Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að á fundi framtíðarnefndar, sem haldinn var í gær, þriðjudaginn 24. janúar, var Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir kosin formaður nefndarinnar.

Herra forseti. Mig langar að rifja hér upp umræðu sem átti sér stað 9. desember sl. þegar við gerðum kröfu um að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra yrði viðstaddur umræðu um útlendingafrumvarpið sem er hér á dagskrá síðar í dag, ekki bara vegna þess að hluti frumvarpsins heyrir undir málasvið ráðherrans og því eðlilegt að hann geri grein fyrir afstöðu sinni til þess, heldur vegna þess að ráðuneytið kallar beinlínis eftir því að hafa afskipti af málinu. Fulltrúar ráðuneytisins báðu í desember um að koma á fund allsherjar- og menntamálanefndar og gera grein fyrir afstöðu sinni til ákveðinna þátta málsins. Sú afstaða þarf að koma fram hér í þingsal af munni ráðherra. Það er ekki hægt að klára umræðu um útlendingafrumvarpið án þess að félags- og vinnumarkaðsráðherra mæti hingað í þingsal og segi þinginu hvers vegna ráðuneytið vildi taka hluta málsins til sín. Þetta er krafa, forseti, sem verður að verða við.  
            

Forseti vill geta þess að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra var erlendis. Ég veit ekki hvort hann er kominn til landsins en honum hefur alla vega verið gerð grein fyrir því að þessi sjónarmið hafi komið fram hjá einstökum þingmönnum hér í þingsal og verður það ítrekað.

Hæstv. forseti. Í gær var alþjóðlegur dagur menntunar og á þeim degi bárust okkur gleðifréttir um talsverða fjölgun útskrifaðra kennara hér á landi. Á síðasta ári útskrifuðust 454 kennarar sem er aukning um 160% frá meðaltali síðustu ára. Þetta eru frábær tíðindi, sérstaklega í ljósi kennaraskorts sem samfélagið hefur glímt við síðustu ár. Frá árinu 2008 hafði útskrifuðum kennurum fækkað talsvert og ríkisstjórnin hefur lagt kapp á að koma kennarastéttinni, einni mikilvægustu stétt samfélagsins, aftur á réttan kjöl. Árið 2019 setti menntamálaráðuneytið, sem var þá undir forystu hæstv. ráðherra Lilju Alfreðsdóttur, það í forgang að vinna gegn umræddum skorti. Strax voru aðgerðir kynntar með það að markmiði að efla kennaranám og gera það áberandi og enn meira aðlaðandi kost en áður. Meðal aðgerða má nefna að á lokaári meistaranáms stendur nemendum til boða að fara í launað starfsnám sem og að fá námsstyrk til að ljúka námi á tilsettum tíma. Svo var horft til starfandi kennara og samstarfs þeirra við háskólastofnanir með því að styrkja þá til að stunda nám í starfstengdri leiðsögn og auka færni þeirra til að taka á móti nýliðum. Að lokum var samþykkt frumvarp um eitt leyfisbréf í kennarastéttinni sem hefur leitt til aukins sveigjanleika og flæðis kennara milli skólastiga sem hefur aukið starfsmöguleika kennara um allt land. Á þessu kjörtímabili tók hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason við keflinu sem nýr mennta- og barnamálaráðherra og hélt aðgerðunum áfram. Niðurstöður verkefnisins eru nú að koma fram og aðgerðirnar fá glimrandi einkunn. Fá störf eru jafn mikilvæg og gefandi og kennarastarfið og við verðum að tryggja að hæfir og kröftugir einstaklingar sjái framtíð í starfinu. Kennarar hafa mikil áhrif á samfélagið og það er mikilvægt að stéttin verði efld.

Herra forseti. Við veltum finnst stundum fyrir okkur hér á þinginu, en kannski ekki nógu mikið, hversu takmörkuð áhrif þingsins eru í rauninni orðin á gang mála í samfélaginu og lagasetningu. Ég er ekki bara að tala um ráðherraræðið, ég er líka að tala um allar nefndirnar, ohf.-félögin og auðvitað alla aðsendu pakkana að utan. En þetta hefur mjög raunverulegar afleiðingar og koma upp dæmi aftur og aftur um eitthvað sem þingið hefur ekki haft aðkomu að en hefur þó veruleg áhrif á samfélagið. Viðskiptablaðið og Morgunblaðið hafa nýverið fjallað um aflátsbréfin svokölluðu sem íslenskir orkuframleiðendur selja til útlanda í miklum mæli svoleiðis að erlend fyrirtæki, sem nota í raun kolaorku til að mynda eða kjarnorku, geti, ég ætla bara að segja það, herra forseti, logið til um það að þau séu að nota hreina endurnýjanlega orku. En nú bætist það við að ætlast er til þess af íslenskum fyrirtækjum að vilji þau halda sannleikanum fram, þeim sannleika að þau noti u.þ.b. 100% hreina endurnýjanlega orku, þá þurfi þau að borga sérstaklega fyrir að fá að segja sannleikann. Þetta er mál sem þingið hlýtur að láta sig einhverju varða þegar verið er að koma á, og langt komið með það, kerfi þar sem þarf að greiða fyrir að segja sannleikann og á hinum endanum að greiða fyrir að fá að segja ósatt, því að ástæðan fyrir því að erlendu fyrirtækin borga aukalega fyrir að fá að segja ósatt um uppruna orkunnar er sú að þau telja sér það í hag, þau græði á því. Hin hliðin á þeim peningi er að íslensku fyrirtækin tapa þá væntanlega á því að fá ekki að segja satt um uppruna sinnar orku. Þetta getur Alþingi Íslendinga ekki látið óátalið.

Herra forseti. Það er nú ekki alltaf bongóblíða á Íslandi. Því er þeim mun leiðinlegra að loksins þegar við fáum fallegt veður, logn, sól og þetta „krispí“ loft sem fylgir fallegum vetrardegi, þá þurfum við að halda börnunum okkar inni af því að bílarnir okkar eru búnir að spúa eitri út í loftið, sem rokrassgatið losar okkur yfirleitt við en situr yfir byggðinni á þessum fallegustu, bestu útivistardögum ársins. Á þetta hefur ítrekað verið bent undanfarið vegna þess að það er búið að þverbrjóta viðmið stjórnvalda um það hversu oft megi fara yfir viðmið um styrk köfnunarefnisdíoxíðs í lofti. Þau mörk voru rofin bara á fyrstu viku ársins og hafa síðan verið ferfalt eða fimmfalt rofin. Hvað gera stjórnvöld? Hæstv. umhverfisráðherra lætur standa sig að makalausum málflutningi þar sem hann er spurður: Hvað ætlar þú að gera? Eins og öll dýrin sem litla gula hænan bað um að aðstoða sig, segir hann: Ekki ég, ekki ég. Hann bendir bara á sveitarfélögin og segir að þau geti skipt strætóum út fyrir rafmagnsvagna eins og losun 100 strætóa skipti öllu í þessu samhengi. Því fer fjarri. Mig langar að nefna lexíu sem umhverfis- og samgöngunefnd fékk hjá kollegum okkar í Bretlandi þar sem samgönguráðuneyti og umhverfisráðuneyti hafa bundist böndum um að standa með eigin stefnu varðandi loftgæði, hafa sett saman hóp milli ráðuneytanna sem vinnur með sveitarfélögum til að ná lausnum í þágu almennings og heilbrigðis. Það væri nær að hæstv. ráðherra gerði eitthvað þessu líkt 

Virðulegi forseti. Í gær birti umboðsmaður Alþingis bréf sitt til dómsmálaráðherra þar sem hann spyr út í aðdraganda þeirrar ákvörðunar að heimila lögreglumönnum að bera rafbyssur. Tilefnið er að sjálfsögðu ærið þar sem allt sem fram hefur komið um málið bendir til þess að um fullkomna handvömm hafi verið að ræða, að ákvörðun hafði verið tekin einhliða af ráðherranum án þess að ráðfæra sig við kóng eða prest. En það er líka pínu gaman fyrir mig persónulega að sjá að spurningarnar frá umboðsmanni Alþingis skarast að miklu leyti við spurningar sem ég lagði sjálfur fram í minni fyrstu skriflegu fyrirspurn sem var útbýtt hér á þinginu í gær. Þetta er alveg helber tilviljun, ekkert samráð í gangi, en samt ekki alveg tilviljun af því að spurningarnar skrifa sig, myndi ég segja, í raun að mörgu leyti sjálfar þegar hugsað er út í þetta mál. Sennilega stærsta spurningin hérna varðar ákvæði í lögum um Stjórnarráð Íslands þar sem fjallað er um skyldu til að halda ríkisstjórnarfundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Spurningin er þá hvort svona ákvörðun um aukna vopnvæðingu lögreglunnar teljist til mikilvægra stjórnarmálefna eða ekki. Málið er nefnilega að þetta snýst ekki bara um ákvörðunina sjálfa heldur líka um undirbúning hennar og aðdraganda. Það er nógu umdeilt í sjálfu sér að ákveða að lögreglan beri rafbyssur og svo er annað mál hvernig það er ákveðið og hvernig það er útfært. Í öðrum ríkjum þar sem þetta hefur verið innleitt er allt ferlið við það tekið alvarlega í samræmi við þá ábyrgð sem svona ákvörðun fylgir. Þannig að það er gott að sjá að umboðsmaður Alþingis tekur þessa ábyrgð alvarlega fyrst ráðherrann gerir það ekki.

Herra forseti. Ég ætlaði mér hér í dag að fjalla um þá staðreynd að við virðumst lifa á tíma myglunnar og svar stjórnvalda við því er fyrst og fremst það að draga úr rannsóknum á þeim vágesti. En ég get ekki annað en fylgt eftir því sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kom inn á hér áðan og varðar sölu aflátsbréfa sem er eitt af þessum kerfum sem hafa verið formuð þar sem aðgerðirnar vinna beinlínis gegn yfirlýstum markmiðum. Tannlæknirinn í Belgíu sem kaupir aflátsbréf til að kolefnisjafna jeppann sinn sem hann vill aka um á - það að hann geti keypt aflátsbréf frá Íslandi dregur úr þrýstingi hans á belgísk stjórnvöld að auka græna orkuframleiðslu. Þessi nálgun gengur gegn markmiðum sínum. Það er auðvitað alveg ótrúlegt og óþolandi í raun að þetta skuli gerast eins og t.d. í tilfelli Landsvirkjunar þar sem hæstv. fjármálaráðherra heldur á hlutabréfinu og eigendastefnan er eins mikil moðsuða og hægt er að hugsa sér. Í henni stendur ekkert annað en það sem stendur um öll hin ohf.-in. Að svona ákvarðanir séu teknar án þess að um þær eigi sér stað einhver vitræn pólitísk umræða á Alþingi leyfi ég mér að gagnrýna verulega því kerfið eins og það er sett upp núna vinnur gegn markmiðum sínum. Halda menn að það að Landsvirkjun fái tekjur af sölu aflátsbréfa til útlanda auki græna orkuframleiðslu á Íslandi? Auðvitað gerir það það ekki. Það er allt annað sem er að stoppa græna orkuframleiðslu á Íslandi heldur en skortur á tekjum af sölu aflátsbréfa. Ég hvet okkur hér í þinginu, hæstv. forseti, til að eiga þetta samtal hér á dýptina því að þetta gerist einhvern veginn á sjálfvirku færibandi og það er ekki boðlegt með jafn mikilvægt atriði og hér er undir.

Virðulegi forseti. Síðustu daga höfum við rifjað upp og minnst náttúruhamfara sem hafa haft mikil og djúpstæð áhrif á einstaklinga, fjölskyldur, samfélög og raunar þjóðarsálina alla. Stjórnvöld hafa í gegnum tíðina farið í ýmiss konar vinnu til að verjast og bregðast við náttúruhamförum og hér vil ég ræða ofanflóðasjóð sérstaklega. Árið 1996 var ofanflóðanefnd komið á fót og löggjöf um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum tók gildi árið 1997 sem var mikilvægt tímamótaverkefni. Farið var í rannsóknir, hættumat, hönnun og byggingu mannvirkja til að verja íbúabyggð fyrir snjóflóðum og sett upp framkvæmdaáætlun. Framkvæmdir og uppkaup hafa átt sér stað á 15 þéttbýlisstöðum og er lokið á sex þeirra. Upphaflega sneru verkefni sjóðsins að vörnum vegna ofanflóða og uppkaupa húseigna í samvinnu við sveitarfélög. Hlutverkið hefur nú verið víkkað út og fellur kostnaður við hættumat vegna eldgosa, vatnsflóða og sjávarflóða einnig undir sjóðinn. Í kjölfar snjóflóða sem féllu á Flateyri og í Súgandafirði árið 2020 vöknuðum við öll upp við vondan draum um að framkvæmdir væru langt á eftir áætlun. Í framhaldi voru fjárveitingar til framkvæmda ofanflóðasjóðs auknar og stefnan sett á að öllum framkvæmdaverkefnum til varnar ofanflóðum á íbúðabyggð verði lokið árið 2030. Nú legg ég áherslu á að fjárheimildir verði áfram í takti við þessa áætlun um verklok. Það þýðir að það getur þurft að hækka fjárheimildir í takti við hækkanir á framkvæmdakostnaði og breytingar á framkvæmdaþörf í samræmi við nýjustu rannsóknir og uppfært hættumat. Þessu til áréttingar legg ég fram fyrirspurn hér á Alþingi til hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um stöðu framkvæmda. Einnig álít ég nú tímabært að uppfæra löggjöfina í ljósi reynslunnar og samspils við ýmsar tryggingar.

Virðulegi forseti. Ég ætla að koma hérna upp og fagna góðu verkefni. Á síðasta ári mælti ég fyrir þingsályktunartillögu um skattalega hvata vegna launa keppnis- og afreksíþróttafólks. Við höfum séð of oft og of víða að það hefur reynst erfitt fyrir okkar góðu íþróttamenn, unga og eldri - fyrir utan það að auðvitað vantar almennilega skilgreiningu á því hverjir teljast til afreksíþróttamanna - að fjármagna keppnis- og æfingaferðir og jafnvel til viðbótar við það að tapa launum á meðan fjarveru stendur. Þarna geta aðstæður verið æðimisjafnar, t.d. hvað varðar fjárhagsstöðu einstaklinganna sjálfa eða foreldra þeirra og svo eru þeir auðvitað oft háðir vinnuveitendum. Þessa stöðu þarf að jafna og jafnvel innleiða einhverja hvata. Ég var sjálfur á ferð um mitt kjördæmi, Suðvesturkjördæmi, núna í byrjun janúar, og þetta er það sem við heyrum víða, ef ekki alls staðar, í samtölum við íþróttafólkið sjálft og forsvarsmenn íþróttafélaga, að þörf sé á betri umgjörð um þessi mál. Ég tek undir og fagna því mjög að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra og Íþrótta- og Ólympíusambandið hafi nýverið skrifað undir samstarfssamning um stefnumörkun og uppbyggingu afreksíþróttastarfs hér á landi. Ég tel að sú tillaga sem ég mælti fyrir hér síðasta haust falli vel að þessu markmiði og þessu verkefni og skapi þá umgjörð sem nauðsynleg er fyrir afreksíþróttastarf þannig að það verði eins og best verður á kosið og afreksíþróttafólkið okkar standi jafnfætis keppinautum sínum um allan heim. Nú er ljóst, það var tilkynnt samhliða, að Vésteinn Hafsteinsson, sem við könnumst auðvitað öll við fyrir afrek hans, muni starfa að þessum málum með íslenskum stjórnvöldum við það að móta aðgerðir sem eru til þess fallnar að bæta stöðu og réttindi þessa fólks. Því ber auðvitað að fagna sérstaklega og ég vil hvetja okkur öll og þá ráðherra sem að þessu koma áfram til góðra verka þegar að þessum málum kemur.

Virðulegi forseti. Maður lærir margt gagnlegt þegar maður tekur þátt í 12 spora starfi, m.a. það að þegar fíflunum og fávitunum fjölgar í kringum mann þá er kominn tími til að líta í eigin barm og gera eitthvað í sínum málum. Mér hefur verið hugsað til þess undanfarna daga yfir umræðunni hér um breytingar á útlendingalögum, ekki af því að þið séuð svo mikil fífl og fávitar, þvert á móti, umræðan hefur að mörgu leyti verið góð og gagnleg, en ég er hugsi yfir hártogunum um það hvort við eigum að færa okkur nær lagaumhverfi og framkvæmd á Norðurlöndunum og annars staðar í Evrópu. Íslensk lög og lagaumhverfi varðandi útlendinga eru sannarlega ekki samin í tómarúmi. Það virðist alltaf koma einhverjum á óvart en eins og svo mörg önnur íslensk lög eru þau byggð á norrænni löggjöf og eru undir evrópskum áhrifum, m.a. vegna aðildar okkar að EES-samningnum og að Schengen-samstarfinu. Síðustu heildarlög um útlendinga frá 2002 voru þannig samin með hliðsjón af norrænni löggjöf og núgildandi lög frá 2017 byggðu að miklu leyti á norskri útlendingalöggjöf. Hins vegar er ljóst að ýmislegt í okkar útlendingalöggjöf og framkvæmd á sér ekki hliðstæðu í nágrannalöndum okkar og það þarf ekkert að deila um það, sú niðurstaða fæst með einföldum samanburði. Fólk getur verið ósammála um það hvort það sé gott eða slæmt. En ef reynsla nágrannaþjóða okkar leiðir til þess að þau ákveða að haga sinni löggjöf með ákveðnum hætti þannig að samhljómur er með þeim og við skerum okkur úr, ættum við kannski að leggja við hlustir eins og vanalega? Eða eru þetta allt eintóm fífl og fávitar þarna í Evrópu?

Virðulegi forseti. Nú á mánudaginn tók ég sæti á Alþingi í annað skiptið. Í það fyrra snerist öll umræðan um mistök ofan á mistök við talningu atkvæða. Þá náði ég að vera þingmaður í nokkrar mínútur áður en fundi var frestað, eftir að ég meðal annarra kaus gegn mínu eigin kjörbréfi. Þrátt fyrir ítrekaðar tillögur og tækifæri um úrbætur ákvað Alþingi engu að síður á endanum að staðfesta niðurstöðuna. Ljóst var á álitum og greinargerðum að víða hafði pottur verið brotinn við framkvæmd kosninganna. Það er ljóst að aðkoma umboðsmanna lista var ekki fullnægjandi. Það er ljóst að auglýsing talningar var ekki fullnægjandi. Það er ljóst að vegna kæru snemma í ferlinu hafði yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis réttarstöðu sakbornings. 124. gr. laga nr. 24/2000, sem giltu um kosningarnar, er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Það varðar sektum, ef ekki liggur þyngri refsing við eftir öðrum ákvæðum þessara laga eða eftir öðrum lögum, ef sveitarstjórn, kjörstjórn, utankjörfundarkjörstjóri eða embættismaður hagar fyrirskipaðri framkvæmd laga þessara vísvitandi á ólöglegan hátt eða vanrækir hana.“ - Eða vanrækir hana. Hvernig er þá hægt að skýra það að þrátt fyrir ítrekaðar kærur til ákæruvalds hafi enginn þurft að taka ábyrgð í málinu? Fjöldi kjósenda hefur gefið það út að þeir muni aldrei kjósa aftur því að traustið er brostið. Eru þingmenn sáttir við að niðurstaðan í málinu sé að þeir embættismenn sem tóku að sér að tryggja framkvæmd kosninga og vanræktu með svo grófum hætti skyldur sínar þurfi ekki að taka ábyrgð á framkvæmdinni? Ég hvet hæstv. ráðherra Jón Gunnarsson til að leita skýringa á því hvernig svo geti verið.

Virðulegur forseti. Mikil verðbólga og örar vaxtahækkanir Seðlabankans hafa þyngt róður heimilanna mjög. Það er stutt síðan að meiri hluti nýrra lána var óverðtryggður en staðan í dag er að 86% nýrra lána hjá bönkunum eru verðtryggð. Ríkisstjórnin talar um að þessi sveigjanleiki sé góður fyrir heimilin en fyrir fólk sem upplifir það nánast sem áhættufjárfestingu að ætla sér að eignast heimili er erfitt að taka undir. Kosningaloforð Sjálfstæðisflokksins um íslenskt lágvaxtaskeið stóð í heila fimm mánuði. Þá var komið að næstu bylgju hins svokallaða sveigjanleika. Verðbólgan er auðvitað veruleikinn víða um lönd núna og það er staðreynd að verðbólgan er víða hærri en hér á Íslandi, en vextirnir á Íslandi eru margfalt hærri en annars staðar. Ástæðan fyrir því er einföld og það er gjaldmiðillinn okkar. Það er pólitískt val að bjóða almenningi örgjaldmiðil sem veldur þessari stöðu. Ég spyr mig að því hvers vegna ekkert er gert til að ráðast að rót vandans sem er íslenska örmyntin sem sveiflast með þeim hætti að það framkallar nánast sjóveiki yfir þjóðina. Ég fékk þær upplýsingar frá Seðlabankanum í lok árs að rúmur fjórðungur lántakenda var þá með óverðtryggð lán á breytilegum vöxtum. Þetta eru þá þau heimili sem hafa tekið á sig raðhækkanir á vöxtum af fullum þunga. Við þennan hóp bætast svo um 4.500 heimili sem eru með lán sem koma til endurskoðunar á þessu ári. Hinn svokallaði sveigjanleiki leikur mörg heimilin grátt núna, en á sama tíma eru um 250 íslensk fyrirtæki sem hafa valið að yfirgefa krónuna og gera upp í öðrum gjaldmiðli til að geta rekið fyrirtæki sín á stöðugum grundvelli, laus við þessar sveiflur. Þessum fyrirtækjum fjölgar ár frá ári. Hin stóra pólitíska spurning hlýtur þess vegna að vera: Hvers vegna þarf almenningur einn að taka á sig kostnaðinn af krónunni?

Herra forseti. Í dag fer fram aðalmeðferð í máli Frigus gegn íslenska ríkinu og félaginu Lindarhvoli, en það nafn kann að hringja einhverjum bjöllum hér í þingsal en kannski ekki forsetabjöllunni. Lindarhvoll var stofnaður af hæstv. fjármálaráðherra til að koma í verð þeim eignum sem ríkissjóði féllu í skaut eftir samninga við slitabú föllnu bankanna. Fékk hæstv. ráðherra trúnaðarvin sinn til þess að stýra félaginu. Við söluna vöknuðu fjölmargar spurningar og var kallað eftir skýrslu Ríkisendurskoðunar um hvort rétt hefði verið staðið að þessu vandasama verki. Sigurður Þórðarson, sem settur var ríkisendurskoðandi vegna vanhæfis þáverandi ríkisendurskoðanda, skilaði Alþingi og ráðherra skýrslu um hvers hann hefði orðið áskynja við rannsóknina, en núverandi og fyrrverandi forseti Alþingis hafa enn ekki leyft birtingu þessarar skýrslu þrátt fyrir ákvörðun forsætisnefndar frá því í fyrra þar um. Hvað veldur þessu mun mögulega koma í ljós á morgun þegar umræddur Sigurður Þórðarson mun bera vitni í áðurnefndu einkamáli Frigus gegn Lindarhvoli vegna þess hvernig staðið var að sölu þessara eigna almennings. Dómsmálið snýst um ákvarðanir stjórnenda Lindarhvols um hverjir fengu að kaupa og ekki síður á hvað. Þá vill svo ótrúlega til að stjórnandi Lindarhvols er fenginn ad hoc til að starfa sem ríkislögmaður og annast þannig vörn íslenska ríkisins og Lindarhvols gagnvart sókn gegn hans eigin ákvörðunum. Ríkislögmaður kom fram í fjölmiðlum og sagði alvanalegt að embættið sækti sér sig lögmann úti í bæ til að reka einstaka mál fyrir embættið en skautaði fram hjá því að umræddur lögmaður, handvalinn trúnaðarmaður hæstv. fjármálaráðherra, hefur beinna hagsmuna að gæta við niðurstöðu málsins enda er lögmaðurinn sjálfur lykilvitni í málinu. Herra forseti. Hvar í heimi hér gæti verið uppi viðlíka staða og við sjáum nú eiga sér stað í dómskerfinu af hálfu ríkisvaldsins?

Virðulegur forseti. Staðan á vinnumarkaði er orðin býsna alvarleg. Viðræður Eflingar við Samtök atvinnulífsins eru komnar í algjöran hnút og fram undan eru verkfallsaðgerðir sem lama munu margvíslega atvinnustarfsemi. Efling hefur nú boðað aðgerðir á hluta hótela hér í Reykjavík og eru þær hugsaðar sem fyrsta stig aðgerða sem að lokum munu enda sem allsherjarverkfall náist samningar ekki. Án þess að ætla mér að hafa skoðanir á fyrirkomulagi þessara aðgerða finnst mér rétt að fjalla um þessa stöðu, en einnig um það sem snýr að okkur sem sitjum hér á Alþingi. Það er og ætti alltaf að vera grundvallarkrafa launafólks að geta lifað af laununum sínum, að það sem þú færð í launaumslagið í hverjum mánuði dugi fyrir framfærslu og þú þurfir ekki að hafa stöðugar áhyggjur af fjárhagsstöðu þinni. En afkomuöryggi er ekki bara tryggt með þeim krónum sem þú færð í vasann heldur kemur fleira til. Það skiptir ekki alltaf máli hversu margar krónur þú færð í vasann heldur hvað þú færð fyrir þær. Það liggur alveg fyrir að fjöldi fólks á erfitt með að ná endum saman og mörg búa í raun við sára fátækt. Við erum að upplifa miklar hækkanir þessa dagana. Vaxtakostnaður eykst, matarverð hækkar, bensín hækkar, það er dýrt að fara til læknis, í sjúkraþjálfun og allir þessir þættir hafa áhrif. Það skiptir máli hvað er verið að greiða í barnabætur, húsaleigubætur eða vaxtabætur. Það skiptir máli hvað við erum að gera hér á Alþingi. Þær krónutöluhækkanir sem samþykktar voru í fjárlagafrumvarpinu hafa ekki hjálpað til við að landa kjarasamningum heldur þvert á móti. Virðulegi forseti. Það skiptir máli hvað við erum að gera hér og við verðum að gera betur en þetta.

Virðulegi forseti. Eitt mikilvægasta verkefni yfirvalda er að stuðla að heilnæmri þéttingu byggðar um heim allan og Ísland er þar engin undantekning. Við verðum að efla almenningssamgöngur og virka ferðamáta beint á kostnað einkabílsins. Þetta er forgangsatriði ef við ætlum að ná markmiðum okkar um kolefnishlutleysi. Að sama skapi þarf að gera fólki kleift að búa í öruggu og heilnæmu húsnæði. Reykjavíkurborg er með á nótunum. 2.500–3.000 leiguíbúðir og búseturéttaríbúðir hafa verið byggðar á undanförnum árum, auk 600 íbúða fyrir ungt fólk og fyrstu kaupendur, auk þess sem leigueiningum Félagsbústaða hefur fjölgað um önnur 600. Nú hefur verið undirritaður húsnæðissáttmáli milli ríkisstjórnar og fulltrúa sveitarfélaga og markmið jafnaðarmanna ná vonandi fram að ganga því planið nær yfir 23 ára tímabil og gefur af sér samtals 6.600 hagkvæmar og félagslegar íbúðir ef allt gengur eftir. En nú þarf að hefjast handa á þeim svæðum sem nú þegar eru tilbúin og deiliskipulagið er sömuleiðis tilbúið. Hérna erum við að tala um þau svæði þar sem er hægt að byrja að byggja strax. Nú bíða 685 fjölskyldur t.d. eftir því að flytja í hverfið í Nýja Skerjó. Hér erum við að tala um stúdentaíbúðir fyrir nema á landsbyggðinni sem og fjölskyldufólk. Ég minni á að skipulag Nýja Skerjó byggir á samkomulagi við ríkið frá 2013 sem gerir ráð fyrir því að Reykjavíkurborg fái afsal og óskoraðan yfirráðarétt yfir landinu. Herra forseti. Erum við virkilega stödd á þeim stað að Reykjavíkurborg þurfi að undirbúa aðra málshöfðun gagnvart ríkinu þegar blekið er ekki orðið þurrt á húsnæðissáttmálanum mikla í því skyni að fá aðila máls til að standa við sitt í Nýja Skerjó? Látum það ekki gerast, stöndum við húsnæðissáttmálann og hefjum uppbyggingu.

Virðulegur forseti. Ég var í þeim hópi nefndarmanna í umhverfis- og samgöngunefnd sem sótti heim Bretland í nýliðinni viku. Það var góð ferð og veitti okkur dýrmæta innsýn inn í störf þeirra nágranna okkar á sviði umhverfis- og samgöngumála. Það er aðdáunarvert, eins og hér hefur komið fram fyrr í dag, hvernig þeir tryggja samráð og samræmingu milli sinna ráðuneyta varðandi útblástur og mengunarmál. Við vorum þarna einnig að kynna okkur það veganesti sem þarf í komandi stefnumótun varðandi nýtingu vindmylla sem orkugjafa. Það var afar upplífgandi og áhugavert að sjá hvernig t.d. Skotar haga sínum þingstörfum, þar sem sitja nú mun fleiri í þingsalnum en í þessum og eru ekki að brölta alltaf í og úr ræðustólnum heldur hafa hljóðnema og tala hratt og með skilvirkni sín á milli, spara heilmikinn tíma og eru til fyrirmyndar í því. Mér var hins vegar nokkuð brugðið sem gömlum kúreka á sveitabæ við Kilmarnock þegar ég ók um héruð míns gamla tímabundna heimalands og sá hvernig þeir eru búnir að dreifa vindmyllum um allar koppagrundir. Sem ferðamannaþjóð held ég að þeir hljóti að fá að líða fyrir það og ég myndi vara sterklega við því. Þeir voru með gróðaglampa í augum yfir því að verða senn Sádi-Arabía norðursins ásamt Íslendingum og fleiri grannþjóðum, eins og þeir vildu vonast til. Ég vil gjalda varhug við slíkum glampa. Ég held að við þurfum að fara okkur afar varlega í því að skreyta landið okkar fagra með slíkum turnum og hreyflum.  Að öðru leyti var þetta góð heimsókn.

Virðulegur forseti. Ég vil taka til máls um sjúkraflug í landinu og öryggismál sem snúa að sjúkraflugi. Árið 2021 kom út skýrsla um örugga lendingarstaði fyrir sjúkraflug og þar var mælt eindregið með því að flugvellir eins og á Blönduósi, sem hefur verið í umræðunni núna nýlega, verði malbikaðir svo hægt sé að nýta þá fyrir sjúkraflug og fyrir Landhelgisgæsluna. Það er mjög brýnt fyrir alla þá sem búa utan höfuðborgarsvæðisins að sjúkraflug sé öflugt og á það megi treysta. Þess vegna verður þetta að vera eitt af forgangsatriðum, tel ég, að malbika flugvöll eins og Blönduósflugvöll eins og margoft er búið að benda á af sveitarstjórnarfólki þar og heimamönnum og öðrum sem láta sig málið varða. Farið hefur verið, t.d. í vetur, í sjúkraflug mörgum sinnum í vetur frá mínu heimasvæði, Vestfjörðum, og bjargað þar mannslífum. Það skiptir því gífurlegu máli að þessir hlutir séu í lagi og þarf að efla þá hvar sem er á landinu því að eftir að samdráttur varð, erfitt að manna sjúkrahús úti um land, bæði af heilbrigðisstarfsfólki og sérstaklega læknum, hefur aldrei verið mikilvægara að fólk geti alfarið treyst á sjúkraflugið við hættulegar aðstæður. Ferðaþjónustan er að blómstra og fjöldi ferðamanna er að aukast gífurlega. Með því skapast mikil slysahætta á þjóðvegum og alls konar slysahættur sem við þekkjum og mikið álag er á Landhelgisgæslunni og sjúkraflugi í þeim efnum. Þess vegna er það eitt af forgangsatriðunum, tel ég, að sjúkraflug í landinu sé eflt og tryggar aðstæður séu fyrir sjúkraflug þar sem við á. Það má ekki bíða því að þetta er leið til þess að bjarga fólki á skömmum tíma sem annars væri ekki hægt að gera ef það þyrfti aka á sjúkrabílum langar vegalengdir til að komast á hátæknisjúkrahúsið hér á höfuðborgarsvæðinu.

Herra forseti. Ég kem hér upp í tilefni ræðu hv. þm. Diljár Mistar Einarsdóttur rétt áðan. Ég vil byrja á að nefna að það skýtur skökku við að ræða efnislega um mál sem er á dagskrá næst á eftir þessum dagskrárlið og ræða það undir dagskrárlið þar sem ekki er hægt að koma í andsvör og sérstaklega hvimleitt þar sem hv. þingmaður fór með mjög rangt mál í ræðu sinni. Það er alls ekki þannig að reglur og lög séu eins á öllum Norðurlöndunum og það er enn síður svo að það frumvarp sem við erum að fara að ræða hér á eftir snúist um það að færa okkar reglur nær Norðurlöndunum. Um það er mjög deilt þannig að það var ekki rétt. Þá vil ég líka í því ljósi benda á það að allir umsagnaraðilar nema einn eða tveir, hátt í 20 umsagnaraðilar, um þetta frumvarp gagnrýna það og eru mótfallnir því. Þegar við erum að tala um að þegar fíflunum fari að fjölga í kringum okkur þá eigum við að líta í eigin barm, þá er það kannski meiri hlutinn af þessu þingi sem ætti að líta í eigin barm.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttir og mig langar líka að ræða örlítið um það, varðandi samræmingu á þessum lögum, að vonandi þarf ekki að benda á að Ísland er eyja. Okkar löggjöf mun aldrei verða eins og löggjöf þeirra landa sem við berum okkur saman við. Það er bara hreinlega ómögulegt. Ég held að það sé mjög mikilvægt að velta örlítið fyrir sér eðli hlutanna þannig að þetta sé skýrt.

Virðulegi forseti. Ég mæti hér líka út af ræðu hv. þm. Diljár Mistar Einarsdóttur. Hvort sem við förum í að greina það hvort það sem hún sagði sé rétt eða rangt þá finnst mér öllu alvarlegra að hv. þingmaður tali undir rós um að það að vera mótfallin frumvarpinu og það að ræða frumvarpið geri okkur hv. þingmenn í minni hlutanum að einhverjum fíflum eða fávitum. Það finnst mér alls ekki við hæfi, herra forseti.

Virðulegi forseti. Það er ótrúlega ánægjulegt að þeir sem nota liðinn fundarstjórn og störf þingsins bara með hárréttum hætti komi hérna upp til að vanda um fyrir okkur hinum. Ég þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir það. Án þess að ætla að fara í efnislegar hártoganir um útlendingalöggjöfina, þar sem hv. þingmenn eru enn á öndverðum meiði þrátt fyrir að hafa skeggrætt málið, ekki bara í tvo eða þrjá daga eða í tveimur umræðum heldur í fjölmörg skipti, þá spörum við það kannski bara fyrir efnislega umræðu eins og hv. þingmenn komu inn á. Hins vegar er auðvitað rangt með farið þegar hv. þingmaður kemur hingað upp og sakar mig um að hafa kallað hv. þingmenn fífl og fávita. Ég átta mig á því að skriflegt inntak ræðunnar er ekki komið á netið en hv. þingmanni er í lófa lagið að hlusta á upptökuna og heyra þar hvaða ummæli ég hafði uppi. Ég vænti þess að fá afsökunarbeiðni frá hv. þingmanni varðandi þessi ummæli því að ég tók sérstaklega fram að þessi umræða hefði verið góð og gagnleg og að þið væruð ekki - ekki að ég þurfi að taka það fram - fífl og fávitar. Þetta var nú meira í gamni sagt heldur en annað.

Virðulegur forseti. Rétt hérna í framhaldi af síðustu orðum hv. þm. Diljár Mistar Einarsdóttur varðandi það að búið sé að skeggræða þetta útlendingafrumvarp, ekki bara einu sinni, ekki tvisvar heldur mun oftar, þá er kannski rétt að nefna líka að það er margoft búið að skila inn umsögnum við það frumvarp á ólíkum stigum í samráðsgátt, til Alþingis, sem allar eru á einn veg; allar benda á atriði sem ekki ganga upp í þessu frumvarpi. Ef við ætlum að standa vörð um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, ef við ætlum að uppfylla flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna, ef við ætlum bara almennt að vera land sem virðir mannréttindi, líka þess fólks sem er á flótta, þá gengur þetta frumvarp einfaldlega ekki upp. Ég er nú kannski að fara inn á jarðsprengjusvæði að taka fífla- og fávitaumræðuna, en það tómlæti sem stjórnarliðar hafa sýnt umsögnum Rauða krossins, Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, Barnaheilla, öllum þessum sérfræðingum - þeir hópar eru greinilega ekki mjög hátt skrifaðir hjá stjórnarliðum þrátt fyrir að vera helstu sérfræðingar í þessum málaflokki.

Þar sem fleiri eru að biðja um tækifæri til að ræða fundarstjórn forseta vill forseti minna á að frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga er til umræðu hér á eftir og gefast þar fjölmörg tækifæri til þess að taka efnislega umræðu um það mál.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði einmitt að víkja að því efni sem forseti var að brydda upp á núna og ég skora á hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur í samtal undir liðnum útlendingamál hérna rétt á eftir.

…bíða eftir að hann hefjist?

Mikið er ég spennt.

… láta þig hlakka til.

Ég hlakka til.

Forseti minnir þingmenn á að vera ekki með tveggja manna tal.

Virðulegi forseti. Ég held að fólk hér inni þurfi að passa sig. Það er auðvelt að tala undir rós. Það er auðvelt að vera með setningar og segja svo: Ég er ekki að kalla þig þetta. Þá ertu samt að segja að fólk sem berst fyrir mannréttindum og því að alþjóðlegir sáttmálar séu virtir falli undir þessa skilgreiningu sem hv. þingmaður gaf. Hv. þingmaður krafði mig um afsökunarbeiðni. Ég gæti rétt eins beðið hv. þingmann um slíka beiðni fyrir að hafa kallað okkur þetta. En ég held að best sé fyrir okkur þingmenn að læra af þessu og passa okkur að nýta sem minnst það að tala undir rós eða svona orðaleiki hér í ræðustól Alþingis.

Virðulegi forseti. Mig langar að koma örlítið inn á það að hér áðan var talað eins og umræðan um útlendingafrumvarpið væri bara kláruð. Hún er það engan veginn. Það eru ótal atriði sem mér þykir enn þá ósvarað og mig langar að fá mun nánari skýringar á og ég mun óska eftir þeim svo sannarlega í þeirri umræðu sem hér verður haldið áfram á eftir. Ég skora á hv. þingmenn að taka þátt í umræðunni því hún er mikilvæg. Það er mikilvægt að klára umræðuna þannig að það sé búið að velta við öllum þeim steinum í þessu frumvarpi sem þarf að velta við. Mér þykir of mörgum spurningum ósvarað enn.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að ég hafi leitast við að hafa minnihlutanefndarálit mitt eins stutt og skorinort og mér frekast var unnt hefur mér ekki tekist, í tveimur ræðum sem ég hef haldið undir þessum lið, að klára að fara yfir nefndarálitið mitt þannig að ég ætla að byrja á því. Eins og kom fram í nefndarálitinu mínu, og ég rakti í minni fyrstu og annarri ræðu, þá tel ég ekki að frumvarpinu sé raunverulega ætlað að ná þeim markmiðum sem stefnt er að samkvæmt greinargerðinni. Jafnvel þó að þær væru einlægar fullyrðingarnar þar, um tilgang og markmið laganna, tel ég ljóst að þær breytingar sem eru lagðar til í lögunum nái ekki þeim markmiðum, jafnvel þótt ég tryði því einlægt að að þeim markmiðum væri stefnt með frumvarpinu. Að mínu mati hefur móttaka flóttafólks frá Úkraínu á undanförnum vikum og mánuðum sýnt að það er ekki brýn þörf að gera neinar lagabreytingar til að auka skilvirkni kerfisins til muna. Það þarf ekki að gera neinar lagabreytingar til þess að bregðast við auknum fjölda fólks sem hingað leitar að friði og lífsvon. Þau vandamál sem hafa verið viðvarandi í kerfinu á undanförnum árum, þrátt fyrir þær úrbætur sem gerðar voru með lögum nr. 80/2016, orsakast af óskilvirkri framkvæmd, ómannúðlegum viðhorfum - nú mega þingmenn meiri hlutans alveg reiðast mér en ég meina þetta mjög einlægt - sem veldur tregðu og töfum í kerfinu, auk skorts á skýrum verkferlum, þekkingu og þjálfun starfsfólks hjá stjórnvöldum sem sjá um þennan málaflokk. Það sem helst einkennir þetta frumvarp - og ég mun segja þetta aftur og aftur hér í pontu vegna þess að ég meina þetta, þetta er ekki pólitísk píla, þetta er ekki ég að reyna að vera leiðinleg, alls ekki - eru fordómar gagnvart flóttafólki, skortur á mannúð og virðingu fyrir fólki á flótta. Í frumvarpinu felst tilraun til að skerða réttindi flóttafólks og firra það raunhæfum úrræðum til að leita réttar síns samkvæmt stjórnarskrárbundnum mannréttindareglum. Þá felur samþykkt þessa frumvarps í sér mjög óvandaða lagasetningu þar sem ítrekaðar alvarlegar athugasemdir sérfróðra aðila hafa verið virtar að vettugi. Það sýnir best forgangsröðun sitjandi ríkisstjórnar að í stað þess að takast á við þær áskoranir sem hljótast af auknum fólksflutningum með uppbyggingu innviða og úrræða til að tryggja tækifæri fólks til inngildingar í samfélaginu þá setur ríkisstjórnin og meiri hlutinn á Alþingi aðför að réttindum fólks á flótta í forgang. Ég tel slíka ágalla á þessu máli að ekki sé unnt að gera nægilegar lagfæringar á því svo að una megi við að það verði samþykkt sem lög frá Alþingi. Ég hef því lagt til að þessu frumvarpi verði hafnað hér í þingsal. Það er ekki eingöngu vegna þess að ég er svo upptekin af mannúð og öðru sem ég er andvíg þessu frumvarpi, ég er það af öllum ástæðum. Jafnvel þó að maður ætlaði sér að vera ofsalega duglegur og góður rasisti þá er þetta frumvarp ekki gott. Þetta er ekki góð leið til að ná neinum þeirra markmiða sem stefnt er að. Þegar ég reyni að útskýra þetta fyrir fólki þá vaknar oft spurningin, held ég, hjá fólki sem telur frumvarpshöfunda vera að vinna einlægt að því að reyna að gera eitthvert gagn, reyna að bæta þetta kerfi - ég trúi því jafnvel að einhvers staðar sé það upphaflega hugsunin sem er verið að reyna að setja í form. En hvað er þá verið að gera með þessu frumvarpi? Hvað er verið að gera með því ef ekki er verið að auka skilvirkni, bæta verkferla, straumlínulaga kerfið og allt þetta, sem ég mun fara mjög ítarlega í að er ekki verið að gera? Það er verið að bregðast við öllum þeim ákvörðunum sem Útlendingastofnun hefur tekið sem hafa ekki verið taldar standast lögin eins og þau eru nú. Þetta eru ákvarðanir sem lúta t.d. að því að einstaklingur er talinn hafa valdið sjálfur töfum á máli sínu þegar ekki er við hann að sakast, eins og t.d. með því að framvísa fölsuðum skilríkjum. Það að framvísa fölsuðum skilríkjum eru ekki tafir á ábyrgð umsækjanda. Helmingur flóttafólks neyðist til að nota önnur skilríki en sín eigin eða nota óreglulegar leiðir til þess að komast hingað. Kerfið okkar er þannig upp byggt að ef þú kemur hingað og ert flóttamaður þá áttu rétt á vernd. En þú mátti ekki koma hingað. Það eru engar löglegar leiðir fyrir fólk til að koma til Íslands til að sækja um alþjóðlega vernd. Ég vil benda á það. 

Virðulegur forseti. Ég kem úr sveitarfélagi sem er eitt fárra sveitarfélaga á Íslandi sem hefur verið með samning um samræmda móttöku flóttafólks. Ég hef setið í bæjarstjórn sem hefur einmitt verið að fjalla um þessi mál og þurft að sinna þessum málaflokki mikið þannig að ég þekki kannski stöðu þessara einstaklinga sem hingað hafa komið af eigin raun. Ég vil bara lýsa því yfir hér að ég get ekki sagt annað en að við, kjörnir fulltrúar á þeim tíma, vorum mjög óánægð með samskipti okkar, bæði við kjörna fulltrúa á Alþingi en ekki síður við Útlendingastofnun. Manni þótti sárt að sjá, þegar við höfðum lagt okkur í líma við að sinna þeim hópi sem við höfðum tekið í þjónustu, að Útlendingastofnun sveifst einskis við að leigja bara autt húsnæði uppi í Ásbrú til að hrúga þar inn fólki án eftirlits og án einhverrar þjónustu. Maður upplifði það í sveitinni að fara í fjárhúsið á kvöldin og gefa á garðinn, þetta var nánast einhvern veginn þannig. Hv. þingmaður nefndi hér tilgang og markmið og sagði m.a. að hún fengi ekki séð að þetta frumvarp myndi ná þeim markmiðum sem að væri stefnt. Þá spyr maður: Hver eru hin raunverulegu markmið? Hvað er verið að gera með þessum breytingum? Er kannski verið að reyna að koma í veg fyrir að fólk á flótta leiti til Íslands?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið. Þetta er það sem ég hef verið að reyna að segja: Nei, ég held að það sé ekki einu sinni markmiðið, hið raunverulega markmið, að koma í veg fyrir að fólk geti komið hingað og annað. Ég held að hugsunin nái ekki einu sinni þangað. Það er það sem ég á við þegar ég segi að jafnvel þó að maður ætlaði sér að vera góður rasisti þá væri þetta samt ekki gott frumvarp. Þegar maður hefur mikla reynslu í málaflokknum sér maður í gegnum frumvarpið öll málin sem Útlendingastofnun hefur tapað, hjá kærunefnd og hjá dómstólum. Mig grunar að það sé það sem þetta frumvarp sprettur af, einhver svona samtíningur, einhver óskalisti sem fer frá Útlendingastofnun, þetta er mín ágiskun, til ráðuneytisins í hvert skipti sem þau tapa máli. Ég held að það sé svolítið meira þannig að þau vita ekki alveg hvernig á að gera hlutina og gera eitthvað sem er, held ég, byggt á mjög röngum viðhorfum og jafnvel fordómafullum viðhorfum og ómannúðlegum. Ég ætla ekkert að saka fólk um að vera vont, ég trúi ekki að fólk sé vont, en ég held að það geti myndast kerfisbundin ómannúðleg menning. Þar er ekki kannski ekki endilega við einhverja einstaklinga að sakast, heldur er það bara þannig, og við höfum séð þetta í mannkynssögunni, við sjáum þetta út um allt. Það er skrýtið og við vitum ekki alveg hvers vegna það gerist en þetta getur gerst. Það eru viðhorfin sem gera það að verkum að þegar Útlendingastofnun tekur einhverja ákvörðun - hún telur auðvitað allar sínar ákvarðanir vera réttar en síðan fær hún þær aftur í andlitið og þá er það sett á einhvern lista og sá listi fer svo upp í ráðuneyti. Það er svona sem ég held að þetta frumvarp hafi orðið til. Það er engin heildarsýn þarna á bak við. Það er engin heildarhugsun. Það er engin straumlínulögun eða einhver útpæld stefna þarna á bak við, ekki að mínu mati. Það er það sem ég á við þegar ég segi: Það er alveg sama hvernig á það er litið, þetta frumvarp er bara mjög vont.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar svar. Ég get ekki annað en skilið það sem svo að hún meti það þannig að þetta frumvarp sé bara einhvers konar bútasaumur, þar sem verið er að tína til einhverja hluti sem hafa komið upp og reyna að slá einhverjum ramma utan um það. Það sem mig langar að velta fyrir mér núna, af því að þetta snýst líka að stórum hluta um að koma fólki frá, þá er spurningin: Hvert ætlum við að koma fólki? Ég kíkti á þennan lista yfir þessi öruggu ríki í gær og sá í sjálfu sér ekkert athugavert við það annað en hvað varðar ákveðin ríki - ríki sem við, nokkrir þingmenn, höfum talað fyrir að ekki væri verið að senda fólk til, eins og Grikklands og Ítalíu og Spánar - sem eru í raun stútfull af flóttafólki og ráða illa við að sinna þessu hlutverki. Síðan er þessi heimild til staðar að senda fólk annað, út fyrir þessi ríki. Þó að Grikkland sé slæmt þá eru það önnur ríki sem eru bara miklu verri. Á Útlendingastofnun bara að meta það sem svo að það sé sanngjarnt og eðlilegt að senda fólk þangað? Írak? Er eðlilegt að senda fólk þangað? Er eðlilegt að senda fólk til Tyrklands? Er eðlilegt að senda fólk til Sýrlands eða niður til Suður-Ameríku? Maður veltir fyrir sér slíkum hlutum. Á það bara að vera á borði Útlendingastofnunar að meta það hverju sinni hvað henni þyki við hæfi að gera í það og það skiptið? Er virðing fyrir mannslífum og fyrir því að fólk geti lifað sómasamlegu lífi ekki meiri en það að við erum tilbúin til að senda fólk nánast hvert sem er?

Herra forseti. Já, það er ekki nema von að hv. þingmaður spyrji að þessu. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að Útlendingastofnun líti á það sem hlutverk sitt - og ég get fært málefnaleg rök fyrir þessu í ræðum mínum með vísan í heimildir, þetta er ekki ég að dylgja eða segja eitthvað af tilfinningasemi - að takmarka þann fjölda sem leitar hingað til lands og ég held að það eigi sérstaklega við um flóttafólk. Það eru fjölmörg dæmi um þetta. Kannski er skýrasta sönnunin á þessu orð sem forstjóri Útlendingastofnunar lét falla í viðtali fyrir nokkrum árum þar sem hún kvaðst líta á sig sem útvörð hins íslenska velferðarkerfis. Bara þau orð sýna ákveðin viðhorf og sýna líka ákveðinn misskilning en útskýra ofboðslega margt. Eins og ég sagði þá trúi ég því ekki að fólk sé vont, ég trúi hins vegar að fólk geti kerfisbundið dottið ofan í eitthvert hlutverk og gert hluti sem það myndi ekki gera ef það myndi beita meira einstaklingsbundinni gagnrýninni hugsun, sem er eitthvað sem mun bjarga heiminum að mínu mati. Ég held ekki að það sé þannig. Ég held hins vegar að í hvert skipti, og ég mun sýna fram á þetta allt saman, sem fjöldinn eykst, þegar eitthvert munstur kemur í umsækjendahópinn um alþjóðlega vernd, þá bregðist Útlendingastofnun við með einhverjum hætti, oft með mjög kjánalegum hætti, oft með lögfræðilega röngum hætti. Viðbrögðin eru oft svolítið tilfallandi. Það er ekki nein heildarhugsun þar á bak við önnur en sú að við þurfum að takmarka þann fjölda sem kemur hingað. Við getum haft einhverja framkvæmd ef það tryggir að ekki séu of margir að koma þarna og ekki of margir hérna, eða eitthvað þannig. Ég held að þetta sé ekki neitt sérstaklega meðvitað eða ákveðið. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég staldraði aðeins við orðalag hv. þingmanns um skort á mannúð og virðingarleysi gagnvart fólki á flótta - ég vona að ég sé að fara rétt með, það er mikilvægt að fara rétt með. Ég er með eina spurningu í tveimur liðum. Í fyrri liðnum langaði mig til að spyrja hvort hv. þingmaður hafi orðið vör við í fræðsluferðum nefndarinnar, sem hún tók þátt í, til nágrannaríkja okkar það sem hún kallar skort á mannúð og virðingarleysi gagnvart flóttafólki, í þeirra löggjöf og þeirra framkvæmd. Í seinni liðnum spyr ég, í tengslum við þetta, hvort það sé ekki í raun svo að sú þjónustuskerðing sem hv. þingmaður hefur gagnrýnt harðlega sé ekki einmitt framkvæmd á Norðurlöndunum og víðast hvar í Evrópu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur kærlega fyrir andsvarið, ég hef mjög gaman af því að fá hana inn í þessa umræðu til að taka þetta samtal. Við fórum saman í vettvangsferð um Norðurlöndin, fórum til Noregs og Danmerkur og skoðuðum það sem þau eru að gera þar. Við ræddum m.a. við pólitíska fulltrúa, þingmenn í Danmörku, og síðan fólkið á gólfinu, eins og ég myndi kalla það, Útlendingastofnun, ráðuneytin o.s.frv. Já, ég varð vör við það sem ég myndi kalla ómannúðleg viðhorf en þau voru það sem kom kannski mest á óvart. Flest sem við sáum í Noregi kom mér ánægjulega á óvart og ég held að við getum lært margt af Noregi, t.d. varðandi samstarf við sveitarfélög og annað. Ég held að flestir nefndarmenn allsherjar- menntamálanefndar séu mér sammála þar. Þar eru hlutirnir sem við eigum að vera að einbeita okkur að, innviðirnir, hvernig við látum þetta allt saman ganga. Í Danmörku sá ég þessi viðhorf, raunar mun verri en ég átti von á. En það tengdist málum sem hafa ekki komið upp hér á landi sem eru konur sem fóru m.a. til Sýrlands og gengu til liðs við öfgahópa þar. Þær lenda síðan í ofbeldi, þær eru danskir ríkisborgarar, eiga kannski uppruna sinn í þessum ríkjum en eru danskir ríkisborgarar og vilja koma til baka, og þær eru sviptar ríkisborgararétti. En þær eiga börn og þá er það auðvitað spurningin hvort börnin eigi ekki rétt á að koma. Viðhorfin voru með ólíkindum. Ég var örlítið slegin þegar danskur þingmaður talaði þannig að það væri svolítið ósanngjarnt af þessum konum að neita Danmörku um að taka börnin af þeim. Það var eins og dönsku þingmennirnir væru hneykslaðir á því að þessar konur vildu endilega fá að koma með, að þær neituðu að leyfa börnunum að koma til Danmerkur nema þær fengju að koma með.  Að öðru leyti, varðandi þjónustusviptinguna, þá þakka ég þingmanninum kærlega fyrir spurninguna. 

Forseti minnir á afskaplega takmarkaðan tíma í andsvörum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég heyri að hv. þingmaður, ekki að það komi á óvart, er gagnrýnin á fleiri Evrópuríki en okkur. Ég tek undir það að það er margt sem við getum lært af nágrannaþjóðum okkar, m.a. Noregi, og það er auðvitað það sem við höfum verið að gera. Við sjáum það í greinargerðinni, að gildandi útlendingalög, þau sem eru þar á undan, eru smíðuð eftir norskri fyrirmynd. En mig langaði að spyrja hv. þingmann að öðru. Þó að ég hafi ekki komið hér upp reglulega í andsvör undanfarna daga hef ég setið og hlustað. Það er mjög mikilvægt, sérstaklega að hlusta á fólk eins og hv. þingmann, sem hefur talsvert vit á þessum málaflokki, og nefndarmenn og aðra, ég hef verið að hlusta á framsögu þeirra. Ég hef tekið saman ýmislegt sem þar hefur farið fram og langar til að spyrja út í það: Telur hv. þingmaður þörf á því að gera breytingar á íslenska verndarkerfinu svo að við getum betur forgangsraðað fólki á flótta? Og þá kemur að því sem ég hef tekið saman, og hv. þingmaður má endilega leiðrétta mig ef samantektin er ekki rétt, felast breytingarnar í því, eða er það rangur skilningur hjá mér, að það eigi að opna vinnumarkaðinn fyrir fólki utan EES? Eða, ef það þarf að gera breytingar, felast þær þá í því að það eigi einfaldlega að veita öllum hæli í gegnum verndarkerfið án tillits til þess hvort þeir uppfylla skilyrði sem er auðvitað í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar og skilgreiningar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið aftur og ég meina það einlægt. Mér finnst mjög gaman að hafa hv. þingmann með í þessari umræðu. Nei, þetta er ekki rétt skilið og ég velti fyrir mér hvað ég hef sagt sem hefur gert það að verkum að hv. þingmaður hefur skilið mig með þessum hætti. Það eru ýmsar breytingar sem ég myndi vilja gera á framkvæmdinni sem ég tel að myndu auka skilvirkni í þessum málaflokki; spara ríkinu stórfé, minnka þjáningu fólks og gera það þar með betur í stakk búið til að verða hluti af samfélaginu. Með því á ég ekki endilega við að það stökkvi út á vinnumarkaðinn. Ég er bara að tala um að það þurfi ekki hreinlega margra ára geðheilbrigðisaðstoð til að vinna úr því tráma sem það verður fyrir í málsmeðferðinni hér á landi. Við erum með fjölmörg dæmi um það sem eru mjög sorgleg og eitt reyndar alveg sérstaklega sorglegt sem ég get rætt við þingmanninn prívat. En við erum beinlínis að skemma fólk með þessu kerfi og ætlumst síðan til þess að það stökkvi bara beint í vinnu. Við sjáum það t.d. á atvinnuþátttöku flóttafólks frá Venesúela, ég minntist líka á þetta í ræðu minni í gær, en það er sérstaklega hátt hlutfall, alveg ótrúlega hátt, sem fer fljótlega á vinnumarkað eftir komu. Það er í sjálfu sér bara mín kenning og mín tilfinning en ég held að ekki sé síður hægt að rekja þetta til þess að þarna eru einstaklingar sem hafa ekki verið lengi á flótta og fljúga í gegnum kerfið hér. Það sem ég held að við séum að gera vitlaust er akkúrat tregðan. Ég held að við getum lagað margt, t.d. held ég að við ættum að hætta að senda fólk til Grikklands. Við eigum að hætta að endursenda. Þá ætla ég að segja: Já, mér finnst að við eigum að taka á móti öllum sem koma hingað og hafa fengið stöðu flóttamanns í Grikklandi. Ég ætla bara að segja það hreint út að mér finnst að við eigum ekki að taka mál þeirra til efnismeðferðar og spyrja þau upp á nýtt af hverju þau hafi flúið Sýrland. Mér finnst við eigum að beita 47. gr. laganna og veita þeim vernd. Þetta þýðir að við getum afgreitt þessar umsóknir, ég vona að Miðflokkurinn sé að hlusta, á 48 tímum. Hvernig væri það nú? Ég hins vegar held að kerfið vilji þetta ekki, þó að enginn hafi nokkurn tíma tekið þá ákvörðun. Þetta myndi sannarlega fjölga þeim einstaklingum sem fengju vernd hér á landi en ég held að það séu einhverjir tugir, ekkert einhver hundruð eða þúsund.

Hæstv. forseti. Ég hef eins og aðrir þingmenn hlýtt á margar þeirra ræðna sem fluttar hafa verið við 2. umr. um frumvarpið sem hér um ræðir. Ég ætla ekki að halda því fram að ég sé sérfræðingur um þessi málefni og ekki ætla ég heldur að reyna að halda því fram að ræða mín hér muni bæta einhverjum nýjum efnisatriðum inn í þessa umræðu sem um margt hefur verið góð. En ég vil byrja á því að vísa í ræður og þingskjöl fulltrúa Samfylkingarinnar í allsherjar- og menntamálanefnd, hv. þingkonu Helgu Völu Helgadóttur, og ræður hv. þingkonu Dagbjartar Hákonardóttur og hv. þm. Loga Einarssonar sem hér hafa einnig talað fyrir hönd Samfylkingarinnar. Ég verð að viðurkenna að framlagning þessa frumvarps í fimmta sinn sætir nokkurri undrun, kannski ekki síst vegna þess að ég held að hér sé verið að reyna að selja ákveðna ímynd til ákveðinna kjósendahópa. Ég held að Sjálfstæðisflokkurinn, væntanlega með æstum stuðningi Miðflokksins og kannski Flokks fólksins, ég hef nú reyndar ekki alveg skilið afstöðu þess ágæta flokks til málsins, sé hér að reyna að selja kjósendum þá hugmynd að það eigi að loka landinu og þess vegna sé þetta frábært frumvarp og muni skila stórkostlegum árangri. Framsóknarmenn hef ég varla séð hér í ræðupúlti í þessu máli en það er svo sem ekkert nýtt í því og Vinstrihreyfingin – grænt framboð reynir nú að spila út úr ermi hæstv. forsætisráðherra einhvers konar lokatrompi í málinu án þess að nokkur viti um hvað það snýst eða hvort það breyti einhverju um málið yfir höfuð. Ég get svo sem alveg skilið, þekkjandi innvolsið í þeim ágæta flokki, að þeim líði kannski ekkert sérstaklega vel yfir þessu frumvarpi og séu kannski ekkert sérstaklega ánægð með þau skilaboð sem ítrekað hafa komið frá hæstv. dómsmálaráðherra um stjórnlaust ástand þegar kemur að umsóknum um alþjóðlega vernd á Íslandi. Þetta er kannski mjög hraðsoðin lýsing á hinu pólitíska undirlagi þessa frumvarps og þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram. Við vitum öll að ástandið er ekki stjórnlaust. Það hefur aldrei verið stjórnlaust. Það má alveg halda því fram að á Íslandi geti það ekki einu sinni orðið stjórnlaust af því að landið á engin landamæri við önnur lönd, við erum eyja. Eins og ítrekað hefur komið fram tekur frumvarpið ekki á þeim annmörkum sem við í Samfylkingunni teljum að megi lagfæra í núverandi útlendingalöggjöf. Það breytir heldur engu um það, hafi ég skilið frumvarpið rétt, hverjir fá vernd og hverjir ekki. Þeir þingmenn sem koma hér upp og halda því fram að um miklar umbætur sé að ræða, að því leyti að það verði miklu færri sem fái vernd, fara villu vegar. Það er ekkert öðruvísi. Auðvitað er verið að þrengja ákveðin ákvæði með skammarlegum hætti, samanber 30 daga regluna svokölluðu, og búa til þröskulda og erfiðleika. En í rauninni er þetta að stærstum hluta, eins og ég sé það, ekki efnisleg breyting á framkvæmdinni þegar kemur að mati á alþjóðlegri vernd. Þegar gerðar eru jafn viðamiklar breytingar á jafn mikilvægri löggjöf og útlendingalögin eru þá man ég ekki til þess að meiri hlutinn, hver sem hann hefur verið, hafi ekki hlustað á neinn einasta umsagnaraðila, á engar ábendingar, athugasemdir eða gagnrýni sem komið hefur frá sérfróðum aðilum, samtökum og þeim sem vinna í þessum geira alla daga ársins. Nægir að nefna Rauða krossinn á Íslandi, Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna, Barnaheill, Amnesty, landlækni, Læknafélagið. Hér hafa menn bara farið af stað með pólitískar breytingar og pólitíska orðræðu sem átti að skila ákveðnum árangri, væntanlega pólitískum, út í samfélagið og hafa hreinlega ákveðið fyrir fram að stunda hér óvandaða löggjafarvinnu, svo óvandaða að maður veltir fyrir sér hvort þingmenn meiri hlutans hafi lesið umsagnir um málið eins og þær liggja fyrir á vef Alþingis. Ég hvet alla sem hér eru að hlusta og hafa áhuga á þessum málum til að kynna sér þær umsagnir sem fyrir liggja um frumvarpið sem hér um ræðir. Nei, en meiri hluti Alþingis, meiri hluti nefndarinnar, þarf ekki á því að halda að kynna sér málefnalega gagnrýni, uppbyggilegar ábendingar, eðlilegar athugasemdir og ábendingar um það að hér séu á ferðinni breytingar sem geti leitt af sér mannréttindabrot og í raun hörmungar fyrir einstaklinga. Svo er það þetta með fjöldann og hið meinta stjórnleysi. Eins og allir vita sem fylgst hafa með fréttum þá er stríð í Evrópu. Stjórn Pútíns í Rússlandi réðst inn í Úkraínu fyrir 11 mánuðum. Það geisar stríð í Evrópu og frá Úkraínu hafa streymt flóttamenn, flóttafólk. Það er kannski ekki úr vegi að minna á að íbúar Úkraínu voru fyrir innrásina 46 milljónir. Ef ég man rétt þá eru a.m.k. 8 milljónir farnar á flótta út fyrir landið og auðvitað er ástandið í landinu ekki gott. Þá veltir maður fyrir sér hvaðan talið um hið meinta stjórnlausa ástand kemur, rétt eins og það að stríð geisi í Evrópu hafi engin áhrif á önnur Evrópulönd. Helmingur þeirra sem leituðu alþjóðlegrar verndar á Íslandi á síðasta ári, rúmlega helmingur, kom frá Úkraínu, að sjálfsögðu. Það var líka vegna þess að önnur Evrópuríki opnuðu dyr sínar fyrir flóttafólki frá Úkraínu og sem betur fer gerðum við það líka. Einnig er mikið rætt um flóttafólk frá Venesúela sem er um fjórðungur þeirra sem komu á síðasta ári til landsins. Nú vill svo til að sá fjöldi byggir á því að kærunefnd útlendingamála úrskurðaði flóttafólki frá Venesúela í hag og á þeim úrskurði hlýtur móttakan að byggja, sú stjórnsýsla og það sem stjórnvöld þurfa að fara eftir. Ég gef lítið fyrir það tal, sem allt of oft hefur heyrst úr þessum ræðustóli á síðustu sólarhringum, að hér sé við að eiga stjórnlaust og ófyrirséð ástand. Það er ekkert ófyrirséð við flóttamannavandann og það hefur ekki verið það alla þessa öld ef við förum bara rétt aftur til síðustu aldamóta. Það geisar stríð í Evrópu. Rússar réðust inn í Úkraínu. Það hefur geisað stríð í Sýrlandi í meira en tíu ár, borgarastyrjöld. Það eru u.þ.b. 20 ár frá innrásinni í Írak. Það hefur geisað stríð í Afganistan áratugum saman. Án þess að ég ætli að fara of langt út í það bera Evrópuþjóðir líka mjög mikla ábyrgð á því hvernig ástandið er í Írak og Afganistan. Þá er ég ekki byrjuð að tala um Jemen, Eþíópíu, Erítreu, Kongó o.s.frv. Það er ástæða fyrir því að 100 milljónir manna eru á flótta í heiminum og hún er fyrst og fremst stríðsátök, hvort sem það er á milli landa eða borgarastyrjaldir, og síðan afleiðingar slíkra átaka, óöryggi, skortur, matarskortur, engin leið til að ala upp börnin sín í slíku ástandi og sókn fólks eftir friði. Það sem stýrir hinum mikla flóttamannavanda er einfaldlega sókn venjulegs fólks eftir öryggi og friði. Í lokin ætla ég að koma að því sem lítið hefur verið rætt hér að því að mér finnst - ég ætla að taka það fram að ég hef ekki heyrt allar ræður sem fluttar hafa verið við 1. og 2. umr. um þetta mál - en það er hlutverk Íslands og staða og ábyrgð í þessu samhengi. Við hljótum að axla þá ábyrgð að standa með Úkraínu alla leið, ekki bara á fyrstu dögum stríðsins, ekki bara eftir þrjá mánuði eða sex mánuði eða núna eftir 11 mánuði heldur eins lengi og þarf. Það þýðir að við tökum á móti fólki og veitum því vernd, rétt eins og um náttúruhamfarir væri að ræða. Það er hluti af því að vera sjálfstætt og fullvalda ríki að axla þá ábyrgð og hafa úthaldið til þess. Það kann alveg að reynast þungt á köflum, ég ætla ekki að gera lítið úr því. Það kann að reynast umhendis og flókið. Það væri léttara ef fleiri sveitarfélög hér á landi tækju þátt í því að hýsa flóttafólk, þau sem hér hafa fengið alþjóðlega vernd, miklu léttara meira að segja af því að saman getum við axlað þessa ábyrgð og þessar byrðar. Okkur ber skylda til þess. Það fylgja ekki bara réttindi því að vera sjálfstætt ríki í samfélagi þjóðanna. Því fylgja líka skyldur og þær erum við að axla og okkur ber að gera það. Ég dreg þá ályktun, eftir að hafa hlustað á þessa umræðu hér og kynnt mér málið - auðvitað ekki til fulls, eins og ég tók fram í upphafi, en þó þannig að ég tel mig hafa nokkuð góða yfirsýn yfir það hvað á að reyna að gera í þessu frumvarpi og hvað á ekki að gera - að frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins sé verið að selja sem einhvers konar allsherjarlausn við einhverju stjórnlausu ástandi sem er ekki fyrir hendi. En um leið er verið að setja hér inn mjög andstyggilegar breytingar sem farið hefur verið ítarlega yfir í þessari umræðu og aðrir þingmenn en ég hafa gert mjög góð skil. Það mun síðan koma í ljós við atkvæðagreiðslu um þetta mál hvernig landið liggur á hinu háa Alþingi. Ég er nokkuð hrædd um að fyrir þessu frumvarpi sé drjúgur meiri hluti, ég er meira að segja mjög hrædd um það. Það segir ákveðna sögu um pólitíska landslagið á þessu löggjafarþingi. En við skulum sjá hvernig atkvæðagreiðslan fer þegar lokaafgreiðsla fer fram. Þegar annar svokallaður flóttamannavandi komst í hámæli árið 2015, vegna borgarastyrjaldarinnar í Sýrlandi og stöðugs straums flóttafólks þaðan yfir til Evrópu, voru um það miklar deilur innan Evrópusambandsins hvernig skyldi axla þá ábyrgð og deila henni á milli ríkja. Einn þeirra stjórnmálaleiðtoga sem þá sat undir ámæli vegna síðbúinna viðbragða og fyrir að hafa ekki tekið skýrt af skarið um hvað skyldi gera, Angela Merkel, sagði þegar hún hafði hugsað málið - reyndar var tilefnið ung, grátandi stúlka sem átti að vísa úr landi - með leyfi forseta: „Wir schaffen das.“ Við gætum þýtt það: Við græjum þetta. Það er það sem við þurfum að gera. Við þurfum að græja það að vera sjálfstæð, rík þjóð og axla þá ábyrgð sem því fylgir að vera ríki í samfélagi þjóðanna, taka á móti fólki sem á rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, gera því búsetuna hér eins góða og hægt er, reyna að virkja það algerlega inn í samfélagið, veita því tækifæri til að sækja skóla, stunda vinnu. Á endanum, þó að það geti verið óþægindi, kostnaður, fyrirhöfn, flækjustig til að byrja með, mun þetta samfélag verða sterkara og betra fyrir vikið.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir afar góða og áhugaverða ræðu. Ég tók eftir því að hún ræddi um samráð og ég tek undir það með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur að samráðið hefur verið afar lítið. Að mínu mati hefur þetta engan veginn verið samráð heldur einhvers konar áheyrn. Þegar þú átt samráð við hópa þá kalla ég eftir því að þeir hópar eigi einhverja raunverulega möguleika á að hafa áhrif á ferlið. Ég get bara ekki með nokkru móti séð að þeir ótalmörgu hópar sem hafa veitt umsagnir, og að mér skilst komið á fundi nefndarinnar, hafi haft þann möguleika. Það blasir við við lestur umsagnanna að það hefur ekkert mark verið tekið á þeim. Ofan á það að leyfa ekki þeim hagsmunaaðilum sem hafa komið með þessar umsagnir að hafa áhrif á ferlið fréttum við það núna að til standi að gera breytingar á frumvarpinu en við fáum þær ekki til umfjöllunar. Það að þær verði ekki hér til umfjöllunar á Alþingi, í 2. umr., þykir mér sýna í verki að samráðið er ekki í boði. Samráð er ekki í boði. Það er bara í boði að taka við því sem á að gera, taka bara við því og samþykkja það. Mér þykja þetta afar sorgleg vinnubrögð.

Hæstv. forseti. Ég deili ekki við þingmanninn um þessa túlkun á hinu meinta samráði sem er þá kannski í besta falli sýndarsamráð. En eins og ég sagði í ræðu minni finnst mér eiginlega með ólíkindum þegar löggjafinn í sínu starfi í hv. allsherjar- og menntamálanefnd - ég sit ekki í þeirri nefnd og veit ekki hvernig starfið var þar. En hingað er málið komið og fyrir liggja umsagnir þeirra sem best þekkja til og gerst þekkja til í þessum málaflokki, m.a. frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem okkur ber lögum samkvæmt, ef ég man rétt, að hafa samráð við við breytingar á þessum lögum. Það er hvorki lesið né hlustað. Það er auðvitað bara mjög einbeittur vilji til að fara sína leið í þessu máli og breyta lögunum eftir höfði hæstv. dómsmálaráðherra og Sjálfstæðisflokksins, vissulega með blessun samstarfsflokkanna tveggja og kannski fleiri flokka hér á þinginu. Þetta eru auðvitað algerlega ótæk vinnubrögð og til vansa fyrir þingið. Það veldur mér áhyggjum að meiri hlutinn sé tilbúinn að ganga svona langt í þessu máli og með svona augljósum hætti að láta sem málefnalegar og lögmætar ábendingar og athugasemdir hafi ekkert gildi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmanninum svarið við andsvarinu. Mér finnst þetta vera sláandi, sérstaklega í ljósi þess hversu gullið tækifæri samráð hefði verið til að auka traust á málaflokknum sem er bara í molum eftir ítrekaðar umfjallanir í fjölmiðlum þar sem gengið er fram með afar harðneskjulegum hætti gagnvart þessu fólki sem er margt í mjög veikri stöðu. Ég kalla eftir því að við bæði aukum samráð og reynum að skapa smátraust meðal almennings því að staðan er bara sorgleg. Það er sorglegt hvernig við horfum upp á meðferð á fólki sem er búið að þola nóg.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað þannig að það hefur verið grunnkrafa okkar í Samfylkingunni að þessi vinna fari fram og þessar breytingar séu ræddar í þverpólitísku samráði, bæði þvert á stjórnmálaflokkana og einnig þá að sjálfsögðu með því að vera í samtali við þá aðila og þau hagsmunasamtök sem eiga hér hlut að máli og hafa miklu betri innsýn og þekkingu á þessari stöðu en einstakir stjórnmálamenn eða stjórnmálaflokkar. Að sjálfsögðu eigum við að vinna þetta þannig. Það var gert en Sjálfstæðisflokkurinn hefur því miður aldrei viljað vera hluti af þeirri samstöðu. En ég hélt samt að aðrir stjórnmálaflokkar hér á hinu háa Alþingi hefðu enn áhuga á því að hafa um þetta þverpólitískt samráð. En svo virðist ekki vera, því miður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Ég get tekið undir margt í henni en ætla að staldra sérstaklega við það atriði - af því að það hefur kannski ekkert verið ávarpað sérstaklega hingað til, við höfum verið meira í efnislegri umræðu - að ég hef áhyggjur af því að til standi að afgreiða þetta frumvarp af hálfu meiri hlutans, að það sé jafnvel drjúgur meiri hluti fyrir því. Það er eiginlega mín tilfinning líka, að sú staðreynd að þetta er frekar þögull meiri hluti bendi til þess að ætlunin sé að afgreiða þetta svolítið í kyrrþey og taka ekki umræðu um málið. Ég tek undir það sem margir þingmenn hafa sagt hér, þ.e. að umræðan hafi að mestu eða jafnvel öllu leyti verið málefnaleg og upplýsandi. En það vantar stóran hluta stjórnarliða inn í umræðuna og þá helst þá stjórnarliða sem maður hefði haldið að væru kannski aðeins á öndverðum meiði við upplegg ráðherrans sem leggur frumvarpið fram. Það ætti ekki að koma neinum á óvart að þeir fulltrúar sem eru með ráðherranum í flokki séu alveg sammála og komi og styðji hann en mér finnst mjög vont að heyra ekki afstöðu þeirra sem maður hefði haldið að væru mögulega til í að taka að einhverju leyti undir með okkur hinum sem erum ósammála. Það koma eiginlega engin skilaboð um þá afstöðu annað en eitthvert óljóst loforð um að þetta verði allt lagfært eftir þessa umræðu alveg á lokasprettinum í nefndinni. Þá spyr maður bara: Af hverju var það ekki gert eftir 1. umr. í nefndinni? Af hverju er þetta strax tekið inn hér? Þar er einmitt vettvangurinn þar sem maður hefði haldið að hægt hefði verið að taka góða og djúpa umræðu um vel unnið mál.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Það er auðvitað rannsóknarefni hvernig þetta liggur og það er óþægilegt þegar jafnvel heilu þingflokkarnir eru þögulir um eins mikilvægt frumvarp og hér er verið að ræða. Því miður hef ég ekki orðið vör við marga almenna þingmenn úr stjórnarmeirihlutanum taka þátt í þessari umræðu. Á því eru einhverjar undantekningar að sjálfsögðu. En það læðist að manni sá grunur að annaðhvort treysti þingmenn sér ekki til að lýsa hér yfir úr ræðustóli eindregnum stuðningi við efni þessa frumvarps, það kann að vera, ég veit það ekki, það væri gott að heyra af því. Það væri líka gott að heyra af því ef einhverjir þeirra sem styðja þessa ríkisstjórn hafa efasemdir eða athugasemdir eða eru jafnvel andsnúnir málinu, en ég hef ekki orðið vör við að það hafi komið fram. En ég gef lítið fyrir yfirlýsingar á síðustu stundu um að nú komi einhverjar breytingar sem er svona hent fram í fjölmiðlum án þess að það komi hingað inn í þingið. Auðvitað er hægt að koma með breytingartillögur alveg fram í 3. umr. en hafi ég lesið málið rétt þá er þetta alveg fyrirvaralaust, t.d. af hálfu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sem einhvern tímann áður í hinu langa ferli hafði gert fyrirvara við einhver atriði ef ég fer rétt með. Ég verð bara að viðurkenna að ég held að það sé bara svona pólitísk redding til að reyna að mýkja aðeins umræðuna um þetta mál, ég ætla bara að fá að orða það þannig.

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta ágætt orðalag, að mýkja umræðuna. Með því að vera ekki að blanda sér of mikið í umræðuna, vera ekki að gefa nein önnur skilaboð en þau að í raun þurfi ekki að hafa áhyggjur af því hvernig þetta líti út núna, að þessu verði reddað síðar, er eins og verið sé að reyna að skapa einhvern hvata til þess að umræðan verði sem minnst. Og jafnvel, svo að ég segi það hreint út, að gert verði mögulegt að útmála fólk sem er að ræða um málið, er að taka það alvarlega eins og það lítur út núna, á þann hátt að það sé bara með eitthvert vesen að óþörfu af því að þessu verði öllu breytt. Að sjálfsögðu ræðum við málið eins og það er lagt fram af hálfu nefndarinnar eftir umfjöllun. Við höfum ekkert annað í höndunum. Okkur ber skylda til að láta afstöðu okkar í ljós og til að fara yfir málin eins og þau eru lögð fram, ekki eins og þau gætu mögulega litið út síðar.

Hæstv. forseti. Það er í sjálfu sér engu við þetta að bæta. Afstaða hv. þingmanna mun að sjálfsögðu liggja fyrir í atkvæðagreiðslum um þetta mál þegar þar að kemur. Hún verður þá skrásett og liggur fyrir. Við skulum kannski reyna að lifa í voninni um að einhverrar afstöðubreytingar sé að vænta en ég held að sú von sé samt veik. En það að reyna að rugla umræðuna hér í 2. umr. um þetta frumvarp með einhverju útspili sem ekki fer fram hér í þessu húsi eða með breytingartillögu sem ekki kemur fram, það breytir í rauninni engu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég var glaður að heyra þegar hún sagði: Við græjum þetta. Ég held nefnilega að þetta sé þannig, þetta er bara mál til að græja. Hingað kemur hver stjórnarliðinn á fætur öðrum upp í pontu með húfuna niður fyrir augun og segir: Við ráðum ekkert við þetta. Ég velti því oft og tíðum fyrir mér hvaða samfélagi menn eru að lýsa þegar þeir segja: Við ráðum ekkert við þetta. Ef við skoðum hópinn sem er að koma til landsins, einhvers staðar á milli 4.000–5.000 manns sem komu hingað til Íslands á síðasta ári, þá kemur helmingurinn frá Úkraínu í boði íslenskra stjórnvalda, fólk sem væntanlega fær að komast aftur til síns heima, ekki innan langs tíma, vonandi verður það þannig. Fólk frá Venesúela er líka stór hópur og það hefur verið metið þannig að því sé ekki vært í sínu eigin heimalandi. Hvað stendur þá eftir? 800–900 manns að hámarki. Við erum í þeirri stöðu að okkur skortir vinnuafl til lengri tíma. Fólk sem flýr er alltaf að leita sér að viðurværi og leita sér að betra lífi. Það er enginn að koma hingað til að fara að setjast upp á sósíalinn hér, ekki eins og við gerðum þegar við fluttum til Danmerkur á hippatímabilinu og fórum bara inn í Kristjaníu og fengum okkur í pípu. Þetta fólk er í allt annarri stöðu. Maður veltir fyrir sér: Er ekki verið að tala niður þetta góða samfélag sem við eigum þegar við komum hér og vælum yfir því að allt sé að hrynja?

Hæstv. forseti. Já, ég tek undir með hv. þm. Guðbrandi Einarssyni, það er með ólíkindum að hlusta á hverja ræðuna á fætur annarri þar sem þingmenn lýsa því að við ráðum ekki við stöðuna. Auðvitað ráðum við við hana. Verkefnið er kannski ekki alltaf einfalt en við ráðum við það af því að þetta er spurning um ákvörðun og eitthvað sem okkur ber að gera, eitthvað sem við verðum að gera. Meðan við höfum dyrnar opnar fyrir öllu flóttafólki frá Úkraínu þá ber okkur að hafa úthaldið, pólitískt, efnahagslegt og samfélagslegt, í það að taka á móti fólki. Ég er þeirrar skoðunar að Ísland þurfi á svo mörgu fólki að halda og að það sé okkur aðeins til gæfu að hingað vilji flytja fólk frá öðrum löndum og setjast að. Ég sé ekki í því þann vanda sem sumir aðrir sjá. Það verður auðvitað alltaf að bjóða fólki upp á aðlögun. Það þarf að bjóða upp á aðlögun í skólum, það þarf að nýta krafta fólks til fullnustu. En það er auðvitað bara þannig að á endanum erum við mjög ríkt og stöndugt samfélag. Það eitt setur okkur á herðar ríkari skyldur en þeirra sem eru t.d. miklu lægra á OECD-listanum, þar eru reyndar allar ríku þjóðirnar, eða á listanum yfir ríkustu þjóðir í heimi. Það er hluti af þeim veruleika sem við búum í. En burt séð frá því þá er ég sjálf einlæglega þeirrar skoðunar að við þurfum á fleira fólki að halda, flóttafólki, alls konar innflytjendum, af því að það muni gera samfélag okkar betra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við höfum undirgengist það að taka á móti öllum þeim sem vilja koma hingað frá Úkraínu. Það eru milljónir Úkraínumanna búnar að yfirgefa landið sitt. Þeir gætu allir hafa komið hingað Og hvað ætlum við að gera? Það búa 500 milljónir manna á Evrópska efnahagssvæðinu og eiga allir rétt á að koma hingað. Og hvað ætlum við að segja? Ætlum við að loka landinu okkar? Menn tala gegn því sem þeir hafa sjálfir undirgengist. Ég skil ekki pólitíkina í þessu, þegar verið er að tala um að við ráðum ekki við þetta, á annan hátt en þann að þar búi að baki eitthvert útlendingahatur, eða kannski frekar andúð. Hagfræðingur Samtaka iðnaðarins segir að það gæti orðið minnkandi hagvöxtur á næstu tveimur árum 

Hæstv. forseti. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að hafa í huga að við erum auðvitað ekki að breyta reglunum. Það þarf að fara fram efnislegt mat á alþjóðlegri vernd. Hér hafa þingmenn komið upp og talað um No Borders og haft það í flimtingum. Það er ekkert verið að ræða það í þessu frumvarpi. Eftir sem áður þurfa þau sem hingað koma, flóttafólk eða aðrir sem koma hingað og vilja dvelja á Íslandi, að uppfylla alls kyns skilyrði og sækja um alls kyns leyfi og allt slíkt. Við getum alveg rætt það hve erfitt er, t.d. fyrir fólk úr þriðju ríkjum, að koma hingað og fá atvinnuleyfi og dvalarleyfi; það er handleggur, það þekkjum við. Auðvitað þurfum við á fólki að halda á vinnumarkaði. En mér finnst hins vegar að við eigum ekki að nálgast einstaklinga sem vinnuafl. Við eigum að nálgast fólk sem frjálsa einstaklinga og gerendur í sínu lífi, að það sé hreyfiaflið, ekki það að það henti okkur að þau komi hingað af því að okkur vanti vinnandi hendur.

Virðulegi forseti. Í umræðum um þetta mál hefur ráðherra og hv. þingmönnum oft verið tíðrætt um Venesúela og umsóknir um alþjóðlega vernd þaðan. Það er svo sannarlega rétt að umsóknum um hæli frá Venesúela hefur sannarlega fjölgað frá því að kærunefnd útlendingamála komst að þeirri niðurstöðu að Venesúela væri ekki öruggt land. Í þeim úrskurði kom m.a. fram, með leyfi forseta: „Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gaf út leiðbeiningar vegna umsókna venesúelskra ríkisborgara um alþjóðlega vernd árið 2019. Í leiðbeiningunum kemur fram að það sé mat stofnunarinnar að meirihluti venesúelskra ríkisborgara hafi ríka þörf fyrir vernd vegna ástandsins í Venesúela. Atburðir undanfarinna ára hafi raskað allsherjarreglu í landinu og sé líf þeirra, öryggi og frelsi því í hættu. Í ljósi ástandsins hafi Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hvatt aðildarríki til þess að senda venesúelska ríkisborgara ekki aftur til landsins.“ Með öðrum orðum: Kærunefnd útlendingamála var einungis að fylgja tilmælum og mati Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna á því hvernig ástandið er í Venesúela. Samkvæmt upplýsingum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna hefur 7,1 milljón manna flúið landið á undanförnum árum, þar af hafa yfir sex milljónir sest að í öðrum löndum í Suður-Ameríku. Af hverju er þetta fólk að leita til Íslands? Jú, það er nefnilega þannig að þeir sem hafa efni á því geta keypt sér flug frá Venesúela eða einum af nágrannaríkjum þess til Spánar og þaðan beint til Íslands. Samkvæmt núgildandi reglum Schengen er þess ekki krafist af ríkisborgurum Venesúela að þeir fái vegabréfsáritun til að heimsækja lönd á Schengen-svæðinu og þetta þýðir að frekar greið leið er fyrir fólk sem hefur þess kost að komast til Íslands og annarra landa innan Schengen og sækja þar með um alþjóðlega vernd. Ef markmiðið væri að fækka hælisleitendum frá Venesúela gæti dómsmálaráðherra fyrir löngu verið búinn að leggja það til við Evrópusambandið og hin Schengen-löndin að 8. gr. Schengen-samkomulagsins, sem tekur einmitt á því hvað eigi að gera þegar lönd verða vör við stóraukinn fjölda hælisumsókna fólks frá löndum þar sem Schengen er með undanþágur frá áritun. Það væri áhugavert að heyra skýringar ráðuneytisins á því af hverju slíkt hefur ekki verið gert. Ráðherra hefur einnig talað sérstaklega, og reyndar aðrir hv. þingmenn líka, um að fólk frá Sýrlandi kæmi með nýleg vegabréf frá Venesúela. Í þessu tilviki virðist stjórnarmeirihlutinn og ráðherra vera viss um að þessi vegabréf hafi verið keypt dýrum dómum. Hann áttar sig kannski ekki á því að í Venesúela býr tæp milljón manns frá Sýrlandi sem flutti þangað á síðustu öld. Kannski er það frekar vandamál í augum ráðherra að þarna er að koma til landsins fólk með uppruna frá Miðausturlöndum og jafnvel með aðra trú. Það er kannski mesti glæpurinn sem þetta fólk hefur framið í hans augum. Það er einnig mikilvægt að hafa í huga að samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun voru nærri 90% þeirra sem fá hér alþjóðlega vernd og koma frá Venesúela komin með vinnu innan eins árs frá því að dvalarleyfi er gefið út. Þetta er fólk sem vill vinna og vill ekki að vera baggi á samfélaginu.

Virðulegur forseti. Mér þykir athyglisvert að heyra að u.þ.b. 6 milljónir einstaklinga frá Venesúela búi í löndum Suður-Ameríku. Það er auðvitað athyglisvert að ekki sé verið að bíða í löngum biðröðum eftir að komast í flugvél og komast til Íslands þó að einhver hundruð einstaklinga, eins og hv. þingmaður rakti svo vel, búi kannski við þær aðstæður að geta farið upp í flugvél og flogið til Evrópu. Margir geta það kannski ekki, eiga kannski þann eina kost að ganga yfir landamærin til næsta lands. Þannig er það bara víða. Þannig ferðast margir flóttamenn og eru t.d. í Miðausturlöndum, farandi á milli landa. Flóttamenn frá Afganistan - Tyrkland, Líbía og öll þessi lönd eru full af flóttafólki frá stríðshrjáðum löndum. Það að kærunefndin hafi tekið þessa afstöðu sem hv. þingmaður lýsti hér, um að banna að verið væri að meina flóttafólki frá Venesúela að koma hingað til lands, er auðvitað bara í samræmi við alþjóðasamninga sem við Íslendingar höfum undirritað. Okkur ber að fara eftir því sem Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna er að gera. Við erum þjóð í samfélagi þjóða og við eigum auðvitað að vera þátttakendur í því. Mér finnst vont að hlusta á það að fólk sé að smygla sér inn í landið okkar, að fólk komi hingað og reyni að smygla sér inn á einhvern hátt. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, við erum einungis að taka örlítið brot, brotabrot, af þeim mikla fjölda sem hefur þurft að yfirgefa Venesúela. En það virðist vera að það sé voða auðvelt að nota einhverjar svona staðreyndir og segja: Það er mikill fjöldi, fullt af fólki. Menn verða, einmitt eins og hv. þingmaður sagði, að kynna sér málið aðeins betur: Af hverju er fólkið að flýja? Já, eru svona margir út um allan heim? Sem dæmi þá er stór hluti sem hreinlega labbar frá Venesúela í gegnum Kólumbíu og niður til Perú. Það er það land sem hefur tekið á móti hvað flestum. Það er líka hópur sem fer norður á við. Yfir 250.000 manns hafa t.d. sótt um í Bandaríkjunum. Brasilía og Kólumbía, þetta eru allt lönd sem fólk sest að í. Við heyrðum hér í ræðu í gær hjá einum hv. þingmanni að það væri skrýtið að fólk flýði til Spánar og þar væri tungumál sem þetta fólk talaði og samt settist það ekki að þar. Það sest bara víst að þar, það hafa vel yfir 20.000 manns sótt um hæli á Spáni. Meira að segja lítið smáríki eins og Trínidad og Tóbagó, sem er í Karíbahafinu, hefur tekið á móti tífalt fleiri en við. Já, þetta er stórt vandamál, það er bara að gerast í annarri heimsálfu og við heyrum ekki alltaf fréttir af því hvað er að gerast á öðrum stöðum í heiminum og höldum þess vegna kannski að þarna séu bara efnahagslegir flóttamenn.

Virðulegur forseti. Það eru væntanlega ríflega 100 milljónir manna á flótta í heiminum í dag og um það bil helmingurinn af þeim hópi eru börn. Við sem búum í þessu landi og þykir vænt um börnin okkar og reynum að gera allt sem við getum fyrir þau - maður fær í magann við þá tilhugsun að lítil börn séu á bátum á Miðjarðarhafinu, eða á hvaða hafi sem er, að reyna að komast í skjól í öðrum löndum undan stríði eða öðrum þeim hörmungum sem fólk er að upplifa. Ég veit að hv. þingmaður hefur unnið mikið í fátækari löndum við þróunaraðstoð, þekkir kannski stöðu fólks utan okkar verndaða umhverfis betur en margur hver og ég velti því fyrir mér af því að hér hefur verið talað um mannúð: Erum við að nálgast þennan málaflokk af einhverri mannúð þegar við berum fatlaðan mann í hjólastól inn í bíl eða sendum lítil börn úr landi sem eru komin í skóla og eiga orðið vini og vinkonur hér á Íslandi? Erum við að sýna einhverja manngæsku þegar við förum þannig að? Þegar við fáum starfsmenn flugvalla til að lýsa ljósum framan í blaðamenn svo að þeir geti ekki tekið myndir þannig að fólk átti sig ekki á hvaða vinnubrögð er verið að viðhafa? Ég hef velt því fyrir mér: Getum við með einhverjum hætti nálgast þennan málaflokk á einhvern annan hátt en verið er að gera?

Virðulegi forseti. Áður en ég svara andsvari hv. þingmanns ætla ég bara að leiðrétta smávegis, ég gleymdi að nefna að það eru tvær og hálf milljón í Kólumbíu og tölurnar fyrir Perú, bara á síðasta ári, fóru úr hálfri milljón í eina og hálfa, þannig að við getum séð hvað þetta hefur vaxið á þessum stutta tíma. En hv. þingmaður spurði hvort við þyrftum ekki að horfa einhvern veginn öðruvísi á þennan málaflokk. Við getum rifist um hvað er mannúð og hvort hún eigi að vera í fyrsta sæti en fyrir mér skiptir máli það sem öll grundvallargildi allrar mannúðaraðstoðar í heiminum er. Það er alltaf neyðin sem skiptir mestu máli þegar þú metur hverja þú þarft að aðstoða. Börn og konur og aðrir hópar, fatlaðir eins og hv. þingmaður nefndi, eru það fólk sem býr við mestu hættuna á því að verða illa úti þegar neyð skapast. Við eigum að sjálfsögðu að byggja upp kerfi þar sem mannréttindi og mannúð eru höfð að leiðarljósi. Sumir segja að við eigum t.d. bara að taka á móti fleira kvótaflóttafólki. Já, gerum það. Við höfum ekki verið að gera það undanfarin ár. Við höfum ekki verið að sýna að það séu leiðir fyrir flóttafólk annars staðar frá. Ég ætla bara rétt að vona að við þurfum ekki aftur að horfa upp á myndir eins og við sáum fyrir tæpum átta árum af drukknuðum börnum á ströndum Miðjarðarhafs. Það er ástæðan fyrir því að þýska ríkisstjórnin opnaði landið sitt, það var mannúð.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að leggja orð í belg um þetta mál. Ég sat í allsherjarnefnd fyrir einhverjum tveimur árum, að mig minnir. Þá var frumvarp frá dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins um útlendingamál þar til meðferðar sem ekki varð að lögum. Mig langaði kannski til að nefna, af því að skilvirkni hefur nú verið leiðarstef Sjálfstæðisflokksins og ríkisstjórnarinnar í þessu máli, hversu skilvirk þau vinnubrögð eru að núna erum við í fimmta sinn með frumvarp til útlendingalaga til meðferðar frá dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins. Í öll skiptin hefur málið fengið fína og góða umfjöllun í allsherjarnefnd. Í öll skiptin hefur komið fram ígrunduð og hvöss gagnrýni á málið án þess að manni hafi sýnst, a.m.k. á fyrri stigum, að sú gagnrýni hafi leitt til breytinga á málinu og aftur erum við að ræða þetta mál hér. Ég hugsa að tímanum hefði getað verið betur varið, kannski ekki síst með því að hlusta betur á þá fagaðila sem hafa verið að leggja orð í belg um þetta mál og þennan málaflokk. Ég er sammála því sem ég heyrði framsögumann málsins segja hér í einni ræðunni, að það eigi að horfa á stóru myndina. Í samhengi við þann langa tíma sem farið hefur í að vinna þetta mál þá hefur gjarnan verið vísað til þess að útlendingalögin eigi að fjalla um fólk sem sé í raunverulegri þörf og sé raunverulega á flótta og við þurfum frumvörp til að taka á fólki sem kemur erlendis frá og er kannski í leit að betra lífi en er ekki á eiginlegum flótta, að það megi rýmka atvinnulöggjöf í því skyni o.s.frv. Í öll þau ár sem við höfum verið að ræða útlendingafrumvarpið þá höfum við hlustað á þessar röksemdir meiri hlutans en aldrei hafa þessi frumvörp komið fram og hið sama er uppi á teningnum núna. Það liggur ekkert frumvarp fyrir af hálfu ríkisstjórnarmeirihlutans um að rýmka atvinnuréttindi útlendinga, mögulega þá í því skyni að létta á kerfinu af þessum enda hvað varðar fólk sem er að koma hingað á flótta. Því finnst mér holur hljómur í því að tala um að horfa eigi á stóru myndina og gera svo aldrei annað en að leggja þetta frumvarp í mismunandi myndum á borðið. Ég skil ekki hvers vegna tími þingsins hefur ekki verið betur nýttur en svo að eftir allan þennan tíma liggi ekki fyrir önnur frumvörp, t.d. hvað það varðar að veita atvinnuréttindi til útlendinga sem koma utan EES-svæðisins. Hér hefur mikið verið rætt um kerfið og kostnaðinn. Það er umræða sem hefur staðið yfir árum saman, en ég sakna þess að stjórnarliðar ræði ekki um tækifærin í þessum málaflokki og um þarfir íslensks samfélags. Samhliða þessu máli og jafnvel í einum pakka hefði ég viljað sjá heildstæða aðgerðaáætlun í málefnum fólks af erlendum uppruna. Ég hefði viljað sjá heildstæða innflytjendastefnu því allt helst þetta í hendur, hvort sem við erum að tala um fólk sem kemur til Íslands eftir að hafa verið á flótta eða fólk sem kemur hingað einfaldlega til að sækja sér betra líf. Allir þessir þræðir tengjast og því spyr ég og beini þessum spurningum auðvitað til meiri hlutans: Hvar eru aðgerðirnar og umræðan um stjórnsýslu innflytjendamála? Hvar er umræðan af hálfu ríkisstjórnarinnar um samstarf ríkis, sveitarfélaga og atvinnulífsins til að samræma móttöku? Hvar er umræðan um tungumálakennslu og aðgerðir til að styrkja fólk af erlendum uppruna til þátttöku í samfélaginu? Hvar er umræðan um þarfir íslensks atvinnulífs? Ég átta mig á því að það eru ákveðnir þættir sem snúa sérstaklega að þörfum fólks á flótta. Þar gilda sérstök sjónarmið en þá segi ég aftur að ríkisstjórnin hefur haft heilt kjörtímabil til að smíða heildstæða stefnu sem tryggir að allir þessir þræðir fái að tengjast. Það er talað um að rýmka rétt fólks til að koma hingað vegna atvinnu en lítið er gert. Á liðnum árum hefur mér fundist að öll nálgunin og hugmyndafræðin af hálfu ríkisstjórnarinnar lúti að því hvernig megi þrengja rétt fólks á flótta til að sækja hingað til lands. Þar finnst mér mega minna á að fólk á flótta sem fær hér alþjóðlega vernd er líka innflytjendur og þess vegna eigum við að móta okkur heildstæða innflytjendastefnu og löggjöf sem tekur annars veg mið af stöðu mála í heiminum og þörfum íslensks samfélags. Það er mikið rætt um skilvirknina og ég tek undir að auðvitað er mikilvægt að kerfið sé skilvirkt og vinni fljótt og faglega. En ég er ekki sannfærð um að lausnirnar hvað skilvirkni varðar séu þær sem þær ættu að vera og mér hefur fundist sérstakt, af því að ég er áhugamanneskja um að kerfin vinni á eðlilegum hraða, að hér í þessum málaflokki tala stjórnarliðar mikið um skilvirkni málsmeðferðartíma - og ég er sammála um mikilvægið því það er einfaldlega réttur fólks að fá úrlausn sinna mála á skjótan og faglegan máta - en þetta er gegnumgangandi vandamál í þeim undirstofnunum sem heyra undir dómsmálaráðuneytið. Ég nefni lögregluna, ákæruvaldið og dómstólana. Skömmu fyrir jól fékk ég svar við skriflegri fyrirspurn frá dómsmálaráðherra varðandi biðtíma eftir afplánun í fangelsum landsins. Því mættu flokkar sem hafa áhyggjur af skilvirkni horfa á önnur kerfi en bara þetta. Ég nefni þetta af því að það er sannarlega ekki einsdæmi að kerfið megi vinna hraðar. Ég á við að það er ekki einsdæmi að útlendingakerfið, sem er smíðað utan um útlendingalögin, sé hægfara. En maður heyrir stjórnarliða ekki oft viðra áhyggjur sínar af öðrum kerfum en þessu. Forseti. Rannsóknir sýna að íslenskur vinnumarkaður þarfnast starfsfólks í ýmiss konar störf, bæði störf sem krefjast sérhæfingar og menntunar en líka ófaglærðs fólks. Dæmin eru t.d. nærtæk úr heilbrigðiskerfinu og því ætti að vera forgangsmál og forgangsatriði að laða fólk hingað til lands, og það eru tækifæri í þeirri hugsun og nálgun. Engu að síður er staðan sú sem ég nefndi hér áðan, að eina frumvarp ríkisstjórnarinnar sem lýtur að útlendingum er þetta. Við fáum ekki frumvörpin sem þau tala um að séu á döfinni eða í pípunum, frumvörpin um aukin atvinnuréttindi fólks. Í þessu frumvarpi sjáum við skerðingar frá núverandi rétti í lögum og ég nefni sem dæmi réttinn til fjölskyldusameiningar. Mér fannst líka áhugavert á sínum tíma, þegar ég sat í allsherjar- og menntamálanefnd, hversu harðorðar og berorðar umsagnir við frumvarpið voru. Þegar ég skautaði hratt yfir umsagnirnar núna sá ég að lítið hefur breyst í þeim efnum. Umsagnir við málið fela í sér harða gagnrýni á þetta frumvarp og mér finnst sérstakt hversu lítið stjórnarliðar ætla að staldra við þann punkt. Hvernig má það vera að nánast allir umsagnaraðilar fetti fingur út í frumvarpið? Ég sá að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna skrifaði umsögn um frumvarpið. Þar er einmitt vísað til fyrri umsagna stofnunarinnar við eldri frumvörp og ég fæ ekki betur séð en að umsögnin beri með sér að ekki hafi verið brugðist við tilmælum í umsögn stofnunarinnar. Ég staldraði líka við umsögn embættis landlæknis sem talar um það atriði að svipta eigi fólk réttinum til heilbrigðisþjónustu. Þar er því flaggað, sem ég tek undir, að heilbrigðisþjónusta hljóti að vera skilgreind sem grundvallarréttur og grundvallarmannréttindi. Ég er ekki hingað komin til að fara yfir einstök efnisatriði þessa frumvarps heldur situr það í mér hvernig farið hefur verið með tímann. Þar held ég að ríkisstjórnarflokkarnir verði að líta í eigin barm. Ef réttur er borinn á borð kvöld eftir kvöld alltaf með þeim viðtökunum að hann bragðist ekki vel, þá er ástæða fyrir kokkinn að líta inn á við. Við erum meðvituð um að það eru tugir milljóna manna á heiminum í dag sem eru á flótta. Á Íslandi, eins og annars staðar, eru það nú samt sögurnar af einstaklingunum sem snerta okkur mest og fréttaflutningurinn af sorglegum sögum fólks, fullorðinna og barna. Þar fáum við gjarnan að heyra að ekki sé hægt að tjá sig um einstök mál ,sem er vissulega alveg rétt, en þar gleymist alltaf að einstöku málin spegla kerfið. Þar finnst mér stundum líka gleymast að kerfið speglar pólitík. Þetta frumvarp er auðvitað rammpólitískt og mér hefur sýnst, eða ekki sýnst - það var þannig þegar maður skoðaði frumvarpið á sínum tíma að það var augljóst að reglurnar voru smíðaðar í kringum þá pólitík að hér eigi að vera erfitt að sækja um vernd. Mér hefur sýnst, á umræðunni hér í þingsalnum núna, að það hafi ekki breyst. Mér finnst og hefur fundist áhyggjuefni hvert íslensk stjórnvöld telja boðlegt að endursenda fólk. Þegar ég las greinargerðina á sínum tíma þá man ég eftir að hafa hugsað með mér, þegar ég sá hve mikil áhersla var lögð á einfaldari málsmeðferð og skilvirkari gagnvart því fólki sem þá þegar hafði hlotið alþjóðlega vernd, hvort það væri hið eina ákall almennings í landinu að kerfið væri einfalt og skilvirkt eða hvort fólk væri kannski frekar að kalla eftir því að kerfið vinni faglega og með mannúð að leiðarljósi. Ég hef að ég held, í öllum þeim ræðum sem ég hef flutt um þetta frumvarp og þennan málaflokk, vísað í einstakt dæmi; sögu sem birtist í fjölmiðlum og hitti mig fyrir einfaldlega vegna þess að þar var sögð saga sýrlenskrar konu sem starfaði í íslenskum leikskóla og leikskóla sem yngsta dóttir mín hafði gengið í. Henni var vísað til Grikklands vegna þess að hún hafði þegar hlotið alþjóðlega vernd þar. Íslensk yfirvöld höfnuðu því að taka mál hennar til efnismeðferðar þar sem Grikkland er sagt öruggt ríki fyrir flóttamenn og í fréttum á vefmiðlum - þessi frétt sem ég vísa til var á mbl.is - kom fram að þessi kona hefði unnið á leikskóla í rúmlega hálft ár þegar hún hvarf þaðan. Að sögn Maríu Sighvatsdóttir aðstoðarleikskólastjóra hafði konan náð mjög vel til barnanna og, með leyfi forseta, var henni lýst með þessum hætti: „Hún hefur ofboðslega góða nærveru, er áhugasöm og lagði sig mikið fram við að kynnast starfinu. Það var gott að vinna með henni, ég lærði mjög margt af henni. Hún kenndi börnunum og lærði svo af okkur og þeim líka. Þannig að allir græddu á vinnu hennar hér. Hennar er virkilega sárt saknað.“ Eins og ég segi hef ég margsinnis nefnt þessa sögu og viðurkenni að hún situr í mér. Þá þarf að hugsa aðeins um þessi málalok, sem eru ekki aðeins sorgleg fyrir þá konu sem um ræðir. Þegar við horfum aftur á íslenska samfélagið og þarfir þess þá má spyrja hvort staðan sé sú í Reykjavík að það þurfi að fækka starfsfólki í leikskólum. Nei. Var staðan sú að konan vildi hverfa úr starfi? Nei, hún vildi helst halda áfram að vinna með börnunum. Gekk henni illa í starfi? Nei, hún var mikils metin af starfsfólki, börnunum og foreldrum barnanna. Í fréttinni kemur fram að börnin kvöddu hana öll, hvert og eitt, með því að faðma hana en án þess að vita að í framhaldinu kvaddi þessi kona líka Ísland. Henni höfðu orðið á þau „mistök“ að hafa lent í stríðinu í Sýrlandi og hafa ekki komið beinustu leið til Íslands á flótta sínum heldur fyrst til Grikklands. Fréttin af konunni, sem er nafnlaus í fjölmiðlum, varðaði söguna af hennar aðstæðum. En ég hef áður nefnt það að íslenska sagan sem börnin í leikskólanum munu heyra, og hafa kannski fengið að heyra núna, a.m.k. þegar fram líða stundir, er líka mjög sorgleg; sagan af því hvernig aðstæður geta verið á Íslandi gagnvart fólki í neyð. Því hefur mér fundist, eins og ég nefndi hér í upphafi míns máls, að þessum árum sem hafa farið í þetta mál hefði verið betur varið í að smíða hér heildstæðan ramma sem tekur utan um veruleika og aðstæður fólks á flótta, samhliða því að búa til kanala fyrir fólk sem kemur hingað til að sækja sér vinnu; að við höfum þor í það að nálgast málið heildstætt, horfa á þarfirnar og viðurkenna tímabundinn kostnað en líka ávinning til lengri tíma og nálgast tækifærin.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Ég hef tekið eftir því í málflutningi stjórnarliða að þeim virðist mjög umhugað um skilvirkni. Mikið er talað um hversu margt fólk geti komið hingað og þá á þá leið að það væri afar slæmt ef hingað myndi mögulega koma fólk sem ekki ætti tilkall til alþjóðlegrar verndar á Íslandi. Nú höfum við verið að horfa upp á framkvæmdaraðila ríkisins í þessu máli ítrekað gerðan afturreka með ákvarðanir hvað varðar frávísanir. Ég spyr mig, og langar að spyrja þingmanninn hvort hún deili þeirri skoðun, hvort það sé ekki alveg jafn slæmt ef við erum að vísa frá fólki sem raunverulega á hér tilkall til að njóta alþjóðlegrar verndar á Íslandi. Ég segi fyrir mitt leyti að mér þykir það vera miður að það gleymist í umræðunni að á þessum peningi séu tvær hliðar, að við séum ekki bara að horfa á að hingað komi mögulega fólk og hljóti vernd sem ekki eigi rétt á henni, sem ég hef ekki heyrt að séu endilega mörg dæmi um, en hvort það sé ekki líka vert að passa alveg jafn mikið upp á að við séum meðvituð og veitum þeim sem hingað koma og sannarlega eiga rétt á að hljóta hér alþjóðlega vernd, að við sinnum þeim hópi líka og pössum upp á að sá hópur hljóti hér alþjóðlega vernd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég er sammála þessu með skilvirknina og þunga áherslu meiri hlutans á hana. Í samtölum þeirra og nálgun finnst mér aðeins vanta upp á að byrja á upphafsspurningunni: Næst skilvirknin fram? Ég er ekki sannfærð um það en ég er heldur ekki sannfærð um að skilvirkni sé eina spurningin og eina svarið sem þetta frumvarp á að leysa úr. Varðandi kærunefndina og að Útlendingastofnun hafi verið gerð afturreka þar þá viðurkenni ég að ég þekki ekki statistíkina en hef auðvitað séð fréttir eins og annað fólk. Það sem gerist þegar kærunefndin snýr við úrskurði er að þá er líka verið að jafna leikinn með tilliti til þess að það er einhver almenn regla sem gildir og að það sé jafnræði, að tvö hliðstæð mál fái sömu niðurstöðu. Ef það gerist oft að stofnun er gerð afturreka fyrir kærunefndinni þá er auðvitað sú hætta fyrir hendi að það sé einhver innbyggð kerfisvilla um að a og b í svipuðum aðstæðum fá ekki sömu niðurstöðuna. Ég er þeirrar skoðunar að vitaskuld eigi stóra markmiðið að vera það að fólk sem er að sækja hingað á flótta fái skjól en að reglurnar eigi að vera almennar og að þær eigi að byggja á jafnræði en síðan smíðum við auðvitað kerfið utan um þann veruleika að þetta er mannanna verk. Löggjöfin er mannanna verk, ákvarðanirnar eru mannanna verk, túlkunin er mannanna verk og þess vegna þarf að vera svigrúm fyrir mat, til að geta tekið á því að veruleiki fólks er ekki allur hinn sami.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svar við andsvari. Ég tek undir þetta með skilvirknina. Ég skil ekki alveg enn þá og ég hef raunar kallað eftir því að fá skýringar á því í hverju þessi skilvirkni ætti að felast. Ég set líka ákveðið spurningarmerki við þá nálgun að horfa á þessi mál út frá tómri tölfræði því að hér erum við að tala um fólk. Við erum að tala um fólk sem er búið að ganga í gegnum hörmungar. Það leitar enginn eftir alþjóðlegri vernd af léttúð. Mér þykir raunverulega alveg jafn mikilvægt að tryggja að við séum líka skilvirk gagnvart mannúð, að það sem við leggjum fram í þennan málaflokk nýtist, hvort sem það er mannafli, fjármunir eða orka. Mér þykir raunverulega mikilvægasti hlutinn að við nýtum allt það sem er sett í þetta kerfi þannig að við náum sem allra bestum árangri. Ég get ekki séð að við séum að ná þeim árangri í dag. Ég get heldur ekki séð að mögulegt sé að ná þeim árangri með því að horfa eingöngu á tölur. Það verður að taka til annarra þátta líka. Ég ætla að beina þessari spurningu til þingmannsins: Þurfum við ekki að taka örlítið meiri mannúð inn í þetta líka? Hvort hv. þingmaður sé ekki sammála því að mannúð sé raunverulega alveg jafn mikilvæg og skilvirkni.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ef við horfum á annað kerfi, við getum horft á réttarkerfið, þá held ég að í skilvirkninni sjálfri geti vissulega falist mannúð. Við getum í því sambandi haft í huga brotaþola sem leggur fram kæru til lögreglu fyrir alvarlegt brot, segjum kynferðisbrot, en þá er mjög þungbært að bíða kannski árum saman eftir því að málið verði til lykta leitt. Þannig að ég lít á það sem sjálfstæðan punkt að kerfið geti unnið hratt. Ég sé í sjálfu sér ekkert athugavert við það og meira en það að ég finni ekkert athugavert við það, það er bara mjög jákvætt að kerfið geti leyst úr sínum viðfangsefnum á skjótan máta, ekki þó á kostnað efnislegrar niðurstöðu, ekki á kostnað þess að kerfið sé mannúðlegt. Þetta tvennt getur sannarlega gengið hönd í hönd og það er mikils virði að kerfið vinni hratt úr sínum málum. Mín gagnrýni á þetta frumvarp á fyrri stigum hefur einfaldlega verið sú að mér hefur fundist vanta upp á viljann til að taka á móti fólki á flótta. Við þekkjum öll hverjar aðstæður fólks á flótta eru. Við þekkjum tölurnar á heimsvísu um fjölda fólks sem er á flótta. Ísland er einfaldlega hluti af heiminum og ég sé það sem svo að við ættum að hafa það að markmiði að vera hluti af lausninni frekar en af vandanum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir ræðuna. Það vakti einmitt áhuga minn eitt sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni sínu í ræðunni, sem eru þessar hugmyndir, sem þingmönnum meiri hlutans er svo tíðrætt um, um hvernig megi auðvelda aðgengi fólks frá löndum utan EES að koma hingað til að sækja um dvalarleyfi, eins og þau orða það, - þó að flóttafólk sé auðvitað ekki að sækja um neitt nema dvalarleyfi þegar það kemur - en það sem þau eiga við er dvalarleyfi vegna atvinnu. Við skulum því bara tala um það þannig. Það sem mér þykir einmitt áhugavert við þessar hugmyndir er kannski það sama og hv. þingmanni, sem er að ekkert þeirra virðist vita hvernig þau ætla að gera þetta, hvað þau ætla að gera, hverjar hugmyndirnar raunverulega eru. Nú hef ég nokkrum sinnum spurt þingmenn meiri hlutans, bara svona í almennu spjalli, af miklum áhuga á þessum málaflokki og forvitni um hann, hvað það er sem þau sjá fyrir sér. Í dag eru mjög fáar tegundir dvalarleyfa sem byggja á atvinnu. Það er nefnilega þannig í lögum um útlendinga að þú mátt ekki dvelja hérna en þú getur fengið dvalarleyfi og það eru ákveðnar tegundir dvalarleyfa. Það ekkert almennt dvalarleyfi til sem er bara: Þú mátt vera hérna, enginn veit af hverju. Það er ekki ekkert svoleiðis dvalarleyfi heldur byggja þau öll á einhverjum forsendum. Þau dvalarleyfi sem eru vegna atvinnu eru annars vegar fyrir fólk með sérstaka hæfni eða menntun sem sinnir tilteknum sérhæfðum störfum. Þá þarf til þess háskólamenntun. Starfið þarf að krefjast háskólamenntunar og þú þarft að hafa hana. Ef svo er ekki þá þarf vinnuveitandi að sýna fram á að hann geti ekki fundið neinn til að sinna þessu starfi á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Nú er ég búin með tímann og ég er ekki einu sinni komin að spurningunni. Ég held áfram í mínu seinna andsvari 

Forseti. Mér finnst þetta mjög sérstakt, eins og ég nefndi, ekki síst að teknu tilliti til þess hversu mörg ár þetta mál hefur verið hér á dagskrá. Gjarnan er það þannig að dómsmálaráðherra hefur bent á félags- og vinnumarkaðsráðherra og sagt: Hann er með þessi mál til meðferðar. Ég hef heyrt hæstv. nýsköpunarráðherra tala um mikilvægi þess að þetta sé gert. Við heyrum ákall úr atvinnulífinu. Við vitum hverjar þarfirnar eru. Þegar hv. þingmaður nefnir að erfitt sé að sjá fyrir sér hvað meiri hlutinn er að fara þá tek ég heils hugar undir það. Það er mjög erfitt að fá fram tilteknar hugmyndir. Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort þessi umræða sé bara einhvers konar fjarvistarsönnun inn í þetta samtal. Við vitum alveg hvaða pólar standa út af, t.d. veikleiki íslensk kerfis þegar kemur að því að viðurkenna menntun sem er annars staðar frá inn í íslensk störf. Maður hefur heyrt sögur af því að Íslendingar sem hafa lært í Póllandi komi til Íslands og fái menntun sína viðurkennda en Pólverji með sömu menntun kemur til Íslands og honum gengur mun erfiðlegar fá hana viðurkennda. Maður veltir því stundum fyrir sér þegar dómsmálaráðherra bendir á félagsmálaráðherra og félagsmálaráðherra bendir á dómsmálaráðherra hvort þetta fólk þekkist ekki og tali ekki saman. Það er nánast á þeim að skilja stundum að ef þau bara þekktu einhvern sem gæti breytt þessum anga sem ekki heyrir undir þeirra ráðuneyti þá væri staðan önnur.

Frú forseti. Hv. þingmaður giskaði réttilega á spurningu mína sem ég náði ekki einu sinni að bera upp. Hún var sú einmitt hvort þingmaðurinn hefði hugmynd um það hvert vandamálið er þegar kemur að möguleikum fólks frá ríkjum utan EES til að koma hingað og vinna og hverjar séu lausnirnar á þeim. Þar eru nefnilega, alveg eins og í þessu blessaða hæliskerfi, mörg vandamál sem þarf engar lagabreytingar til að leysa. Það eru ákveðin kerfisbundin vandamál, eins og hv. þingmaður nefnir, í tengslum við viðurkenningu menntunar, viðurkenningu starfsréttinda og annað sem hægt væri að leysa. Hins vegar grunar mig líka, líkt og hv. þingmann, að þessi umræða sé það sem hv. þingmaður kallar fjarvistarsönnun. Ef vandamálið er það að fólk sé að leita í hæliskerfið af því að það eru engir aðrir möguleikar - sem er rétt, það eru engir aðrir möguleikar. Reyndar er fólk að leita í hæliskerfið vegna þess að það er þangað sem það á að leita í þeirri stöðu sem það er. Það er bara svoleiðis. Fólk er ekkert að fara vitlausa leið eins og stundum er látið í veðri vaka. Hins vegar hefur það enga aðra möguleika heldur. Ef það myndi t.d. bara átta sig á því að hælismeðferðin er ekkert sérstaklega auðveld leið hingað inn þá gæti það kannski reynt einhverja aðra möguleika. Það er ekkert annað í boði. Ef meiri hlutinn telur raunverulega, eða bara einhverjir, að það myndi einhvern veginn fækka í hópi þeirra sem eru að koma hingað og langar til að vinna en fara að þeirra mati ranglega í hæliskerfið af hverju eru þau ekki löngu búin að laga þetta þá? Þau koma fram með þessar hugmyndir, búa til þessar dyr sem þau vilja hafa. Myndu þau þá ekki leysa þetta vandamál þannig í stað þess að loka þessum dyrum fyrst og ætla svo kannski að opna einhverjar aðrar dyr einhvern tímann seinna, í stað þess að opna þær bara og sjá hvort þetta jafnist ekki bara svolítið út? Þetta er mjög öfugsnúið í mínum huga.

Frú forseti. Ég nefndi einmitt þetta atriði, atvinnuréttindi fólks utan EES-svæðisins, í fyrsta lagi vegna þess að ég er einlæglega þeirrar skoðunar að þar ættum við að opna betur og það gæti þjónað þörfum íslensks atvinnumarkaðar og íslensks samfélags. Það er einmitt oft þannig í þessari umræðu að það er verið að tala um að flóttamannakerfið eigi að vera fyrir þá sem eru í raunverulegri þörf og raunverulega í þeirri stöðu að vera á flótta. Ég held að allir geti verið sammála um að auðvitað á markmiðið að vera að geta tekið utan um þá sem raunverulega eru í þeirri stöðu. Þá heyrir maður þetta; að það væri ákjósanlegt að hafa aðrar leiðir fyrir þau sem ekki eru í eiginlegum skilningi í þeirri stöðu að vera á flótta heldur leiti sér betra lífs úr erfiðum aðstæðum. Síðan held ég að það sé bullandi pólitík í því hverju fólk trúir um það hversu mikið sé um að fólk sæki hingað skjól á röngum forsendum. En það er annað samtal. Engu að síður er staðreyndin sú að eftir fimm ár af þessu samtali og fimm ár af þessari orðræðu meiri hlutans í ríkisstjórn þá hafa þau ekki gert neinar tilraunir, ekki lagt fram neinar tillögur í þá veruna að rýmka þennan rétt með þeim hætti sem þau sjálf tala fyrir að gæti létt á þessu kerfi, þ.e. með því að rýmka lög og regluverk um möguleika fólks til að flytja til Íslands til að sækja sér vinnu. Í því samhengi held ég að það hljóti að vera holur hljómur í því að geta talað fyrir þessu árum saman en takast ekki afgreiða þetta mál, tala árum saman um aðra löggjöf sem á að standa henni við hlið og styðja við hana en gera svo ekkert.

Frú forseti. Hér við upphaf þingfundar minnti ég virðulegan forseta á sjö vikna gamla kröfu um viðveru félags- og vinnumarkaðsráðherra við þessa umræðu. Þessi krafa er ekki úr lausu lofti gripin. Hún byggir ekki bara á því að hluti þessa frumvarps fjallar um málaflokka ráðherrans heldur byggir þessi krafa á því að ráðuneytið beinlínis óskaði þess að stíga inn í málið. Ráðuneyti hæstv. ráðherra bað um að koma á fund allsherjar- og menntamálanefndar þar sem verið var að fjalla um þetta frumvarp vegna þess að það væru hlutir í frumvarpinu sem ættu frekar heima hjá ráðuneytinu í frumvarpi sem þau ætla að koma með á næstu misserum. Það er ekki hægt að ljúka 2. umr. um þetta mál án þess að ráðherra félags- og vinnumarkaðsmála mæti hér í sal og geri grein fyrir þeim sjónarmiðum sem voru að baki því að ráðuneytið tróð sér inn í þinglega meðferð málsins. Hann á að vera hér og mig langar því að spyrja virðulegan forseta, vegna þess að í byrjun fundar í dag fengum við að heyra að ráðherranum hefði verið gert ljóst að nærveru hans væri óskað, 

Forseti vill láta þess getið að skilaboðum hefur verið komið á framfæri við ráðherra en forseta sem hér stendur er ekki kunnugt á þessum tímapunkti um hver svör hafa verið. En þá vill forseti jafnframt ítreka það sem hefur komið fram fyrr við þessa umræðu að hér fer fram 2. umr. um málið sem er á forræði þingsins og málið er forræði þingsins á þessum tímapunkti.

Frú forseti. Ég er hingað komin til að taka undir þessa kröfu sem er mjög eðlileg. Ég verð að játa að ég er ný hérna og skil ekki alveg þessi svör sem koma núna fram öðru sinni frá hæstv. forseta, að málið sé í meðförum þingsins og þá væntanlega meint að það sé ekki á borði ráðherra. Annars vegar er hæstv. ráðherra í fyrsta lagi líka þingmaður og því ekki eins og hann eigi ekki erindi í þennan sal. Í öðru lagi þá þýðir ekki, þótt málið sé ekki í hans höndum og á hans borði, að við þurfum ekki að fá svör frá honum inn í þessa umræðu. Við þurfum að fá þau. Við þurfum að fá hans afstöðu og þurfum að vita hvað er í gangi. Mjög mörgum spurningum er ósvarað sem hæstv. ráðherra getur svarað. Það er bara mjög eðlileg beiðni að hann komi og taki þátt í þessari umræðu og snýst ekki um að láta hann fá málið og sjá um það, heldur um að fá svör við spurningum sem við höfum. Þar sem það gekk náttúrulega ekki að klára þetta mál í allsherjar- og menntamálanefnd, af því að það var svo mikill asi að koma því inn í þingsal, þá verðum við bara að vinna það hér. Ég tek undir þessa kröfu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir kröfu hv. þingmanna Andrésar Inga Jónssonar og Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, um að ráðherra komi og taki þátt í umræðunni. Ég kalla líka eftir því að fleiri þingmenn stjórnarflokkanna taki þátt í umræðunni, þar sem málin eru engan veginn útrædd. Hér hafa margir þættir þessa máls varla verið ræddir og mörgum spurningum er enn ósvarað. Ég kalla eftir því að fá fleiri inn í umræðuna þannig að hún geti þá orðið gagnlegri og skilvirkari, en skilvirkni er einmitt eitt af því sem við erum að leita að. Skilvirk umræða hlýtur að kalla á aðkomu fleiri aðila þannig að hún megi einmitt verða skilvirk.

Frú forseti. Ég hlýt að lýsa mig sammála þessari beiðni. Þetta er svo eðlilegt og það er búið að biðja um nákvæmlega þetta atriði eiginlega frá því að mælt var fyrir málinu, allan tímann. Það virðist nú vera einhver íslenskur sérsiður að ráðherrum takist að lauma sér undir radar og neita því að svara fjölmiðlum svo dögum og vikum skipti. Það er í sjálfu sér sérstakt rannsóknarefni, en að ráðherra, sem þar að auki er þingmaður og notar a.m.k. atkvæðisrétt sinn hér, geti ekki og vilji ekki taka þátt í þessari umræðu - ég er eiginlega jafn hissa á því að hann vilji ekki sjálfur koma hingað, ræða þessi mál og útskýra þau. Því hlýt að taka undir það að forseti leggist á sveif með okkur þingmönnum og kalli hann hingað svo hann segi a.m.k. eina setningu í umræðu um þetta mikilvæga mál.

Forseti. Ég tek undir þessa sjálfsögðu beiðni um að félagsmálaráðherra mæti hérna og geri grein fyrir sínum sjónarmiðum. Það var ítrekað beðið um að hann kæmi og tæki þátt í þessu samtali við 1. umr. en þá, ef ég man rétt, kom þingflokksformaður Vinstri grænna upp og sagði að hann ætti ekki heimangengt, hvað sem það nú þýðir. Hæstv. ráðherra gat ekki komið og tekið þátt í umræðunni við 1. umr. en þá var hann að tjá sig í fjölmiðlum, þrátt fyrir að hann væri ekki til í að koma hingað eða ætti ekki heimangengt í þingsal til að gera þinginu grein fyrir sínum skoðunum þá. Núna kemur frá forseta sú afsökun að hann eigi í raun og veru ekkert að taka þátt í 2. umr. af því að sú umræða sé á forsendum þingsins. Mér finnst mikilvægt að koma hérna upp og tjá forseta að mér þykir ekki vera góður bragur á því að forseti sé að búa til einhverja afsökun fyrir hönd félagsmálaráðherra fyrir því af hverju hann ætti ekki að koma og mæta. Frekar ætti forseti að taka að sér það hlutverk að hreinlega upplýsa okkur þingmenn um hvenær hann ætlar að koma til þess að taka þátt í þessari mikilvægu umræðu. 

Frú forseti. Ég ætla að taka undir kröfu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um það að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, komi hingað. Það er ekki hægt að skýla sér bak við það að málið sé bara á höndum þingsins, því að hæstv. ráðherra tók málið í sínar hendur með því að senda óumbeðinn embættismenn ráðuneytis síns inn á fund allsherjar- og menntamálanefndar til þess að benda á að í frumvarpinu væru atriði sem heyrðu undir hans ráðuneyti. Ég tek einnig undir þá ósk að einhverjir úr þingflokki Vinstri grænna komi hingað til að gera grein fyrir því hvenær sé von á ráðherranum. Að lokum tek ég einnig undir það að við þurfum fleira fólk úr stjórnarflokkunum til að taka þátt í umræðunni, 

Frú forseti. Það kom mér dálítið á óvart að forseti skyldi vísa til þess að málið væri í 2. umr. og því í höndum þingsins, og þess vegna bæri ráðherra ekki endilega að vera viðstaddur. Þetta eru rök sem halda stundum vatni en engan veginn núna, vegna ráðherrans sjálfs. Ekki vegna þess að okkur langi sérstaklega að fá hann inn í salinn, ekki vegna þess að okkur langi að bjarga honum frá þessum flótta undan málinu eða þess að við viljum neyða hann til að standa með þessu hryggðarfrumvarpi sem ríkisstjórnin hans leggur fram aftur og aftur - nei - vegna þess að ráðuneytið hans, embættismenn í umboði hæstv. ráðherra, Guðmundar Inga Guðbrandssonar, mættu á fund allsherjar- og menntamálanefndar óumbeðnir til að segja nefndinni að hluti þessa máls heyrði til þeirra, þ.e. hluti af 2. umr. þessa máls. Þau báðu sérstaklega um að vera hluti af þessari umræðu og þess vegna á ráðherrann að sjálfsögðu að mæta.  
            

Frú forseti. Ég tek enn og aftur undir þessa beiðni og velti því reyndar fyrir mér - ég er enn að læra reglurnar en mér skilst að öllum þingmönnum sé skylt að sækja þingfundi nema nauðsyn banni, en það hlýtur að þýða að einhverjar skýringar þurfi á því þegar þeir eru ekki á staðnum, bara svona almennt. Til að nefna það þá átta ég mig ekki alveg á því þegar því er borið við að það sé engin nauðsyn fyrir hæstv. ráðherra að vera hérna. Það er ekki eins og þetta mál sé honum ekki viðkomandi, það er honum viðkomandi sem ráðherra og þingmanni. Ég vil líka þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að vera hérna og ítreka tilhlökkun mína að eiga þetta samtal við hana eins lengi og þurfa þykir, en lýsi jafnframt yfir vonbrigðum yfir því að nú hef ég séð nokkra þingmenn meiri hlutans gæða sér á köku hérna frammi. Það væri frábært að fá fleiri þingmenn sem styðja þetta frumvarp til að koma hingað og eiga þetta samtal við okkur og útskýra fyrir okkur hvernig þau geta stutt þetta og hvort þau raunverulega viti hvað þau eru að styðja. 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að ræðutími undir liðnum fundarstjórn forseta er ein mínúta.

Virðulegi forseti. Það er ofboðslega gaman að vera svona vinsælasta stelpan á ballinu og mér finnst líka rosalega gaman að vera með ykkur hérna í vinnunni. Mér heyrist að þessi beiðni og krafa um viðveru hæstv. ráðherra sé rækilega komin aftur til skila í dag og því langar mig að hvetja til þess að við höldum áfram með þessa þörfu og gagnlegu umræðu um útlendingamál hér í þingsal.

Virðulegi forseti. Mig langar að benda á að ég held að Íslandsmet hafi verið sett í notkun á orðinu skilvirkni síðustu vikuna. Í ljósi þess langar mig að benda á það að í gær var tekin fyrir dagskrártillaga um að taka málið af dagskrá, sem hefði mögulega verið skynsamlegt í ljósi þess að hér er hæstv. ráðherra, sem kallað er eftir að taki þátt í umræðunni, ekki fyrir svörum. Mögulega væri hægt að nýta tíma þingsins með mun skilvirkari hætti með því hreinlega að fresta þessu máli og taka fyrir önnur mál sem eru á dagskrá og nýta þá tímann vel og með skilvirkum hætti.

Virðulegi forseti. Ég ætla að nýta þann tíma sem mér er úthlutað í mína aðra ræðu, finnst eðlilegt að gera það í annarri ræðu, til að bregðast aðeins við þeirri umræðu sem fram hefur farið og kannski reyna að ramma aðeins inn hugrenningar mínar um það. Til að ramma inn þá finnst mér vera pínu svona excel-þankagangur á köflum, oft þægilegt að fara í tölur. Nú erum við með tölur, nokkuð ítarlegar, yfir bæði umsóknir og afgreiðslur, bæði veitingar og hafnanir um alþjóðlega vernd. Útlendingastofnun heldur ágætlega utan um það. Við erum núna með tölur komnar inn á vef stofnunarinnar fyrir janúar til nóvember í fyrra. Það hefur oft verið vísað í þessar tölur. Ég man nú ekki hvort einhver hefur haft fyrir því að þylja þær upp markvisst, nákvæmlega. Þær eru alla vega þannig að á þessu tímabili, sem er næstum því eitt ár, bárust 3.936 umsóknir sem er að sjálfsögðu fordæmalaust. Af þeim eru 2.143 frá fólki frá Úkraínu sem er 54%, ríflega helmingur. 966 eru frá fólki frá Venesúela. Það eru 25%, nákvæmlega fjórðungur. Svo eru aðrar 827 sem eftir standa. Það er 21% í heildina. Í þessu ljósi sem og ýmsu öðru ljósi og öðrum tölum sem hægt er að henda upp um efnisatriði þessa málaflokks þá verð ég að segja að þó að umræðan hérna hafi verið mjög málefnaleg þá finnst mér hún oft ekki nógu markviss og sérstaklega ekki þegar maður skilgreinir orðið markvisst út frá því að verið sé að tala nákvæmlega um efni frumvarpsins og markmið þess og út frá hverju fólk styður þessi markmið og út frá hverju fólk styður eða hafnar frumvarpinu af því að ég verð að segja að mér finnst stundum bera á því að fólk fari í ýmsar áttir og tali um alls konar hluti sem þarf að gera og ýmsar réttlætingar fyrir frumvarpinu sem er erfitt að finna stoð fyrir í frumvarpinu sjálfu. Stundum hefur borið á því t.d. að talað sé um að það sé svo mikið af fólki sem sækir um sem hefur ekki rétt og að þetta frumvarp muni taka á því. Við því finnst mér rétt að bregðast með þeim hætti að segja í fyrsta lagi: Samkvæmt tölunum er ekki mikið um þetta út frá því hversu mörgum er synjað, beinlínis synjað, eða fáum, réttara sagt, er synjað. Í öðru lagi er þetta frumvarp ekki að taka á því, svo að ég fái séð. Það er ekki að taka á því að skilgreina með einhverjum öðruvísi hætti að einhverju marki hverjir eigi rétt á vernd og hverjir ekki, af því að ef maður skoðar nefnilega annað talnasafn - þar sem við erum reyndar bara með niðurbrot fyrir 2021, það er kannski ekki komið fyrir 2022 af því að árið er ekki komið að fullu en ég held að það dugi ágætlega að fara í hittiðfyrra, skoðum svolítið hlutfall úrlausna þegar kemur að afgreiddum umsóknum. Á þessu ári voru 794 afgreiddar alls. Af þeim leiddu 354 eða 44,6% til veitingar, sem sagt jákvæðrar úrlausnar. 71 umsókn eða 9% voru Dyflinnarendursendingar. 214 eða 27% eru höfnun á þeim forsendum að það sé vernd í öðru ríki. 29 eru einhvers konar önnur lok. Það eru 4%. Það sem eru beinlínis synjanir af þessu - og ef ég er ekki eitthvað stórlega að misskilja þá er þetta sú tala sem er mælikvarðinn á hversu margir eru að sækja um sem eiga ekki rétt á vernd, þ.e. ekki rétt á vernd yfir höfuð - eru 16%. Svo eru það 36% sem eiga rétt á vernd, eða eru komnir með vernd, nú þegar jafnvel, bara einhvers staðar annars staðar. Þannig að mér finnst þessi umræða aftur ómarkviss. Er þá kannski verið að tala um að það eigi að fjölga þeim sem eru sendir til baka á þeim forsendum að þeir eigi að fá eða sæki um annars staðar eða séu nú þegar komnir með vernd í öðru ríki? Þá verð ég nú bara að svara því enn og aftur að ég fæ ég ekki séð markmiðið með frumvarpinu sé að fjölga þeim tilfellum. Vernd í öðru ríki er eitthvað sem fólk hefur ekki rétt á í núverandi lögum, það helst óbreytt í þessu lagafrumvarpi. Um það hefur verið deilt hér og annars staðar í samfélaginu hvort það eigi t.d. að opna á þann möguleika að fólk sem er með vernd í Grikklandi, t.d. í ljósi þess hversu mikið álag er á kerfið í Grikklandi, geti komið og sótt um engu að síður, rétt eins og fólk hefur rétt á að sækja um vernd ef það hefur komið í gegnum Grikkland og Ungverjaland en ekki fengið vernd. Þetta er hins vegar bara efnislegt atriði sem helst óbreytt þó að þetta frumvarp verði samþykkt. Þá ætla ég að fara aftur í þessar tölur, þessa fjölgun og á hverju hún byggist. Þar ræð ég af umræðunni að mér sýnist og heyrist vera mjög óumdeilt að það eigi ekkert að gera í því að breyta fjöldanum frá Úkraínu. Sú heimild fólks til að koma og sækja um hér mun haldast rúm. Mér finnst mjög jákvætt hve góð samstaða er um það, mér finnst það rétt í ljósi aðstæðna þar og hversu mikilvægt er að bæði senda skýr skilaboð um að við stöndum með Úkraínumönnum og auðvitað bara taktískt séð að berjast gegn Rússum með þessum hætti, að bjarga fólki sem Rússar eru að ráðast á. Hins vegar þegar kemur að Venesúela finnst mér umræðan einhvern veginn í allar áttir, mjög skiptar skoðanir og stundum svolítið óljóst hvað fólk vill eða vill ekki. En þetta er hins vegar bara ákvörðun sem var, að því er mér skilst - ég á reyndar mjög erfitt með að finna mjög skýrar heimildir fyrir því - einfaldlega tekin á sínum tíma af dómsmálaráðuneytinu, að fólk þaðan ætti rétt á svokallaðri viðbótarvernd. Svo hætti Útlendingastofnun að veita þessa vernd. Kærunefnd skikkaði hana hins vegar í rauninni til að halda því áfram út frá því mati að aðstæður hefðu ekki breyst og auðvitað út frá jafnræðisgrundvelli verður fólk sem kemur úr sambærilegum aðstæðum að fá sambærilega meðferð. En gott og vel, kannski vill fólk breyta þessu en þetta er enn og aftur atriði sem ég fæ ekki séð að þetta frumvarp taki á, alla vega ekki með skýrum hætti. Mögulega er ákvæði b-liðar 8. gr. í frumvarpinu, sem snýr að því að víkka skilgreininguna á því hvenær er hægt að senda fólk til baka, ef maður hugsar út í það og les kannski smá vísbendingar í greinargerð og úr því sem hefur kannski verið ýjað að í þingsal, ætlað að fækka fólki frá Venesúela sem kemur hingað og sækir um hæli eða girða alveg fyrir það en ég veit það ekki. Þetta er enn ein ástæðan fyrir því að mér finnst erfitt að samþykkja svona frumvarp sem er með óljós markmið og óljósan tilgang og þar sem erfitt er að rýna í nákvæmlega hvað muni gerast ef það er samþykkt.

Frú forseti. Líkt og kom fram í ræðu minni hér rétt áðan, reyndar undir liðnum fundarstjórn forseta, tel ég að það séu margir þingmenn sem ætli að samþykkja þetta frumvarp í gegnum þetta þing af því að þeim hefur verið sagt að gera það, sem skilja ekki alveg málið, vita ekki nákvæmlega um hvað það snýst, telja kannski, eins og haldið er fram af hálfu meiri hlutans eða flutningsmanna frumvarpsins og höfunda, að það snúist um að straumlínulaga kerfið, auka skilvirkni og bæta einhverja vankanta á því og að það sé nauðsynlegt þó að það geti verið sársaukafullt. Mig grunar að það sé ástæðan fyrir að fólk er reiðubúið að samþykkja þetta. Í umræðum um málið á þingi í gær var ein ræða, ræða hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, sem í mínum huga afhjúpaði svolítið misskilninginn sem er í gangi í þessu máli. Hv. þingmaður talaði einmitt um að við yrðum að hafa skýrari reglur hérna. Það þyrfti að bæta kerfið og það þyrfti að straumlínulaga það og annað. Hann talaði einnig um nokkuð sem mér hefur verið hugleikið um nokkurra ára bil og er orðalag sem kemur frá dómsmálaráðuneytinu. Það eru þau orð að hingað sæki aðilar, hingað leiti fólk sem eigi ekki erindi í verndarkerfið. Ég er ekki endilega alveg viss um að hv. þm. Vilhjálmur Árnason hafi endilega verið með nákvæmlega sama hóp í huga og ráðuneytið þegar það fer mikið með þessa setningu en þessu er fleygt í umræðunni um þetta mál til að undirstrika nauðsyn þess. Það sem verið er að tala um þegar þessu er haldið fram, að hingað sæki fólk sem eigi ekki erindi í verndarkerfið, þá er ráðuneytið í rauninni að lýsa skoðun sinni á því hvernig lögin eigi að vera, ekki hvernig þau eru. Því fylgir oft rökstuðningur fyrir því að fólk sem er búið að fá vernd í öðru ríki eigi ekkert erindi hingað til að fá vernd hér. Þar kemur í ljós hvaða hóp þau tala um. Þau eru að tala um einstaklinga sem hafa fengið alþjóðlega vernd í t.d. Grikklandi, stærsti hópurinn er frá Grikklandi, en það er líka nokkur fjöldi sem leitar hingað eftir að hafa fengið alþjóðlega vernd í Ungverjalandi og á Ítalíu. Svo eru einstök mál einstaklinga sem sækja um frá öðrum löndum. Það getur verið frá Þýskalandi, Svíþjóð, Noregi eða annað slíkt. Þá er það oftast vegna þess að umsækjendur hafa tengsl við Ísland. Það kom hingað fjölskylda sem hafði fengið vernd í Þýskalandi en vildi fá vernd á Íslandi vegna þess að mjög náinn fjölskyldumeðlimur var kominn með vernd hér á landi en þeim var synjað og þau send aftur til Þýskalands. Kerfið sem við höfum byggt upp er þannig að í fyrsta lagi þá er fjölskylda þín ekkert nema bara óuppkomin börnin þín undir 18 ára og maki og ekkert annað. Systkini þín eru ekki fjölskyldan þín og foreldrar þínir eru ekki fjölskyldan nema þau séu yfir 67 ára og þurfi á umönnun að halda. Við höfum hins vegar haft reynslu af þessum málum um árabil. Allt frá því að ég hóf afskipti af þessu árið 2009 - eða reyndar hófust þau árið 2007, en kannski frá réttri hlið árið 2009, þar áður var ég starfsmaður í dómsmálaráðuneytinu að drafta úrskurði um brottvísanir fólks sem hafði sótt hér um vernd. Það var áhugaverð reynsla - allt frá þeim tíma hefur verið að koma hingað fólk sem hefur fengið vernd í öðrum ríkjum og þetta voru mál sem komu fyrir 2016. Fyrir lögin 2016 var í rauninni engin heimild í íslenskum lögum til að taka þessi mál. Þá má segja að lögin hafi verið þannig að þetta fólk hafi ekki átt erindi í verndarkerfið á Íslandi samkvæmt lögunum. Þessu var breytt árið 2016. Vandamálið er að stjórnvöld hafa ekkert verið að túlka lögin þannig, stjórnvöld hafa verið að túlka lögin svolítið í takt við það sem einhverjum í ráðuneytinu finnst, að þetta fólk eigi ekki erindi í verndarkerfið. Árið 2016 var þessum reglum breytt til að svara kalli almennings sem var orðinn þreyttur á því að verið væri að flytja fjölskyldur með ung börn til Grikklands. Reglunum var breytt og stjórnvöldum var veitt heimild til að taka þessi mál til efnismeðferðar hér á landi ef sérstakar ástæður mæltu með því. Það sem er svo áhugavert er að þessi heimild er sannarlega það sem fólk er að tala um þegar það segir að hér séu reglurnar svo miklu linari en í öðrum löndum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir ræðuna. Mig langaði til að spyrja áfram út í atriði sem við ræddum fyrr í dag varðandi breytingar á kerfinu okkar, það sem virtist einhvern veginn ekki komast nógu vel til skila frá mér. Ég velti fyrir mér hvort við séum að tala okkur inn á að við séum sammála um ýmis atriði eða hvort við séum bara í öllum grundvallaratriðum ósammála. Hv. þingmaður lýsti því hér áðan að hún teldi að fólk sem hefði þegar fengið vernd í öðru Evrópuríki ætti að fá vernd hér á Íslandi, ef ég skildi hv. þingmann rétt, eða ætti rétt á efnismeðferð, rétt á að fá aðgang að kerfinu, hv. þingmaður útskýrir það kannski betur fyrir mér. Það sem ég er að reyna að skilja er, hvort það sé skoðun hv. þingmanns að þeir sem hafa fengið vernd í öðru Evrópuríki, þar sem hv. þingmanni þykja aðstæður óboðlegar, ómannúðlegar, eða hvaða nafni sem hv. þingmaður vill kalla það, eigi best heima í verndarkerfinu sem er sniðið utan um fólk sem hefur ríka ástæðu fyrir ótta vegna ofsókna og er að flýja stríð eða hörmungar eða hvort breytingarnar sem hv. þingmaður kallar eftir séu að umræddir aðilar geti komið sér inn með öðrum leiðum. Það er það sem ég var að reyna að koma að í dag og skýrist þá kannski betur núna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir andsvarið. Nei, hún skildi mig ekki rétt. Ég er ekki á þeirri skoðun að það þurfi að afnema þessa meginreglu. Ef við eigum að fara út í mínar persónulegu skoðanir þá held ég að við séum komin út í allt aðra umræðu hérna, óþarfa og ótengda þessu frumvarpi. Það sem ég sagði var að ég er á þeirri skoðun, ef ég set mig bara inn í þann ramma sem ég ímynda mér að íslensk stjórnvöld og kannski flestir fulltrúar hér á þingi vilji halda sig innan, þó að ég sé kannski með róttækari einstaklingum hér inni - ef ég reyni að setja mig inn í þann ramma sem fólk vill hafa hérna þá held ég að það sé algjörlega óhætt að taka skref á borð við það að hætta að senda fólk til Grikklands. Ég nefndi Grikkland sérstaklega áðan. Það er ekki bara mín skoðun að fólk sem hefur fengið vernd í Grikklandi eigi að geta komið hingað og sótt um alþjóðlega vernd, það er íslensk löggjöf. Þetta virðist þingmönnum Sjálfstæðisflokksins ekki vera alveg ljóst. Svona eru lögin í dag, þau segja: Ef sérstakar ástæður mæla með því þá skal umsóknin tekin til efnismeðferðar og líka ef það eru tengsl við landið en þau þurfa að vera ansi náin, og hafa verið ræktuð. Ég get farið út í það í annarri ræðu síðar. Ég er á þeirri skoðun að við eigum í fyrsta lagi að fylgja lögum sem við höfum sett. Hér voru sett lög árið 2016 sem fólu í sér mikla réttarbót en stjórnvöld hafa ekki verið að fylgja þeim, hafa bara beitt þeim með ólögmætum hætti sem hefur leitt til mikillar tregðu í kerfinu, til tafa á málum, mikilla þjáninga og leitt til þess að Útlendingastofnun hefur verið gerð afturreka með margar ákvarðanir og úrskurði, jafnvel kærunefndin fyrir dómstólum. Það er tilefni þessa frumvarps. Það er til að lögfesta ólögmæta framkvæmd Útlendingastofnunar. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er eins gott að við eigum hér orðastað til að skýra það sem gæti misskilist. Hv. þingmaður talar um að hún telji að okkur beri að fylgja lögum sem við höfum sett. Þó að ég sé sammála því, að sjálfsögðu, þá tel ég það líka vera svo að við eigum að breyta lögum eftir þörfum eins og við gerum hérna bara „ dags dagligt“ afsakaðu, frú forseti, í gegnum lögformlegt og lýðræðislegt ferli. Við breytum lögum eftir því sem aðstæður breytast eins og þær hafa sannarlega gert frá því að núgildandi útlendingalöggjöf tók gildi. Að mínu mati er það kannski ekki þessi málsgrein sem hefur verið klifað á í ræðustól um að okkur beri að fara eftir lögum - svar mitt við því myndi vera að ég tel að við eigum að breyta lögum eftir því sem okkur þykir þurfa og hugur meiri hluta þingsins stendur til að breyta þessum lögum. Það er nú bara löggjöfin sem við búum við.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið öðru sinni. Ég er sammála því að við eigum að breyta lögum eftir þörfum. Það er engin þörf á að breyta lögum til að leysa þau vandamál sem við stöndum frammi fyrir í dag. Engin. Ég hef verið sökuð um að vera í mótsögn við sjálfa mig þegar ég annars vegar gagnrýni þetta frumvarp og segi síðan að það sé gagnslaust og að það breyti engu. Fólk verður mjög ringlað þegar ég segi þetta. Það sem ég á við er: Það er gagnslaust til að leysa þann vanda sem við stöndum frammi fyrir. Það breytir engu varðandi þær áskoranir og þau vandamál sem við þurfum að leysa og ég held að við séum öll sammála um að það skapi áskoranir að hingað leiti fleira fólk, ég ætla ekkert að gera lítið úr því. Hins vegar er engin þörf á þeim breytingum sem lagðar eru til í þessu frumvarpi. Eina breytingin í frumvarpinu sem þörf er á er síðasta ákvæðið sem snýst um það að fólk sem hefur fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða megi vinna hérna eða stofna fyrirtæki. Sú tillaga hefur ítrekað verið lögð fram af hálfu þeirrar er hér stendur en hún hefur ekki verið samþykkt af meiri hlutanum, sennilega vegna þess að þau vilja áfram nota það ákvæði sem, svo ég vísi í orð hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar, „sykurpillu“ til að kyngja restinni af ógeðinu vegna þess að allt annað sem er í þessu frumvarpi er eitthvað tilfallandi sem Útlendingastofnun dettur í hug hverju sinni til þess að reyna að takmarka einhvern fjölda einhvers staðar. Það eru oftast mjög fá mál sem eru á bak við þær breytingar sem þau vilja gera en munu bitna á fólki, raunverulegu fólki af holdi og blóði, raunverulegum flóttamönnum. Ekki einhverjum efnahagsflóttamönnum eða öðrum. Það er það sem er óásættanlegt við þetta frumvarp. Það er óásættanlegt að breyta einhverjum reglum til að koma í veg fyrir einhver tvö svindl sem gerðust þar að auki fyrir þremur árum, og má deila um hvort það hafi verið svindl yfir höfuð eða ekki, sem bitnar á fólki sem er í raunverulegri hættu. Það er það sem er verið að gera. Það er bara galið. Þetta er bara klaufalegt. Þetta er bara aulalegt og þetta leysir engan vanda. 

Virðulegi forseti. Mig langar að tala aðeins um áföll. Þegar fólk leitar að alþjóðlegri vernd þá er það almennt ekki eitthvað sem gerist bara sisvona. Það hefur gengið á einhverju. Hér hafa margir hv. þingmenn vísað til Venesúela og að flóttamenn þaðan séu efnahagslegir flóttamenn. Það gleymist í því samhengi að þar er há morðtíðni, mikið um ofbeldi og það er ekki eins og fólk leiti hingað bara sisvona af því að það sé bara að leita að betra lífi. Það er neyð sem rekur fólk til að yfirgefa heimili sín, yfirgefa allt sem það á og svo kemur það hingað oft nánast allslaust. Þegar hingað er komið fylgir því annað áfall þegar fólk þarf hér að bíða mánuðum, jafnvel árum saman og án þess að vita um afdrif sín og fjölskyldu og, eins og við höfum séð allt of mörg dæmi um, er síðan mögulega vísað héðan með valdi en seinna kemur í ljós að sú frávísun átti ekki við rök að styðjast. Þarna erum við búin að taka fólk í gegnum atburðarás sem fyrir mér blasir við að var engin þörf á. Stundum hefur verið sagt: Heggur sá er hlífa skyldi. Það finnst mér eiga við í þessu. Þetta fólk er að leita að vernd og við komum ekki alltaf vel fram við það. Það er miður. Við þetta bætist að það eru alltaf að koma betur og betur fram tengsl áfalla við ýmsa líkamlega og sálræna kvilla. Þeir geta komið mörgum árum og áratugum seinna fram. Þetta eru alvarlegir kvillar sem geta hrjáð fólk sem hefur orðið fyrir áföllum. Þegar við erum að leita að skilvirkni þá eigum við ekki að leita að skilvirkni í því hvernig við getum afgreitt málin ódýrast. Við þurfum að horfa á marga þætti og þar sem ég starfa er stundum talað um ákveðinn þríhyrning sem er: hratt, vel, ódýrt. Þú mátt velja tvennt, þ.e. þú getur valið hratt og vel - það verður ekki ódýrt. En ef við ætlum að velja ódýrt þá þurfum við annaðhvort að gera hlutina illa eða hægt. Versti kosturinn fyrir mér í þessum málum er að við veljum að gera hlutina illa því það skapar miklu fleiri vandamál að gera hlutina illa en að vanda okkur. Þá komum við að þessari spurningu: Hvernig raunverulega getum við gert hlutina skilvirkari? Ég hef verið að kalla eftir því hérna að heyra í hverju skilvirkni stjórnarliða felst vegna þess að það liggur ekki fyrir. Við vitum ekki í hverju sú skilvirkni á að felast. Mér finnst lágmark að við vitum nákvæmlega hvaða vandamál þessi skilvirkni á að leysa. Ég kalla eftir að því verði svarað.

Frú forseti. Hvar á að byrja? Það er hægt að kalla þetta frumvarp söguna endalausu. Þetta hefur fylgt ríkisstjórninni, ég ætla ekki að segja frá ómunatíð en frá því að hún varð til. Þetta er frumvarp ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur út í gegn. Þessi ríkisstjórn hefur átt fleiri dómsmálaráðherra en flestar, þeir hafa flestir haft skamma viðdvöl í ráðuneytinu en hver einn og einasti hefur lagt þetta mál fram í einhverri mynd, hvort sem ráðherrann heitir Sigríður Andersen, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir eða Jón Gunnarsson. Alltaf skal þetta frumvarp vera efst í verkefnalista ráðherra. Þetta finnst mér alltaf svo undarleg staðreynd ef við horfum aðeins handan við kosningarnar 2017, kosningarnar áður en þessi ríkisstjórn var mynduð. Rifjum upp hvað gerðist þá, vegna þess að útlendingamálin eru svo skrýtin, það er eiginlega ekki hægt að tala um þau abstrakt, það er svo mikil sál í þessum málaflokki, vegna þess að sérstaklega þegar við erum að tala um umsækjendur um alþjóðlega vernd þá erum við að tala um einstaklinga af holdi og blóði sem eru að flýja heimili sín til þess að komast í öryggi, til þess að tryggja sjálfum sér, börnum sínum og fjölskyldu öryggi. Þannig að það er kannski bara eðlilegt að það einkennir þennan málaflokk að stóru breytingarnar, verða í kjölfar stórra frétta af einstaklingum, af fólki eins og Mary og Haniye sem síðsumars og haustið 2017 komust í fréttir vegna þess að þeim átti að brottvísa. Það fannst fólkinu í kringum þær bara ekki ganga upp. Stúlkur sem voru búnar að festa rætur, að mig minnir báðar í Vesturbænum, áttu þar vini, kunningja, fólk sem þótti vænt um þær, fólk sem var ekki til í að leyfa kerfinu að henda þeim í brotið verndarkerfi Grikklands eins og til stóð. Þá gerðist það sem ég heyrði hér einn stjórnarliða kalla eftir fyrr í dag. Þá varð þessi mikla pólitíska samstaða þegar við öll hér á þingi vorum sammála um að það þyrfti að gera einhverjar breytingar. Samstaðan náði ekki svo langt að hægt væri að gera einhverjar varanlegar breytingar heldur var stungið inn tveimur bráðabirgðaákvæðum í lög um útlendinga sem gerðu það að verkum að Mary og Haniye gátu fengið efnismeðferð og tugir barna í sömu stöðu, tugir barna, í skjóli þessarar lagabreytingar, fengu efnismeðferð. Það var ekki þannig að Alþingi hefði ákveðið að hleypa þessu liði inn án þess að skoða málin þeirra einu sinni. Nei, þau fengu bara þá sjálfsögðu virðingu að málin voru skoðuð efnislega. Við þá athugun kom í ljós að ekki væri hægt að tryggja réttindi þeirra til heilbrigðis, náms eða nokkurs annars sem skiptir máli í daglegu lífi með því að vísa þeim aftur í brotið hæliskerfi Grikklands. En, hér í þessum þingsal gerðist síðan dálítið skrýtið með þetta mál, sem við héldum að væri samkomulag milli allra flokka á þingi þessa daga eftir að ríkisstjórnin féll. Einn flokkur heltist úr lestinni, einn flokkur skildi sig frá samstöðunni sem hér hafði náðst í þágu mannúðar. Einn flokkur kom fram með breytingartillögu sem dylgjaði um það að við værum bara að opna allar flóðgáttir fyrir möguleikum á mansali og alls konar bölvaða vitleysu sem ekki var studd neinum málefnalegum rökum. Þetta var bara hræðsluáróður í boði eins flokks, Sjálfstæðisflokks. Hér sátu þingmenn Sjálfstæðisflokksins haustið 2017 og greiddu atkvæði, öll sem eitt, gegn þessari tillögu sem náðst hafði samstaða um innan þings. Eina fólkið sem datt það í hug voru þingmenn Sjálfstæðisflokksins. Hvað gerist síðan, ja, ekki korteri seinna en það voru ekki margar vikur sem liðu þangað til Vinstrihreyfingin – grænt framboð lét sig hafa það að mynda ríkisstjórn með þessum flokki, lét sig meira að segja hafa það að rétta honum lyklana að dómsmálaráðuneytinu sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur haldið, ja, flest ár lýðveldistímans en öll ár ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þannig að alveg eins og þetta frumvarp sem við fjöllum hér um í milljónasta sinn er sagan endalausa í bókinni um ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur þá er það líka hluti af einhverju því óhuggulegasta í sögunni af tilurð ríkisstjórnarinnar, vegna þess að við vorum nú nokkur sem fannst ekki tilefni til þess að gleyma þessari atkvæðagreiðslu svona fljótt, ekki tilefni til þess að treysta Sjálfstæðisflokknum til að fara með þetta ráðuneyti strax eftir að hann neitaði að veita börnum á flótta áheyrn. En svo fór sem fór og ráðherrarnir hafa frá þessum tímapunkti barið höfðinu við steininn. Fyrst fengum við að sjá hugmyndina um þetta frumvarp - ja, það fer nú að eiga afmæli núna í lok febrúar. Það var lagt í samráðsgátt 20. febrúar 2019. Það eru fjögur ár sem þetta frumvarp hefur verið til umræðu. Þar kristallast náttúrlega það sem hefur komið fram í ýmsum ræðum í dag, þetta samráðsleysi - eða samráðsleysi er kannski of óljós leið til að lýsa þessu af því samráðsleysi getur verið óviljandi yfirsjón. Samráðsleysi getur verið að fólk haldi að mál séu bara í himnalagi og þess vegna þurfi ekki að eiga gott og ítarlegt samráð. Þetta er nefnilega svo miklu einbeittari brotavilji sem birtist hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. 2019, 2020, 2021, 2022, þrisvar það ár, berast nefnilega inn umsagnir frá sérfræðingum við þetta mál. Á öllum ólíkum stigum hafa borist umsagnir frá sérfræðingum eins og Rauða krossi Íslands, eins og Íslandsdeild Amnesty, eins og Barnaheillum, eins og UNICEF, eins og Solaris, eins og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Megnið af þessu er bara hunsað. Það er bara tekið við þessum umsögnum og næst þegar málið lítur dagsins ljós er ekkert búið að bregðast við þeim. Forseti. Við getum látið liggja á milli hluta að stjórnarflokkarnir hunsi athugasemdir frá fólki sem þeir eru kannski ekki með sérstaklega hátt skrifað. Ég held að við getum alveg sett - ja, eins og þessi ríkisstjórn hefur hagað sér þá er það fólk sem brennur hvað heitast fyrir þessum málaflokki, aðgerðasinnarnir sem beita sér í þágu mannúðar á hverjum einasta degi - það er ekkert endilega fólkið sem stjórnarflokkunum er eðlislægt að hlusta á. En svo erum við með líka umsagnaraðila eins og t.d. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands sem gagnrýnir bara töluvert í þessari útgáfu frumvarpsins, bæði ýmis efnisatriði og síðan að það hafi skort upp á mat á því hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá eða mannréttindaákvæði. Ráðuneytinu fannst bara ekki þurfa að framkvæma slíkt mat. Meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fannst reyndar ekki heldur þurfa að framkvæma slíkt mat, enda kannski þeirrar skoðunar að mannréttindi skipti minna máli þegar sumir hópar eiga í hlut en aðrir. Vendipunkturinn sem við erum að ná í dag í þessari umræðu núna, þessari 2. umr. í málinu, er að til viðbótar því að ráðuneytið, undir stjórn hvers Sjálfstæðisráðherrans á fætur öðrum, hafi hunsað allar þessar umsagnir, eins og ráðuneytið gerir bara ótrúlega oft, bætist það við að þingið hunsar það líka. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar, með allar þessar vel undirbyggðu, rökstuddu umsagnir í höndunum, bregst við nánast engum þeirra. Þeim til varnar væri kannski erfitt að bregðast við þeim öllum vegna þess að þá kæmi í ljós að það væri bara ekkert eftir af þessu frumvarpi, svo mikil hrákasmíð er það. Við eigum hérna svar frá dómsmálaráðuneytinu þar sem það er að bregðast við umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Ef við ættum að raða umsagnaraðilum í mikilvægisröð á forsendum ráðuneytisins myndi ég halda að Flóttamannastofnun væri dálítið ofarlega. Þetta er sú stofnun sem hefur það hlutverk á alþjóðavísu að leiðbeina aðildarríkjum um rétta framkvæmd flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Hún gerir t.d. athugasemd við það sem er í 13. og 15. gr. frumvarpsins varðandi fjölskyldusameiningu flóttamanna. Ég held að ég eigi kannski einhverja útgáfu á mannamáli um þá grein, bara svona til að setja í samhengi hversu fráleitur málflutningur ráðuneytisins er. 13. og 15. gr. skerða heimild kvótaflóttafólks til fjölskyldusameiningar við maka. Kvótaflóttafólk er lítill hópur þess fólks sem fær vernd á Íslandi. En þetta er fólkið sem stjórnvöld sækja til landsins, fara kannski í einhverjar flóttamannabúðir sem reknar eru af Flóttamannastofnuninni, greina einhverja viðkvæma hópa sem rétt þykir að taka til landsins og veita þjónustu hér. Í samræmi við stefnu stjórnvalda erum við hér fyrst og fremst að horfa á konur og hinsegin karla sem koma makalaus í gegnum Flóttamannastofnunina en síðan kemur stundum í ljós að það er maki til staðar í heimalandinu. Þetta móðgar stjórnvöld alveg reiðinnar býsn þannig að þau vilja loka fyrir þetta, ekki vegna þess að þetta sé einhver svakaleg krísa, þetta getur varla verið nema eitt eða tvö tilvik annað hvert ár eða svo, nei, heldur vegna þess að þau eru bara móðguð. Það á að loka fyrir þetta vegna þess að einhverjum í kerfinu finnst fólk bara vera að svindla vegna þess að það nefndi ekki makann eitthvað fyrr. Kannski er eitthvert fólk að svindla, en er ekki líklegra, frú forseti - segjum t.d. í tilviki einstæðrar móður sem er valin sem kvótaflóttamaður til Íslands vegna þess að hún á kannski á hættu að verða fyrir pólitískum ofsóknum vegna stjórnmálastarfs eiginmanns hennar í landi þar sem hans stjórnmálaskoðanir geta verið dauðadómur, segjum að þessi kona sé ekkja þegar hún sækir um til Íslands og verður kvótaflóttamaður en svo kemur í ljós að maðurinn var ekki drepinn fyrir fjórum árum heldur bara haldið í gíslingu, pyntaður í fjögur ár og svo sleppt. Þetta er maður sem íslensk stjórnvöld vilja ekki hleypa til landsins. Það er sérstök breyting í frumvarpinu til að taka á þessum hópi. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna segir við ráðuneytið að þetta náttúrlega gangi ekki, það þurfi að halda þessu inni. Ráðuneytið segir í sínum athugasemdum að þau verði bara að vera sammála um að vera ósammála og þess vegna þurfi ekki neinu að breyta og þetta bara kaupir meiri hlutinn í allsherjar- og menntamálanefnd. Þetta dæmi kristallar svo vel hversu sinnulaus meiri hlutinn er um þetta mál, hversu sama þeim er um einstaklingana sem hér er verið að hafa áhrif á. Meira að segja þó að fínasta sortin af umsagnaraðilum bendi þeim á að þau séu að gera einhverja bölvaða vitleysu þá halda þau áfram. Ég ætlaði að segja miklu meira. Fyrst það er að líða að lokum þessarar fyrstu ræðu minnar langaði mig að nefna að alveg eins og öll hin fyrri skiptin þá er það núna að grasrótarhreyfingar úti í samfélaginu eru að standa vörð um réttindi fólks á flótta og eru sem betur fer ekki búnar að leggja árar í bát þótt stjórnarmeirihlutinn sé að setja ótrúlega mikinn þrýsting á að klára þetta mál. Þá langar mig að nefna hér grasrótarhreyfingu sem kallar sig Fellum frumvarpið sem hefur núna frá áramótum verið að banka upp á hjá þinginu og, eins og nafnið gefur til kynna, hvetja fólk til að fella frumvarpið. Þau eru meira að segja með eiginlega bara dálítið pena og sanngjarna kröfu í niðurlagi bréfs sem okkur var sent. Þau skora á að frumvarpið sé dregið til baka og unnið upp á nýtt í samstarfi við fagaðila þar sem virðing fyrir jafnrétti og mannréttindum er höfð í hávegum. Þetta finnst manni eiginlega vera svo sjálfsagt að öll mál ættu að vera unnin svona. En það er bara alls ekki málið með þetta frumvarp. Sú staðreynd kemur t.d. fram í því að einhver óljós fyrirheit eru hjá hluta stjórnarliða um að málið muni taka breytingum á milli 2. og 3. umr., einhverjum óskilgreindum breytingum til að ná utan um einhver af sjónarmiðunum sem koma fram í umsögnum. Ég segi nú bara: Segðu mér annan. Þau höfðu tækifæri bara í síðustu viku þegar málið var til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd, höfðu tækifærið allt þetta haust. Þau höfðu tækifærið þegar málið var lagt fram í apríl síðastliðnum á Alþingi, eða þegar það var sett í samráðsgáttina í janúar síðastliðnum, eða þegar það var lagt fram í mars 2021 á þingi, eða í apríl 2020, eða í apríl 2019, eða þegar það birtist fyrst í samráðsgáttinni, í febrúar 2019. Á öllum þessum tímapunktum hafa stjórnarliðar ekki valið að nýta tækifærið í samstarf við fagaðila þar sem virðing fyrir jafnrétti og mannréttindum er höfð í hávegum. Þess vegna stöndum við hér, frú forseti, með ónýtt frumvarp sem mun skerða réttindi lítilla en viðkvæmra hópa fólks á flótta, 

Frú forseti. Líkt og ég nefndi í ræðu minni hér áðan, og hef reyndar haft orð á nokkrum sinnum í umræðunni um þetta mál, þá stend ég föst í þeirri trú að stór hluti þeirra þingmanna sem hyggst greiða þessu jákvætt atkvæði sitt, mun samþykkja það í gegnum þetta þing, viti ekki um hvað það snýst, viti ekki hvað er verið að gera, trúi þeim sem segja að þetta sé nauðsynlegt til að straumlínulaga kerfið og gera það skilvirkt en viti ekki alveg um hvað það snýst. Ég hef því sett mér það markmið í þessari umræðu, hvað sem öðru líður - ég geri mér grein fyrir því að hér er meiri hluti sem ræður og hann mun ná þessu í gegn ef hann ætlar sér að ná þessu í gegn, en ég mun ekki geta sofið rótt yfir því nema ég geti fullvissað mig um að ég hafi a.m.k. gert tilraun til þess að útskýra fyrir fólki hvað það er að samþykkja. Það er það sem ég ætla að gera núna. Ég ætla að fara yfir þetta frumvarp. Ég ætla að útskýra fyrir fólki hvað það þýðir sem við erum að gera hér í þessu frumvarpi vegna þess að ég er búin að læra það af samtölum mínum við margt fólk að það er ekkert auðvelt að skilja það af lestri frumvarpsins einum saman. Í 1. gr. frumvarpsins er verið að gera breytingar á 3. gr. laganna, núgildandi laga, þar sem er að finna ákveðnar skilgreiningar. Í 3. gr. laga um útlendinga eru skilgreiningar sem skipta máli fyrir túlkun á lögunum og það er verið að bæta við, fyrsti liðurinn í þessu frumvarpi snýst um að bæta við skilgreiningarnar, hugtakinu endurtekin umsókn. Núgildandi lög hafa ekki nein ákvæði um það hvernig skuli tekið á endurtekinni umsókn. Gott og vel, setjum inn í lögin ákvæði um það. Það eina sem er satt í þessu frumvarpi og greinargerð og máli flutningsmanna um að við séum að reyna að samræma löggjöfina einhvern veginn Evrópureglum er það að í Evrópureglugerð er ákvæði um endurteknar umsóknir og það eru ákvæði um endurteknar umsóknir í lögum flestra ríkja. Það sem er hins vegar svo vitlaust við þessa tilraun meiri hlutans til að setja ákvæði í lögin um endurteknar umsóknir er að það er alls ekki tilgangur þessara ákvæða. Það sem er verið að gera með þessum ákvæðum er að það er verið að rugla saman, það er verið að skilgreina sem endurtekna umsókn, ekki þegar fólk hefur fengið synjun, flutt af landi brott og sækir um aftur, heldur það, sem í dag er talsvert algengt, þegar fólk biður um endurupptöku málsins vegna þess að það hafa komið fram ný gögn eða forsendur hafa breyst. Þetta er tvennt ólíkt. Endurtekin umsókn er ný umsókn. Skilgreiningin eins og frumvarpshöfundar hafa lagt til að hún verði er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Endurtekin umsókn: Þegar útlendingur, sem sótt hefur um alþjóðlega vernd, leggur fram frekari gögn í máli sínu eða sækir um alþjóðlega vernd að nýju eftir að hann hefur fengið niðurstöðu í máli sínu.“ Seinni hlutinn er fínn: Sækir um alþjóðlega vernd að nýju eftir að hafa fengið niðurstöðu í máli sínu. Þetta: Leggur fram frekari gögn í máli sínu - 1. gr. frumvarpsins spilar nefnilega saman við 7. gr. frumvarpsins sem fjallar líka um endurtekna umsókn. Þar er hins vegar verið að bæta nýrri grein í lögin. Ég hef það stuttan ræðutíma að ég mun mögulega ekki ná að klára þetta en ég sé áhuga hv. þingmanns Diljár Mistar Einarsdóttur, sem er eini þingmaður meiri hlutans hér í salnum, á því sem ég er að segja, sem gleður mig af því að í þrái fátt heitar í þessari umræðu en að fólk hlusti á mig. Ég er ekki í neinu málþófi hérna, ég er að útskýra hvað þið eruð að samþykkja. Endurtekin umsókn samkvæmt þessari grein er ekki bara endurtekin umsókn heldur beiðni um endurupptöku. Alvarlegasti hlutinn í 7. gr. er síðasti málsliðurinn sem segir: „Ákvæði 24. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, um endurupptöku gilda ekki um ákvarðanir í málum er varða alþjóðlega vernd.“ Það er ekki bara verið að setja inn í lögin ákvæði um endurteknar umsóknir sem væri bara í fínasta lagi og besta lagi. Það er verið að afnema rétt fólks til að fá mál sitt endurskoðað ef forsendur breytast eða það koma ný gögn, og tími minn er búinn, to be continued - afsakaðu, forseti. Ég óska eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég rak augun í klukkuna og tek eftir því að það er ekki nema kannski klukkutími eftir af þessum fundi í dag. Mig langar þess vegna að spyrja hvenær við megum eiga von á því að fá að sjá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra í salnum eins og við báðum um 9. desember. Vonandi hefur hann getað hagað plönum sínum þannig að hann verði við þessa umræðu í ljósi þess að ráðuneyti hans bað um að vera hluti af þessari umræðu. Mig langar að spyrja hvort það hafi eitthvað frést frá ráðherra. Ef hæstv. forseti er ekki með svörin þá kannski hægt að biðja einhvern úr stjórn þingflokks Vinstri grænna að mæta hér í salinn og gera grein fyrir þessu þar sem flokkurinn getur nú ekki komist upp með að vera á svo miklum flótta undan málinu að ekkert þeirra svari fyrir þetta.

Frú forseti. Ég ætla bara að koma hingað upp og taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni og spyrja forseta hvort eitthvað sé að frétta af hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Hann er víst ekki með skráða fjarveru í fjarvistaskrá samkvæmt því sem ég hef komist næst. Við báðum einnig um að ef hér væru einhverjir frá þingflokki Vinstri grænna, sem er þingflokkur ráðherrans, hvort þeir gætu gefið okkur einhverjar upplýsingar um hvenær hæstv. ráðherra telur sig geta komið hingað og svarað spurningum. Nú tók ég eftir því hér áðan að hv. þingmaður og formaður þingflokks Vinstri grænna, Orri Páll Jóhannsson, virðist vera í húsi og óska ég því eftir að forseti fái einhver svör frá þingflokknum eða ráðherranum um það hvenær við megum eiga von á ráðherra.

Forseti hefur ekki frekari upplýsingar en þegar forseti kom í forsetastól fyrir u.þ.b. einum og hálfum klukkutíma þá hafði skilaboðum verið komið til hæstv. ráðherra og forseta er ekki kunnugt um svör.

Virðulegur forseti. Ég sé mér ekki annað fært en að taka undir orð hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar og Gísla Rafns Ólafssonar um að fá hingað í salinn til að ræða þetta mál helst hæstv. ráðherra, nú eða fulltrúa frá þingflokki Vinstri grænna, nú eða þá aðra stjórnarþingmenn sem hafa lítið kvatt sér hljóðs í umræðunni upp á síðkastið. Ég tel enn þá mörgum spurningum ósvarað og kalla eftir því að fá svör við þeim spurningum sem koma fram hér í umræðunni. Ég tel það brýnt.

Frú forseti. Mig langar einnig að lýsa því yfir að við erum hér að reyna að fara málefnalega í gegnum málið eins og þingsköp kveða á um. Við erum að koma með athugasemdir og við erum að spyrja af hverju ekki var tekið tillit til ákveðinna hluta. Á meðan við erum að gera það þá er aðeins einn hv. þingmaður stjórnarflokkanna sem sér fært að vera hér og a.m.k vonandi hlusta, ég treysti því að hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir sé að hlusta, og ég sakna þess að sjá ekki hér þingmenn úr Vinstri grænum og Framsóknarflokki til að taka þátt í þessari umræðu vegna þess að það á ekki að gera það sama við þingmenn og virðist hafa verið gert við um umsagnaraðila, að það sé bara ekki verið að hlusta á neitt sem kemur hér fram.

Forseti. Mér finnst nú hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra gera forseta óþarflega mikinn grikk með því að bregðast ekki við þeim skilaboðum sem honum eru borin hér frá þingmönnum. Hér var sú krafa gerð 9. desember, fyrir sjö vikum, að ráðherra yrði viðstaddur þessa umræðu. Sú krafa var ítrekuð á fundi þingflokksformanna á mánudaginn og svo aftur í gær og svo aftur í dag. Nú held ég að sé mál að linni, forseti, og þessu þagnarbindindi Vinstri grænna gagnvart forseta Alþingis ljúki og við fáum svör hingað í sal um hvenær hæstv. ráðherra mætir. En af því að ég veit að frú forseti er varla með svörin á reiðum höndum akkúrat núna þá nýti ég mér kannski tækifærið eftir næstu ræðu til að inna hana svara.

Virðulegi forseti. Í ljósi þess að eini þingmaðurinn sem er hér í salnum fyrir utan þingflokk Pírata er Diljá Mist Einarsdóttir langar mig til að hrósa henni sérstaklega fyrir að vera hérna með okkur og taka þátt í þessari umræðu sem er svo brýn. Ég vil líka nota tækifærið til að hvetja aðra þingmenn, hvort tveggja stjórnarandstöðu og stjórnar, til að koma og taka þátt í þessu. Umræðan er ekki búin, henni er ekki lokið. Það er nóg eftir, komiði og tölum um þetta.

Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að halda áfram að ræða tölur og stóra samhengið, af því að þetta hefur þá tengingu við frumvarpið og umræðuna, um það að til þess að gera breytingar í þessa veru, sem hafa áhrif á réttindi fólks, þá finnst mér alla vega persónulega að það verði að vera einhverjir ljósir og miklir hagsmunir undir. Þess vegna hef ég verið að hlusta eftir umræðunni, eftir að hafa skoðað frumvarpið og greinargerðina og önnur gögn, til að reyna að átta mig á því hvaða hagsmunir eru þarna undir og hvort þeir séu nógu stórvægilegir til að þeir réttlæti þá áhættu sem er tekin miðað við viðvaranir um að réttindi fólks séu skert. Svo ég skjóti aðeins inn í það er aftur óljóst á hverja þessar breytingar hafa í raun áhrif. Hvað eru það stórir hópar? Önnur tala sem setur hlutina aðeins í samhengi er fjöldi innflytjenda hér á Íslandi í heild. Þann 1. janúar í fyrra voru innflytjendur á Íslandi í heildina 61.148 eða 16,3% mannfjöldans. Þetta er svona hálf Reykjavík. Þetta nefni ég sérstaklega í ljósi þess að margt af því sem hefur verið rakið, eftir því sem ég hef hlustað eftir hér í þingsalnum, um nauðsyn þess að taka aðeins á þessum afmarkaða hópi, sem er fólk sem kemur og sækir um vernd - sé m.a. húsnæði, heilbrigðisþjónusta, alls konar aðrir þjónustuþættir sem allt fólk þarf á að halda sem engin sérstök ástæða er, eða mér er alla vega ekki kunnugt um gögn sem sýna fram á að umsækjendur um alþjóðlega vernd og flóttafólk almennt - þarf það á meiri heilbrigðisþjónustu að halda að meðaltali en t.d. almennur innflytjandi? Ég efa það. Það hefur alla vega ekki verið sýnt fram á að það sé einhvern veginn skilvirkari leið að fækka í þessum hópi til að draga úr álagi á heilbrigðisþjónustuna en t.d. að fara bara í innflytjendur almennt, sem er miklu stærri heildartala. En ég held að það sé vegna þess að það þykir mjög óvinsælt núorðið, sem betur fer, að vaða í innflytjendur almennt, að tala gegn því. Það er bara almenn samstaða um að það sé bara í góðu lagi með það og að álagið af því, ef svo má segja, jafni sig svolítið, þótt við munum alveg, alla vega við sem erum ekki alveg nýfædd, eftir orðræðu sem var t.d. áður en við fórum í EES og áður en voru gerðar tilslakanir gagnvart hverjir mættu koma hingað. Það voru alls konar varnaðarorð um að hér myndi fólk koma og flæða yfir og við myndum ekkert ráða við þetta. Ég er nefnilega svolítið á því að þetta jafni sig í kerfi sem er nokkuð frjálst og þar sem er ekki alltaf verið að setja upp girðingar. Ég trúi á framboð og eftirspurn, að þessir hlutir jafni sig svolítið út. Við erum hérna með ákveðið framboð á húsnæði og alveg sama hvernig reglurnar eru þá erum við ekki að fá yfir okkur einhverja holskeflu af fólki sem hrúgast upp og er ekki með húsnæði, það alla vega þyrfti að koma mjög mikið til, alla vega hér á eyju þar sem er erfitt fyrir fólk að koma. Svona hefur komið fyrir og er veruleiki sem t.d. nágrannaríki landa þar sem er stríðsástand, verulegur fólksflótti og mikið af fólki á flótta - það er veruleiki sem fólk þar býr við núna og eru allt aðrar áskoranir en okkar.

Frú forseti. Ég held að ég þurfi fyrst að setja þann forseta sem nýlega tók sæti við fundarstjórn aðeins inn í forsögu þess sem ég er að segja núna. Þannig er að 9. desember sl. var gerð sú krafa að félags- og vinnumarkaðsráðherra yrði viðstaddur og tæki þátt í þessari umræðu. Sú krafa var ítrekuð á fundi þingflokksformanna í byrjun þessarar viku og hefur síðan verið ítrekuð upp á hvern einasta dag. Við byrjuðum t.d. fund þessa dags á því að spyrja forseta hvort von væri á ráðherra. Þá sagði sá forseti sem stýrði fundinum á þeim tíma að boðum hefði verið komið til ráðherra. Sá forseti sem stýrði fundi á undan þeim sem nú gerir það sagði slíkt hið sama hér rétt áðan. Mig langar að inna núverandi sitjandi forseta svara og spyrja: Hvenær megum við eiga von á því að ráðherra mæti í umræðuna eða einhver fulltrúi þingflokks hans í staðinn til að gera grein fyrir því hvers vegna hann sé ekki hér núna og hvenær hann muni koma?

Sá forseti sem nú situr upplýsir hv. þingmann um að hann hefur ekki verið upplýstur um það.

Frú forseti. Nú á dögunum birti Ríkisútvarpið frétt þar sem fjallað var um þungar áhyggjur Rauða krossins af jaðarsettum hópi hælisleitenda. Þessi frétt var undir fyrirsögninni „Kerfisútlagar“. Þetta fólk, sem er um 64 að tölu, sem yfirvöld hafa endanlega synjað um vernd en er fast hér á landi af því að lagaflækjur koma í veg fyrir að hægt sé að vísa því úr landi. Flest þeirra eru frá Nígeríu og Írak og ástæðurnar fyrir því að ekki er hægt að vísa þeim úr landi eru margvíslegar, t.d. skortur á stjórnmálalegum tengslum við lönd, neitun upprunaríkja að taka við fólkinu, skortur á ferðaskilríkjum og margt fleira. Kerfið er að segja nei. Fólkið er án kennitölu, flest án gildra ferðaskilríkja, mörg búin að vera hér jafnvel í fimm ár, af því að Covid stoppaði allt líka. Þetta fólk, af því það fær ekki kennitölu sem, eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir benti á, er fyrsta íslenska orðið sem þau læra, fær ekki að opna bankareikning og fær sjaldnast atvinnuleyfi. Það fær ekki að ganga í skóla eftir 18 ára aldur og hefur einungis aðgengi að bráðaþjónustu í heilbrigðiskerfinu. Þá kom fram í frétt Ríkisútvarpsins að Rauði krossinn óttast að börn þeirra sem fæðast hér séu í reynd ríkisfangslaus. Þetta er t.d. fólkið sem með þessu frumvarpi mun verða hent út á götuna og sagt að sjá um sig sjálft. Rökin hjá ráðuneytinu eru þau að ef við hendum þeim út á götuna þá hljóti þau að fara sjálf úr landi. En maður spyr sig: Hvernig ættu þau að geta það? Þau hafa ekki skilríki, þau hafa ekki peninga, þau mega ekki vinna en samt eiga þau að koma sér úr landi ef við hendum þeim út á götuna. Eins og kom fram í fréttinni þá upplifir þetta fólk sig hornreka í kerfinu, eins og ein þeirra orðaði, með leyfi forseta: Stundum líður mér eins og heimurinn hati mig. Hún og aðrir í þessum hópi viðurkenna að hugsunin um að enda þetta allt með því að svipta sig lífi hafi ítrekað leitað á þau. Já, frú forseti, þetta er það fólk sem við virðumst vilja henda út á götuna eins og við séum ekki með nóg af heimilislausu fólk á götunni nú þegar. Hæstv. ríkisstjórn, hæstv. ráðherra og hv. þingmenn stjórnarflokkanna vilja hreinlega senda þetta fólk út á gaddinn. Ég spyr, frú forseti: Ef þetta frumvarp, þar sem þessum 64 einstaklingum er einfaldlega hent út á götuna, nær fram að ganga eru þá hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar einfaldlega að hrinda þessu fólki fram af hengibrúninni? Viljið þið, hv. þingmenn, hafa það á samviskunni? Ég segi nei.

Frú forseti. Nú eru liðnar fimm mínútur síðan ég spurði síðast og mig langar að spyrja aftur: Hefur eitthvað frést af flóttamanninum, hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem ekki virðist vilja koma í þennan sal, þrábeðinn, eða hefur þá í það minnsta einhver frá þingflokki Vinstri grænna sett sig í samband við skrifstofu Alþingis, eftir ítrekaðar beiðnir að ég vænti? Spurningin er því aftur: Hvenær er von á Guðmundi Inga Guðbrandssyni til að gera grein fyrir sínum þætti í þessu máli og ef hann er ekki á leiðinni til okkar núna, hvaða fulltrúi Vinstri grænna ætlar að mæti í salinn og gera okkur grein fyrir því hvenær ráðherrans sé að vænta?

Svar forseta er það sama og áðan, ég hef ekki fengið upplýsingar um það.

Virðulegur forseti. Ég lagði fram nokkrar spurningar í ræðu minni í gærkvöldi áður en fundi var frestað. Við þeim hafa engin svör borist þannig að ég ætla að endurtaka eina þeirra. Það er spurning um orðið skilvirkni. Mig langar að fá skýringar á því í hverju skilvirknin felst sem þetta frumvarp á að auka? Felst hún í því að starfsmenn Útlendingastofnunar þurfi að eyða sem minnstum tíma í hvert mál? Ef svo er þá mun þetta frumvarp ekki ná því markmiði. Eða erum við að leita að skilvirkni í því að búa til eitthvert markmið um fjölda þess fólks sem við tökum við inn í landið og að búa til hærri girðingar og þrengri takmarkanir gagnvart því fólki sem leitar hingað? Felst skilvirknin í því að hingað leiti ekki fleiri en einhver önnur ímynduð tala, af því að við erum búin að tala mikið um tölur? Sé verið að leitast við að halda þeim fjölda sem við tökum við fyrir innan eitthvert ákveðið takmark þá þykir mér það sorgleg nálgun. Þessi verkefni þarf að nálgast með allt öðrum hætti. Við getum ekki bara búið til eitthvert ímyndað takmark og gert allt sem við getum til að hægja á komu fólks á flótta. Eins og ég rakti í ræðu minni í gær þá gerum við það ekki við eldsvoða, fótbrot eða barnsfæðingar. Við spyrjum ekki hvort við séum búin að slökkva nógu marga elda þegar eldur kviknar, við bregðumst bara við. Þannig þurfum við að taka á þessum málum. Ég átta mig ekki heldur á því hvernig þetta frumvarp stuðlar að þessu. Ef við erum að leitast við að hingað leiti færri þá vona ég innilega að ég sé að misskilja að það eigi að taka það harkalega á umsóknum þess fólks sem leitar hingað að það telji hag sínum betur borgið með því að leita annað. Aftur skil ég heldur ekki hvernig þetta frumvarp stuðlar að því markmiði. Og miðað við ræður stjórnarliða er ég ekki viss um að þau skilji það heldur. Ég átta mig ekki á hver, ef einhver, af þessum valkostum er skilgreiningin á því hvað sé skilvirkt? Ég kalla aftur eftir því að fá skýringar á því, eða vita stjórnarliðar yfir höfuð í hverju skilvirknin felst? Ef ekki, þá langar mig aftur að benda á þá augljósu staðreynd að sá sem veit ekki hvert hann vill fara er mjög ólíklegur til að komast þangað. Mín óskastaða, ef það ætti að auka skilvirkni, væri að gera sem allra mest úr því fjármagni sem er nýtt og draga úr þörfinni fyrir fjármagn. Það má vel ná þeim markmiðum. Það mætti t.d. auðvelda fólki að fá vinnu þannig að það verði ekki á framfæri ríkisins og það mætti nýta fé mun betur því að brottvísanir með valdi eru afar dýrar. Staðreyndin er því miður sú að við höfum sóað gullnu tækifæri í að ná árangri með því að taka ekki meira mark, ef nokkurt, á umsögnum. Þetta frumvarp er ekki að búa til skilvirkni eða draga úr kostnaði, það einfaldlega getur það ekki. Auk þess kalla ég eftir því að við fáum hér til umfjöllunar þær breytingar sem til stendur að gera á frumvarpinu þannig að við getum rætt þær hér við 2. umr.

Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er farinn að hafa áhyggjur af þessu viðhorfi Vinstri grænna til forseta Alþingis, til starfanna hér á þingi, sem birtist í því að þögnin ein virðist mæta þeirri kröfu sem hefur legið fyrir í sjö vikur að ráðherra Vinstri grænna mæti hér og taki þátt í umræðunni. Sú krafa hefur verið ítrekuð alla þessa viku meðan á umræðunni hefur staðið og við byrjuðum þennan fund á að undirstrika að krafa væri um þessa umræðu. Síðan eru liðnir fjórir klukkutímar og enn hefur forseti Alþingis ekkert heyrt frá þingflokki Vinstri grænna eða ráðherra Vinstri grænna sem krafa er gerð um að mæti í salinn. Ég hef eiginlega aldrei séð annað eins. Ég hef ekki vitað til þess að þingflokkar telji sig þess umkomna að hunsa forseta Alþingis þegar kemur að umræðum við forseta um 

Frú forseti. Ég veit að margir þingmenn meiri hlutans eru búnir að ákveða að það sem við erum að ræða hérna skipti ekki máli. Við séum bara að tala hér til að tala. Það er ekki þannig. Mig langaði bara til að tala af einlægni. Þessi beiðni um að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra komi og taki þátt í þessari umræðu er ekki ósanngjörn, hún er ekki óeðlileg, hún er bara mjög eðlileg. Það er á allan hátt undarlegt að hann skuli ekki taka þátt í þessari umræðu og að ekki skuli fleiri þingmenn meiri hlutans taka þátt í þessari umræðu. Við erum raunverulega að reyna að ræða þetta mál efnislega.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið. Ég var að útskýra 1. gr. frumvarpsins og reyndar líka 7. gr., þær spila dálítið saman, að nokkru leyti. Það hryggir mig reyndar að sjá að hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir er farin úr salnum. Ég vona samt að hún sé að hlusta af því að ég held að hún hafi haft raunverulegan áhuga á því sem ég var að útskýra hérna. Fyrir þau sem ekki eru endilega öllum hnútum kunnug í löggjöfinni, eru ekki laganördar, þá eru stjórnsýslulög lög sem gilda um alla stjórnsýsluna, allar ákvarðanir sem stjórnvöld taka um réttindi og skyldur borgaranna. Þau eru talin vera ákveðnar lágmarksreglur, grundvallarreglur, um þau réttindi sem borgararnir hafa í samskiptum við stjórnvöld. Þetta eru reglur sem kveða t.d. á um leiðbeiningarskyldu stjórnvalda. Stjórnvöldum ber að leiðbeina borgurunum ef borgararnir eru að gera einhverja vitleysu, beina erindi á vitlausan stað eða gera það með röngum hætti. Ekki er gerð krafa um það í okkar kerfi að fólk sé löglært til þess t.d. að geta sótt um byggingarleyfi eða kært eitthvert eða eitthvað og það hvílir því leiðbeiningarskylda á stjórnvöldum. Það eru fleiri reglur, það eru reglur um málshraða, ákvarðanir í málum skulu teknar eins fljótt og unnt er og allt það; það er rannsóknarregla, stjórnvöld skulu rannsaka mál áður en þau taka ákvarðanir; það er jafnræðisregla og meðalhófsregla og alls konar skemmtilegar reglur. Tímans vegna ætla ég að vinda mér beint í þá reglu sem meiri hlutanum hér á þingi finnst eðlilegt að gildi ekki um umsækjendur um alþjóðlega vernd, eða um umsóknir þeirra um alþjóðlega vernd. Þess má geta að undir meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd kom skýrt fram að undanþágur af þessu tagi, undanþágur frá þessum rétti í stjórnsýslulögum, eru ekki þekktar. Við spurðum einstaklinga sem þekkja hvern krók og kima í þessari löggjöf og þeim, með öllum venjulegum fyrirvörum, var ekki kunnugt um að það tíðkaðist neins staðar annars staðar að firra fólk þessum rétti, þ.e. réttinum til þess að fá mál tekið til meðferðar á ný. En skilyrðin eru nokkuð þröng: Hafi ákvörðun byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik - þetta held ég að öllum geti þótt rökrétt. Ein ástæðan er þessi: Ef stjórnvald tekur ákvörðun í máli sem varðar borgara sem hefur byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, finnst okkur þá ekki eðlilegt að einstaklingurinn eigi rétt á því að málið sé tekið til meðferðar á ný, að það sé endurupptekið? Jú, okkur finnst það. Þess vegna höfum við sett þessi lög sem hafa gilt hér í áratugi og eru meira að segja talin vera lögfestar óskráðar grundvallarreglur í samskiptum borgaranna við stjórnvöld. Hin ástæðan fyrir því að fólk geti átt rétt á því að mál þess, sem er lokið, sé tekið til meðferðar á ný er ef ákvörðun um boð eða bann, svo sem ákvörðun um að fara af landi brott eða ákvörðun um að mega gera eitthvað eða mega ekki gera eitthvað, er íþyngjandi og hefur byggst á atvikum sem hafa breyst verulega frá því að ákvörðun var tekin. Finnst okkur það ekki líka rökrétt? Er ekki rökrétt að ef atvik hafa breyst verulega, atvik sem ákvörðunin er byggð á, frá því að ákvörðun var tekin, getum við fengið málið endurupptekið? Jú, það er það. Þess vegna er þetta ein af almennum grundvallarreglum stjórnsýsluréttar sem gildir um allar borgarana, þetta er 24. gr. stjórnsýslulaga. Í lokamálsgrein 7. gr. frumvarpsins sem við erum að ræða í dag segir: „Ákvæði 24. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, um endurupptöku gilda ekki um ákvarðanir í málum er varða alþjóðlega vernd“. Svo voga frumvarpshöfundar sér að setja í greinargerð að frumvarpið gefi ekki tilefni til að kannað sé hvort það standist stjórnarskrá og þar með þau mannréttindi sem þar er kveðið á um. En fyrir þau sem ekki vita þá eru það mannréttindi að eiga raunhæfa möguleika á því að fá rétt sinn fram. Ég kemst ekki lengra með þetta í bili en það er þetta sem við erum að gera með þessari 1. gr. sem frumvarpshöfundar láta í veðri vaka að snúist um endurteknar umsóknir. Þetta snýst ekkert um endurteknar umsóknir, þær eru ekkert sérstakt vandamál hér á Íslandi, þær eru örfáar á ári hverju. Þetta snýst um að koma í veg fyrir að fólk geti fengið mál sitt endurupptekið ef ný gögn koma fram í málinu eða ef forsendur eru með öllu breyttar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það hefur af og til hér, frá því að umræðan hófst í þessu máli, verið fjallað um tímafresti, 12 mánaða viðmiðið og annað því tengt. Ég hef haft þá tilfinningu að þetta sé kannski ein af þessum séríslensku reglum sem gætu verið að hafa nokkur áhrif hvað umfang og fjölda umsókna varðar, að það sé meira svigrúm hér á Íslandi til að draga málsmeðferð á langinn en víða annars staðar. Mig langar í þessu samhengi að velta því upp hver afstaða hv. þingmanns er til tímafrestanna sem slíkra. Telur hv. þingmaður að það sé óeðlilegt að þeir séu eins og þeir eru núna? Ættu þeir að vera enn lengri eða að einhverju marki styttri? Eða hvernig sæi hv. þingmaður fyrir sér, hafandi starfað í þessu umhverfi, að mest gagn yrði af til þess að auka skilvirkni í kerfinu, sem ég veit að við erum bæði áhugasöm um þó að við deilum ekki alltaf skoðun á því hvernig það verður best gert? Þetta er kannski svolítið opin spurning: Eru að mati hv. þingmanns forsendur til að nálgast þessa reglu með öðrum hætti og hvort væri það þá til lengingar eða styttingar á þessum viðmiðum? Og hver telur hv. þingmaður að yrðu áhrifin af því? Ef mánaðafjöldinn yrði t.d. hækkaður, myndi það að mati hv. þingmanns auka eða draga úr fjölda umsókna? Eða telur hv. þingmaður að þetta hafi í raun engin áhrif á fjölda umsókna sem hingað berast.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir andsvarið og spurninguna. Ég er á þeirri skoðun að þessi regla sé bara nokkuð góð eins og hún er og það er alveg ljóst að hún fól í sér miklar umbætur þegar hún kom inn í lögin á sínum tíma. Það er líka ljóst að þessi regla hefur ekki verið til neinna vandræða þar til Covid-heimsfaraldurinn skall á. Ég ætla bara aðeins að lesa ákvæðið eins og það er í dag. Þó að heimild sé til að vísa máli frá, segir í lögunum: „ …skal þó taka umsókn til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því. Ef meira en 12 mánuðir hafa liðið frá því að umsókn um alþjóðlega vernd barst fyrst íslenskum stjórnvöldum og tafir á afgreiðslu hennar eru ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs skal taka hana til efnismeðferðar. “ Þegar einstaklingar hafa raunverulega tafið málið sjálfir hafa þeir ekki fengið efnismeðferð eftir þessa 12 mánuði; þá er endurupptöku synjað og ákvörðunin stendur, þú ert fluttur úr landi þó að það séu liðnir 12 mánuðir. Þetta á við um mál sem ég er ekki með fyrir framan mig, en ég get tínt þau til. Í málum þar sem fallist hefur verið á að umsækjandi hafi tafið málið sjálfur, t.d. þegar einstaklingar láta sig hverfa, láta ekki ná í sig í lengri tíma eða eitthvað slíkt - það er kannski fyrst og fremst þetta, þegar fólk lætur sig hverfa. Ég tek fram að í Dyflinnarreglugerðinni er t.d. sambærilegt ákvæði; þar er það að láta sig hverfa eina ástæðan sem getur rofið þessa fresti. Hins vegar hefur Útlendingastofnun reynt að beita þessu í alls konar tilvikum þar sem tafirnar eru ekkert á ábyrgð umsækjenda eins og t.d. þegar fólk framvísar fölsuðum skilríkjum eða segir rangt til um aldur, að mati Útlendingastofnunar, fer í gegnum aldursgreiningu; það er eitthvað sem er í málinu sem veldur því að það tekur lengri tíma. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar aðeins í seinna andsvari að koma inn á tengt mál sem snýr einmitt að þessum töfum á ábyrgð umsækjanda og snertir sérstaklega atriði sem nú lítur öðruvísi út en áður hvað frumvarpið varðar. Það er til að mynda atriði sem snýr að Covid-prófum sem voru ekki framkvæmd eða framkvæmanleg á þeim tíma sem takmarkanir voru miklar, annaðhvort á Íslandi eða erlendis. Telur hv. þingmaður ósanngjarnt að ef einstaklingur sem hefur fengið höfnun á umsókn sinni kemur sér undan því, við skulum bara orða það þannig, að fara erlendis með því að mæta ekki í Covid-próf á þessu tímabili, þá sé það metið til tafa vegna ákvarðana eða aðgerða þess sem um ræðir? Kannski er það harðneskjulegt viðhorf, ég átta mig ekki á því, en það er þó alla vega mitt viðhorf, að það hljóti að vera á ábyrgð þess sem hefur sótt um vernd hér en ekki fengið að vinna að ákveðnu marki með stjórnvöldum til að ljúka máli sínu. Inni í því hlýtur til að mynda að falla atriði eins og að uppfylla skyldu um Covid-próf í þessu tilviki, að einstaklingur þurfi að vinna með slíkum ákvörðunum. Spurning mín til hv. þingmanns er: Telur hv. þingmaður að þetta sé ósanngjörn nálgun eins og þetta horfir við mér? Og hvernig ættu stjórnvöld þá að leysa þá stöðu á meðan verið er að vinna eftir reglunum eins og þær eru núna?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa fyrirspurn. Hann er að brydda upp á lögfræðilegu álitaefni sem er eitt af mínum uppáhalds, hefur verið síðan þessi Covid-heimsfaraldur skall á og þessi mál fóru að koma upp þar sem var ekki hægt að flytja fólk úr landi og við skulum bara nota orðalagið „vegna þess að það neitaði að fara í Covid-próf “. Við skulum bara halda okkur innan þess ramma til þess að hafa það alveg skýrt. Í löggjöf í flestum ríkjum, og í Evrópureglum líka, m.a. í Dyflinnarreglugerðinni, eru ákveðnir frestir sem stjórnvöld hafa til að flytja fólk úr landi eftir synjun. Það er algengt að það séu fyrirvarar á þessum frestum. Fyrirvarinn er oftast þessi: „nema umsækjandi hafi látið sig hverfa“, engir aðrir. Hann má reyna að tefja málið ef honum hentar en það er á ábyrgð stjórnvalda að flytja hann úr landi. Í rauninni byggist kerfið á því að það sé á ábyrgð stjórnvalda að koma þér úr landi ef þú vilt ekki fara úr landi vegna þess að þetta er í eðli sínu þvinguð ákvörðun og þvingaður flutningur. Vegna þessa er lögregla t.d. með heimildir í lögum til þvingunarráðstafana. Það eru heimildir til gæsluvarðhalds, það eru heimildir til að handtaka fólk, það eru heimildir til þess að fara með það bundið í flugi. Það eru alls konar heimildir, vegna þess að þetta er þvingaður flutningur. Gerðin eins og er í Evrópu og öðrum ríkjum gerir ekki ráð fyrir því að þú sýnir eitthvert samstarf við flutninginn. Ef þú segir: Já, ókei, ég er til í þetta Covid-próf hérna, þá þýðir það að þú sért ekki bara að sýna samstarf, þú ert beinlínis að veita beinan atbeina að því að verða fluttur úr landi í þvingaðri brottför. Þetta er mótsögn. Lögfræðilega gengur þetta ekki upp að mínu mati. Ég er meira að segja til í að leggja mannúðina og sanngirnina til hliðar. Mig langar bara að tala svolítið eins og lögfræðingur sem er að reyna að túlka lögin og þá gengur þetta ekki upp. Það er heimsfaraldur sem veldur því að ríki eru að setja einhver skilyrði sem lögreglan sá ekki fyrir og löggjafinn sá ekki fyrir þegar lögin voru sett og þá verða stjórnvöld