnrétti og enn fremur það sem kemur fram í skýrslunni getum gert góða hluti í þróunarsamvinnunni. Mig langar þó að benda á að í þeim málaflokki þurfum við að skerpa aðeins fókusinn. Við verðum að vita hvað það er sem við ætlum að leggja áherslu á. Við förum svolítið út um víðan völl. Sem talsmaður menntamála mundi ég gjarnan vilja sjá okkur setja alla þróunarpeningana í menntamál. Það er nú svo einfalt. Ég segi nefnilega að menntastefna þjóðar sé um leið atvinnu- og efnahagsstefna og samfélagsstefna hennar. Menntamálin eru því grundvallarmál. En það er eitthvað sem ég ætla ekki að ræða frekar, enda tíminn af skornum skammti. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að ræða mikilvægi þess að við tölum einum rómi og kynnum landið okkar. Dr. Svafa Grönfeldt, sem nú er rektor Háskólans í Reykjavík, leiddi hóp manna sem hefur verið að kanna viðhorf Íslendinga, kvenna og karla, til okkar sjálfra og reyna að framkalla það hver við erum vegna þess að í augum umheimsins og þjóða heims er það óljóst. Þar koma fram þrjú orð, þrjú hugtök: Frelsi, friður, kraftur. Og mig langar að benda á að þessi hugtök kallast mjög á við hornsteina utanríkismálastefnu okkar Íslendinga sem eru mannréttindi og frelsi, aukin þróunarsamvinna og friðsamleg lausn deilumála sem er friður. Krafturinn á að nýtast okkur til að gera heiminn betri.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá ræðu sem hér var flutt af hv. þm. Guðfinnu Bjarnadóttur. Ég get tekið undir flest það sem þar var sagt og margt var þar mjög grípandi og skemmtilega fram sett. En ég sakna þess í þessari umræðu, og hef raunar kallað eftir því í dag, að fram komi sjónarmið varðandi málefni Tíbets sem lítið hefur verið fjallað um í skýrslu utanríkisráðherra. Ég er ekki alls kostar sammála því mati sem fram kom í svari utanríkisráðherra áðan, að þetta mál sé ekki til umræðu vegna þess að andlegur og stjórnmálalegur leiðtogi Tíbeta hafi ekki gert skilyrðislausa kröfu um sjálfstæði. Það er verið að tala um réttindi þessarar þjóðar, burt séð frá því hvort sú umræða eigi að enda í fullum aðskilnaði frá Kínverjum eða ekki. Ég kalla eftir því hjá hv. þm. Guðfinnu Bjarnadóttur hvort hún sé sammála því mati sem kemur fram í málflutningi utanríkisráðherra, bæði nú og eins hér fyrr, þegar hæstv. utanríkisráðherra lýsti því yfir að þeir atburðir sem nú eiga sér stað í Tíbet - og raunar eru málefni Tíbets í töluverðri gerjun, ekki bara þar heldur um allan heim eins og við sjáum af þeim mótmælum sem nú eiga sér stað á ferð Ólympíukyndilsins - geti breytt afstöðu okkar til þeirrar ófrávíkjanlegu kröfu Kínverja að þeir hafi öll yfirráð yfir Tíbet. Ég held að það sé brýnt að við fylgjum þeim meginkjörorðum sem hv. þm. minntist á hér í lok ræðu sinnar, um mannréttindi og frelsi. Í anda þess þurfum við að styðja þjóð í vanda, þjóð eins og Tíbeta sem hafa lengi barist fyrir frelsi við vægast sagt grimma 

Hæstv. forseti. Spurningin um Tíbet, ég get ekki svarað henni á fullnægjandi hátt. Þegar við notum hugtök eins og frelsi og mannréttindi ber að minnast þess að þau hugtök eru með breytilegum skilgreiningum. Ef maður lítur yfir tímabil og ef maður lítur yfir heiminn allan þá held ég að skilgreiningin á mannréttindum og frelsi sé ekki einsleit. Þegar við tölum um mannréttindi og frelsi á svæðum þar sem við þekkjum ekki til - ég þekki ekki nógu vel til sögu Tíbets eða Kína og þeirra samskipta, til að vita nákvæmlega hver málstaður Dalai Lama og Tíbetbúa gagnvart Kínverjum er. Ég þekki það ekki nógu vel til þess að svara hv. þingmanni og fyrirspyrjanda. En ég minni á að við þurfum að hafa í huga að frelsi og mannréttindi eru hugtök sem þróast. Við erum fylgjandi þessum hugtökum eins og við skilgreinum þau í vestrænum heimi í dag og ég er viss um að Kínverjar eiga margt eftir ólært ef þeir vilja fylgja í fótspor okkar. Bæði í Rússlandi og Kína virðist mér að hugtökin mannréttindi og frelsi séu skilgreind á annan hátt en ég alla vega skil þau á minn íslenska hátt.

Herra forseti. Ég get ekki lýst yfir sömu ánægju með ræðu hv. þm. Guðfinnu Bjarnadóttur nú eins og ég gerði eftir aðalræðu hennar. Þótt skilningur okkar á mannréttindum sé vissulega með ýmsu móti þá getum við kannski frekar sameinast um skilning okkar á kúgun. Það hefur ekki farið á milli mála, og ekki verið neitt launungarmál þeirra sem kynnt hafa sér Asíulöndin, hvort sem þeir horfa á þau út frá menningu þess svæðis eða út frá sjónarhorni Vesturlandabúa, að meðferð Kínverja á Tíbetum hefur verið forkastanleg. Ég rakti þetta mál lítillega fyrr í dag. Vissulega má halda því til að haga að ástandið þar hefur batnað á síðustu árum en engu að síður er brýnt að við styðjum þær kröfur sem uppi eru. Það var spurningin sem ég lagði fram, hvort hv. þingmaður teldi að við gætum þurft að endurmeta afstöðu okkar vegna þeirra atburða sem nú eiga sér stað í Tíbet eða hvort hún telji fullnægjandi að afgreiða hlutina með jafnafgerandi og ódýrum hætti, liggur mér við að segja, og utanríkisráðherra gerði þegar hún fullyrti að þeir atburðir sem nú eiga sér stað muni engin áhrif hafa á afstöðu okkar til kröfu Kínverja um algjör yfirráð yfir Tíbet. Það er mjög mikilvægt að við stöndum vörð um mannréttindi þjóða sem ekki eiga sér málsvara, sem hafa í rauninni ekki möguleika á að bera hönd yfir höfuð sér vegna kúgunar í heimalandi sínu og vegna þess að um hersetið land er að ræða. Sömu meginreglur gilda um Tíbeta og margar aðrar undirokaðar þjóðir eins og Palestínumenn, Vestur-Saharamenn og fleiri.

Hæstv. forseti. Ég ætla svo sem ekki að bæta miklu við það sem ég sagði áðan. En ég er viss um að svar mitt hefur orkað tvímælis og alla vega valdið misskilningi, ég tel að skilgreining mín á mannréttindum og lýðræði geti verið annars eðlis en sú skilgreining sem hér er um að ræða, þ.e. meðal þessara þjóða. Ég veit ekki hverju Dalai Lama og leiðtogar Tíbeta vilja nákvæmlega ná fram í samskiptum sínum við Kína, á það ætlaði ég að leggja áherslu. Ég veit ekki hvers eðlis þetta er en þetta er slæmt og við eigum að fordæma það. En ég get ekki svarað til um það hvað best er að gera á þessu sviði.

Herra forseti. Ísland á að móta sjálfstæða utanríkis- og friðarstefnu og á standa utan hernaðarbandalaga og hafna aukinni vígvæðingu. Íslendingar eru best settir án hers hvort sem hann er innlendur eða erlendur. Það má segja að þetta sé kjarninn í þeirri stefnumótun sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum sett fram um sjálfstæða utanríkisstefnu og alþjóðamálin. Nú geri ég mér grein fyrir því að auðvitað eru ekki allir sammála um þessar áherslur en þetta endurspeglar og litar að sjálfsögðu þá afstöðu sem við höfum til viðfangsefnanna sem tekist er á við í þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir af hálfu hæstv. utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál. Ég vil þakka fyrir þessa skýrslu. Hún er yfirgripsmikil og tekur á mjög mörgum atriðum. Ég vil fyrst segja almennt um utanríkisþjónustuna og hlutverk hennar, það sem hefur komið fram í umræðunni, að það sé mikilvægt að efla utanríkisþjónustuna og að það sé mikilvægt að reka virka utanríkisstefnu, að ég held að um þetta geti verið býsna breið samstaða á hinum pólitíska vettvangi. Ég vil líka segja það af kynnum mínum af starfsfólki utanríkisþjónustunnar sem eru allnokkur í gegnum mjög mörg ár, að ég tel að íslenska utanríkisþjónustan eða við Íslendingar búum yfir mjög öflugri og metnaðarfullri utanríkisþjónustu. Starfsfólkið þar sinnir verki sínu prýðilega og á þakkir skildar fyrir það. Þar eru mikilvæg verkefni innt af hendi fyrir land og þjóð og á ekki að gera lítið úr því óháð því þó að síðan geta auðvitað verið átök um hina pólitísku leiðir og línur og markmið sem farin eru hverju sinni. Ég vil líka leggja áherslu á það af því að utanríkisráðherra sagði í ræðu fyrr í dag að breið samstaða virtist vera um að Íslendingar ættu einmitt að reka virka utanríkisstefnu. Ég tek undir þetta en jafnframt ítreka ég að það er ekki það sama að reka virka utanríkisstefnu og að reka sjálfstæða utanríkisstefnu. Það getur farið saman en það gerir það ekki sjálfkrafa. Ég tel mikilvægt að leggja áherslu á að við Íslendingar rekum sjálfstæða og virka utanríkisstefnu. Hér hefur aðeins verið nefnt að það séu breyttar aðstæður í heiminum í alþjóðamálum og m.a. að því er lýtur að okkur á Íslandi og brottför hersins hafi skapað nýjar aðstæður. Það er rétt. Það hefur líka verið talað um að þessar nýju aðstæður hefðu átt að kalla á breiðari samstöðu um utanríkismálin heldur en verið hefur til þessa í íslensku samfélagi og utanríkismálin hafi því miður klofið þjóðina um sex áratuga skeið. Ég segi þá á móti að ég hefði líka gjarnan viljað að þau tækifæri hefðu verið nýtt og það er hægt að gera það enn þá, það er aldrei of seint að grípa slíkt tækifæri til þess að reyna að koma á eins víðtækri samstöðu innan þjóðarinnar og hægt er í þessum mikilvæga málaflokki. Því það er sannarlega mikilvægt að við stöndum saman eins og við mögulega getum í alþjóðlegu samhengi og á alþjóðavettvangi. Þess vegna kalla ég enn eftir því hvort og hvernig ríkisstjórnin hyggst t.d. efna það sem hefur verið sagt um samstarfið í öryggismálum. Það hefur verið upplýst hér að það skuli gera með einhverjum tveimur reglulegum fundum formanna stjórnmálaflokkanna á ári. Ég spyr hvort það sé endanlegt svar eða hvort ekki væri eðlilegt að menn kæmu saman að borði og kæmu sér saman um vettvanginn til þess að ræða öryggismál en það kæmi ekki bara í formi eins bréfs úr Stjórnarráðinu. Gott og vel um þetta. Ég vil ræða aðeins um stækkun NATO og umræðuna sem hefur farið fram um þau mál. Það er alveg ljóst að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði erum andvíg aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og við erum andvíg hernaðarbandalögum. Að sjálfsögðu mótast afstaða okkar til þessa viðfangsefnis þá líka af þeirri staðreynd. Ríkisstjórnarflokkarnir eru annarrar skoðunar og þá kemur að sjálfsögðu að því að leiðir skilja í þessu efni. Mér finnst afskaplega mikilvægt að í þessu samhengi sé bent á umræðuna sem hér hefur líka verið komið inn á um vígbúnaðarkapphlaupið. Fyrst má kannski minna á það sem sagt hefur verið, að það er lýðræðislegur réttur þjóða, sjálfstæðra þjóða að fara fram á aðild að Atlantshafsbandalaginu. Það eru lýðræðisleg samtök, sagði hv. þm. Árni Páll Árnason. Ég spyr því hvort það sé þá þannig þegar lýðræðisríki koma saman og mynda með sér samtök að þá séu það endilega einhver voðalega lýðræðisleg samtök burt séð frá því hvað þau taka sér fyrir hendur. Ég tel að hernaður geti aldrei verið lýðræðislegur í sjálfu sér. Vígbúnaðurinn og uppbygging vígtóla, hernaður hvort sem hann er í Afganistan, Írak eða hvar nú er er ekki lýðræðislegur í sjálfu sér. Og þessi starfsemi er ekki lýðræðisleg í sjálfu sér þó að það séu lýðræðisleg ríki sem hafa ákveðið að koma saman í einhverjum samtökum og reka þessa stefnu. Það er þetta sem ég vil leggja áherslu á í þessari umræðu og sem mér finnst að a.m.k. eigi að taka með í umræðuna þegar verið er að tala um stækkun Atlantshafsbandalagsins. Ég hef enga sérstaka skoðun á því hvort Georgía og Úkraína vilji eða eigi að ganga í Atlantshafsbandalagið. Að sjálfsögðu hafa þessi ríki rétt til þess að hafa á því einhverja eigin skoðun. En ég er þeirrar skoðunar að stækkun Atlantshafsbandalagsins sé röng pólitík, bara per se. Það væri nær að leggja Atlantshafsbandalagið niður sem hernaðarbandalag. Svo geta menn auðvitað rætt það sem kom fram í umræðunni, hvort nú væri verið að taka aftur upp umræðuna um áhrifasvæði Bandaríkjanna eða Rússlands og austur/vestur og eitthvað þess háttar. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé verið að gera það. En auðvitað er það áhyggjuefni ef stækkun Atlantshafsbandalagsins leiðir til meiri spennu í heiminum, m.a. á okkar svæði og í Atlantshafsbandalaginu eða Norður-Atlantshafsbandalaginu eins og það heitir nú þótt ekki sé nú mikið orðið eftir af norðrinu í því sambandi. En látum það nú vera. Það er í þessu samhengi sem mér finnst að við þurfum að taka þetta fyrir í umræðunni. Ég ætla líka að nefna hluti sem er fjallað um hér og það eru viðskiptasamningar og tækifæri sem af þeim hljótast. Ég tel að í viðskiptasamningum og auknum viðskiptum felist sannarlega margvísleg tækifæri. Viðskipti milli þjóða geta verið lykillinn að friðsamlegri sambúð þjóða. Þau geta verið lykill að því að styrkja þróunarríki að vinna á þeim efnahagsvanda, hungursneyð, fátækt og öðru slíku sem þau eru að glíma við og það er mikilvægt að við leggjum því lið, að sjálfsögðu, en um leið er líka mikilvægt að hafa í huga að við festum ekki í sessi þá efnahagslegu gjá sem nú er á milli heimshluta. Við þurfum að binda endi á rangláta viðskiptahætti, arðrán, þannig að fátækar þjóðir geti brauðfætt íbúa sína án þess að ganga verulega á gæði jarða sinna. Við þurfum að sporna við því að alþjóðastofnanir eins og Alþjóðabankinn og Alþjóðaviðskiptastofnunin séu notuð í þágu aðila sem hafa sölsað undir sig almannaeignir í kjölfar einkavæðingar. Stundum að undirlagi eða með óbeinum stuðningi þessara stofnana þannig að um leið og við segjum að aukin viðskipti séu jákvæð og geti skapað margvísleg tækifæri þá verðum við líka að huga að þeim þáttum sem lúta að félagslegu réttlæti, félagslegri og efnahagslegri og réttlátri skiptingu og þess háttar. Schengen hefur aðeins verið nefnt og ég vil ítreka það sem kom fram hjá formanni utanríkismálanefndar hv. þm. Bjarna Benediktssyni, að það sé mikilvægt að íslensk sendiráð geti gefið út Schengen-áritanir og ég heyrði að hæstv. utanríkisráðherra hefur tekið undir það. Spurningin er hins vegar hvað sé að gerast í því máli, og er hægt að knýja á um að einhver viðunandi niðurstaða náist í því? Í því sambandi má t.d. nefna sendiráðin í Indlandi og Rússlandi. Það er að sjálfsögðu af mjög mörgu að taka. Tíminn hleypur frá mér eins og endranær. Ég vil aðeins nefna Palestínu. Í skýrslunni eru reifuð nokkur samskipti okkar í Miðausturlöndum á liðnu ári og ég vil kalla ríkara eftir stuðningi ríkisstjórnarinnar og hæstv. utanríkisráðherra við sjálfstæðisbaráttu Palestínu. Herra forseti. Rétt í lokin þá er það afstaða mín að Ísland eigi að leggja sitt af mörkum til að útrýma fátækt og hungri, félagslegu ranglæti, misskiptingu auðs, kynþáttamismunun, mannréttindabrotum og hernaðarhyggju og að starf okkar í utanríkismálum og alþjóðamálum eigi að byggjast á þessum forsendum og þá verður það að vera þannig algjörlega í gegn og við verðum að vara okkur á því að framkvæmdin á þessum góðu stefnumálum okkar 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þingmanninum fyrir þessa ágætu og yfirgripsmiklu ræðu. Hann benti á að sjálfstæð utanríkisstefna væri ekki endilega sama og virk utanríkisstefna og ég er algjörlega sammála því. En mér fannst hins vegar liggja í máli hans, og kannski hef ég ekki tekið rétt eftir, að sjálfstæð utanríkisstefna væri óhugsandi nema menn væru á móti Atlantshafsbandalaginu. Ég held að í sjálfu sér geti ríki alveg ákveðið að hafa sjálfstæða og virka utanríkisstefnu þó svo að þau kjósi þetta form, milliríkjasamvinnu sín á milli og að það sé ekkert sem girði fyrir það.  En af því að hv. þingmaður nefndi að það væru ekki endilega lýðræðislegir hlutir sem lýðræðisríkin tækju sig saman um á vettvangi Atlantshafsbandalagsins þá vil ég spyrja hvort hann sé þeirrar skoðunar að það sé andlýðræðislegt að ríki beiti vopnavaldi sér til sjálfsvarnar. Er hann með öðrum orðum andvígur því að ríki megi beita réttinum til sjálfsvarnar og nota til þess vopn og kröftug vopn? Er það afstaða hans?

Herra forseti. Já, hv. þingmaður spyr að því hvort að það sé ólýðræðislegt að nota vopn sér til sjálfshjálpar. Út af fyrir sig var ég ekkert að ræða um það. Ég var að ræða um friðsamlega sambúð þjóða og hvernig ég sæi fyrir mér að við ættum að vinna á þeim vettvangi. Hernaðarbandalög eins og Atlantshafsbandalagið reka ekki nein sérstök verkefni núna til þess að verja sig. Þau átök sem þau hafa tekið þátt í eru allt annars staðar í heiminum, t.d. í Afganistan. Eru þau þar til að verja sjálf sig? Ég lít ekki svo á heldur séu þau þarna á allt öðrum forsendum. Þingmaðurinn spurði líka hvort sjálfstæð utanríkisstefna og lýðræðisleg utanríkisstefna væru í andstöðu hvor við aðra, ef ég skildi hann rétt -  Hv. þingmaður spyr hvort það liggi í orðum mínum að það sé ósjálfstæð utanríkisstefna að vera í NATO, hann segir að það hafi verið undirliggjandi í máli mínu, þá segi ég: Það þarf auðvitað ekki að vera það. En vandinn er auðvitað sá að hernaðarbandalög eins og Atlantshafsbandalagið sem við erum þátttakendur í starfa ekki á þeim forsendum sem við viljum sjá að liggi á bak við alþjóðlega utanríkisstefnu okkar. Hernaðarbandalög eru auðvitað drifin áfram af því sem þau nærast á sem er hernaðarmátturinn, vígvæðingin. Það er það sem ræður því miður allt of miklu í bandarískum stjórnmálum og hefur a.m.k. gert lengst af og þegar við fylgjum þeim áherslum og þeirri stefnu þá er utanríkisstefna okkar 

Virðulegi forseti. Í framhaldi af þessari ræðu hv. þingmanns þá held ég að hann sé ekki búinn að átta sig að fullu og öllu á því að Atlantshafsbandalagið er ekki hernaðarbandalag per se. Það eina sem Atlantshafsbandalagið er er sammæli þeirra þjóða sem þar sitja. Ef hann telur að það sé hernaðarbandalag þá eru það þau ríki sem eru þá í einhverjum hernaði. Markmið Atlantshafsbandalagsins hefur frá upphafi verið sjálfsvörn aðildarríkjanna. Ef hann telur að frá því hafi verið hvikað á seinni árum þá hlýtur maður að spyrja: Voru þá betri rök fyrir aðild að Atlantshafsbandalaginu hér áður fyrr? Ég undirstrika að þau verkefni sem Atlantshafsbandalagið sinnir núna á átakasvæðum byggja á umboði frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, þar á meðal Afganistanverkefnið, sem hv. þingmanni virðist í nöp við. Það er að beiðni Sameinuðu þjóðanna sem Atlantshafsbandalagið sinnir því verki. Atlantshafsbandalagið og aðildarríki þess hafa engan áhuga á útþenslu eða að leggja undir sig önnur lönd. Og þegar gagnrýnendur Atlantshafsbandalagsins láta að því liggja þá er það beinlínis rangt. Atlantshafsbandalagið hefur tekið að sér verkefnið í Afganistan í umboði Sameinuðu þjóðanna. Ég vildi gjarnan fá svar frá þingmanninum við spurningunni sem ég bar fram áðan: Er hann andvígur því að lýðræðisríki hafi heimild til að beita vopnavaldi sér til varnar? Ég er ekki andvígur því. En mér finnst stundum að hv. þingmaður og aðrir þingmenn vinstri grænna hræri öllu saman í einn graut hvort sem það er varnarviðbúnaður lýðræðisríkja eða árásarstríð Bandaríkjamanna. Mér finnst að menn eigi að greina þar á milli. Það finnst mér þingmaðurinn ekki gera með fullnægjandi hætti.

Herra forseti. Hv. þingmaður segir að Atlantshafsbandalagið sé ekki hernaðarbandalag. Ég spyr þá á móti: Er þá ekki bara rétt að leggja þessi samtök niður? Höfum við ekki nóg af öðrum stofnunum sem geta tekið við hlutverki þessa, eigum við að segja friðarbandalags, sem mér virðist hv. varaformaður utanríkismálanefndar tala um að Atlantshafsbandalagið sé? Höfum við ekki stofnanir eins og ÖSE? Höfum við ekki stofnanir eins og Evrópuráðið og Sameinuðu þjóðirnar sem geta sinnt þessu hlutverki? Ef Atlantshafsbandalagið er ekki hernaðarbandalag þá sé ég ekki annað en að hlutverki þess sé lokið og hægt sé að leggja það niður og værum við þá fegin því. Varðandi hina spurninguna, um það hvort lýðræðisríki megi ekki nota vopn í sjálfsvörn og þingmaðurinn á þá væntanlega við ef á þau yrði ráðist. Ég held að ég verði að svara þessu þannig að ef ráðist er á ríki þá hljóti öll sjálfstæð ríki að taka til varna með þeim hætti sem þau geta. Við höfum talað fyrir því, m.a. í umræðunni um varnarmálalögin og í því samhengi, að mikilvægasta verkefnið í varnarmálunum hér sé uppbygging eins og almannavarna og landhelgisgæslu, þessara borgaralegu varnarþátta, og að horfast í augu við þá ógn sem er kannski sú stærsta sem heimurinn glímir við í dag og er ekki hernaðarlegs eðlis heldur kannski miklu frekar náttúrulegs eðlis. Erum við þá að tala um vandann vegna loftslagsbreytinga, náttúruhamfara og slíkra hluta. Þar eru kannski stærstu viðfangsefnin og það eru viðfangsefni sem er ekki hægt að leysa eins og eitthvert stríð með hefðbundnum hætti og með hefðbundnum lausnum. Hið sama á við í raun og veru um vána sem stafar af hryðjuverkum. Það er ekki 

Virðulegi forseti. Ég ætla að blanda mér aðeins í þá umræðu sem hér hefur farið fram núna og það sem kom fram í máli m.a. hv. þingmanna Álfheiðar Ingadóttur og Árna Þórs Sigurðssonar. Ég verð að játa það að mér finnst stundum á málflutningi sumra, vil ég leyfa mér að segja, þingmanna Vinstri grænna, og vísa ég þar til formannsins, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, og eins fannst mér það einkenna málflutning hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur, að þau séu svo hert í þessari átakahefð kaldastríðsáranna að þau geti ekki undið ofan af þeim átökum öllum sem þá áttu sé stað og stóðu auðvitað um her í landinu m.a. og NATO og fleiri slíka þætti. Og þess vegna séu þau nokkuð föst í ákveðinni fortíð í sinni umræðu, hefð og hugtakanotkun, ef svo má að orði komast. Mig langar aðeins til að vísa til þess sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sagði hér um fangaflugið og fannst lítið til þess koma að við værum að biðja flugstjórann um að upplýsa það hvort fangar væru um borð í flugvélunum, menn sem haldið væri þar föngnum. Hún taldi að við værum ekki að gera neina kröfu um að það skuli bannað að nota flugvellina okkar til mannréttindabrota. Það segir sig auðvitað sjálft að það er bannað að nota flugvellina okkar til mannréttindabrota. Það sem við erum að gera er að reyna að fylgja því eftir að svo sé ekki gert. Við erum að reyna að kalla til ábyrgðar ekki bara félögin sem nota vélarnar heldur líka flugmennina sjálfa. Við erum að reyna að setja á þetta eftirlit, bæði axlabönd og belti, ef svo má segja, að það sé ábyrgð flugmannanna ef slíkt fólk er um borð, ef fyrirtækin sem leigja þessar vélar láta ekki vita af því að þá sé að minnsta kosti flugmaðurinn líka gerður ábyrgur. Það er það sem við erum að reyna að gera með þeim reglum og vinnubrögðum sem við höfum tekið upp, við erum að minnsta kosti að leitast við að uppfylla þær leiðbeiningarreglur sem Amnesty International setti um þessa hluti. Það getur vel verið að þar megi alltaf gera betur en við verðum líka að huga að því að fara ekki út í svo viðamikið eftirlit að það sé langt umfram það sem einhver réttlát þörf er fyrir. En þetta erum við að reyna að gera. Mér fannst afstaða þingmannsins til Afganistans ansi kaldranaleg. Mér finnst það kaldranaleg afstaða að segja að það séu næg verkefni fyrir okkur utan hernaðarátaka til að sinna mannúðaraðstoð. Alþjóðasamfélagið hefur ákveðið að takast á við það verkefni að reyna að tryggja öryggi og uppbyggingu í Afganistan. Þar eru 40 ríki að taka þátt. Af hverju ættum við að skorast úr leik? Af hverju ættum við að gera það? Bara til þess að okkur hér líði betur með það að þurfa ekki senda fólk, Íslendinga, inn á átakasvæði? Mér finnst það ekki vera rök í málinu. Við sendum engan nauðugan. Við sendum enga hermenn til landsins eins og margar þjóðir gera og þeir eru auðvitað sendir nauðugir, viljugir. Þeir sem fara á okkar vegum fara til að starfa að uppbyggingarverkefnum og mannúðarmálum og þeir gera það af fúsum og frjálsum vilja af því að þeir vilja það og skynja mikilvægi þess að takast á við þetta verkefni. Við getum ekki sagt fólkinu í þessu landi, fyrirgefðu, virðulegi forseti, „að éta það sem úti frýs“, ef svo má segja, og takast bara á við sín verkefni sjálft og þá ógn sem að því steðjar, við ætlum bara að þvo hendur okkar af þessu öllu saman. Það er ekki rétt afstaða að mínu viti og mér finnst hún kaldranaleg. Varðandi það sem kom fram í máli þingmannsins Árna Þórs Sigurðssonar, sem spurði um samstarf um öryggismál. Það er rétt að það hefur verið ákveðið núna að boða til samstarfs milli formanna stjórnmálaflokkanna um öryggis- og varnarmál, tvisvar á ári er talað um, vor og haust. Það breytir ekki því að það er enn þá til skoðunar með hvaða hætti við getum komið upp einhverjum farvegi til þess að stunda frekari rannsóknir á öryggis- og varnarmálum og það er auðvitað sjálfsagt að við ræðum það á þeim vettvangi hvernig því verði best fyrir komið og hvernig við viljum sameiginlega standa að því. Ég tel að með þessu samráði séu utanríkisráðherra og forsætisráðherra að gefa kost á því að búa til þetta sammæli um stóru línurnar í öryggis- og varnarmálum okkar, þannig að formenn stjórnmálaflokkanna sem eru í stjórnarandstöðu séu vel upplýstir um meginlínurnar á því sviði.

Herra forseti. Það er alltaf gaman þegar málflutningi manns eru gefnar einkunnir. Hæstv. ráðherra hefur áhyggjur af því að við séum, sum, föst í átakahefðum kalda stríðsins. Það á sennilega að lesa það á milli línanna að það sé hins vegar hæstv. utanríkisráðherra ekki, hún og hennar málflutningur sé sérstaklega framsækinn og nýmóðins. Það er þá væntanlega t.d. sérstaklega framsækið og nýmóðins að vera með fjöðrum yfir NATO eins og hæstv. ráðherra er og boða aukna þátttöku okkar og aukið framlag á öllum sviðum undir merkjum NATO. Og það er einmitt hið nýja NATO. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra, það er út af fyrir sig nýmóðins því að þetta er hið nýja NATO sem var endurskipulagt á tíunda áratugnum að forskrift Bandaríkjamanna, tekin upp sú stefna að NATO gæti látið til sín taka utan svæðis aðildarríkjanna kallað „Out of Area“ eða utansvæðastefna og hún hefur birst okkur í verki núna með þátttöku NATO í beinum hernaðaraðgerðum í fjarlægum heimshlutum. Hvers vegna viljum við endurmeta þátttöku okkar í Afganistan? Bandaríkjamenn með stuðningi Breta réðust á Afganistan undir lok árs 2001. Árið 2004 komu þeir verkefninu yfir á NATO. Nú er árið 2008 og við vitum hvernig ástandið er. Varnarmálaráðherra Bandaríkjanna fer um heiminn og ögrar bæði NATO-ríkjum og öðrum ríkjum til að auka þátttöku sína og senda fleiri liðsmenn til hernaðaraðgerðanna í Afganistan. Ísland er ekki með her og ætlar vonandi ekki að koma sér upp her. Ný lög um íslensku friðargæsluna ganga algjörlega frá því að öll okkar þátttaka skal vera borgaraleg. Liðsmenn okkar eru engu að síður alvopnaðir undir stjórn NATO sem stendur í hernaðaraðgerðum í Afganistan. Þetta er veruleiki málsins. 

Virðulegi forseti. Það er réttmæli að tala um hið nýja NATO vegna þess að NATO í dag, þetta 26 ríkja bandalag sem það er, er nokkuð annað NATO en til var stofnað árið 1949 þegar Íslendingar gerðust aðilar að því. Evrópuvængur þessa nýja NATO er miklu meira áberandi. Hann hefur miklu meiri styrk í NATO en hann hafði áður og það ætti að vera fagnaðarefni. Það ætti líka að vera fagnaðarefni að fleiri ríki með fjölbreyttari viðhorf og þarfir eru í þessu bandalagi. Ég leyfi mér að fullyrða af því að hér er talað mikið um NATO sem hernaðarbandalag að þær Evrópuþjóðir sem eru í NATO eru ekki herfúsar þjóðir. Þetta eru ekki þjóðir sem eru að herja á önnur lönd, Danir, Norðmenn, Þjóðverjar og fleiri, þetta eru ekki vígfúsar þjóðir. Þessi útlistun á NATO er því ekki rétt. Varðandi Afganistan þá var það öryggisráð Sameinuðu þjóðanna sem fól NATO að stýra verkefninu í Afganistan. Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna fól NATO að stýra þeim alþjóðlegu öryggissveitum sem þar eru frá 40 ríkjum. Það er alveg rétt að mönnum hafa verið mislagðar hendur í Afganistan og þar hefur ekki allt tekist jafn vel. Þetta mun auðvitað taka tíma og þá ætla ég að rifja það upp að nú eru tíu ár síðan að farið var inn í Kosovo. Þar eru enn þá 16.000 hermenn. Þar voru þegar mest var 40.000 

Herra forseti. Það er alveg rétt. Balkanskaginn er enn að mörgu leyti í sárum eftir styrjaldarátökin þar. Ástandið er sennilega verra í Palestínu í deilum Ísraela og Palestínumanna en það hefur nokkurn tíma verið. Í Írak geysar borgarastyrjöld. Í Afganistan nokkurn veginn það sama. Í Afríku er á fleiri en einu og fleiri en tveimur svæðum þannig ástand að því er líkt við þjóðarmorð eða þjóðernishreinsanir. Með öðrum orðum, þetta gengur sem sagt ekkert sérstaklega vel. Aðferðafræði hernaðarhyggjunnar sem búið er að reyna býsna lengi í hinum karlstýrða heimi er ekki að skila okkur miklum árangri. Og ætli það sé þá ekki þess virði að velta því fyrir sér hvort til séu einhverjar gæfulegri leiðir en þær einar að trúa stálinu og skrifa upp á hernaðarhyggjuna? Mig undrar það nokkuð að hæstv. utanríkisráðherra og formaður Samfylkingarinnar og jafnaðarmannaflokks, sem svo kallar sig, hér á Íslandi, hafi ekki að minnsta kosti opnari viðhorf gagnvart því að auðvitað má ekki missa sjónar á þeirri ógæfu sem vígbúnaðurinn, vígbúnaðarkapphlaupið, sóunin og hernaðarátökin eru mannkyninu. Þetta er að sjálfsögðu langstærsti þröskuldur í vegi þess að við getum fært fjármuni og orku yfir í verkefni sem þarf að takast á við til að tryggja varanlegan frið og stöðugleika. Takast á við umhverfisvá og annað slíkt í heiminum. Hernaðarhyggjan og hernaðarhugsunin og sóunin sem í hana fer er auðvitað mesti bölvaldurinn í þeim efnum drifin áfram af hernaðar- og iðnaðarhagsmununum sem á bak við liggja. „The Military Industrial Complex“ heitir það gjarnan í umræðum í Bandaríkjunum. Mér finnst allt of lítið fara fyrir því að hæstv. utanríkisráðherra - ef það ættu að vera innstæður fyrir einhverjum nýjum og mýkri áherslum í utanríkismálum hjá okkur á Íslandi 

Virðulegur forseti. Alltaf skal það heita eitthvað, „NATO-væðingarstefnan“. Ísland gerðist aðili að NATO 1949 og hefur þá væntanlega NATO-væðst á þeim árum. Það sem við erum að gera hér á Íslandi, og ætti auðvitað að vera fagnaðarefni sérstakt, er að við erum að taka yfir þau verkefni sem áður var sinnt af Bandaríkjamönnum hér á Íslandi. Við erum sjálf að taka yfir okkar eigin varnir, taka á þeim með ábyrgð og sinna þeim. Það þarf enginn að láta sér detta í hug að það sé alveg útgjaldalaust að gera það, að sjálfsögðu ekki. En sem sjálfstæð og fullvalda þjóð hljótum við að fagna því að þannig er nú komið og nú er ekki her lengur í þessu landi. Það hlýtur að vera fagnaðarefni og er mikil breyting fyrir okkur öll. Varðandi stálið og hernaðarhyggjuna vita auðvitað allir að það eru ekki hernaðarlegar lausnir á málum. Mál verða ekki leyst með hernaði, það eru alltaf pólitískar lausnir sem verða að finnast á öllum málum. Hins vegar getur sú staða verið uppi í löndum - eins og er í Afganistan núna - að það er ekki nokkur vinnandi vegur að sinna uppbyggingarstarfi í því landi án þess að tiltækar öryggissveitir séu þar sem geta þá veitt fólki skjól og vörn til þess að sinna þeim hlutum. Það er verkefni þessara alþjóðlegu sveita sem eru í Afganistan.

Herra forseti. „Nýtt tímaskeið er hafið í öryggis- og varnarmálum Íslands“, segir í skýrslu hæstv. ráðherra, og nokkrum línur neðar segir: „Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna og aðildin að Atlantshafsbandalaginu hafa verið og eru enn hornsteinar varna landsins.“ Herinn fór - og þó. Í stað fastrar veru bandarísks herliðs hér á landi er kallað til herlið frá öðrum löndum til æfinga til þess að leggja hér undir sig íslensk landsvæði til æfinga á friðartímum. Ég spyr: Hver er fastur í fortíð kalda stríðsins? Það eru þeir sem viðhalda þessu sama kerfi og við gerðumst aðilar að illu heilli 30. mars 1949. Við köllum eftir annarri framtíð, við erum ekki föst í fortíð. Við köllum eftir nýrri framtíð þar sem Ísland er sem herlaust land og hefur þá sérstöðu sem ég nefndi hér áðan að vera herlaust land, getur verið fordæmi og fyrirmynd og leitt friðarferli en ekki tekið þátt í stríðsaðgerðum. Ég minni á að ég nefndi Afganistan í tengslum við þróunaraðstoðina vegna þess að það er verið að dulbúa þessa svokölluðu friðargæslu sem þróunaraðstoð. Ég mótmæli því sérstaklega að það sé borið upp á mig að ég hafi það viðhorf að allir þeir sem eiga um sárt að binda í þessum heimi og við erum ekki í aðstöðu til þess að hjálpa, megi bara éta það sem úti frýs.

Virðulegur forseti. Hér á Íslandi var her í landinu í tæp 70 ár. Nú er sú staða ekki uppi lengur heldur er þetta herlaust land en við erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu sem er varnarbandalag þessara 26 lýðræðisríkja  Þetta er hins vegar ekki eina ógnin sem að okkur steðjar eða kannski sú mesta eða hættulegasta. Það er auðvitað fleira sem við þurfum að búa okkur undir. Meðal annars þess vegna er nú verið að vinna hættumat á vegum utanríkisráðuneytisins til þess að við getum metið hvar við þurfum að hafa viðbúnað og hvernig. Varðandi friðargæsluna, að hún sé dulbúin sem þróunaraðstoð: Það er enginn dulbúningur á þeirri þróunaraðstoð sem við veitum í Afganistan. Þetta er þróunaraðstoð og það mundi hv. þingmaður vita ef hún kynnti sér það. Hún fellur undir þá skilgreiningu sem DAC-þróunarnefnd OECD hefur, á þróunaraðstoð þannig að það er enginn dulbúningur. Þingmaðurinn sagði hér áðan að það væru næg verkefni utan hernaðarátaka til að sinna mannúðaraðstoð og við ættum þess vegna að fara út úr Afganistan. Mér finnst það kaldranaleg afstaða sem í því felst gagnvart því fólki sem í Afganistan býr vegna þess að það er bara sérgæskusjónarmið sem endurspeglast í þessum orðum.

Herra forseti. Ég veit nú ekki hvort það er svaravert að mér gangi til einhver sérgæskusjónarmið þó að ég hafi þá skoðun að hin svokallaða friðargæsla Íslendinga, meðan hún lýtur stjórn fjölþjóðahersins í Afganistan og er undir fullum vopnum, sé ekki það sem ég vil halda að sé eiginleg þróunaraðstoð friðelskandi þjóða. Ég endurtek að ég tel að það séu næg tilefni í þessum harða heimi til þess að Íslendingar geti fundið þróunaraðstoð sinni farveg og þess vegna eiginlegri friðargæslu og friðaruppbyggingu annars staðar en þar sem stríðsátök geisa og - eins og hér hefur verið bent á - NATO tekur fullan þátt í og ber ábyrgð á. Þetta hefur ekkert með sérgæsku að gera, þetta er bara einföld afstaða. Ég tel að Íslendingar eigi að nýta það tækifæri sem við höfum sem herlaus þjóð og við eigum ekki að vera í stríðsleikjum, jafnvel þótt hægt sé að kalla það friðargæslu samkvæmt skilgreiningum einhverra stofnana úti í heimi.

Virðulegur forseti. Það eru vissulega mörg verkefni sem hægt er að takast á við í hinum stóra heimi, en ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að við erum þarna hluti af alþjóðasamfélaginu, af þessum 40 ríkjum. Við höfum alla burði, við höfum alla getu, við höfum alla þekkingu til þess að taka þátt í þessu verkefni ásamt öðrum. Við leggjum ekki til hermenn eins og ýmsar aðrar NATO-þjóðir sem eru líka friðelskandi þjóðir og eru ekki fúsar til að leggja sitt fólk í hættu en gera það samt, eins og Danir í suðurhluta Afganistan, Kanadamenn, Hollendingar og Frakkar. Það leggja fleiri lönd til fólk á þessu svæði við miklu hættulegri aðstæður en við gerum. Við leggjum til borgaralega starfsmenn til þess að sinna uppbyggingarstarfi og þetta land þarf svo mikið á því að halda, þetta er fimmta fátækasta ríki veraldar. Við höfum því miklu að miðla þarna og það eru öll rök til þess að við tökum þátt í þessu verkefni og sýnum þannig samstöðu á alþjóðavettvangi, ekki bara í orði heldur einnig á borði.

Virðulegi forseti. Ég þakka góða og áhugaverða yfirferð utanríkisráðherra yfir stöðu öryggismála og starfsemi utanríkisþjónustunnar. Mig langar að ræða hér svolítið afmarkað efni í þessu. Það er aðild okkar að NATO og verkefnaval okkar á þeim vettvangi og önnur þróunarsamvinnuverkefni. Gríðarlega miklar breytingar hafa orðið hér á landi, eins og fram hefur komið, sem urðu við brotthvarf varnarliðsins og ábyrgð okkar í vörnum landsins hefur aukist gríðarlega við það. Það þurfti að endurskipuleggja hlutina algjörlega upp á nýtt og stór hluti af því er að búast undir þá vá sem almennt er talin ógna mest í heiminum í dag sem er náttúruvá. Það gleymdist að nefna í því samhengi hermdarverk og hryðjuverkastarfsemi. Það þarf auðvitað að byggja upp varnir okkar á þeim vettvangi og fulltrúar Vinstri grænna hafa komið hér upp og talað um að frekar ætti að leggja áherslu á uppbyggingu lögreglu og landhelgisgæslu. Slíkt hefur vissulega verið gert en þegar það mál er til umræðu fárast þeir út í það líka. Þeir sjá því allt til foráttu að hér skuli vera í farvatninu sérsveit og varalið og uppbygging á þeim vettvangi til borgaralegra starfa. Hernaðarógn hefur breyst mikið á síðustu árum og áratugum, ég tala nú ekki um hér í okkar heimshluta þar sem vart er hægt að tala um hernaðarógn lengur. Það er af sem áður var og mikilvægi okkar innan NATO var á sínum tíma bundið við legu landsins og skilaði það miklu og mikilvægu hlutverki á þeim tíma þegar okkar heimshluti var mikilvægur í hernaðarlegu tilliti. En hernaðarógnin er ekki til staðar lengur. Við brotthvarf varnarliðsins var gerður varnarsamningur við Bandaríkin um að þeir kæmu og verðu landið hér á ófriðartímum. Má að því leyti segja að við séum með uppbyggingu lögreglu, landhelgisgæslu og björgunarsveita og síðan aftur með þessum varnarsamningi sem kemur þá til kasta á ófriðartímum, í þeim farvegi að ganga tryggilega frá vörnum landsins. Við erum herlaus þjóð og þannig er staða okkar innan NATO og hún hefur ekki tekið neinum breytingum. Með þessar staðreyndir í farteskinu vil ég að verkefnaval okkar sé skoðað í samstarfi okkar innan NATO. Við höfum auðvitað takmarkað fjármagn, við erum fámenn þjóð í þessu samstarfi og upphæðirnar eru svo sem ekki háar í samanburði við aðrar þjóðir. Við þurfum því að velta því vandlega fyrir okkur hvernig við ráðstöfum þessu takmarkaða fjármagni okkar. Við höfum mikla reynslu og þekkingu sem geta reynst vel á alþjóðavettvangi. Í gegnum árin höfum við valið okkur þau vinnubrögð að leysa öll ágreiningsmál með lýðræðislegum aðferðum og það er kannski okkar sterkasta vopn. Áherslur í starfi NATO eru ekki eingöngu hernaðarlegar og á síðustu árum og áratugum hefur vægi borgaralegra verkefna aukist mjög mikið í starfsemi NATO. Það má segja að unnið sé að uppbyggingu samfélaga, alþjóðlegu björgunarstarfi og friðargæsluverkefnum, sem er í þessu tilfelli í Afganistan, í umboði Sameinuðu þjóðanna ásamt fjölda annarra ríkja. Þetta eru dæmi um störf sem NATO hefur tileinkað sér í auknum mæli. Ég fagna yfirlýsingu ráðherra um að efla eigi starf okkar innan NATO vegna þess að ég er þess fullviss að það er rétt stefna. Við eigum að vera af fullri alvöru í því samstarfi en á þeim forsendum sem við veljum okkur og á þeim forsendum þar sem við stöndum sterkust, í uppbyggingu og borgaralegum verkefnum. Ég gat alls ekki lesið út úr stefnuyfirlýsingu hæstv. utanríkisráðherra það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon las út úr henni, að það stæði til að senda fleiri undir alvæpni. Við viljum auðvitað tryggja hámarksvarnir okkar fólks sem fer til starfa á þessum vettvangi og tryggja að það geti varið sig ef á það er ráðist, það er eðlilegt. NATO-væðing þarf þess vegna alls ekki að þýða hervæðing. Við erum að fullu þátttakendur í þessu verkefni og ég vil taka undir þau orð að við hlaupumst ekki á brott frá Afganistan og skeytingarleysi er ekki valkostur í alþjóðamálum þegar að þessu kemur. Það er skylda okkar gagnvart þessari stríðshrjáðu og fátæku þjóð að við klárum þessi verkefni og tökum þátt í klára þau verkefni sem við höfum ráðist í þar. Ég segi eins og áðan að ég vil að verkefnavalið grundvallist á borgaralegum nótum. Við eigum gríðarlega marga möguleika þegar kemur að verkefnavali á þeim vettvangi. Það má nefna mannréttindamál, heilbrigðismál, uppbyggingu mennta- og skólakerfis, réttarfarskerfis, löggæslu, uppbyggingu á vegum orku- og atvinnumála og umgengni og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda til lands og sjávar. Það má telja margt fleira þar sem við höfum virkilega margt til málanna að leggja og getum verið í forustu innan NATO á þessum vettvangi. Utanríkisráðherra nefndi hér hvað litlar vatnsaflsvirkjanir geta breytt miklu þegar kemur að þessum vanbúnu þjóðum og orkuaflsvirkjanir eru eitthvað sem við erum hvað sterkust í. Á sama tíma og ég fagna stefnu hæstv. utanríkisráðherra og ríkisstjórnarinnar í málefnum NATO vil ég þó gera athugasemdir við ákveðið verkefnaval sem fyrir liggur. Ég hef, eins og áður hefur komið fram, ekki talið þörf á því að Ratsjárstofnun sé rekin eins og hugmyndir eru um hér á landi. Ég tel að hægt sé að gera það með miklu einfaldari hætti. Það verður að taka fram að þegar Bandaríkjamenn gerðu hér varnarsamning við okkur um að bregðast við á hættutímum, töldu þeir ekki þörf á að þetta ratsjárkerfi væri starfrækt þess vegna, þeir þyrftu ekki upplýsingar frá því. Ef hægt er að sameina þetta eftirlit með öðru hér innan lands og láta greininguna á merkjunum fara fram annars staðar, sem og er gert - viðbrögðin við þessum merkjum eru jú ákveðin annars staðar en hjá okkur, þau eru ákveðin í herstöðvum NATO í Evrópu. Við eigum að sjálfsögðu að vera í fullu samstarfi við NATO um hvaða stefnu þeir vilja hafa hvað þetta varðar en ég er ekki sannfærður um þá leið sem farin er núna. Það sama á við um svokallað loftrýmiseftirlit sem fyrirhugað er. Mér skilst að fyrsta flugsveitin, sem er frönsk, sé á leiðinni til landsins og verði hér kannski í fjórar, fimm vikur, og að það sé fyrirhugað að gera tvisvar til þrisvar sinnum á ári. Þessari starfsemi sem ég hef talið hér upp fylgir margra milljóna króna kostnaður á ári. Ég tel t.d. að loftrýmiseftirlitið hafi mjög lítinn tilgang, t.d. að það hafi engan tilgang í vörnum landsins og sé þess vegna í raun sóun á fjármagni sem mætti nota í önnur verkefni og með betri árangri annars staðar. Mörkin á milli þróunaraðstoðar innan og utan NATO eru nokkuð óljós en aðalatriðið er að við veljum okkur verkefni með tilliti til þess vettvangs þar sem við erum sterkust. Mig langar að nefna hér eitt verkefni sem ég kynntist örlítið af því að ég hafði tækifæri til þess að sækja ráðstefnu utanríkisráðuneytisins í Barbados í Karíbahafi fyrir stuttu síðan. Mér líst mjög vel á að við störfum og leggjum aukna áherslu á samstarf með þessum eyþjóðum sem að mörgu leyti eru svo veikar og geta svo margt af okkur lært. Við höfum virkilega margt fram að færa. Þessar þjóðir eru flestar fámennar og það sem vekur fyrst athygli er að af takmörkuðum útflutningstekjum þeirra fara yfir 50% í olíukaup. Þarna eru háhitasvæði þar sem við getum sannarlega komið til aðstoðar. Þeir eiga enga landhelgisgæslu, þeir hafa lítið sem ekkert eftirlit með skipum og bátum í landhelgi sinni, þeir eiga ágæt fiskimið en öryggismál og eftirlit með þeim eru í algjörum ólestri. Virðulegi forseti. Við förum ekki alvopnuð til þeirra verkefna frekar en annarra en ég legg á það áherslu að innan NATO sem utan veljum við okkur verkefni sem hæfa okkur sem herlausri og friðarsinnaðri þjóð.

Herra forseti. Ég kem enn í dag upp til að færa málefni Tíbetbúa í umræðunni um utanríkisstefnu Íslendinga. Ég sakna þess mjög að þeirra svari skuli ekki tekið í þeirri umræðu sem hér fer fram eða í þeirri skýrslu sem lögð hefur verið fyrir. Það liggur í raun ekkert fyrir um hvernig Íslendingar ætla að koma til móts við þessa svarlausu þjóð lengst austur í heimi. Við höfum þegar heyrt svör hæstv. utanríkisráðherra sem ég hef ekki verið alls kostar sáttur við. Hún hefur fullyrt að atburðir í Tíbet geti engu breytt um afstöðu okkar Íslendinga. Ég kalla eftir því hvort hv. stjórnarþingmaður Jón Gunnarsson, sem tjáði sig um utanríkismálin og ég gat verið sammála öllu sem fram kom hjá honum, sé sáttur við þessa afstöðu. Ég held, eins og kom fram hjá hv. þingmanni, að mannréttindamálin séu mikilvægur þáttur í utanríkisstefnu okkar. Við þurfum ekki að taka þátt í þeirri stórlaxapólitík heimsins sem segir að okkur komi ekki við hagur þeirra sem eru undir hæl hinna stóru. Við þurfum einmitt að geta tekið svari hinna litlu í heiminum. Þess vegna er mikilvægt að rödd okkar heyrist í málefnum Tíbets, málefni sem er ofarlega á baugi í heimspólitíkinni og hefði fyrr mátt vera.

Virðulegi forseti. Í kafla IV. í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um utanríkismál er yfirskriftin Heilindi og festa í utanríkismálum. Þar er komið að litlu leyti inn á málefni Tíbets. Grundvallartónninn er sá að við hlaupumst ekki undan merkjum heldur komum við skilaboðum okkar skýrt á framfæri til þeirra þjóða sem brjóta mannréttindi eða grunur leikur á að brjóti mannréttindi. Það er forsenda mannréttindastefnu Íslands að afstaða Íslands sé yfirveguð og skýr. Ég tel að hún sé það. Ég vil vitna í orð utanríkisráðherra. Hún segir að í þessu samhengi hafi hún þegar tjáð sendiherra Kína að Ísland telji það þjóðréttarlega skyldu Kínverja að virða mannréttindi íbúa Tíbets. Þar eru mjög ákveðin skilaboð af hálfu íslenskra stjórnvalda til Kínverja um að mannréttindi í Tíbet skuli virt og að Íslendingar telji að þar hafi hlutirnir gengið of langt. Að öðrum kosti hefði hæstv. utanríkisráðherra ekki séð ástæðu til að gera þessa athugasemd. Ég læt duga að vitna í þau orð. Ég er fylgjandi þeim vinnubrögðum sem hæstv. utanríkisráðherra viðhefur í þessu máli.

Herra forseti. Við höfum heyrt það skýrt af svörum tveggja þingmanna Sjálfstæðisflokks sem hér hafa svarað spurningu minni að þeir eru í raun sáttir við þá stefnu í málefnum Tíbets sem utanríkisráðherra hefur markað. Það er gott að það sé á hreinu. Ég hef lýst efasemdum mínum um að atburðir þar austur frá geti í engu breytt afstöðu okkar til þessara mála. Ég held að við þurfum að fara varlegar í að fullyrða slíkt. Ég hef þegar hrósað því að utanríkisráðherra hafi gert athugasemd við mannréttindabrot í Tíbet. Það er mikilvægt. En það er líka mikilvægt að við þorum, burt séð frá viðskiptahagsmunum, framboði til öryggisráðs og öðrum þeim hagsmunum ógnað geta varðandi fríverslunarsamning við Kínverja, að segja þeim refjalaust meiningu okkar í þessum efnum. Ef aðstæður bjóða upp á ættum við að fara fram á að Kínverjar endurskoði stefnu sína varðandi það að Tíbet sé um aldur og ævi þeirra eign. Tíbet á sér sögu sem sjálfstætt þjóðríki. Það ber okkur að virða. Þótt Tíbetar hafi ekki gert þessa kröfu með afgerandi hætti undanfarin ár, þ.e. krafist sjálfstæðis, þá er það að athuga að þeir hafa einfaldlega ekki haft frelsi til að gera þá kröfu. Þeir búa í landi þar sem mannréttindi og málfrelsi eru ekki virt þannig að þjóðir geti gert slíkar kröfur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir greinargóða skýrslu um utanríkismál sem hér hefur verið til umræðu. Í ágætri ræðu sem hæstv. utanríkisráðherra flutti í upphafi talaði hún um þursana sem fóru ekki úr fjallinu, vék að því með góðum hætti. Að sjálfsögðu tökum við undir með hæstv. utanríkisráðherra, að við eigum ekki að vera eins og þursarnir heldur taka þátt í fjölþjóðlegu samstarfi. Um það er ekki ágreiningur. En það er mikilvægt að við sníðum okkur stakk eftir vexti. Ég tel að við rekum of viðamikla og dýra utanríkisþjónustu. Ég tel brýnt að á sama tíma og við gætum hagsmuna okkar á alþjóðavettvangi þá forgangsröðum við og skiptum okkur af þeim málum sem mestu skipta íslenska þjóð en látum hjá líða að reyna að gína yfir öllu eins og við værum heimsveldi, sem við að sjálfsögðu erum ekki. Við verðum það ekki. Kostnaður og umsvif utanríkisþjónustunnar eru komin yfir eðlileg mörk og þarf að draga úr þeim kostnaði. Þrátt fyrir að ég bendi á þetta dreg ég ekki úr mikilvægi þátttöku okkar í fjölþjóðlegu samstarfi. Ég tek undir að með þátttöku í alþjóðastarfi erum við ávallt, í hvert skipti sem við gerum samning, að deila fullveldi okkar með þeim sem við förum í samstarf með. Við erum ekki að afsala eða framselja fullveldi. Við erum að deila því með öðrum. Það er mikilvægt að kunna skil á þessu. Þannig kusum við að deila fullveldi okkar með því að ganga í Sameinuðu þjóðirnar, gerast aðilar að NATO en einkum með því að samþykkja samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Ég tek undir með utanríkisráðherra að því leyti að stigið hefur verið mikilvægt skref í Evrópusamstarfinu og vissulega þurftu Íslendingar að gera ákveðnar breytingar á löggjöf sem voru til bóta. Löggjöf okkar í neytendamálum var úrelt. Við þurftum að gera breytingar á henni þegar við gengum í Evrópska efnahagssvæðið. Löggjöf okkar í samkeppnismálum svaraði ekki kalli tímans og löggjöf okkar á sviði viðskipta var úrelt. Á grundvelli reynslunnar af þátttöku okkar í Evrópusamstarfinu, með þátttöku í Evrópska efnahagssvæðinu, hljótum við að skoða hvað getur verið Íslandi hagfelldast í samstarfi við erlend ríki, einkum vinaþjóðir okkar í Evrópusambandinu, vinaþjóðir okkar í Atlantshafsbandalaginu og frændur okkar og vini í Norðurlandasamstarfinu. Að sjálfsögðu þurfum við á hverjum tíma og skoða og endurmeta stöðu okkar í utanríkismálum og samstarfi við aðrar þjóðir, með hagsmuni íslensku þjóðarinnar fyrir augum. Þannig hljótum við jafnan að fylgjast með þróun innan Evrópusambandsins og skilgreina fyrir okkur og okkar hagsmuni í hve nánu faðmlagi við viljum vera við Evrópusambandið og hvort það þjónar tilgangi að skilgreina hugsanleg samningsmarkmið komi til þess að Ísland sæki um aðild að Evrópusambandinu. Þá er ekki síður mikilvægt að skoða hvað hægt er að gera á grundvelli Evrópska efnahagssvæðisins með því að gera breytingar á þeim samningi. Spurningin er þar fyrst og fremst um hvort við getum á grundvelli þess samnings og samstarfs komist í myntsamstarf við Evrópu. Mér finnst satt að segja ólíklegt að Evrópusambandið mundi standa á móti því ef EES-ríkin kæmu sameiginlega að því máli. Komi til þess að við Íslendingar teljum okkur hagfelldast að tengjast Evrópusambandinu fastari böndum en við höfum gert til þessa, sækja hugsanlega um aðild að Evrópusambandinu, þá skiptir m.a. máli það sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson benti á fyrr í umræðunni. Hann sagði, um hugsanleg samningsmarkmið varðandi Evrópusambandið, að forræði mála í kjarnamálum verði í okkar höndum varðandi samstarf við Evrópusambandið og menn eigi að halda áfram á þeirri braut til að fá lausn sem uppfylli þær forsendur. Þá sagði þingmaðurinn einnig að alþjóðasamstarf sé okkur lífsnauðsynlegt en við setjum okkar forsendur fyrir því. Þetta er kjarni málsins í sambandi við alþjóðasamstarf. Við verðum að skilgreina hverjir eru hagsmunir íslensku þjóðarinnar og verði það niðurstaða að það þjóni hagsmunum Íslands að tengjast Evrópusambandinu traustari böndum, sækja um aðild og fara í aðildarviðræður við Evrópusambandið, þá hljóta íslenskir hagsmunir og íslensk sjónarmið að ráða því hvort við ákveðum að deila fullveldi okkar enn frekar með Evrópusambandinu en orðið er. Virðulegi forseti. Ég var satt að segja óánægðastur með það sem hæstv. utanríkisráðherra sagði þegar hún vék að afstöðu okkar til málanna í Tíbet. Hæstv. utanríkisráðherra sagðist hafa gert sendiherra Kína grein fyrir því að Kínverjum beri að virða mannréttindi. Liggur ekki ljóst fyrir að Kínverjar hafa undirgengist að virða mannréttindi? En hvað erum við að tala um? Hvernig ætlum við Íslendingar að bregðast við ítrekuðum mannréttindabrotum Kínverja? Hvaða þátt ætlum við að taka í Ólympíuleikunum? Þess ber að geta að bæði Angela Merkel og Nikolas Sarkozy eru meðal þeirra sem þegar hafa ákveðið að fara ekki til Peking. Það verður fróðlegt að sjá hvernig Íslendingar bregðast við því. Á Fréttastofu Bylgjunnar og Stöðvar 2 í gær er frétt þar sem segir að helmingur Dana telji að stjórnvöld í Danmörku eigi að sniðganga opnunarhátíð Ólympíuleikanna í Peking í sumar. Þar sagði enn fremur að menntamálaráðherra Dana, Brian Mikkelsen, íhugi að mæta ekki á hátíðina. Friðsamleg barátta Tíbeta fyrir mannréttindum og sjálfstjórn á sér langa sögu. Kínverskir kommúnistar lögðu landið undir sig árið 1950 og þá voru drepin milli 400 þúsund manns og ein milljón. Núna er spurt: Hvað ætla íslensk stjórnvöld að gera? Hvað vill íslenski utanríkisráðherrann gera til að styðja við mannréttinda- og sjálfstæðisbaráttu Tíbeta? Vill hún taka sömu afstöðu og Angela Merkel og Sarkozy hafa gert eða vill hún eingöngu friðsamleg samskipti við sendiherra Kína í teboðum og minna hann á að Kínverjum beri að fara að mannréttindum? Málefni friðargæslunnar í Afganistan hefur töluvert borið á góma. Ég tek undir þau sjónarmið og skoðanir sem hv. þm. Steingrímur Sigfússon hefur sett fram. Ég tel að við eigum sem allra fyrst að koma okkur frá því sem þar er að gerast. Við eigum ekkert erindi á þennan vettvang. Það er rangt að við látum eitthvað gott af okkur leiða þar. Á mörgum stöðum í veröldinni gætum við gert betur. Hv. þm. Bjarni Harðarson gat um það í umræðunni áðan að Íslendingar hefðu viðurkennt rétt Ísraels að hluta yfir Vesturbakkanum. Ég veit ekki til að svo hafi verið gert. Ég veit ekki annað en að það liggi alveg fyrir að íslensk stjórnvöld hafi allan tímann talið að með sex daga stríðinu og innlimuninni þá hafi verið farið fram með óréttmætum hætti. Í því atriði mættum beita okkur mun ákveðnar, þ.e. fyrir réttindum Palestínumanna, sem hafa verið fyrir borð borin, þar sem mannréttindi eru misvirt og hernámslið Ísraelsmanna fer sínu fram hvað sem tautar og raular. Engin þjóð sem hefur misvirt jafnmargar samþykktir Sameinuðu þjóðanna frá stofnun Sameinuðu þjóðanna og Ísraelsríki, einmitt hvað varðar það að tryggja rétt, öryggi og líf Palestínuaraba. Það er fordæmanlegt. Okkur ber að fordæma það. Þá vil ég minnast á það sem hv. þm. Guðfinna S. Bjarnadóttir gat um í umræðunni áðan. Ég var satt að segja mjög undrandi þegar hún sagði að mannréttindi og frelsi væru með breytilegum skilgreiningum. Þetta er rangt. Við höfum mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það liggur fyrir hvaða skilgreiningar eru þar notaðar og það er enginn ágreiningur um þær skilgreiningar. Hins vegar hafa ofbeldisöflin iðulega reynt að skilgreina hlutina með öðrum hætti en raunverulega er talað um. En mannréttindi og frelsi eru með ákveðnum skiljanlegum skilgreiningum. Það vita allir. Ég held því fram að á þeim tíma sem ég var í Sjálfstæðisflokknum hafi aldrei vafist fyrir nokkrum þingmanni flokksins að átta sig á því að mannréttindi og frelsi skilgreinum við með ákveðnum hætti. Ekki með breytilegum skilgreiningum, það er rangt. Varðandi framboð Íslands til öryggisráðsins, sem ég hef ekki verið fylgjandi en lýsti því yfir við umræður um utanríkismál fyrr í vetur að miðað við aðstæður væri sjálfsagt að reyna að styðja þessa viðleitni stjórnvalda þegar svo langt væri komið, þá vil ég vil fá ákveðnar upplýsingar um hverjir styðji okkur. Styðja bandalagsþjóðir okkar í NATO framboð Íslands? Styður Þýskaland framboðið? Styður Frakkland framboðið? Styður Bretland framboðið eða Spánn og Ítalía, svo ég nefni helstu lönd í Evrópu? Mér finnst mikilvægt að við fáum upplýsingar um hvort okkar helstu vina- og nágrannaþjóðir styðja framboð Íslands til öryggisráðsins. Spurning er líka: Erum við að gera rétt með því að stríða í Afganistan á sama tíma og við sækjumst eftir því að komast í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna?

Herra forseti. Ég sé mig tilneyddan að koma upp vegna orða hv. þm. Jóns Magnússonar um Vesturbakkann í Palestínu. Íslendingar hafa vissulega ekki viðurkennt yfirráð Ísraelsmanna yfir Vesturbakkanum en ég hygg að með því að viðurkenna rétt Ísraelsmanna til að hafa höfuðborg sína í Jerúsalem og með því að viðurkenna stjórnmálasamstarf við Ísrael eins og þeir draga þau mörk höfum við gengið ansi nærri því að viðurkenna yfirráð þeirra yfir hluta af því sem tilheyrði Vesturbakkanum, þ.e. þeim hluta sem er innan sveitarfélagamarka Jerúsalem. Þannig lærði ég þessi fræði a.m.k. þegar ég bjó þarna ytra fyrir aldarfjórðungi en kannski skjöplast mér eitthvað í minni og biðst ég þá forláts á því. En ég hygg þó að þetta sé með þeim hætti að við höfum að nokkru leyti viðurkennt þessi yfirráð og ég tel í rauninni að við höfum þar, eins og svo oft áður í samskiptum okkar við Ísraelsmenn, gengið fulllangt í að fallast á sjónarmið þeirra og komið fullstutt til móts við sjónarmið íbúa Vesturbakkans, Palestínumanna.

Virðulegi forseti. Við höfum ekki viðurkennt rétt Ísraelsmanna til að hafa höfuðborg í Jerúsalem. Í sjálfu sér veit ég ekki til þess að við höfum nokkurn tíma samþykkt eða léð máls á því að Ísraelsmenn gætu tekið sér það land sem þeir tóku með hernaði í sex daga stríðinu og/eða síðar eða fyrr. Ég veit því ekki annað en að íslensk stjórnvöld séu gersamlega saklaus af því að hafa gert það. Ég hygg hins vegar að ég og hv. þm. Bjarni Harðarson séum sammála um það meginatriði að það gengur ekki að gengið sé á rétt Palestínumanna eins og Ísraelsmenn hafa gert og gera á hverjum einasta degi. Fólk er lokað inni og það er líka lokað úti. Það eru tvöfaldar víggirðingar. Fólk færi ekki að koma framleiðslu sinni á markað og það fær ekki að kaupa sér neina hluti nema með leyfi hernámsveldisins. Það er slíkt ófrelsi að þjóð eins og Íslendingar getur ekki látið það óátalið, getur ekki samþykkt að þannig sé farið fram. Við eigum að leggja höfuðáherslu á að réttindi fólks í Palestínu séu virt, að það njóti lágmarksmannréttinda. Ég vísaði hér áðan til ummæla hv. þm. Guðfinnu S. Bjarnadóttur um það að hugsanlegt væri að skilgreina mannréttindi, en rétturinn til lífs flokkast undir grundvallar- og höfuðmannréttindi sem engin ríkisstjórn getur komist hjá að virða. Ísraelsmenn hafa misvirt þau grundvallarmannréttindi Palestínumanna. Þeir hafa misvirt rétt þeirra til lífs þegar þeim hefur hentað í hvaða tilgangi sem verið hefur og það er fordæmanlegt. Á það getum við aldrei fallist og það eigum við ætíð að fordæma.

Herra forseti. Ég mun ekki leggja höfuðið að veði varðandi það minni mitt frá því fyrir áratugum að að einhverju leyti höfum við viðurkennt yfirráð yfir hluta af Vesturbakkanum, þ.e. þeim hluta sem er innan Jerúsalems. Sé það rangt hjá mér biðst ég forláts á því. Ég vil aftur á móti ekki sitja af mér það tækifæri að koma aðeins inn í þá umræðu sem hv. þingmaður vakti upp um Palestínumenn. Ég fagnaði ferð hæstv. utanríkisráðherra til Ísraels og Palestínu á liðnu sumri og taldi hana um margt góða. Ég tel þó að íslensk stjórnvöld hefðu átt að sýna þann kjark og það frumkvæði í því máli að þora að taka upp beinar viðræður við Hamas-samtökin. Ég er ekki að segja að á því séu ekki tvær hliðar. Ég geri mér grein fyrir því að Hamas-samtökin eru ekki friðarklúbbur að öllu leyti en þau hafa engu að síður hlotið lýðræðislegt kjör á þessu svæði og því vil ég nota tækifærið til að koma þessu á framfæri. Ég held að friðsamleg lausn á Vesturbakkanum náist ekki nema eðlileg samskipti náist við Hamas-samtökin. Lengi vel voru Fatasamtök Yassers Arafats skilgreind sem hryðjuverkasamtök og á þeim forsendum ekki talað við þá. Nú eru sömu forsendur notaðar gagnvart þessum samtökum sem njóta hvað mest fylgis meðal Palestínumanna. Ég hygg reyndar að milli okkar hv. þm. Jóns Magnússonar sé kannski ekski mikill ágreiningur um þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég hygg að enginn ágreiningur sé á milli mín og hv. þm. Bjarna Harðarsonar í þessu máli. Ég hygg að við séum alveg sammála um að mjög mikilvægt sé að réttur Palestínumanna verði virtur. Það er hins vegar spurning hvort einhver meiningarmunur sé um mikilvægi ferðar hæstv. utanríkisráðherra til Palestínu á sínum tíma en ég er í sjálfu sér ekkert að lasta það. Ég tel það mikilvægara fyrir íslenskan utanríkisráðherra að reyna að tala við vini okkar og bandamenn, Bandaríkjamenn, að þeir gæti þess að samþykkja ekki og kokgleypa alla hluti sem Ísraelsmenn gera í viðskiptum sínum við Palestínumenn. Ég hygg að þar sé kannski fyrsti þrándurinn í götu. Þar hafa menn farið fram með óeðlilegum hætti og samþykkt mannréttindabrot sem er mjög óeðlilegt og til vansa fyrir þetta ríki, auk þess sem Bandaríkin og einstakir borgarar þar standa meira og minna undir fjárhag Ísraelsríkis. Það er alltaf spurning með hvaða hætti hægt er að þróa og koma hlutunum áfram. Ég átti þess kost fyrir tæpu ári að fá að kynna mér aðstæður í þessu stríðshrjáða landi. Þó að maður hefði lesið mikið um það hvernig hlutum væri fyrir komið og hvernig mannréttindabrotin væru var sjón sögu ríkari. Það er ólýsanlegt og veldur miklum hughrifum að koma að ófrelsismúrum þar sem fólki er meinað að eiga samskipti við annað fólk. Meðan ófrelsismúrinn stendur á Vesturbakkanum í Palestínu er með ólíðanlegum hætti verið að brjóta rétt á því fólki sem er innan múrsins og fær sig hvergi hrært.

Virðulegi forseti. Ég vildi nota seinni ræðu mína til að fara yfir nokkur atriði sem komið hafa fram í þessari umræðu. Í framhaldi af því sem hér hefur verið rætt um fyrirkomulag á samræðum milli stjórnmálaflokkanna um öryggismál og hættumat, finnst mér það umhugsunarefni að í þingsköpum skuli ekki vera gert ráð fyrir að skýrslur, hvort sem er um utanríkismál eða önnur mál, sé hægt að leggja til meðferðar á Alþingi og að þær fái þá þinglega meðferð í nefnd og eftir atvikum jafnvel á opnum nefndarfundum þar sem almenningi gæfist kostur á að fylgjast með. Ég held að slík aðferðafræði ætti einkar vel við í umræðum um öryggis- og varnarmál. Hér í þingsal væri hægt að fjalla um áætlanir, um stefnumörkun og síðan færi sú stefnumörkun til þinglegrar meðferðar án þess að um lagafrumvarp væri að ræða eða neitt slíkt. Síðan bærist eftir atvikum álit frá nefnd og umræða færi aftur fram í þessum sal. Mér er nokkur spurn í huga eftir þessa umræðu um hugtakið hernaðarhyggju sem hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa fjallað mjög um í dag. Ég átta mig ekki á fyrir hvað það stendur. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon grautaði öllu saman í eina skál, hvort sem var verkefnum sem Atlantshafsbandalagið hefur sinnt í umboði Sameinuðu þjóðanna - til að tryggja frið á átakasvæðum, koma í veg fyrir þjóðarmorð og stuðla að uppbyggingu eins og á Balkanskaga - eða vopnuðum átökum í Palestínu. Hann líkti þessu saman og talaði um að erfiðleikar á báðum sviðum sýndu gjaldþrot einhvers sem héti hernaðarhyggja. Ég átta mig ekki á hver þessi hernaðarhyggja er og ég held að það sé mjög mikilvægt að við forðumst að gengisfella hugtök með þessum hætti. Ég deili þeirri skoðun með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, og öðrum þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að við eigum að standa í ístaðinu gegn árásarstríðum, slík fyrirbæri hugnast mér ekki. Ég get hins vegar ekki sætt mig við þá heimssýn að lýðræðisríki eigi að afsala sér valdi til að hafa vopnaviðbúnað til sjálfsvarnar eða að lýðræðisríki og bandalag þeirra eigi ekki að sinna ákalli Sameinuðu þjóðanna um að halda uppi öryggi og tryggja frið á átakasvæðum. Staðreynd málsins er sú, þó að þingmenn Vinstri grænna hafi í dag kallað eftir því að Atlantshafsbandalagið verði lagt niður, af því að nóg væri af öðrum alþjóðasamtökum, að engin önnur alþjóðasamtök búa yfir hliðstæðri getu til að sinna gæslu friðar eins og Atlantshafsbandalagið getur í krafti þess herafla sem það hefur yfirráð yfir vegna varnarviðbúnaðar þess. Mér finnst það mikill ábyrgðarhluti fyrir lýðræðisríki að neita meðbræðrum í næstu ríkjum, eins og á Balkanskaga, eins og í Afganistan, um að fá að njóta þess að það friðargæslulið komi og haldi uppi friði. Sá friður, vel að merkja, er nauðsynleg forsenda þess að alþjóðlegar mannúðarstofnanir hafi eitthvað að segja og uppbyggingarstarf og þróunarhjálp geti farið fram. Það er mjög mikilvægt að greina þarna á milli. Mér finnst, eins og ég hef áður sagt, ekki hjálplegt hvernig þingmenn Vinstri grænna reyna að grauta öllu í eina skál og rugla saman fyrirbærum eins og stríði Bandaríkjamanna í Írak og verkefnum sem Atlantshafsbandalagið tekur að sér á grundvelli umboðs frá Sameinuðu þjóðunum. Þar er ólíku saman að jafna. Það er mun vænlegra til árangurs að við fjöllum um verkefni Atlantshafsbandalagsins eins og þau eru og ákveðum hverjum þeirra við teljum okkur fært að taka þátt í. Þá skiptir mestu máli að Atlantshafsbandalagið býr yfir getu til að halda uppi friði á svæðum sem aðrir hafa ekki treyst sér til að halda uppi friði á.

Virðulegi forseti. Komið hefur verið nokkuð víða við í umræðunni hér í dag og mér finnst hún hafa verið fróðleg og nokkuð djúp og skemmtileg á þeim sviðum sem helst eru í deiglunni á vettvangi utanríkismála á Íslandi í dag. Töluverðu púðri hefur verið eytt í umfjöllun um NATO og kemur í sjálfu sér ekki mjög á óvart að það skuli vera skoðanaágreiningur við þingmenn Vinstri grænna bæði um verkefnaval og eins um framtíðarþróun Atlantshafsbandalagsins. Í því samhengi verð ég að segja að mér koma mjög einkennilega fyrir sjónir þau sjónarmið sem þeir hafa teflt fram í umræðunni í dag og varða inntöku nýrra ríkja. NATO er einfaldlega fyrst og fremst varnarbandalag og fer ekki með stríði á hendur öðrum þjóðum. Við eigum að virða áhuga þjóða sem standa okkur nærri og hafa áhuga á að gerast meðlimir í þessu varnarbandalagi á lýðræðislegum grundvelli og bjóða þær velkomnar til að taka þátt á þeim lýðræðislegu forsendum sem NATO starfar. Ég held að mikilvægt sé að hafa í huga í því samhengi það sem hæstv. utanríkisráðherra vakti athygli á í umræðunni í dag að fyrir okkar heimshluta hlýtur það að skipta máli líka að með þeirri stækkun sem átt hefur sér stað á bandalaginu á umliðnum árum er valdajafnvægið í bandalaginu að breytast dálítið á kostnað Bandaríkjamanna - fyrir þá sem hafa haft sérstakar áhyggjur af því. Varðandi einstök verkefni þá höfum við í sjálfu sér rætt um þau margoft áður og þátttakan í Afganistan er meðal þess sem við höfum rætt áður í því sambandi. Ég held að það sé dálítið óheppilegt að mikill ágreiningur sé um það í þinginu hvar við störfum. Það virðist vera samhljómur um það meðal þingmanna og þvert á alla stjórnmálaflokka að við eigum að einbeita okkur þar sem við höfum mest fram að færa. Þar sem við höfum gert það höfum við að jafnaði skilað mjög góðum árangri. Dæmi um það eru ýmis friðargæsluverkefni eins og t.d. á sviði flugstjórnar og í rekstri flugvalla. Afganistan er eitt af stóru og mikilvægustu verkefnunum sem NATO er að sinna í dag og þar held ég að okkur hafi tekist ágætlega til við að senda vel þjálfað fólk til að liðsinna í þeim fjölmörgu verkefnum sem þar er við að glíma. Það er með engri sanngirni hægt að segja að með því séum við að taka þátt í einhverju hernaðarbrölti, það er verið að slíta hlutina fullkomlega úr samhengi með því. Eftir stendur að við eigum að einbeita okkur að því að skilgreina, og við höfum verið að gera það, málaflokkana og það sem við höfum mest fram að færa og ég held að almennt séð hafi okkur tekist vel til með það. En eins og ég sagði í upphafi kemur mér það í sjálfu sér ekkert sérstaklega á óvart að ágreiningur skuli fyrst og fremst vera við þingmenn Vinstri grænna um þetta tvennt, framtíðarhorfur í NATO, stækkunin, og hins vegar verkefnavalið. Varðandi samráð við þingið langar mig aðeins í lokin að segja að ég held að það væri til mikils að vinna ef aukið samráð mundi leiða til meiri samstöðu um stefnuna í utanríkismálum. Ég held að það sé til töluvert mikils að vinna að við tölum einum rómi og komum fram sem ein heild á alþjóðlegum vettvangi. Með því er ég ekki að segja að ólík sjónarmið geti ekki komist að en það er mikilvægt fyrir okkur að koma fram sem ein heild á alþjóðlegum vettvangi og ég held að við getum lært af öðrum þjóðum í því samhengi. Við ræddum þetta dálítið þegar utanríkismálanefnd heimsótti Norðmenn fyrir skemmstu. Ég fagna þess vegna því frumkvæði sem kynnt var í dag um sérstakan vettvang fyrir formenn flokkanna. Ég held að við ættum að halda áfram að skoða það hvernig megi auka samráðið á þessu sviði til að tryggja þessa samstöðu sem er mikilvæg fyrir okkur.

Herra forseti. Hv. þm. Bjarni Benediktsson sagði hér, hafi ég heyrt það rétt, að afstaða þingmanna Vinstri grænna varðandi atriði eins og stækkun NATO kæmi á óvart. Ég bara trúi því ekki eitt augnablik að afstaða okkar í því efni komi þingmanninum á óvart. Vegna þess að það hefur komið fram í málflutningi okkar og ég sagði það t.d. fyrir mitt leyti að afstaða mín byggir á því að ég er andvígur aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, ég er andvígur hernaðarbandalögum eins og ég lít á að Atlantshafsbandalagið sé. Um þetta geta auðvitað verið skiptar skoðanir og eru augljóslega skiptar skoðanir. Út frá þessum grundvallarsjónarmiðum getur maður auðvitað tekið þá afstöðu að segja: Ég ætla ekki að taka afstöðu til spurninga um stækkun Atlantshafsbandalagsins af því að ég er á móti aðild okkar að því og vil helst ekki að þetta bandalag sé til. En við getum líka sagt að einmitt vegna þessarar afstöðu okkar ættum við að leggjast gegn því að það verði stækkað, ef við erum þeirrar skoðunar að það eigi að minnka og hverfa. Þess vegna á þessi afstaða alls ekki koma á óvart. Mér finnst miklu frekar að menn eigi þá að koma hér og segja að þeir skilji þennan málflutning miðað við þau sjónarmið sem við höfum haldið uppi jafnvel þótt þeir séu andvígir okkur að þessu leyti. Þingmaðurinn ræddi líka um að mikilvægt væri að ná góðri og breiðri samstöðu í utanríkismálum og ég held að við höfum líka lagt áherslu það. Við höfum kallað eftir því og viljum gjarnan fá meira samráð og það sé mikilvægt að koma fram sem ein heild. Þetta nefndi ég líka í ræðu minni. En þá verða stjórnvöld líka að skynja að það eru ýmsir tónar sem slá í hinni pólitísku utanríkismálaumræðu hér og stjórnvöld verða 

Virðulegi forseti. Nei, það kom mér ekki á óvart að þingmenn Vinstri grænna hefðu ákveðna sérstöðu í umræðunni um NATO og verkefnavalið. Þvert á móti. Ég taldi mig hafa komið því til skila að það hefði ekki komið mér á óvart. Varðandi samráðið og samstöðuna. Þetta kemur einmitt líka inn á þætti eins og veru okkar í Atlantshafsbandalaginu og verkefni sem við tökumst á hendur þar. Þetta er spurning um það hvort við nálgumst umræðuna um NATO á þeirri forsendu að við erum þar inni og einbeitum okkur að því að ræða hvernig við getum þá best látið ljós okkar skína á þeim vettvangi, í hvaða farveg við eigum að beina kröftum okkar á þeim vettvangi í stað þess að ræða um það hvort við eigum að vera inni eða úti. Það er um slík grundvallaratriði sem ég held að væri mjög æskilegt að geta náð meiri samstöðu. Og það er þetta sem ég á við þegar ég segi að vonandi getur meira samráð og meiri samskipti á milli þingsins og framkvæmdarvaldsins á sviði utanríkismála orðið til þess að við reynum að hafa meiri samstöðu út á við og einnig í umræðunni og við eyðum ekki öllu púðrinu í grundvallaratriði sem við höfum með lýðræðislegum hætti tekið ákvörðun um að gera - að vera inni. Þá teldi ég að tíma okkar væri miklu betur varið í að ræða um hitt, þ.e. með hvaða hætti við tökum þátt í bandalaginu og hvar kröftum okkar er best fyrir komið þar. Þetta er það sem ég var að vitna til að maður hefði kannski aðeins lært af þegar maður lítur út fyrir landsteinana og sér menn gera m.a. í Noregi þar sem Sosialistisk Venstre-flokkurinn 

Herra forseti. Ég get tekið undir lokaorð í ræðu formanns utanríkismálanefndar hér áðan. Hér held að það væri framfaraspor að menn hefðu meira samráð og að þingið verði virkara í stefnumótun á sviði utanríkis- og öryggismála. Ég er sannfærður um að það er til bóta frekar en hitt að menn tali saman og ólík sjónarmið fái að heyrast á frumstigum mála og menn standi sem sjaldnast frammi fyrir gerðum hlut og allt sé búið eins og því miður hefur stundum gerst bæði nær okkur í tíma og fjær, jafnvel að Ísland sé sett á lista yfir þjóðir sem styðji stríð að öllum forspurðum sem að því hefðu átt að koma. Ég er líka þeirrar skoðunar að það skipti miklu máli, hvort sem menn eru hrifnir af aðild okkar að NATO eða ekki meðan við erum þar inni, hvernig við stöndum þar að málum. Gagnrýni mín hér í dag meðal annars á afstöðu Íslands á Búkarest-fundinum er á þeim grunni byggð, að mér finnst eftir sem áður skipta máli, þó ég sé ekkert hrifinn af því að okkar fólk sé að fara þangað af því við séum í bandalaginu, þá finnst mér skipta máli hvaða afstöðu við tökum. Ég harma að Ísland skuli ekki hafa lýst fyrirvörum eða helst lýst sig andvígt því að eldflaugavarnakerfinu yrði komið upp í Evrópu vegna þeirrar hættu á stigvaxandi spennu og vígbúnaðarkapphlaupi sem það kann að hafa í för með sér. Má ég þá minna á að verið er að troða þessu kerfi upp á Tékka og Pólverja í andstöðu við þær þjóðir. Það liggur til dæmis fyrir alveg glæný stór skoðanakönnun í Tékklandi sem sýnir að rúm 67% tékknesku þjóðarinnar er andvíg því að Radwar-stöðvarnar verði settar þar upp. En stjórnvöld undir þrýstingi frá Bandaríkjamönnum eru engu að síður að reyna að vinna því braut. Við stöndum frammi fyrir þeim veruleika að í þágu þessa sögðu Bandaríkjamenn upp ABM-samningnum 2002 og Rússar tilkynntu í fyrra að þeir mundu ekki framlengja eða frysta samninginn um takmörkun hefðbundins vígbúnaðar í Evrópu. Ég meina, finnst mönnum þetta ekki alvarlegt? Finnst mönnum þetta vera jákvætt, gott og bara hrifningin alltumlykjandi af því þetta er NATO? Sjálfsvarnarréttur þjóða er að sjálfsögðu tryggður í sáttmála Sameinuðu þjóðanna í 42. greininni eða hvar þar nú er. Um það er ekkert verið að ræða hér að þjóð sem á er ráðist á þjóðréttarlegan og lagalegan rétt til þess að reyna að verja sig. Það er ekki það sem þetta snýst um hjá NATO, né heldur eru þeir leiðangrar flestir, þó langsótt sé, sem NATO hefur staðið fyrir þannig hugsaðir. Má ég minna á að þetta er nú NATO sem byggir á tilvist kjarnorkuvopna, sem áskilur sér rétt til að beita þeim jafnvel að fyrra bragði, kjarnorkuvopna sem Alþjóðadómstóllinn í Haag hefur dæmt ólögmæt, ekki bara beitingu þeirra eða hótun um að beita þeim heldur tilvist þeirra sem slíkra. Hún samrýmist ekki grundvallaralþjóðasamningum um mannréttindi og friðhelgi og vernd borgara og svo framvegis vegna þess að þessi vopn eru þess eðlis að beiting þeirra hlýtur alltaf að fela í sér brot á mannúðarlögum. Það er ekki hægt að beita kjarnorkuvopnum öðruvísi en þannig að alsaklaust fólk, óbreyttir borgarar verði fórnarlömb í stórum stíl. Þetta er nú NATO líka með í farteskinu. Ég fagna því mjög að utanríkismálanefnd hefur áform um að gera sig meira gildandi og virkari í þessum efnum. Fjölmörg mál hefur sáralítið tekist að nefna hér í umræðunni. Tillögur sem liggja fyrir þingi sumar hverjar hafa ekki komist til nefndar einu sinni. Ég minni á að það liggur hér fyrir tillaga um að Íslendingar styðji sjálfstæðisbaráttu Vestur-Sahara úr því það mál var nefnt hér. Tillaga er hér á dagskrá um að við köllum liðsafla okkar heim frá Afganistan. Hún er eitthvað umdeild heyrist mér en hún er engu að síður flutt í fullri alvöru og er í miðri umræðu. Ég minni á að ég hef flutt tillögu sem reyndar er studd af öllum flokkum, flutt af tveimur, þremur þingmönnum úr öllum flokkum um að Alþingi feli utanríkisráðherra að kanna möguleika þess að Ísland setji á fót eða bjóðist til að hýsa og koma hér á fót smáríkjastofnun undir hatti Sameinuðu þjóðanna. Það hefði verið gaman að heyra hvort hæstv. utanríkisráðherra hefur haft tíma til að kynna sér þær hugmyndir og hvaða afstöðu hæstv. ráðherra hefur þá til þess. Í utanríkismálanefnd liggur fyrir tillaga um málefni Tíbets sem verður tekin þar fyrir á næsta fundi. Af því hv. þm. Bjarni Harðarson hefur verið eljusamur hér í dag um að minna á málefni Tíbets þá er rétt að það komi hér fram og sama má segja um tillögu sem liggur inni í utanríkismálanefnd og góð samstaða er um að afgreiða, um að Alþingi fordæmi mannréttindabrotin í Guantanamo-fangabúðunum við Svínaflóa á Kúbu. Af ýmsu er að taka, virðulegur forseti, og við hefðum næg efni 

Virðulegur forseti. Ég geri ráð fyrir því að það sé komið að lokum þessarar umræðu sem staðið hefur núna yfir frá því klukkan tvö í dag. Ég vil bara þakka öllum þeim sem þátt hafa tekið í henni fyrir málefnaleg og áhugaverð innlegg í þau utanríkis- og alþjóðamál sem hér hafa verið til umfjöllunar. Ég hjó eftir því máli hv. þm. Bjarna Harðarsonar að hann hélt því fram að Ísland hefði með einhverjum hætti eða á einhverjum tíma viðurkennt yfirráð Ísraels yfir Jerúsalem. Það er ekki rétt. Ísland hefur aldrei gert það. Ég held að ég geti sagt að nánast öll ríki heims viðurkenna ekki yfirráð Ísraels yfir Jerúsalem og meðal annars þess vegna eru sendiráð erlendra ríkja gagnvart Ísrael staðsett í Tel Aviv en ekki í Jerúsalem. Það er ekki viðurkennt að Ísraelsmenn hafi þetta forræði á borginni og samkvæmt alþjóðalögum er innlimun Ísraels á Jerúsalemborg ekki lögleg. Við höfum aldrei viðurkennt það svo að þeim misskilningi sé eytt. Hér hafa þessi málefni komið nokkuð til umræðu, málefni Palestínu og Ísraels. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við fylgjumst mjög grannt með því sem þar er að gerast og við látum vita af því eins og við höfum gert hingað til og ég hef gert oftar en einu sinni og oftar en tvisvar, látið stjórnvöld í Ísrael vita af því þegar okkur er misboðið vegna þess sem þar er að gerast. Það sama á við Tíbet. Þegar við teljum að stjórnvöld fari fram af hörku, gæti ekki meðalhófs og virði ekki réttindi þegna sinna þá eigum við að láta þau stjórnvöld sem við erum í sambandi við vita af því eins og góðir grannar eiga að gera. Þetta eru okkar vináttuþjóðir, Kínverjar og Ísraelsmenn. Þetta eru vinaþjóðir okkar og sá er vinur sem til vamms segir. Þess vegna eigum við að láta vita þegar okkur mislíkar. Varðandi NATO þá tek ég bara undir það sem formaður utanríkismálanefndar sagði hér, að það væri mikilvægt að við færum að sættast á það og ganga út frá því sem staðreynd að við erum í NATO. Það urðu mikil átök um það 30. mars 1949 þegar Ísland gerðist aðili að NATO og það á sér auðvitað rætur í því meðal annars að þetta var nýlega frjáls þjóð sem taldi að þarna væri verið að leggja á hana bönd sem menn sættu sig ekki við. Síðan eru hins vegar liðin 60 ár og það hefur engin þjóð gengið úr NATO á þessum 60 árum. Það hafa hins vegar margar þjóðir komið inn og þær eru orðnar 26 talsins. Ég held að það sé mikilvægt að við göngum út frá því sem staðreynd að þarna erum við og síðan getum við haft skoðanir á því einmitt sem gerist innan vébanda NATO og rökrætt það. En mér segir svo hugur um og ég hef kannski sagt það áður hér á þingi, að ef vinstri grænir stæðu andspænis því að setjast í ríkisstjórn þá mundu þeir ekki gera það að úrslitaatriði að Íslands segði sig úr NATO enda væru þeir þá að dæma sig úr leik algjörlega í  
             Varðandi samráð um utanríkismál þá er allur gangur á því hversu mikið það hefur verið. Það var ekkert samráð þegar Íslendingar fóru á lista hinna vígfúsu þjóða varðandi Írak. Það var ekkert samráð um það þegar herinn fór héðan. Það má verulega bæta úr þessu. Ég tel mig hafa reynt að vinna að því að gera það og hef komið fyrir nefndina líklega fjórum sinnum og ég veit að fólk úr utanríkisráðuneytinu hefur margoft komið. En það má auðvitað alltaf finna tækifæri til þess að ræða betur saman um þau stefnumál sem miklu skipta. Ég lýsi bara yfir hér eins og endranær að ég er tilbúin til þess að ástunda gott samráð við nefndina ef það má verða til þess að auka almennt sammæli í utanríkismálum.

Frú forseti. Þannig er með Vinstri græna að þeir láta ekki taka af sér réttinn til þess að dreyma um betri heim, heim án hernaðarbandalaga, friðvænlegan heim, heim þar sem vígbúnaðarkapphlaupið veldur ekki þeirri sóun verðmæta sem það gerir og heim án hernaðarbandalaga. Það er okkar afstaða. Við vildum sjá Ísland utan hernaðarbandalaga og hernaðarbandalög aflögð. En okkar áherslur í þeim efnum hafa ekki verið settar fram með þeim hætti að það sé úrslitaatriði af okkar hálfu og að við getum ekki komið að stjórn landsins nema að við göngum fyrst úr NATO. Hvort sem ég hryggi nú eða gleð hæstv. utanríkisráðherra með þessu svari þá er það þannig. Við gerum okkur alveg grein fyrir því að í hópi stjórnmálaflokkanna í landinu erum við ein um þessa afstöðu. Ég vona að Samfylkingin noti ekki þetta svar þannig, úr því ég segi þetta, að þá verði það meðhöndlað með sama hætti og ýmis ummæli mín um umhverfismál að ég sé þar með orðinn hlynntur NATO og eindreginn stuðningsmaður þess 

Frú forseti. Með frumvarpi þessu er lagður til heildarrammi um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða, hvort sem þær stafa frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, pólitísku samstarfi við Evrópusambandið eða aðrar alþjóðastofnanir eða frá ríkjahópum. Gert er ráð fyrir að frumvarpið leysi af hólmi gildandi lög um framkvæmd fyrirmæla öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, nr. 5/1969. Markmið alþjóðlegra þvingunaraðgerða er að tryggja frið og öryggi og bera virðingu fyrir mannréttindum og mannfrelsi. Á undanförnum árum hefur þvingunaraðgerðum verið beitt í auknum mæli, einkum af hálfu öryggisráðsins en viss þáttaskil urðu í þessum efnum eftir lok kalda stríðsins og svo aftur í kjölfar hryðjuverkaárásanna í Bandaríkjunum 11. september 2001. Helstu dæmi um alþjóðlegar þvingunaraðgerðir eru viðskiptabann, bann við útflutningi á vopnum, ferðabann og frysting fjármuna og annarra eigna. Samkvæmt 2. gr. frumvarpsins skal utanríkisráðherra gera þær ráðstafanir sem eru nauðsynlegar til þess að framkvæma ályktanir öryggisráðsins um þvingunaraðgerðir sem ekki eru hernaðarlegar og samþykktar eru skv. 41. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þar sem umræddar ályktanir öryggisráðsins eru bindandi að þjóðarétti er mikilvægt að framkvæma þær eins fljótt og auðið er. Er því lagt til í frumvarpinu að ráðherra, að höfðu samráði við ríkisstjórn, hafi áfram heimild til að grípa til nauðsynlegra aðgerða í þessu tilviki án þess að ráðfæra sig fyrst við Alþingi. Þær þvingunaraðgerðir sem Ísland framkvæmir á grundvelli þessa ákvæðis skulu hins vegar reglulega kynntar fyrir utanríkismálanefnd, enda varða þær mikilvæg utanríkismál, svo sem alþjóðlegt samstarf til að stuðla að friði og öryggi og utanríkisviðskipti íslenskra aðila. Í þeim tilvikum sem öryggisráðið hefur ekki mælt fyrir um bindandi aðgerðir gætu stjórnvöld viljað taka þátt í samstöðu meðal ríkja um að grípa til aðgerða sem ekki eru hernaðarlegar til þess að takast á við tiltekna ógn við frið, öryggi og mannréttindi í heiminum. Hér getur verið um að ræða tilmæli frá öryggisráðinu sem eru ekki bindandi eða ályktanir um sameiginlega afstöðu eða sameiginlegar aðgerðir í utanríkis- og öryggisstefnu Evrópusambandsins. Einnig getur verið um að ræða ályktun frá öðrum alþjóðastofnunum, t.d. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu eða tilteknum ríkjahópum eins og Norðurlöndunum um beitingu þvingunaraðgerða. Með ákvæði 3. gr. frumvarpsins er lagt til að ráðherra hafi heimild, að fengnu samþykki ríkisstjórnar, til að framkvæma aðgerðir sem eru ákveðnar af alþjóðastofnunum eða ríkjahópum. Heimildin takmarkast við aðgerðir sem samþykktar eru til að viðhalda friði og öryggi og/eða tryggja virðingu fyrir mannréttindum og mannfrelsi. Þar sem þátttaka Íslands í þvingunaraðgerðum á grundvelli þessa ákvæðis byggist ekki á þjóðréttarlegri skyldu, heldur mati og vilja ráðherra, þykir rétt að haft sé samráð við utanríkismálanefnd um fyrirætlunina áður en hún er tekin til framkvæmdar. Samráð við utanríkismálanefnd er talið mikilvægt, m.a. vegna þess að við ákvörðun um að taka þátt í alþjóðlegum þvingunaraðgerðum þarf að fara fram ákveðið hagsmunamat. Veigamiklum viðskiptahagsmunum íslenskra aðila gæti verið ýtt til hliðar til að stuðla að friði og öryggi. Þá getur þvingunaraðgerð haft í för með sér skerðingu á mannréttindum, svo sem eignarrétti, ferðafrelsi og athafnafrelsi. Samráð við Alþingi við slíkar aðstæður er í samræmi við þróun í þá átt að auka þátttöku þjóðþinga í að meta hvort ríki eigi að taka þátt í alþjóðlegum þvingunaraðgerðum. Á undanförnum árum hefur farið fram mikið starf á vegum alþjóðastofnana, ríkja og samtaka til að styrkja og samræma beitingu alþjóðlegra þvingunaraðgerða. Á meðal niðurstaðna þessa starfs eru tilmæli um að ríki noti stjórnvaldsfyrirmæli við framkvæmd á þvingunaraðgerðum þar sem of tímafrekt sé að setja ný lög um hverja ályktun alþjóðasamfélagsins um þvingunaraðgerð. Þessi aðferð er í samræmi við framkvæmd á meðal annarra norrænna ríkja en þau innleiða öll ályktanir um þvingunaraðgerðir með slíkum hætti. Samkvæmt núgildandi lögum, nr. 5/1969, eru fyrirmæli öryggisráðsins framkvæmd með auglýsingu. Í 4. gr. þessa frumvarps er hins vegar lagt til að sett verði reglugerð vegna ályktunar um þvingunaraðgerðir, hvort sem um er að ræða ályktun öryggisráðsins, alþjóðastofnunar eða tiltekins ríkjahóps. Þykir reglugerð hentugri en auglýsing þar sem reynslan sýnir að þvingunaraðgerðir geta haft töluverð áhrif á réttarstöðu aðila í lengri tíma. Ekkert er því hins vegar til fyrirstöðu að birta bannlista, t.d. með nöfnum aðila sem þvingunaraðgerð beinist gegn, í auglýsingu til að komast hjá því að taka upp texta allrar reglugerðarinnar í hvert skipti sem breytingar eru gerðar á listanum. Í 4. gr. eru afmörkuð þau svið athafna sem heimilt er að banna með reglugerð, en nánari útfærslu verknaðarlýsingar verður að finna í reglugerðunum. Er þetta í samræmi við þá framkvæmd sem tíðkast í Evrópu, m.a. annars staðar á Norðurlöndunum. Í 10. gr. frumvarpsins er kveðið á um viðurlög við brotum gegn boði eða banni sem mælt er fyrir um í reglugerðum settum á grundvelli 4. gr. Lagt er til að refsiramminn verði hækkaður frá því sem er í lögum nr. 5/1969 þar sem vægi þvingunaraðgerða í að tryggja frið, öryggi og virðingu fyrir mannréttindum hefur stóraukist á undanförnum árum. Þá valda hnattvæðing og vaxandi umsvif íslenskra aðila erlendis því að Ísland hefur ríka öryggishagsmuni af því að þvingunaraðgerðir séu virtar og nái markmiðum sínum. Viðurlög við umræddum brotum verða að vera í samræmi við þessa þróun og þá hagsmuni sem eru í húfi. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til þess að fullgilda Palermó-samning gegn fjölþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi sem samþykkur var af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York 15. nóvember árið 2000. Markmið Palermó-samningsins er að efla baráttuna gegn fjölþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi sem hefur færst í aukana á síðustu árum. Með aðild að samningnum gangast ríki undir skuldbindingar um að auka samvinnu við önnur ríki til þess að unnt sé að berjast gegn slíkri glæpastarfsemi með skilvirkari hætti en áður. Í þessum tilgangi þarf annars vegar að draga úr mismunun á réttarkerfum, sem hefur torveldað samstarf ríkja, og hins vegar að gera lágmarkskröfur til landsréttar aðildarríkjanna til þess að efla alþjóðlegt samstarf. Því miðar samningurinn m.a. að því að samhæfa stefnumörkun aðildarríkjanna, lagalegar heimildir þeirra og aðferðir fullnustuvaldhafa gegn þeim sem skipuleggja fjölþjóðlega glæpi þannig að sameiginlegar aðgerðir ríkja til að koma böndum yfir þá verði árangursríkari. Samningurinn gerir jafnframt ráð fyrir bættri samvinnu aðildarríkja um málefni á borð við framsal, gagnkvæma dómsmálaaðstoð, meðferð sakamála og sameiginlega rannsókn þeirra. Unnið skal að því að hlífa löglegri markaðsstarfsemi við áhrifum og aðkomu skipulagðra glæpasamtaka og kveðið er á um vernd vitna og fórnarlamba. Þar að auki skulu aðildarríki veita þróunarlöndum tækniaðstoð og auðvelda þeim að gera nauðsynlegar ráðstafanir og ná fram getu til þess að takast á við skipulagða glæpastarfsemi. Með fullgildingu samningsins skuldbinda ríki sig til þess að gera refsiverða í landsrétti sínum þátttöku í skipulögðum glæpasamtökum, þvætti ávinnings af glæp, spillingu og hindrun á framgangi réttvísinnar. Samningurinn gildir um varnir gegn, rannsókn á og saksókn vegna framangreindra brota og annarra alvarlegra glæpa, ef þau eru þáttur í fjölþjóðlegri glæpastarfsemi þar sem skipulögð glæpasamtök koma við sögu. Þrátt fyrir að samningurinn kveði á um mun öflugra samstarf ríkja en áður hefur tíðkast er meginreglunnar um jafnræði fullvalda ríkja fyllilega gætt og samningurinn veitir aðildarríki ekki rétt til þess að beita lögsögu sinni á yfirráðasvæði annars aðildarríkis. Samningurinn var undirritaður fyrir Íslands hönd 13. desember 2000 en öðlaðist gildi 29. september 2003. Aðildarríki samningsins eru 138. Fullgilding þessa samnings kallar á breytingar á lögum hér á landi og hefur dóms- og kirkjumálaráðherra lagt frumvarp þar að lútandi fyrir Alþingi. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á nokkrum ákvæðum almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni umræðu um tillöguna verði henni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég get í sjálfu sér fagnað því að fram er komin tillaga um fullgildingu Palermó-samningsins gegn fjölþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi. En það veldur mér verulegum vonbrigðum og ég var satt best að segja mjög undrandi þegar ég kom auga á að ekki stendur til að fullgilda bókanirnar þrjár og reyndar enga af bókununum við samninginn. Þrjár hafa þegar verið gerðar, tvær voru gerðar strax sama dag og samningurinn sjálfur, sú þriðja, sem er gegn ólöglegri framleiðslu á og verslun með skotvopn, hluta þeirra og íhluti, var undirrituð fyrir Íslands hönd rúmu ári síðar eða á árinu 2001. Palermó-samningurinn er að sönnu mjög mikilvægur og eins og ég segi fagna ég því að það skuli standa til að fullgilda hann. En bókun um að koma í veg fyrir og refsa fyrir mansal, einkum kvenna og barna, sem Ísland undirritaði um leið og samninginn sjálfan 13. desember - ég hlýt að harma að hún skuli ekki einnig vera hér til staðfestingar og heldur ekki bókun gegn ólöglegum innflutningi fólks land-, sjó- eða loftleiðis sem einnig var undirrituð á sama tíma. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni kemur fram, frú forseti, að unnið sé að undirbúningi fullgildingar þessara tveggja bókana og er m.a. til skoðunar, segir þar, hvort fullgilding þeirra kalli á lagabreytingar hér á landi. Nú er það svo, frú forseti, að allt frá því að samningurinn var undirritaður af hálfu Íslands, 13. desember 2000, hefur verið eftir því gengið hér á Alþingi að hann yrði staðfestur og að bókunin, einkum mansalsbókunin, sem mikið hefur verið rætt um hér, yrði staðfest líka. Fram kemur í þingtíðindum að strax í ársbyrjun 2001 svarar þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Sólveig Pétursdóttir, fyrirspurn frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og segir að verið sé að skoða það í ráðuneyti hennar hvernig hægt sé að koma þessum samningi í lög og verið sé að athuga hvaða breytingar þurfi að gera á íslenskum lögum til þess að hægt verði að staðfesta hann, fullgilda hann. Hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason hefur ítrekað svarað þessari sömu spurningu á þann veg að verið sé að athuga hverju þurfi að breyta í íslenskum lögum. Í skýrslu starfshóps dómsmálaráðuneytis, sem ráðuneytið gaf út á árinu 2006 - starfshópurinn starfaði á árunum 2004–2006 og kynnti sér reynslu af mismunandi löggjöf um vændi, klámiðnað og mansal í Evrópu - kemur fram, frú forseti, á bls. 31, að í dóms- og kirkjumálaráðuneyti sé verið að fara yfir hvort og þá hvaða lagabreytinga sé þörf svo fullgilda megi þennan samning. Nú er komið fram í apríl á árinu 2008 og enn segir hér að unnið sé að undirbúningi fullgildingar tveggja fyrstnefndu bókananna, þ.e. um mansal og ólöglegan innflutning fólks, og það sé til skoðunar hvort fullgilding þeirra kalli á lagabreytingar hér á landi. Ég verð að segja, frú forseti, að mér finnst þetta algjörlega óforsvaranlegt, mér finnst þetta allt of langur tími. Ég skil ekki af hverju verið er að koma hér inn eftir allan þennan tíma, nú er apríl árið 2008, án þess að koma með tillögur um fullgildingu þessara tveggja bókana um leið. Ég óska eftir að fá skýringar á því frá hæstv. ráðherra. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra hvað líði fullgildingu á samningi Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali, sem undirritaður var í Varsjá í Póllandi 16. maí 2005 og Ísland undirritaði sama dag. Sá samningur gengur í rauninni skrefinu lengra hvað varðar ákvæði um verndun fórnarlamba en Palermó-bókunin um mansal. Þó að í íslensk lög, í hegningarlögin íslensku, hafi á árinu 2003 verið sett inn sérstakt refsiákvæði um mansal, í 227. gr. með lögum nr. 40/2003, þar sem refsing fyrir mansal getur numið allt að átta ára fangelsi, er það ekki nægilegt til að uppfylla ákvæði Palermó-samningsins um vitnavernd, um fórnarlambavernd og náttúrlega ekki heldur ákvæði þessara bókana og fyrri bókunarinnar sem ég nefndi um mansal. Ég kalla eftir skýringum hæstv. ráðherra á því hverju þetta sætir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu, sem ég hefði kannski átt að gera í framsöguræðu minni áðan. Þessar bókanir fylgja ekki með í fullgildingunni og sú bókun sem ég tel að sé mjög brýn í þessu sambandi er mansalsbókunin sem hv. þingmaður kom inn á og sama má segja um mansalssamning Evrópuráðsins, að hann sé líka brýnn. Ég get ekki svarað þeim spurningum sem lagðar voru fyrir mig, um hverju það sæti að þetta fylgi ekki með í fullgildingunni, þ.e. mansalsbókunin. Ég get ekki svarað því öðruvísi en svo að enn er beðið eftir svari frá réttarfarsnefnd um hvort þetta kalli á breytingar á réttarfarslögum. Ef lagabreytingar reynast nauðsynlegar, sem greinilega hefur verið mjög lengi til skoðunar, stefni ég að því að leggja fram þingsályktunartillögu um fullgildingu bókunarinnar á haustþingi. Ég tel, eins og kom fram hjá hv. þingmanni, að málið hafi verið það lengi til skoðunar að niðurstaða hljóti að fara að fást.

Frú forseti. Eins og ég sagði áðan tel ég dráttinn á þessu máli óforsvaranlegan. Ég sé ekki ástæðu til þess að leggjast gegn því að þessi samningur verði fullgiltur. En ég óttast að enn um sinn verði dráttur á því að hæstv. dómsmálaráðherra komi með tillögur að lagabreytingum. Þetta hefur tekið of langan tíma og hæstv. utanríkisráðherra getur ekki gefið skýringar á því. Ég spurði einnig: Hvað líður fullgildingu á bókun Evrópuráðsins um mansal? Hún gengur öllu lengra hvað varðar vitnavernd og með því að fullgilda hana mætti kannski bíða með bókun um mansal. En hvað líður fullgildingu þeirrar bókunar?

Virðulegur forseti. Ég taldi mig gera grein fyrir hvoru tveggja, þ.e. annars vegar mansalsbókun við Palermó-samninginn og hins vegar mansalssamningi Evrópuráðsins og fullgildingu hans. Í báðum tilvikum er beðið eftir svari réttarfarsnefndar sem skoðar hvort breyta þurfi réttarfarslögum til að við getum staðið við þær skuldbindingar sem þessir samningar og bókanir leggja okkur á herðar. Hins vegar er líka verið að skoða, eftir því sem mér skilst varðandi mansalssamning Evrópuráðsins, í félags- og tryggingamálaráðuneytinu hvort breyta þurfi lögum um félagsþjónustu vegna fullgildingu þessa samnings. Ég segi það sama um mansalssamning Evrópuráðsins og mansalsbókunina við Palermó-samninginn, að vonandi skýrist þetta fyrr en síðar þannig að hægt verði að leggja fram mál á haustþingi.

Frú forseti. Það er gott að hæstv. utanríkisráðherra er sammála því að kominn sé tími til að dusta af þessu rykið, fullgilda bókunina við Palermó-samninginn og samning Evrópuráðsins um mansal. Ég vil skora á hæstv. utanríkisráðherra að ganga hart fram í að kalla eftir niðurstöðum frá réttarfarsnefnd eða dómsmálaráðuneytinu hvað það varðar, þannig að ekki verði lengur beðið en til hausts með að leggja fram þingsályktun um fullgildingu á hvoru tveggja.

Virðulegur forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á bókun sem gerð var í London 2. maí 1996, um breytingu á samningi um takmörkun ábyrgðar á sjóréttarkröfum, sem gerður var í London 19. nóvember 1976. Líkt og samningurinn sem hún breytir var bókunin gerð á vegum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar. Samningurinn tilgreinir hverjum er heimilt að takmarka ábyrgð sína vegna sjóréttarkrafna, svo og til hvaða krafna heimild til takmörkunar ábyrgðar tekur. Með samningnum er ákveðnum aðilum veitt heimild til að takmarka fjárhæð skaðabótaábyrgðar vegna krafna er varða m.a. manntjón, líkamstjón, eignamissi og eignatjón, sem verða í ákveðnum tilvikum, svo og tjón sem hlýst sökum tafa á sjóflutningum farms, farþega eða farangurs þeirra eða brota á öðrum rétti en samningsrétti. Tilgangur bókunarinnar er að hækka þær fjárhæðir sem tilgreindar eru í samningnum og koma á einfaldari málsmeðferð við að breyta þeim síðar. Staðfesting bókunarinnar felur þar af leiðandi í sér verulegar réttarbætur fyrir tjónþola. Bókunin gerir aðildarríkjum kleift að gera tvenns konar fyrirvara. Mikilvægt er að Ísland nýti sér þessa heimild til þess að hafa svigrúm til ákvarðanatöku í framtíðinni. Ísland er ekki aðili að áðurnefndum samningi en bókunin kveður á um að ríki geti gerst aðili að bókuninni án þess að hafa fyrst fullgilt samninginn, en það skal þá teljast bundið af samningnum. Bókunin öðlaðist gildi 13. maí 2004 og eru 25 ríki aðilar að henni. Lög nr. 159/2007, um breytingu á siglingalögum, nr. 34/1985, með síðari breytingum, munu taka gildi 1. janúar 2009. Þau gera það að verkum að Ísland getur staðið við þær skuldbindingar sem staðfesting bókunarinnar hefur í för með sér. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar samnings um einkamálaréttarfar frá 1. mars 1954, samnings um birtingu erlendis á réttarskjölum og utanréttarskjölum í einkamálum og verslunarmálum, frá 15. nóv. 1965, og samnings um öflun sönnunargagna erlendis í einkamálum og verslunarmálum, frá 18. mars 1970. Samningar þessir voru allir gerðir í Haag. Þessir þrír samningar komu í stað samnings um einkamálaréttarfar sem gerður var á vegum Haag-ráðstefnunnar árið 1905 og öðlaðist gildi hvað Ísland varðar þegar hann var fullgiltur af hálfu Danmerkur árið 1909. Meginmarkmið samninganna er að efla samvinnu milli ríkja til að greiða fyrir rekstri dómsmála. Stefnt er að því að ryðja úr vegi hindrunum milli ríkja vegna ólíkra réttarkerfa og jafnframt að efla réttaröryggi þegar dómsmál varða aðila og hagsmuni í fleiri ríkjum. Samningurinn frá 1954 kveður m.a. á um að ríkisborgurum samningsríkis, sem búsettir eru í einhverju þeirra, verði ekki gert að leggja fram málskostnaðartryggingu vegna þess að þeir eru útlendingar eða án fastrar búsetu í því landi þar sem mál er höfðað. Enn fremur er mælt fyrir um að ríkisborgarar samningsríkjanna skuli hafa sama aðgang að réttaraðstoð og ríkisborgarar í því samningsríki þar sem réttaraðstoðar er leitað í samræmi við löggjöf þess ríkis. Þá er í samningnum komið í veg fyrir að frelsissviptingu verði beitt sem nauðungarúrræði til að skapa varnaðaráhrif gagnvart útlendingum sem eru ríkisborgarar samningsríkis í tilvikum þar sem frelsissviptingu verður ekki beitt gagnvart borgurum viðkomandi ríkis. Samningur um birtingu erlendis á réttarskjölum og utanréttarskjölum í einkamálum og verslunarmálum stefnir að því að bæta skipulag gagnkvæmrar aðstoðar í dómsmálum með einfaldari og skjótari framkvæmd með því að kveða m.a. á um hvernig birtingu réttarskjala verði háttað í samningsríkjunum. Sú skylda er t.d. lögð á samningsríkin að tilnefna miðlægt stjórnvald til að annast birtingu réttarskjala frá öðrum samningsríkjum. Samningurinn hefur þó einnig að geyma ákvæði um birtingu réttarskjala fyrir mönnum sem staddir eru erlendis með öðrum hætti, að uppfylltum vissum skilyrðum. Kveðið er á um að beiðni um birtingu verði ekki hafnað nema ríkið sem beiðni er send til telji framkvæmd hennar íhlutun í fullveldi sitt eða öryggi. Markmið samnings um öflun sönnunargagna er að auðvelda sendingu og framkvæmd réttarbeiðna og greiða fyrir mismunandi aðferðum sem ríki beita í því skyni, jafnframt því að bæta samvinnu ríkja á sviði einkamála og verslunarmála. Samningurinn hefur að geyma ákvæði um öflun sönnunargagna, annars vegar með réttarbeiðni og hins vegar fyrir milligöngu sendierindreka, ræðiserindreka eða sérstaklega tilnefndra manna. Samkvæmt birtingarsamningnum og samningnum um öflun sönnunargagna skulu samningsríkin tilnefna miðlæg stjórnvöld til að sinna þeim málefnum sem falla undir samningana. Hvað Ísland varðar er gert ráð fyrir að dóms- og kirkjumálaráðuneytið fari með þetta hlutverk en það gæti falið öðru stjórnvaldi að sinna ákveðnum viðfangsefnum á sviði samninganna. Gert er ráð fyrir að nokkrir fyrirvarar verði gerðir af Íslands hálfu við umrædda samninga samkvæmt ákvæðum þeirra og er þeim lýst í þingsályktunartillögunni. Fullgilding þessara samninga kallar á breytingar á lögum hér á landi og hefur dóms- og kirkjumálaráðherra lagt frumvarp þar að lútandi fyrir Alþingi. Í frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á ákvæðum laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, og að þeim breytingum gerðum munu engar hindranir standa í vegi fyrir fullgildingu samninganna af Íslands hálfu. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um heimild til handa ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu og Kanada, sem undirritaður var í Davos í Sviss 26. janúar sl. Samningaviðræður EFTA-ríkjanna við Kanada hófust á árinu 1998. Þær gengu vel framan af og um mitt árið 2000 lá fyrir nánast fullgerður samningstexti. Þá sigldu viðræðurnar hins vegar í strand vegna þeirrar kröfu Kanadamanna að skip, bátar og önnur sjóför yrðu undanþegin ákvæðunum um niðurfellingu tolla, en EFTA-ríkin gátu alls ekki fallist á þá kröfu. Samningaviðræður hófust ekki á ný fyrr en um haustið 2006. Eftir að samkomulag hafði náðst um niðurfellingu tolla af skipum og sjóförum til Kanada á tilteknu aðlögunartímabili, svo og um önnur útistandandi ágreiningsefni, lauk viðræðunum í júní 2007. EFTA-ríkin hafa nú gert fríverslunarsamninga sem ná til 16 ríkja eða ríkjahópa. Samningurinn, sem er sá fyrsti sinnar tegundar sem Kanada gerir við ríki í Evrópu, nær fyrst og fremst til vöruviðskipta. EFTA-ríkin og Kanada munu þegar við gildistöku samningsins fella niður tolla á sjávarafurðir og iðnaðarvörur sem upprunnar eru í landi gagnaðila, þó með þeirri undantekningu að Kanada er veittur allt að fimmtán ára aðlögunartími til niðurfellingar tolla á skip og sjóför. Samningurinn mun því hafa í för með sér niðurfellingu tolla á ýmsar vörur sem framleiddar eru hér á landi við útflutning þeirra til Kanada. Sem dæmi má nefna þær sjávarafurðir sem bera toll við innflutning til Kanada, svo og útivistarfatnað, fiskikör og aðrar vörur úr plasti, vogir, vélar og tæki. Þessar iðnaðarvörur bera í dag margar hverjar tolla á bilinu 6–18% við innflutning til Kanada. Má því ætla að samningurinn muni liðka fyrir frekari útflutningi íslenskra iðnaðarvara á Kanadamarkað. Í fríverslunarsamningnum er jafnframt kveðið á um lækkun eða niðurfellingu tolla af unnum landbúnaðarvörum. Hvert EFTA-ríki fyrir sig og Kanada hafa síðan gert tvíhliða samninga um lækkun eða niðurfellingu tolla af tilteknum óunnum landbúnaðarvörum. Sem dæmi um bættan markaðsaðgang fyrir íslenskar landbúnaðarvörur má nefna að tollar munu lækka eða falla niður við innflutning á íslensku kindakjöti og skyri til Kanada. Sem dæmi um landbúnaðarvörur frá Kanada sem njóta munu lækkunar við innflutning til Íslands er ýmiss konar frosið grænmeti, þar með talið frosnar franskar kartöflur. Í samningnum eru ákvæði um að taka upp viðræður um þjónustuviðskipti innan þriggja ára. Jafnframt er í samningnum að finna ákvæði um samkeppnismál, opinber útboð, samstarf hvað varðar fjárfestingar og þjónustuviðskipti auk stofnanaákvæða og ákvæða um lausn ágreiningsmála. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil koma örfáum orðum að hér í fyrri umræðu. Hæstv. utanríkisráðherra hefur fylgt úr hlaði tillögu til þingsályktunar um fullgildingu fríverslunarsamnings milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA og Kanada. Í framhaldi af ræðu hæstv. ráðherra langar mig að fara nokkrum orðum um það mikilvæga starf sem EFTA vinnur á þessum vettvangi og hlutverk þingmannanefndar EFTA í því sambandi, en sá sem hér stendur á sæti í þingmannanefndinni. Í hugum margra tengist EFTA fyrst og fremst EES-samningum sem önnur stoð hans á móti Evrópusambandinu. Hin hliðin á EFTA, sem fallið hefur í skuggann af EES-samstarfinu, er aukin sókn EFTA á sviði fríverslunar með gerð fríverslunarsamninga við ríki utan Evrópusambandsins. Í kjölfar þess að Doha-lota Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar hefur siglt í strand hafa samtök ríkja og einstök lönd beint sjónum sínum að gerð tvíhliða fríverslunarsamninga og ljóst er að samkeppnin fer harðnandi á því sviði. Gildir fríverslunarsamningar EFTA eru nú 15 talsins og hafa engin ríkjasamtök náð meiri árangri í því tilliti, að Evrópusambandinu undanskildu. EFTA-ríkin eru tiltölulega smá hagkerfi sem eru mjög háð utanríkisviðskiptum og greiðum aðgangi að erlendum mörkuðum. Í sameiningu teljast EFTA-ríkin þó tólfta stærsta hagkerfi heims og í krafti þeirrar stærðar hefur það verið álitlegur kostur fyrir önnur ríki að semja við EFTA sem eina heild. Ávinningurinn er meiri og samningur því eftirsóknarverðari en ef boðið væri upp á fríverslunarsamninga við einstök EFTA-ríki. Það er alveg ljóst að við Íslendingar höfum í krafti samstarfsins innan EFTA tryggt okkur aðgang að stórum og mikilvægum mörkuðum sem óhugsandi er að við hefðum náð án slíks samflots. Fríverslun við ríki utan Evrópusambandsins hefur verið ofarlega á dagskrá þingmannanefndar EFTA og hún hefur á undanförnum árum stutt dyggilega við gerð fríverslunarsamninga EFTA. Það hefur verið lengi rætt innan þingmannanefndarinnar að beita sendinefndum og þingmannaheimsóknum til þess að kynna og afla stuðnings við gerð fríverslunarsamninga. Fyrsta heimsókn þessarar tegundar var einmitt farin til Kanada í febrúar 2007 til þess að þrýsta á um jákvæða niðurstöðu í yfirstandandi fríverslunarviðræðum EFTA og Kanada og til að tryggja stuðning kanadískra þingmanna við slíkt samkomulag. Í því skyni áttu fulltrúar þingmannanefndar EFTA árangursríka fundi með utanríkisviðskiptanefnd fulltrúardeildar og utanríkismálanefnd öldungadeildarinnar á kanadíska þinginu. Enn fremur var fundað með David Plunkett, aðalsamningamanni Kanada í fríverslunarviðræðum. Á fundunum fóru fram hreinskiptnar viðræður um gagnkvæma hagsmuni samningsaðila af fríverslun. Kanada er afar háð utanríkisviðskiptum og greiðum aðgangi að erlendum mörkuðum rétt eins og EFTA-ríkin og fríverslun er því mikið hagsmunamál beggja aðila. Samningaferlið var hins vegar búið að standa yfir í langan tíma og þolinmæði margra EFTA-ríkjanna orðin afskaplega takmörkuð og menn orðnir langeygir eftir niðurstöðu. Það var skipasmíðaiðnaðurinn í Kanada sem var helsta hindrum þess að samningar næðust um langt skeið en eins og hæstv. ráðherra hefur vikið að tókst samkomulag um 15 ára aðlögunartíma Kanada til niðurfellingar tolla á skip og sjóför og lauk samningaviðræðunum því í júní 2007. Fríverslunarsamningurinn milli EFTA og Kanada mun skapa ný og spennandi tækifæri í viðskiptum ríkjanna. Það er að sjálfsögðu kappsmál fyrir okkur Íslendinga að auka viðskiptaleg tengsl við Kanada, land sem Ísland tengist sterkum sögulegum og menningarlegum böndum allt frá fólksflutningunum miklu vestur um haf og stofnun byggða Vestur-Íslendinga. Sá fríverslunarsamningur sem hér er til umræðu að fullgilda er mikilvægt tæki til þess. Virðulegi forseti. Í umræðu um skýrslu hæstv. utanríkisráðherra í dag greindi ég frá heimsókn sendinefndar EFTA-þingmanna til Indlands í síðustu viku. Ég tók þátt í þeirri heimsókn sem var farin í sama tilgangi og sú sem að framan er lýst til Kanada. EFTA og Indland hafa gert hagkvæmnikönnun á mögulegum fríverslunarsamningi og niðurstaða hennar var að fríverslunarsamningur yrði báðum aðilum hagkvæmur. Á Davos-fundinum í janúar sl. undirrituðu ráðherrar EFTA-ríkjanna og Indlands samkomulag um að hefja formlegar fríverslunarviðræður. Gert er ráð fyrir að samningurinn nái til vöruviðskipta og þjónustuviðskipta opinberra innkaupa, fjárfestinga, samkeppnismála og hugverkaréttinda. Frá því í janúar hafa EFTA-ríkin beðið þess að Indverjar yrðu tilbúnir að hefja formlegar viðræður en í síðustu viku áttu EFTA-þingmenn viðræður við utanríkismálanefnd og viðskiptanefnd indverska þingsins. Einnig var fundað með ráðuneytisstjóra viðskiptaráðuneytis Indlands auk viðskiptaráðs og samtökum iðnaðarins þar í landi. Fundirnir tókust vel og við áttum gagnleg skoðanaskipti um hvernig fríverslun og aukið fjárfestingastreymi á milli eins ólíkra hagkerfa og hér um ræðir gæti orðið ríkjunum til hagsbóta. Það kom fram í viðræðum okkar við Indverja að þeir telja ekkert að vanbúnaði að setjast að samningaborði innan 60 daga og eru það sérlega jákvæðar fregnir. Virðulegi forseti. Indverska hagkerfið hefur undanfarin ár vaxið mjög hratt og um leið opnast fyrir alþjóðlegum viðskiptum. Með þessu hafa skapast ný tækifæri sem ættu að nýtast íslenskum fyrirtækjum í útrás og við höfum þegar dæmi um þetta í Indlandi. Íslensk fyrirtæki hafa þegar sýnt stórhug og náð umtalsverðum árangri í að hasla sér völl á Indlandi og fríverslunarsamningar, ef þeir takast við Indland, munu opna okkur frekari dyr. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um fyrirhugaðar viðræður við Indland. Ég nefni þær bara hér til viðbótar við samninginn við Kanada til merkis um það mikilvæga starf sem unnið er á vettvangi EFTA. Það er starf sem við EFTA-þingmenn styðjum dyggilega, það eykur viðskiptafrelsi og tækifæri okkar smáu hagkerfa á sífellt alþjóðlegri markaði.

Frú forseti. Ég vil bara koma hér upp í þessari umræðu um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu fríverslunarsamnings milli Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA annars vegar og Kanada hins vegar, til þess að taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Bjarna Benediktssonar og formanns utanríkismálanefndar þar sem hann lýsti störfum þingmannanefndar EFTA og mikilvægi fríverslunarsamninga milli EFTA annars vegar og þriðju ríkja, ef svo má að orði komast, þ.e. fyrir utan EES-samninginn. Það sem snýr að viðskiptaþættinum sérstaklega kom enn fremur fram í máli mínu fyrr í dag í umræðunum um utanríkismál, að ég lít svo á að viðskiptasamningar hvers konar séu mikilvæg tæki, ekki bara í sambandi við efnahags- og viðskiptamál heldur líka í utanríkis- og alþjóðamálum og geti átt ríkan þátt í því að efla samstarf milli þjóða og þess vegna að eyða tortryggni og hindrunum af hvers konar tagi, hvort sem þær eru viðskiptalegs eðlis eða pólitískar. Ég tel þess vegna að það sé mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að beita okkur fyrir því, m.a. á vettvangi EFTA, að gerðir séu viðskiptasamningar. Það er reyndar ástæða til að hnykkja á því sem kom fram í máli mínu í dag, að auðvitað stöndum við frammi fyrir því að það er gríðarlega mikil efnahagsleg gjá á milli einstakra heimshluta í dag og það er mikilvægt að vinna á þeirri gjá, brúa hana, og þess vegna þarf að gæta þess að viðskiptasamningar verði ekki til þess að festa slíka gjá í sessi heldur þvert á móti að brúa hana og að eyða eða draga úr, skulum við segja, þeim efnalega mun sem er á milli ríkra þjóða og fátækra. Ég tel að viðskiptasamningar geti verið leið til þess og þess vegna eru þeir jákvæðir. Um leið bendi ég á hitt að það er mikilvægt að ríkari þjóðir noti ekki viðskipti af þessum toga fyrst og fremst sér til framdráttar. Hv. þm. Bjarni Benediktsson lýsti ágætlega starfi þingmannanefndar EFTA. Ég á sjálfur sæti í þeirri þingmannanefnd og hef starfað þar frá því ég tók sæti á Alþingi sl. vor og mér hefur þótt það starf áhugavert og það er fjölmargt sem þar er fjallað um. Það er rétt sem hér hefur komið fram að á þeim vettvangi er ekki bara fjallað um EES-samninginn, þó að vissulega sé hann fyrirferðarmikill eðli málsins samkvæmt og ég mun fara aðeins betur í slík mál síðar í kvöld í umræðum um mál sem lúta að tilskipunum Evrópusambandsins, en þessi þáttur í starfi EFTA er þýðingarmikill og við eigum að sinna honum mjög vel. Ég get líka tekið undir með hv. þingmanni að heimsókn þingmannanefndarinnar eða hluta hennar til Indlands var mjög áhugaverð og þar eru vissulega mikil tækifæri. Hin stóru hagkerfi Asíu, bæði Indland og Kína, eru auðvitað stórveldi í raun og veru á þessu sviði og hagvöxtur í þeim löndum og víðar í Austur- og Suðaustur-Asíu er gríðarleg mikill og miklu meiri en við þekkjum og viðskipti þeirra hafa verið að aukast, ekki bara við þróuð ríki eins og Bandaríkin og Vestur-Evrópu, heldur hafa viðskipti þeirra við þróunarlönd, t.d. í Afríku, sömuleiðis verið að aukast mjög mikið. Ég tel líka mjög mikilvægt, ekki síst fyrir þróunarríkin í Afríku að geta átt vinsamleg og mikil viðskipti við þessu stóru vaxandi hagkerfi. Þar skapast líka miklir möguleikar. Það er líka áhugavert í sambandi við Fríverslunarsamtök Evrópu eða EFTA, þó það hafi heldur fækkað í þeim félagsskap á undanförnum árum, að þá eru líka til þeir sem lýsa áhuga á því að taka þátt í starfi EFTA og ég leyfi mér að minna á það að Færeyingar hafa óskað eftir því að komast inn í þau samtök eða a.m.k. fá umræðu um þau mál og við Íslendingar höfum stutt viðleitni þeirra og óskir þeirra í því efni. Það eru að vísu skiptar skoðanir um það á vettvangi EFTA-ríkjanna en mér finnst sjálfsagt að við höldum áfram að leggja þeim lið í þessu og jafnvel fleiri ríkjum sem hugsanlega gætu haft hagsmuni af því að koma til liðs við EFTA og nálgast þannig þennan stóra markað sem Evrópa sannarlega er. Ég veit ekki hvort ég á að leyfa mér að nefna ríki eins og Úkraínu og Georgíu í því sambandi en það er sagt algjörlega án ábyrgðar og í öðru samhengi í framhaldi af umræðunni fyrr í dag. En ég held að það felist margvíslegir möguleikar í samningum af þessum toga og ég álít að við eigum að beita okkur fyrir því og vil taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Bjarna Benediktssonar um starf þingmannanefndarinnar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 20/2007, um breytingu á IX. viðauka (Fjármálaþjónusta) og XXII. viðauka (Félagaréttur) við EES-samninginn og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2006/46/EB frá 14. júní 2006 um breytingu á tilskipunum ráðsins 78/660/EBE um ársreikninga félaga af tiltekinni gerð, 83/349/EBE um samstæðureikninga, 86/635/EBE um ársreikninga og samstæðureikninga banka og annarra fjármálastofnana og 91/674/EBE um ársreikninga og samstæðureikninga vátryggingafélaga. Gerð er grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er ákvörðunin prentuð sem fylgiskjal við tillöguna ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Í tilskipuninni eru gerðar breytingar á fjórðu og sjöundu félagatilskipun sem þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn. Tilskipunin miðar að því að auka trúverðugleika á fjárhagsupplýsingum fyrirtækja. Meðal helstu breytinga sem felast í tilskipuninni er að lagðar eru auknar skyldur og aukin ábyrgð á stjórnarmenn félaga vegna reikningsskila og upplýsinga í ársreikningum. Á það jafnt við um fjárhagslegar og ófjárhagslegar lykilupplýsingar sem varða viðkomandi félag. Helstu breytingar sem tilskipunin leggur til eru: að aðildarríki geti hækkað viðmiðunarmörk lítilla og meðalstórra fyrirtækja um 20% frá þeim mörkum sem um getur í fjórðu og sjöundu félagatilskipun, að aðildarríkin geti krafist eða heimilað notkun á gangvirði í reikningsskilum fyrirtækja í samræmi við alþjóðlega reikningsskilastaðla (IFRS). Einnig eru gerðar kröfur um: viðbótarskýringar með ársreikningi varðandi upplýsingar sem ekki koma fram í efnahagsreikningi og færslur til tengdra aðila, að ársreikningur fyrirtækis sem skráð er á opinberum markaði innihaldi yfirlýsingu um góða stjórnunarhætti, að tryggð sé samábyrgð stjórnarmanna á ársreikningi og skýrslum fyrirtækisins. Samkvæmt tilskipuninni skal hún innleidd í regluverk aðildarríkjanna fyrir 5. september 2008. Stefnt er að því að innleiða tilskipunina hér á landi á haustþingi 2008 með breytingum á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006. Unnið er að innleiðingu tilskipunarinnar í fjármálaráðuneytinu. Ég legg til, frú forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara efnislega í þá tillögu sem hér er til umræðu og hæstv. utanríkisráðherra hefur mælt fyrir, heldur fjalla aðeins um það vinnulag sem viðhaft er í þinginu við innleiðingu ákvarðana EES-nefndarinnar sem byggja á tilskipunum Evrópusambandsins. Fram kemur í athugasemd við þingsályktunartillöguna, um þá ákvörðun sem er til umfjöllunar, nr. 20/2007, að hún muni kalla á lagabreytingu hér á landi og því hafi hún verið tekin af sameiginlegu EES-nefndinni með stjórnskipulegum fyrirvara af Íslands hálfu. Í greinargerðinni er aðeins fjallað um stjórnskipulegan fyrirvara og hvað felst í honum. Hér er m.a. sagt, með leyfi forseta: „Að því er Ísland varðar hefur slíkur fyrirvari almennt einungis verið settur þegar innleiðing ákvörðunar kallar á lagabreytingar hér landi.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Í seinni tíð hefur það verið viðtekinn háttur við staðfestingu þeirra ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar, sem krefst lagabreytinga að innleiða, enda kemur hvort tveggja til, að frestur til að aflétta hinum stjórnskipulega fyrirvara er tiltölulega skammur, auk þess sem ekki er alltaf tímabært að innleiða ákvörðun um leið og hún er tekin.“ Mig langar sem sagt að fjalla aðeins um það hvernig gerðir, tilskipanir, ber að Alþingi í þessu samhengi, einkum og sér í lagi þegar um það er að ræða að gerður er stjórnskipulegur fyrirvari vegna þess að lagabreytinga er þörf. Ég er þeirrar skoðunar, og veit að margir deila þeim sjónarmiðum með mér, og væntanlega gerir hæstv. utanríkisráðherra það einnig, að mikilvægt sé að Alþingi sé vel upplýst um það sem verið er að gera á hverjum tíma og um það sem verið er að vinna að á hverjum tíma á vettvangi EES-samningsins og þeirra skuldbindinga sem hann hefur í för með sér, einkum og sér í lagi ef það kallar á atbeina Alþingis að fullnægja þeim tilskipunum eins og hér á við. Árið 1994 samþykkti forsætisnefnd Alþingis ákveðnar reglur um þinglega meðferð EES-mála á mótunarstigi. Í þeim reglum er lýst hlutverki utanríkisráðuneytisins, hlutverki utanríkismálanefndar, hlutverki fastanefnda og hlutverki Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA, en segja má að það séu þessir aðilar sem koma að málum og þar er því lýst hvernig þingleg meðferð mála af þessum toga á að vera. Nú eru liðin fjórtán ár frá því að þessar reglur voru settar af forsætisnefnd og mætti ætla að það væri nokkuð ríflegur aðlögunartími fyrir reglur af þessum toga og kominn tími til að innleiða þær í störfum Alþingis. Það hefur alls ekki verið gert þó að mér sé kunnugt um að verið sé að vinna að því af hálfu utanríkismálanefndar og utanríkisráðuneytisins að færa þau mál í betra horf. Ég er þeirrar skoðunar að þær reglur sem settar voru 1994 séu mjög skýrar í þessu efni, þær séu fullnægjandi fyrir alþingismenn. Þar er gert ráð fyrir því að utanríkisráðuneytið láti utanríkismálanefnd í té tillögur Evrópusambandsins á mótunarstigi og tillögur sem kunna að verða að EES-reglum. Utanríkismálanefnd fjalli um þær, þær fari eftir atvikum til umfjöllunar í viðkomandi fastanefndum sem hafi tilteknu hlutverki að gegna, að þær fari efnislega yfir þau atriði sem viðkomandi tilskipun fjallar um og tekur á. Jafnframt er gert ráð fyrir því að utanríkismálanefnd haldi reglulega fundi með þingmannanefnd EFTA til að ræða um EES-málin. Reyndar er talað um einn fund í mánuði til að ræða EES-mál sérstaklega í þessu samhengi. Einnig er talað um að Íslandsdeild þingmannanefndar EFTA annist samskipti við fastanefnd EFTA og sameiginlegu EES-þingmannanefndina eins og hún gerir að sjálfsögðu og hún eigi að koma á framfæri við utanríkismálanefnd upplýsingum um það EES-starf sem fram fer hjá þessum aðilum. Þetta er sem sagt ekki gert nema að verulega litlu leyti og raunar að allt of litlu leyti. Þess vegna er það væntanlega sem margir þingmenn, m.a. þeir sem eiga sæti í utanríkismálanefnd, hafa upplifað það á þann veg að þeir standi frammi fyrir algjörlega gerðum hlut þegar að því kemur að festa í lög tilskipanir sem sameiginlega EES-nefndin hefur áður gengið frá fyrir sína hönd. Þetta er ekki góð latína. Það er mikilvægt, að mínu mati, að fram fari efnisleg umræða um þessi mál á mótunarstigi hér á hv. Alþingi, í sölum Alþingis og í viðkomandi þingnefndum. Það mundi eiga sér stað ef reglum forsætisnefndar frá febrúar 1994 væri fylgt. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að innleiða þær reglur sem hafa nú fengið fjórtán ára aðlögunartíma, það ætti ekki að vera neinum vanda undirorpið að hrinda þeim í framkvæmd. Þegar mál af þessum toga kemur hér inn ætti í raun að liggja fyrir hvaða lagabreytingar það eru sem viðkomandi tilskipun kallar á. Ég vil taka það fram að þetta á ekkert sérstaklega við um þessa tilskipun. Þetta á við um allar tilskipanir sem hér koma inn frá sameiginlegu EES-nefndinni. Ég hefur áður vakið máls á þessu, og fleiri þingmenn, í umræðum um önnur mál sem hafa komið hér inn á fyrri stigum. Mér finnst mikilvægt að koma þessu á framfæri hér í þessari umræðu. Í þessu tilfelli segir að gert sé ráð fyrir því að á haustþingi 2008 komi fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um ársreikninga. Ég velti því fyrir mér hvort það liggur ekki fyrir á þessu stigi í hverju þær breytingar eru fólgnar, hvort ekki væri eðlilegast að þegar málið kemur til umfjöllunar á Alþingi liggi a.m.k. fyrir uppkast af lagafrumvarpi þar sem umræddar breytingar koma fram og menn geti þá fjallað um þær efnislega. Þetta vildi ég nú láta koma fram í þessari umræðu. Þetta snertir ekki inntak umræddrar tilskipunar sérstaklega heldur fyrst og fremst málsmeðferðina. Ég vil líka velta því upp í þessu samhengi, af því að lagt hefur verið til að þessi tilskipun fari til umfjöllunar í utanríkismálanefnd eins og eðlilegt er, að þá væri jafnframt eðlilegt að utanríkismálanefnd leitaði álits annarra nefnda, fastanefnda eftir atvikum, eins og reglurnar frá 1994 gera ráð fyrir. Mér finnst eðlilegt að hv. utanríkismálanefnd taki þá á því, bæði hvað varðar þessa tilskipun og þá sem er hér næst á dagskrá, hvort ekki sé rétt að viðhafa þau vinnubrögð.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 49/2007, um breytingu á IV. viðauka við EES-samninginn. Með þessari tillögu er leitað heimilda Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 49/2007 um breytingu á IV. viðauka við EES-samninginn eins og áður sagði og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2005/89/EB um ráðstafanir til að tryggja öruggt framboð raforku og um fjárfestingar í grunnvirkjum. Gerð er grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er hún prentuð sem fylgiskjal með henni ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Tilskipun 2005/89/EB varðar ráðstafanir til að tryggja öryggi í orkuöflun og fjárfestingum í flutningi og dreifingu á raforku. Í tilskipuninni er lögð áhersla á nauðsyn þess að tryggja jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar raforku. Sú skylda er lögð á aðila að tryggja að settar séu, og staðfestar, viðbragðsáætlanir sem og að gripið verði til aðgerða til að mæta frávikum í raforkukerfinu. Skylda þessi hvílir jafnt á ríkjum, opinberum eftirlitsaðilum sem og dreifiveitum og kerfisstjórum flutningskerfa. Tilskipunin fjallar að hluta til um viðskipti með raforku og tengingu yfir landamæri og á því ekki að öllu leyti við innlendar aðstæður enda er íslenska raforkukerfið einangrað frá öðrum kerfum. Þá mun tilskipunin ekki kalla á ítarlegar lagabreytingar þar sem einstaka ákvæði hennar er nú þegar að finna í innlendri löggjöf upp að vissu marki. Tilskipunin kann að kalla á breytingar á raforkulögum, nr. 65/2003, með síðari breytingum, og reglugerð um framkvæmd raforkulaga, nr. 1040/2005. Hins vegar er að svo stöddu ekki ljóst hversu ítarlegar þær breytingar munu verða. Í iðnaðarnefnd er nú til umfjöllunar frumvarp til breytinga á raforkulögum þar sem m.a. er lögð til skylda á dreifiveitur, vinnslufyrirtæki og flutningsfyrirtækið til að hafa til staðar viðbragðsáætlanir við vá. Þar af leiðandi er þegar verið að leggja til breytingar á raforkulögum í anda tilskipunarinnar. Unnið er að innleiðingu tilskipunarinnar í iðnaðarráðuneytinu. Ég legg til, frú forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég gæti út af fyrir sig farið hér með nákvæmlega sömu ræðuna og ég flutti áðan um það mál sem var næst á undan á dagskránni, um hina formlegu aðkomu Alþingis að ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar og umfjöllun hér á hv. Alþingi. Ég ætla ekki að gera það heldur segja eingöngu að það sem ég sagði um það mál á að öllu leyti við um þetta mál líka. En nú ber svo við að ég stenst ekki að ræða aðeins efnislega um það sem hér er á ferðinni. Hér er sem sagt verið að fjalla um tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um viðskipti með raforku. Það kemur fram, eins og kom fram í framsöguræðu hæstv. utanríkisráðherra, að hér er m.a. verið að fjalla um tengingu við landamæri og því eigi tilskipunin ekki að öllu leyti við innlendar aðstæður og á það er bent að íslenska raforkukerfið sé einangrað frá öðrum kerfum. Þetta er m.a. ástæða þess að margir voru þeirrar skoðunar að raforkutilskipunin sem slík ætti ekki heima í íslensku umhverfi vegna nákvæmlega þessa, að við erum ekki hluti af sameiginlegu raforkukerfi Evrópusambandsins. Það hefur stundum verið spurt að því hvort íslensk stjórnvöld hafi verið nægilega á verði gagnvart þessu eða hvort það hafi beinlínis verið ásetningur íslenskra stjórnvalda á sínum tíma að taka raforkutilskipun Evrópusambandsins inn í íslensk lög og þess vegna hafi aldrei verið gerðir neinir fyrirvarar hvað hana varðaði eða leitað eftir því að fá hana aðlagaða íslenskum aðstæðum. Því hefur verið haldið fram að niðurstaðan hefði engu að síður orðið sú að raforkutilskipunin hefði verið innleidd í íslenskan rétt og þess vegna sé ekki um það að ræða nú á síðari stigum að fjalla um einhverjar undanþágur. Engu að síður kemur nú hér fram tilskipun þar sem m.a. er á það bent að tilskipunin muni ekki að öllu leyti eiga við um íslenskar aðstæður. Mér finnst þetta kannski vera dálítil staðfesting á því að þeir sem töluðu fyrir því að raforkutilskipunin yrði ekki innleidd í íslenskan rétt höfðu margt til síns máls eins og nú kemur á daginn. Það kemur fram í greinargerðinni, virðulegur forseti, að tilskipunin mun ekki kalla á ítarlegar lagabreytingar þar sem einstaka ákvæði hennar sé nú þegar að finna í innlendri löggjöf upp að vissu marki. Síðan segir að hún muni fyrirsjáanlega kalla á breytingar á raforkulögum, nr. 65/2003, með síðari breytingum, og hugsanlega reglugerð um framkvæmd raforkulaga frá 2005, og þetta liggi ekki að öllu leyti ljóst fyrir. Það sem mér finnst áhugavert að velta upp í þessu sambandi er að hér er um að ræða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá því í júní 2007, hún er að verða ársgömul, og að tilskipun Evrópusambandsins og Evrópuráðsins er frá ársbyrjun 2006. Ég velti því fyrir mér hvort ekki hefði verið eðlilegt að strax þá, þegar Evrópuþingið og ráðherraráðið var búið að ganga frá þessari tilskipun, hefði farið fram kynning á þessu máli hér á landi gagnvart Alþingi, gagnvart utanríkismálanefnd og iðnaðarnefnd, og að menn hefðu þá farið í að skoða hvaða lagabreytingar þetta kallaði á. Nú kann vel að vera að það hafi verið gert en í greinargerð með tillögunni segir engu að síður að það sé ekki ljóst á þessu stigi hvaða lagabreytingar þetta kalli á og þess vegna spyr maður sig: Hvernig ganga þessi mál í raun fyrir sig í stjórnkerfinu? Ef þetta lá fyrir fyrir tveimur árum, væntanlega í janúar 2006 þegar Evrópuþingið og ráðið gengu frá þessari tilskipun 2005/89, var þá ekki farið að huga að því að það þyrfti að innleiða þetta í íslenskan rétt? Það hefur væntanlega verið gert vegna þess að sameiginlega EES-nefndin tekur síðan ákvörðun um það í júní 2007 að það skuli gert, þannig að það hefur þá verið í einhverjum undirbúningi án þess að hafa fengið efnislega umfjöllun á Alþingi, án þess að undirbúnar hafi verið, væntanlega af hálfu iðnaðarráðuneytisins, nauðsynlegar lagabreytingar þannig að þær lægju þá fyrir og hugsanlega breytingar á reglugerð, ef þær væru nauðsynlegar. Ég dreg þetta fyrst og fremst fram, virðulegur forseti, til þess að benda á og undirbyggja það sem ég sagði áðan um málsmeðferðina á vegum Alþingis. Það er í raun algjörlega nauðsynlegt að mínu mati að þessi mál fái umfjöllun strax á mótunarstigi vegna þess að það þarf að vera pólitísk ákvörðun - og hún á að vera Alþingis að mínum dómi - hvort tilteknar tilskipanir falla undir EES-samningin, því að fyrsta pólitíska spurningin sem menn standa frammi fyrir þegar nýjar tilskipanir eða gerðir koma frá Evrópusambandinu er: Heyra þær undir EES-samninginn eða gera þær það ekki? Slík umræða á ekki aðeins að vera á vegum embættismanna milli EES-ríkjanna annars vegar og Evrópusambandsins hins vegar heldur á hún að vera pólitísk. Þetta er í raun og veru fyrsta spurningin. Og ef menn svara því þannig að viðkomandi tilskipun heyri undir EES-samninginn, þá er spurningin: Hvernig á að innleiða hana? Á hún að vera óbreytt eða þarf að semja um aðlaganir eða lengri tíma eða frávik eða eitthvað þess háttar? Allt eru þetta pólitískar spurningar sem að sjálfsögðu eiga að fá umfjöllun í þinginu og reglurnar sem ég vitnaði í áðan frá forsætisnefnd 1994 gera einmitt ráð fyrir því að svo sé. Og eins og ég sagði líka þá held ég að góð samstaða sé um að það eigi að beita þeim reglum og innleiða þær. Ég dreg þessa tilskipun fram svona efnislega til að undirstrika og undirbyggja það að mikilvægt er að fram fari pólitísk umræða á Alþingi um þessi stóru mál og sérstaklega af því við erum að tala um raforkumálin sem eru ákaflega stórpólitísk mál í íslensku samhengi og hafa oft tekið til sín mikinn hluta hinnar pólitísku umræðu og um þau hafa verið ákaflega skiptar skoðanir. Þetta eru þær athugasemdir sem ég vildi koma á framfæri, herra forseti, við umræðu um þessa þingsályktunartillögu. Ég ætla svo ekki að segja neitt meira sérstaklega um hana, ég geri ráð fyrir að hún fari til umfjöllunar í utanríkismálanefnd en það á í raun sama við og ég sagði um hina fyrri tillögu, að það er eðlilegt að mínu mati að viðkomandi fastanefnd fjalli líka efnislega um það sem hér er á ferðinni.

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp vegna þess sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson impraði á eða kom inn á í tengslum við bæði þessa þingsályktunartillögu og hina fyrri sem ég mælti fyrir þar sem verið er að staðfesta ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar sem gera ráð fyrir því að gera þurfi ákveðnar breytingar á íslenskum lögum eða reglum til þess að innleiða í íslenskan rétt þessar ákvarðanir eða gerðir Evrópusambandsins. Ég tek undir það sem kom fram í máli hans að það er mikilvægt að breyta því vinnulagi sem hefur verið í kringum innleiðinguna á þessum gerðum. Ég tók það raunar upp sérstaklega og ræddi það þegar skýrsla utanríkisráðherra um Evrópumál var hér til umfjöllunar að þetta þyrfti að gerast og þingið þyrfti að koma fyrr að því að reyna í fyrsta lagi að hafa áhrif á gerðir sem eru á undirbúningsstigi og síðan að móta með hvaða hætti þær eru teknar upp í okkar lög og reglur. Ég hygg að það sé enginn ágreiningur um þetta, að allir þingmenn séu sammála um að þetta þurfi að færa til betri vegar. Það er vinna í gangi núna milli formanns utanríkismálanefndar og utanríkisráðuneytisins til að setja þetta allt í fastari skorður en verið hefur. Þótt ráðuneytið eigi eflaust einhvern hlut að þessu máli hygg ég að utanríkismálanefnd Alþingis á undanförnum árum hafi líka verið dálítið sofandi fyrir því að kalla eftir því að farið væri eftir þeim reglum sem forsætisnefnd setti á sínum tíma. Ég minnist þess ekki, ég skal játa það, að menn tækju þetta nokkurn tíma til umfjöllunar þann tíma sem ég sat í utanríkismálanefnd eða væru að spyrja út í þessa hluti eða kalla eftir einhverjum gerðum frá Evrópusambandinu.

Herra forseti. Ég fagna því sem hæstv. utanríkisráðherra segir um þetta efni. Ég tók reyndar fram að ég væri sannfærður um að um þetta væri enginn sérstakur ágreiningur. En það er stundum þannig að það þarf samt að koma hlutunum í verk og framkvæma þá jafnvel þó að allir séu sammála um hvað eigi að gera. Ég er jafnframt alveg handviss um að það er rétt hjá hæstv. utanríkisráðherra að ábyrgðin á því hvernig þessi mál hafa þróast í þinginu eru ekki bara ráðuneytisins, það er ekki síður þingsins sjálfs, bæði nefndarinnar og stjórnar þingsins. Nú verðum við vör við það að áhugi er á því, bæði hjá núverandi forseta eins og ég hef skilið það og enn fremur hjá formanni utanríkismálanefndar, að taka þetta nýjum tökum. Ég get sagt það t.d. að það kom mér spánskt fyrir sjónir þegar ég kom til starfa í þingmannanefnd EFTA að það eru dæmi um það að þingmannanefndin hafi verið á fundum með sameiginlegu þingmannanefndinni og á svipuðum tíma hafi verið fundir hjá sameiginlegu EES-nefndinni og þar hafi verið teknar ákvarðanir sem þingmannanefndin hafði ekki hugmynd um - frétti fyrst af í fjölmiðlum einhverjum dögum síðar - og var þá kannski á fundi á sama tíma og jafnvel á sama stað. Þetta er auðvitað ekki góð stjórnsýsla og ekki góður bragur á þessu. Á þessu þarf að verða breyting og ég fagna því að góð samstaða er um það á hv. Alþingi að koma þessum málum í betra horf.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta utanríkismálanefndar um frumvarp til varnarmálalaga. Að því standa auk mín hv. þm. Árni Páll Árnason, Ragnheiður Elín Árnadóttir, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, Siv Friðleifsdóttir, með fyrirvara, Lúðvík Bergvinsson og Kristinn H. Gunnarsson. Eins og fram kemur í nefndaráliti á þskj. 814 hefur nefndin fengið á sinn fund fjölmarga aðila bæði úr ráðuneytinu og úr hópi þeirra sem veittu nefndinni umsögn vegna þessa máls. Málið hefur verið tekið fyrir í nefndinni í vetur á fjölmörgum fundum og fengið ítarlega yfirferð. Lista yfir alla þá sem umsagnir bárust frá er að finna í þingskjalinu og sömuleiðis lista yfir gesti nefndarinnar. Í þessu frumvarpi er lagt til að sett verði á fót ný stofnun, Varnarmálastofnun, sem hafi það hlutverk að fara með framkvæmd þeirra verkefna sem Íslendingar sinna á sviði varnarmála og sinni jafnframt þeim verkefnum sem leiða af loftrýmiseftirliti og loftrýmisgæslu Atlantshafsbandalagsins og rekstri loftvarnakerfis þess hér á landi. Með frumvarpinu er ætlunin að setja afdráttarlausan lagaramma um verkefni íslenskra stjórnvalda á sviði öryggis- og varnarmála og skýrar reglur um aðskilnað þeirra frá öðrum verkefnum stjórnvalda sem eru borgaraleg í eðli sínu, svo sem löggæslu og almannavörnum. Samhliða þessu er gert ráð fyrir mótun heildstæðrar öryggis- og varnarstefnu Íslendinga. Forsaga málsins er flestum kunn. Hún er sú að 1. ágúst 2007, í framhaldi af ákvörðun Bandaríkjamanna um að kveða á brott herafla sinn frá Keflavík, skipaði utanríkisráðherra starfshóp til að undirbúa yfirtöku íslenskra stjórnvalda á starfsemi Ratsjárstofnunar og aðlögun að íslenskri stjórnsýslu. 15. ágúst 2007 tóku íslensk stjórnvöld síðan að fullu við rekstri og verkefnum Ratsjárstofnunar af Bandaríkjamönnum, en stofnunin hafði fram að því verið rekin á grundvelli bandarískra reglna og starfsemin kostuð af bandarískum yfirvöldum. Á þessum tímamótum var hugað að endurskipulagningu stofnunarinnar og hagræðingu í rekstri sem fól m.a. í sér að öllum starfsmönnum, sem þá voru 46 talsins, var sagt upp. Ákveðið var að Ratsjárstofnun mundi þó starfa áfram á grundvelli gildandi skipulags frá þessum tíma til að vernda þá fjárfestingu sem liggur í íslenska loftvarnakerfinu og til tryggingar þjóðaröryggishagsmunum Íslands. Jafnframt var það mat stjórnvalda að áframhaldandi rekstur loftvarnakerfisins væri forsenda samstarfs við grannríki á sviði öryggismála og gegndi veigamiklu hlutverki í lofthelgiseftirliti Atlantshafsbandalagsins. Því má bæta við það sem um þetta segir í nefndarálitinu að á þessum tíma lá jafnframt fyrir að ratsjárkerfið gegndi ákveðnu hlutverki í eftirliti með borgaralegu flugi. Fjölmörg atriði frumvarpsins komu til umræðu við meðferð málsins í nefndinni. Þar bar hæst umræðu um skil milli borgaralegra og hernaðarlegra verkefna samkvæmt frumvarpinu. Þrátt fyrir það orðalag í frumvarpinu að markmið þess væri að gera skýran greinarmun á þessu tvennu kom í ljós í vinnu nefndarinnar að ekki reyndist jafnauðvelt að draga skýr skil á milli þessara verkefna og í fyrstu mátti ætla. Því snerist vinna nefndarinnar að töluverðu leyti um þetta atriði, þ.e. skýra samskipti Varnarmálastofnunar við aðrar borgaralegar stofnanir. Segja má að það hafi verið einkennandi varðandi þetta atriði að tilgangurinn var aldrei í sjálfu sér að gera miklar efnislegar breytingar á hlutverki borgaralegu stofnananna en taka má undir með frumvarpshöfundum um að mikilvægt er að í lagatextanum sé hlutverk þessarar nýju stofnunar skýrt og vel afmarkað frá hlutverki hinna. Einnig ræddi nefndin um málefni starfsmanna Ratsjárstofnunar í tengslum við stofnun Varnarmálastofnunar, heimildir til að ráða starfsmenn tímabundið til starfa hjá Varnarmálastofnun og loks gildistökuákvæði frumvarpsins. Þá ræddi nefndin jafnframt um þátttöku Alþingis og utanríkismálanefndar í stefnumörkun á sviði varnarmála. Með hliðsjón af þessum atriðum leggur meiri hlutinn til eftirfarandi breytingar á frumvarpinu, sem ég ætla að fara yfir, í fjórum liðum. Í fyrsta lagi leggur meiri hlutinn til breytingar á 1., 2. og 3. gr. frumvarpsins. Þær eru að mestu lagatæknilegar, þess efnis að afmarkað verði á skýrari hátt hvert gildissvið og markmið laganna verður og hvernig yfirstjórn varnarmála verður háttað samkvæmt þeim. Efnismesta breytingin lýtur að því að meiri hlutinn leggur til að tilvísun í 3. gr. frumvarpsins, til stefnumótunar af hálfu utanríkisráðherra um framkvæmd varnarmála innan ramma laganna, verði felld brott. Þetta helgast af því að fleiri en utanríkisráðherra fara með stefnumótun í málaflokknum. Meiri hlutinn lítur svo á að við framkvæmd stefnumótunar í varnarmálum verði að eiga sér stað samráð við nefndina, samanber ákvæði 24. gr. laga um þingsköp Alþingis. Þar segir að utanríkismálanefnd skuli vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál enda skuli ríkisstjórnin ávallt bera slík mál undir hana. Þá er það skilningur meiri hlutans að ákvæði frumvarpsins um hættumat á sviði varnarmála sé þess eðlis að það útiloki ekki borgaralegar stofnanir, svo sem lögreglu, Fjármálaeftirlitið og embætti sóttvarnalæknis, frá því að sinna hættumati varðandi tiltekna öryggisþætti í samræmi við lögmælt hlutverk sitt. Hvað varðar hugtakið öryggis- og varnarmál telur meiri hlutinn heppilegt að skilgreina það sérstaklega í lagatextanum sjálfum og leggur því til breytingu þess efnis á 5. gr. frumvarpsins þar sem fram kemur að með hugtakinu sé átt við mál sem snúi að samstarfi Íslands við önnur ríki og alþjóðastofnanir á sviði landvarna sem og varna gegn öðrum hættum og ógnum sem steðjað geta að íslensku þjóðinni og íslensku forráðasvæði, og eiga upptök sín í hinu alþjóðlega samfélagi. Nefndin telur ljóst að notkun hugtaksins öryggismál hér á landi einskorðist ekki við verkefni sem lúta að löggæslu, björgunarmálum og almannavörnum, samanber t.d. 1. gr. laga um utanríkisþjónustu Íslands, nr. 39/1971, og 10. tölul. 12. gr. reglugerðar um Stjórnarráð Íslands, nr. 177/2007. Með vísan í þessi rök telur nefndin rétt að gera þær breytingar á frumvarpinu. Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til að bætt verði við 7. gr. frumvarpsins ákvæði um að utanríkisráðherra, í samráði við viðkomandi fagráðuneyti, verði heimilt að tilnefna sérfróðan fulltrúa frá annarri ríkisstofnun en Varnarmálastofnun til þátttöku í starfi nefnda og undirstofnana Atlantshafsbandalagsins þegar um borgaralegt samstarf er að ræða. Þetta helgast m.a. af því að innan bandalagsins fer einnig fram borgaralegt samstarf og má þar t.d. nefna almannavarnanefnd þess. Ríkislögreglustjóri hefur annast þátttöku í þeirri nefnd af hálfu Íslands í umboði utanríkisráðuneytisins. Því má segja að meiri hlutinn leggi ekki til neina efnislega breytingu á því sem koma skal þegar borið er saman við framkvæmdina hingað til en það þótti ástæða til að hnykkja á þessu. Í umsögnum komu fram ábendingar um að það mætti skilja texta frumvarpsins þannig að það væri stefnt að því að gera einhverjar breytingar á þessu og sjálfsagt að höggva á þann hnút og gera þetta skýrt. Til að taka af allan vafa um að slík þátttaka fagaðila með sérþekkingu á ákveðnum þáttum verði áfram möguleg í starfi bandalagsins telur nefndin rétt að kveða sérstaklega á um heimild utanríkisráðherra. Á það hefur einnig verið bent að innlendar stofnanir og ýmis fagráðuneyti taka þátt í alþjóðlegu samstarfi á sviði öryggismála með erlendum systurstofnunum sínum. Meiri hlutinn telur mikilvægt að tekið sé af skarið um það í lögum hver fari með yfirstjórn varnarmála, en leggur áherslu á að fyrirsvari utanríkisráðherra á sviði öryggis- og varnarmála samkvæmt 4. gr. frumvarpsins er ekki ætlað að girða fyrir slíkt samstarf íslenskra stofnana við erlendar systurstofnanir. Meiningin er ekki að breyta neinu þar um. Þá bendir meiri hlutinn á að í frumvarpinu er engin ákvæði að finna um hvaða aðili innan íslenska stjórnkerfisins eigi að annast öryggisgæslu á öryggis- og varnarsvæðinu á Suðurnesjum. Hún var áður fyrr ávallt í höndum lögreglunnar á Keflavíkurflugvelli. Af þessum sökum gengur meiri hlutinn út frá því að verkefnið verði í höndum lögreglunnar á Suðurnesjum. Í þriðja lagi ræddi nefndin sérstaklega um þau ákvæði frumvarpsins sem snúa að starfsmannamálum, bæði hvað varðar heimild til að flytja embættismenn eða fastráðna starfsmenn utanríkisþjónustunnar tímabundið til starfa hjá Varnarmálastofnun og réttarstöðu fyrrverandi starfsmanna Ratsjárstofnunar. Meiri hlutinn telur þá heimild sem lögð er til í 10. gr. frumvarpsins, um tímabundna ráðningu til Varnarmálastofnunar, vera of takmarkaða en hún var bundin við starfsmenn utanríkisráðuneytisins og leggur því til að ákvæðið verði gert almennra og tekið skýrt fram að heimildin nái til ríkisstarfsmanna almennt. Samkvæmt reglum um auglýsingar á lausum störfum nr. 464/1996, með síðari breytingum, sem fjármálaráðherra hefur sett með stoð í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, er ekki skylt að auglýsa störf m.a. vegna afleysingar, svo sem vegna orlofs, veikinda, barnsburðarleyfis, námsleyfis, leyfis til starfa á vegum alþjóðastofnana og því um líkt, enda sé afleysingu ekki ætlað að standa lengur en 12 mánuði samfellt. Þetta þýðir að ráðning í starf sem stendur ekki lengur en í eitt ár, tímabundin ráðning, er undanþegin auglýsingaskyldu samkvæmt tilvitnuðum reglum. Regla frumvarpsins, um að ráðning án auglýsingar geti átt sér stað til allt að tveggja ára, er því sérregla sem gengur framar almennu reglunni. Þetta atriði var töluvert rætt í nefndinni og niðurstaðan varð sú að meiri hluti nefndarinnar telur að um starfsmannamál almennt sé langheppilegast að í gildi séu almennar reglur sem gangi yfir öll svið. Af þeirri ástæðu varð þessi sérregla sem lögð er til í frumvarpinu tekin til nokkuð ítarlegrar skoðunar. Skoðað var hvort fyrir því væru nægileg rök að innleiða sérreglu í þessum tilvikum. Í því sambandi telur meiri hluti nefndarinnar eðlilegt að horft sé til séreðlis utanríkisþjónustunnar á sviði starfsmannamála en það er ljóst að sveigjanleiki í starfsmannamálum og flutningsskylda starfsmanna skipta þar miklu máli. Ákveðin rök eru fyrir þessari sérreglu frumvarpsins sem nefndin fellst á og benda má á að það eru fordæmi fyrir því að utanríkisráðuneyti sé heimilað frávik frá auglýsingaskyldunni samkvæmt starfsmannalögunum, samanber lög um íslensku friðargæsluna og þátttöku hennar í alþjóðlegri friðargæslu, nr. 73/2007. Meiri hlutinn bendir einnig á að ákvæðinu sé ætlað að auðvelda til frambúðar öflun sérhæfðrar þekkingar á sviði öryggis- og varnarmála frá aðilum sem ekki eru tilbúnir að yfirgefa aðalstarf sitt. Slík þekkingaröflun er viðvarandi verkefni en ekki tímabundið og er því fallist á að gild rök séu fyrir því að setja sérreglu í lög um þetta atriði. Meiri hlutinn telur einnig rétt að orða það afdráttarlaust í bráðabirgðaákvæði frumvarpsins að starfsfólk á uppsagnarfresti hjá Ratsjárstofnun, sem starfar þar við gildistöku laganna, eigi rétt á að vera boðið starf hjá Varnarmálastofnun og leggur því til breytingu á frumvarpinu þess efnis. Í fjórða lagi ræddi nefndin um gildistökuákvæði frumvarpsins og fyrirhugaða ráðningu forstjóra Varnarmálastofnunar áður en lögin hefðu öðlast gildi. Það kom til skoðunar og að vísu voru nefnd fordæmi fyrir því að heimila ráðningu til stofnunar áður en lagafrumvarp um að viðkomandi stofnun væri komið á fót hefði tekið gildi. Því sjónarmiði var hreyft í störfum nefndarinnar að það væri viss rökleysa í þessu fyrirkomulagi, sama hvað liði þeim fordæmum sem við hefðum úr störfum þingsins. Eftir skoðun á þessu fæddist ný tillaga sem meiri hlutinn styður. Þar er lagt til að gildistöku laganna verði frestað frá 1. apríl 2008 til 31. maí, reyndar ekki með hliðsjón af þessu sem ég var að rekja heldur með hliðsjón af því hversu langt er liðið á vor við afgreiðslu málsins frá nefndinni. Varðandi hitt atriðið verður ekki séð að rök standi til þess að ráða forstjóra Varnarmálastofnunar áður en stofnunin verður til að lögum. Réttara þykir að heimila að auglýsa embætti forstjóra laust til umsóknar þegar lögin hafa verið samþykkt og að skipun í embættið miðist við gildistökutíma laganna, þ.e. 1. júní 2008. Jafnframt þykir eðlilegt að verðandi forstjóri eigi sæti í þeim starfshópi sem ráðherra felur að undirbúa gildistöku laganna, þar með talið ráðningar starfsfólks. Það var hugsunin með ákvæðinu eins og það liggur fyrir í frumvarpinu. Til að taka af allan vafa leggur meiri hlutinn einnig til breytingu á 8. gr. frumvarpsins þess efnis að áskilið verði að forstjóri stofnunarinnar skuli hafa lokið háskólaprófi, í stað þess að hann skuli hafa háskólamenntun. Þetta er orðskýringaratriði sem nefndin leggur til að lokum. Með þessum skýringum leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt, með þeim breytingum sem fyrir liggja í sérstöku þingskjali.

Herra forseti. Það má vel fallast á að þetta frumvarp boði viss tímamót í sögu utanríkismála eða öryggismála á Íslandi og það hafa sannanlega ekki verið til í löggjöf landsins áður sambærileg lög. Hvort það eru svo að öllu leyti jákvæð tímamót og fagnaðarefni að hér séu sett fyrstu heildarlögin um hernaðarstarfsemi er annað mál. Það er óhjákvæmilegt að skoða frumvarpið í þó nokkru samhengi við þær breytingar, utanríkispólitísku og sumpart heimssögulegu breytingar sem það í raun og veru tengist, þeim miklu breytingum sem orðið hafa í heimsmálunum að þessu leyti frá og með lokum níunda og upphafs tíunda áratugar síðustu aldar þegar Berlínarmúrinn féll, Varsjárbandalagið var lagt niður og Sovétríkin leystust í sundur. Í raun sköpuðust allt aðrar aðstæður í okkar heimshluta, hinu langa kuldatímabili kalda stríðsins lauk og þeirri gömlu föstu heimsmynd að heimurinn væri ógnarjafnvægi tveggja kjarnorkuvígbúinna stórvelda. Það er að sjálfsögðu ekki eftirsjá að því tímabili sem við sum hver hér ólumst upp á og tókum út okkar fyrsta þroska munandi þessa heimsmynd. Hættan á tortímingarstyrjöld grúfði þá yfir þótt því sé vissulega ekki svo vel farið að hún sé úr sögunni því að kjarnorkuvopnin eru að mestu leyti enn á sínum stað, því miður, þrátt fyrir samninga um að þeim skuli útrýmt. Þegar við lítum til baka og veltum því fyrir okkur hvernig mönnum hefur tekist til að nota þennan tíma frá því um 1990 og fram til dagsins í dag til að leysa heiminn úr viðjum vígbúnaðarbrjálæðisins sem þá einkenndi hann, þá verður að segjast eins og er að það eru þó nokkur vonbrigði. Það komst á koppinn nýtt fyrirkomulag þar sem eitt stórveldi í staðinn fyrir tvö réði í raun og veru lögum og lofum og hefur algera hernaðarlega og að verulegu leyti efnahagslega yfirburði. Enda hefur það ekki látið á sér standa að menn hafi á þeim bænum, í Bandaríkjum Norður-Ameríku, meira og minna talið að þeir gætu gert það sem þeim sýndist í heiminum og þyrftu hvorki að spyrja kóng né prest að því hvernig þeir færu með sinn hernaðarlega eða efnahagslega styrk og hafa beitt honum ótæpilega. Það leit svo út um tíma að Bandaríkjunum væru allir vegir færir og þeir mundu í raun og veru ráða heiminum einir að þessu leyti. Gömlu evrópsku stórveldin voru mörg hver komin nokkuð að fótum fram, a.m.k. í hernaðarlegum skilningi og jafnvel í skilningi hnattrænna pólitískra áhrifa, og þó að ríki væru að koma undir sig fótunum í Asíu sem nokkuð máttu sín í þessum efnum þá skyggðu þau lítið á ægivald Bandaríkjanna á þessu sviði. En heimurinn er fljótur að breytast líka og það á ýmsa vegu og auðvitað urðu Bandaríkin fyrir miklu áfalli, og það má segja heimurinn allur, 11. september 2001 þegar þessu mesta herveldi heimsins tókst ekki þrátt fyrir allan sinn búnað, alla sína fjármuni og allan sinn styrk að verja sig fyrir fólskulegri hryðjuverkaárás. Áfallið var mikið, pólitískt og sálrænt, fyrir stórveldið Bandaríkin og það er athyglisvert að rifja upp fyrstu viðbrögð Bandaríkjamanna og andrúmsloftið í heiminum fyrstu tvær, þrjár vikurnar eftir árásirnar á tvíburaturnana þar sem flest benti til þess að Bandaríkin ætluðu að breyta verulega um samskiptamáta og leita heimssamstöðu um aðgerðir til að tryggja öryggi í heiminum og verjast hlutum af því tagi sem þau höfðu þá sjálf orðið fyrir. Því miður entist það ekki lengi og harðlínuöflin náðu fljótt undirtökunum og í hönd fór stríð þeirra gegn hryðjuverkum og skilyrðislaus krafa um hlýðni undir kjörorðunum: Annaðhvort eruð þið með okkur eða þið eruð á móti okkur. Í framhaldinu var sprengjum látið rigna yfir Afganistan eins og við munum og síðan ráðist inn í Írak 2003 á upplognum forsendum. Þessu stríði gegn hryðjuverkum tengjast síðan margvísleg gróf mannréttindabrot, ólöglegt fangaflug, leynifangelsi, pyndingar, rekstur fangabúðanna í Guantanamo, svartlistanir samtaka og einstaklinga og gríðarlega aukin upplýsingasöfnun um almenna borgara. Það þrengir að friðhelgi og ferðafrelsi manna. Þetta er kannski ramminn, virðulegi forseti, svo aðeins sé farið yfir hann, sem tengist brotthvarfi hersins á Miðnesheiði. Hann er að sjálfsögðu í nánum tengslum við það að kalda stríðinu lauk og herveldi og sérstaklega Bandaríkin endurmátu aðferðafræði sína og sáu ekki lengur tilgang í því að reka gamaldagsherstöð upp á Íslandi. Áherslan færðist yfir á hreyfanlegan liðsafla sem hægt væri að beita með skömmum fyrirvara hvar sem væri í heiminum. Þessa endurskoðun sína og þennan skilning fóru bandarískir ráðamenn að ræða við íslensk stjórnvöld upp úr 1990. Engu að síður var það nú svo, eins undarlegt og fráleitt sem það virðist vera, að það virtist eftir sem áður koma íslenskum stjórnvöldum í opna skjöldu þegar tilkynnt var um það á útmánuðum 2006 að herinn væri á förum. Viðbrögðin urðu satt best að segja vandræðaleg og handahófskennt hvernig til tókst í framhaldinu. Það er til marks um þetta fullkomna meðvitundarleysi íslenskra stjórnvalda sem ráðið höfðu fyrir málum árin þarna á undan að það virtist koma mönnum í opna skjöldu að Íslendingar áttu ekki einu sinni tæki og tól og búnað til að reka sinn langmikilvægasta flugvöll og voru í raun upp á náð og miskunn Ameríkumanna komnir með það að þeir fengju að yfirtaka frá þeim búnaðinn og reka flugvöllinn áfram með þeim hætti. Þessu tengdist það, ég orða það svo, að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks var svo brugðið á haustmánuðum 2006 að hún lofaði vönduðu þverpólitísku samstarfi um framhaldið og að allir flokkar mundu koma sameiginlega að því að móta viðbrögðin í framhaldinu og leggja nýjar áherslur hvað varðaði öryggis- og utanríkispólitík landsins. Efndir á þessum loforðum hafa látið mjög á sér standa. Þær voru með öllu sviknar í tíð fyrri ríkisstjórnar og slíkt þverpólitískt samstarf komst aldrei á, var ekki einu sinni reynt, ekki tilburðir uppi til þess. Þó að sambærilegt ákvæði rataði inn í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar bólaði ekkert á efndum þess fyrr en í gærmorgun að okkur barst bréf, formönnum stjórnmálaflokkanna, um að þetta yrði efnt með þeim hætti að það yrði boðað til fundar tvisvar á ári með formönnum stjórnmálaflokka í landinu. Og með fullri virðingu fyrir okkur sem embætti skipum í dag þá er það nú ansi útþynnt og minna en ég hafði búist við og lagði skilning í að yrði þegar talað var um sameiginlegan öryggismálavettvang. Maður sá fyrir sér fast reglubundið samráð í formi nefndar, jafnvel vettvang þar sem starfsmenn og fagþekking byggðist upp í anda þess kannski að einhverju leyti sem öryggismálanefnd starfaði á sínum tíma, á áttunda og níunda áratug síðustu aldar, hygg ég vera, og gaf út rit og safnaði ýmsum upplýsingum og hafði á að skipa aðstoð eða starfsmanni, þannig að að því var þó nokkurt gagn. Það má segja að þetta hafi verið síðasta eiginlega viðleitnin til þess að eiga eitthvert þverpólitískt samráð um öryggismál og reyna að byggja einhverjar örlitlar brýr milli manna og flokka þrátt fyrir hin hörðu átök sem einkenndu þó oftast umræður um þá hluti á kaldastríðstímanum. Það er undarlegt að á tímum þar sem aðstæður hefðu væntanlega verið miklum mun auðveldari fyrir slíkt samráð eftir að kalda stríðinu lauk, ég tala nú ekki um nú eftir að herinn er farinn, þá hefur ekkert bólað á slíku. Það hafa því engar innstæður reynst, því miður, á bak við vilja og fyrirheit um að reyna eitthvað að vinna þessa hluti sameiginlega, skoða fleti og sætta þjóðina sem hefur eins og kunnugt er lengi, mest allan lýðveldistímann, verið mjög klofin í afstöðu sinni til þessara mála. Auðvitað voru það tilteknir gjörningar sem klufu hana í herðar niður, þ.e. koma erlends hers og þegar okkur var troðið inn í erlent hernaðarbandalag. Um utanríkispólitík landsins fram að því var mjög góð samstaða, um hlutleysisstefnuna, og á tímum sjálfstæðisbaráttunnar og fram yfir stofnun lýðveldisins var mjög góð samstaða um íslensk utanríkismál. Það var áfram mjög góð samstaða um íslensk utanríkismál þegar Ísland t.d. neitaði því að lýsa stríði á hendur Þjóðverjum til þess að geta gerst stofnaðili að Sameinuðu þjóðunum af því að það væri brot á hlutleysisstefnu þjóðarinnar. Þessi samstaða var rofin með tilteknum pólitískum gjörningum eða valdbeitingu liggur mér við að kalla það, því að þjóðin var ekki spurð, fyrst og fremst 1949 og 1951. Hið sögulega tækifæri sem skapast hefur á síðastliðnum 18 árum eða núna síðastliðið eitt og hálft ár hefur ekki verið nýtt til að reyna að græða þessi sár og sameina þjóðina á nýjan leik. Það sem ég gagnrýni sérstaklega er að á undanförnum þremur missirum eða svo hefur þvert á þessar yfirlýsingar og loforð um þverpólitískt samráð og þvert á tal um nauðsyn þess að skilgreina upp á nýtt stöðu Íslands, meta hættur og öryggisþarfir og leggja þannig grunn að nýrri stefnu, hafa málin verið sett í farveg og hinar pólitísku ákvarðanir teknar og má segja að það verði að nokkru leyti endanlegt ef Alþingi afgreiðir þessi lög. Svo á að fara að skoða hættuna, nefnd er nýfarin að starfa að því að skilgreina þarfir Íslands í þessum efnum. Það væri fróðlegt ef hæstv. utanríkisráðherra og formaður Samfylkingarinnar útskýrði fyrir okkur af hverju þetta þarf að vera svona vegna þess að á síðasta kjörtímabili talaði Samfylkingin alveg endalaust um að það sem byrja ætti á að gera væri að meta hættuna, skilgreina varnarþarfirnar og gagnrýndi að slíkt skyldi ekki hafa verið gert, réttilega út af fyrir sig, en af hverju er þá farið öfugt í hlutina núna? Af hverju er fyrst ákveðið að hafa þetta svona, ganga NATO-væðingarbrautina á enda, semja við nágrannaþjóðir um heræfingar, taka stórfelld útgjöld inn á íslensku fjárlögin og svo á að fara að skoða hvort ástæða sé til þess, hvort þörf sé á því, hvort það sé einhvers staðar einhver óvinur sem hægt sé að nota til að réttlæta þetta? Ég hef orðað það svo, ég tek eftir því að hæstv. utanríkisráðherra er búin að læra það, að hér sé um að ræða NATO-væðingu íslenskra utanríkis- og öryggismála, að í stað þess sem áður má alveg kalla ameríkaníseringu hafi komið NATO- og hervæðing og hún birtist í þessu frumvarpi með margvíslegum hætti. Það var t.d. þannig að allt fram á haust 2007 lá ekki ljóst fyrir hvort radarstöðvarnar yrðu reknar áfram. Það var svo einstaklega neyðarlegt að það var 1. ágúst 2007 sem starfshópur tók til starfa til að undirbúa yfirtöku Íslendinga á rekstri radarstöðvanna. En hvenær fór yfirtakan fram? 15. ágúst. Starfshópurinn hafði tvær vikur til að starfa. Svona var undirbúningurinn vandaður og þetta allt saman tímanlega og vel úr garði gert. Menn gátu í raun og veru engin sérstök rök fært fram fyrir því að það þyrfti að reka a.m.k. hernaðarlega hluta ratsjárkerfisins og gera ekki enn. Hvert sækja menn réttlætinguna? NATO vill það. Menn komu heim frá Brussel alveg ljómandi af gleði og sögðu: NATO vill að við rekum ratsjárstöðvarnar áfram og auðvitað gerum við það, NATO vill það. Það var aldrei skoðað t.d. með hvaða lágmarkskostnað við gætum sloppið ef við rækjum bara radarstöðvarnar vegna borgaralegs flug, þ.e. þær stöðvar sem taka á móti merkjasendingum frá borgaralegu flugi og lokuðum hinum. Það var aldrei skoðað. Auðvitað er þetta hervæðing, þetta er lagasetning um hernaðarumsvif, þetta er endanleg NATO-væðing íslenskra utanríkis- og öryggismála og hún birtist m.a. í því að nú bólar hvergi á þeim fyrirvörum sem Íslendingar settu þegar gengið var í NATO á sínum tíma, og hafa sennilega aldrei verið formlega felldir úr gildi með ákvörðunum hér á Alþingi eða yfirlýsingum stjórnvalda. Á síðustu árum hefur Íslandi verið troðið inn í þá þætti NATO-starfseminnar sem við tókum ekki þátt í lengst framan af og um áratugaskeið. Þannig var það t.d. að Ísland tók ekki þátt í hermálasamstarfinu, að sjálfsögðu ekki í kjarnorkunefnd NATO, við borguðum ekki í mannvirkjasjóðinn og vorum á marga fleiri vegu mjög passífir þátttakendur í bandalaginu. Nú er þessu öllu breytt og núverandi hæstv. utanríkisráðherra og flokkur hennar virðist leggja sérstakan metnað í að auka umsvif okkar og þátttöku í NATO á öllum vígstöðvum. Það kalla ég NATO-væðingu. Það er hið nýja NATO sem hér um ræðir, það er NATO aðgerðanna í Afganistan, það er NATO sem hóf loftárásir á Júgóslavíu, það er NATO sem hefur það beinlínis í stefnu sinni að beita sér og standa fyrir aðgerðum í fjarlægum heimsálfum ef svo ber undir, gjarnan þar sem Bandaríkjamenn hafa áður tekið til hendinni, ef svo má að orði komast. NATO er því að sumu leyti að verða að einhvers konar hreinsunardeild eftir Bandaríkjamenn, þar sem þeir hafa farið um heiminn með sínu geðslega ráðslagi. Þeir eru, eins og kunnugt er, mjög duglegir við að láta sprengjum rigna úr lofti ofan á vanþróaðar þjóðir. Hæstv. utanríkisráðherra sagði hér í dag að Afganistan væri fimmta fátækasta ríki í heimi, ekki rengi ég það, en það er þá aldeilis ríkið til að sprengja enn aftar í þróunarsöguna en það var þó fyrir. Það er einmitt það sem hefur verið gert. Eitt þróaðasta ríki Miðausturlanda sem var, Írak, var sprengt aftur á steinaldarstig, innviðir samfélagsins eyðilagðir, og svo eru menn hissa á að menn séu ekki velkomnir, alveg standandi hissa á að þeim sé ekki tekið fagnandi, hvort heldur sem er í Afganistan eða Írak. Ég vil gera hér að umtalsefni kostnaðinn við þetta. Ég verð að segja eins og er að ég undrast það að sjálfstæðismenn, sem þykjast stundum hafa vit á peningum, sem þeir hafa auðvitað ekki, enda eru þeir að drekkja þjóðinni í skuldum, hafa það þó uppi, hafa það í munninum, að þeir vilji ekki þenja ríkisbáknið út. Báknið burt, var einhvern tímann sagt. Hvað er að gerast hér? Er báknið að fara burt? Nei, hér er sko verið að búa til nýtt bákn upp á milljarða króna. Í Bandaríkjunum eru frjálshyggjumenn svo miklir alvörufrjálshyggjumenn að þeir eru á móti hernaðarumsvifum. Þeir segja: Þetta er ríkisbúskapur, þetta er útþensla ríkisins. Það eru svo ægilegir skattpeningar sem fara í Pentagon að við viljum þetta ekki. En hvar eru sjálfstæðismenn hér? Þeir láta Samfylkinguna leiða sig í þennan útþensluleiðangur báknsins. Nú þegar eru 1,5 milljarðar inni á fjárlögum. Ég ætla að gerast sá spámaður að haldi fram sem horfir verði það orðnir 3,5 til 5 milljarðar áður en við lítum við, og 2 til 3% af þjóðartekjum farin í þessa vitleysu, auðvitað er þetta ekkert annað en vitleysa og óþarfi. Það sést best á því að allt þetta brölt, heræfingarnar, rekstur ratsjárstöðvanna, Varnarmálastofnunin og svæðin þar, á bara að eiga við á friðartímum. Ef ófriðlega horfir er það Kaninn sem á að koma og verja okkur. Þetta er bara til að leika sér á meðan allt leikur í lyndi, á meðan það er friður. Hvernig gengur að selja mönnum þetta? Ég spái því að það fari að hitna í kolunum þegar það rennur upp fyrir þjóðinni að ráðamenn hennar, sem geta nú orðið ekki ferðast nema í einkaþotum, ætli að fara svona með skattfé á sama tíma og ekki er hægt að standa almennilega að geðheilbrigðisþjónustu í landinu. Við munum ekki láta okkar eftir liggja að koma því á framfæri að hér er verið að bruðla með fé. Alveg sérstaklega vegna þess að það hefur aldrei verið lagt niður hvað af þessu er nauðsynlegt og hvað ekki. Það væri þó strax skárra ef menn hefðu einhverja kortlagningu á því, ef þeirri vinnu sem nú er að fara af stað væri lokið og þetta væri á grundvelli þess að menn segðu að óhjákvæmilegt væri að bera af þessu einhvern kostnað. Í plagginu stendur að vegna þess að Ísland hafi ekki her verði það að eiga samstarf við aðrar þjóðir um varnir sínar og láta aðrar þjóðir halda hér uppi hervörnum. Hvenær var það sannað? Gera allar þjóðir það? Nei. Vaxandi fjöldi ríkja hefur ekki her og byggir öryggisgæslu t.d. upp með öflugri lögreglu. Þannig er það með ríki í Mið-Ameríku og fleiri, Kostaríka og Panama hafa bæði lagt niður sinn her og hefur gengið einna best af öllum þeim ríkjum að tryggja frið og stöðugleika. Álandseyjar hafa verið afvopnað svæði í 150 ár og reynst það alveg prýðilega, hafa um það griðarsamninga við nágranna sína að þeir muni aldrei leyfa neina nýtingu landsins né neina uppbyggingu þar sem geti nýst til hernaðar og eru í staðinn látnir í friði. Það væri kannski athugunarefni að velta þessu fyrir sér og það væri mikið ódýrara, hv. þm. Bjarni Benediktsson, ef við gætum leyst málin á þann hátt, án slíkra útgjalda. Ef það kæmi nú í ljós að við gætum rekið borgaralegt ratsjárkerfi til flugleiðsagnar fyrir kannski 1/5 af þeim kostnaði sem fer í þessa vitleysu væri þá ekki til nokkurs unnið? Ef við veltum fyrir okkur íslenskum öryggishagsmunum, í hverju þeir eru fólgnir, er það flest annað en þetta sem ég held við ættum að byrja á að nota peningana í. Almenna löggæslan er að drabbast svo niður að það er til háborinnar skammar, einn bíll á vakt í Árnessýslu. Það kemur lögregla til Grindavíkur með höppum og glöppum og ævinlega er komið sms á línuna löngu áður en hún kemur þangað, það sem þarf að fara í felur hefur nógan tíma til þess. Þannig er ástandið, það er engin grenndargæsla. En það eru til peningar í þetta rugl. Eða björgunarsveitirnar, mætti ekki búa betur að þeim? Efla almannavarnir? Nei, ætli það sé ekki þannig að hún Katla gamla sé meiri ógn við öryggi okkar en þessar bábiljur? Að það þurfi að fara að taka milljarðaútgjöld inn á fjárlögin vegna ímyndaðrar, mögulegrar árásar utan frá á Ísland. Hver á að ráðast á okkur? Er hægt að fá það uppgefið? Eru það Rússarnir sem forsætisráðherra var að skamma í framhjáhlaupi í Búkarest? Sem eiga fyrir bensíni á vélarnar í tvær, þrjár ferðir á ári. Ekki er ástæða til að hafa mörg orð af okkar hálfu um efni frumvarpsins og einstakar greinar þess, einfaldlega vegna þess að við erum andvígir því, bæði vegna þess sem í því er og þó sérstaklega þeirrar starfsemi sem það er rammi um. Við sjáum ekki ástæðu til að setja lög um stóraukin hernaðarútgjöld, hervæðingu og NATO-væðingu íslenskra utanríkis- og öryggismála. Ég hlýt þó að nefna það hér að frumvarpið sjálft er illa samið eins og reyndar kom fram aftur og aftur í framsöguræðu formanns utanríkismálanefndar, meiri hlutinn sat þar yfir því að reyna að koma í það einhverju viti. Ég lagði svo sem mitt af mörkum í þeim efnum, benti á ýmsar mótsagnir í því sem ég viðurkenni fúslega að meiri hluti hv. utanríkismálanefndar er að glíma við að laga en tekst þó kannski ekki mjög vel til enda ekki auðvelt. Einn megintilgangur frumvarpsins, sá að draga skýr mörk á milli hernaðarlegra og borgaralegra verkefna, lendir t.d. í svo grenjandi mótsögn í næstu greinum frumvarpsins að það hálfa væri nóg. Ríkislögreglustjóri bendir á þetta, leggur til að höfð sé mjög ströng og hörð skilgreining, að það séu bara hernaðarlegar ógnir sem Varnarmálastofnun og utanríkisráðuneytið taki til, en það tekst nú ekki aldeilis. Það er eiginlega dásamlegast að lesa það upp þegar utanríkisráðuneytið reyndi að svara umsögn ríkislögreglustjóra og ætlaði að útlista það fyrir okkur hvernig þessi hreini aðskilnaður væri. Það var þannig orðað varðandi Varnarmálastofnun, með leyfi forseta: „Varnarmálastofnun telst, samkvæmt framansögðu, borgaraleg stofnun sem mun að meginstefnu til sinna varnartengdum verkefnum sem teljast ekki borgaraleg í eðli sínu.“ Varnarmálastofnun telst, samkvæmt framansögðu, borgaraleg stofnun sem mun að meginstefnu til sinna varnartengdum verkefnum sem teljast ekki borgaraleg í eðli sínu. Hin borgaralega stofnun sinnir að meginstofni til varnarverkefnum sem teljast ekki borgaraleg í eðli sínu. Ég óska höfundum textans til hamingju, þeir eru kannski í hliðarsölum hér einhvers staðar. Auðvitað er veruleg skörun í báðar áttir, frá Varnarmálastofnun inn í borgaralega starfsemi og frá ríkislögreglustjóra og sumpart Landhelgisgæslunni í hina áttina. Því miður hefur verið í gangi viðleitni til að þvæla þessum hlutum saman á undanförnum árum og það hef ég margoft gagnrýnt. Annað meginmarkmið frumvarpsins átti, samkvæmt 1. gr., að vera að greina á milli stefnumótunar og framkvæmdaatriða. Það tókst ekki glæsilegar en svo að það sem sagt var í 1. gr. var brotið í 3. gr. Því þar stendur að utanríkisráðherra móti stefnu um framkvæmd. Átti ekki að greina á milli stefnumótunar og framkvæmdar? Jú, en samt á utanríkisráðherra að gera hvort tveggja í einum graut. Meiri hlutinn leggur skiljanlega til að þessu sé breytt, þetta stingur í augu og gengur ekki. En dugar þó skammt. Ég get nefnt annað dæmi þar sem frumvarpið er með ólíkindum aulalega samið að þessu leyti, og það er utanríkisráðherra sem ber ábyrgð á því. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra hafi í aðalatriðum samið þetta sjálf. Það er þegar talað er um gistiríki eða gistiríkisstuðning - og munum aðskilnaðinn á milli borgaralegrar og hernaðarlegrar starfsemi. Hvað segir þar, herra forseti: „Gistiríkisstuðningur: Aðstoð borgaralegs og hernaðarlegs eðlis.“ Á ekki að aðskilja þetta, hv. formaður utanríkismálanefndar? Hvernig stendur þá á þessu? Hver framkvæmir gistiríkisstuðninginn? Það hljóta þá að vera tveir aðilar úr því að þetta er bæði borgaralegt og hernaðarlegt. Nei. Í 5. tölulið 7. gr. er framkvæmd gistiríkisstuðnings íslenskra stjórnvalda talin með verkefnum Varnarmálastofnunar. Hér rekur sig hvað á annars horn. Þetta er alls ekki svona og hefur ekki tekist í þessu frumvarpi enda held ég að það hafi aldrei verið ætlunin í raun og veru. Menn vilja hafa þetta meira og minna eins og þeir hafa alltaf haft það, að gera það sem þeim sýnist á laun og bak við luktar dyr í sambandi við hermangið. Þannig hefur það alltaf verið og á greinilega að vera áfram. Frumvarpið er þarna út úr öllu korti og þar er margt fleira mjög athugunarvert og í raun ámælisvert. Ég ætla að lokum að nefna upplýsingamiðlunina. Það er umhugsunarefni að Varnarmálastofnun virðist ekki einungis eiga að taka á móti heldur einnig greina leyniupplýsingar frá NATO, utanríkisráðuneytið er líka farið að taka á móti slíkum upplýsingum í sérstöku leyniherbergi í kjallaranum. En í 23. gr. segir um úrvinnslu og miðlun upplýsinga, með leyfi forseta: „Varnarmálastofnun annast úrvinnslu upplýsinga úr upplýsingakerfum Atlantshafsbandalagsins og erlendra samstarfsaðila sem stofnunin hefur aðgang að. Stofnunin skal leitast við að skilgreina hættur sem kunna að steðja að íslensku yfirráðasvæði og íslenskum ríkisborgurum …“ Hvert er Varnarmálastofnun komin þarna? Ég held að ríkislögreglustjóra hafi yfirsést þetta. Og áfram segir, með leyfi forseta: „… m.a. vegna hernaðarumsvifa eða sambærilegs alvarlegs hættuástands.“ Þarna er verið að taka inn lagagrein sem í raun og veru, ef hún er þannig túlkuð, heimilar Varnarmálastofnun að verða að nýrri leyniþjónustu og öryggisþjónustu hersins. Það er þannig. Og hún á meira að segja að skilgreina hættur sem kunna að steðja ekki bara að íslensku yfirráðasvæði heldur að íslenskum ríkisborgurum. Eitt af því sem síðan hefur verið gefið í skyn er að frumvarpið eigi að tryggja lýðræðislegt eftirlit með varnartengdri starfsemi. Hvar er það? Verður sett opinber stjórn yfir Varnarmálastofnun? Verður þar eftirlitsnefnd? Er einhver eftirlitsnefnd? Er varnarmálanefnd sett á fót? Nei, ekkert slíkt er gert. Vísað er í það, eins og venjulega, að þetta eigi að leysa í gegnum utanríkismálanefnd. Það fer nú að verða handleggur að sitja í utanríkismálanefnd, herra forseti. Alltaf er vísað í hana þegar menn þurfa að verja sig fyrir einhverju af þessu tagi. Hún á að stórauka umsvif sín á sviði Evrópumála. Hún á að fara að taka þróunaraðstoðarmál upp á sína arma í miklu ríkari mæli en verið hefur og svo á hún að hafa eftirlit með öllum sköpuðum hlutum. En auðvitað er það ekki þannig enda er nákvæmlega sami leyndarumbúnaðurinn utan um þetta og alltaf hefur verið. Ég spái því, því miður, og tala af langri reynslu, að utanríkismálanefnd muni þurfa að draga allar upplýsingar með töngum út úr utanríkisráðuneytinu og þessu batteríi ef það verður, illu heilli, sett á laggirnar.