Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsmaður (Guðl. Guðmundsson) Um tillögu þá, sem fyrir liggurr þarf jeg ekki að fara mörgum orðum. Það er öllum vitanlegt, að mikill meiri hluti alþingis óskar þess, að tilraun sje gerð til nýrra samninga um sambandið milli Danmerkur og Íslands. - Hið sama hefur og komið fram á síðustu þingmálafundum. Af þeim hafa 35 fundir í 16 kjördæmum óskað þess, að málinu væri hreyft á þessu alþingi; 8 fundirnir hafa ekki viljað láta hreyfa því, en á 4 fundunum hefur engin ályktun verið tekin um málið. Þessi tillaga er því í fullu samræmi við vilja þingsins og þjóðarinnar, og jeg vænti þess því, að hún nái samþykki. Jeg skal geta þess, að það hefði máske verið heppilegra að setja í stað orðanna „nýrra samninga“ í tillögunni orðin „samninga af nýju“, en jeg vona, að þetta geti ekki valdið misskilningi. Það er sjálfsagt, að árangur sá, er verða kann af þessum tilraunum, verður lagður undir atkvæði þings og þjóðar, áður en nokkru verður til lykta ráðið. Það er því ekki tímabært að fara nú að fara út í einstök atriði málsins. Til þess mun gefast kostur, þegar einhver árangur liggur fyrir ef þessum tilraunum, sem hjer er talað um.

Skúli Thoroddsen Þegar litið er á þingsályktunartillöguna, sem hjer liggur fyrir, þá rekur maður strax augun í einn mjög tilfinnanlegan galla, sem á henni er, og er hann sá, að talað er um, að leita skuli nýrra samninga, en ekkert getið um það, í hvaða átt ætlazt er til, að samningarnir gangi. - Ráðherranum, sem þingsályktunartillagan beinist að, honum er ekki falið annað, en að leita nýrra samninga í sambandsmálinu. Honum er ekki bent á það með einu orði, hverju þingið ætlast til að hann haldi fram, hvort það vill byggja á sama grundvellinum, sem lagður var af meiri hluta þingsins 1909, og meiri hluti þingsins 1911 hjelt einnig fram, eða byggja skal á grundvellinum, sem felst í frumvarpi meiri hluta millilandanefndarinnar 1908. Eða á hann að bera fram einhverjar enn aðrar og nýjar breytingar? Þetta tel jeg stórvægilegan galla á tillögunni, því að ekki get jeg skilið, að mönnum sje sama um það um hvað samninganna er leitað. - Það skiftir mestu, hvað Íslendingar hugsa sjer að bjóða eða vilja láta sjer nægja. Jeg get ekki hugsað mjer, að öllum sje sama um þetta, en þó skyldu menn helzt ætla, að svo væri, þegar á tillöguna er litið. En er eigi svo, að þessu viki svo við, flutningsmenn tillögunnar, og þeir, sem þar standa að baki, hafi í raun og veru enn eigi getað komið sjer saman um neitt annað, en í henni er, þ. e. orðið ásáttir um að semja við Dani, en vitandi enn eigi sjálfir, hvað þeir vilja? Óneitanlega var það þó það, sem á undan öllu öðru þurfti að ganga, og sjerstaklega þarf mönnum þá og að vera það ljóst, að sízt á við að fara að semja við Dani um atriði, sem enga samninga þarf um. En svo er um atriðin, sem tekin voru fram í þingsályktunartillögunni, sem borin var fram í neðri deild fyrir skömmu, þ. e. í þingsályktunartillögunni um „ríkisrjettindi Íslands“, er viðurkend verða að teljast af löggjafarvaldinu danska, því að eigi þarf að semja um þau. Vjer þurfum t. d. ekki að leita neinna samninga um það, hvaða fána vjer viljum hafa, nje heldur um rjettinn til fiskiveiða í landhelgi vorri, eða um það, hvort vjer getum tekið að oss strandvarnirnar, hafa íslenzka konsúla erlendis o. fl., sbr. fyrgreinda þingsályktunartillögu. Að því er alt þetta snertir, höfum vjer viðurkenningar af hálfu Dana, eður og loforð eða skuldbindingar þeirra. Tjáir því og eigi, að skoða það, sem tilslakanir af þeirra hálfu, þótt þeir játi það að nýju rjett vorn vera, sem þeir hafa sjálfir - sbr. stöðulögin frá 2. janúar 1871 - sagt íslenzka löggjafarvaldinu einu vera viðkomandi. Áður var sú venja, að íslenzk og dönsk löggjöf fylgdust að, þ. e. Dönum veitti auðvelt að koma því svo fyrir, meðan er Íslandsráðherrann var sami maðurinn, sem og var dómsmálaráðherra Dana, að Dönum vri trygt jafnrjetti við Íslendinga, að því er kemur til fiskiveiða í landhelgi o. fl. En það þarf Dönum að skiljast, að þetta stendur eigi lengur en íslenzka löggjafarvaldið vill svo vera láta, - getur svipt þá atvinnujafnrjettinu, er svo sýnist. Þann rjett sinn byggir ísl. löggjafarvaldið þá á skýlausum viðurkenningum sjálfra þeirra, og þarf því sízt til þeirra að sækja. Því hefur verið slegið fram, bæði hjer í þingsalnum og í einu blaði hjer í bænum, að nú væru stöðulögin orðin hjálparhellan, - slegið fram, til þess að draga úr þýðingu fyrgreindrar þingsályktunartillögu, og því í blekkjandi skyni, hvað þjóðina snertir. Hjer er þá reynt að hagnýta sjer það, og nota til blekkingar, að Íslendingar hafa þrásinnis mótmælt því, að stöðulögin væru tilorðin á löglegan hátt, þ. e. neitað því, að danska löggjafarvaldið hafi haft heimild til þess að ákveða stjórnskipulega stöðu Íslands: en hinu hafa Íslendingar á hinn bóginn alls eigi neitað, nje getað, eða viljað neita, að í stöðulögunum felast tilboð, og viðurkenningar frá danska löggjafarvaldsins hálfu. En það er nú einmitt það, sem almenning þarf að dylja, að meiningin er, að fara nú að semja um ýms þeirra atriða, sem engra samninga þarf, - málefnin þegar viðurkend ísl. sjermál, sbr. fáninn, strandvarnirnar, fiskiveiðarjetturinn í landhelgi vorri o. fl. Metið svo sem tilslakanir af Dana hálfu, ef vjer fáum nú veittan einhvern part þess, sem danska löggjafarvaldið hefur áður að fullu og öllu viðurkent rjett vorn að vera. Fyrst er því að gera Dönum það ljóst, hvað þeir hafa viðurkent sem rjett vorn, og vita síðan, hvað þeir segja um hin atriðin, er þjóðarsjálfstæði vort varða. Þá er önnur spurningin, sem hjá oss hlýtur að vakna. Er tíminn nú hentugur til þess að leita samninga? Er hann hentugur til þess, að fá kröfum vorum framgengt? Mjer virðist hann óheppilegur, hvort sem litið er til Dana, eða til Íslendinga. Þegar jeg lít til íslenzku þjóðarinnar, þá lít jeg svo á, sem hún hafi alls eigi vænzt þess, að byrjað yrði nú á samningaumleitunum, að því er til sambandsmálsins kemur. Byggi jeg það á því, sem gerðist á undan kosningunum á síðastliðnu hausti, þar sem látið var þá í veðri vaka, og það þá eigi hvað sízt af heimastjórnarmönnunum, að sambandsmálinu ætluðu þeir alls ekki að hreyfa, - þorðu og eigi (þ. e. heimastjórnarmennirnir), að ganga til kosninganna á annan hátt. En hvað skeður svo - að kosningunum um garð gengnum? Þegar komið er rjett fram undir vor, þá er alt í einu farið að prjedika það fyrir þjóðinni, hvað hún sje orðin afskaplega þreytt, og hvað friðurinn sje góður og nauðsynlegur. Hjer er þá farið á stað á þann hátt, að otað er fram hinu góða, hvíldinni í friðnum. Með öðrum orðum: Reynt er að beita þjóðina undirferlistaki, til þess að geta þá betur komið fram hinu illa, - þ. e. fá hana til að gefast upp í þjóðarsjálfstæðisbaráttunni. Eins og kunnugt er, hafði þreytutalið - sem alls ekkert átti vitanlega við að styðjast - og þó fremur ringulreiðin, sem komin var við „bræðinginn“, þau áhrif, að þingmálafundirnir, á undan aukaþinginu, voru alveg óvanalega illa sóttir, og því alls ekkert á þeim að byggja, að því er til vilja þjóðarinnar í sjálfstæðismálinu kemur. En sje nú svo, sem „bræðingsmenn“ hafa látið í veðri vaka, að þjóðin sje orðin dauðþreytt og ljemagna, er það þá sá sem þreyttur eða uppgefinn er, sem út í bardaga á að leggja? Er það hann, sem sigursins á von? Nei! það er hinn óþreytti, einarði, áhugamikli, sem í bardagann á að leggja. Það er hann, sem sigursins getur vænzt. Frá sjónarmiði þjóðarinnar er tíminn því alt annað en hentugur, væri þreytutalið á rökum bygt, eða væri það annað en það, sem varpað er fram til þess að gera þá tortryggilega, sem þjóðarsjálfstæðiskröfunum vilja fylgja fram, - láta líta svo út, sem þeir sjeu óróa- eða ófriðarseggir, sem sízt sje mark á takandi. En slíkar blekkitilraunir ættu að hafa algagnstæð áhrif því, sem til er ætlazt. Skiftir nú og mestu, að þjóðinni verði það sem allra fyrst ljóst, hver rjettur hennar er, - bði sá, er þegar er viðurkendur af danska löggjafarvaldinu, þótt efndirnar hafi æ viljað verða svona og svona, og hinn rjetturinn, siðferðilegi rjetturinn til fulls þjóðarsjálfstæðis, sem ekkert þjóðerni verður nokkru sinni rjettilega svift, nje getur siðferðilega rjettilega afsalað sjer. Tíminn því - frá þjóðarinnar sjónarmiði - sem stendur alt annað en heppilegur, að því er til samningaumleitana við Dani kemur. - En sje nú þessu næst á það litið, hvort samningatíminn er hentugur, þegar rent er augunum til Dana, fæ jeg og eigi betur sjeð, en að sama verði niðurstaðan - þ. e. að tíminn sje afaróheppilega valinn. Tíminn afar ósigurvænlegur. Eða hvernig höfum vjer Íslendingar búið í haginn fyrir oss í því efni? Í „millilandanefndinni“ stóð jeg, sem kunnugt er, uppi einn míns liðs af íslenzku nefndarmönnunum, og því síður en svo, að Dönum gæti geigur af staðið, enda mjer og, í þeirra eyru, litlum sigri spáð þá, af samnefndarmönnum mínum. Í því efni varð nú að vísu raunin öll önnur við kosningarnar 1908. En þó að meiri hluti alþingis 1909 tæki röggsamlega í sama strenginn, þá var framkoma ráðherra, sem þá var (hr. Björns Jónssonar) alt annað en heppileg, og á alt annan veg, en sjálfstæðisflokkurinn mundi þá kosið hafa, - framkoman hvorki einlæg nje einarðleg, en oss og fleirum sannnefnt sorgarefni, og mundi þó fremur verið hafa, ef eigi hefði sýnileg vanheilsa hans miklu um ráðið. Þá komu nú og kosningarnar á síðastliðnu hausti - þótt þá væri því að vísu hátíðlega neitað af „heimastjórnarmönnum“, að þær snerust um sambandsmálið, eða gætu, eða ættu á nokkurn hátt að gera það -, og síðast kemur „bræðingurinn“ og þreytutalið til sögunnar. Getur nú nokkur ímyndað sjer, að þetta alt leiði til þess, að Danir verði stórtækir, er samninga verður nú leitað? Nei, það er öðru nær, en svo sje. Það, sem nú ætti því í svipinn að liggja eitt fyrir, þar sem þjóðin, eða rjettara sagt meiri hluti fulltrúa hennar fást eigi til þess að fylgja fram sjálfstæðiskröfunum, eins og gert var á alþingi 1909, og að nokkru leyti og á þinginu 1911, þótt þá væri valin þingsályktunarleiðin, það er því, að nota nú tímann til að gera íslenzku þjóðinni, sem og dönsku þjóðinni og þá og jafnframt öðrum þjóðum málið sem ljósast. Í þessu efni þarf þá og þjóð vorri að verða það sem allra ljósast, - að afar afskaplega miklum mun ljósara, en enn virðist orðið -, að hún hefur, að því er til þjóðarsjálfstæðismálsins kemur, skyldum að gegna: a. sjálfrar sín vegna, b. ennfremur annara þjóðerna vegna. Að því er fyrra atriðið snertir, þ. e. að skyldur hvíli á henni, sjálfrar hennar vegna, má þjóð vorri eigi gleymast það, að þjóðarsjálfstæðið er henni, sem og hverri þjóð annari, skilyrði þess, að neytt geti krafta sinna sem þjóðerni, sem og skilyrði þess, að hver einstaklingur þjóðernisins geti það. Óneitanlega er og hverju þjóðerni, sem og hverjum einstaklingi, einatt þýðingin þess, að vera sjer þess meðvitandi, að vera að berjast fyrir þjóðarsjálfstæðinu, sem og yfirleitt fyrir hverju góðu eða há- leitu málefni sem er, - gerir hana eða viðkomanda að mun stærri og meiri í augum sjálfs sín, sem og í annara augum. Löngunin í þjóðarsjálfstæðið hefur því einnig sína þýðingu að því leyti, - að knýja fram persónu-sjálfstæðið. En jafnframt því knýr baráttan þá og fram metnaðinn, þ. e. dugnaðinn í hvívetna, - löngunina til þess, að geta æ verið við fleira og fleira gott riðinn, látið æ meira og meira gott og gagnlegt af sjer leiða. Hringlið, þ. e. „bræðingurinn“, og þá eigi síður þreytutalið, sem nú er hvorttveggja efst á baugi, hefur á hinn bóginn lamandi áhrif, og gerir menn þá og áhuga- og úrræðaminni að öðru leyti. Sýnishorn þessa var þá og þegar deyfðarmókið og áhugaleysið, sem einkendi þingmálafundina nú á undan aukaþinginu. Að því er til þess kemur, er jeg gat fyr, að þjóð vor hefði og skyldum að gegna, að því er til þjóðarsjálfstæðismálsins kemur, annara þjóðerna vegna, þá þarf eigi að lýsa því, hvert tap alheildinni, þ. e. öllum þjóðernum jarðarinnar í sameiningu, getur verið að því, að hvert þjóðerni, smátt eða stórt, - sem og hver einstaklingur hvers þeirra - fái ekki neytt krafta sinna sem fyllst. Það er því rjettur allra þjóðerna, að hvert einstakt þeirra láti sjer æ sem allra annast um þjóðarsjálfstæði sitt, - eins og það einnig er þá siðfrðilegur rjettur þess, að önnur þjóðerni láti eigi á þjóðarsjálfstæðisrjett þess ganga. Að þjóðerni jarðarinnar hafa til þessa lítt, og tíðast alls eigi, gætt skyldu sinnar, en farið jafnvel og fara enn í dag öfugu leiðina, vitum vjer allir. En það bætir eigi úr skák, nje gerir siðfræðilega sannleikann í þessu efni - og honum fær enginn mótmælt - að ósannleik. Af ástæðum þeim, er nú hafa greindar verið, verð jeg að ráða til þess, að þingsályktunartillagan sje feld. Jeg veit að vísu, að orð mín eru að þessu leyti sem rödd hrópandans í eyðimörkinni, en vonandi kemur þó sá tíminn, er þjóðin vaknar, og lætur sjer betur en nú skiljast það takmark hennar og allra þjóða, að fá - alóhindruð af erlendu valdi - fulls þjóðarsjálfstæðis notið. -

Lárus Bjarnason. Jeg get þakkað háttv. framsögumanni fyrir þá skýringu sem hann að gefnu tilefni frá mjer gaf á orðalagi þingsályktunartillögunnar, að orðin „til nýrra samninga“ þýddu hið sama sem „samningar að nýju“. Þannig orðuð bendir tillagan vafalaust til eldri samninga og þá eðlilega til samninganna 1908 eða að minsta kosti til grundvallarins, sem þeir voru bygðir á. Þetta er væntanlega nægileg skýring á ógreinilegu orðalagi tillögunnar. Jeg skal svo ekki lengja umræður frekar, hef ekki neina löngun til að fara að karpa við háttv. þingm. Norð-Þing. En það vildi jeg aðeins taka fram, að eigi hæstv. ráðherra nokkrum sjerstaklega að þakka, að hann er nú aftur kominn í ráðherrastólinn, þá er það vissulega ekki sízt sjálfstæðismönnum. Meðferð þeirra á sambandsmálinu 1909 og núverandi ráðherra var ranglát, og nú er komið að uppreistardögunum bæði fyrir málið og hann.

Jens Pálsson, framsm.: Um þetta í mál urðu hjer í háttv. deild svo langar og ítarlegar umræður við 2. umr. málsins, að jeg sem framsm. sje ekki ástæðu til þess, að hefja umræður á ný, en vil mæla með því, að frumv. verði samþykt, því að hvað sem annars má um það segja, þá er það dugandi til verulegrar úrbótar á tekjuþörf landssjóðs, og það er framkvæmanlegt. Auk þess ljettir af oss áhyggju út af, og kvíðboga fyrir fjárþurð í landssjóðs, ef vjer, með því að samþykkja það nú til fullnaðar, komumst til bráðabirgða úr fjárkröggunum.

Sigurður Eggerz Háttv. þm. Ísafj. talaði hjer í gær um poka: kolapoka og syndapúka og þótt það væri freistandi að halda áfram, að tala hjer um allskonar poka, þá mun jeg leiða það hjá mjer; aðeins vildi jeg leggja áherzlu á, að ef kolapokinn eða tollurinn á honum hefði orðið þungur á samvizku háttv. þingm., þá skil jeg ekki, að það ljetti á henni, að saltpokanum, matvörupokanum og allranauðsynjavörupoka er bætt á hana. Sami háttv.þm. taldi, að 6. liður 1. gr. kæmi mest niður á útlendingum. Undir þessum lið er aragrúi af allskonar vörutegundum, en mjer er hrein gáta, hvað af þessum vörutegundum útlendingar sjerstaklega brúka. Annars er þessi liður einn nægur til þess, að sýna ranglæti frv.; undir honum eru hinar nauðsynlegustu vjelar, svo sem sláttuvjelar, iðnaðarvjelar, o. s. frv., sem ættu að vera tollfríar, og einnig gullvörur allskonar og glysvarningur, sem þola háan toll. Sannleikurinn er sá, að ef frv. þetta verður samþykt, þá veit enginn, hvernig það kemur niður; til þess vantar allan útreikning, aðeins er hægt að segja það, að það kemur ákaflega hart niður. Sami háttv.þm. kendi fráfarandi stjórn um þær ógöngur, sem við værum komnir í skattamálunum,  (Sig. Stefánsson: Fráfarandi stjórnum)  , en þetta er ekki rjett hjá þm.; það er ekki hægt að gefa síðustu stjórn neina sök á því. Milliþinganefndin átti þar að vera hjálparhellan, og stjórnin, sem aðeins var bráðabirgðarstjórn, bygði vitanlega traust sitt á því, að hún mundi koma með þær tillögur í skattamálunum, sem dugað gætu, þó reyndin hafi orðið sú, að þær hafi fengið lítinn byr. Háttv. þm. sagði ennfremur, að ekki mætti neyða upp á stjórnina skattamálafrumv., sem hún gæti ekki tekið við. Þessu vil jeg svara því einn, að eftir þeim dómi, sem hæstv. ráðh. hefur áður lagt á stefnu þessa frumv., virðist mikil ástæða til að ætla, að honum sje kolatollur kærari, en þetta frumvarp, enda þótt hann kynni að hafa eitthvað einnig að athuga við hann í þessari mynd, sem hann er framkominn í hjer á þinginu. Sami háttv.þm. kallaði það drengskap, sem væri samfara æskunni, að vilja halda einhverju til streytu, en jeg verð að álíta, að telji maður eitthvert mál rjett, þá sje sjálfsagt að vinna að því af öllu afli. En að hætta við það að óreyndu á miðri leið, það tel jeg ellimörk. Sami háttv.þm. kallaði það, að hann hefði sýnt sjálfsafneitun, er hann fjell frá árgjaldsfrumvarpi sínu, en það er annað orð mikið rjettara yfir það, og það er vonleysi, því að það var af vonleysi um framgang málsins, að hann hætti að halda því fram; ef ekki, hví skyldi hann þá ekki hafa fylgt því? Og þar sem hann var að tala um, að kolatollurinn hefði verið sóttur af kappi, þá var það þvert á móti, það voru andmælendur hans, háttv.þm. Ísafj. og fleiri, er sóttu það af kappi, að hann kæmist ekki úr deildinni. Þar sem allir telja frumv. þetta neyðarúrræði, og það jafnvel einnig þeir, sem ætla að samþykkja það, þá sje jeg ekki ástæðu til að orðlengja meira um málið.

Jens Pálsson (framsögum.): Síðan frumv. var hjer til meðferðar í háttv. deild hefur háttv.Nd. gert á því breytingar. Breytingar hennar eru þær, að tollur á síldarlýsi er lækkaður úr 50 au. niður í 30 au., og á fóðurmjöli úr 50 au. niður í 30 au.; nefndin álítur, að þessar breytingar sjeu rjettmætar og fremur til bóta. Verksmiðjur þær, er vinna að þessu, eru ungar; af því er ástæða til að vera vægur í tollalögum við þær og sjá, hvernig þeim reiðir af. Háttv. Nd. hefur og bætt við frumv. nýrri grein, og stendur svo á því, að síðan þing kom saman og frumv. var hjer til meðferðar, hafa menn fyrir norðan ráðizt í að flytja út síldina með nýju fyrirkomulagi, öðru en hingað til hetur átt sjer stað. Á Siglufirði nyrðra er síldinni safnað saman í lestina á stóru skipi, og á síðan að flytja hana umbúðalaust til útlanda og vinna þar úr henni í verksmiðjum. Lögreglustjórinn á Siglufirði spurðist fyrir um það, hvort toll bæri að taka af síld þessari, og hefur stjórnarráðið nú úrskurðað 28. f. m., að slík síld verði ekki heimfærð undir lögin nr. 11 frá 31. júlí 1907, því að þar sje gert ráð fyrir umbúðum, og þess vegna sje ekki hægt að taka af henni toll, nema ný lagaákvæði komi til. Eins og nú hagar, væri það hið mesta ósamræmi við aðra tolla, ef síld þessi væri ekki tolluð, og er því rjett að bæta úr því með því, að samþykkja grein þessa. Svo er og það, að ef síld þessi, sem á að fara í verksmiðjur ytra, ekki verður tolluð, þá verða verksmiðjur þær. sem nú er verið að stofna hjer á landi, mjög hart úti, þar sem allar afurðir þeirra verða tollaðar, og mjer finst, að þær eigi rjett á því, að þessi umbúðalausa útflutningssíld verði tolluð; annars gæti það dregið frá þeim. Af þessum ástæðum hefur nefndin fallizt á, að ráða hinni háttv. deild, til að samþ. frumv., eins og það liggur fyrir, með því hún telur breytingarnar í alla staði rjettmætar.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Eg hefi engu sérlegu við að bæta það sem stendur í nefndarálitinu. Þar er gerð grein fyrir hverjar séu þær helztu breytingar, sem Ed. hefir gert á frv. Ástæðurnar til þess að Ed. hefir tekið símann frá Ölfusárbrú til Vestmannaeyja upp í 1. fl. eru þær sömu sem háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) hélt fram við 2. umr. þessa máls hér í deildinni. Er þá bygt á því, að Rangárvallasýsla fái endurgreitt tillag sitt til símans og Vestmannaeyjahreppur sé laus við tillag til starfrækslunnar. Öll sanngirni mælir með að sveitirnar leggi hvorki starfrækslukostnað né annað til þeirra síma, sem auðséð er að marg borga sig. Eg hefi svo ekki fleira að segja að sinni. Eg vona að hv. deild samþykki frv. eins og það nú liggur fyrir. Annars gæti orðið dráttur á framkvæmdum, sem þjóðin óskar eftir og á heimting á að verði gerðar sem allra fyrst.

Flutningsm (Stefán Stefánsson) Eins og háttv. þingdeildarmenn muna, var þetta mál borið fram hér í deildinni af okkur þingmönnum Eyfirðinga. Því var tekið vel og gekk nefndarlaust í gegn um deildina. Í Ed. var sett nefnd í málið, og hefir henni litist að gera á því nokkrar breytingar, sem eg verð að álíta að miði til bóta, og eru helztu breytingarnar þessar: Í fyrsta lagi er í 3. gr. gefin heimild til vatnstöku í landeignum einstakra hreppsbúa. Ákvæði um þetta vantaði í frv. eins og það fór frá neðri deild, og tel eg þessa viðbót nauðsynlega, því að það hefði getað komið sér illa, ef einstakir menn hefðu getað hamlað því að vatnsveita kæmist á. Önnur breytingin er fólgin í því, að ákveðið er að upphæð skattgjalds megi ekki fara fram úr 5°/00 af húsaskattsvirðingu húseigna yfirleitt í kauptúni hverju, og á einstökum húseignum má skatturinn ekki nema meiru en 6°/00 af virðingarverði. Þessa breytingu tel eg og til bóta. Þriðja breytingin er sú, að hver einstakur húseigandi er ekki skyldur að greiða vatnsskatt, fyr en vatnsleiðsla er komin að húsi hans. Þessar þrjár breytingar verð eg að telja til bóta á frv., og leyfi eg mér að mæla eindregið með því að hv. deild samþykki það eins og það er komið frá hv. efri deild. Eg hefi áður tekið fram ástæðurnar fyrir því, að frv. er komið fram, og hvað er við það unnið, að ekki sé nauðsynlegt að bera slík mál undir þingið í hverju einstöku tilfelli. Breytingar þessar eru aðallega sniðnar eftir vatnsveitulögum Reykjavíkur, sem eru mjög nákvæmlega athuguð og vel úr garði gerð. Eg hefi svo ekki fleira um þetta mál að segja, en vil að eins endurtaka þá ósk mína, að frv. verði samþykt eins og það nú liggur fyrir.

Ráðherrann (H. H.) Eg tók það skýrt fram við 2. umr., að mér þætti meira en vafasamt að þetta frv. gæti komið að notum. En eins og það nú er orðið eftir atkvæðagreiðsluna í kveld, eru líkurnar til þess enn þá miklu minni en áður, að svo megi verða, eftir að því hefir verið bætt við, að lögin skuli ekki gilda nema til ársloka 1913. Eg get væntanlega ekki siglt með frumvörp þingsins á konungsfund fyr en í lok septembermánaðar, og ef eg bæri hraðan á og mér tækist að fá Hans Hátign konunginn til þess að staðfesta frv. fljótlega, þá mætti í hæsta lagi gera ráð fyrir því, að þau kæmust í gildi einhverntíma í októbermánuði. Þá yrði að byrja eftirgrenslanir um innkaup og leita samninga líklega bæði hér í álfu og Vestanhafs, ef til vill víðsvegar í Ameríku, og því allsendis óhugsandi, að hægt væri að fara að beita þeim fyr en í ársbyrjun 1913. Þá er hér ekki nema um 1 ár að ræða, og þar sem stjórnin hefir samkv. frumv. ekki neitt einkaleyfi til sölu á steinolíu, heldur getur að eins fyrirskipað bann gegn aðflutningi, eftir að hún hefir ákveðið að nota heimildina, ?: eftir að hún hefir fengið ábyggileg og viðunandi tilboð, þá er hægur vandi fyrir hvaða félag sem er, að birgja landið upp til svo skamms tíma, áður en stjórnin getur komið með sínar birgðir, því að hér eru engin ákvæði um það, að ekki megi flytja inn áður hvað sem hver vill, þangað til stjórnin fer að nota sína innflutnings heimild. Setjum nú svo, að landið keypti miklar birgðir og flytti þær hingað svo fljótt sem við yrði komið, þá ætti stjórnin á hættu, að kaupmenn eða félög, segjum t. d. D. D. P. A., sem búið væri að fá sér nægtir af olíu, undirbyði stjórnina, og seldi í svipinn olíu með lægra verð heldur en landið gæti boðið, á líkan hátt eins og Standard Oil Co. svo oft hefir gert, þegar einhver hefir boðið því heljarfélagi byrginn. Ekki er hægt að skylda neinn til að kaupa dýrara en kaupin bjóðast á eyrinni, og gæti því vel farið svo, að þegar þetta ár væri liðið sem lögin eiga að gilda, þá sæti landið uppi með það óselt, sem enn væri ólekið niður eða ekki enn gufað upp af olíunni. Þetta væri alveg sama sem að fleygja stórfé í sjóinn. En setjum nú ennfremur svo, að í það gæti gengið lengri tími fyrir mér heldur en eg áðan gerði ráð fyrir, til að hugsa mig um hvernig eg ætti að fara að rökstyðja það fyrir Hans Hátign konunginum, að eg réði honum til að staðfesta frumvarp, sem eg sem ráðh. áliti öldungis þýðingarlaust og jafnvel hættulegt. Þá yrði einkaleyfistíminn enn þá styttri, ennþá hægra að hafa nægar birgðir fyrir til þess að undirbjóða með og ennþá sjálfsagðara, að lögin kæmu ekki að neinu gagni. Eg á afarbágt með að trúa því, að hér séu margir háttv.þm., sem ekki sjá það, að þetta frumv. er ekki til neins góðs. Það bjargar aldrei landinu, en gæti stofnað landssjóðnum í stóra hættu, þótt eg hins vegar efist ekki um, að flutningsm. þess gangi gott eitt til að koma fram með það.

Framsögum. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Það er ekkert nýtt í framv. nú, frá því sem það var við 2. umr. Þessi br.till. um það, hve lengi lögin skuli gilda, var líka komin fram þá. Þess ber að gæta, að þing verður að sjálfsögðu haldið að sumri, og er þá innan handar, að taka frekari ákvarðanir. Um það sem talað hefir verið um lekann er það að segja, að stjórnin og landið verður að sætta sig við það, sem yfir alla gengur um það. D. D. P. A. flytur nú hingað sínar tunnur, og þær eru að sögn engu ólekari en aðrar. Eg heyri sagt að það sé einstaklega „flott“ félag, og gefi stundum heilar tunnur, sem það láti skrifa á lekadálkinn.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. þm. sem síðast talaði, benti á, að þing yrði haldið á næsta sumri, og mætti þá framlengja heimildina. Stjórnin verður að miða við þau lög, sem gilda, og haga ráðstöfunum sínum eftir þeim. Henni mundi naumast þykja örugt að byrja mikilsvarðandi og áhættumiklar framkvæmdir eftir þessum lögum, fyr en löggjafarvald væri búið að bæta úr verstu göllunum. En ef hægt er að bíða til næsta þings með að gera þessi lög nokkurn veginn svo úr garði, að á þeim verði framkvæmdir bygðar, hvers vegna má þá ekki eins láta frumv. alt bíða þangað til á næsta þingi? Hvað er unnið við það, að hafa þetta meistarastykki ónotað í stjórnartíðindunum?

Framsögum. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Það er einsætt, að stjórnin muni nota sér heimildina, ef þörf krefur, og verðið á steinolíu heldur áfram að hækka. En eg vil vekja athygli á því, að ef það eitt, að þessi lög væru til, skyldi nú geta orðið til þess, að hún félli í verði, án þess að á því þyrfti að halda, að beita þeim, þá væri ekki hægt að segja, að þau væru þýðingarlaus, þótt þau væru ónotuð í stjórnartíðindunum.

Lárus H. Bjarnason Eg hefi frá upphafi verið mótfallinn allri einokun, og vona að eg verði það alt til enda. Reyndar játa eg það, að eg felli mig betur við að ríkið sjálft hafi einokunarverzlunina á hendi, en að það selji hana einstökum mönnum eða félögum á leigu. Og þó mundi ríkiseinokun, eins og hún kemur fram í þessu frumv., verða lítt framkvæmanleg eða jafnvel óframkvæmanleg. Eg get ekki séð, að frumv. horfi til nokkurra bóta. Fyrst og fremst er það nú ekki upplýst, að hækkunin á olíuverðinu stafi frá þessu einstaka félagi, sem hnekkja á með frumv. Háttv. 1. þm. G. K. (B. Kr.) segir þvert á móti að hún gangi jafnt yfir öll nágrannalöndin, og þá væri engin hjálp í því að veita þetta leyfi. Og þó að leyfið verði veitt, þá þarf enginn að ætla að fyrir það eitt fáist ódýrari steinolía handa mótorbátunum okkar næstu daga eða vikur. Það tæki langan tíma, að koma þessum lögum í framkvæmd, og stjórninni yrði salan dýrari, en einstökum mönnum. Það hefir heyrst að rökst. dagskráin sem samþykt var hér í deildinni á dögunum út af stjórnarfrv. hafi verið gersamlega þýðingarlaus, en það er ofmælt. Eg skal játa það, að lán verður ekki tekið eftir 23. gr. stjórnarskrárinnar nema samkv. lagaheimild. En hér mundi fyrst og fremst ekki þurfa á láni að halda. Tekjuaukinn frá 1910-1911 nemur um 90 þús. kr. Lotteríið gefur líklega af sér næsta ár um 200 þús. kr., og loks er nú svo gott sem samþ. í hv.Ed. frv. til laga um vörutoll, sem áætlað er að gefi af sér um 250 þús. kr. á ári. Samkvæmt þessu ætti stjórnin að hafa milli 500 og 600 þús. kr. úr að spila á næsta ári umfram áætlun, og ætti þannig að hafa einhver ráð til þess að birgja landið með olíu, án þess að þurfa að taka lán. En þó að til þess kæmi að lán þyrfti að taka, þá væri dagskráin enganveginn þýðingarlaus, því að líklega færu þeir, er greitt hafa dagskránni atkv. með nafnakalli, ekki að ákæra stjórnina fyrir að hafa gert það sem þeir skoruðu á hana að gera. Hvernig sem á málið er litið verður frumv. alveg ónýtt, þó að það verði samþykt, enda er stjórninni með því ekki fenginn einkaréttur til annars en að flytja steinolíu til landsins, en ekki einkaréttur til að selja hana í landinu. Það er og gersamlega ósamboðið fullorðnum mönnum að ætla að keyra frumvarpið í gegnum þingið, svo gott sem nefndarlaust, á einum eða tveim dögum. Það ætti að fara varlegar í aðra eins kúvendingu frá öllum gildandi kaupskaparreglum. Það er skynsamra manna háttur að standa heldur kyr en að rasa fyrir ráð fram, þegar tvísýnt er hvort betra er, áframhald eða kyrstaða. Það má segja að frumv. lýsi miklu trausti til stjórnarinnar, en eg held að í slíku tilfelli sem þessu mætti hún segja að sælla sé að gefa en þyggja. Væri eg ráðh., og ætti að fara að neyða mig með lögum til ráðstafana sem eg áliti ekki nokkurt vit í, þá held eg að eg mundi ekki ráða Hans Hátign konunginum til að samþykkja slík lög. Úr því að eg stóð upp, vildi eg leyfa mér að spyrja hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hvort hann hafi sérstaklega augastað á nokkrum vel hæfum manni til þess að standa fyrir framkvæmdunum á þessu máli, ef til kemur.  (Jón Ólafsson: Já, þremur til fjórum úr að velja, heldur en einum)  . Þess væri ekki vanþörf. Að lokum skal eg geta þess, að eg tel það til bóta í principinu, að lögin gildi ekki nema til ársloka 1913, eigi endilega að keyra frv. í gegn. Annað mál er það að sú tímatakmörkun bætir það líklega ekki til framkvæmda.

Frams.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) hefir talað mikið um það, að þessi lög séu óframkvæmanleg. Það hafa menn heyrt áður, og eg held að hann sannfæri ekki fleiri menn um það, en hæstv. ráðh. (H. H.) gerði. Þetta kemur. víst af því, að þeir eru báðir jafnókunnugir verzlun. Hann vildi ráðleggja hæstv. ráðh. að ráða Hans Hátign konungi frá að staðfesta þessi lög ef til kæmi, og efast eg ekki um, af hve heilum hug það er sagt. En eg efast heldur ekki um, að ef hæstv. ráðherra ætlaði sér, að bera ekki frv. upp fyrir konung, þá mundi hann segja þinginu það nú hreinskilnislega, og hitt hefi eg sagt, að eg hefi lýst trausti mínu til hans svo fyllilega, bæði með þessu frv. og endranær, og eg lýsi hér jafnframt yfir því að eg ætlast ekki til að honum verði greitt vantraustsatkv., þótt hann bæri ekki frv. fram. Eg vil vinna meira en það til þess að hafa hann við stýrið. Háttv. 1. þm. Rv. (L. H. B.) sagði að landssjóði mundi verða salan dýrari, en einstökum mönnum. Það er satt, að oft eru verk landssjóðs dýr, en það mundi ekki eiga svo sérstaklega heima hér. Það má einmitt benda á það til samanburðar, hvernig þessi stóru félög, eins og D. D. P. A. eru rekin. Þau ausa blátt áfram út fé á báðar hendur. Eg hefi heyrt eina sanna sögu um mann, sem fél. hafði í sendiferðir. Hann var nýr í þjónustunni, og hafði sín föstu laun; en átti jafnframt að fá endurgoldinn ferðakostnað eftir reikningi. Þá er hann kom úr fyrstu ferðinni, lagði hann fram ferðakostnaðarreikninginn, ofursanngjarnan reikning. Félagið borgaði honum hann orðalaust, en rak hann svo úr þjónustu sinni, kvaðst ekki geta notað menn, sem ekki kynnu að brúka peninga,  Í samanburði við slík félög hygg eg að landinu mundi varla verða verzlunin svo tilfinnanlega kostnaðarsöm. Loks spurði hv.þm. mig, hvort eg hefði augastað á nokkrum sérstökum manni til að annast um framkvæmdir þessa máls fyrir stjórnina, ef til kæmi. Eins og eg hefi þegar sagt, hefi eg talað við 3-4 velmetna fésýslumenn, sem hver um sig mundu vera fúsir til að taka þetta að sér, og eg efast ekki um að miklu fleiri mundu vera fáanlegir til þess.

Bjarni Jónsson Eg skil ekki hvers vegna hæstv. ráðh. (H. H.) þykir það svo agalegt, þótt bætt sé við þessu ákvæði, að lögin skuli ekki gilda nema til ársloka 1913, þar sem honum og öðrum er þó ljóst að þing verður haldið á næsta ári. Mér þótti eins og það væri á honum að heyra, að það mundi þá ekki gera það í þessu máli, sem skynsamlegt er, eða verður, en það hefir hann ekki ástæðu til að efast um. Hann taldi það mátulegt, að hann þyrfti að hugsa sig um áður hann útvegaði konungsstaðfestingu á þessi lög. Þess þarf hann alls ekki, því að hann er sjálfráður um það, hvort hann notar heimildina, sem í þeim liggur, og hve snemma. Og ef hann ætlar sér að gera það, þá þarf það ekki heldur að taka langan tíma, því að hann getur símað áður en lögin eru samþykt og fengið svar, og að því loknu undirbúið alt hér heima áður en hann siglir, og síðan gert þær ráðstafanir sem þarf þar ytra, þegar þangað kemur. Það, sem mér þykir undarlegast í þessu máli, er það, að þeir sem áður voru ólmastir í að einoka verzlunina og selja hana á leigu, skuli nú leggjast fastast á móti þessu frv. Eg hefi ætíð litið svo á, að ógerningur sé að selja einstaklingum hana í landsins nafni, og eg hefi líka umboð til þess frá kjósendum mínum, að berjast á móti slíkri einokun. En á hinn bóginn er eg þeim líka samdóma um hitt, að landseinokun sé ekki á móti réttum grundvallarreglum og geti jafnvel verið heppileg undir vissum kringumstæðum, og því er eg þessu frumv. meðmæltur. Eg álít sem sé, að nauðsyn beri til að grípa til þessa úrræðis, ef verðhækkun á steinolíu heldur áfram. Ef verðið fellur, svo að þess er ekki þörf, þá tekur það ekki lengra, en eg álít alt of mikla hagsmuni vera hér Í veði, til þess að hafast ekki að, ef öllum vélabátaútveginum er hætta búin. Það mundi kosta oss margar milj. kr. ef hann stöðvaðist, og annað er ekki sýnna, ef olían stígur mjög í verði. Það getur aldrei skemt, að hafa þessa heimild í lögum, og eg veit ekki til að stj. hafi nokkurntíma fyr verið boðið slíkt vald og fé og traust frá þingsins hálfu, til þess að gera skynsamleg ráð fyrir hag landsins, og eg skil ekki hvernig hún ætti að fara að því, að drepa hendi við þeim sóma, sem henni er hér sýndur. Hæstv. ráðh. (H. H.) var hræddur um að landið kynni að liggja með óseldar olíubirgðir að árinu loknu, en ef svo færi, er ástæðulaust að ímynda sér að þingið myndi ekki framlengja lögin, enda lítil ástæða til að hugsa sér að til slíks komi nokkurn tíma. Þá talaði hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) um það, hve óeðlilegt væri að keyra þetta mál í gegnum þingið á svo skömmum tíma. Eg er líka á því, að óheppilegt sé að þurfa þess, en nú er þegar langt liðið á þingtímann, og sumir hv.þm. hafa óspart hótað því, að hlaupast á brott sem fyrst, og hygg eg þó að almenningur muni líta svo á, að þingið hefði getað gefið sér tveggja eða þriggja daga ráðrúm í viðbót, þegar ekki er um minna að tefla, en alla vélarbátaútgerð í landinu. En þar sem hann sagði, að væri hann ráðherra, þá mundi hann ráðleggja konungi að synja þessum lögum staðfestingar, þá er því þar til að svara, að ráðherra gæti auðvitað gert slíkt, en þá mundi þingið bara verða að útvega sér annan ráðherra næst.  (Lárus H. Bjarnason: „Værs'god!“)  .

Lárus H. Bjarnason Eg stend ekki upp af því, að eg hafi mikla trú á því, að mótmæli mín gegn þessu frv. muni hrífa. Eg sé hvort sem er að 5 af þeim hv. þm, sem því eru mótfallnir, eru gengnir af fundi, hvort sem það hefir nú verið af nauðsyn eða ekki. Eg verð að segja að mig furðar á því, þegar um slíkt mál sem þetta er að ræða, að menn skuli hópast burt og hafa ekki þann styrk, að þora að greiða atkvæði, hvað sem vinir eða óvinir segja, þótt það sé að vísu ekki nýtt, að menn hverfi héðan úr deildinni frá atkvæðagreiðslu fyrir dragsúg og annað þess konar. Eg hefi verið varaður við því, að greiða atkvæði í þessu máli eins og eg ætla að gera, en eg fer ekki að því. Eg er á þeirri skoðun, að ef kjósendum er ekki þörf á nokkurn veginn nýtum þingm., þá sé þingm. ekki þörf á hverflyndum kjósendum. Hver veit hve lengi þessi verðhækkun stendur? Um það verður ekkert sagt, meðan menn vita ekki hver ástæðan er til hennar og hvort verðhækkunin er almenn um allan heim eða ekki. Sé hún almenn þá stoðar ekki að spyrja á móti broddunum. Og þótt hún væri ekki almenn, þá hjálpaði frumv. samt ekki, sízt í bráðina. Slík heimild, sem hér um ræðir, er auðvitað gefin í því skyni að hún sé notuð, og treysti stjórnin sér ekki til að nota hana, er ekki til neins að veita hana. Annars vona eg að öll þessi verðhækkunar hræðsla batni jafn fljótt og nasakvefið, enda hefir ekki spurst að aðrar þjóðir hafi gripið til einokunar út af verðhækkuninni. Sykur hefir hækkað úr 25 aurum upp í 34-35 aura pundið, kol hafa hækkað stórum og ýmsar aðrar vörur, án þess að menn hafi þotið upp til handa og fóta og gripið umhugsunarlaust til slíkra örþrifaráða, sem einokun er. En nú þegar olían hækkar í verði, ætlar alt af göflunum að ganga. Það er tæpast sæmilegt fyrir löggjafarvaldið að elta þannig hvern „goluþyt“. En hvað um það. Þótt allir verði með frumv., þá ætla eg að þora að greiða atkvæði á móti því.

Eggert Pálsson Að hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) sé móti þessu frumv. er eðlilegt og í samræmi við hans skoðun. En einkennilegt er það, að skoðanir hans og hæstv. rh. (H.H.) skuli falla saman í þessu máli. Það hefir ekki svo oft skeð á þessu þingi, og ástæður þeirra beggja geta tæpast verið hinar sömu. Þar sem verið er að hafa á móti því að frumv. skuli að eins ætlað að gilda til ársloka 1913, þá get eg varla skilið að slíkt sé í alvöru gert. Á árinu 1913 verður einmitt háð þing, og á því þingi eiga sæti allir sömu mennirnir sem á þessu þingi, og því engin hætta á að það ekki verði sama sinnis í þessu máli sem þetta þing. Menn verða vel að gá að því að hér er að eins um heimild fyrir stjórnina að ræða, en enga skyldu, og heimildina er vitaskuld ekki ætlast til að hún noti, nema nauðsyn krefji, og geri eg ráð fyrir að olían þurfi að stiga tilfinnanlega áður en til hennar er gripið; ekki vist að rétt væri til hennar að gripa, nema olían hækkaði enn meir en orðið er. Meiri hækkun á olíunni ríður mótorbátaútveginum að fullu, og fari svo má búast við að heil héruð leggist að meira eða minna leyti í eyði og fólkið flytji af landi burt. Hygg að sjálft frumv. muni sporna við verðhækkan, og ef það gerði það, þá væri gagnið af því mikið. Það má ef til vill segja að alt sem um þetta frumv. er sagt frá báðum hliðum sé spádómur, en rætist spádómurinn um enn frekari verðhækkun, sem enginn getur neitað að koma kunni á daginn, svo að olíutunnan hækki enn um 7 kr., sýnist áreiðanlegt að stór vandræði standi fyrir dyrum, að því er mótorbátaútveg landsmanna snertir, svo að fullkomin ástæða er fyrir þingið að taka hér eins fast og það getur í taumana.

Lárus H. Bjarnason Mér skildist hv. 2. þm, Rang. (E. P.) gefa í skyn, að skoðun minni eða hæstv. ráðh. (H.H.) hlytu að stýra einhverjar undarlegar hvatir, úr því að eg væri á sama máli og hæstv. ráðherra. Eg skal ekki deila við háttv. þingm. um það, hvort það komi oft fyrir, en sé það satt sem hann segir um það, þá væri það, að við hæstv. ráðherra fylgdumst hér að máli, einmitt sterk ástæða móti frumv. Eða heldur hann að eg sé farinn að elta hæstv. ráðh. út í bláinn eða ráðh. mig. Var það af fylgi við Björn Jónsson eða af fylgi Bj. Jónssonar við mig, að við urðum eftir atvikum sammála um bannlögin? Það fer illa á jafn vönduðum manni og hv. 2. þm. Rang. (E. P.) að kasta fram dylgjum, þó að menn sem oft eru ósammála, fylgjist að máli. Hv. þm. fylgir altaf sannfæringu sinni og ætti því að skilja það, að svo getur verið um fleiri, enda þarf hann ekki að ætla sér þá dul, að vekja upp grýlur, sem fæli mig frá að gera það í þetta skifti líka. Eg tek glaður á mig ábyrgðina af afstöðu minni og atkvæði í þessu máli.

Ráðherrann (H. H.) Mér finst það vera nokkuð orðum aukið hjá hv. 2. þm. Rang. (E P.), að tala um stórvoða, þó að steinolíutunnan hafi hækkað um 5 kr. hjá steinolíufélaginu D D. P. A.; færi félag þetta að færa olíutunnuna upp um 12 kr., eins og hann óttaðist, þá mætti það vara sig á samkepninni, þótt voldugt sé, svo framarlega sem steinolían hækkar ekki að sama skapi alstaðar í heimi. Það er til önnur olía en sú sem D. D. P. A. flytur, og það eru til önnur félög, sem eru óháð Standard oil félaginu mikla. Það eru jafnan takmörk fyrir afarkostum. Félagið getur ekki undir frjálsri verzlun keyrt verðið hærra upp en svo, að það þó borgi sig eins vel að skifta við það, eins og að ráðast í samkepni við það, og það hefir enn engin tök yfir rússneskri eða ungverskri eða jafnvel kalifornískri olíu. Háttv. sami þm. sagði ennfremur, að það yrðu sömu mennirnir sem sætu á þinginu 1913 eins og þessu þingi, og væri því hættulaust þótt lögin væri að eins látin gilda til ársloka 1913, því að stjórnin gæti treyst því, að þingið 1913 framlengdi þau, ef þess væri þörf. En voru það ekki sömu útgerðarmennirnir, sem í vor ætluðu að ganga af göflunum út af tillögum milliþinganefndarinnar um einkasöluleyfi, sem nú vilja fyrir hvern mun fá þessa steinolíueinokun í lög tekna? Eru það ekki sömu mennirnir, sem nú berjast fyrir þessu einokunarfrumvarpi, sem feldu frumvarp stjórnarinnar um heimild fyrir landstjórnina til þess að gera samning um einkasölu á steinolíu? Eru það ekki sömu mennirnir, sem fyrir fáum klukkutímum síðan samþyktu þessa viðbót, að frumv. skyldi ekki gilda nema til ársloka 1913, sem nú fyrir hvern mun óska þessari breytingu fyrir kattarnef? Það er ekki svo óhugsandi, að skoðunarbreyting gæti orðið enn þá í þessu máli þar til 1913 að stjórnin geti beint vitað fyrirfram hvað þá verður uppi á teningnum, og í öllu falli getur engin framlenging eftir á bætt úr því tjóni, sem landssjóður biði við rentutap og rýrnun, ef birgðir hans lægju hér óseldar langan tíma. Landssjóður er vissulega ekki svo vel stæður, eða landið svo ríkt, að stjórnin geti varið það, að hætta stórfé út í hreina og beina óvissu. Það væri miklu áhættuminni leið, til þess að bæta mótorbátaútgerðinni það tjón, sem hún biður af þessari verðhækkun, sem menn nú horfa svo mjög í, að borga mótoreigendum beinlínis mismuninn úr landssjóði, heldur en að tefla mörgum hundruðum þúsunda í voða til þess að reyna að fá eitthvað vægara verð fyrir þá í eitt ár.

Pétur Jónsson Eg vildi að eins benda á, að mér fanst vera alt of mikið gert úr þessari 5 kr. verðhækkun á steinolíufatinu, og að það er bygt alveg í lausu lofti, að olían muni hækka meira. 5 kr. hækkun á fati nemur 125.000 kr. á því sem notað er árlega af steinolíu hér á landi, en á árinu 1910 hækkaði sykur um 5 aura, og nam það yfir 200.000 kr. á sykri þeim, er til landsins fluttist það ár. Kaffi hefir hækkað viðlíka í verði, og hefir þó engum dottið í hug að grípa til neinna örþrifaráða. Yfirleitt mega menn ekki kippa sér alt of mikið upp við verðhækkanir, því að þær eru alls ekki óalmennar.

Framsögum. (Pétur Jónsson); Eg skal byrja á því að taka það fram, að eg er ekki undir það búinn; að hafa framsögu þessa máls á hendi. Ullarmat var hér til umræðu í þinginu í fyrra og afleiðingin varð sú, að veittar voru 1.200 kr. hvort árið á fjárlögunum til þess að rannsaka ullarmarkað, beina ullarverzlun okkar rétta leið og útvega þekkingu um hina heppilegustu aðferð að því er ullarverkun snertir. Fjárveitingin var jú helzt til lítil til þess að hægt væri að vænta verulegs árangurs af henni. Ef hún ætti að koma að nokkru haldi, yrði maður sá, er téða fjárupphæð fengi, að fara ekki skemra en til Ameríku, og auk þess þyrfti hann að kynna sér nákvæmlega ástandið hér heima, til þess að geta skapað sér skoðun um, hvernig ráða mætti fram úr göllunum. Framkvæmdin á þessari rannsókn var falin Sigurgeiri Einarssyni og hefir hann unnið að henni mjög rösklega. Hann fór til Ameríku og kynti sér markaðs horfur þar, og sömuleiðis leitaði hann sér upplýsinga um markaðshorfur víða hér í Norðurálfu. Sigurgeir Einarsson hefir ritað í opinber rit um málið, skýrslu um ferð sína og bendingar um hvernig haga eigi ullarverkuninni. Af því að eg hefi dálítið fengist við þetta mál, langar mig til þess að fara um það nokkrum orðum enn. Það var fyrir meir en 30 árum að Kaupfélag Þingeyinga sendi mann. Kristján Jónasson, til útlanda til þess að rannsaka markaðshorfur og ullarverkun. Hann fór til Englands, því að þá var mest af íslenzkri ull selt þar. Hann gaf góða og greinilega skýrslu um ferð sína og bendingar um hvernig verka ætti ullina, sem varð til þess, að ullarverkunin þar norður frá má heita góð. Niðurstaðan sem Sigurgeir Einarsson hefir komist að, er mjög svipuð Kristjáns Jónassonar, enda mennirnir báðir athugulir menn. Nú hefir þó markaðurinn verið rannsakaður á öðrum stað. Það hefði verið grunsamt, ef niðurstaða þessara rannsókna hefði orðið gagnólík hvor annari gagnólík. Sigurgeir Einarsson telur nauðsynlegt að koma upp ullarþvottastöðvum og er nú búið að koma einni slíkri á fót í Borgarnesi og eru allar líkur til að slíkar stöðvar muni stofnsettar víðar. Kostnaðurinn við þær er að vísu mikill, en þær afkasta líka miklu og borga sig, ef þær hafa nóg að gera. Eins og Sigurgeir Einarsson hefir bent á, á hann enn eftir að afla sér ýmissa upplýsinga; enda stendur hann í bréfaskiftum um þetta efni við menn víðsvegar út um lönd. Enginn vafi er held ur á því, að almenningur þarf miklu meiri leiðbeiningar í þessu efni en hann hefir átt kost á að fá hingað til og þyrfti að koma upp stöðvum sem leiðbeindu fólki, að því er ullarverkun snerti. Til þess að koma samræmi í ullarverkunina, þarf að fara eins að og gert hefir verið með fiskverkunina, að fela eftirlitið með henni, er ullina á að senda til útlanda, trúverðugum manni eða mönnum. Til þess að von sé um að ullarverðið hækki, þarf meginið af ullinni að batna með, svo er ekki gengur illa að hefja einstök „Parti“ þó betur séu verkuð en altént gerist upp yfir hið almenna ullarverð. Þingeyingar sem síðustu 20 árin hafa haft betri ull en allir aðrir, hafa allan þann tíma verið að stríða við að fá meira fyrir hana en ullarverðið er alment og hefir ekki tekist það fyr en fyrir 3 árum síðan, og stafar það af því að ullarkaupmönnum hefir ekki þótt borga sig að vera að kveða upp hærra verð fyrir smásendingar. Það er hin mesta nauðsyn að koma á ullarmati nema því að eins að komið sé upp þvottastöðvum um land alt. Þessar 2.400 kr. sem veittar voru í þessu skyni er búið að nota upp. Ameríkuferðin sem Sigurgeir Einarsson fór á árinu 1911 kostaði yfir 2.000 kr. og síðan hefir hann haldið rannsóknum sínum áfram heima og erlendis. Þótt því ef ekki sé búið að borga alla fjárhæðina út, er búið að nota hana. Af þessum ástæðum er þingsályktunin, sem hér er til umræðu framkomin. Tillagan er borin fram með það fyrir augum, að stjórnin geti með væntanlegu samþykki næsta þings veitt það fé, sem nauðsynlegt kynni að vera, til þess að Sigurgeir Einarsson geti haldið áfram rannsóknum á ull.

Björn Kristjánsson Eg hafði hugsað mér að segja fáein orð, en er illa við því búinn, því eg gætti ekki að því, að það var á dagskrá í dag. Það sem gefur mér meðal annars tilefni til að skifta mér af þessu máli, er að eg mælti á móti fjárveitingunni til ullarrannsóknar sendimannsins á síðasta þingi. Eg vil þá fyrst taka fram, að verð ullarinnar miðast við gæði, samanborin við aðrar ullartegundir, þegar þær eru allar jafn hreinar. Notagildið eitt skapar verðið. Þess vegna er það, að það getur ekki haft nein áhrif á sannvirði þessarar vörugreinar, hvert hún er vel þvegin, óþvegin eða illa þvegin, ef hún að eins kemst óskemd á markaðinn, því tegundin, notagildið, er hið sama. Hér hlýtur því tegundin að vera verðsett, en ekki í hvaða ásigkomulagi varan er þegar hún kemur óskemd á markaðinn. Og þar sem tegund ullarinnar og notagildi hlýtur að vera hið sama, hvort sem ullin kemur vel hrein eða illa þvegin á markaðinn, þá virðist það liggja í augum uppi, að engin trygging sé fyrir því að landið fái meira fyrir ull sína þó all mikið sé lagt í kostnaðinn til þess eins, að þvo hana betur. Þegar notagildi eins punds af ull er 1 kr. virði, þá liggur í augum uppi að kaupandinn gefur ekki meira en 1 kr. fyrir l,2/10 pd. af ullinni ef í henni eru samkvæmt venju 20% af óhreinindum. Afleiðingin af því að um 20% er að jafnaði af óhreinindum í ull samkvæmt tugum ára reynslu er engin önnur en sú, að menn fá minna fyrir pundið, en ef ullin væri laus við öll óhreinindi, með öðrum orðum; það kemur alveg sama upphæðin í vasa bænda, hvort sem þeir selja vöruna hreina eða óhreina, því verðið er sett á notagildi vörunnar samkvæmt margra ára reynslu. Auðvitað má ullin ekki vera svo illa verkuð að hún hitni eða skemmist í flutningnum En vel þvegin ull getur skemst í flutning ef hún er eigi vel þur, nærri því eins og óþvegin ull. Ef menn vilja athuga skýrslu, sem nýlega kom út í „Birkibeinum“ um útflutning á ull frá nokkrum löndum, þá sjá menn að ullin er flutt út frá sama landinu jöfnum höndum þvegin og óþvegin, og það væru menn ekki að gera, ef þeir töpuðu við það. Og ekki höfum við mikið fyrir að þvo haustullina okkar, og fæst þó tiltölulega hærra verð fyrir hana en vorull, þegar óhreinindin eru frá dregin, því notagildi haustullar er meira en vorullar af því hárin og togið eru ekki fullmynduð. Háttv. þm. þekkja að t. d. saltfiskur, sem er þó neyzluvara, er seldur blautur upp úr salti og full verkaður. Engum dettur í hug að gefa eins mikið fyrir pundið í honum blautum eins og þurum. Heldur er notagildi eins punds af þurrum saltfiski matið, og verðið á vota fiskinum þar eftir. Og kunnugir menn vita upp á hár hvað mörg pund af votum saltfiski fer í skippund af þurrum fiski, og hvað kostar að þvo það og þurka. í báðum tilfellunum fá menn því það sama fyrir fiskinn hvort sem hann er þveginn. og þur eða óþveginn og blautur. Notagildið er borgað en ekki útlit eða ástand vörunnar. Ástæðan til þess að íslenzk ull er í lægra verði á útlendum markaði en sum önnur ull, er ekki útlitið eða verkunin, heldur hvað ullin er gróf og togið, sem hvergi er eins gróft eins og hér, einkum á Suðurlandi. Þess vegna er norðlenzk ull í hærra verði en sunnlenzk, að hún er togminni og finni í sér, sem einkum mun stafa af því, að þar eru ekki eins stórfeldar rigningar eins og á Suðurlandi. Væri um það að ræða að hafa eftirlit með útflutningi ullar, þá væri beinasta leiðin að haga því eins og með mat á saltfiski, að setja kaupmönnum ragara, og láta þá merkja ullarpokana eftir gæðum, með lögákveðnum merkjum, en láta sér aldrei detta í hug að setja upp þvottastöðvar á hverri höfn, með hóp af opinberum starfsmönnum, því engin vissa er fyrir að það svari kostnaði. Eg hefi ekkert á móti því að manni þeim, sem sendur var þessa forsendingu að rannsaka meðferð á ull, sé bætt það, sem hann hefir eytt til ferðarinnar úr sínum vasa. Það er allrar virðingarvert að hann hefir sýnt áhuga á því að verða að liði, en eg er á móti því að vitleysunni sé haldið áfram, og því greiði eg atkvæði á móti tillögunni.

Sigurður Sigurðsson Mér þykir leitt að þurfa að svara háttv. 1. þm. G. K. (B. Kr.), því satt að segja skyldi eg ekki vel „tendensinn“ í ræðu hans. Með allri virðingu fyrir þekkingu hans á verzlun og mörgu öðru, veit eg þó með vissu, að hann er enginn „spesialisti“ í fjárrækt eða ullarmati. Háttv. þm. lagði mikla áherslu á það, að það væri notagildi ullarinnar, sem kæmi mest til greina við sölu hennar og verð. Eg er honum samdóma í þessu; en skilyrði þess að notagildið sé sem mest og haldi sér sem bezt í ullinni, er það, að ullin fái að njóta sín samkvæmt eðli sínu. Og slæm og ill verkun - bleyta og óhreinindi á ullinni-rýrir notagildi hennar, skemmir hana, og hefir þau áhrif, að slík vara fær á sig óorð og selst illa. Loftslaginu getum við ekki breytt neitt verulega. Og ef það á að bíða eftir því með umbætur á ullarverkuninni, þá er ullarverkunarmálið ótímabært. En það er ekkert vit í að koma með þessar og aðrar eins mótbárur gegn þessari tillögu. Ull af fé, sem lifir undir sömu skilyrðum hvað loftslagið snertir, er mjög misjöfn, eins og allir þeir vita, er bera skyn á þetta mál. Það verður sínu fram að fara, hvað veðráttuna áhrærir og loftslagið útilokar ekki að koma megi verulegum umbótum á í ullarverkuninni. Það er því t. d. engan vegin þýðingarlaust að stuðla að því, að óhreinindin í ullinni verði ekki meiri en 10-12% í stað 25-30% sem hún er nú. Og sé eg ekki annað, en því sé vel varið, sem fer til þess að rannsaka þetta mál.  (Björn Kristjánsson: Ullina fáum við ekki bætta, nema með því að breyta loftslaginu)  . Það má nú vel vera. En við verðum að sætta okkur við það loftslag, sem við eigum við að búa, og byggja rannsóknir okkar og atferli alt í þessum sökum á því. Það má vel vera, að háttv.þm. K. G. (B. Kr.) hefði verið annar og betri maður, ef hann hefði lifað í öðru loftslagi. En um það er ekki að fást. Að hvergi sé til eins gróf eða grófari ull en hér, nær engri átt. Bæði í Skotlandi, Rússlandi og Síberíu veit eg af fé með jafn grófa ull eða enn grófari. Eg hefi séð ullarsýnishorn þaðan, og þau miklu verri en hér heima. Eg vona að mótstaða háttv.þm. (B. Kr.) verði tillögunni ekki að neinu tjóni. Og ef háttv.þm. viðurkennir, að fiskimatsmenn hafi gert gagn, og það hafa þeir gert, því við aðgerðir þeirra hefir batnað fiskverkunin og notagildi fisksins aukist, - þá vona eg, að hann geti líka hugsað sér, að ullarmatsmenn gætu gert gagn. Annars ætti hann að koma með till. um það á næsta þingi að fiskimatsmannastörfum sé hætt og sýslanirnar lagðar niður.

Matthías Ólafsson Herra forseti! Eg vildi að eins segja örfá orð. Mér virðast báðir háttv. ræðumenn er síðast töluðu fljúga svo hátt, að vafasamt sé, að þingmenn fylgist með. En málið er mjög einfalt og óbrotið. Hér er eiginlega ekki um annað að ræða en það: hvort betra sé að flytja út hreina ull eða óhreina. Það er auðvitað hægast og umsvifaminst fyrir seljanda að láta kaupanda sjá um hreinsunina. En hvort það sé arðvænlegra, það er annað mál. Allir vita, að það er fyrirhöfn að hreinsa ullina, og sú fyrirhöfn hlýtur að kosta nokkuð. Það, sem hún kostar, verður kaupandi óhreinsuðu ullarinnar að draga frá, því verði, sem hann gæti gefið fyrir hana fullhreinsaða. Og hann gerir það auðvitað svo rækilega sem hann getur. Og það er víst, að hann tekur æfinlega meira en fyrirhöfninni nemur. Það er því auðsætt, að seljandi tapar á því að selja ullina óhreinsaða. Og mikils væri það vert, ef við hefðum fullkomin hreinsunartæki, svo auðið væri að alhreinsa alla ull. Þá yrði ullarverðið miklu hærra. Það er á allra vitund, að saltfiskverkun borgar sig vel. Þess vegna er það að eins neyðarúrræði að selja blautan fisk, eins og margir verða að gera. Fiskimanninum er lang bezt að búa fiskinn að öllu undir markaðinn, enda gera það allir þeir sem geta. Sama mundi verða með ullina. Ef greina skal vöru eftir gæðum, þá verður það ekki gert fyr en hún er full gerð. Það er líka eitt, sem mælir með ullarverkuninni. Auðvitað hefir loftslagið áhrif á ullargæðin. Og þó loftslagið hér á landi sé ekki sem allra hentugast í því tilliti þá er íslenzk ull góð vara samt. Og því meira sem við getum gert að ullinni, þess færri verða milliliðir milli neytanda og framleiðanda, og þess betra verð fáum við fyrir hana. Til gamans vil eg að lokum taka það fram, sem auðvitað kemur ekki þessu máli við, að óheppilegt hefði það verið ef háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefði verið alinn og uppfæddur undir suðrænni sól, fyrst hann er eins bráðlyndur og raun er á orðin, þótt fæddur sé og fóstraður hér á norðurhjara veraldar.

Björn Kristjánsson Enn hefir ekkert verið hrakið af ástæðum mínum. Hv. þm. 1. Árn. (S. S.) telur mikið unnið ef óhreinindin í ullinni færðust úr 30% niður í 12%. Það má vera En það er þó engan veginn víst, að landið fengi meira fyrir ullina, þó svo yrði. Að minsta kosti er eftir að sanna það. Öðru máli er að gegna um smjör, því það er neyzluvara, og fer notagildi hennar eftir smekk, eða eftir alt öðrum mælikvarða. Íslenzk ull er gömul verzlunarvara, eg margra ára reynsla hefir fært mönnum heim sanninn um það, hversu mikið þarf að draga frá þunga óþveginnar ullar, til að vita þunga hinnar þvegnu, og um leið verðið. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) gat þess, að ull frá Skotlandi og Rússlandi væri ekki betri en íslenzk ull. Það má satt vera. En þó ber þess að gæta, að sú ull kemur öðruvísi á markaðinn en íslenzka ullin. Það fé, sem sú ull er af, er alt klipt og ullin flókalaus með öllu. Mér er ekki kunnugt, hvað sú ull selst, og hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir ekki heldur gefið neinar upplýsingar um það. En fróðlegt væri að bera það saman við verð íslenzkrar ullar. Gleðilegt þykir mér það, að hv.þm. viðurkennir, að verð ullarinnar eigi að miðast við notagildið. Viðvíkjandi því sem hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði um það, að bezt væri að Íslendingar verkuðu alla ull sína sjálfir, þá efast eg um að það sé rétt. Ullin er aldrei þvegin svo, að vélarnar þurfi ekki að hreinsa hana betur. Og sú hreinsun kostar vélarnar lítið, en mundi kosta okkur mikið. Að blautfisksala sé neyðarsala, það er stundum en stundum ekki. Hér í Rvík, og sjálfsagt víðar, eru margir glöggir fiskimenn, sem vita með vissu, hve mikið af blautfiski fer í skippundið af verkuðum saltfiski, og geta því alveg vitað um verðið. Mér virðist því andmæli mín alveg óhrakin enn.

Tryggvi Bjarnason Menn hafa fundið til þess og finna það altaf betur og betur, hve verð íslenzkrar ullar er tiltölulega lágt og breytilegt, og hafa altaf betur og betur fundið til þess að alt samræmi vantaði í verkunina, enda er ekki ofsögum af því sagt, að samræmi vanti og ekki nægilega vönduð öll meðferð ullarinnar, t. d. tekið úr henni alt, sem einhverra orsaka vegna er ekki hægt að verka svo vel sé. Það er flestum ljóst, að nauðsyn er á samræmi og festu í verkun hverrar vöru, engu síður ullar en kjöts eða fisks. Það þyrfti að komast á, að ullin yrði flokkuð og merkt, svo kaupmaðurinn hafi tryggingu fyrir því, að það sem hann kaupir undir ákveðnu merki, svari til þess sem hann væntir að fá. Hv. 1. þm. G. K. (B. K.) áleit og hélt því fast fram að ullin hefði sama notagildi, hvort sem hún væri þvegin eða óþvegin, þur eða blaut. Þetta hygg eg ekki rétt. Sigurgeir Einarsson hefir sagt mér, að oft væri ull skemd í þvotti, bæði þvæist sauðfitan úr henni ef þvælið væri of heitt, og það væri skemd á henni, einnig kæmu bláþræðir á hárin og af hvorttveggju þessu missir ullin notagildi. Það er því alveg rangt sem hv. 1. þm. G. K. (B. K.) heldur fram, að notagildi ullar sé altaf við sama, hvernig sem verkunin er. Efast eg ekki um, að hann, Sigurgeir Einarsson, viti þetta betur en flestir aðrir, og betur en hv. 1. þm. G. K. (B. K.). Eg þykist ekki í neinum vafa um, að ef samræmi kæmist á um þvottinn og verkunina, þá væri stórt spor stigið í áttina til þess að hækka verðið á ullinni og sérstaklega til þess, að það yrði ekki eins breytilegt. Svo er á það að líta að ef ullin er flutt út óhrein eða illa þvegin verður að gjalda frakt af óhreinindunum og sömuleiðis toll af þeim, þar sem ullin er tolluð t. d. í Ameriku. Þá þarf að komast samræmi á fleira en þvottinn, t. d. má aldrei sjást mor í ull, aldrei mislitir lagðar innanum hvítu ullina o. s. frv. Eg er í engum vafa um að þetta samræmi kemst seint á, nema eftirlitið sé gott og reglur gefnar hvernig ullin eigi að vera til þess að tiltekið merki megi setja á hana til útflutnings. Eg er því eindregið á því að þingið hafi tekið rétta stefnu í þessu máli og að sjálfsagt sé að halda svo áfram, enda ekki miklu til kostað af landssjóðs hálfu, þótt veitt séu nokkur hundruð kr, þar sem hinsvegar má vænta að árangurinn verði talsverður. Hvað ullargæðunum viðvíkur þá koma þau ekki ullurverkuninni við. Það er fjárræktin sem á að vinna að því að bæta ullina á fénu.

Frams.m. (Pétur Jónsson): Eg ætla mér ekki að tala langt mál. Einungis vildi eg víkja að tveimur atriðum í ræðu hv. 1. þm. G. K. (B. K.). Það er vitaskuld hrein og bein hégilja ef nokkrir ímynda sér að hægt sé að bæta svo íslenzka ull að hún verði jafngóð og beztu ullartegundir erlendis. Fyrir nokkrum árum átti eg tal um íslenzka ull við mann úr félagi í Bradford, sem hafði keypt íslenzka ull um langt áraskeið. Hann sagði, að ef allri ull í heiminum ætti að skifta í tvo flokka þá yrði það fín ull og gróf ull, og íslenzka ullin yrði í grófa flokkinum. Það væri hreinn og beinn hugarburður ef nokkrum dytti í hug að keppa við finni flokkinn. En nú eru margar tegundir í grófari flokknum, sumar fínni, sumar grófari, sumar betri og sumar lakari en íslenzka ullin. Hún er því ein tegund í stórum flokki og þar á hún að geta rutt sér betur til rúms en hún hefir gert, ef hún fær betri verkun. - Hitt atriðið var það, að ullin hefði sama notagildi, hvort sem hún væri flutt út hrein eða óhrein. Verðið væri einungis því lægra sem óhreinindunum munaði. Þetta væri rétt ef um það væri að ræða, að víst quantum af óhreinindum og vatni væri í ullinni. En það er ekki. Óhreinindin geta verið 50% og alt ofan í 10%. í því er ekkert samræmi. En samræmið er hægt að skapa með þvottinum ef vel er þvegið. Þar er víst ákveðið takmark, að ullin sé hrein og þur, og það er nokkuð fast. Það skaðar ullarsöluna mest að menn vita ekki á hvaða stigi óhreinindin eru í hverri ullarsendingu, og taka þá áhættu sem lækkar ullina í áliti og verði. Eg er sannfærður um að hv. 1. þm. G. K. (B. K.) hefir rangt fyrir sér í þessu efni þó að hann sé kaupmaður. Það er auðheyrt að hann er þessu ekki kunnugur.  (Björn Kristjánsson: Eg hefi aflað mér upplýsinga.)  Það þykist eg nú líka hafa gert. Eg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, eg vil aðeins taka það fram, aftur, af því að hæstv. ráðh. (H. H.) var ekki hér í salnum áðan, að þingsályktunartillagan er borin fram með það fyrir augum, og verður að samþykkjast með þeim afleiðingum að stjórnin geti upp á væntanlegt samþykki Alþingis, brúkað fé til þess að fela Sigurgeiri Einarssyni að leiðbeina mönnum í þessu efni, á næsta ári, á þann hátt sem um semur milli hans og stjórnarinnar.

Bjarni Jónsson Eg ætla mér ekki að mótmæla á nokkurn hátt þessari þingsályktunartillögu, né heldur manninum sem hefir verið lofaður fyrir dugnað, og það að maklegleikum. En eg vil að eins taka fram, af því að orð hv. 1. þm. G. K. (B. K.) hafa verið sögð röng og töluð út í loftið, að það er að eins eitt efamál hvort heppilegra sé að þvo ullina eða ekki. Og það er, að sönnun brestur á, hvort hægt er að flytja út óhreina ull án þess að hitni í henni. Ef það er hægt, væri heppilegra að flytja ullina út óþvegna. Eg hefi látið prenta skýrslur um þetta efni, eftir Heinrich Erkes ullarkaupmann í Köln. Hefir hann oft ferðast hér á landi og er mönnum að góðu kunnur. Bæði hann og aðrir sem vit hafa á þessum hlutum, hafa sagt, að betra væri að flytja ullina út óhreina ef hún ekki skemdist. En þó að það kæmist á væri jafn nauðsynlegt að hafa ullarmatsmann og skoðun á ull eftir sem áður.

Frs.m. (Pétur Jónsson): Þessar upplýsingar hv.þm. Dal. (B. J.) eru ekki til að styrkja ummæli hv. 1. þm. G. K. (B. K.), heldur þvert á móti. Eg kannast við ummæli Erkes, ekki einungis af skýrslu hv.þm. Dal. (B. J) sem verzlunarráðanauts, heldur og af samtali við hann heima í minni sveit. Það kemur það sama fram hjá honum og Kristján Jónasson skrifaði um fyrir meir en 30 árum, um meðferð á þveginni ull, til þess að ullarverksmiðjurnar fengi ullina eins og þeim líkaði bezt. En mér er kunnugt um að það er miklu meiri vandi að ganga frá ullinni ef hún á að flytjast óhrein út á þann hátt óþvegin, heldur en vel þvegin. Meðferð fjárins og rímingsaðferð fjárins þarf að breyta ef það á að verða hægt. Eg er þakklátur Sigurgeiri Einarssyni fyrir það, að hann hefir ekki farið að innprenta mönnum, að senda út ullina óþvegna.

Flutn.m. (Matthías Ólafsson): Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að síðan kosningarlögin komu til framkvæmda, hafa þau að ýmsu reynst óhentug. Fjöldi kjörseðla hefir að jafnaði orðið ónýtur og af því risið missætti og deilur. Að seðlarnir hafa ónýzt fyrir mönnum, er sumpart vegna þess, að menn eru svo fáfróðir, en sumpart vegna þess, að kosningarathöfnin er alls ekki svo auðveld, sem skyldi. Það er ekki létt verk fyrir allsendis óæfða menn að gera krossana vel, enda tekst mörgum það illa. Þetta er oft vegna þess að borðin, sem á er ritað, eru slæm, og auk þess er vanalega fát á mönnum við kosningar, svo þeir gera annað en það, sem þeir ætla að gera. Af þessum ástæðum hefi eg lagt það til, að menn þyrftu ekki að nota nein verkfæri við kosningar, en að kosningarathöfnin sé að eins fólgin í því að leggja miða ofan í kassa. Og það verður naumast talið vandaverk. Til að koma í veg fyrir það að seðlarnir verði margbrotnir, hefi eg lagt það til að þeir séu gerðir úr stífu efni og gegnstungnir í miðju, svo létt sé að leggja þá tvöfalda. Af þessu leiðir, að hafa verður tvo atkvæðakassa, annan fyrir þá seðla, er nafn þess er kjósandi kýs, er á, en hinn fyrir seðla þá, er bera nafn þess er kjósandi hafnar. Ef kjósandi tekur misgrip og leggur skakkan seðil í atkvæðakassann, þann sem gilda á, þá verður ekki við því gert, hann kýs þá að eins annan en hann vill og verður að gjalda þess. Kjörstjórnin verður að eins að gæta þess, að kjósandi leggi ekki nema einn seðil í atkvæðakassa einmenningskjördæmis, en tvo seðla í kassa tvímenniskjördæmis eða fleirmennis. Sumir vilja taka gilda kjörseðla sem að eins bera með sér, hvern hafi átt að kjósa, en það er ekki gott, því oft má merkja seðilinn, bæði með línulaginu og öðru. Ennfremur er lagt til, að enginn frambjóðandi megi sitja í kjörstjórn, og get eg naumast hugsað mér að ekki megi fá mann í hans stað. En út af því, að frambjóðandi sitji í kjörstjórn, geta risið deilur, eins og skemst er á að minnast. Einnig er það lagt til, að talning atkvæða megi ekki fram fara utan kjördæmis. Þetta er gert vegna þess, að bæði bakar slík talning kostnað og svo er kössunum teflt í hættu með löngum flutningum. Ennfremur er ilt að kjósendur og frambjóðendur eigi ekki góðan kost á því, að vera viðstaddir talningu atkvæðanna. Þetta er vel framkvæmanlegt, því ef sýslumenn geta látið skrifara sína eða hreppstjóra halda manntalsþing - og það hafa þeir gert - gæti kjörstjórnaroddviti alveg eins falið þeim, eða öðrum, að telja atkvæði. Kjörstjórnaroddviti gæti líka verið dauður, þegar telja skyldi, og þá yrði þó einhver að verða til þess. Eg veit vél, að kosningin í Vestur-Ísafjarðarsýslu í haust varð miklu dýrari vegna þess, að svo langt þurfti að flytja atkvæðakassana, og að kössunum var teflt í hættu. Ef útlit hefði verið fyrir það, að sþ. yrði stjórnarskrá á þessu þingi, hefði eg komið fram með frumv. um þetta efni, en af því svo er ekki, læt eg nægja að snúa málinu til stjórnarinnar, og benda á helztu agnúana á gildandi kosningarlögum. Að svo mæltu fel eg deildinni málið og vænti góðrar meðferðar.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það er meinlegt, hve seint þetta mál kemur fram. Eg býst við að fleirum hafi farið sem mér, að þeir hafi ekki veitt því eftirtekt, og þess vegna sé málið litið athugað af flestum. En í fljótu bragði virðist mér tillögurnar þurfa breytinga við. Eg er ekki á móti því, að till. verði samþ. um þetta efni, en óska að hver liður þessarar tillögu verði borinn upp fyrir sig. Ekki þekki eg bréfspjöld sem gegnstungin eru í miðju, en auðvitað mætti gera kjörseðlana þannig. Vandhæfi er á því, að láta kosningarathöfnina að eins vera fólgna í því að leggja seðlana í kassa, því vel mætti t. d. þar, sem tvímenniskjördæmi eru, stinga 2 seðlum í sama kassa, og gæti kjörstjórn ekki að því gert, því ekki má hún taka fram fyrir hendur kjósenda. Eg vil benda á það, að í tillögunni ætti að vera heimild fyrir stjórnina til þess að leyfa að nota atkvæðavélar, ef til kæmi. Ekki felli eg mig við það, að ekki megi telja kjörseðla utan kjördæmis, því sumstaðar, t. d. í Eyjafirði, hagar svo til, að hvergi er kjósendum hægra að vera viðstaddir talninguna en einmitt utan kjördæmis: á Akureyri. Eg geri þessar bendingar af því till. kom svo seint fram, að eg hafði ekki tækifæri til að gera breytingartillögur. En ef til vill mætti bjarga málinu með því að fella fyrstu 3 liði tillögunnar en samþ. svo tillöguna með 2 hinum síðustu.

Forseti (M. A.) Eg vil spyrja hv. flutn.m (M. Ó.), hvort hann vill, að tillagan verði borin undir atkvæði eða henni vísað til ráðherra.

Flutningsm. (Matth. Ólafsson): Eg óska atkvæða.

Flutningsm. (Bjarni Jónsson) Við höfum komið fram með þessa till. vegna þess, að full nauðsyn er á, að þau ábyrgðarfélög, sem starfa hér á landi, eigi hér varnarþing, því íslenzkum mönnum, sem við þau skifta, er það mjög örðugt og óhentugt, ef þau eiga varnarþing erlendis. Enda er svo komið að sum þessara félaga eiga varnarþing hér á landi. Oft er mönnum örðugt að ná tryggingarfé því, er þeim ber. Þess vegna er nauðsyn að félögin láti tryggingarfé liggja í íslenzkum banka, svo að hægra sé til þess að ná. Auk þessa mundi þetta styrkja bankana, því starfsfé þeirra yrði meira. Lífsábyrgðir manna hafa oft og ein att fallið, ef bankar hafa átt að kalla inn iðgjöldin, því að þeir taka að eins við því, sem að þeim er rétt. Þetta mundi síður koma fyrir, ef umboðsmenn félaganna væru búsettir hér og samþ. af stjórnarráðinu, því að þeirra hagur er að hafa sem flesta og ánægðasta viðskiftamenn. Það hefir verið sagt, að gjaldþrota félög hafi tekið að sér trygginguna hér á landi, og er ilt til þess að vita Ekki þyrfti það að koma fyrir, ef svo væri um búið, sem tillagan fer fram á. Gott væri að stjórnarráðið tæki þetta mál að sér og gerði frumv. til laga um það til næsta þings.

Jón Ólafsson Eg er máli þessu hlyntur og var það á síðasta þingi, þegar það kom til umræðu. Eg vil að eins leggja það til, að tryggingarféð skuli vera í íslenzkum verðbréfum. Slíkt er annarstaðar venja, t. d. á Þýzkalandi. Þar er tryggingarféð í ríkisskuldabréfum.

Flutningsm. (Bjarni Jónsson); Eg er ekkert á móti þessu og álit, að stjórnin geti tekið það til greina, þótt ekkert sé um það prentað.

Flutningsm. (Sigurður Sigurðsson); Sjómenn í veiðistöðunum austan fjalls fólu okkur þingmönnum kjördæmisins að fara þess á leit við stjórnina að hún gerði sitt til að varðskipið kæmi oftar á fiskveiðasvæðin á Eyrarbakka-bugtinni en að undanförnu. Vertíðin þar um slóðir stendur venjulega yfir mánuðina marz, apríl og fram í miðjan maí. Sérstaklega þann tímann væri nauðsynlegt að varðskipið kæmi þar oft og liti eftir veiðum botnvörpunganna og annara skipa sem þar halda sig. Hluturinn er sá að menn þar eystra hafa oft liðið skaða á veiðarfærum sínum og afla, af botnvörpungum, ekki sízt seinni árin síðan menn fóru nota þorskanetin, Eins og þeir vita, er sjómennsku hafa stundað, eru þau látin liggja í sjónum dag og nótt lengst af alla vertíðina, Kemur það oft fyrir eystra, þegar menn eru nýkomnir í land á skipum sínum að þá koma beinvörpungar og leggja vörpur sínar einmitt á sama svæði og eyðileggja heilar þorskanetatrossur. Af þessu bíða menn mikinn skaða, eins og skiljanlegt er, bæði á afla sínum og veiðarfærum. Það er því fylsta ástæða til að þessu sé eitthvað sint, og að stjórnin geri sitt til að varðskipið komi oftar á þessar slóðir en það hefir gert, að minsta kosti tvær síðustu vertíðirnar. Það er kunnugra en frá þurfi að segja að varðskipið liggur oft inn á höfnum bæði hér í Reykjavík og annarsstaðar og það hefir í för með sér að botnvörpungarnir eru farnir að gera sér æði dælt við landhelgina. Eg vona því, að tillagan svo hógvær sem hún er, fái góðar undirtektir „og hin háttv. deild samþykki hana.

Lárus H. Bjarnason Þau eru farin að tíðkast hin breiðu spjótin. Till. eru orðnar æði margar. Við þessa tillögu hefi eg aðallega tvent að athuga Eg veit ekki betur en mikill hluti af Eyrarbakkaflóanum sé fyrir utan landhelgissvæðið  (Sigurður Sigurðsson: Já, það er það náttúrlega)  og á þeim hluta er tilgangslaust að heimta vörn. Vegna framkominnar játningar háttv. flutningsmanns er tillagan þá þegar af þeirri ástæðu óréttmæt. Í annan stað kennir þess nokkuð víða að eftirlitið er ekki eins gott sem skyldi, sem eðlilegt er, þar sem strandlengjan er löng en skipið ekki nema eitt. Og eg get ekki betur séð en að annara svæða væri meiri þörf að gæta, svo sem Faxaflóa, Ísafjarðardjúps, Víkurmiða o. fl. Eg tel því ekki rétt að samþykkja tillöguna, það nægir að vísa henni til ráðherra eins og hinni fyrri.

Flutn.m. (Sigurður Sigurðsson): Eg er þakklátur háttv. 1. þm. Rvk. fyrir það hve liðlega hann hefir tekið í þetta mál. Það er satt að allur Eyrarbakkaflói liggur ekki innan við landhelgissvæðið, og að því leyti getur skeð að tillagan sé ekki svo nákvæmlega orðuð sem skyldi. Þó hygg eg að svo mikil brögð geti ekki verið að því, að það þurfi að valda misskilningi. Í mánuðunum marz og apríl, að minsta kosti, er aðal veiðiskapartími manna hér syðra, eða vertíðin sem kallað er, bæði við Eyrarbakkaflóann og eins við Faxaflóa og í Vestmannaeyjum. Álít eg því að þann tíma ársins ætti varðskipið að halda sér sem allra mest á þeim slóðum. Eg vil því ítreka það, að varðskipið ætti að vera til eftirlits, einmitt þessa mánuði ársins á svæðinu fyrir Suðurlandi, alt frá Jökli og suður fyrir Vestmannaeyjar.

Jón Ólafsson Herra forseti! Mér skildist á hv. flutningsmanni, að hann hefði verið beðinn af kjósendum sínum að flytja ráðherra þessi skilmæli. Eg heyri, að minsta kosti, að hann sættir sig við að tillögunni verði vísað til ráðherra. En mér skilst að 5 aura frímerki eða póstspjald hefði getað haft sömu verkun, ef hann hefði ekki þorað að sjá framan í ráðherra. Tillagan er því öldungis óþörf.

Forseti (M. A): Eg sting upp á einni umræðu, og að ávarpið verði rætt fyrir luktum dyrum.

Sigurður Sigurðsson Það er óneitanlega dálítið óviðfeldið, að vera að flytja frumv. um hækkun þingfararkaups alþingismanna samtímis og raddir ganga fjöllunum hærra um að fjárhagsástand landssjóðs sé slæmt, og verið er að leita ráða til að bæta það. Eigi að síður skal eg kannast við, að töluverð sanngirni mælir með hækkuninni, að því er þá mun snerta, sem búsettir eru utan Reykjavíkur. En því er ekki að leyna að þetta frv. er afleiðing af breytingunni á samkomutíma Alþingis. Eg hefi ekki fyllilega getað áttað mig á 2. gr. frv., viðvíkjandi ferðakostnaði þeirra þingmanna, sem búsettir eru utan Reykjavíkur, eða borið saman einstaka töluliði þar, en eftir fljótu áliti geri eg ráð fyrir, að nokkurt samræmi sé þar á milli. En mér dylst þó ekki að ferðakostnaðurinn er nokkuð hátt reiknaður úr ýmsum kjördæmum. Með því að þetta mál hefir ekki verið í nefnd hér í deildinni og þingmenn þar afleiðandi hafa ekki áttað sig á því svo sem skyldi, álít eg mikið spursmál. hvort rétt sé að afgreiða það á þessu þingi. Viðvíkjandi 1. gr. frv. hefi eg leyft mér að koma með brtill. á þgskj. 372. Hún er ekki mikil fyrirferðar, hógvær og sanngjörn, og skal eg nú reyna að færa ástæður fyrir því. Færsla þingtímans frá vetri til sumars er verk þeirra þingmanna, sem búsettir eru í Reykjavík, og skal eg ekki saka þá um það, þó þeir hafi beitt sér fyrir það, því að það er kunnugt, að þingsetan kemur mjög í bága við dagleg störf þeirra að vetrinum. En hins vegar er það ljóst, að þessir sömu menn, Reykjavíkurbúar, leggja ekkert í sölurnar fyrir þingsetuna á sumrin. Fæstir þeirra þurfa þá nokkru verulegu til að kosta til þess að starf þeirra sé rekið, og sumir hafa þá frí, eins og t. d. kennarar og eru alveg lausir við annir af starfi sínu.  (Jón Jónsson Rv.: Þeir nota fríið til undirbúnings undir veturinn)  . Fyrir því miðar brt. mín að því, að þeir sem búa í Reykjavík hafi sama þingsetukaup sem nú gildir, 6 kr. á dag. Hins vegar get eg ekki séð betur en að það sé sanngjarnt, að þeir sem búa utan Reykjavíkur fái, auk þessara 6 króna, aukaþóknun, 2 kr. á dag, meðan þeir dvelja á þinginu. Flestir þeirra manna eru þannig settir, að þeir verða að fá kaupdýra menn í sinn stað meðan þeir eru að heiman. Svo er það um embættismenn og ekki síður um bændur. Maður getur nú sagt um embættismennina, að þeir séu flestir svo hátt launaðir, að þeim sé ekki ofætlun að borga sinum starfsmönnum. En um bændur er öðru máli að gegna. Þeir verða að kaupa dýra menn til að standa fyrir búum sinum, sjá um verkstjórn o. s. frv. Fyrir því álít eg í alla staði sanngjarnt að kaup þeirra, er heima eiga utan Reykjavíkur, einkum bændanna, sé hækkað frá því sem nú er. Hins vegar engin ástæða til að bæta við kaup þeirra sem búsettir eru í Reykjavík. Af þessum ástæðum vænti eg því að tillaga mín verði samþykt. En annars tel eg réttast að málinu sé frestað að þessu sinni.

Einar Jónsson Eg skal leyfa mér að taka upp einu sinni það, sem hv. 1. þm. Árn. (S. S.) þrítók, að tillaga sín væri hin bezta; hverjum þykir sinn fugl fagur. Eg hefi ekki séð eins smásmuglega að eg ekki segi lúsablesalega tillögu eins og þessa, að vilja gera bæjarþingmönnum lægra undir höfði heldur en utanbæjar. Eg viðurkenni það, að ferðir utanbæjarmanna eru dýrar. En eg vil benda á annað, sem réttlætir það, að Reykvískum þingmönnum sé gert jafnt undir höfði sem öðrum þingmönnum og það er það, að þeir verða að gera sér ferðir í kjördæmi sín til að halda þingmálafundi. Aftur kosta slíkar ferðir utanbæjarmenn lítið þar sem þeir oft um leið beint geta þá rekið önnur erindi sín og þannig grætt á ferðinni; það á illa við að vekja kala fyrir svo mikla smámunasemi. Viðvíkjandi tillögu hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) má segja sama sem um tillögu h. hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að hún kunni að vera sprottin af hræðslu við kjósendurna. En komið getur það fyrir, að vér verðum allir dauðir fyrir næsta þing. Viðvíkjandi tillögu hv. 1. þm. Skagf. (Ó. B.) má segja það, að hann verður góður þegar hann kemur til sinna kjósenda, þar sem hann er á móti hækkun.

Matthías Ólafsson Eg vil að eins segja nokkur orð til að gera grein fyrir br.till. minni. Hún finnur ekki náð fyrir augum hv. 1. þm. Rang., þótt ekki kannist eg við það að vera nokkuð með kosningabrellur, þótt eg komi með þessa br.till. Það er líklegt, að kosningar fari fram seint árið 1913, og er þá rétt, að þingmenn nú séu ekki að grufla í landssjóðinn fyrir sjálfa sig. Að öðru leyti er eg ekki andvígur frumv. Sérstaklega vil eg ekki gera Reykvízkum þingmönnum lægra undir höfði en utanbæjarmönnum. Og er það satt hjá hv. 1. þm. Rang., að ferðalög Reykv. þingmanna í kjördæmi sín eru oft mjög dýr, en ferðir utanbæjarmanna í kjördæmin eru sjaldan dýrar, þar sem þeir oft geta gegnt öðrum erindum sínum um leið. Um tillögu hv. 1. þm. Skagf. vil eg segja, að mér þykir ólíklegt, að hún fái nokkurn byr.

Ráðherrann (H. H.) Eg vil benda á það, að þótt þessar framkomnu br.till. sýnist hver annari gagnólíkar, þá eiga þær það sameiginlegt, að hver þeirra sem verður samþykt, leiðir til falls fyrir frv. Verði frv. breytt í einhverju atriði, þá verður ekki auðið að koma því fram, því að tími vinst ekki til þess að frv. nái fram að komast gegnum Ed. aftur, ef til vill síðan til einnar umræðu hér. Þess vegna er nauðsynlegt, ef menn vilja á annað borð aðhyllast meginatriði frumvarpsins, að samþykkja það óbreytt; er þá eins auðvelt að breyta því að sumri, í þeim atriðum, sem menn kynnu að vera óánægðir með. Út af br.till. hv. 1. þm. Rang. skal eg að eins taka það fram, að eg fæ ekki séð að það sé neinn ægilegur ójöfnuður milli þingmanna í ákvörðun dagpeninganna. Þeir eru jafnir fyrir alla, 8 kr. á dag. En þeir þingmenn, sem ekki eiga heima hér í Reykjavík, eiga í raun réttri fulla sanngirniskröfu til einhverrar sérstakrar uppbótar í stað þess sem þeir verða að leigja sér hér húsnæði, fá sér þjónustu og hafa ýms smá-útgjöld daglega, sem hér búsettir menn sleppa við. Eg vona þess vegna að hv. 1. þm. Rang., sem annars er meðmæltur frv., sé fús á að taka br.till. aftur.

Einar Jónsson Út af athugasemd hæstv. ráðherra skal eg taka það fram, að eg vil gjarna taka aftur brtill. mína, ef aðrir þingm. taka sínar aftur.

Bjarni Jónsson Eg lýsi yfir því, að eg mun greiða atkvæði með tillögu hv. 1. þm. Skagf. Það á bezt við eftir þeim ummælum, sem fallið hafa á þessu þingi um ferðareikninga og annað, að menn sýni, hvern áhuga þeir hafa á þingmálum án dagpeninga, og vil eg gjarna vera með í þeim hóp. En eins og eg sagði síðast, hygg eg að þetta frumv. eigi ekkert erindi á þetta þing. Frv. er flýtisverk og þarf betri undirbúning. En það er skrítið, að sjá ferðakostnað úr kjördæminu Danmörk ætlaðan 190 kr.  (Pétur Jónsson: Sýslan Danmörk)  . Ojá, en það er meinlaus misskilningur og gerir ekki til. En hvernig á sá þingmaður að fá bæði ferðakostnað og dagpeninga að auki. - Þetta er matur fyrir hv.þm. Seyðf., og býst eg við að hann athugi þetta ákvæði og leggi til að fella það eða setja nefnd í það. Hér er að minsta kosti ástæða fyrir hann til að koma með fyrirspurn. Annars er eg helzt á því að fella þetta frv. vegna ónógs undirbúnings, ella er eg samþykkur till.hv. 2. þm. Skagf.

Jón Ólafsson Hr. forseti! Mér blandast ekki hugur um það, að réttast er að fella þetta frv. Það kom bæði seint fram, enda er það illa undirbúið, og er því flaustur að samþykkja það. Eg er samt ekki á móti tilgangi frv. Það er vitanlegt, að þegar ákvæðið um dagpeninga þingmanna var fyrst sett árið 1845, kostuðu lífsnauðsynjar ekki meira en þriðjung á borð við það, sem nú er. Þess vegna væri sanngjarnt að færa upp dagpeningana, þótt ekki sé hundrað í hættunni, ef frv. er látið bíða næsta þings. Skrítnar þykja mér sumar br.till., t. d. frá hv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.). Eg veit ekki betur en að hann sé góður búmaður, sé umboðsmaður og hafi umboðslaun sín óskert meðan hann situr á þingi. Sumir hér gefa upp atvinnu sína til þess að geta setið á þingi; t. d. fer eg á mis við 10 kr. atvinnu daglega meðan eg sit á þingi. Eg skil ekki, hvernig þessi tillaga hefir skroppið úr höfði hv.þm., sem vill teljast hygginn, og gerir þó lítið til þess, nema ef vera má það, að segja ekki neitt. Og ekki metur hann sér minni ferðakostnað en aðrir menn. Ég endurtek það, að rétt er að láta frv. bíða næsta þings, til betri undirbúnings. Það er tilgangur minn. Aftur er eg hræddur um, að sumum öðrum gangi það til biðarinnar, að þeir vilji helzt láta þá bið vera til dómsdags, til þess að geta sent uppskrúfaða ferðakostnaðarreikninga, sem hvergi eiga sér stað.

Matthías Ólafsson Hr. forseti! Eg veit ekki hvort h.þm. Sm. (J.Ó.)hefir sveigt til mín með hinum síðustu orðum sínum, en hafi svo verið, hefir hann misskilið orð mín. Eg var ekki á móti frv. heldur gat eg þess, að það væri ekki sæmilegt, að þingmenn færu að skamta sér sjálfir. Það væri nær að skamta þeim næstu.

Skúli Thoroddsen Eg vildi aðeins segja nokkur orð til að mæla með að þetta frv. fái nú fullnaðarsamþ. hér í deildinni. Það hefir fengið góðan byr að undanförnu, og mér er kunnugt um, að mönnum í Norður- og Vestur-Ísafj.-sýslu er það mikið áhugamál að þetta mál nái fram að ganga.

Lárus H. Bjarnason í Nd. kom fram í þingbyrjun frv. um skoðun á skipum. Það var borið fram í því skyni að bæta úr gallanum á lögum, sem til eru um það efni frá 1903, og tryggja betur framkvæmd laga um það efni. Málinu var vel tekið hér í deildinni. Það eru að eins 2 menn, sem lögðust á móti því, en þeir gerðu það líka með þeim hætti, að þótt það hefðu verið sjálfir útgerðarmennirnir, sem átt hefðu einhverja af ónýtu döllunum, sem fyrir svörunum hefðu staðið, þá hefðu þeir ekki getað ráðist með meiri áfergju á frumv. Samt komst nú frv. klakklaust hér í gegnum deildina. En þegar það kom til Ed. andaði kaldur gustur á móti því. Þá var tekið upp það fangaráð - eg veit ekki hvort það hefir verið runnið undan rifjum hæstv. ráðh., eins og svo margar af tillögum Ed. - að steypa saman 3 frumvörpum í eitt, nfl. frv. Nd. og 2 stjórnarfrv., sem voru á ferðinni í þeirri deild. Hæstv. ráðh. orðaði a. m. k. á þessa leið hér í deildinni. Frv. Nd. var útbýtt í Ed. 5. ágúst, kom til 1. umr. 7. ágúst, en ekki til 2. umr. fyr en 19. ágúst og til 3. umr. 21. ág. Eg veit ekki hvers vegna þetta fangaráð hefir verið tekið, en í rauninni var það sama sem að drepa frv. 21. ág. var orðið svo áliðið þingtímans, að óhugsandi var að koma frv. úr því með eðlilegu móti gegnum Nd. og því síður aftur til Ed. eða eftir atvikum gegnum samein. þing. Það hefir máske þótt betur fara á því, að vopnið væri falið. Úr því frv. þetta kemur hingað fyrst daginn fyrir þingslit, getur það ekki orðið að lögum að þessu sinni. Hafi frv. Nd. verið til bóta, þá getur ekki orðið úr þeim umbótum í þetta sinn. Það er ekkert annað en leikaraskapur að vera að greiða atkv. um þetta frv. úr því vissa er fyrir, að deildin hefir ekki tíma til að afgreiða það, leikaraskapur, sem mér ekki dettur í hug að taka þátt í. Annars er frv., eins og það liggur fyrir, óhafandi bæði að efni og orðfæri. í 1. gr. er t. d. vísað til laga, sem ekki eru til, í 3. gr. er gert ráð fyrir að hægt sé að senda skip út áður skoðun fari fram. Í 14. gr. vantar ákvæði um, hvert sektirnar skuli renna. Þetta eru nú aðeins fáeinir af efnisgöllunum, svo að eg ekki minnist á málið, t. d. er í frv. talað um að hafa „fast aðsetur um borð“. Frv. er yfirleitt miklu líkara því, að það væri orðið til „um borð“ í einhverri duggunni, en í sæmilega skipaðri þingdeild. En það er ekki til neins að tala um það, því að tíminn er of naumur til þess að hægt sé að laga frv. En það vildi eg taka fram að síðustu, að það er ekki flutningsmönnum Nd. frumv. að kenna, þótt einhver duggan eigi eftir að kollvæta meir en hálfum þriðja tug vaskra manna, frá upp undir tuttugu giftra kvenna og nokkrum tugum óuppkominna barna.

Bjarni Jónsson Það tel jeg mestu varða, að gera sjer ljóst, hvers konar samband menn vilja láta sjer lynda milli Íslands og Danmerkur. En þar næst verður að íhuga með hverju móti því verði helzt náð. Nú tel jeg víst, að enginn Íslendingur vilji una neinu því sambandi, sem veitir eigi Íslandi fult jafnrjetti við hina sambandsþjóðina. Og er þá á það að líta, milli hverra sambanda getur verið að velja. Sum sambönd eru svo, að fullveldið er hjá hverri þjóðinni um sig, en önnur sambönd svo, að það er hjá sambandinu sjálfu eða sambandsstjórninni. En fullveldið er, svo sem menn vita, full og óskoruð umráð yfir utanríkismálum og hermálum, jus legatíonum, sendiherrarjettur, jus foederum et tractatuum, samninga- og sáttmálarjettur, og jus belli ac pacis, ákvæðisrjettur um stríð og frið. Þessi sambönd eru: 1. Konungssamband, (personalunion). Þar eru ríkin í sambandinu fullvalda, svo að annað þeirra gæti jafnvel verið í ófriði, þótt hin væru í friði. Þessa sambands eru mörg dæmi: Prússland og Neuenburg 1707-1857; Niðurlöndin og Luxemburg 1815-1890; Belgía og Kongoríkið 1885 -1908; og eftir skoðun Austmanna Noregur og Svíþjóð allar götur frá 1814-1905. 2. Ríkjasamband (Staatenbund). Þar eru ríkin í sambandinu fullvalda með sama hætti og í konungssambandinu, en sambandið getur þó verið málsaðili gegn öðrum ríkjum í sumum málum. Dæmi er Þýzka ríkjasambandið (Der Deutsche Bund) 1815-1866. 3. Sambandsríki (Bundesstaat). Þar er fullveldið í höndum sambandsins, þótt stundum sje ríkjum þeim, sem í sambandinu eru, fengin takmörkuð völd yfir sumum fullveldismálunum. Dæmi er; Sviss eftir stjórnarskránni frá 29. maí 1874; Bandaríkin í Vesturheimi eftirstjórnarskrá frá 17. september 1787; Þýzka ríkið eftir 1866, en þar hafa hin einstöku ríki sendiherrarjett og sáttmálarjett takmarkaðan í ennfremur Mexiko frá 1857; Argentína frá 1860; Brasilia frá 1891; Venezuela frá 1893. 4. Málefnasamband (Realunion). Þar er grundvallarreglan sú, að fullveldismálin eru að öllu leyti í höndum sambandsins, þ. e. a. s. hermál og utanríkismál. Þá er stundum svo fyrir komið, að hin einstöku ríki hafa rjett til að gera verzlunarsamninga, senda til annara ríkja rðismenn (consules; viðskiftaerindrekar), svo sem er hjá Austurríki og Ungverjalandi síðan 1867. Þessi sambönd eru öll jafnrjettissambönd, og mætti vel una við hvert þeirra sem væri þess vegna, að Ísland yrði ekki undirlægja bandamanns síns, nema önnur rök renni til. Er því nú á að líta, hvert þeirra vri bezt fyrir Ísland og Danmörk, og hverju þeirra mundi auðveldast að ná. Jeg byrja þá á hinu síðasta, málefnasambandinu, af því að sumir bræðingsmenn hafa sagt, að þeir vildu ná málefnasambandi með tillögum sínum. Það er nú raunar rangt, því að hærra mundu aldrei tillögur þeirra hossa Íslandi, en að það hengi í því að vera það hálfríki (Halbstaat), sem hefði minst vald allra hálfríkja veraldarinnar. - En setjum nú svo, að vjer vildum ná málefnasambandi við Dani, hvernig mundi það endast og hversu auðfengið mundi það? Ef þeir vildu ganga í jafnrætt málefnasamband við oss, þá yrðu þeir fyrst að afsala sjer fullveldi sínu, sem þeir hafa, og fá það í hendur sambandinu „Ísland - Danmörk“. Mun öllum þegar ljóst, að það mundu þeir aldrei vilja gera, heldur velja miklu fremur það sambandið, sem ekki sviftir þá neinu, þ. e. konungssambandið. Þetta verður þó ennþá skýrara, ef menn hugleiða með hverjum hætti þetta samband yrði milli svo misstórra þjóða. Sambandsstjórnin, eða stjórn hinna sameginlegu mála, þ. e. fullveldismálanna, yrði að vera í vorum höndum að helmingi, ef vjer ættum að ná jafnrjetti. En það mundi koma óþolanlega ranglátt niður á Dönum, svo sem fljótsjeð er af því, að vjer hefðum þá hálf yfirráð yfir flota þeirra og her, sem vjer leggjum ekkert fje, og fl. þess háttar. Slíkt væri svo rangsleitið við þá, að þeir mundu aldrei að því ganga og að vjer gætum ekki einu sinni farið fram á það. - Þá er hinn máttuleikinn, að vjer hefðum stjórn sambandsmálanna að tiltölu við fólksfjölda. En þá væri rjettur Íslands fyllilega fyrir borð borinn. Því að þá hefðum vjer aldrei meira en eitt atkvæði gegn þrjátíu. Jafnrjettið í málefnasambandinu er því draumur og hugarburður, þar sem svo misstórar þjóðir eiga hlut að máli. Þessi vegur er því alsendis ófær. Sömu annmarkar væru á því, að sameina ríkið Ísland og ríkið Danmörku í eitt sambandsríki. Því að þar eru fullveldismálin og í höndum sambandsstjórnarinnar. Þá eru eftir hin samböndin, þar sem hin einstöku ríki hafa fullveldi. Hjer á landi hefur mikið verið rætt um konungssambandið, því að alt frá Þingvallafundinum 1907 hefur krafan um það verið stefna þjóðarinnar og þeirra manna, sem voru í meirihluta á þingunum 1909 og 1911. Þetta er og í fullu samræmi við þann rjett, sem vjer eigum og höfum jafnan átt að rjettum lögum eftir sögunnar dómi. Hafa þar engir á móti mælt nema þeir einir, sem lítt eru merkir og fáum kunnir, enda óþarft að eiga orðastað við þá. Og auk þess er þetta hið langbezta samband fyrir svo misstórar þjóðir, sem hjer er um að ræða. Mætti það helzt koma Íslendingum og Dönum að liði, því að þá gæti hvor þjóðin um sig notið sín, og þeim mætti báðum sama eftir málavöxtum, að gera slíkt samband. Vjer ljetum eigi fullveldisrjett vorn fyrir neitt nje verzluðum með hann, og Dönum væri hin mesta sæmd í því, ef þeir brytu svo odd af oflæti sínu, að þeir ljetu oss ná skýlausum rjetti vorum. Þetta mál er áður margrætt og er því eigi þörf að fjölyrða um það, enda sje jeg, að menn gerast óþolinmóðir og vilja síður hlýða á þau skýlaus rök, sem sýna málstað núverandi meiri hluta í allri sinni nekt, Jeg læt mjer því nægja að vísa til þess, sem áður hefur verið sagt um þetta mál. Og því fremur má jeg vera fáorður hjer um, að engin rökrjett mótmæli hafa komið fram gegn því, að þetta sje hið eina samband, sem þjóðum þessum getur orðið báðum til gagns og sóma. Enda er fásinna, að vilja neita þeim eðlilegu orsökum, sem jeg taldi áður í ræðu minni til þess, að ekkert annað samband gæti verið um að tala en konungssambandið. Menn vita það, að Danir neituðu að taka frumvarp alþingis 1909 til meðferðar. Var það brigðmælgi af þeim, því að svo var frá upphafi til ætlazt, að það gengi milli þinganna, þar til er samkomulag næðist. En þótt þeim færi eigi betur en hjer var sagt, þá samþykti þó þingið 1911 þingsályktun um að skora á stjórnina, að koma því til leiðar, að Danir tækju til umræðu frumvarp þingsins 1909. Mjer er kunnugt um, að stjórnin gerði sjer far um þetta; árangurinn varð enginn af því. Þar af má ráða, að Dönum er eigi enn í hug að samþykkja það samband, sem Íslendingar krefjast, hið eina, sem vjer getum gengið að með óskertum þjóðarheiðri. Hins vegar gengum vjer svo langt til samkomulags 1909, sem fært var. Liggur því í augum uppi, að slík þingsályktunartillaga er óþörf og út í bláinn. Vilji þingið gera nokkuð, þá á það að krefjast þess af stjórninni, að hún reyni að fá samþykki Dana til þess, sem meirihlutafrv. 1909 fór fram á, að hún láti þá vita það skýrt og skorinort, að Íslendingar vilji ekki semja á neinum öðrum grundvelli, og muni aldrei verzla svo með þjóðrjettindi sín, að þeir láti höfuðatriði hans gegn því, að Danir viðurkenni nokkur aukaatriði þess sama rjettar; þar sem við eigum hann þó fullan og óskertan og í öllum atriðnm. Þá kem jeg að hinu atriðinu, með hverju móti verði náð þeim samningum, sem vjer viljum hlíta. Vegurinn er ekki að hvarfla úr einu í annað, heldur hitt, að halda einarðlega og óhikað fram rjettum málstað vorum, þar til er sigur fæst, hvort sem þess verður langt eða skamt að bíða. Er því engi þörf á slíkum ályktunum nú, enda eigum vjer ærinn starfa innanlands. Vjer eigum það óunnið ennþá, að Íslendingar verði allir á eitt sáttir um að fylgja með afli kröfum Þingvallafundarins og þingsins 1909 og 1911. Jeg vona, að þess verð eigi langt að bíða, að þeir menn, er stóðu þá á öndverðum meiði, fallist á mál mitt og þeirra góðra manna, sem fylla þann flokk. Þegar svo er komið, má gera slíka tillögu, sem hjer er farið fram á. En sje það gert nú, eða nokkur önnur leið farin en sú, er jeg nefndi fyr, þá veikir það málstað vorn og minkar sigurvonir vorar. Með því væri Dönum gefið í skyn, að þjóðin hefði breytt skoðun sinni, er kom svo bert fram í kosningunum 1908. En það hefur hún eigi gert, og er enginn flugufótur til, að halda því fram, því að engar kosningar hafa farið hjer fram um þetta mál síðan 1908. En mjög mundi það spilla fyrir oss, ef Danir hefðu ástæðu til að halda, að þjóðin vildi selja rjett sinn og una nokkru því sambandi, sem væri eigi jafnrjettissamband. Jeg er því algerlega mótfallinn tillögunni, nema því aðeins, að við hana yrði bætt: á grundvelli Þingvallafundarins 1907.

Benedikt Sveinsson Öllum hljóta að vera í fersku minni afdrifin, sem þetta mál fjekk hjá þjóðinni, þegar það var borið undir hennar atkvæði árið 1908, hversu sjálfstæðismenn báru þá sigur úr býtum og samþyktu veturinn eftir vantraustsyfirlýsingu á ráðherra með 25 atkvæðum þjóðkjörinna manna fyrir frammistöðu hans í þessu máli. Það er afar einkennilegt að sjá ýmsa af sömu mönnunum vera nú að fela þessum sama manni að fara að garfa í sama málinu, sem þeir fordæmdu hann fyrir 1909! Væri fróðlegt að fá skýringar á þeim miklu og snöggu stakkaskiftum. Mönnum eru ekki úr minni liðnar allar þær fordæmingar, sem maklega dundu á frumvarpinu 1908, ekki minst hjer í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Þá var ekki margt í því eftirsóknarvert. Nú þykir þjóta annan veg í þeim skjá. - En hvað er frumvarpið nú betra en það var 1908? Þá þótti það ekki heillavænlegt fyrir íslenzku þjóðina, að leggja utanríkismál og hermál undir danskt ríkisvald um aldur og æfi, nje að láta gerðardóm með þremur Dönum og tveim Íslendingum skera úr, hvað væru sjermál Íslands. Ekki voru menn heldur neitt hrifnir af því að veita Dönum jafnrjetti við landsmenn um fiskiveiðar í landhelgi, þótt það væri að nafninu til uppsegjanlegt mál. Það atriði var eins og fleiri í frumvarpinu blekkingin einber, því að uppsögnin var því skilyrði bundin, að Íslendingar tæku að sjer landhelgisvörnina með leyfi Dana. En það hefði þeim verið ómögulegt, samkvæmt þeim skýringum ráðherra og annara heimastjórnarmanna, að engin þjóð geti haft landhelgisvörn á hendi, nema hún hafi viðurkendan her. Hvað getur rjettlætt þennan greipilega snúning sjálfstæðissvikaranna? Það ætti kannske að vera þessi nýi bræðingsráðherra, sem þeir vilja nú láta Ísland kosta suður í Kaupmannahöfn. En það er víst óhætt um það, að sá maður yrði, eins og einn af frumherjum bræðingsins sagði á fundi í vetur,: „valdalaus og áhrifalaus áheyrandi“, sem að engu haldi kæmi þjóð vorri. Hann mætti sín einskis gagnvart Dönum. Hitt er annað mál, að hann kynni með tímanum að geta náð undir sig valdi stjórnarinnar hjeðan að heiman, dregið valdið út úr landinu - og hefur það kannske vakað fyrir þeim herrum, sem hjer á árunum börðust mest fyrir Hafnarstjórninni! Þeir væru þá að hallast að sinni fyrri loflegu stefnu, Hafnarstjórnarstefnunni! Heimastjórnarmenn hafa sífeldlega látið það klingja síðan 1909, að nú væri búið að „spilla fyrir málinu“. Það er því mjög einkennilegt, að þeir skuli þá vera að fitja upp á þessu máli nú, þegar aðstaðan, að sjálfra þeirra sögn, er verri en áður. - Varla bætir það aðstöðuna, að hinn lofsæli konungur er fallinn frá, sem vildi unna Íslendingum jafnrjettis, og sjálfur kallaði hann Ísland ríki, þegar hann heimsótti þjóðina. Hversvegna er verið að flana að þessu máli nú? Hverjar eru ástæðurnar? - Það þýðir ekkert, að vera að vitna til þjóðarviljans og skírskota til þingmálafunda. Þetta er beinlínis gert á bak við þjóðina, því að hún hefur ekki dæmt um sambandsmálið síðan í þingkosningunum 1908, og með vantraustsyfirlýsingunni á hendur ráðherra, og þar við stendur af þjóðarinnar hálfu. Kosningarnar í haust snerust um alt annað: Fyrst og fremst um stjórnarskrármálið, sem sjálfstæðismenn hjetu kjósendum sínum að leiða til lykta á þessu þingi. En þeir háu herrar hafa svikið kjósendur, sem gerðust svo tryggir að trúa þessum svikurum. Þá var silfurbergið notað óspart við kosningarnar, og reynt að gera það að gífurlegu stórmáli. Moldviðrið, sem þá rauk upp, hefur vafalaust haft nokkur áhrif á kosningar víðar en hjer í Reykjavík. Loks má minnast á fjeglæfrakenningarnar, sem blessaður biskupinn var að básúna fyrir kosningarnar. Honum fanst, að enga mætti kjósa til þings nema ríkisbubba; hitt virtist engu varða, hvernig auðsins væri aflað, þótt „standsmennirnir“ væru þjófar eða þess konar heiðursmenn, gerði ekkert, bara að þeir væru ekki efnalitlir! - Með þessum og þvílíkum kenningum var alþýðunni leiðbeint fyrir kosningarnar síðastliðið haust. Nú á að fara að telja þjóðinni trú um það, að hún sje sjálf að óska eftir því, að frumvarpsdraugurinn sje vakinn upp úr gröf sinni. Hvílík herfileg fjarstæða. Þjóðin hefur einmitt sýnt það í vor, síðan bræðingurinn birtist, að hún ber óhug til þessa máls, og kjósendur hafa ekki virt þingmenn þess, að sækja fundi þeirra. Það er hreint og beint hlægilegt, að vera að tala um óskir þjóðarinnar, sem komið hafi fram í þessu máli á þingmálafundum. Hvernig eru þeir fundir? Í einu helzta kauptúni á Vesturlandi komu 5 menn á fund; þrír þeirra eru með bræðing og tveir á móli. í Gullbringu- og Kjósarsýslu, fjölmennasta kjördæmi utan Reykjavíkur, fást einir 15 menn (í Hafnarfirði) til að samþykkja bræðingstillögu þingmannsins eftir mikið sarg. Og þessir 15 menn eru víst flestir komnir á rjettan kjöl aftur. Svona er nú veigamikið fylgið meðal þjóðarinnar, sem verið er að vitna til. Þetta mál er boðað undir yfirskyni friðarins, þótt þjóðinni sje hjer einmitt boðinn hinn versti ófriður. Það er sannarlega ekki friðvænlegt, að fara að hefja nýjar deilur um þetta viðkvæmasta mál þjóðarinnar, með þeirri aðferð, sem höfð er í frammi. Hjer verður endurtekinn sami leikurinn sem 1908! Eina vonin um framgang þessa máls, hlýtur að byggjast á blekkingum, þýðingarvillum eins og 1908, og alls konar ofríki við kjósendur. Gegn um þingið kemst það ekki nema með ofbeldi  En þótt þetta mál kynni að slysast í gegn um þingið, þá mundu augu þjóðarinnar opnast síðar og samningurinn verða „upphaf að endalausum deilum“, eins og Ragnar Lundborg sagði 1908. Þjóðin lætur ekki bjóða sjer tómar blekkingar til langframa. Þessi stóri flokkur, bræðingsflokkurinn, þykist nú eiga mikið undir sjer, „þykist öllum fótum í jötu standa“, eins og Gísli Súrsson sagði um Þorkel bróður sinn. Þorkell var þá bráðfeigur. Þætti mjer vera mega, að þessi rembiláti flokkur væri ekki ófeigari.