Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 813. Svo er um mál þetta, að það getur að vísu verið glæsilegt til fjár fyrir þingið, og því skylda þess, að hugsa sig tvisvar um, áður en það leggur stein í götu þess. Því peningavon er ef til vill nokkur. En jeg álít það líka skyldu þingsins, jafnt í þessu máli sem öðrum, að athuga vel, hvað það er að gjöra, og gleypa ekki umhugsunarlaust hverja þá flugu, sem að kemur. Hvað þetta mál snertir, þá er grundvöllurinn ekki sjerstaklega vænlegur. Það er regla í almennu viðskiftalífi, að menn vilja helst þekkja þann aðilja, er þeir semja við, og gjöra það ekki ella, en svona lög frá löggjafarvaldinu eru grundvöllur til samninga fyrir landsstjórnina. Þegar litið er á, hverja hjer á að semja við, þá vitum við það eitt, að fjelagið heitir S. O & Co. og á heima í Lundúnaborg. Annað vitum við ekki eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja. Þetta er algjörlega ónógt; við verðum að fá að vita, hvort fjelag þetta er samningshæft, og hvort nokkur von er um, að eitthvað komi út af samningum þessum. Allar fyrirspurnir, sem gjörðar voru í hv. Nd., viðvíkandi fjárhag fjelags þessa og ástæðum, hafa verið árangurslausar. Enska stjórnin hefir tvisvar verið spurð, og í bæði skiftin hliðrað sjer hjá að svara, og að því er sagt er, hafa fyrirspurnir í gegn um Íslandsbanka verið til einskis. Jeg verð því að segja, að þetta er ofurlítið skrítið, ekki síst þegar þess er gætt, að sagt var í Nd. að stofnfje fjelagsins væri 3 milj. sterlpd., og er það allálitleg upphæð, og ætti þess frekar að vera hægt að fá nokkra vissu um fjelagið. Allt það, sem við vitum um tildrög þessa máls, er það, að maður nokkur kom hjer til lands, til að skoða þenna sand. Annað veit Alþingi ekki, nema það, sem sagt hefir verið um stofnfjeð, og þar hefir fylgt með, að af þeirri upphæð ættu 300 þús. sterlpd. að ganga til fyrirtækisins hjer. Þetta er vitanlega stórfje, og þess vegna lít jeg svo á, að ekki væri nema sanngjarnt, að einhver trygging væri heimtuð fyrir því, að þetta væri eitthvað annað en fálm. Jeg lít sem sje svo á, að ekki sje samboðið virðingu löggjafarvaldsins, að hlaupa upp til handa og fóta, þó einhverjir einstakir menn komi og segist hafa svo og svo margar miljónir undir höndum, til þess að stofna hjer ýms fyrirtæki, og segi: Veitið okkur leyfi! Í Englandi er eins og annarsstaðar fjöldi fjárglæframanna, og viti þingið ekki með vissu, að ekkert slíkt sje hjer um að ræða, ber því skylda til að neita beiðninni. Af þessum ástæðum hefi jeg komið með brtt. Ef fjelagið er trygt og áreiðanlegt og hefir stofnfje það, sem látið er í veðri vaka að til sje, þá: er tryggingarupphæðin svo lág, að hún getur ekki orðið fyrirtækinu að falli, en hins vegar er hún sanngjörn og gefur ofurlitla tryggingu. Annars er upphæðin í raun og veru of lág. Mjer er að vísu ekkert sjerstakt kappsmál að brtt. verði samþykt, en jeg kunni betur við að koma. með hana.



Jeg get ekki greitt atkvæði með frumvarpi þessu, eins og það. liggur fyrir. Áður fyrr komu fram beiðnir um einkaleyfi, t. d. til að vinna salt,. en þar var tíminn 30 ár, og jeg álít það alt of langt. En af því að ekki varð sjeð, að það kæmi í bág við hagsmuni nokkurs manns, þá var það látið ganga fram. En þegar um einkarjett er að ræða, þá á: hann hvorki að vera 30 og því síður 50 ár. Jeg skal ekki segja að þetta mætti ekki innan landhelgi við Hjeraðsflóa, en þessir menn, sem hjer ræðir um, hafa forgangsrjett til að hagnýta sjer sandinn, hvar sem er, og geta þannig bolað öðrum frá, nema þeir borgi þeim eitthvað, og gjört sjer forgangsrjett sinn að fjeþúfu, án þess sjálfir að starfrækja nokkurn hlut. Af þessum ástæðum get jeg ekki greitt atkv. með frv., eins og það er nú.

Framsm. (Karl Finnbogason) Jeg lít nokkuð öðru vísi á þetta mál en þeir hv. þm., sem talað hafa á undan mjer. Hjer er beðið um leyfi til að hagnýta sjer járnsand, utan dráttarsvæðis en innan landhelgi. Getur nú nokkuð ilt eða nokkuð gott leitt af að nota þennan sand, sem nú er einskis virði? Gott getur leitt af því. Ef sandurinn yrði notaður, er fyrst og, fremst trygging fengin fyrir því, að landssjóður fengi tekjur. Í öðru lagi getur orðið hagur að mannvirkjum þeim sem gjörð verða, og það ef til vill þar, sem mest ríður á, t. d. höfn við Hjeraðsflóa. Mjer blandast því ekki hugur um, að gott getur leitt af þessu. Enn fremur getur þetta orðið til gagns fyrir þá, sem að verkinu starfa, bæði innlenda og útlenda. En getur nú nokkuð ilt leitt af þessu? Í frv. er svo um hnútana búið, að það ætti ekki að geta orðið. Ef ekki er byrjað á fyrirtækinu innan 5 ára, má segja leyfinu upp með eins árs fyrirvara. Þessi 5 ár geta því liðið, og jeg sje ekki hættu þá, sem af því gæti stafað. Komist fyrirtækið á fót, er áreiðanlegt, að landið hefir hag af því, og hjeraðið líka. Skilyrðin eru svo ströng í frv. að þess gjörist tæplega þörf, að þau sjeu strangari. Jeg álít því brtt. háttv. þm. Ísaf. (S. St.) næsta óþarfa, þó hún skifti litlu, en jeg álít ekki rjett, að þingið gjöri sjer samningaumleitanir að fjeþúfu. Það gæti líka orðið til að fella frv., ef brtt. yrði samþ. hjer. Þinginu er næstum lokið, og þurfi að fara að þvæla málinu milli deilda, gæti það hæglega orðið til þess, að það gengi alls ekki fram á þessu þingi. Það teldi jeg illa farið. Þá talaði háttv. 1. kgk. þm. (E. B.) um að leyfistíminn væri of langur, og er jeg honum þar næsta samdóma. En hjer er þess að gæta, að leyfið er að eins bundið við þennan eina stað. Annarsstaðar er fjelagið bundið við sömu kosti og önnur fjelög kunna að bjóða, svo jeg sje ekki að neitt sje fast bundið við þetta eina fjelag, og því afsakanlegt, þó tíminn sje svona langur. Auk þess er vert að gæta þess, að ef þessu ákvæði væri breytt, er það sama sem að drepa frv. Mæli jeg því með því, að frv. verði samþ. óbreytt, og vona jeg að engin hætta geti af því stafað, en þvert á móti, að það geti orðið til góðs.

Sigurður Stefánsson Hv. þm. Seyðf.(K. F.) talaði um, að skilyrðin í brtt, minni væru nokkuð ströng. Jeg gat ekki annað sjeð, en að þetta sjeu sjálfsögð skilyrði, sem jafnan verði að setja undir líkum kringumstæðum. En fari svo, að leyfi verði veitt og leyfishafi notar það ekki, þá er ekki nema eðlilegt að löggjafarvaldið líti svo á, sem það sje flekað. Og ekkert er algengara í viðskiftalífinu en að tveir menngjöri samning, og ef hann er svo ekki uppfyltur af öðrum aðilja, þá vill hinn aðilinnjafnan fá eitthvað fyrir snúð sinn og snældu Ekki er hægt með nokkurri sanngirni að. segja, að líklegt sje, að þessar 100,000 kr. sem brtt. fer fram á sem tryggingu, muni tálma fyrirtækinu, nema því að eins, að þetta sje alt humbug.  (Karl Finnbogason: Það tálmar því, að frumvarpið komist í gegn um þingið)  . Jeg fæ ekki sjeð, að svo þurfi að fara, því þó áliðið sje þings, þá má vel afgreiða frv. með afbrigðum frá þingsköpunum, eins og oft er siður um þau mál, sem menn leggja mikið kapp á að koma l gegn um þingið. En annars er slík trygging, sem hjer er farið fram á, alls ekki neitt nýtt, er jeg hafi fyrstur manna fundið upp. Jeg hygg að fleiri ríki heimti ávalt einhverja. tryggingu, þegar þau veita slík einkaleyfi,. sem hjer er talað um. Jeg þarf t. d. ekki að minna á annað en það, að þegar fyrst: kom til orða að leggja sæsíma yfir Atlantshafið hingað til Íslands, þá veitti danska stjórnin einkaleyfi í því skyni, en hún heimtaði 100,000 dala tryggingu fyrir því, að verkið yrði framkvæmt. Nú fór eins og kunnugt er svo, að maðurinn, sem einkaleyfið fjekk, gat fyrir sjerstaka slysni ekki lagt út í fyrirtækið, en danska stjórnin stakk þessum 100,000 dölum í ríkissjóðinn. Slík dæmi eru algeng í heiminum. Hefði brtt. mín verið þannig, að heimtað hefði verið of fjár af fjelaginu, þá hefði vitanlega mátt segja, að vísvitandi væri verið að setja stein í götu fyrir fjelagið, en þar sem hjer er ekki að ræða um nema 2% af stofnfje fjelagsins, þá getur það ekki tafið fyrirtækið, nema því að eins, að fjelagið hafi ekkert fje með höndum.

Framsm. (Karl Finnbogason) : Því fer fjarri, að jeg sjái eftir því, að fjelagið láti af hendi slíka tryggingu, sem hv. þm. Ísaf. (S. St.) mælir með, og jeg óttast alls ekki, að fjelagið sje ekki fært um að greiða hana. Fyrirtækinu verður krafan um tryggingu því naumast að falli. En jeg býst við að breytingin yrði frumvarpinu að falli. Þess vegna er jeg henni mótfallinn. Jeg vil því leyfa mjer að skjóta því til hv. deildar, hvort önnur leið sje ekki hugsanleg út úr þessum vanda. Jeg lít svo á, að stjórnin geti t. d. sett þetta skilyrði þegar samningar hefjast milli hennar og leyfisbeiðanda. Mætti skora á stjórnina að gjöra þetta, í þingsályktunartillögu, sem fram kæmi um leið og 3. umr. málins færi fram. Jeg mun glaður greiða slíkri tillögu atkvæði mitt. Jeg fæ ekki betur sjeð, en að málinu sje fullkomlega borgið, ef þessi leið er valin, og allir mættu vera ánægðir með það, ef þeir annars vilja leyfa málinu að ganga fram.



Jeg sting upp á, að máli þessu sje vísað til nefndarinnar, sem hefir með breytingar á sveitarstjórnarlögunum að gjöra.



Jeg skal ekki vera fjölorður um þetta mál, enda vona jeg, að hv. deildarmenn hafi kynt sjer nefndarálitið. Jeg hefi leyft mjer að leggja til, að frv. verði samþ., en hv. meðnefndarmenn mínir hafa ekki getað orðið mjer sammála. Jeg hefi útlistað mína skoðun á málina í nefndarálitinu, og vil að eins bæta því við hjer, að mjer er ekkert kappsmál um að frv. verði samþ., nema því að eins, að fje því, sem á þann hátt mætti spara, yrði varið til framhaldsmentunar kennurum landsins, utanfararstyrks. En jeg hefi ekki mikla von um, að jeg geti náð þeim tilgangi mínum, og ætla mjer því ekki að leggja neitt kapp á, að frv. verði að lögum. En jeg hefi komið málinu fyrir deildina á ný, fyrst og fremst vegna þess, að jeg tel illa við eiga, að svæfa mál í nefnd, og í öðru lagi vegna þess, að jeg vil, að það komi berlega í ljós, að Alþingi vilji hvorki spara fje, þar sem það er hægt, nje heldur nota það til þessarar sanngjörnu styrkveitingar.



Eins og sjest af nefndarálitinu, hefir meiri hlotinn ekki getað verið sammála háttv. þm. Seyðf. (K. F.). Menn verða að gæta þess, að fræðslulögin hafa frá upphafi verið óvinsæl, vegna þeirra byrða, sem þau leggja á landsmenn. Og ekki mundu vinsældir þeirra fara vaxandi, ef nú ætti að fara að leggja kostnaðinn við hin árlegu próf á sveitafjelögin. Þar að auki óttast jeg, að svo geti farið, að engin árleg próf verði haldin, ef sveitirnar eiga sjálfar að bera kostnaðinn. Vitanlega er prófskyldan einmitt sterkasta hvötin til þess, að halda kenslunni áfram allan skólaskyldualdurinn. Það er sjálfsagt, að landsstjórnin hafi sem best eftirlit með því, hvernig fræðslulögin eru haldin, en það eftirlit mundi rýrna, ef hin árlegu próf hyrfu úr sögunni. Þetta voru aðalástæðurnar til þess, að meiri hlutinn gat ekki ráðið til þess, að samþ. frv. Öllum má vera kunnugt, hvað efnahagur margra sveitarfjelaga er ljelegur, og hvað margir menn hjer á landi eru ótrúlega smásmuglegir, er til fjárframlaga kemur. Jeg hygg því, að það gæti orðið barnafræðslunni í landinu til hnekkis, ef þetta frv. yrði samþykt.



Úr því háttv. þm. Ísaf. (S. St.) er farinn að rökræða málið frá sinni hlið, þá vil jeg líka leggja orð í belg frá minni. Okkur ber á milli um tvö atriði. Hið fyrra atriði er það, að nýjum kostnaði verði dembt á sveitirnar, ef þær eiga að bera kostnaðinn við hin árlegu próf. En þetta er ekki rjett, því mönnum er alls ekki gjört að skyldu að halda árleg próf, og fellur þá það óánægjuefni burtu. Hitt atriðið er það, að undirbúningur barnanna verði verri, ef hinum árlegu prófum er ekki haldið áfram. En jeg held. að þetta sje alls ekki rjett. Prófdómari stjórnarinnar getur neitað hverju barni, sem hann telur ekki nógu vel að sjer, um prófskírteini, og ætti það að vera nægilegt aðhald að foreldrum og vandamönnum barnanna,að vanrækja ekki fræðsluna. En það eitt skiftir máli, hvort barnið er vel undirbúið að lokum. Annars verð jeg að játa, að jeg er orðinn sárleiður á þessum eilífu kveinstöfum um fátækt og vesaldóm. Þessi húsgangshugsunarháttur verður hverju góðu máli á fætur öðru að falli. Jeg vildi óska, að hann yrði sem fyrst kveðinn niður.



Það var eitt atriði í ræðu háttv. þm. Seyðf. (K. F.), sem hann lagði mikið upp úr, en sem jeg fyrir mitt leyti get ekki sjeð, að sje stórvægilegt, sem sje það, að úr því barnapróf eru fyrirskipuð, þá sje hægt að vísa þeim börnum frá prófi, sem ekki eru nægilega vel að sjer. Sannleikurinn er sá, að þetta atriði er ekki nógu vel úr garði gjört, frá laganna hlið og eftir úrskurðun sjálfrar fræðslumálastjórnarinnar. Eina ástæðan, sem hægt er að fá til þess, að vísa barni frá prófi, er sú, að það nái ekki nógu háum meðalvitnisburði, en honum er svo auðnað, að jafnvel 12 ára gömul meðalgreind börn geta tekið próf þess vegna, og börn á þeim aldri hafa fengið eða tekið sjer leyfi til að taka fullnaðarpróf. Tel jeg þetta galla, ekki síst vegna þess, að ekki er sjerstaklega krafist, að þau sjeu sómasamlega að sjer í íslensku, sem börnunum þó auðvitað ríður mest á. Eins og sakir standa, gjöri jeg því ekki mikið úr því, þó vísa megi barni frá prófi fyrir ljelega kunnáttu. Það mundi sjaldan verða að verulegu gagni. Ef breyta á til, og fella niður skyldu til annara prófa en fullnaðarprófs, og gjöra ráð fyrir, að próf yngri barna falli niður, þá tel jeg það skaða, því jeg álít, að próf yngri barna sjeu til hvatningar og hafi nokkra þýðingu. En hitt játa jeg með háttv. þingmanni (K. F.), að ekki væri ranglátt, að sveitirnar legðu eitthvað af hendi í kostnað þann, sem af þeim leiðir, og að eðlilegt sje, að fullnaðarprófin ein sjeu kostuð af landssjóði. Annars álít jeg þetta mál enn eigi svo undirbúið, sem æskilegt væri til þess, að rjett sje að gjöra slíka breytingu.



Þessi tillaga er komin frá fjárlaganefndinni, og hefir hún falið mjer á hendur að fara nokkrum orðum um hana. En til þess að þreyta háttv. deild sem minst, vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp brjef það frá Sauðárkróksbúum til stjórnarráðsins, sem komið hefir till. þessari af stað. En brjefið hljóðar svo : „Með brjefi þessu leyfum vjer oss undirritaðir að fara þess á leit við hið háa stjórnarráð, að því mætti þóknast að taka inn í frv. til fjárlaga fyrir næsta fjárhagstímabil fjárframlag til hafnargarðsbyggingar á Sauðárkróki. Þessi málaleitun vor er ekki ófyrirsynju, því oss dylst ekki, að höfnin hjer er í bersýnilegri hættu að eyðileggjast innan skamms tíma; til þess að fyrirbyggja þá hættu, þarf að voru áliti ekki mikið fjárframlag. Hættan stafar aðallega af tvennu : 1) Framburði úr Gönguskarðsá, sem fellur til sjávar norðanvert við höfnina. 2) Af því að sjórinn brýtur upp landið milli kauptúnsins og Eyrarinnar og ber það út á höfnina. Í leysingum á vorin ber Gönguskarðsá mjög mikið af aur og grjóti eftir farvegi sínum, og eðlilega berst það alt til sjávar. Af þessu myndast grynsli norðanvert og fram af eyri, sem er að norðan við höfnina, og sest þar að, þangað til haustbrimin koma; þá rótast það alt upp og sjórinn ber það með sjer inn á höfnina, þar sem það sekkur til botns. Þetta er öllum auðskilið, því þarna vinnur náttúrulögmálið sitt vanaverk, en áþreifanlegast er það fyrir oss, sem sjáum afleiðingarnar ár hvert. Þar eð eyri sú, sem er norðan við höfnina, nær svo skamt út (enda styttist eyraroddinn árlega), nær haust og vetrarbrimið, með fullum krafti, tökum á að, brjóta upp landið frá eyrinni og inn að kauptúninu, og er það eitt ljóst dæmi þess, hvað hröðum fetum það heldur áfram að eyðileggja, að á síðasta ári hafa tvö býli, sem stóðu sunnanvert við eyrina, eyðilagst af þeirri ástæðu, að sjórinn var búinn að brjóta upp landið fast að þeim. Býli þessi stóðu nú fyrir fám árum ekki allnærri sjó, en smám saman hefir sjórinn eytt landi því, sem þar var fyrir framan og borið inn á höfnina, svo skiljanlegt er, að þess vegna grynnist hún (höfnin) jafnframt af framburðinum, sem Gönguskarðsáin flytur með sjer. Ekki alls fyrir löngu, stóð pakkhús nyrst á lóð Stefáns sál. Jónssonar, sem var hjer verslunarstjóri við verslun Gránufjelagsins; sjórinn eyðilagði svo grunninn undir húsi þessu, að það varð að rífa það; en þetta varð til þess, að Stefán sál. Jónsson ljet byggja bólverk fyrir allri sinni lóð að norðan og austan. Mannvirki þetta hefir hamlað því, að sjórinn næði til að brjóta upp landið inn eftir kauptúninu. Oss er það sjáanlegt, að hjer er stór hætta fyrir hendi, ekki einungis kauptúnsins vegna, heldur og fyrir alt það uppland, sem rekur verslun sína hjer, því ekki þarf áratugi til þess að gjöra höfnina ófæra skipum. Það verður innan fárra ára, ef ekki er nú strax ráðin bót á. Skagafjörður er stór og kostagóð sveit, og framleiðsla bænda þar í besta lagi, en hve mikill hnekkir yrði það ekki landbúnaðinum, ef verslunarstaðurinn hjer á Sauðárkrók yrði að leggjast niður, en ekkert er sýnilegra, ef náttúruöflin óhindruð halda hjer áfram byrjuðu verki. Að vorri hyggju þyrfti þessi hafnargarður ekki ýkja langur til þess að hindra það tvent, sem hjer er fram tekið að framan og höfninni aðallega stafar hætta af. Hugsanlegt er, að nægilegt væri, að byggja trjebúkka, setja þá niður hvern við endann á öðrum og fylla þá með grjóti. Ef þetta væri gjört seinni hluta vetrar eða að vori til, mundi Gönguskarðsáin með framburði sínum fylla svo að þeim, að þeir stæðust brimin að haustinu til. Útgrynslin eru mikil með fram eyrinni, svo búkkar þessir þyrftu ekki næsta háir. Þetta er að eins bending, en vildi hið háa Stjórnarráð taka málið inn á dagskrá sína, yrði að sjálfsögðu farið eftir ráðleggingum landsverkfræðingsins. Oss kemur alls ekki til hugar, að garður þessi yrði nú þannig bygður, að hann verji sjógangi úti á skipalegunni, því til þess þyrfti ógrynni fjár, einungis til að verja hana meiri grynslum en nú eru. Ástæða virðist oss að benda á, þar eð landssjóður á allar lóðir hjer í kauptúninu, að jafnframt sem fjárveitingin er til heilla stóru sveitarfjelagi, er hún og til að verja eign landsins bráðum skemdum. Sauðárkrók 19. mars 1915“. Undir brjef þetta hefir ritað sýslumaður Skagfirðinga og 52 menn aðrir. Til viðbótar því, sem jeg las upp úr brjefinu, hefi jeg það að segja, að þótt fjárlaganefndin kannaðist við, að hjer væri um þarflegt nauðsynjaverk að ræða, þá sá hún þó eigi skynsamleg rök liggja að því, að fje væri veitt að svo vöxnu máli; fyrst taldi hún rannsókn þurfa að fara fram, áður en hægt væri að leggja út fjárveitingu, og beinir hún því til stjórnarinnar, að sjá um að það sje gjört. Jeg býst við, að háttv. deild líti sömu augum á málið sem nefndin, og að hún æski þess, að áætlun sje gjörð um það, hvernig hægt muni að verja höfnina eyðileggingu, og hvað það muni kosta. Kauptúnið sjálft liggur undir stórskemdum, og árlega brýtur af landi þess, svo hjer þarf brátt að gripa í strenginn, ef unt er. Að öðru leyti er málið svo rækilega reifað í brjefi þeirra Sauðárkróksbúa, að jeg sje ekki ástæðu til að þreyta deildina á lengri ræðu en þetta.