Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Forsætis- og dómsmálaráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Nú hafa okkur borist fréttir af því að nokkuð óljóst sé um framkvæmd hinnar miklu skuldaleiðréttingar. Eftirlitsstofnun EFTA fylgist með framkvæmd skuldaleiðréttingarinnar vegna þess að hún geti haft í för með ólögmætan ríkisstyrk til banka. Við bentum á þetta í vor og þá sérstöku staðreynd að ríkisstjórnin og meiri hluti þingsins lagði lykkju á leið sína til að borga bönkum kröfur sem þeir eiga ekki einu sinni kröfu á að fá borgaðar frá fólki í dag fyrr en eftir dúk og disk og hafa jafnvel skrifað upp á að afskrifa með tilteknum skilyrðum eins og t.d. peninga sem safnast hafa upp á greiðslujöfnunarreikningum. Svo er í mörgum tilvikum verið að borga bönkum fyrr upp lán sem þeir hafa kannski engan hag af því að fá greitt upp snemma. Við þessar aðstæður skapast auðvitað gríðarlega mörg álitaefni. Hættan sem blasir við er að þetta kerfi sé allt saman búið til í raun til þess að gera bönkum greiða. Það er greinilega það sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur áhyggjur af. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra til að taka af allan vafa hvort ekki sé algerlega öruggt að allar forsendur samninga um verðmat á þeim greiðslum sem fara úr ríkissjóði til banka og lífeyrissjóða verði birtar opinberlega um leið og leiðréttingin sjálf verður tilkynnt þannig að forsendurnar verði öllum ljósar. Það hljóta að vera þjóðarhagsmunir að leiða í ljós algerlega allar efnislegar forsendur til að taka af allan vafa um að verið sé að hygla fjármálafyrirtækjunum með leiðréttingunni.

Herra forseti. Jú, það er alveg öruggt að allar forsendur sem eru ekki þegar komnar fram í sjálfum lögunum verða gerðar opinberar, enda eru stjórnvöld ekki í færum til að gera endanlega útreikninga nema allar forsendur hafi verið ákveðnar. Að sjálfsögðu er það þannig. Annars er það svo að það var fyrir frumkvæði íslenskra stjórnvalda að óskað var eftir áliti Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, og hvatt til þess að fylgst yrði með framkvæmd þessa máls í stað þess að ferli færi af stað með einhverjum hætti eftir á. Á þessu stigi máls er engin ástæða til að ætla að aðgerðin í heild sinni stangist á við ríkisstuðningsreglur.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari yfirlýsingu hæstv. ráðherra og túlka hana þannig að gert verði opinbert hverjar forsendur greiðslnanna eru vegna þess að milljón króna greiðsla til eins aðila getur verið annars virði en milljón króna greiðsla til annars. Það getur annars vegar verið um að ræða banka með óvissa kröfu aftarlega á veðrétti sem er dauðfeginn að fá milljón meðan á hinn kantinn kann að vera lífeyrissjóður með öruggt veð fyrir sinni kröfu og vill helst ekkert fá þessa milljón. Það þarf þá væntanlega að borga lífeyrissjóðnum álag fyrir að þiggja milljónina en það getur verið eðlilegt að fá afslátt hjá bankanum fyrir milljónina sem hann fær. Þetta er flækjustigið sem hæstv. fjármálaráðherra stendur frammi fyrir. Við vitum auðvitað að hann er hæfileikamaður, hann getur töfrað fram máltíð eftir máltíð á 248 kr. máltíðina en þarna reynir virkilega á. Mun verða hægt að útfæra þetta þannig að ekki reyni á ríkisstyrkjareglurnar? Lykilatriðið í því er að þessar forsendur verða að vera opinberar áður en 

Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig hv. þingmaður vill nálgast þetta mál. Þetta er ekki mál sem gengur út á að færa réttindi til fjármálafyrirtækja heldur til einstaklinga, til heimilanna, þeirra sem skulda. Ríkið gengst hér ekki í ábyrgð fyrir nokkrum hlut heldur veitir réttinn til heimila sem skulduðu verðtryggð lán á árunum 2008 og 2009. Eftir ákveðnum reiknireglum verður greitt út til þeirra inn á þau lán sem viðkomandi óska eftir að verði gerð upp. Það er ekki svo að aðgerðin taki tillit til þess hvort lán er á 1. veðrétti eða 4. eða hvort viðkomandi lán standi vel gagnvart veðinu eða verr. Aðgerðin er öll skuldaramiðuð.

Herra forseti. Ég vil eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra um stöðu byggðamála almennt og útkomu eða nær væri kannski að segja útreið þess málaflokks í fjárlagafrumvarpinu ef byggðagleraugun eru sett á nefið augnablik. Nú er hæstv. forsætisráðherra að sönnu hvorki ráðherra byggðamála né fjármálaráðherra en hefð er fyrir því, samanber það að hann er eða á að vera verkstjóri í þessari ríkisstjórn, að beina málefnum sem varða mörg ráðuneyti og skarast milli ráðuneyta til hæstv. forsætisráðherra sem slíks. Spurningin er: Hefur hæstv. forsætisráðherra kynnt sér eða látið taka saman hvernig útkoman er séð af sjónarhóli landsbyggðanna hvað varðar sóknaráætlanir þar sem heilar 15 milljónir eru ætlaðar til þess verkefnis í fjárlögum, væntanlega til að halda því í einhvers konar öndunarvél? Ég hef þó heyrt hæstv. forsætisráðherra tala mjög vel um það verklag á aðalfundum samtaka sveitarfélaga í okkar kjördæmi. Í öðru lagi: Hefur hæstv. forsætisráðherra kynnt sér eða látið taka saman hvernig minni eða minnstu framhaldsskólarnir koma út úr fjárlagafrumvarpinu þar sem mikils kvíða gætir? Eðli málsins samkvæmt eru minni eða minnstu framhaldsskólarnir yfirleitt á landsbyggðinni. Í þriðja lagi má nefna innanlandsflugið og flug til afskekktra staða með ríkisstuðningi sem í hvoru tveggja tilvikinu er skorið niður. Þekkja menn þó hversu erfitt uppdráttar sá samgöngumáti á, svo bráðnauðsynlegur sem hann er fyrir viðkomandi aðila. Í fjórða lagi hlýt ég að nefna vegamálin og alveg sérstaklega ástandið á héraðsvegum og tengivegum sem liggja víða í dölum og uppsveitum þar sem verður að horfast í augu við að er að skapast hreint neyðarástand. Það er vissulega ekki nýtilkomið og það hefur verið lagt allt of lítið til þeirra mála um langt árabil. Við verðum samt að horfast í augu við aðstæðurnar eins og þær eru. 

Virðulegi forseti. Það er stöðugt unnið að því að gera úttekt á þróun mála á landsbyggðinni og uppbyggingu atvinnulífs þar en það hefur hallað mjög á landsbyggðina á undanförnum árum, sérstaklega og ekki hvað síst á síðasta kjörtímabili þar sem niðurskurður bitnaði mjög hart á landsbyggðinni og þar varð töluvert mikil fækkun opinberra starfa. Ætlunin er að snúa þessu við og við erum á flestum sviðum að bæta í frá því sem var á síðasta kjörtímabili þó að auðvitað vildu menn geta gert enn meira og ætli sér að gera meira í framtíðinni. Nú er þrátt fyrir allt verið að skila fjárlögum í plús en þrátt fyrir það bæta verulega í miðað við framlög á síðasta kjörtímabili á langflestum sviðum. Hins vegar hafa menn gert sér það að leik á undanförnum vikum að lesa út úr fjárlagafrumvarpinu ýmsa hluti sem þar er ekki að finna. Eitt af því er atriði sem hv. þingmaður kemur inn á, það að loka eigi ýmsum stofnunum og leggja niður störf á landsbyggðinni. Það er ekki ætlunin og kemur ekki fram í frumvarpinu. Það er ekki rétt sem til dæmis hefur verið haldið fram að til standi að fara að loka framhaldsskólum á landsbyggðinni. Það er bara alrangt. Í fjárlagafrumvarpinu er á langflestum sviðum verið að bæta í frá því sem var á síðasta kjörtímabili. Markmiðið er að bæta enn meira í en til að við getum gert það verða að sjálfsögðu ríkisfjármálin að vera í lagi og sem betur fer er þessari ríkisstjórn að takast að koma þeim í lag.

Herra forseti. Ekki hafði ég mikið upp úr þessari ferð frekar en endranær þegar reynt er að spyrja hæstv. forsætisráðherra málefnalega út úr. Ég kýs að taka þessu sem nei, að hæstv. forsætisráðherra hafi engan áhuga á því og ætli ekki að nota til dæmis nokkrar næstu vikur í það að láta fara yfir hvernig þessi mál koma út, heldur fullyrðir hæstv. ráðherra hér galvaskur að það sé verið að bæta í. Er það að bæta í að leggja fram fjárlagafrumvarp annað árið í röð með 15 millj. kr. í sóknaráætlanir í staðinn fyrir 400 sem veittar voru til þess á árinu 2013? Þannig gæti ég nefnt fjölmarga liði. Er það að bæta í að skera niður framlög til innanlandsflugs? Er það að bæta í, hæstv. forsætisráðherra? Tölurnar tala nefnilega sínu máli og við lesum þær bara eins og þær standa á prenti á fjárlagafrumvarpinu. Tölur um nemendaígildi sem menntamálaráðuneytið hefur ákveðið að skera harkalega niður og ekki síst í framhaldsskólum á landsbyggðinni og að kippa gólfinu út sem hefur tryggt afkomu minnstu framhaldsskólanna eru staðreyndir, hæstv. forsætisráðherra. 

Virðulegur forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, tölurnar tala sínu máli. Tölurnar sýna að þessi ríkisstjórn er að gera meira til að byggja upp á landsbyggðinni, gera meira í heilbrigðismálum, gera meira í félagsmálum, gera meira í flestöllum þeim málaflokkum sem skipta okkur mestu máli en var á síðasta kjörtímabili. Hún er að gera það á sama tíma og fjárlög eru sett í plús en ekki rekin í tugmilljarðamínus eins og á síðasta kjörtímabili. Hv. þingmaður ætti kannski að leyfa sér að fagna því annað slagið þegar tekst að ná fram jákvæðri þróun. Þó að ekki sé búið að ná öllum þeim markmiðum sem þessi ríkisstjórn stefnir að hljótum við að sjálfsögðu að líta til þess að staðan sem ríkisstjórnin tók við var þess eðlis að menn þurftu að byrja á því að ná tökum á ríkisfjármálum, hætta að reka ríkið með halla eins og gert var allt síðasta kjörtímabil, snúa þróuninni til betri vegar til að geta þá sótt fram á næstu árum.

Virðulegi forseti. Fyrir kosningar voru allir flokkar sammála um að gera gangskör að málefnum spítalans. Tilmælin sem voru send ríkisstjórninni í vor voru líka skýr, allir alþingismenn viðstaddir greiddu atkvæði með þingsályktunartillögu um endurnýjun á uppbyggingu Landspítalans. Á meðan við bíðum eftir planinu um hvernig uppbyggingunni skuli háttað heldur áfram að molna undan starfsemi LSH og þessi bið kostar mikið vegna þess að á meðan ekkert er gert fer ógnarmikið fé í óhagstæðan rekstur spítalans. Hér hafa hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra setið fyrir svörum. Þau svör hafa verið á víð og dreif og hreinlega á skjön. Hæstv. heilbrigðisráðherra talaði ákveðið í fréttum RÚV fyrir skömmu um að ríkisstjórnin væri að skoða sölu ríkiseigna í þessum efnum. Hæstv. fjármálaráðherra virðist ekki vera sammála og hefur talað gegn þessari leið í viðtölum, bæði 2. og 4. október sl. Þá spyr ég: Hvað á þá að gera? Við í Bjartri framtíð höfum talað um og viljað bera kostnaðinn sem fellur til á hverjum degi vegna núverandi ástands saman við vaxtakostnað láns sem yrði tekið til þess að byggja upp spítalann. Hæstv. fjármálaráðherra hefur aftekið með öllu að taka lán fyrir framkvæmdinni. Ég spyr þá: Ef ekki á að selja ríkiseignir eða taka lán, hvað sér hann þá fyrir sér? Hvaða mismunandi leiðir í fjármögnun spítalans eru hann og hans lið að skoða? Hverjir eru kostir og gallar þessara leiða? Er einhver ein leið sem honum hugnast betur en önnur og hver er hún þá? Í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu eru nefndir þrír möguleikar við fjármögnun verkefnisins, í fyrsta lagi hefðbundin fjármögnun ríkisframkvæmda, í öðru lagi að ríkissjóður fjármagni framkvæmdina með lántöku og í þriðja lagi fjármögnun með sérstakri tekjuöflun, t.d. með sölu ríkiseigna eins og ég hef rakið. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað sér hann fyrir sér?

Herra forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður byrjaði á að segja, það virðist vera nokkuð góð samstaða á þingi um að vinna að framgangi þessa máls, uppbyggingu Landspítalans. Hins vegar hefur farið lítið fyrir því að þeir sem hafa haft hæst í því máli og studdu síðustu ríkisstjórn kannist við að það hafi verið skilið eftir eitthvert plan. Það var aldrei til neitt plan, þetta voru ekkert annað en stór orð og áætlanir. Það sem við erum að vinna að núna er að leggja niður fyrir okkur með hvaða hætti við getum raungert þessar hugmyndir. Þetta eru framkvæmdir í fimm áföngum sem munu kosta upp undir 80 milljarða. Það er ekki svigrúm fyrir það á næstu tveimur til þremur árum miðað við þann afgang sem við horfum fram á að geti myndast í ríkisfjármálunum og þá þarf að finna einhverjar aðrar leiðir. Áður en við klárum þá vinnu er kannski ekki skynsamlegt að úttala sig um það, en vissulega kemur til greina að nýta arð af eignum. Þær eignir sem ég sé fyrir mér að geti komið til sölu á næstunni eru sérstaklega eignir eins og hlutur ríkisins í Landsbankanum. Ég tel að andvirði þeirrar sölu eigi fyrst og fremst að ganga til niðurgreiðslu á því láni sem tekið var til þess að eignast bankann. Það þýðir ekki að við þurfum að nota allan arð af bankanum til þessa sama. Það eru líka fleiri eignir sem koma til álita. Okkar vinna gengur út á að finna leiðir til að fjármagna þessa stóru, mikilvægu framkvæmd sem enginn ágreiningur er um í þjóðfélaginu að við höfum þörf fyrir. Reyndar höfum við talað um það í heilan áratug að það þurfi að ráðast í þessa uppbyggingu, en ég mun hins vegar ekki skipa mér í lið með þeim 

Hæstv. forseti. Ég held að enginn segi: Tökum bara lán fyrir þessu, þetta reddast. Við viljum bera lántöku saman við þann kostnað sem fellur til á hverjum degi í óhagræði af núverandi ástandi. Ég held að það væri rétt að hæstv. fjármálaráðherra safnaði saman þeim tölum til að þingið gæti talað um þær. Það er ein leið, þessi svokallaða lífeyrissjóðaleið. Sjóðirnir kvarta yfir því að fjármagnið komist ekki í vinnu. Það hefur verið talað um að þeir tækju að sér verkefnið og leigðu það svo til ríkisins í einhvern árafjölda þangað til ríkið eignaðist spítalann. Þetta er svipað og var til dæmis gert með Hvalfjarðargöngin. Mig langar að spyrja hvort þessi leið hugnist hæstv. ráðherra. Það er ljóst að hún mundi skekkja framsetningu hallalausra fjárlaga því að leiguskuldbindingin kæmi fram á einu ári, en þó má segja að þessi bókhaldslega framsetning sé svolítið villandi því að sannarlega er það ekki svo að þó að ríkið leigi á einu ári fyrir til dæmis 60 milljarða 

Herra forseti. Ef ríkið færi þá leið í landspítalamálinu að fela einhverjum öðrum að leggja fram fjármagnið og lofa á móti að greiða viðkomandi leigu væri ríkið að greiða bæði hlutfallslegan stofnkostnað og fjármagnskostnað þeirra sem hefðu ráðist í verkið. Þetta er að öllu leyti, eins og ég sé það, sambærilegt því og að taka lán fyrir framkvæmdinni. Það á hins vegar ekki að slá út af borðinu í öllum tilvikum samstarf við einkaaðila um framkvæmdir enda geta þeir oft og tíðum, það hefur sýnt sig, fundið hagkvæmari leiðir og átt annars konar hvata til að ná fram hagræði við verklegar framkvæmdir. En í þessu stóra máli tel ég best fyrir okkur að vinna að málinu út frá þeirri grundvallarforsendu að við þurfum bara að leysa þetta sjálf. Það eru engar skemmri skírnir til.

Virðulegur forseti. Fyrir kosningar talaði Framsóknarflokkurinn mikið um hrægamma sem ættu að greiða kostnað við skuldalækkun heimilanna en núna eftir kosningar hefur hann skipt heimilunum í landinu inn fyrir þá hrægamma og ætlar heimilunum sjálfum að greiða skuldalækkunina. Þannig er skuldalækkun heimilanna sem fyrirhuguð er 5% af skuldum heimilanna og núna á sama tíma kemur flokkurinn fram með 5% hækkun á matarskattinum. Meðalskuldalækkun er um 1 millj. kr. á heimili. Það lækkar greiðslubyrðina um 5 þús. kr. á mánuði. Heimili með 100 þús. kr. matarreikning fær 5 þús. kr. hækkun á matarskatti. Við þetta bætist að búið er að draga úr vaxtabótum um 13 milljarða frá því sem var árið 2011, eða 3/4 hluta þeirrar fjárhæðar sem á að verja til skuldalækkunar heimilanna og þannig enn frekar senda heimilunum sjálfum reikninginn fyrir þessari aðgerð. Nú hlýtur maður að spyrja: Var það alltaf ætlun Framsóknarflokksins að lækka skuldir heimilanna bara um 5% og hækka matarskattinn á móti um 5%? Er það allur batinn á hag heimilanna sem Framsóknarflokkurinn gaf fyrirheit um í kosningunum, eða minntist Framsóknarflokkurinn ekkert á að það ætti að fara þessa leið fyrir kosningar en fer hana bara eftir kosningar? Hagur heimilanna styrktist frá 2010–2013, eiginfjárstaðan um 638 milljarða kr. Á næsta ári ætlar hæstv. forsætisráðherra að verja 20 milljörðum í skuldaleiðréttingar en er búinn að draga úr vaxtabótum frá því sem þær voru mestar um 13 milljarða og hækka matarskattinn um 5%. Ætlar hæstv. forsætisráðherra að halda því fram að heimilin séu betur sett eftir en áður, að hér sé um einhverjar aðgerðir að ræða sem skipti sköpum um eiginfjárstöðu heimilanna eða hjálpi heimilunum að ráða við sín mánaðarlegu útgjöld?

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvar ég á að byrja vegna þess að allt sem hv. þingmaður sagði, hvert einasta atriði, er rangt. Hv. þingmaður hefur  Þó er rétt, af því að hv. þingmaður fer í sögulegt yfirlit, að bera þær aðgerðir sem stjórnvöld ráðast í núna saman við aðgerðir síðustu ríkisstjórnar, annars vegar í skattamálum og hins vegar í málefnum heimilanna.  Jafnframt er verið að ráðast í mismunandi aðgerðir til að takast á við skuldavandann, aðgerðir sem hefði mátt ráðast í miklu fyrr með hagkvæmari hætti eins og bent var á allt síðasta kjörtímabil, en ríkisstjórnin sem þá sat sveik loforð sem gefin höfðu verið um að nýta tækifærin sem þá voru fyrir hendi til að lækka skuldir heimilanna. Og hvað gerði sú ríkisstjórn í skattamálum? Hún hækkaði skatta. Hún hækkaði álögur á öll heimili yfir línuna á öllum sviðum. Þar þurfti ekki að líta á einhverja heildarmynd. Það var nóg að líta á hvaða skatt sem var því að allir hækkuðu þeir. Það urðu 200 breytingar á skattkerfinu á einu kjörtímabili, allt meira og minna til hækkunar, auknar álögur á heimilin sem núna er loksins verið að létta af þeim. 
            

Virðulegi forseti. Það er ekki nema von að forsætisráðherra missi stjórn á sér. Það að afnema vörugjöld á nuddpottum er ekki mótvægisaðgerð við hækkun á nauðsynjar eins og matvöru og húshitun, hæstv. forsætisráðherra, þó að það kunni að vera í einhverjum kreðsum. Fjölmiðlar geta sjálfir farið yfir það sem ég sagði í fyrri ræðu minni. 80 milljarða skuldalækkun er 5% af skuldum heimilanna. Til stendur, ef hæstv. forsætisráðherra er ekki kunnugt um það, að hækka matarskatt um 5%. Eiginfjárstaða heimilanna batnaði um 638 milljarða á árunum 2010–2013. Hæstv. forsætisráðherra getur alveg treyst því að ég fer rétt með tölur. 80 þús. millj. kr. leiðrétting sem dreifist á nær 80 þús. heimili sem sóttu um er um það bil 1 millj. kr. á heimili. Flestir vita að eðlileg greiðslubyrði af 1 millj. kr. er um 5 þús. kr. á mánuði og 5% skattahækkun á 100 þús. kr. matarreikning er 5 þús. kr. á mánuði fyrir það sama heimili. 

Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan. Hv. þingmaður fer með rangt mál í öllum atriðum. 

Virðulegi forseti. Aukin menntun og hæfni bætir lífskjör allra. Menntun hvers og eins er ævistarf, bæði í skólum og vinnu. Flestum landsmönnum er orðið vel kunnugt um það að miklar breytingar eiga sér nú stað í málefnum framhaldsskólanna eða eru áformaðar í það minnsta. Því er verr og miður að flestar ganga þær breytingar í þá átt að þrengja að starfsemi skólanna, gera þá einhæfari og ósveigjanlegri en þeir hafa verið og draga þannig úr möguleikum þeirra til að veita fjölbreyttum nemendahópi haldgóða menntun. Rökstuðningur ráðherra hefur verið fyrst og fremst leiðir til sparnaðar og að draga eigi úr brottfalli, eins og hæstv. ráðherra fullyrðir. Ég lít svo á að fyrst og fremst sé um kerfisbreytingar að ræða því að hvergi er rætt í sjálfu sér um innihald námsins og hvergi er hægt að finna upplýsingar um hvernig þetta á að útfærast. Í dag beinum við athyglinni að iðn- og verknámi og stöðu vinnustaðanámssjóðs í framhaldsskólum. Ég hygg að landsmenn séu flestir á einu máli um mikilvægi iðn- og verkmenntunar og sé ljós hlutdeild tækni- og verkþekkingar í velmegun samfélagsins. Einmitt sökum þess að við vitum hversu mikilvægar verk- og tæknigreinar eru kemur það illa við okkur mörg að sjá og heyra hversu lítils þær eru metnar í þeim breytingum sem nú er verið að gera á framhaldsskólakerfinu. Hnignun iðnnámsins kom skýrt fram í svari mennta- og menningarmálaráðherra við fyrirspurn frá Svandísi Svavarsdóttur á síðasta löggjafarþingi. Þeim nemendum sem ljúka sveinsprófi hefur fækkað undanfarið og fjöldi nemenda á iðnnámsbrautum í framhaldsskólum hefur dregist saman. Svo allrar sanngirni sé gætt skal vakin athygli á því að þetta má að einhverju leyti rekja til áhrifa bankahrunsins haustið 2008 á byggingargeirann. Hann kom sem kunnugt er illa út úr því og fyrirtæki í þeim greinum hafa mörg hver haft litla burði til að taka iðnnema undanfarið. Sem kunnugt er fer iðnnám fram í hefðbundnum skólum og einnig á vinnustöðum þar sem neminn fær starfsfræðslu samkvæmt sérstökum samningi. Vitað er að mörgum iðnnemum reynist erfitt að komast á slíka námssamninga og fælir það auðvitað fólk frá iðnnámi. Það væri því fengur að því að vita hvort hæstv. ráðherra hefur hugsað sér ákveðnar aðgerðir í því skyni að ráða bót á þeim vanda. Mig langar aðeins til að rifja upp hlutverk vinnustaðanámssjóðs sem veitir styrki til fyrirtækja og stofnana vegna vinnustaðanáms og starfsþjálfunar sem er skilgreint sem hluti af starfsnámi samkvæmt aðalnámskrá framhaldsskóla. Það er meðal annars til að koma til móts við kostnað fyrirtækja og stofnana af vinnustaðanámi og auðvelda þeim að taka nemanda til sín í starfsþjálfun. Fram kom í þessu máli síðast, það sem við samþykktum hér á þingi, að mikilvægt er að næstu þrjú ár séu hugsuð sem þróunartímabil þar sem áhersla verði lögð á að móta verklag og átta sig á raunhæfu umfangi á tekjuöflun sjóðsins til frambúðar í lögum um sjóðinn. Þar kemur svo síðar fram að tryggja þarf sjóðnum örugga tekjuliði frá og með árinu 2015 með hliðsjón af þeirri reynslu sem fæst á innleiðingartímabili 2011–2014 og í samræmi við þá almennu starfsmenntastefnu sem mörkuð verður á því tímabili. Nú ætlar hæstv. ráðherra að leggja þennan sjóð niður og lítur á það sem tímabundna aðgerð, en það er alveg ljóst af málinu þegar það var samþykkt að það var ekki hugsað þannig. Þetta var hugsað sem innleiðingartímabil en ekki eitthvað sem ætti að hverfa, því að ljóst er að um leið og við tölum um að við viljum efla iðn- og verknám þá er þetta stór hluti af því. Það er auðvitað sérstök ástæða til þess að víkja að því að samkvæmt fjárlagafrumvarpinu, eins og gert er ráð fyrir og við ræddum hér aðeins í gær, þá á að þrengja möguleika einstaklinga sem eru orðnir 25 ára og eldri til að innritast í framhaldsskóla, en stór hluti af þeim nemendum hefur verið að sækja sér starfsnám. Í frumvarpinu kemur fram að ætlunin er að lágmarka skerðinguna á þjónustu við þennan hóp. Það gerir það vissulega. Þá gefur það mér tilefni til þess að spyrja hæstv. ráðherra: Hverjir þurfa þá að víkja til hliðar? Ljóst er að framhaldsskólarnir geta ekki tekið alla þá inn sem þeim er ætlað. Við sjáum það á þeim tölum sem finna má í frumvarpinu. Verður það fólk sem er eldra en 25 ára og hyggst stunda bóknám? Eða einhver annar hópur? Ég tel að ráðherra þurfi að upplýsa þetta áður en við höldum lengra. Einnig kemur fram í fjárlagafrumvarpinu að unnið verði að endurskipulagningu námsframboðs í því skyni að auka skilvirkni og samræma námskröfur. Hvernig verður tekið á iðnnámi við þá vinnu? Hvaða sess er því ætlaður? Hvar er sú vinna á vegi stödd, virðulegi forseti?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanni fyrir að hefja máls á stöðu iðnnáms, verknáms. Til þess að taka fyrst á þeim þætti sem hv. þingmaður lauk ræðu sinni á, um aðgengi 25 ára og eldri að verknámi, þá verður það óbreytt frá því sem áður var. Það eru engar fyrirætlanir um að breyta því, enda er rétt að hafa það í huga að meðalaldur þeirra sem stunda það nám er 25 ár, sem reyndar er ansi hár meðalaldur sem á sér ýmsar orsakir. Hvað varðar vinnustaðanámssjóð vil ég benda hv. þingmanni á texta í fjárlagafrumvarpinu þar sem segir að 150 millj. kr. tímabundið framlag til vinnustaðanámssjóðs, sem var ætlað það hlutverk að mæta kostnaði vegna starfsnáms á vinnustað, falli niður. Málefni sjóðsins verði til frekari skoðunar á næstunni. Það hangir saman við aðra vinnu sem hv. þingmaður kallaði eftir svörum um hvar stæði, sem snýr að endurskipulagningu á þessu námi. Það er starfandi núna sérstakur verkefnahópur sem er að vinna tillögur að breytingum á starfsnáminu. Ég vonast til þess að sjá þær tillögur koma fram um næstu áramót. Sá hópur er og hefur verið að funda með hagsmunaaðilum sem að náminu koma. Ég held að það hafi verið fundur í gær þar sem einir 30 aðilar sem að náminu koma funduðu með starfshópnum. Það er verið að vinna þetta í góðu samráði við alla þá sem þarna eiga að hlut að máli, enda er þetta nám flókið. Uppbygging þessa náms er mjög flókin. Nýverið vann OECD úttekt á starfsnáminu fyrir Ísland. Það er margt áhugavert sem þeir benda á sem við þurfum að hafa í huga þegar við skoðum uppbyggingu námsins, því að uppbyggingin er mjög flókin. Þegar maður skoðar, ég er með þetta fyrir framan mig, hvernig þetta nám er uppbyggt er augljóst að flækjustigið er töluvert mikið. Athugasemdir OECD eru nokkrar. Ég ætla að grípa niður í nokkrar til þess að skýra hvað það er sem við þurfum að horfa til. Það er alveg rétt að brottfall er allt of hátt, sérstaklega á starfsnámsbrautunum, og við því þarf að bregðast. Bent er á að þótt iðnnámskerfið sé sterkt sé það ekki notað utan hefðbundinna iðngreina. Þarna eru vannýtt tækifæri sem OECD bendir okkur á. Þeir benda líka á að framboð starfsnámsins taki fyrst og fremst mið af óskum nemenda en sinni lítt eða ekki nægjanlega þörfum vinnumarkaðarins. Það þarf líka að skoða. Bent er á, og þetta held ég að skipti miklu máli, að leiðir til háskólanáms að loknu starfsnámi á framhaldsskólastigi séu stundum óskýrar og erfitt að rata um kerfið. Tengsl á milli starfsnáms að loknu framhalds- og háskólanámi skorti oft svo fyrra nám er ekki metið auk þess sem starfsráðgjöf hafi nokkuð akademíska slagsíðu og skorti stundum alveg. Þetta eru dæmi um athugasemdir sem hafa verið gerðar af utanaðkomandi aðilum við uppbyggingu starfsnáms okkar. Það er alveg augljóst, og við sjáum það á tölunum sem birtast okkur í námsvalinu hjá þeim sem eru að ljúka grunnskóla, að það eru allt of fáir og hafa verið allt of fáir, og hafa verið það áratugum saman, sem fara í þetta nám. Við vitum að hlutfallið á að vera hærra. Það eru atriði sem gera það að verkum að ungmennin okkar velja sér frekar bóknám. Ég hef átt samtal við forustumenn í atvinnulífinu um þetta. Ég vonast til þess að það sé að myndast góður skilningur á því að þetta er ekki einungis verkefni sem stjórnvöld þurfa að sinna, heldur þarf atvinnulífið sjálft líka að taka til hjá sér. Það er augljóst að þetta kerfi er of flókið. Með því er ekki verið að segja að draga eigi úr valmöguleikum en það þarf að skýra ákveðna þætti í því, t.d. hvernig hægt er að fara yfir á næsta námsstig. Ef krakkarnir upplifa það að námsleiðirnar séu að lokast hjá þeim, þó að ég viti að það eru möguleikar ef menn setjast yfir þetta, ef upplifunin er sú að þetta sé ekki nógu skýrt hefur það áhrif á námsvalið. Þessi vinna stendur yfir núna. Hún er unnin í samráði við alla þá sem að málinu koma. Það eru alveg augljós atriði sem þarf að bregðast við. Ég held að ef við ætlum okkur virkilega að ná árangri í þessu verðum við að vera tilbúin til að gera alvöru breytingar á kerfinu, ekki einhverjar smálagfæringar og halda svo áfram að hjakka í sama farinu og við höfum verið í árum ef ekki áratugum saman með allt of fáa sem fara í iðnnámið. Uppbygging námsins þarf að vera betri. Ég árétta þetta: Það er kominn fram sá misskilningur, hann hefur komið fram í ræðum á þinginu og annars staðar, að það sé á einhvern hátt verið að loka fyrir eða takmarka aðgengi 25 ára og eldri að starfsnáminu. Það er rangt. Þannig er málum ekki farið.

Virðulegi forseti. Stefnuleysi hæstv. menntamálaráðherra í málefnum verknáms kom átakanlega í ljós í svari hans áðan. Það er sorglegt að heyra hæstv. ráðherra tala eins og vandamálið sé atvinnulífið í landinu sem skilji bara ekki mikilvægi verknáms. Það hefur ekkert skort á það að atvinnulífið skilji mikilvægi verknáms. Það hefur ekkert skort á það að aðilar vinnumarkaðarins hafi tekið höndum saman, hafi byggt upp heilt fræðslukerfi sín á milli til að auka þekkingu í atvinnulífinu. Ég vann að því sem félagsmálaráðherra að koma ungu atvinnulausu fólki til mennta með framlögum úr Atvinnuleysistryggingasjóði með aðilum vinnumarkaðarins og í góðri samvinnu við þá. Á síðasta kjörtímabili var lögfest ákvæði um vinnustaðanámssjóð nákvæmlega í þeim tilgangi. Hæstv. ráðherra getur ekki komið hingað og skellt skuldinni á atvinnulífið á sama tíma og hann er að leggja af vinnustaðanámssjóð. Vinnustaðanámssjóður var raunveruleg aðgerð til að auðvelda starfsnám fólks. Forustufólk í verkmenntaskólum vítt og breitt um land hefur staðfest við mig að tilkoma hans hafi haft grundvallaráhrif til að auðvelda ungu fólki og fólki á öllum aldri að vera í starfsnámi og fá tækifæri til vinnu í fyrirtækjum á sama tíma. Það er óskaplega sérkennilegt að byrja á að leggja hann af og skella svo skuldinni á atvinnulífið. Atvinnulífið hefur viljað taka í hina útréttu hönd sem fólst í stofnun vinnustaðanámssjóðs og það er ákvörðun núverandi ráðherra og ríkisstjórnarinnar að hætta við hann og slá á þá útréttu hönd. Það er líka þannig að stefnubreyting hæstv. ráðherra gagnvart framhaldsskólunum, aðgangstakmarkanirnar í bóknáminu munu hafa áhrif á fjölbreytnina sem verður í boði í minni skólum vítt og breitt um landið í verknámi vegna þess að hinn krítíski massi skólanna rýrnar 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda þessa þörfu umræðu sem er ekki ný af nálinni. Hins vegar virðist skorta á að gripið sé til róttækra aðgerða til að auka veg starfs-, verk- og tæknimenntunar í landinu. Á iðnþingi sem haldið var í Reykjavík árið 2002 fjallaði Baldur Gíslason, þá skólameistari Iðnskólans í Reykjavík, um stöðu og framtíð iðnmenntunar á Íslandi og kom víða við. Hann taldi mikilvægt á þeim tíma að atvinnulíf og skólar settu sér sameiginleg markmið og sköpuðu iðn- og starfsmenntun nýja ímynd. Baldur sagði einnig að of fáir nemendur legðu stund á iðn- og starfsnám og það væri mikið áhyggjuefni hversu fáir innrituðust í slíkt nám. Hann tók dæmi um þá þróun og benti á að á árunum 1956–1960 hefðu 37% nemenda í framhaldsskólum stundað iðnnám en árið 2002 var hlutfallið komið niður fyrir 20%. Þá þegar fóru um 90% hvers árgangs í framhaldsnám. Ljóst er að þetta vandamál hefur verið lengi til staðar og íslensk yfirvöld virðast hafa flotið sofandi að feigðarósi. Þingveturinn 2005–2006 lagði Samfylkingin fram þingsályktunartillögu þess efnis að Alþingi ályktaði að fela menntamálaráðherra að skipa í starfshóp fulltrúa þingflokkanna, atvinnulífsins og skólasamfélagsins sem vinni tillögur um átak til að efla starfsnám í framhaldsskólum. Þeirri tillögu var vísað til menntamálanefndar og þar dagaði hana uppi. Á áðurnefndu iðnþingi árið 2002 velti Baldur Gíslason fyrir sér hvað réð þróun í iðnnáminu og benti á að fjárhagsstaða skólanna hefði verið erfið og margir skólar ættu í verulegum erfiðleikum við að sinna skyldum sínum. Ekki síst væri það vegna þess að iðn- og verknámsskólar þurfa mikið fjármagn til tækjakaupa og enn fremur að námshópar eru eðlis námsins vegna miklu fámennari en í bóknámsskólum. Virðulegi forseti. Það er nákvæmlega sama staða og er í dag. Það er sorgleg staðreynd að enn 12 árum síðar skulum við ekki enn vera komin lengra. Verði ekki aukið verulega í fjárveitingar til framhaldsskólanna er lítil ástæða til að ætla að þessir hlutir séu að fara í viðunandi horf.

Hæstv. forseti. Varðandi stöðu starfs-, verk- og tæknimenntunar reikar hugur þess sem hér stendur aftur í tímann. Fyrir um 20–30 árum var mikil umræða um nauðsyn þess að efla verknám. Síðan tóku tölvurnar að hasla sér völl og margir fengu skiljanlega áhuga á þeim málum. Hver er staðan í dag? Það vantar mjög víða iðnaðarmenn. Þingflokkur framsóknarmanna var á Vestfjörðum um síðustu helgi og heimsótti m.a. laxeldisfyrirtæki á Suðurfjörðunum. Þar er mikill uppgangur og aukning á störfum. En rafvirkjar, rafsuðumenn, járnsmiðir og fleiri iðnaðarmenn finnast ekki. Heimamenn tjáðu okkur að áður hefði iðnskóli verið á svæðinu og þá hefði framboð iðnaðarmanna verið í lagi. Svo hefði sá skóli verið lagður niður og endurnýjun iðnaðarmanna orðið lítil eða nánast engin. Ónefndur skólastjóri í framhaldsskóla úti á landi var á dögunum spurður út í starfs- og verknám í hans skóla. Hann svaraði því til að ekki væri hægt að bjóða upp á slíkt nám vegna mikils kostnaðar sem því fylgdi, í tækjum, verkfærum og öðru sem verknámi fylgir. Er það ástæðan fyrir því að framboð á starfs- og verknámi er jafn lítið og raunin er? Virðulegi forseti. Mér sýnist ástandið í þessum málum lítið hafa breyst á síðustu áratugum. Umræðan er hin sama, um nauðsyn þess að efla starfs-, verk- og tæknimenntun, en framkvæmdin er ekki í samræmi við það.

Virðulegi forseti. Málið snýst líka um nemendurna. Að komast á samning eru orð sem allir í verknámi þekkja. Maður kemst á samning hjá einhverjum sem maður þekkir; vinatengsl og fjölskyldutengsl virðast stýra því að miklu meira leyti en eðlilegt ætti að vera hvort nemendur komast á samning eða ekki. Að komast svo á samning er ekki trygging fyrir útskrift. Nemendur geta misst samning af ýmsum ástæðum eða þurfa jafnvel að hafa áhyggjur af kennaraverkföllum. Sem betur fer er hægt að grípa til ýmissa lausna. Ef skólar væru ábyrgir fyrir nemendum fram að útskrift mundi það veita mikið námsöryggi og um það snýst þetta mál dálítið, öryggi. Það eru einnig miklir möguleikar í nýsköpun, bæði í námi og einnig eftir nám. Alvörubreytingar, segir hæstv. menntamálaráðherra. Lausnin í þessum málaflokki snýst einmitt um að tryggja námsöryggi og efla nýsköpun. Þar er fjölbreytnin. En í heildina litið er þetta miklu stærra mál en bara verkmenntaskólarnir. Málið snýst að nokkru leyti um það að menntakerfið er dálítið úrelt. Hraði breytinganna í samfélaginu er miklu meiri en hraði breytinga í menntakerfinu. Það þarf í raun meiri samræmingu vinnu og náms til þess að halda í við þær breytingar sem fram undan eru. Hversu stór hluti náms í framtíðinni, náinni framtíð, verður til dæmis í nanó-tækni eða þrívíddarprentun, þar sem við erum með prentuð hús og prentuð húsgögn og því um líkt, eða í forritun og grafískri hönnun sem tengist þessu? Þetta eru brýn mál, það er brýnt að huga að þeim núna strax áður en það verður allt of seint.

Virðulegur forseti. Nú ber svo við að ég er nokkuð sammála því sem hæstv. menntamálaráðherra hefur verið að segja um þessi mál, svona í meginatriðum, þ.e. að leita þurfi nýrra og fleiri leiða til að efla verknám í landinu og auka það og efla. En að sama skapi er ég nokkuð ósammála því sem hann er að gera í þeim málum. Mér finnst ekki falla vel saman orð og gerðir hjá hæstv. ráðherra, eins og kom reyndar fram í umræðum í gær. Mikilvægi starfsnáms er auðvitað augljóst og þarf ekki að deila um það, ég held að allir séu sammála um þá hluti. Gerðar hafa verið margar ágætistilraunir á undanförnum árum og áratugum til að efla starfsnám og bæta það, til dæmis á Vesturlandi, Vestfjörðum og Norðurlandi, en margar þeirra hafa ekki gengið sem skyldi. Ef ég man rétt er enginn verknámsskóli frá Akranesi vestur og norður um alveg til Sauðárkróks. Þar hefur nú oft gengið á ýmsu en ég held að sá skóli sé í ágætismálum í dag og í einhverri sókn. Auðvitað eru margar ástæður fyrir þessu, þetta er dýrt nám, upptökusvæðin eru ekki alltaf stór og nemendafjöldi ekki alltaf mikill. Fram kom hjá ráðherra áðan, ég held að hann hafi sagt það tvisvar ef ekki þrisvar, að ekki stæði til að gera það sem þó hefur komið fram í ritum ríkisstjórnarinnar og ekki síst af hálfu ráðherra, þ.e. að fækka nemendum eða takmarka aðgengi nemenda sem eru orðnir eldri en 25 ára að námi, starfsnámi. Ég held að mikilvægt sé fyrir menntamálaráðherra að tala skýrar í þessum málum því að skólameistarar um allt land misskilja herfilega það sem ráðherra segir og gerir. Verið er að leggja niður starfsbrautir, verið er að fækka nemendum bara núna eftir nokkra mánuði í nokkrum skólum, m.a. í Reykjavík, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu. Hún hefur bæði verið málefnaleg og góð og mér sýnist að allir séu sammála um markmiðin. Það sem við viljum sjá á þessu sviði eins og öðrum er fjölbreytt og sveigjanlegt nám sem taki bæði mið af þörfum viðkomandi nemenda og ekki síst atvinnulífsins, en eins og komið hefur fram hefur nokkuð skort á það miðað við úttekt OECD. Almennt má segja að slíkt nám skorti og það hefur verið í umræðunni svo áratugum skiptir, hv. þm. Sigurður Páll Jónsson fór aðeins yfir umræðuna eins og hún hefur verið um langa tíð. Ef við erum sammála um markmiðin ættum við að geta farið í að ná samstöðu um þennan málaflokk. Mér fannst eitt vera mjög áhugavert hjá hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur. Hún nefndi nokkuð sem gleymist stundum. Hún sagði að menn hefðu eðli málsins samkvæmt ekki komist eins mikið á samning og hún hefði viljað sjá, og við hefðum viljað sjá. Það leiðir hugann að því að við höfum kannski ekki forgangsraðað rétt þegar kemur að þessum málum. Það er ekki nóg að leggja áherslu á það sem snýr að skólum og öðru slíku. Það þarf líka að huga að því að atvinnulífið er það sem drífur þetta áfram. Eftirspurnin er þar og þar eru aðilar sem geta tekið fólk á samning, það er nauðsynlegur hlekkur í þessu. Hingað kom gamall sænskur jafnaðarmaður eftir bankahrunið og ráðlagði okkur meðal annars að setja allt hvað við gætum í að halda uppi atvinnustiginu og meðal annars verklegum framkvæmdum. Við hefðum kannski betur hlustað á það. Við breytum því ekki, en það er ánægjulegt að heyra hve góð samstaða er um mikilvægi þessa málaflokks. Mér heyrist að ágætur rómur sé gerður að því sem hæstv. ráðherra er að gera 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hafa hvatt til þessarar umræðu og ég vil einnig þakka fyrir að hún komi í kjölfarið á umræðunni sem var hér í gær um takmarkað aðgengi að framhaldsskólum þar sem þessi mál skarast umtalsvert. Í umræðunni í gær kom fram að hæstv. menntamálaráðherra vill að framhaldsskólarnir verði ungdómsskólar og að fullorðnir sæki annað í bóklega menntun og því leggur hann til fjöldatakmarkanir á næsta ári í þá veru. Bóknámsnemendur sem eru 25 ára og eldri fá ekki lengur að stunda bóklegt nám í opinbera framhaldsskólakerfinu. Vandinn er hins vegar sá að meðalaldur þeirra sem stunda nám á verknámsbrautum er rúmlega 25 ár, þannig að sú aðgerð að meina fullorðnum nemendum í bóknám gerir skólana ekki að ungdómsskólum. Það verða áfram margir fullorðnir nemendur á verknámsbrautunum. Þessi orð hæstv. menntamálaráðherra leiða hugann að þróun framhaldsskólastigsins hér á landi og hvort næst á dagskrá sé að aðgreina bóknámsskóla og verknámsskóla almennt í tvær aðskildar stofnanir. Er það menntastefnan sem á að reka og kynna hér upp úr áramótum? Hvernig mun sú stefna þjóna menntunarþörf og aðgengi að menntun á landsbyggðinni? Á sjöunda áratugnum komu fyrstu áfangaskólarnir fram og nú eru fjölbrautaskólar með áfangakerfi algengasta formið. Það gengur meðal annars út á það að nemendur á mismunandi brautum geta setið saman í einstökum áföngum. Verknámsbrautir eru samsettar með bæði bóklegum áföngum og verklegum. Nemendur á stúdentsbrautum og til dæmis húsasmíðabraut sitja saman í bóklegum áföngum. Ætli það verði sem sagt þannig á næsta ári að til að fá inngöngu í framhaldsskóla landsins verði fullorðnir nemendur að plata og segjast vera á húsasmíðabraut til að fá að taka einhverja bóklega áfanga í heimabyggð?

Virðulegi forseti. Til að auka veg starfs-, verk- og tæknimenntunar í landinu þarf að koma til aukið fjárframlag til þeirra skóla sem bjóða upp á þetta nám. Hver nemandi á verk- og starfsnámsbrautum framhaldsskólanna er mun dýrari en bóknámsnemandi. Ég velti fyrir mér hvort það geti verið hluti af vandanum í öllum þeim niðurskurði sem hefur átt sér stað í framhaldsskólakerfinu. Má ekki ætla að nemendum sé frekar beint inn á ódýrari námsbrautir? Í skýrslu sem Elsa Eiríksdóttir skrifaði árið 2012 og gefin var út af Samtökum iðnaðarins, mennta- og menningarmálaráðuneyti og Sambandi íslenskra sveitarfélaga fjallaði hún um raunvísinda- og tæknimenntun og stöðu íslenskra nemenda og framtíðarþörf samfélagsins. Þar kemur meðal annars fram að áhugi á iðn- og verknámi virðist ekki mikill hjá nemendum í efstu bekkjum grunnskóla og flestir ætli sér í bóklegt framhaldsnám í mennta- og fjölbrautaskólum eftir grunnskóla. Þetta endurspegli þá almennu áherslu sem lögð hefur verið á bóknám á kostnað verknáms. Einnig kemur fram að ungmenni virðast velja bóknám fram yfir iðn- og verknám þrátt fyrir að hafa meiri áhuga á verklegu námi og könnun leiddi í ljós að af 248 ungmennum í 10. bekk sagðist helmingur þeirra hafa meiri áhuga á verknámi á sama tíma og 70% þeirra ætluðu sér í bóknám. Það segir okkur að leggja verður mun meiri áherslu á öfluga námsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum enda töldu viðmælendur í skýrslu Elsu að mikið vantaði upp á kynningar á iðnnámi í grunn- og framhaldsskólum. Þá má velta fyrir sér hvort kynning fyrir foreldra og almennt á verk- og starfsnámi skipti ekki líka máli í þessu sambandi. Herra forseti. Það er gífurlega mikilvægt fyrir okkur öll sem komum að þessum málum að snúa bökum saman og stöðva þessa óheillaþróun ef hreinlega á ekki illa að fara. Róttækra aðgerða er þörf til eflingar þessu námi þar sem þegar vantar fólk í raunvísinda-, verk- og tæknistörf. Þörfin mun aukast verulega á næstu missirum. Ég endurtek orð mín frá umræðunni í gær að menntun, sama hvers eðlis hún er, er mikilvægasta fjárfesting þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um verknám og stöðu þess. Ég verð að viðurkenna að þegar ég fór að leita mér upplýsinga var ég hissa á því hve umfjöllun um verknámið er lítil á internetinu nema það að víða er komið inn á það að skoða þurfi verknámið sérstaklega og þar við situr. Það sem mig langaði aðeins að koma inn á hér er að við erum oft sammála um ákveðna hluti í umræðunni, t.d. það að þörf sé á frekari kynningu og hvatningu í verknámi, að grunnskólinn eigi að gera eitthvað annað en hann er að gera núna, það þurfi betri náms- og starfsráðgjöf, það þurfi skýrari námsleiðir í framhaldi af iðnnámi, það þurfi meiri sveigjanleika og samstarf við atvinnulífið og engar blindgötur. Hvað meinum við með þessu öllu? Mig langar að ræða þetta með að grunnskólinn eigi að gera eitthvað annað. Mín upplifun af grunnskólanum er nefnilega sú að við bjóðum upp á hlutfallslega mikið af verk- og listnámi í grunnskólum miðað við marga skóla erlendis. Þegar erlendir gestir koma í okkar skóla þá öfunda þeir okkur bæði af fjölda kennslustunda og aðstöðunni fyrir verklega námið. Ég held reyndar að talsverður munur gæti verið á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu að þessu leyti og kannski bara milli sveitarfélaga. Eru verkefnin, sérstaklega við lok grunnskólans, kannski ekki nógu krefjandi? Við þurfum einstaklingsmiðun þar eins og annars staðar. Við þurfum fleiri kennara með menntun sem sameinar sköpun, kennslu í hefðbundnum 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir stuðninginn og fyrir ræðu hv. þm. Páls Vals Björnssonar, sem ég tek heils hugar undir. Ég þakka einnig málshefjanda, hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur, fyrir umræðuna. Ég talaði áðan um meiri samvinnu náms og atvinnulífs. Nú vil ég líka benda á að bæta þarf samvinnu náms og samfélags. Þetta er allt ein stór heild; bóknám, verknám, samfélag, atvinnulíf. Við viljum kannski flokka þetta í einhverjar skringilegar brautir, en það er miklu meira samspil í gangi þarna. Í samvinnu náms og samfélags er verið að tala um lýðræði og upplýsingalæsi eins og hverja aðra aðalnámskrá. Við erum upplýsingasamfélag og samfélag tekur sameiginlegar ákvarðanir. Við þurfum að fylla út skattskýrslu, við þurfum að kaupa bíl, kaupa hús, taka lán. Við lærum ekki sérstaklega vel hvernig á að gera þetta fyrr en við gerum það af alvöru í fyrsta skipti. Það er ein stærsta fjárfesting ævi okkar að kaupa hús. Það eru ýmis vandamál sem hafa komið upp í tengslum við það á undanförnum árum. Hvernig væri að huga aðeins betur að því í tengingu náms, í því sem við erum að læra? Ég vil ítreka áhersluna sem ég lagði á áðan í sambandi við nýsköpun. Það er dálítill lykill að því að vinna stöðugt að framförum og nýsköpun í náminu, eins og hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir nefndi er nám ævistarf. Eins og er þá er nám lokað innan steinveggja einhvers staðar úti í mýri. Það er ekkert rosalega gróðavænlegt.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu og hæstv. ráðherra fyrir innlegg hans. Hér var talað um forgangsröðun. Við forgangsröðuðum í síðustu ríkisstjórn með því að stofna vinnustaðanámssjóð. Ég vil ítreka það aftur við hæstv. ráðherra að þetta var ekki tímabundin aðgerð. Því er svolítið sérkennilegt að á meðan verið er að skoða málin, eins og hæstv. ráðherra segir, skuli hann leggja sjóðinn niður. Hann ákveður að veita ekki í hann fé í staðinn fyrir að leyfa honum að lifa með ákveðnu framlagi í ljósi þess hvernig til hefur tekist undanfarin fjögur ár og þess sem úr honum hefur verið nýtt. Hann lokar á ákveðnar leiðir á sama tíma og við vitum að erfitt er að komast að í iðnnámi. Orð og gerðir fara ekki saman. Aftur, þá snýr þetta líka að jafnræði til náms. Það var gert samkomulag við atvinnulífið á þessum tíma og þeir fögnuðu mjög vinnustaðanámssjóði. Þetta var leið sem þeir töldu að kæmi sér afskaplega vel við að viðhalda iðnnámi. En hæstv. ráðherra neitar því að einhverjir þurfi að víkja af því hann ætlar ekki að takmarka iðnnámið. Það stenst ekki. Það stenst ekki miðað við þær tölur sem liggja fyrir í fjárlagafrumvarpinu. Hverjir eiga að víkja? Ætlar hann að taka það að sér persónulega? Það á ekki að skilja svona hluti eftir í því tómarúmi sem hér er. Það kom fram áðan að menntaskólinn sem ég starfaði við þarf að láta 40–60 nemendur fara ef taka á við nýjum nemendum næsta haust úr 10. bekk. Hverjir eiga að taka þá ákvörðun? Um það snýst málið. Ég ítreka 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda enn og aftur fyrir umræðuna og öðrum hv. þingmönnum fyrir þátttökuna. Jafnframt vil ég segja að mér hefur nú sjaldan brugðið jafn hrottalega í þingsal og hér áðan þegar hv. þm. Björn Valur Gíslason sagðist vera sammála mér. Það bráði nú af þegar leið á ræðuna þannig að mér fór að líða betur. Ég efast um að ég hefði sofnað í kvöld ef ég hefði verið skilinn eftir með málið svona. Þó eru gefnar væntingar til þess að ætla að í þessu máli sé hægt að finna ágætan samhljóm. Við erum öll sammála um hversu miklu máli iðn- og verknámið skiptir. Ég var í ræðu hv. þm. Árna Páls Árnasonar gagnrýndur fyrir að vera ekki með stefnu í málinu. Nú er til þess að taka að það er starfandi vinnuhópur á mínum vegum sem fundaði í gær með samráðshópi fulltrúa 30 fagaðila, svo ég noti orð sem mér finnst ekkert allt of gott, sem koma að þessu námi. Það skiptir miklu máli að allir þeir sem hafa hér hagsmuna að gæta komi að umræðunni um það hvernig við eigum að gera þetta ef við ætlum að gera einhverjar alvörubreytingar, ef hugmyndin er ekki bara sú að setja einhverja fjármuni í þetta eða breyta smá eða aðeins snúa hér. Ef gera á gagngerar breytingar sem máli skipta um þetta nám þarf mikið og gott samráð um það og það er það sem unnið er að. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að ef við nýtum núna vel tímann og það lag sem er til þess að gera slíkar breytingar geti það haft grundvallaráhrif á það hversu margir sæki síðan í þetta nám. Það þarf einhverja slíka aðgerð af því að við erum svo lengi búin að hjakka í sama farinu. Síðan vil ég bara rétt rifja það upp að þegar kemur að fjármagni til skóla á hvern nemanda er ekki iðnnámið bara dýrara heldur eru skólarnir mjög misdýrir. Ég tek bara 

Virðulegi forseti. Ég mæli á ný fyrir frumvarpi til laga um opinber fjármál á þskj. 232, máli 206, en málið var fyrst lagt fyrir Alþingi á síðasta vorþingi. Frumvarpið felur í sér heildarlöggjöf um fjármál ríkis og sveitarfélaga þar sem áhersla er lögð á langtímastefnumörkun opinberra fjármála og aukinn aga við framkvæmd fjárlaga. Strangar fjármálareglur eru meðal nýmæla í frumvarpinu. Í þeim er kveðið á um að hið opinbera verði að jafnaði rekið með afgangi og að skuldir hins opinbera fari ekki yfir 45% af landsframleiðslu hverju sinni. Verði frumvarpið að lögum munu breytingar á framkvæmd reikningshalds og uppgjöri ríkisins leiða til aukins skýrleika um stöðu opinberra fjármála og stuðla að auknum trúverðugleika. Reikningshald mun byggja á alþjóðlega viðurkenndum viðmiðum og samanburður við opinber fjármál annarra ríkja verður auðveldara. Stefnumörkun um opinber fjármál mun byggja á skýrum ferlum og skal hún samkvæmt frumvarpinu reist á eftirtöldum grunngildum: Sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Markmið nýrrar löggjafar er að nýta betur almannafé og stuðla með styrkri efnahagsstjórn að stöðugleika og sífellt betri lífskjörum. Frumvarpinu má skipta í fjóra meginþætti. Í fyrsta lagi felur það í sér skilgreint og formlegt ferli um langtímastefnumörkun og samhæfingu í fjármálum ríkis og sveitarfélaga. Í öðru lagi er í frumvarpinu mælt fyrir um vandaðan undirbúning frumvarps til fjárlaga og breytta framsetningu þess til að styrkja fjárlagaferlið og tryggja yfirsýn. Í þriðja lagi er í frumvarpinu lagt til að eftirlit með framkvæmd fjárlaga verði styrkt til að draga úr frávikum og í fjórða lagi felur frumvarpið í sér breytingar á reikningsskilum ríkisins og upplýsingagjöf um opinber fjármál, allt þetta til að tryggja gagnsæi. Ýmsar ástæður eru fyrir því að tímabært er orðið að endurskoða lög um fjárreiður ríkisins sem tóku gildi árið 1998. Efla þarf enn frekar stefnumörkun og aga í fjármálum hins opinbera og leggja áherslu á forgangsröðun útgjalda til lengri tíma. Að sama skapi er mikilvægt að auka samhæfingu milli ríkis og sveitarfélaga við gerð áætlana um umfang starfsemi sinnar, framkvæmdir og afkomu. Á vettvangi Alþingis hefur of lítið verið fjallað um horfur og framþróun ríkisfjármálanna eða fjármála sveitarfélaga til lengri tíma og er í frumvarpinu lagt til grundvallar að þingið komi frekar að stefnumörkun á því sviði. Við undirbúning frumvarpsins var horft til þeirra áherslna sem einkennt hafa breytingar á löggjöf annarra ríkja um opinber fjármál, m.a. á Norðurlöndum, en víða hefur löggjöf um opinber fjármál verið endurskoðuð til að stuðla að sjálfbærni og stöðugleika á grunni langtímastefnumótunar. Frumvarpið gekk til nefndar síðasta vor og var þá óskað eftir umsögnum. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á frumvarpinu sem taka mið af ábendingum og athugasemdum sem bárust fjárlaganefnd. Breytingarnar varða einkum ákvæði um flutning fjárheimilda milli ára, 30. gr., ákvæði um meðferð og fyrirsvar eigna og réttinda í eigu ríkisins, 42. gr., ákvæði um reikningsskilaráð, 62. gr., og bráðabirgðaákvæði um gildistöku laganna, auk breytinga í greinargerð í umfjöllun um fjármálareglur vegna ábendinga frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Auk þess voru gerðar nokkrar minni háttar orðalagsbreytingar í ljósi umsagna. Þetta eru þessar helstu breytingar. Nánar um þær, breyting á 30. gr., um flutning fjárheimilda milli ára, snýr að því að nú vísar ákvæðið til heimildar til flutnings fjárheimilda, sem sagt með áherslu á orðið heimild. Þá er gerð krafa um að hlutaðeigandi ráðherra greini fjármálaráðherra frá því hvernig hann hyggist tryggja að markmið fjárlaga þess fjárlagaárs sem hafið er séu virt leiti hann heimildar um flutning fjárheimilda milli ára vegna umframgjalda. Þetta er mikilvægt þar sem flutningur fjárheimilda felur í sér frávik frá fyrri áætlunum og óeðlilegt er að framkvæmd slíkrar heimildar dragi úr gildi áætlana fjárhagsársins. Breyting á 42. gr., um meðferð og fyrirsvar eigna og réttinda í eigu ríkisins, snýr að því að nú er í ákvæðinu mælt fyrir um að ráðherra móti almenna stefnu um eignir og réttindi í eigu ríkisins. Slík stefna skal fjalla um markmið og áherslur ríkisins um meðferð og nýtingu eigna og réttinda eftir eignaflokkum. Bent skal á að í 43. gr. er mælt fyrir um eigandastefnu ríkisins í félögum eingöngu. Mikil verðmæti felast jafnframt í öðrum eignum og réttindum í eigu ríkisins og eðlilegt að mótuð sé almenn stefna um nýtingu þeirra. Þessi grein kallast þannig á við 43. gr. þar sem eingöngu er talað um eignarhlut í félögum. Breyting á 62. gr., um reikningsskilaráð ríkisins, snýr að því að ákvæðið mælir nú fyrir um að ríkisendurskoðandi situr fundi ráðsins með málfrelsi og tillögurétt í stað þess að vera skipaður í ráðið. Ástæða þeirrar breytingar er meðal annars sú að reikningsskilaráði er meðal annars ætlað að fjalla um heimildir til að víkja frá fyrirmælum alþjóðlegra reikningsskilastaðla og því fer betur á því að ríkisendurskoðandi eigi ekki sæti í ráðinu stöðu hans vegna. Breytingu á bráðabirgðaákvæði frumvarpsins er einkum ætlað að koma í veg fyrir óvissu um á hvaða grunni frumvarp til fjárlaga, fjáraukalaga og lokafjárlaga til og með árinu 2016, auk ársreikninga ríkisaðila, skuli sett fram. Um framsetningu þeirra fyrir tilgreint tímabil gilda núgildandi lög um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997. Þá hafa verið gerðar breytingar á bráðabirgðaákvæðinu á þann hátt að ekki fer á milli mála að uppgjör ríkisreiknings til og með árinu 2016 skuli fara eftir lögum um fjárreiður ríkisins, að teknu tilliti til ákvarðana ríkisreikningsnefndar. Enn fremur er í bráðabirgðaákvæðinu tekið fram að ef gildistaka einstakra ákvæða frumvarpsins, samkvæmt ákvæði til bráðabirgða, feli í sér að forsendur fyrir framkvæmd fjárlaga eru ekki fyrir hendi gildi ákvæði laga nr. 88/1997. Á það að koma í veg fyrir skörun frumvarpsins og gildandi laga um fjárreiður ríkisins. Að lokum voru gerðar breytingar á annars vegar athugasemdum við 7. gr. og almennri greinargerð frumvarpsins varðandi samræmi skilyrða 7. gr. um fjármál hins opinbera við fjármálareglur sveitarfélaga samkvæmt sveitarstjórnarlögum. Eftir sem áður ber hverju sveitarfélagi að fylgja fjármálareglum sveitarstjórnarlaga, en með skilyrðum 7. gr. frumvarpsins eru jafnframt sett fram skilyrði sem gilda um A-hluta ríkissjóðs og A-hluta sveitarfélaga. Skilyrði frumvarpsins eru því önnur en þær fjármálareglur sem sveitarfélögin vinna nú eftir samkvæmt sveitarstjórnarlögum þar sem bæði A- og B-hlutar sveitarfélaga eru lagðir saman í samstæðureikningi. Að þessum skýringum gefnum sem snúa að breytingunum sérstaklega frá því sem var í frumvarpinu í vor er rétt að snúa sér að meginatriðum frumvarpsins sem ég gerði ítarlega grein fyrir þegar ég mælti fyrir málinu síðasta vor en nauðsynlegt er að fara yfir að nýju. Stefnumörkun um opinber fjármál mun framvegis ná til ríkis og sveitarfélaga og þeirra stofnana og fyrirtækja sem eru að hálfu eða meiri hluta í eigu þeirra. Lögð er áhersla á formlegri stefnumótun og til lengri tíma en áður hefur tíðkast. Annars vegar skal hver ríkisstjórn leggja fram á Alþingi fjármálastefnu í upphafi kjörtímabils. Í fjármálastefnu skal setja fram meginmarkmið næstu fimm ára um umfang og þróun opinberra fjármála, þar með talið um afkomu og efnahag ríkis og sveitarfélaga, auk þess sem greint skal á almennan hátt frá því hvernig grunngildum um sjálfbærni og stöðugleika verði náð. Hins vegar er gert ráð fyrir að ríkisstjórn leggi fram fyrir 1. apríl ár hvert fjármálaáætlun þar sem meðal annars eru sett fram ítarleg markmið um þróun opinberra fjármála fyrir bæði ríki og sveitarfélög til fimm ára og gerð grein fyrir tekjuöflun og skiptingu útgjalda milli málefnasviða. Fjármálaáætlun felur því í sér nánari útfærslu á markmiðum fjármálastefnu og greinir frá lykilforsendum fyrir gerð frumvarps til fjárlaga sem lagt er fram að hausti. Fjármálareglur samkvæmt frumvarpinu skulu tryggja sjálfbærni og stöðugleika fjármála hins opinbera til lengri tíma. Með þeirri breytingu sem birtist hér í fjármálaáætluninni er þátttaka þingsins orðin allt önnur og meiri í því að taka til umfjöllunar áður en lögð er lokahönd á gerð fjárlaga fyrir komandi ár markmið til dæmis um heildarafkomu. En aftur að fjármálareglunum. Í fyrsta lagi skal heildarafkoma yfir fimm ára tímabil ávallt vera jákvæð og árlegur halli ávallt undir 2,5% af landsframleiðslu. Í öðru lagi skulu heildarskuldir, að frátöldum lífeyrisskuldbindingum og viðskiptaskuldum og að frádregnum sjóðum og bankainnstæðum, vera lægri en sem nemur 45% af vergri landsframleiðslu. Í þriðja lagi skal stuðla markvisst að niðurgreiðslu skulda. Þannig er gert ráð fyrir að ef skuldahlutfall hins opinbera er hærra en 45% skuli sá hluti sem umfram er lækka að meðaltali á hverju þriggja ára tímabili um að minnsta kosti 5% á hverju ári. Þar er átt við 5% af því sem umfram er. Eftir því sem skuldir lækka frekar og falla undir skuldaviðmiðið, hvort sem er vegna aðhalds í opinberum rekstri, auknum hagvexti eða vegna þess að undið er ofan af stórri eigna- og skuldastöðu sem myndaðist í kjölfar hrunsins, ætti að taka skuldaviðmiðið til endurskoðunar. Í því sambandi mætti til dæmis fækka frádráttarliðum þannig að horft verði til brúttóskulda með sama hætti og gert er í Evrópusambandinu. Með því mætti viðhalda því aðhaldi sem skuldaviðmiðið setur nú, en ljóst er að lágar opinberar skuldir eru forsenda þess að tryggja megi efnahagslegan stöðugleika til frambúðar í litlu, opnu hagkerfi líkt og því íslenska. Þetta held ég að sé mikilvægt að hafa í huga í framhaldi þessa máls, þ.e. að við gætum þurft á komandi árum að meta skuldaregluna, sérstaklega með það í huga að þrengja skilgreininguna enn frekar, og heilt yfir tel ég að mikilvægt sé að samstaða náist um það að við Íslendingar setjum okkur nokkuð strangari skuldaviðmið en víðast hvar annars staðar tíðkast með hliðsjón af því að við búum í nokkuð sveiflukenndu hagkerfi af ýmsum ástæðum. Höfum það líka í huga í þessu sambandi hversu miklu það skipti til að fást við fjármálakreppuna að hafa haft lág skuldahlutföll. Þau skilyrði, þessar fjármálareglur frumvarpsins, setja ákvörðunum um umfang og þróun starfsemi hins opinbera skorður. Flest ríki innan OECD hafa á undanförnum árum tekið upp fjármálareglur af einhverjum toga og eru áhrif þess almennt talin mjög jákvæð. Til viðbótar við þær fjármálareglur sem hér eru settar fram hefur verið nokkuð horft til þess hvort bæta ætti við reglu sem takmarki útgjaldavöxt. Auðvelt er að setja sig til dæmis inn í stöðuna frá 2004 til 2006 þar sem skuldaþakið í sjálfu sér hefði ekki sett opinberum fjármálum mjög þröngar skorður þar sem skuldir höfðu að verulegu leyti þá verið greiddar upp. En margur gæti haldið því fram að þá hefði verið ágætt að hafa reglu um útgjaldavöxt. Rétt er að koma því að í umræðunni að það var jafnframt skoðað í þeirri vinnu sem átt hefur sér stað við þetta mál hvort ástæða væri til að hafa slíka reglu jafnframt þeim sem ég hef hér verið að gera grein fyrir. Slík regla getur verið góðra gjalda verð. Þó er hætt við að það muni draga úr gagnsæi umgerðarinnar og þar með virkni hennar með fjölgun reglnanna. Það geta líka komið upp árekstrar milli ólíkra viðmiða. Framkvæmd útgjaldareglu getur reynst erfið í litlu, opnu, sveiflukenndu hagkerfi sem okkar og þess vegna er ekki gert ráð fyrir slíkri reglu samhliða öðrum en þrátt fyrir að ekki sé lagt til að tekin verði upp eiginleg útgjaldaregla munu markmið og takmarkanir á útgjaldavexti birtast í fjármálastefnu og fjármálaáætlun, enda ná skilyrði frumvarpsins um stöðugleika til beggja þessara áætlana. Með stöðugleika er vísað til þess sjónarmiðs að ávallt sé stefnt að því að árleg útgjöld hins opinbera, að frádregnum vaxtaútgjöldum, vaxi ekki að raunvirði umfram langtímaraunvöxt landsframleiðslu. Maður sæi þá fyrir sér að slíkum viðmiðum yrði teflt fram í umræðunni til þess að meta hversu sjálfbær langtímaáætlunin í þessu samhengi er. Ekki síður gæti þarna reynt á fjármálaráðið en frumvarpið gerir ráð fyrir að komið verði á fót fjármálaráði. Skal það meta hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi grunngildum frumvarpsins og öðrum tölulegum skilyrðum þess, þar með talið fjármálareglum. Með því verður löggjafar- og framkvæmdarvaldi veitt faglegt aðhald og stuðlað að auknum trúverðugleika opinberrar fjármálastjórnar. Fjármálaráð eru starfrækt víða um heim og reynsla af starfsemi þeirra þykir góð en algert grundvallaratriði er að fjármálaráðið sé sjálfstætt, óháð og faglega skipað. Eitt af mikilvægari nýmælum frumvarpsins felst í breyttri framsetningu fjárlagafrumvarpsins. Tilgangurinn er að gera Alþingi betur kleift að greina áherslur og forgangsröðun frumvarpsins. Framsetningu fjárlaga er breytt á þann veg að útgjöldum verður skipt milli 32–34 málefnasviða þó að útgjöld verði einnig eftir sem áður skilgreind á grundvelli verkaskiptingar framkvæmdarvaldsins, þ.e. eftir ráðuneytum. Til viðbótar við breytta framsetningu er gert ráð fyrir vandaðri stefnumótun fyrir málefnasvið og málaflokka sem hlutaðeigandi fagráðherra ber ábyrgð á. Í stefnu fyrir málefnasvið og málaflokka skal meðal annars greint frá gæða- og þjónustumarkmiðum og hvernig markmiðum verði náð með tilliti til fjármuna. Lögð er áhersla á að tryggja samræmi stefnumótunar ráðherra og þeirra markmiða sem fram koma í fjármálaáætlun sem Alþingi hefur samþykkt. Stefnumótunin er því grunnur ráðstöfunar fjárheimilda til málefnasviða og málaflokka eins og hún hefur birst í fjárlögum ár hvert. Forsenda stefnumótunar fyrir málefnasvið og málaflokka er ríkt samstarf ráðuneyta og stofnana, meðal annars um gerð þriggja ára áætlana stofnana. Í þeim skal sýna hvernig áætlaðar fjárveitingar til stofnana samræmast annars vegar markmiðum í rekstri hlutaðeigandi stofnunar og hins vegar þeim gæða- og þjónustumarkmiðum sem fram koma í stefnumótun málefnasviðsins. Samráð var haft við forstöðumenn ríkisstofnana við gerð þessa nýmælis frumvarpsins og er almenn samstaða um mikilvægi þessa í samskiptum ráðuneyta og stofnana. Enn fremur eru skyldur ráðherra gagnvart stofnunum betur skilgreindar og ábyrgðarskil skýrð. Mikilvægt er að gefa þeirri áherslubreytingu í frumvarpinu gaum. Með þessu eru lagðar töluvert auknar byrðar á ráðuneytin. Þetta mun kalla á meiri langtímahugsun, ekki einungis í fjármálaráðuneytinu og meðförum málsins á þingi, heldur í öllum ráðuneytum Stjórnarráðsins. Mikilvægur liður í undirbúningi þess að frumvarpið geti tekið gildi sem lög er að ráðuneytin nýti vel tímann til að undirbúa sig fyrir slíka stefnumótun og áætlanagerð. Þetta er meðal ástæðna fyrir því að ekki er raunhæft að lög þessi taki gildi strax um næstu áramót heldur verður að gefa innleiðingunni ákveðinn tíma. Skyldur ráðherra gagnvart stofnunum eru betur skilgreindar og ábyrgðarskilin skýrari. Það felur meðal annars í sér að ráðherra þarf að svara forstöðumönnum sem hafa vakið athygli á því að fjárveitingar viðkomandi árs eru of knappar til að standa undir þeim gæða- og þjónustumarkmiðum sem á viðkomandi stofnun hvíla. Fallist ráðherra ekki á þær ráðstafanir sem forstöðumaður hefur lagt til skal ráðherra innan 15 daga greina frá því hvernig viðkomandi forstöðumaður eigi að bregðast við stöðunni. Í þessu efni er rétt að hafa í huga að í frumvarpinu er jafnframt gert ráð fyrir að ráðherrann fái í hendur tæki til að bregðast við breyttum aðstæðum. Þá ber að geta þess að fjárveitingar til ríkisaðila og til verkefna verða sýndar í sérstöku fylgiriti með fjárlögum en umræður um fjárheimildir til einstakra stofnana og viðfangsefna hafa oft reynst tímafrekar í þinglegri meðferð. Sú breyting að tiltaka fjárveitingar til ríkisaðila í sérstöku fylgiriti er liður í því að gera umræðu um fjárlögin markvissari og meira stefnumarkandi um ríkisfjármálin í stað þess að hún snúist um einstakar fjárráðstafanir um of. Þetta felur ekki í sér að tekið sé með nokkru móti frá þinginu að hafa skoðanir á fjárveitingum til einstakra ríkisaðila. Þær munu einmitt liggja frammi í fylgiritinu til umræðu en meginhugsunin er sú að heildarmynd og þau heildaráhrif sem fjárlagafrumvarpið hafi á ríkisfjármálin til lengri tíma eigi að vera í forgrunni. Miklu skiptir að vel takist til og að góð, almenn sátt verði um þessa breytingu á framsetningu fjárveitinga. Þingið getur breytt frumvarpinu sjálfu og hækkað til dæmis til málefnasviða eða málaflokka fjárheimildir með þeirri skýringu að ekki þyki nægilega mikið fé veitt til einstakra ríkisaðila sem mundi þá í framhaldinu leiða til þess að fylgiritið yrði uppfært af þessari ástæðu. Með þeim hætti er þingið áfram með virka aðkomu að því hvernig samspil fjárlaganna annars vegar og fylgiritsins hins vegar þróast í þinginu. Varðandi langtímastefnumótun er það svo að framkvæmdin miðast ekki aðeins við yfirstandandi ár heldur styður við þá langtímastefnu sem mörkuð hefur verið. Þetta er lykilatriði í því markmiði að stuðla að meiri aga í ríkisfjármálunum. Lögð er áhersla á stefnumótun stofnana og virkara eftirlit hvers ráðherra með útgjaldaþróun málaflokka og ábyrgð forstöðumanna á rekstri ríkisaðila. Markvissara eftirlit er enn fremur tengt ákvæðum til dæmis um varasjóði sem leiða til aukins sveigjanleika hvers ráðherra til að bregðast við frávikum og óvæntri þróun. Mikilvægt er að tryggja greinargóðar og tímanlegar upplýsingar um stöðu og þróun fjármála hins opinbera svo hægt sé að bregðast við óvæntum atvikum og frávikum. Þannig skal ráðherra fjármála birta ársfjórðungslega upplýsingar um þróun lykilstærða í fjármálum opinberra aðila. Þá felst í frumvarpinu nýmæli er snýr að ársskýrslu um starfsemi fyrra árs sem hverjum ráðherra verður gert að birta. Í henni skal gera ítarlega grein fyrir niðurstöðu útgjalda innan málefnasviða og málaflokka hans og ávinningi af ráðstöfun fjárveitinga. Það er brýnt að færa þinginu betri verkfæri til að fylgjast með því hvernig fjárlagaframkvæmdin gengur eftir. Þar er að sjálfsögðu meðal annars horft til framúrkeyrslu einstakra aðila í ríkisrekstrinum, hvort sem um er að ræða stofnanir og aðra rekstraraðila eða einfaldlega bundin útgjöld sem fara fram úr því sem áður hefur verið áætlað. Frumvarpið miðar enda að því að tryggja Alþingi betri stöðu til að fylgjast með framkvæmd fjárlaga og veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Þingið mun einnig þurfa að standa við eigin áætlanir, eigin ramma sem það setur fjárlagagerðinni með fjármálaáætlun að vori. Það verður vonandi til ákveðinnar einföldunar fyrir þá umræðu sem fer fram að hausti að þingið hafi þá þegar tekið heildarafkomumarkmið svo dæmi sé tekið til umfjöllunar og afgreiðslu. Miklu skiptir að það verði þá ekki ný sjónarmið sem ráði för í umræðunni innan sama árs. Það er á endanum í höndum þingsins sjálfs að gæta þess að sú ákvörðun breytist ekki í grundvallaratriðum. Þetta tel ég að stórum hluta til verkefnis sem snýr að því að ná samstöðu um ákveðna hugarfarsbreytingu á Alþingi þegar kemur að meðferð fjárlaga, umræðu um fjárlög, langtímastefnumörkun og breyttu verklagi. Það er reyndar með marga þætti þessa máls að breyta þarf hugarfarinu til þess hvernig við nálgumst verkefnið til að góð samstaða náist um þær tillögur sem liggja fyrir í frumvarpinu. Vonandi getur frumvarpið sjálft leitt af sér slíka hugarfarsbreytingu að ávinningurinn af breyttri samsetningu, breyttu verklagi, meiri langtímaáherslum, leiði til þess að umræðan breytist og að hér sé meira rætt um stóru myndina og minna um einstakar fjárveitingar til einstakra málaflokka eða ríkisaðila sem þó verða alltaf mikilvægur hluti af umræðunni. Vinna við frumvarp þetta hófst á síðasta kjörtímabili og ég merkti það á viðtökunum í vor að ágæt samstaða virðist vera þvert á flokka um að gera breytingar á umhverfi ríkisfjármálanna. Ég vonast til þess að sú samstaða haldist enda tel ég að þessar breytingar séu mikilvægar til að bæta stefnumótun í opinberum fjármálum, til að auka aga í ríkisfjármálunum og þar með til að tryggja stöðugleika almennt að því marki sem ríkisvaldinu er unnt að leggja sitt af mörkum á því sviði. Verði frumvarpið samþykkt á Alþingi á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir að gildistaka þess verði 1. janúar 2015. Það er einkum aðlögun að kröfum um stefnumörkun í opinberum fjármálum, stefnumótun fyrir málefnasvið og málaflokka og áhrif nýrra reikningsskilastaðla sem hafa mest áhrif á umfang innleiðingarinnar. Þetta mun allt taka nokkurn tíma og því er gert ráð fyrir að frumvarpið taki ekki strax gildi en ég hygg að ég hafi sagt að gildistakan verði 1. janúar - já, en sem sagt að fjármálastefnan og fjármálaáætlunin komi fyrst fram 1. apríl 2016, þannig að frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2016 svo og frumvörp til fjáraukalaga og lokafjárlaga til og með árinu 2016 skuli fylgja ákvæðum laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, og hið sama gildi um ársreikninga ríkisaðila til og með árinu 2016, lögin taki sem sagt gildi en síðan komi þau til framkvæmda í áföngum. Ég tel að mikið framfaraskref verði stigið með þessu máli. Þau viðfangsefni sem frumvarpinu er sérstaklega beint að eru alkunn þingmönnum. Núverandi löggjöf hefur reynst vel en nú gefst tækifærið til að stíga næstu skref og tryggja að við náum enn betri árangri í þessum efnum á komandi árum. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari og til fjárlaganefndar til að fjalla um málið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að mæla fyrir þessu máli og lýsi því yfir að ég er sérdeilis ánægður með málið og ég geri ráð fyrir að það séu fleiri. Þetta mál mun skerpa á fjármálum hins opinbera og auka aga. Það veitir ekki af og vonandi smitar það niður í allt þjóðlífið þar sem töluverður skortur er líka á fjármálalegum aga. Um sérhverja stofnun ríkisins gilda ákveðin lög sem segja hvað hún eigi að gera o.s.frv. En síðustu lögin sem gilda um hverja einustu stofnun eru fjárlögin sem afmarka umfang þjónustunnar og þetta gleymist oft. Menn virðast oft halda, forstöðumenn stofnana, að þeir eigi að starfa samkvæmt þeim lögum sem gilda um stofnunina en gleyma því að fjárlögin ákvarða umfangið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því, ef þetta verður samþykkt, mun þá það agaleysi sem er í gangi í dag verða lagað? Þarf að laga það samkvæmt þessu frumvarpi? Ég nefni til dæmis skuldbindingar vegna B-deildar LSR sem eru alveg gífurlegar, 400 milljarðar. Þarf að fara nákvæmlega ofan í Íbúðalánasjóð o.s.frv. og færa þær skuldbindingar? Getur A-deildin starfað áfram þegar þetta frumvarp er komið án þess að tekið sé á þeim vandamálum sem þar hafa komið upp?

Herra forseti. Í fyrsta lagi, varðandi samskipti við forstöðumenn stofnana, þá vék ég að því í máli mínu að frumvarpið gerir ráð fyrir ákveðnu verklagi og skýrir betur ábyrgðarsvið bæði ráðherrans gagnvart forstöðumönnunum og forstöðumannanna gagnvart ráðherranum. Ég tel að það sé mjög til bóta að lögfesta reglur um að forstöðumaður sem greinir frá því að hann geti ekki, af einhverjum ástæðum, mætt þeim gæðakröfum sem á hann eru lagðar með fjárheimildum eigi kröfu til þess að fá innan tiltekins tíma svar frá ráðherranum um það hvort hann fallist á þær tillögur sem hann hefur lagt til til úrbóta eða hvort ráðherrann hyggst beita öðrum ráðum til að leysa vandann. Það vill oft brenna við að skuldinni sé alfarið skellt á forstöðumenn í almennri umræðu þegar í sjálfu sér þarf ekki annað en að taka pólitíska ákvörðun um það hvernig taka eigi á viðkomandi vandamáli. Ég held að við þekkjum öll fjölmörg dæmi úr umræðunni um þetta. Varðandi lífeyrisskuldbindingarnar og reikningsskilastaðlana sem verið er að breyta þá er það snar þáttur í þessu máli að beita alþjóðlegum reikningsskilastöðlum sem mun hafa töluvert mikil áhrif á það hvernig ríkisreikningurinn lítur út, hvernig við til dæmis eignfærum ýmsar fjárfestingar ríkisins. Síðan er það mjög stórt álitamál hvernig fara eigi með skuldbindingar eins og þær sem hv. þingmaður nefnir, lífeyrisskuldbindingar. En það virðist vera mjög erfitt að gera samanburð á milli landa þegar kemur að slíkum þáttum. Það vekur mann til umhugsunar um hvort ástæða sé fyrir okkur til að draga það allt sérstaklega fram til skuldar í okkar reikningum með sérstakri færslu - og líta þeim mun verr út gagnvart öðrum sem alls ekki gera það og veigra sér við því jafnvel þótt þeir telji sig uppfylla alþjóðlega staðla - eða hvort það sé fullnægjandi hjá okkur að tilgreina þetta með öðrum hætti.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör. Ég var ánægður með þau. Það er ljóst að þegar illa gengur í einhverri stofnun finnst mér eðlilegt að forstöðumaður og viðkomandi ráðherra ræði vandamálið og skoði hvernig hægt er fara inn fyrir fjárlög og hvort hægt sé að leysa málið á annan hátt. Varðandi lífeyrisskuldbindingar og annað slíkt er ég á þeirri skoðun að sýna eigi skattgreiðendum og öðrum hvað bíði þeirra, hvað bíði barnanna okkar. Við eigum ekki að fara þá leið sem menn hafa farið víða, ég nefni Grikkland og mörg Evrópusambandslöndin, að sýna ekki skuldbindinguna og láta hana svo detta yfir fólk algerlega óviðbúið síðar. Það er mjög mikilvægt þó að það skekki samanburðinn við útlönd. Þá þarf bara að taka það sérstaklega fram að við Íslendingar erum að sýna raunverulega skuldbindingu en ekki leiktjöld sem eiga að plata. Varðandi skuldbindingar þá vakna spurningar um skuldbindingar ríkisins varðandi opinbera starfsmenn. Það þarf að borga þeim laun. Er það ekki skuldbinding um áramót, alla vega út uppsagnarfrestinn, að færa það sem skuldbindingu? Eins er það með Tryggingastofnun sem fer með gífurlega fjármuni, 50–60 milljarða á ári, þarf ekki að færa það á hverju ári, eða þangað til maður gæti breytt lögum, sem væntanlega yrði þá ekki gert, sem skuldbindingu á skattgreiðendur? Því að það kemur niður nákvæmlega eins og hvað annað.

Herra forseti. Ég tel að hv. þingmaður veki hér máls á mjög mikilvægu atriði. Ég tek undir það með honum að það skiptir mjög miklu að hafa gegnsæi um þessi mál, að okkur sé staðan ljós, að engu sé sópað undir teppið og að það sé dregið fram hvað við höfum raunverulega undirgengist í því að taka á okkur í framtíðinni af skuldbindingum. Það vekur mann hins vegar mjög til umhugsunar hversu langt mörg önnur ríki ganga í því að draga þetta undan dagsljósinu ef svo mætti að orði komast. Það er kannski ekki að ófyrirsynju vegna þess að mann óar við því hvernig sum af Evrópuríkjunum ætla að rísa undir þeim skuldbindingum sem á þeim hvíla og eru í dag algerlega ófjármagnaðar. Þetta á til dæmis við um lönd eins og Frakkland, ekki bara Grikkland og löndin í Suður-Evrópu heldur stóru ríkin líka. Meira að segja Þýskaland hefur ekki almennilega gert grein fyrir því hvernig þeir hyggjast standa við þær skuldbindingar sem þeir gefa út í dag í lífeyrismálum þó að þar virðist almennt vera til staðar meiri samstaða og meiri agi til að grípa til nauðsynlegra ráðstafana en á kannski við í Frakklandi eins og staðan blasir við manni. En hér heima fyrir höfum við í fjárlagafrumvarpinu gert því ágæt skil, í greinargerð með frumvarpinu, hvernig staðan er í lífeyrismálunum og hún er býsna alvarleg, bæði í A- og B-deild. Ég sé ekkert annað ráð í B-deildarmálinu en að hefja inngreiðslu sem allra fyrst inn á skuldbindinguna og hefja þannig séð viðbótarsjóðsöfnun fyrir skuldbindingunni, til að greiða inn á þessa skuldbindingu. Í hinu málinu þurfum við að láta á það reyna hvort hægt er að gera víðtækari breytingar um leið og við breytum réttindunum eins og þau standa í dag.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir ræðuna og fagna framkomu þessa frumvarps. Ég held að það muni vinna með því, eins og ráðherra kom inn á, að fjórir fjármálaráðherrar úr þremur flokkum hafa unnið að þessu frumvarpi. Það er rétt, sem hæstv. ráðherra segir, að þetta mun krefjast hugarfarsbreytingar hvað varðar langtímahugsun bæði í stjórnkerfinu en ekki síst hjá stjórnmálamönnum. Ég vil leyfa mér að tala um að það þurfi nánast hugarfarsbyltingu en við þurfum að byrja einhvers staðar. Það eru tvö atriði sem ég vil spyrja ráðherra út í. Annars vegar er það: Er það rétt skilið hjá mér að ekki sé fjallað um takmörk við útgjaldavexti í frumvarpinu? Mér fannst hann vera að gefa í skyn að kannski væri ástæða til þess. Ég held að takmörk við útgjaldavexti séu lykiltæki til að ná fram hugarfarsbreytingu og kemur í veg fyrir óeðlilegan vöxt ríkissjóðs í góðæri. Ég vil spyrja ráðherrann hvort hann telji ekki þörf á að þetta verði skoðað sérstaklega í fjárlaganefnd. Hin spurningin lýtur að skuldahlutfallsreglunni sem er samkvæmt frumvarpinu 45% af vergri landsframleiðslu. Hæstv. ráðherra segir að hann telji jafnvel að það þyrfti að þrengja hana vegna sérstakra aðstæðna hér á landi. Ég vil heyra hjá ráðherra hvaða aðstæður það eru sem kalla á að íslenska ríkið geti ekki skuldsett sig jafn mikið og önnur ríki.

Herra forseti. Fyrst varðandi útgjaldareglu þá var hún tekin til skoðunar og meðal annars borin undir Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og aðra erlenda aðila sem hafa veitt okkur ráðgjöf í fjármála- og efnahagsráðuneytinu við undirbúning málsins. Það er einkum skörun við aðrar reglur sem getur valdið vandræðum í framkvæmd. Í máli mínu vakti ég athygli á því að þegar skuldaviðmiðunum hefur verið náð finnst mér að það gæti komið til skoðunar að hallast meira að útgjaldaviðmiði, ekki með því að leggja skuldaviðmiðið af en á meðan við erum að vinna okkur niður fyrir markmiðið getur verið erfitt að hafa jafnframt útgjaldareglu sem togast á við skuldaregluna. Ég tek síðan undir það með hv. þingmanni að útgjaldareglan er kannski hið eina sanna viðmið um það hvort menn eru tilbúnir til að beygja sig undir harðan aga slíkra reglna. Á það er að líta að grunngildin í frumvarpinu fela í sér eins konar útgjaldareglu. Með því að það ber ávallt að haga fjármálunum með hliðsjón af grunngildunum, um sjálfbærni og varfærni til dæmis, þá á ekki að vera svigrúm til að stórauka útgjöld langt umfram vöxt landsframleiðslunnar. Það á einfaldlega ekki að vera hægt að uppfylla grunnmarkmiðin ef menn eru í langtímaáætlun að gera ráð fyrir útgjaldavexti langt umfram vöxt landsframleiðslu. Hitt atriðið sem spurt var um, nú er það alveg dottið úr kollinum á mér.

Skuldahlutföllin.

Já, varðandi skuldahlutföllin, þá er ég einfaldlega að vísa til þess að við erum með tiltölulega fábreytt 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar aðeins að segja varðandi útgjaldaregluna: Það er rétt, þessi erfiða skörun, en ég held að það skipti samt máli í vinnslu fjárlaganefndar, og ég vil heyra hvort ráðherra sé mér ekki sammála, að reynt sé, þó að það sé ekki ófrávíkjanleg regla, að hafa skýr viðmið um útgjaldavöxt til þess að við fáum þennan pólitíska aga í fjárlagagerðina. Varðandi skuldahlutföllin þá er ég að einhverju leyti ósammála hæstv. ráðherra. Ég er sammála því að það eru miklar sveiflur í náttúru Íslands. Hann talaði ekki um miklar sveiflur í gengi íslensku krónunnar sem hafa þarna líka mikil áhrif. Ég ætla ekki að fullyrða hvert skuldahlutfallið eigi nákvæmlega að vera en ég held að við megum ekki hafa það of lágt og þröngt þó að ég sé algerlega sammála aga og langtímahugsun í ríkisfjármálum. Það er mjög nauðsynlegt fyrir ríkið í miklum efnahagssamdrætti að geta brugðist við með útþenslu til að vinna gegn frekari efnahagsþrengingum, vinna gegn atvinnuleysi og slíku. Ég hef svo sem enga frekari spurningu varðandi þetta aðra en kannski þá hvort ráðherra sé ekki sammála því að það séu einmitt sveiflur í gengi íslensku krónunnar sem þurfi líka að huga að þegar við veltum fyrir okkur þeim aga sem hér þarf að vera á hlutunum.

Herra forseti. Ég skal ekki segja hvort við getum orðið sammála, ég og hv. þingmaður, um það hvort krónan er út af fyrir sig sveifluvaldandi eða hvort hún endurspeglar sveiflur sem er að finna í efnahagslífinu annars staðar. Ég hallast frekar að því síðarnefnda. En aftur að þessum viðmiðum. Mér finnst að mjög gjarnan megi skoða útgjaldaviðmið og fara í gegnum þá umræðu í nefndinni. En ég vil aftur vekja athygli á því að með því að langtímaáætlunin verður að byggjast á þessu grunngildi um stöðugleika þá er þar vísað til þess sjónarmiðs að ávallt sé stefnt að því að árleg útgjöld hins opinbera, að frádregnum vaxtaútgjöldum, vaxi ekki að raunvirði umfram langtímaraunvöxt landsframleiðslunnar. Hver er hann, 2,5% eða 3% kannski? Vonandi yfir eða í kringum 3%. Þá eiga útgjöldin ekki að vaxa umfram það. En hv. þingmaður nefndi einmitt, í tengslum við skuldahlutföllin, að menn kynnu að þurfa að grípa til sérstakra ráðstafana til að mæta efnahagssamdrætti og við þær aðstæður mundu menn eflaust þurfa að brjóta útgjaldaviðmiðin. En það er einmitt ventill í frumvarpinu fyrir efnahagsáföll og ég tel að það fyrirkomulag sem er að finna í frumvarpinu sé mjög skynsamlegt. Ráðherra fjármála og efnahagsmála þarf þá að koma í þingið og gera grein fyrir því að hann treysti sér ekki til að leggja fram langtímaáætlun eða fjárlagafrumvarp sem rúmast innan fjárlagareglunnar. Hann þarf að fá sérstaka heimild, með þingsályktunartillögu í þinginu, til að víkja frá fjárlagareglunum. Það þarf að taka um það sérstaka umræðu og það þarf að afgreiðast sérstaklega í þinginu. Þetta veitir ferlinu öllu viðbótaraga.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi fagna því að þetta frumvarp er hér fram komið og taka undir með hæstv. ráðherrum um að það sé mikilvægur áfangi í því að skapa eðlilega umgjörð um fjármál ríkisins til lengri tíma litið. Það var hafist handa um vinnu við þetta verkefni í fjármálaráðherratíð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, efnahagsráðherratíð minni, og þetta hefur gengið áfram í gegnum stjórnkerfið síðustu ár og margir komið að. Það er mjög mikilvægt að þetta frumvarp skuli vera komið fram. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það sé mikilvægt markmið í ríkisrekstri á Íslandi að halda skuldastöðu ríkissjóðs lágri. Við sáum það í efnahagsáfallinu nú síðast hversu mikilvægt það var fyrir okkur að eiga skuldlausan ríkissjóð upp á að hlaupa til að takast á við erfiðleikana sem að steðjuðu. Og reynslan er almennt sú þegar horft er á afleiðingar síðustu fjármálakreppu, sem ekki sér algerlega fyrir endann á alls staðar, að þau lönd sem skást hafa farið út úr henni eru lönd sem hafa búið hafa við þessar aðstæður. Ég tek Danmörku sem dæmi þar sem ríkisskuldir voru lágar og umtalsvert svigrúm í ríkisfjármálum til að takast á við aukna skuldsetningu samhliða áfallinu. Það er síðan óumdeilanleg staðreynd og hefur ekkert með náttúrufar á Íslandi að gera eða aflabrögð á Íslandsmiðum að sveiflur eru meiri í efnahagslífi hér en í flestum öðrum opnum smáum hagkerfum. Eins og Gylfi Zoëga prófessor rakti svo ágætlega í fyrirlestri til minningar um Jónas Haralz í síðustu viku hefur kaupmáttarþróun íslenskra heimila síðustu 15–20 árin verið gríðarlega sveiflukennd, og það er ekki vegna innri aðstæðna í íslensku efnahagslífi heldur vegna framboðs og eftirspurnar eftir fjármagni á alþjóðlegum mörkuðum. Með íslenskri krónu og opnu hagkerfi höfum við gerst áskrifendur að því að láta framboð og eftirspurn eftir peningum á alþjóðamörkuðum ráða kaupmætti íslenskra heimila, og það er sá veikleiki sem kallar á enn meiri aga hér en í öðrum löndum. Virðulegi forseti. Það er vert að minna á að þessi umgjörð er þess vegna grundvallarumgjörð óháð því hvaða gengisfyrirkomulag við veljum okkur og hvaða peningamálafyrirkomulag við veljum okkur. Við þurfum að hafa litlar ríkisskuldir í opnu hagkerfi, en hitt er annað mál að með íslenskri krónu reynir enn meira á umgjörð sem þessa og við þurfum að hafa enn sterkari og harðari aga en við þyrftum ella. Hæstv. fjármálaráðherra hefur oft sagt að þetta frumvarp hér sé eitt og sér nægjanleg umgjörð fyrir efnahagslega stefnumörkun og það þurfi ekki meira til, það þurfi t.d. ekki aðildarumsókn að Evrópusambandinu, það þurfi engin markmið eins og Maastricht-skilyrðin, það sé nóg að leiða þetta frumvarp í lög. Þar tel ég að hann leggi heldur mikla trú á agann einan og sér, sérstaklega ef haft er í huga að ekkert í framgöngu til dæmis núverandi ríkisstjórnar, sem hann situr í og ber ábyrgð á framkvæmd efnahagsmála hjá, bendir til að menn ætli að beita sjálfa sig þeim aga. Hæstv. ráðherra rakti í framsöguræðunni að þetta frumvarp mundi kalla á algerlega ný vinnubrögð í ráðuneytum. Ég er sammála því en ég sé hvergi í fjárlagafrumvarpi gert ráð fyrir því að auka þekkingu eða hæfni í ráðuneytum til að takast á við það. Þvert á móti hefur nálgun þessarar ríkisstjórnar og meiri hluta fjárlaganefndar í tíð þessarar ríkisstjórnar verið sú að skerða svigrúm ráðuneytanna eins og mögulegt er, draga þar úr mannahaldi og veikja stefnumótunarhlutverk þeirra, þannig að ég sé ekki að gert sé ráð fyrir því að ráðuneytin geti mætt þeim auknu kröfum sem óhjákvæmilega verður að gera til þeirra og áætlunarhalds þar í ljósi hinnar nýju lagaumgerðar. Eins og ég nefndi hefur hæstv. fjármálaráðherra talað um að agi sé forsenda og það er alveg rétt hjá honum að agi í ríkisfjármálum skiptir miklu um efnahagslegan framgang. En umgjörðin sem er í þessu frumvarpi er að því leyti einungis nægjanleg ef menn ætla að fara eftir henni, ef menn beita sjálfa sig þessum aga. Því miður er staðreyndin sú að þegar maður horfir á efni frumvarpsins og aðgerðir núverandi ríkisstjórnar blasir auðvitað við hið gríðarlega ósamræmi á milli þeirra krafna sem hér á að leggja á ríkisstjórnir framtíðarinnar og þeirra viðmiða sem núverandi ríkisstjórn leggur á sjálfa sig og kannski ekki furða að í bráðabirgðaákvæði sé búið að koma málum þannig fyrir að þessi megrunarkúr muni aðeins gilda um aðra en hæstv. fjármálaráðherra, vegna þess að fyrsta fjármálastefnan samkvæmt þessu frumvarpi mun ekki koma fram fyrr en í apríl 2016, 12 mánuðum fyrir næstu kosningar. Hæstv. fjármálaráðherra sjálfur mun því aldrei þurfa að fara eftir þeim reglum sem hér er að finna. Það fer heldur ekki hjá því að maður sjái að núverandi ríkisstjórn vinnur ekki í anda þessa frumvarps. Tökum nokkur dæmi. Skuldalækkunin fræga. Hún fellur á nokkurn veginn öllum viðmiðunum sem er að finna í 6. gr. um grunngildi fjármálastefnu og fjármálaáætlana. Þar er rakið að stefnumörkun í opinberum fjármálum eigi að byggja á fimm grunngildum. Í fyrsta lagi sjálfbærni, sem felst í því að opinberar skuldbindingar séu viðráðanlegar til skemmri og lengri tíma og leggi ekki ósanngjarnar byrðar á komandi kynslóðir. Falleinkunn fyrir skuldaniðurfellinguna. Í öðru lagi varfærni, sem er á hæfilegu jafnvægi milli tekna og gjalda. Ég ætla að gefa hæstv. fjármálaráðherra það að sú aðgerð var svo sem fjármögnuð með bankaskatti. Í þriðja lagi stöðugleika, sem felst í að stefna í opinberum fjármálum stuðli að jafnvægi í efnahagsmálum. Það var akkúrat varað við því að þetta væri þensluhvetjandi á þeim tíma sem ekki væri ástæða til og slaki væri horfinn úr hagkerfinu. Í fjórða lagi festu, sem felst í því að forðast óvæntar eða fyrirvaralitlar breytingar frá gildandi stefnu. Drottinn minn dýri! Það er aldeilis frávik frá gildandi stefnu og í sjálfu sér veitt vilyrði til komandi kynslóða um það að í öllum efnahagsáföllum héðan í frá muni Sjálfstæðisflokkurinn koma og niðurgreiða óhjákvæmilegt misræmi milli eigna og skulda. Í fimmta lagi gagnsæi, sem felst í því að sett séu auðsæ og mælanleg markmið til meðallangs tíma um þróun opinberra fjármála í samræmi við grunngildin. Skuldaniðurfellingin er algert fráhvarf frá almennri stefnumörkun í ríkisfjármálum. Ég nefni líka stöðu Íbúðalánasjóðs. Í gær var ég nauðbeygður til að senda hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra bréf þar sem ég óska eftir viðbrögðum ráðherrans við þeirri stöðu sem upp er komin þegar stjórnarmaður í Íbúðalánasjóði treystir sér ekki til starfa þar vegna þess að ábyrgð stjórnarmanna er gríðarlega rík en þeir hafa engin völd til að takast á við þann vanda sem að sjóðnum steðjar. Og ráðherrann sem hefur öll tök á rekstrarvanda sjóðsins er ábyrgðarlaus á rekstrinum. Hæstv. ráðherra fjármála hefur ekkert gert til að leggja fram heildstæða áætlun um Íbúðalánasjóð. Hann er opið sár í ríkisrekstrinum og það veldur því auðvitað þegar maður sér síðan frumvarp af þessum toga að gerð er krafa um það, væru þessi lög í gildi, að hæstv. fjármálaráðherra hefði fyrir löngu síðan komið með áætlun um það hvernig ætti að loka þeirri opnu áhættu sem er fyrir skattborgarana á rekstri Íbúðalánasjóðs í óbreyttu ástandi og firra þar með óbreytta stjórnarmenn lagalegri ábyrgð á vanrækslusyndum ráðherra þessarar ríkisstjórnar. Í 11. gr. frumvarpsins er fjallað um samskipti og samráð ríkis og sveitarfélaga og það er heppilegt að samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu mun ekki reyna á það að hæstv. ráðherra fari að semja við sveitarfélögin um sameiginlega stefnu fyrr en í árslok 2015, rétt rúmu ári fyrir kosningar, vegna þess að allt er lýtur að samstillingu aðgerða hins opinbera milli ríkis og sveitarfélaga er í algeru uppnámi undir verkstjórn hæstv. fjármálaráðherra. Það hefur ekki verið, vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra talaði áðan af nokkru steigurlæti um vanrækslusyndir fortíðarinnar, að menn veittu ekki fé til lögbundinnar þjónustu. Þá er sú staða uppi að hæstv. fjármálaráðherra er að vanefna samning sem skrifað hefur verið undir við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um samgöngumál. Hann er að gera það núna, skriflegan samning svo nemur hundruðum milljóna. Það gæti hann væntanlega ekki gert ef þessi lög væru komin í gildi, þannig að það er gott ef þessi megrunarkúr muni gilda um aðra fjármálaráðherra en þennan. Ég nefni líka hvernig komið hefur verið algerlega óforvarandis að sveitarfélögum með stórfelldar breytingar, svo sem eins og í styttingu atvinnuleysisbótatímabils, minna framboði á úrræðum fyrir atvinnuleitendur og fyrir fólk sem þiggur félagsþjónustu sveitarfélaga. Ríkið skerðir möguleika sveitarfélaganna til að bjóða fólki upp á lausnir, allt án samráðs og samtals. Það er líka athyglisvert að ríkið hefur í lögum sett fjármálareglu um sveitarfélögin sem takmarka svigrúm þeirra. Félagsmálaráðherra þessarar ríkisstjórnar atyrðir síðan sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu fyrir að kaupa ekki nógu mikið af félagslegum íbúðum, en ríkisstjórnin gerir ekki reka að því að undanskilja kaup á félagslegu húsnæði fjármálareglunni. Það er hægt. Í tíð síðustu ríkisstjórnar ákváðum við að undanskilja skuldbindingar vegna byggingar hjúkrunarheimila, sem var bráðnauðsynlegt verkefni að ráðast í. Við ákváðum að undanskilja þær skuldbindingar sveitarfélaga fjármálareglunni. Það er enginn vandi að breyta fjármálareglunni þannig að sveitarfélögin geti betur tekist á við að sinna þessu lögbundna hlutverki sínu með því að fjölga félagslegum leiguíbúðum. Það er á valdi ríkisstjórnarinnar. En, nei, ráðherrar hennar kjósa að atyrða sveitarfélögin fyrir aðgerðaleysi á þessu sviði en breyta ekki regluverkinu sem gerir sveitarfélögunum ómögulegt að uppfylla kröfurnar sem ráðherrarnir leggja á þau. Þá er náttúrlega ótalin sú staða sem er í samskiptum ríkis og sveitarfélaga vegna algerrar kyrrstöðu í áformum um flutning á þjónustu til sveitarfélaga og þess að það hefur náttúrlega ekkert samráð verið milli ríkis og sveitarfélaga um framkvæmd viðkvæmra breytinga eins og þeirrar þegar nú er í tíð Sjálfstæðisflokksins staðið að stærstu ríkisvæðingu nærþjónustu við almenning þegar ríkið er að taka af Akureyrarbæ heilsugæsluþjónustu við íbúa. Ég velti því líka upp í 13. gr. með fjármálaráðið sem hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu að ætti að veita faglegt aðhald og mundi skipta miklu máli, skipað tveimur fulltrúum frá Alþingi og einum samkvæmt tilnefningu forsætisráðherra, sem jafnframt er formaður. Ef menn vilja faglegt aðhald verða þeir líka að fara eftir því og þegar skuldaniðurfelling hæstv. fjármálaráðherra var til meðferðar í þinginu var samdóma álit allra fagaðila sem veittu umsögn að vara við þessu, allt frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Efnahags- og framfarastofnun Evrópu yfir til allra fræðimanna á sviði hagfræði í landinu. Það var enginn prófessor sem kom hæstv. fjármálaráðherra til bjargar þegar hæstv. fjármálaráðherra ákvað að ríkisvæða einkaskuldir með fordæmalausum hætti. Ég spyr mig þess vegna: Hvaða þýðingu hefur það þegar ráðherra kemur og segist vilja fjármálaráð sem veiti faglegt aðhald þegar faglegt aðhald er í engu nýtt og virt að vettugi þegar það er veitt, eins og í þessu nýlega dæmi? Virðulegi forseti. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra um að vert sé að skoða samhengi skuldareglu og útgjaldareglu og það er þáttur sem við eigum að vinna áfram í meðförum Alþingis yfir málið. Það er vert að tryggja að þessi umgjörð stuðli að aga í ríkisfjármálum, greiði fyrir lækkun skulda ríkisins en geri okkur líka kleift að takast á við íslensk áföll. Meðan við erum með íslenska krónu og búum við opið hagkerfi munum við þurfa meira á því að halda en nokkurt annað ríki í Evrópu.

Herra forseti. Ég vil gera athugasemd við þá fullyrðingu að ríkisstjórnin vilji skjóta sjálfri sér undan öllum þeim góðu viðmiðum sem er að finna í frumvarpinu, það held ég að standist engan veginn skoðun. Í því sambandi er nærtækt að vísa til þess að í fjármálareglunum er t.d. höfuðáhersla lögð á hallalaus fjárlög og niðurgreiðslu skulda. Skuldahlutfall okkar er að lækka og við rekum ríkissjóð í jöfnuði um þessar mundir og munum gera það áfram. Það eru nú kannski bestu dæmin. Vilji menn grípa einstök mál, eins og hv. þingmaður gerði, og taka skuldaleiðréttinguna eina og sér sem einstakt áherslumál ríkisstjórnarinnar og leggja þessa mælikvarða á það mál þá skulum við hafa það í huga að ráðinu, sem ætlað er að veita umsögn um þetta mál, og reyndar á það líka við um fjármálareglurnar, er ætlað að horfa til heildaráhrifa fjármálastefnunnar og fjármálaáætlunar hvers árs hvað er að gerast í fjármálum hins opinbera þegar litið er á stóru stærðirnar. Það er ekki svo að menn þurfi að hafa skoðun á einstökum pólitískum áherslumálum jafnvel þótt þau þurfi samanlagt að ná því markmiði sem að er stefnt. Það er ekki þannig að við höfum fært með þessu frumvarpi alla pólitík bara yfir í einhverja tölvu úti í bæ þar sem hægt er að reikna út niðurstöðu um hvort málið standist skoðun. Við höfum ekki fært alla pólitíska umræðu yfir í hendur fjármálaráðs óháðra aðila. Áfram verður tekist á um einstök áherslumál, en við verðum samt að vera sammála um að heildarþróunin sé innan þess ramma sem lagt er upp með.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra í því að það er ekki ætlunin með þessu frumvarpi að taka pólitískt ákvörðunarvald af meiri hluta á hverjum tíma. Það er mjög mikilvægt einmitt að við séum sammála um þann þátt. Það verður áfram þannig að ríkisstjórnir geta verið með ólíkar áherslur og geta beitt ríkisfjármálunum með ólíkum hætti á ólíkum tímum. Hitt er aftur annað mál að eftir að búið er að leiða frumvarpið í lög er mjög sérkennilegt ef grunnþáttur í hagstjórnarstefnunni eru stórfelldar aðgerðir eins og skuldaniðurfellingin, svo við höldum nú áfram með það dæmi, sem fellur á fjórum af fimm töluliðum í viðmiðinu um sjálfbærni ríkisútgjalda í 6. gr. Það er veikleikinn sem ríkisstjórnin stendur frammi fyrir. Ég ítreka líka það sem ég sagði áðan, þessi ríkisstjórn stendur ekki við gerða samninga. Hún skerðir framlög sem ætlað er að standa undir lögbundinni þjónustu án þess að breyta lögum um þá þjónustu sem viðkomandi stofnunum er skylt að veita og hún tekur ekki á sig ábyrgð af ríkisrekstri í botnlausu tapi, eins og t.d. rekstri Íbúðalánasjóðs sem ég tók dæmi af áðan. Það hlýtur að vera verkefni ríkisstjórnar á hverjum tíma að setja fram einhverja heildarstefnu um slíkan rekstur en skella ekki bara ábyrgðinni á stjórnarmenn úti í bæ sem bera persónulega fébótaábyrgð á rekstri Íbúðalánasjóðs, en svo eru ráðherrarnir ábyrgðarlausir og hirða ekki einu sinni um að koma með útfærðar úrbótatillögur.

Herra forseti. Ég tel ekki að við munum verða sammála um skuldaaðgerðir ríkisstjórnarinnar á þessum stutta tíma og hvort þær séu sjálfbærar. En staðreyndin er nú samt sú að þær eru ekki svo íþyngjandi fyrir ríkisfjármálin fram á við litið að við gerum áfram ráð fyrir því að vera með afgang á ríkisfjármálunum jafnvel þótt gert sé ráð fyrir öllum þessum aðgerðum. Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þingmanni að það skiptir miklu máli þegar við erum með rekstrarvanda í ríkiskerfinu hjá okkur, hjá einstökum stofnunum eða félögum, að þá er mikilvægt að tekið sé á þeim málum af festu. Vandi Íbúðalánasjóðs er ekki nýtilkominn, hann er í sjálfu sér tekinn í arf af þessari ríkisstjórn og var ekki komið neitt plan um hvernig ætti að vinna hann niður, en verkefnið er enn til staðar til þess að leysa það. Fyrir mér hefur skipt mestu máli í fyrsta lagi að stöðva blæðinguna, ef ég mætti orða það þannig, sem sagt að stöðva hallareksturinn og skuldavöxtinn innan sjóðsins, það finnst mér að eigi að vera forgangsverkefni, og síðan í framhaldinu að svara því hvernig við viljum byggja húsnæðislánamarkaðinn til framtíðar. Það er eðlilegt að það taki tíma að komast til botns í því máli vegna þess að með því værum við mögulega að gera grundvallarbreytingar á lánafyrirkomulaginu í landinu. Varðandi aðrar stofnanir munum við alltaf þurfa að vera að vega salt á milli þess annars vegar að reyna að ná með ýtrasta hætti hinum lögbundnu markmiðum einstakra stofnana og síðan að lifa með þeim veruleika sem fjárlögin setja okkur til þess að uppfylla þau skilyrði. Þingið hefur mjög oft gerst sekt um það að lýsa mjög háleitum markmiðum í almennum lögum, það gerist reglulega og það er ekkert nýtt. Við þurfum að færa þá draumsýn 

Virðulegi forseti. Fagnaðarefnið við þessa löggjöf er að hún á að geta greitt fyrir því að raunhæfari væntingar verði um heildarumfang til lengri tíma litið, það verði hin stóra breyting frá því ástandi sem nú er. Við upplifum það t.d. núna að framhaldsskólar sem búnir eru að taka inn nemendur vegna þessa skólaárs hafa þrjá mánuði á næsta ári vegna skólaársins 2015–2016 upp á að hlaupa þar sem þeir eiga að mæta 20% fækkunarkröfu í fjárlagafrumvarpinu. Þeir hafa sem sagt þrjá mánuði á næsta ári til að mæta því, sem þýðir að þeir munu þurfa að rústa rekstri framhaldsskólans til að mæta kröfum fjármálaráðherrans. Það eru slík atriði sem við gagnrýnum í fjárlagafrumvarpinu núna, að ekki er með nokkrum hætti gefinn eðlilegur aðlögunartími að kröfum um niðurskurð sem eru síðan í fullkomnu ósamræmi við langtímastefnumörkun og lögbundnar þarfir. Að síðustu varðandi skuldaniðurfellinguna, það er alveg greinilegt að ég verð ekki sammála hæstv. fjármálaráðherra um hana. Hún er aðgerð þar sem gengið er á rétt komandi kynslóða, hún hyglir fólki á ákveðnu aldursbili á kostnað eldri borgara og ungs fólks, flytur til fjármuni í samfélaginu, styður sérstaklega við þá sem mest hafa milli handanna og síðan felur hún í sér að skuldir ríkissjóðs verða ekki greiddar niður. Skuldahlutfallið er að sönnu að lækka en það er að lækka vegna þess að landsframleiðslan er að aukast, ekki vegna þess að verið sé að greiða niður skuldir. Þess vegna er þessi skuldaniðurfelling í algjörri andstöðu við markmiðin 

Herra forseti. Hv. þingmaður sem kom í pontu ákvað að hnýta í hæstv. ráðherra félagsmála varðandi húsnæðiseklu sveitarfélaganna og að þau uppfylltu ekki skyldu sína varðandi félagslegt húsnæði. Það hryggir mig mjög að hv. þingmaður skuli taka þetta mál upp með þessum hætti undir þessum lið, þetta er tilefni til mikilla umræðna. Hv. þingmaður gegndi sjálfur embætti hæstv. ráðherra síðastliðin fjögur ár og það er alveg ljós sá vandi sem er núna er uppsafnaður. Við getum ekki lokað augunum fyrir því. Íbúðalánasjóður lánar sérstök lán til leiguíbúða í þessar framkvæmdir. Þar eru niðurgreiddir vextir. Ég held að ég fari ekki með rangt mál þegar ég segi að í ráðherratíð hv. þingmanns hafi verið skrúfað fyrir lánveitingar úr þessum flokki. Og hver er staðan? Í stærsta sveitarfélagi landsins, þar sem eru 850 einstaklingar á biðlista, er vandi sem ekki hefur orðið til á einu ári. Það er uppsafnaður vandi. Ég tek því upp hanskann fyrir hæstv. ráðherra félagsmála í dag þegar ég segi að hann hafi nú þegar tekið frá fjárhæðir til þess að lána í þessi verkefni. Það sem vantar aftur á móti eru umsóknir frá sveitarfélögunum um að fá lánað úr þessum flokki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið en ekkert í því stenst. Í fyrsta lagi opnaði ég sérstaklega fyrir það sem félagsmálaráðherra, með aðstoð hæstv. þáverandi fjármálaráðherra Steingríms J. Sigfússonar, að það yrðu niðurgreiddir vextir til félagslegra íbúða. Í annan stað er vandinn ekki sá að Reykjavíkurborg vilji ekki sækja um. Vandinn er sá að kerfið sem er við lýði og hæstv. félagsmálaráðherra gerir ekkert í að laga, tryggir ekki samkeppnishæfa vexti. Vextirnir sem Íbúðalánasjóður getur boðið með niðurgreiðslu ríkisins eru hærri en vextirnir sem Reykjavíkurborg getur fengið með því að fara bara út á götu og biðja um lán. Það er vandamálið. Og þeir vextir eru of háir til að lágtekjufólk hafi efni á að leigja þetta húsnæði. Önnur sveitarfélög gætu líka fengið lægri vexti í gegnum Lánasjóð sveitarfélaga en Íbúðalánasjóður getur boðið með niðurgreiðslu. Sveitarfélögin, sem gætu mögulega bætt við sig þar fyrir utan, utan Reykjavíkur, reka sig upp undir skuldaþakið, og hæstv. ráðherra gerir heldur ekkert í því að lyfta skuldaþakinu. Hæstv. ráðherra getur lagað kerfið sem Íbúðalánasjóður vinnur eftir. Hann getur t.d. látið niðurgreiðsluríkispeningana gilda óháð því hver veitir lánið. Það mundi hjálpa mjög mikið ef Reykjavíkurborg gæti fengið 100 punkta niðurgreiðslu á eigin lánum, vegna þess að Íbúðalánasjóður er ekki samkeppnisfær, hann veitir ekki nógu lág lán. Hann getur ekki aflað peninga með nógu hagstæðum kjörum. Síðan gætu Kópavogur og Hafnarfjörður bætt við sig íbúðum og þessi sveitarfélög langar til að gera það. Meira að segja sjálfstæðismeirihlutinn í þessum sveitarfélögum vill bæta við sig íbúðum en rekur sig upp undir þakið sem hæstv. félagsmálaráðherra gerir ekkert í að lyfta. Það eru bara hinar biturlegu staðreyndir þessa máls.

Herra forseti. Ég varpa þeirri spurningu til hv. þingmanns varðandi öll þau vandamál sem hann hefur nefnt hér sem núverandi hæstv. félagsmálaráðherra stendur frammi fyrir: Af hverju var þetta ekki gert þegar hv. þingmaður var í ráðherrastól?

Virðulegi forseti. Ég svara glaður þessari spurningu. Við mættum öllum þörfum sveitarfélaga og öllu því sem sveitarfélög treystu sér til að ráðast í þegar ég var í ríkisstjórn. Þá var staðan hins vegar mjög erfið hjá sveitarfélögum og fæst þeirra treystu sér til að fara í nokkrar framkvæmdir, en við tryggðum niðurgreiðslu á vöxtum alls staðar. Það sem hefur síðan gerst er að vextir í landinu hafa farið lækkandi og þeir hafa lækkað svo mikið að Íbúðalánasjóður er ekki lengur samkeppnishæfur varðandi niðurgreiðslu, um kjör. Það er ný staðreynd sem núverandi ráðherra málaflokksins verður bara að takast á við. Menn geta ekki verið ráðherrar og verið stöðugt að horfa á hvað menn gerðu í fortíðinni. Ef menn eru ráðherrar verða menn að bregðast við vanda dagsins í dag. Þetta er ný staða, nýr vandi. Hann er orðinn að veruleika nú og hæstv. félagsmálaráðherra verður auðvitað að bregðast við því. Það mætti t.d. gera með því að breyta lögum og láta niðurgreiðsluna gilda óháð því hvar menn taka lánin, þá þyrfti Reykjavíkurborg, sem getur í dag aflað sér lánsfjár á 3,3% vöxtum, aðeins að borga 2,3% vexti. Það væri sko aldeilis búbót fyrir lágtekjufólk í landinu. Þetta er á valdi stjórnarmeirihlutans. Gjörið þið svo vel, það er einföld lagabreyting. Ég gekk hér í lagabreytingar til þess að gera Íbúðalánasjóði kleift að ráðast í að lána fyrir hjúkrunarheimilum úti um allt land. Það tókst alveg gríðarlega vel. Það var bara ein lagabreyting. Þegar menn standa frammi fyrir vanda bera þeir ábyrgð á að leysa hann, þeir geta ekki velt honum yfir á aðra og þeir geta ekki reynt að kenna öðrum í fortíðinni um sem ekki stóðu frammi fyrir sama vanda. Við leystum þann vanda sem við stóðum frammi fyrir. Þetta er nýr vandi.

Herra forseti. Ég held að við eigum hvorki að sýna þessu máli né hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þá vanvirðu að hefja umræður um það fyrr en hann er kominn í salinn.

Herra forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp er komið fram, það er gríðarlega mikilvæg vinna og mikilvægt mál sem hér er undir. Það er helst að maður harmi að það skuli vera kominn 16. október þegar við erum enn að ræða það við 1. umr. og það hefur ekki gengið til nefndar. Ég er þeirrar skoðunar að Alþingi þurfi síðan sjálft eftir því sem nokkur kostur er að vanda vinnu sína við þetta mál, þó að ég treysti því og trúi að það sé ágætlega undirbúið af hálfu hæstv. ráðherra. Þetta frumvarp hefur verið alllengi í undirbúningi, eins og fram kemur í greinargerðinni. Það má segja að það hafi verið sett formlega í farveg á árinu 2011 með skipan starfshóps sem fékk það verkefni að semja frumvarp á grundvelli ýmissa gagna sem þá lágu fyrir, m.a. skýrslur frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og heilmikil umræða innan fjármálaráðuneytisins og efnahagsráðuneytisins og tengdra aðila. Þar með var það sett í farveg sem og var þá lokið vinnu við nýjar fjármálareglur sveitarfélaga sem lögfestar voru og tóku gildi 1. janúar 2012 og hafa að mínu mati tvímælalaust sannað gildi sitt, samanber umfjöllun um þær t.d. núna á þingi Sambands sveitarfélaga. Það má segja að í hnotskurn snúi þetta mál að vandaðri undirbúningi fyrir fjárlagagerð, að vandaðri og meiri áætlanagerð, að meiri aga og að meiri samþættingu opinberra fjármála, einkum í hagstjórnarlegu tilliti. Það eru sömuleiðis innleidd hér grunngildi, sbr. 6. gr. frumvarpsins. Það er gott því að þar eru menn að reyna að búa til leiðarljós eða undirstöðugildi sem allt þetta starf á að byggja á, eins og þar er upp talið um sjálfbærni hinna opinberu fjármála, sem er gríðarlega mikilvæg grundvallarregla og þyrfti kannski ekki að hafa margar aðrar reglur, satt best að segja, ef hún væri virt og tekin bókstaflega því að þá væru menn ekki að stytta sér leið og varpa byrðum inn í framtíðina og ætla öðrum að borga sína reikninga. En varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi eru allt góð leiðarljós. Aðkoma Alþingis að þessum málum breytist nokkuð og verður þá meira í formi aðkomu að áætlanagerð og því að skoða heildarmyndina en minna í því að afgreiða og standa í ákvörðunum um einstakar fjárveitingar, og því fylgja bæði kostir og gallar. Ef við förum á handahlaupum í gegnum frumvarpið, herra forseti, af því að ræðutíminn er takmarkaður og eiginlega alveg skammarlega takmarkaður þegar svona stór mál eiga í hlut, má bera niður í fjármálastefnunni og fjármálaáætlunum. Nú höfum við að einhverju leyti verið með það við lýði en það hefur ekki verið svona formbundið og lögfest. Ríkisstjórnir hafa gjarnan sett sér einhver markmið, einhverja stefnu í byrjun starfstíma síns með samþykktum sínum og a.m.k. frá og með vorinu 2009 hafa birst fjármálaáætlanir tengdar fjárlagafrumvörpum eða aðgerðum í efnahagsmálum. Sú fyrsta leit dagsins ljós í júnímánuði 2009 og markaði auðvitað heilmikil tímamót vegna þess að þar var í fyrsta sinn sett fram slík áætlun, sett fram markmið og horft inn í næstu fjögur ár sem fram undan voru. Slíkar áætlanir voru síðan uppfærðar og gefnar út í sérstökum ritum 2011 og 2012. Það hefur heldur orðið afturför að þessu leyti nú síðan þá var, þ.e. ekki komið út slík sérstök rit en fyrra hefti fjárlagafrumvarps hefur þó að einhverju leyti átt að fylla í það skarð. Grunngildin í 6. gr. hef ég þegar nefnt og ég geri ekki athugasemdir við þau í sjálfu sér. Mér finnst þó kannski að sjálfbærnin ætti að vera yfirmarkmið, yfirgildi og meðhöndlast með öðrum hætti en hin fjögur sem eiga eftir koma. Það væri að mínu mati besta framsetningin að sjálfbærni opinberra fjármála væri undirstöðuregla, væri undirstöðugrunngildi sem væri gefið meira vægi en öllu öðru. Þá að fjármálareglunum í 7. gr. sem að sjálfsögðu eru mikið nýmæli og þar er valin sú leið að í fyrsta lagi er ákveðin fjármálaregla um heildarjöfnuð yfir ákveðið tímabil og að árlegur halli sé ekki meiri en 2,5% af landsframleiðslu, sem vissulega eru talsverðir fjármunir, 50 milljarðar plús eða hvað það er í dag, og svo skuldamarkmið upp á 45% af vergri landsframleiðslu. Þar er verið að tala um heildarskuldir að frádregnum uppreiknuðum lífeyrisskuldbindingum og viðskiptaskuldum og að sjálfsögðu að frádregnum frá skuldunum innstæðum í sjóðum og bönkum. Sem sagt hrein staða að þessu leyti. Síðan er í þriðja lagi sett regla um það hvernig ná skuli skuldahlutfallinu niður í nefnd 45%, ef það er umfram þau, og tiltekin lækkun þar innbyggð á hverju þriggja ára tímabili. Sú regla gengur reyndar ekki mjög langt, þ.e. að það sem umfram er á hverjum tíma skuli þá greitt niður um 5% eða 1/20 árlega. Ef þetta er á tímum vaxandi landsframleiðslu, sem hjálpar að sjálfsögðu til og lækkar hlutfallið eitthvað, þá bítur þessi regla sennilega ekki mjög mikið. Hér var aðeins rætt áðan um það hvort ástæða væri til að hafa þriðju regluna, þ.e. útgjaldavaxtarþak, með í þessum efnum. Ég hef efasemdir um það og ég er tiltölulega sáttur við framsetningu frumvarpsins eins og hún er einfaldlega vegna þess að um leið og þriðju slíkri reglunni væri bætt inn í þá flækist aðeins myndin. Þetta eru tvær tiltölulega skýrar reglur og í raun má segja að einhvers konar útgjaldavaxtartakmörkun eigi að leiða sjálfkrafa af hinum fyrri tveimur. Það segir sig nokkuð sjálft að ef hallinn má ekki fara yfir 2,5% af landsframleiðslu á neinu ári og það skuli vera jöfnuður á hverju fimm ára tímabili, þá fara menn ekki mjög langt í taumlausum útgjaldavexti án þess að reka sig á þetta þak, á þessa reglu. Ég held að það sé miklu mikilvægara að kryfja þessar reglur út frá hagstjórnarhlutverki eða hagstjórnargildi traustra opinberra fjármála. Þar togast auðvitað á tvö sjónarmið og þau gera það í mínum huga líka. Ég er hallur undir keynesisma í hagstjórn og hef alltaf talið að opinber fjármál ættu að geta þjónað mikilvægu hlutverki í sveiflujöfnun og væri af þeim ástæðum hallur undir að svigrúmið væri meira en minna, þ.e. að menn gætu jafnvel beitt opinberum fjármálum lengra í báðar áttir til sveiflujöfnunar, en reynslan segir mér að okkur er kannski ekki treystandi til þess. Þá er betra að hafa reglu sem tryggir þó ákveðinn aga, jafnvel þó að sú regla takmarki að vissu leyti úrræðin sem menn hafa til sveiflujöfnunar. Vandamál okkar, eins og það snýr að mér og mínu mati á stöðunni, hefur ekki verið það að menn hafi ekki verið tilbúnir til þess að beita ríkinu til sveiflujöfnunar á erfiðum tímum og auka þá framkvæmdir og leggja í að skapa ný störf og annað því um líkt, því að það held ég að aðstæður og pólitískur þrýstingur skapi af sjálfu sér. Vandamál okkar hefur verið á tímunum þegar við þurftum að reka ríkissjóð með meiri afgangi. Þá hefur veikleikinn verið til staðar. Menn hefur skort aga til þess að mynda þá miklu meiri afgang úr ríkissjóði, og eftir atvikum sveitarfélögunum, til að búa í haginn fyrir erfið ár og til að beita þessum afgangi til að vinna gegn þenslu og jafnvægisleysi í fjármálunum. Langskýrasta dæmið um þetta er auðvitað þenslan frá árunum 2003/2004 og til 2008. Jú, það var sæmilegur afgangur á ríkissjóði en hann hefði getað verið og átt að vera og þurft að vera miklu meiri og hefði orðið það ef menn hefðu til dæmis ekki í þenslunni lækkað skatta og dregið úr tekjum ríkisins í stórum stíl. Agaleysið þá, eins og rannsóknarskýrsla Alþingis meðal annars ber með sér og greinir, á að vera okkur dýrkeypt lexía. Það er það sem heldur aftur af mér gagnvart því að leggja til að þessi rammi sé rýmri en þarna er lagt til, vel að merkja rýmri í báðar áttir, hann þyrfti þá að sjálfsögðu að vera það. Ég er alls ekki að segja að heildarútkoman á fimm ára eða sjö ára tímabili ætti að vera önnur. Nei. Jöfnuður þá. En við erum sjaldan að glíma við svo langar hagsveiflur að það mundi ekki duga, fimm til sjö ár, en menn hefðu meira svigrúm innan þess tíma til að gera hvort tveggja, reka ríkissjóð með enn meiri afgangi, sem er auðvitað meira samkvæmt þessu, ég veit það, en líka þá eftir atvikum að fara eitthvað meira á útgjaldahliðina þegar það væri skynsamlegt. Síðan er í 10. gr. endurskoðun á fjármálastefnunni og þar er svona ventill, kallaði hæstv. fjármálaráðherra, neyðarúrræði, force majeure-ákvæði, getum við líka kallað það, þar sem verulega breyttar aðstæður koma aftan að mönnum, náttúruhamfarir eða einhver meiri háttar óáran, og þá er farvegur fyrir það að víkja frá fjármálastefnunni með þingsályktun sem fer þá til umfjöllunar á Alþingi. Þetta held ég að sé skynsamlegt og það væri barnaskapur að ætla að til slíks geti ekki komið einhvern tíma og þá er skynsamlegt að hafa það strax og fyrir fram í búningi. Varðandi fjármálaráð held ég að það sé ágætisfyrirkomulag, en ég velti fyrir mér hvort það ætti jafnvel að vera fjölskipaðra en þarna er og hugsanlega með tveimur mönnum sem gætu verið alþingismenn. Nú er það ekki beinlínis þannig að ákvæðin um ráðið í 13. gr. útiloki það ef þeir hafa háskólamenntun á sviði ríkisfjármála eða einhverju tengdu. Það er hvergi sagt berum orðum, held ég, hvorki í 13. gr. né í umsögn um hana. En kannski er hugsunin með því að þeir skuli vera óvilhallir sú að þeir séu það ekki. En ég velti fyrir mér ef þetta væri fimm manna ráð, skipað oddamanninum sem forsætisráðherra skipar, tveimur sem uppfylltu þessar faglegu hæfniskröfur og hugsanlega tveimur alþingismönnum, sem gjarnan kæmu þá einn úr stjórn og einn úr stjórnarandstöðu, ekki endilega vegna þess að þeir sem slíkir mundu leggja svo óskaplega mikið til og styrkja ráðið en það mundi mynda tengingu við þingið í þeirri vinnu sem þar fer fram. Ég vil aðeins nefna framsetningu fjárlagafrumvarpsins, sbr. III. kafla, 16. og 19. gr. Þar þarf að hyggja meðal annars að því að fjárlögin eru eftir allt saman lög og fjárveitingavaldið er hjá Alþingi. Og þessi umbúnaður þarf að uppfylla ákvæði stjórnarskrárinnar, einkum 41. og 40. gr. Og þau eru alveg skýr, það má ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það má sömuleiðis ekki taka lán, sbr. 40. gr. Alþingi verður með atkvæðagreiðslu sinni um fjárlög að uppfylla þetta ákvæði. Og ég lýsi eftir því að stjórnskipulega verði farið yfir það hversu langt er hægt að ganga við framsetningu frumvarpsins og framsali í reynd á fjárveitingavaldi til ráðherra, millifærsluvandi að vísu, eða með því að afgreiða í raun inntak fjárlaganna að mestu leyti sem fylgirit, sem ekki kemur til atkvæða grein fyrir grein. Alþingi hafði kannski varla næga aðkomu að undirbúningnum hvað varðar þingtæknileg atriði af þessu tagi og stjórnskipuleg atriði af þessu tagi. Þetta þarf að skoða. Síðan hefði ég viljað, ef tími hefði verið til, ræða aðeins um heimild til flutnings fjárheimilda. Þar tel ég vera veikleika í frumvarpinu. Ég efast um að það sé skynsamlegt í raun að vera með nánast óbreytt orðalag: Heimild til flutnings fjárheimilda milli ára. Það eru engin viðmið þar. Það er ekki einu sinni reynt að setja einhverjar reglur af því tagi sem við mótuðum og unnum samkvæmt á síðasta kjörtímabili, um 4% og mest 10% uppsafnað eða eitthvað því um líkt. Ég er ekki viss um að þetta sé nógu traust til þess að tryggja hnökralausa framkvæmd. Ákvæði um varasjóð og kynjaða fjárlagagerð og allt það er þarna inni og það er vel. Kostnaðarmatið frá þeirri skrifstofu ráðuneytisins er athyglisvert. Það er ekki reynt að nefna eina einustu tölu í því sambandi hvað undirbúningur og innleiðing þessarar aðferðafræði eru auðvitað dæmd til að kosta. Það finnst mér veikt, að horfast ekki í augu við að þetta er ekki hægt öðruvísi en að leggja umtalsverða fjármuni í að styrkja, bæði fjármálaráðuneytið sjálft og fagráðuneytin sem eiga að fá stóraukið hlutverk. 
             Að lokum, herra forseti, voru mikil mistök að kjósa ekki milliþinganefnd í þetta mál sl. vor, sem hefði unnið af hálfu Alþingis í því í sumar. Ég er þeirrar skoðunar að þessu máli eigi að vísa til sérnefndar sem væri kosin til að fjalla um það og hefði ekkert annað að gera 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að þetta frumvarp sé komið til umræðu að nýju. Ég held að hér sé mikilvægt frumvarp á ferðinni og vona að það náist sem mest sátt um það. Það eykur kannski líkurnar á því að sátt náist að frumvarpið er unnið undir verkstjórn fjögurra fjármálaráðherra úr þremur flokkum. Bæði hefur vinstri stjórn komið að málinu og hægri stjórn. Það ætti að vera grundvöllur fyrir því að hér geti náðst góð sátt, enda er málið afskaplega mikilvægt. Frumvarpið ber með sér mjög skýra stefnumörkun í opinberum fjármálum eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur farið mjög vel yfir og ég ætla ekki að fara að endurtaka það allt saman. Á fyrri stigum, á síðasta þingi þegar frumvarpið var til umræðu hér, þá fór ég í gegnum það og ég er á svipuðum nótum núna en þarf þó að kynna mér betur þær breytingar sem hafa verið gerðar á frumvarpinu á milli umræðna. Mér skilst að þær séu ekki í grundvallaratriðum, en við í hv. fjárlaganefnd munum auðvitað taka þær til skoðunar. Við erum að tala um stefnumörkun til lengri tíma. Gert er ráð fyrir að hún verði vandaðri og formfastari en tíðkast hefur. Það er einmitt eitt af því sem við höfum þurft á að halda, þ.e. að ákveðnir ferlar séu settir og að formfesta sé síðan í ferlinu. Grunngildin sem frumvarpið byggir á eru afar mikilvæg. Þau eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Það sem við í hv. fjárlaganefnd munum gera, eða sérnefnd ef til þess kæmi, er að fara ítarlega yfir hverja einustu grein í frumvarpinu og máta við grunngildin. Það má ekki víkja frá þeim. Það skiptir okkur mjög miklu máli að þau séu til grundvallar. Þau vega að vísu misþungt en saman eru þau afar mikilvæg. Það er líka mjög mikilvægt fyrir okkur í þinginu að fá umræðu um fjármálastefnu nýrrar ríkisstjórnar til fimm ára og að þingið hafi að vori samþykkt meginlínurnar sem vinna á fjárlagafrumvarpið eftir. Það held ég að sé mjög til bóta. Þá yrði búið að koma okkur inn í vinnuna og sá leyndardómur sem nú ríkir yfir fjárlagafrumvarpinu yrði ekki fyrir hendi. Fjárlagafrumvarpið hefur verið trúnaðarmál þangað til það er lagt fram og enginn hefur mátt nefna hvað í því stendur. Með þessu væri þingið búið að takast á um meginlínurnar, samþykkja þær og setja þær niður og síðan kæmi fjármálaráðherra í byrjun næsta þings á eftir með frumvarpið sem samið hefði verið eftir þeim meginlínum. Um leið yrði stefna meiri hlutans í þinginu skýrari. Þá kæmu ekki upp aðstæður eins og stundum á þessu þingi, að maður vissi ekki alveg hvort stór mál hefðu í raun fylgi meiri hluta stjórnarflokkanna. Dæmi eru um það nú, þegar við höfum rætt fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2015, að stjórnarliðar hafa ekki síður tekist á um það en ríkisstjórn og stjórnarandstaða. Línurnar yrðu skýrari og auðveldara að vinna málin. 7. gr. fjallar um reglurnar, hvernig tölulegum reglum og viðmiðum sem við eigum að fara eftir er háttað. Við getum auðvitað tekist á um þær en það skiptir miklu máli fyrir þjóð sem er þannig stödd, með svo miklar skuldir, að ná sem fyrst niður skuldunum, þó að það sé ekki nema bara fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Þjóð sem er svona skuldug má ekki við miklum utanaðkomandi áföllum, alveg sama hvað hún reynir að gera vel hér heima þá þarf ekki mikið að gerast í útlöndum til að staðan versni til muna. Það er því afar mikilvægt að ná niður skuldastöðunni og hafa reglur sem þarf að fylgja samkvæmt lögum í þeim efnum. Við þurfum að máta þessar reglur, eins og fram kom fyrr í umræðunni, við lífeyrisskuldbindingarnar, hvernig við ætlum að vinna á þeim, og síðan aldurssamsetningu þjóðarinnar sem hefur líka kostnað í för með sér. Við getum tekist á um fjármálaráð, hverjir eigi að sitja í því o.s.frv., en í mörgum nágrannaríkjum okkar er starfrækt hlutlægt fjármálaráð. Menn telja að það hafi jákvæð áhrif á aga í ríkisfjármálunum, en auðvitað getum við talað um hvernig það ráð eigi að vera skipað. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir ber frumvarpið með sér umtalsverða fækkun á fjárlagaliðum. Talað er um málefnasvið og málefnaflokka, að ráðherra fái aukið vald til þess að taka stefnuna og heildarupphæðina og brjóta niður í smærri liði sem síðan verði fjallað um í skýrsluformi á Alþingi. Ég held að þetta skipti miklu máli og að það hjálpi okkur að sjá heildarmyndina. Við tökumst þá á um milljarðana en látum milljónirnar kannski fá minna rými. Eins er með reikningsskil, að þar séu staðlar sem hjálpa okkur í þinginu að máta okkur við önnur ríki, draga hlutina skýrt fram svo að við getum betur metið hlutina. Virðulegi forseti. Það er önnur nýjung í frumvarpinu sem ég fagna alveg sérstaklega. Hún er sú að gert er ráð fyrir að kynjuð fjárlagagerð verði lögfest. Ég held að það sé mikið framfaraskref. Kynjuð fjárlagagerð snýst ekki bara um að auka jafnrétti, konur og karlar eru ekki nefnd í fjárlögunum, en samt snýst fjálagagerðin um þau náttúrlega og hefur áhrif á líf allra í landinu, en mismunandi þó eftir kynjum. Þess vegna er nauðsynlegt að greina hlutina og gera það þannig að við getum metið, áður en fjárlagafrumvörpin eru lögð fram til samþykktar, hvaða áhrif ákvarðanir hafa á kynin. Þetta er mikilvægt út frá jafnréttissjónarmiði og þetta getur líka verið mjög mikilvægt út frá byggðasjónarmiði. Ef við tökum til dæmis einhverjar ákvarðanir með fjárlögum sem hafa áhrif á konur á ákveðnum landsvæðum þá getur það haft mikil áhrif á hvernig byggð þróast. Ég er mjög ánægð með að það skuli eiga að lögfesta þessi vinnubrögð. Slíkt verklag lýtur að bættri hagstjórn og fjárlagagerð og því að við förum betur með opinbert fé. Þetta snýst því ekki bara um konur og karla, þetta snýst um jafnrétti, byggðamál og vönduð vinnubrögð. Við erum nú með kynjaða hagstjórn og fjárlagagerð í lærdómsferli. Við þurfum að kyngreina gögn og við þurfum að láta tæknina vinna með okkur þannig að við getum til framtíðar lagt línurnar áður en fjárlagafrumvörpin eru samin, en vera ekki í þeirri stöðu sem við erum núna, að taka þau og meta eftir á. Virðulegi forseti. Verði þetta frumvarp að lögum mun það hafa margþætt áhrif á stjórnsýsluna. Við þurfum að hafa aðdraganda að því hvernig við innleiðum málið og það skiptir miklu máli að við náum góðri sátt, eins og ég sagði hérna áðan, vegna þess að við þurfum að breyta hegðun okkar. Það mun taka á. Enn og aftur fagna ég þessu máli og hlakka til að takast á við það í nefndinni. Það er ekki nóg að hæstv. fjármálaráðherra sé tilbúinn að fylgja svona lögum eftir, samþykkjum við þetta frumvarp, heldur þurfum við öll að gera það. Það eru ekki bara ráðuneytin heldur þurfa hv. alþingismenn að gera það líka. Við þurfum að vera tilbúin til þess að gangast undir þann aga sem frumvarpið boðar. Það er það sem er verið að kalla eftir og þess vegna vil ég enn og aftur ítreka hvað það er verðmætt að þetta frumvarp hafi verið samið af tveimur ríkisstjórnum, svo ólíkum sem þær eru. Ég held að það auðveldi okkur að sameinast um málið.

Virðulegi forseti. Ég fagna framlagningu þessa frumvarps. Það er mjög ánægjulegt að koma í ræðustól á eftir hv. þm. Oddnýju Harðardóttur og skynja þann samhljóm sem fram kom í máli hennar og mínum skoðunum á þessu frumvarpi. Ég vona svo sannarlega að okkur takist að hafa vandaðan undirbúning eins og getið er um hér, og jafnframt að efla stefnumörkun. Ég er sama sinnis að mér finnst einna besta ákvæðið í frumvarpinu vera að eigi síðar en 1. apríl ár hvert leggi ráðherra fyrir Alþingi tillögur til þingsályktunar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára hið skemmsta. Ég tel það til mikilla bóta hér á Alþingi að við ræðum að vori stóru línurnar og getum þá tekist á um hvað við viljum að fram komi á einstökum málefnasviðum, og síðan hafi fjármálaráðuneytið og ráðherra sumarið til þess að setja saman fjárlagafrumvarp út frá því. Síðan ég tók sæti á Alþingi hefur mér fundist mjög skorta á að ég geti fyrr í ferlinu sagt hvaða meginlínur ég vil sjá í hverjum málaflokki. Þess vegna tek ég undir þau markmið sem hér eru sett fram og er von mín sú að við getum staðið við þau markmið sem við setjum fram í 1. gr. Mig langar aðeins að víkja líka að 20. gr., en hún er um stefnumótunina fyrir málefnasviðin. Hún segir svo: „Hver ráðherra setur fram stefnu fyrir þau málefnasvið og málaflokka sem hann ber ábyrgð á til eigi skemmri tíma en fimm ára. Í stefnunni skal setja fram markmið, þ.m.t. gæða- og þjónustumarkmið, og skýra hvernig þeim verði náð með tilliti til nýtingar fjármuna, tímasetningar, framkvæmdar, ábyrgðar og fyrirhugaðra lagabreytinga. Við stefnumótun og áætlanagerð ber hverjum ráðherra að virða þau markmið og fjárhæðarmörk sem fram koma í fjármálaáætlun sem Alþingi hefur samþykkt.“ Þetta er afar mikilvægt, þá er hver ráðherra búinn að setja fram þá sýn sem hann hefur á komandi ár en einnig sína framtíðarsýn. Það er mikilvægt fyrir okkur alþingismenn að koma líka að slíkri stefnumörkun að vori og takast þá á um heildarlínurnar. Það er margt fleira sem hægt er að tína hér til, en ég hef skynjað það hjá einstaka þingmönnum að þeir óttast að það sé verið að draga úr vægi ákvarðana þeirra til einstakra liða innan fjárlaga, að þetta verði kannski aðeins of embættismannavætt, en ég er ekki á þeirri skoðun. Ef Alþingi tekur sér tak á vorin og fer virkilega vel yfir málin og stefnan er mótuð hlýtur maður treysta þeim sem sjá síðan um framkvæmdina, að hún sé í þeim anda sem Alþingi hefur ákveðið. Ég tek þess vegna undir síðustu málsgreinina í frumvarpinu, lokaorðin, út af þessum áhyggjum sumra þingmanna varðandi frumvarpið. Enda er þetta það eina neikvæða sem ég hef heyrt frá fólki, en almennt er mikil ánægja það. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Eftir sem áður mun það því koma til kasta Alþingis, við umfjöllun um fjárlagafrumvarp, að ákvarða hvort og í hve miklum mæli veitt verði framlög úr ríkissjóði til verkefna sem miða að því að markmið frumvarpsins nái fram að ganga.“ Ég vil láta það verða mín lokaorð að ítreka þá ósk og von kannski fremur - að Alþingi hafi hér eftir sem hingað til hafi lokaorðið við gerð fjárlaga.

Virðulegi forseti. Ég fagna mjög þessu frumvarpi. Eins og kom fram í máli ráðherra og í umræðunum hefur verið unnið að þessu ansi lengi, fleiri hafa komið að málum en einn hæstv. ráðherra og menn úr fleiri en einum stjórnmálaflokki. Ég vona að sem flestir telji sig eiga eitthvað í þessu máli. Ég vona að umræðan í hv. þingnefnd sem og í þingsal verði málefnaleg og uppbyggileg sem mér sýnist hún að stærstum hluta og kannski alfarið hafa verið. Markmiðin eru mjög háleit og það skiptir miklu að við séum meðvituð um að um leið og við segjum að við viljum vera á einhverjum þeim stað sem aðrar þjóðir eru, þjóðir sem við viljum bera okkur saman við, er grunnforsendan sú að við náum aga í ríkisfjármálum. Það er fullkomlega útilokað að ná árangri og stöðugleika ef ekki er agi í ríkisfjármálum og ekki bara í ríkisfjármálum heldur í opinberum fjármálum. Ég held að allir stjórnmálaflokkar og flestir stjórnmálamenn tali fyrir stöðugleika, tali fyrir því að við getum haft hlutina eins og í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Þá er verkefnið: Hvernig komum við því verklagi á í opinberum fjármálum að það tryggi aga sem er forsendan fyrir stöðugleika? Við erum svo lánsöm að við þurfum ekkert að finna upp hjólið. Það var ekki mikið í umræðunni en þann 26.–28. mars 2012 fór þáverandi fjárlaganefnd í vinnuferð og heimsótti helstu stofnanir sænska ríkisins, þær sem komu að opinberum fjármálum og fjárlagagerð sérstaklega. Eftir þá heimsókn liggja fyrir ákveðin gögn sem ég hvet alla hv. þingmenn til að kynna sér því að þetta er kjarnyrtur og knappur texti sem tekur á flestum þáttum. Ég ætla að lesa aðeins upp úr minnispunktunum þar sem raktar eru helstu niðurstöður úr Svíþjóðarferðinni: 1. Það var samstaða um það meðal allra stjórnmálaflokka og embættismanna í Svíþjóð að koma í veg fyrir að bankakreppa eins og var fyrir 20 árum endurtæki sig. - Ég vek athygli á því að það eru ekki bara stjórnmálamenn, það eru líka embættismenn sem talað er um þarna. Það hefur verið algerlega vanmetið hvað þeir hafa mikil völd hér á landi eins og í öðrum lýðræðisríkjum sem við berum okkur saman við. 2. Til staðar eru laga- og verklagsreglur sem taka heildstætt á öllum þáttum opinberra fjármála og fjármálastöðugleika. Fjárlagafrumvarp er heildstætt og gegnsætt. Allar laga- og reglugerðarbreytingar sem nauðsynlegar eru til að forsendur frumvarpsins nái fram að ganga eru birtar samhliða frumvarpinu. 3. Stefnan er sett af ríkisstjórn, ekki af einstökum ráðuneytum eða stofnunum, heldur svokölluð „top-down-aðferð“ við fjárlagagerð. - Ég held að þetta sé þáttur sem við þurfum að ræða nokkuð. Þegar maður skoðar þróunina í opinberum fjármálum, og sérstaklega í ríkisfjármálum, er ég ekki viss um að það samræmist þeim áherslum sem viðkomandi ríkisstjórnir hafa sagst hafa. Þrátt fyrir að við kjósum hér reglulega, þrátt fyrir að stjórnmálaflokkar komist að með áherslur sínar og kjósendur kjósi eftir því hvað þeir telja rétt er ekki sjálfgefið að það endurspeglist í raunverulegri stefnu ríkisstjórnar sem er fjárlögin. Ég hef svo sem oft farið yfir það, til dæmis varðandi undanfarin ár og kannski síðasta kjörtímabil, að þrátt fyrir að talað hafi verið um að leggja ætti alla áherslu á að vernda grunnþjónustu og setja fjármagn í það þá endurspeglast það ekki í fjárlagaheimildum eða útgjöldum einstakra stofnana. Ég hef oftsinnis farið yfir það. Það er sama hvar við erum í stjórnmálum, sama hvaða stjórnmálaskoðanir við höfum, ég held að þetta sé eitthvað sem við erum sammála um að við viljum helst ekki sjá gerast. Við finnum það líka að þrátt fyrir að samstaða virðist í þjóðfélaginu, og jafnvel innan hv. Alþingis, um ákveðna forgangsröðun er mjög erfitt að koma henni fram í reynd. Jafnvel þó að það sér yfirlýst stefna viðkomandi stjórnmálaafla, stjórnmálaflokka eða ríkisstjórna, er ekki eins auðvelt og maður mundi ætla að koma því í framkvæmd. Það virðist vera að ýmislegt sé á sjálfstýringu. 4. Einfaldar fjármálareglur eru einkenni á umfjöllun um ríkisfjármál. Þær eru: a. Markmið um afgang af ríkisfjármálum sem nemur ákveðnu hlutfalli af landsframleiðslu miðað við hagsveiflu. Nú í nokkur ár hefur markmiðið verið 1% afgangur. b. Útgjaldaþak til þriggja ára skipar 27 málaflokka ríkissjóðs. Undantekning er vaxtagjöldin sem eru ekki með þaki enda er bókhaldið á greiðslugrunni. Þakið er sett hærra en sjálf fjárlögin og skapar þannig varasjóð ef hagrænar aðstæður valda hækkun útgjalda. c. Sveitarfélögin verða að vera rekin með afgangi óháð hagsveiflum. Ef uppgjör er með halla þá eru gefin þrjú ár til að ná rekstrarafgangi sem nemur hallanum. 5. Lagaramminn leggur áherslu á langtímahugsun þrátt fyrir að fjárlög séu aðeins til eins árs í senn. a. Á vorþingi er lagt fram frumvarp til ríkisfjármálastefnu. Þar er meðal annars að finna útgjaldaþak á málaflokki til þriggja, fjögurra ára. Þar er einnig að finna tekjuáætlun til jafnlangs tíma. b. Með reglulegum hætti eru gefnar út skýrslur um sjálfbærni ríkisfjármála til margra ára og áratuga. c. Ríkisendurskoðun og óháðar nefndir hagfræðinga gefa út álit á forsendu ríkisfjármálastefnunnar og fjármálastöðugleika. 6. Fjárlög takmarka mjög allar breytingar á frumvarpi til fjár- og fjáraukalaga. Stjórnarandstaðan getur ekki lagt til breytingar nema þá komi alveg nýtt fjárlagafrumvarp sem væri innan fjármálareglna. - Ef við værum að fara í það umhverfi værum við auðvitað að sjá gríðarlega mikla breytingu frá því sem nú er. Hvaða leið sem við förum þá vona ég að við séum sammála um að betra væri ef við legðum meiri áherslu á að ræða stóru málin, stóru útgjaldaflokkana. Þó að lágu upphæðirnar séu mikilvægar þá er ekki gott ef við ræðum ekki skóginn af því að við erum alltaf að ræða um trén. Ég held að flest í þessu frumvarpi eða allt sé í anda þess sem frændur vorir Svíar gera. Það sama á væntanlega við um önnur Norðurlönd og fleiri lönd sem við viljum bera okkur saman við. Það er enginn vafi á því að ef þetta frumvarp væri samþykkt óbreytt væri það mjög í áttina að því sem þar er um að ræða. En eðli málsins samkvæmt þurfum við að fara yfir einstaka þætti því að þrátt fyrir að mikilvægt sé að læra af öðrum þjóðum þurfum við að taka mið af aðstæðum hér því að þær eru ekki alveg eins á milli landa. Ég kemst ekki yfir allar þessar greinar sem eru í frumvarpinu í þessari stuttu ræðu en þó vildi ég tæpa á nokkrum. Í 4. gr. er nefnd fjármálastefnan sem fjármálaráðherra leggur fram í formi þingsályktunartillögu svo fljótt sem auðið er en eigi síðar en samhliða framlagningu næsta frumvarps til fjárlaga. Það væri hins vegar spurning, og það getur vel verið að það muni taka tíma því að um miklar breytingar væri að ræða, hvort æskilegra væri að þetta mundi jafnvel gerast fyrr. Um leið og fjárlögin eru komin munu þau yfirskyggja aðra þætti og spurning hvort ekki væri gott að ræða hluti eins og fjármálastefnuna á vormánuðum. Í 5. gr. er gert ráð fyrir því að eigi síðar en 1. apríl ár hvert leggi ráðherra fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára hið skemmsta. Ef þetta er gert á hverju ári, þó að það sé til fimm ára, þá er það svo sannarlega tengt, fjármálaáætlun og fjármálastefnan. Í 6. gr. er farið yfir grunngildi sem eru afskaplega mikilvæg, þ.e. sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Það er útgangspunktur sem við ættum að ná góðri samstöðu um að vinna eftir. Í 7. gr. er farið yfir skilyrði fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Þar er talað um að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli ávallt undir 2,5% af landsframleiðslu. Nú veit ég ekki hvort það sé raunhæft og mætti fara yfir það að gera strangari kröfur en þetta. Ég vek þó athygli á að hjá frændum vorum Svíum er ávallt gert ráð fyrir að fara ekki undir 1% afgang af vergri landsframleiðslu. Síðan er einn þáttur sem við verðum að fara vel yfir og það er 2. gr. í 7. gr.: Að heildarskuldir, að frátöldum lífeyrisskuldbindingum og viðskiptaskuldum og að frádregnum sjóðum og bankainnstæðum, séu lægri en nemur 45% af vergri landsframleiðslu. Þarna eru teknar frá lífeyrisskuldbindingarnar. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir stöndum við vel, þrátt fyrir að við séum með alvarlega stöðu þegar kemur að lífeyrisskuldbindingum hins opinbera, miðað við aðrar þjóðir. Hins vegar eru lífeyrisskuldbindingar bara skuldir eins og allt annað. Við þurfum að greiða lífeyrisskuldbindingar, það er engin undankomuleið, eftir því sem ég best veit, hvað það varðar. Á Íslandi verður greiðsluþrot hjá B-deildinni 2024 ef ég man rétt, og þá þarf ríkissjóður að greiða sem nemur 20 milljörðum á hverju ári í 10 ár, síðan fara þær greiðslur lækkandi. Því eru engin málefnaleg rök fyrir því að halda því fyrir utan reikningana eða markmiðin. Við þurfum að fara yfir það. Það getur vel verið að þetta sé þá of bratt, að ætla að ná heildarskuldunum niður, ef lífeyrisskuldbindingarnar eru með þessum hætti. En ég held að þróunin hljóti að verða sú, og ekki bara hjá okkur heldur annars staðar, að þegar menn tala um skuldir ríkisins og hins opinbera þá sé alltaf verið að tala um lífeyrisskuldbindingarnar líka. Við þurfum að setja okkur markmið hvað það varðar. Þær skuldbindingar eru alveg eins og aðrar skuldir, þær hafa þann eina galla að það þarf að greiða þær, annars væri í fínu lagi með þær; og svo sannarlega mun það gerast á Íslandi eins og annars staðar. Þar af leiðandi þurfum við í langtímaáætlunum okkar að gera ráð fyrir þeim, sýna þær í reikningum okkar og gera áætlun um það hvernig við ætlum að greiða þær niður. Í 26. gr. er talað um fjáraukalögin. Fljótt á litið sýnist mér þetta ekkert ósvipað því og við sjáum núna, þ.e. að ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum. Staðreyndin er sú að þrátt fyrir að þetta sé hugmyndin í lögunum í dag er þetta mjög frjálslegt. Það er plagsiður í opinberum fjármálum á Íslandi að menn setja hluti í fjáraukalög - hafa gert það um áratugaskeið - sem erfitt er að halda fram að séu algerlega ófyrirséð útgjöld eða óvænt útgjöld. Það er grunnurinn að agaleysinu, það eru fjáraukalögin. Þó að textinn standi svona þá er framkvæmdin öðruvísi. Í 27. gr. segir líka að hver ráðherra beri ábyrgð á og hafi virkt eftirlit með framkvæmd fjárlaga á sínu málefnasviði. Svipuð setning er í gildandi lögum en það breytir því ekki að í framkvæmd er það ekki með þeim hætti. Annars tækjum við allt öðruvísi á því þegar farið er fram úr á einstaka málefnasviðum. Ég ætla ekki að halda því fram að ríkisstjórnir undanfarinna áratuga hafi verið algerlega ábyrgðarlausar, ég er ekki að segja það, en við tökum ekki á þessu eins og kveðið er á um, ekki eins og hver og einn, í þessu tilfelli ráðherra, beri pólitíska ábyrgð á umframkeyrslu í sínum málaflokki. Eitt er að setja lagatextann, annað er að sjá til þess að farið sé eftir honum. Við þurfum ekki bara lagabreytingar, við þurfum líka viðhorfsbreytingu og við þurfum samstöðu. Við þurfum ekki bara samstöðu milli okkar sem erum hér á þinginu til að breyta þessu, við þurfum líka samstöðu meðal embættismannanna. Þeir verða að vera með í þessu. Ég ætla ekki að fara að segja fjölmiðlum hvað þeir eigi að gera en ég tel líklegast að við næðum þeim árangri sem ég held að flestir ef ekki allir eru sammála um ef vitundarvakning verður líka hjá fjölmiðlum og menn nálgist opinber fjármál af meiri ábyrgð en gert er núna. Það þýðir breytta umræðu og þá kannski helst í fjölmiðlum. Við setjum það ekki í lög en vonandi verður það.

Herra forseti. Það ráða ekki alveg allir við sig í þessari annars ágætlega málefnalegu umræðu. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson brá ekki vana sínum og hreytti smáónotum í fyrri ríkisstjórn, sakaði hana um að hafa sagt eitt og gert annað, t.d. þegar kom að því að reyna að standa vörð um velferðarkerfið og lífskjör tekjulægstu eða veikustu hópa samfélagsins þó að við erfiðar aðstæður væri að glíma. Ég verð að segja það, herra forseti, að mér finnst það stórbrotið að verða vitni að því aftur og aftur að einstakir stjórnmálamenn, eins og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson eða hæstv. forsætisráðherra þess vegna hér í morgun, komi og ræði um aðgerðir í ríkisfjármálum á síðasta kjörtímabili eins og þá hafi verið við algerlega venjulegar aðstæður að glíma og að hægt sé að ónotast út í aðgerðir, hvort sem það voru skattahækkanir og tekjuöflun eða aðgerðir til að draga úr útgjöldum og spara peninga, eins og að það hafi bara verið af einhverri meinbægni, einhver pólitísk vonska í fólki að vera að hækka skatta eða skera niður útgjöld, fullkomlega ástæðulaust. Ég verð bara að segja alveg eins og er: Hvar voru þessir menn og hvenær ætla þessir menn að þroskast upp úr því stjórnarandstöðuhjólfari sem þeir brunnu svona fastir í á síðasta kjörtímabili? Ég meina, veruleikinn er auðvitað, eins og allir vita, sá að tilteknir stjórnmálamenn og flokkar fengu í hendur það verkefni á öndverðu ári 2009 að koma í veg fyrir að ríkissjóður Íslands færi á hausinn. Hann var rekinn með slíkum geigvænlegum halla að án mjög umfangsmikilla og erfiðra, sársaukafullra aðgerða á báðar hliðar, hvað varðar tekjuöflun og að spara útgjöld, hefði farið mjög illa. Það bítur oft höfuðið af skömminni þegar sömu menn tala svo mikið um skuldir ríkissjóðs og hina miklu vaxtabyrði. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson talar oft um vaxtabyrðina, 80 milljarðar í vaxtagreiðslur. En hverjar væru þær ef ekki hefði verið tekið á 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fer, eins og stundum, að kenna okkur hinum hvernig við eigum að haga okkur. Nú var hann ósáttur við það að ég skyldi segja að mér sýndist, eftir að vera búinn að skoða þróun ríkisútgjalda, að ekki væri alltaf samræmi á milli þess sem menn legðu upp með, þess sem þeir hefðu sem yfirlýsta stefnu, og þess sem kæmi fram í fjárlögum. Það sem ég hef fyrir mér í því er ríkisreikningur. Ég er búinn að fara yfir þetta, fara yfir einstakar stofnanir. Ég man bara ekki eftir því að hæstv. síðasta ríkisstjórn hafi lagt mikið upp úr því í orði kveðnu að auka framlög til einstakra liða í utanríkismálum, ég bara man ekki eftir því, eða til einstakra undirstofnana umhverfisráðuneytisins; og hlutfallslega erum við að tala um vel yfir 100%, jafnvel yfir 200%. Ég bara minnist þess ekki en kannski var eitthvað sagt í þá veruna. Það er þetta sem ég er að vísa í. Kannski tók ég ekki eftir því að áhersla væri lögð á þetta, kannski man ég bara ekki eftir því. Kannski sögðu þeir þetta mjög skýrt. Svo gæti verið - ég bara veit það ekki, ég mun aldrei komast að því - að sumir hlutir séu á ákveðinni sjálfstýringu. Ef hv. þingmaður er mjög ósáttur við það sem ég segi hvað þetta varðar - og ekki voru það nú mikil stóryrði sem ég fór með hér, allir sem hlustuðu á ræðu mína geta borið vitni um það. Við vorum að ræða opinberu fjármálin og hvernig best sé að breyta þeim til að við náum þeim markmiðum sem við erum sammála um. En ef menn trúa þessu ekki eða finnst þetta ekki sanngjarnt þá geta menn allir farið á rikisreikningur.is og skoðað þróunina hjá einstökum stofnunum. Ég hef farið yfir þetta oft, bæði hér í þinginu og sömuleiðis á opnum fundum víðs vegar um landið, og ég get alveg gert það aftur ef hv. þingmaður vill að ég geri það.

Herra forseti. Nei, ég er ekki að fara fram á það við hv. þingmann að hann fari enn með sömu þulurnar. Ég held að þegar hann er að lesa ríkisreikninginn og sumt af þessu þá sé það svolítið eins og þegar ónefndur aðili les Biblíuna. Ég get fullyrt, vegna þess að það var tekið saman og skoðað, að agi í ríkisfjármálum fór vaxandi á erfiðleikaárunum 2009, 2010 og 2011. Það merkilega gerðist að þrátt fyrir niðurskurð fóru færri stofnanir út fyrir ramma fjárlaga. Þeim fækkaði verulega milli áranna 2009 og 2010, milli áranna 2010 og 2011 og ég held líka milli 2011 og 2012. Þetta var tekið saman reglulega og var vaktað með sérstökum lista í fjármálaráðuneytinu og það gerðist. Það merkilega var að menn tókust af þvílíkri alvöru á við þessar erfiðu aðstæður að stofnanir sem jafnvel höfðu farið fram úr fjárlögum ár eftir ár eftir ár í tíð fyrri ríkisstjórna, eins og Landspítalinn, fóru inn fyrir fjárlög. Þrátt fyrir verulega skerta fjárveitingu var hann rekinn réttum megin við núllið þrjú ár í röð, sem var nýtt í sögu hans og mætti nefna mörg fleiri dæmi. Við innleiddum nýjar fjármálareglur sveitarfélaganna. Við settum strangari reglur um yfirfærslu fjárheimilda og settum þök á það sem færa mætti milli ára. Við hertum reglur með afskriftir á fjárheimildum sem ekki höfðu verið nýttar og felldum þær í auknum mæli niður. Sá sem hér stendur lagði drög að því frumvarpi sem við erum að ræða, þannig að mér finnst það koma úr dálítið harðri átt að nota þetta tækifæri sérstaklega, í umræðum um þessi mál, til að koma með venjubundin ónot í garð fyrri ríkisstjórnar. Mér finnst það bara ósköp ódýrt hjá hv. þingmanni. En kannski er þetta bara svona, þetta er bara eitthvað sem hann ræður ekki við, þetta er bara í forritinu hjá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni að jafnt á degi sem nóttu, hvað sem um er rætt, þá skal reyna að sparka eitthvað í vinstri stjórnina.

Virðulegi forseti. Talandi um að ganga langt í opinberri umræðu - meðan menn koma fram og taka rökræðuna þannig að þeir líkja þeim sem þeir tala við í þinginu við skrattann þá held ég að menn ættu nú kannski ekki að tala mikið um að menn gangi langt í opinberri umræðu en það gerði hv. þingmaður hér rétt áðan, og finnst það bara fyndið. Þegar hv. þingmaður gengur allt of langt, eins og hann gerir oft, þá er það auðvitað bara fyndið. Ég veit ekki hvað það var sem ég sagði rangt. Ef hv. þingmaður vill ræða Landspítalann þá var hann með gríðarlegan halla í mjög langan tíma, það var eitt af því sem ég tók á sem heilbrigðisráðherra, kom þar á faglegri stjórn og þar náðist mikill árangur hvað það varðaði. Og ég man ekki eftir stuðningi frá hv. þingmanni við það, þvert á móti var reynt að gera alla hluti tortryggilega sem ég gerði, en sem betur fer héldu menn áfram hvað þá hluti varðaði og hentu ekki út eða breyttu því sem hafði verið gert í tíð minni sem heilbrigðisráðherra. Varðandi agaleysi er það alveg rétt að ef við skoðum fjölda fjárlagaliða yfir fjárlagaheimildir frá 2006 til 2012 þá voru það 29% árið 2006, 27% árið 2007 og 27% árið 2008. Þetta er allt of mikið, en fór niður í 20% 2009. Árið 2010 fór það í 23% en var svo 2011 komið í 30%. Þetta var því komið yfir það sem var fyrir bankahrunið. Á fyrstu sex mánuðum ársins 2013 var það komið í 38%. En þarna á ákveðnu tímabili náðist ákveðinn árangur og þó svo að ég og hv. þingmaður séum ósammála um ýmislegt vona ég að við séum sammála um að við þurfum að laga þessa þætti og ég vona að við getum unnið saman að því að ná þeim árangri. Ég á voða erfitt með að ræða þessi mál, opinber fjármál, án þess að vísa í ríkisreikning, hvernig mál hafa þróast og annað slíkt. Ég veit ekki hvaða hug hv. þingmaður hefur hvað þetta varðar, hvort ég eigi að biðja hann um að lesa yfir ræðurnar mínar. Ég skrifa þær eiginlega aldrei, en það væri ágætt að hann mundi bara lista upp 

Herra forseti. Ég vil byrja þessa tölu mína á því að þakka hæstv. ráðherra fjármála fyrir að leggja fram þetta frumvarp um opinber fjármál. Í ljósi framangreindra umræðna þakka ég sérstaklega fyrrverandi fjármálaráðherrum sem hafa komið að þessu starfi fyrir þá vinnu. Þetta hlýtur allt að hafa skilað sér í það ágætisplagg sem við höfum hérna fyrir framan okkur. Miklar umræður hafa farið fram hérna í dag og í morgun um aðkomu þingmanna og embættismanna að því hvernig þessi vinna fer öll fram. Það sem mig langar sérstaklega að gera að umræðuefni eru breytingarnar á V. kafla laganna og sérstaklega þá 51. gr. Þrátt fyrir góðar yfirlýsingar um að við ætlum að kenna fjármálalæsi í grunnskólum þá eru margir sem missa af því. Auðvitað erum við meðvituð um grunnhugmyndirnar um hvað fari inn og hvað fari út og við erum meðvituð um að það þurfi að vera til meiri peningar en við eyðum ef vel á að ganga. Í þessu frumvarpi er lagt til að reikningsskil A-hluta ríkissjóðs í heild verði byggð á reikningsskilastaðli Alþjóðareikningsskilaráðsins fyrir uppgjör opinberra aðila og almennri aðlögun að honum. Því ber að fagna sérstaklega. Ég sakna þess að sjá enga fulltrúa Pírata hérna inni því að þetta snertir raunverulega mikið upplýsingagjöf ríkisins til bæði kjörinna fulltrúa og ekki síður til almennings sem hefur ákveðnar hugmyndir um það hvernig hlutirnir eiga að vera í tekjum og útgjöldum. Það er svolítið sérstakt að koma úr viðskiptalífinu og atvinnulífinu og vera vön því að vinna með ársreikninga þar sem félög eiga að skila hagnaði og lesa síðan ársreikninga ríkisins þar sem það er ekki sérstaklega haft að leiðarljósi. - Ég þakka fyrir að fulltrúi Pírata skuli vera mættur. - Það að við séum að samþykkja að breyta reikningsskilareglum og áherslum hjá okkur gerir að verkum að miklu auðveldara verður að bera okkur saman við þær þjóðir sem við miðum okkur við, þ.e. hvernig fjármálum ríkisins sé háttað. Þetta er nákvæmlega sama og gerist á hlutabréfamarkaði í viðskiptum. Þess vegna hafa alþjóðlegir reikningsskilastaðlar verið settir þar fram svo að við getum borið saman rekstur fyrirtækja í mismunandi löndum því að við vitum að sömu reglum er beitt við uppgjör. Það sem á raunverulega að gera í þessu frumvarpi er að draga á úr frávikum frá reikningsskilastöðlum, nokkuð sem hefur verið við lýði fram til þessa. Það snýr sérstaklega að fjárfestingum. Þetta er mjög mikilvægt atriði vegna þess að þegar ríki, fyrirtæki og einstaklingar fjárfesta lítum við á það sem eign og horfum á það til lengri tíma. En eins og þetta hefur verið útfært í ríkisfjármálum hafa fjárfestingar verið gjaldfærðar í rekstrarreikningi, sem er andstætt því sem gert er samkvæmt almennum reikningsskilareglum. Í almennum reikningsskilareglum eru fjárfestingar færðar í efnahagsreikning og afskrifaðar árlega. Þetta tel ég að verði til mikilla bóta fyrir kjörna fulltrúa og almenning í landinu þegar veitt er aðhald í ríkisfjármálum. Það sem ég sakna aftur á móti í frumvarpinu er tímasetning á innleiðingunni. Talað er um það í greinargerðinni með frumvarpinu að gefa eigi þessu aðlögunartíma. Það er vel því að við vitum, eins og hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna hér í dag, að breyta þarf embættismannakerfinu líka. Hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins ræddi um að líka þyrfti að breyta því hvernig fjölmiðlar tala. En með því að breyta framsetningunni og taka þessa reikningsskilastaðla upp með skýrari hætti þá munum við átta okkur betur á því um hvað þessi mál snúast. Í greinargerð með frumvarpinu eru tilteknir þrír þættir sem þessi breyting hefur aðallega í för með sér, með leyfi forseta: „Breytingin mun í fyrsta lagi leiða til þess að fjárfesting ríkisaðila í A-hluta í efnislegum eignum verður eignfærð í stað þess að vera gjaldfærð líkt og mælt er fyrir um í 14. gr. gildandi laga um fjárreiður ríkisins.“ Þetta þýðir að við þurfum að hugsa til lengri tíma. Þetta leiðir til þess að þær fjárfestingar sem hver og ein ríkisstjórn, með fullri virðingu fyrir því sem hefur verið gert hérna í fjölda ára, eru ekki gjaldfærðar heldur eignfærðar og afskrifaðar eins og lög og reglur gera ráð fyrir. Ég fagna því mjög að við séum að fara þessa leið. „Í öðru lagi mun rekstur ríkissjóðs verða gagnsærri en áður og að flestu leyti samanburðarhæfur við önnur rekstrarform eins og rekstur einkafyrirtækja.“ Þetta er nákvæmlega það gagnsæi sem við viljum fá sem almennar reglur og þær hugmyndir sem meginþorri viðskiptalífsins vinnur út frá. Sú gjá sem hefur verið á milli ríkisfjármála og einkageirans í uppgjörum mun minnka. „Í þriðja lagi verða ýmsir áhættuþættir gagnvart ríkissjóði dregnir skýrar fram en áður, svo sem ábyrgðir ríkissjóðs á einkaframkvæmdum eða skuldbindingar ríkissjóðs varðandi opinber fyrirtæki og sjóði.“ Mér finnst ég ekki þurfa að útskýra það hvers vegna þetta er svona mikilvægt. Það er þó tvennt sem við skulum sérstaklega horfa til sem verður til mikilla bóta ef þetta ágæta frumvarp verður að lögum. Verðbætur og gengisbreytingar skuldbindinga munu hafa áhrif í rekstrarreikningi A-hlutans. Þær hafa ekki haft áhrif því að þær hafa verið settar á sérstakan reikning. En núna verða einmitt verðbætur og gengisbreytingar settar þarna inn þannig að allar þær upplýsingar sem við vinnum með verða miklu skýrari. Mig langar að vekja athygli þingheims á því hversu mikilvægt það er fyrir ríkisfjármál að draga skýrt fram áhrif fjármálagerninga sem ekki eru skráðir í efnahagsreikningi hins opinbera, svokallaða „off-balance sheet items“. Um þetta er sérstaklega fjallað í V. kafla alþjóðlegra reikningsskilastaðla fyrir uppgjör opinberra aðila. Einnig er þar fjallað um hvernig mælt er fyrir um hvernig megi birta fjárhagslegar upplýsingar um hluta tiltekinnar starfsemi ríkisaðila, svo sem um afmarkaðan hluta heilbrigðismála. Frumvarpið kemur líka til með að gilda um sveitarfélög. Ég varð þess áskynja á fjármálaráðstefnu sveitarfélaganna sem haldin var í síðustu viku að uppgjörsaðferðir þeirra eru ólíkar, t.d. hvort rekstur hjúkrunarheimila sé tekinn fram í A- eða B-hluta. Þetta frumvarp á að eyða allri slíkri lagaóvissu. Eins og áður hefur komið fram fagna ég þessu máli. Ég tel það auka meðvitund kjörinna fulltrúa á fjármálum og almennings í leiðinni því að almenningur, kjósendur okkar eiga að fylgjast með verkum okkar og dæma okkur af þeim og til þess verða þeir að hafa nægar upplýsingar. Upplýsingar munu koma til okkar á aðgengilegra og samræmdara formi en áður hefur verið. Það eru sem sagt tvær spurningar sem mig langar að leggja fyrir hæstv. fjármálaráðherra. Annars vegar varðandi tímalengdina: Hvenær telur hann að búið verði að innleiða þessa reikningsskilastaðla að fullu? Hins vegar: Hvers vegna takmarkast eignfærslan aðeins við samneyslufjárfestingu, hvers vegna eru aðrar fjárfestingar ekki þar undir? Það er reyndar rætt um aðkomu Vegagerðarinnar en mér finnst vanta örlítið meiri rökstuðning fyrir því til að þetta nái markmiði sínu.

Virðulegi forseti. Ég hef nú ýmsar athugasemdir við eignfærslu ýmissa opinberra eigna. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann um hvort … Er þingmaðurinn að hlusta á mig?

Fyrirgefðu.

Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann að því hvort hún telji að hægt sé að eignfæra ýmsar opinberar eignir sem hafa undarlegt - hvað eigum við að segja - efnahagslegt verðmæti. Ég á t.d. við leikhús. Verðmæti leikhúss er ekki hægt að meta út frá öðru en byggingarkostnaði, það er ekki hægt að meta það út frá aflahæfi þess. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvaða það tilgangi þjónar að færa til eignar ýmsar opinberar eignir sem ekki hafa markaðsverð. Það sem máli skiptir í opinberum fjármálum, í aga opinberra fjármála, er í rauninni greiðslugrunnurinn og uppsöfnun skuldbindinga sem verða til utan efnahagsreiknings, eins og hv. þingmaður nefndi. Ég get ekki séð að það skipti sköpum hvort ýmsar opinberar eignir eru eignfærðar og þaðan af síður að hægt sé að jafna saman opinberum rekstri og einkarekstri vegna þess að hann er algjörlega ólíkur. Í einkarekstri eru eignir þess eðlis að þær eru endurseljanlegar en fæstar opinberar eignir hafa markaðsvirði. Það þjónar því ekki nokkrum tilgangi að eignfæra þær. Þær geta hins vegar safnað á sig skuldbindingum, t.d. eftirlaunaskuldbindingum. Ég skil kannski ekki opinber fjármál betur en þetta en ég ætla að láta hér staðar numið.

Herra forseti. Ég var í raun ekki að segja að ég teldi að allar opinberar eignir ættu að vera eignfærðar heldur vildi ég bara fá þessa umræðu fram. Ég treysti hv. þingmanni fullkomlega á þessu sviði. Ég er alveg fullmeðvituð um mismuninn á opinberum rekstri og einkarekstri og það er einmitt það sem ég fór inn á í byrjun, þ.e. mismuninn á þessu tvennu. Ég held að með því að þetta frumvarp verði að lögum verði auðveldara fyrir leikmenn, kjósendur okkar, að átta sig örlítið betur á tekjum og gjöldum og eignum og skuldum ríkisins. Það er alveg rétt varðandi markaðsvirði, auðvitað eru vegir og brýr ekki seld eða annað slíkt sem við erum að sýsla með. En ég þakka fyrir þetta innlegg hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að frumvarp þetta sé komið á dagskrá. Það var flutt á fyrra þingi og hefur verið til meðferðar í hv. fjárlaganefnd og hefur farið fram ágætisvinna þar. Ég held að þverpólitísk sátt sé um frumvarpið. Það er alltaf ánægjulegt að taka þátt í slíkum málum. Ég tek undir það sem hefur komið fram hjá mörgum fyrri ræðumönnum að ef við ætlum að ná auknum aga í ríkisfjármálum er ekki nóg að breyta bara lögum og reglum, við þurfum líka að breyta viðhorfi. Í rauninni má segja að þau lög sem núna gilda um fjárlög ríkisins séu alveg ágæt en við fylgjum þeim ekki. Mér fannst fjáraukalögin í fyrra, 2013, til dæmis gott dæmi um það hvernig ekki var farið eftir þeim lögum sem nú gilda og það ýtir undir agaleysi. Ég vísa bara í nefndarálit minni hlutans við fjáraukalögin fyrir árið 2013 þar sem minni hlutinn bendir á ótal dæmi um fjárlagaliði sem í rauninni eiga ekki heima á fjáraukalögum. Ef við erum að tala um aga og aukinn aga þá er ekkert sem kemur í veg fyrir að við byrjum hér og nú, eða hefðum byrjað fyrir fimm árum ef þess er að gæta. Reyndar bendir ýmislegt til að aginn hafi verið meiri eftir hrun, kannski vegna þess að brýn nauðsyn var til og við höfðum líka Alþjóðagjaldeyrissjóðinn horfandi yfir öxlina á okkur, við það jókst aginn. En ég vil aðeins vara við því að við föllum í þá gryfju að halda að við það að setja einhver lög þá verði allt gott. Við þurfum að fara inn í þetta meðvituð um það að við þurfum líka að breyta aðeins viðhorfum og hugsunarhætti. Ég ætla ekki við 1. umr. að fara djúpt ofan í frumvarpið sem slíkt. Það er ein grein sem ég hef haft sérstakan áhuga á, þ.e. 13. gr. sem fjallar um eða snýr að fjármálaráði. Ráðherra skipar þrjá menn í fjármálaráð til þriggja ára í senn, tveir eru skipaðir af Alþingi og einn samkvæmt tilnefningu forsætisráðherra. Þetta gæti því verið fjármálaráð sem er pólitískt skipað ef ekki er sátt um þessa tvo sem Alþingi skipar. Það er meiri hlutinn sem ákveður það, síðan er það forsætisráðherra sem velur einn. Mér fyndist til mikils að vinna að hafa fjármálaráð sem væri ekki pólitískt skipað eða eins lítið pólitískt skipað og hægt væri og hefði þar af leiðandi heldur meiri vigt. Mér finnst að þá grein þyrfti aðeins að bæta. Ég hef aðeins kynnt mér - ég held að það hafi verið OECD sem gerði skýrslu um fjármálaráð í sex löndum - hvaða áskoranir í rauninni þessi fjármálaráð þurfa að standa frammi fyrir varðandi sjálfstæði, að það sé ekki þannig að stjórnvöld geti einhvern veginn virt að vettugi þær athugasemdir sem fjármálaráð er með, því að ég held að mjög mikilvægt sé að hafa fjármálaráð. Ég held að ef það á að virka þannig að auka agann, geta gert athugasemdir, þá verði það að vera algjörlega sjálfstætt og þora að gagnrýna sitjandi stjórnvöld ef svo býr við. En þetta er eitthvað sem við munum væntanlega ræða í nefndinni. Ég vona að okkur auðnist að ljúka þessu máli í sátt og samlyndi, það væri virkilega gott. Ég sé ekkert hérna sem ætti að koma í veg fyrir það. Ég ítreka að mikilvægt er að um leið og við setjum ný lög og reglur að við breytum aðeins hugarfarinu og að við verðum öll samstiga í því að reyna að auka agann í ríkisfjármálum.

Herra forseti. Ég segi eins og hinir, ég ætla ekki að fara mjög djúpt ofan í þetta í fyrstu atrennu en þó drepa á nokkur atriði. Margt hefur komið fram í dag og gerði það líka þegar við ræddum málið síðast. Mér sýnist samt vera töluverðar breytingar á nokkrum greinum frá því að málið var tekið fyrir í haust og þurfum við kannski að skoða það betur í fjárlaganefndinni. Ég segi eins og ég sagði í haust: Ég held að þetta sé gott frumvarp sem er kannski, eins og hefur komið fram, að hluta til vegna þess að margir hafa þar komið að. Það er leiðin til þess að ná samstöðu um svona stórt og mikið mál og verður vonandi til þess að þetta breytist. Ég tek undir það sem hv. þingmaður á undan mér sagði, það er ekki nóg að setja einhver lög. Fyrr í dag kom fram hjá hæstv. ráðherra að það þyrfti hugarfarsbreytingu og annar þingmaður sagði að þyrfti hugarfarsbyltingu. Það er nefnilega svo að við höfum sett okkur mörg lög og reglugerðir en því miður er ekki alltaf farið eftir þeim. Sama gildir um þetta í dag, okkur hefur ekki tekist nægjanlega vel að fylgja því eftir. Það er örugglega eitthvað hérna sem okkur gæti greint á um, en ég held að það sé ekki margt og tel að við getum lent þessu. Ég fagna því að haft er meira samráð við sveitarfélögin af því við höfum fært mjög mikið af verkefnum yfir á sveitarfélögin og ríkið hyggst gera meira af því. Það þarf því að ramma þetta inn. Um leið er samt verið að setja ákveðna takmörkun á fjárstjórnarvald sveitarfélaga með því sem hér kemur fram, því er ekki að neita. Það er umhugsunarefni hvort rétt sé að gera það í þeim tilgangi að tryggja stöðugleika í opinberum fjármálum, því að ég held að sveitarfélögin hafi staðið sig miklu betur en ríkið og sérstaklega með tilkomu nýju laganna. Ég tek undir það að vönduð og formföst vinna sé betri og minnki líkurnar á lausatökum á þessu. Grunngildin eru góð. Það setur sig enginn upp á móti því að reka ríki og sveitarfélög með sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi að leiðarljósi, en ég get alveg tekið undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að sjálfbærni ætti að vera enn þá mikilvægara skref en það er hér. Það er svo kannski undir okkur sem eigum að framfylgja því komið. Við þurfum auðvitað að skoða hverja einustu grein í ljósi þessara gilda. Ég held að það sé alveg ljóst. Ég fagna því að kynjuð hagstjórn er hér formlega sett í lög af því það eru margir sem skilja ekki við hvað er átt þegar um það er talað. Þetta á líka við um sveitarfélögin af því að þetta er orðræða sem er að ná fótfestu þar og hefur þurft nokkra útskýringu. Þetta er auðvitað ekkert annað en tæki sem hefur áhrif á afkomu okkar allra, kvenna og karla, og við getum sett inn málaflokka svolítið út frá því hvar þarf jafnvægi. Og þetta gerir sveitarfélög og ríki líka meðvitaðri um það hvernig þau verja fjármunum sínum. Í þessu frumvarpi kemur fram að leggja beri fram fjármálaáætlun að vori í formi þingsályktunartillögu og þar gefist meiri tími til umræðu um hinar stóru línur. Ég tek alveg undir að það getur og eykur líkurnar á því að með vandaðri umfjöllun sem fær að liggja yfir hásumarið náum við hugsanlega einhvers konar samkomulagi. Ég er ekkert endilega bjartsýnni en ég var til dæmis við gerð síðustu fjárlaga eða miðað við það sem birtist í núverandi fjárlögum. Ég er mjög ósammála núverandi fjárlagatillögu. Þess vegna er í rauninni frumvarp um opinber fjármál ekkert annað en pólitísk stefnumarkmið sem þar eru, hvort sem það er skattstefnan eða tekjuöflunin eða hvað það er og útgjaldaþróunin eftir málasviðunum. Við megum því ekki alveg gleyma okkur í því að halda að þetta leysi allt þótt flestir séu sáttir við það hvernig á að halda utan um þetta. Það hefur líka verið rætt aðeins um 7. gr. þar sem sett eru fram skilyrði fyrir fjármálastefnunni varðandi heildarafkomuna, hún á að vera jákvæð og árlegur halli á ekki að vera meira en 2,5% af landsframleiðslu. Þetta eru mjög háleit markmið, góð en háleit. Talað er um að skuldirnar megi ekki fara umfram 45% af vergri landsframleiðslu og skuldahlutfallið. Ég held að þetta sé klárlega áskorunin í frumvarpinu. Ég man að það kom fram þegar við ræddum þetta síðast að greiða þyrfti niður í kringum 17 milljarða á næstu árum til þess að ná viðmiðum um skuldaþakið, fyrir utan vaxtakostnað, bara svo fólk átti sig á því um hvaða tölur er verið að tala. Þetta er eflaust hægt en kostar örugglega og ætti að takast beggja vegna frá, ekki vera aðeins á annan veginn. Hér hefur mikið verið rætt um fjármálaráðið. Ég gerði það líka síðast af því mér finnst að það geti gætt ójafnvægis í þessu ef þingið, í krafti meiri hluta síns, getur ákveðið að einungis meiri hlutinn komi að slíku ráði. Það er ekki alveg nógu gott. Þetta er eitt af því sem ég held að þeir sem um þetta fjalla þurfi að taka fyrir, og þessu hefur verið vísað til fjárlaganefndar, svo að það sé ljóst. Ég mundi til dæmis vilja gera breytingu þarna. Svo er það hvernig nákvæmlega eigi að gera það, hvort það er eins og hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir nefndi, að fá einhverja fagaðila, eða eins og Steingrímur J. Sigfússon nefndi, að það yrðu tveir í viðbót þar sem hugsanlega einn úr stjórn og einn úr stjórnarandstöðu kæmu að því o.s.frv. Það er eitthvað sem við þurfum að taka umræðu um. En ég held að þetta tryggi ekki aðkomu sem allir geta sætt sig við. Mig langar einnig að ræða um fjárheimildir, þetta er á bls. 33 og 34, þar sem gert er ráð fyrir að ráðherra skilgreini málefnasvið og málaflokka að undangengnu samráði við ráðherra og að fengnu áliti reikningsskilaráðs. Svo er talað um að hluti af markmiðinu með því sé að þeir sem gegna þessu hlutverki haldi útgjöldum innan fjárheimilda og fái auknar heimildir til að stýra útgjöldum innan málaflokka og þeim aðilum verði þar af leiðandi falin aukin ábyrgð. Ég hef örlitlar áhyggjur af því að þingmenn almennt, ekki síst stjórnarandstaðan, geti orðið svolítið vopnlaus í þessu. Mér finnst ekki gott að fylgirit verði einungis það sem er niðurbrotið, í rauninni öll málin undir málefnasviðunum og að það verði ekki lögskýringargagn. Ég er ekki sátt við þá tillögu enn þá. Ég hef áhyggjur af því. Ég held að þetta sé eitthvað sem við þurfum að fá staðfestingu á hvort stenst. Það er líka mælt fyrir um að breytingartillögur á fjárlagafrumvarpinu eigi ekki að hafa neikvæð áhrif á tekjujöfnuð ríkissjóðs. Það komu upp vangaveltur um að þetta hefði áhrif á þingsköp við síðustu umræðu. Það er ekki á hreinu enn þá hvaða skilyrði þarf að uppfylla til þess að breytingartillögurnar verði þingtækar. Þetta er eitt af því sem fjárlaganefnd þarf að leita svara við. Það er talað um í 19. og 20. gr. að leggja skuli sérstaka áherslu á og skilgreina gæði þjónustu og þess sem veita á fjármuni til og hvernig á að ná markmiðum og að það þurfi að vera skýrir árangursmælikvarðar. Þetta er hluti af stefnumótuninni, en þetta fer allt saman fram innan ráðuneytis og innan málaflokkanna. Við komum mjög lítið að þessu sem almennir þingmenn, ef ég skil þetta rétt. Það eru nokkur atriði sem við þurfum klárlega að fara yfir. Það kom athugasemd frá Félagi forstöðumanna ríkisstofnana síðast þar sem kom fram að talið var að skýra þyrfti betur forgangsröðun lögbundinna verkefna þegar fjárveitingar nægðu og að ákvarðanir væru í rauninni ekki á valdi forsvarsmanna vegna þess að lögum samkvæmt væru þeim falin einhver verkefni sem er svo kannski ekki hægt að fylgja eftir. Síðan var jákvætt tekið í það að ríkisaðilar ættu að skila rökstuddum tillögum um fjárveitingar en gagnrýnt að það væru einungis þeir aðilar sem ættu að gera það en ekki aðrir og sagt að allir ríkisaðilar sem treysta á fjárveitingar á fjárlögum ættu að áætla nauðsynlega fjárþörf. Ég var að lesa þetta yfir aftur og get ekki séð að þetta sé skýrara en það var. Ég veit að það er ekki bæði sleppt og haldið og það breytir því heldur ekki að við þingmenn höldum áfram að berjast fyrir okkar málum, hvort sem það er í kjördæmum eða málaflokkum eða einhverju slíku. Það sem stendur samt út af er að ef ég vil auka framlög til einhverrar tiltekinnar stofnunar get ég í raun ekki lagt það til að öðru leyti en því að málaflokkurinn hækkar og ég verð að treysta því að þetta verði brotið niður á það sem ég óskaði eftir. Mér finnst það pínu vont. Það má vel vera að það stuðli ekki að góðum og auknum aga að hafa það þannig áfram. Auðvitað veit ég að það er ekki bæði sleppt og haldið í þessu og í hluta breytinganna. Það kemur líka fram að fjármálaráðherra eigi að upplýsa fjárlaganefnd um stöðu og framvindu fjármálaáætlunar og aðrir ráðherrar, eins og ég sagði. Ég held að það hafi svo sem gerst án þess að það hafi sérstaklega verið fært í lög, en það er ágætt að gera það. Alveg í lokin langar mig að velta því upp, þótt starfandi formaður fjárlaganefndar sé ekki hér, hvernig sé með afnám markaðra tekna. Það frumvarp er hjá fjárlaganefnd. Fellur það um sjálft sig, eða hvað? Það væri áhugavert að vita. Ég mundi vilja heyra það frá ráðherra, skýrar en það kom 

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um opinber fjármál, nýja heildarlöggjöf sem snýr að opinberum fjárlögum. Frumvarpið er mikið að formi og efni. Umræðan hefur verið mjög góð og hæstv. ráðherra fór mjög vel yfir form og efni frumvarpsins í framsögu. Mig langar að taka til umræðu og draga formið mögulega meira fram en efnið, kannski kemur það eftir að frumvarpið hefur komið til hv. fjárlaganefndar, þ.e. helstu stefnumótunaráhrifin. Hér hafa margir hv. þingmenn rætt um þau grunngildi sem lögin munu byggja á, og eru í mínum huga nýmæli. Þau grunngildi koma fram í 6. gr. í II. kafla, þ.e. sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Löngum hefur verið kallað eftir auknum aga í fjármálum, ég leyfi mér að segja í þjóðfélaginu almennt, og ekki síst í opinberum fjármálum og það hefur komið fram í umræðunni hér í dag. Ég trúi því að með þessu sé verið að taka skref til að bæta agann í opinberri fjársýslu og fjármálum. Það er oft auðvelt að breyta hegðun. Það er erfiðara að breyta viðhorfi og kallað hefur verið eftir breyttu viðhorfi af hv. þingmönnum, mörgum hverjum. Ég er sammála hv. þingmönnum sem hafa rætt þetta mál að erfiðara er að breyta viðhorfinu, en það þarf að breytast. Það er auðveldara að breyta hegðun. Með slíku frumvarpi eins og hér birtist getum við með breyttu verklagi, eins og boðað er, breytt vinnubrögðunum og með breyttum verkferlum og stefnumarkandi nálgun þá trúi ég að til lengri tíma muni viðhorf breytast og það feli í sér aukinn aga og festu þegar kemur að opinberum fjármálum sem hagstjórnartæki. Það verklag og þau skilyrði sem hér eru boðuð varða afkomu og skuldir. Það tel ég vera lykilatriði og er boðað í 7. gr. í II. kafla að þau skilyrði sem þar eru sett fram og snúa að skuldum og afkomu muni auka trúverðugleika fjármálastefnunnar. Hér hefur verið komið inn á útgjöld á útgjaldahlið, hvort vera eigi með útgjaldaviðmið. Ég held að sú umræða þurfi að fara fram í nefnd frekar en hér inni í þinginu, þ.e. að skoða útgjaldaviðmið. Þegar við ræðum um stefnumörkunaráhrif fjármála og fjármálastefnu ríkisstjórnar hverju sinni þá tel ég það til bóta hér að stefnan skuli boðuð í upphafi kjörtímabils og síðan verði fjárlögin, eins og verið hefur reyndar, sett hér fram á hverju ári og leiðirnar frekar afmarkaðar þar. Það er ágætlega farið yfir þetta allt í frumvarpinu. Ég held að við sjáum í framhaldinu öflugra stefnumótunartæki og áætlanagerð þar sem við verðum meðvitaðri um að nýta slíkt. Umfang hins opinbera í hagkerfinu er jú mikið og ef við tökum ríki og sveitarfélög kemur fram að umfangið er um 40% af hagkerfinu. Við erum alltaf að leita að stöðugleika þar sem jafnvægi er á milli framboðs og eftirspurnar, þar sem það hangir svona saman eftirspurnin í hagkerfinu við þá framleiðslugetu sem er hverju sinni. Þetta er auðvitað mjög mikilvægt þegar kemur að fjármálastefnu. Ég ætla líka að koma inn á það að ég trúi því að verið sé að taka jákvætt skref, vegna þess að aðdragandinn og undirbúningsvinnan hefur verið allnokkur í langan tíma og farið er ágætlega yfir það í greinargerðinni. Rekja má þetta allt aftur til 1997, þetta hefur farið í gegnum þá hugsun að koma þessu í þetta ferli og þetta mót, farið í gegnum nokkrar ríkisstjórnir og hæstvirta fyrrverandi fjármálaráðherra. Ég held jafnframt að samráð við hagsmunaaðila og aðra aðila, eins og sveitarfélögin, muni styrkja þetta. Það gefur alveg tilefni til þess að trúa því að hér verði tekið skref í þá átt að auka festu í umgjörð opinberra fjármála. Ég ætla þess vegna að lýsa ánægju minni með frumvarpið, eins og flestallir eða bara allir hv. þingmenn sem hafa tekið til máls í umræðunni hafa gert, og hlakka til að fá að ræða frekar og fylgjast með meðferð efnislegra atriða frumvarpsins.

Herra forseti. Frumvarpið er um margt til bóta og það er sérstaklega ánægjulegt að í svona frumvarpi þar sem er kallað eftir langtímastefnumótun í þessum mikilvæga lið, sem eru náttúrlega fjárlög og fjármála hins opinbera, skuli vera samstaða meðal minni hluta og meiri hluta. Síðasta ríkisstjórn hratt þessu máli af stað og sitjandi ríkisstjórn tekur upp málið og styður það heils hugar. Ég vil koma að einu atriði sem hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir nefndi áðan sem er alveg rétt og þarf að skoða í meðferð málsins í nefndinni. Það er að ráðherra skipar þrjá menn í fjármálaráðið. Þetta frumvarp færir gríðarleg völd yfir fjármálum ríkisins frá þinginu til framkvæmdarvaldsins. Á móti kemur að það er langtímastefnumótun í þessum málaflokki, en eftirlit með þeirri stefnumótun er aftur á móti á höndum aðila sem skipaðir eru af framkvæmdarvaldinu. Það þarf að laga. Það þarf að laga það að þingið færi völdin yfir fjármálunum yfir til framkvæmdarvaldsins. Þingið verður alla vega áfram að hafa mikið eftirlit með því að farið sé eftir þessari langtímastefnu eins og ráðið á að gera. Um hlutverk fjármálaráðs segir, með leyfi forseta: „Hlutverk fjármálaráðs er að leggja mat á hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi þeim grunngildum sem talin eru …“ o.s.frv. Ef fylgja á grunngildum þeirra þátta sem marka stefnuna og áætlanagerðina verður Alþingi að geta skipað þá aðila sem eiga að meta það. Ef við viljum halda eftirliti löggjafans sem á að hafa budduvaldið og framselur það vald til framkvæmdarvaldsins, ef löggjafinn heldur því mikilvæga eftirlitshlutverki, er mikilvægt að forsendum hinna nýju opinberu fjármála sem frumvarpið mun innleiða sé fylgt. Greiðslur þeirra sem sitja í ráðinu eru ákvarðaðar af ráðherra. Ráðherra hefur því ekki aðeins vald til að skipa þá aðila í ráðið sem eiga að meta hvort verið sé að fylgja eftir þessari áætlanagerð og grunngildum sem eiga að grundvallast samkvæmt frumvarpinu, heldur útdeilir hann líka brauðinu eða fæðir þá aðila. Og við vitum að menn bíta ekki í höndina sem fæðir þá. Það er því mjög mikilvægt að því sé haldið til haga að þingið skipi þessa menn og það sé gert á þeim grundvelli að minni hlutinn geti haft eftirlit með þessu ferli. Annars langar mig að nefna eitt annað, það er að finna í 23. gr. Þar koma fram breytingar á frumvarpi til fjárlaga, með leyfi forseta: „Við framlagningu breytingartillagna við frumvarp til fjárlaga á Alþingi skal liggja fyrir mat á áhrifum þeirra á heildarafkomu ríkissjóðs, skuldbindingar hans og forsendur fjármálaáætlunar.“ Það er frábært að þetta sé komið inn. Ástæðan er sú að núna erum við píratar að vinna að breytingartillögu á fjárlagafrumvarpinu og skattafrumvörpunum eins og þau liggja fyrir á Alþingi. Við þá vinnu, við það að vinna okkar lögbundna hlutverk, sem er m.a. að vinna að og leggja fram breytingartillögu á þessum stærstu og fyrstu frumvörpum ríkisstjórnarinnar, höfum við hvorki aðgang að upplýsingum til þess að geta gert það né að sérfræðiþjónustu til þess að vinna það. Fram kemur í þingsköpum að ef nefnd mælir með máli skuli fara fram kostnaðarmat. Ég hef verið að grennslast fyrir um það í þinginu hver eigi að gera það o.s.frv. Það eru nefndarritarar sem eiga að vinna þá vinnu ofan á allt sem þeir þurfa að gera. Ég vona að þetta lagist fyrst þetta er komið inn í skýran lagabálk varðandi opinber fjármál, breytingartillögur í framtíðinni, eins og segir hér: „Við framlagningu breytingartillagna við frumvarp til fjárlaga á Alþingi skal liggja fyrir mat á áhrifum þeirra á heildarafkomu ríkissjóðs, skuldbindingar hans og aðrar forsendur fjármálaáætlunar.“ Fyrst þetta er komið inn held ég að yfirstjórn þingsins geti ekki látið undir höfuð leggjast að koma á fót einhverju batteríi innan þingsins til þess að meta þessi áhrif. Þá vona ég líka að við þingmenn fáum aðgang í gegnum þetta batterí að þeim upplýsingum sem við þurfum til þess að geta lagt fram breytingartillögu. Það er náttúrlega alveg með ólíkindum að þingmenn skuli vera í þeirri stöðu að vinna að breytingartillögum og maður stendur í bréfaskriftum. Ég spurði upplýsingasvið Alþingis um málið en það gat ekki útvegað mér þær upplýsingar. Nú er ég í samskiptum við starfsmannastjóra skattamála hjá fjármálaráðuneytinu og er búinn að biðja beint um að fá upplýsingar. Starfsmannastjórinn hefur reynt að vera hjálplegur og við skulum vona að upplýsingarnar komi sem fyrst. Jafnframt er ég búinn að biðja um í gegnum efnahags- og viðskiptanefnd, sem sér um skattamálin, að fá yfirlit yfir allar þær upplýsingar sem þingmenn geta fengið og spyrja um á hvaða formi þeir geti fengið þær þegar komi að því að vinna þá vinnu, svo við höfum þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru til búa til breytingartillögur við tekjuöflunar- og útgjaldafrumvörp ríkisstjórnarinnar. Ég trúi því að með áðurnefndri 23. gr. munum við ná þessu marki, sem er með ólíkindum að skuli ekki vera gerlegt í dag. Annars sýnist mér þetta frumvarp vera mjög gott að flestu leyti. Ég vona eindregið, og mun kalla eftir því í fjárlaganefnd, að þessum þáttum verði sinnt vel.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu og sérstaklega fyrir þau, hvað á ég að kalla það, varnaðarorð sem hann viðhafði vegna fjármálaráðsins sem hefur aðeins verið hér til umræðu. Ég tek alveg undir þau sjónarmið sem hann lýsti, það er hætt við að þetta verði ekki óháð ráð heldur beinlínis framlenging á framkvæmdarvaldinu og fjármálaráðuneytinu, fjármálaráðherra, eins og hann lýsti því. Það er eitt sem mig langar til þess að spyrja hv. þingmann um. Kannski tók ég ekki nógu vel eftir máli hans, en ég vil inna hann eftir afstöðu til þess sem einnig hefur verið bent á í þessari umræðu og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði að umtalsefni fyrr í dag, þ.e. hvernig þetta frumvarp eins og það er útbúið rímar við stjórnarskrá lýðveldisins, sérstaklega 41. gr. stjórnarskrárinnar og 40. gr. þar sem hlutverk Alþingis er skilgreint, að það megi ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum, og í 4. greininni, að engan skatt megi taka af nema með lögum. Síðan er einnig þarna um að ræða lántökur sem Alþingi þarf að fjalla um. Er ekki með þessu í raun, með því að taka einstaka gjaldaliði og tekjupósta út og fara inn í málaflokka eða jafnvel málasvið sem ráðherra hefur síðan tækifæri til þess að flytja á milli, verið að ganga gegn stjórnarskránni eða þeirri hugsun að fjárveitingavaldið liggi hjá Alþingi en ekki 

Herra forseti. Kannski að þingmaðurinn upplýsi mig, ég heyrði ekki ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. En hvernig er þetta í dag? Er þetta ekki þannig að Alþingi ákveður að úthluta fé til ýmissa liða og svo þar innan taka menn ákvarðanir um hvernig skuli verja fénu? Í rauninni er bara verið að færa meira ákvörðunartökuvald til ráðuneytanna en gert hefur verið varðandi áframhaldandi úthlutun. Hvort það stangast á við stjórnarskrá? Ég stórefast um það nema ríkisstjórn hv. þingmanns sem spyr, hafi klúðrað málunum og þessi ríkisstjórn hafi ekki séð að sér. En þetta er góð spurning og kannski getur hún svarað henni sjálf, kannski er þetta retórísk spurning eða spurning sem ekki krefst svars. Ef svo er þá gengur þetta náttúrlega ekki, ég stórefast um það.

Herra forseti. Það sem ég var að vísa hér til var ræða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar fyrr í dag þar sem hann benti á þessar tvær greinar stjórnarskrárinnar. Ég vil vekja athygli þingmanna á hluta af greinargerð eða umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins, skrifstofu opinberra fjárlaga. Á bls. 93 í frumvarpinu kemur fram hvernig regluverkið á að breytast. Þar segir, með leyfi forseta: Í öðru lagi er í frumvarpinu gert ráð fyrir að ráðherra leggi fram á Alþingi frumvarp til fjárlaga þar sem leitað verði heimilda til útgjalda sundurliðað eftir málefnasviðum og málaflokkum, til hvers konar skuldbindinga A-hluta ríkissjóðs. Þetta yrði veruleg breyting frá núverandi framsetningu fjárlaga þar sem fjárheimildir eru ákvarðaðar til fjárlaga einstakra stofnana og verkefna. Eins og hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir nefndi hér fyrr í dag yrði það ekki lengur verkefni eða hlutverk eða á valdi Alþingis að taka ákvörðun um að auka fjárframlög til t.d. einstaka framhaldsskóla. Ég vil nefna Menntaskólann í Reykjavík sem á að setja lokið á og renna inn í sama mót og aðrir þriggja ára skólar hæstv. menntamálaráðherra. Það væri ekki möguleiki samkvæmt þessu að mínu viti að Alþingi gæti komið þar neitt nærri, vegna þess að þar er bara leitað heimilda. Þá er veitt heimild til þess að veita eina tiltekna fjárhæð í alla framhaldsskóla, þ.e. málaflokkinn sem slíkan eða jafnvel málasviðið, sem er jafnvel enn víðtækara. Það er grunnurinn að þessari spurningu, hv. þingmaður.

Þá skil ég þetta líklega svipað og hv. þingmaður, þ.e. að Alþingi er ekki lengur í því að úthluta fjármagni í jafn afmörkuð verkefni og verið hefur. Það er því klárlega verið að færa mikið af fjárveitingavaldinu til ráðuneytanna. Það góða sem kemur á móti í frumvarpinu er þá að það skal gert eftir stefnumótun og það skal vera langtímastefnumótun í fjármálum, sem hefur annars verið alvarlega ábótavant. Á sama tíma verður þá að tryggja að Alþingi hafi miklu víðtækara eftirlit með því að - af því að þeir færa til vald. Þegar Alþingi færir fjárveitingavald til framkvæmdarvaldsins þá gengur ekki að að það eftirlit sé ekki víðtækt og virkt.

Virðulegur forseti. Ég hyggst ekki lengja mikið þessa umræðu um þetta frumvarp til laga um opinber fjármál. Ég er í grunninn samþykkur frumvarpinu enda vann ég að gerð þess ásamt þáverandi fjárlaganefnd síðasta kjörtímabils í ágætu samstarfi við flesta nefndarmenn og embættismenn fjármálaráðuneytis og sömuleiðis fulltrúa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem komu að þessu við byrjun verksins, en það var í þeirra hlutverki og annarra slíkra að kortleggja fjárlagagerðina, stöðuna í opinberum fjármálum hjá íslenska ríkinu, og sveitarfélögum reyndar, og draga fram kosti og galla sem þar voru og hvað mætti betur fara til að auka trúverðugleika fjárlagagerðarinnar og bæta vinnulagið hjá okkur hvað það varðaði. Ég hef stundum rifjað upp samskipti okkar eða fyrsta fund okkar í fjárlaganefnd með fulltrúum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á sínum tíma. Reyndar komu fleiri að verkinu þegar þessir aðilar höfðu lagt ákveðið mat á fjárlagagerðina, eftirfylgni fjárlaga, hvernig fjárlög voru unnin, hvernig fjáraukalög voru unnin o.s.frv. Þessi fundur er mér ákaflega minnisstæður og þeim sem hann sátu. Þar var dregin upp fyrir okkur mynd af íslenskri fjárlagagerð í gegnum tíðina, ekki bara á síðustu einu, tveim árunum fyrir hrun, sem þó voru ekki til fyrirmyndar. Fjárlagagerðin, eftirfylgni fjárlaga og vinnulagið, bæði af hálfu ríkisstjórnar og Alþingis var nánast dæmt dautt og ómerkt. Einhver orð féllu í þá veru að menn hefðu aldrei séð önnur eins vinnubrögð og þau sem hér höfðu tíðkast í nokkru öðru vestrænu ríki. Það var því við ramman reip að draga í fyrstu þegar lagt var af stað. Ég held að það hafi verið ágætissamhljómur hjá okkur sem komum að þessari vinnu í fjárlaganefnd, eins og ég sagði áðan, þvert á flokka, að þetta gæti ekki verið svona mikið lengur, við gætum ekki haldið áfram því vinnulagi sem var landlægt hér við fjárlagagerð og í eftirfylgni fjárlaga og því agaleysi í fjármálum sem hafði verið árum og áratugum saman. Lausatök þingmanna almennt á því hvernig menn unnu fjárlög kom oft fram í atkvæðagreiðslum um fjárlagafrumvörp þar sem atkvæðagreiðslurnar urðu á annað hundrað við afgreiðslu fjárlaga, þ.e. um breytingartillögur við smáa sem stóra liði, þannig að heildarmyndin var gjörsamlega horfin út í veður og vind hjá flestum þingmönnum þegar búið var að fara í gegnum slíka atkvæðagreiðslu. Það er margt í þessu frumvarpi sem þarf að sjálfsögðu að ræða. Þar má einnig sjá merki sumra merkilegra breytinga sem teknar voru upp á síðasta kjörtímabili og ég er mjög ánægður með, enda voru þær í lokatillögum þáverandi fjárlaganefndar, að mig minnir í febrúar 2013 þegar þessari vinnu lauk af hálfu ráðuneytisins. Ef ég man það rétt þá var þar sérstakur kafli um kynjaða fjárlagagerð sem stendur hér enn nánast óbreyttur, einstakar orðalagsbreytingar en í heild sinni óbreyttur. Ég man nefnilega eftir því að þegar við hófum að innleiða kynjaða fjárlagagerð í sölum þingsins haustið 2010, sennilega vegna fjárlaga 2011, þá var talsverð umræða um það hér í þinginu og margir þingmenn, aðallega Sjálfstæðisflokksins, fóru háðulegum orðum um kynjaða fjárlagagerð. Gert var góðlátlegt grín að þessu og menn léku sér með orðið. Í því tilfelli flutti skipstjóri ræðu um fjárlagafrumvarpið og lagði mikla áherslu á kynjaða fjárlagagerð og þá var talað um kynjaða skipstjórn. Það voru frammíköll hérna úr sal og gert grín að hugtakinu og hvað við værum að gera með því að innleiða kynjaða fjárlagagerð. Þær raddir eru sem betur fer þagnaðar. Ég held að núna séum við að uppskera eftir þá vinnu, þ.e. að hafa keyrt þetta í gegn. Þetta er enn í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2015. Ef ég man rétt var til umræðu hér í sumar niðurstaða á einu verkefni sem velferðarráðuneytið tók fyrir í sinni kynjuðu fjárlagagerð, um kjör eldri borgara á dvalarheimilum og starfsfólks eftir kynjum, sem vakti nokkra athygli. Það var niðurstaða af þeirri vinnu. Ég sé að þessi kafli er nánast óbreyttur í frumvarpinu og fagna því mjög að það sé þverpólitísk samstaða um að halda þessari vinnu áfram og láta hana ganga vel fyrir sig. Ég tek undir það sem hefur komið fram hjá nokkrum ræðumönnum hér í dag varðandi skipan í fjármálaráð. Ég tel það mjög mikilvægt. Það var lærdómur sem við í fjárlaganefnd drógum af heimsókn til Svíþjóðar 2011 þar sem við heimsóttum sænska fjármálaráðuneytið, sænska þingið, sænsku fjárlaganefndina, sambærilegar stofnanir og ríkisreikningsnefnd, stofnanir sem héldu utan um lánamálin o.s.frv. Lærdómurinn var sá að það yrði að vera óháð sterkt ráð sem sæi um þessa vinnu, algjörlega aðskilið frá stjórnmálum og þingi. Það virkaði þá á báða bóga þannig að ríkisstjórn eða þing væru ekki heldur bundin af því að fara að tillögum þessa ráðs heldur væri það fyrst og fremst sjálfstætt, gagnrýnið ráð sem væri ætlað að rýna fjárlögin og fjárlagagerðina og leggja til einhverjar úrbætur en leggja fyrst og fremst fram sitt álit. Ég held að við þurfum að fara aðeins yfir það hjá okkur. Ágætisreglur í mörgum löndum fóru illa í hruninu. Regluverkið í Portúgal var ekki talið það versta, það var í góðu lagi. Menn fóru bara ekkert eftir því. Reglurnar tryggja ekki að fjárlagagerð sé góð en þær eru hins vegar forsendan fyrir því og við eigum auðvitað að fara eftir þeim reglum sem við setjum. Frumvarpið felur í sér að vald og ábyrgð ráðherra eykst á kostnað þingsins. Víða er talað um ábyrgð. Talað er um að miðað sé að því að auka beina ábyrgð einstakra ráðherra á málefnasviðum og málefnaflokkum sem undir þá heyra. Á bls. 34 segir til dæmis, með leyfi forseta: „Í frumvarpi þessu er lögð áhersla á að skýra hlutverk og ábyrgð þeirra sem koma að fjárlagagerðinni og framkvæmd fjárlaga.“ Og áfram: „Því er lagt til í frumvarpi þessu að hlutverk og ábyrgð allra sem koma að fjárlagaferlinu, hvort sem er fjárlagagerðinni eða framkvæmd fjárlaga, verði skilgreind með afdráttarlausari hætti þannig að ljóst sé hvar ábyrgðin liggur hverju sinni.“ Ég tek hérna dæmi á stangli. Það er víða talað um ábyrgð og aukna ábyrgð. Svo nær það ekki lengra. Ég spyr, fyrst verið er að færa svo mikla aukna ábyrgð í þessu tilfelli yfir á ráðherra og væntanlega í einhverjum tilfellum embættismenn, hvort þeirri ábyrgð fylgi ekki líka einhverjar skyldur og hvort við þurfum þá ekki í framhaldinu að endurskoða lög um ráðherraábyrgð eða viðurlög við því ef menn standa ekki undir þeirri ábyrgð og þeim skyldum sem frumvarp eins og þetta felur þeim á hendur. Ég fann nokkrar athugasemdir í mínum fórum sem ég sé að hafa ekki náð inn í frumvarpið, en vonandi gerist það samt sem áður. Það er orðalag sem þykir kannski ekki merkilegt í heildarmyndinni en skiptir samt máli. Í 6. gr. frumvarpsins er til dæmis talað um hugtakið „varfærni“, með leyfi forseta: „Varfærni sem miðar að hæfilegu jafnvægi á milli tekna og gjalda …“ Hvað er hæfilegt jafnvægi á milli tekna og gjalda? Þarna finnst mér að þurfi að skilgreina betur um hvað er verið að tala. Markmið frumvarpsins er að skýra og bæta fjárlagaferlið, fjárlagagerðina og meðferð fjármála. Þess vegna tel ég að þetta þurfi að vera skýrara en þarna kemur fram. Það má benda á nokkur svona atriði í frumvarpinu. Í 33. gr. segir, með leyfi forseta: „Hver ráðherra skal að staðaldri meta langtímahorfur um fjárhagslega framvindu …“ Við getum spurt okkur: Hvaða tímasetning er það? Hvenær er „að staðaldri“? Í 34. gr. er svipuð tímasetning. Í 24 gr. er talað um að varasjóður skuli vera að lágmarki 1% af fjárheimildum laga, en það er lítið talað um hinn endann á því sem þarna er. Það eru nokkrir hnökrar hér og þar sem ég sé í fljótu bragði ef ég ber þetta saman við þá vinnu sem við unnum á síðasta kjörtímabili og hefur kannski ekki náð alla leið inn að þessu sinni, sem ég tel þó að þurfi að ná inn í frumvarpið. Í 23. gr. segir meðal annars að við framlagningu breytingartillagna við frumvarp til fjárlaga á Alþingi skuli liggja fyrir mat á áhrifum á heildarafkomu ríkissjóðs, skuldbindingar hans og aðrar forsendur fjárlaga. Ég hefði viljað að til viðbótar þessu yrði einhver tímasetning á því hvenær leggja ætti fram breytingar á fjárlagafrumvarpi þannig að við værum ekki að gera það nánast við atkvæðagreiðslu eins og við höfum upplifað hér; breytingartillögur eru ekki einu sinni tilbúnar þegar á að fara í atkvæðagreiðslur, heldur er hlaupið með þær um þingsalinn. Það þarf að vera einhver lokafrestur á því. Ég spyr mig sömuleiðis að því hvort það þurfi ekki að vera ákvæði í svona frumvarpi um hvenær eigi í síðasta lagi að samþykkja fjárlög, hvort það sé bara 31. desember eða hvort það eigi að vera búið að samþykkja þau fyrir 10. eða 15. Fjárlög og fjárlagafrumvörp eru þess eðlis að það þurfa að vera skýrari reglur um hvernig við förum með þau en hér kemur fram. Ég hef líka velt því fyrir mér, í ljósi þess að nú er þingið með til umræðu fjárlagafrumvarp fyrir árið 2015, hvort það væri ekki þess virði fyrir fjárlaganefnd þegar hún tekur þetta frumvarp til umfjöllunar að nota það sem einhvers konar skapalón fyrir það hvernig fjárlagafrumvarp ársins 2015 mundi falla að svona frumvarpi. Nú hefur það komið fram í ræðu hæstv. fjármálaráðherra að þessi lög taki ekki gildi fyrr en við fjárlagagerð frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2017, þ.e. þau taka ekki gildi fyrir frumvarp til fjárlaga 2016, heldur árið eftir. Ég spyr: Gætum við mátað fjárlagafrumvarp ársins 2015 við þetta frumvarp, vinnulagið, innihaldið og hvernig við ætlum að haga okkur við það? Kosturinn við þetta frumvarp er líka að það er skýrt og agað og að það mun í síðasta lagi taka gildi vegna fjárlaga 2017 og helsti kosturinn að mínu mati er að enginn stjórnmálaflokkur, hvaða nafni sem hann nefnist, getur komið fram með kosningaloforð af því tagi sem var lofað fyrir síðustu kosningar. Það verður ómögulegt með svona fjárlagafrumvarpi. Mikið vildi ég óska að slík lög hefðu verið á Íslandi í aðdraganda kosninga 2013 og komið í veg fyrir þau loforð 

Herra forseti. Þó að þingsalurinn sé nú þunnskipaður vil ég aðeins bæta við það sem ég náði ekki að fara nægjanlega yfir í fyrstu ræðu minni, þó á skömmum tíma. Ég endurtek það sem ég sagði um ákvæðin um yfirfærslu fjárheimilda, ég tel að þurfi að fara betur yfir hvort þar sé nógu vandaður málatilbúnaður á ferð. Ég er einkum að vitna þar í 30. gr. Mér finnst það vera skilið of mikið eftir í gömlu horfi að stofnanir eða ráðherrar fyrir þeirra hönd sem ekki hafa fullnýtt fjárheimildir sínar þurfi að sækja það undir fjármálaráðherra, að fá samþykki hans. Að vísu er talað um að skýr efnisleg rök þurfi að liggja fyrir um að útgjöld hafi frestast eða að skýr hagkvæmnissjónarmið liggi til grundvallar, en að öðru leyti er þetta í valdi fjármálaráðherrans án þess að þar sé svo mikið sem reynt að skilgreina einhver viðmið, sem ég held að væri hollt fyrir menn að hafa í þessum efnum. Það væri þá eitthvert hlutfall fjárveitinga hvers árs og ef það safnaðist upp yfir fleiri en eitt ár væri eitthvert hámark sem það þakaðist undir. Ég tek undir það sem hv. síðasti ræðumaður kom aðeins inn á og ætlaði aðallega að fjalla um, að ég tel einn mesta ávinninginn af því ef þetta frumvarp verður að lögum að það verði til þess að vinna gegn skammtímahugsun, lýðskrumi eða popúlisma eins og það er stundum kallað, og ábyrgðarleysi í framgöngu stjórnmálamanna eða stjórnmálaflokka, t.d. tengt alþingiskosningum. Ef hægt verður að berja niður glórulaus kosningaloforð með því einfaldlega að benda á að þau fari langt út fyrir þann ramma sem þegar hafi verið lögfestur og þá stefnu sem unnið sé eftir og sem jafnvel viðkomandi flokkar hafi tekið þátt í að setja, ætti að vera gagn í því. Að mínu mati er það ein mesta hættan sem steðjar að - ég vil næstum segja að rótum lýðræðisins og ábyrgra stjórnmála víða á Vesturlöndum, þ.e. tilhneigingin til skammtímahugsunar í stjórnmálunum og atkvæðakaupa á ódýrum forsendum með skammtímaávinning í huga sem menn virðast nánast vera komnir með stjórnmálin smættuð ofan í fjögur ár í mesta lagi og jafnvel bara nokkra mánuði, bara næstu kosningar, til að afla sér fylgis í þeim og hafa ekki miklar áhyggjur af framhaldinu. Náist það í lög núna verður þó a.m.k. ákveðinn styrkur í því þegar kemur fram á árið 2016, 2017 að það verður að minnsta kosti fram undan. Ég vil aftur nefna kostnaðarmatið. Ég veit ekki hvað margir hafa flett aftast í bókinni og farið yfir það. Það er dálítið óvenjulegt að frumvarp af þessu tagi, sem er algerlega dæmt til þess að hafa ákveðin skammtímaútgjöld í för með sér - það er bara engin leið að ýta því til hliðar að standa eigi sómasamlega að framkvæmdinni. Þá verður að leggja umtalsverða vinnu í það, bæði í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og í fagráðuneytunum og búa þau í stakk til þess að geta tekið við þeim verkefnum sem þau eiga að taka við. Hvert fagráðuneyti verður væntanlega að efla verulega fjárlagaskrifstofu sína því að þau eiga núna meira og minna að fara með fjárskiptavaldið. En veruleikinn er sá að sum ráðuneytin eru svo veikburða í þessum efnum. Það má örugglega upplýsa það hér að fjármálaráðuneytið verður að skrifa þann hluta greinargerðar fjárlagafrumvarpsins sem fjallar um mál viðkomandi fagráðuneytis fyrir það. Það er ekki nema kannski tvö, þrjú stærstu og öflugustu fagráðuneytin sem hafa nokkurn veginn getað séð sjálf um rökstuðninginn og útlistunina á málaflokkum sínum í greinargerð fjárlagafrumvarpsins. Burðirnir hafa ekki verið meiri en það. Nú hafa ráðuneytin verið skorin sérstaklega niður um ein 5% í yfirstandandi fjárlögum þannig að væntanlega hafa þau ekki eflst í þeim efnum. Ég vísa svo til þess sem ég sagði um form og framsetningu fjárlaga og það sem mér sýnist ljóst að það þarf að skoða þingræðislega og stjórnskipulega þáttinn í því máli. Það þarf að vera algjörlega á hreinu að afgreiðsla Alþingis á fjárlögum samrýmist ákvæðum stjórnarskrárinnar og að valdið liggi með nægjanlega skýrum hætti þar en ekki útvistað úti í ráðuneytin. Eignfærsla á fjárfestingum ríkisins til frambúðar og síðan afskrift þeirra í rekstrarreikningi er veruleg breyting. Það er t.d. áhugavert að velta fyrir sér því skipulagi mála þegar kemur að byggingu nýs Landspítala. Þá er það ekki lengur þannig að útgjöldin séu bara gjaldfærð jafnóðum og þau falla til, heldur er eignin eignfærð 

Herra forseti. Ef þetta stangast á við stjórnarskrá munum við píratar að sjálfsögðu ekki kjósa með því. Er hv. þingmaður með tillögur? Mun hann leggja fram breytingartillögu? Ef þær breytingar eiga sér ekki stað í meðferð nefndarinnar á málinu mun hv. þingmaður þá leggja fram breytingartillögu til þess að tryggja að frumvarpið stangist ekki á við stjórnarskrá?

Herra forseti. Nú bið ég menn að oftúlka ekki orð mín. Ég er ekki og var ekki að halda því fram að frumvarpið stangaðist á við stjórnarskrá, en það eru í því þættir sem þarf að skoða og við megum ekki láta neinn vafa ríkja í þeim efnum. Það snýr í raun og veru bæði að hinum þingræðislega eða þinglega þætti málsins hvernig frumvarpið er uppbyggt, framsett og því hvernig afgreiðsla þess fer fram. Það hefur einkum samhengi við 41. gr. stjórnarskrárinnar, vegna þess að það verður að vera nógu skýrt að fjárveitingarvaldið, og eftir atvikum fjárstjórnarvaldið, er hjá Alþingi. Allt framsal þess verður að vera nægjanlega afmarkað og skýrt og með samþykki Alþingis sjálfs þannig að ekki leiki vafi á. Það má nálgast það frá ýmsum vegum að Alþingi geti alltaf kallað þetta vald til sín ef það vill o.s.frv. Hér er verið að fara yfir í miklu meiri rammaafgreiðslur á fjárheimildunum, nánast bara til hvers ráðuneytis. Ráðherrann fær vald til að færa til verulega fjármuni innan málaflokksins. Framsetning málsins verður þannig að sundurliðun verður sýnd í fylgiskjali sem aldrei kemur til atkvæða á þinginu sem slíkt, ég held ekki einu sinni í heild, hvað þá að þar sé borin upp lið fyrir lið hver fjárveiting sem þar með er augljóslega ákveðin af Alþingi. Yfir það þarf að fara til þess að menn fari ekki einhvers staðar út yfir eðlileg mörk í þessum efnum. Það kann að vera að gera þurfi að einhverju leyti kröfur um öðruvísi uppsetningu frumvarpsins og framsetningu þess til þess að afgreiðsla Alþingis sé nægjanlega afdráttarlaus og skýr að bestu manna yfirsýn þannig að enginn vafi leiki á að hluti fjárveitingavaldsins eða fjárstjórnarvaldsins hafi ekki með einhverjum hætti óvart lekið út úr Alþingi.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir almennt góðar undirtektir við þetta mál í umræðunni í dag. Mér sýnist að það sé nokkuð góð samstaða um öll meginatriðin, það skiptir máli. Hér hafa verið nefnd til sögunnar ýmis stór og mikilvæg álitamál sem þeir sem komið hafa að samningu málsins þekkja mætavel. Hér má nefna í fyrsta lagi fjármálaregluna. Um hana vil ég segja þetta: Við lokafrágang á málinu var það skoðun mín að hin almennu viðmið sem er að finna mjög framarlega í frumvarpinu væru ekki nægjanlega skörp og beitt til þess að standa ein og sér sem undirliggjandi fjármálaregla frumvarpsins. Það dregur ekkert úr gildi þeirra sem viðmiðunar. Mér finnst rétt og skynsamlegt að máta fjárlagafrumvörp framtíðarinnar, fjármálaáætlanir og fjármálastefnu, við þessi gildi og geri ráð fyrir því að fjármálaráðið, taki það til starfa, geri það sem og þingið. Með því að hafa tölusett markmið, reglu sem byggir á ákveðnum prósentum, þá göngum við skrefinu lengra. Hér hefur því verið velt upp í umræðunni hvort þessi viðmið séu hæfileg. Það er skoðun mín að við höfum komist að nokkuð skynsamlegri og heppilegri niðurstöðu fyrir veruleika okkar. Annars vegar tökum við ákveðið tillit í skuldaskilgreiningunni til þeirrar sérstöku stöðu sem uppi er núna vegna þess að við erum með óvenju stóran gjaldeyrisforða sem er að mestu leyti skuldsettur, sem gerir brúttó skuldaviðmið, án tillits til þeirrar sérstöðu sem er tímabundin í mínum huga, ekki að öllu leyti sambærilegt við önnur brúttó skuldaviðmið annarra þjóða. Með 45% markinu erum við líka að undirbyggja það að til lengri tíma, og þá horfi ég til þess tíma þegar við höfum náð skuldaviðmiðinu, getum við aðeins hnikað til þessari skilgreiningu og dregið línuna enn neðar með því að fella út frádráttarliðina. Þar með værum við að herða aðeins á skuldaviðmiðinu. Mín skoðun er sú að við Íslendingar eigum að setja okkur strangari skuldaviðmið en aðrar þjóðir. Þá er ég að tala um stærri þjóðir með fjölbreyttari efnahag og atvinnustarfsemi sem nær yfir fleiri svið en við þekkjum hjá okkur. Meginverkefni okkar til framtíðar er að fjölga stoðunum undir íslensku atvinnulífi og þar með efnahagslífi. Við búum við tiltölulega fábreytt efnahagslíf í dag með fáum meginstoðum og erum að miklu leyti háð duttlungum náttúrunnar og ástandinu á alþjóðlegum mörkuðum þegar t.d. kemur að útflutningi á bæði fiskafurðum og iðnaðarvöru sem framleidd er hér. Allt þetta leiðir mig til þeirrar niðurstöðu að við eigum að setja okkur lágt skuldaþak. Þess utan höfum við líka mjög nýleg dæmi þess hversu miklu máli það getur skipt að hafa skuldastöðuna lága ef eitthvað kemur upp á í efnahagslífinu líkt og gerðist hér haustið 2008. Það var algjör grundvallarforsenda þess að við gátum tekist á herðar þau lán sem þá þurfti að taka að við vorum með mjög lága skuldastöðu þegar óskað var eftir lánunum. Því hefur líka verið velt upp hvort við ættum að vera með útgjaldaviðmið. Ég tel að í andsvörum hafi ég að mestu komið á framfæri sjónarmiðum mínum um það. Það hefur komið til skoðunar. Ég tel að það geti verið ákveðin skörun milli útgjaldareglu og skuldaviðmiða við þær aðstæður sem við búum við núna og það sé sérstaklega heppilegt til næstu allnokkurra ára að einbeita sér að því að ná niður skuldunum. Það gera menn hvort eð er ekki ef þeir missa útgjöldin úr böndunum. Útgjaldavöxtur rekst líka á við grunngildin sem ég nefndi hér í upphafi, þ.e. útgjaldavöxtur sem er að raungildi án vaxtakostnaðar umfram langtímavöxt landsframleiðslunnar. Að því sögðu geri ég engu að síður ráð fyrir því að menn taki það til skoðunar í nefndinni. Hér hefur líka verið rætt um samspilið á milli frumvarpsins og fylgiritsins. Það er alveg rétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti á í því sambandi, að menn þurfa að gæta mjög að stjórnarskrárákvæðum um þau efni varðandi framkvæmdina. Það hefur verið skoðað og er talið að sú útfærsla standist lög þar sem veitt er ákveðið svigrúm til uppfærslu á fylgiritinu innan árs, þó þannig að menn halda sig innan allra heildarfjárheimilda og geta ekki stokkið á milli rekstrar og tilfærslna eða fjárfestinga, að það sé nægjanleg lagastoð fyrir slíkum breytingum innan ársins með þeirri útfærslu sem hér er unnin. Satt best að segja átti ég alveg eins von á því að umræðan mundi að meira leyti mótast af skiptum skoðunum um hversu langt við ættum að ganga í því að vera með fylgirit yfir höfuð og hvort þingmenn væru sáttir við þá miklu uppstokkun sem er að verða á framsetningu fjárlagafrumvarpsins sem byggir á málefnasviðum samkvæmt frumvarpinu en ekki á útgjaldarömmum einstakra ráðuneyta eingöngu og síðan þessu fylgiriti. Það má hafa skiptar skoðanir um það t.d. hversu mörg málefnasviðin eiga að vera sem við stillum upp. Á undanförnum árum hafa svo sem verið gerðar ákveðnar breytingar til einföldunar í þessu efni. Við sjáum það t.d. varðandi sendiráð í utanríkisráðuneytinu. Áður var þessu skipt niður á einstök sendiráð en nú erum við með stærri safnlið sem er síðan brotinn niður með greinargerðarskrifum. Það er dæmi um það að verið er reyna að safna saman fjárheimild undir málefnaflokk og beina sjónum sínum að því hvað er almennt að gerast í sendiráðunum og síður í einstökum sendiráðum, enda er það í raun og veru nær ómögulegt fyrir þingið og alveg til að æra óstöðugan að ætla að fara nákvæmlega yfir hvern einasta málefnaflokk að ég tali nú ekki um hverja einustu fjárveitingu í almennum umræðum í þinginu. Ég segi það fullum fetum sem fyrrverandi fjárlaganefndarmaður í eitt kjörtímabil og eftir að hafa heyrt þá umræðu sem átt hefur sér stað hér bæði í nefndinni og inni í þingsal um fjárlögin heilt yfir, að mér finnst miklu skipta að okkur takist að fá dýpri umræðu og leggja meiri áherslu á heildarþróunina. Til þess að byggja undir þá umræðu þarf að leggja fram áætlanir til lengri tíma en gert er í dag. Það er aukin krafa á ráðuneytin í þessu máli, að þau komi með framtíðarsýn á einstökum málefnasviðum, samræmi hana síðan fjármálaáætluninni og sýni fram á hvernig breytingar inn í framtíðina styðji við þá pólitísku stefnumörkun sem er að finna í stefnumörkun viðkomandi fagráðuneytis. Það er mikið lagt á ráðuneytin með því og mun mögulega kalla á einhvern aukinn kostnað eins og bent hefur verið á hér í umræðunum, en það er ekki gott að sjá það nákvæmlega fyrir hver hann verður. Eflaust verður það breytilegt frá einu ráðuneyti til annars. Eitt er víst að með því verður lagður grundvöllur að miklu dýpri og betri umræðu í þinginu. Síðan er fjölmargt annað sem ég hef áður farið yfir sem ég gæti svo sem rætt að nýju en ætla ekki að fara að endurtaka mig. Það mun breyta ríkisreikningi töluvert mikið að við færum okkur inn í alþjóðlega reikningsskilastaðla. Við þurfum að taka það til sjálfstæðrar skoðunar í þinginu hvaða áhrif það hefur á framsetningu ríkisreikningsins. Til dæmis má gera ráð fyrir því að þegar lífeyrisskuldbindingar eru gjaldfærðar á hverju ári verði heildarafkoman eitthvað lakari. Hvernig viljum við stilla þessu fram og hvaða svigrúm er innan alþjóðlegra reikningsskilastaðla til þess að vera með mismunandi útfærslur í þessu efni? Það er mjög stórt álitamál. Við stefnum að því að taka upp nýjustu framsæknu reikningsskilastaðlana til þess að tryggja aukið gegnsæi í fjármálum hins opinbera. Varðandi samráðið við sveitarfélögin þá finnst mér vera góður tónn í þeim samskiptum fram til þessa. Það er áhugi fyrir því að gera betur. Sveitarfélögin hafa nýlega fengið reglur sem við þekkjum öll og má segja að fjármálareglan í þessu frumvarpi sé af sama meiði. Sveitarfélögunum hefur gengið vel að starfa eftir þessum reglum; skuldahlutfallið er að lækka, reksturinn er að batna og mér finnst að tónninn hafi breyst dálítið í umræðunni um fjármál sveitarfélaga. Nú eru þau komin með eitthvert viðmið sem umræðan horfir til. Ef ekki er eitthvert viðmið sem menn hafa komið sér saman um að sé algert hámarksskuldahlutfall fyrir eitt sveitarfélag getur umræðan farið út um víðan völl, en um leið og búið er að segja að það sé þetta skuldahlutfall sem við viljum ekki fara yfir þá mótast öll umræðan í framhaldi af því. Ég hygg að það sama muni gerast varðandi fjármálareglurnar í þessu frumvarpi, að það að hafa þessi skýru viðmið muni hafa mjög jákvæð og mótandi áhrif á umræðuna um hvert stefnir í opinberum fjármálum svo lengi sem við erum sammála um það. Ég hygg að þau séu hófleg. Það er alveg rétt sem sagt hefur verið að skuldahlutfallið í augnablikinu er að lækka fyrst og fremst vegna þess að landsframleiðslan er að vaxa, en það er í sjálfu sér enginn ókostur. Fæst ríki ná að slá mjög verulega niður nafnvirði skulda sinna á stuttum tíma. Aðalatriði fyrir flest ríki er að halda aftur af skuldasöfnuninni, stöðva skuldasöfnunina, koma ríkisfjármálunum í jafnvægi og tryggja hagvöxt. Með því verður skuldabagginn léttari byrði. Menn styrkjast að afli til þess að bera þær skuldir. Meiri landsframleiðsla á bak við sömu skuldir gerir mönnum verkið léttara. Það er það sem er að gerast í augnablikinu hjá okkur. Það breytir því ekki að við eigum ekki að gefa frá okkur möguleikann á því á næstu árum að greiða sömuleiðis skuldirnar niður að nafnvirði. Það tel ég hins vegar að muni ekki geta gerst án þess að við förum í eignasölu. Þetta vildi ég hafa sagt í seinni ræðu minni hér undir lok umræðunnar. Aðeins varðandi það hvort málið hefði átt að fara í sérnefnd þá opnaði ég á það hér í vor og fannst það í sjálfu sér alveg geta komið til greina. Ég fann hins vegar fyrir mjög sterkum áhuga á málinu í fjárlaganefnd. Fjárlaganefnd hefur fengið kynningar á því oftar en einu sinni. Hún hefur fengið málið til meðferðar og sendi það umsagnar síðastliðið vor. Ég skynja mikinn áhuga í nefndinni til þess að fá málið til sín til að vinna það og klára. Við skulum vona að það takist á þessu hausti þannig að innleiðing þessara reglna frestist ekki um annað ár. Að svo mæltu þakka ég fyrir málefnalega umræðu.

Forseti. Þar sem fjármálaráðherra var ekki í salnum þegar ég flutti ræðu mína áðan vil ég að fram komi að ég er hlynntur frumvarpinu og styð það að markmið þess nái fram að ganga, enda vann ég ásamt öðrum fjárlaganefndarmönnum og í samráði við fjármálaráðuneytið og fleiri að gerð frumvarpsins á síðasta kjörtímabili í ágætri samvinnu. Þetta er liður í bættri fjárlagagerð og nýrri hugsun við fjárlagagerð, eftirfylgni fjárlaga og hvernig við förum með ríkisfjármálin. Ekki voru allir sammála sumum þeim breytingum sem voru gerðar á síðasta kjörtímabili, ég nefni safnliðina sem dæmi þar sem þingmenn voru að ráðstafa peningum út og suður, er reyndar gert núna með meiri tækni, sms-skeytum og slíku. Um það var ágreiningur. En við höfðum þetta í gegn og mikil breyting var á því sem betur fer. Við gerðum, eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan, breytingu á lögum um sveitarfélög varðandi skuldamál og fjármál sveitarfélaga og samstarf ríkis og sveitarfélaga hvað það varðar. Það var umdeilt á sínum tíma. Ég heyri ekki marga í dag vilja fara í sama farið og það var þannig að þetta hefur auðvitað áhrif. Ég nefndi í ræðu minni áðan nokkur atriði varðandi skýrleika í frumvarpinu, ég hef ekki tíma til að fara yfir það allt saman aftur, en í 4. gr. er talað um markmið í fjármálastefnu, þau séu sett fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Ég velti fyrir mér hvort það sé rétta viðmiðið í sjálfu sér, það sé landsframleiðslan sem skuldirnar elta og fylgja eftir, þ.e. hvernig landsframleiðslan er, hvort eigi frekar að finna önnur viðmið. Ég nefndi í 6. gr. orðalag eins og „viðráðanlegur“ og „hæfilegu jafnvægi“ o.s.frv. sem mér finnst þurfa frekari skilgreiningar á og lagfæringar til að auka skýrleika frumvarpsins. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það hafi verið skoðað af hálfu ráðherrans 

Herra forseti. Ég þakka fyrir jákvæðar undirtektir við þetta mál sem margir eiga þátt í. Ég hef farið yfir það áður að nokkrir fjármálaráðherrar hafa komið að því, ætli þeir séu ekki orðnir fjórir sem hafa starfað í ráðuneytinu á meðan málið hefur verið í smíðum. Varðandi skilgreiningar hygg ég að í 4. gr. þar sem talað er um að setja markmiðin fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu þá sé bara um hefðbundna framsetningu að ræða, nokkuð sem við þekkjum, ekki síst frá alþjóðlegum stofnunum og erum vön að nota sjálf í umræðu, þannig að ég sé ekki annað en að þetta sé góður og gildur mælikvarði þótt megi svo sem alveg sjá fyrir sér þróun ýmissa málaflokka, segjum t.d. útgjalda, að máli skiptir líka að skoða það á grundvelli raunútgjaldavaxtar. Síðan í 6. gr. - hvað er varfærið, sjálfbært og stöðugt? Að einhverju leyti mun inntak þessara hugtaka ráðast af menningunni hérna í þinginu þegar fram í sækir, hvernig við munum umgangast opinberu fjármálin og hvað menn vilja fella inn undir skilgreiningu þessara hugtaka. Ég held að auðvelt sé að vera sammála um inntakið þegar við höfum ekki til samanburðar neina áætlun til lengri tíma og auðvitað er hér fyrst og fremst verið að horfa til þess að menn séu ekki beinlínis að stuðla að ójafnvægi í þjóðarbúskapnum eða að tefla fram algjörlega óraunhæfum hugmyndum sem ekki er líklegt að geti gengið eftir. Og að því marki 

Forseti. Já, ég er sammála því sem ráðherra ræddi um, þ.e. hugarfarið og tíðarandann eins og hann hefur verið hérna í þinginu gegnum tíðina. Ég er sammála því að þær breytingar sem við gerðum á lögum um sveitarfélög leiddu af sér ákveðna hugarfarsbreytingu. Ég ber ríka von í brjósti um að þetta frumvarp muni gera það líka þegar það verður vonandi samþykkt á endanum. Ég er samt ekki algjörlega viss. Ég velti fyrir mér áðan hvort við ættum að prófa að máta fjárlagafrumvarp ársins 2015, og hvort það hafi verið gert, við þetta frumvarp hérna, hvernig það fellur að því, sem sagt fjárlagagerðin núna. Við höfum stöðugt verið að reyna að bæta fjárlagagerðina á undanförnum árum og erum komin í órafjarlægð frá því sem það var þó að bæta þurfi það frekar. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort það hafi verið gert og hvernig hann meti fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2015 hvað það varðar. Í öðru lagi hvort hann sé sammála mér um að frumvarpið um opinber fjármál sem hérna er, verði það lögum, 

Herra forseti. Þetta eru áhugaverðar spurningar. Ég vil vekja athygli á því að frumvarpið skilur eftir gríðarlega mikið svigrúm, pólitískt, til að breyta um áherslur í opinberum fjármálum, bæði fyrir tekjur og útgjöld. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir það, svo lengi sem menn eru ekki að stafla og safna upp skuldum og eru ekki yfir skuldaviðmiðunum að auka útgjöldin með til dæmis stóraukinni skattheimtu, svo lengi sem nýja skattheimtan og útgjaldavöxturinn mundi teljast sjálfbær og varlega væri farið. Ég hef mátað þessi nýju viðmið við frumvarpið eins og það liggur fyrir núna fyrir þinginu, já, ég tel að það standist nýju viðmiðin ágætlega við fjárlagafrumvarpið fyrir næsta ár, enda er bæði verið að greiða niður skuldir og skila hallalausum fjárlögum. Hins vegar þegar við 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra ræddi eðlilega aðeins aftur um fjármálareglurnar og hvort þær væru vel útfærðar, skynsamar eða skynsamlegar. Reyndar eru reglurnar væntanlega annaðhvort skynsamlegar eða óskynsamlegar en ekki skynsamar sem slíkar. Mér finnst ansi mikið farið að bera á því að óvitibornum fyrirbærum sé ætlað að hafa skynsemi eða ekki skynsemi til að bera. Það erum við sem metum það og reglurnar eru hins vegar bókstafur. Ég svara því fljótt fyrir mitt leyti og gerði það að hluta til í ræðu minni. Ég hefði að mörgu leyti viljað hafa þennan ramma heldur rýmri til að hægt væri að beita sveiflujöfnunargetu ríkisfjármálanna eða opinberra fjármála með ívið kraftmeiri hætti á báðar hliðar, og auðvitað er alltaf frjálst að gera betur, ég átta mig á því. Það er enginn sem bannar meiri afgang og hraðari niðurgreiðslu skulda eða hvað það nú er. En þetta helst stundum í hendur í hugum manna. Svona sjö ára sveiflujöfnunartímabil með sömu markmiðum um jafnvægi á því tímabili og kannski heimild til að fara í 3–3,5% halla innan eins árs á því tímabili hefði verið æskilegri rammi frá þessum sjónarhóli séð að mínu mati. En í ljósi reynslu Íslendinga og áratugina aftur í tímann litið efast ég um að við kunnum með það að fara, þannig að ég vil þá frekar kaupa öryggi í því að svigrúmið sé eitthvað takmarkað. Ég vil nefna annað og það er sú breyting sem hefur reyndar lítið verið rædd, eignfærsla fjárfestinga og afskrift þeirra um rekstrarreikning síðar meir, sem er mikil breyting, og sjálfbærni fjárlaga og fjármála. Hvað segir hæstv. ráðherra um það að ef við ætlum virkilega að standa undir því háleita markmiði þá þurfum við líka að taka inn í áætlanir okkar til dæmis uppsafnaða fjárfestingarþörf í innviðum? Það er fleira nefnilega en framtíðarlífeyrisskuldbindingar sem þarf í raun og veru að sýna. Það er enginn vandi að skila 

Herra forseti. Varðandi fyrra atriðið um svigrúmið sem á að skapa þá gefur reglan svigrúm til þess að skila fjárlagafrumvarpi með um 50 milljarða halla, en hún leggur líka kvöð á að skila heildarjöfnuði yfir fimm ára tímabil. Ég er nokkuð sammála niðurstöðu hv. þingmanns um regluna. Ég tel að við höfum gott af því að hafa hana, en ég get ekki tekið undir að æskilegra hefði verið að hafa hana aðeins rýmri einmitt vegna þess að það er öryggisventill í þessu. Mér finnst rétt að tekin sé sérstök umræða um það ef ekki á að uppfylla regluna, það sé rætt og menn séu ófeimnir að taka það inn í þingið og ræða, afgreiða það hér, hvort þær aðstæður séu uppi sem krefjast þess að menn víki tímabundið eða í allt að tvö ár, eins og reglan gerir ráð fyrir, frá þessum almennu viðmiðum. Varðandi hitt er það alveg rétt að þessi breyting á reikningsskilunum mun leiða til þess að þar sem fjárfestingar eru eignfærðar þarf sömuleiðis að afskrifa þær og þá verður það orðið nokkuð gegnsætt, ef ný fjárfesting er lægri en afskriftaliðurinn erum við að ganga á innviðina í ákveðnum skilningi. Ég held að það sé ekki svo slæmt að það komi fram, að það sé dregið fram tölulega. Hversu mikil áhrif við eigum síðan að láta það hafa á umræðuna um afkomu komandi árs er síðan annað álitamál og ekki gott að segja hvort sú umræða verður alltaf skynsamleg. En í öllu falli leiðir þetta til þessa og við erum þá komin með ákveðinn mælikvarða sem verður þó ekki nákvæmari en undirliggjandi reikningar, að menn séu þá að reikna af einhverju raunvirði eignastabbann og þar með afskriftirnar á honum og að afskriftatímabilið sé 

Herra forseti. Ég held að þetta samsvari ekki því og fullnægi ekki að öllu leyti því sem ég er að hugsa um í sambandi við að reyna að hafa einhverja áætlanagerð um vænta fjárfestingarþörf, sérstaklega ekki á tímum ef hún er orðin umtalsverð og uppsöfnuð. Ég held að við verðum að horfast í augu við það til dæmis að það bíður uppsöfnuð þörf í vegakerfinu svo nemur gríðarlegum fjárhæðum sem við höfum, bæði á undangengnum síðustu þrengingarárum en kannski allt of langt aftur í tímann, látið eftir okkur að bíða með, þá á ég t.d. ekki síður við tengivegi og héraðsvegi en kannski sjálfan hringveg 1. Eignfærslan og afskriftir er auðvitað mjög áhugaverð breyting og vissulega hefur ákveðin áhrif þegar við mælum okkur, hvar við séum stödd í skilningnum nýfjárfestingar versus afskriftir, en hvað þá með núverandi eignastabba ríkisins? Verðum við ekki að uppfæra á einhverju eðlilegu virði þær eignir og koma þeim einhvern veginn inn í bókhaldið til þess að fá þessa heildarmynd? 

Herra forseti. Ég er ekki með í kollinum nákvæmt svar við spurningunni sem snertir uppsafnaða fjárfestingarþörf. Mér finnst hins vegar afar ólíklegt að hún geti gjaldfærst með einhverjum hætti. Við sjáum fyrir okkur eitthvert vanþróað ríki sem ætlar að taka upp þessa staðla. Það mundi byrja í gjörsamlega vonlausri stöðu, jafnvel þótt ríkisfjármálin væru í ágætisjafnvægi. Ég held því að það geti ekki verið að uppsafnaða fjárfestingarþörfin, sem er í raun og veru aðeins það sem við mundum gjarnan vilja hafa gert fram til þessa, verði okkur til trafala í þessu. Ég held að þetta verði meira spurning um að meta eignastabbann sem við erum með í höndunum, hvernig hann rýrnar yfir tíma og bera það svo saman við fjárfestinguna sem á sér stað á hverju ári og árunum inn í framtíðina og fá þannig út eitthvert jafnvægi í því hvort við erum að halda í horfinu eða styrkja innviði landsins eða ganga á þá.

Virðulegi forseti. Fjármálareglurnar sem eru settar fram í þessu frumvarpi eru nokkuð strangar. Ég vil taka fram að mér fannst til bóta að setja inn reglur í frumvarpið, en auðvitað þurfum við að taka umræðu um það hvernig þær eiga að líta út. Þegar við fórum yfir umsagnir þegar frumvarpið var lagt fram á síðasta þingi töluðu sveitarfélögin um það og kvörtuðu undan því að ekki hefði verið haft nægilegt samráð við þau um þessar fjármálareglur, þau væru nýbúin að gangast undir nýjar reglur sjálf og fara í gegnum ýmsar breytingar hvað það varðaði. Þau kvörtuðu undan samráðsleysi og fannst ekki sniðugt að það væri að koma önnur regla núna. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi farið í viðræður við sveitarfélögin áður en hann lagði frumvarpið fram að nýju og hvort það hafi verið samkomulag að halda þessu svona, lítið breyttu eða óbreyttu, mér sýnist þetta vera óbreytt. Ég bið hann að fara yfir samskipti við sveitarfélögin hvað þetta varðar og svara því hvort þar hafi verið einhver málamiðlun eða hvort sveitarfélögin hafi sætt sig við að gangast undir enn aðra fjármálareglu.

Herra forseti. Ég tel að það sé ágætissamstaða um þá útfærslu sem hér er, hún er fengin að viðhöfðu ítarlegu samráði við sveitarfélögin. Því er ekki að leyna að sveitarfélögin höfðu vissar áhyggjur af því að verið væri að setja tvöfalda fjármálareglu, en þegar betur er að gáð er ljóst að hér er ríkið fyrst og fremst að setja á sig nýja fjármálareglu. Fjármálareglan fyrir sveitarfélögin stendur síðan alveg sjálfstætt og um það er að ræða að í þeim tilgangi að báðir aðilar, sveitarfélögin og ríkið, hafi heildaryfirsýn yfir það sem er að gerast á vettvangi hvors annars sé komið á samráðsvettvangi, samtali, á hverju ári um það hvar menn standa. Þetta er ekki að tilefnislausu. Þetta er meðal annars vegna þess að fyrir fall bankakerfisins, þegar hér varð allt of mikill viðskiptahalli og spenna í hagkerfinu, var það þannig að á sama tíma og Seðlabankinn var að keyra vexti upp yfir 10% markið og ríkið var aðeins að reyna að draga úr fjárfestingu var hún á fullri ferð hjá sveitarfélögunum. Ég er ekki að segja að það eigi að skella allir sökinni á sveitarfélögin, en það er a.m.k. ljóst að ekki var verið að toga í sömu átt. Af þeirri ástæðu höfum við reynt að hnýta þetta saman í þessu frumvarpi og annars staðar erum við síðan að skapa vettvang, eins og t.d. með fjármálastöðugleikaráði, til þess að tryggja betri heildaryfirsýn yfir það sem er að gerast og miða aðgerðir við þá niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Við höfum verið sökuð um það að vera með lausung og lausatök á ríkisfjármálunum í gegnum tíðina. Sumir hafa sagt að það sé ekki nema von vegna þess að við séum með gjaldmiðil sem sveiflast svo mikið og erfitt sé að gera áætlanir langt fram í tímann þess vegna og að auðvelt sé að stilla óskynsamlegar ákvarðanir af með gengisfellingu o.s.frv. Á málþingi sem haldið var til heiðurs Jónasi Haralz, hann hefði orðið 95 ára gamall um þessar mundir, voru tveir okkar fremstu hagfræðingar sem fluttu þar erindi og annar þeirra talaði m.a. um eitt af þeim góðu gildum sem eru undir þessu frumvarpi, sem er stöðugleiki og taldi hann ómögulegt í raun að lofa stöðugleika á Íslandi á meðan við værum með krónuna. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvað honum finnst um slíkar fullyrðingar og hvort hann sjái fyrir sér að við getum lofað stöðugleika með svo litlum gjaldmiðli.

Herra forseti. Hér er auðvitað komið út í mjög stóra umræðu þegar fjallað er um gengið, krónuna og stöðugleikann. Staðreyndin er sú að það getur verið nauðsynlegt að fá gengið til þess að sveiflast ef aðstæður hafa breyst í utanríkisviðskiptum eða í efnahagslífinu að öðru leyti. Síðan geta menn valið það að leggja alla áherslu á gengisstöðugleikann, en þá fá menn óstöðugleikann á einhverjum öðrum sviðum. Hann getur birst í atvinnustiginu. Hann getur birst í því að atvinnuöryggi hverfur þegar herðir að. Í mínum huga er aðalatriðið hér að við leggjum áherslu á þá leið sem tryggir störf og lágmarkar erfiðleikana þegar eitthvað bjátar á. Krónan hefur að mínu áliti hjálpað okkur við að komast út úr þessum erfiðleikum. Það er óumdeilanlegt að 

Hæstv. forseti. Ég geng út frá því að áfengisfrumvarpið sé næst á dagskránni. Svo mun vera. Ég spyr: Hvert er gildi 1. umr. um þingmál? Það er fólgið í því að þingmönnum gefst þá tækifæri til að viðra almenn sjónarmið sem tengjast þingmálinu og kalla fram sjónarmið annarra þingmanna og ríkisstjórnar þess vegna. Í þessu tilviki hefur verið kallað sérstaklega eftir því að við fáum viðræðu við hæstv. heilbrigðisráðherra um þetta tiltekna mál áður en það fer til þingnefndar þannig að hann geri opinberlega grein fyrir sjónarmiðum sínum. Hann hefur undirritað plagg sem hann hefur birt á vef Stjórnarráðsins þar sem fram kemur að þetta frumvarp stríði gegn þeirri stefnu sem stjórnvöld hafa markað. Við viljum fá að heyra 

Virðulegi forseti. Mig langaði bara að taka undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni hvað varðar viðveru hæstv. ráðherra í þessu efni. Það segi ég þrátt fyrir að vera ósammála hv. þingmanni um efni frumvarpsins sjálfs. Mér finnst þetta vera mikilvægt umræðuefni og mér finnst mikilvægt að við höldum öllum sjónarmiðum til haga og að umræðan eigi sér stað frá öllum sjónarhornum. Mér finnst mjög eðlilegt að hæstv. ráðherra sé hérna til að ræða þetta við okkur. Ég ítreka að þetta segi ég þótt ég sé ósammála hv. þingmanni um efni frumvarpsins sjálfs.

Virðulegi forseti. Ég tek einnig undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Ég er mjög hissa á því að hæstv. forseti skuli setja málið á dagskrá eftir ítrekaðar beiðnir og óskir frá hv. þingmönnum um einmitt það að þegar þunginn í umræðunni fari fram verði hæstv. heilbrigðisráðherra viðstaddur. Hæstv. heilbrigðisráðherra er ekki hér og enn eigum við að fara af stað með umræðu. Ég á eftir að halda mína fyrstu ræðu um málið og ég tel það eðlilega kröfu að hæstv. heilbrigðisráðherra verði hér í salnum og hlusti á það sem ég hef að segja og komi í andsvör við mig og ræði þessi mál út frá lýðheilsusjónarmiði enda er það stærsta sjónarmiðið sem horfa þarf á í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað og lýsa því nú yfir að ég held að þetta sé í fjórða sinn sem við óskum eftir nærveru hæstv. heilbrigðisráðherra. Það þarf að koma fram ef hann ætlar sér ekki að sitja þessa umræðu. Það er búið að biðja mikið og ítrekað um það og er mjög óeðlilegt ef hann telur ekki þörf á því að sitja hér og hlusta á sjónarmið þingmanna og svara þeim sem hafa áhyggjur af ákveðnu efni tengdu lýðheilsumálum. Okkur þykir mjög sérkennilegt ef hann hefur ekki vilja til þess. Ég óska eftir því við hæstv. forseta að hann upplýsi það hvort hæstv. heilbrigðisráðherra hyggist koma í hús og eiga samtal við okkur þingmenn.

Herra forseti. Eins og í gær tek ég undir þær óskir sem hér hafa verið bornar fram um að þessi umræða fari ekki fram síendurtekið að hæstv. heilbrigðisráðherra fjarstöddum. Ég vek athygli á því að þessi umræða hefur nú staðið í átta klukkustundir og gott betur, einhverjum mínútum betur. Sú umræða hefur farið fram hér í fjórum lotum og er nú að hefjast í fimmta sinn. Í öll skiptin hefur verið kallað eftir nærveru hæstv. heilbrigðisráðherra. Hvers vegna? Vegna þess að við erum að ræða um að auka gríðarlega álag og byrðar á þau málefni sem hann er ábyrgur fyrir hjá framkvæmdarvaldinu í þessari ríkisstjórn, þ.e. heilbrigðismál þjóðarinnar, heilbrigðisstofnanir og lýðheilsu. Ég tek undir spurninguna sem kom hér áðan: Hvenær er hæstv. 

Herra forseti. Ég minni á og ítreka að þessi ósk er ekki nýframkomin við umræðu hér, bæði í gær þegar ég var á forsetastóli og einhverjum dögum áður settu þingmenn fram þá ósk að hæstv. heilbrigðisráðherra kæmi til umræðunnar svo að hægt væri að eiga orðastað við hann um þá þætti þessa máls sem að honum snúa og eru stórir. Mér finnst þetta málefnaleg og sanngjörn krafa. Það er nokkur vandi á höndum að keyra umræður áfram um þetta mál dag eftir dag án þess að tryggja að aðstæður séu til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra sé viðstaddur eða komi að minnsta kosti og sé við einhvern hluta umræðunnar. Reyndar finnst mér að bæði hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. velferðarráðherra ættu að blanda sér í þessar umræður þannig að við gætum rætt við þau um það sem að þeim snýr í þessum efnum. Ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra hafði ekki aðstöðu til þess að vera við umræðuna í gær þar sem hann var erlendis, en þá sýnist mér einboðið að halda ekki áfram þessari umræðu fyrr en ráðherra er kominn til landsins og getur verið viðstaddur.

Hæstv. forseti. Eins og hér kom fram mun hæstv. heilbrigðisráðherra hafa verið staddur erlendis í gær og eftir því sem ég best veit er hann ekki enn kominn til landsins. Þess vegna sætir furðu í mínum huga að þetta mál skuli hafa verið sett á dagskrá núna eftir að fram hafa komið óskir um að ráðherra verði hér viðstaddur. Tvívegis hefur það verið sagt úr forsetastóli að reynt yrði að sjá til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra yrði við umræðuna áður en málið færi til nefndar, til umfjöllunar þar. Það er enginn að reyna að koma í veg fyrir að þetta mál fái eðlilega þinglega meðferð. Að sjálfsögðu mun þetta mál ganga til nefndar þegar þar að kemur. Þetta er hins vegar einföld ósk og málefnaleg. Ég mælist til þess að málið verði tekið af dagskrá þar til hæstv. heilbrigðisráðherra 

Hæstv. forseti. Mér þykir svolítið undarlegt að hingað komi hver stjórnarandstöðuþingmaður á fætur öðrum upp í pontu til að segja sama hlutinn. Þetta virkar á mig eins og hvert annað málþóf en allt í lagi, ég er ekkert á móti málþófi. Mér er óskiljanlegt hvernig þetta getur aðallega verið lýðheilsumál þar sem spurningin er hvort einhverjar örfáar fleiri búðir á höfuðborgarsvæðinu muni selja áfengi eða ekki. Ég gæti skilið þetta ef það væri spurning um að byrja að selja áfengi sem aldrei hefði verið selt hérna og fara að ræða það við heilbrigðisráðherra. Mér finnst miklu nær að kalla hér til viðskiptaráðherra. Málið snýst fyrst og fremst um viðskipti, um einokun og samkeppnismál jafnvel. Hugsanlega mætti kalla umhverfisráðherra hingað af því að það er svo mikið drasl sem fylgir þessu máli. Við getum alveg haldið þessari umræðu áfram þó að heilbrigðisráðherra sé ekki hér enda snýst þetta ekkert um það.

Herra forseti. Það er líklega rétt að við getum haldið þessari umræðu hér áfram án nærveru hæstv. heilbrigðisráðherra ef hann kýs að hunsa ítrekaðar óskir þingmanna um að mæta hingað og vera viðstaddur umræðuna og ef hæstv. forseti kýs að hunsa þessar beiðnir á sama hátt og láta umræðuna fara fram engu að síður. Það er réttur þingmanna að gera athugasemdir við fundarstjórn, að gera athugasemdir við dagskrá og það er eðlilegt og sjálfsagt að það sé gert núna vegna ítrekaðra tilmæla sem því miður hafa verið hunsuð. Ég verð að segja að ég kannast ekki við viðbrögð af því tagi sem komu fram hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni við það að menn geri hér eðlilegar athugasemdir við dagskrá og við fundarstjórn forseta sem er ekki við hæfi lengur, finnst mér, í þessu máli með sama áframhaldi.

Virðulegi forseti. Ég finn mig knúinn til að bregðast við orðum hv. þm. Brynjars Níelssonar hvað þessa umræðu varðar. Þetta er ekki ný ósk, hún hefur verið frá upphafi. Það er ekki málþóf að ítreka þessa ósk þegar ekki er orðið við henni. Hæstv. ráðherra er ekki hérna, það er staðreynd, þannig að við erum ekki að sóa miklum tíma í viðræðum við hann ef hann er ekki einu sinni á svæðinu. Sömuleiðis hvað varðar þau orð hv. þingmanns, að þetta varði ýmsa aðra málaflokka en heilbrigðismál, þá áttar hv. þingmaður sig kannski ekki á því að heilbrigðishlutinn af málinu er þungamiðja deilunnar, þungamiðja ágreiningsins. Ég held ekki að neinn sé á móti þessu máli nema vegna heilbrigðissjónarmiða. Það er það eina sem fær mig til að hugsa í aðra átt, ef ég á að segja alveg eins og er. Ég væri fullkomlega hlynntur þessu máli og ég held að allir væru hlynntir þessu máli 

Forseti vill upplýsa um að boðum verður komið til ráðherra um óskir um að hann verði við umræðuna.

Virðulegi forseti. Ég á stundum ekki alveg til orð þegar hv. þm. Brynjar Níelsson er búinn að vera í pontu. Ég tek bara undir það sem hv. þingmaður á undan mér sagði, og fleiri hafa sagt, það er auðvitað réttur okkar þingmanna að gera athugasemdir þegar ítrekað hefur ekki verið orðið við óskum okkar. Hins vegar segir hæstv. forseti núna að boðum hafi verið komið til hæstv. heilbrigðisráðherra  Ég spyr hæstv. forseta: Hyggst hann fresta málinu þangað til hæstv. heilbrigðisráðherra getur setið umræðuna?

Herra forseti. Það er ákaflega gagnlegt fyrir okkur að fá leiðsögn frá hv. þm. Brynjari Níelssyni, ekki síst þeim okkar sem erum reynslulítil hér og höfum gott af því að fá reyndan skörung eins og lögmanninn og hv. þm. Brynjar Níelsson til að leiðbeina okkur. Að sjálfsögðu má hæstv. viðskiptaráðherra gjarnan koma hingað og þess vegna hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem lögin heyra reyndar undir því að áfengis- og tóbakseinkaverslunin heyrir undir fjármálaráðherra. Fyrirkomulagið er grundvallað á heilbrigðis- og lýðheilsustefnu landsins. Ég held að enginn geti deilt um það. Ástæðan fyrir því að við og þrjú önnur Norðurlönd erum með ríkiseinkasölu á áfengi og tóbaki er sú að þetta er hluti af heilbrigðis- og lýðheilsustefnu þessara landa. Þannig er það forsvarað, þannig er það kynnt bæði inn á við og út á við. Þannig vörðust og börðust þessi lönd fyrir því að fá undanþágu í EES-samninginn eða í aðildarsamning sinn að ESB af því að þau væru að verja  Þess vegna á heilbrigðisráðherra að mæta hingað.

Virðulegi forseti. Mér þykir illa vegið að virðulegum forseta sem hefur staðið sig mjög vel í sinni fundarstjórn. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, svo við bara tölum um hlutina eins og þeir eru, að þetta er æðisérkennilegt. Hér er þingmannamál sem er búið að flytja margoft, sjálfur hef ég flutt þetta mál, og svo fara menn allt í einu fram á það í fullri alvöru að hæstv. ráðherrar séu við umræðuna. 
             Virðulegi forseti. Af hverju segir hann það bara ekki sjálfur? Þeir eru í málþófi hérna í 1. umr. sem er algjörlega ótrúlegt. Ef menn telja sig hafa góð rök gegn þessu máli er hér tækifæri til að koma fram með þau en það er út í hött að kalla á hæstv. ráðherra sem aldrei hefur verið gert þegar málið hefur verið flutt. Ég fullyrði að það hefur ekki verið gert vegna þess að ég hef flutt þetta mál. Reyndar þurfti ég að toga hv. þingmenn inn í þingsal til að taka umræðuna við mig. Hér eru menn búnir að tala í marga daga og eru í fullri alvöru að fara fram á það að hæstv. ráðherrar mæti á svæðið þegar við erum að ræða þetta þingmannamál. Virðulegi forseti. Menn eiga bara að segja það. Þið eruð í málþófi  
            

Virðulegur forseti. Ég er mjög hissa yfir þessari ræðu hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar. Ég heyri ekki betur en að honum finnist þingmannamál eitthvað minna merkileg en mál sem koma frá hæstv. ríkisstjórn. Ég er ekki sama sinnis. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sjálfur talað um að þetta sé lýðheilsumál. Það má gjarnan snúa þessu við og segja sem svo: Eigum við að ræða svo stórt lýðheilsumál að hæstv. ráðherra fjarstöddum? Hefði hann ekki óskað eftir að fá að vera hér? Ef málið verður samþykkt þarf að taka á vandamálum og aukaverkunum sem því fylgja og þau eru langflest einmitt á heilbrigðissviði, á sviði hæstv. heilbrigðisráðherra. Hann þarf að vera hér og heyra hvað við höfum að segja um málið.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, áfengislögum og lögum um gjald á áfengi og tóbaki, með síðari breytingum, sem hér hefur verið rætt nokkuð ítarlega nokkuð lengi. Ég stundaði nám í Þýskalandi í átta ár á sínum tíma, það er mjög langt síðan, og þar var selt áfengi í versluninni á horninu, lítilli verslun. Ég hafði alltaf jafn gaman af að fara með Íslendinga sem komu í heimsókn niður í verslunina og sjá svipinn á þeim þegar þeir sáu hvítvín og rauðvín og svo líka sterk vín, viskí, vodka o.s.frv., við hliðina á mjólkinni. Það kom alltaf dálítið skrýtinn svipur á Íslendinginn. Ég bjó þarna eins og ég segi í átta ár og ég sá einu sinni drukkinn mann á götu í Köln. Ég hafði hins vegar búið í Reykjavík lengi og um helgar var hér - ég ætla ekki að lýsa því. Það dugar fólki enn að fara niður í bæ um helgar því að lítið hefur breyst nema það er kannski ekki alveg eins mikið af bráðungu fólki að drekka, ég meina börn. Af þessu varð ég dálítið hugsi. Stundum hugsa ég um hluti sem ég skynja og sé og ég velti fyrir mér hvernig standi eiginlega á þessari skrýtnu afstöðu Íslendingsins sem drekkur þótt hann sé langt undir þeim aldri að mega drekka. Mikið drukkið fólk er á götum en í Þýskalandi virðist afstaðan miklu afslappaðri og fínni. Þetta er bara eins og hver önnur vara. Mín niðurstaða varð sú, ég veit ekkert hvort hún er rétt, að á Íslandi og í nágrannalöndunum séu þetta eins konar trúarbrögð. Menn ganga inn í musteri ríkisins þar sem selt er áfengi. Þangað fer maður inn með helgisvip, maður kaupir einhverja vöru og hún er sett í brúnan poka. Af hverju, herra forseti? Það er til að menn sjái ekki hvað er í pokanum. Það er þvílíkur helgiblær á þessari vöru að hún skal sett í brúnan poka til að hún blindi væntanlega ekki þá sem horfa á. Skoðun mín er sú að menn séu búnir að búa til trúarbrögð í kringum þessa vöru og menn meðhöndli enn þá áfengi með þessum hætti þó að ýmislegt hafi breyst eftir að áfengisverslunin kom inn í stórmarkaðinn og annað slíkt, eins og er til dæmis í Kringlunni sem er kaupmaðurinn á horninu hjá mér. Þar er áfengisverslun og maður gengur þar inn en engu að síður hefur hún annan afgreiðslutíma og yfir henni hvílir ákveðinn helgiblær. Í umræðunni hafa menn sagt hitt og þetta. Menn tala um heilbrigðismál, heimta hingað ráðherra til að hjálpa löggjafanum að setja lög, heimta sem sagt framkvæmdarvaldið til að hjálpa okkur að setja lög. Auðvitað fer málið til nefndar og sú nefnd mun væntanlega senda það til umsagnar. Hún gæti sent það til heilbrigðisráðuneytisins til umsagnar eða eitthvað svoleiðis til að vita hvað er að gerast með þessa grein á heimasíðu ráðuneytisins. Jafnvel heilbrigðismál eru ekki alfarið í höndum ríkisins. Það eru til heilbrigðisstofnanir í einkarekstri. Það er ekki meiri helgiblær á heilbrigðisþjónustunni en það að menn treysta öðrum en opinberum starfsmönnum til að höndla hana. Svo erum við með apótek sem höndla, eins og ég hef sagt í andsvari fyrr í umræðunni, með miklu hættulegri vörur. Það eru ópíöt sem eru þar undir mjög ströngu eftirliti, reyndar opinberu eftirliti með einkaaðilum, og ég veit ekki betur en að menn séu ekkert að hætta við það. Það virðist ganga ágætlega og starfsmenn í apótekum eru ekki opinberir starfsmenn. Ég veit ekki til þess. Það er löngu búið að leggja af Lyfjaverslun ríkisins og það eru einkaaðilar sem sjá um þetta og virðist ganga ágætlega. Í eina tíð þegar ég var ungur voru fiskbúðir og mjólkurbúðir, menn þurftu fyrst að fara í fiskbúðina, svo í mjólkurbúðina og svo í nýlenduvöruverslunina. Þetta voru endalaus hlaup til óhagræðis og það er enn í dag varðandi áfengið. Menn skulu fara í sérstaka verslun, kaupa fyrst í matinn og fara svo í musterið og kaupa rauðvín með matnum eða fara fyrst í musterið og svo í matvöruverslunina. Þetta er eintómt vesen fyrir hinn venjulega borgara ef hann hefur áhuga á að fá sér rauðvín með matnum sem ekki allir hafa. Raunveruleikinn er einhvern veginn algjörlega úr takti við það sem við erum að ræða hérna. Það eru víst einhverjir unglingar sem byrja í eiturlyfjum mjög ungir, skilst mér. Það er algjörlega bannað með lögum. Svo er unglingadrykkja. Síðan er meira að segja furðulegt fyrirbæri sem heitir landi. Það er verið að selja landa og heimagert áfengi burt séð frá öllum heilbrigðisreglum. Það er enginn sem tékkar á því að landi sé framleiddur við heilsusamlegar aðstæður eða að hann sé hættulaus enda hefur komið fyrir að hann sé bara stórhættulegur. Samt er þetta til staðar. Hvað eru menn að tala um hérna? Það mega ekki aðrir en opinberir starfsmenn selja áfengi. Þetta er ótrúlegt þegar maður horfir á veruleikann. Ég bendi á að hjá þeim sem selja eiturlyf, brennivín og landa er opið allan sólarhringinn og þar er heimsendingarþjónusta og skattfrelsi. Það er dálítið hættulegt. Það er töluvert mikil rekstraráhætta en það er skattfrelsi. Menn hafa kallað hér eftir heilbrigðisráðherra til að fá aðstoð frá framkvæmdarvaldinu til að setja lög og tala um þetta sem heilbrigðismál. Menn hafa fært fyrir því rök. Jú, jú, það er mikið um að menn fari sér að voða með því að drekka of mikið áfengi og sérstakar heilbrigðisstofnanir sinna því að lækna það fólk sem fer sér að voða með því að drekka of mikið áfengi vegna þess að áfengi er fíkniefni nákvæmlega eins og eiturlyf, tóbak og annað slíkt. Það er svo merkilegt að þessar heilbrigðisstofnanir eru hálfpartinn einka. Þar vinna ekki opinberir starfsmenn við að leysa heilbrigðisvandann þannig að þetta er allt saman einhvern veginn út og suður. Af hverju þurfum við opinbera starfsmenn til að afgreiða brennivín þegar við þurfum ekki opinbera starfsmenn til að lækna það? Mér finnst umræðan ekki rökrétt. Þetta eru trúarbrögð, þetta er nefnilega musteri sem við förum inn í. Það þarf að ræða viðskiptin. Um 600 manns vinna hjá ÁTVR í 270 stöðugildum og ef af þessu yrði flyttist nokkuð stór hluti af þeim inn í verslunina og yrði þar væntanlega til ráðgjafar. Einhvers staðar kemur fram hagræðing vegna þess að verslanirnar eru að selja margt annað og þeir opinberu starfsmenn sem verða starfsmenn verslunarinnar gætu sinnt því að selja kartöflur og annað slíkt þegar lítið er að gera í að selja áfengi. Það er eflaust mikil hagræðing í þessu fyrir utan þau þægindi fyrir borgarana að geta farið á einn stað og keypt sér þessa vöru eins og hinar vörurnar. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í umræðunni að þetta væri græðgisvæðing. Hann er mjög upptekinn af því orði. Ég minni á að græðgi er sama og gróði, gróði er sama og gróður og er að stofni til jákvætt orð en er í munni hv. þingmanns örugglega ekki hugsað sem jákvætt orð. Og það er spurning hver græðir. Eru það flutningsmennirnir sem flytja þetta mál? Eru þeir á mála hjá einhverjum? Ætli það væri ekki ég, herra forseti? Ég vil samt undanskilja mig, ég græði ekkert á þessu og ég drekk voðalega lítið áfengi þannig að ég græði ekki einu sinni á því. Jú, það er viss gróði hjá mér að geta labbað beint inn í eina verslun og keypt þetta dót allt saman, þá sjaldan ég fæ mér vín með mat. Það er mjög sjaldan, herra forseti, þannig að ég sé ekki hver það er sem græðir. Jú, það getur verið verslunin sem græðir. Hv. þingmaður hefur sagt það. En er ekki ÁTVR líka að græða? Fær ekki eigandi ÁTVR alveg feiknarlegan hagnað af gróðanum? Ég sé ekki hvort það er verra að þessi græði eða hinn. Ríkið er í alls konar rekstri þar sem það ýmist græðir eða tapar þannig að ég sé ekki að þetta sé nein græðgisvæðing. Svo er eins og menn haldi að þegar þetta verði komið inn í matvöruverslun rjúki fólk til eins og viljalaus lýður og kaupi áfengi alveg villt og galið. Hafa hv. þingmenn ekki komið til Þýskalands? Hafa þeir ekki komið inn í venjulega matvöruverslun? Ruku þeir allir út með hendurnar fullar af brennivíni? Því get ég ekki trúað. Það er töluvert dýrt og svo er þetta ekkert sérstakt. Þetta er ekki sú sérstaða sem menn tala hér um að það þurfi endilega opinbera starfsmenn til að afgreiða brennivín, léttvín og annað slíkt þannig að ég fellst ekki á þau rök. Í umræðunum finnst mér töluvert hafa verið talað niður til okkar sem flytjum þetta frumvarp. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir sagði í gær, held ég, að hún vonaðist til þess að við mundum vitkast, herra forseti. Ég ber virðingu fyrir skoðunum hv. þingmanns en mér dettur ekki í hug að segja að hún eigi að vitkast. Hún sagði að það þyrfti að afrugla flutningsmennina. Ég hef aldrei nokkurn tímann sagt að það þyrfti að afrugla hv. þingmann þótt ég sé ekki sammála skoðunum hennar. Ég ber virðingu fyrir þeim engu að síður. Ég óska eftir því að þetta mál fái málefnalega umræðu og lendi ekki í einhverju málþófi, að því verði vísað til nefndar, fái þar umsagnir, nefndin ræði það í hörgul og afgreiði það svo út og við samþykkjum það sem lög. Það vona ég að verði sem allra fyrst.

Herra forseti. Það voru að sjálfsögðu mikilvægar upplýsingar að hv. þingmaður hefði numið í Þýskalandi og fengið þangað í heimsókn Íslendinga sem hefðu haft ákaflega gaman af því að fara í búðir og sjá áfengi við hliðina á mjólk. Það eru einnig mikilsverðar upplýsingar að hv. þingmaður hafi aðeins einu sinni á átta árum séð drukkinn mann í Þýskalandi. Ég gef mér þá að hann hafi nú ekki farið á Oktoberfest í Bæjaralandi. Síðast þegar ég athugaði drukku Þjóðverjar talsvert meira af áfengi mælt í hreinum lítrum af vínanda á mann en við Íslendingar. Síðan talaði hv. þingmaður um að þeir sem styddu þetta fyrirkomulag væru með trúarbragðalega nálgun að því máli. En hvar liggja trúarbrögðin hér? Gæti það ekki verið trúarbragðalegt að vilja breyta fyrirkomulagi sem hefur gefist svo vel að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin mælir sérstaklega með því við aðrar þjóðir að þær fylgi fordæmi Norðurlandanna fjögurra og þeirra fylkja í Kanada og Bandaríkjunum sem hafa sama fyrirkomulag, einfaldlega vegna þess að ítarlegar rannsóknir og kannanir hafa sýnt að þetta hefur gefið góða raun? Er það þá ekki dálítið trúarbragðakennt að vilja samt breyta því? Af hverju? Út á einhverjar frelsiskreddur, að frelsið snúist þá um það að, og þá er ég kominn að því þriðja, verslunin megi græða á áfengi, það sé eitthvert ónotalegt frávik ef samfélagið velur þetta fyrirkomulag af því að það hefur gefist vel, það bara megi samt ekki af því að einkaverslunin skuli fá að höndla með þetta og græða á því. Það er stærsti einstaki þáttur þessa máls, ágóðaþátturinn í verslun með þessa vöru sem er aftengdur í ríkiseinkasölunni en bullar upp og er líklegur til að ýta verulega undir neyslu þegar einkarekin verslun á orðið þann möguleika að auka hagnað sinn með því meðal annars að selja meira áfengi og nota áfengi til að auka sölu á öðrum vörum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég sagði aldrei að Íslendingarnir sem komu með mér í verslun í Þýskalandi hefðu haft gaman af því. Þeir urðu fyrir léttu áfalli að sjá brennivín og léttvín við hliðina á mjólkinni og ostinum. Það var ákveðið áfall fyrir þá. Ég hafði hins vegar gaman af því en það er önnur saga. Hvort þetta sé trúarbragðalegt, jú, það getur vel verið að það sé þannig. Hv. þingmaður trúir á ríkið og ég trúi á einstaklinginn og frelsi þannig að kannski eru þetta að því leyti trúarbrögð. Ég hef reyndar fært rök fyrir skoðun minni. Af hverju þurfa þeir sem afgreiða áfengi að vera opinberir starfsmenn á meðan heilsugæslan er sums staðar í einkarekstri? Heimilislæknirinn gamli er einkarekinn, hann er ekki opinber starfsmaður. Hvernig stendur á því að menn þurfa á þessu sviði að hafa opinbera starfsmenn? Ég spyr að því. Ég trúi náttúrlega á frelsi einstaklingsins en hv. þingmaður gerir það ekki, hann trúir á annað. Það er ekki síður ágóðaþáttur hjá þeim sem eru að vinna hjá ÁTVR. Fólk vinnur þar til þess að hafa góð laun. Fyrirtækið skilar hagnaði í ríkissjóð og allt svoleiðis, það er ágóði alls staðar. Í augum hv. þingmanns eru þetta eflaust frelsiskreddur og ég bara fellst á það. Við erum ekki með sömu skoðun og ég ber virðingu fyrir skoðunum hv. þingmanns sem vill að ríkið yfirtaki allt. Ég er bara ekki sammála honum.

Herra forseti. Hv. þingmaður dregur þá ályktun af því að ég er ósammála honum í þessu máli og hann hefur einkarétt á því að trúa á frelsi einstaklingsins að ég geri það ekki. Ég frábið mér svona málflutning. Ég held að íhaldið verði aðeins að kunna hroka sínum hóf. Halda menn að einhver ein tiltekin stjórnmálaskoðun eigi einkarétt á frelsi einstaklingsins, að við sem einstaklingar fæðumst sem frjálsbornar manneskjur og eigum rétt á frelsi til skoðana, athafna og tjáningar? Ég vísa þessu algerlega til föðurhúsanna. Það kann að vera að við leggjum á vissum sviðum annan skilning í félagslega frelsishugtakið. Ég býst við því. Ég legg mikið upp úr því að einstaklingurinn sé frjáls hvað varðar það að geta lifað sínu lífi með reisn, búið við góða heilsu, búið í góðu samfélagi þar sem enginn er dæmdur til fátæktar og þar sem samfélagið reynir að búa til sem best og heilbrigðast umhverfi fyrir sig sjálft og þar með talið alla einstaklingana. Þetta er liður í því að búa til 

Herra forseti. Nú hefur verslun með áfengi verið ansi lengi á hendi ríkisins. Það sem hv. þingmaður lýsti undir lokin var einmitt niðurstaðan af því þannig að það að opinberir starfsmenn afgreiði áfengi hefur ekki komið í veg fyrir að menn hafi farið sér að voða í neyslu áfengis, alls ekki, langt í frá. Það hefur meira að segja heilmikið áunnist í sölu tóbaks, svo maður nefni það, sem er hin varan sem ríkið var lengi með einkasölu á. Eftir að það fór út í verslanirnar hefur salan minnkað mikið en þar held ég að í hlut eigi miklu frekar forvarnir sem ég legg mikla áherslu á. Ég vildi gjarnan styrkja þann þátt enn frekar því að ég vil ekki að menn fari sér að voða, hvorki með tóbaki né áfengi. Varðandi það að ég hafi einhvern einkarétt á frelsi einstaklingsins ætlaði ég ekki að særa hv. þingmann með því. Ég get alveg unnt honum þess að hann gæti hagsmuna í frelsi einstaklingsins, kannski með öðrum hætti en ég.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal svaraði eiginlega fyrri spurningu minni í blálokin varðandi forvarnir. Þá höfum við svarið, hv. þingmaður styður þær. Þannig að það sé á hreinu spyr ég samt: Telur hv. þingmaður ekki að með því að setja áfengi í búðir þurfum við sérstaklega að gæta að því umfram það sem við þyrftum ellegar? Ég velti fyrir mér skoðun hv. þingmanns á því. Sömuleiðis langar mig aðeins að heyra í hv. þingmanni um áfengismenninguna. Það er í raun og veru bara tvennt sem ég hef áhyggjur af þegar kemur að þessu frumvarpi. Eins og er styð ég það en áskil mér fullan rétt til þess að skipta um skoðun á hvaða tímapunkti sem er. Menn tala svo mikið um magnið sem er neytt. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fór til dæmis út í það að Þjóðverjar drekka meira en Íslendingar ef magnið er mælt. Eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal bendir hins vegar á heyrir til undantekninga að maður sjái fyllirí í Þýskalandi á borð við það sem maður upplifir hér vissulega um helgar og eiginlega á hverju kvöldi, í það minnsta í miðbæ Reykjavíkur. Ég hefði áhuga á að heyra meira frá hv. þingmanni um það hvað hann telur stjórna áfengismenningunni.

Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á mjög athyglisverða þætti, drykkjumenningu og hvernig menn neyta áfengis. Menn geta neytt nákvæmlega jafn mikils magns af áfengi með annars vegar hörmulegum afleiðingum og hins vegar með engum afleiðingum eftir því hvort þeir drekka þetta allt saman yfir helgi eða dreifa því á tvær, þrjár vikur. Það er rétt að drykkjumenningin er mismunandi. Varðandi aðgengið held ég að það muni ekkert aukast mikið og fyrir utan það held ég að sú afhelgun áfengis sem felst í því að hætta að hafa það í sérstöku musteri geri það að verkum að það verði ekki lengur eins spennandi. Menn kaupa ekki eins mikið í einu eins og þegar þeir gera sér ferð í áfengisverslunina og þar af leiðandi verður drykkjan enn betri. Ég tek undir og ætla að endurtaka það að ég er mjög hlynntur því að hafa forvarnir, aftur forvarnir og aftur forvarnir. Það er það sem hefur sýnt sig að hafa minnkað tóbaksnotkun unglinga og barna og allra Íslendinga. Ég hugsa að það gæti líka orðið til þess að minnka notkun manna á áfengi, hvort sem opinberir starfsmenn afgreiða það yfir búðarborðið eða einkaaðilar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Eins og við erum greinilega sammála um brjótast vandamál áfengisneyslu út á misjafnan hátt eftir því hvernig þess er neytt, jafnvel hvers vegna þess er neytt. Það er munur á því að fá sér rauðvín með matnum og því að drekkja sorgum sínum með því. Það hefur aðrar afleiðingar, enda er þetta efni sem hefur mikil áhrif á andlegt fas. Þótt það dragi kannski úr fylliríunum, ég reyndar tel það eiginlega tvímælalaust draga úr fylliríunum og bandvitlausri áfengisneyslu að setja þetta í búðir, hef ég þó áhyggjur af því að þetta muni auka langtímaneyslusjúkdóma, eins og skorpulifur, krabbamein og annað eins. Ég velti fyrir mér viðhorfum hv. þingmanns. Er hann sammála því að þetta muni til lengri tíma sennilega setja aukinn þrýsting á heilbrigðiskerfið þegar kemur að langtímasjúkdómum? Fyrir mér er það kannski bara fórnarkostnaður fyrir það að losna við fylliríin að einhverju leyti en ég velti fyrir mér sjónarmiðum hv. þingmanns í þeim efnum.

Herra forseti. Ég er ekki þeirrar skoðunar að þessi breyting ein og sér muni auka langtímavanda af áfengi. Ég held að það sé alveg jafn mikil hætta á því að menn ánetjist áfengi þar sem þeir fara inn í musterið og kaupa þrjár, fjórar flöskur í einu af því að þeir eru komnir þangað eða hvort þeir kaupa eina flösku í matvöruverslun. Ég hugsa að það sé frekar minni hætta þar en í áfenginu en við getum unnið gegn þessu með forvörnum, með því að upplýsa fólk einmitt um hættuna á skorpulifur og hættuna af langtímadrykkju, um hættuna af því að það renni ekki almennilega af fólki. Það er nefnilega stórhættulegt. Ég mundi sem sagt vilja leggja verulega mikla áherslu á forvarnir.

Hæstv. forseti. Þetta er að verða mjög mögnuð umræða þar sem mikið er sagt „mér finnst“, „ég tel“ o.s.frv. og algerlega án tillits til þeirra upplýsinga sem liggja fyrir, rannsókna sem gerðar hafa verið, eins og þær séu virtar að vettugi. Hv. þm. Pétur H. Blöndal er mjög upptekinn af því að ekki sé talað niður til hans. Þá ætti hann sjálfur að hætta að tala niður til opinberra starfsmanna eins og hann gerir og er það ekki í fyrsta sinn sem hann gerir það. Ég vil spyrja hv. þingmann: Telur hann skipta máli hve mikils áfengis er neytt í samfélaginu? Í öðru lagi: Telur hann vera samband á milli áfengisneyslu annars vegar og heilbrigðisástands hins vegar, að áfengisneysla hafi áhrif á heilbrigði okkar sem þjóðar? Þá finnst mér furðulegt að heyra það sagt hér í ræðustól að skorpulifur eða sjúkdómar tengdir áfengi séu fórnarkostnaður til að losna við fylliríin. Við höfum ekkert losnað við nein fyllirí á Íslandi, það höfum við ekki gert. Áfengisneysla hefur farið mjög vaxandi í seinni tíð, á undanförnum árum, og allar líkur eru taldar vera á því að neyslan muni enn aukast ef aðgengi verður aukið að áfengi. Þetta sýna allar skýrslur og rannsóknir sem hafa verið gerðar á þessum málum. Áður en menn segja mikið meira „mér finnst“ og „ég tel“ o.s.frv. finnst mér ekki úr vegi að óska eftir því að þeir sem sitja á löggjafarsamkundunni reyni að styðja mál sitt rökum og hreki þá allar þær rannsóknir sem gerðar hafa verið og eiga að vera undirstaðan í umræðu um þetta mjög svo alvarlega mál.

Herra forseti. Það skiptir máli hvað mikið er drukkið þegar magnið fer að verða mjög mikið á einstakling. Það skiptir enn meira máli hvernig þetta magn er drukkið, hvort það er drukkið allt í einu þannig að menn verði ofurölvi og deyi jafnvel áfengisdauða eða hvort menn drekka rólega og yfirvegað yfir lengri tíma en ég hugsa að það hafi miklu minni áhrif á heilsu manna. Varðandi allar kannanirnar sem hv. þingmaður nefndi þá sé ég ekki að aðgengi aukist neitt voðalega mikið. Útsölustaðir ÁTVR eru fjölmargir, 49 held ég. Jú, þeim fjölgar eitthvað, en þá hættir líka áfengi að vera svona spennandi. Það er það sem ég var eiginlega að tala um. Ég tel að áfengi hafi ákveðna stöðu í hugum Íslendinga. Menn fara inn í ákveðið musteri þar sem opinberir starfsmenn afgreiða þá og þeir fá þar áfengi og kaupa jafnvel pínulítið meira af því að þeir eru nú einu sinni komnir þangað þannig að ég held að aðgengið muni ekkert endilega vaxa fyrir hinn almenna mann. En það sem mun fara er helgiblærinn sem búið er að setja á þessar vörur.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki kunnáttu til að halda neinu stífu fram í þessu efni en þó þykist ég hafa lesið það einhvers staðar að stöðug áfengisneysla, eins og tíðkast í Frakklandi t.d. þar sem léttvíns hefur verið neytt og það verið hluti af daglegum neysluvenjum fólks, hafi áhrif á heilsufar og þar á meðal skorpulifur sem er landlægur sjúkdómur í því landi. Ég kann ekki að ræða það af neinu viti en ég legg til að þegar við erum að halda svona löguðu fram reynum við að styðjast við rannsóknir og það sem best er vitað um þessi mál. Hvort það hafi einhver áhrif á neysluna að færa útsöluna úr 12 verslunum á þéttbýlissvæðinu á suðvesturhorninu yfir í a.m.k. 50–70 verslanir, ef við tökum bara stórverslanirnar, miklu fleiri ef allar verslanir koma til sögu, vil ég spyrja hv. þingmann: Ef þetta skiptir engu máli, 

Herra forseti. Varðandi stöðuga neyslu - þar koma einmitt forvarnir. Það þarf að upplýsa fólk um það að stöðug neysla á áfengi geti verið mjög skaðleg, það er hluti af forvörnum. Það þarf líka að upplýsa fólk um að það að drekka sig ofurölvi geti líka verið mjög skaðlegt. Svo þarf að upplýsa fólk um að ákveðinn hluti mannkyns verði bara fíklar, áfengisfíklar, þannig að það er líka hluti af forvörnunum. Eins og ég hef getið um áður þá legg ég mikla áherslu á forvarnir. Svo varðandi aukið aðgengi í Reykjavík, ég er búinn að svara því áður, það verður minni helgiblær. Menn fara ekki inn í sérstaka verslun sem selur ekkert annað en áfengi. Það er bara innan um hinar vörurnar og ekkert meira sérstakt en mjólk og fiskur og annað slíkt sem menn eru að kaupa.

Hæstv. forseti. Velferðarnefnd Norðurlandaráðs fór í vandaða og umfangsmikla vinnu í þessum málaflokki fyrir ekki svo löngu, en þar voru skoðuð meðal annars gögn frá vísinda- og rannsóknaraðilum sem best til þekkja og eru óháðir áfengisframleiðendum. Vinnan skilaði sér í nefndartillögu sem Norðurlandaráð samþykkti. Tillöguna má lesa í skýrslu frá Norðurlandaráði frá árinu 2012. Tillagan varð með þessu opinber stefna Norðurlandaráðs og er þess vænst að norræn ríki fylgi henni. Þar er ótvírætt sýnt fram á að aðgengi skiptir miklu máli hvað varðar neyslu, þar með talið neyslu ungmenna. Einnig er talið að forvarnir skipti því miður minna máli en menn hafa haldið almennt. Það sem sagt er skipta mestu máli er þetta: Álagning, skattar á áfengi, áfengisverslun ríkis, aldurstakmörk, takmarkað aðgengi, þ.e. takmarkað af fjölda útsölustaða eða opnunartíma, bann við beinni og óbeinni markaðssetningu, mörk gagnvart akstri undir áhrifum og ráðgjöf í heilsugæslu og öflugri meðferð þeirra sem eru háðir áfengi. Í skjalinu eru einnig upplýsingar um hve flókið er að eiga við lobbíisma stóru fyrirtækjanna, en þar bendir velferðarnefnd Norðurlandaráðs á að nýir tímar kalla á nýjar ráðstafanir sem verður að samræma áfengisstefnuna við, en á Norðurlöndum, bæði á landsvísu og innan sveitarfélaga, hefur komið fram vaxandi þrýstingur vegna átaka við alþjóðaviðskiptastefnu þar sem margir hverjir vilja líkja áfengi við sjálfsagða vöru, svo sem og mjólk og brauð, og erfitt sé orðið að stýra markaði með áfengi og ná fram óháðum rannsóknum þar á vegna umfangs framleiðsluaðila og valds þeirra á viðskiptalífinu, og það ógni baráttunni gegn áfengisnotkun. Hér hafa margir komið fram og lýst því yfir að þessi vara sé einmitt eins og hver önnur sjálfsögð vara. En áfengi er efni sem við þurfum að halda forvarnastarfi gegn, við þurfum að halda úti fræðslu um efnið og fólk þarf að velja á lífsleiðinni: Ætla ég að nota áfengi eða ekki? Það er ekkert ómissandi eða sjálfsagt við áfengið. Sú sem hér stendur neytir áfengis og sér ekki galla á því að ákveða þurfi með dags fyrirvara hvort hún ætlar að fá sér rauðvín með nautakjötinu eða bjórglas á föstudegi og það hefur aldrei verið neitt vandamál þótt áfengisverslanir séu lokaðar á sunnudögum fyrir viðstaddan. Fyrirlestrar gera lítið, því miður. Þrátt fyrir að í skóla komi fyrirlesarar og segi frá því að áfengi sé slæmt þá drekkur fólk samt áfram. Og það að áfengi væri komið í sölu í minni samfélögum í matvörubúðum á ekki eftir að koma í veg fyrir það að unglingar fái sér eldri aðila til að kaupa fyrir sig áfengi eða leiti uppi landasala fyrir næsta menntaskólaball. ÁTVR er opin frá mánudegi til laugardags á flestum stöðum, einstaka verslanir hafa lokað á laugardögum yfir vetrartímann, þ.e. frá september til maí. Þegar ég ætlaði að fara hérna upp í þessa umræðu pældi ég í hvort ekki væri nær að við værum að ræða vöruúrval til dæmis á matvörum í verslunum í smærri þéttbýlum, að allir gætu valið úr tugum tegunda af brauði og að í Bónus á Ísafirði væri ekki bara hægt að fá Euroshop-vörur og að allir Íslendingar, sama hvar þeir byggju, hefðu aðgang að góðu úrvali af ferskum og hollum matvörum í stað þess að ræða hérna áfengi og aðgang að því. Sumir gætu talið að ég treysti ekki fólkinu í landinu, treysti ekki einstaklingnum til að takmarka neyslu þrátt fyrir aukið aðgengi. Jú, flestir geta stýrt neyslu sinni en í þjóðfélaginu er hópur sem getur það ekki. Eins og ég sagði áðan er markmiðið að takmarka neysluna og aðgengið, ekki banna hana, en mörkin þurfa að vera skýr. Við bönnum frekar margt í dag og takmörkum, en það er ekki út af því að við treystum ekki fólkinu. Við viljum ekki að fólk neyti matvæla með miklu magni af transfitusýrum eða reyki inni á skemmtistöðum og við viljum að fólk noti bílbelti. Við höfum þetta ekki inni í lögum út af því að við treystum ekki fólki til að reykja sig ekki í hel inni á skemmtistöðum eða borða yfir sig eða nota ekki belti þegar það keyrir, þetta eru bara mörk. Við erum að tala um lýðheilsumál og hér í rauninni kljást lýðheilsumál og viðskipti, og að mínu mati vegur lýðheilsan þyngra. Um viðskiptin, margir hafa talað um að nýta þurfi peninginn sem fer í ÁTVR í dag í eitthvað annað og betra, og ég hugsaði: Er betra að sitja uppi með samfélagslega byrði í félags- og velferðarmálum, sem kosta sitt? Því að þeir peningar sem við tölum um og eru inni í ÁTVR núna, þeirri verslun, og sumir hafa minnst á í ræðum sínum, þeir verða ekki lengi að fara í önnur mál. Ef þeir færu til dæmis inn í félags- og heilbrigðiskerfið mun ganga hratt á þá og þeir munu kannski ekki allir fara í verkefni sem fyrir eru eða koma inn. Fleiri rannsóknir sýna að aukið aðgengi leiðir til aukinnar neyslu og aukinna vandamála, og þau vandamál kosta. Ég talaði um markaðsráðstafanir fyrirtækja í þessum áfengisbransa áðan og greiðslur þeirra og áhrif á rannsóknir. Margir hafa bent á að þau séu að borga fyrir rannsóknir sem sýni það að áhrif áfengis séu ekki eins slæm og fram hefur verið haldið af öðrum aðilum. Margir hafa sagt við mig: Já, þau borga fyrir það. En ef rannsóknir sem sýna fram á hve skaðlegt áfengi er eru ekki sannar, hver er ávinningur þess fólks sem er þeim megin? Græðir einhver á því ef maður kaupir ekki lúxusvöru, sleppir því bara og sniðgengur hana? Ef þessi vara, áfengi, kæmi ný á markaðinn í dag tel ég mjög hæpið að hún yrði leyfð miðað við það sem við vitum um skaðsemi hennar í dag. En margir hafa gert lítið úr því þegar maður talar um aðgengi að áfengi, að aðgengi verði aukið og áfengi gert sýnilegra, og líka þegar við erum að tala um börnin okkar. Í janúar var samþykkt ný stefna í áfengis- og tóbaksmálum. Þar er fyrsti punkturinn að takmarka aðgengi að áfengi. Mér finnst mjög furðulegt ef við ætlum að fara að starfa gegn stefnu okkar. Við erum ekki að banna áfengi. Við höfum ekki bannað áfengi undanfarin ár og ÁTVR er okkar leið til þess að láta þetta ganga og ég tel þetta vera skástu leiðina. Jú, ÁTVR er sýnileg, eins og komið hefur fram í ræðum, þar sem búðir hafa glerveggi og vín eru borin á borð. En ég ætla að vona að fólk fræði börnin um skaðsemi áfengis. Fólk er kannski með sígarettupakkann uppi á borðum og þótt aðilinn reyki vonast hann til þess að barnið hans byrji ekki að reykja. Svo fer maður að lesa þessi skjöl þar sem fram kemur að forvarnir skipta minna máli en menn hafa haldið áður. Þá er spurningin hvort við ætlum að fara að auka enn frekari sýnileika og enn frekara aðgengi en nú þegar er. Við getum stýrt þessu og þess vegna finnst mér að við eigum og það sé hlutverk okkar stjórnvalda að stýra því sem við getum og þar með til dæmis aðgengi að áfengi. Það er hlutverk okkar að hafa umsjón með málaflokkum sem þessum. Á Norðurlandaráðsþingi í Helsinki árið 2012 voru samþykktar tólf tillögur. Með leyfi forseta, eru tillögur nefndarinnar þessar: „Velferðarnefnd leggur til að Norðurlandaráð beini tilmælum til norrænu ráðherranefndarinnar um 1. að skipa starfshóp með fulltrúum frá öllum Norðurlöndum, einnig Álandseyjum, Færeyjum og Grænlandi, til að semja skjal til félags- og heilbrigðisráðherranna með tillögum, m.a. um að mótuð verði sjálfbær stefna í áfengis- og tóbaksmálum á Norðurlöndum fyrir tímabilið 2014–2020. Starfshópurinn vegi og meti þær aðgerðir sem vísindamenn telja vænlegastar til að draga úr áfengistengdum vandamálum. 2. að efla gagnreyndar rannsóknir á Norðurlöndum á tóbaks- og áfengisneyslu, ólæknandi sjúkdómum, krabbameini og lífsstílssjúkdómum. 3. að efla gagnreyndar rannsóknir á Norðurlöndum á börnum og ungmennum sem alast upp hjá einum eða fleiri umönnunaraðilum sem eiga við alvarlega áfengismisnotkun að stríða. 4. að efla gagnreyndar aðgerðir á Norðurlöndum, einnig Álandseyjum, Færeyjum og Grænlandi, til að draga úr áfengisneyslu og skaðlegum áhrifum áfengis. 5. að meta áhrif af algjöru banni við auglýsingum og markaðssetningu á áfengi sem beint er að ungu fólki á Norðurlöndum, einnig Álandseyjum, Færeyjum og Grænlandi. 6. að innleiða notkun áfengislása í bifreiðar atvinnubílstjóra á Norðurlöndum, þar á meðal Álandseyjum, Færeyjum og Grænlandi, einnig einstaklinga sem dæmdir hafa verið fyrir ölvun við akstur og gera forkönnun á innleiðingu notkunar áfengislása í öllum tegundum farartækja sem stefnumótandi aðgerð í áfengismálum. 7. að koma á virku samráði við stærstu fyrirtæki á Norðurlöndum um þekkingu á kostnaði vegna áfengis- og tóbaksneyslu og leita eftir stuðningi þeirra við Norræna líkanið fyrir aðgerðir í áfengismálum. 8. að kanna hvernig tryggja má innsýn hins opinbera í þrýstihópastarfsemi alþjóðlegra fyrirtækja á Norðurlöndum. 9. að leggja til að Norðurlöndin, einnig Álandseyjar, Færeyjar og Grænland, hefjist handa við að gera Norðurlönd tóbakslaus fyrir árið 2040. 10. að auka norrænt samstarf við SÞ, WHO og ESB um aðgerðir á Norðurlöndum, í Evrópu og um allan heim til að efla lýðheilsu með forvörnum gegn skaðlegum áhrifum áfengis- og tóbaksneyslu. 11. að semja norræna aðgerðaáætlun með því markmiði að draga úr áfengisneyslu í heiminum um 10% fyrir árið 2025 í samstarfi við alþjóðlegar stofnanir, samanber starf sem fram fer á vettvangi SÞ, WHO og ESB. 12. að beita sér fyrir því að leyfilegt áfengismagn í blóðinu verði takmarkað við 0,2 prómill við akstur á vélknúnum farartækjum á Norðurlöndum, einnig Álandseyjum, Færeyjum og Grænlandi.“ Þegar maður les yfir þessar tillögur erum við að reyna að taka á vanda nú þegar; áfengistengd vandamál, rannsóknir á neyslu og sjúkdómum, uppeldi barna hjá fólki með áfengissýki, skaðleg áhrif, markaðssetningar áfengis á börn, áfengi og akstur og áfengi í blóði. Þar sem ég starfa núna innan velferðarnefndar Norðurlandaráðs hlýt ég að spyrja mig þegar mál sem þetta kemur upp á þingi heima fyrir, hvort við ætlum ekki að virða þá stefnu sem við skrifuðum undir með öðrum Norðurlöndum, og þess er vænst að við fylgjum henni. Því get ég ekki sagt, einn, tveir og tíu að ég sé sammála þessu máli, og það getur kannski komið undarlega fyrir sjónir hjá mörgum að ég, 23 ára kona, vilji ekki leyfa áfengi í búðum þar sem allir sem aldur hafa til geta gengið inn og keypt sér. Ég get það bara einhvern veginn ekki, miðað við þá reynslu hjá krökkum sem í kringum mig hafa verið, vinum sem maður hefur misst inn í heim áfengisneyslunnar, fjölskyldumeðlimum og öðrum tengdum. Og margir sem ég hef talað við sem eiga ættingja er kljást við áfengissýki segja að þeir gætu ekki tekið undir það sem hér er lagt fram. Eins og öllum öðrum hv. þingmönnum barst mér póstur frá foreldrafélögum og frá félögum sem báðu okkur um að standa gegn málinu. Mér finnst hér vera komin fram rök sem verða til þess að ég get ekki stutt það mál sem fyrir liggur.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að nefna það við hv. þingmann sem ég hef margsinnis sagt hér í pontu að ég lít á áfengi sem dóp, ég lít ekki á að það sé einhver spurning um álit, ég lít á það sem staðreynd. Það er borðleggjandi staðreynd. Það er ekkert sem önnur ólögleg fíkniefni gera manni sem áfengi gerir ekki. Það veldur líkamlegu og andlegu tjóni, geðveiki, heimsku, fíkn og dauða. Þetta eru staðreyndir. En ekki er þar með sagt að haftandi lagafyrirkomulag sé best til að bregðast við þeim vandamálum sem áfengisneysla veldur. Þetta tel ég vera einn lykilmisskilning samfélagsins að þegar eitthvað er slæmt þá hljóti bann að vera lausnin, ef ekki bann þá einhvers konar höft. Ég held að heimurinn sé flóknari en það. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann út í eru þau orð um forvarnir sem koma fram í athugun velferðarnefndar Norðurlandaráðs. Það er fullkomlega á skjön við reynslu okkar á Íslandi. Nú er óumdeilt að neysla unglinga hefur dregist saman, bæði á ólöglegum og löglegum fíkniefnum, svo sem áfengi, í um það bil 15 ár. Á sama tíma hefur aðgengi að áfengi víkkað mjög mikið út. Það eru miklu fleiri áfengisverslanir núna en nokkru sinni fyrr. Þær voru 13 árið 1987. Bjór var bannaður 1987 en samt fór neysla unglinga niður. Aðgengi hefur aukist. Ég velti þá fyrir mér með hliðsjón af því sem hv. þingmaður sagði um að forvarnir væru ekki jafn góðar og áður - eitthvað sem ég hefði tekið undir fyrir 15 árum þegar ég var í skóla - hvað veldur því að neysla unglinga á áfengi á Íslandi hefur farið hríðlækkandi í dágóðan tíma þrátt fyrir sífellt meira aðgengi?

Herra forseti. Ég þakka fyrir fyrirspurnina. Svo að ég endurtaki það sem ég sagði áðan er talið að forvarnir skipti því miður minna máli. Áðan var haldin hér ræða sem innihélt það að aðgengi hefði í rauninni ekki aukist, það hefði alltaf verið til og með þessu mundi ekkert breytast í rauninni því það væri það mikið. Ég skil það raunar ekki - ef fólk hefur alltaf getað reddað sér landa og alltaf getað beðið einhvern annan um að ná í áfengi þá vona ég auðvitað að þær forvarnir sem eru í gangi geri gagn en einnig að aldurstakmörk hér á landi setji strik í reikninginn. Markaðssetningin hefur breyst og einnig er öðruvísi ráðgjöf í heilsugæslu og meðferð þeirra sem hafa átt við áfengisvandamál að stríða.

Virðulegi forseti. Ég er engu nær. Aðgengið hefur aukist, áfengi er sýnilegra núna en nokkru sinni fyrr í samfélaginu, sífellt er kvartað undan því að bann við áfengisauglýsingum sé brotið með því að auglýsa 0,0% bjór eða 0,25% bjór eða hvað það er. Þetta eru kvartanirnar í dag. Ég fæ ekki séð að þær staðreyndir standist sem liggja fyrir okkur að sú tilgáta sé rétt að forvarnir skipti minna máli en ella, vegna þess að forvarnir eru það eina sem við höfum í íslensku samfélagi til að útskýra sífellt minnkandi neyslu unglinga. Ég veit ekki um neinn annan þátt í íslensku samfélagi sem hefur þróast í átt til meiri hafta, hvorki það sem varðar sýnileika, aðgengi, opnunartíma né auglýsingar. Ekkert af þessu hefur þróast í þá átt sem hv. þingmaður virðist meina að beri ábyrgðina. Áfengiskaupaaldurinn hefur verið 20 ár miklu lengur en þessi þróun á sér stað, lengur en ég hef lifað, ég held alveg örugglega að ég fari rétt með það. Ég spyr aftur: Hvað telur hv. þingmaður að valdi sífellt minnkandi áfengisneyslu unglinga?

Herra forseti. Nú er ég ung manneskja og ég tel að það hafi ekki verið veggspjöld sem hafi komið í veg fyrir það að ég misnoti áfengi eða noti sterkara dóp. En ég held líka að samfélagið hafi breyst. Við höfum internetið 

Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi meðal annars meðferðarúrræði áðan. Þau skipta máli. Í öllu þessu samhengi skiptir ekki bara aðgengi máli. Aðgengi er vissulega einn af þeim þáttum sem skipta máli fyrir neyslumynstur fólks. Annað atriði er ásæknin í það, eftirspurnin ásamt lönguninni í þá vöru sem um ræðir, áfengi í þessu tilfelli. Að sjálfsögðu eru forvarnir eitt af því sem miðar að því að minnka löngun fólks í að neyta áfengis og meðferðarúrræði sömuleiðis. Hv. þingmaður talaði um auglýsingar. Auglýsingar geta haft áhrif. Sýnileiki áfengis er klárlega meiri í samfélaginu núna en áður. Jafnframt ef við förum aftur að aðgengisþættinum þá er aðgengi meira núna bæði hvað varðar sölustaði og þann tíma sem áfengi er selt. Hvort tveggja hefur aukist á undanförnum 15–20 árum. Hvort sem við erum að tala um vínbúðir eða staði sem eru með vínveitingaleyfi hefur hvort tveggja margfaldast auk tímans sem er hægt að kaupa áfengi. Samt sem áður hefur neysla unglinga farið minnkandi frá 1995. Þá sögðust 56% unglinga hafa neytt áfengis undanfarna 30 daga. Nú er hlutfallið komið niður í 31%. Aðgengi hefur klárlega aukist og aukinn sýnileiki, sem maður mundi ætla að yki neysluna, hefur ekki gert það hjá unglingum. Hefur hv. þingmaður svör eða útskýringar á þessu?

Herra forseti. Ég er auðvitað mjög ánægð með að drykkja unglinga minnki þrátt fyrir að fólk beri vínflöskur á borð og þrátt fyrir að við höfum búðir með glerveggjum við innganga í stórum verslunarmiðstöðvum. Unglingar geta fæstir sótt þá skemmtistaði sem eru opnir lengi, upp að því marki þegar þeir verða fullorðnir við 18 ára aldur, og þeir geta ekki keypt sér áfengi í vínbúðum. Ég hugsa oft: Hvað var sagt við okkur þegar við vorum yngri og einhver fullorðinn fékk sér bjór og maður bað um sopa? Nei, þetta er fyrir fullorðna. - Nei, börn eiga ekki að fá þetta. - Nei, þetta er ullabjakk o.s.frv. Kannski viljum við líta á það sem ákveðna forvarnastarfsemi frá hendi þeirra fullorðnu sem í kringum okkur voru og það er þá vegna meiri fræðslu. Eins og ég segi hef ég ekki sjálf gert rannsóknir á því hvað veldur. Ég vona bara að það séu þessi liðir sem hafi áhrif á áfengisneyslu.

Herra forseti. Skoðum líka fullorðið fólk sem fer að neyta áfengis. Drykkja unglinga er einn þáttur af þessu. Það virðist óumdeilt að þótt unglingadrykkja hafi farið minnkandi þá hefur heildarneysla aukist. Einn af þeim þáttum sem skiptir máli þegar við erum að tala um áfengi sem vandamál er náttúrlega neyslumynstrið. Það að fara á skallann, á góðri íslensku, er miklu óhollara en að dreifa neyslunni yfir lengra tímabil. Það er eitt af því sem hefur gerst á Íslandi. Það sem ég vildi spyrja þingmanninn um er að ef þetta frumvarp, sem felur í sér fimmfalt meira fjármagn til Lýðheilsustöðvar af áfengisgjaldinu meðal annars, sem er eyrnamerkt til forvarna, og ef heildaráhrifin af frumvarpinu leiða til þess að unglingadrykkja 

Herra forseti. Hvað gerist þegar við erum komin á fullorðinsaldur? Það eru ekki margir sem ganga að fullorðinni manneskju sem stendur við barborð og pantar sér bjór og segja: Ekki kaupa þér bjór, þetta er ullabjakk! Allt aðhald sem við fáum þegar við erum yngri hættir í rauninni við ákveðinn aldur og margir Íslendingar ákveða þá að byrja að drekka. Svo er ekkert í þessu frumvarpi um að fólki verði kennt að njóta víns. Ætlum við að bíða í nokkur ár þangað til Íslendingar fatta þá vínmenningu að drekka jafnt og minna yfir tímabil 

… á breytingunni.

Herra forseti. Ég kem hér til að þakka hv. þingmanni hjartanlega fyrir ræðuna. Mér finnst það ánægjulegt að hér komi okkar yngsti þingmaður í ræðustól og flytji mjög málefnalega og vel undirbyggða ræðu, vitnandi í rannsóknir og gögn og komist að þeirri niðurstöðu að hér sé vissara að stíga varlega til jarðar og lýsir sig andvíga þessu frumvarpi. Því hefur m.a. verið haldið fram af sumum talsmönnum þessa frumvarps að allt yngra fólk í landinu vilji þetta og að það sé forneskjulegt og gamaldags deyjandi viðhorf að vera talsmaður aðhaldssamrar stefnu í þessum málum. Hér er a.m.k. ein sönnun þess að svo er ekki. Ef við erum nú sammála um það, sem er að vísu umdeilanlegt að sumu leyti, að náðst hafi árangur núna á nokkru árabili aftur í tímann litið gagnvart t.d. unglingadrykkju er rétt að hafa í huga að það var í kjölfar þess að á undan komu óhagstæð ár þar sem aldursmörkin færðust niður í könnunum. Áfengisneyslan byrjaði í enn yngri aldurshópum en áður svona fyrstu fimm til tíu árin eftir að bjórinn kom en það hefur náðst árangur núna og hann hefur gert það í þeirri umgjörð sem við erum með. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er þá ástæða til að breyta? Mér finnst það skrýtinn málflutningur að einmitt vegna þess að árangur hafi náðst í núverandi fyrirkomulagi eigi að breyta.

En umgjörðin breyttist.

Ég vil bara heyra viðhorf hv. þingmanns í þessum efnum því að mér fannst nálgun sumra sem hún átti orðastað við vera sérkennileg. Í öðru lagi, af því að hv. þingmaður dró réttilega athyglina að því að þessi breyting væri í fullkominni mótsögn við bæði íslenska og norræna heilbrigðis- og lýðheilsustefnu sem við höfum skrifað upp á og hún varðar auðvitað hæstv. heilbrigðisráðherra og má segja að mörgu leyti félagsmálaráðherra líka, er þá ekki hv. þingmaður sammála því að við ættum að bíða með að ljúka þessari umræðu a.m.k. þangað til við getum átt orðastað við einmitt þá ráðherra sem fara með framkvæmd þessarar stefnu?

Hæstv. forseti. Ég ætla rétt að vona að það muni aldrei deyja út eða verða of gamaldags að horfa til rannsókna. Varðandi það sem hv. þingmaður spurði um áðan þá segir einmitt í því skjali sem ég vitna í að velferðarnefnd bendi á að mikilvægt sé að halda fast í gamla áfengisstefnu og styrkja hana og áhrif hennar frekar en að semja nýja. Við getum farið í endurskoðun á þeirri stefnu sem við fylgjum en það þarf alltaf ákveðið aðhald. Ég tel þetta bara vera einum of stórt skref til að við getum tekið það í þessu vetfangi. Ég sé ekkert að því að hæstv. heilbrigðisráðherra komi hingað því að eins og ég vitnaði í í ræðu minni áðan þá setti hann fram nýja stefnu í áfengis- og tóbaksmálum í janúar. Fyrsti punkturinn er einmitt um takmarkað aðgengi að áfengi og mér þætti forvitnilegt fyrir mig, þar sem fólk kallar eftir því hvort ég ætli að endurskoða afstöðu mína, að fá að heyra í honum og vita hvort hann ætli þá líka að standa við þessa stefnu. Á Ísland að fara eftir þessari stefnu eða ekki? Þá fyrst get ég farið að íhuga hvort ég muni breyta skoðun minni á þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og fagna þeim. Ég er sama sinnis. Ég held að það sé engin leið að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að breyting af þessu tagi gengi lóðbeint gegn þessari glænýju stefnu undir forustu hæstv. heilbrigðisráðherra, sem er reyndar byggð á grunni frá fyrri ráðherrum, sem nú hefur verið samþykkt sem hin opinbera stefna Íslands í þessum efnum. Auðvitað er alltaf sjálfsagt mál að ræða fyrirkomulag þessara mála og endurskoða áherslur, en það er munur á því og að ákveða sisvona og upp úr þurru að fara í öfuga átt, að víkja þannig frá stefnunni. Það er ekki endurskoðun á henni. Það er ekki rökstudd niðurstaða af því að menn hafi farið í gegnum stefnuna og komist að einhverri nýrri niðurstöðu og hendi hér inn frumvarpi sem gengur lóðbeint á þessa opinberu stefnu. Ég þakka fyrir stuðning við það að við þurfum að fá hér þá hæstv. ráðherra sem fara með þessi mál til orðaskipta við okkur áður en við förum lengra með þetta.

Herra forseti. Mér fannst ég vera komin í undarlega stöðu þegar hálfpartinn var ætlast til þess að við kæmum hingað upp og færum að ræða stefnu í áfengis- og tóbaksmálum sem var í rauninni ekkert minnst á í þeirri stefnu sem Ísland á að starfa eftir. Ég er í þeirri stöðu að starfa innan velferðarnefndar Norðurlandaráðs, og hugsaði um hvernig það yrði fyrir mig að fara út á fund í velferðarnefnd og þurfa að tilkynna þar að við á Íslandi ætluðum að virða það einskis sem skrifað var undir árið 2012.

Herra forseti. Nú vandast málið. Hæstv. forseti er að gefa mér orðið til að flytja mína seinni ræðu í þessari umræðu. Ég er í hópi þeirra sem hafa óskað eindregið eftir viðveru hæstv. heilbrigðisráðherra og þótt fleiri ráðherra væri og finnst enginn sérstakur sómi að því að þegar þingið er að ræða stórt og afdrifaríkt mál af þessu tagi dögum oftar skuli enginn einasti hæstv. ráðherra sjást á ráðherrabekk, enginn einasti, ekki einu sinni þótt þeir séu margbeðnir um það. Þó gegna ráðherrar skyldum gagnvart þinginu, þeir eiga hér setu hvort sem þeir eru kosnir sem þingmenn eða ekki vegna þess að þeir hafa þingskyldum að gegna. Það er líka sterk hefð að þegar eindregnar og vel rökstuddar óskir koma fram um viðveru ráðherra í umræðum sé orðið við þeim. Mér finnst satt best að segja afar dapurlegt að verða vitni að því hér að nú orðið tala menn eins og það sé bara fráleit ósk að biðja um ráðherra í þingsalinn. Það er helst að skilja að ráðherrar séu svo merkilegir menn að þeir hafi annað og betra við tímann að gera en að koma til þingfundar. Mér er heldur tregt um, herra forseti, að fara að nota þessa seinni ræðu mína áður en orðið hefur verið við óskum um það 

Hæstv. forseti. Ég tek undir þessa beiðni hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem er hin sama og við höfum, margir þingmenn, sett fram, ekki bara í dag heldur undanfarna daga. Tvívegis hefur verið sagt úr forsetastóli að það verði reynt að búa svo um hnúta að hæstv. heilbrigðisráðherra verði við þessa umræðu áður en málið fer til þingnefndar. Við höfum fært rök fyrir því hvers vegna við teljum þetta eðlilegt, við höfum vísað í gögn sem voru birt á vef Stjórnarráðsins 24. janúar sl. þar sem hæstv. heilbrigðisráðherra lýsir sig samþykkan stefnu sem gengur þvert á það frumvarp sem hér er til umræðu. Það er eðlilegt að við fáum að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra hvað þetta varðar þannig að 

Virðulegi forseti. Ég furða mig aftur, eins og áðan, á þessum athugasemdum við fundarstjórn forseta frá þessum hv. þingmönnum þegar verið er að flytja þetta þingmannamál. Ég veit ekki hvenær það kom fyrst fram en það er orðið ansi oft og aldrei nokkurn tímann hafa hv. þingmenn sem hafa verið á þingi allan þann tíma, enda engir nýgræðingar, farið fram á það að hæstv. heilbrigðisráðherra mundi mæta eða einhver annar hæstv. ráðherra. Það hefur bara aldrei nokkurn tíma tíðkast og ég þekki það ágætlega þar sem ég var flutningsmaður málsins lengi framan af. Þetta er þingmannamál. Það erum við þingmenn sem erum að takast á um það og ræða við 1. umr. og þessir þingreyndu þingmenn sem þekkja þingsköpin inn og út vita nákvæmlega að það eru fjölmargar leiðir til að eiga orðaskipti við hæstv. heilbrigðisráðherra ef það er áhugi á því út af þessum málum eða einhverjum öðrum.

Hæstv. forseti. Ég get trúað hv. þingmanni fyrir þeirri staðreynd að ég vildi koma óundirbúinni fyrirspurn um þetta mál á framfæri við hæstv. heilbrigðisráðherra um daginn en þá reyndist ekki tími til að taka upp þá umræðu. Þetta mál hefur ekki alveg staðið í stað á undanförnum árum, sitthvað hefur gerst. Það hefur verið vísað í samþykktir á vegum Norðurlandaráðs þar sem Íslendingar beittu sér sérstaklega í stefnumótun og við höfum vísað í þær samþykktir við umræðuna. Fyrrverandi ríkisstjórn setti líka niður nefnd til að móta stefnu í þessum málaflokki og sú stefna var samþykkt af núverandi ríkisstjórn í desember á síðasta ári. Það er sú samþykkt sem ég er að vísa í að hafi birst á vef Stjórnarráðsins 24. janúar þannig að það er sitthvað sem hefur gerst 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson telur eða ég upplifi það að minnsta kosti þannig að honum þyki þetta vera mál sem eingöngu við þingmenn eigum að takast á um. Ég fæ það ekki alveg skilið af því að ég held að þingmannamálin séu ekki minni mál en ríkisstjórnarmál og snerta, eins og hér hefur réttilega verið bent á, stefnu ríkisstjórnarinnar, m.a. í heilbrigðis- og lýðheilsumálum, sem samþykkt var hér í desember. Það er ekki óeðlilegt að eftir viðveru ráðherra sé kallað, þótt ekki væri nema bara á þeirri forsendu. Ég held að við eigum einmitt að hafa hæstv. ráðherra sem oftast viðstadda þegar við ræðum þingmannamál. Þetta er ekki bara samtal á milli okkar þingmanna. Þeir eru líka þingmenn, það má ekki gleyma því. En ég óska eftir að fá staðfest hvenær áætlað er að þingfundi ljúki á þessu fimmtudagssíðdegi þar sem við erum að fara inn í helgina.

Forseta er ljúft og skylt að upplýsa að gert er ráð fyrir því að þingfundi ljúki innan skamms, þ.e. þegar þingmenn hafa lokið við að gera athugasemdir við fundarstjórn forseta.

Herra forseti. Þar með er komið svar við hálfri athugasemd minni um fundarstjórn forseta en mig langar samt til að nýta tækifærið og koma með hinn hlutann: Hvað líður viðbrögðum frá hæstv. heilbrigðisráðherra um að koma hingað til að ræða þetta mál? Það kom fram hjá hæstv. forseta áðan að honum yrði gert viðvart og ég spyr: Hver eru viðbrögð ráðherrans?

Það skal upplýst að forseta hafa ekki borist viðbrögð frá hæstv. ráðherra en þingheimur gladdur með því að enn er talsverð mælendaskrá þannig að hæstv. ráðherra gefst tækifæri til að taka þátt í umræðunni þegar henni verður fram haldið.

Herra forseti. Ég tek fram þótt ég kveðji mér hljóðs um fundarstjórn forseta oftar en ég er vanur að hún hefur farið fram af hinni mestu ljúfmennsku. Það er ekki við forseta að sakast. Þessi dagskrárliður, réttur okkar þingmanna til að ræða fundinn, störfin og það hvernig honum er fram haldið o.s.frv., heitir þessu nafni, fundarstjórn forseta. Ég tel býsna alvarlegt að heyra hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson koma aftur og aftur í ræðustól og tala með þeim hætti um þingmannamál eins og það dragi á einhvern hátt úr vægi þess að ráðherrar gegni þingskyldum sínum og komi til umræðna ef eftir því er leitað. Ég hef aldrei litið svo á að á því ætti að gera neinn greinarmun að því tilskildu að það væri efnislegt og málefnalegt sem væri farið fram á. Ráðherra sem á einhvern hátt fer með viðkomandi málaflokk eða hefur skyldur til að svara fyrir hann, og það hefur heilbrigðisráðherra svo sannarlega hér, á að svara. Hann fer með stefnuna 

Herra forseti. Það er ráðherraræði á Alþingi, eins fáránlegt og það hljómar. Ég er að velta fyrir mér fordæmunum í þessu. Ég hef séð hv. þm. Steingrím J. Sigfússon í rauninni þvinga forseta til að ljúka umræðu, ég man ekki um hvað hún var, hálftólf vegna þess að hann bað um að ráðherra kæmi í salinn. Hann vísaði í fordæmi - en þá var ráðherra flutningsmaður málsins. Eru fordæmi, og hver þá, fyrir því að ráðherrar sitji yfir þingmannamálum sem varða þeirra málaflokk? Ef þau eru til mundi ég endilega vilja heyra þau. Það væri frábært og þá væri hægt að vísa í þau fordæmi og fá ráðherra til að sitja. Mér finnst mitt mál mikilvægt, öllum finnst sín mál mikilvæg og ef við getum fengið þá ráðherra til að sitja í þeim sem málin varða er það hið besta mál. En hver eru fordæmin?

Virðulegi forseti. Af því að hv. þm. Jón Þór Ólafsson spurði um fordæmi get ég alveg sagt vegna þess að ég flutti þetta mál að það eru engin fordæmi fyrir því að þeir hv. þingmenn sem hér taka þátt í umræðunni hafi beðið um heilbrigðisráðherra áður. Ég veit það vegna þess að ég flutti þetta mál. Ég segi bara alveg skýrt að hér er um málþóf að ræða.  Það sem hér er líka komið fram er að menn vilja sjá ráðherraræði þegar menn tala upp ráðherra með þessum hætti. Með fullri virðingu fyrir hæstv. ráðherrum