Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og ég gat um á síðasta fundi þessarar d., þá höfum við landbnm. athugað betur þetta frv. í samráði við hv. 6. þm. Reykv. Við getum játað, að það getur borið til beggja vona, hvort nauðsynlegt er, að 2. gr. verði jafnlöng og hún er, en úr því á annað borð er farið að gera grein fyrir landamerkjum þessa svæðis, sem tekið er undir tilraunastöð, þá finnst mér ekkert á móti því að þingfesta ræktunarlandið. Við sáum ekki ástæðu til að breyta þeirri gr. neitt, en aftur á móti getum við gert hv. þm. það til eftirlætis að stytta eða taka aftan af 3. gr. frv., þannig að 2. málsgr. 3. gr. frv. falli niður, því að það er alger óþarfi og engin nauðsyn á að tala um þjóðvegarstæði eða hvernig þeim skuli vera fyrir komið. Þetta er einnig gert með samþykki eða án mótmæla hv. flm. málsins, og ég hef þegar afhent hæstv. forseta skriflega brtt. frá landbn. þess efnis, að 2. málsgr. 3. gr. frv. falli niður. Býst ég þá við, að allir aðilar uni við þau málalok, og vænti, að frv. verði samþ. þannig. Sé ég svo ekki ástæðu til að tala frekar um þetta atriði.



Ég þakka hv. landbn. fyrir skjóta afgreiðslu á þessu máli, og ég get fellt mig við, að þessi brtt. verði samþ., í því trausti, að viðkomandi vegamálastjórn taki þessa ábendingu til athugunar.



Í frv. því, sem hér liggur fyrir til 1. umr., er lagt til að nema úr gildi 2. kafla l. um laun opinberra starfsmanna, þann kafla þeirra l., sem fjallar um launaákvæði. Enn fremur hefur verið lagt til að nema úr gildi launaákvæði um skipun barnakennara og enn fremur ýmis önnur launalög. Í stað þeirra l., sem lagt er til, að numin séu úr gildi, er hér borinn fram sérstakur lagabálkur um launakjör starfsmanna ríkisins. Eins og kunnugt er, þá voru þau launal., sem við eigum nú við að búa, afgreidd á Alþ. 1919, á fyrsta ári eftir, að fyrri heimsstyrjöld lauk. Þau l. höfðu verið undirbúin af sérstakri mþn., sem skipuð var á árinu 1914 og vann sitt verk á árinu 1915 og fram til 1919. Eins og sést á þessum ártölum, þá er það ljóst, að launal. hafa verið samin, meðan fyrri heimsstyrjöldin var í algleymingi, og afgreidd á fyrsta ári eftir styrjöldina, einmitt á þeim tíma, þegar mest umrót var á fjármálaástandi þjóðarinnar og verðlagi öllu. Það lætur því að líkum, að l. muni bera þess nokkur merki, á hvaða tíma þau eru orðin til. Þeim, sem stóðu að samningu launal.- frv., og eins hv. alþm., sem fjölluðu um það á sínum tíma, var það fullkomlega ljóst, að þegar unnið var að undirbúningi l. og þau síðan afgreidd hér á Alþ., þá stóðu yfir alveg sérstakir tímar. Mönnum var þá fullljóst, að ekki væri hægt að reikna með því verðlagi og fjármálaástandi, sem þá var hér í landi, og að þar væri ekki um varanlegt ástand að ræða, heldur um sérstaka verðsveiflu, sem líklegt væri, að breytast mundi, þegar frá liði. Það þótti því ekki tiltækilegt, þegar launal. voru afgreidd á árinu 1919, að miða sjálf launaákvæðin við það verðlag, sem þá var hér í landi, heldur var horfið að því ráði að miða launaákvæðin sjálf við það ástand, sem hér hafði verið í verðlagsmálum árin áður en styrjöldin brauzt út, en þar til víðbótar ætti að koma nokkur hækkun, sem talið var, að mundi að fullu svara til þeirra tíma, sem koma mundu að afliðinni heimsstyrjöld. Það varð að ráði, þegar l. voru lögð fyrir Alþ., að ákveða 25% ofan á vísitöluna, sem þá gilti, og þótti sanngjarnt að miða við það í framtíðinni. Það má geta þess, að í meðferð þingsins var gengið fram hjá þessu, án þess að um verulega breyt. væri að ræða, að orð sé á gerandi. Nú hefur það verið og var ljóst eftir fyrra stríðið, að sú áætlun, sem þingið hafði miðað launal. við, kom ekki til að standast að styrjöldinni lokinni. Þessi 25%, sem áætlað var að leggja ofan á vísitöluna, reyndust ekki í samræmi við laun og verðlag og þóttu því ófær. Vísitalan reyndist árið 1919 vera 348 stig, 436 stig 1920, 331 stig 1921, og á árunum 1922 til 1929 sveiflaðist vísitalan fram og aftur frá 226 upp í 331. Á seinustu árum fyrir yfirstandandi styrjöld reyndist vísitalan 271 stig. Af þessu er ljóst, að launaákvæði launal. frá 1919 hafa í rauninni aldrei reynzt í neinu samræmi við þær áætlanir, sem upphaflega var byggt á. Þær forsendur, sem Alþ. reisti þessi l. á á sínum tíma, hafa algerlega brugðizt og grundvöllur l. ekki orðið eins og til var ætlazt. Þetta hefur mönnum verið ljóst og það frá því fyrst eftir, að farið var að framkvæma lögin. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að bæta úr þessu og til þess að mæta þeim halla, sem opinberir starfsmenn hafa orðið fyrir, þar sem þau fyrirheit, sem þeim voru gefin með launal., hafa ekki rætzt. Sumar og jafnvel flestar hafa þessar ráðstafanir orðið til þess að bæta að nokkru úr þeim ágöllum, sem hér hafa orðið, en aðrar af þeim ráðstöfunum hafa í rauninni orðið til þess að gera illt verra og skapa ósamræmi milli starfsmanna . ríkisins innbyrðis. Sú fyrsta ráðstöfun, sem gerð var til þess að bæta úr þessu, var sú, að Alþ. ákvað að greiða starfsmönnum ríkisins launauppbót, miðaða við vísitöluna. Að þessu varð að vísu nokkur og talsverð bót, en hins vegar galli einn á þessu í framkvæmdinni, sem lá fyrst og fremst í því, að þessi vísitala, sem hér var farið eftir, var byggð á nokkuð veikum grundvelli og að ákveðið var, að ekki skyldi greiða uppbót af launum nema undir vissu marki, og auk þess hækkaði eða lækkaði vísitalan af greiddri uppbót hlutfallslega. Þó að þannig væri að þessari greiddu uppbót nokkur hjálp, þá vantaði mikið á, að hún væri fullnægjandi til að mæta því óréttlæti, sem opinberir starfsmenn hafa orðið fyrir við það, að launal. komu ekki til með að svara til þeirra krafna, sem gert var ráð fyrir í upphafi, þegar l. voru sett. Það hafa enn fremur verið gerðar ýmsar aðrar ráðstafanir til að bæta opinberum starfsmönnum upp þennan halla, sem þeir hafa beðið. Það, sem er sérstaklega áberandi í þessu máli, fyrir utan greidda uppbót, er, að talsvert hefur verið farið inn á þá braut að greiða einstökum starfsmönnum aukaþóknun fyrir ýmis störf. Sum þessara starfa hafa beinlínis verið hluti af því starfi, sem starfsmaðurinn átti að vinna, og aukaþóknunin eingöngu til að sniðganga lagaákvæðin, en önnur störf hafa verið meira og minna tilfundin. Þessar uppbætur og launuðu aukastörf hafa að sjálfsögðu hjálpað talsvert þeim, sem hafa fengið þau, og að sjálfsögðu komið þeim til góða, en ekki er það almenn bót á launal., heldur þvert á móti skapar það ósamræmi og óeðlilega hlutdrægni milli einstakra starfsmanna og hefur þannig orðið til þess að skapa óánægju hjá einstökum starfsmönnum. Þess hefur einnig mjög orðið vart á afgreiðslu Alþ. á ýmsum launamálum og framkvæmdum í sambandi við ýmsar lagasetningar, að nauðsyn væri talin á því, að eitthvað væri betur búið að launakjörum embættismanna en launal. hafa gert ráð fyrir. Sérstaklega hefur það komið fram í því, að embætti, sem mönnum hafa verið veitt, eftir að launal. voru sett, falla ekki undir l. sjálf. Hafa störf þessi annaðhvort verið launuð skv. úrskurði Alþ. eða ráðherra verið falið að ákveða þessi laun. En niðurstaðan hefur allajafna verið sú, hvort sem þing eða ráðherrar hafa ákveðið, að laun þessara starfsmanna hafa farið langtum hærra en laun þeirra, sem taka laun skv. launal. Hefur þetta að sjálfsögðu einnig orðið til að auka glundroða og ósanngirni hjá þeim starfsmönnum. sem tekið hafa laun skv. launalögunum. Þegar launamálan:, sem skipuð var á árinu 1943, fór að athuga þessi mál, komst hún að þeirri niðurstöðu, að glundroðinn í þessum málum væri nú slíkur, að í landinu væru hvorki meira né minna en 77 l. um launakjör starfsmanna hins opinbera. Og öll eru þessi l. sett, án þess að nokkrar sérstakar ráðstafanir séu gerðar til þess að hafa þar samræmi á. Aðbúnaður hins opinbera við starfsmenn sína, að því er laun þeirra varðar, hefur frá því 1919, er l. um laun þeirra voru sett, verið þannig, að í fyrsta lagi voru þau byggð á grundvelli, sem fær ekki staðizt, og síðan þær tilraunir, sem gerðar hafa verið til að bæta úr þessu, ýmist verið ófullnægjandi eða ósanngjarnar, þannig að þær skapa misrétti milli starfsmanna hins opinbera. Alþingi hefur löngu verið þetta ljóst, og á þingi 1933 var svo komið, að ákveðið var að skipa sérstaka mþn. með fimm mönnum til að athuga öll þessi mál og koma fram með ný launal., þar sem reynt væri að samræma laun opinberra starfsmanna. Þessi n. vann ákaflega mikið verk við að kynna sér þessi mál, safna skýrslum og gögnum og útbúa ýtarlegt frv. Það frv. var afhent ríkisstj. síðari hluta ársins 1934, en hún lagði það ekki fyrir Alþ. Einn nm. í þessari n., hv. 1. þm. Árn., lagði frv. fyrir Alþ. 1935 og aftur 1936, án þess að það fengi afgreiðslu. Það, sem gerzt hefur í þessu máli, síðan þessi n. hóf starf sitt, er það, að einstakar launastéttir hafa fengið nokkrar uppbætur á laun sín, án þess að heildarendurskoðun fram til ársins 1943 hafi farið fram á þessum l. Það má sérstaklega benda á, að 1938 voru laun kennara við Menntaskólann hækkuð um 750 krónur á ári, en þeir höfðu verið með lakast launuðu embættismönnum ríkisins. Árið 1940 var háskólakennurum, safnavörðum og verkfræðingum veitt tveggja þús. króna launauppbót. 1941 fengu sýslumenn og bæjarfógetar sams konar uppbót. 1942 voru laun presta og héraðslækna bætt nokkuð. Árið 1943 var samþykkt að greiða starfsmönnum hins opinbera 25 til 30% hækkun á nokkurn hluta launa þeirra. En jafnframt því er skorað á ríkisstj. að láta endurskoða launal. og útbýta heildarskýrslu um málið. Með bréfi, dags. 12. júlí 1943, skipar fjmrh. mþn. til að undirbúa þetta frv. Sjö menn áttu sæti í n., einn frá hverjum þingflokki, tveir starfsmenn hins opinbera og einn án tilnefningar. Þegar þessi n. tók til starfa, hafði fjmrn. unnið mjög þýðingarmikið undirbúningsstarf við að safna skýrslum o.fl. Þessi milliþinganefnd skilaði frv. sínu í desember 1943 til ríkisstjórnarinnar ........... Þá varð það að ráði, að við fjórir þm. í þessari d., hver úr sínum flokki, skyldum bera frv. fram, eins og það kom frá mþn. Okkur er að sjálfsögðu ljóst, að þótt við berum frv. fram, eins og n. hefur látið það fara frá sér, þá má mjög um það deila, hvort einstökum starfsmönnum er skipað í flokka eins og vera skyldi og laun á ákveðnum flokkum ákveðin eins og vera ber. Við flm. frv. höfum þess vegna áskilið okkur rétt til að hafa óbundnar hendur um einstök atriði, en erum sammála um, að sjálfsagt hafi verið að koma fram með þetta frv. nú og vinna að því, ef hægt er, að það yrði afgr. á þessu þingi. Ég býst við, að þegar menn athuga þetta frv., þá verði það fyrsta, sem spurt er um, hvaða útgjaldaauka þessi l. hafi í för með sér og hvort ríkissjóði sé ekki bundinn of þungur baggi með því að samþ. frv. nú, eins og það er í stórum dráttum. Það hefur verið gerð áætlun um, hversu mikil grunnkaupshækkun verði hjá starfsmönnum ríkisins, ef þetta frv. yrði samþ., miðað við þau grunnlaun, sem ríkið borgaði starfsmönnum sínum árið 1942. Samkvæmt þessari áætlun, þá hefði frv. í för með sér fyrir ríkissjóð grunnkaupshækkun, sem nemur 1362891 kr. Sú lækkun, sem leiddi af ýmsum ákvæðum frv., mundi nema 269331 kr. Heildargrunnkaupshækkun hjá ríkinu í sambandi við þetta frv. yrði þá 1093560 kr. Ef athugað er, hvort farið sé hér fram á hækkun, sem talizt geti eðlileg eða sanngjörn frá almennu sjónarmiði, miðað við þá aðstöðu í launamálum, sem starfsmenn hins opinbera eiga við að búa samanborið við aðra þegna þjóðfélagsins, þá fæ ég fyrir mitt leyti ekki séð, að með nokkru móti sé hægt að segja, að hér sé farið fram á ósanngjarna hluti. Mér virðist þvert á móti, hvernig sem á þetta mál er litið, að ekki sé hægt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri með hliðsjón af öllu, sem er að gerast í kringum okkur nú, en að þeir, sem að samningu þessa frv. stóðu, hafi stillt kröfum sínum mjög í hóf og sýnt fyllstu sanngirni. Ef maður lítur á þetta frá almennu sjónarmiði, þá er löngu viðurkennt, að laun opinberra starfsmanna, sem laun taka samkvæmt launalögum, séu og hafi verið það lág, að vart geti talizt lífvænlegt, og ekki sé hægt að segja, að laun þeirra hafi verið í nokkru samræmi við laun annarra starfsmanna þjóðarinnar, sem með nokkurri sanngirni verða bornir saman við þá, sem hér eiga hlut að máli. Þetta er að sjálfsögðu mjög hættulegt fyrir þjóðfélagið, og hefur það áreiðanlega mjög oft komið að sök, því að það er gefinn hlutur, að þegar ríkið getur ekki boðið þegnum sínum, sem það þarf að hafa í þjónustu sinni, sambærileg laun við aðra og ekkert líkt því, þá verður afleiðingin sú, að ríkið getur ekki átt völ á að fá í þjónustu sína hina hæfustu menn, og er það í sjálfu sér mjög hættuleg braut að fara inn á. Ef maður athugar dálítið þær tölur; sem fyrir liggja og hægt er að miða við hér, þá verður það sérstaklega vel ljóst, hversu mjög öllu er stillt hér í hóf og hversu mikla sanngirni menn hafa sýnt, að því er mér virðist, við samningu þessa frv. í höfuðdráttunum. Í þessu sambandi vil ég minnast á launalögin frá 1919. Þau voru undirbúin af n., sem starfaði frá 1915 og var skipuð um það bil, sem fyrri heimsstyrjöldin var að byrja. Tilefnið til þeirrar nefndarskipunar var það, að starfsmenn hins opinbera höfðu fyrir löngu kvartað undan, hversu lág laun þeirra væru og mjög í ósamræmi við laun annarra þegna þjóðfélagsins. Þessi krafa hinna opinberu starfsmanna hafði verið athuguð og rædd. Niðurstaðan varð sú, að menn almennt viðurkenndu, að kröfur þeirra og umkvartanir væru á réttum rökum reistar, og til þess að mæta þessum kröfum og verða við þeim var þessi n. skipuð 1914 til þess að undirbúa launalög. Tilgangurinn og grundvöllurinn með skipun n. var því sá, að því er yfirlýst var af öllum aðilum, að undirbúa launalög, sem fælu í sér hækkun og endurbætur á launum opinberra starfsmanna. Það er því vert að athuga, eins og ég hef lítillega minnzt á áður, hvernig til hefur tekizt um þessa fyrirhuguðu hækkun á launum opinberra starfsmanna. Eins og ég sagði áðan, þá voru launalögin miðuð við verðlagið 1914 að viðbættum 25%. Nú hefur reynslan sýnt, að frá því 1919 hefur vísitalan alltaf verið um og meira en tvöfalt hærri en þessi 125 stig, sem launalögin eru byggð á, stundum upp í og yfir þrefalt hærri. Það er og viðurkennt, að sú dýrtíðaruppbót, sem opinberir starfsmenn fengu á laun sín, hefur hvergi nándar nærri nægt til að mæta þessari hækkun. Útkoman úr þessu öllu verður því sú, að í stað þess að hækka og bæta laun starfsmanna hins opinbera, eins og til var ætlazt 1919, hafa laun þeirra lækkað og versnað, og er þá ekkert tillit tekið til vaxandi krafna, sem menn hafa gert til lífsþæginda, síðan launalögin voru sett. Má því segja, að þarna hafi mjög illa til tekizt og mætti ekki seinna vera en nú, að eitthvað verði úr þessu reynt að bæta. En þótt ósamræmið, sem opinberir starfsmenn hafa átt við að búa, hafi verið mikið árin 1919–1939, þá hefur það að sjálfsögðu verið miklu meira síðan 1939, og er það beinlínis sannanlegt með tölum, því að þá hækka laun almennings í landinu ákaflega mikið, án þess að nokkur svipuð eða hliðstæð hækkun eigi sér stað hjá opinberum starfsmönnum síðan 1939. Eins og kunnugt er, hafa almennir starfsmenn aðrir en starfsmenn hins opinbera undantekningarlaust fengið greidda fulla dýrtíðaruppbót á öll sín laun. Starfsmenn hins opinbera hafa hins vegar orðið að sætta sig við að fá ekki fulla dýrtíðaruppbót nema á nokkurn hluta launa sinna, enda þótt allir aðrir en starfsmenn ríkisins hafi síðan 1939 fengið launahækkun frá 45 og upp í 120%. Er um þetta skýrsla, sem fylgir þessu frv. nú. Starfsmenn ríkisins hafa hins vegar orðið að sætta sig við að fá 25 og mest 30% grunnkaupsuppbót á nokkurn hluta launa sinna. Er af þessu ljóst, að hér hefur orðið mikil röskun á hlutfallinu á kjörum opinberra starfsmanna og þeirra, sem taka laun sín annars staðar, og bætist þetta ofan á það óréttlæti, sem starfsmenn ríkisins áttu við að búa fyrir árið 1939. Í sambandi við þær tölur um grunnkaupshækkun, sem skýrsla liggur fyrir um, sem er allt frá 45 og upp í 120%, þá vil ég benda á það, að sú grunnkaupshækkun, sem farið er fram á í þessu frv., nemur ekki nema liðlega 11%. Krafa opinberra starfsmanna um launahækkun miðað við 1939 er því í rauninni ekki önnur en sú, að fest verði, að vísu með útreikningi, þannig að grunnkaup hækki, sú 25–30% hækkun, sem fengizt hefur á nokkurn hluta launanna, og bætt ofan á 11%. Liggur í augum uppi, að hér er mjög hóflega í hlutina farið og sanngjarnar kröfur gerðar, þó að ekki sé miðað við annað en þá 45–120 % hækkun, sem aðrir starfsmenn í þessu landi hafa fengið á laun sín. Mér virðist því, þegar á þetta mál er litið í heild og athugað, til hvers var ætlazt með l. frá 1919 og hvernig það fór allt, og sú röskun, sem síðan 1939 hefur orðið á hlutfallinu milli starfsmanna hins opinbera og annarra starfsmanna í þessu landi, þá sé ómögulegt að segja annað en hér sé sýnd fyllsta sanngirni. Það hefur verið athugað í þessu sambandi, hversu mikill hluti af tekjum og útgjöldum ríkisins laun starfsmanna þess hafa verið áður og hvernig hlutfallið yrði nú, ef þetta frv. yrði að l. Árið 1936 voru laun opinberra starfsmanna 33,24% af heildartekjum ríkisins, en samkvæmt þessu frv. yrðu laun opinberra starfsmanna 29,96 % af heildartekjum ársins 1942. Hér yrði því um hlutfallslega lækkun að ræða. Nákvæmlega það sama kemur fram, ef athugað er, hvernig þetta kemur út miðað við gjöldin. Árið 1936 eru laun opinberra starfsmanna 33,25% af gjöldunum, en 1942 mundu þau vera 29,6% miðað við þetta frv., þannig að þarna er um hreina hlutfallslega lækkun að ræða, svo að einnig frá þessu sjónarmiði virðist ríkissjóður ekki hafa yfir verulega miklu að kvarta. Ef maður athugar einstaka launaflokka í þessu frv. og sérstaklega, hver hækkun yrði í hverjum flokki, þá verður það fyrst fyrir, að hjá barnakennurum nemur þessi hækkun stærstri heildarupphæð fyrir ríkissjóð. Samkvæmt uppgjöri, sem fram fór í sambandi við þetta, hefur komið í ljós, að útgjaldahækkun ríkisins, þ.e.a.s. grunnkaupshækkunin, samkvæmt þessu frv. mundi til barnakennaranna einna nema 625556 krónum, en við þessa tölu er þó það að athuga, að í henni eru talin öll laun kennaranna, bæði þau, sem ríkissjóður greiðir, og eins það, sem bæjar- og sveitarfélög greiða, svo og öll hlunnindi, sem kennurunum eru ætluð, svo sem húsnæði, ljós, hiti og þjónusta. Er til þess ætlazt í frv., að þetta verði dregið frá, og að óbreyttum þeim l., sem nú gilda, mundi hluti ríkissjóðs af launahækkun til kennaranna nema 451103 kr., og er það meira en helmingur þeirrar hækkunar, sem frv. gerir á launaútgjöldum ríkisins. Ástæðan fyrir því, að kennararnir vega svo mikið í þessu uppgjöri, er ekki sú, að laun þeirra séu hækkuð meira en annarra eða til ósamræmis við laun annarra eða að hér sé um sérstaklega stórt átak að ræða í þeirra málum, heldur af því, að kennararnir eru langfjölmennasta launastétt ríkisins. Tala kennara 1942 mun hafa verið 462 alls. Einmitt í þessum mikla fjölda kennara liggur þessi stóra tala. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir, að laun kennara verði í byrjun 6000 kr. og hækki upp í 7800 kr. Ég þykist ekki þurfa að gera neina sérstaka grein fyrir því, að kennurum sé áreiðanlega ekki oflaunað, þó að byrjunarlaun þeirra verði 6000 kr. Mættu þessi laun sjálfsagt að skaðlausu vera talsvert hærri. En hækkunin til þeirra vegur svo mikið sem ég sagði vegna þess. hvað margir þeir eru. og vegna þess, að þeir hafa áður haft svo lág laun, að þeir eru í rauninni einhver lægst launaða stétt ríkisins, og verður það að teljast óheppilegt og jafnvel stórhættulegt fyrir þjóðina, þannig að Alþ. ætti, eingöngu með hagsmuni þjóðarinnar sjálfrar fyrir augum, að telja skyldu sína og alveg óhjákvæmilega ráðstöfun að bæta laun kennara a.m.k. eins og farið er fram á í þessu frv. Öllum er ljóst, svo að ekki er sérstaklega þörf um að ræða, hversu ákaflega þýðingarmikið starf kennaranna er fyrir uppeldi þjóðarinnar og fyrir þann undirbúning, sem þeir eiga að veita börnum þessa lands undir að mæta erfiðleikum lífsins. Það er þess vegna afar þýðingarmikið, að í þessa stétt veljist helzt ekki aðrir menn en þeir, sem eru vel til þess fallnir og hafa hlotið sérstaka undirbúningsmenntun og þjálfun, enda er nú svo komið, að námstími kennara er fjögur ár í kennaraskóla og þar á undan gagnfræðanám eða m.ö.o. námstími kennaranna, áður en þeir geta tekið við starfi sínu, er orðinn sex ár. Er sannarlega ekki of mikið að launa þeim mönnum, sem ríkið telur nauðsynlegt að fái slíkan undirbúning undir störf sín, og eiga síðan að gegna jafnþýðingarmiklu starfi og kennarar, eins og hér er gert ráð fyrir. Það er líka alveg sérstaklega að athuga í þessu máli, að geri Alþ. ekki einhverjar og það róttækar ráðstafanir til þess að bæta hag kennara og það verulega, frá því sem verið hefur, þá er alveg víst, að hér er voði fyrir dyrum og hann stór. Má þar t.d. benda á, að s.l. ár, þegar skólar áttu að fara að byrja, var ekki hægt að fá um 70 kennara í þær föstu kennarastöður, sem nauðsynlegt var að fá menn til að gegna. Það hefur einnig komið í ljós, að í kennaraskólanum eru nú ekki meira en 50 nemendur á hverju ári, en áður voru um 100. Er ljóst, að hér mun enn halla til hins verra frá því, sem þó hefur verið til þessa, með útvegun á mönnum í kennarastöður. Þetta er svo alvarlegt mál fyrir þjóðfélagið, að það er alveg óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir í sambandi við þetta og gera það nú þegar, og þær verða með engu móti gerðar á annan hátt en þann að bæta kjör kennaranna, þannig að hæfir menn vilji leggja þann starfa fyrir sig. Ég vænti því, að menn geti orðið sammála um og að öllum sé ljóst, að nauðsynlegt er að gera nú þegar þessar ráðstafanir. Þetta var þá um stærsta útgjaldaliðinn í sambandi við þetta frv., útgjaldalið, sem er meira en helmingur af þeim útgjöldum, sem frv. leggur á ríkið. Um aðra einstaka liði frv. ætla ég ekki að fara mörgum orðum, en vil þó aðeins minnast á nokkra þeirra. Útgjaldahækkun vegna lækna nemur samkvæmt frv. 47787 kr. á grunnlaun. Ég fyrir mitt leyti verð að segja, að ég furða mig dálítið á því, að þessi upphæð skuli ekki vera hærri en raun ber vitni, því að það er kunnugt og þó alveg sérstaklega frá síðasta þingi, hvílík vandræði og erfiðleikar hafa verið á því að fá lækna til að gegna læknishéruðum úti um land. Það er viðurkennd staðreynd, að þessir erfiðleikar stafa fyrst og fremst af því, að kjör lækna úti um land hafa ekki verið þannig, að menn hafi viljað gegna læknisembættum þar. Er alveg óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir til að bæta úr þessu, þannig að hægt sé að fá lækna í hin dreifðu læknishéruð, en slíkt verður með engu móti gert öðru en því að bæta kjör þeirra manna, sem óskað er eftir í þessi störf. Mér finnst sú uppbót, sem hér er ætlazt til, að komi á grunnlaun lækna, ákaflega lág og að hætta sé á, að hún muni ekki reynast fullnægjandi. Þá er hækkaður kostnaður vegna prestastéttar landsins, 77915 kr. Um þann lið vil ég aðeins taka fram, að eins og kunnugt er, hafa prestar verið ákaflega illa launaðir og það svo, að þeir hafa verið í hópi þeirra lægst launuðu af starfsmönnum ríkisins. Virðist því ekki annað sjáanlegt en nauðsynlegt sé að gera ráðstafanir til að bæta úr því. Virðist mér, að meðan ríkið heldur uppi kirkju og kristindómi í landinu, þá geti ekki talizt með öllu vansalaust að launa ekki þá menn, sem við það starf vinna, þannig, að þeir séu af því fullsæmdir, enda hefur prestastétt þessa lands verið einhver gagnmerkasta stétt landsins fyrr og síðar og lagt einna drýgstan skerf til íslenzkrar menningar fyrr á öldum. Mætti svo verða áfram, ef sæmilega væri búið að henni. Eins og kunnugt er, þá eru nú fjöldamörg brauð prestlaus, a.m.k. 20, af því að ekki hafa fengizt menn til að gegna þeim, og verður ekki úr þessu bætt nema með bættum kjörum presta. Launahækkun til hjúkrunarkvenna er áætluð samtals 88868 kr. Þær hafa hingað til verið þannig launaðar, að mikill skortur hefur verið á þeim. Þær verða að ganga undir nokkuð langt nám og eiga síðan að gegna mjög ábyrgðar- og þýðingarmiklum störfum: Er að sjálfsögðu nauðsynlegt, að til slíks starfs veljist ekki nema hæfar konur. Hingað til hefur það verið þannig, að mjög hefur verið erfitt að fá stúlkur til þessa náms. Vantar því nú mjög tilfinnanlega hjúkrunarkonur, og mun það fara versnandi, ef ekki eru gerðar ráðstafanir til að bæta kjör þeirra, þannig að fleiri fáist til að gegna þessu starfi en verið hefur. Ég hef þá minnzt á nokkra af launaflokkunum og aðeins tekið þá, sem hæst ber. Hina, sem minna ber á, hef ég ekki séð ástæðu til að ræða sérstaklega, enda er þar ekki um neinar verulegar upphæðir að ræða. En ég vænti þess, þegar þetta frv. er athugað í heild og einstakir launaflokkar, þá geti menn orðið sammála um, að hér sé um óhjákvæmilegar og nauðsynlegar réttarbætur að ræða. Um sjálft frv. í heild get ég verið stuttorður. Frv. er þannig byggt, að starfsmönnunum er skipt í 14 flokka. Hæstu launin eru 14000 kr., en lægstu byrjunarlaun 3600 kr. Það má deila um það, hvort skiptingunni sé heppilega fyrir komið. Verður slíkt athugað í n. Sú deila gæti orðið óendanleg, en ég vildi mega vænta þess, að ágreiningur um það, í hvaða flokk skuli skipa einstökum launamönnum, þurfi ekki að bregða fæti fyrir málið. Bezt er, ef hægt væri að koma frv. í gegn með sem hóflegustum breyt., en ef síðar kæmi í ljós, að á því væru alvarlegir gallar, yrði reynt að leiðrétta þá. Í frv. er tekið upp það nýmæli, að laun, sem starfsmenn ríkisins taka, skuli vera heildarlaun, en lagðar niður þóknanir fyrir aukastörf. Það er ekki nema sjálfsögð regla, sem ætti að vera búið að taka upp fyrir löngu. En að farið hefur verið inn á þá braut að greiða fyrir aukastörf, stafar af því, hvernig launal. hafa verið. Ef launastiginn er færður í rétt horf, er ekki þörf á slíku lengur. Í 41. gr. er gert ráð fyrir, að full dýrtíðaruppbót skuli greidd öllum, sem laun taka samkv. þessum l. Er þar um reglu að ræða, sem mér finnst sjálfsagt að taka upp, einkum þegar þess er gætt, að þeir, sem taka laun hjá öðrum, hafa fulla og óskerta uppbót án tillits til hæðar launa, og ef sú regla er ekki tekin upp nú, helzt ósamræmið, sem verið hefur milli starfsmanna ríkisins og annarra. Yrði því erfiðara að fá hina hæfustu menn. Ég þykist þá hafa gert grein fyrir þessu máli, en hef ekki farið nánar út í einstök ákvæði frv., enda á það ekki við við 1. umr. Loks vil ég leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. - Eins og tekið er fram í grg., skipaði fjmrh. n. samkv. ályktunum, sem gerðar voru á Alþ., til að endurskoða launal. Hún skilaði áliti í marz s.l. Mér er engin launung á, að ég tel hina mestu nauðsyn á setningu nýrra launal. Það er ekki af því, að ég telji, að starfsmenn hins opinbera séu sérlega illa launaðir, þegar allt kemur til alls, heldur er það hið mikla ósamræmi í l., sem verður að lagfæra. Þessi mál eru orðin mjög flókin og kvartanir af hálfu launþega tíðar. En vegna þess, hvernig nú standa sakir, og í sambandi við hina miklu óvissu, sem ríkir um verðlag í landinu, var ríkisstj. ekki viðbúin að flytja frv. launan. nú. Meðan enginn veit, hvort haldið verður í hemilinn á dýrtíðinni eða atvinnuvegirnir og peningagildið fært í kaf af ótakmarkaðri verðbólgu, er ekki rétt að ákveða neitt til frambúðar í þessu efni. Ég hef látið í ljós, að ég skyldi, strax og líkindi væru fyrir stöðvun dýrtíðarinnar, leggja fram frv. sem þetta, en ástæðan til þess, að ég hef ekki gert það, er sú, sem ég hef nú sagt. Ég mun ekki fara út í einstök atriði frv. Hv. frsm. hefur gert því mjög góð skil. Aukin útgjöld ríkissjóðs mundu nema um einni millj. að grunnlaunum eða um þrem millj. með dýrtíðaruppbót, og stærsti liðurinn er hækkun á launum kennara. Það má deila um, hvar hverju embætti eigi að skipa í launabálk, en slíkt á vitaskuld ekki að hindra framgang launal., enda er engu slíku til að dreifa af hendi ríkisstj. Alþ. mun segja til um, hvort nú sé rétta stundin að kollvarpa gömlu launal. og setja ný.



Það má telja framgang þessa máls öruggan, ef marka má af því, að flm. eru úr öllum flokkum, en ég vil mjög taka undir ræðu hæstv. fjmrh., að það sé varhugavert, þó að nauðsynlegt sé að bæta kjör embættismanna, að gera það einmitt nú, meðan ekkert er vitað um, hvort það tekst að skapa þjóðinni í heild betri tekjur en fyrir stríð. Allir vita, að það er að því unnið, ekki bara á Alþ., heldur á meðal allra ráðamanna þjóðarinnar, að hækka svo lífskjör almennings, að þau verði ekki á sama stigi og var fyrir stríð. En fyrr en þetta er hægt, er hæpið að setja launal., sem byggð eru á öðrum launum í landinu. Fari svo, sem vel getur orðið, að laun öll þurfi að lækka, verða þessi laun ekki lækkuð nema eftir því, sem stöður losna og þarf að veita þær á ný. Það er betri leið að tryggja mönnum nú, sem starfa hjá ríkinu, á annan hátt eðlileg laun, þar til séð er, hvað verður í framtíðinni. Ég vil benda á, að það er engan veginn trygging fyrir því, þó að þetta frv. verði samþ., að ríkið njóti allra starfskrafta sinna manna. M.a. er í 43. gr. frv. ákveðið um nokkurn hluta starfsmanna, hvað þeir eigi að láta margar vinnustundir á viku, og í flestum flokkum eru ákveðnar aðeins 6 stundir á dag. Það kann að vera, að að því verði stefnt, að enginn megi vinna lengur en 6 stundir og hafa fullar tekjur, en fyrr en séð verður, hvort þjóðarbúskapurinn þolir það, er ekki rétt, að Alþ. taki út úr vissar stéttir manna, að því er þetta snertir. T.d. eiga kennarar aðeins að vinna 9 mán. af 12. Það er nauðsynlegt, um leið og launal. eru samin, að tryggt sé, að mennirnir vinni öll sín störf fyrir það opinbera og taki ekki önnur laun. Það er síður en svo, að það sé tryggt hér. Í 10. gr. eru eftirlitsmanni véla og verksmiðja ákveðin 10200 kr. laun og aðstoðarmanni hans 6000–7800 kr., en mér er ljóst, að þessi maður vinnur mikið til allt árið hjá öðrum fyrirtækjum. Skipaskoðunarstjóra eru ætluð sömu laun, en ekkert sambærilegt starf, sem hann þarf að vinna fyrir þau sömu laun. Ég mun ekki lengja umr., en ég vil beina því til fjhn., hvort ekki er hægt að finna á þessum tímum annan grundvöll til þess að bæta upp þeim mönnum, sem vinna hjá ríkinu, en að lögfesta laun til starfsmanna ríkisins án nokkurrar vissu um það, hvort þjóðarbúskapurinn getur staðið undir því.



Herra forseti. - Það hefur komið fram, að mönnum finnst varhugavert að skipa launamálum ríkisins með sérstökum l. á verðbólgutímum. Það hefur jafnan verið svo, þegar rætt hefur verið um endurskoðun á launal., að þeirri viðbáru hefur verið haldið á loft, að rétt væri að bíða betri tíma. Á árunum fyrir stríð þótti ekki fært að endurskoða l. vegna erfiðrar afkomu ríkissjóðs. Á venjulegum tímum á ríkið svo. erfitt, að ekki er hægt að setja launal., en þegar góðir tímar eru komnir fjárhagslega, eru þeir svo óvissir, að ekki er heldur hægt að setja launal. Ég held, að óhætt sé að sleppa þessum bollaleggingum, einkum ef þess er gætt, að sú grunnkaupshækkun, sem farið er fram á, er ekki miðuð við verðbólgutíma. Ég vil benda á, að árið eftir lok fyrra stríðs, 1919, var miðað við vísitölu 125 og þótti hóflegt. Reynslan hefur sýnt, að það hefur ekki staðizt. Árið 1925 var vísitalan 327, en þá var reiknað út, hve mikil grunnkaupshækkun hafði orðið frá 1914, og reyndist það vera 50%. Vísitalan var meira en þreföld, en hækkun grunnlaunanna aðeins um 50%. Síðan 1925 hafa sáralitlar breytingar orðið á vísitölunni, án þess að nokkur heildarendurskoðun hafi farið fram, og úrbæturnar hér ekki stórfelldari en það, að launal. hafa hækkað um ein 11%, að viðbættum 25–30%. Á sama tíma fá aðrir starfsmenn 45–120 % hækkun. Þá er að líta á annað. T.d. er það svo, að 70 kennarastöður standa auðar og nemendum í Kennaraskólanum fækkar stórum. Það er óhjákvæmilegt að gera einhverjar ráðstafanir í því efni. Eins er um presta og hjúkrunarkonur. Horfir þetta til stórvandræða, ef ekki verður að gert. Hv. þm. Barð. minntist á einstök ákvæði frv. Ég tók fram í fyrri ræðu minni, að ég mundi ekki orðlengja um þau nú, heldur yrðu þau athuguð í n. Margt þarf sjálfsagt að athuga og lagfæra, og við flm. væntum þess, að samkomulag takist, því að hér er um löggjöf að ræða, sem nauðsynlegt er að setja strax.



Herra forseti. - Rök hv. flm. eru ekki mikilvæg. T.d. er það vitað mál um læknana og kom fram hér á síðasta þingi, að ástæðan til þess, að ekki, fást læknar í héruðin, er ekki launakjörin, heldur það, að læknarnir vilja hafa sæmileg vinnuskilyrði, svo að þeir týni ekki lærdómi sínum. Þeir vilja ekki bara vera varðmenn, sem séu til taks, ef slys kemur fyrir. Það væri glapræði að setja föst launal. fyrir allar stéttir á þessum tímum til að bæta laun kennara. Ef flm. heldur; að hægt sé að bæta úr kennaraskortinum með því að hækka laun kennara, þá á að leysa það mál fyrir sig, en ef setja á þessa stétt á 500 kr. föst laun á mánuði með 6 stunda vinnudag 3/4 hluta ársins, þarf að gera sérstakar ráðstafanir fyrir aðrar stéttir landsins, t.d. bændur, sem eiga að vinna fyrir 16 þús. kr. þrisvar sinnum 6 tíma á dag. Sama máli gegnir um prestana. Laun þeirra hafa verið lág. En mér er líka ljóst, að sum prestaköll eru svo fámenn, að þau geta ekki borið mann með launum fyrir ekki meira starf en þar er ákveðið. Ég get bent á einn hrepp, þar sem eru tvær kirkjur, en aðeins 13 býli, sem eiga að bera uppi prest, sem nú mun hafa 14 til 15 þús. kr. í laun á ári - og náttúrlega ekki nærri fullt starf. Það þarf þess vegna að taka til athugunar, hvernig hægt er að auka starf launastéttanna og launa þeim svo sæmilega. Og til þess þarf að gera. heildaryfirlit yfir launagreiðslurnar í landinu. Þar þarf að taka til greina, að úr ríkissjóði er greidd viðbót við eftirlaun þau, sem embættismenn og starfsmenn ríkisins skapa sér með eigin framlögum. Það hefur verið fært fram sem rök fyrir því, að breyta þurfi launal., að það sé nauðsynlegt, til þess að ríkið missi ekki starfsfólk úr þjónustu sinni. En í því sambandi má einnig líta á það, að trygging sæmilegrar lífsafkomu er miklu meiri í stöðum hjá ríkinu en við önnur störf: Ég álít nauðsynlegt að stöðva þetta mál nú, til þess að ekki verði á þessum tíma hreyft við launal., heldur þurfi að taka málið þeim tökum að bæta úr þeim ágöllum, sem þarf að laga vegna þeirrar óvenjulegu aðstöðu í landinu, til þess að bæta upp þeim mönnum, sem vinna hjá ríkinu og verst eru settir. Mér skilst, að það hafi verið reynt, og væri það skynsamlegri aðferð en samþ. breyt. á launal., eins og gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi.



Herra forseti. - Ég vildi segja fáein orð út af þessu frv., af því að það mælir ýmislegt með því, að það er borið fram, og líka ýmislegt á móti því. Og þetta finnst mér rétt að setja hér fram við 1. umr. Í þeirri ýtarlegu ræðu, sem hv. fim. hefur haldið hér í dag, hefur fram komið að ýmisleg mistök hafa átt sér stað við setningu launal. Mistök voru það t.d., að þau voru sett 1930, þegar hrun stóð fyrir dyrum eftir verðbólgutíma. Þess vegna á ekki heldur að samþ. l. um þetta efni nú af því að líkt stendur nú á nema að því leyti, að óvissan er meiri um verðbólguna nú. Þess vegna má þetta frv. ekki verða að l. á þessu þingi. Hins vegar viðurkenni ég með hv. flm.. að þetta mál er svo stórt og snertir það marga menn. að það ætti að vera rætt mikið á Alþ. En því ætti ekki að vera lokið fyrr en séð er, hvernig afkoma Íslands verður, þegar liðin eru nokkur missiri, frá því er stríðinu lýkur. Það voru mistök, að launal. frá 1919 voru ekki endurskoðuð á því tímabili. sem leið á milli heimsstyrjaldanna. En það kom líka af þeirri ástæðu, sem er ekki vert að gleyma nú, að það var viðbúið, að ný launal. mundu skapa nýja hækkun launa. En Alþ. var oft í vandræðum með peninga, og sú ástæða getur orðið fyrir hendi enn. Þegar maður lítur á það tímabil, sem hv. flm. minntist á, að launalagafrv. hefði verið borið fram á, 1935–1936, - og hv. flm. sagði, að þá hefði verið heppilegur tími til þess að ljúka því af, - þá var fjárhagur ríkisins svo erfiður, að t.d. rektor menntaskólans var ekki látinn hafa fulla dýrtíðaruppbót á sín laun. Þetta var ekki gert af neinni kvalalöngun. En í þessu sambandi er ekki úr vegi að geta þess, að 1932 var á það bent, að launamaður í góðri stöðu, sem líka var þm. fyrir sveitakjördæmi, hafði 25 þús. kr. í laun. En dilkarnir voru þá seldir á 5 kr. hver. Það þurfti því 5000 dilka til þess að borga laun eins manns, sem voru að vísu fremur há, en ekki sérstaklega há. Fiskverð var þá einnig lágt. Þetta er staðreynd, sem taka verður tillit til. Og það er ekki til neins að halda, að það sé hægt að halda launum embættismanna hærri en framleiðslan í landinu þolir. Og þó að ákvæði þessa frv. séu ekki verri en margt, sem gert hefur verið í þessum efnum, álít ég ekki rétt að hreyfa við launal. nú. - Það þarf t.d. eftir núverandi launal. að reikna út laun símamanna eftir 14 liðum. Þetta er að vísu slæmt fyrirkomulag, en sá kostur er þó við það, að það er verið að reyna að fleyta þessum launamálum gegnum sjúka dýrtíð og erfiðleika, sem henni fylgja. Þó að þetta launalagafrv. sé sakleysislegt, þá gæti það leitt til þess, að það yrði að fella krónuna. Það er alvarlegt mál líka, því að þá væri tekið af samanspöruðum fjármunum manna, sem menn eiga margir sannarlega ekki of mikið af. Það er eitt af því allra hættulegasta fyrir ríkið að gera samning við mikinn fjölda af skattborgurum sínum, samning, sem er ekki hægt að breyta, meðan maðurinn lifir (hver launþegi fyrir sig), og yrði hættulegur fyrir ríkið, sem á við mjög misjafna fjárhagsaðstöðu að búa. Ég álít þess vegna, að það sé alveg sérstaklega hættulegt í sambandi við framtíðarpeningamál og einnig atvinnumál framtíðarinnar að samþ. þetta frv. Ég vil líka skjóta til hv. flm. aths., sem ég hygg, að muni vera byggðar á raunveruleika. Þetta frv. gerir ráð fyrir því, að laun manna í stærri bæjum séu miklu hærri en annars staðar á landinu. Þetta er ákaflega vafasamt fyrirkomulag. Ef t.d. hv. flm. (GÍG) gerðist sýslumaður Strandasýslu, - sem hann gæti vafalaust vegna lærdóms síns, - og annar maður jafnfær væri tollstjóri í Reykjavík, - hvers vegna á hann þá, hv. flm., að vera miklu verr launaður en stéttarbróðir hans í Reykjavík? Verður slíkt fyrirkomulag ekki óhjákvæmilega til þess að soga landslýðinn á dýrustu staðina, ef þeim, sem þar starfa, er borgað miklu hærra kaup? Ég hygg, að við endurskoðun launal. þyrfti að jafna laun manna í þessu sambandi. - Enska stjórnin var t.d. einu sinni, að því er sagt hefur verið. nærri fallin á því, hvort borga ætti kennslukonum í Englandi jafnhátt kaup og kennurum. Nú hefur verið gert út um það spursmál hér, að kona, sem vinnur sömu vinnu og karlmaður við kennslu, fær jafnt kaup og hann. En hvers vegna á þá kona, sem vinnur við kennslu á Hólmavík, að fá miklu lægra kaup en kennslukona í Reykjavík? Þá kem ég að atriði, sem haldið hefur verið á loft af hv. þm. V.-Húnv. (SkG) og Bjarni frá Vogi hafði mjög á oddinum á sínum tíma: að hafa launin verðlagsbundin á þann hátt að binda þau við fjárhagsafkomu þjóðarbúsins í heild. Þetta er ákaflega skynsamleg aðferð, að tengja þannig saman embættismenn og starfsmenn ríkisins annars vegar og hins vegar framleiðendur og afkomu þeirra. En slíkar till. hafa ekki verið teknar til greina enn þá. Við skipun n. þeirrar, sem um launamál á að fjalla, er það eftirtektarvert, að það háttar dálítið svipað um þessa n. og væri í vinnudeilum, þar sem verkamenn kæmu fram bæði fyrir vinnuveitanda og sjálfa sig. Í þessa n. voru skipaðir af hálfu stjórnmálaflokkanna embættismenn úr Reykjavík, Hafnarfirði og af Stokkseyri og af hálfu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja tveir embættismenn. Og svo er fyrir ríkisstj. í n. embættismaður úr stjórnarráðinu. Og þó að þetta séu allt prýðilegir menn, þá er ekki hægt að neita því, að það er til annað fólk í landinu - og eins nauðsynlegt - en launamenn. Í n. þeirri, sem hafði þessi mál til athugunar fyrir styrjöldina, voru bæði menn frá launastéttunum og framleiðendum. Ég vonast til þess, að frv. þetta fari nú til n. og þegar það kemur frá n., sofni það rólegum svefni í komandi skammdegi.



Ég skal ekki lengja mikið þessar umr. En mér finnst samt heyra til þessara umr. það, sem hæstv. fjmrh. ympraði á og fleiri, hvort tímabært væri að setja nú launalöggjöf eða ekki eða hvort heppilegt væri yfirleitt að setja nú launalöggjöf eða ekki. Og mér finnst ástæðurnar, sem hæstv. fjmrh. bar fram. og eins þær ástæóur, sem aðrir hafa tekið fram og tekið undir með hæstv. ráðh., bæði hv. þm. Barð o.fl., - mér finnst þær bara ekki koma heim við það, sem hér liggur fyrir. Eins og frv. ber með sér og hv. flm. lýsti svo ákaflega skilmerkilega, þá er þetta frv. að langmestu leyti samræmingarfrv. Það er farið hér í frv. svo hóflega í kröfur, að í raun og veru er hér aðeins um samræmingarfrv. að ræða. Og hvað sem líður dýrtíð og hækkunum og lækkunum á verðlagi, þá hlýtur alltaf að vera hentugur tími til samræmingar. Og miklu meira en helmingur þeirrar hækkunar, sem hér er um að ræða. að ríkið greiði á launin, kemur aðeins til hækkunar hjá einni stétt, sem verst hefur verið launuð að undanförnu og verst hefur orðið út undan í þeirri þróun, að stöðugt hafa verið gerðar meiri kröfur til þeirrar stéttar, en launin ekki hækkuð í samræmi við það, - líklega fyrir það, hve stéttin er fjölmenn. - en þetta eru barnakennarar. Það er eftirtektarvert. að töluvert meira en helmingur af þeirri hækkun á launum, sem samþykkt þessa frv. hefði í för með sér, skuli taka aðeins til einnar stéttar, sem hefur orðið út undan. Ég vil líka benda á til sönnunar því, hve hér er mjög í hóf stillt um kröfur í þessu frv., að kröfur vegna presta nema svo litlu, að - það er næstum að segja ótrú,egt, að bætur til þeirra í grunnlaunum skuli ekki nema meira heldur en 77915 kr. Einn launaflokkur, sem hér er um að ræða, eru hjúkrunarkonur. - Þessar þrjár stéttir kemur öllum saman um, að séu út úr því að vera í samræmi við aðrar launastéttir landsins. Sum laun eru beinlínis lækkuð með þessu frv., hvort sem það á að gilda fyrir þá menn, sem nú eru í embættum, eða ekki. En ég held, að það sé hæpnara, að ríkinu haldist uppi að færa þau laun niður, eins og hér er ráð fyrir gert, en að samræma laun. Og ég vil benda á, að laun, sem bætt hafa verið upp með bráðabirgðaákvörðunum, eins og t.d. laun háskólakennara, þau laun mundu eftir frv. haldast óbreytt. Ég held, að hámarkslaun prófessora séu nú 10400 kr. grunnlaun. en hér í frv. eru þau ákveðin 11100 kr. Þetta sýnir m.a., að hér er beinlínis um samræmingu að ræða. Og ég vil benda á, að ekki er aðeins alltaf tími til að samræma, heldur vil ég benda á, út frá orðum hæstv. fjmrh., að nú er beinlínis brýn nauðsyn á að samræma laun. Ef Alþ. gerði einhverjar ráðstafanir til að hamla á móti dýrtíðinni og jafnvel klífa niður stigann, hvaða nauðsyn er þá meiri á öðru en samræma, áður en byrjað er á því? Það er staðreynd, að með grundvelli þeim, er sex manna n. hefur ákveðið. eru kjör bænda og hinna annarra svo kölluðu vinnandi stétta samræmd. Þegar nú væri farið að klífa niður stigann, þá eru þessar stéttir undir það búnar, og þær klífa þá niður nokkurn veginn jafnfætis hver við aðra. Er þá rétt að láta launastéttirnar klífa niður stigann, áður en þær hafa nokkuð komizt upp stigann? - Ég álít þess vegna alveg nauðsynlegt að gera þessa samræmingu, áður en farið er að reyna að hamla á móti dýrtíðinni eða lækka hana. Og ég hef sagt það við hæstv. fjmrh., að nú væri nauðsyn á að koma á samræmi á milli launamanna, m.a. vegna þeirra breyt., sem kunna að verða gerðar í sambandi við dýrtíðina, er kann að verða komið á á næstu árum. Ég skal ekki fara út í einstök atriði frv. Ég veit ekki, hve lengi mætti bíða eftir því að sjá, hvort unnt væri að láta landslýðinn hafa betri kjör og gera ráðstafanir til þess, að hann mætti halda þeim kjörum, eins og einn hv. þm. orðaði það - eða á þessa leið. Hvenær halda menn, að það ár renni upp, þegar búið verði að tryggja þetta? Ég held. að embættismönnum og starfsmönnum ríkisins væri vísað nokkurn veginn út í eilífðina með því að ætla þeim að bíða eftir því, - því að kjör atvinnuveganna ganga í endalausri bylgjuhreyfingu frá ári til árs, og slíkt, sem hv. þm. minntist á, er aldrei hægt að tryggja. Það, sem Alþ. gæti gert skynsamlegast á þessum tíma, er að bjarga þjóðinni út um þessum ófriði og nota þá peninga, sem nú hafa safnazt, til þess að koma fótum undir framleiðsluna í landinu. En ég veit ekki, hvenær okkur hv. þm. Barð. kæmi saman um það, að nú væri búið að tryggja framtíð atvinnuveganna svo, að það mætti fara að breyta launakjörunum. Hv. þm. S.–Þ: var að tala um, að það hefði átt að setja launal. á milli styrjaldanna. Við sjáum nú, að ýmist er velgengni eins og nú, - og þá segja menn, að þess vegna sé ekki fært að hreyfa við launal., - eða þá, að það er kreppa, og þá er sagt, að geta ríkissjóðs leyfi ekki, að þeim sé breytt. Hvenær er þá hægt að breyta þeim? Ég held, að við ættum að taka málið raunhæfum tökum og nota tímann, sem nú er, til að koma á ekki meiri breyt. á launal. en frv. þetta fer fram á og koma nú á þessari samræmingu á launakjörum. Ég veit ekki vel, hvernig hv. þm. Barð ætlar að koma því fyrir í l., að ríkið noti alla starfskrafta starfsmanna sinna, nema með því að gera þá algerlega að þrælum. Ég veit ekki, hvernig ætti t.d. að varna hámenntuðum embættismanni þess að yrkja eða vera rithöfundur. - Það hefði náttúrlega verið gott að geta varnað Bjarna Thorarensen þess að yrkja ( ! ). - Það getur náttúrlega alltaf komið til, að embættismaður hafi tekjur af því að yrkja eða vera rithöfundur, - eða ef menn eru svo færir, að eftirsókn er eftir vinnu þeirra í aukatímum, því að það mun sannast um framúrskarandi hæfileikamenn. Og ef þessir menn ættu ekki að mega gera neitt í aukatíma sínum. - þá held ég, að ynnist a.m.k. eitt, það, að ríkið fengi ekki í sína þjónustu fjölhæfa og frábæra menn. Og mér finnst oft kenna þess of mikið, þegar talað er um launakjör ríkisins, að ríkið eigi að hafa þá menn, sem verða afgangs, þegar allir aðrir eru búnir að fá sitt. Það væri náttúrlega möguleg regla til að fylgja, en ég held, að hún sé ekki heppileg. Það er rétt að ætla starfsmönnum ríkisins starf góðs meðalmanns. En þegar maður getur unnið eitthvert mikið verk og merkilegt þar fyrir utan, þá er það bara gott. Ríkið getur ekki krafizt annars en embættismaður þess vinni vel sitt verk, sem það felur honum. En að ætla að setja lög eða reglur um það, að hann megi ekki vinna neitt fyrir utan það, sem ríkið felur honum, það væri ófær leið. Ég vil í því sambandi benda á þann stjórnarskrárverndaða rétt embættismanna til að vera alþm. Ég hygg, að hefðu embættismenn ríkisins aldrei mátt vera alþm., þá yrði skarð nokkuð verulegt í löggjafarstarfsemi undanfarinna. ára. Og ég get hugsað mér, að svo mundi útkoman verða á fleiri sviðum hliðstæðum þessu. Það er vansæmandi, að ríkið búi illa að starfsmönnum sínum, en búi það vel að þeim, eiga margir þeirra að geta bæði rækt starf sitt ágætlega og afkastað mörgu verki utan hjá. Mikið hafa t.d. prestarnir unnið utan embættisstarfa fyrr og síðar í sögu landsins, og mundi enginn telja það betur ógert. Mér skildist á þm., að eitt prestakallið væri aðeins 13 býli, það svarar til 70–80 manns, og af 15 þús. kr. árslaunum koma 200 kr. á sál, sem hann ætti að frelsa.  Hv. þm. S.-Þ. (JJ) hafði það á móti afgreiðslu frv. nú, að það hefðu verið mistök að setja launalög á Alþingi 1919 og við mættum ekki brenna okkur aftur á hinu sama. Hann sagði ekki, í hverju þau mistök hefðu verið fólgin. Ég held einmitt, að það hafi verið mjög heppilegt, að lögin voru samþ. 1919. Ég veit ekki, hvaða skaði varð að því. Þá var höfð sama aðferð og nú, að miða við grunnlaun og vísitöluuppbót, þó með ákaflega mörgum þröskuldum. Ég held, að ekki hafi liðið á löngu, þar til menn sáu, að ýmis laun höfðu verið ákveðin helzt til lág. Þessi grýla þm. þarf því alls ekki að hræða menn frá frv., eins og það er í aðaldráttum. Það, sem hv. þm. S.-Þ. sagði um launagreiðslur símastúlkna t.d., sýnir glöggt, að ekki er hægt að una slíku lengur, þegar þær eiga að taka laun, sem reiknuð eru út eftir 14 mismunandi ákvæðum, og starfsmenn ríkisins eiga að taka laun eftir 77 mismunandi lagaákvæðum. Um einstök atriði frv. sé ég ekki annað ráð en atkvæði skeri úr. Aðalatriðin eru föst fyrir því. Það er ekki eins og frv. sé borið fram í bráðræði. Alþingi hefur hvað eftir annað skorað á ríkisstj. að undirbúa launalög og leggja fyrir þingið. Nú er það ekki stjórnin, sem leggur frv. fyrir, heldur er þetta frv. gert með samkomulagi, sem er miklu sterkara en áður hefur fengizt. Mér finnst, eins og málið horfir, að óverjandi sé að afgreiða það ekki á þinginu.