Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 868, um auðlindarentuskatt, frá Oddnýju G. Harðardóttur.

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og barnamálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.

Herra forseti. Vinstri og hægri flokkar hafa í grundvallaratriðum ólíka sýn á skatta. Hægri flokkar líta á þá sem illa nauðsyn til tekjuöflunar á meðan vinstri flokkarnir líta á þá sem mikilvægt tæki til að jafna lífskjör. Þá er nauðsynlegt að endurhugsa skattkerfi framtíðarinnar. Stafræna byltingin er að breyta samfélagi okkar. Færri hendur mun þurfa til framleiðslu og hætta er á að hlutfall auðs fjármagnseigenda og þeirra sem eiga fyrirtækin geti margfaldast og að ójöfnuður aukist gríðarlega. Ekki óvænt stíga nú fram færustu sérfræðingar á þessu sviði og tala fyrir nauðsyn þess að setja háan skatt á þá allra ríkustu. Hér eru hins vegar lágir skattar af fjármagnstekjum í samanburði við önnur OECD-ríki. Ólíkt því sem verið hefur síðustu ár talar hæstv. forsætisráðherra nú um breiða sátt og gerir slíkar málamiðlanir við hægri sinnaðasta flokkinn á þingi að erfitt er að greina stefnu VG í framkvæmd. Því langar mig að heyra hvort hæstv. forsætisráðherra sé orðin fráhverf hækkun tekjuskatts á ofurlaun og auðlegðarskatti á moldríkt fólk. Einnig langar mig að heyra um viðhorf ráðherra til fjölþrepaskatts sem ASÍ hefur lagt til en fjármálaráðherra vísað á bug og ASÍ þurft að leiðrétta rangfærslur hans. Í þriðja lagi hafa auðlindagjöld verið lækkuð. Ríkið hefur veikt tekjustofn sinn og ræður ekki við nauðsynlega uppbyggingu innviða. Þrátt fyrir að skattar hafi hækkað á lægstu launin og á meðan byrði þeirra tekjuhærri hefur verið að minnka síðustu ár er nú fyrirhugað að láta notendur borga uppbyggingu samgöngumannvirkja í stað þess að fjármagna þau með almennri skattheimtu. Það mun leggjast þyngra á þau sem lægst hafa launin. Nú eiga þau að borga sem nota í stað þess að þau greiði sem geta. Getur hæstv. forsætisráðherra á tveimur mínútum gert grein fyrir þessari stefnubreytingu Vinstri grænna?

Herra forseti. Ég skal með gleði fara aðeins inn á það sem þessi ríkisstjórn hefur verið að gera í skattamálum og ég get fullvissað hv. þm. Loga Einarsson um að hann mun sjá þar ýmsar aðgerðir til jöfnunar. Ef við byrjum á því sem hv. þingmaður nefndi, hvernig skattbyrði hefur þróast með ólíkum hætti á ólíka tekjuhópa, er það ekki síst vegna þess að þær breytingar sem gerðar hafa verið á skattkerfinu allt frá 2010 þegar tekið var upp þriggja þrepa skattkerfi og síðan í kjölfarið þegar næsta ríkisstjórn á eftir felldi út miðþrepið, hafa þrepin fylgt ólíkri vísitölu, neysluvísitölu annars vegar, neðra þrepið, og launavísitölu, efra þrepið. Þetta hefur gert það að verkum að skattbyrðin hefur þróast með ólíkum hætti á ólíka tekjuhópa. Það hefur Alþýðusamband Íslands réttilega gagnrýnt. Og hvað gerði sú ríkisstjórn sem ég leiði um síðustu áramót? Þó að hv. þingmaður hafi kannski ekki tekið eftir því voru mörkin færð þannig að nú fylgja þau bæði neysluvísitölunni, bæði efri og neðri mörkin. Það er til þess að auka jöfnuð í skattkerfinu, til upplýsingar fyrir hv. þingmann. Hv. þingmaður spyr líka um fjármagnstekjuskatt. Við skulum rifja það upp að fjármagnstekjuskattur var 10% þegar Vinstrihreyfingin – grænt framboð og Samfylkingin fóru saman í ríkisstjórn 2009. Við hækkuðum hann í 20% og þar hefur hann setið þar til Vinstrihreyfingin – grænt framboð fór aftur í ríkisstjórn núna þegar hann var hækkaður úr 20% í 22%. Hins vegar væri það áhugavert verkefni, og ég er sammála hv. þingmanni um það, að bera saman fjármagnstekjuskatt milli ólíkra landa þar sem við höfum haft tiltölulega lága skattprósentu hér á landi en breiðan tekjustofn, breiðan skattstofn, án mikilla undanþága. Ef við lítum til nágrannalanda okkar er skattprósentan hærri. Hún er mismunandi eftir því hvort hún fellur á sparnað, hagnað eða arðgreiðslur. Og undanþágurnar eru með allt öðrum hætti en í kerfinu hér. Ég myndi gjarnan vilja sjá fara fram úttekt á skattstofni fjármagnstekjuskatts, og það er það sem boðað er í stjórnarsáttmála, þannig að við getum tekið raunverulega  En tvær mínútur dugðu víst ekki til því að ég á eftir að ræða við hv. þingmann um hvort hann telji bensíngjöld vera sameiginlegan sjóð því að væntanlega eiga þau allnokkuð skylt við þau veggjöld sem nú eru til umræðu.

Herra forseti. Já, það væri fróðlegt að ræða bensíngjöldin. Eiga þau að halda sér og þá líka taka kílómetragjöld og veggjöld? Á sem sagt að íþyngja þeim í samfélaginu sem síst hafa efni á því að endurnýja í rafmagnsbíl? Eigum við að gera það? Það væri fróðlegt að vita það. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að ýmislegt hefur verið gert, en allt of lítið. Varla væri ASÍ að kalla eftir meiri sátt um skattkerfisbreytingar ef það hefði séð ljósið um áramótin og komist að því að allt væri eins og best verður á kosið. Það er rétt að fjármagnstekjuskattur hefur hækkað úr 10% í 20%, og nú í 22% fyrir ári, en þrátt fyrir það erum við enn meðal lægstu þjóða. Ég skal líka koma með hæstv. forsætisráðherra í að skoða undanþágur vegna þess að við þurfum að verja þá sem eiga eitthvað smávegis í sparnaði og örlítið til efri áranna. En við eigum ómögulega að fara að verja fólk sem á hundruð milljóna eða jafnvel tugi milljarða á bankabókum sínum.

Herra forseti. Það er svo margt sem þarf að koma inn á í þessum málum því að þetta tengist síðan bótakerfinu. Ég hlýt líka að minna á að um áramótin hækkuðu barnabætur verulega þannig að nú skerðast þær ekki fyrr en við lágmarkslaun. Þeim fjölgaði um 2.200 sem eiga rétt á barnabótum. Það er líka jöfnunaraðgerð. Hv. þingmaður kom að auðlindagjöldum í fyrri spurningu sinni. Við erum búin að setja á veiðigjöld sem miðast við 33% gjaldhlutfall ofan á aðra skatta sem sjávarútvegurinn greiðir. Er það nægjanlegt? Við getum tekist á um það, en mikilvægast er að þau fylgi afkomunni þannig að þeir sem hafa hag af því að nýta hina sameiginlegu auðlind okkar skili ákveðnu hlutfalli af þeirri afkomu til samfélagsins. Ég tel, herra forseti, mjög mikilvægt að við náum aukinni sátt um skattheimtu í samfélaginu og ég tel að við séum að stíga skref í þá átt með þeim aðgerðum sem við erum að fara í og með þessu virka 

Forseti. Eins og hæstv. forsætisráðherra veit hefur ekki alltaf verið fullkomin málefnaleg samstaða í stjórnarandstöðunni. Það er eðlilegt því að stjórnarandstaða er ekki mynduð um sameiginlega stefnu. Við höfum einsett okkur í Miðflokknum að styðja aðra flokka í góðum málum, hvort sem þeir eru í ríkisstjórn eða ekki. Nú er komið að því að gleðja hæstv. forsætisráðherra. Eins og hæstv. ráðherra er vel kunnugt um sleit Ísland viðræðum við Evrópusambandið 12. mars 2015. Ég fylgdi því svo eftir með bréfi og heimsóknum til Jean-Claudes Junckers og Donalds Tusks til að árétta að umsókn Íslands hafi endanlega verið dregin til baka, væri fallin úr gildi. Í vikunni hyggst ég leggja fram þingsályktunartillögu, leggja til að Alþingi fagni því að umsóknin um aðild að Evrópusambandinu sé úr sögunni en álykti um leið að ekki skuli sótt um að nýju án þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég ætlast ekki til að hæstv. forsætisráðherra lýsi yfir stuðningi við þingsályktunartillögu sem er ekki komin fram en getur hæstv. forsætisráðherra tekið undir það með mér að það sé fagnaðarefni að umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu skuli hafa verið dregin til baka? Og jafnframt að menn sæki ekki aftur um aðild að ESB án þess að almenningur hafi fyrst lýst vilja til þess í þjóðaratkvæðagreiðslu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Þegar við sóttum um aðild að Evrópusambandinu 2009, m.a. með mínu atkvæði, var lögð fram tillaga um að þjóðaratkvæðagreiðsla skyldi haldin áður en slík umsókn yrði lögð fram. Sú tillaga var felld og ég hef sagt það seinna meir að það hefði verið öllum til góða að samþykkja þá tillögu og ráðast í slíka þjóðaratkvæðagreiðslu áður en ákveðið var að sækja um aðild. Mín skoðun er sú að það hefði verið betra, að það hafi ekki verið rétt ákvörðun hjá okkur, sem stóðum að því að fella þá tillögu, að fella hana. Það er stórmál, meiri háttar mál, að ákveða að fara í slíkar aðildarviðræður og því vil ég segja hv. þingmanni að ég hef sagt það síðan, eftir að hafa ígrundað þessi mál og farið yfir þau töluvert vel, ekki síst á vettvangi minnar hreyfingar, að ég myndi telja óráð að ráðast í slíka umsókn á nýjan leik án þess að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla. Ég er sammála hv. þingmanni um það.

Forseti. Það er ánægjulegt að heyra. Ég skil þá hæstv. ráðherra sem svo að það sé hennar skoðun að fullt tilefni sé til þess fyrir Alþingi að árétta að ekki skuli sótt um aðild aftur án þess að almenningur, þjóðin, hafi lýst yfir vilja til þess í þjóðaratkvæðagreiðslu. En hvað með fyrra atriðið? Er hæstv. ráðherra ekki líka sammála mér um að það sé mjög ánægjulegt, að það hafi verið góð niðurstaða að Ísland skuli hafa dregið umsókn sína til baka og að við skulum ekki hafa hana hangandi yfir okkur núna? Ég tala nú ekki um þegar við sjáum hvernig hlutirnir hafa þróast í Evrópusambandinu á þeim árum sem liðin eru í millitíðinni og vandræðin sem Bretar standa frammi fyrir við að reyna að komast út úr því. Er ekki óhætt að segja að það hafi verið vel sloppið hjá okkur Íslendingum að dragast ekki lengra þar inn og hafa dregið umsókn um aðild að Evrópusambandinu til baka?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ég tók nú orð hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar trúanleg þegar hann bað mig ekki um að lýsa beinni afstöðu til óframkominnar þingsályktunartillögu. Ég ætla að spara mér fagnaðarlætin en vil þó segja að ég held að við getum dregið mjög mikinn lærdóm af öllu því sem gerðist í kringum Evrópusambandsumsóknina og líka af því þegar hún var dregin til baka, því að þá var auðvitað líka óskað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um afstöðu fólks til Evrópusambandsins. Í kringum það að umsóknin var afturkölluð var raunar mikil krafa uppi um að leita eftir afstöðu þjóðarinnar. Ég ætla að láta mér nægja að segja að ef þessi þingsalur gæti sammælst um að leita leiðsagnar þjóðarinnar áður en nýjar ákvarðanir eru teknar held ég að það væri farsælt fyrir þjóðina. Sjálf hef ég ekki breytt þeirri skoðun 

Herra forseti. Brexit er dæmi um þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem hvorki stjórnmálamenn né hagsmunaöfl gengu hreint til verks heldur var augljóslega logið að bresku þjóðinni. Eftir standa stjórnmálamennirnir og reyna að leysa úr því viðfangsefni sem þar er. Það er best að koma hreint fram. Við sjáum Theresu May reyna að ná fram meiri hluta í breska þinginu fyrir samningnum, en hann kolféll fyrir nokkrum vikum. Og það er sama við hvern við tölum, hvort sem það eru breskir þingmenn eða sendifólk á vegum breskra yfirvalda, líkurnar aukast á hörðu Brexit. Af því að nú eru bara sjö vikur í að hugsanlega hart Brexit verði að veruleika spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur ríkisstjórnin haft eitthvert plan? Liggur fyrir áætlun íslensku ríkisstjórnarinnar í þá veru að gæta íslenskra hagsmuna ef og þegar af hörðu Brexit verður? Við sjáum að hæstv. menntamálaráðherra hefur t.d. allt aðra sýn á Brexit en norski kollegi hennar sem varar beinlínis norska stúdenta við því að fara til Bretlands vegna óvissu um þátttöku Bretlands í samruna- og samvinnuáætlunum næstu árin innan ESB. Hvað veit hæstv. ráðherra menntamála og ríkisstjórnin meira en norskur kollegi ráðherra í ríkisstjórn Noregs? Þess vegna skiptir miklu máli að íslenska ríkisstjórnin lýsi því skýrt við þingið hvernig áætlunin lítur út ef af hörðu Brexit verður. Hvernig verða íslenskir hagsmunir varðir, til að mynda í sjávarútvegi, af því að við vitum að breskar hafnir eru eins konar „millistopp“ þegar íslenskar sjávarafurðir eru settar á evrópskan markað? Hvernig getum við treyst og tryggt íslenska hagsmuni þannig að afurðir verði ekki tollaðar í yfirtolla og þar af leiðandi ekki lengur samkeppnishæfar á erfiðum mörkuðum? Hvernig er verið að gæta íslenskra hagsmuna? Hver er áætlunin og hvernig hefur verið rætt um það í ríkisstjórn ef af hörðu Brexit verður?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það kom mér á óvart að sjá yfirlýsingu norska menntamálaráðherrans í ljósi þess að íslenskir ráðherrar og íslensk stjórnvöld hafa átt samskipti við starfsbræður sína og starfssystur í bresku ríkisstjórninni. Ég átti mjög góðan fund með forsætisráðherra Bretlands, Theresu May, nú í haust, í lok október, þar sem m.a. var rætt um, og við sammæltumst um, að réttindi íslenskra borgara og breskra ríkisborgara yrðu áfram tryggð með óbreyttum hætti. Það sama hefur verið rætt hvað varðar réttindi námsmanna sem hafa verið ólík að því leyti að ekki gilda nákvæmlega sömu reglur í Bretlandi og annars staðar í Evrópusambandinu, t.d. hvað varðar gjaldtöku, en það hefur hins vegar verið rætt um að þessi réttindi, eins og þau hafa verið, haldist tryggð. Ég get fullvissað hv. þingmann um að hæstv. utanríkisráðherra og utanríkisráðuneytið hefur unnið að því að við værum tilbúin með ólíkar sviðsmyndir til þess að tryggja öll réttindi og greiðar leiðir á milli Íslendinga og Breta enda miklir viðskiptahagsmunir undir. Bretland vegur mjög þungt þegar kemur að viðskiptahagsmunum Íslendinga þannig að að þessu hefur verið unnið. Við höfum verið að miða við ólíkar sviðsmyndir af því að óvissan hefur verið mikil og það er sérstakt umhugsunarefni nú þegar við erum að nálgast þennan dag - ég man ekki nákvæmlega hve margir dagar eru til þessarar lokadagsetningar sem hv. þingmaður nefndi. Óvissan er enn mjög mikil, hvort bráðabirgðalending næst eða hvort það stefni hreinlega í hart Brexit. Ég get fullvissað hv. þingmann um, og ég tel að hv. utanríkismálanefnd hafi átt að vera upplýst um það, að unnið hefur verið að undirbúningi fyrir ólíkar sviðsmyndir. En það liggur fyrir að Brexit án samnings verður erfiðara í framkvæmd, 

Herra forseti. Nú fara að renna á mig tvær grímur. Ég er nefndarmaður í utanríkismálanefnd þingsins og ég hef óskað eftir því að á miðvikudaginn komi utanríkisráðuneytið til þess að fara yfir þetta. Ég verð að segja eins og er að það er eins og ekkert plan sé í gangi. Brexit er líklega eftir sjö vikur. Ekkert almennilegt plan er í gangi. Fyrirspurnum okkar þingmanna frá Viðreisn, m.a. um sjávarútvegsmálin, er ekki svarað. Hvorki dómsmálaráðherra né utanríkisráðherra svara neinu er tengist Brexit. Æ ofan í æ er bara beðið um frest úr forsetastól. Hefur ríkisstjórnin ekki unnið heimavinnuna sína í þessu máli? Gríðarlegir íslenskir hagsmunir eru í húfi. Ég vil fá að vita: Var eitthvað undirritað þegar rætt var við Theresu May um þessi mál? Það er örugglega fínt að spjalla við hana en var eitthvað undirritað? Og síðan til viðbótar því sem ég hef verið að segja og við í Viðreisn viljum segja, með tilliti til þess sem kom fram hér á undan er tengist ESB og hugsanlega aðild okkar að ESB, eigum við að sjálfsögðu 

Herra forseti. Ég átta mig ekki á því hvað hv. þingmaður er að fara. Við Theresa May gáfum út sameiginlega yfirlýsingu um réttindi borgaranna sem birtist opinberlega. Hv. þingmaður þarf ekkert að draga það í efa. Það kann vel að vera að breska ríkisstjórnin sé ekki með neitt plan sem gerir auðvitað plön annarra flóknari. Ég held að hv. þingmaður ætti að vita það, ef hún hefur fylgst með umræðunni í Bretlandi, að það er kannski meiri óvissa um hvert planið er þar. Íslenska ríkisstjórnin er búin að fylgjast með þessu. Hv. þingmanni ætti að vera vel kunnugt um að utanríkisráðuneytið er búið að teikna upp ólíkar sviðsmyndir og eiga óteljandi samtöl, hvort sem er við sína kollega í embættismannastétt eða stjórnmálastétt. Sama á við um okkur ráðherra. Okkar markmið er auðvitað fyrst og fremst að tryggja hagsmuni og réttindi Íslendinga. Hv. þingmaður hlýtur að átta sig á því að við erum hér í samskiptum við ríki þar sem enn er töluverð óvissa um hvernig Brexit verður háttað. Augljóslega er íslenska ríkisstjórnin ekki með neitt eitt plan því að við vitum ekkert hver niðurstaðan verður í Bretlandi.

Ekki tilbúin …?

Virðulegur forseti. Tifandi tímasprengja er lýsingin á því sem framkvæmdastjóri Alzheimersamtakanna segir um málefni aldraðra í Hafnarfirði. Þar eru 30 manns með heilabilun á biðlista eftir dagdvalarrými. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefur fengið samþykki húsráðanda í Drafnarhúsi en þar er hægt að bæta strax við tíu dagdvalarrýmum en því var synjað af heilbrigðisráðuneytinu. Ég neita að trúa að heilbrigðisráðherra hafi komið að því. Drafnarhúsið er staður þar sem er dagþjálfun fyrir heilabilaða. Nýlega hefur einstaklingur með heilabilun verið fluttur hreppaflutningum frá Hafnarfirði til Húsavíkur og með því voru hjón aðskilin. Er þetta boðlegt? Ég segi nei. Hvað eru margir makar að bugast við umönnun veikra maka án hjálpar? Eru hreppaflutningar eina lausnin? Það er fáránleg lausn og það er lausn sem er ekki í boði vegna þess að við verðum að hugsa um þetta. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að árið 2030 mun eldri borgurum hafa fjölgað úr 42.000 í yfir 60.000, hefur fjölgað um helming. Og ég spyr ráðherrann: Er þetta ásættanlegt? Ætlar hún að sjá til þess að þessi tíu dvalarrými verði nýtt? Þarna þarf ekki að byggja húsnæði heldur er eingöngu um kostnað að ræða. Það er yfirfullt á bráðamóttöku Landspítalans. Er eina lausnin að fara með heilabilaða þangað og er einhver lausn í sjónmáli um að samið verði við bæjarstjórn Hafnarfjarðar um að gera eitthvað í þessum málum strax?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrirspurnina. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að niðurstaðan varð sú að synja þessari beiðni frá Hafnarfirði en það á sér þá skýringu að ekki hafa náðst samningar um rammasamning Sjúkratrygginga Íslands við þjónustuveitendur. En hér er um að ræða gríðarlega mikilvægan málaflokk, málaflokk sem ég vil leggja sérstaka áherslu á á þessu ári og hef raunar fengið leiðsögn þingsins í því að það skorti stefnu í málefnum heilabilaðra á Íslandi. Alþingi hefur ályktað að fela ráðherra að slík stefnumótun fari fram og hún er komin núna í gang. Ég vil geta þess í svari mínu við þessari spurningu, af því að það er talað um þessa ákvörðun eins og hún sé í algeru tómarúmi, að á síðasta ári var samþykkt erindi frá Hrafnistu í Reykjavík um að breyta 11 hjúkrunarrýmum í 30 dagdvalarrými fyrir fólk með heilabilun. Það var gert í haust sem leið og hafði auðvitað gríðarlega mikil áhrif á þennan viðkvæma málaflokk. Og af því að hv. þingmaður spyr hvort það sé virkilega engin önnur úrræði að finna en bráðamóttöku Landspítalans, þá var núna um síðustu áramót ákveðið að auka fjárveitingu um 130 milljónir til að efla heimahjúkrun. Það er úrræði sem við þurfum að efla verulega og það er mjög mikilvægt að koma á fót sérhæfðri heimahjúkrun við aldraða og tryggja áframhaldandi styrkingu heimahjúkrunar í takt við áherslur yfirvalda um að styðja við sjálfstæða búsetu. Þetta eru allt saman verkefni sem hanga saman, en varðandi þetta tiltekna verkefni sem hv. þingmaður spyr um þá á synjunin rætur að rekja til þess sem hér hefur komið fram að ekki liggur fyrir samningur við Sjúkratryggingar Íslands.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Við verðum að átta okkur á því að við erum miklir eftirbátar Norðurlandaþjóðanna í þessu. Íslenska heilbrigðiskerfið virðist ekki vera tilbúið til að taka við þessum málaflokki og ekki batnar það þegar eldri borgurum stórfjölgar. En það sem er alvarlegast í þessu, sem mér finnst gleymast, er það álag sem lagt er á maka viðkomandi. Og hvað erum við að gera með því? Jú, við erum að ýta vandanum á annan aðila sem síðan veikist og það veikir aftur kerfið. Það er engin lausn. Ef þetta snýst um lausn við Sjúkratryggingar Íslands þá bara leysum við það, göngum í það. Þörfin er alger og það verður eitthvað að gera. Við verðum að hætta hreppaflutningum. Hreppaflutningar eru ekki lausnin á vandanum sem skapast vegna heilabilunar. Heilabilað fólk þarf að vera nálægt sínum nánustu og við verðum að sjá til þess að það fái viðeigandi þjónustu í nærumhverfi.

Virðulegi forseti. Að vanda erum við hv. þingmaður sammála um mikilvægi þess að gæta vel að að mannsæmandi umhverfi fyrir viðkvæmustu hópana í þessu samfélagi. Það er svo sannarlega löngu tímabært að við tökum höndum saman og tryggjum að við forgangsröðum í þágu þessara hópa. Það er það sem við erum að gera með því að setja fram löngu tímabæra heilbrigðisstefnu. Mig langar líka að geta þess í þessu svari að hvíldarinnlagnir eru líka stór þáttur í stuðningi við áframhaldandi sjálfstæða búsetu og skipta máli í þessum efnum, ekki síður að því er varðar aðstandendur og fjölskyldu. Á næstu tveimur árum erum við að fjölga hjúkrunarrýmum um tæp 200 rými, flest á höfuðborgarsvæðinu. Hafinn er undirbúningur fyrir 206 ný hjúkrunarrými í viðbót og þar að auki eru uppi áform um byggingu 266 nýrra rýma til viðbótar á næstu árum. Þannig að við látum virkilega hendur standa fram úr ermum í því að fjölga hjúkrunarrýmum, 

Forseti. Á morgun hefst seinni umræða um samgönguáætlun á þingi. Miðað við yfirlýsingar lítur hins vegar ekki út fyrir að þessi áætlun verði mjög langlíf, enda er þegar búið að boða endurskoðun næsta haust, endurskoðun sem er knúin með veggjöldum. Nú sagði hæstv. forsætisráðherra að ýmislegt væri boðað í stjórnarsáttmála og hæstv. samgönguráðherra hefur einmitt sagt í viðtali að ekki sé stafkrókur um veggjöld í stjórnarsáttmálanum. Spurningu fréttamanns um hvort engar áætlanir séu um slíkar aðgerðir svarar ráðherra: Nei, þær voru lagðar til hliðar og ýmsar aðrar álögur sem stóð til að leggja á bíla þó svo að við séum að taka upp græna skatta eins og kolefnisskatta. Í stjórnarsáttmálanum segir einmitt um samgöngur að svigrúm sé á næstu árum til að nýta eignatekjur ríkisins í slík verkefni. Skilaboðin í upphafi kjörtímabilsins voru skýr: Stórsókn í samgönguframkvæmdum og engin veggjöld. Stórsóknin reyndist hins vegar vera miklu minni en meðaltal meira að segja og loforðið um engin veggjöld hvarf á sama tíma. Forseti. Nú eigum við að vera að vinna eftir lögum um opinber fjármál þar sem grunngildi ábyrgrar fjármálastjórnunar eru stöðugleiki og festa þar sem stefna stjórnvalda er sett fram í stjórnarsáttmála og útfærð í fjármálaáætlun. Þar eru markmiðin fest á blað, en loforðin um stórsókn án veggjalda er að finna í stjórnarsáttmálanum og orðum ráðherra í upphafi kjörtímabilsins. Á hverju megum við þá eiga von þegar þau loforð fljúga út um gluggann ári seinna? Hvað þarf til þess að brjóta stjórnarsáttmálann? Hversu mikils virði er hann þegar annars vegar er hitt og þetta boðað í stjórnarsáttmála og hins vegar ekkert farið eftir því? Eru þetta kröfur Sjálfstæðisflokksins sem vill setja eignatekjur ríkisins í þjóðarsjóð? Getur fjármálaráðherra ekki bara lagt til að fjármagna þjóðarsjóðinn með veggjöldum í staðinn fyrir samgöngurnar þar sem ekkert er um þær er að finna í stjórnarsáttmálanum? Eigum við ekki skilið að fá smáfestu og stöðugleika í íslenskt efnahagslíf og skattheimtu í stað svona hringlandaháttar? Ef ríkisstjórnin getur ekki staðið við þessi orð í 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir áhugaverða fyrirspurn sem virðist snúast um þá furðulegu sýn þingmannsins að einungis það sem standi í stjórnarsáttmála samsteypustjórnar þriggja flokka sé það sem eigi að gera og ekkert annað. Alveg sama hvað kemur upp á, til að mynda loftslagsaðgerðir ríkisstjórnar, áform um orkuskipti í samgöngum, til að mynda upplýsingar sem voru gefnar út eftir að stjórnarsáttmálinn lá fyrir um að tekjur af eldsneytisgjöldum sem standa einmitt undir vegaframkvæmdum muni hugsanlega rýrna um allt að 50% á næstu sjö árum. Á þá ríkisstjórnin að gera ekkert af því að menn höfðu ekki skrifað það í stjórnarsáttmála? Hvers lags eiginlega endemis þvæla er þetta, hv. þingmaður? Auðvitað þurfum við að bregðast við á hverjum tíma. Hér leggjum við upp með ákveðna hluti. Samgönguáætlun kom fram. Þegar ég lagði hana fram sagði ég að í hinum fullkomna heimi hefði ég gjarnan viljað koma með þessa samgönguáætlun ári síðar, eftir eitt ár, þegar búið væri að spila úr öllum þeim hlutum sem við vorum með. Þess vegna gaf ég það strax til kynna að það gæti vel verið að það kæmi ný samgönguáætlun innan þess tíma, enda skal leggja fram samgönguáætlun á a.m.k. þriggja ára fresti. Það er ekkert verið að bregða út af því. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði að ég hefði sagt í upphafi: Það stendur ekkert um vegtollahlið í minni forskrift. Ég hef hins vegar aldrei talað gegn Hvalfjarðargangamódelinu, aldrei nokkurs staðar, nokkurn tímann og ekki minn flokkur.  Eitt af því sem er skynsamlegast er að viðhalda stöðugleika í samfélaginu. Ég er sammála hv. þingmanni í því. Þar af leiðandi þurfum við að umgangast fjármálastefnu af þeirri virðingu sem hún þarf að hafa til að það sé agi í fjármálum. Fjármálaáætlun er hluti af því. 

Virðulegi forseti. Þetta var áhugaverður útúrsnúningur á vegtollahliðum og veggjöldum. Skilur einhver muninn á því? Hvernig eru vegtollahlið í nútímanum? Keyrir fólk ekki bara fram og til baka og það er rukkað með rafeindabúnaði eða einhverju slíku? Það er enginn munur á veggjöldum og vegtollahliðum. Það er einhver útúrsnúningur í gangi hjá hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra sagði einmitt að það væri ekki stafkrókur um veggjöld, vegtollahlið eða neitt svoleiðis. Það er fullt af leiðum til að fjármagna þessar framkvæmdir. Þær hafa komið fram í umfjöllun umhverfis- og samgöngunefndar. Ein af þeim er t.d., eins og ég nefndi, í stjórnarsáttmálanum: „Svigrúm er á næstu árum til að nýta eignatekjur ríkisins í slík verkefni …“ Er það ekki hægt lengur af því að það á að nýta þær í þjóðarsjóð? Þær hurfu allt í einu þangað. Það er breyting á stefnu stjórnvalda. Og það er það sem ég kalla hringlandahátt þegar ári eftir að búið er að setja stjórnarsáttmála fyrir kjörtímabil, sem á að vera grundvöllurinn að því sem boðað er í stjórnarsáttmála, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði í óundirbúnum fyrirspurnum rétt áðan … 

Virðulegur forseti. Ég náði ekki að koma því að í fyrra svari mínu að það er akkúrat það sem lagt er af stað með í samgönguáætlun. Það er verið að nota eignatekjur. Ólíkt því sem margir hér í þessum sal hafa skilið þegar við vorum að afgreiða fjárlög, og vildu fara að nota arðgreiðslur úr bönkunum, voru einmitt í fyrsta skipti í síðustu fjármálaáætlun teknar inn arðgreiðslur til þriggja ára. Af hverju ekki til lengri tíma? Vegna þess að það er varúðarsjónarmið að ganga ekki lengra. Þarna er verið að tala um 5,5 milljarða á ári til uppbyggingar samgöngumála. Þess vegna má velta því fyrir sér að í samgönguáætlun sem lögð verður fram núna í vor sé hægt að bæta við einu ári enn og ríkisstjórnin haldi þess vegna áfram á þeim nótum. Þessar tekjur hafa aldrei verið áætlaðar nema þrjú ár fram í tímann og þær eru sannarlega í samgönguáætlun, eignatekjur notaðar upp á 16,5 milljarða, aldrei hærri fjárhæðir sem hafa verið settar í samgönguáætlun. En ákallið úr samfélaginu, ákallið sem ég veit að ekki síst þingmenn umhverfis- og samgöngunefndar hafa fundið fyrir í vinnu sinni við samgönguáætlun, 

Herra forseti. Greiðar samgöngur eru hverju byggðarlagi nauðsynlegar. Ríkisvaldið hefur tekið að sér að halda byggðum landsins í viðunandi tengingum sín á milli og við höfuðborgina með vegum, flugi og í nokkrum tilfellum með ferjusiglingum. Til höfuðborgarinnar sækja allir landsmenn margháttaða þjónustu og nægir þar að nefna nú orðið öll meiri háttar sjúkrahús- og læknisþjónustu, stjórnsýslu ráðuneyta og löggjafarvalds og margt annað. Að undanförnu um langan tíma hefur það eðlilega vakið vonbrigði margra Eyjamanna að í norðanblíðviðri sé ekki siglt í Landeyjahöfn. Gekk það svo langt að í síðustu viku bókaði öll samanlögð bæjarstjórnin í Vestmannaeyjum um ástandið. Dýpkun í Landeyjahöfn er mikið í umræðunni í Vestmannaeyjum enda höfnin lokuð og ekki verið að dýpka þrátt fyrir fögur fyrirheit og ágætar aðstæður. Vegagerðin tók í haust ákvörðun um að semja við nýjan aðila um dýpkun hafnarinnar næstu þrjú árin og það þrátt fyrir hávær mótmæli bæjaryfirvalda, enda fyrri aðili þekktur fyrir að standa sig framar öllum vonum við starfann. Að ósk bæjarstjórnar var síðan boðin út febrúardýpkun í Landeyjahöfn en tilboðum í þá dýpkun var öllum hafnað. Í framhaldinu var tekin ákvörðun innan Vegagerðarinnar um að leita samninga við þann sem var næstur kostnaðaráætlun. Því spyr ég hæstv. samgönguráðherra: Hvernig ganga þessar samningaviðræður og hvenær má eiga von á því að þessir samningar verði kláraðir svo höfnin komi að gagni í vetrarblíðviðri eins og nú er?

Virðulegi forseti. Ég get vel skilið og tekið undir áhyggjur sveitarstjórnarmanna í Vestmannaeyjum af því að ekki sé hægt að sigla í Landeyjahöfn þegar veður eru góð. Ef menn horfa aðeins til baka voru þær frátafir sem voru áætlaðar, einmitt í desember og janúar, allmiklar í þeim áætlunum sem uppi voru og sérstaklega á því skipi sem enn er verið að nota. Meira að segja gengu menn svo langt í þeim spám að ólíklegt væri að gamli Herjólfur gæti gengið í Landeyjahöfn þegar menn lögðu af stað með þetta. Væntingarnar voru upphaflega þær að höfnin yrði ekki opin nema miklu skemmri tíma, kannski átta eða níu mánuði, en síðan hafa menn áætlað að með nýju ferjunni yrðu frátafirnar miklu minni. Þess vegna skil ég vel að þegar menn upplifa hvað það eru miklu betri og eðlilegri samgöngur þegar ferjan geti gengið í Landeyjahöfn vilji þeir hafa slíkar væntingar alltaf. Það gildir um allt land og ákall allra sveitarstjórnarmanna hringinn í kringum landið og íbúa um að þeir geti komist alltaf um, alla daga. Við erum alltaf að reyna að bæta þjónustuna, hvort sem er snjómokstur eða hálkuvarnir, til þess einmitt að koma til móts við það að allt landið sé opið alltaf. Við vitum hins vegar að svo verður ekki. Við höfum ekki stjórn á náttúrunni. Nýi Herjólfur er ekki kominn og um það hvar nákvæmlega samningar sem eru í gangi akkúrat þessa dagana eru staddir milli Vegagerðarinnar og einhvers tilboðsaðila um dýpkun hef ég ekki upplýsingar. Ég skal komast að því og láta þingmanninn vita.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Fyrst hann nefndi þetta með Landeyjahöfn var mikil bjartsýni ríkjandi í Eyjum 2010 við opnun Landeyjahafnar. 97% ferða allan ársins hring í hina nýju Landeyjahöfn áttu að vera tryggar með tilkomu hafnarinnar 2010. Nú eru miklar væntingar bundnar við komu nýs skips í vor í stað hins 27 ára gamla núverandi Herjólfs. Fyrirtæki í ferðamannageiranum, hótel og önnur slík, í Vestmannaeyjum verða fyrir miklum skakkaföllum þegar þau geta ekki reitt sig á siglingar ferjunnar og hafa fyrirtæki í Eyjum um langt árabil búið við aukna óvissu í þessu efni. Ekki er ofsögum sagt að atvinnurekstri blæði í Eyjum vegna ótryggra samgangna. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt, það þarf að ljúka við gerð Landeyjahafnar, og spyr því hæstv. ráðherra hvort hann sé mér sammála í þeim efnum að lengja þurfi hafnargarðana svo komast megi hjá sífelldum sandburði 

Herra forseti. Varðandi síðustu fyrirspurn hv. þingmanns hef ég sagt hérna við einstaka þingmenn að þó að ég sé ráðherra samgöngumála er ég ekki sérfræðingur, hvorki í hafnargerð né vegagerð. Þess vegna mun ég ekki taka undir það með hv. þingmanni að það sé það eina rétta. Ég veit hins vegar, og hv. þingmaður veit það líka, að þróun sandhafna eins og Landeyjahöfn er tekur tíma. Menn þurfa að læra af reynslunni. Menn þurfa að setja upp líkön og prófa sig áfram og það er það sem er verið að gera. Hver er hin nákvæmlega rétta leið? Ég veit að til eru margir sjálfskipaðir sérfræðingar. Kannski er hv. þingmaður með akkúrat svarið en ég hef ekki heyrt sérfræðinga Vegagerðarinnar vera á þeirri línu að þetta sé eina leiðin. Menn hafa verið að prófa aðrar leiðir og ég vona svo sannarlega að þær gangi eftir og ég vona svo sannarlega að nýtt skip, nýr Herjólfur, standi undir þeim væntingum sem við höfum, að frátafirnar verði eins litlar og hægt er. Við höfum líka sagt, og ég hef sagt það, að þangað til sú reynsla er komin á þarf gamli Herjólfur að vera til taks og geta siglt þarna á milli ef annað bregst. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu um brýnt úrlausnarefni. Ein af grundvallarskyldum stjórnvalda hverju sinni er að búa svo um hnútana að fólk geti stofnað og átt heimili, án þess að því fylgi ævilöng skuldaánauð og án þess að þurfa að greiða of hátt hlutfall af tekjum sínum í húsnæðiskostnað, hvort sem um er að ræða greiðslur til lánastofnana eða leigusala. Íslenskum stjórnvöldum hefur gengið illa gegnum tíðina að uppfylla þessar einföldu grunnþarfir. Eins og sakir standa búa í kringum 45% fólks á aldrinum 18–29 ára í foreldrahúsum. Þetta unga fólk nær ekki að safna fyrir útborgun í íbúð því tekjurnar gefa ekki svigrúm fyrir sparnað á sama tíma og leiguverð fer hækkandi. Þar að auka hefur húsnæðisverð hækkað sífellt umfram kaupmátt, sem gerir það að verkum að upphæðin sem þarf til að fá húsnæðislán hjá bönkunum hækkar sífellt. Lánagleði bóluáranna hefur breyst í lánaógleði eftirhrunsáranna. Um 1.200 stúdentar eru á biðlista eftir húsnæði á höfuðborgarsvæðinu. Eftirspurn eftir stúdentaíbúðum hefur vaxið með sífellt óhagkvæmari leigumarkaði, en þess má þó geta að Reykjavíkurborg hefur ráðist í umfangsmikla uppbyggingu á stúdentaíbúðum sem rísa nú í stórum stíl, þar á meðal í Vatnsmýrinni þar sem stærstu stúdentagarðar landsins eru að rísa. En það þarf fleira til. Eftir sem áður er húsnæðisvandinn kerfislægur og til kominn af stefnu stjórnvalda mörg undanfarin ár. Íslendingar hafa rekið eindregnari séreignarstefnu í húsnæðismálum en tíðkast víða annars staðar. Það er gott og blessað að fólk fái tækifæri til að eignast eigið heimili og húsnæði. En hitt er verra að eftir að Sjálfstæðismenn og Framsóknarmenn stigu það óheillaskref að leggja niður verkamannabústaðakerfið, sem gerði efnalitlu fólki kleift að eignast þak yfir höfuðið með niðurgreiddum vöxtum, hefur ekki fundist leið til að taka á húsnæðisvanda þeirra sem geta ekki reitt fram háar upphæðir í stofnfé. Það kemur sérstaklega illa við ungt fólk sem ætlar að stofna heimili. Það er nánast rekið út á guð og gaddinn nema það hafi fjársterkan bakhjarl, foreldra sem geta lagt fram fé. Séreignarstefnan birtist líka á leigumarkaði. Framboð á slíku húsnæði er í meira mæli í einkaeigu hér en víðast hvar annars staðar. Það er starfrækt og rekið með gróðasjónarmið að leiðarljósi. Hin seinni ár hafa fjársterkir aðilar svo haslað sér völl á leigumarkaði og nánast haft sjálfdæmi um kjör leigjenda. Afleiðingin af stefnu okkar er sú að ungt fólk kemst ekki að heiman, unnvörpum. Það býr í gamla herberginu sínu, býr í kjallaranum, býr úti í bílskúr, jafnvel með sínar eigin fjölskyldur. Úrræðin sem stjórnvöld hafa svo boðið upp á snúast meira og minna um ráðstöfun á séreignarsparnaði, þ.e. það unga fólk sem á annað borð hefur nægar tekjur til að leggja eitthvað fyrir skal þá ráðstafa fyrir fram þeim sparnaði til að eignast heimili. Því er með öðrum orðum boðið að taka allra náðarsamlegast lán hjá sjálfu sér. Tölur sýna svo að einungis um helmingur leigjenda er yfirleitt með séreignarsparnað. Virðulegi forseti. Átakshópur hefur skilað tillögum í húsnæðismálum sem eru að mörgu leyti áþekkar tillögum Samfylkingarinnar um aðgerðaáætlun í húsnæðismálum sem nú er til meðferðar í hv. velferðarnefnd. Þarna eru margar fínar hugmyndir og ef stjórnvöld fylgja þeim eftir og fjármagna þá myndi ástandið í húsnæðismálum batna til langframa. En það er samt sem áður þarna fátt að finna sem aðstoðar ungt fólk sem er í vandræðum núna, ungt fólk sem hefur jafnvel lengi verið í vanda. Við höfum lagt til að koma hér á startlánum að norskri fyrirmynd. Við viljum hækka húsnæðisbætur og gera ungu fólki og öryrkjum sem deila húsnæði kleift að sækja slíkar bætur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig honum lítist á þessar hugmyndir okkar um startlán og hærri húsnæðisbætur.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir að taka hér upp húsnæðismál sem eru gríðarlega mikilvægur málaflokkur, rétt eins og þingmaðurinn rakti í ræðu sinni. Það er auðvitað hægt að fara yfir og velta fyrir sér tölfræðinni, hvernig staða ungs fólks á húsnæðismarkaði hefur þyngst hér á landi á undanförnum árum, og allt hárrétt sem þingmaðurinn rakti í því efni. Það er erfiðara fyrir ungt fólk að fara út á húsnæðismarkaðinn en verið hefur. Ungt fólk fer seinna á lífsleiðinni út á húsnæðismarkaðinn og aldur fólks þegar það kaupir sína fyrstu eign og/eða flytur að heiman hefur hækkað. Það er líka rétt að halda því til haga að mikill meiri hluti þeirra sem eru á leigumarkaði vill vera í sínu eigin húsnæði. Þingmaðurinn velti því upp hér hvaða aðgerðir væru í gangi og vitnaði til tillögu um átakshópinn sem skilaði 22. janúar sl. ríkisstjórninni tillögum sínum. Ríkisstjórnin hefur sagt að í húsnæðismálum líkt og í fleiri stórum málum viljum við eiga gott samstarf og samvinnu við stéttarfélögin og við aðila vinnumarkaðar um frekari þróun húsnæðiskerfisins. Það er ekki alveg rétt sem þingmaðurinn sagði, að ekki hefði tekist að búa til módel sem gæti komið tekjulágum til aðstoðar á húsnæðismarkaði sem vildu vera á leigumarkaði vegna þess að almenna íbúðakerfið sem komið var á fót hérna 2015 undir forystu þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, Eyglóar Harðardóttur, hefur gefist mjög vel. Það hefur hins vegar tekið aðeins lengri tíma að fara af stað. Byggingarfélagið Bjarg hefur tekið sér aðeins lengri tíma en stóð til en allt bendir til þess að á næstu árum komi það af mjög miklum krafti inn á húsnæðismarkaðinn, auk þess sem almenna íbúðakerfið hefur getað stutt myndarlega við uppbyggingu á stúdentaíbúðum. Það er ánægjulegt að átakshópurinn kemst að þeirri niðurstöðu að byggja áfram á þeim grunni sem lagður var hér 2015 en hópurinn kynnti fjölmargar tillögur sem ættu að liðka fyrir uppbyggingu húsnæðis, þar á meðal óhagnaðardrifinna leigufélaga. Það voru líka lagðar til aðgerðir til að lækka fjármagnskostnað, flýta fyrir byggingarframkvæmdum og auka hvata til að auka framboð húsnæðis og uppbyggingu á hagkvæmum íbúðum. Þetta voru 40 tillögur sem nú eru í frekari úrvinnslu hjá stjórnvöldum og frekara samtali við aðila vinnumarkaðarins um hvaða tímaramma við sjáum á þessu, hvernig það spilar inn í kjarasamninga, hvaða upphæðir við sjáum fyrir okkur koma inn í, eins og almenna íbúðakerfið, og með hvaða hætti þetta verði útfært frekar. Ég vonast til þess að út úr því komi jákvæðar niðurstöður. Ég hef ekki fundið annað og það er ánægjulegt að allir sem sátu við borðið voru sammála um þessar línur. Þingmaðurinn spyr líka: Hvaða aðgerðir eru fyrir þá sem vilja kaupa sína fyrstu eign? Það er alveg skýrt í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að hún ætlar að koma með aðgerðir til að auðvelda ungu fólki að kaupa sína fyrstu fasteign. Þar er núna í gangi vinna undir forystu Frosta Sigurjónssonar, fyrrverandi alþingismanns og fyrrverandi formanns efnahags- og viðskiptanefndar þingsins, sem er að fara ofan í þessi mál til að meta með hvaða hætti við getum með víðtækum aðgerðum stutt við ungt fólk til að koma inn á húsnæðismarkaðinn. Þarna koma að fjármálaráðuneytið, forsætisráðuneytið og fleiri aðilar. Þar horfum við m.a. til þess, sem var sagt þegar þessi vinna var sett af stað, að ungt fólk geti nýtt sér sinn lífeyrissparnað. Við horfum til svissnesku leiðarinnar í því samhengi annars vegar og hins vegar til nágrannalanda okkar, svo sem Noregs. Þingmaðurinn spyr hvað þeim sem hér stendur finnist um tillögur Samfylkingarinnar í húsnæðismálum. Við eigum að hlusta á góðar tillögur alveg sama hvaðan þær koma. Það sem gleður mig mest með Samfylkinguna í þessu tilfelli er að Samfylkingin, sem ég hef í gegnum tíðina heyrt tala um að eina lausnin á vanda húsnæðismála á Íslandi sé að ganga í Evrópusambandið eða taka upp evru, er farin að horfa til Noregs, sem er land utan Evrópusambandsins, varðandi lausnir á því hvernig hægt sé að efla og styrkja húsnæðismarkaðinn. Fyrir það vil ég óska hv. þingmanni og Samfylkingunni til hamingju. Að því loknu vil ég segja að ég horfi á þetta þannig að það er 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, fyrir umræðuna hér í dag. Hún er mjög brýn og góð. Það sem mig langar að tæpa á að þessu sinni, þar sem verið er að huga að vanda ungs fólks á húsnæðismarkaði, er hvort ekki sé ástæða til þess að framlengja heimildarákvæði til að nýta séreignarsparnað til íbúðarkaupa sem lið í fleiri aðgerðum sem nauðsynlega þarf að ráðast í. Hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson kom aðeins inn á það hér áðan. Með því að greiða inn á íbúðalán með viðbótarlífeyrissparnaði nýtur viðkomandi skattafsláttar og mótframlags launagreiðanda auk þess sem innborgun lækkar heildarvaxtagreiðslu og verðbætur. Við í Miðflokknum fluttum breytingartillögu við síðustu fjárlög. Hún var því miður felld en samkvæmt upplýsingum frá lífeyrissjóðum hefur þetta úrræði verið töluvert notað. Rúmlega 6.500 einstaklingar hafa sótt um úrræði vegna kaupa á fyrstu íbúð. Í október síðastliðnum var greitt inn á lán hjá tæplega 3.000 einstaklingum og í sama mánuði bárust 408 umsóknir samkvæmt upplýsingum frá ríkisskattstjóra. Hvað íbúðarkaup varðar hafa þeir sem nýtt hafa sér þetta úrræði getað fengið séreign útborgaða skattfrjálst upp í kaup á íbúð. Það er því mikilvægt innlegg að framlengja þetta ákvæði sem lið í því að leysa vanda ungs fólks á húsnæðismarkaði og hvet ég hæstv. ráðherra til dáða í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hv. þingmanni fyrir þessa mikilvægu umræðu. Þetta er stór og mikil umræða og erfitt að fara yfir margt á tveim mínútum en við fáum svo síðar tækifæri í dag til að ræða húsnæðismálin frekar undir fyrirspurnum. Það sem við þurfum að leggja áherslu á varðandi þennan málaflokk núna eru upplýsingar, upplýsingaöflun og að tryggja upplýsingagjöf til ungs fólks sem vill fara inn á húsnæðismarkaðinn. Hver er munurinn á því að kaupa sér fasteign á þessu svæði á móti öðru og af hverju er þessi munur? Hvert er framboðið? Svara þessum spurningum án þess að hver og einn þurfi að fara að leggjast í miklar rannsóknir á því hvar sé hagstæðast að kaupa. Og svo að upplýsa líka um hvaða úrræði eru í boði. Ég er ekkert viss um að allt ungt fólk viti um öll þessi lagatæknilegu úrræði sem það hefur eins og séreignarsparnaðinn og hvernig það getur nýtt sér hitt og þetta. Við þurfum svolítið að leyfa þeim að uppfylla sínar væntingar með því að fá upplýsingar, þau viti hvaða væntingar þau geti haft um húsnæði og hvernig þau geti látið þessar væntingar rætast og hvaða úrræði eru til þess. Einnig þurfum við að hugsa þetta enn þá fyrr fyrir þá sem eru að koma hingað og fara í háskóla eða eru að flytja utan af landi, ungt fólk sem vill fara að standa á eigin fótum og lifa sínu sjálfstæða lífi. Ég held að í lánasjóðskerfinu og varðandi húsaleigubætur og annað þurfi að rýmka reglurnar þannig að það geti kannski leigt hjá afa og ömmu eða öðru eldra fólki. Þá fær eldra fólkið félagsskap í sínu húsnæði, þarf ekki að uppfylla strangar kröfur um að vera með séríbúð og annað slíkt, og unga fólkið getur búið hjá einhverjum sem býr kannski einn í stóru húsnæði en það fái samt námslánin sín eða húsaleigubæturnar og annað. Það eru mörg svona úrræði sem við þurfum líka að hafa í huga. - Núna eru tvær mínútur búnar. Takk.

Forseti. Í lengstu samfelldu efnahagsuppsveiflu lýðveldissögunnar hefur ungt fólk orðið eftir, þrátt fyrir aukinn kaupmátt og mikinn hagvöxt. Tekjuávinningur menntunar fer stöðugt minnkandi og fólk í námi þarf sífellt að borga hærri leigu og oft og tíðum himinhá námslán sem það sér aldrei fram á að klára að greiða upp. Jafnvægi vinnu og einkalífs og starfsöryggi ungs fólks fer versnandi og enginn hópur kemur eins illa út úr mælingum á streitu, einmanaleika og óhamingju. Það er því kannski ekki skrýtið að ungt fólk treysti sér ekki til að stofna fjölskyldur og eignast þess vegna börn mun siðar á ævinni en fyrri kynslóðir. En beinum sjónum okkar aðeins að stöðu ungs fólks á húsnæðismarkaði. Hlutdeild ungs fólks sem á húsnæði fer lækkandi og fasteignaverð hefur hækkað langt umfram það sem flestir geta lagt til í sparnað. Í stað þess að takast á við hinn raunverulega vanda, þ.e. skort á hagkvæmu húsnæði á viðráðanlegu verði, hefur ungt fólk verið hvatt til að nota séreignarsparnað sinn á útblásnum fasteignamarkaði til að steypa sér í skuldir. Leigumarkaðurinn er enn verr staddur. Hvergi á Norðurlöndunum er leiguverð hærra hlutfall af tekjum hjá lágtekjuhópum en hér, langt umfram þau viðmið sem teljast ásættanleg. Lágtekjufólk á Íslandi borgar um 50% af tekjum sínum i leigu. Það gerir það að verkum að sífellt fleiri búa í foreldrahúsum eins lengi og hægt er, enda fer kaupmáttaraukningin ekki til þeirra heldur til eldri kynslóða. Forseti. Tillögur átakshóps um framboð á íbúðum sem kynntar voru fyrir skemmstu hljóma margar hverjar ágætlega. Ég ákvað þó að tala næstum ekkert um þær hér í dag. Ástæðan er einföld. Fjölmargar hugmyndanna kosta peninga, peninga sem ég tel frábært að verja í baráttu fyrir húsnæði fyrir alla. Því bíð ég spennt eftir næstu fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar þar sem koma mun í ljós hvort eitthvað eigi að gera. Þangað til eru þessar tillögur bara fallegur óskalisti, orð á blaði á tímum þar sem við þurfum sárlega á aðgerðum að halda.

Herra forseti. Vandi ungs fólks á húsnæðismarkaði hefur verið viðvarandi lengi. Það á að vera sjálfsagður hlutur að ungt fólk geti fótað sig á húsnæðismarkaði, hvort sem er um leigumarkað að ræða eða fyrstu kaup. Það er því ánægjulegt að sjá afrakstur starfshóps sem forsætisráðherra skipaði, hann skilaði af sér góðum tillögum og það myndaðist breið og góð samstaða um þær og nauðsynlegt að þeim verði hrint í framkvæmd sem fyrst. Þar á meðal eru tillögur um að Íbúðalánasjóður láni til óhagnaðardrifinna íbúðaleigufélaga á hagstæðari kjörum en aðrir fá. Við þekkjum lögin um almennar íbúðir sem hafa reynst vel. Vandi ungs fólks er einnig sá að það á erfitt með að fjármagna útborgun við fyrstu kaup á íbúð. Nú er að störfum, eins og komið hefur fram, starfshópur sem leitar lausna í þeim efnum. Það er auðvitað blóðugt að geta ekki fest kaup á húsnæði þegar greiðslubyrðin er sú sama á mánuði hvort sem maður kaupir eða leigir, en þröskuldurinn er að fjármagna útborgun. Ungt fólk á að hafa möguleika á að velja þær leiðir í húsnæðismálum sem því henta. Eins og staðan er í dag á höfuðborgarsvæðinu vantar auðvitað sárlega minni íbúðir á viðráðanlegu verði til leigu eða kaups. Fólk hrekst aftur í föðurhús eða í ósamþykkt húsnæði eða flytur til útlanda. Ég vil einnig nefna að mér finnst brýnt að skoða möguleika á því að ungt fólk af landsbyggðinni sem sækir framhaldsskólanám á höfuðborgarsvæðinu hafi möguleika á húsnæði sem sérstaklega er ætlað þeim nemendum, því það eru einungis til staðar nemendagarðar fyrir háskólanema, sem er auðvitað nauðsynlegt að halda áfram að byggja upp. Það er mikil þörf fyrir heimavist á höfuðborgarsvæðinu fyrir framhaldsskólanema af landsbyggðinni til að styðja við jafnrétti til náms. Vandinn á landsbyggðinni er líka mikill og þar er mjög erfitt 

Forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga efni. Mig langar líka til að þakka aðilum vinnumarkaðarins fyrir að vekja ríkisstjórnina af þyrnirósarsvefni sínum í húsnæðismálum. Það þurfti nefnilega kröfugerð verkalýðshreyfingarinnar til að hvetja ríkisstjórnina til dáða í þessum efnum. Minnist ég nú gagnrýni alla vega tveggja ríkisstjórnarflokka á síðustu ríkisstjórn fyrir að hafa gleymt að minnast á húsnæðismál í stjórnarsáttmála sínum, en lagt engu síður fram viðamikla aðgerðaáætlun í húsnæðismálum. Þessi ríkisstjórn mundi vissulega eftir því að minnast á þetta í stjórnarsáttmálanum en gerði svo bara ekkert með það. Það sem er eiginlega verra er að hún tók mjög góðar tillögur síðustu ríkisstjórnar í húsnæðismálum, sem voru meira og minna með sömu aðilum og standa núna að húsnæðisátaki forsætisráðherra, og stakk þeim upp í hillu, gerði ekkert með þær. Liðið hefur rúmt ár þar sem ekkert hefur gerst í þessum efnum og virðist því miður gjarnan þurfa aðila vinnumarkaðarins til að vekja þessa flokks til athafna. Auðvitað má hafa í huga að almenna íbúðakerfið sem hæstv. ráðherra vísaði til áðan er einmitt til komið að frumkvæði Alþýðusambandsins við gerð kjarasamninga 2013. Það er margt ágætt í tillögum starfshóps hæstv. forsætisráðherra enda eru þær meira og minna samhljóða þeim tillögum sem fram komu í húsnæðissáttmála síðustu ríkisstjórnar. Þess vegna þykir mér mjög miður að þetta rúma ár hafi liðið án nokkurra aðgerða og þrátt fyrir að ítrekað hafi verið bent á það í ræðustól í umræðu um húsnæðismál á liðnu ári að í félagsmálaráðuneytinu væru ágætistillögur og hugmyndir í samstarfi m.a. við sveitarfélögin um hvernig vinna mætti úr þessum vanda. Ég vona svo sannarlega að ríkisstjórnin verði þá duglegri til verka fram á veginn 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér um vanda ungs fólks á húsnæðismarkaði. Áður en lengra er haldið langar mig að horfa pínulítið um öxl og spyrja sem svo: Hvernig í veröldinni stendur á því að við erum komin í þennan hrikalega vanda? Hvernig stendur á því að það vantar þúsundir og aftur þúsundir íbúða? Hvernig stendur á því að við gerum unga fólkinu okkar ekki mögulegt að koma sér þaki yfir höfuðið heldur tökum við á því þannig að við horfum á eftir mannauði okkar flýja land? Ég vil hins vegar þakka fyrir það sem starfshópur forsætisráðherra leggur fram hér og nú því að það er ákaflega jákvætt að mörgu leyti. En er ekki ástæða til að líta á það sem er einn grundvallarvandinn í því að ungt fólk geti staðið í því að fjárfesta í fasteign? Þá er ég ekki að tala um fasteignirnar sem verið er að byggja núna sem kosta það mikið að það er ekki nema fyrir auðkýfinga yfir höfuð að kaupa sig þangað inn. Það er mjög lítill hluti af nýbyggingum sem er mögulegt fyrir ungt fólk að fjárfesta í. Mig langar til að tala um verðtrygginguna sem hefur kostað heimili þessa lands og fyrirtæki um 118 milljarða kr. á síðust fimm árum. Einungis húsnæðisliður vísitölunnar hefur kostað heimilin og fyrirtækin 118 milljarða kr. Hvað er það, virðulegi forseti, sem stendur svo þversum hér í þessum þingsal að ekki sé mögulegt að afnema og taka út þennan húsnæðislið? Ég stóla á það að hæstv. velferðarráðherra, félagsmála og barnaheilla, sjái um að þessi húsnæðisliður fari út til að gefa unga fólkinu okkar tækifæri til að geta a.m.k. staðið við skuldbindingar sínar þegar kemur að því að skuldsetja sig upp í rjáfur ef það er þá yfir höfuð mögulegt til að eignast þak yfir höfuðið.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Auðvitað er ekki hægt að tala um vanda ungs fólks eða annars fólks í húsnæðismálum nema að fjalla um skilyrði á fjármálamarkaði, háu vextina hér og verðtrygginguna. Annars er bara eins og verið sé að tala út í tómið. Það er margreynt að engar umræður fást um þessi mál nema af því tagi sem felst í að hjakka í gömlum hjólförum. Af hverju eru vextir á íbúðalánum hér í kringum 7% en 1,7% Færeyjum? Af hverju fæst engin umræða um að öll áhætta vegna verðbreytinga sé borin af veikari aðilanum i samningssambandinu? Af hverju fæst engin umræða um húsnæðisliðinn? Hann liggur eins og mara á heimilunum og lagði 118 milljarða ofan á heimilin. Það var rangt farið með hérna áðan, hann leggur 118 milljarða ofan á heimilin og þá er ótalið það sem hann leggur ofan á fyrirtækin. Það er fyrirspurn frá þeim sem hér stendur til hæstv. fjármálaráðherra um það hvað hann hefur kostað ríkissjóð. Þannig stendur á að nefnd skilaði ítarlegri skýrslu um framtíð íslenskrar peningastefnu. Hún telur húsnæðisliðinn ekki eiga rót sína í verðbólgu heldur vandamálum á framboðshlið húsnæðismarkaðarins. Samt gerir enginn neitt með þetta og engin umræða fæst. Óbeinir skattar hækka vísitöluna, hækka höfuðstóla og þyngja greiðslubyrði. Eins og ég hef margoft nefnt hérna hækkar hækkun á kolefnisgjaldi til að rækja loftslagsmarkmið höfuðstóla og þyngir greiðslubyrði. Það fæst ekki rætt. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á frumvarpi mínu og fleiri þingmanna þar sem 

Herra forseti. Húsnæðismálin hafa lengi verið í ólestri og áhugaleysi stjórnvalda hefur valdið krísuástandi. Það kemur verst niður á stöðu og kaupmætti ungs fólks. Nýlegar tillögur átakshóps ríkisstjórnarinnar eru góðar og gildar, svo langt sem þær ná, og þær eru að mörgu leyti mjög áþekkar tillögum Samfylkingarinnar frá því í haust. En þær koma allt of seint og þær eru algjörlega ófjármagnaðar. Miðað við að það var ekki vilji til þess að auka fjármagn til stofnframlaga eða í vaxta- og húsnæðisbætur, eins og Samfylkingin lagði til í breytingartillögu, set ég bara töluvert spurningarmerki við metnað ríkisstjórnarinnar. Fátæktargildran sem ungt fólk lendir í ef foreldrar geta ekki styrkt það til húsnæðiskaupa er bara ein birtingarmynd misskiptingar hér í landinu. Önnur birtingarmyndin er að fólk undir þrítugu hefur aukið ráðstöfunartekjur sínar fimm sinnum minna en við sem erum yfir fimmtugu. Með síhækkandi húsnæðisverði á leigumarkaði er verið að kasta þessu unga fólki í fangið á gróðabröskurum. Tillögur átakshópsins sem ég nefndi hérna áðan eru ágætar til styttri tíma en hjálpa ekkert þessu fólki sem er núna á erfiðum markaði. Við í Samfylkingunni lögðum til aðgerðir, m.a. um startlán að norskri fyrirmynd, til að hjálpa fólki sem fær ekki hefðbundið lán til að komast strax í íbúð. Þá gerðum við einnig ráð fyrir því að vaxta- og húsnæðisbætur hækkuðu meira og við hljótum að leggjast með fullum þunga á að það verði gert. Herra forseti. Við þurfum a.m.k. að gera talsvert.

Hæstv. forseti. Við þurfum að gera talsvert, sagði síðasti hv. ræðumaður, Logi Einarsson. Ég tek undir það. Við erum að ræða húsnæðismarkaðinn, og sérstaklega vanda ungs fólks. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir að taka þessa umræðu upp og hæstv. félags- og barnamálaráðherra, Ásmundi Einari Daðasyni, fyrir að upplýsa okkur um þær aðgerðir og leiðir sem hæstv. ríkisstjórn stendur fyrir. Tillögur átakshópsins eru, eins og komið hefur fram í umræðunni, jákvætt innlegg. Það er mikilvægt að fylgja þeim eftir með raunhæfum aðgerðum sem gagnast líka ungu fólki og eins er mikilvægt að klára tillögur starfshóps sem snúa sérstaklega að ungu fólki og tekjulágum um að komast inn á húsnæðismarkaðinn. Þá er ég að vísa til starfshóps sem Frosti Sigurjónsson fer fyrir, fyrrverandi hv. þingmaður og formaður efnahags- og viðskiptanefndar. Ég er sannfærður um að það verða mjög gagnlegar tillögur. En það er auðvitað engin ein aðgerð sem mun leysa í eitt skipti fyrir öll það verkefni sem blasir við á húsnæðismarkaði eða hjá ungu fólki sem er að hefja búskap undir eigin þaki eða í leigu. Það hefur ýmislegt verið gert til að liðka til við fyrstu kaup, til að mynda séreignarsparnaðarleiðin, en það er líka ýmislegt sem hefur bjagað þetta kerfi og gert það að verkum að margt hefur farið úrskeiðis. Verðtryggingin er eitt dæmi. Hún veldur því til að mynda að við höfum byggt of marga fermetra vegna þess að greiðslubyrðin er bara inn í eilífðina. En við ráðum við það. Það er eitt. Við erum að byggja of marga fermetra. Tíðarandinn hefur breyst, ungt fólk vill ekki svona marga fermetra, svona stórar eignir. Við þurfum að byggja ódýrar, færri fermetra og byggja meira til að mæta framboðsskorti.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem við hefðum kannski átt að taka úti í ráðhúsi því að þar fer lóðaúthlutun fram. Lóðaúthlutanir hafa undanfarið í nokkuð mörg ár undir forystu Samfylkingarinnar og núna með hjálp Viðreisnar, Pírata og fleiri verið til háborinnar skammar. Hér hefur verið lóðaskortur af mannavöldum og þær fáu lóðir sem gefist hafa hafa verið seldar í brask með byggingarfélögum og stórgróðamönnum. Nú er búið að byggja svo margar íbúðir í Reykjavík fyrir auðmenn að auðmennirnir eru ekki nógu margir til að kaupa þær. Það er offramboð á auðmannaíbúðum í Reykjavík, en á sama tíma er skortur á íbúðum fyrir venjulegt fólk og þá sérstaklega ungt fólk. Þetta er hægt að koma í veg fyrir með því að úthluta lóðum eins og hefur reyndar verið gert í nágrannasveitarfélögum, t.d. var fleiri lóðum úthlutað í Mosfellsbæ en í Reykjavík eitt árið. Það sýnir metnað höfuðborgarinnar. Þessi lóðaskortur er af mannavöldum og það er hægt að leiðrétta hann. Það er hægt að taka svæði bæði í Úlfarsárdal og Geldinganesi og þar er hægt að skipuleggja byggð þar sem ungt fólk getur haslað sér völl. Í miðju þessu grípur ríkisstjórnin til þess úrræðis að henda út séreignarsparnaðinum sem einmitt hefði átt að gagnast ungu fólki sem er að safna sér fyrir fyrstu kaupum, sérstaklega vegna þess að, eins og hér hefur komið fram, fyrstukaupaaldurinn er hærri og menn koma með góða greiðslugetu úr námi til að byggja sér þak yfir höfuðið. Hins vegar eru tvö atriði sem við verðum að leiðrétta til að ungt fólk vilji á annað borð byggja á Íslandi. Annað er að lækka helvítis vaxtaokrið, afsakið, herra forseti, og að taka af verðtrygginguna í eitt skipti fyrir öll. Það þarf bara kjark í að vinda sér í það mál. Hitt er að það er ekki hægt að ætlast til þess að ungt fólk flytji heim til Íslands þegar því bjóðast vextir upp á  Með því að leiðrétta þetta þannig að ríkisstjórnin taki á sig rögg og taki undir það sem Miðflokkurinn sagði í haust um að halda áfram með séreignarsparnaðinn og með því að hér verði úthlutað nægum lóðum 

Virðulegur forseti. Einn hv. þingmaður sagði áðan: Við þurfum að gera talsvert. Ég vil segja: Við höfum gert margt, sérstaklega í Mosfellsbæ og nágrannasveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Ég ætlaði að taka ákveðinn þátt í þessu máli því að húsnæðismarkaðurinn er gríðarlega stórt mál. Það eru margir angar af því. Ég ætla að ítreka að við köllum þetta húsnæðismarkað af því að þetta er markaður þar sem framboð og eftirspurn ræður verði. Að sjálfsögðu er ástæða til þess að hluti þessa markaðar sé inni í félagslega kerfinu en við megum aldrei ganga það langt að ætlast til þess að húsnæðismarkaðurinn sé allur eitthvert félagslegt kerfi. Það þarf að vera til staðar fyrir þá sem á þurfa að halda en annars er þetta markaður. Og markaðurinn ræðst af framleiðslunni, hversu mikið er framleitt. Það er sama hversu oft við ræðum þetta í þingsal eða skoðum glærur úti í ráðhúsi, við það bætast ekki við fasteignir á höfuðborgarsvæðinu, alveg sama hvað við rífumst um hvað við ætlum að setja mikinn pening í þetta. Það þarf fólk til að byggja þessar íbúðir. Mig langar að minna á að í landsskipulagi sem samþykkt var hér 2015–2016 og átti að taka til áranna 2015–2026 er í kafla 3.2.2 talað um hagkvæma uppbyggingu: „Í skipulagsáætlunum sveitarfélaga verði mörkuð stefna um uppbyggingu íbúðar- og atvinnuhúsnæðis sem taki mið af fyrirsjáanlegum þörfum samfélagsins og lýðfræðilegum breytingum til framtíðar. Stuðlað verði að fjölbreyttum húsnæðiskostum, svo sem hvað varðar húsagerðir og stærðir. Tryggt verði fjölbreytt og sveigjanlegt húsnæði sem stuðli að félagslegri fjölbreytni og í því samhengi verði hugað sérstaklega að framboði á húsnæði fyrir alla tekjuhópa.“ Það er langt síðan við sögðum þetta. Við erum búin að tala um þetta í öll þessi ár og þess vegna segi ég bara: Hvað er að frétta? Í ágætri landsskipulagsstefnu var líka mörkuð sú stefna að við þyrftum að hafa upplýsingar um stöðuna á markaðnum. Til þessa var þjóðskrá, Skipulagsstofnun og Sambandi íslenskra sveitarfélaga falið það verkefni að taka saman allar þær upplýsingar sem liggja fyrir hjá sveitarfélögum. Við vitum hvað þetta er mikið á skipulagi. Við vitum fyrir hverju er búið að veita byggingarleyfi og hversu stórar þessar íbúðir eru. Við tölum um rafræna stjórnsýslu en samt erum við enn þá að tala um sama þáttinn. Þrátt fyrir að upplýsingarnar  Þannig helst virkar markaðurinn best. Hann þarf upplýsingar til að geta uppfyllt þau skilyrði sem við ætlumst til af honum.

Herra forseti. Ef við horfum á það hversu líklegt er að þessar tillögur allar komist til frarnkvæmda skulum við byrja á því að spyrja: Hver var áætlun ríkisstjórnarinnar þegar hún setti saman stjórnarsáttmálann? Í stjórnarsáttmálanum ná húsnæðismál yfir eina og hálfa blaðsíðu en það er rosalega lítið þar inni. Það er talað um aðstæður tekjulágra og ungra við að komast inn á markaðinn en það eru tvær línur. Þetta er rosalega magurt. Það er vissulega talað um upplýsingar og þar er talað um að taka hugsanlega verðtrygginguna út úr vísitölunni og eitthvað svona. Það er mjög magurt. Síðan gerist annað, það verður vor í verkó og verkalýðshreyfingin fer af stað. Verkalýðshreyfingin fer að setja þrýsting á stjórnvöld um að koma að lausn á vanda, m.a. vanda húsnæðismála. Ókei, það má reikna þessari ríkisstjórn það til tekna að hún fór þó af stað og endaði með þennan átakshóp um aukið framboð á íbúðum og aðrar aðgerðir til að bæta stöðu á húsnæðismarkaði. Þar eru ASÍ, Bandalag háskólamanna, BSRB, Samtök atvinnulífsins, Íbúðalánasjóður og fleiri. Það er gott. Aftur var settur annar starfshópur sem á sérstaklega að skoða ungt fólk í þessu samhengi. Hann er enn þá að störfum. Margt gott er í þeirri niðurstöðu sem hefur komið frá átakshópnum eins og er og hefur verkalýðshreyfingin almennt lofað hana í hástert en jafnframt nefnt að samt sem áður þurfi að sjálfsögðu að hækka launin líka og þetta kemur ekki í veg fyrir það. Þetta gæti klárlega auðveldað lendingu kjarasamninga. Staðreyndin er sú að frá 2011–2016 jókst kaupmáttur 20% tekjulægsta hópsins um ein 34% en aftur á móti hækkaði lýsitalan hjá Hagstofunni tvöfalt þannig að við vitum að staðan er mjög slæm. Hversu líklegt er að ríkisstjórnin framkvæmi raunverulega þessar hugmyndir? Við munum sjá fyrstu vísbendingu um það hvernig fjármálaáætlun birtist eftir tvo, þrjá mánuði. Er eitthvað inni í þessari áætlun þar? Það verður fyrsta vísbendingin en horfum síðan á fylgi flokkanna. Ég vil benda Vinstri grænum á að samkvæmt skoðanakönnun sem Gallup gerði fyrir Pírata er þetta mál 

Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Staða ungs fólks og tekjulágra á húsnæðismarkaði er aðkallandi verkefni og mikilvægt að nálgast það ekki aðeins út frá séreignarstefnu heldur einmitt út frá valfrelsi og valmöguleikum fyrir þessa hópa. Ég fagna líka niðurstöðum átakshóps um aukið framboð á íbúðum og aðrar aðgerðir til að bæta stöðu á húsnæðismarkaði sem vitnað hefur verið í hér. Þar eru margar ágætar tillögur og kortlagning; hægt er að lesa út úr þeim niðurstöðum til að mynda það að heimilum á leigumarkaði fjölgaði um 60% á milli áranna 2006 og 2016 en heildarfjöldi heimila í landinu jókst einungis um 14% á sama tímabili. Meiri hluti leigjenda er ungt fólk og heimilistekjur meiri hluta leigjenda eru á bilinu 250.000–800.000 kr. á mánuði. Húsnæðiskostnaður heimilanna hefur hækkað langt umfram verðlag og laun. Ungt fólk og tekjulágir eiga erfiðara með að kaupa eigið húsnæði og ófremdarástand hefur ríkt á leigumarkaði. Þegar við erum að fjalla um húsnæðismál ungs fólks verðum við að gera það sem við getum til að stuðla að heilbrigðari leigumarkaði og einnig heilbrigðara framboði af ódýrara húsnæði. Markmiðið er að á íslenskum húsnæðismarkaði starfi jafnframt óhagnaðardrifin húsnæðisfélög sem tryggi framboð á viðunandi húsnæði á viðráðanlegu verði fyrir hópa sem um ræðir eins og fram kemur í þessum tillögum. Síðan skulum við líka líta til þeirra tillagna sem fjalla um það að leita annarra leiða til að auka framboð hagkvæmra íbúða, hvort sem er til kaups eða leigu. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að vera mjög ósammála hv. þingmönnum Þorsteini Sæmundssyni og Bryndísi Haraldsdóttir um að það sé markaðarins að leysa þetta málefni vegna þess að við sáum annað á frumkvæði Reykjavíkurborgar í málefnum ungs fólks sem kynnt var á fundi borgarstjóra í nóvember sl. Þá var kynnt verkefnið 500 hagkvæmar íbúðir fyrir ungt fólk sem er burðarás í húsnæðisáætlun Reykjavíkurborgar  Það er hægt ef vilji er fyrir hendi hjá bæði ríki og sveitarfélögum að koma fram félagslegum áherslum og þar með að koma til móts við ungt fólk, ungar fjölskyldur, þegar kemur að því að tryggja fólki öruggt þak yfir höfuðið. Það eru til lóðir og það er til pólitískur vilji, ólíkt því sem hv. þingmenn Þorsteinn Sæmundsson og Bryndís Haraldsdóttir sögðu áðan í sínum ræðum.

Forseti. Það sem er brýnast þegar kemur að því að leysa þann vanda sem hefur verið á húsnæðismarkaði er að tryggja stöðugt og nægt framboð af lóðum undir húsnæði og þá ekki bara að það sé nægt framboð heldur nægt framboð af réttu húsnæði. Þar hefur skipulagsfyrirkomulag okkar brugðist á undanförnum misserum þar sem við sjáum m.a. ljóslifandi í miðborginni að hér er búið að byggja of mikið af dýrum lúxusíbúðum á meðan verulegur skortur er á ódýru, hagkvæmu húsnæði fyrir ungt fólk. Þarna þurfum við að gera betur. Það er gott að sjá að í tillögum starfshóps forsætisráðherra er m.a. tekið á því, líkt og var gert í tillögum síðustu ríkisstjórnar, að sveitarfélög, bæði sameiginlega á höfuðborgarsvæðinu og líka á suðvesturhorni landsins og sambyggðum atvinnusvæðum um allt land, taki höndum saman um að tryggja nægt framboð íbúða af réttri stærð og gerð. Það er búið að gera mjög margt, m.a. með almenna íbúðakerfinu og aukinni áherslu á uppbyggingu stúdentaíbúða og félagslegs húsnæðis, til að reyna að mæta öllum tekjulægstu endunum. Það er hins vegar enn þá mjög hrópandi vandamál hvernig ungt fólk sem vill eignast eigið húsnæði getur gert það. Þar eru fjölmargir þættir sem hægt er að skoða og ég fagna því að hæstv. ráðherra nefnir hér að það sé sama hvaðan góðar hugmyndir koma. Þó að við höfum glatað ári með því að hafa ekki unnið eftir húsnæðistillögum síðustu ríkisstjórnar, sem eru samhljóða þeim sem nú hafa komið fram, er í þinginu frumvarp sem við í Viðreisn lögðum fram um að útvíkka séreignarákvæðið sem ég held að sé mjög vel til þess fallið að hjálpa sérstaklega tekjulágu ungu fólki til að leggja fyrir til fyrstu kaupa, með því að nota skylduhluta lífeyrissparnaðarins, þann sem heimilt er að veita í séreign til þessa. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli til að hjálpa fólki  Hæstv. ráðherra. Það skiptir verulega miklu máli að ganga  
            

Forseti vill benda á að ef hv. þingmenn fara svona langt fram yfir tímann segi þeir eitthvað nýtt sem ekki hefur heyrst áður. 
            

Virðulegi forseti. Ég vil líka tala um fílinn í þessu sambandi, okurvexti, og ég gleymi ekki verðtryggingunni. Mig langar að minna á það að á fimm ára tímabili, 2012–2017, höfðu verðbætur á íbúðalán vegna almennra verðlagshækkana numið 15 milljörðum kr., en á þessu sama tímabili hafa 118 milljarðar lagst ofan á verðtryggð íbúðalán vegna áhrifa húsnæðisliðarins. Hlutur húsnæðisverðs í verðbótunum er sem sagt hvorki meira né minna en 88,7%. Hugsið ykkur, okurvextir og þessi húsnæðisliður. Hæstv. ráðherra. Ég efast ekki um að þú getir hnyklað kögglana og gert eitthvað í málinu vegna þess að ef það er eitthvað til lengri tíma litið sem kemur til með að skila sér til unga fólksins okkar og veita því ákveðið öryggi, þau vita aldrei hvort þau eru að koma eða fara og hvað er að gerast í okkar virkilega óstöðuga krónusamfélagi, verðum við að gera eitthvað til að tryggja öryggi þessa fólks. Þar fyrir utan virðist vera alveg ómögulegt þegar við erum með þetta greiðslumatskerfi sem við erum með núna að unga fólkið, sem er ekki fjárhagslega burðugt til að standa í þessum okurvöxtum og öllu því okri sem að því er rétt, fær ekki einu sinni greiðslumat. Hvað getum við gert þar þegar þau eru talin fær um að greiða 200.000 kr. á mánuði í húsaleigu en ekki 150.000 kr. af fasteignalánum? Er ekki einhvers staðar þarna pottur brotinn sem vert er að skoða til þess virkilega að aðstoða þau af heilum hug?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þátttöku hans í þessari umræðu og ég þakka jafnframt öllum þeim sem hafa flutt ágætar og snjallar ræður, sumar hverjar, misjafnlega snjallar, en engar verulega ósnjallar. Þessi umræða hefur eins og við var að búast farið eftir nokkuð hefðbundnum brautum og jafnvel ofan í hefðbundnar skotgrafir og svo sem ekki annars að vænta. Umræðan hefur beinst að Reykjavíkurborg og að meintum mistökum Reykjavíkurborgar varðandi lóðaframboð og lóðauppbyggingu. Þetta er kannski ekki vettvangur til að fara mikið í saumana á því á þeim stutta tíma sem við höfum hér, en þess má þó geta að Reykjavíkurborg hefur á undanförnum árum staðið að gríðarlegri uppbyggingu, það var byggt alveg gríðarlega í Reykjavík á árunum 2015–2017. Þá risu 900 íbúðir og 2018 var stærsta byggingarár í sögu Reykjavíkur. Það er eðlilegt að þetta mikla framboð hafi orðið til þess að þeir sem eiga íbúðirnar reyni að halda verðinu uppi á þeim íbúðum með umræðunni og fátt við því að segja. Við bara bíðum þess að verðrnyndun á þessum íbúðum verði eðlileg. Mér finnst mikilvægt að árétta að húsnæðisbætur þurfa að hækka. Þær byrja að skerðast allt of snemma.  Að þessu sögðu þakka ég hæstv. ráðherra umræðuna og öllum þeim sem þátt tóku.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og fagna henni raunar. Það er erfitt að koma inn á öll þau atriði sem komið var inn á vegna þess að það var drepið á fjölmörgum hliðum á þessum stóra málaflokki. Ég vil þó koma inn á nokkur atriði. Það er alveg ljóst að að verulegu leyti ræðst þetta af framboði og eftirspurn og það er mikilvægt að tryggja nægilegt framboð af lóðum, rétt eins og margir þingmenn hafa komið inn á. Jafnframt er mikilvægt samhliða því að tryggja að þó að þarna sé um framboðs- og eftirspurnarlögmál að ræða séu bæði ríki og sveitarfélög óhrædd við að grípa inn í og stýra málum og líta þar með á húsnæðismál sem velferðarmál en ekki eingöngu sem lögmál markaðarins. Ég vil síðan segja að ég held að það sé alveg ljóst að það hefur verið skýr stefna þessarar ríkisstjórnar að húsnæðismálin frá fyrsta degi séu meðal þeirra mála sem ættu að fara inn í þann farveg að vera í samtali milli aðila vinnumarkaðar. Það kom fram í mínu máli strax á fyrstu dögum þessarar ríkisstjórnar og hefur gert það ætíð síðan að þetta væri í þeim farvegi. Margir hafa bent á að við séum í stórum kjarasamningum sem hafi gríðarleg áhrif á hvernig niðurstaða þeirra verði og að það sé eðlilegt að eiga þar samtal við aðila vinnumarkaðarins. Ef við skoðum söguna er það líka þannig í húsnæðisuppbyggingunni og sögu okkar að stærri skref hafa oft og tíðum verið í tengslum við kjarasamninga. Miðað við niðurstöður þessa átakshóps held ég að það hafi lukkast mjög vel og nú þarf að halda því samtali áfram. Síðan þurfum við að fá tillögurnar um fyrstu kaupin í nefndinni sem Frosti Sigurjónsson stýrir. Þær eru væntanlegar síðar í þessum mánuði. Svo þarf að taka umræðuna um verðtrygginguna og húsnæðisliðinn. Allt eru þetta atriði sem liggja núna undir í samtali á milli aðila vinnumarkaðarins annars vegar  Ég þakka þér jafnframt 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka vel í þessa fyrirspurn. Hún tengist þeirri umræðu sem hefur verið hér í gangi og fjölbreytileika húsnæðismálanna. Það sem ég vildi velta upp við hæstv. ráðherra er staðan á lóðaframboði hjá sveitarfélögum í landinu miðað við spá um íbúðaþörf og hvort sú staða hafi einhver áhrif á fasteignaverðið. Fasteignaverðið er eitt af því sem skiptir hvað mestu máli núna, eins og í kjarasamningunum, og því hærra sem fasteignaverð er, þeim mun hærri verður fjármagnskostnaðurinn og þeim mun meiri verður greiðslubyrðin og annað slíkt af húsnæðiskostnaðinum. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Þess vegna vildi ég ganga út frá tvennu um lóðaframboðið, annars vegar hvort nægar lóðir séu til úthlutunar, þ.e. hvort þeir sem vilja byggja húsnæði geti fengið lóðir til þess og þannig aukið framboð á húsnæði. Aukið framboð hefur að sjálfsögðu áhrif á verðið. Hins vegar skiptir líka máli varðandi lóðaframboð tegund lóðanna sem eru í boði. Eru þetta lóðir sem henta láglaunafólki og tekjuminni hópum? Eru þetta lóðir sem henta ungu fólki sem er að koma út á húsnæðismarkaðinn? Eru þetta þær lóðir sem eftirspurnin er eftir, þar sem þörfin er mest? Þetta tvennt hef ég grun um að gæti tengst fasteignaverðinu og sé svolítið stórt. Nú eru nýkomnar tillögur frá samráðshópi um húsnæðismálin sem eru margar hverjar góðar og koma að hluta til inn á þetta. Þær fjalla vissulega mest um vandann á höfuðborgarsvæðinu en líka úti um landið. Þess vegna væri svolítið gaman að bera þetta saman og ég spyr hvort ráðherra hafi einhverjar upplýsingar um þetta. Er sýnilegur munur þar sem lóðaframboð er nægt og eftir tegundum íbúðanna? Svo kemur inn á þetta að það verði að vera til lóðir til að mæta þessum nýja veruleika. Það eru ný gildi og nýjar þarfir. Fólk sækist kannski eftir minna húsnæði og hefur öðruvísi lífsstíl og það þarf að vera hægt að prófa nýjar lausnir líka. Lóðaframboð þarf að bjóða upp á að hægt sé að gera tilraunabyggingar, tilraunahús og annað slíkt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að taka þetta mál upp. Ég held að þarna séum við komin að kjarnanum í því sem snýr að framboðinu og eftirspurninni. Það er alveg sama hvað við gerum með stuðningi við fyrstu kaupendur eða stuðningi við fólk á leigumarkaði og annað, ef við erum ekki með nóg framboð sem í rauninni samsvarar eftirspurninni til næstu ára og áratuga gefur augaleið að fólk lendir í vandræðum á fasteignamarkaði. Þá hækkar verðið upp úr góðu hófi og jafnframt dregur það úr hvatanum til að menn byggi hagkvæmt. Þá er bara ekki eins mikil samkeppni á markaðnum og raun ber vitni. Margumræddur átakshópur sem skipaður var með aðilum vinnumarkaðarins fór m.a. ofan í þetta. Umræður hafa verið á talsverðu reiki um það hversu mikið væri í pípunum og hver eftirspurnin væri raunverulega. Við fengum með okkur í lið sveitarfélögin í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu og á vaxtarsvæðunum í kringum Reykjavík til að átta okkur á því hvað væri þar í pípunum. Þegar ég tala um kjarna- og vaxtarsvæði er ég að tala um Suðurnesin, Akranes, Ölfus, Hveragerði og eftir atvikum hugsanlega í kringum Akureyri. Niðurstaðan er sú að heildaríbúðaþörf á landsvísu til ársins 2040, að meðtalinni þeirri óuppfylltu íbúðaþörf sem er núna, í upphafi árs 2019, sem áætlað er að sé um 5.000 íbúðir, er metin um 38.000 íbúðir til ársins 2040. Þegar við erum að meta þörfina eftir íbúðafjölda skiptir gríðarlega miklu máli hver þróunin verður í efnahagsmálum og efnahagslífinu varðandi uppbyggingu ferðaþjónustu, varðandi það hvort við sjáum sambærilega þróun áfram varðandi fleiri aðflutta en brottflutta o.s.frv. Þegar við skoðum fjölda íbúða í byggingu á höfuðborgarsvæðinu ásamt heildarfjölda íbúða sem má byggja á mögulegum byggingarsvæðum þar sem deiliskipulagsvinnu er ýmist lokið eða hún komin af stað eru það um 25.000 íbúðir. Ef þróunarsvæði eru talin með er heildarfjöldi íbúða um 39.000, þ.e. lóðir með þróunarsvæðum. Þá á eftir að taka tillit til mögulegra byggingarsvæða utan höfuðborgarsvæðisins en þar er gert ráð fyrir minnst 6.000 íbúðum samkvæmt deili- og aðalskipulagi á byggingarsvæðum í sveitarfélögum utan höfuðborgarsvæðisins sem veittu átakshópnum upplýsingar um lóðaframboð. Rétt er að geta þess að þau sveitarfélög sem veittu upplýsingar eru Vogar, Reykjanesbær, Ölfus, Akureyri og Akranes. Heilt á litið má kannski segja að svarið við spurningunni til hv. þingmanns sé: Já, heilt á litið virðist sem nægt framboð sé á byggingarsvæðum á landsvísu til að mæta íbúðaþörf til ársins 2040. En varðandi framboðshliðina er, rétt eins og varðandi íbúðaþörfina, óvissa varðandi aðflutta og brottflutta og þetta er líka bundið við hvort einhverjar tafir verði á skipulagi. Í einhverjum tilfellum er um einkalönd að ræða þannig að þarna eru líka óvissuþættir. Niðurstaðan er alltént sú að miðað við það sem er í pípunum varðandi lóðir og lóðaframboð ætti okkur að geta tekist að tryggja hér stöðugleika á milli framboðs og eftirspurnar þegar kemur að lóðum. Þá er auðvitað eftir öll umræðan um það hvernig þetta land verður skipulagt. Verða þarna smærri íbúðir eða stærri íbúðir? Við erum með aðra fyrirspurn á eftir sem fer síðan út í fleiri þætti. Þetta er heilt yfir niðurstaðan. Ef ríki og sveitarfélög geta unnið þétt saman á þessum árum, til ársins 2040, ætti okkur að takast að mynda stöðugleika á milli framboðs og eftirspurnar þegar kemur að lóðaframboði sveitarfélaga í landinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að leggja fram þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir að svara henni hér. Ég fagna því mjög að við tökum þetta stóra mál og bútum það svolítið niður í það sem hefur áhrif á húsnæðismarkaðinn og það er að sjálfsögðu lóðaframboð sveitarfélaganna. Ég náði ekki að koma öllu að sem ég ætlaði að koma að í ræðunni áðan þannig að ég ætla að nota þetta tækifæri, virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra talaði um að það þyrfti heila nefnd til að skoða hvað væri í pípunum. Við höfum skipað starfshóp eftir starfshóp til að fara yfir það hver staðan raunverulega er á þessum markaði. Hvað er mikið í pípunum? Þetta liggur allt inni í Skipulagsstofnun, hún er með aðalskipulag allra sveitarfélaganna þar sem segir hversu margar íbúðir má byggja á hverju svæði. Skipulagsstofnun er með deiliskipulag á þessum svæðum þar sem segir nákvæmlega hversu margar íbúðir má byggja og af hvaða stærðum. Þessi gögn eru til hjá hinu opinbera en það er ótrúlegt að við getum ekki ýtt á takka í dag og sagt hvað er á áætlun, sagt hvað byggingarfulltrúarnir hafa veitt mörg byggingarleyfi hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu á síðustu mánuðum og af hvaða stærð þær íbúðir eru. 
             Ég segi aftur: Hvað er að frétta hjá okkur þegar kemur að rafrænni stjórnsýslu og rafrænni birtingu gagna sem svo sannarlega eru til hjá hinu opinbera?

Herra forseti. Mig langar bara að beina því til hæstv. félagsmálaráðherra - húsnæðismálin eru hjá honum - að t.d. Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR, fór til Svíþjóðar á dögunum og skoðaði svokallaðar vínrekkablokkir. Þá eru byggðir upp einhvers konar vínrekkar og svo eru einingar sem eru byggðar innan dyra settar inn í. Þetta eru litlar og ódýrar íbúðir. Það er líka mikil þensla á vinnumarkaðnum á Íslandi og þessir aðilar vilja sjálfir byggja þetta þannig að þeir myndu koma með sitt vinnuafl og það myndi ekki setja meiri þenslu á vinnumarkaðinn á Íslandi þannig að vinnuaflið væri þá til hvað það varðar. Þetta stenst íslenskar kröfur um gæði og í Svíþjóð var það þannig að þegar það var vandamál og þurfti að byggja upp meira gáfu þeir tímabundið leyfi til að byggja svona. Ef deiliskipulagið stæðist síðan ekki var hægt að taka blokkirnar í sundur, færa þær og byggja annars staðar. Það er hægt að gera það fimm sinnum án þess að þær missi burðarþolið. Þetta er nokkuð sem væri hægt að gera og ég vil benda á þetta. Mögulega þyrfti að gera lagabreytingu, skipulagsbreytingu eða einhverja reglugerðarbreytingu hjá ráðherra. 

Virðulegur forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið þátt í þessari fyrirspurn. Góðu fréttirnar eru þær að lóðaframboð virðist vera nægt en hinar fréttirnar eru að við höfum kannski ekki nægilega miklar upplýsingar um hvaða tegundir eru af lóðum og hvenær þær koma til úthlutunar. Við þurfum að geta haft betri yfirsýn yfir það. Lóðaframboðið er kannski nægt en það er ekki aðgengilegt eins og er og við erum ekki alveg viss hvort það sé akkúrat það lóðaframboð sem vantar. Til að taka á móti svona lausnum eins og hv. þm. Jón Þór Ólafsson kom inn á rétt áðan er hægt að fá lóð núna til að byggja hagkvæmt húsnæði þó að það sé til bráðabirgða. Einnig er hægt að koma með nýjar lausnir og byggja á núverandi lóðaframboði sem getur þá á fljótvirkan hátt boðið hagkvæmt húsnæði á viðráðanlegu verði. Erum við kannski bara með lóðaframboð núna sem byggist á því að það þarf að fylla upp í eitthvert visst mikið byggingarmagn, það þarf að vera visst mikið af einbýlishúsum og sérbýlum og alls kyns slíku sem svarar kannski ekki akkúrat þörfinni? Hvað með umræðuna sem hefur verið í fjölmiðlum undanfarið um að það sé allt í einu orðið allt of mikið af lúxusíbúðum? Er þetta lóðaframboð sniðið að þörfum til framtíðar? Það er eitt að vita fjöldann en svo má spyrja um tegundirnar af lóðum. Þær eiga að standa til boða til ársins 2040. Get ég kannski í fyrsta lagi sótt um sumar þeirra árið 2030? Það leysir ekki vandann í dag þannig að við þurfum að hafa þetta allt í huga og fá fleiri upplýsingar.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að það sé alveg ljóst að stjórnvöld þurfa áfram að hafa tæki og búa sér til tæki til að geta með einhverjum hætti stýrt þessum málum í samstarfi við sveitarfélögin. Við höfum styrkt stöðuna til þess, m.a. í gegnum það að lögfesta það að sveitarfélög eiga að vinna húsnæðisáætlanir þar sem horft sé til þess hvort verið sé að tryggja nægilegt framboð af húsnæði í sveitarfélaginu o.s.frv. Ég held að það sé líka alveg ljóst að við þurfum að gera miklu betur þegar kemur að því að safna upplýsingum og samræma þau kerfi sem eru í gangi. Við erum að skrá þetta allt saman en við höfum verið dálítið eftir á þegar kemur að því að geta nýtt okkur þetta. Manni finnst sérstakt að á 21. öldinni skuli Samtök iðnaðarins keyra um bæinn og telja grunna til að reyna að átta sig á því hvað er mikið í byggingu þegar, rétt eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir bendir á, þetta er allt saman til í tölvukerfum. Þarna eru þó jákvæðir hlutir að gerast. Menn hafa verið að þróa núna þessa byggingargátt o.s.frv. til að geta stigið þessi skref. Í átakshópnum sem hefur skilað tillögum sínum er þetta eitt af þeim atriðum sem lögð eru til. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson kom inn á hús sem byggð eru upp og hægt er að fjarlægja. Á fundi sem ég átti með húsnæðismálaráðherra Svíþjóðar heimsótti ég slíkar byggingar og fyrirtæki sem hafa verið að byggja svona hús og síðan samtök sem hafa verið að votta þau. Það kom mér á óvart að sjá hversu verklegar og öflugar byggingar þetta voru og ein tillaga átakshópsins miðar beinlínis að því að íslensk stjórnvöld 

Virðulegur forseti. Við höldum áfram að fjalla hérna um húsnæðismálin, aðallega húsnæðiskostnaðinn sem ég held að sé stærsti þátturinn í þessu öllu saman sem skiptir hvað mestu máli að sé í lagi. Þess vegna langar mig að velta því upp hvað orsakar það að lóðakostnaður virðist vera breytilegur eftir landsvæðum, hvaða sveitarfélög innheimta t.d. gatnagerðargjald og lóðagjald eða eingöngu gatnagerðargjöld eða bara jafnvel hvorugt. Það virðast vera til dæmi um þetta allt saman. Hvaða áhrif hafa slík gjöld á fasteignaverð og hafa stjórnvöld einhverjar upplýsingar um það? Samtök iðnaðarins hafa haldið því fram að öll þau gjöld sem sum sveitarfélög virðast leggja á geti hækkað fasteignaverð um allt að 30%. Það eru gjöldin sem sveitarfélögin leggja ofan á sinn kostnað við lóðina. Ég held að það megi bara spyrja sig hvort það sé yfir höfuð löglegt að sveitarfélögin rukki eitthvað umfram gatnagerðargjöldin. Þá er svolítið skrýtið, að því er mér virðist, að þar sem samlegðaráhrifin í rekstri þeirra sveitarfélaga ættu að vera hvað mest virðast lóðirnar vera hvað dýrastar. Þau hafa mestu tilhneiginguna til að innheimta innviðagjald eða álag á fasteignagjöld eða hvað þessi gjöld öllsömul heita. Ég held að þetta geti haft áhrif eins og Samtök iðnaðarins hafa bent á, að þetta séu allt að 30% af kostnaðinum. Svo koma inn í þetta líka öll leyfagjöldin, leyfaumsóknir, umsýslugjald og annað slíkt. Ég held að þetta ásamt kröfum í byggingarreglugerð um eftirlit og annað geti haft mikil áhrif á fasteignaverð ef þetta torveldar einyrkjum sem eru kannski með litla yfirbyggingu í sinni starfsemi að sækja um lóðir og byggja hagkvæmt húsnæði. Þetta torveldar þeim að koma með nýjar lausnir til að byggja hagkvæmt húsnæði. Þetta torveldar líka fólki sem vill byggja sitt eigið húsnæði af því að það er orðið svo erfitt, bæði að uppfylla allar kröfurnar um eftirlitsaðila, byggingarstjóra og annað slíkt, á sama tíma og fólk þarf að hafa gríðarlega mikið eigið fé áður en það getur byrjað að byggja. Þetta eykur náttúrlega allan fjármagnskostnað og annað slíkt, bara til þess að greiða gjöld til sveitarfélaganna. Ég held að þetta skipti miklu máli. Þetta er samvinna ríkis og sveitarfélaga og þarna held ég að sveitarfélögin þurfi að koma sterkt að málum.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessar fyrirspurnir. Í fyrsta lagi var spurt hvort lóðakostnaðurinn væri breytilegur eftir landsvæðum. Einfalda svarið við þeirri fyrirspurn er: Já, hann er breytilegur á milli landsvæða. Ráðuneytið hefur ekki ákveðið yfirlit yfir það, það er einfaldlega breytilegt á milli sveitarfélaga hvernig þau verðleggja sínar lóðir, bæði gagnvart gatnagerðargjöldum og eins innviðagjöldum eða öðrum gjöldum. Í öðru lagi var spurt: Hvaða sveitarfélög innheimta gatnagerðargjald og lóðagjald, eingöngu gatnagerðargjald eða hvorugt? Nær öll sveitarfélög eru með gjaldskrá fyrir gatnagerðargjöld og innheimta þau. Hins vegar hafa mörg sveitarfélög að undanförnu fellt niður tímabundið gatnagerðargjöld að hluta eða að fullu, ýmist fyrir allar tilbúnar lóðir eða hluta, í þeim tilgangi að koma húsbyggingum af stað. Ráðuneytið hefur ekki yfirlit yfir nákvæmlega hvernig þessu er háttað á milli sveitarfélaga. Í þriðja lagi, og ég ætla að svara þeirri spurningu og taka svo almenna umræðu eftir hana, er spurt hvort slík gjöld hafi áhrif á fasteignaverð. Þar er náttúrlega svarið mjög einfalt líka: Opinber gjöld hafa eðlilega áhrif á byggingarkostnað nýbygginga þar sem þau eru hluti af stofnkostnaði byggingarinnar. Hár byggingarkostnaður, t.d. vegna hárra opinberra gjalda, getur líka gert nýbyggingar óarðbærar og þar með minnkað framboð nýbygginga á markaðnum. Minna framboð af þessum sökum getur síðan haft áhrif á fasteignaverð. Að sama skapi hefur byggingarkostnaður bein áhrif á verð íbúða á vegum byggingaraðila sem selja íbúðir á kostnaðarverði. Þar má t.d. nefna byggingaraðila sem starfa ekki í hagnaðarskyni. Talsvert hefur verið talað um Bjarg byggingarfélag sem starfar í almenna íbúðakerfinu og er í eigu Alþýðusambands Íslands og BSRB. Við munum væntanlega fara að sjá íbúðir koma til leigu frá þessu félagi í hinum ýmsu sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu og eins úti á landi þar sem leiguverð verður mjög breytilegt. Þarna er félag sem starfar ekki í hagnaðarskyni þannig að það er ekki fyrir þær sakir að það sé að greiða sér einhvern arð af einni byggingu umfram aðra. Einfaldlega endurspeglar leiguverðið kostnaðinn við bygginguna. Þegar um há innviðagjöld er að ræða, eins og tíðkast í sumum sveitarfélögum, eða hærri gjöld fyrir lóðir mun það koma mjög glögglega í ljós. Ég verð hissa ef þetta verður ekki umfjöllunarefni fjölmiðla þegar þetta fer að koma betur í ljós. Hins vegar er alveg ljóst að gjöldin eru breytileg eftir sveitarfélögum og það er það sem mun hafa þessi áhrif og hefur þegar þessi áhrif. Það er engin samræming, hvorki í formi né upphæð þessara gjalda á milli sveitarfélaga. Það er hverju sveitarfélagi í sjálfsvald sett hvernig það hagar sínum málum. Það er hins vegar alveg ljóst að í mínum huga þarf að eiga sér stað samtal á milli ríkis og sveitarfélaga um einhvers konar samhæfingu og líka gagnvart þeim þætti hvaða magni sveitarfélögin ráðstafa af sínum lóðum til óhagnaðardrifinna félaga eða félaga með félagslegar rætur. Það sem ég vil segja að lokum til að ramma þetta inn er að við erum ekki með nákvæmt yfirlit yfir hvernig þessu er háttað í öllum sveitarfélögum hringinn í kringum landið, en það er alveg ljóst að þau sveitarfélög sem rukka hærri gjöld fyrir innviðauppbyggingu eða lóðir eða annað sem þau rökstyðja með þeim hætti að sé vegna þess að þau þurfi að byggja upp skóla o.s.frv. - þetta getur ekki farið neitt annað en í fasteignaverðið og getur þar af leiðandi ekki farið neitt annað en í leiguverðið heldur. Ég held að svörin við þessu séu nokkuð skýr, en ástæða er til að taka umræðu um þetta og beina því kannski til sveitarstjórnarstigsins í heild sinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka aftur fyrir þessa fyrirspurn og umræðu hér og finn mig knúna til að deila því með ykkur að ég fór fyrir starfshópi sem kláraði vinnu á síðasta ári um gatnagerðargjaldið og hvernig til hefði tekist og hver væri skoðun sveitarfélaganna hvað gatnagerðargjaldið varðaði. Ástæða þess að sá starfshópur var settur á laggirnar var ekki síst áhugi minn á að skoða hvort ekki væri eðlilegt að innheimt væri gatnagerðargjald á allar nýbyggingar, óháð því hvort þær væru í þéttbýli eða dreifbýli. Í lögunum í dag er það þannig að sveitarfélög mega eingöngu innheimta gatnagerðargjöld þegar um er að ræða byggingu í þéttbýli. Það þýðir að ef viðkomandi er að byggja á svæði sem er skilgreint sem dreifbýli borgar hann ekkert til samfélagsins. Gatnagerðargjaldið er skattur í dag og á að standa undir almennri tekjuöflun til sveitarfélagsins, t.d. til að standa undir vegagerð. Ég ætla að ímynda mér að sá sem býr í dreifbýli noti jafn mikið vegi sveitarfélagsins og sá sem býr í þéttbýlinu. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé ósanngjarnt þó að ég hafi ekki fengið stuðning Sambands íslenskra sveitarfélaga 

Því miður er ekki meiri tími í boði.

Herra forseti. Ég skoðaði svolítið á sínum tíma hvort hægt væri að fara að byggja gámahús og svoleiðis. Ég skoðaði framboð á lóðum einhvers staðar nálægt höfuðborgarsvæðinu, jafnvel upp á Mosfellsheiðina ef við myndum skoða það og kannski fjárfesta í bíl sem kæmist í gegnum snjóinn. Ég skoðaði þetta svolítið vel. Ég talaði líka við ráðuneytið og það vildi meina að það væri hægt að byggja 26 m² íbúðir og gera það löglega samkvæmt öllum reglugerðum. Í þessari rannsókn komst ég að því að aðallega þyrfti að horfa til þriggja atriða sem kæmu til kostnaðar. Það er náttúrlega lóðin sjálf og allur annar kostnaður sem hið opinbera rukkar. Svo er það að byggja upp og þá skoðaði ég það. Maður getur algjörlega lágmarkað það með einhvers konar gámahúsi. Svo er það fjármagnskostnaðurinn, kostnaðurinn við fjármagnið til að geta borgað þetta allt saman. Þarna er hægt að koma með alls konar lausnir. Ragnar Þór Ingólfsson og m.a. Helgi í Góu hafa kallað eftir því að lífeyrissjóðirnir komi að málum. Þá er hægt að lækka fjármagnskostnaðinn. Það er nokkuð sem væri hægt að gera 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Ég held að þetta sé nefnilega eitt stærsta atriðið sem við þurfum að skoða í húsnæðismálunum til að takast á við þennan húsnæðisvanda. Ég held að það hafi bæði áhrif á verð og framboð hvað stofnkostnaðurinn er gríðarlega mikill, lóðin og leigugjöldin í kringum þetta. Stjórnvöld hafa gert margt sem í þeirra valdi stendur með því að afnema stimpilgjöld af lánsskjölum og byggingarreglugerðin hefur verið rýmkuð með nýjum lausnum þannig að hægt sé að byggja fjölbreyttara húsnæði. Það er búið að reyna að liðka fyrir þessu öllu saman en á meðan réttu lóðirnar eru ekki í boði fyrir lágt verð verður mjög erfitt að auka framboð af íbúðum. Bankarnir græða mest á háum fjármagnskostnaði. Við sjáum í grunninn að það er stofnkostnaðurinn, lóðin og gjöldin, svo er byggingarkostnaðurin sjálfur og álagning byggingarfyrirtækjanna. Ef við fjölgum lóðum til einyrkjanna sem eru með minni álagningu en stóru byggingarfélögin eða auðveldum fólki að byggja sjálft sitt eigið húsnæði getum við haft alveg bein áhrif á bæði stofnkostnaðinn og endakostnaðinn sem er þá álagningin og fjármagnskostnaðurinn. Þarna held ég að sé eftir verulega miklu að slægjast og að þetta sé stóra verkefnið fram undan í húsnæðismálum til að bæta kjör almennings í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil líkt og hv. þm. Vilhjálmur Árnason, sem tók þessa umræðu upp, þakka fyrir hana. Um leið og ég segist vera sammála þingmanninum um að það skipti verulega miklu máli að startkostnaðurinn, áður en maður fer af stað í að byggja húsnæði, sé sem lægstur verð ég að segja að þessi gjöld skipta verulega miklu máli. Jafnframt vil ég þó segja við þingmanninn, um leið og ég er sammála honum hvað þetta snertir, að það er líka gríðarlega mikilvægt að við þorum sem stjórnvöld, bæði ríki og sveitarfélög, að vera tilbúin til þess með ákveðnum hætti að stýra þessum markaði. Við megum ekki leyfa honum að vera alveg frjálsum vegna þess að þá sjáum við of mikið framboð, eins og núna, af stórum og dýrum íbúðum sem ég held að séu ekki eingöngu ekki að seljast vegna þess að startkostnaður hafi verið svona mikill, það er líka vegna þess að það er ekki markaður fyrir svona stórar og dýrar íbúðir í grunninn, jafnvel þó að við næðum niður lóðakostnaðinum í upphafi. Við þá sem eru á hinum vængnum og segja að þetta snúist allt um að styrkja betur þá sem eru á leigumarkaði, fyrstu kaupendur og fleiri, vil ég segja að við náum engum árangri þar nema við náum að tryggja nægilegt framboð af lóðum líka. Þessar tvær aðgerðir verða að spila saman og það ánægjulega við tillögur átakshópsins er að ég held að þær geri það vel. Ég á lítinn tíma eftir en varðandi það sem hv. þingmaður kom inn á varðandi lífeyrissjóði, að þeir kæmu í ríkari mæli að fasteignauppbyggingu, er auðvitað eitt af því sem lagt er upp með varðandi fyrstu kaupin að menn geti nýtt lífeyrissparnað með einhverjum hætti og það er auðvitað aðgerð í þá veruna. En ég hef kynnt mér það sem hluti 

Herra forseti. Ég hef lagt fyrir ráðherra fyrirspurn um upphæðir endurgreiðslna vegna kaupa á nauðsynlegum gleraugum fyrir sjúkratryggða einstaklinga samkvæmt reglugerð nr. 1155/2005 og spyr hann hvort hann hyggist endurskoða þær. Ég spyr hann einnig hvort ráðherra hyggist endurskoða fyrirkomulag endurgreiðslunnar þannig að miðað verði við tiltekinn hundraðshluta af kaupverði í stað fastrar krónutölu. Ég hef þrisvar sinnum lagt fram frumvarp um breytingu á lögum er varðar endurgreiðslu vegna gleraugnakaupa barna. Þar hef ég fyrst og fremst verið að horfa til þess að sérstaklega yngstu börnin njóti þess að fá gleraugu án mikils tilkostnaðar, þ.e. þau sem þurfa á þeim að halda sem læknisfræðilegri meðferð. Þetta er fámennur hópur barna. Augu þeirra eða sjón þroskast ekki eðlilega nema þau noti gleraugu, sem eru gjarnan dýr. Þau börn þurfa slík gleraugu til að öðlast eðlilega sjón, má segja að þau sé ekki beinlínis hjálpartæki heldur hreinlega nauðsynleg. Við erum að tala um mjög fámennan hóp á bilinu fjögurra til átta ára eða svo. Við þekkjum það sem eigum börn sem nota gleraugu að ýmislegt getur komið fyrir. Þó að gleraugnaumgjarðir séu jafnvel mjúkar og allt það skemmast þær oft og sjónglerin einnig þegar um ung börn er að ræða. En hér er ég meira að spyrja hæstv. ráðherra um þetta - það er auðvitað alveg ótækt, ef við hugsum um það, að alveg frá því 2005 hefur reglugerðin ekki verið uppfærð, þ.e. endurgreiðsluliðurinn. Ég vona að ráðherrann sjái fyrir sér að endurgreiða þetta. Í sambandi við ákvæði reglugerðarinnar kom fram í svari sem ég fékk frá ráðherra fyrir einhverju síðan, forvera hæstv. núverandi ráðherra, að þetta hafi komið til umræðu meðal starfsmanna Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvarinnar, sem starfa fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga við ráðuneytið, þar sem líka hafa verið ræddar útfærslur breytinga við barnaaugnlækna. Það eru í kringum 80% foreldra eða forráðamanna sem fá endurgreiðslur upp á 7.000 kr. Það er nú allt og sumt. Sem er náttúrlega frekar lítið. Viðtal var við konu, fyrir um einu og hálfu ári, sem á ungan dreng og tók hún það saman að hún hafi verið búin að eyða milljón í gleraugu á frekar stuttum tíma. Ég spyr hæstv. ráðherra til viðbótar, af því að talað var um það í því svari sem ég fékk þá að skoða ætti stöðu þessa hóps með tilliti til hækkunar á endurgreiðslu og 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir fyrirspurnina og vil byrja á að segja að mér fannst mjög athyglisvert að skoða þetta mál þegar ég fór aðeins að skoða það. Rétt eins og þingmaðurinn bendir á hefur frumvarp verið lagt fram þrisvar sinnum á Alþingi um breytingu á þessu. Árið 2005 var sett reglugerð um endurgreiðslur vegna gleraugna, líkt og þingmaðurinn benti á í fyrirspurn sinni, og miðaðist reglugerðin sérstaklega við börn en þó eru undantekningar varðandi fullorðna. Í reglugerð árið 2005 voru ákveðnar upphæðir til greiðslu og hafa þær ekki verið uppfærðar síðan. Að jafnaði er sótt um endurgreiðslu fyrir um 4.000 manns á ári í þennan pott, skulum við segja. Upphæðir hafa ekki verið hækkaðar frá þeim tíma og koma reglulega athugasemdir um hversu lágt hlutfallið er af gleraugnakaupum foreldra fyrir börn sín. Og eðlilega, vegna þess að þingmaðurinn hefur fylgt þessu máli mjög fast eftir við fleiri en einn ráðherra. En þó er það í fyrsta sinn sem þingmaðurinn fylgir þessu eftir við þennan sitjandi ráðherra og bið ég þingmanninn að skoða svörin í því ljósi. Í gangi er vinna við að endurskoða reglugerð nr. 233/2010 um úthlutun á hjálpartækjum á vegum Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Mín áætlun hefur staðið til þess að samhliða því sem þeirri vinnu lyki yrði farið yfir og endurskoðuð reglugerð frá 2005, sem er þessi umrædda reglugerð, um þátttöku ríkisins í kostnaði við gleraugu. En eins og þingmaðurinn kom inn á er rétt að árétta að notendur sem miðstöðin sinnir fá úthlutað gleraugum og öðrum hjálpartækjum þeim að kostnaðarlausu. Ég vil þó segja að þetta er sú vinna sem hefur verið í gangi og ég vil bæta við það hérna að ég held að ástæða sé til að að flýta þeirri vinnu eins og kostur er. Ég mun beita mér fyrir því á næstu vikum og mánuðum að það verði gert og að við leitum leiða til að koma betur til móts við þau börn sem þarna um ræðir.

Herra forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svörin. Ég verð að segja að vissulega er þetta í fyrsta sinn sem við eigum orðastað um þetta málefni, en það er þó þannig, og það er kannski það sem hryggir mig, að í svarinu sem ég fékk á sínum tíma kemur fram að formleg vinna við endurskoðun hafi ekki farið fram, en í því segir, með leyfi forseta: „Formleg vinna við endurskoðun á stöðu þeirra sem þurfa dýrari sjóngler hefur ekki farið fram en í markmiðaáætlun Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvarinnar fyrir árið 2016 er gert ráð fyrir að ákvæði fyrrgreindrar reglugerðar verði endurskoðuð og þar muni miðstöðin óska eftir aðkomu barnaaugnlækna og annarra þeirra sem best þekkja til. Ráðuneytið gerir ráð fyrir því að niðurstöður þeirrar vinnu liggi fyrir eigi síðar en undir lok fyrsta ársfjórðungs 2016.“ Ég gerði satt að segja ráð fyrir að við værum komin lengra í þeirri vinnu og ég hvet hæstv. ráðherra til þess núna, þegar við erum að byrja að vinna fjármálaáætlun, að í henni verði gert ráð fyrir - helst vil ég náttúrlega að gert sé ráð fyrir því að reglugerðin verði klárlega uppfærð til dagsins í dag og hvort ekki sé hægt að setja það inn með þeim hætti að það taki eðlilegum verðlagsbreytingum. Það er sérstakt að svona lagað geri það ekki. En að það nái inn, hvort svo sem heldur út frá því sem ég hef verið að reifa í máli mínu eða því sem ég hef lagt hér þrisvar fram, að hóparnir verði stækkaðir og víkkaðir. Ég átta mig á að þetta kostar töluverða peninga, en ég hefði viljað sjá þó ekki væri nema þetta tvennt. Annars vegar að reglugerðin væri uppfærð og það kæmi fram í fjármálaáætlun og að þessi yngsti hópur sem þarf á þessu að halda, aukinni niðurgreiðslu vegna læknisfræðilegra ástæðna, 

Virðulegur forseti. Já, ég vil bara segja að ég tek hvatningu þingmannsins alvarlega og ég mun taka þetta mál upp og reyna að flýta því eins og kostur er. Þingmaðurinn hefur þurft að ýta á eftir þessu í allt of langan tíma. Þarna er auðvitað viðkvæmur hópur barna á ferð og rímar algerlega við þær áherslur og mikilvægi þess að grípa snemma inn í gagnvart þessum börnum þannig að þau geti fengið sem besta æsku og best tækifæri til að geta sótt fram í sínu lífi. Ég vil því segja að ég tek þessa hvatningu með mér úr þessari umræðu og þakka hv. þingmanni fyrir að hafa tekið málið upp.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir að koma hér og vera til svara þegar spurt er dálítið umfangsmikillar spurningar. Það eru sorpmálin. Þetta er knýjandi og íþyngjandi málaflokkur fyrir sveitarfélög og okkur öll, vandmeðfarinn, málefni sem eru stöðugt vaxandi í umræðunni um loftslagsmál, umhverfið - og fyrr en varir erum við farin að tala um hlýnun jarðar. Þessi atriði fléttast saman og meðvitundin er að aukast um þann mikla vanda sem mannkynið allt stendur frammi fyrir. Sumir eru svartsýnir og telja að vonin til að snúa þessari þróun við sé ekki mikil. En við höldum í hana. Einhvers staðar verðum við að byrja og er ekki rétt að huga að því hvernig við högum okkur í eigin ranni, að við hirðum og ræktum okkar eigin garða af ábyrgð? Ég leyfi mér að fullyrða, herra forseti, að á öllum heimilum í landinu er sorp flokkað með einum eða öðrum hætti, misjafnlega mikið, og dæmi eru um aðdáunarverða frammistöðu. Þessi áhugi spyr ekki um stétt né stöðu og ekki um aldur. Í leikskólum landsins er unnið aðdáunarvert starf varðandi innrætingu ungra nemenda og það þekki ég af eigin raun að ungu börnin hafa vit fyrir fullorðnu fólki að þessu leyti. Og fullorðið fólk hefur áhuga á því að taka þátt í þessu verkefni. Það er nú einhvern veginn þannig að sorpið vekur einhvers konar samkennd. Sorpið sameinar. Enda er sorp samfélagslegt verkefni. Sum sveitarfélög skara fram úr að þessu leyti og hafa tekið mjög einarða stefnu. En það þarf miklu meira til. Heimurinn allur þarf að taka við sér. Verkefnið er risavaxið. Ríkisstjórnin hefur kynnt aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og við ætlum að leggja blátt bann við plasti, plastpokanotkun, í það minnsta. Allt er þetta gott og blessað en við stöndum á þröskuldi breyttra tíma. Við þurfum að taka okkur á. Það er hugarfarið sem skiptir miklu máli og að orðum fylgi síðan athafnir. Ég leyfi mér að leggja fimm spurningar fyrir hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi: Telur ráðherra að sorpflokkun í sveitarfélögum sé í ásættanlegu horfi? Í öðru lagi: Í hvaða sveitarfélögum er sorp flokkað? Og í þriðja lagi: Í hvaða sveitarfélögum er boðið upp á moltufrágang eða förgun lífræns úrgangs? Því það er vandi og í mínu sveitarfélagi er þetta t.d. ekki aðgengilegt, sem ég vildi gjarnan að það væri því þetta þarf að vera aðgengilegt fyrir hinn venjulega meðalskussa. 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir fyrirspurnina. Það er mikilvægt að ræða flokkun á úrgangi og raunar úrgangsmál almennt og ég fagna þessari umræðu sérstaklega. Eitt af mínum áherslumálum sem ráðherra er að takast á við neyslu og sóun. Núverandi auðlindanotkun okkar er ósjálfbær að mörgu leyti og afar brýnt að takast á við þau umhverfis- og loftslagsáhrif sem neysla í nútímasamfélagi hefur í för með sér. Úrgangsmálin eru nátengd þessu og sú spurning hvað við ætlum að gera við allan þann úrgang sem til fellur, hvaða farveg við búum honum - og sú allra mikilvægasta: Hvernig ætlum við að draga úr því að hann myndist til að byrja með? Samkvæmt lögum um meðhöndlun úrgangs er það sveitarstjórn sem ákveður fyrirkomulag söfnunar af heimilis- og rekstrarúrgangi í hverju sveitarfélagi. Það er því hverrar sveitarstjórnar að kveða á um skyldu einstaklinga og lögaðila til að flokka úrgang. Leiðirnar sem eru farnar eru ólíkar og oft mikið ósamræmi í flokkun úrgangs milli sveitarfélaga hér á landi. Sum sveitarfélög eru langt komin varðandi flokkun og önnur ekki. Heilt yfir er að mínu mati flokkun á landinu ekki í nægjanlega ásættanlegu horfi þótt mörg sveitarfélög standi sig með prýði og sum hafi gert það í mörg ár. Ljóst er samt að hægt er að gera miklu betur, bæði hvað varðar flokkun úrgangs og aðra meðhöndlun hans. Hvað það varðar í hvaða sveitarfélögum úrgangur er flokkaður er Umhverfisstofnun ekki með yfirlit yfir flokkunarkerfi sveitarfélaganna og fær ekki upplýsingar um umfang flokkunar sendar frá sveitarfélögunum. Því liggur t.d. ekki fyrir yfirlit yfir þau sveitarfélög sem bjóða upp á moltugerð, sem er eitt af því sem hv. þingmaður spurði um. Varðandi förgun lífræns úrgangs má fullyrða að öll sveitarfélög séu með einhvers konar leið fyrir lífrænan úrgang, enda er það lögbundin skylda hvers sveitarfélags að hafa farveg fyrir þann úrgang sem fellur til innan þess. Afar misjafnt er á hinn bóginn hvort sú leið byrji við heimili fólks eða annars staðar í sveitarfélaginu. Þetta gerir fólki augljóslega miserfitt um vik að flokka frá lífrænan úrgang, eins og hv. þingmaðurinn kom inn á áðan. Meðan við urðum lífrænan úrgang, eins og staðan er allt of víða, erum við í raun að henda verðmætum og oft og tíðum að auka neikvæð áhrif á loftslag vegna metanlosunar frá urðunarstöðum. Mikil og góð vinna á sér stað á vettvangi Evrópusambandsins til að takast á við einmitt þetta, stuðla að bættri nýtingu auðlinda og hætta að henda þeim miklu verðmætum sem við gerum. Hið svokallaða hringrásarhagkerfi gengur út á þetta en þar er markmiðið að draga úr sóun, auka endurvinnslu og endurnýtingu og halda verðmætum eins lengi og hægt er inni í hringnum. Um leið drögum við úr áhrifum á umhverfið og losun gróðurhúsalofttegunda. Tillögur ESB varðandi hringrásarhagkerfið munu verða innleiddar hér á landi í gegnum EES-samninginn og gert er ráð fyrir að leggja fram frumvarp næsta haust til innleiðingar á tilskipuninni. Fyrir liggur að með þeirri innleiðingu verða kröfur um flokkun stórauknar. Sem dæmi verður gerð krafa um sérstaka söfnun á lífrænum úrgangi árið 2023 og árið 2025 verður síðan gerð krafa um sérstaka söfnun á textílúrgangi og spilliefnum. Lágmarksflokkun byggingar- og niðurrifsúrgangs verður jafnframt gerð að skyldu. Á vegum Umhverfisstofnunar er nú unnið að endurskoðun á stefnu ráðherra um meðhöndlun úrgangs sem samþætt verður þessum tillögum um hringrásarhagkerfið. Þar verða sett fram skýr mælanleg markmið til næstu 12 ára og sérstakar aðgerðir þeim tengdum. Þessi atriði muni stuðla að betri úrgangsflokkun á Íslandi. Það er skoðun þess sem hér stendur að mikilvægt sé að leiða í lög skyldu sveitarfélaga og rekstraraðila til að flokka úrgang. Einnig er mikilvægt að flokkun úrgangs verði samræmd á landsvísu og almenningi og ferðamönnum þannig gert verkefnið enn auðveldara. Ein af þeim tillögum sem ég fékk afhenta frá samráðsvettvangi um aðgerðaáætlun í plastmálum kvað einmitt á um þetta. Stjórnvöld hafa auk þess til skoðunar að leggja á urðunarskatt og bann við urðun á lífrænum úrgangi. Slík stjórntæki geta skilað miklu varðandi betri meðhöndlun verðmæta og auðlinda sem felast í úrgangi auk þess sem um mikilvægt loftslagsmál er að ræða. Ég tek undir það að mikilvægt er að efla fræðslu til almennings, bæði um nauðsyn þess að draga úr neyslu og sóun sem og nauðsyn þess að flokka það sem til fellur til að hægt sé að nýta áfram sem best það hráefni sem felst í því sem við köllum úrgang - því að ég endurtek að í honum felast verðmæti. Ráðuneytið hefur styrkt ýmis verkefni sem miða að þessu, svo sem námsefnið Af stað með úrgangsforvarnir auk þess að styðja grasrótarstarf á sviði úrgangsmála. Þar má nefna vitundarvakningu um fatasóun. Þá hefur bæði Alþingi og ráðuneytið í bráðum 20 ár stutt við grænfánaverkefni Landverndar sem m.a. starfar að úrgangsflokkun í um 200 leik-, grunn- og framhaldsskólum á landinu.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, sem er mikilvæg. Víst er flokkun mjög mikilvæg og hefur farið mjög vaxandi, sem betur fer. Þar með dregur úr magni úrgangs. Ég hef aftur á móti miklar áhyggjur af því að sá úrgangur sem við neytendur eða heimilin í landinu og fyrirtækin skila fer yfirleitt svona í grunninn, ef ég veit rétt, í tvær áttir: Hann er annaðhvort urðaður eða fluttur til útlanda. Hvort tveggja er ekki mjög umhverfisvænt. Ég hef t.d. miklar áhyggjur af því að ekki sé gætt nógu vel að grunnvatnsáhrifum, þ.e. áhrifum á grunnvatn af mikilli urðun, fyrir utan það sem kom fram áðan í sambandi við metansleppingu. Mig langar til að vita hvort ráðherra hefur í huga að gera úttekt á t.d. aukinni sorpbrennslu á Íslandi. Það er fyrir ekki svo löngu búið að loka tveimur, þremur sorpbrennslum sem ég man eftir í fljótu bragði sem stóðust ekki kröfur tímans. Spurningin er hvort við ráðum ekki yfir þeirri tækni nú að geta t.d. á köldum svæðum breytt úrgangi í hita og verðmæti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu efni og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tek undir með hæstv. ráðherra, ég held að úrgangsmál séu mjög mikilvægur málaflokkur og við ættum að ræða þann flokk oftar hér í þessum sal. En mig langar að varpa því fram sem ég hef hugsað í allnokkurn tíma - í ljósi mikilvægis þess að hafa samræmdar aðferðir, að við uppfyllum skilyrði okkar í loftslagsmálum og einhver skynsemi sé í því fólgin hvernig við vinnum með úrganginn á þessu tiltölulega stóra landi, en þó fámenna - hvort ekki sé hreinlega tímabært að skoða það að ríkið taki þennan málaflokk yfir, sé ekki bara í því að setja reglur og lög á sveitarfélögin, heldur taki hreinlega þennan málaflokk yfir og láti svo sveitarfélögunum eftir að sjá um nærþjónustu, eins og til að mynda málefni aldraðra eða eitthvað þess háttar. Því að það er allt of oft sem við sjáum í þessum málaflokki að það sé ekki í mínum bakgarði. Það er rifist um hvar á urða, hvar á að brenna, hvernig á að gera það. Og ég held að ef við myndum horfa á landið í heild sinni næðum við miklu meiri árangri hvað úrgangsmálin varðar.

Herra forseti. Ég þakka hv. frummælanda fyrir þetta innlegg í þessa umræðu, og ráðherranum fyrir svörin. Ég held að þetta sé mjög gott. Ég ætla að taka undir með síðasta ræðumanni, ég held að þetta sé málaflokkur sem því miður er brotinn mjög víða. Við horfum fram á alls konar áskoranir í upphafi nýs árs, ein af þeim sem væri góð væri að vigta og flokka. Það er allt of mikil sóun í gangi á svo marga vegu. Við sáum það síðast 1. febrúar, í frétt á Vísi, að Lundarskóli á Akureyri, sem er með tæplega 500 nemendur, minnkaði matarsóun um nærri 50 kíló á dag. Það er ekkert smáræði. Þar var bæði verið að fræða nemendur um það hvernig við kaupum í matinn, vistsporið og ýmislegt í kringum það. Ég hef haft þær hugmyndir, af því að það sem kemur við pyngjuna hjá okkur skiptir gjarnan máli, að ekki verði einungis flokkað í öllum sveitarfélögum 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa mikilvægu fyrirspurn og ráðherra fyrir ágæt svör. Það hefur sýnt sig að mikil vitundarvakning og breyting hefur orðið á þessum málum. Þar sem ég þekki best til, á Vopnafirði, hófst fólk handa við flokkun á sorpi áramótin 2010/2011. Fólk tók jólafríið sitt í að venjast þeirri tilhugsun og hvernig fyrirkomulagið ætti að vera á því. Skemmst er frá því að segja að heimilissorp minnkaði um 60%. Það skiptir því gríðarlega miklu máli hvað hver og einn gerir. En svo við komum að því hvað er úrgangur og úrgangur, það er ekki alltaf það sama. Við lítum það ekki alltaf sömu augum. Það er ágætt að hver sjái um úrganginn t.d. úr sínum garði, en svo erum við að tala um miklu meira. Manni finnst garðúrgangur kannski ekki mikið á móti öllum rúllunum og heyrúlluplastinu. Reyndar er tillaga fyrir þinginu að nýta fyrningar af túnum til landgræðslu, þannig að það eru margar leiðir og engan veginn hægt að fara yfir þetta á einni mínútu.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og ágæt svör hæstv. ráðherra. Það vekur vissulega dálitla umhugsun og furðu að ekki skuli vera betri yfirsýn yfir þennan málaflokk umhverfismála, eins mikilvægur og knýjandi hann er og eins mikið í umræðunni og hann er. Kveikjan að fyrirspurn minni er eigin reynsla og mitt bardús við að flokka heima. Ég hef sterklega á tilfinningunni að almenningur sé tilbúinn til að taka þátt í þessu verkefni, þetta sé kjörið verkefni til að fá almenning í lið með sér. En ég rek mig stöðugt á það þegar ég er að flokka að ég er ekki viss í hvaða fötu á að setja þetta eða hitt. Sérstaklega hefði ég kosið aðgengi að moltu eða að einhver lífræn úrgangsstöð væri innan viðráðanlegrar fjarlægðar. Ég er af þeirri kynslóð að hafa upplifað sorphirðu sem eitt af þeim hversdagslegu og reglubundnu verkefnum sveitarfélagsins og ekki mikið um þau fengist. Ruslabíllinn kom og fór og ekki orð um það meir. Hann keyrði eitthvað út fyrir bæinn og sturtaði ruslinu og lengi framan af var því brennt. Síðan var farið að urða það. En nú eru tímarnir breyttir. Sorphirða og úrgangsvinnsla er stórfelld umsýsla sem veltir gríðarlegum peningum og er meira að segja orðin útflutningsvara og stundum með uppbyggilegum hætti. En það er ekki alltaf. Ég spyr ráðherrann hvort á döfinni séu áætlanir um að auka umræðuna enn meira og ýta undir vitundarvakninguna, fá almenning í lið með sér í enn auknum mæli.

Virðulegi forseti. Ég vil aftur þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég held að í allri umræðu um úrgangsmál þurfi að hafa fyrst og fremst í huga að í fyrsta, öðru og þriðja lagi þurfum við að draga úr myndun úrgangs. Það kemur bæði inn á framleiðendur og seljendur vöru og síðan okkur neytendur. Þetta er lykilatriðið. Það er að hefjast vinna innan ráðuneytisins hjá mér núna á næstu vikum við að skoða heildstætt úrgangsmál á landinu. Taka þarf tillit til margra þeirra þátta sem hérna komu fram og þess vegna fagna ég umræðunni sérstaklega. Ég fæ ákveðið nesti eða fóður til að vinna úr eftir þessa umræðu. Ég tek undir það að eitt grundvallaratriðið sem kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda er aðgengið, það þarf að vera aðgengilegt að losa sig við úrganginn. Einnig var nefnt hérna álit mitt á urðun eða því að flytja úrgang til útlanda. Umhverfisfræðingar segja okkur að urðunin sé svona síðasta sort, en það hins vegar að endurvinna, hvort sem það er flutt til útlanda eða ekki, og þess vegna að brenna það, sé betra. Ég held að úttekt á aukinni sorpbrennslu hérlendis sé eitthvað sem þurfi að skoða núna þegar við förum í þessa vinnu í ráðuneytinu og tek undir með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur að við þurfum að huga sérstaklega að mengunarbótareglunni sem hún nefndi: Sá borgar sem mengar. Mér finnst sú hugmynd ekki hljóma illa sem hér var nefnd áðan. Síðan er það kannski grundvallaratriði sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi áðan, hvort ríkið ætti hreinlega að taka þennan málaflokk yfir. Það er áhugavert inn í umræðuna. Hið minnsta tel ég að það þurfi að samræma betur hvernig við gerum hlutina á landinu öllu. Ég þakka aftur kærlega fyrir þessa góðu umræðu.

Herra forseti. Hlaupabóla er sjúkdómur sem við könnumst eflaust flest við, ef ekki öll, alla vega af afspurn og mörg okkar af eigin raun, enda er um algengan barnasjúkdóm að ræða. Yfirleitt er um vægan sjúkdóm að ræða, en það er hins vegar þekkt að hann getur, sem betur fer í undantekningartilfellum, engu að síður orðið að alvarlegum sjúkdómi. Við þekkjum það úr okkar heilbrigðisumhverfi að hér á Íslandi er bólusett við ýmsum öðrum svokölluðum barnasjúkdómum, við eigum því að venjast. En þrátt fyrir að til sé bóluefni sem samkvæmt heimasíðu landlæknisembættisins er bæði mjög virkt og öruggt fellur bólusetning gegn hlaupabólu ekki undir almennar barnabólusetningar hér á landi. Það er þó hægt að fá bóluefnið gegn lyfseðli og því að borgað sé fyrir það og það er hreinlega hægt að finna hvað bóluefnið kostar samkvæmt gjaldskrá. Ég fletti því upp og fann það. Samkvæmt gjaldskrá fyrir árið 2019 sýndist mér skammturinn kosta um 5.600 kr. Eftir því sem ég kemst næst hefur færst í vöxt á undanförnum árum að foreldrar kjósi að láta bólusetja börn sín gegn hlaupabólu. En mér finnst þetta mál vekja upp ýmsar spurningar um fyrirkomulagið sem við viljum hafa í kringum ungbarnaeftirlitið okkar og bólusetningar. Mig langar því að beina þeirri spurningu til hæstv. heilbrigðisráðherra hvort fyrirhugað sé að hefja almenna bólusetningu ungbarna gegn hlaupabólu. Ég treysti því að hæstv. ráðherra svari í aðeins lengra máli en bara já eða nei, og eins vil ég velta því upp hver kostnaðurinn við að gera bólusetningu gegn hlaupabólu að hluta af 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Hún hefur beint til mín munnlegri fyrirspurn um bólusetningu ungbarna gegn hlaupabólu í tveimur liðum og spyr í sinni fyrri spurningu hvort fyrirhugað sé að hefja almenna bólusetningu ungbarna gegn hlaupabólu. Bólusetningar eru ónæmisaðgerð sem er ætlað að koma í veg fyrir alvarlegan smitsjúkdóm. Þar er um að ræða fyrsta stigs forvörn og bólusetningar eru áhrifaríkasta leiðin til að vinna gegn smitsjúkdómum. Markmiðið með bólusetningum er að hindra farsóttir, útrýma smitsjúkdómum og draga úr hættulegum afleiðingum þeirra. Bólusetningar hafa verið almennar hér á landi í marga áratugi og þátttaka í þeim er hlutfallslega mikil, einkum í bólusetningum barna. Þetta er mjög mikilvægt þar sem farsóttum verður ekki haldið í skefjum nema þorri fólks sé bólusettur. Hlaupabóla er mjög smitandi sjúkdómur og er algengastur hjá börnum. Yfirleitt er um vægan sjúkdóm að ræða, en í einstaka tilvikum getur hlaupabóla orðið að alvarlegum sjúkdómi, þ.e. ef veiran nær að dreifa sér til ýmissa líffæra og valda skaða. Í kjölfar hlaupabólusýkingar tekur veiran sér bólfestu í taugum líkamans og liggur þar dulin. Hún getur síðar tekið sig upp og valdið svokölluðum ristli. Hlaupabóluefni hefur verið á markaði á Íslandi í nokkur ár, en ekki hefur enn verið tekin ákvörðun um almenna notkun bóluefnisins í ungbarnabólusetningum hér. Mörg lönd hafa innleitt almenna bólusetningu gegn hlaupabólu hjá börnum. Mesta reynslan af bólusetningunni hefur fengist frá Bandaríkjunum, en þar hófst almenn bólusetning hjá börnum árið 1996. Sóttvarnaráð hefur samkvæmt sóttvarnalögum það hlutverk að móta stefnu í sóttvörnum og vera heilbrigðisyfirvöldum til ráðgjafar um aðgerðir til varnar útbreiðslu smitsjúkdóma. Sóttvarnaráð fjallaði um málið á fundi sínum þann 4. desember sl., þ.e. nákvæmlega þetta mál, og leggur til að hafin verði almenn bólusetning gegn hlaupabólu hjá börnum á Íslandi og sömuleiðis sérstakur ráðgjafahópur um bólusetningar á sínum fundi 21. desember sl. Í framhaldi af þessum fundum, þ.e. sóttvarnaráðs og síðan þessa sérstaka ráðgjafahóps, leggur sóttvarnalæknir til við heilbrigðisráðuneytið að hafin verði almenn bólusetning gegn hlaupabólu hjá börnum á Íslandi og að sóttvarnalækni verði falið að skipuleggja bólusetninguna í samræmi við reglugerð um bólusetningar, nr. 221/2001, og er málið því algerlega nýverið komið til skoðunar í heilbrigðisráðuneytinu í samræmi við þessa ábendingu. Hv. þingmaður spyr: Hver yrði kostnaðurinn við að gera bólusetningu gegn hlaupabólu hluta af almennum ungbarnabólusetningum hér á Íslandi? Er því til að svara að í dag eru skipulagðar bólusetningar barna sem eiga lögheimili á Íslandi forráðamönnum þeirra að kostnaðarlausu. Þá geta hraustir einstaklingar sem ekki hafa fengið hlaupabólu fengið bólusetningu að eigin ósk á eigin kostnað. Kostnaðarhagkvæmni bólusetninga gegn hlaupabólu er mikil. Erlendar rannsóknir hafa sýnt að bólusetningin leiðir af sér sparnað í samfélaginu, aðallega vegna minni fjarvista foreldra frá vinnu en einnig vegna fækkunar á alvarlegum veikindum og fækkunar á ristli hjá fullorðnum. Sömuleiðis hefur kostnaðarhagkvæmnisúttekt á Íslandi sýnt að búast má við að bólusetningin yrði hagkvæm hér. Miðað við markaðsverð bóluefnis gegn hlaupabólu í janúar 2019 gæti árlegur kostnaður bólusetningar eins fæðingarárgangs verið um 40 milljónir án virðisaukaskatts, en full bólusetning felur í sér tvær sprautur. Hins vegar má búast við hagstæðara verði í kjölfar útboðs, eins og venjan er með bóluefni í almennum bólusetningum. Virðulegur forseti. Ég vona að þetta séu fullnægjandi svör við spurningum hv. þingmanns, þ.e. annars vegar liggur fyrir tillaga sóttvarnalæknis, sem er til jákvæðrar skoðunar í ráðuneytinu, og hins vegar er samkvæmt markaðsverði bóluefnis kostnaðurinn um 40 milljónir, en ætla má að verðið yrði lægra að afloknu útboði.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og vil byrja á að lýsa ánægju með að málið sé komið á dagskrá og sé komið til jákvæðrar skoðunar í ráðuneytinu. Þó svo að um sjúkdóm sé að ræða sem mjög margir ef ekki flestir komast klakklaust í gegnum er svo alls ekki alltaf þar sem sjúkdómurinn getur orðið mjög alvarlegur í börnum. Og jafnvel enn frekar, held ég, án þess að vera læknisfræðilega menntuð, ef fullorðnir einstaklingar sýkjast af honum. Mér finnst fínt að fyrir liggi útreikningar á því nú þegar hvað það gæti kostað samfélagið að taka þetta upp og ekki síður að búast megi við því að kostnaðarhagkvæmni sé í því fyrir samfélagið í heild að taka upp bólusetningar við hlaupabólu. Auðvitað spilar vinnutap foreldra fyrst þar inn í en fyrir mér snýst þetta líka um jafnræði barna og stöðu þeirra þegar kemur að vörnum gegn sjúkdómum. Ég tel að með því að taka upp almennar bólusetningar fari efnahagur foreldra að skipta minna máli svo og staða þekkingar foreldra á mögulegum hættum sem skapast 

Virðulegur forseti. Mig langar í síðari innkomu minni að nefna þætti sem ég staldraði aðeins minna við hér í fyrri ræðu en það er sú staðreynd að líkur á ristli aukast verulega með hækkandi aldri, en talið er að um 20% allra fái ristil einhvern tímann á lífsleiðinni og sumir oftar en einu sinni. En áreiðanlegar tölur um faraldsfræði, bæði hlaupabólu og ristils, eru sjaldan aðgengilegar þar sem þessir sjúkdómar eru ekki, eða yfirleitt ekki, tilkynningarskyldir. Þó að hlaupabóla sé yfirleitt talin vægur sjúkdómur, og það er kannski það sem við erum fyrst og fremst að tala um hér, er ljóst að hún getur verið alvarleg, einkum hjá fullorðnum og einstaklingum sem eru ónæmisbældir. Alvarlegar afleiðingar hlaupabólu eru og geta verið bakteríusýkingar í húð og lungna- og heilabólga af völdum veirunnar og verða oftast hjá einstaklingum sem eru með undirliggjandi sjúkdóma. Við sjáum líka alvarlegar afleiðingar ristils hjá rosknum einstaklingum, taugaverkur í kjölfarið sem sést hjá rúmlega 30% þeirra einstaklinga sem fá ristil. Aðrar alvarlegri afleiðingar eru líka fyrir hendi. Það er því algerlega skýrt og vafalaust að aðgerð af þessu tagi, bólusetning ungbarna gegn hlaupabólu, væri jákvæð aðgerð fyrir miklu fleiri en börn og fjölskyldur þeirra og hefði jákvæð heilsufarsáhrif í miklu víðari skilningi. Ég vil þó nota tækifærið hér að lokum til að taka undir það sem hv. þingmaður segir hér, að lykilatriðið er að auka jafnræði barna og að fólk og ekki síst börn eigi betra og skýrara aðgengi að góðri heilsu óháð efnahag.

Herra forseti. Ég hef varpað fram fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um hvort ráðherrann sé mér sammála um að raddheilsa ætti að vera lýðheilsa og hvað við getum gert til að stuðla að góðri raddheilsu sem hluta af slíkri stefnu. Það er nú svo að hávaði er skilgreindur sem óæskilegt eða skaðlegt hljóð og er talinn einn af stærstu heilbrigðisvandamálum nútímans. Þó að við séum ekki að tala um að hávaði sé lífshættulegur getur hann haft mikil áhrif á heilsu okkar og lífsgæði og áhrifin fara eftir því af hvaða toga hann er, tíðnisviði og styrkleika. Það hefur verið og er þannig að fjöldi fólks á allt sitt atvinnuöryggi undir því að röddin bregðist því ekki, eins og t.d. kennarar, prestar, sálfræðingar, læknar, fréttamenn, sölumenn og við þingmenn. En enn sem komið er hefur röddin ekki verið viðurkennd sem atvinnutæki og nýtur þar af leiðandi engrar verndar. Ég ætla að taka helst kennara fyrir vegna þess að það hefur verið skoðað töluvert. Hávaðamælingar í skólum og leikskólum, íþróttahúsum og sundhöllum hér á landi sýna að þessir staðir uppfylla oft ekki kröfur um ómtíma, auk þess sem meðaltal hljóðstigs þar er oft yfir hættumörkum, sem eru í kringum 80–85 desíbel. Kannanir sýna líka að talsverður hluti kennara þjáist af ýmsum álagseinkennum á röddina og þeir eru líka líklegastir til að leita læknis vegna raddvandamála og óþæginda þeim tengdum. Raddvandamál kennara eru þekkt um allan heim. Reyndar er töluvert rætt um að hægt sé að kenna þekkingarleysi um á raddheilsunni og líffærafræði raddarinnar. Kennarar hafa meira að segja hrökklast úr starfi vegna þess að starfið hefur gengið fram af raddfærum þeirra. Ég þekki þess dæmi úr mínum skóla forðum að kennari varð að taka sér frí. Í Akureyrarbæ féll dómur til handa íþróttakennara sem verður að teljast kannski tímamótadómur og fordæmisgefandi, því að líta má á hann þannig miðað við að tala um röddina sem atvinnutæki. En mig langar aðeins að vitna í fundargerð hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga þar sem margir komu að og m.a. landlæknisembættið þar sem var talað um að hávaði og hljóðvist í skólum yrði einn af áhersluþáttum heilsueflandi leikskóla og hugað verði að því hvernig mætti koma þessu að í áhersluþáttum bæði leik- og grunnskóla. Þar þurfum við aðeins að huga að því líka - og þetta samtvinnast kannski hjá mörgum ráðherrum - að mælingar á svona erilshávaða eru eiginlega alltaf miðaðar við starfsfólk en ekki við börn, eins og Vinnueftirlitið gerir. Einnig kom fram á þeim sama fundi gagnrýni á að verkaskipting á milli Vinnueftirlits og heilbrigðisnefnda sé ekki nógu góð. Virðulegi forseti. Raddbeiting er tæki til að ná til hlustandans og ég held að kominn sé tími á að meta gildi raddar þegar hún er beinlínis leigð út í atvinnuskyni. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina um raddheilsu. Hv. þingmaður sendi mér spurningar fyrir þessa umræðu og spurði sérstaklega um samspil raddheilsu og lýðheilsu. Því er til að svara út frá formlegri hlið málsins að lýðheilsustefna fyrir Ísland var sett fram á árinu 2016. Þar er sett fram nokkuð víðtæk stefna um ýmsa þætti samfélagsins og þar er m.a. sett fram sú framtíðarsýn að skólakerfið, vinnustaðir, stofnanir o.s.frv. séu heilsueflandi og vinni að því að auka hreyfingu og útivist, eins og það er orðað, bæta mataræði og efla geðrækt landsmanna þar sem slíkt leiði til betri heilsu og vellíðunar. Þá skuli heilsusjónarmið vera lykilstefið í allri stefnumótunarvinnu sem liður í því að innleiða hugmyndafræði heilsu í allar stefnur. Í þessari lýðheilsustefnu er ekki fjallað með beinum hætti um raddheilsu en hins vegar er það svo, eins og kom fram í fyrirspurn hv. þingmanns, að embætti landlæknis hefur tekið til skoðunar hvort taka eigi fyrir sérstaklega hljóðvist og raddheilsu í verkefni um heilsueflandi leik-, grunn- og framhaldsskóla. Eftir skoðun embættisins á því fræðsluefni sem gefið hefur verið út hér á landi og skólarnir nú þegar styðja sig við þótti ekki sérstök ástæða til að gefa út frekari leiðbeiningar en þær sem nú þegar eru til. Hins vegar deili ég þeim vangaveltum með hv. þingmanni að full ástæða er til að við séum enn meira vakandi fyrir þeim þætti. Slæm raddheilsa hjá starfsfólki sem vinnur störf sem krefjast mikillar raddnotkunar er eitthvað sem þarf að líta alvarlegum augum. Oft má rekja hana til lélegrar hljóðvistar eða lélegs hljómburðar, vegna mengunar eða vegna annarra óheppilegra umhverfisþátta. Í embætti umhverfisráðherra lagði ég áherslu á að skrifaður yrði sérstakur kafli í byggingarreglugerð um hljóðvist, en slíkur kafli var ekki í fyrri byggingarreglugerð, og þá kannski fyrst og fremst til að ná utan um skólastarf og uppeldisstarf. Það er þekkt staðreynd að það er ekki síst kennsla og uppeldisumhverfi þar sem þessir þættir eru krefjandi og þá vil ég sérstaklega nefna aukaálag á list- og verkgreinakennara, íþróttakennara og tónmenntakennara. Þetta eru kennarar sem eru oft að kenna rúllandi hópum yfir allan daginn, nýir og nýir hópar stöðugt, og þó að þeir hafi á stundum minni kennsluskyldu en aðrir er þetta alveg sérstakt viðbótarálag sem er þekkt og þessir hópar fjalla sérstaklega um. Embætti landlæknis hefur lagt áherslu á að greina alla þætti sem mögulega hafa áhrif á heilsu og þær ástæður sem leiða til þess að fólk þurfi að beita röddinni með þeim hætti að það skaði raddbönd, og eru skaðlegar heilsu þess. Það verður ekki fram hjá því litið. Með hliðsjón af því - og þó það sé ekki nema bara vegna þessa samhengis orsaka og afleiðingar - er mikilvægt að hlúa sérstaklega að hljóðvist, að hún sé þáttur sem við erum meðvituð um í öllu daglegu umhverfi og ekki síst hjá þeim sem byggja vinnu sína á beitingu raddarinnar. Við þekkjum það sem erum stjórnmálafólk hversu mismunandi aðstæður eru til að ná til hóps, hvort sem það er í litlum sal eða á stórum fundi eða í stórum salarkynnum. Það fer oft og einatt eftir því hver hljóðvistin er og hvernig er með mögnun raddarinnar á hverjum stað o.s.frv. Ég vil líka sérstaklega nefna þá staðreynd að gríðarlegur hluti af íbúum sérhvers samfélags glímir við einhvers konar heyrnarskerðingu og þarf þess vegna að taka tillit til þess þáttar sérstaklega til viðbótar við þá sem eiga íslensku ekki sem fyrsta mál og þarf þá enn frekar að gæta að því að talað mál komist enn þá betur til skila, það séu ekki brotakennd skilaboð sem komast í gegn. Þegar kemur almennt að lýðheilsu er mikilvægt að huga að öllum þessum áhrifaþáttum og vinna að því að skapa heilsusamlegt umhverfi, þar með talið þeim þáttum sem hafa áhrif á rödd fólks.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þegar maður veltir fyrir sér hvort þetta sé lýðheilsuvandamál, þ.e. veilur í röddinni, og hvort raddheilsa sé almennt lýðheilsa held ég að svo sé og ég held að það sé alveg ástæða til að velta því fyrir sér og skoða betur hvort við getum tekið þetta inn eða hvernig það gæti verið hægt. Mér finnst umræddur dómur segja að þetta sé viðurkenning á röddinni sem atvinnutæki. En ég tek undir með hv. ráðherra að vissulega er margt til og margir bæklingar og ýmislegt fræðsluefni og annað slíkt. Eins og hún kom réttilega inn á hafa byggingarreglugerðir varðandi hljóðvist bygginga breyst, komið hafa til stærri stofur, stærri skólastofur, stærri námshópar og annað. Slíkt hefur breyst. Valdís Jónsdóttir, sem er talmeina- og raddfræðingur, hefur fjallað mikið um þetta og gerði m.a. doktorsverkefni þar sem hún skoðaði notagildi magnarakerfis í kennsluumhverfi. Þar voru niðurstöðurnar alveg sláandi þar sem fram kom ekki bara það að megnið af börnum og ungmennum heyrði það sem kennararnir voru að segja, heldur dró verulega úr raddþreytu kennaranna. Það þekkir maður hafandi starfað inni í skólastofu þar sem eini mælikvarðinn var eyra á vegg sem átti að verða rautt ef of mikill hávaði varð, og það var stöðugt rautt. Það er eitt sem hægt væri að nota til að bæta úr í hljóðvistinni í umhverfinu en það er ekki alveg alltaf nægjanlegt. Ég er líka með fyrirspurn til menntamálaráðherra varðandi þennan þátt málsins. Ég tek undir með ráðherra og er ánægð með svörin í sjálfu sér. En ég held að við eigum að vera mjög vakandi gagnvart þessu atvinnutæki okkar og margra annarra. Það er ekki gott ef við 

Virðulegi forseti. Ég hef átt því láni að fagna að hitta dr. Valdísi Jónsdóttur og ræða þessi mál. Hún er náttúrlega algjör frumkvöðull á þessu sviði og hefur haldið þessum málum á dagskrá, þ.e. raddheilsunni. Ég held að mikilvægt sé að við öll sem höfum aðgang að þeirri þekkingu sem þar er að finna höldum henni til haga og gætum að því að raddheilsan sé á dagskrá eins og önnur heilsa. Og þau skilyrði sem röddinni eru búin séu á dagskrá eins og önnur skilyrði til lýðheilsu. Það tel ég að sé afar mikilvægt. Ég vil taka undir það líka sem hv. þingmaður nefnir: Að sumu leyti valda breyttir kennsluhættir auknu álagi eða geta valdið enn þá meira krefjandi aðstæðum fyrir bæði hljóðvist og raddbeitingu og þá sérstaklega þegar við erum að ræða stærri skólastofur, samkennslu eða jafnvel þær kennsluaðstæður að hin hefðbundna skólastofa sem við flest þekkjum sé í raun ekki partur af daglegu lífi nemendanna. Slíkt álag er til viðbótar í kennsluumhverfi þar sem þarf líka að gæta að þeim nemendum sem þurfa sérstakan stuðning og að því að allir fái kennslu við hæfi og fái að njóta krafta sinna. En ég hef líka séð - og ég vil nefna þar sérstaklega Ingunnarskóla, sem er skóli þar sem var lögð mikil áhersla á hljóðvistina strax við grunnhönnun og alla uppbyggingu skólahúsnæðisins. Það er beinlínis lífsreynsla að koma þar inn í opin rými og upplifa mjög góða hljóðvist þar sem fólk getur talað saman með venjulegri raddbeitingu en náð mjög vel í gegn. Þetta samspil hljóðvistar og þess að við umgöngumst röddina af virðingu og